„Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 18. janúar 2021 kl. 15.00. Gjört í Reykjavík, 13. janúar 2021. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Ég býð hæstv. forseta og hv. alþingismenn velkomna til þingfundastarfa á nýju ári.
Forseti býður hv. alþingismenn velkomna til fyrsta fundar að loknu jólahléi og starfsfólk Alþingis velkomið til starfa á nýju ári. Búast má við annasömum tíma það sem eftir er þessa þings, enda liggja ýmis stórmál þegar fyrir Alþingi. Eins má áfram gera ráð fyrir því að óvenjulegar aðstæður nú um stundir, þ.e. heimsfaraldur sem áfram geisar, setji mark sitt á störf okkar og aðstæður næstu mánuðina a.m.k. Ég vil greina frá því að fyrirkomulag þingfunda verður áfram með óbreyttu sniði og nefndafundir verða enn um sinn fjarfundir og gestakomur ekki leyfðar. Þá er grímuskylda áfram í öllum húsum Alþingis. Það er nauðsynlegt því að þrátt fyrir að staðan í kórónuveirufaraldrinum sé nokkuð góð hér á landi og bólusetningar hafnar er enn nokkuð í land með að starfsemin geti komist í hefðbundið form. Leiðarljós okkar hlýtur að vera það að gera allt sem mögulegt er til að halda megi Alþingi starfhæfu. Það væri vissulega ánægjulegt að geta setið öll saman hér inni í þingsalnum áður en þessu þingi lýkur í vor en framtíðin verður að skera úr um hvort það raungerist. Ég vona að við getum í störfum okkar á komandi vikum og mánuðum átt áfram gott og uppbyggilegt samstarf og á slíkum grundvelli skilað landi og þjóð áfram góðu verki. Það tel ég að Alþingi hafi gert að undanförnu og tel að það hafi staðið sig mjög vel við sérstakar og krefjandi aðstæður.
Borist hefur bréf frá starfandi þingflokksformanni Framsóknarflokksins um að hv. 4. þm. Norðaust., Þórunn Egilsdóttir, verði fjarverandi á næstunni. Eins og tilkynnt var á vef Alþingis tók 1. varamaður á lista í kjördæminu, Þórarinn Ingi Pétursson, sæti á Alþingi fyrir hana þriðjudaginn 12. janúar síðastliðinn. Þórarinn Ingi Pétursson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Í samræmi við 2. mgr. 47. gr. þingskapa hefur forseta Alþingis verið afhent endurskoðuð áætlun um framlagningu stjórnarfrumvarpa á vetrar- og vorþingi ásamt áætluðum útbýtingardegi. Er áætlunin aðgengileg á heimasíðu Alþingis.
Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá umhverfis- og auðlindaráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 588, um refaveiðar, þskj. 589, um loðdýrarækt, þskj. 592, um veiðar á fuglum á válista, þskj. 708, um hreindýraveiðar árið 2021, allar frá Ágústi Ólafi Ágústssyni; og vegna fyrirspurnar á þskj. 616, um losun gróðurhúsalofttegunda, frá Ásmundi Friðrikssyni. Frá félags- og barnamálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 544, um fjölda lífeyrisþega sem fá skertar greiðslur vegna fyrri búsetu erlendis, frá Söru Elísu Þórðardóttur. Frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 614, um viðveru herliðs, frá Andrési Inga Jónssyni; og fyrirspurnar á þskj. 719, um hlutfall starfs utan ráðuneytis vegna Covid-19 faraldursins, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Frá fjármála- og efnahagsráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 517, um innflutning á osti og kjöti, frá Þorsteini Sæmundssyni. Frá mennta- og menningarmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 629, um kynjahlutföll á skólaskrifstofum og við námsgagnagerð, frá Ólafi Ísleifssyni.
Með bréfi, dagsettu 4. janúar 2021, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við fjárlaganefnd, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Framkvæmd fjárlaga, janúar til september 2020, heildarstærðir.
Samkomulag er um það að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir svo hægt verði að ljúka umræðum um munnlega skýrslu fjármála- og efnahagsráðherra.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Nú á föstudaginn birti Vinnumálastofnun tölur um atvinnuleysi í desembermánuði síðastliðnum. Þær tölur eru því miður dapurlegar. Almennt atvinnuleysi jókst lítillega á landsvísu, er 10,7% en var 10,6% í nóvember. Þannig voru 21.000 manns án atvinnu í lok ársins. Rúmlega 5.000 einstaklingar voru svo á hlutabótum. Ef við tökum þennan hóp með er heildaratvinnuleysi 12,1%. Samtals eru þannig yfir 26.400 manns alveg án atvinnu eða að hluta. Ríflega 4.000 manns hafa verið án vinnu í meira en eitt ár og 6.600 án vinnu í 6–12 mánuði. Samtals hafa því tæplega 11.000 verið án vinnu lengur en hálft ár. Sambærileg tala í desember 2019 var 3.800. Þannig glíma nærri þrisvar sinnum fleiri við langtímaatvinnuleysi nú en 2019. Atvinnuleysi er mest á Suðurnesjum, yfir 26% meðal kvenna og rúmlega 21% meðal karla. Það er næstmest á höfuðborgarsvæðinu, karlar í meiri hluta, 12%, og konur 11,5%. Nú stefnir í að fleiri hundruð falli af bótum á þessu ári. Það fólk verður þá að segja sig til sveitar, leita í framfærslu sveitarfélaga. Bara í Reykjanesbæ munu það að öllu óbreyttu verða um 200 manns á árinu sem nú er að hefjast. Þetta eru hrikalegar tölur og bak við þær standa manneskjur, 1.000 borgarar í þessu landi. Áhyggjur af afkomu og fátækt, fólk sér fram á að stefna í fátæktargildru með börnin sín. Við í Flokki fólksins viljum að öllum tiltækum ráðum verði beitt til að bjarga þessu fólki meðan við erum að komast út úr Covid-19 kófinu. Ég spyr því hæstv. félagsmálaráðherra: Hyggst ríkisstjórnin og ráðuneyti hans skoða þann möguleika að lengja tímabil atvinnuleysisbóta úr 30 mánuðum sem það er nú þannig að einhver von sé fyrir þetta fólk að lenda ekki í sárafátækt?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Áður en ég svara fyrirspurninni vil ég segja að við höfum ráðist í margvíslegar aðgerðir. Nú fyrir jólin var m.a. ráðist í hækkun bóta og við framlengdum líka hækkun greiðslna sem fylgja börnum atvinnulausra. Við höfum lengt tekjutengda tímabilið og hlutabótaleiðin, eins og hv. þingmaður fór yfir, hefur verið mjög mikilvæg í þessari stöðu. Við erum auðvitað að fylgjast með því dag frá degi hvernig faraldrinum vindur áfram. Það liggur ljóst fyrir að þegar við erum með eina atvinnugrein algjörlega í frosti, sem er ferðaþjónustan, sem hefur verið ein stærsta atvinnugreinin á undanförnum árum, þá eru menn að bíða eftir því að hún komist í gang á nýjan leik og öll sú starfsemi sem legið hefur niðri í verslun, þjónustu o.fl. vegna faraldursins. Þegar kemur að lengingu bótatímabils þá erum við að skoða þetta á hverjum einasta tíma. Niðurstaðan fyrir áramót var sú að stíga ekki það skref þá. Engu að síður höfum við verið í mjög þéttu samtali og samstarfi við félagsþjónustu sveitarfélaga. Ráðuneytið fundar mjög reglulega með félagsþjónustu sveitarfélaga og fær allar upplýsingar þaðan. Við erum með alla nýjustu tölfræði frá Vinnumálastofnun um hversu margir eru að klára sinn bótarétt en að svo stöddu hefur ekki verið tekin ákvörðun um framlengingu á þeim réttindum. Ég vil þó segja að eftir því sem faraldurinn dregst lengur á langinn þá munum við áfram þurfa að koma með aðgerðir. Það hef ég sagt um allar þær aðgerðir sem við höfum komið með að þær útiloki ekki frekari aðgerðir á síðari stigum. Þannig að: Höfum við skoðað þetta? Já, við höfum skoðað þetta en það liggur ekki fyrir ákvörðun um framlengingu að svo stöddu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir svörin. Þau voru heldur rýr. Skoða þetta? Það er bara eins og að segja við fólk: Étið það sem úti frýs. En þar er ekkert að hafa lengur. Það er ekkert að hafa fyrir þetta fólk. Það er stór hópur fólks sem bíður í röðum eftir mat og þessi hópur mun bætast við. Þeir sem eru að fara á félagslegar bætur hjá sveitarfélögum eru í mjög slæmum málum vegna þess að það er allt tekið á móti til þess að skerða þær bætur. Þannig að þetta er bara fátæktargildra. Það þýðir ekkert að segja að maður ætli að skoða málið vegna þess að það er ekki talað um að skoða málin þegar verið að bjarga fyrirtækjum. Þá er eitthvað gert, það er búið til. Nú er kominn tími til að hætta að skoða málin, heldur að gera eitthvað og sjá til þess að fólk þurfi ekki að standa í röð eftir mat. Það er lágmark að við sjáum til þess að það þurfi enginn að svelta á Íslandi.
Virðulegur forseti. Við höfum auðvitað gripið til margvíslegra aðgerða til að tryggja félagslega þáttinn. Það lýtur að þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til vegna Covid-19, margvíslegar aðgerðir á vinnumarkaði og ég rakti hluta af þeim áðan. Við höfum líka gripið til margvíslegra félagslegra aðgerða sem hafa fæðst í samstarfi og samtali á milli ráðuneytisins og félagsþjónustu sveitarfélaganna sem hefur með höndum þjónustu við alla viðkvæmustu hópa landsins. Þegar við vinnum að þeim þætti sem hv. þingmaður vitnar hér til, sem er framlenging bótatímabils, er hann auðvitað líka skoðaður í samtali og samvinnu á milli þeirra aðila sem þjónusta þessa viðkvæmu hópa. Þegar ráðherra segir að eitthvað sé í skoðun hefur það sýnt sig að sumt af því sem við skoðum raungerist í framkvæmdum og annað ekki. Við erum einfaldlega áfram að vakta þetta. Við ætlum okkur að halda utan um fólk í þessum faraldri og eftir því sem hann dregst á langinn munum við grípa til frekari aðgerða. Það höfum við sýnt á síðasta ári og það munum við líka gera á því ári sem [[Forseti hringir.]]nú er að hefjast.
Virðulegi forseti. Gleðilegt ár. Stór verkefni og mikilvæg, sum hver umdeild, eru fram undan og krefjast að vissu leyti samheldni, samvinnu, upplýsinga og trausts, ekki síst þegar kemur að trausti á milli stjórnarflokka. Við erum að tala um skref til að einkavæða Íslandsbanka, sölu á hlut í Íslandsbanka og þar sýnist mér vera ákveðin kjölfesta í Vinstri grænum. Við erum að tala um mál eins og sóttvarnir og bóluefni. Við erum að tala um umdeild mál. Hæstv. umhverfisráðherra kom á fund okkar hjá þingflokki Viðreisnar og fór vel yfir miðhálendisþjóðgarðsmálið. Við erum að tala um stjórnarskrá, fjölmiðla og sameiningu sveitarfélaga. Allt eru það mál sem hafa verið meira og minna í stjórnarsáttmálanum og eru núna á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Það er auðvitað mikilvægt þegar svo ber undir að traust ríki á milli stjórnarflokka. Ég vil segja það hins vegar forsætisráðherra og Vinstrihreyfingunni – grænu framboði til hróss að þegar maður horfir yfir kjörtímabilið - og það getur vel verið að fólk fari að misskilja þetta á allan hátt, en ég verð samt að nefna það sem vel er gert - virðist vera ákveðin kjölfesta í stjórnarsamstarfinu þegar kemur að Vinstri grænum. Þau beygja ekki frá stjórnarsáttmálanum og eru að horfa á sölu á hlutum í Íslandsbanka sem þarf að vanda til og ég veit að ráðherra hefur metnað til þess og ýmissa annarra þátta á meðan meiri óreiða er til að mynda hjá stærsta flokknum í ríkisstjórn, og síður en svo að þar sé lengur kjölfestu að finna. Mig langar að spyrja í ljósi þess að forsætisráðherra sagði milli jóla og nýárs að brestir hefðu komið í traustið á milli stjórnarflokkanna, milli Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokks, hvort forsætisráðherra hafi núna endurheimt fullt traust til Sjálfstæðisflokksins [[Forseti hringir.]]eftir að hún lýsti því yfir að komið hefðu ákveðnir brestir í það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrirspurnina og nýti tækifærið til að óska sömuleiðis öllum þingmönnum gleðilegs árs. Ég gleymdi því áðan í upphafi þingfundar. Þau orð sem hv. þingmaður vísar í tengjast því máli sem hér kom upp á aðfangadagsmorgun og kennt er við Ásmundarsal og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og við það tækifæri sagði ég að svona atvik, þetta atvik, gæti haft áhrif á traust milli stjórnarflokkanna. Eðli máls samkvæmt er það bara þannig því að þetta eru viðkvæmir tímar sem við lifum á, viðkvæm staða í samfélaginu og miklar kröfur sem við erum öll að leggja hvert á annað í tengslum við sóttvarnaráðstafanir. En ég vil líka segja það að samstarf þessara flokka, eins og hv. þingmaður veit, hefur verið gott á þessu kjörtímabili. Ég sagði líka við þetta tækifæri að þó að þetta atvik ylli mér vonbrigðum og það gæti haft áhrif á þetta traust væri það líka dæmi um mál sem væri hægt að vinna úr. Þannig nálgaðist ég það verkefni, að við myndum vinna úr þessu máli sameiginlega. Hæstv. ráðherra baðst afsökunar á þessu atviki og gerði það strax og beið ekki með það og útskýrði þær aðstæður. Við höfum að sjálfsögðu rætt það síðan. Af því að hv. þingmaður spyr bara heiðarlega: Hefur þetta haft áhrif á traustið? þá hafði ég áhyggjur af því að það kynni að gerast. En ég tel að við höfum unnið vel úr því máli.
Virðulegi forseti. Það gæti komið upp í manni dálítill púki og ég gæti reynt að snúa út úr þessu. En ég ætla samt að segja, af því að málin sem ég nefndi áðan eru það mikilvæg, það skiptir svo miklu máli að unnið sé vel þvert yfir flokka, að það náist ákveðin samvinna og traust í þessu mikilvæga máli þvert yfir línuna, að ég er fegin því að forsætisráðherra hefur unnið svolítið í sambandi sínu við hina stjórnarflokkana, eða réttara sagt Sjálfstæðisflokkinn. Það er mikilvægt núna þegar við erum að fara að ræða sölu á hlut í Íslandsbanka, þegar við erum að ræða miðhálendisþjóðgarð og ekki síst stjórnarskrána, að finna að það ríki ákveðið traust á milli stjórnarflokkanna. Síðan munum við sjá hvernig það traust skilar sér á endanum hingað inn í þingsal. Talað er um einhver hrossakaup. Ég ætla ekki að trúa því að svo sé heldur vil ég miklu frekar brýna ráðherra, ekki síst fyrst fullt traust ríkir á milli stjórnarflokkanna, það er gott að fá það fram, til að vanda þá til verka í þessum stóru og miklu málum; sóttvörnum, bóluefnum, miðhálendisþjóðgarði, stjórnarskrá o.fl., að brýna samstarfsflokkana þannig að við getum skilað sem bestu verki héðan úr þinginu.
Herra forseti. Það er nú þannig að alltaf þegar kosningar nálgast kemur ákveðin spenna í þennan sal, ég hef lært það á þeim árum sem ég hef verið hér. Ég veit að það verður ekkert öðruvísi að þessu sinni heldur en í öll hin skiptin og hef ekki miklar áhyggjur af því, ég hef bara gaman af smá spennu í þingsal. En það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það eru stór verkefni fram undan, mörg hver sem er búið að undirbúa mjög vel. Hv. þingmaður vitnaði hér til frumvarps um hálendisþjóðgarð sem er búinn að vera í mikilli umræðu allt kjörtímabilið, m.a. í þverpólitískri nefnd sem fór vel yfir það svið. Það skiptir máli að sú vinna haldi áfram á vettvangi þingsins og það á við um öll þau mál sem hv. þingmaður nefndi. Þau koma hér inn á þennan vettvang til að vera rædd áfram. Það kunna að vera gerðar breytingar á þeim, eins og verður vafalaust gert með það frumvarp, sóttvarnalög, stjórnarskrá og hvaðeina. En það er mikil vinna á bak við þessi frumvörp. Ég vonast til þess, þó að það sé aðeins spenna í þingsalnum, að þingið haldi áfram að nálgast málin með þeim hætti að vinna þau vel og gera þau betri í meðförum sínum.
Herra forseti. Hér á eftir munum við ræða áform ríkisstjórnarinnar um sölu á Íslandsbanka. Nauðsynlegt er að fá álit forsætisráðherra á máli sem tengist sölunni og verður að teljast alvarlegt. Í viðbótargögnum sem fjárlaganefnd fékk frá Bankasýslunni er kafli sem ber yfirskriftina Sala rekstrareininga Íslandsbanka. Þar segir Bankasýslan að eftir að hafa fundað með Íslandsbanka séu veigamikil rök fyrir því að Íslandsbanki selji frá sér vanskilaútlán áður en bankinn verður seldur. Í júní síðastliðnum voru vanskilalán um 27 milljarðar kr. Herra forseti. Er það virkilega rætt hjá ríkisbanka að lántaki, fólk og fyrirtæki, ekki síst í ferðaþjónustu, þurfi að eiga við eitthvert innheimtufyrirtæki úti í bæ um endurskipulagningu lána sinna? Á að innleiða hér bandaríska stílinn þar sem lán í vanskilum eru seld til innheimtufyrirtækja á hrakvirði og þessi fyrirtæki herja á skuldarana fram á grafarbakkann? Eru stjórnendur ríkisbanka, opinber stofnun eins og Bankasýslan sem heyrir undir fjármálaráðherra, virkilega að leggja til að það verði innheimtufyrirtæki úti í bæ, hrægammar, sem fái að hamast á fólki og fyrirtækjum sem hafa orðið fyrir vanskilum vegna veirufaraldursins? Eru menn búnir að gleyma Drómamálinu þar sem skuldarar vegna hrunsins fengu engan stuðning og þurftu löng málaferli til að ná fram rétti sínum? Eru menn búnir að gleyma því þegar Fjármálaeftirlitið sagði innheimtufyrirtækinu Dróma að fara að lögum og Drómi sagðist ekki þurfa þess? Drómi var þekkt fyrir bíræfni í innheimtu og miskunnarleysi gagnvart minni máttar. Hæstv. forseti. Er þetta þessi vandaði undirbúningur sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir svo að selja megi bankann? Að senda almenning og fyrirtæki í viðskiptum við Íslandsbanka, aðila sem hafa lent í vanskilum vegna veirufaraldursins, í gapastokk innheimtufyrirtækja úti í bæ? Er þetta stefna ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsætisráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hann vitnar til viðbótargagna sem komið hafi á borð fjárlaganefndar frá Bankasýslu ríkisins og gefur til kynna að Bankasýslan leggi til að vanskilalán verði seld sérstaklega út úr Íslandsbanka. Það er ekki hluti af þeirri tillögu sem hefur verið á borði hæstv. fjármálaráðherra sem snýst einfaldlega um að skrá fjórðungshlut Íslandsbanka á markað með opnum og gagnsæjum hætti. Hv. þingmaður spyr hér út í gögn sem ég hef ekki séð, bara svo það sé sagt. En eins og þetta hefur horft við mér og minni hreyfingu, því að hann kallar eftir afstöðu okkar, þá höfum við markað okkur stefnu hvað varðar málefni fjármálakerfisins. Við höfum lagt ríka áherslu á það að varnarlínan verði dregin um fjárfestingarbankastarfsemi eins og það frumvarp sem nú er til þinglegrar meðferðar gerir ráð fyrir og ég vonast til að Alþingi muni ljúka afgreiðslu þess. Við höfum enn fremur markað okkur stefnu um að Landsbanki Íslands skuli áfram vera í eigu þjóðarinnar, í eigu ríkisins, og þá áherslu má sjá endurspeglast í endurskoðaðri eigendastefnu ríkisins og við teljum það geta verið skynsamlegt að selja hlut í Íslandsbanka svo fremi sem það sé gert með þessum opna og gagnsæja hætti eins og hér er lagt til og þar sé fyllsta jafnræðis gætt. Hvað varðar þessa spurningu þingmannsins þá verð ég bara að segja að ég hef ekki séð þau gögn sem hann vitnar hér til. Það hefur ekki komið til umræðu að selja einhverja sérstaka hluta út úr bankanum. Hér hefur eingöngu verið rætt um af okkar hálfu að gera þetta með opnum og gagnsæjum hætti eins og lagt er upp með í þeirri tillögu sem fór til þingsins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Nefndarmenn í fjárlaganefnd fóru þess á leit við Bankasýsluna að fá viðbótargögn og sérstaklega um það hvort stæði til að selja einhverjar einingar út úr bankanum. Þá svaraði Bankasýslan því skilmerkilega, og þetta er neðst á bls. 20 í viðbótargögnum frá henni, að mælt sé með því og það séu mikil og góð rök fyrir því að selja vanskilalánasafnið út úr bankanum. Hverjir eru þá kaupendurnir? Jú, það eru náttúrlega innheimtufyrirtæki sem svífast einskis í innheimtuaðgerðum sínum. Það bitnar á þeim sem eru í vanskilum, sérstaklega á fólki og fyrirtækjum tengdum ferðaþjónustu og veirufaraldrinum sem þurfa að sæta því að ganga til innheimtufyrirtækja og gera grein fyrir sínum málum, reyna að fá greiðslufrest o.s.frv. Þetta er náttúrlega óboðlegt, hæstv. forsætisráðherra. Ég óska eftir því að hæstv. forsætisráðherra svari því hvort hún muni tryggja það og ábyrgjast að svo verði ekki, [[Forseti hringir.]]að þetta lánasafn verði ekki selt út úr bankanum.
Herra forseti. Væntanlega eru þessi vanskilalán hluti af lánabók bankans. Það kann að vera að Bankasýsla ríkisins, og ég fylgist ekki nákvæmlega með daglegri starfsemi hennar, telji að æskilegt sé að selja þetta með einhverjum sérstökum hætti. Það er ekki hluti af greinargerð hæstv. fjármálaráðherra sem fór til nefndarinnar. Þetta eru viðbótarupplýsingar eins og hv. þingmaður hefur hér upplýst og hefur hreinlega ekki komið til umræðu á vettvangi ríkisstjórnar eða ráðherranefndar um efnahagsmál. Ég tel hins vegar fyllstu ástæðu til að taka þetta til skoðunar þar í ljósi orða hv. þingmanns. Ég vil síðan minna á að þessi sala sem hér verður til umræðu er ekki að fara fram á morgun. Nefndir Alþingis eru að fara skila áliti sínu og eftir það tekur við langt ferli þar sem einmitt mun þurfa að bregðast við ýmsum álitamálum, m.a. þeirri stöðu sem fram kemur eftir ársuppgjör bankans, mati á því hvernig hann stendur á þeim tíma o.s.frv. Ég tel að það sé mikilvægt í allri þessari umræðu [[Forseti hringir.]]að við tölum um þetta eins og það er. Það er ekki verið að klára þetta mál á morgun eins og mætti skilja á umræðunni heldur eru mörg álitamál eftir. Þetta er eitt þeirra [[Forseti hringir.]]og ég mun afla mér upplýsinga um það eftir þessa fyrirspurn hv. þingmanns.
Herra forseti. Við vitum að starfsfólk í opinberum stofnunum leggur sig fram um að greiða götu þeirra sem njóta þjónustu þeirra stofnana, en stundum lenda samviskusamir starfsmenn í því að framfylgja reglum og lögum sem eru ekki alls kostar sanngjörn. Það skipti nefnilega miklu máli hvernig búið er um hnútana þegar lögum og reglum er breytt. Og nú, þegar reglum um Menntasjóð námsmanna var breytt, bættist við ný krafa sem ekki hafði verið áður í þessum reglugerðum lánasjóðs námsmanna, nú þurfa nemendur að reiða fram þinglýstan leigusamning til að eiga kost á að fá greitt úr sjóðnum sem leigjendur á almennum húsnæðismarkaði. Þessi breyting var hvergi auglýst og hvergi kynnt nemendum sérstaklega. Þannig að þann 8. janúar síðastliðinn fengu nemendur skilaboð frá Menntasjóði um að skila inn þinglýstum leigusamningum innan 14 daga eða búast við því að námslán þeirra yrðu endurreiknuð. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hve margir nemendur hafi fengið skilaboð um að námslán þeirra hafi verið endurreiknuð vegna þess að þeim láðist að skila inn þessum þinglýsta leigusamningi. Hvers vegna var þessi breyting ekki kynnt betur? Hún virðist hafa komið mörgum afar mikið á óvart.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að sýna Menntasjóðnum þennan áhuga og hafa stutt okkur í þessari vegferð í þeirri miklu kerfisbreytingu sem átti sér stað. Varðandi leigusamningana og þinglýsingar er það svo að Menntasjóðurinn mun sýna sveigjanleika. Þetta er ein af þeim kerfisbreytingum sem við höfum farið í og það er mjög mikilvægt að við séum ekki að koma á óvart með breytingar. En þetta var eitt af því sem var samþykkt á sínum tíma. Ég hef að sjálfsögðu verið í sambandi við Menntasjóðinn og ítreka það að við verðum sveigjanleg. Við erum á alveg ótrúlegum tímum þessa dagana. Nemendur, kennarar og allt skólasamfélagið hefur lagt sig gríðarlega mikið fram við að láta allt ganga upp hjá okkur í menntakerfinu. Við höfum séð fólk útskrifast. Þess vegna hefur umsóknum í Menntasjóð fjölgað alveg gríðarlega. Ég get fullvissað Alþingi um að við munum sýna sveigjanleika. Við fórum í þessa gríðarlegu kerfisbreytingu sem hafði verið reynt að fara í í mörg, mörg ár. Hún tókst og þess vegna er mjög mikilvægt að við tryggjum það að við komum til móts við nemendur á þessum ótrúlegu tímum og það verður gert.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því að hún segi að Menntasjóður muni sýna sveigjanleika þeim sem urðu fyrir þessum forsendubresti, vegna þess að þetta er forsendubrestur sem gæti jafnvel orðið til þess að brottfall verði úr námi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra svolítið betur út í það hvernig hún hyggst bregðast við þeirri stöðu sem hefur skapast út af þessu ósamræmi hjá Menntasjóði námsmanna. Ósamræmið felst í því að við undirritun samnings vegna lána árið 2021 dugði skattframtal til til að eiga rétt á leiguframfærslu, en nú í upphafi árs 2021 eru stúdentar krafðir um þinglýsta leigusamninga.
Virðulegur forseti. Þetta mál er í mjög góðum farvegi. Ég hef að sjálfsögðu verið í sambandi við stjórn Menntasjóðs vegna þess að eins og kom fram í máli hv. þingmanns kom þetta einhverjum á óvart. Við viljum ekki koma fólki á óvart og þess vegna bregðumst við auðvitað við á jákvæðan og uppbyggilegan hátt. Og það erum við svo sannarlega að gera. Svo vil ég líka ítreka að framkvæmdin hefur gengið sérstaklega vel. Yfirgnæfandi meiri hluti allra námsmanna kýs að sækja um lán til Menntasjóðs þannig að þessi kerfisbreyting sem ríkisstjórnin hefur farið í hefur heppnast alveg gríðarlega vel og að sjálfsögðu sýnum við þjónustulund og ætlum að koma til móts við námsmenn. Það er útilokað í mínum huga, og ég ítreka það, að það verði eitthvert brotthvarf vegna þessa.
Herra forseti. Núna er margt í gangi og mál málanna þessa stundina kannski fyrirhuguð sala ríkisstjórnarinnar á hlut í Íslandsbanka af ótilgreindri stærð. Það hefur skiljanlega valdið töluverðum áhyggjum í samfélaginu enda virðist engin eftirspurn eftir þeirri aðgerð nema mögulega hjá þeim sem munu græða mest á henni. Margt er óljóst við þessar fyrirætlanir og margir spyrja sig hvers vegna liggi svona mikið á. Hinn naumi tímarammi sem þinginu er ætlaður til að fara yfir þetta er síðan enn eitt dæmið um heimatilbúna tímapressu. Eðlilegt verklag við svona stóra óafturkræfa aðgerð er að byrja á því að setja sér forsendur, þ.e. hvaða skilyrði þurfi að uppfylla til að það teljist líklegt að aðgerðin heppnist og skilgreina hvað felst í því nákvæmlega að árangur hafi náðst og fara ekki af stað fyrr en að þeim skilyrðum uppfylltum. Einu forsendurnar sem ríkisstjórnin virðist hafa lagt fram er að þetta sé í stjórnarsáttmálanum og því liggi á að gera þetta fyrir kosningar. Engin skilyrði hafa komið fram um ásættanlegan kostnað og ávinning, efnahagsforsendur, stöðugleikaskilyrði, skilyrði um kaupendur, skilyrði um verð o.s.frv. Ef slík skilyrði hefðu komið fram gæti þingið a.m.k. lagt mat á hvort þau væru góð og hvort þau hefðu verið uppfyllt. Séu engin önnur skilyrði til staðar er það til marks um að allar áhyggjur fólks af enn einu einkavæðingarferlinu séu réttmætar. Við Píratar erum ekki í grunninn á móti því að þessi hluti Íslandsbanka sé seldur en fyrir okkur er lykilatriði að það sé gert á réttum og faglegum forsendum og í gagnsæju ferli. Það er ekki nóg að kalla ferlið gagnsætt til að það sé það. Það verður raunverulega að birta gögnin. Þetta lítur út fyrir að verða eins ógagnsætt og ófaglegt og hægt er að ímynda sér. Það er ástæða [[Forseti hringir.]]til að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvaða forsendur liggja að baki fyrirætlunum um sölu? [[Forseti hringir.]]Eru einhver skilyrði sett fyrir henni? [[Forseti hringir.]]Og hvenær hefur ríkisstjórnin hugsað sér að gera skilyrðin og forsendurnar opinberar?
Herra forseti. Þetta tiltekna mál er ekki til umræðu hér í fyrsta sinn því að það var líka til umræðu snemma árs 2020 á vettvangi ráðherranefndar um efnahagsmál að ráðast í sölu á hlut í Íslandsbanka. Það er áhugavert að nákvæmlega sami málflutningur kom þá fram, þ.e. að þetta væri bara akkúrat röng tímasetning. Þó var enginn á móti því að selja hlut í bankanum - eða kannski ekki enginn, flestir voru meðmæltir því að það væri í lagi að selja hlut í bankanum en þetta væri bara ekki rétta tímasetningin. Og mér finnst ég heyra þetta enduróma aftur; fæstir hafa á móti því að selja hlut í bankanum, bara ekki á þessum tíma. Ég get ekki fallist á það sem hv. þingmaður segir, að þetta komi eingöngu í kjölfar þessarar einu línu í stjórnarsáttmála. Ég ætla að leyfa mér að rifja upp að hér var unnin hvítbók um fjármálakerfið og hún fékk töluverða umræðu í þingsal. Í henni voru margir mjög mikilvægir punktar, aðrir umdeildir og gagnrýndir. Eigi að síður er ekki hægt að segja að hér hafi ekki farið fram töluverð umræða um framtíð fjármálakerfisins. Við erum búin - og það þekkir hv. þingmaður jafn vel og ég, hafandi setið í efnahags og viðskiptanefnd alla vega á einhverjum tímapunktum, ekki satt? - bara á undanförnum árum að ráðast í gagngerar breytingar á umgjörð fjármálakerfisins á Íslandi, breytingar, eins og kemur fram í mjög ítarlegri skýrslu sem ég skilaði í kjölfar beiðni hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, sem hafa gert það að verkum að þetta kerfi er allt annað kerfi en það var til að mynda þegar þessi mál voru hér til umræðu snemma á þessari öld. Eitt af því sem þar skiptir máli er það frumvarp sem hér er til umræðu í þinginu um varnarlínu um fjárfestingar. Ég get bara ekki fallist á þær forsendur sem hv. þingmaður gefur sér í fyrirspurninni, að þetta sé tillaga sem detti af himnum ofan og hér hafi engin umræða farið fram. Hér hefur einmitt verið töluverð umræða um fjármálakerfið. Eigendastefna ríkisins hefur verið endurskoðuð, eins og hv. þingmaður þekkir líka, [[Forseti hringir.]]og þar liggja þessi áform öll hreinlega fyrir. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég kannast hreinlega ekki við þetta ógagnsæi sem hv. þingmaður vitnar hér til.
Herra forseti. Ég nefndi ekki tímasetningu. Ég nefndi forsendur og skilyrði. Þær forsendur og þau skilyrði liggja ekki fyrir. Ég veit ekki hvernig stendur á því. Ríkisstjórnin lætur eins og hvítbókin sé hlutlaust fræðirit sem felur í sér svör við öllum leyndardómum alheimsins frekar en að vera niðurstaða ákveðins pólitísks stefnumótunarferlis þar sem niðurstaðan var að miklu leyti gefin sem frumforsenda vinnunnar. En ég spyr aftur: Hvers vegna er ekki hægt að búa til einfaldan tékklista fyrir svona aðgerðir og ráðast svo í framkvæmdina þá og því aðeins ef skilyrðin eru uppfyllt? Hvers vegna ekki? Hvers vegna þarf þennan asa, að klára fyrir kosningar, því að það virðist vera planið, frekar en að sammælast um þverpólitískan tímaramma yfir lengri tíma, eins og gert hefur verið, t.d. í Noregi? Og hvers vegna vill ríkisstjórnin koma þessum eignarhlut á markað, í verð, korteri fyrir kosningar og það í miðri mestu efnahagslægð síðari tíma?
Herra forseti. Ég verð nú að segja að mér heyrist hv. þingmaður einmitt vera að tala um tímasetningar og ég hef heyrt hann nefna þær áður, þó ekki nákvæmlega í fyrri fyrirspurn sinni. Um þessi mál gilda algerlega skýr lög, mjög gagnsæ og skýr lög sem ég tók þátt í að setja í ríkisstjórn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingarinnar, lög sem gilda um sölumeðferð á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Frumvarp til þeirra laga var lagt fram hér af hv. þm. Oddnýju Harðardóttur sem þá var fjármála- og efnahagsráðherra. Þar með var stofnuð Bankasýsla ríkisins sem fer með þennan eignarhlut ríkisins. Það þarf enginn að velkjast í vafa um hvernig þetta fer því að hún hefur lagt fram mjög skýra tillögu um hvernig hún sér fyrir sér að söluferlið fari. Eins og ég kom að áðan er núna eingöngu verið að taka ákvörðun um að hefja söluferlið, ekki ákvörðun um endanlega sölu. Það ferli snýst um að kanna virði bankans á markaði og hvort tíminn núna sé heppilegur til að selja þennan hlut sem hefur miðast við fjórðungshlut. Fram kemur í gögnum Bankasýslunnar [[Forseti hringir.]]að það eru mjög margir þættir sem hafa áhrif á hver endanleg niðurstaða verður og hvort aðstæður eru metnar hagfelldar til að selja þennan hlut, þættir sem við getum ekki sagt fyrir fram hverjir [[Forseti hringir.]]verða nákvæmlega. Um það snýst sú vinna sem nú stendur yfir í þinginu. Ég hefði talið að þetta lægi algjörlega [[Forseti hringir.]]ljóst fyrir og væri raunar mjög gagnsætt eins og það er skilgreint í lögum frá 2012.
Virðulegur forseti. Upp úr miðjum desember skall á með miklu regni á Austfjörðum og við sáum myndir af aurskriðu taka í burtu hluta af fallega og friðsæla þorpinu á Seyðisfirði. Þetta voru hrikalegar myndir og við fundum öll til með fólkinu sem þarna býr. Það var mikil guðs mildi að tjónið varð ekki enn meira og að enginn slasaðist á líkama þó að margir glími eflaust við áfall og óöryggi. Því miður varð ekki sama guðs mildi þegar jörðin hrundi undan hluta byggðarinnar Ask í Noregi. Mig langar því að nýta þetta tækifæri hér og spyrja hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra: Hver hafa viðbrögð ráðuneytisins verið í kjölfar aurskriðunnar á Seyðisfirði? Hvernig hefur samráði verið háttað við sveitarfélagið? Ég vil líka spyrja út í áhættumatið og varnir okkar gagnvart náttúruhamförum. Ég er í rauninni að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig komum við í veg fyrir það að hér verði hörmungar sambærilegar þeim sem íbúar í Ask í Noregi vöknuðu upp við?
Hæstv. forseti. Gleðilegt ár öllsömul. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og tek undir með henni að það er mikil mildi að enginn lét lífið í þeim hörmungum sem dundu yfir Seyðisfjörð fyrir jólin. Ég vil segja það að rannsóknir höfðu verið gerðar frá 2003–2017 á þessu svæði varðandi möguleika á skriðuföllum og á grundvelli þeirra var áhættumat endurskoðað og staðfest af mér í mars 2020. Það var grundvöllurinn fyrir þeim rýmingum sem þarna áttu sér stað. Þetta voru þó skriðuföll sem voru mun stærri og umfangsmeiri en búist var við og það er eitt af því sem kennir okkur það núna að við þurfum að horfa til þess að endurskoða þetta hættumat. En líkt og við sáum á Eskifirði sem dæmi þarf líka að fara í endurskoðun á hættumati þar og almennt þar sem von er á skriðuföllum í þéttbýli. Þetta er mjög mikilvæg vinna sem þarf að fara í gang og er í rauninni byrjuð því að í fyrra setti ég aukið fjármagn til Veðurstofunnar í rannsóknir á skriðuföllum en mikilvægt er að jafnframt sé farið sérstaklega yfir málin á Seyðisfirði. Það er hafin af hálfu Veðurstofunnar aukin vöktun og líka búið að kaupa ákveðinn rannsóknabúnað til að geta fylgst betur með þeim þáttum. Nú þegar er unnið að bráðabirgðavörnum og vinna við að endurgera áhættumatið er hafin. Það er samt alveg ljóst að mikil vinna er fram undan og við munum fá áfangaskýrslu í vor þar sem kveðið verður á um til hvaða varna er hægt að grípa, það er eitt af þeim atriðum sem er verið að vinna í núna. En ég mun halda áfram með svarið á eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og vil brýna hæstv. ráðherra og ríkisstjórnina alla í þessum verkefnum. Þau eru mikilvæg og við höfum séð það á síðustu árum. Það voru mikil óveður hér í fyrravetur, við sáum snjóflóð flæða yfir varnargarða á Flateyri, við sáum skriðuföllin núna á Seyðisfirði og við vitum að öfgar í veðurfari eru orðnar meiri. Ríkisstjórnin hefur komið sér saman um metnaðarfull markmið í loftslagsmálum til að draga úr losun koltvísýrings. Það er mikilvægt og við þurfum öll að sameinast um þær leiðir sem þar er bent á. En ég er í rauninni að velta fyrir mér hvernig við erum undir það búin að lifa með þeim breytingum sem orðnar eru og munu verða af áhrifum loftslagsbreytinga. Hvernig tryggjum við öryggi fólks hér á landi á þeim tímum sem fram undan eru þar sem við sjáum þessar miklu öfgar og við vitum að innviðir okkar þurfa að vera undir það búnir að takast á við miklu meiri öfgar í veðurfari?
Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni og þakka fyrir brýninguna til ríkisstjórnarinnar. Við settum einmitt aukin fjárframlög til ofanflóðavarna frá og með árinu í ár, jukum þær fjárheimildir um 1,6 milljarða. Það var tillaga ríkisstjórnarinnar og hún var samþykkt hér á Alþingi. Það er mjög ánægjulegt að það skref hafi verið stigið. Ég vil aðeins taka upp punktinn um loftslagsbreytingar og hvernig við getum verið undirbúin fyrir breytingar í framtíðinni. Það er kannski erfitt að tengja einstaka viðburði eins og þennan beint við loftslagsbreytingar, en við vitum þó að sífreri í fjallshlíðum er líklegur til að minnka með hækkandi hitastigi og aukinni úrkomu, meiri rigningu í stað snjókomu. Þetta eru allt þættir sem horfa þarf á í þessu samhengi. Þetta er hluti af því að aðlagast þessum breytingum. Vinna er komin í gang. Starfshópur umhverfis- og auðlindaráðuneytisins og nokkurra annarra ráðuneyta er að vinna að stefnu um aðlögun að loftslagsbreytingum og á grundvelli hennar verður síðan unnin aðgerðaáætlun. Þetta mun allt skipta máli til að takast á við þessar áskoranir.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um hvort leyfð skuli skýrslubeiðni um úttekt á starfsemi Vegagerðarinnar. Líklega hefur sjaldan verið jafn rík þörf og nú til að hafa eftirlit með starfsemi og skilvirkni Vegagerðarinnar. Á síðasta ári komu upp nokkur tilvik þar sem slys urðu og tjón varð í kjölfar vegaframkvæmda á sama tíma og miklu fé hefur verið varið í samgönguframkvæmdir í tengslum við fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar í faraldrinum. Píratar og fjórir aðrir þingmenn, Andrés Ingi Jónsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Hanna Katrín Friðriksson og Inga Sæland, fara því fram á að ríkisendurskoðandi geri úttekt á starfsemi Vegagerðarinnar. Í beiðninni eru tilgreindir nokkrir þættir sem lagt er til að fjallað verði sérstaklega um. Í fyrsta lagi að metnir verði þættir sem snúa að stjórnsýslu og stjórnun Vegagerðarinnar. Í öðru lagi þættir sem varða meðferð almannafjár og ráðstöfun til vegaframkvæmda. Í þriðja lagi þættir sem varða öryggi vegfarenda á þjóðvegum landsins [[Forseti hringir.]]og eftirlit með vegaframkvæmdum. Allt eru þetta veigamikil atriði sem ástæða er til að kanna nánar. [[Forseti hringir.]]Ég hvet þingheim til að samþykkja skýrslubeiðnina.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér mál sem hefur með einum eða öðrum hætti verið á dagskrá allra ríkisstjórna sem starfað hafa frá efnahagshruninu haustið 2008. Sú staða sem nú er uppi, að meiri hluti íslensks bankakerfis sé á forræði og á áhættu ríkisins, hefur enda aldrei verið markmiðið í lengri tíma. Þann 18. desember síðastliðinn féllst ég á tillögu Bankasýslu ríkisins um sölumeðferð á eignarhlutum ríkisins í Íslandsbanka. Áður hafði málið verið rætt á vettvangi ráðherranefndar um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfisins og kynnt í ríkisstjórn. Greinargerð þess efnis var lögð fyrir nefndir þingsins í samræmi við áskilnað í lögum og hafa fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd haft málið til umfjöllunar. Bankasýslu ríkisins var komið á fót með lögum árið 2009 í tíð ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Bankasýslan fer nú með eignarhald ríkisins á Íslandsbanka, Landsbankanum og Sparisjóði Austurlands í samræmi við lög um Bankasýslu ríkisins og eigendastefnu ríkisins á hverjum tíma. Í lögum segir m.a. að Bankasýslan skuli í starfsemi sinni leggja áherslu á endurreisn og uppbyggingu öflugs innlends fjármálamarkaðar og stuðla að virkri og eðlilegri samkeppni á þeim markaði. Um sölumeðferðina gilda lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum en þau lög voru samþykkt hér á Alþingi árið 2012. Fyrir þeim mælti hv. þm. Oddný Harðardóttir sem þá gegndi starfi fjármálaráðherra. Það ferli sem við ræðum hér hófst í desember síðastliðnum og er, eins og hér hefur verið rakið, að öllu leyti í samræmi við ákvæði þeirra laga sem sett voru árið 2012, hvort sem varðar umgjörð, tímalínu, umsagnarfresti eða önnur atriði. Í greinargerð með frumvarpi til laganna sem hv. þingmaður mælti fyrir segir m.a. um eignarhald ríkisins, með leyfi forseta: „Þetta nýja eignarhald stafar því ekki af markvissri stefnu um að auka umsvif ríkisins á fjármálamarkaði heldur er um að ræða afleiðingar og viðbrögð við hruni fjármálakerfisins. Með vísan til þessa eru ekki taldar forsendur til þess að ríkið verði langtímaeigandi eignarhluta í fjármálafyrirtækjum heldur losi um þá með sölu, að undanskildum skilgreindum lágmarkshlut í Landsbankanum hf. sem nú er í meirihlutaeigu ríkisins.“ Á þeim tíma sem þessi orð féllu fór ríkið einungis með 5% eignarhlut í Íslandsbanka en eignaðist síðar bankana að fullu sem hluta af stöðugleikaframlögum kröfuhafa Glitnis. Það framsal stóð í engum tengslum við stefnu um að auka hlut ríkisins í bankarekstri heldur var framsal hlutabréfanna til ríkisins nauðsynleg til að greiða fyrir afnámi gjaldeyrishafta og tryggði kröfuhöfum þessa fallna banka greiðara aðgengi að öðrum eignum hans. Þess má geta að þessir fyrrum eigendur bankans höfðu leitað að nýjum eiganda um margra ára skeið án þess að ríkið sýndi nokkurn tímann á þeim tíma áhuga á því að stíga inn í þá mynd sem mögulegur kaupandi. Þetta er allt vert að hafa í huga á þessum tímapunkti, auk þess sem það er beinlínis bundið í lög að losa beri um eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka, stuðla að virkri og eðlilegri samkeppni og dreifðri eignaraðild. Söluáformin koma ekki aðeins fram í gildandi lögum heldur koma þau einnig fram í eigendastefnu ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki og auk þess hafa þau staðið í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Mikilvægi þess að draga úr eignarhaldi ríkisins kemur skýrt fram í niðurstöðum Hvítbókar um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið, en hvítbókin er afurð umfangsmikillar og vandaðrar vinnu sérfræðinga og var rædd hér á Alþingi á sínum tíma. Í niðurstöðum hvítbókarinnar kemur fram að ekki sé ákjósanlegt að sami aðili, þar með talið ríkið, sé ráðandi á markaðnum til að tryggja samkeppnisaðhald. Þó kemur einnig fram að ákjósanlegt sé að ríkið sé eigandi að hluta viðskiptabankakerfisins og í þeim anda segir í eigendastefnu ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki að ríkið verði áfram eigandi verulegs eignarhlutar í Landsbankanum til langframa. Um Íslandsbanka segir hins vegar í eigendastefnunni að stefnt sé að sölu hans. Virðulegur forseti. Staða Íslandsbanka er sterk, bæði fjárhagslega og markaðslega. Eiginfjárhlutfall bankans er hátt og arðsemi byggist nú á reglulegri starfsemi fremur en óreglulegum liðum eins og átti við fyrir nokkrum árum. Í lánshæfismatsskýrslu Standard & Poor's frá 26. maí síðastliðnum fyrir Íslandsbanka kemur fram að auk sterkrar eiginfjárstöðu liggi fjölþættir styrkleikar bankans m.a. í háu vogunarhlutfalli, sterkri markaðsstöðu á innlendum markaði og takmarkaðri fjármögnunarþörf á skuldabréfamarkaði. Ytri aðstæður eru enn fremur hagstæðar þrátt fyrir yfirstandandi heimsfaraldur. Í útgefnu efni fjármálastöðugleikanefndar frá seinni hluta síðasta árs kemur skýrt fram að eigin- og lausafjárstaða stóru bankanna sé almennt sterk þrátt fyrir miklar arðgreiðslur undanfarin ár. Þar segir einnig að bankarnir hafi átt greiðan aðgang að fjármagni til endurfjármögnunar og búi yfir miklum viðnámsþrótti til að takast á við neikvæðar afleiðingar farsóttarinnar. Greiningar fagaðila sýna einnig sterka stöðu bankanna og því má leiða líkur að því að verðmat markaðarins á Íslandsbanka endurspegli alla þessa styrkleika. Eðlilegt er hins vegar að spurt sé hvaða áhrif kórónuveirufaraldurinn geti haft á verðmat banka almennt og við hvaða almennu markaðsaðstæður sé verið að huga að skráningu bankans á markað. Í því sambandi má líta til þess að hlutabréf í evrópskum bönkum hafa hækkað mjög verulega á undanförnum mánuðum. Hlutabréf í evrópskum bönkum hafa hækkað um 37% frá því að Bankasýslan féll frá síðustu tillögu um sölu á Íslandsbanka, sem var í mars 2020. Ef við lítum okkur aðeins nær má sjá að hlutabréf í Arion banka hafa aldrei staðið jafn hátt, hafa aldrei verið jafn hátt metin frá skráningu þess banka á markað, og hafa verið að hækka undanfarna mánuði og jafnvel undanfarnar vikur. Í þessu sambandi má sömuleiðis nefna að vísitala aðallista Kauphallarinnar hefur hækkað um 60% frá marsmánuði síðastliðnum. Hér má einnig geta þess að frá því að heimsfaraldur skall á hafa verið framkvæmd vel heppnuð hlutabréfaútboð, m.a. hjá Icelandair, með mikilli þátttöku almennings. Þessi útboð gefa góð fyrirheit um framhaldið. Þrátt fyrir þá góðu stöðu sem hér hefur verið lýst má þó ekki gera ráð fyrir að Íslandsbanki, með þá sterku stöðu sem hann hefur, verði áfram einhvers konar stöðug uppspretta stórra arðgreiðslna til ríkisins til lengri tíma verði hann ekki seldur. Hér ber að hafa í huga að fram til ársins 2016 var arðsemi samkvæmt uppgjöri viðskiptabankanna verulega umfram arðsemi af reglulegum rekstri. Arðsemina mátti hins vegar að stærstum hluta rekja til jákvæðra virðisbreytinga en ljóst er að tímabil slíkra umframarðgreiðslna er liðið. Þegar við ræðum um fyrirhugaða sölumeðferð er mikilvægt að hafa í huga að það laga- og regluumhverfi sem við búum við í dag er afrakstur mikillar vinnu, mikillar þinglegrar meðferðar og endurspeglar breytingar sem nauðsynlegt var að gera og hafa tekið gildi. Umgjörð um bankarekstur hefur þannig breyst verulega, og ég vil segja til hins betra, bæði hér á landi og annars staðar í Evrópu frá því að bankarnir féllu á árinu 2008. Kröfur um eftirlit hafa stóraukist auk þess sem fjárfestar sem hyggjast fara með virkan eignarhlut í bönkum þurfa nú að standast mun strangari kröfur til að mynda um hæfismat. Eiginfjárkröfur hafa aukist verulega en í því samhengi má hafa í huga að samkvæmt nýjasta áhættuvísi Evrópska bankaeftirlitsins var eiginfjárhlutfall banka á Íslandi það þriðja hæsta í löndum Evrópu. Sömuleiðis má nefna reglur um eiginfjárauka, laust fé lánastofnana og fjármögnunarhlutfall í erlendum gjaldmiðlum. Allt eru þetta atriði sem hafa tekið breytingum til hins betra. Við höfum stóreflt starfsemi eftirlitsstofnana. Síðast tókum við það skref í því efni að sameina Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann en það var gert í ársbyrjun 2020. Loks má nefna að ég hef lagt fyrir Alþingi frumvarp þar sem lagt er til að stöðutaka kerfislega mikilvægra viðskiptabanka verði takmörkuð en með því viljum við lágmarka áhættu innstæðueigenda og ríkissjóðs af fjárfestingarbankastarfsemi viðskiptabankanna. Samandregið er markaðurinn í dag heilbrigður og á engan hátt sambærilegur því sem þekktist fyrir bankahrunið 2008. Öll umræða þarf því að taka mið af þessum breytingum. Ég leyfi mér að vísa hér til nokkuð umfangsmikillar úttektar í hvítbókinni auk þess sem Samtök fjármálafyrirtækja gáfu út sérstakan bækling, eða reyndar væri kannski nær að segja heila bók, um allar þessar breytingar fyrir nokkrum árum. Það er fleira sem er að breytast. Það sem er að breytast fyrir fjármálafyrirtækin, ekki bara á Íslandi heldur alþjóðlega, er einfaldlega samkeppnisumhverfi þeirra. Samhliða örri tækniþróun og tilkomu fjártæknifyrirtækja þurfa bankar að vera stöðugt á tánum til að verða einfaldlega ekki undir. Ég held að ríkið sé hvorki vel til þess fallið að leiða þá þróun sem fram undan er né til að bera áhættuna af því sem fylgir þessum miklu breytingum. Ég held að það fari betur á því að aðrir undirbúi og leiði, sem nýir eigendur í fjármálakerfinu, þessa nýju tíma sem við okkur blasa, enda er það svo að hvergi annars staðar í Evrópu eru umsvif ríkisins á bankamarkaði nærri því hlutfallslega jafn mikil og hér á landi. Raunar þarf að leita alla leið til ríkja á borð við Kína, jafnvel Norður-Kóreu, til að finna viðlíka eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum. Hér má hafa í huga að eignarhald ríkisins verður enn verulegt í alþjóðlegum samanburði, jafnvel þegar búið verður að selja Íslandsbanka í heild sinni. Virðulegur forseti. Líkt og áður segir stendur einungis til í þessu skrefi að selja hluta af bankans og það á að gerast í opnu útboði. Við seljum þannig hluta í bankanum samhliða því að skrá hann á innlendan hlutabréfamarkað. Í því samhengi hefur oft verið horft til þess að við gætum selt um fjórðungshlut. Það kann að vera að það henti okkur að hlutfallið verði eitthvað hærra eða jafnvel lægra, allt eftir eftirspurn, en það ræðst mjög mikið af því ferli sem fram undan er. Fjórðungshlutur er viðmiðunarhlutfall sem tengist því að menn fari í frumskráningu. Það gæti þurft undanþágur til að skrá minna en það gæti líka hentað ríkinu ágætlega að selja eitthvað örlítið meira. Þetta verðum við að láta ráðast eins og Bankasýslan hefur lagt til, en við leggjum upp með það hér í greinargerð til þingsins að telja u.þ.b. fjórðungshlut. Ég vil rétt víkja að því ferli sem fram undan er. Það hefur margt verið sagt um það. Það er t.d. sagt í umræðunni þessa dagana að ríkið sé að ráðast í sölu á ríkiseign í einum grænum hvelli og í mikilli óvissu um ýmsa þætti. Staðan sé mjög svört þegar kemur að lánabókinni og hagsmunir almennings ráði ekki för. Raunin er auðvitað sú að það verður engin endanleg ákvörðun tekin með því sem hér er verið að ræða. Á þessum tímapunkti er verið að ræða að í framhaldinu taki við ítarlegt og vandað ferli þar sem allt er kannað ofan í kjölinn. Þannig verða ráðnir sérfræðingar til að annast söluferlið, áreiðanleikakannanir verða framkvæmdar, ráðist í fjárfestakynningu, verðmætamat þarf að framkvæma og útbúa útboðslýsingu. Það er fyrst að loknum þessum mikilvæga undirbúningi, þessum mikilvæga aðdraganda, sem endanleg ákvörðun verður tekin. Sú ákvörðun mun ráðast af aðstæðum eins og þær eru á þeim tímapunkti, áhuga fjárfesta, væntingum um verð, uppgjöri bankans og almennum markaðsaðstæðum. Þessi atriði koma ágætlega fram í minnisblaði Bankasýslu ríkisins sem lögð hefur verið fram á þinginu til nefnda. Í þessu felst að bankinn er skoðaður að innan og utan, ef svo mætti orða það, hvort sem er eignasafn hans, uppgjör hans, önnur atriði í starfseminni sem máli skipta. Þannig mun nýr ársreikningur liggja fyrir þegar að þessu kemur, skýrari mynd af þróun heimsfaraldursins, stöðu bólusetninga svo dæmi sé nefnt, og við munum hafa betri sýn á væntingar um viðspyrnu í efnahagslífinu. Allt þetta mun liggja betur fyrir þegar endanlegt verðmat, útboðslýsing og önnur gögn liggja fyrir og hafa verið smíðuð. Ef ríkið væntir þess, þegar þar er komið sögu, að ekki muni fást ásættanlegt verð fyrir selda hluti þá verður sölunni einfaldlega frestað eða fallið frá henni. Það myndu allir skynsamir eigendur fyrirtækja gera við sambærilegar aðstæður. En með því opna útboðsferli sem fyrirhugað er verður tryggt það gagnsæi sem kallað er eftir og það er nauðsynlegt til þess að eðlileg eigendaskipti sem sátt getur tekist um geti átt sér stað. Þrátt fyrir allt það sem hér hefur verið lýst, góða stöðu bankans og hagfelldar ytri aðstæður, skýrar niðurstöður hvítbókar, samræmi við lög og eigendastefnu ríkisins, þá heyrast enn raddir, stöðugt heyrast ákveðnar raddir þess efnis að bankasala sé ekki tímabær þrátt fyrir allt. Þetta er ekki að heyrast fyrst núna. Þessar raddir hafa heyrst ár eftir ár, í hvert sinn reyndar sem möguleg sala bankanna ber á góma. Óhjákvæmilega læðist að manni sá grunur að sú afstaða snúist í reynd um hugmyndafræði en ekki um tímasetningar. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að þeir sem helst tala gegn því að losa um hlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum eru einmitt þeir hinir sömu og vilja umfang ríkisins sem mest, tala almennt fyrir hærri sköttum, tortryggja einkaframtakið og telja meira að segja núna, í mestu efnahagslægð sem við höfum gengið í gegnum í heila öld og þrátt fyrir gríðarlegan halla á ríkisfjármálum, ástæðu til að auka verulega við í ríkisrekstrinum. Sú afstaða að nú sé ekki rétti tímapunkturinn er þess vegna í reynd yfirvarp þeirra sem vilja einfaldlega aukinn ríkisrekstur. Virðulegi forseti. Með fyrirhugaðri sölumeðferð fjölgar fjárfestingarkostum íslensks almennings, lífeyrissjóða og annarra fjárfesta á sama tíma og eignarhald bankanna færist til samræmis við gildandi lög og langtímamarkmið. Þetta má draga saman í að við stefnum einfaldlega að heilbrigðara eignarhaldi fjármálafyrirtækja á Íslandi. Það skiptir máli fyrir það samkeppnisumhverfi sem við höfum skapað fyrir fjármálastarfsemi auk þess sem við drögum með þessu úr áhættu ríkisins. Samtímis minnkum við þann verulega fórnarkostnað sem felst í að geyma gríðarháar fjárhæðir íslensks almennings í bankastarfsemi. Þeir fjármunir sem losna með sölunni nýtast þannig í áframhaldandi stuðnings- og viðspyrnuaðgerðir stjórnvalda, draga úr þörf fyrir lántökur og gera okkur betur kleift að ráðast í samfélagslega arðbærar fjárfestingar. Salan er til þess fallin að auka enn á tiltrú fjárfesta og auðvelda öflun lánsfjár fyrir ríkissjóð en trúverðug stefna okkar í lánamálum hefur fengið góð viðbrögð og vakið traust á markaði undanfarnar vikur. Tillaga um sölu á eignarhlutanum er í ljósi þessa tímabær, alls ekki ótímabær, þvert á móti. Þetta er rétti tíminn. Skynsemisrök mæla hreinlega með því að láta reyna á sölu eignarhluta í bankanum og samhliða skráningu á bankann til að uppfylla markmið okkar sem við höfum getað staðið ágætlega saman um þvert á allt tal um tímasetningar, um gagnsæi, dreifða eignaraðild o.s.frv. Virðulegi forseti. Með auknum bólusetningum Íslendinga og reyndar nágrannaþjóða sjáum við loks fram á bjartari tíma. Sá árangur sem náðst hefur í að styðja við heimili og fyrirtæki undanfarna mánuði byggir á traustum grunni ábyrgrar hagstjórnar. Slík stefna felst öðru fremur í að taka réttar ákvarðanir á réttum tíma, draga úr áhættu og lágmarka óþarfa skuldsetningu ríkisins. Með fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem samþykkt var undir lok síðasta árs, er leiðin mörkuð að jafnvægi í fjármálum hins opinbera. Sala á eignarhlutum ríkisins í Íslandsbanka fellur vel að þeim meginmarkmiðum sem fram koma í fjármálaáætluninni og styður við aðrar aðgerðir stjórnvalda um að lágmarka efnahagslegan skaða af efnahagslægðinni og tryggja heilbrigði landsmanna og öryggi. Það er í þessum anda sem ríkisstjórnin hefur unnið allt þetta kjörtímabil með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi og í þeim anda ætlum við að halda áfram. Það mun skila sér í bættum lífskjörum, trausti og trú á efnahagsstjórninni. Hér er þess vegna verið að stíga mikilvægt skref, enn eitt skrefið fram á við á braut til betri lífskjara.
Herra forseti. Það er óumdeilt að mikil óvissa er um efnahagslífið hér heima og reyndar úti um allan heim í heimsfaraldri. Stærsta atvinnugreinin, ferðaþjónustan, hefur orðið fyrir miklu tjóni þótt vonir standi til að með stuðningi ríkisins og samningum við viðskiptabanka muni flestir þeir aðilar ná sér á strik þegar heimsfaraldurinn hefur gengið yfir. Getur hæstv. ráðherra ekki tekið undir það með mér að það að selja Íslandsbanka í allri þessari óvissu auki á óvissuna enn frekar fyrir viðskiptavini bankans, einkum þá sem nú eru með lánin sín í frystingu, að með nýjum eigendum verði önnur eigendastefna ofan á við fjárhagslegu endurskipulagninguna sem fram undan er? Telur hæstv. ráðherra að hann geti tryggt að nýir eigendur knýi ekki fram fullar heimtur af lánum í frystingu og vanskilum og við taki sala hótela, gistiheimila, jarða og annarra eigna úti um allt land þegar heimsfaraldurinn er genginn yfir?
Virðulegi forseti. Það eru vissulega uppi óvissutímar. En hvenær lifum við einhverja vissutíma? Kannski gerðum við það, við héldum það kannski fyrir ári síðan, einmitt fyrir réttu ári. Þá héldum við að við værum að sigla lygnan sjó og það væri bara bjart fram undan en skyndilega kom kórónuveirufaraldur. Óvissan sem er uppi núna er ekkert yfirþyrmandi. Við erum komin með bóluefni og það sér fyrir endann á þessari krísu. Eða hvað var hv. þingmaður eiginlega að hugsa þegar hún mælti fyrir lögum um sölumeðferð á eignarhlutum ríkisins fyrir mörgum árum síðan, 2012, þegar við vorum föst í höftum, þegar lánasöfn bankanna voru í sárum eftir hrunið, þegar við vorum í botnlausum hallarekstri og fjárfesting atvinnulífsins hafði ekki enn þá tekið við sér o.s.frv.? Þá mætti hv. þingmaður hingað og mælti fyrir því að það væri góður tími til að ákveða að selja bankana, selja eignarhluti ríkisins í bönkunum. En núna þegar liðin eru níu ár [[Forseti hringir.]]er hv. þingmaður, sem hefur sífellt talað um að óvissa væri til staðar, ár eftir ár, allan tímann, enn þeirrar skoðunar að óvissan sé of mikil.
Herra forseti. Sú sem hér stendur var að hugsa haustið 2012 að það þyrfti að vera umgjörð um söluhluti bankanna ef ske kynni að Sjálfstæðismenn kæmust í það ráðuneyti eftir kosningar sem voru vorið 2013. Það var sú sem hér stendur að hugsa. Þess vegna búum við við umgjörð sem er þokkaleg í dag. Jafnvel þó að ákvörðunin um að selja banka sé sögð vera byggð á hvítbók um fjármálakerfið er ekki farið eftir þeim aðalatriðum sem þar koma fram um söluna, t.d. að hugsa þurfi heildstætt um framtíðareignarhald bankanna og ef Íslandsbanki yrði seldur þá ætti það að vera til erlends aðila með reynslu af bankarekstri. Nú á að skrá bankann aðeins á innanlandsmarkað. Hverjir eru líklegir kaupendur að bankanum? Verða það lífeyrissjóðirnir sem verða þá eigendur að Íslandsbanka eins og Arion banka, eru viðskiptavinir bankanna og eru jafnframt keppinautar þeirra á lánamarkaði? Samkeppniseftirlitið mun líklega gera athugasemdir við það að hafa lífeyrissjóðina allt í kringum borðið. Hverjir aðrir gætu það verið? Veit hæstv. ráðherra hvaða fjársterku innlendu aðilar [[Forseti hringir.]]það eru sem eru með nægilegt laust fé til að kaupa hlut í bankanum á verði sem ásættanlegt er?
Virðulegi forseti. Það var mikið raunsæi hjá hv. þingmanni árið 2012 að sjá að Samfylkingin yrði ekki í næstu ríkisstjórn eins og staðan var í pólitíkinni þá. Það er ágætt að það skyldi hafa verið mælt fyrir því máli og samþykkt hér á þinginu hvernig við skyldum standa að sölu banka ef til þess kæmi. En það er nákvæmlega það sem við erum að gera. Hv. þingmaður sagði að hún hefði þurft að koma hérna 2012 til að ákveða hvernig við myndum gera það og þegar við erum að fylgja nákvæmlega þeim leiðbeiningum, ganga niður þann veg, þá segir hún: Ja, það eina sem er að er að þetta er ekki tímabært. En það eru liðin níu ár. Hv. þingmaður hefur á hverju ári, ávallt þegar málið ber á góma, flutt þá ræðu. Þetta er auðvitað málflutningur með mjög holan hljóm. Hverjir munu koma? Það liggur við að ég segi að þetta sé næstum því ekki svaravert. Ef engir fjárfestar koma verður eignarhluturinn að sjálfsögðu ekki seldur. Við höfum trú á því að á Íslandi sé nægur áhugi, nægt fjármagn, áhugi lífeyrissjóða [[Forseti hringir.]]og annarra fjárfesta sem hafa sýnt sig í öðrum útboðum á undanförnu ári til þess að tryggja farsæla skráningu og sölu á þessum eignarhlut.
Herra forseti. Það er sannarlega óvænt að standa í þessum sporum núna, að vera að fjalla um fyrirhugaða sölu á Íslandsbanka. Þetta mál dúkkaði einhvern veginn upp óforvarendis og maður spyr: Hvert er hið eiginlega tilefni? Það hefur ekki komið fram og kom ekki fram í ræðu hæstv. ráðherra þó að hann hefði mörg fögur orð hér og tengdi þetta öllu mögulegu, þetta væri stórfelld lífskjarasókn og, að mér heyrðist, heilbrigðismál á köflum. Herra forseti. Mörg fyrirtæki og margir einstaklingar eru í sárum og eru í viðkvæmri stöðu vegna þess efnahagsáfalls sem hefur hlotist af þessu veirufári. Við munum, Íslendingar muna, ástandið hér eftir hrun og sporin hræða. Þess vegna er eðlilegt að spurt sé um tímasetningu. Ég fellst ekki á þau orð hæstv. ráðherra að það sé til marks um einhverja [[Forseti hringir.]]sérstaka hugmyndafræði þó að spurt sé út í þá hluti. Herra forseti. Ég vil sömuleiðis leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann hyggst nýta söluandvirði af bankanum. Hann talaði bæði um rekstur og fjárfestingu í framsöguræðu sinni [[Forseti hringir.]]og hann hefur ekki gert skýra grein fyrir því hvernig hann hyggst nota söluandvirði bankans.
Virðulegur forseti. Erindi mínu til þingsins lét ég fylgja greinargerð vegna sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka. Þar eru þessi markmið ágætlega skýrð, taldi ég. Ég taldi að við þyrftum ekki að lesa það aftur upp í þessari umræðu, en ég bendi bara á samantektina. Þar geta menn séð helstu markmiðin: Að minnka áhættu ríkisins, að efla virka samkeppni, að hámarka endurheimtur ríkissjóðs, að stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma, að auka fjárfestingarmöguleika, að minnka skuldsetningu ríkisins. Það er svo sem hægt að segja og taka undir með hv. þingmanni að það er dálítið óvænt að í miðjum faraldri skyldu skapast aðstæður til að láta reyna á þetta mál sem hefur verið á dagskrá í meira en áratug með einum eða öðrum hætti, en auðvitað hafa aðstæður verið að breytast. En það hlýtur að vera jákvætt. Það er jákvætt að sjá það sem er að gerast á markaðnum. Það er jákvætt að sjá þessi vel heppnuðu útboð. Og hvað eigi að gera við peningana? Það er auðvitað augljóst að það mun draga úr hallarekstri ríkissjóðs. Það mun draga úr fjármögnunarþörf ríkissjóðs, [[Forseti hringir.]]það er betra að orða það þannig, og það skiptir mjög miklu máli.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en ég er eiginlega engu nær. Það er þannig að miðað er við að veirufárið kosti ríkissjóð í kringum milljarð á dag, í útgjöldum annars vegar og í töpuðum tekjum hins vegar. Það er rætt um að söluandvirði þessa fjórðungshlutar gæti hlaupið á 35–40 milljörðum. Ef það fer allt í rekstur myndi það kannski dekka rúmlega mánuð af þessu fjártjóni ríkissjóðs. Þegar fárinu linnir og allt fer á fleygiferð og velta eykst og skatttekjur ríkissjóðs þá er náttúrlega auðvelt að sjá fyrir sér sviðsmynd þar sem þessar skuldir, sem hefur verið stofnað til vegna fársins, verði greiddar niður á einhverjum eðlilegum skynsamlegum tíma. En hér erum við að tala um arðbæra eign í eigu ríkissjóðs, eina af bestu eignum ríkissjóðs sem hefur skilað ríkissjóði miklum tekjum í formi arðgreiðslna. Þess vegna er það alveg nauðsynlegt [[Forseti hringir.]]að ráðherra geri grein fyrir því hvort hann ætlar bara að setja þetta í hítina, eins og sagt er, eða hvort hann ætlar að umbreyta henni í arðbærar eignir. [[Forseti hringir.]]Við stöndum frammi fyrir þörf á gífurlega miklum framkvæmdum, til að mynda í samgöngumálum og í fleiri málaflokkum.
Virðulegi forseti. Ef við erum sammála um að um arðbæra eign sé að ræða hef ég þá trú að á markaði fáist sanngjarnt verð. Og ég verð í raun og veru að spyrja mig áleitinna spurninga um það hvort við getum ekki að lágmarki verið sammála um það að ef eignin er góð fáist hátt verð og ef hún er arðbær fáist enn hærra verð, að þeim mun arðbærari sem eignin er þeim mun hærra verð fáist til ríkissjóðs. Við erum ekki að afhenda neitt, við erum að selja. Við ætlum að fá sanngjarnt endurgjald. Menn spyrja: Í hvað á að nota endurgjaldið? Má ég vekja athygli á því að ríkissjóður er á þessu ári rekinn með 40% halla af tekjum. Að sjálfsögðu erum við í lántökum og það mun draga úr þörfinni fyrir lántökur með því að við losum um eignarhluti. Þetta skref er um að selja u.þ.b. fjórðungshlut í bankanum en heildarvirði bankans eftir að hann verður skráður, ef við á næstu árum notum [[Forseti hringir.]]markaðinn til að losa enn frekar um eignarhaldið, losar örugglega vel rúmlega 100 milljarða [[Forseti hringir.]]og það munar um þá fjárhæð til að geta sinnt þeim verkefnum sem hv. þingmaður nefnir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessa þrumuræðu sína; hann leiddi okkur í allan sannleikann um sölu á eignarhlut okkar, 25%, í Íslandsbanka. Hann talaði í fyrsta lagi um markmiðin. Markmiðin eru skýr. Hann nefnir það markmið að minnka áhættu ríkisins af stórum eignarhluta á fjármálamarkaði. Ég spyr: Hvaða áhættu er hæstv. fjármálaráðherra að tala um? Skiluðu bankarnir ekki meiri arði á þriðja ársfjórðungi ársins 2020 en þeir hafa nokkurn tíma gert síðan fyrir efnahagshrun? Og hvaða áratugi er hæstv. ráðherra að tala um? Við tókum þessa banka í fangið eftir stöðugleikaframlagið 2015, ef ég man rétt. Í sambandi við eðlilega samkeppni á markaði spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann hafi lesið umsögn Samkeppniseftirlitsins og þær áhyggjur sem þar koma fram. Við vitum akkúrat ekki neitt hverjir hafa ráð á því að kaupa svona stóran hluta í bankanum. [[Forseti hringir.]]Ef það væru t.d. lífeyrissjóðir, hvernig gæti það réttlætt það að hér væri verið að koma með [[Forseti hringir.]]dreifða eignaraðild og aukna samkeppni á markaði?
Virðulegi forseti. Ég verð að segja eftir því sem andsvörum fjölgar: Er ekki langbest að taka aðeins hreinskiptnari umræðu um þetta og stilla þessu þannig upp að þeir sem eru á því að ríkið eigi allt bankakerfið, af því að það sé langbesta fyrirkomulagið, opni sig bara aðeins um það? Mér finnst hv. þingmaður vera að segja að það sé algerlega galin hugmynd að ríkið eigi ekki bara alla bankana, það hljóti að vera langbest, af því að þetta sé svo arðbær starfsemi. Spurt er: Hver er áhættan af því að eiga fjármálafyrirtæki? Ja, eigum við aðeins að rifja upp söguna í því efni? Eigum við kannski að rifja upp frá fyrri tíð um Útvegsbankann og þá stöðu sem þar kom upp hjá ríkinu? Eigum við að ræða um þau hundruð milljarða sem ríkið situr uppi með vegna Íbúðalánasjóðs, sem er lánastofnun sem gerir ekkert annað en að lána gegn fyrsta veðrétti í fasteignum? Við sitjum uppi með um 200 milljarða tjón á gamla lánasafninu. Ég spyr einfaldlega: Hvaða hugmyndafræði er hv. þingmaður að leggja til varðandi stefnu um eignarhald ríkisins?
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svarið. Staðreyndin er reyndar sú að sá þingmaður sem hér stendur gefur lítið fyrir það, akkúrat ekki neitt, að verið sé að henda í fangið á okkur sölu á eignarhlut okkar, þegar við vitum ekki hversu mikið á að selja, hverjum á að selja eða í hvaða formi. Það er í raun ekkert sem sett er í fangið á okkur í fjárlaganefnd nema hippsum happs og sjáum bara til. Og það er ekki hægt að bera þetta saman við, eins og hæstv. ráðherra hefur gert, vel heppnað útboð hjá Icelandair, sem var jú ríkistryggt eins og við vitum, þar er ekki líku saman að jafna. Þó að ég mæli þessu í mót og segi að þetta sé rangur tími, við séum á röngum stað á röngum tíma og allt í tómu tjóni hvað varðar þessa sölu akkúrat núna, þá hefur þessi kona hefur aldrei nokkurn tíma talað fyrir því að hækka skatta og ekki heldur Flokkur fólksins. Það á a.m.k. ekki við þegar verið er að gagnrýna þá sem hafa efasemdir um hvernig hlutirnir eru gerðir. [[Forseti hringir.]]Ég skora bara á hæstv. ráðherra að vera hér á eftir og ræða við okkur málin þegar við fáum tíma til þess [[Forseti hringir.]]að láta ljós okkar skína um það af hverju hugmyndafræði okkar er eins og hún er.
Virðulegi forseti. Ég sagði kannski of mikið áðan þegar ég sagði að hv. þingmaður virtist vera þeirrar skoðunar að ríkið ætti alltaf að eiga banka. Kannski er það svo að hv. þingmaður telur að við einhverjar aðstæður væri hægt að selja banka. Það er mín skoðun að nú sé góður tími til að stíga þetta skref, ekki að selja allan eignarhlutinn heldur að skrá bankann á markað, losa um tiltekinn hluta af eignarhaldi ríkisins og halda þannig opnum þeim möguleika að í framhaldinu, á næstu árum, sé hægt að losa enn frekar um eignarhaldið. Kvartað er undan því að við gerum þetta ekki í réttri röð eða að takmarkaðar upplýsingar liggi fyrir til að taka afstöðu til málsins. En allt er þetta í samræmi við lög um efnið. Við erum að leita álits þingsins og efna til þessarar umræðu þess utan til að undirbúa ferli [[Forseti hringir.]]sem taka mun nokkra mánuði. Það er auðvitað ekki hægt að koma til þingsins og segja: Við ætlum að selja eignarhluti bankans á einhverju tilteknu verði. Eru ekki allir sammála? [[Forseti hringir.]]Fyrst þarf að vinna ákveðna undirbúningsvinnu.
Herra forseti. Svo ég umorði fullyrðingu hæstv. fjármálaráðherra áðan verður ekki horft fram hjá því að þeir sem tala fyrir því að selja núna eru einmitt þeir sem tala alltaf fyrir því að selja. Það virðist engin óvissa vera of mikil óvissa til að réttlæta ekki sölu, ég hef alla vega aldrei heyrt hæstv. fjármálaráðherra tala gegn sölu á nokkrum tímapunkti. Í ljósi þess að þetta er alltaf pólitískt deilumál og það er vissulega fólk sem vill alltaf selja og sumir sem vilja aldrei selja, og ég satt að segja stend á milli og veit ekki alveg hvað skal gera, þá langar mig til að sjá hlutlaus viðmið. En kann að vera að það sé bara enginn vilji fyrir hlutlausum viðmiðum því að þá þyrfti einhver sannleikur að liggja fyrir? Rökin sem hafa komið fram eru að það sé ekki hættulegt að selja núna. Gott og vel. Ég spyr hæstv. ráðherra: Eru einhver rök fyrir því að það sé æskilegt á þessum tímapunkti? Þau rök hef ég ekki enn þá heyrt.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka til varna þegar sagt er að ég hafi á öllum tímum alltaf mælt með sölu. Það er bara rangt. Síðasta vor sagði ég til dæmis: Þetta er ekki góður tími til að ráðast í bankasölu, út af aðstæðum sem höfðu skapast. Ég sagði líka í upphafi þessa kjörtímabils: Það er ekki tímabært að hefja sölu á bankanum, við þurfum að dýpka umræðuna, ljúka ákveðnum kerfisbreytingum. Við ákváðum að ráðast í gerð hvítbókar sem lögð var fyrir þingið sem nauðsynlegur aðdragandi að því að taka ákvörðun til framtíðar. Það er hægt að segja að það hafi heldur ekki verið tímabært að selja 5% hlut í bankanum á sínum tíma meðan að 95% eignarhaldið var í fullkomnu uppnámi. Þannig að þetta er bara beinlínis rangt. Spurt er: Hvað mælir með því að æskilegt sé að selja bankann? Um það fjallaði ræða mín áðan. Um það fjallar eigendastefna ríkisins. Um það fjallar Bankasýslan í erindi sínu og greinargerð mín til þingsins fjallar einmitt um það. Ég hvet menn til að kynna sér þetta.
Herra forseti. Ég skal taka þessa málsvörn til greina þó svo að ég hafi greinilega misst af öllum þeim ræðum á þeim tíma. Varðandi rökin er rétt að það er skýrsla frá Bankasýslunni, það var haldin ræða hér áðan þar sem talin voru upp ýmis rök, en öll þau rök voru á því formi að það væri ekki endilega skaðlegt. Það er eitthvað sem ég er alveg tilbúinn til að kaupa í ljósi þess að það er ýmislegt jákvætt í gangi á hlutabréfamörkuðum þótt merkilegt kunni að virðast í ljósi aðstæðna. Það eru kannski einhverjar aðstæður sem eru fínar, en ekkert af þessu er í sjálfu sér rök fyrir því að selja. Þetta eru bara rök fyrir því að það sé ekki endilega hættulegt að selja. Ég hef reyndar séð þau rök að það mætti mögulega spara 100 millj. kr. á ári miðað við þær forsendur [[Forseti hringir.]]sem liggja fyrir. Er það raunverulega nóg? Er það næg ástæða til að selja 25% í bankanum? Ég verð að fá einhver jákvæð rök.
Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í framsöguræðu minni finnst mér, þegar margir koma hingað upp og tala gegn sölu á eignarhlut ríkisins og margir tala um að það sé ekki tímabært eða einhverjar aðrar aðstæður séu uppi sem mæli gegn því, sú lykt af því að að baki því sé hugmyndafræðilegur ágreiningur. Bestu rökin fyrir því að selja bankann eru einfaldlega þessi hér: Ríkið á ekki að standa í bankarekstri, ríkið á ekki að vera leiðandi í bankarekstri á Íslandi. Ríkið á ekki að ráða yfir tveimur af þremur kerfislega mikilvægum bönkum. Íslenska ríkið er með langstærsta eignarhlut allra ríkja í Evrópu og þótt víðar væri leitað í sínu fjármálakerfi. Þetta eru einföldu rökin. Ef menn hafa ekki trú á þessum rökum þá held ég að við munum aldrei ná saman um verð eða tímasetningu eða nokkurn annan skapaðan hlut vegna þess að menn eru einfaldlega þeirrar skoðunar að ríkið hafi hlutverki að gegna sem [[Forseti hringir.]]leiðandi afl og megineigandi fjármálakerfisins í viðkomandi landi. [[Forseti hringir.]]Það er hugmyndafræðilegur ágreiningur.
Forseti. Það er við hæfi að byrja á því að víkja aðeins að forsögu málsins eins og hæstv. ráðherra gerði hér áðan. Það er eðlilegt að setja hlutina í samhengi og ríkið væri ekki eigandi Íslandsbanka nema vegna þess að hann var liður í því að gera upp svokölluð stöðugleikaframlög þar sem slitabú gömlu bankanna afhentu mjög verulegar eignir á ýmsu formi í aðgerð sem ég held að mér sé óhætt að segja að hafi verið stærsta efnahagsaðgerð Íslandssögunnar og gjörbreytti stöðu landsins efnahagslega á skömmum tíma. Annað eins hefur líklega ekki sést í öðru landi, a.m.k. ekki í seinni tíð. Það hefur gert okkur kleift að takast t.d. betur á við það efnahagsáfall sem nú gengur yfir vegna faraldursins en ella hefði verið. Raunar má segja að með þessum aðgerðum séu viðbrögðin nú fjármögnuð, viðbrögð við tekjufalli ríkisins og mjög auknum útgjöldum. Og fyrst við setjum þetta í þetta samhengi þá er auðvitað eðlilegt að draga þá ályktun að þessi banki hafi ekki verið afhentur ríkinu eða ríkið ekki tekið hann yfir til þess að geta rekið banka til framtíðar, einn eða tvo eða þrjá þess vegna, heldur sem greiðsla. Hins vegar má ekki heldur líta fram hjá því að sú leið var farin að yfirtaka Íslandsbanka og að nokkru leyti Arion banka, þar hafði ríkið a.m.k. völd yfir bankanum framan af og það fylgdi sögunni að ef hann yrði ekki seldur á tiltekinn hátt innan tiltekins tíma gæti ríkið yfirtekið þann banka líka. Þetta var gert ekki hvað síst til þess að það skapaðist tækifæri eftir bankahrunið til að endurskipuleggja fjármálakerfið á Íslandi þannig að það virkaði betur fyrir almenning og fyrirtæki í landinu. En það tækifæri hefur hins vegar ekki verið nýtt og að því snúa helstu áhyggjur mínar varðandi þessa tímasetningu. Við þekkjum auðvitað að einhverju leyti, væntanlega flestir eða margir hér, hvernig fór með Arion banka. Nú er hættan sú að Íslandsbanki verði einkavæddur án þess að menn sjái til lands með það hvernig fjármálakerfi við viljum byggja upp á Íslandi og hvernig menn vilja nýta það einstaka tækifæri sem í þessari stöðu felst. Fyrir síðustu kosningar lagði Miðflokkurinn fram heildaráætlun um hvernig hægt væri að framkvæma þetta, hvernig hægt væri að endurskipuleggja íslenska fjármálakerfið. Þar var allt undir, bankarnir og lífeyrissjóðirnir líka. Markmiðið var ekki að ríkið tæki yfir rekstur fjármálakerfisins til frambúðar heldur að það nýtti þá stöðu sem var til staðar til þess að gera markaðnum kleift að starfa eðlilega, koma á heilbrigðum markaði í fjármálakerfinu. Markaðurinn er ekki orðinn heilbrigður. Við sjáum það t.d. núna á því að bankarnir hafa ekki fylgt vaxtalækkunum Seðlabankans. Þetta var eitt af atriðunum sem við fjölluðum um í fyrrnefndri áætlun, mikilvægi þess að minnka bankana áður en að þeir yrðu seldir þannig að þeir væru ekki háðir óraunhæfri ávöxtunarkröfu. Nú er bindiskyldan náttúrlega slík að stór hluti eigin fjár bankanna er ekki í vinnu við að búa til verðmætin sem ríkið, meðal annarra eigenda bankanna, ætlast til að þeir skili. Hverjar eru raunverulegu afleiðingarnar af þessu? Þær eru að bankarnir okra á viðskiptavinum sínum m.a. til að reyna að standa undir þessari ávöxtunarkröfu en einnig má segja að þeir nýti tækifærið sem þeir hafa til að auka álögur á almenning svoleiðis að ávöxtunarkrafan er allt of mikil vegna þess að það er of mikið eigið fé í bönkunum. Þetta er ekki heilbrigt fyrirkomulag og sést best á því að þrátt fyrir ítrekaðar vaxtalækkanir Seðlabankans þá borga almenningur og fyrirtækin í landinu enn allt of háa vexti. Með öðrum orðum, bankarnir hafa ekki fylgt Seðlabankanum. Þetta gerist við þær aðstæður þegar fyrirtækin í landinu og heimilin eru hvað síst í stakk búin til að borga óeðlilega háa vexti. Þetta bitnar sérstaklega á litlu og meðalstóru fyrirtækjum landsins. Það er ekki betra að einkabanki viðhafi vaxtapíningu eða vaxtaokur heldur en ríkisbanki. Áður en ráðist er í einkavæðingu bankans þurfum við að sjá betur til lands varðandi hvernig við viljum skipuleggja fjármálakerfið á Íslandi eða sjá það þróast. Stærri fyrirtæki hafa að jafnaði við þessar aðstæður betri kjör en þau minni, geta jafnvel fjármagnað sig erlendis. Fyrir vikið lendir þetta álag þeim mun meira á minni fyrirtækjum og þeim meðalstóru og auðvitað á heimilunum. Það eru allar forsendur til að hægt væri að lækka útlánsvexti um kannski 1,3–1,5 prósentustig til fyrirtækja, eða segjum 1,5 til heimila. Ég tel það reyndar nauðsynlegt við þessar aðstæður. Og hvað myndi það þýða ef vextir til heimilanna vegna fasteignalána lækkuðu til að mynda um 1,5 prósentustig? Hjá meðalheimili miðað við t.d. 30 millj. kr. lán, þá gæti það þýtt 450.000 kr. sparnað á ári. Til að safna 450.000 kr. þurfa menn að vera í vinnu og fá laun upp á 700.000–800.000 kr., jafnvel meira en það. Það myndi muna mjög verulega um það ef við næðum að koma á heilbrigðara vaxtaumhverfi á Íslandi og munar jafnvel umtalsvert meiru en sem nemur launahækkunum í kjarasamningum. Atvinnulífið getur ekki þrifist almennilega við þessar aðstæður, hvað þá þegar bætist ofan á sú krísa sem við erum að ganga í gegnum. Samanlagður hagnaður bankanna var líklega um 40 milljarðar á síðasta ári sem liggur fyrir og það uppfyllir ekki kröfuna um 10% ávöxtun á eigið fé. Ef þeir ætluðu að ná því þyrftu þeir að auka álögur á lántakendur um sem nemur 40 milljörðum á ári. Til samanburðar þá er það álíka mikið og nemur öllum hagnaði sjávarútvegsfyrirtækja samanlagt fyrir skatta og vexti þannig að þarna er um gríðarlega mikla hagsmuni fyrir samfélagið að ræða. Það er því ekki hægt að líta eingöngu til verðmiðans sem settur er á bankann, og hann breytist væntanlega eftir aðstæðum, heldur þarf að líta á heildaráhrifin fyrir samfélagið af því að nota þetta einstaka tækifæri sem kemur ekki aftur til að endurskipuleggja íslenska fjármálakerfið og með því spara fyrir heimilin og gera atvinnurekstur og uppbyggingu og verðmætasköpun í landinu hagkvæmari og skilvirkari. Auðvitað vitum við ekkert hvernig verðmæti bankans eða söluverðið, verðmiðinn, mun þróast. Það getur orðið önnur bankakrísa í Evrópu eða á Vesturlöndum og verðmæti banka fallið hratt. En þau verðmæti sem felast í því að koma á eðlilegri, heilbrigðri samkeppni og eðlilegu vaxtaumhverfi á Íslandi munu alltaf verða miklu meiri en nemur þeim verðsveiflum á bankanum. Í fyrrnefndum tillögum okkar um endurskipulagningu fjármálakerfisins fyrir síðustu kosningar vorum við með tillögur um hvern banka fyrir sig. Aðstæður eru auðvitað breyttar eftir það sem gerðist með Arion banka, en í tilviki Íslandsbanka lögðum við til að leitast yrði við að selja hann erlendum viðskiptabanka, t.d. norrænum viðskiptabanka. Þetta er nokkuð sem er langt í frá að vera fullreynt. Stjórnvöld þurfa að gera sér grein fyrir því að slíkt gerist ekki af sjálfu sér. Það þarf tilstuðlan stjórnvalda. Þau þurfa að sýna vilja til að slík sala fari fram og einhverja vissu um hvernig fjármálakerfið á Íslandi þróast. Það mun enginn mæta hér óboðinn og bjóða í ríkisbanka í von um að fá hugsanlega að kaupa, þegar hann fer inn í fjármálageira sem starfar í raun ekki eins og eðlilegt er, er ekki heilbrigður. Við nefndum líka þann möguleika, þá reyndar í tilviki Arion banka, en það skiptir kannski ekki öllu máli hvað bankinn heitir, að afhenda landsmönnum þriðjungs eignarhlut í bankanum til jafns. Allir landsmenn fengju jafnan hlut í bankanum og svo yrðu tímatakmörk af því hvenær hefja mætti viðskipti með þau hlutabréf. En þegar þau hæfust væri komið eitthvert verðmat á bankanum og sala á því sem eftir stendur væri auðveldari fyrir vikið. Hv. þm. Sigríður Á. Andersen nefndi svipaðar hugmyndir nýverið í blaðagrein en þetta er bara eitt dæmi um þá hluti sem hlýtur að vera eðlilegt að skoða áður en drifið er í því að selja bankann við þessar aðstæður. Lífeyrissjóðirnir virðast eins og sakir standa líklegastir til að geta keypt Íslandsbanka. Þeir eiga þegar stóran hlut í Arion banka, eins og menn þekkja, og eru auk þess mjög umsvifamiklir í samkeppni við bankana. Það hlýtur að valda okkur nokkrum áhyggjum út frá samkeppnissjónarmiðum. En aðalatriðið í þessari fyrstu ræðu er þetta, herra forseti: Það er ekki búið að gera það sem þarf að gera og hægt er að gera til að koma á heilbrigðu fjármálakerfi áður en ráðist er í sölu bankans. Auðvitað ætti ríkið að láta ríkisbankana lækka vexti til samræmis við vaxtalækkanir Seðlabankans og það gæti þá á móti boðist til að víkja frá ávöxtunarkröfu sinni á meðan. Eitt vil ég þó nefna, herra forseti, þó að tíminn sé að renna frá mér og hefur lítið verið rætt, alla vega til þessa, í tengslum við þessi áform um sölu: Hvað verður um peningana? Jú, við heyrum þau rök að ríkið hafi eytt svo miklum peningum og skuldirnar aukist svo mikið að það veiti ekki af að borga þær niður. En síðast þegar við heyrðum af áformum stjórnvalda varðandi hugsanlega sölu Íslandsbanka var það í frumvarpi um stofnun nýs opinbers hlutafélags um borgarlínu, ekki hvað síst. Þar var nefndur sá möguleiki að selja Íslandsbanka til að fjármagna borgarlínu og aðrar samgönguframkvæmdir. Fyrir vikið hlýtur maður að hafa áhyggjur af því að ef ráðist yrði í þessa sölu nú án þess að undirbúningur hafi klárast, þá verði það sem kemur fyrir bankann nýtt í óarðbær, óskynsamleg verkefni. Þannig að hvort tveggja þarf að liggja fyrir, hvað gerist fyrir sölu og hvað gerist eftir sölu. Það á að mínu mati ekki að vera að spreða peningum í óarðbærar framkvæmdir. Til að ljúka þessari fyrstu ræðu, herra forseti, ítreka ég að við erum enn þá með einstakt tækifæri til að koma loksins á heilbrigðu fjármálakerfi á Íslandi. Í því felast gríðarleg verðmæti fyrir samfélagið og það er mikilvægt að nýta það tækifæri áður en að ríkið ræðst í einkavæðingu, enda þótt það sé alveg ljóst og hafi verið frá upphafi að ekki stæði til að eiga bankann eða reka hann sem ríkisbanka til framtíðar heldur að hámarka virðið sem fengist fyrir hann. En hámörkun virðisins næst ekki hvað síst, og jafnvel fyrst og fremst, með því að samhliða sölunni eða fyrir söluna verði búið að gera þær endurbætur á íslenska fjármálakerfinu sem svo sannarlega er þörf á.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir málefnalegt innlegg í þessa umræðu. Það er athyglisvert að eiga skoðanaskipti um markaðinn og þróun hans til framtíðar þegar við stöndum á þeim tímamótum að vera að velta fyrir okkur sölu á verulegum eignarhlut ríkisins. Ég skil hv. þingmann þannig að hann telji markaðinn ekki heilbrigðan og að það hefði þurft að minnka bankana þannig að arðsemiskrafa eigendanna standi ekki til jafn stórs efnahagsreiknings sem kallar á mikinn hagnað; að allt þetta bundna eigið fé þurfi einhvern veginn að ávaxtast og að einfalda leiðin til að leysa úr því sé að minnka bankana. Ég verð að benda á í þessu sambandi að það er fleira en stærð bankans ein og sér, vegna umfangs starfseminnar, sem hefur mjög mikil áhrif. Hér erum við öðrum þræði að tala um regluverkið, t.d. um eiginfjáraukana, sem gerir kröfu til þess að menn bindi gríðarlegt eigið fé til að tryggja öryggi og áhættuleysi starfseminnar. Þannig er til að mynda eigið fé allra íslensku bankanna yfir 20% samanborið við kannski 6–7% fyrir hrun. Þetta er algjör umbylting á umhverfinu. Þetta veldur miklum kostnaði í bankakerfinu sem getur auðvitað haft áhrif á kröfu bankanna um vaxtamun. En hvað er það sem hv. þingmaður á við þegar hann segir að minnka eigi bankana? Á sama tíma bendir hann á að við erum í dálitlum vanda með íslensku bankana hvað varðar stærðarhagkvæmnina. Færa má fyrir því rök að við gætum náð stærðarhagkvæmni með því jafnvel að leyfa samruna banka sem almennt hefur ekki verið samhljómur um og mikið álitamál hvort það væri heilbrigðismerki á íslenska fjármálamarkaðnum [[Forseti hringir.]]að stóru bönkunum myndi fækka, en sannarlega myndi það auka hagkvæmni í rekstrinum. Hvað er það nákvæmlega sem hv. þingmaður á við þegar hann segir að minnka þurfi bankana?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að gefa mér tækifæri til að svara þessum spurningum sem mér heyrðist þó á ráðherranum að hann viti þegar svarið við, enda kom ég aðeins inn á það í ræðunni áðan. Þetta er ekki bara spurning um stærð bankans. Þetta er líka spurning um regluverkið, eiginfjáraukann, eins og hæstv. ráðherra kallaði það. Það má líka kalla þetta varasjóð bankanna til að takast á við erfiðar aðstæður. Í því efni sker Ísland sig algjörlega úr hvað varðar kröfuna um eiginfjárauka, sem er mikill baggi á lántakendum bankanna, hvort sem það eru litlu fyrirtækin eða heimilin. Þetta fjármagn er ekki í vinnu, það er ekki að búa til verðmæti, þannig að bankinn þarf að draga það með sér og leggja þeim mun hærri skatta á þá sem taka fjármagn að láni. Aðstæður núna kalla á að þarna verði gerð breyting á. Ísland getur varla ætlað sér að vera í algerum sérflokki hvað þetta varðar, með þessar kröfur sem, eins og ég hef ítrekað nefnt, fela augljóslega í sér hærra verð til neytenda, ekki frekar en Ísland ætlar sér að vera eina landið í Evrópu þar sem bankarekstur er að stærstu leyti í höndum ríkisins. En þessa hluti, regluverkið, og hvað er óhætt og hvað er rétt að gera núna, finnst mér eðlilegt að við leiðum til lykta áður en að bankinn er seldur með þessu óbreytta regluverki, sem virkar ekki við núverandi aðstæður þegar varasjóðurinn er baggi [[Forseti hringir.]]á samfélaginu frekar en að nýtast í uppbyggingu efnahagslífsins.
Virðulegur forseti. Það eru kannski tvær hliðar á þessu máli. Það er þá annars vegar sú hlið sem hv. þingmaður dregur hér upp að það kostar bankakerfið gríðarlega fjármuni að binda allt þetta eigið fé í starfsemi sinni, það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. Ástæður þess að við höfum hlutina með þessum hætti má rekja til þess sem gerðist hér við fall bankanna. Þá töldu menn að viðnámsþróttur bankakerfisins væri algerlega ófullnægjandi og þessar eiginfjárkröfur kæmu í veg fyrir að eitthvað viðlíka gæti gerst. Enda sjáum við það núna, má segja, í þessari ótrúlega djúpu efnahagslægð sem við erum stödd í, að bankarnir þola þetta álag. Seðlabankinn hefur létt af fjármálafyrirtækjunum kvöðum, en það má alveg spyrja sig, og mér finnst þetta málefnalegt innlegg inn í umræðuna hér, hvar við eigum nákvæmlega að draga mörkin. Við þurfum m.a. að spyrja okkur að því hvort það sé eitthvað í lögunum eða reglunum sem slíkum eða hvort þetta liggi mögulega í því hvernig reglunum er beitt af hálfu Seðlabankans í dag; þ.e. krafan um áhættuvogina, hvernig hún er samansett, og hvernig aukarnir eru stilltir hverju sinni. Bankinn tók sveiflujöfnunaraukann bara strax niður í núll og kom þannig súrefni til bankakerfisins. Þetta eru risastórar spurningar og hér takast í raun og veru á grundvallarþættir, annars vegar það hversu sterkt og öflugt og vel fjármagnað kerfið er, hversu mikinn viðnámsþrótt við viljum hafa í bankakerfinu, og hins vegar hversu lítið við getum gert án þess að fórna of miklum hagsmunum í þessum efnum, hversu litlar kröfur er ásættanlegt að hafa á bankana þannig að [[Forseti hringir.]]bankarnir geti lánað á sem bestum kjörum? Þetta er jafnvægislist og mögulega er hún stillt dálítið stíft [[Forseti hringir.]]í þágu lítillar áhættu í dag og það er með tilkostnaði, það er rétt.
Herra forseti. Þetta voru prýðisgóðar vangaveltur hjá hæstv. ráðherra. Hann þekkir þessi mál betur en margir aðrir af áralangri reynslu af því að fást við þetta kerfi. Einmitt þess vegna vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að gefa sér tíma í að velta þessum grundvallarspurningum upp, gera það m.a. hér í þinginu, og sjá til lands, sjá fyrir sér hvernig hægt sé að þróa fjármálakerfið þannig að það verði heilbrigðra áður en ráðist er í einkavæðingu sem getur ella endað með því að bankinn færi t.d. í hendur lífeyrissjóða, sem væru þá komnir með mjög stóran hluta markaðarins og í samkeppni við sjálfa sig, ef svo má segja, eða í hendur annarra fjárfesta. Þeim liði bara prýðilega í því umhverfi þar sem þeir komast hjá því að fylgja vaxtalækkunum Seðlabankans og leggja aukaálögur, það má jafnvel kalla það okur, á viðskiptavini bankanna, álögur sem bitna á heimilunum og sérstaklega á minni fyrirtækjum í landinu. Einmitt núna þurfum við að gera fjármagn ódýrara svo fleiri fyrirtæki sjái sér hag í því að fjárfesta og byggja upp og búa til aukin verðmæti. Hæstv. ráðherra þekkir þetta allt mætavel, en ég hvet hann til að þróa þetta áfram og vera lengra kominn með þróun fjármálakerfisins áður en ráðist verður í einkavæðingu Íslandsbanka.
Herra forseti. Rökin fyrir mikilvægi þess að selja Íslandsbanka núna eru hvorki skýr í tillögu Bankasýslunnar né í greinargerð hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Bankasýslan dró fyrri áform um sölu til baka í mars á síðasta ári vegna þess, eins og segir á heimasíðu Bankasýslunnar, með leyfi forseta: „Í ljósi mikið breyttra aðstæðna í tengslum við aðgerðir ríkja heims í baráttu við Covid-19 veiruna og verulegrar óvissu í efnahagsmálum ákvað stjórn Bankasýslu ríkisins á fundi þann 12. mars sl. að afturkalla tillöguna.“ Í minnisblaði frá Bankasýslunni frá 17. desember sl. eru ástæður fyrir að hefja skuli söluferli nú tvær: Í fyrsta lagi að bankinn standi betur en gert var ráð fyrir, sem gæti augljóslega verið ástæða fyrir því að selja hann ekki í djúpri efnahagslægð. Í öðru lagi að hlutabréf á innlendum mörkuðum hafi hækkað um helming og farsæl hlutabréfaútboð hafi átt sér stað með mikilli þátttöku almennings. Það er talið gefa til kynna að nú sé góður tími til að selja. Fjármálamarkaðir hafa hækkað undanfarin ár hér á landi og erlendis því að þeir vænta áframhaldandi efnahagslegs stuðnings frá hinu opinbera og seðlabönkunum. Það er hæpin röksemd fyrir sölu á banka. Í greinargerð fjármála- og efnahagsráðherra er nefnt að stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar segi að stefnt skuli að sölu á bankanum. Stjórnarsáttmálinn var saminn síðla árs 2017. Telja stjórnarliðar virkilega að ekkert hafi breyst í efnahagslífinu hér eða erlendis við heimsfaraldurinn? Ákvörðunin er ekki ákjósanleg eða skynsamleg vegna þess að hún er í stjórnarsáttmála heldur þarf hún að vera rökstudd með hag almennings að leiðarljósi og skýrt þarf að koma fram hvers vegna mikilvægt sé að hefja söluferlið þegar óvissa er mikil í heimsfaraldri. Þá eru notaðar sömu skýringar og í hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið þar sem ástæðan fyrir mikilvægi sölu bankanna er í raun helst sú að slæmt sé að ríkið sé eigandi. Ástæður í greinargerð fjármálaráðherra fyrir því að selja vel stæðan banka sem mun leika lykilhlutverk við að endurskipuleggja fyrirtæki eftir heimsfaraldur í dýpstu efnahagslægð í 100 ár eru óskýrar og mikilvægast virðist að hefja ferlið núna strax svo bankinn verði kominn í annarra hendur í sumar. Ekki er að finna í gögnum þeim sem fylgja málinu af hálfu Bankasýslunnar eða fjármála- og efnahagsráðuneytisins hvers vegna svona mikið liggur á. Því er óhjákvæmilegt annað en að spyrja hvort allur asinn sé til að hafa selt bankann eða hafið söluferli hans fyrir kosningar til Alþingis næsta haust. Endanlegar afleiðingar þeirra efnahagsþrenginga sem orðið hafa af faraldrinum og verða í framhaldinu eru enn mjög óljósar og gefa alls ekki til kynna að mikið liggi á hröðu söluferli bankans. Það er langt því frá að við séum komin út úr heimsfaraldri þótt bóluefni sé byrjað að berast. Óvissan er mikil og með sölu bankans við þær aðstæður er bætt í óvissuna með nýjum hluthöfum með sín sjálfstæðu markmið með eignarhaldinu. Þótt hérlendis sé verið að létta á takmörkunum í samfélaginu eru löndin í kringum okkur að herða á sínum. Ekkert er vitað um þróun veirunnar þó að við vonum öll að bólusetningar gangi vel um allan heim. Herra forseti. Vextir hafa aldrei verið lægri en nú. Ríkissjóðir um heim allan fjármagna sig í lágvaxtaumhverfi án vandkvæða og hvergi eru sjáanleg dæmi um að verið sé að selja ríkiseignir til að draga úr lántöku hins opinbera. Hver maður sér að það að selja hlut í banka sem er vel stæður og hefur gefið góðan arð í ríkissjóð, um 70 milljarða kr. á undanförnum fimm árum, til að greiða niður skuldir á neikvæðum raunvöxtum, er ekki skynsamleg ákvörðun, reyndar afar heimskuleg ráðstöfun. Að slík rök séu notuð vekur sannarlega tortryggni því að með þeim er gerð tilraun til að blekkja fólk til að samþykkja söluna en sem betur fer lætur almenningur ekki blekkjast. Gangi söluferlið eftir og finnist kaupendur hérlendis, því að ekki á að fara með hlutina á erlendan markað, liggur fyrir hver afleiðingin af því verður. Til stendur að flytja sameiginlega eign almennings til þeirra sem eiga nægjanlegt og laust umframfjármagn til kaupanna. Það verða því fjársterkir aðilar sem eignast þannig ríkiseign á hagstæðu verði og fá tækifæri til að hagnast af henni til framtíðar. Herra forseti. Fram hefur komið að töluverður hluti lánabókar Íslandsbanka er í frystingu eða rúmlega 100 milljarðar kr. Kaupandi sem horfir á slíkt lánasafn hlýtur að taka það með í reikninginn þegar hann kemur með tilboð sitt. Hann vill væntanlega lægra verð því óvíst er um þann hluta lánasafnsins. Það er enn ein ástæðan fyrir því að betra er að bíða með sölu á meðan slík óvissa ríkir. Bankinn mun þurfa að fara í fjárhagslega endurskipulagningu með hluta viðskiptavina sinna. Ríkið hefur sett mikla fjármuni í að halda fyrirtækjum í híði þannig að þau geti farið af stað og skapað verðmæti þegar faraldurinn hefur gengið yfir. Fyrirtækin eiga allt sitt undir góðum fyrirgreiðslum frá ríkinu og viðskiptabankanum. Ferðaþjónustufyrirtækjum og öðrum með lán sín í frystingu líst væntanlega ekki vel á hugsanlega breytta eigendastefnu til viðbótar við aðra óvissu um framtíðarrekstur fyrirtækjanna. Lágmarkshlutur sem selja á er 25%. Það hlutfall er aðeins tilgreint vegna þess að það er það lágmark sem Kauphöllin setur. Bankasýslan telur ekki rétt að festa stærð útboðs fyrr en undir lok söluferlis, þ.e. við birtingu skráningarlýsingar eins og venja er á mörkuðum. Kauphöllin leggur ríka áherslu á að ekkert hámark sé sett á hvað selja eigi stóran hlut í bankanum. Stærðin skipti máli og hluturinn verði að vera nógu stór svo erlendum aðilum lítist á að hafa fyrir því að bjóða í bankann. Svo segir í umsögn Kauphallarinnar til fjárlaganefndar, með leyfi forseta: „Hin nána tenging reksturs bankans við íslenskt efnahagslíf býr til ákveðna sérstöðu þar sem með kaupum á hlut í bankanum er hægt með einföldum hætti að „fjárfesta í Íslandi“. Íslenska hagsveiflan er oft ekki í fasa við önnur lönd sem höfðar til erlendra fjárfesta sem vilja auka áhættudreifingu í eignasöfnum sínum.“ Forseti. Ein helsta ástæðan sem nefnd er fyrir nauðsyn þess að selja bankann er sú að losa ríkið undan áhættu af rekstrinum en ljóst er að allir kerfislega mikilvægir bankar eru í raun á endanum í skjóli ríkisins og því er óbein ábyrgð ríkisins á rekstrinum. Það þarf ekki að útskýra fyrir Íslendingum. Það þekkir þjóð sem einkareknir bankar settu nánast á hausinn fyrir um 12 árum. Staðreyndin er sú að áhætta ríkisins er mikil af einkareknum bönkum þrátt fyrir breytt regluverk eftir hrun. Mikið notuð ástæða fyrir sölu á eignarhlut ríkisins í bönkunum er sú að samkeppnin eflist á einhvern hátt við það að selja bankann. Hins vegar er alveg skýrt að það að hluti eignarhalds á öðrum bankanum í eigu ríkisins fari til einkaaðila breytir engu um samkeppnina á milli stóru bankanna þriggja. Það að hafa þrjá stóra banka sem allir eru kerfislega mikilvægir er takmarkandi fyrir samkeppni á markaði og getur stuðlað að fákeppni óháð því hvort einn eða tveir bankar eru í eigu einkaaðila. Ef vilji er til að skapa rými fyrir fjölbreytni og meiri samkeppni milli markaðsaðila þarf að huga að heildarskipulagi kerfisins og gera verulegar breytingar. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins vegna áforma um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka er einmitt rætt um þetta. Samkeppniseftirlitið bendir á að við undirbúning ákvörðunar um svo veigamikla sölu á eignarhlut ríkisins sé mikilvægt að samkeppnisleg áhrif sölunnar séu metin í þaula og að virk samkeppni ásamt góðu regluverki geti stutt við fjármálastöðugleika. Ekki sé fjallað um samkeppnismál í greinargerð fjármála- og efnahagsráðherra um söluna. Samkeppniseftirlitið bendir á að íslenskur fjármálamarkaður beri sterk fákeppniseinkenni, lántakendur hafi úr fáum kostum að velja og bankarnir þrír séu í lykilstöðu að því er varðar þróun atvinnustarfsemi í landinu. Í greinargerð Samkeppniseftirlitsins segir um líklega kaupendur að einsýnt virðist að lífeyrissjóðir verði á meðal stærstu kaupenda gangi útboðið eftir en lífeyrissjóðirnir eiga í Arion banka. Sjóðirnir eru líka keppinautar bankanna á lánamarkaði. Nýleg dæmi sýna að ekki komst á virk samkeppni í verðlagningu húsnæðislána á milli bankanna þriggja fyrr en lífeyrissjóðirnir komu inn á markaðinn og lækkuðu álag og þannig húsnæðisvexti. Lífeyrissjóðirnir eru auk þess stórir viðskiptavinir bankanna. Augljós samkeppnisleg vandamál hljóta því að skapast ef lífeyrissjóðirnir verða stærri eigendur bankakerfisins en nú er. Ef fyrirsjáanleg niðurstaða er sú að í stað þess að landsmenn eigi bankann í gegnum ríkissjóð verði þeir sömu landsmenn eigendur að sama banka í gegnum lífeyrissjóði sína er ekki víst að útboð og skráning á markaði sé rétta leiðin. Herra forseti. Til að auka samkeppni og fjölbreytni á fjármálamarkaði þarf að huga að framtíðarskipulagi. Í hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið er lögð áhersla á að bankakerfið þurfi að byggjast á þremur grundvallarþáttum um gott regluverk og öflugt eftirlit með fjármálafyrirtækjum, hagkvæmum rekstri banka og traustu eignarhaldi allra mikilvægra eininga á fjármálamarkaði. Hins vegar skortir á að athugasemdir við hvítbókina og almennar umræður um hana hafi leitt til sameiginlegrar sýnar í samfélaginu um hvernig fjármálakerfi þurfi að byggja upp. Til að skapa traustan grundvöll fyrir framtíð og stefnumörkun í þessum málefnum þarf umræðu. Bankarnir eru ekki eins og hver önnur fyrirtæki, þeir hafa áhrif úti um allt samfélagið og til að móta framtíðarskipulag þess þarf almenna umræðu sem upplagt er að taka nú í aðdraganda kosninga. Þannig getur framtíðarskipulag bankakerfisins verið eitt af þeim kosningamálum sem kjósendur taka afstöðu til í kjörklefanum. Kannanir undanfarin ár sýna að innan við 20% landsmanna telja tímabært að ríkið selji bankana til einkaaðila og yfir 60% telja það ótímabært. Jafnvel þó að sagt sé að ákvörðunin um að selja bankann byggist á hvítbók um fjármálakerfið er ekki farið eftir þeim aðalatriðum sem þar koma fram, t.d. að hugsa þurfi heildstætt um framtíðareignarhald bankans og ef Íslandsbanki yrði seldur þá ætti það að vera til erlends aðila með reynslu af bankarekstri. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir því að við ættum að nýta þá stöðu sem uppi er, með stóran eignarhlut í bönkunum, og ákveða hvernig bankakerfi við viljum sjá til framtíðar með góðri þjónustu við fólk og fyrirtæki með fjölbreytni og fleiri kostum ásamt samkeppni, öflugu eftirliti og neytendavernd með öruggri, ódýrri, innlendri greiðslumiðlun. Greiðslumiðlunarkerfið er grunninnviður í hverju landi, svara þarf að hve miklu leyti eigi að heimila einkaaðilum eða erlendum stórfyrirtækjum að sjá um þá grunninnviði samfélagsins og nýta þá til hagnaðar í eigin þágu frekar en almannahags. Tækniframfarir eru á fleygiferð og ágóðinn af þeim þarf að falla almenningi í skaut en ekki bara eigendum bankanna. Grænar áskoranir blasa við og grænar fjárfestingar verða samfélaginu enn mikilvægari í framtíðinni. Við viljum aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi, fjárfestingarbankastarfsemi verði ekki fjármögnuð með sparnaði almennings, áhætta í fjárfestingarbankastarfsemi verði áhyggjuefni eigenda fjárfestingarbankans en ekki ríkisins. Þar liggur mikilvægur lærdómur bankahrunsins. Viðskiptabanki, eins konar samfélagsbanki eða þjóðarbanki, verði hins vegar fjármagnaður með innlánum með Seðlabankann sem bakhjarl. Slíkri uppskiptingu fylgir aukin fjölbreytni á fjármálamarkaði og samkeppni sem skortir nú en fyrst og fremst viljum við að fram fari umræða í samfélaginu um framtíð bankakerfisins og vilji almennings í þeim efnum verði dreginn fram. Síðan má taka til við að selja eignarhluti þegar framtíðarskipulag og æskilegt eignarhald hefur verið ákveðið. Herra forseti. Ferlið við að selja banka sem hafið var eftir útgáfu hvítbókar um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið í desember 2018 stöðvaðist í mars 2020, enda skynsamlegt á einhverjum mestu umbrotatímum í efnahagskerfi heimsins. Óskiljanlegt er hvers vegna nú sé komið að því að hefja það ferli að nýju og asinn er svo mikill að ekki er gefinn tími til að bíða eftir að ársreikningur bankans fyrir árið 2020 verði birtur. Mörg verkefni fjármálaráðuneyta um allan heim hafa tafist og verið færð í bið vegna heimsfaraldursins og kreppunnar. Hvers vegna einkavæðing Íslandsbanka er talin svo áríðandi nú vekur upp spurningar og tortryggni. Á óvissutímum er óheppilegt og óskynsamlegt að selja banka. Efnahagsreikningarnir sem halda munu um eignir og skuldir við uppbygginguna eftir heimsfaraldurinn, og í beinu framhaldi áskoranir vegna hamfarahlýnunar, munu líklega kalla á eignarhald hins opinbera. Því er skynsamlegt að bíða og sjá til hvernig þróunin verður næstu mánuði en alls ekki að flýta því að selja sameiginlegt eignarhald okkar í banka. Ekki er hægt að láta eins og ekkert hafi gerst og fjármálaheimurinn ekkert breyst við heimsfaraldurinn. Þá er möguleiki á því að viðskiptabankakerfi að meiri hluta til í ríkiseigu geti verið kostur frekar en galli til að tryggja örugga greiðslumiðlun í nýju formi. Ekkert land í heiminum er að selja ríkiseignir um þessar mundir þó að staða á mörkuðum sé víða góð og skuldir ríkja um allan heim hafi aukist gríðarlega. Við erum í miðri kreppu og eigum ekki að selja banka bara til að selja banka. Við eigum að taka tillit til stöðu efnahagsmála og atvinnumála [[Forseti hringir.]]og áður en farið verður í sölu ætti að vera búið að ákveða hvernig fjármálakerfi við viljum hafa hér á Íslandi [[Forseti hringir.]]og taka ákvarðanir undir minni óvissu og óeðlilegri pressu frá stjórnvöldum.
Virðulegi forseti. Það var ekki margt óvænt í þessari ræðu. Það er einhvern veginn þannig að hv. þingmaður telur aldrei rétta tímann til að losa um eignarhald ríkisins. En maður spyr sig: Er það svo að hv. þingmaður óttist að við hér á Alþingi, ríkisstjórn hvers tíma, muni bara hætta að velta fyrir sér framtíðarskipulagi á fjármálamarkaði eftir að eignarhluturinn í Íslandsbanka hefur verið seldur, að það séu tímamótin? Þá hætti menn að nenna að hugsa um framtíðarskipulag á fjármálamarkaði? Eða hvers vegna hjálpar eignarhaldið til að ákveða hvaða skipulag við viljum hafa á fjármálamarkaði? Ég heyrði það sem hv. þingmaður sagði, að við ættum að nýta tækifærið núna, nýta tækifærið sem liggur í eignarhaldinu. Hvað þýðir þetta? Á að gera það erfiðara að reka banka eða á að gera það auðveldara? Ef við ætlum að gera það auðveldara, losa um hömlur eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson talaði aðeins um hérna áðan, losa um byrðarnar sem fylgja því að reka fjármálafyrirtæki, þá mun starfsemin verða arðbærari. Það má alveg færa fram þau rök að það verði að gera áður en bankinn er seldur til þess að við fáum hærra verð, við verðum að losa alls konar byrðar af fjármálafyrirtækjum og svo selja í framhaldinu til að hámarka verðið. Ef það á hins vegar að gera þetta erfiðara, eins og mér fannst hv. þingmaður segja, að það þyrfti að einfalda starfsemina og banna mönnum að vera að stunda alls konar hliðarstarfsemi eins og fjárfestingarbankastarfsemi og fleira, þá mun draga úr arðseminni og þá munu menn eyðileggja virði Íslandsbanka. Þess vegna spyr ég: Væri ekki nær að selja bara Íslandsbanka, láta hann fara sína leið og stofna þennan banka sem hv. þingmaður er að tala um, þann sem hana dreymir um, og taka ákvörðun um það hversu marga tugi milljarða eigi að taka til hliðar til að stofna þennan draumaríkisbanka sem gerir ekkert nema að stunda svona tiltölulega óarðbæra starfsemi? Hversu marga tugi milljarða vill hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]taka til hliðar til þess að ná draumabankanum?
Herra forseti. Ég hef orðið vör við að það er erfitt að halda uppi rökræðum við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þegar kemur að sölu banka, þetta virðist vera svo mikið tilfinningamál fyrir hæstv. ráðherra. Ég hef sagt úr þessum ræðustól og alls staðar þar sem menn hafa viljað hlusta á þessi mál að við í Samfylkingunni viljum nýta þetta tækifæri - og það er sannarlega tækifæri í því sem allir hljóta að sjá þegar ríkið er með eignarhald á tveimur viðskiptabönkum, þá þarf ekki að taka tillit til annarra eigenda bankanna þegar verið er að endurskipuleggja - til að huga að því hvers konar bankakerfi það er sem hugnast best almenningi í landinu, sem þjónustar fólk frá vöggu til grafar, ef svo má segja, veitir húsnæðislán og lán til viðgerða á húsnæði og allt þetta sem rekstur heimilis krefst. Hvernig kerfi viljum við hafa þannig að það séu einhverjir valkostir í kerfinu þannig að þeir sem vilja taka mikla áhættu eigi þar valkosti í fjárfestingarbankastarfsemi og hinir sem vilja hafa minni áhættu í einhvers konar sparisjóði eða samfélagsbanka eigi völ á því? Það sem við höfum sagt er: Tökum umræðuna í samfélaginu, hlustum á almenning. Samkvæmt nýjustu þremur könnunum frá 2018, 2019 og 2020 vill meiri hluti almennings ekki taka þessa ákvörðun, vill ekki einkavæða bankana í þeirri stöðu sem við erum núna. Við höfum raunverulega ekki tekið þessa umræðu. Málið snýst ekki bara um það hvað við ætlum að græða mikið á bankanum, hvað hlutirnir eiga að kosta, heldur hvernig við getum [[Forseti hringir.]]búið til bankakerfi sem þjónustar venjulegt fólk og hlúir að hag almennings.
Virðulegi forseti. Ég er engu nær um það hvað hv. þingmaður er að tala um. Hún vísar inn í framtíðina, að við þurfum að taka umræðuna, við þurfum að velta því fyrir okkur hvernig kerfi við höfum. Hvernig væri að hv. þingmaður myndi bara segja hvernig kerfi hún vill sjá á fjármálamarkaði á Íslandi, það yrði útlistað hér, í stað þess að tala bara um að það væri æskilegt að hafa lága vexti og allir hefðu aðgang að fjármagni, fólk þyrfti að taka húsnæðislán o.s.frv.? Er ekki staðan sú í dag að við höfum aldrei í Íslandssögunni, í lýðveldissögunni, séð jafn greitt aðgengi að húsnæðislánum á jafn góðum kjörum og á við í dag? Er ekki staðan sú að lífeyrissjóðirnir veita sjóðfélögum sínum lán á hagstæðustu vöxtum sem við höfum séð í sögunni? Þurfa þeir að reka banka til þess? Nei, við erum með alveg sérstaklega góðar aðstæður. Allt sem ég heyri hv. þingmann tala um er í raun og veru rök fyrir því að létta byrðum af bönkunum sem mun auka áhættu í fjármálakerfinu. Það finnst mér að menn verði bara að segja hreint út ef þeir eru að mælast til þess, áður en við seljum banka, að við aukum áhættu í fjármálakerfinu, gerum minni kröfur um bundið eigið fé, gerum kröfur um að menn hafi minni ávöxtun af því sem þeir eru að fást við. Ef menn vilja taka Íslandsbanka og slátra virði hans þannig að það sé ómögulegt að hafa einhvern alvöruarð af öllu því eigið fé sem þar er bundið, þá skulum við undirbúa okkur undir það að taka nokkurra tuga milljarða högg á ríkisreikninginn vegna þess að við erum með bankann eignfærðan á 80% af bókfærðu virði. Þetta er það sem hv. þingmaður er í raun og veru að tala um. Hún verður að svara því hvort hér sé verið að boða algera uppstokkun á viðskiptamódeli Íslandsbanka áður en hann verður seldur og í hvora áttina er það þá? Er það til að eyðileggja virði bankans með því að setja slík bönd á hann [[Forseti hringir.]]að hann geti ekki fengið arð af sinni starfsemi [[Forseti hringir.]]heldur eigi þetta allt saman að vera á núllrekstri eða er það til að létta honum það og auka áhættuna í kerfinu?
Herra forseti. Nei, það er ekki þannig að ég vilji létta af álögum. Hæstv. ráðherra er sennilega að rugla umræðunni við það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði í fyrri ræðu, ég kom hvergi inn á þetta mál. Ég er að segja að áður en tekin er ákvörðun um að selja hluti í bönkunum, hvort sem það er Íslandsbanki eða Landsbanki, þá eigum við að slíta á milli fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi, fjármagna fjárfestingarbankastarfsemina með öðrum hætti en með sparifé landsmanna og að áhættan sem tekin er með fjárfestingarbankastarfsemi liggi hjá þeim sem eiga þann banka. Mér finnst sjálfsagt að selja slíka starfsemi, að ríkið standi ekki í slíkri starfsemi. Hins vegar séum með viðskiptabanka sem við getum kallað samfélagsbanka, þó að það sé illa skilgreint og við þurfum að fara betur í umræðu um hvað það þýðir, eða þjóðarbanka sem þjónar venjulegu fólki og venjulegum fyrirtækjum og tekur þátt í grænni uppbyggingu í samfélaginu sem kallað er á. Þegar við erum búin að setja niður þetta kerfi og auka um leið fjölbreytni á markaðnum og auka um leið samkeppni á markaðnum þá skulum við taka til við að selja þá hluti sem okkur finnst að ríkið eigi ekki að halda utan um. Þetta tekur tíma. Það skiptir máli, forseti, hverjir það eru sem eiga banka. Þó að hæstv. ráðherra virðist ekki láta það skipta miklu máli þá skiptir það mjög miklu máli hverjir það eru sem eiga banka. Það er reyndar farið ágætlega yfir það í hvítbókinni þó að í þessu ferli sem nú á að ráðast í með miklum látum [[Forseti hringir.]]sé engan veginn tekið tillit til þess sem þar stendur.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér skýrslu og síðan að einhverju leyti umsögn þingsins til hæstv. fjármálaráðherra vegna áforma Bankasýslu ríkisins um að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka. Það er kannski rétt að fara í örfáum orðum um það af hverju þetta mál kemur yfirleitt upp. Hvernig gat þetta gerst? Auðvitað gat þetta gerst vegna þess, sem rakið hefur verið í dag, að ríkið fékk í hendurnar eignarhlut í bönkunum í tengslum við hrunið og í tengslum við stöðugleikaframlög. Ég trúi því að þegar það gerðist hafi það ekki verið stefna nokkurs einasta stjórnmálaflokks á Íslandi að ríkið ætti varanlega að vera ráðandi aðili á íslenskum bankamarkaði. Ég á afar bágt með að trúa að svo hafi verið. Eins og menn muna fékk ríkið á þessum tíma upp í hendurnar allan Íslandsbanka, allan Landsbankann og hluta af Arion banka. Síðan síðast var farið í það að selja ríkishlut í bönkum hefur ýmislegt gerst. Menn hafa farið yfir það í dag að sporin hræði og það er alveg rétt. Það eru ýmis viðvörunarflögg uppi sem menn þurfa að taka mark á, en nákvæmlega vegna þess er svo mikilvægt að við þessa sölu sé farið samkvæmt lögum um sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum frá 2012, sem þáverandi fjármálaráðherra, Oddný Harðardóttir, flutti. Þetta eru lög nr. 155/2012. Samkvæmt þeim á ríkið aldrei að eiga minna en 70% í Landsbankanum en selja Íslandsbanka og Arion banka að fullu. Sú stjórnmálahreyfing sem ég stend fyrir hér á þingi, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, hefur hins vegar verið algerlega skýr með það að við teljum að íslenska ríkið eigi að eiga að fullu einn af kerfislega mikilvægu bönkunum, þ.e. Landsbankann. En Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur, eins og mjög margar aðrar stjórnmálahreyfingar og margir aðrir stjórnmálaflokkar, ályktað um það að á einhverjum tíma eigi að létta á eignarhlut ríkisins í bönkunum. Og talandi um regluverk og eftir hvaða reglum eigi að fara við þetta má ekki láta undir höfuð leggjast að horfa á það að í mörgu öðru hefur regluverki verið breytt, sem kemur okkur til góða. Maður getur ímyndað sér að maður ætlaði að hugsa alla hluti þannig að af því að fyrri saga hafi verið skelfileg, sem hún sannarlega var, þ.e. einkavæðingin 2003–2005, þá ættum við aldrei að gera neitt slíkt aftur. Þá spyr ég: Hafi manni einhvern tímann gengið erfiðlega að keyra einhvern vegarspotta á maður þá aldrei aftur að keyra þann spotta, jafnvel þó að hann hafi verið betrumbættur, þó að búið sé að setja á hann nýtt slitlag, þó að búið sé að koma nýjum umferðarreglum á o.s.frv.? Nei, það er ekki þannig. Við getum ekki bundið okkur við það, enda hafa flestar stjórnmálahreyfingar, þar með talið Samfylkingin, sem ræddi hér áðan um að nú væri ekki rétti tíminn, ályktað um það að við eigum að losa um þennan eignarhlut og menn geta kynnt sér það. Bæði í hvítbókinni og eigendastefnu ríkisins, hvað varðar hlutina í bönkunum, er lagt upp með að þetta sé skynsamlegt. En ég tek það fram, og það er mikilvægt að halda því til haga, að Vinstrihreyfingin – grænt framboð er á þeirri línu að við eigum áfram að halda eftir einum kerfislega mikilvægum banka og við höfum horft til Landsbankans og ályktað um það. Menn hafa líka rætt dálítið um að núna muni ekki fást gott verð. Mér finnst mikilvægt að fram komi í umsögn þingsins til ráðherra að fáist ekki ásættanlegt verð, það verð sem verður í boði, þá hætti ríkið hreinlega við, þá dragi það í land á þessu stigi. Ég sæi engan héraðsbrest í því og ekkert tjón í því þó að ríkið segði það hreinlega. Bæði er það til skýrleika fyrir þá sem kunna að ætla að bjóða í bankann eða kunna að ætla að kaupa sér hlut en líka til verndar fyrir ríkið. Ríkið á ekki að selja þennan hlut á hvaða verði sem er, það er algerlega skýr afstaða Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Það á heldur ekki að selja allan hlutinn til einhvers eins aðila. Það er verið að tala um að skrá hlutina á markaði og selja í dreifðu eignarhaldi og það er mjög mikilvægt. Ég tel sjálfur að það að selja hluti, að hámarki 2–3%, til eins aðila eða skyldra aðila sé mjög eðlilegt. Ég held að það væri afar heppilegt ef þannig tækist til að einhver hluti bankans, eða jafnvel umtalsverður, færi í dreifða eignaraðild til einstaklinga. Í því tilliti tel ég til að mynda mikilvægt að verði aukaframboð eftir bréfum í bankanum eigi að láta mjög litla fjárfesta ganga fyrir, þannig að fyrirhuguð eignakaup þeirra þurfi ekki að sæta skerðingum eins og stærri tilboð myndu kannski gera, til þess að tryggja að almenningur eigi betri færi á að kaupa hlut, hafi hann áhuga á því. Menn hafa líka rætt söluna á Icelandair, eða hlutafjárútboðið þar. Við vitum það sem hér erum inni að í því hlutafjárútboði komu, ef ég man rétt, eitthvað í kringum 7.000 aðilar að málum, að stærstum hluta mjög litlir fjárfestar, þ.e. bara einstaklingar. Það sýndi að almenningur hafði áhuga á að kaupa litla hluti og ég tel að það séu ekkert minni líkur á því núna að það gæti gerst. Ég ítreka samt aftur að komi engin ásættanleg tilboð þá eigum við ekki að selja hlutinn. Lagt er upp með að selja tiltekinn hlut. Við höfum talað um að það eigi að selja 25% hlut. Síðan hafa menn velt fyrir sér að verði mikil eftirspurn megi mögulega selja meira. Mér finnst mikilvægt að ríkið haldi sig við að selja 25% en segi það algerlega fast og algerlega ákveðið að aldrei verði farið upp fyrir 35% í heildarhlutnum sem verður seldur. Það er mjög mikilvægt vegna þess að það er lykilatriði í mínum huga að ríkið eigi bróðurpartinn í þessum banka, að það eigi hann áfram. Við vitum það sem þekkjum þetta regluverk að þegar sölu á þessum tiltekna hlut lýkur þá kemur í raun sex mánaða tímabil þar sem ríkið má ekki setja meira af eignarhlut sínum í bankanum á markað. Sú ákvörðun mun þá verða tekin á næsta kjörtímabili, væntanlega af þeirri ríkisstjórn sem þá mun sitja, komi hún til. Menn hafa líka talað mikið um að klára þurfi lagasetninguna um aðskilnað fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi, sem er hér inni í þinginu, í þingmáli nr. 7, ef ég man rétt, herra forseti, og ég tek undir það. Ég tel afar mikilvægt að sú lagasetning verði kláruð áður en hluturinn verður seldur. Aftur er það mjög mikilvægt, hreinlega til þess að auka skýrleikann í útboðinu, til þess að auka skýrleikann gagnvart þeim fjárfestum sem kynnu að hafa áhuga á að taka þátt eða almenningi. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta verði klárað með þeim hætti. Aftur varðandi tímasetningar, hvort þetta er góður tími. Það er þannig núna og það hefur komið fram á fundum efnahags- og viðskiptanefndar, og einnig á fundi fjárlaganefndar, þó að ég eigi ekki sæti þar, að Íslandsbanki stendur ágætlega um þessar mundir. Öfugt við það sem menn hafa heyrt í fjölmiðlum og heyrt á opinberum vettvangi, að þar sé allt í miklum erfiðleikum vegna frystingar á lánabókum, þá vitum við það núna, ég man ekki hvort það var í fréttum í dag eða í gær, að frystingin á lánabókum bankans er um 10% og um 7% hjá Landsbankanum. Mig minnir að þessar tölur séu nokkuð nálægt því sem var í fjölmiðlum. Jú, það er nokkuð, en þetta er þá eitthvað sem væntanlegur kaupandi tekur afstöðu til og væntanlegir tilboðsgerendur. Menn hafa einnig rætt um arðgreiðslur og að það sé betra fyrir ríkið að halda öllum hlutnum til þess að eiga tækifæri á að fá allar arðgreiðslurnar. Það er í sjálfu sér alveg sjónarmið, en þá er hægt að benda á að það er ekki þannig að við vitum langt fram í tímann að arðgreiðslur af þessum eignarhlut verði þær sömu og þær hafa verið hingað til. Það er engin leið fyrir okkur að vita það og aukinheldur er ekki verið að selja bróðurpartinn af bankanum. Það er verið að selja fjórðung. Jú, það kann að vera að fjórðungur af arðgreiðslunum myndi þá ekki berast ríkinu, en á móti kæmi þá væntanlega að ríkið fengi pening fyrir þennan eignarhlut sinn. Það væri þá að innleysa þær eignir að einhverjum hluta sem duttu í fangið á því í tengslum við endurskipulagningu bankakerfisins. Sú innlausn er bara mikilvæg akkúrat núna þegar okkur vantar fjármagn sem samfélag, til að mynda í innviðauppbyggingu. Menn eru að kalla eftir því að ríkið setji aukinn kraft í innviðauppbyggingu og menn kalla eftir því að ríkið standi sig betur í því að bæta samfélagslega innviði. Þarna er þá væntanlega hægt að horfa til þess að einhver hluti þessara fjármuna gæti farið í slíkt. Það eru ekki fjármunir sem eru teknir að láni og mikilvægt að horfa til þessa. Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um varfærið skref að ræða. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að það verður ekki stigið stærra skref á þessu kjörtímabili. Næstu skref verða þá í fyrsta lagi á næsta kjörtímabili og þá væntanlega eftir sömu reglum, verði þeim ekki breytt. Ég tel mikilvægt að þingið sendi frá sér jákvæða umsögn með þeim fyrirvörum sem ég hef hér rakið. Það er mikilvægt að þingið sé algjörlega með opin augun gagnvart framkvæmdarvaldinu hvað þetta varðar, að ekki sé gefinn opinn tékki fyrir skráningu eða sölu á þessum eignarhlut. Umsögnin þarf að vera jákvæð en með þessum skýru skilyrðum.
Forseti. Það er eitt sem hefur angrað mig dálítið varðandi þetta mál, það er þessi tímaskortur eða tímafrestur sem er settur á Alþingi, að það eigi að klára þetta fyrir 20. janúar. Af hverju? Það fást engin sérstök svör við því. Það eru engar sérstakar skyldur sem ráðherra eða þingið hefur til að þurfa þennan uppdiktaða frest. Framkvæmdarvaldið getur ekki hent einhverju máli inn á þingið og sagt: Þið verðið að klára þetta fyrir ákveðna tímasetningu. Þingið á að sjálfsögðu bara að klára þetta ferli á eigin ábyrgð og með þeim gæðum sem þingið telur að málið þurfi. Það er ýmislegt í þessu ferli sem leyfir manni að efast um að málið sé nægilega vel undirbúið. Augljósasta dæmið er umsögn Samkeppniseftirlitsins þar sem segir einfaldlega: Það vantar greiningu á áhrifum á samkeppni í sölu á þessum hluta Íslandsbanka. Aðrir umsagnaraðilar hafa sagt að það séu aðrir möguleikar í stöðunni en að selja nauðsynlega þennan hluta Íslandsbanka á þann hátt sem lagður er til. Það væri t.d. hægt að aðskilja viðskiptabanka og fjárfestingarbanka og selja hluta af öðrum þeirra. Það væri þess vegna hægt að leysa bankann upp eða sameina við Íslandsbanka því að það er alveg rétt að ríkið hefur ekkert að gera við tvo banka. Það er fullt af öðrum mögulegum úrlausnum í staðinn fyrir að selja bankann, sem eru ekki greindar. Það er ekki rökstuðningur fyrir því að einn af þessum möguleikum sé betri en annar heldur er einungis lagt út frá einum möguleika, [[Forseti hringir.]]sem er ekki góð stjórnsýsla.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Hann ræðir um tímaskort, ég geri ráð fyrir að við séum ekki alveg á sömu blaðsíðunni þar. Ég hef horft svolítið til þess að á þessu kjörtímabili hefur farið fram töluverð undirbúningsvinna til að greina fjármálakerfið og í hvítbókinni er sá leiðarvísir sem komið hefur út um það. Það kann vel að vera að hv. þingmanni finnist hann þurfa meiri upplýsingar eða meiri tíma til þess að taka þátt í að senda umsögn frá þinginu um þetta mál. Mér finnst sú vinna sem farið hefur fram, alla vega í þeirri þingnefnd sem ég starfa í, vera þess eðlis að þær upplýsingar sem við þurfum til að taka afstöðu eða til að meta stöðuna hafa legið fyrir. Ég er fyrir mitt leyti tilbúinn til þess að leggja fram jákvæða umsögn með þeim meiri hluta sem kann að myndast í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég byggi það náttúrlega ekki síður á því að það eru ekki sterk rök fyrir því, hvorki hjá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði né neinum öðrum stjórnmálaflokki á Íslandi, að ríkið eigi allan þennan eignarhlut, eigi svona ráðandi hlut í fjármálakerfinu. Varðandi tímasetninguna eða tímaskort sem kann að vera þarna þá er óskaplega einstaklingsbundið hvað mönnum finnst þeir þurfa til að taka ákvarðanir og velta fyrir sér hvaða staða er uppi. Mér finnst ég hafa fengið þær upplýsingar í minni nefnd sem ég þarf til þess að taka ákvörðun og svo verður náttúrlega hver þingmaður að meta það fyrir sig.
Forseti. Ég spurði nokkurra spurninga í fjárlaganefnd þar sem ekki hafa komið nægilega góð svör. Ég spurði einmitt um rökstuðninginn fyrir öðrum möguleikum. Ég vildi fá útlistun á því hvaða aðrir möguleikar væru í stöðunni. Það er ekki komið fram að fullu leyti eða hver rökstuðningurinn er fyrir þeim í heildina. Ráðuneytið sagði að hægt væri að finna það í hvítbókinni. Ég sagði: Æðislegt, sendið okkur það, með uppfærslu á því hvað hefur í rauninni breyst frá því í desember 2018 þegar hvítbókin kom út. Við erum í heimsfaraldri þannig að það er ekki alveg sami bakgrunnur hvað það varðar. Það hefur ekki komið nægilega skýrt fram. Við fjöllum hér um meðferð á almannafé. Það ætti að vera rosalega auðvelt að setja það upp. Þetta er sala upp á 37 milljarða, eitthvað svoleiðis. Hvað þýðir það í lækkun á vaxtabyrði á móti þeim arðgreiðslum sem koma og eru upp á um 3 milljarða samkvæmt nýjustu fréttum? 6 milljarða arður hjá Íslandsbanka, helmingurinn af því í arðgreiðslur. [[Forseti hringir.]]Svo er einfaldlega hægt að bera saman hversu mikið við spörum í vexti á móti því hversu mikið við töpum í arðgreiðslum. [[Forseti hringir.]]Ekkert svoleiðis liggur fyrir. Auðvitað ættum [[Forseti hringir.]]við að vera með svör við þessum spurningum.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Þingmaðurinn veltir fyrir sér hvort allir kostir hafi verið greindir og hvaða mögulegar og ómögulegar niðurstöður gætu síðan komið út úr þessari sölu. Hann hafi ekki fengið þær upplýsingar sem honum finnst hann þurfa. Í ferli eins og þessu þar sem verið er að skrá hluti á markað held ég að sé ekki almennilega hægt að sjá það nákvæmlega fyrir hvað gerist. Það er ekki hægt að sjá það nákvæmlega fyrir hvað kann að koma út. Það er ekkert auðveldara fyrir ríkið í svona sölu en fyrir einkaaðila sem væru að selja sambærilegan hlut. En eins og ég sagði áðan þá tel ég að þær upplýsingar sem komið hafa a.m.k. fyrir mína nefnd ættu að vera nægilega góðar fyrir menn til að taka ákvörðun. [[Forseti hringir.]]Síðan verða menn náttúrlega að meta það, hver og einn, hver hún verður.
Herra forseti. Að einkavæða banka korteri fyrir kosningar er stórmál. Að einkavæða banka í 100 ára djúpri kreppu er einfaldlega vont mál. Þessi hraði og þessi tímasetning sem hv. þingmaður telur vera svo heppilega, hefur tvennt í för með sér: Við fáum verra verð fyrir hlutinn og við fáum verri kaupendur. Það er 100 ára kreppa í gangi. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur tekið eftir því. Það er ekkert annað ríki í heiminum að selja eignarhluti sína í banka og það eru fjölmörg ríki í Evrópu sem eiga eignarhlut í banka. Ríkið fær augljóslega ekki fullt verð fyrir söluna á þessum tíma. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni rétt áðan að tilboðum verði ekki tekið nema ásættanlegt verð fáist fyrir hlutinn. Þá spyr ég: Hvað er ásættanlegt verð? Við vitum það ekkert. Hv. þingmaður gæti upplýst þingheim um það því að ef hann ætlar að taka upplýsta ákvörðun um að geta tekið tilboði með ásættanlegu verði þá hlýtur hann að vita verðið. Hvernig getur hv. þingmaður vitað það þegar við vitum að allt að 20% af eignasafni Íslandsbanka eru í greiðslustöðvun? Þessi hraði vekur upp spurningar og það er rétt að tortryggja ferlið. Sporin hræða. Hv. þingmaður varð tíðrætt um stefnu Vinstri grænna hvað þetta varðar og talaði um að það væri stefna Vinstri grænna að halda Landsbankanum. Ég veit ekki betur en að í nýsamþykktum fjárlögum sé einfaldlega heimild, sem hv. þingmaður samþykkti, um að það megi selja allt að 30% í Landsbankanum. Ég veit ekki betur en að í stefnu Vinstri grænna sé afskaplega skýrt kveðið á um að það beri að aðskilja fjárfestingarbanka og viðskiptabanka. Það stendur ekki steinn yfir steini hjá Vinstri grænum í þessu máli og ég skil ekki af hverju Vinstri grænir láta draga sig í þennan leiðangur rétt fyrir kosningar með illa undirbúið mál þar sem umræðan er engan veginn þroskuð og það er ekkert sérstakt ákall úti í samfélaginu um að þau taki þetta skref. [[Forseti hringir.]]Þetta er ámælisvert og þið þurfið að standa miklu fastari fótum hvað varðar þau rök ef þið ætla að sannfæra þjóð og þing um að þetta sé rétt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir andsvarið. Í ræðu minni áðan kom fram að ég tel það algerlega einboðið, sem varðar einmitt það sem hann nefndi um aðskilnað fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi, að klára það frumvarp sem liggur fyrir þinginu núna áður en þessi sala fer fram. Ég tel það mjög mikilvægt. Þingmaðurinn talaði um hver væri stefna Vinstri grænna. Ég fór yfir það í ræðu minni. Vinstri græn hafa ályktað um það og það er í stefnu Vinstri grænna að við eigum að eiga að fullu einn af kerfislega mikilvægu bönkunum og við höfum litið svo á að það sé Landsbankinn. Það fer ekkert á milli mála í stefnu Vinstri grænna. Varðandi það sem þingmaðurinn kom inn á að það sé enginn annar að selja banka: Það skyldi þó ekki vera vegna þess að það eru bara engin önnur ríki í Evrópu sem eiga svona stóran hlut á fjármálamarkaði. Það þarf þá kannski engan að undra að þau selji þá ekki. Ég ítreka líka það sem ég sagði í ræðu minni áðan, að menn mega ekki tala þannig, og það hefur enginn íslenskur stjórnmálaflokkur haldið því fram, að það að bankarnir komu í raun til íslenska ríkisins sem greiðsla, sem stöðugleikaframlög, í kjölfar bankahrunsins ætti að þýða að þar með væri ríkið orðið ævarandi rekstraraðili að tveimur þriðju hlutum bankakerfisins. Það er ekki þannig.
Herra forseti. Hv. þingmaður segir: Það fer ekki á milli mála hver stefna Vinstri grænna er. Þið eruð nýbúin að samþykkja fjárlög þar sem gert er ráð fyrir heimild til að selja 30% í Landsbankanum. Sömuleiðis er ekki rétt að halda það að ríki í Evrópu eigi ekki allt að 100% í bönkum. Belgíska ríkisstjórnin á 100% í banka, breska ríkisstjórnin á 62% í banka, hollenska ríkið á 100% í einum banka og 56% í öðrum banka, írska ríkið á 70% í einum banka og 75% í öðrum, Noregur á 34% í Norges Bank, sem er stærsti banki Noregs. Það er því ekki rétt að þetta sé einhver einstök staða hér á landi og við verðum að selja banka, að við séum eina ríkið í heimi sem eigi banka. Kjarni máls í gagnrýni minni og Samfylkingarinnar er að þið standið illa að þessu. Hraðinn er ámælisverður og þetta er ekki rétti tíminn til að selja. Við fáum ekki ásættanlegt verð vegna þess að kaupendurnir eru færri og vegna þess að hér er 100 ára kreppa og það skiptir máli hverjir eiga banka. [[Forseti hringir.]]Þetta er ekki eins og hvert annað fyrirtæki. Það er svo augljóst hvað hér er verið að gera. [[Forseti hringir.]]Það er verið að einkavæða bankann rétt áður en þið verðið kosin út úr Stjórnarráðinu.
Herra forseti. Þessi 6. gr. heimild sem hv. þingmaður talaði um hefur verið í fjárlögum núna undanfarin mörg ár. Eins og honum er fullkunnugt um þýðir 6. gr. heimild ekki það að hluturinn verði seldur. Hún fjallar um að það megi selja hann að undangengnu því ferli sem ég fór yfir í ræðu minni áðan, þ.e. þeim lögum sem sett voru árið 2012 og eru ágætisskapalón utan um svona sölu. Ég held að hv. þingmaður ætti hafa ákveðið traust á því, sérstaklega í ljósi þess hverjir voru í ríkisstjórn þegar þau lög voru sett og hverjir fluttu málið á þeim tíma. Þau ríki sem hv. þingmaður taldi hér upp áðan að ættu stóran hlut í tilteknum bönkum eru flest löngu búin að losa um þá hluti sem þau hafa ætlað sér að losa um og eru þess vegna ekki að selja banka núna. [[Forseti hringir.]]Við á Íslandi höfum hins vegar haft áform um það að draga úr eignarhlut íslenska ríkisins á bönkunum. [[Forseti hringir.]]Allir stjórnmálaflokkar, þar með talin Samfylkingin, hafa haft þetta í stefnu sinni [[Forseti hringir.]]og núna erum við að stíga fyrsta litla skrefið í þá átt.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir athyglisverða ræðu. Satt að segja finnst mér svolítið sérstakt að hér skuli þingmaður Samfylkingarinnar vera að rökræða bankasölu við þingmann Vinstri grænna. Það er svolítið sérstök staða. En svona er hún. Hv. þingmaður talar um að það sé verið að taka lítið skref, við séum bara að selja smábút af bankanum. En, herra forseti, í öllum skjölum sem við erum með í hv. efnahags- og viðskiptanefnd er talað um að það sé lágmark að selja 25% og ástæðan er sú að Kauphöllin gerir þá kröfu um lágmark. Það er ekkert hámark. Reyndar leggur Kauphöllin ríka áherslu á að það sé ekkert hámark vegna þess að það myndi fæla frá erlenda fjárfesta sem hugsanlega vildu kaupa meiri hluta í bankanum. Þeir myndu ekki nenna að fara af stað nema fyrir meiri hluta í bankanum. Það er mikil vinna að fara yfir efnahagslífið á Íslandi og stöðu bankans o.s.frv., þess vegna er svo mikilvægt, segir Kauphöllin, til að fá góða kaupendur frá útlöndum að hafa þetta opið. Hvítbókin gerir líka ráð fyrir því. Hún mælir með því og talar um eignarhald, það skipti máli hver á bankann, og talar um að það væri ákjósanlegt ef Íslandsbanki yrði seldur að eigandinn yrði erlendur og það væri aðili sem kynni að reka banka. Þegar hv. þingmaður stendur hér og segir: Það er bara verið að taka lítil skref og lætur eins og það eigi bara allir að vita [[Forseti hringir.]]þá fer aðeins um mig hrollur. Ég spyr: Hvaða gögn og hvaða vissu hefur hv. þingmaður fyrir því að það eigi bara að taka lítið skref?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur andsvarið. Ég held að það sé rétt að ég ítreki það, ég man ekki hvort ég sagði það í nefndinni eða hvar ég sagði það áður, að ég tek ekki undir þessi rök Kauphallarinnar að ekki eigi að vera neitt efra mark á stærð hlutarins sem við erum að selja, enda hefur það ekki komið fram í máli neinna stjórnarliða, alla vega enn þá, að við séum að tala um að selja stærri hluta en einhvers staðar á bilinu 25–35%. Ég myndi halda mig við lægri prósentuna. Raunar hefur líka komið fram, og hv. þingmaður kannast við það alveg eins og ég, á fundum efnahags- og viðskiptanefndar, að í sjálfu sér væri hægt fyrir ríkið að fá undanþágu til að selja minni hlut en 25% og það kom raunar fram í máli hæstv. ráðherra hér áðan. Í mínum huga er það algerlega skýrt: Við ætlum ekki að selja stærri hluta en þetta. Ég rakti það síðan í ræðu minni einnig, það kann að vera að hv. þingmaður hafi ekki lagt við hlustir, að ég tel að stærð hlutanna sem hver og einn megi kaupa í þessu útboði eigi ekki að vera stærri en á bilinu 2–3% af heildarvirði bankans. Ég tel eðlilegt að það verði tilgreint í umsögn hv. nefndar. Sé það svo að engir erlendir kaupendur séu til í að kaupa „bara“ 2–3% í bankanum, þá kunna önnur skilyrði sem ég nefndi í ræðu minni, t.d. að það fáist ekki kaupendur eða fáist ekki nægilega gott verð, að tikka inn og þá verður það bara svo að vera.
Herra forseti. Mun það sem hv. þingmaður telur að sé rétt að gera skipta einhverju máli? Hvar fáum við að sjá gögn um skilyrði? Það er í rauninni, forseti, mjög undarlegt að þingmenn og þingnefndir séu beðnar um umsögn þegar við höfum ekkert í höndunum nema minnisblað frá Bankasýslunni og óskýra greinargerð frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Við erum ekki einu sinni með ársreikning bankans fyrir árið 2020 í höndunum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki íhugað í það minnsta að það sé ekki skynsamlegt að selja hlut í banka, hversu stór sem hann kunni að vera, í dýpstu efnahagslægð í 100 ár. [[Forseti hringir.]]Hefur það ekki hvarflað um hugann að það sé kannski skynsamlegt að bíða þangað til að við vitum meira hvað verður um eignasafnið, [[Forseti hringir.]]vitum meira um hvað verður hreinlega um fyrirtæki sem treysta á [[Forseti hringir.]]samninga við viðskiptabankana o.s.frv.? Eykur salan ekki á óvissu sem er næg fyrir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þingmaðurinn spurði mig beinnar spurningar, hvort ég hefði ekki íhugað hvort þetta væri rétti tíminn og nefndi sérstaklega þá óvissu sem nú er uppi. Ég geri ráð fyrir að ég, eins og allir aðrir þingmenn, íhugi það þegar þeir fá svona stórt mál í hendurnar hvort núna sé skynsamlegt að grípa inn í eða ekki. Í því tilliti vil ég benda á það, t.d. varðandi þá óvissu sem þingmaðurinn nefndi gagnvart viðskiptavinum, að það er verið að selja í kringum 25% af bankanum og ég held að það muni ekki hafa úrslitaáhrif á viðskiptavini bankans núna enda erum við að tryggja það að ríkið hafi áfram eftir þessa sölu fullt forræði á bankanum með bróðurpartinn af eignarhlutanum á sinni hendi. Ég held að það muni ekki hafa mikil áhrif á viðskiptavini bankans hvað þetta varðar og hef ekki áhyggjur af því. Varðandi það að núna sé vissulega djúp kreppa, jú, [[Forseti hringir.]]það er sannarlega rétt hjá þingmanninum. En ég vil leyfa mér að fullyrða að sú óvissa sem var uppi til að mynda fyrir hálfu ári síðan sé ekki hálf núna. [[Forseti hringir.]]Við sjáum sem betur fer fram úr þessu ástandi núna miklu betur en við gerðum þá.
Herra forseti. Ég hef reynt að nálgast þetta mál með opnum hug enda er mjög stutt í pólitísku skotgrafirnar þegar verið er að ræða svona mál. Við þurfum að vega og meta öll rök sem fyrirfinnast. Ef það ber kannski of mikið á gagnrýni af minni hálfu á þetta ferli þá er það helst af tveimur ástæðum, annars vegar að mér þykir sem ríkisstjórnin hafi kannski fullmikinn áhuga á því að reyna að komast frá þessu gagnrýnislaust en hins vegar af því að verið er að setja hestinn að einhverju leyti fyrir aftan vagninn í þessu máli. Hér er verið að hlaupa af stað með ferli sem vissulega hefur verið grunnur fyrir í lögum í mjög langan tíma en það er ekki þar með sagt að ferlið sé gott. Það hefði kannski verið full ástæða til, t.d. á undanförnum þremur árum, að endurskoða það ferli og reyna að búa til mekanisma sem fólk gæti mögulega verið sátt við. Ég ætla að fara yfir það rétt á eftir en fyrst ætla ég að segja að það er mjög eðlilegt að fólk spyrji sig spurninga í svona máli og ekki síst þegar töluverð tortryggni ríkir gagnvart stjórnmálum þessa lands, gagnvart kannski hæstv. fjármálaráðherra að einhverju leyti og þá ekki alfarið án ástæðu, og vegna þess að ákveðin hefð er fyrir því að svona málum sé klúðrað. Þegar það er tilfellið er eðlilegt að fólk gæti betur að sér og sé svolítið gagnrýnna. En eins og ég hef sagt áður er ég ekki í grunninn ósammála því að selja. Að ýmsu leyti, líkt og ég hef séð undanfarna viku, eru alveg einhver rök fyrir því að nú gæti verið fínn tími. En það er ekki þar með sagt að ég sé alfarið sáttur við að gera það núna, ekki vegna þess að tíminn sé slæmur heldur vegna þess að ferlið er ekki rétt. Ef við förum aðeins yfir rökin sem færð eru þá hafa í grunninn fyrst og fremst heyrst rök fyrir því að það sé ekki hættulegt að selja á þessum tíma og ég er jafnvel til í að samþykkja þau rök. Það er alveg eftirspurn á markaði, þrátt fyrir að hagkerfið almennt í landinu og víða um heim sé ekki í góðu ásigkomulagi eru hlutabréfamarkaðir almennt að koma vel út og verð á hlutabréfum hefur heilt yfir verið að hækka undanfarið. Sjóðir ýmsir, jafnvel á Íslandi, hafa verið gefa 20–40% ávöxtun á síðasta ári sem hlýtur að kallast gott. Höfum samt í huga að þó svo að hlutabréfaverð hækki almennt, sérstaklega í lágvaxtaumhverfi, hafa ýmsar rannsóknir sýnt að hlutabréfaverð í bönkum hækkar einmitt ekki endilega í lágvaxtaumhverfi. Vextir eru yfirleitt grunnurinn í tekjum banka þannig að bankar eru ekki þau fyrirtæki sem eru líklegust til að hækka. Þá eru ýmis önnur rök, búið er að bæta fjármálaregluverkið töluvert þó svo að við eigum enn dálítið í land með það. Hér rekur mig minni til þess að fyrir einhverjum árum hafi ég, ásamt hæstv. forsætisráðherra og ýmsum öðrum hv. þingmönnum, lagt fram frumvarp um aðskilnað fjárfestingar- og viðskiptabanka, eða hvort það var þingsályktunartillaga, en núna allt í einu þykir nóg að setja bara upp einhvern kínverskan vegg, einhverja galdravarnarlínu sem á að aðskilja þessa hluti þrátt fyrir að við vitum alveg að það hefur afskaplega takmarkaða þýðingu í raun. Hvers vegna það er allt í einu nóg veit ég ekki. En mér þykir það allavega vafasöm rök. Gott og vel. Það sem hefur samt vantað er sérstök rök fyrir því að gera þetta, þ.e. ekki rök fyrir því að þetta sé ekki hættulegt, þau eru til, en hvaða rök eru fyrir því að það sé gott að gera þetta? Helstu rök ríkisstjórnarinnar eru að það þurfi einhvern veginn að selja hlutinn til að borga niður lán, borga niður skuldir ríkissjóðs. En horfum á stöðuna, við erum einmitt í lágvaxtaumhverfi og enginn skortur á aðgengi að fjármagni fyrir ríkissjóð. Það að láta eins og þetta sé betri fjármögnunarkostur en allir aðrir kostir í einmitt þessu lágvaxtaumhverfi er svolítið skrýtið, sérstaklega þegar við vitum, miðað við greiningar sem hafa komið fram, að það gæti verið að vaxtasparnaðurinn - að því gefnu að þetta verði notað til að greiða niður dýrasta lán ríkissjóðs, það er reyndar ekki alveg þannig sem þetta virkar en gott og vel - miðað við væntingar um 3–4 milljarða í arð, gæti orðið 100–700 millj. kr. á ári. Það lán er allt of dýrt og það á helst að endurfjármagna, við eigum að nýta okkur þetta lágvaxtaumhverfi eins mikið og við getum, en allt þetta fyrir 100–700 millj. kr. Mér fyndist alla vega áhugavert að sjá hvort ekki mætti finna einhverja leið til að hækka þá tölu. Ég veit ekki hvernig við förum að því, kannski væri það með því að fá betra verð, kannski með því að hagræða í bankanum. Horfum á staðreyndirnar, bankinn er í dag með lánshæfismat upp á BBB+ A-2 og, með leyfi forseta, „negative outlook“, neikvæðar horfur, og er með kostnaðarhlutfall upp á 62,4%. Þetta er kannski ekki alveg álitlegasti kosturinn þegar verið er að reyna að selja banka, maður vill hafa jákvæðar horfur, sterkasta mögulega lánshæfismatið, lægra kostnaðarhlutfall og ég gæti talið ýmislegt annað til í rekstri bankans sem gæti mögulega verið betra áður en við förum í að selja, til þess einmitt að fá besta mögulega verð og hækka sparnaðinn sem allra mest. Samantekið eru það ekkert sérstaklega öflug rök fyrir því að gera þetta og það, vel að merkja, eru einu rökin sem ég hef heyrt fyrir því að það sé gott að gera þetta, þ.e. ef ég tek frá rökin fyrir því að það sé ekki hættulegt. Rök um 100 millj. kr. á ári þegar við rekum ríkissjóð fyrir 1.000 milljarða á ári eru ekkert rosalega sterk rök. Svo er fullt af rökum gegn því að gera það núna, ég ætla ekki að telja þau upp vegna þess að satt að segja trúi ég þeim ekki öllum og búið er að þylja mikið af þeim upp. En það sem mig langar til að fjalla um að lokum eru hlutlaus viðmið og ferlið sem ég var að tala um áðan. Ég veit alveg að hægt er að stoppa ferlið hvenær sem er á leiðinni, jú, jú, það er fullt af rökum, en margt getur líka farið úrskeiðis og margir hvatar eru kannski ekki alveg fullkomlega réttmætir, en flestir myndu undir eðlilegum kringumstæðum segja: Setjum einhver skilyrði, setjum einhvers konar vænt lágmarksverð, einhvern lágmarkstíma sem ferlið mætti taka, efnahagslegar forsendur, t.d. að ekki sé kreppa yfirstandandi og efnahagshorfur séu stöðugar. Það er aldrei hægt að tryggja stöðugleika, eins og við sáum síðast á þessum tíma fyrir ári, en við getum alla vega byrjað á tímabili þegar við sjáum t.d. ekki fram á heimsfaraldur. Við gætum sett skilyrði um kaupendur, einhvers konar viðmið um langtímasýn eða stöðugleika eða dreift eignarhald. Fólk hefur talað um það. Allir eru nokkuð sammála um það. En hvar eru þessi viðmið skrifuð? Hvar er listinn yfir þau atriði sem þurfa að standast áður en við förum af stað í svona ferli? Ég veit svo sem ekki endilega hvað ætti nákvæmlega að vera á slíkum lista en það að hann sé ekki til angrar mig vegna þess að það þýðir að matið á hverjum tíma á því hvort eigi að fara af stað eða ekki er byggt á huglægu mati þess sem situr í fjármálaráðuneytinu hverju sinni. Hæstv. fjármálaráðherra kann að vinna þetta eins vel og hann mögulega getur og ég treysti því að ráðuneytið sé honum til halds og trausts í því en það eru einmitt ekki sjálfgefin rök fyrir því að almenningur treysti ferlinu og heldur ekki sjálfgefin rök fyrir því að ekkert muni fara úrskeiðis. Reyndar er hægt að skrifa besta tékklista í heimi og samt gæti eitthvað farið úrskeiðis. En þetta verklag hefur verið hannað í gegnum tíðina í öðrum löndum til þess einmitt að minnka líkurnar á því að eitthvað fari úrskeiðis. Síðan kemur hitt, þetta er einmitt hugmyndafræðilegt að mörgu leyti: Sumir vilja að ríkið eigi banka. Ég er ekki á þeirri skoðun. Mér finnst það ekki kjarnastarfsemi ríkisins og ætti ekki að vera það. En á sama tíma eru sumir svo fastir á því að ríkið eigi ekki að eiga banka að þeir vilja bara hlaupa af stað og drífa í þessu. Jú jú, þeir hafa kannski vandað sig að einhverju leyti, gott og vel, en höfum í huga að eign fasteigna er heldur ekki kjarnastarfsemi ríkisins. Þá gæti einhver sagt: Ríkið á heldur ekki að eiga byggingar, við eigum kannski bara að selja þær allar og leigja þær, t.d. Alþingishúsið. Ég yrði ekki sammála því. Einhverjir gætu haldið því fram á hugmyndafræðilegum forsendum. Staðreyndin er að rekstur ríkisins er aldrei svo klipptur og skorinn að maður geti farið í algjörlega hugmyndafræðilegar línur með hann. Í gegnum tíðina hefur t.d. verið talið mikilvægt að ríki eða sveitarfélög reki t.d. hitaveitu, póstþjónustu, símaþjónustu en það hefur einhvern veginn fallið úr tísku að þau reki það og farið var í mjög öra einkavæðingu á mörgum af þessum sviðum. Síminn er kannski frægasta dæmið en eftir sitjum við með hærri hitaveitukostnað, hærri símkostnað, vissulega meiri samkeppni á símamarkaði, loksins og sem betur fer, en þessi ferli hafa ekki öll farið vel einmitt vegna þess að það vantar að við komumst upp úr þessum hugmyndafræðilegu skotgröfum og segjum: Búum til gott ferli, setjum einhver skilyrði, bíðum eftir að þau skilyrði séu uppfyllt, og þá fari ferlið af stað sjálfvirkt og án pólitískrar aðkomu. Þannig myndi ég vilja sjá það. Ég skil illa að fólk vilji gera það með öðrum hætti, satt að segja, vegna þess að það kostar hellings tortryggni, rifrildi og óhamingju sem við gætum komist hjá. Ríkið á kannski ekki að eiga banka og einhverjir munu segja að núna sé rétti tíminn eða að núna sé ekki rétti tíminn til að selja. En getum við alla vega sammælst um það að ef við ætlum að selja, hversu stór sem hluturinn er, hvernig sem það er gert og hver svo sem kaupandi verður, eigi það að vera byggt á þannig forsendum að fólk geti skoðað þær, skilið þær og komist að þeirri niðurstöðu að ferlið hafi alla vega verið laust við flokkapólitík, kosningastreitu og tækifærismennsku í aðdraganda kosninga og laust við það að fólk sé almennt að reyna að gera hluti án þess að það sé gert með besta mögulega hætti?
Hæstv. forseti. Þegar maður hlustar á þessa ræðu þá dettur manni í hug köttur að fara í kringum heitan graut. Í grunninn ekkert ósammála að selja, en ferlið er ekki rétt. Það er sáð endalausri tortryggni í þessu. Þetta er sama ræða og maður hefur heyrt hjá mörgum: Nei, ríkið á ekki endilega að eiga þetta, en það má heldur ekki selja. Þetta er ekki banki sem við stofnuðum og bjuggum til, ríkið. Þetta er bara greiðsla sem við fengum og við erum að breyta þessari greiðslu, sem við fengum úr slitabúunum, samkvæmt samningi, í peninga. Það er bara verið að tala um að skrá bankann á markað og selja hlutinn ef við fáum ásættanlegt verð. Hvaða ferli er verið að tala um? Um hvað er verið að tala? Það er bara verið að tala um að selja eign sem við eigum, sem við fengum á grundvelli samninga, og breyta henni í peninga vegna þess að menn telja hentugan tíma til þess núna. Af hverju er verið að flækja þetta mál svona mikið? Maður situr uppi með eignina sína og ætlar ekki að selja hana af því að maður er svo tortrygginn, af því að maður gæti fengið betra verð einhvern tímann síðar. Svo bara grotnar eignin niður og verður að engu. Það er það sem við erum að koma í veg fyrir, við þurfum auðvitað að koma þessari eign í verð vegna þess að það er skynsamlegt núna, og hefur ekki verið jafn skynsamlegt á nokkrum einasta tíma en akkúrat núna, og svo eru menn einhvern veginn að gera allt ferlið tortryggilegt. Það er strax farið í að grafa undan því og gera það tortryggilegt. Það eru allt aðrar aðstæður. Það bara blasir við mér að bæði Samfylkingin og Píratar segja í orði kveðnu að ríkið eigi ekkert að eiga alla bankana, eins og allir eru sammála um, en þau vilja auðvitað bara að ríkið eigi þetta.
Forseti. Ég óska þess að hv. þingmaður reyni ekki að gera mér upp skoðanir. Ég vona að hann líti ekki svo á að Íslandsbanki sé að grotna niður og verða að engu eins og hann nefndi, og alla vega ekki þannig að það séu forsendur hans flokks hvað það varðar að selja hann. Það er ekki hægt að vænta góðs verðs á markaði fyrir vöru sem er mögulega að fara að grotna niður og verða að engu. Ástæðan fyrir því að þetta er tortryggilegt er ekki sú að ég eða einhver annar úr röðum Pírata sé að gera þetta tortryggilegt. Þetta er tortryggilegt ferli vegna þess að við höfum áratugalanga reynslu flokks hv. þingmanns af því að einkavæða hluti á hátt sem fer illa. Það hefur vissulega gengið vel í einstaka tilvikum, afskaplega afmörkuðum, en við verðum bara að skilja að það er tortryggni úti í samfélaginu. Við bjuggum hana ekki til, þið bjugguð hana til. Til þess að þetta ferli geti farið fram í sátt við samfélagið verður að svara þessum spurningum sem fólk hefur borið fram á heiðarlegan, upplýstan og góðan máta. Það þýðir að við lögum ferlið, það þýðir að við tökum ferlið í gegn. Hv. þingmaður talar um að það sé einhvern veginn voðalega flókið að vera með eitthvert ferli. Ég hef keypt og selt hluti í gegnum tíðina og ef það er stór og verðmætur hlutur þá vandar maður sig við vinnuna. Það er það sem ég er að biðja um, að þetta verði nógu vandað til að fólk úti í samfélaginu geti treyst þessu. Íslandsbanki er reyndar eitthvað sem við stofnuðum. Þetta er viðskiptabankinn minn og á minni lífstíð hefur hann farið frá því að vera í ríkiseigu yfir í að vera einkavæddur og yfir í það að vera aftur í ríkiseigu, og nú á aftur að einkavæða hann í annað skipti. Gott og vel, ég er til í það. En gerum það rétt.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað hætt við hann grotni niður með þessu eignarhaldi sem nú er, með tímanum. Alveg eins og íslensku ríkisbankarnir grotnuðu niður jafnt og þétt og kostuðu skattgreiðendur stórfé á sínum tíma. Það var að vísu áður en hv. þingmaður komst til vits og ára en við gömlu þingmennirnir munum þetta. Þetta voru ónýtir bankar. Einkavæðingin á þeim og salan á þeim, þó að margt hafi farið úrskeiðis í því ferli, kom ekki niður á þessari þjóð. Alþjóðleg bankakreppa varð ekki vegna þess að íslensku bankarnir voru einkavæddir, ef menn halda það. Það er ekkert í þessu ferli sem þarf að hafa áhyggjur af. Það er bara verið að selja hlut ef við fáum ásættanlegt verð. Það er ekki spurning um neitt ferli í því. Þetta er mjög einfalt. Það er verið að sá tortryggni og það er mjög auðvelt vegna þess að hér varð hrun. Það er svo auðvelt að sá tortryggni við þessar aðstæður. Það blasir við mér, hv. þingmaður, að það er enginn sérstakur vilji, þegar maður hlustar á málflutning ykkar, til að losa þennan eignarhlut. Þið, hv. þingmenn, talið alltaf um mikilvægi þess að hlusta á sérfræðinga og horfa til annarra landa. Allir sérfræðingar segja: Það er tóm della að ríkið eigi tvo þriðju af öllu bankakerfinu. Tóm della. Hvað gera önnur lönd? Það dettur engri annarri þjóð í hug að ríkið reki alla stærstu viðskiptabanka landsins? Það dettur engri þjóð þetta í hug. Nei, nú má ekki hlusta á sérfræðingana og vísindin. Um hvað eru menn að tala? Hvaða leið ætla menn að fara? Finnst mönnum eðlilegt að skattgreiðendur sitji með áhættu af öllu bankakerfinu í fanginu? Hvað hefði gerst í hruninu hefðum við ekki verið búin að losa þessa banka?
Það gerðum við í hruninu.
- Nei, með allt öðrum hætti, það hefði orðið miklu meira. Við hefðum orðið að bæta kröfuhöfunum þetta. Við skildum þá eftir í bankahruninu með tjónið, [[Forseti hringir.]]við hefðum ekki getað gert það hefðu þetta verið ríkisbankar, eins og þeir voru áður.
Herra forseti. Svo að ég endurtaki mig: Tortryggnin er til staðar, hún varð til í samfélaginu og hún er til af góðum ástæðum, bankar hrundu á Íslandi. Af hverju hrundu þeir ekki í Austurríki í sama hruni, af hverju hrundu þeir ekki í öllum öðrum löndum? Það er vegna þess að það var eitthvað að í kerfinu hérna.
Þeir voru of stórir.
- Já, kannski var það málið en þá ætti regluverkið einmitt að vera betra. Ef bankarnir voru of stórir þá ættu reglurnar einmitt að vera betri. Þegar ég er að tala um ferli þá er ég að tala um að við sláum varnagla við svona atriði. Bara svo það sé sagt þá er þessi árátta, að láta eins og Ísland sé eitthvert sértilfelli og þurfi öðruvísi reglur en allir aðrir, rosalega þreytandi. En það að leita ekki að gögnum, að skoða ekki allan heiminn - það er fullt af löndum, eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson benti á, sem eiga fullt af bönkum. Ég er ekki að tala um að við eigum bankana áfram heldur að salan fari fram með eðlilegum hætti. Það er það eina sem ég er að biðja um. Ef þetta er eitthvað sem þvælist fyrir hv. þingmanni þá get ég ekki hjálpað. Hvernig vill hann gera þetta? Vill hann bara koma þessu í verð? Ókei, gott og vel. Treystum á að það verði ekki fleiri efnahagsleg slys eins og flokkur hv. þingmanns hefur staðið fyrir aftur og aftur og aftur. Eigum við að treysta því? Ég er ekki alveg tilbúinn til þess. Ég er alveg tilbúinn til þess að selja bankann en gerum það rétt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir ræðuna. Ég ætla að segja hér í upphafi að þessi umræða er mikilvæg og hún er holl. Það segi ég út frá því hlutverki þingsins að gera athugasemdir við greinargerð ráðherra sem dregur málið saman. Það sem mér fannst athyglisvert í ræðu hv. þingmanns og tek undir er að við verðum að meta fórnarkostnaðinn og taka samanburð valkosta þegar við horfum til vaxtasparnaðar og þá mögulegrar væntrar arðsemi. En þá þyrftum við líka að skoða hver kostnaður slíkrar starfsemi, þ.e. banka, er af því að þjóna út frá fjármögnun, annars vegar eigin fé og hins vegar vöxtum. Það er líka hluti af þessu og vantar kannski inn í þessa umræðu. Ég tek undir að hugmyndafræði er sjaldnast svo einföld að hún leysi málin eða gefi einhlít svör. Það þarf alltaf að skoða það í einhverju samhengi. Það sem mér fannst athyglisverðast í ræðu hv. þingmanns er umræðan um lágvaxtaumhverfi eins og það er núna í samanburði okkar. Ég gef mér að hv. þingmaður telji að það sé æskilegt, æskilegt fyrir ríkissjóð við þessar kringumstæður og æskilegt fyrir almenning. Þá spyr ég: Skiptir þá ekki máli hvernig við fjármögnum ríkissjóð? Möguleikarnir eru þessir: Innlend lántaka með skuldabréfaútgáfu sem yrði meiri ef við losum ekki eignarhluta, sem er þá valmöguleiki tvö, sala eins og við erum að ræða hér, og svo erlend lántaka sem er á lægri vöxtum en býðst innan lands. Skiptir það ekki einmitt máli til að viðhalda lágvaxtaumhverfinu, ekki síður með tilliti til almennings en ríkissjóðs sem lækkar þá væntanlega skuldir og dregur úr vaxtabyrði?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir málefnalegt og gott andsvar og góða spurningu. Þetta er einmitt það sem við ættum að vera að ræða um hér. Ef við horfum á möguleikana hefur erlend lántaka vissulega lægri vexti í augnablikinu, sem gerir hana álitlega. Hún hefur töluverða gengisáhættu í för með sér þó svo að í augnablikinu sé íslenska krónan raunar tiltölulega veik, sem þýðir að erlend lántaka er jafnvel æskilegri nú en oft áður. Við höfum einhverjar væntingar, og meiri væntingar en minni, held ég, til þess að krónan eigi eftir að styrkjast á næstu árum, sem myndi gera þær skuldir ódýrari. Hvað varðar gengisáhættu, ef maður myndi vega hana og meta, er erlend lántaka kannski skynsamleg í augnablikinu. En ég er alltaf mjög varfærinn þegar kemur að erlendri lántöku vegna þess að við stjórnum ekki þeirri mynt, en vissulega eru betri vextir þar. Innlend lántaka. Þar eru í augnablikinu sögulega lágir vextir og þar er tækifæri. Við ættum kannski að einbeita okkur að því, sérstaklega þegar við erum að horfa á eitthvað eins og - nú man ég ekki númerið en við erum með eitt innlent lán á 8% vöxtum. Það er tilefni til að reyna að endurfjármagna það í augnablikinu vegna þess að vaxtaumhverfið er betra og við gætum minnkað vaxtabyrði ríkissjóðs töluvert mikið. Það er skammgóður vermir að hlaupa í það að selja eignir. Það virkar vissulega en er ekki endilega það sem ætti að vera í fyrsta sæti hjá okkur, sérstaklega ekki þegar við höfum þessa tvo nokkuð góðu valkosti í augnablikinu. Ég er sammála hv. þingmanni um að auðvitað eigum við að reyna að halda vaxtabyrði ríkissjóðs lágri. En höfum líka í huga að ríkisskuldir eru einkasparnaður [[Forseti hringir.]]og oft getur verið aukinn drifkraftur fyrir hagkerfið [[Forseti hringir.]]að ríkið skuldi meiri pening.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanni svarið. Ég skal alveg viðurkenna það hér og nú að ég er að melta svarið. Ég er ekki alveg búinn að gera upp við mig rökleiðsluna í svarinu en langar þá að víkja að seinni spurningunni sem ég ætlaði að leiða af þeirri fyrri. Það er eðlilegt af því að hv. þingmaður kom inn á þýðingu lánshæfismats fyrirtækja fyrir vexti. Hvernig svo sem umræðan hefur verið síðastliðinn áratug um slík fyrirtæki þá skipta þau máli og það skiptir okkur máli hvert lánshæfismatið er. Ég hygg að þau meti það þannig að því fjölbreyttari sem fjármögnun ríkissjóðs er því traustari sé hún. Það er svona í og með spurning, og ég myndi gefa mér það. Er hv. þingmaður ekki sammála mér í því? Ég er ekki sammála því að við séum að hlaupa til. Mér finnast gleymast í umræðunni í dag þeir sex mánuðir sem fram undan eru, áreiðanleikakannanir, mat, kynning fyrir fjárfestum, mjög opið og gagnsætt ferli þar sem við fáum loksins allar þær upplýsingar sem okkur dreymir um o.s.frv. Ég held að við ættum að huga að því að þingið verði upplýst sérstaklega í gegnum það ferli. Það sem mig langar síðan að spyrja um er skoðun hv. þingmanns á því, ef við horfum til lánshæfismats og lágvaxta, hvort þetta muni ekki einmitt styðja við stöðu ríkissjóðs þegar kemur að mati lánshæfismatsfyrirtækja inn í framtíðina og viðhalda lægri vöxtum.
Herra forseti. Þegar ég talaði um lánshæfismatið áðan var ég að tala um lánshæfismat bankans og varð þá hugsað til þeirra fjölmörgu þátta sem haft gætu áhrif á söluverð bankans. Þegar maður er í svona söluferli vill maður væntanlega fá eins mikið fyrir bankann og hægt er. Þá er auðvitað enn þá betra að hann sé eins stöndugur og hægt er. Og hann er mjög stöndugur, því er ekki að leyna. En það eru veikleikar á nokkrum stöðum og við höfum farið nokkuð vel yfir það. Auðvitað getur það haft jákvæð áhrif á lánshæfismat ríkissjóðs að vera t.d. með lægra skuldahlutfall og lægri vaxtabyrði. Klárlega. En ég held að við ættum ekki að gera þau mistök að horfa fram hjá því að það er ekki stærsti þátturinn. Þegar maður horfir á lánshæfismat ríkja er það að miklu leyti byggt á því hversu mikil framleiðni er og hversu mikill fjölbreytileiki er í hagkerfinu. Þegar við horfum t.d. á einn af þáttunum sem verðmat Íslandsbanka byggir á - það er mismunandi eftir því hvern maður spyr, en 10% lánasafnsins er í frystingu, 20% samkvæmt sumum - þá eru einmitt 11% af lánasafninu tengd ferðaþjónustu. Ég held að það sé veikleiki, ekki bara í lánasafni Íslandsbanka heldur í öllu hagkerfi Íslands að við séum með svo fáar stórar stoðir. Ein leið til að gera Íslandsbanka álitlegri sem söluvöru er einmitt að gera hagkerfi Íslands fjölbreyttara. Ef við einbeittum okkur að því hér á Alþingi væri það mjög til góðs. Hv. þm. Brynjar Níelsson talaði áðan um að ég hunsaði alla sérfræðinga, en það eru margir hagfræðingar sem hafa talað gegn þessu og Samkeppniseftirlitið hefur varað við ýmsum þáttum. [[Forseti hringir.]]Auðvitað þurfum við að horfa á þetta heildstætt [[Forseti hringir.]]og hugsa með okkur að þegar við [[Forseti hringir.]]erum að tala um banka sem hefur 25–40% af markaðshlutdeild [[Forseti hringir.]]eru það hagfræðilegar stærðir [[Forseti hringir.]]og hefur áhrif á hagkerfi Íslands í heild.
Hæstv. forseti. Við ræðum áformaða sölumeðferð á eignarhlutum í Íslandsbanka. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Hún er holl og góð og hún er sérstaklega góð með tilliti til þess hlutverks sem þingið hefur á þessum tímapunkti og er í höndum tveggja þingnefnda, hv. efnahags- og viðskiptanefndar og fjárlaganefndar; að gera athugasemdir við greinargerð ráðherra sem dregur málið saman. Ég vil jafnframt þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir skýrslu hans og innlegg í málið. Ég held að samtal þingmanna við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem heldur á málinu sé mjög mikilvægt. Fram hefur komið í umræðunni að þetta er í samræmi við lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum og það eru einmitt lögin sem kveða á um að greinargerð ráðherra sé lögð hér til umfjöllunar. Auk þess er Seðlabankanum ætlað að gera athugasemdir við tiltekin atriði sem snúa að jafnræði bjóðenda, líklegum áhrifum sölu á gjaldeyrismarkað, gjaldeyrisforða og laust fé í umferð. Í þessum sömu lögum, nr. 155/2012, kemur jafnframt fram að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi heimild til að selja eignarhluta ríkisins en til þess þurfi einnig heimild í fjárlögum og tillögur Bankasýslunnar þar um þurfi að liggja fyrir. Það er því frágengið í lögum og öllum formsatriðum er fylgt um heimild ráðherra til sölu og sjálfa söluheimildina er að finna í 6. gr. fjárlaga, lið 5.1, um að selja eignarhluti ríkisins í Íslandsbanka. Þó að þetta sé kannski ekki afgerandi þáttur, virðulegi forseti, í því hvort skynsamlegt sé að selja eignarhluti ríkisins í bankanum, þann fjórðung sem áformað er eða er viðmiðið í þetta skiptið, er það staðreynd og umhugsunarefni að eignarhaldið er afleiðing atburðarásar og viðbragða við efnahagshruninu en ekki ákvörðun vegna meðvitaðrar stefnu um að skynsamlegt sé að ríkið eigi jafn víðtækan hlut í fyrirtækjum á fjármálamarkaði sem raunin er, einnig í öllum samanburði á slíku eignarhaldi hjá öðrum þjóðum í Evrópu þó að þær eigi vissulega, eins og komið hefur fram í umræðunni, hluti í fjármálafyrirtækjum. Í því samhengi er vert að hafa í huga, þegar hér er rætt um að farið sé í þessa sölumeðferð á hlaupum og skömmu fyrir kosningar, að þetta liggur fyrir í gildandi lögum. Þetta kemur líka fram í eigendastefnu bankans og er jafnframt í stjórnarsáttmála og var fylgt eftir í hvítbók. Mér finnst við verða að leggja það þannig fram, ekki síst þar sem traust á fjármálakerfinu hefur stigið mjög hægt upp á við og skyldi engan undra miðað við það áfall sem varð hér fyrir rúmum áratug. Verið er að reyna að vanda ferlið og verið að taka mjög varfærin skref. Síðan er það hlutverk okkar að draga fram öll sjónarmið um hvenær skynsamlegt er að selja og hvernig. Mér finnst á umræðunni hér, virðulegi forseti, að kannski sé helst fundið að tímasetningunni við að fara í þessa skráningu. Ég held að sú leið sem er valin skipti líka máli sem og það sem á undan er gengið. Þá er vert að rifja upp hvað hefur gerst á liðnum rúmum áratug frá falli bankanna í hagkerfinu, rekstrarumhverfinu og regluverkinu og rifja upp þær ríku kröfur sem við gerum til starfsemi fyrirtækja á fjármálamarkaði í dag. Það er mjög mikilvægt í þessari umræðu. Svo er það þessi spurning, sem er kannski stóra spurningin en ekki er hægt að svara henni einhlítt, hvort ríkið eigi að eiga banka yfir höfuð. Það leiðir hugann að því hvert hlutverk slíks kerfis er og stjórnvalda í því samhengi. Við viljum öll sjá þétt regluverk. Við höfum brennt okkur á því að þar voru göt. Við viljum sjá sanngjarnt, skilvirkt rekstrarumhverfi sem skapar forsendur fyrir fjármálakerfi sem uppfyllir þær kröfur sem við gerum til þeirra sem starfa á þeim markaði og mjög margt hefur verið gert, virðulegi forseti. Traust í þeim efnum kemur upp í hugann. Við viljum að það ríki traust og við viljum að fjármálakerfið þjóni samfélaginu með hagkvæmni og ábyrgð að leiðarljósi. Við viljum öflugt eftirlit með kerfinu til að minnka verulega líkurnar á áfalli. Þau orð að stórir viðskiptabankar séu of stórir til að falla fela í sér að það bitnar á öllu samfélaginu. Að draga úr eignarhaldinu er í raun og veru það markmið og áform sem endurspeglast í stefnu stjórnvalda í stjórnarsáttmálanum frá árinu 2017. Eignarhald ríkisins í fjármálafyrirtækjum er það umfangsmesta í Evrópu. Það er óumdeilt og á mælikvarða landsframleiðslu er það líka mjög hátt og hærra að ég held en í öllum öðrum Evrópulöndum og einnig ef við tökum það sem hlutfall af opinberum skuldum, það er í kringum 37%. Við getum hugsað okkur það að ef við losuðum allt þá gætum við náð skuldunum niður um 37%. Það hlýtur að vera umhugsunarefni þegar við horfum til fórnarkostnaðarins við að binda alla þessa fjármuni í kerfinu og hvað það er sem réttlætir það raunverulega. Er það bara tortryggnin ein og sér? Þá minni ég á að við erum einvörðungu að skrá bankann og viðmiðið er 25% hlutur. Við eigum eftir sem áður 75% í Íslandsbanka og allan Landsbankann þannig að umræðan um samfélagsbanka er svo langt í frá farin frá okkur. Þvert á móti á hún algjörlega eftir að fara fram, sem og umræðan um skilgreininguna á slíkum banka. En við eigum svo sannarlega að taka hana. Það er í stefnu míns flokks, Framsóknarflokksins, að við séum með einn banka sem sinni samfélagslegu hlutverki. Í stjórnarsáttmálanum er lagt til að draga úr eignarhaldinu og boðað að ríkissjóður verði leiðandi fjárfestir í a.m.k. einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun, sem er Landsbankinn. Það liggur alveg skýrt fyrir. Mér finnst umræðan oft eins og við séum bara nánast að selja allt í einu vetfangi og á harðahlaupum. Það er bara ekki svo. Það ferli sem er fram undan gleymist líka, sem er nokkuð mikið næstu sex mánuði. Þar munu koma fram mjög mikilsverðar upplýsingar og svör við spurningum sem við erum að reyna að svara í dag, sem er erfitt að sjá fyrir, um það hvernig markaðurinn bregst við og hvað hann er tilbúinn til að borga og hverjir það eru. Þeir aðilar sæta regluverki um hæfni til að eiga banka og þar skiptir reynsla og þekking mjög miklu máli eins og komið hefur fram og er oft dregið fram í umræðunni um að æskilegt væri að erlendur banki með reynslu og þekkingu af slíkum rekstri kæmi inn á markaðinn. Þá erum við kannski að horfa til samkeppnislegra þátta í umhverfinu. Til að draga fram skynsamleg rök og ekki síður leggja grundvöll að umræðu um þessar fyrirætlanir var lagt upp með í stjórnarsáttmála að leggja fram hvítbók. Hún kom út 2018 og var tekin til umræðu í þinginu. Hún nýtist afar vel núna. Þar er rætt um þessar mikilvægu stoðir, regluverkið og þjónustuhlutverkið og hversu mikilvægt sé að eignarhaldið sé traust. Umgjörð regluverksins og eftirlitsins miði að því að tryggja heilbrigt eignarhald með kröfum til virkra eigenda og takmörkunum á lánum til eigenda og tengdra aðila. Og kannski má ræða um forsendur, virðulegi forseti, en um leið verðum við að fjalla um rökin fyrir því að draga úr víðtæku eignarhaldi ríkisins. Þar verðum við kannski helst að meta áhættuna af svo víðtæku eignarhaldi, fórnarkostnaðinn af fjárbindingunni og auðvitað, eins og fram hefur komið, samkeppnissjónarmið. Hægt er að benda á fjölmargt sem hefur verið gert fyrr og nú, eins og ég kom að, til að treysta regluverkið, efla eftirlitið og bæta rekstrarumhverfið. Tvennt sem dregið er fram í hvítbókinni hefur verið til umræðu í dag, það er Íslandsálagið, smæðin, sértækir skattar og háar eiginfjárkröfur. Það dregur úr skilvirkni og hagkvæmni, það segir sig sjálft, en það eykur viðnámsþrótt og dregur úr áhættu á móti. Við þurfum að vega það og meta. Þrátt fyrir hið gífurlega áfall sem fylgir efnahagssveiflunni í þessum faraldri og dýpstu kreppu í 100 ár, eins og margoft er sagt í þessu samhengi, standa bankarnir mjög vel. Þá eru eiginfjárkröfurnar og regluverkið í raun og veru álagspróf á það allt. Það er vel og ætti að auka traust. Söluáformin núna eru í samræmi við upplegg hæstv. ríkisstjórnar og hafa legið fyrir í nokkurn tíma. Hér er ekkert verið að hlaupa til. Auðvitað verða alltaf einhver álitamál um æskilegt eignarhald, hversu víðtækt það á að vera eða getur verið og um tímasetninguna. Það erum við einmitt að ræða hér og það er vel. Ég held að sem flest sjónarmið, ekki bara í þessari umræðu heldur í athugasemdum við greinargerð, þurfi að koma fram. Síðastliðna viku hafa nefndir þingsins, hv. fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, fengið á sinn fund aðila sem þekkja vel til markaðarins og regluverksins og þeirra þátta sem skipta máli við þá umræðu, og þeir hafa ekki bara dýpkað umræðuna heldur veitt upplýsingar sem eru afar gagnlegar og nýtast við að gera mikilvægar athugasemdir við greinargerðina og draga fram öll sjónarmið í þessu. Í greinargerð hæstv. ráðherra er fjallað um markmiðin. Ráðherra fór reyndar ekki yfir þau og taldi það ekki nauðsynlegt og ég hef skilning á því að vera ekki endilega að lesa þau upp en fyrir okkur þingmenn sem erum í því verkefni að gera athugasemdir við greinargerðina er mikilvægt að við fjöllum um þau markmið sem grundvalla þá vegferð að minnka áhættu ríkisins af svo stórum eignarhlut. Það er mikilvægt að draga úr áhættu ríkisins. Það er mikilvægt fyrir alla. Eitt markmiðið er að efla virka samkeppni á fjármálamarkaði og hvernig það er gert og hvort þessi leið geti leitt til þess að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af eignarhaldinu og sölu á hlutum. Ég held að það blasi við. Það blasir við að búið er að endurheimta, við það að við tókum við bönkunum, þann afslátt sem var á eignunum og nú er þetta komið nær raunarðsemi þannig að ekki er að vænta umframarðgreiðslna. Annað markmið er að stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma og vonandi verður þátttakan almenn og fjölbreytt og svo held ég að það sé óumdeilt að þetta dýpkar hlutabréfamarkað [[Forseti hringir.]]og eykur fjárfestingarmöguleika. [[Forseti hringir.]]Að síðustu, afsakið virðulegur forseti, er markmiðið ekki síst að minnka skuldsetningu [[Forseti hringir.]]og auka svigrúm ríkisins til samfélagslega arðbærra fjárfestinga og að draga úr vaxtabyrði.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í tímasetninguna. Hún skiptir máli. Að sjálfsögðu skiptir máli hvenær við seljum hlut ríkisins í svona stóru fyrirtæki eins og Íslandsbanka. Það skiptir máli hvenær við byrjum að einkavæða bankana. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér í því eða geti að hluta til tekið undir að það er sérkennilegt að hefja hér umfangsmikið söluferli á þeim tíma þar sem íslenskt hagkerfi er í djúpri kreppu og heimshagkerfið er sömuleiðis í djúpri kreppu. Það hlýtur að hafa áhrif á verðið sem við fáum annars vegar en hins vegar hlýtur það að hafa áhrif á hversu margir kaupendur eru fyrir hendi. Hv. þingmaður lærði viðskiptafræði eins og ég og veit að framboð og eftirspurn helst í hendur. Ef framboðið af kaupendum er að kljást við djúpa kreppu og fjárráð eru þar takmörkuð hlýtur það að hafa áhrif á verðið sem viðkomandi aðilar eru tilbúnir að greiða fyrir þennan hlut. Ég velti sömuleiðis fyrir mér: Af hverju getum við ekki tekið aðeins meiri tíma í þetta? Af hverju liggur okkur svona lífið á að selja bankana núna rétt fyrir kosningar? Auðvitað setjum við þessa sölu í það samhengi. Ég veit að þetta er í stjórnarsáttmála en þið hafið beðið nógu lengi með að selja þennan hlut. Á meðan við erum í þeirri stöðu sem við erum núna í og meðan heimshagkerfið er í þeirri stöðu sem það er í er þessi hraði og þessi tímasetning mjög sérkennileg. Það hlýtur að vera markmið okkar allra að fá sem hæst verð fyrir þennan hlut en að fá líka góða eigendur að bönkunum. Eignarhald í bönkum skiptir svo miklu máli. Við höfum brennt okkur á því að hafa mjög óheppilega eigendur að bönkum og það er ansi stutt síðan það gerðist.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir góðar spurningar og þær eru fyllilega réttmætar. Við eigum að spyrja okkur að þessu: Skiptir tímasetningin máli? Þegar við leggjum það fram þannig að við séum að fara í gegnum dýpstu efnahagslægð í hundrað ár kann svarið að blasa við. Ef við hins vegar skoðum þetta aðeins betur blasti við í mars að tillaga Bankasýslunnar þá, í þeirri gríðarlegu óvissu og í raun og veru engri vitund um hvernig ætti að bregðast við, hvað við þyrftum að gera, hversu lengi þetta yrði o.s.frv., var ekki á heppilegum tíma. En ef við skoðum stöðuna akkúrat nú þegar hillir undir að við getum náð utan um vandann með bólusetningum, ef við skoðum þróun hlutabréfamarkaða sem í lágvaxtaumhverfi hafa allir, eins og komið hefur fram í umræðunni, hækkað og bankavísitölur erlendis líka, þá kann að vera að það séu ágætisaðstæður til að hefja þetta ferli núna. Það er alla vega ekki hægt að horfa fram hjá því. Hitt vil ég líka segja að mér finnst þetta álagspróf sem bankarnir hafa staðist mjög athyglisvert. Ég segi álagspróf en í raun og veru á það við um það regluverk sem þingið hefur unnið að í áratug. Það tengist seinni hluta spurningarinnar. Bankarnir sýna feikilegan viðnámsþrótt með sterka lausafjárstöðu, há eiginfjárhlutföll og mikla getu til að mæta þessu og mæta því líka þrátt fyrir að, [[Forseti hringir.]]eins og í tilviki Íslandsbanka, 10% af lánabókinni séu í frystingu. [[Forseti hringir.]]Einhver fjárfestir kann að segja: Þegar bólusetningin fer að virka og viðspyrnan hefst þá eru það framleiðslutækin í ferðaþjónustunni [[Forseti hringir.]]sem koma okkur af stað að nýju og þá hækkar þetta enn frekar. Ég bara veit það ekki.
Forseti hefur sýnt nokkra þolinmæði varðandi tímanotkun þingmanna og brýnir fyrir hv. þingmönnum að virða tímamörk.
Herra forseti. Já, tímasetningin, við erum kannski ekki sammála um hana. Ég held sömuleiðis að þessi umræða þurfi að þróast aðeins meira í samfélaginu. Ég verð ekki var við þann þrýsting að við þurfum að drífa okkur að selja þennan hlut. Ég held að þjóðin sé ekki að kalla eftir því núna. En mig langar að spyrja út í annað atriði, ekki tímann heldur aðeins varðandi eigið fé. Eigið fé er í rauninni skuld bankans við eigendur, það er hægt að skilgreina það þannig. Það hefur komið fram að umfram eigið fé er allt að rúmum 40 milljörðum. Samkvæmt því geta eigendur, núverandi og verðandi, tappað af þessu eigin fé. Ég er ekki að segja að þeir eigi að fara alveg niður í lágmarkið en þeir geta minnkað eigið fé með því að draga það til sín í formi arðs. Ég velti fyrir mér af hverju sú vegferð er ekki frekar farin ef ríkið vantar þessa 20–30 milljarða sem stendur til að reyna að fá fyrir þennan hlut sem á að selja í fyrstu lotu. Hvernig stendur á því að hv. þingmenn og ríkisstjórnin eru ekki til í að skoða að ríkið taki þessa 20–30 milljarða til sín með lækkun eigin fjár í bankanum? Þá væri fjárþörfinni mætt sem ríkið er að reyna að mæta en við ættum bankann samt áfram. Þá ættum við 100% í bankanum. Af hverju er þessi leið ekki skoðuð aðeins ítarlegar? Við ræddum þetta stuttlega í fjárlaganefnd. Ég minni á í því samhengi að Íslandsbanki hefur á síðustu fimm árum greitt til ríkissjóðs 70 milljarða. Ég veit að það er engin vísbending um framtíðararðgreiðslur en 70 milljarðar, hugsið ykkur, frá Íslandsbanka í arðgreiðslur til ríkissjóðs er álíka mikið og við setjum í Landspítalann á hverju einasta ári. Landsbankinn er búinn að greiða 132 milljarða í arð til ríkissjóðs. Arðgreiðslur frá þessum tveimur viðskiptabönkum hafa svo sannarlega komið að góðum notum og farið inn í ríkissjóð. Ég velti fyrir mér af hverju við förum ekki þá leið núna, a.m.k. í bili, [[Forseti hringir.]]og svo getum við séð til með að einkavæða bankana að hluta til eða öllu leyti þegar aðstæður eru hagfelldar.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanni spurninguna, þetta er mikilvæg spurning. Við eigum að spyrja hennar en ég er ekki alveg með einhlítt svar við henni. Ég hef hugsað þetta svolítið og það er rétt að þetta er skuld við eigendur umfram eigið fé. Mér hefur fundist það vanta aðeins í umræðuna að ræða kostnaðinn af því, þegar maður rekur banka, að þjónusta lánsfé og þjónusta eigið fé. Ætli það sé ekki þrisvar sinnum dýrara að þjónusta eigið fé miðað við vexti í dag? Þetta er ekki nákvæmlega reiknað. Þetta er eitt. Varðandi umfram eigið fé er það auðvitað að hluta til þetta regluverk sem við höfum teiknað upp með varúðarsjónarmið í huga. Ef við ætluðum að beita þeirri taktík, sem okkur þótti ekkert sérstök sem einskiptisaðgerð hér á árum fyrr, að fara inn í bankann og taka þetta út og draga þannig úr viðnámi bankans inn í lengri framtíð, þá er ég ekki viss um að það sé öll þessi fjárhæð sem hv. þingmaður nefndi. Ég horfi aðeins til tilmæla sem Seðlabankinn gaf út, hann hefur sagt að það séu 3–4 milljarðar og svo sé eitthvað eftir umfram það. Ég giska á að það séu svona 15–19 milljarðar og þá verðum við að hafa í huga hver staðan er akkúrat núna. Þetta er ekki nákvæmlega reiknað, þetta er eftir minni og eftir umfjöllun okkar í nefndinni, og það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á. Ég held hins vegar að hægt sé að greiða þennan arð án þess að ganga á varúðina fyrir liðið ár [[Forseti hringir.]]og það sem eftir er muni síðan speglast í verði bankans, muni alltaf gera það. Það lækkar ef við tökum þetta út, en ef það er eftir þá hækkar auðvitað verð bankans.
Forseti. Hv. þingmaður sagði að það skipti máli hvaða leið er valin. Það er alveg hárrétt. Hins vegar erum við ekki með neinar greiningar á því hvaða leiðir eru í boði og það skiptir líka máli. Ef það skiptir í alvörunni máli hvaða leið er valin þurfum við að sjá valkostina. Hverjar voru hinar leiðirnar og af hverju eru þær ekki eins góðar? Það er ekki nóg að segja að þetta sé besta leiðin, það verður að sýna það. Það er gagnsæi. Það er ekki gagnsæi að segja að svona ferli, eins og söluferlið sem var sett upp, sé gagnsætt gagnvart þeim sem vilja kaupa heldur verða stjórnvöld að vera gagnsæ í þeim rökstuðningi sem þau leggja fram fyrir því að þetta sé sú leið sem kemur best út fyrir notkun á almannafé. Það er mjög auðvelt að fara í gegnum öll þau skjöl sem við höfum fengið og segja að sá rökstuðningur sé ekki til. Okkur er sagt að þetta sé besta leiðin en það er ekki sýnt. Það er algjör grundvallarspurning sem við hér á þingi þurfum að svara til að geta kvittað upp á greinargerð ráðherra um að þetta sé gott og gagnsætt ferli, gott fyrir almenning, góð meðhöndlun á opinberum eignum. Ég spyr því bara mjög einfaldlega: Af hverju eru okkur settar svona tæpar tímaskorður til að skoða nákvæmlega þetta? [[Forseti hringir.]]Förum við eitthvað áfram í þessu máli fyrr en við erum búin að fá rökstuðning fyrir því að þetta sé besta leiðin, ekki bara í orðum heldur í sýnidæmi?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir spurninguna. Aðrir valkostir, það er réttmæt spurning og við eigum auðvitað að greina aðra valkosti. Ég ætla að vísa til stöðuskýrslu Bankasýslunnar frá því í mars sl. Þar var dregið fram að hluta það sem hv. þingmaður er að fjalla um. Þar voru dregnir fram þeir valkostir að selja eða fara í samruna. Samruni er flókið mál og þá erum við mögulega að auka eignarhald ríkisins. Þá erum við kannski að fara gegn þeim markmiðum sem við erum að reyna að uppfylla með því að skrá bankann og fara þessa leið. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við eigum að velta þessu upp. Við eigum að skoða þetta, alveg eins og við eigum að skoða nákvæmlega fórnarkostnaðinn af fjárbindingunni og bera saman við vaxtakjör og vaxtasparnað o.s.frv., eins og hv. þingmaður ræðir. Það var líka rætt um sölu á tilteknum rekstrareiningum, ekkert ósvipað og salan á Borgun eða sjálfbærum rekstrareiningum sem er hægt að taka bara út úr rekstrinum. Það eru ekkert mjög margar eignir tilteknar þar sem möguleiki án þess að það sé flókið. Þegar allt kemur til alls kann okkur að greina á um hversu miklar greiningar við þurfum að fara í umfram þetta. Ég segi að þetta sé skynsamleg leið. Hún er varfærin. Ég vil minna á allt það ferli sem er að fara í gang sem mun taka hálft ár áður en ákvörðun ráðherra liggur fyrir. Við erum búin að draga fram viðbrögð markaðarins. Ég tek undir það sem við höfum rætt [[Forseti hringir.]]í hv. fjárlaganefnd, að setja fram einhverjar kröfur um að þegar þessir sex mánuðir fara í hönd [[Forseti hringir.]]fáum við reglubundið upplýsingar um þetta opna og gagnsæja ferli og [[Forseti hringir.]]miklar upplýsingar sem munu koma fram um rekstur bankanna og markaðarins.
Forseti. Ég er að tala um skyldu stjórnvalda til að sinna því hlutverki sínu að rökstyðja ákvarðanir sínar. Nýlegt dæmi um hvernig það mistókst var t.d. Landsréttarmálið. Þar var ekki nægilega góður rökstuðningur. Ég geri nákvæmlega sömu kröfur í þessu máli, að það sé rökstuðningur sem er einfaldur, eitthvert sýnidæmi. Við fórum í gegnum þetta í fjárlaganefndinni þar sem við spurðum einfaldlega: Hvað erum við að fá mikið út úr sölunni? Hvaða áhrif hefur það á lánastöðu ríkisins og vaxtakostnað miðað við þær arðgreiðslur sem koma og kostnað við eigið fé? Það er hægt að setja þetta upp í einfalt dæmi: Þessi upphæð hérna megin og hin upphæðin hinum megin. Ef við sjáum hvor er hærri veljum við væntanlega þá leið. En það eru margar leiðir sem þarf að meta nákvæmlega með sömu forsendum. Og já, það er erfitt, eins og kom fram í máli hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar, það er erfitt að sjá hvað kemur út af því að allt er að breytast á mörkuðum o.s.frv. En það er verið að leggja til þessa leið þótt það sé að sjálfsögðu líka erfitt að sjá hvað kemur út úr henni. Ég er bara að biðja um að hinir valmöguleikarnir séu meðhöndlaðir á sama hátt og þessi valmöguleiki ætti að vera meðhöndlaður. Það er ekki verið að sýna okkur að við spörum, eins og hefur komið fram í máli hv. þm. Smára McCarthy, kannski 100–700 milljónir á ári í vaxtakostnað á móti arðgreiðslum ef við förum þá leið að selja. Ef það er niðurstaðan ætti það að vera tiltölulega auðvelt val þótt það séu ekki háar upphæðir. Upphæðirnar gætu verið öðruvísi ef við veljum t.d. hagræðingu og sölu eða hagræðingu og arðgreiðslur. Það eru aðrir valmöguleikar og stjórnvöld eru ekki að sinna þeirri skyldu, sem þau eiga að gera, að sýna okkur gagnsæið, að þetta sé besta leiðin.
Hæstv. forseti. Um leið og ég tek undir með hv. þingmanni - og ég fór í andsvar við samflokksmann hans, hv. þm. Smára McCarthy, um einmitt þetta - sakna ég þess að ekki sé líka hægt að sýna því ferli sem er fram undan skilning. Það er ekkert að fara frá okkur. Það er búið að gefa út stöðuskýrslu um hvað það felur í sér að fara í aðra valkosti. Ég veit að ég reyni á þolinmæði hv. þingmanns en samskiptum okkar lýkur ekki bara með þessu andsvari þótt þau kunni oft að vera þannig að maður nái ekki að svara öllu. En þá ætla ég að segja, af því að tímasetningin er svo mikið til umræðu og að við séum eitthvað að flýta okkur við þetta, að það myndu örugglega margir hagfræðingar vera tilbúnir til að leiða okkur í sannleika um að vaxtakjörin inn í framtíðina, bæði fyrir ríkissjóð og almenning, séu kannski mikilvægasti þátturinn í þessu ferli. Ég er nokkuð sannfærður um það og við skulum endilega reyna draga fram skoðun hagfræðinga á þessu. Fjölbreyttari fjármögnun ríkissjóðs mun leiða til þess að vextir hækka síður þegar viðspyrnan hefst, að demba því ekki öllu í skuldabréf í mikilli lánsfjárþörf inn í framtíðina heldur horfa til annarra valkosta eins og hv. þingmaður er að tala um, losa um eignarhluti og horfa jafnvel til erlendrar lántöku, við erum með stóran gjaldeyrisvaraforða. Ég hef áhuga á að fá skýrari og nákvæmari svör við þessu. Ég held að þetta sé algjört lykilatriði þegar upp er staðið fyrir ríkissjóð og fyrir almenning.
Herra forseti. Að selja banka eða selja ekki banka. Hvenær á að selja banka og hvenær á ekki að selja banka? Þar liggur efinn. En að aulafyndni slepptri þá er sá sem hér stendur og sá flokkur sem hann tilheyrir þeirrar skoðunar að umsvif ríkisins á fjármálamarkaði séu allt of mikil. Það sé ekki rétt að ríkið sé í rekstri af þessu tagi í því umfangi sem raun ber vitni. Auðvitað var ekki sóst eftir þeirri stöðu sem uppi er núna og varð til í eftirmálum hrunsins, að ríkið væri með tvo banka í fanginu, raunar þrjá, en það er búið að koma einum bankanum í hendur einkaaðila. En þetta er nú staðan. Það liggur fyrir að úr þessu þarf að greiða og það hefur lengi legið fyrir, líka í tíð a.m.k. tveggja ríkisstjórna og sennilega allar götur frá því árið 2012 og síðan ríkið eignaðist þessa banka, að til stæði að selja þá. Ég ætla að umorða þetta aðeins: Selja stóran hluta af þessum eignum ríkisins, því að það hefur reyndar líka verið sleginn sá varnagli að ríkið ætti áfram að eiga umtalsverðan hlut í einum banka. Kemur það m.a. fram í eigendastefnu ríkisins sem endurnýjuð var og gefin út í febrúar árið 2020. Segir þar að stefnt sé að því að ríkið eigi verulegan eignarhlut í Landsbankanum til langframa. Þar stendur líka að ekki verði tekin ákvörðun um söluferli á neinum hlutum ríkisins í Landsbankanum fyrr en eftir að ríkið hefur selt allan eignarhlut sinn í Íslandsbanka. Þannig að það liggur nokkuð skýrt fyrir, sýnist manni, að eins og sakir standa sé ekki ætlunin að selja hlut í Landsbankanum og að taka þurfi um það sérstakar ákvarðanir verði það gert. Búið er að mæla fyrir um að það komi ekki til greina fyrr en sölu Íslandsbanka er lokið. Unnið er eftir tilteknu ferli við þetta sem legið hefur fyrir og eins og fram hefur komið í umræðunni þá liggur fyrir að Bankasýslan hafði lagt til að þetta ferli hæfist fyrir nánast réttu ári síðan, en hætti síðan við þegar Covid skall á. Nú hefur aftur verið lagt til að hefja þessa vegferð og þingið er nú með annars vegar tillögurnar frá Bankasýslunni sem sendar eru hæstv. fjármálaráðherra. Fjármálaráðherra hefur sagst ætla að setja þetta ferli í gang, en samkvæmt lögum ber honum að senda greinargerð sína til umsagnar tveggja nefnda þingsins. Þessar tvær nefndir eru þessa dagana að fjalla um málið. Þannig að hér í sölum þingsins verður ekki tekin nein ákvörðun um hvort þessu ferli verður haldið áfram eða ekki. Það er á ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. ríkisstjórnar Íslands. Hitt er svo annað mál að það er sjálfsagt og eðlilegt að við þingmenn, og sérstaklega þær tvær nefndir sem fjalla um málið, hv. fjárlaganefnd og hv. efnahags- og viðskiptanefnd, gaumgæfi alla þætti þessa máls. Því að það eru auðvitað mörg álitaefni sem koma upp. Fyrsta álitaefnið er það sem ég tel reyndar að við séum búin að útkljá, þ.e. hvort yfirleitt eigi að selja hlut í Íslandsbanka. Ég held að svarið við því sé já, það er a.m.k. já af hálfu okkar í Viðreisn. Þá er spurningin: Er þetta rétti tímapunkturinn? Þá vandast málið nokkuð því að um það eru skiptar skoðanir. Þessar tvær nefndir Alþingis hafa í höndunum ýmis gögn og hafa fengið til sín gesti þar sem rætt hefur verið um margar hliðar þessa máls. Þar hafa komið að málum Seðlabanki, Bankasýslan, fjármálaráðuneytið, Samkeppniseftirlitið, sem var með mjög athyglisverða umsögn, Kauphöllin, og síðan hefur verkalýðshreyfingin gefið út sérstaka greinargerð sem sérfræðingahópur þessara aðila hefur tekið saman um söluna og færir rök fyrir því að þetta sé ekki heppilegt á þessum tímapunkti. En eins og fram kom í máli mínu hér áðan þá er það á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og hæstv. fjármálaráðherra að halda þessu máli áfram eða ekki. Okkar hlutverk hér er þá að koma með ábendingar um það sem betur getur farið í þessu ferli. Það eigum við að sjálfsögðu að gera og á þessu máli eru fjölmörg atriði eða sem huga þarf mjög vel að. Ég vil nefna hér nokkur atriði. Um það hefur verið rætt að ekki liggi nógu ljóst fyrir hversu stóran hlut eigi að selja í bankanum. Ég held að þingið eigi að beina því til hæstv. fjármálaráðherra að fastsett verði hversu mikið á að selja. Þá held ég að ágætt sé að miða bara við þessi 25% sem oft hafa verið nefnd, það megi selja allt að 25% hlut í bankanum, fjórðung bankans, ekki meira í þessari umferð. Síðan eru önnur atriði sem huga þarf að. Markmiðið er jú að reyna að ná fram sem dreifðastri eignaraðild og þess vegna þarf að setja skilyrði við sölu hlutanna. Því á líka að beina til hæstv. fjármálaráðherra. Ég held t.d. að það væri mjög skynsamlegt að beina því til hans að setja reglur í útboðið um að enginn geti eignast meira en 5% í bankanum í þessari umferð, þ.e. 20% af útboðnum hlutum. Það er að sjálfsögðu gert til þess að reyna að stuðla að sem dreifðastri eignaraðild. Þá held ég að það sé líka mjög mikilvægt að sett verði skilyrði, og því eigum við að beina til ráðherrans, að allt verði gert til þess að hlutur þeirra sem taka þátt í útboðinu með lægri upphæðum, haldist óskertur, þ.e. að fari svo að það verði umframeftirspurn þegar þar að kemur, þá væri t.d. hlutur þeirra óskertur sem vildu kaupa fyrir allt að 10 millj. kr., sem er umtalsverð upphæð. En margar 10 milljónir skipta líka máli í eignarhaldi banka af þessu tagi. Hins vegar verði þeir skertir sem bjóða meira, verði þessi umframeftirspurn, og þá verði það gert pro rata. Þetta held ég að sé mjög skynsamlegt til þess að reyna að stuðla að því að eignaraðildin verði sem dreifðust og að almenningi verði gefinn kostur á því að taka þátt, kjósi hann það, í hlutfalli við efni sín. Síðan verður líka að leggja á það skýra áherslu að þinginu sé haldið upplýstu um það sem fram fer á næstu sex mánuðum fram að útboðinu því að það skiptir máli hvaða lágmarksverð verður sett o.s.frv. því að það þarf líka að liggja ljóst fyrir að unnt sé að hætta við komi ekki viðunandi tilboð í bankann. Ég held líka að það sé mjög mikilvægt að því verði beint til hæstv. fjármálaráðherra að það verði algjörlega skýrt að ekki verði hafist handa við frekari sölu á hlutum í Íslandsbanka. Mun það þá væntanlega, þó ekki útilokandi, hafa það í för með sér að menn binda þá hendur sínar varðandi söluna fram á næsta kjörtímabil, sem ég held að sé mjög mikilvægt. Það verður þá gert þannig að það verði skylda að bíða með frekari sölu þar til að loknum 6–9 mánuðum frá því að hlutabréf hafa verið seld. Ef við gefum okkur að það takist þá líði a.m.k. 6–9 mánuðir, og að í lok þess tímabils verði það metið hvernig söluferlið tókst, hver verðþróunin hefur verið, og síðast en ekki síst hver þróunin hefur verið í eignarhaldi bankans á þessum hlutum. Þetta tel ég að sé mjög mikilvægt svo við pössum upp á að varðveita traust til þessa ferlis alls eins og kostur er. Auðvitað er fólk tortryggið, og það á ekki að loka augunum fyrir því. Það er ekki alveg að ástæðulausu að fólk er tortryggið. Okkur hefur mistekist með eftirminnilegum hætti að einkavæða bankana og það sem gerist í framhaldinu þannig að það er mjög eðlilegt að fólk sé vart um sig og það á að taka tillit til þess. Þess vegna þarf þetta að gerast í skrefum og af yfirvegun allan tímann. Það er líka ein sjálfstæð ástæða fyrir því að fólk er tortryggið, það er auðvitað sú ástæða að tveir flokkar sem nú eru í ríkisstjórn voru óneitanlega í ríkisstjórn þegar einkavæðingin hin fyrri fór fram. Og það er nú einu sinni þannig að persónur og leikendur skipta hér máli og það er eðlilegt að fólk sé tortryggið. Það á að virða það og reyna að búa þannig um hnúta að ástæða til tortryggni sé minni en ella. Við höfum lengi átt okkur þann draum í tengslum við íslenskt bankakerfi að hingað myndu koma erlendir bankar sem hefðu áhuga á því að kaupa hlut eða kaupa upp eitthvað af íslensku bönkunum, eða í það minnsta að koma sér upp útibúi hér á landi. Þetta er áratugagamall draumur og hann hefur ekki enn ræst. Enn er það fullyrt að sá draumur muni ekki rætast og er skemmst að minnast viðtals við fulltrúa Deutsche Bank á Norðurlöndum sem taldi það útilokað að erlendir bankar hefðu áhuga á að koma hingað. Þá getur maður spurt: Hvernig stendur á því ef við erum með svona góða banka sem eru svona vel fjármagnaðir og vel reknir? Af hverju koma þá ekki erlendu bankarnir og vilja kaupa? Það geta verið margar ástæður fyrir því. Sjálfsagt er smæð markaðarins ein stór ástæða. En ég held að það sé líka orðið löngu tímabært að við horfumst í augu við það að fyrirtæki á þessu sviði eru mjög tortryggin í garð myntar okkar, sveiflnanna í efnahagslífinu og þeim finnst trúlega það sé ekki áhættunnar virði að koma hér til Íslands og hætta fé sínu í fjármálastarfsemi meðan við erum með krónuna. Það er auðvitað eitt af þessu stóra sem við verðum að fara að horfast í augu við og átta okkur á því að það hefur margar og víðtækar afleiðingar fyrir okkur hér á Íslandi að vera að burðast með þessa mynt sem gerir okkur mun meira ógagn en gagn.
Virðulegi forseti. Við tölum hér um sölu á ákveðnum hluta, sem við vitum ekkert hver verður, í Íslandsbanka. Eitt er þó alveg víst, hann getur tæplega orðið undir 25% ef við eigum að skrá hann á hlutabréfamarkaðinn í Kauphöllinni, því að það er viðmiðið sem Kauphöllin setur sér, að um 25% eignarhlutur fyrirtækis sé skráður þar á markaðinn til að hann geti átt heima þar. Það er alveg ljóst að Flokkur fólksins er með skýra stefnu hvað varðar það ferli sem er núna í gangi um þessa sölu. Við segjum einfaldlega: Nei, það er alls ekki tímabært á þessu stigi málsins að fara í þessa sölu, bara alls ekki. Mig langar að minna á að það var í febrúar fyrir réttu ári síðan sem breytingar á lögum um Bankasýslu ríkisins tóku gildi. Með lögum um nr. 88/2009 var sett umgjörð um Bankasýsluna. Markmið hennar var náttúrlega að taka utan um eignasöfnin og koma þeim í verð. Í 9. gr. var tekið fram sérstaklega að hún skyldi hafa lokið störfum eigi síðar en fimm árum eftir að hún var sett á laggirnar, í rauninni var ekkert sólarlagsákvæði eða neitt slíkt sem gilti fyrir það. En svo einkennilegt sem það var þá var Bankasýslan á flakki á milli ráðuneyta. Hæstv. fjármálaráðherra var fjármálaráðherra eftir að Bankasýslan hafði að mínu mati lokið sínu hlutverki og var ekki lögmæt lengur, sem gerðist 20. ágúst 2014, fimm árum eftir að lögin um Bankasýsluna voru sett. Eftir það seldum við hlut okkar í Arion banka, 13%, og síðan var hið fræga Borgunarmál, þannig að ég hef talið að það sé ekki allt eins og það á að vera. Eitt er alveg á hreinu, traust almennings á stjórnvöldum er alveg niðri í kjallara. Traust almennings á fjármálafyrirtækjum er líka niðri í kjallara. Við erum ekkert búin að gleyma einkavæðingunni sem átti sér stað 2002–2003. Við erum ekki búin að gleyma henni. Við erum ekki búin að gleyma því að það liðu ekki nema sex ár þar til þessi frábæra einkavæðing kom öllu saman hreinlega á hausinn. Ný lagaumgjörð kom í kjölfarið 2012, þá tóku gildi ný lög um fjármálamarkaðinn til að reyna að sporna við því að hörmungar eins og lagðar voru á okkur og þjóðina í bankahruninu, efnahagshruninu 2008, endurtækju sig. Þær röksemdir sem lagðar eru fyrir okkur í miðjum heimsfaraldri eru að við þurfum að líta til þess að ná t.d. til okkar einhverju af því fjármagni sem við eigum bundið í eignum, eins og í þessu tilviki 25 milljarðar, hugsanlega 30, með sölu á 25% hlut í Íslandsbanka. Þá næðum við inn í rekstur okkar kannski 25–30 milljörðum. En það er líka uppsafnað eigið fé, yfir 40 milljarðar í bankanum, og okkur er í lófa lagið að taka út 25 milljarða þar í formi arðgreiðslna sem einn eigandi bankans. Þá myndum við í rauninni halda áfram að eiga bankann og bíða eftir betra tækifæri til að setja hann á markað. Hér koma fram einstaklingar og segja: Við getum í rauninni ekki vitað hvað við fáum og hvert verðmætið er á markaði, hvers virði hluturinn er í bankanum, fyrr en við erum búin að auglýsa hann til sölu og sjá viðbrögð markaðarins við því. Það er alveg rétt. En þá kemur hitt sem háttsettir fulltrúar fjármálaráðuneytisins hafa sagt við okkur þegar þeir eru inntir eftir því. En ef við skyldum fá óviðunandi tilboð í hlutinn, hvað eigum við þá að gera? Eigum við þá að hætta við að selja? Auðvitað yrðum við að gera það. En á sama tíma eru skilaboðin skýr frá fulltrúum fjármálaráðuneytis: Það rýrir trúverðugleika okkar að vera rokka fram og aftur á markaði og segja: Heyrðu, við ætlum kannski að selja, bjóðið í þetta. En nei, við erum hætt við af því að þið bjóðið ekki nógu mikið. Í öðru lagi langar mig að benda á að við höfum ekki hugmynd um hverjum á að selja og hversu mikið. Það er ekkert þak, það er ekkert gólf, það er ekki neitt. Eiga einstaklingar að fá að kaupa? Á venjulegt fólk í landinu að fá að kaupa einhvern hlut? Ef svo er, hve mikið? Fyrir 100.000 kr., fyrir 150.000 kr.? Hverjir eru það raunverulega sem geta keypt hlut í bankanum? Það er alveg ljóst að það eru mjög fáir, a.m.k. í ljósi þessarar tímasetningar sem einkennist af því að það er alger ómöguleiki þar, ómöguleiki fyrir okkur á þessum ljóshraða sem er varðandi málið, að ætla að reyna að auglýsa og draga að okkur erlenda fjárfesta og hvað þá erlenda banka. Eitt af því sem komið hefur fram í umsögnum er að þessi tími sé það knappur að því miður getum við ekki reiknað með því að sú staða komi upp að við fáum alvörusamkeppni, að erlendur banki eða aðili myndi veita hér einhverja viðspyrnu í formi samkeppni á markaði. Jú, það eru lífeyrissjóðirnir, virðulegi forseti. Lífeyrissjóðirnir eiga núna yfir 40% af öllum eignum í landinu og hlutabréfum. Þannig er nú komið fyrir þeim að þeir þurfa að ávaxta sennilega um 17 milljarða í hverjum einasta mánuði. Þetta lífeyrissjóðakerfi er þvílík peningamaskína, það eru 17 milljarðar á mánuði sem þeir þurfa að reyna að fjárfesta, peningar sem þeir verða að koma einhvern veginn fyrir. Þeir eru skyldugir til þess og lögin og reglurnar segja til að það verði að vera 3,5% ávöxtunarkrafa. Það sér náttúrlega hver heilvita maður að það er algjörlega óraunhæf krafa miðað við að stýrivextir séu komnir niður í 0,75%. En hvað um það, sú er staðan. Og hvað eru lífeyrissjóðirnir? Jú, þeir eiga upp undir 40% af öllum fyrirtækjum. Þeir eru líka að lána sjóðfélögum sínum og þeir eiga líka slatta í Arion banka og svo er hugsanlegt að þeir verði stærstu kaupendurnir að Íslandsbanka. En þetta er allt saman eitthvað til að velta vöngum yfir. Við erum að reyna að sjá hverjir eiga nógu mikla peninga. Samherji á kannski nógu mikla peninga og lífeyrissjóðirnir eiga næga peninga. Þessir aðilar geta hugsanlega komið þarna inn. Ef það eru lífeyrissjóðirnir sem sitja með þennan eignarhlut að stóru leyti í Íslandsbanka, við hverja eru þeir þá að semja? Hvert er raunverulegt gildi þess að kaupa sig inn í fyrirtæki, vera í stjórn, hafa áhrif og bera ábyrgð á því að ávaxta féð sem hluthafarnir hafa lagt í það? Jú, það er að græða. Það er að reyna að græða sem mest, þannig að það segir sig sjálft að það myndi ekki vera spurning um hvort eigendum sjóðanna nýttist að eiga þessa hluti í bönkunum. Ég get ekki áttað mig á því hvers vegna það er eitthvað verra fyrir okkur, íslenska ríkið, að reka banka. Ég get ekki séð þessa ofboðslegu áhættu sem felst í því, því að í eina skiptið á öldinni sem allt fór í steik var þegar bankinn var einkavæddur. Við erum ekki búin að gleyma því. Hæstv. fjármálaráðherra talaði fyrr í dag í óundirbúinni fyrirspurn við mig um Útvegsbankann, sællar minningar, að það ætti að líta til sögunnar og hvernig allt var þá í steik. Útvegsbankinn var bara allt annars eðlis. Þeir lánuðu sannarlega alveg grimmt til útgerða, þeir keyptu og fjárfestu í togurum og öðru slíku. Við erum bara á allt öðrum stað. Þótt ég sé nú oft talin gamaldags og ég veit ekki hvað, þá dettur mér ekki í hug að fara alla leið aftur á síðustu öld til Útvegsbankans til að reyna að réttlæta að það þurfi að selja banka. Talandi um dreifða eignaraðild þá er ekkert í þessu sem bendir til þess, hvorki í umsögnum né viðtölum sem við í fjárlaganefnd höfum átt við aðila sem komið hafa að borðinu, að hér verði um dreifða eignaraðild að ræða. Ekki neitt. Það verða bara lífeyrissjóðirnir sem koma þarna inn og sennilega fáir. En það er algert lágmark að við sjáum um að reyna að ávaxta eins og kostur er það fé sem við eigum. Við fengum þetta í fangið árið 2015 vegna stöðugleikaframlagsins sem þá kom til eftir hrunið og allt það ástand. Enginn ætti að vera búinn að gleyma því hvar við vorum stödd þá, allra síst þær 12.000–15.000 fjölskyldur sem voru bornar út á götu og misstu heimili sín í þeim hroða. En staðreyndin er sú að við erum ekki búin að gleyma neinu. Við ætlum nú að taka þessar eignir okkar og selja, í þessu tilviki bara til að selja, bara af því að kapítalisminn talar, af því að það þarf að koma þessu einhvern veginn fyrir, af því að ríkið á ekki og má helst ekki reka fyrirtæki. Þetta er bara rugl, virðulegi forseti. Það er ekkert að rekstri bankanna. Ég ætla að benda á að bankarnir hafa aldrei skilað annarri eins arðsemi og öðrum eins gróða síðan fyrir efnahagshrun og á þriðja ársfjórðungi 2020. Við erum ekki enn þá búin að sjá uppgjör fjórða ársfjórðungs en ég bíð spennt eftir því. Ég bíð mjög spennt eftir því. Mér finnst í rauninni óábyrgt að kalla hér alltaf hreint: Selja, selja, selja. Ég var að tala um Bankasýsluna, sem varð aftur lögmæt að mínu mati í febrúar árið 2020. Strax í mars var hún farin að leggja til að selja banka. Allt í lagi, það er markmið hennar að reyna að losa um ríkiseigur, til þess var hún sett á laggirnar. En svo drífur þetta aftur upp bara daginn sem við erum að fara í jólafrí, þá fáum við þetta í fangið. Og þvílíkur ljóshraði. Málið á að koma úr nefnd á miðvikudaginn kemur ef allt gengur eftir. Það er ekki eins og fjármálaráðherra hafi ekki heimild í fjárlögum til að selja hreinlega allan bankann ef honum sýnist svo. Hann getur bara selt þetta allt saman. Við erum búin að samþykkja það með fjárlögunum. En það er jú skylda til þess líka að hann afli ákveðinna umsagna frá bæði efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd í þessu tilviki. Ég vil meina að meiri hluti þessara nefnda gæti sagt: Við viljum aðeins bíða og sjá til, við erum í miðjum heimsfaraldri. Engri þjóð hefur dottið það í hug að reyna að selja banka eða eitt eða neitt í miðjum heimsfaraldri nema náttúrlega okkur, Íslendingum, náttúrlega Sjálfstæðisflokknum, af því að þetta er svo frábært. Það er með hreinum ólíkindum að við skulum ekki fá lengri tíma til að ræða þessi mál. Það er alveg sama hvað við segjum í stjórnarandstöðunni, það er nákvæmlega sama hvaða rök liggja hér á borðinu, við sjáum að öll rök sem liggja hér á borðinu eru hlaðin rökleysu. En það skiptir engu máli, virðulegi forseti, af því að þetta verður selt hvort sem er. Þeir eiga þetta og þeir mega þetta. Þeir eru í meiri hluta og það er lýðræðið. Það á bara að selja þetta hvað sem tautar og raular, hvort sem það er traust og trúverðugleiki á bak við. Nei, það á bara að taka sénsinn. Það er líka frábært, virðulegi forseti, að það skuli vera gert núna rétt fyrir kosningar, korteri í kosningar. En þá ætla ég líka að segja þetta: Vei þeim ef lánasöfnin sem eru fryst verða sett á brunaútsölu þannig að einhverjir ákveðnir aðilar með fulla vasa af peningum geti nýtt sér það að fjárfesta í frosnum lánum þeirra sem eru á ís til að reyna að koma þeim í var, sérstaklega ferðaþjónustufyrirtækjum. Vei þeim ef þeir ætla síðan að innheimta þau lán að fullu og ráðast á þessi sömu fyrirtæki vegna þess að þeir hafa fengið heimild, hverjir svo sem það verða, til þess að hirða þessar eignir á brunaútsölu. Ég ætla að vona að við eigum aldrei eftir að þurfa að horfa upp á nákvæmlega það sem við þurftum að horfa upp á í síðasta efnahagshruni. Ég ætla bara að vona það. En ég get ekki séð neina tryggingu, hvergi í lögum eða neins staðar, að það sé tryggt að þannig verði ekki farið með þessa frystingu á lánunum. Ég get ekki séð það. Virðulegi forseti. Ég er algerlega skýr með þetta. Við fáum ekki einu sinni tækifæri til að skoða hvort það sé eitthvað annað í stöðunni. Var t.d. hægt að sameina þessa banka? Við eigum tvo, næstum því. Var hægt að sameina þá? Nei. Er það samþjöppun á markaði? Það er ekki nógu mikil samkeppni. En er ekki stjórnvöldum, sem ráða yfir 60% af fjármálamarkaðnum, í lófa lagið að veita alvörusamkeppni, skapa alvörusamkeppnisgrundvöll á fjármálamarkaðnum? Eða er nóg að segja: Við lækkum stýrivexti í 0,75%, sjáið bara hvað vextirnir eru lágir? En á sama tíma erum við samt að borga hátt í 5% vexti hjá viðskiptabönkunum og 0,05% fáum við í innlánsvexti, ef það fer ekki alveg niður í 0,02%. Ég veit ekki betur en að ríkisstjórnin hafi verið að lækka bankaskatt og gert allt sem í hennar valdi stendur til að reyna að aðlaga enn þá frekar og tryggja enn þá betur rekstur bankakerfisins, bankanna sem eru að springa af peningum, virðulegi forseti, svo það sé algerlega á hreinu. Þeir eru að springa af peningum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það er alltaf gaman að hlusta á hv. þingmann, sérstaklega þegar henni er mikið niðri fyrir og henni virtist vera það í þessari ræðu. Ég hef engu að síður ýmsar spurningar til hv. þingmanns til að geta áttað mig betur á afstöðu flokks hennar til málsins. Hv. þingmaður sagði hér að engri þjóð hefði dottið í hug að selja banka í miðjum heimsfaraldri. Nú er það líka þannig að mjög fáum þjóðum hefur dottið í hug að eiga stærstan hluta af öllu fjármálakerfinu, þannig að því sé til haga haldið.
Írar, Norðmenn.
- Ekki jafn stóran hlut og íslenska ríkið á í fjármálakerfinu, þó að það sé alveg þekkt að ríkið eigi hlut í einhverjum fjármálafyrirtækjum. En eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á og er fyllilega ljóst á ríkið tvo af þremur viðskiptabönkunum. Þá langar mig að spyrja, svo ég fái það á hreint hver afstaða flokks hv. þingmanns er: Hvað telur hv. þingmaður eðlilegt að ríkið eigi stóran hlut af fjármálakerfinu okkar og til hve langs tíma? Telur hv. þingmaður að það sé eðlilegt að horfa til þess að ríkið losi um þær eignir sem sitja inni í Íslandsbanka og nýti í eitthvað annað? Eða telur hv. þingmaður eðlilegt að ríkið eigi að fullu Landsbanka og Íslandsbanka til lengri framtíðar? Ef hv. þingmaður telur að á einhverjum tímapunkti sé rétt að losa um eignarhaldið, hvað telur hv. þingmaður að þurfi til? Hvaða tímapunktur kann að vera réttur í þeim efnum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Ég sagði það hér í upphafi að það væri algerlega ljóst hvað okkur í Flokki fólksins þætti um fyrirhugaða sölu á þessum eignarhlutum í Íslandsbanka, nota bene á þessum tímapunkti, og það er alfarið nei. Þykir Flokki fólksins eðlilegt að ríkið haldi þessu eignarhaldi í bönkunum og þá til hve langs tíma? Já, það er alveg 100% eðlilegt í ljósi þess hvernig við fengum þetta eignarhald og hversu ofboðslega góðan arð það gefur okkur núna, sem hefur verið upp á tugi milljarða króna síðan við fengum bankana í hendur. Já, það er eðlilegt á meðan við sýnum fram á rosalega góðan rekstur, eins og þriðji ársfjórðungur í fyrra sýnir réttilega. Flokkur fólksins vill ekki sjá það að fara í söluferli þegar allt gengur vel með bankana, á meðan við erum í blússandi heimsfaraldri. Sá hv. þingmaður sem hér stendur hefur bara ekki hugmynd um hversu langan tíma það tekur að reyna að koma á einhverju jafnvægi í þessum heimsfaraldri. Þannig að ég segi bara: Halló, halló, staldraðu við, eins og segir í textanum góða, bara hreint út sagt núna. Mér finnst þetta alger þeysireið, ljóshraði, að fara í þetta söluferli með allt of mikla hagsmuni. Virðulegi forseti. Það er ekki fyrir það að mér leiðist að ljósið sé ekki farið að blikka, en ég er farin að halda að það sé bilað af því að ég er búin að segja svo mikið.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að byrja á því að lýsa yfir að ég skil ekki hvaða ljóshraða verið er að tala um. Og það er ekki bara í ræðu hv. þingmanns heldur hefur það komið fram í ræðum fleiri þingmanna í dag að allt sé þetta í svo miklum flýti og eins og það hafi bara hrunið af himnum ofan að það væri mögulega hugmynd að losa um eignarhald á Íslandsbanka. Það hefur auðvitað legið fyrir frá því að þessar eignir komu í hendur ríkisins að á einhverjum tímapunkti væri mjög eðlilegt að losa um þær. Komið hefur verið inn á það að þetta sé stefna þessarar ríkisstjórnar, heil hvítbók hefur verið skrifuð um þetta og við höfum rætt hana hér í þingsal og í nefndum þingsins. Það er búið að veita heimild fyrir þessu í fjárlögum ár eftir ár. Allt tal um einhvern ljóshraða og að þetta sé svo óvænt o.s.frv. er bara fjarstæðukennt, bara bull og vitleysa. Aftur á móti er áhugavert að fá það fram hér hvaða flokkar telja eðlilegt að ríkið eigi banka og ekki bara einn, ekki bara hlut í einum, heldur eigi tvo af þremur. Það er gott að þjóðin viti að það sé þá stefna viðkomandi flokks. Hv. þingmaður kom líka inn á það áðan og talaði svolítið eins og ríkið mætti ekki eiga eða reka nein fyrirtæki, það væri stefna þessarar ríkisstjórnar og þá sérstaklega stefna þess flokks sem ég starfa fyrir. Ég ætla að segja nei við því. Ég vil aftur á móti að ríkið einbeiti sér fyrst og fremst að hagsmunum almennings í þessu landi og hugi að öryggi, góðum innviðum, hvort sem er í samgöngum, fjarskiptum, heilbrigðisþjónustu, menntakerfi eða félagskerfi. Þetta er það sem ég vil að ríkið einbeiti sér að, en síður að ríkið sé að gambla með peninga í bönkum eða fjarskiptafyrirtækjum eða flugfélögum eða öðru sem telja mætti upp. Það væri þá ágætt að fá það fram frá hv. þingmanni hvers konar rekstur hún telur að ríkið eigi að stunda.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Spurt er: Hvers konar rekstur? Við tökum jafnóðum í fangið það sem á fjöruna flýtur, í þessu tilviki banka. Ég gleymdi að segja það við hv. þingmann áðan í fyrra andsvari, að Flokkur fólksins hefur aldrei talað um að ríkið ætti að reka tvo banka af þremur. Við erum að tala um að þetta sé röng tímasetning. Þegar hv. þingmaður segir að þetta detti ekki af himnum ofan og þetta sé í stjórnarsáttmála, ég býst við að hv. þingmaður sé að vísa í hvítbókina, þá var það nú einhvern veginn þannig að við gerðum öll ráð fyrir því að farið yrði í söluferli með banka. Ég held við höfum öll verið algerlega skýr með það að þegar Sjálfstæðisflokkurinn er við stjórn þá hljóti hann að vilja selja bankana og það er náttúrlega ein af forsendunum fyrir þessu stjórnarsamstarfi. En í millitíðinni gerðist svolítið einkennilegt, hér kom upp kórónuveirufaraldur, út um allan heim, ekki bara hér. Það stuðaði rosalega allt efnahagskerfið. Þess vegna segi ég: Er þetta rétti tíminn? Við tókum úr sambandi lög um opinber fjármál til að reyna að hagræða löggjöfinni svo við, ríkisstjórnin og við öll, gætum mögulega hjálpað fyrirtækjum í vanda í þessum faraldri og efnahagskreppu. Við tókum lög um opinber fjármál hreinlega úr sambandi. Við verðum að átta okkur á því að ekki er endalaust hægt að tala um hvað var þegar verið var að skrifa stjórnarsáttmála og annað slíkt árið 2017. Nú er árið 2021 og við erum búin að vera hér í tæpt ár að glíma við heimsfaraldur. Mér finnst kominn tími til að hv. þingmenn, jafnvel þó að þeir vilji einkavæða alla skapaða hluti, átti sig á því.
Herra forseti. Það ætti kannski ekki að koma neinum á óvart að sá er hér stendur skuli fagna því að stigið verði lítið skref, aðeins lítið skref, í þá átt að losa um eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum. Hin endanlega ákvörðun hefur hins vegar ekki verið tekin, ólíkt því sem sumir þingmenn hér í dag hafa talað. Hún verður ekki tekin fyrr en í vor þegar allur undirbúningur og greinargerðir liggja fyrir. Um það er ekki deilt að umsvif íslenska ríkisins á fjármálamarkaði eru meiri en í nokkru öðru landi sem við viljum bera okkur saman við. Það er aðeins í Rússlandi, Norður-Kóreu, nokkrum ríkjum Norður-Afríku og Suður-Ameríku sem fyrirferð ríkisins á fjármálamarkaði er jafn mikil eða meiri en hér á Íslandi og þeirri stöðu vilja margir þingmenn greinilega viðhalda. Í lok þriðja ársfjórðungs á liðnu ári var bókfært eigið fé Íslandsbanka og Landsbankans um 430 milljarðar kr. Það má ætla að markaðsvirði þessara eignarhluta, ef til þess kæmi, sé 340–400 milljarðar. Það er svona eftir því við hvaða tölur við miðum og hvaða banka við tökum mið af, annars vegar hér og hins vegar á öðrum Norðurlöndum. Upp undir 400 milljarðar af sameiginlegum fjármunum okkar eru sem sagt bundnir í tveimur fjármálafyrirtækjum. Þessu til viðbótar höfum við tekið ákvörðun um að binda tugi milljarða í ýmsum lánasjóðum. Það er vert að hafa í huga, þegar rætt er um að stíga þetta litla skref í að losa um eignarhald, að ríkið hefur í raun ekki riðið mjög feitum hesti frá eignarhaldi á ýmsum lánasjóðum. Hér fyrr í dag kom fram að uppsafnað tap á ÍL-sjóði, sem er gamli íbúðalánasjóðurinn, liggi í kringum 200 milljarða. Þessu til viðbótar var á árum áður, á árunum 2010–2014, búið að setja u.þ.b. 60 milljarða inn í Íbúðalánasjóð. Áætlun um að selja hluta af eign ríkisins í Íslandsbanka í almennu útboði og skrá hlutabréfin á markað er varfærin í mínum huga. Á sama tíma og ríkissjóður safnar skuldum er skynsamlegt að losa um eignir, ekki síst þær sem ríkið hefur aldrei ætlað sér að eiga til lengri tíma. Það hefur verið rauði þráðurinn hér í öllum umræðum í dag, allt frá fyrri fjármálaráðherrum til núverandi fjármálaráðherra, að ekki hefur verið tekin nein ákvörðun um að ríkið sé meirihlutaeigandi eða alltumlykjandi á íslenskum fjármálamarkaði, þvert á móti. Það má í raun halda því fram að allt frá 2012 a.m.k. hafi allar ríkisstjórnir, hver með sínum hætti, haft það á stefnuskrá sinni að minnka umsvif ríkisins á fjármálamarkaði. Engu að síður er það gert hér að einhverju sérstöku þrætuepli að tímasetningin sé ekki rétt. En mér finnst líka að það gleymist að ræða önnur atriði, önnur mikilvæg atriði, þegar kemur að útboði og skráningu hlutabréfa Íslandsbanka á almennan hlutabréfamarkað. Ég hygg að þingmenn hefðu mátt beina aðeins meiri athygli að því hvaða áhrif þetta fyrsta litla skref gæti haft á þróun hlutabréfamarkaðar hér á Íslandi. Ég ætla að halda því fram að ein meginforsenda fyrir framþróun efnahagslífsins hér á Íslandi á komandi árum og áratugum sé öflugur, virkur hlutabréfamarkaður og tryggt gott aðgengi fyrirtækja, starfandi fyrirtækja og ekki síst nýsköpunarfyrirtækja, að áhættufjármagni, hvort heldur það er í formi hlutafjár eða lánsfjár. Um það er ekki hægt að deila að þegar jafn stórt fyrirtæki og Íslandsbanki er skráð á íslenskan hlutabréfamarkað, þá gerir það ekkert annað en að styrkja hlutabréfamarkaðinn. Við ættum fremur að velta því fyrir okkur hér hvort það er ekki fleira sem við getum gert til að byggja undir hlutabréfamarkaðinn, auka virkni hans og auka þátttöku almennings í atvinnulífinu með beinum kaupum á hlutabréfum. Ég er einn þeirra sem hafa lagt fram frumvarp hér um skattalega hvata til að ýta undir að einstaklingar fjárfesti í skráðum hlutabréfum. Við ættum kannski að hugleiða þetta líka samhliða væntanlegri sölu og skráningu á hlutabréfum Íslandsbanka, hvernig við gætum ýtt undir og létt undir með launafólki að taka með beinum hætti þátt í íslensku atvinnulífi, ekki síst í formi fjárfestinga í skráðum hlutabréfum. Við sjáum, herra forseti, að áhugi almennings, áhugi einstaklinga, á því að leggja a.m.k. hluta af sparifé sínu í hlutabréf hefur sem betur fer verið að glæðast á undanförnu einu eða tveimur árum. Það hefur tekið töluvert langan tíma að byggja eðlilegan hlutabréfamarkað upp að nýju. Þannig tvöfaldaðist fjöldi þeirra einstaklinga sem eiga hlutabréf í skráðum fyrirtækjum eða félögum í íslenskri kauphöll á síðasta ári, fór úr 8.000 í 16.000 í lok seinasta árs. Við sjáum líka að virkni hlutabréfamarkaðarins hefur verið að aukast en það er eitt vandamál á íslenskum hlutabréfamarkaði hvað hann hefur verið grunnur. Það er ekki neinum vafa undirorpið að skráning á jafn öflugu og glæsilegu fyrirtæki og Íslandsbanki er mun ekki gera annað en að styrkja hlutabréfamarkaðinn, verðmyndunina, virkni hans, og auka áhuga almennings á því að taka þátt í íslensku atvinnulífi, ekki síst í gegnum skráð hlutabréf. Að þessu leyti er hægt að halda því fram að tímasetning á væntanlegu útboði og skráningu sé bara alveg ágæt. Það eru merki um það að hlutabréfamarkaður, bæði hér en líka í öðrum löndum, sé að styrkjast. Sögulega lágir vextir eiga auðvitað að öðru óbreyttu að örva eftirspurn eftir hlutabréfum og ýta almennt undir atvinnuvegafjárfestingu. Verðþróun á hlutabréfamörkuðum síðustu mánuði rennir stoðum undir þá fullyrðingu að þetta kunni að vera réttur tími til að stíga þetta litla skref. Það er vert að benda á og hafa í huga í þessu sambandi vel heppnað útboð Icelandair í september sl. þar sem þúsundir einstaklinga tóku þátt og umframeftirspurn eftir þeim bréfum var 85%. Þá voru litlu hluthafarnir ekki skertir, heldur aðeins þeir sem vildu stærri hlut. Það er fyrirmynd sem ég hygg að ríkið, ríkissjóður, fjármálaráðherra, Bankasýslan, eigi að taka sér til fyrirmyndar. Að verðþróun: Úrvalsvísitala Kauphallarinnar hefur hækkað um 26% frá miðju síðasta ári og hefur aldrei verið hærri og hlutabréfaverð þeirra tveggja banka sem skráðir eru hér á Íslandi hefur aldrei verið hærra. Frá miðju síðasta ári hafa hlutabréf Kviku banka hækkað um 79% og bréf Arion banka um 39%. Vísitala fjármálafyrirtækja, banka og tryggingafélaga hefur hækkað um 42% á sama tíma. Sem sagt: Markaðurinn er í uppsveiflu. Sem sagt: Það er góður tími til að stíga þetta fyrsta skref. Nasdaq-vísitala norrænna banka hefur hækkað um 18% frá miðju síðasta ári og Stoxx Europe 600 bankavísitalan um 19%, og svona má lengi telja. Dow Jones bankavísitalan hefur hækkað um hvorki meira né minna en 41% frá lokum júní á liðnu ári. En auðvitað ber að hafa í hug að markaðsaðstæður geta breyst. Þær geta breyst til hins verra. Gefi neikvæð þróun á fjármálamörkuðum tilefni til að ætla að ekki fáist ásættanlegt verð fyrir hlutabréf ríkisins sem boðin verða til kaups, 25–30%, eða hvað það verður, ber fjármálaráðherra að endurskoða þá áætlun og jafnvel hætta við útboðið og skráningu á bréfunum líkt og hann hefur lýst yfir, gerði það hér fyrr í dag. Herra forseti. Ég stóð í þeirri trú, þeirri barnalegu trú, að ekki væri pólitískur ágreiningur um það að losa ætti um eignarhald ríkisins á fjármálakerfinu, að ágreiningurinn snerist fyrst og fremst um það hvort og þá hversu stóran eignarhlut ríkið ætti að eiga í einum af viðskiptabönkunum og þá hefur yfirleitt verið litið til Landsbankans. Ég er ekki sammála því viðhorfi en ég skil það, ég skil rökin þar að baki. Allar götur frá 2012 hefur sú stefna verið mörkuð að það eigi að losa um eignarhaldið og var eignarhaldið á þeim tíma þó ekki jafn umsvifamikið og það er í dag. Í langtímaáætlun ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna í ríkisfjármálum 2012–2015 komu fram áform, eins og segir orðrétt, um umtalsverða tekjuöflun af sölu ríkisins á eignarhlutum í félögum og fyrirtækjum, einkum sölu ríkisins á eignarhlutum í fjármálafyrirtækjum. Sem sagt árin 2012, 2013, 2014 og 2015 var stefnt að því að það yrði umfangsmikil sala á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum. En núna, níu árum síðar, er sagt, herra forseti: Það er ekki réttur tími í dag.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Lái mér hver sem vill, en ég verð svolítið rugluð þegar ég hlusta á stjórnarþingmenn ræða um þessi söluáform. Ég vil biðja hv. þingmann um að útskýra fyrir mér og segja mér hvort hann sé sammála því sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson sagði fyrr í þessari umræðu, að hann vildi haga hlutum þannig að hver og einn kaupandi að þessum hlut sem færi út í þessu skrefi, mætti ekki eiga meira en 2–3% í bankanum. Er þetta eitthvað sem er samkomulag um meðal stjórnarmeirihlutans eða er þetta bara eitthvað sem hv. þingmaður, fulltrúi Vinstri grænna í efnahags- og viðskiptanefnd, setur fram sem sína persónulegu skoðun? Síðan tala stjórnarliðar um að þetta séu lítil skref, en Kauphöllin setur lágmark um 25% hlut og það er ekkert hámark. Það kemur ekkert hámark fram í gögnunum sem við erum að vinna með hér. Meira að segja er sagt að ef við eigum að vonast til að fá erlendan aðila til að kaupa hlut, sem væri æskilegt, einkum ef hann kann eitthvað að reka banka, þurfi að vera að minnsta kosti 51% í boði. Ég vil biðja hv. þingmann um að fara yfir þetta.
Herra forseti. Ekkert hámark? Nei, það er ekki hámark að því leyti að það liggur ekki fyrir. En ég get upplýst hv. þingmann um að í drögum að umsögn sem við í meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar höfum unnið, og ég hygg að hv. þingmaður fái í hendurnar innan skamms, a.m.k. fyrir miðnætti ef guð lofar, er því beint til hæstv. fjármálaráðherra að huga að nokkrum atriðum. Eitt af því er að sett verði hámark á hlut hvers tilboðsgjafa, og er nefnt 2,5–3% af heildarhlutafé bankans. Það er hins vegar töluvert stór hluti af 25% útboði. Eins er bent á að það sé rétt og skynsamlegt að sett verði lágmark og hámark á þann hlut sem ríkið býður til kaups í fyrsta skrefi, lágmark 25%, hámark 35%. Eins og ég nefndi áðan, herra forseti, er líka bent á að skynsamlegt sé að huga að því að tryggja að litlir fjárfestar, t.d. þeir sem skrá sig fyrir hlut fyrir milljón eða minna, þurfi ekki að sæta skerðingu ef umframeftirspurn verður í útboðinu, heldur verði skerðingin eingöngu til þeirra sem stærri eru. Ég og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson erum samstiga í þessu máli eins og velflestum öðrum.
Herra forseti. Þetta eru aldeilis tíðindi. Hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, skúbbar hér sannindum til þeirrar sem hér stendur sem er einnig í nefndinni og hefur ekki fengið tækifæri til að fara yfir þessa hluti. En gott og vel, svona vinnur meiri hlutinn á Alþingi Íslendinga. Ég vil þá spyrja hv. þingmann: Setjum svo að hæstv. ráðherra fari bara ekkert eftir þessu. Nýtur hann þá ekki lengur stuðnings þingmannanna, a.m.k. þeirra tveggja sem hér hafa verið nefndir? Eða er þetta bara góðfúslegt, eitthvað til að láta hlutina líta aðeins betur út, til að róa aðeins mannskapinn? Vegna þess að það er einmitt þannig að fólki finnst þetta vera skrýtinn tími til að selja banka, þegar svona mikil óvissa er í efnahag landsins og í þessari djúpu kreppu. Það er tortryggni í gangi og það er mikilvægt að slá á þá tortryggni. Það má vera að meiri hlutinn sé einmitt að gera það með þessari nálgun sinni sem ég hef ekki séð, kannski er búið að senda mér hana, ég veit það ekki. Ekki er ég í aðstöðu til að segja að ég hafi krufið þetta til mergjar. Það eina sem ég hafði með í þessa umræðu eru þau gögn sem lágu fyrir nefndinni fyrir umræðuna. Er það sem sagt þannig að ef hæstv. ráðherra fer ekki eftir tilmælum meiri hlutans um hlutföll þá muni hann ekki njóta stuðnings lengur, alla vega ekki til að fara með hluti bankanna?
Herra forseti. Það er auðvitað hægt að gera alla hluti tortryggilega ef menn ætla sér það. Ef það er ásetningur hv. þingmanns að gera þessa sölu tortryggilega eða þau vinnubrögð sem við höfum haft í efnahags- og viðskiptanefnd er í rauninni fátt um svör. Ég taldi að það lægi fyrir að við værum sammála um að ekki myndi nást niðurstaða allra nefndarmanna þannig að allir stæðu að sameiginlegri umsögn, heldur yrði henni skipt upp. Ég hygg að hv. þingmaður ætli sér að skila sjálfstæðri umsögn, sem verður þó hluti af öllum þeim pakka. Það sem ég er að upplýsa hér er einfaldlega það sem meiri hlutinn hefur verið að fara yfir. Þetta er í drögum og verður sent nefndarmönnum, ef það er ekki búið, síðar í kvöld. Ekki reyna að gera hlutina tortryggilegri en þeir eru. Við erum þó að sýna ykkur á spilin. Og í fyrramálið, klukkan níu eða tíu, kemur nefndin saman og ræðir þetta. Við erum að beina því til hæstv. fjármálaráðherra, en þó fyrst og fremst Bankasýslunnar, vegna þess að það er hún sem fer með framkvæmd þessa útboðs, að hugað verði að þessum atriðum og það verði þá a.m.k. tekin ákvörðun um að setja ekki hámark á hlutdeild einstakra tilboðsgjafa í verðandi útboði. Það verða þá að vera rök fyrir því að gera það ekki. Það eru rök fyrir því. Það kann að leiða til þess að verðið verði lægra. Ég hygg hins vegar að það sé skynsamlegt og í anda þess að reyna að tryggja dreifða eignaraðild, [[Forseti hringir.]]ekki síst til lengri tíma, að þetta sé gert með þeim hætti [[Forseti hringir.]]og vonandi geta aðrir nefndarmenn tekið undir með meiri hlutanum í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Á ríkið að selja banka eða hlut í banka eða á ríkið að eiga banka? Hvert er hlutverk ríkisins? Það ætti væntanlega að koma fáum á óvart að persónulega tel ég það ekki vera hlutverk ríkisins að reka banka. Ég ætla þó að segja að ég er ekki algerlega andsnúin því að ríkið eigi einhvern hlut í banka. [[Gripið fram í: Nú?]]Mér finnst það ekkert rosalega góð hugmynd. Staðan er engu að síður sú að við eigum tvo af þremur viðskiptabönkunum. Það finnst mér óásættanlegt og óæskilegt til langrar framtíðar. Ég er nefnilega þannig þenkjandi að mér finnst hlutverk ríkisins eiga að vera að huga að öryggi landsmanna, tryggja að hér séu nægir innviðir til að fólk komist á milli staða, geti stundað fjarskipti, notið þjónustuveitna og annað. Ég tel að hlutverk ríkisins eigi að felast í því að vera með öflugasta og besta heilbrigðiskerfi í heimi, öflugt og gott menntakerfi og félagsþjónustu og tryggja öryggisnet fyrir okkur öll. Að því sögðu tel ég að ríkinu beri líka rík skylda til að hafa mikilvægan ramma utan um starfsemi eins og banka. En hver er forsaga þessa máls? Sumir hafa viljað láta það hljóma eins og þetta hafi einhvern veginn dottið af himnum ofan og allt sé í svo miklum flýti. Þeir vilja búa til eitthvað svo mikið vantraust í kringum það eins og öllum hér hafi komið algjörlega á óvart að kannski væri skynsamlegt að leggja til að ríkið losaði um fjármagn í bönkum. Vil ég þá minna á hvítbókina, það góða rit sem við höfum fjallað um hér í þingsal og í nefndum þingsins. Hún fékk líka verulega umræðu úti í samfélaginu, hefði kannski mátt fá enn meiri umræðu. Svo fáum við ítarlega greinargerð með þessari tillögu núna. Það er margoft búið að veita heimildir í fjárlögum til að selja bankann. Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, að lesa upp það augljósasta vegna þess að mér finnst eins og það hafi aðeins týnst hér í umræðunni en það eru helstu markmið með sölu ríkisins á hlutum þess í Íslandsbanka. Þau eru tiltekin mjög ítarlega í greinargerðinni frá fjármálaráðherra. Þessi markmið eru að minnka áhættu ríkisins af svo stórum eignarhlut í fjármálakerfinu, efla virka samkeppni á fjármálamarkaði, að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af eignarhaldinu og sölu á hlutum, stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma, auka fjárfestingarmöguleika fyrir innlenda einstaklinga og fagfjárfesta og ekki síst að minnka skuldsetningu eða auka svigrúm ríkisins til samfélagslega arðbærra verkefna. Ég á bágt með að skilja að einhver sé ekki sammála þessum markmiðum en ég get skilið að fólk hafi mismunandi sjónarmið og skoðanir á þeim leiðum til að ná fram þessum markmiðum. Þá er hægt velta fyrir sér: Eru efnahagsaðstæðurnar núna með þeim hætti? Það er farið ágætlega yfir það og margt mælir með því að efnahagsaðstæðurnar séu einfaldlega þannig að það sé góð hugmynd að selja banka. Auðvitað er óvissa, auðvitað vitum við ekki nákvæmlega hvað framtíðin ber í skauti sér. Þar af leiðandi kann einmitt að vera skynsamlegt að horfa til þess að losa um hluta af eignarhaldinu á Íslandsbanka, einhvers staðar í kringum 25% eins og lagt er til hér, ekki 100%. Ekki er verið að tala um að selja bankann allan þótt ég hefði jafnvel verið tilbúin til að taka þá umræðu. Ég fellst á þau rök að það kunni að vera skynsamlegt að losa um þennan hlut með þeirri gegnsæju aðferð sem lögð er til hér, með því að skrá þennan hlut á markað og sjá hverjir vilja kaupa og hvað fólk er tilbúið að borga fyrir þennan hlut. Það getur svo verið góður lærdómur af sölu þessa 25% hlutar, eða eitthvað í kringum það, sem við nýtum okkur í áframhaldandi vinnu við að losa um eignarhald ríkisins á bankanum. Mikil umræða hefur farið fram hér í dag, og í raun úti í samfélaginu, um sölu bankans. Þá kemur að lagaumhverfinu en það verður nú að segjast eins og er, virðulegur forseti, að sumir tala bara eins og hér sé árið 2010, eða eitthvað þess háttar, áður en við slógum örugglega Íslandsmet, og þótt víðar væri leitað, í fjölda frumvarpa og lagabreytinga sem allar lutu að því að tryggja umhverfi fjármálastarfsemi. Gríðarlegur fjöldi lagafrumvarpa hefur farið hér í gegn og þingið hefur á síðustu árum og misserum fjallað um þessar auknu kröfur. Það eru auknar kröfur um eigið fé, laust fé, stöðugri fjármögnun og takmörkun á lánveitingum. Takmarkanir á fjárfestingarstarfsemi viðskiptabanka er frumvarp sem við afgreiðum fljótlega, sérstaklega er fjallað um stjórnarhætti, mat á hæfi eigenda, áhættustýringar, reglur um kaupauka, það eru sérstök lög um viðbrögð við rekstrarerfiðleikum banka, vernd innstæðueigenda og svo mætti lengi telja. Þess vegna finnst mér málefnalegra að þeir sem kunna að hafa eitthvað að athuga við það umhverfi sem við búum fjármálafyrirtækjum í dag komi þá bara með tillögur um hvað eigi að gera öðruvísi en líti ekki fram hjá þeim gríðarlegu breytingum sem hafa átt sér stað í laga- og eftirlitsumhverfi. Ég ætla bara að standa hér og lofa því að hrun bankanna eins og við horfðum upp á árin 2008 og 2009 muni ekki endurtaka sig. Það mun ekki endurtaka sig. Ég ætla ekki að lofa því að banki fari aldrei aftur á hausinn því að í bankarekstri er nefnilega ákveðin áhætta eins og í flestum öðrum rekstri. En ég er alveg viss um að það sem gerðist þá gerist ekki aftur því að við erum búin að girða fyrir það. Þess vegna óttast ég stundum að við séum of föst í fortíðinni og horfum ekki nógu mikið til framtíðar. Að sjálfsögðu eigum við að læra af fortíðinni og þeim mistökum sem þar kunna að hafa verið gerð og byggja utan um það. En við verðum að horfa til framtíðar. Ég hef í rauninni miklu meiri áhyggjur af því að eitthvað kunni að gerast í framtíðinni, eitthvað sem við höfum ekki komið auga á og vantar þá að setja inn í umhverfi okkar og lagaumgjörð, heldur en nákvæmlega það sem gerðist í fortíðinni. Þar af leiðandi hefur umræðan snúist mikið um það hvernig bankakerfi framtíðarinnar verður. Ég heyrði einn hv. þingmann kasta því fram að við gætum engan veginn selt hlut okkar í Íslandsbanka vegna þess að við sjáum ekki enn þá hvernig bankakerfi framtíðarinnar verður. Ég er ekkert viss um að það sé hlutverk okkar hér inni að ákveða hvernig framtíð bankakerfis á Íslandi verður. Við eigum jú að setja ramma utan um það. Við eigum að ákveða við hvaða umhverfi það býr. Við eigum að tryggja hagsmuni innstæðueigenda. Við eigum auðvitað að sjá til þess að bankakerfi, ég er ekki einu sinni viss um að það orð verði notað í framtíðinni, þjóni þeim tilgangi sem til þarf. Ég held að við getum ekki ákveðið nákvæmlega hvernig það verður. Ég held nefnilega að framtíð fjármálastarfsemi sé mjög breytt. Við sjáum bara hvað breytist með þessu tæki hér, símanum. Við getum stundað nánast öll okkar bankaviðskipti í gegnum síma, en ekki bara bankaviðskipti heldur er fjöldi annarra fyrirtækja farinn að bjóða þjónustu sem áður var bara innan bankanna. Það er ekki síst þess vegna sem ég held að það sé enn meiri áhætta en oft áður af eignarhaldi í fjármálafyrirtækjum. Þetta er síbreytilegur heimur og ég tel að við munum sjá umtalsverðar breytingar á starfsemi þess sem við þekkjum í dag sem banka en verður kannski eitthvað allt annað. Þess vegna segi ég: Ég held að nú sé skynsamlegt að taka það hóflega skref sem felst í því að skrá bankann á hlutabréfamarkað og losa þannig um ákveðið fjármagn eða fjármuni ríkisins sem betur eru nýttir til að draga úr skuldsetningu ríkissjóðs svo að hann geti haldið áfram að stunda öfluga uppbyggingu innviða. Ég held að hér sé um hóflega tillögu að ræða. Hér er gegnsæi tryggt, við erum búin að tryggja lagarammann. Notum tækifærið núna þegar margt bendir til að það sé góður tími til að selja og seljum hlut, bara hlut. Sjáum hvert það leiðir okkur til framtíðar.
Frú forseti. Grundvallarspurningin sem ég hef í fjárlaganefnd er: Er verið að fara vel með almannafé? Ég held að það sé grundvallarspurningin sem við ættum öll að spyrja okkur varðandi skattheimtu og þær eignir sem við förum með fyrir hönd þjóðarinnar. Það er útgangspunktur minn og Pírata í þessari umræðu. Við erum eini flokkurinn sem ekki er hægt að giska á hvort vilji selja hlutabréf Íslandsbanka eða ekki, ef maður myndi ganga á línuna, heiðarlega sagt. Þegar ég skoða þetta mál reyni ég að sjá að hvaða leyti þessi leið er besta nýtingin á almannafé. Ég sé kostnaðinn við það að hafa 400 milljarða bundna í fjármálafyrirtækjum. Ég sé líka arðinn sem kemur úr þeirri fjárfestingu. Það verð ég að bera saman við það sem gera á við fjármagnið sem kemur við sölu á bankanum. Þá fer arðsemin út á móti. Og hvað kemur í staðinn? Í drögum að áliti í fjárlaganefnd er talað um að það eigi annaðhvort að fara í það að minnka þörf á skuldsetningu og þar af leiðandi verði vaxtabyrði lægri. Flott. Má ég sjá muninn þar á? Hvernig lítur það reikningsdæmi út? Eða að stofna á til einhvers konar arðbærari samfélagsverkefna. Allt í lagi. Hvernig líta þau út? Við erum með lög um opinber fjármál sem fjalla um að það eigi að vera valkostagreining og ábatagreining um þau verkefni, sem hefur aldrei verið gert þannig að við munum ekki sjá það. Eina raunhæfa dæmið er að bera saman það sem við fáum í sparnað varðandi vaxtakostnað og arðinn af þeirri fjárfestingu sem við erum þegar með. Þau gögn liggja einfaldlega ekki á borðinu fyrir framan okkur. [[Forseti hringir.]]Þá spyr ég: Af hverju erum við yfir höfuð að tala um þetta áður en við fáum þau gögn?
Virðulegur forseti. Ég ætla að taka undir það að við eigum auðvitað alltaf að spyrja okkur: Er farið vel með almannafé? Það er auðvitað grundvallarspurning sem við í þessum sal eigum að spyrja varðandi öll ríkisútgjöld. Hv. þingmaður spyr um gögn og ég skil það alveg, það væri voðalega gott ef við gætum fengið útreikninga á þessu þar sem þetta er reiknað alveg upp, mögulega lægri vaxtagreiðslur ef við seljum þennan hlut núna á móti því hvað við kynnum að fá í arð á næstu árum. En það er auðvitað alltaf einhver spá.
Sömuleiðis hitt.
Já, sömuleiðis hitt, en það er raunveruleikinn sem við búum við. Það er bara ekki þannig að við getum sett það alveg upp í excel, þess vegna verðum við að meta kosti og galla. Ég var að reyna að segja í ræðu minni áðan að ég tel bankastarfsemi vera áhættustarfsemi. Í nánast öllum rekstri er einhver áhætta. Ég held að það sé jafnvel enn meiri áhætta inn í framtíðina en á síðustu misserum. Jú, við höfum séð mikinn arð koma út úr bönkunum, sem ríkissjóður hefur notið góðs af, en það er reyndar ekki af reglulegri starfsemi banka. Það er vegna þess að enn þá er verið að losa um eignir sem komu í kjölfar hrunsins. Það fæst einfaldlega meira fyrir þær eignir en sem nemur því hlutfalli sem við borguðum fyrir þær kröfur. Ég tel að arðgreiðslur Íslandsbanka til næstu ára verði í engu samræmi við þær arðgreiðslur sem við höfum verið að fá. Ég get ekki sett fingurinn nákvæmlega á hvað það kann að vera, en það eru til einhverjar vangaveltur um það. Hv. þingmaður spyr: Af hverju eigum við að vera að tala um sölu yfir höfuð?
Fyrr en við fáum þessi gögn.
Já, fyrr en við fáum þessi gögn. Eins og ég segi þá held ég, hv. þingmaður, að sá veruleiki sem við búum í sé ekki þannig að við getum sett allt upp í excel og reiknað út frá A til Ö. Við höfum einhverjar líkur, við getum farið yfir kosti og galla og metið það, en [[Forseti hringir.]]grunnútgangspunktinn tel ég auðvitað vera að ríkið eigi ekki að eiga svona stóran hluta í fjármálakerfinu því að í því felst áhætta sem við verðum líka að leggja mat á.
Virðulegi forseti. Það er vissulega ekki hægt að setja allt upp í excel en það er hægt að reyna. Það er hægt að gera sviðsmyndagreiningar og kostnaðar- og ábatagreiningar og þess háttar. Það er ákveðin krafa um það í lögum um opinber fjármál. Þau rök koma rosalega oft, mér finnst það mjög kostulegt, að alltaf er sagt: Það er ekki hægt að setja allt upp í excel. En samt er hægt að ákveða að gera þetta. Samt eru engin excel-skjöl fyrir þeirri ákvörðun að fara þessa leið. Það er ekki bæði hægt að halda og sleppa, nota sömu rök báðum megin. Maður verður að skoða nákvæmlega þau rök sem notuð eru í gagnrýninni á þá lausn sem verið er að leggja til. Hinn gagnrýnispunktur minn varðandi allt þetta ferli er tímafresturinn, tímaskorturinn. Af hverju erum við að gera þetta á svo miklum hraða? Sú kvörtun snýr að málsmeðferð Alþingis, ekki nauðsynlega að öllu því ferli sem búið er að vera síðan 2013 og er kannski að klárast núna, snýr að því að þingið fær greinargerð frá ráðherra með mánaðar fyrirvara: Klárið þetta fyrir 20. janúar, takk kærlega fyrir. Það er þrátt fyrir að ráðuneytið og ráðherra hafi nákvæmlega ekkert boðvald yfir Alþingi til að klára mál fyrir einhvern tímafrest. Alþingi klárar sitt mál, skoðar það á sínum tíma með sínum kröfum um gæði vinnunnar sem á að fara fram og liggur undir. Tortryggnin gagnvart því að selja banka er nógu mikil þannig að við skulum ekki reyna að bæta tortryggilegum hlutum við það ferli. Það er tortryggilegt þegar ráðherra kemur og segir: Drífið þetta í gegn. Við ættum að sjálfsögðu að segja: Nei, við þurfum að gera þetta á ábyrgan hátt og við þurfum að taka okkur þann tíma sem þarf til að klára þetta. Það er bara sagt: 20. janúar, mánuður, gjörið svo vel, út með þetta. Búið mál. Það er búið að benda á að það vantar gögn eins og ég hef talað um hérna. Það á alla vega að reyna að útvega þau, það er númer eitt að reyna að útvega þau.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að við þurfum líka að muna að spyrja okkur þeirrar spurningar: Á ríkið að eiga tvo þriðju af viðskiptabönkunum? Það er spurningin sem við spurðum okkur og þess vegna var farið í þetta. Það er ekki framtíðarsýn okkar að ríki eigi tvo viðskiptabanka af þremur. Hvað gerum við þá? Við þurfum að losa um eignarhaldið. Það er búið að vinna að því markvisst, eins og hv. þingmaður þekkir vel. Þess vegna er heimild fyrir því í fjárlögum að selja. En við erum líka með lög um það hvernig á að koma að þeirri sölu og í þeim lögum felst að ráðherra skuli leita umsagnar Alþingis. Er sá frestur skammur? Ég veit það ekki. Mér hefur fundist starfið, alla vega í þeirri nefnd sem ég sit í, hv. efnahags- og viðskiptanefnd, ganga mjög vel fyrir sig. Við höfum fengið góða gesti, góða greinargerð og höfum getað átt góð samskipti. Við erum búin að vera hér í allan dag og verðum væntanlega fram til miðnættis að ræða þetta mál. Ég upplifi sjálf ekki mikla tímapressu til að taka afstöðu til þess hvort það sé sniðugt núna að losa um þennan litla hluta og þá með hvaða aðferð. Ég fellst á þau rök að sú aðferð sem lögð er til hér sé gegnsæ og góð leið til að meta hvert virði bankans er og þetta sé gott fyrsta skref. Það sem ruglar kannski umræðuna er að fólk virðist fara svolítið aftur til baka og velta því upp: Af hverju eigum við að selja? En það hefur alltaf verið markmiðið. Spurningin er bara: Er eitthvað við þann tímapunkt núna sem gerir það að verkum að við eigum að segja: Nei, nei, nei? Allt í lagi, ég skal hlusta á þau rök og við höfum fengið nokkur slík rök í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. En við höfum líka fengið þau rök að núna sé akkúrat rétti tíminn, í þessu lágvaxtaumhverfi, lífeyrissjóðirnir þurfi að losa um fjármagn, við þurfum að byggja undir hlutabréfamarkaðinn. Þetta er mjög góður tímapunktur til að losa um smáhluta af eignarhaldinu. Það eru þau rök sem ég hef fallist á og þess vegna hyggst ég taka undir þá umsögn efnahags- og viðskiptanefndar að þetta sé góður tímapunktur og við þurfum að halda áfram með þá vegferð sem hér er lagt upp með.
Forseti. Við þingmenn þurfum að gera okkur grein fyrir hlutdrægni okkar og hvar hún liggur. Það er tiltölulega augljóst á öllum hugmyndafræðilegum grunni að Sjálfstæðisflokkurinn og þingmenn hans eru hlutdrægir gagnvart því að selja ríkiseigur. Það býr til ákveðnar kröfur til fólks um að líta sérstaklega gagnrýnið á þau gögn, betur en önnur, til að fullvissa sig um að sú hlutdrægni sem viðkomandi flokkar, aðrir líka, búa við þvælist ekki fyrir í rökum málsins. Nú hafa dálítið áhugaverðar athugasemdir komið fram í hv. fjárlaganefnd. Þar ber helst að nefna umsögn Samkeppniseftirlitsins. Þar segir einfaldlega að ekki hafi verið gerð greining á samkeppnisáhrifum þess að selja þennan hlut. Það er einfalt atriði sem stjórnvöld þurfa að sinna þegar þau taka ákvarðanir um hvað eigi að gera með eigur almennings, með almannafé. Það var ekki gert. Farið er yfir ýmis atriði í hvítbókinni um aðra möguleika á losun á eignarhaldi. En ýmislegt hefur gerst síðan hvítbókin kom út í desember 2018. Við erum í miðri efnahagskreppu, heimsfaraldri, sem hlýtur að hafa einhver áhrif. Þrátt fyrir stöðu hlutabréfamarkaðarins þarf væntanlega að endurmeta þá stöðu á einhvern hátt og í þeim greiningum eru atriði sem mér finnst ekki vera nægilega nákvæm, mér finnst þau vera meira skoðanir, vissulega á ákveðnum rökum byggðar, en ekki nægilega nákvæmar útfærslur á því hvort ein leið sé betri en önnur. Þá geri ég sérstaklega kröfu til þeirrar leiðar sem valin er hérna. Hún lítur ágætlega út og er gagnsæ gagnvart þeim kaupendum sem munu koma að ferlinu í framhaldinu. En hún er ekki gagnsæ gagnvart þingi og þjóð hvað varðar ákvörðun stjórnvalda um að velja þessa leið umfram aðra. Hraðinn er dálítið svakalegur. Þá á ég ekki við allt það ferli sem liggur að baki því að taka ákvörðun um það hvort selja eigi Íslandsbanka eða ekki. Til þess hefur verið heimild í fjárlögum í langan tíma þannig að það ferli hefur gengið þokkalega vel fyrir sig. Núna þegar búið er að taka ákvörðun um að selja þá tekur við ákveðinn hraði sem við ættum að draga úr til þess einfaldlega að gera hlutina vel. Það kom fram í rannsóknarskýrslu Alþingis um einkavæðingu bankanna og hrunið að þar var ákveðið ferli til staðar en svo var ekkert endilega farið eftir því og því var breytt dálítið eftir á. Við sjáum hér skort á þeim forsendum sem stjórnvöld munu horfa til þegar ákvarðanir verða teknar í framhaldinu. Ferlið sem er lagt upp með, söluferlið sem slíkt, er fínt og lítur vel út en aðkoma ráðherra að öllu því ferli er óljós. Hver eru þau viðmið sem stjórnvöld taka tillit til þegar á að taka ákvarðanir um næsta skref í ferlinu, þegar að lokum á að ákveða hvort salan eigi að fara fram eða ekki? Þar hef ég aftur áhyggjur af hlutdrægninni. Hæstv. fjármálaráðherra er í Sjálfstæðisflokknum sem er hlutdrægur gagnvart því að selja ríkiseigur. Þá pælir maður óhjákvæmilega í því hvort slíkur aðili sé bestur til að vera á bremsunni upp á það hvort salan sem slík sé þannig að vel sé farið með almannafé. Ég tók dæmi hérna fyrir þó nokkru síðan: 2009–2013 var sótt um aðild að Evrópusambandinu og í kjölfarið á því, á kjörtímabilinu 2013–2016, sat stjórn sem vildi ekki sækja um aðild að Evrópusambandinu heldur einfaldlega slaufa umsókninni með einhverjum bréfaskriftum. Þingsályktunin um umsóknina var enn til staðar og stjórnvöldum ber að fara eftir þeim þingsályktunum sem eru í gildi, ellegar bara leggja fram nýja þingsályktun um að afnema gildandi þingsályktun, sem var ekki gert. Í staðinn fyrir að afnema þingsályktunina var einfaldlega ákveðið að hunsa hana. Það er mjög undarleg stjórnsýsla að gera það. Ef stjórnvöld hefðu ákveðið að halda samt áfram með umsóknarferlið af einhverjum ástæðum hefði verið mjög slæm hugmynd að senda einhvern sem væri á móti því að ganga í Evrópusambandið í samningaviðræðurnar því að sá aðili hefði hag af því að fá lélega samninga sem þing og þjóð myndi hafna frekar en ef um góða samninga væri að ræða, sem einhverra hluta vegna væru miklu betri en allir bjuggust við og allir gætu tekið upplýsta ákvörðun um og sagt: Þetta er bara ansi fínt, gerum þetta. Þessa hlutdrægni þarf að hafa í huga þegar verið er að taka ákvarðanir eins og þessar. Er viðkomandi á einhvern hátt hlutdrægur sem gæti haft áhrif á það hvort ferlið og niðurstaða þess verður góð eða slæm? Það er einfaldlega það sem við köllum eftir, að stjórnvöld sinni þeirri skyldu að koma með gagnsæið sín megin. Gagnsæið í þessu söluferli er fínt. Gagnsæi ríkisstjórnarinnar, stjórnvalda, er ekki neitt. Því er algerlega sleppt að útskýra af hverju samruni er slæm hugmynd miðað við þann valkost að selja eignarhlut eða aðskilja viðskiptabanka og fjárfestingarbanka og selja þá kannski fjárfestingarhlutann í staðinn fyrir að selja 25% í öllum bankanum eða, eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson minntist á, að taka kannski til sín eitthvert eigið fé og endurhagræða í rekstrinum. Stjórnvöld koma ekki með rökstuðninginn fyrir því að hinar leiðirnar sem eru í boði séu verri en þessi leið. Þann rökstuðning vantar. Það er einfaldlega ekki boðlegt þegar allt kemur til alls. Ég myndi halda að það væri ekki endilega einu sinni erfitt að koma með þann rökstuðning en hann verður að vera til. Við þekkjum það og allir ættu að þekkja það úr Landsréttarmálinu hvernig rökstuðningurinn sem ráðherra kom þar með stóðst ekki kröfur um góða stjórnsýslu og hvaða afleiðingar það hafði. Þetta er ekkert öðruvísi, ráðherra og stjórnvöld þurfa að koma með góðan rökstuðning fyrir ákvörðunum sínum. Hann skortir. Þannig kem ég alla vega, og við Píratar almennt séð, að málum. Eru málin nægilega vel rökstudd? Þegar þau eru það og hægt er að skoða rökstuðninginn þá er í alvörunni hægt að tala um hvort hugmyndin sé á einn eða annan veg góð eða ekki og þá koma til ýmsar pólitískar hugmyndir um það hvort ákveðið atriði er verðmætara en annað. Þar á bak við getur verið gildismat sem hefur mismunandi pólitískan stuðning, sem er ekki svo auðvelt að setja í excel-skjal. En svarið við gagnrýninni sem við komum með er að ekki sé hægt að setja allt í excel-skjal. Á móti er ekki einu sinni reynt að setja það ferli sem var ákveðið í excel-skjal. Af hverju ætti ég þá að líta á þær tillögur sem koma hérna fram öðruvísi en ágiskun, byggða á ákveðinni hugmyndafræði, hlutdrægni, frekar en upplýstri umræðu um raunverulega kosti og galla, alveg niður í krónur og aura? Ég get alveg sett upp dæmi þar sem arðgreiðslurnar úr bönkunum eru skoðaðar. Það er það sem við erum að fá fyrir þá fjárfestingu að vera eigendur, á móti því að taka þá fjárfestingu til baka og fjárfesta í einhverju öðru eða lækka skuldir eða eitthvað því um líkt. Þá sé ég hagnaðinn í því á móti og þá veljum við náttúrlega bestu leiðina við notkun á opinberu fé. Ég vil hafa það alveg skýrt að það er ekki góð hugmynd fyrir ríkið að eiga tvo banka, að sjálfsögðu ekki. Til hvers ætti ríkið eiginlega vera í samkeppni við sjálft sig hvað það varðar? Að lokum erum við auðvitað að miða að því að ríkið eigi einn banka sem er líklega bara viðskiptabanki en ekki fjárfestingarbanki, og veitir ákveðna grunnþjónustu. Hvenær og hvernig við komumst þangað hlýtur alltaf að vera spurningin og það verður alltaf að rökstyðja með gögnum.
Herra forseti. Íslandsbanki er verðmæt eign í eigu almennings og verðmat bankans er á bilinu 130–160 milljarðar kr. Hann varð eign ríkissjóðs fyrir tilstuðlan stöðugleikaframlaga föllnu bankanna eftir efnahagshrunið 2008 og það var ekki síst fyrir einbeitni og festu fyrrum forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, og ríkisstjórnar hans sem bankinn varð almenningseign og mikilvægt skref var stigið í því að koma þjóðinni út úr hruninu. Ríkisstjórnin áformar nú að selja um 25% hlut hið minnsta á næstu mánuðum og áætla stjórnvöld að fyrir hann fáist 35–40 milljarðar kr. Söluna ber nokkuð brátt að í miðri efnahagslegri óvissu faraldursins. Stjórnarflokkunum, Sjálfstæðisflokki, Framsóknarflokki og Vinstri grænum, virðist mikið í mun að selja fyrir kosningar og ætla mætti, það lítur þannig út alla vega, að salan sé þeim mikilvægari heldur en að fá hæsta verð. Eignarhald ríkisins á tveimur af þremur viðskiptabönkum landsins er ekki heppilegt. Það getur haft neikvæð áhrif að ríkið eigi svo stóran hlut og því fylgir áhætta. Það er áhætta fyrir ríkissjóð að binda svo mikið fé í þessum bönkum til lengri tíma. Opinbert eignarhald á fjármálafyrirtækjum er talsvert minna annars staðar á Norðurlöndum. En það sem einkennir íslenskan fjármálamarkað er að hann er fákeppnismarkaður og bankarnir eru hver öðrum líkir. Það er hagur almennings að breyta því. Aukin samkeppni á bankamarkaði stuðlar að lægri vöxtum og lægri þjónustugjöldum sem eru verulega há í dag og auk þess hefur aukin samkeppni í för með sér nýjungar sem skipta líka máli og auðvelda fólki að eiga bankaviðskipti. Markmiðum um að ná hér mestri samkeppni á fákeppnismarkaði fjármálaþjónustu er best náð með því að erlendur banki myndi hefja hér starfsemi og það yrði einnig til þess að efla traust á íslenskum fjármálamarkaði. Þess vegna er mjög mikilvægt að draga úr aðgangshindrunum sem eru hér á landi til að laða að erlendan banka. Því hefur verið haldið fram, einkum af hálfu stjórnarliða, að mjög erfitt sé að fá hingað erlendan banka til að hefja starfsemi, og nánast vonlaust. Bent hefur verið á það, m.a. af Samkeppniseftirlitinu, að ekki liggur fyrir með hvaða hætti það hefur verið reynt. Það er ekkert skjalfest um að það gangi svona erfiðlega að fá erlendan banka til að hefja hér starfsemi. Almenningur í landinu er ekki sérlega áhugasamur um áform ríkisstjórnarinnar um sölu Íslandsbanka og það er vel skiljanlegt í ljósi þess sem á undan er gengið, eftir efnahagshrunið 2008. Traust á innlendum fjármálamarkaði hefur ekki verið mikið. Regluverk og eftirlit hefur hins vegar verið bætt eftir hrunið og töluvert minni líkur á því að nýir eigendur geti tileinkað sér sömu vinnubrögð og ríktu í aðdraganda hrunsins. Mestar líkur eru á því að lífeyrissjóðirnir kaupi stóran hlut í bankanum og færa má rök fyrir því að það sé ekki æskilegt. Sjóðirnir eru orðnir mjög umsvifamiklir í fjárfestingum í atvinnulífinu og eiga nú þegar umtalsverðan hlut í Arion banka. Gleymum því ekki að lífeyrissjóðirnir eru í samkeppni við bankana, t.d. á húsnæðislánamarkaði, og einnig má færa rök fyrir því að komi lífeyrissjóðirnir til með að eignast stóran hlut í Íslandsbanka þá eigi þeir stóran hlut í tveimur bönkum af þremur. Það gæti haft áhrif á vaxtastigið í landinu og gæti jafnvel orðið til þess að vextir lækki síður vegna þess að lífeyrissjóðunum fylgir lögbundin ávöxtunarkrafa upp á rúm 3%. Það er skiljanlegt þegar þeir eru orðnir stórir eigendur að tveimur bönkum af þremur að þeir verði tregir til að lækka vexti vegna þess að það þýðir væntanlega að bankinn fær ekki eins miklar tekjur og ef vextir væru hærri. Það hefði áhrif á arðsemiskröfu lífeyrissjóðanna sem eigenda banka. Herra forseti. Ég tel skynsamlegt að bíða með sölu Íslandsbanka þangað til óvissa um efnahag bankans er frá og endurreisn hagkerfisins er hafin. Auk þess vantar ýmsar upplýsingar um stöðu bankans, lánasafn, hversu mikið er í vanskilum. Nú rakti ég í andsvari við forsætisráðherra fyrr í dag þá ótrúlegu hugmynd Bankasýslunnar og Íslandsbanka, eftir samtal þeirra, að bankinn selji frá sér vanskilalán til innheimtufyrirtækja úti í bæ sem síðan sjái um að innheimta lán sem hafa lent í vanskilum hjá lántakendum sem hafa lent í vandræðum, t.d. vegna faraldursins, og það eru ferðaþjónustufyrirtækin mörg hver, einstaklingar sem hafa jafnvel misst atvinnuna vegna faraldursins eða veikinda og lent í vanskilum. Þá myndi bankinn ekki semja við fólk og leita leiða til þess að það geti haldið áfram að greiða og vinna í sínum málum, heldur innheimtufyrirtæki úti í bæ sem eru þekkt fyrir að innheimta af mikilli hörku fjárkröfur. Ýmislegt í þessu máli er því mjög sérstakt og maður hefur áhyggjur af því. En eins og áður segir er æskilegt að fá erlendan fjárfesti og vonandi tekst það. Í miðjum faraldri eru hins vegar minni líkur á því að það gerist og mögulegum kaupendum fækkar. Það er afar mikilvægt, herra forseti, að við tryggjum að fullt verð fáist fyrir þessa verðmætu eign fólksins í landinu. Söluandvirðið ætti síðan að nýta í arðsamar framkvæmdir eins og í samgöngum og skuldir ríkissjóðs þarf einnig að minnka. Ég ætla næst að koma aðeins að gagnsæi í þessu máli. Ég sé, herra forseti, að tíminn er liðinn og óska eftir því að vera settur aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Að einkavæða banka korteri fyrir kosningar er stórmál. Að einkavæða banka í dýpstu kreppu í 100 ár er vont mál. Þessi hraði og þessi tímasetning munu hafa tvennt í för með sér; verra verð og verri kaupendur. Í fyrsta lagi vil ég draga fram tímasetninguna. Hún skiptir máli. Að sjálfsögðu skiptir máli hvenær ráðist er í einkavæðingu á banka. Það skiptir máli hvenær viðkomandi ákveður að selja eign. Eins og staðan er í dag er Ísland að upplifa sína dýpstu kreppu í 100 ár. Ekki bara Ísland, það er kreppa um allan heim. Ekkert ríki er að selja banka á þessum tíma. Það segir sína sögu að einungis ríkisstjórnin hér uppi á Íslandi ákveður að fara í þá vegferð á þessum tímapunkti. Hér er sagt að staða okkar sé svo sérstök en þá vil ég draga það fram að fjölmörg ríki eiga hlutdeild í bönkum. Ég ætla að nefna nokkur dæmi: Belgíska ríkið á 100% í einum banka og 8% í öðrum, í Bretlandi er eignarhlutur ríkisins í banka sem hét áður Royal Bank of Scotland um 62%, í Finnlandi reka fjölmörg sveitarfélög banka, í Grikklandi er eignarhald ríkisins allt frá 10% upp í 40% eftir því hvaða banka við lítum á og þeir eiga 40% í National Bank of Greece, í Hollandi er eignarhluti ríkisins í De Volksbank 100% og 56% í öðrum banka, eignarhlutur írska ríkisins er 70% í einum banka, 75% í öðrum og 14% í Bank of Ireland, eignarhlutur norska ríkisins í stærsta banka Noregs er 34%, á Spáni er eignarhlutur ríkisins um 62% í banka þar og í Þýskalandi á ríkið um 16% í Commerzbank og því til viðbótar eiga sambandsríkin þar hluti í Landesbank viðkomandi ríkis. Ég nefni þetta sem dæmi því að heyrst hefur í umræðunni að við verðum að selja vegna þess að við eigum svo mikið í bönkunum. Við verðum ekkert að selja núna. Það er umræða sem við getum vel tekið síðar. Það getur vel verið að við eigum ekki að eiga Íslandsbanka til lengri tíma en hvernig stendur á því að við erum að upplifa þennan hraða á síðustu metrum kjörtímabilsins? Það er tortryggilegt og vekur upp spurningar. Það er svo augljóst, ef við tölum bara mannamál, að það á að a.m.k. að reyna að hefja einkavæðingu Íslandsbanka áður en þessi ríkisstjórn er kosin frá völdum, sama hvað það kostar. Það er svo augljóst sömuleiðis í mínum huga að það vantar miklu meiri umræðu, dýpri samfélagsumræðu, um þessa sölu. Eins og staðan er í dag finn ég ekki þrýsting úti í samfélaginu á að við eigum að selja banka, á að við eigum að endurvekja einkavæðingarferlið. Samkvæmt einni könnun eru um 60% þjóðarinnar andvíg sölu. Mér finnst það svo augljóst að á þessum tímapunkti eru markaðslegar aðstæður ekki hagfelldar. Ríkið fær ekki fullt verð fyrir sölu á þessum tíma. Þess vegna skiptir tíminn máli. Það eru líka fáir kaupendur í boði. Það er líka kreppa hjá kaupendum. Það kemur fram í gögnunum að engir erlendir kaupendur séu í boði. Hverjir hafa þá áhuga og tök á því að kaupa banka í dag? Við skulum spyrja þeirra spurninga. Það skiptir máli hverjir eiga banka. Bankar eru kerfislega mikilvæg fyrirtæki. Það er ekkert svo langt síðan að íslensku bankarnir voru í eigu aðila sem voru ekki heppilegir eigendur að bönkum. Þetta voru þrjár blokkir. Hver viðskiptablokk á Íslandi átti einn banka og í ofanálag var eigendablokk hvers banka í mörgum tilfellum stærsti lánveitandinn hjá bankanum. Ég veit að regluverkið hefur batnað síðan bankahrunið var. Þetta skiptir engu að síður máli. Sporin hræða. Við skulum muna að síðast tók það einkarekið bankakerfi einungis fimm ár að keyra hér allt í þrot. Það tók einungis fimm ár frá því að við einkavæddum bankana síðast þar til allt fór í þrot. Ég ætla að rifja upp að ef við hefðum lagt gjaldþrot þessara þriggja íslensku banka saman er það fjórða stærsta gjaldþrot í sögu mannkyns. Ég er ekki að nota einhverja höfðatölu, ég er að undirstrika hvað bankahrunið 2008 var stórt á heimsmælikvarða. Það væri ígildi fjórða stærsta gjaldþrots sögunnar. Við skulum því fara varlega. Ég er ekki að segja að aðstæðurnar séu eins, að sjálfsögðu ekki. Margt hefur breyst til batnaðar. En af hverju liggur okkur svona á? Það er óvissa um eignasafn bankans. Um 20% af eignasafni Íslandsbanka eru í greiðslustöðvun. Heyrst hefur að það séu allt að 180 milljarðar sem vill svo til að er jafn hátt og eigið fé bankans. Stóran hluta af eignasafni bankans má rekja til ferðaþjónustufyrirtækja sem eru að sjálfsögðu í miklum vandræðum í dag. Ferðaþjónustufyrirtækin reiða sig á skilning bankans og eigenda hans. Herra forseti. Það er ekki skynsamlegt að selja bankann í svona nauð eins og menn hafa talað um að ríkissjóður sé í, að það liggi svo mikið á að fá pening í ríkiskassann til að greiða niður skuldir. Vextir eru lágir á Íslandi og úti í heimi. Það liggur ekki lífið á að borga niður lán ríkisins. Þá vil ég bæta við að það eru heilmikil verðmæti í þessu svokallaða umfram eigin fé bankans. Eigið fé er í raun skuld bankans við eigendur. Þessi tala er yfir 40 milljarðar. Hægt er að minnka það eigið fé eigi maður bankann án þess auðvitað að fara niður fyrir eða nálægt þeim kröfum sem við gerum til bankanna um að hafa ríflegt eigið fé. Ef ríkissjóður er í svo miklum vandræðum og ætlar að fá 20, 30 milljarða fyrir þessa eignasölu af hverju drögum við ekki þetta fé úr Íslandsbanka gegn lækkun eigin fjár og fáum sömu upphæð í ríkissjóð en höldum samt 100% eignarhaldi á bankanum? Þessi leið er a.m.k. ekki útrædd. Ég minni á að Íslandsbanki hefur greitt ríkissjóði 70 milljarða í arð á fimm árum. Það er jafnmikið og Landspítalinn kostar. Ég er ekkert að segja að við megum búast við jafn háum arðgreiðslum en við getum samt búist við arðgreiðslum. Við höfum þann möguleika að lækka eigið fé til að draga meira fé úr bankanum sé það hagstætt. Landsbankinn hefur greitt hluthöfum sínum, ríkinu, 132 milljarða á fimm árum. Samanlagt hafa þessir tveir viðskiptabankar, sem eru í eigu ríkisins, greitt yfir 200 milljarða kr. í ríkissjóð sem er hærri upphæð en allar mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna Covid fyrir árin 2020 og 2021. Herra forseti. Sporin hræða, ekki síst með Sjálfstæðisflokkinn í forgrunni sölunnar. Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum í það. Ég vil líka draga fram að miklar breytingar eru fram undan í fjármálaumhverfinu og greiðslumiðlun er að verða almenn, eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur bent á. Kannski getur verið miklu skynsamlegra að ríkið eigi einmitt bankana á meðan við erum að ganga í gegnum þetta breytingaskeið. Við í Samfylkingunni höfum lagt áherslu á að skilja á milli viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Herra forseti. Það er svo margt rangt við þessa aðferðafræði. Það er svo margt rangt við þennan hraða og þessa tímasetningu. Ég hvet þjóðina til að fylgjast með því hvað hér er að gerast og ég hvet kollega mína hér í þessum sal til að staldra aðeins við og hugsa: Gæti ekki verið skynsamlegra að bíða aðeins, [[Forseti hringir.]]láta tímann vinna með sér og eyða óvissunni svo að hægt sé að fá hærra verð fyrir hlut ríkisins og fjölbreyttari hóp kaupenda?
Virðulegur forseti. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður sé í réttu starfi á Alþingi. Mér heyrist hann vera vel að sér í öllum þessum sölufræðum og hér sé í boði söluráðgjöf Samfylkingarinnar. Ég velti fyrir mér hvort hún ætti ekki heima annars staðar en hérna. Mig langar að vita, úr því að hv. þingmaður er svona fróður um þetta allt saman, sem ég er ekki, og um markaðsviðskipti almennt, hvort hann gæti kannski kjarnað þetta aðeins fyrir okkur hér og svarað einfaldri spurningu: Hvenær nákvæmlega er rétt að selja? Er það þegar verðið er hátt og á leiðinni niður? Eða er það þegar verðið er lágt og á leiðinni upp? Það væri bara gott að fá svar við því vegna þess að mér heyrist hjá hv. þingmanni, eins og ég hef reyndar tekið eftir í umræðu hjá öðrum, að það sé aldrei réttur tími. En þetta er einföld spurning.
Herra forseti. Það er ekki rétti tíminn að selja banka í dýpstu kreppu í 100 ár. Það er ekki rétti tíminn að selja banka þegar 20% af eignasafni bankans eru í greiðslustöðvun. Það er ekki rétti tíminn að selja banka þegar við horfum á umfram eigið fé upp á yfir 42 milljarða kr. Það er mjög auðvelt að svara þessu. Það eru fjölmörg rök sem benda til þess að þetta sé einmitt ekki rétti tíminn til að selja banka, enda er engin önnur þjóð að gera það þrátt fyrir að fjölmörg önnur ríki eigi eignarhlut í bönkum. Það er ekki eitthvert séríslenskt fyrirbæri að eiga í banka. Það hlýtur að vera eðlilegt að setja spurningarmerki við tímasetninguna og hraðann. Það er okkar hlutverk í þessum sal að líta til almannahagsmuna. Ég er ekki að segja að ég sé sérfræðingur í söluráðgjöf en ég gef mig út fyrir það, alveg eins og hv. þingmaður, að vera annt um almannahagsmuni. Við hljótum að fá hærra verð fyrir hlutinn þegar óvissu er eytt. Það er bullandi óvissa í hagkerfinu í dag. Við vitum ekkert hvaða kaupendur eru hér í boði. Við vitum þó að þeir eru færri en ella því að í gögnunum sem eru fyrir framan okkur er tekið fram að að þessu sinni séu engir erlendir kaupendur líklegir. Mér hefði fundist spennandi að fá erlenda kaupendur inn í íslenskt bankaumhverfi. Við fengjum meiri samkeppni á þessum fákeppnismarkaði. Í mínum huga getur vel komið til greina að selja Íslandsbanka seinna, en ég get samt verið á móti því núna vegna þess að aðstæðurnar eru ekki hagfelldar. Það er eitt af skilyrðunum að salan á ekki að eiga sér stað nema markaðsaðstæður séu hagfelldar og mér finnst augljóst að þær eru það ekki eins og staðan er í dag.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði svo sem ekki að koma aftur í andsvar en sé mig hins vegar knúna til þess vegna þess að hv. þingmaður svaraði ekki einfaldri spurningu minni, sem var sú, í ljósi þekkingar hans á fjármálamörkuðum og þeirri söluráðgjöf sem var í ræðu hans: Hvenær sér hv. þingmaður réttan tíma til að selja? Hann lýsti í andsvari alls konar aðstæðum sem væru ekki ákjósanlegar til að selja. En hvenær þá? Gæti hv. þingmaður lýst því hvenær réttu aðstæðurnar eru til að selja svona banka? Ég spyr að auki: Eru ekki réttu aðstæðurnar og rétti tíminn til að selja þegar einhver vill kaupa á því verði sem sá sem er að selja sættir sig við? Er það ekki rétti tíminn til að selja? Eigum við ekki eftir að sjá það, ákveða útboðsgengi á bankanum, fleyta því á markað og sjá hverjir hafa áhuga á því? Er það ekki mögulega eina rétta svarið? Eini rétti tíminn til að selja er þegar einhver vill kaupa á því verði sem seljandinn sættir sig við.
Herra forseti. Nei, ég held að svo sé ekki. Það þarf meira til. Við þurfum að gæta að hagsmunum seljandans, hagsmunum almennings, og ég held að við gerum það ekki. Ég held einfaldlega að vegna óvissunnar, við erum í miðri kreppu, fáum við ekki besta verðið sem við fengjum hugsanlega síðar. Hvað ef einhver vildi kaupa Landsvirkjun og væri til í að setja verðmiða á það? Það myndi ekki kalla fram þann vilja að selja Landsvirkjun. Og svo í ofanálag: Við vitum ekki virði Íslandsbanka, það er óvissa um eignarhlutann. Það er áhugaverð staðreynd sem sýnir hversu ómótað þetta ferli er. Það eru margir hlutir sem við eigum að gera áður en við förum í söluferlið. Ég er ekkert að segja að það séu einhver trúarbrögð að eiga hér tvo banka, en undirbúum þetta betur. Klárum umræðuna um aðskilnað milli fjárfestingarbanka og viðskiptabanka. Eflum Fjármálaeftirlitið en veikjum það ekki, eins og þessi ríkisstjórn hefur gert með því að fella það inn í Seðlabankann. Tökum þessi skref áður en við hefjum söluferlið, sláum ákveðna varnagla við söluna og fáum besta verðið fyrir þennan hlut. Það hlýtur að vera markmiðið. Sumir vilja kannski gefa bankann, það hefur heyrst. Ég held að við ættum ekki að gera það. Undirbúum þetta betur. Fáum meiri sátt um þetta. Það skiptir líka máli að þjóðin sé svolítið sannfærð um að hér sé gert rétt. Sporin hræða. Það er tiltölulega stutt síðan við upplifðum hér mjög sársaukafullt bankahrun. Þess vegna er mjög sérkennilegt líka að ráðist sé í þetta á allra síðustu metrum kjörtímabilsins. Það á beinlínis að ljúka sölunni í júní, korteri fyrir kosningar. Bara það eitt og sér hlýtur að vekja upp tortryggni og spurningar.
Virðulegur forseti. Það hefur verið fróðlegt að fylgjast með umræðunni í allan dag um skýrslu eða greinargerð hæstv. fjármálaráðherra um fyrirhugaða sölu á 25% hlut í Íslandsbanka. Fyrirhugaða sölu, segi ég, vegna þess að fyrir mörgum árum var ákveðið að heimila sölu á eignarhlutum ríkisins sem eftir standa í bönkunum tveimur, þ.e. Landsbanka sem verður eftir sem áður, eftir að þetta mál gengur í gegn, 100% í eigu ríkisins, og Íslandsbanka. Ég fagna auðvitað þessum áformum mjög og tel ekki seinna vænna að taka þessi skref sem eru tekin núna með 25% sölu en verð þó að segja að mér finnst allt of skammt gengið í þessari lotu þótt ég ætli ekki að gera stórmál úr því sérstaklega. Hér hafa hv. þingmenn margir farið mikinn um tímasetningu þessarar sölu. Ég kann að hafa misst af einhverjum ræðum, en ég tel mig þó ekki hafa greint beina eða mikla andstöðu endilega við söluna almennt, a.m.k. ekki meðal þingmanna, andstöðu við þessi áform. Mér finnst það tímanna tákn ef það er orðin almenn samstaða á þingi um að ríkið eigi að draga úr eignarhlutdeild sinni á fjármálamörkuðum. Það kann að vera að einhverjir líti þannig á að nauðsynlegt sé að ríkið eigi einhvern hluta í öðrum hvorum bankanum sem eftir stendur en samt sem áður fagna ég því sem ég skynja sem almenna samstöðu um að hrinda þessu í framkvæmd. Ágreiningurinn heyrist mér að lúta að tímasetningunni og sú umræða finnst mér alveg kostuleg. Eins og ég kom inn á í andsvari við hv. þingmann sem á undan mér talaði fyrir Samfylkinguna og ég kallaði það nú söluráðgjöf Samfylkingarinnar vegna þess að nokkrir þingmenn þar hafa bent á að þetta sé ekki tíminn. Það hafa fleiri hv. þingmenn úr öðrum flokkum gert það án þess þó að svara því hvenær tíminn verði nákvæmlega réttur. Ég held að það sé útilokað að segja fyrir um það hvenær sé réttur tími til að selja hluti á markaði. Það verður auðvitað seljandi í hverju tilfelli fyrir sig að finna, vega og meta hagsmuni sína á hverjum tíma sem getur verið mismunandi frá sjónarhóli sama seljenda og fer allt eftir efnum og aðstæðum hjá hverjum og einum. Hér hafa verið færð ágæt rök fyrir því, sem lýtur að þessari sölu sérstaklega, að það sé heppilegt fyrir ríkissjóð að gera það núna með það að markmiði, sem er eitt af mörgum markmiðum með þessari sölu, að afla ríkissjóði tekna sem hann þarf sárlega á að halda til að halda uppi þjónustu, mikilvægri grunnþjónustu næstu árin sem ekki er fyrirséð að hægt sé að halda uppi með þeim hætti sem menn vænta á næstu árum í ljósi þess fjárhagslega skells sem ríkissjóður hefur orðið fyrir vegna heimsfaraldursins, sem er vonandi núna í rénun. Þetta er eitt af markmiðunum, að afla ríkissjóði fé. Annað markmið er auðvitað að draga úr áhættu ríkissjóðs af því að eiga í jafn sveiflukenndri starfsemi og atvinnugrein og fjármálamarkaðirnir eru. En ríkissjóður er allt of umsvifamikill þar og það var aldrei meiningin. Ríkissjóður ætlaði sér aldrei að sitja uppi með tvo banka. Ríkissjóður lenti með þá í fanginu eftir fjármálahrunið og það var ekki markmiðið að halda á þeim til lengri tíma. Þetta er eitt af mjög mörgum markmiðum. Eitt markmið líka er að efla og renna stoðum undir markaðsviðskipti á Íslandi og þátttöku í kauphallarstarfsemi, efla virkan markað með almenningshlutafélög á Íslandi. Sá markaður varð mjög dapur eftir fjármálahrunið og hefur í rauninni ekki náð sér á strik eftir það og þetta er ein leiðin til að efla hann. En þá kem ég að því sem ég hef rætt í tengslum við þetta mál, snertir það auðvitað ekki beint af því að það varðar bara sölu á bönkunum, en ég hef hins vegar varpað fram hugmynd, sem er þó ekki ný og ekki mín en hefur verið í áratugi í umræðu þegar kemur að einkavæðingu ríkisfyrirtækja á Íslandi, sem voru auðvitað mýmörg hér á árum áður en eru sem betur fer orðin sárafá í dag. Það er hugmyndin um að koma eignarhaldi þessara ríkisfyrirtækja í hendurnar á almenningi milliliðalaust með því að dreifa eignarhlutum ríkisins til almennings, til íslenskra ríkisborgara 18 ára og eldri eða hvernig sem það yrði útfært, og fleyta þannig hlutum á markað og auka hagsæld heimilanna. Með því gæfist líka tækifæri á að renna enn frekari styrkum stoðum undir virkan fjármálamarkað hér af því að trúlega myndu einhver bréf skipta um hendur fljótlega. Það fer allt eftir efnum og aðstæðum hjá hverjum og einum, eins og ég sagði í upphafi. En ég nefni þetta í ljósi umræðu, sem er umræða efld aftan úr forneskju en ég heyrði samt einhvern óm af henni í dag, um að verið sé að koma hlutum í hendur á einhverjum tilteknum aðilum, jafnvel að selja of ódýrt og koma í hendur á vildarvinum, allar þessar gömlu lummur sem dúkka upp og eiga samt í rauninni ekkert við. Ég held að menn hljóti að geta sammælst um það þvert á alla flokka, og er það nú kannski helsti löstur á þessari hugmynd minni að fólk í öllum flokkum gæti mögulega sameinast um þetta pólitískt, að efla auðstjórn almennings með þeim hætti að eignarhlutum ríkisins væri komið til almennings milliliðalaust. Ég hvatti hv. efnahags- og viðskiptanefnd til að ræða þessa hugmynd svona í framhjáhlaupi með þessu máli í meðferð sinni. Ég veit ekki hvernig það hefur gengið. En ég hvet hins vegar hæstv. fjármálaráðherra til þess að íhuga vel þessa hugmynd þegar kemur að hinum 75% hlut ríkisins í Íslandsbanka sem ég vona að komist í hendur almennings með einum eða öðrum hætti sem fyrst, annaðhvort samhliða þessari sölu eða fljótlega eftir að þessi sala verður um garð gengin. Og ég held að þingmenn ættu að fara að huga að áframhaldandi framsali á eignarhaldi í Íslandsbanka og Landsbankanum líka og ættu að huga sérstaklega að þessari hugmynd. Til þess að hún yrði að veruleika þyrfti að sjálfsögðu lagaheimild og aðkoma þingsins yrði tryggð að því.
Herra forseti. Við hv. þm. Sigríður Á. Andersen erum ekki oft sammála. Reyndar gerist það mjög sjaldan og ég held að hér sé ákveðnum toppi náð, þ.e. að við séum á svo öndverðum meiði að við sameinumst í því, eins og fram kom í máli hv. þingkonu, að almenningur sjálfur eigi að eiga hlut í bankanum. En hér koma fram framúrstefnulegar hugmyndir hjá hv. þingkonu Sigríði Á. Andersen um að almenningur eigi að eiga hlut í bankanum milliliðalaust. Það eru nokkuð sérstakrar hugmyndir. Hún talar fyrir því að við seljum hlut í bankanum í raun og veru til þess að við, almenningur, eignumst hlutinn. Mig langar til að fá nánari útskýringu á þessari hugmynd þingkonunnar. Hvað á hún til að mynda við með milliliðalaust? Er þá engin stjórn almennings yfir þessum hlut hans í bankanum? Hvers konar milliliðaleysi er hv. þingkona að tala um nákvæmlega?
Virðulegur forseti. Samhliða sölunni á þessum 25% eru eftir 75%. Ef við hugsum okkur þá sviðsmynd að 50% af því sem eftir stendur, sem sagt 50% af bankanum, yrði dreift til alls almennings í formi hlutabréfa þannig að almenningur héldi á 15% hlut þá kæmi hann sér að sjálfsögðu saman um stjórnina, ætti atkvæðisrétt á aðalfundi og þar fram eftir götunum, nákvæmlega eins og í hverju öðru almenningshlutafélagi. Við getum tekið dæmi af því sem kallað var óskabarn þjóðarinnar, hlutafélagi sem var stofnað í upphafi 20. aldar, Eimskipafélagi Íslands. Ég held að nánast allir Íslendingar hafi tryggt sér hluti í því félagi og haft atkvæðisrétt á aðalfundum. Auðvitað koma menn sér saman um stjórnir eins og í öðrum félögum. Það er þetta sem ég á við með milliliðalausri eignaraðild, þ.e. að Jón Jónsson haldi sjálfur á sínum hlut. Auðvitað er hægt að tryggja almenningi hlutdeild í þessari sölu með öðrum hætti. Það væri líka hægt að hugsa sér að selja og dreifa söluverðinu bara á alla einstaklinga. Það væri kannski jafngildi þess að tala um milliliðalausa eignarheimild almennings á hlutum. En ég held að hitt væri áhugaverð tilraun og ég held einmitt að tækifæri sé til þess að ráðast í hana nákvæmlega núna í því árferði sem nú er og líka með tilliti til þess hlutabréfamarkaðar sem við þurfum að efla. Ég held að það sé mikilvægt fyrir íslenskt atvinnulíf og allan almenning að fá tækifæri til að standa undir og standa með íslensku atvinnulífi með því að eiga hlutdeild í fyrirtækjunum sjálfur, milliliðalaust.
Herra forseti. Ég get ekki neitað því að mér finnst örla á svolitlum popúlískum fnyk af þessari tillögu hv. þingkonu. Ég velti fyrir mér hver sé munurinn á því að almenningur eigi áfram hlut sinn í bankanum, eins og nú er, að hann fái í arðgreiðslur á hverju ári - sem hafa numið 70 milljörðum kr. á síðustu fimm árum og hafa runnið inn í kerfin okkar allra; menntakerfið, velferðarkerfið, heilbrigðiskerfið o.s.frv. - hver er munurinn á því að almenningur eigi áfram þennan hlut og hann fari í kerfi okkar allra og því, eins og tillaga hv. þingkonu kvað á um, að almenningur skipi sér síðan stjórn yfir þeim hlut sem eigi að möndla með hann á einhvern hátt sem ég er ekki alveg viss um hvernig gerist? Hver er nákvæmlega munurinn á þessu tvennu?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður tala um pólitískan fnyk.
Popúlískan.
Hún sagði popúlískan, mér heyrðist hún segja pólitískan. En gott og vel, munurinn er auðvitað sá að eins og fyrirkomulagið er í dag þegar ríkið á eitthvert ríkisfyrirtæki hefur almenningur engin tök á stjórn slíks fyrirtækis. Hverjir skipa bankastjórnir? Hverjir skipa stjórnir þessara banka? Hver skipar í Bankasýsluna? Veit einhver hvaða fólk þetta er? Það sem er nú reyndar merkilegt er að með lögum sem Samfylkingin setti í tíð vinstri ríkisstjórnarinnar var fyrirbæri eins og Bankasýslunni falið að leggja fram tillögu um söluna á bönkunum. Þess vegna stöndum við í þessum sporum í dag. Það er af því að Bankasýslan sendi tillögu til hæstv. fjármálaráðherra um sölu á bankanum. Það var ekki hæstv. fjármálaráðherra sem tók ákvörðunina, það var Bankasýslan. Hvaða fólk er það? Hver kaus það fólk til að taka slíka ákvörðun? Af hverju stóð vinstri stjórnin að því árið 2012 að fela einhverri stjórnsýslustofnun þetta vald og taka það af þinginu sjálfu að ákveða bankasölu og ákveða þá tímann á henni úr því að það er svo mikið hjartans mál hjá Samfylkingunni að tímasetningin sé rétt. En nú hefur Alþingi ekki nokkra einustu aðkomu að ákvörðun um tímasetningu á sölu á þessum hlutum. Það er vegna þess að það var framselt í hendurnar á einhverju andlitslausu fólki, einhverri stjórnsýslustofnun. Mér finnst það auðvitað alveg til háborinnar skammar í sjálfu sér að fyrirkomulagið sé svo ólýðræðislegt. Komum bara eignarhlutum á bönkunum beint til almennings sem tekur þátt í stjórn þess almenningshlutafélags. Þetta er ekki flókið og hv. þingmaður þarf ekki að flækja það svona gríðarlega. Þetta er bara eins og hvert annað almenningshlutafélag og því væri stjórnað eins og öllum öðrum almenningshlutafélögum sem erlendis eru mörg hver í eigu milljóna manna.
Herra forseti. Það er með þetta mál eins og mörg þau stærstu að þegar við tökumst á um þau hér í salnum erum við ekki alltaf á sömu blaðsíðu, ekki bara varðandi afstöðu heldur líka skilning á því hvað við erum að ræða. Á köflum líður mér eins og hluti þingmanna sé kominn í frúna í Hamborg og sé strax farinn að ráðstafa peningum fyrir sölu banka sem ekki hefur átt sér stað frekar en að við séum hér að ræða grundvöll fjármálakerfisins til næstu ára og áratuga. Ef ég ætti að skipta salnum í parta eftir því hvorri hliðinni er talað fyrir myndi ég segja að það þingfólk sem lýsir efasemdum í garð þess ferlis sem hér er til umræðu sé líklegra til að ræða um framtíðarsýn hér í sal, til að ræða um það hvort eigi að stokka fjármálakerfið upp til þess að það þjóni almenningi betur, til þess að það þjóni samfélaginu betur, til þess að það þjóni framtíðinni, umhverfinu og öllu því betur sem fjármálakerfið getur svo hæglega gert. Á móti snúast andsvör mikið um það hversu marga milljarða við getum vænst að fá fyrir hversu mörg prósent af þessum banka. Reyndar var það fyrsta sem sló mig í andsvörum hæstv. fjármálaráðherra fyrr í dag þegar hann sagði við hv. þm. Ólaf Ísleifsson að heildarvirði bankans, sem sagt 100% af bankanum, losi örugglega vel rúmlega 100 milljarða. Vá, ekki meira en það, hugsaði ég. Við erum að standa í öllu þessu þrasi fyrir fjórðungshlut af 100 milljörðum. Tökum þetta í samhengi. Halli ríkissjóðs á þessu ári er 320 milljarðar. Fjórðungur af 100 milljörðum er dropi í það haf. Þetta hjálpar ekkert skuldasöfnun ríkissjóðs. Skoðum þetta út frá fólkinu sem gæti fjárfest í bankanum. Hér tala sölusinnar fyrir því að opna fyrir aðkomu almennings að hlutafjármarkaði þegar raunin er auðvitað sú að bara lítill hluti almennings er aflögufær um að taka þátt í áhættusömum viðskiptum með háar fjárhæðir á hlutabréfamarkaði. En skoðum þær rúmlega 200 fjölskyldur sem eru 0,1% efnamesta fólks í landinu. Það fólk átti 282 milljarða í lok árs 2019. Það gæti keypt allan Íslandsbanka tvisvar og vel það, færi létt með það. Þar með yrði þetta 0,1% mögulega enn ríkara árin 2025, 2029 og um langa framtíð. Skoðum þetta líka í samhengi við tekjur ríkisins og ekki tekjur ríkisins vegna Covid-19 eða þeirrar kreppu sem við erum að ganga í gegnum. Nei, skoðum þetta í samhengi við að skattlagning á þessu ári er 34 milljörðum lægri en verið hefði ef ekki hefðu komið til skattalækkanir sem ríkisstjórnin hefur ráðist í á þessu kjörtímabili. Þær skattalækkanir renna mjög mikið til efnamesta fólksins sem aftur er í færum til að kaupa banka. Sá peningur sem mögulega fengist fyrir fjórðungshlut í Íslandsbanka væri svona á pari við tekjufallið sem ríkisstjórnin valdi að setja á ríkissjóð. Þetta getur því varla verið spurning um að bjarga tekjum ríkissjóðs. Svo er náttúrlega öll þessi óvissa sem stjórnarliðar vilja síður að sé talað um en er auðvitað til staðar og snýst bara um hversu óskýrt er talað um allt sem snertir þetta mál. Hvort á að selja 25% eða minna eða meira? Fjármálaráðherra sagði að það færi eftir stemningunni. Það kæmi bara í ljós. Hvort sem það verða 20% eða 30% eða 35% þá verður væntanlega um að ræða ráðandi hlut. Ef þetta safnast á fáar hendur verður þetta hlutur sem getur haft úrslitaáhrif um þá stefnu sem Íslandsbanki tekur, sérstaklega þegar horft er til þess hvernig ríkissjóður stígur inn sem hluthafi í svona fyrirtæki. Við höfum séð það á síðustu árum. Ég ætla ekki að segja að ríkið sé endilega þögull eigandi en ríkið er ansi hæglátur eigandi þegar kemur að því að stýra fjármálastofnunum. Armslengdin verður oft lengri en hún þyrfti að vera. Og það mun skipta miklu máli varðandi Íslandsbanka á næstu árum þegar lán til ferðaþjónustunnar koma á gjalddaga, þegar bankinn þarf að ákveða hvort hann ætlar að standa sína samfélagslegu plikt eða hvort hann ætlar að hámarka afkomu sína. Ríkið á ekki að standa í bankarekstri, hrópaði fjármálaráðherra hér fyrr í dag. Þetta er náttúrlega grundvallarkennisetningin, þetta er trúarsetningin sem þessi umræða byggir á frá annarri hliðinni. Fjármálaráðherra virtist líka vera svolítið hneykslaður á því að sumir væru einfaldlega þeirrar skoðunar að ríkið hefði hlutverki að gegna sem leiðandi afl og einn af stærri eigendum fjármálakerfis í landinu. Ef það er einhver grundvallarágreiningur á milli fólks ætla ég bara að benda á að ef fólk er ekki þeirrar skoðunar að ríkið hafi hlutverki að gegna sem leiðandi afl á fjármálamarkaði, á þeim fákeppnismarkaði sem íslenskt fjármálakerfi er, þar sem er viðvarandi stöðugur markaðsbrestur, þá bara sorrí, á fólk ekkert erindi í að ráðskast um hvað ríkið eigi að gera. Það er grundvallarhlutverk ríkisins á íslenskum fjármálamarkaði að vera kjölfesta í markaðnum til þess að hann fari í rétta átt. Þá erum við kannski komin að aðalatriðinu. Vegna þess að umræðan hér snýst svo mikið um milljarðana sem frúin í Hamborg ætlar að gefa fyrir bankann er talað nánast af fyrirlitningu - ég held að það sé eina orðið sem ég á til fyrir tóninn sem kom frá hæstv. fjármálaráðherra í andsvörum við hv. þm. Oddnýju Harðardóttur hér í dag þegar hún viðraði þær hugmyndir að kannski ætti bara að vera samfélagsbanki á íslenskum fjármálamarkaði sem snerist ekki um að hámarka arðsemi heldur að efla grænar fjárfestingar, standa vörð um fólkið í landinu. Þá sagði hæstv. fjármálaráðherra, með leyfi forseta, að við þyrftum þá að taka ákvörðun um það hversu marga tugi milljarða ætti að taka til hliðar til að stofna þennan draumaríkisbanka sem gerði ekkert nema að stunda svona tiltölulega óarðbæra starfsemi. Hver ákvað að arðsemi væri eitthvað sem ætti að hámarka og það væri númer eitt, tvö og þrjú og alltumlykjandi í að reka samfélag? Fjármálakerfið er einn af mótorunum undir þessu samfélagi. Ég ætla bara að lýsa því yfir að ég er hjartanlega sammála þeirri sýn hæstv. ráðherra, Bjarna Benediktssonar, að draumaríkisbanki væri akkúrat banki sem stundaði tiltölulega óarðbæra starfsemi á mælikvarða fjármálaaflanna. Það er starfsemi sem við þurfum að efla á næstu árum. Það er gullna tækifærið; að byggja upp á Íslandi samfélagsbanka, eða hvað við köllum það, banka sem þjóna öllum almenningi og skipuleggja þá þannig að þeir vinni fyrir framtíðina, að taka þessa tvo stóru banka sem ríkið á og sigta þá saman þannig að ríkið sitji eftir með fólkið og grænu fjárfestinguna og það sem byggir upp hér til framtíðar. Áhættufjárfestingar og hvað það er [[Forseti hringir.]]sem annað er eftir í þessum bönkum, það eru molarnir sem má einkavæða eins og enginn sé morgundagurinn. [[Forseti hringir.]]Við sjáum ekkert eftir þeim. En það að einkavæða banka í heilu lagi án þess að hafa farið í gegnum þá grunnvinnu sem þarf við að endurskipuleggja fjármálakerfið, [[Forseti hringir.]]ekki bara með lögum og reglum heldur með inntaki bankanna meðan við höfum þá í höndunum, það væri óráð.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Það hefur verið afskaplega fróðlegt að hlusta á þessa umræðu í allan dag og heyra marga í stjórnarandstöðunni tala um að það sé allt í lagi að selja, en bara ekki núna. Svo þegar maður rýnir í ræðurnar kemur hin raunverulega afstaða flestra þessara þingmanna auðvitað í ljós, sem er sú að þeir vilja að ríkið eigi bankana og helst öll önnur fyrirtæki. Það er ágætt að rifja upp fyrir þá sem hlusta hvernig þessi eignarhluti varð til. Það er eins og sumir haldi að þetta sé banki sem við höfum byggt upp, einhvers konar fjölskyldufyrirtæki. En það var það ekki. Hluturinn í Íslandsbanka er greiðsla sem við fengum út úr samningum við slitabú. Þetta er greiðsla sem nú er verið að hugsa um að breyta í peninga. Það er ekki flóknara en það. Spurningin er þá bara sú og er alveg raunveruleg spurning: Er þetta rétti tíminn til að selja? Komið hefur fram í umræðunni að hjá sumum er aldrei rétti tíminn. Það er aldrei rétti tíminn til að losa um þennan eignarhlut og breyta honum í peninga sem gætu nýst okkur betur við þær aðstæður sem nú eru, frekar en að eiga svona stóran hlut í áhætturekstri af þessu tagi. Spurningin er auðvitað: Af hverju ætlum við að selja? Af hverju teljum við skynsamlegt að selja hlut í Íslandsbanka? Það er ljóst að það er áhætta að skattgreiðendur séu bundnir með mörg hundruð milljarða af eigum sínum í bankarekstri. Það er mikil áhætta. Við tölum oft um, þegar við tölum hér fyrir okkar málum, að líta til nágrannalandanna og hlusta á það sem sérfræðingar segja, en núna er það einhvern veginn algjört aukaatriði. Það er engin önnur frjáls þjóð í hinum vestrænu samfélögum sem er nánast með allan bankarekstur í landinu á sínum höndum. [[Gripið fram í.]]- Nei, það er rangt. Það er engin vestræn frjáls þjóð með það, það dettur það engum í hug. [[Gripið fram í: Belgía og Holland.]]- Það er alrangt. Hlutfall ríkisins í fjármálastarfsemi í þessum löndum er mjög lágt og það dettur engum í hug að ríkið reki tvo þriðju af allri fjármálastarfsemi í landinu. Það þekkist hvergi nema í alveg sérstökum löndum og ég ætla ekki að fara nánar út í það hvers konar pólitík er rekin þar og hvers konar samfélög það eru. Við erum líka mjög upptekin, sérstaklega þeir sem tala gegn þessari sölu, af dreifðri eignaraðild og samkeppnismálum, en það þarf ekki þegar ríkið á í hlut. Þá talar enginn um dreifða eignaraðild, þá skiptir hún engu máli. Samkeppnismál? Nei. Samkeppniseftirlitið hefur bent á að þetta sé mjög óheilbrigt kerfi í viðskiptabönkum. Það er mjög óheilbrigt að einn aðili, hvort sem það er ríkið eða einhver annar, sé með svona ráðandi hlut í öllu kerfinu. Núverandi staða er mjög óeðlilegt eignarhald, óeðlileg samkeppni og þetta á auðvitað ekki að þekkjast. Við eigum að stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma. Við getum auðvitað deilt um það endalaust hvenær er rétti tíminn. Ég sagði það í andsvari áðan að umræða stjórnarandstöðuflokkanna væri eins og maðurinn sem ætlaði alltaf að selja íbúðina sína en gerði það aldrei af því að hann var alltaf að bíða eftir því að aðstæður yrðu betri og betra verð fengist. Svo endaði auðvitað með því að eignin grotnaði niður. Það er sama hættan hér. Hins vegar er því ekki að neita að það er talsverð tortryggni í samfélaginu, ekki síst vegna þess að sumir stjórnmálamenn hafa raunverulega sáð fræjum tortryggni og eru nú í óðaönn að sá enn meiri tortryggni, vísa í einkavæðingu ríkisbankanna, sem var allt annað dæmi hér um aldamótin, þar sem voru ríkisbankar. Þeir voru að vísu algerlega ógjaldfærir, ónýtir bankar sem gátu ekki sinnt atvinnulífinu, en látum það liggja á milli hluta. Regluumhverfið er allt annað núna. Hér er bara hlutur í félagi sem reiknað er með að setja á markað. Og þá er spurningin: Fáum við viðeigandi verð eða fáum við það ekki? Fáist ekki viðeigandi verð sem við teljum eðlilegt þá verður hann ekki seldur. En þessari tortryggni er sáð og síðan kemur málflutningurinn um mjólkurkú og gullgæs. Arður af hefðbundinni bankastarfsemi er lítill og raunverulega allt of lítill miðað við verðmæti og eignir þessara banka. Ríkið er ekki rétti aðilinn til að standa í þessari samkeppni frekar en annarri og það er hættulegt að við séum að binda fé með þessum hætti. Þetta er síður en svo mjólkurkýr og verður örugglega ekki meiri mjólkurkýr eða gullgæs, ekki frekar en Íbúðalánasjóður sem menn stofnuðu hér, sem vel að merkja hefur þegar kostað okkur u.þ.b. 60 milljarða í útgjöld frá skattgreiðendum, þessi glæsilegi banki okkar, samfélagsbanki, við getum kallað hann það. Staðan er sú að við skuldum sjálfsagt 180 milljarða umfram eignastöðu í þeim banka. Við vitum því hvert tjón okkar mun verða þótt síðar verði. Ég ætla ekki í þessa vegferð aftur ef ég kemst hjá því. En það breytir því ekki að við þurfum að sannfæra almenning um að þetta sé óskynsamlegt, að þetta sé óeðlilegt umhverfi. En ég skil tortryggnina, hún er eðlileg að mörgu leyti. Það er svo auðvelt fyrir okkur að segja: Já, það eru arðgreiðslur af þessu. Við höldum þessu bara áfram. Ef það verður tjón af þessu síðar verða það aðrir sem borga en við. Ég heyrði það líka hér í umræðunni að mönnum finnst algjört aukaatriði að innleysa þessa peninga við þessar aðstæður, sem mér finnst alveg óskiljanlegt, af því við erum auðvitað mjög skuldug núna og getum nýtt þessa peninga til miklu arðbærari fjárfestinga. Þá segja menn alltaf: Við getum bara tekið lán, við tökum bara lán, þau eru á lágum vöxtum, við getum bara aukið útgjöld ríkisins, alltaf. Það er ekkert mál að auka útgjöld ríkisins. Okkur finnst það svo lítið mál vegna þess að það eru komandi kynslóðir sem munu borga. Við hugsum alltaf bara um okkur akkúrat núna, en við þurfum að hugsa lengra. Það er í raun og veru fráleitt að eiga öll þessi verðmæti bundin í áhætturekstri. Ríkissjóður á aldrei að gera það og það gerir það enginn annar ríkissjóður með þeim hætti sem við gerum. Við ættum að kíkja til annarra landa og sérfræðinganna sem okkur verður svo tíðrætt um.
Frú forseti. Mig langar til að tala um óvissuna í þessu máli öllu. Það er nefnilega óþægilega mikil óvissa sem ríkir í kringum allt þetta fyrirhugaða ferli í boði Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokks. Ef við byrjum á því af hverju farið er í ferlið sjálft núna eru ástæðurnar fyrir því algjörlega á huldu og óvissa ríkir þar um. Óvissuna er meira að segja að finna í rökstuðningi fjármálaráðuneytisins um hvers vegna sé gott að ráðast í sölu á hlut ríkisins núna. Það að rökstuðningurinn sé sá að það sé tiltekið í stjórnarsáttmála er hreinlega ekki nægjanleg afsökun fyrir almenning, frú forseti. Ef einhverjum dettur í hug að hækkun á mörkuðum sé nægjanleg ástæða, eins og fram kemur í minnisblaði Bankasýslu með tillögu fjármálaráðherra um að selja eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka núna, þá langar mig að benda á það sem aðrir hafa bent á í umræðunni í dag, að þessi mikla hækkun markaða frá mars, þegar hæstv. fjármálaráðherra útilokaði sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka þar til í desember að hann skipti um skoðun, var vegna gríðarlega mikillar lækkunar á mörkuðum frá febrúar til mars. Þannig að já, auðvitað fóru markaðir upp á við eftir þá gríðarlega miklu dýfu, sem betur fer, en er ekki nægjanleg ástæða til þess að ráðist sé í þessa vegferð. Það er líka óskýrt og óvissa um í hvaða verkefni er áætlað að nýta fjármagnið sem fæst fyrir söluna á hlut ríkisins í bankanum. Á að nýta fjármunina til að greiða niður skuldir eða til að fjármagna innviðaframkvæmdir? Engin skýr svör um það hafa komið fram í máli hæstv. fjármálaráðherra, minnisblaði hans eða í máli annarra ráðherra ríkisstjórnarinnar um hver vilji ríkisstjórnarinnar er um það. Það er mjög ógreinilegt hver meðferð fjármuna sem eiga að fást fyrir söluna verður. Í því samhengi má benda á að ef ætlunin er að greiða niður skuldir ríkissjóðs, sem ég myndi ætla að ætti ekki að vera forgangsatriði á tímum mesta atvinnuleysis sem við höfum upplifað í marga áratugi, þá skiptir máli að vextir á skuldum ríkisins hafa haldið áfram að lækka. Ávinningurinn af því að selja banka og greiða upp skuldirnar er því enn minni en áður. Arðgreiðslur sem ríkið missir af vegna sölu gætu því verið hærri en vextir sem ríkið þarf ekki að greiða ef það notar söluandvirðið til að grynnka á skuldum. Þetta hefur m.a. Gylfi Magnússon, prófessor í hagfræði og fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, sagt. Svo til að bæta á óvissuna er óvissa um hversu stóran hlut eigi að selja. Engin skýr svör hafa fengist frá forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar um hversu mikinn hluta ríkisins í bankanum þeir ætli sér að selja. Engin skýr svör eða tillögur hafa heldur komið fram um hvaða verð teljist ásættanlegt fyrir hlutann. Í minnisblaði Bankasýslunnar með tillögu til fjármálaráðherra er meira að segja gert ráð fyrir að hætt verði við söluna ef hvorki fáist ásættanlegt söluverð né ásættanleg arðgreiðsla. Hvert ásættanlegt söluverð er liggur algjörlega á huldu. Hér skortir, frú forseti, hreinlega skýrar línur, skýrar upplýsingar og skýrar ástæður hjá ríkisstjórninni fyrir því að fara í þennan leiðangur núna. Það er líka margt fleira sem skortir. Það skorti til að mynda ýmislegt í flutningsræðu hæstv. fjármálaráðherra hér í dag. Hann talaði um að markaðurinn væri heilbrigður. Að segja hér við okkur, kjörna fulltrúa almennings, að markaðurinn sé heilbrigður á þessum tímum sem við lifum er hreinlega með ólíkindum. Efnahagsleg óvissa hér á landi og allt í kringum okkur hefur aldrei verið jafn mikil, aldrei. Efnahagsleg óvissa vegna Covid er í algleymingi, ekki bara hér á landi heldur í helstu viðskiptalöndum okkar. Ekkert bendir til að hagkerfi nágrannalandanna muni rétta úr kútnum á næstunni. Skjót endurreisn ferðaþjónustunnar hér á landi er því miður ekki í augsýn og það er líklega leitun að fjármálaráðherra beggja vegna Atlantshafsins sem talar með þeim hætti sem sá íslenski gerði núna í dag þegar hann lýsti því yfir að markaðurinn væri heilbrigður. Það að segja að það sé rökstuðningur fyrir því að fara í sölu á hlut ríkisins núna er í besta falli útúrsnúningur. Má ég benda fjármálaráðherra á að engir aðrir ríkissjóðir, engar aðrar ríkisstjórnir í kringum okkur, í nágrannalöndum okkar, hafa verið að selja hluti sína í fjármálastofnunum eða í opinberum sjóðum við þær ótrúlega erfiðu efnahagsaðstæður sem ríkja. Í minnisblaði Bankasýslunnar er meira að segja viðurkennt að í Evrópu séu afar fá dæmi um sölu eða sameiningar á bönkum um þessar mundir. Eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson reifaði þá eru bankar í ríkiseigu í Belgíu, í Hollandi, Írlandi og Noregi og engin af ríkisstjórnum þessara landa er að undirbúa sölu á hlut sínum í þeim bönkum. Frú forseti. Öll þessi óvissa er slæm. Það er vont að leggja af stað í krossferð sem keyrð er áfram með hugmyndafræði eins stjórnmálaflokks að leiðarljósi en ekki með hag almennings í huga. Hér verður að eiga sér stað umræða, djúpstæð umræða í þjóðfélaginu um fjármálakerfið til framtíðar. Hér verður bankakerfið að vera skipulagt með almenningshagsmuni að leiðarljósi. Það óvissuástand sem ríkir núna kallar einfaldlega ekki á það að selja bankann vegna þess að bæði er ekki vitað hvað við fáum fyrir hlutinn sem á að selja, sem er líka í óvissu, og ekki hvernig eignarhaldið verður og það skiptir máli. Það skiptir máli að við vitum það fyrir fram þegar þessi umræða er keyrð í gegnum þingið, að við vitum hverjar hugmyndir ríkisstjórnarinnar eru um eignarhaldið. En þær hafa því miður ekki komið fram, frú forseti. Það er skortur á framtíðarsýn sem ég sakna ótrúlega mikið í allri þessari umræðu. Það er skortur á framtíðarsýn um uppbyggingu fjármálakerfisins sem hlýtur að þurfa að glíma við þær framtíðaráskoranir sem við horfumst öll í augu við, sem eru loftslagsbreytingarnar, að minnka ójöfnuð og tryggja hag almennings við þá endurreisn sem blasir við okkur öllum í kjölfar heimsfaraldurs. Þetta eru stóru áskoranirnar sem við þurfum að glíma við og til þess hljótum við að vilja þær miklu arðgreiðslur sem komið hafa úr Íslandsbanka á síðastliðnum árum frekar en að selja hlut okkar í bankanum á tímum þegar væntanlegt er að lágt verð fáist fyrir hlutinn og mjög mikil óvissa ríkir í kringum allt söluferlið, hverjir hugsanlegir eigendur verða og hvað hugsanlegir eigendur hugsa sér við ráðstöfun á þeim fjármunum.
Frú forseti. Við ræðum hér um skýrslu hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Hér fyrr í dag, miklu fyrr í umræðunni, talaði talsmaður þingflokks okkar í Vinstri grænum, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, og fór í ítarlegu máli yfir sýn okkar og rakti stefnu okkar í þessu máli. Ég ætla ekki að endurtaka það allt saman hér í kvöld, en það eru samt nokkur atriði sem mig langar að stikla á í umræðunni sem mér finnast skipta máli. Í fyrsta lagi vil ég segja að sú aðgerð sem við ræðum hér, þ.e. að selja u.þ.b. 25% af hlut ríkisins í Íslandsbanka, er í takti við stefnu okkar í VG þar sem við leggjum áherslu á að ríkið verði áfram eigandi Landsbankans. Þetta er alveg í takti við þá stefnu. Við leggjum í sömu stefnu reyndar líka áherslu á að gerð verði skil á milli viðskiptastarfsemi og fjárfestingarstarfsemi bankans. Í efnahags- og viðskiptanefnd er frumvarp sem lýtur að því máli og ég geri ekki ráð fyrir öðru en að það mál verði klárað hér í þinginu á næstu dögum. Þá er þetta mál einnig í takti við það sem kemur fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem einmitt er farið yfir það að eignarhald ríkisins hér á Íslandi á fjármálafyrirtækjum sé það umfangsmesta í Evrópu og að ríkisstjórnin ætli að leita leiða til að draga úr því. Þar segir einnig að ljóst sé þó að ríkissjóður verði áfram leiðandi fjárfestir í a.m.k. einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun. Mér finnst mikilvægt að fara aðeins yfir þetta því að hér hefur svolítið verið talað eins og þessa ákvörðun beri mjög brátt að. Þessi ákvörðun er partur af stefnu sem hefur verið undirbyggð og var m.a. undirbyggð með hvítbók um fjármálakerfið sem gefin var út hér fyrir nokkrum misserum. Þetta skiptir máli í umræðunni vegna þess að þetta er partur af ferli sem rætt hefur verið um hingað til. Talsvert hefur verið rætt um það í dag hvort tímasetningin sé rétt til þess að selja banka. Ég held að við munum ekki vita það fyrr en við látum á það reyna með því að skrá bankann á hlutabréfamarkað og sjá hvort ekki sé örugglega vilji hjá fjárfestum, eins og við höldum að sé, til að kaupa þennan banka. Ef við teljum að verðið sem aðilar eru tilbúnir til að greiða fyrir sé ekki ásættanlegt, sé ekki nógu gott, þá verður auðvitað að skipta um kúrs. Það er hægt að hætta við og það hefur verið talað um það að ef ekki fáist verð sem við teljum vera íslensku samfélagi í hag þá verði ekki af sölunni. Mér finnst hins vegar mjög eðlilegt að það séu margir sem taki þátt í þessari umræðu, að það sé umræða um þetta úti í samfélaginu og að fólk spyrji spurninga og velti þessu ferli fyrir sér. Sem þjóð erum við auðvitað brennd af sögunni. En sem betur fer höfum við líka lært af henni og komið hér á umgjörð sem er allt önnur, lagaramminn í kringum fjármálakerfið okkar er orðinn allt annar en frá hruni. Með lögum sem sett voru um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum er m.a. kveðið á um hlutverk Bankasýslunnar, sem var stofnuð til að skapa meira bil frá stjórnmálunum. Þar er kveðið á um að ráðherra skuli leggja greinargerð fyrir bæði fjárlaganefnd þingsins og efnahags- og viðskiptanefnd og það er m.a. í tengslum við þetta sem við ræðum þessi mál og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra gefur þinginu skýrslu hér í dag; við erum að ræða þetta um leið og málin eru til umfjöllunar í þessum nefndum þingsins. Þá kemur einnig fram að Seðlabanki Íslands skuli gefa umsögn og enn fremur kemur málið inn á borð ráðherranefndar um ríkisfjármál áður en endanleg ákvörðun um söluna er tekin. Frú forseti. Ég tel að hér sé verið að halda áfram með mál sem er vel undirbyggt bæði með lagaramma um það hvernig fjármálakerfið hefur verið styrkt og hvernig það á að starfa en ekki síður með gerð hvítbókar og vinnu sem skrifuð var inn í stjórnarsáttmálann. Ég tel að nú séum við komin að þeim tímapunkti að það eigi að láta reyna á það að selja u.þ.b. 25% hlut ríkisins í Íslandsbanka. Ég fagna umræðunni hér í dag, ég held að hún sé góð og ég held að hún sé mikilvæg fyrir okkur. Hún er mikilvægur partur af því að halda áfram í því að draga úr eignarhaldi ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Á sama tíma vil ég einnig að við höldum áfram og þroskum og dýpkum umræðuna um bankann sem við ætlum að hafa í eigu ríkisins og um það hvernig við viljum að hann starfi til framtíðar. Það er kannski ekki alveg næsta vers í þessu ferli, en ég held að það sé eitt af því sem við ættum að tala um samhliða og halda áfram í framhaldinu.
Frú forseti. Hv. þingmaður hefur farið yfir málið með sínum hætti og vísaði til stefnu Vinstri grænna og ræðu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar fyrr í kvöld þar sem hann dró upp ansi skýra myndlíkingu. Hann spurði: Er ástæða til þess að bifreiðarstjóri sem hefur farið grýtta gamla slóð og keyrt út í skurð keyri þá leið aldrei aftur þó að búið sé að byggja veginn upp á alla kanta og jafnvel malbika? Ég segi bara: Þetta er auðvitað ekki einhlítt en ef sömu glannarnir sitja undir stýri, keyra með ljósin slökkt í kolsvartamyrkri og brjálað partí í aftursætinu, þá segi ég nei. Það er engin ástæða til að vera með asa. Ég spyr hv. þingmann: Hvað liggur á? Hvaða ræður þessu óðagoti nú á elleftu stundu fyrir kosningar? Við búum við algeran óvissutíma í samfélagsmálum að mörgu leyti, í efnahagslegu tilliti sem og mörgum öðrum. Er það virkilega sannfæring þingmannsins að sala á hlut í Íslandsbanka sé svo mikið forgangsatriði að ekki sé ástæða til að staldra við og sýna svolitla skynsemi? Ég er ekki að vísa til einhverra hagstjórnarskóla eða -kenninga heldur almennrar skynsemi. Er virkilega ástæða til að vera með þennan asa? Telur þingmaður ekki ástæðu til að staldra ofurlítið við og bara draga andann djúpt?
Frú forseti. Vegna líkingarinnar sem hv. þm. Guðjón Brjánsson var með hér, og vitnaði þar í orð hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar um hvort keyra ætti sama slóðann aftur þegar maður hefði fengið reynslu af honum, þá er það einmitt svo mikilvægur partur af þeirri samlíkingu að það skiptir dálítið miklu máli hvort búið er að laga slóðann, gera eitthvað við hann og gera hann greiðfærari. Ég fór yfir það í ræðu minni að það hefur einmitt verið gert. Með lögum um sölumeðferð á eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum var skrifað inn ferli og gætt hefur verið að ýmiss konar varúðarsjónarmiðum. Mjög margt hefur verið gert til að breyta umgjörðinni um bankana. Það finnst mér vera algjört grundvallaratriði í þessum málum. Við erum ekki að keyra sama gamla slóðann, við erum að keyra á nýjum og breyttum vegi. Þess vegna tel ég það ekki bara ásættanlegt heldur algerlega þorandi. Ég kom einnig inn á það í ræðu minni að þetta væri partur af ferli sem hefði verið í gangi allt frá því að ríkisstjórnin var stofnuð. Ég er einfaldlega ekki sammála því að hér sé einhver asi á ferðinni. Það hefur verið skoðað hvaða leiðir ætti að fara. Það hefur verið horfið frá hugmyndum. Það á einmitt að gera í svona máli. [[Forseti hringir.]]Það á að leita að bestu leiðinni. Það held ég að við séum að gera hér með mjög varfærnum hætti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég geri ekki lítið úr því að umgjörðin hefur tekið stakkaskiptum. Hún er styrkari. Það breytir ekki því að ef bílstjórarnir eru þeir hinir sömu skiptir það ekki máli og eins gott að setja lokunarslána fyrir. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann hvað henni finnist vera ásættanlegt tilboð. Hvar er gólfið í huga ykkar í Vinstri grænum? Eða skiptir það engu máli? Er þetta hluti af einhverju samkomulagi milli stjórnarflokkanna um að þetta fari í gegn, gegn því að einhver önnur atriði af hálfu Vinstri grænna fái bjartara ljós í meðförum þingsins? Eru hrossakaup í gangi? Mig langar sömuleiðis að spyrja hv. þingmann: Telur þingmaðurinn það merki um óheilbrigt samfélag sem ákveður að eiga hlut í bankakerfinu að verulegu leyti um lengri eða skemmri tíma? Er eitthvað óheilbrigt við það? Ég vil undirstrika að það er stefna okkar í Samfylkingunni að ríkið eigi ekki að hafa bankakerfið á sinni hendi en við eigum að hafa þar ítök og eiga verulegan hlut í að minnsta kosti einum banka. Varðandi eignarhlutinn sem talað er um, þ.e. 25% og 35% kom nú upp í dag: Hvar setja Vinstri grænir hælana niður? Hvað ef eitthvert ofsatilboð býðst að mati samstarfsflokkanna um kannski 40–50% eða 49%? [[Forseti hringir.]]Hvar setja hv. þingmenn í flokknum hælana niður?
Frú forseti. Við erum sem betur fer með löggjöf sem á að geta staðist, sama hver það er sem er nákvæmlega í forystu fyrir málaflokkinn, þ.e. nema fram fari sérstök umræða hér á Alþingi um að breyta löggjöfinni. Það hefur hæstv. fjármálaráðherra ekki gert í þessari umræðu heldur er verið að fara í söluferli samkvæmt gildandi lögum sem hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson kom ekki að því að setja. Ef við viljum halda áfram með bílstjóralíkinguna held ég að eiginlega verði að benda á að það er í rauninni Bankasýslan sem fer með ansi drjúgan hlut í því að vera í bílstjórasætinu. Hv. þingmaður spyr hvort það sé eitthvað óheilbrigt við að ríkið eigi hlut í banka. Nei, síður en svo, í það minnsta ekki að mínu mati og ekki heldur minnar hreyfingar. Ég vil þess vegna ítreka það sem ég sagði hér í ræðu minni að það er í stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að við viljum eiga Landsbankann. Þess vegna er það í algerum takti við okkar stefnu [[Forseti hringir.]]að draga úr eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka. Það þýðir ekkert að reyna að grugga vatnið eitthvað með það. [[Forseti hringir.]]Það er partur af stefnumótun okkar. Þetta er bara í takti við hana.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörkin.
Frú forseti. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir stefnu Vinstri grænna um mikilvægi þess að selja banka og koma Íslandsbanka í hendur einkaaðila og mér heyrist hv. þingmaður telja að þessi tími sé einstaklega góður til þess. Mér fannst hv. þingmaður ekki svara hv. þm. Guðjóni Brjánssyni nægilega vel þegar hann spurði út í þessa tímasetningu. Ég vil biðja hv. þingmann um að fara yfir það með okkur af hverju hún telur það vera góðan tíma til að selja banka þegar við erum í dýpstu efnahagskreppu í 100 ár og það er mikil óvissa í samfélaginu. Það er mikil óvissa í atvinnulífinu. Það er mikil óvissa varðandi lánasafn bankans. Opinberar tölur segja 20% en fréttir innan úr bankanum segja rúmlega 10% vera í frystingu eða um 100 milljarðar og ekki er vitað hvað verður um, en fyrirtækin sem hafa óskað eftir frystingunni, sem flest eru ferðaþjónustufyrirtæki úti um landið, treysta á að semja við sinn viðskiptabanka þegar faraldurinn hefur gengið yfir. Af hverju finnst hv. þingmanni þetta vera góður tími til að selja banka? Var hún ósammála því þegar Bankasýslan kom með þá tillögu að fresta söluferlinu vegna þess að óvissan var mikil í mars? Hvað hefur breyst? Af hverju er þetta góður tími? Er ekki, hv. þingmaður, tími fyrir allt, en þessi tími ekki góður fyrir bankasölu?
Herra forseti. Ég held að ég hafi ekki sagt það í ræðu minni að þessi tímasetning væri einstaklega góð. Hins vegar sagði ég það að sala á hlut ríkisins í Íslandsbanka væri hluti af ferli sem hefði m.a. verið skrifað inn í stjórnarsáttmálann og við erum að mínu mati í þessu ferli núna. Það vill þannig til að það er alltaf einhver tímasetning. Ég held að við vitum ekki nákvæmlega hvort tímasetningin sé góð fyrr en við erum í rauninni komin lengra inn í söluferlið, þegar við vitum meira um það hver áhuginn er á því að kaupa bankann. Ef niðurstaðan úr því verður sú að við teljum það ekki ásættanlegt fyrir íslenskt samfélag þá hættum við við. Þá erum við komin með niðurstöðu um að tímasetningin sé ekki góð. Það sem ég er hins vegar að leggja áherslu á er að við erum bara í ferli sem þessi ríkisstjórn ákvað að fara í og þess vegna er þetta eðlilegur partur af þeirri vinnu.
Frú forseti. Þetta var nú gott að fá fram frá hv. þm. Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Það var skrifað í stjórnarsáttmálann haustið 2017 að það ætti að selja eða finna leiðir til að minnka, ég man ekki orðalagið nákvæmlega, það er ekki talað beint um sölu en að minnka eignarhlutinn, og af því að það stendur í stjórnarsáttmálanum verður að drífa í því áður en kjörtímabili lýkur. Skil ég hv. þingmann rétt? Þetta er ferli sem átti að fara í gang af því að það var skrifað 2017 inn í stjórnarsáttmálann og það verður að ljúka því áður en kemur að næstu kosningum. Eða hvað? Hverjum öðrum en íslensku ríkisstjórninni dettur í hug að selja banka í ríkiseigu, selja banka við þessar óvissuaðstæður? Það er eitthvað annað, frú forseti, en hagur almennings sem þarna fer fremstur vegna þess að öll rök hníga að því að í þessu óvissuástandi eigum við að bíða með söluna. Við eigum að bíða með söluna. Okkur vantar ekki peninginn og ef við værum að setja upp reikningsdæmið: Hvort eigum við að taka lán til þess að fara í borgarlínuna eða hvað það nú er sem menn vilja borga með þessum peningum, eða selja hlutinn? Þá er það einfalt reikningsdæmi. Það er miklu hagstæðara að taka lánið en að selja hlutinn. Við eigum ekki að selja hlut í banka sem gefur góðan arð [[Forseti hringir.]]til þess að greiða niður lán t.d. sem er með neikvæða raunvexti. Það er bara galið.
Herra forseti. Það eru bara mjög skiptar skoðanir um það. Það hafa vissulega heyrst raddir um að nú sé ekki góður tími til að selja banka. En það eru líka aðrir sem benda á það að nú sé mögulega einmitt mjög góður tími til þess. Ég held að við fáum ekki botn í það fyrr en við förum og látum reyna á þetta. Það er í öllu því samhengi sem ég talaði um í ræðu minni sem mér finnst skipta svo miklu máli að við höfum góðan lagaramma sem segir alveg hvernig eigi að standa að þessu. Það er ekkert furðulegt við það að ríkisstjórn og flokkar sem hana styðja haldi áfram með þær aðgerðir sem hún hefur staðið að, þegar allt í ferlinu við það er bara í góðu lagi. Og eins og ég hef margítrekað hér í kvöld og ýmsir hv. þingmenn hafa einnig gert í dag þá erum við að setja viðmið um það hvaða umgjörð þurfi að vera til staðar til þess að við förum alla leið með þessa sölu. Hingað til hef ég ekki séð neitt annað en að við séum bara á mjög góðri en að sama skapi mjög varfærinni leið. Það er að mínu mati einmitt eina rétta leiðin til að fara í þessu; að vera varfærin en halda áfram á þeirri braut sem við höfum markað.
Virðulegi forseti. Eigum við að selja banka bara til að selja banka eða eigum við að eiga banka bara til að eiga banka? Um það hefur verið spurt nokkuð oft úr þessum ræðustóli í dag þegar við ræðum munnlega skýrslu fjármála- og efnahagsráðherra um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Síðustu daga hafa fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis unnið að gerð umsagna til fjármála- og efnahagsráðherra um greinargerð um ráðgerða sölumeðferð á hlutum ríkisins í Íslandsbanka. Ráðherra óskaði umsagna nefndanna og að þær lægju fyrir eigi síðar en 20. janúar 2021. Undanfarna daga hafa þessar nefndir því unnið stíft að því að skoða greinargerðina og leita eftir umsögnum um það sem þar kemur fram. Það verður áhugavert að sjá þá umfjöllun en ég hef ekki tekið þátt í vinnu nefndanna. Fyrir nefndunum liggur greinargerð fjármála- og efnahagsráðherra um ráðgerða sölumeðferð á hlutum ríkisins í Íslandsbanka í samræmi við ákvæði laga um slíka sölu. Með öðrum orðum er unnið samkvæmt fyrirfram ákveðnu ferli. Í greinargerðinni sem er til umfjöllunar hjá nefndunum koma fram upplýsingar um helstu markmið með sölu eignarhlutarins, hvaða söluaðferð verði beitt og hvernig henni verði háttað að öðru leyti. Þá hefur jafnframt verið óskað eftir formlegri umsögn frá Seðlabanka Íslands um jafnræði bjóðenda, líkleg áhrif sölu á gjaldeyrismarkað, gjaldeyrisforða og laust fé í umferð. Eftir að umsagnir nefnda Alþingis og Seðlabanka Íslands liggja fyrir verður tekin endanleg ákvörðun um hvort sölumeðferð eignarhlutarins verði hafin í samræmi við efni greinargerðarinnar. Ráðherra getur í þeirri ákvörðun sinni gert breytingar á einstökum þáttum í fyrirhugaðri sölumeðferð, m.a. að teknu tilliti til athugasemda fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis við greinargerðina. Ákvörðunina getur ráðherra síðan endurskoðað á öðrum stigum ferlisins. Það sem ég er að segja með þessum orðum er að ákvörðunin er ekki tekin hér á Alþingi en við eigum að sjálfsögðu að ræða málin hér eins og við höfum gert í dag. Vissulega hafa bæði komið fram rök með og á móti sölunni. Ég sé ýmis rök sem styðja þessa sölu, m.a. þau að eignarhald íslenska ríkisins í fjármálastofnunum er hlutfallslega hátt miðað við öll þau lönd sem við berum okkur almennt saman við. Svo er mjög mikilvægt að líta til þess að starfsumhverfi fjármálakerfisins er á engan hátt sambærilegt því sem það var fyrir tíu árum, hvað þá fimmtán. Miklar breytingar hafa orðið á starfsumhverfi banka, bæði alþjóðlega og hér innan lands. Ég vil gjarnan rifja það hér upp að eitt af því sem kom mér hvað mest á óvart í störfum mínum í efnahags- og viðskiptanefnd á árunum 2013–2016 var hvað mikið var þá í rauninni að skila sér inn í laga- og regluverk af alþjóðlegri vinnu sem fólst í því að styrkja allar reglur sem snúa að starfsumhverfi banka, m.a. til að tryggja að það væri sambærilegt milli landa. Það hefur komið skýrt fram í umræðunni í dag og ég er algerlega sammála því að í öllu því ferli sem nú er fram undan varðandi sölu á þessum eignarhlut er lykilatriði að það sé gagnsæi, eignarhald á hlutnum dreifist og Alþingi verði haldið upplýstu eftir því sem verkefninu vindur fram. Mig langar að koma að því, eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson gerði fyrr í umræðunni, að umræðan um samfélagsbanka er fjarri því að vera farin frá okkur. Við Framsóknarmenn viljum halda því til haga, sem er í stefnuskrá okkar, að tækifæri eru til þess að velta því upp hvort Landsbankinn geti orðið samfélagsbanki og mikilvægt er að fara í umræðu um kosti og galla þess að hann verði það. Eins og kunnugt er hefur Framsóknarflokkurinn haft það á stefnuskrá sinni um nokkurt skeið. Svo að vitnað sé í ályktun frá flokksþingi 2018 telur flokkurinn að annar ríkisbankanna ætti að vera áfram í eigu þjóðarinnar með það að markmiði að þjóna samfélaginu sem best. Meðal annars til að bregðast við fákeppni á bankamarkaði er nauðsynlegt að samfélagsbanki hafi þann tilgang að bjóða þjónustu á sem bestum kjörum. Þannig mætti efla samkeppni í bankaþjónustunni á landsvísu. Ættum við kannski að nota tækifærið núna og setja af stað vinnu við að rýna betur hvaða hlutverki við viljum að ríkisbanki gegni í samfélaginu? Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé farið fram af skynsemi þar sem eitt skrefið er stigið í einu og horft vel yfir sviðið, litast um á milli þeirra skrefa sem tekin eru, m.a. vegna þess að áform um sölu hafa legið fyrir lengi og heimildin til sölu hefur líka legið fyrir í nokkur ár og verið til skoðunar jafnt og þétt. Að lokum, virðulegi forseti: Er kannski skynsamlegra að byggja upp innviði landsins eða greiða niður skuldir en að binda fjármuni ríkisins í banka, sér í lagi þegar ríkið á tvo banka? Þeir sem vilja heldur eiga viðskipti við ríkisbanka geta þá áfram snúið sér til Landsbankans. Svo megum við auðvitað ekki gleyma því að hægt er að eiga viðskipti við sparisjóðina sem starfa á sumum svæðum um landið. Auðvitað er líka mikilvægt að velta því fyrir sér hvaða hlutverki þeir geta gegnt í fjármálakerfinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort henni finnist ekki óþægilegt við þessar aðstæður, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, hversu mikil tortryggni er úti í samfélaginu gagnvart sölu á banka á þessum óvissutímum. Reyndar hafa kannanir síðastliðin þrjú ár sýnt, þó að enginn heimsfaraldur hafi verið á ferðinni heldur bara venjulegt árferði, að yfir 60% þeirra sem svöruðu þessum könnunum treystu ríkinu best til þess að reka þessa banka áfram, á meðan innan við 20% vildu selja hlutina. Þetta eru kannanir sem voru gerðar áður en heimsfaraldurinn skall á. Í Fréttablaðinu á vefnum er nú ný könnun þar sem spurt er hversu vel fólk treysti hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til að leiða þessa sölu. Niðurstaðan er sú að 63% treysta honum illa til þess, aðeins 23%, treysta honum vel til þess. Ég held að þetta sé til marks um hvernig almenningur lítur á það sem er að gerast hérna. Ég held að óvissan og staðan bæði í efnahagslífi og atvinnulífi ýti undir þessa tortryggni og vantraust þegar ríkisstjórnin og stjórnarliðar vilja vaða út í þessa sölu á óvissutímum. Ég vil biðja hv. þingmann um að segja að skoðun sína á þessu.
Virðulegi forseti. Jú, ég deili að vissu leyti áhyggjum hv. þingmanns af þessu. Í rauninni held ég að hvorki stjórnsýslan né við sem sitjum á Alþingi höfum staðið okkur nægilega vel í að útskýra hvað hefur breyst í starfsumhverfi bankanna á síðustu tíu árum og hvers vegna það er skynsamlegt að skoða þessa leið núna, að losa um eignarhlut ríkisins í öðrum af þessum bönkum, þ.e. í Íslandsbanka. En ég held að það skipti mjög miklu máli að draga fram réttar upplýsingar. Þess vegna skiptir þessi umræða hér í dag mjög miklu máli, að koma því til skila að það eru allt aðrar aðstæður, bæði í starfsumhverfi bankanna og í öllu regluverki sem þeim sem reka banka er sett núna, en voru fyrir 10–15 árum. Ég þekki hins vegar ekki manna best til á þessu sviði þannig að ég sé til þess fallin að útskýra þetta, en ég held að stofnanir ríkisins, stjórnsýslan ætti að fara í ákveðna vinnu á þessu sviði, því að í rauninni er þetta mjög sérhæft í smáatriðum en það er hægt að útskýra þetta þannig að allir skilji muninn sem þarna er á. Auðvitað er liður í þessu að byggja upp traust á því ferli sem fram undan er, að það sé mikið gagnsæi í hverju skrefi sem stigið er og að fjallað sé um það; að fjallað sé um það hér á Alþingi, í fjölmiðlum og í samfélaginu öllu, eins og raunar hefur verið gert nú á undanförnum tveimur vikum.
Frú forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji að það sé nægilegt gagnsæi í þessu ferli. Við erum auðvitað með lögin frá 2012 þar sem segir hvaða skref eigi að taka, en við vitum ekki einu sinni hvað á að selja stóran hlut í bankanum og við vitum ekki hvað er ásættanlegt verð. Og þó hafa stjórnarliðar komið hér hver á eftir öðrum upp í ræðustól í dag og sagt: Ja, við hættum bara við ef ekki er hægt að fá ásættanlegt verð. Hvað er ásættanlegt verð? Og hver er það sem getur hætt við? Þingið getur ekki stoppað þessa sölu. Það er einungis fjármála- og efnahagsráðherra sem getur gert það. Þannig að traustið til hans hlýtur að vera mikið meðal stjórnarliðanna í þessu ferli öllu saman. En hv. þingmaður talaði um að umræðan um samfélagsbanka væri ekki farin frá okkur. En er tækifærið ekki farið frá okkur ef við erum farin að selja bút úr öðrum ríkisbankanum þegar við hefðum getað verið með eignarhald á báðum [[Forseti hringir.]]og skipt þeim upp og tekið hluta sem samfélagsbanka og annan hluta þá sem fjárfestingu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvörin. Ég vil byrja á því að segja að tækifærið til umræðu og greiningar á því hlutverki sem við viljum að samfélagsbanki eða banki í eigu ríkisins gegni er engan veginn farið frá okkur á meðan við eigum Landsbankann. Kannski aukast tækifærin til þeirrar umfjöllunar enn frekar þegar við erum búin að losa um eignarhald í Íslandsbanka. En auðvitað er mjög mikilvægt að horfa á það í öllu ferlinu sem fram undan er, sem liggur fyrir í skýrslunni sem er til umfjöllunar í nefndunum, að það eru ákveðin skref sem þarf að stíga til að meta hvað er ásættanlegt verð og í rauninni hversu stór hluti verður seldur á endanum. En ef ég skil þetta rétt þá getur það orðið allt að 25%. [[Gripið fram í: Það er lágmark.]]- Já. [[Gripið fram í.]]- Já, en það er eitt af því sem efnahags- og viðskiptanefnd hefur verið að fjalla um síðustu daga, ef ég skil það rétt, hvort benda ætti á að ramma það eitthvað betur inn. En það mun skýrast nánar í því ferli sem er fram undan sem er býsna vel skilgreint.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þá greinargerð sem hún viðhafði. Mig langar að spyrja ofurlítið varðandi rökin sem hún gerði tilraun til að færa fyrir því að selja hluti út úr fjármálakerfi okkar samfélags á þessum tímamótum þegar, eins og fram hefur komið margoft, óvissutímar eru algerlega ríkjandi, óvissutímar sem við höfum ekki upplifað í 100 ár og við vitum hvaða breytingar í samfélaginu eru fram undan. Ég spyr hv. þingmann um það hvaða rök hún sjái hníga að því að selja þessari verðmætu eignir út úr búi samfélagsins á þessum tíma. Við vitum alveg að eitthvað af röksemdafærslunni er að efla samkeppni á bankamarkaði. Það er hin yfirlýsta mantra sem við höfum heyrt hér í dag og menn hafa farið mikinn, einkum í öðrum samstarfsflokkanna. Hvaða raunverulegu rök hníga að þessu, skynsemisrök? Nú vil ég ekki að menn hengja sig í einhverja hagfræðiskóla heldur hreina skynsemi. Hv. þm. Brynjar Níelsson nefndi hér með glott á vör í kvöld að talað væri um gullgæs og mjólkurkú. Vissulega eru þetta stofnanir sem hafa fært okkur tekjur og munu gera það áfram, hversu mikið vitum við ekki. Ef hv. þingmaður gæti ofurlítið dýpkað þennan þátt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni andsvarið. Eftir að hafa hlustað á umræðuna hér í dag er ég algerlega sammála því að tímasetning skiptir máli en ég hef samt ekki áttað mig á því í þessari umræðu af hverju hægt er að gefa sér það að þessi tími sé endilega betri eða verri en einhver annar tímapunktur. Það er hluti af ferlinu sem nú er fram undan að komast að því hvort þetta er hentugur tími. Það er margt sem bendir til þess og hefur komið fram í umfjöllun nefndarinnar síðustu daga að þetta geti verið góður tími. Það er þróun á hlutabréfamarkaði. Það getur skipt máli á þessum tímapunkti að fjölga fjárfestingarkostum. Það skiptir auðvitað ríkissjóð máli að geta minnkað skuldir sínar akkúrat á þessum tímapunkti og draga úr vaxtabyrði. Auðvitað þurfa opinberir aðilar alltaf að spyrja sig að því þegar verið er að selja eignir hvort þeir séu að selja mjólkurkúna. En ég hef aldrei skilið af hverju fjármálafyrirtæki ættu að vera að skila opinberum aðilum tekjum.
Herra forseti. Ég segi bara eins og hagsýn húsmóðir: Það er sama hvaðan gott kemur. Er það ekki af hinu góða að fjármálastofnanir jafnt sem aðrar stofnanir skili hinu opinbera dágóðum tekjum? Við erum alla daga, allar nætur að bisa við að finna leiðir til þess að afla samfélaginu tekna til að geta staðið undir þeirri miklu og góðu þjónustu sem við veitum. En mér fannst ég ekki fá skýrt svar hjá hv. þingmanni um það: Finnst henni skynsamlegt á þessum tímamótum, á þessum óvissutímum, að selja verðmætar bankastofnanir frá okkur út úr samfélaginu? Við vitum alveg hvernig fór í síðustu einkavæðingarhrinu sem var skrautleg og fingraför Framsóknarflokksins eru á því. En potturinn og pannan var auðvitað Sjálfstæðisflokkurinn. Það ævintýri endaði með hreinni ævintýramennsku á heimsmælikvarða. Aðeins að dýpka það sem ég spurði um.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég taldi mig hafa svarað hér í fyrra andsvari þá tel ég skynsamlegt að láta á það reyna á þessum tímapunkti hvort hægt sé að losa um þennan eignarhlut í Íslandsbanka. Varðandi það að sama sé hvaðan tekjur koma í ríkissjóð eða opinbera sjóði þá er ég ekki sammála því og ef ég vísa til stefnu Framsóknarflokksins um samfélagsbanka þá getur verið mjög mikilvægt að það sé rekin fjármálastofnun í samfélaginu sem hefur í rauninni óhagnaðardrifin sjónarmið. Þannig sé hægt að styðja vel við atvinnulíf, t.d. á tímum eins og við upplifum núna.
Hæstv. forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður sagði í ræðu sinni áðan að það væru kostir og ókostir við sölu bankans. Hún rakti í stuttu máli helstu kosti en ég varð ekki var við hverjir væru ókostirnir. Ég sé þá ekki. Ég velti fyrir mér hvort það sé sama hugmyndafræði og hefur komið fram hjá Samfylkingarþingmönnum, að ekki eigi að selja á óvissutímum. Er eitthvað betra að ríkissjóður eigi þetta heldur en einhverjir aðrir ef það eru óvissutímar? Eða erum við að tala um að ókosturinn sé að þetta sé einhver gullgæs eða mjólkurkýr eins og sumir hafa talað um hér? Þær greiðslur sem við höfum fengið úr þessum bönkum eru í fyrsta lagi ekkert miklar miðað við verðmæti hlutarins. En þær hafa auðvitað ekki verið það af hefðbundinni bankastarfsemi heldur af ýmsum einskiptisaðgerðum í kringum yfirtöku á bönkunum. Þannig að við höfum ekki haft þá reynslu af rekstri ríkisbanka. Það er ekki eins og við séum nýbyrjaðir á því, við rákum þrjá stóra ríkisbanka sem skiluðu aldrei neinum arði í ríkissjóð heldur höfðu skattgreiðendur talsverðan kostnað af þeim bönkum. Við vorum með banka sem við köllum Íbúðalánasjóð sem hefur kostað okkur stórfé og ekki útséð með það enn þá hvað hann mun kosta skattgreiðendur, sennilega um 250 milljarða. Ég sé því enga kosti við að ríkið eigi svona stóran hluta í bankakerfinu. Það eru engar aðrar þjóðir með þetta. Það er ekki skynsamlegt með neinum hætti út frá áhættu. Ef illa fer er enn verra að ríkið sé með þetta allt í fanginu heldur en aðrir þó að auðvitað muni alltaf vera tjón fyrir ríkissjóð ef illa fer í bankakerfinu. En við þurfum ekki að auka á það. Þannig að ég spyr bara: Sérðu einhverja ókosti, hv. þingmaður?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í ræðu minni var ég kannski fyrst og fremst að vísa til þess að bent hefði verið á kosti og ókosti í umræðunni í dag. Ókosturinn eða kannski mesta áskorunin er tortryggni í samfélaginu. Henni er mikilvægt að mæta með upplýstri umræðu eins og þeirri sem hér fer fram og með fræðslu frá stjórnvöldum sem eiga að sinna því að upplýsa um þá laga- og reglusetningu sem hefur farið fram á Alþingi á síðustu rúmu tíu árum. Þarna er auðvitað stærsti ókosturinn. Svo þarf auðvitað að fylgja sölunni svolítið greining á fjárstreyminu. Það er ekki skynsamlegt að ríkið reki banka til að afla tekna. Það getur auðvitað verið skynsamlegt ef við erum að tala um samfélagsbanka, að ríkið reki banka til að tryggja að fólk geti komið sér upp þaki yfir höfuðið, að atvinnulífið hafi aðgang að fjármagni til atvinnuþróunar, að samfélagið geti aflað meiri tekna. Það getur varla verið og átt að vera markmið ríkisins að afla tekna með fjármálastarfsemi.
Hæstv. forseti. Ég ætla að gera það sem hæstv. forseti hefur gjarnan gert þegar hann stendur hér í púltinu og þakka fyrir svarið. Þetta var nefnilega mjög gott svar, hv. þingmaður. Kjarni málsins er sá að það er tortryggni. Það er vandinn sem við erum að glíma við. Það er auðvitað líka búið að sá tortryggni. Við erum í allt öðru umhverfi núna heldur en við vorum árið 2000. Ég hef sjálfur sagt að í sjálfu sér hefði ekkert verið betra þó að bankarnir hefðu verið í eigu ríkisins þegar bankahrunið varð 2008. En fólk leggur þetta saman og þess vegna er það tortryggið í dag. Við þurfum núna að sannfæra almenning um að við erum að tala um allt aðra hluti. Við erum að tala um hlutabréf sem við fengum greitt úr samningi við slitabú og við erum bara að breyta þessu hlutafé í peninga. Það er það sem við erum að gera. Og á góðri útlensku: Við erum að „realísera“ þessa eign. Nú er umræðan allt í einu bara komin út í að það sé ekki rétti tíminn, það séu óvissutímar og við vitum ekki hvað sé ásættanlegt verð. [[Forseti hringir.]]Við vitum alveg hvert verðmætið er og þá vitum við hvað er ásættanlegt verð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir að draga þessi atriði fram. Hér erum við að gera verðmæti úr því sem við fengum úr slitum eftir síðasta hrun, gera verðmæti fyrir samfélagið, innleysa það. [[Gripið fram í.]]Já, þann góða samning. En mig langar kannski að ítreka það sem ég sagði í ræðunni áðan, að það sem kom mér mest á óvart í þeirri vinnu sem ég tók þátt í á kjörtímabilinu 2013–2016 var þetta umfangsmikla verkefni í rauninni í samvinnu við alþjóðasamfélagið að skapa nýja umgjörð fyrir fjármálakerfi heimsins.
Virðulegi forseti. Það hefur tekið allan daginn og langt fram á nótt að komast að merg málsins sem var að koma fram í orðum hv. þm. Brynjars Níelssonar. Þetta snýst einmitt um traust og brostnar forsendur í þeim efnum í gegnum tíðina. Það er mergurinn málsins. Það er innihaldið. Því hefði raunverulega ekki þurfti að eyða öllum þessum tíma í að spyrja sömu praktísku spurninganna, að hér kæmi maður eftir mann að spyrja um sömu hlutina. En svo að ég hefji nú ræðu mína, virðulegi forseti - í inngangi stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Stefna þarf að stöðugleika til lengri tíma og auka gagnsæi í athafnalífi og allri stjórnsýslu til að efla traust almennings á rekstri fyrirtækja, fjármálalífi, stjórnmálum og stofnunum samfélagsins. Frá efnahagshruninu hefur náðst margvíslegur árangur en enn skortir á þá félagslegu sátt sem þjóðin hefur lengi kallað eftir. Að henni þarf að vinna. Um leið þarf að bregðast við örum þjóðfélagsbreytingum og breyttri sýn á samfélagið á ótal sviðum en líka ójöfnuði og umróti á heimsvísu. Undir kafla um eflingu þingsins segir: „Sátt þarf að ríkja um fyrirkomulag fjármálakerfisins til framtíðar. Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið á Íslandi verður lögð fyrir Alþingi til umfjöllunar áður en stefnumarkandi ákvarðanir verða teknar um fjármálakerfið.“ Virðulegur forseti. Það má benda á orðalagið „áður en stefnumarkandi ákvarðanir verða teknar um fjármálakerfið“. Við ræðum hér í kvöld fyrirhugaða sölu á hluta Íslandsbanka sem er í ríkiseigu vegna þess að hann lenti í kjöltu ríkisins í kjölfar síðasta hruns. Síðasta ár hefur verið áfall fyrir þjóðina sem og fyrir heimsbyggðina alla. Heimsfaraldur hefur dembt sér yfir okkur og til að mynda þurrkað upp stærsta atvinnuveg þjóðarinnar á svipstundu. Óvissan hefur verið alger. Atvinnuleysið er í sögulegum hæðum og er óhætt að segja að við séum enn stödd úti í miðri á. Atburðir síðasta árs hafa óneitanlega valdið þjóðinni kvíða og áhyggjum yfir framtíðinni. Sú óvissa og þær áhyggjur hanga enn eins og mara yfir okkur og jafnvel þegar heimsfaraldri lýkur er ljóst að margir verða í sárum. Covid-19 faraldurinn kemur til með að skilja eftir sig sviðna jörð. Af þessum ástæðum er augljóst að íslenska þjóðin þarf ekki á þessari stundu á fleiri áföllum að halda. Það er því ekkert óeðlilegt og ekkert undarlegt og ekkert skrýtið við það að menn spyrji spurninga um það mál sem við ræðum hér í kvöld. Það er ekkert óeðlilegt að fólki sé brugðið vegna þess að jafnvel þó að áætlanir um að losa eignarhald ríkisins séu skrifaðar í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þá er það svo að þjóðin hefur verið tilneydd til að vera með hugann við allt aðra hluti síðustu misseri, og eflaust, virðulegi forseti, eru fáir sem eru með ríkisstjórnarsáttmálann á náttborðinu til kvöldlestrar fyrir háttinn. Það ætti því ekki að koma sitjandi stjórn á óvart að menn lyfti brúnum yfir því að þessi umræða sé með þeim fyrstu sem kemur fram eftir mánaðarlangt jólafrí þingsins. Svo er það bara þannig að það myndast hugrenningatengsl um sölu banka og þá atburðarás sem átti sér nýlega stað í Íslandssögunni. Það er ekkert óeðlilegt að menn séu með böggum hildar þegar kemur að þessari hugmynd um sölu á ríkiseigum. Sporin hræða. Borgunarmálið kemur upp í hugann. Salan á Símanum o.fl., fyrirtæki sem eru seld úr eigu banka sem íslenska ríkið á; fjármálagjörningar sem fóru á misjafna vegu. Staðan er sú að traustið er brotið. Áföll hafa dunið yfir í efnahagskerfinu og afleiðingar þeirra áfalla hafa hreint út sagt verið hrikalegar fyrir marga einstaklinga og fjölskyldur í landinu. Það er því ofureðlilegt að spurt sé. Hvað hefur breyst í millitíðinni? Það er ofureðlilegt að spurt sé: Hefur það verið tekið saman hvað hefur breyst? Getum við hreinlega fengið að sjá hvers vegna staðan er önnur en hún var fyrir meira en áratug? Hvers vegna er öruggara fyrir þjóðina að ráðist sé í þetta núna en þá? Hvað hefur breyst, hvað er búið að laga? Stjórnarliðar hafa komið upp í kvöld og sagt að búið sé að girða fyrir þá hluti sem urðu til þess að svo djúpt og alvarlegt áfall gat átt sér stað eins og raun bar vitni í fjármálahruninu. Það er talað um hvítbókina en það er eðlilegt að spyrja í ljósi stöðunnar, í ljósi kórónukreppunnar sem nú er skollin á, hvort mögulega séu forsendur þær sem hvítbókin byggir á að einhverju leyti brostnar. Það er eðlilegt að spyrja þeirrar spurningar. Það sama á við um hvítbókina og stjórnarsáttmálann, eflaust eru fáir með hana á náttborðinu. Virðulegi forseti. Gefum okkur það að umfangsmikið eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum sé ekki af hinu góða. Gefum okkur það að stefna um að losa eignarhald á einhvern hátt sé skynsamleg nálgun og ábyrg. Þá hlýtur það líka að velta á fleiri þáttum en þeim einum að ríkisrekstur fjármálafyrirtækja sé ekki góð hugmynd að ákveðið er að selja. Það gefur augaleið að það sem tekur við, það fyrirkomulag, hlýtur að þurfa að vera betra en það fyrirkomulag að ríkið reki til að mynda Íslandsbanka áfram að öllu leyti. Það hlýtur að vera jafn mikilvægt að hluturinn sem um ræðir fari til aðila sem er betur til þess fallinn en ríkið að fara með hann. Það getur ekki verið alveg sama hvert hluturinn fer. Þessa umræðu þarf að taka. Hér hafa nokkrir stjórnarliðar talað um hugmyndafræði og pólitík í þessum efnum og gert öðrum upp skoðanir; nefnt að menn búi yfir pólitískum prinsippum sem verði ekki haggað og því sé það svo að menn standi hér og véli um að þetta sé ekki góð hugmynd eða spyrji spurninga um hvort nú í miðri kreppu, í miðjum heimsfaraldri, sé rétti tíminn til að selja þennan hlut; geri mönnum upp þær skoðanir að það gildi einu hverjar ytri aðstæður séu, þetta séu skoðanir þessa fólks og ekkert yrði við því haggað. En í raun og sann hafa menn komið hingað upp og kallað eftir upplýsingum, kallað eftir svörum, kallað eftir forsendum þess að nú í miðri kreppu, í miðjum heimsfaraldri, sé góður tími til að selja eign ríkisins í Íslandsbanka. Á meðan stjórnarliðar setja þetta fram, að menn séu að reyna að gera eitthvað tortryggilegt með því að spyrja, með því að vinna vinnuna sína, spyrja spurninga, þeir sem eru hér í forsvari fyrir almenning, þá er ekkert skrýtið að samtalið komist ekkert sérstaklega langt. Þessi viðbrögð við umræðunni og orðum manna gefa til kynna að meiri hlutinn sé e.t.v. ekki að stunda mjög virka hlustun því að margir sem hafa talað í kvöld og í dag, m.a. þingmenn Pírata, hafa beinlínis sagt berum orðum að þeir líti ekkert endilega á það sem góða hugmynd að ríkið eigi fullt af bönkum en kalli aftur á móti eftir upplýsingum. Forseti. Ég gæti talað hér mun lengur og langar til en tíminn er á þrotum og mig langar að benda ríkisstjórninni á að það hefur gengið vel í Covid-faraldrinum. Samtalið við þjóðina hefur gengið vel. Hvers vegna? Vegna þess að samtalið við þjóðina og þingið hefur að mestu leyti verið opið og heiðarlegt. Hvers vegna er það ekki líka svo þegar kemur að fjármálakerfi þjóðarinnar? Kemur það þjóðinni eitthvað minna við eða þinginu? Nei.
Hæstv. forseti. Þetta er svo sem svipað og aðrar ræður hafa verið. Það er auðvitað verið að tortryggja söluna, það er alltaf verið að gera það. Nú eru svo miklar vangaveltur um það af hverju ríkið megi ekki reka þetta eins og aðrir. Ég vil bara benda á að það stóð aldrei til að ríkið ætti Íslandsbanka. Ríkið stofnaði ekki þennan banka. Ríkið tók hlut í honum, ríkið ætlaði ekki að eiga þennan banka. Af hverju er þá svona flókið að selja þennan hlut ef ásættanlegt verð fæst? Ég skil ekki þessi vandamál, þessar vangaveltur, hvort nú sé góður tími o.s.frv., og að talað sé um eitthvert ferli í þessu. Þetta er bara hlutur sem menn ætla að koma í verð. Það stóð aldrei til að við ætluðum að eiga þennan banka. Það stóð aldrei til að ríkið stæði hér með tvo þriðju af öllu bankakerfinu í fanginu. Af hverju eigum við ekki að sameinast um það að fara þessa leið og losa þennan hlut. Það eru sérstaklega góðar aðstæður núna. Það er fjárfestingarþörf. Það er fullt af peningum í umferð sem þurfa að komast í fjárfestingu. Það er samkeppnisatriði að við séum ekki með þetta allt. Það er áhætta að eiga þetta og svo margt annað. Svo eru menn með vangaveltur um það, segja að við séum brennd af einhverju. Hvenær í Íslandssögunni hefur ríkisrekstur á bönkum borgað sig? Hvenær höfum við haft hag af því? Höfðum við hag af því að eiga Landsbankann og Útvegsbankann á sínum tíma og alla þessa ríkisbanka? Nei, við höfðum engan hag af því. En nú allt í einu finnst mönnum bara alveg sjálfsagt að við tökum alla áhættu af þessu og eigum þetta bara áfram. Losum okkur við þetta, hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni andsvarið. Aftur virðist hv. þingmaður búinn að gefa sér þær forsendur að þeirri sem hér stendur þyki það alltaf góð hugmynd að bankar séu í ríkiseigu og að ríkið eigi að eiga alla þessa banka áfram og standa í bankarekstri. Það er ekki svo. Það var verið að kalla eftir upplýsingum og forsendum. Ég skal setja þetta í mjög einföld orð: Ef ríkisstjórnin vill selja Íslandsbanka þarf hún fyrst að selja það þjóðinni og þinginu að það sé góð hugmynd. Það hefur skort upp á þá vinnu, þann sannfæringarkraft sem þarf til að gera þetta í sátt, sem mér heyrist kallað eftir. Það er vilji til þess að gera þetta í sátt en þá þarf að ráðast í það samtal. Það getur ekki verið að menn séu að reyna að leita eftir sátt þegar þeir geta ekki svarað spurningum eins og þeim hversu stóran hluta eigi að selja. Komið fram með upplýsingarnar. Hvers vegna standa menn svona fast á sannfæringu sinni um að það sé fínt að gera þetta núna, það þarf að koma upp á borðið. Mikið hefur verið talað um aðskilnað fjárfestingar- og viðskiptabanka í gegnum tíðina og að því er mig minnir hefur hæstv. fjármálaráðherra ekki verið alveg sammála því að það sé góð hugmynd að öllu leyti. Hann hefur hins vegar talað um varnarlínu milli áhættusamrar fjárfestingarstarfsemi og viðskiptabanka. Hvar er það statt? Hvar er sú vinna stödd? Það myndi draga rosalega úr áhættu við gjörning eins og þann sem við ræðum í dag. Það er svoleiðis samtal sem ég hefði viljað að við hefðum getað farið djúpt og almennilega í.
Hæstv. forseti. Ég veit að það er tortryggni í samfélaginu og ég hlusta líka á fjöldann allan af þingmönnum vera að sá tortryggni meira og meira. Það var engin krafa hjá þjóðinni 2016 að eignast Íslandsbanka. Af hverju ætti krafan að vera sú núna að eiga hann áfram? Ég skil það ekki. En auðvitað er hægt að sá þessari tortryggni endalaust og fara að vísa í eitthvert allt annað umhverfi, árið 2002 eða eitthvað slíkt, og telja fólki trú um að alþjóðleg bankakreppa hafi orðið vegna þess að íslensku ríkisbankarnir voru seldir. Það hafði ekkert með þá kreppu að gera. Þessir vondu bankar öfluðu hins vegar ríkissjóði óheyrilegra tekna alveg fram að hruni. Svo vorum við svo skynsöm að við settum mesta áfallið á kröfuhafana í þessum bönkum. Ég hef oft velt því fyrir mér hver staða ríkissjóðs hefði verið hefðum við átt þessa banka alla með þeim skuldbindingum sem því fylgir. Það er önnur umræða. Það er líka allt önnur umræða hvort við erum að tala um samfélagsbanka eða eitthvað slíkt. Við höfum reynslu af ríkisbönkum og hún er ekki góð. Ef menn tala um að Íbúðalánasjóður hafi verið samfélagsbanki, bara í öruggum lánum og að aðstoða fólk við að eignast íbúðir, þá er sá banki u.þ.b. að kosta okkur 250 milljarða. Ég segi: Metum það bara. Fáum við ásættanlegt verð fyrir þetta? Göngum bara í þetta söluferli. Það kemur þá bara í ljós. Mér finnst ekki þurfa langa umræðu um þetta ef satt skal segja og alls ekki vangaveltur og tortryggni út og suður, sem mér finnst blasa við að hafi verið mjög áberandi í umræðunni - ég er ekki að væna þennan ákveðna hv. þingmann um það sérstaklega. Það hefur verið talað um óvissutíma, það hefur verið talað um að ekki fáist ásættanlegt verð o.s.frv. Það kemur bara í ljós.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni svörin og hugleiðingarnar. Já, það var ekki beðið um þessa banka, þeir lentu í fanginu á ríkinu á sínum tíma. En staðan er sú að þeir eru í ríkiseigu núna. Það er veruleikinn sem við stöndum frammi fyrir hér í dag, nú þegar við ræðum þetta. Hvernig það kom til er raunverulega önnur umræða. Þetta er svona núna. Þetta hefur verið arðbært fyrir ríkissjóð. Það hefur verið sýnt fram á að þetta er arðbær starfsemi, ef hún væri það ekki væri enda varla hægt að selja hana. Höldum okkur endilega í þessari umræðu hér. Og jafnvel þó að ríkinu hafi áskotnast þetta á einhvern hátt er það ekki að öllu leyti svo neikvætt að það þurfi strax að reyna að losa sig við þetta, sama hvað. Það er allt í lagi að taka það inn í mengið hvað er að gerast og það er eðlilegt að gera það í miðjum heimsfaraldri, krepputíð o.s.frv. Það er bara eðlilegt. Maður væntir þess að stjórnvöld geri það, horfi á alla hluti. Um það snýst þessi umræða fyrir mér, sem er að ljúka. Ég hefði bara viljað dýpri, vandaðri og upplýstari umræðu með þinginu og þjóðinni á svipaðan hátt og hefur verið gert með Covid-19.
Hæstv. forseti. Ég ætla bara að halda stutta lokaræðu af því að það er orðið áliðið. Ég hef verið svolítið hugsi yfir þessari umræðu og finnst margir þingmenn hafa farið þá leið strax að gera þessa fyrirhuguðu sölu á hlut ríkisins í bankanum mjög tortryggilega og reyna að blanda því saman við sölu á ríkisbönkum fyrir 20 árum, í allt öðru lagaumhverfi, við allt aðrar aðstæður, og reyna með þeim hætti að sá tortryggni í huga almennings. Ég vil bara ítreka það í lokin að það stóð aldrei til að ríkið eignaðist Íslandsbanka. Þetta var greiðsla, hluti af samkomulagi ríkisins við slitabúin um greiðslur til sín. Þessi greiðsla var í formi hlutabréfa í bankanum. Það stóð aldrei til að ríkið ætlaði að reka þennan banka. Nú ætlum við að umbreyta þessum hlut í peninga, af því að við teljum að það geti nýst okkur betur, sérstaklega við þær aðstæður sem nú eru. Nú eru aðstæður til að selja vegna þess að það er fjárfestingarþörf. Lífeyrissjóðirnir eru auðvitað með fulla vasa af peningum sem þeir þurfa að koma í vinnu, í einhverjar fjárfestingar. Það má líka búast við að erlendir fjárfestingarsjóðir og Íslendingar sjálfir séu tilbúnir að nota sitt sparifé til að fjárfesta í þessum banka. Þær aðstæður eru greinilega í samfélaginu. Við sáum það við útboðið á hlut í Icelandair. Menn hafa trú á því að hér verði viðspyrna og endurreisn efnahagslífsins og það er mjög eðlilegt og mjög líklegt að það verði nokkuð fjölbreytt eignarhald þegar bréfin verða til sölu. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að það er tortryggni í samfélaginu. Sumir eru auðvitað bara þeirrar skoðunar, og ég skil það alveg ef menn eru þeirrar skoðunar, að ríkið eigi að eiga helstu fyrirtæki landsins, ég tala nú ekki um þau sem hugsanlega geta tímabundið skilað arði. En það er ekki æskilegt að ríkisvaldið sé í áhætturekstri af þessu tagi, sé ráðandi á samkeppnismarkaði svo yfirgnæfandi eins og er í bankakerfinu. Við vitum að þetta umhverfi er að breytast. Við vitum að það hefur aldrei verið skynsamlegt að ríkið sé eigandi í slíku breytingaferli og það verður auðvitað ekki skynsamlegt núna. Það eru aðrir miklu betur til þess fallnir að fara í slíka samkeppni á fjármálamarkaði en ríkissjóður. Það er okkar hlutverk núna að draga úr tortryggni meðal almennings og koma því til skila að þetta er skynsamlegt í alla staði fyrir okkur öll, það er ekki forsvaranlegt að við tökum áhættu af þessu tagi með skattfé upp á mörg hundruð milljarða. Það er ekki forsvaranlegt í mínum huga. Það kann að vera að það trufli ekki marga vegna þess að ef illa fer þá eru það komandi kynslóðir sem greiða en ekki við. En við getum ekki leyft okkur að hugsa þannig og ég skora á almenning og alla að skoða vel skynsemina í þessu í stað þess að vera fastir í gömlum kreddum. Takk fyrir.