Til svara eru: Forsætisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Virðulegur forseti. Nú hafa 41.610 manns skrifað undir ákall um að sett verði ný stjórnarskrá á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs, samanber niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu sama efnis 20. október 2012. Forsætisráðherra hefur staðið fyrir formannafundum en fyrirliggjandi afrakstur þeirra þykir nokkuð úr takti við slíkar væntingar, bæði að umfangi og efni. Hluti af þeirri málsmeðferð hefur þó verið að fá umsögn Feneyjanefndarinnar um þau frumvörp sem sagt hefur verið frá að forsætisráðherra hyggist leggja fram. Í umsögn Feneyjanefndarinnar kemur fram, með leyfi forseta: „Nefndin álítur að íslenska þjóðin eigi að fá augljósar, skýrar og sannfærandi útskýringar á leið ríkisstjórnarinnar og enn fremur að ástæður þess að vikið sé í veigamiklum atriðum frá tillögu sem áður voru samþykktar í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 ætti að útskýra fyrir almenningi.“ Virðulegi forseti. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvaða augljósu, skýru og sannfærandi skýringar hún vilji gefa almenningi fyrir því að vikið sé í veigamiklum atriðum frá tillögum sem áður voru samþykktar í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða fyrirspurn. Ég vil minna á álit Feneyjanefndarinnar sem hún gaf um þau drög sem verið var að vinna með á þinginu eftir að stjórnlagaráð lauk vinnu sinni og skilaði frumvarpi sínu til Alþingis. Þá sendi þáverandi hæstv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd drögin til Feneyjanefndarinnar til umsagnar. Þar gerði Feneyjanefndin mjög alvarlegar athugasemdir við fyrirliggjandi drög, m.a. að þau fælu í sér töluverða óvissu, það yrði töluverður vandi að túlka þann texta sem fyrir lá og hvaða áhrif hann myndi hafa á löggjöfina. Sömuleiðis var stofnanakerfi frumvarpsins gagnrýnt fyrir að vera of flókið og þar væri mikið innra ósamræmi. Þó að vel væri tekið í aukna aðkomu almennings í gegnum þjóðaratkvæðagreiðslur þá taldi Feneyjanefndin einnig að það fyrirkomulag væri of flókið og þyrfti töluvert ítarlegri umræðu. Feneyjanefndin velti því upp í samhengi við þetta að það væri ástæða til að kanna, ef þessar tillögur yrðu að veruleika, hvort þær myndu valda pólitískum óstöðugleika og grafa undan góðum stjórnarháttum. Ég er bara að taka nokkur atriði sem komu fram í því áliti sem við ræddum hér á þinginu 2012–2013 og urðu til þess að þó að þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012 væri framfylgt með því að leggja fyrir Alþingi frumvarp, eins og þeir hv. þingmenn sem hér voru rekur minni til, þá má segja að umræðunni um þessi mál hafi jafnvel aldrei verið lokið. Þess vegna hef ég sagt: Ef við viljum eiga samtal við þjóðina þá skiptir máli að við ræðum þessi mál í þingsal og tökumst efnislega á um þær breytingar sem við teljum að eigi að gera á stjórnarskrá, að við byggjum á þeim tillögum sem voru unnar, [[Forseti hringir.]]m.a. á kjörtímabilinu 2009–2013, því að þar var mjög margt gott, en ræðum líka það sem við erum ekki sammála um í þeim tillögum [[Forseti hringir.]]eins og til að mynda Feneyjanefndin benti okkur á að gera.
Virðulegi forseti. Nú hafa 41.623 manns skrifað undir. Ég verð að viðurkenna að þegar ég samdi þessa fyrirspurn þá hafði ég í huga nokkur möguleg svör sem forsætisráðherra gæti komið með og var undirbúinn undir nokkur þeirra. Ég var ekki undirbúinn undir þetta. Ég skil málflutning forsætisráðherra þannig, og vona innilega að forsætisráðherra leiðrétti mig, að það sé umsögn Feneyjanefndarinnar frá 2013 sem geri það að verkum að hæstv. forsætisráðherra vilji víkja í veigamiklum atriðum frá drögum stjórnlagaráðs. Ef hæstv. forsætisráðherra er þeirrar skoðunar að við eigum að setja nýja stjórnarskrá á grundvelli þeirra draga þá eigum við auðvitað að leggja vinnu í því að laga þau vandamál sem bent hefur verið á, taka við þeim athugasemdum og gera uppfærslur á drögum stjórnlagaráðs. En það er ekki það sem var gert. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að við eigum að ræða málið í þingsal, enda höfum við, Píratar og Samfylkingin og fleiri, lagt það fram hér til umræðu. Mig langar að nýta seinni spurninguna til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort ég hafi skilið hana rétt.
Herra forseti. Hv. þingmaður spyr hvort hann hafi skilið mig rétt. Ég átta mig eiginlega ekki á því hvernig hann skildi mig. Hann kom hér upp og vitnaði til þess að Feneyjanefndin teldi að við þyrftum að gefa góðar skýringar á því af hverju ferlinu hefði verið breytt með þessum hætti. Ég er sammála því og ég svaraði því að besta leiðin til að gefa góðar skýringar á því væri að eiga efnislega umræðu um þær tillögur sem m.a. Píratar og Samfylkingin leggja væntanlega fram, sem byggja á drögum stjórnlagaráðs, en líka þær tillögur sem við höfum verið að vinna að á vettvangi formanna flokkanna. Við ættum efnislega umræðu um hluti sem deilt hefur verið um, eins og fullt gjald eða eðlilegt gjald miðað við ólíkar auðlindir og fleira. Það er langbesta leiðin til að eiga gagnsæja umræðu gagnvart fólkinu í landinu. En ég leyfði mér líka að benda á að Feneyjanefndin gerði mjög víðtækar efnislegar athugasemdir við drög stjórnlagaráðs og ég held að við þurfum að taka þær með í reikninginn þegar við eigum þessa efnislegu umræðu. Það er nú allt og sumt sem ég kalla eftir. Ef hv. þingmaður hefur skilið mig þannig að ég kalli eftir því einmitt að við förum í inntak málanna, hefur hann skilið mig rétt. Það er það sem ég tel að Alþingi eigi að gera.
Virðulegi forseti. Við í Viðreisn höfum frá upphafi faraldursins stutt ríkisstjórnina í öllum þeim skrefum sem tekin hafa verið til að mæta efnahagslegum afleiðingum veirufaraldursins. Við höfum hvatt ríkisstjórnina til að taka stærri skref en hún hefur gert til að koma til móts við þarfir heimila og fyrirtækja. Auðvitað erum við meðvituð um að ekki er hægt að bjarga öllum en skrefin þurfa að vera stærri. Við þurfum líka að gæta að því að við skiptum ekki samfélaginu upp í tvo hópa, þann hóp sem veiran bitnar lítið sem ekkert á og svo þann hópinn sem veiran bitnar mikið á og mun mæta miklum erfiðleikum, bæði félagslegum og efnahagslegum. Þetta þurfum við að passa upp á. Það er margt gott, eins og ég segi, sem ríkisstjórnin hefur gert í þá veru en margt sem má líka brýna hana til betri vegar með. Þegar kemur að sveitarfélögunum þá er lítil efnahagspólitík í því hjá ríkisstjórninni, sérstaklega þegar við horfum á fjármálaáætlunina, ef hún ætlar sér að halda kerfinu gangandi - og skilaboðin eru þau að við ætlum að halda kerfinu gangandi með fjárfestingum og litlum niðurskurði, við erum sammála því - að senda síðan út þau skilaboð til sveitarfélaganna sem sjá um alla þessa nærþjónustu, m.a. félagsþjónustuna, eru með stórt og mikið hlutfall í útgjöldum til skóla og velferðarmála og félagsmála, að þar eigi að draga saman, þar eigi að draga saman fjárfestingar og skera niður í félagsmálum. Eins og Kristrún Frostadóttir hagfræðingur sagði svo réttilega í bæði Silfrinu og Sprengisandi í gær er það síðasta sem ríkið ætti að vilja núna að sveitarstjórnir fari að vinna gegn eigin örvun af aðgerðum, þ.e. gegn örvunaraðgerðum ríkisstjórnarinnar sem hafa margar hverjar verið alveg ágætar. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hver eru skilaboðin til sveitarfélaganna? Er ætlunin að halda áfram með samtöl við sveitarfélögin og styrkja þau og styðja með því að hjálpa til varðandi lánveitingar, t.d. lán á betri kjörum en gengur og gerist? Eða eru skilaboðin enn þá þau af hálfu ríkisstjórnarinnar að sveitarfélögin eigi að draga saman seglin, að þau eigi að draga saman seglin í fjárfestingum og skera niður í félags- og velferðarmálum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Nú hefur staðið yfir samtal ríkis og sveitarfélaga allt frá upphafi faraldursins. Auðvitað eru sveitarfélögin gríðarlega mikilvæg í því m.a. að veita þjónustu sem skiptir máli vegna faraldursins. Ég vil nefna sem dæmi það sem kemur fram í nýlegri greinargerð frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, að þessi kreppa hafi meiri áhrif á konur en karla og meiri áhrif á ungt fólk en eldra fólk. Hins vegar skiptir þar sérstaklega máli að þar sem skólum hefur verið haldið opnum eru áhrifin á konur og yngra fólk minni en annars staðar, bara svo að ég taki það sem eitt dæmi um mikilvægi þeirrar þjónustu og starfsemi sem sveitarfélögin standa undir. Það hefur auðvitað verið samtal í gangi og það var unnin mjög góð greinargerð um ólíka stöðu sveitarfélaga. Við sem höfum verið lengi hér í þessum sal vitum að auðvitað er staðan mjög mismunandi milli sveitarfélaga. Það er ekki bara færðin sem þar skiptir máli heldur munar þetta auðvitað ekki minnstu fyrir sveitarfélög sem háðust eru ferðaþjónustu eða flugsamgöngum. Ég nefni Suðurnesin, en líka smærri sveitarfélög, til að mynda á Suðurlandi, Skútustaðahrepp, sem dæmi um sveitarfélög sem hafa staðið verr en önnur, í raun og veru vegna mikils þunga og áhrifa ferðaþjónustu og fluggeira á efnahag þeirra. Þess vegna hefur sérstaklega verið komið til móts við annars vegar þau sveitarfélög sem verst standa vegna hruns í ferðaþjónustu, sem eru sex sveitarfélög, og hins vegar Suðurnesin. Síðan hefur verið gripið til almennra aðgerða, m.a. vegna málefna fatlaðs fólks, m.a. vegna kostnaðar við fjárhagsaðstoð, m.a. vegna áætlunar um eflingu sveitarstjórnarstigsins og stuðnings til sveitarfélaga sem glíma við hvað mesta fjárhagsörðugleika. Það sem fram undan er er hins vegar að meta stöðuna, [[Forseti hringir.]]m.a. í samanburði við önnur Norðurlönd því að það kemur upp úr dúrnum, og við höfum töluvert rætt um samanburð við önnur Norðurlönd, að þessum málum er töluvert ólíkt fyrir komið, bæði milli Norðurlandanna [[Forseti hringir.]]og ekki síst milli Íslands og annarra Norðurlanda. Ég ætla að fá að koma aðeins að því í seinna svari.
Virðulegi forseti. Ég ætla að hvetja forsætisráðherra og ríkisstjórnina til þess að taka mynduglega á sértækum vanda tiltekinna svæða á landsbyggðinni, til að mynda Suðurnesja. Það þýðir ekki að nálgast Suðurnesin eins og gert var eftir WOW þar sem komið var með, að ég held, 200 eða 250 milljónir og síðan voru þau látin algerlega afskiptalaus. Þess vegna fagna ég því ef forsætisráðherra horfir sértækt á vandann. En ég vil líka spyrja, og ég vil helst fá svar frá forsætisráðherra, hvort eitthvað meira verði gert eða stigin frekari skref. Forsætisráðherra er ákveðinn vandi á höndum þar sem hún starfar með tveimur öðrum flokkum í ríkisstjórn sem bera ekkert sérstaklega mikið skynbragð á eða sýna sérstaka samúð í garð höfuðborgarinnar sem sinnir gríðarlega mikilvægri félagslegri þjónustu, meiri en nágrannasveitarfélögin. Þannig að það er auðvitað vandamál þegar maður finnur fyrir ákveðinni andúð á sveitarstjórnarstiginu frá samstarfsflokkum forsætisráðherra í ríkisstjórn, sérstaklega af því að menn eru með allt á hornum sér gagnvart Reykjavík. Samúð mín liggur því hjá forsætisráðherra í þeim efnum. Ég ítreka spurningu mína: Hvað á gera meira varðandi sveitarfélögin? [[Forseti hringir.]]Ég fagna því ef samtalið er í gangi, en ég óska eftir skýrum svörum: [[Forseti hringir.]]Ætlar ríkisstjórnin að bæta enn frekar í þetta samtal við sveitarfélögin [[Forseti hringir.]]þannig að við horfum ekki upp á niðurskurð í fjárfestingum og niðurskurð í velferðarþjónustunni, þvert gegn [[Forseti hringir.]]þeim áformum sem ríkisstjórnin hefur sjálf verið að stefna að?
Herra forseti. Ég nefni það vegna sameiginlegrar yfirlýsingar ríkis og sveitarfélaga að heildarstuðningur til viðspyrnu fyrir sveitarfélögin á grundvelli hennar nemur hátt í 5 milljörðum eða 4,8 milljörðum. Inni í því eru ekki ýmis sértæk framlög. Ég vil sérstaklega nefna, af því að hv. þingmaður nefnir Suðurnesin þar sem ástandið er mjög alvarlegt, að þar var verið að taka ákvörðun um að setja á laggirnar nýtt menntanet, sem ég veit að hv. þingmaður fagnar vafalaust, og verja allt að 300 milljónum í menntaúrræði fyrir atvinnuleitendur sem er auðvitað stórmál. Hins vegar er það mín skoðun að við þurfum að horfa annars vegar á sérstakrar aðstæður í ólíkum sveitarfélögum og horfa á þau verkefni sem vega þyngst og svo þurfum við líka, af því að það hefur verið þessi samanburður við önnur Norðurlönd, að rýna betur í þann samanburð. Þar er töluvert stærri hluti af opinberri þjónustu á hendi sveitarfélaga en á Íslandi. Enn fremur eru sveitarfélög á Íslandi með sjálfstæða tekjustofna. Það er ekki alls staðar raunin á Norðurlöndum. Það er unnið núna að nákvæmari rýni á þessu [[Forseti hringir.]]þannig að þessi samanburður verði raunhæfari. En þetta samtal heldur áfram. Sveitarfélög og ríki sátu með aðilum vinnumarkaðarins [[Forseti hringir.]]bara í morgun á fundi þjóðhagsráðs þannig að þessu samtali vindur áfram.
Virðulegur forseti. Einstaklingar hafa þurft að dvelja á Landspítalanum svo mánuðum skiptir eða meira en ár vegna þess að sveitarfélögin segjast ekki geta veitt þeim lögbundna þjónustu lengur. Hagsmunasamtök þeirra hafa biðlað til stjórnvalda að leysa mál þeirra strax. Er ekki kominn tími til að endurskoða fjárhagslegan grundvöll á þeirri þjónustu sem sveitarfélögin veita fötluðu fólki og fólki með langvarandi stuðningsþarfir? Vegna þess hvernig kerfið er uppbyggt lendir fólk ítrekað í því að fá ekki viðeigandi þjónustu, af því að samninga vantar milli sveitarfélaga og hins opinbera um fjármagn. Það á ekki að vera hægt að neita fólki ítrekað um nauðsynlega þjónustu. Það er ekkert annað en gróf mismunun. Það er mannréttindabrot að svipta hreyfihamlað fólk sjálfræði og nauðungarvista það á stofnun. Ef það á að fela sveitarfélögum að sinna slíkri þjónustu verður að tryggja möguleika til að fjármagna þá þjónustu. Þá á að hvíla lögskylda á stjórnvöldum til að veita þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir óháð því hvort samkomulag hafi náðst um fjármagn. Þannig myndu þeir sem eru hlunnfarnir a.m.k. öðlast bótakröfurétt á hendur ábyrgðaraðila þeirrar þjónustu sem er veitt. Einnig þarf að koma í veg fyrir að ungt og miðaldra fólk með miklar stuðningsþarfir eigi engra annarra kosta völ en að dvelja á öldrunarheimilum. Hjúkrunarheimili er fyrir eldri borgara og öllum til vansa að nauðungarvista fólk þar. Hvernig væri nú að hæstv. félagsmálaráðherra bretti upp ermarnar, hysjaði upp um sig buxurnar og kæmi þessum málum strax í lag eins og honum ber, eða er hann sáttur við stöðuna eins og hún er? Finnst honum þetta eðlilegt fyrirkomulag og ef ekki, hvað ætlar hann að gera?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Líkt og þingmaðurinn bendir á eigum við sem samfélag að tryggja öllum einstaklingum það líf, þá stöðu að geta búið með þeim hætti sem þeir vilja. Það ekki eðlilegt og er beinlínis gegn þeim lögum sem við höfum sett og sáttmálum sem við höfum samþykkt að einstaklingar séu vistaðir á stofnunum en geti ekki búið þar sem þeir vilja. Að því sögðu höfum við verið að stíga stór skref m.a. á þessu kjörtímabili, með innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Þar höfum við samþykkt stór lagafrumvörp með breytingum til að innleiða þá hugsun sem þar er. Sú þjónusta hvílir að öðru leyti á herðum sveitarfélaga landsins. Sveitarfélögunum ber að sinna þeirri þjónustu. Við tryggjum þeim ákveðið fjármagn til þess og þeim ber að gera það samkvæmt lögum og reglum. Hins vegar hafa einstaka sveitarfélög haft samband við ráðuneytið og í umræðu og annars staðar, sem telja að fjármuni vanti inn í kerfið. Við höfum verið að bæta fjármunum inn í kerfið. Við gerðum það m.a. nýverið í tengslum við samninga við sveitarfélögin sem forystumenn ríkisstjórnarinnar kynntu vegna Covid-19. Við höfum bætt inn í NPA-samningana þannig að bætt hefur verið í það málefni. Er ástæða til að skoða eitthvað í lagaumbúnaði og öðru? Já, það er ástæða til að fara yfir þá reynslu sem verið hefur af NPA-verkefninu, hvaða breytingar við þurfum að gera þar. Við ræddum það þegar þau lög voru samþykkt. En skoðun á því mun ekki fela í sér skerðingu á réttindum fatlaðs fólks, síður en svo, heldur verður skoðað með hvaða hætti við getum sinnt þessu betur, gert þetta betur og þar af leiðandi tryggt og aukið fjármagn við málaflokkinn, sem við höfum sannarlega verið að gera í tíð þessarar ríkisstjórnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en hann verður bara að horfa á að það er staðreynd að fólk sem fær NPA-samning og er búið að skrifa undir NPA-samning er samt nauðugt svipt þjónustunni og sett inn á hjúkrunarheimili án þess að það vilji yfir höfuð vera þar. Hverju er það að kenna? Jú, fjármagninu. Og hvaðan kemur fjármagnið? Frá ráðherra eða ríkisstjórninni. Þar af leiðandi er fjármagnið of naumt skammtað. Og ég spyr mig: Á þessum tímum þegar virðist vera til nóg fjármagn til að redda öllu alls staðar í Covid, hvers vegna í ósköpunum er þessi viðkvæmi hópur alltaf skilinn út undan? Það er ekki til fjármagn í góðærinu, það er ekki til fjármagn núna. Hvenær verður þetta fjármagn til? Er ekki kominn tími til að finna það, hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Varðandi einstaka mál þá höfum við m.a. á þessu kjörtímabili sett upp sérstaka eftirlitsstofnun sem á að hafa eftirlit með því að sveitarfélögin séu að sinna þeirri lögboðnu þjónustu sem bundin er í lög og varðar réttindi fatlaðs fólks og þjónustu við fatlað fólk og aðra viðkvæma hópa. Hún tók til starfa fyrir tveimur og hálfu ári síðan. Síðan er það líka þannig, og er rétt að halda því til haga, eins og ég gerði áðan, að við höfum verið að auka við málaflokkinn. Við höfum aukið við NPA-samninga á yfirstandandi ári. Það fjármagn sem rennur til NPA-samninga hefur aukist úr ríkissjóði. Bæði var það gert eftir sérstakri áætlun sem sett var í upphafi kjörtímabilsins og síðan bætti þingið líka inn í eftir beiðni frá félagsmálaráðuneytinu milli 1. og 2. umr. Við höfum líka verið að auka til sveitarfélaganna í gegnum jöfnunarsjóð og í samninga sem gerðir hafa verið við sveitarfélögin og kynntir voru ekki alls fyrir löngu vegna Covid, gert samkomulag þar. Þar var aukið fjármagn til Félagsþjónustu sveitarfélaga [[Forseti hringir.]]til að geta betur sinnt þeim verkefnum sem lúta að málefnum fatlaðs fólks. En ég er algerlega sammála hv. þingmanni. Betur má ef duga skal og það þurfum við alltaf að hafa hugfast. [[Forseti hringir.]]En það er beinlínis ósanngjarnt að segja að núverandi ríkisstjórn hafi ekki aukið fjármagn í málaflokkinn vegna þess að það hefur hún gert.
Herra forseti. Ég hlustaði með athygli á stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra um daginn. Í máli hennar voru græn skref til atvinnuuppbyggingar mjög áberandi. Mig langar að ræða við hæstv. forsætisráðherra í þetta sinn sérstaklega um eitt grænt skref, vegna þess að alþjóðasinnar, eins og við Miðflokksmenn erum, horfa gjarnan út fyrir þetta litla land sem við búum í. Við hugsum með okkur hvað við getum gert til að hafa áhrif á loftslagsmál á stærra svæði. Eitt af því sem kemur umheiminum kannski best er að við nýtum endurnýjanlega orkugjafa, sem við eigum gnægð af, til að búa til störf, en víða annars staðar er kynt með verri orkugjöfum. Það vill þannig til, hæstv. ráðherra, að nú er eitt ágætt fyrirtæki, Norðurál, sem hefur aðsetur á Grundartanga, búið að lýsa, ekki bara áhuga sínum heldur vilja sínum til að stækka álverið. Við uppbygginguna myndu skapast 100 störf og 40 vel launuð framtíðarstörf. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta hafi ekki örugglega komið til umræðu í ríkisstjórn hennar, vegna þess að eins og ég skil fréttir af þessu máli þá er þetta fyrirtæki tilbúið að fara af stað með þessa framkvæmd með mjög skömmum fyrirvara. Og hvort tveggja er, hæstv. ráðherra, að ekki veitir okkur af störfum og ekki veitir okkur af útflutningstekjum sem geta orðið til núna á næstu mánuðum og misserum. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra fregna af þessu tiltekna máli.
Herra forseti. Hv. þingmaður spyr mig fregna af stækkun álvers Norðuráls sem er nú ekki á mínu borði. Það snýst væntanlega annars vegar um orkukaup þess ágæta fyrirtækis og hins vegar um möguleika þeirra á sölu á afurð sinni. Af því að hv. þingmaður hóf mál sitt á að segja að hann vildi ræða grænar fjárfestingar vil ég segja að ég hef átt ágætissamtal og samstarf við álverin á Íslandi um að þau fari í auknum mæli að vinna að því að verða kolefnishlutlaus. Það liggur alveg fyrir að á þeim stað sem við erum núna, þar sem við erum búin að setja okkur mjög metnaðarfull markmið um samdrátt í gróðurhúsalofttegundum, skiptir máli að við drögum úr losun. Hluti af því er það sem við höfum verið að gera með orkuskiptum í samgöngum og þar sem því verður við komið. Þar er tækifæri þótt við séum á mjög góðum stað hvað það varðar að vegna orkunnar sem við eigum þá getum við nýtt endurnýjanlega orkugjafa í mjög margt sem önnur ríki hafa ekki getað gert. Þá skiptir líka máli að við bindum kolefnið sem við losum. Í fyrra undirrituðum við viljayfirlýsingu, m.a. ásamt Norðuráli, um að nú myndum við sameiginlega vinna að markmiðinu um kolefnishlutleysi. Það getum við auðvitað gert, annars vegar með breyttum framleiðsluháttum, og ég tel að þetta fyrirtæki hafi sýnt vilja til þess, og hins vegar með aukinni bindingu kolefnis. Það vekur kannski mesta athygli þegar rætt er um loftslagsmál á alþjóðavísu. Hv. þingmaður vísaði hér í hinn alþjóðasinnaða flokk sem hann tilheyrir. Hann þekkir þá þessa umræðu. Við getum lagt mikið af mörkum og höfum margt fram að færa í því sem við höfum verið að gera hér, til að mynda uppi á Hellisheiði með kolefnisbindingarverkefni. Ég held að það sem ég hef kannski einna helst [[Forseti hringir.]]rætt við þetta fyrirtæki og fleiri í sama geira, sé hvernig þau geti [[Forseti hringir.]]í raun og veru náð markmiðinu um kolefnishlutleysi með okkur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem veldur mér nokkrum vonbrigðum vegna þess að í þetta sinn er ég að ræða við forsætisráðherra sem verkstjóra ríkisstjórnarinnar. Þess vegna kemur mér á óvart þegar hún segir að þetta mál sé ekki á hennar borði. Nú veit ég að þetta tilheyrir fagráðherra, en ég segi aftur: Ég er að ræða við hæstv. forsætisráðherra sem er oddviti og verkstjóri þessarar ríkisstjórnar. Þess vegna hlýt ég að spyrja aftur hvort hæstv. ráðherra muni beita sér fyrir því að þetta mál verði tekið upp á ríkisstjórnarvettvangi. Mig langar líka stinga inn bara til upplýsingar, ég veit að hæstv. ráðherra veit það alveg örugglega, að það er verið að vinna að nýjung á Íslandi í áliðnaði sem Jón Hjaltalín Magnússon hefur haft forgöngu um og þarf örugglega núna aðstoð við að þróa frekar, en lofar mjög góðu. Ég held einmitt að sú þekking, auk þess sem við eigum orkuna tilbúna, það er allt klárt uppi á Tanga, þýði að nú er ekki annað en að hæstv. ráðherra taki þetta inn á ríkisstjórnarfund og beiti sér fyrir ákvörðunum í þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir en hann sagði það sérstaklega í upphafi síns máls að hann vildi ræða hér græna atvinnustefnu. Ég vil benda á það að græn atvinnustefna snýst ekki endilega um að flytja hingað ál til að framleiða það, með vissulega endurnýjanlegri orku, vegna þess að flutningskostnaðurinn er töluverður af því. Við höfum síðan verið að fullvinna álið. Þetta eru góðir vinnustaðir sem hér eru, ég ítreka það, en ég heyri ekki betur en að Miðflokkurinn telji að með þessu eigi Ísland að leysa loftslagsvanda heimsins. Það er auðvitað ekki svo. Ég held að álverin okkar séu miklu metnaðarfyllri en svo því að þau hafa einmitt lýst yfir vilja sínum og haldið um það sérstaka samráðsfundi, mjög vel heppnaða, til að fara yfir í kolefnishlutleysi og það var það sem ég gerði að umtalsefni. Síðan vil ég segja að ég held að það séu ýmis sóknarfæri, eins og hv. þingmaður nefndi áðan, hjá því tiltekna fyrirtæki sem hann vísaði til og öðrum fyrirtækjum á þessu sviði til að auka verðmætasköpun og draga enn frekar úr losun. Ég mun að sjálfsögðu styðja alla slíka viðleitni, enda er þetta eitt af höfuðmarkmiðum ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Á lista ríkisstjórnarinnar yfir mál sem hún ætlar að leggja fram í vetur má finna stórfrétt, en reyndar er fréttin fólgin í því hvað er ekki á lista ríkisstjórnarinnar. Fyrir 16 mánuðum samþykkti Alþingi þingmál sem ég lagði fram ásamt 15 öðrum þingmönnum, um að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ólíkt flestum þingmannamálum var þetta mál samþykkt og var ríkisstjórninni falið að undirbúa lögfestinguna. Til viðbótar átti ríkisstjórnin að leggja fram frumvarp á Alþingi sem fæli í sér lögfestingu samningsins og aðlögun íslenskra laga að honum eigi síðar en 13. desember 2020. Það er eftir einungis tvo mánuði. Hins vegar er ekkert slíkt frumvarp á málaskrá ríkisstjórnarinnar. Af hverju ekki, hæstv. forsætisráðherra? Vilji þingsins liggur alveg ljós fyrir og ráðherrar eiga að framfylgja vilja þingsins. Þeir eru framkvæmdarvald. Ráðherrar geta ekki valið og hafnað þingsályktunum eftir hentugleika. Herra forseti. Hvernig stendur á því að þetta mál af öllum, mál sem myndi þýða gríðarlega mikla réttarbót fyrir fatlað fólk á Íslandi, sé látið mæta afgangi? Ég trúði satt best að segja ekki mínum eigin augum þegar ég las málaskrá ríkisstjórnarinnar. Með lögfestingunni yrði Ísland eitt fyrsta landið í heimi til að lögfesta þennan alþjóðasamning. Það er ekki oft sem við getum sagt það í þessum sal. Herra forseti. Alþingi hefur ákveðið að taka þetta skref. En af hverju ekki ríkisstjórnin? Hvar er frumvarpið, hæstv. forsætisráðherra? Eru þetta ekki einfaldlega mistök sem hæstv. forsætisráðherra mun leiðrétta hér og nú?
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Vissulega man ég eftir þessari þingsályktun sem hv. þingmaður flutti í félagi við fleiri og var samþykkt. Það er dómsmálaráðuneytið sem fer með málið þannig að ég get því miður ekki komið með neinar haldbærar skýringar á því aðrar en þær að ég veit að þetta hefur tekið tíma. Þetta hefur verið rætt á vettvangi ríkisstjórnar. Ég veit að það hefur tekið tíma því að málið er töluvert flókið. Hvort heimsfaraldur hefur eitthvað tafið fyrir verkefninu kann ég ekki að útskýra en ég veit að einhver vinna hefur verið í gangi. Ég skal kanna það á vettvangi ríkisstjórnar hvort við megum eiga von á slíku frumvarpi á þessu þingi því að ég hef í raun og veru engar haldbærar skýringar á af hverju þetta er ekki á þingmálaskrá. Ég þekki það ekki alveg og verð bara að viðurkenna það hér. En ég skal með gleði taka þetta upp við dómsmálaráðherra og kanna það hvar vinnan stendur.
Herra forseti. Já, ég fagna viðbrögðum hæstv. forsætisráðherra. Það er áhugavert að þetta hafi verið rætt en engu að síður ekki ratað inn í þingmálaskrána. Forsætisráðherra er ábyrgur fyrir þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Það var ríkisstjórnin sem fékk þetta hlutverk og þess vegna beindi ég fyrirspurninni til hæstv. forsætisráðherra. En að sama skapi vildi ég líka taka þetta mál upp gagnvart æðsta ráðherra ríkisstjórnarinnar, enda er það líka forsætisráðherra sem gefur reglulega skýrslu um framkvæmd þingsályktana. Ég ítreka bara ósk mína um að hér sé þingviljinn virtur. Við erum búin að samþykkja að það eigi að lögfesta þennan samning. Þetta er ekkert val. Það getur vel verið að það sé flókið en við gerum það samt. Öryrkjar þessa lands hafa lengi beðið eftir kjarabótum og það gengur engan veginn í mínum huga að láta þá bíða eftir réttarbótum. Ég ætla að taka hæstv. forseta á orðinu og vænti þess að hún muni beita sér af öllu því afli sem hún hefur og það muni koma hér frumvarp, eins og hver einasti þingmaður samþykkti að fela ríkisstjórn að gera. Það var meira að segja sett tímasetning, 13. desember, [[Forseti hringir.]]en augljóslega mun hún ekki standast. Við skulum einhenda okkur í þetta saman, vera samferða í þessu. Þetta gæti verið eitt af þeim mikilvægu málum sem ríkisstjórnin og við öll gætum verið virkilega stolt af ef við klárum það í sameiningu.
Herra forseti. Rétt er það að forsætisráðherra er verkstjóri ríkisstjórnarinnar en ráðherrar skipuleggja auðvitað þingmálaskrá sína eftir stöðu sinna mála. Af því að hv. þingmaður nefnir hér reglulega skýrslu forsætisráðherra um framkvæmd þingsályktana þá verður bara að segjast eins og er að það á ekki aðeins við núna, heldur mörg ár aftur í tímann, að oft hefur verið töluverður misbrestur á því hvernig þingsályktunum er framfylgt. Ég þekki það sjálf, hafandi fylgt eftir þingsályktun um upplýsinga- og tjáningarfrelsi sem var samþykkt hér með miklum meiri hluta, oft kölluð IMMI-ályktunin í daglegu tali. Við erum enn að vinna að fullnustu hennar tíu árum síðar. Þótt það gangi hefur það mjakast hægt. En ég tek áskorun hv. þingmanns til mín og mun ræða þetta við dómsmálaráðherra og kanna hvernig málið stendur.
Herra forseti. Málefni öryrkja hafa tíðum komið upp í þessum sal á þessu kjörtímabili og ríkisstjórnin sannarlega verið að reyna að stíga skref til að bæta hag þessa stóra og fjölbreytta hóps. Það hefur ýmislegt verið gert og það hefur að nokkru leyti verið dregið úr skerðingum en betur má ef duga skal. Hæstv. ráðherra þekkir eins og ég að af þeim u.þ.b. 4 milljörðum sem voru ætlaðir á fjármálaáætlun 2017–2021, ef ég man rétt, á ári, hefur ekki verið ráðstafað 1,1 milljarði. Því vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðherra: Hvenær munu þessir peningar komast til þeirra sem þarfnast þeirra? Er ekki óboðlegt að þessir fjármunir hafi setið aðgerðalausir allan þennan tíma án þess að gera þeim gagn sem virkilega þurfa á þeim að halda? Er ekki tímabært að ráðuneytið segi þingi og þjóð hvaða áform það hefur um ráðstöfun þessa fjár? Þetta eru umtalsverðir fjármunir, sérstaklega þegar haft er í huga að þarna erum við að tala um hóp Íslendinga sem hefur upp til hópa úr litlu að spila. Það er full ástæða til að ráðherrann sé skýr í svörum með það hvenær eigi að koma þessum peningum til þeirra sem þurfa og hverjir eigi að fá þessa peninga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Rétt eins og hann rakti í fyrirspurn sinni voru 4 milljarðar eyrnamerktir því að ráðast í kerfisbreytingar og innleiða sérstakt starfsgetumat og gera samhliða því ákveðnar kerfisbreytingar á almannatryggingakerfinu. Það hefur ekki gengið eins og áætlað var og ekki náðist samstaða um það, hvorki á vinnumarkaði né meðal hagsmunasamtaka. Við ætluðum að stíga ákveðin skref og voru 2,9 milljarðar af þessum 4 milljörðum notaðir til þess að ná fram ákveðnum breytingum sem hefðu þau áhrif að þær væru mögulega að tala við nýtt kerfi þegar það tæki við. Þessi 1,1 milljarður sem eftir var var hugsaður með sama hætti, þ.e. að hvetja til þátttöku á vinnumarkaði og draga úr skerðingum o.s.frv. Þegar þingmálaskrá var gefin út fyrir skömmu tók sá sem hér stendur ákvörðun um að ekki yrði mögulegt að ráðast í þessar stóru kerfisbreytingar núna á kosningavetri, heldur ætlum við að taka einhver minni skref og nýta þá til þess þennan 1,1 milljarð sem er til ráðstöfunar á yfirstandandi ári og á næsta ári, ef Alþingi Íslendinga samþykkir fjárlagafrumvarp eins og það liggur fyrir þinginu. Innan ráðuneytisins og í samskiptum við fleiri aðila hafa verið að mótast tillögur að því með hvaða hætti við nýtum þennan 1,1 milljarð. Þær tillögur voru kynntar fyrir mér í síðustu viku þannig að ég á von á því að við vinnum þær aðeins betur í þessari viku og mögulega í þeirri næstu, og í framhaldinu verði hægt að kynna þær opinberlega og vonandi koma þeim til þeirra sem sannarlega þurfa á þeim að halda.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni erum við að ræða mjög fjölbreyttan hóp. Hann er fjölbreyttur, bæði efnahagslega og getulega og áreiðanlega í fleira tilliti. Þess vegna finnst mér, sérstaklega í ljósi þess að við höfum ekki komið þessum peningum þangað sem þeir ættu að vera að vinna, að hæstv. ráðherra þurfi að svara því hvort honum finnist koma til greina að peningunum verði ráðstafað sérstaklega til þeirra sem verst standa í hópi öryrkja, þ.e. að við förum ekki með þetta yfir alla línuna heldur reynum frekar að einblína á þá hópa sem verst standa. Ég minni hæstv. ráðherra á að hann flutti og fékk samþykkt hér í þinginu ágætismál af svipuðum toga þegar greiðslur til aldraðra með skert réttindi voru samþykktar síðastliðið vor.
Virðulegi forseti. Þetta er eitt af því sem skoðað hefur verið. Við höfum verið að taka saman ákveðnar tillögur og hugmyndir um það sem hægt væri að nýta þessa fjármuni í. En þegar við erum með 1,1 milljarð til ráðstöfunar þar sem það fjármagn sem ætlað til málaflokksins nær ekki hárri prósentu af þeirri heildarupphæð sem rennur til málefna fatlaðs fólks og til málefnasviðs örorkulífeyris, þá takast þar á ákveðin sjónarmið. Það eru líka hin sjónarmiðin sem voru hugsunin á bak við þetta fjármagn á sínum tíma, sem var að draga úr skerðingum og hvetja til aukinnar atvinnuþátttöku, sem fulltrúi Flokks fólksins, sem talaði hér áðan, reyndar í tengslum við annað, hefur lagt mikla áherslu á. Þá takast á þessi sjónarmið vegna þess að oft og tíðum eru það þeir sem búa við bágust kjörin sem ekki eiga möguleika á því að sækja sér einhverjar aukatekjur. Ég reikna með því að við reynum að fara bil beggja í þessu, að þessum fjármunum verði ráðstafað [[Forseti hringir.]]til bæði alls hópsins og eins að eitthvað afmarkað fari til ákveðinna hópa sem búa við lægstu kjörin.
Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar og hefur ræðutíma verið skipt milli þingflokka. Andsvör eru ekki leyfð.
Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá þetta tækifæri til að gera grein fyrir álitsgerð um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana. Ég held að í vor höfum við öll átt það sammerkt að við vonuðum að faraldurinn yrði skammvinnur og að við næðum tökum á honum tiltölulega hratt. En hann er sannarlega ekki búinn og við sjáum það á tölum dagsins þar sem 1.234 eru í einangrun með smit og nýgengi innanlandssmita stendur núna í 287,7. Ég leyfi mér að segja að í vor sáum við ekki fyrir hversu mikil áhrif þessi faraldur myndi hafa og hversu langvinnur hann yrði. En þegar ljóst var í ágúst síðastliðnum að þessari viðureign væri hvergi nærri lokið og horfur gætu verið á að við þyrftum að glíma við veiruna fram á næsta ár taldi ríkisstjórnin rétt að fá lögfræðilega álitsgerð um valdheimildir stjórnvalda á þessu sviði. Það er ljóst að það hefur þurft að grípa til ýmissa aðgerða sem skerða frelsi fólks og var hugsunin sú að fá sem besta vissu fyrir því hvar mörkin lægju. Í verkbeiðni til Páls Hreinssonar dómara, sem var dagsett 27. ágúst sl., segir: „Forsætisráðherra í samráði við heilbrigðisráðherra og ríkisstjórn óskar hér með eftir því að þér takið saman álitsgerð um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana samkvæmt sóttvarnalögum með hliðsjón af skráðum og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar og mannréttindaákvæðum í stjórnarskrá og alþjóðasamningum. Jafnframt verði tekið mið af samspili við valdheimildir lögreglu og annarra yfirvalda til að framfylgja slíkum ráðstöfunum. Er óskað eftir því að þér gerið frumtillögur að breytingum á lögum eða reglum eftir því sem þér teljið tilefni til.“ Í álitsgerðinni, sem skilað var 20. september og birt á vef Stjórnarráðsins 25. september sl., kemur fram að margar sóttvarnaráðstafanir takmarki óhjákvæmilega mannréttindi sem varin eru af stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Hið sama gildi um réttindi einstaklinga og fyrirtækja samkvæmt EES-samningnum. Um þau réttindi gildi hins vegar jafnan að víkja megi frá þeim í þágu þeirra brýnu almannahagsmuna að verjast farsóttum til verndar lífi manna og heilsu þeirra. Þessir hagsmunir fái mikið vægi þegar verið er að bregðast við farsótt sem geisar þar sem að lífi og heilsu manna steðjar bein og fyrirsjáanleg ógn. Þeim mun smitnæmari og hættulegri sem smitsjúkdómur er því meira svigrúm hafi stjórnvöld til að bregðast við til verndar lífi og heilsu manna. Í því sambandi verði einnig að hafa í huga að stjórnvöld hafi ekki einungis heimild til að grípa til ráðstafana við slíkar aðstæður heldur hvíli einnig á þeim skýr frumkvæðisskylda að stjórnlögum til að bregðast við farsóttum með virkum úrræðum til verndar lífi og heilsu manna. Um þetta er fjallað á síðu 43 í greinargerðinni þar sem segir: „Þegar stórfelld hætta steðjar að samfélaginu hafa bæði ráðherrar og Alþingi skyldu til að bregðast við. Í ljósi þeirra skyldna sem hvíla á stjórnvöldum við að vernda líf og heilsu manna þegar farsóttir geisa verður að ætla að við mat dómstóla á því hvort gripið hafi verið til of harkalegra úrræða eða beiting þeirra hafi verið of harkaleg muni dómstólar veita stjórnvöldum umtalsverð vikmörk.“ Má því telja að stjórnvöld hafi töluvert svigrúm til að meta hvernig sé best að mæta slíkum faraldri án þess að lögð sé sú skylda á stjórnvöld, sem fjallað er um í greinargerðinni, að byrja fyrst á vægari úrræðum þegar ekki verður séð fyrir hvað muni helst koma að notum við að ná því markmiði sem að er stefnt. Ella eru mannslíf og heilsa almennings sett í hættu. Hversu víð vikmörkin eru, sem stjórnvöldum eru játuð við þessar aðstæður, ræðst m.a. af því hvaða tíma stjórnvöld hafa til að afla upplýsinga um aðstæður og væntanleg áhrif þeirra aðgerða sem ætlunin er að grípa til, bæði hvað varðar virknina við að berjast við farsóttina en líka það tjón sem þær kunna að valda. Þá verður að hafa í huga að Covid-19 er nýr smitsjúkdómur. Hann hefur ekki verið rannsakaður nema í innan við eitt ár og þekking á honum er af mjög skornum skammti. Þannig er nokkur óvissa um dánartíðni af völdum hans, sömuleiðis hvaða sjúkdómar geta fylgt í kjölfarið sem og það varanlega tjón sem sumir sjúklingar virðast geta hlotið af þessum sjúkdómi og fyrirhugaðar eru rannsóknir á en við heyrum öll fréttir af. Síðast en ekki síst er oft mikil óvissa um það hver virkni einstakra sóttvarnaúrræða verður þegar ákvörðun er tekin um að beita þeim. Eftir því sem lengra líður hins vegar á baráttuna verður að ætla að kröfur aukist um að stjórnvöld rannsaki betur og afli upplýsinga um virkni ráðstafana sem hefur verið gripið til í því skyni að hemja farsóttina og afli upplýsinga um tjónið sem slíkar aðgerðir hafa valdið. Í ljósi slíkra upplýsinga eigi ráðstafanir að geta orðið markvissari og betur sniðnar að aðstæðum þar sem tilvik eru flokkuð nánar. Hæstv. heilbrigðisráðherra mun tala hér á eftir en Páll bendir á ýmis þau atriði sem skoða þurfi við endurskoðun sóttvarnalaga og ég veit að hún mun fara nánar yfir það. Meðal þess sem hann nefnir er að í sóttvarnalögum sé ekki að finna lögskýringargreinar á helstu hugtökum laganna. Mikilvægt sé að samræma þá orðanotkun sem er í sóttvarnalögum við hið daglega málsnið okkar hér á landi. Sem dæmi má nefna að í lögunum er talað um afkvíun en við tölum um sóttkví í daglegu máli. Sömuleiðis gerir Páll ákveðna athugasemd við það að sóttvarnalækni og sóttvarnaráði séu að einhverju leyti falin sömu verkefni og það þurfi skýringa við. Enn fremur að æskilegt væri að telja upp hvaða sóttvarnaráðstafanir það geti verið sem ráðherra fær heimild til að beita og sjá til þess að fram komi lögskýringar á þeim. Hér þurfi að tryggja samræmi hugtaka og skilgreininga við alþjóðaheilbrigðisreglugerðina. Enn fremur þurfi að huga að því að ekki hafa allar almennar sóttvarnaráðstafanir samkvæmt alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni verið innleiddar í íslenskan rétt og það á ekki síst við um ákvæði reglugerðarinnar sem varða almennar reglur um sóttvarnir við komu og brottför ferðamanna. Ástæða sé til þess að ákvæði 14. gr., um hættu á útbreiðslu smits frá einstaklingum, séu ótvíræð um það að hún taki bæði til smitaðra einstaklinga og þeirra sem rökstuddur grunur leikur á að hafi smitast. Það er auðvitað vandmeðfarið í þeim faraldri sem við er að eiga núna þar sem einstaklingar geta verið einkennalitlir eða einkennalausir en eigi að síður smitandi. Þær ákvarðanir eru teknar á grundvelli tilkynninga samkvæmt sóttvarnalögum frá heilbrigðisstarfsmönnum, en þarna þarf líka að geta verið vísað til smitrakningar. Í ljósi þess að sóttkví einstaklings felur í sér frelsisskerðingu þarf að breyta ákvæðum sóttvarnalaga þannig að mál um lögmæti hennar verði einnig borið undir héraðsdóm eins og gert er ráð fyrir þegar rætt er um einangrun. Enn fremur þarf að skoða samspil sóttvarnalaga við lög nr. 80/2016, um útlendinga, m.a. hvað varðar innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins um rétt borgara Evrópusambandsins og aðstandenda þeirra til frjálsrar farar og dvalar á yfirráðasvæði aðildarríkjanna, sem og heimildir til að bera takmarkanir undir dómstól og heimildir til að gera læknisrannsóknir á þeim sem komið hafa til landsins á grundvelli EES-samningsins og dvalið hér á landi skemur en þrjá mánuði. Þá er heimild til töku þjónustugjalda sérstaklega reifuð í greinargerðinni. Ákvæði sóttvarnalaga sé of opið. Heilbrigðisráðuneytið hefur brugðist við því og vísað til ákvæða í sjúkratryggingalögum, sem ég vænti að hæstv. heilbrigðisráðherra fari hér yfir. Heilbrigðisráðuneytið hefur metið það sem svo að fullnægjandi lagaheimild sé í 29. gr. laga nr. 112/2008, um sjúkratryggingar, þó að deila megi um skýrleika ákvæðisins um gjaldtöku í sóttvarnalögum. Síðan er auðvitað mikilvægt að halda því til haga að þegar sóttvarnalæknir lagði til að sýnataka yrði ekki valkvæð, þ.e. að það yrði ekki í boði að velja frekar 14 daga sóttkví, þá var það eigi að síður ákvörðun ráðherra að halda þeim valmöguleika inni einmitt vegna þessara ákvæða. Ég vil líka segja það, af því að það hefur verið rætt í tengslum við þessa greinargerð og sérstaklega umfjöllun hennar um innleiðingu alþjóðaheilbrigðisreglugerðarinnar, að nú er unnið að átaksverkefni til birtingar þjóðréttarsamninga. Það hefur m.a. verið í opinberri umræðu að þarna sé töluverður misbrestur á og það er rétt. Þarna er um að ræða tólf ára, hvað getum við sagt, birtingarhalla sem þarf að vinna á. Af þeim sökum ákvað ríkisstjórnin að verja 12 milljónum á þessu ári í að vinna upp þann halla að tillögu utanríkisráðherra og forsætisráðherra. Það hefur verið hafist handa við að vinna að uppstillingu og yfirferð samninga og auglýsinga í C-deild og samningar og auglýsingar frá síðustu þremur árum eru að verða tilbúnar fyrir ráðherra til undirritunar. Þannig er miðað við að birta allt frá árinu 2019, 2018 og 2017 á næstu vikum og svo verður haldið áfram. Það er auðvitað stórmál að þetta sé með fullnægjandi hætti. Að lokum vil ég segja það hér, af því að tími minn er skammur, að ég tel mikilvægt að Alþingi eigi þetta samtal um valdheimildir sóttvarnalaga sem eru að sjálfsögðu meira til umræðu nú þegar liðið er á faraldurinn en í upphafi hans. Fyrirhuguð er heildarendurskoðun á sóttvarnalögum sem ég veit til að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ákveðið að flýta vegna þeirra ábendinga sem finna má í greinargerð Páls Hreinssonar. Það er mikilvægt að við nýtum reynsluna af baráttunni við núverandi faraldur til þess að bæta þá lagaumgjörð þannig að hún sé með fullnægjandi hætti. Ég get þó ekki látið hjá líða [[Forseti hringir.]]að segja það að þegar aðgerðir íslenskra stjórnvalda eru bornar saman við aðgerðir stjórnvalda í löndunum í kringum okkur [[Forseti hringir.]]tel ég ljóst að hér hefur verið gengið fram af meira meðalhófi en víðast hvar annars staðar í álfunni [[Forseti hringir.]]með hagsmuni samfélagsins að leiðarljósi. Ég vitna sérstaklega til þess og ég hef margítrekað sagt það að hér hefur verið lögð áhersla á að viðhalda eðlilegu lífi, [[Forseti hringir.]]ekki síst með skólahaldi.
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa umræðu í dag um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana. Ég vil ræða sérstaklega þá stöðu sem uppi hefur verið er varðar hin ýmsu borgaralegu réttindi í þessu máli öllu. Ríkisstjórnin hefur mánuðum saman verið gagnrýnd fyrir að útvista öllu því sem getur kallað fram gagnrýni, þá aðallega til þeirra embættismanna sem við í daglegu tali köllum þríeykið. Flótti stjórnvalda frá ábyrgð í málinu var svo einbeittur að sóttvarnalæknir þurfti að kalla sérstaklega eftir því að stjórnvöld og stjórnmálin kæmu að borðinu hvað varðaði aðra þætti ráðstafana vegna faraldursins. Síðan eru liðnir nærri þrír mánuðir. Eins og kemur fram í greinargerð Páls Hreinssonar er sú greinargerð til komin vegna tilskrifa forsætisráðherra þar sem segir, með leyfi forseta: „Forsætisráðherra í samráði við heilbrigðisráðherra og ríkisstjórn óskar hér með eftir því að þér takið saman álitsgerð um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana samkvæmt sóttvarnalögum …“ Þessi texti er skrifaður hálfu ári eftir að fyrsta smit kemur upp þannig að það má hafa samúð með því sjónarmiði að stjórnvöld séu gagnrýnd á köflum fyrir að vera sein til ákvörðunartöku í þessum efnum. Virðulegur forseti. Það er engum blöðum um að fletta að áhrifin af sóttvarnaaðgerðum eru gríðarleg. Heil atvinnugrein berst nú fyrir lífi sínu og margar aðrar verða fyrir gríðarþungu höggi. Hægt er að líta á samfélagið sem eitt risastórt stjórnborð með þúsund mælum og undanfarna mánuði hefur verið einblínt á einn mæli, þ.e. Covid-19 tölfræðina, en ótal margir aðrir og mikilvægir látnir liggja á milli hluta. Það er staða sem ekki er hægt að búa við. Það er ýmislegt sem kemur fram í greinargerð Páls Hreinssonar sem undirstrikar að það er margt í sóttvarnalögum sem er umdeilanlegt hvort undirbyggi þær aðgerðir sem gripið hefur verið til. Það eru auðvitað þau sjónarmið sem hæstv. ráðherra kom inn á hér áðan sem snúa að því að skjóta ákvörðunum til æðra stjórnvalds og það eru sjónarmið uppi um að beinlínis sé ekki heimilt samkvæmt núgildandi sóttvarnalögum að halda ósmituðu fólki í sóttkví. Svo eru atriði eins og það að Schengen-samningurinn hefur verið gerður að marklausu plaggi í Evrópu, með þeirri undantekningu þó á Íslandi að íslenska ríkið tekur við umsækjendum um alþjóðlega vernd sem aldrei fyrr. Við megum ekki gleyma því að margar daglegar athafnir hafa áhættu í för með sér. Sú áhætta er vegin á móti ávinningi af hverri athöfn. Punkturinn sem ég vil skilja eftir hér er að við höfum það í huga að við metum með einum eða öðrum hætti og tökum afstöðu til áhættu á hverjum degi. Þegar við metum áhrifin af ákvörðunum verðum við að horfa á stærri mynd en bara á Covid-tölfræði. Við verðum að horfa á heildaráhrifin á samfélagið allt og efnahagslífið. Ef ákvarðanir leiða til efnahagslegra þrenginga til lengri tíma en hægt væri að komast af með þá erum við að fórna heilbrigði til lengri framtíðar. Það er bæði geta ríkissjóðs til að standa undir velferðarkerfinu og aðrir þættir velferðarkerfisins sem hætt er við að veikist ef of langt er gengið hvað takmarkanir ýmiss konar varðar. Það er því miður svo að sóttvarnaráðstafanir bitna harðast á ungu fólki. Námi ungs fólks hefur verið stefnt í hættu með takmörkunum á skólahaldi og framtíðarafkomu þess þar með. Samt er ljóst að ungt fólk er ekki í mestri hættu af faraldrinum. Raunar virðist því fara víðs fjarri. Ekki er hvatt til óábyrgrar stefnu þótt minnt sé á að áhætta daglegs lífs verður alltaf til staðar. Sérfræðingar í sóttvörnum eru góðir sem slíkir en að lokum eru það lýðræðislega kjörin yfirvöld sem verða að taka upplýstar ákvarðanir eftir að allt hefur verið tekið með í reikninginn - allt, ekki bara afmörkuð viðfangsefni. Síðast en ekki síst mun langvarandi tekjusamdráttur óhjákvæmilega fyrr eða síðar koma fram í versnandi heilsu og versnandi heilbrigðiskerfi á sama tíma. Stjórnmálamenn þurfa að taka dýpri umræðu um hvert skuli stefna og hvernig best sé að komast þangað. Það er okkur ekki samboðið að útvista ábyrgðinni á þessum þáttum og það er þinginu ekki samboðið að láta það viðgangast að meiri háttar ákvarðanir séu teknar mánuðum saman án efnislegrar umræðu þar sem m.a. ýmsum borgaralegum réttindum er ýtt til hliðar.
Herra forseti. Það er ekki óeðlilegt að fólk velti því fyrir sér hve harðar takmarkanir séu eðlilegar, jafnvel leyfilegar, í ljósi þess hve margir verða illa fyrir barðinu á ástandinu. Það er ekkert skrýtið að einhverjir eigi erfitt með að kyngja aðgerðunum og efist um að þær byggist á sérstöku meðalhófi. Í því samhengi verður þó að hafa í huga að vægari aðgerðir, eða aðgerðaleysi, gegn svo skæðri pest gætu hitt enn fleiri fyrir og mun harðar en núverandi aðgerðir. Því er ekkert endilega hægt að álykta að meðalhófs sé frekar gætt, kysu yfirvöld að halda frekar að sér höndum og beita mun vægari vopnum. Þetta er einfaldlega mjög flókið viðfangsefni: Hve langt er réttlætanlegt að ganga í að skerða frelsi okkar með sóttvarnaaðgerðum? Eða e.t.v.: Hvenær eru aðgerðir það vægar að þær leiða í raun til meiri frelsisskerðingar? Í raun má segja að allt okkar daglega líf, jafnvel í venjulegu árferði, sé varðað skertu athafnafrelsi þó að það birtist oftast með svo lítilfjörlegum og hversdagslegum hætti að við erum löngu hætt að veita því eftirtekt. Rauði þráðurinn er að íþyngjandi bönnum og takmörkunum er ætlað að vernda heildina og gæta þess að athafnafrelsi eins gangi ekki á frelsi annarra. Það á einnig við um tillögur sóttvarnayfirvalda í þessu stríði sem stjórnvöld hafa blessunarlega fylgt í stærstum dráttum. Tekist hefur að halda grunn- og leikskólum opnum sem er gríðarlega mikilvægt fyrir heilbrigði barna, halda heilbrigðisstofnunum gangandi, sem er greinilega undirliggjandi grunnmarkmið sóttvarnayfirvalda, og lágmarka dauðsföll þótt vissulega gangi takmarkanirnar nokkuð hraustlega á rétt okkar til daglegs lífs. Þó hafa einstakar atvinnugreinar og þar með einstaklingar orðið fyrir mjög miklum efnahagslegum skakkaföllum vegna sóttvarna og fyrir vikið hlýtur að hvíla mjög rík skylda á stjórnvöldum að gera allt sem mögulegt er til að bæta eða a.m.k. lágmarka þann skaða og þar finnst mér ekki nóg hafa verið gert. Það er grafalvarlegt þegar þúsundir fjölskyldna eru sviptar stórum hluta af afkomu sinni um langan tíma vegna aðgerða stjórnvalda þótt nauðsynlegar séu. Þetta fólk hefur skuldbundið sig og gert ráðstafanir sem miðast við réttmætar væntingar um laun sem eru ekki lengur til staðar. Það þarf ekki fjörugt ímyndunarafl til að sjá hvað bíður þessara fjölskyldna á næstu mánuðum ef ekki verður meira gert fyrir þær. Þá er líka rétt að muna að fylgni er á milli skorts á efnahagslegum gæðum og óefnislegum. Kostnaður vegna fátæktar, andlegrar vanlíðanar og félagslegra vandamála getur komið hressilega í bakið á okkur ef við grípum ekki til meiri stuðnings. Þess vegna eru allar heimspekilegar vangaveltur einstakra ráðherra um við hvaða upphæð atvinnuleysisbætur fari að letja fólk til vinnu vinsamlega afþakkaðar þangað til faraldurinn er búinn. Það væri miklu nær að stjórnvöld myndu axla ábyrgð á þessum sóttvarnaaðgerðum og hækka grunnatvinnuleysisbætur. Herra forseti. Það er líka nauðsynlegt að almenningur og einstaka þingmenn haldi uppi heiðarlegri gagnrýni og sýni aðhald og mér finnst stjórnvöld komin út á býsna hálan ís þegar gripið er til þess að fletta upp greiðslukortafærslum borgaranna. Mér finnst líka orka tvímælis hve hart er gengið fram í banni við heimsóknum til sjúks og fatlaðs fólks, einkum í þeim tilfellum þegar viðkomandi einstaklingar hafa litla eða enga möguleika til að gera sér grein fyrir af hverju heimsóknarbannið stafar. Það getur leitt til þess að sjúklingum hrakar umfram tilefni og makar og ástvinir sitja eftir hryggir og með sektarkennd. Almennt hef ég þó skilning og samúð með þeirri áætlun sem sóttvarnayfirvöld hafa valið hverju sinni síðasta hálfa árið og lögfróðara fólk verður einfaldlega að skera úr um það hvort allar aðgerðir eru innan heimilda eða ekki. En það er rétt að minna á að við erum að berjast við ólíkindatól og stefna sóttvarnayfirvalda byggist á notkun fjölmargra ólíkra aðgerða á sama tíma sem hægt er að stilla af og raða saman á óteljandi vegu. Áhrif þeirra á efnahagslífið og lífsgæði okkar almennt gera dæmið svo enn flóknara en ella. Í því ljósi verðum við að dæma aðgerðir sóttvarnayfirvalda. Þegar öllu er á botninn hvolft er ég enn sannfærður um að okkar fólk hafi verið nokkuð farsælt í störfum sínum og sem betur fer bætist daglega við reynsla, ný þekking og reiknilíkön þannig að ég er nokkuð öruggur um að með það í vopnabúrinu náum við á endanum að leggja þessa ógeðslegu, ósýnilegu skepnu að velli.
Herra forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að fá taka þátt í þessari umræðu í dag og þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skýrsluna sem hér liggur til grundvallar. Eins og fram hefur komið í ræðum fleiri hv. þingmanna hér á undan mér hefur þörfin fyrir að ræða þessa hlið mála auðvitað vaxið eftir því sem liðið hefur á þann tíma sem við glímum við veiruna. Bæði þörfin og tilefnið er kannski ríkara í dag en var í vor. Sú skýrsla sem hér er til umræðu, álitsgerð Páls Hreinssonar, er mjög gagnleg sem innlegg í þá umræðu. Hún er gagnleg sem ákveðinn grunnur að umræðu sem við getum síðan haldið áfram með. Eins og fram hefur komið gerir skýrsluhöfundur, Páll Hreinsson, þann fyrirvara í upphafi að hann sé ekki að fjalla um lögmæti einstakra aðgerða sem gripið hefur verið til á undanförnum mánuðum. Það sé auðvitað verkefni dómstóla að skera úr um það hvort þær hafi allar verið innan marka. En hann fer hins vegar út frá almennum fræðilegum forsendum yfir þau réttarsvið og þær réttarreglur sem hlýtur að reyna á og það er, held ég, mikilvægt fyrir okkur til að stíga næstu skref og taka næstu ákvarðanir. Ég vildi fyrst segja að í þessum málum erum við í svolítið annarri stöðu í dag en við vorum þegar veiran gerði fyrst vart við sig á útmánuðum á þessu ári. Það er auðvitað rétt sem fram hefur komið að enn þá er margt óvíst í sambandi við veiruna og útbreiðslu hennar en við vitum þó ýmislegt meira og betur í dag en við gerðum í febrúar eða mars. Að sama skapi höfum við haft tækifæri til að sjá árangur einstakra ráðstafana sem gripið hefur verið til á þessu tímabili. Við vitum einfaldlega meira í dag en við vissum fyrir sjö, átta mánuðum síðan þó að vissulega séu enn þá margir þættir óvissir í sambandi við veiruna, útbreiðslu hennar og aðgerðir og áhrif þeirra. Aðstaða okkar í dag er þannig töluvert önnur en hún var í febrúar, mars. Það þýðir m.a. að út frá ýmsum reglum stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttarins er hægt að gera meiri kröfu til ákvarðana sem teknar eru í dag en var hægt að gera fyrir um sjö, átta mánuðum síðan, þ.e. ef ákvarðanir sem teknar eru í dag eru metnar er hægt að gera strangari kröfur til þeirra en til ákvarðana sem voru teknar í upphafi faraldursins. Við skulum hafa þetta í huga. Þetta þýðir að hægt er að ætlast til þess af stjórnvöldum, okkur hér í þinginu, ríkisstjórn og öðrum þeim sem fara með opinbert vald í þessu sambandi, að ákvarðanir séu teknar, hvað eigum við að segja, með meiri yfirvegun og meiri undirbúningi en kannski var hægt að ætlast til þegar faraldurinn var að fara í gang. Þetta skiptir máli þegar við leggjum mat á einstakar aðgerðir og aðgerðirnar í heild. Það skiptir máli þegar við veltum fyrir okkur því hvernig við getum mátað ýmsar meginreglur stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttarins við ákvarðanatöku í þessu sambandi. Þá erum við með í huga kannski helst lögmætisregluna, sem felur það í sér að fyrir opinberum, íþyngjandi ákvörðunum verður að vera skýr lagastoð, ekki bara einhver lagastoð heldur skýr lagastoð, og síðan að mælikvarðar meðalhófsreglunnar séu lagðir á einstakar ákvarðanir, hvort sem þær birtast í reglugerðum eða einstökum ákvörðunum sem eru teknar á grundvelli reglugerða. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það, það er ágætlega gerð grein fyrir því í skýrslu Páls Hreinssonar, hver meginsjónarmiðin eru, hvert stóra samhengið er. Það er auðvitað að farsóttir og viðbrögð við þeim gera að verkum að heimilt er að grípa til ýmissa aðgerða sem ekki væru taldar heimilar undir venjulegum kringumstæðum. Það liggur í þeim stjórnarskrárákvæðum sem þetta varða í bæði skráðum og óskráðum reglum stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttarins að ástand sem skapast vegna farsótta eða faraldurs getur kallað á viðbrögð þar sem reynir á og jafnvel er vikið til hliðar borgaralegum réttindum, frelsisréttindum, sem við teljum að jafnaði sjálfsögð. Um þetta er ekki ágreiningur. Það er ekki ágreiningur um að þessi grundvallar borgaralegu réttindi eru vernduð í stjórnarskrá og samkvæmt grundvallarreglum réttarríkisins eru þau réttindi vernduð en það má skerða þau þegar um er að ræða ástand eins og við höfum verið að glíma við. Það þýðir hins vegar að þegar réttindin eru skert á grundvelli laga og annarra fyrirmæla stjórnvalda sem eiga sér stoð í lögum þarf engu að síður að gæta þess að ekki sé gengið lengra en nauðsynlegt er í hverju tilviki fyrir sig. Þá eru, eins og Páll Hreinsson rekur ágætlega í texta sínum, ákveðnir mælikvarðar sem þarf að leggja á aðgerðirnar. Það er ekki hægt að segja að skapalónið sé eitt eða algilt eða að með vissu sé hægt að segja fyrir fram hvernig hvert tilvik yrði metið fyrir sig. Ef mál kæmi fyrir dómstóla yrði það metið út frá aðstæðum, hvaða vitneskja var fyrir hendi o.s.frv. Það þarf hins vegar alltaf að fara fram einhvers konar mat í þessu sambandi. Hvað meina ég með því? Ég meina að það er ekki nóg að segja: Hér er alvarlegt ástand og það þýðir að það má gera hvað sem er. Það er auðvitað ekki svo. Aðgerðirnar sem gripið er til hverju sinni þurfa að vera virkilega til þess fallnar að ná því markmiði sem að er stefnt. Ef hægt er að velja milli mismunandi úrræða ber að velja vægasta úrræðið sem getur komið að gagni og í þriðja lagi, þegar búið er að velja úrræðið, verður að gæta þess að beita því ekki af meiri hörku eða með meira íþyngjandi hætti en nauðsyn er á. Þetta eru ákveðnar leiðbeiningarreglur um það hvernig á að meta svona hluti. Það kallar á að þegar gripið er til aðgerða fari fram einhvers konar mat af þessu tagi. Eins og Páll Hreinsson bendir á í sínum texta er auðvitað eðlilegt að þegar ákvarðanir eru teknar í óvissu liggi ekki allt fyrir í þessu efni þannig að það verður að ætla stjórnvöldum ákveðið svigrúm í þessum efnum. Því meiri sem óvissan er, því meira verður svigrúmið. Það liggur ljóst fyrir. En það þýðir hins vegar ekki að matið þurfi ekki að eiga sér stað. Matið þarf að eiga sér stað þegar ákvarðanir eru teknar, miðað við þær upplýsingar sem liggja fyrir eða hægt er að ætlast til að liggi fyrir þeim tíma. Þetta vildi ég undirstrika í þessu sambandi. Þær meginreglur sem við byggjum bæði stjórnskipun okkar og stjórnsýslu á í þessum efnum eiga við bæði á erfiðum tímum og á venjulegum tímum. Það er ekki svo að erfiðir tímar geri það að verkum að við getum kippt varúðarreglunum úr sambandi. Það má ekki líta svo á. Það má eiginlega öfugt halda því fram að því alvarlegra sem ástandið er, því mikilvægara sé að menn séu meðvitaðir um varúðarreglurnar og gæti sín að þessu leyti. Að þessu sögðu þá fagna ég því að það standi til að fara í endurskoðun á sóttvarnalöggjöfinni. Mér finnst að í texta Páls Hreinssonar komi fram ákveðnar ábendingar sem þurfi að taka tillit til í því sambandi. Ég fagna því líka að það eigi að fara í tiltölulega hraða vinnu við að endurskoða þau ákvæði sem mestu máli skipta í þessu sambandi vegna þess að eins og ég hef áður látið í ljósi þá tel ég að þarna geti verið um að ræða veikar lagastoðir fyrir sumum þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til. Ég hef bent á það bæði á fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og reyndar í grein sem ég skrifaði í Morgunblaðið fyrir tveimur mánuðum. Þar kann að þurfa að bæta úr og bæta úr hratt. Það þýðir ekki að mínu mati að bíða eftir heildarendurskoðun sóttvarnalaganna heldur er mikilvægt að bæta hratt úr þeim atriðum þar sem lagastoð fyrir einstökum íþyngjandi aðgerðum kann að vera veik eins og mér sýnist hún vera. Ég læt þessari ræðu lokið en fagna því að fá tækifæri til að ræða þetta og vona að við fáum frekari tækifæri til að ræða þessi mál hér á næstunni.
Forseti. Vernd borgararéttinda er aldrei mikilvægari en þegar fólk er hrætt. Þá er það tilbúið að fórna réttindum sínum. Fólk er réttilega hrætt. Á vogarskálinni er líf og heilsa, þar eru einnig önnur mannréttindi og frelsi fólks, athafnafrelsi, ferðafrelsi, atvinnufrelsi, eins og var komið inn á í álitsgerð Páls Hreinssonar sem við erum að ræða hér. Sem Pírati vil ég benda fyrst á að í grunnstefnu okkar segir að okkur beri að vernda og efla borgararéttindi, auka aðkomu almennings að ákvörðunum sem hann varða og að vinna það allt saman á þann hátt að við tökum vel upplýstar ákvarðanir, grundvallaðar á gagnrýninni hugsun. Sóttvarnaaðgerðirnar varða okkur öll og víkja til hliðar mikilvægum réttindum. Það jákvæða við það að nálgast málið svona er að upplýst umræða er bæði grundvöllur farsælla sóttvarnaaðgerða og verndar borgararéttindi á tímum veirunnar. Mikilvægasta atriðið sem mig langar að benda fólki á í þessu ljósi, í álitsgerðinni, er sú meginregla að borgarar mega gera hvaðeina sem ekki er bannað í lögum en stjórnvöld geta einvörðungu íþyngt borgurum með stjórnvaldsákvörðun ef hún byggist á viðhlítandi heimild í lögum og er framfylgt samkvæmt lögum. Þetta er grundvallaratriði. Mannréttindi eru á vogarskálunum, líf, heilsa, önnur mannréttindi, frelsi. Því endurtek ég á mannamáli: Fólk má gera hvað sem það vill svo framarlega sem það er ekki bannað í lögum. Ef stjórnvöld, framkvæmdarvaldið, ráðherrar, sóttvarnayfirvöld, ætla að gera eitthvað sem takmarkar þau réttindi fólks þá verða þau að hafa heimild til þess í lögum og fylgja lögum við að framfylgja því. Eins og kemur fram í álitsgerðinni þarf stjórnvald sem skerðir frelsi eða mannréttindi borgaranna, sem er að gerast, í þágu brýnna almannahagsmuna, sem eru að sjálfsögðu núna til staðar, að vega við framkvæmdina þá almannahagsmuni, í þessu tilfelli líf og heilsu, sem mæla með skerðingunni, gegn þeim hagsmunum sem skerðingin bitnar á. Það eru mannréttindi, frelsi og fjárhagur. Þau mannréttindi geta síðan líka haft neikvæð áhrif, við vitum það, á líf og heilsu fólks. Þessi mynd er ekki enn nógu skýr. Ég tel að það sé nauðsynlegt fyrir áframhaldandi traust á núverandi aðgerðum að sú mynd verði gerð skýrari og aðgengilegri almenningi. Við sáum í upphafi faraldursins hvað við fengum skýra mynd af því hver staðan var, hvernig faraldurinn þróaðist, hvernig hann hafði áhrif á líf fólks, hve margir voru lagðir inn o.s.frv. Það skapaði traust og það réttilega. Ég held að það sé grundvöllur fyrir trausti að þessi heildarmynd um hvað er á vogarskálunum varðandi réttindi okkar, líf, heilsu, önnur mannréttindi, frelsi, fjárhag, sé skýr og gerð aðgengileg almenningi. Við erum komin rúmlega hálft ár inn í faraldurinn og eigum mögulega eftir ár, kannski tæpt ár. Lykilatriði til þess að aðgerðir verði farsælar er þetta réttmæta traust. Almenningur þarf að vera vel upplýstur um réttindi sín og rök stjórnvalda fyrir því að skerða þau, eins og ég nefndi. Sóttvarnayfirvöld þurfa að gæta ýtrustu varfærni og fara ekki umfram sínar víðtæku heimildir við skerðingu réttinda. Mistök eru alltaf gerð þegar ákvarðanir eru teknar hratt, það er skiljanlegt, svo yfirvöld þurfa að bregðast hratt og vel við ábendingum um brotalamir með upplýstri umræðu. Forsætisráðherra lét gera þessa álitsgerð sem er mjög gott og þarft og þríeykið hefur kallað eftir upplýstari umræðu og nefnir m.a. í aðsendri grein í Fréttablaðinu á fimmtudaginn að mikilvægt sé að mismunandi sjónarmiðum sé velt upp þegar er um að ræða takmarkanir á borgaralegum réttindum. Þau nefna að bannfæring gagnrýnisradda sé aðeins til þess fallin að sundra þeirri dýrmætu einingu sem við þörfnumst á þessum einstæðu og erfiðu tímum. Upplýst umræða er bæði grundvöllur farsælla sóttvarnaaðgerða og grundvöllur þess að við verndum borgararéttindi á þessum tímum. Önnur stjórnvöld en sóttvarnayfirvöld þurfa að vanda sig við mótvægisaðgerðirnar svo minnka megi skaðann af sóttvarnaaðgerðum, t.d. á lýðheilsu fólks, geðheilbrigði o.s.frv. Það verður allt að vera inni í myndinni og það verður að vera stoð undir þessa heildstæðu mynd sem ég nefni um það hvaða réttindum við erum að fórna fyrir önnur. Alþingi þarf að fara strax í að laga sóttvarnalögin. Lagaheimildir eru ekki nógu skýrar, við höfum heyrt það frá mjög mörgum sérfræðingum, m.a. Páli Hreinssyni, og Alþingi þarf að sinna sínu virka og málefnalega eftirliti með framkvæmdarvaldinu. Það er stjórnarskrárbundin skylda þingmanna, þingflokka, þingnefnda og Alþingis í heild. Ég endurtek meginregluna sem ég myndi hafa sem grundvöll fyrir þessari álitsgerð, grundvöll fyrir því sem við erum að horfa á af því að við erum að gera þetta allt saman, að borgarar mega gera allt sem þeir vilja svo framarlega sem það er ekki bannað í lögum en stjórnvöld mega aðeins takmarka réttindi þeirra ef þau hafa heimild til þess í lögum og því er framfylgt samkvæmt lögum. Þá verða stjórnvöld að fylgja stífum lögum um góða stjórnsýslu. Þau þurfa að gæta að lögmæti, réttmæti, jafnræði og meðalhófi. Ég ætla að fara dýpra í þá þætti í síðari ræðu á eftir en ég er búinn að fara yfir einn þeirra þátta sem er þessi: Í þágu brýnna almannahagsmuna má skerða frelsi og mannréttindi borgaranna en þá verður að vega þá almannahagsmuni sem mæla með skerðingunni, líf og heilsu, gegn öðrum sem er fórnað. Þarna eru mannréttindi, frelsi og fjárhagur fólks. Ég tel að aðeins ef þeirri meginreglu er fylgt, og við sjáum að henni sé fylgt, okkur finnst að henni sé fylgt, getum við skapað það traust sem við þurfum til að fara sem farsælast í gegnum þennan faraldur og út úr honum. Ég kem svo inn á dýpri nálgun á þessari meginreglu sem stjórnvöld verða að fylgja til að mega skerða réttindi í síðari ræðu.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér álitsgerð Páls Hreinssonar um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarna. Álitsgerðin er unnin að beiðni forsætisráðherra sem óskaði eftir því við að hún yrði tekin saman með hliðsjón af skráðum og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar og mannréttindaákvæða í stjórnarskrá og alþjóðasamningum. Þá óskaði hæstv. forsætisráðherra einnig eftir því að gerðar yrðu frumtillögur að breytingum á lögum eða reglum, eftir því sem höfundur álitsgerðar teldi tilefni til. Í formála álitsgerðarinnar kemur fram að um fræðilega umfjöllun er að ræða um gangverk sóttvarnalaga í ljósi stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar. Höfundur tekur fram að ekki er um tæmandi úttekt að ræða enda var tíminn sem ætlaður var til vinnunnar skammur. Fjallað er á almennan hátt um nokkur meginatriði sem þýðingu hafa þegar teknar eru ákvarðanir um opinberar sóttvarnaráðstafanir. Ég vil nota tækifærið og þakka dr. Páli Hreinssyni fyrir góða vinnu við þetta mikilvæga innlegg og hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma þessu af stað og nú til þingsins. Það mál sem við ræðum nú er líklega stærsta mál samtímans. Það snertir alla á einhvern hátt, ekki bara óbeint heldur beint. Við höfum öll þurft að aðlaga okkur breyttum háttum og tileinka okkur ýmislegt sem ekki var hluti af daglegu lífi, eins og að gæta að fjarlægðarmörkum, tíðari handþvotti, sprittun og grímunotkun. Við erum að upplifa veruleika sem á liðnum vetri og í vor virtist tímabundinn en nú má segja að hann sé viðvarandi, eða þar til annað kemur í ljós, enda er komin þreyta í mannskapinn og hærri gagnrýnisraddir heyrast nú en í upphafi faraldursins. Það er fullkomlega eðlilegt því að langvarandi skerðing á frelsi til daglegra athafna tekur á. Í raun hafa yfirvöld kallaði eftir umræðu, ekki síst sóttvarnalæknir sem aldrei hefur haldið því fram að hann þekki alltaf allt í þeim nýja vágesti sem veiran er. Nú er umræðan komin hingað inn í þingið. Sumum þykir það vonum seinna. Ýmislegt má rýna til gagns og velta fyrir sér, eins og því hvort ekki hefðu fleiri mátt koma að ákvarðanatöku og fyrr í ferlinu. Var nægileg upplýsingagjöf til stjórnarandstöðu? Þau segja ekki. Mátti kalla fleiri að borðinu, og þá er ég að meina fulltrúa hinna ýmsu hópa og starfsstétta, eða var það of snúið? Lýðræðið er snúið en það á líka að vera það. Mikil umræða hefur farið fram í fjölmiðlum, á prenti og í netheimum. Á nokkrum vikum höfum við lært margt um nýjan óvin sem kemur utan frá. Og það reynir á hvernig við tökum á málum innan frá. Við stöndum frammi fyrir ógn sem við höfum ekki rætt mikið um fram að þessu, eðlilega. Það hefur ekki verið tilefni til. Aftur á móti höfum við rætt um ógnir sem stafa af hryðjuverkum og árásum af öðrum toga, flest eitthvað sem má sjá með berum augum. Þess vegna er mikilvægt að ræða ástandið sem við búum við núna og rýna þessa álitsgerð. Fyrst verð ég að segja að samkvæmt henni erum við í langflestum tilvikum innan heimilda sóttvarnalaga. Í ljós hafa komið gallar en þá má laga. Næst verð ég að segja að það er og var skynsamlegt að byggja ákvarðanir á vísindum, treysta á okkar besta fólk, hlusta á það, fara að ráðum þess. Ekki má láta dægurumræðu og tilfinningar ráða för í svo stóru máli. Annað sem hefur skýrst er að valdsvið sóttvarnayfirvalda er meira en mörg okkar gerðu sér grein fyrir. Í lögum um sóttvarnir kemur fram að hlutverk sóttvarnalæknis sé m.a. að skipuleggja og samræma sóttvarnir og ónæmisaðgerðir um allt land, m.a. með útgáfu leiðbeininga um viðbrögð við farsóttum. Þetta hlutverk er túlkunaratriði því að sóttvarnalæknir fer ekki með vald til að setja reglugerðir og mæla fyrir um opinberar sóttvarnaráðstafanir, eins og segir í álitsgerðinni. Viðbrögð hans þurfa því að taka mið af reglugerðum og öðrum gildandi réttarheimildum um sóttvarnir á hverjum tíma en það er á valdsviði ráðherra að koma opinberum sóttvörnum í framkvæmd. Áður en heilbrigðisráðherra gefur út reglugerð um opinberar sóttvarnir skal sóttvarnalæknir samkvæmt lögum hafa komið fram með skriflegar og rökstuddar tillögur um slíkar ráðstafanir. Eins segir að við embætti landlæknis skuli starfa sóttvarnalæknir sem ber ábyrgð á sóttvörnum. Hann skuli hafa þekkingu á smitsjúkdómum og faraldsfræði þeirra. Af þessu leiðir að tillögur sóttvarnalæknis eiga að byggjast á viðurkenndri læknisfræðilegri þekkingu á smitsjúkdómum og faraldsfræði þeirra. Þannig gerum við kröfu um að ávallt sé byggt á nýjustu þekkingu hverju sinni. Þetta sýnist mér hafa gengið eftir. Okkar ágæta þríeyki hefur staðið vaktina með prýði, lagt gott til og verið uppbyggilegt. Aldrei hafa þau þóst vita allt því að það er ekki hægt. En ákvarðanir hafa verið byggðar á bestu vitneskju á hverjum tíma. Við erum í lærdómsferli og það er mikilvægt að hlusta um leið og ákvarðanir eru teknar, oft á flóknum grunni. Nú þegar við öll vitum meira er rétt að Alþingi taki málið upp og hugi að breytingum sem bæta og styrkja sóttvarnalög. Ekki má gleyma eftirlitshlutverki löggjafans sem hlýtur að vera jafn mikilvægt nú og alltaf. Fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafa komið sérfræðingar. Hjá þeim kom fram að það er hlutverk Alþingis að setja almennar reglur sem gilda um aðstæður eftir því sem þær koma upp og gera stjórnvöldum kleift að bregðast við eftir því sem þarf. Það virðist vera almenn skoðun að stjórnvöld séu að sinna skyldu sinni til að vernda líf og heilsu borgaranna. Það er mikilvægur grunnur sem við getum verið sammála um að skoða þurfi í framhaldi og hvernig við tökumst á við það. Þegar valdheimildir til opinberra sóttvarnaráðstafana eru metnar þarf að vega saman mannréttindi einstaklinga og athafnafrelsi borgara annars vegar og hins vegar frumkvæðisskyldu stjórnvalda til að halda niðri faraldri og vá. Hversu langt má ganga? Um það erum við ekki sammála en mikilvægt er að beita meðalhófssjónarmiðum þegar teknar eru ákvarðanir um sóttvarnaráðstafanir. Í því ljósi er mikilvægt að byggja allar ákvarðanir á bestu þekkingu hverju sinni. Því er það skylda yfirvalda að breyta ráðstöfunum eftir því sem þekking eykst á sjúkdómnum og árangri ráðstafana. Rannsóknarregla leggur þá skyldu á sóttvarnayfirvöld að meta jafnóðum upplýsingar og þekkingu um sjúkdóminn, áhrif sóttvarnaráðstafana sem þegar hefur verið farið í og hugsanleg áhrif og tjón af setningu reglugerða. Þess vegna getur stöðugt þurft að gera breytingar á ráðstöfunum. Erfitt er að setja lög, og í raun ekki hægt, sem lýsa öllu út í hörgul. Stjórnvöld verða að geta brugðist hratt við. Þegar sóttvarnaráðstafanir breytast vegna reynslu og þekkingar þarf að rökstyðja það. Hóflegar ráðstafanir á hverjum tíma ráðast af upplýsingum. Velja þarf úrræði og ekki ganga lengra en þarf, gæta að meðalhófsreglu, stunda viðvarandi og stöðuga skoðun á því hvort verið sé að beita vægustu ráðstöfunum til að ná árangri við að vernda heilsu almennings miðað við aðstæður hverju sinni, enda hvílir sú skylda á stjórnvöldum að vernda heilsu almennings. Hæstv. forseti. Fram hefur komið að sóttvarnir eru nær því að vera skerðing á frelsi en svipting á réttindum, eins og einhverjir halda fram. Klárlega er töluverður munur á sóttkví og einangrun. Sóttkví er vissulega takmarkandi en á engan hátt íþyngjandi á sama hátt og einangrunarvist. Ég held að það megi skoða betur. Við komum alltaf að meðalhófinu. Réttmæt markmið þurfa að vera til og lagaheimildin er til staðar í sóttvarnalögum. Sjálfsagt er að skilgreina heimildir til sóttvarnaráðstafana betur í lögum núna þegar reynt hefur á okkur í þessum efnum í fyrsta sinn á lýðveldistímanum. Jafnræðisreglan hefur þann fyrirvara og beiting hennar í þessu sambandi byggir á því að allar aðstæður séu sambærilegar. Það getur þurft að leggja meiri takmarkanir á einn hóp en annan í ljósi aðstæðna. Má þar nefna sem dæmi sveitarfélög þar sem miklar sýkingar hafa komið upp. Ef við vinnum öll að sama markmiði næst árangur, hæstv. forseti. Ágreiningur hefur verið um gildi tilmæla, sem nokkuð hafa verið notuð, í öllu þessu ferli. Þau hafa ekki sama vægi og reglugerðir. Ég álít tilmæli góð til að höfða til samvisku fólks þannig að hver og einn geti axlað sína ábyrgð í samræmi við aðstæður. Vissulega hefur margt mátt liggja skýrar fyrir. Margir hafa verið óöruggir með hvað má og hvað ekki. En það er ekki endilega alltaf betra að beita harðari fyrirmælum. Ég álít að samvinna okkar allra skili okkur einfaldlega best áfram eins og skýrt er sett fram í íþróttamiðstöðinni á Egilsstöðum þar sem gæskurinn og gæskan eru minnt á tveggja metra regluna. Árangur næst ef við gerum okkar besta í að fylgja tilmælum og reglum en leitum ekki að mögulegum holum, ósamræmi eða smugum í tilmælum og reglum. Öll orðræða um að tilmæli dragi úr virðingu fyrir hörðum reglum finnst mér mjög langsótt og beinlínis í andstöðu við sýn þess sem hefur trú á samvinnu við lausn aðkallandi úrlausnarefna. Hæstv. forseti. Eins og áður hefur verið vikið að er hlutverk löggjafans að setja almenn viðmið. Það er síðan hlutverk stjórnvalda að útfæra þau í fyrirmælum í ljósi aðstæðna hverju sinni. Það væri mjög óskilvirkt ef löggjafinn þyrfti að koma að mati á fyrirmælum í hvert sinn. Eftir níu mánaða reynslu af sóttvarnaráðstöfunum, sem við erum nú komin með, væri gagnlegt að löggjafinn skýrði betur í sóttvarnalögum þær sóttvarnaráðstafanir sem mögulegt er að beita. Ekki er endilega hægt að segja að eitthvað skorti í lögin en þó gætu þau verið skýrari. Ég vil því fagna fyrirætlunum hæstv. heilbrigðisráðherra um að fara í heildarendurskoðun á sóttvarnalögum og vona ég að sú vinna komist sem fyrst af stað því að nú höfum við komið auga á ýmislegt sem betur má fara. En það er líka mikilvægt að löggjafinn Alþingi beiti eftirlitshlutverki sínu með því að fylgjast með framkvæmd sóttvarnaráðstafana enda hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekið málið til umfjöllunar og ekki kæmi á óvart að umboðsmaður Alþingis færi yfir framkvæmdina á einhverjum tímapunkti. Það mun örugglega reyna á Mannréttindadómstól Evrópu að þessu loknu. Því að krafan um takmarkanir á mannréttindum sem byggð er á settum lögum er talin strangari hér en annars staðar. Fyrst þurfum við að fá úrlausn dómstóla hér heima. Það er einhver tími í að þessi mál komist þangað, a.m.k. tíu ár í úrlausn. Atvinnufrelsi er ekki verndað, hugsanlega mætti sýna fram á tap á eignarréttindum. Einhverjir hafa séð fram á gósentíð lögfræðinga á næstunni og það mun þá koma í ljós. Vissulega hafa komið fram sjónarmið um að stjórnvöld kunni í einhverjum tilfellum að ganga lengra í tilmælum og reglum en lögin leyfa. Minn skilningur er ekki sá. Stjórnvöld hafa gengið fram með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi og sinnt skyldu sinni til að vernda líf og heilsu borgaranna. Aftur á móti eiga margir mjög erfitt núna. Atvinnuleysi er í hæstu hæðum og við eigum eftir að sjá eftirköstin sem við verðum að reikna með að verði töluverð þegar að því kemur. Við erum ekki í nokkrum einustu færum að sjá fyrir hvernig staðan verður eftir nokkra mánuði eða ár, ekki frekar en okkur gat órað fyrir stöðunni sem uppi er núna eða séð hana fyrir í mars síðastliðnum. Það er margt sem við eigum eftir að læra, margt sem við eigum eftir að tileinka okkur og skoða betur. Hæstv. forseti. Okkur hefur verið tíðrætt um samstöðu og mikilvægi hennar í ástandinu sem nú ríkir. Það er enginn einn í þessari glímu og líkt og oft áður sannast að við erum sterkari þegar við stöndum saman og erum meðvituð um hvert við stefnum. Samstaða er nefnilega nokkuð öflugt tæki en samstaða þýðir ekki að við þurfum að vera sammála um allt. Við verðum að gefa okkur svigrúm til samtals og tíma til að hlusta á ólík sjónarmið og gera okkur grein fyrir því að við erum öll ólík. En við þurfum líka stundum að bregðast hratt við. Þá megum við ekki missa sjónar á markmiðinu því að það er okkur öllum mikilvægt að verja okkar viðkvæmustu hópa og halda vel utan um þá. Áfram verðum við ósammála um hve langt á að ganga í hinum ýmsu aðgerðum en öll vitum við að það sem við gerum hvert og eitt skiptir máli. Nú reynir á þolgæði okkar og þrautseigju. Sameiginlega ráðum við við verkefnið. Ég hef nefnilega trú á því að allir séu að gera sitt besta á hverjum tíma og betur verður ekki gert. Það segir samt ekki að ég sé laus við áhyggjur af ástandinu. Það eru ákveðnir hópar sem ég hef þungar áhyggjur af. Ég hef áhyggjur af ungmennunum okkar sem flest hver eru í fjarnámi. Það hentar ekki öllum. Það er snúið. Það er erfitt að eiga við það. Þau fá ekki að upplifa það sem við hér inni í þessum sal fengum t.d. að upplifa við upphaf framhaldsskólagöngu og við lok grunnskólagöngu. Það er kannski ekki það hættulegasta í lífinu en það er kannski hættulegt þegar vantar upp á félagsþroska, samskiptin og annað slíkt. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að við leggjumst nú öll á eitt og klárum þetta verkefni. Það skiptir máli hvað hver og einn gerir. Við vitum miklu betur núna og svo komum við aftur saman seinna og ræðum málin betur. Þegar frá líður sjáum við stóru myndina og það verður svo sannarlega lærdómur sem við getum tekið út úr þessu öllu saman. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu því að upplýst umræða er alltaf af hinu góða.
Virðulegi forseti. Fyrstu skref okkar sem þjóðar í þessu ógnarstóra verkefni sem við höfum glímt við undanfarna mánuði einkenndust af fallegri samstöðu og samkennd. Leiðarljósið var að verkefnið væri okkar allra og ég leyfi mér að segja að sem þjóð stóðum við saman sem eitt. Í fyrstu var áherslan eðlilega á baráttuna við heimsfaraldurinn, þetta stóra verkefni, að verja ekki aðeins líf heldur heilbrigði heillar þjóðar. Næst kom svo efnahagslega áfallið sem við sjáum nú að er að reynast okkur okkar dýpsta kreppa í heila öld. Við okkur blasa jafnframt alvarlegar félagslegar afleiðingar sem gætu orðið langvinnar nú þegar enn er að lengjast í faraldrinum. Ég vil þar sérstaklega nefna ungt fólk og okkar elstu borgara. Þetta eru sögulegir tímar og í upphafi vil ég leyfa mér að fá að þakka sóttvarnayfirvöldum, þakka smitrakningarteyminu og öllum þeim sem standa í ströngu núna í þessari vinnu vegna faraldursins. Það geri ég sannarlega af heilum hug. Viðreisn hefur stutt og mun áfram styðja aðgerðir stjórnarinnar sem geta leitt fólkið í landinu, heimilin og fyrirtækin út úr þessum erfiðu aðstæðum. Við höfum talað skýrt um að nú eigi og nú verði að taka stór skref og stór skref strax. Forseti. Það er óumdeilt að það eru brýnir almannahagsmunir að baki sóttvarnaaðgerðum og stjórnvöld hafa nokkurt svigrúm til að meta hvaða úrræða eigi að grípa til á hverjum tíma. Stjórnvaldsfyrirmæli hafa verið í stöðugri endurskoðun sem er í mínum huga til marks um vilja þeirra til að ganga ekki lengra en þörf er og um leið til marks um virðingu fyrir meðalhófi. Það finnst mér ég lesa út úr þessari viðleitni, að herða og milda aðgerðir eftir því sem fram vindur. Löggjafinn getur eðlilega ekki stigið inn í einstaka aðgerðir þar, enda er það ekki hlutverk þingsins. Löggjafans er hins vegar að hafa eftirlit. Í þessu hættuástandi er því miður ástæða til að gagnrýna verklag ríkisstjórnarinnar. Aldrei er mikilvægara að Alþingi sé gert kleift að sinna eftirlitshlutverki sínu en í hættuástandi eins og því sem við stöndum frammi fyrir núna. Svo það sé sagt þá hafa þessi mál vitaskuld verið til umræðu hér í þingsal en það hefur ekki síst verið vegna stjórnarandstöðunnar. Það verður að segjast að stjórnin hefur ekki axlað þá ábyrgð sem á henni hvílir í þessu sambandi. Stjórnin hefur lítið frumkvæði sýnt um umræðu við þingið og vagninn hefur verið dreginn af embættismönnunum. Kannski hefur það þótt þægilegra en eðlilegt er það ekki. Og rétt eins og það er beinlínis skylda stjórnvalda núna að grípa inn í hættuástand til að verja hagsmuni heildarinnar er það ekki bara réttur Alþingis heldur skylda að fá að sinna eftirlitshlutverki sínu með stjórnvöldum. Tvennt vil ég nefna sérstaklega við þessar aðstæður. Í fyrsta lagi: Hvers vegna er frumvarp ríkisstjórnarinnar um ný sóttvarnalög ekki ofar á dagskrá? Nú þegar við höfum reynsluna er bæði tímabært og nauðsynlegt að skilgreina betur hlutverk sóttvarnayfirvalda annars vegar og hlutverk ráðherra hins vegar sem gerir hvorum aðila um sig auðveldara að sinna sínu hlutverki. Það er undarleg pólitísk forgangsröðun að setja sóttvarnayfirvöldum ekki skýrari lagaumgjörð núna, skýrari lagastoð og auðvelda þeim með því sína mikilvægu vinnu og auðvelda um leið umræðuna í samfélaginu. Og þetta segi ég ekki vegna þess að ég sé að mæla endilega með mildari aðgerðum, ég segi það ekki heldur vegna þess að ég sé að mæla með harðari aðgerðum, heldur einfaldlega til að benda á að löggjöfin okkar er ekki nægilega skýr. Það er löggjafans að setja skýra umgjörð núna því að við vitum hvar veikleikarnir í löggjöfinni eru. Þess vegna ætti ríkisstjórnin að setja þetta mál í algeran forgang. Það skortir því miður aðeins upp á að lögin séu nægilega skýr og vönduð og það er skiljanlegt. Þessar aðstæður sá enginn fyrir. Sóttkví er t.d. ekki nægilega skilgreind svo eitthvað sé nefnt. Það er nauðsynlegt að þetta verði sett í forgang. Hitt atriðið sem ég nefni lýtur að því meginhlutverki Alþingis sem er að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu, sem ég nefndi áðan. Skylda þingsins þar er bæði skýr og ótvíræð. Það er Alþingis að fara yfir framkvæmdina núna þegar reynslan er komin og það þarf að vera vakandi fyrir því að þingið sé ekki vængstýft einmitt núna þegar reynir svo mjög á hlutverk þess þó að það sé kannski ekki beinlínis ætlunin. Það þarf að vera vakandi fyrir þessu. Nú er ekki rétti tíminn til að veikja aðhaldið vegna aðstæðna. Þessar aðstæður gera það einmitt þvert á móti að verkum að hlutverk þingsins hefur sjaldan verið mikilvægara. Og nú þegar þessar fordæmalausu aðstæður, eins og við kölluðum þær í byrjun, eru orðnar hluti af okkar daglega lífi verðum við að átta okkur á því að Alþingi verður að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu. Stjórnarandstaðan verður að fá að spyrja spurninga og sýna stjórninni aðhald. Staðan kallar á alvöruumræðu um hugmyndafræði, t.d. um það hver eigi að vera eðlilegur skurðpunktur á milli sóttvarnaaðgerða annars vegar og efnahagsaðgerða hins vegar. Þetta er pólitískt mat, þetta er pólitísk jafnvægislist og eftir þessu mati hefur sóttvarnalæknir sjálfur kallað. Ég lít svo á að það sé aukin skylda á stjórnvöldum um efnahagsaðgerðir þegar hluti efnahagsvandans stafar af sóttvarnaaðgerðum stjórnvalda. Forseti. Án beittrar pólitískrar umræðu getur Alþingi einfaldlega ekki gætt hagsmuna almennings eins og því er ætlað. Við heyrum að meiri hlutinn er ekki alveg einhuga og það er í sjálfu sér heilbrigðismerki þó að þau leggi sig fram um að gera minna úr ágreiningnum. Krafan gagnvart minni hlutanum getur ekki bara verið hjal um að hlýða og stimpla allt frá meiri hluta undir formerkjum samstöðu. Það er krafa um undirlægjuhátt. En þetta samtal og eftirlit er ekki bara réttur þingsins, það er skylda. Það er skylda stjórnarinnar að vera hér til svara, ekki bara á blaðamannafundum heldur í þingsal við fulltrúa þjóðarinnar. Þetta er ekki bara æskilegt núna, það er nauðsynlegt. Umræðan hér í dag er góð, hún er nauðsynleg og fyrir hana þakka ég, en legg áherslu á að það dugar ekki að þetta mál, sem er í sjálfu sér það allra stærsta í samfélaginu núna og í sögulegu samhengi með stærri málum sem hafa verið á dagskrá, sé sett á dagskrá með þessum hætti og í þetta eina sinn. Ég geri kröfu um það og við gerum kröfu um það að þingið sé jafnt og þétt upplýst og að í þingsal séu aðgerðirnar til umræðu. Þessi góða umræða í dag hefði átt að eiga sér stað fyrr af hálfu stjórnarinnar og hún þarf að eiga sér stað oftar.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér álitsgerð dr. Páls Hreinssonar um sóttvarnaheimildir. Sóttvarnalögin veita stjórnvöldum heimild til að skerða frelsi einstaklinga. Þessar heimildir eru þó ekki svo víðtækar að þær brjóti í bága við stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála Evrópu. Það er yfirleitt heimilt að skerða mannréttindi ef það er nauðsynlegt til að vernda heilsu manna. Þá er spurning hversu langt má ganga. Það ber að gæta meðalhófs við val milli aðgerða. Þannig ber stjórnvöldum að meta hvort aðgerðirnar séu til þess fallnar að ná markmiði sínu og hvort þær gangi lengra en nauðsyn krefur. Eftir því sem faraldurinn varir lengur eykst skylda stjórnvalda til að afla upplýsinga um slíkt og meta. Sóttvarnalæknir hefur heimild til að úrskurða fólk í einangrun en það hefur ekki þurft hingað til. Páll telur að heimildin nái einnig til þess þegar rökstuddur grunur leikur á að viðkomandi hafi smitast þó að slíkt liggi ekki ljóst fyrir. Páll bendir á að heimild skorti til að bera úrskurð um einangrun undir dómstóla í þeim tilvikum þar sem aðeins er grunur um smit. Er t.d. nóg að viðkomandi hafi verið í nálægð við smitaðan einstakling eða er nóg að yfirvöld hafi upplýsingar um að viðkomandi hafi verið á sama svæði og á svipuðum tíma og smitaður einstaklingur? Eins og við höfum orðið vör við og fram hefur komið voru kortafærslur t.d. notaðar til að leita uppi þá sem höfðu verið á Irishman Pub. Við endurskoðun laganna þarf að líta til reynslunnar af faraldrinum. Endurskoða þarf heimildir til frelsissviptingar. Ekki dugar að bíða eftir heildarendurskoðun laganna. Þetta þarf að gerast strax. Samræma þarf hugtakanotkun við önnur lög á sviði heilbrigðisréttar. Klára þarf vinnu við innleiðingu alþjóðaheilbrigðisreglugerðarinnar. Það er alveg með ólíkindum ef það er rétt sem maður hefur heyrt að það séu 300 lög sem eigi eftir að ganga frá. Skýra þarf verkaskiptingu milli sóttvarnaráðs og sóttvarnalæknis. Virðulegur forseti. Í öllu þessu ástandi sem Covid-19 veiran hefur valdið höfum við því miður gleymt ákveðnum hópi fólks sem á skýlausan rétt á að fá vörn, nákvæmlega þá sömu og allir aðrir. Því miður er staðreyndin sú að það er hópur öryrkja sem vegna Covid-ástandsins getur ekki sótt sér mat, getur ekki farið í röð eftir mat eða lyfjum. Geðheilbrigði og heilsa þeirra í þessu ástandi er því miður ekki í góðu standi. Þar af leiðandi hafa viðkomandi fjölskyldur áhyggjur sem eru kannski með börn á sínu framfæri, börn sem þau þurfa jafnvel að senda í skóla. Það hlýtur að vera spurning þegar maður sér að foreldrum sem vilja ekki senda börn með jafnvel undirliggjandi sjúkdóma í skóla er hótað með barnaverndarnefnd ef þau senda börnin ekki í skóla. Það hlýtur að vera eitthvað skrýtið í þjóðfélagi þar sem við hérna á þingi fáum ókeypis grímur til að nota en á sama tíma er fólk þarna úti, öryrkjar og eldri borgarar sem eru verst settir, fólk sem hefur ekki efni á því að kaupa sér grímur og hefur ekki efni á að kaupa sóttvarnaefni. Það sem er enn þá verra er að það á í vandræðum með að senda börnin sín í strætó, jafnvel í skóla, vegna þess að börnin þurfa grímur til að fara í strætó. Ég segi: Þetta er grímulaust ofbeldi. Þarna er verið að segja við þetta fólk: Þið getið ekki uppfyllt skólaskyldu eða farið sjálf í röð eftir mat. Þetta er fólkið sem er með undirliggjandi sjúkdóma. Þetta er fólkið sem má ekki við því að fá Covid-19. Við höfum líka orðið vör við það að þetta er sá hópur sem hefur minnsta hjálp fengið. Að vísu eingreiðslu upp á 10.000 kr. En svo er líka sú staðreynd að eldri borgarar sem eru verst settir hafa ekki fengið krónu. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum ekki? Hvað er það sem veldur því að ríkisstjórnin telur sig geta hjálpað flestöllum nema þessum hópi? Hvers vegna í ósköpunum situr þessi hópur eftir? Sá hópur sem er viðkvæmastur, sem þarf mest á hjálpinni að halda? Í fyrstu bylgju Covid var ákveðið að loka sjúkraþjálfun, líkamsrækt og sundi. Þetta var lokun sem stóð yfir í töluverðan tíma. Hverjar eru afleiðingarnar? Hvar liggja mörkin við því hvenær við sköðum heilsu fólks með því að neita því um sjúkraþjálfun, að komast í líkamsrækt eða sund, til þess að verja það fyrir veirunni? Við verðum að hugsa þetta til enda. Þeir sem sækja sund og líkamsrækt er duglegt fólk, eldri borgarar, öryrkjar, sem er að reyna að halda í þá litlu heilsu sem það hefur. Hvaða rétt hefur valdhafinn til að segja við það: Þið fáið ekki að halda þessu áfram, við ætlum að stoppa þetta. Í hvaða stöðu er þetta fólk eftir mánuð ef það hefur hvorki komist í sjúkraþjálfun, sund né líkamsrækt, í hvaða stöðu er það heilsufarslega til þess að veikjast af veirunni? Það verður í mun verri stöðu. Þetta er einmitt fólkið sem passar sig. Ég get sagt að ég hef orðið var við þetta vegna þess að ég hef stundað þetta og ég er einn af þeim einstaklingum sem verða að komast í líkamsrækt og sund til að halda heilsunni. Það er fólkið sem passar sig, passar tveggja metra regluna, sprittar og fer eftir öllum reglum. Í allan þennan tíma sem Covid hefur verið hef ég ekki orðið var við eitt einasta smit í þessum tilfellum. Ég hef ekki orðið var við eitt einasta smit í sundi eða líkamsrækt. Við verðum líka að átta okkur á því að það eru ótrúlega misvísandi reglur sem eru settar. Á sama tíma og við vorum í þessu ástandi var verið að mismuna gagnvart íþróttaiðkun. Fótboltamenn, 22 á vellinum, máttu faðmast en á sama tíma mátti fólk ekki fara í sund, sem er alveg óskiljanlegt frá mínum bæjardyrum séð. Við eigum að treysta fólki, við eigum að spyrja fólkið. Gefum því leyfi til að ákveða í þessu tilfelli hvort það vill vera í einangrun eða hvort það vill fara og nýta sér sinn rétt vegna þess að þá er það á ábyrgð þess. Það á þennan rétt. Börn eru einn af þeim hópum sem virðast sem betur fer hafa komið vel út úr þessari veiru. Þess vegna er líka undarlegt að við skulum vera í þeirri aðstöðu að það séu ekki samræmdar reglur um það hvort foreldrar eigi rétt á því að halda viðkvæmum börnum heima eða hvort þeir verði að senda börnin í skóla. Það virðist vera geðþóttaákvörðun hvers skóla fyrir sig, sem er eiginlega stórfurðulegt. Svo er hitt sem ég hef áður bent á og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum höfum við ekki séð til þess að þessi viðkvæmasti hópur geti gengið að því vísu að fá sóttvarnir, grímur? Mjög stór hópur af þessu fólki getur ekki farið út í búð, út í apótek, vegna þess að það á ekki grímu og hefur ekki sóttvarnir en gæti það annars. Síðan er það líka hinn hópurinn sem við höfum gleymt algjörlega og það er hópurinn sem getur ekki farið að heiman. Ég spyr: Hefur það verið kortlagt hversu stór sá hópur er sem er skikkaður jafnvel í einangrun? Fólkið er sett í sóttkví eða það hreinlega lokar sig af heima vegna þess að það þorir ekki út og þarf þar af leiðandi að panta allan mat og lyf og annað í gegnum netið. Á þeim tímum þegar matvara hefur hækkað stórlega vegna gengissigs íslensku krónunnar. Við getum alveg kortlagt það, þetta er ekki það stór hópur að ekki sé hægt að halda utan um hann og sjá til þess að honum sé hjálpað. Ég efast ekki um að það er skylda okkar að skilja engan eftir í þessu dæmalausa ástandi. Við hljótum líka að spyrja okkur á sama tíma hvernig í ósköpunum við getum á þessum skelfilegu tímum jafnvel lokað hreyfihamlaðan einstakling inni í algerri einangrun á spítala í Covid-faraldri þar sem enginn má heimsækja hann, enginn má hafa samband við hann. Þetta gerum við og á hvaða forsendum? Hvað er það í lögum og reglum sem leyfir okkur að einangra einstaklinga svo gjörsamlega að þeir eiga ekkert samneyti við fólk út á við? Meira að segja heilbrigðisstarfsmönnum blöskrar þegar einu samskiptin eru við heilbrigðisstarfsmenn sem eru varðir frá toppi til táar með göllum og grímum. Við þurfum líka að hugsa um það hvernig álagið er á heilbrigðistarfsfólki okkar í dag. Ég sá það að í Bretlandi og Frakklandi og víðar er álagið orðið það gífurlegt að þeir eru farnir að hafa áhyggjur af því að hjúkrunarstarfsfólk brenni út í starfi. Nú þurfum við líka að kanna það í þessu dæmalausa ástandi hvernig staðan er hjá hjúkrunarfólki okkar sem er í fremstu víglínu.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu Páls Hreinssonar varðandi valdheimildir stjórnvalda til að grípa til aðgerða í því skyni að tryggja sóttvarnir. Meginniðurstaða hans, í þeirri mikilvægu skýrslu sem er til umræðu hér á Alþingi, er að valdheimildirnar séu til staðar í sóttvarnalögum og standist almennt kröfur stjórnarskrárinnar, þ.e. um meðalhóf. Það er meginniðurstaðan í þessari skýrslu og þessari úttekt þótt Páll bendi á mikilvægi þess að breyta þurfi ákveðnum atriðum laganna sem fyrst og sérstaklega þeim sem lúta að því að skýra málsmeðferð kærumála. Það er auðvitað afar mikilvægt fyrir réttaröryggi borgaranna að tryggt sé hvaða leið á að fara ef fólk hyggst leita réttar síns, að það séu skýrar heimildir til að leita með mál fyrir dóm. Þetta hef ég einmitt lagt til við starfshóp sem er nú þegar að störfum og er að undirbúa þessar breytingar. Þar er um að ræða frumvarp til laga um breytingar á IV. kafla sóttvarnalaga sem varða sérstaklega opinberar sóttvarnaráðstafanir. Sú breyting er á þingmálaskrá minni og tímasett í janúar 2021 en við erum að vinna að því að ná að dreifa málinu á þinginu í desember 2020 og reyna að tryggja að þingið fái það til umfjöllunar sem allra fyrst í ljósi málsins. Starfshópurinn hefur til athugunar öll þau atriði sem Páll nefnir að rétt væri að taka til skoðunar sem fyrst. Auk þess nefnir hann líka orðskýringar við IV. kafla laganna, eins og hér hefur aðeins verið vikið að, og nánari skýringar á hlutverki sóttvarnalæknis samkvæmt lögum. Hins vegar leggjum við að þessu sinni ekki upp með það að fram fari heildarendurskoðun á lögunum enda tæki hún lengri tíma. Við erum fyrst og fremst að tala um þær breytingar sem ráðast beinlínis af þeirri stöðu sem hér er uppi, þ.e. þeirri reynslu sem við höfum aflað okkur í glímunni við Covid. Eftir atvikum er auðvitað eðlilegt að ráðast í slíka endurskoðun þegar faraldurinn er að baki. Á síðustu mánuðum hefur verið unnið mjög markvisst sóttvarnastarf gegn veirunni og því verður haldið áfram. Það frumvarp sem við leggjum fram í þinginu síðar í vetur er liður í þeirri stefnu, í þeirri baráttu sem við erum að heyja. Þar er hlutverk Alþingis óumdeilt því að eftirlitshlutverk Alþingis er sannarlega mikilvægt. En við megum heldur ekki gleyma því að löggjafinn er Alþingi. Markmið með lagasetningu er að skýra betur heimildir til opinberra ráðstafana í samræmi við kröfur lögmætisreglunnar, eins og hér hefur verið nefnd, og lagaáskilnaðarreglna stjórnarskrárinnar. Gildandi lög hafa almennt reynst vel í baráttunni en það er rétt að skerpa á og skýra löggjöfina miðað við reynslu síðustu mánaða. Þá verður líka litið til þeirrar reynslu sem hefur skapast síðustu ár vegna annarra sjúkdóma. Í starfshópnum eru fulltrúar heilbrigðisráðuneytisins, landlæknis, dómsmálaráðuneytis, sóttvarnalæknis, Landspítala, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og embættis ríkislögreglustjóra. Ég ákvað að skipa þennan starfshóp þar sem reynslan af yfirstandandi faraldri hefur sýnt að mikilvægt er að ólíkir aðilar komi að málum. Og vegna þess að hér hefur verið talað um samráð undir tímapressu og í miklu uppnámi, sem við höfum ítrekað verið í, vil ég fullvissa Alþingi um að talað er við mjög marga í hvert einasta sinn skipti sem ákvörðun er tekin. Það skiptir máli. Við höfum talað um að við höfum gripið til mildari aðgerða hér heldur en víðast hvar í heiminum. Ég vil líka segja að meginmarkmið okkar er að verja líf og heilsu sem eru helgustu mannréttindi hverrar manneskju. Jafnframt er áhersla á eins virkt samfélag og hægt er, sérstaklega þá skólastarf og frístundastarf barna og ungmenna. Við búum í fámennu, vel upplýstu samfélagi þar sem boðleiðir eru stuttar og lýðræðishefðin er rík. Þetta eru styrkleikar okkar og hluti af þeim styrkleikum er að við eigum að þola, og við eigum að gera kröfu um og óska eftir skoðanaskiptum þegar um er að ræða flóknar aðstæður í okkar góða samfélagi. En það breytir ekki því, og það er ein af þeim fjölmörgu vogarskálum sem hér eru til umfjöllunar, að árangur í baráttunni við veiru - og það er alveg sama hvaða veira það er, hvort það eru mislingar eða sú veira sem við erum að glíma við núna - veltur alltaf á þátttöku almennings í þeim aðgerðum sem boðaðar eru. Þess vegna leiða þessar einföldu reglur um fjarlægð, hámarksfjölda fólks í hverju rými og sótthreinsun okkur í gegnum þessa bylgju eins og hinar.
Herra forseti. Fyrir fimm árum var rætt hér í þessum sal breytt öryggishugtak í tengslum við mótun laga um þjóðaröryggisstefnu. Þetta breytta hugtak færði okkur frá því að líta aðeins á hernaðarógn sem áhættuþátt og yfir í það að líta til hnattrænna og samfélagslegra áhættuþátta í auknum mæli. Við lestur álitsgerðar Páls Hreinssonar læðist að manni sú hugsun að þetta breytta öryggishugtak hafi ekki náð að seytla út í allt stjórnkerfið. Við erum enn þá með sóttvarnalög að uppistöðu til frá 1997 sem uppfylltu vel þá kröfu sem gerð var til lagasetningar á þeim tíma en er löngu kominn tími á að uppfæra. Sóttvarnir eins og við höfum upplifað þær á síðustu mánuðum eru grundvallaröryggisatriði þegar kemur að lífi og heilsu þjóðar. Þess vegna hljótum við að fagna þeirri endurskoðun sóttvarnalaga sem er boðuð og býsna tímabær. Jafnframt verð ég að lýsa ánægju með það sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra, að nú ætti að flýta enn birtingu alþjóðasamninga sem liggja í bunkum óbirtir frá síðustu 12 árum, þyrfti jafnvel að flýta enn frekar, vegna þess að það sem þetta mál leiddi líka í ljós var að það mat sem var lagt á hvaða alþjóðasamninga ætti að setja í forgang varðandi birtingu og hvaða ekki byggði mögulega á úreltu öryggishugtaki meðal annars. Það var ákveðið að birta ekki alþjóðaheilbrigðisreglugerðina sem þó er byggt á í sóttvarnalögum. Fyrir vikið standa þau lög veikari fótum en ella. Hvað vitum við um hina 299 samningana sem bíða óbirtir, nema þar leynist aðrir eins samningar sem skipta mikilvæg lög einhverju miklu máli. Hér hefur verið rætt hvernig kröfur á stjórnvöld breytast eftir því sem líður á baráttuna við kórónuveiruna. Þegar neyðarástandið er orðið að varanlegu ástandi er eðlilegt, þegar fordæmalausu tímarnir eiga sér allt í einu fordæmi í vorinu, að stjórnvöld temji sér t.d. að senda skýrari skilaboð út í samfélagið. Í því samhengi má nefna muninn á óbindandi tilmælum um að haga sér á vissan hátt eða að leggja fram reglugerðir sem eru skýrari og binda hegðunina ögn betur. Óbindandi tilmælin eru vægari úrræði og að því leyti betri en þau eru líka óljósari og þau verða enn óljósari þegar myndast svokallað misræmi á milli tillagna sóttvarnalæknis og reglugerðar heilbrigðisráðherra, eins og kom fram á upplýsingafundi í hádeginu varðandi lokun eða opnun líkamsræktarstöðva. Þetta misræmi hefur bein áhrif. Hvort á almenningur að hlusta á sóttvarnalækni eða ráðherra, sem er æðra sett stjórnvald en tekur ákvörðun út frá tilmælum hans? Þetta veldur því að á morgun ætla líkamsræktarstöðvar að opna. Ungmennafélag Íslands veit ekkert hvað það á að gera. Almenningur þarf skýrari skilaboð til að geta sinnt þeim sóttvörnum sem almenningur vill sinna.
Herra forseti. Álitsgerð dr. Páls Hreinssonar um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana hefur verið til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um nokkra hríð og er þar enn og verður um einhverja framtíð vegna þess að nefndin hefur kallað til sín sérfræðinga og lögspekinga til að fara yfir það sem liðið er og það sem er í gangi núna í þessum faraldri sem við stöndum í miðjum, auk þess að horfa til framtíðar. Það kemur fram í niðurstöðu Páls Hreinssonar að reglugerðarsetning, sem er ítrekuð, um ráðstafanir varðandi þennan faraldur geti valdið því að reglugerðarsetningin verði óskýr og geti haft eftirköst. Við höfum séð þetta t.d., eins og kom fram í ræðu fyrri ræðumanns, í nýlegri ákvörðun um að opna líkamsræktarstöðvar aftur á morgun. Það eru líka þau atriði í þessum ráðstöfunum sem skerða athafnafrelsi og skerða frelsi einstaklinga og rekstraraðila sem menn hafa verið hugsandi yfir. Það er í sjálfu sér alveg spurning vegna þess að nú er t.d. sóttkví þvingandi og íþyngjandi ráðstöfun, nákvæmlega eins og bann við ákveðnum rekstri er mjög íþyngjandi aðgerð. Það hefur verið á einhverjum tímapunkti í þessum faraldri, eins og menn vita, gerður greinarmunur á rekstri veitingastaða og bara, sem varð til þess að bareigendur margir flykktust í verslanir og keyptu sér samlokugrill svo þeir gætu gefið sig út fyrir að vera að reka veitingastað. Það eru í þessu mörg álitamál sem þarf að takast á við og þess vegna þarf, að mati lögspekinga sem hafa mætt fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að styrkja sóttvarnalög. Sumir, við erum búin að hitta nokkra, hafa lagt til að það verði gert strax, nú þegar. Einn ágætur lögspekingur orðaði það þannig að þegar efnahagsvá væri fram undan hefði Alþingi komið ítrekað saman og afgreitt lög innan sólarhrings. Í þetta skipti erum við að fást við vandamál sem ógnar bæði efnahagslífinu en ógnar líka mannslífum. Því er spurningin: Hvers vegna tökum við þetta ekki fyrir strax? Ég fagna að vísu því sem kom fram í máli hæstv. heilbrigðisráðherra um að frumvarp sé á döfinni í heilbrigðisráðuneytinu. En ég hefði talið, sérstaklega í ljósi þess sem vísustu menn hafa sagt, að það bæri að koma fram með lög strax og styrkja þennan grunn strax og gera skýrari þau skilaboð sem koma frá stjórnvöldum á hverjum tíma. Og við skulum aðgæta það, herra forseti, að nú í dag eru um 3.000 manns í sóttkví. Uppsafnaður fjöldi þeirra sem hafa lent í sóttkví er 37.000 manns. Það er búið að þrengja að réttindum þessa fólks, má segja, þannig að full þörf er á því nú að taka af öll tvímæli með því að styrkja lagagrunn sóttvarnalaga hvað þetta varðar. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra, sem ég þakka mjög vel fyrir að hafa verið hér í dag og gefið okkur þessa skýrslu, eindregið til þess að menn bíði ekki til áramóta með það að koma fram með lagabreytingu á sóttvarnalögum heldur geri það nú þegar. Ég er alveg sannfærður um að ég tala fyrir hönd allra sem hér eru inni að menn myndu afgreiða þau lög eins fljótt og vel og hægt væri. Það hefur náttúrlega komið fram í þessum faraldri, eins og ég hef sagt áður, að ríkisstjórn Íslands er heppin að einu leyti. Hún er heppin með stjórnarandstöðu vegna þess að stjórnarandstaðan núverandi hefur sýnt mikla ábyrgð og ekki verið að þvælast fyrir, eins og maður segir, góðum málum sem komið hafa frá ríkisstjórninni þó að mörg hver hefðu mátt koma fyrr fram og vera markvissari. Þess vegna hvet ég til þess aftur: Gerum þessar nauðsynlegu lagabreytingar strax.
Virðulegi forseti. Þetta er ástand. Það bitnar illa á gömlu fólki og langveiku og ástvinum þess sem fá ekki að koma og halda í höndina á því til þess að gefa því samband við veruleikann og eigið líf. Það bitnar illa á ungu fólki sem fær ekki þá næringu sem samveran ein getur gefið, hangsið og skoðanaskiptin og straumarnir milli fólks sem stíflast alltaf fyrst á fjarfundunum í tölvunni. Það bitnar á börnunum, á kennurunum, á tómstundafulltrúunum, umönnunarstéttunum, þjónustustéttunum, öllum þeim sem starfa með fólki. Verðmæti eyðileggjast, rekstur fer í þrot, fólk missir sitt. Það bitnar á okkur öllum vegna þess að við erum félagsverur. Við erum háð mannlegu samneyti, að geta setið saman, skipst á sögum og skoðunum, snert, faðmað og orkað hvert á annað á þann hátt sem er ekki hægt í fjarfundarbúnaði. Þetta er ástand sem bitnar á samfélaginu öllu og það er eðlilegt að það komi upp urgur og fólk spyrji: Þarf þetta að vera svona? Eru ekki til aðrar leiðir til að fást við faraldurinn? Það er eðlileg umræða, og raunar forsenda fyrir því að ákvarðanir séu vel ígrundaðar, að tekist sé á um hugmyndir og leiðir. En við komumst því miður ekki fram hjá því, virðulegi forseti, að veiran er smitandi og hún sést ekki. Það sést ekki hver er smitandi og hver ekki. Og það sem meira er: Fólk smitar mest fyrstu tvo dagana sem það er með veiruna og er um leið einkennalaust. Hér er verið að fást við faraldur og það er ekki hægt að segja til um það fyrir fram hver sleppur með smákvef og hver þarf að berjast fyrir lífi sínu, fara í öndunarvél, jafnvel deyja, og hver þarf að stríða við langvinn eftirköst. Mönnum verður tíðrætt um frelsið. Þegar það á í hlut koma í ljós ýmsar þverstæður á vettvangi stjórnmálanna. Ég hef veitt því athygli að sumir, sömu menn og berjast gegn rétti fólks til að bera það nafn sem það kýs og velja börnum sínum nafn, berjast fyrir óskoruðum rétti manna til að smita aðra. Um þá baráttu nægir að vitna til Johns Stuarts Mills og grundvallarrits hans um frelsið þar sem er margítrekað að frelsi eins sé bundið við það sem ekki skaðar aðra. Við tölum oft um frelsi til, frelsi til að gera og frelsi til að vera. En það má ekki gleyma því að það er líka um að ræða frelsi undan einhverju, t.d. frelsi undan háska. Við erum hér að fjalla um ráðstafanir sem samfélagið grípur til í því skyni að koma í veg fyrir að sýktur einstaklingur smiti aðra af veiru sem getur dregið til dauða. Þar er líka um að ræða ráðstafanir sem hver og einn ábyrgur einstaklingur grípur til í því skyni að vernda sig og aðra. Þar á ekki að þurfa lagafyrirmæli til. Virðulegi forseti. Í ítarlegri og vandaðri álitsgerð sinni fer Páll Hreinsson rækilega í gegnum þær valdheimildir sem sóttvarnalæknir og heilbrigðisráðherra hafa til ráðstafana sem eiga að sporna við þeim faraldri sem leiðir til dauðsfalla fjölda manns og neyðarástands á spítölum landsins. Af álitsgerðinni má ráða að þessar heimildir séu fyrir hendi og þær séu ótvíræðar. Af henni má líka ráða að meðalhófsreglu hafi verið beitt, að valin hafi verið úrræði sem virka, eru eins væg og hugsast má og þeim verið beitt á eins vægan hátt og mögulegt er. Páll endar álitsgerð sína á að koma með nokkrar ábendingar um það hvernig styrkja megi lagagrundvöllinn í þessum málum. Þess hlýtur að mega vænta að stjórnvöld bregðist við þeim ábendingum hratt og vel. Þar má nefna sérstaklega að látið hefur verið undir höfuð leggjast að birta í Stjórnartíðindum þá alþjóðaheilbrigðisreglugerð sem er vísað til í lögskýringargögnum við sóttvarnalög, sem er neyðarleg handvömm. Hitt, hvort skuli tala um sóttkví, afkví eða kví kví, er ekki frágangssök. Æskilegt væri þó að orðið sem notað er væri alls staðar hið sama. Ég tel að stjórnvöld hafi gert rétt í því að fara ævinlega að ráðum sóttvarnalæknis. Og ég hvet þau til að gera það áfram þó að ég og flokkssystkini mín séum vissulega ósátt við ýmislegt í því hvernig stjórnvöld hafa síðan haldið á málum þegar kemur að atvinnumálum og efnahagslífi. Ég tel að ef til enn vægari aðgerða hefði verið gripið, eins og sumir telja æskilegt, hefðu ekki bara fleiri sýkst og veikst og jafnvel dáið heldur hefðu ráðamenn brugðist skyldu sinni og væru jafnvel skaðabótaskyldir. Ég tel það ekki hlutverk Alþingis að hlutast til um ákvarðanir um það hvort megi fara í sund eða golf en að til kasta Alþingis hljóti að koma þar sem þarf að bæta úr þeim ágöllum sem Páll Hreinsson hefur bent á. Og því fyrr, því betra. Ég hef borið og ber áfram traust til þeirra þriggja sem hafa staðið í eldlínunni í faraldrinum og standa enn.
Virðulegur forseti. Umræður um Covid-faraldurinn hafa í sjálfu sér átt sér stað hér í þingsal en þær umræður hafa þó einskorðast við efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar í tengslum við þær aðgerðir sem gripið hefur verið til, sóttvarnaaðgerða og annarra aðgerða vegna óhjákvæmilegra aðstæðna hjá heimilum og fyrirtækjum í landinu vegna þess faraldurs. Sóttvarnaaðgerðirnar sjálfar hafa ekki verið hér til umræðu og er álit Páls Hreinssonar, sem hér liggur fyrir og er til umræðu, í sjálfu sér ágætisútgangspunktur fyrir umræðu hér á þinginu um sóttvarnaaðgerðirnar og valdmörk stjórnvalda, þ.e. heilbrigðisráðherra og sóttvarnayfirvalda annars vegar og þingsins hins vegar. Eins og fram hefur komið, og kemur fram í áliti Páls Hreinssonar, hafa bæði framkvæmdarvaldið og Alþingi skyldu til að bregðast við þegar stórfelld hætta steðjar að lífi og heilsu borgaranna. Það er auðvitað þannig að það er óhjákvæmilegt að stjórnvöld standi framar, standi málinu nær, þegar að frumkvæði kemur og bregðast þarf fljótt við. Þótt slíkar aðgerðir stjórnvalda, eins og margoft hefur komið fram hér í umræðum, þurfi að standast mat í ljósi jafnræðisreglna og meðalhófs er það ótvírætt að stjórnvöld hafa nokkuð rúmt mat á vikmörkum við mat á jafnvægi milli þessara reglna og þá sérstaklega í upphafi. En nú eru liðnir átta mánuðir frá fyrsta smiti og fyrstu aðgerðum og þá er óhjákvæmilegt að Alþingi láti málið til sín taka. Álit Páls Hreinssonar er náttúrlega umfangsmikið. Hér gefst ekki tækifæri til að fara ítarlega yfir skýrsluna alla eða efni hennar, en mig langar til að fara yfir helstu niðurstöður hans í þessum efnum. Ég byrja kannski á að nefna það sem gjarnan var nefnt í upphafi þessa faraldurs, og mér fannst ég greina í máli einhverra hv. þingmanna hér, að mikilvægt sé að fylgja ráðum sérfræðinga. Þannig var því haldið fram í upphafi og lengi vel framan af að það væri í raun ekki hlutverk stjórnmálamanna að hafa skoðanir á sóttvarnaaðgerðum eða aðgerðum í þessum faraldri. Við því er þrennt að segja og er rétt að árétta það hér. Ég tel að þinginu og hv. þingmönnum beri skylda til þess að hafa í huga að þegar menn segjast ætla að fylgja ráðum sérfræðinga þá ber sérfræðingum ekki saman, ekki í þessum faraldri eða nokkrum öðrum, heldur hafa verið uppi margar skoðanir og mismunandi áherslur þeirra á hvaða leiðir ætti að fara til að kveða niður þessa veiru. Í öðru lagi vaknar sú spurning líka upp að hve miklu leyti leitað hafi verið til sérfræðinga á öðrum sviðum af því að stjórnvöldum ber auðvitað líka að rannsaka mál nægilega, eins og talað er um og menn þekkja hér, og þá fylgir því að það þurfi að tala við og heyra ráð sérfræðinga á öðrum sviðum. Í þriðja lagi er þessi frasi, fylgjum ráðum sérfræðinganna, til þess fallinn að færa ábyrgðina frá þeim sem hafa lýðræðislegt umboð til andlitslauss samfélags. Ef þetta ætti að vera leiðarljós í öllum uppákomum sem að þjóðfélögum steðja, hvort sem það er á heilbrigðissviði eða öðru, að fylgja ráðum sérfræðinganna, væri um grundvallarbreytingu á stjórnskipaninni að ræða. Og það hefur enginn lagt til slíka breytingu á stjórnskipaninni. Þetta vildi ég bara árétta í upphafi. Páll fer ágætlega yfir stjórnsýslu sóttvarnamála og nefnir þar sóttvarnaráð og sóttvarnalækni. Mér fannst kannski vanta örlítið upp á umfjöllun um sóttvarnaráð vegna þess að fluttar eru af því fréttir að sóttvarnaráð hafi ekki komið nægilega að málum þótt sóttvarnalæknir sitji þar. En það er rétt að árétta, það sem Páll bendir líka á, að tillögur sóttvarnaráðs eða sóttvarnalæknis eru ekki bindandi fyrir ráðherra. Sóttvarnalæknir hefur ekki heimild til að setja reglur eða mæla fyrir um opinberar sóttvarnaráðstafanir og þetta nefni ég í ljósi tilmæla sem sóttvarnalæknir gaf út fyrir tveimur vikum og vörðuðu m.a. Íþróttasamband Íslands. Mér sýnist af fréttum í dag að það sé af sama meiði gagnvart almenningi, að almenningur nefni að eitthvert ósamræmi sé á milli tilmæla sóttvarnalæknis og reglugerðar ráðherra. Við því er bara eitt svar: Það er reglugerð ráðherra sem gildir og hefur réttaráhrif og lagalega þýðingu í þessu. En þetta olli nokkurri upplýsingaóreiðu, myndi ég halda, og ég hvet stjórnvöld til að skýra þetta allt saman betur. Páll bendir líka á að reglugerð alþjóðasambandsins frá 2007 hafi ekki verið birt í Stjórnartíðindum og þannig sé ekki hægt að vísa til hennar sem lagastoðar fyrir aðgerðum á landamærum en þessi reglugerð kveður á um almenn úrræði sóttvarnalæknis gagnvart ferðamönnum þegar upp koma smitnæm tilvik á landamærum. Þessi reglugerð takmarkar til hvaða sóttvarnaráðstafana aðildarþjóðir mega grípa við sóttvarnir sínar á landamærum. Tvöföld skimun á landamærum með sóttkví á milli er ekki meðal þeirra aðgerða sem kveðið er á um sem heimila sóttvarnaaðgerð á landamærum. Það eru hins vegar undanþáguákvæði til staðar í þessari reglugerð með ákveðnum skilyrðum. Það er reyndar áhugavert í ljósi álits Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá 8. október sl., sem ég ætla að fara aðeins yfir síðar, er lýtur að aðgerðum á landamærum. Páll bendir á að heilbrigðisráðherra hafi nægar lagaheimildir í reglugerð til að grípa til íþyngjandi sóttvarnaúrræða. Hann þurfi hins vegar að gæta að meðalhófi. Svo rekur hann ýmis mannréttindaákvæði. Hér vegast á skyldan til að grípa til ráðstafana til að vernda líf og heilsu annars vegar og ýmsar reglur réttar- og lýðræðisríkisins hins vegar, m.a. meðalhófsreglan og líka jafnræðisreglan sem kveður á um að aðstæður geti verið mismunandi, t.d. milli landshluta, sem geti kallað á misharðar eða misvægar aðgerðir milli landshluta og meðalhófsreglan er að velja vægasta úrræðið. Skiljanlega er nokkurt svigrúm í upphafi faraldursins en þegar líður á er nauðsynlegt að stjórnvöld rannsaki málin betur og rannsaki virkni ráðstafana og það tjón sem aðgerðir hafa valdið. Dómar eru þessa dagana að falla erlendis um það að aðgerðir standist ekki lögmætisregluna eða meðalhóf í þessum efnum. Ég nefni dæmi frá Frakklandi þar sem reglur um takmarkaðan afgreiðslutíma veitingastaða þóttu ekki standast lögmætisreglur og annað. Í Þýskalandi þótti ekki standast ferðabann innan landsins síðustu páska. Ég hefði viljað fara aðeins yfir aðgerðirnar frá 16. mars þótt mér gæfist ekki tími til að fara ítarlega yfir þær, þær eru margar, eftir að fyrsta smitið kom fram. En rannsóknarteymi vísindamanna frá Háskóla Íslands og embætti landlæknis og Landspítalans hafa frá því í vor fylgst með faraldrinum og birt spálíkön um þróun hans. Á heimasíðunni covid.hi.is er áhugavert efni. Þar er m.a. mynd sem sýnir þróun faraldursins frá því að hans varð fyrst vart og aðgerðirnar. Þegar leikmaður horfir á þessa mynd - og nú vantar auðvitað að maður geti varpað henni upp, en ég get birt hana á heimasíðu minni þannig að þeir sem hafa áhuga geti áttað sig betur á þessu - vaknar óneitanlega upp sú spurning hvort einstaklingsbundnum sóttvörnum hafi verið gefið nægt svigrúm til að skila sér áður en gripið var til takmarkana af hálfu yfirvalda. Ég tek sem dæmi aðgerðina 24. mars. Þannig virðist smitkúrfan vera að beygja af leið og smitstuðull vera farinn að lækka þegar gripið var til herts samkomubanns 24. mars og líka 31. júlí. Látum vera með 24. mars, það var í upphafi faraldursins, en 19. ágúst var tekin upp tvöföld skimun með sóttkví á milli á landamærunum sem lokaði þeim í raun alveg. Þessi lokun var þvert á fyrri yfirlýsingar sóttvarnayfirvalda um að þegar veira væri þegar í landinu þjónaði það litlum tilgangi að loka landamærum fyrir ferðamönnum. Í því sambandi vil ég nefna að á vef læknavísindaritsins Lancet 8. október birtist álit frá 12 sérfræðingum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Þar er vikið að skimun ferðamanna á landamærum og þar segir, með leyfi forseta, í lauslegri þýðingu: Það er engin ákjósanleg leið til að koma í veg fyrir að SARS-veiran berist yfir landamæri. Einu gildir hversu vasklega er gengið fram við skimanir og sóttkví. Þetta skýrist af því hve mislangur einkennalaus meðgöngutími veirunnar er o.s.frv. Með þessum hertu aðgerðum á landamærunum fylgdu vonir um að hægt væri að afnema takmarkanir hér innan lands en það hefur ekki gengið eftir. Gripið hefur verið til allra þessara aðgerða þegar það er sýnt að smitunum fækkar. Þetta þarf að hafa í huga vegna þess að ég held að þingið þurfi að leggja áherslu á að skoða þessar aðgerðir. Virðulegur forseti. Tíminn er liðinn. Þessi umræða er ágæt en ekki hefur verið gefið færi á andsvörum. Ég vil hvetja til þess að forsætisnefnd taki það til skoðunar að hér verði útbúinn sérstakur vettvangur fyrir þingmenn til að ræða þessi mál með reglulegum hætti og eiga milliliðalaust samtal við sóttvarnayfirvöld, ef það á að vera þannig áfram að menn hlíti þeirra tilmælum í einu og öllu.
Frú forseti. Í þeirri grunnstefnu sem Píratar leggja áherslu á tölum við mikið um eflingu og verndun borgararéttinda, að standa þurfi vörð um núverandi réttindi og gæta þess að þau séu ekki skert. Píratar telja að borgararéttindi tilheyri einstaklingum og að réttur hvers og eins sé jafn sterkur. Það eru ótal sögulegar ástæður fyrir því að mikilvægi borgararéttinda er það sem það er. Við krefjandi aðstæður í samfélaginu sem kalla á afgerandi aðgerðir af hálfu stjórnvalda þarf að huga að ýmsu. Valdi fylgir ábyrgð. Í upphafi árs stóðum við í fyrsta skipti í langan tíma frammi fyrir farsótt sem hefði getað kostað hundruð eða jafnvel þúsundir lífið miðað við fyrstu spár. Hún kallaði á harðar aðgerðir af hálfu stjórnvalda til að standa vörð um líf og heilsu landsmanna. Um var að ræða aðgerðir sem skertu frelsi borgaranna með mjög afgerandi hætti. Sum misstu aðgang að þjónustu sem þau reiða sig á. Sum þurftu að loka fyrirtækjum sínum og misstu atvinnuna. Sum gátu ekki heimsótt ástvini sína. Fresta þurfti brúðkaupum og halda þurfti jarðarfarir fyrir lokuðum dyrum í beinu streymi. Einungis þeir sem hafa þá reynslu að hafa þurft að sækja jarðarfarir í þessu ástandi geta sagt hversu slæmt það er, eins erfiðar og jarðarfarir eru fyrir. Margar þessara skerðinga gilda enn í dag og hafa miklar afleiðingar fyrir líf fólks. Eftir því sem við getum best séð voru þessar miklu skerðingar á athafnafrelsi og réttindum borgaranna að mestu leyti nauðsynlegar. Þegar réttindi borgaranna eru skert með svo alvarlegum og víðtækum hætti verður að uppfylla nokkur skilyrði. Það verður að leggja mat á þau réttindi sem skerðast og þá hagsmuni sem verið er að vernda með skerðingunni. Gæta stjórnvöld meðalhófs í ákvarðanatöku? Það verður að passa að eitt gangi yfir alla. Gæta stjórnvöld jafnræðis í ákvarðanatöku? Það verður að passa að brjóta ekki mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar þegar ákveðið er að skerða réttindi fólks. Við verðum að spyrja hvort skerðingarnar rúmist innan stjórnarskrárinnar. Og síðast en ekki síst verður að rökstyðja vel og ítarlega allar ákvarðanir stjórnvalda. Það er engin leið að vita hvort passað hefur verið upp á þessa hluti ef við fáum ekki nógu góðan rökstuðning frá stjórnvöldum þegar þau taka ákvarðanir sínar. Við verðum að vita hvaða forsendur liggja að baki ákvarðanatökunni. Hvað réð því t.d. að samkomubannið miðaðist við 20 manns en ekki 50? Hvernig komust stjórnvöld að niðurstöðu um hvernig starfi leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla yrði háttað? Hvað með háskólann? Hver voru andstæðu sjónarmiðin og hvers vegna var þeim hafnað? Svörin eiga að vera til þó að okkur finnist þau jafnvel augljós. Þetta eru hlutirnir sem þurfa að liggja fyrir þegar stjórnvöld tilkynna okkur um nýjar sóttvarnaráðstafanir. Með því að hafa sem skýrastar forsendur og rökstuðning fyrir aðgerðum nást fram nokkrir mikilvægir hlutir. Í fyrsta lagi eykur það traust á aðgerðunum. Ef almenningur skilur ástæðurnar fyrir aðgerðunum er hann líklegri til að treysta þeim. Það eykur samstöðu og samheldni um aðgerðirnar og bætir árangur þeirra. Í öðru lagi eykur það líkurnar á að fólk skilji reglurnar og fylgi þeim. Aukinn skilningur þýðir betri eftirfylgni. Í þriðja lagi styrkir það eftirlit með aðgerðum. Ef rökstuðningur liggur fyrir er auðveldara fyrir þingið og almenning að hafa eftirlit með því að réttindi borgaranna séu ekki skert umfram það sem efni er til. Ef rökstuðningurinn er óskýr vakna fleiri spurningar og meiri efasemdir verða um ákvarðanir stjórnvalda. Það hefur því miður stundum verið misbrestur á því að rökstuðningurinn fyrir aðgerðunum sé skýr. Að sumu leyti skiljanlega því að aðstæður eru eins og þær eru. En þegar kemur að afgerandi aðgerðum verður að vera afgerandi krafa um að forsendur og rökstuðningur liggi fyrir. Það sem allir héldu að væru reglur urðu t.d. allt í einu að viðmiðum, ekki tveggja metra regla heldur tveggja metra viðmið, þegar ráðherra var á ljósmynd. Það er áhugavert að í nýlegu minnisblaði sóttvarnalæknis, sem sent var við upphaf þriðju bylgju faraldursins í ágúst, var að finna talsvert ítarlega yfirferð yfir mögulegar aðgerðir í stað þess að lagðar væru til tilteknar aðgerðir. Þetta er allt þróast í rétta átt, að því er virðist, en krafan er sú sama. Hvað varðar baráttuna gegn Covid-19 er enn langt í land. Við munum mögulega búa við einhvers konar sóttvarnaaðgerðir jafnvel í ár í viðbót. Við verðum að gæta að því að standa vörð um samstöðu um aðgerðir því að langvarandi takmarkanir á frelsi einstaklinga hafa óumflýjanlega í för með sér mikla þreytu, hún er kölluð faraldursþreyta og er þekkt. Það getur leitt til þess að aðgerðirnar hætti að skila árangri og að í framhaldinu sé þá gripið til enn harðari aðgerða. Það er vítahringur sem við viljum ekki festast í. Ef við viljum forðast þann vítahring er nauðsynlegt að standa vörð um samheldni samfélagsins um aðgerðirnar. Til að það megi verða þurfa þær að vera skýrar og vel rökstuddar þannig að réttindi einstaklinga og frelsi þeirra sé ekki skert meira en þarf til að ná tilætluðum árangri í sóttvörnum til að standa vörð um líf og heilsu almennings.
Virðulegi forseti. Ég hef þá trú núna í þeirri stöðu sem við erum, og kannski líka almennt séð, að framfarir í okkar annars góða samfélagi, og sérstaklega hvernig við komum okkur út úr þessum veirutíma, séu í beinu samhengi við það hvernig við náum að viðhalda samstöðu þjóðarinnar. Við verðum að gera allt til að koma í veg fyrir að það skapist tortryggni. Það þýðir að við þurfum gagnsæi, við þurfum samtal, við þurfum skýrt upplýsingaflæði af hálfu stjórnvalda og ekki síst af hálfu ríkisstjórnarinnar sem ber hina lýðræðislegu ábyrgð. Það að ríkisstjórnin komi hingað inn í þingsal núna - það er engu að síður fagnaðarefni að við höfum þetta tækifæri í dag til að ræða einmitt þennan vinkil sem er svo mikilvægur í þessu öllu saman. Ég er sannfærð um að samtalið hér inni en líka samtal okkar, samtal ríkisstjórnar, samtal þings, við þjóðina skipti máli til þess að reyna að útskýra hvaða leiðir á að fara og er verið að fara. Í byrjun gekk vel og það skiptir gríðarlega miklu máli. Stjórnvöldum hefur verið hrósað en ég ætla líka að leyfa mér svolítinn sjálfbirgingshátt og segja að þvert yfir hefur stjórnarandstaðan líka staðið sig því að hún áttaði sig á því að þá, í febrúar, mars, var ekki tíminn til að dvelja við hlutina. Ég tek þó undir orð m.a. Bjarna Más Magnússonar, prófessors í lögum við Háskólann í Reykjavík, að það er alltaf tími til að ræða prinsippmálin. En við töldum engu að síður mikilvægt að undirstrika traust okkar til sóttvarnayfirvalda og þeirra yfirlýsinga sem þau gáfu strax í byrjun. Er ég með því að segja að ég sé sammála öllu? Nei, ekkert endilega, en það skiptir máli að þau viti að þau hafi stuðning. Við skulum hafa það hugfast að í upphafi voru það ekki hinir frelsiselskandi þingmenn, sem maður ber mikla virðingu fyrir, sem höfðu hér hátt, við heyrðum miklu frekar raddir um að ganga ætti enn lengra í því að vera með drastískar aðgerðir vegna veirunnar. Það voru m.a. fyrrverandi þingmenn sem sögðu að það ætti að ganga miklu lengra. Í heildina séð í byrjun tel ég að stjórnvöld og ríkisstjórnin hafi stigið varfærin, skynsamleg skref. En ríkisstjórnin tók líka þá pólitísku ákvörðun að vera ekki í neinu samtali hér inni eða samvinnu. Við virtum það, töldum að það væri einfaldlega það mikið að gera að þau vildu ekki virkja þetta samtal þó að það væri miður. Við sjáum svolítið angann af því í dag þegar við upplifum að einhverju leyti ákveðna örvinglun innan ákveðinna stjórnarflokka eins og Sjálfstæðisflokksins varðandi þá þróun sem nú er. Það má að mörgu leyti taka undir ákveðnar áhyggjur. En ég vil vara við þeirri pólaríseringu sem er svolítið núna í samfélaginu. Ef maður er ekki sammála öllu því sem sóttvarnayfirvöld segja, er maður þá með því að allt verði galopið? Nei, alls ekki. Ég vil vekja athygli á því að sóttvarnayfirlæknir sjálfur, Þórólfur Guðnason, sem hefur að mínu mati staðið sig frábærlega eins og hin í þríeykinu, hefur hvatt til þess að það verði virk umræða um aðgerðirnar, að tilmæli þeirra verði líka sett í samhengi við aðrar ákvarðanir sem þarf að taka á þessum tímum. Ég held einmitt að sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar að vera ekki með meira samtal og vera ekki með meira upplýsingaflæði í þinginu hafi m.a. leitt til þess að síðar, þegar ákveðið var að fara í aðrar og viðameiri sóttvarnaaðgerðir, hafi fólk ekki alveg skilið nákvæmlega hvaða leiðir væri verið að fara og ekki síst þegar efnahagsaðgerðirnar voru með engu móti í samræmi við ákvarðanir sóttvarnayfirvalda og ríkisstjórnar. Það voru ekki tekin þessi stóru skref strax eins og við í Viðreisn bentum ítrekað á að þyrfti að gera. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur víðtækar heimildir og hún ber líka mikla ábyrgð. Hún hefur ekki bara rétt til að hafa þessar heimildir, hún ber líka víðtæka og mikla ábyrgð á að bregðast við. Ég held að hún hafi reynt að gera það eftir bestu getu. Auðvitað verða mistök og sagan mun sýna að það voru gerð mistök. En það er betra að taka ákvarðanir þó að þær hafi í för með sér einhver mistök heldur en ekki. Þegar við erum í þessari þriðju bylgju faraldursins, sem er erfið, bindur maður vonir við að aðgerðirnar núna skili okkur heilum og höldnum í hús. En það þýðir ekki að við getum ekki gagnrýnt. Mér fannst miður að eftir sumarið, eftir sex mánuði frá því að veiran kom upp, þegar ég og fleiri í stjórnarandstöðunni bentum vinsamlega á að ríkisstjórnin hefði mátt nýta tímann í sumar aðeins betur til upplýsinga og til að skýra út af hverju efnahagsaðgerðir voru ekki í samræmi við sóttvarnaaðgerðir, var því tekið frekar illa. Sumir segja að svartstakkar stjórnarflokkanna hafi verið sendir á svæðið. Mér fannst það ekki til vitnis um að markvisst væri verið að virkja lýðræðislega umræðu. Það er það sem ég vil hvetja hæstv. forsætisráðherra til, það er að virkja umræðuna hér. Því viti menn, við erum hér frekar til stuðnings en að grafa undan því sem þó er verið að gera, hvort sem er gagnvart heimilum eða fyrirtækjum. En ég ætlast líka til þess að ríkisstjórnin sjálf hafi á sínum tíma metið það - ekki bara komið með sviðsmyndir, sem mér finnst reyndar skorta verulega á - hvenær sóttvarnaaðgerðir væru í jafnvægi og samræmi við efnahagsaðgerðir, félagsleg áhrif og líka þau áhrif sem þær hefðu á persónufrelsi og persónuvernd fólks. Á einhverju stigi hlýtur ríkisstjórnin að hafa átt einhverja ríkisstjórnarfundi þar sem þau hafa vegið þetta og metið. Mér þætti gott ef hæstv. forsætisráðherra gæti einmitt upplýst okkur um að ríkisstjórnin hafi meðvitað reynt að vega og meta allar þessar aðgerðir. Ég geri mér grein fyrir því að það er auðvitað allt saman háð ákveðinni óvissu. En það hlýtur að vera þannig að þegar líður á veiruna og það líður á þennan tíma og upplýsingarnar verða meiri þá séu gerðar ríkari kröfur til ríkisstjórnarinnar um að hún gæti að persónufrelsi, mannréttindum samkvæmt stjórnarskrá, að meðalhófi og að lögmætisreglan sé viðhöfð. Ég verð að einu leyti í viðbót að gagnrýna ríkisstjórnina þótt ég segi líka að margt er mjög vel gert, ekki síst hvernig ákveðin úrræði hafa verið sett fram af hálfu sóttvarnayfirvalda þó að taka megi undir að það þurfi að skerpa á línum í tilmælum og reglugerðum og skilaboðin þurfi að vera miklu skýrari. Mig undrar það sérstaklega að flokkar eins og Sjálfstæðisflokkurinn skuli ekki hafa þrýst á það að annað mál á dagskrá þessa þings á eftir fjárlagafrumvarpi væri einmitt valdheimildir sem væru nýjar í sóttvarnalögum sem byggja undir þær ákvarðanir sem sóttvarnayfirvöld og heilbrigðisráðherra og ríkisstjórnin taka hverju sinni. Þetta vissi fólk strax í sumar. Þingmenn skrifuðu um það fyrir mörgum vikum að byggja þyrfti betur undir valdheimildir í sóttvarnalögum. Og það undrar mig sérstaklega, virðulegur forseti, að við séum ekki þegar byrjuð að ræða þær breytingar, þær mikilvægu breytingar, sem byggja einmitt undir heimildir ráðherra til að stíga drastískt inn í líf og störf fólks alla jafnan.
Forseti. Við erum að ræða risastór mál, það er ekki alltaf sem við erum að ræða svona stór mál í þessum sal. Það er engum blöðum um það að fletta eða orðum á það eyðandi að teikna upp hve stórt mál þessi faraldur er. En hér erum við ekki síður að ræða stórt mál sem varðar valdheimildir stjórnvalda, hvort ákvarðanir þeirra gangi á rétt borgaranna. Fyrir mér er þetta ekki tíminn fyrir uppnefni og ódýr skot þó að fólk haldi að það nái einhverjum pólitískum árangri heldur að við horfum heildstætt á hvar við erum stödd með þetta. Ég er ánægður með að ríkisstjórnin hafi vegið það og metið hvorum megin línunnar þær aðgerðir sem gripið hefur verið til eru varðandi það að standast lög og heimildir sem fyrir hendi eru. Það var einmitt gert með því að fá einn helsta sérfræðing okkar í þessum málum, Pál Hreinsson, til að vinna þá úttekt sem við ræðum hér. Það hefði að sjálfsögðu ekki verið gert ef fólk hefði ekki verið að vega það og meta. Það eru ekki bara heimildir sem skipta gríðarlega miklu máli í þessu heldur líka sú skylda sem lög setja á hendur ráðherra. Það eigum við að þekkja í þessum sal líka, frumkvæðisskylda ráðherra skiptir gríðarlega miklu máli. Það kemur skýrt fram í greinargerð Páls Hreinssonar, með leyfi forseta: „Þannig verður að ætla að á ráðherrum hvíli frumkvæðisskylda að stjórnlögum til að bregðast við farsóttum með virkum úrræðum til verndar lífi og heilsu manna.“ Ríkisstjórnin er í þeirri fordæmalausu - ætli ég verði ekki þingmaður númer ég veit ekki hvað til að nota það orð - stöðu að taka gríðarlega erfiðar ákvarðanir sem snerta líf og heilsu en ganga mögulega eitthvað á rétt borgaranna. Hún vandar sig mjög í því, fær sérfræðinga til að vega það og meta, þetta er til umræðu í þingnefndum hér og svo erum við að ræða þetta hér í þingsal. Mér finnst hæstv. ríkisstjórn hafa haft varann á sér hvað þetta varðar. Því að um hvað snýst þetta á endanum? Þetta snýst um að finna þessa línu. Hvernig getum við tekið þessar ákvarðanir þar sem frumkvæðisskyldunni til að vernda líf og heilsu manna er sinnt án þess að ganga of langt? Mér finnst, og ég hef ekki skilið flesta fræðimenn sem hafa komið fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd öðruvísi en að þeir séu sammála því og álitsgerð Páls Hreinssonar, að þetta hafi bara tekist býsna vel í grófum dráttum, það hafi tekist að vera á þessari línu og það er stóra myndin fyrir mér. Hins vegar hefur verið bent á að skerpa þurfi á nokkrum atriðum sóttvarnalaga. Og hvað er ríkisstjórnin að gera? Jú, hún er einmitt að leggja fram frumvarp þar sem skerpt verður á þessum ákvæðum sem sérstaklega er tiltekið í greinargerðinni að þurfi að skerpa á. Það hefur verið farið yfir þau atriði hér. Hæstv. heilbrigðisráðherra gerði það m.a. og hæstv. forsætisráðherra líka þannig að ég ætla ekki að eyða tíma í það heldur aftur að horfa á þessa stóru mynd. Stóra myndin er sú að það þurfti að finna þessa línu á milli þess annars vegar að vernda líf og heilsu og hins vegar að ganga ekki um of á réttinn. Greinargerðin sýnir að það hefur tekist.
Herra forseti. Við ræðum hér valdheimildir stjórnvalda hvað sóttvarnaráðstafanir varðar. Fyrir liggur álitsgerð dr. Páls Hreinssonar, um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana, sem hefur að geyma fjölmargar gagnlegar ábendingar um hvað má betur fara í lögunum og sérstaklega hvað varðar skýrleika lagaheimilda sem stjórnvöld byggja á. Mikilvægt er að stjórnvöld byggi á skýrum og afdráttarlausum lagaákvæðum sem eru í fullu samræmi við ákvæði í stjórnarskrá þegar takmarkanir eru settar á frelsi og athafnir borgaranna, eins og gert hefur verið undanfarna mánuði. Herra forseti. Áður en lengra er haldið vil ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er mjög mikilvægt að stjórnmálin fái vettvang hér á löggjafarþinginu til að taka til umræðu aðgerðir stjórnvalda sem ganga út á að hefta atvinnufrelsi og einstaklingsfrelsi almennt í landinu og ganga á og takmarka þau borgaralegu réttindi sem við höfum um langt skeið talið bæði sjálfsögð og eðlileg. Slíkar takmarkanir á frelsi íbúa í lýðræðisþjóðfélagi eiga aldrei og mega aldrei vera sjálfsagðar eða sjálfvirkar og eiga að sæta eðlilegri gagnrýni. Og sú gagnrýni verður að fá að heyrast. Þess vegna fagna ég þessari umræðu. Herra forseti. Síðan Covid-19 faraldurinn kvaddi dyra mannkyns hefur heimurinn tekið miklum breytingum og er ótrúlegt til þess að hugsa að fyrir aðeins ári höfðum við aldrei heyrt minnst á þennan sjúkdóm. Veröldin hefur á einu ári breyst meira og hraðar en nokkur dæmi eru um ef frá eru skildir tímar heimsstyrjaldanna. Öll lönd í veröldinni eru í svipuðum sporum hvað baráttuna varðar. Ferðalög hafa lagst af og efnahagur þjóða, sem byggist t.d. á ferðamönnum, hefur orðið fyrir miklu tekjufalli. Við Íslendingar erum þar á meðal. Öllum er ljóst að Covid-19 er grafalvarlegur og oft og tíðum lífshættulegur sjúkdómur. Full ástæða er til að stjórnvöld bregðist við, sérstaklega til að verja viðkvæma hópa. Margir hafa bent á að tjón af völdum aðgerða geti verið mun meira en tjón af völdum sjúkdómsins og rétt er að hlusta gaumgæfilega á slíkar ábendingar. Enginn vill að lækningin sé verri en sjúkdómurinn. Því verður á hverjum tíma að fara fram mat á þeim ráðstöfunum sem stjórnvöld ætla að grípa til sem takmarka frelsi þegnanna. Það mat getur einnig breyst með tímanum eftir því sem áhrif aðgerðanna á samfélagið verða alvarlegri. Svo virðist sem við séum að sjá sýnilegan árangur í baráttu okkar við veiruna nú í þriðju bylgju - ég varð eiginlega aldrei var við þessa aðra bylgju - en það er aldrei á vísan að róa því að útbreiðsla hennar víða erlendis virðist ekkert vera í rénum. Sumir segja að bóluefni sé handan við hornið en við gætum þurft að þreyja þorrann og góuna og gott betur áður en við sjáum til lands hvað það varðar. Því er viðbúið að ráðstafanir stjórnvalda verði að vera í sífelldri endurskoðun og umræðan verður að halda áfram. Hvað sem öðru líður, herra forseti, er ástandið svipað í löndunum í kringum okkur og ráðstafanir nágrannalanda með svipuðu sniði og hér. Ferðamennska getur ekki hafist að neinu marki fyrr en ástandið lagast í næsta nágrenni við okkur eða viðhorf til ferðatakmarkana breytist af orsökum sem við sjáum ekki fyrir núna. Herra forseti. Til bjargar lífi og heilsu er sjálfsagt að grípa til aðgerða sem eru í samræmi við hættuna sem steðjar að, að ráði bestu sérfræðinga. Viðbrögðin verða þó oft umdeilanleg og sérstaklega nú þegar tíminn líður og lengra líður frá upphafi faraldursins. Mikilvægt er að allar þær reglur sem settar eru séu skýrar og án allra undantekninga, eins og nokkur kostur er. Það er mjög til að draga úr árangri og tiltrú ef undantekningar eru of margar og of flóknar. Mikilvægt er að reglurnar séu skýrar svo að fólki sé ljóst til hvers er ætlast af því. Skýrleiki dvínar mjög ef verið er að hringla í reglunum, þeim breytt oft og ef regla er afnumin og svo sett fljótlega aftur á. Tiltrú almennings á aðgerðum er frumskilyrði fyrir góðum árangri í baráttunni við veiruna því að ef hún glatast verður ekki við neitt ráðið. Herra forseti. Krafan er að stjórnvöld séu reiðubúin til að taka áfram umræðuna um viðbrögð við þessari vá. Þá verður að gera þá kröfu að öll fyrirmæli og reglur stjórnvalda byggist á skýrum heimildum í lögum. Þvingunarráðstafanir stjórnvalda verða þannig, hvað allar takmarkanir á athafnafrelsi íbúa varðar, að byggjast á sjálfstæðum, skýrum og afdráttarlausum lagaheimildum.
Herra forseti. Ég fagna mjög þessari umræðu í dag. Það er mikilvægt að við hér í musteri hinnar lýðræðislegu umræðu náum að tala saman um svona mikilvægar aðgerðir eins og sóttvarnaráðstafanir hafa verið. Já, sitt sýnist hverjum. Allt of mikið lokað. Allt of lítið lokað. Stjórnvöld verða að gera meira. Nei, stjórnvöld eru að gera allt of mikið. Það er ekkert að marka þetta þríeyki, Kára Stefánsson eða ríkisstjórnina. Það verður að hlusta meira á þríeykið, Kára Stefánsson og ríkisstjórnina. Öll erum við með þetta allt á hreinu eða sum hver, a.m.k. Við hljótum þó að vera sammála um það eitt að við áttum alls ekki von á þessu ástandi. Við vorum alls ekki undirbúin og það var enginn með fastmótaða áætlun um hvernig ætti að bregðast við svona faraldri. Þetta er algjörlega ófyrirséð veira sem lýtur engum lögmálum nema sínum eigin. Jú, jú, faraldsfræðingar geta spáð fyrir um hvað geti mögulega gerst en þó ekki nema að því marki að mögulega komi önnur bylgja og mögulega komi þriðja bylgja. Svo sitjum við heima og spyrjum hvert annað: Erum við í þessari annarri bylgju eða kannski þeirri þriðju? Auðvitað er þetta ástand fullkomlega óþolandi og óboðlegt, íþyngjandi og lífshættulegt, hvort tveggja vegna beinna afleiðinga af kórunuveirunni sem dregið hefur milljónir til dauða og vegna óbeinna afleiðinga af faraldrinum og afleiðingum hans. Hér hefur mikið verið rætt um einmitt þessar afleiðingar, um einmanaleika, fjárhagslegt hrun. Ég hef áður í umræðunni um þetta ástand og þær sóttvarnareglur sem nú ríkja lýst áhyggjum yfir því þegar reglusetning stjórnvalda verður óskýr og þegar hún verður ómarkviss og í raun óskiljanleg. Hvers vegna taka stjórnvöld ákvörðun um að fara ekki að tilmælum sóttvarnalæknis sem lagði til að líkamsræktarstöðvar yrðu lokaðar áfram núna í þriðju bylgju? Hvers vegna er lagt til að íþróttalið í Keflavík, Selfossi og í Borgarnesi megi æfa, óháð búsetu liðsmanna, en ekki íþróttalið í Reykjavík, Hafnarfirði og Garðabæ? Hvenær er tveggja metra reglan um fjarlægð milli fólks regla og hvenær bara tilmæli og hverjir þurfa að fylgja þessari reglu eða tilmælum? Eiga þingmenn að sleppa því á þessum tímum, þegar óskað er eftir því að fólk haldi sig heima, að þvælast um kjördæmi sín til að heimsækja mögulega kjósendur? Allt þetta, herra forseti, býr til glundroða og/eða pirring í samfélaginu og það er það í rauninni sem ég hef m.a. áhyggjur af. En það er samt ekki það sem ég ætlaði að ræða hér í þessari ræðu. Ég ætlaði að tala um lög og valdheimildir, réttarheimildir, hvenær þær eru gildar og hvað þarf að gera til að svo sé. Hæstv. forsætisráðherra óskaði eftir álitsgerð dr. Páls Hreinssonar, dómara við EFTA-dómstólinn, um þær valdheimildir sem sóttvarnalæknir og heilbrigðisráðherra hafa til opinberra sóttvarnaráðstafana samkvæmt sóttvarnalögum, með hliðsjón af skráðum og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar og mannréttindaákvæðum í stjórnarskrá og alþjóðasamningum. Stærsta álitaefnið sem á hefur verið bent, hvort tveggja í álitsgerð Páls Hreinssonar dómara sem og m.a. hjá Bjarna Má Magnússyni lagaprófessor, er að alþjóðaheilbrigðisreglugerðin, sem vísað er til í 13., 14. og 17. gr. sóttvarnalaga sem varðar sóttvarnaráðstafanir vegna hættu á farsóttum til eða frá Íslandi, hefur ekki verið birt í C-deild Stjórnartíðinda eins og skylt er að gera. Lagalegar afleiðingar þess eru að það má ekki vísa í þær reglur sem þar eru. Réttaráhrif birtingarleysisins eru að þeim fyrirmælum sem felast í t.d. þessari reglugerð, alþjóðaheilbrigðisreglugerðinni, má ekki beita. Birtingin skiptir máli þegar við ætlum að beita reglum gagnvart almenningi. Stjórnvöld þurfa að fara að reglunum við gildistöku en í rauninni almenningur ekki. Þarna erum við komin í ákveðið öngstræti. Óbirt fyrirmæli binda stjórnvöld en ekki almenning. Þannig virðist blasa við að sé til staðar vilji hjá einhverjum til að láta reyna á lögmæti sóttvarnaaðgerða stjórnvalda er hætta á að slíkur skortur á formfestu af hálfu stjórnvalda, þ.e. skortur á birtingu umræddrar reglugerðar, verði notaður þeim í hag sem á einhvern hátt er ósáttur við aðgerðirnar eða telur sig hafa orðið fyrir fjárhagslegu tapi vegna beinna aðgerða stjórnvalda. Birting í C-deild Stjórnartíðinda er ekki valkvæð. Það ber að birta og alger handvömm að hafa ekki sinnt því. Herra forseti. Í lokin vil ég benda á eitt sem virðist einnig hafa gleymst en það varðar tilkynningar stjórnvalda til aðalframkvæmdastjóra Evrópuráðsins samkvæmt 15. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu. Í þeirri grein kemur skýrt fram að aðildarríki geti takmarkað grundvallarréttindi íbúa vegna almenns neyðarástands sem ógni tilveru þjóðarinnar, eins og nú er og er óumdeilt að er. Íslenskum stjórnvöldum ber að tilkynna þegar farið er í ráðstafanir sem skerða slíkan grundvallarrétt íbúa landsins. Ekkert hefur spurst til slíkrar tilkynningar að mér vitandi.
Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að vísa í fyrri ræðu mína í þessari umræðu, sem ég hélt reyndar að yrði mín eina ræða við þetta tækifæri. En það vill svo heppilega til að mér gefst tækifæri til þess að halda þeirri ræðu áfram og það gefur mér færi á að útskýra nánar það sem ég kom inn á um einstaklingsbundnar sóttvarnir. Ég fann að því að sóttvarnayfirvöld hefðu mögulega ekki gefið almenningi færi á að sýna hvað í honum býr með því að gripið hefði verið til sóttvarnaaðgerða á þeim tíma í ferli þessarar veiru, útbreiðslu veirunnar, þegar útbreiðslan virtist vera á niðurleið. Ég nefndi tvöföldu skimunina sem var tekin upp 19. ágúst þótt þá væri sýnt að útbreiðsla veirunnar og bylgjan væri á niðurleið hér á landi. Við vonuðumst til að geta afnumið takmarkanir hér innan lands. Það mætti segja, og ég held að ég megi fullyrða það, að kannski hafi mörgum, jafnvel hv. þingmanni, verið seld þessi hugmynd með þeim rökum að þannig gætum við átt hið eðlilega líf hér innan lands. En það hefur því miður ekki gengið eftir heldur var þvert á móti gripið til hertra aðgerða aftur 18. september. Þegar maður skoðar ferilinn á einhverjum gröfum þá sést mjög vel að á þeim tíma var smitstuðullinn einnig kominn yfir hæsta toppinn og á niðurleið. Þegar litið er til þess að það tekur aðgerðir eina til tvær vikur að skila sér í færri smitum þá velti ég því fyrir mér hvort aðgerðirnar 18. september hafi verið ótímabærar, þ.e. að einstaklingsbundnum aðgerðum og afleiðingum þeirra er kannski ekki leyft að koma nægilega fram. Nú síðast var gripið til hertra aðgerða 7. október sem hafa núna verið framlengdar í dag að miklu leyti fram í nóvember a.m.k. Og þegar litið er aftur á þessi ágætu gögn, sem okkar fína vísindafólk setur fram, þá sést líka að 7. október var smitstuðullinn einnig kominn yfir hæsta toppinn. Með sömu rökum bendi ég á að það tekur eina til tvær vikur fyrir aðgerðirnar að skila sér í færri smitum. Það hefði verið áhugavert 7. október að sjá hvernig þróunin hefði orðið ef menn hefðu leyft aukinni aðgæslu almennings og einstaklingsbundnum sóttvörnum að skila sér áður en gripið var til þessara aðgerða. En þá segja menn: En hvað með spítalann og álagið þar? Þá er því til að svara að sóttvarnayfirvöld óskuðu eftir mati Landspítalans á getu hans til að bregðast við þeirri stöðu sem þá var uppi og þeim smitum sem gögnin sýndu þá og þróunin var þá. Svaraði Landspítalinn því til að hann væri fullvel fær um að ráða við það álag sem í stefndi. En þrátt fyrir þetta var gripið til þessara hörðu aðgerða 7. október. Ég velti þessu upp vegna þess að mér finnst þetta skipta máli þegar menn standa frammi fyrir því að meta árangur af aðgerðum. Ég held að það sé löngu tímabært núna að menn skoði þetta með gagnrýnum hætti. Það er sjálfsagt að sum af þessum álitaefnum sem ég hef nefnt eru auðvitað greinilegri eftir á, ég vil halda því til haga. En nú liggur hins vegar fyrir að við höfum ágæta sögu yfir þessar aðgerðir. Ég vil aðeins að lokum nefna sem dæmi um þetta að það var fundur í dag, blaðamannafundur sóttvarnayfirvalda, þessi hefðbundni Covid-fundur, og þar var fullyrt, sem ég held að sé alveg rétt og menn séu sammála um þegar þeir skoða gögnin, að útbreiðsla smitanna væri á niðurleið. En samt sem áður telur sóttvarnalæknir þörf á áframhaldandi hörðum aðgerðum. Og þetta eru harðar aðgerðir. Mér hefur fundist í umræðunni svolítið bera á því að menn telji að þetta séu léttvægar aðgerðir, séu bara aðgerðir sem lúti að ungu fólki sem ekki mega fara á böll áfram eða í sund. En þótt það væri nú bara svoleiðis eru það harðar aðgerðir gagnvart ungu fólki sem sýnt er að er ekki alvarlega útsett fyrir þessari veiru og er kannski ekki einu sinni smitberar heldur. Þess utan beinast þessar aðgerðir að miklu fleiri hópum en bara þeim hópi. Þetta beinist að einyrkjum, að atvinnulífinu og fólki á öllum aldri sem þarf að stunda líkamsrækt sem því er lífsnauðsynlegt að stunda. Þannig að það má ekki gera lítið úr því að þessar aðgerðir eru harðar. Það er reyndar enn þann dag í dag, ef marka má fréttir, nokkuð óljóst til hvaða aðgerða verður gripið á morgun. Reglugerðin sem birt hefur verið virðist vera eitthvað óljós um það eða a.m.k. eru fréttir af því að menn telji það vera óljóst hvaða reglur gildi. En eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni er það auðvitað reglugerðin sem gildir en ekki minnisblað stjórnvalda. Þó að það stjórnvald sé hið virðulega embætti sóttvarnalæknis þá er það reglugerð ráðherra sem gildir. Ég var með reglugerðina sem tekur gildi á morgun og ég hjó eftir því, sem varðar einmitt umræðuefnið hér um valdmörk stjórnvaldsheimilda, og mér finnst kannski ekki nógu góður bragur á því, að reglugerð sem þessi er í fyrsta lagi ekki með einhvers konar sólarlagsákvæði þótt henni sé greinilega ætlað, eins og hefur verið rætt um, að gilda bara fram til 4. nóvember, ef ég man rétt. En allt að einu er síðan ákvæði til bráðabirgða í þessari reglugerð þar sem tiltekin eru atriði sem beinast að höfuðborgarsvæðinu. Það er ljóst af þessu bráðabirgðaákvæði að það er ýmis starfsemi sem verður áfram ekki heimil; hárgreiðslustofur, nuddstofur, húðsnyrtistofur, hundasnyrtistofur af einhverjum ástæðum, það kunna að vera einhver mjög skynsamleg rök fyrir því, og svo segir: og önnur sambærileg starfsemi. Ég myndi telja að betur færi á því að hafa skýrt ákvæði um það hvaða starfsemi er ætlað að vera lokað og það gildi um það sólarlagsákvæði, hvenær það falli úr gildi. Þetta þarf að vera aðeins skýrara. Mér hefur fundist bera á nokkurri upplýsingaóreiðu af hálfu stjórnvalda, það hryggir mig að þurfa að segja það en það er einhver óreiða á upplýsingunum og skýrleika reglna sem í gildi eru. Þrátt fyrir allar þessar fínu gáttir, rafrænu gáttir og vefsíður, sem menn hafa verið að hampa hér á undanförnum misserum, held ég að stjórnvöld gætu gert miklu betur í því að koma þessum skilaboðum á framfæri. Að lokum vil ég segja þetta. Grundvallarspurningin sem stjórnvöld þurfa að svara og Alþingi er: Hvert er markmið aðgerðanna? Upphaflega var það að fletja kúrfuna til að gefa Landspítalanum færi á að takast á við smit og veika einstaklinga. Það gekk svo ljómandi vel og það liggur fyrir að það er ekki vandamál í dag. Spítalinn hefur verið fullfær um að takast á við þau veikindi sem upp hafa komið alveg frá upphafi þótt að sjálfsögðu hafi kannski verið meira álag á sumum tímum. En spítalinn hefur verið fullfær um að takast á við þetta. Það er því ekki ástæða þess að fletja smitkúrfuna þannig með vísan til spítalans. Það er auðvitað markmið að draga úr hópsmitum í sjálfu sér til að halda þeim í lágmarki en svo er nýtt sjónarmið núna að bæla veiruna, er það kallað, jafnvel að eyða henni allri þrátt fyrir að menn hafi margoft ítrekað að veirunni verður ekki eytt hérna á Íslandi. Um leið og öllum aðgerðum verður létt, segjum að það verði nú í nóvember, þá má öllum vera ljóst að smitum mun fjölga eitthvað. Aðalmarkmiðið hlýtur að vera, eins og ég segi, að spítalinn verði í stakk búinn til að takast á við þessa veiru eins og annað sem á honum dynur. En ég vil ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu líka: Ef það á að vera þannig að gripið verði til aðgerða með þessum hætti ótt og títt, með reglugerðum eða öðru, þá tel ég óhjákvæmilegt að Alþingi láti það sig varða með áþreifanlegri hætti en hingað til. Þótt þessi umræða sé allra góðra gjalda verð, það er samt vont að geta ekki veitt andsvör við ræðum, tel ég heppilegt að Alþingi eigi milliliðalaust samtal við sóttvarnayfirvöld og eigi einhvers konar vettvang um þær sóttvarnaaðgerðir sem gripið er til með stjórnvaldsfyrirmælum í þeim tilgangi mögulega að setja lög þegar þörf er á vegna þess að reglurnar duga skammt.
Forseti. Mig langar að taka upp þráðinn þar sem ég skildi við hann síðast. Eins og kemur fram í álitsgerð Páls Hreinssonar er meginreglan sú að sem borgari má maður gera allt sem manni sýnist, svo framarlega sem það er ekki bannað í lögum. En ef stjórnvöld ætla að gera eitthvað til að skerða þessi réttindi þurfa þau að fylgja mjög stífum meginreglum stjórnsýslu og stjórnarskrár, og öðrum lögum. Ég ætla að fara yfir hver þessi atriði eru og reyna að gera það svolítið á mannamáli. Sóttvarnayfirvöldum ber skylda til að vernda þau mannréttindi sem eru líf og heilsa. Mér sýnist tiltölulega skýrt að það er markmiðið. Það er grundvöllurinn fyrir lögmæti þeirra aðgerða sem farið er yfir í álitsgerð Páls, að til að tryggja líf og heilsu fólks megi skerða ýmis mannréttindi og borgararéttindi sem felast í stjórnarskrá. En þá verður að fylgja alls konar forskrift um að passa að allt sé gert af ýtrustu varkárni og slíkt þannig að ég fer aðeins yfir hvað það er. Það er talað um lögmætisregluna. Á mannamáli þýðir það að stjórnvöld geta aðeins takmarkað réttindi borgaranna með íþyngjandi hætti, sem klárlega er tilfellið núna, með ákvörðunum sem byggja á heimildum í lögum og eru ekki í andstöðu við lög. Það verður að vera heimild í lögum og ákvörðunin má ekki vera andstæð lögum. Förum aðeins yfir það. Tékklistinn er: Það er talað um formþátt, heimildaþátt og skýringarþátt, þ.e. stenst þetta stjórnarskrá? Stenst þetta lög? Það þarf að spyrja sig að því og merkja við ef svo er. Er heimild í lögum fyrir þessu? Hún þarf t.d. að vera skýr og afmörkuð og sérheimild þarf að vera fyrir íþyngjandi ákvörðunina sjálfa, t.d. sóttkví. En sérheimildir þarf líka til ef lögreglan þarf að bregðast einhvern veginn við. Og svo um skýringarþáttinn: Er heimildin nógu skýr í ljósi áhrifanna? Þetta hefur rosalega víðtæk áhrif þannig að heimildin þarf að vera sérstaklega skýr. Ég held að það hafi komið fram, og Páll fer yfir það í álitsgerðinni, að lögmætisreglan sé að meginþætti uppfyllt. En þegar maður fer að skoða það aðeins nánar er skýrleikinn ekki alveg nægur. Í álitsgerðinni er bent á, og það er hluti af því verkefni sem forsætisráðherra fól Páli, hvað þarf að laga í lögunum. Og það þarf að laga skýrleikann í lögunum. Ég sé ekki betur en að áhersla sé lögð á að það sé gert. Margir hafa nefnt í umræðunni að kannski þurfi að flýta þeirri vinnu og það er vel. Svo þarf að gæta að réttmæti, þ.e. að það séu málefnaleg sjónarmið fyrir því að fara í sóttvarnaaðgerðir og að þær byggi á réttarheimildum. Síðan kemur breyting, að það þurfi að breyta lögunum aðeins varðandi sóttkví vegna þess að sóttkví er frelsisskerðing. Í 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar segir að það verði að leyfa fólki að fara fyrir dómara vegna allra frelsisskerðinga. Ég spurði Pál út í þetta á opnum fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Hann sagði að þetta væru að sjálfsögðu sjálfstæð réttindi sem ekki þyrfti að setja í lögin þó að gott sé að gera það, skýra það. Maður hefur þessa sjálfstæðu heimild. Ég talaði við Víði Reynisson í þríeykinu í kjölfarið, bara til að benda á það sem kom fram á þessum opna fundi sem ég nefndi. Hann sagði að þau myndu fara yfir þetta. Ég mun fylgja því eftir hvernig þetta verður gert því að þetta verður að passa upp á. Eins og kemur fram í álitsgerð Páls eru valdheimildir stjórnvalda svo gríðarlega miklar til að víkja til hliðar alls konar réttindum til að vernda líf og heilsu, mannréttindum, frelsi til athafna, frelsi til atvinnu, ferðafrelsi. Allt hefur þetta síðan áhrif á lýðheilsu, á heilsu og líf. Vegna þessarar ofboðslega víðtæku heimildar til að víkja frá mannréttindum og borgaralegum réttindum verða stjórnvöld að passa sig í öllu og fara gríðarlega varfærnislega og taka við ábendingum. Mér sýnist ganga ansi vel hjá stjórnvöldum að taka alla vega við þeim ábendingum sem ég hef heyrt að borist hafi til þeirra. Ég treysti því og trúi að í framhaldinu verði það svoleiðis að stjórnvöld haldi áfram að hafa eyrun opin hvað það varðar. Þríeykið hefur kallað eftir gagnrýninni umræðu, það þurfi hana og ekki megi þagga niður í gagnrýnisröddum því að það grafi undan samstöðu sem að sjálfsögðu er grundvölluð á vel upplýstri umræðu. Jafnræðisreglan á mannamáli er bara að samkvæmt lögum verður að koma jafnt fram við alla. Ekki má taka einn hóp út fyrir sviga. Jú, samkvæmt Hæstarétti virðist samt sem áður hægt að gera það að miklu leyti. Í álitsgerð sinni yfirfærir Páll það yfir á ráðherra, að ráðherra geti gert það líka vegna þess að það er neyðarúrræði. Hann verður þá að gera það mjög hratt o.s.frv. Ég get ekki annað séð en að hann verði samt sem áður að fara til löggjafans og spyrja. Það er hægt að fara af stað á grundvelli neyðarreglunnar og setja alls konar reglur - en passa síðan upp á að leitað sé til löggjafans. Það verður að laga. Það verður að gera betur að svo miklu leyti sem það er hægt. Og það er hægt að ýmsu leyti. Ég trúi ekki öðru en að það verði í framhaldinu. Mér heyrist vera mjög rík krafa um það í þessari umræðu. Svo er það meðalhófið í restina. Allt þetta sem ég er að segja er gátlisti og stjórnvöld verða að merkja við hvert einasta atriði ef þau ætla að vera með aðgerðir sem ganga á réttindi borgaranna. Á mannamáli snýst meðalhófsreglan bara um að í þágu brýnna almannahagsmuna er hægt fara af stað í aðgerðir sem skerða frelsi og mannréttindi, eins og ég hef farið yfir. En þá verða stjórnvöld að passa upp á að meðalhófs sé gætt. Hvað þýðir það? Mun úrræðið t.d. ná markmiðinu? Er búið að skilgreina markmiðið og hvert er það? Jú, það virðist vera líf og heilsa. Nær úrræðið markmiðinu? Jú. Í hinn endann takmarka þessar aðgerðir lýðheilsu. Hvort vegur þyngra? Við verðum að hafa þetta hugfast. Mér sýnist aðgerðirnar vernda líf og heilsu betur. En það er bara ekki nóg að nokkrum einstaklingum sýnist það, við verðum að sjá það. Sumu er líka ekki hægt að svara t.d. eins og um tíðni sjálfsvíga. Ég sé að ég er að brenna út á tíma þannig að ég nefni þau bara mjög stuttlega. Krufningalæknir hefur ekki komist yfir og kemst ekki yfir það að skila endanlegum tölum fyrr en í lok ársins. Þetta vita kannski ekki margir en þetta verður allt að vera uppi á borðum og skýrt. [[Forseti hringir.]]Það er grundvöllurinn fyrir trausti. Ég sé ekki að traustið haldi áfram nema þetta sé enn þá skýrara [[Forseti hringir.]]og verði sett skiljanlegar og aðgengilegar fram fyrir almenning.
Herra forseti. Þetta hefur verið mjög áhugaverð umræða í dag og mikilvæg. Sérstök ástæða er til að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að kalla eftir þessari skýrslu og kalla eftir umræðu um hana. Ég geri í raun ekki neinn ágreining um niðurstöður í skýrslu Páls Hreinssonar. Ég hef hvorki lagalegar forsendur til þess né nokkra aðra þá þekkingu sem gæti vefengt hana. Við höfum verið að verja almannahag og aðgerðirnar hafa svo sannarlega skipt máli. Enginn vafi er á því í mínum huga. Auðvitað getum við aldrei sett fingurinn á það eða tölu á það nákvæmlega hvað við höfum bjargað mörgum mannslífum, hvað við höfum forðað mörgum smitum o.s.frv. Það munum við aldrei geta. En í mínum huga er enginn vafi á að þarna höfum við náð miklum árangri. Það er rétt að taka undir það með hæstv. heilbrigðisráðherra að það eru einmitt almennar aðgerðir einstaklinganna, okkar persónulegu sóttvarnir, grímur, sótthreinsun, handþvottur, nálægð, sem hafa skipt máli. Í því sambandi er kannski ástæða til að vitna í 7. gr. sóttvarnalaga þar sem segir, með leyfi forseta: „Það er almenn skylda að gjalda sem mesta varúð við smitsjúkdómum og gera sér allt far um að sýkja hvorki sjálfan sig né aðra, að svo miklu leyti sem framkvæmanlegt er.“ Þetta ákvæði er svo sannarlega í lögum. Ég tel að við höfum farið inn í þennan faraldur með tiltölulega litla þekkingu en við erum að auka hana. Það hefur gengið vel. En ég er alls ekki sammála því, sem hefur komið fram í ræðum nokkurra þingmanna, að við höfum verið óundirbúin. Ég er algerlega ósammála því. Engum blöðum er um það að fletta að heilbrigðiskerfið hefði farið algjörlega á hliðina, við hefðum algerlega „klúðrað“ þessum faraldri, ef við hefðum verið óundirbúin. Það er því bara rangt að við höfum verið óundirbúin. Ég held raunar að sú vinna sem var unnin í kringum svínaflensufaraldurinn 2009, að mig minnir, og HABL-faraldurinn 2003 hafi þarna skipt verulegu máli. Menn voru undirbúnir, menn vissu hvaða skref þeir áttu að stíga. Þetta er einstæður atburður. Aldrei áður hefur reynt á sóttvarnalög í þeim mæli sem gerir nú. Þess vegna leiðir af sjálfu að nú á næstu vikum og mánuðum er einmitt tíminn til að fara að skoða sóttvarnalögin betur. Við þurfum að spyrja: Hvar þurfum við að herða hnúta, hvar þurfum við að skrúfa skrúfur o.s.frv.? Það er núna og ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa komið inn á það. Ég tek ekki undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað um að að einhverju leyti sé verið að herða sóttvarnaaðgerðir á vitlausum tíma. Ég er engan veginn sammála því. Faraldurinn er í vexti. Í gær voru yfir 400.000 smit á heimsvísu. Ef það eru ekki nógu skýr skilaboð til okkar um að halda sjó, og halda áfram aðgerðum eins og þær eru, þá veit ég ekki hvenær þau skilaboð koma. Ég tek undir það, sem komið hefur fram í máli margra þingmanna hér í dag, að við höfum farið fram af miklu meðalhófi og ég tel að við eigum að halda því áfram. En við verðum samt alltaf að muna til hvers við erum að þessu. Við erum að vernda líf og heilsu landsmanna. Það er grundvallarmálið.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu, hún er þörf og mikilvæg og ýmislegt áhugavert hefur komið fram og skoðanir verið misjafnar. Kjarni málsins er kannski sá að þær valdheimildir sem sóttvarnalæknir og ráðherra hafa nýtt, í þessum veirufaraldri sem hefur dunið yfir okkur mánuðum saman, standast stjórnarskrá og eru samkvæmt lögum. Það er ákaflega mikilvægt að hafa fengið það fram í þessari ágætu álitsgerð Páls Hreinssonar. Kastljósið hefur meira verið á efnahagsaðgerðunum, eins og við þekkjum, og því mjög nauðsynlegt að þessi umræða fari hér fram og það er mikilvægt innlegg að fá þetta álit frá dr. Páli. Fram hefur komið nauðsyn þess að endurskoða sóttvarnalögin. Ég tek heils hugar undir það og er gott að sú vinna sé farin af stað. Þá held ég líka að við ættum að horfa aðeins til nágrannalandanna. Danir voru nýlega að samþykkja ný sóttvarnalög þar sem valdheimildir ráðherra eru m.a. til skoðunar og með þeim lögum er gagnleg greinargerð sem er alveg þess virði að skoða í þeirri vinnu sem fram undan er. Hjá Dönum er valdið hjá ráðherra en ekki hjá sóttvarnalækni og svokölluðu sóttvarnaráði hefur verið komið upp sem veitir ráðherra og lækni leiðbeiningar. Efnislega þarf ráðherra að hafa nokkuð víðtækar heimildir til aðgerða sem byggja þá oft á tillögum sóttvarnaráðs. Það þarf hins vegar að tryggja að aðgerðirnar séu í samræmi við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu og þær séu ekki meira íþyngjandi en þörf krefur. Þetta er afar mikilvægt. Í Danmörku er miðað við að náið samstarf sé á milli heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra um þessi efni og auk þess þarf að tryggja lögreglu, og eftir atvikum eftirlitsaðilum, lögbundnar heimildir til að framfylgja fyrirmælum sóttvarnalæknis. Ég nefndi hér í upphafi að heimildirnar væru til staðar, en þá er það spurningin hvernig við nýtum þær heimildir. Við höfum t.d. séð að tímalengd einangrunar er verulega meira íþyngjandi hér á Íslandi en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Upphaf einangrunar miðast við sýnatökudag á Íslandi en annars staðar er miðað við þann dag þegar fyrstu einkenni koma fram. Þar getur munað nokkrum dögum og því getur tímalengdin orðið umtalsvert lengri hér. Undantekningarlaust skal sá sem greinist á Íslandi sæta að lágmarki 14 daga einangrun frá sýnatökudegi en sá frestur er sjö til átta dagar frá því að sjúkdómseinkenni komu fram í samanburðarlöndum. Á Íslandi er gerð krafa um sjö einkennalausa daga en tvo til þrjá í samanburðarlöndunum. Við göngum því töluvert harðar fram en nágrannalöndin og það þarf náttúrlega að rökstyðja mjög vel og á það finnst mér svolítið hafa skort í þessu ferli. Á upplýsingasíðu sóttvarnayfirvalda hér á landi er ekki að finna neinn rökstuðning fyrir því af hverju frelsissvipting einstaklinga er umtalsvert lengri hér, eins og ég nefndi, en í þeim löndum sem við berum okkur saman við og verður ekki haldið fram að standi okkur að baki læknisfræðilega í þekkingunni, þ.e. Norðurlöndin, síður en svo. Engu að síður erum við að fara þessa leið. Þá vil ég minna á meðalhófsregluna í stjórnsýslulögunum, að stjórnvöld skuli þá aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem stefnt er að, verður ekki náð með öðru eða vægara móti. Varla þarf heldur að fjölyrða um það að frelsissvipting felur í sér skerðingu á þeim helgu mannréttindum einstaklingsins sem varin eru í 67. gr. stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálanum. Ég deili ekki um þá frumskyldu stjórnvalda að verja líf og heilsu almennings þegar glímt er við heilsufaraldur af þessu tagi, sem er fordæmalaus. En þessar ráðstafanir mega ekki ganga lengra en nauðsynlegt er til að ná því markmiði sem að er stefnt og auðvitað vekur það spurningar þegar við sjáum að [[Forseti hringir.]]við gerum þetta ekki með sama hætti og gert er annars staðar á Norðurlöndum. Það er mjög mikilvægt að geta rökstutt þessar ráðstafanir og þar finnst mér hafa skort á. [[Forseti hringir.]]Ég fagna því þó að þessi umræða hafi farið hér fram og að nú skuli vera hafin vinna við að endurskoða sóttvarnalögin, sem er brýnt að mínu mati.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ágætu umræðu sem hér hefur verið og segja það líka að í gegnum þennan faraldur allan frá því í mars finnst mér Alþingi hafa staðið mjög vel undir hlutverki sínu og ábyrgð, þ.e. að ræða einmitt þau mál sem hér hafa verið til umræðu en líka aðrar afleiðingar faraldursins, samfélagslegar og efnahagslegar. Sömuleiðis finnst mér þingmenn hafa nálgast þetta mál þvert á flokka af mikilli ábyrgð. Ég hlýt að gera athugasemd við þá hv. þingmenn sem hér tala um að ríkisstjórnin hafi ekki haft frumkvæði að umræðu. Það er heldur betur ekki svo. Ég hef gefið þinginu einar þrjár skýrslur um faraldurinn og sú síðasta var 27. ágúst þar sem ég ræddi sérstaklega um borgaraleg réttindi þó að hv. þingmenn ræddu þau alls ekki mikið á þeim tíma en hefðu meiri áhuga á að ræða efnahagslegar aðgerðir. Það var kannski orðin ákveðin uppsöfnuð þörf fyrir þessa umræðu sem er bara vel. Greinargerð Páls Hreinssonar, sem hér er undirstaðan, er sömuleiðis unnin að frumkvæði ríkisstjórnar, forsætisráðherra og heilbrigðisráðherra, enda mjög mikilvægt að taka þá umræðu. Nokkrir hv. þingmenn hafa sömuleiðis rætt um mikilvægi þess að við metum önnur áhrif þegar við setjum á sóttvarnaráðstafanir. Það er alveg rétt, sem hér hefur komið fram hjá mörgum hv. þingmönnum, að frummarkmið og frumskylda stjórnvalda frá upphafi hefur verið að verja líf og heilsu. En við höfum líka alltaf sagt með skýrum hætti að við þurfum að lágmarka samfélagsleg og efnahagsleg áhrif. Einmitt þess vegna höfum við lagt áherslu á skólahald. Það er til að mynda til að draga úr áhrifum á börn en tryggja líka að fólk geti áfram stundað sína vinnu. Sömuleiðis höfum við verið að skoða og vinna greiningar á efnahagslegum áhrifum af sóttvarnaráðstöfunum. Þær eru ekki það eina sem hefur áhrif því að ótti fólks við veiruna hefur auðvitað áhrif á stöðu efnahagsmála. Hann breytir hegðun okkar. Það er kannski stærsti einstaki þátturinn í áhrifunum á efnahagskerfið. En við sjáum, til að mynda í nýrri greiningu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að harðari aðgerðir geta jafnvel stuðlað að hraðari efnahagsbata. Þannig að þegar við ræðum hér um mikilvægi þess að gæta meðalhófs í aðgerðum okkar þá þurfum við líka að hafa það í huga að með því getum við jafnvel verið að stuðla að lengra tímabili þar sem við [[Forseti hringir.]]þurfum að beita ráðstöfunum. Ég bið hv. þingmenn að velta þessu fyrir sér. Í þessu er ekki einfalt mál að draga eingöngu fram réttindahliðina. Við þurfum alltaf að hafa hinar samfélagslegu og efnahagslegu afleiðingar undir [[Forseti hringir.]]sem og að sjálfsögðu heilbrigðisafleiðingarnar sem verður stóra viðfangsefnið okkar og frumskylda, ekki bara ríkisstjórnarinnar heldur ætti það að vera frumskylda [[Forseti hringir.]]hvers einasta þingmanns sem tjáir sig um þessi mál. Til þess erum við kjörin hingað.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti, nr. 50/2020, afgreiðsla umsókna. Frumvarpið kemur frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, en að baki meiri hlutanum standa, auk þess sem hér stendur, Jón Steindór Valdimarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Willum Þór Þórsson. Frumvarpið er í sjálfu sér einfalt eins og fram kemur, það er tvær greinar og þar af er gildistökugrein. Með frumvarpinu er lögð til ein breyting á lögum um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna ber atvinnurekendum að skila umsókn um stuðning mánaðarlega til Skattsins, fyrir næstliðið launatímabil og eigi síðar en 20. hvers mánaðar. Við framkvæmd laganna hefur komið í ljós að þessi tímafrestur hefur reynst óþarflega knappur. Ábendingar hafa komið fram um að atvinnurekendur, sem uppfylla að öðru leyti skilyrði laganna, hafi ekki náð að skila inn umsóknum í tæka tíð vegna hins skamma skilafrests. Með hliðsjón af markmiði laganna um að tryggja atvinnurekendum sem horfa fram á umfangsmikið tekjutap stuðning vegna faraldurs kórónuveiru og aðgerða sem honum tengjast, er lagt til að atvinnurekendum verði veitt ríkara svigrúm við skil á umsóknum. Lagt er til að Skattinum verði heimilað að afgreiða umsóknir sem hafa borist að liðnum umsóknarfresti samkvæmt 1. mgr. 7. gr. enda uppfylli umsækjandi að öðru leyti öll skilyrði laganna fyrir stuðningi. Atvinnurekendum, sem uppfylla skilyrði til greiðslu stuðnings en náðu af einhverjum sökum ekki að skila inn umsókn innan núgildandi frests, gæfist þannig kostur á að fá afgreiðslu á umsókn sinni. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpið gangi beint til 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu hans. Ég styð þetta mál. Það var sjálfsagt og eðlilegt að unnin yrði bragarbót á því sem málið lýtur að, vegna þess að dæmi eru þess, eins og nefnt hefur verið, að stundum hafi fresturinn verið liðinn og það hafi skapað óhagræði. Ég vildi koma inn á annað mál sem er þessu þó skylt, þ.e. lokunarstyrkina, sem samþykkt var hér í vor. Ég hef áður komið inn á að nauðsynlegt hefði verið að framlengja það ákvæði vegna þess að það virðist hafa verið einhver handvömm, a.m.k. voru umsóknareyðublöð Skattsins forskráð og sú staða kom upp að fjöldi fyrirtækja fékk ekki lokunarstyrk. Það gerði það að verkum að fyrirtæki sem ekki eru virðisaukaskattsskyld, eins og t.d. líkamsræktarstöðvar og fleiri, gátu ekki sótt um. Sum þeirra höfðu samband við Skattinn og fengu svo tilkynningu síðar um að þau hefðu fengið styrk en önnur ekki. Þarna er eitthvert misræmi sem ég held að nauðsynlegt sé að skoða. Svo lentu önnur fyrirtæki í einhverri túlkun Skattsins varðandi skilyrðin og fengu ekki styrk. Ég held því að mikilvægt sé, herra forseti, að reyna að koma til móts við þau fyrirtæki sem ekki fengu styrk, annaðhvort vegna þess að um ranga forskráningu Skattsins á umsóknareyðublöðum var að ræða eða vegna túlkunar Skattsins Mig langar að fá álit hv. þingmanns og formanns efnahags- og viðskiptanefndar á því hvort til greina komi að endurskoða þetta, [[Forseti hringir.]]að lokunarstyrkir verði yfirfærðir að nýju og menn geti sótt um þá sem ekki gátu það þegar þetta var [[Forseti hringir.]]opið úrræði.
Herra forseti. Ég hygg að hægt sé að gleðja hv. þingmann með því að upplýsa að fyrir helgi lagði hæstv. fjármálaráðherra fram slíkt frumvarp, um framlengingu á lokunarstyrkjum, og í rauninni miklu umfangsmeira en við afgreiddum hér í vor. Það kemur m.a. til móts við þau sjónarmið sem þar eru. Þar er ekki hámark á hvern rekstraraðila með sama hætti, sem voru 2,4 milljónir í vor. Núna miðast það við hvern starfsmann. Ég hygg að hæstv. fjármálaráðherra muni mæla fyrir því frumvarpi á morgun og þá getur hv. þingmaður átt innihaldsríkt samtal við hæstv. ráðherra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þetta eru sannarlega góðar fréttir, held ég, að hlustað hafi verið á þessar ábendingar. Að stjórnvöld hafi hlustað á þær og komi til móts við þá sem ekki náðu eða fengu höfnun á lokunarstyrkjum, m.a. út af einhverjum tæknilegum atriðum. Það er ákaflega mikilvægt í þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar, lokunarstyrkjum, uppsagnarstyrkjum og fleira, að gætt sé samræmis og að allir sitji við sama borð. Það er mjög mikilvægt. Annað veldur tortryggni og það er aldrei gott í aðgerðum sem þessum. Það væri auk þess áhugavert, og kannski allt í lagi að koma því á framfæri hér, að fá upplýsingar um hve mikið af þeim stuðningi sem samþykktur var í vor hafi raunverulega gengið út. Það væri kannski ein leið til þess að mæla árangur aðgerðanna, t.d. hvað áætlað var í lokunarstyrki, um hve mikið var sótt og hve mikið var síðan greitt út. Það væri mjög áhugavert að þær upplýsingar lægju fyrir. Margir hafa lent í miklum erfiðleikum vegna uppsagna og vegna lokunarstyrkja og þess háttar, þannig að það er mikilvægt að úrræðið nýtist sem flestum og að menn hafni ekki umsóknum út af einhverjum tæknilegum atriðum, forskráningu eyðublaða sem ekki voru rétt meðhöndluð o.s.frv. Svo þurfa túlkanir Skattsins að vera mjög gagnsæjar og menn þurfa að fá vandlega umfjöllun um sín mál. Herra forseti. Að lokum þakka ég fyrir þetta góða svar, að verið sé að taka á því máli sem ég hef rætt hér áður varðandi lokunarstyrki.
Herra forseti. Við tókum hér sameiginlega þá ákvörðun að fela Skattinum ótrúlega viðamikil verkefni í vor. Skatturinn hefur skilað þeim verkefnum af miklum sóma, hygg ég að óhætt sé að fullyrða, og er reynt að koma til móts við og jafnvel sjá aðeins í gegnum fingur sér þó að eitthvað sé ekki alveg eins og það ætti að vera hjá viðkomandi aðila sem þarf á stuðningi að halda. En til að gleðja hv. þingmann áfram, vegna þess að ég er greinilega í því hlutverki, vil ég upplýsa að á fundi efnahags- og viðskiptanefndar á morgun munu fulltrúar Skattsins fara í gegnum hverja einustu aðgerð. Hefur Skatturinn sent sérstakt minnisblað til nefndarmanna efnahags- og viðskiptanefndar þess efnis þar sem allar þessar upplýsingar liggja fyrir og verður fjallað um það á fundi nefndarinnar á morgun. Þar er hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fulltrúi hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Fyrir tveimur vikum féll aurskriða úr Hleiðargarðsfjalli í Eyjafirði. Líklega er þetta nýjasta dæmið sem við eigum um afleiðingar þess að sífreri er að hverfa úr jörðu vegna hlýnunar hér á landi. Fyrir mánuði gerðist það síðan í annað skipti í sögunni að bandaríska veðurstofan kláraði árlegan nafnalista fellibylja. Auknar öfgar í veðurfari leiddu til þess að stafrófið dugði ekki lengur til. Það ríkir neyðarástand í loftslagsmálum og til að bregðast við því þurfum við öll að leggja okkur meira fram. Hér mæli ég fyrir frumvarpi þar sem lagðar eru til einfaldar og afmarkaðar breytingar til að styðja við metnaðarfyllri skref og varanlegri stefnu Íslands í baráttunni gegn hamfarahlýnun. Í fyrsta lagi legg ég til meiri metnað, að lögfesta markmið um kolefnishlutleysi 2040 og 70% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030. Í öðru lagi er hér lagt til aukið aðhald með því að koma á laggirnar öflugra loftslagsráði sem sé skipað óháðum sérfræðingum og virki sem einhvers konar varðhundur loftslagsins gagnvart yfirvöldum. Í þriðja lagi eru hér breytingar til að dýpka umræðuna um loftslagsmál. Þetta felst m.a. í því að árlega taki Alþingi loftslagsmál sérstaklega til umfjöllunar og því að tillaga að aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum komi hingað inn á þing og verði staðfest af Alþingi sem þingsályktun. Með þessu væri hægt að styrkja til muna baráttuna gegn loftslagsbreytingum, en það er einfaldlega þannig að ef kerfið utan um loftslagsmál er veikt þá endurspeglast það beint í árangri. Ég ætla að fara í stuttu máli yfir þessi þrjú meginatriði og byrja á auknum metnaði. Það voru nefnilega mikil vatnaskil í baráttunni gegn loftslagsbreytingum þegar ríki heims náðu saman um Parísarsamninginn árið 2015, ekki bara vegna þess að heimurinn var allt í einu sammála um að nú ættum við að stefna að því að halda hlýnun jarðar innan 1,5°C heldur að ríkin skyldu sammælast um það að gera alltaf betur. Á fimm ára fresti eiga aðilar að Parísarsamningnum að senda uppfærð markmið, metnaðarfyllri markmið sem eru líklegri til að skila þeim árangri sem ætlast er til. Þetta skiptir gríðarlegu máli vegna þess að þau markmið sem lögð voru fram í fyrstu lotu eftir samþykkt Parísarsamningsins duga engan veginn til. Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna tekur árlega saman allar skuldbindingar og áætlanir sem ríki hafa gert í loftslagsmálum og birtir í skýrslunni Emissions Gap Report. Í síðustu útgáfu skýrslunnar, sem kom út fyrir rétt tæpu ári, var niðurstaðan sú að fyrirliggjandi áætlanir myndu leiða til, ekki 1,5°C hlýnunar, ekki einu sinni 2°C hlýnunar, sem er varamarkmið Parísarsamningsins, heldur 3,2°C hlýnunar á öldinni. Það liggur því fyrir að öll ríki heims þurfa að skila inn uppfærðum markmiðum. Og þau eru byrjuð á því vegna þess að í ákvörðun sem var tekin á grundvelli Parísarsamningsins sammælast ríkin um að þessi uppfærðu markmið skuli liggja fyrir 9–12 mánuðum fyrir aðildarríkjafund loftslagssamningsins. Sá tímafrestur rann út í febrúar síðastliðnum miðað við það að fundurinn hefði verið haldinn núna í nóvember, sem að vísu verður ekki sökum Covid en fresturinn rann út áður en Covid fór að setja allt úr skorðum. Á þeim tímapunkti höfðu aðeins þrjú ríki skilað inn uppfærðum markmiðum: Marshalleyjar, Súrínam og Noregur. Upp á okkar samhengi skiptir Noregur sennilega mestu máli þar sem Noregur, líkt og Ísland í gegnum aðild sína að EES-samningnum, deilir byrðum gagnvart Parísarsamningnum með Evrópusambandinu. Noregur ákvað nefnilega í febrúar að stíga skrefi lengra en fyrir fimm árum. Noregur skilaði því nýja markmiði til Sameinuðu þjóðanna að auka metnað sinn úr 40% samdrætti í losun upp í 55%. Þetta gerði ríkisstjórn Noregs annars vegar til að sýna gott fordæmi, til að nýta sína rödd á alþjóðavettvangi og til að hvetja önnur lönd áfram, en hins vegar gerði norska ríkisstjórnin þetta bara af fyrirhyggju vitandi að Evrópusambandið væri í þann mund að auka sinn metnað líka vegna þess að á svipuðum tíma og norska ríkisstjórnin ákvað þetta þá kynnti framkvæmdastjórn ESB grænan samfélagssáttmála sem kveður m.a. á um það að stefnt skuli að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda upp á 50–55%. Norska ríkisstjórnin sá þetta og frekar en að bíða þess að Brussel næði að semja um sameiginlegt markmið ESB og taka því sem orðnum hlut, sagði ríkisstjórnin bara: Nú ætlum við að gera þetta fyrst. Ísland hefur hins vegar ekki uppfært markmið sín gagnvart Parísarsamningnum. Í aðgerðaáætluninni sem kom út hér á landi í júní síðastliðnum segir að Ísland muni taka þátt í uppfærslu markmiðanna eins og önnur ríki. Það er ekkert vikið að því að í rauninni hefði Ísland þegar átt að vera búið að því. Það er líka umhugsunarefni að í þessari aðgerðaáætlun birtist viss stöðnun í markmiðum frá þeirri fyrri. Aðgerðaáætlun ríkisstjórnar Íslands frá árinu 2018 boðaði 30–40% samdrátt í losun. Uppfærð aðgerðaáætlun frá 2020 miðar við 35% samdrátt í losun. Sumum þætti 35% vera það sama og 30–40% þannig að metnaðurinn væri ekki að aukast. Við getum svo sem huggað okkur við það að nýja aðgerðaáætlunin var mun betur unnin, alveg ofan í kjölinn, en sú fyrri þannig að losunin var metin á traustari forsendum og þar með var kannski raunhæfara að ná því 35% markmiði sem birtist á þessu ári en því sem birtist 2018. Hins vegar er sömuleiðis umhugsunarefni að ekki liðu nema þrír til fjórir mánuðir þar til ein af aðgerðum áætlunarinnar frá því í júní var fokin út í veður og vind, þegar hæstv. umhverfisráðherra tilkynnti það hér í þingsal að fallið yrði frá urðunarskatti sem átti að standa fyrir hluta af þeim samdrætti í losun sem boðaður var í aðgerðaáætluninni. Það leiðir mig að næsta atriði sem snýst um aukið aðhald með markmiðasetningu stjórnvalda, eða hvað eigum við að kalla það, við getum kallað það raunveruleikatékk. Hvernig hefði t.d. verið ef óháður aðili með tæki og tól til að meta áætlun stjórnvalda í júní síðastliðnum hefði getað rennt yfir hana og komist á þeim tímapunkti að því að urðunarskatturinn væri ekki að fara að komast á koppinn, eins og kom síðan í ljós í haust. Hvað ef óháður aðili hefði getað rýnt alla áætlunina og sagt til um hvað af þessu væri líklegt, hvað af þessu væri ólíklegt til að standast, hvað væri raunhæft og hvað ekki, til að undirbyggja opinbera umræðu og þær ákvarðanir sem eru teknar á grundvelli þessarar stefnu. Þetta er hlutverk sem ég lagði til ásamt nokkrum öðrum þingmönnum í frumvarpi sem var lagt fram hér á þingi í desember síðastliðnum, að loftslagsráð hefði þetta rýni- og aðhaldshlutverk. Þetta er mjög mikilvægt hlutverk sem það hefur ekki að gildandi lögum. Í umræðu sem kviknaði við það frumvarp og í umsögnum sem komu fram við það var bent á að það myndi ekki duga og mögulega ekki ganga upp að fela loftslagsráði að óbreyttu að hafa þetta hlutverk. Það sama kom síðan fram í sumar þegar skýrsla Capacent um framtíðarfyrirkomulag í stjórnsýslu loftslagsmála kom út. Þar var dregið fram að loftslagsráð er í ákveðinni klemmu, það er með tvíþætt hlutverk. Það er báðum megin borðsins. Annars vegar á það að rýna það sem stjórnvöld eru að gera, vera dálítið krítískt. Hins vegar á það að ráðleggja stjórnvöldum, það á sem sagt að hjálpa stjórnvöldum að leggja grunninn að því sem það á síðan að vera í færum með að gagnrýna. Svo að við tökum bara hliðstæðu í lögum um opinber fjármál þar sem fjármálaráð, ráð óháðra sérfræðinga, á að rýna stefnumörkun hins opinbera, þ.e. fjármálaáætlun. Það dytti engum í hug að láta fjármálaráð koma nálægt því að semja fjármálaáætlun. Það á að koma hreint að borðinu og geta litið hana gagnrýnum augum. Þannig höfum við mest gagn af yfirlestri sérfræðinganna. Síðan er það hitt atriðið sem torveldar störf loftslagsráðs vegna þess að í loftslagsráði eiga sæti ekki bara sérfræðingar heldur líka ýmsir hagaðilar í loftslagsvinnu, fulltrúar atvinnulífsins, fulltrúar félagasamtaka, ýmsir ólíkir aðilar. Það er mjög mikilvægt að þessi hópur og sem breiðastur hópur komi að borðinu þegar stjórnvöld ræða aðgerðir í loftslagsmálum. En það á ekki að vera innan þess loftslagsráðs sem rýnir aðgerðir stjórnvalda, eins og segir í úttekt Capacent, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að faglegt og hlutlaust mat sé reglulega lagt á árangur stefnumörkunar og aðgerðaáætlanir stjórnvalda líkt og á Norðurlöndunum og í Bretlandi, t.d. með skýrslugerð til þingsins. Breiður samvinnuvettvangur hagaðila í loftslagsvinnu þarf að vera til staðar. Verði ráðinu áfram falið þetta tvíþætta hlutverk þarf að aðgreina betur á milli. Þá er mikilvægt að formfesta ráðgjafarhlutverkið frekar líkt og dæmi eru um á Norðurlöndunum.“ Það sem ég er að leggja til, frú forseti, er einfaldlega að taka þessa ábendingu úr skýrslu Capacent og færa hana í lög, að loftslagsráð sé skipað sérfræðingum, fimm einstaklingum sem skipuð séu samkvæmt tilnefningu annars vegar Alþingis, hins vegar samstarfsnefndar háskólastigsins, einstaklingum sem hafi menntun sem samrýmist markmiðum laganna og tilgangi loftslagsráðs. Þetta getur verið ýmiss konar menntun, þetta gætu verið hagfræðingar, líffræðingar, verkfræðingar og eðlisfræðingar og hvað það heitir. En þetta væru sérfræðingar. Jafn mikilvægt væri, líkt og lagt er til í frumvarpinu, að setja á laggirnar það sem ég hef kallað loftslagsvettvang í því skyni að efla samtal og samstarf stjórnvalda við atvinnulífið, háskólasamfélagið, sveitarfélög og umhverfisverndarsamtök, hvern þann sem gæti haft eitthvað fram að færa í baráttunni í þágu loftslagsmála. Samhliða þessu þyrfti að styrkja loftslagsráðið með sjálfstæðum fjárhag og umboði til að sinna ýmsum verkefnum að eigin frumkvæði, að loftslagsráð yrði einhvers konar ígildi hugvits, yrði sérfræðingur í loftslagsmálum í þéttu samstarfi við þær stofnanir sem þegar sinna verkefnum á þessu sviði líkt og Umhverfisstofnun eða Veðurstofan. Þar safnist saman það nýjasta í vísindaþekkingu og þar sé hægt að grípa til þess að rýna hverjar þær aðgerðir stjórnvalda sem fulltrúum í loftslagsráði þykir ástæða til, vegna þess að það er ekki bara aðgerðaáætlunin sjálf sem kallar á beitta rýni sérfræðinga heldur ýmiss konar frumvörp sem hingað koma, ýmiss konar fjárfestingaráætlanir, alls konar reglugerðir og hvað það nú heitir, sem ríkisstjórnin kann að grípa til. Ef loftslagsráð á að vera það sem er kallað varðhundur loftslagsins þá þarf það að vera dálítið frjálst til þess. Það er rétt að nefna, eins og kom fram áðan í tilvitnuðum texta úr úttekt Capacent, að hér er ekkert verið að finna upp hjólið. Lögbundin markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda eru t.d. til staðar í Danmörku og Noregi. Danir fóru upp í 70% í vor, líkt og lagt er til í þessu frumvarpi, eru með einna metnaðarfyllsta markmiðið fyrir 2030 af þeim löndum sem við berum okkur saman við. Hlutlaust loftslagsráð sérfræðinga sem rýnir aðgerðir stjórnvalda er til staðar á Norðurlöndunum og Bretlandi. Nú er verið að ræða að setja slíkt á laggirnar í Evrópusambandinu í samhengi við aukinn metnað sem er til umræðu á milli þings og framkvæmdastjórnar þar. Með því að samþykkja þessar breytingar væri því engan veginn verið að ganga lengra en gerist hjá þeim sem best gera. Þriðja atriðið sem ég nefndi í upphafi var mikilvægi þess að dýpka umræðu um loftslagsmál og að nota þingið sem vettvang til þess, annars vegar með því að festa í sessi árlega sérstaka umræðu um loftslagsmál í þessum sal sem geti, bara eftir því hvernig stendur á í misserinu, tekið sérstaklega til umfjöllunar aðgerðaáætlun stjórnvalda eða hvernig gengur að framfylgja henni, ársskýrslu verkefnisstjórnar í loftslagsmálum, álitsgerð loftslagsráðs eða hvaðeina tilfallandi sem kemur frá því það misserið. Síðan er ekki síður mikilvægt, að ég tel, að aðgerðaáætlunin sjálf rati hingað í þingsal og þá í formi þingsályktunartillögu. Þar er aftur sótt í brunn laga um opinber fjármál því að þetta er sama form og er í kringum fjármálaáætlun. Það er alveg eðlilegt að langtímastefnumörkun stjórnvalda komi í þennan sal til umræðu. Það sem er lagt til er að eigi síðar en sex mánuðum eftir að ríkisstjórn hefur verið mynduð komi slík tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í loftslagsmálum fyrir þingið og henni fylgi síðan álitsgerð loftslagsráðs til þess að við getum átt almennilega umræðu um það hvert er verið að stefna, byggða á vísindum og gögnum svo að við lendum ekki í því fjórum mánuðum eftir að aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er kynnt komi í ljós að ein aðgerðin hafi bara alls ekki verið á grænu ljósi milli stjórnarflokkanna eins og gerðist með urðunarskattinn núna yfir sumarið. Forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins, vísa annars til greinargerðar varðandi ítarefni, þetta er nokkuð löng greinargerð sem ég las ekki frá orði til orðs. En með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar einfaldar breytingar á kerfinu sem heldur utan um aðgerðir stjórnvalda gegn loftslagsbreytingum. Þetta eru kerfisbreytingar sem geta skilað miklu markvissari aðgerðum og haldið stjórnvöldum við efnið, ekki bara á þessu kjörtímabili og ekki því næsta heldur einhver ár fram í tímann. Með því að lögfesta töluleg markmið og festa í sessi rýni á aðgerðum stjórnvalda höfum við bein áhrif á árangur í loftslagsmálum. Það er einfaldlega þannig að sterkara kerfi utan um stefnu í loftslagsmálum endurspeglast beint í auknum árangri í baráttunni gegn hamfarahlýnun. Um það markmið hljótum við að vera sammála og því vona ég að frumvarpið nái fram að ganga.
Frú forseti. Ég kem nú aðallega hingað upp til að lýsa yfir velþóknun minni á þessu máli og stuðningi við það, þetta er skynsamlegt mál og kallar í rauninni ekki á of mikil heilabrot. Þetta virðist algerlega samrýmast heilbrigðri skynsemi og þetta eru vel hugsaðar og vel útfærðar hugmyndir. Mig langar aðeins að eiga orðastað við hv. þingmann um eitt sem maður heyrir stundum efasemdarmenn tala um varðandi það hvort rétt sé að fara út í mjög róttækar aðgerðir í loftslagsmálum. Það er ótti við að hér verði efnahagslegar hamfarir, þ.e. ef mjög skarpt er tekið á, t.d. með 70% samdrætti, leiði það til efnahagslegra hamfara og geti leitt yfir þjóðirnar og samfélag okkar alveg ómældar hörmungar. Ég hef tilhneigingu til að líta á þetta öðrum augum. Ég held þvert á móti að þetta geti orðið drifkraftur fyrir efnahagslegar framfarir, orðið efnahagsleg lyftistöng og verið aflvaki til nýsköpunar um allt samfélagið. Það er raunar sýn okkar í Samfylkingunni í nýjum tillögum sem við kennum við ábyrgu leiðina. Það er leiðarljós okkar að hér þurfi að verða græn atvinnubylting, eins og við köllum það. Mig langar aðeins að heyra hv. þingmann hugleiða hvort þetta veiti ekki einmitt tækifæri, [[Forseti hringir.]]þessi mikli samdráttur í losun.
Frú forseti. Ætli það sé ekki einhver besti dómur sem hægt er að fá á þingmál að það samrýmist heilbrigðri skynsemi? Ég þakka þau góðu orð. Efasemdir fólks um róttækar aðgerðir horfa fram hjá því að án aðgerða tekur veruleikinn miklu róttækari breytingum. Sú framtíðarsýn sem aðgerðaleysi býður upp á er miklu dýrkeyptari en það sem við leggjum í aðgerðir til að koma í veg fyrir hamfarahlýnun. Líkt og hv. þingmaður nefndi geta aðgerðir síðan hreinlega verið drifkraftur jákvæðrar þróunar. Aðgerðir í þágu loftslagsmála geta aukið jafnrétti, jöfnuð og lífsgæði almennt. Þær geta líka verið efnahagslega skynsamlegar, nefnum sem dæmi þá miklu fjárfestingu sem fara á í vegna borgarlínu upp á tugmilljarða. Ábatinn er bara miklu meiri, tugum milljarða meiri, þannig að flestar aðgerðir í þágu loftslagsmála samrýmast heilbrigðri skynsemi. Varðandi 70% markið sem ég hef að láni frá Danmörku: Það styttist í að Evrópusambandið setji markið einhvers staðar á bilinu 55–60%, þannig að það er ekki himinn og haf á milli. En svo megum við ekki gleyma því að ef við erum í 100% núna er samþykkt og yfirlýst stefna Íslands að vera kolefnishlutlaust 2040. Það er 20 ára tímabil. Það er 100% samdráttur. Það sem við erum að tala um hér er að á miðju tímabilinu séum við komin tvo þriðju af leiðinni niður í 100% samdrátt, [[Forseti hringir.]]sem ég held að sé skynsamlegt í ljósi þess að fyrstu aðgerðirnar sem hægt er að grípa til eru líka þær sem [[Forseti hringir.]]skilað geta mestum árangri. Það eru síðan innansleikjurnar á síðustu árunum sem verða erfiðari.
Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Já, mannlegu hugviti eru engin takmörk sett og því meira krefjandi verkefni sem hið mannlega hugvit fær, þeim mun snjallari verða lausnirnar. Sú er mín trú að minnsta kosti. Mig langaði í seinni spurningu minni einmitt að vekja máls á þessu 70% markmiði sem hv. þingmaður nefndi. Væri ég efasemdarmaður myndi ég kannski segja sem svo: Jú, þetta er gott og blessað, þetta er göfugt markmið og ósköp fallegt og hljómar vel, en hvernig í ósköpunum ætlið þið að ná þessu fram? Og nú spyr ég hv. þingmann, og bið hann um að fara örlítið út í það hvaða leiðir við getum farið fremur auðveldlega til að ná þessum markmiðum fram, hvort það séu ekki einhverjar leiðir sem jafnvel blasa við okkur.
Virðulegur forseti. Af leiðunum er nóg. Ég held að þær vanti ekki, einfaldlega vegna þess að Ísland hefur staðið sig svo illa á síðustu árum og áratugum. Losun gróðurhúsalofttegunda hefur aukist töluvert frá 1990 til ársins í ár, um einhvers staðar á milli fjórðungs og þriðjungs, að ég held, á sama tíma og við höfum verið skuldbundin til að draga úr losun. Tækifærin eru næg. Ef við skoðum bara loftslagsáætlun stjórnvalda þá erum við enn á þeim stað í henni að við erum aðallega með einhver ívilnanakerfi. Við erum með ívilnanir til að fólk kaupi frekar rafmagnsbíla, en enn er ekki farið að búa til hina hliðina á því kerfi, sem er að herða gjöld á mengandi bíla. Það er það sem hefur látið kerfið í Noregi t.d. virka svona vel árum saman, samhliða því að lækka verðið á rafmagnsbílum hefur það verið hækkað á bensínbílum. Okkur gengur ágætlega þessa dagana að skipta út bensínbílum fyrir rafmagnsbíla, en það gæti gengið betur ef kerfið væri smurt með þessum hætti. Síðan erum við ekki farin af stað í neinar kerfisbreytingar, og þetta er kannski það sem urðunarskatturinn endurspeglar svo vel. Urðunarskatturinn er mjög einföld og hófsöm kerfisbreyting sem snýst bara um að fólk borgi fyrir það að skila af sér óflokkuðum úrgangi til urðunar, sem er sísta úrræðið þegar kemur að því að losa sig við úrgang. Það fékkst ekki í gegn. Það er agnarlítil breyting á kerfi en það náðist ekki samstaða um hana á milli stjórnarflokkanna. Ímyndum okkur [[Forseti hringir.]]bara hversu margar kerfisbreytingar, enn stærri en urðunarskattur, bíða þess eins hér úti í samfélaginu [[Forseti hringir.]]að hafa kjarkaðra fólk við stjórnvölinn.
Virðulegi forseti. Ég kem hér fyrst og fremst til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál og þakka hv. þingmanni fyrir að leggja það fram. Mig langar aðeins að ræða það sem hv. þingmaður nefndi varðandi markmið og að setja sér markmið sem hæfa tilefninu. Það er nefnilega þannig með þennan málaflokk eins og svo marga aðra, að það eru allir einhvern veginn til í að gera eitthvað, en svo renna á fólk tvær grímur þegar það þarf að fórna einhverju til þess. Í því sambandi er það áhugavert sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson fór hér yfir áðan; að jafnvel í krísum eins og þessari, þar sem bregðast þarf við af miklu afli með því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, leynast tækifæri, efnahagsleg tækifæri. Við gerum svolítið oft ráð fyrir því að eina leiðin til að takast á við þetta sé að rústa hagkerfinu. Það er ekki alveg rétt. Það er mikilvægt að hafa í huga að það hvernig við byggjum upp hagkerfið okkar almennt og köllum efnahagslegan ávinning og köllum vöxt, er í raun og veru það þegar manneskjur vilja eitthvað sem hægt er að fá og borga fyrir það peninga. Annars hygg ég að tónlist og fótbolti og annað eins væri kallað eintóm sóun og væri ekki talið til vaxtar þegar það er aukning á öðru hvoru eða aukning á aðsókn í annaðhvort. Meiri peningar í spilinu, meiri fjárfesting, fleira fólk að kaupa miða, fleira fólk að spila fótbolta eða tónlist. Ef mannkyn allt, eða jafnvel bara nógu stór hluti þess, myndi setja sér það markmið í grunninn að ráða bug á loftslagsvandanum þá yrði það verðmætt að ráða bug á honum. Það er í raun og veru það sem við köllum verðmæti, það er eitthvað sem fólk vill. Vandinn er oft að fólk vill ekki nógu heitt laga þennan vanda, ýmist vegna þess að það trúir ekki að vandinn sé jafn raunverulegur og hann er, eða vegna þess að það er ekki til í að fórna því sem við höfum notað upp á síðkastið til þess að nýta orku á einhvern hátt. Því að þegar allt kemur til alls snýst þetta um orku. Það snýst um hvernig við náum í orku, hvernig við nýtum orku. Eðlisfræðilögmálin eru stundum hörð við okkur þar, en stundum eru þau mjög gjöful. Við erum svo heppin að við búum við stærstu, mikilvægustu og mestu tækniframfarir í sögu mannkyns og ekkert bendir til þess að það sé að hægja á þeim. Þvert á móti eru þær svo hraðar að við sjáum ekki fyrir endann á þeim út þennan áratug, hvað þá lengur. Við eigum að hafa í huga tímabil sem við minnumst gjarnan fyrir aðrar sakir, þ.e. 2007–2009. Um það leyti eða rétt áður voru að verða háværari raddir um það sem á ensku er kallað „peak oil“ - ég veit hreinlega ekki hvernig það er þýtt á íslensku, en það má kannski lauslega þýða sem hámark olíuframleiðslunnar. Þá sýndu spálíkön, sem höfðu reyndar staðist fram að því, að við myndum ekki sem mannkyn finna nógu mikið af nýjum olíuauðlindum til að koma til móts við ríkari orkuþörf. Þetta leiddi m.a. af sér gríðarlega hátt olíuverð, það var að verða ofboðslega hátt og var mótmælt hér hástöfum og víðar af þeim ástæðum. Fólk gleymir því stundum vegna þess að það fellur í skuggann af efnahagshruninu 2008. Síðan gerðist það því miður að fundið var upp það sem kallað er „fracking“. Við það leystist úr læðingi flóð nýrra olíulinda, eða að hægt varð að nýta olíulindir miklu meira og var í raun bylting í olíuframleiðslu. Ég segi því miður, vegna þess að fyrir þessar sakir var olíuverð ekki lengur svo hátt vegna þess að ein af hliðarverkunum af þessu háa olíuverði - sem eru áhrif sem ég vil fá til baka, virðulegi forseti, eins óþægilegar og þær eru fyrir ýmsa aðila í samfélaginu - voru þær að gríðarleg fjárfesting átti sér stað í grænum lausnum. Á þessu tímabili var virkilega hægt að vona að við gætum séð fram á mjög raunverulegar lausnir á vandanum, vegna þess að vandinn var algjörlega yfirþyrmandi, ekki bara í skilningi loftslagsbreytinga, fyrir fólk sem er að velta því fyrir sér, heldur hreinlega af því að olían var svo dýr. Með öðrum orðum, það varð svo gróðavænlegt fyrir mannkynið að ráða bug á vandanum. Og vandinn var hver? Við höfðum ekki næga olíu. Það er í grunninn það sama og að segja að olían sé svo dýr. Ef mannkynið gæti sleppt því að vinna frá 9 til 5 og sjá um börnin sín og vini sína og fjölskyldu þá gætum við sjálfsagt öll einbeitt okkur að því að ráða bug á loftslagsvandanum og rifist þar til við erum öll sammála um vísindalegu staðreyndirnar á bak við það sem við þurfum að gera. Það er ekki tilfellið. Fólk þarf að sinna sínu daglega lífi í hinu daglega amstri og það er ekki hægt að ætlast til þess að markaðurinn muni vilja ráða bug á þessum vanda. Manneskjur almennt eru bara of mikið afsprengi þróunarkenningarinnar til að hugsa svo langt fram í tímann ef það finnur ekki áhrifin af gjörðum sínum á eigin skinni í tæka tíð til að bregðast við. Það er eðli þessa vanda að það tekur tíma þar til mistök okkar bitna á okkur sjálfum. Þaðan kemur vantrúin á vandann. Við getum spilað golf á tunglinu en við erum samt ekki alveg nógu fær í því að hugsa lengra fram í tímann, enda krísuástand sem gerir okkur það kleift efnahagslega séð, ef út í það er farið. Í ljósi alls þessa er mikilvægt að við áttum okkur á því að til þess að ráða bug á þessum vanda þurfum við fjölbreyttari lausnir en þá að ætla hinum almenna borgara að leysa vandann, ýmist með því að halda að sér í neyslu eða eitthvað því um líkt, eða að ætla fyrirtækjum að hafa þvílíka góðmennsku að leiðarljósi og orðstír sinn í þeim efnum svo dýrmætan að fólk láti af þeirri hegðun sem óhjákvæmilega eykur neyslu og þar af leiðandi losun. Við verðum að hafa það dýrt að losa gróðurhúsalofttegundir. Það er ekki þægilegt ferli, samanber mótmælin sem urðu þegar olíuverðið var í hæstu hæðum á sínum tíma. Það er ekki þægilegt, það er ekkert gaman. Enginn ætti að hlæja og hía yfir því. En við verðum að gera þetta. Og stundum þegar ógnin er nógu skýr þá er samtakamátturinn mikill, samanber kórónuveiruna, þar sem samtakamátturinn hefur verið ótrúlega mikill. Réttilega er spurt: Hvað ef við tækjumst á við loftslagsvandann eins og við tökumst á við kórónuveiruvandann? Hvað þá? Myndum við hægja á gjörvöllu hagkerfi heimsins? Myndum við fara í yfir 200 milljarða halla á ríkissjóði? Ég er ekki viss um að við þurfum að gera það, en ef við þyrftum að gera það, ef það væri algerlega skýrt að við þyrftum að gera það, myndum við ekki gera það? Auðvitað myndum við gera það. Við erum að gera það vegna kórónuveirunnar. Hvers vegna myndum við ekki gera það vegna loftslagsbreytinga sem geta, ef mjög illa fer, tortímt umhverfinu? Það eru engar ýkjur, það er bara skiljanlega ekki í tísku að vera með svartsýnustu spárnar. Þær eru ansi slæmar. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég ætlaði upprunalega að halda stutta ræðu, en eins og kemur fyrir í þessari góðu pontu þá sleppir maður sér stundum þegar vaðið er af stað. En ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir málið og vona innilega að á næsta kjörtímabili hafi ríkisstjórn og meiri hluti þings kjark til að gera þetta.