Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Flokks fólksins um að Inga Sæland, 7. þm. Reykv. s., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því tekur Svanberg Hreinsson sæti á Alþingi en hann er 3. varamaður á lista flokksins í kjördæminu og víkur þá 2. varamaður á lista, Helga Þórðardóttir, af þingi en 1. og 2. varamaður hafa boðað forföll. Einnig hefur borist bréf frá Oddnýju G. Harðardóttur, 8. þm. Suðurk., um að hún verði fjarverandi á næstunni. Því tekur 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Guðný Birna Guðmundsdóttir, sæti á Alþingi en 1. varamaður hefur boðað forföll.
Að ósk forseta hefur landskjörstjórn gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Svanbergs Hreinssonar og Guðnýjar Birnu Guðmundsdóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi þeirra.
Frú forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Guðnýjar Birnu Guðmundsdóttur sem 2. varaþingmanns Samfylkingarinnar í Suðurkjördæmi og Svanbergs Hreinssonar sem 3. varaþingmanns Flokks fólksins í Reykjavíkurkjördæmi suður. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosningu þeirra og kjörgengi og mælir einróma með staðfestingu kosningar Guðnýjar Birnu Guðmundsdóttur og Svanbergs Hreinssonar.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Svanbergs og Guðnýjar Birnu og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Svanberg og Guðný Birna hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni. Fyrst vil ég biðja Svanberg Hreinsson um að rita undir heitstafinn og því næst Guðnýju Birnu Guðmundsdóttur.
Svanberg Hreinsson og Guðný Birna Guðmundsdóttir hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Tekið er fyrir eina dagskrármálið, almennar stjórnmálaumræður, sem er útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í tvær umferðir og hefur hver þingflokkur átta mínútur í fyrri umferð og fimm mínútur í seinni umferð. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Samfylkingin, Sjálfstæðisflokkur, Flokkur fólksins, Framsóknarflokkur, Píratar, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Viðreisn og Miðflokkurinn. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Samfylkinguna talar í fyrri umferð Helga Vala Helgadóttir, 4. þm. Reykv. n., og í þeirri seinni Jóhann Páll Jóhannsson, 11. þm. Reykv. n. Ræðumenn Sjálfstæðisflokksins eru Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, utanríkisráðherra, í fyrri umferð og Berglind Ósk Guðmundsdóttir, 6. þm. Norðaust., í seinni umferð. Fyrir Flokk fólksins tala Guðmundur Ingi Kristinsson, 9. þm. Suðvest., í fyrri umferð og Ásthildur Lóa Þórsdóttir, 3. þm. Suðurk., í seinni umferð. Ræðumenn Framsóknarflokksins eru Ingibjörg Isaksen, 1. þm. Norðaust., í fyrri umferð og Stefán Vagn Stefánsson, 1. þm. Norðvest., í þeirri seinni. Ræðumenn Pírata eru í fyrri umferð Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, 7. þm. Suðvest., og í seinni umferð Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, 11. þm. Reykv. s. Fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð tala Orri Páll Jóhannsson, 10. þm. Reykv. s., í fyrri umferð og Bjarni Jónsson, 4. þm. Norðvest., í seinni umferð. Fyrir Viðreisn tala í fyrri umferð Hanna Katrín Friðriksson, 8. þm. Reykv. s., og í þeirri seinni Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, 8. þm. Reykv. n. Fyrir Miðflokkinn tala Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, 7. þm. Norðaust., í fyrri umferð og í þeirri seinni Bergþór Ólason, 8. þm. Norðvest.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Það er vor og þá fyllumst við bjartsýni um framtíðina. Stúdentskollarnir fara á loft, yngstu börnin færast upp í grunnskóla, sumarleyfin á næsta leiti og síðast en ekki síst er leyfilegt að hittast, faðmast og hafa gaman. Já, við erum að læra upp á nýtt að hittast fyrir utan kúlurnar okkar. Og mikið er það skemmtilegt að finna hvert fyrir öðru því að þrátt fyrir allt er litróf mannlífsins svo dásamlega skemmtilegt. Við sem störfum á vettvangi stjórnmálanna megum aldrei missa sjónar á einmitt þessu, litrófi mannlífsins og tilgangi starfa okkar við að rækta þann jarðveg sem mannlífið vex upp úr. Það er talað um að hafa græna fingur þegar rækta á plöntur, en ég er ekki frá því að það séu rauðu fingurnir sem henti best þegar rækta á gróskufullt mannlífið því að þeir taka lit sinn frá hjartanu. Þar finna þeir umhyggju og samkennd. Það þarf að hafa hjarta í stjórnmálum, virkt og opið hjarta til að gera það besta mögulega fyrir íbúa þessa lands og jarðarinnar allrar. Og þrátt fyrir átökin sem birtast almenningi héðan úr þingsal þá bera störf okkar í sameiningu oft árangur. Þá er gott að það var til einhvers að vinna hérna langt fram eftir kvöldum við að reyna að leysa úr verkefnum líðandi stundar. Í upphafi síðasta kjörtímabils var kjörorðið innviðir. Því miður stöndum við enn frammi fyrir því að margir eru þeir orðnir býsna laskaðir. Heilbrigðiskerfið er hjartað sem verður að fá næringu. Hæstv. fjármálaráðherra, sem gegnt hefur því embætti nánast án hlés frá árinu 2013, ber mikla ábyrgð á því hvernig fjármunum skattgreiðenda hefur verið ráðstafað á þeim tæpu tíu árum og hverjir það eru sem bera þyngstu byrðarnar. Það eru ekki bara við í Samfylkingunni sem höfum bent á vanfjármögnun heilbrigðiskerfisins heldur sést það svart á hvítu í fjölda skýrslna, samanburðarskýrslu OECD-ríkja, skýrslu McKinseys eða skýrslum Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál, um hjúkrunarheimili eða fleira. Heilbrigðiskerfið okkar er vanfjármagnað og hefur verið það lengi og nú erum við að missa okkar besta starfsfólk út úr heilbrigðiskerfinu á sama tíma og viðvarandi mönnunarvandi er í heilbrigðiskerfinu. Heilbrigðisstarfsfólk getur einfaldlega ekki búið lengur við það skilningsleysi sem stjórnvöld hafa sýnt. Það er í alvöru ekki hægt að halda því fram hér fullum fetum að nóg sé að gert þegar vandinn blasir við okkur á hverjum degi. Það vantar hjúkrunarrými. Það vantar geðheilbrigðisúrræði. Það eru ára langir biðlistar eftir nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu fyrir börn og fullorðna og ráðherrar leyfa sér að koma hingað upp í pontu Alþingis og halda því fram að fjármagn muni ekki leysa vandann. Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Það er ekki náttúrulögmál að neyðarástand ríki í heilbrigðiskerfinu. Það er pólitísk ákvörðun að setja árum saman umtalsvert lægra hlutfall landsframleiðslu í heilbrigðiskerfið en frændríki okkar á Norðurlöndunum gera. En það að halda því fram að það bitni ekki á nauðsynlegri þjónustu við almenning ber vott um afskaplega lítinn skilning á verkefninu. Við megum heldur ekki gleyma því að sökum fæðar og smæðar þessarar þjóðar þá ætti að kosta hlutfallslega meira að reka þjónustuna hér en á Norðurlöndunum. Fjármálaáætlun næstu fimm ára sýnir að ríkisstjórnin hefur ekki í hyggju að sækja fjármagn þangað sem nóg er af því. Ofurarðgreiðslur stórfyrirtækja verða áfram ósnertar á meðan grunnþjónustan skerðist frá degi til dags. Breiðu bökin gildna á sama tíma og mönnunarvandi, sem rekja má til vanfjármögnunar og skilningsleysis stjórnvalda á verkefninu, eykst. Framboð heilbrigðisþjónustu er ónógt, biðlistar of langir, verkefnin verða fyrir vikið þyngri og neyðin meiri. Þetta ástand snertir hvert einasta heimili á landinu og hverfur ekkert á meðan við bregðumst ekki við með verulega auknu fjárframlagi, ekki einu sinni heldur til næstu ára. Þegar ríkissjóður er svo í vanda eftir heimsfaraldur þá þurfum við að hafa ríkisstjórn sem þorir að sækja fé þangað sem það er að finna. Virðulegur forseti. Ég vil ræða annað hjarta sem er sjálft lýðræðið og það hvernig við eflum það. Hæstv. forsætisráðherra talaði fyrir gagnsæi, trausti og samvinnu við upphaf síðasta kjörtímabils og um að byggja brú til að skapa samstöðu um hvernig leiða megi mál til lykta. Ég er henni sammála um að við þurfum í sameiningu að auka traust á stjórnmálum með meiri samvinnu, en hún þarf þá að ganga í báðar áttir. Góðar tillögur stjórnarandstöðunnar hér á þingi þarf ekki að fella bara í þeim tilgangi að sýna vald sitt. Okkur gengur raunverulega gott eitt til þegar við sem dæmi leggjum fram tillögu um að sjúklingar eigi áheyrnarfulltrúa í stjórn Landspítala. Hvernig gat það verið vond hugmynd að leyfa slíkri rödd heyrast við stjórnarborðið? Hvernig gat það verið vond hugmynd að samþykkja rannsóknarnefnd Alþingis vegna sölunnar á Íslandsbanka? Hvernig gat það verið vond hugmynd að fjármagna sálfræðiþjónustu eða að tryggja að lífeyrir hækki í takt við lífskjarasamninga? Okkur gengur raunverulega gott eitt til og ég held að þetta skaði pólitíska menningu hér á Alþingi og minnki traust á okkar störfum. En það er fleira sem minnkar traust til okkar í stjórnmálunum. Siðfræðingurinn Henry Alexander Henrysson fjallaði á dögunum um þá staðhæfingu hæstv. forsætisráðherra að gagnsæi auki traust. Sagði hann, með leyfi forseta, að gagnsæi væri raunar andstæðan við traust: „Við treystum ekki fólki þegar við krefjumst þess að hafa ítarlegar upplýsingar um allar athafnir þess og ákvarðanatöku. […] Gagnsæi getur vissulega komið við sögu þegar [fólk] reynir að efla trúverðugleika sinn. Traustið byggir eftir sem áður fyrst og fremst á því að fólk sýni skilning á eðli þess hlutverks sem það gegnir og hrökkvi ekki í kút þegar því er bent á þær takmarkanir sem hlutverkið kann að leiða af sér.“ Þar sem ríkir traust þarf ekki ótakmarkað gagnsæi. Við þurfum hins vegar átak í að auka traust á stjórnmálum. Það hefur nefnilega ítrekað beðið hnekki eftir að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hóf sinn leiðangur og það breytist ekki nema með því að fólk sem fer með völd viðurkenni og skilji eðli þess hlutverks sem það gegnir. Góðir landsmenn. Gleðilegt sumar.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Einhvers staðar heyrði ég sagt um daginn að það væri óvænt og ekki gleðilegt að upplifa tíma þar sem orð á borð við heimsfaraldur, hungursneyð og heimsstyrjöld væru farin að skjóta upp kollinum í fréttum með reglulegu millibili. Engu að síður er þetta reyndin. Eftir rúmlega tvö ár þar sem heimsfaraldur kórónuveirunnar drottnaði nánast yfir heimsbyggðinni tók við innrás kjarnorkuvædds stórveldis inn í fullvalda ríki í Evrópu. Gráglettni örlaganna hagaði því þannig að innrásin í Úkraínu átti sér stað daginn eftir að heilbrigðisráðherra tilkynnti um afnám allra takmarkana á Íslandi vegna faraldursins og daginn eftir sprengjuregn Rússa hófst í Úkraínu féllu takmarkanirnar hér úr gildi. Afleiðingar af þessum tveimur skaðvöldum birtast svo í þeirri hryllilegu staðreynd að hundruð milljóna manna, kvenna og barna í heiminum búa nú við þann raunveruleika að næringarskortur og hungur er yfirvofandi. Í þessu samhengi erum við sem byggjum þetta land að öllu leyti heppin. Eins og sakir standa er það rétt og satt sem segir í ljóðinu og við erum svo þakklát fyrir að við erum sannarlega „langt frá heimsins vígaslóð“, þótt hér á Alþingi sé ekki beinlínis hægt að segja að við „lifum sæl við ást og ljóð“. Hér tökumst við á og þau átök eiga sér jafnan stað hvort sem tilefnið er stórt eða lítið. Hér ríkir oft dægurþras og rígur og það er sú mynd sem gjarnan blasir við og það er gjarnan svo að miklu auðveldara er að fanga athygli með neikvæðni og sundrungu heldur en með uppbyggilegri og málefnalegri umræðu þar sem gagnkvæm virðing ræður för þrátt fyrir ólík sjónarmið. Vissulega er það þreytt tugga að stjórnmálamenn, einkum þeir sem sitja í meiri hluta, kvarti yfir smámunasemi og þrasgirni stjórnarandstöðunnar og ekki ætla ég að standa hér og þykjast vera alsaklaus af slíku. En við Íslendingar getum þó sannarlega þakkað okkar sæla fyrir að deiluefnin og viðfangsefnin eru oft þess eðlis að þau geta nú trauðla flokkast sem dauðans alvara í hinu stóra samhengi hlutanna. Átök milli lýðræðislega kjörinna fulltrúa, sem stundum eru hörð og stundum svíður undan og stundum eru ósanngjörn, eru birtingarmynd heilbrigðis í opnu og lýðræðislegu samfélagi þar sem mannréttindi eru virt, stjórnvöld þurfa að standa skil á ákvörðunum sínum og fólkið í landinu hefur raunverulega valkosti um það hvert skuli stefna. Ísland er þannig samfélag og þannig viljum við vera. En þótt umræðan hér á þingi sé ekki alltaf um mál sem er dauðans alvara hefur dauðans alvara þann óþægilega sið að banka upp á í lífi fólks og þjóða og spyr þá ekki endilega hversu vel fólk eða þjóðir eru í stakk búnar til að takast á við hana. Þá þurfum við að vera undirbúin. Virðulegur forseti. Ég er ákaflega þakklát fyrir þann samhug sem ríkt hefur hér á Íslandi um viðbrögð við innrás Rússlands í Úkraínu. Við Íslendingar vitum að það gildir um nánast öll ríki jarðarkringlunnar að þau treysta fyrst og fremst á samstöðu ólíkra þjóða um alþjóðalög til þess að tryggja að landamæri þeirra og lögsaga séu virt. Þau eru ekki mörg ríki heims sem gætu ein síns liðs varið hagsmuni sína ef einungis herstyrkur réði örlögum ríkja og þjóða. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur ríkt nokkuð almenn sátt um að innrásarstríð í landvinningaskyni verði ekki umborin af alþjóðasamfélaginu. Þessi regla í alþjóðasamskiptum er undirstaða tilveruréttar margra ríkja því í rúma öld fyrir lok síðari heimsstyrjaldar gerðist það reglulega, um það bil á þriggja ára fresti, að ríki þurrkuðust út af kortinu. Þetta var oftast vegna innrásar og innlimunar árásargjarns nágranna. Mér hefur verið hugsað til þessarar alvöru að undanförnu og ég er viss um að hugur okkar margra reikaði um svipaðar slóðir þann 6. maí sl., þegar forseti Úkraínu, Volodymyr Zelenskí, varð fyrstur erlendra þjóðhöfðingja til þess að ávarpa Alþingi. Zelenskí er forseti þjóðar sem háir stríð til þess að tryggja tilveru sína. Vladimír Pútín hefur margsinnis lýst því yfir að hann telji í raun ekki að Úkraína eigi tilverurétt sem sjálfstætt og fullvalda ríki. Það var magnþrungin stund og heiður fyrir okkur að hann gæfi sér stutta stund frá sinni þungu ábyrgð, frá þeirri dauðans alvöru sem blasir við þjóð hans, til þess að ávarpa okkur. Í ávarpi sínu talaði Zelenskí um frelsið og sagði um Ísland, með leyfi forseta: „Það sem hrífur mig mest er að ykkur skuli takast að búa ykkur farsælt þjóðlíf þrátt fyrir válynd veður og hrjúfa náttúru, og að þjóð ykkar njóti öryggis og búi við lýðræði. Þegar þið virðið fyrir ykkur bæi ykkar og byggðir, þegar þið virðið fyrir ykkur fólkið ykkar, þá sjáið þið að þar fer raunverulegt frelsi, þar fer raunveruleg menning, og þið sjáið hinn góða ávöxt sem hver dagur færir ykkur í skaut.“ Þessi orð Zelenskís minna okkur á hvað við höfum. Öll okkar velsæld og frelsi byggist á friðsælum heimi. Á þessu er mikill skilningur hér á landi. Það kom meðal annars fram í árlegri könnun um viðhorf til utanríkismála sem utanríkisráðuneytið lét framkvæma fyrir skemmstu. Þar kemur fram að um 78% aðspurðra telja að hagsæld Íslands byggist á alþjóðlegri samvinnu en einungis tæp 4% telja svo ekki vera. Þar kemur einnig fram að sama hlutfall telur að Ísland treysti á alþjóðalög og alþjóðastofnanir til að tryggja að landamæri okkar og lögsaga séu virt. Þegar spurt var um afstöðu til þess að Ísland eigi í samstarfi við Rússland á alþjóðavettvangi segjast ríflega 82% vera andvíg en tæp 11% eru hlutlaus. Og þegar kemur að því að meta hvort Ísland eigi að tala máli mannréttinda á alþjóðavettvangi telja 83% að það skipti miklu eða fremur miklu máli. Góðir landsmenn. Við Íslendingar erum enn og aftur lánsöm. Okkar helstu framleiðsluvörur munu áfram eiga greiða leið á markaði og verðmæti þeirra mun aukast. Afar ólíklegt er að friður verði rofinn í kringum okkur. Áfram getum við treyst á að eiga sess í alþjóðasamhengi innan öflugasta varnarbandalags heims, með tvíhliða varnarsamning við öflugasta herveldi heims, og sem þátttakendur í Evrópska efnahagssvæðinu, verðmætasta markaðssvæði okkar Íslendinga. Ég stend hér og tala fyrir stjórnmálaflokk sem hefur átt ríkan þátt í þeim ákvörðunum sem hafa leitt til þess að Ísland býr við þessa stöðu. Sjálfstæðisflokkurinn hefur staðið vörð um frelsi, farsæld og fullveldi þjóðarinnar í gegnum áratugina. Ég er stolt af því að tilheyra þeim stjórnmálaflokki, og ég er stolt af því að tilheyra ríkisstjórn sem tekur alvarlega það hlutverk sitt að standa vörð um hagsmuni íslensku þjóðarinnar á óvissum og flóknum tímum.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Ný ríkisstjórn er tekin við, nauðalík þeirri sem fór frá. Að vísu eru fleiri stólar við langborðið uppi í ráðherrabústað. Þessi ríkisstjórn er fulltrúi þeirra sem hafa nóg á milli handanna og vilja helst ekki vita af tilvist fátæks fólks, öryrkja, fatlaðra og aldraðs fólks. Líkt og svo oft áður lofar ríkisstjórnin heildarendurskoðun almannatryggingakerfisins, betrumbótum í heilbrigðiskerfinu og átaki í húsnæðismálum. En það dugar ekki að lofa öllu fögru. Verkin tala. Vægast sagt. Fyrir nokkrum vikum staðfesti Hæstiréttur endanlega að þær grimmu búsetuskerðingar, sem lengi viðgengust gagnvart lífeyrisþegum almannatrygginga, hafi verið ólögmætar. Ríkið braut lög. Undir eðlilegum kringumstæðum myndi ríkið greiða öllum þeim sem voru skertir með ólögmætum hætti til baka að fullu. En aðeins stendur til að greiða til baka vegna ólögmætra búsetuskerðinga síðustu fjögur árin en ekki vegna tímabilsins í heild. Já, bara fjögur ár en ekki öll 13 árin. Fáránlegt. Ríkisstjórnin ætlar ekki að borga fátækustu öryrkjunum til baka vegna ólögmætra skerðinga, fólki sem lifði undir fátæktarmörkum síðustu 13 árin vegna ólögmætra skerðinga, fólki sem getur ekki beðið lengur eftir réttlætinu í orðsins fyllstu merkingu. Flokkur fólksins hefur ítrekað kallað eftir skýrum svörum frá ríkisstjórninni um hvernig eigi að berjast gegn fátækt, hvernig eigi að endurskoða almannatryggingakerfið, hvernig við eigum að vernda heimilin, hvernig við eigum að útrýma biðlistum. Að sögn fjármálaráðherra hafa verið settir tugir milljarða í almannatryggingakerfið á undanförnum árum. Af hverju skilar aukningin sér ekki í vasa fólksins í kerfinu? Það er vegna þess að almannatryggingakerfið er gegnumstreymiskerfi þar sem fjármagnið rennur í götótta vasa aldraðs fólks og öryrkja og þaðan beint aftur í ríkissjóð vegna skatta, skerðinga og keðjuverkandi skerðinga. 100.000 kr. úr lífeyrissjóði skila 25.000 kr. í götóttan vasann ef viðkomandi er heppinn. Þetta er gróft fjárhagslegt ofbeldi og ekki bara gróf skattheimta og skerðingar heldur hrein og klár eignaupptaka sem beint er að fátæku fólki. Þeir sem græða á tá og fingri á sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar borga lítið sem ekkert fyrir afnotin og fá að halda ofurgróðanum. Ekki er tekin króna af þeim í skerðingar eða keðjuverkandi skerðingar af tugmilljarða gróðanum. Myndu þessir aðilar sætta sig við að greiða 75% eða meira af gróða sínum til ríkisins? Nei, auðvitað ekki. Skerðingardagurinn mikli hefst 1. júní ár hvert og guð hjálpi þeim sem lenda í því skerðingarkviksyndi. Á þessum degi og mörgum mánuðum eftir hann er lífeyrir þeirra skertur verulega og fólk sekkur dýpra og dýpra ofan í sárafátækt. Þeir sem eru svo heppnir að voga sér út á vinnumarkaðinn verða fyrir svo miklum tekjuskerðingum að það jaðrar við eignarnám. Þetta þýðir á mannamáli að öryrki sem fékk 250.000 kr. á mánuði fyrir skerðingardaginn í maí í almannatryggingakerfinu fær núna bara um 200.000 kr. útborgaðar eftir skatt og skerðingar á mánuði í heilt ár. Þegar viðkomandi öryrki er búinn að borga hækkun á húsaleigu og öðrum nauðsynlegum reikningum standa bara eftir um 5.000 kr. á mánuði til að lifa af. Ömurlegt. Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Heilbrigðiskerfið stendur í dag á brauðfótum Mannekla er viðvarandi vandamál og fyrir vikið er meira álag á hverjum og einum starfsmanni. Vaktir eru langar og streitan mikil. Starfsmenn bráðamóttökunnar hafa ítrekað kallað eftir viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við því neyðarástandi sem þar ríkir en lítið er um svör. Ég velti því fyrir mér hvort það væri svo mikil mannekla í heilbrigðiskerfinu ef heilbrigðisstarfsmenn fengju sanngjörn kjör og eðlilegan vinnutíma. Biðlistavandinn er ekki nýr af nálinni en ríkisstjórnin hefur látið hann viðgangast ár eftir ár og jafnvel áratugi. Í dag eru um 1.000 börn á biðlista eftir nauðsynlegri þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Verst af þessu öllu saman er að börn þurfa að bíða eftir lífsnauðsynlegri þjónustu. Eitt barn á bið er einu barni of mikið. 10% ungmenna á Íslandi hafa íhugað að gera tilraun til sjálfsvígs. Það segir okkur að það er eitthvað rosalega mikið að í þessu meingallaða kerfi okkar. Börn eiga aldrei að þurfa að bíða eftir aðgerðum eða bíða eftir réttlæti. Það má ekki fara í pólitískar skotgrafir þegar hagsmunir barna eru undir. Allt of mörg börn búa við fátækt á Íslandi í dag og það er okkur öllum hér inni til háborinnar skammar. Ég er miður mín yfir því að við sem búum í auðugu og gjöfulu landi skulum leyfa okkur að láta þúsundir barna lifa í fátækt og því miður einnig í sárafátækt. Ég segi fyrir mitt leyti að það er grafalvarlegt mál ef einhver getur ekki leitað sér læknishjálpar vegna fátæktar eða leyst út lyfin sín. Hækkun barnabóta og hækkun skerðingarmarka þeirra dugar engan veginn til. Á barnafólki skella hækkanir á matvælum og hækkanir ýmsum öðrum gjöldum úr öllum áttum, t.d. fasteignagjöldum, bifreiðagjöldum, sóknargjöldum, útvarpsgjöldum, sorpeyðingargjöldum og fleiri gjöldum og sköttum. Þetta eru gjöld sem ekki bara éta upp þann litla ávinning sem boðaður er í aðgerðum ríkisstjórnarinnar heldur valda þau því að þeir verst stöddu verða að herða fastar sultarólina. Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst og svo allt hitt. Við höfum ítrekað lagt fram tillögu um hækkun skattleysismarka til að tryggja 350.000 kr. á mánuði skatta- og skerðingarlausar. Við erum með frumvörp og tillögur sem taka á vanda í heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu svo tryggja megi að ekkert barn þurfi að lifa við fátækt, hvað þá að svelta. Einnig að börn séu ekki gleymd og grafin á biðlista þangað til það er of seint að gera eitthvað fyrir þau. Því miður hefur ríkisstjórnin komið í veg fyrir að mál okkar nái fram að ganga, meira að segja frumvarp um bann við blóðmerahaldi, sem hlaut metfjölda umsagna og meirihluti þjóðarinnar styður, mál sem snýst um að koma í veg fyrir að níðst sé á dýri til að ná í hormón til að níðast á öðru dýri. Þetta er ekkert annað en dýraníð af verstu gerð en verður ekki samþykkt hér á Alþingi vegna andstöðu ríkisstjórnarinnar. Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Hvað er að hjá ríkisstjórn eftir ríkisstjórn sem nærir þá auðugu á kostnað þeirra sem verst hafa það hér á landi? Fólkið sem á ekki til hnífs og skeiðar býr einnig á leigumarkaði við óheyrilega háan leigukostnað með tilheyrandi óöryggi. Það er verið að viðhalda fátæktarvíti fyrir þá sem verst hafa það hér á landi. Þeir verst settu í okkar samfélagi líða nauð á meðan þeir ríku fá meiri og meiri auð - við eigum ekki að sætta okkur við slíkt. Góðir landsmenn. Eigið góðar stundir.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Það hefur verið mikill heiður að fá að starfa í þessum sal í þágu þess að gera samfélagið okkar betra fyrir íslenska þjóð. Verkefnin hafa verið mörg og ólík og hefði ég kosið að fleiri mál hefði komist í gegn á þessu þingi, en vinna þessa vetrar mun skila sér áfram á næsta þingi. Öll þau mál sem rædd hafa verið hér eru mikilvæg en þó standa nokkur upp úr. Staðan í orkumálum þjóðarinnar hefur verið mér sérstaklega hugleikin. Svo virðist sem að á síðustu árum hafi fólk, bæði hér inni og í samfélaginu, forðast að ræða orkumál og hefur það leitt til ákveðinnar stöðnunar. Útlit er fyrir að sú stöðnun hafi loksins verið rofin. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram það markmið að Ísland nái kolefnishlutleysi eigi síðar en árið 2040 með fullum orkuskiptum og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja. Hér er um að ræða göfugt markmið og það er okkar hér á Alþingi að standa vaktina. En svo hægt sé að ná þeim markmiðum er mikilvægt að horfa á heildarmyndina. Við þurfum fjölbreyttar lausnir í orkumálum. Nýjar virkjanir, aflaukning virkjana sem þegar eru til staðar, styrking á flutningskerfi raforku og dreifikerfum og áhersla á bætta orkunýtni og orkusparnað eru allt liðir í því að búa okkur undir framtíðina. Til að mæta orkuþörf er mikilvægt að gefa út ný virkjunarleyfi. Dæmin hafa sannað að vernd og nýting geta haldist í hendur og þangað stefnum við. Á sama tíma og lönd í kringum okkur leita logandi ljósi að nýjum, umhverfisvænum orkukostum höfum við aðgang að innlendri, grænni orku. Við erum rík af náttúruauðlindum og getum nýtt þær með skynsamlegum hætti og í sátt við náttúruna. Það er óumflýjanlegt að nýta þurfi tækifæri til grænnar orkuframleiðslu í auknum mæli. Þar getum við náð sátt með tilliti til náttúruverndar, menningarsögulegra minja, hagkvæmni og sjálfbærni. Þá er beislun vindorku loksins komin á dagskrá fyrir alvöru, en svo hægt sé að nýta vindorkuna þarf öflugra flutningskerfi og vatnsafl sem spilar með. Stefnt er að því að reisa tvo vindorkulundi í landi í eigu Landsvirkjunar. Hér er ríkið að stíga mikilvæg skref. Vindorka er bæði hagkvæm og endurnýjanleg og sem slík einn af betri kostum til framtíðar orkuvinnslu. Í dag státar engin önnur þjóð af jafn háu hlutfalli grænnar orku af heildarorkunotkun og við Íslendingar. Af því getum við verið stolt. Hæstv. innviðaráðherra lagði fram á þessu þingi frumvarp um breytingu á skipulagslögum sem liðkar fyrir framkvæmdum vegna flutningskerfis raforku. Það er gríðarlega brýnt að flutningskerfi raforku sé byggt upp til að þjóna markmiðum raforkulaga um öryggi, skilvirkni og hagkvæmni. Þetta frumvarp þjónar framtíðinni enda er öflugt flutningskerfi forsenda orkuskipta og árangurs í loftslagsmálum. Styrking flutningskerfis raforku þolir enga bið en á hverju ári tapast í kringum 10 milljarðar kr. vegna núverandi flutningskerfis. Hér eru atvinnutækifæri og tækifæri til uppbyggingar til staðar. Í upphafi þings vofði heimsfaraldur enn yfir en við vorum farin að sjá til lands með von um að heimurinn tæki við sér eftir langa vetur. Strax í kjölfar faraldursins barst okkur önnur áskorun; innrás Rússa í Úkraínu, sem mun snerta okkur öll og afleiðingarnar hafa teygt anga sína hingað. Úkraína er stærsti kornframleiðandi í Evrópu, en korn er undirstaða dýrafóðurs. Skortur á fóðri hér á landi getur valdið framleiðslustöðvun í eggja-, alifugla- og svínarækt og dregur úr framleiðslu í nautgriparækt, mjólkuriðnaði og að einhverju marki í sauðfjárrækt. Einnig standa bændur frammi fyrir erfiðum ákvörðunum eftir miklar verðhækkanir á aðföngum vegna stríðsins. Staðan er grafalvarleg. Ef ekki verður brugðist við með einhverjum hætti kann framboð á innlendri vöru að dragast verulega saman næstu misseri og þar með ógna fæðuöryggi landsins. Mikilvægi fæðuöryggis og íslensks landbúnaðar hefur lengi verið í brennidepli hjá okkur í Framsókn. Standa verður vörð um landbúnaðinn og leita varanlegra lausna á vanda bænda til framtíðar. Norðmenn hafa brugðist við m.a. með því að auka greiðslur til bænda sem bæta fyrir óvenjulegar kostnaðarhækkanir á þessu ári. Hæstv. matvælaráðherra hefur skipað starfshóp sem á að vinna hratt og örugglega að tillögum til að bregðast við síhækkandi verðlagi á aðföngum til bænda. Ég treysti á að starfshópurinn komi með góðar og raunhæfar tillögur. Þingflokkur Framsóknar hefur rætt þá tillögu að bændur fái undanþágu á virðisaukaskatti á innleggi sem kemur sem útskattur á framleiðanda til tveggja ára. Þannig má tryggja allt annan rekstrargrundvöll fyrir bændur þar sem neytendur finna ekki fyrir verðhækkunum. Framsókn hefur einnig beitt sér fyrir að afurðastöðvum í kjötiðnaði verði heimilað frekara samstarf. Með því er hægt að ná fram mun meiri hagræðingu innan afurðageirans en nú er. Virðulegi forseti. Áskoranir liggja víðar. Á síðustu árum hefur verið gríðarlegt álag á heilbrigðiskerfið og verkefnabunkinn er stór. Heilbrigðiskerfið væri ekkert ef ekki væri fyrir allan þann mannauð sem við búum yfir. Mönnun starfa í heilbrigðisgeiranum er viðverandi áskorun hér heima sem og erlendis. Covid-faraldurinn reyndi mikið á framlínufólkið okkar í heilbrigðiskerfinu sem lagði á sig ómælda vinnu. Með þeirri samstöðu og ósérhlífni náðist að halda heilbrigðiskerfinu okkar gangandi. Þar léku þrautseigja og útsjónarsemi lykilhlutverk í óeigingjarnri vinnu framlínufólksins okkar. Við getum seint þakkað þeim nægilega en ég vil nýta tækifærið hér og segja við þau: Takk. Það getur verið freistandi að leggja mat á heiminn út frá eigin forsendum en þegar unnið er á stórum málum verðum við að geta borið þann þroska að skilja aðstæður annarra og leita sameiginlegra leiða. Ég veit að við hér á Alþingi getum lagst saman á árarnar þvert á flokkslínur til þess að vinna að bættu heilbrigðiskerfi. Með samvinnu og samtali að leiðarstefi getum við komist í gegnum hvaða brimskafl sem er. Við byggjum á góðum grunni en það þarf kraft og þor til að halda áfram. Íslenska þjóðin er í eðli sínu jákvæð, úrræðagóð og stendur saman. Það höfum við margsannað. - Kæru landsmenn. Ég hlakka til áframhaldandi samvinnu. Sumarið tekur nú á móti okkur opnum örmum og ég vil óska öllum gleðilegs sumars og vona að allir njóti íslenska sumarsins. Við eigum það skilið.
Kæra samfélag. Haustið 2017 var andi breytinga í loftinu á Íslandi. Fjórar kjarkaðar konur höfðu hátt og sviptu hulunni af leynimakki forsætisráðherrans Bjarna Benediktssonar utan um aðkomu föður síns að uppreist æru barnaníðings. Ríkisstjórnin sprakk og #metoo bylgjan hófst af fullum krafti hér á Fróni. Boðað var til kosninga og virtist flestum Vinstrihreyfingin – grænt framboð vera með pálmann í höndunum. Þau tefldu fram formanninum Katrínu Jakobsdóttur undir slagorðinu „Gerum betur“. Hér var kominn leiðtogi sem myndi stunda ný og annars konar stjórnmál en hið gamalkunna stef leyndarhyggju og klíkuskapar sem ráðið hafði ríkjum. Hér var kominn leiðtogi sem leit á Sjálfstæðisflokkinn sem höfuðandstæðing sinn í íslenskri pólitík. Hefði væntanlegur kjósandi VG ratað í tímavél á þessum tíma og skroppið fimm ár fram á við hefði viðkomandi átt erfitt með að trúa eigin augum er hann sæi hverju atkvæði hans hefði skilað. Þökk sé ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafa fjármagnseigendur aldrei haft það betra. Gróði af hlutabréfabraski hefur sjaldan eða aldrei verið meiri en í fyrra og var hann þó ansi hár í hittiðfyrra þegar heimsfaraldur kórónuveirunnar stóð sem hæst. Fyrirtæki landsins greiddu út 63,7 milljarða í arð, þökk sé ríkulegum stuðningi ríkisstjórnarinnar, á meðan efnahagsþrengingarnar stóðu yfir, peningar sem runnu beint úr vasa skattgreiðenda í vasa fjármagnseigenda. Svo má ekki gleyma rúsínunni í pylsuendanum: Fólk sem átti nóg af pening fyrir kreppuna græddi fullt af pening í viðbót á meðan á kreppunni stóð. Ríkasta 1% landsmanna tókst til dæmis að sópa til sín 45% af öllum fjármagnstekjum árið 2019, heilum 58 milljörðum á einu ári. Það besta er að þau þurftu ekki að greiða nema um 26% af gróðanum í skatt. Á sama tíma neitar rétt um helmingur landsmanna og rúmlega 80% fatlaðs fólks sér um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu vegna þess að þau hafa ekki efni á henni. Nær 7.000 heimili lifa við skort á efnislegum gæðum, og barnafjölskyldum í þeirri stöðu fer fjölgandi. Fjórðungur launafólks á erfitt með að ná endum saman, meira en þriðjungur innflytjenda, meira en helmingur atvinnulausra og einstæðra foreldra og átta af hverjum tíu öryrkjum eiga erfitt með að ná endum saman. Þökk sé hagstjórnarmistökum ríkisstjórnarinnar hefur stjarnfræðileg hækkun á húsnæðisverði gert það að verkum að sífellt stærri hópur mun eiga í erfiðleikum með að ná endum saman, og æ færri hafa ráð á að kaupa sína fyrstu íbúð. Verðbólga hefur ekki verið hærri síðan 2010 og leiguverð fer sífellt hækkandi. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar eru að greiða út 20.000 kr. einskiptisbarnabótaauka og hækka örorku og húsaleigubætur lítillega. Hver hefði trúað þessu fyrir fimm árum síðan? Hver hefði trúað því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur væri í þessum töluðu orðum að vinna að því að slá Íslandsmet í fjöldabrottvísunum flóttafólks? Að á tímum þegar fjöldi fólks á flótta hefur aldrei verið meiri sé hún að vinna hörðum höndum að því að koma frumvarpi í gegnum þingið sem hefur það helsta hlutverk að auðvelda stjórnvöldum að vísa flóttafólki á götuna, hvort sem það er í Grikklandi eða hér heima? Hver hefði trúað því að neyðarástand ríkti í heilbrigðiskerfinu? Að hjúkrunarfræðingar séu að hætta störfum hver á fætur öðrum vegna þess að margra ára neyðarópi heilbrigðisstarfsfólks um yfirfullan spítala, viðvarandi óöryggi sjúklinga og ómannúðlegt álag hefur verið svarað með fálæti og stælum og fullyrðingum um að það skorti bara alls ekkert fjármagn í kerfið? Að í valdatíð Katrínar Jakobsdóttur hafi hjúkrunarfræðingar tvívegis verið sendir í gerðardóm með kröfur sínar um sanngjörn laun og að ljósmæður hafi verið sendar rakleiðis sömu leið? Hver hefði trúað því að Katrín Jakobsdóttir þyrfti skýrslu frá ríkisendurskoðanda til að geta ákveðið hvort það sé ásættanleg hegðun að Bjarni Benediktsson hafi selt pabba sínum hluta af Íslandsbanka í lokuðu ferli? Auðvitað er það lyginni líkast að konan sem hélt innblásnar ræður um réttlæti til handa þeim sem minnst eiga og mest þurfa á hjálp að halda sé nú öflugasti bandamaður þeirra sem mest eiga og heimta samt enn þá meira, hvað sem það kostar. Og að saman hafi þau og flokkar þeirra, að meðtaldri Framsókn auðvitað, einhent sér í það verkefni að létta efsta laginu lífið með ríflegum skattafslætti og styrkjum, á kostnað almennings. Já, hver hefði trúað því í hópi kjósenda VG árið 2017 að þetta yrði staðan í dag? Það þarf enda heilan her upplýsingafulltrúa og spunameistara til þess að halda þessu leikriti gangandi. Það hlýtur t.d. einhver mjög snjall auglýsingakall að hafa látið sér detta í hug þetta innblásna rugl sem finna má í inngangi endurnýjaðs sáttmála flokkanna, en þar stendur, með leyfi forseta: „Samstarf þessara þriggja flokka, sem spanna litróf íslenskra stjórnmála, skapar jafnvægi sem er mikilvægur grundvöllur framfara.“ Jafnvægi sem er grundvöllur framfara. Hvað þýðir það? Ekki neitt. Þetta er dæmigerður innantómur froðufrasi úr smiðju stjórnmálafólks í ímyndarkrísu, sem þarf að réttlæta eigin mistök fyrir sjálfu sér. Og það er einmitt líkt og þau séu farin að trúa spunanum sjálf. Þegar forsætisráðherra kynnti endurnýjaða ríkisstjórn til leiks í haust lýsti hún sterkri trú sinni á að samstarf jafn ólíkra flokka gæti jafnvel ráðið úrslitum þegar kæmi að því að skapa samhljóm með þjóðinni og leysa úr stórum og erfiðum verkefnum. Samt ná þau engum samhljómi um stóru og erfiðu verkefnin sín á milli eins og um orkumálin, rammaáætlun, bankasöluna, sveltistefnu heilbrigðiskerfisins, stjórnarskrána og kvótakerfið, bara svo nokkur dæmi séu nefnd. Samt er það nú svo að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar vill að stjórnvöld beiti sér gegn ójöfnuði, ekki fyrir honum, með álagningu skatta á ríkasta fólkið. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar vill sterkt opinbert heilbrigðiskerfi, ekki fjársvelt heilbrigðiskerfi. Þau vilja réttlátar breytingar í sjávarútvegi og nýja stjórnarskrá með sanngjörnum og öflugum leikreglum. Hvar er þá samhljómurinn? Hvar liggur jafnvægið? Það er í rauninni ekkert ýkja erfitt að sitja á þingi og breyta rétt því við vitum vel hvað almenningur vill. En í stað þess að berjast fyrir breytingum sem yfirgnæfandi meiri hluti landsmanna vill gera á samfélaginu sínu hefur Vinstrihreyfingin – grænt framboð myndað bandalag um það að viðhalda jafnvægi á bankabókum lítils minni hluta þjóðarinnar sem inniheldur ríkasta og voldugasta fólk landsins. Og hver hefði trúað því?
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Senn líður að lokum fyrsta þingvetrar annarrar ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Að baki eru fjögur viðburðarík ár og hafa ríkisstjórnarflokkarnir þrír sýnt að sjónarmið ólíkra flokka, sem spanna hið pólitíska litróf, geta sameinast á breiðum grundvelli landi og þjóð til heilla. Og það sem sameinar okkur öll hér á Alþingi er að við höfum vilja til þess að vinna að betra samfélagi. Grunnstoðir Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs; umhverfisvernd, kvenfrelsi, alþjóðleg friðarhyggja og félagslegt réttlæti, eru góðar stoðir til að byggja framtíðina á. Þessar stoðir eiga alls staðar erindi. Mér hefur á þessum þingvetri verið hugleikið mikilvægi samfélagslegrar sáttar. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er einmitt talað um mikilvægi hennar í samhengi samfélagslega mikilvægra þátta, til að mynda við breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu sem og í orkumálum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Sátt verður að ríkja um nýjar virkjanir til að byggja upp grænt og kolefnishlutlaust samfélag. Mestu skiptir að það verðir gert af varfærni gagnvart viðkvæmri náttúru landsins.“ Við allar ákvarðanir er brýnt að við gætum að hagsmunum núverandi og komandi kynslóða, að við höfum sjálfbæra þróun að leiðarljósi þar sem jafnvægis á milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta er gætt. Öðruvísi náum við ekki samfélagslegri sátt. Undanfarin misseri, með heimsfaraldur kórónuveiru yfir og allt um kring, hafa sýnt okkur þá seiglu sem býr í íslensku þjóðinni. Við höfum verið lánsöm að hafa fólk í forystu sem tekur ákvarðanir út frá heildarhagsmunum þjóðarinnar. Árangur Íslands í baráttunni við heimsfaraldurinn sýnir það að ákvarðanir sem byggja á bestu vísindalegu þekkingu eru farsælar ákvarðanir. En nú stöndum við frammi fyrir nýjum áskorunum. Sú grimmilega árás sem íbúar Úkraínu upplifa nú af hálfu rússneskra stjórnvalda byggir á 19. aldar hugmyndafræði, 20. aldar orðræðu, með vopn 21. aldar í höndunum. Ekkert okkar getur ímyndað sér þær hörmungar sem íbúar Úkraínu búa við. Fyrirséð er að innrásin í Úkraínu mun hafa áhrif um allan heim, þar með talið á efnahag þjóða. Það og efnahagsþrengingar í kjölfar þeirra ráðstafana sem þjóðir heims gripu til vegna heimsfaraldursins, auk þeirra stóru verkefna sem fyrir voru - og nefni ég þá helst sameiginlega baráttu þjóða heims við loftslagsbreytingar af mannavöldum - munu hafa áhrif á hagstjórn hér og um víða veröld. Þótt hægi tímabundið á vexti ríkisútgjalda búum við vel að þeim ákvörðunum sem teknar voru á síðasta kjörtímabili þegar útgjöld til samfélagslega mikilvægra innviða og málaflokka, til að mynda umhverfis- og loftslagsmála og félags- og heilbrigðismála, voru stóraukin frá því sem áður var. Þó er það mikilvægt nú sem áður að nálgast verkefnið af kostgæfni. Það er skoðun okkar í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði að endurreisn hagkerfisins í framhaldi af heimsfaraldri þurfi að vera græn og styðja við markmið og þróun kolefnishlutlauss hringrásarhagkerfis. Þrátt fyrir áskoranirnar er fullt tilefni til þess að líta björtum augum fram á veginn. Undirstöðugreinar og atvinnuhorfur hérlendis eru með besta móti og við sjáum að ferðamenn eru komnir á kreik sem aldrei fyrr, ólmir að skoða fjölda nýfriðlýstra svæða um land allt. Við búum nefnilega svo vel að eiga ríflega 40% af þeim ósnortnu víðernum sem eftir eru í Evrópu. Það er auður sem við verðum að gæta vel að, fyrir okkur sjálf og komandi kynslóðir. Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Okkur ber ærin skylda til þess að standa með fólki í viðkvæmri stöðu. Það að vera friðarsinni felur síst í sér afskiptaleysi, en því er oft kastað fram sem höggstað á okkur sem aðhyllumst slíka stefnu. Sem friðarsinnum gefst okkur tækifæri til þess að berjast fyrir hugsjónum og friði með samúð og virðingu alls fólks að leiðarljósi. Ég stend fastar á því en fótunum að við vinnum ekki stríð með stríði. Þátttaka Íslands, sem her- og vopnlausrar þjóðar í alþjóðlegum átökum, grundvallast á því að tala fyrir friði og veita þeim skjól og vernd sem minnst mega sín. Guðmundur Ingi Guðbrandsson, félags- og vinnumarkaðsráðherra, hefur þegar beitt sér fyrir móttöku viðkvæmra hópa, þar með talið einstæðum mæðrum og börnum þeirra frá Afganistan og fötluðum börnum og fjölskyldum þeirra frá Úkraínu. Þá lagði félags- og vinnumarkaðsráðherra til, og fékk samþykkt, að Ísland tæki sérstaklega á móti fjölskyldum ungra afganskra flóttamanna sem fengu vernd á Íslandi eftir 18 ára aldur og áttu þess ekki kost að sækja um fjölskyldusameiningu vegna aldurs. Fram undan er síðan stóra verkefnið, að móta skýra og heildstæða stefnu í málefnum innflytjenda, en því fagna ég mjög enda auðgar fjölbreytni okkar samfélag. Þessar aðgerðir eru hluti af því félagslega réttlæti sem mín hreyfing kennir sig við og eru sömuleiðis grunnstoð í því fjölmenningarsamfélagi sem við viljum byggja; að hér á Íslandi séu öll velkomin. Á dagskrá þessara þingloka er til að mynda þingmál forsætisráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, sem lögfestir bann við mismunun fólks út frá kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund, kyneinkennum eða kyntjáningu utan vinnumarkaðar. Sambærileg lög eru til staðar á vinnumarkaði og eru afurð sama ráðherra frá síðasta kjörtímabili. Staða hinsegin fólks á Íslandi hefur stórbatnað á síðustu árum og var það sérstakt fagnaðarefni að sjá Ísland hækka um fimm sæti á regnbogakorti ILGA Europe, enda Ísland meðal fremstu þjóða Evrópu þegar kemur að lagalegri stöðu og réttindum hinsegin fólks. Þessi árangur er m.a. afurð góðra verka á síðasta kjörtímabili og má þar nefna lög um kynrænt sjálfræði sem lögfestu rétt einstaklinga til að breyta kynskráningu sinni í samræmi við eigin upplifun. Þá hefur Alþingi til meðferðar þingsályktunartillögu forsætisráðherra um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks 2022–2025, sem inniber frekari réttarbætur til handa hinsegin fólki. Það að ríkisstjórnin standi að réttlátum breytingum í þessum málaflokkum eru skýr merki um áhrif Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur sannað sig að vera sú stjórnmálahreyfing sem hefur kjark til að takast á við áskoranir og verkefni, stjórnmálahreyfing sem hikar ekki við samstarf við aðra, sem getur verið í forystu og getur vísað veginn. - Góðar stundir.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Orðið eldhúsdagsumræður vísar samkvæmt hefð til þess að ríkisstjórnin lagar til í eldhúsinu eftir uppskeru þingvetrar. Mér varð hugsað til þess í morgun þegar samfélagsmiðlarnir fylltust af myndum af brosandi grunnskólabörnum sem stóðu stolt með útskriftarskírteini sitt, vitandi að næstu ævintýri væru handan við hornið. Þá vaknaði spurningin: Hvernig lítur einkunnaspjald ríkisstjórnarinnar út eftir fyrsta ár endurnýjaðs samstarfs? Áskoranir þessa þingvetrar hafa verið margs konar. Sumar hafa fylgt okkur lengi, aðrar komið nýjar inn og svo kvöddum við einhverjar. Þetta er veturinn sem Pútín réðst inn í Úkraínu með skelfilegum afleiðingum sem ekki sér fyrir endann á. Nágranna- og frændþjóðir okkar, Finnar, Svíar og Danir, hafa í kjölfarið áttað sig á mikilvægi þess að endurskoða utanríkisstefnu sína og efla samstarf við önnur ríki. En svo virðist sem ríkisstjórn Íslands óttist að skoða stöðu okkar í breyttum heimi og ætli ekki að endurmeta öryggis- og varnarhagsmuni okkar þrátt fyrir nýjan veruleika. Og það er miður. Ein stærsta áskorun þessarar ríkisstjórnar, mikilvægasta prófið, snýr að hallarekstri ríkissjóðs. Þar er þörf á aðhaldi sem engin merki sjást um. Þvert á móti er gert ráð fyrir því að nafnvirði heildarútgjalda ríkissjóðs hækki um 200 milljarða kr. á næstu fimm árum. Þensluhvetjandi fjármálastefna vinnur gegn peningastefnu. Hún neyðir Seðlabankann til að hækka stýrivexti meira en ella til að ná tökum á okkar forna fjanda, verðbólgunni. Þannig hækkar vaxtakostnaður heimilanna vegna þess að aðgerðir ríkisstjórnarinnar vinna gegn markmiðum Seðlabanka. Þess utan má telja hverja krónu sem ríkisstjórnin ver í vaxtakostnað vegna viðvarandi skuldasöfnunar sem glataða fjárfestingu, glataða fjármuni sem hefðu getað farið í uppbyggingu sem myndi auka framleiðni og skapa hagvöxt. Þessi staða er til komin vegna þess að rekstur ríkissjóðs var þegar í járnum fyrir heimsfaraldur og það er vont að sjá ekki nein merki þess að ríkisstjórnin boði lausnir hér. Forseti. Enn eitt próf ríkisstjórnarinnar í vetur var salan á hlut í Íslandsbanka. Ef það er eitthvað sem situr óuppgert í íslenskri þjóðarsál þá er það sala bankanna á árunum fyrir hrun. Öllum var ljóst að aðferðafræðin við bankasöluna núna yrði að vera hafin yfir allan vafa ef sátt ætti að nást um málið og í ljósi þess hvernig til tókst er eðlilegt að spyrja hvort ríkisstjórninni hafi einfaldlega verið slétt sama um þá sátt. Hvort heldur er þá varð söluferlið að enn einu deilumálinu í meðförum ríkisstjórnarinnar, ekki vegna markmiða sölunnar heldur vegna útkomunnar. Í kjölfarið er sala á þeim hluta bankans sem eftir stendur í eigu ríkisins fyrir bí, að sögn ráðherra ríkisstjórnarinnar, og þar með sú yfir 100 milljarða kr. fjárfesting í innviðum og niðurgreiðslu skulda sem fyrirhuguð var til viðbótar. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að mæta þessari breyttu stöðu? Með því að draga úr nauðsynlegri innviðauppbyggingu? Með frekari skuldasöfnun? Með skattahækkunum? Við höfum ekki fengið svörin en við bíðum eftir uppfærðri fjármálaáætlun. Við vitum öll að Covid setti gríðarlegt álag á heilbrigðiskerfið okkar, en faraldurinn afhjúpaði líka ýmsa veikleika í kerfinu okkar. Hann leiddi til þess að gamlir draugar sem hafa herjað á heilbrigðiskerfið allt of lengi voru látnir óáreittir í myrkrinu, draugar eins og örmögnun starfsfólks, þrautaganga sjúklinga og biðlistar sem lengjast með hverjum degi. Það er orðið löngu tímabært að baða draugana ljósi til að hrekja þá brott einn af öðrum. En því miður verður ríkisstjórnin hins vegar seint kölluð draugabani, slíkt er úrræðaleysi hennar frammi fyrir þessu mikilvæga verkefni. Þetta var líka veturinn sem almenningur fékk áhuga á fiskveiðistjórnarkerfinu og afleiðingum þess, jákvæðum jafnt sem neikvæðum, þökk sé Verbúðinni. En ég óttast því miður að það sé fullreynt að raunverulegar breytingar í réttlætisátt varðandi hlutdeild þjóðarinnar í sjávarauðlindinni verði að veruleika í valdatíð þessara þriggja ríkisstjórnarflokka. Ég óttast að það sé fullreynt að mikilvægt auðlindaákvæði verði sett í stjórnarskrá sem staðfesti eignarhald þjóðarinnar með tímabindingu veiðiheimilda, fullreynt að þjóðinni séu greiddar sanngjarnar og eðlilegar fjárhæðir fyrir afnot af auðlindinni. Sama viðfangsefni býður auðvitað vegna annarra náttúruauðlinda, t.d. í tengslum við náttúruvernd, í tengslum við loftslagsmál og í tengslum við orkuvinnslu. Við megum ekki við því lengur að kasta til höndunum í þessum málaflokkum og almannahagsmunir verða að ráða för frá upphafi. Herra forseti. Ég talaði áðan um áhugaleysi ríkisstjórnarinnar í alþjóðamálum. Það var ekki alveg sanngjarnt því að ríkisstjórnin hefur sýnt mikinn áhuga á því að herða útlendingalöggjöfina okkar gagnvart fólki á flótta, svo mikið að helsti þungi ríkisstjórnarinnar virðist hafa farið í það síðustu daga að koma því máli í gegn. Þrátt fyrir það er sumum ráðherrum ríkisstjórnarinnar tíðrætt um frelsi einstaklingsins. Meðal ríkisstjórnarmeirihlutans er hins vegar töluverð andstaða við það að stíga skref í átt að auknu frelsi. Þess vegna ná svoleiðis mál ekki fram að ganga í þingsal, bara á samfélagsmiðlum þessara sömu ráðherra. Pínulitla frelsismálið um sölu áfengis á framleiðslustað varð t.d. of stórt fyrir ríkisstjórnarflokkanna. Og hvar er boðað frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra um afglæpavæðingu neysluskammta? Hvernig mun hæstv. innviðaráðherra ganga að koma leigubílafrumvarpi í gegn í sinni fjórðu tilraun? Hér á við hið fornkveðna: Betra er minna tal, minna Instagram, meiri aðgerðir. Herra forseti. Ég hef stiklað hér á stóru um nokkrar helstu áskoranir sem ríkisstjórnin hefur staðið frammi fyrir á þessum þingvetri og hvernig henni hefur tekist til við að mæta þeim. Hvaða einkunn ætli ríkisstjórnin gæfi sjálfri sér? Er hún ánægð með veturinn og verkin? Eru allir ráðherrar stoltir á bekkjarmyndinni? Herra forseti. Góðir áheyrendur. Nú eru árlegar útskriftir brátt að baki, líka hér í þingsal. Fram undan er íslenskt sumar í allri sinni dýrð. Ég óska okkur öllum gleðilegs sumars.
Forseti. Góðir landsmenn. Við eldhúsdagsumræður er venjan að meta afrakstur ríkisstjórnar. Nú hefur þessi ríkisstjórn setið í nærri fimm ár ef með eru talin árin tvö þegar ríkisstjórnin fól sérfræðingaveldi stjórn landsins. Það segir sína sögu að það voru bestu árin á ferli þessarar ríkisstjórnar. En nú hefur hún misst Covid-skjólið og tímabært að snúa sér aftur að stjórnmálum en það er reyndar ekki sérsvið þessarar ríkisstjórnar sem var mynduð úr einum vinstri flokki, einum fyrrverandi hægri flokki og einum tækifærissinnaflokki. Lausnin átti að vera sú að starfa sem kerfisstjórn en þótt kerfið hafi að mestu fengið að ráða hafa stjórnarflokkarnir brallað ýmislegt. Ég ætla að gera tilraun til að nefna 30 dæmi um afrakstur ríkisstjórnarinnar á sex mínútum: 1. Ríkisstjórnin tók U-beygju í bankamálum. Hún skilaði einum banka til vogunarsjóða og einkavæddi annan án þess að nota einstakt tækifæri til að endurskipuleggja fjármálakerfið í þágu almennings og fyrirtækja. Allir viðkomandi ráðherrar vöruðu sjálfan sig við eða enginn þeirra gerði það. Ráðherrarnir eru ósammála um það. 2. Ríkisstjórnin tók að sér að fjármagna kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík um borgarlínu án þess að nokkur hefði hugmynd um hvað framkvæmdin myndi kosta, hvað þá reksturinn. 3. Í samstarfi við borgarstjórn er ríkisstjórnin að hrekja Reykjavíkurflugvöll burt úr Vatnsmýrinni og hefur fengið sérstakar þakkir fyrir frá borgarstjóranum. 4. Minni sveitarfélög eru síður í náðinni og ríkisstjórnin reyndi að ná fram lögþvinguðum sameiningum. Margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar snúast um hreint afturhald. 5. Umhverfisráðherra Sjálfstæðisflokksins talar nú fyrir umhverfisstefnu sem þótti of öfgakennd í VG fyrir nokkrum árum. 6. Ríkisstjórnin lagði til bann, bann við vinnslu á olíu og gasi í íslenskri lögsögu og bann við rannsóknum á sama tíma og mikilvægi þess að Vesturlönd verði sjálfum sér næg um orku hefur aldrei verið meira. 7. Ríkisstjórnin ákvað að banna sjálfsagðar aðgerðir sem hafa bætt lífsgæði barna, og fyrir lífstíð, áratugum saman. Það er bann við ákveðnum framförum í læknavísindum. 8. Plastpokar voru bannaðir, plaströr og áhöld. Fyrir vikið þarf fólk í auknum mæli að neyta matar með viðarflísum. Þar með var þróunin á því sviði færð aftur fyrir bronsöld. 9. Þrátt fyrir að Ísland sé umhverfisvænasti orkuframleiðandi í heimi lá ríkisstjórninni svo á að toppa aðra í loftslagsmálum að ítrekað voru kynnt ný markmið og markmiðin lögfest. Á meðan gleymdist að huga að því að með orkuskiptum þarf að auka orkuframleiðslu. 10. Rammaáætlun situr föst og hefur verið breytt í verkfæri til að koma í veg fyrir meira og minna allar umhverfisvænar framkvæmdir. 11. Ríkisstjórnin hefur verið í fjandskap við sjálfstætt starfandi heilbrigðisþjónustu og jafnvel sjálfboðaliðasamtök en unnið að fordæmalausri samþjöppun kerfisins. Af þessu leiðir m.a.: 12. Biðlistar lengjast og í vikunni birti Ríkisendurskoðun algjöran áfellisdóm yfir frammistöðu stjórnvalda í geðheilbrigðismálum. 13. Loforð Framsóknarflokksins á sínum tíma um nýjan Landspítala á nýjum stað stóð bara fram að lokun kjörstaða. Það var svo svikið áður en stjórnarmyndunarviðræður hófust. 14. Báknið stækkar og stækkar og hefur aldrei verið stærra. Eftir höfðinu dansa limirnir því forsætisráðuneytið hefur þanist út í tíð þessarar ríkisstjórnar, meira en það gerði áður á nokkrum áratugum samanlagt. 15. Öll met hafa verið slegin í fjölgun pólitískra aðstoðarmanna ráðherra. 16. Ríkisstjórnin hefur eytt meiri peningum en nokkur ríkisstjórn í sögunni, peningum sem urðu til í tíð annarrar ríkisstjórnar. En um leið vantar hvata til tekjuöflunar og sparnaðar. 17. Nýtt íþyngjandi regluverk er innleitt af kappi að því marki að minni fyrirtæki þurfa að ráða til sín starfsfólk bara til að bregðast við sívaxandi kröfum ríkisins. 18. Gjöld og refsiskattar hækka. Horfið var frá stefnunni um að ríkið yrði ekki leiðandi í gjaldahækkunum við upphaf hvers árs. Verðbólgan rýkur upp og eldsneyti hefur aldrei verið eins dýrt. En ríkisstjórnin þvertekur fyrir að draga úr sköttum eða nýjum grænum gjöldum, jafnvel tímabundið. 19. Öll fimm árin hefur verið þrengt að landbúnaði. Nú þegar loksins er farið að ræða um fæðuöryggi af alvöru skipar ríkisstjórnin nefnd undir forystu Steingríms J. Sigfússonar eftir að hafa stöðvað tillögu Miðflokksins um sókn í matvælaframleiðslu ár eftir ár. 20. Matvælaráðherra ætlar að taka á sjávarútvegsmálum en gerir það með því að skipa 146 manns í nefndir og ráð - eða 46 á þetta líklega að vera. 21. Stjórnin rembist eins og rjúpan við staurinn að leggja niður heila starfsstétt leigubílstjóra sem þó hafa þurft að mæta síauknum kröfum og gjöldum ár eftir ár. 22. Ítrekað er ráðist í lagasetningu um kynrænt sjálfdæmi án þess að líta á þætti eins og réttindi og öryggi kvenna, áhrif á kvennaíþróttir eða annað sem mikið er rætt í öðrum löndum í tengslum við réttindaaukningu. 23. Upp úr þurru ákvað ríkisstjórnin að setja heimsmet í hversu lengi mætti eyða fóstri. Forsætisráðherra sagði svo ítrekað að ganga ætti miklu lengra og leyfa fóstureyðingar fram að fæðingu barns. Hinir flokkarnir létu sig hafa það. 24. Velferð barna hefur verið gerð að pólitísku auglýsingaatriði en þegar afraksturinn er skoðaður virðast aðgerðirnar fyrst og fremst snúast um að breyta heitum stofnana og færa til verkefni. Sem fyrr snýst allt um umbúðir frekar en innihald. 25. Loforð við eldri borgara hafa enn ekki verið efnd. 26. Ríkisstjórnin tekur við ítrekuðum skýrslum um aukið umfang skipulagðrar glæpastarfsemi án þess að svara neyðarkalli lögreglunnar um aukin úrræði. 27. Allt snýst þetta auðvitað um stóla og því var ráðist í uppstokkun ráðuneyta að því marki að ráðherrarnir sjálfir virtust ekki gera sér grein fyrir hvert hlutverk þeirra væri og jafnvel ekki hvað ráðuneytin þeirra hétu. Ráðherrar eru fyrir vikið fríspilandi, tala út og suður og oft í andstöðu við aðra ráðherra. 28. Á síðasta kjörtímabili fékk VG að reka ráðherra Sjálfstæðisflokksins úr ríkisstjórn en mér finnst ólíklegt að það gæti gerst á hinn veginn. 29. Ísland er eina NATO-ríkið þar sem leiðtogi ríkisstjórnarinnar er andsnúinn aðild að bandalaginu. 30. Ríkisstjórnin hefur ítrekað slegið Norðurlandamet í hælisumsóknum þrátt fyrir að Ísland sé fjarlægasti áfangastaðurinn. Það bitnar á getu okkar til að hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálp að halda, m.a. Úkraínumönnum nú eins og hæstv. dómsmálaráðherra viðurkenndi. Þetta er því miður ekki tæmandi talning og þingstörfum er ekki lokið. Nú virðist Sjálfstæðisflokkurinn hafa falið hluta stjórnarandstöðunnar að endurskrifa frumvarp sitt um útlendinga sem kynnt var fyrir nokkrum árum sem nauðsynleg lagfæring á kerfinu. Á sama tíma hleypir flokkurinn í gegn frumvarpi sem er til þess fallið að auglýsa Ísland enn frekar sem áfangastað þeirra sem skipuleggja fólksflutninga, mál sem gengur í berhögg við stefnu annarra Norðurlanda sem eru að reyna að ná stjórn á því hverjir koma til landanna. Hver veit hvaða önnur afrek þessi ríkisstjórn mun ná að klára á þeim stutta tíma sem eftir er af þinginu, svo ekki sé minnst á næstu ár, en með þessari stjórn fengum við köttinn í sekknum. Því má segja um hana eins og sungið var um jólaköttinn: Út með þessa stjórn, hún hefur unnið heljarmikið tjón. - Betri stundir.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Þetta getur ekki gengið mikið lengur svona og ég held að þetta ágæta fólk sem skipar ríkisstjórnina viti það nú alveg innst inni. Verkefnin sem við stöndum frammi fyrir kalla á pólitík. Velferðarpólitík. En þau kalla líka á hæfni til þess að fylgja henni eftir og reka hérna velferðarsamfélag sem virkar. Hinn pólitíski vandi þessarar ríkisstjórnar er vel þekktur. Þau hafa ekki það sem þarf, sem er skýr, sameiginleg sýn á stærstu viðfangsefnin. Og þess vegna fresta þau erfiðum ákvörðunum og setja kerfið á sjálfstýringu. En því miður, eins og þetta er nú allt saman ágætt fólk, þá er að koma betur og betur í ljós að það ríkir líka stjórnunarvandi hér í þessu húsi. Eða hvað er það annars sem stendur upp úr þegar við lítum yfir þingveturinn sem nú er að ljúka? Fyrst var það hringlið. Þau þurftu endilega að fjölga ráðherrastólum, rugla svolítið í ráðuneytunum með óheyrilegum tilkostnaði og engum ávinningi fyrir fólkið í landinu. Hitt stóra málið sem stendur upp úr er auðvitað bankasalan sem var svo hroðvirknislega framkvæmd að jafnvel hörðustu hægri mönnum, hörðustu einkavæðingarsinnum á Íslandi blöskrar bara. En þetta er nú ekki það sem ég hef mestar áhyggjur af. Það sem ég hef mestar áhyggjur af, og við í Samfylkingu, er að þessi sami vandi, þessi sami skortur á sýn og hæfni er farinn að grafa undan því sem gerir okkur að velferðarsamfélagi. Og sífellt fleiri finna það. Venjulegt fólk um land allt finnur það að velferðarþjónustan virkar ekki eins og hún á að gera. Ég held að margir Íslendingar séu að vakna upp við vondan draum. Eða hvernig er það fyrir foreldra að mæta á sjúkrahús með slasað barn og þurfa að bíða í átta klukkustundir eftir aðhlynningu? Hvernig er það fyrir aldraða manneskju að þurfa að dúsa dögum saman frammi á spítalagangi vegna þess að það vantar hjúkrunarrými? Og hvernig haldið þið að það sé, hvað haldið þið að það þýði fyrir barn með þroskaskerðingu eða geðrænar áskoranir að komast bara ekki að, að þurfa að bíða í eitt og hálft, jafnvel tvö ár eftir nauðsynlegri greiningu og þjónustu? Það er langur tími í lífi barns. Og þetta gerist í einu ríkasta samfélagi í heimi. En þeir sem eru á lengsta biðlistanum á Íslandi, ef ekki bara þeim lengsta í öllum heiminum, það er fólk með skerta starfsgetu. Það eru öryrkjar Íslands. Þeir bíða ennþá eftir réttlæti Katrínar Jakobsdóttur sem á að koma í formi heildarendurskoðunar einhvern tímann í framtíðinni - heildarendurskoðunar. En þangað til má ekki gera neitt. Kæru landsmenn. Nú er það óumdeilt að það ríkir meiri háttar vandi í heilbrigðiskerfinu okkar. Fjármálaráðherra segir að þessi vandi verði ekki leystur með auknum fjármunum, alls ekki. En hvað er hann þá í raun og veru að segja eftir tíu ára setu í ríkisstjórn? Hann er að segja að þjónustan sé sem sagt fullfjármögnuð. En þá er hann um leið að viðurkenna alvarlegan stjórnunarvanda; viðurkenna að ríkisstjórnin og ráðherrar hafi brugðist í að tryggja skilvirka nýtingu fjármuna til að byggja upp heilbrigðiskerfi sem virkar. En auðvitað skortir líka fjármagn og á þetta benda sérfræðingar ár eftir ár og enginn veit þetta betur en fólkið á gólfinu, fólkið sem veitir þessa þjónustu. Og kannski er ekki við öðru að búast þegar ríkissjóður hefur verið holaður að innan, þegar tekjustofnar hins opinbera hafa verið rýrðir um tugi milljarða og þannig verið grafið undan getunni til að reka velferðarríki á Íslandi. Það er pólitísk ákvörðun og það er svo sannarlega ekki velferðarpólitík. Kæru landsmenn. Þetta er orðið heldur súrt og þetta getur ekki gengið mikið lengur svona. Verkin kalla. Við þurfum að stokka upp í stjórnmálunum. Við þurfum hæfni, nýja forystu og skýra sín, sterka velferðarpólitík.
Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Að loknum kosningum síðasta haust stóð meiri hlutinn sterkari en áður. Þjóðin kaus áframhaldandi stöðugleika og stjórnmál byggð á breiðum grunni með framfarir íslensks samfélags að leiðarljósi. Þegar áföllin hafa dunið yfir okkur skiptir sköpum hvernig tekist hefur til við að búa í haginn. Sterk skuldastaða ríkissjóðs gerði ríkisstjórninni kleift að bregðast hratt og vel við heimsfaraldrinum, verja afkomu íbúanna og tryggja sterka viðspyrnu í upphafi þessa árs. Á sama tíma og það er gott að horfa yfir farinn veg er það hlutverk okkar að líta til framtíðar með gagnrýnum augum á verkefni stjórnmálanna. Eftir baráttuna við heimsfaraldurinn stendur samfélagið núna frammi fyrir nýjum áskorunum. Stríð hefur brotist út í Úkraínu og verðbólga á heimsvísu mælist hærri en hún hefur gert í áraraðir. Á meðan hefur viðspyrna efnahagslífsins á Íslandi tekist betur til en á horfðist í fyrstu. Nú horfir því við nýr raunveruleiki þar sem draga þarf úr spennu í hagkerfinu til þess að verja kaupmátt og ráðstöfunartekjur. Á sama tíma þurfa stjórnvöld að stuðla að frekari verðmætasköpun til að standa undir áframhaldandi lífskjarasókn landsmanna. Lífskjörin felast ekkert síður í því hvernig við förum með sameiginlega fjármuni okkar allra en því hvað situr eftir í veskinu. Sífellt er kallað eftir meiri fjármunum en sjaldnast rætt hvernig við fáum meira fyrir hverja krónu. Ríkissjóður er ekki óþrjótandi auðlind, þvert á hugmyndir margra í þessum sal, og nú er tími til að stíga á bremsuna. Bætt lífskjör verða ekki til við samningaborðið eða í þessum sal hér, heldur eru þau afrakstur aukinnar verðmætasköpunar á landinu öllu. Vænlegasta leiðin til aukinnar verðmætasköpunar felst í því að hlúa bæði að þeim rótgrónu atvinnugreinum sem haldið hafa uppi verðmætasköpun í samfélaginu og að stuðla að því að nýjar atvinnugreinar nái fótfestu, vaxi og dafni. Þá eru möguleikar og tækifærin í orku- og loftslagsmálum mikil. Þegar við horfum á umræðuna um orkuþörfina í löndunum í kringum okkur er eins og sumir hér hafi stungið höfðinu í sandinn. Orðræðan er á þann veg að hér höfum við virkjað okkar síðustu grænu orku og að lausnin felist einungis í því hvernig við nýtum orkuna betur eða forgangsröðum henni, þegar staðreyndin er sú að okkur er að fjölga og á sama tíma eigum við fullt í fangi með orkuskiptin. Ísland hefur allt til brunns að bera að vera áfram leiðandi á heimsvísu í orku- og loftslagsmálum. Líkt og Ísland var meðal fyrstu þjóða í hitaveituvæðingunni þá eigum við að stefna á að vera fyrst í orkuskiptum í samgöngum, hvort sem er í fólksbílum eða þungaflutningum. Hugvit, menntun og þekking í orku- og loftslagsmálum getur orðið ein helsta útflutningsvara Íslendinga ef okkur tekst vel til á næstu árum. Besta framlag Íslands í baráttunni við loftslagsvána er ekki aðeins að ganga fram með góðu fordæmi heldur einnig að styðja við aðrar þjóðir í þeirra vegferð Kæru landsmenn. Ísland er land tækifæranna. Ég trúi því staðfastlega að besta leiðin til að tryggja farsælt samfélag sé að tryggja jöfn tækifæri þeirra sem hér búa. Við erum fámenn þjóð sem treystir á hæfileika okkar allra og því skiptir máli að hér virkjum við hvern og einn. Við höfum byggt upp öflugt samfélag sem á öllum helstu mælikvörðum mælist framúrskarandi. Og það er á grundvelli jafnra tækifæra sem við þurfum að halda áfram að byggja. Öflugt menntakerfi er besta leiðin til að tryggja jöfn tækifæri og mér finnst allt of lítill tími hér í þingsal fara í að ræða hvernig við brjótum þar niður múra fortíðar til að vinna að bjartari framtíð barnanna okkar. Ég þrái það mjög að fá að ræða frelsi á sviði menntunar, minni miðstýringu og aukna aðkomu sköpunar og valfrelsis í skólana. Að þær framsæknu rannsóknir á kennsluháttum sem fara fram í kennaradeildum háskóla landsins rati með einhverjum hætti inn í skólastofuna. Að kveikja áhuga barnanna okkar á eigin framtíð. Að skilja eftir þann lærdóm að hver er sinnar eigin gæfu smiður. Við Íslendingar erum í kjarnanum bjartsýn þjóð. Við búum á landi þar sem náttúran minnir reglulega á sig, hvort sem það eru jarðskjálftar, óhófleg snjókoma, eldgos eða jafnvel blessaða lúsmýið. Það er þá sem við sýnum best okkar anda, þrautseigjuna og kjarkinn sem í okkur býr. Kæru landsmenn. Njótið sumarsins, hvort sem er í vætu eða sól.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Verðbólgudraugurinn er kominn á stjá og það logar allt stafnanna á milli um alla Evrópu. Staðan er alvarleg og útlit fyrir að hún versni enn. Munurinn er hins vegar að verðbólgan hefur lítil sem engin áhrif á húsnæðiskostnað heimilanna í þeim löndum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Íslendingar eru í algerri sérstöðu hvað það varðar vegna þess að við tengjum lán og leigu við vísitölu neysluverðs. Þetta munar öllu. Öllu. Seðlabankar úti í heimi hafa frekar lækkað vexti en hækkað og ef þeir hafa hækkað þá er það gert af mikilli varúð. En á Íslandi er þvert á móti ráðist gegn verðbólgunni með því að hækka verulega húsnæðiskostnað heimila og fyrirtækja sem gerir lítið annað en að auka verulega á erfiðleikana sem voru þó nægir fyrir. Fjölmörg heimili ráða ekki við vaxtahækkanir húsnæðislána ofan á aðrar verðhækkanir. Það er algjörlega óásættanlegt ef ríkisstjórnin fórnar heimilunum enn og aftur á blóðugu altari verðtryggingarinnar eða í gin hækkandi vaxta vegna stjórnlausrar verðbólgu. Staðan er grafalvarleg, en í svörum fjármálaráðherra við fyrirspurnum mínum um þessi mál verður honum tíðrætt um „góða stöðu heimilanna“ og að „eiginfjárstaða“ þeirra hafa aldrei verið betri. Það sem ég hef reynt að koma til skila til hæstv. ráðherra, en ekki tekist, er að bætt eiginfjárstaða sem stafar af hækkun fasteignamats en ekki því að skuldir heimilanna hafi lækkað, er ekki merki um neitt annað en stjórnlausan húsnæðismarkað. Í október verða 14 ár frá bankahruninu. Í kjölfar þess misstu 10.000 fjölskyldur heimili sín á nauðungarsölum auk þess sem a.m.k. 5.000 í viðbót misstu heimili sín vegna einhvers konar nauðasamninga við kröfuhafa. Hrunið sjálft tók ekki langan tíma en aðförin að heimilunum náði yfir mörg ár, lengri tíma en þeir sem sluppu gera sér grein fyrir. Sjálf komst ég ekki í höfn með mitt heimili fyrr en í nóvember 2019 eftir hatramma og erfiða baráttu öll árin á undan. Sárin eru því enn til staðar og alls ekki gróið um heilt. Hluti þessa hóps hefur sem betur fer séð til sólar á ný og jafnvel náð að kaupa sér húsnæði, en hjá mörgum þeirra er staðan viðkvæm. Stór hluti þeirra sem fastur er á leigumarkaði í dag er þar vegna þess að heimili þeirra voru hirt af þeim í hruninu. Þeir eru líka ófáir, og suma veit ég um persónulega, sem hreinlega misstu heilsuna vegna álagsins sem þessu fylgdi. Það var eins og mótstöðuafl þeirra hryndi og margt af þessu fólki eru öryrkjar í dag. Núna er verið að blóðmjólka heimilin á ný og fjölmörg þeirra eru orðin blóðlítil og veik. Hvaða áhrif mun það hafa á hagkerfið til langframa? Fyrir hvern er stöðugleikinn ef ekki fyrir heimilin? Já, a.m.k. 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín eftir síðasta hrun. Mörg þeirra lentu í höndum gírugra leigufélaga fyrir slikk, slikk sem viðkomandi fjölskyldur hefðu jafnvel sjálfar getað staðið undir ef þær hefðu átt kost á því. Hvert eiga fjölskyldur á leigumarkaði að fara ef þær standa ekki undir leigu sem nú þegar er yfir 50% af ráðstöfunartekjum, jafnvel allt upp í 70%? Við verðum að koma í veg fyrir að það sem gerðist eftir hrun gerist aftur. En það mun gerast, verði haldið áfram á þeirri braut að auka álögur á heimilin með auknum húsnæðiskostnaði. Það þarf engan snilling til að sjá að það er hreint og klárt ábyrgðarleysi hjá ríkisstjórninni að ætla að vísa fólki í hendur kröfuhafanna. Við vitum öll hvaða aðferðum þeir hafa beitt heimilin. Þar ræður ofar öllu sjónarmiðið að hámarka hagnað fyrir hluthafana og þá mega réttindi neytenda sín lítils. Núna flýtur ríkisstjórnin sofandi að feigðarósi og hunsar áfallið sem blasir við fólki með meðaltekjur eða minna. Heimilið er miðja tilveru okkar. Ramminn utan um líf okkar og skjólið þar sem við leitum athvarfs þegar á reynir. Öryggi okkar byggir á því. Ég veit hvernig það er að búa við stöðuga ógn um að vera svipt því öryggi sem heimilið veitir og missa það að lokum af ástæðum sem ég hafði enga stjórn á og gat ekkert gert í. Ég óska engum að upplifa það og hef reyndar ásett mér að koma í veg fyrir að nokkuð þessu líkt komi aftur fyrir á Íslandi; að heimilunum sé aldrei aftur fórnað fyrir fjármálakerfið. En það er við rammann reip að draga þegar ekki er einu sinni hægt að koma ríkisstjórninni í skilning um að peningarnir fyrir þeim álögum sem nú er verið að leggja á heimilin, eru hreinlega ekki til. En hver tapar og hver græðir ef þúsundir missa heimili sín eins og eftir síðasta hrun? Bankarnir munu græða og gera alla sína fjárfesta voðalega ríka og glaða. Fjölskyldur munu tapa og fjölmargar standa uppi heimilislausar með tilheyrandi afleiðingum. Leigufélög munu væntanlega fá íbúðir þessara fjölskyldna á sérstökum kjörum til að leigja þeim aftur. Leigufélög og fjárfestar munu græða. Þjóðfélagið mun tapa, því að hvert á allt þetta fólk að fara? Það verður á ábyrgð ríkis og sveitarfélaga að tryggja þeim þak yfir höfuðið á meðan hrægammarnir telja peningana. Við munum þurfa að finna alls konar og á stundum kostnaðarsamar, „lausnir“ og „félagslega pakka“ fyrir fórnarlömbin. Fjölskyldur og einstaklingar yrðu niðurbrotnar og í sárum sem erfitt er að vinna sig upp úr. Skaði þeirra væri mikill, bæði fjárhagslegur og persónulegur. Er þetta þjóðfélagið sem við viljum þegar loksins sér til sólar? Eða viljum við gera þetta öðruvísi í þetta sinn? En hver tapar og hver græðir ef enginn missir heimili sitt í því ástandi sem nú er? Bankarnir munu ekki tapa en sjálfsagt ekki græða jafn mikið og annars og hvað er að því? Fjölskyldur munu halda heimilum sínum og geta komið sér aftur á fætur þrátt fyrir tímabundna erfiðleika og væru í öruggu skjóli á meðan. Leigufélög munu halda því sem þau þegar eru með en ekki fá meira á silfurfati, sem er gott. Þjóðfélagið mun græða, því að færri munu þurfa á félagslegri aðstoð að halda og færri munu veikjast vegna álagssjúkdóma, svo ekki sé nú rætt um börnin. Í grunninn á það sama við um fyrirtækin. Ef þau eða starfsemi þeirra færist á færri hendur gætum við horft fram á aukið atvinnuleysi og erfiðleika, sem einnig myndi kosta þjóðfélagið mikla fjármuni. Ég bið ráðherra ríkisstjórnarinnar um að endurskoða þá vegferð sem þeir eru á og a.m.k. gefa heimilunum þá fullvissu að enginn muni missa heimili sitt vegna þeirra tímabundnu erfiðleika eins og þá sem við göngum nú í gegnum.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Mig langar að tala um að halda áfram. Síðastliðin fjögur og hálft ár hefur miklu verið áorkað þrátt fyrir mikinn öldugang. Ríkisstjórninni hefur tekist að rétta skútuna af og sigla henni í rétta átt þrátt fyrir ólgusjó í formi kórónuveirufaraldursins og nú innrásar Rússa í Úkraínu. En við ætlum að halda áfram. Mörg þjóðþrifamál bíða afgreiðslu okkar og það er okkar á Alþingi að vakta þau, breyta og bæta og að lokum afgreiða þau með besta mögulega hætti. Með samtali og samvinnu að leiðarljósi vinnum við best í þágu samfélagsins alls. Við í Framsókn leggjum áherslu á að setja allt landið á dagskrá, bæði í þéttbýli og dreifbýli. Það á enginn að mæta afgangi. Okkur ber að sameinast um það markmið að jafna búsetuskilyrði þvert yfir landið. Fólk á ekki að sæta mismunun vegna búsetu í neinni mynd og hvað þá innan stjórnsýslunnar. Í þeirri vinnu eru margir boltar sem við þurfum að grípa. Byggðamál og byggðaþróun eru málaflokkar sem við eigum að gera hátt undir höfði. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa skref verið stigin í átt að jöfnun búsetuskilyrða. Má þar nefna verkefnið Óstaðbundin störf þar sem opinber störf eru greind á nýjan máta. Eru þau staðbundin eða er hægt að vinna þau hvar sem er? Þau síðarnefndu eiga að vera skilgreind sem störf án staðsetningar, störf sem hægt er að vinna á Sauðárkróki, Ísafirði, Reykjavík eða í Borgarfirði. Þetta verkefni skiptir landsbyggðina miklu máli og getur breytt sviðsmynd Íslands á jákvæðan máta. Einnig velti ég fyrir mér hvort tími sé kominn á að nýta skattkerfið okkar til að jafna búsetuskilyrði enn frekar og aðstöðumun fólks í dreifðari byggðum. Þannig getum við t.d. hvatt lítil og meðalstór fyrirtæki áfram utan höfuðborgarsvæðisins. Með því getum við bætt fjölþætta verðmætasköpun um allt land og fjárfest í fólki. Fordæmin eru til staðar en verkefni sem þetta hefur gefist vel í Noregi þar sem skattkerfið hefur verið nýtt í þágu byggðaþróunar. Við höfum gert stórátak í samgöngumálum á síðastliðnum árum og höfum háleit markmið um að halda áfram veginn. Það á við bæði á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. Fullnægjandi samgöngur eru undirstaða samkeppnishæfs samfélags og velmegunar þjóðarinnar. Með góðum samgöngum komumst við langt í jöfnun búsetuskilyrða en samgöngur eru forsenda byggða og innviða verðmætasköpunar. Hér er mikilvægt að ýta ekki á bremsuna. Við ætlum að gefa í, stytta vegalengdir á milli byggða, efla atvinnusvæði á landinu öllu og bæta umferðaröryggi. Við í Framsókn trúum á fjölgun fjölbreytilegra atvinnutækifæra þvert yfir landið. Þar spila óstaðbundin störf stóra rullu. Á sömu hlið teningsins má nefna nýsköpun, ferðaþjónustu og spennandi tækifæri í kvikmyndagerð. Á landsbyggðinni eru landbúnaður og sjávarútvegur burðarstoðir í atvinnulífi og grunnstoðir fæðuöryggis Íslands. Mikilvægt er að standa vörð um þessar starfsgreinar, ekki aðeins fyrir þá sem þar vinna heldur einnig í þágu neytenda og fæðuöryggis þjóðarinnar. Fæðuöryggi er þjóðaröryggismál og við eigum að horfa þannig á málaflokkinn. Í landbúnaði berjast margir í bökkum við að finna rekstrargrundvöll í núverandi stöðu og ekki hefur stríðið í Úkraínu bætt aðstæður með hækkandi kostnaði á aðföngum. Við megum engan tíma missa við að finna lausnir á þeirri stöðu sem bændur lifa við í dag. Vinna þarf með landbúnaði og sjávarútvegi í sátt í leit að lausnum. Mikilvægi sáttar og samvinnu er óumdeilt og þau sjónarmið verða að vera leiðarljós í nýrri vinnu samráðsnefndar um sjávarútvegsstefnu sem matvælaráðherra hefur nú skipað. Verkefnin fram undan eru misjöfn að stærð og burðum. Með samvinnu, samtali og virðingu fyrir ólíkum skoðunum munum við komast í gegnum þau saman. Það er verkefnið. Góðir landsmenn. Ég óska þingmönnum og landsmönnum öllum gleðilegs sumars.
Kæra þjóð. Þann stutta tíma sem liðinn er af þessu kjörtímabili hefur mér verið hugleikið eitt grundvallaratriðið sem störf okkar hér á Alþingi byggja á - valdið sjálft sem okkur er treyst fyrir. Hvað er vald? Ef til vill mætti kalla það mátt, forræði, yfirráð. Að hafa völd er að geta haft áhrif á heiminn. Orsök sem hefur afleiðingu. Í víðum skilningi búum við öll yfir einhvers konar valdi, að minnsta kosti höfum við vald yfir eigin sannfæringu. Raunar byggjum við lýðræðið einmitt á valdi einstaklingsins til þess að taka ákvörðun út frá eigin sannfæringu. Mér þykir vænt um lýðræðið vegna þess að það gengur út á að jafna leikvöllinn, vegna þess að þegar við tökum alla peningana, öll vopnin, öll fögru loforðin og allar upplýsingarnar út úr reikningsdæminu situr aðeins eftir mennska sannfæringin sem við búum öll yfir. Lýðræðið þýðir að við sammælumst um að láta vald einstaklingsins yfir eigin afstöðu trompa alla hina þættina, að láta manneskjur ráða á sínum eigin forsendum. Þegar þjóðin kýs þingmenn til að þjóna hagsmunum sínum á Alþingi lætur hún vald sitt bergmála úr kjörklefunum og alla leið inn í þinghús. Valdið til þess að ákvarða framtíð þjóðarinnar er lagt í hendur okkar þingmanna í góðri trú kjósenda, í von um að við tökum réttu ákvarðanirnar fyrir hönd fólksins sem lánar okkur þetta dýrmæta vald sitt í skamma stund. En það er eitt að hafa vald með höndum og annað að beita því. Þegar við lítum í kringum okkur, hvort sem er hér heima eða annars staðar, blasir við okkur sár sannleikur: Valdi af þessu tagi er ekki alls staðar beitt á skynsaman og réttlátan hátt. Vald er vandmeðfarið því það spillir. Algjört vald spillir algjörlega. Það ætti ekki að koma okkur á óvart að fólk eigi erfitt með að afsala sér valdi, framselja það eða dreifa því þegar það virkar nánast eins og vímuefni á handhafa þess. Þess vegna skiptir að mörgu leyti minna máli hver það er sem stjórnar en þeim mun meira máli hver það er sem tryggir að stjórnandinn missi ekki stjórnina undir áhrifum valdavímunnar. „Hver stendur vörð um varðmennina?” er fornkveðin spurning sem á jafn vel við í dag og í fyrndinni. Hver valdar valdafólkið þegar það lætur blindast af valdi og fer okkur öllum að voða? Síðustu tíu ár hafa Píratar staðið vaktina. Píratar hafa frá upphafi barist fyrir aukinni dreifingu valds, meira og beinna lýðræði, auknu gagnsæi, heiðarleika og ábyrgð í stjórnmálum. Það sem greinir Pírata einnig frá öðrum flokkum er tryggðin við baráttuna fyrir mannréttindum, gegn ofbeldi og annars konar oki hinna valdameiri á þeim sem minna mega sín - í stuttu máli valdaójafnvægi. Við kunnum að vera fámenn hér á þingi en styrkur okkar nær langt umfram stærð. Við sækjum styrk og þrótt til gildanna sem við höldum í hávegum, til samstöðunnar sem við finnum úti í samfélaginu, frá fólki af holdi og blóði og til ánægjunnar sem hlýst af því að uppskera ávexti erfiðis okkar. Af nógu er þar að taka. Statt og stöðugt höfum við talað máli fólks sem er undirokað eða jaðarsett í okkar samfélagi. Við höfum barist gegn ofbeldi og ofsóknum, jafnvel ofbeldi af hálfu ríkisins sjálfs, gegn konum, hinsegin fólki, ofsóknum gegn fólki sem notar vímuefni og fólki með geðraskanir. Við höfum barist gegn fátækt, mismunun, misrétti og réttindasviptingum og öðru því sem rekja má til áðurnefnds valdaójafnvægis sem gjarnan er viðhaldið af þeim sem meira mega sín. Bara það sem af er árs höfum við komið í veg fyrir frumvarp sem ætlað var að lögfesta þvinganir í geðheilbrigðismálum í stað þess að afnema þær, staðið vörð um réttindi flóttafólks, barist gegn spillingu og einkahagsmunapólitík, fyrir réttindum þolenda ofbeldis og fyrir hagsmunum bæði okkar og komandi kynslóða í loftslagsmálum. Sama hvað gengur á tökum við Píratar harða afstöðu með sameiginlegum grunngildum okkar allra. Þau eru aldrei til sölu. Ekki fyrir gull, ekki fyrir græna skóga, ekki fyrir atkvæði, ekki einu sinni fyrir lengra sumarfrí. Þetta virðist stundum fara í taugarnar á fólki. Við erum kölluð ósamvinnuþýð, óstjórntæk og ósveigjanleg þegar hugsjónir okkar um lýðræði, mannréttindi og frelsi einstaklingsins til sjálfsákvörðunar standa í mótsögn við fyrirætlanir æðstu valdhafa. Í kjölfarið fylgja tilraunir til að skrumskæla sannleikann, afvegaleiða umræðuna og snúa narratífunni svo rækilega á hvolf að halda mætti að sjálf lýðræðishugsjónin væri helsti óvinur lýðræðisins. Áður en við vitum af munu tveir og tveir jafngilda fimm. Hver stendur vörð um varðmennina? Kannski mun þjóðin einn daginn geta gripið inn í sjálf í krafti nýrrar stjórnarskrár. Kannski verður einn daginn jafn sjálfsagt að efla lýðræðið og sjálfsákvörðunarrétt fólks eins og það er í dag að hunsa það eftir hentugleika. Þangað til, kæra þjóð, munu Píratar standa vörðinn.
Virðulegi forseti. Þið sem heima sitjið. Nú þegar sumarið er gengið í garð og fyrsti þingvetur nýs þings og nýrrar ríkisstjórnar er að baki er eðlilegt að horfa til baka, en líka fram veginn. Ég vil ræða hér í dag öryggi, nokkuð sem snertir okkur öll en hefur sannarlega mismunandi birtingarmyndir eftir því hvar við búum. Í okkar friðsæla landi spyr öryggi fyrst og fremst að búsetu þar sem grunninnviðir eru í lykilhlutverki. Náttúruhamfarir og ofsaveður hafa á síðustu árum minnt okkur á að forgangsraða í samfélagslega innviði, þá sem lúta að þjóðaröryggi, raforku, samgöngum, fjarskiptum og öruggu aðgengi að heilbrigðisþjónustu til að tryggja grunnþjónustu og búsetuöryggi fyrir íbúa landsins óháð búsetu, svo sem sjúkraflug um Blönduósflugvöll, örugga læknisþjónustu í Grundarfirði og víðar. Við þurfum áframhaldandi átak í samgöngubótum og meiri uppbyggingu á samgöngum innan byggðarlaga til að styrkja samfélögin sem búsetuheild, færa fólk nær hvert öðru, störfum sínum og þjónustu sem það sækir. Það er mikilvægt að efla byggðarlög með betri samgöngum innan þeirra en ekki síður á milli þeirra. Við verðum líka að ganga í stærri verkefni og setja í forgang, eins og Súðavíkurgöng sem skipta samfélagið þar öllu máli. Það er styrkleiki í öryggi þjóðar að tryggja jafnt aðgengi að grunnþjónustu. Í því samhengi var aðgengi að læknisþjónustu stóreflt á síðasta kjörtímabili til handa öldruðum og öryrkjum með niðurfellingu komugjalda. Það er sömuleiðis lykillinn að því að festa búsetu í viðkvæmum byggðum og tryggja búsetuöryggi sem víðast. Það er mikilvægt að val fólks sem kýs að búa úti um land, í byggðarlaginu sem fóstraði það eða þar sem það vill búa sér og sínum líf, þurfi ekki að fórna því búsetuöryggi sem við öll eigum að njóta og að aðgengi að læknisþjónustu verði bætt. Hinar dreifðu byggðir gegna samfélagslega mikilvægu hlutverki fyrir þjóðina og fyrir atvinnu- og matvælaöryggi. Liður í því að tryggja hag og stöðu smærri byggða er að styðja vel við grunnatvinnuvegina, sjávarbyggðirnar, landbúnað og matvælaframleiðslu. Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur frá upphafi lagt ríka áherslu á ábyrga umgengni um auðlindir, gert fortakslausa kröfu um sjálfbæra nýtingu og bent á mikilvægi grunnrannsókna og sterkt fræðasamfélagi um land allt. Ég vil þakka skjót viðbrögð matvælaráðherra vegna alvarlegrar stöðu bænda vegna stríðsreksturs Rússa í Úkraínu sem er til marks um stefnu hreyfingarinnar um að landbúnaður verði órjúfanlegur þáttur í sjálfbæru samfélagi á Íslandi og verðmætasköpun í hinum dreifðu byggðum, að við stöndum vörð um matvælaöryggi á okkar forsendum. Íslensk stjórnvöld settu sér á síðasta kjörtímabili metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og fjármagnaða aðgerðaáætlun til að fylgja þeim eftir. Við höfum ásamt öðrum þjóðum undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar í loftslagsmálum en ekki síður um verndun líffræðilegs fjölbreytileika. Þessi verkefni eru nátengd og samofin. Við verðum að tryggja að saman fari markvissar og árangursríkar aðgerðir í loftslagsmálum og verndun búsvæða líffræðilegs fjölbreytileika og náttúruvernd. Það er okkar hnattræna skylda að standa vörð um náttúru Íslands fyrir komandi kynslóðir, fyrir náttúruna sjálfa. Virðulegi forseti. Við megum ekki missa niður það sem hefur áunnist með betri samskiptum og friði í álfunni síðustu áratugi og viðbrögðum við sameiginlegum áskorunum, eins og loftslagsvánni, eyðingu vistkerfa og aðgerðum til að vinna að loftslagsjafnrétti. Evrópa stendur nú á erfiðum tímamótum þar sem vegið er að grundvallargildum og stríð skekur álfuna. Það er lífsspursmál fyrir farsæla framtíð álfunnar að þjóðir hennar þjappi sér saman um stoðir lýðræðis, mannréttinda, friðar og öryggis fólks þar sem jafn réttur komandi kynslóða til mannsæmandi lífs og framtíðar er tryggður, þar sem sjálfsákvörðunarréttur þjóða er virtur og samskipti og úrlausnir markast af gagnkvæmri virðingu. Kæru landsmenn. Að lokum vil ég þakka hv. þingmönnum fyrir góða þingfundi hér og óska þeim og öllum öðrum landsmönnum gleðilegs sumars. Góðar stundir.
Forseti Alþingis. Góðir áhorfendur. Á friðartímum eru öryggi og varnarmál eðlilega ekki efst í huga fólks. Það er ekki fyrr en að örygginu er ógnað sem mörg gefa þessum þáttum raunverulegan gaum. Sá tími er núna. Þá verður ljóst að í raun hvílir allur okkar hagur á því að við búum við öryggi. Stríð er aftur veruleiki Evrópu og þá er það hlutverk stjórnmálanna að bregðast við af alvöru og af ábyrgð. Þjóðarleiðtogar verða að ræða hvernig breytt heimsmynd hefur áhrif á hagsmuni þjóðarinnar. Árás Rússlands á Úkraínu er í reynd árás á Evrópu alla, árás á þau gildi sem við trúum á, árás á fullveldi, árás á frelsi, árás á lýðræði og árás á mannréttindi. Það sjáum við líka birtast í samstöðunni með Úkraínu og viðbrögðum okkar við árásinni: Efnahagsþvinganir af áður óþekktum þunga og sögulegar aðgerðir til stuðnings Úkraínu. Og samhugurinn hér á Alþingi hefur verið sterkur. Stríðið hefur haft afgerandi áhrif á evrópsk stjórnmál og hagsmunamat Evrópuþjóða í kjölfarið. Það er af þessari ástæðu að meiri hluti Finna og Svía er nú í fyrsta sinn hlynntur NATO-aðild og að þessar þjóðir sóttu um að gerast aðilar. Það er af þessari ástæðu sem þjóðaratkvæðagreiðsla fór fram í Danmörku og Danir ákváðu að stíga áður óþekkt skref með þátttöku í varnarsamstarfi Evrópusambandsins. Það er af þessari ástæðu að mun fleiri Íslendingar eru nú hlynntir aðild að Evrópusambandinu en þau sem eru andvíg. Allir stjórnmálaflokkar ættu þess vegna að sameinast um að fram fari samtal á vettvangi stjórnmálanna um áhrif stríðsins í Evrópu á öryggis- og varnarhagsmuni íslensku þjóðarinnar, um hvað það þýðir fyrir herlausa þjóð að tilheyra NATO en ekki Evrópusambandinu, um þýðingu frekari Evrópusamvinnu fyrir Ísland, um kosti og galla aðildar. Þau sem taka þessa spurningu alvarlega vita að svarið við grundvallarspurningum er ekki endilega einfalt, en umræðan verður að fá að eiga sér stað hér sem annars staðar. Afstaða Viðreisnar er sú að hagsmunum íslensku þjóðarinnar sé betur borgið í nánara samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir, að okkur sé betur borgið fyrir innan en fyrir utan Evrópusambandið. En okkar afstaða er líka alveg skýr um það að þessa ákvörðun verður þjóðin sjálf að fá að taka. Þeir stjórnmálaflokkar sem eru andvígir þátttöku Íslands í samstarfi fullvalda þjóða innan ESB eiga ekki að forðast þetta samtal, þeir ættu að fagna því, taka þátt af ábyrgð og alvöru. Það er óábyrgt að segja núna að Evrópumál séu ekki á dagskrá. Það speglar ekki annað en ótta og óttinn er aldrei góður vegvísir. Við sjáum hvernig stjórnmálin axla sína ábyrgð og sinna grundvallarhlutverki sínu alls staðar í kringum okkur. Stjórnmálaleiðtogar og flokkar líta á það sem hlutverk sitt að leiða samtal um viðbrögð við stöðunni óháð því hver afstaða þeirra er. Þessi umræða hefur ekki farið fram vegna þess að allir séu sammála, en enginn flokkur segir að þessi mál séu ekki á dagskrá, eins og við heyrum því miður hér í þessum sal. Opið og beinskeytt samtal stjórnmálanna um hagsmunamat hefur farið fram og fyrir vikið er stefna þessara ríkja skýrari. Það heyrist ekki heldur að þjóðaratkvæðagreiðslur séu tóm vandræði, eins og hér hefur verið sagt. Og þá spyr ég: Hvað er svona hættulegt við umræðu um það hvernig við verjum hagsmuni íslensku þjóðarinnar best? Svarið er einfalt: Það er auðvitað ekkert hættulegt við það samtal, það er andstæðan við umræðuna sem er hættuleg; þögnin. Hið lýðræðislega samtal er hinn rétti vettvangur til að rökræða og jafnvel takast harkalega á. Það þroskar umræðuna og skerpir stefnu þjóðarinnar. Kæru landsmenn. Á friðartímum reynir ekki svo mjög á það að ríkisstjórn Íslands sé klofin í utanríkis- og varnarmálum. Núna er þetta hins vegar augljós veikleiki. Á tímum sem þessum leitar sú spurning á okkur hvort hagsmunum herlausrar smáþjóðar sé betur borgið í virkara samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir. Eftir síðari heimsstyrjöld gerðu lýðræðisþjóðirnar sér grein fyrir því að friðurinn yrðu ekki bara tryggður með hervörnum, heldur einmitt með náinni samvinnu ríkja sem sæju hag sinn í auknu samstarfi. Þess vegna er Evrópuhugsjónin svo falleg. Evrópusambandið er í grunninn friðarsamband og nágrannaríki okkar eru ekki í neinum vafa um það eða mikilvægi þess. Það eru ekki heldur nágrannaríki Rússlands, sem nú sækjast eftir aðild. Staðan núna kennir okkur hver þörf lýðræðisþjóða er fyrir samvinnu í þágu öryggis en ekki síður fyrir grunngildin, fullveldið, frelsið, lýðræðið og mannréttindin, viðskiptin og efnahaginn. Við eigum allt undir því að alþjóðakerfið og alþjóðalög séu virt. Við erum sterkari saman sem heild. Þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta hagsmunamat sem þjóðin stendur frammi fyrir og umræðan í aðdraganda hennar er frábær leið til að þroska samtalið um hagsmuni Íslands. Það er ekki bara eðlilegt heldur nauðsynlegt að þjóðin fái að taka þessa ákvörðun. Við eigum að treysta íslensku þjóðinni.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Æði undarlegu fyrsta þingi þessa kjörtímabils fer senn að ljúka. Það vitum við sem störfum hér inni, en fyrir þá sem horfa á að utan er ekki margt sem bendir til þess að þinglok séu í nánd, nema þær umræður sem hér eiga sér stað núna. Stór mál sem stjórnarflokkarnir ætla sér að klára eru enn í uppnámi eða óklár, svo sem fjármálaáætlun til næstu fimm ára, og t.d. frumvarp til laga um breytingu á regluverki leigubifreiða, sem innviðaráðherra þráast við að leggja fram, nú í þriðja eða fjórða sinn eftir því sem talið er, er unnið með þeim hætti að enn hafa samanlagt engir gestir, engir hagsmunaaðilar, komið fyrir umhverfis- og samgöngunefnd til að færa fram rök með og á móti málinu. En það eru ekki bara þinglokin sem eru undarleg núna. Það urðu margir hissa í gær þegar formaður Sjálfstæðisflokksins tók því vel að á kjörtímabilinu yrði gengið til heildarendurskoðunar á íslenska fiskveiðistjórnarkerfinu undir forystu matvælaráðherra Vinstri grænna. Sjávarútvegurinn, með sína kosti og galla, er þrátt fyrir allt undirstöðuatvinnuvegur þjóðarinnar og það að fara óvarlega hvað regluverk hans varðar getur haft grafalvarlegar afleiðingar. Það hefði kannski farið betur á því að formaður stærsta stjórnarflokksins hefði staðið með fiskveiðistjórnarkerfinu, kerfinu sem hefur reynst þjóðarbúinu betur en nokkuð annað og er öðrum til eftirbreytni. Miðflokkurinn mun ekki láta sitt eftir liggja þegar kemur að því að standa í lappirnar í þágu íbúa sjávarbyggðanna og þjóðarinnar allrar, með sjávarútveginum. En það er á fleiri sviðum grunnatvinnuvega þjóðarinnar sem framganga stjórnarflokkanna er undarleg. Eftir ítrekaðar ábendingar um alvarlega stöðu landbúnaðar, bæði vegna uppsafnaðs vanda og bráðavanda vegna hækkunar á áburðarverði og aðföngum, var svar matvælaráðherra að setja á laggirnar spretthóp, eins og hann var kallaður, til að ráða bót á málinu. Þetta gerði ráðherrann tíu dögum eftir að hafa svarað fyrirspurn Ernu Bjarnadóttur, varaþingmanns Miðflokksins. Þar var spurt, með leyfi forseta: Telur ráðherra að grípa þurfi til frekari ráðstafana til að tryggja framboð búvara og afkomu bænda á komandi mánuðum? Ráðherrann svaraði: „Miðað við þær upplýsingar sem ráðuneytið hefur á þessum tímapunkti er þess ekki að vænta að skortur verði á framboði.“ Virðulegur forseti. Þarna liðu tíu dagar á milli þess sem ráðherrann sagði ekkert þurfa að gera þar til hún setti hóp í málið. Spretthóp. Sambandsleysi ráðherra við raunheima náði þarna nýjum hæðum. Öllum þeim sem starfa í landbúnaði var löngu ljóst að staðan væri grafalvarleg. Ef það er ætlun ríkisstjórnarinnar að draga verulega úr matvælaframleiðslu á Íslandi þá er hreinlegra að segja það bara beint út, í stað þess að svelta bændur landsins þannig að þeir hrökklist úr bústörfum og því mikilvæga verkefni að framleiða heilnæmustu landbúnaðarafurðir í heimi. Hæstv. forseti. Á sama tíma og tal um orkuskipti fær mikið pláss í umræðunni þá virðist hugur ekki alltaf fylgja máli, nema helst hjá þeim sem telja rafmagnið verða til í innstungunni. Vandamál sem blasa við eru enn óleyst. Nú á fimmta ári þessarar ríkisstjórnar og á þriðja ári frá hinu svokallaða aðventuóveðri, þegar öllum voru orðnir ljósir veikleikar flutningskerfis raforku og mikilvægi þess að styrkja dreifikerfið, er enn ekki búið að afgreiða svokallað raflínufrumvarp og staða þess í nefnd með þeim hætti að greinilegt er að enginn raunverulegur vilji er hjá stjórnarflokkunum til að klára málið. Það hafa ekki einu sinni verið kallaðir til gestir fyrir umhverfis- og samgöngunefnd vegna málsins. Og í dag samkvæmt starfsáætlun Alþingis áttu að vera tveir dagar til loka þings. Enn er ekki búið að kalla til neina gesti vegna málsins. Svo tala menn á tyllidögum um að styrkja dreifikerfi raforku - virðulegur forseti, þetta er auðvitað eitthvert grín, en það er því miður á kostnað landsbyggðarinnar. Virðulegur forseti. Senn styttist í þinglok. Þetta fyrsta þing kjörtímabilsins hefur að mörgu leyti sýnt okkur að sú tilraun að tengja saman stjórnmálaflokka frá argasta vinstri, yfir miðjuna og til hægri, er ekki til þess fallin að færa samfélagið fram á veginn. Það er nefnilega þannig að átakastjórnmál eru nauðsynleg til að breytingar verði. Við sem hér erum eigum að takast á um hugmyndir, um stefnu, við eigum að takast á um það hvort umfang hins opinbera á að vaxa eða minnka. Við eigum að takast á um það hvort hefðbundin borgaraleg gildi, sem hafa fært þjóðina frá örbirgð til velsældar á undrastuttum tíma, eigi að vera í forgrunni áfram eða hvort við göngumst á hönd rétttrúnaðinum sem nú tröllríður hinum vestræna heimi, woke-ismanum þar sem umbúðirnar skipta meira máli en innihald. Ef við tökumst ekki á, tökumst ekki á um hugmyndir, um stjórnmál og lausnir þá munum við fljóta sofandi að feigðarósi. Góðir landsmenn. Njótið sumarsins, notið það til að velta fyrir ykkur hvernig samfélag þið viljið. Ef þið viljið samfélag byggt á einstaklingsfrelsi, hóflegum afskiptum ríkisvaldsins, samfélag sem grundvallast á styrkum stoðum réttarríkisins en ekki þar sem dómstóll götunnar verður jafnsettur hinum formlegu, þá hvet ég ykkur til að hvílast vel í sumar og taka umræðuna með okkur Miðflokksmönnum í haust. Tökum umræðuna á kaffistofunum, við eldhúsborðið, í heitu pottunum og í saumaklúbbunum, því það mun raunverulega skipta máli. Við verðum að fara að tala um hugmyndir. Þannig færumst við áfram sem samfélag. Kæru landsmenn. Lifið heil.