Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, heilbrigðisráðherra, dómsmálaráðherra, ferðamála,- iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.
Herra forseti. Með leyfi: „Og framfærsla þeirra hópa sem veikast standa í samfélaginu? Ekki var nú lítið rætt um hana fyrir síðustu kosningar. Við eigum að tryggja öllum sem búa í þessu landi viðunandi og mannsæmandi framfærslu, hvort sem við tölum um laun öryrkja og aldraðra, lágmarkslaun eða atvinnuleysisbætur. Það er algjörlega óviðunandi að á tímum þar sem um fátt annað er talað en efnahagslegan uppgang sitji stórir hópar eftir, langt undir þeim viðmiðum sem stjórnvöld telja eðlileg til að standa undir framfærslu.“ Þetta sagði hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, á eldhúsdegi 29. maí sl. Síðan hafa verið lögð fram tvö fjárlagafrumvörp, fjárlög síðustu ríkisstjórnar, sem ráðherra kallaði sveltistefnu, og annað nú í desember, frá hennar eigin ríkisstjórn, sem er 98% eins og fyrra fjárlagafrumvarp. Þótt vissulega sé bætt 2% í útgjöld ríkisins í nauðsynlegustu innviði er engin viðleitni til að bæta kjör þeirra sem eru í mestum vanda eða slá á vaxandi ójöfnuð. Þetta fólk hlýtur því að kalla þetta frumvarp sveltistefnu. Barnabætur hækka ekkert frá fyrra fjárlagafrumvarpi, hið sama má segja um fæðingarorlofið. Engin aukning vaxtabóta, þær dragast saman um 2 milljarða, húsnæðisbætur til leigjenda óbreyttar. Óbreytt fjárhæð í íbúðauppbyggingu, sem er þó brýnasta úrlausnarefni samtímans. Ekki er gert ráð fyrir þeim öldruðu sem ekki geta unnið og 40% þeirra ná ekki framfærsluviðmiðum. Ekki er gert ráð fyrir afnámi á krónu á móti krónu skerðingu hjá öryrkjum. Því hlýt ég að spyrja: Hvar birtast aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að koma til móts við þetta fólk? Hyggst ríkisstjórnin grípa til bráðaaðgerða fyrir þetta fólk og þá hvernig?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir fyrirspurnina. Hann tekur fyrir brýn mál sem snúast um kjör þeirra sem verst eru settir í samfélaginu, en talar líka um það hvernig við getum tekið höndum saman um að auka almennan jöfnuð. Ég vil fyrst benda hv. þingmanni á að það fjárlagafrumvarp sem hér var lagt fram í síðustu viku hefur tekið róttækum breytingum á mjög skömmum tíma frá því fjárlagafrumvarpi sem var lagt fram í haust. Ég myndi segja það við hv. þingmann að allar þær breytingar séu til batnaðar. Allar þær breytingar eru til þess fallnar að auka hér jöfnuð í samfélaginu, sem ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um. Ég vil nefna til að mynda stóraukin framlög til menntakerfisins í landinu. Hv. þingmaður vitnaði í Piketty í umræðum um stefnuræðu. Ég veit að hann er vafalaust jafn vel lesinn í Piketty og ég. Hann veit þar af leiðandi að þau tvö úrræði sem Thomas Piketty, franski hagfræðingurinn, nefnir til þess að styrkja og auka jöfnuð eru annars vegar skattkerfið og hins vegar menntakerfið. Hér verið að stórefla menntakerfið, ekki bara að auka hæfni Íslands til að takast á við nýjar áskoranir og gera okkur samkeppnishæf í heiminum - það mun auðvitað fyrst og fremst byggja á hugviti og þekkingu í framtíðinni - en líka til þess að efla jöfnuð. Sú skattkerfisbreyting sem gerð er í fjárlagafrumvarpinu og hv. þingmaður hlýtur að vera mér sammála um, snýst um að hækka hér fjármagnstekjuskatt. Það snýst líka um að auka jöfnuð, því að eins og hv. þingmaður þekkir, vel lesinn í Piketty eins og sú sem hér stendur, eru sóknarfæri þar til að tryggja jöfnuð, þ.e. að sækja auknar skatttekjur í þá átt. Ég vil svo segja það af því að hv. þingmaður spyr um aldraða og öryrkja, að við höfum átt samtal við forystumenn öryrkja. Til stendur að fara í virkt samtal við þessa hópa og vinna hratt þannig að vonandi strax í þeirri fjármálaáætlun sem hér verður lögð fram í vor munum við hafa hugmynd um hvert við stefnum. Ég tel að hv. þingmaður og ég séum sammála um að gera þurfi kerfisbreytingar á örorkukerfinu [[Forseti hringir.]]þannig að við getum í senn hvatt til samfélagslegrar þátttöku og um leið tryggt þessum hópum mannsæmandi kjör [[Forseti hringir.]]sem við, hv. þingmenn, erum algjörlega sammála um að þurfi að gera.
Herra forseti. Mér finnst þetta vera þunnt svar. Ég er að spyrja um þá hópa sem allra veikastir eru í samfélaginu. Það er engin raunveruleg tilraun gerð til þess einmitt að nota skattkerfið til að jafna kjörin. Fjármagnstekjuskatturinn sem er boðaður er boðaður með breytingu sem gerir kannski meira að segja ráð fyrir að þetta skili miklu minni tekjum en áætlað er. Á kannski að nota þá 14 milljarða sem fara í lækkun tekjuskatts til að jafna kjörin? Nei, herra forseti. Það hefði verið betra að sleppa þeirri kerfisbreytingu og nýta þá til þess að koma til móts við aldraða, öryrkja, húsnæðismál og ungt fólk. Við í Samfylkingunni höfum stutt áform um uppbyggingu í menntakerfinu. Við höfum líka talað um að það sé mjög nauðsynlegt að bæta í heilbrigðiskerfið. En við, líkt og hæstv. forsætisráðherra, höfum einnig talað um [[Forseti hringir.]]skatttekjur af allra auðugasta fólki í landinu og að hlífa þeim sem lægstu launin hafa. Það er ekki verið að gera hér.
Herra forseti. Ég verð að segja að hv. þingmanni kann að finnast svörin þunn en ég heyri ekki betur en að hann sé algjörlega sammála mér um þær áherslubreytingar sem ég var að lýsa, þ.e. um aukin framlög til menntakerfisins, hækkun á fjármagnstekjuskatti. Hv. þingmaður nefnir heilbrigðiskerfið, þar er verið að draga úr greiðsluþátttöku, sérstaklega fyrir þá hópa sem veikast standa, aldraða og öryrkja. Að sjálfsögðu þarf að fara svo í kerfisbreytingar og skoða sérstaklega því að hv. þingmaður nefndi hér krónu á móti krónu skerðinguna sem ég held að allir hér inni í þessum sal séu sammála um að þurfi að endurskoða. Þetta þurfum við að gera hratt, ég held hins vegar að hv. þingmaður átti sig á því að þegar fjármálaáætlun mun liggja fyrir á vormánuðum verður hægt að ræða miklu meira um framtíðarsýn, ekki síst þegar kemur að kerfisbreytingum sem hv. þingmaður vísar hér til og af því að hann talar um orð mín um sveltistefnu áttu þau raunar einmitt við um fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar. Við þurfum að átta okkur á því að í þessum fjárlögum er verið að gera mjög mikilvægar breytingar sem snúast um nákvæmlega það sem sagt var fyrir kosningar, ef hv. þingmaður man eftir því, þar lagði ég ávallt sérstaka áherslu á heilbrigðismál og menntamál og við því er brugðist í þessu fjárlagafrumvarpi, sama hvað hv. þingmaður hristir hausinn ótt og títt.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnin hafa lýst áhuga á að nýta svokallað umfram eigið fé úr bönkunum til þess að ráðast í innviðauppbyggingu og greiða niður skuldir ríkissjóðs o.s.frv., þ.e. umfram eigið fé úr Landsbankanum og Íslandsbanka. En hvers vegna ekki Arion banka? Er það vegna þess að ríkisstjórnin er búin að gefast upp á að endurheimta yfirráð í þeim banka? Er hún búin að sætta sig við að snúið hafi verið á hana, og raunar síðustu ríkisstjórn líka, af vogunarsjóðum sem hafi þá tekist að selja sjálfum sér bankann á afslætti? Hver er stefna ríkisstjórnarinnar varðandi Arion banka? Hyggst hún ekki nýta þann forkaupsrétt sem sannarlega er til staðar vegna þess hvernig staðið var að málum? Telur hæstv. ráðherra enn gott fyrir íslenska fjármálakerfið, íslenska bankakerfið, að fá þar inn vogunarsjóði sem stærstu eigendur stærsta bankans? Telur hann það ekki ógna stöðugleika kerfisins? Telur hann að það hafi verið rétt ákvörðun hjá stjórnvöldum að heimila það? Er hann þess vegna ósammála því að rétt sé að nýta forkaupsréttinn? Það er eitt, herra forseti, en svo er hitt, framhaldið. Því að það er ekki búið að selja bankann allan. Nú berast fregnir af því að áhugi sé á að skrá hlutabréf í Arion banka á hlutabréfamarkaði og að farið sé fram á að ríkið afsali sér forkaupsrétti á restinni til þess að það geti náð fram að ganga. Mun hæstv. fjármálaráðherra mæla með því að ríkið afsali sér forkaupsrétti af restinni af hlutabréfunum svo hægt verði að skrá bankann á markað? Mun hann gera það áður en út kemur boðuð hvítbók ríkisstjórnarinnar um fjármálakerfið?
Virðulegi forseti. Hér er í fyrsta lagi spurt um hvað standi til varðandi arðgreiðslur úr fjármálakerfinu og möguleikann til að nýta fjármuni sem nú eru bundnir í fjármálakerfinu á Íslandi til að halda áfram að byggja upp landið okkar. Þar hef ég haft mjög skýra stefnu og talað fyrir henni í langan tíma. Ég tel að það sé tækifæri til að losa um eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum, í fyrsta lagi með því að selja hlutafé á komandi árum, og er hvítbókin nauðsynlegur aðdragandi stórra ákvarðana um þau efni. Í öðru lagi með því að bankarnir haldi áfram að greiða út arð eins og þeir hafa gert á undanförnum árum. Komið hafa yfir 100 milljarðar í arð í ríkissjóð á undanförnum árum sem nýttir hafa verið einmitt í þessum tilgangi. Og í þriðja lagi með sérstökum arðgreiðslum sem gætu komið að gagni. Varðandi forkaupsréttinn sem hv. þingmaður vísar hér til var það mál kynnt og rætt á fyrri stigum í efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis. Það kann að vera, og ég sé það á þingsályktunartillögu sem hv. þingmaður hefur lagt fram í dag ásamt öðrum, að menn geti haft ólíka skoðun á því hvort sá kaupréttur hafi verið til staðar. En það varð niðurstaða stjórnkerfisins, fjármálaráðuneytisins á þeim tíma, hún var kynnt og henni var ekki mótmælt af meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, að skilyrði þess að ríkið beitti forkaupsrétti voru ekki til staðar. Það var á grundvelli stöðugleikaskilyrða sem gerð voru í tíð ríkisstjórnar sem við hv. þingmaður sátum saman í. Um það er eflaust einhver ágreiningur og mér finnst ekki nema sjálfsagt að menn taki það þá til skoðunar. Ég fæ ekki annað séð en að hingað til hafi menn verið að vinna að þessu máli á réttum forsendum. Varðandi það hvort ríkið eignast forkaupsrétt við skráningu bankans á markað, ef til þess kemur, er sömuleiðis búið að skrifa út reglurnar um það í þeim stöðugleikaskilyrðum sem gerð voru. Í vissum tilvikum virkjast ekki forkaupsréttur og það stendur ekki til hjá þeim sem hér stendur að falla frá forkaupsrétti sé hann til staðar.
Herra forseti. Eins og hæstv. ráðherra nefndi munum við fjalla betur um þetta þegar við ræðum þingsályktunartillögu sem Miðflokkurinn hefur lagt fram varðandi Arion banka. En mér þótti síðasta svar hæstv. ráðherra nokkuð áhugavert, að við viss skilyrði myndi ekki myndast þessi forkaupsréttur. Er hæstv. ráðherra sem sagt að opna einhverja glufu, segja mönnum að þeir geti fundið einhverja leið fram hjá því að virkja forkaupsréttinn, rétt eins og þeir fundu leið til að selja sjálfum sér bankann og komast fram hjá því sem stóð til í þeim stöðugleikaskilyrðum sem hæstv. ráðherra nefndi? Það má rifja upp fyrir hæstv. ráðherra að Kaupþing þarf að greiða skuldabréf til ríkisins innan árs vegna þessara stöðugleikaskilyrða, stöðugleikaframlags sem á þeim byggðu. Það verður að gerast með því sem kemur fyrir Kaupþing. Hyggst ráðherrann heimila eftirgjöf á forkaupsréttinum til þess að fá þetta skuldabréf greitt, eða [[Forseti hringir.]]telur hann æskilegra að ríkið leysi til sín bankann og fái þannig þessa greiðslu?
Virðulegi forseti. Ég er einungis að vísa til þess sem skrifað hefur verið út í stöðugleikaskilyrðunum. Þar er það skrifað út að forkaupsrétturinn sé til staðar. Þar voru menn auðvitað fyrst og fremst að hugsa um það að menn væru ekki að selja sjálfum sér fjármálafyrirtækið á einhverju undirverði til að koma sér undan hinum ætluðu áhrifum stöðugleikaskilyrðanna. Hins vegar segir þar að þegar um er að ræða sölu sem tengist skráningu á markað taki sérstakt fyrirkomulag við. Þannig að það er sleginn varnagli varðandi forkaupsréttinn og nú með þetta fyrirkomulag útskrifað í höndunum er ekki nema eðlilegt að maður vísi bara til þess.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra verður tíðrætt um að efla traust á stjórnmálunum að nýju eftir það áfall sem varð í eftirmála hrunsins og þann trúnaðarbrest sem þá varð á milli þings og þjóðar. Nú er það svo að ríkisstjórnir eftirhrunsáranna hafa verið misduglegar við að byggja upp þetta traust með því t.d. að hunsa vilja þjóðarinnar eða standa ekki við gefin loforð. Dæmi um þessa ótraustverðu stjórnarhætti er viðvarandi vanvilji meiri hluta þingsins til að fara að vilja þjóðarinnar og setja hér nýja stjórnarskrá byggða á tillögum stjórnlagaráðs. Ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra gefur í skyn að áfram eigi að slá því þjóðþrifamáli á frest þótt sú sem hér stendur beri þá von í brjósti að hæstv. forsætisráðherra muni vinna málinu brautargengi á komandi kjörtímabili. Gott og vel, meira um það síðar. Spurning mín snýr að annars konar skuldbindingu þessa þings en er þó af sama meiði. Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur þetta fram, með leyfi forseta: „Eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum er það umfangsmesta í Evrópu og vill ríkisstjórnin leita leiða til að draga úr því. Ljóst er þó að ríkissjóður verður leiðandi fjárfestir í að minnsta kosti einni kerfislega mikilvægri fjármálastofnun.“ Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að til stendur að selja hluti ríkisins í bönkunum, svo ég þýði þessa klausu yfir á mannamál, og fyrirætlana hæstv. forsætisráðherra um að efla traust almennings á stjórnmálum, hvort ríkisstjórnin muni fara að vilja þingsins frá árinu 2012 um rannsókn á einkavæðingu bankanna í heild sinni og hvort þeirri rannsókn verði aflokið áður en frekari sala á bönkunum fer fram. Mun ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra standa við gefið loforð um að rannsaka einkavæðingu bankanna í heild sinni?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina þar sem hún tæpti raunar á nokkrum málum. Í fyrsta lagi heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Ég vil nota tækifærið, þótt hv. þingmaður hafi nú ekki beinlínis spurt um það, en í ljósi þess að það verða kannski ekki margir fyrirspurnatímar hér á þingi, og segja að ég hyggst óska eftir fundi með formönnum allra flokka á þingi snemma eftir áramót til þess að fara yfir það mál eins fljótt og unnt er í upphafi nýs þings. Mín von er sú, í ljósi þess, eins og hv. þingmaður þekkir mætavel, að andstæð sjónarmið og ólík eru uppi milli ólíkra flokka í þessu máli, að við getum að minnsta kosti sammælst um það ferli sem við viljum setja þessa heildarendurskoðun í. Hv. þingmaður þekkir mína sýn á þetta mál og ég þekki sýn flestra flokka hér inni á það, kannski ekki þeirra flokka sem eru nýir á þingi. Ég held að það sé mikilvægt að við setjumst niður og reynum að sammælast um eitthvert ferli og ég vonast til að það geti gengið eftir fljótlega á nýju ári. Hv. þingmaður ræðir svo um bankana, stjórnarsáttmálann og það sem sagt er um fjármálafyrirtæki þar. Þar er vitnað til þeirra fyrirætlana okkar sem við munum einnig eiga samtal um við alla flokka á þingi, þ.e. við viljum ráðast í gerð svokallaðrar hvítbókar um fjármálakerfið til þess að mæta því sem hefur verið talsvert rætt hér á þingi að það liggi fyrir framtíðarsýn um fjármálakerfið. Nú hefur mjög margt verið gert á undanförnum árum til að bæta regluverk fjármálamarkaðar eins og hv. þingmenn þekkja en eigi að síður eru aðstæður hér á landi um margt sérstakar og það er mikilvægt að við tökum afstöðu til þeirra álitamála sem hafa verið uppi. Hvað varðar þá rannsókn sem hv. þingmaður vísar í sem er mál sem var hér rætt eftir að kynntar voru niðurstöður rannsóknar á einkavæðingu Búnaðarbankans og þætti Hauck & Aufhäuser í því máli, þá liggur það mál á borði stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég myndi mælast til þess að nýr formaður [[Forseti hringir.]]hv. stjórnskipunar og eftirlitsnefndar tæki þetta mál upp í nefndinni og nefndin lyki sinni umfjöllun um það mál, þ.e. tæki afstöðu til þeirra gagna sem þegar lágu fyrir í meðferð nefndarinnar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vil ítreka spurningu mína og spyrja hvort til standi að bíða með frekari sölu á hlut bankanna þar til búið sé að ljúka rannsókn. Ég myndi vilja fá svar við því. Og í ljósi nýjustu frétta vil ég spyrja hæstv. ráðherra, þar sem umræðan er um traust á stjórnmálamönnum, út í nýjar fregnir frá Hæstarétti þar sem hæstv. dómsmálaráðherra er dæmd brotleg við 10. gr. stjórnsýslulaga, við skipan dómara í Landsrétt. Treystir hæstv. forsætisráðherra hæstv. dómsmálaráðherra áfram til að gegna áfram stöðu sinni? Er til þess fallið að auka traust almennings á stjórnmálum að hún sitji þar áfram?
Herra forseti. Hv. þingmaður er í raun og veru með raðspurningar í óundirbúnum fyrirspurnatíma og er mjög erfitt að svara þeim öllum á þeim stutta tíma sem okkur er gefinn til að bregðast við. Eins og ég nefndi hér áðan var stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd með áframhaldandi rannsókn á einkavæðingu bankanna eftir skýrsluna um Búnaðarbankann og Hauck & Aufhäuser til skoðunar samkvæmt mínu minni, en ég sit þó ekki í nefndinni. Mig minnir þó að hv. þingmaður hafi setið í nefndinni. Umboðsmaður Alþingis var búinn að koma fyrir nefndina og lýsa því að í raun lægi allt fyrir um þá einkavæðingu sem hv. þingmaður vísar í í stóru rannsóknarskýrslunni, skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda að falli íslensku bankanna. En það er að sjálfsögðu Alþingis að meta hvort halda eigi áfram með þetta mál innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, og lít ég aftur til nýkjörins formanns hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég vil síðan segja um þann dóm sem hv. þingmaður vísaði til að hann féll fyrir tveimur tímum og ég hef ekki haft tök á því að fara yfir hann með fullnægjandi hætti [[Forseti hringir.]]en mun að sjálfsögðu gera það.
Virðulegi forseti. Ég er afskaplega spennt fyrir 500 millj. sem nú á að veita í tannlæknaþjónustu eldri borgara og öryrkja og langar þar af leiðandi tala um lög um sjúkratryggingar, nr. 112/2008. Með leyfi forseta, langar mig að lesa 1. mgr. 1. gr. laganna sem hljóðar svo: „Markmið laga þessara er að tryggja sjúkratryggðum aðstoð til verndar heilbrigði og jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag …“ Mig langar að beina spurningu til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvenær hefur hæstv. heilbrigðisráðherra hugsað sér að semja við tannlækna og láta semja við tannlækna þar sem vitað er að það hefur ekki verið gert frá því árið 2004? Talið er að með síendurteknum reglugerðum og breytingum á reglugerðum hafi fyrir löngu verið kominn sá réttur sem á að tryggja 75% niðurgreiðslu tannlæknakostnaðar fyrir þá sem höllustum fæti standa og eru í þessu tilviki hópur aldraðra og öryrkja. Ég er að hugsa hvort það sé bjartari tíð fram undan með blóm í haga og hvort eigi að semja eða hvort það eigi að láta þetta dingla svona áfram. Staðreyndin er sú að talið er að nú þegar skuldi ríkissjóður í rauninni 800 millj. í þessa þjónustu við eldri borgara öryrkja, þannig að þessar 500 millj. eru kannski pínulítið upp í það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það vill svo til að ég er rétt að komast í gang með að ræða við alla sérfræðinga ráðuneytisins, en í gær ræddi ég einmitt við þann sérfræðing sem sér um tannlæknamálin akkúrat vegna þess að nú höfum við í fjárlagafrumvarpinu, sem þingið afgreiðir vonandi á allra næstu dögum, fráteknar 500 milljónir á næsta ári og síðan geri ég ráð fyrir þúsund milljónum á ári þar eftir til að koma til móts við þessi mál. Í samtali okkar sérfræðingsins sem fer með tannlæknamálin urðum við sammála um að ganga þyrfti til þessara samninga, það þyrfti að hefja þetta samtal við tannlæknana vegna þess að þetta er flókið viðfangsefni. Leiðarljósið okkar á alltaf að vera það að tryggja jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu og ekki síst fyrir þessa hópa. Við ræddum raunar mál sem væri full ástæða til að taka upp í þinginu, þ.e. stöðu þeirra sem ekki geta nýtt sér hana af ýmsum ástæðum, til að mynda vegna aðgengisvanda, þjónustu tannlækna á almennum markaði. Það er eitthvað sem þarf líka að skoða. Ég vil nefna tannlæknaþjónustu fyrir fólk sem er á jaðrinum víða í samfélaginu, fangar og aðrir slíkir. Þetta er allt saman málaflokkur sem verður að vera undir. En eins og ég segi, það var 20 mínútna afar góður fundur sem ég átti með sérfræðingnum sem sér um tannlæknamálin í ráðuneytinu í gær. Ég vonast til að eiga þá fleiri. Ég er heppin að vera búin að eiga það samtal áður en hv. þingmaður spyr mig um þetta mál akkúrat hér. En ég get fullvissað þingmanninn um að ég ætla að halda mínu striki í þessu máli.
Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þessi skeleggu og góðu svör. Svo sannarlega ætla ég að líma á mig brosið og vera bjartsýn og vona fyrir hönd allra þeirra sem einmitt hafa vegna efnahags ekki getað veitt sér þá heilbrigðisþjónustu, sem ætti að vera almenn og eðlileg, að hægt verði að leita tannlæknis. Byrjum á að semja við Sjúkratryggingar, hæstv. heilbrigðisráðherra. Til er ég.
Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að nota þessar sekúndur sem ég hef hér til að fylgja þessu eftir. Við þurfum að ganga úr skugga um það hversu vel niðurgreiðsla sjúkratrygginga hefur verið að nýtast börnum og hver staðan er í raun á Íslandi varðandi tannlækningar barna. Ég hef ástæðu til að ætla að þar sé um að ræða verulegan mun milli barna eftir félagslegri stöðu hvort þessi þjónusta sé sótt yfir höfuð eða ekki óháð niðurgreiðslunni. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða líka. Við þurfum að vita hver staðan er í dag til að vita hvert markmið okkar á að vera og hvert við eigum að sækja í þessum málaflokki. En ég er algjörlega sammála hv. þingmanni að tannheilsa á að vera hluti af almennri heilsu og heilbrigðisþjónusta sem snýst um munninn í okkur á náttúrlega að vera partur af heilbrigðisþjónustunni almennt. Ég lýsi því sérstakri ánægju með að eiga liðsmann í hv. þingmanni í því að sækja fram í þessum málaflokki.
Herra forseti. Ég tel rétt að nota þennan fyrsta fyrirspurnatíma hæstv. forsætisráðherra og spyrja um kosningarnar, framkvæmd þeirra, sem tengist að mínu mati lýðræði, uppbyggingu lýðræðis og ekki síst þjóðaröryggi. Við urðum þess áþreifanlega vör, og þetta er þróunin almennt í Evrópu, líka vestan hafs, að í kosningabaráttunni er settur fram áróður, oft og tíðum mjög ómálefnalegur, til að hafa áhrif á kjósendur. Það er ekkert gagnsæi heldur frekar leyndarhyggja, sem snertir fjármögnun þessa áróðurs. Við þekkjum þetta, Skatta-Kötu myndbandið sem var beinlínis sett inn í kosningabaráttuna til þess að hafa ákveðin áhrif. Og það eru ýmis fleiri dæmi hér heima um kosningaáróður sem er fjármagnaður. Hann kostar mikla fjármuni og hefur áhrif á kosningarnar, styður frekar við suma flokka en aðra eins og gengur. Við sjáum þá umræðu, hún er líka tekin vestan hafs. Hvert er Facebook að fara með miðlun upplýsinga, söfnun upplýsinga, Google, o.s.frv.? Ég tel skipta mjög miklu máli að farið verði mjög vel yfir alla þessa þætti. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún taki ekki undir með mér í þá veru, og biðja hugsanlega Ríkisendurskoðun um að rannsaka síðustu kosningar til að velta við öllum steinum og hafa gagnsæi, ekki síst varðandi fjármögnun. Við höfum gagnsæi í eignarhaldi fjölmiðla. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Við höfum einn miðil sem er hagsmunagæsluaðili fyrir sjávarútveg og landbúnað. Annar er meira fyrir „úrbanista“ o.s.frv. Þetta þurfum við að vita, ekki síst í þágu þess að kjósendur verði upplýstir um hvað býr að baki þess áróðurs sem verið er að miðla til þeirra. Ég tel miklu máli skipta að við förum vel yfir þetta og fáum til þess bæra aðila, Ríkisendurskoðun og aðra, til að rannsaka hvernig staðið var að kosningunum, upplýsa hverjir stóðu á bak við þennan áróður með það í huga að byggja upp lýðræðið til lengri tíma. Við höldum kosningar núna í vor, sveitarstjórnarkosningar. Við erum tilbúin. [[Forseti hringir.]]Höfum allt uppi á borðum í þágu lýðræðis og í þágu kjósenda.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir áhugaverða fyrirspurn. Það er vissulega rétt, ef við lítum út í heim er það svo að ýmsir aðilar hafa verið að rannsaka til að mynda áhrif samskiptamiðla beinlínis á niðurstöður kosninga, áhrif algóritma á leitarvélum á niðurstöður kosninga þar sem verið er að kortleggja hegðun einstaklinga langt umfram það sem flestir gera sér grein fyrir í sínu daglega lífi. Ég held að þetta sé mjög góð og mikilvæg umræða sem mér finnst mikilvægt að við tökum á Alþingi. Hvað varðar framkvæmd síðustu þingkosninga og þann nafnlausa áróður sem hv. þingmaður vísar til og var töluvert til umræðu í kringum kosningar er það svo að ég hef í hyggju að óska eftir því við framkvæmdastjóra stjórnmálaflokkanna að þeir setjist sjálfir, eða tilnefni aðila til þess, saman í nefnd til að fara yfir lögin um fjárreiður stjórnmálaflokka. Hluti af því sem þar þarf að vera undir er auðvitað hvernig eigi að fara með pólitískar auglýsingar eða pólitísk skilaboð sem eru nafnlaus og fjármögnun þeirra. Ég er hins vegar mjög opin fyrir því að eiga samtöl við formenn flokkanna, ef það er eitthvað frekar sem alþingismenn sjá fyrir sér að sé rétt að gera í þessu, til að mynda að óska eftir aðkomu Ríkisendurskoðunar á málinu. Ég veit að framkvæmdastjórar flokkanna hafa verið í samskiptum við Ríkisendurskoðun um nákvæmlega þessi mál og hverju þurfi að breyta og hvað þurfi að endurskoða í lögum til þess að við náum að skapa lagaramma utan um þetta. Mín fyrirætlan var að óska eftir því við flokkana að þeir settu saman nefnd til að fara yfir lögin um fjármál stjórnmálaflokka þar sem m.a. yrði tekið á því. Ef alþingismenn vilja koma með frekari hugmynd tel ég eðlilegt að við ræðum þær á vettvangi flokkana því að þetta er mál sem varðar okkur öll og það er hagsmunamál okkar allra að stjórnmálin séu rekin með sem gagnsæjustum hætti. Ég fagna því ef það eru frekari tillögur um aðgerðir í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir mjög fín svör og upplýsandi. Ég mun beina þessu líka til okkar framkvæmdastjóra, Viðreisnar, að við tökum vel í þessa beiðni forsætisráðherra. En við megum ekki bara líta á þessa fjármögnun innan lands. Það er miklu stórfelldari hætta eða ógn sem steðjar almennt að lýðræðinu. Við Íslendingar stöndum frammi fyrir því að opnaðar verða siglingaleiðir norður í gegnum norðurslóðirnar. Það eru miklir hagsmunir sem því tengjast. Geta ákveðin öfl sem vilja nýta sér það farið í að fjármagna tiltekna hópa, tiltekna stjórnmálaflokka? Eða þau fyrirtæki sem vilja efna til stórtækari olíuleitar en nú er, munu þau fara í að fjármagna með einhverjum hætti, beinum eða óbeinum, stjórnmálaflokka? Þetta er það sem við verðum að upplýsa almenning um. Þess vegna fagna ég jákvæðum hug forsætisráðherra um leið og ég vil geta þess að ég mun undirstrika það að Ríkisendurskoðun fari í þessar síðustu kosningar, þær verði skoðaðar, að við reynum að læra af þeirri reynslu sem við [[Forseti hringir.]]öðluðumst þar, en líka hugsanlega í kjölfarið fylgja því eftir með skýrslubeiðni hér á Alþingi.
Herra forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem koma fram hjá hv. þingmanni hvað varðar nauðsyn þess að við séum með gagnsæi að leiðarljósi í öllu stjórnmálastarfi hér á landi. Hv. þingmaður nefndi ýmis dæmi. Ég svo sem ætla ekki að leggja mat á það hversu raunhæf þau eru til framtíðar, en ég held hins vegar að það sé mikilvægara að vera viðbúin, eins og hv. þingmaður segir, að við kynnum okkur þá umræðu eins og hún stendur yfir á alþjóðavettvangi. Það kann að vera að það séu fleiri vettvangar en bara nefnd framkvæmdastjóra flokkanna sem henta til þess. Við ættum líka að taka þessi mál til umræðu hér á þinginu. Ég held að þetta sé eitt af þeim málum sem við eigum að ræða á vettvangi formanna flokkanna og skoða hvaða farveg við viljum sjá til þess. Ég mun óska eftir því við framkvæmdastjórana að nefnd sem fer yfir fjárhæðir stjórnmálaflokka og rammann um þau mál verði skipuð og vona að það starf muni ganga vel. En ég tel að það megi ræða þetta í breiðara samhengi hér á þingi, á einhverjum vettvangi innan þings. Ég tek undir það með hv. þingmanni.
Forseti. Af hverju þurfum við ný vinnubrögð? Það er dálítið flókin spurning. Ég segi já, við þurfum ný vinnubrögð, en hvernig vinnubrögð eiga það að vera og af hverju? Það er ekki alveg hægt að svara því fyrr en við skiljum vandamálið. Til þess þurfum við að segja hvað okkur finnst og spyrja aðra hvað þeim finnst vera að, sem er tilgangurinn með þessari umræðu. Við erum að spyrja okkur öll hvað okkur finnst vera að. Ef við getum síðan komið okkur saman um hvað er að getum við reynt að finna lausn á þeim vandamálum. Ég er að reyna að segja í allt of stuttu máli hvað mér finnst aðallega vera að á Alþingi, þótt það sé líka ýmislegt annað að vísu. Ég tek það fram að athugasemdir mínar eru almennar en ekki algildar, en vegna þess að þær eru almennar en ekki sjaldgæfar þá eru þær vandamál. Vandamálið hvað mig varðar er tvenns konar, það er annars vegar mannlegt og hins vegar kerfislægt. Mannlega vandamálið lýsir sér þannig að hér er farið í manninn eða sagt að verið sé að fara í manninn. Gert er mál úr engu eða ekkert gert úr miklu. Fólki eru gerðar upp skoðanir. Enginn viðurkennir mistök. Þetta er ekki tæmandi listi en ég held að þið skiljið hvað ég á við. Svo er það hitt vandamálið: Kerfið. Það hefur nefnilega áhrif á það hvað við gerum og hvað við segjum. Við glímum við kerfislægt valdamisvægi. Meirihlutavaldið er algert fyrir utan eitt; málþóf og þau áhrif sem málþóf hefur á þinglokastarfið. Meirihlutavaldið eitt og sér er ekki vandamál. Meiri hlutinn ræður auðvitað, þannig virkar lýðræðið. En við vitum að það er hægt að misnota vald. Þess vegna setjum við okkur reglur, til þess að vernda okkur fyrir misbeitingu. Þess vegna höfum við t.d. mannréttindi, til að vernda minnihlutahópa fyrir misbeitingu valds. Reglurnar sem verja minni hlutann á þingi fyrir misbeitingu valds eru einfaldar, mjög einfaldar í rauninni af því það er aðeins ein regla; málfrelsi. Stundum er það kallað málþóf af því það er leið valdsins til þess að gera lítið úr réttindum fólks, svo ég vísi aftur í mannlega hluta vandans. Misbeiting meirihlutavaldsins er síðan tvenns konar. Annars vegar ræður meiri hlutinn því hvenær og hvernig mál fara á dagskrá og hins vegar ræður hann með því að stjórna aðgengi að upplýsingum, annaðhvort með tíma eða skorti á svörum eða töfum eða öðru. Þingmenn fá yfirleitt mjög lítinn tíma áður en mál koma á dagskrá, litla aðstoð við tæknilegan skilning á málum og mjög takmarkaðan aðgang að upplýsingum. Allt leggst þetta saman og úr verður ringulreiðin sem við búum við hérna, svo ég minnist á það sem er að gerast þessa dagana með fjármálin, það er ringulreið og miklu meiri en venjulega. Almennt séð er þetta sama vandamál. Afleiðingin er að umræðan leiðist út í pólitíska bábilju og mannlega vandamálið sem ég lýsti áðan tekur öll völd í atburðarásinni. Viðfangsefnið hættir að skipta máli og lýðræðislega ferlið skilar af sér gallaðri niðurstöðu. Lýðræðislega ferlið skilar af sér gallaðri niðurstöðu af því að við förum í manninn þangað til þingi lýkur, málið er fellt niður og við þurfum að byrja allt saman upp á nýtt. Þetta er hringavitleysa, vítahringur. Allt í lagi. Til þess að laga mannlega vandamálið legg ég til fjórar þumalputtareglur, þrjár fyrir stjórnina af því hún eru í meiri hluta og eina fyrir stjórnarandstöðuna. 1. Ráðherrar þurfa að hlusta og meðtaka gagnrýni. 2. Ráðherrar þurfa að svara spurningum heiðarlega og undanbragðalaust. Ég tók einmitt eftir því áðan í óundirbúnum fyrirspurnum að ráðherra svaraði ekki spurningunni um einkavæðingu bankanna þar sem spurt var hvort það ætti að tefja eða ekki hefja einkavæðingu bankanna fyrr en búið væri að gera rannsókn. Þeirri spurningu var bara ekki svarað. Þetta er eitt dæmi. 3. Ráðherrar þurfa að axla ábyrgð á mistökum. Ég tel þetta vera gríðarlega mikilvægar reglur sem við þurfum að fara að fylgja. 4. Og þetta er fyrir stjórnarandstöðuna, sem er ekki þeim mun minni: Stjórnarandstaðan gerir ekki úlfalda úr mýflugu eða galar úlfur, úlfur. Það er allt of mikið af því líka sem gerir það að verkum að enginn hlustar þegar við réttum upp höndina þegar það er í alvörunni eitthvað að. Það eru til margar lausnir á kerfisvandamálinu, t.d. að mál falli ekki niður í lok þings, málskotsréttur minni hluta og þjóðarinnar, betri sérfræðistuðningur innan þingsins og opnir nefndarfundir. Mér er ljúft og skylt að tilkynna að næsti Pírati í ræðustól Alþingis er Helgi Hrafn Gunnarsson.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir mjög áhugaverða umræðu og góðar spurningar um bætt vinnubrögð á Alþingi. Ég vil segja, af því að hv. þingmaður vísar til þess að ég hafi ekki svarað spurningu áðan, að eins og ég benti á í svari mínu er það í raun og veru á vettvangi þingsins hvort slík rannsókn fari fram, en hins vegar sagði ég það skýrt að áður en dregið yrði úr eignarhaldi ríkis á bönkum yrði að liggja fyrir hvítbókin um framsýn fyrir fjármálakerfið. Hv. þingmaður og ég munum eiga þetta samtal seinna. Mér finnst þetta ágætisskipting í það mannlega og hið kerfislæga. Ef við horfum frekar á hið kerfislæga sem ég vil nefna eru ákveðnir þættir sem við höfum rætt töluvert á undanförnum árum á Alþingi sem gera það að verkum að formenn þeirra flokka sem nú skipa ríkisstjórn setja eflingu Alþingis á dagskrá í stjórnarsáttmála. Það gerum við ekki sem framkvæmdarvald heldur sem formenn flokka á þingi. Við teljum að það hafi í raun og veru verið gengið ansi hart fram til að mynda í fjárframlögum til Alþingis miðað við fyrir hrun þegar kemur að því að skera niður fjárframlög til þingsins, þannig að aðstæður þingmanna til að sinna skyldum sínum, leita sér sérfræðiaðstoðar, skipuleggja vinnu að eigin frumkvæði, hafa í raun verið skertar. Þess vegna leggjum við til aukin framlög til þingsins núna. Ég held að mikilvægt sé að í framhaldinu forgangsröðum við á vettvangi þingsins, innan forsætisnefndar, ákveðum hvernig við viljum forgangsraða framlögum til þingsins þannig að við gerum þingmönnum kleift að sinna starfi sínu, ekki bara til eftirlits og aðhalds, sem er auðvitað mikilvægt, heldur líka til að geta sýnt frumkvæði, sett mál á dagskrá. Það er fyrsta málið, þessi áþreifanlega hlið sem er fjármögnun Alþingis. Síðan er að mínu viti mikilvægt að við tökum það til umræðu á þinginu hvernig við viljum skipuleggja betur umræðuna. Það tengist mannlega þættinum að einhverju leyti. Hv. þingmaður nefndi hið fræga málþóf. Ég hef afar oft staðið í því að vera sökuð um málþóf í mikilvægum málum, ég á ágætisferilskrá í því samhengi. Ég hef alltaf sagt að við myndum ekki vera í málþófi nema okkur fyndist málin mikilvæg. Við erum að koma ákveðnum málefnalegum athugasemdum á framfæri, og hvaða önnur úrræði höfum við? Ég er sjálf þeirrar skoðunar að mjög mikilvægt sé að fá eitthvert ákvæði til styrkingar þinginu inn í stjórnarskrá sem væri t.d. eins og við þekkjum frá Danmörku, að þriðjungur þingmanna gæti vísað málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá er spurt: Bíddu, yrði það ekki til þess að þriðjungur þingsins væri stöðugt að senda mál í þjóðaratkvæðagreiðslu? Nei, það er ekki mín skoðun. Ég tel að þingið myndi fara vel með þetta vald, en það væri um leið gríðarlegt aðhald á meiri hlutann hverju sinni að vanda sig við málsundirbúning sinn. Þá kem ég að þriðja kerfislæga málinu sem er hvernig við undirbúum mál. Á það hefur verið bent að hér á landi sé aðkoma þingsins að þingmálum meiri en annars staðar á Norðurlöndum, þ.e. Alþingi Íslendinga gerir meiri breytingar á þingmálum en almennt þekkist í hinum norrænu ríkjunum. Það er að sumu leyti vegna þess að mál eru undirbúin hér með allt öðrum hætti. Þingmenn fá málin hrá, ef svo má að orði komast, frá framkvæmdarvaldinu, og þá er ég að vísa til stjórnarfrumvarpa, meðan víða annars staðar á Norðurlöndum er miklu meiri undirbúningsvinna, opinber jafnvel, með aðkomu þingmanna. Ég hef talað fyrir þeirri leið. Ég tel það góða leið til að vanda sig betur við lagasetningu. Ég hef verið gagnrýnd af þeim sem eru ósammála mér og segja að þar með séu þingmenn í raun og veru komnir í það hlutverk að vera að undirbúa löggjöf sem þeir eiga sjálfir að taka á sem löggjafarvald á síðari stigum. En við höfum hins vegar mjög góð dæmi um slíka löggjöf. Ég nefni lög um málefni útlendinga. Ég nefni lög um fjölmiðla, sem voru reyndar ekki undirbúin með aðkomu þingmanna en með fulltrúum allra þingflokka við borðið. Mín skoðun er sú að þetta þurfi ekki að stangast á við það hlutverk þingmanna að gera svo nauðsynlegar breytingar í meðförum Alþingis á málinu. Ég held að þetta þýði einfaldlega að frumvörp komi betur undirbúin til þings, umræðan verði þroskaðri og við lendum þar af leiðandi ekki í tímaþröng við umræðu mikilvægra mála. Þetta tel ég að eigi sérstaklega við þegar um er að ræða heildarlöggjöf um tiltekna málaflokka. Ég er þeirrar skoðunar. Ég vísaði áðan í hvítbók um fjármálakerfið. Það gæti verið dæmi um að við værum að ræða málin út frá aðeins öðrum grunni en við höfum gert, þ.e. að við séum fyrst, áður en við leggjum til mikilvægar lagabreytingar, búin að taka umræðu um sérfræðigrunninn sem slík lagabreytingarvinna myndi byggja á. Það er alþekkt alls staðar í kringum okkur að fyrst er unnin sérfræðivinna, hún er lögð inn til umræðu, ekki til ákvörðunar, þar er hlustað eftir sjónarmiðum. Það skilar sér inn í löggjöfina. Ég er ekki að segja að við munum breyta þessu öllu á einu þingi en ég met það þannig, út frá hv. þingmanni og málshefjanda sem hér talaði og sömuleiðis út frá því sem ég heyri frá fulltrúum [[Forseti hringir.]]allra flokka, að mikill vilji sé til þess að við leggjum af stað og finnum út úr því hvernig við getum unnið okkur áfram. Ég hef ekki komið að því sem ég hefði viljað ræða, sem varðar afgreiðslu [[Forseti hringir.]]annarra mála en stjórnarfrumvarpa, en ég kem kannski að því í síðara innleggi.
Herra forseti. Ég þakka þessa sérstöku umræðu og frumkvæði hv. málshefjanda, umræðu um starfshættina. Hún er þörf og horfir til umbóta í verkefnum okkar á Alþingi. Margt kemur nýgræðingi á óvart í skipulagi og störfum þingsins sem vanur er hefðbundinni vinnu þar sem skilgreindir mælikvarðar gilda um afköst, skipulag og að undan manni gangi. Mér hefur oft verið hugsað til hugmyndafræðinnar um straumlínustjórnun, ég hef svo sem gert það áður, þegar hægt mjakast hér í þessu virðulega húsi. Ég held við getum bætt verklag okkar til muna, sem dæmi að dagskrá þingsins sé lögð fram hér eins tímanlega og hægt er, með öllum hugsanlegum fyrirvörum. Þannig gefst betri tími til undirbúnings og vandaðri og oft styttri umræðu og hægt að ljúka málum, eins og málshefjandi drap á. Annað er vinnutíminn með kvöld- og helgarvinnu, stundum fram á nótt. Ég þykist vita að úr því hafi dregið í seinni tíð, en vissulega sýnir þingið vinnulöggjöfinni takmarkaða virðingu og ákvæðum um hvíldartíma. Það er ekki gott fordæmi. Herra forseti. Það er mikilvægt að Alþingi temji sér eins umhverfisvæna starfshætti og mögulegt er á öllum sviðum og gangi á undan með minnkandi pappírsnotkun og rafrænni umsýslu og nýti sér tæknina eins og frekast er kostur með samlestri og samanburði á gögnum sem við erum stöðugt háðari, þau eru oft flókin. Við erum að fást við EES-gögn, ESB og EFTA og hvað það heitir og er. Síðan er það skoðun mín að Alþingi eigi að starfa í meiri samfellu allt árið með stuttum, eðlilegum hléum en ekki að ríghaldið sé í gamlar hefðir sem miðast við fengitíma eða túnaslátt til sveita á liðinni öld. Með því væri aukin áhersla lögð á vandaða og yfirvegaðri starfshætti og vinnulag við lagagerð og dregið úr því óhóflega álagi og hættu á slysum við lagasmíð [[Forseti hringir.]]við þær aðstæður sem iðulega skapast undir lok þings fyrir jól og að vori.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að hefja umræðu um þetta mikilvæga mál sem ég hygg að hafi nú oft verið rætt í þessum sal og úti í samfélaginu á síðustu misserum. Með leyfi forseta, þegar ég fór að leita á veraldarvefnum rakst ég á eftirfarandi upphafsorð í grein í Morgunblaðinu: „Umfjöllun um starfshætti Alþingis mun líklega seint fanga athygli margra eða kveikja heitar umræður um löggjafarsamkomuna og stöðu lýðræðis hér á landi.“ Þessi orð lét Þórunn Sveinbjarnardóttir, þáverandi þingkona Samfylkingarinnar, falla árið 2004. Síðan þá, eða síðan örugglega eftir hrunið, hugsa ég að þetta hafi nú einmitt verið það sem hafi fangað athygli mjög margra, bæði hér í þessum sal og úti í samfélaginu. Þegar ég kom inn á þing fyrir um ári síðan talaði ég einmitt um þetta í fyrstu ræðu minni, um starfið hér á þinginu og ásýnd þess úti í samfélaginu og leit svo á að það væri kannski fyrst og fremst okkar sem hér sitjum í þessum ágæta þingsal að breyta þessari orðræðu og ásýnd sem við endurvörpum út í samfélagið. Ríkisstjórnin er skýr í stjórnarsáttmálanum um mikilvægi þess að efla og bæta samskiptin á þinginu en þar er tekið sérstaklega á því að eitt af forgangsmálunum er að auka sjálfstæði þingsins með auknum stuðningi við nefndastörf og þingflokka. Í þágu aukins samráðs og breiðari samstöðu verði þverpólitískir hópar settir á fót um nokkur veigamikil verkefni. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég hlakka mjög til þess verkefnis og geri ráð fyrir að ef viljinn er fyrir hendi í þessum sal sé það nákvæmlega okkar. Við getum breytt þessu. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson fjallaði um skoðanaskipti og rétt til að skipta um skoðanir í ræðu sinni um stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra og hnykkti á mörgum góðum þáttum. Ég held að valdið sé algerlega okkar hér inni. Eins og ein mæt kona sagði við mig: Hættum að rífast og förum að vinna.
Herra forseti. Ég skil þessa umræðu á sama hátt og hæstv. forsætisráðherra, að hún snúist einkum um tvennt: Annars vegar hvernig ríkisstjórnin nálgist minni hlutann í þinginu og hins vegar hvaða aðstæður þinginu eru skapaðar til að styrkja stöðu sína og auka áhrif sín, væntanlega ekki síst gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ef við byrjum á því fyrra, hvernig ríkisstjórnin nálgast minni hlutann, hvað hefur breyst þar? Við sáum strax í upphafi þings að meiri hlutinn tilkynnti stjórnarandstöðunni hvar hún fengi að hafa formennsku í nefndum, annað væri ekki til umræðu. Ég minni hæstv. forsætisráðherra á hvernig hún og flokkur hennar brugðust við þegar þeim var boðið upp á nákvæmlega það sama fyrir ári síðan, töldu það ekki til marks um ný vinnubrögð á þinginu. Svo eru það fjárveitingarnar og hvað lesa má úr þeim. Þá horfum við upp á að verið er að auka framlög til framkvæmdarvaldsins langt umfram það sem sett er í að styrkja þingið. Niðurstaðan er sú, ef við skoðum hvað menn gera en ekki hvað þeir segja, að verið er að styrkja framkvæmdarvaldið, þá hugsanlega á kostnað þingsins. Í fjárlagafrumvarpinu sem ríkisstjórnin hefur lagt fram segir m.a., með leyfi forseta, um 105 milljóna króna nýjan lið sem á að renna til forsætisráðuneytisins: „Gert er ráð fyrir að til staðar verði í forsætisráðuneytinu formlegur vettvangur samhæfingar áherslna stjórnarsáttmála innan Stjórnarráðsins sem hafi stöðuga langtímayfirsýn yfir stöðu allra verkefna sem tengjast meginmarkmiðum ríkisstjórnarinnar …“ Og, þetta er lykilatriði: „… og umboð til eftirfylgni með þeim.“ Svo bætast þarna við 85 milljónir til að sinna verkefnum eins og peningastefnunni, 40 milljónir til að taka frá þinginu skjalavinnslu, samanlagt 230 milljónir og 500 þúsund krónur til að styrkja stöðu framkvæmdarvaldsins.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að hefja máls á þessu, nýjum vinnubrögðum. Mig langar að segja að lög eru í eðli sínu samfélagslegur sáttmáli. Við setjum lög, við erum löggjafarvaldið. Þess vegna er algert lykilatriði að löggjöf sé vel undirbúin. Mér þótti gott að heyra það sem hæstv. forsætisráðherra sagði, að það væri áhersla hjá þessari ríkisstjórn, sem kemur einmitt fram í sáttmálanum, á að auka traust til Alþingis með því að styrkja Alþingi með ýmsum hætti, þar á meðal með aðgengi okkar að sérfræðiaðstoð og einnig að mál yrðu jafnvel oftar lögð í þverpólitíska vinnuhópa eins og gert var varðandi útlendingalögin. Það var til fyrirmyndar. Þegar ég fór að hugsa hvað ég ætlaði að segja í dag fór ég fjögur ár aftur í tímann þegar ég var nýr þingmaður. Mér fannst þetta málþóf hreinlega alveg óþolandi og gagnrýndi það mjög. Þá var ég í ríkisstjórn. Í millitíðinni hef ég verið í stjórnarandstöðu og það er mjög gagnlegt að taka sæti þar líka. Þá áttar maður sig enn betur á því hversu mikilvægt tæki þetta er miðað við þær reglur sem við höfum í dag. Ég er algerlega á því að við þurfum að breyta stjórnarskránni þannig að við getum farið dönsku leiðina, þ.e. að þingið geti skotið málum í þjóðaratkvæðagreiðslu ef þörf er á. Ég er þar. Varðandi áframhald mála sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á, að mál geti lifað áfram innan kjörtímabilsins. Mér skilst að til þess þurfi líka stjórnarskrárbreytingu. Mér finnst að við þurfum sérstaklega að huga að þeim hlutum þegar við förum í að endurskoða stjórnarskrána.
Herra forseti. Ég vil, eins og aðrir hv. þingmenn, þakka hv. málshefjanda fyrir frumkvæði hans í þessu efni. Það mun mála sannast að hvað eina sem fallið er til þess að bæta vinnubrögð hér á hinu háa Alþingi og sem stuðlar að vandaðri málsmeðferð er fallið til þess að styrkja hlutverk Alþingis og auka veg þess í samfélaginu. Ég tala hér sem formaður annars af tveimur minnstu þingflokkunum. Þannig háttar til í mínum þingflokki að við erum öll ný og búum ekki að fyrri þingreynslu þannig að við kannski höfum ekki mikinn samanburð, en ýmislegt hefur komið fram í umræðunni og sömuleiðis í almennum umræðum á undanförnum árum sem menn þekkja; ófyrirsjáanleiki um þingstörf, umkvartanir um virðingarleysi fyrir tíma þingmanna og hér var í máli eins hv. þingmanns áðan nefnt virðingarleysi jafnvel fyrir vinnulöggjöfinni. Ég held að ástæða sé til að fagna þessari umræðu og mér er óhætt að lýsa því yfir að af hálfu míns þingflokks verða studdar allar aðgerðir sem fallnar eru til þess að auka skilvirkni í störfum Alþingis með vandaðri málsmeðferð. Ég leyfi mér að taka sérstaklega undir með forsætisráðherra sem lagði hér áherslu á forgangsröðun. Ég vil sömuleiðis leyfa mér að leggja áherslu á það, eins og reyndar kom fram hjá hv. málshefjanda, að sú regla að meiri hlutinn ráði er lýðræðisleg regla, en það er samt sem áður pláss fyrir vernd minni hluta í störfum Alþingis. En að sjálfsögðu allt innan eðlilegra marka.
Herra forseti. Þetta er mikilvæg umræða og er rétt að þakka málshefjanda fyrir hana. Það vill þannig til að fyrir skömmu flutti ég fyrirlestur í Háskólanum í Reykjavík um verkefnastjórnun og Alþingi, þannig að ég hef aðeins verið að velta þessu fyrir mér. Það var dálítið merkilegt að þegar ég fór að hugsa um hvers lags staður Alþingi væri og hvort lögmál verkefnastjórnunar gætu átt við fór ég að velta fyrir mér hvort hægt væri að stýra pólitík. Er hægt að stýra löggjafarstarfinu? Gilda hefðbundin lögmál um þennan vettvang? Við erum 63 hérna á þinginu. Við höfum öll mismunandi skoðanir. Við höfum skipað okkur í átta fylkingar þar sem við erum nokkurn veginn sammála um aðalatriði og síðan er fyrirkomulag þannig að það er stjórn og stjórnarandstaða eða minni hluti þar sem verið er að blanda þessu öllu saman. Þá er spurningin þessi: Geta menn haft sömu markmið, sömu sýn og er hægt að stýra þessu? Þegar maður ræðst í verkefni er mjög mikilvægt að vita hvað maður er að fara að gera og til hvers maður er að gera það, hvernig maður ætlar að gera það o.s.frv. Við höfum leiðbeiningar, við höfum stjórnarsáttmála. Er það gott tól? Ég held að það sé ekki mjög gott tól. Ég held að það séu 180 verkefni sem okkur eru sett fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hvar er verkefnaskrá þingsins sjálfs? Hvar er verkefnaskrá þingnefndanna? Hún er ekki til. Ég held að það sé alveg hægt að gera mjög margt hér til þess að laga, horfa m.a. á kenningar um stjórnun í verkefnastjórnun. Ég er ekki að boða mikla harðlínu í því. En það er hægt að læra ýmislegt, við getum gert miklu betur því að þrátt fyrir allt er mjög margt sem við erum að fást við sem við erum meira og minna sammála um og getum vandað okkur betur.
Virðulegi forseti. Nú reynir maður enn og aftur að taka tvær mínútur í að fara yfir frekar viðamikið mál. Fyrsti vandinn er: Sérstakar umræður eru aðeins of stuttar. Ég get ekki farið inn í þetta umræðuefni án þess að nefna mikilvægi þess að við setjum okkar nýja stjórnarskrá grundvallaða á lýðveldishugsjóninni með öllu því sem því fylgir, sem er hellingur. Þar vil ég nefna sérstaklega að ráðherrar sitji ekki einnig sem þingmenn eða öllu heldur greiði ekki atkvæði á Alþingi og sérstaklega það að þjóðin hafi færi á að taka ákvarðanir í eigin hendur þegar henni sýnist. Það er sennilega mikilvægast þegar kemur að stjórnarskrármálum. Stærsti vandinn sem ég hef kynnst á þinginu er tímaskortur, álag og skipulagsleysi. Því er oft tekið sem einhverju væli úti í bæ og það er skiljanlegt. Ég hefði sennilega gert það sjálfur ef ég hefði ekki þurft að upplifa þetta á eigin skinni. En það snýst ekki um líðan þingmanna heldur um að tímaskorturinn og álagið bitnar á afurðinni, á vinnunni. Við erum sífellt í nefndum sem og annars staðar að takast á við hafsjó af bráðabirgðaákvæðum og taka fyrir alls konar mistök þegar það hefði einfaldlega þurft meiri tíma, meira skipulag og minna álag. En það kostar. Að mínu mati ætti að taka allan starfstíma þingsins til algerrar endurskoðunar frá grunni, bæði árstíma og dagstíma. Eitt af stóru málunum er líka að dagskráin er ekki fyrirsjáanleg. Við munum kannski aldrei geta sett hvert mál á tilteknar dagsetningar en ættum að geta forgangsraðað samkvæmt einhvers konar reglum að meðaltali. Að meðaltali fái þessi eða hinn flokkur þessi eða hin mál eða hvað sem það er. Ég vil helst ekki fara of mikið út í ríkisstjórnarmálin þegar kemur að þessari umræðu. Þetta er þegar allt kemur til alls mál þingsins. En það þvælist fyrir að ríkisstjórnin er í skjóli meiri hluta þingsins. Ég tel það rót mjög margra vandamála. En nú get ég ekki annað en nýtt seinustu sekúndurnar af ræðu minni, virðulegi forseti, til að leggja til að lokum að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Frú forseti. Ég get nú ekki verið annað en ósammála hv. síðasta ræðumanni um að það sé vandamál í sjálfu sér að á Íslandi sitji þingbundin ríkisstjórn. En það er vissulega á hinn bóginn rétt að það þarf að fara yfir og ganga vel frá samskiptum löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins engu að síður, þótt við byggjum á þingræðisskipulaginu. Ég þakka þessa umræðu og er ánægður með hana. Ég legg áherslu á að vinnubrögð á Alþingi eru ekki bara einangraður, lokaður heimur óháður ástandi samfélagsins eða þaðan af síður framkvæmdarvaldinu heldur er það samhangandi með mörgu öðru. Vissulega þarf Alþingi að líta sérstaklega í eigin barm. Vissulega er í okkar höndum að fjalla um mjög mikið af þessu. En það er líka ljóst að það hvernig framkvæmdarvaldið undirbýr og leggur fram sín mál markar heilmikið störf Alþingis. Ástandið í samfélaginu, í stjórnmálunum almennt, allt spilar þetta inn í það sem hér fer fram. Ég fagna sérstaklega áformum um að efla Alþingi og að skilaboð um það eru sett í stjórnarsáttmála. Einhver kann að spyrja í framhaldi af þessu sögðu: Hverju sætir að hæstv. forsætisráðherra er hér til svara í umræðu um bætt vinnubrögð á Alþingi? En það á sér a.m.k. tvíþætta röksemd: Annars vegar þetta sem ég nefni, að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar er núna sérstaklega fjallað um þetta og meira að segja í heiti sáttmálans, og í öðru lagi að það hvernig framkvæmdarvaldið undirbýr og leggur fram sín mál hefur geysilega mikil áhrif á störf Alþingis. Þar getum við sameiginlega gert betur. Ég held að við gætum litið t.d. til Noregs í þeim efnum þar sem sterkar hefðir ríkja um hvernig stór og afgerandi mál, stefnumótandi mál, eru undirbúin áður en þau verða að veruleika og eru til afgreiðslu á Stórþinginu. Það gildir bæði um frumvörp og þingsályktunartillögur, oftast á grundvelli einhvers konar hvítbókarvinnu. [[Forseti hringir.]]Með öðrum orðum, frú forseti: Þetta snýr bæði að okkar innri veruleika en líka samskiptum okkar við aðra.
Frú forseti. Í þingsályktunartillögu sem samþykkt var samhljóða 28. september árið 2010 ályktaði Alþingi að brýnt væri að starfshættir þingsins yrðu teknir til endurskoðunar og að mikilvægt væri að Alþingi verði og styrkti sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk. Taka ætti gagnrýni á íslenska stjórnmálamenningu alvarlega og leggja áherslu á að af henni yrði dregin lærdómur. Meginniðurstöður þingmannanefndar þá voru þær að auka þyrfti sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, leggja meiri áherslu á eftirlitshlutverk þingsins og aukna fagmennsku við undirbúning löggjafar ásamt því að gefa þingmönnum nægan tíma til að vinna að málunum. Þingmannanefndin taldi brýnt að Alþingi tæki starfshætti sína til endurskoðunar og markaði skýr skil á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Alþingi á ekki að vera verkfæri í höndum framkvæmdarvaldsins og oddvitaræðis, segir í skýrslu nefndarinnar. Er ekki tími til kominn að Alþingi bregðist við gagnrýni rannsóknarnefndar Alþingis af einlægni? Því miður hefur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og þingflokksformenn stjórnarflokkanna ekki sýnt nein merki um að þau ætli að breyta gömlum starfsháttum og taka meira tillit til stjórnarandstöðunnar, svo dæmi sé tekið. Við undirbúning þinghaldsins og skipan í nefndir sýndi stjórnarmeirihlutinn engan sveigjanleika og kom ekki til móts við eina einustu ósk stjórnarandstöðunnar. Sveigjanleikinn og málamiðlunin var öll stjórnarandstöðumegin. Sú sem hér stendur hefur ekki mikla þolinmæði fyrir stjórnarmeirihluta sem notar fögur orð um hversu mikilvægt sé að bæta vinnubrögð og auka samstarf og samvinnu við stjórnarandstöðuna og vægi hennar en gerir svo nákvæmlega ekkert í því heldur þvert á móti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni Birni Leví Gunnarssyni fyrir að taka þetta mál upp þótt eðli málsins samkvæmt sé form sérstakar umræðu um þetta viðfangsefni dálítið takmarkandi vegna þess að hér er auðvitað um mjög víðfemt efni að ræða og erfitt að koma inn á alla þá þætti í stuttum ræðum sem þetta varða. Ég held að við þurfum að horfa á vinnubrögð á þingi og verklag og annað þess háttar stöðugt. Þetta er stöðugt viðfangsefni. Það verður alltaf að vera til endurskoðunar. Þetta segi ég þrátt fyrir það að á þeim tíma sem ég hef verið á þingi hafa breytingar orðið á ýmsu regluverki sem snertir þingið. Sjálfur hef ég tekið þátt í töluvert veigamiklum breytingum á þingsköpum Alþingis, sem er það regluverk sem við förum hér eftir innan húss, bæði 2007 og 2011, annars vegar í stjórn og hins vegar í stjórnarandstöðu, en í báðum tilvikum var ég með mínum hætti ábyrgur fyrir niðurstöðunni ásamt öðrum. Þarna var um verulegar breytingar að ræða í báðum tilvikum og í báðum tilvikum var markmiðið auðvitað það að bæta og efla vinnubrögð þingsins og framfylgja öllum þeim góðu áformum sem allir þingmenn meira og minna hafa í þessum efnum. Ég velti því stundum fyrir mér hvort þær breytingar sem við gerðum í þessum tveimur umfangsmiklu áföngum á þingsköpum hafi raunverulega skilað okkur eitthvað áleiðis. Ég velti því fyrir mér. Ég tel að ef menn ætla að fara að skoða regluverk þingsins og þingsköp í þessu ljósi þurfi þeir aðeins að meta það hvernig hefur gengið að framfylgja þeim breytingum sem þegar hafa verið ákveðnar á undangengnum árum. Hafa menn raunverulega stigið skref til góðs? Vandinn hefur kannski að hluta til verið sá að það hafa orðið mjög ör mannaskipti hér inni á þinginu þannig að það hefur kannski ekki orðið mikil samfella í þróun framkvæmdarinnar á þessu sviði. En ég myndi [[Forseti hringir.]]leggja það inn í þessa umræðu að það verði metið hvaða breytingar hafa verið gerðar á undanförnum árum og hvernig þær hafa reynst.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þakka málshefjanda. Þessi umræða kemur á mjög góðum tíma vegna þess að við erum núna stödd á þeim stað að hér eru mál undirbúin og afgreidd í miklum flýti út af aðstæðum sem hér ríkja. Það er svo sem ekkert við því að segja, en það færir okkur samt heim sanninn um það hversu mikilvægt það er að þingmál séu vel undirbúin, komi fram á góðum tíma. Þá er ég t.d. að vísa til þess að mál komi fyrr frá ráðuneytum til kasta Alþingis heldur en oft hefur verið hér undanfarin ár. Auðvitað er þessi umræða mjög nauðsynleg vegna þess að við þurfum líka að horfa inn á við, þ.e. að aukinni aðstoð við þingmenn hvað varðar sérfræðiaðstoð, að þingið sé þess megnugt að veita þingmönnum ráðgjöf og góða aðstoð við undirbúning verka. Það er líka náttúrlega eitt sem við ættum að athuga og það er að skipuleggja umræður hvaða ræðutíma varðar eins og gert er víða annars staðar. En mér er líka mjög ofarlega í huga að það væri til bóta, og það er ekki við neina aðra að tala en okkur sjálf um það, að auka sýnileika þess sem hér gerist, auka sýnileika þingstarfanna. Almenningur gerir sér skiljanlega enga grein fyrir því hvernig við erum að vinna, hvað við erum að gera og heldur náttúrlega að við séum að svíkjast um ef við sitjum ekki hér. En það sem við þurfum að færa mönnum heim sanninn um og þeim kjósendum sem við þjónum er það að starf þingmannsins er 24 tíma starf. Það þurfa bara allir að vita, bæði þeir sem gefa kost á sér til þess og þeir sem við erum að vinna í umboði fyrir. Þess vegna held ég að það væri mjög til bóta að við gætum á einhvern hátt aukið sýnileika þess sem hér er að gerast til þess að auka skilning almennings á því [[Forseti hringir.]]hvernig starfið fer fram. Ég held að með þeim hætti væri hugsanlega hægt að auka virðingu og traust til Alþingis aftur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að vekja máls á þessu ágæta máli. Sá sem hér stendur hefur litla reynslu af störfum og vinnnubrögðum á hinu háa Alþingi, en hingað til hefur hún verið ánægjuleg. Eitt og annað hefur þó vakið athygli mína. Á mínum fyrsta nefndarfundi í gærmorgun kom einn ónefndur gestur úr einu ráðuneytinu og varð að orði að þeir hygðust leggja fram frumvarp eftir áramót um tiltekið mál. Þetta er e.t.v. ein birtingarmynd þess sem margir nefna sem einn af vanda löggjafarvaldsins, þ.e. að framkvæmdarvaldið sé að gerast ansi frekt á garðanum, og lýsir auðvitað þeim veruleika að allflest lagafrumvörp, a.m.k. þau sem verða að lögum, eiga rót sína úr ranghölum ráðuneytanna. Vegna aðstæðna við vinnu á fjárlagafrumvarpi nú rétt fyrir jól lendum við í algjörum tímaskorti og þarf að afgreiða þessi frumvörp fyrir áramót. Það er gert í ágætu samkomulagi sökum nauðsynjar málsins. Það er auðvitað ekki boðlegt öllum þeim sem að því koma og mikil hætta á alls kyns mistökum sem er miklu meiri en ef tíminn væri rýmri. Það virðist reyndar vera lenska að þingið afgreiði frumvörp á einhverjum handahlaupum undir lok þings hvers árs. Væri það til bóta ef slík vinnubrögð legðust af því að öll hljótum við að vilja að lagasetning sé eins vönduð og nokkur kostur er.
Herra forseti. Ég fagna þeim tónum sem fram koma í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar varðandi ný vinnubrögð, þótt, eins og hv. þingmenn hafa komið hér inn á áður, fyrstu skrefin hafi kannski ekki gefið ástæðu til bjartsýni. Síðan verð ég nú að segja eftir orð hæstv. forsætisráðherra hér fyrr í dag varðandi ýmis málefni að mér finnst þau vita á gott varðandi stjórnarskrána, varðandi ýmsa aðra mikilvæga vinnu m.a. til þess að upplýsa almenning um það hverjir standa á bak við fjármögnun ýmiss áróðurs. Og þar ætlum við að fara að vinna þvert á flokka. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn. Alþingi er góður vinnustaður. Hann er eftirsóknarverður. Annars hefði ég og ýmsir fleiri ekki sóst eftir því að vera hér aftur og aftur. Ég hef verið þeirrar gæfu aðnjótandi að vera í stjórn og stjórnarandstöðu, bæði í stórum og litlum flokki. Það er ákveðin reynsla sem maður reynir að taka með sér áfram. Það skiptir mjög miklu máli að hafa öfluga forseta. Ég veita að hér verður engin undantekning á. Mín reynsla er sú að við höfum haft öfluga forseta sem staðið hafa meira með þingheimi en framkvæmdarvaldinu. Það er hárrétt sem fram kom áðan í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að það skiptir líka máli hvernig framkvæmdarvaldið leggur fram mál sín. Við vitum það af fenginni reynslu að ef ríkisstjórnin undirbýr mál sín ekki vel þá geta þau jafnvel fallið. Þannig að menn verða að fara varlega. Ég vil benda á að þetta er líka ákveðin áskorun fyrir fjölmiðla að taka þátt í því að búa til ný vinnubrögð og nýja ásýnd, nýja nálgun á þingið. Ég fékk hringingu í síðustu viku frá einum ágætum fjölmiðlamanni út af ákveðnu máli. Honum fannst óskaplega leiðinlegt hvað ég og Viðreisn ætluðum að einbeita okkur að því að vera málefnaleg - við sjáum til hvernig það síðan gengur allt saman - „vegna þess að þetta verður svo leiðinlegt, ég fæ engar fyrirsagnir, Þorgerður“. Ég held að það sé ákveðin áskorun fyrir fjölmiðla að taka þátt í þessu með okkur. Strax í vor reynir á [[Forseti hringir.]]meiri hlutann hér á þingi og það verður forvitnilegt að sjá hversu mörg mál af hálfu stjórnarandstöðunnar fá framgang [[Forseti hringir.]]og umfjöllun í þinginu. Þegar við förum að semja um þinglok reynir á hvort ný vinnubrögð hafi verið tekin upp.
Virðulegi forseti. Takk fyrir að taka þátt í þessum umræðum. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson sagði að þessi umræða kæmi fram á góðum tíma en að við hefðum ekkert að segja um aðstæður. Ég tel það einmitt vera rangt. Við gætum gert þetta vel í staðinn fyrir að gera þetta á hundavaði. Við gætum gert þetta vel í stað þess að flýta okkur við að samþykkja fjárlög og vita ekki hvað við erum að samþykkja. Það hefur verið gert áður, við getum gert það aftur. Hér hefur verið komið inn á mannlega þáttinn. Mig langar að endurtaka það sem ég sagði um að hér væri mönnum gerðar upp skoðanir. Það komu meira að segja fram tvö dæmi í þessari umræðu um það, þó alls ekki alvarleg en bara smá dæmi sem ég ætla að vitna í. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson minntist á nefndarvinnuna í síðustu ríkisstjórnarviðræðum, en munurinn þar á var að þáverandi ríkisstjórn ætlaði að hlutast til um hvað minni hlutinn gerði við nefndarsætin sem hann úthlutaði. Það er munur á núna og þá. Einnig sagði hæstv. forseti Steingrímur J. Sigfússon að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefði sagt að hann vildi að það væri þingbundin ríkisstjórn. En það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson átti við var að sjálfsögðu hefðbundin meirihlutaríkisstjórn, þingbundin. Sem er ekki æskilegt. Ef við værum almennt séð með minnihlutaríkisstjórn væru vinnuaðstæður á þinginu allt aðrar. En það þyrfti að leita málamiðlana. Við gætum kannski aðeins prófað það. Meira að segja núverandi stjórnarskrá virkaði nokkuð vel ef það væri að jafnaði minnihlutaríkisstjórn. Þá væri margt í henni miklu rökréttara, eins og að forsætisráðherra gæti slitið þingi og því um líkt. Þetta er of stutt umræða, því miður, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sagði. [[Forseti hringir.]]En það komu rosalega margir punktar hér fram sem ég tel að við getum haldið áfram umræðu um á stærri vettvangi.
Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Ég vil fyrst segja um nefndarformennsku að ég fagna því að stjórnarandstaðan ákvað að taka að sér nefndarformennsku. Það hefur einungis einu sinni gerst síðan þessu var breytt í þingskapalögum og það var á árunum 2013–2016 þegar Vinstri græn og Samfylkingin tóku formennsku þeirra nefnda sem þáverandi ríkisstjórn bauð fram. Ég tel að það hafi verið til bóta fyrir Alþingi sem heild að við gerðum það. Ég tel að það verði til bóta fyrir Alþingi sem heild að stjórnarandstaðan hafi tekið að sér formennsku nefndanna núna. Ég vil segja um vinnubrögðin, það er ekki eins og Alþingi hafi verið algerlega óalandi og óferjandi hingað til. Ég vil nefna sem dæmi um góð vinnubrögð að í efnahags- og viðskiptanefnd síðasta þings tók þáverandi formaður, sem reyndar er áfram formaður, mjög vel í það frumkvæði sem kom frá stjórnarandstöðunni um að setja tiltekin mál á dagskrá nefndarinnar. Við fórum í ítarlega umræðu innan nefndar að frumkvæði stjórnarandstöðu. Það var svo sem enginn sem veitti því neina sérstaka eftirtekt, enda ekki neitt sem var ætlað fyrir einhverjar fyrirsagnir í blöðum en gerði að verkum að umræðan í nefndinni var miklu vandaðri þegar kom að atriðum sem tengdust fjármálakerfinu. Þetta voru málefni sem lutu að því. Ég vil aðeins ræða gagnsæið. Talað hefur verið um að opna þurfi reikninga Alþingis. Ég tel að það sé mjög mikilvægt. Ég tel að við getum í öllu falli gert meira af því að opna nefndarfundi þótt eðlilegt sé að stundum sé hugsanlega hægt að hafa þá lokaða. Það er eitthvað sem við mættum ræða. Það eina sem ég hef haft áhyggjur af með að hafa alla nefndarfundi opna er hvort hv. þingmenn veigri sér þá við að spyrja bjánalegu spurninganna í beinni útsendingu. En ég held að það sé eitthvað sem við ræðum og leysum. Ég held að það sé mikilvægt að við förum lengra í þessa átt, að opna fundina. Svo hvað varðar skipulag og skilvirkni, því aðeins hefur verið rætt um það. Ég vil minna á að Alþingi á ekki bara að vera skilvirkt, þótt það gæti verið skilvirkara, því að þetta er málstofa eins og hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson nefndi. Þarna þurfum við að fara bil beggja og mikilvægt að við bæði höldum skilvirkni en líka leyfum málstofuhlutverkinu að ríkja. Síðan er það skipulagið. Ég kallaði mjög eftir bættu tímaskipulagi þegar ég byrjaði hér fyrir tíu árum. [[Forseti hringir.]]Svo gerist það að þetta verður eins og fíkn, að hafa þetta alltaf í algeru óskipulagi þannig að áhuginn á að bæta skipulagið minnkar. En ég vona að nýir þingmenn haldi þessum fána á lofti og láti okkur hin sem höfum verið hérna lengur ekki ráða of miklu með þetta, því að þetta getur auðvitað verið talsvert skipulagðara en það er í dag. Ég þakka annars fyrir umræðuna.
Herra forseti. Fyrir nákvæmlega níu dögum stóðum við 16 konur á sviði Samkomuhússins á Akureyri og lásum frásagnir sem hafa litið dagsins ljós í #metoo-baráttunni hér á landi, á sama tíma og fjöldi kvenna var saman kominn í Borgarleikhúsinu og á Seyðisfirði að gera slíkt hið sama. Þar sem ég stóð komst ég ekki hjá því að hugsa hversu magnað það væri að upplifa þessa byltingu, að upplifa hugrekki og styrk þessara fjölmörgu kvenna. Ég upplifði líka hálfgerðan fáránleika við að þekkja ekki eina konu sem hefur ekki sögu að segja af einhvers konar kynbundnu ofbeldi og/eða kynferðislegri áreitni. Ég er sjálf ekki undanskilin og því miður líklega engin kona hér í þingsalnum í dag. Á síðustu vikum hafa milljónir kvenna um allan heim staðið upp og deilt sögum sínum og reynslu. Hér á Íslandi sendu 419 stjórnmálakonur frá sér yfirlýsingu þann 21. nóvember sl. þar sem þær sögðu frá því að kynbundið ofbeldi og áreitni ætti sér stað í heimi stjórnmálanna. Í kjölfarið birtust 136 frásagnir af ofbeldi og mismunun sem konurnar hafa þurft að þola. Því miður eru þessar frásagnir aðeins brotabrot af þeim fjölda frásagna sem kom fram. Í kjölfarið hafa komið fram 11 hópar kvenna úr ólíkum starfsstéttum en allar með svipaðar sögur. Samkvæmt upplýsingum frá Jafnréttisstofu sem birtust í gær hafa hvorki meira né minna en 4.609 konur á Íslandi skrifað undir yfirlýsingar þar sem ofbeldi og áreitni er mótmælt og 616 frásagnir af slíku ofbeldi hafa birst. Fleiri hópar eru að undirbúa sams konar aðgerðir. Það er því ljóst að það eru einstaklingar í öllum starfsstéttum sem þurfa að taka þetta til sín, einstaklingar sem þurfa að líta í eigin barm og breyta hegðan sinni gagnvart konum, þar á meðal stjórnmálamenn. Þótt hún hafi brotist þannig fram í einhverjum tilfellum fór #metoo-byltingin ekki af stað til að ráðast gegn einstökum aðilum, heldur til að gera samfélaginu grein fyrir raunverulegri stærð vandans. Það er hins vegar spurning hvort vandinn sé ekki djúpstæðari en við gerum okkur almennilega grein fyrir. Hver er raunveruleg staða kvenna í samfélagi sem sættir sig við jafn víðfeðmt kynbundið ofbeldi og kemur fram í þessum frásögnum? Hversu margar konur hafa hrökklast frá vinnustöðum sínum, verið haldið niðri og verið sagt að þegja? Alveg eins og við sáum svo glöggt í umræðunni um uppreist æru hljótum við að spyrja: Hversu lengi þurfti að hafa hátt til að viðbrögð næðust fram? Þegar upp er staðið snýst umræðan í rauninni ekki um kynferði eða karlrembu heldur, eins og fram kemur í titli umræðunnar, um misnotkun valds og kannski að einhverju leyti um hvaða ímynd við höfum teiknað upp af hinni dæmigerðu karlmennsku. En hvernig hefjum við samtalið sem við þurfum að taka um feðraveldið sem kennir drengjum að þeir hafi valdið og að það sé í lagi að áreita konur og niðurlægja þær? Því miður er þetta rótgróin ómenning, hegðun sem er engum til gagns, hvorki konum né körlum. Við þurfum að breyta viðhorfum gagnvart kynbundnu ofbeldi og áreitni. Við þurfum að breyta því saman. Þó að við séum að tala hér um mál sem snertir konur sérstaklega er þetta ekki eingöngu málefni kvenna. Við þurfum á því að halda að karlar standi upp og láti vita að þetta sé ekki í lagi, þetta eigi ekki að líðast, þetta gangi ekki lengur. Við sem sitjum á Alþingi Íslendinga hljótum að þurfa að taka þessa áskorun alvarlega og því spyr ég dómsmálaráðherra, um leið og ég þakka henni fyrir að verða við ósk minni um þessa umræðu: Er einhver endurskoðun í gangi á íslensku lagaumhverfi til að tryggja réttindi þeirra sem tilkynna kynferðislega áreitni eða ofbeldi á vinnustað? Er vinna hafin innan ráðuneytisins að aðgerðum til að bregðast við kynferðislegri áreitni og kynbundnu ofbeldi í íslensku samfélagi? Hefur umfang vandans í íslensku samfélagi verið metið? Hvernig sér ráðherra fyrir sér að beita sér í almennri umræðu um kynbundið og kynferðislegt ofbeldi á Íslandi?
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu sem við þekkjum öll úr fjölmiðlum undanfarinna vikna og er mjög þörf hér innan húss líka. Það er gott að notað sé fyrsta tækifærið eftir að þing kemur saman til að hefja máls á þessu. Ég held að forseti Íslands hafi talað fyrir hönd allra sem hér sitja við setningu Alþingis þegar hann sagði að við værum öll djúpt snortin af þeirri umræðu sem átt hefði sér stað og þeim sögum sem streymt hafa fram frá konum sem geta sagt frá þessari meinsemd þar sem einhvers konar kynferðisbundin áreitni og í einhverjum tilfellum alvarlegt ofbeldi hefur átt sér stað. Þetta eru sögur kvenna úr ýmsum starfsstéttum, af ýmsum vettvangi, og eru stjórnmálin þar ekki undanskilin. Þetta hefur greinilega legið á mjög mörgum og er ástæðulaust að viðkomandi konur sitji einar með þessar sögur heldur eiga þær erindi við okkur öll. Til mín er beint nokkrum spurningum sem ég ætla að reyna að svara á þeim stutta tíma sem mér gefst til þess. Hér er til að mynda spurt hvort umfang vandans hafi verið metið sérstaklega í íslensku samfélagi. Ég get svarað því fljótt: Nei, það hefur ekki verið metið heildstætt. Ég er ekki viss um að hægt sé að meta þennan vanda með fullri vissu. En sú umræða sem átt hefur sér stað opnar augu okkar fyrir því að vandinn er mikill og í sumum tilvikum djúpstæður og af ýmsum toga. Við höfum þó einhver tæki til að meta þennan vanda og ætla ég að koma að því rétt á eftir. Ég er líka spurð hvort einhver endurskoðun á íslensku lagaumhverfi sé í gangi til að tryggja réttindi þeirra sem tilkynna brot eða kynferðislega áreitni, að ekki sé talað um ofbeldi, á vinnustað. Þeirri spurningu hefði kannski verið réttara að beina til velferðarráðherra því að löggjöf um vinnustaði heyrir undir velferðarráðherra. Ég vil þó benda á að lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, kveða á um setningu reglugerðar af hálfu ráðherra að fenginni umsögn stjórnar Vinnueftirlitsins um hvaða kröfur skuli uppfylla varðandi skipulag, tilhögun og framkvæmd vinnu svo sem aðgerðir gegn einelti. Þessi reglugerð hefur verið sett og var nýlega endurskoðun, fyrir tveimur árum. Þetta er reglugerð nr. 1009/2015. Þar er til dæmis skýrt kveðið á um að atvinnurekanda beri skylda til að láta einelti, kynferðislega áreitni og kynbundna áreitni og ofbeldi á vinnustað ekki viðgangast á sínum vinnustað. Ég vil benda á að sú lagasetning er til staðar. Ég vona að allir hér inni þekki þá vinnu sem átt hefur sér stað núna síðastliðið ár í dómsmálaráðuneytinu og varðar meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins. Þar erum við bara að horfa til lagabrota, brota á almennum hegningarlögum. En aðgerðaáætlun um meðferð þessara kynferðisbrota liggur núna fyrir og hefur ríkisstjórnin samþykkt að hrinda öllum þeim aðgerðum sem þar eru kynntar í framkvæmd og eru allar aðgerðirnar þar að fullu fjármagnaðar. Sumum þessara aðgerða hefur reyndar þegar verið hrint í framkvæmd. Aðrar aðgerðir munu líta dagsins ljós núna á næstunni og svo eru ýmsar tillögur um aðgerðir sem tekur lengri tíma að innleiða, en farið verður í það mál og þær undirbúnar. Ég nefni það hér, með leyfi hæstv. forsætisráðherra, að hún lagði fram í dag minnisblað í ríkisstjórn um stefnu og áætlun Stjórnarráðsins gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni, ofbeldi og annarri ótilhlýðilegri háttsemi. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að nefna það hér. Þar lagði hæstv. forsætisráðherra fram þá stefnu og áætlun sem ráðuneytisstjórar allra ráðuneyta samþykktu snemma á þessu ári. Þann 30. mars 2017 voru samþykktar reglur og lagði forsætisráðherra það fyrir ríkisstjórn með þeim orðum að allir ráðherrar í Stjórnarráði Íslands hvettu til kynningar og fræðslu um gildandi stefnu og áætlun félags- og jafnréttismálaráðherra gegn einelti og kynferðislegri áreitni, sem gilti fyrir öll ráðuneytin. Jafnframt var lagt til að allir ráðherrar hvettu til þess að gerðar yrðu kannanir á hugsanlegum tilvikum kynferðislegrar áreitni að jafnaði árlega í viðkomandi ráðuneyti [[Forseti hringir.]]og að unnið yrði úr niðurstöðum þeirra. Það er einn liður í því að reyna að meta umfang þessa vanda.
Hæstv. forseti. Um leið og ég þakka fyrir þessa umræðu og frumkvæði málshefjanda vil ég segja að það hefur verið hrollvekju líkast að heyra frásagnir kvenna úr flestum geirum þjóðfélagsins, ekki bara hér heldur á heimsvísu, og fá vitneskju um kynferðislega áreitni og ofbeldi gagnvart svo mörgum konum að það er nánast óhugsandi. Ég er fullur aðdáunar á þeim konum sem stigið hafa fram. Ég dái hugrekki þeirra og hreinskilni. En það er jafnframt ljóst í mínum huga að þær lýsingar á brotavilja, mannfyrirlitningu og ofbeldishneigð sem koma fram í máli þessara kvenna birta mynd af ástandi sem er óþolandi, óhugsandi og óverjandi og öllum karlmönnum til skammar. Í mínum huga er ljóst að allir karlmenn þurfa að hlusta, læra og bregðast við. Við þurfum hver og einn að gangast við ábyrgð okkar og annarra. Við þurfum að gera öðrum karlmönnum, gera gerendum ljóst að það er ekki karlmennska að áreita og nauðga. Þvert á móti er það ómennska. Það þarf vakningu á mjög breiðum grunni til þess að reyna að færa ástandið til viðunandi vegar. Hópur íslenskra karlmanna hefur komið saman undir myllumerkinu #égertil, breiður hópur úr öllum greinum þjóðfélagsins. Ákvörðun okkar er sú að byrja að hlusta og læra og bregðast síðan við. Við verðum að bregðast við m.a. með því að vera öðruvísi uppalendur. Það þarf að taka fræðslu um samskipti inn í til dæmis fermingarfræðslu og hjá Siðmennt og víðar. Við þurfum sjálfir að taka ábyrgð á sjálfum okkur og öðrum, [[Forseti hringir.]]gangast við henni, axla hana. Ég er til.
Virðulegi forseti. Við höfum orðið vitni að mögnuðum atburðum undanfarnar vikur. Konur um allan heim hafa stigið fram í þúsundatali og sagt opinberlega frá kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og jafnvel grófu kynferðislegu ofbeldi sem þær hafa orðið fyrir í opinberu rými. Á Íslandi riðu stjórnmálakonur á vaðið og sendu 419 stjórnmálakonur frá sér yfirlýsingu þann 21. nóvember sl. þar sem þær segja frá því að kynbundið ofbeldi og áreitni eigi sér sannarlega stað á vettvangi stjórnmálanna. Í kjölfarið stigu leikkonur, flugfreyjur, læknar og hjúkrunarfræðingar, konur í afgreiðslustörfum, konur innan Háskóla Íslands og víðar um allt íslenskt samfélag fram og sögðu frá kynferðislegri áreitni og kynbundnu ofbeldi sem þær hafa þurft að þola í sínu starfstengda umhverfi. Margar frásagnirnar eru átakanlega sorglegar og hreyfa við okkur öllum. Mögnuð samstaða kvenna endurspeglast í því að saman hafa þær fundið kjark til að stíga fram, sagt sína sögu til að draga línu í sandinn, til að segja: Hingað og ekki lengra, að við þetta verði ekki búið lengur, að ekki verði þolað að vinnustaðamenning og í raun þjóðfélagið allt sé svo gegnsýrt af kvenfyrirlitningu sem raun ber vitni. Og hver eru svo hin áþreifanlegu viðbrögð við þessum opinberunarsögum kvenna? Er íslenskt samfélag allt á iði í viðbrögðum sínum? Margir vinnustaðir, félagasamtök og karlar á vinnustöðum, hafa vissulega sent frá sér yfirlýsingar þar sem slíkt ofbeldi er harmað og hafa margir gripið til aðgerða. En viðbrögðin þurfa að vera meiri og sterkari. Hver eru t.d. viðbrögð stjórnenda leikhúsanna sem þiggja opinbert fé okkar allra í sinn rekstur? Fjölmiðlanna? Hvað ætla fjölmiðlarnir að gera, þar með talinn ríkisfjölmiðillinn, til þess að uppræta og fordæma þessa hegðun og kúltúr? Ég auglýsi eftir raunverulegum og skýrum viðbrögðum, bæði einkaaðila og opinberra stofnana, við þeim frásögnum sem komið hafa fram. Það er ekki nóg að segjast ætla að vera með viðbrögð og skoða og rýna og kanna og kynna, heldur þarf að koma fram með viðbrögð með áþreifanlegum hætti. Þar þarf ríkisstjórn Íslands að vera í fararbroddi með skýr [[Forseti hringir.]]skilaboð og enn skýrari aðgerðir á öllum sviðum. Það er því miður ekki nóg að hafa hátt til að kalla fram byltingu, frásagnir og orð hefja ekki byltingu, það eru aðgerðir og viðbrögð sem búa til varanlegar breytingar á samfélagi þar sem rotin kvenfyrirlitningin þrífst og grasserar. Því hvet ég alla ráðherra ríkisstjórnarinnar til enn skýrari aðgerða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Með #metoo eða #ískuggavaldsins var dregin lína í sandinn þar sem konur sögðu að líkamar þeirra og sjálfsvirðing skyldi ekki vera lengur viðfang, leikfang karla með völd, hvort sem þau byggja á stigveldi þjóðfélagsins eða líkamlegum yfirburðum. Hingað og ekki lengra. Sögurnar sem stigu úr Í skugga valdsins eru nafnlausar og það hefur sætt talsverðri gagnrýni úr sumum áttum, en nafnleysi má þó rekja til ýmissa þátta. Í fyrsta lagi er það að stíga fram og nafngreina alveg gríðarlega erfitt og þá er sú saga orðin persónutengd og fer að snúast um það í stað þess almenna vanda sem er verið að lýsa. Þar að auki dregur nafngreining úr þeim skilaboðum sem verið er að senda um að hér séum við að lýsa hversdagsleika allra kvenna á Íslandi. Í þriðja og kannski mikilvægasta lagi hefur nafngreining mögulega í för með sér kæru og hefur því umtalsverða persónulega áhættu í för með sér fyrir þann sem segir frá, þ.e. að verða fyrir meiðyrðaákæru. Í þessu ljósi er vert að varpa fram hugmynd sem ég hef heyrt oft frá brotaþolum kynferðisbrota, um að sett verði á fót sannleiksnefnd þar sem fólki er óhætt að koma fram og segja frá því sem á daga þess hefur drifið í þessum efnum til að ná almennilega utan um umfang vandans og til að allir geti tjáð huga sinn frjálst og án ótta við afleiðingar. Ég legg þetta til og spyr hæstv. ráðherra hvort honum hugnist þessi hugmynd. Á þeim 15 sekúndum sem eftir eru myndi ég vilja bæta við einni spurningu sem er sú hvort ráðherra hafi í huga einhvers konar aðgerðir sem vinna að því að byggja upp traust brotaþola gagnvart réttarvörslukerfinu. Það hefur komið skýrt fram í þessum umræðum að upplifun þeirra hingað til hefur verið að þetta kerfi bregðist þeim [[Forseti hringir.]]trekk í trekk og sýni þeim ekki tilhlýðilega virðingu. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra koma til móts við þennan skort á trausti [[Forseti hringir.]]til réttarvörslukerfisins?
Virðulegi forseti. Hér ræðum við ákaflega mikilvægt mál, samfélagsmiðlabyltinguna #metoo sem vakið hefur mikla athygli og hreyft við mörgum. Ég þakka sérstaklega hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir umræðuna og góða innleiðingu í hana, og eins hæstv. dómsmálaráðherra Sigríði Á. Andersen fyrir að vera tilbúin í þetta samtal við okkur hér. Það er enginn vafi á að umræðan sem slík hefur haft mikil áhrif á einstaklinga, stuðlað að valdeflingu og hvetur hvern og einn til að líta í eigin barm um hvers konar hegðun sé samþykkt í daglegum samskiptum. Það er líka jafn mikilvægt að í þessum sal veltum við fyrir okkur hlutverki stjórnvalda við að finna leiðir til að festa breytinguna í sessi þar á meðal að finna farveg fyrir forvarnir, verkferla og lagaumhverfi sem tryggir að hægt sé að taka á þeim málum sem upp koma. Það þurfa margir að koma að því verki. Byltingin byggðist á breiðri samvinnu. Til þess að halda verkinu áfram þarf breitt samstarf. Þar eru dómsmálaráðuneyti og velferðarráðuneyti í lykilhlutverkum. Eins og hæstv. dómsmálaráðherra kom inn á var nýlega endurskoðuð reglugerð um kynferðislega áreitni og kynbundið ofbeldi á vinnustöðum þar sem öllum vinnustöðum er skylt að gera áætlun um forvarnaaðgerðir og viðbrögð ef á reynir. Nú held ég að það sé fullt tilefni til þess að líta aftur yfir þá reglugerð og kanna hvort úrbóta sé þörf. Eins held ég að umræðan hljóti að ýta við öllum vinnustöðum, að kanna það og ganga eftir því hvort reglunum sé fylgt. Ég sé að tíminn er útrunninn [[Forseti hringir.]]en kalla þá eftir að koma hér í aðra ræðu í sinni umferð.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég segi að við karlmenn eigum að segja: Hingað og ekki lengra. Yfirgangur af þessu tagi verður ekki liðinn lengur. Sendum öllum sem telja að frásagnir þeirra kvenna sem stigið hafa fram undanfarið séu eitthvað léttvægar skýr skilaboð um að við líðum ekki svona hegðun og að hún verði ekki liðin lengur. Ég held að við karlmennirnir, af því að mér sýnist þetta vera mjög stórt vandamál og miklu stærra en ég reiknaði með, þurfum hreinlega að fara í ákveðna naflaskoðun. Við þurfum að fara að leita að þessu litla fordómakuski í naflanum á okkur og það er engin afsökun ef við finnum það ekki. Við biðjum bara um aðstoð, vegna þess að það er kominn tími til. Ég get ekki skilið hvers vegna í ósköpunum svona hlutir eiga sér stað. Mér er það óskiljanlegt vegna þess að allir eigum við ömmur, mömmur, systur, dætur og ef við berum ekki miklu meiri virðingu fyrir konum en þetta er eitthvað að. Þá þurfum við að taka á þessum málum vegna þess að þetta eru mannréttindi. Við þurfum þá sennilega að fara að sýna hvert öðru meiri samkennd og samúð og stöðva allt sem heitir ofríki og ofbeldi. Ég held og ég trúi því að ef við tökum okkur saman getum við lifað í sátt og samlyndi og þurfum ekki að taka upp svona umræðu aftur.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að hefja máls á þessu umfjöllunarefni á þingi í dag. Það hefur verið verulega mikið í umræðunni en er sannarlega ekki komið að neinum endapunkti. Mig langar líka að nota tækifærið og þakka hæstv. dómsmálaráðherra Sigríði Andersen fyrir orð hennar hér í upphafi. Þau gefa góð fyrirheit um viðbrögð stjórnvalda í þessum málum. Ég hef trú á að árið 2017 fari í annála sem árið sem aldalöng þöggun um kynferðislegt ofbeldi, áreitni og valdbeitingu leið undir lok. Konurnar sem stigu fram og sögðu frá lyftu þvílíku grettistaki, gáfu tóninn á þann hátt að við getum ekki annað en haldið umræðunni áfram, beitt okkur öll saman fyrir bættri menningu og aukinni virðingu þegar kemur að samskiptum kynjanna. Við þurfum nefnilega samstöðu um þennan nýja tón til þess að #metoo-byltingin hafi raunverulega áhrif fyrir okkur öll. Mig langar að nota tímann og nefna tvennt: Í fyrsta lagi er það tómt mál að tala um að við Íslendingar búum í velferðarsamfélagi þegar það er hluti af veruleika kvenna og til þessa hluti af viðurkenndum veruleika kvenna að upplifa ofbeldi í leik og starfi. Auðvitað er kynbundið ofbeldi ekkert annað en ofbeldi. Það er engin ástæða til að setja annan merkimiða á það, einhvern merkimiða sem ætlað er að draga úr alvarleikanum og afleiðingunum, ætlað að hjúpa gjörninginn einhverju glensi, einhverri stemningu. Það er bara nóg komið. Samfélag sem beitir sér ekki gegn kynbundnu ofbeldi er ekkert velferðarsamfélag. Þess vegna skiptir máli að slíkt ofbeldi og refsipólitíkin komist ofar á hina pólitísku dagskrá sem hér er verið [[Forseti hringir.]]að boða. Og það er vel. Hugmyndir stjórnmálanna um það hvernig við sem samfélag ætlum að koma í veg fyrir kynbundið ofbeldi og hvernig við ætlum að bregðast við. Mig langar að nefna annan punkt, hvernig við getum beitt forvörnum og fræðslu til að koma í veg fyrir þá þjóðarskömm sem kynbundið ofbeldi er. Jafnréttiskennsla í skólum sem dregur úr staðalímyndum og fordómum leggur drög að jafnréttisvitund barna og unglinga og skiptir þar líka máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. og málshefjanda Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir þetta góða frumkvæði að umræðu sem við þurfum öll að taka þátt í og hugsa um, ekki síst karlmenn. Við erum feður, afar, bræður, synir, frændur, vinir og samborgarar kvenna - en ekki herrar. Að undanförnu höfum við lesið ótal frásagnir af flestum sviðum þjóðlífsins um kynbundið ofbeldi. Ofbeldi karla á hendur konum sem lýsir sér með alls kyns hætti en eitrar líf allra sem í kringum það eru. Birtingarmyndirnar eru með ýmsu móti en allar eiga þessar frásagnir það sammerkt að þar er einstaklingur í valdastöðu, karlkyns, sem ræðst að valdaminni einstaklingi, konu, með orðum eða athöfnum. Það er mikilvægt að muna að þessi framkoma er ekki regla heldur undantekning. Hún er afleiðing af forréttindastöðu sem dregur fram verri hliðar einstaklings. Og þegar við bætast menningarbundnar venjur getur orðið til eitruð blanda. Það er mikilvægt að karlar stigi fram, feður, bræður, afar, vinir, félagar kvenna, og segi skýrt að svona framkoma sé ekki í okkar nafni, ekki okkur þóknanleg, og sýni menningu sem geti líka orðið okkur körlum að áþján. Með aukinni og opinni umræðu falla þessi yfirvörp sem við sjáum eitt af öðru og upp lýsast skúmaskotin og þar hrynja skálkaskjólin. Málið snýst um lagaumhverfi. Þar kemur til kasta okkar, hins háa Alþingis. En það snýst líka um menningu og siði og venjur. Þar kemur til kasta okkar sem erum feður, afar, bræður, synir, vinir, frændur og samborgarar kvenna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir það tækifæri að fá að ræða þetta mikilvæga mál í þessum sal. Einnig vil ég senda þakkir til allra þeirra milljóna kvenna sem tekið hafa þátt í #metoo-byltingunni um allan heim með því að deila reynslusögum sínum. Þær hafa gefið okkur raunverulegt tækifæri til að hætta þeirri miklu þöggun sem hefur verið um kynbundna og kynferðislega áreitni og gefið okkur tækifæri til að gera eitthvað í þessum málum. Fyrir okkur sem störfum á vettvangi stjórnmálanna er mikilvægt að leggja flokkapólitík til hliðar og hugsa um stjórnmálin sem vinnustað og hvernig við viljum hafa menninguna í stjórnmálunum. Að sjálfsögðu kemur það inn á hvernig við munum stunda okkar pólitík. Það skiptir máli. Þetta er það sem allar, já, allar starfsstéttir þurfa að gera því að það er nokkuð ljóst að engin starfsstétt getur hér verið undanskilin. Við verðum því að svara áskorun stjórnmálakvenna undir yfirskriftinni „Í skugga valdsins“ þar sem birtust ríflega hundrað sögur af kynferðislegri áreitni og ofbeldi á vettvangi stjórnmálanna. Það getum við gert með því að ræða í okkar hópi opinskátt um starfsumhverfi þingmanna og vinnustaðarmenningu Alþingis og leita svara við því hvernig Alþingi geti gert stjórnmálaþátttöku aðgengilegri fyrir alla, hvernig megi bæta starfsaðstæður innan Alþingis. Það þarf að kortleggja og meta umfang vandans. Við verðum að fara yfir siðareglur þingmanna með þessi mál í huga svo eitthvað sé nefnt. Við á Alþingi sem og aðrir vinnustaðir höfum það verkefni að móta raunhæfar aðgerðir til úrbóta og bregðast við sjálfsögðu ákalli kvenna í stjórnmálum, kvenna í öllum starfsstéttum, kvenna um allan heim.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er innan við mánuður síðan fyrstu yfirlýsingar Í skugga valdsins: #metoo komu fram. Það var nákvæmlega, ef ég man þetta rétt og séð rétt, 21. nóvember sl. að konur í stjórnmálum stigu fyrstar fram og sögðu kynbundið ofbeldi og áreitni eiga sér stað í heimi stjórnmálanna. Undanfarnar vikur hafa svo fleiri konur stigið fram með svipaðar sögur. Sem betur fer er það líka svo að fleiri aðilar, svo sem vinnustaðir og félagasamtök, hafa ítrekað afstöðu sína gegn kynbundnu ofbeldi og það gefur okkur frekari von um að hægt verði að breyta menningunni sem virðist hamla eðlilegum samskiptum fólks í milli. Við eigum að mínu mati - ég ítreka það - að þakka fyrir að konur segi frá reynslu sinni og upplifun. Ég get rétt ímyndað mér að það sé erfiðara en fólk heldur, en einhverjir kunna að segja að þetta sé nú ekkert, það sé varla hægt að fella tilteknar frásagnir undir kynbundna áreitni, hvað þá ofbeldi, en ég vil segja að það er alveg sama hvaða skoðun ég hef, eða aðrir ef út í það er farið, á frásögnum annarra. Það er hverrar konu réttur og hvers karls réttur, vil ég leyfa mér að segja, að segja frá eigin upplifun og reynslu. Það er mitt að hlusta og taka til mín hvað ég get gert til þess að breyta samfélaginu. Því er punkturinn minn þessi: Hvað getum við gert hér til að koma þessu brýna máli áfram til samtals og þar með til breytinga?
Virðulegur forseti. Síðustu árin hefur hver femíníska bylgjan á fætur annarri gengið yfir okkur. Ný kynslóð hefur tekið upp þráðinn sem liggur í gegnum Rauðsokkahreyfinguna og Kvennalistann og ofið úr honum nýjan vef, vef byltinga sem spretta fram á samfélagsmiðlum og hafa breytt samfélaginu. Það vill samt líða óþægilega langt á milli samfélagsmiðlabyltinga og þess að við stjórnmálamennirnir rönkum við okkur. Sjáum t.d. Free the Nipple sem vakti athygli á stafrænu kynferðisofbeldi vorið 2015. Nú undir lok árs 2017 er enn ekki búið að koma ákvæðum gegn því í hegningalög, nærri þremur árum síðar. Þó er rétt að nefna að núverandi ríkisstjórn er með slíkar breytingar á stefnuskrá sinni. Það var sú síðasta raunar líka, þótt ekki hafi hún náð að skrifa þann kafla í sögubækurnar. Síðasta ríkisstjórn náði að vísu að skrifa kafla í kvenfrelsissöguna, ekki síður merkilegan. Ein af þessum bylgjum sem hafa gengið yfir samfélagið að undanförnu náði nefnilega að sprengja síðustu ríkisstjórn. Þetta voru mikil kaflaskil í femínískri baráttusögu, bylgjurnar eru orðnar svo sterkar að ekki nægir að halla sér að hefðbundnum mælikvörðum um hagvöxt, efnahagsstjórn og annað sem fólk vill gjarnan að umræða um stjórnmál hverfist um. En að #metoo. Reynslusögur þolenda kynferðisofbeldis hafa fyllt samfélagsmiðla og vakið okkur til umhugsunar enn á ný. Nú heyrir það upp á okkur að breyta samfélaginu til hins betra. Það gerum við m.a. á þingi með því að setja hlutina í samhengi, hvort sem það heitir kynferðisofbeldi, áreitni, kynskiptur vinnumarkaður, launamunur kynjanna, verkaskipting á heimilunum, kynjahlutfall á þingi, hegðun í þingsal eða að aðeins sé ein þingkona í níu manna fjárlaganefnd. Þetta eru allt birtingarmyndir feðraveldisins sem við þurfum að berjast gegn. Forseti. Við skulum fagna því að #metoo hafi kveikt umræðuna og gert okkur öll að femínistum. Nú skulum við öll halda áfram að vera femínistar og skila af okkur raunverulega bættu samfélagi. Stundin er runnin upp.
Virðulegi forseti. Druslugangan og Free the Nipple voru - maður veit ekki alveg hvað á að kalla það; stórt framtak eða eitthvað því um líkt. #metoo er að mínu mati ekkert minna en bylting, sem byggir auðvitað á því sem á undan er gengið. Kynfrelsi er frekar nýlegt hugtak. Fyrir mörgum er það mjög óljóst enda er áhugi á því frekar nýlegur í sögulegu samhengi. En ég held að þetta sé byrjunin - byrjunin - á byltingu sem muni breyta samfélaginu varanlega. Ég trúi því að kynfrelsi verði sérstaklega skilgreint í framsæknari stjórnarskrám framtíðarinnar. Því finnst mér að við stöndum öll í þakkarskuld við þær konur sem stigið hafa fram og sagt frá þessu. Það eru þær konur sem færa það sem eiga víst að heita fórnir, en er ekki þeirra skömm. Það er jú meginpunkturinn. Ég man eftir því þegar ég var ungur að stundum þótti enn þá í lagi að lýsa því yfir að maður væri ægilega hræddur við homma. Karlmenn sem voru ægilega hræddir við homma, það er næstum því hjákátlegt núna, eftir á að hyggja. Það var eins og þeir gerðu ráð fyrir því að ef karlmaður hefði kynferðislegan áhuga á öðrum karlmönnum yrðu þeir áreittir og líklega nauðgað. Ég minntist þessa um daginn í umræðunni því að það er svo sjúkt hugarfar. En þetta var normið lengst af og tiltölulega stutt síðan að ég hætti að heyra þetta. Mér finnst það líka undirstrika annað: Mér finnst augljóst að ábyrgðin hlýtur að vera karla. Auðvitað kemur fyrir að karlar eru áreittir og lenda í alls konar hræðilegum hlutum. En magnið af þeim tilvikum sem henda konur er svo algerlega sturlað að það er ekkert minna en eitthvað djúpt, eitthvað sjúkt, í menningu okkar sem ég held að sé mjög rótgróið, mjög gamalt. Ég held að konur hafi því miður ekki aðgang að öllum þeim samtölum og þeim vettvangi sem karlar hafa til að reyna að [[Forseti hringir.]]að útrýma þessum hryllingi. Það er á okkar ábyrgð og við verðum fyrst og fremst að axla hana.
Virðulegi forseti. Velferðarráðuneytið hefur undanfarin ár leitt vinnu við gerð aðgerðaáætlunar gegn ofbeldi í samfélaginu með fulltrúum dómsmálaráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, heilbrigðisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra. Það verkefni byggir á öðru eldra verkefni sem heitir Vitundarvakning um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi. Þarna eigum við samstarfsvettvang og verkferla sem hægt er að nýta til að nálgast vinnuna sem nú þarf að fara af stað í framhaldi af samfélagsmiðlabyltingunni. Núverandi félags- og jafnréttismálaráðherra hefur þegar ákveðið að skipa tvær nefndir á grunni þeirrar vinnu. Önnur hefur það hlutverk að meta umfang kynferðislegar áreitni, kynbundinnar áreitni eða ofbeldis auk eineltis á íslenskum vinnumarkaði sem og aðgerðir vinnuveitenda í tengslum við slík mál á vinnustöðum. Í rauninni að fylgja eftir reglugerðinni sem við höfum verið að ræða hér. Hins vegar hefur á samstarfsvettvangi aðgerðaáætlunar gegn ofbeldi í samfélaginu komið fram að þar hefur verið kallað eftir fjölbreyttari meðferðarúrræðum fyrir gerendur í ofbeldismálum. Í ljósi þess hefur verið ákveðið að skipa starfshóp sem m.a. verði falið að kortleggja og skilgreina þjónustuþörf fyrir gerendur í ofbeldismálum og þá sem eru í hættu á að fremja ofbeldisbrot. Ég tel mjög mikilvægt að löggjafinn fylgist með framgangi þessara verkefna allra til þess að læra af þeim, bregðast við með breytingum á löggjöf ef þörf krefur, [[Forseti hringir.]]og til þess að innleiða nýja verkferla.
Herra forseti. Ég held að það sé kominn tími fyrir okkur karla að fara að hlusta. Ég held að það væri sennilega eitt það besta sem við gætum gert þegar við heyrum allar þær sögur, allt það umfang af kynbundnu ofbeldi sem konur verða fyrir á hverjum degi í öllum stéttum samfélagsins. Við sjáum núna í þeirri byltingu sem Í skugga valdsins: #metoo er, ótrúlegan fjölda sagna af ótrúlegu ofbeldi sem konur verða fyrir í þessu samhengi. En þetta er ekki það fyrsta. Við höfum séð Druslugönguna, sem er annað frábært framtak, fyrst og fremst kvenna, til að mótmæla því ofbeldi og skila skömminni sem þær hafa orðið fyrir vegna kynbundins ofbeldis. Við höfum séð byltingu eins og Free the Nipple, sem sneri einmitt að því sama, mótmælum gegn stafrænu kynferðisofbeldi. Ég held að við eigum að fara að hlusta. En við eigum ekki bara að hlusta. Það er nefnilega líka á okkar ábyrgð að breyta. Það sem þessi bylting snýst um er að breyta slæmri menningu í samfélaginu. Menningu breytum við ekki með öðrum hætti en með breyttri hegðun, ekki bara okkar sjálfra heldur að stuðla að breyttri hegðun kynbræðra okkar hvar sem við verðum vitni að svona framkomu eða ofbeldi. Það heyrir til ábyrgðar okkar. Þess vegna er það átak sem Ísland hefur staðið fyrir í jafnréttismálum undir yfirskriftinni Barbershop eða Rakarastofan, frábært framtak þar sem karlar koma saman og ræða hvað þeir geti gert til að breyta. Það er frábært framtak að karlar í þinginu, sem reyndar eru óhóflega margir hér eftir síðustu kosningar, ætla að koma saman og ræða hvað við getum gert á vettvangi þingsins til að breyta þessari menningu. Það er einmitt kominn tími til aðgerða líka. Þar höfum við mörg frábær tækifæri, ný ríkisstjórn ætlar að leggja áherslu á aðgerðir gegn kynbundnu ofbeldi. Fyrir þinginu liggur frumvarp sem [[Forseti hringir.]]Viðreisn stendur m.a. að um breytta nálgun að sönnunarbyrði í nauðgunarmálum. Og síðast en ekki síst getum við stutt við það starf sem fram undan er - eitt það síðasta sem ég gerði í embætti jafnréttisráðherra var að skipa tvo starfshópa sem vísað var til af fyrri ræðumanni varðandi aðgerðir gegn kynbundnu ofbeldi, en ekki síður aðgerðir til að stuðla að breyttum meðferðarúrræðum ofbeldismanna í þessum efnum.
Herra forseti. Með þínu leyfi ætla ég að lesa upp eina af frásögnunum 616: „Fyrir um hundrað árum óttuðust sumir karlmenn það að konur fengju kosningarétt. Hver ætti að sjá um börnin og heimilið? Og hvað kæmi næst, kannski framboð kvenna? Þegar Kvennalistinn var stofnaður 1983 varð óttinn sá að þær kæmu konum inn á Alþingi og jafnvel málum sínum á dagskrá. Þegar undirskriftalisti kvenna úr stjórnmálastarfi verður tilbúinn vona ég að næsti ótti þeirra verði sá að konur hætti að taka við góðum leiðbeiningum þeirra, athugasemdum, aðdróttunum, þukli og káfi.“ Svona hljómar ein af þessum 616 sögum. Ég óskaði eftir þessari sérstöku umræðu því að mér fannst og finnst mikilvægt að þingheimur fái tækifæri til að ræða málefni sem á óvenjusterkt erindi í umræðu á Alþingi Íslendinga. Ég óskaði eftir þessari umræðu vegna þess að kynbundið ofbeldi og kynferðisleg áreitni er nokkuð sem við eigum ekki að sætta okkur lengur við. Ég þakka þess vegna ráðherra og þeim þingmönnum sem tóku til máls fyrir þátttökuna í umræðunum í dag sérstaklega fyrir. Það var mikilvægt að þetta kæmi fram. Hvert og eitt okkar þarf að hugsa hvað við getum gert til að breyta viðhorfum samfélagsins þannig að kynbundið ofbeldi og kynbundin áreitni verði ekki lengur liðin. Eitt af því fyrsta og sterkasta sem við getum öll gert er að standa ekki hjá þegar við verðum vitni að ofbeldi eða áreitni, bregðast við og vekja athygli á, fyrir utan auðvitað hið sjálfsagða, þ.e. að beita ekki ofbeldi eða áreita. Að lokum vil ég nýta síðustu sekúndurnar í að þakka þeim sem hafa staðið að baki #metoo-byltingunni á Íslandi og öllum þeim hugrökku konum sem brutust undan skugga valdsins og sögðu sögu sína. Við eigum ykkur öllum [[Forseti hringir.]]mikið að þakka.
Virðulegur forseti. Eitt af því sem staðið hefur réttlætinu og jafnvel réttvísinni fyrir þrifum í málum er lúta að hvers konar kynbundnu ofbeldi eða kynbundinni áreitni er að mínu mati tíminn. Við þekkjum svo margar sögur af konum sem ekki hafa stigið fram nógu snemma til þess að réttarvörslukerfið nýtist þeim í raun. Það er kannski helsti akkillesarhællinn í meðferð þessara mála. Það veldur því að þolendum kynferðisbrota finnst ekki bara að sér vegið með brotinu sjálfu heldur líka að réttarvörslukerfinu og það er alveg ótækt. Ég tek eftir því að í aðgerðaáætlun Stjórnarráðsins, sem ég nefndi í ræðu minni áðan, er t.d. kveðið á um að þeir sem verða fyrir ofbeldi á vinnustað innan Stjórnarráðsins þurfi að stíga fram innan þriggja mánaða. Allt í lagi, ef það á að vera tímarammi þurfa auðvitað allir starfsmenn að átta sig á því og það þarf að vera öllum ljóst. Ég held að eftir umræðu sem nú hefur átt sér stað muni það reynast þolendum áreitni eða ofbeldis miklu auðveldara að stíga fram. Það er það sem ég held að við verðum að gera, þ.e. að gera fólki auðvelt að stíga fram svo hægt sé að bregðast við málunum þegar og þá af réttri stöðu vegna þess - nú verð ég sem dómsmálaráðherra að halda því til haga að við búum líka í réttarríki og hér gilda ákveðnar reglur um meðferð mála. Við verðum þá að reyna að reka þessi mál innan þess ramma. Þessi umræða mun að mínu mati tvímælalaust hafa þau áhrif að allt muni horfa til betri vegar. Ég þakka málshefjanda og öllum þeim sem hér hafa tekið þátt.
Forseti vill geta þess að í ljósi fjölda verkefna sem liggja fyrir þinginu en skammt til stefnu hefur náðst samkomulag um ræðutíma fyrir dagskrárliði 7–12 til að greiða fyrir að málin geti gengið til nefnda. Framsögumaður hefur allt að tíu mínútum og aðrir þingmenn þrjár mínútur, þó þannig að umræða um hvert mál standi ekki lengur en 30 mínútur. Andsvör verða ekki leyfð.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um byggingu 5.000 leiguíbúða. Flutningsmaður er undirritaður ásamt öðrum þingmönnum Samfylkingar. Húsnæðismál eru nú í algeru öngstræti og gríðarlegur vandi steðjar að. Verð á höfuðborgarsvæðinu er mjög hátt og á sama tíma er mikill skortur á leiguíbúðum. Sé fólk yfir höfuð svo heppið að þefa uppi leiguíbúð er verðið oft fólki ofviða. Margir geta því hvorki keypt né leigt. Ungt fólk sér ekki fram á úrlausn næstu árin. Í dreifbýlinu blasir svo við annars konar vandamál. Þar vantar líka tilfinnanlega húsnæði en framleiðsluverð er langt yfir söluverði og enginn hvati til þess að byggja þar. Ástandið á leigumarkaði hefur alvarlegar afleiðingar. Rannsóknir sýna að leigjendur eru mun líklegri til að eiga í fjárhagsvandræðum og börn leigjenda eru mun líklegri en önnur til að búa við fátækt og skort. Samhliða hækkun fasteignaverðs um 94% á höfuðborgarsvæðinu frá 2011 hafa aðstæður stórra hópa fólks sem eiga ekki húsnæði versnað mjög. Fólki í húsnæðisleit bjóðast einfaldlega ekki sanngjarnar lausnir í dag. Svar þar síðustu ríkisstjórnar, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar, var svokölluð leiðrétting sem færði ríkasta fólki landsins tugi milljarða og keyrði auk þess upp fasteignaverð. Þá voru viðkvæmir hópar skildir algerlega eftir. Og ekki nóg með það, á sama tíma lækkuðu vaxta- og barnabætur að raunvirði, en það eru þau úrræði sem nýtast hvað best til að tryggja ungu fólki húsnæðisöryggi og koma í veg fyrir að börn séu á hrakhólum og vergangi milli skólahverfa og sífellt slitin burt frá vinum sínum og félögum. Fyrir tilstuðlan verkalýðshreyfingarinnar, aðallega, náðist mikilvægur árangur við gerð kjarasamninga árið 2015. Þá var samið um stofnstyrki til uppbyggingar á almennum leigumarkaði. Á þessi mál er hins vegar ekkert minnst í stjórnarsáttmálanum. Spurningin er: Verður staðið við þetta? Þessa ræðu flutti ég svo að segja orðrétta síðasta vetur þegar ég ræddi við húsnæðismálaráðherra síðustu ríkisstjórnar. Það er greinilega engin vanþörf á að endurtaka hana hér og betra ef ráðherra málaflokksins hefði gefið sér tíma til að hlusta, en hann gerir það kannski í sjónvarpinu sínu uppi á skrifstofu. Það er alveg ótrúlegt að sjá að það er engar breyttar áherslur að finna hjá nýrri ríkisstjórn, hvorki í fjárlögum né stjórnarsáttmálanum. Nauðsyn þess að taka þessa umræðu upp og gera eitthvað í málunum hefur sannarlega ekki minnkað með tilkomu þessarar ríkisstjórnar. Síðan hún varð til hafa ný gögn litið dagsins ljós frá Íbúðalánasjóði sem undirstrika mikilvægi þess að bregðast strax við af miklu meiri krafti en boðað er í fjárlögum. Þau sýna svart á hvítu að tekjulágir eigendur ráða ekki við að safna sér sparifé. Meira en helmingur af ráðstöfunartekjum þriðja hvers leigjanda fer beint til leigusalans. Nú er svo komið að fjölskyldur með tvær fyrirvinnur sem eiga ekki fyrir útborgun í íbúð og njóta ekki hækkunar á húsnæðisverði eru með eilífar fjárhagsáhyggjur og á þeim sömu hrakhólum og ég talaði um áðan milli hverfa og skóla. Við þurfum að byggja upp fjölbreyttan og öruggan leigumarkað og fjölga búseturéttaríbúðum með fjárhagslegri aðkomu hins opinbera. Það er mikilvægt að vinna áfram að slíkum útfærslum í nánu samráði og samstarfi við verkalýðshreyfinguna sem hefur tryggt þann árangur sem þó hefur náðst með gerð kjarasamninga. Þá kom inn fjármagn til að byggja 2.300 almennar leiguíbúðir. Í þingsályktuninni sem er mælt fyrir er lagt til að þau áform verði tvöfölduð, að byggðar verði 5.000 almennar leiguíbúðir til að koma jafnvægi á sýktan húsnæðismarkað sem setur allt of marga í fátæktarklemmu, sem er í rauninni skortstaða sem veldur því að þeir sem halda á húsnæði og gera út á leigumarkaðinn geta ráðið verðinu á íbúðum. Hér er ekki um neina heilbrigða samkeppni að ræða. Það er mikið byggt um þessar mundir. Því miður er það hins vegar ekki á allra færi að kaupa þær íbúðir sem munu koma á markaðinn. Aðkoma ríkisins er nauðsynleg til að leggja grunn að traustum leigumarkaði til framtíðar. Fjölgun á íbúðum næstu ára verður þess vegna að vera hagkvæm fyrir samfélagið allt, ekki bara þá sem eiga peninga eða eru á höttunum eftir skyndigróða. Herra forseti. Það þarf að vanda aðkomu ríkisins. Hún þarf að vera í nánu samstarfi við sveitarfélögin í landinu og Íbúðalánasjóð. Meta þarf hvar þörfin er fyrst og fremst fyrir nýtt húsnæði og tryggja að uppbyggingin eigi sér stað þar. Til að setja hlutina í samhengi áætlar Íbúðalánasjóður t.d. að til ársloka 2019 verði þörf fyrir 9.000 íbúðir í landinu og rúmlega 2.000 íbúðir á hverju ári eftir það. Þess vegna er lagt til að aðkoma ríkisstjórnarinnar að uppbyggingu 5.000 íbúða samkvæmt þingsályktunartillögu þessari verði á grundvelli laga um almennar íbúðir, nr. 52/2016, en þá voru Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur einmitt í ríkisstjórn þannig að þeir hljóta að styðja þetta mál. Sterk félög sem leigja íbúðir út án hagnaðarsjónarmiða eru mjög mikilvægur hluti af húsnæðiskerfi nágrannaþjóðanna. Við þurfum að stefna þangað. En þetta er ekki til í nægilegu marki á Íslandi. Það ýtir undir óstöðugleika og fátækt fólks. Ég skora því á þingheim að taka vel í þessar tillögur og skoða þær vandlega og gera á þeim þær nauðsynlegu úrbætur sem þingið álítur að þurfi. En við þurfum að gera eitthvað til að koma til móts við fólk sem fær ekki notið ávaxtanna af þessari uppsveiflu og byggja upp heilbrigðan leigumarkað til framtíðar. Við skuldum leigjendum og ungu fólki sem ræður ekki við útborgun til að kaupa fyrstu íbúð miklu betri úrræði. Í rauninni skuldum við öllu fólki í landinu sem verst hefur kjörin að gera eitthvað í þess málum. Húsnæði er þrátt fyrir allt ein af grunnþörfum mannsins og skýrasta dæmið um það öryggi sem við eigum öll að njóta. Hið opinbera verður því að stíga miklu fastar til jarðar og taka með þessu eitt af mörgum nauðsynlegum skrefum sem þarf í baráttunni gegn fátækt í landinu. Tillagan kostar vissulega skildinginn, um 2–3 milljarða á ári næstu árin. En hér er um einskiptisaðgerð að ræða og einmitt tilvalið að nota þennan margumtalaða arð úr bönkunum í slíka aðgerð, sem ýtir ekki undir varanlega útgjaldaaukningu. Að lokum tel ég að öflugur leigumarkaður í jafnvægi sé mjög skynsamleg fjárfesting og muni skipta sköpum fyrir líf fólksins núna en líka næstu tugi og hundruð ára. Ég legg að lokum til að þegar þessari umræðu er lokið verði málinu vísað til velferðarnefndar.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir þessa ágætu yfirferð og þessa fínu þingsályktunartillögu. Eins og kom fram í máli hans er mikil uppsöfnuð þörf. Ég held því fram að það sé hreinlega þjóðhagslega óhagkvæmt að fólk óttist heimilisleysi eða búi við of slæmt húsnæði. Það er nefnilega þannig að fólk sem hefur áhyggjur af húsnæðinu sínu mun ekki geta gert allt sem það vill. Það er sömuleiðis ólíðandi að fólk hafi ekki þak yfir höfuðið. En húsnæðisskorturinn þýðir ekki bara að fólk hafi ekki þak yfir höfuðið heldur líka að fólk hafi of lítið þak, of lágreist þak, of dýrt þak, þak sem lekur eða þak sem gerir fólk veikt út af myglu og þess háttar. Það er vandinn. Svo er aðfangavandinn. Það var ágæt grein eftir Ævar Rafn Hafþórsson í Kjarnanum þar sem kom fram að það tekur um 34 klukkustundir á fermetra í vinnutíma að byggja 120 fermetra íbúð. Ef við gerum ráð fyrir að reistar séu 2.000 íbúðir á ári eins og Ævar Rafn gerir í greininni eru það 240.000 fermetrar eða 8.160 þús. klukkustundir. Vandinn þar stafar af því að okkur vantar meiri aðföng, þ.e. hæft fagmenntað vinnuafl sem ræður við að vinna alla þessa vinnu. Hluti af lausninni til lengri tíma litið er að efla iðnnám og gera iðnnám eftirsóknarvert en í augnablikinu er erfiðara að sækja nægilegt vinnuafl til að geta leyst öll þessi vandamál. Svo er það efnahagslegi vandinn. Það er þensluhvetjandi að byggja upp. Það er dýrara að byggja ef eftirspurnin eftir vinnuafli er meiri en framboðið. Við vitum að það er flókið að gera þetta, m.a. vegna þess að það þarf að úthluta lóðum og það tekur tíma að sinna því. Sveitarfélög hafa staðið sína plikt varðandi uppbyggingu félagslegs húsnæðis. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lagði fram ágætisfyrirspurn um það síðastliðið vor, fyrirspurn sem skilaði inn tölum sem voru ekki alveg nógu góðar. En spurningin er: Hvað eigum við að gera? Í þessari tillögu er lagt til að við treystum ekki markaðnum bara í blindni eins og hefur oft verið lagt til heldur sé farið í góða innspýtingu. Það er að vísu óljóst hversu mikið af húsnæði vantar. Eftir því hvern maður spyr er það 1.500 eða 9.000 íbúðir. Talan 1.500 kemur frá Reykjavíkurborg, 9.000 frá Íbúðalánasjóði. Ég er hallur undir að treysta hærri tölunni en gögnin eru ekki nógu góð. En við þurfum þessa innspýtingu. Skuggafjárlög Pírata á sínum tíma [[Forseti hringir.]]lögðu til töluvert meiri innspýtingu en þetta. En þetta dregur alla vega langt í rétta átt og ég þakka fyrir góða tillögu sem ég vona að nái fram að ganga.
Virðulegur forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um byggingu 5.000 leiguíbúða. Ég held að það vefjist ekki fyrir neinum hvers konar bráðavanda við glímum við á húsnæðismarkaði. Hann er, eins og réttilega er bent á í þessari þingsályktunartillögu, fyrst og fremst gríðarlegur framboðsvandi á markaði, ekki aðeins leiguíbúða heldur almennur framboðsvandi hvers kyns fasteigna inn á markaðinn. Þar er sérstaklega sláandi skortur á litlum, hagkvæmum íbúðum, hvort sem er til leigu eða kaups. Það er mjög slæmt að sjá að þrátt fyrir alla umræðuna sem hefur verið gegnumgangandi, ég myndi segja a.m.k. undanfarin átta ár, um mikilvægi þess að fjölga litlum, hagkvæmum íbúðum, í ljósi erfiðs efnahagsástands o.s.frv., hefur afskaplega lítið gerst í þeim efnum. Sveitarfélög verða að horfa til ábyrgðar sinnar þar því að það er auðvitað í skipulagsvaldi sveitarfélaganna þar sem möguleikinn til þess að tryggja rétt framboð á íbúðum liggur fyrst og fremst, að skilyrða ákveðna byggingarreiti undir byggingu lítilla og meðalstórra íbúða. Við vitum alveg að efnahagslegi hvatinn er til að byggja eins stórar og dýrar íbúðir og kostur er, hámark af nýtingu byggingarreita, að hámarka arðsemi byggingarframkvæmdarinnar o.s.frv. Þarna er ákveðið form markaðsbrests og það er skylda sveitarfélaganna í fyrsta lagi tryggja nægt framboð lóða undir íbúðir en ekki síður að tryggja að þær lóðir fari undir þær íbúðir sem þörf er á. Þar þarf að bæta úr. Ég get alveg tekið undir með flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu að hér mætti jafnvel gera enn betur en áform eru uppi um í uppbyggingu leiguíbúða. Það verður þó að setja það í samhengi við þann fjárhagsramma sem stjórnendum er settur á hverjum tíma. Það þarf að vera hægt að fjármagna tillögu sem þessa. Það sem ég myndi vilja benda á sem gæti komið til móts við þessi sjónarmið, annað en einungis stofnstyrkir hins opinbera, er að framlengja undanþágu til lánveitinga Íbúðalánasjóðs til byggingar á félagslegu húsnæði. Það er fullkomlega eðlilegt í samræmi við hlutverk og breytt hlutverk Íbúðalánasjóðs, ætti ekki að skarast við aðfinnslur ESA varðandi mögulega samkeppni Íbúðalánasjóðs inn á fjármögnunarmarkað og gæti leyst ákveðinn hluta þessa vanda, t.d. varðandi byggingu stúdentaíbúða en Félagsstofnun stúdenta hefur frekar sóst eftir slíkri fjármögnun en almennu íbúðunum. Ég held að það væri líka réttara að sveitarfélögin sæktu frekar í slíka fjármögnun en að nýta sér stofnstyrki ríkissjóðs til að mæta því sem ég lít á sem skyldu sveitarfélaganna til uppbyggingar á félagslegu húsnæði. [[Forseti hringir.]]Þar færi vel á að öll sveitarfélög öxluðu sínar byrðar sem fyrst og fremst hafa fallið hér á höfuðborgarsvæðinu, í það minnsta á Reykjavíkurborg, Hafnarfjörð og Kópavog.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að opna þá umræðu sem hér er í gangi. Þetta er fyrst og fremst framboðsvandamál sem við erum að horfa til. Að nokkru leyti eru þetta heimatilbúin vandamál. Ef við horfum á stærsta sveitarfélagið, Reykjavíkurborg, þá hefur verið mjög lítið um lóðaúthlutanir þar undanfarin ár og öll áhersla í rauninni lögð á þéttingarreiti þar sem er verið að byggja dýrar íbúðir sem eru mjög fjarri því að uppfylla þær þarfir sem mestar eru og mest er kallað eftir. Á sama tíma og þessi tregða í framboði á lóðum á höfuðborgarsvæðinu byrjaði að ágerast þá fundu menn sig í þeirri stöðu að byggingarreglugerð var gjörbreytt í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur. Það er, eins og málshefjandi þekkir vel og honum væri örugglega fyllilega treystandi til þess að hanna íbúðir með allt öðru lagi en byggingarreglugerð gerir kröfu um, hlutur sem við þingmenn þurfum að líta til, að halda áfram þeirri vinnu að reyna að einfalda byggingarreglugerðina þó að ýmislegt hafi áunnist frá því öllu var skellt í lás hér á sínum tíma. Ég held að við þurfum að einhenda okkur í það að vinna saman að lausnum sem geri fólki kleift að fá sér íbúðir, hvort sem það eru keyptar eða leiguíbúðir sem uppfylla þær þarfir sem til staðar eru en eru ekki allar rammaðar inn í sama ramman. Þetta eru auðvitað háar tölur. Það er eins og hv. þm. Logi Einarsson kom inn á að Íbúðalánasjóður telur vöntun á nýjum íbúðum, um níu þúsund íbúðir til ársins 2019. Það er annað vandamál sem við verðum að líta til, það er afkastageta kerfisins. Ég er efins um að okkur sé það einfaldlega fær vegur að byggja níu þúsund íbúðir til ársins 2019. Hluti af því er auðvitað sú veika staða sem iðnnámið hefur verið í undanfarin ár, ég leyfi mér að segja áratugi, þar sem jafnt og þétt hefur hallað undan. Það er annað átak sem við verðum að ganga í í sameiningu. Ég vil bara ítreka þessi þrjú meginsjónarmið. Þetta er framboðsvandamál. Við þurfum að leita leiða til að gera byggingu íbúða einfaldari og hagkvæmari og opna á meiri sveigjanleika í hönnun. Við þurfum að lagfæra byggingarreglugerðina í því samhengi. Síðan þarf auðvitað að styrkja iðnnám mjög verulega frá því sem nú er til að innlend þekking sé til staðar til þess að verða að einhverju gagni í þessum efnum.
Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni alveg hreint ágætismál. Eins og við vitum öll kreppir að á húsnæðismarkaði, þótt miklar og jákvæðar breytingar eigi sér stað í málaflokknum. Ég vil minna á það að á kjörtímabilinu 2013–2016 var gengið í miklar breytingar í þessum málum sem eru mikilvægar. Þær eru farnar að skila sér núna af því að vinna í þeim málum snýst ekki um átak heldur jafna og þétta vinnu sem þarf að halda vel áfram. Ég tek undir það sem menn hafa komið inn á að hér er um framboðsvanda að ræða. Við erum að tala um að byggja hagkvæmar litlar íbúðir af réttri stærð, en þær er erfitt að byggja á dýru landi. Framboð á landi þarf því að vera í samræmi við það. Þar koma sveitarfélögin inn. Það er líka jákvætt að sjá að mörg sveitarfélög eru komin af stað. Vil ég benda t.d. á Akureyrarbæ þar sem hefur verið farið af stað með að byggja íbúðir samkvæmt almenna kerfinu. Nú skilst mér að námsmannaíbúðirnar séu komnar inn í kerfið. Þar eigum við von á töluvert miklum fjölda íbúða inn á markaðinn sem mun styrkja hann. Þetta snýst náttúrlega allt um fjármögnun á verkefninu. Þetta þarf að stíga áfram. Ég er sammála því að við þurfum að halda þétt á þessu verkefni og halda áfram og nota þau góðu verkfæri sem við erum komin með í hendurnar núna og lögðum grunninn að á kjörtímabilinu 2013–2016. En allt getum við bætt og gert betur. Ég vona að við séum sammála um að auka tök ungs fólks á því að koma sér upp húsnæði og koma sér í öruggt skjól.
Herra forseti. Það skiptir töluverðu máli að hið virðulega Alþingi fáist við þau mál sem brenna hvað heitast á landsmönnum. Þar eru það annars vegar heilbrigðismálin og hins vegar húsnæðismálin. Þess vegna ber að fagna þingsályktunartillögunni sem hér er fjallað um, enda um risastórt hagsmunamál fyrir allan almenning að ræða. Staðan á húsnæðismarkaðnum er líkust hamförum. Frumskógarlögmál hefur ríkt þar sem kaupendur hlaupa til og yfirbjóða hver annan eða reyna að koma sér í mjúkinn hjá fasteignasölum til að fá að skoða eignir áður en þær koma á sölu til að skapa sér forskot og á hinum endanum eru svo leigjendur sem hafa þurft að þola mikið óöryggi á leigumarkaðnum hvar leiguverð hækkar stöðugt og æ fleiri íbúðir fara í skammtímaleigu til ferðamanna. Hér tapa alltaf þeir sem standa hvað höllustum fæti, þeir tekjulægstu, barnmargar fjölskyldur, aldraðir, öryrkjar, þeir hópar sem stjórnvöld hverju sinni eiga sérstaklega að leggja sig fram um að styðja. Ég tek undir orð hv. þm. Smára McCarthys sem sagði að húsnæðismálin væru ekki aðeins félagsleg mál heldur líka heilbrigðismál, af því að það að þurfa stöðugt að hafa áhyggjur af því hvar og hvernig fjölskyldan ætlar að haga búsetu sinni næstu mánuði eða ár veldur mjög þungum áhyggjum og kemur niður á heilsufari þeirra sem þurfa að glíma við það. Varðandi þensluhvata með þeim aðgerðum sem lagt er til er vert að halda því til haga að þensla vegna hóteluppbygginga er að minnka. Því eru aðstæður á næstu árum tilvaldar fyrir íslensk stjórnvöld til að stíga inn af alvöru. Það er ekki úr vegi að bregðast örlítið við orðum hv. þm. Norðvest., Bergþórs Ólasonar. Það er vert að benda þingmanninum á, sem sagði lóðaskort í Reykjavík og þéttingarstefnu borgaryfirvalda orsakavald húsnæðisvanda landsins, að hvorki fleiri né færri en 1.200 íbúðir hafa verið á skammtímaleigumarkaði í Reykjavík á undanförnum árum. Það er auðvitað eitthvað sem engan gat grunað að yrði en er neikvæður fylgifiskur hins ágæta ferðamannastraums sem við höfum fengið að njóta síðustu ár. Herra forseti. Stjórnvöld geta á þann hátt sem lagt er til í þingsályktunartillögunni stigið inn með afgerandi hætti og aukið þannig félagslegan stöðugleika á Íslandi. Félagslegur stöðugleiki er forsenda hagsældar, [[Forseti hringir.]]sem hlýtur alltaf að vera meginmarkmið þeirra sem við stjórnvölinn sitja hverju sinni. Því skora ég á þingheim að greiða þessari tillögu [[Forseti hringir.]]atkvæði.
Virðulegi forseti. Það ber að þakka hv. þingmanni fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu vegna þess að ég held að sé mjög gott að við ræðum þetta mál. Ég ætla kannski ekki að segja að mér finnist þessi ágæta þingsályktunartillaga algjörlega fullkomin og mjög vel útfærð þar sem talað er um að bregðast við bráðavanda með lausn sem er svolítil skyndilausn eins og það sé mjög auðvelt að henda inn hér fjölda leiguíbúða. Staðan er þannig að 17% landsmanna eru í leiguíbúðum í dag en 80% þeirra vilja í rauninni vera í eigin íbúð. Ég myndi kannski vilja fá frekari greiningu á því hvort það sé raunverulegur skortur á leiguíbúðum. Ég tek alla vega heils hugar undir að auðvitað er nauðsynlegt að byggja upp stöðugan og öruggan leigumarkað. Ef við hefðum stöðugan og öruggan leigumarkað þá kann vel að vera að fleiri myndu kjósa að leigja. Eins og hér hefur komið fram er ljóst að þetta er fyrst og fremst framboðsvandi. Hverju er um að kenna í þeim efnum? Orsökin liggur örugglega að einhverju leyti hjá sveitarfélögunum en alls ekki að öllu leyti. Það hefur verið nægt framboð af lóðum, t.d. í sveitarfélögunum í kringum Reykjavíkurborg, en framkvæmdaraðilar fóru ekki af stað að byggja. Það hefur verið komið inn á það að það vantar einfaldlega iðnaðarmenn, þá er ágætt að ræða hér mikilvægi þess að við ýtum enn frekar undir það að ungt fólk velji það að fara í iðn- og tækninám því það er skortur á fólki með þá menntun. En eftir hrun fóru einfaldlega öll tæki úr landi og það var heldur ekkert fjármagn til að ráðast í uppbyggingu á þessu húsnæði. Þessi markaður er kannski að mörgu leyti á ákveðnum yfirsnúningi í dag. Það er verið að byggja úti um allt og ljóst að töluverður fjöldi af íbúðum mun skila sér inn á markað mjög fljótlega. Auðvitað hefur ferðamaðurinn og sú breyta breytt töluverðu hjá okkur á síðustu misserum. Það er alveg rétt sem hér kemur fram og þess vegna er kannski ágætt að hnykkja á því sem fram kemur í stjórnarsáttmálanum þar sem á að taka á því og gefa sveitarfélögunum aukið rými til þess að bregðast við með því að setja ákveðnar reglur. Það kann vel að vera að full ástæða sé til þess að gera það að einhverju leyti. Þetta hefur líka ákveðin þensluhvetjandi áhrif. Ég hef meiri áhyggjur af þessum markaði til lengri tíma litið. Ef við lítum á söguna og hvernig byggingarmarkaðurinn á Íslandi hefur verið þá hefur hann tekið alla tíð mjög stórum sveiflum. Það er auðvitað stærsta hagsmunamálið fyrir okkur öll að við getum einhvern veginn teygt á því. Við lendum allt of oft í því að fyrirtæki á þessum markaði fara í þrot með tilheyrandi kostnaði fyrir alla. Það vantar aukinn stöðugleika og festu í rekstur í þessum geira. Ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga sé komin fram og fari til hv. velferðarnefndar þar sem hægt er að kalla eftir umsögnum og taka málefnalega og góða umræðu um þetta mikilvæga mál sem húsnæðismarkaðurinn er.
Virðulegur forseti. Mig langaði að blanda mér aðeins í þessa umræðu og horfa út frá landsbyggðarsjónarmiðum. Það vantar vissulega húsnæði víða á höfuðborgarsvæðinu en líka úti á landsbyggðinni og það hefur staðið atvinnuuppbyggingu víða fyrir þrifum þar sem hún hefur kannski ekki verið mikil undanfarin ár. Þar sem verið er að spýta í lófana og atvinnulíf hefur verið að glæðast þá skortir mjög mikið húsnæði til þess að fólk geti komið á viðkomandi svæði til þess að taka þátt í atvinnuuppbyggingunni. Þess vegna tel ég að það þurfi að gera átak í því að koma af stað, með stuðningi ríkisins, uppbyggingu á félagslegu leiguhúsnæði úti á landi, vegna þess að viðkomandi sveitarfélög ráða ekki við það ein. Það þarf að skoða þetta í því samhengi að sveitarfélög, lífeyrissjóðir, ríkið og jafnvel atvinnulíf komi með einhverjum hætti að uppbyggingu slíks húsnæðis. Þetta gerist ekki af sjálfu sér. Ef það félagslega húsnæði sem var byggt á árum áður víða úti á landi hefði ekki verið til staðar hefði verið ansi erfitt að halda áfram uppbyggingu á þessum stöðum. Í mörgum minni byggðarlögum víða um land hefur ekki verið byggt húsnæði í 30, 40 ár, það segir sína sögu. Það þarf oftar en ekki ákveðið start til þess að koma hlutunum í gang til að allir hlutir virki og fólk sjái sér fært að koma í viðkomandi byggðarlög og geti verið í leiguhúsnæði og metið það hvort það hafi hug á því að kaupa á viðkomandi stað eða byggja. Það verður að vera eitthvert leiguhúsnæði fyrir fólk til þess að kanna möguleika á framtíðarbúsetu í þessum byggðarlögum. Það má ekki skilja landsbyggðina eftir í því umhverfi sem er núna þegar innspýtingu þarf inn á húsnæðismarkaðinn sem og að efla iðnmenntun, við verðum að muna eftir landsbyggðinni og líka minni bæjarfélögum þar sem þörf er á húsnæði. Þetta helst í hendur, framboð og eftirspurn.
Herra forseti. Kærar þakkir fyrir umræðuna. Nei, hér er ekki um að ræða fullkomna þingsályktunartillögu enda erum við að fara að tileinka okkur ný vinnubrögð þannig að hér verður allt lagað. En könnun Íbúðalánasjóðs á hug fólks til þess að eiga leiguhúsnæði á móti því að eiga segir ekkert alla söguna, vegna þess að fólk þekkir ekki leigukerfið sem er svo þroskað og þróað um alla Evrópu. Það væri allt öðruvísi ef fólk þekkti það. Leigukerfið sem fólk þekkir hér á landi er þannig að maður borgar okurleigu og á það á hættu að vera kastað út með nokkurra mánaða millibili. Það gefur ekki góðar væntingar. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þingmanni að það þarf að laga sveiflurnar sem eru í byggingariðnaðinum. Ég þekki það nú heldur betur. Það gerum við með greiningu og með fjármagni í rannsóknum og nýsköpun. Af því við líka erum 70% á eftir - við erum með 70% af framlegð t.d. Norðmanna þegar kemur að því að byggja húsnæði. Það er líka dýrt að vera lengur að því að byggja húsnæði en maður þarf. Það kostar peninga að búa til léttar, versksmiðjuframleiddar hugmyndir og þróa þær. Ég er sammála hv. þingmanni sem nefndi hér áðan að það þyrfti að liðka fyrir byggingarreglugerð. Við þurfum hins vegar að hafa það alltaf í huga að það má ekki koma niður á lífsgæðum fólks og það má ekki bitna á fólki með sérþarfir, eins og fötluðum og öðrum. Það er því vandasamt. Ég tek undir orð hv. þm. Þorsteins Víglundssonar. Ég held það væri skynsamlegt að skoða framlengingu á undanþáguákvæði sem heimilar Íbúðalánasjóði að lána til ákveðinna verkefna á ákveðnum kjörum. Ég held að það myndi líka liðka fyrir þessu. Byggingarmál eru ekki bara félagslegur þáttur, eins og hér hefur verið nefnt. Þau eru heilbrigðismál. Síðast en ekki síst er byggingarstarfsemi á Íslandi umhverfismál og stærsta umhverfismálið sem við stöndum frammi fyrir, eða þar sem við getum náð mestum árangri. Það er ég búinn að margtyggja í mörgum ræðum síðasta árið. Við þurfum að fara að tileinka okkur að byggja þéttar. Við þurfum að tileinka okkur að byggja minna og við þurfum að tileinka okkur að byggja hraðar úr efnum sem ganga ekki á umhverfið umfram það sem nauðsynlega þarf. Þessi þingsályktunartillaga er fyrst og fremst mótmælaspjald sem maður lyftir á loft til þess að benda á að það þarf að koma á móts við mjög viðkvæman hóp í samfélaginu sem eru fátækir og ungt fólk. Við tökum svo tillöguna og lögum hana til, komum henni í réttan og viðeigandi farveg. Síðan ræðum öll hin málin sem lúta að byggingarstarfsemi í landinu þannig að við séum ekki í þessari rússíbanareið. Það má kannski segja að byggingamarkaðurinn á Íslandi [[Forseti hringir.]]sé líkastur íslenskri krónu í hegðun, enda er hann náttúrlega [[Forseti hringir.]]undir áhrifum hennar.
Herra forseti. Ég mæli í annað sinn fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum en flutningsmennirnir eru tólf og koma úr sex stjórnmálaflokkum. Umfjöllunarefnið er alvarlegt. Á síðasta ári leituðu 169 einstaklingar á neyðarmóttöku Landspítala vegna nauðgana en þeir hafa aldrei verið fleiri. Árið 2015 leituðu 145 einstaklingar til neyðarmóttökunnar. Þrátt fyrir þetta hefur nauðgunarkærum til lögreglu ekki fjölgað. Nauðgunarmálum sem komu inn á borð Stígamóta fjölgaði um 58 milli áranna 2015 og 2016. Talskona Stígamóta sagði í samtali við Morgunblaðið fyrr á þessu ári að það væri nærtækt að álykta að nauðgunarfaraldur hefði orðið. 27 lyfjanauðganir voru tilkynntar til Stígamóta 2016 en 13 árið áður. 29 hópnauðganir voru tilkynntar til Stígamóta 2016 en 11 árið áður. Við því verður að bregðast. Kynferðislegt ofbeldi og nauðganir eru samfélagslegt mein sem þarf að sporna við eins og nokkur kostur er með fræðslu, viðhorfsbreytingu og nauðsynlegum lagabreytingum. Frumvarp það sem hér er mælt fyrir er viðleitni í þá átt. Frumvarpið felur í sér að horfið verði frá því að skilgreina nauðgun út frá verknaðaraðferð. Þess í stað verði samþykki sett í forgrunn, með öðrum orðum að sá sem á samræði eða önnur kynferðismök við annan án samþykkis hans sé sekur um nauðgun. Þannig er það skortur á samþykki til samræðis eða annarra kynferðismaka sem skilgreinir nauðgunina. Samþykki fyrir samræði eða öðrum kynferðismökum þarf að hafa verið tjáð af frjálsum vilja. Núgildandi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga hefst með þessum orðum, með leyfi forseta: „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerist sekur um nauðgun …“ Frumvarp okkar gerir ráð fyrir því að skipta út þessum upphafsorðum og setja í staðinn: „Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann án samþykkis hans gerist sekur um nauðgun …“ Til viðbótar bætist síðan inn í ákvæðið: „Samþykki telst liggja fyrir ef það er tjáð af frjálsum vilja. Samþykki telst ekki liggja fyrir ef það er fengið með ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung, eða með því að beita blekkingum eða hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður.“ Herra forseti. Ákvæðum kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga er það öllum sameiginlegt að varða kynlíf fólks og er ætlað að vernda frelsi á því sviði. Hagsmunir þeir sem ákvæðin eiga að vernda eru fyrst og fremst friðhelgi einstaklingsins, þ.e. kynfrelsi og sjálfsákvörðunarréttur hvað varðar kynlíf, líkama og tilfinningalíf. Hver einstaklingur hefur þannig frelsi til að ákveða að hafa samræði eða önnur kynferðismök en jafnframt rétt til þess að hafna þátttöku í kynferðislegum athöfnum. Nauðsynlegt er að mati flutningsmanna að skilgreina nauðgun út frá skorti á samþykki til þess að unnt sé að veita kynfrelsi fullnægjandi réttarvernd. Þekkt er að þolendur nauðgana geta ekki í öllum tilvikum veitt geranda mótspyrnu, t.d. vegna þess að þeir frjósa eða lamast af hræðslu. Rannsóknir hafa leitt í ljós að þessi viðbrögð eru algeng og að gerandi þarf þá ekki að beita miklu líkamlegu afli til að ná fram vilja sínum. Það verður sömuleiðis til þess að í reynd er óalgengt að þolendur beri mikla líkamlega áverka eftir nauðgun og samkvæmt könnuninni voru alvarlegir líkamlegir áverkar afar sjaldgæfir. Þetta kemur fram í skýrslu sem unnin var á vegum Eddu – öndvegisseturs í samvinnu við innanríkisráðuneytið árið 2013. Herra forseti. Öll þekkjum við umræðu um kynferðisbrot, hversu fá þeirra rata til lögreglu, að veruleikinn er sá að sönnunarbyrðin er þung og að þau eru því miður, að því er virðist, mjög útbreidd í samfélagi okkar. Ljóst er að breytt skilgreining á nauðgun í almennum hegningarlögum breytir því ekki að sönnunarstaða í kynferðisbrotamálum verður alltaf þung. Þessi nýja skilgreining á nauðgun er því vissulega engin töfralausn. Á hinn bóginn er hin breytta skilgreining til þess fallin að stuðla að brýnum breytingum á viðhorfum til brotsins. Verði nauðgun skilgreind út frá skorti á samþykki mun áhersla á samþykki aukast við rannsókn og saksókn nauðgunarbrota. Þá mun slík skilgreining jafnframt fela í sér að mikilvægi kynfrelsis er gert mun hærra undir höfði en áður og jafnvel geta orðið til þess, samhliða aukinni fræðslu, að fólk verði meðvitað um mikilvægi þess að samþykki liggi fyrir þegar kynferðislegar athafnir eiga í hlut. Það á því að hafa almenn varnaðaráhrif. Þá er slík nálgun eðlileg refsiréttarleg þróun á útfærslu nauðgunarákvæðisins þar sem í auknum mæli hefur verið horfið frá áherslu á ofbeldi og hótanir gerenda og sjónum beint að vernd kynfrelsis, þ.e. hvort viðkomandi hafi samþykkt að taka þátt í kynferðislegri athöfn eða ekki. Að teknu tilliti til aukinnar þekkingar á eðli nauðgunar og þess veruleika þar sem brotin eiga sér stað þykir flutningsmönnum tímabært að nauðgun verði nú skilgreind út frá samþykki með sjálfsákvörðunarrétt, friðhelgi og athafnafrelsi einstaklinganna að leiðarljósi. Herra forseti. Þann 1. október síðastliðinn birtist grein í vefriti Úlfljóts eftir Ragnheiði Bragadóttur, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, þar sem hún ræðir m.a. efni frumvarps þessa. Með leyfi forseta: „Í þessari tillögu er komin lausn sem tekur samþykki inn í lagaákvæðið og fullnægir kröfum um skýrleika refsiheimilda, því að þar er skilgreint hvenær samþykki er fyrir hendi og hvenær ekki. Í þeirri skilgreiningu eru notuð sömu hugtök og í gildandi lögum. Frumvarpið felur því ekki í sér mikla breytingu en segja má að það sé eðlilegur þáttur í þróun réttarins og þar er leitast við að tryggja að lögin séu í samræmi við réttarvitund almennings. Hins vegar leiðir frumvarpsákvæðið samþykkið betur fram í dagsljósið, er auðskiljanlegt og slíkt ákvæði gæti haft áhrif til að fyrirbyggja brot.“ Herra forseti. Við gerð frumvarpsins var m.a. litið til nýlegrar skýrslu sænskra stjórnvalda um aukna vernd kynfrelsis. Við skilgreiningu frumvarpsins á nauðgun er tekið mið af tillögu sem þar kemur fram um breytingu á nauðgunarákvæði sænsku hegningarlaganna. Hvað varðar hugtakið „samþykki“ í 1. gr. frumvarpsins er ljóst að samþykki til þátttöku í samræði eða öðrum kynferðismökum verður að tjá með orðum eða annarri ótvíræðri tjáningu. Í því felst að gefa þarf samþykki til kynna eða að virk þátttaka í tiltekinni athöfn verði túlkuð sem samþykki af hálfu annars eða annarra þátttakenda. Ekki verður gerð krafa um að þátttakandi mótmæli eða sýni mótstöðu gagnvart þátttöku í kynferðislegri athöfn. Þá getur algert athafnaleysi heldur ekki verið túlkað sem vilji til þátttöku. Af kynfrelsi leiðir að eðlilegt er að þátttakandi í kynferðislegri athöfn geti hvenær sem er skipt um skoðun um þátttöku sína. Slík skoðanaskipti verður að tjá með orðum eða annarri tjáningu þannig að ætla megi að annar eða aðrir þátttakendur verði þessi áskynja. Ekki er talið æskilegt að skilgreina of nákvæmlega með hvaða hætti samþykki skuli tjáð. Hætta er á að löggjöf sem setur nákvæm skilyrði fyrir því hvernig einstaklingur skuli tjá sig verði ekki í samræmi við hvernig mannleg samskipti eru í raun. Einnig er gert ráð fyrir að samþykki liggi ekki fyrir ef það er fengið með því að beita blekkingum eða með því að hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður. Herra forseti. Frumvarp þetta er liður í því að breyta viðhorfum sem feðraveldi fortíðar hefur skapað og eru enn ríkjandi eða eimir mjög sterkt af á mörgum stöðum. Það þarf eflaust ekki að minna þingheim á #höfumhátt og síðan á #metoo-byltinguna sem farið hefur eins og eldur í sinu um heimsbyggðina og er Ísland þar engin undantekning. Þar sést svart á hvítu að samfélagið er gegnsýrt af viðhorfum og þar með hegðun sem við getum ekki látið viðgangast. Það er löngu kominn tími til að hverfa frá þeim karllægu sjónarmiðum sem endurspeglast víða að við tilteknar aðstæður eigi karlmaður nánast rétt á kynlífi með konu. Við þurfum að breyta lögunum til samræmis við réttarvitund almennings og beita þeim til þess að breyta viðhorfum og hafa áhrif til hins betra á þessu mikilvæga sviði mannlífsins. Herra forseti. Flutningsmenn treysta því að hv. þingheimur sameinist um að veita frumvarpinu öruggt brautargengi þannig að það verði sem allra fyrst að lögum. Með því styðjum við og virðum baráttu kvenna.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna innilega þessu frumvarpi sem hefur nú öðru sinni verið lagt fram á hinu virðulega Alþingi. Þetta er að mati þeirrar sem hér stendur nauðsynleg réttarbót í íslensku samfélagi og nauðsynleg bragarbót á almennum hegningarlögum. Það er að mínu mati nauðsynlegt að skýra þetta ákvæði hegningarlaganna, 194. gr., af því að ég tel að það hafi ákveðin varnaðaráhrif út í samfélagið. Til að uppfæra tölurnar eru nú í dag, 19. desember, komin fram 182 mál á neyðarmóttöku Landspítala – háskólasjúkrahúss og eru þá ótalin öll þau mál sem berast inn á aðrar stofnanir, aðrar neyðarmóttökur um landið. Eins og kom fram áðan í máli flutningsmanns er það svo að það er alltaf hluti þeirra sem leita á neyðarmóttökur eða þeirra sem verða fyrir svona ofbeldi sem geta ekki lýst neikvæðri afstöðu sinni til þess sem á dynur. Í rannsókn Agnesar Gísladóttur, sálfræðings á neyðarmóttöku, kom í ljós að 60% þeirra sem til neyðarmóttöku Landspítala leituðu náðu að sýna með einhverju móti að þær voru algjörlega mótfallnar því sem átti sér stað, annaðhvort með orðum eða með því að reyna að streitast líkamlega á móti. Þetta sýnir að 40% þeirra sem þangað leituðu annaðhvort frusu eða gátu ekki vegna ástands lýst skoðun sinni á þeim verknaði sem átti sér stað. Það sýnir okkur þingheimi að þetta frumvarp er algjörlega nauðsynlegt. Þegar ég hef verið að tala um dæmi þessa þá tek ég alltaf dæmið um húsbrot sem einnig er í almennum hegningarlögum. Ef hús er læst og þér hefur ekki verið boðið og þú ert ekki með lykil, ef þú gengur þangað inn þá er það húsbrot. Sá sem á húsið eða býr þar þarf ekki að sanna það að viðkomandi hafi ekki boðið þeim sem inn gekk inn fyrir. Þetta er alveg skýrt í lögunum. Það er alltaf húsbrot hafi þér ekki verið boðið inn og ert ekki með lykil. Alltaf. Ef þú heldur því fram að þér hafi verið boðið inn þá þarftu að færa sönnur fyrir því. Þess vegna fagna ég þessu frumvarpi og mun með ánægju greiða því götu mína.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og þau sem töluðu áðan fagna framkomu þessa frumvarps. Ég hef svo sem engu við það að bæta sem hv. flutningsmaður fór yfir, en því er öllu gerð ítarleg skil í greinargerð. Hins vegar langar mig til þess að slá á ótta sem ég hef heyrt, sérstaklega í einu útvarpsviðtali við annan þáverandi hv. þingmann um að hér sé verið að snúa við sönnunarbyrðinni einhvern veginn, þannig að héðan í frá þurfi fólk að fara að sanna sakleysi sitt. Þetta er misskilningur sem kemur stundum upp í umræðunni. Mér fannst rétt að taka aðeins til máls til þess að reyna að kveða niður þann misskilning. Sem dæmi er hægt að ímynda sér mál þar sem tveir einstaklingar eru til staðar og eitthvað kynferðislegt hefur átt sér stað. Annar þeirra segir að þetta hafi ekki verið með samþykki, hinn segir: Ég vissi ekki betur en það hafi verið samþykki. Þá breytir það málinu þegar þetta frumvarp, ég segi þegar, er orðið að lögum, það breytir málinu í eðli sínu og spurningin hættir að vera: Varstu ekki alveg viss eða hvað? Spurningin er: Fékkstu ekki örugglega samþykki með einhverjum hætti? Ef svarið er: Nei, ég fékk ekki samþykki, þá er það brot. Það þýðir ekki að fólk þurfi að fara að sanna sakleysi sitt. Það getur ekki orðið þannig með svona einfaldri lagabreytingu, alla vega ekki með þessari lagabreytingu svo mikið er víst. Mér finnst rosalega mikilvægt, sem kemur líka fram í greinargerð en mér finnst þess virði að vekja máls á, að þetta skýrir lagaákvæðið. Það er mikið vandamál. Það er reyndar sjálfstætt vandamál í mínum huga hversu óskýr almenn hegningarlög eru, hvað það er erfitt fyrir borgarann að lesa almenn hegningarlög og átta sig á því hver raunverulegu réttindi hans eru. Maður hefði haldið að þetta ákvæði ætti að vera nokkuð skýrt, en það er það ekki með hliðsjón af þessum breytingum, jákvæðu breytingum, sem hafa orðið í sambandi við kynfrelsi og rétt hverrar manneskju til að stjórna sinni kynhegðun án útskýringa eða án þess að þurfa að berjast eitthvað sérstaklega fyrir henni. Fólk hefur sitt kynfrelsi og á ekki að þurfa að réttlæta það eða útskýra. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Mig langaði bara sérstaklega að slá á þennan ótta sumra. Ég hef heyrt þetta í samfélaginu, ekki hér á þingi, því væntanlega hefur fólk lesið greinargerðina nógu vel til að hafa ekki þennan ótta, en hann er til í samfélaginu, kemur alltaf upp þegar svona breytingar ber á góma. Þær eru óþarfar. Þetta er óþarfaáhyggjur. Þetta er gott mál. Ég fullyrði að allt fólk sem les þetta mál og kynnir sér það til hlítar verður því sammála. Þess vegna segi ég aftur: Ég hlakka til þegar þetta mál verður fest í lög.
Herra forseti. Ég endurflyt hér mál sem áður var flutt af tveimur þeirra sem flytja málið nú, þeim sem hér stendur og hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, þá reyndar sem þingmenn Framsóknarflokksins, en nú er þetta lagt fram af öllum þingflokki Miðflokksins og verður að teljast eitt af brýnustu málum sem hér eru til úrlausnar í þinginu. Það var reyndar þegar orðið brýnt þegar það var lagt fram á síðasta þingi en er það ekki síður nú. Ég verð þó að byrja, herra forseti, á því að rekja aðeins aðdragandann til þess að menn átti sig á samhenginu við þá stöðu sem nú er uppi. Eins og menn þekkja féllust slitabú hinna föllnu banka á að greiða svokölluð stöðugleikaframlög. Þetta var hluti af stöðugleikaskilyrðunum svokölluðu, skilyrðunum sem þessir aðilar gengust undir og gerðu þannig stjórnvöldum kleift að aflétta fjármagnshöftum. Slitabúin afhentu gríðarlegar eignir, ýmiss konar eignir, til ríkisins til þess að uppfylla þessi skilyrði. Ein þessara eigna var Íslandsbanki. Slitabú Glitnis afhenti þann banka í heilu lagi til ríkisins til þess að greiða hluta af stöðugleikaframlögunum. Í tilviki Kaupþings sem hélt utan um Arion banka í gegnum Kaupskil var farin önnur leið. Það helgaðist af því að a.m.k. hluti ráðherra Sjálfstæðisflokksins á þeim tíma taldi of mikið að ríkið væri með þrjá banka í fanginu eins og það var orðað, samtímis. Því varð úr ákveðin málamiðlun, ágætislausn að mínu mati á sínum tíma, til þess að koma til móts við þessar áhyggjur Sjálfstæðismanna. Hún var sú að eignarhald ríkisins á Arion banka yrði a.m.k. fyrst um sinn óbeint. Það sem ég á við með því er að fallist var á að þeir aðilar sem héldu á bankanum fengju tækifæri til þess að selja hann, en þegar hann yrði seldur þá kæmi megnið af því sem greitt yrði fyrir hann í hlut ríkisins, gengi til ríkisins. Ríkissjóður átti sem sagt að fá megnið af því sem kæmi fyrir Arion banka. Ef menn hins vegar næðu ekki að selja bankann á eðlilegu verði til aðila sem væri treystandi til þess að reka hér banka til framtíðar fyrir mitt ár 2018 þá var gert ráð fyrir að ríkið leysti til sín bankann rétt eins og það gerði með Íslandsbanka. Svo gerðist það óvænt, held það sé ekki orðum aukið, óvænt, í byrjun þessa árs að tilkynnt var og fylgdu þar yfirlýsingar frá þáverandi forsætisráðherra og fjármálaráðherra, þáverandi forsætisráðherra er núverandi hæstv. fjármálaráðherra, þar sem þeir fögnuðu því sérstaklega að búið væri að selja tæplega 30% hlut í Arion banka, þ.e. Kaupskil hefðu selt vogunarsjóðum 30% hlut í bankanum. Sumir þessara vogunarsjóða voru meðal stærstu eigenda Kaupskila. Við þetta var ýmislegt að athuga og ég og margir fleiri gerðum athugasemdir við þetta þá þegar. Menn velta eflaust fyrir sér margir hverjir: Hvers vegna fóru menn þessa leið, hvers vegna selja sjálfum sér ef svo má segja bankann? Ástæðan er augljós þegar menn setja það í samhengi við það sem ég nefndi hér áðan. Þessir aðilar seldu sjálfum sér bankann á lægsta hugsanlega verði, það var markmiðið, að selja sjálfum sér bankann á eins lágu verði og kostur væri, með það að markmiði að geta þá væntanlega tekið út úr honum umfram eigið fé og selt svo bankann aftur í heilu lagi eða pörtum á hærra verði sem þyrfti þá ekki að renna til ríkisins. Þetta var að sjálfsögðu tilraun til að fara á svig við það sem til var ætlast í stöðugleikaskilyrðunum. Í fyrsta lagi hefði þáverandi ríkisstjórn að sjálfsögðu aldrei átt að samþykkja þessi kaup. Og enn er allt á huldu um það, herra forseti, hvernig það gerðist að þessir aðilar töldu sig hafa heimild til þess að fara í þessi kaup. Að minnsta kosti brást ríkisstjórnin ekki við með öðrum hætti en þeim að senda frá sér tilkynningar, yfirlýsingar um það, að það væri fagnaðarefni og sýndi styrk íslenskra fjármálakerfisins að vogunarsjóðir væru að kaupa stóran hluta í stærsta banka landsins og væru á sama tíma að tryggja sér kauprétt að hlut sem hefði fært sameiginlegan eignarhluta þeirra yfir helming. Þetta hefðu stjórnvöld að sjálfsögðu aldrei átt að fallast á. Þeir aðilar sem hér um ræðir eiga sumir hverjir a.m.k. skrautlegan feril að baki víða um heim í fjárfestingarstarfsemi og hafa beitt ýmsum brögðum til þess að hámarka ávinning sinn af þeirri starfsemi, m.a. verið dæmdir, alla vega einn sjóður eða einn af þessum kaupendum fyrir mjög umtalsverðar mútugreiðslur í Afríkulöndum. Það má heita augljóst að kaup slíkra aðila á stærsta banka landsins, kerfislega mikilvægum banka, séu ekki til þess fallin að vernda stöðugleika íslensks fjármálamarkaðar. En það átti einmitt að vera eitt af skilyrðunum sem stjórnvöld telja þá væntanlega að þessir aðilar hafi uppfyllt. Svo er hitt auðvitað hvort stjórnvöld telji rétt að leyfa mönnum að fara fram hjá stöðugleikaskilyrðum. Þetta er orðin sérstaklega áleitin spurning núna þegar við sjáum muninn á Arion banka og svo stefnu stjórnvalda eða hugmyndum einhverra ráðherra a.m.k., þar með talið hæstv. fjármálaráðherra, um að taka jafnvel hundruð milljarða út úr Íslandsbanka og Landsbankanum umfram eigið fé svokallað og nýta í annað. Á meðan á að leyfa þessum fjárfestum að taka umfram eigið fé úr Arion banka. Það rennur þá ekki í innviðauppbyggingu á Íslandi eða að greiða niður ríkisskuldir, það rennur í m.a. að greiða bónusa hjá þessum sjóðum í New York og London. Þetta er að sjálfsögðu óásættanleg niðurstaða og sætir furðu, herra forseti, sinnuleysi núverandi ríkisstjórnar og síðustu ríkisstjórnar í þessu máli. Sætir ekki bara furðu, það gengur bara ekki upp í mínum huga hvernig stjórnvöld hafa nálgast þetta mál. En sem betur fer höfðu menn haft vit á því á sínum tíma að setja það sem kalla mætti neyðarhemil þegar frá þessu var gengið og tryggðu það að ef þessi kaup gengju í gegn undir ákveðnu lágmarksverði, eða sem nemur 80% af eigin fé bankans, þá gæti ríkið stigið þar inn í og nýtt forkaupsrétt. Nú liggur fyrir að þegar þetta var kynnt á sínum tíma var fyrirliggjandi ársuppgjör ársins 2016 fyrir bankann og samkvæmt því fór þessi sala fram undir þessu viðmiðunarverði, rétt undir 80% af verðmæti eigin fjár og þar með virkjast kaupréttur ríkisins. Stjórnvöld hafa, bæði núverandi ríkisstjórn og sú síðasta, einhvern veginn að hummað þetta fram af sér í von um að málið hverfi bara. En raunin er öfug. Málið vindur upp á sig því nú berast fregnir af því að menn hafi áhuga á því að skrá bankann á hlutabréfamarkað og fara fram á það að ríkið afsali sér forkaupsrétti sérstaklega, stígi inn og afsali sér forkaupsrétti, til þess að sú skráning geti farið fram vandræðalaust að mati þessara aðila. Ég reyndi að spyrja hæstv. fjármálaráðherra að því fyrr í dag hvort það kæmi til greina af hálfu ríkisins að afsala sér forkaupsréttinum. Mér fannst hann ekki svara því skýrt, reyndar langt frá því. Ég hafði reyndar vonast til þess að hæstv. ráðherra yrði við þessa umræðu í dag svoleiðis að hann gæti gefið skýrari svör um hvað ríkisstjórnin ætlar sér ef hún þá yfir höfuð veit það í þessu máli. Það eina sem við vitum um stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi fjármálakerfið er að það stendur hugsanlega til að móta stefnu síðar þegar skrifuð hefur verið svokölluð hvítbók og umræða farið fram um hana. En í millitíðinni er ríkisvaldið að missa þessa stöðu meira og meira úr höndunum og við blasir að það verður sífellt erfiðara að stíga inn í þetta mál, koma því á réttan kjöl og því ekki seinna vænna að taka það fyrir hér í þinginu.
Hæstv. forseti. Ég vil að sjálfsögðu þakka fyrir að þetta mál sé komið á dagskrá, eitt af þingmannamálunum svokölluðu. Mál þetta er lagt fram í annað sinn eins og fram kom hjá talsmanni málsins. Það er ekki að ástæðulausu. Ástæðan fyrir því að það er lagt fram er að tækifærið er núna sem er ekki víst að standi okkur til boða þegar á líður árið. Mér finnst svolítið athyglisvert, herra forseti, að það er ekki einn einasti Framsóknarmaður í salnum. Framsóknarflokkurinn lagði mikla áherslu á það í síðustu kosningabaráttu að endurskipuleggja einmitt bankakerfið. Ekki einn einasti þingmaður flokksins er núna hér til að taka þátt í þessari umræðu eða hlusta. Og ég held ekki einn einasti Sjálfstæðismaður heldur. Kannski eru þeir búnir að gefa það upp á bátinn að fá eitthvað út úr þessu öllu saman. En ég vil þakka þingmönnum Vinstri grænna, sem er stjórnarflokkur, sem hér eru, þakka þeim fyrir að vera í salnum, sem og auðvitað öllum öðrum og Helga Hrafni Gunnarssyni líka. Þá ætla ég ekki að telja fleiri upp. Málið er grafalvarlegt. Hér er einstakt tækifæri sem við höfum til þess að taka bankakerfið í raun allt í hendur ríkisins og endurskipuleggja það. Byrjum á því, skrifum svo bækur. Byrjum á því að nýta tækifærið sem er núna, förum svo í að búa til hvítbókina til að vinna úr því. Það þarf enga bók til að segja okkur að við stöndum frammi fyrir ákveðnum tækifærum, það þarf ekki að skrifa bók núna. Það kemur fram í þingsályktunartillögunni. Mér vitanlega hefur það ekki breyst að núna er tækifærið samkvæmt árshlutareikningi eða ársreikningi bankans fyrir árið 2016, að nýta þetta tækifæri. Ég velti fyrir mér þegar ársreikningur 2017 verður gerður upp hvort sagan verði sú sama eða hvort menn ætli þá að segja: ja, bíddu, þetta lagaðist eitthvað eða breyttist, það er því ekki hægt að nota þetta. En tækifærið er núna. Það er á morgun eða á milli jóla og nýárs. Menn eiga að kveða upp úr með þetta. Ekki vera með þetta hálfkák sem einhvern veginn virðist vera núna hjá blessaðri ríkisstjórninni. Alla vega er lítið um skýra stefnu eða ákveðin svör þar. Það kemur líka fram í þingsályktunartillögunni okkar sem einhverjir hafa verið að reyna að snúa út úr, orða það þannig. Ég veit að í kosningabaráttunni gerðu Sjálfstæðismenn svolítið lítið úr þessu, þeir sögðu: Hvernig á að borga fyrir þetta? Hvenær í ósköpunum á að borga fyrir þennan forkaupsrétt? Það er nú bara þannig að vegna skulda slitabús Arion banka við ríkið og stöðugleikaskilyrðanna þá þarf ekki að greiða, það þarf ekki að reiða fram fé með þessum hætti sem var reynt að telja fólki trú um í kosningabaráttunni. Það er dauðafæri núna til að nýta þennan forkaupsrétt og ná þannig að búa til efnisyfirlitið í þessa bók sem á að skrifa. Ég veit ekki hvað mönnum gengur til í ríkisstjórninni ef þetta á ekki að nýta núna. Ég segi nú ekki annað. Virðulegi forseti. Það er enn þá möguleiki fyrir Framsóknarmenn og Sjálfstæðismenn að taka þátt í umræðunni ef þeir hafa einhvern áhuga á að endurskipuleggja bankakerfið.
Virðulegi forseti. Það var á sínum tíma mikið kvartað yfir því að Framsóknarmenn og Sjálfstæðismenn svikju alltaf kosningaloforð. Þá sagði ég til baka: Ég hef ekki áhyggjur af því að Framsóknarmenn svíki kosningaloforðin. Ég hef miklu meiri áhyggjur af því að þeir standi við þau. Það er vegna þess að ég er ekki oft sammála Framsóknarflokknum í hagstjórnar- og efnahagsmálum. Þegar það sem núna er Miðflokkurinn varð til út úr Framsóknarflokknum þá gerði ég ráð fyrir því, og játa á mig fordómana, að verri hlutinn af þeim hugmyndum sem hafa fundist þar í hagstjórn og efnahagsmálum hefði farið þangað með, sérstaklega þegar ég heyrði það frá manni sem ég met mikils hvað varðar álit á efnahagsmálum, að hugmyndir Framsóknarflokksins í bankamálum væru góðar. Þá varð mér öllum lokið og hugsaði með mér: Þetta hlýtur að vera hræðilegt hjá Miðflokknum. En það eru fordómar. Ég játa mig sekan um þá eins og stundum oftar. Það er í grunnstefnu Pírata að meta mál ekki út frá því hvaðan þau koma. Nú hef ég lítið skoðað þetta mál, aðeins og ég er rétt að öðlast einhvern skilning á því til þess að mynda mér einhverja þokkalega skoðun á því. Og skoðunin sem ég hef á því núna er að ég er mjög forvitinn um ofboðslega mörg þau atriði sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fór yfir. Ég býst fastlega við því að málið fari til nefndarinnar sem ég er í sem er hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Mér þykir þetta allt hið skuggalegasta mál, sér í lagi verðið auðvitað sem þetta er selt á. Óháð hvað manni finnst eða hvaða fordóma maður leyfir sér gagnvart tilteknum stjórnmálaflokkum þá verð ég að segja það að ég er almennt ekki mikið fyrir það að treysta fólki eða stofnunum fyrir efnahagsmálum almennt. Ég vil meina að stór hluti af stofnunum viti minna um hlutina en þær virðast, stjórnmálaflokkar og fyrirtæki. En ég treysti vissulega vogunarsjóðum ekkert frekar og alls ekki til þess að vernda íslenska hagsmuni. Þetta mál nefnilega, verð ég að segja, hljómaði í kosningabaráttunni popúlískt eins og sagt er. Ég hafði meira að segja orð á því í þætti þar sem ég og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson vorum. Þá spurði ég hvort þetta væri ekki tilllaga um það að ríkið væri í verðbréfabraski, í spákaupmennsku eiginlega, eins og það leit út fyrir mér þá og leit út fyrir mér í meginatriðum í gær. En ég er búinn að vera að forvitnast um þetta mál í dag og hlusta vel á hv. þingmann og þingmenn Miðflokksins, ekki síst í óundirbúnum fyrirspurnum í morgun. Ég verð að segja að svar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra kveikti í raun bara enn þá meiri áhuga hjá mér og enn þá meiri forvitni vegna þess að ég hefði haldið að svörin gætu verið skýrari en þetta, það þyrfti ekki að fara út í það sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði. Ég lýsi yfir eindregnum áhuga og forvitni gagnvart þessu máli og hlakka beinlínis til að skoða það betur í nefnd.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að opna þessa umræðu í dag. Það eru tvö atriði sem mig langar að tæpa sérstaklega á. Í fyrsta lagi mikilvægi þess að menn komist af stað við endurskipulagningu fjármálakerfisins. Fyrr í dag var umræða um leigumarkaðinn þar sem hv. þm. Logi Einarsson lagði það til að ríkið styddi við fimm þúsund nýjar leiguíbúðir. Það gekk í gegnum þá umræðu það sem öllum er auðvitað ljóst að þetta snýst allt um vexti. Vextir á Íslandi eru háir, allt of háir, raunvextir allt, allt of háir. Það er slagurinn sem við verðum að taka. Hluti af leiðinni að því marki að ná raunvöxtum niður er endurskipulagning bankakerfisins. Þetta er eitt púslið í þeirri vinnu, virðulegi forseti. Ýmsir hafa haft það á orði við mig undanfarna daga að þetta sé tóm vitleysa, allur þessi leiðangur og þessar vangaveltur að ríkið fari að kaupa banka sem það á hvort sem er sjálft og þetta sé sennilega allt of hátt verð sem ríkið þurfi að borga fyrir bankann. Dettur einhverjum til hugar að þessir ágætu sjóðir sem eru tiltölulega hagnaðardrifnir, sennilega mest hagnaðardrifnu fyrirtæki í heimi, væru að kaupa á þessu verði ef undirliggjandi verðmæti væru ekki staðar og vel rúmlega það?
Herra forseti. Ég þakka þessa ágætu en reyndar stuttu umræðu. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni sérstaklega fyrir að sýna málinu áhuga. Við fylgjum því vonandi eftir í sameiningu í efnahags- og viðskiptanefnd. Það liggur á að leiða þetta gríðarlega stóra hagsmunamál almennings á Íslandi til lykta. Hér er um að ræða alveg gífurleg verðmæti og sést best á því, eins og ég nefndi áðan, hversu háar tölur, hversu miklar upphæðir stjórnvöld hugsa sér eða sjá a.m.k. fyrir sér að þau geti tekið út úr bönkunum tveimur sem þau halda utan um, Íslandsbanka og Landsbanka. Það væri hæglega hægt að taka u.þ.b. 100 milljarða út úr Arion banka einum og sér miðað við þau möt sem við höfum séð, m.a. mat Danske bank sem bar stærð íslensku bankanna saman við aðra norræna banka, þannig að það væri hægt að uppfylla öll skilyrði um eiginfjárhlutfall og öll varúðarviðmið þar ofan á en minnka samt eigið fé Arion banka um nærri 100 milljarða kr. Svoleiðis að það er augljóst, herra forseti, til hvers refirnir eru skornir, hvað menn ætla sér með þetta, og óskiljanlegt að stjórnvöld skuli ekki sinna þessu máli. Ég vona að það fari ekki svo að það verði fyrst eftir 10 eða 15 ár skrifuð rannsóknarskýrsla um hvers konar mistök hafi verið gerð í þessu máli og reynt að komast til botns í því hvað stjórnvöld voru eiginlega að hugsa. Ég vona að við tökum þá umræðu núna á meðan enn er hægt að grípa inn í. Ég minni á það sem ég nefndi hér stuttlega í fyrirspurnatíma fyrr í dag að samkvæmt fyrrnefndum stöðugleikaskilyrðum ber Kaupskilum, dótturfélagi Kaupþings, þau héldu utan um bankann, að greiða ríkinu skuldabréf, standa við sinn hluta af restinni af stöðugleikaframlögunum innan árs eða ég held að það sé reyndar orðið minna en það. Og þeim ber að gera þetta með því annaðhvort að selja Arion banka og nýta það þá sem fyrir kemur til að greiða þetta bréf, eða með því að afhenda bankann. Þetta er sett í samhengi við þetta, svoleiðis að stjórnvöld komast ekkert hjá því að taka afstöðu til málsins. Þessir aðilar munu vilja selja bankann væntanlega á hlutabréfamarkaði eða restina af honum á nýju ári og þá munu stjórnvöld neyðast til að taka afstöðu til málsins. Þá verður staðan orðin enn þrengri ef menn gera ekkert í millitíðinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um stimpilgjald, nr. 138/2013. Flutningsmenn frumvarpsins eru auk mín hv. þm. Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Páll Magnússon, Njáll Trausti Friðbertsson, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir og Brynjar Níelsson. Í frumvarpinu er lagt til að 3.–7. mgr. 5. gr. laganna falli brott og að við við 6. gr. laganna, um skjöl undanþegin stimpilgjaldi, bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Skjöl er varða kaup einstaklings á íbúðarhúsnæði. Með frumvarpinu er því lagt til að stimpilgjald vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði verði alfarið afnumið. Einstaklingum ber nú almennt að greiða 0,8% stimpilgjald vegna kaupa á íbúðarhúsnæði en er þó veittur helmingsafsláttur ef um er að ræða fyrstu kaup. Hér er því lagt til að gjaldið falli alfarið niður vegna kaupa einstaklinga á íbúðarhúsnæði og undanþága verði ekki bundin við fyrstu kaup. Virðulegi forseti. Við þekkjum flest stöðuna á húsnæðismarkaðnum í dag, skort á húsnæði og þannig mætti áfram telja. Skýrustu dæmin um það eru hér í Reykjavík þar sem skortur á húsnæði, sem stafar m.a. af sinnuleysi borgaryfirvalda, hefur leitt til hærra íbúðaverðs og valdið ungu fólki vandræðum með að eignast sína fyrstu fasteign. Skortur á íbúðarhúsnæði hefur einnig leitt til þess að eldra fólk á erfiðara með að minnka við sig og þeir sem eru komnir með fullt hús af börnum eiga erfiðara með að stækka við sig. Við gætum væntanlega staðið hér í allan dag og rætt um fasteignamarkaðinn. Þar er ýmislegt sem þarf að gera og sumt á vegum stjórnvalda og annað á vegum einkaaðila. Eitt af því sem stjórnmálin geta þó gert er að minnka álögur og skatta. Afnám stimpilgjalda er vissulega skref í þá átt og fyrir því tala ég hér í dag. Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er að auðvelda fólki að eignast íbúðarhúsnæði en jafnframt að auka skilvirkni og flæði á markaðnum. Mikil þörf er á að auðvelda fólki eins og frekast er unnt að eignast sitt eigið íbúðarhúsnæði, einkum við þær aðstæður sem nú ríkja á húsnæðismarkaðnum. Skattar og gjöld á fasteignaviðskipti hafa áhrif til hækkunar fasteignaverðs, draga úr framboði og rýra hlut kaupenda og seljenda. Af framangreindu má ætla að afnám stimpilgjalds af fasteignaviðskiptum muni auðvelda skilvirkni og verðmyndun á húsnæðismarkaði með tilheyrandi aukningu á framboði. Við fasteignakaup greiða kaupendur húsnæðis eins og fyrr sagði 0,8% gjald í formi stimpilgjalds. Tökum dæmi. Fyrir 35 millj. kr. íbúð greiðir kaupandi tæpar 300 þús. kr. í aukaskatt, eða um 150 þús. kr. við fyrstu fasteign. Fyrir 75 millj. kr. húsnæði er gjaldið 600 þús. kr. og þannig mætti áfram telja. Það má öllum vera ljóst að skattgreiðsla upp á nokkur hundruð þúsund króna við fasteignakaup er hvorki réttlætanleg né sanngjörn. Hún er líka íþyngjandi fyrir einstaklinga sem eru að koma sér á húsnæðismarkaðinn. Það þekkja einstaklingar sem hafa keypt sér fasteign að hver króna telur fyrstu mánuðina. Að losna við eingreiðslu sem telur hundruð þúsunda er mikil búbót fyrir fjölskyldur og einstaklinga sér í lagi meðan fyrstu og þyngstu greiðslurnar eru á húsnæðinu. Það er einmitt þannig sem við þurfum að líta á þetta gjald sem kallast stimpilgjald en er í rauninni ekkert annað en aukaskattur sem lagður er á borgara landsins. Herra forseti. Ætla má að ríkið verði af um milljarði kr. í tekjur falli gjaldið niður. Hér er því um beina skattalækkun að ræða. Að því sögðu má ítreka að stjórnmálamenn geta ekki og mega ekki horfa eingöngu á hlutina frá sjónarhorni ríkisins. Þeir eru til sem súpa hveljur yfir tekjumissi ríkisins þegar hugmyndir um skattalækkanir líkt og þessar eru lagðar fram, sem gerist allt of sjaldan í þessum sal. En stjórnmálamenn eru ekki kjörnir til að gæta hagsmuna ríkisins öllum stundum heldur hagsmuna almennings. Stimpilgjaldið er tekið úr vösum almennings. Fyrir meginþorra almennings skipta þessar upphæðir verulegu máli við fyrstu íbúðakaup. Það er aldrei óábyrgt að horfa á hlutina út frá sjónarhorni skattgreiðandans, í þessu tilviki aðallega ungs fólks sem er að koma sér þaki yfir höfuðið. Ég mun því hér eftir sem hingað til beita mér fyrir hagsmunum þeirra og legg því fram þetta frumvarp hér í dag. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu fari frumvarpið til efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna. Frumvarpið lýtur að einu ákvæði er varðar kosningaaldur. Í sem stystu máli er lagt til að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningum úr 18 árum í 16 ár. Flutningsmenn að þessu máli auk þess sem hér stendur eru allnokkrir, það eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson, Karl Gauti Hjaltason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Logi Einarsson, Smári McCarthy, Vilhjálmur Árnason, Þorsteinn Víglundsson og Þórunn Egilsdóttir. Ég þyl þetta upp til að vekja sérstaka athygli á nokkru sem gleður mig við þetta frumvarp. Hér eru flutningsmenn frá öllum stjórnmálaflokkum sem sæti eiga á Alþingi. Þetta þykir mér eiga vel við vegna þess að síðast þegar kosningaaldur var lækkaður árið 1984 þegar hann fór úr 20 árum í 18 ár var samstarf allra flokka á þingi þar að baki. Lýðræðið er sameiginlegt samvinnuverkefni okkar allra sem hér sitjum og þess vegna þykir mér eðlilegt að við komum öll að því að þróa það áfram. Frumvarpið byggir á þingmálum sem áður hafa verið lögð fram á þingi, hið fyrsta raunar fyrir hartnær 11 árum, í janúar 2007, þannig að meðgangan hefur verið nokkur. Málin hafa ekki öll litið eins út og þetta. Fyrst var lögð fram þingsályktunartillaga af varaþingmanni Vinstri grænna, Hlyni Hallssyni, þess efnis að ráðherra kannaði möguleikann á því að lækka kosningaaldur niður í 16 ár. Því fylgdu nokkrar tilraunir til stjórnarskrárbreytinga til að lækka kosningaaldurinn í öllum kosningum. Það sem hefur verið gert núna er ítrekun á því sem lagt var fram á 146. og 147. þingi sem er eins og fyrr segir breyting á lögum um kosningar til sveitarstjórna, sem krefst einungis einfaldrar lagabreytingar en ekki stjórnarskrárbreytingar eins og um kosningar til Alþingis. Það er hins vegar von mín að þessi breyting, nái hún í gegn, veki það mikla lukku við næstu sveitarstjórnarkosningar að þingheimur sjái í hendi sér að breyta stjórnarskrá kringum næstu kosningar svo hægt sé að lækka kosningaaldur yfir línuna. Lækkun kosningaaldurs snýst um að hópur ungmenna fái ekki bara rödd til að hafa áhrif á það sem gerist í nærsamfélagi þeirra, heldur hreinlega beina aðkomu að ákvarðanatökunni í sama mæli og við sem eldri erum. Af því að við erum að skoða þetta í samhengi við sveitarstjórnarkosningar þá eru sennilega fáir sem þekkja málefni sveitarstjórna betur og nánar en einmitt þessi aldurshópur sem er nýbúinn að ganga í gegnum leikskóla og grunnskóla sem eru einhver stærstu verkefni sveitarstjórna. Vel að merkja. Hér er ekki verið að leggja til að 16 og 17 ára börn verði fullorðin. Þau eiga áfram að vera börn. Þetta er eitthvað sem er dálítið hollt fyrir okkur sem hér sitjum. Samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna eiga börn rétt á að láta í ljós skoðanir sínar í öllum málum sem þau varðar. Þeirri skyldu okkar að hlusta á börn megum við aldrei gleyma. En með því að gera tvo árganga barna að virkum kjósendum tel ég að við myndum styrkja þessa hugsun hjá kjörnum fulltrúum sem ég er hræddur um að allt of oft gleymi að taka tillit til sjónarmiða barna. Nokkrar áhyggjur eru af því að kjörsókn fari minnkandi. Því miður eigum við ekki almennilegar tölur til að styðja þá fullyrðingu. Þetta er það sem kosningarannsókn Félagsvísindastofnunar bendir til. Hún hefur verið framkvæmd frá 1983. Í kjölfar þeirra niðurstaðna, sem framkvæmdar eru með skoðanakönnun, hefur verið gerð talning á kjósendum við allar alþingiskosningar frá árinu 2014 þar sem þeir eru greindir eftir aldri, og kosningaþátttaka þeirra. Þá kemur í ljós að þátttaka ungs fólks, fólks undir þrítugu í kosningum, er lægri en þeirra sem eru yfir þrítugu. Þetta er eitthvað sem er unnið að úrbótum á ýmsum vettvangi. Það að lækka kosningaaldur getur mögulega verið liður í þeim aðgerðum, getur mögulega glætt áhuga ungs fólks að einhverju leyti, en þetta eru margþættar aðgerðir sem við þurfum að fara í allar samhliða. Við þurfum að halda áfram að rannsaka ástæður þess að ungt fólk tekur ekki jafn mikinn þátt í hefðbundnum stjórnmálum og þeir sem eldri eru. Við þurfum líka að styðja við fræðslu. Í tengslum við verkefnið #égkýs fyrir kosningarnar 2016 voru settir saman rýnihópar framhaldsskólanema á aldrinum 16–20 ára til að svara spurningunni „hvað fær ungt fólk til að kjósa?“ Þessir hópar leiddu í ljós að þar kæmi helst þrennt til. Það þyrfti aukið aðgengi að stjórnmálum og upplýsingum um stjórnmál, það þyrfti að bæta stjórnmálafræðslu á öllum skólastigum, og meiri virðingu fullorðinna í garð ungmenna. Þetta er í takt við þá umræðu sem hefur átt sér stað um þessi þingmál okkar hér áður og er eitthvað sem er mikilvægt að hafa í huga alveg óháð því hvort við lækkum kosningaaldurinn eða ekki. Auka þarf stuðning við skuggakosningar. Auka þarf stuðning við lýðræðislega starfsemi innan skólanna og lýðræðiskennslu á öllum skólastigum og gera allt sem við getum til að leyfa ungu fólki að upplifa að það geti haft áhrif á samfélagið. Það er eitthvað sem ungt fólk er að gera. Það er gjarnan talað um óhefðbundna stjórnmálaþátttöku ungs fólks. Við vorum fyrr í dag að ræða samfélagsmiðlabyltingarnar sem hafa breytt samfélaginu á síðustu árum. Þær eru gott dæmi um hvernig kraftur ungs fólks getur brotist fram utan hins hefðbundna stjórnmálakerfis. Þannig að áskorunin - þetta klagar kannski meira upp á okkur. Þetta klagar upp á hefðbundnu stjórnmálin. Hefðbundin stjórnmál eru ekkert að fara. Alþingi og sveitarstjórnir eru hluti af þeim veruleika sem við búum við. Við þurfum að finna leiðir til að fá ungt fólk inn af því að við þurfum fólk á öllum aldri. Við þurfum eins margar viljugar hendur til að vinna að því að gera samfélagið betra. Ég tel að þessar breytingar á kosningaaldri geti verið liður í því. Jákvæð reynsla þeirra landa sem hafa stigið þetta skref gefur mér ástæðu til að ætla það. Ég nefni t.d. Austurríki sem byrjaði á því að taka skrefið á sveitarstjórnarstigi, víkkaði það svo út í forseta- og þingkosningar. Svo nefni ég líka Skotland þar sem 16 ára ungmenni fengu að kjósa í þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands. Reynslan af því varð til þess að skoska þingið samþykkti með yfirgnæfandi meiri hluta að sveitarstjórnar- og þingkosningar til skoska þingsins yrðu aðgengilegar 16 ára fólki. Oftar en ekki, forseti, er það yngra fólkið sem leiðir eldri kynslóðir áfram til framtíðarinnar með hugmyndum sínum um jafnrétti og lýðræði. Með því að veita ungu fólki, börnum á aldrinum 16–18 ára kosningarétt yrði stigið stórt skref í þá átt að efla rödd ungs fólks í samfélaginu sjálfu til heilla, auk þess sem yngra fólk fengi þar tækifæri til að móta líf sitt og framtíð á sama hátt og aðrir borgarar. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar. Mig langar að beina því til nefndarinnar, af því að ég ber nokkra von í brjósti um að þetta klárist fljótt og örugglega, að hún athugi hvort ekki sé hægt að ljúka nauðsynlegum úrbótum á málinu og leggja það fram til afgreiðslu snemma á nýju ári, þannig að núna í sveitarstjórnarkosningum í vor geti tveir nýir árgangar kjósenda komið að kjörkössunum og unnið að því að gera samfélagið betra.
Herra forseti. Hér er um að ræða mjög mikilvægt mál. Það er tilvalið að fara þessa leið, að prófa þetta fyrst á sveitarstjórnarstiginu. Eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á rétt áðan eru auðvitað rök með og á móti, en í stuttu máli tel ég að rökin séu einfaldlega fleiri með eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins. Í fyrsta lagi er þetta lýðræðislegra, þ.e. veitir fleiri íbúum landsins tækifæri til lýðræðisþátttöku. Í öðru lagi eru líkur á því að þetta geti aukið kosningaþátttöku, en rannsóknir hafa sýnt að ungir kjósendur eru einmitt meðal þeirra áhugasömustu og með því að auka fjölda yngri kjósenda eru líkur á því að það geti einmitt hjálpað til. Í þriðja lagi eru líkur á því að fleiri og fjölbreyttari raddir komi inn í þjóðmálaumræðuna sem sömuleiðis eykur líkurnar á að nýjar og góðar hugmyndir komi fram í þjóðmálaumræðunni. Auðvitað eru einhver áhyggjuefni sem hafa verið nefnd í umræðunni áður; ungt fólk er líklegra til þess að vera áhrifagjarnara, þau eru ekki nógu þroskuð til að kjósa og eru ekki nægjanlega upplýst til að kjósa. Reynsla mín af starfi með ungu fólki og samskiptum við það er hins vegar sú að ungt fólk í dag er almennt verulega vel upplýst með mjög ákveðnar skoðanir á hlutunum og hafa í mörgum tilfellum einmitt leitt umræðu hér á landi sem hefur orðið til mikilvægra umbreytinga á íslensku samfélagi. Ég held að það liggi bara tækifæri í þessu fyrir sveitarstjórnarmálin og vonandi í framhaldinu fyrir íslensk stjórnmál í heild.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál ásamt nokkrum öðrum þingmönnum Pírata þótt ég sé reyndar ekki á málinu sjálfur. Ég er þeirrar skoðunar að 16 ára fólk sé ekki börn. Ég veit að þau eru það samkvæmt lögum, en þau eru ekki börn. Þetta er millistig milli þess að vera barn og fullorðinn einstaklingur. Mér finnst ekki að við eigum að láta eins og þetta séu börn. Þetta fólk er einfaldlega ekki börn. Mín vegna má alveg fara beinustu leið í það að lækka kosningaaldur niður í 16 gagnvart Alþingi líka. En eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór hérna yfir áðan þá krefst það stjórnarskrárbreytingar sem er í eðli sínu miklu stærra mál og við gerum það auðvitað ekki milli jóla og nýárs eins og sagan sýnir. En ég styð þetta mál vegna þess að ég styð það að unglingar eigi að venjast því að taka þátt í samfélaginu sínu og mega taka þátt í samfélaginu sínu og hafa óskoraðan rétt til þess að láta skoðanir sínar hafa áhrif á gang mála. Ég myndi meira að segja vilja ganga lengra. Mér finnst mikilvægt að á þessum aldri, þessum mótunarungslingsáraaldri, þá upplifi unglingar ekki bara það að þeir greiði atkvæði og kjósi um eitthvað og það sé bara frábær hugmynd og allir rosa kátir eftir á, heldur líka að unglingar fái að taka ákvarðanir sem geta leitt af sér einhvers konar mistök í skólum og öðrum stofnunum þar sem þau taka þátt. Mér finnst mjög mikilvægt að þau fái að hafa raunveruleg áhrif, til að þau finni að valdið skipti máli. En það er róttækara en þetta frumvarp sem við erum að tala um hér. Ég get ekki annað en minnst líka á frumvarp sem var lagt fram af hv. þáverandi þingmanni, Ástu Guðrúnu Helgadóttur, um að gefa sveitarstjórnum færi á því að hafa annað hlutfall heldur en 20% til þess að kalla eftir atkvæðagreiðslu um tiltekin mál innan sveitarstjórna. Frumvarpið felur það í sér einfaldlega að sveitarstjórnir geti haft það hlutfall lægra. Þá þykir mér einsýnt, sérstaklega á sveitarstjórnarstigi, að 16 ára unglingar ættu að taka þátt í slíkum atkvæðagreiðslum þar sem það eru ákvarðanir sem standa nær borgaranum, nær kjósandanum. Ég held að það myndi þjálfa unglingana enn frekar í því að taka lýðræðislegar ákvarðanir og sjá að þær hafi áhrif, ýmist þeim til geðs eða ekki. Í öllu falli styð ég þetta mál og vona vissulega að það nái í gegn fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar enda sé ég enga ástæðu til að bíða eitthvað lengur en það. Það væru líka væntanlega fjögur ár í næstu tilraun og því er um að gera að prófa strax.
Virðulegi forseti. Það ætti kannski ekki að koma á óvart að ég styð þetta mál verandi einn af flutningsmönnum þess. Mig langaði að taka aðeins þátt í umræðunni því að ég held að þetta sé gríðarlega mikilvægt mál og snerti marga þætti af því sem við höfum komið inn á, bæði hér í dag og sem eru ofarlega á baugi í umræðunni þessa dagana, þ.e. lýðræðismálin. Ég hef verið róttækur mjög í þessum efnum og hef stundum velt því fyrir mér hvort það eigi yfir höfuð að vera takmörkun á kosningaaldri. Ég ætla kannski ekki að leggja fram tillögur þess efnis akkúrat núna, en allir borgarar þessa lands hafa eina rödd. Það að setja mark einhvers staðar útilokar alltaf ákveðinn hluta þeirra. Ég ætla ekki að flytja breytingartillögu þess efnis en kasta þessu aðeins fram í umræðuna því takmörkun á kosningaaldri þýðir að það er alltaf verið að útiloka einhverja. Þetta mál hefur komið fram áður eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á. Það hafa heyrst ýmsar raddir hvað þetta varðar og hér hefur verið komið inn á ýmislegt. Sumir hafa spurt af hverju eigi að gera þetta fyrir sveitarstjórnarkosningar. Er verið að nota sveitarstjórnarkosningar sem eitthvert tilraunaeldhús fyrir það sem koma skal? Ég lít á það akkúrat öfugt, það sé í raun og veru heiður fyrir þær kosningar og það stjórnsýslustig að fá að draga vagninn í þessu og eins og hér hefur verið komið inn þá þarf mun meiri breytingar til ef á að fara með þessa breytingu inn í alþingiskosningar sem ég held að verði raunin. Ég held við séum í raun og veru að stíga skrefið hérna á leið sem við höfum alltaf fetað, hvenær sem það verður, vonandi í næstu alþingiskosningum. Eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á það hafa menn velt ýmsu fyrir sér og raddir heyrst um það hvort 16 ára unglingar hafi burði til að kjósa. Ég fullyrði það, ég er nú svo gamall sem á grönum má sjá og reyndar árinu eldri í dag en í gær, það vill svo til að ég á afmæli í dag. [[Gripið fram í: Til hamingju.]]Takk. Ég er 45 ára gamall og talaði við fólk í kosningabaráttunni, sem myndi fá kosningarrétt yrði þessi tillaga að veruleika, sem eru mér mun fremra í mörgum málum, ef ekki öllum. Þannig að ég gef lítið fyrir það að það gerist eitthvað við 18 ára aldurinn þannig að þá verði maður allt í einu nógu þroskaður til að taka þátt í lýðræðislegu samfélagi. Ég held þetta sé gott mál, þarft skref inn í þá umræðu sem við munum vonandi taka þátt í öll saman um áframhaldandi þróun lýðræðisins.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð hér, meira að segja færri en mínar þrjár mínútur gefa mér, og ég ætla heldur ekki að koma á óvart með því að vera á móti því máli sem ég er á. Ég ætla hins vegar að koma hingað upp og nefna sérstaklega hvað ég er ánægð með að sjá það og ég er ánægð með að sjá þá breytingu að miðað skuli vera við sveitarstjórnarkosningar fyrst og fremst, einfaldlega vegna þess að ég tel að þannig séu meiri líkur á að breytingin nái fram að ganga og að það séu þar með meiri líkur á að menn fari alla leið næst. Það er ekki aðeins gott og þarft fyrir unga fólkið okkar að efla lýðræðisþátttöku þess, það er nauðsynlegt fyrir okkur öll. Ég er sannfærð um það, og er á svipuðum slóðum og hv. þingmaður á undan mér, Kolbeinn Óttarsson Proppé, sem var gaman að sjá í pontu, að við getum margt lært af þeim sem yngri eru. Ég er sannfærð um það að á þessum tímum þegar við erum að kljást við dvínandi kosningaþátttöku, ýmislegt í kosningabaráttu sem okkur hugnast ekkert sérstaklega vel, teljum ekki bæta samfélagið okkar, þá sé unga fólkið jafnvel það sem kunni að leggja línurnar. Þetta er unga fólkið sem kann á samfélagsmiðla. Þetta er unga fólkið sem getur tekið okkur áfram, ekki síður. Ég tel að þetta sé okkur öllum til góða, styð það heils hugar og vona að Alþingi veiti málinu þannig brautargengi að við sjáum þess stað strax í sveitarstjórnarkosningum að vori 2018.
Hæstv. forseti. Ég er ekki á þessu frumvarpi en mér finnst það mjög áhugavert þegar ég er búinn að lesa það og greinargerðina með því, líka sú hugsun og þau rök sem hafa verið færð fyrir þessu, að ungt fólk, 16 ára, fái kosningarrétt í sveitarstjórnarkosningum. Ég man eftir því núna úr kosningabaráttunni og eins í kosningabaráttunni í fyrra þegar við fórum í skólana og hlustuðum og töluðum við unga fólkið hvað það var áhugasamt nokkuð heilt yfir. Ég man líka eftir því þegar ég var sjálfur unglingur. Í skólanum var ekki mikið talað um þessi mál en ég man eftir einum kennara, sem ég hitti meira að segja í kosningabaráttunni og rifjaði það upp með honum, sem lét okkur æfa okkur aðeins í einhverjum tímum að fara með framboðsræður. Ég man eftir að það kviknaði neisti í brjóstinu á mér við það, en því var ekkert fylgt eftir fyrr en 40 árum síðar. Mér líst mjög vel á þetta, líka til að vekja athygli unglinga eða áhuga réttara sagt á pólitík, til þess að innræta þeim að stjórnmál komi okkur öllum við. Það er allt of mikið um að ungu fólki finnist það ekki eiga að hafa skoðanir, sem þau eiga náttúrlega að hafa. Þau eiga að hafa skoðanir og þau eiga að byrja að hugsa um þessi mál, að mínu áliti sem fyrst, því að það kemur okkur öllum við hvernig landinu er stjórnað. Ég kem til með að fylgjast spenntur með málinu í framhaldinu.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka fyrir hreint ágæta umræðu um málið. Ef mér reiknast rétt til hafa þrír hv. þingmenn bæst í hóp stuðningsmanna í ræðum hér umfram þá fjölmörgu sem eru flutningsmenn málsins. Þótt umræðan hafi yfir það heila verið jákvæð höfum við hreyft við mörgum álitamálum, sem er einmitt það góða við þetta. Það eru álitamál um allt sem snertir þá flóknu vél sem lýðræðið er. Það er ekki sjálfsagt mál að lýðræði sé til yfir höfuð eða einhver hafi kosningarétt, rétt eins og það var einu sinni ekki sjálfsagt mál að konur eða fólk undir þrítugu væri með kosningarétt. Fyrir rétt um 100 árum var þriðjungur Íslendinga með kosningarétt. Það voru um 3/4 Íslendinga sem höfðu kosningarétt síðast. Þessi skali er alltaf að hreyfast til. Eins og hv. þingmaður og afmælisbarn, Kolbeinn Óttarsson Proppé, nefndi í máli sínu eru þetta bara mörk sem við drögum einhvers staðar, það að fólk sé börn til 18 ára aldurs, það að við fáum bílpróf 17 ára. Þetta eru allt mannasetningar sem við setjum og getum breytt. Það þarf að skoðast í nefndinni hvaða áhrif eru af þessum breytingum, hvort þurfi t.d. að skoða kjörgengi til sveitarstjórna, hvort þurfi að vera með ólíkan aldur á kosningarétti og kjörgengi til sveitarstjórna þar sem sveitarstjórnarmenn þurfa að vera lögráða samkvæmt gildandi lögum. Það myndi flækja kerfið enn, en þá vil ég minna á að 18 ára getum við kosið forseta sem aldrei má vera yngri en 35 ára. Sú skekkja í kerfinu er eitt af því sem gerir hana að því lífræna kerfi sem lýðræðið á að vera. Að lokum vil ég biðja forseta að forláta mér mistök sem mér urðu á í flutningsræðu þar sem ég bað um að málinu yrði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar, sem var gert síðasta vor. Nú segir mér fróðara fólk að málið eigi að fara til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég fer þess góðfúslega á leit við forseta að hann verði við þeirri breytingu minni og þar með fái afmælisbarnið, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, verandi nefndarmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þetta ágæta mál í afmælisgjöf.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000. Meðflutningsmenn mínir eru þingflokkur Framsóknarflokksins; hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, Willum Þór Þórsson, Þórunn Egilsdóttir og Halla Signý Kristjánsdóttir. Lagt er til að á eftir 17. gr. laganna komi ný grein, 17. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: „Foreldrar sem þurfa að sækja fæðingarhjálp utan heimabyggðar.“ Á eftir 22. gr. laganna kemur ný grein, 22. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: „Foreldrar sem þurfa að sækja fæðingarhjálp utan heimabyggðar.“ Lagt er til að lög þessi öðlist þegar gildi. Frumvarp þetta var fyrst lagt fram á 144. löggjafarþingi og endurflutt á 145., 146. og 147. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það er nú lagt fram óbreytt. Með fæðingarhjálp er í frumvarpi þessu átt við hverja þá aðstoð eða þjónustu sem veitt er af faglærðu heilbrigðisstarfsfólki í tengslum við tilvonandi eða yfirstandandi fæðingu og almennt er talin nauðsynleg til að tryggja eins vel og verða má líf og heilbrigði barns og móður eftir fæðingu. Hópi fólks stendur ekki til boða fullnægjandi fæðingarhjálp í heimabyggð og þarf því að dveljast fjarri heimili sínu fyrir fæðingu til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp þegar að fæðingu kemur. Af þessu getur stafað nokkur aðstöðumunur milli þessa hóps og þeirra sem kost eiga á fæðingarhjálp í heimabyggð og þurfa því ekki að dveljast annars staðar meðan beðið er fæðingar. Þessu frumvarpi er ætlað að leiðrétta hluta þess aðstöðumunar. Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að foreldrum sem þurfa að dveljast utan heimilis til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp og geta ekki vegna vegalengdar eða landfræðilegra aðstæðna sótt heimili sitt daglega verði heimilað að hefja fæðingarorlof eða töku fæðingarstyrks þremur vikum fyrir áætlaðan fæðingardag, sem staðfestur skal með læknisvottorði, eða fyrr ef staðfest er með læknisvottorði að þess sé þörf. Almennt er talið ráðlegt að barnshafandi konur séu nálægt fæðingarstað ekki síðar en þremur vikum fyrir áætlaðan fæðingardag, eða í 38. viku meðgöngu miðað við 40 vikna meðallengd meðgöngu. Frumvarpið gerir þó ráð fyrir að foreldrar geti hafið fæðingarorlof eða töku fæðingarstyrks fyrr ef staðfest er með læknisvottorði að þess gerist þörf að móðir sé fyrr nálægt fæðingarstað. Mat á því hvort þess sé þörf að barnshafandi móðir dveljist fjarri heimili sínu til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp fyrir fæðingu er fyrst og fremst læknisfræðilegt. Alla jafna má ætla að sú fæðingarhjálp dugi sem býðst í umdæmissjúkrahúsum, samanber 3. málslið 1. mgr. 18. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007. Í sérstökum tilvikum gæti foreldrum þó verið nauðsynlegt af læknisfræðilegum ástæðum að sækja sérhæfðari þjónustu annað. Það getur t.d. átt við í tilviki fjölburafæðinga og þegar vandamál í fæðingu eru fyrirsjáanleg. Rétt er að miða við að hitt foreldrið geti þurft að dveljast fjarri heimabyggð samtímis barnshafandi móður. Í frumvarpinu er miðað við þriggja vikna tilkynningarfrest til samræmis við það viðmið sem fram kemur í 2. málslið 1. mgr. 15. gr. og 1. mgr. 23. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof. Þó er gert ráð fyrir að heimilt verði að víkja frá þeim fresti ef ófyrirséð er hvenær foreldrar þurfa að hefja fæðingarorlof eða töku fæðingarstyrks. Það gæti átt við þegar upp koma óvæntir atburðir sem krefjast þess að foreldrar dveljist nálægt fæðingarhjálp fyrr en ráð var fyrir gert. Að öðru leyti er ráðgert að hvort foreldri fyrir sig sæki um greiðslur í fæðingarorlofi eða fæðingarstyrk til samræmis við gildandi reglur laganna. Með frumvarpinu er hins vegar lagt til að réttur foreldra til fæðingarorlofs eða -styrks framlengist sem nemur þeim tíma sem þeir þurfa að dveljast fjarri heimili til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp. Að öðrum kosti ættu foreldrar, sem þurfa að nýta fæðingarorlof eða -styrk til að sækja fæðingarhjálp fjarri heimili sínu, að öðru jöfnu minna fæðingarorlof eða -styrk eftir til að nýta til umönnunar og samvista við börn sín eftir fæðingu en foreldrar sem búa þar sem fæðingarþjónusta er í heimabyggð. Sú staða er andstæð jafnræðissjónarmiðum og ekki barni fyrir bestu, samanber 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem veitt hefur verið lagagildi hérlendis með lögum nr. 19/2013. Gert er ráð fyrir að framlenging fæðingarorlofs nemi þeim dagafjölda sem foreldri dvelst utan heimilis, sem miðast jafnan við tímabilið frá því að foreldri fer frá heimili til að vera nálægt fæðingarhjálp og fram að fæðingu barns. Þar sem greiðsla fæðingarstyrks miðast aðeins við heila mánuði er gert ráð fyrir að framlenging hans nemi að jafnaði einum mánuði, en geti þó numið tveimur mánuðum ef sérstakar aðstæður krefjast þess að foreldri dveljist lengur fjarri heimili. Þá er gert ráð fyrir að foreldrum sem hefja töku fæðingarstyrks fyrr en ella vegna slíkra aðstæðna verði heimilað að skipta töku styrksins upp í tímabil, sem jafnan er óheimilt. Kallar þetta á breytingu á 6. mgr. 14. gr. reglugerðar um greiðslur úr Fæðingarorlofssjóði og greiðslu fæðingarstyrks, nr. 1218/2008. Er ræðutími minn búinn, herra forseti?
Forseti viðurkennir að klukkan er aðeins að stríða okkur en forseti hefur stjórn á ræðutímanum. Hann er núna um það bil fimm mínútur.
Þannig að hv. þingmaður hefur fimm mínútur til viðbótar?
Já.
Að því sögðu langar mig að nefna nokkur atriði til viðbótar, þ.e. utan greinargerðar sem fylgir frumvarpinu. Eins og ég sagði leiðréttir frumvarpið, ef það fæst samþykkt, ekki þann aðstöðumun sem er á fólki hér á landi varðandi aðgengi að öruggri heilbrigðisþjónustu. Í því samhengi langar mig að ræða aðeins um þann húsnæðiskostnað sem fólk af landsbyggðinni þarf að leggja út fyrir þegar það þarf að dvelja fjarri heimili sínu vikum og jafnvel mánuðum saman fyrir fæðingardag barnsins. Það eru oft háar upphæðir. Fólk dvelur kannski þrjár til sjö vikur og jafnvel lengur fjarri heimili sínu og þarf að leigja húsnæði. Sú sem hér stendur þekkir til þess að fólk taki svokallaðar Airbnb-íbúðir á leigu. Sumir hafa aðgang að verkalýðsbústöðum, sem er þá hagkvæmara. Og sumir eiga fjölskyldur og vini sem geta hýst þá, en ekki allir. Það er líka ákveðnum vandkvæðum bundið að fá inni hjá öðrum fjölskyldum þegar jafnvel fleiri börn eru með í för. Það er sem sagt ekki lítið mál og mjög kostnaðarsamt. Fjárhagsáhyggjur bætast ofan á áhyggjur af öllu öðru hjá verðandi foreldrum, sem er alls ekki gott fyrir móður eða barn. Til viðbótar við fjárútlát vegna húsnæðis kemur einnig launalaust leyfi fyrir maka. Það þarf að taka börn úr skólum ef fleiri börn eru til staðar, sem skapar mikið rót í fjölskyldulífinu og óöryggi þegar um erfið ferðalög er að ræða yfir sjó og land, jafnvel, í alls konar veðrum. Samkvæmt upplýsingum mínum koma dreifbýlar þjóðir eins og Grænlendingar og Færeyingar til móts við verðandi foreldra sem búa fjarri fæðingarþjónustu með húsnæðisstyrk. Ég tel skynsamlegt að við könnum að minnsta kosti hvernig nágrannar okkar í norðri standa að þessum málum og íhugum í framhaldinu hvort þær leiðir sem þeir hafa kosið að fara henti okkar aðstæðum. Annað atriði sem rétt er að nefna í þessu samhengi er hvernig við ætlum að uppfylla að fullu lög um heilbrigðisþjónustu. Við getum það kannski aldrei alveg en við getum þó farið nær því en nú er að uppfylla núgildandi lög um heilbrigðisþjónustu, þ.e. að tryggja öllum jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu svo hér gildi fullt jafnræði. Svo er ekki nú. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð rík áhersla á byggðamál, að allir Íslendingar sitji við sama borð gagnvart opinberri þjónustu. Í sama sáttmála er einnig lögð rík áhersla á uppbyggingu heilbrigðiskerfisins. Þær breytingar sem lagðar eru til með þessu frumvarpi falla því vel að áherslum ríkisstjórnarinnar. Þó svo að lagabreytingin heyri undir almannatryggingar fjallar breytingin einnig um heilbrigðiskerfið í heild sinni, hvernig við sjáum það net þróast til framtíðar, hvernig við tryggjum öllum Íslendingum jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Við Framsóknarmenn gerðum það að forgangsmáli okkar á síðasta þingi að gerð yrði heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Auðvitað er bráðnauðsynlegt að litið sé á heilbrigðiskerfi okkar sem eina heild og áætlanir um uppbyggingu þess miðist við langtímaáætlanir. Þingsályktunin um gerð heilbrigðisáætlunar var samþykkt á 147. þingi á Alþingi og vinnan við gerð áætlunarinnar á sér nú stað í ráðuneytinu. Ég hlakka mikið til að sjá útkomu þeirra vinnu. En staðan er þessi, hæstv. forseti: Þeim stöðum sem veita fæðingarþjónustu hefur fækkað hin síðari ár en fátt komið í staðinn af hálfu ríkisins til að koma til móts við verðandi foreldra til að tryggja jöfnuð þeirra og barna þeirra. Við skulum breyta því. Ég óska eftir því að frumvarpið gangi til hv. velferðarnefndar að umræðu lokinni.
Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni gott mál sem ég vona að við getum öll sameinast um. Það að fæða barn er einn stærsti viðburðurinn í lífi hverrar fjölskyldu og mikilvægt að vel sé að því staðið. En raunin er sú að við sitjum ekki öll við sama borð í þessu landi. Það er staðreynd að dregið hefur úr fæðingarþjónustu um allt land og aðgengi að henni er mismikið. Það veit það enginn fyrr en hann reynir hvernig það er að þurfa að fara um langan veg og vera fjarri fjölskyldu sinni og jafnvel maka þegar kemur að barnsfæðingu. Það getur verið krefjandi og erfitt. Ekki veitir af stuðningi og samstöðu í því. Ég held að þetta sé liður í því að auka jafnrétti til búsetu og gera aðgengi að heilbrigðisþjónustunni jafnara og styrkja byggðirnar um allt land. Þetta kemur líka inn á byggðasjónarmiðin og jafnrétti til búsetu. Það búa heldur ekki allir við það að geta farið um langan veg og fengið inni hjá ættingjum og vinum til að dvelja um langan tíma ef þess þarf. Þessu fylgir mikill kostnaður fyrir fjölskyldur auk álagsins sem fylgir því að eiga barn og þurfa að vera fjarri heimilinu. Ég vona að við getum sameinast um að fylgja þessu frumvarpi eftir og bæta úr þessum málum sem skipta okkur öll alveg gríðarlega miklu. Ég fagna því að það sé hér komið og er stolt af því að vera meðflutningsmaður á þessu máli.
Herra forseti. Ég vil bara taka undir það góða mál sem er hér flutt af þingmönnum Framsóknarflokksins og tel löngu tímabært að það fái afgreiðslu hér á þingi. Þetta er í fimmta sinn sem það er flutt og tímabært að það fái þá meðhöndlun sem það á skilið og afgreiðslu. Því miður hefur fæðingarþjónusta dregist saman vítt og breitt um landið. Konur þurfa að fara um langan veg til að sækja slíka þjónustu með tilheyrandi kostnaði, vinnutapi og líka auknum kostnaði við að útvega sér húsnæði. Þetta er mjög bagalegt og dregur úr áhuga fólks að búa á þeim stöðum á landsbyggðinni þar sem þarf að sækja fæðingarþjónustu um langan veg. Þetta er sú stund í lífi hverrar fjölskyldu og konu sem er mikilvægust og allir vilja hafa þessa þjónustu sem öruggasta og vera ekki undir álagi og þurfa ekki að taka einhverja áhættu í þessum efnum. Ef vandamálinu yrði mætt eins og hér er lagt til, bæði varðandi fæðingarstyrkinn og fæðingarorlofið, skiptir það gífurlega miklu máli. Svo eru aðrir þættir sem þarf líka að horfa til varðandi kostnað sem fylgir þessu sem ég held að þurfi á taka á annars staðar, húsnæðiskostnað og vinnutap beggja foreldra sem í mörgum tilfellum er mikið. Við þekkjum dæmi vítt og breitt frá landsbyggðinni þar sem slík þjónusta er ekki lengur fyrir hendi nálægt viðkomandi foreldri og mikill kostnaður og útlát fylgja þessu. Þetta er því mikið jafnréttismál í sambandi við búsetujafnrétti og búsetuöryggi. Þetta er stór liður í að styrkja búsetuskilyrði á landsbyggðinni fyrir foreldra og ég væri mjög glöð að sjá þetta mál fá góða afgreiðslu. Og þótt það sé ekki vinsælt úr þessum ræðustól að koma með sögur af sjálfum sér er ég landsbyggðarkona og hef átt fjögur börn, þrjú yfir vetrartímann þegar maður þurfti að vera fjarri sínu heimili og bíða eftir fæðingu, án maka, og var svo heppin að eiga fjórða barnið að sumri til. En það geta ekki allir stýrt fæðingum inn á sumartímann. Þótt landsbyggðarkonum sé margt í lófa lagið held ég að það sé ekki leiðin til að bæta þessa hluti.
Herra forseti. Þótt hún láti e.t.v. ekki mikið yfir sér er þetta mikilvæg tillaga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof sem hv. þingmenn Framsóknarflokksins leggja fram. Þetta er gríðarmikilvægt réttlætismál fyrir foreldra sem þurfa að dveljast utan heimilis til að vera í öruggri nálægð við fæðingarhjálp. Þetta er mjög jákvætt fyrsta skref, en verst að ekki er gengið nógu langt. Það að heilbrigðisþjónusta í landinu sé þannig að foreldrar sem eiga von á barni og þurfa að dveljast utan heimilis þurfi að steypa sér í skuldir vegna dvalar í Reykjavík er náttúrlega fáránlegt. Það eiga ekki allir fjölskyldu eða vini á höfuðborgarsvæðinu sem geta veitt barnshafandi foreldrum og jafnvel eldri börnum gistingu í lengri tíma, eins og oft þarf í þessum tilfellum, og líkt og Erla Rún Sigurjónsdóttir, ljósmóðir á Ísafirði, benti á nýlega í Facebook-færslu er það ömurleg staða að vera kasóléttur á svefnsófa hjá menntaskólavinkonu. Nýlega var einmitt umfjöllun í fjölmiðlum um hjón búsett á Ísafirði sem eiga von á tvíburum og sjá fram á að þurfa að greiða um 200 þús. kr. fyrir tveggja vikna dvöl á sjúkrahóteli. Það er eitt dæmi af mörgum. Það er sorglegt en satt að verðandi foreldrar sem búa utan Stór-Reykjavíkursvæðisins eða Stór-Akureyrarsvæðisins eru hreinlega ekki fyrsta flokks Íslendingar. Í raun má segja að þeir séu ekki heldur annars eða þriðja flokks Íslendingar, því að þeir fá hvorki þjónustu í heimabyggð né stuðning til að leita heilbrigðisþjónustu þar sem hana er að finna. Ég vona að velferðarnefnd skoði þetta þegar breytingartillagan verður í meðförum nefndarinnar.
Herra forseti. Ég fagna flutningi þessa máls og leyfi mér að lýsa stuðningi við það. Hér er á ferðinni mjög gott mál sem skiptir miklu máli fyrir fólk sem býr úti á landi og er ekki svo heppið að búa nálægt fæðingarstað. En það skiptir líka máli fyrir þá sem búa jafnvel á fæðingarstað vegna þess að það er ekki alltaf þannig að á öllum stöðum úti á landi, jafnvel þar sem eru heilbrigðisstofnanir, sé nægilega örugg og stöðug þjónusta til þess að tryggja að foreldrar barna, t.d. barna þar sem er um áhættufæðingar að ræða, geti lifað við það öryggi sem fólk á höfuðborgarsvæðinu býr við. Þess vegna er þetta alveg gríðarlega mikilvægt. Það má segja að þetta frumvarp mæti að vissu leyti ákveðinni breytingu sem er að verða á hugarfari okkar á undanfarinni öld til fæðinga og barneigna. Almenningur í þessu landi ætlast til þess að börn sem koma í heiminn komist nánast öll á legg, foreldrarnir eigi allir tækifæri til að fylgja þessum börnum úr hlaði alla ævi o.s.frv. Það er ekki lengur þannig að við getum sætt okkur við að taka einhverja áhættu í sambandi við meðgöngu og fæðingar, alla vega ekki að nauðsynjalausu. Þess vegna bætir þetta frumvarp úr miklum ágöllum í okkar kerfi. Á öðrum kostnaðarþáttum sem óhjákvæmilega koma til af þessari tegund heilbrigðisþjónustu og raunar annarri þarf hins vegar að taka á í öðrum lögum og taka á þeim að hluta til með öðrum hætti, sérstaklega dvalarkostnaði fyrir foreldrana á höfuðborgarsvæðinu og það sama á náttúrlega við um aðra sem þurfa að sækja sér læknisþjónustu hingað. Ég tel að hér sé um réttlætismál að ræða og vona að það fái farsæla afgreiðslu í þinginu.
Virðulegi forseti. Það er gott að blanda sér í þessar umræður um þjóðþrifamál eins og barneignir. Auðvitað er þetta þarft frumvarp sem hér er á ferðinni og má kannski segja að dæmi úr mínu kjördæmi, þ.e. Suðurkjördæmi, sé einmitt erkidæmi um þennan vanda sem eru auðvitað Vestmannaeyjar. Þar er vel búið sjúkrahús þar sem fæðingarhjálp hefur í raun lagst af smám saman og er ekki fyrir hendi lengur. Það er ljósmóðir í Eyjum en í raun og veru ekki eðlileg fæðingarhjálp á sjúkrahúsinu þar. Þar er auðvitað mál sem þyrfti að endurskoða. Ég hef svo sem flutt um það ræður í þessum stól áður. Þannig háttar að það eru rúmlega 50 fæðingar að meðaltali í Vestmannaeyjum, tvær, þrjár, fjórar eru í Eyjum, restin öll uppi á landi. Og reyndar svo margt annað þessu tengt eins og ómskoðun og annað slíkt, ómskoðun er ekki framkvæmd á sjúkrahúsinu. Það verður náttúrlega aukakostnaður sem felst í því að fara oftar en einu sinni í land í tengslum við barneignir. Þessi hái kostnaður sem verður til, það þarf ekki fjölyrða um hann. Hann snýr bæði að aðstandendum, fólkinu sjálfu sem á í hlut, en það verður líka margra tuga milljóna króna kostnaður til vegna sjúkraflugs úr Eyjum, stundum með venjulegri sjúkraflugvél, stundum með þyrlum Landhelgisgæslunnar ef illa stendur á. Við höfum dæmi um að fyrirtæki hafi orðið að loka fyrir starfsemi vegna þess að fólkið verður að dvelja í landi í svo og svo langan tíma. Hvernig sem á þetta er litið eru Vestmannaeyjar gott dæmi um ástand sem á ekki að vera til í raun og veru í okkar ágæta landi. Þetta er því fullkomlega stuðningsvert frumvarp, tiltekið skref af mörgum sem þarf að taka til að bæta fæðingarhjálp í landinu. Ég tek ekki afstöðu til þess hvort þetta eigi að vera þrjár vikur, fjórar eða fimm fyrir áætlaðan fæðingardag. Það er eitthvað sem sérfræðingarnir þurfa að véla um. En ég vona að hv. velferðarnefnd taki frumvarpið til vandlegrar yfirferðar og lýsi af minni hálfu stuðningi við það.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem hér hafa tekið til máls fyrir orð þeirra og áherslur og stuðninginn við frumvarpið. Við erum þá öll sammála um að þetta sé þjóðþrifamál og mikilvægt að það sé tekið til nánari skoðunar. Hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir nefndi að það gengi hugsanlega ekki nógu langt og kom inn á fleiri kostnaðarliði, t.d. kostnað vegna húsnæðis. Ég held að í þau skipti sem málið hefur verið til umræðu í þingsal hafi þessi þáttur alltaf komið upp, kostnaður vegna húsnæðis, dvalarkostnaður. Ég myndi halda að þegar velferðarnefnd tekur málið til umfjöllunar og nánari skoðunar taki hún tillit til þeirra ábendinga og komi mögulega með einhverja útfærslu á því. En eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi á slík breyting heima í öðrum lögum. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða. Ég held að ástæða þess að þetta ágæta frumvarp hefur ekki náð fram að ganga fyrr, þrátt fyrir að vera núna lagt fram í fimmta skiptið, sé ekki sú að það hafi komið fram rök gegn því eða einhver andstaða sé gegn því, pólitísk andstaða einhvers staðar. Ég hef ekki skynjað það þannig heldur tel ég frekar að ólgan í stjórnmálum hafi haft sín áhrif. Það hefur aldrei gefist tími til að vinna málið. Það var aðeins í eitt skipti sem það komst frá hv. velferðarnefnd aftur, ef ég man rétt. Þetta hefur verið svolítið sundurlaust. En ég vona að málið fái að þessu sinni góða umfjöllun í velferðarnefnd, komi aftur hingað inn í þingsal og fáist vonandi samþykkt innan fárra mánaða.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Í þessu frumvarpi er lögð til framlenging á gildistíma bráðabirgðaákvæðis við lögin, en ákvæðið fellur að öðrum kosti úr gildi hinn 31. desember næstkomandi. Lagt er til í frumvarpinu að gildistími ákvæðisins verði framlengdur til 31. desember 2020. Þetta bráðabirgðaákvæði veitir Fjármálaeftirlitinu heimildir til inngripa í rekstur fjármálafyrirtækja við ákveðnar aðkallandi aðstæður. Heimildirnar hafa þann tilgang að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði ef þörf er á vegna fjárhagserfiðleika og/eða rekstrarerfiðleika fjármálafyrirtækja. Helstu heimildir ákvæðisins felast í því að Fjármálaeftirlitið getur í fyrsta lagi boðað til hluthafafundar og fundar stofnfjáreigenda og krafist þess að tiltekin mál verði tekin til umræðu og ákvörðunar og í öðru lagi tekið yfir vald hluthafafundar eða fundar stofnfjáreigenda og tekið nauðsynlegar ákvarðanir, þar á meðal um takmörkun á ákvörðunarvaldi stjórnar, brottvikningu stjórnar að hluta eða í heild, yfirtöku eigna, réttinda eða skyldna fjármálafyrirtækis, sölu eigna fjármálafyrirtækis eða samruna þess við annað fyrirtæki. Þetta ákvæði hefur verið í lögum um fjármálafyrirtæki frá gildistöku neyðarlaganna og sem ákvæði til bráðabirgða frá árinu 2009. Engar efnislegar breytingar hafa verið gerðar á ákvæðinu frá þeim tíma, en gildistími þess hefur verið framlengdur fimm sinnum. Heimildum ákvæðisins var síðast beitt í mars 2015 þegar Sparisjóður Vestmannaeyja ses. var sameinaður Landsbankanum hf. með yfirtöku eigna og skulda. Lög sem innleiða tilskipun Evrópusambandsins um endurreisn og skilameðferð fjármálafyrirtækja koma til með að leysa af hólmi það ákvæði sem er til umfjöllunar í frumvarpinu. Gengið er út frá því að innleiðingu tilskipunarinnar í íslenskan rétt verði að fullu lokið á árinu 2020 og því verði ekki þörf á að framlengja gildistíma ákvæðisins frekar en lagt er til í frumvarpi þessu. Virðulegur forseti. Verði frumvarp þetta að lögum verður tryggt að Fjármálaeftirlitið hafi enn heimildir til að grípa til sérstakra ráðstafana gagnvart fjármálafyrirtækjum ef nauðsyn krefur í þeim tilgangi að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Við vinnslu frumvarpsins var haft samráð við Fjármálaeftirlitið, Seðlabanka Íslands og Samtök fjármálafyrirtækja og er það mat þeirra allra að rétt sé að hafa þetta ákvæði í lögum til öryggis þrátt fyrir að heimildum þess hafi ekki verið beitt undanfarin tvö ár. Segja má að það sé allt annað og betra ástand á fjármálamarkaði en þegar ákvæðið kom í lög og sömuleiðis þegar teknar voru ákvarðanir um tímabundna framlengingu á undanförnum árum. Þess vegna er ekkert aðkallandi að lagaheimildin sé til staðar en þannig er með þessi mál að maður veit aldrei fyrir fram hvað getur komið upp á. Ég þori samt sem áður að fullyrða hér að við erum í allt annarri stöðu en átti við fyrir nokkrum árum hvað þessi efni snertir almennt, um stöðu fjármálafyrirtækja í landinu. Það var ástæða til þess að vega og meta hvort framlengja ætti ákvæðið. Ég held að rétt hafi verið að gera það. Það samráð sem ég hef hér vísað til átti að hjálpa til við það mat. Það var nokkuð einróma að menn töldu rétt að ákvæðið skyldi lifa. Ég er þeirrar skoðunar að gild rök séu fyrir því. Þess vegna er þetta frumvarp lagt fram og lagt til að við framlengjum gildistíma ákvæðisins sem eins konar varúðarráðstöfun. Eins og hér hefur verið rakið er síðan gert ráð fyrir því að þegar við tökum upp og innleiðum tilskipun Evrópusambandsins um endurreisn og skilameðferð fjármálafyrirtækja muni heimildir sem líkjast þessum verða lögfestar hér á landi sem fær mann aftur til þess að hugsa um það að neyðarlögin á sínum tíma voru mörgum öðrum þjóðum fyrirmynd og ýmsar ákvarðanir sem íslensk stjórnvöld tóku á grundvelli neyðarlaganna hafa reynst fyrirmynd fyrir regluverk Evrópusambandsins í framhaldinu, t.d. um það hversu ríkar heimildir stjórnvöld koma til með að hafa samkvæmt nýja regluverkinu til að stíga inn í fjármálafyrirtæki og hvaða reglur eiga að gilda um virði eigna o.s.frv., sömuleiðis um forgang innstæðna að eignum banka og fjármálafyrirtækja sem er fyrirbæri sem reyndist nokkuð umdeilt þegar við Íslendingar leiddum það í lög og má segja að sé með sínum hætti upphafið að ágreiningnum um Icesave-málin öll. Þetta er nú orðið að meginreglu í því regluverki sem hefur verið að fæðast í Evrópusambandinu á undanförnum árum. Ég legg, virðulegi forseti, til að þessu frumvarpi verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.