Forseti vill í upphafi þingfundar tilkynna breytingu á starfsáætlun: Forsætisnefnd, í samráði við formenn þingflokka, hefur ákveðið að gera þá breytingu á starfsáætlun að föstudagurinn 10. júní verði nefndadagur, en þann dag var gert ráð fyrir þingfrestun samkvæmt starfsáætlun. Nú liggur fyrir að þinghald mun standa eitthvað lengur. Forseti Alþingis mun því, eins og áður við slíkar aðstæður, skipuleggja þinghaldið eftir þörfum í samráði við formenn þingflokka, en gert er ráð fyrir að þingfundir í næstu viku hefjist almennt kl. 10.30.
Borist hefur bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar á fyrirspurn á þskj. 957, um tryggingavernd og starfsemi Bjargráðasjóðs, frá Ernu Bjarnadóttur.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta?
Já.
Atkvæðagreiðslan mun þá fara fram síðar samhliða öðrum atkvæðagreiðslum hér að loknum störfum þingsins.
Forseti vill tilkynna að ætlunin er að gera hálftíma hádegishlé á þessum fundi um kl. 13.
Forseti. Samkvæmt barnalögum eiga börn rétt á að þekkja og umgangast foreldra sína og foreldrar eiga rétt á því að umgangast börn sín. Hins vegar er það grundvallarregla í okkar samfélagi að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt vera í forgangi og við mat á því skipta tilfinningar og afstaða barnsins sjálfs höfuðmáli. Réttur umgengnisforeldris til umgengni við barn er svo sterkur að heimilt er enn þann dag í dag að koma á umgengni með aðför, jafnvel gegn vilja barnsins, telji stjórnvöld sig vita betur. Aðför sem beitt er gegn vilja barns þýðir það að barnið er tekið með líkamlegu valdi, lögregluvaldi jafnvel, og fært úr höndum foreldrisins sem það treystir og leita verndar hjá, í hendur annars sem það treystir ekki. Óþarft er að fjölyrða um áfallið sem það felur í sér og þau langvarandi sálrænu áhrif sem slíkt áfall hefur á varnarlaust barn. Norræn löggjöf hefur á síðustu árum þróast í þá átt að lög eru sett út frá sjónarhorni barna í stað foreldra. Það er kominn tími á að taka það alvarlega og raunverulega setja réttindi barna og hagsmuni þeirra í fyrsta sæti, ekki í annað og ekki í þriðja. Aðför er ekki úrræði. Það er úrræðaleysi, eins og við sjáum víðar í kerfinu, þar sem þvingunum og refsingum er beitt vegna þess að kerfið býður ýmist ekki upp á önnur úrræði vegna vankunnáttu, fordóma eða vegna þess að það er of dýrt og tímafrekt að fara manneskjulega leiðir að því að leysa vandamálin. Börn eiga sjálfstæð réttindi, þar með talið rétt á eigin skoðunum og að á þær sé hlustað og þær virtar. Börnum á ekki að refsa fyrir athafnir eða athafnaleysi foreldra sinna og réttindi foreldra eiga aldrei að trompa réttindi, velferð og farsæld barna.
Virðulegi forseti. Háttvirtur þingheimur og kæra þjóð. Til gamans vil ég geta þess að ég er mjög ánægður með svona hefðir eins og að segja virðulegi og háttvirti. Á fyrstu dögum þingsins þá var ég hérna og var svolítið utan við mig og ég hefði getað svarið fyrir það að ég heyrði þingmann standa hér og segja furðulegi forseti, en ég komst að því að svo var ekki. En alla vega, ég segi hér bara svo að ég skilji: Það er búið að ræða ansi mikið um söluna á Íslandsbanka og sitt sýnist hverjum. Ég ætla að deila með ykkur smá reynslu sem ég hef af hlutabréfaútboðum. Þannig er mál með vexti að ég var tengdur fyrirtæki úti í heimi sem heitir Hard Rock Café. Þeir græddu mest á því að selja peysur. Það var urmull af veitingastöðum út um allan heim sem allir voru að reyna að selja peysur eru engum tókst það. Hard Rock Café hafði einhverja tilfinningu fyrir því hvernig þetta ætti að fara fram og þeir stofnuðu fyrirtæki sem hét Planet Hollywood og það var lyginni líkast. Þeir fengu Arnold Schwarzenegger, Bruce Willis og Sylvester Stallone til liðs við sig og það varð allt vitlaust. Tveimur árum seinna settu þeir fyrirtækið á markað og það er engin lygi að hlutabréfaverð hækkaði um 100% á fyrsta degi. Það sagði enginn neitt og allir voru ánægðir. En núna virðist það vera þannig að það eru einhver áhöld um gengi bréfanna og ég get ekki betur séð í dag en að allir sem keyptu í síðasta útboði séu nú þegar búnir að tapa því að gengið er komið niður fyrir sölugengið. Þannig að ég eiginlega skil ekki út á hvað óánægjan gengur.
Forseti. Vegna ræðu hv. þm. Tómasar Tómassonar þá er mér ljúft og skylt að tilkynna að 6. janúar 2017 ávarpaði ég einmitt forseta: Furðulegi forseti, en fékk þau skilaboð að það væri einfaldlega bannað, þannig að það er skráð í sögubækur sem virðulegi forseti. Þannig er það. En ég vildi fjalla hérna um orð aðstoðarmanns dómsmálaráðherra þar sem fjallað er um lögmætisregluna, með leyfi forseta: „Það er nefnilega enginn skortur á ofstækisfólki með eigið réttlæti að vopni sem er tilbúið að vega að því við hvert tækifæri.“ Hér er verið að fjalla um þær umkvartanir dómsmálaráðherra og fleiri að ekki megi skipta sér af einstaka málum og þá varðandi flóttafólk. En vandinn er sá að það er ekki verið að biðja neinn um að skipta sér af einstaka málum því að upp koma einstök mál sem benda á almennan vanda. Það er það sem vandinn snýst um. Það eru alltaf að koma upp tilvik þar sem stjórnvöld eru að vísa fólki til baka til Grikklands og annarra landa þar sem aðstæður fyrir flóttafólk eru óásættanlegar og íslensk lög gera fyllilega ráð fyrir því að þau geti sagt: Nei, við ætlum ekki að gera það. Og þegar þessi mál koma upp aftur og aftur og aftur þá er ekki um einstök mál að ræða heldur almennan vanda sem við erum að biðja stjórnvöld um að bregðast við. En þau gera það ekki. Þannig að aðstoðarmaður ráðherra, stjórnvöld, viljið þið vinsamlegast hætta að segja að við séum að biðja ykkur um að bregðast við einstökum málum. Það er ekki það sem málið snýst um heldur: Lagið þennan almenna vanda þannig að það sé ekki sífellt verið að senda börn og flóttamenn í óásættanlegar aðstæður í löndum sem hjálpa ekki flóttafólki.
Virðulegi forseti. Við Vestfirðingar, líkt og íbúar annarra landshluta, erum háð greiðum samgöngum í okkar daglega lífi alla daga ársins. Með samþjöppun grunnþjónustu og stærri atvinnusvæðum skiptir enn meira máli en áður að hafa greiðar samgöngur og sú þróun er ekki að fara að breytast næstu áratugi. Vestfirðingar eiga örugglega Íslandsmet í þolinmæði þegar kemur að samgöngubótum og nú er útlit fyrir að þeir sem búa og starfa á Vestfjörðum geti farið að anda léttar. 20 milljarða kr. metnaðarfullar samgönguáætlanir á Vestfjörðum eru nú í áætlun og fullfjármagnaðar í samræmi við fimm ára samgönguáætlun, 2020–2024. Upphafið var stórframkvæmd við Dýrafjarðargöng sem kallar á enn meiri framkvæmdir. Já, við skulum tala um Dynjandisheiðina. Framkvæmdir við mikilvægar endurbætur á Vestfjarðavegi um Dynjandisheiði eru þegar hafnar. Í síðustu viku var auglýst útboð á 13 km kafla sem skal vera lokið árið 2024. Þegar þessum kafla lokið erum við að sjá nýframkvæmdir á 25 km kafla á heiðinni. Frá opnun Dýrafjarðarganga hefur ekki alltaf verið auðvelt að halda veginum um heiðinna opnum yfir verstu vetrarmánuðina. Uppbygging vegarins bætir aðstæður til vetrarþjónustu og þegar hann verður tilbúinn verður það raunverulegur möguleiki að halda greiðum samgöngum milli norður- og suðursvæðis allt árið um kring. Virðulegi forseti. Enn eitt stóra verkefnið er hafið í Gufudalssveit. Það hillir undir að vegur um Teigsskóg verði að veruleika. Vinna við veginn hafin og þar með er séð fyrir áratugadeilur um vegstæðið. Það er ánægjulegt að sjá að þeir sem fengu verkið eru meðvitaðir um að það er verið að vinna á ósnortnu landi og hafa það að leiðarljósi að lágmarka röskun. Víðar er verið að vinna að endurbótum í fjórðungnum og samtals er verið að vinna á nærri 18 km kafla á þessu svæði. Allar þessar endurbætur eru mikilvægar fyrir okkur, hvort sem við búum á Vestfjörðum eða annars staðar á landinu.
Herra forseti. Stundum fáum við svör við fyrirspurnum sem kveikja enn fleiri spurningar en þau svara. Það kemur kannski ekki á óvart að einn af þeim ráðherrum sem svona gerist oftast hjá er hæstv. dómsmálaráðherra þegar hann er spurður út í flóttafólk. Fyrr í vetur spurði ég hann varðandi þvingaðar brottvísanir fólks sem hefur verið synjað um alþjóðlega vernd og á að flytja úr landi. Ég spurði hvaða þvingunarúrræðum hefði verið beitt gagnvart slíkum einstaklingum til að koma þeim úr landi og sérstaklega óskaði ég upplýsinga um það hvort lyf hefðu verið gefin fólki gegn vilja þess í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísunina. Svarið sem ég fékk var svo fyndið af því að öllu var svarað nema akkúrat því sem ég bað sérstaklega um að yrði svarað. Það er nú sjaldan sem við undirstrikum svona vel nákvæmlega hvað það er sem við viljum fá fram í svari og þess vegna vakti það grunsemdir að ráðuneytið valdi að svara ekki þessu með þvinguðu lyfjagjöfina. Ég fylgdi þessu ekki-svari eftir með annarri fyrirspurn þar sem ég spurði eingöngu um þvinguðu lyfjagjafirnar. Svarið sem ég fékk var með miklum ólíkindum. Þar segir að einstaklingum sé ekki og hafi ekki verið gefin lyf gegn vilja þeirra í þeim tilgangi að auðvelda yfirvöldum brottvísun. Hins vegar séu róandi lyf oft gefin slíkum einstaklingum þegar á að handtaka þá ef ástand þeirra er metið þannig að þess þurfi. Svo þegar viðkomandi er metinn nógu rólegur til að hægt sé að sparka honum úr landi þá eru honum ekki gefin lyf til þess, það er búið að því, þá er honum vísað úr landi í lögreglufylgd. Nei, fólki eru ekki gefin lyf gegn vilja sínum, en jú, þau eru samt gefin, segir ráðherrann. Enn vakna spurningar, herra forseti: Hvaða lagagrundvöllur er fyrir þessu? Hver ákveður þetta? Er það sami trúnaðarlæknir og braut lög þegar hann [[Forseti hringir.]]samþykkti brottflutning óléttrar albanskrar konu fyrir tveimur árum? Hvernig getur dómsmálaráðherra látið svona viðgangast nema vegna þess einmitt [[Forseti hringir.]]að umsækjendur um alþjóðlega vernd og fólk á flótta er fólk sem hann vill losna við og það skiptir engu máli hvaða meðulum er beitt til þess.
Virðulegur forseti. Nauðsynlegt er að tryggja greiðar samgöngur til og frá höfuðborgarsvæðinu. Þetta er öllum ljóst. Í þeim tilgangi var ráðist í gerð Hvalfjarðarganga, tvöföldun Reykjanesbrautar og nú síðast fjölgun akreina á Suðurlandsvegi. Næsta skrefið er að leggja Sundabraut, þjóðveg sem þverar nesin frá Kleppsvogi áleiðis upp á Kjalarnes. Sundabraut hefur verið á teikniborðinu í áratugi og hefur ítrekað verið til umræðu í aðdraganda borgarstjórnarkosninga sem mikilvæg framkvæmd fyrir Reykjavík og höfuðborgarsvæðið. Nú er komið að ákvörðuninni, hvort verður byggð Sundabrú eða Sundagöng? Sundabrú er 14 milljörðum króna ódýrari en Sundagöng. Sundabrú verður notuð 20% meira en Sundagöng. Sundabraut er afar mikilvæg fyrir byggðir á Vesturlandi, Norðurlandi og á Vestfjörðum. Greiðar samgöngur á höfuðborgarsvæðinu eru forsenda atvinnuuppbyggingar á landsbyggðinni. Sundabraut myndi auðvelda mjög daglegt líf þeirra sem þurfa að ferðast daglega á milli Reykjavíkur og Vesturlands. Sundabraut myndi einnig auðvelda daglegar samgöngur í Árbæ, Grafarvogi, Grafarholti og Mosfellsbæ og gera umferð um Vesturlandsveg úr þessum hverfum greiðfærari. Á þessu svæði búa tugir þúsunda og ferðast flestir daglega um Vesturlandsveg. Vegagerðin áætlar að Sundabraut dragi úr akstri sem nemur 60 milljónum kílómetra árlega. Það munar um minna í loftslagsmálum, svo sannarlega. Óumdeilt er að Sundabraut er þjóðhagslega arðbærasta verkefni sem völ er á í samgöngumálum. Munar þar hundruðum milljarða til lengri tíma litið. Samkvæmt Vegagerðinni eru innri vextir framkvæmdarinnar metnir 10–12% en til samanburðar er almennt litið á að verkefni séu fýsileg ef innri vextir eru yfir 3,5%. Sundabraut er því þjóðhagslega hagkvæmasta vegaframkvæmdin sem völ er á. Nýskipaður meiri hluti borgarstjórnar hefur gefið í skyn að lítið annað verði gert á næstu fjórum árum [[Forseti hringir.]]en að ráðast í umhverfismat vegna Sundabrautar. [[Forseti hringir.]]Nú er komið að ákvörðuninni hjá borgarstjórn og innviðaráðherra.
Virðulegi forseti. Nýlega var framkvæmd þjónustukönnun um þjónustu heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu og sneri könnunin að ánægju og trausti notenda. Niðurstöðurnar eru þær að meiri hluti notenda ber mikið traust til heilsugæslunnar en þó er töluverður munur á stöðvunum þegar þær eru bornar saman. Það vekur sérstaka athygli hversu ánægðir notendur einkareknu stöðvanna í Lágmúla, Salahverfi, á Höfða og í Urðarhvarfi eru með þjónustu sinna heilsugæslustöðva. Notendur í minni heimabyggð, Grafarvogi, eru hins vegar óánægðastir í þessum samanburði á öllum stöðvunum eins og það er nú annars gott að búa í Grafarvogi. Þessar niðurstöður eru í samræmi við aðrar kannanir sem hafa sýnt að ánægja og traust notenda einkarekinna heilsugæslustöðva mælist meira en þeirra sem eru reknar af hinu opinbera. Einkarekstur heilsugæslustöðva hefur reynst vel. Það er mikilvægt að fólk hafi valfrelsi í heilbrigðisþjónustu eins og annarri þjónustu. Þess vegna þurfum við að nýta okkur fjölbreytt rekstrarform í heilbrigðiskerfinu en þannig bætum við aðgengi og styttum biðlista og styrkjum þjónustu í nærumhverfi.
Virðulegi forseti. Staða ungs fólks á Íslandi er að mörgu leyti góð. Hér er friðsælt og lífsgæði eru há á heimsmælikvarða. En það hallar líka stundum á unga fólkið. Tekju- og eignamyndun ungs fólks hefur ekki haldið í við kynslóðirnar á undan og þá skiptir orðið miklu hversu burðugt bakland foreldranna er. Tækifærin á Íslandi eru ekki jöfn. Ungt fólk kemst seinna á lífsleiðinni inn á fasteignamarkaðinn og það er ekki gefið að hagur ungs fólks eftir 40 eða 50 ár verði betri en þeirra sem nú eru að ljúka starfsævinni. Hún er því varhugaverð sú ákvörðun nokkurra stærstu lífeyrissjóðanna að innleiða misskiptingu í réttindaávinnslu sjóðfélaga á grundvelli aldurs. Spár um hærri lífaldur í framtíðinni leiða til þess að réttindi fólks hækka ekki jafnt heldur verður hækkun elsta aldurshópsins meira en tvöfalt hærri en þess yngsta. Jafngildir það tugmilljarða millifærslu á réttindum yngra fólks til þess eldra. Það byggir á hækkun lífaldurs en við vitum ekki hvernig framtíðin verður, hvort spár ganga eftir, hver staða 17 ára einstaklings verður þegar hann verður 67 ára. Við vitum t.d. ekki hvort eftirlaunaaldur verður hækkaður. Við vitum ekki hver þróun lífsgæða verður og ég nefni í þessu sambandi loftslagsbreytingar sem eru því miður stór breyta þar um. Grunngildi samtryggingar er að áhættan dreifist með jöfnum hætti á alla og við greiðum inn sama hlutfall og eigum að eiga sömu réttindin. Ef við hverfum frá því og opnum fyrir misskiptingu í þessu kerfi samtryggingar vakna stórar spurningar. Staða lífeyrissjóðanna er þannig að ekki er þörf á þessari misskiptingu og hún gengur gegn markmiðum kerfisins.
Virðulegi forseti. Eitthvert vinsælasta viðfangsefni hér á þingi ár eftir ár snýr að áfengislöggjöfinni í landinu. Enginn þarf að velkjast í vafa um þá staðreynd að áfengi er alls ekki eins og hver önnur vara. Heilsufarslegur og samfélagslegur skaði af áfengisneyslu er gríðarlegur og veldur umtalsvert meiri skaða en öll önnur vímuefni, enda eina löglega vímuefnið á markaði. Sem betur fer nota flestir áfengi í hófi en rannsóknir sýna að hömlur á aðgengi skila árangri í þeirri viðleitni stjórnvalda að lágmarka óæskileg áhrif á lýðheilsu í landinu. Sem dæmi um frumvörp sem snúa að breytingum á áfengislögum og koma upp í hugann má nefna frumvarp um aðkomu sveitarfélaga að staðarvali áfengisverslana, sala áfengis á framleiðslustað, frumvarp um sölu áfengis á sunnudögum og leyfi til sölu áfengis í íslenskum netverslunum. Mér að vitandi liggur ekki lýðheilsumat til grundvallar þessum frumvörpum. Myndi það vera verulega til bóta og mun ég því leggja slíkt til. Virðulegi forseti. Sjálfur er ég hlynntur frelsi með ábyrgð og vill því taka fram að í 1. gr. áfengislaga segir, með leyfi forseta: „Tilgangur laga þessara er að vinna gegn misnotkun áfengis.“ Lögin eru frá 1998, en frá þeim tíma hefur margt breyst, sér í lagi á sviði forvarna og rannsókna. Ég tel því mikilvægt að farið verði í heildarendurskoðun á áfengislögum með það að markmiði að taka tillit til samkeppnissjónarmiða, misræmis á milli innlendra og erlendra aðila, en fyrst og fremst þeirra sjónarmiða er snúa að forvörnum, áhrifum áfengisneyslu á börn og unglinga og lýðheilsu í landinu.
Virðulegur forseti. Við lifum í skrýtnu þjóðfélagi, þjóðfélagi sem leggur hindranir fyrir fólk, veikt fólk, öryrkja, fólk í hjólastólum. En það merkilegasta við það er að þær hindranir eru oft smámál miðað við þær hindranir sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn leggur á þetta fólk. Að hugsa sér að einstaklingur sem er öryrki og ætlar að reyna að safna sér fyrir útborgun í íbúð á enga möguleika til þess vegna gildra í kerfinu. Viðkomandi má ekki eignast fjármagnstekjur nema upp að ákveðnu marki í hverjum mánuði. Hvernig getum við réttlætt það á sama tíma og þeir auðugu geta safnað að sér auð alveg ótakmarkað með tuttugu og eitthvað prósent skatti? Á sama tíma erum við að níðast á þeim sem minnst hafa og eru veikir. Það er eitthvað að þessu kerfi okkar og það er vitlaust gefið. Á sama tíma segjum við og setjum í lög að fólk eigi að borga í lífeyrissjóði. Lögþvingaður, eignaupptökuvarinn lífeyrissjóður. En hvað er gert? Jú, hann er líka hirtur upp að 75% og allt upp í 100%. Á sama tíma sleppa auðmennirnir. Þeir fá bara lágmarksskatt. Við hljótum að geta séð til þess að lífeyrissjóðurinn, sem eru tekjur og að hluta til fjármagnstekjur - ef þetta væri flokkað sem tekjur gætum við boðið upp á 200.000 kr. frítekjumark. Þetta var hægt að gera strax. Þetta myndi skipta sköpum fyrir þá sem fá úr lífeyrissjóði, og ég tala nú ekki um þá sem fá minnst úr lífeyrissjóði og það er að stærstum hluta konur. Breytum þessu.
Virðulegur forseti. Mig langar að gera málefni Breiðafjarðarferjunnar Baldurs að umtalsefni. Fyrir rúmu ári gerðum ég og fyrrverandi þingmaður, og núverandi 1. varaþingmaður Miðflokksins í Norðvesturkjördæmi, Sigurður Páll Jónsson, tillögu um að gamli Herjólfur kæmi inn til siglinga um Breiðafjörð í stað þess Baldurs sem nú siglir. Við skrifuðum grein í Bæjarins besta, en þar segir, með leyfi forseta: „Skilgreint varaskip fyrir Baldur, skv. samningum Vegagerðarinnar, er Gamli-Herjólfur, sem er auðvitað stærra og öflugra skip en sá Baldur sem nú siglir. Undirrituðum“ - þeim sem hér stendur og fyrrverandi þingmanni, Sigurði Páli Jónssyni - „þykir blasa við að Vegagerðin beini úrlausn málsins í þann farveg að Herjólfur hefji nú þegar siglingar um Breiðafjörð, á meðan Baldur er í viðgerð“ - þá var Baldur bilaður eins og svo oft hefur verið - „og mögulega eitthvað áfram. Smávægileg aðlögun á rampi sitthvorum megin Breiðafjarðar er smáatriði í stóru myndinni og ef aðkoma Samgöngustofu sem eftirlitsaðila er nauðsynleg, þá þarf að ganga í það mál.“ Þessu var auðvitað öllu vísað frá á sínum tíma en nú er unnið að lausninni á þessum forsendum þannig að betur hefði farið á því að strax hefði verið hlustað á tillögur okkar Miðflokksmanna í þessum efnum. Það sem ég vil sérstaklega vekja athygli á núna er það hversu ótryggar siglingarnar eru. Fjöldi ferða er mjög takmarkaður og með því mikla magni af fiskeldisafurðum sem þarf að koma frá Vestfjörðum á erlenda markaði er staðan algerlega ótæk eins og hún er núna. Það verður að finna lausn til þess að í samkomulagi sveitarfélaga, rekstraraðila og Vegagerðar sé hægt að fjölga ferðum þannig að við gjöreyðileggjum ekki þá vegi sem enn eru ólagfærðir á Vestfjörðunum með yfirgengilegum þungaflutningum þegar svo hæglega er hægt að leysa það með flutningum með [[Forseti hringir.]]Breiðafjarðarferjunni á meðan þess er beðið að vegakerfið verði [[Forseti hringir.]]forsvaranlegt.
Virðulegi forseti. Við virðumst vera föst í einhverjum farsa. Við heyrum ákall úr heilbrigðiskerfinu vikulega þar sem lýst er aðstæðum sem starfsfólk hreinlega ræður ekki við. Það að vinna í heilbrigðiskerfi þar sem þú mætir í vinnuna og eftir þér bíður svo mikill fjöldi að þú sérð ekki fram á að ná að sinna öllum er ömurleg tilfinning. Við heyrum mest af birtingarmynd bráðamóttökunnar á Landspítalanum en á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, þar sem ég bý, er þegar búið að gefa út að dregið verður úr þjónustu í allt sumar vegna mikillar manneklu í 30.000 manna samfélagi. Heilbrigðisstarfsfólk reynir sitt besta í aðstæðum sem ekki er hægt að ráða við og gefst upp á endanum. Við notumst ekki við skilgreind mönnunarviðmið hjúkrunarfræðinga sem miða við starfsálag sem hver starfsmaður getur sinnt og því göngum við á fólkið okkar með of miklu álagi. Undanfarin fimm ár hefur ásókn í styrktarsjóð Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga þrefaldast og fjöldi hjúkrunarfræðinga í endurhæfingu hjá VIRK hefur tvöfaldast. Við göngum endalaust á fólkið sem mætir þar til við klárum það, þau gefast upp og hætta og almenningur þjáist fyrir það. Vandamálin eru skýr: Bæta þarf starfsaðstæður hjúkrunarfræðinga, draga þarf úr álagi og samþykkja mannsæmandi laun fyrir stéttina í samræmi við álag. Gerðardómur í þriðja sinn er eitthvað sem má ekki gerast. Vil ég vitna í formann Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, Guðbjörgu Pálsdóttur, með leyfi forseta, sem sagði að verkefnið væri í höndum yfirvalda og nú væri lag fyrir þau að sinna sínu hlutverki vel og tryggja sér hjúkrunarfræðinga áfram til starfa. Hjúkrunarfræðingar væru tilbúnir til vinnu í heilbrigðiskerfinu en væru ekki skyldugir til þess - á því væri mikill munur. Virðulegi forseti. Er ekki komið nóg af þessu ástandi?
Hæstv. forseti. Mig langar, þegar farið er að síga verulega á seinni hluta þessa þings, að ræða um störf þingsins undir liðnum störf þingsins. Í gær var breytt út frá því sem verið hefur til margra ára í fyrirkomulagi eldhúsdagsumræðna þar sem einungis tveir þingmenn töluðu frá hverjum flokki. Það þýddi að umræðan varð styttri og mér fannst hún líka verða snarpari. Ég verð að viðurkenna að ég fylgdist betur með og hélt athyglinni betur og mér fannst það til verulegra bóta að gera þetta svona. Ég átta mig á því að auðvitað eru sjónarmið ólík, flokkarnir eru misstórir. En mig langar að beina því til hæstv. forseta, forsætisnefndar og formanna þingflokka að fara yfir þetta form og vita hvort fleiri en ég hafi upplifað þetta með sama hætti því mér fannst þetta vera gott. Að sama skapi langar mig að vekja máls á því að ég myndi á stundum gjarnan vilja sjá dínamískari umræður hér í þessum þingsal. Mér hefur fundist það gott þegar samið hefur verið um umræðutíma og talsmenn flokka hafa talað í málum sem kannski er ekki svo mikill pólitískur ágreiningur um en sjónarmið vissulega ólík. Ég myndi vilja sjá meira af slíku en vitaskuld þarf það að vera þannig að stjórnarandstaðan geti alltaf komið sínum sjónarmiðum að þegar um heit pólitísk mál er að ræða. Mig langar að nota þessa síðustu þingdaga í þessar vangaveltur og að beina því til forseta að skoða hvernig við getum gert þingstörfin skemmtilegri og dýnamískari.
Virðulegur forseti. Það skiptir máli fyrir budduna hvar þú býrð. Samanburður Byggðastofnunar á fasteignamati og fasteignagjöldum árið 2020 leiðir í ljós að lóðarleiga í Reykjanesbæ er áberandi hæst miðað við viðmiðunarsvæðin; 126.000, sem er 38,7% hærra en í Grundarfirði þar sem næsthæsta lóðarleigan er, 91.000 á ári. Álagningin að meðaltali í Reykjanesbæ er 1,75% af lóðarmati á móti 1,9 í Grundarfirði. Lægst er lóðarleigan í Kópavogi miðað við krónutölu, tæpar 17.000 kr. á ári, og því er lóðarleiga í Reykjanesbæ rúmlega 600% hærri en lóðarleigan í Kópavogi. Ríkið er stór landeigandi í Reykjanesbæ og rukkar 2% lóðarleigu á meðan sveitarfélagið veitir 25% afslátt af lóðarleigu af því landi sem sveitarfélagið á. Þeir sem borga lóðarleigu til Reykjanesbæjar greiða því 1,5% lóðarleigu. Landeigendur aðrir en ríkið hafa ekki ljáð máls á því að lækka leigu á landi á meðan ríkið er ekki til viðtals um lækkun leigu. Stjórnendur Reykjanesbæjar reyndu á sínum tíma að fá ríkið til þess að lækka lóðarleiguna, en þau svör sem embættismenn veittu voru á þann veg að íbúðir á Ásbrúarsvæðinu hafi verið seldar svo ódýrt og þess vegna ætti að ná inn tekjum í gegnum lóðarleigu í staðinn. Það skýtur skökku við að þeir sem hafa keypt á Ásbrúarsvæðinu sitji uppi með okurlóðarleigu vegna þess að ríkið seldi eignir sem það fékk næstum gefins á útsöluprís. Það verður að gera þá kröfu til ríkisvaldsins að það sýni samfélagslega ábyrgð og gott fordæmi og lækki lóðarleigu. Það getur ekki gengið að íbúar í Reykjanesbæ greiði 600% hærri lóðarleigu en íbúar í Kópavogi.
Virðulegi forseti. Eins og margir vita hefur verið samtal á milli ríkisstjórnarinnar og þriggja stjórnarandstöðuflokka vegna útlendingafrumvarpsins sem núna liggur fyrir þinginu. Vilji þessara þriggja stjórnarandstöðuflokka, Viðreisnar, Samfylkingar og Flokks fólksins, var sá að laga mjög vont frumvarp dómsmálaráðherra og ríkisstjórnarinnar þannig að réttur fólks á flótta yrði betur tryggður. Við gerðum nokkrar tillögur við frumvarpið sem m.a. byggði á sjónarmiðum Rauða krossins, enda tökum við það hlutverk okkar alvarlega að gera allt sem í okkar valdi stendur til að verja þennan hóp. Við vildum alls ekki að hægt væri að sækja viðkvæmar persónuupplýsingar án samþykkis viðkomandi í þágu meðferðar málsins. Það skiptir okkur verulegu máli að fólk yrði ekki svipt framfærslu 30 dögum eftir að niðurstaða væri komin í mál þeirra, enda myndi það hafa hræðilegar afleiðingar í för með sér fyrir fjölda fólks. Við vildum að það fólk sem hér væri læst inni í faraldrinum yrði ekki sent á brott, enda hefur það fest rætur á löngum tíma. Við lögðum til breytingar um að umsækjendur um alþjóðlega vernd njóti áfram lágmarksverndar stjórnsýslulaga um endurupptöku máls vegna nýrra gagna eða upplýsinga. Við vildum standa vörð um rétt kvótaflóttafólks til fjölskyldusameiningar hér á landi, að það sé til jafns við aðra. Einnig að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem ekki hefur tekist að endursenda eða er brottvísað til annars ríkis innan tveggja ára, að það fólk eigi kost á að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi. Og það voru fleiri hugmyndir þarna inni. Allar þessar tillögur Viðreisnar, Samfylkingar og Flokks fólksins eiga það sammerkt að bæta stöðu þessa fólks verulega miðað við þau skelfilegu áform sem eru í frumvarpi dómsmálaráðherra og njóta eindregins stuðnings allra ríkisstjórnarflokkanna, einnig VG og Framsóknar, svo maður taki það sérstaklega fram, og það er ljóst að flokkarnir þrír vildu keyra málið í gegn. Nú liggur fyrir að ríkisstjórnin ætlar ekki að ljá máls á þessum breytingum, slær á útrétta sáttarhönd. Það á því ekki að bæta stöðu og réttarvernd fólks á flótta miðað við hið vonda frumvarp. Það náðust ekki samningar um þessi atriði. Það liggur því fyrir að ríkisstjórnarflokkarnir þrír, líka VG og Framsókn, munu að óbreyttu samþykkja á næstu dögum alvarlega aðför gegn réttindum fólks á flótta. Þessu hefði verið hægt að afstýra ef pólitískur vilji væri fyrir hendi og lágmarksvirðing fyrir almennum mannréttindum fólks á flótta.
Tekið er fyrir 2. dagskrármálið, kosning ríkisendurskoðanda samkvæmt 2. gr. laga nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, til sex ára, frá 9. júní 2022. Um kosninguna gildir ákvæði í 7. mgr. 82. gr. þingskapa sem segir að þegar kjósa á um einn mann séu þeir einir í kjöri sem tilnefndir eru og eigi hreyfa andmælum við því. Samkvæmt 2. gr. laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, nr. 46/2016, gerir forsætisnefnd tillögu til Alþingis um einstakling til að gegna embætti ríkisendurskoðanda. Á fundi forsætisnefndar 7. júní sl. var samþykkt að gera tillögu um Guðmund Björgvin Helgason í embættið. Aðrar tilnefningar hafa ekki borist forseta innan þess frests sem lög ákveða og er hann því einn í kjöri. Forseti hefur ákveðið að kosningin verði með atkvæðagreiðslukerfinu eins og þingsköp heimila. Henni má jafna við leynilega skriflega kosningu. Atkvæðagreiðslukerfið verður nú þannig stillt að töflurnar á veggjunum munu aðeins sýna hverjir hafa greitt atkvæði en ekki hvernig þeir greiddu atkvæði. Hið sama gildir um geymsluminni tölvunnar. Þeir sem kjósa Guðmund Björgvin Helgason ýti á já-hnappinn en þeir sem vilja skila auðu ýti á hnappinn sem merktur er: Greiðir ekki atkvæði. Nei-takkinn er óvirkur. Gult ljós kviknar við miðhnappinn á borðum þingmanna þegar atkvæði hefur verið greitt, sama á hvorn hnappinn menn hafa ýtt. Eins kviknar aðeins gult ljós á veggtöflum.
Ég lýsi því Guðmund Björgvin Helgason réttkjörinn ríkisendurskoðanda frá og með deginum í dag og til næstu sex ára. Fyrir hönd okkar alþingismanna óska ég honum velfarnaðar í starfi og við væntum að sjálfsögðu góðs samstarfs við nýjan ríkisendurskoðanda.
Frú forseti. Fulltrúar ráðgjafarhóps umboðsmanns barna sem hafa verið að vinna úr niðurstöðum barnaþings sem haldið var á þessu ári afhentu ráðherrum ríkisstjórnarinnar skýrslu barnaþings nú í lok maí. Þeirri afhendingu fylgdi eindregin ósk þessara barnaþingmanna að niðurstöðurnar yrðu teknar til umræðu á Alþingi Íslendinga. Það er nokkuð sem við höfum rætt áður að gera en aðdragandi málsins er sá að barnaþing hefur nú verið haldið tvisvar, var haldið í fyrsta sinn 2019. Það var sett í lög um umboðsmann barna árið 2018 og raunar var það ég sem mælti fyrir því, enda áhugamanneskja um aukið lýðræði barna og ungmenna um langt skeið. Það er því ánægjulegt að hafa fylgt þessu máli eftir frá upphafi og ég tel raunar eftir þessi fyrstu þing að þau hafi fest sig í sessi sem einstakur vettvangur fyrir sjónarmið barna og ungmenna í íslensku samfélagi. Það má segja að þing sem þetta veiti börnum tækifæri til að hafa áhrif á samfélagið, bæði með beinum og óbeinum hætti, og við erum að taka það aðeins lengra með því að efna til þessarar umræðu hér á þingi, sem er um málefni sem brenna á börnum landsins. Barnaþing var haldið í mars á þessu ári og fyrir utan það að koma saman og hlusta á raddir barna hvaðanæva af landinu fannst mér mjög tilkomumikið að sjá hve mörg börn þáðu boð um að taka þátt og sýndu þannig í verki að þau láta sig samfélagsleg málefni varða. Sú aðferðafræði sem er notuð til að velja inn á þingið tryggir að hugað er að kynjahlutfalli, aldurshlutfalli og búsetu þátttakenda. Barnaþingmenn undirbjuggu svo þingið og völdu umræðuefni sem voru þrjú og fyrir valinu urðu umhverfismál, mannréttindi og menntun. Ég mun hér fara yfir helstu niðurstöður sem gerð er grein fyrir í þessari skýrslu. Í tengslum við umhverfismál var það eiginlega flokkun sem stóð upp úr enda er það eitthvað sem stendur okkur öllum mjög nærri og við getum haft mikla stjórn á, bæði inni á heimilum okkar en ekki síður í okkar nærsamfélagi. Barnaþingmönnum þótti flokkun hér á landi vera verulega ábótavant og hægt væri að gera mun betur og tillögur þeirra lúta að því að fjölga flokkunarflokkum og fá fleiri til að taka þátt í því að flokka úrgang. Allar almenningstunnur ættu að vera með flokkunarhólfum og þær þurfi líka að vera í skólastofum. Þau ræddu líka um að efla þyrfti kennslu um umhverfismál. Nú er það svo að ein af grunnstoðum aðalnámskrár er sjálfbærni en það verður líka að segjast eins og er að sú grunnstoð hefur verið í aðalnámskrá í tíu ár og henni er auðvitað misjafnlega sinnt milli mismunandi skóla, það er bara eðli máls samkvæmt þegar við erum að skoða hvernig námskráin skilar sér inn í skólana, en þó hafa verið stigin alveg gríðarlega mörg framfaraskref í þessum efnum. Barnaþingmenn ræddu líka mikilvægi þess að minnka matarsóun, sem er auðvitað stórmál, ekki bara fyrir börn heldur okkur öll. Við erum að sóa gríðarlegu magni af mat á Íslandi og það er í raun og veru eðlilegt, og ég ætla að fá að taka undir þessar áherslur barnaþingmanna, að allar opinberar stofnanir setji sér stefnu um matarsóun þannig að úr henni verður dregið verulega. Þau ræddu líka um möguleika á því að nýta matarafganga. Síðan var rætt töluvert mikið um plastnotkun og þar gafst einmitt tækifæri á samtali milli ráðherra og þingmanna annars vegar og barnaþingmanna hins vegar þar sem stigin hafa verið mjög stór skref í því að draga úr notkun einnota plasts. En þetta var skýrt áherslumál. Síðan voru samgöngumálin rædd þar sem þau ræddu t.d. um fleiri upphitaða hjóla- og göngustíga. Eitt af því sem mér hefur komið í huga og mér finnst að þingið eigi að taka til skoðunar næst þegar samgönguáætlun er til umræðu, vegna þess að við þróun samgönguáætlunar höfum við m.a. verið að reyna að meta ólík áhrif samgönguframkvæmda á kynin, er að hugsa um börn og ungmenni í því samhengi því að börn og ungmenni eru ekki endilega að fara sömu leiðir og fullorðnir þannig að það eru ekki síður ólík áhrif á aldurshópa heldur en kyn. Þetta fannst mér gríðarlega mikilvæg hugmynd. Þau ræddu líka um flugferðir, kolefnisjöfnun og hvernig mætti hvetja til aukinnar notkunar rafbíla. Þau sáu líka mikil tækifæri í gróðursetningu, að draga úr pappírsnotkun með því að nýta rafræn próf og fleira. Í mannréttindakaflanum kennir ýmissa grasa. Ég minnist mikillar umræðu um jafnrétti og aðgengismál sem voru eiginlega alltumlykjandi í þeirri umræðu sem ég sjálf tók þátt í á barnaþinginu. Þau lögðu líka sérstaka áherslu á jafnrétti allra kynja og að útrýma þurfi öllum fordómum til að tryggja að öll fái að vera eins og þau sjálf kjósa. Þau töluðu þar um að öll kyn ættu að hafa greiðan aðgang að opinberu salernum, sund- og íþróttaklefum. Það var líka rætt um launajafnrétti, hækkun lágmarkslauna og að allir ættu að njóta sambærilegra tækifæra á vinnumarkaði. Þau ræddu líka um þátttöku barna í umræðum um mál sem varða þau og þar var kosningaaldur til umræðu og sú skoðun kom fram að hann ætti að fara niður í 16 ár. Þá rifjast nú upp þingmál sem ég hef sjálf flutt um 16 ára aldurstakmark í sveitarstjórnarkosningum sem væri, held ég, gríðarlega góð byrjun til að taka þessi mál lengra því það eru risastórir málaflokkar sem varða börn og ungmenni. Fólk er þá nýkomið úr grunnskóla og fengi tækifæri til að taka þátt í sveitarstjórnarkosningum. Það var rætt um aðgengi að sálfræðingum, m.a. að allir skólar ættu að vera með sálfræðing. Þar hefur auðvitað orðið töluverð breyting á undanförnum árum, þ.e. aukið aðgengi að sálfræðiþjónustu innan skólanna, en betur má ef duga skal. Það var sérstaklega rætt um biðlista eftir sálfræðingum. Tómstundir voru ræddar og jafnt aðgengi allra barna að tómstunda- og íþróttastarfi að eigin vali. Það var rætt líka um mikilvægi almenningssamgangna og að þær væru helst gjaldfrjálsar. Það var líka rætt um mikilvægi þess varðandi þau sem hingað koma, hvort sem er fólk í leit að betra lífi eða fólk á flótta, að börnin fengju ekki bara tækifæri til að læra íslensku heldur fengju líka kennslu í sínu eigin móðurmáli. Það var sérstaklega rætt. Síðan voru það menntamálin sem standa auðvitað börnunum nærri. Þar voru heitar umræður, sérstaklega um sund og dönsku. Ég kannast nú við dönskuumræðuna frá tíð minni sem mennta- og menningarmálaráðherra þar sem ég fékk ófá bréf um dönskukennslu. Ég er reyndar mikill talsmaður dönskukennslu og viðraði þá skoðun mína á barnaþinginu, kannski ekkert við sérstakar vinsældir. En mér finnst það vera umhugsunarefni fyrir okkur í skipulagningu skólakerfisins af hverju þessi staða er uppi. Við erum kannski ekki að rökstyðja það nægilega vel af hverju við erum að bjóða upp á nám í dönsku, sem er auðvitað sú staðreynd að Norðurlöndin eru okkar nánustu vinaþjóðir og þetta er gríðarlega mikilvægt svæði fyrir okkur, bæði til að sækja okkur æðri menntun og sækja okkur störf. Danskan er mikill aðgöngumiði - og þótt það væru önnur Norðurlandamál en auðvitað hafa Íslendingar helst sótt til Danmerkur. Þannig að ég velti því fyrir mér, þegar maður heyrir þessa umræðu, ekki bara sem menntamálaráðherra heldur líka tíu árum seinna á barnaþingi, nákvæmlega sömu umræðu: Hvað erum við að gera rangt í því að tala um þetta? Auðvitað skiptir máli að börn og ungmenni hafi áhrif á sitt nám. Síðan var talað um að sund mætti jafnvel vera valgrein, a.m.k. þar til að unglingastigi væri náð. Þetta er nokkuð sem ég hef líka heyrt á undanförnum árum og er vaxandi umræða. En almenna stóra myndin var að mikilvægt væri að nám ætti að miðast við getu hvers og eins. Það var töluvert rætt um að heimanám væri almennt of mikið. Bjóða þyrfti upp á þann möguleika að kennarar veittu nemendum sem þyrftu aðstoð hjálp við heimanám þar sem foreldrar hefðu mjög mismikla þekkingu og getu til að aðstoða heima fyrir. Mér finnst mjög merkilegt að þessi ábending komi fram því að þetta er auðvitað alþekkt í umræðum um jöfnuð og menntakerfið, þ.e. að ef mikil áhersla sé lögð á heimanám sé í raun og veru verið að auka enn á aðstöðumun milli barna, því bakgrunnur þeirra er svo mismunandi. Þetta lá algjörlega klárt fyrir af hálfu barnaþingmanna. Þau nefndu líka að það væri stundum ansi löng viðvera í skólunum. Ég nefni hér örstutt að þau töluðu líka um námsúrval í skólum og þar var ýmislegt nefnt, t.d. listgreinar, jafnréttismál, umhverfismál, stjörnufræði, þannig að það voru ýmsar greinar nefndar og þættir sem barnaþingmenn vildu leggja áherslu á. Ég get auðvitað ekkert komið með tæmandi lista, mig langar bara sérstaklega að nefna aðgengismálin þar sem við vitum að við erum ekki komin á þann stað að við getum sagt að þetta sé með sóma í okkar samfélagi. Það var einn þingmaður sem sagði að við gætum ekkert gert ráð fyrir því að öll börn kæmust upp hvaða stiga sem er og það mætti alveg skilja það bæði bókstaflega og ekki bókstaflega og mér fannst þetta mjög fallega orðað. Aðgengismálin eru risamál, bæði þessi áþreifanlegu en ekki síður hin óáþreifanlegu. Þetta fannst mér vera andinn sem sveif yfir vötnum á barnaþinginu. Mér finnst ánægjulegt að fá þetta tækifæri til að gera grein fyrir þessu í stuttu máli. Það er ljóst að málin sem voru til umræðu á barnaþingi eru að mörgu leyti sömu mál og við ræðum hér og sum þeirra mættum við ræða meira. Ég nefni skólamálin sem dæmi, svo sannarlega ættu þau skilið meiri umræðu á Alþingi en tíðkast enda risastórt mál fyrir samfélagið allt. Það skiptir auðvitað máli að fá svona mikilvægt innlegg inn í þá vinnu. Ég sagði það, þegar ég tók við þessari skýrslu, að bæði gætu svona niðurstöður haft bein áhrif en ekki síður óbein áhrif. Þetta er lærdómsferli, held ég, fyrir okkur þingmenn að venja okkur við. En ég vil nota tækifærið og segja að ég var mjög ánægð í bæði þessi skipti sem þetta þing hefur verið haldið að finna þennan mikla áhuga þingmanna og þingmenn tóku mjög mikinn þátt, mjög virkan þátt, sátu á borðum í umræðum, gáfu sér tíma í þetta samtal. Ég held að flestum sem ég hef a.m.k. rætt við hér á Alþingi hafi fundist þetta innblástur inn í sitt starf þannig að ég er ekki í nokkrum vafa um að áhrifin geta bæði verið bein en þau geta líka verið óbein því að þetta skiptir okkur máli. Við erum að fá hugmyndir sem við getum unnið að hér inni á þingi o.s.frv. Mér fannst mikilvæg skilaboð sem þau settu sér sjálf fyrir þingið. Þau sögðu: Við ætlum að vera jákvæð, við ætlum að sýna hvert öðru virðingu. Við ætlum að hafa gaman. Mögulega mættum við velta því fyrir okkur í okkar störfum hér á þingi. En þessi andi og þessi gildi skiluðu sér svo sannarlega til okkar þegar við komum inn á þingið og tókum þátt, þessi virðing fyrir ólíkum skoðunum sem við gátum upplifað í umræðum á borðum en líka í samtalinu sem síðan var yfir allan salinn. Þannig að mér finnst hafa tekist alveg feikilega vel til. Mér finnst gott að við náum að ræða þetta þó að við séum hér á síðustu dögum þingsins og einhverjum finnist við ekki hafa mikinn tíma til stefnu, því að þetta er mikilvægt. Það sem ég myndi vilja sjá í kjölfarið væri að nefndir þingsins kynntu sér inntak skýrslunnar, að þetta væri skoðað þegar við erum t.d. að vinna að málum sem hafa bein áhrif á börn og unglinga. Ég nefndi samgöngumálin. Hví ekki að kalla til ráðgjafarhóp umboðsmanns barna og ræða við þau um samgönguleiðir? Mér er minnisstætt að á þingfundi sem hér var haldinn í tilefni af afmæli lýðveldisins var flutt mjög góð ræða úr þessari pontu um skólaakstur. Það var barn sem flutti hana sem eyddi gríðarlegum tíma í skólarútunni á hverjum einasta degi, mig minnir að þetta hafi verið á Vatnsnesinu. Því ekki að kalla þetta fólk til okkar og fá þeirra sýn á samgöngumálin? Stundum erum við dálítið lokuð inni í því að vilja bara ræða menntamál eða eitthvað sem er virkilega áþreifanlega tengt börnum. En gleymum því ekki að flest það sem við erum að fást við hér á þingi varðar börn með einum eða öðrum hætti og það getur verið mjög gagnlegt að fá þeirra sjónarmið inn í umræðuna. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, frú forseti, en ítreka þakkir mínar til þingmanna fyrir þeirra góðu og öflugu og virku þátttöku í þinginu sjálfu.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skýrsluna og líka fyrir að setja umræðu um hana í forgang hér á síðustu dögum þingsins. Það skiptir máli. Það skiptir máli að við hlustum, frú forseti. Fyrir 45 árum síðan stóð sá sem hér stendur fyrir utan Alþingishúsið og tók þátt í mótmælum sem tengdust verkfalli. Rétt átta ára gamall mætti ég hingað niður á Austurvöll og valdi mér mótmælaspjald sem á stóð: Hvað á gera við börnin? Já, þetta er ég hér á tröppum Alþingis, [[Hlátur í þingsal.]]en ég var mjög vinsælt myndefni í fjölmiðlum daginn eftir. Fyrr í vetur var ég einn þeirra þingmanna sem varð þess heiðurs aðnjótandi að taka þátt í barnaþingi sem haldið var í Hörpu. Það var ótrúlegt að hlusta á börnin og heyra hvaða málefni brunnu á þeim. Þau voru beinskeytt og óhrædd við að segja hlutina eins og þeir eru og spyrja okkur þingmenn þessarar sömu spurningar: Hvað á að gera við börnin? Hvað á t.d. að gera við börnin til að tryggja fjölbreytileika? Þau minntu okkur þingmenn á mikilvægi þess að bera virðingu fyrir fjölbreytileikanum, hvort sem slíkt tengdist uppruna, kynhneigð eða kyntjáningu. Þau minntu okkur á að sem börn þá fagna þau þessum fjölbreytileika á meðan við fullorðna fólkið hræðumst hann og fordæmum hann sum. En þau kvörtuðu líka yfir því að námsefni og námskrá væri úrelt og væri ekki í tengslum við þennan breytta og fjölbreytta heim sem þau lifa í. Talandi um nám þá spurðu þau okkur líka: Hvað á að gera við börnin sem bíða eftir greiningu? Þau gera sér mun betur grein fyrir því en við fullorðna fólkið að ekki gengur öllum jafn vel að læra. Þau finna beint fyrir því hvernig langir biðlistar eftir greiningum, svo sem á lesblindu eða athyglisbresti, gera það að verkum að sum þeirra eiga erfitt með að fóta sig í skólakerfinu og flosna jafnvel upp úr námi. Þau spurðu: Af hverju er ekki í forgangi að laga þetta? En þau áttuðu sig einnig á því að það skiptir líka máli hver efnahagsleg staða fólks er. Hvað á að gera við börn sem lifa við fátækt? var ein af þeim spurningum sem brann á vörum þeirra. Já, strax á þessum aldri skilja þau mikilvægi þess að tækla hinn mikla ójöfnuð sem er í okkar ríka samfélagi. Lægstu laun þurfa að hækka og sambærileg laun fyrir sambærilega vinnu óháð kyni voru skilaboð sem þau sendu okkur hingað inn á hið háa Alþingi. Börnin upplifa þennan ójöfnuð nefnilega frá fyrstu hendi á meðan við, ráðherrar og þingmenn, erum föst í fílabeinsturni þar sem fátækt og skortur á nauðsynjum eru bara orð sem þingmenn stjórnarandstöðu nota í eldhúsdagsumræðum. Frú forseti. Hvað á að gera við börnin sem þurfa á stuðningi að halda þegar kemur að geðheilsu? Það var einnig spurning sem þau veltu fyrir sér. Og skilaboðin til þeirra ráðherra sem mættu í pallborðið voru skýr: Börnin vilja fría sálfræðiþjónustu og aukið aðgengi að henni. Á meðan núverandi ríkisstjórn dregur lappirnar í að uppfylla loforð um að niðurgreiða sálfræðiþjónustu þá segir framtíð þessa lands okkur það að við þurfum að hugsa enn stærra og gera þessa þjónustu gjaldfrjálsa, því að strax á þeirra aldri átta þau sig á þeirri miklu þörf sem er fyrir að styðja við geðheilsu þjóðarinnar. Já, frú forseti. Það er mikilvægt að við heyrum þetta ákall þeirra og hættum að brjóta loforð þingsins til þjóðarinnar. Hvað á að gera við börnin sem hingað koma á flótta frá stríði eða sárafátækt? Skilaboð barnanna á barnaþingi voru mjög skýr: Hættum að senda börn úr landi og tökum á móti fleiri börnum. Mikið væri nú heimurinn betri ef íslensk stjórnvöld hugsuðu eins og börnin á barnaþingi. Fyrir þeim er það að taka á móti fólki mannúð og það að fá fleiri börn með fjölbreyttan bakgrunn inn í skólakerfið eitthvað sem einungis bætir það. Hvað á að gera við börnin sem munu erfa jörðina sem við skiljum eftir óbyggilega? var einnig spurning sem mikið var rædd á barnaþingi. Það er svo sannarlega hægt að segja að baráttan í loftslagsmálum sé háð af börnum. Á meðan við hv. þingmenn þráumst við að framkvæma nauðsynlegar breytingar til verndar umhverfinu þá mætir unga fólkið á Austurvöll hvern einasta föstudag og mótmælir aðgerðaleysi. Sömu skilaboð og við getum séð og heyrt út um glugga Alþingishúss á hverjum föstudegi ómuðu skýrt á barnaþinginu: Börnin vilja sjá alvöruaðgerðir. Fyrir þeim er þetta ekki eitthvað sem hefur áhrif eftir að þau eru komin undir græna torfu eins og fyrir flest okkar hér inni, heldur snertir þetta framtíð þeirra og möguleika barna þeirra til þess að búa á þessari plánetu til frambúðar. Já, virðulegi forseti. Börnin vilja t.d. hætta notkun plasts, þau vilja betri flokkun úrgangs og öflugra hringrásarhagkerfi. Þau vilja öflugri hvata til þess að fólk skipti yfir í rafbíla og að almenningssamgöngur verði gjaldfrjálsar svo fólk nýti sér þær betur. Einnig voru þau öflugir talsmenn þess að gróðursetja fleiri tré og spurðu þingmenn spurninga eins og: Af hverju erum við ekki með fleiri vindmyllur á Íslandi? Hvað á að gera við börnin sem segja okkur til syndanna á þeim frábæra vettvangi sem barnaþing er? Eigum við að halda áfram að hunsa rödd þeirra eða er kannski kominn tími til þess að við leggjum við hlustir og tökum mark á því sem þau eru að segja? Samfélagið er ekki búið að heilaþvo þau eins og okkur sem eldri eru. Mörg okkar eru hætt að trúa á betri framtíð því að þeir sem fara með völdin virðast hafa tapað tengingunni við það sem er að gerast allt í kringum okkur. Já, hvað á að gera við börnin sem benda okkur á ranga forgangsröðun þeirra verkefna sem ríkið tekur að sér? Þegar allt kemur til alls eru þau ekki að biðja um mikið. Þau vilja að réttindi þeirra séu virt og þau fái að taka þátt í umræðunum um mál sem varða þau og þau vilja að tekið sé tillit til skoðana þeirra, helst þannig að hugmyndum þeirra sé hrint í framkvæmd. Frú forseti. Það er ekki nóg að við komum hér saman hluta úr degi og tölum fallega um barnaþing og hvað þar kom fram. Það er ekki nóg að vera endalaust með falleg loforð og engar efndir. Það er kominn tími til þess að við hv. þingmenn spyrjum okkur sjálf raunverulega og séum tilbúin að svara þeirri spurningu sem brann á mér þegar ég var átta ára gamall: Hvað á að gera við börnin?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að taka þessa skýrslu hér á dagskrá. Mér þótti það mikil upplifun að fá að mæta á barnaþing og sjá öll þessi ungmenni sem voru að láta sig samfélagsmál varða. Mig langar til að byrja á því að nefna að á setningarathöfninni fóru nokkrir ráðherrar upp á svið og héldu þar litla tölu. Ég verð að segja það, frú forseti, að þar sá ég nýja hlið á ráðherrunum, hlið sem ég hef ekki séð hér, þar sem þeir fóru aðeins yfir æsku sína og áhugamál, væntingar og vonir og mér þótti það merkilegt og hafði gaman af. Ég myndi gjarnan vilja sjá slíka hlið, ekki bara á ráðherrunum heldur kannski bara okkur öllum hér, að við færum kannski að horfa til fortíðar í þessu og reyndum að átta okkur á því hver við erum og hvað það er sem skiptir okkur máli. Við sjáum það svo vel í þessum ungmennum sem þarna voru hvað það er sem skiptir máli og þau voru alveg skýr með það hvað það er sem skiptir máli. Eftir að hafa verið sveitarstjórnarmaður í ansi langan tíma þá hefur maður haft samskipti á þeim vettvangi við börn og ungmenni á ýmsan hátt og mig langar að nefna hin svokölluðu ungmennaráð. Ég held að það komi hér fram að rúmlega 60% af sveitarfélögum hafa sett á laggirnar þessi ungmennaráð. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar fundar t.d. með ungmennaráði tvisvar á ári og það hafa verið merkilegir og gefandi fundir. Þeir hafa ekki alltaf verið þannig að manni hafi verið klappað. Stundum hefur maður bara verið tekinn í bakaríið á slíkum fundum fyrir það að standa sig ekki í stykkinu og að ekki væri verið að taka tillit til ungmenna í samfélaginu. Og það er bara oft með réttu, oft hefur ekki verið hlustað á skoðanir ungmenna. En það að þessi ungmennaráð séu komin vekur vonir um að það sé að verða til einhver tenging á milli stjórnsýslunnar, hver sem hún er, og ungmenna í samfélaginu. Bæjarstjórn Reykjanesbæjar ákvað líka á síðasta kjörtímabili að fara í tilraunaverkefni með að heimila ungmennum, ungmennaráði, að skipa áheyrnarfulltrúa í nefndir sveitarfélagsins og þau tóku því bara mjög vel og sinntu því mjög vel og hafa hrósað bæjarstjórninni fyrir að hafa gert það. Þá átta þau sig á því út á hvað stjórnsýslan gengur, hvernig ákvarðanir eru teknar, hvaða mál eru lögð fyrir og þau hafa að sjálfsögðu rétt til að setja mál á dagskrá þannig að þetta er vettvangur sem er mjög góður til framtíðar. Sveitarfélögin eru líka á fullu við að innleiða barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það gengur auðvitað misvel. Akureyri var fyrsta sveitarfélagið til að gera það og ég held að Kópavogur sé líka búinn að því, en mörg sveitarfélög eru á fullu við að innleiða barnasáttmálann og það er auðvitað bara af hinu góða. Í því verkefni eru börn að taka þátt. Þetta er ekki bara eitthvað sem gerist á borði miðaldra karla í sveitarstjórn heldur eru börnin þátttakendur í því ferli að innleiða þennan barnasáttmála og líka bara að læra hvað stendur í barnasáttmálanum, hversu mikils virði hann er og þær skyldur sem við erum auðvitað að takast á herðar sem samfélag til að sinna börnum. Ég fékk að sitja í slíkri nefnd við innleiðingu barnasáttmála í Reykjanesbæ ásamt ungmennum og starfsmanni og síðan einum bæjarfulltrúa til viðbótar og ég lærði mikið og hafði mikið gagn af því að fá að taka þátt í því. Eins og hér hefur komið fram þá erum við hér alltaf að hafa vit fyrir fólki, við höldum alltaf að við vitum hvað fólki er fyrir bestu, en svo þegar maður fer að spyrja börnin okkar þá eru þau ekkert endilega alltaf sammála okkur um hvað það er sem skiptir þau máli. Ég hjó eftir því í ræðu hæstv. forsætisráðherra og síðan í ræðu hv. þingmanns sem hér talaði á undan mér að þeim viðfangsefnum sem börnin eru að velta fyrir sér erum við kannski ekkert endilega að velta fyrir okkur. Það kemur fram í þessari skýrslu að umhverfismál skipta verulegu máli. Börn hafa þennan svokallaða loftslagskvíða. Þau eru bara nervus yfir framtíð sinni. Þau vita ekkert hvað tekur við, hvernig heimurinn verður þegar við skiljum við hann. Erum við að fara að skilja við heiminn þannig að hann verði betri eða ætlum við kannski að taka til okkar miklu meira en við þurfum í raun og veru, sem getur skaðað komandi kynslóðir? Börn eru líka að velta fyrir sér fjármálalæsi. Þau vita ekkert um fjármál. Þau kunna ekki að lesa út úr launaseðli. Þau vita ekki hvernig á að borga skatt. Hvað er persónuafsláttur? Það er ýmislegt svona sem ungmenni eru að velta fyrir sér og átta sig ekki á af því að það er ekki verið að leggja áherslu á þetta. Ungmennin tala líka um kynfræðslu. Þau eru ekkert endilega tala um kynlífsfræðslu, þau eru fyrst og fremst að horfa til fræðslu um kynin og hvernig kynin eru, hver er munurinn á þeim og síðan bara að við lærum mörkin og virðingu fyrir þeim kynjum sem við tilheyrum ekki. Þetta er það sem börn eru að velta fyrir sér og það skiptir verulegu máli að við séum að velta slíkum spurningum fyrir okkur. Svo heyrir maður líka einatt og endalaust að andlegri heilsu ungmenna fari hrakandi. Börn eru kvíðin, þau eru nervus og kannski hafa samfélagsmiðlar áhrif á það. Það er mál sem við fullorðna fólkið verðum að taka alvarlega, að það endi ekki þannig að flest okkar endi á kvíðalyfjum eða einhverju slíku. Við þurfum að bregðast við. Hvað er það sem veldur þessum mikla kvíða hjá ungu fólki? Það er kvíði sem ég held að mörg okkar sem fullorðin eru vorum ekkert endilega að glíma við, ekki í þeim mæli sem maður heyrir að ungmenni eru að glíma við. Börn eru að benda okkur á það sem við getum gert betur og við eigum auðvitað bara að hlusta og vera opin fyrir því sem þau eru að segja okkur. Hér hafa verið nefnd samgöngumál. Börn eru ekki með bílpróf en þau þurfa að komast á milli staða. Þau þurfa að komast í skóla og þau þurfa að komast í tómstundir og það þarf að skoða þetta allt saman. Erum við rukka börn fyrir að komast á þann stað sem skiptir þau miklu máli á meðan við keyrum um á jeppunum okkar á milli staða? Allir þessir hlutir skipta máli. Hér hafa verið nefnd aðgengismál. Þetta eru stórar spurningar sem við sem fullorðin erum verðum að taka til gagngerrar skoðunar. Það er þessi spurning sem hv. þingmaður bar hér áðan upp: Hvað á að gera við börnin? Og hvað eigum við að gera fyrir börnin? Ætlum við að standa með þeim eða eiga þau alltaf sýknt og heilagt að aðlaga sig að einhverju því umhverfi sem við erum búin að búa til og höldum að sé rétt fyrir allt og alla?
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir sína góðu framsögu. Það er hressandi og svolítið upplífgandi að blaða í gegnum niðurstöður barnaþings. Ég er nú farinn að hallast að því að helstu áherslumál okkar jafnaðarmanna fengju talsvert greiðara brautargengi ef það væri bara 15 ára aldursþak á kjörgengi við kosningar til Alþingis. [[Gripið fram í: Hámark.]]Svona aldurshámark. Á meðan ríkisstjórn Íslands rembist við að herða útlendingalöggjöfina - hv. þingmaður hlær hér, þetta er allt ferlega fyndið - og á meðan stjórnvöld skipuleggja fjöldabrottvísun fólks í óboðlegar aðstæður þá kalla börn eftir móttöku fleira flóttafólks, meiri mannúð, minni fordómum. Og á meðan starfsfólk flýr af heilbrigðisstofnunum vegna fjársveltistefnu, sem er gagnrýnd á hverju einasta ári við afgreiðslu fjárlaga, þá kalla krakkarnir eftir betri starfsaðstæðum heilbrigðisstarfsfólks og samstöðu um að efla heilbrigðisþjónustuna. Og á meðan stjórnarmeirihlutinn heykist á því að fjármagna lög um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, lög sem Alþingi er búið að samþykkja, þá vilja krakkarnir ganga enn þá lengra og kalla eftir ókeypis sálfræðiþjónustu fyrir alla. Þau kalla líka eftir betri kjörum hinna tekjulægstu, gjaldfrjálsum almenningssamgöngum, kalla eftir afnámi allrar gjaldtöku fyrir heilbrigðisþjónustu. Þetta er bara fyrirtaks sósíalismi, áhersla á hið sameiginlega, samtrygginguna, samneysluna, það sem við eigum saman. Ríkisstjórnin hefur lagt fram fjármálaáætlun sem við munum ræða í næstu viku. Það er nú áætlun sem snýst eiginlega um hið gagnstæða. Þar er leiðarstefið að draga mjög markvisst úr umfangi ríkisins og hins sameiginlega í hagkerfinu á næstu árum og halda fjárfestingum hins opinbera í lágmarki næstu árin. Sú stefna gengur þvert á niðurstöður barnaþings og þessa ákalls um að efla heilbrigðiskerfið og stofnanirnar sem við eigum saman. Ég held að ríkisstjórnin ætti nú bara að hlusta á þessa krakka. Það mætti t.d. byrja á því að taka upp, ja eða leggja fram nýja og endurskoðaða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í samræmi við þá róttæku loftslagsstefnu sem birtist í niðurstöðum barnaþings. Svo held ég að það færi líka vel á því að taka upp fjármálaáætlunina, að endurskoða hana á grundvelli ákalls barnaþings um að það skipti bara höfuðmáli að við hjálpum hvert öðru, stöndum saman; að samstaða, samvinna og það að hjálpast að eigi að vera leiðarstef við rekstur samfélags.
Virðulegi forseti. Þú þarft ekki að vera fullorðinn til að geta breytt heiminum. Skýrsla barnaþings er mjög mikilvægur vettvangur til að ljá börnum rödd en veitir á sama tíma alþingismönnum aðhald. Sýn hagsmunahópa á þeirra upplifun, veruleika og aðstæður er mjög dýrmæt og mikilvægt að við tökum þessar upplýsingar til okkar. Líkt og hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom inn á hér áðan höfum við í Reykjanesbæ lagt mikið upp úr því að heyra rödd barna og ungmenna hjá okkur. Ungmennaráð fundar reglulega með bæjarstjórn þar sem bæjarfulltrúar heyra frá fyrstu hendi frá ungmennum bæjarins um þeirra sýn á þeirra aðstæður. Þetta er gríðarlega mikilvægur grundvöllur fyrir ungmennin og ekki síður mikilvægur fyrir okkur bæjarfulltrúana. Við þurfum að virkja ungmennin til þátttöku í sínu samfélagi og er barnaþing og aðgangur að bæjarstjórn góð leið til þess. Af umræðum á barnaþinginu má ráða að börn hafa að sjálfsögðu ekki einungis áhuga á sértækum málefnum barna heldur samfélaginu öllu. Barnaþingmenn lögðu til að mynda mikla áherslu á jafnrétti allra kynja, loftslagsmál, mannréttindi, velferð barna og samfélagslega ábyrgð. Það er víða í kerfinu svo augljóst hvað við getum gert betur þegar kemur að stuðningi og þjónustu við börn. Biðlistar eftir greiningu hjá barna- og unglingageðdeild Landspítala og Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins eru og hafa verið allt of lengi of langir. Barnaþingmenn komu einnig inn á aðgengi að sálfræðiþjónustu, líkt og margir þingmenn hafa komið inn á hér á undan mér, og spurðu sig af hverju aðgengið væri ekki betra og af hverju þessi þjónusta væri ekki gjaldfrjáls. Sálfræðiþjónusta er í molum, eins og við í Samfylkingunni höfum áður bent á hér. Það ætti að vera forgangsmál okkar á Alþingi að gera sálfræðiþjónustu barna og ungmenna upp að 25 ára aldri gjaldfrjálsa nú þegar, sér í lagi þar sem geðlægð stefnir í að vera einn dýrasti sjúkdómur árið 2030. Barnaþingmenn lögðu mikla áherslu á að réttindi barna væru virt, rétt þeirra til að líða vel heima hjá sér og eiga þak yfir höfuðið. Jafnaðarstefnan skín í gegnum skýrslu barnaþings; jöfn tækifæri fyrir öll, bætt kjör á vinnumarkaði, betri starfsaðstæður fyrir heilbrigðisstarfsfólk, að fólk af erlendum uppruna og uppruna fái vinnu í samræmi við menntun sína, jafnrétti fyrir öll kyn, hreint land og verndun hafsins. Ég ætla að vitna í einn barnaþingmann, með leyfi forseta: „Við erum öll í sama bát á þessum sjó, sem er heimurinn.“ Framtíð landsins er svo sannarlega í góðum höndum.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa umræðu um barnaþing. Ég vil segja um það, sem ég er búinn að heyra hér, að ég hafði sérstaklega gaman af að heyra hvernig forsætisráðherra kom að þessu máli og ræddi það, eins og hér kom fram, bara á mannamáli við okkur. Það skiptir mjög miklu máli. Það gerði líka hv. þm. Guðbrandur Einarsson afar vel. Það rifjast margt upp fyrir manni þegar minnst er á að börn og unglingar kunni kannski ekki að lesa launaseðla. Við kunnum ekki allt og þannig er það nú þegar maður kemur inn á þing og er jafnvel orðinn 50 ára, að þá er maður líka nýr og kann ekki allt, þannig að við erum að læra allt okkar líf. En það sem mig langaði aðeins að ræða um hérna eru þrír punktar sem forsætisráðherra minntist á að helst hefðu verið ræddir á þessu þingi, það voru umhverfismál, mannréttindamál og menntun og ég undirbjó mig svolítið fyrir það að ræða menntunarmálin. Mig langar að segja ykkur eina sögu um göngu, göngu upp stigann sem ekki allir komast eða við getum kannski sagt að gangan gangi misjafnlega. Þegar ég kom á þing 2013 fór ég að aðstoða ungan dreng sem fæddist heyrnarlaus og mér finnst að saga hans og fjölskyldu eigi erindi í þessa umræðu og hans leið í gegnum mismunun sem hann sem barn hefur mátt þola í skóla, grunnskóla og sem unglingur í fjölbrautaskóla. Hann fæddist heyrnarlaus, kuðungaígræðsla gagnaðist honum ekki og hann gat ekki notað heyrnartæki þannig að honum voru eiginlega allar bjargir bannaðar til að heyra. Þegar hann fór í skóla hafði Alþingi nýlega samþykkt lög um íslenskt táknmál. Hann og fjölskylda hans voru því mjög spennt þegar skólagangan hófst. Foreldrar hans voru uppfullir af bjartsýni um að ný lög sem Alþingi hafði sett hjálpuðu honum bæði við táknmál og íslensku, enda drengurinn áhugasamur, vel gerður og góður námsmaður. En við þurfum að hafa það í huga að táknmál er í rauninni hans móðurmál. Grunnskólinn í hans heimabæ var kannski ekki vel í stakk búinn að taka við kennslu fyrir heyrnarlausa og þrátt fyrir góðan vilja bæjaryfirvalda og þrátt fyrir lög og reglur var enginn táknmálskennari í skólanum þegar hann átti að hefja nám í 9. bekk. Hann fékk ekki inngöngu í Hlíðaskóla þegar þess var óskað áður en hann hóf nám í 9. bekk. Með þrautseigju foreldra hans og fjölskyldu var í raun búið til úrræði fyrir nemendur á hans reki sem Lilja Alfreðsdóttir, þáverandi menntamálaráðherra, studdi vel við og tók afar vel á öllum málum sem sneru að hans fötlun og sýndi því mikinn velvilja. Drengurinn var tvo vetur í skóla hjá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra. Þar voru hans bestu skólaár. Þar fékk hann góða kennslu í ýmsum greinum. Færni í táknmáli batnaði til muna og hann byrjaði að læra ensku. Virðulegi forseti. Í dag stundar hann nám á starfsbraut í framhaldsskóla og er búinn með tvö ár, stendur sig vel og er búinn að taka bílpróf. En af hverju hefur hann, vel gefinn drengurinn og duglegur námsmaður, ekki val um námsbraut og er þvingaður á starfsbraut í skólanum? Jú, einfalt svar við því er, virðulegi forseti, að skólakerfið á Íslandi hefur brugðist honum. Ég veit að börnin á barnaþingi vilja ekki svoleiðis mismunun. Þrátt fyrir að hafa stundað nám í grunnskóla í tíu vetur getur hann ekki enn þá lesið sér til gagns á íslensku. Hann fékk tækifæri og lærði ensku í tvo vetur á samskiptamiðstöðinni. Í dag skrifar hann skilaboð til foreldra sinna á ensku frekar en íslensku. Já, virðulegur forseti, íslenskt skólakerfi hefur ekki gefið þessum 17 ára dreng tækifæri til að læra íslensku þrátt fyrir að hann sé fæddur Íslendingur eins og foreldrar hans og öll fjölskylda. Alla grunnskólagönguna börðust foreldrar hans fyrir því að fá námsefni fyrir drenginn á táknmáli. Þrátt fyrir skýlausan rétt á námsefni voru aðeins örfáar bækur gerðar en alls ekki það sem þurfti og hann átti rétt á eins og önnur skólabörn. Ef hann hefði verið blindur hefði hann fengið allar sínar skólabækur fyrir hvern vetur, enda níu stöðugildi hjá Menntamálastofnun til að búa til námsefni fyrir blinda en ekkert slíkt stöðugildi er til fyrir heyrnarlausa. Málefni blindra eru í höndum velferðarráðuneytis en málefni heyrnarlausra er í höndum menntamálaráðuneytis. Þessi mismunun eftir fötlun og staðsetningu í stjórnkerfinu er óverjandi og fyrir neðan allar hellur að börn búi enn þann dag í dag á Íslandi við það að fá ekki viðeigandi námsbækur í skólunum. Málefni heyrnarlausra barna eru í lamasessi í landinu og nú er breytinga þörf. Foreldrar og fjölskylda þessa drengs hafa ítrekað verið í sambandi við ráðherra frá árinu 2013 og aðeins einn þeirra gefið þeim vonarneista. Fjölskyldan hefur í mörg rutt veginn fyrir son sinn og þau börn sem eru í svipaðri stöðu en þrátt fyrir lagabreytingu sem gerð var fyrir tólf árum síðan hefur í raun ekkert breyst. Það eru íslensk börn sem hafa verið tólf ár í skóla en skólakerfið hefur ekki haft burði til að kenna þeim að hafa samskipti á íslensku, hvað þá að geta lesið sér til gagns á móðurmáli foreldra sinna. Foreldrar, systkini, afar og ömmur þurfa að hafa vald á enskri tungu til að geta verið í skriflegum samskiptum við heyrnarlaust barn í fjölskyldunni. Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra. Ég þakka munnlega skýrslu ráðherrans og góð orð. Ég trúi því eins og hún að það hafi ekki verið vilji löggjafans á sínum tíma að alger minnihlutahópur fatlaðra barna fengi jafn ómanneskjulega meðferð í skólakerfinu og hér er lýst og úr því þurfum við að bæta. Ég tek undir með hæstv. forsætisráðherra að það komast ekki öll börn upp stigann en það er lágmarkið að þau fái öll sömu tækifæri til þess að reyna.
Frú forseti. Ég vil eins og aðrir byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir skýrsluna sem hér var veitt og áhugaverðar umræður sem hér hafa átt sér stað. Virðulegi forseti. Í vetur sýndi ríkismiðillinn þættina Verbúðina við almenna hrifningu landsmanna, enda efnið vel unnið og umfjöllunarefnið samofið taugakerfi okkar sem búum í þessu landi. Í þáttunum var rakin saga gríðarlegra þjóðfélagsbreytinga, saga framsalsins og staða verkafólks um land allt. Þættirnir ýfðu upp mörg sár og umræðu sem kann að hafa legið í dvala um árabil. Meðal þeirra mála sem dregin voru fram var vinna barna, en eins og við svo mörg þekkjum, ekki síst þau sem ólust upp í sjávarbyggðum í kringum landið, unnu börn við erfiðisvinnu bæði til sjávar og sveita og það var sannarlega við misjafnar aðstæður langt fram á tíunda áratug síðustu aldar. Þó að það kunni að koma illa við kaunin á harðduglegum Íslendingum sem ekki varð meint af því að mæta vansvefta í skólann í 7. bekk, eru réttarbætur og valdefling barna síðustu áratugina ekkert minna en stórstökk fram á við. Í mínum huga eru börn mikilvægasti hópur hvers samfélags, þau eru lykillinn að farsælli framtíð lands og þjóðar og ég leyfi mér að segja að framtíðin er björt. Á barnaþingi nú í mars þar sem 350 barnaþingmenn víðs vegar af landinu komu saman snerist umræðan sannarlega um stóru málin, með leyfi forseta: Blóðgjöf samkynhneigðra karlmanna, fátækt, eflingu fræðslu um kynheilbrigði, náttúruvernd og loftslagsmál, dýravelferð og svo ótal margt annað eins og svo ágætlega hefur komið fram hér í dag. Boðskapurinn er ærinn og erindið er brýnt, og deginum ljósara af skýrslu barnaþings 2022 að barnaþingmenn þess lands ætla sér ekki að skilja neitt okkar eftir undir vegg, þvert á móti. Niðurstöðurnar einkennast af virðingu til handa öllu fólki, náttúru og dýrum og í fyrirrúmi í þeirra nálgun er náungakærleikur og samábyrgð, nokkuð sem flest okkar geta sannarlega fellt sig við. Það er mikilvægt að við hér á Alþingi hlustum eftir röddum barna í öllu tilliti, það er okkar hlutverk að samþætta kröfur almennings, byggja undir framtíðina svo best fari á. Og hver eru betur til þess fallin að leggja vörðurnar á þeirri leið en þau sem eiga eftir að lifa hana? Enginn, virðulegi forseti, það er nefnilega enginn betur til þess fallinn. Barnaþing er vissulega varða á þeirri leið en ég held samt sem áður að stjórnmálin geri of lítið af því að ræða við börn og málefni sem eru tengd við þau sjálf. Það var ágætt að heyra hv. þm. Guðbrand Einarsson nefna áðan ungmennaráð sveitarfélaga, ég held að það eigi að taka þau talsvert meira inn heldur en mörg sveitarfélög gera. Eins og hér hefur líka verið nefnt þá eru það kannski ekki stök verkefni sem maður á að leita álits á hjá þeim heldur er það eiginlega allt, eins og var rakið hér með samgöngur. Það eru jú öll mál sem hafa áhrif á börn með einum eða öðrum hætti. Og við í störfum okkar sem þingmenn getum haft áhrif á svo margt sem varðar börn og mikilvægt að við gætum hagsmuna þeirra og búum þeim umhverfi sem styður við að þau fái að þroskast og dafna. Það þýðir að við tryggjum jöfn tækifæri fyrir öll börn, ekki síst þeirra sem hafa veika rödd í samfélaginu. Það þýðir að við tryggjum jafnt aðgengi barna að nauðsynlegri þjónustu en sömuleiðis að við tryggjum þeim aðgang að framtíðinni með því að byggja upp grænt og kolefnishlutlaust samfélag, að við, fullorðna fólkið líka, breytum umgengni okkar við viðkvæma náttúru Íslands og gerum betur hvert og eitt í því að aðlagast þeim raunveruleika sem eru loftslagsbreytingar af mannavöldum. Eftir því hafa þau sérstaklega kallað. Þetta þýðir það nefnilega að spyrja börn og ungmenni álits þegar kemur að málum sem snerta þau beint eða óbeint, hvort sem um er að ræða menntun þeirra, þjónusta í skólum, aukinni geðheilbrigðisþjónustu sem kallað er eftir eða öryggi þeirra. Ég vil brýna okkur til þess að beita okkur af öllum þunga fyrir ofbeldisforvörnum, en ofbeldi gegn börnum er meinsemd í okkar samfélagi. Það sama á við um ofbeldi barna á milli. Þá er þörfin fyrir ýtar- og sérþjónustu síst að minnka en það er gríðarlegt réttlætismál að samfélagið geri það sem í þess valdi stendur til þess að bæta líðan og tækifæri þeirra sem þurfa á auknum stuðningi að halda. Enda snýr málið að framtíðarmöguleikum þeirra til að vera virk í samfélaginu, á vinnumarkaði og hverju sem þau kjósa. Virðulegi forseti. Þó að tíminn vilji slá gullljóma á fortíðina og margt hafi verið gott í gamla daga þá eru börn sem betur fer mun betur sett í dag alla jafna. Tækifæri, aðgengi og þjónusta við þau, á þeirra forsendum, hefur vaxið og það er vel. En auðvitað má alltaf gera betur og það er okkar sem hér störfum m.a. að hjálpa til við að gera hlutina betur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir sína framsögu. Á barnaþingi komu saman börn á öllum aldri, alls staðar að af landinu og af öllum kynjum og við þingmenn fengum þann heiður að sitja hluta af þinginu. Að ræða við þau börn um málefni sem varða þau skiptir öllu máli. Við eigum ekki að taka ákvörðun um þeirra málefni án samráðs og samtals við þau. Niðurstöður barnaþings tengjast beint málum sem við erum að ræða hér dags daglega í þingsal. Þetta eru mikilvæg mál. Þau varða heilbrigðisþjónustu, öryggi, nám, umhverfismál, kynfræðslu, réttindi, aðgengi, orkumál, samgöngur og önnur mál sem hljóma fremur kunnuglega í okkar eyrum. En þess má geta að þessi börn og börn almennt hafa þessar skoðanir alltaf. Þau koma ekki fram í huga þeirra einu sinni á ári á barnaþingi og börn og ungmenni eiga að geta tekið þátt í ákvarðanatöku um málefni sem snerta þau. Oft er það nefnilega svo að það er litið á börn og ungmenni sem einstaklinga sem má líta fram hjá þegar kemur að ákvarðanatöku í samfélaginu. Þau fá almennt ekki að skipta sér af ákvarðanatöku sem hefur jafnvel áhrif á þeirra líf. Þeirra afskipti eru kannski bara talin óþarfi eða krúttleg - höfum krakkana með - en oft skipta skoðanir þeirra langmestu máli. Krakkar geta enn verið krakkar en þau geta samt tekið þátt í samfélagi sínu, borið ábyrgð og tekið þátt í ákvarðanatöku. Það er til grundvöllur fyrir ungt fólk sem vill hafa áhrif og það eru ungmennaráð sveitarfélaganna eins og hefur komið fram í máli annarra þingmanna hér í dag. Samkvæmt æskulýðslögum eru sveitarfélög skyldug til að vera með ungmennaráð. Í lögunum stendur, með leyfi forseta: „Sveitarstjórnir hlutast til um að stofnuð séu ungmennaráð. Hlutverk ungmennaráða er m.a. að vera sveitarstjórnum til ráðgjafar um málefni ungs fólks í viðkomandi sveitarfélagi. Sveitarstjórnir setja nánari reglur um hlutverk og val í ungmennaráð.“ Virkni ungmennaráðanna er mismikil. Í sumum tilfellum virðast sveitarstjórnir ekki hafa mikinn áhuga á samráði við ungt fólk í sveitarfélaginu og jafnvel hunsa vilja þeirra til að taka þátt. Við þurfum að styrkja ungmennaráð sveitarfélaganna. Við þurfum að hvetja sveitarstjórnir til að nýta þá sérfræðinga sem þar má finna því að í ungu fólki felst mikill mannauður. Börn eru okkar helstu sérfræðingar í málefnum barna og þau eiga að fá þá virðingu sem þau eiga skilið. Við þurfum að hleypa ungu fólki að borðinu. Það var gert á barnaþingi. Þar var ungu fólki hleypt að borðinu og þeim gefið tækifæri á því að láta rödd sína heyrast. Eitt af því sem mér þótti mjög skemmtilegt og er til marks um jákvæða breytingu samfélagsins var að þingið byrjaði á stuttu erindi frá kynnunum. Börn koma upp, þau voru kynnarnir, og þau hófu kynningu sína á því að segja til nafns, hvaðan þau voru og hvaða persónufornafn þau nota. Þetta ættum við að venja okkur meira á. Fyrir mitt leyti væri kynning mín svona: Ég heiti Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, ég er úr Borgarfirðinum og ég nota persónufornafnið hún. Kannski ættum við að hefja kjörtímabilin á því að þingmenn komi hingað upp og tilkynni hvaða persónufornöfn þau nota vegna þess að áætla það hvaða persónufornafn er notað er ekkert sjálfsagt lengur. Hæstv. forseti. Ég vil hrósa þeim sem tóku þátt í að skipuleggja barnaþingið, bæði fyrir vel heppnað þing og fyrir að hleypa börnunum að. Sérstaklega vil ég hrósa börnunum sem tóku þátt sem þingmenn á barnaþinginu og þau eiga þakkir skilið fyrir þátttöku sína. Við hér erum að hlusta.
Virðulegi forseti. Hér hafa verið fluttar margar góðar ræður og við hlustunina rifjaðist upp fyrir mér bíltúr sem ég fór í með kunningja mínum fyrir nokkrum árum síðan. Þegar við vorum að koma að heimili hans þá kom hópur af börnum að bílnum og þau fóru að berja í rúðurnar. Hann hlær og gantast eitthvað á móti og ég segi við hann: Oh, börn geta verið svo þreytandi. Hann segir við mig: Mér finnst þetta allt í lagi. Ég hef gaman af því þegar börn eru að pönkast svona í fullorðnu fólki. Áratugum og öldum saman hafa börn verið svo kúguð og svo undirokuð að ég er ánægður með þau þegar þau láta til sín taka. Íslenska barnaþingið er sannarlega góður vettvangur fyrir börn til að láta til sín taka, til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Eftir að hafa tekið þátt í þinginu núna er mér óhætt að hrósa skipulagi þess og fyrirkomulagi sérstaklega en best heppnuð var auðvitað þátttaka barnanna. Það fór ekki fram hjá þátttakendum hversu mikið þau láta sig varða málefni samfélagsins okkar og hversu áhugasöm þau eru um að hafa áhrif á það til hins betra. Á þinginu settu börnin sér sjálf ákveðin gildi, m.a. jákvæðni, gleði og virðingu fyrir öllum og ég er ekki frá því að við sem hér sitjum gætum tekið okkur þau til fyrirmyndar. Á þinginu leggja börn fram hugmyndir um málefni sem þau vilja leggja sérstaka áherslu á. Eftir að niðurstöður þingsins eru teknar saman reynir umboðsmaður barna svo að koma tillögum barnaþingsins á framfæri og í framkvæmd í samræmi við ákvæði barnasáttmálans. En hver skyldu nú vera mikilvægustu skilaboð og gildi barnasáttmálans? Það er einmitt að allar ákvarðanir sem varða börn eigi að vera teknar út frá því sem er þeim fyrir bestu og við þetta tilefni, þessa umræðu hér, má ég til með að rifja upp enn og aftur hversu fyrirferðarlítil þessi sjónarmið voru hér þegar ákvarðanir voru teknar varðandi heimsfaraldur. Það mátti öllum vera ljóst mjög snemma í því ferli að hagur barna var ekki alltaf hafður að leiðarljósi við þá ákvarðanatöku. Í því tilliti brugðumst við börnunum og forgangsröðun okkar. Ég rifja þetta upp svo við gleymum því ekki, svo við lærum í það minnsta af þessari framgöngu okkar í garð barna. Það getur aldrei verið ásættanlegt að fórna réttindum og heilsu barna til að vernda aðra en þau sjálf. Þegar við ræðum hér niðurstöður barnaþings eftir að við gátum loks haldið það eftir takmarkanirnar sem við settum á vegna heimsfaraldurs langar mig sömuleiðis að minna á það að réttindi barna og rödd barna eru mikilvægust þegar vegið er að þeim. Þegar skoðanaskipti um borgaraleg réttindi og frelsi fólks og frelsi barna eru óvinsæl þá er mikilvægast að halda barnaþing. Þá er mikilvægast að við þingmenn ræðum réttindi barna, skoðanir þeirra og tillögur. Hommar ættu að mega gefa blóð. Öryggi alls staðar. Kennarar mega ekki vera rasistar. Minni stærðfræðiheimavinnu. Fulltrúar barnaþingi lágu svo sannarlega ekki á skoðunum sínum og vinna þeirra skilar fjölmörgum góðum tillögum. Framlag barna er ómetanlegt, segir í skýrslu barnaþingsins. Látum ekki orð barna okkar, hugmyndir þeirra og tillögur vera enn eitt atriðið sem við fullorðna fólkið skreytum okkur með þegar það hentar okkur.
Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt, ég ætlaði eingöngu að þakka hv. þingmönnum sem hafa talað hér. Við ræðum dálítið um það hér hvort við séum að hlusta á börn í raun og veru og ég verð nú að segja það, eftir að hafa fylgst með hv. þingmönnum á barnaþingi, að já, þessir hv. þingmenn eru að hlusta á börn, eru að taka mark á þeirra sjónarmiðum. Stundum er dálítið erfitt að mæla afrakstur eða árangur svona þings. Við getum sagt: Bíddu, hvað af tillögunum komst til framkvæmda innan tiltekins tíma? Það eru þá mjög mælanleg markmið en ég hef ekki síður trú á hinum óbeinum áhrifum sem eru í raun og veru þessi menning sem skilaði sér til hv. þingmanna, sem hefur skilað sér í ræðum. Ég hef heyrt hv. þingmenn vitna í þetta þing hér í sínum ræðum þegar upp hafa komið mál sem tengjast viðfangsefnum barnaþings, óbein áhrif sem líka eru mjög mikilvæg. Það er kannski þannig sem ég nálgast þetta verkefni. Ég lít á þetta sem ferðalag sem hófst hér með lagabreytingum 2018 og snýst um það hvernig við getum aukið áhrif barna og ungmenna á samfélag sitt, hvernig við getum styrkt barna- og ungmennalýðræði á vettvangi landsmálanna og mér finnst það ferðalag ganga vel. Það sem ég er hvað ánægðust með er einmitt þetta virka samtal sem við höfum upplifað á milli þingmanna og barnaþingmanna sem ég vonast til að verði áframhald á. Við hlökkum til næsta barnaþings. Þá gefst okkur líka færi á því að taka stöðuna í aðdraganda þess og sjá í raun og veru hvað hverju niðurstöður þessa þings hafa skilað. Ég held að það sé kannski næsta verkefni okkar hér á þinginu, þ.e. að velta því fyrir okkur í aðdraganda næsta þings hvað hefur breyst frá síðasta barnaþingi og fyrsta barnaþinginu? Hver hafa áhrifin verið og munum við sjá það á næstu þingum? En ég hef annars ekki fleiri orð um þetta, frú forseti, og þakka fyrir góða umræðu.
Forseti þess vert að fara aðeins yfir stöðu þessa máls í heild sinni. Það er vissulega verið að festa í formi ákveðið fyrirkomulag sem hefur verið í bráðabirgðaákvæði í lögum áður en það er svo sem nægilega flókið að fara yfir það sem slíkt. En það er annað vandamál sem tengist NPA og þol lögunum um. Sem sagt, þetta er þjónusta við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir þar sem í bráðabirgðaákvæði með því með þeim lögum er talað um fjölda samninga sem á innleiðingar tímabilinu veitir ríkissjóður framlag til. Það er á meðan það er verið að setja í gang þetta kerfi þá er það skrifað í lögin í bráðabirgðaákvæði laganna að á árinu 2018 muni ríkissjóður greiða framlag til eftirfarandi fjölda samninga upp á 80 samninga árið 2018 og fjölgi síðan smám saman árið 2019, 103 samninga árið 2020, 125 samninga, 21, 150 samninga og síðan á árinu 2022 allt að 170 samninga. Svo nær það ekki lengra. Það er ekkert 2023 inni í þessum lögum þannig að það er kannski óljóst hvort það verður haldið áfram að borga fyrir 172 samninga árið 2003 eða ekki. Í fjármálaáætlun er hins vegar sagt: Þar aukist fjárlög vegna NPA-samninga varanlega um 320 millj. kr. frá árinu 2023 til að standa straum af gildandi samningum athuga þetta gildandi samningum. Það er áhugavert af því að stjórnvöld, ríkisstjórnin, hefur ekki staðið við það að greiða fyrir þann fjölda samninga sem kveðið er á um í lögunum þrátt fyrir að það sé biðlisti eftir því að gera slíka samninga. Á síðu NPA punktur is kemur fram í grein frá átta dagsetninguna og greina alla vega sem heitir alla sveitarfélög brjóta lög og ríkissjóður er óþolandi. Þar er fjallað um ákveðin ákveðinn dóm varðandi sem sagt skyldur sveitarfélaga til að veita þessa samninga einhvern veginn þrátt fyrir að ríkissjóður komi ekki að sinni hlutdeild af þeim samningum af því ríkið hefur hagað stjórnvöld hafa hag af þessu fyrirkomulagi þannig að bara þegar fjárheimildin sem er samþykkt í fjárlögum klárast þá er ekki að stofna til fleiri samninga. Það er í rauninni dálítið öfugsnúið miðað við hvað lögin segja sjálf að á árinu 2018 á að stofna til 80 samninga eða ríkissjóður. Ríkið greiðir fyrir sína hlutdeild fyrir 80 samninga. Raunin var 78 samningar árið 2018. Árið 2019 átti að vera komið upp í 103 samninga en ríkið greiddi bara fyrr 90 fækkaði hlutfallslega. Árið 2020 voru þetta 125 sem átti ríkið átti að greiða með en fækkaði niður í 83 og það sem af er þessu kemur þetta árið 2001 sem sagt var. Þetta var við fjárlagagerðina þá. Það átti að vera komið í 150 en var einungis verið að greiða ríkis sem þar einungis að greiða með 93 samningum. Þetta er einmitt áframhaldandi hérna í sem sagt í fjármálaáætluninni að það er verið að gera ráð fyrir því að greiða vegna NPA-samninga af þeim gildandi samningum sem eru í fjárlögum og þetta er svo öfugsnúið að í lögum standi annars vegar að ríkið ætli að greiða framlög með ákveðið mörgum samningum og setji sér fjárheimildir til þess í fjárlögum sem duga Asíu en ekki þegar fjárheimildin klárast er bara hægt að taka þátt í með greiðslu í rauninni ríkisins með nýjum samningum. Þá gera sveitarfélögin svona eðlilega hlutina. Það er allt í lagi ef ríkið ætlar ekki að greiða sinn hluta eins og þú getur ekki stofnað til þessa samnings af því að annars þurfum við að fjármagna hana að fullu og samningurinn kveður á um að ríkið þurfi að koma af alla vega þessum fjölda dómurinn. Væntanlega þýðir líka að þegar það er komið umfram þann fjölda samninga, það er þegar ríkið er búið að alla vega standa að sínum hluta af kostnaði þessa fjölda samninga, þá eru allir umfram samningar algjörlega á sem sagt kostnað sveitarfélaganna. En við erum í þeirri stöðu að það er ekki búið að ná þeim fjölda sem ríkið stendur. Stendur að þannig að þegar ríkið ákveður að bara hætta við og taki ekki þátt í því að greiða fyrir samninga það væri skiljanlegt að sveitarfélög hættum við líka og stofni ekki til samninga sem ríkið tekur ekki þátt í að greiða frekar ósanngjarnt og er á ákveðinn hátt dálítið einkennandi vandamál fyrir það hvernig fari með fjórar mínútur fjárheimilda. Leiga séð er þetta rétt hjá stjórnvöldum að segja nú bara fjárheimild búin. Við erum ekki með meira fjármagn og þar af leiðandi megum við ekki greiða. Þær eru tæknilega séð réttlátara samkvæmt stjórnarskrá. Það er ekki í fjárlögum að það megi greiða þessi þessa fjármuni. En í svo mörgum öðrum málum þá heldur halda stjórnvöld samt áfram að greiða fyrir réttindi fólks. Þrátt fyrir að það sé ekki fjárheimild, komum bara með fjáraukafrumvarp seinna varðandi bara atvinnuleysisbætur, t.d. þó að þau fari langt fram úr fjárheimildum, er ekki hætt að borga fyrir barnabætur eða húsaleigubætur eða atvinnuleysisbætur. Það er haldið áfram að greiða þrátt fyrir sig til fjárheimild af því að það er einhvern veginn bara ætlast til þess og svona ákveðin hefð fyrir því mjög slæm í rauninni að það sé bara gert upp eftir árið, að það sé verið að sópa upp fjárheimildum sem vantar upp á þegar yfir lýkur. En lög um opinber fjármál fyrst mér dálítið skýr með það að það þarf í rauninni ekki þessir fjárlagaliðir, fari þá bara mínus og ráðherra þarf að útskýra hvernig á að ná jafnvægi á þessum fjárlagaliðum, hvort það þurfi að mæta því með því að segja að það var vanmat og þá í næstu fjármálaáætlun og fjárlögum þá er bara það leiðrétt til að að lokum það náist nánast út. Hann þarf ekki að koma til móts við þetta með nýjum fjárheimildum eða sem sagt fjáraukalög, í rauninni ekki. En stjórnarskráin er dálítið fyrir hvað það varðar og þess vegna myndast þetta vandamál með NPA-samninganna. Ef strangt til tekið er verið að fara eftir fjárlögunum, að það megi ekki greiða þá er það þannig. Og hluti af því ástæðna fyrir því að þetta er að gerast er að suður verðmætan mat ríkisstjórnarinnar, fjármálaráðuneytisins, velferðarráðuneytisins eða hvaða ráðuneyti sem gerir matið um það hvað þessi sama hver samningur kostar. Það eru einfaldlega of lítið. Það er ástæðan fyrir því að það er of lítið því að jafnaði. Þá er kostnaðurinn við hver annan hvern samning, ákveðið hár, nema hvað? Að þau sem sækjast eftir því að fá slíkan samning er forgangsraðað í rauninni eftir ákveðinni ákveðnu mikilvægi ákveðinni svona ákveðinni nauðsyn sem slíkri. Og það vill vera þannig að það eru yfirleitt þau dýrustu samningarnir. Fyrst og ef þú tekur 25% allra samninga, dýrustu samninganna er meðaltal þeirra að sjálfsögðu mun hærra en meðaltal allra samninganna. Þar af leiðandi klárast fjármagnið miklu fyrr ef það er ekki verið að fjármagna einmitt alla samningana og miðað við út frá meðaltali allra samninga heldur bara þeirra hluta samninga sem eru dýrastir og kannski áttuðu stjórnvöld sig ekki á því að það yrði forgangsraðað þannig þegar væri verið að velja hverjir fengju samninga og hverjir ekki eða kannski var það bara gert að yfirlögðu ráði. Ég hef ekki hugmynd en niðurstaðan er alla vega sú að það er lofað ákveðum fjármögnun, ákveðið mörgum samningum en ekki uppfyllt og alltaf minna og minna uppfyllt með hverju árinu. Þannig að ég bara vil vekja athygli af þessu vandamáli með tilliti til fjárlaga til fjármálaáætlunarinnar sem er verið að vísa til til þess að það er ekki í rauninni heimild í ákvæði til bráðabirgða um einhverja hlutdeild ríkisins á árinu 2003 og seinna, þrátt fyrir að það sé kannski væntingar til þess að ríkið haldi áfram. Það er búið að setja það í fjármálaáætlunina en fjöldinn er enn þá vandamál og dómurinn sem féll hérna nýlega um einmitt að sveitarfélögum væri skylt samkvæmt þessum lögum að veita þessi framlög til til að stofna til þessara samninga munu held ég hafa áhugaverð áhrif á á þennan málaflokk á næstunni í skilgreiningu þessa máls um að það verði að laga til þarna vinnutímann og hvíldartímann og slíkt. Þá á eftir að vera áhugaverð þróun, held ég, á næstunni og vandamál ef má segja. Þetta er fyrirsjáanlegt vandamál sem þarf að tækla. Það er ekki verið að engin stefnu sem sagt yfirlýsing um þetta í fjármálaáætluninni sem maður myndi búast við. Þarna er vandamál. Þetta eru komin lög sem veita fólki ákveðin réttindi. Það er ekki verið að uppfylla þau réttindi. Þar af leiðandi er ákveðið vandamál sem þarf að koma til móts við en það er ekkert í stefnu stjórnvalda sem á að mynda birtast í fjármálaáætlun sem segir okkur hvernig á að gera það til næstu fimm ára og það eina sem það segir mér er að það mun ekki vera gert neitt í því. Þetta verður bara viðvarandi vandamál sem endar eins alltaf á sveitarfélögunum sem mun væntanlega enda eins og mörg önnur verkefni á því að sveitarfélögin segja bara: Nei takk. Við hendum þessu aftur í hausinn á ríkinu. Hvar verður þá kominn? Þau sem sitja eftir með sárt ennið? Er einmitt þetta fólk sem á hefur þessi réttindi samkvæmt lögum. Ég er bara frekar sorgmæddur yfir því að við séum ekki einu sinni að sjá tillögur að því hvernig fá af leysa þetta vandamál. Á ekki einu sinni drög af hugmyndum um þann knappa, gera það þegar er í rauninni ekkert flókið. Það þarf fjármagn í þetta, ekkert flóknara en það og það er í alvörunni tilgangur ríkisstjórnarinnar að fjármagna lögbundin verkefni. Alþingi hefur sett ákveðin lög um réttindi og skyldur manna. Þau að uppfylla þau réttindi kostar ákveðin pening og það er verkefni ríkisstjórnarinnar að finna út úr því hvernig þið hvernig fjármögnun á því á of á að vera háð, vera hagað. En við sjáum engar lausnir þannig að ég á eftir að hlakka til þess að sjá hvernig þetta mál þróast. Þetta verður sem líklegt rifrildi áfram næstu árin af því að við erum alla vega meðan við erum með ríkisstjórn sem gerir ekkert í þessu.
Ólafsson. Frú forseti. Mig langaði bara að koma hér örstutt upp og hvetja þingmenn, bæði úr stjórn og stjórnarandstöðu, að styðja þetta mál. Þetta er mikilvægt mál að því leyti að auðvelda innflutning á lífrænum matvælum, sér í lagi frá Bretlandi núna eftir Brexit og í það hefði því miður þurft að koma miklu fyrr vegna þess að þeir sem hafa verið að flytja inn vörur frá Bretlandi, lífrænar vörur, hafa þurft að fara í aukakostnað núna fyrstu sex mánuði ársins en vonandi mun það ekki verða leikur vandamál eftir að við erum búnir að afgreiða þessi þetta frumvarp að lögum og það er von mín að þingheimur styðji þetta mjög vel.
Frú forseti. Hér er um annað mikilvægt frumvarp að ræða. Að hluta til er verið að festa ákveðinn ákveðið verklag í lög eins og almannavarnastig. Við höfum öll heyrt þessi almannavarnastig fara upp og niður, bæði í Kúveit og í eldgosum og jarðskjálftum og öðru þannig að það ætti ekki að koma okkur á óvart. En það er gott að hafa þetta bundið í lögin. Það er líka verið að auka kröfur á rýni aðgerða, almannavarnaráð aðgerða sem er af hinu góða og ýmsar aðrar breytingar sem skýra út atriði sem kannski voru ekki nógu skýr í fyrri lögum. Það sem ég tel hins vegar að sé mikilvægasti hlutinn í þessu frumvarpi er ein lítil málsgrein sem talar um það hvernig við getum tekið á móti erlendum björgunaraðila ef við þurfum á því eftir miklar náttúruhamfarir. Það hefur verið þannig að ef mjög alvarlegur jarðskjálfti mundi eiga sér stað þá gátum við ekki á auðveldan hátt, eða alla vega ekki á löglegan máta, ætla að búið er að samþykkja þetta frumvarp, t.d. fengið leitarhunda hingað til lands. Það eru ekki mjög margir þjálfaðir rústabjörguninni. Hundar í landinu og hundar eru eitt af öflugustu af verkfærunum sem við getum fengið sem til að leita í rústum og það að geta fengið hunda erlendis frá með þeim björgunarsveitum sem kæmu til að aðstoða okkar björgunarsveitir. Það bara þetta er spurning um það bjargar mannslífum og hafandi sjálfur verið stjórnandi íslensk alþjóðabjörgunarsveit, raunar um árabil og leitt þar m.a. til til Haítí eftir jarðskjálftana þar, þá get ég staðfest að þetta er hlutur sem mun bjarga lífum. En það eru ekki bara fundirnir sem skipta máli. Það er nefnilega líka þannig að með svona björgunar teymum kæmu læknar og hjúkrunarfólk og það er ekki sjálfkrafa að við viðurkennum og getum leyft þeim að starfa hér á landi þó að það sé á neyðartímum. En þessi lagabreyting heimilar ráðherra að setja reglugerð um það hvernig eigi að gera þetta allt saman og ég veit það bara að þetta er hlutur sem við munum lenda í. Það er bara spurning um hvenær við þurfum að biðja um aðstoð. Þá er eins gott að við hér á Alþingi séum búnir að búa til regluverkið og lögin og laga stuðninginn til þess að við séum ekki að nota hinn gamla máls málshátt, að neyðin brjóti lög frekar að hafa bara lögin tilbúin fyrir neyðinni og það er því von mín að þingheimur styðji þetta frumvarp og við getum verið tilbúin til þess að taka á móti aðstoð ef við þurfum á því að halda strax og lögin hafa orðið lögin, ef frumvarpið er orðið að lögum. Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs.
Dálítið þingmaður Suðvesturkjördæmis, Gísli Rafn Ólafsson. Frú forseti. Bara örstutt. Ég hefði viljað sjá okkur taka þau við nokkrar af þeim athugasemdum sem voru komin í fyrsta öðru og þriðja fyrstu og 2. umræðu varðandi það að einfalda það ferli sem er notað þegar fólk er að skilja sérstaklega af því að það er verið að breyta skilnaðar greinum laganna. En ég vonast bara til þess að við hér á þingi getum við komið okkur saman um slíkar breytingar og afgreitt þær á næsta þingi.
Forseti klárum þetta mál hérna eftir 3. umræðu og greiðum atkvæði um að fá stjórn yfir Landspítalann. Það er pínu sorglegt að það hefðu verið hafnað breytingartillögu einmitt um að bæði starfsfólk og fulltrúi notenda ráði hefði aðkomu að stjórninni. En ég vil ítreka bara það sem ég sagði hérna í 2. umræðum um þetta mál af. Ég held að stjórnin sé í rauninni ekki nauðsynleg í alvörunni en var svo sem ekki slæmt að því leyti til að það er þessi stjórnvöld hérna er að setja sér einhvers konar millilið milli í rauninni þingsins og ráðuneytisins og svo Landspítalans þar sem kannski væri hægt að fá einhvers konar meiri upplýsingar þannig að við höfum fengið mjög mikið af upplýsingum um það hver staðan er í heilbrigðiskerfinu og einhverra hluta vegna virðast stjórnvöld einfaldlega bara ekki hafa trúað því þrátt fyrir að afleiðingarnar eru að birtast okkur aftur og aftur. Það er gefin út viðvörun, neyðarkall og ekkert gerist þrátt fyrir það er haldið áfram með óbreytt fyrirkomulag og aftur er þá að sjálfsögðu viðvörun og neyðarkall og einhvern veginn breytist ekki neitt. Það er ekki hlustað á þær ábendingar sem hafa verið að koma frá spítalanum eða öðrum aðilum í skýrslum sem við höfum fengið frá óháðum aðilum. Meira að segja það er ekki brugðist við því, kannski þegar þessi ríkisstjórn hefur sett stjórn, einhvern veginn með fólkið sem situr þarna inn, kannski að það verði þá þarna fólk sem tekur loksins mark á. Ég bara átta mig satt að segja ekki alveg á því hvernig fyrirkomulag, ef þau ætla að hafa við þetta, en ef svo verður þá er það bara ekkert nema jákvætt. En þangað til þá bara hlakka ég til að að sjá í rauninni betri upplýsingagjöf. Kannski þetta skili því að stjórnin, sem sagt krefjist meiri og nákvæmar upplýsingar sem þingið getur þá einnig fengið þegar verið að ákveða fjárheimildir og ef það tekst, ef það verður eitthvert einhverja afurð af þessu, þá er það jákvætt að neyða þó nokkuð mikill tilkostnaður við það mundi ég segja, ætti að vera tiltölulega auðvelt að fá gott gagnsæi í rekstur heilbrigðiskerfisins en hefur einhvern veginn ekki verið. Við höfum fengið mjög misvísandi upplýsingar um það hvað ráðuneytið veit miðað við hvað Landspítalinn er að reyna að segja þeim og þá fáum við upplýsingar frá heilbrigðisráðuneytinu sem eru ekki eins nákvæmar og Landspítalann úti eða í ráðuneytinu þannig að þingið fær í rauninni lélegir upplýsingarnar nema það fái þær beint frá Landspítalanum. Það er náttúrlega slæmt þannig að ég á eftir að sjá hvort stjórnin verði einhvers konar annar hlið vörður eða eitthvað því um líkt gagnvart þinginu. Það er eitthvað sem getur gerst líka neikvætt, þannig að ég bara, ég er ekki alveg viss með þetta. Ég ætla að taka jákvæða páfinn í þetta og segja að það er líklegra en svo annað að þetta sé jákvætt skref. En það er í rauninni ekkert nema fyrir þessi blessuðu stjórnarliðana sem hafa ekki hlustað á mjög skýrar raddir og mjög skýrar ábendingar í allt of langan tíma. Ég bara vonast til þess að þetta, þau áhrif verði af. Þarna verði loksins einhverjir sem sjóðurinn að taka mark á hefðu ekki tekið mark á neinum öðrum hingað til en núna kannski hefðu sitja sína fulltrúa þarna. Þá kannski taka mark á þeim.
Styrk kjördæmis, Gísli Rafn Ólafsson. Frú forseti. Mig langaði bara að lýsa yfir ánægju minni með að þetta frumvarp sé komið til 3. umræðu og ég veit að þetta er frumvarp sem þingheimur allur mun styðja og mig langaði bara tala í því sambandi. Um það var líka ánægjulegt að heyra fyrri fyrr í dag, ef ég man rétt, hæstv. forsætisráðherra lýsa því að það þyrfti að gera betri skoðun á því hvað hefur verið að gerast á hinum ýmsu stöðum sem við höfum verið að vista fólk með fatlanir og ýmislegt annað. Ég held að ég vona það að það hvað við erum byrjuð að skoða þessa hluti og byrjuðu að þora að rannsaka það og kanna þá og setja þá í sviðsljósið. Það er nokkuð sem skiptir rosalega miklu máli. Við horfum á þessa svörtu bletti í fortíð okkar og séum ekki að skammast okkar það mikið fyrir. Það á að við þorum ekki að horfa, þorum ekki að læra af þeim mistökum sem voru gerð og þorum ekki að segja fyrirgefið í einhverjum tilfellum að borga bætur þannig að ég bara vona að við sjáum það gerast aftur og aftur gerast meir og meir að frumvarp eins og þetta hljóti hér góðar móttökur í þinginu og að við séum að gera upp við fortíðina og taka á okkur þá ábyrgð. Þó að hún sé ekki okkar heldur kannski forvera okkar að taka á okkur. Þá.
Í, virðulegi forseti, fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar mæli ég fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stéttarfélög og vinnudeilur hvað varðar Félagsdóm. Frumvarpinu var vísað aftur til nefndarinnar að lokinni 2. umræðu, afsakið, og hefur nefndin fjallað um málið að nýju. Nefndin fékk á sinn fund Bjarnheiði Gautadóttur og Jón Þór Þorvaldsson frá félags og vinnumarkaðs ráðuneytinu. Þá barst nefndinni einnig minnisblað frá félags og vinnumarkaðs ráðuneytinu í ljósi umræðu eigi í 2. umræðu. Þá vill meiri hlutinn árétta nokkur atriði. Í frumvarpinu er nánar. Í fyrsta lagi: Telur meiri hlutinn þörf á að skýra nánar hvers vegna skipan dómara verður með þeim hætti sem frumvarpið gerir ráð fyrir og sérstaklega hvers vegna skipan sumra dómara verður ótímabundnum. Meiri hlutinn bendir á að hafa þarf í huga að í hverju máli sem rekið er fyrir Félagsdómi sitja fimm dómarar. Þeir þrír dómarar sem samkvæmt gildandi lögum eru skipaðir eða tilnefndir af Hæstarétti sitja í öllum málum en það fer eftir aðild hvers máls hvaða dómarar taki sæti sem fjórði og fimmti dómari þegar Félagsdómi dæmir í málum á grundvelli laga um stéttarfélög og vinnudeilur sem varða aðildarfélög ASÍ og Samtök atvinnulífsins taka sæti dómarar sem hafa verið tilnefndir af þeim aðilum til þriggja ára í senn þegar Félagsdómur dæmir í málum sem rísa á milli samningsaðila. Samkvæmt lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna taka sæti dómara sem hafa verið tilnefndir á grundvelli þeirra laga til þriggja ára í senn, annars vegar viðkomandi heildarsamtökum stéttarfélaga og hins vegar fjármála- og efnahagsráðherra eða Sambandi íslenskra sveitarfélaga í stað þeirra sem tilnefndir hafa verið af Alþýðusambandi Íslands og Samtökum atvinnulífsins sé stéttarfélag utan heildarsamtaka aðili máls fer Félagsdómi. Tilnefnir það sjálft dómara í það mál hið sama á við sé atvinnurekandi sem er málsaðili ekki félagi í Samtökum atvinnulífsins. Með frumvarpinu er lagt til að þeir dómarar sem sitja í öllum málum sem rekin eru fyrir Félagsdómi verði skipaðir ótímabundið í því skyni að tryggja enn frekar sjálfstæði þeirra og óhlutdrægni. Aftur á móti þótti meiri hlutanum ekki tilefni til að leggja til samsvarandi breytingar á fyrirkomulagi við skipan þeirra dómara sem aðilar vinnumarkaðarins tilnefna í dóm dóminn á grundvelli laga um stéttarfélög og vinnudeilur eða laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, samanber það sem fram hefur komið í ræðu minni. Í öðru lagi vill meiri hlutinn árétta hvernig frumvarpið samræmist athugasemdum GRECO um skipan og tilnefningar Hæstaréttar í Félagsdóm. Í skýrslu GRECO sem frumvarpið vísar til komu fram athugasemdir í tengslum við fyrirkomulagi við tilnefningar á skipun dómara í Félagsdóm, sér í lagi þá dómara sem tilnefndir væru og skipaðir af Hæstarétti og talið var að tryggja þyrfti betur en nú er sjálfstæði og óhlutdrægni og gagnsæi dómsins. Meiri hlutinn telur að með frumvarpinu séu lagðar til breytingar í því skyni að bregðast við gagnrýni GRECO en meiri hlutinn telur að tillaga um, afsakið, en meiri hlutinn telur að tillaga um að ráðherra skipi ótímabundið, þá dómara sem tilnefndir eru af Hæstarétti, sé til þess fallin að tryggja enn betur sjálfstæði og óhlutdrægni dómsins. Auk þess bendir meiri hlutinn á að reglur um auknar hæfiskröfur og ótímabundna skipan séu til þess fallnar að tryggja viðbrögð við ábendingum GRECO. Að lokum ítrekar meiri hlutinn að frumvarpið er afrakstur vinnu nefndar sem var ásamt fulltrúum ráðuneytisins, skipuð fulltrúum samtaka aðila vinnumarkaðarins, sem eru þeir aðilar sem leggja ágreining sinn fyrir Félagsdóm í ljósi þeirrar breiðu sáttar sem náðist um málið milli framangreindra aðila sem og í ljósi þeirra sjónarmiða sem rakin eru í nefndarálitinu telur meiri hlutinn rétt að virða efnislegar niðurstöður þeirrar nefndar og að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með áorðnum breytingum. Undir nefndarálitið rita auk þeirrar sem hér stendur, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Guðrún Hafsteinsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Orri Páll Jóhannsson og Óli Björn Kárason. Ég hef lokið máli mínu. Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er umræðu lokið.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti í máli um breytingu á lögum um loftslagsmál, nr. 70/2012, er varðar einfalda leiðréttingu hluta. Nefndarálit vegna málsins liggur frammi. Það er sáraeinfalt og skýrir sig sjálft og undir það rita allir meðlimir umhverfis- og samgöngunefndar.
Halla Signý Kristjánsdóttir. Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis og samgöngur nefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um áhafnir skipa. Með frumvarpinu er lagt til að einfalda regluverk á þann hátt að fjórir lagabálkar verði sameinaðir í einn lagabálk um áhafnir skipa. Jafnframt eru lagðar til nokkrar efnisbreytingar og má í því sambandi einna helst nefna tilfærslu á verkefnum frá hvort tveggja undanþágu og mönnunarnefnd skipa til Samgöngustofu. Einnig eru lagðar til skýrar reglur um lágmarks mönnun réttindamanna á smáskipum. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti. Nefndarálitið liggur frammi í kjölfarið. Umfjöllun nefndarinnar um málið vill meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar. Áréttar sérstaklega. Nefndin fjallaði um þann þátt frumvarpsins sem lýtur að því að veiting undanþágur og frávik frá mönnun verði flutt frá sérstökum nefndum, undanþágu, nefndum og mönnun á skipun nefnda til Samgöngustofu. Að mati meiri hluta nefndarinnar er um að ræða breytingar til bóta þar sem félögum, þeim sem hafa tilnefnt fulltrúa í nefndinni. Það er annars vegar félaga útgerðarmanna og hins vegar félög. Réttindamanna eru sköpuð bæði bætt skilyrði til að sinna hagsmunagæslu fyrir félagsmenn sína. Þá felur breytingin jafnframt í sér skilvirkara kerfi sem stuðlar að samræmdum ákvörðunum. Þá fjallaði nefndin um þá nýbreytni sem snýr að því að útgerð farþegaskipa, farþegabáta og flutningsskipa leggi til við Samgöngustofu hvernig öryggismönnun skips í þess eigu skuli háttað. Meiri hlutinn fagnar breytingu á fyrirkomulaginu og leggur áherslu á mikilvægi þátttöku, útgerðir eigi að meta mönnunarþörf á skipum sem eru í þeirra þágu. Jafnframt áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að hliðsjón af rekstri skips skipa í ferðaþjónustu, svo sem með því að búa svo um að háseti geti hlotið sem hlotið hefur öryggis, þjálfun frá viðurkenndum aðilar geta í einhverjum tilfellum komi í stað stýrimanns. Loks fjallaði nefndin um nokkur atriði sem í kjölfarið leiddu til þess að meiri hlutinn lagðar til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð breyting er varðar lágmarkslaunum skipa sem felur í sér að kveðið verður enn skýrara orð um lágmarksfjölda réttindamanna. Meiri hluti nefndarinnar leggur þannig áherslu á að ná fram því markmiði að tryggja öryggi á sjó og skýrar reglur gildi um lágmarks muni skipa í samræmi við alþjóðlegt regluverk. Í ljósi þeirra sjónarmiða sem fram komu við umfjöllun málsins er þó ljóst að nauðsynlegt er að skapa rými fyrir reynslumiklir háseta til að afla sér réttinda til að sinna áfram stöðu stýrimanns eins og hefur tíðkast á ákveðnum stöðum á landinu þar sem mönnum hefur verið erfið. Vegna þessa leggur meiri hlutinn til þá breytingu að til 1. júlí 2024 eða í eitt og hálft ár frá gildistöku laganna verði hásetum á skipum 15 m að skráningarlengd og styttri eða styttri heimilt að gegna stöðu stýrimanns sé útivist skips meira en styttri 19 tímar og viðkomandi hafi að baki siglingatími 12 mánuðum á síðastliðnum þremur árum. Í öðru lagi eru lagðar til nokkrar breytingar í þeim tilgangi að auka skýrleika refsiákvæða frumvarpsins sem og að tryggja heimildir Landhelgisgæslu Íslands til eftirlits um borð í skipum. Þá er í þriðja lagi er lögð til breyting á lögum um landhelgi, aðlægt belti, efnahagslögsögu og landgrunn, nr. 41/1979, sem hefur m.a. það markmið að auka skýrleika gildissviðs frumvarpsins þar sem fram kemur að lögin skuli taka til erlendra skipa sem eru að nánar tilgreindum skilyrðum á íslensku innsævi. Fram til þessa hefur hugtakið innsævi hins vegar hvergi verið skilgreint í íslenskum lögum og til að gera bragarbót á því er lagt til að skilgreining 8. gr. hafréttarsamningsins verði lögfest hér á landi. Loks eru lagðar til breytingar sem fyrst og fremst eru lagfæringar hafa það að markmiði að auka samræmi og bregðast við minni háttar athugasemdir í umsögnum sem bárust nefndinni um þessi atriði sem og aðra breytingartillögu meiri hlutans vísast jafnframt til ítarlegrar umfjöllunar í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Undir álit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Vilhjálmur Árnason, Njáll Trausti Friðbertsson, Ingibjörg Ísraels sinn og Orri Páll Jóhannsson hef Jakob Frímann Magnússon lýsti sig samþykkan álitinu. Virðulegi forseti. Ein af þeim breytingum sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til hefur það að markmiði að girða með enn skýrari hætti fyrir að lögin verði þau samþykkt, taki til erlendra vöruflutningaskipa í áætlanasiglingum. Í kjölfar útbýtingu nefndarálits kom hins vegar í ljós að með breytingunni var ekki nægilega skýrt tekið fram að skipin sjálf þyrfti að uppfylla kröfur sólar alþjóðasamningsins en ekki einungis sigla undir fána ríkis sem það hefði gert. Til að bregðast við þessu hef ég lagt fram breytingartillögu við breytingartillöguna með breytingartillögum meiri hlutans sem ég legg til að verði samþykkt og fram liggur. Virðulegi forseti. Þessu til viðbótar vil ég að lokum leggja áherslu á í frumvarpinu að í frumvarpinu er sérstaklega áréttað að heildar mönnun fiskiskipa skuli ávallt hagað þannig að vinnu og hvíldartíma áhafnar sé í samræmi við ákvæði sjómannalaga. Í því felst að geri þar af leiðandi að gera lögin meiri kröfu til mönnunar en öryggismönnun. Samkvæmt því frumvarpi sem hér er til umræðu skal haga mönnun í samráði við samræmi við sjómannalögin. Vert er þó að taka fram í ljósi áhyggjur vegna áhyggja samtaka sjómanna um að lögin muni leiða til þess að fækkað verði í áhöfn á kostnað öryggis hvíldar og vinnuálags mun vera fyrirhugað að taka mönnun fiskiskipa til nánari skoðunar innan í innviða ráðuneytinu. Á sama tíma á á það sama við um hvernig réttindi háseta er varðar vinnu og hvíldartíma séu virt. Það að yfirmenn séu farnir að ganga í störf undirmanna sem eru áhyggjur ýmsa sem komu að máli við nefndina, er í raun bannað samkvæmt sjómannalögum sem á að tryggja réttindi og öryggi sjómanna. Hér á landi auk þess er kveðið á um vinnu og hvíldartíma skipverja á fiskiskipum í sjómannalögum. Þó svo að hvíldartími sé bundið í lög. Þá er alltaf spurning um hvernig gangi að sinna eftirliti með því. Það er vissulega áhyggjuefni að útgerðarmenn séu að leggja óhóflegar kröfur á sjómenn á skipum sínum, að það hafi heilsufarslegar afleiðingar. Í 16. og 17. gr. frumvarpsins eru lagðar til skyld reglur um lágmarksfjölda skipstjóra og vélstjórnarmanna sem skulu vera um borð í fiskiskipum, miðast þessa mönnun og kröfum við stærð og vélarafli skipanna sem um ræðir. Með ákvæðinu er mælt fyrir um þann fjölda sem þörf er á sín skip geti siglt með öruggum hætti. Eru sambærilegar reglur í gildi í dag þó ekki sé kveðið um heildarlaunum fiskiskipa í þessu ákvæðum. Þá segir í 1. mgr. 23. gr. frumvarpsins að vaktafyrirkomulagi og heildarmynd fiskiskip skuli ávallt hagað þannig að vinnu og hvíldartími áhafna sé í samræmi við ákvæði sjómannalaga. Er vísað. Er þar vísað til ákvæða um sjómannalaga, nr. 35/85, og reglugerðir sem byggja á þeim sem hafa að geyma ákvæði um réttindi skipverja. Í frumvarpi til laga um áhafnir skipa er jafnframt að finna ákvæði um vinnutíma og hvíldartíma skipverja. Frumvarpið hefur þannig að geyma ákvæði sem ætlað er að tryggja vinnu og hvíldartíma allra áhafna meðlima. Í ljósi framangreindra sjónarmiða samtakanna og sjómanna hyggst innviða ráðuneytið, eins og áður er sagt, taka til nánari skoðunar hvernig staðið er að mönnun fiskiskipa og hvernig réttindi háseta að því er varðar vinnu og hvíldartíma sé virt. Þetta er mikils. Þetta er mjög mikilvægt að þessi vinna fari fram því að eins og hér hefur komið fram þá er þetta um að ræða sem sagt þetta ákvæði um hvíldartíma og mönnun fiskiskipa í sjómannalögunum og það er vonandi að þessi vinna fari fljótt og vel af stað og verði unnin með hagsmunaaðilum. Fleira er ekki. Já, ég hef þó flutt þetta nefndarálits til máls tekur framsögumaður 1. minni hluta, umhverfis- og samgöngunefnd.
Kóngur nefndar hv. 4. þm. Reykv. n., nei, tíðindi 10. þm. Reykv. n., Andrés Ingi Jónsson. Frú forseti. Ætli þingsæta ruglingurinn stafi ekki af því með mér á þessu minnihlutaáliti, hv. þm. Helga Vala Helgadóttir sem er einmitt, ef ég man rétt, 4. þm. Reykv. n.. Það er gott. Við eigum bara bæði fengið kynningu á einu bretti. Það er ýmislegt í þessu frumvarpi eins og gefur að skilja þegar fjórir lagabálkar eru sameinaðir í. Ein lög sem eiga ná yfir jafn víðfeðmt svið og áhafnir skipa eru til margs að líta það. Ég fæ kannski að byrja á hinu skemmtileg atriði sem mig langar að nefna sérstaklega varðandi afgreiðslu umhverfis- og samgöngunefndar vegna þess að við fundum allt í einu glufu í íslensku lagaumhverfi og sem var í rauninni lagalegt tómarúm við strendur landsins í þessum lögum eða þessu frumvarpi. Verði það að lögum er í fyrsta sinn talað um innsævi í kringum Ísland sem vettvang einhvers konar starfsemi, sem sagt orðið innsævi sem áður kom fyrr í einhverjum fjórum lagabálkum, hefur í fyrsta sinn, verði þetta frumvarp að lögum, er bein réttarfarsleg áhrif gagnvart einhverju. Það eru þá sérstaklega kannski þessi erlendu slátur, skip sem komið er fyrir nálægt sjókvíum. Það eru ákvæði í frumvarpinu sem vísað til þeirra og það rann upp fyrir nefndinni þegar við vorum að fara yfir málið að við spurningunni hvað er innsævi væri ekki til neitt svar í lagatexta. Þarna var glufa sem við með hjálp góðs fólks fylltum uppi það þess vegna ákveðið fagnaðarefni að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggur til breytingar á lögum nr. 41/1979, um landhelgi, aðlægt belti, efnahagslögsögu og landgrunn þess efnis að innsævi er hafsvæði land megin við grunnlínur og það kom dálítið á fulltrúa ráðuneytisins þegar við spurðum út í þetta og þeir áttuðu sig á því að sennilega væri þetta bara hvergi skilgreint af því þetta var svo inngróið í þá auðvitað innsævi að þetta svæði. En eins og alltaf þegar við erum að semja lög þá dugar ekki auðvitað. Við þurfum að geta sýnt í texta laganna nákvæmlega hvað átt er við. En mig langar að talar hér um nefndarálit 1. minni hluta, miklu frekar kannski en innsævi þó það sé þetta áhugavert líka. Það sem breytingartillaga minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar snýr að eru ákvæði um undanþágu og mönnunarnefnd skipa sem lagt er til með tíundu og 18. gr. frumvarpsins að lagðar verði af og verkefni þeirra fengin Samgöngustofu einni. Í dag eru þessar nefndir skipaðar þannig að í þeim sitja fulltrúar stéttarfélaganna sem um ræðir sem eru ólík eftir því nákvæmlega hver starfsval vettvangurinn er sem um er að ræða og hins vegar fulltrúar hinna hagsmunanna. Fulltrúar sjávarútvegsins þessa þess á fulltrúa í þessum nefndum og oddamaðurinn í nefndinni er síðan starfsmaður Samgöngustofu sem heldur utan um verkefni nefndanna. Breytingin er í frumvarpinu og í umfjöllun nefndarinnar kom fram að þetta væri mjög skýr. Afstaða ráðuneytisins er breytingin rökstudd þannig að henni er ætlar það að bæta skilvirkni og auka samræmi og byggja upp sérhæfingu og þar að auki þá hafi Samgöngustofa eiginlega hvort eð er sinnt þessu þannig að það sé kannski hægt að straumlínulaga þetta ferli með því að taka allt þetta, auka fólk út úr því og láta bara embættismanninum eftir að taka þessa ákvörðun, enda sé það svo að þegar hagsmunirnir stangist á og sé það yfirleitt oddamaðurinn frá Samgöngustofu sem skeri á hnútinn. Ég skil þessa hugsun alveg bara mjög vel. Hins vegar er ég ekki sammála vegna þess að það eru ekki bara niðurstaðan í þessum nefndum sem skiptir máli heldur hvernig að henni er komist. Ég held nefnilega, það skiptir miklu máli að þegar verið er að ræða frávik frá einhverjum grunnreglum sem þessar undanþágur, mönnun nefndir snúist um, að þá eigi sér stað einhvers konar samtal um það og kannski einhverjar rökræður, smár reiptog um það. Þó að úrslit atkvæðið sé alltaf þess sem starfar hjá Samgöngustofu þá þýðir það ekkert endilega að viðkomandi sé þess umkominn að geta komist að réttri niðurstöðu án þess að hafa orðið þátttakandi í samtali á milli hagsmunasamtaka sjómanna annars vegar og hagsmunasamtaka útgerðarinnar hins vegar. Á þetta var bent í í sameiginlegri umsögn þriggja félaga. Ég fletti því upp, frú forseti. Jú, þriggja félaga félags, skipstjórnarmanna, v þeim félag vélstjóra og málmtæknimanna, Sjómannasambandi Íslands, sem leggjast eindregið gegn þessari breytingu og svo tekur Alþýðusamband Íslands. Undir þau sjónarmið telja þessir umsagnaraðilar að aðild fagfélaga hana að ákvörðun um frávik frá mönnun samþykki undanþága. Sú aðild sæi t.d. til þess að kunnáttufólk með reynslu fjallaði um undanþágurnar, auk þess sem fyrirkomulagið tryggði þetta samtal sem ég nefndi á milli þeirra sem gæta hagsmuna samstarfsfólks og atvinnurekenda. Þar er sagt líka að núverandi fyrirkomulag hafi gefist ágætlega og ég veit ekki með þessi skilvirkni rök heldur þegar við erum komin inn í þá björtu framtíð þegar fólk getur hist á fundum með stuttum fyrirvara og rætt hlutina þannig. Það kom einmitt fram að framkvæmdin hefði bara verið ansi liprir á undanförnum árum og þess vegna leggjum við í 1. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar til að vinda þessari ákvörðun til baka, að halda undanþágunefnd og mönnun í nefndum inni í annars vegar 18. gr. og hins vegar 10. gr. frumvarpsins og þetta skiptir dálítið miklu máli. Þykir okkur einu rökin sem við höfum heyrt gegn þessu væri að með þessu væri mögulega einhverjir aðrir hagsmunir en hreinir hrein öryggissjónarmið farin að ráða för. En ég sé þau rök ekki standa mjög traustum fótum þar sem öryggis, kröfurnar eru alveg þær sömu varðandi þessar undanþágur, hvort sem það er einn maður eða fimm sem taka ákvarðanirnar. Þannig að nei, við í minni hlutanum sjáum bara ekki að með því að færa þetta samráð inn á skrifstofu Samgöngustofu eignar sér þá séum við endilega að bæta eða efla öryggi sjó farenda. Þó sé auðvitað mikilvægt að hlutlæg viðmið liggi til grundvallar við afgreiðslu umsókna hverju sinni. Þó það nú væri hver sem tekur ákvarðanir þá skiptir það máli. Síðan er bent á ýmislegt annað. Í umsögn þessara þriggja fagfélaga og í í breytingartillögu minni hluta umhverfis samgöngunefndar er lagt til að bregðast við einni ábendingu í viðbót varðandi það sem er að ráðherra skuli skoða hvort þessar mönnun, að nefndir geti ekki líka náð utan um útsýnis og hvalaskoðun báta, enda hafi Samtökin gagnrýnt Samgöngustofu fyrir ganga kannski fulllangt fer hún heimilar fækkun í áhöfnum slíkra báta á undanförnum árum og að besta leiðin til að leysa úr þeim vanda sé einfaldlega að láta mönnum þeirra skipa falla undir verksvið sömu nefnda og annarra og rödd þessu til stuðnings kemur frá samtökum ferðaþjónustunnar þar sem kallað er eftir skýrara umhverfi varðandi mönnun fyrir farþegar, skip og báta í stuttum út sínar skoðanir og veiðiferðum. Ef ég man rétt þá leggur það reyndar til að það verði komið á laggirnar einhverjum sérstökum mönnun í nefndum fyrir þær fyrir þau skip. En við hér í minni hluta nefndarinnar leggjum til að ráðherra skoði þetta einfaldlega og komið með frumvarp á við upphaf haustþings núna 2022 þar sem lagðar yrðu til nauðsynlegar breytingar til að mönnunarnefnd skv. 18. gr. nái jafnframt til farþegaskipa og báta í stuttum útsýnis skoðunar og veiðiferðum. Þetta nefndarálit okkar, Helgu Völu Helgadóttur hv. þingmanns, birtum við 8. apríl. Tíminn flýgur, það eru tveir mánuðir síðan og síðan hafa borist okkur nokkur viðbrögð frá fagfélögum sjófarenda sem lýsa sig ekki alls kostar ánægð með viðbrögðin. Við þeirra athugasemdum hér 3. maí fékk allir þingheimur sameiginlega umsögn frá, ekki bara félagi skipstjórnarmanna, félagi vélstjóra og málmtæknimanna, Sjómannasamband Íslands, Félagi skipstjórnarmanna, komið heldur líka skólastjóri Slysavarnaskóla sjómanna og fagstjóra skipstjórnar skólans, sem sagt ansi svona drekkandi hópur þegar við horfum á fólk sem hefur sérþekkingu á starfsaðstæðum sjófarenda og þeirra öryggismálum og þessi póstur á okkur þingmenn byrjar á fyrirsögninni virðingarleysi við sjómenn á fiskiskipum. Þar benda höfundar bréfsins á hafi bara ekki verið brugðist við nærri öllum og bara langflestum umsögn athugasemdum við umfjöllun nefndarinnar, þar á meðal þetta atriði sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir leggjum áherslu á að varðandi undanþágu mönnunar nefndirnar en þetta eru í það heila sex atriði sem bréfs höfundar telja nauðsynlegt að breyta í frumvarpinu, það eigi að vera almennilega að því staðið og það sem er kannski minnir dálítið á togstreitunnar sem undanþágu mönnun að nefndirnar eiga að ná utan um á milli fagfélaga sjófarenda og samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi er fyrsta atriðið sem nefnt er í þessu bréfi var þess sem það er skoðun bréfs höfunda að mönnunin er skírteini verði gefin út fyrir fiskiskip eins og önnur skip. Þarna er nefnilega hætt við, eins og kom fram í umsögn félaganna, að það verði einhver hagrænn hvati hjá þeim sem gera út stærri fiskiskip til að draga úr mönnun á þeim. Það kemur náttúrlega niður á einu sem er öryggið, öryggi hjá þeim sem vinna um borð í skipunum og hér kom fram hjá háttvirtum framsögumanni álits meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Ráðuneytið sæi fyrir sér að skoða þetta á næstu mánuðum, taka til athugunar hvernig hvíldartími er virtur í fiskiskipum sem mönnunin snýst um. En ég velti fyrir mér, frú forseti, hvort við ættum ekki að reyna að ná utan um þetta hér á þingi fyrst við erum með málið í höndunum og eiga orðastað við þessi fagfélög, ráðuneytið og bara svo sem eitthvað geta til málanna lagt. Mig langar þess vegna að leggja til, frú forseti, að að lokinni 2. umræðu og atkvæðagreiðslu gangi málið aftur til umhverfis- og samgöngunefndar þar sem við getum reynt að ná utan um þetta. Mér finnst ekki ganga að við skiljum við þetta mál þannig að öll þau félög sem halda utan um réttindi sjómanna á vinnumarkaði líti svo á að Alþingi hafi sýnt virðingarleysi og hunsað fyrir athugasemdir. Frú forseti. Þetta er svona í grófum dráttum. Það sem ég vildi sagt hafa hér liggja fyrir breytingartillögur okkar hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem ég ætla að vona að hljóti brautargengi, en óháð því þá sem sé að biðja um að málið gangi til nefndar milli annarrar og 3. umræðu.
Atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar, umhverfisvæn orkuöflun. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar, nr. 78/2002. Lagt er til einfaldara fyrirkomulag á stuðningskerfi vegna umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun fyrir þá sem hita hús sín með raforku en núverandi stuðningskerfi hefur reynst flókið og óskilvirkt í framkvæmd. Meginbreytingin felst í því að heimilt verði að veita styrki í formi eingreiðslu til íbúðareigenda sem fjárfesta í og tengja tækjabúnað sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun. Styrkurinn taki mið af kostnaði við kaup á tækjabúnaði í stað útreikninga. Notendur sjálfa á áætluðum sparnaði. Er þar sérstaklega horft til varmadælna. Lagt er til að styrkja styrkirnir sem geta að hámarki numið 1 milljón króna verði samningsbundnir til 15 ára á viðkomandi húseign í stað 20 ára. Nú. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti en nefndarálitið liggur frammi í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið. Vill nefndin árétta sérstaklega. Nefndin fjallaði um raforku sem fyrst og fremst er ætluð til húshitunar íbúðarhúsnæðis á þeim svæðum landsins sem teljast svæðið. Þar er nýting jarðhita ekki möguleg. Vegna skorts á aðgengi að slíkum kost eða hagkvæmni þess að tengja við hitaveitur lög verði frumvarpið samþykkt. Telur nefndin að hér sé um að ræða verulegan ávinning fyrir íbúa á köldum svæðum. Að mati nefndarinnar er hagur bæði notenda og ríkis á umhverfisvænni orkuöflun. Óumdeildur fyrir notendur leiðist slíkur búnaður af sér minni raforkunotkun með tilheyrandi lækkaði lækkuðum kostnaði. Þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu veiti eigendum íbúðarhúsnæðis aukin tækifæri til þess að leita annarra tæknilausna við hitun húsa sinna og með umhverfisvænum orkugjöfum. Opnað sé fyrir að íbúðareigendur geti sett upp tækjabúnað sem nýtir betur raforku og dregur um leið úr þörf fyrir raforku til húshitunar sem er þá hægt að nýta annars staðar innan dreifikerfis raforku, t.d. vegna orkuskipta. Þá lækkar mótframlag ríkisins vegna minni raforkunotkunar. Þá fjallaði nefndin um valkosti í orku í sameiginlegri umsögn Fjórðungssambands Vestfjarða og Vestfjarða, stofu eða óskað eftir að nefndin ræði til fulls hvort samþykki frumvarpsins geti haft þau áhrif. Varmadælur verði meginuppspretta orku til húshitunar við hverja fasteign eða íbúð. Nefndin telur það ekki vera markmið frumvarpsins að öllum eigendum íbúðarhúsnæðis verði stýrt í þá átt heldur minni samþykki þess fela í sér að húseigendur íbúðarhúsnæðis hafi fleiri valkosti þegar kemur að því kemur að leiðum til bættrar orkunýtingar við húshitun. Nefndin bendir á að Orkusjóður auglýsti í mars 2020 20 22 stuðningur við verkefni sem miða að bættri orkunýtingu. Með slíkum stuðningi verði leitast við að auðvelda fjarvarmaveitum að hverfa frá raf kynntum fjarvarmaveitum sem nýta olíu á álagstímum til að hita vatn fyrir hitaveitur eða svokallaðra r og fjarvarmaveitur nýta heldur jarðvarma sem orkugjafa. Varmadælur sem nýta orku úr vatni sem ekki henta til hitaveitu geta verið góður kostur. Nefndin bendir einnig á góðan árangur að byggingu og rekstri varmadæla við fjarnám, varma, veitur í Vestmannaeyjum en þar er varið með úr sjó nýttur til að spara raforku. Nefndin telur að nefndin telur frumvarpið ekki fela í sér stefnumörkun um hvaða lausnir skuli notaður þegar miðað er að bættri orkunýtingu skv. 16. gr. laga um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar er ráðherra heimilt að nýta allt að 5% niðurgreiðslu til jarðhitaleitar. Nefndin beinir því til ráðherra að vinna að frekari stefnumörkun á sviði jarðhitaleitar, nýtingu fjármuna til þess og að fleiri þáttum sem geta komið í stað er of fjarri varma veitu lausn. Nefndin fjallaði að auki um fyrirkomulag við afgreiðslu umsókna. Orkustofnun fer með afgreiðslu umsókna eiganda íbúðarhúsnæðis um niðurgreiðslu eftir lögum. Við meðferð málsins. Var það sjónarmið nefnt hvort betur færi á að einfalda ferlið þannig að Orkustofnun færi með alla meðferð umsókna um styrki, þar með talin framlög vegna kaupa á varmadælu til upphitunar íbúðarhúsnæðis sem skatturinn afgreiðir á grundvelli heimilda til endurgreiðslu á virðisaukaskatti, samanber lög um virðisaukaskatt. Nefndin telur ekki tímabært að leggja til slíka breytingu nú með hliðsjón af þeim fjárheimildir sem hafa verið ákvarðaðar til þeirra verkefna sem frumvarpið tekur til. Nefndin hvetur hins vegar ráðherra til breytingu á fyrirkomulaginu við afgreiðslu umsókna um framlög vegna kaupa á tækjabúnaði til húshitunar íbúðarhúsnæðis. Til einföldunar verði skoðuð við gerð fjárlaga og fjármálaáætlanir breytingar. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar um að hámarksfjárhæð styrks til niðurgreiðslu styrkhæfs búnaðar verði 1,3 millj. kr. án virðisaukaskatts. Með fimmtu og 6. gr. frumvarpsins er lagt til að íbúðareigendur geti sótt um styrk til niðurgreiðslu á alltaf heilmikið kostnaðarins við kaup á tækjabúnaði sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar eða bættrar orkunýtingar við húshitun að hámarki 1 milljón króna. Með b-lið 1. gr. frumvarpsins er sett fram skilgreining á þeim búnaði sem telja skal styrkhæfan. Það er með búnaði til umhverfisvænnar orkuöflunar sé átt við allan þann tækjabúnað sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættri orkunýtingu í húshitun íbúðarhúsnæðis, þar með talið nauðsynlegan fylgi búnað fyrir virkni hans að undanskildum tækjabúnaði vegna breytingar á hitakerfum húsnæðis innan dyra. Jafnframt er í greinargerð frumvarpsins sett fram nánari skýring mín á með veð. Ákvæði þar segir að undir styrkhæfan búnað falli einkum varmadælur en einnig t.d. sólarrafhlöður vindmyllur og hitastýringu tæki sem og þar til gerðum búnaði sem þarf utan dyra. Nefndin telur styrkinn mikilvægt verkfæri til að hámarka orkusparnað. Fram kemur í greinargerð frumvarpsins að minnka mætti orkubú orkunotkun í þessu skyni sem svarar til notkunar á allt að 50.000 rafbíla. Sú raforka sem losnar til annarra nota verði bæði verðmætari og skili mikilvægum áföngum í orkuskiptum. Aðgerðin er því er í því ljósi mikilvægur hluti orkuskiptanna og nefndin telur mikilvægt að sterkur hvati verði fyrir íbúðareigendur að nýta sér þessa leið til bættrar ostum, orkunýtingar við húshitun. Nefndin bendir á að kostnaður ríkissjóðs af breytingum megi reikna til lækkunar á fjárþörf til niðurgreiðslu á raforku til húshitunar íbúðarhúsnæðis. Þá verður að hafa í huga að sú raforka sem sparast til húshitunar og nýtist á almennum markaði ber hærri því hærri virðisaukaskatt. Sá þáttur breytinganna var hins vegar ekki metin sérstaklega. Nefndin ræddi mikið að mikilvægt væri að þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu nái að hámarka nýtingu tækjabúnaðar til að ná fram sem mestum sparnaði á raforku verði boðinn fram hærri styrkur við stofnframlög framlag náist að spara fjármuni til niðurgreiðslu á raforku til lengri tíma. Því leggur nefndin til breytingu á 6. gr. frumvarpsins um að hækka hámarksstyrk til niðurgreiðslu í allt að 1,3 millj. kr. þó skuli styrk í styrki. Þó skulum við styrking styrkveitingu gæta þess að styrkurinn verði aldrei hærri en ákveðinn hundraðshluta af framkvæmdinni að hámarki 50% við kaup og uppsetningu búnaðar, samanber orðalag ákvæðisins. Orkustofnun mun fara með afgreiðslu umsókna um styrkveitingar og skal þar leita leiða til að beita þeim til að hámarka orkunýting. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að skipta má þekktum tækjabúnaði sérstaklega varmadælum í nokkra flokka, rekstraröryggi jarðvarma, deilna er er meiri en í tilfelli tilviki loft í vatn og dæla þar sem minni hætta er á að rekstur út greiningu truflist veðrum því næst meiri orkunýtingin, orkunýting, ef sett eru upp jarðvarma, dæla þar sem aðstæður leyfa og nefndin telur því afdráttarlaust að skilgreina þurfi sem styrkhæfan kost kostnað, lagningu og uppsetningu kerfi sem nýtir jarðvarma, svo sem jarðlög næsta stig sé að nýta vatn í vatn lausn. Það geti þá komið til frekari framkvæmda sé nauðsynlegt sé að afmarka nánar í frekari reglum um hvað telst til styrks. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin að Orkustofnun þurfi að hafa tæki til að ná fram hámörkun orkunýtingar með þeim styrk til niðurgreiðslu tækjabúnaði sem hér eru lagðar til með frumvarpinu. Þá leggur nefndin til, með vísan í til umsagnar skattsins og að höfðu samráði við ráðuneytið gerst sig að gert sé skýrt að styrkurinn sem lagður er til með frumvarpinu taki til styrkhæfs kostnaðar án virðisaukaskatts. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts. Frá árinu 2014 hafa verið í gildi ákvæði um lög um virðisaukaskatt sem heimila íbúðareigendum að sækja um endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna kaupa á varmadælu til búsetunnar. Gildandi heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts skatts við kaup á varmadælum er í 11. gr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á framlögðum og framar lögum til eigenda íbúðarhúsnæðis þannig að heimilt verði að skilyrðum uppfylltum að veita styrk til niðurgreiðslu við kaup og hvers konar tækjabúnaði sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar og við húsvegg húshitun sem miða að því að vera óháðari tækni. Varmadælur eru aðeins ein þeirra leiða sem mögulegt er. Mögulegt er til að bæta orkunýtingu við t.d. hitun íbúðarhúsnæðis. Í umsögn skattsins um málið til nefndarinnar er bent á að gildandi endurgreiðsluheimild virðisaukaskatt nær einungis yfir kaup á varmadælum og er því þrengri en þær styrk heimildir sem lagðar eru til í frumvarpinu þar sem annars tækjabúnað geti einnig verið styrkhæfur. Nefndin óskaði eftir minnisblaði frá ráðuneytinu um umsögn skattsins og leggur með vísan til þess til breytingar á 11. 11. mgr. 42. gr. virðisaukaskattslaga sem kveður á um heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts að skilyrðum uppfylltum. Í stað þess að heimildin taki aðeins til kaupa á varmadælum til húshitunar íbúðarhúsnæðis taki hún einnig til kaupa á tækjabúnaði til umhverfisvænnar orkuöflunar til húshitunar íbúðarhúsnæðis, samanber skilgreiningu styrkhæfs búnaðar í b-lið 1. gr. frumvarpsins, samanber einnig fyrstu efnismálsgrein 6. gr. frumvarpsins. Um frekari skilgreiningu þess búnaðar sem falla undir endurgreiðsluákvæði er vísað til umfjöllunar í greinargerð með frumvarpinu sem og minnisblað blaðs ráðuneytisins. Þá leggur nefndin til að kveðið sé á um að þeir umsækjendur um endurgreiðslu virðisaukaskatts sem þegar hafa fengið styrk veitingu frá Orkustofnun leggi fram staðfestingu þar um við umsókn skattsins en með því sé jafnframt komið staðfesting á að um sé að ræða styrkhæfan tækjabúnað í skilningi laganna um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar. Þá er í þriðja lagi leggur nefndin til breytingar á lögum um tekjuskatt. Í umsögn skattsins til nefndarinnar var því bent var bent á að taka þyrfti afstöðu til skattalegrar meðferðar styrkja vegna kaupa á tækjabúnaði, sbr. 6. gr. frumvarpsins. Nefndin leggur til, að höfðu samráði við ráðuneytið, breytingar á lögum um skatt tekjuskatt til að undirstrika skilja styrki þessa frá tekjuskatti, enda er gert ráð fyrir því að fjárhæðin öll nýtist til niðurgreiðslu og svo frumvarpið nái markmiði sínu. Þeir styrkir sem greiddir verða íbúðareigenda eigendum vegna kaupa á tækjabúnaði sem uppfylla skýrðir. Skilyrði laganna teljast ekki skattskyldar til skattskyldra tekna. Vísað vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögu í nefndarálitinu. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti atvinnuveganefndar til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem fram hafa komið í nefndaráliti. Undir nefndarálitið skrifa rita auk þess sem hér stendur, Haraldur Benediktsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Eva Sjöfn Helgadóttir, hanna Katrín Friðriksson, Helgi Héðinsson, Helga Þórðardóttir og Hildur Sverrisdóttir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögumaður þessa nefndarálits og hér er á ferðinni mjög gott mál sem ég styð heils hugar og ákaflega mikilvægt að styðja við bakið á þeim sem kynda húsnæði með rafmagni vegna þess að það er kostnaðarsamt og gæðum þess að að njóta hitaveitu er mjög misskipt. Það eru u.þ.b. 10% heimila, held ég, sem njóta ekki þeirra lífsgæða sem hitaveitan felur í sér þeirra miklu lífsgæða. En það sem ég vildi koma aðeins inn á að spyrja hv. þingmann um: Er þessi niðurgreiðslu kostnaðar? Og ég fagna þessari breytingartillögu um að hækka þessa niðurgreiðslu úr 1 milljón króna í 1300 1000. En mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvort þetta þessi styrkveiting, hvort það sé hægt að nýta hana eitthvað í eða talaði um eingreiðslu, hvort sem það nýta hana í þessa framkvæmd. Það er að setja þann búnað upp því það fylgir náttúrlega kostnaður og væri æskilegt ef það væri hægt að svona alla vega heimild til að nýta eitthvað af þessu af þessum styrk til að setja búnaðinn upp ef hv. þingmaður gæti aðeins farið yfir það með mér. Ég fagna því sérstaklega að hér er auk þess hægt að sækja um styrki til að eða fá styrk til að nota aðra hérna annað tæknibúnaðar heldur en varmadælur. Það er mjög af hinu góða og eru mörg og mikil tækifæri í þessu og ýmsar nýjungar. En allt snýr þetta að sama brunni, að því að lækka húshitunarkostnað þeirra sem hafa ekki hitaveitu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni kærlega fyrir andsvarið og spurninguna. Ég tek bara undir með þingmanninum. Ég held að hér sé um að ræða alveg gríðarlega mikilvægt mál og það er rétt að það er enn þá einhvers staðar um 10% íbúum landsins sem ekki njóta hitaveitu sem eru er að kynda húsin sín með öðrum hætti og því fagna ég þessu skrefi sem er verið að stíga núna, að koma til móts við þessa íbúa með og gera þeim auðveldara að koma varma í sín hús með öðrum hætti heldur en að brenna olíu. Rafhitun er varðandi þennan búnað sem þú talar um, hvort það sé hægt að nota styrkinn í að hluta til. Í uppsetningu er tekið á því í nefndarálitinu að það er hægt. Það er gert ráð fyrir því að nota þetta í lagnakerfi út í það sem var verið að hugsa í því er einfaldlega sú að þær lagnir sem eru nýta það kerfi sinn nýtist hvað best er eru þessar jarðvarma dælur. Þær eru dýrastar vegna þess að það kostar töluvert að setja þessar jarða lagnir upp og til þess að ná mestri hagkvæmni út úr verkefninu. Þá tókum við sérstaklega á því í nefndarálitinu að það væri gert ráð fyrir því að sá kostnaður væri endurgreiðanlegum styrkhæfur í þessu verkefni. Það er það er tekið svo eins bara varðandi þennan búnað. Það er alveg rétt að það er, segir einhvern veginn í orðalaginu að sá búnaður sem Orkustofnun telur styrkhæfan það orðalag er til komið vegna þess að við kannski erum ekki alveg með það á hreinu í dag hvaða búnaður verður í boði eftir tvö eða þrjú eða fjögur.
Sá siður að sinn, hv. þm. Birgir Þórarinsson. Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og mjög gott að þetta komi fram að að það sé hægt að nýta styrkinn til að að setja upp búnaði sem þessu fylgir því að hann geti verið töluverður, eins og hv. þingmaður nefndi hér og ég þakka honum fyrir greinargott svar. Langaði svona aðeins í síðara andsvari að spyrja hv. þingmann, svona kannski svona veit enginn, nákvæmlega hvað hefur mikla þekkingu á því en ef hans sjónarmið gagnvart því að hér er verið að mæla sérstaklega með annars konar búnaði, það er sem til að kynda hús en ekki hitaveitunni. Og nú er það þannig að Orkusjóður hefur, ef ég man rétt, styrkt rannsóknir og borun eftir heitu vatni. Ég tel afar mikilvægt að við sláum ekki slöku við í þeim efnum að þó svo að hér sé verið að stíga mikilvægt skref til að aðstoða þá sem kynda með rafmagni þá er þá hinn aldraða sama. Það er aldrei hús sem eru kynt með rafmagni, eru aldrei eins og hús sem eru kynt með hitaveitu. Þar held ég að séu allir sammála og það er þegar kynt er með rafmagni. Þá er maður að spara og svona ýmislegt og það er hætta á því að vatnið klárist í sturtunni ef margir eru í heimili o.s.frv., þannig að það er afar mikilvægt að við sláum ekki slöku við við að rannsaka köldu svæði með það að markmiði að þar finnist heitt vatn og við höfum gott dæmi um mikilvægi þess eins og eins og á höfn í Hornafirði þar sem nú er verið að hitaveita hitaveituvæða samfélagið þar með gríðarleg búbót fyrir þá sem þar búa og maður hafði kannski ekki trúað því að það myndi gerast að gerast á næstu árum. En það er orðið að veruleika og ég óska þeim sem þar búa því ágæta fólki innilega til hamingju með að fá hitaveitu. Þannig að mínar vangaveltur eru þessar. Hv. þingmaður er nokkur hætta á því að verði slegið slöku við að rannsaka hvort heitt vatn finnist á köldum svæðum.
Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir þetta síðara andsvar. Ég. Við ræddum þetta aðeins í nefndinni varðandi heita vatnið og leitað heitu vatni á köldum svæðum og það er alveg ljóst, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, að það er gríðarleg auðlind og ekki mikil gæði fólgin í því að vera með heitt vatn í sínu nærumhverfi og ég tek heils hugar undir með honum og ég, nefndin gerir það líka. Að sjálfsögðu megum við ekki og eigum ekki að fara að slá slöku við eða varðar leita að heitu vatni á köldu svæðið. Það er ekki megi á engan hátt tilgangur þessa frumvarps að fara neitt að skerða það og við sem búum á svæðum þar sem heitt vatn í jörðu og við höfum náð að nýta okkur það svo bara í minni heimabyggð í Skagafirði þar sem við erum búin að ná að hitaveituvæða yfir 90 heimilum í bæði í þéttbýli og dreifbýli. Þar áttar maður sig á því hvers lags gæði eru fólgin í slíkri framkvæmd og bara við sjáum líka hvernig byggðirnar eru að þéttast í kringum það sem heita vatnið koma. Þannig að ég tek algjörlega undir með hv. þingmanni í þessu. Við megum alls ekki slá slöku við í í því að leita að heita vatninu og það er ekki markmiðið með þessu frumvarpi á engan hátt heldur bara til þess að koma til móts við þá íbúa og það er þau. Það húsnæði sem býr við í dag leysir málið í eins og leysir þau þá aðstæður fólksins í dag. En vonandi finnst framtíðarlausnin einhverjum stöðum við með komu heitt þannig að það er bara þannig að það sé algjörlega á hreinu.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir framsögu sína og flutning þessa máls hér þar sem ég á eftir að skoða frumvarpið og ég tók þátt í 1. umræðu um þetta frumvarp og þegar maður skoðar greinargerðina með frumvarpinu þá sér maður það með varmadælunum. Öðrum orkusparandi búnaði væri að mati Orkustofnunar hægt að losa um allt annað, 110 gwst. í aðra notkun en 110 gwst. samsvara raforkunotkun 50.000 rafbíla. Þessi þessa, þessi 110.110 gwst.. Þær mundu flyt, verður það selt annað og flytjast þá í virðisaukaskatti sem er 11% í virðisaukaskatt sem er fyrir rafhitun í virðisaukaskatt fyrir aðra raforkunotkun sem er 24%, þannig að það eykur tekjur ríkisins sem því nemur. Annað sem líka þetta mun leiða til er að að þessi notkun á búnaðinum sem eru þegar mér umhverfisvænn til bættrar orkunýtingar að hann lækkar útgjöld ríkisins til niðurgreiðslna til langs tíma þannig að ríkið bæði er að spara pening og auknar tekjur og eins og kemur fram í í frumvarpinu um mat á áhrifum þess þá er gert ráð fyrir að mismunur útgjalda til skamms tíma verið fjármagnaðar með auknu 50 kr. árlegu útgjaldasvigrúmi málefnasviðanna 15, sem eru orkumál. Núna er styrkurinn um helmings kostnaðarins og að hámarki ein milljón er reyndar breytingartillögu með nefndinni sem gerir upp 1,3 milljónir. Hefði ekki verið rétt miðað við það. Þetta sparar ríkinu og eykur tekjur ríkisins að auka hlutfall kostnaðarins úr helmingi kostnaðar í 75% og líka má hafa í huga stefnumörkun ríkissjóðs varðandi orkuskiptin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir þetta andsvar, þessar spurningar og þetta er allt rétt og satt sem þingmaðurinn fer inn á háttvirtur, að ríkið er að spara sér þarna útgjöld, þau lækka út af þessu og sömuleiðis verður til töluvert mikil raforka sem fer í annað skattþrep og tekjur ríkisins aukast á móti í henni. Spurning hv. þingmanns var nú varðandi þetta endurgreiðslur, hlutfall og upphæð eða hvort hún hefði ekki átt að vera hærri og því er þó helst til að svara að við ræddum þetta töluvert í nefndinni og þetta var niðurstaða nefndarinnar og eins og hv. þingmaður geti glöggvað sig á að var nefndinni öll á þessu frumvarpi þannig að það var ekki hægt að skilja það öðruvísi en að menn væru nokkuð sáttir með þessari lendingu sem þetta frumvarp endaði í og þar á meðal þessa tölu. Auðvitað má spyrja sig hvort hún hefði átt að vera hærri eða hvort hún hefði átt að vera hægri. Menn geta haft skoðanir á því og ég ætla svo sem ekkert að úttala mig um það hér. En þetta er niður staða nefndarinnar allra og ég held að hún sé mjög ásættanleg og ég held að hafi verið skynsamlegt að færa þetta úr þessari milljón í þessi 1300 1000. Ég held að það breyti miklu og held að þetta frumvarp, bara þannig að það sé sagt enn og aftur, eigi eftir það breyta miklu er varðar lífsgæði fyrir fólk á köldum svæðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi helmings kostnaðar þá kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta, eftirfarandi: Að mati ráðuneytisins ættu styrkur fyrir 50% af kostnaði tækjabúnaðar að vera nægjanlega hvetjandi enda leiðir búnaðinum til minni raforkunotkunar notkunar með tilheyrandi lækkun kostnaðar fyrir notanda. Tilvitnun lýkur þetta: Mat ráðuneytisins um 50% af kostnaði tækjabúnaðar virðist bara vera mat sem leiðir til þess að það sem er nægjanlega hvetjandi, svo að fólk fari að kaupa sér varmadælur, fólk, leggi í útgjöld til að kaupa sér varmadælur. Hann virðist ekki byggja neitt á á þessum mun sparnaður ríkisins og líka auknum útgjöldum. Lá eitthvað fyrir annað mat, einhverja útreikninga ráðuneytisins á því hversu mikið myndi sparast við sölu, ná tíu 110 gwst. í aðra lotu notkun úr skatt, 11% skattþrepinu í 24% skattþrep og annars vegar hversu mikil mundi lækka útgjöld til niðurgreiðslunnar til langs tíma. Ég tel skipta mjög miklu máli, ekki síst í ljósi yfirlýsingar í stjórnarsáttmálanum og þessarar ríkisstjórnar um að hraða orkuskiptum og um grænt hagkerfi og hversu við ætlum að vera framarlega í í orkuskiptum á heimsvísu að hér eru íbúar á köldum svæðum að leggja til kostnaðar sem leiðir til sparnaðar og hérna tekjuauka fyrir ríkisins og við komum nú bæði frá svæði sem þeir eru mjög ísköld svæði. Má segja að það skiptir miklu máli og ég get ekki séð að jafnvel mætti hugsa sér að ríkið geti hagnast á þessu til lengri tíma litið þegar maður mun að sjálfsögðu gera það sem fólk fer bæði farið í umhverfisvæna, orkuöflun og orkunýtingu geti meira. Ég tel að hagnaðurinn ætti að fara til neytendanna en ekki til ríkisins. En það væri mjög gaman að heyra álit hv. þingmanns varðandi útreikninga ráðuneytisins ef þeir voru það einhverjir.
Og það er minn skilningur okkar í nefndinni að þetta frumvarp sé þannig samansett og afleiðingarnar þess verði þær að að fólk mun í auknum mæli að fara að kaupa sér varmadælur, bæði vegna þessa kerfið í kringum það hefði nú verið gert einfaldara með þessu. Það var stóra máli líka. Þú þarft ekki að áætla þennan ávinning, áætlað að tekjurnar eins og þurfti að gera af sparnaðinum og síðan mögulega fá þá endurgreiðslu ef hann var ekki nægur, heldur er bara einfaldlega verið að einfalda þetta kerfi miklu meira þannig og endurgreiðsluhlutfallið er komið í þetta og það er líka, eins og ég kom hér inn í inn á áðan í andsvari við hv. þingmenn, Birgi Þórarinsson, varðandi að nú er orðinn sá framkvæmdir utan dyra eru einnig orð þær styrkhæfar. En ég held að þetta frumvarp sé hið besta mál og mjög gott og mun hjálpa til á þessum köldu svæðum. Mun það mun vera hvati og er hvati til þess fyrir íbúa til þess að fara í þessa vegferð og skipta í þessu, skipta um orku orkugjafa og fara í þessar varma lausnir sem eru eða hvað sem það er, þann búnað sem menn telja og vilja fara í, sem eru tilgreindar þarna nokkur, þannig að þetta er klárlega partur af því að fara í orkuskiptin. Erum við að stíga nægilega stórt skref í því? Ég heyri að þingmaðurinn háttvirti vill stíga stærra skref en já það. Ég skil alveg það sjónarmið. En þetta er þetta varð niðurstaða nefndarinnar og ég fagna því sérstaklega, eins og ég sagði hér áðan, að nefndin væri öll á þessu áliti þannig að þetta stóra og mikla og bara segja veigamikla mál fyrir íbúa landsbyggðarinnar á köldum svæðum. Það skiptir máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir framsöguna á þessu mikilvæga frumvarpi. Það er að sjálfsögðu þannig að við erum að lifað tíma þar sem margt er að gerast þegar kemur að orkuöflun og því hvernig við hitum upp hús og annað og við mörg okkar sem erum nógu gömul munum að sjálfsögðu eftir því þegar hérna alls staðar í sveitum og annars staðar var ekki í boði nein hitaveita, jafnvel þó að heita vatnið væri til nálægt og hér er mikilvægast styrki að ræða styrki sem hjálpa fólki að komast úr því að vera að nýta rafmagn nú eða jafnvel olíu til þess að hita upp húsin sín, að gefa þeim kost á að nýta sér tækni eins og t.d. varmadælur og ég veit það bara að á mörgum stöðum erlendis, þar sem eru einmitt svo köld svæði, eru varmadælur mikið nýttar til þess að draga úr þörfinni á orku sem er ekki umhverfisvæn og því mikilvægt að við séum að nýta okkur þessa tækni líka hér heima. Þó svo við höfum þetta frábæra heita vatn mjög nálægt okkur. Á mörgum stöðum eru svæði þar sem það er ekki, og það er náttúrlega líka í sérstaklega í dreifðum sveitum að þar er kannski ekkert alltaf ódýrt að leggja hitaveitur alla leið út á út í hvern einasta dal. Ég veit það bara í minni sveit hérna upp í Kjós, þess þar. Það kostaði það dálítið mikið að fá heita vatnið inn og það mun taka lengri tíma fyrir marga að byrja að nýta sér það. En mig langaði líka að þakka nefndinni af því að ég var akkúrat fjarverandi þegar þetta frumvarp var tekið fyrir í nefndinni að langar mig að þakka nefndinni fyrir að taka tillit til margra þeirra athugasemda sem komu hér í upphafi í fyrsta þegar þetta mál kom til 1. umræðu. Ég var rosalega duglegur að segja hæstv. umhverfisráðherra í þeirri umræðu að ég mundi senda þessar hugmyndir mínar til umhverfis- og samgöngunefndar að þegar ég hélt á færi þangað en svo benti mér á að þetta fari bara beint í þá nefnd sé í sjálfu sér í. En það er eitt atriði sem kannski ég hefði persónulega viljað sjá breytast með svolítið langt að styrkirnir séu samningsbundin til 15 ára. Ástæðan fyrir ég segi: Það er að bara sú þróun sem munu eiga sér á næstu 5–10 árum, hún mun verða ansi mikil og ég hefði viljað sjá þessa tölu fara, alla vega niður í tíu ár. En ég vil bara von um að ef það kemur einhver frábær nýtækni, miklu betri, eru varmadælurnar að eða eitthvað sem gerir það að verkum að hægt væri að nýta varmadælurnar betur, að þá finnum við leið til að styðja fólk í að fara yfir það. En það væri einmitt mjög gott að frumvarpið er ekki lengur bara fyrir varmadælur heldur fyrir nýrri tækni þannig að ef ný tækni kemur út á næsta ári og fólk vill nýta sér hana þá er það af hinu góða. En mig langaði bara að þakka nefndinni fyrir gott starf í þessu og ég veit að það er fullt af fólki úti um allt land sem mun fagna því þegar búið er að samþykkja þetta sem lög frá Alþingi.
Já, herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður kom inn á það að það væri erfitt að leggja hitaveitu á suma bæi í sumum þéttbýli o.s.frv. og því fylgir mikill kostnaður og annað slíkt og þá kannski rétt að horfa til þess að að tækninni í þessum efnum hefur breyst töluvert og nú er bara á síðustu árum loforð t.d. komnar komi tækjabúnaður þar sem hægt er að plægja niður svona lagnir og jafnvel saga í gegnum klappir og svo eru þessar leiðslur komnar í kefli. Ágæt fyrirtækið set á Selfossi sem framleiðir einmitt hitaveitulagnir sem eru með einangrun og öllu úr plasti og þetta er á stórum kefli og þessu er svo flæktir í jörðu þannig að þetta er allt orðið miklu auðveldara heldur en var hér fyrir nokkrum árum þegar hann var þegar voru stál róðurinn og var verið að sjóða þau saman og o.s.frv. þannig að þarna eru komin töluverð tækifæri. Mig langaði einmitt að spyrja hv. þingmann að því hvað honum fyndist t.d. hugmyndir um það að þessi veitufyrirtæki, sem hafa nú því í flestum tilfellum einkarétt á dreifingu á heitu vatni á þeim svæðum þar sem þeir eru að selja heita vatnið, þau yrðu jafnvel skyldug til að leggja ákveðnar leiðir þegar það væri ekki þegar það væri kannski verið að undanskilja einhverja nokkra kílómetra. Ég þekki dæmi þess að fyrirtæki hafi ekki viljað leggja lengra þó að það væri allt að 30 40 notendur á einhverjum fimm, 6 km hafa fyrirtæki ekki vilja leggja lengra. Það er að sjálfsögðu þjóðhagslega hagkvæmt fyrir bæði náttúrlega neytendur og svo ríkissjóð að það yrði einhvers konar pressa á þessi fyrirtæki að þau færu lengra með lögnina. Mig langaði kannski að fá álit hv. þingmanns á þessu vegna þess að hann kom inn á þetta með að leggja gæti verið kostnaðarsamt að leggja í sem hús og sum byggðarlög.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég hef einmitt orðið var við að það er orðið miklu auðveldara að leggja þessi rök en samt sem áður er kostnaður. Það er líka önnur flækjustig eins og t.d. kraftur á vatninu og jafnvel hvort hitinn á vatninu nái að haldast, veita, t.d. í kjósinni þar sem ég þekki til að að vatnið sem er verið að dæla þar upp eru ekki endilega það eitt að það sé að það dugi út í allar út í alla enda sveitarinnar. En varðandi það hvort eigi að gera eitthvað þar, nei, fyrirtækin séu að fara einmitt þessa síðustu mílur eins og það er oft kallað í fjarskiptunum að og við höfum verið að ræða það svo sem í þinginu undanfarin ár hvernig hvað eigi að gera varðandi t.d. lagningu ljósleiðara og annað í dreifðar sæti. Þar hefur verið sett upp ákveðið hvatakerfi og stundum hægt að fá styrki til þessa, að einmitt setja það sem kannski er ekki eins hagkvæmt að fara alla leið og mér finnst ekkert að því að hugsa það líka fyrir hitaveitur eins og fyrir ljósleiðara. Allt er þetta eru þetta krítískir innviðir sem við ættum að hugsa, hvort það séu leiðir til að að gera einhverja hvata til þess að fá einmitt síðustu svæðin til að tengjast. Ég held að þingið og atvinnuveganefnd fundi bara koma og horfa á slíkar hugmyndir ef einhverjar kæmu með góðum augum og skoða hvort ekki sé hægt að gera það vegna þess að, eins og hv. þingmaður bendir á að húshitun með hitaveitu er er allt önnur heldur en með rafmagni eða annarri tækni.
Birgir Þórarinsson. Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tek heils hugar undir með honum að hitaveita er mikil lífsgæði og við Íslendingar erum munu mjög lánsamir að eiga svona mikið heitt vatn og öll þau miklu tækifæri í ferðamennsku og öllu þessu sem við þekkjum hvað það varðar, en fyrst og fremst náttúrlega bara lífsgæði fyrir íbúa landsins að í okkar harðbýla landi að fá allt þetta heitt vatn. En það eru ekki allir sem njóta þeirra lífsgæða eins og komið hefur fram og þetta frumvarp er til þess að koma til móts við þá og er mjög. Ég er mjög ánægður með þetta frumvarp svo langt sem það nær. En ég er líka áhugasamur um auknar hitaveituframkvæmdir og leit að heitu vatni að við höldum því áfram vegna þess að það hefur margt breyst í þeim efnum líka og nú er t.d. hægt að hita hús, sérstaklega hús sem eru hituð með gólf, hita þau upp með lægra hitastigi heldur en þeim sem kynda með flötum hætti er að segja ofna kerfi þannig að það er til mikils að vinna og ég held að það sé alveg þess virði að skoða það að þegar svo býr við að það er kannski vantar einhverja nokkra kílómetra. Það eru dæmi þess hér á landi að það vanti nokkra kílómetra upp á að heita vatnslögn þjóni þá því svæði eða þeim sem búa þar að þá verði það skoðað að koma annaðhvort á móti þessi fyrirtæki með einhverjum hætti að þau leggi í þessa framkvæmd vegna þess að þegar upp er staðið þá náttúrlega hagnast þessi veitufyrirtækja á því að fá niðurgreiðslu ríkissjóðs og sjá sér kannski meiri hag í því að selja rafmagnið til húshitunar heldur en að fara í einhverjar hitaveituframkvæmd eins og ég segði. Ég þekki þetta dæmi hérna suður frá. Þar sem ég bý þar endar hitaveitu nöglin á miðri leið og það eru u.þ.b. 30 notendur sem njóta ekki hitaveitu og það var ákveðið að fara ekki lengra með lögninni og nú er það fyrirtæki orðið að stórum hluta í einkaeigu og sér hag í því að selja rafmagn frekar en að leggja hitaveitur. Þannig að þetta eru hlutir sem við þurfum að skoða líka vegna þess að öll stefnu að sama marki, að íbúar þessa lands njóti þessara gæða sem felast í heita vatninu sem við eigum.
Hvað var sagt? Virðulegi forseti. Já, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni að það er margt að gerast áhugavert hjá í þessu og ég held að eitt af því sem við svo sannarlega höfum séð t.d. er að við erum farin að nýta núna oft vatn af dýpra sem sagt dýpri borholur heldur en hefur verið gert áður og það er mjög áhugaverð nýsköpun vegna þess að við getum farið að nýta vatn sem er heitt vatn sem er á sem er dýpri dýpra niður heldur en við höfum verið að nýta hingað til. Þá erum við ekki bara að opna upp möguleika á því að nýta það hér á landi heldur er mikið af svæðum, t.d. í Evrópu þar sem menn hafa bent á að að hægt sé að nýta jarðhita á sem sagt meira dýpi heldur en almenna. Hitaveitan er núna og það eru hlutir sem gætu orðið mjög áhugaverðir varðandi það að einmitt að losna undan olíunni og gas, hitanum, sem er nú það sem hitar upp mikinn hluta Evrópu, þannig að kannski ef við höldum áfram að styrkja rannsóknir og nýsköpun á þessu sviði þá gætum við farið að leysa orku, vanda Evrópu eftir einhver ár, ekki með sæstreng eins og sumir tala um.
Já, virðulegur forseti, hv. þm. Birgir Þórarinsson stafræna, svolítið annað glæpnum, en það var greinilega sama setningin sem kveikti okkur báðum varðandi dýrar hitaveituframkvæmdir og hvernig við gætum komið til móts við þær og hafandi verið í sveitarstjórn í 12 ár og á svæði þar sem við höfum eytt miklum fjármunum og miklum krafti í það að reyna að dreifa heitu vatni um okkar svæði þá þekki ég það vel hvað þetta geta verið kostnaðarsamar og dýrar framkvæmdir og erfiðar oft á tíðum og það er staðan er einfaldlega þannig að það er nú ástæðan fyrir. Mig langaði að koma hérna aðeins upp og þetta vakti kveikti aðeins í mér að sko, við erum bara á þeim stað núna að sums staðar er bara nánast ógerningur að fara með hitaveitu, það er bara kostnaðarlega og framkvæmdarlega er það nánast ógerningur. Við erum kannski að tala um einhverja tvo, þrjá bæi einhvers staðar þar sem bara er bara tölurnar eru þannig að það er ekki. Það er ekki réttlætanlegt að gera það. Þó eins ömurlegt og það er þá velti ég því einmitt fyrir mér þetta: Þessi umræða hefur orðið komu fram og mig langaði bara að koma með það hér að sveitarfélögin sem eru í þessum hitaveituframkvæmdum og eru að leggja metnað í að hitaveituvæða á sína bæi, að mér finnst það ekkert ólíklegt að þegar þetta frumvarp verður orðið að lögum, sem við vonum svo sannarlega að það verði vegna þess að það er gott eins langt og það nær. Sveitarfélögin sjálf muni koma með einhverjar mót framlag til þessara íbúa til þess að sko brúa þetta bil sem þarna er á milli og sveitarfélögin eru að niðurgreiða hitaveitu lagningu til sinna íbúa í dag. Þannig að það er ekkert óeðlilegt í sjálfu sér að menn komi. Og þegar þessar lausnir eru komnar á borðið og menn sjá það er ekki hægt að fara í hitaveituframkvæmdir að menn noti þá fjármagn og niðurgreiða hluta til þessa framkvæmd.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og gott að umræðan um hitaveitur kveikir í mönnum. En ég er alveg sammála því að við eigum að hugsa í lausnum og varmadælur geta verið lausnir einmitt fyrir þessa einn, tvo bæi sem eru ekki að ná t.d. eða svarar ekki kostnaði að fara. En við þurfum líka að hugsa svolítið um að kannski þurfi varmadælur of eitthvað annað. Nú erum við nú eru komnar þróa niðri framþróun í hlutum eins og vindorku og ýmsu slíku vandamáli við mikið af þeirri orku er að hún er ekki stabíl. Sem betur fer er ekki rok alltaf alls staðar þótt það sé nú til staðar hérna á Íslandi sem við viljum meina að sé alltaf loka. En þá þarf líka að fara að hugsa um hvernig þú ætlar að geyma t.d. rafmagn til að geta hitað á næturnar þegar ekki er sólin eða svona hlutir og þá ertu að hugsa um batterí og allir þessi tækni þróast mjög mikið. Ég held að ef við erum opin fyrir því að hugsa í lausnum þá er hitaveitan að sjálfsögðu frábær þar sem hún er og þar sem hægt er að koma henni á á þann máta að kostnaðurinn sé í lagi. En við eigum ekki bara einblína á hana. Það er einmitt það sem er gott við þetta frumvarp er að þarna er verið að opna upp, ekki bara á köldu svæðunum heldur líka kannski á þessum enda dölum og annað í dýrt og erfitt að leggja hitaveitur, að það sé getum við hugsað í öðrum lausnum. Ég held að það sé mikilvægt að við bæði festum okkur dugi og séum tilbúin að taka það og skoða það hvenær sem er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er bara algerlega sammála í þessu og það er mjög mikilvægt að við leitum festum okkur ekki í hug einni lausn vegna þess, eins og kom fram í í umræðum nefndarinnar, að við höfum ekki hugmynd um hvaða lausnir verða komnar eftir einhver ár. Þá megum við ekki vera búnir að loka okkur inni í einhverjum lagaramma um einhverjar eina gerð, einhver ríkiskerfi. Þess vegna er þessi setning sem er einhvern veginn svona, að sá búnaður sem orku, stofnun samþykki sem styrkhæfan, hún er lykilþátturinn og þannig að ég er algerlega sammála því að við eigum að horfa til fleiri en bara í varmadælum. Ég er líka bara að ítreka það hér að og ég var svolítið var aðeins að velta þessu fyrir mér milli andsvara. Það er alveg rétt sem hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á áðan, að við megum ekki slá slöku við ís og hitaveitu, leitinni að leita að heitu vatni og við eigum auðvitað að setja kraft í það að reyna að finna leiðir og það eru að verða alltaf. Tæknin er alltaf að verða meiri og meiri í þá átt að við þurfum ekki eins heitt vatn upp úr jörðinni til þess að búa til þessar hitaveitur. Sú tækni er bara á fleygiferð þannig að við eigum ekki að segja setja punktinn hér. Þetta er bara ein leið af mörgum sem við getum notað og ég fagna því að við séum komin hingað með þessa leið og ég bara ítreka það sem ég sagði áðan, ég held það er mín trú að með þessu móti munu mörg sveitarfélög taka þennan bolta og keyra með hann til þess að leysa ákveðin vandamál sem hafa verið uppi, varð í veitukerfin hjá sveitarfélögunum. Ég fagna þessu frumvarpi og held að við séum á góðri leið með svona rannsóknir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og ég held að við séum hjartanlega sammála og það er alveg á hreinu að við megum ekki bara hætta að leita að heitu vatni og við megum ekki hætta að þróa það hvernig við borun eftir heitu vatni. Við megum ekki hætta á því að þróa hvernig við búum til leiðslurnar sem heita vatnið. Ég fer í allt er þetta. Allt eru þetta hlutir sem þurfi að halda áfram að þróast, þurfa að halda áfram að og við þurfum að halda áfram að nýta það og þegar kemur að nýsköpuninni á þessu sviði þurfum við að styrkja rannsóknir og annað á þessu sviði vegna þess að leið og við gleymum okkur í einhverri einni tækni eða einhverju einu einnig laust þá. Fyrst förum við að það verða eftir á og ekki ná að nýta orkuskiptin eins vel og við getum.
Herra forseti. Ég vil þakka þessa ágætu umræðu sem hefur verið í kringum þetta góða mál sem hér er lagt fram um breytingu á lögum um niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði á köldum svæðum. Þetta er mál sem skiptir þá sem njóta ekki hitaveitu miklu máli og hér er verið að einfalda þetta styrkjakerfi og breytt fyrirkomulag á þessu kerfi og sem felur í sér bætta orkunýtingu þá í í þeim húsum þar sem það er tekið upp og umfram allt lægri kostnað. Jú, ég fékk ég ágætis svör frá hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni varðandi styrkveitinganna. Það er að það er ánægjulegt að heyra það. Það verður einnig aðstoðað við að setja búnaðinn upp. Það er það er mjög mikilvægt. Ég fagna því og auk þess fagna ég þessari breytingartillögu sem kemur hér fram frá nefndinni þess efnis að hækka þessa styrkveitingu í 1,3 milljónir. Þetta skiptir allt máli nú. En það er kannski eitt sem hefur kannski ekki komið fram í þessari umræðu, það er þannig að nú getur það gerst eftir einhverja lok eða einhverja notkun, kannski einhver nokkur ár, að þessar dælur gætu bila og annað slíkt og jafnvel þurft að fjárfesta í annarri þá er það ekki styrkt. Tæpt. Er þetta fram til umhugsunar vegna þess að ég þekki dæmi þess að svona sá tækjabúnaður hafi bilað og hafi þurft að fara í kostnaðarsamar viðgerðir vegna þessa sem var þá ekki styrkhæft. En þetta er. Þetta er gott skref og mikilvægt og ég fagna því sérstaklega nú þannig að ég, og auk þess er það náttúrlega jákvætt að styrkurinn miðast við kostnað á kaupum á tækjabúnaði, hliðstæð útreikninga notendanna sjálfra á áætluðum sparnaði. Þetta einfaldar allt þetta kerfi sem er mjög gott og ég fagna líka því sem kom fram í máli hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson og þegar ég spurði hann um það hvort það væri nokkuð hætta á því að við færum að slá slöku við þegar kemur að jarðhitaleit. Það er að leita að heitu vatni á köldum svæðum og það er ekki og það er mjög mikilvægt að það komi fram vegna þess að að þetta er afar mikilvægt í mínum huga að við sláum ekki slöku við í að leita að heitu vatni á köldum svæðum. Það hefur fundist heitt vatn á á köldum svæðum þar sem menn áttu ekki von á því að finna það og tækninni hefur fleygt fram í þessum efnum, sem er mjög mikilvægt, eins og ég rakti hér áðan og ég veit dæmi þess að það hafi einmitt verið borað eftir heitu vatni á köldu svæði þar sem enginn átti von á því að fyndist vatn og það fannst vatn og eins og ég segi, það eru gríðarlega mikil lífsgæði að búa við hitaveitu og við höfum rætt það hér í andsvörum í þessari umræðu. Þeir þekkja það best sem hafa kannski búið þar sem hitaveita er og síðan flutt á kalt svæði. Þá þekkja þeir best þann þau gríðarlegu lífsgæði sem felast í í hitaveitunni. En ég fagna því líka að hér er verið að opna fyrir styrkveitingar fyrir annars konar tækjabúnað, vindmyllur og sólarrafhlöður. Þetta er allt jákvætt og gott. En ég vil kannski að endingu koma aðeins inn á það að það er svona mikilvægt í mínum huga að menn kortleggi svolítið óvænt og kannski er það til, ég veit það ekki, hvar eru svæði þar sem það sem væri hægt að leggja hitaveitu, það er framlengja lagnir og annað slíkt þar sem eru hús þar sem ekki er er hitaveita til staðar og kynt með rafmagni og ég þekki það persónulega þar sem ég bý að það. Ég kyndi með rafmagni og það eru einungis 800 m í heita vatnslögnina þar sem ég bý í og það hefur ekki fengist. Það hefur ekki fengist leyfi eða er alla vega hefur sem sagt fyrirtækið veitufyrirtæki sem sér um um þá. Það dreifikerfi hefur ekki viljað leggja lögninni lengra. Það er náttúrlega ákaflega svekkjandi að vita það sérstaklega á köldum vetrardegi að vita til þess að það séu ekki nema örstutt í hitaveitulögnunum en maður fær ekki heita vatnið. En þetta er veruleiki sem sumir þurfi að búa við og þess vegna hef ég hef. Ég hef verið áhugasamur um það að hvort það væri ekki eðlilegt að þessi fyrirtæki yrði sest niður með þessum fyrirtækjum. Ríkisvaldið mundi gera það til að kanna hvort það væri ekki hægt að halda áfram með slíkar lagnir. Nú eru náttúrlega styrkveiting, hún er líka til staðar fyrir þá sem eru að bora eftir heitu vatni og en það dugar ekki til til að leggja hitaveitu í þá í þau hús, það húsnæði sem hún er ekki til staðar. En en þetta skiptir allt verulegu máli og við þekkjum það sem búum á köldum svæðum að maður kyndir húsið sitt, ekki með sama hætti og þeir sem hafa hitaveitu. Það er einfaldlega þannig að það er kaldara svona á köldum vetrardögum í hjá þeim sem kynda með rafmagni en þeir sem hafa hitaveitu og þess vegna er til mikils að vinna og þessi leið. Hér er mjög jákvæð og góð til að stuðla að því að bæta lífsskilyrði þeirra sem búa á köldum svæðum og búsetuskilyrði. Og mér fannst mjög áhugavert að heyra það hjá hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni þegar hann minntist á það að það fjölgaði þeim sem vilja búa þar sem hitaveita er til staðar þegar búið er að leggja heita vatnslögnina. Þá fá þá, eins og nú koma fleiri sem vilja búa á svæðinu þannig að hitaveita væðing er mjög jákvæð fyrir búsetuskilyrði og það er hlutur sem við eigum að horfa einnig í þegar við erum að velta fyrir okkur hvort það eigi að fara í frekari boranir og í leit að heitu vatni. En svona að lokum, herra forseti, þá fagna ég þessu frumvarpi, eins og ég sagði hér áðan, og þetta er gott skref svo langt sem það nær nú. Það sem ég vildi kannski nefna í þessu er að það er jákvætt að þessi styrkur sé undanskilinn tekjuskatts skatti, enda er gert ráð fyrir því að öll fjárhæðin, sem sagt nýtist til niðurgreiðslunnar svo að svo frumvarpið nái sínu markmiði og það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt í þessu öllu saman. En að endingu þá þá eru það mín skilaboð hér að við megum alls ekki slá slöku við. Þegar kemur að hitaveitum leit og á að sjálfsögðu að vera markmiðið alltaf að reyna að fækka þeim sem þurfa að kynda hús sín með rafmagni. Þetta er, eins og hefur komið hér fram um 10% þjóðarinnar, 10% húsnæðis á landinu, og það er til mikils að vinna að reyna að fækka þeim og færa þessum aðilum heitt vatn í formi hitaveitu, þjóðhagslega hagkvæmt og það bætir lífsskilyrði þeirra sem búa á þessum svæðum og búsetuskilyrði þannig að endingu er frumvarpið gott og jákvætt skref og vonandi sjáum við að þeim sem búa á köldum svæðum nýti sér þetta sem hér er í boði því að það er að sjálfsögðu mjög hagkvæmt að geta getað lækkað húshitunarkostnað í sumum tilfellum allt að um helming með því að setja upp varmadælur. Tveir hv. þingmenn á.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna og fagna þessari umræðu mikill áhugamaður um hitaveitu og sem er risa byggðamál. Því fagna ég því að við getum tekið þessa umræðu aðeins í þingsal. En það sem mig langaði bara að koma hérna inn á, örstutt í ljósi þess sem hv. þingmaður sagði hér áðan varðandi bilanir og annað eigi þennan búnað. En það er alveg rétt, hún er náttúrlega á það til eins og annar búnaður getur orðið ónýtur eða bilaður og þá er það ekki styrkhæft aftur. Það er reyndar aðeins tekið á því í þessu og það var það sem mig langaði að ávarpa hér í þessu andsvari mínu, að að samningarnir voru til 20 ára og eru nú til 15. Það var hugsunin á því í nefndinni var tvíþætt, annars vegar einmitt til þess að koma á móts við þessar vangaveltur sínar varðandi bilanatíðnin á þessum búnaði og ekki en ekki síður það að eins og við höfum komið inn á hér áður í þessari umræðu þá er þá vitum við kannski ekki alveg hver tæknin mun leiða okkur á næstu árum þannig að ef það verður komin búnaðar eftir 15 ár sem er miklu hagkvæmari, miklu skilvirkari og jafnvel ódýrari eða einfaldar í notkun heldur en sá búnaður sem við erum með í dag, þá erum við ekki. Þá erum við að minnka samningstíma, er þarna um fimm ár þannig að menn eiga þá möguleika eftir 15 ár í stað 20 ára núna að endurnýja sinn, hún að fara þá í eitthvað sem er þá nýtískulega og virkar betur en það gerir. Í dag svarar andsvari háttvirtur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða innlegg og gott að það komi hér fram að það er verið að lækka þennan tímabil, það sem eiga að segja líftíma styrksins, ef má orða það þannig, að ef tækjabúnaður bilar eftir 15 ár þá er hægt að sækja um aftur til þessa til að endurnýja það. Ég held að hv. þingmaður, ég held að hv. þm. Eyjólfur hafi Ármannsson hafi nefnt þetta sérstaklega, að það væri kannski betra að að stytta þetta niður í tíu ár en það er að sjálfsögðu jákvætt. En þetta var niðurstaðan og er betra heldur en 20 ár og gott að þetta kom fram vegna þess að ég, eins og ég sagði hér áðan í minni ræðu, ég þekki dæmi þess að þessi búnaður hafi bilað og það getur alltaf gerst nú vegna þess að þegar viðkomandi er búinn að setja upp þennan búnað, varmadælur og annað slíkt, þá á hann ekki lengur rétt á niðurgreiðslum fyrir raforku, kyndingu og kostnaði við að kynda með rafmagni er styrkurinn eingreiðslan, eins og kemur fram í frumvarpinu, notar til að kaupa tækjabúnaðinn og þar við situr. En það felst hins vegar í því náttúrlega mikill sparnaður og orkukostnaður heimilisins getur lækkað um allt að helming. Það er náttúrlega sem er heilmikið vegna þess að að í mörgum tilfellum er fólk að borga allt upp í 50.000 kr. og rúmlega það til að kynda hús á köldum svæðum á mánuði sem er heilmikill kostnaður. En ég er að sama skapi eins og hv. þingmaður og við erum mjög samstiga í þeim efnum, mjög áhugasamir um hitaveituframkvæmdir almennt. Þess vegna hef ég lagt áherslu á það í minni ræðu hér að við megum ekki slaka á í þeim efnum að leita að heitu vatni á köldum svæðum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Honum var tíðrætt um jarðhitaleit og ég er algerlega sammála um það alveg gríðarlega mikilvægt við köld svæði ef það skyldi finnast jarðhiti og það var alveg að leita það í þaula og þau lífsgæði sem við höfðum af jarðhitanum. Ég vil meina það eftir að búið erlendis að lífskjör á Íslandi væri mun lélegri ef við hefðum ekki jarðhitann, ég þekki það bara hafa búið erlendis. Hvaða upphitunarkostnað húsa er gríðarlega hár eins og á Norðurlöndunum hér í Reykjavík þar sem við búum jarðhita, þá sundlaugar út um allt og það er tiltölulega ódýrt að hita upp húsin. Það verður fróðlegt stúti að vita hversu mikið þetta bætir lífskjör okkar og það gerir að jarðhitaleit á köldum svæðum er alveg ótrúlega mikilvæg. Í 16. gr. laga um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar kemur fram, með leyfi forseta: Ráðherra er heimilt að ákveða sérstakt jarðhitaleitar, átak til að ákveða sérstakt jarðhitaleitar. Átak á köldum svæðum fái allt að 5% af árlegri fjárveitingu til niðurgreiðslna á húshitunarkostnaði og nýrra hitaveitna. Beiðnir um styrki skuli senda ráðuneytinu ásamt greinargerð um fyrirhugaða jarðhitaleit. Tilvitnun lýkur. Hérna er hérna til hérna er fjárveiting til jarðhitaleitar í lögum um niðurgreiðslur, væntanlega til að spara niðurgreiðslurnar eins og við erum að gera núna með varmadælunum. Telur hv. þingmaður ekki rétt að þetta þessi 5% til árlegrar af árlegri fjárveitingu til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði, að það væri raunverulega hægt að breytist svo ákvæðið og hérna þar sem mundi kveða á um það að ráðherra er heimilt að ákveða sérstakt átak í jarðhitaleit, róttækust, köldu svæðin, fái meiri hærri prósentu, þetta vegna sparnað og ekki síst vegna orkuskiptanna og allt sem stendur um græna hagkerfið og loftslagsbreytingarnar í stjórnarsáttmálanum? Svo er.
Birgir Þórarinsson. Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög athyglisvert andsvar og ég tek heils hugar undir það. Þetta er mjög góð ábending og ég held að það sé algerlega þarft að hækka þetta hlutfall og 5% er í raun og veru er lágt hlutfall. Það er þjóðhagslega hagkvæmt að fara þessa leið og ég hvet bara hv. þingmenn til þess að til að koma með frumvarp þessa efnis og ég mun að sjálfsögðu vera meðflutningsmaður með honum á því vegna þess að þetta er mjög mikilvægt og mér finnst áhugavert að heyra það hjá hv. þingmanni sem ég veit að hefur búið víða erlendis, m.a. í Noregi og það sem þar sem flest allir kynnt af væntanlega með rafmagni og svo hafa þeir sínar kanínur til að setja Viðar kaupanna í á veturna til þess að bæta hitann í húsunum að hann þekkir mjög vel hvernig það er að búa á köldu svæði. Ég veit það að þetta er eitthvað sem er sérkenni hér hjá okkur Íslendingum og við erum mjög lánsöm, eins og ég sagði í minni ræðu, að eiga allt þetta heita vatn, sundlaugarnar um allt, eins og hv. þingmaður nefndi og bara þau lífsgæði sem fylgja því að hafa hitaveitu og þess vegna eigum við að setja meira í það að mínum dómi að leita að heitu vatni á köldum svæðum vegna þess að það eru dæmi þess að vatn sé að finna finnast á köldu svæði sem menn héldu að væri ekki vatn fyrir það. Það er mjög jákvætt og þess vegna eigum við að styðja vel við bakið á þessum hitaveitu, rannsóknum og ég styð heils hugar að hækka þetta hlutfall. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni og þakka honum fyrir mjög góða ábendingu í þeim efnum. Hann segir að senn.
Þorvaldsson. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög gott andsvar og ekki síður áskorunina. Ég tel mjög mikilvægt að fjárveitingar til jarðhitaleitar verði auknar og maður þegar maður fer að hugsa þetta út frá þessu frumvarpi sem hér er til bættrar orkunýtingar og orkuskiptanna og ég tel að með hliðsjón af líka ríkisstjórn stjórnarsáttmálanum, þar sem er kveðið á um græna orku í orkuskiptin o.s.frv. af köldu svæði íbúa hinna köldu svæða, eiga að njóta góðs af þeim fjárveitingum sem eiga að fara til loftslagsmála til orkuskiptanna og hins græna hagkerfis. Það mundi stórlega að bæta lífskjör í landinu og jafna búsetuskilyrðin. Þessa jarðhiti er þar algjörlega tæki til að bæta búsetuskilyrði og ekki síst bara lífskjör og minnka útgjöld þessara köldu svæða til búsetunnar. Já, það er rétt, ég hef búið í Noregi og þekki hita. Segja þurfti að kynda borgað fyrir, kynda upp húsið þar og það var einu sinni bjó í íbúð þannig að hafa svo kalt að að við sáum í stofunni og deildu kökunnar inni svefnherbergi og það var þannig að þú hefur ekki kveikt á ofnunum yfir daginn burt í vinnunni. Hún kemur heim í kalda íbúð, kveikir ofninum ramma sofni og þá fer rafmagnsreikningurinn að tikka léttur lífskjör og sem er alveg ómetanleg og ég get tekið dæmi um kostnað við að fara í sund í Noregi og sló það kostar 350 kr. norskar á einum stað. Það eru 4.700 kr. einn miði í sund. Öðrum stað kostar 250 kall. Það er 3.400 kr. við getum borgað. Hvað er það miður? Klippi kosti getur verið niður í 500 kr. eða 400 kall, en ég tek áskoruninni vel um það og ég vona að við þingmenn sem eru hér í salnum geti kannski sameinast um frumvarp þar sem verður veitt, veitti auknar fjárveitingar til jarðhitaleitar og ég vil spyrja þingmanninn að lokum hvort hann telji helmingi helmings kostnaðar sé nægjanlegt og það séu 1,3 milljónir. Af hverju ekki að fara upp í 75% varðandi kostnað við varmadælur? Takk fyrir.
Þórðarson. Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ánægjulegt og gott andsvar og gaman að heyra hvernig hann rekur kostaði í Noregi. Við að hita húsnæði er það að þetta er mikill kostnaður og a og lífsgæðin sem fylgja hitaveitunni. Maður sér það enn betur þegar maður heyrir þessar lýsingar um að það er kannski bara að kynda eitt herbergi skoði að það er svo dýrt að kynda allt húsið og ég þekki það reyndar sjálfur. Ég starfa erlendis á tímabili og bjó þar í íbúð sem var ansi kalt á veturnar. En það var hins vegar mjög heitt á sumrin og þar er það lenska hjá því fólki sem þar býr. Það er yfirleitt hita bara eitt herbergi þar sem allir halda til yfir þau köldu vetrarmánuðina sem eru kannski bara tvo mánuði, tveir til þrír mánuðir, að það er svo gríðarlega dýrt að kynda alla íbúðina. Þetta er mjög algengt og menn sitja þá við kannski svona bara lítinn ógn og eru jafnvel með teppi og annað slíkt og hafa svona kósí kvöldstund með fjölskyldunni. En þetta segir okkur það bara enn og aftur hvað við erum lánsöm að hafa allt þetta heita vatn. En varðandi það hvort þessi styrkveiting ætti að vera hærri, að auðvitað væri það náttúrlega mjög æskilegt að við gætum stutt betur við bakið á þeim sem búa á köldum svæðum til að kaupa varmadælur til þess að lækka sinn sem húshitunarkostnað. En þetta er alla vega gott fyrsta skrefið og við sjáum þá hvernig reynslan verður af þessu og gott, kannski bara endurmeta hana eftir nokkur ár til að sjá hvort og hvernig þetta hefur svona lukkast, þetta góða frumvarp og er, eins og ég segi, mikilvægt skref í rétta átt og vonandi verðum við kannski millibili tíðni búnir að finna heitt vatn á þessum köldu svæðum sem er að nýta sér þennan styrk og þá getum við öll glaðst yfir því, segi.
Virðulegur forseti. Ég tel að frumvarp til laga um breytingu á lögum um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar sé mjög mikilvægt skref til til orkuskipta og til bættrar orkunýtingar. Þetta frumvarp er lagt fram af umhverfis- og orkumálaráðherra og loftslags ráðherra og ég tel að eins og ég kom fram í 1. umræðu þá er ég þeirrar skoðunar að þetta sé líka mikilvægt skref til að jafna búsetuskilyrði í landinu ef tekist að ef það tekst að leiða til þess að íbúar kaldra svæða geti keypt sér varmadælur eða tæki sem bæta orkunýtingu og leiða til umhverfisvænnar orku töflunnar. Það eru ákveðin atriði í þessu frumvarpi sem mig langar að ræða sérstaklega og þá er það varðandi mikilvægi húshitunarkostnaðar fyrir landsbyggðina og lífskjör í landinu öllu og við finna í Reykjavík þar sem heita vatnið er ekki dýrt og hver munurinn er þegar komið er út á land hvað þetta útgjöld heimilisins erum kvaddi miklu stærri hluta af útgjöldum heimilisins úti á landi en hér í borginni og á svæðum þar sem jarðvarma heita það sem jarðhita er nýtur við. Ég ræddi hér áðan í andsvörum að þetta er líka erlendis hvað rafmagnsreikningurinn er hár þar sem hvað og hvað við erum heppin, Íslendingar, að búa jarðhitanum og hve mikilvægt er að við förum með alvöruátak, að gjör leit að leita raunverulega jarðhita þar sem hægt er að finna mögulega jarðhita til nýtingar til búsetunnar í þau mikið lífsspursmál og myndi auka lífsgæði gríðarlega mikið. Varðandi varðandi frumvarpið og niðurgreiðslna þá segir í frumvarpinu að styrkir skuli jafngilda helmingi kostnaðar við kaup á tækjabúnaði sem leiðir til ung til umhverfisvænnar orkuöflunar og/eða bættrar orkunýtingar við húshitun að hámarki 1 milljón króna. Tilvitnun lýkur. Þessi fjárhæð hefur nefndin atvinnuveganefnd hækkað í 1,3 millj. kr. og samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið þá kostar dæla og uppsetning dæli um 2,6 millj. kr. það segir í athugasemdum við frumvarpið við 6. gr. af að samkvæmt athugun Orkustofnunar fer kostnaður slíks tækis almennt ekki yfir 2 millj. kr. en ég held að ég sé með réttar tölur sem varða 2,6 milljónir og ég fékk frá formanni eða þrjár milljónir. Já, 2,3–2,6 milljónir sakar formann atvinnuveganefndar og framsögumanns þessa máls þannig að ég sé ekki betur en að þessi hækkun í 1,3 milljónir 1,3 sé til að tryggja að það sé raunveruleg raunverulega verið að styrkja um helmingi kostnaðarins því ef við værum með helmings kostnaðar og bara eina milljón þá munum við ekki ná helmings kostnaðar. Það myndi alltaf vera að þakið, ein milljón. Það er svona eins konar leiðrétting raunverulega á frumvarpinu hvað út frá kostnaðinum hlýtur til að ná helmingnum. Alltaf þessi þessi kostnaður nær til, eins og hefur komið fram hér í umræðunni, til tækjakaupa hana og líka uppsetningar á tækjunum sem er mjög mikilvægt. Það sem þetta leiðir til og er að mér finnst aðalatriðið í þessu mikla mál mikilvæga máli fyrir landsbyggðina og köld svæði. Það er það að þetta sparar ef þetta fer fram sem horfir, eins og kemur fram í frumvarpinu og reyndar líka nefna nefndaráliti atvinnuveganefndar um málið, að þetta mun spara 110, 10 gwst. af raforku sem þarf þá í aðra notkun. Hversu mikið er 110 gwst.? Jú, það samsvarar raforkunotkun 50.000 raforkunotkun, 50.000 rafbíla. Það munar um minna við sparnað af þessum við þennan sparnað. Þá þá fer: Verður salan á raforkunni sem yrði dag til húshitunar úr 15% virðisaukaskattsþrepinu í 24% virðisaukaskatt þegar þeir selja til annarra raforkunotkunar þannig að tekjur ríkisins muni aukast við þennan sparnað sem því nemur á 110 gwst.. Ég hef ekki reiknað út hversu mikið er. Það kemur ekki fram í frumvarpinu hversu mikill kostnaður eða hversu miklar tekjur ríkisins aukast. Það er eitt atriðið. Tekjur ríkisins aukast. Annað atriðið er það að við notkun slíks búnaðar, sem er aðallega varmadælur, þá lækkar útgjaldaþörf ríkisins til niðurgreiðslna um til langs tíma. Hversu mikið hef ég ekki á takteinunum en það á eftir að koma í ljós hvernig hversu margir nýta sér þetta. Það er það sem er stóra spurningin. Hversu margir munu nýta sér þetta ef við segjum að þetta kosti 2,6 milljónir? Ég er ekki að segja að sé nákvæm tala ef við bara gefum okkur það og það sé helmings kostnaður niðurgreiddur. Það þýðir að íbúðareigandi hann þarf að leggja til kostnaðar 1,3 millj. kr. sá sjálfur útgjöld, eingreiðslu upp á 1,3 milljónir. Það er mikill kostnaður fyrir fólk á landsbyggðinni og á köldum svæðum. Það er gríðarlega há tala raunverulega. Ég er ekki með tölu ráðstöfunartekjur fólks á landsbyggðinni að meðaltali en þetta eru nokkur mánaðamót í í ráðstöfunartekjum. Þetta er mikil útgjöld og ég er ekki viss af því að að íbúðareigendur muni ráða við það að leggja strax, leggja út 1,3 milljónir til að spara húshitunarkostnað sinn. Það er of dýrt að vera fátækur og þetta er og þekki mjög tekjuhá svæði að meðaltali. Ég er því með breytingartillögu í við þetta frumvarp sem miðar að því að það verður ekki í stað helmings kostnaðar verði mun minna nema þremur fjórðu hlutum kostnaðar eða 75% og að hámarki 1,5 milljónir þannig að við förum úr 1,3 milljónum í 1,5 millj. kr. án virðisaukaskatts. Þetta myndi þýða það að einstaklingur eða húseigandi, húseigendur og fjölskylda sem fer svona kostnað upp á 2,6 milljónir, að hún þyrfti einungis að borga 650.000 kr. í staðinn fyrir 1,3 milljónir. Ég tel að þetta muni stórauka kaupa varmadælunum og muni leiða til þess að mun fleiri eða nánast allir munu nýta sér þennan kost sem muni leiða til þess að sparnaður við orkuspá, orkusparandi búnaður, muni leiða til þess að losa um allt að 110 kwst. eins og kemur fram í frumvarpinu. Þetta yrði þá hvati sem er klárlega hvati fyrir íbúðarkaupendur, íbúðareigendur og yfirstíganlegt fjárútgjöld og ég bendi á að það er mat ráðuneytisins, eins og kemur fram í frumvarpinu. Þar segir, með leyfi forseta: Að mati ráðuneytisins ætti styrkur fyrir 50% af kostnaði tækjabúnað að vera nægjanlegur nægilega hvetjandi enda leiðir búnaðurinn minni raforkunotkunar með tilheyrandi lækkun kostnaðar fyrir notanda. Tilvitnun lýkur í frumvarpinu er ekkert fjallað um að slegin tal á það eða lagt mat á það hversu mikið ríkið sparað. Það vantar alveg inn í þetta hversu mikið ríkið að spara með lækkun niðurgreiðslnanna og líka með aukning aukningu á tekjum. Ég held að það væri mjög auðvelt að reikna það út varðandi eða 100 ef við mundum miða við 110 gwst. sem fær aðra notkun í verðflokki í 24%. Þannig að ég tel líka mig og líka með vísan til vilja ríkisstjórnarinnar sem kemur fram í ríkisstjórnarsáttmálanum um að fara í orkuskipti, leggja mikla áherslu á orkuskipti, græna hagkerfið og ekki síst loftslagsmálin og það er vilji til að vera best í heimi. Í þeim málaflokki er Geirsson eins og öðrum málaflokkum á Íslandi. Þá tel ég það ef einhvers staðar á að vera best í heimi þá er það alveg klárt mál að það á að beinast að íbúðum af íbúðareigendum í landinu, venjulegu fólki sem á íbúðarhúsnæði og þá á köldum svæðum sem er að nota aðra orkugjafa sem er jafn vel olía og mundi leiða til umhverfisvænnar orkuöflunar og bættari orkunýtingar þannig að það eru það útgjöld miðað við útgjöldum sem ríkið ríkisstjórnin stefnir á að fara á næstu árum. Þá eru þetta smápeningar sem myndi leiða til þess að þessi aukning sem breytingartillagan felur í sér. Þá vil ég benda á líka að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að mismunur útgjalda til skamms tíma verið fjármagnaður að auknu 50 millj. kr. árlegu útgjaldasviðum svigrúmi á málefnasviði 15, orkumál frá og með 2023 og það sem eftir stendur með ráðstöfun fjárheimilda af málefnasviðs 17 umhverfismál sem ætlaðar eru til orkuskipta. Tími lögfesting frumvarpsins ekki hafa nein fjárhagsáhrif á ríkissjóð þannig að virðist vera að ríkið ætli að hvetja til orkuskipta og umhverfisvænnar orkuöflunar án þess raunverulega leggja neina fjármuni á höndum, leggja neinar formi víða neinu sem skiptir máli. Það er hins vegar íbúðareigendur að gera alla vega 1,3 milljónir fyrir hverja varmadælu. Það finnst mér mikill peningur. Þetta eru smápeningar fyrir ríkið í heildarsamhengi fjárlaga og veltunnar sem er á ríkissjóði. Þetta mundi skipta gríðarlega miklu máli fyrir köldu svæðin þannig að ég er með þessa breytingartillögu og vísa málinu aftur til nefndar með það í huga að hún taki þetta til skoðunar og jafnvel farið fram að útreikningar ráðuneytisins á hversu mikið spari útgjöldum og hversu miklar tekjur koma í ríkissjóð með þessum útgjöldum með þessu tekist varðandi aðgerðir fyrir ríkisstjórn. Ég veit þetta var rætt í nefndinni að vissu leyti en ég sem þingmaður svæði sem er ég á því miður ekki sæti í atvinnuveganefnd og er á sæti í fjárlaganefnd og allsherjar- og menntamálanefnd. En ég sem þingmaður svæði sem er mjög háð, eru köld svæði innan lands og í mínu kjördæmi til að skipta mjög miklu máli fyrir fyrir kjördæmi og landsbyggðin öll og þetta er líka svo ég komi að því að jafna búsetuskilyrði. Það er grundvallaratriði. Það verður að fara í alvöru átak til að jafna búsetuskilyrði í landinu. Það er ekki að ástæðulausu að fólk flytji til Reykjavíkur og við býr á höfuðborgarsvæðinu. Það er bara einfaldlega búsetuskilyrði eru betri hérna og það er mikið til út af regluverkinu og hvernig samfélagið er sett upp varðandi lagaramma og annað slíkt og líka það að ef maður talar um samgöngur, uppeldinu, húshitunarkostnað og fleira. Það er ástæða fyrir því að fólk er að flytja er verið að flytja af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Það er einfaldlega betri lífskjör og betri búsetuskilyrði. Annað sem mig langar að koma að lokum og kom fram í umræðum áður, það varðandi leit að heitu vatni og við ræddum það hér áðan í andsvörum að það er vilji til þess jafnvel að auka 5 prósentin sem kveðið er á um í 16. gr. laga um niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar sem fari jarðvarma leit og það verður skemmtilegt verkefni í framtíðinni að fara að skoða þann möguleika og mér finnst þessi umræða hafa verið mjög góðar sem hér hafa átt sér stað og mjög fræðandi og ég þakka fyrir þær. Ég vil ekki hafa þetta lengra en legg fram þessa breytingartillögu og vísa málinu til nefndar.
Hvar við ræðu hv. þingmanns? Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og það eru bara nokkrir punktar sem mig langar að koma inn á. Bara til að það sé alveg skýrt, af því að hv. þingmaður kom inn á það áðan að það væri sem sagt styrkurinn væri fyrir uppsetningu þá skal því haldið til haga þannig að það sé öllum ljóst og hér sagt að og sá kostnaður sem er inn er styrkhæfur. Samkvæmt þessari tillögu er sem sagt, fyrir utan allar framkvæmdir inn í húsnæðinu sjálfu varðandi opna kerfið og lagnakerfi eru ekki styrkhæft samkvæmt þessu þannig að við erum að tala um að að sjálfsögðu er miklu meiri kostnaður fyrir viðkomandi heldur en bara að kaupa þessar varmadælur. Annað sem mig langaði að koma inn á, af því að hv. þingmaður talaði hér um búsetuskilyrði og jöfnun búsetuskilyrða og fólk muni mögulega að fara að flytja til Reykjavíkur út af því að það fær ekki heitt vatn eða kostnaðurinn sé orðinn of mikill ef við kaup á varmadælum og hef mér telst til réttar þá snýr nú er munurinn, uppákoma, 200, 250 kall á milli þeirrar tillögu sem liggur hér fyrir og breytingartillögu hv. þingmanns. Ég velti því bara fyrir mér hver hvert, hver munurinn á fasteignaverði á köldum svæðum eða í höfuðborginni sé hvort hann töluvert meira en þessi upphæð, þannig að ég held að við þurfum að hafa það í huga líka að ég er mér til efs að fólk spari kannski út af þessum 250.000 kall í. Þó veit ég það ekki. En mig langar líka að benda á síðustu níu sekúndum sem ég hef að það er mjög mikilvægt í þessari umræðu að menn átti sig á því að kostnaðurinn við hitaveitu fyrir íbúa er líka töluvert mikill. Fólk er að borga töluvert miklar upphæðir fyrir að taka hinn hitaveitu. Ef við erum að fara að niðurgreiða þetta miklu leyti er spurning hvort ójafnvægi.
Andsvari. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég lít á það þannig þegar ég horfi á þetta frumvarp sem er breyting á lögum um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar, umhverfisvæn orkuöflun, þar sem styrkja til kaupa á tækjabúnaði sem leiðir til umhverfisvænnar orkuöflunar, bættrar orkunýtingar. Hámark 1,3 milljónir í dag er með breytingartillögu nefndarinnar. Ég tel að þarna verið að hvetja til þess að kaupa sér tæki. Við erum að horfa á það er bara það sem er hér undir þessu máli. Að sjálfsögðu geti farið að horfa líka á jarðvarma leið til þess að búa við miklar umræður við og líka varðandi kostnað við hitaveitu, það er sjálfsagt að gera það. En þar sem við erum með þetta mál undir þá tel ég að helmings kostnaðar sé ekki nægilega ætti að vera þrír fjórðu og líka 1,5 milljónir séu fært rök fyrir málinu varðandi aðrar lausnir og það kemur fram líka að það getur haft áhrif á það að vera eingöngu farið ef allir farið varmadælur. Það er allt í lagi, finnst mér við það. Þýðir það ekki að við eigum ekki að fara í jarðhitaleit eða auka hérna, auka hitaveitu notkunina úti á landsbyggðinni? Alls ekki. Ég tel að við eigum að gera bæði, þetta er bara þetta einstaka mál sem er klárlega til orkusparnaðar og við eigum að reyna hvað eigum við að segja, að rúlla þessu út af sem flest heimili í landinu, flest húsnæði sem allra fyrst og það mundi leiða til orkusparnaðar, sparar ríkinu pening og spara útgjöld og líka auka tekjur. Það þýðir það ekki að við eigum að halda, haldi ekki að halda áfram að aðstoða sveitarfélög í landinu varðandi hitaveitur og jarðhitaleit, alls ekki. Mér finnst það líka bara spurning um það. Varðandi jöfnun búsetuskilyrða er það bara verkefni sveitarfélaga, líka verkefni ríkisins. Mér finnst að ríkið eigi að koma miklu sterkar inn í til að jafna búsetuskilyrði, skilyrði í þessu landi. Það er bara mín sannfæring og ég held til teljist tel að skilgreiningin á jöfnuð, búsetuskilyrði. Hvað þýðir það nákvæmlega það? Eigum við fara bara í alvöru vinnu hvað það varðar? Þetta er bara einn hluti af miklu stærra mengi.
Andsvar öðru sinni. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég og ég held að ég og hv. þingmaður séum í megindráttum algerlega sammála í öllum liðum nema kannski einum eða tveimur. Það munar afskaplega litlu þar á okkur. Varðandi jöfnun búsetuskilyrða á landsbyggðinni þá þarf hann ekkert. Var hann ekkert að efast um mína afstöðu í þeim málum? Við erum saman í liði þar. Ég held einmitt að þetta frumvarp sem við erum að tala hér um það stígur skref í þá átt klárlega. Við erum klárlega með þessu að mínu viti hv. þingmaður, að stíga skref til jöfnuð, vinnuskilyrði á landsbyggðinni með þessu og ég held að við eigum að fagna þessu varðandi og leitað í jarðhita sem við erum búin að ræða hér töluvert í dag og bara gaman að því. Þá erum við alveg sammála um að það sem einfaldlega ég var að benda á er það að að flestir sem hafa um það val, alla vega þar sem ég þekki til, taka jarðvarma umfram varmadælur, hitaveitu umfram varmadælur. Það er bara sú reynsla sem ég hef í þessum geira. Sá kostnaður per hús getur hlaupið á mjög stórum tölum allt upp í kringum milljón plús mínus þannig að menn eru ekki að veigra fyrir sér að taka inn hitaveitur en þó að hún kosti þessa peninga. Þannig að það er mér stórlega til efs hv. þingmaður ef virðulegur forseti, ef þessi upphæð sem hér er nefnd þessar 200.000 kr., verði til þess að menn verði fráhverfur þessu þessari hugmynd um að taka inn varmadælur, sem ég held að það sé alveg gríðarlega mikilvæg og verði stórt skref í átt að jöfnun búsetuskilyrða um allt land. Hv. 6. þm. Norðvest.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Svo það komi skýrt fram þá efast ég ekki á nokkurn hátt um baráttu hv. þingmanns fyrir jöfnuð, búsetuskilyrði á landinu, enda kemur hún líka úr mínu góða kjördæmi og er 1. þingmaður þess kjördæmis þannig að ég styð það heils hugar í öllum málum sem leiða til jöfnunar búsetuskilyrða. Það sem ég mín breytingartillaga gengur einfaldlega út á það að þegar ég skoða frumvarpið þá sé ég það að lögfesting frumvarpsins hafi ekki nein fjárhagsáhrif á ríkissjóð. Það er ríkið er. Eigum við ekki að fara að setja neina peninga í þetta sem segja má að skipti máli og þær 50 milljónir árlega samkvæmt útgjaldasvigrúmið á málefnasviði 15, orkumál og það sem eftir stendur, ráðstöfun fjárheimilda á málefnasvið 17, umhverfismál sem ætlaðir eru til orkuskipta? Ég vil bara að stíga stærra skref varðandi styrkinn, taka úr helmingi upp í 75% og að hámarki upp í 1,1,5 milljónir. Það er minn vilji og ég tel að það mundi auka stórlega kaup og leiða til þess að allir sem vilja þeir mundu hafa getu til þess að að kaupa varmadælur. Það er alveg rétt að og eflaust alveg hárrétt, að varmadælur festi taka jarðvarmann, fara fram yfirlit yfir varmadælur. En það breytir því ekki þó að við hækkum styrkir upp í 75% að það leiði til þess að fólk hætti að taka jarðvarmann. Ég er ekki það. Þetta er bara stigið. Vill ríkið komið sterkari inn við styrkina, setja meiri pening í þetta sem leiðir til þess að styrkurinn verði 75% og ein og hálf milljón og ég tel að það sé raunverulega það sem landsbyggðin og þessi köldu svæði eiga inni hjá ríkissjóði, sérstaklega í ríkisstjórn sem ætlar að innleiða umhverfisvæna orku, orkugjafa og græna orku og fara að taka virkilega á sig varðandi orkuskiptin. Þetta ekki stórmál, smámál fyrir ríkissjóð, að gera það og ég fagna þessu frumvarpi heils hugar og ég tel það til verulegra bóta á allan hátt andsvörum.
Forseti að við fögnum því að sjálfsögðu að það sé loksins verið að festa í lög vinnutíma starfsfólks sem sér um notendastýrða persónulega aðstoð en gerir athugasemdir við því að það sé verið að fara frá núverandi fyrirkomulagi án fullnægjandi raka. Þannig að það er fyrirvari minn og fleiri í þingflokk Pírata og ástæðan fyrir því að við erum gul á þessu annars góða máli, að það skorti þennan nauðsynlega rökstuðning fyrir því að færa okkur fá fyrirkomulagi sem ríkir mjög mikil ánægja meðal starfsfólks fá.
Herra forseti. Ég fagna því gríðarlega að það sé verið að lögfesta til frambúðar örlög um notendastýrða persónulega aðstoð. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli, ekki bara fyrir fatlað fólk í samfélaginu heldur fyrir okkur öll að þessi þjónustu möguleiki sé í boði og við þurfum að halda áfram að þróa formið til þess að auka lífsgæði fólks sem þarf á aðstoð að halda en á sama tíma að tryggja gott starfsumhverfi því hérna fara algerlega saman hagsmunir fatlaðs fólks og þess að starfsfólki séu búnar góðar vinnuaðstæður. Ég fagna þess vegna að við séum að lögfesta þetta núna þá að endurskoða ákvæði og við eigum að læra af reynslunni og gera þetta kerfi enn þá betra. En þetta er gríðarlegt fagnaðarefni.
Herra forseti. Það er ekki oft sem ég sakna Jóns Gunnarssonar. En hvar er hann fer? Ég ætla að þakka honum bara. Takk fyrir að koma með þetta frumvarp inn í þingið og klára þannig vegferð sem hófst hér fyrir fjórum árum. Fyrir lagði fram fyrirspurn sem leiddi í ljós að undanþáguheimild frá aldursákvæði hjúskaparlaga væri í alvöru notið hér á landi. Landið sem hefur getið sér gott orð um allan heim til að berjast gegn barnahjónabönd leyfði þau heima hjá sér og praktíserað eða meira að segja svo, legði fram frumvarp fyrir tveimur árum en það kláraðist ekki. En elsku, jólin, klár ræða, takk fyrir það loksins.
Virðulegur forseti. Þetta er ágætismál. Það þarf ekkert að vera slæmt að setja stjórn yfir Landspítala. Ég held að það leysi reyndar ekki vandann í heilbrigðiskerfinu. Ég held að það sé villuljós sem Sjálfstæðismenn þurfa einhvern veginn að að finna út úr. En mér þykir óskaplega miður að að þingheimur hafi ekki treyst sér til að hafa rödd notenda þjónustunnar við stjórnarborðið það einhvern veginn ber ekki vott um mikið hugrekki eða nútímann í þessari hugsun að vilja ekki heyra rödd þeirra sem þurfa að nota þjónustuna. Ég held að bæði rekstraraðilar heilbrigðisþjónustu og ekki síst starfsfólkið hefðu gott af því að fá að heyra aðeins annað sjónarhorn og þess vegna verðum við á gulu á þessu máli.
Virðulegi forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um mikilvægt mál sem ég styð þess vegna þar sem lagt er til að skipuð verði stjórn yfir Landspítala, stjórn sem ætlað er að styrkja stjórnun spítalans sem stærstu heilbrigðisstofnunar landsins og tryggja frekari faglegan rekstur spítalans, en það eru ekki einungis nýmæli að það sé verið að skipa stjórn heldur er með frumvarpinu er líka lagt til að í fyrsta skipti verði skipað sjö manna notendaráð sem sjúklingum er ætlað að tilnefna fulltrúa í og þar með hefur sjö manna ráð tækifæri til að eiga samráð við forstjóra og stjórn heilbrigðisstofnanna þegar það á við veita ráðgjöf og aðhald með virku samráði til að tryggja að sjónarmið notenda komi til skoðunar við ákvarðanatöku um skipulag og rekstur heilbrigðisstofnana. Velferðarnefnd beinir því svo til heilbrigðisráðuneytisins að fylgjast með því og útfæra reglugerð þannig að þetta notendaráð skili sem mestu til máls.
Hæstv. forseti. Við erum að samþykkja hér mjög mikilvægar breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu, um stjórn á Landspítala háskólasjúkrahúss til að styrkja faglega og fjárhagslega starfsemi spítalans og mikilvægast einna mikilvægast met ég að með þessari breytingu til stuðnings starfsfólki spítalans í sínum mikilvægu daglegu störfum og þjónustu við landsmenn. Þetta er mjög mikilvæg breyting og ég vil þakka háttvirtri velferðarnefnd bara mjög góða vinnu um þetta mál og tel að nefndin hafi bætt frumvarpið með sinni umfjöllun, ekki síst og þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Ég vil líka leggja áherslu á það hér. Það er nýmæli að hér er verið að skipa sjö manna notendaráð. Hið virka samráð sem mun eiga sér stað við stjórn spítalans að það er mjög mikilvægt og ég legg áherslu á það.
Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé verið að stíga stórt og þýðingarmikið skref að spítalinn fái faglega stjórn sem fer með faglega og fjárhagslega stjórn spítalans jákvætt skref, vissulega. En það er áhugavert að hlusta talið notendaráð þegar það blasti við að notendur gátu fengið sína rödd í stjórn spítalans þar sem hún heyrist best þar sem hún hefði mesta þýðingu haft notendaráð mun vitaskuld ekki breyta því að þingheimur hefur nú fellt tillögur þess efnis.
Virðulegur forseti. Við erum hér í 3. umræðu um þetta mál er varðar Félagsdóm. Málið var kallað inn til háttvirtrar velferðarnefndar á milli annarrar og 3. umræðu vegna ábendinga, m.a. frá mér og fleirum, um að það væri ekki verið að fara að ábendingum GRECO, nefndar Evrópuráðsins gegn spillingu og fleira varðandi skipan í þennan dóm f enn þá stendur að tilnefningar verða frá Hæstarétti án auglýsingar, dómarar verða handvaldir inn í Félagsdóm án auglýsingar og þó að ráðherra skipi á endanum þetta tel ég vera óheppilegt og ekki til þess fallið að tryggja sjálfstæði og gagnsæi dómstólsins hvers máls um mál fara upp í Hæstarétt á endanum og þess vegna mun ég sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu.
Atkvæðagreiðslum. Virðulegi forseti. Ég mun sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu vegna þess að ég hef ekki sterka sannfæringu fyrir því að meiri hlutanum hafi tekist að fullu að mæta þeirri gagnrýni sem hefur heyrst á þetta mál og að þýðing dóms eins og þessa sé þannig að við getum ekki verið í neinum vafa um hvernig staðið sé að skipun. Það hefur komið fram þessi gagnrýni frá GRECO sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefnir, en fyrir í málinu lá jafnframt greinargóð umsögn frá Lögmannafélaginu sem nefndin hefur ekki mætt í vinnu sínu.
Virðulegur forseti. Nefndin kallaði málið inn að nýju eftir 2. umræðu. Ég fór betur yfir í dag kallað eftir skýringum frá ráðuneytinu og telur að þær skýringar feli í sér greina góða greiningu, góðan rökstuðning fyrir því hvað við erum að gera og af hverju og þess vegna mun ég kjósa með þessu frumvarpi. Ég hef góða sannfæringu fyrir því að við séum að mæta vinnumarkaðnum. Við verðum að mæta atvinnulífinu þarna. Við erum að mæta þeim röddum sem við þurfum að taka tillit til og þess vegna mun ég kjósa með þessu.
Til máls um atkvæðagreiðslu. Herra forseti. Við afgreiðum hér mjög umfangsmikinn lagabálk um áhafnir skipa. Það er ákveðinn skuggi yfir málinu vegna þess að fagfélög þeirra stétta sem skipa einmitt áhafnir skipa leggjast gegn ýmsu því sem í þessu frumvarpi er. Ég hef óskað þess að málið gangi til nefndar milli annarrar og 3. umræðu í þeirri von að umhverfis- og samgöngunefnd nái utan um þessi sjónarmið þannig að fólkið sem þessi lög fjallar um sé sátt, geti gengið sátt frá borði í trausti þess að lausn finnist. Þá munum við Píratar sitja hjá við afgreiðslu málsins núna að því undanskildu að við munum að sjálfsögðu styðja breytingartillögu sem ég og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir lögðum fram sem snýst einmitt um að koma til móts við hluta af þessum áhyggjum fagfélaga. Ég vona að sú breyting nái fram að ganga og síðan fleiri. Þegar nefndin fær málið til sín aftur. Þá tekur til máls.
Þótt þurfum atkvæðagreiðslum. Virðulegur forseti. Já, ég held að ég get ekki annað en tekið undir orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar að það skortir ögn á hlustun á þá sem skipa áhöfn skipa. Það er jú fólk sem málið varðar og það er ögn kúl kúnstugt að sneiða hjá áhyggjur röddum einmitt þeirra sem hafa sent ekki bara okkur í háttvirtri umhverfis- og samgöngunefnd heldur öllum þingheimi ákall um að á þau sé hlustað. Þannig að ég fagna því að málið sé að fara aftur inn í nefndina. Ég held að við þurfum að hlusta.
Dóttir, já, virðulegi forseti, hér er um stórt mál að ræða og hagsmunirnir sem eru undir eru töluvert miklir. Í ljósi þess að það er verið að kalla málið aftur inn til nefndar og ég sit í þessari nefnd og hef heyrt það ákall sem aðrir þingmenn eru að lýsa hér í sal þá ætla ég einnig að sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu og sjá hver loka útkoma málsins verður eftir frekari vinnu nefndarinnar til máls tekur um atkvæði.
Virðulegi forseti. Það er ekki rétt kannski að það hefðu ekki brugðist við þessu ákalli. Ég sem framsögumaður málsins hitt þessa við þessa aðila sem hafa sent inn þetta bréf, ég hef farið á fund í ráðuneytinu og þá eru það helsta þeirra gagnrýnir það er þetta áhafnir fiskiskipa yfir 24 m og eftir að hafa skoðað málið fram og til baka þá er það ljóst að í mönnun á fiskiskipi þetta er sem tilheyrir sjómannalögum, munu ekki þessum lögum og hefur það verið kynnt bæði inni í umhverfis- og samgöngunefnd og eins í ræðu minni með nefndarálitinu að innan þeirra innviða, ráðuneytið ætlaði að taka til skoðunar og með og í samráði við hagsmunaaðila og þetta verður þá kannski breyting sem leiðir eitthvað inn í breytingu á sjómannalögunum en þessar breytingar sem þeir kalla helst eftir á ekki við í þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Þessi breytingartillaga snýst um það af í þessu frumvarpi sem er mjög mikilvægt fyrir landsbyggðina verði niðurskurð niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar. Í frumvarpinu segir að ríkið ætti að styrkja um allt að helming kostnaðar eða hvað jafngildir einni milljón. Breytingartillagan felur í sér að lagt er til að það verði þrír fjórðu hlutar kostnaðar og allt að einni og hálfri milljón. Hver ástæðan fyrir því? Jú, með þessum aðgerðum er ríkið bæði að spara pening og auka tekjur sínar. Hvernig er það að spara pening? Jú, það er með því að niðurgreiðslur útgjöld ríkisins vegna niðurgreiðslna minnka með þessum orkusparandi aðgerðum, einnig með því að þessar orkusparandi aðgerðir fela í sér að 110 gwst. mundu losna til í annarri í aðra notkun sem svars samsvarar 50.000 rafbílum, raforkunotkun 50.000 rafbíla. Þessi raforkunotkun færi úr 11% virðisaukaskatti í 24% virðisaukaskatt, aukatekjur ríkissjóðs og ef ríkisstjórnin ætlar að meina eitthvað með orkuskiptum og grænni orku þá er kominn tími til þess að hún setji peningana til orkuskipta.
Virðulegur forseti. Það mál sem við ræðum hér í dag snýr að frumvarpi til laga um breytingar á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, nr. 95/2018, lenging á lánstíma. Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að lengja lánstíma lána sem ferða ábyrgðarsjóðir hefur veitt til ferðaskrifstofa til að endurgreiða neytendum vegna pakkaferða sem var aflýst eða voru afbókar vegna venjulegra eða óviðráðanlegra aðstæðna sem sköpuðust í upphafi kórónum veru. Faraldurs lán voru veitt til allt að sex ára en með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að lengja lánstímann til allt að tíu ára ferð. Ábyrgðasjóður var settur á fót með lögum nr. 78/2020, um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, nr. 95/2018, til að bregðast tímabundið við neikvæðum áhrifum heimsfaraldurs kórónu veru á starfsemi skipuleggjanda eða smásala pakkaferða og samtengda ferðatilhögun og til að tryggja hagsmuni neytenda. Víðtækar takmarkanir voru á þessum tíma settar í flestum Evrópulöndum og norður Ameríku og flug víða felld niður. Ómögulegt var því að koma fjölda pakkaferða í framkvæmd samkvæmt áætlun í þeim tilvikum sem pakkaferð er aflýst eða afbötun vegna óvenjulegra eða óviðráðanlegra aðstæðna á neytandi, rétt á fullri endurgreiðslu innan 14 daga. Frá því að tilkynnt var um afleysingu ferðarinnar eða hún aðdáendur lausafjárstaða ferðaskrifstofa á þessum tíma var hins vegar með þeim hætti að margar þeirra áttu erfitt með að endurgreiða neytendum og koma í veg fyrir fjöldann og til að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot ferðaskrifstofa var ferða ábyrgðasjóði komið á fót með lögum nr. 78/2002. Sjóðurinn veitti ferðaskrifstofum lán til að endurgreiða ferðamönnum vegna pakkaferða sem var aflýst eða útboð. Alls voru veittir 54 lán að heildarfjárhæð rúmlega 3,2 milljarðar kr. og ferða Ábyrgðarsjóður er í vörslu Ferðamálastofu sem fór með eftirlit með því að lánsfjárhæðin væri aðeins nýttar í þeim tilgangi sem lögin heimiluðu. Lántakendur skyldu endurgreiða ferð Ábyrgðarsjóði höfuðstól kröfu sjóðsins ásamt vöxtum að allt að sex árum og skyldi gjald eigi að vera fjórir hvert ár. Fyrstu afborgun skyldi vera 1. mars 2021. Með reglugerð nr. 56/2021 og breytingu á reglugerð nr. 78/2020 var fyrsta gjalddaga var fyrsta gjaldið eða frestað til 1. desember, tvö 21 og með reglugerð nr. 1038/2021, um breytingu á reglugerð 78 2020, var fyrsta gjalddaga aftur frestað til 1. desember 2022. Ástæður þess að fyrsta gjalddaga hefur verið frestað í tvígang er að neikvæð áhrif kórónum veiru faraldursins á ferðaþjónustu hefur gætt lengur en fyrirsjáanlegt var til að styðja við viðspyrnu ferðaþjónustunnar og stuðlað að bættri bættu rekstrarhæfni ferðaskrifstofa. Hér á landi. Er því nauðsynlegt að heimila að lengja í lánstíma lánanna og dreifa þannig endurgreiðslum yfir lengri tíma en gert var ráð fyrir í upp hafi. Virðulegur forseti. Í umsögn samtaka ferðaþjónustunnar kom fram að ferðaskrifstofur þurfa aukið svigrúm til að endurgreiða þau lán sem þeim var veitt en við ákvörðun sex ára tímatakmark með lögum 78. 2020 að hafi litið út fyrir að kóróna veru faraldrinum myndi ekki hafa þau langtímaáhrif sem svo varð. Viðspyrna ferðaþjónustunnar hafi þannig að orðið hægar en vonir stóðu til um og óvissuástandið varað lengur. Í umsögn Ferðamálastofu var m.a. bent á að aukin dreifing, afborganirnar sé mikið hagsmunamál fyrir lántakendur en langstærsti hluti þeirra hafi nýtt sér frestun fyrstu afborgun. Lenging lánstíma og viðsnúningur ferðaþjónustunnar mun án efa auka greiðslugetu langs lántakenda þegar fram líða stundir hvort tveggja samtök ferðaþjónustunnar og Ferðamálastofa hvöttu til þess að frumvarpið yrði samþykkt. Líkt og kemur fram í greinargerð frumvarpsins hefur fyrsta gjalddaga lána ferða ábyrgðasjóðs verið frestað í tvígang þar sem neikvæð áhrif kórónum veiru faraldursins á ferðaþjónustuna hefur gætt lengur en fyrirsjáanlegt var og fyrsti gjalddagi 1. desember 2022 þar sem langt lánstími breytist ekki samhliða frestun gjalddaga auk þess sem viðspyrnan ferðaþjónustunnar hefur verið hægari en vonir stóðu til er ljóst að greiðslubyrði lántakenda verður mjög mikil á fyrstu á fyrsta gjalddaga óbreyttu. Við meðferð málsins í nefndinni var rætt um að eitt af markmiðum laga nr. 78/2020 hafi verið að aðstoða ferðaskrifstofur í því erfiða rekstrarumhverfi sem leiddi af heimsfaraldri. Með hliðsjón af öllu framangreindu telur nefndin nauðsynlegt að lengt verði í lánstíma þeirra lána sem ferða ábyrgðasjóður veitir og leggur því til að fram að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og undir þetta nefndarálit skrifar sá sem hér stendur, Gísli Rafn Ólafsson, Hildur Sverrisdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, hanna Katrín Friðriksson, Tómas A. Tómasson, Þórarinn Ingi Pétursson og Haraldur Benediktsson.
Virðulegi forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða og það megi segja að þetta sé með styttri frumvörpum enda einungis verið að breyta lánstíma í 1. gr. laganna. En það er mikilvægt að það sé verið að lengja í þessum lánstíma eins og háttvirtur framsögumaður, Stefán Vagn Stefánsson, benti á. Þá var upphaflega fengu ferðaskrifstofur þessa þessi lán þegar við héldum að Kúveit væri bara búið eftir nokkra mánuði en það tók aðeins lengri tíma en það og það er því ekki bara mikilvægt fyrir ríkið að fyrirtækin, ferðaþjónustufyrirtækin, geti í borga þetta til baka með því að vera með ekki alveg eins háa háar greiðslur í hvert skipti núna og geta greitt á lengri tíma því að þetta er líka mikilvægt fyrir neytendur vegna þess að ef ferðaþjónustan geti gætu ekki borgað til baka, t.d. á fyrsta gjalddaga þó þá mögulega, gætu sú ferðaskrifstofa farið á hausinn og ef hún færi á hausinn þá er það. Að sjálfsögðu er slæmt fyrir neytendur og þannig að ég tel þetta vera mjög mikilvægt frumvarp sem við munum styðja í gegnum það sem eftir er af þingmeðferð. Þess.
Til máls tekur framsögumaður atvinnuveganefndar háttur hv. 3. þm. Norðaust., Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Lögmál hérna hlaupa upp stigann en sem sagt þetta eru varðar veiðar á lágu gaf túnfiski og í nefndarálitinu sést hvaða gestir og umsagnir við fengum um þetta mál. Við umfjöllun nefndarinnar var rætt sérstaklega að með frumvarpinu er lagt til að veita eigendum útgerðum fiskiskipa að nánari skilyrðum uppfylltum tímabundna heimild sex mánuði á almanaksári til túnfisk veiða með erlendu skipi en samkvæmt íslenskum lögum kemur eingöngu til greina að veita leyfi til veiða í atvinnuskyni til skipa sem eru skráð á Íslandi og veiðar og vinnsla skal vera af hálfu íslenskra aðila. Að mati nefndarinnar er réttlætanlegt að gera þessa undantekningu en með því má fá sérhæfða áhöfn og sérútbúin skip sem þarf til túnfisk veiða en slíkar veiðar eru vandasamar og í eðli sínu ólíkar þeim línuveiðum sem almennt eru stundaðar við Ísland. Með því geta íslenskir aðilar kanna hagkvæmni veiðanna og byggt upp innlenda sérþekkingu á tún fiskveiðum. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að Ísland haldi við veiðireynslu sinni og hlutdeild hjá Atlantshafs túnfisk veiði ráðinu en séu veiðiheimildirnar ekki nýttar má búast við að önnur aðildarríki sæki að veiðiheimildum Íslands innan ráðsins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að aflaheimildum verði úthlutað sem sér veiðileyfi á grundvelli laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, að leyfi fyrir tiltekið. Erlend skip verði veitt samkvæmt lögum um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands. Ráðherra er þó veitt heimild til að skipuleggja veiðar úr stofnum sem ekki er stjórnað með skiptingu heildarafla milli einstakra skipan eins og lög um stjórn fiskveiða að segja. Þessu fylgir að verði frumvarpið samþykkt þarf að uppfæra bæði ákvæði reglugerðarinnar og lagastoð hennar til samræmis við að íslenskir aðilar stundi veiðarnar með erlendum skipum. Fyrir nefndinni lagði Fiskistofa til að kannað yrði hvort rétt væri að bæta einnig ákvæði til bráðabirgða við lög um fiskveiðar utan lögsögu Íslands. Nefndin kannaði þetta og eftir samráð við ráðuneytið telur nefndin ekki þörf á slíkri breytingu, m.a. með vísan til þess að ákvæði laganna hafi ekki þýðingu við úthlutun veiðiheimildanna. Forseti. Nefndin leggur til nokkrar breytingar á frumvarpinu. Í þágu samræmis leggur nefndin til að sú heimild sem frumvarpið mælir fyrir um taki einnig til 1. mgr. 4. gr. laga um stjórn fiskveiða en þar er skilyrt að almennt veiðileyfi þurfi til að veiða í atvinnuskyni við Ísland. Þá leggur nefndin til breytingu svo ljóst sé að sú heimild sem veitt verður á grundvelli þeirra til þeirra veiða taki einnig til vinnslu um borð í skipum. Að lokum leggur nefndin til að gildistími tímabundinnar heimildar verði framlengt um eitt ár í ljósi þess að nokkuð er liðið á árið og ólíklegt að íslenskum aðilum takist að leigja erlend skip til veiðanna á þessu ári. Það er mikilvægt að árétta það að þær tímabundnu heimildir sem lagt er til að veita með frumvarpinu eru undantekning frá þeirri meginreglu að veiðar með íslenskum heimildum fari fram með íslenskum skipum og áhöfn, enda er það svo að lögum samkvæmt geta eingöngu íslensk skip, eins og áður sagði, fengið leyfi til veiða í atvinnuskyni í fiskveiðilandhelginni. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Stefán Vagn Stefánsson, Eva Sjöfn Helgadóttir, Hildur Sverrisdóttir, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Helga Þórðardóttir, og Helgi Héðinsson. Virðulegi forseti. Ég vil bara til gamans segja frá því að að það er mikið búið að ræða þetta mál um bláu túnfisk og hann smakkast vel. Það er ég og fleiri búin að reyna og það verður því mjög áhugavert að fylgjast með og vonandi verður þetta til þess að íslenskar útgerðir einhverjar sjái sér hag í því að veiða þennan verðmæta fisk sem hefur ekki verið kannski hafi ekki verið neinar forsendur fyrir fram að þessu. En virðulegi forseti, ég læt máli mínu lokið að sinni.
Virðulegur forseti. Mig langar bara að koma heyri örstuttu máli og fagna þessu frumvarpi sem hér er komið er varðar bláu túnfisk. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við nýtum þá stofna sem hér eru nytjar, leigir við Íslandsstrendur og bláu. Dómsúrskurður er einn af þeim. Þetta er gríðarlega verðmæt verðmætur fiskur og ef okkur tekst vel til í framtíðinni að nýta þetta þá held ég að það séu mikil tækifæri fyrir okkur að nýta þennan stofn með góðum ábata fyrir íslensk fyrirtæki sem það vilja reyna sig við þetta verkefni. Það hefur ef við erum búin að reyna þetta. Þetta var reynt hér fyrir nokkrum árum síðan að gera út og veiða þennan bláu túnfisk frá Grindavík, ef ég man sögunnar rétt. Það tókst ekki alveg nægilega vel og ástæðan fyrir því var einfaldlega sú að um er að ræða afskaplega sérhæfðar veiðar sem snúa bæði að skipakosti og ekki síður þeim sjómönnum sem eru um borð er þetta frumvarp er einmitt að taka á því heimilað hér veiðar, útgerðarmönnum að leigja hér bæði áhafnir og sérútbúin skip til að afla okkar okkur veiðireynslu á þessum bláu túnfisk. Þannig að ég og hugmyndafræðin gengur út á það að Íslendingar verði þarna um borð og afli sér þekkingar og reynslu, hvernig við erum að meðhöndla þessa afurð út á sjó þannig að ég vil bara koma hingað upp og lýsa mikilli ánægju minni með þetta frumvarp. Ég þakka nefndinni fyrir bara mjög góðar umræður. Um það voru ansi djúpar á köflum og bara til fyrirmyndar og ánægjulegt að nefndin öll sé á þessu frumvarpi, enda held ég að menn geri sér grein fyrir því að þarna er um að ræða mikil tækifæri, íslenskan sjávarútveg ef vel gengur, þannig að ég tek bara undir með háttvirtum framsögumanni málsins. Við munum fylgjast í atvinnuveganefndinni spennt með þessum þessu tilraunaverkefni og vonandi gengur það vel að við verðum komin hér með íslenskan bláu, eitthvað túnfisk á veitingahús um allt land fyrr en varir.
Kjördæmis, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, já. Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, veiðistjórn sandkola og hryggleysingja. Frumvarpið felur í sér að ráðherra verði heimilað að úthluta aflahlutdeild til veiða á staðbundnum nytjastofnum hryggleysingja þannig að sérstök aflahlutdeild komi fyrir hvert veiðisvæði í stað einnar af hlutdeildar fyrir allt landið. Þá er lagt til að tekin verði upp aflamagns stjórn á sæbjúgum og að aflahlutdeild í sandkola verði afmörkuð nánar. Það kemur fram í nefndaráliti hverja nefndin fékk á sinn fund og hvaða umsagnir bárust. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið. Vill meiri hluti atvinnuveganefndar taka undir þau sjónarmið sem komu fram fyrir nefndinni að hugað verði að því hvort rétt væri að sameina ákveðin veiðisvæði með tilliti til veiðislóða skipa og telur mikilvægt að skoðað verði hvort ekki sé rétt að fella niður hólfa skiptingu en hafa svæðin að öðru leyti óbreytt. Þá telur meiri hlutinn að þegar reynsla er komin á breytta stjórn veiðanna verði skoðað sérstaklega hvort þörf sé á frekari lagabreytingum. Í umsögnum til nefndarinnar kom fram að sambærilegar forsendur gætu legið til grundvallar hlutdeildarsetningu ígulkerjum héðan og hjá sæbjúgum og tekur meiri hlutinn undir það sjónarmið. Meiri hlutinn vekur jafnframt athygli á því að með samþykkt frumvarps þessa sé búið að lögfesta heimild til hlutdeildarsetningar staðbundinna stofna hryggleysingja. Þar með verði hægt að hefja undirbúning að hlutdeildarsetningu ígulkera fyrir næsta fiskveiðiár. Nefndinni barst fjöldi umsagna þar sem kallað var eftir hlutdeildarsetningu á grásleppu og telur meiri hlutinn óhjákvæmilegt að stefnt sé að markvissari veiðistýringu hrognkelsa. Jafnframt beinir meiri hlutinn því til ráðherra að leggja áherslu á að víðtæk sátt náist um fyrirkomulag þeirra veiða. Horfa þurfi til svæða og aðgerða til að sporna við samþjöppun. Jafnframt tekur meiri hlutinn telur meiri hlutinn að vel þurfi að huga að því að ekki verði stundaðar kappveiðar þar til nýtt fyrirkomulag tekur gildi. Um er að ræða fyrst og fremst tæknilegar breytingar sem ég svo sem ætla ekki að gera sérstaklega grein fyrir en ég get líka, og vil kannski ávarpa það hér af því að hér er álit minni hluta undir líka, að ég get tekið undir það að mikilvægt sé að efla hafrannsóknir og velta upp m.a. hvers vegna stofninn hefur minnkað eins og raun ber vitni þrátt fyrir takmarkaðar veiðar. Það er nú þannig samt sem áður, kannski í öllu þessu samhengi. Þá er auðvitað margt sem við vitum ekki í sem er að gerast í hafinu og það er nú bara að sjálfsákvörðunarréttur, sjávardýr hana, að færa sig til á milli stöðva eins og við höfum verið að sjá mjög víða varðandi fisktegund í sjónum sem eru að færa sig til. Það er svo sem, eins og kemur hérna fram, búið að hlutdeildarsetja sandkola en ekki á öllum miðum umhverfis landið og þar er er á því einmitt á það minnst hér í áliti minni hlutans og kom í rauninni fram í greinargerð með frumvarpinu frá því á síðasta þingi þar sem segir, með leyfi forseta: Í reglugerð um stjórn fiskveiða í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1997–1998 var sett aflamark fyrir sandkola sem gilti sunnan við tiltekna línu upp samkvæmt ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar, náði svæði frá Snæfellsnesi suður og austur að Eystrahorni miðað við úthlutun aflamarks við veiðireynslu skipa sunnan línurnar en afli norðan hennar var óverulegur. Í ljósi þess að lítið var vitað um veiðimöguleika norðan aflamarks svæðisins var ákveðið að undanskilja það svæði var tilgangurinn ekki síst að varna brottkasti. Hafrannsóknastofnun hefur lagt til að sérstaka aflamark svæði frá Snæfellsnesi suður á Stokksnesi verði lagt niður og öll sandkola mið verði undir aflamarki. Um langt skeið lagði stofnunin einungis til aflamark á fyrrgreindu svæði þar sem beinar veiðar á sandkola voru ekki stundaðar utan þess en frá árinu 2016 hefur ráðgjöfin gilt fyrir Íslandsmið. Tilvitnun lýkur á undanförnum fimm fiskveiðiárum hefur aflinn utan aflamarks svæðisins verið á bilinu 11–45% af heildarafla samkomulag en meðaltal síðustu þriggja fiskveiðiára vera í kringum 26%. Það er sannarlega ekki þannig hlut hlutdeildarsetningu inn. Ein og sér muni leysa það verkefni að veitt verði upp í ráðgjöfinni en markmiðið sem er undirliggjandi er að stuðla að betri nýtingu og sjálfbærni og verða ekki meitt veitt meira en ráðgjöfin segir til um. Varðandi einmitt kannski svo ég ávarpi hér sem kemur fram í áliti minni hlutans þá er það nú kannski þetta varðandi einmitt nýliðunina sem hér er komið inn á, hvernig þetta hefur verið að. Þá má svo sem segja að þetta sóknarmarkskerfi sé gengið sér til húðar og við þurfum einhvern veginn að leitast við að ná utan um þessar veiðar. Þrátt fyrir að ágreiningur sé um hið stóra fiskveiðistjórnarkerfi þá berum við ábyrgð á því að við reynum að fara vel með og stýring á þessu að hluta til er ekki skynsamleg ef hluti af svæðum er ekki þar undir líka. En, virðulegi forseti, ég ætla kannski bara að láta þetta duga og hlustað af athygli á fulltrúa minni hlutans flytja sitt nefndarálit en ég átti eftir að segja eitt náttúrlega. Það er að undir þetta álit rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Stefán Vagn Stefánsson, Berglind, Ósk Guðmundsdóttir, Haraldur Benediktsson, Hildur Sverrisdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka háttvirtum framsögumanni, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir hennar framsögu á nefndaráliti meiri hlutans og mig langar líka að þakka gott starf innan nefndarinnar þó við séum ekki sammála um málið að þá var þetta unnið á mjög góðan máta innan nefndarinnar. En það nefndarálit sem ég ætlaði að fara yfir hér er nefndarálit sem minni hluti nefndarinnar atvinnuveganefndar skrifar undir. Minni hlutinn stendur saman af hv. þingmönnum þeim sem hér stendur og hv. þm. Dagbjörtu Gunnari Lúðvíkssyni og Helgu Þórðardóttur, sem voru inni sem varamenn þegar þetta mál var unnið og eins var hv. þm. Helga Vala Helgadóttir sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni samþykk þessu áliti, bara svo maður viti hvaðan þetta kemur. En mig langar að fara yfir álitið. Það er þannig að við allar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða er mikilvægt að hafa það grundvallarstef í huga að líta ber á sjávarauðlindina sem sameiginlega og ævarandi eign íslensku þjóðarinnar í íslenska aflamarkskerfinu eins og það er skilgreint. Í lögum um stjórn fiskveiða felst takmörkun á þessum rétti þjóðarinnar þar sem aflaheimildum er úthlutað með hætti sem færir fáum aðilum langvarandi eignarráð yfir sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar og heimild til ráðstöfunar á þeim. Engu að síður er núverandi kerfi það sem íslenska þjóðin býr við og mikilvægt að gæta þess að öll lagasetning byggist á þeim raunveruleika sem núverandi lagaumhverfi býður upp á. Í frumvarpinu er lagt til að heimilað verði að úthluta aflahlutdeild til veiða á nytjastofnum hryggleysingja einna helst sæbjúga en einnig jól keyri auk þess sem lagt er til að aflahlutdeild í sandkola verði afmörkuð nánar. Þannig er um að ræða annars vegar kvótasetningu á nýjum hóp. Það er hryggleysingjum og hins vegar endurreikning á aflahlutdeild í sandkola samkvæmt reglum sem nánar eru tilgreindar í tveimur nýjum bráðabirgðaákvæðum í 2. gr. frumvarpsins. Minni hlutinn tekur fram að hann styður breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar sem eru tæknilegs eðlis en taka ekki á stærri viðfangsefni málsins segir ein sem reifaðar verða hér á eftir. Þetta mál var áður til meðferðar á 151. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Við framlagningu málsins á 152. löggjafarþingi voru felld út ákvæði er varðar hlutdeildarsetningu grásleppu. Þegar væntingar eru til þess að slík kvótasetning kunni að fara fram skapar það hvata til kappveiðar þar sem veiðimenn keppast á við að ná veiðireynslu sem verði grundvöllur til kvótaúthlutunar. Slíkt er afar óheppilegt, bæði fyrir sjómenn sem leggja á sig aukna vinnu og aukna slysahættu en einnig fyrir nytjastofninn sjálfan. Leggur minni hlutinn áherslu á að hugað verði að því hvernig megi draga úr kappveiðum meðan ráðherra hefur aflahlutdeilda setningu í undirbúninginn en snúum okkur að sandkoli honum. Frumvarp um sama efni var, eins og áður var sagt, lagt fram á 150. og 151. löggjafarþingi. Í greinargerð með frumvarpinu voru reifaðar tillögur Hafrannsóknastofnunar um að sandkola afli fiskveiðiársins 2020–2021 færi ekki yfir 319 tonn og eins að sérstakt aflamarks svæði frá Snæfellsnesi suður að Stokksnesi yrði lagt niður og öll sandkola mið yrði því undir aflamarki en Hafrannsóknastofnun hefur um langt skeið einungis lagt til aflamark á fyrrgreindu svæði. Breyting varð á árið 2016 þegar stofnunin hóf ráðgjöf fyrir Íslandsmið undanfarna fimm undanfarin fimm fiskveiðiár. Áður en frumvarpið var lagt fram á 151. löggjafarþingi var aflinn utan aflamarks svæðisins á bilinu 11–45%. Taldi ráðherra, í ljósi þess að nauðsynlegt að endurreikna aflahlutdeild í sandkola sem tekur til fiskveiðilandhelginnar í heild til að ná fram, var markvissri stjórn á sandkola veiðum sem væri í samræmi við ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Lögð var til tiltekinna útfærsla á því hvernig aflahlutdeild skyldi ákveðin þannig að veiðireynsla þriggja ára við skiptingu milli þeirra sem þegar hefðu hlutdeild á aflamarks svæðinu og þeirra sem stundað hefðu frjálsar sandkola veiðar samkvæmt hlutfallinu 75 25. Allt frá því að Hafrannsóknastofnun hóf að leggja til úthlutun aflamarks í sandkola hefur ráðlagt veiðimagn farið verulega lækkandi. Frá því að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar hófst meiri veiði árið 1997–1998 hefur úthlutað aflamark farið úr 7.000 tonnum í 319 tonn. Slík lægð hlýtur að valda áhyggjum og undirstrikar minni hlutinn mikilvægi þess að framtíðarhagsmunir stofnsins verði hafðir að leiðarljósi, bæði varðandi eflingu hafrannsókna á stofninum við Íslandsstrendur og eins við alla ákvarðanatöku um úthlutun veiðiheimilda. Fram kemur í gögnum Hafrannsóknastofnunar að veiðar hafi nánast aldrei farið fram úr ráðgjöf stofnunarinnar á undanförnum áratugum og því vandséð að kvótasetning muni leysa vanda stofnsins. Efast má um markmið markmiðið með slíkri kvótasetningu þegar ekki er um að ræða þátt í stærri áætlun. Minni hlutinn telur að rannsaka þurfi nánar ástæður þess mikla samdráttar sem hefur verið orðuð og raunar hefði það mat átti að fara fram í aðdraganda breytinga á fiskveiðistjórn stofnsins. Fram kom í umfjöllun nefndarinnar að samkvæmt upplýsingum frá Hafrannsóknastofnun væri langstærsta hlutfall af lönduðum afla sandkola veitt með dragnót magn sem veittist í veiddist í önnur veiðarfæri væri óverulegt og var bent á að ónauðsynlegt væri að þrengja að veiðum þar sem þær sem veiddist einn og einn sandkoli bann botnvörpu í net, línu eða handfæri. Minni hlutinn lýsir yfir áhyggjum af minnkandi stofni sandkola og tekur undir það að sjón sjónarmið að slíkar takmarkanir kunni að hafa öfug áhrif. Minni hlutinn bendir á að ef allar gerðir veiða verða settar undir aflamarkskerfið að óbreyttu kunni það að hafa áhrif á brottkast, enda er magns sandkola sem meðafla óvenjulegt. Grundvallaratriði við fiskveiðistjórnun er að viðhöfð sé vísindaleg stjórn á því hvaða veiði er heimiluð og hvernig aflahlutdeild er úthlutað. Það er nauðsynlegt til að vernda nytjastofna við Íslandsstrendur, stuðla að sjálfbærum veiðum og standa vörð um atvinnu þeirra sem stunda veiðar. Við útvíkkum kvótakerfisins eins og þá sem lögð er til með kvótasetningu sæbjúga vakna spurningar um grundvöll kerfisins sem byggt er á. Það er óumdeilt að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi, þar sem aflahlutdeildir úthlutað á grundvelli veiðireynslu og það sem framsal aflahlutdeildar er heimilað, hefur leitt til þess að yfirráð yfir sjávarauðlindinni, sjávarauðlindum landsins, hafa safnast á fáar hendur. Fáir aðilar hafa mikil yfirráð í íslenskum sjávarútvegi og njóta þeirra takmörkuðu eignarréttinda sem aflahlutdeild fylgir, sem er þó ekki takmarkaðri en svo að þeir geti nokkurn veginn gengið af nýtingu hennar vissri um ókomna tíð. Hagnýtingu auðlindanna er þar með orðið nokkurs konar einkamál þessarar konungs, fjölskyldu íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins. Það að færa fleiri nytjastofna undir þetta sama kerfi mun að lokum leiða til sömu samþjöppunar og sést hefur í öðrum nytjastofnum um þá aðferð að úthluta aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu. Má segja að hún verðlaunin frumkvöðla innan greiðari greinarinnar og þá sem hafa lagt á sig vinnu við að útfæra nýjar aðferðir til veiða og nýtingar á nýjum nytjastofnum. Það er jákvæður hvati sem er mikilvægur í hvers konar nýsköpunarumhverfi. Á hinn bóginn verður að líta til þess að slíkt kann að torvelda nýliðun í greininni seinna, jafnframt því sem það býr til mjög óæskilega hvata við veiðar á tegundum sem ekki hafa enn verið kvótasettar. Slíkt getur orsakað kappveiðar í aðdraganda lagasetningar þar sem útgerðir keppast við að auka veiðireynslu til að auka aflahlutdeild sína. Þessi ákefð er fylgifiskur þessa ófullkomna kerfis sem við búum við þar sem tímabundin veiðireynsla skapar í raun varanlega nýtingarheimild og verðmæti aflahlutdeildarinnar endurspeglar þar er hlutdeildin. Væri ekki varanleg væri hvatinn til kappveiðar, ekki jafn afgerandi. Það sem er þó alvarlegast við núverandi kerfi um úthlutun aflahlutdeildar er eflaust að í því felst gjöf á því sem er í raun varanleg nýtingarheimild á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar sem hefur verið sem hefur mjög mikið fjárhagsleg verðmæti án þess að nokkuð endurgjald eigi sér stað. Útgerðir greiða árleg veiðigjöld fyrir nýtingu hvers árs í sumum nytjastofninn en ekkert gjald er innheimt fyrir upprunalegu kvótaúthlutunar úthlutunina sem stríðir gegn þeirri grundvallarhugmynd að auðlindir lands og sjávar séu sameign þjóðarinnar þá um veiðistjórnun hryggleysingja. Hafrannsóknastofnun veitir ráðgjöf um staðbundna nýtingu á hryggleysingjum á nokkrum svæðum. Ráðgjöf um ígulker er veitt fyrir þrjú svæði og um sæbjúgu átta svæðum. Þá er veitt ráðgjöf fyrir beitu, kóng á tveimur svæðum, stjórn veiða á sæbjúgum. Sérstaklega hefur verið nokkrum vandkvæðum bundin í skýrslu Hafrannsóknastofnunar um að ástand nytjastofna sjávar og ráðgjöf frá árinu 2021 segir, með leyfi forseta: Hafrannsóknastofnun getur ekki metið stöðu stofnsins og veiðiálag með tilliti til aðgerða marka hámarks af hámarks afraksturs svokallaða MS son og varúðar nálgunar svokallaða p a þar sem viðmiðunarmörk hafa ekki verið skilgreind. Tilvitnun lýkur ef ekki liggja fyrir rökstudd aðgerða, mörk og haldbetri þekkingu á líffræði. Sæbjúga er meira en lítið vafasamt að gefa út heildaraflamark og ótímabundin réttindi sem snúa að framtíðartilhögun veiða. Nauðsynlegt er að fá yfirlit um hvernig veiðum er stjórnað á öðrum hafsvæðum, m.a. upplýsingar um hvort sett séu einhver skilyrði um hve stórtæk veiðarfæri eru notuð við veiðarnar. Það kemur verulega á óvart að ráðherra sem kennir sig við umhverfisvernd skuli ekki einmitt líta til þeirra þátta. Það er til þess hve vistvæn veiðarfæri eru talin vera þegar lagður er fram stefnumarkandi vegvísir um nýtingu sameiginlegra auðlinda þjóðarinnar. Mikilvægt er að standa vörð um uppvaxtarsvæði fiska, fara skóga og kórall dýra sem kunna að verða fyrir áhrifum vegna veiða á sæbjúgum. Áréttar minni hlutinn mikilvægi þess að Hafrannsóknastofnun rannsaki og láti í ljós álit sitt á áhrifum veiðanna á lífríki sjávar. Markmið laga um stjórn fiskveiða er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Að mati minni hlutans gengur frumvarpið þvert á markmið laganna um vernd fiskstofna, almannahag og byggðasjónarmið og snýr frekar að því að útvíkka núverandi fiski stjórnun að fiskveiðistjórnarkerfi sem hefur sætt vaxandi gagnrýni almennings um árabil. Kvótakerfið er mannanna verk og er ekki meitlað í stein við alla endurskoðun, breytingu eða útvíkkun. Á því verður hlutaðeigandi að þora að spyrja sig hvort kerfið þjóni heildarhagsmunum þjóðarinnar. Ef svo er ekki verða stjórnmálamenn að hafa til þess þor og hugrekki að gera þær breytingar á kerfinu sem þörf er. Minni hlutinn telur ljóst að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi þjóni ekki heildarhagsmunum þjóðarinnar og hafi aukið misskiptingu í íslensku samfélagi og það var mjög athyglisvert að nú fyrir nokkrum vikum síðan, nánar tiltekið í lok maí, þá einmitt kom hæstv., sjá hæstv. matvælaráðherra heitir það núna og fjallaði einmitt um það í viðtali að það væri djúpstæð verður ágreiningur innan þjóðarinnar um það hvernig veiðiheimildir og hvernig þetta kerfi virkaði allt saman og það að tíu fyrirtæki haldi á 67% af úthlutuðum kvóta á ágóðanum af sameiginlegri auðlind, samlegðin sé ekki skipt á réttlátan hátt. Sé ástæða þess að fólk sé upplifað þetta óréttlæti og hæstv. matvælaráðherra sagði í viðtali, með leyfi forseta: Ég var að tala um það kerfi sem við erum með. Þessi bútasaumur verður feyskinn með tímanum og vinnur jafnvel á köflum gegn þeim markmiðum sem stjórnvöld hafa sett sér, að skapa gott umhverfi fyrir fólk sem hefur lífsviðurværi sitt af nýtingu auðlinda lands og sjávar og stuttu eftir þetta vitað að þá skipaði einmitt hæstv. sjávarútvegs, hæstv. matvælaráðherra nefnd til að fara yfir það hvernig fiskveiðistjórnarkerfið er hér á landi. Því finnst okkur í minni hlutanum það skjóta skökku við að á sama tíma og verið sé að fara í að skoða kerfið frá öllum hliðum hafi verið talað um að það liggi við að það séu fleiri í þessari nefnd hjá hæstv. matvælaráðherra heldur en stjórnarþingmenn á þingi að það meðan allir þessir sérfræðingar eru að fara yfir þessi mál þá séum við að víkka út það kerfi sem þegar er til staðar. En eins og ég nefndi hér áðan þá stendur minni hluti nefndarinnar fyrir þessu áliti og það er von okkar að það hafi haft einhver áhrif á þá þingmenn háttvirtir sem sitja hér inni. En þar með hef ég lokið því.
Þá veitir andsvar hv. 3. þm. Norðaust., Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Já. Frú forseti. Mig langar aðeins svona þó að ég vilji nú helst ekki vera að teygja á umræðunni svona í ljósi þess að hér er kannski einhverjir góðir hlutir að gerast þá verð ég samt aðeins að varpa því upp og spyrja hv. þingmann varðandi veiðireynslunnar sem grundvöllur aflahlutdeildar í þeim kafla að af því að við höfum verið að tala um hérna nýliðun og þetta með kappveiðar og ýmislegt fleira í því samhengi, af því að hér segir, og ég ætla líka að segja að mér finnst ekki gott að við segjum að það sé um eign að ræða nema einn þjóðarinnar. Mér finnst að við eigum að tala varlega og taka aldrei undir það að hér sé um eign að ræða. Það er mín skoðun, alla vega inn. Það sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um, af því að það segir hér sem sagt í í þessum kafla þar sem því er velt upp að það þurfi eða ætti að borga fyrir þetta í upphafi og lögð áhersla á þetta sem sagt að sameiginlega auðlind þjóðarinnar, fjárhagsleg verðmæti, án nokkurs endurgjalds. Það er varðandi þá eins og ég skil þetta hér varðandi upprunalegu kvótaúthlutun núna þá langar mig aðeins til að velta því upp: Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér að hátta slíkri gjaldtöku varðandi upphafs úthlutun af því sannarlega, eins og við þekkjum eru borguð auðlindagjöld og annað slíkt og allt það þannig að ef hann hefði eitthvað á takteinunum varðandi það hvernig ætti að haga slíkri gjaldtöku.
Það ætti að haga slíkri gjaldtöku. Þá svarar andsvari hv. 13. þm. Suðvest., Gísla Rafn Ólafsson. Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrra andsvarið og þetta er góð spurning og það er eflaust til margar leiðir til þess að gera þessa upprunalegu upphaflegu úthlutun. En mig langar að benda hv. þingmanni á annan annað lagafrumvarp sem er til afgreiðslu hér og átti reyndar að koma til afgreiðslu fyrr í dag. Frumvarp um fjarskipti, þar eru átök er ákveðin auðlind sem heitir tíðni. Það er fjallað sérstaklega um það í frumvarpinu hvernig úthlutun tíðna skuli fara fram og það hefur verið notaður mismunandi aðferðir við það. Ég þekki reyndar fjarskiptageiranum mun betur heldur en sjávarútvegs geirann en þar t.d. hefur verið notuð sú aðferð að þær uppboð á tíðni honum í upphafi og hæstbjóðandi fær færð tíðnina en samt sem áður með gert með þeim með reglum þannig að það fær ekki sami aðilinn, allar tíðnirnar. En það er t.d. það sem lagt er til í í frumvarpinu um fjarskipti og við getum alveg horft á þetta og önnur módel, svipuð módel, bæði hérlendis og erlendis, um það hvernig við erum að úthluta takmörkuðum auðlindum.
Andsvarið öðru sinni hv. 3. þm. Norðaust., Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Já, frú forseti. Það er kannski þetta sem mig langar að ræða vegna þess að við heyrum að í nýliðun sé mjög kostnaðarsamt að fara af stað, það sé kostnaðarsamt fyrir ungt fólk eða eldra fólk eða hverjir það eru sem eru að fara af stað í útgerð, eru kaupa sér bát og þurfa jafnvel að leigja sér kvóta ef þeir fá ekki einhverja úthlutun og maður veltir því fyrir sér hvort það sé ekki hægt að hugsa sér það að það sé kannski umhugsunarefni, a.m.k. að hversu mikið þeir sem eru að fara í slíka útgerð séu tilbúnir til þess að borga svo að þeir bara hreinlega fari ekki á hausinn því að við þekkjum það að þetta er oft mikið skak svona, a.m.k. í upphafi, sérstaklega hjá smábátasjómönnum. Það sem ég er ekki hlynnt, kannski því sem hv. þingmaður var að reyna að bera saman, þó að ég viti auðvitað að þetta var bara tilvitnun í það sem hann þekkir. Það er þetta með hæstbjóðanda. Ég nefnilega er ekki sammála því að setja á markað auðlindin okkar þannig að þeir geti boðið í sem eiga aura hana og ég tel að það yrði ávísun á miklu meiri samþjöppun heldur en nokkurn tímann er í greininni í dag. En sannarlega liggur það fyrir að það ég hef ekki áhyggjur af því að þingheimur á eftir að sjá hér frá hæstv. matvælaráðherra að breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. En mér finnst það er þetta. Hvað hversu mikilvægt telur þingmaðurinn að þeir sem eru að byrja að stunda þetta hreinlega hafi tök á því að gera þetta? Þess vegna held ég að þetta með að það séu þetta uppgjör eftir á varðandi það að fá að nýta þetta en ekki kannski að þurfa að borga í upphafi líka.
Við hv. 13. þm. Suðvest., Gísli Rafn Ólafsson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvarið og ég er algerlega sammála því að það dugar ekki að vera með kerfi þar sem einungis hæstbjóðendur fái slíka úthlutun. Þá langaði mig bara að vitna hérna í fjarskipta, frumvarpið, af því þar er einmitt tekið á þessum málum og þar segir í 13. gr., með leyfi forseta: Fjarskiptatíðnir innan íslensks yfirráðasvæðis eru auðlindir undir stjórn íslenska ríkisins. Úthlutun á tíðnum felur í sér tímabundna heimild til skilyrtra afnota sem hvorki leiði til beins eignarréttar né varanlegs nýtingar og ráðstöfunarrétt. Í 12. mgr. segir síðan, með leyfi forseta: Við úthlutun tíðniréttinda skal byggjast á viðmiðum sem eru hlutlæg, gagnsæ samkeppnis hvetjandi án mismununar og hófleg slík réttindi skuli að jafnaði vera bundinn skilyrði um hlutleysi tækni og þjónustu nema hlutlægar aðstæður mæli gegn. Þarna er verið að taka á því að já, þetta er boðið út, þetta er eign þjóðarinnar en það eru settar reglur sem einmitt taka á hlutum eins og nýliðun, taka á hlutum eins og því að banna að allt falli á einn aðila o.s.frv. það sé sett regluverk í kringum það. Hér í fjarskiptalögunum er það bara gert í reglugerð. Það er kannski einum of auðvelt að breyta því. En þarna er mjög athyglisvert að sjá samt að þarna er verið að tala um auðlind í eigu þjóðarinnar sem við erum að meðhöndla allt öðruvísi heldur en við erum að meðhöndla hafið í kringum okkur.
Hv. 3. þm. Norðaust., Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, já. Frú forseti, ég verð nú samt að byrja á að segja það hér að það er nefnilega 1. gr. laganna um fiskveiðistjórnarkerfið hljóðar ekkert ósvipað og sú sem lesin var upp áðan varðandi fjarskiptakerfið þannig að við höfum regluverk utan um það. En, frú forseti, ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar í nefndarálit í máli 350 um öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða og lögum um veiðigjald sem snúa að öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni. Lagt er til að felld verði á brott ákvæði sem snerta störf Hafrannsóknastofnunar er snúa að rannsóknum á sjávargróðri og að nýting vinnsluaðila á þangi í atvinnuskyni verði leyfisbundin hjá Fiskistofu á grundvelli nýtingaráætlunar og Fiskistofa muni veita leyfi til nýtingar á þangi fyrir hverja sláttur tíð eða til allt að fimm ára og það er einnig lagt til að verði felld á brott ýmis önnur ákvæði sem ekki eiga lengur við samráð var haft og gestir og umsagnir bárust sem finna má í nefndaráliti. Í nefndarálitinu kemur fram að meiri hlutinn leggur áherslu á það að það verði skýrt kveðið á um eftirlit með nýtingaráætlun í reglugerð og að það verði líka haldið til haga þeim forsendum sem leiða til ógildingar áætlanirnar og leyfis til nýtingar. Það er líka lögð á það áhersla að eftirlitið nái til mats á ágengni nytja sem skulu framar öllu vera í sátt við umhverfið. Þessu til stuðnings telur meiri hlutinn að farsælast væri að áform um auknar tekjur verði innleidd í áföngum og vísar þá til umsagnar bæði Náttúrufræðistofnunar og Hafrannsóknastofnunar. Meiri hluti atvinnuveganefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar það að Hafrannsóknastofnun beri að leita umsagnar Náttúrufræðistofnunar um einstök mál er varða nýtingu sjávargróðurs. Er það gert þar sem mikilvægt er að hafrannsóknir, rannsóknir á strandsvæðum, lífríki þeirra, hrygningarstöðvum og seiðauppeldi sem og rannsóknir á fuglalífi fari hönd í hönd þegar slá þang. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar álagningu veiðigjalda. Fram kom fyrir nefndinni að meginrökin með því að fella niður veiðigjöld af klóþangi væru þau að þang væri skorið innan netlaga og væri því háð einkaeignarrétti. Meiri hlutinn fellst á þau sjónarmið en bendir á að slíkt gildir ekki bara slíkt gildir ekki um þara og gerir því tillögu til að áfram verði heimilt að taka veiðigjald, að fara utan netlaga. Það er líka mikilvægt að halda því til haga að leyfin sem veitt eru bundin við þau sláttur tæki eða pramma sem eru hagnýttar leyfishafa og það er leyfið er óskiptanlega óframseljanleg. Það er þannig að heimild til þang sláttur í fjöru eða í netlögum sjávarjarðar það fer samkvæmt samkomulagi við ábúanda eða landeiganda þannig að sá sem heldur á leyfi eða fær leyfi hjá Fiskistofu til að stunda slíkar veiðar þarf að vera búnir að semja við landeigendur um það að fá að slá fara. Það er líka þannig að leyfið er háð þannig að leyfishafi eða nýtingar aðili muni gera nýtingaráætlun um töku þangs og hún þarf að gilda a.m.k. í fimm ár í senn. Þar á að tilgreina hvaða tæki verða hagnýtt við sláttinn, hvaða magn verði slegið og hvar verði slegið og eftir atvikum hvaða svæði verði hvíld eftir slátt til að örva endurvöxtur. En ég tel að það sé ágætlega utan um þetta tekið af hátt varðandi lífríki og náttúru og eins og segir líka hér þá á að leitast við að gera grein fyrir áhrifum nýtingar á umhverfið með hliðsjón af þeim sláttur tækjum og sláttur aðferðum sem verða hagnýtt. Við leggjum þess vegna til að Hafrannsóknastofnun skuli að höfðu samráði við Náttúrufræðistofnun Íslands, veita umsögn um nýtingaráætluninni og það var einmitt vegna þess að við vorum ekki sammála því að fela þetta einvörðungu Hafrannsóknastofnun heldur vildum við halda þarna náttúrufræði, stofnun Íslands inni eins og umsagnir lögðu áherslu á. Það er líka mikilvægt að telji ráðherrar að það sé þörf á að koma í veg fyrir einhverja staðbundna ofnýtingu á einhverjum tilteknum stofni þá er heimilt að ákveða að öflun sjávargróðurs í atvinnuskyni utan fjöru svæða sé auk almenns veiðileyfis háð sérstöku leyfi Fiskistofu, samanber lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Í þriðja lagi: Gerum við eða leggjum við til breytingar meiri hluta atvinnuveganefndar er varðar gildistöku frumvarpsins. Gildandi ákvæði laganna um þang slátt og nýtingu sjávargróðurs falla að óbreyttu brott í lok árs 2023 en með frumvarpinu er lagt til að þessi ákvæði falli brott. Um leið og fyrirliggjandi frumvarp verður samþykkt sem lög við í meiri hlutanum að við teljum rétt að gefa hagaðilum svigrúm til að bregðast við breytingum á reglum og leggur leggjum því til að lögin taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2023 en við gildistöku laganna um áramótin skulu leyfishafar uppfylla skilyrði hinna nýju ákvæða um nýtingaráætlanir og fleira sem kveðið verður á um í reglugerð og eins og ég sagði áðan þá gilda leyfin í allt að fimm ár. Virðulegi forseti. Að þessu framansögðu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér gert grein fyrir og undir álitið rita auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn, Stefán Vagn Stefánsson, Berglind, Ósk Guðmundsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Helga Þórðardóttir, Helgi Héðinsson og Hildur Sverrisdóttir.
Frú forseti. Ég þakka háttvirtum framsögumanni meiri hlutans fyrir sína framsögu og þá góðu punkta sem þar koma fram en ég hef valið að vera í minni hluta í þessu á þessu máli og er því með nefndarálit sem inniheldur frávísunartillögu og ég ætla að nýta tækifærið, frú forseti, til að svona benda á af hverju ég fór svo sem í gegnum upphaf upphaflegu hlutinn þegar við vorum að ræða síðasta frumvarp. En ég ætla að hafa það hér aftur fyrir lok lögskýringar og annað en við allar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða er mikilvægt að hafa það grundvallarstef í huga að sjávarauðlindin er sameiginleg og ævarandi eign íslensku þjóðarinnar þegar til skoðunar kemur hvort kvótasetja eigi nýjar tegundir. Verði því ávallt að spyrja þeirrar spurningar hvort núverandi kerfi þjóni heildarhagsmunum þjóðarinnar jafnt í aflamarkskerfinu eins og það er skilgreint. Í lögum um stjórn fiskveiða felst takmörkun á þessum rétti þjóðarinnar þar sem aflaheimildum er úthlutað þannig að það færi fáum aðilum, langvarandi eignar og ráðstöfunarrétt yfir sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar. Það er skoðun minni hlutans að réttara væri að hefja held heildarendurskoðun á aflamarkskerfinu með það að markmiði að tryggja þjóðinni sanngjarna og réttláta hlutdeild í þessum sameiginlegu auðlindum þjóðarinnar og minni hlutinn telur því ekki rétt að festa varanlega í setti varanlega í sessi kvótasetningu á þangað fara sér í lagi það sem hæstv. matvælaráðherra er þegar búin að tilkynna hennar fyrirætlanir um að fara í þessa heildarendurskoðun en minni hlutinn gerir ákveðnar athugasemdir við við frumvarpið eins og það er í dag og við byrjum á því sem tengist náttúruvernd. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að þriðja og 4. mgr. 2. gr. laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, falli brott. Með þeirri breytingu er lagt til að fellt verði á brott ákvæði um að nýting sjávargróðurs skuli vera í samræmi við lög um náttúruvernd og lög um vernd Breiðafjarðar eftir því sem við á. Þá er í 2. gr. lagt til að þriðja til 6. mgr. 3. gr. laganna falli brott sem kveða á um hlutverk Hafrannsóknastofnunar, Náttúrufræðistofnunar Íslands, vöktun og nýtingu sjávargróðurs. Þessar breytingar ásamt 3. gr. frumvarpsins sem brottfall 2. mgr. 15. gr. b um skyldu til að leita umsagnar Hafrannsóknastofnunar Náttúrufræðistofnunar Íslands kunni að vera til þess fallnar að draga úr vægi náttúruverndar við nýtingu sjávargróðurs, eins og bent hefur verið á af umsagnaraðilum. Ekki fæst séð að sannfærandi rök séu fyrir afnámi þessarar regla vegna að öðru leyti en að vísað er í greinargerð með frumvarpinu er til einföldunar regluverks og að stjórnsýslan sé bundinn af meginreglum umhverfisréttarins. Að mati minni hlutans er þessir Austfirðingum stuðningur ófullnægjandi þegar svo mikilsverðir hagsmunir eru undir eins og vernd náttúru og lífríkis. Þess má geta að meiri hlutinn kemur með breytingartillögu sem hér tekur örlítið á þessu í fyrstu breytingartillögunni og er það að sjálfsögðu gott og við teljum að hún gangi samt sem áður ekki nógu langt. Minni hlutinn telur að einnig þurfi að líta til þess að þang fjörur og þara skógar gegna mikilvægu hlutverki í kolefnisbindingu og að réttara hefði verið að huga í mun meira mæli af áhrifum lagasetningarinnar á loftslagsmál. Sú niðurstaða sem frumvarpið felur í sér um að aftengja með beinum hætti nýtingu sjávargróðurs frá lögum um náttúruvernd og færa vöktun og eftirlit að öllu leyti frá Náttúrufræðistofnun til Hafrannsóknastofnunar, virðist benda til þess að ætlun stjórnvalda sé að hunsa náttúruverndar og loftslagssjónarmiðum við ákvarðanatöku um nýtingu og öflun sjávargróðurs. Fjallað er í nokkru máli um athugasemdir Náttúrufræðistofnunar Íslands í samráðskafla í greinargerð með frumvarpinu en svo virðist sem athugasemdir þeirra á undirbúningsstigi málsins hafi verið hunsaðar. Samþykkt frumvarpsins. Að óbreyttu þýðir að athugasemdir Náttúrufræðistofnunar verða áfram hunsaðar sem minni hlutinn telur ámælisvert. Það er líka vert að hafa í huga að nú eru t.d. að koma hingað til lands. Fyrirtæki var bara tilkynnt núna á síðustu vikum sem eru að fara í að skoða það að einmitt nýta og rækta, fara og þörunga til þess að auka það þá kolefnisbindingu sem hægt er að gera í sjónum eftir að gera í lífverum nú. Við höfum öll heyrt talað um hið margrómaða karl fix verkefni sem felur í sér að taka koldíoxíð og breyta því yfir í stein í jarðlögum og það er að sjálfsögðu frábært. En það eru sem sagt líka verið að skoða og þetta ákveðna erlenda fyrirtæki er að setja af stað hér stórar stóra tilraunir í á þessu sviði og tilkynnti nú bara á dögunum að það yrði fyrstu fyrsta útgerðin þeirra í því að rækta þang og þara yrði einmitt frá Akranesi þannig að þetta gæti verið mjög athyglisverð leið og þá finnst okkur svolítið erfitt að það er verið að setja lög og kvóta um að nýta þetta á sama tíma og við erum kannski að horfa á þetta sem mögulegt verkfæri í loftslagsmálum og þetta teljum við að þurfi að skoða mun betur og að öllu framangreindu virtu telur minni hlutinn ljóst að málið sé ekki fullbúið og það þarfnist ítarlegri yfirlegu. Til að hagsmunir náttúruverndar, loftslagsins og þjóðarinnar séu nægilega tryggðir. Leggur minni hlutinn því til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta ritar sá sem hér stendur.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp um samræmd könnunarpróf. Með frumvarpinu er lagt til að afnema tímabundið skyldu til að leggja fyrir samræmd könnunarpróf í grunnskólunum til og með 31. desember 2024. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir um málið. Greint er frá því í nefndaráliti og liggur það frammi. Rétt er að geta þess að eftir að nefndin afgreiddi málið bárust tvær umsagnir frá Barnaheillum og Umboðsmaður barna. Þær eru aðgengilegar á vef þingsins ásamt öðrum umsögnum en þær gefa ekki tilefni til breytinga eða breytinga og afstöðu til málsins. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill nefndin árétta sérstaklega mikilvægi þess að farið verði í heildarendurskoðun á samræmdu námsmati með hagsmuni og þarfir nemenda að leiðarljósi. Það er markmiðið að veita skólum, nemendum og foreldrum betri upplýsingar um stöðu nemenda. Jafnframt sé mikilvægt að tryggja gott samráð við hagsmunaaðila við þá vinnu. Með vísan til þeirrar þeirra umsagna sem fyrr var getið er rétt að árétta að börn eru hagsmunaaðilar hafa rétt á því að taka þátt í stefnumótun og ákvarðanatöku í öllum málum sem þau varða skv. 12. gr. Barnasáttmálans. Frú forseti. Fyrir liggur skýrsla mennta- og menningarmálaráðuneytisins um framtíðarstefnu um samræmt námsmat sem kom út 2020. Þar má líta tillögur starfshóps um markmið, hlutverk, framkvæmd og fyrirkomulag samræmdra könnunarprófa og er ætlunin að líta til þeirrar vinnu við endurskoðun. Ýmis rök eru fyrir því að fresta samræmdum prófum en það er flestum ljóst að útfærsla prófin, eins og þau eru í dag, hefur runnið sitt skeið. Upp hafa komið tæknileg vandamál við framkvæmd prófanna og gagnrýni á fyrirkomulag þeirra. Það er því mikilvægt að innleiða nýtt samræmt námsmat sem fyrst. Í umsögn um málið frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga kemur fram að sambandið styðji eindregið að framkvæmd samræmdra könnunarprófa verði frestað og að tíminn verði nýttur til að vinna að hönnun og innleiðingu nýs samræmds námsmats í samstarfi við hagsmunaaðila og nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálit þetta rita auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Bryndís Haraldsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Kári Gautason, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson.
Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða mál þar sem lagt er til að afnema tímabundið skyldu til að leggja fyrir samræmd könnunarpróf í grunnskólum til og með 31. desember 2024 og yfir þetta var farið hér rétt áðan, nokkuð rækilega út frá nefndarálitinu hjá hv. þm. Jóhönnu Friðriki Friðrikssyni. Þetta er búið að vera til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta mál, einhugur ríkti um afgreiðsluna og ég sem áheyrnarfulltrúi tek undir nefndarálitið sem gerð var grein fyrir hér á undan. Það er ljóst að það á að nýta tímann af ráðuneytinu til þess að innleiða nýtt samræmt námsmat sem byggist þá á tillögu skýrslu um framtíðarstefnu um samræmt námsmat frá árinu 2020 og það var auðvitað farið svolítið yfir þetta. Í nefndinni er þetta klúður sem hefur verið í kringum prófun, það óhagræði sem það hefur valdið nemendum. En ástæðan fyrir því að ég kem kannski hingað upp það er eiginlega einna helst til að vekja athygli á því að að við fengum umsögn inn í nefndina frá nemendum úr níunda bekk, þeir Daniel Þröstur og Ríkharður flókið sem komu til okkar og það var svolítið gaman að því, bæði og mig langar þá núna til þess að hafa það bara skjalfest hér úr ræðustól þingsins, að fara aðeins yfir umsögn sem þeir sendu inn. Þeir komust síðan fyrir nefndina og töluðu við okkur lengi og svöruðu spurningum nefndarmanna og höfðu nefndarmenn nokkuð gagn og gaman af því. Þeir segja, með leyfi forseta: Við erum einróma á því að fresta samræmdu prófunum en með því skilyrði að setja þau aftur af stað þegar það er búið að breyta því og betrumbæta samræmd próf eru mikilvæg til að kanna og vita stöðu menntamála kerfisins án próf sem allir taka vitum við ekki um kunnáttu nemenda og allir nemendur mundu þurfa að taka ólík próf í áföngum. Þetta mundi taka meiri tíma og erfitt væri að bera saman við niðurstöður fyrri prófa og niðurstöður á milli ólíkra skóla. Upplýsingar sem komu úr samræmdum prófum eru gífurlega mikilvægar til að vita hvaða fög þar að leggja betri áherslu á og hvað þarf að gera til þess að bæta menntun. Og það er líka mikilvægt að kanna hvort einhverjir hópar eða fög eru að dragast úr eða eru eftir á, skiljum líka vandamál með samræmdu prófin í nútímanum. Tæknivandamál eru oft til staðar og það mun tefja töku og í sumum tilvikum láta nema detta út og missa árangurinn sinn áður en próftöku er lokið og svo halda þeir áfram. Þeir Daniel Þröstur orðið ríkari flókið áfram að rekja síðan skoðun á þessu og eins og ég nefndi þá komi þeir fyrir nefndina og hérna lögðu áherslu á sitt mál og ég vil bara gjarnan halda þessu til haga vegna þess að það er mjög mikilvægt þótt við séum að fjalla um mál sem snúa að hagsmunum barna og ungmenna, að hafa þau með í ákvarðanatökunni og það að þeir komi fyrir nefndina, sendu inn umsögn, gefið nefndinni skýrslu og skoðum. Það er bara alveg ákaflega dýrmætt og við eigum örugglega að gera meira af því að reyna að kalla eftir umsögnum og hafa þessa hópa með þegar við erum að taka ákvarðanir eitt sem snúa að hagsmunum þeirra. Það var þannig að það var bent af þeirra hálfu á alls konar hluti sem við vorum kannski ekkert að velta mikið vöngum yfir eða komu úr öðrum umsögnum þannig að það er í raun og veru ein ástæðan fyrir því að ég kem hér upp. Það er bara til að vekja athygli á því að þetta var frábært framtak hjá þeim að senda inn umsagnir og koma fyrir nefndina. Það var dýrmætt fyrir okkur öll. En að öðru leyti þá er auðvitað einhugur um þetta mál. Eins og fram kom hér rétt áðan í máli hv. þm. Jóhanns Friðriks Friðrikssonar.
Björn Leví Gunnarsson, forseti, til að vera á aðeins öðru máli hérna og leggja til að samræmdum könnunarprófum verði einfaldlega hent í ruslið, draga ástæðan er margþætt. Til að byrja með eru samræmd könnunarpróf ekki það sama og velflest okkar sem erum hérna inni. Við upplifðum í okkar æsku þar sem voru samræmd próf sem er allt annar hlutur og voru notuð í rauninni til að meta hæfni nemenda þegar kom að umsögn umsóknum í framhaldsskóla og þess háttar. Það er frammistaða nemenda í þessum prófum hafði á bein áhrif á framhald skólagöngu þeirra í framhaldi samræmd könnunarpróf gera það ekki. Það er að þau eru eingöngu fyrir nemendurna og í rauninni menntayfirvöld þegar allt kemur til alls að einhverju leyti fyrir skólana sjálfa sem slíkt, sem er sko samræmd könnunarpróf, eru ytra eftirlit, ytra gæðaeftirlit gagnvart skólum. Vandamálið er að það er einfaldlega verið að svindla á því. Það eru allt of margir skólar víðs vegar um landið sem senda ekki ákveðinna nemendur í samræmdu könnunarprófin, leyfa þeim að sleppa því til að skólinn komi betur út í samanburði á milli skóla. Þetta hefur verið viðvarandi í mjög mörg ár og þekki þetta ágætlega úr fyrri störfum mínum í Menntamálastofnun. Umræðan um það nákvæmlega þar þannig að samræmdu könnunarprófin eins og þau eru í rauninni til þess að þau tilgangur þeirra er fyrirsögn nemendur til að svona ytra gæðaeftirlit af skólinn sé í rauninni að sinna sinni skyldu gagnvart þeim með tilliti til aðalnámskrár grunnskóla af því að þetta, samanber könnunarprófið í rauninni tæki fyrir menntayfirvöld, stjórnvöld, rauninni, Menntamálastofnun, menntamálaráðuneytið o.s.frv. til þess að í rauninni hafa ytra gæðaeftirlit með skólanum af því að þau eru sett upp á þann hátt að þau eiga að mæla ákveðinna ákveðnar fram framfarir samkvæmt sem sagt hæfni hæfniviðmiðum aðalnámskrár. Ef hins vegar skólar eru að sleppa því að láta nemendur mæta þá er það augljóslega skekkt niðurstaða og hjálpar er í rauninni ekki nemendum að sjá stöðu sína gagnvart öðrum skólum af því að skólinn fær ekki raunsæja mynd á í rauninni árangur sinn heildstætt yfir við nemendahópinn heldur einungis gagnvart þeim nemendum sem í rauninni eru fá svona augljóslega leyfi til að taka prófið. Það er allur gangur á því. Það er hvernig er sem sagt mælst með því að einhverjir nemendur mæti ekki eða að foreldrar yfirleitt haldi nemendum frá því að mæta. Það er allur gangur á því. En sem mælitæki er það einfaldlega ónákvæmt og þar af leiðandi ekki gagnrýnt. Hún býr bara til hausverk og vesen fyrir nemendur. Í rauninni er allt til alls. Þetta er ákveðin hagkvæmni tæki. Það er að láta bara alla skólanna taka sama prófið úti um allt er ákveðin hagkvæmni fyrir rannsakendur sem eru að rannsaka framgang og gæði skóla og hvernig svona skólastarf þróast og reyna að fá samanburð milli ára og þess háttar. Það er hins vegar ekkert endilega réttlætanlegt að láta þau menntayfirvöld eða rannsakendur sem taka gögnin úr samræmdum könnunarprófum í sínar rannsóknir hafa þá forskot að einhverju leyti. Kannski þorskkvóta er ekki endilega rétt orð heldur þá aðgengi er kannski nákvæmara orð þeirra, því að það að stunda menntarannsóknir er einfaldlega á að vera ekki. Ég ætla ekki að segja flóknara heldur eiga að vera aðrar og eðlilegar kröfur til rannsakenda til sem sagt þegar gæðakrafna sem eru gerðar í því að stunda menntarannsóknir. Það að nota samræmdu könnunarprófin er einfaldlega ekki bara persónuverndarleka séð og ýmislegt svoleiðis frekar. Ja, segjum sem svo að það er Vísindasiðanefnd sem kvittar eru undir ákveðna aðferðafræði og því um líkt fyrir rannsókn, rannsóknir þeirra sem eru að gera einhvers konar greiningar á skólagöngu krakka með því að hafa samræmd könnunarpróf og runnið lög þar á bak við sem menntavísindum menn komast í á miklu aðgengilegri hátt heldur en þeir kæmust í ef þau þurftu að setja upp sínar eigin rannsóknum sjálfir og fara með þær í sömu leið og allir aðrir umsækjendur í öllum öðrum sviðum í gegnum Vísindasiðanefnd, t.d. væri allt öðruvísi nálgun á þetta vandamál og á eða sem sagt á rannsóknir á þessu sviði og ég tel að þetta sé í raun og veru hamlandi fyrir góðar rannsóknir á á menntakerfinu á Íslandi af því að þær eru að einhverju leyti til of almennar. Þær gefa of í rauninni auðveldan aðgang á ekkert endilega góðum forsendum til rannsóknarinnar. Það væri eðlilegra að hafa skýrari aðgang bæði fyrir stjórnvöld af því að þeir þurftu að útskýra hvers vegna þau vilja fá þau gögn sem þau vilja fá, sem er það sem á að gerast í öllum vísindagreinum þegar þeir útskýra fyrir t.d. Vísindasiðanefnd siðanefnd. Hvers vegna ætli að gera sýna sínar rannsóknir. Það á ekkert endilega að vera auðvelt fyrir stjórnvöld að fá þessi heildar gögn, hvað þá skekkt eins og er af því að það eru gallar sem taka þátt í þeim heldur eiga mennta menntayfirvöld að þurfa að hafa fyrir því að fara í gegnum ferlið eins og allir aðrir þurfa að gera það þannig að á þeim forsendum að samræmd könnunarpróf eru ónákvæm út af þessum val hlutdrægni eða á ensku sem laxinn bæjarins inn í prófið, þá færðu ekki í rauninni þær niðurstöður í samanburði á milli skóla færðir í rauninni ekki þær niðurstöður sem þú þarft í almennum vísindarannsóknum. Ef þú tekur því sem svo að þetta sé prófin úr þýðinu er þarf villa sem er innbyggð í gögnin þegar verið gerðar greiningar á þeim. Það er ekki gott heldur að reyna að leiðrétta fyrir þeim á einhvern hátt. Er bara frekar erfitt af því að þú veist í rauninni ekki hvaða kríteríur var notuð til að fylgt er úr eða hvaða nemendur var sleppt og það hefur að mínu mati of mikil áhrif á það hvað samræmd könnunarpróf eiga að geta gert ef þau væru að standa undir því sem þau sem sagt segjast eigi að standa undir valfrelsi skárra en samt að mínu mati of auðvelt aðgengi af menntakerfinu í heild sinni. Það finnst mér finnst það ekki réttlætanlegt út af því að það býr til ákveðna segja leti, kannski bara fyrir menntaða vísindamenn, satt best að segja. Það eru ýmis áhugaverð gögn sem eru til í þessum rannsóknum sem fylgja sem sagt samningnum upp samræmdu könnunarprófunum. En þetta eru samt rannsóknir sem er hægt að gera með eðlilegri fyrirhöfn eins og allir aðrir vísindamenn þurfa að gangast undir og ég held að sé hollara, bæði fyrir menntað vísindafólk fyrir nemendur fyrir menntayfirvöld fyrir það að þetta ytra gæðaeftirlit sem við sitjum samkvæmt lögum að eigi að sinna það er innra gæðaeftirlit líka og ytra gæðaeftirlit heldur tveir. Þeir fasar og samræmdu könnunarprófin er einn hluti af ytra gæðaeftirlitið eftirlitinu. Það er það eru fleiri hlutum. Þá fara sem sagt starfsmenn frá Menntamálastofnun inn í skóla og gera alls konar fleiri og fleiri kannanir og hérna, svona skoðanir o.s.frv. þetta er ekki eini hlutinn. En þetta er hluti sem ég held að við ættum að fara að spyrja stærri spurningu bara af því að í rauninni við höfum vanist því þetta er hluti af okkar uppeldi að fara og taka samræmd próf. Það er svo það býr til svo ríka hefð að einhverju leyti að við stoppum ofstæki og spyrjum: Bíddu, grundvallarspurningin, ef það væru ekki svona samræmd könnunarpróf myndum við setja þau á? Ég held að svarið sé í alvörunni þar. Nei, við myndum ekki gera það og ef ekki væri fyrir þessa sögu um að við höfum gert það áður þá mundum við að gera aðrar kröfur á það hvernig við, stundum ytra gæðaeftirlit gagnvart skólum, fyrir einmitt nemendur fyrir foreldrum fyrir okkur hérna inni í rauninni svona samþykkjum er búin til samninga um aðalnámskrá og ýmislegt svoleiðis. Hvernig á að sinna því hlutverki að reka skólakerfið? Þannig að ég bara legg það í púkkið að já, það er verið að seinka því að þá þurfi að taka upp, leggja samræmt könnunarpróf og bara kannski upplýsir það. Ég var ég var í því að setja upp fyrstu rafrænu samræmdu könnunarprófin fyrir nokkrum árum síðan að hvað varðar 2016, 15.000 15 já athugasemdalaust vildi svo óheppilega til að ég fór einmitt í fæðingarorlof þegar var verið að setja próf. Prófin voru í gang, fóru í gang og fyrirtæki sem við vorum að vinna með hugbúnaðinn hérna með að þau ráðlögðu uppfærslu sem var svona mistókst og þannig að við misstum mistókst, hefur framkvæmdin var ekki gaman að vera búnir að fara og gera tilraunar hérna. Sem sagt prufukeyrslu í skóla úti á Seltjarnarnesi gekk mjög vel en svo var einmitt ráðlagt að uppfæra hef ég aldrei kvittað undir það að rétt áður en þú ferð í sem sagt að leggja fyrir samræmd könnunarpróf úti um allt landið þá þarf að fara í uppfærslu á hugbúnaðinum og keyra þau á það án þess að hafa það bara gengur ekki. Efnt var algjör alger bilun. Hata bilaði á mér gaman. Ég hélt þarna á litlum krakka, var kominn í heimsókninni. Menntamálastofnun var að sjá hvernig hvernig framkvæmdin gekk. Það var afar áhugavert, svona áhugaverð ástæða fyrir því hvað fór úrskeiðis. Allir nemendur fá notendanafn lykilorð listi af því sem var keyrt inn í kerfið og þeir eru allir til þarna og gaman og var búinn að boða að prófa þetta eitthvað á einhverjum svona sér notendum og svoleiðis, en enginn gat skrá. Síðan fengu í rauninni bara rangt, nóturnar, jafnólíkir og ekkert gerðist. Það var einfaldlega af því að kerfið, eftir að var búið að flytja inn allar upplýsingarnar, að nefndina vantaði eitthvað svona af vistar þannig að þeir nemendur sem er hægt að fara inn og opna nemandann í dag og vista þá uppfærðist eitthvað aðeins íslenskar gagnagrunns kerfinu. Þá gat á málaskrá sinni þótt einhver. Já, þetta var afar smátt til samstarfs en rafræn könnunarpróf eru hafa verið á ágætis hausverkur síðan þá stundum ekki alveg tekist. En hérna. En alla vega ég mæli með því bæði fyrir geðheilbrigði, ungmennin okkar fyrir hið fyrra smurt, kiknar rafrænu prófin og í rauninni mennta vísinda, fólk og okkur öll, að bara taka þessi samræmdu könnunarpróf og stinga mig illilega. Þetta er búið að vera ágætis prufa í allt of mörg ár sem er bara við þurfum að gera þetta öðruvísi. Við þurfum að geta gert betur.
Frú forseti. Já, ég er bara komin hingað til þess að í rauninni fagna þessu frumvarpi. Ég er mjög ánægð með að það hafi verið sem sagt það sé verið að leggja fram þetta frumvarp um að leggja niður samræmdu prófin, alla vega í bili, en þó ekki sé nema til að eyða óvissunni. Það er mjög vont náttúrlega fyrir börn og unglinga að vera í óvissu um hvort prófin verði eða ekki, þannig að það er bara mjög gott að gera það. En þarna voru nokkrir aðilar sem sendu inn umsókn eða sendu inn umsagnir og Barnaheill, félag náms og starfsráðgjafa, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Umboðsmaður barna og svo eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson minntist á áðan, tveir ungir nemendur úr níunda bekk, Daniel Þröstur og ríkari flókin og allir eru þessir aðilar sammála um að það beri að sem sagt. Ég fagna þessu frumvarpi að það beri að alla vega leggja þau niður tímabundið. En ég get líka sagt það. Þar sem ég hef nú var alveg þangað til að ég settist inn á þing í stjórn félags grunnskólakennara þá veit ég að stjórn félags grunnskólakennara styður þetta frumvarp eindregið og fagnar því það sem er áhugavert, að hlusta á hv. þm. Björn Leví Gunnarsson áðan, að hann spurði á að honum finnist að það eigi að henda þessum prófum í ruslið og það er spurning hvort það sé rétt og væri rétt að gera það sem kennari. Þá veit ég að það eru mjög skiptar skoðanir meðal kennara um þessi próf og þar hafa verið hávær gagnrýni, sagnir raddir, ekki bara á rafræna framkvæmd þeirra heldur bara almennt á prófin, var mjög áhugavert hérna fyrir nokkrum árum eða bara ár eftir ár. Á meðan prófum skrifleg komu miklar gagn, mikil gagnrýni frá kennurum á hverju einasta ári og alls konar villur sem þeim fundi í prófunum og eitthvað sem ekki gekk upp og var ekki í samræmi við námskrá og ég veit ekki hvað og hvað. Það var eins og það væri næstum því leyst með því að gera þau rafrænu. Nú fá kennarar ekki skoðun lengur þannig að það er bara ekki. Það er enginn. Það er enginn svona gagnrýni núna í dag en hérna, eitt af því sem kannski ég persónulega er ekki hrifin af samræmdu prófunum og ein af ástæðunum fyrir því að mér finnst þau ekki sem kennarar erum við alltaf að reyna að draga fram þessum börnum kunna. Við erum að reyna að draga fram sterkar hliðar þeirra samræmdu prófin eru einhvern veginn ekki að meta getu þeirra heldur að reyna að finna hvað þau geta ekki. Það er eitthvað sem mér finnst öfug leið og verði frekari, raunar leyfi gildrur heldur en að reyna að kynna að leyfa þeim að njóta sín og ég missti aðeins þráðinn af því sem ég ætlaði að segja en alla vega að hérna já, förum ekki nánar út í það fyrst ég missti þráðinn. En mig langar líka til að nefna þetta sem Björn Leví, hv. þm. Björn Leví sagði áðan með að skólarnir væru ekki marktæk, að mælingar á því að skólarnir væru jafnvel ekki að senda alla nemendur til þess að þeir komi betur út. Ég held að þetta sé ekki rétt. Skólar eru almennt, held ég, ekki alla vega ekki í þeim skóla sem ég þekki til í. Þá eru þeir ekki að sleppa því að senda nemendur í samræmd próf af því þeir eru svo hræddir um meðaltöl meðaltals skólans. Þeir eru að hlífa ákveðnum nemendum við því að þurfa að setjast niður yfir prófum sem vitað er að þau ráða ekki við. Það er bara eiginlega mannvonska, stundum að senda ákveðna nemendur inn í þessi próf. Það er bara. Það er bara eitthvað sem t.d. ég sem kennari í gegnum tíðina og ég hef verið m.a. að kenna börnum mikið með námslánum, örðugleika og það er bara stundum sem maður bara veit þá mundi brjóta viðkomandi barn niður. En ég held að það sé frekar ástæðan heldur en áhyggjur skólanna af meðaltali sínu. Já, þannig að hérna þetta var nú svona, kannski helst það sem ég vildi segja að ég er í sjálfu sér alveg á því að það mætti fleygja þessum prófum og aldrei taka upp aftur og m.a. sjá það á það sem ég ætlaði að segja áðan, m.a. vegna þess að þau mæla mjög takmarkaða getu nemanda. Þau mæla mjög afmarkaða þætti og það börn eru og við bara öll og náttúrlega ekki síst börn. Þau eru samsett úr fleiri þáttum en því hvort þau séu með rosalega rökhugsun í stærðfræði þannig að þetta er einhvern veginn. Það er það sem ég hef á móti þeim af sér bara flotta krakka þau? Nei, þau eru ekki sterk þarna og en þau eru svo sterk á jafnvel svo mörgum öðrum sviðum og það er það sem ég hef m.a. á móti þessum prófum. En ég ætla að vega það er kannski ekki til umræðu núna og hvort þau verði endanlega lögð niður eða ekki. En ég fagna þessu frumvarpi.
9. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson, já. Frú forseti. Nefndarálitið sem ég mun mæla fyrir lýtur að þingsályktunartillögu, minnisvarðinn verði kosið í Heimaey og tillögunni segir að Alþingi álykti í tilefni þess að árið 2023 eru 50 ár liðin frá Heimaeyjar gosinu að fela forsætisráðherra að skipa nefnd til að undirbúa kaup á minnisvarða um þann sögulega atburði. Undirbúningsnefndin skal skipuð fimm fulltrúum og skulu tveir skipaðir samkvæmt tilnefningu bæjarstjórnar Vestmannaeyjabæjar, tveir af Alþingi og einn án tilnefningar, og skal viðkomandi vera formaður nefndarinnar. Undirbúningsnefndin skal fyrir lok ágúst 2022 leggja fram tillögur fyrir forsætisráðherra til samþykktar fengu samþykkti fengnu samþykkti. Skal nefndin annast frekari undirbúning fyrir uppsetningu og afhjúpun minnisvarða sumarið 2023 og ég mæli hér nú, frú forseti, fyrir nefndarálitinu með breytingartillögu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið umsögn Vestmannaeyjabæjar um málið og með þingsályktunartillögunni er lagt til að Alþingi feli forsætisráðherra að skipa nefnd til að undirbúa kaupa minnisvarða um heim eigi að gosið 1973, 1 og áður sagði: Á næsta ári verða sem sagt 50 ár liðin frá eldgosinu á Heimaey. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að þeirra tímamóta verði minnst á veglegan hátt í Vestmannaeyjum sem og sögu eldsumbrotanna og samfélagsins nokkuð frá því að málinu var dreift á Alþingi og sá frestur sem nefnd forsætisráðherra ætlaður orðin of skammur að það er, eins og ég nefndi hér áðan. Þá var upphaflega gert ráð fyrir því að hann yrði til loka ágústmánaðar á þessu ári. Nefndin leggur til að fresturinn verði rýmkaður og leggur að öðru leyti heils hugar til undir efni tillögunnar og leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingartillögu eða breytingu og í stað sem sagt, sem lýtur þá að frestinum, að lengja hann fyrir undirbúningsnefndina og í stað orðsins ágúst í þriðja málslið tillögugreinarinnar komi október vegna þess að lengja þennan frest fram í október. Jú, það kemur svo sem ekkert fleira fram hér í þessu nefndaráliti en Sigurður Páll Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson, voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapalaga og Sigmar Guðmundsson áheyrnarfulltrúi er samþykkur þessu áliti. Nú og undir þetta álít nefndarálit rita Bryndís Haraldsdóttir, formaður, Birgir Þórarinsson, framsögumaður, Eyjólfur Ármannsson, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Kári Gautason, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Logi Einarsson. Hv. þingmenn.
Verstu kjördæmis Eyjólfur Ármannsson. Virðulegur forseti. Ég tel að þingsályktunartillaga þessi minnisvarða, um eldhúsið Heimaey sé mjög mikilvægt framlag til að minnast þessa mikilvæga stórbrotna atburðar. Ég var sjálfur, ég er sjálfur fæddur í Vestmannaeyjum, var þriggja og hálfs árs upp á dag ef gosið hófst klukkan hálftvö að nóttu til aðfaranótt 23. janúar 1974 og ég man enn þá nokkur augnablik úr þessum hildarleik, m.a. því vaknaði horfið út úr stofugluggann og þið var við höfnina og líka í pottum til Þorlákshafnar. En ég tel að við ættum að minnast líka. Það er talað um hérna, að hafa þann 3. júlí 2023 verði 50 ár liðið frá lokum heimi eldgossins. Ég vona af vinninga, athöfnin eða minningarhátíð sem muni eiga sér stað á næsta ári. Það eru líka minnst upphaf gossins í janúar 23. janúar sem og lok þeirra og ég tel að það sé vel við hæfi að einn af fremstu listamönnum heims, Ólafur Elíasson, verði fengið til að vinna að hugmyndavinnu varðandi minnisvarða. Það kemur fram í nefnd í tillögunni til þingsályktunar í greinargerðinni að það sé einn af fremstu listamönnum landsins. Ég tel að réttara sé að kalla þetta fremstu listamönnum heims á sínu sviði. Hann er reyndar einn bæði Íslendinga og Dana, hann kallað sig sjálfan danski íslenska listamanns, svo því sé haft í huga. Varðandi varðandi tillögurnar sjálfa að þá held ég að undirbúningsnefndin að það sé rétt til fundi að hún ljúki störfum fyrir lok ágúst október í ár til að leggja fram tillögu fyrir forsætisráðuneytið samþykktar. Ég tel að þessar tillögur um minnisvarða ættu ofan undirbúningsnefndin ætti líka að að ná til að sjálfsögðu hátíðahaldanna við goslokum. Ég vona að hátíðin eldgossins í Heimaey gos flókinn að það verði eins konar þjóðahátíð. Ég held að það sé það dramatískir atburðir í sögu þjóðarinnar sem átti sér stað og raunverulega hafi aldrei verið fjallað nægilega um áhrifin á fólki sem lifði þetta af og flutt til lands og þetta var fyrir áfallahjálp og ég held að það mætti fjalla nánar um það. Það fólk sem lifði af og sérstaklega á því svæði sem fór undir hraun. Þetta var ekki svona sprengd í loft um það hvar frumvarp tilvistarlega síðar, það er ekki til lengur. Þetta svæði sem hvarf fallast hluti eyjarinnar sem fór undir hraun og einn einstakur atburður í sögu þjóðarinnar og það má líka hafa í huga að þetta tengist líka gossvæðinu sem er þarna á sprungubelti upp og hv. þm. Ásmundur Friðriksson hefur skrifað bók sem kemur út núna í júní sem fjallar um hildarleik inn þegar hópur manna fór til Surtseyjar. Þriðji hópurinn sem fór til Surtseyjar 1963 en þá var til eyja sem eldgoss sem var tíu árum fyrr árið nýta 63 sem er hluti af sama sprungubelti Eyjafjallajökull. Allir þekkja eigi ætli Eyjafjallajökull og eldgosið þar 2010. Það er líka sama sprungubelti. Þetta tengist allt og það væri vert að minnast líka þess að við lifum á hættulegum stað í heiminum hvað varðar eldfjöll. Það má líka minnast þess að föður minn hafði hún veita mönnunum sem var í þessum hópi sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson fjallar um í hildarleik í í gini víxils held ég að bókin heiti í sem fjallar um Surtseyjar fer för Vestmannaeyinga. Þeir vildu kalla hana verstu, reynt afar mikið metnaðarmál fyrir þeim sem stunduðu lundaveiði í þessum eyjum og ekki náttúrlega í í eyjunum í kringum Heimaey og töldu vestur vera réttnefni. En það var ákveðið annað af hvort það var ekki nefnd í Reykjavík sem kom með nafnið Surtsey. Ég fagna þessari tillögu heils hugar og vonast til að Alþingi geti staðið miklum rausnarskap af að gerð þessa minnisvarða um eldgossins í Heimaey og það verði líka stjórnvöld taki líka þátt og styðja hátíðarhöldin við goslokum hátíðina 50 ára afmæli gossins 50 ár verða frá lokum goss gossins og það verði þá minnst í víðara samhengi. Samhengið þessa mikla atburðar og þau sem eru fóru á besta aldri á þessum tíma. Þeir eru nú orðnir rosknir, roskið fólk komið áttræðs eða níræðisaldur jafnvel sem var við mátti fjölskyldur og föður minn. Hann féll frá árinu 2019 og hann hefði orðið 87 ára í ár hefði hann lifað. Það eru margir á hans kynslóð sem voru þá í blóma lífsins með börn með barnafjölskyldur sem flúði. Ég held að það væri vel til fundið og ég vona að hátíðin í kringum gos lokahátíðin, verði sannkölluð þjóðahátíð og minnisvarðinn um eldgosið heima verði þjóðinni til sóma og sterku minnisvarði sem mun lifa áfram næstu áratugi og jafnvel verði kannski minnst á 100 ára afmæli gos lokahátíðin eftir önnur 50 ár þegar þetta gos, minningin um þetta gos mun lifa áfram í Íslandssögunni sem hið merkasta atburðar á síðari hluta síðustu aldar.
Hv. 6. þm. Suðvest., Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti háttvirtrar allsherjar- og menntamálanefndar, meiri hluta hennar. Ég held að hér séu örugglega allir þingmenn í nefndinni sem skrifa undir þetta álit en hér er sem sagt um að ræða aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks fyrir árin 2022–2025. Meiri hlutinn telur þetta mikilvægt og jákvætt skref varðandi það að bæta stöðu og réttindi hinsegin fólks í samfélaginu við áframhaldandi vinnu og innleiðing þeirra verkefna sem tilgreind eru í áætluninni þurfi að leita eftir víðtæku samráði við hagsmunaaðila, auk þess sem mikilvægt sé að hverri aðgerð verði tryggt fjármagn. Hjá nefndinni var m.a. fjallað um margar aðgerðir í áætluninni, hefðu beina þýðingu fyrir sveitarfélögin og leggur Samband íslenskra sveitarfélaga því áherslu á að það fái aðkomu að útfærslu þeirra aðgerða og vinnuhópa sem fyrirhugað er að setja á fót til að ná tilsettum markmiðum auk þess sem þær aðgerðir sem snúa að sveitarfélögum verði kostnaðarmetnar. Meiri hlutinn tekur undir þessa ábendingu frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og að mikilvægt sé að vinna að innleiðingu þeirra aðgerða sem varða sveitarfélög í góðri samvinnu við þau. Nú í aðgerðaáætlun er tekið á nokkrum þáttum, m.a. er þarna fjallað um reglugerð um heilbrigðisþjónustu þar sem markmið aðgerðanna er að skýra betur hlutverk teymis barna og unglingageðdeildar Landspítalans, um kynvitund þegar kemur að þjónustu við einstaklinga sem falla undir lögin og hvaða sérfræðiþjónustu sé nauðsynleg til að tryggja þeim sem leita eftir þjónustu teymisins. Í greinargerð með tillögunni kemur m.a. fram að brýnt sé að skýra stöðu barna yngri en 16 ára þegar óskir koma fram um óafturkræfar breytingar á grundvelli undanþáguákvæðisins 11. gr. laganna. Nú í umsögn bull bugl var fjallað um þetta svo á fundinum í umsögninni og fyrir nefndinni kom fram að trans teymis BUGL legði mikla áherslu á að vinna við slíka reglugerð fari fram sem allra fyrst og að fulltrúar teymisins kæmu að þeirri vinnu. Fram kom að það væri mikilvægt að skilgreina tiltekin atriði nánar sem byggja á ákvæðum laga um kynrænt sjálfræði, svo sem að skilgreina hvaða hópar verði vísað í þjónustu trans, teymis BUGL og hvað skuli falla undir annars vegar afturkræfar og hins vegar óafturkræfar aðgerðir. Meiri hlutinn telur mikilvægt að horfa til þeirra þátta sem fram koma í umsögninni þegar þessi aðgerðaáætlun kemur til framkvæmda sem er á ábyrgð heilbrigðisráðuneytisins. Nú er ég aðgerðaáætlun er fjallað um reglur um blóðgjafir í 18. lið áætlunar þar sem mælt er fyrir um að gerðar verði breytingar á reglugerðinni um söfnun, meðferð, varðveislu og dreifingu blóðs og viðauka fjögur við þá reglugerð með það að markmiði að horfið verði frá því að bann við blóðgjöf tengist kynhneigð einstaklinga. Nú í umsögnum og fyrir nefndinni var fjallað um þetta mál sérstaklega og fengum sóttvarnalæknir og Blóðbankann til að koma til okkar og ræða þetta mál. Blóðbankinn var á því að það þyrfti að tryggja fjármögnun til að innleiða svokallaða mat, skimun og smit, hreinsun, raunkostnað. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið sem fram komu fyrir nefndinni um að ávallt skuli hafa að leiðarljósi að tryggja öryggi blóðþega jafnt sem jafnframt sé mikilvægt að byggja á málefnalegum sjónarmiðum varðandi það hverjir geta gerst blóðgjafar og tímabært sé að fara í þær breytingar sem aðgerðaáætlun feli í sér hvað þetta varðar. Undir þessum lið sköpuðust örugglega opinskáu umræðu sem átt hafa sér stað um kynlíf í á nefndasviði Alþingis þar sem ítrekað var mikilvægi þess að þegar um blóðgjafir er að ræða þá ákveðna áhættu þætti þar að lútandi þá snúið að kynhegðun en ekki kynhneigð. Nú er nefndin leggur til tvær breytingartillögur við aðgerðaáætlanirnar, annars vegar um málefni hinsegin eldri borgara og öryrkja og í minnisblaði sem sagt: Við fjölluðum um þetta sérstaklega og óskuðum eftir afstöðu heilbrigðisráðuneytisins í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar. Afsakið, við óskuðum ekki eftir afstöðu heilbrigðisráðuneytisins heldur forsætisráðuneytisins að sjálfsögðu, en í minnisblaði til nefndarinnar vakti ráðuneytið athygli á að verkefni norrænu ráðherranefndarinnar um lífsgæði eldra fólks innan hinsegin samfélagsins, að frumkvæði Noregs sem nú fer með formennsku í ráðherraráðinu hérna, en verkefninu er unnið í samstarfi við Ísland sem tekur við formennsku í nefndinni á næsta ári og áfram verði unnið með þetta verkefni og nefndin var mjög ánægð að heyra af þessu verkefni þar sem við erum sannfærð um að það muni bæta þjónustu við eldra hinsegin fólk. En niðurstaða nefndarinnar var einmitt að leggja til breytingu hvað þetta varðar og ég vil þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir að koma með þá tillögu sem við sammælumst öll hér um og er hún þá breytingu á tilgreiningu sé tilgreind sérstaklega í þessu nefndaráliti. Jafnframt er gerð breyting sem um lið sem fjallar um þá stöðu hinsegin fólks á landsbyggðinni og það er líka breytingartillaga sem kom frá hv. þingmanni. Ég vil líka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni. Ég vil líka geta þess að hv. þm. Jódís Skúladóttir hefur talað sérstaklega fyrir þessu máli og gerði það í umfjöllun nefndarinnar en staða hinsegin fólks á landsbyggðinni kann að vera viðkvæm, ekki síst fyrir ungmenni og við umfjöllun í nefndinni um málið kom var komið inn á þennan þátt og telur meiri hlutinn þörf á að bregðast við með því að leggja til að í þingsályktun og bætist nýr liður sem feli í sér aðgerðir með það að markmiði að rannsaka líðan og stöðu hinsegin fólks á landsbyggðinni út frá samfélagslegum þáttum og sjónarmiðum um jöfn búsetuskilyrði í landinu. Huga þurfi aukinni fræðslu, aðgengi að stuðningi í land á landsbyggðinni. Í framhaldi af þeirri úttekt sem mælt er fyrir um komið til skoðunar að útfæra og framkvæma frekari aðgerðir sem talin þörf á til að jafna stöðu hinsegin fólks um land allt nú. Ég hef hér, virðulegur forseti, hlaupið yfir nefndarálitið sem liggur fyrir og þar eru breytingartillögur sem gert er grein fyrir í nefndarálitinu okkar fyrst og fremst þessar sem ég tilgreini, en líka einhverja sem eru meira tæknilegs eðlis en undir þetta nefndarálit skrifar sú sem hér stendur auk hv. þm. Jódís Skúladóttir Berglindi, Ósk Guðmundsdóttur, Eyjólfs Ármannssonar, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Logi Einarsson og áheyrnarfulltrúi nefndarinnar. Sigmar Guðmundsson lýsir sig samþykkan áliti þessu.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu sína og góð orð í minn garð. En mig langar að spyrja hv. þingmann. Ég ætla ekki að fara að spyrja eins og ég tek undir það voru mjög líflegar umræður um kynhneigð og kynhegðun í nefndinni og fór mjög ítarlega yfir það atriði varðandi tengslin við Blóðbankann og blóðgjöf. Ég ætla nú ekki að fara að endurtaka umræða um hina þar aftur sem leitað 17. tölulið aðgerðaáætlanirnar en mjög mikilvægt náttúrlega að öllum líði vel við blóðgjöf og það er þá spurning nái hans kom spurninga. En mig langar að spyrja hv. þingmann um varðandi fjárlögin varðandi fjármögnun á aðgerðaáætluninni. Nú kemur fram í 1. töluliðnum að það sé kostnaðaráætlun, 40 milljónir, en svo eru allir hinir töluliðirnir fari alltaf talað um kostnaðaráætlanir, rúmist innan fjárheimilda og það er svolítið óljóst hvað það þýðir og ég óttast það að þessi mikilvæga aðgerðaáætlun gæti verið undirfjármögnuð, hvort hún hvernig fjármagn verði tryggt til þessarar aðgerðaáætlunar og hvernig hvað er átt við með hugtakinu eða rúmast innan fjárheimilda. Er það þá fjárheimilda í fjárlögum hverju sinni og hvort það sé ekki mikilvægt að þingið tryggi að fjármagn til að standa vel að þessari aðgerðaáætlun og einnig, sem ég tel líka mjög mikilvægt við þessa aðgerðaáætlun, er það að þessi aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks verði gerð á forsendum hinsegin fólks og helst að hinsegin fólki. Það komi að vinnu þessarar aðgerðaáætlunar með beinum hætti og helst leita sérstaklega eftir því að það vinni þessa aðgerðaáætlun á sínum eigin forsendum og þá sérstaklega tala nú ekki um varðandi breytingartillögurnar, ná fram að ganga varðandi líðan hinsegin öryrkja og aldraðra og hins vegar líðan hinsegin fólks á landsbyggðinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og þetta er aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks sem við erum hér að samþykkja þannig að ég geri ráð fyrir því í ljósi þess að hér er mikil samstaða um málið og vænti þess að það verði samþykkt innan tíðar þannig að þá liggur fyrir samþykkt aðgerðaáætlun. Ég held að sé ekki hægt að tala um að fá einhverja aðra að þeirri áætlun en þess er ágætlega farið yfir það í greinargerð hvernig unnið hefur verið að þessari áætlun sem lögð eru fyrir þingið, auk þess sem auðvitað að það fór í umsagnarferli bæði á samráðsgátt og hjá okkur hér í þinginu. Aftur á móti tek ég undir það sem fram kemur eða ég les í sjónarmið hv. þingmanns, er að þetta snýst auðvitað um það þegar kemur að framtíð framkvæmd aðgerðaáætluninni, að hún sé unnin á forsendum þeirra hópa sem hér er um rætt og við tókum einmitt undir það að ég og hv. þingmaður í nefndaráliti bentum sérstaklega á sveitarfélögin því hluti af þessum málum einmitt heyra þar undir og þá t.d. tek ég bara svona af handahófi dæmi nr. 10 er breyting á reglugerð um hollustuhætti. Hv. þingmaður fór að velta fyrir sér hvað þýðir að það rúmist innan fjárheimilda og er nægt fjármagn í allt að fá nú kannski ekki að kosta svo mikla peninga að breyta reglugerð. Aftur á móti er hér verið að tala um að í reglugerðinni sé verið að tala um sem sagt um hollustuhætti á sund og baðstöðum og markmið aðgerðir verða að tryggja að tekið sé tillit til transfólk og þar á meðal fólks með hlutleysa kynslóðinni í ákvæðum sem snúa að aðgengi að salernum og annarri aðstöðu þannig að það að breyta reglugerðinni kostar örugglega ekki fjármuni en það kann að kosta fjármuni að framkvæma það sem þar kæmi fram. Það til að mynda gæti lent á sveitarfélögunum og þess vegna held ég að sé mikilvægt að hafa sveitarfélögin í góðu og gildu samráði. Það er rétt að hv. þingmaður segir einmitt að það er tilgreint sérstaklega fjárheimild í 1. liðinn í aðgerðaáætluninni, Framkvæmdasjóður hinsegin málefni því að það er ljóst og þarf í það þyrfti pening. En annars er ætlast til þess að þetta rúmist innan fjárheimilda, eins og það er orðað og ég verð að koma skýrar inn á það í seinna andsvari hvernig það gerist. Þó veit ráðuneytið.
Þingmaður Eyjólfur Ármannsson. Já, ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og vonandi að hún skýri betur þetta innan fjárheimilda og það er ekki verið að taka af þessum 1. lið 40 millj. kr. sem er um 40 millj. kr. sem er kostnaðaráætlun þar. Það fari ekki á hina hliðina, að það sé raunverulega kominn nýr né fjármagn þarna inn frá ríkinu til að framkvæma aðgerðaáætlanirnar. Annað sem mér finnst líka vera mikilvægt hérna og það er varðandi breytingartillöguna og eins og kemur fram í greinargerðinni er það mál orðið málefni hinsegin eldri borgara, öryrkja, að þar erum við að tala um fólk sem ruddi brautina. Eiginlegi í réttindabaráttu hinsegin fólks er mjög mikilvægt, tel ég, að að það verði gerð úttekt á líðan hinsegin fólks verði gerð og skoði frá samfélagsins þáttum eins og breytingartillagan gerir fram leggur hérna er lagt til í breytingartillögunni og líka varðandi líðan fólks á landsbyggðinni. Núna erum við í borgarsamfélaginu niður á höfuðborgarsvæðinu og í minni samfélögum er oft erfiðara að vera hinsegin öðruvísi en en í týnast í fjöldanum hérna í Reykjavík. Þannig að ég tel þetta vera mjög mikilvæg atriði og ég vona að hv. þingmaður taki undir þetta vegna þess að frjálslynd Reykjavík það festa. Það þarf að komast út um allt land að öllum líði vel þó að þau séu kannski hinsegin og í litlum plássum og öðru slíku. Ég ætla ekki hafa þetta lengra en ég bíð spenntur að heyra betur frá hv. þingmanni og framsögumanni varðandi fjármál. Fjármagnið sem fer í þetta og þessi atriði sem ég nefndi.
Þá svarar andsvari síðara sinni. Hv. þingmenn. Bryndís Haraldsdóttir. Já, virðulegur forseti, þakka aftur hv. þingmanni. Mig langaði bara að geta þess í upphafi því að hann vísar til mín sem framsögumanns. Vissulega flyt þetta nefndarálit en ég vil geta þess að framsögumaður málsins var Jódís Skúladóttir, hv. þingmaður, sem er því miður fjarverandi núna en lagði mikla vinnu í þetta og ég veit að þetta er henni mikið hjartans mál. En að spurningunni varðandi fjárheimildir eru settar settir fjármunir í í 1. liðinn, sem er Framkvæmdasjóður hinsegin málefna. Í greinargerðinni segir um þá aðgerð að framkvæmdasjóður hinsegin málefna verði starfræktur í forsætisráðuneytinu. Markmið sjóðsins er að efla starf stjórnvalda við með úthlutun til verkefna ráðuneyta í Stjórnarráðinu sem tengjast hinsegin málefnum. Settar verða reglur um úthlutun úr sjóðnum og þær kynntar ráðuneytinu fyrir 1. september 2002. Fyrirmyndir af þessum sjóð er sótt til Framkvæmdasjóðs jafnréttismála og mun sjóðurinn getað stutt við verkefni og eftirfylgni við verkefni tengd þessari aðgerðaáætlun þannig að nýta megi ný meginniðurstöðu, reynslu og þekkingu sem fæst með verkefnum þannig að að því hvað rúmast innan fjárheimilda þá held ég að það sé óhætt að lesa í þetta að í einhverjum tilfellum kunni ráðuneytin sem bera ábyrgð á ákveðnum punktum í þessari aðgerðaáætlun að þurfa að sækja í þennan sjóð. En í öðru máli á málum eins og til að mynda því að ég nefni hér að breyta reglugerð þá á það ekki að þurfa að kosta sérstakar fjárheimildir þannig að ég held að hér sé fyrst og fremst að ræða það að ítreka mikilvægi þessa málaflokks og ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni. Þetta snýst svolítið um að setja þessi gleraugu á í stjórnsýslunni. Þetta snýst um það að stjórnsýslan okkar horfi á þessi markmið og sé meðvituð um mikilvægi þess að þessi aðgerðaáætlun verði uppfyllt og svo get ég líka sagt það vegna þess að ég og hv. þingmaður sitjum: Nú erum svo lánsöm að sitja líka saman í fjárlaganefnd. Þá kann einmitt að vera okkar verkefni í eftirfylgninni að fylgjast með því þegar fjármálaáætlanir koma fram að þessi markmið séu sett þar undir viðeigandi málaflokka og þar sé þá að úthluta fjármunum þar sem við upplýstum hvernig framgangur hvers og eins markmið fyrir sig gengur fyrir sig.
Þeir Rafn Ólafsson. Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka háttvirtri allsherjar- og menntamálanefnd fyrir þá vinnu sem þau hafa lagt í þetta þessa mikilvægu þingsályktunartillögu og þetta er svo sannarlega að vissu leyti metnaðarfull hérna, þingsályktun og aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks og þau virkilega gott að sjá að það á að taka á fullt af atriðum sem því miður þarf að taka á í samfélaginu og það er líka gott að það yrðu settar tímaáætlanir og skilgreinda ábyrgð á þeim verkefnum sem eru sett inn hérna. En mig langar að taka undir þær áhyggjur eða þau þar sem hv. þm. Eyjólfur Ármannsson benti á varðandi fjármögnun á þessum hlutum, að reisa Ármanns af fjármögnun vegna þess að það að nota sífellt í aðgerðaáætlun um orðin rúmast innan fjárheimilda er voða erfitt að rekja. Ef þú ætlar að reyna að rekja hvað hversu mikið fjármagn t.d. á að setja í hvert og eitt atriði hér, þá getum við ekki séð hvað þessi aðgerðaáætlun er í rauninni að kosta í heild sinni. Það er nr. 1, nr. 2, er að við sjáum ekki hvað aðgerðaáætlanir að kosta í heild sinni. Það gefur okkur líka ekki möguleika á því að skilja hversu djúpt á að fara í hvert og eitt atriði og mig langar að taka eitt dæmi um það og ég eiginlega má segja að ég get sennilega ekki orðað eins vel, eins og það var orðað í umsögn sem kom frá trans Ísland varðandi 16. og 17. gr. aðgerðaáætlanirnar annars vegar, 16. gr. fjallar, með leyfi forseta, um verklagsreglur teymis Landspítala um kynvitund og breytingar á kyneinkennum og síðan í 17. gr. eða 17. aðgerðin og hún fjallar um reglugerð um heilbrigðisþjónustu í tengslum við kynvitund og kynrænt sjálfræði og mig langar að lesa beint upp úr hér upp úr umsögn Trans Ísland sem tók alla vega ekki eftir því að það hefði komið meira fjallað um það sérstaklega í nefndarálitinu. Þau sögðu, með leyfi forseta: Trans Ísland telur það ekki nægja eitt og sér að trans teyminu, bæði á bugl og LSH, setji sér verklag verklagsreglur sem verði samþykktar. Þörf er á auknu fjármagni til teyma hana sem og frekari mönnun en biðlistar á báðum stöðum hafa lengst á undanförnum árum og er staðan óviðunandi. Þörf er á inngripum sem stytta biðlistana sem hafa myndast og svo segir neðar hjá þeim: Nauðsynlegt er að trans, börn og unglingar fái strax þá þjónustu sem teymið veitir enda er auðvitað viðkvæmur hópur sem þarf að koma til móts við á þeirra forsendum og þá kannski horfum við hérna á það sem tengist þessum þessu kynvitundin á kynrænt, sjálfræði sjálf ræði og ef við horfum á 16 og 17 ára þá stendur einfaldlega: Kostnaðaráætlun rúmast innan fjárheimilda. Þarna hefði maður viljað sjá að það væri t.d. lagt fjármagn í að ráðast á þessa biðlista og tækla það. Það sjáum við ekki í aðgerðaáætluninni eins og er. Ég geri mér grein fyrir því að það sé kannski erfitt að breyta þessu núna. En mér finnst almennt varðandi svona aðgerðaáætlanir að það er rosalega erfitt að að átta sig á því hversu mikið á að gera eða hvað er verið að gera. Er hægt að gefa falleg loforð? Það er hægt að segja: Við ætlum að laga ferlana, við ætlum að reglugerðirnar en ætlum við að laga vandamálið sem er það að þessi þjónusta að það eru orðin ansi löng bið eftir henni og eins og ég segi, ég er ekki að gera, setja út á sjálfa áætlunina, mér finnst hún vera mjög metnaðarfull og það er verið að taka á mörgum góðum hlutum. Mig langaði að fagna þeim breytingartillögum sem meiri hluti nefndarinnar benti á og gera annars vegar um líðan hinsegin öryrkja og aldraðra og sögu, líðan hinsegin fólks á landsbyggðinni. Ég tel að bæði báðar þessar breytingar séu mjög af hinu góða og reyndar bara hver og ein aðgerð hérna er mjög af hinu góða. En það er erfitt fyrir okkur að skilja hvað er í rauninni verið að loforð og það held ég að við getum reynt að læra svolítið varðandi framtíðar aðgerðaáætlanir sem við gerum, að við reynum að hafa þær aðeins meira skýrari þannig að fólkið sem þetta snertir les ekki á vef Alþingis á morgun þegar vonandi við erum búnir að samþykkja þessa þingsályktunartillögu, að nú sé bara búa, tryggja allt sem snýr t.d. að málefnum trans barna en við séum kannski ekki búnaðinum. Nei, ég er bara að tala um það að við þurfum að hugsa svolítið út í það þegar við gerum svona áætlanir og hérna og setjum okkur markmið að þá þurfum við að vera dálítið skýr hvað þetta varðar og svo vona ég bara að við reynum að tækla það sem vantar upp á að skimunina í löggjöfinni vegna þess að við heyrðum í morgun í útvarpinu að það er mikill skortur á blóði hjá Blóðbankanum og það er fólk í þessum hóp sem vill gefa blóð sem getur gefið blóð er uppfyllir þau skilyrði sem þeim eru sett fyrir utan þetta eina sem er í dag. Kynhneigðin er tilgreind í reglugerð þannig að vonandi getum við laga það líka, fló fljótt og auðveldlega og tekið gagnsæi í því en láta enda aftur á því að þakka nefndinni fyrir frábært og gott starf í þessu og ég veit að þetta er allt eru allt hlutir sem munu bæta hluti fyrir fólk eða fólk sem þetta snertir. Það sendiherralaust þakkir til ykkar um það.
Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og mig langaði bara aðeins að koma inn á þennan punkt sem hann veltir upp varðandi fjármögnun og það sem fram kom í umsögn þar að lútandi út af því að hér er nefndur þessi ákveðni punktur, nr. 16, eða markmið í áætluninni um verklagsreglur, teymis Landspítalans, um kynvitund og breytingar á kyneinkennum og þá langar mig, með leyfi forseta, að lesa hérna bara undir síðari hlutann sem segir um þessa aðgerð í í ályktuninni: Það er mikilvægt að tryggja að þjónusta við transfólk byggist ávallt á nýjustu rannsóknum og vinnureglum á alþjóðavettvangi. Teymi Landspítalans um kynvitund og breytingar á kyneinkennum sem skipaður er samkvæmt lögum um kynrænt sjálfræði, skal setja sér verklagsreglur sem uppfylla þessi skilyrði með það að markmiði að trans fólk fái viðeigandi og fordæma Rósa þjónustu. Ég bara ítreka þetta sérstaklega vegna þess að það var nú umræða ekki alls fyrir löngu einmitt um þetta og ég held að það sé mjög mikilvægt þess vegna að þessi punktur sé hérna inni, verklagsreglur um slíkt sem byggja á nýjustu rannsóknum og þekkingu í þessum málaflokki, að allir starfsmenn í heilbrigðisþjónustunni þekki það og fylgi slíkum verklagsreglum. Að því sögðu þá segi ég já, þessi punktur snýr bara um verklagsreglurnar en það er hárrétt hjá hv. þingmanni og það sem fram kom einmitt í umræddri umsögn sem vísar í það eitt og sér er ekki nóg til að tryggja þjónustu til þeirra sem þurfa svo sannarlega á þessari mikilvægu þjónustu að halda. Þar erum við auðvitað komin inn í jú kannski að einhverju leyti fjármagn en ekki síður bara það sem við erum að horfa upp á í íslensku heilbrigðiskerfi sem er skortur á heilbrigðisstarfsfólki. Ég veit að í þessum málaflokki hefur vandamálið til að mynda verið það að það hefur verið allt of mikil starfsmannavelta. Fólk hefur komið á og stoppa stutt við, sem er mjög bagalegt. Í þessu byggist upp svo mikil reynsla og þekking sem skipti svo miklu máli þegar kemur að gæði þjónustunnar þannig að að þessu sögðu þá bara ítreka ég það að það er mikilvægur málaflokkur sem ræðir heilbrigðiskerfið okkar allt en ef við ætluðum að leysa þessi risastóru vandamál sem eru vandamál heilbrigðiskerfisins í vestrænum löndum og þótt víðar væri leitað þá myndum við væntanlega aldrei getað samþykkt þingsályktun sem þessa. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt skref, sjónarmið hv. þingmanns um það að það þarf líka að gera betur.
Þá svarar andsvari hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég er alveg sammála því. Að sjálfsögðu þurfa að vera verklagsreglur og þær þurfa að sjálfsögðu ekki að vera fastar við steini heldur eitthvað sem þróast eftir því sem skilningur og rannsóknir og annað þróast á þessu sviði eins og öllum öðrum sviðum læknisfræðinnar. En varðandi starfsmannaveltuna þá hefur það komið hérna upp einmitt í umræðu um starf um heilbrigðiskerfið að það sé mikil starfsmannavelta og við höfum líka verið að sjá þetta á bráðamóttöku og fleiri stöðum og við verðum bara að átta okkur á því að álagið á starfsfólkið og þá til móts það hvað þau fá borgað fyrir sína vinnu er greinilega ekki að ganga upp og það þýðir bara það að við þurfum að skoða það hvernig við getum t.d. tryggt að fólk fái mannsæmandi laun án þess að þurfa að vera að vinna nótt og dag og það var oft tekið dæmi hér þegar fólk fór að flýja og sérstaklega fólk úr heilbrigðisstéttunum voru að flýja landið eftir hrunið, að oft tekið dæmi um það þegar heilbrigðis, fólkið var að fara til Noregs og hótel Noregs og fékk svipuð laun eftir skatta eins og það fékk hér heima nema munurinn var sá í Noregi unnið þau eina vakt, sem sagt annaðhvort dagvakt eða kvöldvakt næturvakt en ekki tvær og tvær vaktir eða alls konar yfirvinnu til að ná upp í sömu upphæð þannig að við þurfum. Ég vona að það sé hlutur sem hæstv. heilbrigðisráðherra sé að skoða. Hvernig getum við tryggt mönnum eitthvað af þessu fólki.
Þá veitir andsvar síðara sinni, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir virðulegur forseti. Bara tek undir þau og þetta er bara ein af stærstu áskorun. Heilbrigt hérna málaflokksins okkar er að tryggja hæft og gott starfsfólk til starfa sem er tilbúið að vinna þessa vinnu en baráttu. Hv. þingmaður nefnir Noreg og það sem gerðist hér eftir hrun. Þá vil ég til að mynda að minna á þær aðgerðir sem farið hefur í gegnum þar sem við höfum verið að létta álag á vaktavinnu, fólki og vinnutíma, styttingu þar þannig að þetta er m.a. aðgerð einmitt til að koma til móts við þetta. Það eru auðvitað svo mjög erfitt þegar við fórum í gegnum eitt stykki heilbrigðis faraldur þar sem heimsfaraldur segi, þar sem mest reynir á heilbrigðisstarfsfólk og álagið hefur verið gígantískt. Ég held að við getum öll tekið undir. Það er ítrekað og ég sammála hv. þingmanni að þetta er ein af okkar stærstu áskorunum, svarar andsvari.
Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið og ég held að við séum alveg sammála. Það þarf að finna lausnir á mönnunarvandanum vandanum og það tengist þessu náttúrlega vegna þess, eins og hv. þingmaður benti á, að þarna er heilmikil sérfræðiþekking sem því miður ef fólk flosnar upp, þá tapast sú þekking og sú reynsla og hæstv. fjármálaráðherra sagði hér á dögunum að ekki peningarnir væru ekki vandamálið þegar kæmi að því að laga heilbrigðiskerfið. Kannski þurfum við bara að láta hann standa við það og finna leiðir hvernig hægt er að nota einhverja peninga og einhverja aðra hluti til þess að gera það þannig að fólk geti unnið hérna án þessa, álagið og annað sé þannig að það brenni út og gefist upp eins og því miður eru allt of margar. Mörg dæmi um.
Hæstv. forseti. Ísland hefur rokkað á milli sæta regnboga kvörtunum síðastliðin ár eftir að hafa verið í öruggri setu í efstu fimm sætunum þar áður, núna árið 2022. Þá sitjum við í níunda sæti á listanum. Það eru ákveðin vonbrigði, sérstaklega ef við viljum að Ísland sé land jafnréttis og jafnra tækifæra. Við eigum að sitja í fremstu sætum á regnboga kvörtunum. Það liggur fyrir að Ísland hefur ekki staðið sig nægilega vel varðandi réttarbætur og bætta stöðu hinsegin fólks. Það er ánægjulegt að sjá að ríkisstjórnin ætlar að taka málaflokkinn föstum tökum og sýna það í verki að hún taki málefni hinsegin fólks alvarlega. Ég fagna því að það verði gerð úttekt á líðan hinsegin barna í skólakerfinu og að hugað verði sérstaklega að líðan og stöðu hinsegin barna og ungmenna í skólum landsins. Sagan segir okkur að þessi ár geta verið ungu fólki sérstaklega erfið. Það á enginn að þurfa að líða útskúfun, fordóma eða aðra slíka hegðun sökum þar sem um ræðir. Ég er einnig sammála tillögu þeirra um að breytinga sé þörf í hegningarlögum. Það er þá þess efnis að gera hatursorðræða á grundvelli kyneinkenna refsiverða. Hatursorðræða er skaðleg og hefur mikil áhrif á þá sem standa undir henni haturs og orðræða er í eðli sínu glæ haturs glæpur og við ættum ekki að leyfa henni að viðgangast. Það er eitt í þessari aðgerðaáætlun sem vakti sérstaklega athygli sérstakri athygli hjá mér. Það er 15. liðurinn, það er hinsegin, sjávarútvegur og landbúnaður. Þar segir að gerð verði könnun á viðhorfi og stöðu hinsegin fólks innan sjávarútvegs og landbúnaðar. Markmið aðgerðanna er að vekja athygli á stöðu hinsegin fólks í þeim geirum og mikilvægi fjölbreytileika í öllum atvinnugreinum. Við vitum að vissu leyti mjög lítið um stöðu hinsegin fólks í landbúnaði og sjávarútvegi og miðað við mína reynslu úr landbúnaðinum þá geri ég ráð fyrir því að það sé bara ekkert en mjög lítið um það tala þar. Því vakna ákveðnar spurningar. Maður sér þetta. Það er þó líklega vettvangur þar sem við höfum ekki verið að standa okkur er þá kannski bara og fordómar óbeinir í þessum geirum mögulega. Við þurfum kannski að líta í eigin barm þegar kemur að þessu og því fagna ég því að þetta sé sérstakur liður. Í aðgerðaáætluninni eru það einmitt mjög mikilvægt að við kunnum aðstæður og vekjum athygli á stöðu hinsegin fólks, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði, og mikilvægi fjölbreytileika í öllum atvinnugreinum, eins og ég sagði áður þá. Ísland er land jafnréttis og jafnra tækifæra en við viljum að svo sé og við eigum að vera stolt af því. En við höldum ekki þeirri stöðu nema með fræðslu og áherslu á fjölbreytileika. Við gerum það í skólum með fræðslu, við gerum það í stofninum og við gerum það innan stjórnvaldsins og ég tel að vissu leyti þurfi kjörnir fulltrúar mun meiri fræðslu á þessu sviði en við við höfum fengið núna. Þá á það bæði við um ríkið og sveitarstjórnarstigið. Það er mjög mikilvægt að þekking kjörinna fulltrúa og stjórnenda á réttindum og félagslegri stöðu hinsegin fólks sé viðunandi. Þess vegna á við með því að bjóða þeim upp á fræðslu og áherslu á jafnréttissjónarmið innan stjórnvaldsins. Stjórnvöldum ber að hlúa að öllum íbúum landsins og til þess þurfa þeir sem stjórna vera meðvitaðir um stöðu allra. Nefndin ræddi þessa tillögu mjög mikið. Það voru oft mjög skrautlegar umræður í nefndinni og mjög hreinskilnar og ég held að þær hafi verið mjög góðar. Við gerðum breytingartillögur og bætt við tveimur liðum sem mér þykja mjög góðir, um líðan hinsegin öryrkja og aldraðra sem og 2. lið um líðan hinsegin fólks á landsbyggðinni og ég tel að þetta sé bara mjög gott. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og mun sannarlega vera á græna takkanum þegar þar að þegar að því kemur.
Suður, Hanna Katrín Friðriksson. Frú forseti. Ég get nú byrja ræðu mína á því að taka undir ræðu hv. þingmanns sem hér talaði á undan, linnir Lilju Rafneyjar Sigurgeirsdóttur þegar hún fagnaði þessari tillögu. Ég geri það líka. Mér finnst gott að sjá hér fjallað um málaflokka sem varða hinsegin eldri borgara og öryrkja af því að það er sannarlega hópur sem hefur svona ómögulega. Eðli málsins vegna. Þegar staðið er í réttindabaráttu verið staðið út undan einhverju leyti skiptir gríðarlega miklu máli. Mér finnst líka gott að það sé verið að huga að stöðu hinsegin fólks á landsbyggðinni. Það er löngu orðið tímabært að fara í breytingar á reglum um blóðgjafir mann um og svo mætti lengi telja. Ég ætla hins vegar að hér hefur verið farið yfir þessi mál. Ég hélt ræðu í fyrstu umferð upp. Takk hérna. Þar sem ég fagnaði þessu þá höfum við fórum yfir málefni eða þættina í þessu máli en mig langar að nota tækifærið hér og benda á atriði. Það er staða hinsegin barna og unglinga. Mér finnst erfitt að standa hérna og fagna árangri okkar í málefnum hinsegin fólks sem er auðvitað árangri, málefnum samfélagsins, heilbrigðs samfélags, en mér finnst það erfitt að meðan hinsegin börn og unglingar eru einfaldlega ekki örugg í skólunum okkar skólanum sínum. Börn og unglinga hér á landi eru ekki lífshættu vegna skotárása í skólum en mörg þeirra eru í lífshættu vegna annars konar árása og sum þeirra lifa ekki af en þau lifa ekki af í öllum sínum fjölbreytileika og allri þessari þegar regnbogans og þrátt fyrir allt heimsins hugrekki. Okkur er nefnilega tamt að kenna börnunum okkar að vera hugrökk, það sé jákvætt, það sé mikilvægt, en við kennum þeim ekki að fyrir sum þeirra þá er það bara hættulegt, jafnvel lífshættulegt og fyrir hverja það er hættulegt fyrir börn. Hinsegin börn og hinsegin unglinga er hættulegt umhverfi í skólunum í dag, því miður. Hinsegin börn og hinsegin unglingar standa frammi fyrir því að vera vænd lífsgleði henni í allra verstu tilfellum sjálf í lífinu og þetta gerist vegna þess að þessi börn, þessir unglingar, sýna kjark til að vera þau sjálf og vegna þess að við erum að bregðast þeim. Skólakerfið bregst með því að bregðast ekki við á réttan hátt og við bregðumst sem foreldrar sem uppalendur og sem fólk sem á að leiða för í samfélaginu. Það er ekki hægt að nota neitt annað orð yfir stöðu mála, erum að bregðast þeim börnum og unglingum. Ég hef staðið hér áður og rætt um hins líðan hinsegin barna og unglinga í skólum. Tilefni þá var heldur ekki gleðilegt tengt niðurstöður kannana sem segja okkur að þriðjungur hinsegin ungmenna upplifir óöryggi í skólanum sínum. Þetta er auðvitað óásættanlegt gagnvart þessum ungmennum og gagnvart samfélaginu okkar og við verðum að gera betur hinsegin. Unglingar eru nefnilega eins og hverjir aðrir unglingar, það er mismunandi það samið eða verið hinsegin en það er mismunandi hvað þau vilja fá út úr náminu sínu, hvað þau vilja starfa við að námi loknu. Þetta er jafn ólíkt hjá þessum hópi unglinga. Það er hjá öðrum ungmennum og eiga rétt á sömu tækifærum til náms, sumir tækifærum til að upplifa öryggi í skólanum sínum sömu tækifæri til að fá að blómstra til að velja leiðir, gera mistök, upplifað þessa hluti sem flestir unglingar og börn upplifa í öruggu samfélagi skert. Tækifæri, óöryggi og hætta eiga ekki að vera fylgifiska þess á komandi úr skápnum sem börn og unglingar, einelti, andlegt og líkamlegt ofbeldi, bein lífshætta á sannarlega ekki að vera fylgifiskur þess fyrir stuttu síðan lýsti hópur hinsegin unglinga því kastljósi á RÚV, því grófa áreiti sem þau verða fyrir, þar sem þau eru eflt á stórum hópum fyrir grýtt og þeirri verstu tilfellum hvött til að skaða sig eða svipta sig lífi. Það kom fram í þessum þætti í kastljósi af hálfu fólks sem vinnur t.d. með Samtökunum 78 eða hinsegin félagsmiðstöð, hversu virkilega alvarlegt þetta ofbeldi er. Ég held að ekkert okkar geti gert sér í hugarlund hvernig það er að vera unglingur með öllu því áreiti og áskorunum sem því fylgir fyrir unglinga sem falla í hópinn en að vera unglingur sem fær ekki að ganga óáreittur um ganga skólans um nágrenni heimilis síns niðri í bæ eða annars staðar þar sem unglingar koma saman án þess að verða fyrir svívirðingum, andlegu ofbeldi, jafnvel líkamlegu ofbeldi hvar sem er, hvenær sem er og þetta allt til viðbótar við það áreiti sem viðgengst á netinu. Það er hvergi skjól og þó það er eitt skjól. Það er hinsegin félagsmiðstöðvum sem er tilraunaverkefni hjá Reykjavíkurborg og hefur verið frá árinu 2016 og fjármagna með tímabundnum samningum þannig þetta segja bæði unglingarnir og þeir sem starfa að þessari miðstöð og Samtökunum 78 hafi einfaldlega reynst þessum börnum og unglingum lífsnauðsynlegt. Þarna er skjólið þarna ekki félagsmiðstöðvum í skólum þessara ungmenna, ekki á öðrum samkomustaður ungmenna, jafnvel ekki þegar þau ganga í hópi vina hinsegin vina niður í bæ eða hvar sem er sem ungmenni koma saman sturlað og það er alveg jákvætt, virkilega jákvætt að hinsegin félagsmiðstöðvum skuli vera en þetta skjól þegar meiri jákvætt er. Það er, eins og kemur fram í máli þessa fólks sem best þekkir til lífsnauðsynlegt en það er líka mjög varhugavert ef þetta er eini staðurinn sem þessi ungmenni getað leitað á til að vera örugg til að vera þau sjálf án þess að vera í hættu vegna þess að það eykur enn frekar á einangrunina. Það hefði verið jaðar, setja fólkið enn frekar þessi ungmenni, þannig að til viðbótar við hinsegin félagsmiðstöð eins nauðsynleg og hún er og verður vonandi með tímanum að ná meira en tilraunaverkefni. Það mátti ekki að verða eini staðurinn. Við viljum ekki þannig samfélag. Ég gæti farið alla leið og þulið hér upp þar sem þetta áreiti, ofbeldi, hefur haft skelfilegar afleiðingar. Ég ætla ekki að gera það. Ég held að við vitum öll hver staðan er. Þetta hefur því miður reynst fréttaefni. Eða er þetta ekki? Það er ekki það slæma. Þetta virðist fréttaefni en það hefur því miður verið þannig að það hafa verið sagðar fréttir af skelfilegum afleiðingum. Við verðum að gera betur. Við getum gert það með því að búa til rými fyrir umræður um margbreytileika og við getum gert það með því að reyna að tryggja að námsefni endurspegli nútímann og að gefnu tilefni þá er mjög mikilvægt að það námsefni, það sé líka jafnt í grunnskólum landsins sem og í kennaranáminu er mjög mikilvægt að við menntum kennaranna sem eiga að sinna fræðslu áfram í þessum málum. Svo er líka mikilvægt að halda því til haga að það er ekki hægt að varpa allri ábyrgð á skólakerfið, við foreldrar berum ábyrgð hér, hvernig við tölum, hvernig við hegðum okkur, hvernig við forgangsröðum í lífinu og hvernig við forgangsröðum því sem við viljum kenna börnunum okkar af því að við verðum að viðurkenna að við erum öll að mynda samfélagið okkar hérna og við þurfum að horfast í augu við það að þetta samfélag sem við erum að mynda er ekki gott og öruggt samfélag fyrir þennan hóp barna og unglinga. Það er það ekki þannig að þetta var nú það sem ég vildi sagt hafa notuð, tæki þeirra að meðan við erum að fagna þeim árangri sem við erum að ná. Við erum að skilja eftir þennan viðkvæma hóp. Ég fagna aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks eins og ég segi. Ég vil bara að við höfum í huga þessi hópur þarf aðstoð vegna þess að þegar við þingmenn tölum um mannréttindi umfram allt þegar við tölum um jöfn tækifæri, þegar við tölum um frelsi einstaklinga, þegar talað er um félagslegan jöfnuð, þegar talað er um land tækifæranna, þá er bara ágætt að horfa í spegil og spyrja: Erum við að gleyma þessum kjarkmiklu börnum og ungmennum sem tilheyra hinsegin samfélaginu og eru fyrirmyndir fyrir svo ótal marga, ekki bara þeirra, aldrei heldur fyrir marga sem eldri eru? Við verðum að gera betur í málefnum þessa hóps.
Kjördæmis, Eyjólfur Ármannsson. Virðulegur forseti. Tillaga sú sem hér er til umræðu, aðgerðaáætlun um málefni hinsegin fólks 2022–2025. Ég tel að þetta sé mikilvægt innlegg í umræðna varðandi hins hinsegin fólk og leið til að rétta stöðu þessa fólks í samfélaginu. Ég vil byrja á að þakka Hönnu Katrínu Friðriksdóttir, hv. þm. Viðreisnar, fyrir innlegg sitt umræðurnar hérna áðan þegar ég og sérstaklega varðandi það sem hún talaði um varðandi um líðan hinsegin barna og ungmenna í skólum sem er fjallað er um sjö í 7. tölulið og þær sögur sem hún rakti varðandi stöðu heimsins barna og ungmenna í skólum og verður það félagsmiðstöð og hvernig staðan væri á hjá þessum börnum. Þegar ég skoða þetta frumvarp er skoðað þessa þingsályktunartillögu á þá og önnur mál sem komu fyrir allsherjar- og menntamálanefnd sem ég á sæti. Ég get tekið dæmi um mál, frumvarp til laga um breytingu um jafna stöðu við um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna fjölgun, mismuna þátta. Þá finnst mér þessi bæði þessi mál vera svolítið af sama meiði, minnir mig alltaf á. Þar er fjallað um áreitni, t.d. skilgreint skilgreining, áreitni og ef við skoðum þetta mál saman við þessu máli varðandi aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks þá minnir mig alltaf það að Ísland er ekkert frjálslynt og við höldum að það sé ekkert umburðarlyndi og við höldum að sé og einelti útskúfun er landlæg í landinu. Ef einhverjir aðeins öðruvísi, ef hann hinsegin og ef hann er fellur ekki alveg við hópinn að fá á hann mikla mjög mikla hættu á að verða fyrir einelti útskúfun. Ég tel að þessi aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks sé einmitt til að koma í veg fyrir þetta einelti útskúfun, sama með fjölgun mismunandi þátta í varðandi meðferð óháð kyni, jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Við erum að reyna að búa til rammalöggjöf og fari aðgerðaáætlun til að koma í veg fyrir það að hinsegin fólk verði fyrir einelti útskúfun úr samfélaginu. Það er undirliggjandi vandi í íslensku samfélagi sem er verður ekki leyst með lögum og reglum, en það gæti verið að aðgerðaáætlun sem hér er farið fram á fari lagt til að verði farið í málum hinsegin fólks gæti stuðlað að að af minnkandi einelti og útskúfun og þetta er ákveðið samfélagsvandamál og ég sérstaklega ef maður hefur samanburð við önnur samfélög þá er einfaldlega bara meiri harka íslensks samfélags að mörgu leyti sem ég tel að eigi rætur að rekja, m.a. til þess hve hvað það sé bara einfaldlega meiri hætta á því að fólk lendi í fátækt í öðrum norrænum ríkjum og verði út verði út undan. Og það er líka fámennið, erum einangrað samfélag. Og þó að við séum með vissu leita stórsamfélag henni, Reykjavík nokkur hundruð, 1000 manns, þá er þetta samfélag sem allir þekkja alla og allir eru ótrúlega líkir. Þegar öllu er á botninn hvolft verið mjög hógvær, tíðni samfélag, svo ég noti sletti ensku. Hugtakið yrði það. Ég fagna þessari aðgerðaáætlun að mörgu leyti og telur sig mjög góð og fagna sérstaklega breytingartillögunum sem eru lagðar fram í nafni allrar nefndarinnar um að könnuð verði leiðandi hinsegin öryrkja og aldraðra og hinsegin fólks á landsbyggðinni. Ef ég fer yfir einstaka liði í aðgerðaáætluninni þá tel ég mjög mikilvæga lið 7. liðinn sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksdóttir fjallaði um og ég tel að það að sá þáttur ætti jafnvel að geta fengið meira vægi en annars en aðrir liðir ef út í það er farið þó að mikilvægt sé að framfylgja þeim öllum. Ég tek dæmi líka varðandi 6. liðinn að þar er fjallað um hinsegin börn og ungmenni í íþrótta, tómstunda og æskulýðsstarfi og gott að heyra sögunni hjá hv. þingmanni í ræðunni á undan um æskulýðsmiðstöð hinsegin fólks, heimsins, hinsegin ungmenna. Aðeins varðandi umræðu um 16. lið verklagsreglna, teymis Landspítala, um kynvitund og breytingar á kyneinkennum sem hér var til umræðu hér áður fyrr í kvöld, þá tek ég heils hugar undir það og sem framsögumaður benti á, hv. þingmenn, Bryndís Haraldsdóttir, sem kemur fram í greinargerð um 16. aðgerð, áætlanirnar þar sem segir, með leyfi forseta: Mikilvægt er að tryggja þjónustu við transfólk, byggist ávallt á nýjustu rannsóknum og vinnureglum á alþjóðavettvangi. Tilvitnun lýkur. Þetta er alveg grundvallaratriði þegar kemur að þessum málaflokki í 16. lið og hér var talað um biðlista og annað slíkt sem eru langir en það undir nýjustu rannsóknir. Það er markmið með 16 liðum að markmið aðgerðirnar verða að setja verklagsreglur sem byggist á nýjustu rannsóknum í málaflokknum, að þær verði notaðar og ég í umræðum í nefndinni að fá vitnaði til frétta af sænskri skýrslu í þessum málaflokki sem er mikilvægt gagn, tel ég, og nýjustu rannsóknir þaðan. Ég bendi einnig á að vísa til umsagnar bugl varðandi 16. tölulið sem ætti að hafa að leiðarljósi hér varðandi reglugerð um blóðgjafir. Ég get ekki geta ekki annað en tjá menn rétt. Það var mikil umræða um það í nefndinni. Markmið aðgerðanna er að afnema mismunun sem blóðgjafar hafa sætt á grundvelli kynhneigðar og Blóðbankinn kom fyrir nefndina og vildi meina þeir rannsökuð einungis kynhegðun. En það er mjög mikilvægt að allir sem veita blóð og gefa blóð, og ég hef gefið blóð töluvert í Noregi, verið spurður þar um kynhegðun og mjög mikilvægt að öllum sem gefa blóð, hvort sem það er hinsegin fólk eða aðrir, að þeim líði vel við blóðgjöf og sé ekki mismunað á grundvelli kynhneigðar á nokkurn hátt. En það er hins vegar rannsökuð kynhegðun sem mismunandi hættuleg. Varðandi varðandi blóðgjöf eða gæði blóðs, áhættuþættir sem það varðar varðandi utanríkisstefnu sex 19. liðinn, utanríkisstefnan áhersla á réttindi hinsegin fólks þá tel ég að íslensk stjórnvöld á alþjóðavettvangi séu vel til þess fallin að tala máli hinsegin fólks eða leggja áherslu á það þegar þau tala um mannréttindi. Við hefðum haft kvenréttindi framarlega í okkar málflutningi á alþjóðavettvangi þegar talað er um mannréttindi og þetta er mála. Þetta er málaflokkur sem réttindi hinsegin fólks í heiminum. Þær eru raunverulega ja, við erum fremst í flokki hvað í þeim heimshluta þar sem þau eru hvað best virt og ég þarf ekki að fara að rekja það hvernig þetta er. Staða þessa fólks er í mörgum heimshlutum og það er mikilvægt að Ísland tali rödd sinni þar og þau hafi Ísland. Stjórnvöld hafa átt sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og ég hef lesið greinar þar, bæði í stórblöðum eins og New York Times og öðrum stórblöðum um þar að það sé Ísland, eins og er kallað á ensku, pússi báðir bágust sveit. Það er að við séum raunverulega rödd okkar, sé sterk hvað það varðar þegar við vorum með þessum merkilega ráði. Varðandi varðandi t.d. stöðu fólks á Filippseyjum og öðrum ríkjum og við eigum svo sannarlega erindi það ráð aftur. Þá gætum við talað máli þingsins, fá slíka við. Þegar talað er um var spurt háttvirtan framsögumann, Bryndís Haraldsdóttir um varðandi fjárheimildirnar, hvort það sé ekki rétt, fjármagnað vel fjármagnað og við eigum bæði sæti í fjárlaganefnd og við munum reyna okkar besta hvað það varðar í varðandi fjárveitingar og ég tel að þetta sé málefni ríkis ríkisins eftir aðgerðaáætlun sem ríkið stendur að og þá eigi ríkið að fjármögnun, ekki að láta þetta bitna, koma niður á fjárhag sveitarfélaga. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: Hinsegin samfélagi, Íslandi lítið og er að mörgu leyti viðkvæm hinsegin. Fólk á skilið virðingu og vernd og auknum réttindum og þarf á vernd og auknum réttindum að halda. Barátta hinsegin fólks, rétt eins og önnur jafnréttisbarátta er í stöðugri þróun og lýkur seint eða aldrei. Tilvitnun lýkur. Ég er sammála því og ég tel líka að þetta eru sem öll önnur réttindabarátta að viðhalda henni og ég fagna því að öll nefndin hafi tekið undir breytingartillögu en að við séum öll sammála um þessa breytingartillögu varðandi rannsókn á líðan hinsegin fólks í í líða, líðan hinsegin öryrkja, aldraða, aldraðra og ég tel að það sé mjög mikið að gera úttekt á stöðu þessa hóps og skoða út frá samfélagsþáttum og markmiðum um jafna stöðu öryrkja, aldraðra í samfélaginu. Eins og kemur fram í greinargerðinni þá er er þetta eldra fólki í dag að það er fólkið sem stóð í réttindabaráttu sinni braut múrinn eiginlega ruddi brautina og er mikilvægt að kanna stöðu þess í dag og þeim sé sýnd virðing sem það á skilið og ekki síst að þetta sé aldursskeið sem er ættu að fá að njóta sín á allan hátt. Komið hafa hinsegin fólki annað sem yrði, tel líka mikilvægt við mikilvæg breytingartillaga. Það er úttekt á líðan heimsins fólks á landsbyggðinni. Ég kem sjálfur landsbyggðar, landsbyggðarkjördæmi og það er gjörólík stafa í landsbyggðinni en í Reykjavík þú getur ekki horfið í fjöldann, byggir eins og hér í bænum og ég tel vona það innilega að þessi aðgerðaáætlun verði framkvæmd á forsendum hinsegin fólks, helst af hinsegin fólki og auki umræðu um stöðu hinsegin fólks, bæði á landsbyggðinni og líðan öryrkja, hinsegin öryrkja og aldraðra. Það er komið inn á þetta líka í í hérna í töluliðum, t.d. varðandi landbúnaðinn sem hér var talað um fyrr í kvöld og sjávarútvegi og þetta er mikilvægt að nái til allra samfélagsþátta og annað sem skiptir máli er það að þetta snýst líka um það að hinsegin fólks sé sýnilegt í íslensku samfélagi er sýnilegt í umræðunni og sýnilegt á sem flestum stöðum í samfélaginu. Ég ætla ekki að hafa þessi orð lengri í bili, alla vega, en ég tel að þetta þessa breytingartillögu fram að ná fram að ganga og málið verði samþykkt og vonandi verður þetta hinsegin fólki til framdráttar hér á landi og að nægjanlegu fjármagni verði séð til þess að þessi aðgerðaáætlun verði ríkið til sóma.
Kjördæmis, Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegur forseti. Mig langaði bara rétt í lokin að þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa til máls undir þessu málefni og tek undir hvert einasta orð einmitt um mikilvægi málaflokksins og mikilvægi þess að bæði við sem hér sitjum en ekki síður þeir sem vinna í stjórnsýslunni séu með þessi gleraugu á sér í sínum aðgerðum og ég held að þessi aðgerðaáætlun sé mjög mikilvægt skref í þeim efnum. Mig langar að taka sérstaklega upp punktinn sem Hanna Katrín Friðriksson, hv. þingmaður, nefndi hérna áðan um umræðu sem hafði verið í fjölmiðlum nýverið um líðan hinsegin ungmenna. Það var sjokkerandi að hlusta á þær fréttir og heyra þær sögur ungmennanna. Mig langar að hrósa þessum ungmennum sem eru algjörar hetjur, að koma fram í sjónvarpi og hérna og segja frá sinni reynslu og svo langar mig líka að hrósa fjölmiðlum fyrir að vekja okkur hin til umhugsunar um þessi málefni og ég held að það sé líka hluti af þessu einmitt að við, þegar svona á sér stað sé einmitt færðar af því fréttir og það veki okkur bæði foreldra en almenna þegna í þessu landi til umhugsunar um það að það líði ekki öllum jafn vel eins mikilvægt og okkur finnst einmitt að byggja upp þetta jafnrétti samfélag. Þá langar mig bara í þessu tengt að benda á einmitt aðgerðir að punkt nr. 7 varðandi líðan hinsegin barna og ungmenna í skólum en það er sem sagt talað um að það eigi að gera úttekt á líðan hinsegin barna í skólakerfinu og það verði samþætt við rannsóknir og líðan skólabarna og Unnar tillögur um úrbætur á grundvelli niðurstöðunnar og þetta. Þessi liður var sérstaklega og er sérstaklega mikilvægur en fær mann til að hugsa í ljósi þessara frétta enn þá meira hversu mikilvægt það er. Það er líka markmið nr. 6 að minna að fræðsluefni um stöðu hinsegin barna og ungmenna, íþrótta, tómstunda og æskulýðsstarfi kemur líka inn á þennan punkt sem hv. þingmaður nefndi. Þannig að ég vil þakka þessa umræðu og það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson við hreykjum okkur gjarnan af því að vera besta jafnréttis, samfélagið í heimi. Það er hluti af utanríkisstefnunni okkar eins og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson kom inn á og við höfum verið stolt af því að vera það þjóðfélag þar sem jafnrétti er hvað mest og það á líka við um málefni hinsegin. Fólk er sem sagt ekki bara á milli þessara hefðbundnu karla og kvenna heldur okkar allra og við eigum að vera að fara í fararbroddi. Og þá langar mig líka að nota tækifærið sem ég hef oft notað hér að þegar við þingmenn förum á erlendri grundu þá eigum við að nýta þau tækifæri sem gefast til að tala um þessi málefni, leggja áherslu á það sem við höfum talað fyrir í okkar utanríkisstefnu, sem er einmitt jafnréttismál. Og þessi aðgerðaáætlun á að vera til þess að færa okkur enn nær því að tryggja hér jafnrétti allra.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna nú með 85 frá 2018 fjölgun mismuna þátta. Fyrsti minni hluti helgast af því að forföll voru á þeim fundi þar sem málið var tekið út en kemur nú samt sem áður ekki að sök. Nú. Með frumvarpinu er lagt til að bæta fleiri mismuna þáttum við lög nr. 85/2018, um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Lögin gilda nú um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna uppruna á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar, en lagt er til að bæta við lögin, mismuna þáttum, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Þessi breyting er gerð til samræmis við ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 85/2018 þar sem mælt er fyrir um að víkja skuli út gildissvið laganna svo þau gildi um fleiri. Mismuna þætti til samræmis við gildissviðs laga um jafna meðferð á vinnumarkaði, sbr. lög nr. 86/2018, er lagt til að breyta heiti laganna í lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar. Nú. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir og greint er frá því í nefndaráliti og liggur nefndarálit frammi í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill fyrsti minni hluti árétta sérstaklega. Nefndin fjallaði um að um það sé gerð um að það sé grundvallarréttur. Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti, sbr. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Til viðbótar þessari grundvallarreglu í íslenskri stjórnskipan hefur þótt tilefni til að festa í lög bann við mismunun tiltekinna hópa til að undirstrika jafna meðferð þeirra á öllum sviðum samfélagsins og veita einstaklingum sem telja sig verða fyrir mismunun á grundvelli tilgreindra mismuna þátta möguleika á að leita réttar síns fyrir úrskurðarnefnd. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið um að kunni að taka breytingum með tímanum hvaða hópar verði fyrir mismunun í samfélaginu. Þar af leiðandi gæti verið tilefni til að endurskoða eða meta með reglulegu millibili þær mismuna ástæður sem tilgreindar eru í frumvarpinu. Með því að tilgreina að mismuna ástæða sé það þó gert áþreifanlegt hvaða einstaklingar sé verið að vernda og veita aukna réttarheimild réttarvernd. Ójöfn meðferð fólks á grundvelli þeirrar mismunar þátta sem frumvarpið tekur til þarf í einstaka tilfellum ekki að vera mismunun. Við mat á mismunun er áhersla lögð á samanburð við aðra einstaklinga við sambærilegar aðstæður og hvort þeir hljóti sambærilega meðferð. Ef svo er ekki þarf að vera unnt að réttlæta ólíka meðferð á málefnalegan hátt með lögmætum markmiði með lögmætu markmiði. Fyrsti minni hluti undirstrikar að ávallt þarf að meta hvert tilvik fyrir sig um hvort mismunun sé að ræða. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um mikilvægi þess að samráð sé haft við hagsmunasamtök fatlaðs fólks vegna löggjafar er varðar réttindi þess. Huga þurfi að sértækum aðstæðum fatlaðs fólks en mismunun gegn fötluðu fólki kann að birtast á annan hátt en gagnvart öðrum hópum sem einnig eru skilgreindir í frumvarpinu. Jafnframt kom fram að með frumvarpinu sé stigið mikilvægt skref varðandi að innleiða í íslenska löggjöf ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hvað varðar jafnrétti og bann við mismunun. Fyrsti minni hluti tekur undir þessi sjónarmið og mikilvægi þess að náið samráð og virk þátttaka hagsmunasamtaka fatlaðs fólks sé til staðar við undirbúning löggjafar er varðar hagsmuni þess. Frumvarpið er skref í rétta átt varðandi það að tryggja vernd einstaklinga gegn mismunun en í því samhengi vísar fyrsti minni hluti einnig til þess að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er tilgreint að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögfestur og að nýmæli að stofnunin verði sett á laggirnar. Þá fjallaði nefndin um það um að mikilvægt sé að fylgjast með áhrifum laganna á sveitarfélög og hvort það hafi í för með sér aukin útgjöld eða gera ráðstafanir vegna þeirra, svo sem tengt svo sem tengt viðeigandi löggjöf. Fyrsti minni hluti bendir á að í greinargerð um frumvarpið kemur fram að þegar með metið er hvort ráðstöfun teljist of íþyngjandi beri sérstaklega að líta til fjárhagslegrar kostnað fjárhagslegs kostnaðar og umfangs. Það er ljóst að það hvílir þegar rík skylda á sveitarfélögum á grundvelli laga nr. 38/2018, um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem hefur verið fullgildur á Íslandi. Fyrsti minni hluti telur að með frumvarpinu sé verið að tryggja mikilvæga hagsmuni einstaklinga sem hafa í gegnum tíðina orðið fyrir ýmiss konar mismunun í samfélaginu. Það sé ekki hægt að horfa fram hjá mikilvægi þess að jafna stöðu þessara hópa. Frú forseti. Það er mat framsögumanns að jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna utan vinnumarkaðar sé mikilvægt hagsmunamál sem vert er að ná breiðri sátt um. Fram hafa komið athugasemdir sem m.a. eru reifaðir í áliti annars og 3. minni hluta sem þarfnast frekari skýringar við. Því er lagt til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 2. umræðu til frekari vinnslu af hálfu nefndarinnar en undir álitið skrifar auk sá sem hér stendur, hv. þingmenn, Jódís Skúladóttir, Hilda, Jana Gísladóttir og iða Marsibil Jónsdóttir.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna nr. 85 frá árinu 2018. Í greinargerð með frumvarpinu sem við erum að ræða hér segir, með leyfi forseta: Ákvæði laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna nr. 85/2018 lúta að jafnri meðferð á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar óháð kynþætti eða þjóðernisuppruna með jöfnum jafnri meðferð utan vinnumarkaðar í lögunum, m.a. átt við félagslega vernd, svo sem í tengslum við almannatryggingar, menntun og aðgang almennings að vörum og þjónustu. Með frumvarpi þessu er lagt til að við lög nr. 85/2018 verði bætt við mismunun er þáttunum, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Þar með bætast framangreindri mismunun er þættir við mismunun að þættina, kynþátt og þjóðernisuppruna sem fyrir voru. Tilvitnun lýkur: Markmið gildandi laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna er þannig það að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar. Önnur lög sem gilda um það í framkvæmd hafði þó reynst gagnslítil við að vinna gegn mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna. Að mínu mati er þetta frumvarp ekki til þess fallið að bæta úr því. Þá tel ég málið að mörgu leyti illa ígrundað og verða nefnd nokkur atriði því til stuðnings hér á eftir en fyrst að gagnsemi gildandi laga til að ná áðurnefndum markmiðum sem að er stefnt sem fyrr segir er skv. 2. gr. laganna, eins og þau eru nú markmið þeirra að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins. Skv. 7. gr. laganna er hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins, hvort heldur bein eða óbein vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna óheimil. Fyrirmæli um mismunun vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna teljist einnig mismunun samkvæmt lögunum sem og áreitni. Þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna áreitni er síðan skilgreint í 4. tölulið 3. gr. laganna sem hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi fjandsamlegra, niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna. Nú styttist í að verða komin fjögur ár síðan að þessi lög tóku gildi og það hefur aldrei reynt á þau. Ég endurtek aldrei. Hv. þm. Björn Leví lagði fram fyrirspurn til forsætisráðherra um það hversu oft hefði verið sektað fyrir brot á lögunum þar sem þær hefur að geyma sektarákvæði. Svarið var, með leyfi forseta: Eftir því sem ráðuneytið kemst næst hefur ekki reynt á sektarákvæðið fyrir dómstólum enn sem komið er. Tilvitnun lýkur. Í svari forsætisráðherra kemur einnig fram að frá gildistöku laganna þann 1. október 2018 hafi ekkert mál ekkert er varðar brot á lögunum verði tekið til meðferðar hjá kærunefnd jafnréttismála. Ekkert umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem ég sit, vakti upp áhyggjur mínar af því að sömu ástæður og ráku fólk til þess að leita til kærunefndarinnar til að byrja með vegna mismunar í skilningi laganna séu ástæðurnar fyrir því að fólki fólk fer þaðan aftur og ekkert verður úr málinu óttast ég að tungumálaörðugleikar og algjört vanmat stjórnvalda á þörfinni á fyrir lausn á þeim. Skortur á menningarlæsi almennri fordómar og staðalímyndir benda til þess að fólki sem vill leita réttar síns rísa á rangan stað eða einfaldlega vísað frá. Annaðhvort er enginn rasismi í okkar samfélagi, engin mismunun og enginn áreitni á grundvelli kynþáttar eða þjóðernisuppruna eða það eru alvarlegar brotalamir í framkvæmd þessara laga. Í ljósi svara forsætisráðherra hæstv. við fyrirspurn Björns Leví lagði ég fram aðra fyrirspurn í kjölfarið. Hún var svohljóðandi: Fyrsta spurningin var sú hversu margir einstaklingar leituðu til kærunefndar jafnréttismála vegna hugsanlegra brota á lögunum frá gildistöku þeirra til dagsins í dag og hverjar voru lyktir þeirra mála? Önnur spurningin var: Hvaða leiðbeiningar fá aðilar sem leita til kærunefndarinnar vegna brota á lögunum? Þriðja spurning: Fá aðila sem leita til nefndarinnar vegna brota á lögunum, túlk og/eða aðra aðstoð við að leggja fram kæru hjá nefndinni. Allar þessar spurningar eru í bíða enn svara við þeim. Allar þessar spurningar eru mikilvægar og mikilvægt að fá svör við þessu áður en við fjölgum mismunar þáttum vegna þess að það má ætla að ýmsir aðrir mismunurinn þættir geti leitt sömuleiðis til að fólk þurfi einhvern stuðning eða aðstoð við að leita réttar síns þegar brotið er gegn lögunum. Vík ég þá að þeim þáttum frumvarpsins sem ég tel í kjölfar umræðna um málið í allsherjar- og menntamálanefnd ekki nægilega ígrundaða og sem eru tilefni þeirrar tillögu minnar að vísa málinu aftur til ríkisstjórnarinnar til nánari skoðunar skv. 1. mgr. gildandi laga. 1. mgr. 7. gr. laganna er hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins, utan vinnumarkaðar, hvort heldur bein eða óbein vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna óheimil. Samkvæmt öðrum málslið 1. mgr. 7. gr. laganna teljist fyrirmæli um mismunun vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna einnig mismunun sem og áreitni þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna í b-lið 3. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða hér eru lagðar til breytingar á 4. tölulið 3. gr. laganna á hugtakinu áreitni sem ég fór með hér áðan, þar sem refsinæmi verknaðarins í 1. mgr. 7. gr. laganna. Mismununin áreitni er endurskilgreint. Með breytingunni verður hin refsiverða hegðun samkvæmt lögunum hver sú hegðun sem hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem eru ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi þegar hún tengist einhverjum þeim mismunurinn þátta sem nefndir eru. Að mínu mati felur þessi endurskilgreining á hugtakinu áreitni í sér útvíkkun á hinni refsiverðri háttsemi sem getur orðið til þess að ákveðin þjóni tilgangi sínum enn verr í framkvæmd en það hefur gert hingað til um þá mismunun og þætti sem þó er í lögunum. Nú þegar. Í núverandi mynd er ákvæði 4. töluliðar 3. gr. laganna. Þessi skilgreining á áreitni, of óljóst með tilliti til kröfunnar um skýrleika refsiheimilda sem áskilinn er í 69. gr. stjórnarskrárinnar verði öllum þeim mismunandi þáttum bætt sig sem lagt er til með frumvarpinu. Sé refsiheimildir ekki nógu skýr er ekki hægt að byggja á henni refsingu sem að mínu mati minnkar líkur á því að frumvarpið nái markmiði sínu. Við meðferð málsins í nefndinni voru rædd nokkur hugsanleg dæmi. Það er hvort tiltekin háttsemi mundi teljast refsiverð samkvæmt lögunum og með hvaða hætti svörin sem fengust voru alls ekki skýr, því miður, og komu fram þau sjónarmið að það ætti eftir að koma í ljós við túlkun laganna í framkvæmd. Þetta minnkaði ekki áhyggjur mínar af skýrleika refsiheimilda, hana sem lögin fela í sér og tel ég þetta merki þess að lögin séu illa ígrunduð. Að mínu mati skortir einnig á ítarlegri umfjöllun um áhrif þess að bæta við mismunun, þáttunum, trú og lífsskoðun í 1. mgr. 1. gr. laganna. Sérstaklega þarf að skoða áhrif þessa í ljósi laga nr. 43 frá árinu 2015 sem breyttu almennum hegningarlögum með þeim hætti að felldar brott 125. gr. almennra hegningarlaga þar sem lagt var bann við guðlasti. Óljóst er að mínu mati hvort upptækar upptaka þessara mismunandi þátta, trú, lífsskoðun í lögum nr. 85/2018, sem við erum að ræða hér, hefði þau áhrif í reynd að bann við guðlasti, líkt og það var túlkað í framkvæmd eða á einhvern annan hátt yrði tekið upp að nýju í einhvers konar mynd. Þá er það með öllu óljóst hvort það sé ætlunin með frumvarpinu að innleiða slíkt bann eða ekki, en þess má geta að Evrópuríki hafa eitt af öðru fjarlægt slík ákvæði úr sínum refsilögum á undanförnum árum. Ísland gerði 2015 í greinargerð með frumvarpinu sem við erum að ræða hér. Þessum breytingartillögum er vísað til tilskipunar ráðherraráðs Evrópuráðsins Evrópusambandsins nr. 2043/EB frá 29. júní 2000, um jafna meðferð án tillits til kynþáttar eða þjóðernis. Í þeirri tilskipun er ekki vikið að mismunurinn á þáttunum, trú og lífsskoðun heldur kynþátta, þjóðernis sem er þar sem núgildandi lög byggja á. Mundi íslensk löggjöf því ganga lengra en gert er ráð fyrir í tilskipuninni nái fram að ganga. Að því leytinu til tel ég tilvísun til tilskipunarinnar í greinargerðinni eilítið villandi. Í dönskum rétti var tilskipunin innleidd án þess að mismunun á þáttunum, trú lífsskoðun væri bætt við og af lestri frumvarpsins er óljóst hvernig þeim yrði beitt í framkvæmd, t.d. þegar tveir ólíkir mismunun og þætti mætast, svo sem trúarskoðanir sem eru andstæðar réttindum hinsegin fólks sem einnig er nýr mismunað þáttur samkvæmt frumvarpinu. Óljóst er til að mynda hvort lögin mundi leiða til þess að trúfélögum yrði gert skylt að gefa saman hinsegin einstaklinga eða hvort ákveðin tjáning eða hegðun hinsegin fólks yrði talin refsiverð ef einstaklingum af tiltekinni trú þætti hún móðgandi við þessu. Þessum spurningum fengust ekki nægilega skýr svör í umfjöllun í nefndinni að mínu mati frá því að lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna tóku gildi þau lög sem við erum hér að reyna að fara að breyta hefur aldrei reynt á þau fyrir kærunefnd jafnréttismála. Sem fyrr segir er það mitt mat að lögin í núverandi mynd, sem þó eru skýr og góð, hafi ekki náð markmiði sínu. Að mínu mati er gagnsemi þess að bæta við fleiri mismunurinn þáttum áður en úr þessu er bætt óljós. Af þeirri ástæðu og vegna þeirra sjónarmiða sem rakin eru hér að framan hef ég gert að tillögu minni að málinu verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar til frekari ígrunda hennar og vinnslu. Þá veitir andsvar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Hún var um margt athyglisverð og mig langar að spyrja hana um það varðandi fyrirspurn Björn Leví viss hvort ég tók ekki eftir því hvort var einhver mál sem engin mál allt reynt á þetta en var eitthvað af málum sem var vísað frá, hefur komið til álita þó annað sem mig langar að spyrja um, sem mér finnst mjög sérstakt við þessi lög, er það mat stjórnsýslunnar að um framkvæmd laga þessara segir í 4. gr., með leyfi forseta: Stjórnsýsla um framkvæmd laga þessara, m.a. með yfirstjórn, hlutverk Jafnréttisstofu við eftirlit með framkvæmd laganna, þar með talið heimild til að beita dagsektum með kærunefnd jafnréttismála og þar með talið ákvæði um kæruheimild. Málsmeðferð fer samkvæmt lögum um stjórnsýslu jafnréttismála og ég tók eftir því að það er líka vandi sektarákvæðið að upphaflegu lögunum var sagt: Þetta færi með samkvæmt lögum um meðferð sakamála og svo núna er bara vísað til þess að brot gegn ákvæðum laganna eða reglugerðum settum samkvæmt þeim varða sektum nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum. Það sem ég á erfitt með að skilja í þessu öllu saman er það: Af hverju er það ekki bara sett inn í hegningarlögin og það sem er t.d. lög um hatursorðræðu hérna hefur svo, eins og þingmaðurinn benti á varðandi hugtakið áreiti. Þar er talað um ógnandi hegðun. Ég hefði talið að ógnanirnar niðurlægjandi hegðun, að svoleiðis ákvæði ættu raunverulega heimi hegningar, lögum en ekki þessum lögum. Það sem ég skil ekki heldur líka í þessu sem segjast bara lánsveð hvað þessi málaflokkur gerir forsætisráðuneytinu, ég bara næ því ekki. Af hverju er ekki í dómsmálaráðuneytinu? Við þurfum að fjalla hérna en það er verið að bæta við ákveðna liði með þjóðernisuppruna í hatursorðræðu og það var varðandi hegningarlög og núna er um þessi lög sem koma inn á það. En það er allt annað ráðuneyti. Það er allt önnur nálgun. Ég hefði talið að ættu heima á sama stað í stjórnkerfinu og líka í réttarvörslukerfinu hjá saksóknara, héraðssaksóknari, sektir sem eru í sérlögum.
Hv. 11. þm. Reykv. s., Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir andsvarið. Áhugann á ræðu minni og spurningarnar. Það kom ekki fram í svarinu sem hv. þm. Björn Leví fékk við sínum spurningum hversu margir hefðu leitað til kærunefndar jafnréttismála. Það kom fram í svarinu að fyrirspurnin hefði borist til Jafnréttisstofu varðandi lögin og það vakti einmitt áhuga minn að það kemur þar fram að einstaklingum sem hafa verið hafa leitað til Jafnréttisstofu hafi m.a. verið vísað til kærunefndar jafnréttismála og því vekur það upp spurningar hvers vegna hvar þau mál, enda er þess vegna. Þess vegna sá ég ástæðu til að fylgja þessu eftir með frekari spurningum og þess vegna orða ég spurning fyrstu spurninguna mína sem ég hef beint til forsætisráðherra þannig að ég spyr: Hversu margir einstaklingar leituðu til kærunefndar jafnréttismála frá upphafi frá gildistöku laganna og hverjar voru lyktir þeirra mála. Þar er ég að leitast við að fá akkúrat svör við því yfir höfuð hvort það séu einhver skráning á því hverjir leitað til kærunefndarinnar án þess að það verði úr því eitthvert mál vegna þess að eins og ég sagði þá vöktu svör forsætisráðuneytisins og umræðu í allsherjar- og menntamálanefnd upp áhyggjur mínar af því að mögulega sé hreinlega verið að vísa fólki frá vegna þess að það kann ekki og getur ekki, sem er náttúrlega bara skelfilegt þar sem það er akkúrat það sem þessum lögum er ætlað að koma í veg fyrir og útrýma sem er mismunun á grundvelli í tilviki gildandi laga, þjóðerni og kynþætti. Aðeins til þess að tæpa á því sem hv. þingmaður nefndi varðandi stjórnsýslumeðferð hérna. Ég tel þessi lög, það er ofsalega góð. Þau eru sérstaklega eins og þau eru varðandi vernd gegn mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna og ég held að það sé mjög jákvætt að það sé einhver stjórnsýslu leið fyrir ýmiss konar mismunun vegna mismunar og áreitni og annars þangað sem fólk getur leitað vegna þess að sakamál eru náttúrlega alltaf miklu þyngri í vöfum fyrir utan það að vera í höndum hins opinbera en ekki í höndum fólk sjálfs. Þannig að hugurinn að baki þessu öllu saman er eitthvað sem gerir það að verkum að það er ekki að virka.
Og já, nei, þá veitir andsvar, hv. þm. Eyjólfur Ármannsson. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið sem mér finnst í þessu máli, svo ég segi það bara alveg eins og er. Þau skoða skilgreininguna á hugtakinu áreiti, sumir hegðun sem tengist kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun o.s.frv. og hegðun sem hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi eða skapa aðstæður sem eru ógnandi fjandsamlegar niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi haft móðgandi innan sviga, en ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi hegðun gagnvart öðrum einstaklingi er eins konar eineltis hegðun. Á það ekki að vera refsivert á það að vera á forræði aðila að fara fyrir hverja stjórnsýslunefnd? Þá á að finna út úr því hvort eða sekta viðkomandi ef einhver sýni öðrum ógnandi fjandsamlegra hegðun. Ég held að við séum komin inn á hatursumræðu orðræðu sviðið. Ég veit að hegðun getur líka verið orðum og athöfnum en þá erum við komin. Við erum með hegningarlagaákvæði, hræðileg hatursorðræðu ef hegðun önnur en orðræða sé ógnandi. Fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi hlýtur að falla undir sama stað í lögum þessa, hegningarlögin sem eru þá eins og við erum með hatursorðræða orðræða umræðu. Ég get ekki séð að ég alla vega, ég þekki ekki dæmi erlendis frá, getur vel verið sem misskildi algerlega en að það fari fyrir stjórnsýslunefnd. Það sem úrskurða síðan um þetta og dæmir dagsektir kemur með kæruferlið og sekta síðan. Það er eitthvað sem ég er ekki alveg að sjá. Ég held að það sé miklu fékk þegar áhrifa mér að hafa þetta inn í réttarvörslukerfinu. En það væri gaman að heyra álit hátt hv. þingmanns um sérstaklega hegðan sem eru klárlega sem nálgast haturs, hegðun eða hatursorðræðu sem er ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi. Það tel ég vera mjög alvarlega hegðun sem ætti þá heima í réttarvörslukerfinu.
Sinni hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Frú forseti. Þakka hv. þingmanni aftur fyrir samtalið. Ég er sammála því að það er jafnvel óljóst hvaða tilvik ættu undir þessi lög og inn í þetta ferli og síðan í bara í hegningarlögin þar sem við erum líka með ákvæði sem eiga að taka á þessu þjóðfélagsmeini og vorum við. Raunar erum við búin að vera að gera breytingar á þeim hér á þessu þingi líka til þess að reyna að auka gagnsemi þeirra og þar hefur líka verið gagnrýnt að þau lög séu ekki. Það er ekki verið að framfylgja þeim með fullnægjandi hætti til að vernda fólk gegn þessari mismunun og áreitni og ofbeldi. Því miður þá. Þá óttast ég að akkúrat þessi vandamál við þessi lög, þessi óskýrleiki og það að þessum lögum, hefur ekki verið framfylgt með nægilegum hætti. Ég hef áhyggjur af því að lögum lögunum sé ætlað að gefa þá mynd að við séum að berjast gegn þessu samfélagsmeini án þess að því fylgi nógu mikill hugur, mikið verk og það gefur auðvitað augaleið að það nær ekki langt. Það mun ekki bera árangur. Þetta er sannarlega ákveðin skilaboð út í samfélagið en það gefur augaleið að það verða að vera einhver úrræði fyrir hendi til að bregðast við þegar svona hlutir koma upp og ég er sammála þingmanninum að þetta sé óljóst og það gæti mögulega verið. Ein af ástæðunum fyrir því af þessum lögum er beitt með þeim hætti sem er ekki þeim er ekki beitt, virka ekki í framkvæmd. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu og ég. Því miður hef áhyggjur af því að þessi lög, það er augljóst að þau hafa ekki þjóna tilgangi sínum hingað til. Ég hef áhyggjur af því að það muni ekki breytast með þeim breytingum sem við erum að gera núna nema síður sé.
Allsherjar- og menntamálanefndar, hv. 6. þm. Norðvest., Eyjólfur Ármannsson. Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna nr. 85/2018. Fjölgun mismuna þátta. Með frumvarpinu er lagt til að við lög nr. 85/2018 verði bætt við mismikla þáttunum, doktorum, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu. Það þýðir að lögunum verði breytt á þann hátt að þau gildi ekki eingöngu um jafna meðferð einstaklings óháð kynþætti og þjóðernisuppruna heldur einnig óháð trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kyn, vitund kyneinkennum eða kyntjáningu á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar. Í 7. gr. laga laganna segir m.a. að hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins, utan vinnumarkaðar, hvort heldur bein eða óbein vegna kynþáttar eða kynnt þjóðernisuppruna, sé óheimil, samanber einnig lög um jafna meðferð á vinnumarkaði. Í 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um breytingu á 3. gr. laganna þar sem finna má orðskýringar. Þar er lagt til að hugtakið áreitni verði skilgreind á eftirfarandi hátt: Áreitni hegðun sem tengist kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi eða skapa aðstæður sem eru ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi tilvitnun lýkur. Verði frumvarpið að lögum mun falla undir hugtakið árið til hegðun sem tengist trú og þar með trúar, tilfinningu og trúarlífi fólks. Sú breyting leiðir til þess að hegðun sem tengist trú þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem er ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi teljast árétti hér lagt til að trú og trúarlífi verði gert að verndarhagsmunum laganna. Hegðun áreitni hefur þann tilgang að hafa þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi eða skapa aðstæður vegna trúar einstaklingsins sem koma fram í skilgreiningunni sem skapa hug Sif sem er ógnandi fjandsamlegar viðunandi o.s.frv. bann við guðlasti áður í 125. gr. hegningarlaga, nr. 19/1940, var numið úr gildi með lögum árið 1900 árið 2015. Greinin lýsir athöfn refsiverðra sem í daglegu tali kallast guðlast og var eftirfarandi, með leyfi forseta: Hver sem opinberlega dregur dár að eða smánar trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúfélags sem hér á landi sem er hér á landi, skal sæta sektum eða fangelsi allt að þremur mánuðum skal ekki skal mál skal ekki höfða nema að fyrirlagi saksóknara. Tilvitnun lýkur hvað það merkir nákvæmlega að draga dár að eða smánar trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúfélags var háð mati hverju sinni og einungis dómstóla að skera úr um á rynni árið 1940. Árið 1984 féll dómur í Hæstarétti þar sem eitt álitaefni snerist að 25. gr. hegningarlaga en dómurinn er kenndur við tímariti spegilinn. Í dóminum sagði, með leyfi forseta: Verndarandlag 125. gr. hegningarlaga er trúað tilfinning fólks, réttur til þess að hafa hana í friði sé um að ræða trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúfélags skv. 63. gr. stjórnarskrárinnar. Skrárinnar tilvitnun lýkur: Af dóminum má ráða að það teljist til refsiverðrar háttsemi. Það taldist refsiverða háttsemi að smána trú og trúarlífi fólks eins og þau eru vernduð í trú trúfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar er verknaðurinn fylgdi ekki eitthvert framlag til málefnalegrar umræðu. Í greinargerð með frumvarpinu sem breytti sem afnám guðlast árið nýtið árið 2015, þar sem það var fellt brott, sagði m.a., með leyfi forseta: Tjáningarfrelsið er einn af hornsteinum lýðræðis. Það er grundvallaratriði í frjálsu samfélagi að almenningur geti tjáð sig án ótta við refsingar af nokkru tagi, hvort heldur sem er af völdum yfirvalda eða annarra tilvitnun lýkur. Þá segir jafnframt, með leyfi forseta: Með þessu frumvarpi er lagt til að ákvæðið verði afnumið. Fólk hefur ólíka sýn á lífið og því er viðbúið að tjáning sem einn telur eðlilega telji annar móðgandi. Sem betur fer eru upplifanir fólks af lífinu og tilverunni afskaplega ólíkar. Því er með öllu óraunhæft að ætla að manni ugg að mannlegum hugsunum til við tilfinningum og skoðunum að rúmast alltaf innan ramma svokallaðs almenns velsæmis. Tilvitnun lýkur ljóst. Ljóst er að það að misbjóða virðingu manns vegna trúar og skapa aðstæður sem eru ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi vegna trúar líkt og skilgreiningin á áreitni hljóðar í frumvarpi þessu. Kveðið er á um sömu verndarhagsmunum og fóru í 125. gr. almennra hegningarlaga um bann gegn guðlasti. Hér er því verið að taka bann gegn guðlasti aftur upp í lög að hluta eða öllu leyti. Hér er einnig verið að skerða tjáningarfrelsið, það sem aukið var með lögum lögunum frá 2015 þar sem bann við guðlasti var afnumið. Það er grundvallaratriði í frjálsu samfélagi að almenningur geti tjáð sig án ótta við refsingar af nokkru tagi, hvort heldur sem er af völdum yfirvalda eða annarra. Ekki er fjallað um það í frumvarpinu að verið sé að lögfesta á ný bann gegn guðlasti með því að kveða á um að óheimilt sé óheimilt verði að hegða sér með þeim hætti sem lýstir orðskýringu á hugtakinu áreitni. Það sýnir að frumvarpið er ekki nægilega vel unnið og ígrundað hvað framangreind atriði varðar og ég vil einnig benda á að varðandi þessi löggjöf, þessi lög um breytingu á lögum um lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, er ekki háð saksókn saksóknara. Þar kemur fram, eins og kom fram í umræðum áðan, að þetta fer fyrir jafnréttisnefnd og það er það sem málið er leyst úr þannig að það eru ekki sömu kröfur heldur og ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttur, að refsiheimildirnar eru óljósar og öll framkvæmdin er frekar óljós. Ég tel að þessi lög, eins og kom fram í máli hennar, að það er ekkert þetta eru lög sem mun ekkert verða, hefur ekki reynt á þetta. Ég efast um að þetta verði einhver, það verði mikið af málum sem koma þarna fram sem eðlilegt væri í öllu falli miðað við með verndarhagsmunum sem er þar á bak við, þar sem þetta er þar sem verið er að reyna að taka á á því að fólk sé ekki beitt áreitni utan vinnustaðar. Það eru ákveðin mjög mikilvæg verndarhagsmunir sem eðlilegt væri að væri í réttarvörslukerfinu og þá undir saksókn svo það liggi fyrir. En það er klárt mál í mínum huga að hér er verið að innleiða bann gegn guðlast að nýju. Ég tel einnig þær varða tjáningarfrelsið, það móðgandi hegðun að hún sé gerð að hún falli undir. Hugtakið áreitni er klárlega takmörkun á tjáningarfrelsi. Ég tel hins vegar að ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi, að hún eigi undir, eigi að vera þarna undir en ekki móðgandi hegðun. Það skerði tjáningarfrelsi eins og kemur svo skýrlega fram í greinargerðinni sem ég las hér áðan með lögunum frá 2015 þar sem bann við guðlasti var afnumið. Ég tel að tjáningarfrelsi að þyrfti að vera miklu meiri umfjöllun um tjáningarfrelsi í frumvarpinu þegar er verið að taka á þessu málaflokki og einnig þyrfti líka að fjalla líka um hérna um ákvæði um hatursorðræðu í hegningarlögunum þar sem hugtakið árið áreitni nær líka yfir ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi hegðun auðmýkjandi. Þar erum við komin inn á svið hatursorðræðu og hér er að vissu leyti talað um hegðun en orð eru líka hegðun og hegðun sem er haturs hegðun hvers hún er þá hvernig sem hún ætti heima, líka í hegningarlögum. Að lokum vil ég benda á það sem ég tel líka mikilvægt að verði frumvarpið að lögum mun heiti laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna breytast í lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, sbr. 11. gr. frumvarpsins. Þar með verða tvenn lög á Íslandi gildi um jafna meðferð fólks, annars vegar lög um jafna meðferð á vinnumarkaði, nr. 86/2018, og hins vegar lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar, nr. 85/2018. Ég tel ekki við hæfi að séu lög með sama heiti, tvenn lög með sama heiti og ég tel að verði að liggja fyrir og það eru ákvæði sömu ákvæði sem eru í báðum lögunum. Ég tel það verða að liggja fyrir hvort þessi lög séu að veita sömu réttarvernd og ef þau eru veita sömu réttarvernd. Hvað er dauði og gerir tvennu tvö með lögum en ekki bara einum og þá sem eru þá bara um jafna meðferð fólks, hvort sem það er bæði utan og innan vinnumarkaðs og lagaskilin séu óskýr og líka ef önnur lögin, t.d. lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar eða þau veita betri réttarvernd en lögin um jafna meðferð innan vinnumarkaðar? Hvernig stendur á því og hver ástæðan? Hvaða rök liggja þar á bak við? Þetta þarf að skýra í frumvarpinu en ég tel að raunverulega ætti að skoða þetta mál í heild varðandi bæði bæði lögin. Það er mjög mikilvægt að það sé jafn vernd, bæði innan og utan vinnumarkaðar, engin rök fyrir því að það sé mismunun á milli. Annars bara vil ég þakka fyrir gott samstarf í nefndinni varðandi umfjöllun um þetta mál og ég tel að raunverulega á. Ég vísa því eins og framsögumaður málsins vísað aftur til nefndar og ég tel mikilvægt að þetta mál fari aftur til nefndar til frekari umræðu og verður jafnvel lagt fyrir í betra formi að ári á næsta þingi.
Ég vil ítreka það að með þessu frumvarpi er ekki verið að innleiða bann við guðlasti. Það er ekki vilji löggjafans. Það er ekki það sem stendur til í þessu frumvarpi og það ber ekki að túlka þessa grein með þeim hætti. Ég ætla, virðulegur forseti, ég hef beðið um að fá að koma á mælendaskrá og fara yfir mína afstöðu til þessa máls en mig langar bara að segja það sem formaður nefndarinnar og við tókum þetta mál til töluverðrar umfjöllunar vegna þess að það er kannski einmitt svo áhugavert þegar við fjöllum um svona mismunandi hætti, grundvallarmannréttindi, að þá erum við svolítið hægt að fara í hring í máli og það er rétt að það er einn umsagnaraðili, benti ef svona velti því upp hvort það kynni að vera að þetta ákvæði væri hægt að túlka með þeim hætti að það væri bann við guðlasti ef það væri verið að innleiða aftur það bann. Svo er ekki og við veltum þessu upp og fórum yfir þetta, fengum góðar skilgreiningar frá forsætisráðuneytinu og ég held að það sé bara svo mikilvægt að hafa í huga þarna að við erum að tala um mikilvæga vernd gegn því að mismuna fólki vegna trúar og lífsskoðanir. Það er það sem þetta frumvarp gengur út á. Hv. þingmaður talaði líka um það að jú, við erum með lög um slíka vernd innan vinnumarkaðar og það eru lög sem voru afgreidd hérna fyrir svolítið síðan og þá var þessi mismunun að þáttur hvað trú og lífsskoðunum einmitt inni þeim mun ríkari áhersla og mikilvægara er að það sé líka í þeim lögum sem gilda utan vinnumarkaðar. Svo bara ber ég virðingu fyrir því að hv. þingmaður vill hafa þau lög steypt saman í einn lög og það kann vel að vera að það séu sjónarmið fyrir því bara að það er ekki staðan í dag þannig að í höfum við falist á það sem ég fellst svo sannarlega á að við eigum ekki að mismuna fólki út frá trú og lífsskoðun og við erum búin að innleiða það. Í lögum um verð á vinnumarkaði er ekkert annað en sjálfsagt að við gerum það líka í þeim lagabálki sem varðar þessa mismunandi þætti utan vinnumarkaðar.
Þá svarar andsvari háttvirtur hv. þm. Eyjólfur Ármannsson. Virðulegur forseti. Ég færði ágæt rök fyrir hér áðan fyrir því að það væri verið að innleiða bann gegn guðlastið aftur. Það liggur alveg klárt fyrir forsendur fyrir því þegar lögin voru afnumin þegar 20. 125. gr. hegningarlaga var afnumin að það væri verið að tala um það að það mætti ekki móðga fólk vegna trúa vegna tjáning. Við skulum bara lesa hana beint upp, með leyfi forseta: Með frumvarpi þessu er lagt til að ákvæðið verði afnumið. Fólk hefur ólíka sýn á lífið. Því er viðbúið að tjáning sem einn telur eðlilega telji annar móðgandi tilvitnun lýkur í hugtakinu áreitni. Áreitni fjallar ekki um jafna stöðu fólks. Það fjallar ekki jafna meðferð fólks. Áreitni er áreitni. Þetta er skilgreint hugtak í lögunum og þar er fjallað um móðgandi hegðun vegna trúar. Það er algerlega kristaltært ef þú lest frumvarpið og les skilgreiningar áreiti eða hegðun sem fyrir henni verður vegna til sem s hegðun sem tengist trú og sá sem þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang hefur það til eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi og skapa aðstæður sem er ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi fyrir viðkomandi vegna trúar er óheimil samkvæmt lögunum. Það stendur beinlínis í lögunum. Það er bannað að móðga fólk vegna trúar eða var það áréttað að bannað móðgað? Það er nákvæmlega það sem verið var að gera þegar banni við guðlasti var afnumið og varðandi umfjöllun ég var reyndar ekki á fundinum sem forsætisráðuneytið góðviðri, ég vil fá skriflega lögfræðilega áliti um það að það sé ekki verið að gera það. Ég er búinn að færa góð rök fyrir því í skriflegu málið með nefndaráliti. Ég hef ekki séð neitt skrifuð frá forsætisráðuneyti, það sé ég tel og það kemur líka fram í nefndaráliti 2. minni hluta að þetta er t.d. ekki í dönsku lögunum og það er ekkert sem segir að eigi að vera trúað henni bara bætt inn í og ég tel að það er alveg klárt mál í mínum huga að ef einhvern tímann reiðir á sig lög, sem er mjög ólíklegt að það verði bara að efast um þær verði miðað við framsögu framsögumanns er verið að innleiða bann gegn guðlastið, verður að gera. Við yfirlýsing laganna er algerlega skýr.
Skýr þá veitir andsvar síðara sinni. Hv. þm. Vigdís hefjast. Já. Virðulegur forseti. Ég held að það komi ágætlega fram. Hérna fer inn er að ræða áreiti á grundvelli trúar eða lífsskoðanir þegar í viðkomandi áréttar aftur og aftur vegna þess að hann í ákveðnum trúar þá getur það einmitt falli undir þessi lög sem við erum að ræða hér. En í mínum huga er það að vera með guðlast er að gera grín að því hverju fólk trúir. Það er þekkt valinn í Frakklandi um skopmyndirnar. Það var guðlast í þeim skilgreiningum. Það er ekki bann. Við búum hér við tjáningarfrelsi og málfrelsi og fólk má hafa guð, hver sem hann kann að vera, okkar sem trúum því að spotti en að áreita fólk á grundvelli trúir trúar. Það er mismunun og það er það sem við erum að taka á. En annars ætla ég að fara yfir svona meiri sjónarmið mín varðandi frumvarpið allt hér í ræðu á eftir.
Þá svarar andsvari síðara sinni hv. þm. Eyjólfur Ármannsson. Virðulegur forseti. Varðandi það að gera grín að sko borga ekki guðlasti. Það má ekki til þess endilega að gera grín að trúa tilfinningu fólks ef það er góð lausn grín þar sem náði til og það kemur alveg klárt fram í dómnum um hérna í spegill málinu. Þar segir að ég hélt fram áðan: Á dómnum má ráða að það teljist til refsiverðrar háttsemi að smána trú og trúarlífi fólks. Já, það smána er nákvæmlega það sama og stendur í hugtökin áreitni eru auðmýkja vera niðurlægjandi. Ég get ég legg samasemmerki þessa smána trúarleg fólks og það að fjalla niðrandi hátt um trúarleg fólks og líka að vera auðmýkjandi að vera árétta fólk, að það sé auðmýkjandi hegðun eða orðræða vegna trúarlegs fólks vegna trúar fólks. Það nákvæmlega það sama spegill dómurinn hann alveg skýr, þetta algerlega út hvað varðar trúnað og grundvöll að dómur varðandi bann við guðlasti sem var á sínum tíma þannig að ég fer þetta algjörlega undir það og meira að segja er verið að útvíkka það meira verður það líka til mótandi. Þú getur líka móðgað mann út af trú hans. Ég held að guðlast banni guðlast ákvæði, það hafi ekki náð til móðgandi hegðunar og það takmarkar það að hugtakið móðgandi orðið móðgandi sé áreitni. Það er að takmarka tjáningarfrelsi fólks, rétturinn til að móðga. Ég veit að þær umræðum þetta erlendis, líka í samfélögum í dag, að tjáningu er að takmarka tjáningarfrelsið þannig að þú mátti ekki móðga neinn einasta mann. Það takmarkar það mikið að fólk er bara hægt að segja skoðanir sínar um einföld einföldustu hluti. Ég hef fært rök fyrir þessu máli og ég tel að nefndarálitið eins og það stendur standi algjörlega fyrir sínu. Ég hef ekki fengið nein mótrök frá forsætisráðuneytinu eða önnur lögfræðiálit sem segir að þetta sé ekki verið að taka upp bann við guðlast. Þannig að ég stend við þá skoðun mína og ég mundi fagna frekari umræðu um þetta mál eins og ég hef reynt að vekja athygli á í bæði í nefndaráliti og í blaðaskrifum og ég tel að þetta sé mjög mikilvæg umræða, sérstaklega út frá tjáningarfrelsinu og ég held að það þetta er umræða um það að fá ekki að móðga fólk eins og við gerum í okkar tali. Eins og segir líka í greinargerðinni. Þar sem annað til móðgandi telur hinn ekki móðgandi, talar jafnvel.
Andsvörum er lokið til máls. Tekur hv. 6. þm. Suðvest., Bryndís Haraldsdóttir? Virðulegur forseti. Já, við ræðum hér að mínu viti mjög mikilvægt mál og mig langar að geta þess að ég er því samþykk og hlynnt þó að nafn mitt sé ekki á nefndarálitinu en það vildi svo bagalega til að ég var ekki viðstaddur fundinn þegar málið var tekið út og þess vegna er nafn mitt ekki þar en ég styð það heils hugar. Við höfum fjallað um málið nokkuð ítarlega í allsherjar- og menntamálanefnd, fengið fjölda gesta, fengum töluvert af mjög góðum athugasemdum og áttum að mínu viti mjög góð samtöl um þetta mál. Mig langar líka að geta þess að mér hafði yfirsést það þegar við vorum að fjalla um málið að ein ástæðan fyrir því að við erum með þetta mál hér núna frá forsætisráðuneytinu er sú að Alþingi fól forsætisráðherra að koma með nákvæmlega svona lög inn í þingið. Þannig var að 8. júní 2018 þá afgreiddi þáverandi háttvirt, allsherjar- og menntamálanefnd út frumvarp til laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna og eina breytingartillögunum nefndarinnar var að ráðherra skal innan árs frá gildistöku laga þessara leggja fram á Alþingi frumvarp þar sem kveðið verði á um að lögum verði breytt þannig að þau gildi ekki eingöngu um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna heldur einnig óháð trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum og kyntjáningu á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar, samanber lög um jafna meðferð á vinnumarkaði og undir þetta nefndarálit skrifaði Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Teitur Björn Einarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Willum Þór Þórsson, Andrés Ingi Jónsson, Jón Steindór Valdimarsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Ég tel mikilvægt að geta þess að ástæðan fyrir því að þetta frumvarp er hér er einmitt þetta, þessi breytingartillaga sem kom skýrt þar sem kom skýr vilji fram hjá þáverandi háttvirtri allsherjar- og menntamálanefnd. En við erum auðvitað að ný nefnd og nýir þingmenn hafa auðvitað fullt frelsi til að hafa aðrar skoðanir en þeim sem á undan þeim voru og ég ber fulla virðingu fyrir því og ég ber virðingu fyrir þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður flutti hér áðan þó að ég kunni að vera þeim ósammála. Mig langar líka aðeins að bregðast við því sem kom hér fram í ræðu frá 2. minni hluta hv. þm. Arndísi Önnu K. Gunnarsdóttir stendur hér hérna, afsakið þetta, hv. þingmaður, en þar var verið að tala um að lögin hefðu reynst gagnslítil hingað til að vinna gegn mismunun. Ég mér finnst það ekki fullkomlega sanngjarnt vegna þess að þetta eru nú tiltölulega ný lög, það er þau tóku gildi í september 2018 þannig að þetta er tiltölulega ný löggjöf og kannski ekki tímabært þar af leiðandi að kasta fram þeirri staðhæfingu að lögin hafi ekki náð markmiðum sínum. Þá vil ég ítreka að þegar við erum að tala um svona lagabálka þá er eitt það að breyta lögunum sem slíkum. Annað er þræls, fræðslan og samfélagslega umræðan og menningin sem þarf að þróast í kjölfarið þannig að ég held að við þurfum að vera örlítið þolinmóðari hvað það varðar að sjá árangur af lögunum, beinan sem hægt er að mæla og ég meina. Það er hægt að vísa t.d. um stöðu um reynslunnar varðandi lög um jafna stöðu og réttindi kynjanna í gegnum árin. Það hefur verið stöðug þróun á þeirri löggjöf og við höfum náð árangri. Að mínu mati hefur það tekið allt of langan tíma og við erum enn í þeirri vegferð. En við höfum sannarlega náð árangri og eins og kom fram líka áðan er hefur ekki komið fram má hjá kærunefnd jafnréttismála hvað þessa þætti varðar en það hafa komið fram ef það eru skráð mál í skjalakerfi þeirra og það hafa borist fyrirspurnir og til Jafnréttisstofu um þetta mál. Það kom líka ágætlega fram áðan og var hluti af samtalinu okkar við Jafnréttisstofu einmitt nauðsyn þess að þau þurfa að kynna þetta betur og forsætisráðuneytið hefur einmitt sagt að það standi til að fara í átak í þeim efnum. Sko varðandi þetta að fjölga þessum mismununin er þáttum. Þá er t.d., virðulegur forseti, eitt af mínum fyrstu vangaveltum hvað þetta varðar. Erum við ekki bara að flækja mál og mögulega gera það þess valdandi að stjórnarskráin okkar og ákvæðin um að mismunun sé bönnuð? Er verið að draga úr því með tilgreina ákveðna þætti og það eru aðilar sem hafa fært rök fyrir því að það sé engin þörf á að tilgreina mismuna þættina inn í löggjöf því mismunur sé bönnuð, bara almennt komplett, afsakið, frú forseti, en þá ber að geta þess að við höfum þegar hafið þessa vegferð. Við höfum breytt lögum um hérna inn á vinnumarkað þar sem við höfum tilgreint þessa mismunandi þætti. Við höfum líka fjölgað mismuna þætti í þessari löggjöf um hérna sem við fjöllum um hér en það vantar inn ákveðna misminna þættir sem er í hinum lögunum þannig að í mínum huga er það skýrustu rökin fyrir því að lögin séu sambærileg, mismuna þættirnir sem þarna séu taldir upp. Í ljósi þess að við séum komin í þá vegferð að telja upp með svona þætti þurfi þeir að vera eins og sambærilegir. Varðandi umræðunnar sem við áttum að einhverju leyti hérna áðan í andsvörum er þetta hugtakið áreitni. Frumvarpið um fjölgun misminna þátta sem við ræðum hér nær eingöngu við áreitni ef hegðunin tengist fötlun eða kynhneigð þess sem fyrir hendi verður. Rétt eins og lögin ná nú þegar yfir áreitni sem tengist kynþætti og þjóðernisuppruna þess sem fyrir henni verður þannig að áreitnir hugtakið er þarna inni í lögunum. En við erum að fjölga mismuna þáttum þannig að ég aftur. Ég skil ekki af hverju það ætti ekki verið sömu þætti. Við kunnum að leggja einhvern mismunandi skilning í orðið áreitni og þá bara er ágætt að hafa það í huga í minna mál sem fólk, þar sem fólk telur brotið á sér í samræmi við þessi lög færu þau til kærunefndarinnar og eftir atvikum mögulega til dómstóla sem mundu skera úr um það. En það að áreita einhvern er annað en að hafa einhvern eða gera grín að einhverju. Það er þetta stöðuga áreitni og mér finnst í rauninni samfélagsumræðunni í dag vera svolítil einmitt vísbending um þetta. Við vorum að ræða hér áðan um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks og það var rætt sérstaklega ástand eða sem sagt líðan ungmenna, hinsegin ungmenna sem finnst verða fyrir áreitni. Það er ekki bara vegna þess að einhver einu sinni geri grín að þeirra kynhneigð heldur sé það stöðugt í formi áreitni á samfélagsmiðlum, áreitni í samtölum þessu, þannig að ég held einmitt að samfélagsumræðunni og það sem við höfum séð vera að gerast í samtöl en sýnir okkur svo ekki sé um villst að það sé mikilvægt að löggjöf sem þessi sé virk og taki mið af því sem gerist best í kringum okkur. Þá held ég hefur verið vísað hérna svolítið til þess. Einmitt. Þetta eru ekki í dönsku mismuna lögunum en þetta er þó í samræmi við þau norsku sænsku og finnsku meiri hlutann af Norðurlöndunum sem við gjarnan viljum bera okkur saman við. Þannig að með því að samþykkja þetta frumvarp þá erum við að samræma þessar aðgerðir því sem upp er talið í lögum um réttindi á vinnumarkaði og mér finnst það skýrasta ástæðan fyrir því að við ættum að vera að samþykkja þetta. Í öðru lagi erum við að uppfylla það. Bráðabirgðaákvæði eða ráðherra var öllu heldur upplifað það bráðabirgðaákvæði sem henni var falið að gera í í nefndaráliti hér frá háttvirtri allsherjar- og menntamálanefnd 2014 og við erum að samræma okkur þeirri löggjöf sem er í kringum okkur. Það er í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Að þessu sögðu þá líka ástæða til að geta þess að fjölmargir eftirlitsaðilar á sviði mannréttinda hafa bent á að það skorti upp á heildstæða mismunalöggjöf á Íslandi. Við höfum fengið ýmis tilmæli um að setja heildstæð lög um bann við mismunun, m.a. núna síðast í allsherjarúttekt mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttinda á Íslandi sem fram fór í janúar 2022. Krafan um að slík löggjöf leiði af almennum jafnræðisreglum sem má finna í ýmsum mannréttindasamningum, þar á meðal samningi um réttindi fatlaðs fólks, alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og samningum um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Þetta á meira til tel ég vera góð og gild rök fyrir því að við afgreiðum þetta mál hér á þessu fríi eða á þessu þingi áður en þing fer í sumarfrí. Framsögumaður málsins lagði til að málið færi aftur inn í nefnd enda hafði sú umræða skapast í ljósi þeirra fjölda minni hluta álíta sem komið hefur fram um málið. Ég er því ekki andsnúin og vænti þess að við tökum málið aftur inn hið fyrsta til umfjöllunar í nefndinni. Ég vona að það sem fram hefur komið hér í umræðum sé þess valdandi að hægt sé að ná meiri sátt um málið en sé það ekki þá ber ég virðingu fyrir því að fólk kunni að hafa ólíkar skoðanir og legg áherslu á að ég tel mikilvægt að við afgreiðum þetta mál.
Þegar 11. þm. Reykv. s., herra forseti, ég þakka háttvirtum formanni allsherjar- og menntamálanefndar fyrir þessa ræðu og þakka fyrir þetta samtal er hv. þingmaður og formaður nefnir að það sé kannski eðlilegt að það taki tíma fyrir fólk að átta sig á tilvist, laga og annað til að það reyni á þau. Ég hef skilning á þeim sjónarmiðum. Ég held hins vegar að því miður sé þá sé það ekki vandinn í fyrirspurn forsætisráðuneytisins við þeirri fyrirspurn og svari við fyrirspurn hv. þm. Bjarna Björns Leví við fyrirspurn til forsætisráðherra sem ég nefndi í ræðu minni hér áðan. Ég spyr hann m.a. hvort hann hvort ráðherra telji að markmiðum laganna verði náð. Í því svari kemur fram, með leyfi forseta: Einn af mikilvægum þáttum í því að ná árangri í málaflokknum er þekking og fræðsla í því skyni að auka vitund almennings um þessi málefni sem og löggjöfina sjálfa. Þá þurfa einstaklingar þekki réttindi sín og hvaða úrræði eru í boði ef þeir telja á sér brotið. Haustið 2018 boðaði Jafnréttisstofa hagsmunaaðila, þar með talið fulltrúar Fjölmenningarseturs til kynningar og samtals um jafna meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Á þeim vettvangi voru hagsmunaaðilar hvattir til að kynna sínum félagsfólki og viðskiptavinum inntak laganna og tilgang þeirra. Árið 2019 voru haldnir fjórir formlegir kynningarfundir í Borgarnesi, á Egilsstöðum, Ísafirði og Selfossi. Fundirnir voru opnir öllum en fulltrúar sveitarfélaga og fyrirtækja voru sérstaklega hvattir til að mæta fundinum var síðan fylgt eftir með könnun um það hvort aðilar þekktu til réttinda sinna samkvæmt lögunum. Það kemur reyndar ekki fram hver niðurstaða kannanirnar, það gaf Jafnréttisstofu út, vex spjaldið. Það er bannað að mismuna á íslensku, ensku og pólsku árinu 2020. Á árinu 2021 hélt Jafnréttisstofa tíu fundi með hagsmunaaðilum og ég er aðeins að tína út úr þessu. En tímans vegna og hér eru nefnd fleiri fleiri aðferðir sem var notað til að kynna lögin, er sú kenning sem ég hef. Því miður með, byggist ekki eingöngu á minni tilfinningu. Hún byggist á þeim umræðum sem við áttum m.a. við forsætisráðuneytið í allsherjar- og menntamálanefnd og ég óttast að fólk hafi leitað til kærunefndarinnar, verið vísað frá. Ég óttast því miður vandi sig kerfisbundið, liggi ekki hjá þeim einstaklingum sem telja á sér brotið.
Virðulegur forseti. Ég þakka þurftum þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður telur að leitað hafi verið til kærunefndarinnar málum vísað frá á þessu. Ég hef ekki upplýsingar um slíkt þannig að ég get ekki tjáð mig um það. En hv. þingmaður einmitt að velta þessu upp og ég sagði það í ræðu minni áðan að oft tekur tíma. Ég nefndi í því nafn í því dæmi sem sagt lög um jafnan rétt kynjanna. Ég held, ef ég man þessa sögu rétt, að Ísland hafi verið með fyrstu löndum í heimi til að laga lagaumhverfið að og tryggja í lögum um jafnrétti. Við vitum alveg að þá, þegar þau lög voru samþykkt og jafnvel tíu árum seinna, var jafnrétti ekki náð. Jafnrétti er jafnvel ekki náð í dag en við höfum náð samt mjög miklum árangri þannig að ef rök þingmannsins eru á þá leið að við ættum ekki að hafa það í lögum vegna þess að við séum ekki búin að ná því þá er ég því ósammála. Ég held einmitt að við þurfum að stíga þessi skref og setja það inn í lögin. En ég get alveg verið sammála hv. þingmanni. Það þarf að gera enn meira í því einmitt að kynna og fólk sé upplýst um rétt sinn. Það er mjög mikilvægt. Ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um það að jafnrétti er ekki náð því mis mismunun sé til staðar í íslensku samfélagi. Fólk t.d. af öðrum púðrið upplifir sig ekki með sama hætti og ég sem hér stend í íslensku samfélagi og það er sorglegt og það er eitthvað sem við eigum að sameinast um að laga og berjast fyrir að réttur allra sé virtur og ég held að þetta mál sem hér um ræðir sé ein eitt af skrefunum í þátt. En ég er ekki að segja að með því getum við bara hallað okkur aftur í stólnum og sagt: Takk, klappað og klárt eftir komið. Það verður ekki svoleiðis. Það er ekki svoleiðis. Hv. 11. þm. Reykjavíkur.
Þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður og veitir andsvar öðru sinni. Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er sannarlega ekki svo að ég sé að mæla gegn því að þetta sé í lögum. Ég er mjög hlynnt þessum lögum og nefndi hérna áðan að lögin eins og þau eru í dag þá tel ég bara mjög góð. Það sem vekur upp áhyggjur hjá mér er að við séum að bæta við mismunun að þáttum sem muni jafnvel rýra gagnsemi laganna með þeim rökum sem ég nefndi hérna áðan. Ég mun ekki standa í vegi fyrir þessu máli svo það komi fram. Ég hins vegar fagna því að mér heyrist vera samhljómur um það að málið verði sent aftur til allsherjar- og menntamálanefndar og við munum ræða þetta betur. Mig langar aðeins að tæpa á öðru atriði sem kom fram í máli hv. þm. Eyjólfs Ármannssonar hér áðan og ég er sammála honum. Varðandi það er þessi viðbót á trú og lífsskoðun í samhengi við skilgreiningu laganna á áreitni. Það er nefnilega þannig að okkur getur þótt hitt og þetta og við getum lagt ákveðinn skilning í hugtökin á hinn á þennan hátt. En það vill svo til að í lögunum er áreitni mjög skýrt skilgreind í þessum lögum og hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: Það er hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif. Það þarf ekki einu sinni. Það þarf ekki einu sinni ásetning að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi fjandsamlegra, niðurlægjandi auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna miðað við þetta. Miðað við þessa skýru skilgreiningu í lögunum þá á ég bágt með að sjá að það sem áður var fellt undir Guðlaugs ákvæði hegningarlaga mundi ekki falla undir. Ég fagna því að það sé ekki tilgangurinn og fagna því enn og aftur að við mun taka þetta til nánari skoðun, skoðanir í allsherjar- og menntamálanefnd og legg til að við munum þar það ræða hvernig hægt væri að skerpa á þessu með einhverjum hætti þannig að það sé skýrt hver tilgangur löggjafans með þessum ákvæðum raunverulega er. Ég fagna sannarlega allri löggjöf sem ætlað er að koma í veg fyrir mismunun á grundvelli trú og lífsskoðun.
Til að halda því til haga, hv. 6. þm. Suðvest. svarar andsvari öðru sinni. Virðulegur forseti. Ég fagna því mjög að við séum sammála um það og þess vegna hef ég held ég að við ættum að geta verið sammála um að einmitt að fjölga mismunun þáttunum og hafa þetta þessi lög í samræmi við lögin eins og þau gerast inni á vinnumarkaði, sérstaklega í ljósi þess að þetta er einmitt það sem þáverandi allsherjar- og menntamálanefnd kallaði eftir. En nú veit ég að hv. þingmaður þekkir þennan málaflokk býsna vel og er löglærð þannig að ég hvet hana til að koma með mér í þá vinnu ef talin er ástæða til þess að breyta skilgreiningunni á hugtakinu áreitni, ef það er eitthvað þarna sem getur gert það skýrara, því eins og ég sagði hérna áðan þá er enginn vilji til þess að innleiða aftur íslensk lög, bann við guðlasti, ekki meiningin með þessu heldur er þetta að áreita einhvern stöðugt vegna trúar. Það er eitthvað sem við viljum ekki að sé til staðar og við viljum að lögin okkar taki á því þannig að ef hægt er að laga til orðalag þannig að skilgreiningin sé skýrari, það sé skýrara gagnvart kærunefndinni eða möguleg dómstólum, ef til þess kæmi hvað hér er átt við, þá bara fagna ég öllum slíkum tilraunum. En ég aftur á móti held að við værum í verri stöðu ef við samþykkjum ekki þetta mál. Ég heyrði það sem hv. þingmaður sagði, hún ekki að þvælast fyrir sig því ég helst inn held innst inni einmitt að hv. þingmaður átti sig á því að þetta sé til að bæta réttarstöðu, hvort eitthvað megi gera enn betur og skilgreina enn betur. Þá bara fagna ég ábendingum um slíkt og sérstaklega ef við gætum unnið að því sama.
Norðvesturkjördæmis, Eyjólfur Ármannsson. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni, formanni menntamála, allsherjar menntamálanefndar fyrir ræðu sína og fróðlega andsvör áðan sem mig langar að spyrja hann um. Það á bara vek athygli á því að það er alveg kristaltært að áreitni. Það segir í öðrum málslið 7. gr. laganna um hérna um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna, að áreitni sé mismunun. Líka segir, með leyfi forseta: Fyrirmæli um mismunun vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna teljast einnig mismunun samkvæmt lögum þessum sem og áreitni sem tengist og svo er talið áfram. Áreitni er misminni, enda er það líka árið einn mann en ekki er hægt að mismuna. Það er alveg augljóst mál árið mismunun og ég ítreka það að hegðunin áreitni hefur talið niðurlægjandi auðmýkjandi, móðgandi ógnandi og fjandsamlega áreitni. Hegðun. Það er áreitni og það er alveg kristaltært og ég vek athygli á því að guðlast það er vegna trúar. Þú ert að árétta út af smána trú fólks út á ári. Þetta er niðurlægjandi auðmýkjandi þannig að það er alveg með ólíkindum að það sé ekki fjallað um þetta í frumvarpinu. Þarna sýnir vinnubrögðin á frumvarpi þessu frumvarpi í forsætisráðuneytinu og ég get varla minnist ógrátandi. Annað frumvarp sem er í gangi varðandi jarðir þar var það varðandi eignarráð landamerki og fleira var heitasta málið varðandi fjárfestingar erlendra aðila og það sýnir vinnubrögðin sem eru á þeim bænum og við fengum umsagna lögmannsstofu úti í bæ, mjög merkilega umsvif. Þeir rákust þáttur fyrir tilviljun. En mig langar að spyrja líka hv. þingmann um það hvernig standi á því að verði þetta að lögum þá verði með lög um jafna meðferð á vinnumarkaði annars vegar og hins vegar lög um jafna meðferð utan vinnumarkaðar. Eru þessi lög að veita sömu réttarverndina öðru? Er að gera ákvörðun tvö með lögum ef það er munur? Hver er munurinn á réttarverndin í þessum lögum? Það verður að liggja fyrir. Get ég ekki séð að við séum að grauta í þessum lagafrumvörpum hérna með þessum hætti frá forsætisráðuneytinu, að þetta veiki veita einhverja réttarvernd, léleg lög, óskýr lög sem er ekki notuð? Þau veita ekki réttarvernd blekkingu fyrir réttarvernd heldur að sú réttarvernd sem við raunverulega er.
Hv. 6. þm. Suðvest. andsvarið. Herra forseti. Þakka hv. þingmanni aftur og það er mjög áhugavert og gaman hjá okkur inn í háttvirtri allsherjar- og menntamálanefnd og þar erum við einmitt að ræða ýmis mál eins langt ef fasteigna málið sem hv. þingmaður kom hérna inn á og ég er ekki viss um að ég náði alveg hvaða spurningum beint var til mín. En ég ætla samt að nota tækifærið og hv. þingmaður hefur aftur á því skoðun að þetta eigi að vera í sama lagabálknum og ég segi bara að ég ber virðingu fyrir þeirri skoðun. Staðan er bara sú að við erum með lög um réttindi á vinnumarkaði. Þar eru þessi misminna þættir tilgreindir. Það var gert fyrir einhverju síðan. Núna sit ég með það verkefni í fanginu sem þingmaður og formaður allsherjar- og menntamálanefndar að hæstv. forsætisráðherra er að koma með breytingu á þessum lögum til að það sé sambærileg réttarvernd eða séu sömu misminna þættirnir sem eru tilgreindir í þessum báðum lagabálkum og ég segi bara: Já, takk. Ég held að það sé mjög góð hugmynd sem sé mjög skynsamlegt. Ég held að sé óskynsamlegt að lögin sem við fjöllum um hér utan vinnumarkaðar séum einhverju öðru annarri upptalningu en laun á vinnumarkaði. Mér finnst það bara óskynsamlegt, enda fór háttvirt allsherjar- og menntamálanefnd forsætisráðherra á þeim tíma að koma með einmitt þetta þessa breytingu sem hér er rætt. Í mínum huga getur það ekki verið skýrara hvað áreitninnar varðar, annars værum við að tala um hér mismuna þætti og svo og áreiti og í minna. Það kann vel að vera að það megi vera eitthvað skýrara með það hvað nákvæmlega er áreiti. Það er skilgreint þarna og ég segi bara: Ég er opinn fyrir hugmyndum um að breyta því ef fólk telur það skýrara. Það er reyndar hætt að það væri þá í samræmi við það sem er í annarri löggjöf eins og lög um réttindi innan vinum okkar sem þegar hefur fjallað þannig að þar liggur kannski minna og þess vegna er væntanlega verið að notast við þessa skilgreiningu því að hún er til staðar í hérna í öðrum lögum þannig að ég held að miðað við þá stöðu sem við erum í dag þá fari betur á því að þingið samþykki þessa breytingu sem hér um ræðir. En við höfum sem betur fer þrjú ár til stefnu á þessu kjörtímabili og við í háttvirtri allsherjar- og menntamálanefnd getur vel tekið upp þessi mál. Ef við teljum þörf á breytingu á þessum eða öðrum lagabálkum sem um þessi mál fjalla.
Bálkum sem um þessi mál fjalla hv. 6. þm. Norðvest., andsvar öðru sinni. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar sitt. Ég er með tillögu. Ég legg til að við höfum ein lög um jafna meðferð fólks utan og innan vinnumarkaðar, gripa, skýrt þau lög um jafna meðferð fólks þar sem þessi réttindi, þessi réttarverndin, veitti einum lög, lögum og líka. Það er klárt táknmál miðað við notkunina á þessu með lögum eða hvað það er að fólk leitar réttar síns, hefur ekki verið leitað réttar síns samkvæmt þessum lögum. Það sýnir hraðari ákveðinn galla undir. Ég tel að allsherjar- og menntamálanefnd ætti að senda þau skilaboð í forsætisráðuneytið: Heyrðu, þetta frumvarp, við teljum þetta ekki eigi að verða að lögum og það er sendur til baka og við viljum fá lög sem ein heildstæð lög um þessa réttarbót sem við erum að fjalla um, sem ég tel vera mjög mikilvæga. Ég reyndar tel líka, og það er sannfæring mín að þess svona löggjöf á heima í því ráðuneyti sem fer með réttarvörslukerfið, dóms, dómsmálaráðuneytið þeirra, en þeir eru með hegningarlögin fyrir dómstólinn undir þar sem fólk á að leita réttar síns og ég er ósammála því að það sé allt of flókið að þetta séu sakamál og færð þangað. Það getur verið mjög miklu skýrara, miklu betri eftir miklu betri réttarsvið sem verið er að veita. Mér finnst þetta fyrirkomulag með þessum lögum að þetta sé vandi sé að verða sé hjá Jafnréttisstofu, sé hálfgerður grautur. Ég bara get ekki annað sagt ég. Kannski hef ég rangt fyrir mér ekki. En ég er svona mín tilfinning fyrir sig eins og ég er búinn að skoða þetta núna en ég óskaði eftir að yrði skipt frekar en ég bara fagna því að hérna að við getum rætt frekar í nefndinni að vísa þessu máli til nefndar og gera það síðar meir. En ég tel líka mikilvægt, og ég vona að hv. þingmaður taki undir með mér, að ógnandi fjandsamlegra niðurlægjandi auðmýkjandi hegðun. Það er við erum að nálgast haturs um orðræðu réttarverndin það þannig að þessar skilgreiningar eru það víðtækar og annað sem væri gaman að heyra hvort tjáningarfrelsi ekki að leyfa fólki rétt til að móðga aðra, hvort það sé rétt að refsa fólki fyrir móðgandi orðræðu.
6. þm. Suðvest. svarar andsvari öðru sinni. Virðulegur forseti. Nei, það á ekki að vera refsivert að móðga annan og að við búum hér við tjáningarfrelsi og það er bara til staðar. Það er alveg skýrt og þetta frumvarp á ekki að hefta það með neinum hætti. En áreiti er annað en tjáningarfrelsið. En hv. þingmaður, ég er með betri hugmynd. Við samþykkjum þetta frumvarp núna svo að við tryggjum sömu réttarverndina innan og utan vinnumarkaðar. Hv. þingmaður leggst svo bara yfir það í sumar hvort það sé góð hugmynd að sameina þessa tvo lagabálka í einn lagabálk um almenn réttindi fólks innan og utan vinnumarkaðar kemur með það framboð frumvarp hingað í haust. Ef hv. þingmanni finnst það full flókið sem ég ímynda mér að gæti mögulega verið ágætan, komi með þingsályktunartillögu þar sem fagleg ráðherra að gera slíkt og þá getum við fjallað um það í hér á þingi og í allsherjar- og menntamálanefnd næsta vetur en frábært. Virðulegur forseti. Ég fagna mjög viðbrögðum hv. þingmanns við þessari hugmynd minni hér en ítreka átti. Þess vegna held ég að sé þeim mun mikilvægara að við afgreiðum þetta frumvarp sem hér um ræðir vegna þess á meðan það er ekki gert er einmitt réttarverndin ekki sú sama. Misminna þættirnir eru ekki sú saman í þessum tveimur lagabálkum um réttindi innan og utan vinnumarkaðar og ég held á endanum að ég og hv. þingmaður séum algjörlega sammála um að það sé eðlilegt að sömu þættir séu taldir upp í báðum frumvörpum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um framfylgd ályktana vestnorræna Norræna ráðsins árið 2021 og nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Steinunni Þóru Árnadóttur, formann Íslandsdeildar vestnorræna Norræna ráðsins, og Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildar. Með tillögunni er skorað á ríkisstjórnina að vinna að framkvæmd tveggja ályktana vestnorræna ráðsins sem samþykktar voru á ársfundi ráðsins 1. september á síðasta ári um aukið vestnorrænt samstarf á vettvangi umhverfis og loftslagsmála, nr. 1/2021, og um samstarf vestnorræna háskóla um fjarkennslu, nr. 2/2021. Í ályktun vestnorræna ráðsins, nr. 1/2021, kallar ráðið eftir því að umhverfisráðherrar landanna þriggja geri með sér samstarfssamning þar sem m.a. verði kveðið á um árlegan samráðsfund ráðherranna. Á þeim fundum gæfist tækifæri til að auka vestnorrænt samstarf og deila reynslu af lausnum í umhverfis og loftslagsmálum. Nú í ályktun vestnorræna ráðsins, nr. 2/2021, hvetja menntamálaráðherrar Íslands, Grænlands og Færeyja til aukins samstarfs landanna þriggja um háskólamenntun með hjálp, fjarkennslu og tækniþróun. Bætt fjarskipti og aukin reynsla af fjarkennslu hefur undanfarin ár gjörbreytt möguleikum íbúa, strjálbýlli svæða til að sækja sér fjölbreyttra fjölbreytta háskólamenntun. Nú. Fjarnám getur haft jákvæð áhrif á þroska einstaklinga, búsetu í heimabyggð og þannig á heilbrigði samfélaga á norðurslóðum. Með það í huga er hvatt til þess að menntamálaráðherrar landanna þriggja skoði möguleika á því að innleiða fjarnám í samstarfi við háskóla í löndunum þremur og nefndin leggur hér til að þessi tillaga verði samþykkt nú Gísli Rafn Ólafsson, áheyrenda. Fulltrúi í nefndinni er samþykktur áliti þessu og undir þetta álit rita Bjarni Jónsson formaður, Birgir Þórarinsson, framsögumaður, Diljá Mist Einarsdóttir, hanna Katrín Friðriksson, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Hv. þingmenn.