Borist hefur bréf frá velferðarráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 353, um notkun geðlyfja og svefnlyfja á hjúkrunarheimilum, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur.
Borist hefur bréf frá Steinunni Þóru Árnadóttur, 6. þm. Reykv. n., þar sem fram kemur að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Mánudaginn 8. maí tók því sæti á Alþingi 3. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Álfheiður Ingadóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá Smára McCarthy, 4. þm. Suðurk., þar sem fram kemur að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Mánudaginn 8. maí tók því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Oktavía Hrund Jónsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá Hönnu Katrínu Friðriksson, 5. þm. Reykv. s., þar sem fram kemur að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Mánudaginn 8. maí tók því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu, Dóra Sif Tynes. Kjörbréf hennar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt, en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Dóra Sif Tynes hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Hæstv. forseti. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi að sitja atvinnuveganefndarfund í morgun. Eins og við vitum öll var stofnaður samráðshópur um fiskveiðistjórnarkerfið og það er vel, það er gott og við bindum öll vonir við það. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem slíkt er gert. En að málefnastaðan sé orðin þannig að menn séu að reyna að fækka málum handvirkt á dagskrá með því að stinga upp á því við minni hlutann á þinginu að draga mál til baka sem tengjast þessum málaflokki finnst mér algjörlega út í hött og ekki boðleg vinnubrögð og ég geri þess vegna miklar athugasemdir við það.
Frú forseti. Það er ekki fyrr búið að losa sig við eina snjóhengjuna en önnur tekur við. Nú eru það uppsöfnuð mál sem hafa komið allt of seint inn á þingið. Ég tek undir með hv. þm. Þórunni Egilsdóttur að það er náttúrlega óboðlegt að beðið sé sérstaklega um það að mál séu tekin af dagskrá. Og út af hverju? Vegna þess að það eigi að ræða þau í nefnd sem ráðherra hefur skipað? Er það þannig að þingmenn, og er það skilningurinn á þingræðinu, eigi að draga sig inn í híði, leggja niður skottið og bíða bara eftir því hvað nefndir út í bæ ákveða? Við lítum svo á að þetta mál sé innlegg í þá umræðu og við krefjumst þess að það verði á dagskrá.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með tveimur hv. ræðumönnum sem hingað hafa komið undir liðnum um fundarstjórn forseta um að það er algjörlega óboðlegt að hæstv. ráðherrar geti bara skipað nefndir og síðan koma samherjar þeirra í ríkisstjórn og biðja fólk vinsamlegast um að draga sín góðu mál til hliðar - bara af því bara. Ég hélt að hérna væri þingræði og að það væri lögbundin skylda þingnefnda og þingsins að eiga umfjöllun um mál sín en ekki að það færi eftir hentisemi hæstv. ráðherra hverju sinni. Við Píratar erum með eitt slíkt mál til umræðu í hv. atvinnuveganefnd um stjórn fiskveiða og ég óska þess að forseti muni beita sér fyrir því að það verði tekið á dagskrá eins og öll önnur mál sé þess óskað en ekki tekið út af dagskrá, einfaldlega af því að það er einhver ráðherranefnd sem vinnur úti í bæ. Mér finnst það algjörlega ólíðandi.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þær athugasemdir sem hér koma fram. Ég lít svo á að nú hafi formaður nefndarinnar einfaldlega farið á undan sér. Það er útilokað að þinglegri meðferð mála sé hætt vegna þess að nefnd hefji störf á vegum ráðherra. Ég trúi því eiginlega ekki að nokkur hafi gert slíka tillögu með fullri meðvitund. Hér erum við annars vegar að tala um nefnd um fiskveiðistjórnarkerfið sem er á vegum ráðherra og það er gott og mikilvægt, en það þýðir ekki að þinglegri meðferð mála sé frestað eða þeim ljúki eða mál séu sett til hliðar eða eitthvað slíkt. Ég vænti þess að forseti fari yfir þessi mál með stjórnarmeirihlutanum, væntanlega þá formanni atvinnuveganefndar og þeim ráðherra sem um ræðir, og leiðrétti þetta og komi mönnum í skilning um að þingið heldur áfram sínum störfum óháð þeim nefndum sem eru að störfum á vegum ráðherra hverju sinni.
Virðulegi forseti. Ég mótmæli harðlega þessari aðferðafræði að samhliða störfum samráðshóp um sjávarútveg megi ekki ræða aðra þætti fiskveiðistjórnar. Það að mál fái ekki brautargengi úr nefnd vegna þess ætlaða samráðs er ekkert annað en tálmun frá varðhundum valdsins til að vernda þetta úr sér gengna kerfi og tálma raunverulegar úrbætur í fiskveiðistjórninni.
Virðulegur forseti. Það þarf enginn að fara í grafgötur um hver stefna Samfylkingarinnar er í þessu máli. Við viljum að þjóðin fái auðlindina undir sína stjórn og viljum ganga fyrsta skrefið núna. Það þarf ekki að hafa nein áhrif á starf þess hóps sem nú mun taka til kostanna. Þvert á móti ætti reynsla af uppboðskerfi að geta verið dýrmæt inn í umræðuna og við leggjum á það áherslu að þessu verði ekki tálmað heldur fái sinn eðlilega framgang.
Virðulegi forseti. Ég þurfti eiginlega að láta segja mér þessar fregnir tvisvar því að ég varð svo hissa á því að þetta væri raunveruleg hugmynd sem menn hefðu sett fram af alvöru. Ég hef velt því fyrir mér hvort stjórnarmeirihlutinn þurfi ekki að fara á einhvers konar námskeið í stjórnkerfi Íslands. Mér finnst hann ekki umgangast Alþingi af mikilli virðingu. Meiri hluti í nefndum hér er jafnvel á móti málum sem koma frá ríkisstjórninni en leggur samt til að þau verði samþykkt óbreytt. Það er eins og stjórnarmeirihlutinn átti sig ekki alveg á því hvað hann er að gera hér í þessum þingsal og í nefndum og hvert raunverulegt hlutverk og vald Alþingis er. Það að ráðherra stofni nefnd og þá sé bara hægt að fjalla þar um mál sem koma frá stjórnarandstöðunni er náttúrlega algjörlega fráleitt. Er það þá þannig að ef menn vilja drepa mál stofnar ráðherra einhverja nefnd og þá er óþægilegum málum vísað þangað? Þetta er algjörlega galið, virðulegi forseti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Skrýtið að vera í þingsal í dag þar sem er verið að fjalla um mjög alvarlega misbeitingu valds frá meiri hlutanum og þeir þingmenn sem um málið fjalla sitja og hlæja að þingmönnum sem gagnrýna þessi vinnubrögð. Mér finnst það eiginlega til háborinnar skammar, forseti. En mig langar bara að segja að það er ekki hægt að haga málum þannig að fyrir fram sé búið að ákveða niðurstöðu þessarar nefndar. Það er gott að fjalla eigi um þessi mál enn og aftur úti í bæ í nefnd sem skipuð er af ráðherra, en það þýðir ekki að það sé komið samráð eða að það sé komin einhver niðurstaða. Það er ekki þannig. Við Píratar krefjumst þess að mál okkar fái sinn eðlilega framgang í þinginu sem og önnur mál sem eru í atvinnuveganefnd. Ég óska þess að hv. formaður nefndarinnar átti sig á því að við getum alveg fyrirgefið einhvers konar nýherjabrag í nefndarstjórn, [[Forseti hringir.]]en ég vonast til þess að hv. formaður nefndarinnar sjái villur síns vegar.
Frú forseti. Mér þykir leitt að heyra að þessi umræða hafi verið í atvinnuveganefnd. Ég þurfti að bregða mér af bæ rétt áður en fundi lauk og það má greinilega ekki fara af fundi, þá verður allt vitlaust. [[Gripið fram í.]]Ég held að þetta hljóti að vera einhver byrjandamistök hjá hv. formanni nefndarinnar og hann átti sig á því að svona gerum við ekki á Alþingi, við látum auðvitað þau mál sem koma inn á þingið, hvort sem þau eru frá þingmönnum eða framkvæmdarvaldinu, fara sinn eðlilega farveg gegnum þingheim, nefndir og koma aftur hér til afgreiðslu. Ég bíð með mál sem snertir fiskveiðistjórnarkerfið, breytingu á strandveiðum, að gera strandveiðar sveigjanlegar og koma á 12 dögum í mánuði. Ég vil gjarnan fá að mæla fyrir því áður en þingi lýkur til að koma því máli í umsagnarferli, þótt ekki væri annað. Þannig á auðvitað að fara með öll þau mál sem koma hingað inn, þau hljóti þá virðingu að fara í eðlilegan farveg, hvort sem einhver nefnd úti í bæ er að störfum eða ekki, það kemur málinu ekkert við.
Frú forseti. Maður veit ekki alveg hvað maður á að segja. Við erum á Alþingi Íslendinga og í mikilvægri nefnd eins og atvinnuveganefnd og þá fer forystan fram á það að stjórnarandstaðan dragi til baka mál sín á meðan einhver nefnd á vegum hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er að ræða málin. Hvaðan kemur þetta? Þetta er svo mikið endemis bull að það hlustar enginn á svona vitleysu. En það er auðvitað rétt að benda á þetta og vara við því þegar vegið er hreinlega að lýðræðinu með þessum hætti. Þetta er rosalegt bull.
Frú forseti. Já, það er rétt að ég er nýgræðingur í þinginu, það er mikið rétt. Á dauða mínum átti ég von en ekki þessum viðbrögðum. Ég taldi þetta mál hafa verið rætt í friði og spekt. Ég spurði á fundi atvinnuveganefndar í morgun hvort nefndarmenn litu svo á að skipun þessarar þverpólitísku nefndar í gær ætti að hafa áhrif á framgang þeirra mála sem snúa að fiskveiðikerfinu og eru til umfjöllunar í atvinnuveganefnd. Um þetta áttum við bara friðsamlegar umræður, þetta var engin krafa af minni hálfu. Þetta var meira að segja ekki heldur tillaga af minni hálfu. Þetta var spurning af minni hálfu til þeirra sem málið snerti í nefndinni. Um þetta var rætt í friði og spekt í nefndinni í morgun. Síðan hrökkva allir allt í einu í kút hér, að minnsta kost ég. Þá eru uppi einhver slagorð, einhverjar yfirlýsingar um misbeitingu valds og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta var bara spurning til nefndarmanna.
Frú forseti. Ég held að formaður atvinnuveganefndar hafi gert mjög vel grein fyrir máli sínu, hvernig því var háttað í morgun. Ég kem hingað upp til að bera af mér sakir af því að ég heyri að hv. þingmenn, t.d. frá Pírötum, segja að þetta hafi m.a. verið fyrirskipun úr ráðuneytinu. Hitt er annað að ég vil benda á og vara við því að menn tali þverpólitísku nefndina niður sem ég skipaði í gær. Ég vek athygli á því að ekki er verið að skipta eftir stjórn eða stjórnarandstöðu, allir flokkar koma að borðinu. Þá hefur mér verið bent á, gott og vel, að stjórnarandstaðan hafi meiri hluta í nefndinni. Ég vona að menn gangi út frá því að þeir ætli að vinna að málinu í sátt til lengri tíma litið með heildarhagsmuni bæði sjávarútvegs og samfélagsins í huga hvað það varðar, en ekki fara í hnútukast eins og mér finnst málið svolítið vera að fara í hér. Ég tek undir að það er mikilvægt að þingmál, hvort sem þau eru frá stjórn eða stjórnarandstöðu, hljóti þinglega meðferð. [[Forseti hringir.]]Mér þætti t.d. ágætt ef mál frá hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur um strandveiðarnar færi í þinglega meðferð og færi til umsagnar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það mun nýtast okkur í allri uppbyggingu og stefnumótun varðandi greinina til lengri tíma litið.
Frú forseti. Þá er líklega komin sæmileg lending í þessu máli. Það er þá ekki verið að skapa hættulegt fordæmi, sem minni hlutinn sá skiljanlega fyrir sér að væri mögulega verið að búa til, þ.e. að ráðherra skipaði einhverja nefnd um eitthvert málefni, það mál væri ekki í þinglegri meðferð eins og mál sem þingmenn með sitt löggjafarvald leggja fram og ræða í þingnefndum. Þá hljómar það þannig hjá hv. formanni atvinnuveganefndar og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að það hafi ekki verið tilgangurinn. Þá búumst við náttúrlega við að málin um fiskveiðistjórnarkerfið sem koma frá minni hlutanum í atvinnuveganefnd fái framgöngu hjá formanni nefndarinnar, að þeim verði hleypt á dagskrá og í umræðu. Og allir sáttir.
Virðulegi forseti. Það er ágætt og ég þakka hv. formanni atvinnuveganefndar að fara hingað upp og skýra að það hafi ekki verið ætlun hans að taka þessi mál af dagskrá. Það er hins vegar fullkomlega eðlilegt af hálfu okkar í minni hlutanum að hafa áhyggjur þegar slíkt er borið upp. Í upphafi þings var lögð fram heilbrigðisáætlun af hálfu hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir hönd okkar Framsóknarmanna. Þá brást stjórnarmeirihlutinn við með því að hlaupa til hv. þingmanns og segja að það væri nú óþarfi að leggja þetta fram því ríkisstjórnin væri með svona mál í smíðum, þó svo að það hafi nú ekki enn borist, hvorki á þingmálalista né inn í þingið. Nú má vel vera að þetta sé eitthvert nýjabrum, ný stjórn og nýir þingmenn sem ekki þekkja til verklagsins hér. En það er fullkomlega eðlilegt af okkur að bregðast við og fá skýr svör. Ég vil bara þakka fyrir að þau hafi borist.
Virðulegi forseti. Í Fréttablaðinu í dag segir landlæknir að sérfræðingar verji of litlum tíma á Landspítalanum og þar með sé öryggi sjúklinga stofnað í hættu. Í annarri grein í sama blaði segir Kári Stefánsson: Ef alvarleg vandamál koma upp á Klíníkinni eru sjúklingarnir sendir niður á Landspítala. Ég spyr: Hvernig virkar þetta þá? Fara sérfræðingarnir með sjúklingunum í sjúkrabíl niður á Landspítala? Þeir eru væntanlega ekki á Landspítalanum, þeir eru væntanlega annars staðar. [[Forseti hringir.]]
Forseti minnir hv. þingmann á að við ræðum hér fundarstjórn forseta.
Það er að koma að því, þetta er allt í lagi, hafðu engar áhyggjur. Vegna þessara alvarlegu ábendinga sem landlæknir kemur með í Fréttablaðinu í dag vil ég kvarta yfir því að hæstv. heilbrigðisráðherra sé ekki hér í óundirbúnum fyrirspurnum, ef forseti skilur nú hvað ég er að fara. Á undanförnum dögum hafa komið fram mjög mörg alvarleg mál sem nauðsynlegt er að ræða en ég tel að allt of lítill tími sé gefinn í óundirbúnar fyrirspurnir þessa dagana.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Frú forseti. Hér varð á fimmtudaginn í síðustu viku talsvert uppnám á Alþingi þegar þingmenn fréttu af því að til stæði að sameina Fjölbrautaskólann í Ármúla og Tækniskóla Íslands. Við áttum talsvert langa rimmu undir liðnum fundarstjórn forseta þar sem fram kom, held ég hjá eina hv. þingmanni stjórnarliðsins sem tók þátt í þeirri umræðu, að við ættum ekki að láta þetta koma okkur á óvart, það kæmi fram í stjórnarsáttmálanum að ríkisstjórnin hefði áhuga á fjölbreyttum rekstrarformum. Það er tvennt sem mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra um. Hann er verkstjóri ríkisstjórnarinnar og fer með samskipti hennar við þingið. Það er kannski ekki alveg sanngjarnt að ætlast til þess að samráðsskylda hafi verið uppfyllt með því að vísa til orða í stjórnarsáttmála um fjölbreytt rekstrarform. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Er það svo að út frá þeim orðum getum við dregið þá ályktun að ríkisstjórnin hyggist ganga mjög langt í einkavæðingu á almannaþjónustu á þessu kjörtímabili? Er línan sem gefin hefur verið sú að fara eigi út í frekari einkavæðingu í heilbrigðisþjónustu, menntakerfinu, einkaframkvæmd í samgöngumálum? Er það sú stefna sem við eigum að lesa úr stjórnarsáttmálanum, sem er mjög erfitt að lesa því að hann er mjög hlaðinn mjög stofnanalegu málfari og erfitt að greina neina sýn eða framtíðarstefnu? Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það. Hér voru höfð uppi stór orð um aukið samráð. Við hæstv. ráðherra vitum alveg að hæstv. menntamálaráðherra þarf lögum samkvæmt ekkert að fara með þetta fyrir þingið. Við vitum það alveg. Hins vegar voru höfð uppi mjög stór orð um aukið samráð, gagnsæi og góða stjórnarhætti, eins og segir í þessum sama stjórnarsáttmála. Telur hæstv. ráðherra að ríkisstjórnin, sem situr hér með eins manns meiri hluta og í umboði minni hluta kjósenda, geti ekki gert betur í að eiga samráð á Alþingi um stórar ákvarðanir, jafnvel þótt hún sé [[Forseti hringir.]]ekki skyldug til þess að lögum?
Frú forseti. Hv. þingmaður sem hér talaði hefur kallað eftir að menn geri greinarmun á því þegar þjónusta sem greitt er fyrir með opinberum framlögum er rekin annars vegar í hagnaðarskyni og hins vegar án hagnaðaráforma. Ef hægt er að finna fyrirtæki sem eru með einhver hagnaðaráform leggst hv. þingmaður almennt gegn því að þau sinni opinberri þjónustu, heyrist mér, en hins vegar þegar um er að ræða stofnanir, samtök, einhvers konar félag utan um opinbera þjónustu sem ekki er rekin í hagnaðarskyni hef ég skilið hv. þingmann þannig að hann leggist ekki almennt gegn því. Er ekki Tækniskólinn akkúrat slíkt fyrirbæri? Er ekki Tækniskólinn rekinn að mestu fyrir opinbert fé án þess að þar séu uppi einhver hagnaðaráform? Hvers vegna leggst þá hv. þingmaður, sem hefur talað svona og lagt mikið upp úr því að menn geri greinarmun á þessu tvennu, líka gegn því að skóli með það rekstrarfyrirkomulag geti tekið að sér aukið hlutverk? Hvar erum við fyrst og fremst að reyna að sækja fram almennt séð í menntamálum í þessu landi? Eigum við ekki að beina sjónum okkar að gæðum þjónustunnar, að því hvernig námsframvinda unga fólksins í landinu er, hvort við erum að komast í betri færi til að vera samkeppnisfær við aðrar þjóðir? Skiptir það ekki máli ef við erum hér með veikar rekstrareiningar? Hefur ekki menntamálaráðherra talað fyrir því að rekstrareiningarnar sem hér eiga í hlut geti náð betri árangri í átt að þessum sameiginlegu markmiðum sem ég tel að við höfum með því að fella reksturinn saman í einn? Eða á rekstrarfyrirkomulagið, form félagsins eða þess aðila sem stendur að baki Tækniskólanum, sem vill svo til að er að hluta til vinnumarkaðurinn á Íslandi, að ráða öllu? [[Forseti hringir.]] Ég segi: Við skulum beina sjónum okkar meira að útkomunni, því sem gerist í skólastarfinu sjálfu og hvernig það gagnast krökkunum í skólunum. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra er enn staddur í síðustu fyrirspurn sem ég bar upp áðan sem snerist um arðgreiðslur úr heilbrigðiskerfinu. Ég var bara með einfalda spurningu. Hv. þingmenn á Alþingi fréttu af fyrirkomulagi um breytt rekstrarform á Fjölbrautaskólanum við Ármúla í fjölmiðlum. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra … [[Gripið fram í.]]Já, það er verið að færa hann yfir í einkarekstur og þetta er almannaþjónusta. Hæstv. forsætisráðherra verður aðeins að slaka á hérna. Finnast hæstv. forsætisráðherra það eðlileg vinnubrögð að í nafni gagnsæis og góðra stjórnunarhátta sem þessi ríkisstjórn sem hæstv. forsætisráðherra leiðir, boðar sérstaklega og talar sérstaklega fyrir, sé þannig staðið að málum? Hins vegar kalla ég eftir því hvort það sé einhver framtíðarsýn hjá þessari ríkisstjórn að gera þetta í auknum mæli. Þetta snýst ekkert um gæði starfs Tækniskólans, sem eru mikil, og þetta snýst heldur ekki um veikburða rekstrareiningar, og hæstv. forsætisráðherra veit það. Það er ekki eins og Fjölbrautaskólinn við Ármúla með sína 900 nemendur sé veikburða rekstrareining sem þurfi að sameina öðrum skóla. Þar er mjög gott starf unnið og mikil gæði. Við erum að spyrja hér einfaldrar spurningar: Liggur fyrir einhver framtíðarsýn? Finnst hæstv. forsætisráðherra virkilega ekki eðlilegt að hafa meira samráð í ljósi stöðu þessarar ríkisstjórnar? [[Gripið fram í: Svaraðu spurningunni.]]
Frú forseti. Hv. þingmaður kallar það að skoða skólastarf í Tækniskólanum einkavæðingu almannaþjónustu, sem er alveg stórundarleg nálgun. Hv. þingmaður, sem ráðherra, skrifaði sjálf undir samning við Tækniskólann [[Gripið fram í.]]um það starf sem þar fer fram. Hér verða menn aðeins að ná að halda aftur af sér. Varðandi það hvort verið sé að boða stóraukna einkavæðingu almannaþjónustu er svarið ósköp einfaldlega: Nei. En það er alveg stórundarlegt á hinn á bóginn að nálgast þetta mál út frá því að verið sé að einkavæða almannaþjónustu, vegna þess að svo er ekki. [[Gripið fram í.]]Þetta er algjörlega fráleit nálgun hjá hv. þingmanni, það er vandamálið. Það sem við viljum gera er að við viljum hámarka nýtingu skattfjár og við viljum horfa á útkomuna. Við viljum horfa á þátt sjúklinganna, hvernig þeir komast frá þjónustunni, og við erum að gera það sama í menntakerfinu, alveg eins og hv. þingmaður gerði sem ráðherra þegar hún skrifaði sjálf undir samning við Tækniskólann. Varðandi samráðsleysið þá er málið í skoðun í ráðuneytinu og engin ákvörðun hefur endanlega verið tekin. [[Forseti hringir.]]Það er sjálfsagt að ráðherrann geri grein fyrir málinu fyrir nefnd í þinginu, sem hefur verið gert. Ekki satt? [[Forseti hringir.]]Mér finnst afskaplega holur hljómur í þessu tali um samráðsleysi vegna ákvarðana sem hafa ekki enn verið teknar.
Frú forseti. Veigamesta verkefnið sem stendur fyrir dyrum er að ákveða með fjármálaáætlun hvernig við ætlum að verja öllu skattfé landsins næstu fimm árin, flokka það niður, setja það niður fyrir okkur. Þá ákvörðun er ómögulegt að taka á upplýstan hátt eins og áætlunin hefur verið lögð fram fyrir þingið. Það er ómögulegt að sjá í fjármálaáætluninni í hvað sé áætlað að nota nánast allar þessar fjárheimildir ríkisins. Hvorki þingmenn né fastanefndir hafa fengið aðgang að þessum upplýsingum um hvað sé mögulegt að gera við allt þetta fjármagn, hvað eigi að gera við það, hvað sé áætlað að gera við það. Án þessara upplýsinga er ómögulegt að taka upplýsta ákvörðun um hvort fjármálaáætlun sé farsæl fyrir landsmenn og hvort vel sé farið með skattfé. Skortur á gagnsæi til Alþingis og almennings í þessari fjármálaáætlun er nánast algjör þrátt fyrir að þessar tölur liggi fyrir í ráðuneytunum og hjá skrifstofu Alþingis. Tölurnar liggja fyrir en við fáum ekki aðgang að þeim við þessa ákvarðanatöku. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra, Benedikt Jóhannesson, sem talað hefur fyrir því að opna bókhald ríkisins: Hefur hæstv. fjármálaráðherra aðgang að þeim upplýsingum sem liggja til grundvallar þessari áætlun? Ef ekki, mun hann þá ekki óska eftir slíkum aðgangi? Ef ráðherra hefur þann aðgang, eða þegar hann fær þann aðgang, mun hann jafnframt veita okkur þingmönnum aðgang?
Frú forseti. Hv. þingmaður spyr hvað eigi að nota peningana í. Það er ákveðin aðferðafræði í gangi þar sem segir að í staðinn fyrir að setja fram ein fjárlög megi eiginlega segja að gerð sé atlaga að fjárlögum ríkisins í þremur áföngum. Í fyrsta lagi er sett fram fjármálastefna þar sem settur er fram hinn breiði rammi þar sem sagt er hver eigi að vera niðurstaða fjárlaga, hvernig skuldirnar eigi að standa og hvert umfang ríkisins sé. Það bætist reyndar vonandi aðeins í það í næstu fjármálastefnu. Svo kemur áætlun þar sem fjármagninu er skipt niður á málaflokka. Ég heyri á mörgum hv. þingmönnum að þeir vilja ganga lengra í fjármálaáætluninni og skipta strax niður á einstök málefni, en það er ekki meiningin með fjármálaáætluninni heldur er meiningin að setja rýmið utan um málaflokkana þannig að í fjárlögum sé hægt, miðað við þessa áætlun sem menn munu að sjálfsögðu fylgja síðan í framhaldinu, að segja hvernig skipt verði á einstaka málaflokka. Þarna er verið að skapa ákveðið rými til frambúðar. Auðvitað er það svo, eins og hv. þingmaður gefur til kynna í spurningu sinni, að ráðuneytin sem leggja fram tillögur um rammana hafa í huga hvernig þetta hefur verið í fortíðinni, hver áformin séu um einstaka liði. Þau koma fram í hinni þykku skýrslu sem liggur frammi með fjármálaáætluninni. En það er ekki hugmyndin að leggja fram fimm ára fjárlög í áætluninni. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Ég hef oft áður lýst ánægju minni með hæstv. fjármálaráðherra þegar hann hefur komið upp og gefið skýr svör. Því er ekki að heilsa núna. Þetta eru ekki skýr svör. Hefur ráðherra aðgang að þessum upplýsingum? Hann kinkar kolli, hann hefur aðgang að þessum upplýsingum. Þá vil ég fá að vita hvort við í þinginu, sem þurfum að taka ákvörðun, höfum það líka. Ég skil alveg að þetta er rammi, ég skil alveg út á hvað þetta gengur. Það er verið að setja stóran ramma og svo er verið að þrengja þennan ramma og innan þess ramma eigum við svo að setja fjárlög í haust. Þannig á þetta að virka. En við vitum ekki á hverju þessu rammi byggir. Hvaða verkefni eru inni í þessum ramma? Hvað megum við gera, hvað á að gera við það sem er innan þessa ramma? Við eigum að samþykkja ramma en við vitum ekki hvaða gögn liggja að baki honum. Ráðherra hefur aðgang að þessum gögnum. Við höfum ekki aðgang að þeim. Ef við höfum ekki aðgang að þessum gögnum getum við ekki tekið upplýsta ákvörðun um fjármálaáætlun, það er ómögulegt. Það er það sem við erum að biðja um. Ítrekaðar umræður hafa verið um þetta í nefndum. Þetta viljum við fá. Okkur finnst réttmætt að þingið fái þessar upplýsingar til að geta tekið upplýsta ákvörðun. [[Forseti hringir.]] Spurningin til ráðherra er: Vill ráðherra, ef við spyrjum í formlegri fyrirspurn, gefa okkur aðgang að þessum upplýsingum?
Ég verð að hryggja hv. þingmann með því að þegar ég kinkaði kolli var ég að kinka kolli við því hver spurningin væri en ekki því að ég hefði aðgang að þessum gögnum, sundurliðuðum úr einstökum ráðuneytum. [[Gripið fram í.]]Ég hef ekki þessi gögn og í sjálfu sér ef við förum að skipa fyrir um það þá erum við svolítið að skemma ferlið með fjármálaáætlun af því að þar erum við að tala um hinn breiða ramma. En við vitum auðvitað hvernig fénu hefur verið varið til þessa. Það vita allir nokkurn veginn í hvað fjárlög fara. [[Gripið fram í.]]Ha? [[Gripið fram í.]]
Forseti tekur fram að það er sá þingmaður eða ráðherra sem stendur í ræðustól Alþingis sem hefur orðið og hvetur þingmenn til að virða þá reglu.
Já, ég þakka forseta fyrir það. Ég tel að það sé í raun og veru verið að spilla fyrir hugmyndafræðinni bak við þetta ef við förum að hugsa þetta sem einstakar fjárveitingar á þessu stigi málsins, svo ég svari spurningu hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Það er skoðun mín að fjármálastefnan hafi verið of stíf og stjórnarandstaðan öll greiddi því atkvæði gegn henni. Nú erum við með fjármálaáætlun sem helgast þá af þessari stífu stefnu. Það vantar tekjur. Ríkisstjórnin veltir því fyrir sér að leggja á veggjöld og hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustuna eða hluta hennar. Báðum þessum tillögum hefur verið hafnað af almenningi í landinu enda voru þær ekki ræddar fyrir kosningar. Þær koma bara á dagskrá núna. Nú berast fréttir af því varðandi virðisaukaskatt á ferðaþjónustuna að stemning fyrir Íslandsferðum sé að daprast. Ferðaheildsalar koma hér og segja að mörgum þyki landið dýrt, hentugra sé að fara annað, afpantanir hafa borist og einnig heyrast þær fréttir daglega að uppbyggingu hafi verið slegið á frest. Ég hygg að þetta muni koma frekar niður á landsbyggðinni en höfuðborgarsvæðinu. Ég held líka að það sé engum blöðum um það að fletta að ferðaþjónustan sé einn mesti stuðningur sem landsbyggðin hefur fengið á síðari árum. Því langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra tveggja spurninga: Telur hann að fyrirhuguð hækkun á virðisaukaskatti muni stuðla að aukinni dreifingu ferðamanna um landið og tryggja þar af leiðandi landsbyggðinni aukinn hlut? Samhliða því að boðuð var hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustuna var rætt um, m.a. af hæstv. ráðherra, að fara ætti í svokallaðar mótvægisaðgerðir. Nú styttist í þinginu og við þurfum að fara að greiða atkvæði um fjármálaáætlunina og þessa tillögu. Því spyr ég: Í hverju felast þessar mótvægisaðgerðir? Hafa verið gerðar greiningar á því? Það var gagnrýnt að engar eða litlar greiningar hefðu verið gerðar á því þegar hækkunin var lögð á. Hafa verið gerðar greiningar á því í hverju mótvægisaðgerðirnar þurfa að felast, hversu háar þær eru og þá hversu mikill hluti af þeirri tekjuaukningu sem ríkisstjórnin ætlar sér með þessu fer til baka í mótvægisaðgerðir?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég er reyndar ósammála þeirri skoðun hans að almenningur hafni virðisaukaskatti á ferðaþjónustu. Ég held að það sé almennur stuðningur við það að hér sé skattkerfið sem einfaldast, allar greinar séu í sama skattumhverfi og eðlilegt að sú grein sem stærst er sé í sama skattumhverfi og aðrar greinar. Það er í samræmi við réttlætiskennd flests fólks. Hv. þingmaður spyr í fyrsta lagi hvort fyrirhuguð hækkun stuðli að dreifingu ferðamanna um landið. Svarið við því er nei, ég sé ekki að hún muni hafa áhrif til þess að dreifa ferðamönnum meira heldur en nú gerist. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður um mótvægisaðgerðir. Hæstv. ferðamálaráðherra og ég höfum hist á fundum og ég hef þar að auki hitt forystumenn í ferðaþjónustu, bæði á landsvísu og svo hef ég hitt sérstaklega forystumenn í ferðaþjónustu á Austurlandi þar sem við höfum rætt mögulegar aðgerðir í markaðsmálum, kynningarmálum, uppbyggingarmálum á einstökum stöðum o.s.frv., sem ég tel óháðar þessari breytingu. Það er merkilegt að heyra hve margir telja að þessi hugsanlega breyting í framtíðinni hafi haft áhrif í þá veru að nú séu minni pantanir, sem ég á mjög erfitt með að skilja. En þar hafa verið lagðar fram tillögur sem hópur sem ferðamálaráðherra og ég munum skipa á næstu dögum fer yfir.
Virðulegi forseti. Það má vera að við séum ósammála um margt, ég og hæstv. ráðherra, en ég get varla ímyndað mér að hann sé ekki sammála því að ferðaþjónustan víðs vegar um landið hafi hafnað þessum hugmyndum, m.a. vegna skorts á samráði, greiningum og að menn hafi ekki hugmynd um hvaða afleiðingar þessi hækkun hafi á greinina í heild sinni, ekki síst aðilar úti á landi. Og fyrst við tölum um einföldun, það var einföldun á síðasta kjörtímabili að setja alla ferðaþjónustuna í sama þrep. Er það einföldun að nú verði veitingasala í einu þrepi og gisting í öðru? Ég held að það yrði seint kallað einföldun heldur var það akkúrat notað sem rök að það þyrfti að hafa það í einu þrepi til þess að minnka líkurnar á skattsvikum, sem gætu þá aukist núna vegna þess að það er ekki einföldun að hafa það í tveimur þrepum. Og af því að við þurfum að fara að greiða atkvæði innan tíðar um fjármálaáætlun er auðvitað ekki nóg að á næstu dögum eða vikum verði settur á starfshópur sem á að fjalla um markaðsátak til þess að tryggja ferðamenn út á land. Það er alveg rétt, það þarf að gera það óháð því hvort hér sé hækkaður virðisaukaskattur eða ekki. [[Forseti hringir.]]En það hljóta að þurfa að liggja fyrir skýrar mótvægisaðgerðir, byggðar á greiningum sem fjármálaráðuneytið [[Forseti hringir.]]hefur lagt til vegna hækkunar á virðisaukaskattinum.
Frú forseti. Ég vil nú segja það í upphafi máls míns að mér finnst mjög ómaklegt hvernig hv. þingmaður ræðst að ferðaþjónustunni og sakar hana um að ætla sér að fara að svíkja undan skatti vegna þess að hér verði fyrirkomulagi breytt. Ég held að í ferðaþjónustu sé almennt heiðarlegt fólk sem vill standa skil á þeim sköttum sem á greinina eru lagðar. Þegar farið var í þessar aðgerðir voru gerðar ítarlegar greiningar. Ég vil benda hv. þingmanni á grein sem ég skrifaði í Kjarnann núna um helgina, langa og ítarlega grein, um virðisaukaskattsmálið. Hana má líka lesa á vef fjármálaráðuneytisins. Þar kemur m.a. fram að ferðaþjónustan, sem stendur fyrir 8% af vergri landsframleiðslu, borgaði ekki nema um 3% af virðisaukaskatti fyrir árið í fyrra. Ég held að það sé mjög eðlilegt að hún borgi sinn skerf, þ.e. um 8%, og það mun gerast eftir breytinguna.
Frú forseti. Það sem prýðir góðan fimleikamann er úthald og styrkur. Pólitískir loftfimleikar snúast hins vegar yfirleitt um undanbrögð eða tilraun til að kúvenda í stefnumálum. Í fjármálaáætlun 2017–2021 segir, með leyfi forseta: „Á sama tíma er gert ráð fyrir að fram komi umtalsverður rekstrarsparnaður í framhaldsskólakerfinu vegna styttingar námstíma úr fjórum árum í þrjú. Áætlunin gerir ráð fyrir að allur sá sparnaður sem muni falla vegna styttingarinnar muni haldast innan kerfisins og fari í að efla framhaldsskólastigið enn frekar.“ Í nýrri fjármálaáætlun segir hins vegar, með leyfi forseta: „Eins og í fyrri fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að umtalsverður sparnaður komi fram í framhaldskólakerfinu vegna styttingar námstíma til stúdentsprófs úr fjórum árum í þrjú og sá sparnaður endurspeglast í lægri framlögum til málefnasviðsins.“ Það er því ljóst að það er búið að plata framhaldsskólana til að vera með á þessari vegferð undir því yfirskini að það eigi að styrkja þá. Það var í rauninni löngu tímabært því að í nýrri fjármálaáætlun segir, á bls. 265 ef hæstv. ráðherra kann hana ekki utan að, að undirfjármögnun bitni á gæðum, námsframboði og kennslubúnaði. Mér er auðvitað ljóst að hér hefur orðið breyting á ríkisstjórn. En hefur hæstv. ráðherra núna loksins tekist að snúa stóra bróður niður í duftið og láta Sjálfstæðisflokkinn kyngja þessari stórfelldu stefnubreytingu í málaflokknum? Mig langar að vita hvort ráðherra telur að þetta séu forsendubreytingar í samkomulagi við skólana, hvort hann sé stoltur af þessu og hvort hann sé sáttur við hlut sinn og skólanna í fjármálaáætluninni.
Frú forseti. Það er gaman að heyra frá litla bróður hvernig hann horfir á átökin við stóra bróður. Ég verð að segja alveg eins og er; ég hef ekki breytt um skoðun í þessu máli. Ég tel að það sé rétt að efla framhaldsskólana. Það gerum við í þessari fjármálaáætlun með því að efla framlög á hvern nemanda á tímabilinu. Það getur hver maður reiknað út og þarf ekkert að vera að deila um aftur og aftur. Þetta erum við búin að tala um trekk í trekk hérna þegar við vorum að ræða þetta við fyrri umr. um þessa þingsályktunartillögu. Hv. þingmaður þarf ekki að efast um það. Það er verið að efla framhaldsskólann með því að bæta við framlög á hvern nemanda ár frá ári. Það er ósköp eðlilegt að þegar fækkar um heilan árgang í framhaldsskólanum komi það einhvers staðar niður. Það náist einhver sparnaður. Það er eðlilegt. En sparnaðurinn kemur ekki niður á nemendunum sem í skólanum eru heldur er það þannig að á bak við hvern einasta nemanda verður nú meira fjármagn en áður.
Frú forseti. Þetta er beinlínis rangt. Í fyrri fjármálaáætlun var gert ráð fyrir að þetta fjármagn héldist inni. Nú stefnir hins vegar í að fram til 2022 minnki þetta fjármagn um 690 millj. kr. Ég talaði um það áðan að í þessari sömu fjármálaáætlun sem hæstv. ráðherra ber uppi, er talað um að fjárskortur sé farinn að bitna á gæðum, námsframboði, á tækjum og búnaði. Hæstv. ráðherra verður einfaldlega að gera betur. Ég spyr: Er hæstv. ráðherra búinn að gefast upp fyrir því verkefni að fjármagna opinbera skólakerfið og almannaþjónustu, ef út í það er farið? Og á að láta þetta leka út í einkavæðingu í nafni þess að enginn annar ráði við þetta? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Það er gaman þegar menn fara með gamanmál hér í ræðustól. En hv. þingmaður spurði hvort ég væri stoltur af því að hækka framlag á hvern nemanda. Já, vissulega er ég stoltur af því. Ég er stoltur af því að nú verður hægt að búa skólana betur tækjum.
Af hverju skrifaðir þú þá í fjármálaáætlun að það væri ekki hægt?
Forseti ítrekar að það er sá þingmaður eða hæstv. ráðherra sem stendur í ræðustól Alþingis sem hefur orðið og biður hv. þingmenn enn og aftur um að virða þá reglu og vera ekki í samtölum við ræðumann.
Það er nú bara þannig að verið er að hækka þessi framlög á hvern nemanda. Það hlýtur auðvitað að vera betra fyrir nemendurna að það sé meiri peningur á bak við hvern um sig. Það er ekki verið að styrkja húsið, ekki einhverja ópersónulega stofnun, það er verið að stuðla að betra námi. Fyrir hvern? Fyrir nemendurna. Það fjallar ekki um hvaða form er nákvæmlega á því, ég tek alveg undir það. Aðalatriðið er hvort nemendur standa betur fyrir eða eftir og þeir standa betur eftir að þessi nýja [[Forseti hringir.]]fjármálaáætlun verður samþykkt.
Frú forseti. Ég held að það sé rétt að halda áfram með fjármála- og efnahagsráðherra. Ég vil inna hæstv. ráðherra eftir því hverju sæti að ekki er búið að ganga frá samkomulagi við sveitarfélögin um yfirtöku lífeyrisskuldbindinga eins og gengið var út frá og var grundvöllur samkomulags um nýtt fyrirkomulag lífeyrismála opinberra starfsmanna og tengt enn stærra máli sem snýst um jöfnun lífeyrisréttinda og lífeyrisréttindaávinnslu í landinu. Sveitarfélögin gengu til þessa samstarfs í góðri trú og vissulega lagði ríkið mikið af mörkum í fjármunum talið til að þetta gæti orðið að veruleika. Hluti þessa máls snerist um að ríkið tæki yfir lífeyrisskuldbindingar hjúkrunarheimila sem rekin eru á ábyrgð sveitarfélaga eða af sveitarfélögum með sambærilegum hætti og áður hafði verið gert gagnvart lífeyrisskuldbindingum sjálfseignarstofnana. Þar hygg ég að hnífurinn standi í kúnni, sveitarfélögin kannast ekki við að ríkið sé núna tilbúið til að standa við þetta samkomulag á grundvelli þess skilnings sem þau lögðu í það. Nýja fyrirkomulagið á að taka gildi innan fárra daga og ég held að það sé orðið mjög alvarlegt ástand ef ekki um semst á næstu vikum. Hvað segir hæstv. núverandi fjármála- og efnahagsráðherra, sem væntanlega hefur sett sig inn í stöðu málsins, ekki margt stærra á hans borði, um þetta? Getur hann fullvissað okkur um að þetta mál verði klárað á næstu dögum og að ríkið standi í einu og öllu við það sem það lofaði sveitarfélögunum á sínum tíma?
Frú forseti. Það sem hér um ræðir er samkomulag sem ég held að skrifað hafi verið undir 28. október sl. Þá var talað um að ríkið myndi taka yfir 97% af skuldbindingum vegna tiltekinna stofnana miðað við 31. desember árið 2015. Í framhaldi af þessu var síðan gengið frá samningum, og þeir undirritaðir, við tvö sveitarfélög, þ.e. Akranes og Akureyri, sem voru í samræmi við þetta samkomulag. Síðar kemur fulltrúi frá Akranesi fram og telur að þetta sé ekki eðlilegt af ýmsum ástæðum, að þarna hafi ríkið eiginlega ekki gert rétt. Þrátt fyrir að miðað sé við 31. desember árið 2015 taldi ég eðlilegt - vegna þess að í meðförum þingsins vegna frumvarps um málið, sem var eftir að þetta samkomulag var gert, var dagsetningunni 31. desember 2015 breytt í 2016 - að miðað yrði við sömu dagsetningu við sveitarfélögin. Ég tjáði sveitarfélögunum að mér fyndist það sanngjarnt og eðlilegt og væri ríkinu að meinalausu að breyta því. Ég hygg að það hafi líka verið gert almennt í samræmi við það sem ákveðið var í þinginu varðandi skuldbindingar gagnvart lífeyrissjóðunum. En ríkið stendur að sjálfsögðu við það sem undirritað var.
Frú forseti. Ja, það er nú það. Einn þáttur þessa máls er þessi dagsetning. Við könnumst við það hvernig hún tók breytingum á meðan frumvarpið var til umfjöllunar í þinginu. Nú erum við hæstv. ráðherra að sjálfsögðu ekki að reyna að semja um þetta hér og ganga frá því en ég hef heyrt aðra sögu varðandi þann ágreining sem uppi er og að hann snúi að þeirri aðferð sem ríkið vill hafa og krefst þess að hafa við að leysa málið að sínu leyti, sem er sú að borga ígildi skuldbindinganna inn í Brú, lífeyrissjóð sveitarfélaganna, í staðinn fyrir að yfirtaka skuldbindingarnar sjálfar. Og hvers vegna kann þetta að skipta máli? Jú, vegna þess að með því að yfirtaka skuldbindingarnar yfirtaka menn líka þróun þeirra í framtíðinni, en með því að borga einskiptisfjárhæð inn í sjóðinn kann það að koma verr út og áhættan er á sveitarfélögin. Þetta er sú útgáfa málsins sem ég hef heyrt frá þeim sem hafa verið í þessu af hálfu sveitarfélaganna og ég hef samúð með því sjónarmiði. Ég held að menn verði að standa við samkomulagið efnislega [[Forseti hringir.]]þannig að það komi út á eitt.
Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er a.m.k. skilningur eins sveitarfélags að þarna eigi dagsetningin ekki að skipta máli heldur eigi ríkið að bera ábyrgð um alla framtíð. Það er hins vegar ekki heimilt, eins og hv. þingmaður þekkir sem fyrrverandi fjármálaráðherra, að taka ábyrgðir yfir á ríkið með þeim hætti. Þess vegna var þetta miðað við að það séu 97% af skuldbindingunum, eins og þær eru reiknaðar út á ákveðnum degi, sem samið var um. Mér er kunnugt um að þetta fór í gegnum ferli þar sem menn tókust á um prósentur og annað, en eins og hv. þingmaður segir er þessi ræðustóll ekki vettvangur til að semja um þetta. Ég tel reyndar að sá samningur sé fullfrágenginn og mér finnst eðlilegt að ríkið standi við hann eins og aðra samninga.
Frú forseti. Ég vil ræða hér við hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra Jón Gunnarsson, sem einnig er ráðherra byggðamála, um innviðauppbyggingu á landsbyggðinni. Allir flokkar töluðu um það fyrir síðustu kosningar að brýn nauðsyn væri á að efla innviðauppbyggingu í landinu og að verulega þyrfti að auka fjárframlag til vegamála og í aðrar samgöngubætur sem verið hafa fjársveltar allt of lengi. Uppsöfnuð viðhaldsþörf vegna niðurskurðar undanfarinna ára er metin af Vegagerðinni á 60 milljarða og haft hefur verið eftir vegamálastjóra að vegakerfið sé mjög illa farið. Ef einungis ætti að horfa til kostnaðar vegna viðhalds á ári væru það 9,5 milljarðar. Ætla má að uppsöfnuð fjárfestingarþörf síðustu ára sé orðin um 500 milljarðar miðað við 1,5–2% af landsframleiðslu, en frá árinu 2009 hefur það hlutfall verið 1%. Fjármuni skortir til hafnarframkvæmda og til viðhalds flugvalla. Til dæmis vil ég nefna að Þingeyrarflugvöllur, sem er varaflugvöllur fyrir Ísafjörð, nýtist ekki vegna skorts á viðhaldi. Fjárfestingar í öðrum flugvöllum drabbast einnig niður vegna skorts á viðhaldi en frekar ætti að nýta þessar fjárfestingar til að styrkja ferðaþjónustu og byggð á landsbyggðinni. Héraðsvegir og tengivegir eru víða í slæmu ásigkomulagi og samgöngur í heilu landshlutunum eru áratugum á eftir samgöngum sem teljast ásættanlegar á 21. öldinni. Ég ætla ekki að fara að telja upp alla þá vegi í landinu sem liggja undir skemmdum eða þær nýframkvæmdir sem hafa allt of lengi verið á samgönguáætlun en ekki komist í framkvæmd, því að það væri að æra óstöðugan. Þau landsvæði og þeir staðir sem búa við lélegar samgöngur vita hvar skórinn kreppir og Vegagerðin hefur það allt kortlagt og hefur sent út ákall til stjórnvalda um stóraukið fé til samgöngumála. Vissulega er sá gleðiatburður fram undan að loksins á að hefja vinnu við gerð Dýrafjarðarganga sem beðið hefur verið eftir allt of lengi og því ber vissulega að fagna. Fjármagn til samgöngubóta snýst ekki bara um vegina og það að komast á milli staða, heldur liggur þar undir gott aðgengi að heilbrigðisþjónustu, atvinnu, menntun og menningu og félagslífi og öllum þeim eðlilegu lífsgæðum sem íbúar landsins gera kröfu um í nútímasamfélagi. Skortur á sterkum innviðum hefur staðið jákvæðri íbúaþróun og fjölbreyttum atvinnutækifærum á landsbyggðinni fyrir þrifum. Mörg landsvæði búa því miður við viðvarandi fólksfækkun sem bregðast þarf við með uppbyggingu innviða og jöfnun búsetuskilyrða. Styttri vegalengdir milli byggðarlaga skapa möguleika á sterkari búsetusvæðum og styðja við aðra innviðauppbyggingu. Ef raunverulegur vilji er til að gera landsbyggðina samkeppnishæfa um fólk og fyrirtæki eru góðar samgöngur ein grunnstoð þess að það gangi eftir. Gífurleg fjölgun ferðamanna til landsins hefur gert að verkum að enn meira álag og slit er á vegakerfinu og slysagildrur eru víða og mikil hætta skapast oft vegna lélegra vega og stórhættulegra einbreiðra brúa. Það þarf að spýta í lófana. Þá er ég að tala um viðhald vega, nýframkvæmdir, almenningssamgöngur, flugsamgöngur, hafnarframkvæmdir, fjarskipti og uppbyggingu á háhraðatengingum við alla landsmenn. Fjárveiting til samgöngumála árið 2017 nemur um 33 milljörðum með viðbótarframlagi, fjármálaáætlun til fimm ára bætir í raun ekki nema 1 milljarði við þann ramma þar sem stærsti hlutinn er viðbótin sem felst í því að gera hana varanlega. Ég vil leggja fyrir hæstv. ráðherra eftirtaldar spurningar: Hvernig rúmast innviðauppbyggingin innan fjármálastefnu og fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar næstu árin? Hver verður forgangsröðun í innviðauppbyggingu næstu árin? Verður gert átak í að flýta samgöngubótum, svo sem í vegamálum, höfnum, flugvöllum, flutningskerfi raforku og háhraðatengingu til allra landsmanna? Og að lokum: Verða þeir landshlutar sem aftast eru á merinni hvað varðar innviðauppbyggingu látnir njóta forgangs í uppbyggingunni? Í fjármálaáætlun virðist ekki vera tekið tillit til ólíkrar stöðu landshlutanna hvað varðar efnahagslega eða samfélagslega þróun og til þeirra hættumerkja sem víða eru í búsetuþróun ef veruleg innspýting verður ekki í samgöngubætur og aðra innviðauppbyggingu.
Virðulegur forseti. Það er mikið til í því sem kemur fram hjá hv. þingmanni, það kreppir víða skórinn í innviðauppbyggingu í landinu. Spurt er hvort og hvernig innviðauppbygging rúmist innan fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og fjármálaáætlunar sem liggur fyrir þinginu. Menn geta eflaust deilt um það hvort og hvenær menn geta sagt að það hefjist eitthvert nýtt átak í þeim málum, en fram hjá því verður ekki horft að framlög til þessara málaflokka eru aukin umtalsvert á þessu ári frá því sem verið hefur. Reyndar er einna mesta aukningin, ekki þó sú allra mesta, eins og maður hefði viljað sjá, einmitt í þennan málaflokk frá því sem áður hefur verið. Það munar um þá 5,7–5,8 milljarða sem við erum að auka framlög um til samgöngumála á þessu ári frá því sem áður hefur verið. Það kreppir víða skórinn, eins og ég sagði, og hægt að skoða þessi verkefni og sjá að það verður mikið átak og mikil áskorun að takast á við það að ná í skottið á okkur, eins og ég hef áður sagt. Það er þess vegna sem við erum að skoða mögulegar aðrar leiðir í þessu. Forgangsröðunin í samgöngumálum mun auðvitað taka mið af þeim samgönguáætlunum sem verða lagðar fyrir þingið á næsta þingvetri. Það er því þingið sem mun leggja línurnar í þeim efnum. Í fjarskiptamálum er búið að marka stefnu til ársins 2020 þar sem reiknað er með að nánast öll heimili landsins verði orðin ljósleiðaratengd. Það er gríðarlega mikið og mikilvægt mál og mun gjörbreyta búsetuskilyrðum úti um allt land og skilyrðum til atvinnuuppbyggingar. Á síðasta þingi var fjallað um framtíðarfjárfestingu í íslensku atvinnulífi og það er gríðarlega mikilvægt að horft sé til þess þegar við hugum að innviðauppbyggingu að skapa tækifæri og svigrúm fyrir uppbyggingu í atvinnulífi almennt, vegna þess að uppbygging innviða helst í hendur við það að reyna að skapa réttar aðstæður fyrir uppbyggingu í atvinnulífi. Í þeirri stefnu sem þar var mörkuð varðandi nýfjárfestingar í íslensku atvinnulífi náðist víðtækur meiri hluti á þingi þar sem ég og m.a. hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir skrifuðum undir sameiginlegt nefndarálit. Þar er einmitt tekið á mikilvægi þessarar innviðauppbyggingar til að treysta búsetuskilyrði, byggðafestu og sköpun fyrir ný og fjölbreytt atvinnutækifæri í ljósi þess að við gerum okkur grein fyrir því að þær atvinnugreinar sem hafa verið meginuppistaðan í byggðafestu hér á undanförnum áratugum og jafnvel öldum, sjávarútvegur og landbúnaður, munu ekki gegna því hlutverki með sambærilegum hætti á komandi tímum þar sem miklu færri hendur búa til miklu meiri verðmæti. Það er því líka ánægjulegt að horfa til þeirrar vinnu sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur verið að setja af stað varðandi t.d. þrífösun rafmagns til sveita og uppbyggingu dreifikerfis raforku, sem er gríðarlega stór þáttur í þessu. Það má segja að það séu þrjár meginstoðir þegar kemur að innviðauppbyggingunni, það er auðvitað samgöngukerfið, það er fjarskiptakerfið og svo dreifikerfi raforku. Það er einn af þeim þáttum sem við getum séð fyrir endann á, eins langt og það nær, með fjarskiptin en það vantar heilmikið upp á aðra þætti, bæði í dreifikerfi raforku og í samgöngukerfinu. Ég held að ef við horfum til þeirra verkefna sem bíða okkar á þessum vettvangi og horfum til umferðaröryggis og þess sem kom fram hjá hv. þingmanni áðan um að þetta mikla álag sem skapast hefur m.a. vegna aukins ferðamannastraums í landinu sé mikilvægt fyrir okkur að átta okkur á því að jafnvel þó að framlög úr ríkissjóði yrðu stórkostlega aukin frá því sem nú er, langt umfram þessa þó miklu aukningu sem varð á milli ára, er við risastórt verkefni að etja. Ég held að mikilvægt sé fyrir okkur að taka um þetta málefnalega umræðu, [[Forseti hringir.]]hvernig við getum nálgast það að ráðast í mjög stórar, fjárfrekar framkvæmdir þar ruðningsáhrifin gætu orðið þau að við getum dreift framlögum úr ríkissjóði til frekari verkefna á höfuðborgarsvæðinu og úti um allt land með það að markmiði að fara í alvöruátak í þessu kerfi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda umræðuna. Hvernig má það vera á þessum gegndarlausu uppgangstímum að við treystum ekki nægilega innviði landsins? Ótta ríkisstjórnarinnar við þenslu er borið við sem algildi, samt hyggst sama stjórn innan tveggja ára lækka virðisaukaskatt. Síðasta ríkisstjórn bar síðan fyrir sig að efnahagsástandið væri svo bágborið að ekki væri unnt að treysta innviði. Hvenær má treysta innviði landsins? Fordæmalaus fjöldi ferðamanna hefur streymt til okkar. Samt er það svo að vegsamgöngur, salernisaðstaða, útsýnis- og áningarstaðir eru kostnaðarlausir og enn þá er málum háttað eins og hér séu 300 þús. manns og ekkert hafi í skorist, þó að raunin sé sú að við höfum tvöfaldað mannfjöldann og þar með slit vega. Samgöngur eru ekki eini póllinn sem hægt er að taka í þessari viðamiklu umræðu. Hvernig má það vera að nú áformar ríkisstjórnin stefnu um orkuskipti og þar innan er skipum ætlað að vera tengd við landrafmagn? Raunveruleikinn er sá að þriggja fasa rafmagn er munaður í dreifðum byggðum landsins. Vissulega eru það fögur fyrirheit í fjármálaáætlun að greina skuli þörfina fyrir þriggja fasa rafmagn en því verkefni fylgja engir peningar. Virðulegi forseti. Fögur fyrirheit í stjórnmálum þar sem ekki fylgja peningar eru ekkert annað en orðagjálfur. Þörfin fyrir þrífösun rafmagns og rafdreifikerfis er áratugagömul. Málið hefur verið greint í þaula. Raunverulega þörfin er fyrir aðgerðir, ekki fleiri rúmmetra af pappír um málið. Það sem þarf er fólk í vinnu við að grafa skurði. Því beini ég þremur spurningum til hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra: Hvaða fjármunir eru ætlaðir til að treysta þrífösun rafmagns? Eru einhverjar áætlanir um að auka viðhald Vegagerðinnar á óbundnu slitlagi? Er einhverjar ætlanir um fjölgun áningarstaða og útsýnisstaða?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu. Sú fjármálaáætlun sem liggur fyrir þessu þingi felur í sér talsverða forgangsröðun í þágu velferðarmála og forgangsröðun er þess eðlis að það er ekki hægt að forgangsraða til allra þátta ríkisreksturs í einu. Engu að síður sé ég fyrir mér að við getum vel byggt upp gott vegakerfi á næstu árum. Ef við lítum til suðvestursvæðisins og nágrannabæja sé ég alveg fyrir mér að við getum keyrt frá Keflavíkurflugvelli og austur fyrir Selfoss og norður fyrir Borgarnes, jafnvel lengra, á vegum sem væru til jafns við það sem við þekkjum frá öðrum löndum, tvöföldum vegum eða svokölluðum 1+1 vegum þar sem hinu verður ekki fyrir komið. Til að það geti orðið þurfum við að þora að leita annarra leiða í fjármögnun. Sú umræða á einmitt að eiga sér stað hér, á suðvesturhorninu. Ég er ekki endilega á því að hún eigi jafn vel við þegar um er að ræða algjörlega sjálfsagðar samgöngubætur, lagningu bundins slitlags, breikkun brúa eða lagningu venjulegs tveggja akreina vegar. Hins vegar getur þannig fjármögnun á suðvesturhorninu einmitt losað um fé og haft þau áhrif að við getum líka byggt upp nútímaleg samgöngumannvirki annars staðar á landinu sem ég styð heils hugar að verði gert.
Virðulegi forseti. Ég þakka frummælanda, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, kærlega fyrir að hefja þessa umræðu. Hún er einkar mikilvæg og ég þakka ráðherranum fyrir svörin, eins langt og þau ná. Við höfum eytt undanförnum vikum í þinginu í að fjalla um eitt allra mikilvægasta plagg sem hver og ein ríkisstjórn leggur fram, sem er ríkisfjármálaáætlun. Þar undir er fjallað m.a. um innviðauppbyggingu, sem svo sannarlega var mikið rætt um í aðdraganda kosninga og allir flokkar lögðu áherslu á mikilvægi þess að byggja upp innviði eftir þau mögru ár sem við höfum öll farið saman í gegnum eftir hrun. Það verður að viðurkennast að það hafa verið vonbrigði að fara í gegnum áætlunina og það sem snýr að skorti á heildarsýn og stefnu í því hvernig við viljum forgangsraða þegar kemur að innviðauppbyggingu. Ráðherrann fer með sveitarstjórnarmálin og hann er með samgöngumálin og þess vegna er mikilvægt að huga að byggðamálum. Eitt af því sem ég myndi vilja hvetja ráðherrann til að huga að næst þegar ríkisfjármálaáætlunin kemur fram er að sveitarfélögin, ekki hvað síst landshlutasamtökin, verði studd í því að leggja fram samhliða, og það verði hluti af fjármálaáætluninni, gögn um þá innviðauppbyggingu og þær fjárfestingar sem eru fyrirhugaðar í hverjum landshluta fyrir sig. Það hlýtur að vera þannig að þó að við séum með mikla þenslu á suðvesturhorninu og þurfum hugsanlega aðeins að draga úr þeim fjárfestingum sem við stöndum frammi fyrir geti staðan verið allt önnur í öðrum landshlutum, eins og í Norðausturkjördæmi eða Norðvesturkjördæmi. Þess vegna er mikilvægt að fjármálaáætlunin endurspegli þetta, þannig að ekki sé dregið saman í þeim landshlutum sem þurfa [[Forseti hringir.]]einmitt á uppbyggingu að halda vegna þess að það er einfaldlega verið að byggja of mikið af hótelum eða hugsanlega jafnvel opinberum byggingum á suðvesturhorninu.
Herra forseti. Þetta er býsna upplýsandi umræða í aðdraganda afgreiðslu fjármálaáætlunar. Fyrir kosningar var beinlínis öskrað á aðgerðir í vegamálum og innviðauppbyggingu og gárungarnir kölluðu jafnvel kosningarnar innviðakosningar. Það var enginn flokkur undanskilinn þegar kom að loforðum um stórkostlega uppbyggingu ef þeir kæmust til valda. Það kom því nokkuð á óvart þegar stjórnarsáttmálinn var kynntur að þar var mjög lítið af hugmyndum um tekjuöflun til þess að fylgja því eftir. Mánuði síðar kom þó fram hugmynd um að fjármagna vegabætur með vegtollum, sú uppbygging yrði fyrst og fremst á suðvesturhorninu en það er auðvitað ekkert útséð með þá hugmynd enn þá. Næst kom, öllum að óvörum, mest þó ferðaþjónustunni og þingflokki Sjálfstæðisflokksins, áætlun um að hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu. Sú breyting er reyndar ein af meginforsendum fjármálaáætlunarinnar þó að ekki sé víst að hún njóti meiri hluta á þingi. Það kemur í rauninni ekki í ljós fyrr en hálfu ári eftir að fjármálaáætlun verður væntanlega samþykkt núna í vor. Það er dálítið kaldhæðnislegt. Það hefði verið lágmarkskrafa, þegar menn ráðast í slíka tekjuöflun, að henni hefðu fylgt áform um hvernig tekjum á að verja og skipta og að það ætti þá að nýta þær í uppbyggingu á innviðum um land vegna þess að þeir eru ýmist vanbúnir, hættulegir eða eru að grotna niður. Það er þó engin skýr áform að finna um það í áætluninni og það er auðvitað ekki að undra að landsmenn gapi bara yfir vandræðaganginum. Í fjármálaáætluninni birtist líka mjög barnaleg sýn á veruleikann. Þekktust er líklega staðhæfingin um að frelsi sé andstæða skatta. Þar má einnig lesa að uppbygging sé andstæða sparnaðar og það er líka mjög heimskuleg ályktun. Raunar má leiða líkur að því að í nauðsynlegri uppbyggingu á grotnandi, vanbúnum og hættulegum innviðum geti falist mikill sparnaður þegar fram í sækir. [[Forseti hringir.]]Og nú á ríkisstjórnin að hífa upp um sig brækurnar og gera eitthvað í þessu máli.
Virðulegi forseti. Þetta er þörf og góð umræða. Þegar kemur að uppbyggingu innviða á landsbyggðinni skiptir voða litlu máli hvað er sagt í þingsal af hálfu ráðamanna, það sem skiptir máli eru þær áætlanir sem ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra ætla að vinna eftir varðandi fjármagn til þessara mála. Þær áætlanir birtast glöggt í fjármálaáætlun næstu fimm ára. Hver er betur til þess fallinn að meta þörfina á uppbyggingu innviða á landsbyggðinni en Samband íslenskra sveitarfélaga? Ég veit það ekki, ég ætla í það minnsta að skoða aðeins umsögn sambandsins um títtnefnda fjármálaáætlun. Hverjar eru áherslurnar? Með leyfi forseta: „Ekki verður heldur hjá því vikist að gera athugasemd við að aðkoma sveitarfélaganna að gerð fjármálaáætlunar hefur verið engin, þar á meðal um fimmta kafla áætlunarinnar, en þar er fjallað um fjármál sveitarfélaga. … Framlög til sóknaráætlana til lengri tíma er ekki að finna í fjármálaáætluninni. Það gefur augaleið hversu mikilvægt er fyrir framgang sóknaráætlana landshluta að ganga megi að fjármögnun til lengri tíma vísri.“ Og um húsnæðismálin sem skipta kannski töluverðu þegar kemur að innviðauppbyggingu: „Kaflinn um húsnæðismál er rýr að vöxtum og endurspeglar engan veginn mikilvægi þessa málaflokks, sem kallar á samstilltar aðgerðir af hálfu ríkis og sveitarfélaga.“ Sem sagt, vegið, metið og léttvægt fundið. Það er afskaplega lítið að finna í fjármálaáætlun um uppbyggingu innviða. Hæstv. ráðherra sagði áðan í pontu um að þegar að samgöngumálum kæmi að sjálfsögðu yrði farið eftir þeim samgönguáætlunum sem lagðar verða fram. Það væri þá ákveðin nýlunda, verður að segjast eins og er. Það er ekki eins og það hafi verið gert við þá samgönguáætlun sem hér var samþykkt síðast í góðum samhljómi en var síðan kastað út um gluggann þegar þurfti að fara að finna fjármuni.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa umræðu. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir að vekja athygli á þessum góðu málum og eins fyrir skýr svör ráðherrans hér í upphafi umræðunnar. Þetta er málaflokkur sem við höfum öll mikinn áhuga á og hefur það komið skýrt fram í umræðum hér í þinginu á undanförnum dögum og vikum. Það er mjög mikilvægt, eins og ráðherrann og framsögumaður komu inn á, að við þurfum að gefa verulega í í samgöngumálum. Það hafa verið allt of lág framlög til samgöngumála á undanförnum árum og er gríðarlega mikilvægt, ekki síst á landsbyggðinni, að spýta í og taka þátt í innviðauppbyggingu og skapa atvinnulífinu og fólkinu í landinu aukin tækifæri með bættum samgöngum. Ég tek líka heils hugar undir að góðar samgöngur eru hluti af góðu heilbrigðiskerfi, það er gríðarlega mikilvægt. Við erum reyndar öll mjög nálægt hvert öðru og á sömu blaðsíðu í þessum málum. Við sjáum fram á að fá takmarkað fé í samgöngumálin, þó að það sé ágætisinnspýting á næstu árum og hafi verið á þessu ári, umfram það sem verið hefur, en ljóst er að við þurfum mun meira fé til þess og við þurfum að styðja ráðherrann í því að hann fái meira fé til umráða. Þess vegna finnst mér að við þurfum að taka umræðuna til enda ganganna um gjaldtöku á leiðum til að fjármagna uppbyggingu á vegum og brúm og göngum. Við þurfum að skoða það hvort 3 til 4 lítra bensínsparnaður geti ekki verið hærri upphæð en sem nemur gjaldtöku. Viljum við ekki skoða slíka leið sem gæti skilað betra rými til aukinna framkvæmda á landsbyggðinni í samgöngumálum?
Forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, fyrir þessa umræðu. Fleiri hlutverk á sviði almannaþjónustu hafa verið færð til sveitarfélaganna. Það er á forræði ríkisins að láta peninga fylgja þessum verkefnum. Uppbygging innviða veltur á því. Aukning fjárframlaga til samgöngumála, sem hæstv. ráðherra nefnir hér, er varla upp í nös á ketti og til viðbótar fá sveitarfélögin ekki hagnaðinn frá ferðaþjónustunni til sín til þess að takast á við þær gríðarlegu áskoranir sem henni fylgja. Fjármálaáætlun gerir það að verkum að fjársvelt kjördæmi og sveitarfélög berjast eins og hundar yfir eina og sama sviðakjammanum til þess að geta staðið að uppbyggingu innviða og bætt aðbúnað landsmanna. Finnst hæstv. ráðherra í lagi að setja upp hálfgerða hungurleika milli kjördæma? Á sama tíma segir ríkisstjórnin: Það hefur aldrei gengið betur. Ef svo er, forseti, byrjum þá að borga með öllum þessum gróða og byggja upp innviði í stað þess að stofna mannslífum í hættu með því að hafa vegi eins og Reykjanesbraut. Við verðum að vinna saman ef við viljum takast á við þessar áskoranir. Við byggjum innviði okkar fyrir Íslendinga og gerum það með því markmiði, svo ég vísi í fjármálaáætlun, að bæta lífskjör landsmanna um allt land. Finnst hæstv. ráðherra að fjármálaáætlun haldi þessari framtíðarsýn til haga?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir orð hæstv. ráðherra, það er risastórt verkefni fram undan. Það liggur við að það sé sama hvar maður fer um, allir vegir eru ónýtir eða mjög illa farnir í besta falli og undantekning að finna veg sem ekki þarf á verulega auknu viðhaldi að halda. Það er líka ljóst að til þess að snúa þessari þróun við þarf auðvitað að liggja fyrir heildstæð greining og áætlun um uppbyggingu en ekki bara á sviði vegamála heldur líka hafna, flugvalla, dreifingar orku, þrífösunar rafmagns, húsnæðismála. Það er ágætt að nefna hér ljósleiðarann sem mig minnir að ég hafi skrifað grein um í mars 2013, við sjáum fyrir endann á því verkefni 2020, að því ljúki þá. En þannig er það ekki um öll hin verkefnin sem ég taldi upp. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Mun þess sjá stað í byggðaáætlun? Ég veit að ekki heyra allir þessir þættir undir ráðuneyti hæstv. ráðherra. Mun þar koma fram greining og áætlun um uppbyggingu á dreifingu raforku, um húsnæðismál á landsbyggðinni, um þrífösun rafmagns? Hvenær kemur byggðaáætlunin? Það er ljóst að það er erfitt að stjórna landi þar sem er mikil þensla og mikill hagvöxtur án þess að allt fari úr böndunum. En það er líka ljóst að þenslan og hagvöxturinn er ekki sá sami alls staðar. Það er einfaldlega núna tækifæri til að fara í verulega uppbyggingu á mörgum þessum sviðum, innviðauppbyggingu, víða úti á landi þar sem áhrifa af þenslunni myndi gæta mun minna en á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna er það auðvitað sérkennilegt að við séum að ræða hér um tvöföldun vegna - kannski ekki sérkennilegt vegna þess að þörfin er svo mikil á að tvöfalda hérna vegi. Ég veit ekki annað en að áform sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu um borgarlínu hljóði upp á 70 milljarða og þar af eigi 35 að koma frá ríkinu. Ég vildi gjarna heyra álit hæstv. ráðherra á því, hvort hann ætli að koma því inn í fimm ára fjármálaáætlun. Virðulegi forseti. Það er risastórt verkefni fram undan. Það er ekki aðalatriðið að fara að skattleggja enn frekar þá sem nota vegina. Það eru til aðrar leiðir til þess að búa til tekjur.
Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir þátttökuna. Á vorin lifnar yfir öllu fólki á ferð og flugi, þó kannski minnst þeim sem búa við holótta og frostskemmda malarvegi. Víða eru aðstæður í mínu kjördæmi, Norðvesturkjördæmi, á þennan veg. Ég þykist ekki vera að segja hæstv. ráðherra neinar fréttir en það ríkir óþreyja. Fram hefur komið að úrbætur á innviðum var eitt af forgangsverkefnum allra flokka síðasta haust. Við getum aflað tekna til að leysa verkefni en hvar er dugur og vilji stjórnarflokkanna? Þjóðin er tilbúin. Ætlar ríkisstjórnin að svara kallinu? Verkefnin eru margvísleg, bæði smærri og stærri. Stórir áfangar nást með nýjum Vestfjarðavegi 60 í Reykhólahreppi. Ljúka þarf skæklatogi og ná samstöðu strax. Leiðarljósið þar er auðvitað umhverfisvernd og almannahagsmunir. Síðan horfum við til Dýrafjarðarganga, eins og fram kom hjá hv. þingmanni, sem er stórvirki og því tengjast samhliða vegabætur sem verður að horfa á í samfellu. Í framhaldinu þarf að hefja markvissan undirbúning að jarðgöngum í Álftafjörð og aflétta stórhættulegum samgöngum um Súðavíkurhlíð og reyndar um Kirkjubólshlíð gegnt Ísafjarðarkaupstað líka. Enginn öruggur frambúðarflugvöllur er á Vestfjörðum sem þarf að grandskoða, ekki síst í tengslum við áform um uppbyggingu atvinnulífs og samtengingu í fjórðungnum. En það eru önnur stærri og smærri verkefni sem bíða eins og hafnarbætur og viðhald hafnarmannvirkja á mörgum stöðum sem takmarkar athafnasemi öflugra sjósóknara á svæðinu. Vestfirðir eru perla í sjálfu sér með ótal möguleika í frumatvinnugreinum og ferðaþjónustu. Á það vorum við minnt um síðustu helgi á framúrskarandi málstofu á Flateyri, Vestfirska vorið, þar sem nokkrir fræðimenn fjölluðu um stöðu Vestfjarða og framtíð. Það var ánægjulegt að heyra bjartsýnistón í ungu fólki á staðnum og trú þess á fjölbreytta möguleika til uppbyggingar en samgöngur eru akkillesarhæll. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]]Í tilefni dagsins: Nú er lag. Tólf stig frá landsbyggðinni ef ráðherra slær hressilegan tón í uppbyggingu innviða í góðri sátt um leiðir.
Herra forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem komu fram hjá honum. Hann lýsir áhyggjum af því að meira fjármagn vanti í samgöngumálin og innviðauppbyggingu og þar erum við hjartanlega sammála. Ég vil líka benda á að ríkið hefur tekjur af umferð og bílum, um 40 milljarða á ári. Ferðaþjónustan skilar um 70 milljörðum á ári svo að ef ekki er lag núna, þegar efnahagur landsins er þetta góður, eins og allar hagtölur benda til, hvenær er þá hægt að fara í að koma vegum landsmanna upp úr malarvegum og í uppbyggða vegi? Hvenær er það? Ég hef áhyggjur af því að þenslan hér á höfuðborgarsvæðinu hafi enn eina ferðina þau áhrif að nú megi ekki framkvæma úti á landi. Við landsbyggðarbúar höfum staðið frammi fyrir því allt of oft að tekið er niður í framkvæmdum af hálfu ríkisins vegna þenslu á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er auðvitað ekki boðlegt. Landsmenn eiga að sitja við sama borð varðandi grunnþjónustu eins og góðar samgöngur; það er allt undir þeim komið að geta lifað eðlilegu lífi varðandi heilbrigðisþjónustu, menntun og allt það sem menn telja sjálfsagt í dag. Ég held að það sé alveg augljóst að fjármálaáætlun eins og hún lítur út dekkar ekki þá þörf sem er fram undan, því miður, langt, langt í frá. Það þarf líka að uppfæra markaða tekjustofna ríkisins til að ná inn tekjum. Þeir hafa ekki verið uppfærðir samkvæmt verðlagi. En burt séð frá því erum við ekki að fara að horfa upp á það að það eigi að fara að setja á vegtolla hér. Við eigum að geta framkvæmt fyrir það fé sem kemur inn til ríkisins og eigum að nýta þá tekjustofna sem fyrir eru til að byggja upp samgöngukerfi sem hæfir 21. öldinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Hún er brýn og mikilvæg. Ég fagna því að margir hv. þingmenn hafi nálgast málið með málefnalegum hætti þótt vissulega tali margir af ákveðnu ábyrgðarleysi í þessari umræðu þar sem velt er upp tugmilljarða framkvæmdum sem hægt sé að fara í eins og að smella fingrum. Þá er ekki verið að horfast í augu við raunveruleikann þegar þannig er talað og gefnar einhverjar væntingar sem ekki er hægt að standa við. Ég vil aðeins koma að því sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir nefndi hér síðast, að það mætti ekkert framkvæma úti á landi vegna þess að það væri svo mikil þensla á höfuðborgarsvæðinu. Það er nú samt sem áður þannig, eins og ég kom inn á í inngangsræðu minni, að það hefur verið aukið verulega til þessara málaflokka á yfirstandandi ári og það var þingið sem forgagnsraðaði stórum hluta af þeim upphæðum. Hvað er verið að gera úti á landi? Það er verið smíða nýja ferju fyrir Vestmannaeyjar. Það tekur mjög drjúgan skerf. Farið er af stað í Dýrafjarðargöng sem er framkvæmd sem mun á næsta ári taka um 3,5 milljarða og árin þar á eftir, sömu upphæð á hverju ári. Verið er að fara í Dettifossveg. Verið er að klára göng í gegnum Vaðlaheiði. Verið er að opna ný göng til Neskaupstaðar á þessu ári. Ég get talið áfram endalaust. Þetta eru allt verkefni úti á landi. Það er ekki hægt að tala hér af slíku ábyrgðarleysi og segja að ekki sé verið að forgangsraða í þá átt [[Gripið fram í.]]og síðan sé bara hægt að töfra fram einhverja tugi milljarða til að halda áfram. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson kom inn á hvernig við myndum nálgast þetta í byggðaáætlun. Auðvitað eru þetta stór mál sem hljóta að koma til umfjöllunar í byggðaáætlun sem verður lögð fram síðar á þessu ári. Það er líka umræða um borgarlínu, sem er mikilvægt og gott verkefni, almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Við tökum því með jákvæðum huga, en það er alveg ljóst að það fjármagn sem þar er verið að tala um er ekki til ráðstöfunar eins og staðan er í dag. Það er nokkuð sem skoða þarf sérstaklega. Það er mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að ef við ætlum að ná utan um þetta með einhverjum hætti þurfum við að taka til hendinni [[Forseti hringir.]]og horfa út fyrir rammann miðað við þá fjármögnun sem er til staðar. Það er alveg sama, fullyrði ég, hvaða ríkisstjórn væri við völd, það þarf að hugsa þetta með einhverjum hætti upp á nýtt. [[Forseti hringir.]]Ef við ætlum að gera þetta af fullri alvöru þurfum við auðvitað að ná í hinn stóra viðskiptavin, [[Forseti hringir.]]sem er hinn mikli ferðamannastraumur, sem er að ákveðnu leyti rót vandans, [[Forseti hringir.]]til að taka þátt í þessari uppbyggingu [[Forseti hringir.]]með okkur. Það gerist í gegnum vegtolla [[Forseti hringir.]]og eiginlega ekki með neinum öðrum hætti [[Forseti hringir.]]svo skynsamlegt sé. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir snöfurmannleg viðbrögð við ósk minni um sérstaka umræðu um málefni framhaldsskólanna. Íslendingar hafa undanfarna áratugi búið við ódýrt og öflugt menntakerfi sem hefur verið aðgengilegt öllum landsmönnum óháð búsetu og efnahag. Hin síðari ár hefur þó verið hart að þessu kerfi sótt. Því hefur verið haldið í fjárhagslegri heljargreip og Íslendingum sem náð hafa 25 ára aldri hefur að hluta til verið úthýst úr íslenskum framhaldsskólum auk þess sem kennarar hafa mátt berjast hatrammlega fyrir launum sem í öðrum löndum þættu frekar snautleg miðað við þær kröfur sem gerðar eru og miðað við mikilvægi starfsins. Síðastliðinn fimmtudag bárust af því fréttir að til stæði að sameina Fjölbrautaskólann í Ármúla og Tækniskólann. Óhætt er að segja að viðbrögð samfélagsins hafi verið neikvæð svo að ekki sé meira sagt. Hér á Alþingi flykktumst þingmenn í pontu til að mótmæla vinnubrögðunum sem viðhöfð voru. Nemendur og kennarar við FÁ ásamt Kennarasambandi Íslands voru snöggir til og fordæmdu fyrirhugaðar breytingar. Það vekur furðu mína hvernig að þessu máli hefur verið staðið. Leynd hefur hvílt yfir þessum samningaviðræðum, leynd sem ekki stóð til að aflétta, leynd sem var afhjúpuð í óþökk ráðherrans. Ég spyr mig hvert framhaldið hefði orðið ef þetta hefði ekki kvisast út. Hefði nemendum og starfsfólki verið tilkynnt um niðurstöðuna þegar ákvörðunin hefði raun legið fyrir? Hvenær tilkynnir maður sameiningu skóla og hvenær tilkynnir maður ekki sameiningu skóla? Hvernig berum við okkur að þegar við veltum fyrir okkur svona málum? Við íhugum hver vilji þjóðarinnar í þessu máli sé enda erum við fulltrúar hennar. Við veltum fyrir okkur tilgangi og markmiðum. Við mörkum okkur stefnu í málinu með aðkomu fræðimanna, með aðkomu kennara, nemenda og foreldra. Ekki satt? Á opnum fundi allsherjar- og menntamálanefndar í morgun kom fram í máli ráðherra að leitað væri leiða til að styrkja undirstöður verk- og starfsnáms og mátti skilja á máli hans að yfirtaka Tækniskólans á Fjölbrautaskólanum í Ármúla væri leið til þess. Ég er sammála ráðherranum hvað styrkingu verk- og starfsnáms varðar, hún er vissulega nauðsynleg, en set spurningarmerki við fyrirhugaða leið að því. Væri ekki nær að hnýta fyrst alla þá lausu enda sem snúa að þessu námi áður en við förum út í frekari breytingar á rekstrarformi skólanna? Af rúmlega 100 námsbrautarlýsingum sem kennt er eftir í starfsnámi hafa einungis níu verið samþykktar. Það er svo sem ekki svo að neyðarástand sé uppi vegna þess, en þetta er þó ein dæmigerð birtingarmynd hins vanrækta starfsnáms, ef ég má taka svo til orða, og nú virðist ráðuneytið ætla að hlaupa frá verkinu með því að útvista því til einkaaðila. Á fyrrnefndum fundi í morgun talaði ráðherrann um ótímabæra umræðu. Ég get ekki verið meira ósammála. Umræða getur haft áhrif og umræða á að hafa áhrif á ákvarðanatöku stjórnvalda og er aldrei ótímabær. Virðulegur forseti. Ég setti fram þrjú efnisatriði sem grundvöll þessara umræðna. Þau eru í fyrsta lagi framlög ríkisins til málaflokksins, þ.e. framhaldsskólanna, í öðru lagi ólík rekstrarform og í þriðja lagi sameiningar skóla. Auk þess lét ég nokkrar spurningar fylgja í kjölfarið og þær hljóma svona: Hefur einhver stefnumótunarvinna varðandi ofangreind atriði farið fram? Hefur verið gerð úttekt á því hvernig til tókst þegar Tækniskólinn varð til? Hefur samráð verið haft við þá sem málið snertir, þ.e. kennara, nemendur, foreldra, fræðimenn? Eru fleiri sameiningar fyrirhugaðar, t.d. meðal fámennari skóla, meðal skóla sem standa illa fjárhagslega og meðal skóla sem eru mjög eðlislíkir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þá umræðu sem er að hefjast hér, hún er í grunninn mjög góð og snýr að því hvert við viljum stefna með framhaldsskólastigið í landinu. Það er umræða sem er alltaf gild og góð og ber að taka hvenær sem óskað er eftir að minni hyggju. Það er rétt, sem hv. málshefjandi heldur fram, að við höfum haft og höfum enn þá stefnu að nám á Íslandi eigi að vera aðgengilegt sem flestum, óháð búsetu, efnahag og öðru því um líku. Það hefur á margan hátt verið sótt að kerfinu eins og hv. málshefjandi benti réttilega á. Það hefur ekki eingöngu verið gert af fjárhagslegum ástæðum, það eru líka breytingar í samfélaginu sem leiða til þess að þjónustukerfi eins og menntakerfi þarf að bregðast við með einhverjum hætti og við höfum ekki gert það nægilega vel í gegnum tíðina. Við sjáum það ágætlega í því máli sem hefur verið efst á baugi alveg frá því á fimmtudaginn að í umræðunni er knúð á um að fleira sé rætt en fjárskortur eða vinnubrögð. Það eru margar aðrar ástæður fyrir því hvernig komið er og af hvaða ástæðu við erum að takast á við þetta verkefni, m.a. samfélagslegar breytingar, tilflutningur fólks, viðhorf, ný tækni, ný þekking o.s.frv. Framlög til málaflokksins hafa verið að vaxa á undanförnum árum þrátt fyrir fækkun nemenda. Í áætlun fyrir árið 2018, eins og hún birtist í fjármálaáætlun, er gert ráð fyrir að framlögin verði þar 800 millj. kr. hærri en í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2017 og framlög á hvern nemanda eru að jafnaði að hækka umfram verðlag og hafa gert það frá árinu 2014. Í fjármálaáætluninni er ekki gert ráð fyrir þeirri breytingu. Þar er raunvöxtur framlaga á hvern nemanda 3–4%. Hins vegar er hagræðingarkrafa á málaflokkinn eins og á alla aðra málaflokka og hún hefur hækkað upp í 2%. Ég ætla aðeins að koma að því sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni og get tekið hluta af þeim spurningum sem fram koma í erindi hans og málflutningi síðara sinni. Ég er ekki sammála því að við séum með samningaviðræður í gangi. Ráðuneytið er að skoða kosti á Norðurlandi í samstarfi við skóla þar og núna í þessum efnum hér á höfuðborgarsvæðinu. Við erum ekki að semja við skóla. Við erum að skoða úttekt og erum að vinna að úttekt á kostum og göllum þess að sameina þá tvo skóla sem hér liggja undir. Ég frábið mér tal um að við séum að hlaupa frá því verkefni að hnýta lausa enda sem lúta að starfsnámi. Það er ekki minn háttur að hlaupa frá verkum. Við erum með skýrslu Ríkisendurskoðunar sem dæmir allt kerfið, ekki bara í dag heldur í mörg herrans ár að því er lýtur að uppbyggingu og framþróun starfsnáms á Íslandi. Ekki er nein sanngirni fólgin í því af hálfu málshefjanda að demba því öllu yfir ráðuneytið að ekki hafi nema níu eða tíu af 100 námsbrautarlýsingum fengist staðfestar. Ég veit að hv. þingmaður þekkir betur til en svo. Það eru 300–400 manns úti í samfélaginu sem hafa töluvert um það að segja hvernig þessum málum vindur fram. Þetta er ekki bara ráðuneytisins eða atvinnulífsins eða skólanna. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur glögglega fram að um er að ræða sameiginlega ábyrgð allra þessara aðila og af einhverjum ástæðum hefur ekki gengið að koma málum fram til betri vegar í þessum efnum eins og raun ber vitni. Það er slæmt og ber að vinda ofan af því. Það tekur hins vegar tíma. Ég vil að endingu segja það hér að ég [[Forseti hringir.]]held að við þurfum aðra umræðu til að eiga frekari skoðanaskipti því að tíminn [[Forseti hringir.]]líður og síðari hluti ræðu minnar verður því miður styttri en sá sem hér var fluttur.
Virðulegur forseti. Hún er ekki beysin menntastefna þessarar ríkisstjórnar. Frekar en að standa hér og ræða framtíðarsýn fyrir framhaldsskólastigið er hæstv. ráðherra búinn að teyma umræðuna út í fúafen um það hvort sameina eigi þennan skóla eða hinn og hverjar fjárveitingar og rekstrarform eigi að vera. Við erum ekki að ræða framtíðarsýn heldur útfærslur. Í anda samvinnu og sátta tilkynnir ráðherrann þingmönnum stjórnarliðsins, nokkrum dögum áður en við í stjórnarandstöðunni fréttum af því, að Tækniskólinn eigi að taka yfir Fjölbrautaskólann við Ármúla. Þetta eru vinnubrögðin hjá hæstv. ráðherra. Það er kannski minnst fyrir okkur þingmenn að væla undan þessum ömurlegu vinnubrögðum því að þau snerta nemendur skólanna talsvert meira og starfsmenn skólanna sem standa eftir í algjörri óvissu um það hver framtíð þeirra verður innan nokkurra daga af því að ráðherrann hefur verið að pukrast með þetta frá því í febrúar. Samhliða þessu segir ráðherra að ekki standi til að nýta breytingar á skólakerfinu til sparnaðar. Ætli staðið verði við það fyrirheit með sama hætti og þegar því var lofað að stytting framhaldsskólans, úr fjórum árum í þrjú, myndi ekki leiða til lægri fjárveitinga? Reyndin er nefnilega sú að aðhald er fjórfaldað í þeirri fjármálaáætlun sem nú er til umræðu, það fer úr 0,4% í síðustu áætlun í 2% á næsta ári. Heitir þetta að standa með menntakerfinu? Nei, virðulegur forseti. Ég held að það sé ekki nokkurt einasta atriði sem bendi til þess að ríkisstjórnin standi með menntakerfinu. Það birtist ekki í stefnumótun, sem er engin. Það birtist ekki í fjárveitingum, sem eru sveltar. Það birtist ekki í samskiptum við skólasamfélagið eða við þingið. Nei, ef [[Forseti hringir.]]menntakerfið á að blómstra, virðulegur forseti, þarf að koma þessari stjórn frá. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ein af þeim spurningum sem hv. þingmaður ber upp í tengslum við þessa umræðu snýr að mati á sameiningu þeirra skóla sem komu að Tækniskólanum. Ég þykist ekki hafa slíkt mat undir höndum eða kunna vel að framkvæma slíkt mat, en ég vil deila sýn minni á það hvernig slík sameining hafi tekist. Ég ætla að nefna þrjá þætti. Í fyrsta lagi lít ég til þess að miðað við þær tölur sem ég hef, og ég hef beðið um nýrri tölur frá ráðuneytinu, er Tækniskólinn mjög vinsæll skóli hjá nýnemum. Mjög margir sækja um að komast í hann. Færri komast að en vilja. Án þess að það sé eini mælikvarðinn á gæði menntunar er það oft ágætismælikvarði því að fólk veit oft hvað það vill og fólk veit oft hvað er gott og hvað ekki. Í öðru lagi langar mig að nefna árangur Tækniskólans í ýmissi keppni, t.d. í Íslandsmóti iðn- og verkgreina þar sem skólanum hefur gengið mjög vel þar sem árangur hans nemenda ef borinn er saman við árangur annarra nemenda, sem og keppni eins og forritunarkeppni framhaldsskólanema sem fram fer í Háskólanum í Reykjavík á hverju ári þar sem nemendum skólans hefur einnig gengið mjög vel. Skólinn stendur reyndar fyrir forritunarkeppni grunnskólanema sem mér finnst mjög gott framtak. Í þriðja lagi langar mig að nefna mína reynslu frá þeim tíma sem ég var kennari við Háskólann í Reykjavík, en það vakti eftirtekt mína hve vel þeir nemendur sem komu úr Tækniskólanum voru undirbúnir undir það nám í tölvunarfræðideild þar sem ég kenndi. Ég er ekki að segja að þetta séu einhverjir mælikvarðar sem skipta öllu máli en þetta er alla vega mitt mat. Það er mitt mat að þessi skóli í heild sinni hafi orðið sterkari en þær einingar sem þangað komu og það er því mitt mat að þessi sameining hafi tekist vel.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Það má segja að hún sé ákveðið framhald af umræðu sem ég átti við hæstv. menntamálaráðherra 24. apríl sl. þar sem við ræddum einmitt um framtíð verk- og starfsnáms og þar sem ráðherrann upplýsti því miður ekki að hann hefði til skoðunar sameiningu á Tækniskólanum og Fjölbrautaskólanum í Ármúla. Hins vegar var talað um mögulegan fagháskóla, svona „polytech“-skóla skilst mér að rætt sé um víða erlendis. Ég vil einfaldlega lýsa yfir áhyggjum af því að við séum stöðugt að taka gott verk- og starfsnám og færa það upp á háskólastigið. Ég tel að það hafi ekki endilega skilað sérstaklega góðum árangri. Ég vona svo sannarlega að það sé ekki hugsunin með þeirri yfirtöku sem hér er verið að skoða, yfirtöku Tækniskólans á Fjölbraut í Ármúla. Hv. þm. Pawel Bartoszek fór í gegnum það að Tækniskólinn byði upp á ágætisnám og hér er ekkert verið að efast um það. Ef við horfum hins vegar á þróunina varðandi opinbert verk- og starfsnám hér á landi þá er það þannig að á sama tíma og nemendum hefur fjölgað í Tækniskólanum við sameiningar við aðra skóla, við opinbera skóla, þá hefur nemendum almennt fækkað sem stunda iðn- og starfsnám. Það getur varla verið tilgangurinn að minnka heildarfjöldann þó að eitthvað fjölgi í einum skóla. Ég vil hvetja ráðherrann til þess að gera það sem hann sagði í þingsal að hann hefði í hyggju að gera, þ.e. að fylgja eftir þeim tillögum og ábendingum sem komu frá Ríkisendurskoðun varðandi verk- og starfsnámið, að fara markvisst í að samþykkja námsbrautalýsingarinnar, gera nauðsynlegar á breytingar á stjórnsýslunni sem snúa þá að þeim 70 nefndum sem eru starfandi með 350 einstaklingum, efla vinnustaðanámið, [[Forseti hringir.]]og setja aukna peninga í vinnustaðanámssjóðinn og að bæta námsráðgjöf í grunnskólum [[Forseti hringir.]]þannig að nemendur fari fyrr í verknám í staðinn fyrir að taka ákvörðun um það [[Forseti hringir.]]þegar þeir eru komnir vel inn á starfsævi sína. Það held ég að sé líka hluti af skýringunni á því að við höfum [[Forseti hringir.]]verið með þetta hátt brottfall úr skólum. Menn hafa einfaldlega verið að fara of seint í þetta nám.
Forseti biður hv. þingmenn að gæta að tímamörkum.
Virðulegi forseti. Eftir að hafa fundað með hæstv. ráðherra í tvígang núna vegna málefna tengdum sameiningu og stöðu framhaldsskólans blasir við alvarleg áskorun. Á sama tíma og nemendum fækkar eru kröfur til skólakerfisins auknar verulega, m.a. vegna aukinnar eftirspurnar eftir vinnuafli með starfsréttindi úr iðn- og verkgreinum sem eru einmitt þær námsgreinar sem hafa átt undir högg að sækja, ekki bara hérlendis heldur einnig hjá félögum okkar á Norðurlöndum. Ríkisendurskoðun framkvæmdi stjórnsýsluúttektina sem hæstv. ráðherra vitnaði í áðan á starfsmenntun á framhaldsskólastigi og skilaði skýrslu um málið til Alþingis í apríl sl. Þar segir á bls. 18, með leyfi forseta: „Leita þarf leiða til að auka áhuga ungs fólks á starfsnámi. Kannanir hafa sýnt að framhaldsskólanemar vilja meira starfsnám en gamalgróin viðhorf í þjóðfélaginu hafa sett starfsnám skör lægra en bóknám. Erfiðlega hefur gengið að breyta þeim. Á sama tíma og eftirspurn eftir vinnuafli með starfsréttindi í iðn- og verkgreinum eykst hefur atvinnuleysi háskólamenntaðs fólks aukist. Greina má skýra þörf fyrir fagmenntað fólk í flestum greinum atvinnulífsins en samt ratar aðeins lítill hluti framhaldsskólanema í verk- og starfsnám. Alvarleg skekkja hefur skapast milli námsvals og eftirspurnar eftir vinnuafli. Mikilvægt er að brugðist verði við þessari stöðu sem allra fyrst.“ Fyrir utan fyrirhugaða sameiningu Tækniskóla og Fjölbrautaskólans við Ármúla vil ég biðja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að lýsa þeim leiðum sem kemur til greina að fara til að efla og styrkja framhaldsskólann og þá sérstaklega verk-, list-, iðn- og tækninám.
Herra forseti. Hæstv. menntamálaráðherra talaði á opnum fundi í morgun um vanda framhaldsskólans sem til er kominn vegna fækkunar nemenda, einkum vegna fækkunar í bóknámi við styttingu námstíma til stúdentsprófs en einnig af lýðfræðilegum ástæðum. Hugmyndir hæstv. ráðherra um hvernig best sé að leysa vandann kallar á margar spurningar um raunverulegan tilgang og markmið með breytingunum. Hvernig má það vera, ef helsti vandi kerfisins er að fámennir skólar sem flestir eru úti á landi geta síður boðið upp á fjölbreytt námsframboð og veitt nemendum viðeigandi þjónustu, að lausnin sé að sameina tvo stóra starfsnámsskóla í Reykjavík og að Samtök iðnaðarins, Samorka og Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi og Iðnaðarmannafélagið í Reykjavík séu best til þess fallin að reka framhaldsskóla sem hefur þá sérstöðu að mennta starfsfólk til heilbrigðisþjónustu? Engin fagleg rök eða viðmið fyrir mat á árangri sameiningarinnar liggja fyrir og ekkert er minnst á áætlanir í þessa veru í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar þó að á hæstv. ráðherra hvíli lagaskylda í þá veru. Hv. þingmenn fá aðeins að vita um þetta í fjölmiðlum og starfsmönnum er haldið óupplýstum. Er nema von að menn séu hissa á því fúski sem hér á sér stað? Önnur nýleg frétt sem vekur furðu er frétt um að þar sem Menntaskólinn við Sund hafi náð góðum árangri í að minnka brottfall nemenda og fleiri eldri nemendur séu því í skólanum en áður þá eigi að fækka nýnemum. Framhaldsskólar hafa árum saman glímt við að finna leiðir til að draga úr brottfalli nemenda. Fleiri íslenskir framhaldsskólanemendur hverfa frá námi en í öðrum OECD-ríkjum. Fjármunum sem varið er í að vinna gegn brottfalli er vel varið og styrkja þarf skólana til að gera enn betur á því sviði. Þegar það er gert þarf auðvitað að gera ráð fyrir því í fjármálaáætlun og í fjárlögum að skólarnir nái árangri en ekki krefjast þess að skólarnir innriti færri nýnema sem árangrinum nemur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu sem raunar hefði átt að koma að frumkvæði ráðherra sjálfs. Eins og við vitum er mál málanna fyrirhuguð sameining Fjölbrautaskólans við Ármúla við Tækniskólann sem unnið var að bak við luktar dyr án aðkomu þings, starfsmanna skólans og nemenda hans. Það sem mér þykir merkilegast við þessi vinnubrögð ráðherrans, hæstv. forseti, er að ráðherra gat ekki svarað með fullnægjandi hætti hvers konar lagastoð hann hefði á bak við það að ætla að standa að þessu algjörlega sjálfur án nokkurrar aðkomu þingsins og leyfði sér raunar að vísa alfarið á embættismenn sína þegar kom að mati hans á því að hann hefði heimild til þess að gera þetta. Svarið virðist vera: Ég á þetta, ég má þetta. Það er í ætt við athugasemdir hæstv. forsætisráðherra hér áðan um að minni hlutinn ráði engu og því beri ekkert samráð að hafa við hann. Ástæðan sem hæstv. ráðherra gefur fyrir sameiningunni var að bregðast ætti við fækkun nemenda með því að vernda starfsnám og sameina því þessa tvo skóla. Ástæðan sem gefin var þegar stytta átti nám í framhaldsskólum landsins var að sú hagræðing myndi nýtast framhaldsskólum landsins. Nú kemur fram í þessari fjármálaáætlun að svo er ekki. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Fyrst ekki stendur til að nýta það fjármagn sem myndast við hagræðingu með því að stytta námstímann, sem er ein aðalástæðan fyrir því að við horfum fram á fækkun nemenda, af hverju er ekki verið að nota þessa peninga í að vernda starfsnám frekar en að sameina tvo skóla, annan einkaskóla og hinn opinberan skóla? Ég spyr: Fyrst það á ekki að nýta fjármagnið sem myndast við hagræðinguna við styttingu framhaldsskólanáms, í hvað eiga þessir peningar þá að fara?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Einari Brynjólfssyni, fyrir þessa umræðu. Það er nefnilega svo að það ríkir almennt samkomulag um mikilvægi þess að byggja upp öflugt menntakerfi þar sem nemendur geta valið úr fjölbreyttum möguleikum til að finna nám við sitt hæfi. Við erum öll sammála um að menntun er lykill að velsæld þjóðarinnar. Við getum bæði stuðlað að fjölbreyttara atvinnulífi og betri lífskjörum með sterku menntakerfi. Á sama tíma þurfum við að gæta þess að nýta þá fjármuni sem fara í menntakerfið sem allra best með hagsmuni nemenda fyrir augum. Það er ljóst að menntakerfið í heild hefur glímt við erfiða fjárhagslega stöðu en stendur líka fyrir ákveðnum skipulagslegum vanda. Við erum þó að bæta í með því að auka talsvert framlög á hvern nemanda en ég veit að þar má gera betur. Auknar fjárveitingar eru nauðsynlegar til að styrkja innviði skólanna en vandi skólanna verður ekki einungis leystur með auknum fjárframlögum heldur þarf að huga að skipulagningu skólakerfisins til framtíðar. Þess vegna þurfum við m.a. að horfa til þeirra tækifæra sem geta falist í aukinni samvinnu milli skóla eða sameiningu þeirra. Samvinna eða sameining getur nefnilega bæði falið í sér aukna hagkvæmni að því er varðar rekstur skóla en getur einnig skilað sér í betri gæðum í kennslu og fjölbreyttara námsframboði fyrir nemendur. Vegna fækkunar nemenda þurfum við að bregðast við til að geta boðið upp á fjölbreytt nám, sérstaklega í sérhæfðu starfsnámi. Iðn- og verknám er kostnaðarsamt nám og því þarf að gæta að því að fækkunin bitni ekki á gæðum námsins með því að vera opinn fyrir breytingum. Við göngum út frá því að nemendur hafi greiðan og jafnan aðgang að fjölbreyttu námsframboði og ef hægt er að tryggja það betur með samstarfi, samvinnu eða sameiningu þá fagna ég því. Við þurfum öll að vinna að því að skjóta sterkari stoð undir starfsnám á Íslandi. Sameiningar skóla á ekki einungis að ræða þegar um rekstrarvanda er að ræða heldur á að sjá hvort hægt er að nýta sér hagkvæmni til að styðja undirstöður námsins. Ólík og fjölbreytt rekstrarform eru jákvæð í kerfinu okkar. [[Forseti hringir.]]Með auknu sjálfstæði skóla njóta stjórnendur og kennarar svigrúms til að haga kennslu með þeim hætti sem þeir telja árangursríkastan. Ég treysti þeim til þess.
Herra forseti. Það þurfti Ríkisútvarpið, fréttastofu RÚV, til að upplýsa þing og þjóð, kennara, nemendur og annað starfslið Ármúlaskólans á fimmtudaginn var um að nú ætti að leggja Ármúlaskólann í heilu lagi inn í Tækniskólann ehf., einkahlutafélagið Tækniskólann. Þetta kom öllum á óvart en þó ekki alveg því að ráðherrann hefur viðurkennt að málið hafi verið í undirbúningi frá því í febrúar og að þingmönnum Bjartrar framtíðar, Viðreisnar og Sjálfstæðisflokksins hafi verið gert viðvart um málið og þeir hafi vitað af því að Tækniskólinn ætlaði að taka að sér aukið hlutverk, eins og hæstv. forsætisráðherra sagði hér í umræðu við upphaf þingfundar. Þessi leyndarhyggja og baktjaldamakk er í hróplegri mótsögn, eins og hefur verið bent á, við allt hjalið um samráð og opna stjórnsýslu og hefur verið harðlega gagnrýnt. Það er ekki aðalatriðið að mínu viti. Ráðherra segist geta stofnað, lagt niður og sameinað framhaldsskóla að vild án aðkomu Alþingis. Þá hlýtur maður að spyrja: Hvað næst? Er það svo að hæstv. heilbrigðisráðherra geti lagt Landspítalann eða hluta hans inn í annað einkarekið fyrirtækið, eigum við að segja Klíníkina? Þetta hjal um fjölbreytt rekstrarform er ekki annað en yfirvarp yfir grófa einkavæðingarstefnu. Það er verið að hola innan menntakerfið okkar á sama hátt og við horfum upp á í heilbrigðisþjónustunni. Ég ætla aðeins að segja hér að lokum að þegar við Vinstri græn erum spurð að því hvort við viljum einkarekstur eða ekki þá er það þannig að við erum ekki prinsipíelt á móti hagnaði, á móti hlutafélagaformi eða á móti einkarekstri. Við spyrjum þriggja spurninga: Er þetta betra fyrir nemendur og fyrir kennara? Er þetta betra fyrir menntakerfið í landinu? Er þetta betra fyrir skattgreiðendur? Svörin eru öll nei, því miður, og engin efnisleg rök að fá. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Mig langar í þessari síðari ræðu minni að beina orðum mínum til frummælanda og gera að umtalsefni stefnu flokks hans í menntamálum. Geymum þetta tiltekna dæmi þegar kemur að sjálfstæðum rekstri. Nú er t.d. að taka til starfa nýr framhaldsskóli á sviði tónlistar. Það er meiri einkarekstur og við getum tekið þá afstöðu að þarna sé verið að þenja út einkakerfi á kostnað opinbera kerfisins. Hvað eigum við þá að gera? Hvað segja Píratar? Mér finnst Píratar stundum tala um heildstæða stefnumótun, opið og gegnsætt ferli og hv. þingmaður sagði að það þyrfti að spyrja þjóðina því að við sætum í hennar umboði. Á að spyrja þjóðina um nýjan menntaskóla í tónlist sem rekinn er af einkaaðilum? Bak við þessar sakleysislegu fullyrðingar finnst mér nefnilega liggja ansi mikið ákall um meirihlutaræði, að meiri hlutinn ráði. Meirihlutaviljinn á að trompa menntunarfrelsið og atvinnufrelsið og það eru líka ákveðin mannréttindi. Mér finnst það mikið stjórnlyndi. Ég kalla eftir meiri frjálshyggju frá hv. þingmönnum Pírata af því að innan Pírata er enn til fólk sem, ótrúlegt en satt, kallar sig frjálshyggjumenn. Ég verð að segja að mér finnst það ansi þrautseigt fólk. Og ég var nú Evrópusinni í Sjálfstæðisflokknum í 17 ár.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka upp þetta þarfa mál. Ég ætla að leyfa mér að vera dreifbýlistúttan, eins og ég er að öllu jöfnu, og koma með aðeins öðruvísi vinkil hér inn. Þegar við ræðum skólamál erum við í raun að fjalla um það mál sem kemur næst kvikunni í öllum samfélögum. Við höfum öll skoðun á þeim og oftar en ekki erum við tilbúin til að taka afgerandi afstöðu og standa með henni í umræðu sem oft verður ansi hörð, eins og dæmin sanna. Um leið og hugmyndir um sameiningu fara á kreik sýna menn sterk viðbrögð. Það er eðlilegt. Hlutverk skólanna er stórt og þeir eru mikilvægar stoðir samfélaganna sem þeir þjóna. Um er að ræða ólíkar stofnanir með ólíkar áherslur. Við þekkjum litla skóla sem halda vel utan um hvern nemanda og starf þeirra skarast jafnvel við starf sjúkrastofnana. Við spyrjum: Þurfum við að skilgreina hlutverkin betur? Eða erum við kannski tilbúin til að styðja áfram litla skóla sem hefur tekist vel að styðja unga einstaklinga af stað út í lífið? Það vona ég. Hæstv. forseti. Einhvern veginn er það nú svo að heildstæð menntastefna í skólamálum er ekki til. Ég sé hvergi hvar við ætlum að vera stödd eftir 10, 15 eða 20 ár. Er ekki rétt að líta á skólana í samhengi við og út frá sjónarhóli byggðafestu, hlutverki þeirra í atvinnulífi og félagslegu mikilvægi þeirra? Það er margt sem við erum sammála um en við þurfum að velja í hvað við setjum peningana í þessum málaflokki eins og öllum öðrum. Það kostar að reka skóla og það má kosta því að mikilvægi þeirra er ótvírætt. Við þekkjum mikilvægi stofnananna í þeim samfélögum sem þær eru í og starfa og þær eru jafnvel hryggjarstykkið í þeim mörgum. Nú hefur farið á kreik sú hugmynd að sameina skóla í okkar ágæta kjördæmi, Norðausturkjördæmi, mínu kjördæmi og ráðherrans, og ég vil spyrja hann: Eru uppi hugmyndir eða áætlanir um að sameina skólastofnanir á því svæði?
Virðulegi forseti. Í ljósi umræðunnar um sameiningu Tækniskóla og FÁ vil ég biðja hæstv. ráðherra að upplýsa þingheim um hverjir taka þátt í þeirri greiningarvinnu sem fer fram núna, sem við höfum margoft rætt á fundum undanfarna daga. Ég spyr einnig hvers konar samráð sé fyrirhugað með hagsmunaaðilum. Ráðherrann hefur oft rætt um mikilvægi þess að verja faglegt og öflugt skólastarf með því að efla verk-, tækni- og iðnmenntun og ekki einblína um of á rekstrarform skólanna. Ég er sammála honum um það en ég tel einnig afar mikilvægt að viðkomandi hagsmunaaðilar séu vel upplýstir svo að fagleg umræða glatist ekki. Sjálf hef ég persónulega reynslu af sameiningarferli hjá Reykjavíkurborg fyrir nokkrum árum þar sem ég viðurkenni að hafa tekið umræðuna á forsendum hræðslu við breytingar og tapaði þar með af tækifæri til að leita lausna út fyrir boxið og finna nýjar leiðir til að takast á við mjög þarfar breytingar. Ég missti hreinlega af tækifæri til að mæta faglegri áskorun sem ég stóð frammi fyrir í þágu nemenda og bætts skólakerfis. Ég endurtek því spurninguna: Hvernig mun ráðuneytið tryggja upplýsingagjöf og samráð til þeirra aðila sem koma til með að vinna að sameiningu í raun og tryggja þar með fagleg markmið um að efla verk- og tækninám sem við erum sammála um að sé sameiginlegt forgangsmál, einnig skólakerfinu til bóta.
Herra forseti. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er sérstaklega tekið fram að langvarandi aðhald í fjárheimildum framhaldsskóla hafi sett mark sitt á starfsemi og rekstrarstöðu þeirra. Undirfjármögnun hafi bitnað á gæðum kennslu og námsframboði og hvorki hafi verið unnt að veita viðunandi stoðþjónustu né endurnýja búnað og kennslutæki. Eftir slíka klausu mætti gera ráð fyrir að í kjölfarið fylgdu upplýsingar um stórauknar fjárveitingar sem gerðu skólanum kleift að bæta stöðuna svo um munaði, en svo er ekki. Þess í stað er bent á að vegna styttri námstíma til stúdentsprófs sparist fjármunir og því dragi úr fjárframlögum í lok áætlunartímans. Við styttinguna var hins vegar lofað og staðfest í fjármálaáætlun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks að það sem sparaðist við styttinguna yrði látið renna til framhaldsskólastigsins til hagsbóta fyrir nemendur og skólastarf. En það ætlar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar ekki að gera. Herra forseti. Áform um sameiningu Tækniskólans og Fjölbrautaskólans í Ármúla eru vanhugsuð og órökstudd með öllu. Hvert er markmið sameiningarinnar? Hvaða vanda er verið að leysa í skólakerfinu með því að sameina þessa tvo stóru og ágætlega reknu skóla sem starfa hvor á sínu starfsmenntasviðinu, annar einkum í byggingar- og tæknigreinum en hinn á heilbrigðissviði? Báðir skólar njóta nú þegar stærðarhagkvæmni, bæði á faglegu og rekstrarlegu sviði. Engin viðmið hafa verið kynnt sem nýta á við mat á því hvort áformin verði að raunveruleika og mat á árangri sameiningar Iðnskólans í Hafnarfirði við Tækniskólann árið 2015 liggur ekki fyrir. Tilfinning mín er sú að okkur sé ekki sögð öll sagan, að einhverju eigi að ná fram sem hæstv. ráðherra vill ekki segja hvað er. Það er augljóst af þessu máli að breyta þarf lögum um framhaldsskóla þannig að ráðherra þurfi að sýna fram á nauðsyn og ávinning af því að sameina skóla eða gera fleiri þjónustusamninga við einkaaðila.
Virðulegur forseti. Hér hefur verið minnst á skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í apríl 2017. Þar stendur meðal annars, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir áralöng fyrirheit um að efla starfsnám á framhaldsskólastigi hafa aðgerðir stjórnvalda ekki skilað þeim árangri sem stefnt var að þegar lög nr. 92/2008, um framhaldsskóla, voru samþykkt. Með þeim átti meðal annars að efla verknám og ná fram sterkara samstarfi skóla, vinnustaða og atvinnulífsins í heild. Lögin áttu að verða starfsréttindanámi til framdráttar og opna skólum leið til að efla starfsnám og nám tengt þjónustugreinum. Það hefur ekki gengið eftir.“ Hvers vegna hefur það ekki gengið eftir? Í skýrslunni er svarið að finna. Þar er talað um ómarkvissa stefnumörkun og ófullnægjandi aðgerðir stjórnvalda, að þær eigi umtalsverðan þátt í því að starfsnám standi enn höllum fæti. Ég vil minna á að Sjálfstæðisflokkurinn hefur haft þetta ráðuneyti undir verndarvæng sínum í tvö kjörtímabil. Ég velti því fyrir mér, virðulegur forseti, hverju við megum eiga von á næst. Verða hinir iðnskólarnir á höfuðborgarsvæðinu sem eftir standa sameinaðir Tækniskólanum? Hvað með MK? Ætla stjórnvöld smám saman að koma öllu starfsnámi í hendur einkaaðila, líka því sem er starfrækt úti á landi? Ætla menn kannski að stíga skrefið til fulls og dusta rykið af gömlum hugmyndum Viðskiptaráðs um þrjá til fjóra framhaldsskóla á Íslandi? Allt er breytingum háð í þessum heimi. Það gildir líka um menntastofnanir, þær koma og fara. Við hljótum alltaf að leita leiða til að bæta okkur og það samfélag sem við erum hluti af. Við megum ekki staðna en við megum heldur ekki leggja af stað í leiðangur ef við vitum ekki hvert ferðinni er heitið. Að lokum vil ég þakka ráðherra og þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessum umræðum í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Menn hafa komið víða við. Ég bið ágæta þingmenn að hafa í huga að við höfum lög um framhaldsskóla frá árinu 2008, sem vissulega þarf að endurskoða, ég skal vera fyrstur manna til að taka undir það. Þar liggur fyrir ákveðin stefnumörkun, það eru alveg hreinar línur um það. Aðalnámskrá fyrir framhaldsskólana er sömuleiðis stefnumörkun, hún var gefin út árið 2011. Þar er kveðið á um markmið og fyrirkomulag skólastarfs á framhaldsskólastigi. Hvar getur stefnumörkunin verið skýrari? Síðan er stjórnkerfinu, Stjórnarráðinu, falin framkvæmd á þeim áherslum sem þar kom inn og til umfjöllunar. Það kann vel að vera að stefna einhverra stjórnmálaflokka í framhaldsskólamálum felist í því að koma þessari ríkisstjórn frá. Það er vel, en hún er ekki skýr sú stefna. Ég fagna hins vegar heiftarlega, eins og við Svarfdælingar segjum, endurkomu hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur, þingmanns Vinstri grænna, hér í salinn og heyri að hún hefur engu gleymt. Við erum algjörlega sammála að mörgu leyti, þ.e. að það eru þrjár meginspurningar sem spyrja ber. Munurinn á mér og hv. þingmanni liggur í því að hún er nú þegar með svörin í höndum en ég er að bíða eftir greinargerð ráðuneytisins sem leiðir fram svör við þessum meginspurningum. Mér sýnist og heyrist í umræðunni eins og margir þingmenn séu búnir að gefa sér fyrir fram hver niðurstaða þeirrar vinnu verður, annaðhvort með eða á móti sameiningu. Ég ætla að taka afstöðu til þeirrar spurningar þegar ég fæ í hendur gögnin sem verið er að vinna um þetta mál og þær meginspurningar sem svara þarf í þessum efnum. Að öðru leyti þakka ég fyrir umræðuna og hv. málshefjanda fyrir að hafa tekið málið upp. Ég hlakka til að eiga við hann skoðanaskipti síðar og áfram um málið.
Virðulegi forseti. Ég vil einfaldlega gera grein fyrir því fyrir hönd þingflokks Pírata að við greiðum atkvæði gegn þessum afbrigðum þar sem þetta mál kom fram allt of seint. Þetta er allt of viðamikið mál til að við getum tekið það til afgreiðslu nú. Við teljum algjörlega ólíðandi að það komi fram svona seint og sjáum ekki að það þurfi að fara í gegnum þingið núna. Hér er ákveðinn skilafrestur þingmála sem gildir fyrir okkur öll og við sjáum engar haldbærar ástæður fyrir því af hverju það ætti að vera undanþága fyrir ríkisstjórnina í þetta skiptið.
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á smáruglingi hérna. Í fjarveru hv. þm. Smára McCarthys sem er fjarverandi vegna annarra þingstarfa tel ég mig þurfa að útskýra afstöðu Pírata í þessu máli. Mjög slæmar breytingar fóru í gegn við meðferð þessa máls sem fólust í því að nafnleynd afhjúpenda var skert, var í raun afnumin. Úr lögunum var tekin nafnleynd fyrir afhjúpendur sem ætluðu að upplýsa um fjármálabrot. Þar af leiðandi eru einhverjir Píratar sem munu sitja hjá í þessu máli þar sem þeir telja málið til bóta þrátt fyrir þessi slæmu ákvæði en síðan eru aðrir sem munu greiða atkvæði á móti, einmitt af þessari ástæðu.
Forseti. Eftirlitskerfi á fjármálamarkaði er bráðnauðsynlegt. Það að hafna skyldu til nafnleyndar með þessari breytingu er að fjarlægja grundvallaratriði í útfærslu þessa kerfis sem án þess mun ekki skila tilætluðum árangri sem kerfið setti upp til að ná fram og tryggja vernd afhjúpenda. Þessi lög gætu orðið til þess að setja hættuleg fordæmi til framtíðar og hafa það í för með sér að lögin muni ekki skila þeim árangri sem við þurfum nauðsynlega að ná hérlendis til að taka á spillingu. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess hve smátt samfélag okkar er og návígið mikið. Þess vegna segi ég nei við frumvarpinu í sínu núverandi formi.
Forseti. Það er dapurlegt að sú breytingartillaga sem var gerð út af umsögn frá Persónuvernd sé að verða að lögum í annars mjög mikilvægu máli. Ég las yfir umsögnina frá Persónuvernd og rökin um að það eigi að taka burt möguleikann á nafnleynd eru með ólíkindum. Þetta er í eitt af fáum skiptum þar sem ég er alfarið ósammála umsögn frá Persónuvernd. Þarna er verið að fjalla um móral í bönkunum og Persónuvernd á ekki að hafa neina skoðun á því. Persónuvernd á að fjalla um persónuvernd og mér finnst í raun ótrúlegt að við séum hér að samþykkja svona slæmar breytingar á lögum sem eiga að stuðla að einhverju sem Alþingi hefur nú þegar samþykkt sem er uppljóstraravernd með bestu mögulegu gæðum. Þetta eru svo sannarlega ekki bestu mögulegu gæði og þetta mun hafa mjög slæmt fordæmisgildi til framtíðar ef við erum ekki mjög skýr með að þetta sé ekki rétta leiðin. [[Forseti hringir.]]Ég mun berjast gegn öllum svona kulnunaráhrifum í að halda samfélaginu opnu til að berjast gegn spillingu.
Herra forseti. Mér finnst mikilvægt að það komi fram við lokaafgreiðslu þessa máls að það er skilningur nefndarmanna í efnahags- og viðskiptanefnd að með þessum breytingum sem ég studdi að vísu ekki - við þingmenn Vinstri grænna studdum ekki þessar breytingar - sé ekki verið að banna nafnlausar ábendingar. Mér finnst mjög mikilvægt að sá skilningur löggjafans sé undirstrikaður hér, það er ekki verið að banna nafnlausar ábendingar innan fjármálakerfisins. Þær eru áfram heimilar og ég held að það sé algjört grundvallaratriði [[Gripið fram í.]]að þær verði áfram heimilar. Það kom fram sem sagt í umræðum í nefndinni að þetta er skilningurinn á frumvarpinu eins og það lítur út.
… kemur náttúrlega fram …
Virðulegi forseti. Hér er tekið til 3. og síðustu umr. þetta mikilvæga mál, frumvarp til laga um innleiðingu í íslenskan rétt reglur um evrópskt fjármálaeftirlit. Um leið er verið að marka lokaspor langrar vegferðar að innleiðingu þessara reglna. Líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu hafa viðræður EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsins um þetta málefni tekið langan tíma, allt frá árinu 2010. Þessi tími er þó skiljanlegur þegar litið er til þess um hversu flókin álitaefni er um að ræða. Þátttaka EFTA-ríkjanna í hinu evrópska eftirlitskerfi felur augljóslega, með tilliti til eðlis og hlutverks þessara evrópsku eftirlitsstofnana, í sér fjölmörg stjórnskipuleg álitaefni. Lausnin sem hér er verið að lögfesta ratar að sönnu nokkurt einstigi í þessum málum. Hún felst í því að Eftirlitsstofnun EFTA er falið formlegt ákvörðunarvald í einstaka málum en þó þannig að hinar evrópsku eftirlitsstofnanir hafa efnislega aðkomu að undirbúningi slíkra ákvarðana. Með þessu er reynt að stuðla að því að grundvallarmarkmiði EES-samningsins um einsleitni verði náð. Með þessu fyrirkomulagi er um nýmæli að ræða hvað EES-samninginn varðar, enda gerði sá samningur í upphafi ekki ráð fyrir slíkum sjálfstæðum eftirlitsstofnunum eins og hér er verið að fjalla um. Nú er hins vegar svo komið að innan Evrópusambandsins er lögð sífellt meiri áhersla á að aukin sé samræming eftirlits á markaði. Í því skyni hefur fleiri slíkum stofnunum verið komið á fót. Ég nefni sem dæmi eftirlitsstofnanir á sviði fjarskipta, orkumála og persónuverndar. Því má gera ráð fyrir að Alþingi fái til umfjöllunar löggjöf á þessum sviðum og að sú löggjöf taki mið af þeirri lausn sem hér er rætt um, þ.e. að ákvörðunarvald sé falið Eftirlitsstofnun EFTA en stofnanir ESB hafi að því efnislega aðkomu. Herra forseti. Innleiðing þessara reglna markar aðeins fyrstu sporin í innleiðingu viðamikils regluverks á sviði fjármálastarfsemi hér á landi. Líkt og getið var um í skýrslu utanríkisráðherra sem rædd var á þingi í síðustu viku biðu til að mynda um 200 gerðir á þessu sviði upptöku í EES-samninginn á síðasta ári. Þannig bíða fjölmargar gerðir innleiðingar í íslenskan rétt, gerðir sem eru mjög mikilvægur hluti þessa regluverks. Ég nefni sem dæmi tilskipun um slit fjármálafyrirtækja og tilskipun um innstæðutryggingar. Það er hlutverk Alþingis að greiða fyrir skjótri upptöku og innleiðingu þessara reglna til að tryggja framangreind einsleitnimarkmið EES-samningsins. Aðild að EES-samningnum, þátttaka í innri markaði Evrópu og hinu víðfeðma samstarfi sem EES-samningurinn mælir fyrir um felur nefnilega ekki í sér að bæði verði sleppt og haldið. Að því sögðu, herra forseti, lýsi ég eindregnum stuðningi við þetta frumvarp.
Herra forseti. Við viljum öll að sjálfsögðu meira eftirlit með fjármálastofnunum og þessi tilskipun frá Evrópusambandinu er eflaust hið ágætasta plagg en staðreyndin er samt sem áður sú að það leikur vafi á hvort tilskipunin stangist á við stjórnarskrána. Þegar sá vafi er til staðar er það eiður okkar allra að stjórnarskránni að viðlögðum drengskap að halda hana. Í þessu tilfelli er vafinn til staðar og nú fylgja menn bara sannfæringu sinni. Mín sannfæring er að þegar vafi er til staðar á hvort ég brýt stjórnarskrána með samþykkt minni í þingsal segi ég nei.
Virðulegi forseti. Já, það er rétt að það leikur vafi á hvort þetta mál stangist í reynd á við stjórnarskrá eður ei. Við Píratar styðjum þetta mál í grunninn. Það er kannski góð áminning núna þar sem við erum flestöll í salnum að benda á að kannski er kominn tími til að búa til nýja stjórnarskrá, enda er alveg óþolandi að við séum búin að eiga í sömu umræðunni frá 1992 eða 1993, þegar ég var tveggja, þriggja ára, um hvort EES-samningurinn brjóti stjórnarskrána eður ei. Því verða Píratar ýmist á gulu eða rauðu eftir sannfæringu sinni.
Herra forseti. Þingmenn Vinstri grænna greiddu atkvæði gegn fyrri þingsályktun sem þetta frumvarp byggir á af því að við teljum að sú tillaga hafi í raun og veru stangast á við stjórnarskrána. Af þeim sökum munum við sitja hjá við afgreiðslu þessa frumvarps. Við erum sammála þeim meginmarkmiðum sem birtast í frumvarpinu og tilrauninni þar til þess að auka eftirlit með fjármálamarkaði en við teljum að því miður sé það framsal valdheimilda sem fer fram í gegnum þetta frumvarp, sem er mjög mikið, mun meira en svo að það geti staðist stjórnarskrá, herra forseti.
Herra forseti. Ég veit ekki hversu spennandi það mál er sem ég mæli fyrir, nefndarálit efnahags- og viðskiptanefndar á þskj. 670, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um endurskoðendur. Efnislega er málið tiltölulega einfalt. Lagt er til að árlegt gjald sem endurskoðendur þurfa að greiða í ríkissjóð til að standa straum af kostnaði við endurskoðendaráð hækki úr 50.000 kr. í 80.000 kr. enda ljóst að núverandi gjald dugar ekki fyrir kostnaði. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa sá sem hér stendur, Óli Björn Kárason, og Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Brynjar Níelsson, Lilja Alfreðsdóttir, Ómar Ásbjörn Óskarsson, Smári McCarthy, Orri Páll Jóhannsson, með fyrirvara, og Rósa Björk Brynjólfsdóttir, með fyrirvara, en fyrirvari þeirra er um fjárhæð gjaldsins, og síðan Vilhjálmur Bjarnason sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns biðjast afsökunar á fjarveru minni við afgreiðslu fyrra máls sem var vegna þinglegra starfa. Ég geri hér grein fyrir áliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 39/2016, um breytingu á XXII. viðauka, þ.e. um félagarétt, við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og utanríkisráðuneytis. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 39/2016, frá 5. febrúar 2016, um breytingu á XXII. viðauka, þ.e. um félagarétt, við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/95/ESB frá 22. október 2014 um breytingu á tilskipun 2013/34/ESB að því er varðar birtingu tiltekinna stórra fyrirtækja og samstæðna á ófjárhagslegum upplýsingum og upplýsingum um fjölbreytileika. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 6. ágúst 2017. Framsetning tillögunnar felst að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Markmiðið tilskipunar 2014/95/ESB er að ná fram sambærilegu stigi á gagnsæi félagslegra og umhverfislegra upplýsinga hjá fyrirtækjum í öllum atvinnugreinum innan Evrópusambandsins. Tilskipunin nær til félaga sem falla undir tilskipun 2013/34/ESB um árleg reikningsskil, samstæðureikningsskil o.fl. Samkvæmt tilskipuninni skal skýrsla stjórnar þessara félaga innihalda upplýsingar að því marki sem nauðsynlegar eru til skýringa á þróun, árangri, stöðu félagsins varðandi umhverfis-, félags- og starfsmannamál, virðingu fyrir mannréttindum og varnir gegn mútum. Tilskipunin var innleidd með lögum nr. 73/2016, um breytingu á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006, með síðari breytingum. Þrátt fyrir að framsetning tillögunnar teljist að mati nefndarinnar í samræmi við 4. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála gerir nefndin ákveðnar athugasemdir við meðferð málsins. Nefndin áréttar að reglur um þinglega meðferð EES-mála eiga lagastoð í lögum nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis, og er þeim m.a. ætlað að tryggja að frágangur lagafrumvarpa sem innleiða reglur sem byggjast á ESB-gerðum sé með tilteknum og samræmdum hætti. Nefndin gerir athugasemd við að tilskipunin hafi verið innleidd áður en stjórnskipulegum fyrirvara hafi verið aflétt. Sú málsmeðferð er ekki í samræmi við 5. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála þar sem fram kemur að „hlutaðeigandi ráðuneyti undirbúa samhliða eða í framhaldi af framlagningu þingsályktunartillögu nauðsynleg frumvörp til lagabreytinga og leggja tímanlega fyrir þingið“. Þá vekur nefndin athygli á að innleiðing tilskipunarinnar gengur lengra en lágmarksákvæði tilskipunarinnar kveður á um. Í greinargerð sem fylgdi frumvarpi til laga nr. 73/2016 var slíkt aftur á móti hvergi tiltekið. Nefndin vísar í því samhengi til c-liðar 5. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála þar sem fram kemur að í athugasemdum við lagafrumvarp til innleiðingar skuli fram koma með skýrum og samræmdum hætti „að hvaða marki frumvarpið hafi að geyma frávik frá upphaflegu ESB-gerðinni, þ.e. hvort og þá að hve miklu leyti gengið er lengra en viðkomandi gerð gefur tilefni til“. Í greinargerð sem fylgdi þingsályktunartillögunni er tiltekið að innleiðing tilskipunarinnar kalli á breytingu á lögum nr. 3/2006. Nefndin telur að sú lagabreyting hafi þegar verið gerð með lögum nr. 73/2016. Nefndin gerir að öðru leyti ekki athugasemdir. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Hv. þingmenn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Teitur Björn Einarsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þetta var gert á Alþingi, 2. maí 2017 og undir nefndarálitið rita hv. eftirtaldir þingmenn: Jóna Sólveig Elínardóttir, formaður utanríkismálanefndar, Vilhjálmur Bjarnason framsögumaður, Ásta Guðrún Helgadóttir, Birgir Ármannsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Frú forseti. Ég ætla bara að árétta örstutt það sem fram kemur í nefndaráliti utanríkismálanefndar um þessa þingsályktunartillögu um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 39/2016 er varðar félagarétt. Helsta áréttingin sem ég vildi koma á framfæri er akkúrat sú sem hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason fór yfir í sínu máli um athugasemdir við að tilskipun hafi verið innleidd áður en stjórnskipulegum fyrirvara hafi verið aflétt. Umræður um þetta atriði urðu á fundum utanríkismálanefndar og var sátt innan nefndarinnar um að það að tiltaka þetta sérstaklega og benda á það í nefndarálitinu væri til þess fallið að koma á framfæri þeim ábendingum nefndarmanna að virða þá málsmeðferð er varðar þinglega meðferð EES-mála sem kemur fram í 5. gr. reglna þar um. Vildi ég vekja athygli á því að við fulltrúar minni hlutans skrifum undir þetta álit eftir umræðu innan nefndarinnar um þetta en vekjum samt sem áður athygli á klausunni í nefndarálitinu er varðar stjórnskipulegan fyrirvara.
Virðulegi forseti. Það er svolítið sérstakt að hefja umræðu aftur inni í miðri umræðu. Það var komið að mér á mælendaskrá þegar umræðutíminn var úti hér í síðustu viku. Engu að síður vildi ég fá tækifæri til að fara yfir nokkra þætti í frumvarpinu með tengsl í þá umræðu sem átti sér stað í síðustu viku. Ég átti orðaskipti við hæstv. umhverfisráðherra um tvo þætti sem mig langar aðeins að dýpka betur þegar hægt er að fjalla um þetta með meiri tíma í þessari umræðu. Annað er í 8. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um stuðning við landgræðslu. Frumvarp um skógrækt liggur einnig fyrir frá hæstv. ráðherra, bæði heildstæð frumvörp um þessar greinar, og umræðan hér í síðustu viku var dálítið um gagnrýni, sérstaklega þingmanna Vinstri grænna, um að nauðsynlegt hefði verið að samþætta þessa tvo þætti, eins og það væri jafnvel líka búið að sameina í eina stofnun. Ég verð að segja eins og er að ég er ekki sammála þeirri nálgun. Það er ekkert að því að mínu viti að hér komi fram tvö frumvörp sem annars vegar fjalli um landgræðslu og hins vegar um skógrækt. Ég get svo sem líka viðurkennt að málið er mér skylt þar sem ég átti sem umhverfisráðherra þátt í að taka upp vangaveltur um hvort það ætti að bíða eftir að menn væru búnir að finna samhljóm um hvort hægt væri að búa til eina stofnun og samþætta þar af leiðandi þessi tvö verkefni eða hvort ætti að setja af stað vinnu við að smíða frumvörp um báða málaflokkana. Hér hafa þau sem sagt birst eftir nokkurra ára vinnu sem ég hef náttúrlega ekki komið að síðan. Það sem mig langaði að taka hérna upp, þá inn í umræðuna og jafnvel við hæstv. ráðherra, er að þó að hér sé um tvö frumvörp að ræða, annars vegar stuðning ríkisins við landgræðslu og hins vegar við skógrækt, og stjórnsýsluumhverfi þessara tveggja málaflokka og að þetta sé í tveimur frumvörpum - ég tók þá umræðu upp við hæstv. ráðherra í andsvörum - er að mér finnst skorta nokkuð á og hefði viljað sjá að ríkisvaldið horfði meira á landgræðsluna sem þá grein sem er grundvöllur þess að græða upp landið, stöðva fok og koma í veg fyrir mengun. Í því ljósi hefði verið eðlilegt, þar sem við erum að styrkja skógrækt með allt að 97% útgjöldum þeirra sem stunda skógrækt, að í frumvarpinu um landgræðsluna hefði staðið eitthvað sambærilegt eða að menn hefðu sagt að þar sem þetta eru tveir málaflokkar sem gætu þess vegna átt heima í einni stofnun eða hægt að nálgast þessi tvö málefnasvið með svipuðum hætti væri aðkoma ríkisins sambærileg. Þetta segi ég vegna þess að ég veit að landgræðsla er stunduð af fjölmörgum aðilum, ekki síst bændum, vörslumönnum lands. Frábært verkefni sem heitir Bændur græða landið hefur staðið yfir í þó nokkuð mörg ár og hefur skilað mjög miklum árangri. Þar hefur hinn opinberi stuðningur verið að hluta til áburður, þ.e. sá hluti af áburðinum sem menn nýta til að græða upp, og fræ en bændurnir sjálfir hafa lagt til öll tæki og allan vinnutímann, allan kostnaðinn í raun og veru við verkefnið. Hið sama má segja um frjáls félagasamtök, hvort sem eru landgræðslufélög eða uppgræðslufélög sem bændur eru oft í líka, en einnig alls kyns klúbbar sem hafa tekið að sér að rækta upp land. Allt þetta fólk gerir þetta í sjálfboðavinnu, sér að sjálfsögðu ekki eftir því en maður gæti velt fyrir sér, þar sem eitt af áherslumálum okkar í loftslagsmálum er uppgræðsla, að stöðva fok og græða upp til að binda kolefni, hvort þarna væri ekki akkúrat vettvangur fyrir ríkið að koma fram með aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og segja: Þess vegna ætlum við við þessar aðstæður að fara að styrkja landgræðslu með allt öðrum hætti en við höfum gert í mjög langan tíma. Þegar sex ráðherrar komu hér saman rétt fyrir helgi og fóru nokkuð mikinn í því að hér væri að komast á koppinn einhver aðgerðaáætlun hjó ég eftir að þá var m.a. talað um landgræðslu. Það var reyndar líka talað um samráðið við stjórnarandstöðuna, af því að við höfum verið svolítið í því í dag, og mér fannst það ágætt en það hefði svo sem líka mátt ámálga það við stjórnarandstöðuna áður en menn töluðu um að það væri mikið samráð. Það fer að verða dálítið þreyttur frasi að heyra að það þurfi að hafa aukið samráð við stjórnarandstöðuna þar sem meiri hlutinn sé svo lítill, bæði til þess að mál gangi betur fram og að það sé vandaðri stjórnsýsla og meira gegnsæi. En látum það nú eiga sig. Aðalatriðið er það sem ég vildi nota tíma minn í að koma helst að, að ég tel að nú sé tækifærið til að auka verulega stuðning hins opinbera við þá mikilvægu vinnu sem hefur verið unnin áratugum saman og jafnvel árhundruðum af mörgum þeim sem eru bestu vörslumenn landsins, þ.e. bændum landsins, en einnig hinum fjölmörgu félagasamtökum, sveitarfélögum og öðrum sem hafa lagt þessu verulega lið. Við sjáum sannarlega árangur af því starfi. Ísland er að gróa upp og við sjáum verulegan árangur. Ef við skoðum loftmyndir með fimm ára millibili sjáum við að við erum á allt öðrum stað en við vorum fyrir fimm árum, hvað þá tíu eða 15 þannig að við erum sannarlega á réttri leið. Ég hefði talið að þegar menn ætla að setja fram heildstætt frumvarp um þennan málaflokk, til að endurnýja u.þ.b. 50 ára löggjöf, hefði verið tækifæri til þess að segja: Já, við horfum m.a. á hvernig við höfum farið í skógræktina og núna ætlum við að taka landgræðsluna af því að hún er eitt af okkar mikilsverðustu tækifærum til að sinna því sem við ætlum að gera í loftslagsmálum, binda kolefni, græða upp landið og koma í veg fyrir mengun. Í því sambandi minntist ég örstutt á, og þykir áhugavert, að talsvert hefur verið rætt um Þingvallavatn og jafnvel Mývatn, en aðallega mikilvægi þess að halda tærleika Þingvallavatns. Öll erum við sammála um það. Settar hafa verið á sérstakar reglugerðir um vatnsgæði og alls konar hluti sem þar á að fylgja eftir. Þegar menn fóru svo að skoða hvað veldur menguninni í Þingvallavatni kom í ljós að það voru ekki sumarbústaðirnir eða skolpið og ekki bílarnir þó að umferðin þarna í gegn sé umtalsverð. Það voru ekki heldur túristarnir sem komu á staðinn, heldur var stærsti þátturinn fok, m.a. inn af Hagavatnssvæðinu sem sumir hafa skirrst við að horfast í augu við sem vilja gjarnan vera miklir umhverfissinnar. Þegar kemur að því að ræða um að reyna að stoppa fokið við Hagavatnssvæðið má það ekki vegna þess að það skyldi þó ekki vera að einhverjum dytti í hug að setja eitthvert rör og fara að framleiða rafmagn. Jafnvel gekk það svo langt að einn umhverfissinninn hér á þarsíðasta kjörtímabili sagði að það mætti búa til allar stíflurnar og sökkva og hækka vatnsborðið, það mætti bara alls ekki búa til rafmagn úr því. Þetta hljómar auðvitað sérkennilega og er ekki aðalatriðið í þessu máli. Aðalatriðið í því er að til þess að stöðva fok þurfum við að auka landgræðslu. Við erum öll sammála um það. Til að ná stóru átaki í að auka landgræðslu væri eðlilegt að ríkið kæmi að því með stuðningi, sérstaklega í ljósi þess að í hinu málinu sem við fjöllum kannski um síðar, skógræktinni, hefur ríkið tekið nokkuð skýra afstöðu í langan tíma og byggt upp og verið tilbúið að greiða allt að 97% af kostnaðinum. Það voru nokkur önnur atriði sem ég ætlaði að minnast á en sé nú að ég muni kannski ekki hafa tíma til þess alls. Ég verð að treysta því að um það verði fjallað í nefndinni. Mig langar þó að minnast á að Landgræðslan hefur umtalsvert verkefni sem heitir varnir gegn landbroti og er talað um í VI. kafla frumvarpsins. Þar er til að mynda talað um samráð við landeiganda og samráð við eigendur beggja bakka. Ég vil í þessari umræðu benda á að það þarf náttúrlega að gera meira en að tala við eigendur beggja bakka hvorn sínum megin á sama stað við ána því að ár á Íslandi hegða sér þannig að ef þær eru stöðvaðar af á einhverju tilteknu svæði hafa þær tilhneigingu til að rétta af sinn hlut aðeins neðar í ánni þannig að áhrifin koma fram miklu víðar. Auðvitað er þetta verkefni sem þarf að fara varlega í. Verkefnið að stöðva landbrot af völdum flóða er auðvitað stórkostlega stórt, ekki síst á Suðausturlandi þar sem jöklarnir minnka, fljóta stjórnlausir um í vaxandi mæli og breyta árfarvegum umtalsvert. Það er síðan ekki fyrr en það fer að ógna einhverjum mannvirkjum eins og vegagerð eða brúm sem við bregðumst við en það væri hægt að bregðast við fyrr í ferlinu, inn við jöklana, á miklu ódýrari hátt. En þá hefur skort fé og í þessu frumvarpi er ekkert verið að fjalla um það. Ég vildi bara benda á það í þessari umræðu að Landgræðslan þarf í þetta mikilsverða verkefni sem hún hefur með höndum auðvitað fjármagn til að geta gert það. Þetta getur bæði komið í veg fyrir umtalsvert landbrot sem síðan kostar okkur landgræðslu og þegar mannvirki eins og vegir eða brýr eru síðan komin í hættu kostar það miklu meira en ef fyrr er brugðist við. Þetta vildi ég nefna hér. Svo undir lokin er annað atriði sem mér heyrðist þó í andsvörum við hæstv. ráðherra að væri komið á betri stað. Ég fékk alveg þolanlegar skýringar á því sem ég spurði um. Þegar land hefur verið tekið til skógræktar hafa verið gerðir nokkuð skýrir samningar um réttindi og skyldur landeigandans, hvenær hann fær land sitt aftur og hver á þá skógræktina, þó að reyndar hafi verið deilur um það hver eigi kolefniskvótann þegar kemur að loftslagsmálum. Í landgræðslunni og sérstaklega þá í eldri sögu hennar var kannski algengt að Landgræðslan, og Sandgræðslan sem þar var á undan, tæki einfaldlega land í fóstur af því að beðið var um það án þess að það væri skýr frágangur um það hver ætti landið og hver ætti landgræðsluna sem þar væri. Við höfum því miður á síðustu árum séð koma upp deilur um þetta. Mér fyndist mikilsvert ef hægt væri að fara ofan í þann lista sem Landgræðslan hefur undir höndum um öll þau svæði sem hún hefur haft til landgræðslu og skýra með ívilnandi hætti gagnvart landeigandanum hver eigi landið og hvernig skuli þá fara með þegar Landgræðslan hefur lokið sínum störfum. Þetta á líka við um jarðir í eigu ríkisins sem á síðustu árum hefur komið til tals að leigja út aftur til ábúðar eða selja. Þá hefur komið fyrir að Landgræðslan hafi tekið undan, og ég sé að það er leyft áfram í þessu frumvarpi, tiltekna hluta jarðarinnar og þar með skert jörðina um alla framtíð. Ég veit ekki hvort þetta er skynsamlegt, hvort skynsamlegra væri að setja frekar einhverjar kvaðir inn í sölusamninginn um að þetta tiltekna landsvæði sem tilheyrði þeirri jörð ætti að vera í umsjón Landgræðslunnar með samningi við landeigendur og mætti ekki nota nema að uppfylltum ákveðnum skilyrðum í stað þess að taka það undan jörðinni um aldur og ævi. Við erum með jarðalög þar sem bannað er að taka undan ákveðin hlunnindi við sölu á jörðunum. Það má alveg halda því fram að þegar teknir eru mjög stórir hlutar af jörðum undan jörðinni til landgræðslu og fela Landgræðslunni eignarhaldið sé verið að gera slíkt hið sama. Ég held að það þurfi aðeins að fara ofan í saumana á þessu svo skýrt sé, en auðvitað með það markmið fyrir augum að tryggja að land sé nýtt með sjálfbærum hætti og að Landgræðslan eigi þess kost að hafa eitthvað um það að segja.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún var - fyrirgefið, mér finnst alltaf svo fyndið þegar við þingmenn og ráðherrar leggjum mat á ræður hinna, ég ætla að reyna að forðast að segja að hún hafi verið góð eða vond, hún var upplýsandi fyrir mig og mér fannst hún fín í þessa umræðu. Ég ætla að leyfa mér að segja það. Hv. þingmaður nefndi stuðning við landgræðslu og mismun á því hvernig því er háttað með skógræktina og svo landgræðsluna, verkefni sem við þekkjum eins og Bændur græða landið og fleiri sem hafa gengið mjög vel. Ég heyrði að hv. þingmaður kallaði eftir því að það yrði fært betur í lög hvernig þessum stuðningi yrði háttað og hvernig við gætum aukið við hann. Ég er sammála honum í því og ég held að við séum allflest sammála um að það sé mjög mikilvægt að gera það í tengslum við loftslagsmálin. Þá langar mig að benda hv. þingmanni á 8. gr. í sambandi við þennan stuðning við landgræðslu þar sem stendur neðst: „Ráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um stuðning við landgræðslu og form samninga.“ Það er vissulega hægt að útfæra þetta nánar og ég hyggst gera það því að það er mín sýn að Landgræðslan geti hjálpað okkur mikið hvað varðar loftslagsmálin. Hv. þingmaður kom inn á samráðið í loftslagsmálunum. Hann og aðrir í stjórnarandstöðuflokkum mega búast við því að fá bréf frá mér eftir helgi þar sem við biðjum hvern flokk um að tilnefna í svokallaðan samráðshóp sem faghópar um hvert málefnasvið leita í. Ég vonast til þess að sá hópur, [[Forseti hringir.]]þar sem atvinnulífið verður líka og ýmsir aðrir haghafar, geti unnið ágætlega vel í sumar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra upplýsingarnar. Hún má ekki misskilja mig með samráðið, ég hafði engar væntingar til annars en að ráðherra myndi hafa samráð við stjórnarandstöðuna. Það er hins vegar orðið þannig, og auðvitað er það pólitískur leikur, að þegar búið er að tala um það af hálfu flokks hæstv. umhverfisráðherra, og ekki síður, og kannski enn fremur, flokks hæstv. fjármálaráðherra, um að nú sé alveg sérstaklega mikilvægt að vanda stjórnsýsluna, hafa aukið gegnsæi og mikið samráð, ekki síst við stjórnarandstöðuna í ljósi lítils meiri hluta stjórnarinnar, hefur það vakið eftirtekt að það er mjög mikið talað en lítið gert. Ég hefði alveg eins búist við því að eitthvað stæði á bak við þau orð sem hæstv. umhverfisráðherra lét falla hér fyrir helgi, benti bara á að það er oft hægara sagt en í að komast þegar menn vilja koma á raunverulegu samráði og samvinnu. Varðandi hitt atriðið var ég auðvitað búinn að taka eftir því, og fannst einmitt jákvætt, að það ætti að gera skriflega samninga um samstarfsverkefni og að ráðherra geti í reglugerð sett nánari ákvæði um stuðning, bæði við landgræðslu og form samninga, og tel að þarna sé tækifæri til þess. Ég held þó allra hluta vegna að nauðsynlegt væri að það kæmi skýrar inn í frumvarpið um landgræðslu að ríkisvaldið hygðist standa betur við bakið á þeim sem stunda landgræðslu vegna þess að þeirra starf er ákaflega mikilsvert.
Virðulegur forseti. Þetta er góð ábending. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að hv. umhverfis- og samgöngunefnd styrki þetta orðalag ef hún vill hvað varðar þessa málsgrein. Minn hugur til málsins hefur þá komið fram hér og er skrifaður í þingtíðindin. Það liggur nú fyrir opinberlega að ég telji þetta mjög mikilvægt og hyggist fara þessa leið. Það má líka koma fram að ég vil skoða ýmsar leiðir í þessu. Ég held að allur þessi stuðningur þurfi ekkert endilega að koma úr vösum skattgreiðenda heldur getum við á einhvern hátt virkjað þau sem menga til að leggja dálítið aukalega á sig, ef maður getur sagt sem svo, og taka þátt í því að binda það kolefni sem þau losa út í andrúmsloftið. Þá er ég að tala um stóriðjuna sem er með sín reikningsskil annars staðar, en ég hef átt í óformlegum samræðum við ýmsa þar og borið undir viðkomandi hvort þetta væri leið til að leggja líka til samfélagsins hér heima. Ég verð að segja að þessi samtöl lofa góðu og ég vona að við náum þessu inn í stóra planið, aðgerðaáætlunina. Það er tómt mál að tala um samráð þar. Ég verð eins og aðrir að dæmast af verkum mínum hvað það varðar, en planið er ekki tilbúið. Við höfum ekki hafið þetta samtal eða þennan verkþátt verksins. Samstarfsyfirlýsing þess efnis var undirrituð á föstudaginn og nú er ekki eftir neinu að bíða. Hún hefur auðvitað verið í undirbúningi en það er ekki eftir neinu að bíða með að hefja þetta samráð þannig að ég get fullvissað hv. þingmann um að það er ekki verið að bjóða stjórnarandstöðunni [[Forseti hringir.]]seint að borðinu þegar búið er að ákveða allt eða eitthvert sýndarsamráð eða hvaða orð sem fólk vill nota um það. Hér erum við bara að hefjast handa og ég vonast til þess að stjórnarandstaðan geri það með okkur.
Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi áðan efast ég ekki um vilja og hug ráðherrans til þess að hafa raunverulegt samráð á þessu mikilvæga sviði, um loftslagsmálin. Þetta varðar okkur öll, ekki bara stjórn og stjórnarandstöðu, heldur almenning allan á Íslandi og reyndar almenning um allan heim. Þessum málum verður ekki komið í ásættanlegt horf nema allir leggi sitt af mörkum. Þess vegna kemur mér heldur ekki á óvart að forsvarsmenn stórfyrirtækja hafi hug á því að leggja slíku lið. Ef allur almenningur í landinu er tilbúinn að taka þátt í því hef ég þá trú á íslenskum fyrirtækjum að þau hafi einnig hug á því að leggja sitt lóð á þær vogarskálar. Það breytir ekki því, og ég heyri að hæstv. ráðherra er sammála mér um það, að það er mikilvægt að í frumvarpi um landgræðslu komi fram vilji stjórnvalda til að styðja við þá sem stunda landgræðslu og hafa stundað um árabil og sjá svo sem ekki eftir því þó að þeir hafi gert það í sjálfboðavinnu. Það væri samt eðlilegra, vegna þess að menn eru auðvitað að nota stór tæki og dýr, að sá stuðningur væri ekki bara í orði heldur einnig á borði og að vilji löggjafans sæist í frumvarpi um landgræðslu.
Frú forseti. Ég hélt hér nokkuð langa ræðu í síðustu viku undir þessum lið en þá var hæstv. umhverfisráðherra ekki í salnum þannig að hún heyrði sennilega ekkert af því sem ég sagði. Ég ætla ekki að endurtaka það, en vegna þess að lögin, eins og ég orðaði það, hvetja til enn röskari aðgerða langar mig aðeins að ræða það. Það er bót að þessum lögum. Það er fullt af ljósum punktum og gagnleg markmið o.s.frv. í frumvarpinu og sjálfsagt að styðja það af fremsta megni. Hins vegar er spursmál um þá fjármögnun sem þar kemur fram. Við ræðum um bindingu kolefnis í tengslum við landgræðslu og ég skil það sem svo að hæstv. ráðherra telji mjög mikilvægt að spýta í. Eins og hún segir er ekki stóra málið hvort almennir skattgreiðendur eða notendur auðlinda koma þarna við sögu og leggja það fram, ég held að það hljóti að vera blanda af öllu þessu. Það kom fram í máli núverandi forstjóra Landgræðslunnar þegar við ræddum við hann á nefndarfundi að hægt væri að tvöfalda bindingu kolefnis á ári með u.þ.b. 500 millj. kr. framlagi eða ígildi þess hvaðan sem það kemur og að fjórföldun á þessari bindingu myndi kosta nokkur hundruð milljónir í viðbót. Við höfum ríkisfjármálaáætlunina eins og hún er og við í minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar erum nýbúin að vinna umsögn um hana. Þegar maður sat og reiknaði sá maður að til afgangs voru fjármunir upp á kannski 200–250 milljónir á ári þegar búið var að draga frá framkvæmdir, þ.e. byggingarframkvæmdir og ýmislegt slíkt, þannig að ef maður hugsar til þeirra fimm ára sem eru fram undan, 40% af tímanum sem er til reiðu fram til 2030 þegar Parísarsáttmálamarkmið okkar eiga að vera komin fram, er ekki að sjá að við séum í raun að taka stórt skref að þessu leyti. Parísarsamkomulagið gerir ekki ráð fyrir ótakmarkaðri bindingu kolefnis og áframhaldandi losun, þvert á móti, þannig að við þurfum að gera hvort tveggja. Ráðherra hefur mikinn áhuga á þessum málum og telur mjög mikilvægt að við náum raunverulega verulega miklu meiri árangri en við höfum náð hingað til. Það má líka tala um endurheimt votlendis sem er sennilega inni í þessum tölum og mig langar að vita hvernig hún hyggist beita sér fyrir því samhliða þessum nýju lögum að fá verulega aukið fjármagn til þessa liðar. Eins og ég segi eru þær 200–250 milljónir sem eru til reiðu hugsaðar í ótal aðgerðir sem eru listaðar upp í ríkisfjármálaáætluninni innan þessa kafla. Hvernig hyggst hún beita sér í því að ná raunverulegum fjármunum til bindingar sem er þá hluti af baráttunni fyrir því að ná loftslagsmarkmiðum okkar?
Virðulegur forseti. Það er mér ljúft og skylt að koma upp og svara fyrirspurn hv. þingmanns. Eins og hann heyrði kannski fór ég yfir það áðan með þeim hv. þingmanni sem var á undan honum hvernig ég væri að opna á ýmsar hugmyndir um það hvernig aðrir aðilar en beinlínis skattgreiðendur legðu til fé í þennan málaflokk. Því hefur verið vel tekið. Ég sá að hv. þingmaður var í salnum þegar við fórum yfir það þannig að ég þarf kannski ekki að endurtaka mig. Því hefur verið vel tekið, en auðvitað er ekkert neglt niður. Ég er sammála hv. þingmanni um að í þennan málaflokk þarf aukið fé, það liggur alveg fyrir. Svo eru ýmsar leiðir til þess. Að því vinn ég og það verður unnið í þeirri aðgerðaáætlun sem flokkur hv. þingmanns mun hafa aðgengi að og getur lagt í púkkið hvað þetta varðar.
Ég þakka svarið en almennt var það. Jú, jú, ég veit af þessu öllu saman, en þegar kemur að stykkinu, eins og maður segir, þegar um er að ræða ríkisfjármálaáætlun sem núna verður væntanlega samþykkt, er ekkert borð fyrir báru í raun og veru þegar kemur að þessum málaflokki. Við erum margbúin að fara í gegnum þetta í umhverfisnefnd, 1 milljarður kemur nokkurn veginn fyrsta árið og síðan er nánast stöðnun þannig að ef maður leggur þetta saman og deilir í með fimm er maður með 200–250 milljónir á ári mínus þær fjárfestingar í byggingu sem ég nefndi. Þó að grænir skattar verði auknir og annað slíkt er alveg ljóst að markmið sem raunverulega miða að því að auka verulega bindingu hér munu ekki nást, því að nú kemur skógræktin inn í þetta líka, innan ramma þessarar ríkisfjármálaáætlunar. Það er kannski stóra málið. Það eru alls konar hugmyndir á kreiki, en þegar kemur að stykkinu tel ég nokkuð ljóst að ramminn er svo þröngur að allt tal sem ég styð fullkomlega, tal um aukinn árangur, nýjar leiðir, er til lítils marks í raun og veru þegar svona þröngt er skorinn stakkurinn.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þessa viðbót inn í t.d. landgræðslu og skógrækt er ekki að finna í ríkisfjármálaáætlun, enda er hugmynd mín að t.d. stóriðjan eða flugið komi að og borgi eða bæti í, geri eitthvað aukalega eins og ég hef sagt. Þó að þau standi skil á sinni losun annars staðar er losun þeirra á Íslandi okkar mál líka. Þessar hugmyndir er ekki að finna í ríkisfjármálaáætlun enda væri kannski óvarlegt að gera það vegna þess að þetta eru ekki peningar í hendi, þeir eru það ekki. Það er kannski ekki skrýtið að þess sjái engan stað þar. Þetta er nokkuð sem ég hef fullan hug á að vinna. Ég hef fengið ágætar undirtektir en auðvitað bara kastað þessu fram. Þessi liður verður að vera partur af stóra planinu, aðgerðaáætluninni, áætlun um að hefjast handa strax í næstu viku. En þetta á eftir að útfærast, það er rétt.
Frú forseti. Allt er þetta góðra gjalda vert en ég lít öðruvísi á málið. Alvarleiki loftslagsbreytinga og alvarleiki þess að hafa gengist undir Parísarsamkomulagið er þess eðlis að hugmyndir, kannanir og athuganir á því hvaða leiðir gætu hugsanlega verið færar o.s.frv. - ég er ekki að gera lítið úr orðum hæstv. umhverfisráðherra, fjarri því, bendi bara á að alvarleikinn er það mikill að til að ná örugglega þeim árangri sem við stefnum að verður hið opinbera að hafa miklu öflugri fjárhagslega forystu í þessari baráttu. Hana er ekki að finna í ríkisfjármálaáætluninni og hana er heldur ekki að finna í neinum haldbærum tillögum sem við höfum séð um fjáröflun svo hundruðum milljóna og sennilega milljörðum skiptir til þess að ná raunverulega þeim árangri sem við stefnum að.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til heildarlaga um skóga og skógrækt. Núgildandi lög um skógrækt eru yfir 60 ára gömul og um margt úrelt þó svo að markmið þeirra séu enn í fullu gildi og verða eflaust áfram. Frá gildistöku þeirra hefur áunnist mikið í skógrækt hér á landi þar sem þekking og geta til að rækta nýja skóga hefur orðið til. Skógrækt er stunduð hér á landi annars vegar til þess að byggja upp ræktaða skóga til timburframleiðslu og hins vegar til að endurheimta náttúruskóga landsins. Jákvæð áhrif fjölbreyttra skóga á vistkerfið, efnahag og lýðheilsu til að mynda er margsönnuð og því mikilvægt að efla skógrækt enn frekar. Frá því að núgildandi skógræktarlög voru samþykkt hefur ýmislegt breyst í annarri umhverfislöggjöf hérlendis, svo sem um náttúruvernd, skipulagsmál, skógrækt á lögbýlum og um mat á umhverfisáhrifum. Mikilvægt er að löggjöf um skógrækt verði uppfærð í takt við þá þróun sem orðið hefur í samfélaginu en sú þróun snýr einnig að nýjungum í skógræktarrannsóknum og þekkingar- og upplýsingaöflun. Mikilvægt er að í nýjum skógræktarlögum sé lögð áhersla á aukna útbreiðslu fjölbreyttra skóga, þróun skógarnytja til verðmætasköpunar, til skjólmyndunar, nýsköpunar og byggðaþróunar, aðgengi fólks að skógum til útivistar og virkni skógvistkerfa og þar með talið fyrir jarðvegsvernd, vatnsvernd og líffræðilega fjölbreytni. Forsendur fyrir því að ná öllum þessum áherslum fram er vernd og sjálfbær nýting þeirra skóga sem fyrir eru, ræktun nýrra nytjaskóga, endurheimt náttúruskóga og öflugt rannsóknar- og þróunarstarf. Undirbúningur að gerð frumvarpsins hefur staðið yfir frá 2011, en þá skipaði þáverandi umhverfisráðherra nefnd sem ætlað var að undirbúa gagngera endurskoðun á lögum um skógrækt frá 1955. Nefndin starfaði í víðtæku samráði við hagaðila og skilaði hún af sér greinargerð og tillögum að breytingum á núgildandi skógræktarlögum. Í kjölfarið ákvað þáverandi ráðherra að unnið skyldi frumvarp til nýrra heildarlaga um skógrækt og árið 2014 var skipaður samráðsvettvangur til að undirbúa gerð frumvarpsins. Fyrr á þessu ári voru drög að frumvarpi til laga um skógrækt síðan auglýst á vef umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og hagsmunaðilum gefinn kostur á að senda inn umsögn og athugasemdir við efni þess. Alls bárust ráðuneytinu 12 umsagnir og tók frumvarpið nokkrum efnislegum breytingum í ljósi þeirra, einkum hvað varðar vægi verndunar náttúruskóga, skilgreiningu hugtaka, leyfisveitingu um fellingu og eyðingu skóga og mótun landsáætlunar í skógrækt. Ég ætla að fara yfir helstu breytingar í frumvarpinu, markmið laganna varðandi þætti eins og vernd og endurheimt líffræðilegrar fjölbreytni, sjálfbærrar nýtingar skóga, samræmi við skipulagsáætlanir og náttúruvernd, aðgengi fólks að skógum til útivistar og gildi og aðlögun skóga að loftslagsbreytingum. Kveðið er á um landsáætlanir í skógrækt sem lögð verði fyrir Alþingi. Í áætluninni á m.a. að gera grein fyrir forsendum fyrir vali á landi til skógræktar með tilliti til náttúruverndar, minjaverndar og landslags, verndar og endurheimtar náttúruskóga og líffræðilegrar fjölbreytni, ræktunar skóga til uppbyggingar skógarauðlinda og umfangs og horfa hvað varðar nýtingu, sjálfbærrar nýtingar skóga, áhrifa skógræktar á atvinnuþróun og byggðar og loks að aðgengi fólks að skógum til útivistar. Samkvæmt frumvarpinu skal landsáætlun nýtt í að gera ítarlega framkvæmdaáætlun í skógrækt fyrir alla landshluta. Sú áætlun á einnig að falla að og samræmast áætlunum sveitarfélag. Einnig er lagt til að vinna skuli ræktunaráætlanir fyrir alla nýræktun skóga. Sett er inn ákvæði um að Skógræktin haldi skrá yfir alla skóga landsins og eins varðandi hlutverk Skógræktarinnar við umsjón þjóðskóga og annarra svæða í umsjón stofnunarinnar. Lög um skógrækt á lögbýlum verði hluti af heildarlögum um skógrækt, gangi þetta frumvarp eftir, en efnislega eru lagðar til litlar breytingar á þeim. Sérstakur kafli fjallar um vernd, umhirðu og nýtingu skóga til þess að tryggja sjálfbæra nýtingu þeirra. Sett eru inn ákvæði um að leyfi Skógræktarinnar þurfi til þess að fella skóg og miðað við að ráðist verði í mótvægisaðgerðir til þess að draga úr eða koma í veg fyrir neikvæð áhrif af eyðingu skóga. Þá ætla ég að gera nánari grein fyrir helstu breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Sett eru fram markmið sem endurspeglar þær breytingar sem hafa orðið á umhverfi skógræktar síðustu áratugi. Vernd og aukin útbreiðsla náttúruskóga, sem eru aðallega íslenskir birkiskógar, eru sett á oddinn, sem og vernd og endurheimt líffræðilegrar fjölbreytni. Einnig eru sett fram markmið um að byggja upp fjölbreytta skógarauðlind í landinu og að nýting hennar sé sjálfbær þannig að skógarnytjar skili sem mestum hagrænum, félagslegum og umhverfislegum ávinningi fyrir samfélagið. Auk þessa eru sett fram markmið um samræmi skógræktar og annarrar landnotkunar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ráðherra leggi fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um landsáætlun í skógrækt til tíu ára í senn. Með landsáætlun er mörkuð stefna stjórnvalda og sett tölusett markmið um árangur í skógrækt sem tæki mið af markmiðum laganna. Landsáætlun er því grundvallarstjórntæki stjórnvalda og vettvangur samráðs um skógrækt í landinu. Skipuð verði verkefnisstjórn sem hafi yfirumsjón með gerð landsáætlunarinnar. Til þess að útfæra landsáætlun í skógrækt kveður frumvarpið á um að skógræktin í samráði við sveitarfélög, bændur og aðra hagsmunaaðila, vinni ítarlega framkvæmda fyrir hvern landshluta. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ræktunaráætlun sé undanfari allrar nýræktunar skóga. Þar er ræktunin útfærð og tilgreind svæði sem ekki er ætlunin að rækta í skóg, svo sem vegna verndarákvæða. Ræktunaráætlun getur verið forsenda þess að sveitarfélög veiti framkvæmdaleyfi fyrir skógrækt. Þá að samstarfi um skógrækt. Meðal annars með vísan til landsáætlunar í skógrækt hefur Skógræktin samkvæmt frumvarpinu heimild til að styðja við skógrækt einstaklinga, félagasamtaka, sveitarfélaga, fyrirtækja eða annarra. Þetta ákvæði skýrir hlutverk Skógræktarinnar til þess að hvetja almenning í landinu til skógræktarstarfs, en fjallar hins vegar ekki um skógrækt á lögbýlum. Í frumvarpinu er fjallað um skógarskrá sem Skógræktin skal halda og tryggja að sé unnin. Skógarskrá byggir að mestu leyti á verkefni skógræktarinnar, íslenskri skógarúttekt, sem er m.a. til orðin vegna skuldbindinga Íslands gagnvart loftslagssamningi Sameinuðu þjóðanna. Hér er því um afar mikilvægt ákvæði að ræða. Þjóðskógar eru skilgreindir í frumvarpinu sem skógar og lönd í umsjón Skógræktarinnar, hvort heldur sem er á landi í eigu ríkisins eða í einkaeigu eins og nánar er skilgreint í reglugerð samkvæmt 9. gr. Með ákvæðinu er skýrður nánar tilgangur þess að ríkið hafi sérstaka umsjón með ræktuðum skógum og náttúruskógum sem ekki eru innan annarra verndarsvæða og staða þeirra skilgreind í reglugerð. Dæmi um þjóðskóga eru Hallormsstaðarskógur, Vaglaskógur, Haukadalsskógur og skógurinn í Þjórsárdal. Þá að skógrækt á lögbýlum. Lög um landshlutaverkefni í skógrækt eru felld undir frumvarpið til einföldunar. Gert er ráð fyrir að áfram verði stutt við skógrækt á lögbýlum sem hefur um árabil verið umfangsmesta skógræktarverkefni landsins. Það felur í sér þinglýsta samninga til 40 ára. Kveðið er á um sjálfbæra nýtingu skóga í frumvarpinu sem felur í sér að árleg felling í skógum landsins skuli að jafnaði ekki vera meiri en árlegur vöxtur þeirra, þ.e. að ekki skuli verið meira tekið af auðlindinni hverju sinni en rentan. Það er grundvallarhugmyndafræði sjálfbærni. Einnig er kveðið á um að leitast skuli við að umhirða og nýting skóga skili sem mestum hagrænum, félagslegum og umhverfislegum ávinningi fyrir samfélagið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að afla þurfi leyfis Skógræktarinnar til þess að fella skóg eða hluta hans. Núgildandi lög kveða á um að leyfis skuli aflað til að rjóðurfella skóg. Ákvæðið beinist einkum að nytjaskógum þar sem felling felur í sér að ráðist verði í endurnýjun skógarins til þess að viðhalda auðlindinni. Þess vegna er heimilt að binda fellingarleyfi skilyrðum til þess að tryggja endurnýjun skógar. Varanleg eyðing skógar felur ekki í sér endurnýjun eins og felling. Er hún óheimil samkvæmt frumvarpinu. Þetta gildir um ræktaða skóga og náttúruskóga. Sé eyðing skógar talin óhjákvæmileg ber að tilkynna slíka framkvæmd til Skipulagsstofnunar í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Ákvæðið kveður á um að framkvæmdaraðili skuli ráðast í mótvægisaðgerðir til þess að draga úr eða koma í veg fyrir neikvæð áhrif á umhverfið með hliðsjón af markmiðum laganna, svo sem með endurheimt sambærilegs skóglendis og því sem eytt var. Lagt er til að óheimilt sé að beita búfé í skógi eða skógræktarsvæði nema með leyfi viðkomandi skógareiganda, enda sé skógurinn eða skógræktarsvæðið girt girðingu sem fullnægir skilyrðum girðingarlaga. Skógræktinni er með veitt heimild til þess að innheimta gjald vegna útgáfu fellingarleyfa og eins til að innheimta gjöld vegna þjónustu innan þjóðskóganna. Slík þjónusta getur verið í formi bílastæða, salerna og tjaldsvæða. Þá að þvingunarúrræðum og stjórnvaldssektum. Frumvarpið gerir ráð fyrir að Skógræktin geti beitt þvingunarúrræðum til að knýja á um ráðstöfun samkvæmt lögunum einkum hvað varðar fellingarleyfi og varlega eyðingu skóga. Heimild til þess að beita stjórnvaldssektum er að sama skapi einkum beint að sömu ákvæðum ef brot hefur þegar átt sér stað. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps. Ég legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi. Ég held að það sé alveg tímabært og get tekið undir með höfundum frumvarpsins eða greinargerðarinnar að samræmd heildarendurskoðun á lagaumgjörð um skógrækt er alveg tímabær þó svo að uppistöðu til hafi skógræktarlög frá því ágæta herrans ári 1955, það er nú mjög góður árgangur almennt, bæði í mannfólki og bílum og skógræktarlögin eru sama marki brennd, þau hafa staðist ágætlega tímans tönn. Það hefur ýmislegt breyst síðan. Bæði var nú bætt við þau lög og síðan bættist við löggjöf um skógrækt á lögbýlum og fleira sem menn hafa síðan sameinað í þessa nýju stofnun, Skógræktina. Ég held að það sé mjög eðlilegur lokahnykkur ef við segjum svo á endurskipulagningu þessara mála að ný heildarlöggjöf um skógrækt komi nú. En það þarf að vanda það verk vel og taka nýja hluti sem hafa öðlast stóraukið vægi eins og loftslagsbreytingar og fleira inn í þá mynd sem auðvitað er viðleitni til hér í textanum. Í fyrsta lagi fagna ég því að þetta mál skuli komið á dagskrá og komið á þennan rekspöl að hér erum við með frumvarp til laga um heildarendurskoðun á borðinu þó svo að málið komi ansi seint fram á þessu vori til þess að góður tími sé til að gaumgæfa það ef menn leggja áherslu á afgreiðslu þess nú. Það gefur líka tilefni til að ræða ýmislegt fleira í samhenginu og þó svo að í framhaldinu sé boðuð gerð landsáætlunar um skógrækt og að sjálfsögðu þarf þá að vinna hana, þá held ég að sé ágætt að fá tækifæri til þess að ræða aðeins við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra í tengslum við framlagningu þessa máls, t.d. og ekki síst um það hvaða hlut hæstv. ráðherra sér fyrir sér að skógrækt leiki á komandi árum í aðgerðum Íslands til þess að mæta skuldbindingum sínum á sviði loftslagsmála. Nú hefur nýlega verið upplýst að unnin verði sérstök aðgerðaáætlun á þessu ári. Á dögunum var undirritað samkomulag sex ráðuneyta þar um, sem allt er eðlilegur ágætur undirbúningur, en inn í það þurfa að koma efnislegir þættir. Nú vill svo til að hið háa Alþingi er að fjalla um fjármálaáætlun til næstu fimm ára í þessum töluðum orðum. Við höfum verið að leita að því sum hvar þess sér stað í útgjaldarömmum fyrir verkefni á sviði umhverfis- og auðlindamála, að nægilegir fjármunir verði lagðir á komandi árum í það sem til þarf. Þó að við sleppum því í þessari umferð að ræða orkuskipti eða annað slíkt en höldum okkur við skógræktina, þá hlýtur maður auðvitað einfaldlega að spyrja: Hvaða hlutverk sér hæstv. ráðherra fyrir sér að skógrækt, efld skógrækt, leiki til bindingar gróðurhúsalofttegundum, ásamt með því um leið að menn mæti öllum öðrum markmiðum sem um skógrækt eru? Það fer að sjálfsögðu saman, og er efniviður í það í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég batt satt best að segja vonir við það þegar Parísarsamkomulagið var að fæðast að menn myndu þá strax nota tækifærið og slá margar flugur í einu höggi með því að gera metnaðarfulla áætlun í samráði við bændur og landeigendur jafnvel þannig að hún yrði hluti af eða fylgifiskur með búvörusamningum eða samningum ríkisvaldsins og bænda um málefni og starfskjör landbúnaðarins. Ég hefði talið algerlega upplagt að gera það og ráðstafa í gegnum slíkan samningsbundinn farveg verulega auknum fjármunum í skógrækt á lögbýlum. Það er held ég mjög vænleg leið til þess að stórefla skógræktina. Stærstur hluti þess sem gerst hefur síðastliðin 25 ár hefur verið í gegnum Héraðsskóga, nytjaskóga og landshlutaskógræktarverkefnin sem fóru af stað hvert af öðru í kjölfar þess að Héraðsskógaáætlunin fór af stað árið 1990 á Héraði. Þegar best lét var umtalsverð plöntun í þessum verkefnum og miðaði talsvert áfram, en síðan hefur því miður mun minni fjármunum verið varið hin seinni ár, þannig að hægt hefur verulega aftur á þeirri uppbyggingu skógarauðlindanna sem var komin á þó nokkurn rekspöl. Við sjáum það í dag, m.a. á því hvað elsti hluti þessara skógræktarverkefna er farinn að gefa af sér, hversu grætilegt það er að menn skyldu ekki geta haldið áfram af meiri krafti. Alveg eins verður það aftur eftir 25 eða 30 ár að þá munu menn að sjá afraksturinn af því sem við gerum á þessum árum í alla vega fyrstu grisjun og fyrstu nytjum úr skógunum. Það styttist líka í það að skógarauðlindin hér verði fullburðug í þeim skilningi að eiginlegir nytjaskógar til timburframleiðslu komi til sögunnar í stórauknum mæli. Sú vinnsla er að sjálfsögðu hagkvæmari og gefur betur af sér eftir því sem auðlindin er stærri og sterkari og það skapar miklu betri grunn undir raunverulega sjálfbæra og arðsama nýtingu að byggja auðlindina þannig upp og sem endurnýjanlega auðlind. Það er tiltölulega létt verk að viðhalda skógarauðlind sem einu sinni er búið að byggja upp. Þetta gerðu bæði nálæg lönd og fjarlæg fyrir kannski 50–100, 120 árum og búa nú að í raun og veru viðvarandi auðlind sem er tiltölulega ódýrt að viðhalda með plöntun í staðinn fyrir það sem fellt er. Sumar þjóðir gripu til þess ráðs í kreppunni miklu að skapa atvinnu með því að fara í mikla útplöntun á nytjaskógum. Það gerðu t.d. Nýsjálendingar hinum megin á hnettinum. Þar er nú að vísu loftslag mjög gott og skógar vaxa hratt, en þeir eiga gríðarlega skógarauðlind frá m.a. árunum upp úr heimskreppunni miklu og áratugunum þar á eftir sem hefur orðið að blómlegri atvinnugrein þar í landi. Ég held að það þurfi ekki að þræta um það lengur að á Íslandi eru aðstæður, a.m.k. eins og loftslag þróast nú með hlýnun, til þess að við getum byggt upp mjög öfluga sjálfbæra skógarauðlind. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að um þetta allt saman sé vel búið. Að því leyti er landsáætlunin mjög mikið framfaraskref; að gera heildstæða, vandaða áætlun þar sem valið er land til skógræktar að teknu tilliti til náttúruverndar, minjaverndar, landslags og annarra hluta, þar sem passað er upp á náttúruskógana og líffræðilegan fjölbreytileika í þeim og hugað að öllum þessum málum í sameiningu. Skógrækt í samhengi við loftslagsbreytingar á að vera einn af liðum landsáætlunarinnar, kannski einn af burðarásunum ef vilji manna stendur til að leggja myndarlega fjármuni í það á komandi árum að byggja upp skógarauðlindina ásamt með öðrum aðgerðum á sviði landgræðslu og endurheimt landgæða, endurheimt votlendis o.s.frv. Mér segir svo hugur að aðgerðir á þessu sviði séu væntanlega einhverjar þær hagkvæmustu sem við getum ráðist í hvað það snertir. Þar með leggjum við ekki bara okkar af mörkum og uppfyllum okkar markmið á sviði loftslagsmála, heldur erum við að fjárfesta í framtíðarauðlind í leiðinni sem á að geta gefið mikið af sér. Það er ekkert endilega alls staðar í boði þegar við förum að velja okkur viðfangsefni til þess að reyna að ná okkar markmiðum fram í loftslagsmálum. Í sumum öðrum tilvikum getur það orðið býsna dýrt að ná tilsettum árangri. Ég tala nú ekki um t.d. ef að einhverju leyti væri farið út í niðurdælingu á koltvísýringi á komandi árum o.s.frv., sem í sjálfu sér byggir ekki upp neina auðlind nema einhvers staðar djúpt ofan í jörðinni og tvísýnt er um að unnin verði í tímans rás. Mig langar að staldra við það sem hæstv. ráðherra kom inn á og er fjallað aðeins um í greinargerð sem snýr að samhengi laga um skógrækt og landgræðslu. Þar er komið inn á heita kartöflu sem oft hefur svifið yfir vötnum í umræðum um þessi mál sem er möguleg sameining Landgræðslunnar og Skógræktarinnar. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að taka neina óumbreytanlega og endanlega afstöðu til þess, en hef alltaf hvatt til þess að menn stígi varlega til jarðar í þeim efnum, en byggðu betur upp samstarf þessara stofnana. Þetta eru í eðli sínu systurstofnanir, en þær eru báðar með sínar höfuðstöðvar á landsbyggðinni, Landgræðslan í Gunnarsholti og Skógræktin á Héraði og eru mjög mikilvægar svæðisstofnanir sem slíkar. Það finnst mér auðvitað vera nákvæmlega eins og á að vera. Það væri eiginlega undarlegt ef starfsemi af þessu tagi þyrfti endilega að vera með höfuðstöðvar sínar í Reykjavík. Ég tel að flutningur Skógræktarinnar austur á Hérað hafi heppnast vel, byggt upp sterkt umhverfi þar og er tengt þeirri miklu skógrækt sem þar fór af stað um svipað leyti, en þannig háttar einmitt til að Héraðsskógaverkefnið var á sínu fyrsta ári þegar höfuðstöðvar Skógræktarinnar fluttust austur á land. Menn hafa m.a. haft áhyggjur af því að ef þessum stofnunum yrði slengt saman þá gæti dregið úr þrótti starfseminnar á öðrum hvorum staðnum. En auðvitað eru það ekki sjónarmið sem eigi ein að ríkja yfir öllu og ráða. Ég hygg hins vegar að það sé skynsamlegt að vinna í rólegum skrefum að því að samþætta þetta betur eftir því sem efni standa til. Hér er að sjálfsögðu áfram inni í lögunum kafli um skógrækt á lögbýlum sem mér sýnist efnislega vera í grófum dráttum óbreyttur rammi um þann hluta málsins en komi hér inn í þessa löggjöf. Með sameiningunni undir Skógræktina þá er auðvitað eðlilegt að þetta sé á einum stað í lagasafninu. Það er ákaflega mikilvægt að áfram sé reynt að hafa mikið og gott samstarf við bændur, við samtök þeirra og við landshlutana, samanber það að gerðar verði síðan á grundvelli landsáætlunar sérstakar framkvæmdaáætlanir í hverjum landshluta þar sem viðkomandi sveitarfélög, skógarbændur og hagsmunaaðilar koma við sögu og geta haft áhrif á útfærslu stefnunnar. Ég vona að það haldi áfram í góðum anda hér eftir sem hingað til. Nú þekki ég ekki hvort verið er að breyta einhvers staðar einhverjum römmum í sambandi við fjárhagslegan stuðning eða fyrningar á framlögum og annað í þeim dúr. Það væri fróðlegt að heyra ef menn sæju ástæðu til einhverra breytinga í þeim efnum. En ég hef almennt ekki heyrt kvartað undan þeim ákvæðum eins og er í dag. Það eina sem maður heyrir alltaf er að það sé veittir of litlir fjármunir til þess að hægt sé að hafa þrótt í þessari starfsemi. Það er t.d. alveg ljóst að það er stærðarhagkvæmni í plöntuframleiðslunni. Það er óhagkvæmt að draga hana jafn mikið niður og gert hefur verið undanfarin ár. Það væri hægt að ná fram verulegum sparnaði í einingarverði ef aðstaða til plöntuframleiðslu væri betur nýtt eða fullnýtt og ríkið fengi þá betri tilboð. Í það heila tekið líst mér vel á málið. Ég sé að vísu, frú forseti, að það á að fella úr gildi lög um skógræktardag skólafólks, nr. 13/1952. Ég er ekki alveg gagnkunnugur þeim ákvæðum, en mér finnst áhugavert að sjá þessa fyrirsögn að um þetta hafi einhvern tímann verið sett lög. Væri fróðlegt að vita hvað tapast með því að þessi ákvæði falli úr lagasafninu. Stundum gætir óþarflega mikillar hreinsunaráráttu þegar verið er að endurskoða lög og kvað svo rammt að því um tíma að menn vildu fara meira og minna að hreinsa út úr lagasafninu það sem eftir stóð af ákvæðum Jónsbókar í lögunum, en þá tóku menn til varna hér á þingi og tókst að afstýra því slysi. Stundum þarf að passa upp á það að það sé ekki að ástæðulausu verið að hreinsa út gömul lagaákvæði ef þau eru ekki fyrir neinum. Þetta var nú það sem ég ætlaði að segja í fyrstu ræðu minni, frú forseti.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þann góða hljómgrunn sem þetta frumvarp fær hér í ræðu hv. þingmanns. Hann spurði um sýn mína á það hversu stóran hlut skógræktin ætti að hafa í loftslagsmálunum. Ég tel að það að planta nýjum skóg eigi að hafa mjög stóran hlut í loftslagsmálunum. Við höfum tækifærin til þess. Hér eru skógar einungis á um 1,2% alls landsins. Það er ekki neitt í líkingu við hin löndin sem eru með okkur í Parísarsamkomulaginu. Eins og hv. þingmenn þekkja snýst samkomulagið um að draga úr losun, en við getum líka bundið. Þá kemur að því að mælikvarðar í Parísarsamkomulaginu eru almennir. Ekki er búið að leggja nákvæmlega fram alla þættina, en það upplýsist þá hér með að ég hef á fundum mínum erlendis, meðal annars með kommisjóninni í þessum málum, verið að leggja áherslu á hlut Íslendinga í landgræðslu og skógrækt. Við erum talsvert öðruvísi en önnur lönd sem eru þegar skógi vaxin og eru ekki mikið að fást við landrof eða erfiða landnýtingu á ýmsum svæðum eins og við. Því skiptir það okkur meginmáli að við fáum að telja þetta inn í Parísarsamkomulagið. Það kostar dálitlar samningaviðræður, það verður að segjast alveg eins og er. En ég vil [[Forseti hringir.]]láta hv. Alþingi vita af því að ég held þessu statt og stöðugt fram fyrir okkar land því að við búum við annað umhverfi en önnur lönd í Evrópu.
Frú forseti. Ég fagna þessum orðum hæstv. ráðherra. Ég er sama sinnis. Mér finnst það einboðið að við eigum að ætla skógrækt og landgræðslu og annars konar endurheimt landgæða stóran hlut í aðgerðum okkar; og að sjálfsögðu afla því viðeigandi viðurkenningar. Það þarf að byggja það á fræðilegum og faglegum grunni þannig að við séum ekki að reyna að kaupa okkur ódýrt far með því heldur liggi þar raunverulegar rannsóknir að baki. Ég held til dæmis að það sé óumflýjanlegt að fara í meiri grunnrannsóknir á því hvaða árangri endurheimt votlendis skilar. Það er of mikill vísindalegur vafi uppi um það annars vegar til skemmri tíma og hins vegar til lengri. Það þarf að leggja í það peninga og vinnu að fá betri rannsóknir á því. Hitt er betur þekkt hverju það skilar að rækta skóga og endurheimta gróðurþekju. Það er alveg rétt, skógurinn þekur ekki stóran hluta landsins, eiginlegur skógur ef svo má kalla. Ég hef að vísu þá tilfinningu að náttúran sé nú býsna drjúg þessi árin og skógur víða í framför og að breiðast út með sjálfsáningu. Þar kemur líka til hlý veðrátta og það að beitarálag hefur minnkað mikið. En þessari þróun væri til dæmis hægt að hjálpa með gróðureyjum og fræbönkum á svæðum þar sem aðstæður eru til slíks. Þetta er allt saman gott svo langt sem það nær, en eftir stendur hin spurningin, sem hæstv. ráðherra kom ekki beint inn á, og það er spurningin um fjármuni. Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér að við getum lagt í þetta á komandi árum? Er ríkisstjórnin búin að meta það eitthvað, sú nýja? Höfðu menn tíma til að áætla eitthvað fyrir þessu inn í þá fjármálaáætlun sem hér er á dagskrá núna? Eða er [[Forseti hringir.]]þess að vænta að ári, á grundvelli þeirrar vinnu sem er í gangi þetta árið?
Virðulegi forseti. Til að svara síðari spurningunni varðandi fjármunina þá er, eins og ég fór yfir með öðrum þingmanni fyrr í dag, í þeirri fjármálaáætlun sem fyrir liggur kannski ekki beint búið að negla niður peninga í þessi mál. Við vitum þó að komin er milljarðaaukning í umhverfismálin. Það er líka vitað, ég vona að þingmönnum sé það ljóst, að ég legg mikla áherslu á skógrækt og landgræðslu, einfaldlega út af því að við eigum alla þessa innviði til staðar, það er svo auðvelt fyrir okkur að auka í. Það er næstum því þannig að við þurfum bara að fara út í búð og kaupa fleiri plöntur eða sá meira fræi. Gunnarsholt og Skógræktin á Egilsstöðum, þar er allt til staðar. Ég er líka sammála því, sem kom fram í máli hv. þingmanns, að það er algjörlega ástæðulaust að hreyfa eitthvað við því. Mér finnst gott að Skógræktin og Landgræðslan séu úti á landi að sinna landinu. Ég lýsti því hér áðan að ég hefði ýmsar hugmyndir um að ekki þyrfti endilega allt að koma úr ríkissjóði hvað varðar skógrækt og landgræðslu. Ég sé til dæmis að stóriðjan ætti að leggja í að binda, ég hef átt þau samtöl við stóriðjuna, þau kolefni sem hún losar hér. Þó að stóriðjan sé með sín reikningsskil í alþjóðlega kerfinu ETS finnst mér full ástæða til að reyna að telja hana inn á að vera í meiri sátt við samfélagið. Stóriðjan kemur okkur við og losar það sem hún losar; það hefur áhrif á andrúmsloftið. Það væri tilvalið, finnst mér, [[Forseti hringir.]]að þessi fyrirtæki legðu okkur lið í þetta verkefni með því að fara í landgræðslu og skógrækt.
Frú forseti. Vandinn við fjármálaáætlun, ef hún fer í gegn á grundvelli fjármálastefnu sem var samþykkt hér í vetur, er að maður skynjar strax þá tilhneigingu að tala eins og þar með séu málin frágengin næstu árin. Það gæti átt eftir að þvælast verulega fyrir mönnum ef menn kæmust nú að þeirri niðurstöðu eftir vinnu í ár að það væri vænlegur kostur fyrir Ísland að stórauka aðgerðir á þessu sviði, þá stangi menn þakið og rekist á þessa ramma. Þess vegna hefði manni náttúrlega liðið betur ef að minnsta kosti hefði verið sett inn einhver áætlun og einhver fjárhæð, bara þó nokkuð myndarleg fjárhæð, sem menn ættu þá eftir að skipta eða spila úr. Ég held að það sé alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að hér er tiltölulega ódýrt og mjög fljótlegt að auka aðgerðirnar. Við höfum innviðina til staðar. Það er heilmikil vannýtt plöntuframleiðslugeta í landinu. Það er alveg augljóst mál að við getum farið úr þessum tveim, þrem, fjórum milljónum plantna upp í sex, átta án þess að þurfa að kosta neinu til. Það er sömuleiðis alveg ljóst að við gætum verið með margfalt öflugra starf í verkefnum eins og Bændur græða landið. Það strandar bara á peningum. Það verður ótrúlega mikið úr því. Ég þekki það vel á nokkrum landsvæðum þar sem Landgræðslan, það litla sem hún hefur getað lagt bændum lið, kemur inn með áburð og fræ. Bændur sjá um allan annan kostnað. Gera það með glöðu geði í sjálfboðavinnu og með sínum tólum og tækjum, aka langt inn á heiðar og eru að endurheimta þar gróðurþekju á land. Þarna er hægt að gera miklu meira án þess að kosta þurfi neinu til nema bara hráefnunum. Í raun og veru er þetta bara spurningin um hráefnin, þ.e. um plönturnar, og þá að greiða þau vinnulaun sem þarf til að koma þeim niður. Og í tilviki [[Forseti hringir.]]verkefnis eins og Bændur græða landið bara að leggja til fræ og áburð. Síðan er það auðvitað rétt að vel getur komið til greina að losendur leggi sitt af mörkum að einhverju leyti í gegnum framlög inn í svona verkefni, samanber Noreg, [[Forseti hringir.]]sem ekki getur plantað meiri skógum heima hjá sér en gerir það þá í öðrum löndum.
Frú forseti. Hér stígur enn einn úr flokki Vinstri grænna til að leggja fram þá skoðun að þetta sé jákvætt frumvarp og jákvæð framlagning laga með þeim átta markmiðum hér sem eru ágæt. Ég vek sérstaklega athygli á e-lið þar sem segir að skógrækt verði í samræmi við skipulagsáætlanir og náttúruvernd, þá sérstaklega 2. og 3. gr. laga um náttúruvernd sem verndarmarkmið. Allt þetta er mjög gott og ágætt, synd að frumvarpið komi svona seint fram þó. Ég ætla að fjalla um nokkur atriði og geri mér grein fyrir því að frumvarpið er lagt fram til að sníða af ýmsa agnúa og færa til nútímans, eins langt og það er hægt með þessu, en þetta verða bæði einhverjar hugvekjur og spurningar eins og gengur. Í samtölum mínum við Skógræktina eftir að þetta frumvarp var lagt fram kom fram að stöðugleiki skipti þessa grein rosalega miklu máli. Eftir efnahagshrunið kom gríðarlegt bakslag í skógræktina. Þar sem áður voru um 2.000 hektarar sem var plantað í á ári eru nú 1.000 hektarar og þannig hefur það verið í sjálfu sér áfram þessi sjö, átta ár sem eru liðin frá hruninu eða eftirmála hrunsins. Okkur hefur ekki tekist að bæta verulega í enn þá. Það sýnir einfaldlega að það er þörf á því og enn fremur að sá stöðugleiki fái að haldast í einhverju horfi sem allra lengst þannig að árangurinn verði góður. Í öðru lagi er skógrækt náttúrlega óskaplega jákvæð aðgerð í loftslagsmálum. Það kom fram í þessum samtölum að ef gróðursetning væri fjórfölduð fyrir 300–400 millj. kr., það er ekki mjög há upphæð, þá myndi binding nema um 1 milljón tonna af kolefnisígildum á ári, þ.e. um 1/5 af losun okkar fyrir utan losun frá auðnum og votlendum. Menn sjá á því að þarna væri tiltölulega ódýr aðgerð sem myndi hjálpa verulega, burt séð frá öllum samkomulögum, bara einfaldlega hjálpa loftslaginu verulega með þetta mikilli bindingu, 1 milljón tonna. Þá hugsar maður um ríkisfjármálaáætlunina, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á. Það er lítið rúm þar. Ég myndi sjálfur taka þá afstöðu að ríkið tryggði í raun og veru slíka fjármuni, hundruð milljóna, til svona verkefnis, en það sem kæmi þá frá stóriðjunni eða notendum í gegnum græna skatta eða hvað það væri væri bara bónus. Það er það sama og ég sagði í fyrri ræðu minni um landgræðsluna, að alvarleiki málsins er það mikill að hið opinbera verður að tryggja ákveðinn grunn hvað sem tautar og raular. Það kom líka fram í þessum samtölum að Skógræktin setur stundum spurningarmerki við þetta ákvæði, þ.e. í 10. gr. um lögbýli, skógrækt á lögbýlum. Hún er auðvitað hugsuð þannig að það séu þá bændur sem stundi hana og fái styrk til þess, en það ber eitthvað á því, ég þori ekki að segja hversu mikið og mig vantar tölur um það, að fólk úr þéttbýlinu, frístundafólk, fólk sem kaupir lögbýli og notar sem sumarbústaði, fái þessa styrki að einhverju leyti og stundi skógrækt. Þá er spurningin hvort þessi fullyrðing þurfi ekki skoðun, alla vega í hve miklum mæli þetta er, og hvort það sé einhvern veginn hægt að styrkja þá hugmynd að það séu fyrst og fremst bændur sem stundi skógrækt á lögbýlum. Mér skilst að það fari 244 millj. kr. í bændaskóga á næstu árum. Þar rúmast ekki sú milljarðaaukning sem hæstv. umhverfisráðherra nefndi áðan að hefði farið í umhverfismálin, vegna þess að við höfum margoft bent á það að stór hluti af því er byggingar og fjárfestingar. Það er mjög áhugavert að velta því fyrir sér að það eru rúmlega 600 bændur sem stunda skógrækt, bændaskógar. Þar sem best hefur gengið er skógræktin komið á það góðan rekspöl, bæði með landgræðsluaðgerðum og skógrækt, að það er hægt að beita í skógunum. Það eru bændur í Öxarfirði sem beita bæði nautgripum og sauðfé í skógi, þannig að það lítur út tilsýndar eins og maður hefði hugsað sér að væri hér á landnámstíð þegar húsdýrin gengu nánast sjálfala í skógum og gróðurlendi. Það er hægt að ná mjög langt í þessu og um að gera að styðja mjög vel við það. Skógrækt sem uppgræðsla er gríðarlega mikilvæg vegna þess að það hefur komið í ljós að ekkert gróðurlendi stenst álag, hvort sem er af völdum flóða, öskufalls eða annarra náttúruatburða, eins vel og íslenskt kjarr, íslenskur birkiskógur, víðir og sá hágróður sem fylgir skógi. Því meira sem er af skógi í landinu, þeim mun öflugri vistkerfi erum við að fóstra, ég tala nú ekki allt í kringum skóginn líka vegna þess að venjulega þar sem skógur nær sér á strik verður líka til mólendi allt í kringum skóginn. Nú er það þannig komið að þessir 1.000–1.500 ferkílómetrar af kjarri og birkiskógi á Íslandi margfaldast tiltölulega hægt, vegna þess að ekki eru settir nógir fjármunir í skógræktina hvaða sem þeir koma. Það er mjög gaman að sjá árangur Hekluskóga, árangur þess starfs sem er að fara í gang í nágrenni við Þorlákshöfn, en það þarf að herða starfið mjög svo og margfalda að öllu umfangi. Það kom líka fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að sjálfsuppgræðsla er orðin veigamikill þáttur í uppgræðslu birkiskóga á Íslandi. Það þarf ekki annað en að fara um Skeiðarársand eða út í Geldinganes við Reykjavík til að sjá hversu hratt skóglendið eykst þar sem beitarfriðun er eða hóflegt beitarálag. Það er ákaflega gleðilegt. Þegar þetta er svo aftur borið saman við skógrækt til timburnytja skilst mér að fyrir langalöngu, þegar Hákon Bjarnason var hér skógræktarstjóri, hafi menn reiknað út að það þyrfti 600 ferkílómetra af öldnum skógi sem væri endurnýjaður jafnóðum eftir að trén væru felld til að standa undir timburnotkun Íslendinga á þeim tíma, sennilega fyrir nokkrum áratugum. Nú hef ég ekki nýjar tölur, en ég sé fyrir mér skóg sem er 20 sinnum 30 kílómetrar. Það er ekki stórt og ef því er deilt á marga landshluta erum við ekki að tala um nein gríðarsvæði sem hverfa undir barrskóga á Íslandi þó að þetta yrði einhvern tíma að veruleika, mörghundruð ferkílómetrar af nytjaskógi. Þá er auðvitað mjög mikilvægt að velja rétt land til þeirrar skógræktar. Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram til að menn hafi stærðargráðuna. Varðandi stóra þáttinn í skógræktinni, bæði náttúruskógana og nytjaskógana, þ.e. plöntuframleiðsluna, skilst mér enn fremur í samtölum við það ágæta fólk í Skógræktinni að plöntuframleiðsla hafi látið mjög á sjá og þær berjist í bökkum þær fáu stöðvar sem framleiða orðið. Nú er engin ríkisstöð lengur til, þetta eru einkastöðvar og þær eiga mjög erfitt með að standa undir framleiðslu á því sem þarf vegna þess hversu lítil skógræktin er. Það er sem sagt mikið verk að vinna í sátt við umhverfissjónarmið og náttúruna, svo að ekki sé minnst á sjálfbæra þróun. Það er mjög athyglisvert ef maður hugsar út í sjálfbæra þróun og man eftir þremur meginstoðum hennar, hversu skógrækt fellur mjög vel að þeim markmiðum, þ.e. landgræðslu, betrumbótum á vistkerfum, betrumbótum á náttúrunni, skógrækt sem styður undir samfélögin þar sem hún er stunduð og síðan skógrækt sem gefur einhvern arð af sér. Það er svo augljóst mál að sjálfbær þróun á Íslandi tekur skref fram á við í hvert skipti sem við bætum í skógræktina. Þetta frumvarp bíður umsagnar og vinnu hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar. Af því að ég sit þar mun ég fagna því að fá það til umsagnar. Mig langar í lokin að minnast á það sem hæstv. Steingrímur J. Sigfússon minntist á, þ.e. lagabreytingar og hugsanlegar frekari stofnanabreytingar. Ég ræddi það einmitt í tengslum við ræðu hér í fyrri viku um Landgræðsluna að ég hef gerst talsmaður þess að auðlindastofnun verði komið á fót þar sem landgræðsla, friðlýst svæði, þjóðgarðar og fleira yrði vistað. Sá kaleikur yrði þá tekinn frá Umhverfisstofnun og hún myndi sinna eftirlits- og stjórnsýsluhlutverki sínu, sem hún rækir að stórum hluta en á alveg fullt í fangi með. Það væri til bóta ef þessar tvær stofnanir yrðu til, Auðlindastofnun annars vegar og Umhverfisstofnun með breyttu fyrirkomulagi hins vegar. Mig langar að spyrja hæstv. umhverfisráðherra hvað henni finnst um þær pælingar, sem eru ekki nýjar af nálinni og bárust fyrirrennara hennar á minnisblaði frá t.d. Sveini Runólfssyni, fyrrverandi landgræðslustjóra. Það er alveg óþarfi að hafa áhyggjur af því að svona stofnun yrði endilega Reykjavíkurstofnun vegna þess að Umhverfisstofnun og fleiri stofnanir eru nú þegar með landshlutaskrifstofur og gætu þess vegna haft höfuðstöðvar sínar utan Reykjavíkur. Allra byggðasjónarmiða gæti því verið mjög vel gætt þótt svona stofnun yrði til. Skógrækt hefur stundum verið talin framandi af mörgum á Íslandi. Menn horfa á landið eins og það er og gleyma því að hér var einhvers konar trjágróður á 20–30% lands fyrir svo sem rúmum 1.000 árum. Menn horfa á skóglaust land og jafnvel auðnir og halda að þetta sé náttúrulegt ástand Íslands, sem það er auðvitað ekki. Ég hef stundum bent á það að við höfum hér komið og breytt skóglendi og votlendi o.s.frv. í tún með innlendum og erlendum tegundum. Því skyldum við ekki breyta landsvæðum í skóg með innlendum og erlendum tegundum jafnframt? Við lifum hér 300–400 þús. manns fljótlega og höfum breytt ásýnd landsins og munum halda áfram að breyta ásýnd landsins. Endurheimt landgæða þýðir ekki það að við séum að endurheimta landið eins og það var fyrir 1.000–1.200 árum. Svo alveg í blálokin. Það er líka mikilvægt að muna eftir því að hægt er að binda koldíoxíð eða koltvísýring með niðurdælingu, eins og kom fram áðan, en það er líka önnur leið til þess að nýta lofttegundina, hvort sem hún kemur frá jarðhitasvæðum eða orkufrekum iðnaði, og það er með því að framleiða úr henni bæði metan og metanól. Metanólið er framleitt nú þegar. Metanið hefur Orkuveita Reykjavíkur í hyggju að búa til úr vetni og koltvíoxíði sem fyrirfinnst í jarðhitakerfunum þar upp frá, vetni er reyndar framleitt með rafgreiningu. En þar erum við komin með mikilvæga viðbót við innlenda eldsneytisframleiðslu, sem er jú einn lykillinn í loftslagsmálum Íslands, ekkert síður en skógrækt og landgræðsla.
Afsakið, hæstv. forseti, ég var svo sein að biðja um andsvar. Ég var spurð um hvað mér fyndist um hugmyndir hv. þingmanns um auðlindastofnun. Ég svara því stutt og laggott af því að ég lofaði átta ára syni mínum að horfa með honum á Eurovision, ég vona að það gangi eftir. En mér líst bara ágætlega á þær hugmyndir og er að pæla í þeim.
Herra forseti. Ég ætla ekki að koma í veg fyrir neitt sem tengist Eurovision, svo ég ætla ekki að orðlengja hér meir. En ég fagna því sem ráðherrann segir; ef við getum mörg hugsað okkur að endurskoða stofnanafjöldann á Íslandi og búa til öflugri og betri stofnanir sem sjá um afmarkaða þætti þá er það mjög ánægjulegt.
Þetta er greinilega mjög tónelskur þingfundur sem við erum á hér. Forseti vill árétta að við munum eftir að slökkva á símum, en það er sér í lagi ánægjulegt þegar hringingarnar eru svona góðar. Þetta var Bob Dylan, er hér sagt, ég var ekki alveg viss hvort þetta væri Bubbi eða Dylan, en þetta er augljóslega Dylan. Ánægjulegt.
Virðulegi forseti. Ég biðst forláts á óhljóðunum sem fylgdu mér, þótt Dylan gæði nú líf allra. Ekki ætla ég að hafa mál mitt allt of langt svo hæstv. ráðherra geti nú átt gæðastund hér á eftir. Réttast væri að forseti tæki tillit til þess í dagskránni að allir vilji eiga slíkar stundir, en sennilega yrði mér útskúfað úr ætt minni úr Þjórsárdal ef ég tæki ekki til máls um skógrækt, því að þar hefur verið stunduð skógrækt árum og áratugum saman á jörð sem verið hefur í eigu einhvers úr fjölskyldu minni. Langafi minn seldi Skógræktinni fyrsta skikann, svo afi minn. Þarna er mikil skógrækt. Ég hef séð það með eigin augum hversu mikil áhrif skógrækt getur haft, eins og við svo sem öll en kannski í meira návígi en margir, og þá ekki síst þarna á þessu svæði þar sem Hekla lætur reglulega á sér kræla og hefur áhrif á umhverfi sitt. Ég ætla ekki að hafa mál mitt mjög langt, bara þannig að ég geti sagt frændfólki mínu að ég hafi þó tekið til máls. Þó ætla ég að minnast á ákveðna hluti sem aðrir hv. þingmenn hafa talað hér um og svo aðeins að koma inn á svipuð sjónarmið og ég setti fram í umræðum um Landgræðsluna þegar við ræddum hana í síðustu viku. Það er gott að heyra áhuga hæstv. ráðherra á skógrækt og uppgræðslumálum. Það er engum blöðum um það að fletta að hæstv. ráðherra hefur víða talað um þau mál og um umhverfismál og loftslagsmál. Ég verð samt að taka undir með hv. þingmönnum sem talað hafa um það, og hef ég svo sem gert það sjálfur áður, að betra væri ef það væri ljósara hvaða fjármunir fylgdu með þessum háleitu hugmyndum, sem ég styð heils hugar, og að þeir fjármunir væru meiri. Milljarður í umhverfismál í viðbót, sagði hæstv. ráðherra áðan. Ég held að í venjulegu árferði væri það bara eðlileg þróun í þessum málaflokki sem orðið hefur æ fyrirferðarmeiri. En í þeirri stöðu sem við erum nú; við erum nýbúin að skrifa undir loftslagsmarkmið, við erum búin að skrifa undir Parísarsamkomulag, við erum nýbúin að ræða og taka á móti loftslagsskýrslu sem hæstv. umhverfisráðherra kallaði „svarta skýrslu“, ef ég man rétt, og tók mjög alvarlega, skuli ekki koma fram að ríkisstjórnin meini það sem hún segir í þessum málum, að fjármunirnir í þennan málaflokk skuli ekki vera auknir mun meira en raun ber vitni. Milljarður í þennan málaflokk, það er ekki mikið, það verður að segjast alveg eins og er. Vissulega má þó finna fjármuni víðar undir öðrum málaflokkum sem tengjast þessu, en í ljósi þess hvaða markmiðum á að ná er það beinlínis lítið. Ég var mjög ánægður með viðbrögð hæstv. umhverfisráðherra við loftslagsskýrslunni. Mér fannst kveða við nýjan tón og hrósaði hæstv. ráðherra hér í pontu af því að ráðherra dró ekki fjöður yfir þá stöðu sem uppi er þar. Hún talaði tæpitungulaust um verkefnin fram undan og gerði ekki það sem mér hefur þótt margir ráðamenn hafa gert of mikið af í gegnum tíðina, þ.e. hún flaggaði ekki einhverri ímynd Íslands og fyrri afrekum á sviði umhverfismála, heldur horfðist beint í augu við vandann og virtist ætla að taka á honum af festu. Þess vegna urðu vonbrigðin enn meiri þegar ég sá fjármálaáætlunina og sá hve litlir fjármunir eru ætlaðir í þessi mál. Við ræðum hér skógrækt. Hv. þingmenn á undan mér hafa komið inn á það, og raunar hæstv. ráðherra líka, hversu mikil tækifæri eru þar. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson fór ágætlega yfir stöðuna hjá Skógræktinni eftir hrun sem ekkert hefur verið bætt í, sem er í raun og veru hraksmánarlegt, því að þarna eru ekki upphæðir af þeirri stærðargráðu að hefði átt að spara. Hæstv. ráðherra sagði í pontu áðan að allir innviðirnir væru til staðar, það ætti nánast bara eftir að fara út í búð og kaupa plöntur. Ég er alveg sammála ráðherranum í því. Ég held nefnilega að bara það að auka fjármuni í plöntukaupin - og vissulega þyrfti þá að ráða eitthvert starfsfólk til að sjá um gróðursetningu og fleira, en ekki alls staðar. Það er allt til staðar til að bæta verulega í. Við vitum hvert við ættum að stefna með þetta. Við erum nýbúin að ræða loftslagsskýrsluna. Þar er einfaldlega sagt að það þurfi tvöföldun til fjórföldun á skógrækt til að bregðast við ef við ætlum að reyna að ná þeim markmiðum sem við höfum undirgengist í umhverfismálum. Ekki er að sjá í fjármálaáætluninni að það eigi að gera. Skógræktin hefur ekki fengið neinar meldingar þar um að verið sé að auka fé. Vegna þess að Skógrækt ríkisins hefur ekki fengið aukið fjármagn og ekki hefur verið bættur upp sá niðurskurður sem farið var í vegna þess að þjóðfélagið, efnahagslífið, fór nánast á hausinn, standa gróðrarstöðvar ekki vel. Það eru örfáar gróðrarstöðvar eftir og þær standa ekkert sérstaklega vel. Ef ekkert á að gera á næstu árum, ef ekki verður bætt í, sem ég vona annars sannarlega að verði gert, getur umhverfið orðið allt annað þegar kemur að gróðrarstöðvum og plöntusölu. Við erum ekki að tala um einhverjar gríðarlega háar upphæðir. Við erum að tala um nokkur hundruð milljónir kannski sem þyrfti til að fara í þá tvöföldun til fjórföldun í skógrækt sem boðuð er. Nokkur hundruð milljónir af einum milljarði eru hins vegar dálítið mikið. Það er þar sem vonbrigði mín liggja helst. Ég fagna því að hæstv. ráðherra sé í viðræðum við einhverja aðila, stóriðjuna og fleiri, um að koma að einhverju slíku verkefni. Ég fagna því ekki að jafn mikilvægur málaflokkur og hér um ræðir sé undir vilja slíkra aðila kominn, að það þurfi að koma til þess að fyrirtæki leggi fram fjármagn til þess að við tökum þessi mál alvarlega eins og við töluðum um í upphafi þings og hæstv. ráðherra talaði um í upphafi þings og ég fagnaði við upphaf þings. Ég hefði kosið að við tækjum þessi mál alvarlega. Mér hefur þótt bera um of á því þegar kemur að umræðum um fjármálaáætlun að stjórnarflokkarnir slái dálítið úr og í. Stundum er fjármálaáætlun einhver heilagur rammi sem allt skal vera innan næstu fimm árin, það kemur sérstaklega frá hæstv. fjármálaráðherra, en svo tala hæstv. fagráðherrarnir sumir hverjir eins og það sé allt uppi á borðinu. Ég mun berjast fyrir því að staðinn verði vörður um stjórnarskrárvarið fjárveitingavald Alþingis. Ég hvet hæstv. umhverfisráðherra til að nýta sér þann velvilja sem ég veit að er hér í salnum til þess að sækja meiri fjármuni inn í málaflokkinn. Þetta er tillaga um fjármálaáætlun. Ég hygg að ef hæstv. umhverfisráðherra myndi beita sér fyrir því að út úr þeirri tillögu yrði gerð breytingartillaga um aukna fjármuni í umhverfismál þannig að úr meiri fjármunum væri að moða þegar kæmi að skógræktinni, sem við erum hér hvert á fætur öðru búin að lýsa yfir að sé svo mikilvæg, hygg ég að hæstv. ráðherra gerði sér fullkomlega grein fyrir því að hún hefði meiri hluta fyrir því í þingsal. En almennt um þetta frumvarp. Ég ætla að mestu leyti að vísa til orða minna í umræðunni um Landgræðsluna. Þar kom ég aðeins inn á það að ég óttast pínulítið að með þessu nýja regluverki - nú verður maður að gæta orða sinna hvað varðar lagatæknilegu hugtökin - um einhvers konar heildarlög, eða hvað má kalla þau, lög um skógrækt og svo um landgræðslu, muni það festa það stofnanakerfi í sessi sem við búum við í dag. Ég er ekki endilega viss um að það sé skynsamlegt. Ég er ekki með fastmótaðar tillögur eða stefnu um hvað væri best í því, en ég er sannfærður um að rétt sé að setjast yfir það og skoða það. Hér hefur verið nefnd sameining stofnana og fleira í þá veru, jafnvel nýjar stofnanir, það er ýmislegt sem hér hefur verið velt upp. Ég hefði ráðlagt hæstv. ráðherra að skoða málin örlítið betur og koma með fullmótaðri stefnu í þessum málum í haust, af því að hér er að miklu leyti byggt á vinnu fyrri ríkisstjórnar. Ég hef heldur ekki heyrt rökin gegn því að fara í t.d. sameiningu. Ég hef heyrt: Jú, við erum alveg tilbúin að skoða það einhvern tímann í framtíðinni. Ég held að með því að samþykkja þessi heildarlög og þetta fyrirkomulag núna séum við að festa það í sessi. En það þarf ekki að vera. Við sjáum hvernig það fer, en það er það sem ég hef pínulitlar áhyggjur af. Ég hef talað fyrir því og ætla að ljúka máli mínu hér á að endurtaka það að við þyrftum að fara að skoða þetta stofnanakerfi allt og þá um leið málaflokkinn allan og hvar hann er í kerfinu, þar með talið hér í þingsal, að vistheimtin ætti að vera númer eitt, tvö og þrjú. Það ætti að vera í forgrunninum, svo stofnanirnar undir því, ein eða tvær eða þrjár, eða hvað þær eru margar, einhvers konar stofnanir um vistheimt, ekki þannig að maður þurfi virkilega velta því fyrir sér hvað eigi heima hvar í hvaða stofnun, heldur sé vistheimtin alltumlykjandi, sem hún er að einhverju leyti, en því er bara skipt niður núna. Ég held að þurfi að snúa hlutunum á haus og setja hana í forgrunn. Ég bíð spenntur eftir því þegar hæstv. ráðherra fer í skoðun á ýmsu sem hún hefur lýst sig reiðubúna til að gera í þessum umræðum, bæði þessu máli og hvað Landgræðsluna varðar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um skipulag haf- og strandsvæða. Frumvarp þetta var unnið af starfshópi umhverfis- og auðlindaráðherra og í víðtæku samráði við ráðuneyti, stofnanir, Samband íslenskra sveitarfélaga og aðra hagsmunaaðila. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið gerði auk þess nokkrar breytingar á frumvarpinu í kjölfar umsagnarferlis þar sem frumvarpið var einnig kynnt á vef ráðuneytisins. Skipulag á haf- og strandsvæðum er nýtt viðfangsefni í skipulagsmálum á Íslandi. Um þetta málefni hefur talsvert verið fjallað á undanförnum árum og ýmsar greiningar og skýrslur verið gerðar um stöðu mála. Þar hefur komið fram að fjölbreytni athafna á haf- og strandsvæðum hefur aukist og að aukin eftirspurn hefur leitt til þess að skýr þörf er fyrir gerð skipulags á þessum svæðum. Til að leggja slíka skipulagsskyldu á stjórnvöld og þar með skyldu til að framfylgja slíku skipulagi er nauðsynlegt að kveða á um gerð skipulags á haf- og strandsvæðum í lögum. Verði frumvarp þetta að lögum markar það tímamót þar sem ekki hafa áður verið sett lög um skipulag á haf- og strandsvæðum Íslands. Gildandi skipulagslög fjalla eingöngu um skipulagsáætlanir sveitarfélaga og taka til þeirra svæða sem eru innan þeirra lögsagnarumsagna. Frumvarpið tekur meðal annars mið af markmiðum landsskipulagsstefnu 2015–2026 þar sem stefnt er að skýrri og skilvirkri stjórnsýslu skipulagsmála á haf- og strandsvæðum og sjálfbærri nýtingu og skipulagsgerð. Í markmiðsákvæðum frumvarpsins er meðal annars gert ráð fyrir að skipulagið hafi þarfir landsmanna, heilbrigði og öryggi að leiðarljósi og að það veiti grundvöll fyrir fjölbreyttri og sjálfbærri nýtingu og vernd og að gætt sé að því að tryggja réttaröryggi, samráð og samvinnu. Í ljósi þess að skynsamleg nýting á haf- og strandsvæðum er hagsmunamál allra er mikilvægt að einhugur sé um ákvarðanatöku í þeim efnum. Því er í frumvarpinu lagt til að stefna um skipulag haf- og strandsvæða verði ætíð mótuð í landsskipulagsstefnu. Þar verði jafnframt lagður grundvöllur að gerð strandsvæðisskipulags þar sem kveðið verði á um þau svæði sem skuli skipulögð hverju sinni. Svæði sem skilgreind eru sem strandsvæði í frumvarpinu ná frá netlögum að tiltekinni viðmiðunarlínu á hafi úti. Svæðin eru því utan lögsagnarumdæma sveitarfélaga og þar með á forræði ríkisins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir gerð strandsvæðisskipulags á þeim svæðum sem skilgreind eru sem strandsvæði. Lagt er til að umhverfis- og auðlindaráðherra skipi svokallað svæðisráð sem beri ábyrgð á gerð strandsvæðisskipulags fyrir tiltekið svæði. Gert er ráð fyrir að svæðisráðið verði skipað fulltrúum viðkomandi ráðherra sem myndi meiri hluta ráðsins sem og fulltrúum sveitarfélaga og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Skipulagsstofnun hefur einnig lykilhlutverki að gegna við framkvæmd laganna. Stofnuninni er meðal annars ætlað að hafa eftirlit með framfylgd skipulagsins, svo sem með leiðbeiningum til leyfisveitenda og þeirra sem nýta auðlindir haf- og strandsvæða. Stofnuninni er ætlað að annast gerð strandsvæðisskipulags í umboði svæðisráða og vera þeim til ráðgjafar. Þá er henni ætlað að fylgjast með þróun skipulagsmála, meðal annars til að greina þörf fyrir gerð og breytingu á tilteknu strandsvæðisskipulagi. Í frumvarpinu er sérstaklega vikið að hlutverki stofnana og vatnasvæðisnefnda sem eru svæðisráðum og Skipulagsstofnun til ráðgjafar og leggja fram nauðsynleg gögn vegna skipulagsvinnunnar. Við gerð frumvarpsins var rætt um skort á yfirsýn yfir þá starfsemi sem stunduð er á haf- og strandsvæðum sem er háð ýmiss konar löggjöf og leyfum nokkurra stofnana. Sú frumskylda er því lögð á leyfisveitendur og framkvæmdaraðila að sjá til þess að allar framkvæmdir og starfsemi á haf- og strandsvæðum samræmist gildandi strandsvæðisskipulagi. Enn fremur er lögð sú skylda á leyfisveitendur að senda Skipulagsstofnun upplýsingar um útgefin leyfi sem stofnunin birtir í landsupplýsingagátt á vef stofnunarinnar. Verði frumvarp þetta að lögum má ætla að ávinningur þess verði mikill fyrir hagsmunaaðila, sveitarfélög og í raun allt samfélagið sem heild. Ákvörðun um nýtingu og vernd með gerð strandsvæðisskipulags mun byggja á stefnu sem samþykkt er af löggjafarvaldinu í kjölfar víðtæks samráðsferlis og verður strandsvæðisskipulagið unnið í samvinnu ríkis og sveitarfélaga á grundvelli tiltekinna markmiða þar sem meðal annars er horft til heildarhagsmuna almennings, fjölbreyttrar og sjálfbærrar nýtingar, sem byggist á vistkerfisnálgun og heildarsýn ásamt fleiri mikilvægum þáttum. Með frumvarpinu fá sveitarfélögin aðkomu að ákvörðunartöku um nýtingu utan sinna lögsagnarumdæma og geta þannig staðið vörð um hagsmuni sína, þar á meðal þá er varða atvinnu- og byggðaþróun. Gera verður ráð fyrir að tilkoma strandsvæðisskipulags muni leysa þau vandamál er snúa að hagsmunaárekstrum og einfalda ákvörðunartöku um framkvæmdir og ferli leyfisveitinga þar sem byggt er á gildandi skipulagi vegna framkvæmda og starfsemi á tilteknu svæði. Við gerð frumvarpsins var ljóst að eftirspurn eftir tiltekinni starfsemi á ákveðnum svæðum við strendur landsins hefur verið mikil. Þeir umsagnaraðilar sem tiltóku ákveðin svæði í því sambandi bentu allir á Vestfirði sem eitt af þeim svæðum sem mikilvægt væri að vinna sem fyrst strandsvæðisskipulag fyrir og þá aðallega vegna aukins fiskeldis. Í ljósi þess er í ákvæði frumvarpsins til bráðabirgða lagt til að vinna verði hafin við gerð strandsvæðisskipulags fyrir Vestfirði á árinu 2018. Auk framangreinds eru lagðar til breytingar á nokkrum lögum til samræmis frumvarpi þessu, meðal annars skipulagslögum og að öðrum lögum er fjalla um einstakar leyfisveitingar. Meðal annars er lagt til að leyfisveitendur geti frestað ákvarðanatöku vegna leyfisumsóknar í ákveðinn tíma ef tillaga að strandsvæðisskipulagi fyrir viðkomandi svæði hefur þegar verið auglýst. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Skipulag haf- og strandsvæða er málaflokkur sem er mér mjög hugleikinn. Ég kallaði eftir í fyrri ræðum að þessi lagasetning ætti sér stað í ljósi þeirra verkefna sem liggja fyrir, t.d. um málefni þangs og þara og síðan fyrirhuguð áform um fiskeldi. Þó glymur í viðvörunarbjöllum þegar ég renni augum yfir frumvarpið sem liggur fyrir. Í fyrsta lagi kemur frumvarpið fram þegar níu þingfundadagar eru eftir á dagskrá þingsins og því þarf að kryfja mál sem hefur áhrif á 11 mismunandi gildandi lög í landinu. Í öðru lagi hef ég áhyggjur af því að skipulagsvaldi sveitarfélaga sé ekki gert nægilega hátt undir höfði. Í 5. gr. frumvarpsins um svæðisráð er talað um að þrjú viðeigandi ráðuneyti skipi einn mann hvert. Í framhaldi er síðan kveðið á um það að ráðherra umhverfismála skipi formann nefndarinnar. Þarna eru komnir saman fjórir fulltrúar ríkisstjórnar Íslands. Síðan eiga sveitarfélög rétt að á skipa tvo menn inn í svæðisráð ásamt einum fulltrúa Samtaka íslenskra sveitarfélaga og hafa því sveitarfélög landsins aldrei meiri hluta og þar með skipulagsvald á eigin strandsvæðum. Gengið er út frá þeirri forsendu að nefndarmenn séu aldrei fleiri en sjö. Ekki skánar það þó svo að sveitarfélög séu sammála um ráðstafanir sem á að ráðast í, að þá hefur hver fulltrúi ríkisins neitunarvald og þarf því að vera samhljómur hjá öllum fulltrúum ríkisins, en sveitarfélög geta síðan verið ósammála hvert fyrir sig. Því býður fyrirkomulagið upp á málamiðlun þar sem eitt sveitarfélag og ríki geta tekið ákvörðun sem hefur slæm afleiðuáhrif á nágrannana. En nágrannasveitarfélög geta ekki tekið sameiginlegar ákvarðanir um t.d. kræklingarækt ef fulltrúa samgönguráðherra hugnast það ekki. Ég mælist því til þess að þessi grein laganna verði endurskoðuð með það að markmiði að jafna valdahlutföll sveitarfélaga og ríkisins. Einnig er hér verið að ganga heldur hart fram í breytingu á skipulagi innan netlaga sem eru í einkaeign. Því er það heldur hjákátlegt að færa skipulagsvald á inngripslitlum aðgerðum frá nærsamfélaginu á meðan inngripsmiklar aðgerðir geta verið ákvarðaðar án nokkurs réttar til neitunar sveitarfélaganna í kring. Því mæli ég fyrir því að við sleppum að taka þennan lagabókstaf lengra en í umsagnarferli á þessu þingi þar sem þetta er gríðarlega stór og veigamikil breyting á skipulagsvaldi allt í kringum landið. Það er skammarlegt að þetta reki hér á fjörur eins og lítils háttar lagfæring á lagabókstaf með kúlupenna. Ég fagna því þó að frumvarpið sé komið fram svo hægt verði að ráða á því bót yfir sumarið með von um að þetta verði ekki afgreitt með hraði svona rétt fyrir þinglok.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, fyrir að taka þátt í 1. umr. um málið. Ég vil að málið fái góða umræðu og vænti þess að umhverfis- og samgöngunefnd sendi málið til umsagnar en síðan verði það, eins stórt og það er, rætt í rólegheitum. Ég legg ekki áherslu á að þetta verði klárað á nokkrum dögum fyrir þinglok, bara alls ekki. En það er hins vegar mikilvægt að koma því til umsagnar. Það er brýnt, eins og hv. þingmaður veit, að fara að skipuleggja þessi svæði, sérstaklega á Vestfjörðum. Mér þykir gæta ákveðins misskilnings, vona ég, í máli hv. þingmanns þegar hann talar á þá leið að vegið sé að skipulagsvaldi sveitarfélaga. Sveitarfélögin hafa ekki haft þetta skipulagsvald. Hér er um að ræða svokallaðan hafalmenning sem er á forræði ríkisins. Við vitum það auðvitað, en mikilvægt er að skipuleggja og ekki bara út frá ákveðnu sveitarfélagi heldur ekki síst út af heildarhagsmunum og heildarsamræmi. Ég hef lagt áherslu á það og vil að sveitarfélögin, í gegnum svæðisráðin, fái aðkomu þar að. Það hefði verið hægt að fara þá leið að sleppa því, mér hefði fundist það óviturlegt. Ég vil að sveitarfélögin komi að málum. En auðvitað er skipulag á haf- og strandsvæðum ekki einkamál þeirra sveitarfélaga sem nákvæmlega liggja að þeirri strönd heldur liggja almannahagsmunir undir og þessi mál eiga að ræðast sem slík.
Virðulegi forseti. Það er tekið fram í frumvarpinu sjálfu að þarna sé verið að skilgreina strandsvæði frá stórstraumsfjöru og 30 metra upp í land. Sveitarfélög hafa skipulagsvald innan netlaga, þ.e. 115 m frá meðalstórstraumsfjöru. Þannig að það er vissulega verið að breyta einhverju. En það sem ég hef aðallega áhyggjur af er í 5. gr., þ.e. allt þetta neitunarvald sem ríkisbatteríið hefur en sveitarfélögin ekki. Annaðhvort þarf neitunarvaldið að vera bæði sveitarfélagamegin og ríkismegin ellegar ekkert neitunarvald og meiri hluti. Mér fannst gæta heldur mikils valdaójafnvægis og hafði áhyggjur.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða nýtt skipulag á svæðum utan netlaga, svo að það sé alveg skýrt, og svo á haf út. Svo stuttlega út af þessum valdmörkum, eða hver hefur valdið, langar mig líka að minna hæstv. þingmenn á að þeir eru kjörnir fulltrúar síns svæðis og gætu þess vegna verið ráðherrar málaflokksins að fást við þetta skipulag.
Virðulegi forseti. Hér stendur í 2. gr. mjög skýrt: „Lög þessi ná til haf- og strandsvæða frá línu sem afmörkuð er 30 m landmegin við meðalstórstraumsflóð út að ytri mörkum efnahagslögunnar.“ Sem þýðir væntanlega landmegin, þeim megin, og þar af leiðandi frá stórstraumsfjöru og upp í land. Ekki nema ég skilji ekki landafræði. Það er einfaldlega þetta neitunarvald í þessu sem er mjög skrýtið fyrir mér.
Herra forseti. Ýmiss konar starfsemi fer nú fram á haf- og strandsvæðum hringinn í kringum landið og augljóslega þarf að samþætta ákveðin grundvallaratriði sem snúa að því að viðhalda og vernda umhverfið og enn fremur ná til sjálfbærrar nýtingar náttúruauðlinda og eflingar atvinnulífs á því svæði samhliða. Frumvarp til laga um skipulag haf- og strandsvæða felur í sér viss nýmæli í skipulagsmálum á Íslandi. Ég er sammála hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar, sér í lagi vegna mjög aukinnar eftirspurnar eftir athafnasvæðum sem og nauðsyn á skýrri og skilvirkri stjórnsýslu skipulagsmála og svæðisbundinna skipulagsgerða. Þá er ég sammála þeim markmiðum sem að er stefnt með löggjöfinni og þeirri stefnu um skipulag haf- og strandsvæða sem lagt er til að mótuð verði og fram kemur í meginefni frumvarpsins að verði svo nánar útfærð og svæðaskipt með strandsvæðaskipulagi. Ég geri mér grein fyrir því að það eru uppi skiptar skoðanir um nánara efni og útfærslu frumvarpsins, alveg eins og við er að búast þegar um er að ræða nýja löggjöf á því sviði. Því tel ég mikilvægt að við 1. umr. séu þau sjónarmið reifuð og komi fram. Það getur verið mikilvægt veganesti fyrir umfjöllun og starf í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Það er til þess fallið að dýpka umræðuna og stuðla að vandaðri lagasetningu. Þótt ég hafi lýst því yfir að ég sé fylgjandi frumvarpinu í meginatriðum, fylgjandi þeim sjónarmiðum sem hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra leggur fram og meginefni frumvarpsins, þá er að mínu mati ástæða til að staldra við ýmsa þætti. Það má velta fyrir sér ýmsum útfærslum sem fram koma í efnisatriðum frumvarpsins. Ég ætla ekki í þessari umræðu að rekja einstök atriði eða fara yfir frumvarpið lið fyrir lið, ég tel að það megi bíða betri tíma, en ég tel að reifa megi aðalatriði sem er ástæða til þess að staldra aðeins við og geta verið veganesti fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd í nánari skoðun milli 1. og 2. umr. frumvarpsins. Það atriði er stjórnsýsla skipulagsmála eins og hún kemur fram í frumvarpinu, það sem snýr að verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fór ágætlega yfir inntak frumvarpsins í framsögu sinni, hvernig stjórnsýslan er hugsuð í frumvarpinu og í meginatriðum er ég henni sammála. Það er rétt að við erum að vinna mál af þessu tagi með þeim hætti að löggjafinn að setji rammann, fram komi tilgangur, meginmarkmið og sá rammi sem stjórnsýslan á að starfa eftir. Eins er ég sammála því að ráðherra umhverfis- og auðlindamála fari með yfirstjórn málaflokksins og að Skipulagsstofum hafi eftirlitshlutverk og ráðgjafarhlutverk enn fremur. Eins er ég sammála því að stjórnvöld, ráðherra á því stigi, móti heildarstefnu í skipulagsmálum haf- og strandsvæða. Það er í takt við gildandi skipulagslöggjöf eins og hún birtist í áætlun um landslagsskipulagsáætlun, ef ég fer rétt með þau efnisatriði eins og þau eru skilgreind. Það sem er ástæða til að staldra við er hvort stjórnsýslan eins og hún er boðuð í frumvarpinu með svæðisráð sé heppileg og hvort velta megi fyrir sér frekari aðkomu sveitarfélaga á grundvelli sjálfsstjórnarréttar sveitarfélaga eins og hann kemur fram í 78. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að sveitarfélög skuli ráða málefnum sínum sjálf eftir því sem lög ákveða. Það sem þyrfti að ræða í nefndarvinnu milli 1. og 2. umr. og kalla eftir sjónarmiðum um er að hversu miklu leyti sú verkaskipting er fullnægjandi í frumvarpinu og hvort horfa megi til sjónarmiða sem eru grundvölluð af svokallaðri nálægðarreglu, sem gætu fengið aukið vægi í frumvarpinu. Í nálægðarreglunni, sem er ekki sérstaklega orðuð neins staðar í íslenskri löggjöf, segir hins vegar að ákvarðanir sem snúa að réttindum og skyldum og öðru nærumhverfi borgaranna skuli teknar sem næst borgurunum. Í tilviki Íslands ættu þau verkefni sem geta verið á borði sveitarfélaga að vera á borði þeirra. Þau verkefni sem þurfa að vera á næsta stigi fyrir ofan, á hendi ríkisins, skulu þá vera afgreidd þar. Það sem skiptir máli að skoða vandlega hvernig nákvæmlega verkaskiptingin kemur fram. Ég sé fyrir mér að hægt sé að búa til ansi gott fyrirkomulag þar sem tryggt er að ríkið, þar sem ráðherra er í forsvari fyrir málaflokkinn, á grundvelli þess að setja stefnu um heildarskipulagið eins og núgildandi skipulagslög gera ráð fyrir að afmarka, þ.e. heildarsviðið, ákveði hvaða stefnumál skuli lögð til grundvallar, hvernig þau skuli lögð til grundvallar og þær breiðu línur sem þurfa að vera til staðar. Það gæti þá verið undir hverju sveitarfélagi komið eða eftir atvikum lögbundið milli sveitarfélaga, innan þess ramma sem stjórnvöld hafa ákveðið, bæði ráðherra og svo auðvitað löggjafinn með lögum sínum, að ákveða tiltekin atriði sem geta skipt máli fyrir sveitarfélög, fyrir hvert hérað og getur skipt máli fyrir íbúa, að þau hafi eitthvað um það að segja hvernig tilteknum atriðum skuli ráðstafað eða hvaða störf það eru sem nákvæmlega skulu heimiluð, eða hvernig skuli samþætta mismunandi atvinnustarfsemi sem er ekki að fullu leyti samrýmanleg. Það er rætt hér sem snýr að skipulagsmálum. Það er rétt sem hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra segir að einhvern veginn verður að bregðast við því af því að hér er um nýmæli að ræða, að sveitarfélög hafa ekki skipulagsvald samkvæmt gildandi löggjöf en sem nær að netlögum. Þá er spurningin: Hvað gerum við þá við netlög? Hvaða þýðingu hafa netlög í því sambandi? Ef við byrjum á byrjuninni má segja að netlög séu í grunninn ekkert annað en forn viðmiðunarreglna sem notað var um aðstæður og starfsemi sem þá var uppi. Þetta er ákveðin viðmiðunarregla, þetta er lengdarregla sem sett var af því menn höfðu ekki betri tækjum til að dreifa, ef svo má segja, eða betri viðmiðunum til að dreifa á þeim tíma, fyrir alllöngu síðan. Nú er öldin bókstaflega önnur og umfang starfsemi og samfélag okkar er flóknara, þróaðra, tæknivæddara og þess háttar. Í sjálfu sér er ekkert því til fyrirstöðu að með lögum sé afmörkuð önnur viðmiðunarregla. Hún getur verið hvers konar. Við þurfum þá að ræða hvað það getur verið. Það getur verið hlutlæg viðmiðun eins og ákveðin lengdareining frá strandsvæði, til að mynda 1 sjómíla. Það getur tekið mið af dýpi í hafinu eða einhverju slíku. Það sem ég hef komið hér á framfæri er samandregið að það er ekkert sem segir og bindur löggjafann til að miða við aðra viðmiðunarlínu en netlög eingöngu. Það er hægt að horfa á það frá öðrum sjónarhornum. Þá má velta fyrir sér, ef hægt er að horfa til annarra viðmiðunar en netlaga, hvort það kalli á að í skipulagsvaldi sveitarfélaga sé rökstuðningur fyrir því að þau nái líka eitthvað lengra. Núgildandi löggjöf gerir ráð fyrir því að skipulagsmál í nærumhverfi sveitarfélags séu í höndum sveitarfélags. Það eru rök sem við skulum fara vandlega yfir og ræða, hvort í þessu máli sem snýr að haf- og strandsvæðum sé ástæða til þess að skipulag stjórnsýslu okkar og verkaskiptingin verði með þeim hætti að sveitarfélög hafi ákveðið skipulagsvald. Þeim ber þá að sjálfsögðu að fara eftir lögum og þeim ramma sem sett eru og þau geta ekki farið út fyrir þá heildarstefnu sem ráðherra hefur markað innan þess löggjafar sem um er að ræða. Eftir sem áður væri það líka hlutverk Skipulagsstofnunar að hafa eftirlit með slíkri starfsemi hjá sveitarfélögunum. Í frumvarpinu er farið yfir hvernig skipulag haf- og strandsvæða er í öðrum löndum nálægt okkur og tínt til hvernig Evrópusambandið hefur mótað heildarlöggjöf eða heildarramma á grundvelli tilskipunar. Svo er það eftir sem áður einstaka aðildarríkja innan Evrópusambandsins að útfæra nánar löggjöf eða reglur um haf- og strandsvæði, allt eftir aðstæðum og efni hverju sinni. Það kemur fram að byggt er á skosku löggjöfinni fyrst og fremst, það sem snýr að því að mynduð séu ákveðin svæðisráð. Það er ágætisumfjöllun um þetta í greinargerðinni. Þar er líka nefnt að í tilviki Svíþjóðar hafa þeir ákveðið að fara þá leið að skipulagsvald sveitarfélaga nái út að landhelginni, eða allt að 12 mílum. Lönd í kring um okkur hafa farið mismunandi leiðir. Þetta er það sem við þurfum aðeins að skoða, tel ég. Við þurfum að meta hvað geti verið heppilegt. Það eru sjónarmið um og rök fyrir því í þessum mikilvægu málaflokkum sem snúa að umhverfisvernd, að skynsamlegri og sjálfbærri nýtingu ýmissa náttúruauðlinda, sem eru hér allt í kringum strendur landsins, að við horfum til þeirra sjónarmiða. Það eru önnur atriði sem má skoða. Það þarf að vanda vel til verka. Ég nefni sem dæmi lagaáskilnaðarreglur í 18. gr. frumvarpsins sem snúa að því hvernig skilin verða þegar nýjar reglur taka gildi, hvað verði um leyfisumsóknir sem eru í gangi. Ég tel þetta vera atriði sem við þurfum aðeins að skoða nánar, sérstaklega tímamörkin, og fá fram upplýsingar um það hvernig við gerum þetta sem best úr garði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu þar sem farið var í nokkuð ítarlegu og góðu máli yfir ýmis þau álitaefni sem við þurfum að taka afstöðu til þegar að þessu máli kemur því að þetta er á engan hátt einfalt mál. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á ýmis þau álitaefni, verkaskiptinguna. Þarna sjáum við skörun á milli svæðis- og aðal- og deiliskipulagsáætlana og svo aftur strandsvæðisskipulaga. Það eru dálítið stórar spurningar sem liggja undir um verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sem þarf að mínu viti að taka mjög vel grundvallaða afstöðu til og ekki hægt að kasta til höndum þegar að þeim málum kemur, sama hver niðurstaðan verður, enda sagði hv. þm. Teitur Björn Einarsson að við þyrftum að vanda vel til verka. Við hv. þingmaður sitjum nú saman í hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem mun fá þetta mál til umfjöllunar. Af því að mér finnst hv. þingmaður spyrja grundvallarspurninga og ég er sammála því að vanda þurfi mjög vel til verka í þessu máli vil ég spyrja: Telur hv. þingmaður að tími gefist til að svara þeim grundvallarspurningum í svona máli á þeim tíma sem eftir er af þessu þingi? Því að þetta eru ansi stórar spurningar er varða verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem hv. þingmaður tæpti hér á.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla ekki í þessu andsvari að gerast mikill spádómsmaður um framgang þingstarfa hér eftir samkvæmt starfsáætlun Alþingis. Það ræðst auðvitað af ýmsum þáttum, öðrum málum sem hér eru til umfjöllunar. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þetta frumvarp og ég ánægður að heyra að hann tekur í andsvari sínu undir þær vangaveltur sem ég hef varðandi hvað það hvað vert væri að skoða í frumvarpinu og öðru slíku. Ég legg til að við einbeitum okkur að því skoða efnisatriði málsins. Svo er það annarra, ekki eingöngu mín eða hv. þingmanns, að sjá hvað vinnst tími til að gera.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tek undir þau sjónarmið að það eru stór málefni sem hér liggja undir hvað þetta frumvarp varðar. Ég er mikill talsmaður vandaðrar stjórnsýslu, eins og hv. þingmaður, og ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þingmanns og fannst ýmislegt áhugavert þar sem verður spennandi að vinna nánar. Ég nefni t.d., án þess að taka neina beina efnislega afstöðu til þess, aðra viðmiðunarreglu um netlög, metra, dýpi eða hvað það er. Þetta er mjög áhugavert og þarf að skoða í grunninn. Ég get fullvissað hv. þingmann um að hann mun fá stuðning minn innan hv. unhverfis- og samgöngunefndar til að vinna þetta mál vandlega, fara djúpt ofan í þau álitaefni sem hann kom inn á og vinna þetta mál þannig að vandað verði til verka, ég tala nú ekki um þegar við erum farin að ræða um að koma upp nýjum viðmiðunarreglum öðrum en þeim sem hér hafa verið við lýði um langa hríð. Þær þarfnast mikillar skoðunar við og hv. þingmaður getur treyst því að fá minn stuðning í að fara í þá miklu vinnu sem fram undan er.
Herra forseti. Ég fagna því sem hv. þingmaður segir. Ég held að við séum sammála um nauðsyn og tilgang lagasetningarinnar, sammála um markmið lagasetningar eins og þau koma fram í 1. gr. frumvarpsins. Í grunninn er ég sammála því uppleggi sem er að finna í frumvarpinu sem snýr m.a. að stjórnsýslunni. Hér er um nýmæli að ræða og það gefur Alþingi tilefni til að staldra við og velta fyrir sér til að mynda grundvallarþáttum sem geta snúið að verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, það getur haft ákvæði stjórnarskrárinnar til hliðsjónar og metið vægi þess að ákveðin atriði séu vel til þess fallin að sveitarfélög taki um þær ákvarðanir innan ramma laganna. Og til dæmis í máli sem snýr að útivistarstarfsemi hvers konar, að það sé þröngt um í einhverjum firði fyrir slíka starfsemi, þá horfi sveitarfélög til þess sem stefnu, heildarstefnu, sem hefur verið mótuð af hálfu ráðherra þegar þau leggja drög að skipulagi. Ég get alveg séð fyrir mér að apparat eins og kynnt hefur verið í frumvarpinu, sem heitir svæðisráð, geti haft þýðingu við mótun slíkrar heildarstefnu, og eftir þá ákvörðun sem sveitarfélag tekur, eins og er í gildandi skipulagslögum, og þá hafi t.d. Skipulagsstofnun eftirlit með slíkri starfsemi. Þess konar stjórnsýsla sé ég alveg að geti gengið upp og tel að við ættum að skoða hana nánar.
Forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um skipulag haf- og strandsvæða og það ekki í fyrsta sinn. Þetta mál á sér afar langa sögu hér í þinginu. Í raun má segja að þetta sé sú tegund löggjafar sem kemur til af ástandi sem er í vissum skilningi óásættanlegt, þ.e. sú tegund löggjafar að við erum svolítið að elta aðstæðurnar uppi, þ.e. við horfum upp á stöðu sem við gerðum kannski ekki ráð fyrir, ákveðna árekstra, ef svo má að orði komast, milli aðila sem hafa hagsmuni af nýtingu á haf- og strandsvæðum og stjórnvalda sem hafa þá stöðu að gæta almannahagsmuna í hvívetna á hverjum tíma. Þá eru það bæði ríki og sveitarfélög og þá er það meira að segja þannig að afstaða þeirra aðila fer ekki endilega saman. Löggjafanum er því nokkur vandi á höndum að ná utan um stöðuna sem upp er komin og af þeim sökum er ferillinn langur og samráðið mikið. Ég vil sérstaklega fagna því sem fram kemur í máli hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra í andsvörum. Hún telur að málið þurfi meðgöngutíma, þurfi langan tíma, bæði hér í þinginu og í samskiptum við hagsmunaaðila. Við sjáum hér, í ágætri greinargerð og texta með frumvarpinu, að samráðið hefur verið ítarlegt hingað til á vegum ráðuneytisins. Að hluta til má segja að samráðið og umfjöllun um grundvallarþætti sé að baki og við mættum þá vænta þess að frumvarpið væri orðið nægilega þroskað til þess að það ætti að hljóta farsælan framgang. Þó er það svo að við þurfum að átta okkur á því, og hér hefur aðeins verið vikið að því í andsvörum og ræðum, að ekki er víst að hagsmunir allra fari saman í þeim efnum. Þegar ný skipulagslög voru samþykkt hér á Alþingi með öllum greiddum atkvæðum 2010 þá var það gríðarlega umfangsmikil löggjöf sem náði utan um endurskoðun á þeim málaflokki öllum, en þar er um að ræða mjög mikilvægan málaflokk sem lýtur að þeim ferlum sem varða ráðstöfun lands, skipulagsvald eða skipulagsskyldu sveitarfélaga eftir atvikum, aðkomu almennings við ákvarðanatöku o.s.frv. Fljótlega, og auðvitað má svo sem segja að það hafi legið fyrir þá þegar, lá fyrir að um var að ræða skort á yfirsýn yfir þá starfsemi sem ætti sér stað á haf- og strandsvæðum og kom fram í skýrslu nefndar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, eins og kemur fram frá 2011, um úttekt á gildandi lögum og reglum um framkvæmdir og athafnir með ströndum landsins og í efnahagslögsögunni. Mig minnir nú, ég finn það ekki í textanum, að niðurstaðan hafi verið sú að um væri að ræða fjögur ráðuneyti og 11 stofnanir þegar allt var talið sem kæmu að þessum málum með einhverju móti og var þá ekki farið yfir stöðu sveitarfélaganna sérstaklega sem bættust þar við. Eins og fram kemur í frumvarpinu erum við hér að tala um margs konar nýtingu, þ.e. starfsemi vegna orkuvinnslu, mannvirkjagerðar, eldis eða ræktunar nytjastofna, efnistöku, verndarsvæða, vatnsverndar, umferðar og samgangna, útivistar, ferðaþjónustu, fiskveiða og fleiri þátta. Þá þegar erum við komin með gríðarlega mikinn og fjölbreyttan hóp ýmiss konar hagsmunaaðila sem þegar hafa hagsmuni af ákveðinni umgengni og nýtingu við haf- og strandsvæði. Því vil ég sem fyrrverandi umhverfis- og auðlindaráðherra brýna Alþingi í því efni að gefa sér það ráðrúm sem þarf til að ná farsælli lendingu í þessu mikilvæga máli, því að ég fagna því að það skuli vera komið fram. Ég ætla ekki að gagnrýna að það sé komið seint fram. Ég held að það sé í raun sama hvenær ársins mælt er fyrir svona máli af því að það þarf nokkurt tilhlaup til að gera svona mál að lögum; og ætti þá að gefast nægilegt ráðrúm til að koma málinu til umsagna og gera það þá vonandi enn betra í sumar. Ég vil brýna bæði ráðherrann og ekki síst nefndarformanninn, sem ég sé að situr í salnum, í því að leggja töluvert á sig til að þetta verði samstöðumál, einfaldlega vegna þess hverrar gerðar það er. Það var gert á sínum tíma við aðstæður þó nokkurrar sundrungar hér á Alþingi 2010 þegar við settum ný skipulagslög í samstöðu vegna þess að um er að ræða ríka almannahagsmuni og hagsmuni náttúru og umhverfis til langrar framtíðar. Í markmiðsgrein laganna segir að það sé markmið laganna að nýting og vernd auðlinda haf- og strandsvæða verði í samræmi við skipulag sem hefur efnahagslegar, félagslegar og menningarlegar þarfir landsmanna, heilbrigði þeirra og öryggi að leiðarljósi. Einnig er vísað til vistkerfisnálgunar, heildarsýnar á málefni hafsins, að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulagsmála og tryggja samráð og samvinnu við sveitarfélög, samráð við almenning og aðra hagsmunaaðila og að tryggja faglegan undirbúning framkvæmda á haf- og strandsvæðum. Mig langar að nefna það sérstaklega í þessari stuttu ræðu hér við 1. umr. að nefndin hugi sérstaklega að aðkomu almennings á öllum stigum ákvarðanatöku. Árósasamningurinn er nokkuð sem okkur lánaðist að festa í lög á sínum tíma og snýst um aukna aðkomu og skýrari aðkomu almennings að ákvarðanatökuferlum og upplýsingum á öllum stigum. Til hvers er það? Það er til þess að koma í veg fyrir ágreining þegar framkvæmdaleyfi hefur verið gefið út, þ.e. það er ekki til þess eins, eins og sumir hafa látið í veðri vaka þegar til kastanna kemur, að opna kæruleiðir fyrir hagsmunasamtök eða umhverfisverndarsamtök eða því um líkt, sem er auðvitað afar mikilvægt, heldur fyrst og fremst að freista þess að koma í veg fyrir að slíkar aðstæður komi upp vegna þess að allir aðilar séu að hlusta eftir ólíkum sjónarmiðum allt ferlið frá upphafi til enda. Ég vil því brýna nefndina til að skoða sérstaklega Árósasamninginn, aðkomu almennings á öllum stigum og möguleika til að koma athugasemdum sínum á framfæri. Í frumvarpinu kemur fram ákveðin hugsun um að svæðisráð beri ábyrgð á gerð strandsvæðaskipulags og að ráðherra skipi allt að sjö manna svæðisráð til að annast gerð strandsvæðaskipulags á tilteknu svæði og endurskoðun þess. Þetta er gert með tiltölulega óvenjulegum hætti og með öðru sniði en gildir um skipulagsmál almennt. Þess vegna þarf mjög ríkan gagnkvæman skilning milli sveitarfélaga og ríkisins í þessum efnum. Þar eru auðvitað fyrir hendi samkvæmt lögum mjög tryggir og gagnsæir ferlar, þ.e. í skipulagsgerð sveitarfélaganna og samkvæmt lögunum frá 2010, um svæðisskipulag almennt og hvernig fer með samráð, auglýsingar, fresti o.s.frv. í þeim efnum. Hér er gert ráð fyrir því að ráðherra sem fer með orkumál og ferðamál, ráðherra sem fer með sjávarútvegsmál og ráðherra sem fer með samgöngumál skuli hver hafa einn fulltrúa í svæðisráði. Aðliggjandi sveitarfélög hafi einn fulltrúa og Samband íslenskra sveitarfélaga einn fulltrúa, og svo er það auðvitað fulltrúi umhverfis- og auðlindaráðherra sem er formaður svæðisráðsins. Ég geri ráð fyrir því, þegar þetta liggur fyrir, og jafnframt er farið yfir það hér í ágætum kafla um samráð, að Samband íslenskra sveitarfélaga og þau sveitarfélög sem mest mæðir á ef svo má að orði komast - þau sem eru fyrir vestan og austan eðli málsins samkvæmt - séu sátt við þá tillögu sem liggur fyrir. Þó komu fram, í ágætri ræðu hv. þm. Teits Björns Einarssonar, ýmsar vangaveltur sem er mikilvægt fyrir nefndina að skoða, sérstaklega í þessum efnum. Vestfirðingar hafa farið mjög fyrir þróunarvinnu í þessum efnum, enda er gert ráð fyrir því í bráðabirgðaákvæði að strax skuli hefja vinnu við gerð strandsvæðisskipulags fyrir Vestfirði í byrjun árs 2018. Þar erum við langt frá því að byrja á byrjunarreit, vegna þess að þar er mjög mikil vinna sem hefur þegar verið unnin og ekki síður gríðarlega mikil þekking í héraði á þeim álitamálum sem upp hafa komið og munu koma í þessum efnum, auk þess sem þau sveitarfélög sem þar eru hafa mikla reynslu af samstarfi og samráði um svæðisskipulag á svæðinu. Í kafla sem fylgir frumvarpinu um samráð er það sérstaklega tekið fram að almennt hafi komið fram í umsögnum ánægja með að sett yrðu lög um skipulag á haf- og strandsvæðum, en athugasemdir hafi helst lotið að skörun við skipulagshlutverk sveitarfélaga, lögsögu þeirra og að skilgreina þyrfti nánar hugtakið strandsvæði og hafsvæði og afmarka frekar mörk strandsvæðisskipulags. Þetta er auðvitað gríðarlega aðkallandi viðfangsefni. Eitt er það að skilgreina þessi hugtök og draga línuna ef svo má að orði komast, en mikilvægast í mínum huga er þó að traust sé á milli þeirra aðila sem með málið fara; hvort sem það eru skipulagsyfirvöld á landsvísu eða sá vettvangur sem kynntur er til sögunnar í frumvarpinu, þ.e. svæðisráðið, eða þá sveitarfélögin sem slík. Flækjustigið er töluvert, það er það, það ræðst bara af viðfangsefninu sem hér er uppi. Það verður kannski ekkert hjá því komist að þetta sé töluvert flókið. Flækjurnar eru ærnar fyrir og í þessu frumvarpi er verið að freista þess að ná utan um þær með viðhlítandi hætti. Ég vil fyrst og fremst, virðulegi forseti, í þessari umræðu fagna framkomu málsins. Það á rætur að rekja allt aftur á það kjörtímabil sem þingmaður VG sat í embætti umhverfis- og auðlindaráðherra og endurspeglar að þetta er ekki einnar nætur mál. Þetta er viðfangsefni sem tekur tíma. Ég vil ljúka máli mínu á því að árétta þá brýningu til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að hún reyni að ná mjög vel utan um málið, bæði pólitískt, gagnvart sveitarfélögunum og öðrum þeim sem um málið véla. Ég held að það sé miklu frekar það en að sett verði undir allan leka í svona máli því að það mun ýmislegt koma upp, þetta verður alltaf flókið. Það er mikilvægast af öllu að það séu tryggir ferlar til að taka á álitamálum, miklu frekar en að þau séu öll tryggð í frumvarpi sem þessu. Það þarf að vera gagnkvæmur skilningur á því og traust á þeim ferlum sem verða til til að leiða álitamál til lykta af því að þau munu svo sannarlega koma upp í svo flóknu máli sem hér er til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Með þessu frumvarpi um skipulagningu haf- og strandsvæða er stigið nýtt skref, eins og fram hefur komið í umræðunni í dag. Við erum að stíga mikilvægt skref sem við þurfum að vanda okkur við. Úrlausnarefnin eru flókin sem við stöndum frammi fyrir og mörgum spurningum er ósvarað þegar kemur að nýtingu þessarar auðlindar og skipulagi svæðanna. Hér er lögð áhersla á fjölbreytta nýtingu sem byggist á heildarsýn, vistkerfanálgun, náttúruvernd og sjálfbærri þróun. Það er gott. Það er gott að þetta mál sé komið fram. Ég vil taka undir orð þeirra þingmanna sem hafa talað á undan mér að það er mjög mikilvægt að við náum hér sátt og vöndum okkur vel í allri þessari vinnu. Það hafa komið fram sterk viðbrögð frá sveitarstjórnum og þá sérstaklega fyrir austan og fyrir vestan þar sem þau sveitarfélög eru sem þetta snertir helst. Fram hefur komið í máli þeirra fulltrúa að tillögur í þessum drögum gangi gegn þeirri meginreglu að efla skuli staðbundið vald og ákvarðanatöku með tilliti til almannahagsmuna og skynsamlegrar meðferðar opinberra fjármuna. Þróunin hefur verið sú undanfarið að æ fleiri verkefni hafa verið færð til sveitarfélaga frá ríki. Þess vegna koma þessi viðbrögð frá fulltrúum sveitarfélaganna og það er kannski ekki skrýtið. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að við leiðum þetta mál áfram í sátt og vöndum okkur vel í allri þeirri mikilvægu vinnu sem fram undan er. Það var nú sá punktur sem ég ætlaði að koma með og brýni nefndina og þá sem koma að þessari vinnu að heyra vel í öllum aðilum og ræða málin og leiða málið til lykta í eins mikilli sátt og hægt er.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum. Frumvarpið er liður í aðgerðum stjórnvalda til losunar fjármagnshafta og eru í því lagðar til rýmri heimildir til úttektar af þeim reikningum sem kveðið er á um í lögunum. Til upprifjunar er í lögunum kveðið á um að svokallaðar aflandskrónueignir skuli varðveittar á reikningum sem háðir eru sérstökum takmörkunum auk þess sem rafrænt skráðar aflandskrónueignir skuli vera á sérstökum umsýslureikningum hjá Seðlabanka Íslands. Var þetta gert svo mögulegt væri að stíga næstu skref við losun fjármagnshafta og koma á frjálsum milliríkjaviðskiptum með íslenskar krónur á ný án þess að fjármálastöðugleika eða stöðugleika í gengis- og peningamálum yrði ógnað. Þessi lög voru samþykkt á Alþingi í maí á síðasta ári. Síðan hafa stór skref verið stigin í átt að fullri losun fjármagnshafta eins og kunnugt er, nú síðast í mars á þessu ári þegar meginþorri þeirra var afnumin. Megintilefni þess að frumvarpið er lagt fram er að í kjölfar heimsóknar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í vor kom fram ábending um að 11. gr. laga nr. 37/2016, sem fjallar um almennar úttektarheimildir af lokuðum reikningum, er ekki í samræmi við stofnskrá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þar sem undir þær úttektarheimildir falla ekki ákveðnar gjaldgreiðslur sem flokkast undir viðskiptajöfnuð. Einnig kom fram af hálfu sjóðsins um þessi mál að aðstæður fyrir þeirri undanþágu sem Ísland hefur notið hvað þetta varðar hafi breyst í kjölfar batnandi efnahagsástands hér á landi og aðgerða stjórnvalda til losunar fjármagnshafta. Að óbreyttu myndi sjóðurinn gera athugasemd við þessi atriði á fundi sínum í júní. Breytingarnar sem hér eru kynntar felast í fyrsta lagi í því að almenn úttektarheimild í 11. gr. laganna verði rýmkuð og auk þeirra heimilda sem fyrir eru verði heimilað að taka út samningsbundnar afborganir höfuðstóls lánaskuldbindinga fyrir lokagjalddaga og verðbætur þeirra. Einnig er lagt til að úttektir samkvæmt ákvæðinu verði ekki lengur háðar staðfestingu Seðlabanka Íslands heldur nægi að tilkynna bankanum um þær innan fimm daga frá úttekt. Í öðru lagi er lagt til að úttektarheimild einstaklinga í 12. gr. laganna verði hækkuð verulega eða úr 1 milljón króna í 100 milljónir króna. Að mati Seðlabankans munu þessar breytingar ekki hafa mikil áhrif á útstreymi gjaldeyris en fjárhæðirnar sem samkvæmt frumvarpinu er lagt til að verði heimilt að flytja er talið að nemi innan við milljarði króna eða minna en 0,5% af snjóhengjunni svonefndu eins og hún var í byrjun mars. Virðulegi forseti. Það skref sem lagt er til að stigið verði í frumvarpinu er liður í að leysa í varfærnum en ákveðnum skrefum þann vanda sem svokallaðar aflandskrónueignir hafa skapað. Auk þeirra jákvæðu áhrifa sem frumvarpið hefur á aflandskrónueigendur myndi samþykkt þess hafa þau áhrif að Ísland þokaðist nær því að uppfylla að öllu leyti og án undanþágu þær alþjóðlegu skuldbindingar sem landið hefur undirgengist og varða fjármagnshreyfingar milli landa. Þannig má ætla að samþykkt frumvarpsins geti stuðlað að jákvæðri niðurstöðu hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum nú strax í sumar hvað þær skuldbindingar varða sem falla undir viðskiptajöfnuð og byggjast á stofnskrá sjóðsins sem Ísland hefur undirgengist. Ég þakka hv. þingmönnum allra flokka sem greiddu fyrir afbrigðum og hafa unnið að þessu máli þannig að það fengi skjótan framgang í þinginu. Það er seint komið fram vegna þess hve stutt er síðan ábendingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins komu fram um að ákvæði íslenskra laga væri ekki í samræmi við stofnskrá sjóðsins. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hæstv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra framsögu hans. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að ég var viðstödd þegar þessi hámörk voru sett á úttektir - til skýringar er hér um að ræða þá eigendur aflandskrónueigna sem hafa átt þær eignir í samfelldu eignarhaldi, eins og ég skil málið, þ.e. frá því að fjármagnshöft voru sett. Ég spyr hvort þetta muni hafa áhrif á aðrar þær aflandskrónueignir sem eru enn inni í kerfinu, ef við getum orðað það sem svo. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra - nú hef ég ekki náð að lesa greinargerðina frá orði til orðs - að segja okkur hvert umfang þeirra eigna er sem þessi heimild mun þá ná til. Hvert er umfang þeirra í kerfinu? Ég sé hér að ekki er búist við að þetta hafi veruleg áhrif á efnahag ríkisins eða auki verulega útstreymi á eignum. Þetta er auðvitað mikil hækkun, úr einni milljón króna í 100. Hvað er það stór stabbi sem þetta ákvæði tekur yfir? Það eru þá fyrst og fremst og eingöngu aflandskrónur sem hafa verið í samfelldri eigu. Mun þetta snerta aðrar þær krónueignir sem hafa þá ekki verið í samfelldri eigu frá því að fjármagnshöft voru sett?
Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta á við um þá sem hafa átt eignirnar frá upphafi, í raun og veru þá sem voru í viðskiptum við Ísland fyrir hrun. Þetta eru sem sagt ekki svonefndir hrægammar sem hafa keypt kröfur upp eftir á. Það er mat Seðlabankans að þetta geti verið allmargir aðilar en séu með smáar fjárhæðir. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni getur þetta numið einhverjum hundruðum milljóna króna, í sjálfu sér vel innan við 1% af heildarfjárhæðinni sem þessar aflandskrónur nema. En ekki er talið að þetta hafi áhrif á aðra en þennan ákveðna hóp.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að skýra þetta. Mig langar þá að spyrja hæstv. ráðherra að tvennu. Hér kemur fram að í raun hafi ekki komið margar beiðnir um að nýta sér þá litlu heimild sem er til staðar. Er það mat hæstv. ráðherra og ráðuneytisins að þessi rýmkun á heimildinni verði til þess að þessir eigendur losi um þessar krónur og fari með þær annað? Er eftirspurn eftir rýmkun heimildarinnar? skulum við segja. Hæstv. ráðherra vísaði hér til álits AGS en kannski ekki til þess hvort eftirspurnin væri fyrir hendi. Getur ráðherra upplýst okkur um það? Síðan um næstu skref, hvað varðar aðrar aflandskrónueignir. Hvenær megum við eiga von á því að slík skref verði stigin? Það er eitthvað sem við megum eiga von á frekari tíðindum af á næstunni.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að játa að auðvitað veit ég ekki hver eftirspurnin verður. Mér dettur í hug að hún hafi kannski verið lítil við þessa milljón króna úttekt því að það hafi ekki hentað mörgum. En miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið frá Seðlabankanum geta þetta verið þó nokkrir aðilar þannig að það fækki talsvert í hópnum við þessa breytingu, ef farið er upp í 100 milljónir kr. En ekki að þetta séu verulegar fjárhæðir. Það eru nokkrir aðilar, eins og við höfum farið yfir, á fyrri stigum sem eru með obbann af þessum fjárhæðum. Varðandi frekari skref hefur ekkert verið ákveðið um þau. Það þarf að taka út stöðuna miðað við þessa niðurstöðu úr útboðinu sem efnt hefur verið til. Þá munum við bara fara betur yfir það.
Virðulegi forseti. Nú er frumvarpið ekki mjög stórt í sniðum. Það er pínulítið flókið að lesa sig í gegnum það. Áfallnar greiðslur vegna vaxta, verðbóta vaxta, arðs og samningsbundinna afborgana höfuðstóls lánaskuldbindinga fyrir lokagjalddaga og verðbætur þeirra - þetta er gríðarleg setning að lesa sig í gegnum. Það sem ég velti fyrir mér er eftirlit. „Tilkynna skal Seðlabanka Íslands um úttekt samkvæmt 1. málsl. innan fimm virkra daga frá því að hún á sér stað.“ Nú var það dálítið þannig með höftin að fólk gat reynt að koma pening út. Ef Seðlabankinn náði því voru enginn viðurlög. Bara: Nei, þú mátt þetta ekki! Ekkert varð þá af millifærslunni. Hvernig getum við verið viss um að verið sé að flytja út fjármagn sem þetta á við um? Ef það á ekki við um þetta, eru þá einhver viðurlög við því? Hversu öruggt er eftirlitið með því að farið sé eftir lögunum? Eru einhver viðurlög við að reyna að svindla á þessu kerfi? Ég íhuga nefnilega hækkunina úr 1 milljón upp í 100 milljónir. Það er dálítið stórt stökk. Ég veit ekki hversu varfærið það er eins og kom fram í orðum hæstv. fjármálaráðherra. Og hvaðan sú uppástunga kom, væri líka áhugavert að heyra.
Forseti. Kannski ég byrji á síðustu spurningunni. Það má segja að 100 milljónirnar hafi dregið svolítinn dám af þeim 100 milljónum sem voru í síðustu aðgerðum sem ákveðnar voru vegna þeirrar afléttingar sem var í fyrra. Þá var það þannig að Íslendingar og íslensk fyrirtæki máttu taka út fyrir 100 milljónir. Það voru kannski ekki meiri vísindi á bak við það. Þó höfum við aflað okkur upplýsinga frá Seðlabankanum um hvert væri líklegt umfang. Þeir meta það með þessum hætti, að það muni hreinsa töluvert til í eignasafninu en það verður að muna að þetta er á ákveðnum reikningum og ætti að vera tiltölulega auðvelt að hafa eftirlit með þessu. Ég hef ekki heyrt þær áhyggjur frá Seðlabankanum að menn geti farið fram hjá því. Eftir því sem aðilunum sem eiga þessar eignir fækkar hlýtur eftirlitið að verða auðveldara. Kannski verða örfáir aðilar eftir sem eiga fjárhæðir sem nema milljörðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Það væri áhugavert að heyra hvernig hafi gengið með losun haftanna almennt séð, ekki bara gagnvart þessu. Þá getum við séð það, í þeirri heild sem losun hafta er, hvort áætlunin skili þeim markmiðum sem hafa verið sett með losun hafta, hvort raunin hafi orðið svipuð og við ætluðum okkur; hvort frávik séu á milli þeirra laga sem við erum að setja, ætlaðrar niðurstöðu af þeim breytingum, og svo þeim raunveruleika sem verður. Það er mjög gott að skoða svona eftir á til að hafa [[Forseti hringir.]]upplýsingar um hvort þetta væri eðlileg eftirfylgni og eðlilegt framhald í því tilviki.
Herra forseti. Því er til að svara að ekki má búast við að þetta skref verði verulegt skref. Þetta er fyrst og fremst formsatriði eins og ég upplýsti hér í framsöguræðu minni, til að við uppfyllum öll skilyrði sem alþjóðasamningar okkar skuldbinda okkur til. Segja verður um spurningu hv. þingmanns, hvort þetta virðist ganga samkvæmt áætlun, að ef við horfum á þróunina var snjóhengjan svonefnda, ef ég man rétt, um 600 milljarðar í upphafi. Nú eru, eftir síðasta tilboð, innan við 100 milljarðar eftir. Þar af eru ákveðnar fjárhæðir sem menn áttu nú ekki von á að færu. Það eru til dæmis fjárfestingar í hlutabréfum sem eru um 20 milljarðar kr. Ég held að í stórum dráttum fari þetta eftir áætlun.
Frú forseti. Fyrr í dag óskaði félagsmálaráðherra eftir því að við veittum máli sem hér er á dagskrá afbrigði svo það kæmist á dagskrá þrátt fyrir að vera lagt fram of seint, sem sagt eftir skilafrest þingmála. Það gerðum við. Í anda góðs samstarfs hér á þingi veittum við þessu máli afbrigði úr því að það liggur svona mikið á því. Hér erum við tilbúin að ræða þetta mál. En nú berast þau tíðindi varðandi mál nr. 13 á dagskrá, um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja um eftirlit á vinnumarkaði o.fl., að hæstv. ráðherra hafði ekki tíma til að mæla fyrir því fyrr en klukkan níu. Mér finnst nú flýtir ríkisstjórnarinnar orðinn hálf furðulegur þegar hér er sótt um afbrigði fyrir málum, sem er ekki sjálfgefið að fáist. En síðan eru ráðherrar ekki einu sinni reiðubúnir að mæla fyrir þeim þegar að þeim kemur. Frú forseti. Ég legg til að hlé verði gert á fundinum þar til hæstv. ráðherra getur mætt í hús og mælt fyrir málinu. Það er náttúrlega ekki hægt að framgangur mála sé með þessum hætti.
Frú forseti. Ég vil bara taka undir þetta. Mér finnst það óeðlilegt þegar búið er að leita á náðir stjórnarandstöðunnar og alls þingsins um að taka þetta mál til umræðu, að þá hafi hæstv. ráðherra ekki tíma til að koma hingað. Það er nú grunsamlegt hvað þetta fellur ofan í útsendingu á Eurovision-keppninni. Ég býst við að það geti verið aðrar ástæður. En ég legg líka til að við tökum hlé meðan ráðherra er að koma sér í hús.
Frú forseti. Ég er einn af þeim sem urðu undrandi þegar vikið var frá dagskrá hér fyrr á fundinum, undir kvöldið, og allt í einu hoppað yfir 13. dagskrármálið og byrjað á því 14., með fullri virðingu fyrir því máli sem er flutt af hæstv. fjármálaráðherra. Ég hafði undirbúið mig fyrir umræður um 13. dagskrármálið og að dagskrá fundarins yrði fylgt og vissi ekki að annað stæði til. Svo berast þessar fréttir núna, að það sé ekki á næstunni heldur kannski klukkan níu í kvöld sem hæstv. ráðherra verði tilbúinn til að koma hér og mæla fyrir málinu. Ég er ekki sáttur við þetta verklag. Mér finnst illa farið með tíma okkar með þessu. Ef þetta lá fyrir fyrir einhverju síðan hefði verið eðlilegt að upplýsa um það svo þeir sem hér eru og hafa lokið störfum að öðru leyti en því að bíða eftir að tiltekið mál komist á dagskrá fái að minnsta kosti að vita um slíkt. Ég gæti alveg notað tíma minn í eitthvað annað en að bíða eftir máli sem er síðan alls ekki tekið fyrir, og tek þá fram, frú forseti, að það er ekki vegna þess að ég væri að horfa á Eurovision heldur væri ég að gera eitthvað annað gagnlegra. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Það er í hæsta máta undarlegt að sérstaklega sé beðið um afbrigði við mál sem síðan er ekki hægt að mæla fyrir. Undir öllum öðrum kringumstæðum, ef þetta væri bara mál á dagskrá og einhver uppstokkun hefði verið gerð, væri það ekkert vandamál. En fyrst sérstaklega var beðið um að koma málinu á dagskrá með stuttum fyrirvara er ekki eðlilegt að því sé ekki fylgt eftir með framsögu. Nú gæti það jafnvel verið svo ef næsta mál á dagskrá fer af stað að umræður um það gætu vel staðið til miðnættis. Það kæmi mér ekki á óvart því að það er ágætlega umdeilt frumvarp, eftir því sem ég hef heyrt í samfélagsumræðunni, og getur verið að þetta mál komist bara alls ekkert á dagskrá í kvöld. Ég legg eins og aðrir hv. þingmenn til að við frestum fundi til níu. Þá getum við tekið [[Forseti hringir.]]þetta mál á dagskrá og rætt það eins og átti að gera í dag.
Frú forseti. Hér síðdegis var ég einn þeirra 40 þingmanna sem samþykktu afbrigði um þau dagskrármál sem nú ætti með réttu að taka fyrir. Ég gerði það á þeim forsendum að við værum hér að hleypa þeim að til að ráðherra gæti stigið í pontu og mælt fyrir þeim, ekki til að ráðherra gæti komið einhvern tímann eftir dúk og disk. Mér finnst ég hafa verið blekktur til að samþykkja þetta, eins og hinir 39 þingmennirnir sem studdu þetta. Þar sem ég lít í kringum mig í salnum sé ég ekki alla þá 39 þingmenn sem studdu þessa tilhögun kvöldfundarins. Hvar eru þeir núna? Hvar er ráðherrann? Hvar er fólkið sem samþykkti að hér væri fundur um dagskrá sem á síðan ekki að standa við?
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þetta, ég er mjög undrandi á þessum framgangi mála. Hér er verið að greiða fyrir málum. Það gerir maður af fyllstu einlægni og trú á að hér verði málin rædd. Nú kann vel að vera að hæstv. ráðherra hafi fullgilda afsökun fyrir þessari fjarveru. Ég ætla ekkert að fullyrða um það. En ef svo er ekki finnst mér þetta jaðra við að vera að gera svolítið lítið úr okkur, ætla okkur að hinkra eftir að ráðherra þóknist að koma. Ég held að það séu ekki ásættanleg vinnubrögð en tek fram að ef svo er ekki og fullgild ástæða er ber ég virðingu fyrir því. Mér finnst kannski rétt að við fáum bara að vita af því þá hver ástæðan er og legg til að hér verði gert fundarhlé.
Virðulegi forseti. Það þarf dálitlar tilfæringar til að koma málum á dagskrá með afbrigðum. Það er raunar þannig, okkur öllum til upprifjunar, að ráðherra hefur þann háttinn á að hann hefur samráð við forystufólk í þinginu og stjórnarandstöðuna til að koma máli á dagskrá með afbrigðum. Það gerðist í þessu máli. Ég átti ágætissamtal við hæstv. ráðherra, Þorstein Víglundsson, um hversu mikilvægt þetta mál væri og mikilvægt að ræða það og koma því á dagskrá. Í ljósi þess samþykktum við afbrigði í dag. Það er ekkert annað en dónaskapur gagnvart þinginu að fara í gegnum þetta ferli allt saman og ætla sér svo þá framkomu við þá sem veita afbrigðin að þeir hinir sömu sitji og standi eins og viðkomandi ráðherra hentar. Ég segi, virðulegi forseti: Í fyrsta lagi er ég mjög hugsi yfir afbrigðum almennt hér eftir [[Forseti hringir.]]og hvaða forsendur þurfi að uppfylla til að þau séu veitt. Og síðan legg ég áherslu á að hér verði gert hlé á fundinum þar til ráðherra eða staðgengill hans geti mælt fyrir málinu.
Frú forseti. Það er aðkallandi vandi á íslenskum vinnumarkaði. Við horfðum síðast á það í fréttum í gær hvernig erlend rútufyrirtæki eru að leggja undir sig ferðamannabransann með félagslegum undirboðum, allt að 50% lægri laun og taxtar. Þetta er alvörumál. Ráðherrann hefur haft uppi fögur orð um að dagskrármálið hér, sem er nr. 13, sé til þess að bregðast við þessum vanda, meðal annars. Þetta er mikilvægt mál og þess vegna held ég og vil fullyrða að menn hafi sýnt hér mikla sanngirni í góðri trú í dag og samþykkt að taka þetta mál á dagskrá vegna mikilvægis þess. En ef það er ekki mikilvægara en þetta fyrir ráðherrann, frú forseti, veit ég ekki hvar við erum stödd á þessu háa Alþingi.
Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að eftir því sem ég hlýði á fleiri þingmenn rennur það skýrar upp fyrir mér hversu sóðaleg þessi umgengni framkvæmdarvaldsins er við löggjafarvaldið. Hér er um að ræða mál sem að mati okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs er stórmál. Þetta lýtur að keðjuábyrgð. Það er eitt af forgangsmálum okkar hér í þinginu. Það er ástæða þess að ég er ekki að horfa á Eurovision, sem ég hef áhuga á, ólíkt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Ég hefði mjög gjarnan viljað fá tækifæri til að gera það hefði ég vitað af þessari breytingu á dagskrá. En við erum ekki látin vita. Kannski er hæstv. ráðherra með fullgilda afsökun. Það getur vel verið. En afbrigði voru veitt og hér höfum við verið til þess að taka þátt í umræðu um mál sem varðar íslenskan vinnumarkað mjög miklu af því að við vorum ekki upplýst um að til stæði að breyta dagskrá. Þess vegna ætla ég að taka undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur. Þetta setur að sjálfsögðu öll þau afbrigði sem við verðum beðin um héðan í frá á þessu þingi í nýtt ljós og nýtt samhengi. Það er alveg ljóst að þegar framkvæmdarvaldið kýs að umgangast löggjafarvaldið með þessum hætti [[Forseti hringir.]]spillir það fyrir góðum og eðlilegum samskiptum. Og ég ítreka kröfu um hlé á þessum fundi.
Frú forseti. Við komum hér upp í fundarstjórn forseta ekki bara okkur til skemmtunar. Þetta er grafalvarlegt mál. Eins og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir kom inn á er sambærilegt mál forgangsmál okkar Vinstri grænna þinginu, um keðjuábyrgð. Það er mjög mikilvægt mál. Búið er að veita afbrigði um málið fyrir hæstv. ráðherra. Svo virðist sem hann haldi að hann geti látið þingið sitja og standa eftir sínu höfðu. Það er ekki boðlegt gagnvart þingræðinu að koma svona fram. Hann sem nýr ráðherra á ekki að byrja feril sinn með svona vondum vinnubrögðum. Við mótmælum hérna, þingið, þeir þingmenn sem hér eru og ætluðu að taka þátt í þessari umræðu. Við mótmælum öll þessum vinnubrögðum og förum fram á að gert verði hlé þar til hæstv. ráðherra sér sér fært að koma í hús. [[Forseti hringir.]]Ég vil fá að vita hvar hæstv. ráðherra er? Er hann í Eurovision-partíi? Eða hvar er hann? Við erum hér. [[Gripið fram í.]]
Forseti. Ég greiddi atkvæði gegn þessu afbrigði í dag. Ekki út af því að ég sé á móti málinu heldur af því að ég er ósátt við vinnubrögðin hér á Alþingi. Þetta mál er mjög flókið. Það hefði einmitt átt að vera í forgangi nokkru fyrr. Búið er að gera ráð fyrir að umsagnartími verði styttur og við erum nýbúin að fara í gegnum það að mál sem afgreitt var héðan var svo göllum hlaðið að það jaðraði við stjórnarskrárbrot. Ég verð að segja að ef áhugi ráðherrans á að koma þessu máli í þinglega meðferð er ekki meiri en svo að hann getur ekki verið hér til að ræða við okkur þingmenn um það, þá er ekkert tilefni til þess fyrir minni hlutann að greiða leið fyrir eitt einasta mál í 1. umr. Það er bara þannig. [[Forseti hringir.]]Ég krefst þess að við gerum hlé á þessum fundi nú þegar og að forseti fundi með þingflokksformönnum.
Virðulegi forseti. Hér fyrr á þinginu leiðréttum við lög sem kostuðu ríkið 2,5 milljarða á mánuði. Þau lög voru gölluð vegna þess að þau fóru í gegnum þingið í flýti undir lok síðasta kjörtímabils. Við þurfum að læra af reynslunni og passa okkur á að lenda ekki í slíkum málum aftur. Vel má vera að þetta mál kosti ekki milljarða en það varðar réttindi og skyldur starfsmanna, erlendra starfsmanna og fyrirtækja. Píratar hafa efasemdir um að þingið geti afgreitt málið á þeim tíma sem eftir er. Dæmin sem við höfum glímt við núna á þessu þingi sýna okkur að það er mjög nauðsynlegt að fara mjög vel yfir málin og flýta þeim ekki að óþörfu, sérstaklega ef þau eru eins flókin og stór í sniðum og þetta. Þetta eru [[Forseti hringir.]]heilar 65 bls., 60 greinar. Það er ekkert smámál að fara yfir þetta allt og umsagnir, hvað þá á styttum umsagnartíma. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að ræða þetta vel og lengi og fara vandlega yfir þetta með ráðherra, sem ætti að minnsta kosti að geta mætt hérna og gert grein fyrir máli sínu.
Virðulegi forseti. Þetta er að verða heldur þreytt tilbrigði við stef, að þurfa að standa hér trekk í trekk og tala um eðlileg samskipti framkvæmdarvaldsins við löggjafarvaldið. Síðast gerði ég það um klukkan tvö í dag. Það er náttúrlega ekki hægt að ríkisstjórn sem stígur sérstaklega fram sem fulltrúi einhverra nýrra vinnubragða, minna fúsks, skuli hegða sér svona, með aldagömlum hugsunarhætti gagnvart því valdi sem henni hefur verið veitt og er með, í umboði Alþingis. Ég hef setið hér í þingsal eins og ég hef mögulega getað. Þeir eru ekki margir klukkutímarnir sem ég hef misst úr þingfundum. Mjög oft eru þeir stjórnarþingmenn sem sitja í salnum teljandi á fingrum annarrar handar. Ráðherrar sem taka þátt í umræðum um mál, sem eru jafnvel forgangsmál ríkisstjórnarinnar, sjást nú ekki mikið hér. Ég átta mig ekki alveg á því hvers lags framkoma þetta er [[Forseti hringir.]]gagnvart löggjafarvaldinu, hvert ríkisstjórnin sækir umboð sitt. Það er eins og hún átti sig einfaldlega ekki á því.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra ræddi við þingflokksformann Samfylkingarinnar og tjáði henni að það væri mjög mikilvægt að þetta mál kæmist á dagskrá. Þetta er mikilvægt mál. Það hafa fleiri aðilar bent okkur á að við ættum að reyna að greiða fyrir því. Þess vegna er þetta auðvitað bagalegt. Nógu lengi og oft er ég búinn að vinna og koma á byggingarstað til að vita hvað gerist ef yfirmúrarinn hringir á steypubíl og boðar allt liðið á vinnustaðinn og múrarinn lætur ekki sjá sig. Þá annaðhvort storknar steypan eða steypubíllinn fer. Hér eru 20 manns af þeim sem greiddu götu þessa afbrigðis. Ég ætla bara að þakka hinum 20 kærlega fyrir sem sáu ekki ástæðu til að koma og vera með okkur í kvöld.
Frú forseti. Ég er hér í óðaönn að reyna að finna ákvæði um breytt vinnubrögð í stjórnarsáttmálanum. Finn það ekki í augnablikinu, það er kannski táknrænt. [[Hlátur í þingsal.]]Allt gengur þetta út á gott skipulag hér - [[Gripið fram í.]]það var blekið sem eyddist, já - og gott vinnulag. Og hér hafa verið boðuð ný vinnubrögð og önnur umgengni við þingsköpin. Ef ég man rétt, því að einhvern tíma las ég þennan stjórnarsáttmála, stendur þar að þessi ríkisstjórn ætli sér að vinna að því að efla traust, meðal annars á Alþingi. Gera lagasetninguna vandaðri og tryggja að öll sjónarmið komist þar að. Það var í þeim anda sem við samþykktum þessi afbrigði hér í dag. [[Forseti hringir.]]Ég verð að segja að það er ekki boðlegt, ef það er svo að þetta hefur legið [[Forseti hringir.]]ljóst fyrir frá því síðdegis. Ég óska eftir upplýsingum um hvenær það lá fyrir að ráðherrann [[Forseti hringir.]]ætlaði ekki að mæta samkvæmt dagskrá.
Forseti. Það verður að viðurkennast að ég hef aldrei upplifað annað eins fúsk, annan eins losarabrag, aðra eins vanvirðingu við þingið, og með núverandi ríkisstjórn sem situr hér í krafti minni hluta atkvæða landsmanna. Ég fer fram á að þessum fundi verði slitið tafarlaust. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Ef þetta mál er svona brýnt og ráðherrann, sem óskaði eftir að við myndum greiða því leið getur síðan ekki komið og svarað þingmönnum ef þeir hafa einhverjar spurningar, ætlar síðan að senda staðgengil, hæstv. ráðherra, sem er væntanlega ekki eins vel inni í málinu, geri ég ráð fyrir - ef hægt er að senda bara einhverja ráðherra, af hverju svarar þá ekki formaður Viðreisnar, hæstv. fjármálaráðherra, fyrir málið og mælir fyrir því núna? Ef það er ekki hægt [[Forseti hringir.]]legg ég til að fundi verði tafarlaust slitið.
Forseti. Með lögum skal land byggja og stjórnsýslu verðum við að byggja á trausti. Ég sé ekkert traust hér. Við sátum í dag og greiddum atkvæði, eins hv. þingmaður sagði. Við sitjum núna og gerum hvað? Við erum búin að teygja lopann svo rosalega mikið, traustið á þessari ríkisstjórn, að það er hreinlega komið nóg. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Lopinn er slitinn. Hvað eigum við að gera? Við sitjum hérna, blómstrandi, við höfum rosalega mikið að gera. Það eru ekki margir þingfundir eftir. Slítum þessum fundi. Og hana nú. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég átta mig engan veginn á þessum vinnubrögðum. Hvað í ósköpunum er í gangi? Er frú forseti búin að koma þeim skilaboðum til ráðherra að þingheimur krefjist þess að ráðherra mæti tafarlaust hingað í þingsal og mæli fyrir þeim málum sem löggjafarsamkundan samþykkti í dag að greiða fyrir, í þeirri góðu trú að um þetta mál yrði rætt hér í kvöld? Hvers konar vanvirðingu er verið að sýna þingheimi og löggjafarvaldinu? Hvar er ráðherra, frú forseti? [[Forseti hringir.]]Ef ráðherrann ætlar ekki að sýna þinginu tilhlýðilega virðingu og sóma krefst ég þess að við slítum þessum þingfundi tafarlaust. Annað er ekki í boði.
Frú forseti. Saman vinna margar hendur létt verk. Þess vegna er lán í óláni að hægri stjórnirnar hafa fjölgað ráðherrum upp í að vera 11 talsins þannig að þeir geta hlaupið hver í annars skarð. Þess vegna ætlaði hæstv. ráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir að mæla hér fyrir málum hæstv. ráðherra Þorsteins Víglundssonar vegna þess að ráðherra jafnréttismála komst ekki í hús. Nú háttar svo til að við greiddum götu þessa máls í einhverri blekkingu. Ráðherrann sem átti að leysa af komst ekki. Frú forseti, en þá eru níu eftir. Níu ráðherrar sem geta allt eins komið í hús og staðið fyrir þessum málum. Hvar eru þeir? Af hverju erum við ekki farin að ræða þau mál sem þingheimur var blekktur til að setja á dagskrá hér fyrr í dag? Frú forseti, ég krefst þess að þegar í stað verði gerð bót á og ráðherrar dregnir í hús ellegar verði fundi slitið.
Frú forseti. Ég er nú að verða enn ruglaðri í þessu. Mér er ekki ljóst af umræðunni hvort hæstv. félagsmálaráðherra er erlendis og annar ráðherra gegnir fyrir ráðherrann eða hvort hæstv. félagsmálaráðherra er bara einhvers staðar tepptur. Þá á að kippa öðrum ráðherra sem ekki er að gegna embættinu til að mæla fyrir þessu máli. Það súrnar nú enn í þessu ef þetta er svoleiðis hringl. Ég undirbjó mig undir að taka þátt í þessu máli. Mér fannst sjálfsagt að greiða því atkvæði með afbrigðum að það kæmist á dagskrá. Málið snertir mjög mikilvæg atriði. Er þó væntanlega því miður sennilega ekki nógu beitt eða gott til að taka á þeim vanda. En engu að síður: að fá svo skilaboð um það hérna á sjöunda tímanum, nei, dagskránni hent, og vesgú, við eigum að sitja og bíða í tvo og hálfan klukkutíma þar til einhverjum ráðherra úr Viðreisn þóknist að koma og mæla fyrir málinu. Þetta er ekki boðlegt. Ég tel að gera eigi annað tveggja, að minnsta kosti að fresta fundinum eða slíta honum því að það væri mjög ankannalegt að fara að taka hér fyrir einhver önnur mál á meðan. [[Forseti hringir.]]Ég vona að forseti hafi nú meðtekið þau sterku skilaboð sem eru komin frá mestöllum salnum, þeim sem hér eru mættir og eru í vinnunni sinni. Það á nú að taka meira mark á þeim en hinum sem eru heima.
Frú forseti. Mér þætti gott að heyra í þeim stjórnarliðum sem hér sitja, hvort þeim þykja þetta eðlileg vinnubrögð. Það kemur að því að þeir lenda í stjórnarandstöðu. Myndu þeir sætta sig við slík vinnubrögð? Ég bara spyr. Ég held að það myndi heyrast hljóð úr horni ef svona vinnubrögð væru viðhöfð af hendi annarra en úr þeirra eigin röðum. Ég er ansi hrædd um það. Þess vegna held ég að þeir ættu að safna í sarpinn og sýna viðbrögð við svona vinnubrögðum - það kemur að þeim að belgja sig út ef þeir verða ósáttir þegar vinstri stjórn kemst til valda. [[Gripið fram í: Sem fyrst.]] [[Gripið fram í: Fljótt.]]Sem gerist mjög fljótt miðað við það fúsk sem er í gangi hjá þessari guðsvoluðu ríkisstjórn. En af því að þetta er mikilvægt mál, en ekki nógu gott, langt í frá, vil ég bara, þar sem við veittum því brautargengi að það kæmi inn með afbrigðum, að það verði hreinlega tekið af dagskrá. [[Forseti hringir.]]Er það ekki rétt? Við tökum það út af dagskrá.
Frú forseti. Ég verð að taka undir með félögum mínum. Það er hálfankannalegt að standa frammi fyrir því að eiga að sitja og bíða eftir því að ráðherra komi í hús og taka þingmannamál inn á milli. Ég tek undir orð hv. síðasta ræðumanns. Ég held að það sé skynsamlegt að taka málið af dagskrá. Þá getum við haldið áfram með dagskrána í stað þess að bíða hér í tvo tíma eða eins og verið var að leggja drög að, að einhver annar ráðherra kæmi og mælti fyrir málinu. Hvenær var ljóst að ráðherrann gæti ekki komið og mælt fyrir málinu? Við greiddum atkvæði um afbrigði klukkan fjögur í dag. Ef það hefur ekki legið fyrir væri ágætt að vita það. Eða hvort þetta lá fyrir núna rétt fyrir kvöldmatarhlé. Þá átti forseti að taka málið af dagskrá ef ráðherra hefur ekki tök á að mæla fyrir því. Það er mjög sérstakt [[Forseti hringir.]]að leitað sé afbrigða þegar það liggur fyrir að ráðherrann er ekki í bænum, virðist vera, [[Forseti hringir.]]til þess að geta mælt fyrir því eða að eitthvað geti komið upp á. Þetta eru ólíðandi vinnubrögð.
Virðulegi forseti. Árið 1789, þegar stéttaþingið hittist í París, og Loðvík XVI kom og allt var að falla í ljúfa löð, og menn héldu að þetta væri að leysast, sofnaði konungurinn undir umræðum. Það þótti svo mikil óvirðing að það braust út í árás á Bastilluna, bylting, og konungurinn hætti brátt að verða konungur. Loðvík mætti þó í salinn; hann sofnaði en hann mætti þó. Mér þykir, svo að ég noti minn uppáhaldsfrasa, það þyngra en tárum taki að hæstv. ríkisstjórn, hæstv. ráðherrar virðast hafa gleymt því hvaðan þeir koma. Þetta er bara venjulegt fólk, ekki valdsmenn sem geta vaðið yfir okkur. Hingað sækja þeir vald sitt, svo að þeir muni það. Verður mönnum bara einfaldlega fyrirmunað að sýna eðlilega kurteisi [[Forseti hringir.]]og liðlegheit í mannlegum samskiptum ef maður sest í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar? [[Forseti hringir.]]Af hverju er hæstv. forseti ekki búinn að svara þeim spurningum sem til hennar er beint? Hvenær kemur ráðherra í hús? Hvaða ráðherra kemur í hús? Hvenær á að slíta fundinum?
Virðulegi forseti. Það eru náttúrlega slík handarbakavinnubrögð hjá þessari ríkisstjórn og þessum stjórnarmeirihluta að það verður lengi í minnum haft. Það var varla hægt að byrja þingfund í dag því að hv. þm. Páll Magnússon hafði klúðrað fundi í atvinnuveganefnd. Svo sitjum við uppi með að ráðherrar biðja um afbrigði fyrir málum og geta svo ekki verið á staðnum til að mæla fyrir þeim málum. Er ekki rétt að slíta þessum fundi og menn fari bara að ráða ráðum sínum? Ég sé að hv. þm. Birgir Ármannsson er búinn að biðja um orðið, enda er hann formaður þingflokka stjórnarflokkanna gervallra, því að aðrir formenn þingflokka í stjórnarmeirihlutanum ræða ekki þingstörfin. Hann mun væntanlega segja okkur að við séum að eyða tímanum í vitleysu því að það hefur hann iðulega gert undir svipuðum kringumstæðum. [[Gripið fram í.]]Og benda okkur góðfúslega á að við eigum að haga okkur einhvern veginn öðruvísi. En ég held að hann ætti frekar núna að boða til fundar í sínu baklandi því að þrátt fyrir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði í dag, að minni hlutinn réði engu, [[Forseti hringir.]]sem voru hans orð, er það svo að hér er Alþingi að störfum og það á að umgangast það af virðingu. Það þarf hv. þm. Birgir Ármannsson líka að gera og hans formaður, Bjarni Benediktsson. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég tel rétt að upplýsa að þannig er málum háttað að hæstv. félagsmálaráðherra er í útlöndum. Í fjarveru hans gegnir hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra störfum hans. Þannig er hennar dagskrá í dag að hún kemst ekki í hús fyrr en eftir um það bil hálftíma. Hún var búin að upplýsa starfsmenn þingsins um þetta fyrr í dag. [[Gripið fram í: Nú?]] [[Gripið fram í: Hvenær?]] [[Gripið fram í.]]Mér er ókunnugt um nákvæmlega klukkan hvað það var en það var að minnsta kosti fyrr í dag. En ráðherrann mun koma í hús um það bil 20.30, þ.e. von bráðar. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Ég held að það væri ágætt ef hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Katrín Jakobsdóttur upplýstu hugsanlega þá sem eru nýir hér í þinginu um að það kunni að hafa gerst einu sinni eða tvisvar eða kannski bara alloft að dagskrá þingsins breytist með einhverjum hætti eftir því hvenær framsögumaður máls kemst í hús. Hér eru fjöldamörg mál á dagskrá og ekkert að vanbúnaði að halda þingfundi áfram. Haldi menn [[Gripið fram í.]]að óveruleg breyting á dagskrá þingfundar, uppröðun dagskrárliða, sé tilefni til að efna til Bastillubyltingar, þá hafa menn misskilið hlutina eitthvað.
Frú forseti. Áður en ég hef framsögu um þetta mikilvæga mál sem í heildina er mjög gott og mikið framfaraskref fyrir vinnumarkaðinn og starfsfólkið, bæði erlenda sem innlenda starfsmenn, langar mig sérstaklega að biðjast afsökunar á því að hafa ekki komið fyrr. Ég var búin að láta vita hvenær ég gæti verið hér í þinginu. Það er búið að boða að við ætlum að vera með þingfund fram að miðnætti. Ég var að sjálfsögðu reiðubúin að vera hér frá 9–12 í kvöld og var búin að gera ráðstafanir út frá því en finnst leiðinlegt að misskilningur hafi orðið og tek það algerlega á mig. Þetta er algerlega á mína ábyrgð og ég bið þingheim innilegrar afsökunar á þessu. Ég komst bara því miður ekki fyrr. En það er best að hefja framsöguna í þessu mikilvæga og brýna máli þar sem ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra. Í ljósi þess hversu langt heiti laganna er hafa þau stundum í almennu tali verið nefnd lög um útsenda starfsmenn og mun ég nýta mér það til styttingar í máli mínu. Samhliða þeim breytingum sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir á ákvæðum fyrrnefndra laga um útsenda starfsmenn eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á ýmsum öðrum lögum sem gilda á innlendum vinnumarkaði, ekki síst til að gæta samræmis þegar kemur að eftirliti á vinnumarkaði. Frumvarpið var unnið í samráði við Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna, BSRB, fjármála- og efnahagsráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtök atvinnulífsins, Vinnueftirlit ríkisins og Vinnumálastofnun. Megintilgangur frumvarpsins er innleiðing tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins um framfylgd eldri tilskipunar um störf útsendra starfsmanna í tengslum við veitingu þjónustu og fleira. Markmið frumvarpsins er að veita íslenskum stjórnvöldum betri yfirsýn yfir stöðuna á innlendum vinnumarkaði að því er varðar starfsemi erlendra þjónustuveitenda, þar með talið starfsmannaleigna hér á landi sem og fjölda og stöðu erlendra starfsmanna er starfa hjá slíkum fyrirtækjum. Það er mikilvægt að hafa þetta í huga. Þetta er brýnt og mikið réttindaskref fyrir ákveðna hópa. Enn fremur er markmiðið að styrkja það eftirlit sem tíðkast á íslenskum vinnumarkaði þannig að koma megi í veg fyrir að útsending erlendra starfsmanna hingað til lands til að veita hér þjónustu og starfsemi starfsmannaleigna hér á landi leiði til félagslegra undirboða. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir ríkari upplýsingaskyldu erlendra þjónustuveitenda, þar með talið starfsmannaleigna og sjálfstætt starfandi einstaklinga, en samkvæmt gildandi lögum, svo sem hvað varðar efnahagslega starfsemi hlutaðeigandi í heimaríki en slík starfsemi er forsenda þess að heimilt sé að veita þjónustu yfir landamæri á grundvelli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Í þessu sambandi er í frumvarpinu jafnframt gert ráð fyrir auknu samstarfi Vinnumálastofnunar við þar til bær stjórnvöld í heimaríki hlutaðeigandi þjónustuveitanda, meðal annars þegar kemur að því að sannreyna hvort erlendur þjónustuveitandi sé sannanlega með efnahagslega starfsemi í heimaríkinu. Gert er ráð fyrir að þær stofnanir sem hafa eftirlit á vinnumarkaði geti miðlað upplýsingum sín á milli verði þær áskynja um upplýsingar sem kunna að vera nauðsynlegar í þágu eftirlits með lögum sem gilda um störf á innlendum vinnumarkaði í því skyni að koma í veg fyrir brot á ákvæðum laga og kjarasamninga, enda séu upplýsingarnar nauðsynlegar í þágu eftirlits viðkomandi stjórnvalds. Það er lagt til að Vinnumálastofnun verði heimilt að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki, þar með taldar starfsmannaleigur sem veita stofnuninni ekki upplýsingar og/eða eftir atvikum aðgang að gögnum sem og í þeim tilvikum þegar stofnuninni hafa verið veittar rangar eða ófullnægjandi upplýsingar óháð því hvort um ásetning eða gáleysi hefur verið að ræða. Er þetta lagt til í því skyni að tryggja eins vel og unnt er að fyrirtæki og starfsmannaleigur sinni upplýsingaskyldu sinni þannig að Vinnumálastofnun geti sinnt því eftirliti sem stofnuninni hefur verið falið samkvæmt lögum. Virðulegi forseti. Vinnumarkaðurinn hér á landi er vel skipulagður með öflugum samtökum launafólks og atvinnurekenda sem semja sín á milli í kjarasamningum um laun og önnur starfskjör starfsmanna sem eru þátttakendur á innlendum vinnumarkaði sem og um aðra þætti er varða hagsmuni launafólks og atvinnurekenda. Árið 1980 voru sett lög hér á landi um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda þar sem meðal annars er kveðið á um að laun og önnur starfskjör sem samtök aðila vinnumarkaðarins semja um skuli vera lágmarkskjör á íslenskum vinnumarkaði. Jafnframt kemur fram í framangreindum lögum að samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða skuli vera ógildir. Lögin voru sett í því skyni að tryggja að launamenn á innlendum vinnumarkaði njóti ekki lakari kjara en þeirra sem samið er um í kjarasamningum. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Þannig er öllum fyrirtækjum sem starfa hér á landi, erlendum jafnt sem innlendum, óheimilt að bjóða starfsmönnum sínum lakari kjör en samið hefur verið um í kjarasamningum, algerlega óháð því hvort hlutaðeigandi fyrirtæki eru aðilar að viðkomandi kjarasamningum eða ekki. Í samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins frá árinu 2004 er meðal annars áréttað að það sé sameiginleg skylda þeirra og verkefni að verja það fyrirkomulag sem gildir á íslenskum vinnumarkaði, þá sérstaklega að ákvarða kaup og önnur starfskjör með kjarasamningum. Jafnframt er áréttað að öllum fyrirtækjum beri að virða þau lög og kjarasamninga sem hér gilda óháð þjóðerni viðkomandi fyrirtækis eða starfsmanna þess. Þessi yfirlýsing undirstrikar mikilvægi þess fyrirkomulags á vinnumarkaði sem hér gildir. Sama gildir um þær skyldur sem samtök aðila vinnumarkaðarins hafa axlað til að fylgja því eftir að farið sé að leikreglum á vinnumarkaði. Í ljósi framangreinds er í frumvarpinu kveðið á um svokallaða keðjuábyrgð notendafyrirtækja í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð en gert er ráð fyrir að ábyrgðin nái meðal annars til vangoldinna lágmarkslauna starfsmanna sem starfa hér á landi á vegum fyrirtækis við veitingu þjónustu á grundvelli þjónustusamnings fyrirtækisins og notenda fyrirtækis. Það er jafnframt gert ráð fyrir að ábyrgðin nái til vangoldinna lágmarkslauna starfsmanna annarra fyrirtækja sem hafa gert þjónustusamninga sem byggjast á fyrrnefndum þjónustusamningi án þess að um sé að ræða beint samningssamband milli umræddra fyrirtækja og notenda fyrirtækisins. Er þetta meðal annars lagt til í samræmi við 12. gr. tilskipunarinnar sem frumvarpinu er ætlað að innleiða en þar er kveðið á um slíka ábyrgð í tilteknum starfsgreinum. Þannig er frumvarpinu meðal annars ætlað að stuðla að jafnri samkeppnisstöðu fyrirtækja í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð á íslenskum vinnumarkaði með því að koma í veg fyrir að erlend fyrirtæki sem virða ákvæði laga og gildandi kjarasamninga að vettugi eigi samkeppnisforskot á önnur fyrirtæki sem fara að lögum og reglum. Þrátt fyrir að í frumvarpi þessu sé gert ráð fyrir að fyrst um sinn eigi umrædd ábyrgð notendafyrirtækis einungis við um notendafyrirtæki í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð er gert ráð fyrir því að fylgst verði grannt með aðstæðum á vinnumarkaði þannig að unnt verði að grípa inn í með því að leggja til breytingu á lögunum verði aðstæðurnar með þeim hætti að mikilvægt þyki að kveða á um að notendafyrirtæki með starfsemi innan fleiri atvinnugreina beri umrædda ábyrgð á grundvelli laga um útsenda starfsmenn. Komi til aðstæðna á vinnumarkaði sem kalla á slíka lagabreytingu er gert ráð fyrir að frumvarp til breytinga á fyrrnefndum lögum verði lagt fram á Alþingi að höfðu samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins. Þá er lagt til í frumvarpinu að í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum verði kveðið á um svokallaða verkkaupaábyrgð í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð. Í þessu felst að á vinnustöðum þar sem fleiri en einn atvinnurekandi er að störfum samtímis við byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð falli það í hlut verkkaupa eða fulltrúa hans að skipuleggja og samræma aðgerðir sem tryggja að við hönnun, undirbúning og framkvæmd verks verði gætt fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Lagt er til að framangreint eigi við um vinnu sem stendur yfir í tiltekinn tíma og skal verkkaupi þá jafnframt tilkynna vinnueftirliti ríkisins um vinnustaðinn áður en vinnan sjálf hefst. Virðulegi forseti. Líkt og ég gat um í upphafi er megintilgangur frumvarpsins að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um framfylgd eldri tilskipunar um störf útsendra starfsmanna í tengslum við veitingu þjónustu og fleira. Eðli málsins samkvæmt snúa því flest ákvæði frumvarpsins að breytingum á lögum um útsenda starfsmenn. Í því skyni að gæta samræmis gerir frumvarpið þó ráð fyrir breytingum á ýmsum lögum sem gilda á vinnumarkaði, svo sem lögum um starfsmannaleigur, lögum um vinnustaðaskírteini og eftirlit á vinnustöðum, lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Breytingar þessar lúta meðal annars að ákvæðum er varða upplýsingaöflun og samvinnu stjórnvalda sem hafa eftirlit á vinnumarkaði sem og að ákvæðum sem kveða á um heimild til að leggja dagsektir á fyrirtæki sem ekki fara að ákvæðum laga í því skyni að gera eftirlitið skilvirkara en nú er. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir að heimilt verði að veita tímabundin atvinnuleyfi vegna einstaklinga sem fengið hafa dvalarleyfi hér á landi fyrir hugsanleg fórnarlömb mansals eða fyrir fórnarlömb mansals. Þykir þetta geta bætt stöðu þessara einstaklinga og aukið líkur á að unnt verði að rannsaka mál þeirra til hlítar. Til viðbótar gerir frumvarpið ráð fyrir að nýju ákvæði verði bætt við lög um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins þar sem fram komi að með lögunum sé innleidd tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um ráðstafanir til að greiða fyrir því að launþegar geti nýtt sér þau réttindi sem þeir hafa í tengslum við frjálsa för launþega. Ekki er gert ráð fyrir að ákvæðum laganna verði breytt að öðru leyti þar sem efni fyrrnefndrar tilskipunar er nú þegar talið innleitt í íslenskan rétt með ákvæðum gildandi laga. Er því gert ráð fyrir að einungis verði tekið fram í sérstöku ákvæði í lögunum að fyrrnefnd tilskipun hafi verið innleidd hér á landi. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið helstu breytingarnar sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir á ýmsum lögum sem gilda á innlendum vinnumarkaði. Að mínu mati er afar mikilvægt að frumvarpið verði samþykkt sem allra fyrst hér á þinginu, ekki síst í ljósi þess að aldrei hafa fleiri erlendir ríkisborgarar starfað á vinnumarkaði hérlendis en í byrjun þessa árs en þá voru þeir um 10,3% af þátttakendum á innlendum vinnumarkaði. Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun voru um það bil 20.000 erlendir starfsmenn þátttakendur á vinnumarkaði hérlendis í lok árs 2016. Til samanburðar voru um 18.500 erlendir ríkisborgarar starfandi hér á landi árið 2008 en árið 2007 voru þeir rúmlega 16.000 og árið 2006 ríflega 12.000. Erlendum þátttakendum á vinnumarkaði hérlendis fer því fjölgandi ár frá ári. Um það er engum blöðum að fletta. Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun voru samtals 54 erlend fyrirtæki skráð hjá stofnuninni árið 2016 sem sent höfðu tæplega 1.000 starfsmenn tímabundið hingað til lands í því skyni að veita hér þjónustu og var fjöldi starfsmanna á vegum starfsmannaleigna, innlendra sem erlendra, rúmlega 1.500 til viðbótar á sama tíma. Þá voru rúmlega 300 starfsmenn erlendra fyrirtækja þátttakendur á innlendum vinnumarkaði í janúar 2017 en til samanburðar var sá fjöldi rúmlega 170 árið áður eða í lok janúar 2016. Þá má geta þess að áætlað er að starfsemi erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn sína hingað til lands í því skyni að veita hér þjónustu sem og erlendra starfsmannaleigna á íslenskum vinnumarkaði muni líklega aukast hér á landi á komandi árum. Þetta er eitthvað sem við ættum að gera ráð fyrir. Í því sambandi má nefna að um 40 erlend fyrirtæki sem voru með starfsemi hér á landi í febrúar 2017 féllu undir gildissvið laga um útsenda starfsmenn en til samanburðar voru þau níu árið áður eða í febrúar 2016. Þá voru 26 starfsmannaleigur starfandi hér á landi í lok febrúar á þessu ári, 2017, bæði innlendar og erlendar, samkvæmt skráningu Vinnumálastofnunar. En árið áður, eða í febrúar 2016, voru þær helmingi færri, eða 13. Að mínu mati verðum við að bregðast við þessari þróun í því skyni að tryggja eins og kostur er að þau erlendu fyrirtæki sem senda starfsmenn hingað til lands til að veita hér þjónustu, þar með talið starfsmannaleigur, fari eftir þeim reglum sem gilda á vinnumarkaði hérlendis. Í því sambandi er ekki síst mikilvægt í mínum huga að þeir starfsmenn sem um ræðir njóti þeirra launa og annarra starfskjara sem þeim ber samkvæmt lögum og kjarasamningum sem hér gilda. Ég vil geta þess að verði frumvarpið óbreytt að lögum er gert ráð fyrir að sá kostnaður sem fellur til hjá eftirlitsstofnunum, ekki síst Vinnumálastofnun, vegna aukinna umsvifa við eftirlit með erlendum þjónustuveitendum rúmist innan fjárheimilda viðkomandi stofnana og komi því ekki til með að hafa áhrif á ríkissjóð. Að lokum, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem mælir fyrir þessu máli í fjarveru hæstv. félagsmálaráðherra. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra geti svarað því sem mig langar að spyrja um í ljósi þess að frumvarpið snýst um, eins og hæstv. ráðherra fór yfir, réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör þeirra starfsmanna, þ.e. þetta frumvarp snýst fyrst og fremst um útlendinga, erlenda starfsmenn á vegum erlendra fyrirtækja. Hugsanlega er það vegna þess að hér er verið að innleiða EES-tilskipun. En sú spurning sem hlýtur að koma upp er: Af hverju er ekki gengið lengra? Af hverju er ekki verið að tala um allan innlenda vinnumarkaðinn, óháð þjóðerni? Er frumvarpið mótað af því að við teljum að þetta geti hreinlega ekki gerst hér á landi, að við séum einhvern veginn með það góða stöðu að við teljum að ekkert slíkt geti þrifist hér á landi en þetta eigi eingöngu við um erlenda starfsmenn hjá erlendum fyrirtækjum? Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ríkisstjórn líti á þetta sem einhvers konar áfanga á leiðinni, hvort hún telji eðlilegt að það eigi að innleiða slíka ábyrgð á allan vinnumarkaðinn óháð þjóðerni eða hvort það sé þá mat ráðuneytisins að þetta sé ekki vandamál sem þurfi að eiga við á innlendum vinnumarkaði, þurfi að eiga við þá með einhverjum öðrum hætti. Það er þetta sem mig langar að fá hæstv. ráðherra til að svara.
Frú forseti. Ég vil undirstrika að þetta er fyrst og fremst innleiðingarmál. Mjög mikilvægt innleiðingarmál. Það liggur ljóst fyrir að þetta eru lög sem tengjast útsendum starfsmönnum. Lögin munu hafa mikla þýðingu fyrir allan vinnumarkaðinn í heild sinni, innleiðing þessarar tilskipunar, og koma í veg fyrir - það er það sem við erum að reyna að gera - félagsleg undirboð. Auðvitað vitum við hvaða aðstæður eru að hluta til á vinnumarkaði. Það eru aðstæður sem hv. þingmaður var að tala um sem geta komið upp hér á vinnumarkaði. Auðvitað fylgjast menn mjög vel með því. Það er alls ekki útilokað að menn - og ég velti því sjálf fyrir mér þegar ég var að skoða og lesa frumvarpið því að þetta tilheyrir alla jafna ekki mínu ráðuneyti, ég er hér staðgengill hæstv. félagsmála- og jafnréttisráðherra, af hverju til að mynda keðjuábyrgðin fjalli bara um byggingarstarfsemina og mannvirkjagerðina. En það er engu að síður þannig að við ætlum að halda áfram að skoða fleiri þætti. Með þessu finnst mér félagsmálaráðuneytið vera með mjög vakandi auga á því hvað er að gerast á vinnumarkaðnum. Það eru allir meðvitaðir um að ætla sér að koma í veg fyrir félagsleg undirboð af hvaða tagi sem er. En það er mjög mikilvægt að þetta tiltekna mál komi fram vegna þess að við verðum að innleiða það sem Evrópuþingið og ráðið hefur samþykkt og við erum að fylgja því eftir á grunni EES-samningsins.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem mér heyrist vera heiðarlegt. Þetta er sem sagt innleiðingarmál og því ekki pólitískt frumkvæði að því leyti sem hefur verið gefið til kynna. Ég vil þá spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki væri eðlilegt um leið og það er mikilvægt að innleiða það sem við höfum skuldbundið okkur til að innleiða - og þetta er að mínu viti jákvætt mál, það má ekki misskilja mig þannig, en hér liggur fyrir tillaga frá þingflokki Vinstri grænna um að settur verði á laggirnar starfshópur sem hafi það að markmiði að semja frumvarp sem innleiði keðjuábyrgð á allan vinnumarkaðinn, ekki bara að setja sérákvæði um erlendan vinnumarkað heldur gera skýrar kröfur til alls innlends vinnumarkaðar. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að það sé bara réttast að samþykkja þá tillögu þannig að við séum að fara yfir allan vinnumarkaðinn með heildstæðum hætti? Félagsleg undirboð eins og við þekkjum, jú, við þekkjum þau kannski fyrst og fremst af umræðunni um erlenda starfsmenn. En við þurfum að horfa til framtíðar og lengri tíma í þessum efnum. Við getum ekki takmarkað þau við þjóðerni [[Forseti hringir.]]að mínu viti. Við þurfum að horfa á vinnumarkaðinn sem heild. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er ekki bara lag um leið og þingið tekur þetta til umræðu, sem er gott og jákvætt, að þingið afgreiði það mál sem liggur hér inni og gengur í raun lengra en þetta mál?
Virðulegi forseti. Ég held að það geti enginn verið í sjálfu sér efnislega á móti því sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði í pontu áðan. Eftir stendur að við erum að ræða þetta innleiðingarmál. Það hefur því miður verið allt of mikill halli á mikilvægum innleiðingarmálum í gegnum EES-samninginn. En það er bara einfaldlega svo að lögum samkvæmt eiga menn að fara eftir kjarasamningum. Menn skulu bara vesgú gera það, fara eftir kjarasamningum, uppfylla það sem þar kemur fram. Þetta er m.a. gert til að vernda útsendu starfsmennina. Þeir þurfa á aukinni vernd að halda. Við áttum okkur á því. Málið í heild sinni er því mjög jákvætt. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að við erum með aðrar eftirlitsstofnanir, við erum með skattinn, Vinnueftirlitið og fleiri, sem hljóta að reyna að standa vörð um að farið sé eftir íslenskum kjarasamningum, íslenskum lögum, og þar af leiðandi að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir félagsleg undirboð, sem eru algerlega óásættanleg.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir mjög skýra og greinargóða framsögu um ákaflega flókið mál sem er á mörgum síðum með miklum skýringum. Það er ljóst að félagsleg undirboð eru orðin aðkallandi vandamál á íslenskum vinnumarkaði. Löggjafinn hefur ekki brugðist nægjanlega við hingað til. Vinnumarkaðurinn ekki heldur. Þess vegna hafa ýmis sveitarfélög, ég nefni Reykjavíkurborg og Akureyri, og fyrirtæki, ég nefni Landsvirkjun sérstaklega, sett sér sínar eigin reglur um keðjuábyrgð til þess að tryggja að allir sem vinna fyrir viðkomandi aðila í gegnum verksamninga eða verkkaup njóti sömu réttinda og skylt er samkvæmt lögum og kjarasamningum. Það á ekki bara við um byggingariðnað og mannvirkjagerð, eins og hér er verið að tala um, heldur m.a. um kaup á þjónustu og vöru, eins og er í reglum Landsvirkjunar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort lagasetning af þessu tagi geti orðið takmarkandi fyrir þau sveitarfélög og fyrirtæki sem þegar hafa sett sér miklu ítarlegri og strangari reglur en hér um ræðir og gilda um erlenda ríkisborgara, erlend fyrirtæki og á EES-svæðinu. Getur þetta eyðilagt það verk sem búið er að vinna hjá sveitarfélögunum og fyrirtækjunum?
Frú forseti. Svo ég svari síðustu spurningu hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur strax: Nei, alls ekki. Það á alls ekki að koma í veg fyrir það, svo það sé skýrt hver vilji löggjafans er hvað þetta varðar. En ég vil líka benda á að hæstv. félagsmálaráðherra, ekki starfandi ráðherra sem hér stendur heldur hæstv. félagsmálaráðherra Þorsteinn Víglundsson, hefur lagt fram frumvarp um jafna meðferð starfsfólks á vinnumarkaði. Við tökum þessi mál mjög alvarlega. Mér skilst á fólki hér í hliðarsal, sem eru sérfræðingar frá félagsmálaráðuneytinu, að við séum ekkert endilega komin á tíma með innleiðingu á þessari tilskipun. Eigum við að skoða verklag síðustu ríkisstjórnar og jafnvel þeirrar þar á undan? Þá tók þetta svolítið lengri tíma. Mér finnst skipta máli að við erum á undan tímaplaninu hvað þetta varðar af því að þetta er óboðlegt ástand eins og það er í dag. Það getur vel verið að við höfum öll viljað sjá stærri skref stigin, en mér finnst rétt að greina frá vilja félagsmálaráðherra og því sem ég segi hér í þingsal, að við ætlum að passa upp á að ákveðnir hlutir á vinnumarkaði sem hafa komið upp af og til í gegnum tíðina og svartur blettur á vinnumarkaðnum, geri það ekki hér undir íslenskum lögum og reglum.
Frú forseti. Ég þakka ráðherranum svarið. Nýjasta undirboðið á innlendum vinnumarkaði eru rútur sem fara hér um á erlendum númerum, koma með Norrænu, eru fluttar hingað til landsins og dvelja hér um lengri eða skemmri tíma, ekki aðeins eins og leyfilegt er, að aka með þá farþega sem koma og fara með þeim aftur úr landi heldur eru þær staðsettar hér og látnar fara lengri ferðir um lengri tíma og undirbjóða íslensk rútufyrirtæki um allt að 50% eftir því sem Samtök ferðaþjónustunnar og forseti ASÍ og fleiri hafa bent á. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Telur hún að ákvæði þessa frumvarps taki til þeirrar starfsemi? Hefur farið fram einhver athugun á því? Hefur ráðherra kynnt sér stöðu þessara mála? Ef svo er ekki, hvaða önnur úrræði sér ráðherrann til þess að [[Forseti hringir.]]stemma stigu við þessari óheillaþróun?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það var alveg glatað að hlusta á þessar fréttir í morgun um rútubílstjórana. Ég vil taka fram að það er mjög víðtækt samráð á meðal opinberra stofnanna í þessu efni. Það má nefna tollinn, Vinnumálastofnun, Samgöngustofu, Vinnueftirlitið, skattinn o.s.frv., þar sem menn eru að skoða þetta mál sérstaklega, að mér skilst. Það er rétt að nefna að þessir erlendu aðilar falla ekki undir lögin um útsenda starfsmenn nema um sé að ræða notendafyrirtæki hér á landi sem kaupir af þeim þjónustu. Vinna er farin af stað á vegum Evrópusambandsins þar sem verið er að skoða hvort og með hvaða hætti unnt sé að fella þessa starfsemi undir tilskipunina sem við ræðum, um útsenda starfsmenn. En ég undirstrika að íslensk stjórnvöld eru mjög meðvituð um þetta. Ég vil segja, ef hægt er að nota það orðatiltæki, að hæstv. félagsmálaráðherra er með puttann á púlsinum þegar kemur að þessu. Það verður fylgst mjög gaumgæfilega með þessu og stofnanir samhæfðar [[Forseti hringir.]]til þess að koma í veg fyrir eitthvert svona rugl.
Virðulegi forseti. Það þarf alltaf að spyrja þegar vandamál eru annars vegar: Er þetta lausnin? Nú er þetta frumvarp til laga um breytingar á sex mismunandi lögum. Þótt ég læsi ákvæði þess aftur á bak myndi ég ekki skilja neitt sérstaklega miklu betur um hvað málið snýst í samhengi laganna sem slíkra því að verið er að tína út orð hér og þar. Það er svipað og með lögin sem við vorum að lagfæra í upphafi þings; þar sem við náðum ekki samhenginu misstum við af villunum. Hér er talað um að erlendir starfsmenn, fyrirtækin, þurfi að sýna ráðningarsamninga, launaseðla og vinnuskýrslur. Mér finnst þetta áhugavert með tilliti til frumvarps til laga um jafna meðferð á vinnumarkaði. Er verið að fara jafnt að fólki, sem kemur hingað undir þessum skilyrðum, á vinnumarkaðnum? Hversu langt er í að þetta eigi við um alla sem vinna hérna? Af hverju er ekki verið að fara eins með allt vinnandi fólk á Íslandi? Af hverju útvega ekki allir launaseðla og vinnuskýrslur til Vinnumálastofnunar? Svar við þeirri spurningu finnst mér vera frekar augljóst. Þá verður maður að spyrja sig: Af hverju þessir en ekki hinir? Einnig vildi ég gera athugasemdir við orð hæstv. ráðherra um að þetta hefði ekki áhrif á ríkissjóð og þar af leiðandi væri ekki kostnaðarmat í frumvarpinu. Það er augljóst að mikil vinna þarf að fara fram í þessum stofnunum til að framfylgja þessum lögum. Það hlýtur að fylgja aukið álag starfsmanna sem hefur áhrif á [[Forseti hringir.]]þá fjármálaáætlun sem við erum að vinna með. Það þarf að vera kostnaðarmat, punktur. Óháð því hvort það passi innan ramma eða ekki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar athugasemdir, pælingar og vangaveltur sem eru mjög áhugaverðar og gildar í þessu samhengi. Ég vil draga fram að lausnin í þessu frumvarpi er samræmingarbreytingar. Þetta eru breytingar til þess að samræma til að mynda dagsektarákvæði hinna ýmsu stofnana, Vinnueftirlitsins, Vinnumálastofnunar og fleiri þannig að þetta verði sambærilegt og þá um leið gegnsætt, ekki of flókið. Grundvallarprinsippið og hugmyndin í frumvarpinu er að tryggja réttindi útsendra starfsmanna til jafns við Íslendinga. Það er grunnhugsunin í þessu, sem ég tel mjög mikilvægt að við lögfestum sem fyrst. Hv. þingmaður spyr hvort útlendingar þurfi, þegar eftirlitsstofnanir koma á staðinn, að sýna fram á fleiri gögn? Nei. Þeir þurfa ekki að gera það. En eftirlitsstofnanirnar, eins og ég skil frumvarpið, geta farið inn á vinnustaði og krafist þess að fyrirtækin sýni þá pappíra sem um ræðir. Útlendingarnir eiga ekki að þurfa þess. Það er bara til að tryggja að þeirra réttur, útsendu starfsmannanna, sé jafn á við Íslendinga og farið sé eftir kjarasamningum. Varðandi rammann sem slíkan: Því miður er þetta alls konar, ýmsir siðir hvað þetta varðar. En oft hefur verið látið duga að þegar frumvörp eru sett fram og menn sjá að það geti rúmast innan ramma laganna, innan þess fjárhagsramma sem er ætlaður stofnunum, sé það látið gilda. Sérstaklega þegar liggur á. En hvort það séu rétt vinnubrögð skal ósagt látið.
Virðulegi forseti. Nei, það eru ekki rétt vinnubrögð. Samkvæmt lögum á að fylgja kostnaðarmat með stjórnarfrumvörpum. Það er ekki flóknara en það. Já, það eru fyrirtækin sem útvega ráðningarsamningana, vinnuskýrslurnar og launaseðlana, en þau gögn eru um starfsfólkið. Það eru persónuverndarákvæðin sem ég hef áhuga á. Hér er nefnt að verið sé að breyta því að stéttarfélög geti kallað eftir ráðningarsamningum og bætt er við vinnuskýrslum og launaseðlum. Er þetta eitthvað sem við megum þá vænta að leggist á Íslendinga líka? Ef ekki, þá af hverju erlenda starfsmenn?
Frú forseti. Nei, um þetta eiga bara að gilda almennar reglur. Við erum ekki að fara einhverja fjallabaksleið með því að rýra persónuvernd útsendra starfsmanna. Ég vil vekja athygli á að þetta frumvarp hefur verið unnið í víðtæku samráði við aðila vinnumarkaðarins, sveitarfélög og marga aðra sem hafa komið að þessu. Ég held að það skipti máli að hafa í huga. En það sem gerist núna er að við fáum þetta til umfjöllunar í nefnd þingsins, velferðarnefnd. Þá fara menn bara einfaldlega yfir m.a. þær ábendingar sem hv. þingmaður hefur komið réttilega á framfæri hér í andsvari. Ég undirstrika núna, því að þetta er síðasta andsvarið í bili alla vega, að mikilvægt er að ekki bara þingmenn taki þátt í umræðu um svona mikilvæg mál og komi sjónarmiðum sínum á framfæri, heldur líka að málið verði unnið vel áfram í samráði við aðra í þingnefndum, en um leið undirstrika ég að þetta er réttarbót fyrir ákveðinn hóp útsendra starfsmanna sem ég vona að þingið muni ýta undir og veita framgang. [[Gripið fram í: Höfum við tíma?]]
Frú forseti. Þetta er mikilvægt mál eða varðar mikilvægt svið. Það er skaði að fá það svona afar seint á þingvetrinum. Engu að síður er þó gott að þessi vinna sé komin hingað inn, hvernig sem mönnum reiðir svo af með að afgreiða málið. Það væri ákaflega æskilegt að taka sem fyrst til hendinni í þeim efnum. En það má heldur ekki kasta til höndunum. Frumvarpið er þrátt fyrir allt býsna flókið, einar 60 greinar, og kemur inn á vinnulöggjöfina á mörgum stöðum. Það er til nokkurs ætlast að menn setji sig inn í það í hvelli og sannreyni að það nái á allan hátt tilgangi sínum, sem við skulum ætla að allir vilji að það geri. Fyrst aðeins um vandamálið. Það þarf ekki að deila um það. Í orði kveðnu a.m.k. taka allir undir að við viljum ekki sjá hér félagsleg undirboð, viljum ekki að farið sé illa með erlent verkafólk sem kemur úr bágum aðstæðum og lætur bjóða sér hvað sem er, þekkir aðra hluti heiman að frá. Því fylgja svo mörg siðferðileg og mannréttindaleg ávirðingarmál að það hálfa væri nóg. Þetta er óverjandi í svo mörgu tilliti. Þessu tengist mjög gjarnan svört starfsemi. Oftast eru þetta í raun og veru skattundanskot, bara sjálfkrafa ef um er að ræða félagslegt undirboð í launakjörum, þar með er ekki verið að greiða skatta af eðlilegum fjárhæðum í launaveltunni. Það er oft stutt í mansal og alls konar sóðaskap í tengslum við þetta. Gleymum svo ekki aðbúnaðarhliðinni, því sem snýr að ekki bara launakjörunum heldur aðbúnaði, öryggi á vinnustað og þar fram eftir götunum. Þetta er ólíðandi gagnvart þeim aðilum sem vilja hafa allt sitt á hreinu, sem borga starfsfólki sínu vel og búa vel að því og búa þá við skerta samkeppnisstöðu gagnvart aðilum af þessu tagi. Þetta er sérstaklega alvarlegt í tilviki Norðurlandanna. Vandinn er sá að við skulum vera að takast á við þessi vandamál með einhverjum evrópskum tilskipunum þar sem vinnurétturinn hefur verið og er miklu veikari en hann hefðbundið séð er á Norðurlöndunum. Það hefur verið sótt að hinu norræna vinnumarkaðsmódeli undanfarna áratugi, þar á meðal af Evrópudómstólnum og að hluta til af evrópsku vinnulöggjöfinni, af samkeppnisvæðingu vinnumarkaðarins í Evrópu. Auðvitað ættum við að vera að verja hér miklu strangari og sterkari vinnulöggjöf. Það ætti frekar að vera að sækja að okkur utan frá. Það er pínulítið búið að hafa endaskipti á hlutunum þegar við þurfum að fara að innleiða evrópska tilskipun til að koma hlutum af þessu tagi í lag á íslenskum vinnumarkaði. Þetta ætti að vera öfugt, að við þyrftum frekar að verja og réttlæta gerðir okkar gagnvart því að hér væri löggjöfin svo ströng. Um kjarasamningana, félagslega kjarasamninga sem norræna vinnumarkaðsmódelið byggir á, kollektíva samninga, ef maður má sletta því, frú forseti, er mikilvægt að hafa í huga að staða þeirra í norræna vinnumarkaðsmódelinu er náttúrlega mjög sérstök. Þeir mynda í reynd lögbundin lágmarkslaun. Það er þannig. Í staðinn fyrir að festa lágmarkslaun í lög í krónum og aurum er kjarasamningunum gefið lagagildi að þessu leyti, að það sé bannað að greiða nokkurs staðar lægra en það sem aðilar vinnumarkaðarins hafa samið um. Þetta er auðvitað sérstakt einkenni norræna vinnumarkaðarins og er enn við lýði hér. Sums staðar annars staðar nálgast menn þetta á einfaldan hátt: Það stendur bara í lögum að það megi ekki greiða neinum minna en 10 evrur eða 8 dollara eða hvað það er á klukkustundina fyrir dagvinnu. Þá myndar það grunninn sem miðað er við. En hér eru það kjarasamningarnir. Þess vegna er svo gríðarlega mikilvægt, og í öllu tilliti, að menn komist ekki upp með að grafa undan þeim. Þá aðeins betur að þessu frumvarpi, að því marki sem maður hefur haft tíma til að kafa ofan í það. Í fljótu bragði er nálgunin að mörgu leyti góð. Ég t.d. tel hárrétt að reynt sé að ná utan um málið í heild með því að láta það taka til sjálfstætt starfandi aðila og með því að flokka engan sjálfstætt starfandi nema hann sé einn að vinna hjá sjálfum sér. Um leið og hann hefur menn í vinnu er hann orðinn fyrirtæki. Með því að þetta taki til útsendra starfsmanna og til starfsmannaleigna dekkar þetta nokkuð vel þann geira sem almennt er uppi í þessari umræðu. Og þó? Á grundvelli EES-samningsins getur fólk komið hingað, á grundvelli frjálsrar farar, og ráðið sig í vinnu hér, af öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Íslenskir lögaðilar geta að sjálfsögðu látið það líta þannig út að fólk sem þeir ráða komi sjálft og leiti sér hér að vinnu. Við vitum að þar hefur stundum verið pottur brotinn, þótt það hafi ekkert með starfsmannaleigu að gera, það séu ekki útsendir starfsmenn og ekki einhverjir sjálfstætt starfandi. Við þekkjum dæmin þar sem menn hafa verið undirborgaðir, búið í gámum, og stærstur hluti þeirra smánarlauna sem þeim voru greidd er tekinn af þeim í húsaleigu. Þannig hefur þetta sums staðar verið. Þetta er algerlega óþolandi. Ég held að við þurfum að fara vel yfir það í þessu máli: Nær það samt nógu vel utan um hlutinn? Þá kem ég að hinni takmörkuninni sem stingur í augu. Keðjuábyrgðin er hér aðeins innleidd í byggingarframkvæmdum og mannvirkjagerð. Af hverju það? Hvaða rök eru fyrir því? Er ekki ástæða til að ætla að í hraðvaxandi atvinnugrein ferðaþjónustu sé líka pottur brotinn? Getur þetta ekki átt sér stað í þjónustustörfum víða alveg eins og í verklegum framkvæmdum? Jú, ég er hræddur um það. [[Gripið fram í: Ræstingu.]]Ræstingu þess vegna eða hvað það nú heitir. Ég held að við þurfum að fara vel yfir það. Er ekki ansi metnaðarlítið að fara bara inn þarna? Mér finnst þetta vera svolítið gamaldags hugsun. Jú, auðvitað þekkjum við þetta og erum brennd af reynslu í mannvirkjagerð eins og af Kárahnjúkum, öll þau ósköp sem gengu nú á þar. En við þurfum líka að skoða aðstæðurnar eins og þær eru á vinnumarkaði í dag. Hvar er erlenda vinnuaflið að hellast inn þessa mánuðina og misserin? Það er inn í ferðaþjónustuna. Það er í þjónustustörf, ekki endilega í mannvirkjagerð. Þarna þarf að skoða málin. Síðan er farið létt yfir fjárhagshliðina á þessu og sagt að þetta kalli ekki á aukin útgjöld. Á mannamáli þýðir þetta að Vinnumálastofnun á að taka við framkvæmd þessarar nýju löggjafar án þess að fá sérstaklega eina einustu krónu í það. Við vorum að ræða frumvarp fyrir nokkrum kvöldum síðan um atvinnu, auknar virkniráðstafanir og atvinnuaðgerðir í þágu atvinnuleitenda og fatlaðs fólks. Hvað stóð þar í kostnaðarmatinu? Hefur ekki áhrif af því að Vinnumálastofnun á að taka þetta á sig, umtalsverða fjármuni. Það fer að taka í hjá henni ef hvert frumvarpið á fætur öðru sem færir aukin verkefni til stofnunarinnar gengur út á að Vinnumálastofnun taki þetta á sig. Auðvitað er ekki trúverðugt að hugur fylgi máli, ef þetta á að verða þetta mikla plagg í baráttunni við svarta vinnu og félagsleg undirboð. Ég tel einboðið að fjárfesta myndarlega í efldum aðgerðum á þessu sviði. Það á að taka til Vinnumálastofnunar, til ríkisskattstjóra, og ég teldi jafnvel réttlætanlegt að hið opinbera hlypi að einhverju leyti undir bagga með aðilum vinnumarkaðarins til þess að þeir gætu verið beinir þátttakendur í eftirliti og vinnustaðaheimsóknum, eins og í tilfelli átaksins Allir vinna og samstarfi ríkisskattstjóra og aðila vinnumarkaðarins á árunum 2010–2012 þegar fjöldi fyrirtækja var heimsóttur undir því átaki og víða kippt málum í lag sem voru í ólestri. Það skilaði gríðarlegum árangri, skilaði ríkinu hagnaði, tvímælalaust. Aðilar vinnumarkaðarins tóku að vísu sinn kostnað á sig, mönnuðu sendinefndirnar sem heimsóttu fyrirtækin. Það var vel gert. Kannski eru þeir tilbúnir í það áfram. Samtök atvinnulífsins eiga víst eitthvað í handraðanum, ég hef grun um að þeir réðu við það. Ég veit ekki um ASÍ en sennilega eru þeir ekki heldur alveg á flæðiskeri staddir. En hvað um það. Ríkið gæti vel réttlætt það að taka t.d. allan útlagðan kostnað við slíkar samræmdar aðgerðir að sér. Það gæti líka verið liður í þessu. Þá geta menn slegið margar flugur í einu höggi, tryggt að borgað sé samkvæmt kjarasamningum, að aðbúnaðurinn sé í lagi, Vinnueftirlitið gæti þess vegna verið með í hópnum, tryggt að skattskilin séu í lagi, tryggt að tekjurnar skili sér af umsvifunum o.s.frv. Það er ótrúlega margt að vinna í þessu ef menn taka almennilega á hlutunum. Virðulegur forseti. Hér er stórmál á ferðinni sem sjálfsagt er að taka vel á móti og leggja vinnu í. Ég hef ekki fulla sannfæringu fyrir því að hér sé róið nógu vel fyrir hverja vík, að það sé nægur metnaður á ferðinni. Það hefur valdið mér talsverðri umhugsun, af hverju þetta er svona takmarkað að þessu leyti. Það er líka áherslan á að takast á við þetta gagnvart erlendum aðilum sem koma inn á íslenskan vinnumarkað. Þannig er t.d. alveg ljóst í umfjöllun á bls. 27 í greinargerð þar sem er vísað í 12. gr. tilskipunarinnar að það er á grundvelli þeirrar 12. gr. sem það er heimilt að kveða á um keðjuábyrgð samkvæmt hinni evrópsku tilskipun. Við erum ekki að finna upp hjólið, það er heimilt að láta keðjuábyrgð gilda í tilteknum atvinnugreinum. Þá væntanlega hafa löndin sem innleiða mikið svigrúm til að ákveða, miðað við aðstæður hjá sér, hverjar þær greinar eru. Svo kemur, með leyfi forseta: „… og er í frumvarpi þessu kveðið á um slíka ábyrgð notendafyrirtækja í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð, sbr. 13. gr. frumvarpsins. Þannig er gert ráð fyrir að notendafyrirtæki geti borið ábyrgð á vangoldnum lágmarkslaunum starfsmanna þess erlenda fyrirtækis …“ - Þess erlenda fyrirtækis. Ég var að leita að þessu fyrir mér því að ég vildi vera með það á hreinu. Er þetta aðeins í gildi þegar erlendir aðilar eru í verkunum? Er það þannig? Hvernig á að lesa þetta orðalag? Ég hef ekki alveg komist til botns í því, hef ekki haft tíma til að fara í botninn á því eða aðstöðu til að spyrja neinn, geri það þá hér og nú. Eigum við að skilja þessa umfjöllun í greinargerðinni þannig að keðjuábyrgð gildi ekki ef það er innlendur verktakahópur eða ef verksalinn sjálfur, móðurfyrirtækið, er innlent? [[Gripið fram í.]]Þá gildi ekki keðjuábyrgð? Þetta þarf að hafa á hreinu. Og mér finnst þetta vera of takmarkandi. Þá að því sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir nefndi og er mjög gild spurning: Ef við innleiðum þetta svona takmarkandi, hefur það áhrif á aðila sem vilja setja sér metnaðarfyllri og víðtækari reglur? T.d. allsherjarkeðjuábyrgð, óháð því hvort aðilar eru innlendir eða erlendir, óháð því hvort það er mannvirkjagerð eða þjónustukaup, hvort sem það er Reykjavíkurborg, Landsvirkjun eða einhver annar? Hæstv. ráðherra segir nei. Vonandi er það. Í fyrstu umferð lítur það auðvitað þannig út að verkkaupinn hljóti að mega setja sér strangari reglur, því að það er hann sem er að kaupa verkið, hann sem borgar. Hann hljóti þá að mega setja sínar reglur. En bíðið nú við, er víst að það verði svo í framtíðinni? Hvað gerist ef erlendur aðili hjólar í þann aðila og segir: Þetta er samkeppnishindrun? Þú ert með strangari reglur hér um þetta en landið hefur innleitt í sinn rétt og þar með stenst það ekki. Gæti staðan ekki verið á þann veginn? Væri ekki hugsanlegt að slíkt félli? Það skyldi nú ekki vera. Ég held að þarna sé líka á ferðinni hlutur sem við þurfum að kanna mjög vel og vera alveg örugg um að þetta komi ekki í veg fyrir að aðrir geti haft sínar reglur um keðjuábyrgð eða aðra slíka hluti víðtækari, jafnvel þótt ekki yrði gengið lengra í löggjöfinni í fyrstu umferð. Ég tók eftir því sem hæstv. ráðherra sagði um það, að menn ætluðu að fylgjast vel með því hvort þörfin sprytti upp á fleiri sviðum og þá yrði flutt nýtt frumvarp sem myndi væntanlega útvíkka gildissvið ákvæðanna. Það hringir ákveðnum bjöllum hjá manni, ekki síst vegna þess að sú grein sem vex hraðast í landinu um þessar mundir og ræður til sín langmest af erlendu starfsfólki er ferðaþjónustan og þar sjáum við dæmin um óeðlilega samkeppni og félagsleg undirboð, dæmi um rútufyrirtæki voru nefnd hér, dæmi um flugfreyjur sem kalla verkfall yfir viðkomandi fyrirtæki í haust, ef ég heyrði rétt í fréttum í kvöld. Þetta er allt saman í þjónustu, innan ferðageirans. Þar hefur maður því miður upplýsingar um að svört starfsemi sé vaxandi og ástandið víða að verða býsna alvarlegt. Það var þannig í gamla daga að menn töldu að ekki þyrfti að þrátta um að það væru iðnaðarmenn og byggingargeirinn þar sem svört starfsemi væri algengust og mest undanskotin. En hvað sýndi þessi könnun á sínum tíma og vinnustaðaheimsóknirnar á árunum 2010–2012? Það sýndi að byggingargeirinn og iðnaðargeirinn höfðu öðlast sterka keppinauta á þessu sviði.
Frú forseti. Mig langaði fyrst og fremst að koma hingað upp til að fagna því að þessu frumvarpi skyldi hafa verið hleypt á dagskrá og þakka þingheimi fyrir það. Ég held að um mjög mikilvægt mál sé að ræða. Það kemur kannski ekki mörgum á óvart en mig langar að koma aðeins inn á nokkur álitaefni sem varða málið sem EES-mál. Enda er það svo eins og hæstv. ráðherra gerði grein fyrir í framsögu sinni að hér er fyrst og fremst um innleiðingu að ræða. Í fyrsta lagi langar mig að benda á að þrátt fyrir að sé eingöngu um innleiðingarmál að ræða eins og hefur verið komist að orði er málið engu að síður gríðarlega mikilvægt. Ég myndi telja að það sýndi ákveðna pólitíska forystu að freista þess að reyna að innleiða þær reglur sem hér um ræðir eins hratt og örugglega og kostur er. Reyndin hefur yfirleitt verið sú hér á landi að innleiðingar hafa frekar dregist en hitt. Mér þykir það því til marks um pólitískan áhuga í framsögu ráðherra að hér skuli reynt að uppfylla þessar skyldur eins fljótt og hægt er. Um efnisatriði málsins og starfsmannaleigur almennt er það svo að að sjálfsögðu hefur starfsemi þeirra valdið nokkrum usla bæði innan EFTA-ríkja og þeirra Norðurlanda sem eiga aðild að ESB. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á að það væri nú alvarlegt í þessu tilviki að Norðurlöndin með sína kjarasamninga væru að þessu marki bundin af evrópskum tilskipunum og jafnvel af sjálfum Evrópudómstólnum. Því er til að svara að í þessu tilviki erum við svo heppin að eiga frændþjóðir innan ESB sem hafa getað barist fyrir því að reglur um starfsmannaleigur hafa verið endurskoðaðar. Sú vinna skilaði m.a. af sér þeirri tilskipun sem hér er verið að innleiða. En að sjálfsögðu eigum við Íslendingar ekki kost á að taka þátt í þeirri löggjafarvinnu. Í þessu tilviki erum við því mjög heppin að eiga hauk í horni þar sem Norðurlandaþjóðirnar eru sem skilar sér í þessari tilskipun. Aðeins um innleiðinguna. Hér er um að ræða samræmingarreglur. Þess vegna verður að fara mjög varlega þegar menn ætla að fara að skoða einhver séríslensk ákvæði því að við verðum að horfast í augu við að við erum partur af hinu Evrópska efnahagssvæði. Á því svæði gilda að mörgu leyti sömu reglur á vinnumarkaði. Nú höfum við svo sem fengið margar góðar reglur í gegnum það samstarf. Við höfum hér á þingi verið að fjalla um t.d. reglur sem varða jafnrétti og jafna stöðu fólks á vinnumarkaði, sem er vel. En alla vega verðum við að fara varlega í að fara að smíða í kringum tilskipunina einhver séríslensk ákvæði sem ekki halda fyrir dómi. Virðulegi forseti. Ég tel þetta mál vera mjög mikilvægt. Ég tel að það hafi verið einstaklega farsæl ákvörðun að hleypa því að á dagskrá. Ég tel þetta mikilvægt og jákvætt skref í rétta átt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég kem hér aðallega til að fletta upp í henni sem sérfræðingi á sviði innleiðinga Evrópureglugerða innan EES-ríkjanna. Eins og nefnt hefur verið liggur fyrir þinginu tillaga til þingsályktunar um starfshóp um keðjuábyrgð sem mælt var fyrir fyrir nokkrum vikum. Þar eru komnar inn umsagnir um málið, sem er nátengt þessu frumvarpi. Í umsögn Samiðnar kemur fram að frá árinu 2011 hafi Samiðn lagt mikla áherslu á lögfestingu keðjuábyrgðar. Í því sambandi hafi mest verið horft til Noregs sem gengið hefur lengst. Þar sé komin mest reynsla á framkvæmd keðjuábyrgðar. Í 13. gr. þess frumvarps sem við ræðum hér er, eins og fram hefur komið, talað um að keðjuábyrgðin nái aðeins utan um starfsemi á ákveðnu sviði atvinnulífsins á meðan 12. gr. tilskipunarinnar, sem er verið að innleiða, er ekki með slík mörk. Aðildarríki hafa samkvæmt tilskipuninni nokkuð frjálsar hendur með þessa innleiðingu, að mér sýnist. Þess vegna langar mig að heyra á hv. þingmanni hvernig dæmi Noregs sé í samanburði við það frumvarp sem hér liggur fyrir. Er hægt að hnika málum aðeins lengra en raunin er, taka til fleiri atvinnugeira eða hvað það er? Teldist það nokkur hindrun ef við gefum okkur að Noregur sé með sambærilegar lausnir?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Nú er það svo reyndar í þessum efnum að Noregur hefur að einhverju leyti átt í útistöðum við eftirlitsstofnanir EFTA-stoðarinnar, bæði Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólinn þegar kemur að reglum um starfsmannaleigur, ég þekki ekki nægilega vel löggjöfina sem hv. þingmaður vísar til til þess að geta lagt mat á hvers eðlis hún er. Ég tel alveg einsýnt að nefndin, fái hún málið til meðferðar, geti borið saman 13. gr. frumvarpsins og 12. gr. tilskipunarinnar til þess að meta hvort svigrúmið sé meira en ella. Aðalinntak ræðu minnar var að benda á að það á að vera útgangspunkturinn en ekki að verið sé að búa til séríslenskar reglur án þess að skoða hvort það samrýmist hinum evrópsku reglum vegna þess að það verður ramminn undir lokin.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég er sammála því að nefndin ætti að skoða frumvarpið vel, bera það saman við þá tilskipun sem stendur til að innleiða, ég velti jafnvel fyrir mér hvort starfshópurinn sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hefur lagt til að verði skipaður til að skoða hlutina í víðara samhengi ætti mögulega erindi, kannski ekki sem bein efnisbreyting á frumvarpinu heldur sem jafnvel bráðabirgðaákvæði við það þar sem í þeirri tillögu felst næsta skref. Þar erum við í rauninni ekki endilega að tala um séríslenskar lausnir, heldur gæti það verið eitthvað sem er fordæmi fyrir, ekki bara innan EES heldur jafnvel hjá Norðmönnum sem eru í sömu stöðu og við. Ég tek því undir með þingmanninum með það.
Frú forseti. Það er gott að þetta mál er komið hér inn þótt ég sé vissulega svolítið undrandi á því að það hafi ekki kannski verið að frumkvæði hæstv. félagsmálaráðherra heldur sé þetta fyrst og fremst innleiðing á EES-reglum, eins góðar og þær geta verið að mörgu leyti, sem snúa að réttindum á vinnumarkaði. Við þekkjum frjálsa för launþega innan EES og að gilda eigi kjör í því landi sem viðkomandi vinnur í. Við þetta hefur verkalýðshreyfingin glímt lengi. Þetta frumvarp sem kemur hér inn finnst mér ekki ganga nógu langt. Hér hefur verið nefnd þingsályktunartillaga okkar Vinstri grænna sem ég er 1. flutningsmaður að ásamt öllum þingflokknum, þar leggjum við til að settur verði á fót starfshópur og starf hópsins taki mið af því að verkkaupar og aðalverktakar beri fjárhagslega ábyrgð á vanefndum undirverktaka á greiðslum opinberra gjalda, kjarasamningsbundinna launa og launatengdra gjalda, trygginga og annarra samningsbundinna greiðslna til launafólks og vegna þess og taki lagabreytingarnar til allra atvinnugreina. Þetta á að ná yfir allar atvinnugreinar. Það er lagt til að ráðherra leggi frumvarpið fram á 147. löggjafarþingi, þ.e. það verði tilbúið í haust. Ég tel að þingmálið okkar, þessi þingsályktunartillaga, sé jafn mikilvægt nú eftir að þetta mál frá hæstv. félagsmálaráðherra er lagt fram sem er eingöngu innleiðing tilskipunar EES og lítur nákvæmlega eins út. Það er engu bætt við eins og ég skil það. Vissulega, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, þá hafa verið viðræður á vinnumarkaði um þessi mál. Þar hafa komið að sveitarfélög og Samtök atvinnulífsins og ASÍ meðal annars. Það hefur komið fram sú gagnrýni að þetta mál sem ríkisstjórnin leggur fram gangi ekki nógu langt. Gagnrýnin hefur komið frá ASÍ, að það hafi verið skilningur þeirra í þessu samstarfi um að koma á keðjuábyrgð, að það væri hægt án þess að til kæmi lagabreyting að taka fleiri aðila vinnumarkaðarins inn í þá löggjöf sem hér liggur fyrir, sem er innleiðing vegna tilskipunar EES. Eins og ég skil það þá þarf lagabreytingu eða nýja löggjöf ef fleiri aðilar verða settir undir keðjuábyrgð. Mér finnst það ekki nógu gott vegna þess að það er svo brýnt að ákvæðin nái til alls vinnumarkaðarins. Þetta er búinn að vera svartur blettur mjög lengi á íslenskum vinnumarkaði og sérstaklega eftir að starfsmannaleigur fóru að vera hluti af íslenskum vinnumarkaði þá hafa þessi vandamál aukist mjög mikið, að stunduð séu félagsleg undirboð og þeim fylgja alls kyns afleiðingar. Verkalýðshreyfingin hefur verið að reyna að ná utan um þetta mjög lengi. Þær umsagnir sem hafa komið um þingmál okkar Vinstri grænna um að setja á starfshóp um keðjuábyrgð eru allar á einn veg, eru sammála um nauðsyn þess að hún nái yfir allan vinnumarkaðinn nema það er neikvæð umsögn frá Samtökum atvinnulífsins. Þar virðist vera einhver tregða við að þetta nái yfir allan vinnumarkaðinn. Við vitum að það er ekki bara í byggingargeiranum og í starfsmannaleigum sem þessi vandi er uppi. Hér er fjöldinn allur af erlendu verkafólki sem vinnur því miður ekki eftir íslenskum kjarasamningum þótt atvinnurekendur þeirra séu þar með að brjóta lög á þessu fólki. Við verðum sem íslenskt réttarríki að tryggja réttindi þessa fólks og það að setja skýra löggjöf um keðjuábyrgð myndi gjörbreyta vinnuumhverfi þess. Ástæða þess að Vinstri græn hafa lagt fram fyrrnefnt þingmál er þetta misferli á vinnumarkaði, það er verið að brjóta gegn skattalöggjöf og það eru líka þau félagslegu undirboð sem beinast sérstaklega að útlendingum og ungu fólki, fólki sem á kannski erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér. Með lögum um keðjuábyrgð verktaka er leitast við að koma í veg fyrir undirboð á vinnumarkaði, brot á ákvæðum kjarasamninga og vinnulöggjöf, félagsleg undirboð og ýmsar tegundir af skattsvikum og jafnvel mansali, en allt eru þetta afleiðingar þess ábyrgðarleysis sem hefur einkennt hluta íslensks vinnumarkaðar undanfarin ár. Svört starfsemi sem þessi felur vitaskuld í sér brot gegn starfsfólkinu sem verður fyrir því að fá ekki laun sín greidd og samfélaginu öllu sem fær ekki sín réttmætu gjöld og grefur jafnframt undan samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja sem rekin eru á eðlilegum forsendum og virða lög um kjarasamninga. Hert lagaumgjörð sem treystir veiku hlekkina í ábyrgðarkeðjunni er öflugasta vopnið gegn félagslegum undirboðum og kennitöluflakki líka. Þess vegna tel ég svo mikilvægt að við sameinumst um að ganga alla leið með þetta. Hér hefur verið nefnt það sem nýjustu fréttir herma, að hér séu mörg dæmi um erlendar rútur, frá Litháen að mig minnir, með starfsfólki sem jafnvel kemur hérna að nafninu til sem ferðamenn og viðkomandi fólki eru borguð allt of lág laun miðað við íslenska kjarasamninga. Eðlilega eru aðrir aðilar á vinnumarkaði sem vinna eftir íslenskum lögum og kjarasamningum ekki samkeppnishæfir við þá erlendu aðila sem koma hér inn með þessum hætti. Það er betra að grípa inn í strax áður en þetta fer að verða keðjuverkandi vandamál og dómínó gagnvart jafnræði og samkeppnisstöðu á vinnumarkaðnum. Ferðaþjónustan hefur auðvitað vaxið gífurlega og þar er þetta líka vandamál. Einnig má nefna atvinnugreinar eins og ræstingar. Ég vitna í viðtal við Halldór Grönvold hjá ASÍ þar sem hann ræðir þessi mál og segir að keðjuábyrgð sé við lýði víða í Evrópu. Í Noregi nái hún til byggingariðnaðar, mannvirkjagerðar og ræstinga. Við vitum það að hér á Íslandi er orðinn ansi stór hluti fólks sem er af erlendum uppruna og kemur hérna jafnvel tímabundið og vinnur við ræstingar. Við þurfum að tryggja þessu fólki eðlilegt vinnuumhverfi og þau laun sem íslenskir kjarasamningar segja til um. Það kom fram í umsögn embættis skattrannsóknarstjóra við mál okkar Vinstri grænna um keðjuábyrgð að 22 verktakafélög séu nú til rannsóknar hjá embættinu vegna gruns um að þau hafi reynt að komast undan lögbundnum skattgreiðslum með því að koma ábyrgð á greiðslum skatta yfir á undirverktaka. Samanlögð upphæð þessara mála nemur 2 milljörðum, sem sýnir hversu mikið er í húfi og hvað samfélagið getur verið að tapa miklum tekjum til sameiginlegra verkefna, fyrir utan svikin við launafólk. Eins og hefur líka komið fram hérna í umræðunum eru nokkrir stórir verkkaupar hér á landi sem hafa þegar sett ákvæði um keðjuábyrgð í samninga sína, það er auðvitað til fyrirmyndar. Það eru m.a. Landsvirkjun, Ríkiskaup, Reykjavíkurborg og Akureyrarbær, sem hafa viðurkennt að þetta sé mjög mikilvægt og nauðsynlegt. Málið hefur verið tekið upp í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Það er mjög mikilvægt því það er ólíðandi að hér séu stunduð félagsleg undirboð og skattstuldur eigi sér stað gagnvart samfélaginu. Ég tel að þetta mál þurfi góða og efnislega umfjöllun í velferðarnefnd og kalla þurfi fram vilja launþegahreyfingarinnar og kalla fram hvers vegna Samtök atvinnulífsins vilja ekki að þetta nái yfir allan vinnumarkaðinn. Hvað hræðast menn í þeim efnum? Vilja ekki allir að fyrirtækin vinni á sama grunni og séu samkeppnisfær, allir séu með sín mál á hreinu og borgi eftir viðkomandi kjarasamningum, engin mismunun sé á ferðinni og ekki látið líðast að einhverjir undirverktakar svíni á sínu starfsfólki? Stór og vönduð fyrirtæki eiga auðvitað ekki að fá þann stimpil á sig að vera með undirverktaka sem greiða langt undir lágmarkslaunum og brjóta á launþegum sínum. Það vill auðvitað ekkert alvörufyrirtæki leggja nafn sitt við það. Þessi fyrirtæki sem ég nefndi áðan hafa sýnt frumkvæði í að taka þetta upp og eflaust eiga fleiri fyrirtæki eftir að gera það vegna þess að það er ákveðið heilbrigðisvottorð fyrir viðkomandi fyrirtæki að það setji ekki nafn sitt við aðila sem svíkja undan skatti, brjóta á verkafólki og eins og því miður hefur komið í ljós hér hefur mansal jafnvel verið undirliggjandi. Ísland er auðvitað orðið hluti af hinum stóra alþjóðlega vinnumarkaði, vinnuafl flæðir milli landa. Þegar Íslendingar fara til annarra landa og vinna þar, hvort sem það er tímabundið eða til frambúðar, þá treysta þeir því varðandi lagaumhverfi og kjarasamninga að þeim sé tryggð sú umgjörð sem er að lágmarki í viðkomandi landi. Það kom fram í fréttum eins og nefnt hefur verið hér að flugfreyjur hjá ákveðnu flugfélagi eru á miklu lægri launum en kjarasamningar hjá okkar flugfreyjufélagi kveða á um. Flughöfnin hjá viðkomandi flugfélagi er frá Íslandi, svo auðvitað er það skylda að þær flugfreyjur og flugliðar njóti sömu kjarasamninga og gilda á Íslandi. Menn þurfa alls staðar að vera á varðbergi. Ég tel mjög mikilvægt að þetta mál sé tekið upp heildstætt og unnið vel. Þingmál okkar Vinstri grænna verði unnið samhliða og menn gangi alla leið öllum til hagsbóta.
Virðulegi forseti. Ég rak augun í margt í þessu frumvarpi og þakka ræðu hv. þingmanns. Í frumvarpinu er talað um að núverandi hlutfall erlendra starfsmanna hér á landi sé 10,3% af vinnumarkaði og hafi aldrei verið meira. Innan fjárlaganefndar hefur verið talað um að það sé jákvætt merki að vinnuaflið sé flæðandi og að það minnki að einhverju leyti spennuna á markaðnum. Ég hef áhyggjur af því hversu stór hluti þetta er af hagsveiflunni, af því að við höfum ákveðnar skatttekjur af rosalega mörgum erlendum starfsmönnum. Ef þeir fara úr hagkerfinu, ef fer að þrengja að, bremsar það ekki alla hagsveifluna niður í ekki neitt? Þá erum við að hverfa frá þeirri fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem við erum að vinna eftir og við höfum komist að því að er rosalega viðkvæm gagnvart þeim hagtölum sem hún er miðuð við. Allt umfram það er náttúrlega alveg frábært, en ef við náum ekki þeim hagtölum sem áætlunin byggir á þá erum við í dálítið vondum málum. Ég er að velta því fyrir mér hvaða áhrif þessi löggjöf hefur á þennan vinnumarkað, hvort viðkomandi fyrirtæki sjái sér ekki kleift [[Forseti hringir.]]að vinna hér lengur og fari þá bara. Að sjálfsögðu viljum við ekki að þau séu að undirbjóða eins og þau gera [[Forseti hringir.]]og við viljum ekki þannig skatttekjur. En það vantar, finnst mér, greiningar á því hvort þetta hafi einhver slík áhrif eða ekki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Það kom fram að hér eru 26 starfsmannaleigur og auðvitað er gífurleg þensla hér, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Úti á landsbyggðinni hefur flóðbylgju þenslunnar ekki borið að landi. Kannski væri ánægjulegt ef hún færi að jafnast út þessi þensla, þá væri kannski meira jafnvægi hér og ekki hætta á hagsveiflum eins og við erum hrædd við. Við treystum kannski ekki þessari fjármálaáætlun þar sem hún byggist á ákveðnum væntingum um áframhaldandi hagvöxt sem getur verið mismunandi góður eftir því á hverju hann byggist. Launþegahreyfingin hefur allt frá 2011 verið að skoða þessi mál. Ég á von á því að hún eigi í fórum sínum ýmsar upplýsingar og greiningar á stöðunni. Ég held að við megum alls ekki vera kynnt þannig á vinnumarkaði, eða a.m.k. ekki á vinnumarkaði innan EES, að við séum þannig land að við látum okkur í léttu rúmi liggja hvernig kjarasamningum er framfylgt. Við viljum ekki þannig aðila inn í landið. Það þarf að sýna á þau spjöld strax, að þeir séu ekki æskilegir. Menn verða að vinna eftir þeim lögum og reglum sem fylgja íslenskum vinnumarkaði og þannig er það bara. Það er ekkert flóknara en það. Atvinnulífið verður að horfast í augu við það að við búum hér við lögbundna kjarasamninga sem aðilar vinnumarkaðarins hafa skrifað undir og þá skiptir uppruni þess sem á í hlut engu máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir áminninguna, því að ég var á leiðinni þangað með fyrirspurnina. Það er ákveðin þensla, eins og hefur oft komið fram, hér á höfuðborgarsvæðinu en kannski minni úti á landsbyggðinni. En þessi rútufyrirtæki sem eru að koma með Norrænu byrja væntanlega þar. Ég velti fyrir mér hvort þetta hafi kannski einhver dempandi áhrif á þenslu úti á landi vegna þess að þjónustan er væntanlega meiri þangað, alla vega í rútuferðunum. Þá veltir maður fyrir sér hvort og hvert útsvarið skilar sér, ef þjónustan er að mestu leyti til veitt úti á landi en kemur frá Norrænu. Ég veit ekki hvernig fyrirtækin staðsetja sig sem koma hingað með erlenda starfsmenn eða hvernig því er háttað. Þetta held ég að sé mjög áhugaverð spurning og nauðsynleg fyrir sveitarfélögin. Fá þau útsvar sitt af tekjum þeirra starfsmanna sem eru að koma hingað? Ég sé það ekki í fljótu bragði. Við fengum þetta þingskjal klukkan fjögur og þetta eru sextíu og eitthvað blaðsíður, maður er að komast í gegnum þetta allt smám saman. Það lýsir, held ég, vandamálinu við að koma svona frumvarpi inn á síðustu stundu, sérstaklega svona stóru, að það eru alltaf að koma nýjar og nýjar upplýsingar í ljós af því maður hefur haft minni tíma til að undirbúa sig fyrir svona mál. Þetta er eitthvað sem mér finnst alveg augljóslega vera stór hola í málinu ef það vantar að svara þessum spurningum.
Frú forseti. Það er margt til í þessu. Þetta mál kemur auðvitað seint fram og það er erfitt að gera kröfu til þess að það sé afgreitt á þeim örfáu þingdögum sem eftir eru, þetta er viðamikið mál. Þó að um sé að ræða innleiðingu á tilskipun þá nær málið til sex annarra lagabálka. Það þarf auðvitað að rýna þetta mjög vel. Þess vegna hefði ég haldið að skynsamlegt væri að nota sumarið, koma á fót starfshóp, eins og við Vinstri græn leggjum til í tillögu okkar, og ná heildstætt utan um málið. Þá gætum við lagt fram vandað mál í haust sem næði utan um allan vinnumarkaðinn og skoðaði allar hliðar þessa máls. Ég held að það væri mjög í anda vandaðra vinnubragða að engu væri kastað fram í fljótræði til að bæta málið. Varðandi rútur sem koma með Norrænu og eru hér í stuttan tíma og fara aftur, og eru með starfsfólk á allt öðru kaupi en kjarasamningar okkar gera ráð fyrir, þá er það vissulega mikið vandamál. Þetta gerir íslensku rútufyrirtækin ósamkeppnishæf. Auðvitað sér maður það fyrir sér að aðilar á Austfjörðum byggi sig upp í þeim geira svo að þeir geti sinnt komu ferðamanna til landsins og þeim rútum sem koma hingað löglega og eru með allt á hreinu í starfsemi sinni. Það þarf að sjá til þess að farið sé eftir lögum á íslenskum vinnumarkaði svo að aðrir sitji við sama borð og þau. Annað er óásættanlegt.
Frú forseti. Ég vil ítreka að ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina á þessu flókna máli, innleiðingarmáli. Mig langar aðeins til þess að byrja á því að rifja það upp hvernig við Íslendingar vöknuðum við vondan draum hér á Kárahnjúkaárunum þegar allt umhverfið var allt í einu gerbreytt. Í stað þess að ný virkjunarframkvæmd þýddi mikla vinnu í heimabyggð, mikil umsvif, hátt kaup og vertíðarblæ þar sem allir græddu, þá blasti allt önnur staðreynd við. Það voru komnar erlendar starfsmannaleigur sem ekki aðeins tóku vinnu frá heimamönnum eða Íslendingum, heldur undirbuðu allt sem hægt var að undirbjóða. Tryggingar, ég tala nú ekki um launin, réttur til veikinda og hlés frá vinnu, allt var þetta þverbrotið, hlutir og atriði sem verkalýðshreyfingin hafði barist fyrir jafnvel áratugum saman og oft orðið að fórna töluverðu til þess að ná því fram. Allt var þetta fyrir bí og lagt til hliðar, var marklaust þegar hingað voru fluttir í heilum flugförmum verkamenn frá Kína, frá Portúgal og frá Ítalíu, svo eitthvað sé nefnt. Gagnvart þessu verkafólki var engin virðing hvað varðaði aðbúnað, veikindarétt eða annað. Við þekkjum kannski ekki enn þá andstyggilegustu mynd þessa nútímaþrælahalds þar sem, eins og upplýst hefur verið um meira að segja í Svíþjóð og Noregi, ég tala nú ekki um í öðrum Evrópulöndum, fluttir eru heilu hóparnir af fólki til þess að vinna einhæf störf í landbúnaði eða í verksmiðjum og það er allt tekið af þeim, meira að segja passinn. Í rauninni er „ídentítetið“ tekið af fólkinu, það er í rauninni ekki lengur til. Það er svo dapurlegt að þetta nútímaþrælahald er miklum mun víðtækara á alþjóðavísu en þrælahaldið var hér í eina tíð. Þræll í dag er svo lítils virði. Þegar farið var í þrælastríðið í Bandaríkjunum voru þrælar mikils virði, þeir voru dýrir. Eigendurnir fóru vel með þá, pössuðu að drepa þá ekki með vinnu. Það er annað uppi í dag. Því miður eru mýmörg dæmi. Við vöknuðum upp við vondan draum í Kárahnjúkaævintýrinu 2007 og sem betur fer hefur mikið vatn runnið til sjávar síðan. Brugðist var við, ekki aðeins með löggjöf heldur voru það kannski fyrst og fremst aðilar vinnumarkaðarins sem tóku sig saman. ASÍ og Samtök atvinnulífsins lögðu fram tillögur á árinu 2006, sem seinna voru svo staðfestar í lögum nr. 45/2007, um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja, ég man nú ekki hvað hæstv. ráðherra kallaði þennan hóp áðan. Við erum sem sagt með lög frá 2007, en þau hafa alls ekki haldið í við þróunina. Hæstv. ráðherra sagði hér áðan að við værum nokkrum skrefum á undan þróuninni og vísað til þess að við værum ekki orðin of sein að innleiða þessa tilskipun, eins og það sé einhver mælikvarði. Því miður erum við á eftir þróuninni. Það sýnir sig best í því að stærstu sveitarfélögin hér, eins og Reykjavíkurborg og Akureyrarbær, og öflugustu fyrirtækin í landinu, eins og Landsvirkjun og Ríkiskaup, hafa tekið málin í eigin hendur, hafa ekki viljað bíða eftir löggjafanum, hvað þá eftir einhverri tilskipun frá Evrópska efnahagssvæðinu. Það sem þessir aðilar hafa lagt upp með í sínum samningum og ákvörðunum er miklum mun víðtækara en það sem um ræðir í þessu frumvarpi, eins og hefur verið rætt. Ég get nefnt að fram kom á ársfundi Landsvirkjunar hér á dögunum að þar tekur keðjuábyrgðin til verksamninga, vörusamninga og samninga um kaup á þjónustu. Hér erum við að tala um keðjuábyrgð bara í byggingariðnaði og mannvirkjagerð, af því að svo segir í einhverjum tilskipunum frá Evrópu. En hvað er keðjuábyrgð? Ég held að menn verði aðeins að átta sig á því að það er ekki bara að einhver hlaupi til og ábyrgist laun, það er ef þau eru vangoldin. Keðjuábyrgðin er í rauninni sú að aðalverktaki, sá sem gerir samninginn um sölu á vinnu, ber ábyrgð á því að samningar sem hann gerir við sína undirverktaka og undirverktakarnir við sína verktaka séu í fullu samræmi við lög í landinu og þá kjarasamninga sem um ræðir. Það er ekki einboðið, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon benti réttilega á hér áðan, að innleiðing þessarar tilskipunar getur verið túlkuð á þann hátt að reglur sem þeir aðilar sem ég nefndi og fleiri hafa sett sér og eru víðtækari en frumvarpið hér gerir ráð fyrir, verði ekki túlkaðar sem samkeppnishindrun og mönnum gert að draga í land með þær. Mig langar til þess að koma aðeins að umhverfinu í kringum okkur áfram vegna þess að hæstv. ráðherra sagði að við værum á undan þróuninni. Hv. þm. Dóra Tynes nefndi hér áðan að við þyrftum að fara varlega í sakirnar, við yrðum að gæta okkur á því að fara ekki lengra, stíga ekki stærri skref en gert væri ráð fyrir í Evrópuréttinum. Þá vil ég minna á að samningsrétturinn er enn þá frjáls. Það gilda enn frjálsir kjarasamningar í landinu. Aðilar vinnumarkaðarins, sérstaklega ASÍ og líka Samtök atvinnulífsins, hafa skorið upp herör gegn félagslegum undirboðum á íslenskum vinnumarkaði og hafa lagt mikið fram, bæði til umræðunnar og á vettvangi þar sem slík undirboð eru í gangi. Ég held sem sé að þetta þurfi ekki allt að koma með innleiðingum frá tilskipunum frá Evrópusambandinu. Við getum gert betur. Ég minni á að árið 2010 var innleidd í Noregi löggjöf sem felur í sér sameiginlega eða samfélagslega ábyrgð verktaka og undirverktaka, þannig að menn geta lagt fram kröfu um leiðréttingu ef undirboð eru í gangi. Á árinu 2014 var í Svíþjóð gert samkomulag aðila á vinnumarkaði um keðjuábyrgð. Þar er ekki lagasetning. Þetta samkomulag hefur í rauninni stöðu kjarasamnings. Það gildir að vísu aðeins enn sem komið er í byggingariðnaðinum sem greiðir í sjóð til þess að standa straum af launaleiðréttingum. Ég nefndi áðan að það gæti verið túlkað sem samkeppnishindrun ef menn ganga lengra en þessi tilskipun gerir. Ég vil nefna það að Landsvirkjun hefur þegar gert yfir 50 samninga við birgja og samstarfsaðila með ákvæðum um keðjuábyrgð. Enn og aftur vísa ég til þess sem fram kom á ársfundi fyrirtækisins. Frú forseti. Mig langar til þess að fara aðeins inn á það sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir spurði hér um fyrr í umræðunni, vegna þess að við erum ekki eyland í þeim skilningi að það sama gerist á íslenskum vinnumarkaði og annars staðar í heiminum. Við lesum í dag fréttir af Primera Air. Flugfreyjufélag Íslands samþykkti í dag vinnustöðvun hjá þessu félagi og hún á að taka gildi 15. september nk. Vinnustöðvunin var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum, hverju einu og einasta sem greitt var í atkvæðagreiðslunni. Það er ekkert sérstakt við að boðað sé verkfall á Íslandi, er það? Nei, en í þessu tilfelli er það sérstakt vegna þess að þarna er flugfreyjufélagið með stuðningi ASÍ og í samvinnu við ASÍ að vinna gegn félagslegu undirboði á þessum markaði vegna þess að flugfreyjurnar sem starfa í flugvélum þessa fyrirtækis, sem er með starfsstöð hér á Íslandi, eru á vegum lettneskrar starfsmannaleigu og eru með miklu lægra kaup. Það er undir lágmarkslaunum á Íslandi, ég tala nú ekki um réttindi eins og veikindarétt eða annað sem kjarasamningar tryggja. Þetta er nákvæmlega það sama og er að gerast með rúturnar sem við ræddum hér fyrr í dag. Það þarf virkilega að bregðast við. Mér er til efs að það frumvarp sem hér er til umræðu dugi í því sambandi. Ég hvet þess vegna eindregið til þess að tillaga þingflokks Vinstri grænna, sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir er 1. flutningsmaður fyrir, verði samþykkt. Hún er komin vel áleiðis í vinnu í nefndinni, komnar eru fram umsagnir og annað. Það er nauðsynlegt að bregðast við með þeim hætti sem þar er lagt til, að skipaður verði starfshópur sem fái það hlutverk að semja lagafrumvarp um keðjuábyrgð, þá á öllum sviðum vinnumarkaðarins. Ef menn komast að þeirri niðurstöðu að það megi ekki vegna einhverra EES-ákvæða er ég nokkuð viss um að aðilar vinnumarkaðarins muni, á sama hátt og gerðist í Svíþjóð, vera viljugir til þess að taka höndum saman og semja, gera samning um slíkt. Það er miður að þetta frumvarp hefur verið kynnt sem frumvarp um keðjuábyrgð. Ég verð að segja að það vekur að einhverju leyti falskar væntingar. Við höfum rætt það hér í kvöld hversu takmarkað frumvarpið er í rauninni. Það snýr bara að erlendum starfsmönnum, sem sagt einyrkjum á eigin vegum, mönnum á vegum starfsmannaleigu og þeirra sem eru starfsmenn erlendra fyrirtækja hér á landi. Því miður hafa menn sannarlega sett kíkinn fyrir blinda augað þegar kemur að því að menn geti keypt ódýra þjónustu, eins og ég hef bent á og fleiri hér. Þannig eru það innlendar ferðaskrifstofur sem kaupa þjónustu af þessum útlendu rútufyrirtækjum á 50% lægra verði en gerist á íslenskum markaði að öðru leyti. Á sama hátt er það staðreynd með Primera Air, eins og Flugfreyjufélag Íslands bendir á í tilkynningu í dag, að þar er fyrirtæki sem er með starfsstöð á Íslandi sem notfærir sér þetta ástand og semur við lettneska starfsmannaleigu um miklum mun lægra kaup. Þannig að við erum ekkert einstök í þessu hér. Það þarf að koma böndum á þetta yfir allan vinnumarkaðinn. Þetta frumvarp er gott að sínu leyti, en það gengur ekki nógu langt.
Virðulegi forseti. Mjög ánægjulegt er að eiga orðastað við hv. þingmann, man alltaf eftir fyrstu kynnum okkar þar sem ég leiðrétti leturgerð á tölvu hv. þingmanns hérna fyrir nokkrum árum og gat þá veitt af viskubrunni mínum um þau mál. Ég vonast til að fá svipað endurgoldið í þessu því að ég hef mjög mikinn áhuga á hluta ræðu hennar um þennan þrældóm, eða í rauninni þennan efnahagslega þrældóm sem við í rauninni búum dálítið við í dag. Þetta á ekki bara við um erlendar starfsmannaleigur sem koma hingað og undirbjóða laun, þetta á líka mjög mikið við á innlendum vinnumarkaði þar sem við erum með ákveðna láglaunastefnu á mörgum sviðum. Það er rosalega stór hluti Íslendinga sem er fastur í þeirri hringrás að verða að vinna til að geta lifað af og verða sér úti um vinnu víðar en á einum stað og því um líkt. Vissulega búum við við mjög breyttan heim. Þessar aðstæður verða í rauninni til vegna hans. Meiri sjálfvirkni, stærri heimur, það er meira flæði vinnuafls og hugmynda. Það er ákveðin togstreita einmitt á milli þessara starfa sem er hægt að sjálfvirknivæða þar sem eru mögulega lág laun eða aðrar lausnir til. Ég hefði áhuga á að útvíkka aðeins þessa umræðu með tilliti til þessa lagafrumvarps og þeirra aðstæðna sem það á að laga. Er það í alvörunni að laga þetta vandamál? Er þetta ekki einmitt vandamál líka sem við þurfum að taka á á [[Forseti hringir.]]innlendum vinnumarkaði?
Frú forseti. Jú, ég er á því að við þurfum að taka til í okkar eigin ranni, ekki bara gagnvart erlendum starfsmönnum hér. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að lágu launin í þessu landi eru fyrir neðan allt velsæmi. Það á kannski sérstaklega við um hefðbundin kvennastörf í umönnunargeiranum og í ræstingum og slíku, en það á líka við um þá sem þiggja samfélagslaun frá Tryggingastofnun eða frá lífeyrissjóðum. Það er margt sem plagar þetta samfélag okkar þó að það sé mjög gott að öðru leyti. Hér er allt of langur, hér er allt of [[Gripið fram í.]]já, vond ríkisstjórn, [[Gripið fram í: Hvaða, hvaða.]]það er vond ríkisstjórn, það er rétt, ég þakka ábendinguna, en það er líka of langur vinnudagurinn hérna og of löng vinnuvikan. Við gefum ekki fjölskyldum og börnum nægilegt tækifæri til þess að njóta lífsins og dagsins og vikunnar og mánaðanna vegna þess að það er hálfgerð vinnuþrælkun í gangi hér. Við erum ægilega gjörn á það, Íslendingar, að afsaka allt með vinnu. Nei, ég má ekki vera þessu, ég þarf að vinna. Bara þessi setning, ég þarf að vinna, afsakar alveg ótrúlega margt á Íslandi en ekki endilega annars staðar. Þar þykir ekki gott að vera vinnualki eins og kannski þykir heldur of fínt hér hjá okkur.
Virðulegi forseti. Það er einmitt merkilegt að það er mjög lágur Gini-stuðull á Íslandi þar sem ekki er mikill margfeldismunur á milli lægstu og hæstu launa. Það er ekkert rosalega langt síðan ég var í þeim sporum að vera á lægstu launum, þannig að ég sé það bara á mínum eigin launaseðli hvað það þarf í rauninni lítið í viðbót til að ná þessu efnahagslega frelsi sem á allt að snúast um. En við náum því samt ekki af einhverjum undarlegum orsökum. Ég hef oft orðað það á þann hátt að … datt aðeins út í seinni parti ræðunnar … við erum svo stutt frá því að vera samfélagið fyrir 100 árum síðan, en samt erum við svo [[Forseti hringir.]]ólíkt samfélag þó að við sem menn séum nákvæmlega eins. Það er dálítið áhugavert einmitt að mennirnir [[Forseti hringir.]]breytast miklu hægar en samfélagið. Alþingi er í þessum aðstæðum langt á eftir þessum heimsbreytingum sem við höfum verið að upplifa að undanförnu og [[Forseti hringir.]]þetta lagafrumvarp er dæmi um það einmitt hvað við erum langt á eftir í að reyna að ná [[Forseti hringir.]]lestinni.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutíma.
Frú forseti. Það er rétt, við erum aftarlega á merinni. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það vantar víða síðustu krónurnar. Það má ekkert út af bregða hjá stórum hluta í samfélaginu. Bíllinn má ekki bila, tönn má ekki brotna, þá er allt í uppnámi. Misskipting hefur því miður farið vaxandi hjá okkur og menn standa frammi fyrir því að geta ekki veitt börnunum sínum það sem þau þó helst vildu; tækifæri til að stunda íþróttir eða tónlistarkennslu eða annað listnám meðfram skólanum. Þetta er auðvitað ljóður á okkar annars ágæta samfélagi. Þetta frumvarp sem við ræðum hér breytir þessu ekki, en með samstilltu átaki er hægt að breyta viðhorfunum á vinnumarkaðnum, en það þarf fyrst og fremst pólitískan vilja til þess að minnka misskiptinguna í samfélaginu en ekki auka hana eins og því miður er gert nú.
Virðulegi forseti. Það er mín skoðun að sumir sögulegir harmleikir séu þess eðlis að þeim sé ekki endilega greiði gerður með að líkja þeim saman við aðra hluti sem okkur þykja einnig slæmir. Þess vegna hnaut ég eilítið um þann hluta í ræðu hv. þingmanns þegar hún nefndi þrælahald og þegar hún nefndi fullyrðingu sem mætti að einhverju leyti skilja sem svo að það hafi nú vel verið hugsað um þræla á sínum tíma vegna þess að þeir hafi verið verðmætir. Ég ætla ekki að þykjast halda því fram að þingmaður hafi með einhverju móti verið að bera blak af því sem þar átti sér stað, en hins vegar er mér það eilítið til efs að slíkur samanburður sé endilega heppilegur fyrir þessa umræðu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sé raunverulega þeirrar skoðunar að aðstæður stórs hóps þeirra útlendinga sem kannski flytja hingað til lands eða eru jafnvel fluttir séu með einhverju móti sambærilegar eða jafnvel verri og þær aðstæður sem umræddur þjóðfélagshópur lifði við vestan hafs á sínum tíma. Mig langar að fá viðbrögð þingmannsins við þessum hugleiðingum mínum.
Frú forseti. Það hrökkva margir við þegar þessar aðstæður á vinnumarkaði eru nefndar nútímaþrælahald. Það er ekki alltaf sem nefna má hlutina réttum nöfnum. Það sem ég var að vekja athygli á, ég var ekki að bera blak af þrælahaldi hvorki fyrr né síðar og alls ekki nú, en það sem ég var að vitna til er erindi sem var flutt í fundarsal Þjóðminjasafnsins fyrir tveimur árum eða svo þar sem var dreginn upp þessi samanburður annars vegar á mati á verðmæti eins þræls þá og aftur nú. Það var evrópsk stofnun sem gaf út þessar tölur. Nú kann ég ekki lengur að rekja nákvæmlega hvað það var, en þetta var sláandi samanburður. Dæmi voru dregin upp um árstíðabundin störf, m.a. kafara, ungra drengja sem eru látnir kafa eftir tilteknum skeljum, en þegar vertíðin er búin þá eru þeir bara skildir eftir á eyjunni. Svona dæmi, skiljiði, voru dregin þarna upp. Það var það sem ég var að nefna. Ég var alls ekki að bera blak af þrælahaldi. Við fordæmum þrælahald, bæði í þátíð og nútíð, og ég tala nú ekki um framtíð. Við skulum bindast samtökum um að koma í veg fyrir það.
Virðulegi forseti. Þá hef ég aðeins betri skýringar á hugmyndum hv. þingmanns. Hún var þá að tala um perlukafara. Ég sé kannski ekki að það sé beinlínis tengt þessari umræðu. Það sem mig langar örlítið að koma að og það sem ég er að reyna að segja er að orðtök sem við tökum og þær samlíkingar sem við drögum upp hafa eilítið áhrif á þau viðbrögð sem við sýnum við tilteknum þjóðfélagsmeinum. Ef sú staða er raunveruleg að á Íslandi tíðkist í stórum stíl einhvers konar þrælahald sem er að einhverju leyti sambærilegt því sem þekktist þá þurfum við ekki betri lög um keðjuábyrgð, þá er eitthvað allt annað og meira sem við þurfum að gera. Þarna var fólk flutt nauðugt á milli landa í stórum stíl. Ef það er tilfellið, þá er það ekki endilega það að verktaki beri ábyrgð á undirverktaka sem er það mein sem við þurfum að berjast við, heldur eitthvað allt, allt annað.
Frú forseti. Ég get verið sammála hv. þingmanni um að mikilvægt er að vanda orðaval og það má alls ekki gengisfella orð eins og þrælahald. Það var ekki ætlun mín hér. Ég var aðeins að vekja athygli á því að við höfum ekki séð það versta hér á landi í þeim málum sem við erum að fjalla um hér, sem er nauðungarflutningur, ég kalla það nauðungarflutning þegar menn eru ekki frjálsir að því að fara til baka vegna þess að þeir hafa ekki einu sinni passann sinn, þeir hafa ekki nafnið sitt, eins og tíðkast hefur í Danmörku, og búið er að skrifa mikið um. Þar er beinlínis gert út á velferðarkerfið, menn eru látnir sækja í það, sótt er um bætur og greiðslur í nafni viðkomandi án þess að þeir njóti þess á einn eða annan hátt. Við þurfum bara að vera á varðbergi. Það er ekki gott að hægt sé að „legitimisera“, ef ég má segja sem svo, undirboð, félagsleg undirboð á vinnumarkaði, með starfsmannaleigum [[Forseti hringir.]]eða nútímaþrælahaldi eins og við þekkjum frá Norðurlöndunum alla vega.
Virðulegur forseti. Sá sem hér stendur þekkir ekki gjörla og ítarlega til þess frumvarps sem við erum að fjalla um hér í kvöld. Þetta er EES-tilskipun sem okkur ber að innleiða og við höfum sennilega litla möguleika á að hafa áhrif á innihald þess eins og það lítur út, a.m.k. ekki efnislega. Við erum aðilar að EES. Okkur ber að innleiða þessa tilskipun og við höfum verið sein til þess í þau 25 ár sem við höfum verið aðilar að því samstarfi, við höfum að jafnaði verið heldur sein til að innleiða tilskipanir sem okkur ber að innleiða, eins og það hefur nú veitt okkur mikla velsæld að vera í þessu samstarfi. Það hafa nefnilega umtalsverðar félagslegar bætur, réttindabætur og vinnuréttarleg atriði borist okkur að utan. Því verður ekki neitað. Varðandi það sem við köllum keðjuábyrgð þá er það nú svo að það er sama hversu þykka doðranta af reglugerðum við samþykkjum, þingsályktunartillögur eða þess vegna lög sem við búum til ef vilji og ásetningur til að fara á svig við þessar reglugerðir og þennan ramma sem við setjum okkur er fyrir hendi. Því miður er hann einbeittur meðal Íslendinga, ekki eingöngu útlendinga. Við þurfum að rækta með okkur betra siðferði, meiri mannvirðingu. Um það snýst þetta að hluta til.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð að segja að mér er slétt sama hvaðan gott kemur í þessum efnum. Ég er ekki að efast um þetta mál vegna þess að það sé innleiðingarmál, langt í frá. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er margt sem við höfum notið úr Evrópuréttinum og verið þess vegna á undan þróuninni annars hér, en það á ekki við í þessu efni að mínu viti. Okkur ber að innleiða þetta, það er rétt. Við skulum gera það, en við skulum vanda okkur. Mér finnst einhvern veginn að í umræðunni í dag og með því að hér voru veitt söguleg afbrigði þá hafi þingið sýnt þann vilja til að innleiða þessa tilskipun. Það sem við erum aðeins að benda á hér er að það þarf meira til. Það vill svo til að Vinstri græn, þingflokkur Vinstri grænna, hefur lagt þinginu í hendur verkfæri til þess að gera betur, þingsályktunartillögu sem er komin vel á veg í vinnslu í velferðarnefnd og væri hægt að samþykkja fyrir þinglok ef menn vilja í alvöru breyta einhverju í þessum efnum.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir ítarlega og vandaða yfirferð, og öðrum þeim hv. þingmönnum sem hafa komið að málum hér í dag. Það er augljóst að það er mikil þekking og reynsla sem menn hafa af þessum málefnum. Þetta hefur verið talsvert mikið í umræðunni undanfarna mánuði og misseri og jafnvel ár. Ég fyrir mitt leyti styð þá tillögu sem fram er komin, þingsályktunartillögu sem fram er komin af hálfu Vinstri grænna, um starfshóp um keðjuábyrgð. Mér finnst það skynsamleg tillaga að nota sumarið jafnvel til að ganga betur frá þessu frumvarpi, en að við gætum ef okkur er full alvara samþykkt þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að vekja athygli þingheims á nýju blaðformati sem þingskrifstofan býður upp á. Þetta er komið út úr A-formatinu, ég veit ekki hvort þetta er tilraun til að koma okkur aftur á það stig að búa til rollur, eða hvað það hét; hér eru gerðar kröfur um að við séum tiltölulega gamaldags í klæðaburði þannig að það getur verið að þetta sé tilraun til þess, ég veit það ekki. Frú forseti. Þetta er mikilvægt mál sem hér er komið fram þó að seint sé. Markmiðið er mjög göfugt, þ.e. að tryggja laun og önnur kjör erlendra starfsmanna sem sendir eru tímabundið til Íslands. Það kemur fram að málið er unnið í samstarfi við ASÍ, BHM, BSRB, Samband íslenskra sveitarfélaga, ef ég man rétt, Samtök atvinnulífsins og í samvinnu við fjármálaráðuneytið, líklega. Málið er hins vegar flókið og vandmeðfarið. Hér hefur margoft komið fram og jafnvel í flestum ræðum að það gangi ekki nógu langt. Íslenska þjóðin er fámenn og við erum mjög háð því, í því sveifluhagkerfi sem við búum við, að fá hingað erlenda starfsmenn. Mig minnir að lægst hafi þetta hlutfall verið á síðustu árum 8,4% árið 2008 og nú er það komið upp í 10,3%. Það er alveg viðbúið að þetta geti orðið enn meira á því uppbyggingarskeiði sem ekki sér fyrir endann á þrátt fyrir að ríkisstjórnin mætti kannski gera enn betur í innviðauppbyggingu. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að við ræðum þessi mál og tryggjum réttindi þeirra sem hingað koma til starfa, auðvitað fyrst og fremst til að gæta að mannréttindum þannig að við stöndum undir nafni sem siðað samfélag, en ekki síður til að vernda íslenskt launafólk. Félagsleg undirboð er fyrirbrigði sem sjálfsagt hefur alltaf þekkst en er að færast í aukana. Ég var fyrir tveimur mánuðum í Noregi á fundi með systurflokkum Samfylkingarinnar á Norðurlöndunum. Þar voru tvö mál helst á dagskrá; annað þeirra var framtíðin og hvernig hún er að gjörbreyta öllu umhverfi launamanna og þátttöku á vinnumarkaði, og ekki síður þeim félagslegu undirboðum sem grassera. Það er hárrétt, sem kom fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að þetta einskorðast ekkert við byggingariðnaðinn þó að hann hafi kannski verið mest áberandi í þessu sambandi í aðdraganda hrunsins. Ég man, af því að ég vann nú sjálfur í þeim geira, að það fór býsna mikið í taugarnar á mér að það var alveg sama um hvaða atvinnugrein var rætt, þegar frétt var um brot gegn starfsmönnum sá maður alltaf dinglandi byggingarkrana í mynd. Ég tók einmitt eftir því í fréttum í síðustu viku, þegar verið var að fjalla um nákvæmlega þetta sama mál, brot gegn erlendum starfsmönnum, í því tilfelli jafnt í ferðaþjónustunni sem öðru, að áfram dinglaði byggingarkrani á fullu í mynd. Auðvitað er ástæða fyrir því að hann er orðinn symból fyrir þetta, en við þurfum að gæta okkar á því að þetta á sér ekki bara stað þar. Þetta er víðar. Eins og kom fram í sömu ræðu og ég vitnaði í áðan eru miklar líkur og hætta á að þetta geti ekki síður grasserað í þeirri atvinnugrein sem er mest vaxandi á Íslandi, í þeirri atvinnugrein sem stendur á bak við innflutning á flestum erlendum starfsmönnum og ræður til sín flesta erlenda starfsmenn. Þetta er spurning um að hlúa að launafólki á Íslandi ekki síður en erlendu þó að þessi tilteknu lög taki bara til þess; ég kem betur inn á það síðar. Það er alltaf að koma betur og betur í ljós að jöfnuður er í raun lykilatriðið ef þú ætlar að byggja upp öflugt, samkeppnishæft, framfaradrifið samfélag. Það er grein á Eyjunni, stutt brot, þar sem Egill Helgason vísar í rannsóknir á sænsku efnahagslífi og könnun eða rannsókn sem Bloomberg gerði sem sýnir einmitt nákvæmlega þetta. Þetta þurfum við að standa vörð um. Það er hárrétt, sem kom hér fram áðan, að hinn norræni vinnumarkaður og hið norræna vinnumarkaðsmódel er að mörgu leyti mjög fullkomið og gott. Við eigum ekkert að láta okkur nægja að gera bara það sem þykir ásættanlegt í Evrópusambandsríkjunum. Við eigum að stefna hærra. Hins vegar er þetta innleiðingarfumvarp og við megum ekki loka augunum fyrir því að þaðan hafa komið mjög góðar réttarbætur, ekki síst hvað varðar félagsrétt og vinnurétt. Ég er sammála hv. þm. Álfheiði Ingadóttur að það er sama hvaðan gott kemur, við eigum að nota það, en við getum jafnvel gert enn betur. Þess vegna styð ég að mörgu leyti hugsunina og inntakið í frumvarpinu. Ég vona að það fái vandlega meðferð og mikla umræðu og að við gerum þær lagfæringar sem við viljum og teljum að gera þurfi á því. Að því slepptu tel ég að til viðbótar ættum við að skoða vel og afgreiða þingsályktunartillögu þingflokks Vinstri grænna um starfshóp um keðjuábyrgð, vegna þess að það tekur í raun á heildarumhverfinu hér í landinu, ekki eingöngu þeim erlendu starfsmönnum sem hingað koma og jafnvel ekki einu sinni öllum þeim. Mér skilst að frumvarpið nái fyrst og fremst til þeirra sem vinna á vegum stafsmannaleigna eða koma í einhverjum grúppum inn, en hingað kemur auðvitað fjöldi erlendra starfsmanna á eigin vegum. Það væri sómi af því ef þingið myndi samhliða umfjöllun um þetta frumvarp, hvort sem það klárast eða fer í áframhaldandi vinnslu, vinna með þetta og samþykkja það. Það er gríðarlega mikilvægt. Hér hefur komið fram að þó svo að í þessu frumvarpi sé ákvæði um keðjuábyrgð og hér sé stigið mjög tímabært skref þá nær það ekki nógu langt. Við erum talsvert á eftir öðrum hér á Íslandi. Hér hefur komið fram að meðal fyrirtækja hefur Landsvirkjun innleitt reglur af þessu tagi, Reykjavíkurborg hefur gert það, Akureyrarbær hefur gert það og þess vegna hljótum við að horfa til þess að Alþingi setji líka slík lög. Mér finnst það áhugavert og umhugsunarvert sem kom fram í máli hv. þingmanna Álfheiðar Ingadóttur og Steingríms J. Sigfússonar að það þarf að passa að þessi lagasetning takmarki ekki á nokkurn hátt þær reglur sem aðrir hafa sett til að koma enn betri skikk á málið. Ráðherra svaraði því reyndar mjög afdráttarlaust að þær gerðu það að ekki, [[Gripið fram í.]]ég trúi því að svo sé, en ég held að rétt sé að athuga það því að það komu hér fram áhugaverðar ábendingar hvað varðaði samkeppnislagabrot. Nú er ég ekki lögfróður og hér inni eru einstaklingar sem eru það, þeir geta þá kannski svarað því, en þetta er alla vega eitthvað sem við þurfum að hugsa um. Það væri þá til lítils unnið ef þessi framfarasinnuðu sveitarfélög sætu uppi með eitthvað sem þau gætu ekki notið. Eins og ég kom inn á áðan eru blikur á lofti hvað varðar framtíðina; hér eru hlutir að breytast gríðarlega. Ég hef talað svo oft um það á þeim stutta tíma sem ég hef verið hér að ég er orðinn leiður á því. Ég verð samt að minnast á þá brjálæðislegu tæknibyltingu sem við þurfum að horfast í augu við; menn eru ekki eingöngu að finna upp vélar og tæki sem koma í stað vöðvaafls, eins og var í iðnbyltingunni á 19. öld, heldur eru menn að búa til maskínur sem leysa hugaraflið að einhverju leyti af hólmi og það verða ofboðslegar breytingar á vinnumarkaði. Störf hverfa, störf breytast og önnur verða til, en það er algjörlega ljóst, held ég, að vinnuvikan mun styttast, hún mun breytast. Við eigum því ofboðslega mikið undir því að vernda réttindi launamanna. Við höfum öll heyrt sögurnar af því þegar afar okkar, jafnvel feður einhverra, stóðu niðri á bryggju með sixpensara í hönd og biðu eftir að verkstjórinn pikkaði þá út og réði þá í daglaunavinnu og borgaði þeim svo skilding í lok dags. Þetta var liðin tíð. Nú er þetta því miður að endurtaka sig, nema nú stendur fólk ekki með derhúfurnar og bíður auðmjúkt eftir því að einhverjum þóknist að kalla það í dagsvinnu eða í tveggja til þriggja klukkutíma vinnu. Nú er liðið með farsímann í hendinni og bíður eftir að fá tilfallandi tilboð. Þessi þróun er í raun mjög hröð. Við þurfum þess vegna að vinna vel, vinna hratt og setja víðtækari lög sem tryggja réttindi launafólks. Ég er líka sammála því að það er fráleitt, eins og ég kom inn á áðan, að þessi keðjuábyrgð nái eingöngu til byggingarstarfsemi af því að hugmyndaríkt fólk finnur alltaf leiðir til að græða peninga og nýta sér ógæfu annarra, jafnt í byggingariðnaði sem annars staðar. Flest erum við reyndar þokkalega af guði gerð, en við þurfum hins vegar að hafa aðhald þannig að við álpumst ekki út í einhverja vitleysu. Ég endurtek það að ég tel að áfram eigi að vinna og láta slíkt frumvarp líka ná til innlends vinnumarkaðar; og skoðum endilega þingsályktunartillögu Vinstri grænna. Að þeim orðum sögðum læt ég máli mínu lokið. Takk fyrir.
Virðulegi forseti. Ég spyr hv. þm. Loga Einarsson hvort hann telji frumvarpið ganga nægilega langt í vernd erlends vinnuafls á Íslandi. Nú hef ég heyrt mýmörg dæmi þess að menn finni leiðir, meðal annars tíð mannaskipti, til að einangra erlenda ríkisborgara frá stéttarfélögum og beiti þekkingarleysi þessara einstaklinga til að snuða þá eða notist við beinar hótanir. Telur þingmaðurinn þetta frumvarp nægilega víðtækt? Ætti það að taka til stærra mengis erlends vinnuafls?
Frú forseti. Nú þekki ég íslenskan vinnumarkað ekki nægilega vel til að vita hvort það sem hv. þingmaður nefnir í ræðunni viðgengst. Líklega getur samt verið að svo sé. Eins og ég kom inn á áðan þurfum við fyrst og fremst að tryggja réttindi allra launamanna, ekki bara erlendra og ekki bara fleiri erlendra heldur íslenskra líka. Við eigum, eins og ég kom inn á áðan, ofboðslega mikið undir því að jöfnuður sé í samfélaginu og helst meiri en er í dag. Við megum ekki við því að einhvers konar samkeppnisástand skapist sem byggist á því að fólk neyðist til að taka að sér vinnu eða veita viðvik fyrir skammarleg laun og búi við þær aðstæður að geta ekki hafnað því.
Virðulegi forseti. Hugnast hv. þingmanni aðferðafræðin við keðjuábyrgð? Sér hann til dæmis sóknarfæri þar sem hægt væri að beita þessari aðferðafræði við að takast á við annars konar brot undirverktaka, til dæmis kennitöluflakk? Það er annar veigamikill þáttur þar sem samkeppnishæfni fyrirtækja er rýrð með undanskotum á fjármunum. Bæði vandamálin leiða til þess forskots að menn geta boðið lægra verð í útboðum á vinnu.
Frú forseti. Ég tel að minnsta kosti að reglur um keðjuábyrgð, eins og þær eru settar fram af sveitarfélaginu Akureyri, sem ég átti aðild að, og Reykjavík og fleirum, séu jákvætt skref og við ættum að taka þær upp hér. Hvað varðar aftur á móti yfirverktaka í öðrum þáttum eins og kennitöluflakki og öðru tel ég að það ætti einhvern veginn að skrifast inn í almenn lög, það ættu að vera reglur sem koma í veg fyrir að menn séu sífellt að stunda slíka leikfimi án þess að raunverulegar ástæður séu fyrir því að menn fari á hausinn eins og getur gerst. Ég tel að miklu betur fari á því að það sé inni í almennri lagaumgjörð.
Frú forseti. Ræða hv. þingmanns gefur tilefni til örfárra athugasemda. Í fyrsta lagi þykir mér rétt að rifja það upp með hv. þingmanni að nú erum við með í gildi lög um opinber innkaup sem, viti menn, eiga rætur sínar að rekja til EES-samningsins og hafa meira að segja nýverið verið uppfærð. Þau lög veita opinberum aðilum svigrúm til þess að setja sér innkaupastefnu. Það er partur af hinu opinbera regluverki að í slíkri innkaupastefnu mega opinberir aðilar, þar með talin sveitarfélög og opinber fyrirtæki, gera ríkari kröfur, bæði að því er varðar félagsleg málefni, jafnréttismál, umhverfismál og fleira. Ramminn í kringum það er skýr og ég sé ekki að þetta frumvarp ætti að hrófla nokkuð við þeim ramma. Það er annað sem mig langaði að vekja athygli hv. þingmanns á og jafnvel spyrja hann um og það varðar umræðu um réttindi erlendra starfsmanna til að setjast hér að og stunda vinnu. Eins og hefur komið fram í þessari umræðu vinnum við eftir hinu norræna vinnumarkaðsmódeli sem byggir á kjarasamningum. Mér fannst ekki alveg skýrt í ræðu hv. þingmanns hvort hann væri að hvetja til þess að við færum af þeirri leið og færum frekar yfir í, eins og tíðkast í sumum löndum, að lögfesta kjör og önnur réttindi sem nú er samið um í almennum kjarasamningum. Það væri gaman að heyra í hv. þingmanni um það. Þá langar mig aðeins að vekja athygli á því, af því að hefur verið komið inn á svokallaða nauðungarflutninga, eða það sem við köllum í dag oftast mansal, að þessu frumvarpi er einmitt ætlað [[Forseti hringir.]]að auka upplýsingaskyldu erlendra fyrirtækja til að geta unnið á meinsemd eins og mansali.
Frú forseti. Hv. þingmaður þarf í sjálfu sér ekkert að verja EES-samninginn eða samband okkar við Evrópusambandið með þessum hætti fyrir mér. Ég er býsna ánægður með það og á mínum bestu stundum vil ég jafnvel lengra. Hv. þingmaður upplýsti okkur um það að þetta væri ekki takmarkandi fyrir þær reglur sem sveitarfélög settu og hv. þingmaður hefði jafnvel getað sparað mér þrjár mínútur í ræðu ef hún hefði komið fyrr og sagt þetta svona afdráttarlaust. En takk fyrir það. Hvað varðar spurninguna um það hvort ég vilji breyta fyrirkomulaginu, að við förum úr þessum kjarasamningsbundna farvegi, þá vil ég það ekki, nei.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og leyfi mér að spyrja hann: Er það rétt skilið hjá mér að hv. þingmenn sjái þá í sjálfu sér ekki meinbugi á því að hér sé verið að taka sérstaklega á málum starfsmannaleigna sem ekki eru bundnar af íslenskum kjarasamningum með sama hætti og fyrirtæki sem starfa hér á landi, enda er verið í raun og veru að tryggja með frumvarpinu að meginkjör kjarasamninganna gildi um þessa útsendu starfsmenn líka? Ég spyr hv. þingmann: Er hann sammála því að það sé vel til þess vinnandi að veita frumvarpinu brautargengi þannig að það megi alla vega tryggja að þau kjör séu sambærileg?
Frú forseti. Nú þekki ég það ekki í hörgul en miðað við það sem ég hef lesið og megininntakið þá held ég að þetta sá algjört framfaraskref. Ég held að við eigum alveg örugglega að vinna með það áfram. Við sjáum svo til hvort það verður samþykkt óbreytt eða við gerum á því lítils háttar breytingar. Samhliða því þurfum við kannski að taka stærri og víðtækari skref til að tryggja réttindi launafólks og undirverktaka í landinu.