Svo háttar til um öll dagskrármálin að of skammt er liðið frá útbýtingu þingskjala í þeim. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka þingskjölin á dagskrá og fer nú fram atkvæðagreiðsla um afbrigði. Óskað er eftir því að greidd verði sérstaklega atkvæði um afbrigði fyrir 3. dagskrármálinu og er sjálfsagt mál að verða við því. Þannig að sú atkvæðagreiðsla sem nú er hafin er afbrigði fyrir 1. og 2. dagskrármálinu, þ.e. frumvörpum um fjáraukalög og ríkisábyrgðir, sem eru stjórnarfrumvörp, að þau megi koma fyrir fundinn þótt of skammt sé liðið frá því að skjölum var útbýtt.
Þá verða greidd atkvæði um sams konar afbrigði fyrir 3. dagskrármálinu, þ.e. frumvarpi um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, flutt af meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2020, samanber lög nr. 104/2020, og frumvarp til laga um breytingu á lögum um ríkisábyrgðir, nr. 121/1997. Báðum frumvörpunum var vísað til fjárlaganefndar 28. ágúst en þau fjalla um sama efni, veitingu ríkisábyrgðar á lánalínum til Icelandair. Nefndin hefur fundað nokkuð mikið um þetta mál og hafa fulltrúar frá fjármála- og efnahagsráðuneyti komið í þrígang á fund nefndarinnar til að gera grein fyrir málinu og svara spurningum nefndarmanna. Þetta er stórt, flókið og viðamikið mál og óhætt að segja að margra spurninga hafi verið spurt og eins svaraði ráðuneytið mjög miklu og lét okkur í té allar mögulegar upplýsingar sem það hafði. Á fund nefndarinnar komu einnig fulltrúar ýmissa hagsmunasamtaka, m.a. aðila í ferðaþjónustu, og ég ætla ekki að telja þá alla saman upp en þeirra er getið í nefndarálitinu. Til viðbótar við hefðbundna nefndarfundi var nefndarmönnum boðið á fund sem haldinn var í Hörpu þar sem fulltrúar Icelandair gerðu grein fyrir fjárfestakynningu sinni auk þess sem starfshópur fjögurra ráðuneyta sem vann að undirbúningi þessa máls og þeirra skilmála sem fylgja ríkisábyrgðinni gerði grein fyrir vinnu sinni auk ráðgjafa frá Deloitte en fyrirtækið hefur verið ráðið til að afla og greina fjármálalegar upplýsingar. Ráðgjafi frá því veitti gestum, fulltrúum í fjárlaganefnd og formönnum stjórnmálaflokkanna, upplýsingar. Meginefni og tilgangur þessara frumvarpa og nauðsyn lagasetningarinnar held ég að sé flestum ljós. Frá upphafi þeirra ófyrirséðu og fordæmalausu aðstæðna sem sköpuðust vegna heimsfaraldurs kórónuveiru hafa efnahagsaðgerðir stjórnvalda miðað að því að standa vörð um atvinnu fólks. Það hefur verið gert m.a. með því að hindra að arðbær fyrirtæki sem undir eðlilegum kringumstæðum væru vel rekstrarhæf fari í þrot vegna tímabundinna aðstæðna. Með frumvörpunum er lögð til heimild til handa ráðherra til að veita Icelandair Group hf. sjálfskuldarábyrgð frá ríkissjóði á lánum vegna tekjufalls fyrirtækisins í tengslum við heimsfaraldur kórónuveiru og til þess að víkja frá lögum um ríkisábyrgðir, nr. 121/1997. Ég mun fjalla síðar um lög um ríkisábyrgðir og hvers vegna það er að mati okkar í meiri hluta fjárlaganefndar eðlilegt að víkja frá þeim. Heildarskuldbinding ríkissjóðs vegna þessa getur numið allt að 108 milljónum bandaríkjadala, 90% af 120 milljónum bandaríkjadala, eða sem jafngildir allt að 15 milljörðum kr. miðað við gengi bandaríkjadals við framlagningu frumvarpsins. Eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins þurfa að liggja fyrir ríkar ástæður fyrir ríkisaðstoð við einkafyrirtæki á markaði. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið, enda sé aðstoð almennings við einkafyrirtæki aldrei sjálfsögð og ríkir almannahagsmunir verði að vera að veði. Við teljum að svo sé hér og þær ástæður verða raktar frekar hér á eftir. Staða flugrekstrar hefur, eins og öllum ætti að vera kunnugt, verið mjög erfið á síðustu misserum. Lagasetning þessi kemur til af þeim sökum að algjört hrun hefur orðið í flugrekstri í heiminum öllum á undanförnum mánuðum. Það hrun er vegna samspils hruns í eftirspurn og aðgerða þjóðríkja til að hefta útbreiðslu kórónuveirunnar. Flugbönn og takmarkanir á ferðafrelsi almennings hafa litið dagsins ljós sem aldrei hafa verið viðhafðar í nútímasögu flugrekstrar. Alþjóðaflugmálastofnunin metur samdrátt í rekstrartekjum í millilandaflugrekstri sem 355–392 milljarða bandaríkjadala á árinu 2020. Samdrátturinn hefur farið nærri því að vera 100% á tímabilum á þessu ári á Íslandi. Í nefndarálitinu er fjallað frekar um þær breytingar, þann mikla samdrátt sem hefur orðið í flugrekstri, og m.a. birt tafla þar sem hægt er að sjá breytinguna í töfluformi. Það blasir við að mjög óhagkvæmt er að reka flugfélag við þær aðstæður. Tekjur flugfélaga hafa verið nær engar á meðan stórir kostnaðarliðir standa óhreyfðir, enda hafa fjölmörg ríki veitt kerfislega mikilvægum félögum aðstoð með einum eða öðrum hætti síðustu mánuði. Sterk eiginfjárstaða Icelandair ásamt almennum aðgerðum íslenskra stjórnvalda hefur gert það að verkum að raunhæft er að félagið sæki sér fjármagn á markað til þess að mæta breyttum veruleika. Sú staða hefur ekki verið fær fjölmörgum öðrum flugfélögum. Mesta áhættan sem tengist flugrekstri í dag er óvissan um lengd þess tíma sem líður frá því að eftirspurn eftir ferðalögum tekur að aukast þar til að farþegar taka að skila sér hingað til lands og við viljum auðvitað að vera bjartsýn á að það gerist sem hraðast. Það er erfitt að spá fyrir um það en mikilvægt að vona hið besta og fara í þær aðgerðir sem hægt er til að tryggja að það gangi sem best. Icelandair er í einstakri stöðu, vegna langrar sögu, stærðar leiðakerfis og uppbyggingar, til að geta mætt aukinni eftirspurn eftir flugsamgöngum til Íslands þegar eftirspurn tekur að aukast á ný. Við erum með dálitla umfjöllun í nefndarálitinu um Keflavíkurflugvöll sem er miðstöð tengiflugs. Það er álit meiri hlutans að veiting ríkisábyrgðar sé mikilvæg til að verja sem best þá áratuga reynslu og verðmæti sem liggja í að byggja Keflavíkurflugvöll upp sem tengimiðstöð og þá þekkingu sem er á flugi og flugrekstri hér á landi. Öflug tengimiðstöð er forsenda fyrir heilsársstarfsemi ferðaþjónustu. Nærri lætur að 23 af 36 flugleiðum félagsins séu til komnar vegna tengiflugs. Tengimiðstöðin er einn helsti valdur að öflugum hagvexti í mörg ár. Flugtengd starfsemi gegnir gríðarmikilvægu hlutverki í atvinnu- og efnahagslífi Íslands. Segja má að lífskjör hér á landi væru allt önnur ef ekki hefði verið fyrir slíka uppbyggingu. Fjárfesting í mannvirkjum og innviðum flugsins er snar þáttur í efnahag þjóðarinnar. Forsenda þess að viðspyrna efnahagslífsins takist er að halda þeim verðmætum í horfi og tilbúnum til sóknar um leið og rofar til og flug hefst að nýju og þar skiptir öflugt heimaflugfélag gríðarlega miklu máli. Um það er nánar fjallað í nefndarálitinu en tímans vegna ætla ég ekki að fara yfir allt sem stendur í því frá orði til orðs, enda liggur það málinu til grundvallar. Nefndin kafaði ofan í og kynnti sér helstu valkosti og áhættuþætti við veitingu ríkisábyrgðar og kallaði eftir minnisblöðum frá stýrihópi stjórnvalda, sem ég gerði grein fyrir í upphafi máls míns, um greiningu á þeim valkostum sem lágu til grundvallar vinnunni á bak við frumvörpin. Fyrsti valkosturinn er að Icelandair verði áfram til í núverandi mynd með fyrirliggjandi áformum stjórnvalda um að styðja við fjárhagslega endurskipulagningu og rekstur Icelandair með ríkisábyrgð á lánalínum til þrautavara. Einnig var skoðað hvort það ætti að vera með aðstoð í formi hlutafjár eða láns. Svo voru einnig skoðaðar myndir um það hvað skyldi gera ef Icelandair færi í þrot og hvernig þá mætti koma að stuðningi. Niðurstaða vinnuhóps stjórnvalda var að eini raunhæfi valkosturinn væri leið 1A, að styðja við áætlun Icelandair um fjárhagslega endurskipulagningu og rekstur til að tryggja að til skemmri tíma sé til staðar flugfélag með tengiflugstarfsemi á Íslandi sem uppfylli forsendur stjórnvalda um öflugar flugsamgöngur milli Íslands og annarra landa og stutt geti við viðsnúning hagkerfisins um leið og áhrif heimsfaraldursins dvína. Komi til þess að Icelandair fari í þrot er ekki vænlegt fyrir stjórnvöld að stofna nýtt flugfélag. Stjórnvöld ættu í því tilfelli að tryggja samkeppnishæft umhverfi fyrir flugfélög til að hefja flug til og frá Íslandi. Auk fyrrgreindrar valkostagreiningar laut vinna hópsins m.a. að afleiðingum þess að ekki tækist að bjarga Icelandair og að félagið færi í þrot. Sú niðurstaða myndi skapa óvissu um hvort hægt yrði að nýta lykileignir félagsins í innlendum flugrekstri. Þá voru forsendur ríkisins fyrir þessu máli einnig skoðaðar enda eru þær gríðarlega mikilvægar í málinu. Líkt og þeir sem hafa fylgst með fréttum hafa líklega tekið eftir hafa stjórnvöld átt í samskiptum við forráðamenn Icelandair frá því í vor og hafa þau samskipti verið í skipulegum farvegi. Málið var á forræði ráðherranefndar um ríkisfjármál, auk ferðamálaráðherra. Starfshópur fjögurra ráðuneyta, með ráðgjöfum, fór með málið á milli funda ráðherranefndar. Stjórnvöld settu sér skýrar forsendur fyrir mögulegri aðkomu ríkisins: 1. Að aðkoma ríkisins sé nauðsynleg í þeim tilgangi að tryggja traustar og órofnar flugsamgöngur til og frá landinu. 2. Að tryggja að til staðar sé flugrekstraraðili sem taki öflugan þátt í efnahagslegri viðspyrnu þegar þar að kemur. 3. Að rekstrar- og samkeppnishæfni til lengri tíma sé tryggð. 4. Að almannafé og áhætta ríkisins verði takmörkuð við það sem þjóni opinberum hagsmunum, en hafi ekki að markmiði að verja hag hluthafa eða lánardrottna. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt að þessar forsendur ríkisins hafi legið fyrir. Stjórnvöld og Icelandair hafa haft sameiginlegan skilning um helstu þætti fjárhagslegrar endurskipulagningar. Meginþættirnir eru fimm talsins: 1. Raunsæ áætlun um rekstur og fjárþörf. 2. Viðeigandi hlutafjárhækkun. Hluthafafundur í maí samþykkti að auka hlutafé um allt að 30 milljarða kr. 3. Viðunandi þátttaka kröfuhafa, t.d. skuldir frystar til að draga úr fjárþörf á tímabili tekjumissis í áætlun. Félagið hefur náð samningum við kröfuhafa. 4. Samkeppnishæfni félagsins verði tryggð til næstu framtíðar. Kjarasamningar félagsins við stéttarfélög eru nú frágengnir sem og samningar við lykilbirgja og flugvélaframleiðanda. 5. Lánalína, frá ríkinu eða með ábyrgð ríkisins til þrautavara. Lánalínur með ábyrgð ríkisins væru til þrautavara, til að auka líkur á að félagið komist í gegnum þá óvissutíma sem fram undan eru. Í nefndarálitinu er tafla með sundurliðun á áætlaðri fjármögnun félagsins til næstu 24 mánaða. Ég sagði áðan að ég ætlaði síðar að koma inn á lög um ríkisábyrgðir en nefndin kallaði eftir upplýsingum til viðbótar við það sem fram kemur í greinargerðum frumvarpanna um ástæður þess að gerð er tillaga um að víkja í heild frá ákvæðum laga um ríkisábyrgðir. Nokkuð var fjallað um þetta í 1. umr. um málið, að mikilvægt væri að nefndin skoðaði hvers vegna þessi leið væri farin og það gerði nefndin. Lög um ríkisábyrgðir hafa ekki tekið breytingum til samræmis við breytingar á opinberu eignarhaldi fyrirtækja og breytta skipan lánamála og aðgangs að lánsfé. Mjög lítið hefur reynt á lögin síðastliðin ár. Þó svo að lögin geti átt ágætlega við þegar ríkissjóður veitir ábyrgð við hefðbundnar markaðsaðstæður þá eiga þau ekki sérstaklega vel við sérstakan stuðning þegar markaðsbrestur verður. Þess ber að geta að þegar önnur lög - sem við höfum samþykkt hér á Alþingi í tengslum við aðgerðir stjórnvalda vegna Covid-faraldursins, svo sem lög um Ferðaábyrgðasjóð og stuðningslán og viðbótarlán eða brúarlán - hafa verið samþykkt, þá hafa lög um ríkisábyrgðir heldur ekki gilt um þau heldur verið farnar aðrar leiðir. En það þýðir ekki að engin skilyrði eða skilmálar séu fyrir því að fá ríkisábyrgð heldur eru þeir þvert á móti sérsniðnir að þessari lánveitingu. Má sem dæmi nefna að í skilmálum með lánunum er ábyrgðargjald sem nemur 0,25% á ársgrunni af ábyrgðarfjárhæðinni og svo bætist við notkunarálag sem reiknast af stöðu ádráttar í lok hvers mánaðar og fer hækkandi eftir fjárhæð ádráttar. Þetta þýðir að það kostar að fá ríkisábyrgðina og það kostar að nýta hana. Sá kostnaður eykst eftir því sem meira er gengið á lánið. Mig langar að tæpa á nokkrum þáttum sem nefndin fjallaði um og skipta máli í þessu frumvarpi. Það fyrsta er veð vegna ábyrgða. Nefndin fjallaði talsvert um verðmæti veða þeirra sem standa að baki ábyrgðinni. Miðað hefur verið við að ríkið taki veð í vörumerkjum, bókunarkerfi og eftir atvikum lendingarheimildum í London og New York. Fyrirhugaðri ríkisábyrgð er ætlað að koma til móts við ófyrirséða erfiðleika í rekstri Icelandair og enda þótt töluverð verðmæti séu í framangreindum veðum hefur ekki verið gert ráð fyrir að andvirði þeirra standi sem beint andlag við ábyrgð ríkisins nema þá að hluta. Í umsögn Ríkisendurskoðunar er bent á að helsta álitamálið er hvernig tryggingum fyrir endurheimt ríkisábyrgðar skuli háttað. Bent er á að óvíst sé að þessar eignir séu 15 milljarða virði. Meiri hlutinn telur að erfitt sé að leggja verðmat á virði veðanna en telur engu síður að veruleg verðmæti séu fólgin í nafni og vörumerki félagsins, sem og bókunarkerfi. Þá séu einnig veruleg verðmæti fólgin í lendingarheimildum og leggur meiri hlutinn áherslu á að ef til kemur verði fast sótt að fá þær því allt eru það hlutir sem yrðu til þess að stuðla að hraðari uppbyggingu flugsamgangna að nýju ef til rekstrarstöðvunar kæmi. Talsvert var fjallað um samkeppnisstöðu enda skiptir það máli í máli sem þessu. Í fyrirhugaðri ríkisábyrgð felst ríkisaðstoð til handa Icelandair Group vegna ófyrirséðrar röskunar á millilandaflugi í heiminum. Það er gert til þess að, líkt og ég kom að í upphafi, hægt sé að standa vörð um óraskaðar flugsamgöngur til landsins. Inn í skilmála ábyrgðarinnar er sett inn sérstakt ákvæði þar sem fram kemur að lántaka er eingöngu heimilt að nýta lán með ríkisábyrgð til að standa skil á almennum rekstrarkostnaði sem tengist flugrekstri til og frá landinu. Óheimilt er að nýta lánið til fjármögnunar á rekstri, eða ráðstafa því með öðrum hætti, svo sem til dótturfélaga í samstæðu lántaka sem ekki eru í flugrekstri til og frá Íslandi. Eins og komið hefur fram hefur ESA farið yfir skilmála ríkisábyrgðar og metur allar reglur uppfylltar. Það leysir stjórnvöld ekki undan þeirri skyldu að tryggja samkeppni. Meiri hlutinn áréttar að það er mikilvægt að samhliða fyrirhugaðri heimild um ríkisábyrgð standi stjórnvöld vörð um virka samkeppni í flugi. Meginaðgerðin felst í því að félagið endurreisi eigin rekstur, ríkisábyrgðin er því þrautavaraleið. Í því felst, og þetta skiptir máli upp á áhættu ríkissjóðs, að ekki reyni á ábyrgðina nema upp komi þær aðstæður að reksturinn gangi talsvert verr en áætlanir gera ráð fyrir og um þetta er fjallað nánar í nefndarálitinu. Í vinnu nefndarinnar var mikið fjallað um hvort nægilega tryggt sé í skilmálaskjali um ríkisábyrgð á lánalínu til Icelandair Group hf. að fjármunir úr henni renni ekki til annars rekstrar Icelandair Group hf. en flugrekstrar. Að frumkvæði nefndarinnar hefur viðræðunefnd stjórnvalda tekið það upp við félagið sem hefur staðfest að það hafi verið sameiginlegur skilningur beggja aðila að lánalínu með ábyrgð ríkisins hafi eingöngu verið ætlað að styðja við flugrekstur félagsins en ekki annan rekstur. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Vegna þessa var skilmálum ríkisábyrgðarinnar breytt þar sem það kemur skýrt fram að lánið megi einungis nýta í almennan rekstrarkostnað sem tengist flugrekstri til og frá landinu og það sé óheimilt að nýta lánið til fjármögnunar á rekstri eða ráðstafa því með öðrum hætti, svo sem til dótturfélaga í samstæðu lántaka sem ekki eru í flugrekstri til og frá landinu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að mæta samkeppnissjónarmiðum og telur að með þessum breytingum sé komið til móts við sjónarmið um að takmarka ríkisábyrgðina við flugrekstur til og frá landinu. Það var atriði sem margir gestir nefndarinnar nefndu, þeir vildu að ríkisábyrgðin yrði veitt en með þeirri þrengingu sem hér er í skilmálunum. Meiri hlutinn telur að jafnvægið milli áhættu og endurgjalds sé tryggt með þeirri leið sem íslensk stjórnvöld hafa valið í þessu máli. Hugmyndafræðin er sú að ríkið sé síðast inn og fyrst út. Þannig náist markmið ríkisins, að veita ákveðna vörn fyrir ófyrirséðum aðstæðum, verði rekstraraðstæður erfiðari á næstu misserum en áætlanir félagsins gera ráð fyrir, en jafnframt að lágmarka áhættu almennings. Loks er bent á kerfislegt mikilvægi félagsins þar sem ferðaþjónustan í heild sinni grundvallast á flugsamgöngum um Keflavíkurflugvöll og þar hefur Icelandair algera sérstöðu. Í fyrra var félagið með 66% markaðshlutdeild á vellinum, greiddi laun sem námu 4.000 ársverkum, þannig að miklu fleiri hafa verið í starfi en ekki allir í fullu starfshlutfalli endilega, flutti 4,4 milljónir farþega til 44 áfangastaða og gegndi að auki lykilhlutverki í flugfrakt, bæði út- og innflutningi. Sem dæmi um lykilhlutverk félagsins í uppbyggingu ferðaþjónustunnar hefur framlag þess til samfélagsins, laun, launatengd gjöld og skattar, numið um 300 milljörðum kr. frá árinu 2011. Ég hef hér gert grein fyrir efni nefndarálitsins. Meiri hlutinn leggur til að frumvörpin verði samþykkt óbreytt en líkt og ég kom inn á áðan eru gerðar breytingar á skilmálunum við lánið. Þeir fylgja með sem fylgiskjal sem er prentað með frumvarpinu og Icelandair hefur samþykkt. Mig langar að nefna að skilyrði fyrir veitingu ábyrgðarinnar eru að Alþingi hafi samþykkt heimild til að veita ábyrgð þessa, þ.e. samþykkt það frumvarp sem við ræðum hér, að höfuðstöðvarnar séu á Íslandi og að félagið hafi hlutabréf sín skráð í Kauphöll Íslands. Þá er óheimilt að greiða arð, lækka hlutafé eða kaupa eigin hluti eða gera annað sem felur í sér að fjármunum eða eignum félagsins sé ráðstafað til hluthafa eða annarra aðila. Það skiptir allt gríðarlega miklu máli. Þetta eru skilmálarnir fyrir ríkisábyrgðinni. Undir þetta nefndarálit skrifa, ásamt þeirri sem hér stendur: Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson, Páll Magnússon, Njáll Trausti [[Forseti hringir.]]Friðbertsson og Birgir Þórarinsson. Jón Steindór Valdimarsson, [[Forseti hringir.]]áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu en með fyrirvara sem ég geri ráð fyrir að hann geri grein fyrir í ræðu á eftir [[Forseti hringir.]]en við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.
Virðulegi forseti. Tökum tvær spurningar í þessu stutta andsvari. Annars vegar er það spurning um samkeppni. Nefndarálitið var afgreitt úr nefnd í morgun þar sem bæta átti við smákafla um álit og umsögn Samkeppniseftirlitsins. Ég fékk ekki afrit af nefndarálitinu eftir það og ég veit ekki hvaða hluti af því er viðbótin sem talað var um. Hins vegar er það skortur á greiningu sem ætti að gera, eins og segir í lögum um ríkisábyrgð, á áhrifum samkeppni og ekki bara á flug heldur líka á bankastarfsemi. Þegar allt kemur til alls eru þetta lán sem bankarnir veita Icelandair og ríkisábyrgðin er á láni bankanna. Það er augljóslega betra að vera í viðskiptum við ríkisbankana sem geta reddað ríkisábyrgð.
Frú forseti. Já, við töluðum um að bæta inn í nefndarálitið atriðum sem lúta að samkeppnissjónarmiðum og það var gert. Líkt og kom fram í máli mínu telur meiri hlutinn mikilvægt að mæta samkeppnissjónarmiðum og telur að með þeim breytingum sem verið er að gera á skilmálunum sé einmitt verið að gera það. Ég verð hreinlega að biðja hv. þingmann um að endurtaka hinar spurningarnar því að ég greip bara fyrst þennan punkt um samkeppnissjónarmiðið og fór að leita að því hvar í nefndarálitinu þær væru skrifaðar. En þessu var sem sagt [[Forseti hringir.]]bætt við nefndarálitið líkt og hafði verið rætt um að gera á fundi nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Þó að þessir skilmálar séu komnir í ríkisábyrgðina er ekki bara allt í einu einhver töfralausn komin. Það er langt frá því. Samkeppni er alls ekki tryggð þrátt fyrir þessar takmarkanir ríkisábyrgðarinnar. Það kemur skýrt fram í áliti Samkeppniseftirlitsins að hið opinbera hefur ákveðnar skyldur þrátt fyrir þær takmarkanir. Hitt sem ég spurði um var að ríkisábyrgðin er í raun og veru gagnvart lánum til bankanna. Lánin sem bankarnir veita eru með ríkisábyrgð. Ef Icelandair hverfur fara peningar frá ríkissjóði til bankanna til að bæta upp tap þeirra af láninu sem þeir veita Icelandair. Þar er ríkisábyrgðin þegar allt kemur til alls. Þá þarf að meta samkeppnisáhrif á bankamarkaði vegna ríkisábyrgðarinnar.
Herra forseti. Í fyrsta lagi verðum við að muna við hvaða aðstæður þessi heimild er veitt til að fella lögin um ríkisábyrgðir úr gildi. Það er gert vegna þess að kórónuveirufaraldurinn hefur valdið algjörum markaðsbresti þegar kemur að flugsamgöngum. Það breytir auðvitað ekki því að þegar hinn eðlilegi taktur verður kominn skiptir samkeppnin auðvitað máli. En það er við þessar sérstöku aðstæður sem verið er að veita heimildina. Það hefur komið fram að ESA hefur farið yfir skilmála ríkisábyrgðarinnar og metur að allar reglur séu uppfylltar. [[Gripið fram í.]]Verið er að fara í aðgerðir í fullt af öðrum löndum í kringum okkur og þá má [[Forseti hringir.]]nefna að ESA hefur einnig samþykkt þær aðgerðir sem fara á í vegna flugfélagsins SAS.
Frú forseti. Icelandair er í vandræðum. Icelandair er kerfislega mikilvægt fyrirtæki sem þúsundir starfsmanna og hundruð fyrirtækja reiða sig á. Samfylkingin vill gæta þessara hagsmuna en einnig að hagsmunum almennings og samkeppni. Við hefðum kosið að tryggja betur hagsmuni skattgreiðenda í þessari 15 milljarða kr. ríkisaðstoð. Hins vegar er óumdeilt að tryggingarnar fyrir þessu láni duga ekki. Við hefðum því viljað skoða mun betur þann möguleika ríkisins hafa svokallaðan breytirétt, þ.e. að við ákveðnar aðstæður geti ríkið breytt láninu í hlutafé. Önnur leið væri að útvíkka veðandlagið þannig að það myndi ná til hlutafjárins. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Af hverju er meiri hlutinn ekki til í að auka tryggingavernd ríkisins og um leið almennings með þessum hætti þegar hann veit að þær tryggingar, þau veð sem núna eru fyrir hendi duga ekki? Mig langar endilega að heyra rökin fyrir því af hverju meiri hlutinn var ekki tilbúinn að ganga skrefinu lengra til að gæta betur að hagsmunum ríkisins, en um leið værum við að gæta að hagsmunum Icelandair, sem við þurfum að sjálfsögðu líka að huga að.
Herra forseti. Um þetta var fjallað talsvert mikið í nefndinni og ráðuneytið svaraði spurningum varðandi þetta, auk þess að láta nefndinni í té minnisblöð þar sem farið var yfir þessi atriði. Þar kom mjög skýrt fram, að mínu mati, að það er einmitt með þeirri leið sem hér er verið að fara sem við tryggjum hag almennings langbest. Eins og ég sagði í ræðu minn kemur ríkið síðast inn með fé ef á þarf að halda, en er jafnframt það fyrsta sem fer út. Það er alveg vitað að erfitt er að meta veðandlagið. En þetta eru hins vegar eignir sem ekki eru veðsettar og skipta alveg gríðarlega miklu máli ef til þess kemur að á þetta þarf að reyna, sem ég vona svo sannarlega að verði ekki.
Frú forseti. Ég geri ekki athugasemd við þá reglu að ríkið eigi að koma síðast inn og fara fyrst út. Ég spyr hins vegar: Af hverju er ríkisstjórnin ekki tilbúin að útvíkka tryggingavernd sína gagnvart þessu stóra láni? Þetta eru 15 milljarðar. Þetta er meira en allar barnabætur sem landsmenn fá. En mig langar hins vegar spyrja í seinna andsvari mínu: Af hverju eru ríkisstjórnarflokkarnir ekki tilbúnir að skilyrða ríkisaðstoðina með þeim hætti að verðandi eigendur eða núverandi eigendur Icelandair eigi ekki rætur sínar að rekja til skattaskjóla? Þetta ræddum við líka og við hefðum getað bætt því í skilmálana alveg eins og að í skilmálunum er áskilnaður um að höfuðstöðvar Icelandair eigi að vera á Íslandi. Það hefði verið hægur leikur, hefði verið pólitískur vilji til þess, að bæta við skilyrði sem m.a. ASÍ kallaði eftir, um að það ætti að vera óumdeilt að eigendur Icelandair gætu ekki rakið rætur sínar til skattaskjóla á meðan þeir nytu ríkisaðstoðar.
Frú forseti. Icelandair er hlutafélag sem er á opnum markaði og er skráð í Kauphöll Íslands. Ég held að það sé mjög mikilvægt til að veita gagnsæi. Ég er sammála hv. þingmanni í því að auðvitað eiga fyrirtæki að borga sína skatta og skyldur til samfélaga og ég er baráttumaður eins og hv. þingmaður varðandi það að þannig sé almannahagsmunum best borgið. En ég tel að við þurfum að gera það með öðrum leiðum en með skilmálum með ríkisábyrgð til Icelandair í þessu tiltekna máli. Þetta er risastórt mál sem vinna þarf að á heimsvísu almennt séð, ekki með slíkum skilmálum við fyrirtæki sem er í Kauphöll Íslands.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann, framsögumann meiri hlutans. Í nefndaráliti meiri hluta stendur að lántaka sé eingöngu heimilt að nýta lán með ríkisábyrgð til að standa skil á almennum rekstrarkostnaði sem tengist flugrekstri til og frá landinu. Þetta er auðvitað voða flott en hvernig í ósköpunum á að fylgjast með þessu? Hver á að vera með nefið ofan í þessu? Ríkisendurskoðandi? Hvernig í ósköpunum á að tryggja að þetta standist? Við urðum vitni að því hér í þinginu hvernig velferðarnefnd var hunsuð og hægt var að fara á bak við hana. Hvernig í ósköpunum ætlið þið að tryggja og fylgjast með þessu? Þetta er bara fyrirtæki úti í bæ. Verður ríkisstarfsmaður með bókhaldið? Hvernig í ósköpunum ætlið þið að tryggja að þetta standist?
Herra forseti. Í fyrsta lagi gerir maður auðvitað kröfu um að fólk standi við það sem það skrifar undir. Icelandair hefur fallist á þá skilmála sem hér eru settir. Það er ekki verið að þvinga lánið upp á fyrirtækið. Þeir fallast á að fá lánið gegn þessum skilmálum. Lánveitendur hljóta að fylgjast með því frá sinni hlið að skilmálarnir séu uppfylltir. Það er auðvitað von okkar að aldrei fari króna úr ríkissjóði vegna þessa, að það reyni aldrei á þessa ríkisábyrgð og það komi aldrei til að lánið verði veitt. Komi til þess hljóta Ríkisendurskoðun og aðrar stofnanir að fylgjast með því, eftir því sem við á, og tímanum vindur fram. Það er mikilvægt að hafa í huga að meginhugmyndin er auðvitað að aldrei þurfi að veita þetta lán.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þurfi aldrei að taka þetta lán. En ef þeir taka lánið, ef komið er að því taka lánið, af hverju í ósköpunum notum við þá ekki bara sömu aðferðir og í hruninu þegar bankarnir yfirtóku heimilin? Látum þá bankana, Íslandsbanka og Landsbanka, ríkisbankana, yfirtaka flugfélögin. Af hverju er það ekki inni í myndinni að um leið og að því kemur að þessi lánalína verður virkjuð sé félagið yfirtekið? Þá er það orðið verðlaust félag hvort sem er. Það ætti ekki að vera mikið vandamál frekar en það var vandamál að taka heimilin af fólki. Bankarnir yrðu þá bara frábærir. Þeir gætu aldeilis hafið sig til flugs, komnir með heilt flugfélag. Þeir myndu fljúga inn á fjármálamarkaði og yrðu sennilega mjög eftirsóttir ef ætti að einkavæða þá.
Herra forseti. Mig langar aðeins að fara yfir þetta. Eins og ég sagði vonast ég til að aldrei reyni á að það þurfi að veita þetta lán. En það mun kosta félagið að draga á lánalínurnar. Það bætist við kostnaður fyrir það að nýta lánið. Varðandi bankana þá eru þeir í bankastarfsemi en ekki í flugrekstri og þeir hafa auðvitað veð fyrir því sem þeir lána. Ég myndi halda að staða þeirra væri nokkuð tryggð vegna þess að þeir lána ekki bara út í loftið. Og um það: Það er annað skjal sem í eru skilmálar félagsins gagnvart bönkunum. Það er reyndar ekki fylgiskjal með þessu frumvarpi en skilmálana má til að mynda nálgast á vef fjármálaráðuneytisins til að kynna sér frekar hvernig bankahlutinn virkar.
Virðulegi forseti. Við velkjumst ekkert í vafa um það hversu mikilvægt það er fyrir okkur að hafa öruggar samgöngur til og frá landinu. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir nefndarálitið og framsöguna. Hún nefnir það hér að þetta byggi á gagnkvæmum skilningi og ýmislegt svoleiðis og mig langaði einfaldlega að spyrja hana: Hversu langt nær gagnkvæmur skilningur og góður vilji gegn gildandi rétti? Ef koma skyldi að því að það þyrfti að láta reyna á hinn gagnkvæma skilning fyrir dómstólum, hversu djúpt ristir hann?
Frú forseti. Þetta byggir á skilmálum. Undirritaður skilmáli er prentaður með nefndarálitinu sem var breytt eftir aðkomu fjárlaganefndar sem setur skilyrðin fyrir þessari ríkisábyrgð ef til hennar kemur. Það eru enginn gagnkvæmur skilningur sem þar liggur að baki heldur eru það skilmálar sem báðir aðilar, ríkið sem mögulegur lánveitandi og félagið sem mögulegur lántaki, hafa komið sér saman um, þ.e. reglurnar sem gilda ef til þess kemur að ríkisábyrgðin verður veitt. Það er mjög mikilvægt að það fylgi hér með nefndarálitinu til þess einmitt að allir geti kynnt sér þær miklu kröfur sem eru gerðar ef nýta á ríkisábyrgðina.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vísaði bara beint í hennar eigin orð áðan en hún talaði í framsöguræðu sinni um mikilvægi þess að hér ríkti gagnkvæmur skilningur. En þá skulum við bara snúa okkur að nefndarálitinu sem slíku. Hversu djúpt ristir nefndarálitið ef látið yrði reyna á skilyrðin sem verið er að setja fram í því? Getur hv. þingmaður sýnt mér að þessi skilyrði séu einhvers staðar fest í lög?
Frú forseti. Þetta eru bara skilmálar sem búið er að skrifa undir og búið að birta þannig að þeir gilda auðvitað. Þeir eru prentaðir með í nefndarálitinu svo að þingmenn og almenningur og þeir sem vilja kynna sér málið geti glöggvað sig á því hvaða skilyrði eru sett. Þetta er sett hér með til þess að enginn þurfi að velkjast í vafa um að lántakandi má til að mynda ekki greiða sér arð ef til þess kemur að það reyni á ríkisábyrgðina, að höfuðstöðvar félagsins verða að vera á Íslandi ef til þess kemur að það þurfi að nýta sér ríkisábyrgðina. Auk þess, eins og ég fjallaði um áðan, þarf Alþingi, til þess að af veitingu ábyrgðarinnar verði, að hafa samþykkt heimild. Og hér eru skilmálarnir fyrir því hvernig það skuli gert.
Frú forseti. Fáir efast um gildi Icelandair fyrir samgöngur til og frá landinu. Sömuleiðis liggur fyrir að umrætt fyrirtæki er kerfislega mikilvægt fyrir íslenskt hagkerfi eins og sú skilgreining liggur fyrir. Icelandair hefur í raun verið lífæð í samgöngum landsmanna hvort sem litið er til fólksflutninga eða vöruflutninga. Fyrirtækið býr að miklum mannauði og reynslu ásamt því að vera vinnustaður þúsunda Íslendinga og viðskiptavinur fjölmargra annarra íslenskra fyrirtækja. Gjaldþrot þess fyrirtækis væri því íslenskum hagsmunum dýrkeypt. Við þurfum að horfast í augu við það. Þótt flestir vilji tryggja framtíð Icelandair þurfum við að huga að ákveðnum atriðum að mati Samfylkingarinnar og fleiri reyndar. Gagnrýnt hefur verið að veðin fyrir hinu ríkistryggða láni séu ekki næg. Ríkisendurskoðun hefur m.a. bent á það í sinni umsögn. Ríkisendurskoðun er stofnun sem heyrir undir Alþingi, ekki framkvæmdarvaldið, ráðherrana. Þetta er há upphæð, 15 milljarðar, og til að setja þessa tölu í samhengi þá er þetta hærri upphæð en allar barnabætur landsmanna. Þetta er einnig hærri upphæð en það sem þessi ríkisstjórn setur í húsnæðisstuðning til allra landsmanna. Hún er tæplega helmingurinn af því sem allir framhaldsskólar Íslands kosta. Þetta er há upphæð, við þurfum að hafa það í huga. Þess vegna skiptir máli hvernig veðum er háttað, að sjálfsögðu. Maður lánar og fær veð á móti. Það er trygging. Það er óumdeilt í þessu máli að tryggingarnar duga ekki. Þær duga ekki. Ráðuneytið sagði það á fundi fjárlaganefndar. ASÍ, Alþýðusamband Íslands, benti sömuleiðis á þetta. Það segir í sinni umsögn, með leyfi forseta: „… stjórnvöldum og Alþingi [ber] að verja hagsmuni ríkisins í hvívetna í gegnum traust veð eða að ríkið eignist hlut í félaginu. Óvissa ríkir um hvort þetta skilyrði sé uppfyllt líkt og sjá má í umsögn Ríkisendurskoðunar en þar segir að ósennilegt sé að tryggingar geti numið þeim 15 milljörðum sem lánaðir eru.“ Ríkisendurskoðun segir einnig í sinni umsögn: „Annar möguleiki í stöðunni væri að ríkissjóður eignaðist hlut í félaginu ef gengið yrði á ábyrgðir eða hreinlega tæki rekstur þess yfir með það fyrir augum að finna síðar mögulega eigendur.“ Þess vegna teljum við í Samfylkingunni að ekki hafi verið fullreynt hvort hægt hefði verið að auka veðin fyrir þessum lánalínum með ríkisábyrgðinni. Ef lánið lenti í vanskilum og framlögð veð dygðu ekki - samkvæmt plagginu eru veðin vörumerkið, bókunarkerfið og hugsanlega tvö lendingarslott - vildum við skoða og fá ítarlegri umfjöllun um það hvort við ættum ekki að útvíkka tryggingarnar þannig að veðið myndi ná til hlutafjár félagsins, hvort sem það er núverandi hlutafé félagsins eða hlutafé eftir útboðið. Að sjálfsögðu getur ríkið aukið skilyrði fyrir hinu ríkistryggða láni með auknu veðandlagi og síðan er það hluthafanna að ákveða hvort þeir sætti sig við slík skilyrði, sé það gert á forsendum ríkisaðstoðarinnar. Við erum með skilmála, sem við í nefndinni erum m.a. að breyta þegar kemur að samkeppnisþættinum, ég kem aðeins inn á það á eftir. Það hefði verið hægt að bæta því inn að auka veðandlagið þannig að það myndi ekki bara ná til vörumerkis, bókunarkerfis og tveggja lendingarslotta heldur einnig til hlutafjár. Þetta er ein af þeim leiðum sem við hefðum átt að skoða betur en við fengum, eins og allir vita í þessum sal, örfáa daga til að fara yfir stórt mál á meðan ráðuneytið lá yfir þessu máli í allt sumar. Ráðuneytið ætlast til að við stimplum meira og minna allt frá þeim lítið breytt. Þetta er ein leið, alveg einnar messu virði að skoða hana. Við viljum tryggja hagsmuni Icelandair, við viljum halda lífi í Icelandair vegna þess að það er dýrkeypt að gera ekki neitt. En við þurfum líka að gæta að hagsmunum almennings og skattgreiðenda og starfsfólks. Ég er ekki að pæla í hagsmunum hluthafa. Kerfið gerir ráð fyrir því, menn tapa, kapítalisminn gerir ráð fyrir því ef illa fer. En það sem ég er að pæla í eru hagsmunir almennings af því að missa þetta fyrirtæki í gjaldþrot. Við erum með skilgreiningu á því hvað er kerfislega mikilvægt fyrirtæki. Það er ekki hvaða fyrirtæki sem er. WOW air var t.d. ekki kerfislega mikilvægt. Það er stærðin sem skiptir hér máli og Icelandair sem hefur verið ábyrgt fyrir, a.m.k. á vissu tímabili, um 70% af öllum flutningum til og frá landinu uppfyllir þetta skilyrði, hvort sem fólki líkar það betur eða verr. Önnur leið fyrir utan veðleiðina væri að tryggja breytirétt ríkisins. Hvað er það? Þá tryggjum við að ríkið hefði rétt á að breyta láninu í hlutafé. Leiðin felst í því að það er fyrir fram heimilað með samþykki hluthafafundar og með tilheyrandi breytingum á samþykktum félags, að félagið taki lán með þeim skilmálum að greiða megi lánið með útgáfu á hlutafé til kröfuhafa. Þetta kallast breytiréttur. Hann er oft einhliða og hann er oft einhliða hjá lánveitandanum, hjá hinu opinbera. Í slíkum tilvikum hefði ríkið kost á því að breyta kröfu sinni, 15 milljörðum, í hlutafé ef fjárhagsstaða félagsins krefðist þess. Það getur verið ef ástæðan er bæði til hins verra eða til góðs, ég kem inn á þetta aftur. Breytiréttur er því varúðarréttur. Ég er bara að pæla í því hvernig við tryggjum betur hagsmuni skattgreiðenda og almennings. Í nefndaráliti mínu fer ég aðeins yfir það hvað felst í þessum breytirétti. Ég hefði gjarnan viljað að á vettvangi nefndarinnar og þingsins hefði það verið betur ígrundað hvort þetta væri hugsanlega leið. Segjum að áform Icelandair gangi ekki eftir, sem enginn vonar, og það lendi í vanskilum með ríkistryggðra lánið. Þá getur verið kostur að ríkið geti breytt sinni skuld, sinni kröfu, í hlutafé. Þá er ríkið orðið einn af eigendum hlutafélagsins Icelandair og þá getum við sem eigandi haft eitthvað að segja í frekari björgunaraðgerðum og hugsanlegri endurreisn. Auðvitað vonar enginn að til þess komi. En þetta er varúðarréttur. Það getur verið Íslendingum í hag að ríkið geti komið inn, fari hlutirnir í óefni, sem eigandi til að taka þátt í hugsanlegri endurreisn þessa félags. Það er það sem ég er að tala fyrir. Breytiréttur getur líka tryggt hagsmuni ríkisins ef vel gengur þannig að hið opinbera fái hluta af hugsanlegum ávinningi, gangi áform um uppbyggingu og endurreisn vel. Þetta getur líka verið réttlætanlegt í ljósi þess að skattgreiðendur eru að rétta félaginu hjálparhönd í formi ríkisábyrgðar. Það er ekki sjálfsagt, ekkert sjálfsagt að veita Icelandair ríkistryggt lán. Menn þurfa að gera það að vel ígrunduðu máli, eðlilega. Við heyrum oft frasann, sem er miklu meira en frasi, að það gengur ekki að við þjóðnýtum alltaf tapið og einkavæðum hagnaðinn. Það er allt of oft lenskan hér að við þjóðnýtum eða ríkisvæðum tapið en einkavæðum gróðann. Þetta eru enn ein rökin fyrir því að við skoðum þá leið aðeins betur, að tryggja breytirétt ríkisins sem skilyrði fyrir lánveitingunni. En meiri hlutinn treystir sér ekki í þetta og vill að málið fari óbreytt í gegn, enda er þetta mál á ábyrgð hans. Það er áhugavert að fjölmörg ríki Evrópu eiga hlut í flugfélögum eða hafa sett það skilyrði fyrir aðstoð sinni að ríkið eignist hlut í félögunum sem þau eru að aðstoða, þótt það sé ekki nema tímabundið. Ef ríkið eignast hlut í Icelandair er ég ekki að segja að ríkið eigi endilega að eiga þann hlut lengi, alls ekki. En það er áhugavert að sjá að sænska og danska ríkið eiga nú í SAS, finnska ríkið á í Finnair, hollenska ríkið á í KLM, franska ríkið á í Air France, Nýja-Sjáland á í Air New Zealand og þýska ríkið, frú Merkel, eignaðist um daginn hlut í Lufthansa samhliða aðstoð sem það félag fékk frá ríkinu. Þetta er áhugavert. Það er engin goðgá að tala um þetta. Ég er að nálgast málið út frá hagsmunum almennings og samfélagsins og hagkerfisins. Þetta eru kannski helstu tveir þættirnir sem ég vil draga fram hvað varðar hina bágu tryggingavernd ríkisins. Við leggjum mikla áherslu á að umrædd lánalína nái einungis til flugrekstrar milli landa en ekki til annarra þátta samstæðunnar. Það er ánægjulegt að samkomulag náðist í nefndinni um að þessu yrði bætt við skilmálana. Við eigum ekkert að fara að aðstoða Icelandair við að reka hótel eða ferðaskrifstofu. Það sem við erum að fókusera á er flugreksturinn milli landa og það heyrist frá flestum úr þessum ræðustól og enginn misskilningur má vera þar á ferð. Hér þurfum við að gæta að samkeppninni. Samkeppniseftirlitið kom með áhugaverða umsögn hvað þetta varðar og benti einmitt á það að við þyrftum að einskorða ríkisaðstoðina við flugið, en það var ekki í upprunalega plagginu, a.m.k. ekki samkvæmt orðanna hljóðan. Allir þingmenn eru sammála um að breyta þessu. Fyrst ég nefni Samkeppniseftirlitið er líka áhugavert að samhliða þessari ríkisábyrgð þarf að huga að hugsanlegri samkeppni á þessum markaði. Play er í startholunum og auðvitað viljum við samkeppni á þessum markaði. Neytendur hagnast á samkeppni almennt séð. Við viljum ekki hafa það þannig að aðstoð við Icelandair hafi þær slæmu afleiðingar að við drepum í fæðingu samkeppni á flugmarkaðnum. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins eru nokkur flott atriði að mínu mati sem við ættum a.m.k. að íhuga og ráðast í samhliða þessari ríkisaðstoð til Icelandair. Þetta eru nokkur skref og ég vil flagga þessum hugmyndum Samkeppniseftirlitsins. Frú forseti. Ég held að við hefðum einnig átt að auka aðeins skilyrðin fyrir ríkisaðstoðinni. Nota bene, ég er ekki að koma í veg fyrir aðstoðina en við getum gert þetta aðeins betur. Það er annað sem ég vil draga sérstaklega fram. Við erum með margs konar skilyrði nú þegar í skilmálunum. Mér finnst það ámælisvert að stjórnendur Icelandair hafi þann valmöguleika að geta greitt sér ofurlaun eða bónusa á meðan á ríkisaðstoð stendur. Sporin hræða í þeim efnum. Við höfum nú séð íslenskt atvinnulíf fljótt grípa til ofurlauna, hafi það tækifæri til þess. Ég er ekkert að segja að Icelandair muni gera það. En af hverju ekki að bæta því við að á meðan ríkisaðstoðar nýtur við sé það ekki valmöguleiki? Við höfum sömuleiðis séð úti í Evrópu að ýmsar ríkisstjórnir hafa sett það skilyrði fyrir ríkisaðstoð að fyrirtæki sem njóta hennar stígi stór, mælanleg græn skref. Þetta skiptir máli. Við erum á krossgötum í loftslagsmálum og fyrirtæki, stórfyrirtæki, þurfa að stíga áþreifanleg skref í loftslagsmálum. Það er einstakt tækifæri fyrir okkur, á meðan þau vilja njóta aðstoðar ríkisins, að auka skilyrði og kröfur á slík fyrirtæki um að þau stígi græn skref. Mig langar líka að draga það fram sem ég sagði áðan um skattaskjólin. Þetta skiptir máli. Hvernig stendur á því að ríkisstjórnin var ekki tilbúin að bæta í skilmálana að það sé óumdeilt að eigendur Icelandair, hvort sem það eru núverandi eða verðandi eigendur eftir útboðið, megi ekki rekja rætur sínar til skattaskjóla? Þetta skiptir máli. Munið Panama-skjölin: Íslendingar áttu langflesta fulltrúa miðað við höfðatölu. Og munið þið hvað var í Panama-skjölunum? Þetta var ein lögmannsstofa í einu landi en þetta voru mörg hundruð dæmi. Þetta er því ekki eitthvert jaðardúllulegt mál. Þetta skiptir máli. Auðvitað eiga fyrirtæki sem leita til okkar, til ríkisins, eða njóta góðs af því með einum og öðrum hætti, ekki að vera með eigendur sem eru skráðir í skattaskjólum. En þetta fékkst ekki í gegn þrátt fyrir að ég hafi ítrekað talað um það á vettvangi nefndarinnar. Eitt af skilyrðunum hér er að höfuðstöðvar móðurfélagsins verði á Íslandi. Gott og vel. Af hverju ekki að bæta því við að það komi engan veginn til greina að eigendur að þessu fyrirtæki hafi eignarhald sitt í skattaskjólum? Ég veit að eftirlitið er erfitt o.s.frv., ég veit að vilji menn brjóta reglurnar þá geta þeir oft gert það. En þetta væri pólitísk yfirlýsing sem skiptir máli. ASÍ kallaði eftir þessu í sinni umsögn. Að lokum, frú forseti, fyrst við erum að tala um Icelandair, vil ég fordæma þá hegðun sem forsvarsmenn Icelandair sýndu flugfreyjum í nýlegri kjaradeilu þeirra. Annan eins subbuskap hef ég ekki séð lengi. Ég held að flestir séu sammála um að þar gengu forsvarsmenn Icelandair allt of langt, sýndu taktík í kjaraviðræðunum sem við viljum ekki sjá. Það er mikilvægt að svona hegðun sjáist ekki aftur í kjaradeilum á íslenskum vinnumarkaði. Það þarf að vera alveg kristaltært að fyrirtæki sem ætla að starfa hér, hvað þá fyrirtæki sem vilja njóta ríkisaðstoðar, þurfa að virða í hvívetna kjarasamninga, íslenskar reglur og hefðir - takið eftir því, hefðir - á íslenskum vinnumarkaði. Þetta er að sjálfsögðu ófrávíkjanleg krafa. Frú forseti. Það vekur athygli að hér er ekki stuðst við lög um ríkisábyrgðir. Við erum með sérstök lög um ríkisábyrgðir og þeim er vikið til hliðar. Hefðum við stuðst við þau hefði vinnan kannski verið með öðrum hætti, hún hefði verið ítarlegri ef við hefðum stuðst við þau lög. Þá hefði Ríkisábyrgðasjóður farið í miklu meiri greiningarvinnu en hér var boðið upp á þar sem greiðsluhæfi skuldara er metið, afskriftaþörf er metin vegna áhættu af ábyrgðunum. Það er lagt mat á tryggingar sem lagðar verða fram vegna ábyrgðarinnar og það er lagt mat á áhrif ríkisábyrgða á samkeppni. Ekkert af þessu var gert með þeim hætti þó að eitthvað hafi verið gert í þeim efnum. Það er sérkennilegt að við höfum ekki stuðst við þau lög. Að því sögðu, frú forseti, vil ég draga það fram að ég vona að Icelandair taki flugið. Ég vona að við náum að tryggja hér störf og starfsemi þessa mikilvæga félags. Það sem skiptir mig sem stjórnmálamann mestu máli er að við náum að tryggja eðlilegar og öflugar samgöngur við umheiminn. Við þurfum á því að halda, hvort sem litið er til fólksflutninga eða vöruflutninga. Það skiptir máli að hér sé staðið rétt að málum. Samfylkingin mun ekki leggjast gegn þessu máli en hins vegar er alveg ljóst að það er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Við komum seint og illa að málinu og ríkisstjórnarflokkarnir þurfa að bera á því 100% ábyrgð. Við höfum ekki fengið þann tíma sem við vildum og ekki heldur stjórnarþingmennirnir. Þetta var meira og minna hjá ráðuneytinu. Ég vil draga það fram að það er óþarfi af hálfu fjármálaráðuneytisins að haga sér alltaf svona í þessum Covid-málum. Þetta er Covid-mál. Af hverju er ekki þinginu hleypt fyrr að málum? Ég sé að stjórnarþingmenn eru oft jafn hissa og ég og þeir þurfa að bera hitann og þungann af þessu. Þeir þurfa að svara okkar gagnrýni. Við gætum sameinast um, hvar sem við erum í salnum, að þrýsta á fjármálaráðuneytið, sem er stjórnað af formanni Sjálfstæðisflokksins, að hleypa fleirum fyrr að málunum. Málin batna almennt við það, hvort sem það eru hagsmunaaðilar sem koma að eða almannasamtök eða hinir stjórnmálaflokkarnir. 47% Íslendinga kusu ekki stjórnarflokkana. Við höfum lýðræðislegt umboð þótt við séum í stjórnarandstöðu til að koma að málum og ekki síst á tímum eins og þessum þar sem er neyðarástand á íslenskum vinnumarkaði, þar sem kreppir að. Við getum staðið miklu betur saman. Ég hélt ræðu í gær um fjármálastefnuna. Við erum lítið samfélag sem hefur alla burði til að koma standandi upp úr þessari kreppu, en byrjum að vinna aðeins betur saman. En boltinn er hjá ráðherrunum. Ég brýni mína kollega, óbreytta stjórnarþingmenn, að standa með okkur. Ég veit að margir hafa verið árum saman í stjórnarandstöðu og vita alveg hvernig tilfinningin er að vera hinum megin við borðið. Ég hvet þá til að standa með okkur í komandi Covid-málum eða aðgerðum og hleypa okkur fyrr að. Málin batna við það og það næst jafnvel meiri sátt um þau. En ég er búinn að segja þetta og við erum búin að segja þetta frá því að Covid barst til landsins og lítið sem ekkert hefur gerst í þeim efnum. Á meðan er formaður Sjálfstæðisflokksins með allt sem hann vill hafa hjá sér og það finnst mér miður. Það eru ekki hagsmunir Íslendinga að haga vinnunni með þeim hætti sem hér hefur verið gert, ef ég tala alveg hreinskilnislega. Við getum gert betur og við getum opnað þetta samstarf miklu betur. Það skiptir máli. Þetta mál er eitt af þeim sem sýna það ágætlega, stórt mál sem snertir eitt stærsta og mikilvægasta fyrirtæki landsins. Við erum að afgreiða það á minna en viku. Það sjá það allir sem vilja að það eru ekki góð vinnubrögð, frú forseti.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisyfirferð yfir nefndarálitið og langar að fá að spyrja hann aðeins út í ákveðna þætti í álitinu sem ég skil einfaldlega ekki. Ég skil ekki alveg hvernig sé skynsamlegt að punktur 1 í nefndarálitinu komi til framkvæmda, en þar segir, með leyfi forseta: „Fyrsti minni hluti telur að ekki hafi verið fullreynt hvort hægt hefði verið að auka veðin fyrir lánalínunum með ríkisábyrgð með þeim hætti að ef lánið lenti í vanskilum og framlögð veð dygðu ekki þá myndi veðið t.d. einnig ná til hlutafjár félagsins, hvort sem það er núverandi hlutafé félagsins eða hlutaféð sem verður til staðar eftir að útboði lýkur.“ Hvernig getur það verið góð hugmynd ef félagið er í fyrsta lagi svo illa statt að það dregur á línuna, sem það mun forðast í lengstu lög að gera, og í öðru lagi svo illa statt að það getur ekki borgað af láninu með öllum þeim veðum sem hér eru, eða einhverju sem fólk vill setja þarna inn, að þá sé rétti tíminn til að íslenskir skattgreiðendur eignist hlut í nánast gjaldþrota fyrirtæki? Hvernig getur það verið góð hugmynd? Því að það sem leiðin sem lögð er til í málinu gerir þó er að við þær aðstæður, sem ég veit að ég og hv. þingmaður vonum svo innilega að komi ekki upp og höfum ekki alls ekki trú á að komi upp, er íslenska ríkið ekki hluthafi og aftast í kröfuröðinni - því að fyrirtæki sem svona er ástatt fyrir er með býsna margar kröfur á sig - heldur er íslenska ríkið kröfuhafi og mun framar í röðinni. Ég skil ekki bara með mínum takmarkaða skilningi hvernig þetta getur mögulega verið skynsamleg leið.
Já, ég skal útskýra þetta vel. Það er hægt að veðsetja hlutabréf til að auka tryggingar fyrir láni. Það er hægt. Breytiréttur getur verið valkvæður af hálfu ríkisins. Það er númer tvö. Ég tala fyrir því að ríkið hafi þann rétt að breyta kröfu sinni í hlutabréf ef það þjónar hagsmunum ríkisins. Breytirétturinn er varúðarréttur sem ríkið ætti að hafa rétt á að nýta, en það hefur það ekki dag. Í þriðja lagi: Ef fyrirtækið er í slæmri stöðu þá getur hugsanlega verið betra að fá hlutabréf í staðinn fyrir að fá ekki neitt. Ef þeir lenda í vanskilum með 15 milljarðana, sem ég vona að þeir geri ekki, það segir sig sjálft, getur hugsanlega verið skárra að fá hlutabréf í félagi sem þarf hugsanlega að endurreisa í stað þess að fá ekki neitt. Því að þá fáum við hlutabréf í félaginu og ef það verður gjaldþrota þá tapast það, en það var þá tapað hvort sem er. [[Forseti hringir.]]Ég ítreka að Icelandair er hlutafélag og samkvæmt hlutafélagalögum er takmörkuð ábyrgð. Ríkissjóður er ekki að ábyrgjast [[Forseti hringir.]]skuldir Icelandair. Ég veit að þingmaðurinn var ekki að spyrja um það, [[Forseti hringir.]]en það skiptir máli að því sé haldið til haga. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég vil auka tryggingavernd ríkisins.
Frú forseti. Það breytir engu þó að hv. þingmaður hafi tilkynnt hann ætlaði að skýra þetta vel út. Ég verð að vera honum ósammála um að það hafi tekist. Ég skil ekki að þetta geti verið skynsamleg hagfræði. Hér segir beinlínis að lendi lánið í vanskilum nái veðið til t.d. hlutafjár. Ég las það upp úr nefndaráliti hv. þingmanns hér áðan. Og aftur segir að ef fyrirtækið er þannig statt að það getur ekki greitt afborganir inn á þessa lánalínu, þá erum við væntanlega að ræða að taka upp aftur fjármálastefnu. Þá eru fjármálin þannig stödd að það þarf að endurskoða nánast allt upp á nýtt. En þá vill hv. þingmaður að við tökum veð í nánast gjaldþrota fyrirtæki - afsakið: eigum hlut í nánast gjaldþrota fyrirtæki, í staðinn fyrir að eiga þó þau veð sem hér er gert ráð fyrir. Það væri hægt að reisa nýtt flugfélag nánast á nóinu með þeim vörumerkjum, eignum, lendingarslottum og fleira sem hér er undir, en ekki að vera þá hluthafi í gjaldþrota fyrirtæki.
Frú forseti. Ég veit ekki hvort ég hef misskilið þingmanninn, hvort hann misskilur veðrétt eða hvernig það er. Maður grípur ekki til veðsins fyrr en maður lendir í vanskilum. Maður lánar gegn veði og svo er ljóst að veðið dugar ekki. Ég vil auka veðandlagið, eða ég vil a.m.k. skoða það, þannig að ef fyrirtæki lendir í vandræðum hefur ríkið rétt á því, ef það þjónar hagsmunum þess, að eignast hlutafélag í staðinn fyrir að eiga tapaða kröfu. Hvað ætlar ríkisstjórnin annars að gera ef Icelandair lendir í vanskilum með þetta lán? Ætlar hún að krefjast gjaldþrots á þessum fyrirtækjum? Það er eina leiðin. En við sjáum líka að ef þessi leið verður ekki farin þá semja fyrirtæki sem lenda í vandræðum oft við lánardrottna sína með þeim hætti að kröfum er breytt í hlutafélag. Það er alþekkt í gjaldþrotarétti að lánardrottnar semja við skuldara sína ef allt fer í óefni varðandi það að fá [[Forseti hringir.]]hlutafé í stað skuldanna. [[Forseti hringir.]]Þetta eru engin ný sannindi og ég hvet [[Forseti hringir.]]hv. þingmann til að kynna sér aðeins veðrétt.
Virðulegur forseti. Ég ætla kannski að höggva í sama knérunn og gert var í andsvari hér á undan. Hv. þingmaður fjallaði í löngu máli í framsögu sinni um skort á veðum í þessu félagi og telur að ríkið eigi að gerast hluthafi, fá hlut í þessu fyrirtæki, gegn þeirri ríkisábyrgð sem verið er að veita og telur það þjóna hagsmunum ríkisins. Ég dreg reyndar mjög í efa að það þjóni hagsmunum efnahagslífsins, samkeppnisumhverfisins og skattgreiðenda almennt. Það væri áhugavert að vita hvort hv. þingmaður hafi velt því fyrir sér. En ég vil líka benda hv. þingmanni á að það er ekki eins og að ríkið sé ekki að eignast hlut í þessu félagi. Það er gert ráð fyrir rekstrarlánum frá ríkisbönkunum tveimur upp á 6 milljarða kr. og þess utan [[Forseti hringir.]]ætla þessir sömu ríkisbankar að sölutryggja hlutabréfaútboð upp á 6 milljarða líka, ef ég man rétt, og þar með eignast ríkið hlut. [[Forseti hringir.]] Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi velt þessari aðkomu ríkisins fyrir sér.
Frú forseti. Já, þetta er mjög áhugavert sem þingmaðurinn segir. Ég er einmitt að nálgast málið út frá hagsmunum skattgreiðenda. Ég er í alvörunni að reyna að tryggja betur hag skattgreiðenda ef í óefni stefnir, sem ég vona að sjálfsögðu að verði ekki. Ég er að reyna að auka tryggingavernd gagnvart skattgreiðendum sem ég veit að hv. þingmanni er umhugað um. Ég tek alveg undir það. Við sjáum hverjir eru að fara að endurreisa þetta félag. Það eru lífeyrissjóðirnir sem fara með fé skattgreiðenda og almennings. Það eru ríkisbankarnir sem við eigum og nú er það ríkisaðstoðin. Við höfum líka verið að greiða í hlutabótaleið sem og uppsagnarleiðina sem Icelandair hefur líka verið að nýta sér. Skattfé er allt um kring, það er alveg hárrétt. Hvernig væri að íhuga það að skattgreiðendur gætu þá fengið eitthvað fyrir þessa aðstoð annað en að tryggja starfsemina? Ég ætla ekkert að gera lítið úr því, það skiptir höfuðmáli. En af hverju getum við ekki verið samferða, til hægri og vinstri, í því að auka tryggingavernd almennings ef hlutirnir fara á versta veg sem við vonum að gerist ekki, [[Forseti hringir.]]og vonandi reynir ekki á það.
Virðulegur forseti. Ég hef af því áhyggjur að hagsmunir skattgreiðenda séu fyrir borð bornir einmitt með þeirri ákvörðun að sölutryggja útboðið og einmitt með þeirri ákvörðun að veita rekstrarlánalínu frá ríkisbönkunum tveimur upp á alla þessa milljarða áður en til ríkisábyrgðarinnar kemur. Ríkisábyrgðin er frá mínum bæjardyrum séð, eins og ég hef kynnt mér málið, algjört aukaatriði í aðkomu ríkisins að flugfélaginu. Það kemur á óvart að Samfylkingin, og þar með hv. þingmaður, hafi ekki lagst í neina greiningu á því sem hún telur svo mikilvægt að greina, þ.e. á hagsmunum skattgreiðenda og ríkisins í þessu efni. En í framsögu sinni vék hv. þingmaður ekki einu einasta orði að þeim miklu hagsmunum sem hent hefur verið í fangið á skattgreiðendum, í gegnum ríkisbankana tvo, með sölutryggingunni. Ég vil líka spyrja hv. þingmann, af því að hann nefnir að félagið sé kerfislega mikilvægt af því að það sé svo stórt: Er Icelandair svo stórt í dag? Er það svo stórt í dag? Er það ekki unnvörpum að fella niður ferðir? Hversu stórt er félagið og hversu mikil ákvörðunarástæða [[Forseti hringir.]]ætti það að vera að veita því aðstoð á meðan landinu er lokað, á sama tíma og ríkisvaldið sjálft hefur kippt [[Forseti hringir.]]fótunum undan rekstri þessa fyrirtækis?
Frú forseti. Hv. þingmaður talar um að Samfylkingin eigi að greina málið. Ég minni hv. þingmann á að það er flokkur hv. þingmanns sem kemur með þetta frumvarp hér inn. Það er Sjálfstæðisflokkurinn sem fer með hlutabréfið í ríkisbönkunum. Það er Sjálfstæðisflokkurinn sem stendur að öllum þessum aðstoðaraðgerðum sem hv. þingmaður er óbeint að gagnrýna. [[Gripið fram í.]]Hvar eru ykkar greiningar? Þetta er þinn flokkur. Samfylkingin er ekki í ríkisstjórn. Við fengum fjóra daga til að greina þetta mál.
Hvaða skoðun hafið þið?
Við viljum aðstoða Icelandair því að við teljum það kostnaðarsamara að láta það falla. Mér heyrist að hv. þm. Sigríður Á. Andersen styðji ekki málið ef ég skil hennar málflutning rétt. Við viljum aðstoða Icelandair með þeim hætti að starfsemin sé tryggð. En af hverju getum við ekki verið samferða um að auka tryggingaverndina? Af hverju er það harðbannað? Ég skil það ekki. En ég held að hv. þingmaður ætti svo sannarlega að taka það upp á þingflokksfundi hvernig hér er staðið að málum. Mér fannst gagnrýni hv. þingmanns fyrst og fremst beinast að [[Forseti hringir.]]formanni hennar eigin flokks og skorti á greiningum [[Forseti hringir.]]og hugsanlega of mikilli áhættutöku ríkisins í öllum þessum aðgerðum sem flokkur hennar er alltaf að monta sig af.
Forseti minnir hv. þingmenn á það að þegar fjórir þingmenn veita andsvar er eingöngu 1 mín. til umráða í hvort skipti fyrir sig.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni framsögu hans. Mig langar að koma inn á atriði sem er 7. liður í minnihlutaáliti hv. þingmanns. Þar segir: „Að lokum telur 1. minni hluti að heppilegra hefði verið ef stuðst hefði verið við lög um ríkisábyrgð í þessu máli þar sem Ríkisábyrgðasjóður hefði farið yfir málið frá upphafi til enda.“ Á bls. 5 í nefndaráliti meiri hluta er farið í allítarlegu máli yfir þetta tiltekna atriði og ástæður þess að gerð er tillaga um að víkja í heild frá ákvæðum laga um ríkisábyrgðir. Þar segir, með leyfi forseta: „Skilyrði laganna séu hins vegar ekki vel sniðin að sérstökum stuðningi þegar um umfangsmikinn markaðsbrest er að ræða, líkt og nú er á flugmarkaði …“ Áfram segir: „… myndu þau úrræði ekki ná markmiðum sínum.“ - Þau sem hér er verið að færa í lög. Og áfram, með leyfi forseta, ég er að klára: [[Forseti hringir.]] „Gjöldin, reiknuð út á grundvelli laganna, myndu einfaldlega ríða viðkomandi fyrirtækjum að fullu.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann: [[Forseti hringir.]]Telur hann þessi sjónarmið meiri hluta nefndarinnar ekki [[Forseti hringir.]]réttmæt og hvers vegna leggur hv. þingmaður svo mikla áherslu á lið nr. 7?
Frú forseti. Ég held að það væri heppilegra að nýta lögin um ríkisábyrgð. Þar er Ríkisábyrgðasjóði m.a. falið ákveðið hlutverk sem að mínu mati er ekki nægilega vel sinnt. Ég kom aðeins inn á það að hefði verið farið eftir ríkisábyrgðarlögum, sem hér er kippt úr sambandi, hefði greiðsluhæfi skuldara verið metið með betri hætti en hér er gert. Þá hefði verið lagt mat á áhrif ríkisábyrgða á samkeppni á viðkomandi sviði. Það er ekki gert. Í þriðja lagi hefði Ríkisábyrgðarsjóður, samkvæmt ríkisábyrgðarlögum, lagt mat á þær tryggingar sem lagðar verða fram vegna ábyrgðarinnar. Ég hef verið að tala svolítið um það í dag að þær skortir. Þessa greiningarvinnu vantar en hefði verið unnin ef við hefðum farið eftir lögunum. Þetta er bara stórt mál og ég held að við þurfum að vera á miklu fastari og betri grunni en hér er. Greiningarvinnan var a.m.k. ekki rædd ítarlega á vettvangi fjárlaganefndar enda fengum við heila fimm daga til að fara í þetta mál.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Vissulega er öll greiningarvinna af hinu góða í þessum efnum og okkur ber skylda til að fara varlega með fjármuni ríkisins. En telur hv. þingmaður raunverulegar líkur á því að þessi greiningarvinna hefði verið unnin með ítarlegri og dýpri hætti og af meiri innsýn af þessari nefnd en þar sem hún hefur verið unnin núna, ég leyfi mér að segja, um allan bæ og utan lands, á grundvelli þeirrar hlutafjársöfnunar sem nú er í gangi? Telur hv. þingmaður að það sé raunveruleg staða í málinu? Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að til að mynda í tengslum við 5. liðinn væri ófrávíkjanleg krafa að tekið væri tillit til sjónarmiða 1. minni hluta og þar fram eftir götunum. Mér fannst skína í gegnum ræðu hv. þingmanns að Samfylkingin [[Forseti hringir.]]væri andsnúin stuðningi við félagið en væri að setja það í þann búning að geta með góðri samvisku [[Forseti hringir.]]setið hjá við atkvæðagreiðsluna. Því í ræðu hv. þingmanns var þetta allt saman hálfómögulegt og ófrávíkjanlegir fyrirvarar úti um allt.
Frú forseti. Nei, ég held að hv. þingmaður sé að misskilja eitthvað afstöðu Samfylkingarinnar. Við höfum einmitt talað fyrir því að hér þurfi ríkið að koma með miklu myndarlegri hætti að því að aðstoða lítil og meðalstór fyrirtæki. Við höfum talað fyrir því að milda þurfi höggið gagnvart atvinnulífinu. Við erum ekkert feimin við það. Við viljum að Icelandair spjari sig og taki flugið á nýjan leik. Það er ekki hægt að mála okkur sem einhvern andstæðing þessa máls þó að við spyrjum spurninga. Það er bara eðlilegt. Varðandi Ríkisábyrgðarsjóðinn er sú greiningarvinna sem okkur var boðið upp á í fjárlaganefndinni ekki upp á marga fiska. Ég held að hún hefði verið meiri ef við hefðum farið eftir laganna bókstaf um ríkisábyrgð. Það hefði ekki skemmt fyrir. Eins og kom fram sjáum við t.d. að í frumvarpinu var ekki búið að einskorða þetta við flugreksturinn. Við þurftum að breyta því í nefndinni. Það var ekki búið að leggja mat á samkeppnina. Play benti okkur á það. Samkeppniseftirlitið gerði það sömuleiðis. Þetta eru atriði sem Ríkisábyrgðasjóður [[Forseti hringir.]]hefði gert samkvæmt þeim lögum. Það kemur fram [[Forseti hringir.]]að þeir hefðu átt að meta samkeppnisstöðuna. Það var ekki gert nægilega vel, segi ég, alla vega ekki af hálfu þeirra sem starfa á þessum markaði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hann kom inn á fjölmörg atriði sem við ræddum á vettvangi nefndarinnar. Hv. þingmaður segir að það sé ekki ætlan hans eða flokks hans að koma í veg fyrir aðstoðina og telur að íslenskir hagsmunir séu gríðarlegir í þessu. Það er auðvitað alltaf mjög mikilvægt í máli sem þessu og öðrum viðlíka málum að skoða áhættuna af slíkum gerningi og takmarka hana fyrir almenning og ríkissjóð. Ég vil spyrja út í þá hugmynd að taka veð í hlutafé og svo sé það bara hluthafanna að meta hvort þeir sætti sig við það, eins og ég skildi hv. þingmann. Ég spyr: Hvaða áhrif telur hv. þingmaður að það hafi á fyrirhugað hlutafjárútboð félagsins?
Herra forseti. Að fara veðleiðina, þ.e. að auka veðandlagið, er ein af leiðunum sem ég hefði viljað skoða betur. Breytirétturinn er önnur leið. Báðar þessar leiðir lúta að því að auka tryggingavernd almennings. Það er hugsunin. Ég tek í raun ekki afstöðu til þess hvor leiðin er betri. Ég held við hefðum átt að ræða þetta aðeins betur og skoða hvort við hefðum getað aukið tryggingavernd gagnvart almenningi. Að sjálfsögðu þarf hluthafafundur, sem er æðsta vald hlutafélags, að ákveða hvort hann þiggi ríkisaðstoð sem er háð harðari skilyrðum en til stóð. Við erum að breyta skilmálunum með því að einskorða þetta við flugreksturinn. Ég ætla ekki að þvinga ríkisaðstoð til Icelandair ef það félag vill hana ekki. En þetta er nokkuð sem ég hefði viljað að við hefðum rætt betur. Ég ítreka að Ríkisendurskoðun segir svipað og ég segi hér. Það er ekki hægt að segja þetta snúist um Samfylkinguna eða stjórnarandstöðu. Ríkisendurskoðun, okkar hlutlausa stofnun, segir: Veðin duga ekki. [[Forseti hringir.]]Af hverju íhugið þið ekki aðrar leiðir eins og að veðsetja hlutabréfið eða búa til breytirétt ríkinu í vil?
Hæstv. forseti. Ég þakka svarið, en mér fannst hv. þingmaður þó ekki svara spurningu minni beint varðandi áhrifin á fyrirhugað hlutafjárútboð. Þegar við tölum um að takmarka áhættu felst það í leiðinni og hér er varfærnasta leiðin farin. Mér finnst það gleymast, bæði í ræðu hv. þingmanns og endurspeglast svo í þessu svari, en það er það lykilmarkmið að félagið bjargi sér hreinlega sjálft og þessi ábyrgð sé til þrautavara, að fjárfestar komi að félaginu og það reyni ekki á þessa ábyrgð. Það er óskastaða, síðast inn, fyrst út. Í því felst varfærni og takmörkun áhættunnar. Því fæ ég ekki séð að svona hugmyndir hjálpi nokkurn skapaðan hlut.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að reyna að vera eins skýr og ég get verið í þessu máli, sem er ansi viðamikið og flókið. Það kemur inn á fjölbreytta, flókna starfsemi, opna markaði, banka og ríkisábyrgð. Icelandair þarf ekki ríkisábyrgð. Það eru kröfuhafarnir sem vilja ríkisábyrgð. Tvennt mjög mismunandi. Icelandair kynnti mál sitt fyrir fulltrúum flokkanna og fjárlaganefnd í Hörpu miðvikudaginn fyrir þingstubbinn og ég verð að segja að það var ein versta kynningin, ekki út af áætluninni sem slíkri, áætlunin leit mjög vel út, en hún var bara ekki fyrir okkur, hún var fyrir fjárfesta. Við erum ekki fjárfestar. Við erum að hugsa um almannafé og hag hins opinbera. Hann er vissulega víðtækur og nær til traustra og öruggra samgangna til og frá Íslandi. Það er nokkuð sem við getum verið sammála um að sé nauðsynlegt fyrir eyju lengst norður í Atlantshafi. Flugsamgöngur eru ein helsta tenging okkar við umheiminn, ef frá eru taldar stafrænar tengingar. Flug til og frá landinu hefur einnig verið mjög mikilvægt fyrir ferðaþjónustu á Íslandi. Þótt ferðaþjónustan hafa kannski vaxið ansi hratt á undanförnum árum eru jákvæð áhrif hennar á hagkerfið um allt land margvísleg, og þar kemur hið opinbera vissulega inn. Auðvitað er ekki allt æðislegt þar. Aukinn átroðningur á ýmsar náttúruperlur er vandamál sem erfitt hefur verið að glíma við og segja má að brugðist hafi verið of hægt við auknum ferðamannastraumi. En málið sem við fjöllum um hér varðar rótgróið fyrirtæki í íslensku samfélagi því að ef Icelandair verður fyrir skaða hefur það ansi víðtæk áhrif, ekki síst vegna þess að lífeyrissjóðir og bankar í ríkiseigu, meira að segja bankar eru í ríkiseigu, eiga stóran hlut í Icelandair. Ef ríkisbankarnir tapa þá tapar ríkið líka. Á þann hátt er ríkisábyrgð á láni Icelandair í gegnum bankana algerlega óháð ákvörðun Alþingis. Ef forsendur áætlunar Icelandair standast ekki þá tapar ríkið annaðhvort af því að bankarnir tapa láninu til Icelandair eða ríkið tapar ríkisábyrgðinni til bankanna, sem hefur sömu áhrif á ríkissjóð. Áhættan fyrir ríkið er sú sama hvort sem það er í gegnum lán bankanna eða í gegnum ríkissjóð. Munurinn er kannski sá að bankarnir eru ekki reknir á sömu forsendum og ríkissjóður. Bankarnir hafa reglur um útlán, alveg eins og ríkissjóður er með lög um ríkisábyrgðir. Það sem virðist vera að gerast hérna er að ríkissjóður vill víkja frá reglum sínum um ríkisábyrgðir en bankarnir ekki frá reglum sínum um útlán. Það má segja sem svo að samkeppnissjónarmiðið eigi að gilda um bankana líka - ég reyni að segja þetta skýrar: Bankarnir fá ríkisábyrgðina. Ef það lán tapast sem bankarnir veita Icelandair þá borgar ríkissjóður 90% af því láni til bankanna. Vissulega fékk Icelandair fjármagnið en bönkunum er bættur skaðinn ef þær áætlanir falla. Tap fyrir bankann er tap fyrir ríkissjóð. Mikilvægi fyrirtækisins Icelandair í íslensku efnahagslífi lífi er óumdeilt. Að hluta til er það kannski vandamálið því að Icelandair er kerfislega mikilvægt fyrirtæki sem veitir kerfislega mikilvæga þjónustu, eins og komist var að orði við 1. umr. þessa máls. Vandamálið sem við glímum við er að þó að þjónustan sé mikilvæg fyrir okkur sem samfélag eigum við að forðast að gera ráð fyrir því að ákveðin fyrirtæki gegni kerfislega mikilvægu hlutverki fyrir samfélagið einfaldlega vegna þess að það getur þýtt einokun. Málsmeðferð þingsins var áhugaverð, enda stuttur tími til stefnu. Tilkynning um ríkisábyrgð til Icelandair var gefin 18. ágúst sl. Rétt rúmum tveimur vikum seinna á Alþingi að taka ákvörðun um hvort ríkisábyrgðin skuli veitt eða ekki, hvort fyrirtæki á opnum markaði eigi að vera tryggt með almannafé. Þann 28. ágúst var málinu vísað til fjárlaganefndar og nú, viku seinna, er málið komið í 2. umr. í þingsal. Vika í umfjöllun nefndarinnar um 15 milljarða kr. ríkisábyrgð hjá almenningshlutafélagi hjá ríkisbönkum sem er í mjög flóknum rekstri. Fjárlaganefnd fékk að vísu kynningu á málinu miðvikudaginn 26. ágúst frá stjórnendum Icelandair Group, starfshópi fjármála- og efnahagsráðuneytisins og Deloitte, sem var greiningaraðili ráðuneytisins. Sú kynning vakti upp fullt af spurningum sem lagðar voru fyrir ráðuneytið um leið og málið var komið í þinglega meðferð. Mörgum spurningum var ekki svarað fyrr en bara í fyrradag, t.d. hvaða aðrar leiðir hefðu verið skoðaðar og hverjir væru helstu kostir og gallar þeirra leiða sem hafnað var. Þeir kostir sem voru skoðaðir voru að Icelandair yrði áfram í núverandi mynd með fyrirkomulagi ríkisábyrgðar, eins og lagt er til hér, eða að stjórnvöld ykju aðkomu sína með hlutafé eða beinu láni. Á kynningarfundinum var sagt að sú aðferð hefði verið slegin út af borðinu mjög snemma í ferlinu þar sem reyna átti að fara einhverja markaðsleið. Og hins vegar var því velt upp að ef Icelandair færi í þrot myndu stjórnvöld styðja við áform einkaaðila með viðeigandi reynslu og réttindi til að koma af stað nýju flugfélagi eða að stjórnvöld settu sjálf á fót nýtt flugfélag eða að ríkið aðhefðist ekkert og nýir aðilar sæju um að tryggja flugsamgöngur til framtíðar. Ég spyr nú almennt séð: Af hverju þarf 15 milljarða ríkisábyrgð? Sérstaklega þegar það kom fram í umfjöllun nefndarinnar að takmarka þyrfti ríkisábyrgðina við flugsamgöngur til og frá landinu vegna þess að greiningin sem áætlun Icelandair fjallaði um náði til Icelandair Group í heild sinni og augljóslega þarf ekki eins háa ríkisábyrgð fyrir hluta starfseminnar og fyrir alla starfsemi Icelandair Group. Þrátt fyrir það eru ekki gerðar neinar breytingartillögur um þetta umfang, 15 milljarða umfang ríkisábyrgðarinnar. Mér flaug í hug þegar ég var að skoða málið áðan að kannski væri eðlilegast að ríkið greiddi einfaldlega mismuninn á markaðsvöxtum og ríkisvöxtum í formi ríkisábyrgðar. Það yrði líklega miklu lægri upphæð en 15 milljarðar þegar upp væri staðið. Ef fyrirtæki leitar eftir lánum frá bönkum á markaðskjörum, miðað við þær aðstæður sem það er í, fær það lán á ansi háum vöxtum miðað við aðstæður, en ríkislán eru á mun lægri vöxtum. Munurinn á vaxtakjörum sem ríkið getur boðið upp á og sem markaðurinn getur boðið upp á er í raun ríkisaðstoðin til þess lánaðila sem um ræðir. Ég velti fyrir mér: Af hverju er ekki verið að borga í rauninni bara þann hluta, sem er væntanlega miklu lægri en 90% af 15 milljörðunum þegar allt kemur til alls? Annar minni hluti vill taka það fram að það er ekki hægt að kvarta undan málsmeðferð nefndarinnar að öðru leyti en að stuttur tími var gefinn til afgreiðslu málsins. Formaður fjárlaganefndar og aðrir nefndarmenn lögðu sig fram við að kalla eftir upplýsingum um málið. Starfsmenn fjármála- og efnahagsráðuneytisins lögðu sig einnig fram við að svara þeim spurningum sem að þeim var beint. Þó svo að svörin hafi ekki alltaf verið jafn góð og vonir stóðu til eru spurningarnar líka langt frá því að vera auðveldar. Svör við flóknum spurningum bárust kannski of seint fyrir okkar smekk en bárust þó að mestu leyti. Það sást á vinnu embættismanna að þeir höfðu lagt sig fram við að finna bestu mögulegu niðurstöðu málsins að þeirra mati. Að mínu mati, þar sem ég vinn út frá ákveðnum öðrum forsendum varðandi almannahag og þess háttar, segi ég aftur: Icelandair þarf ekki ríkisábyrgð. Umsagnaraðilar höfðu helst áhyggjur af því að ríkisábyrgðin næði til fyrirtækja Icelandair utan flugreksturs milli landa. Svörin sem fengust við því var að finna í áliti ESA og Samkeppniseftirlitsins sem endurspegluðust í tillögum meiri hluta fjárlaganefndar um breytingar á málinu. Þar er skýrt tekið fram að ríkisábyrgðin nái bara til reksturs flugsamgangna til og frá landinu. Umsagnaraðilar bentu á hversu samtvinnuð fyrirtæki innan Icelandair Group væru. Icelandair Cargo flytur megnið af vörum sínum með farþegaflugi. Mismunandi fyrirtæki nota vildarpunkta sín á milli sem einhvers konar innri gjaldmiðil og tækifærin til milliverðlagningar og tilfærslu á fjármunum eru mörg, sem getur haft áhrif á samkeppnisstöðu einstakra fyrirtækja. Það liggur nefnilega ekki fyrir greining á áhrifum ríkisábyrgðar á samkeppnisstöðu Icelandair eins og á að vinna samkvæmt lögum um ríkisábyrgðir. Þar vantar einnig greiningu á samkeppnisstöðu á bankamarkaði vegna þeirrar ríkisábyrgðar sem ríkisbankarnir fá í raun í þessari lánveitingu. Sá hluti málsins er kapítuli út af fyrir sig, þ.e. lög um ríkisábyrgðir. Tillaga ríkisstjórnarinnar er að lög um ríkisábyrgðir verði lögð til hliðar og gildi ekki um ríkisábyrgð Icelandair. Tilgangur laga um ríkisábyrgðir er að verja ríkissjóð fyrir tapi vegna ríkisábyrgða með því að krefjast greininga um áhrif á samkeppni, mat á áhættu og tryggingum og fleira í þeim dúr. Þær upplýsingar þurfa að liggja fyrir þingi og þjóð sem rök með eða á móti ríkisábyrgð. En þegar fjármála- og efnahagsráðuneytið er spurt af hverju ekki var haldið í skilyrði laga um ríkisábyrgðir var svarið einfalt, þá væri engin ríkisábyrgð, sem er merkilegt svar. Þrátt fyrir það eru í skilmálum ríkisábyrgðarinnar ýmis ákvæði sem finna má í lögum um ríkisábyrgðir. Þannig fær ríkisstjórnin greiningarfyrirtæki til að vinna þau álit sem Ríkisábyrgðasjóður ætti alla jafna að búa til. Það fylgir því ákveðin ábyrgð þegar opinber stofnun vinnur greiningar og skilar upplýsingum til þingsins. Hún er ekki sú sama og kemur frá greiningarfyrirtæki úti í bæ, enda stendur skýrum stöfum á minnisblaði greiningarfyrirtækisins, að fyrirtækið taki ekki ábyrgð á ályktunum eða ákvörðunum sem teknar séu á grundvelli minnisblaðsins. Að sjálfsögðu er það á ábyrgð ráðherra þegar allt kemur til alls. En sú skylda, og í rauninni sú upplýsingaskylda sem liggur á ríkisaðilum, er einmitt allt önnur en hjá greiningarfyrirtæki úti bæ. Við höfum ákveðið að treysta upplýsingum sem stofnanir veita okkur. Annar minni hluti hefur enga ástæðu til að draga niðurstöður minnisblaðsins í efa. Álit greiningarfyrirtækisins lítur vel út og er fagmannlega unnið. Vægi slíks minnisblaðs er hins vegar ekki það sama fyrir mig sem kjörinn fulltrúa og þegar það kemur frá opinberri stofnun. Opinber stofnun hefur ákveðna ábyrgð og skyldur gagnvart þingi og þjóð. Þannig að 2. minni hluti getur ekki séð aðra ástæðu en þá að lögum um ríkisábyrgðir hafi verið ýtt til hliðar vegna þess að niðurstaða Ríkisábyrgðasjóðs hefði aldrei orðið jákvæð gagnvart veitingu ríkisábyrgðar. Skilmálar ríkisábyrgðar eru einnig þannig að sá aðili sem fær ríkisábyrgð verður að greiða fullt verð fyrir ábyrgðina. Slík ábyrgð yrði líklega of dýr. Það er erfitt að meta þetta, þetta er flókið umhverfi. Álit Samkeppniseftirlitsins var mjög mikilvægt við úrvinnslu þessa máls. Það kom skýrt fram í umsögn þess, með leyfi forseta: „… að starfsemi Iceland Express og síðar WOW air efldi verulega samkeppni í flugsamgöngum til og frá landinu sem leiddi m.a. til verulegra verðlækkana, fjölgunar áfangastaða og aukinnar eftirspurnar. Þessi samkeppni keppinauta sem sinntu áætlunarflugi til og frá Íslandi og notuðu Keflavíkurflugvöll sem heimaflugvöll leiddu því til mikils ávinnings fyrir íslenskan almenning og fyrirtæki og skapaði forsendur fyrir vexti í íslenskri ferðaþjónustu.“ Með því að ganga í ríkisábyrgð fyrir Icelandair er verið að stíga skref í áttina frá þessum ágóða í áttina að verri þjónustu og hærri gjöldum, eins og fram kom í umsögn Samkeppniseftirlitsins við meðferð málsins í fjárlaganefnd. Þar kom fram að ríkisábyrgð geti leitt til þess að reikningurinn lendi að lokum á neytendum í formi verri þjónustu og hærri gjalda. Ekki er tekið tillit til þess kostnaðar þegar lagt er mat á kostnað ríkisábyrgðarinnar. Samkeppniseftirlitið benti einnig á að ESA gæti ekki sett skilyrði fyrir ríkisábyrgðinni vegna þess að, með leyfi forseta: „… áform um ríkisaðstoð til handa Icelandair byggð á b-lið 2. mgr. 61. gr. EES-samningsins, sem gerir stjórnvöldum kleift að bæta fyrir tjón sem ákveðin fyrirtæki, í þessu tilviki Icelandair, verða fyrir vegna óvenjulegra atvika.“ Án þess að þurfa að uppfylla ríkisábyrgðarskilyrði EES-samningsins. Það leysir samt ekki stjórnvöld, eins og Samkeppniseftirlitið orðar það, með leyfi forseta: „… undan þeirri ábyrgð að draga úr skaðlegum áhrifum viðkomandi ríkisaðstoðar og tryggja virka samkeppni í flugi til og frá landinu, flugtengdri þjónustu og á öðrum þeim sviðum ferðaþjónustu þar sem Icelandair starfar.“ Þetta er að einhverju leyti tryggt í áætlunum ríkisstjórnarinnar. Það er ekki nóg að setja þá skilmála að ríkisábyrgðin nái bara til flugs til og frá landinu. Það svarar ekki ábendingu Samkeppniseftirlitsins. Ég er auki með þá ábendingu varðandi bankana, sem samkeppnin hefur líka áhrif á, því að miðað við þetta er augljóslega betra að vera í viðskiptum við ríkisbanka sem á auðvelt með að tala við eiganda sinn og útvega ríkisábyrgð. Aðrir bankar eru væntanlega ekki með jafn greiða leið að framkvæmdarvaldinu. Samkeppniseftirlitið bendir á að það er munur á samkeppni um flug til Íslands og frá Íslandi. Miklir hagsmunir eru fyrir íslenskt efnahagslíf að virk samkeppni sé um ferðir frá Íslandi, því að fjölmörg dæmi sýni fram á jákvæð áhrif hennar fyrir íslenska neytendur. Svo er það spurningin um ríkisábyrgð almennt. Eins og ég sagði þá þarf ekki ríkisábyrgð fyrir Icelandair, áætlanirnar eiga að standa fyrir sínu. Það eru kröfuhafarnir sem vilja ríkisvaldið, ekki Icelandair. Kröfuhafarnir. Að undanförnu hafa margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar verið sérsniðnar fyrir Icelandair. Það er þaðan sem ég horfi, sem kjörinn fulltrúi, ekki sem fjárfestir. Það eru ekki fjárfestar í þessum ræðustól, það eru kjörnir fulltrúar almennings. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar að undanförnu hafa verið hlutabótaleiðin, uppsagnarleiðin, framlenging á ríkisábyrgð vegna pakkaferða, sem gerir það að verkum að bókhald Icelandair lítur örugglega aðeins betur út í smátíma í viðbót. Og svo núna, að leyfa lífeyrissjóðunum að fjárfesta í afleiðuhlutabréfum. Það er sérsniðið fyrir hlutafjárútboð Icelandair. Síðast en ekki síst er það ríkisábyrgð á ríkisláni til Icelandair. Þetta eru ástæðurnar fyrir því að ég segi nei við því að veita ríkisábyrgð til ríkisbankanna og Icelandair. Og einnig af því að Icelandair þarf ekki ríkisábyrgð. Áætlunin sem Icelandair kynnir lítur vel út. Eiginlega lítur hún svo vel út að það ætti ekki að vera þörf á ríkisábyrgð. Bankarnir heimta hins vegar ríkisábyrgð. Það er svo skrýtið að þegar allt kemur til alls þá er þeirra tap tap eigandans, tap ríkisins. Fyrirkomulagið sem er fundið upp er líka áhugavert vegna þess að áætlanir fyrirtækisins eru í rauninni svo góðar að ekki er búist við því að nýta þurfi ríkisábyrgðina. Það er mjög áhugavert. Ríkisábyrgðarlánið er nefnilega svo slæmt. Það er dýrt og hefur forgangskröfu í lausafé ef allt fer á annan endann. Enginn ætti að vilja nota það nema allt sé að fara í klessu. Hvert erum við þá komin ef allt fer í klessu hvort eð er? Þá er ríkið kröfuhafi í fyrirtækið. Á ríkið þá sem kröfuhafi að segja: Nei, heyrðu, núna má það fara og við viljum fá alla peningana okkar aftur? Að sjálfsögðu ekki. Þá gerist plan B og það má bóka að hið opinbera er aðili að plani B, því að annars væri hið opinbera ekki aðili að plani A. En plan A er fyrir bankana, ekki fyrir Icelandair þegar allt kemur til alls og það kemur upp úr kafinu að hinar glæstu áætlanir fyrirtækisins gera ekki ráð fyrir samkeppni frá landinu. Það er merkilegt. Það gerir aðkomu ríkisins frekar undarlega þar sem eitt af hlutverkum ríkisins er að tryggja sanngjarnan vettvang þar sem allir geta tekið þátt. Skaðinn af einokunarumhverfi er miklu meiri en ábatinn af heilbrigðri samkeppni til langs tíma. Skammtímaáhrifin eru hins vegar auðleysanleg, annaðhvort standast áætlanir fyrirtækisins eða ekki án ríkisábyrgðar. Með ríkisábyrgð erum við óhjákvæmilega að hafa áhrif á samkeppnisumhverfið, jafnvel til þó nokkuð margra ára. Án ríkisábyrgðar verður áhættan metin á réttum forsendum og ef niðurstaðan verður nei þá er rétti tíminn fyrir ríkið til að bregðast við til að tryggja öruggar flugsamgöngur til og frá landinu. Þegar allt kemur til alls er það ekki eitthvað eitt sem segir að ríkisábyrgð sé slæm hugmynd fyrir okkur sem kjörna fulltrúa. Það er allt annað fyrir bankana, að sjálfsögðu. Síðasta stráið fyrir mig var sérsniðið mál efnahags- og viðskiptanefndar um að leyfa lífeyrissjóðunum áhættusamar afleiðufjárfestingar til að reyna að bjarga Icelandair, en samlegðaráhrif allra þeirra aðgerða sem stjórnvöld hafa þurft að grípa til ættu að leiða fólk að þeirri niðurstöðu. Með orðum sem finnast í nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar frá 2016, með leyfi forseta: „Afleiðusamningar er einkum nýttir í áhættuvarnir annars vegar og spákaupmennsku hins vegar. Nefndin telur spákaupmennsku með afleiðusamningum ekki samræmast hlutverki lífeyrissjóða sem langtímafjárfesta.“ Undir þetta nefndarálit rituðu meðal annars Brynjar Níelsson, Katrín Jakobsdóttir, Sigríður Á. Andersen og Willum Þór Þórsson, allir núverandi stjórnarþingmenn. Afleiðan sem um ræðir hér er áskriftarafleiða. Hún virkar þannig að einhverjum tíma eftir að lífeyrissjóðirnir kaupa hlutaféð þá býðst þeim að kaupa meira á ákveðnu föstu verði. Það er mjög gott boð ef hlutabréfin hækka í verði umfram áskriftargjaldið en ekki svo gott boð ef hlutabréfin hækka ekki eða jafnvel lækka. Hér er þó einungis um að ræða val um að kaupa áskriftirnar þegar færi gefst til þess. Ekki að það skiptir máli. Lífeyrissjóðirnir gætu ákveðið að kaupa ekki þau hlutabréf sem boðið er upp á í áskrift. Það minnkar afleiðuáhættuna þó nokkuð. Áhættan getur samt verið til staðar þótt ekki gangi vel því að freistnivandinn getur verið erfiður, freistingin að reyna að ná til baka því sem tapaðist ef það er bara settur hundraðkall í spilakassann í viðbót. Sá vandi er erfiður eins og margir þekkja allt of vel. Fyrirkomulag ríkisábyrgðarinnar og uppsetning hlutafjáruppboðsins lítur vel út. Áætlun Icelandair lítur vel út. Rökin eru sannfærandi. Þau eru svo sannfærandi að það ætti ekki að þurfa ríkisábyrgð. Trúnaðargögn sem fjárlaganefnd hefur fengið staðfesta áætlanir Icelandair og næmnigreiningar þeirra áætlana líta vel út. Það þýðir með öðrum orðum að það þurfi ekki ríkisábyrgð. Það ætti ekki að þurfa að sérsníða afleiðufjárfestingar fyrir lífeyrissjóði. Það ætti ekki að þurfa að framlengja pakkaferðaábyrgðina, ekki sérstaklega fyrir Icelandair, samanber það að ekki ætti að þurfa að hjálpa fyrirtækjum að segja upp starfsfólki í stórum stíl því að almannafé er ekki varasjóður fyrirtækja á opnum markaði. Það er ekki varasjóður fyrirtækja sem fara glannalega með réttindi starfsfólks síns til þess að semja um kaup sín og kjör. Og ekki varasjóður fyrirtækja eða ríkisstjórnar sem ætti að sýna skyldusparnaði landsmanna meiri virðingu. Það þarf ekki ríkisábyrgð því að áætlunin eins og hún er kynnt er góð, svo langt sem hún mun ná að mati þeirra sem ætla að taka þátt í hlutafjárútboðinu. Það mat er öðruvísi en mitt mat. Ég horfi ekki á hlutafjárútboðið með sömu augum og fjárfestar, alls ekki. Þess vegna segi ég nei við þessari ríkisábyrgð þrátt fyrir að fjárfestar geti metið sem svo að það sé góð hugmynd að taka þátt í hlutafjárútboðinu. Hið opinbera hefur hjálpað Icelandair heilmikið með öðrum almennum aðgerðum til að hjálpa fyrirtækjum almennt að lifa af niðursveifluna. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir þegar hið opinbera kemur að svona málum, svona rekstri, er að starfsemi fyrirtækja eins og Icelandair gefur afleiddan ágóða til samfélagsins sem hið opinbera getur talið í plús í reikningum sínum í gegnum auknar skatttekjur og fleira vegna þess reksturs. Það kemur hins vegar samkeppnisaðilum mjög illa að ríkið geti talið til tekna ýmislegt sem samkeppnisaðilar geta ekki. Þar er samkeppnisvandamál annars vegar flugsins og hins vegar bankanna, eins og ég lýsti áðan. Það er hægt að ná öllum markmiðum þessarar áætlunar án þess að Icelandair sé með í þeirri jöfnu. Það er alveg rétt að markmið stjórnvalda er að tryggja traustar og öruggar flugsamgöngur til og frá Íslandi. Til þess þarf ekki Icelandair. Það er kannski auðveldasta lausnin til skamms tíma en það er rosalega stór spurning til langs tíma. Rosalega stór. Stjórnvöld bera nefnilega ábyrgð gagnvart fólki en ekki gagnvart vörumerki.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vera nokkuð skýr í afstöðu sinni. Mér hefur ekki endilega þótt það einkenna alla sem hér hafa talað um hvernig og hvort þeir telji að það beri að veita ríkisábyrgð. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það. Það getur að sjálfsögðu bara verið ég en ég verð samt að segja að mér finnst ekki alveg fara saman það sem hv. þingmaður fór með hér í pontu og er að finna í nefndaráliti 2. minni hluta og svo það sem finna má í yfirlýsingu þingflokks Pírata sem send var fjölmiðlum í dag. Með leyfi forseta, segir í nefndarálitinu: „Fyrirkomulag ríkisábyrgðarinnar og uppsetning hlutafjáruppboðsins lítur vel út. Áætlun Icelandair lítur vel út. Rökin eru sannfærandi. Þau eru svo sannfærandi að það ætti ekki að þurfa ríkisábyrgð. Trúnaðargögn sem fjárlaganefnd hefur fengið staðfesta áætlanir Icelandair og næmnigreiningar þeirra áætlana líta vel út.“ Í yfirlýsingunni segir hins vegar, með leyfi forseta: „Endurreisnaráætlun Icelandair byggir á hæpnum forsendum [...] Gloppurnar í sviðsmyndagreiningu félagsins eru svo stórar að það er alls óvíst að skuldahola Icelandair muni grynnka nokkuð næstu árin.“ Ég verð að segja, forseti, að ég fæ þetta ekki alveg til að koma heim og saman. Mér finnst verið að segja heitt öðrum megin og kalt hinum megin. Niðurstaða hv. þingmanns sem skrifar undir báðum megin er sú sama en mér finnst hann beita algerlega andstæðum rökum til að komast að þeirri niðurstöðu. Mig langar því að biðja hv. þingmann að útskýra þetta aðeins fyrir mér.
Virðulegi forseti. Það kom fram undir lok máls míns: Svo langt sem þær áætlanir ná. Ég horfi ekki á málið sem fjárfestir. Ef ég kæmi að kynningunni í Hörpu sem viðvaningsfjárfestir fyndist mér hún líta mjög vel út. Þetta er ákveðin glansmynd. Ég gæti ekkert sett út á hana, en það væri hins vegar ekki hlutverk mitt. Hlutverk mitt er að horfa á málið sem kjörinn fulltrúi. Út frá þeim forsendum eru gloppurnar gríðarlega stórar, eins og ég lýsti í ræðu minni. Reynt hefur verið að redda Icelandair með hlutabótaleiðinni, uppsagnarleiðinni, sérsniðnum skilmálum fyrir lífeyrissjóði þannig að þeir geti tekið þátt í akkúrat þessu útboði og þar að auki á að veita ríkisábyrgð. Allt sem talið hefur verið upp, óháð áætlunum félagsins sem gætu verið mjög aðlaðandi fyrir fjárfesta, er ekki aðlaðandi fyrir mig sem kjörinn fulltrúa.
Frú forseti. Já, ég heyrði hv. þingmann nefna þetta í ræðustól, en það síðasta sem hann vitnaði til er ekki að finna í nefndarálitinu, svo langt sem það nær. Þess vegna var ég að velta fyrir mér hvort þetta hefði bæst við eftir yfirlýsingu félaga hans í þingflokki Pírata. Mér finnst hv. þingmaður draga ranga ályktun af því að rök félagsins séu sannfærandi. Hann dregur þá ályktun að það þýði að ekki þurfi ríkisábyrgð. Á meðan finnst mér hann vanta inn í jöfnuna að rökin séu sannfærandi og að mögulegir hluthafar séu til í að taka þátt einmitt vegna ríkisábyrgðarinnar, að heildarpakkinn líti út eins og raun ber vitni vegna mögulegrar ríkisábyrgðar en ekki eins og hún komi ekkert að þessu að fram að því. Þá langar mig að spyrja út í annað í yfirlýsingu hv. þingmanns Pírata þar sem segir, með leyfi forseta: „Ef gjaldþrot félagsins virðist óumflýjanlegt getur ríkið gripið inn í og eignast ráðandi hlut í því, t.d. með því að kaupa hlut lífeyrissjóðanna og tryggt félaginu fé til að viðhalda lágmarkssamgöngum til og frá landinu eins og erlend fordæmi eru fyrir.“ Ég skil þetta ekki öðruvísi en svo að talað sé um það sem einn af mögulegum kostum sem ætti að skoða, þannig að ef illa færi ætti íslenska ríkið að kaupa hlut núverandi hluthafa, og þá væntanlega að bæta því við sem þarf til að félagið sé rekstrarhæft, því að augljóslega vantar það fjármuni ef það er komið í þessa stöðu. Þar sem ég veit að hv. þingmaður er mikill áhugamaður um að allt sé reiknað í þaula, að ferlar séu réttir og allar sviðsmyndir hafi verið skoðaðar, langar mig að spyrja hann: Hefur hann velt því fyrir sér hvað sú leið sem hv. þingflokkur Pírata leggur til myndi kosta ríkissjóð? Er óvarlegt að ætla að hún myndi kosta tugi milljarða króna? Og af hverju leggur hv. þingflokkur Pírata til slík útgjöld?
Virðulegi forseti. Andvirði Icelandair er núna eitthvað í kringum 5 milljarðar. Eignarhlutur lífeyrissjóðanna er um það bil 40–50% þannig að kostnaðurinn við að kaupa af þeim væri í mesta lagi það miðað við núverandi aðstæður. Önnur leið sem ég hef nefnt er alþjónustuleið, svipuð þeirri sem við höfum farið í póstþjónustunni, [[En hlutafjárútboð …?]]Þegar og ef við komumst á þann stað að grípa þurfi til ríkisábyrgðarinnar er fyrirtækið væntanlega ekki mjög verðmætt lengur því að það er búið að brenna upp allt fé sem lagt var inn. Ef þetta tekst hins vegar þurfum við ekkert að hafa áhyggjur. Eins og ég sagði áðan er ríkisábyrgðin ekki fyrir Icelandair. Hún er að kröfu bankans, hún er fyrir bankann, hún er veitt fyrir láni bankans. Þess vegna þarf Icelandair ekki ríkisábyrgð vegna áætlana sinna gagnvart fjárfestum, fagfjárfestum o.s.frv. Við erum ekki með umsagnir frá neinum slíkum um vægi ríkisábyrgðar í öllu þessu. Ég tek ákvörðun út frá þeim gögnum sem liggja fyrir. Ég hef ekki verið að skoða þetta mál síðan í mars eða apríl eins og fjármálaráðuneytið. Ég hef skoðað málið í rétt um tvær vikur. Þau gögn sem við höfum í höndum sem kjörnir fulltrúar segja mér alla vega að engin þörf er á þessari ríkisábyrgð. Hlutafjárútboðið og áætlun Icelandair ættu að geta staðist út frá skilmálum og framsetningu fagfjárfesta. En út frá skilmálum og ábyrgð stjórnvalda? Nei. Hvort tveggja getur verið satt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna með nefndaráliti sem hann birti hér eftir umræðu og umfjöllun fjárlaganefndar um þetta mál sem hann hefur tekið þátt í af sinni trúmennsku eins og hann er þekktur fyrir. Ég vil aftur á móti mótmæla því, sem hann sagði í ræðu sinni áðan og í nefndarálitinu, að ríkisábyrgðin sé að kröfu bankanna. Hvergi hefur það komið fram í umfjöllun nefndarinnar. Ég bið hann þá að rifja það upp fyrir mér hvar það hefur komið fram. Ég vil hins vegar draga það fram í þessari umræðu, og ég held að það sé nauðsynlegt á þessu stigi hennar, að ríkisábyrgðin er þrautavaraleið. Hún er til að tryggja hér til langs tíma rekstrarhæfi þessa félags, sem er okkur eins mikilvægt og vel hefur komið í ljós í umfjöllun nefndarinnar, ef mönnum hafði verið það óljóst áður, til að verja þau framleiðslutæki sem við köllum svo, þ.e. þá stöðu að við getum átt kröftuga viðspyrnu í efnahagslífinu þegar því ástandi sem nú ríkir um allan heim linnir. Virðulegur forseti. Ég ætla að taka það skýrt fram í andsvari til hv. þingmanns hér að við viljum að hér verði virk samkeppni í millilandaflugi. Þess vegna eru þær breytingar sem meiri hluti fjárlaganefndar beitti sér fyrir á þeim skilmálum, sem ég bið hv. þingmann um að fjalla um í andsvari hér, einmitt til þess að taka undir þær áhyggjur sem komu fram hjá mörgum umsagnaraðilum. Aftur á móti vil ég líka draga það fram að staða þessa flugfélags var allt önnur en erlendra flugfélaga sem er verið að draga inn í þessa umræðu, sem ég held að sé rétt að við tökum líka utan um.
Virðulegi forseti. Staða Icelandair, eins og kynnt er í áætlunum flugfélagsins, er sú að ekki er búist við að draga þurfi á ríkisábyrgðina. Þess vegna segi ég að aðkoma ríkisins sé í raun ekki fyrr en það raungerist. Ef það gerist aldrei þá er það frábært og við þurfum ekki að gera neitt meira. Það kom fram í máli fjármála- og efnahagsráðuneytisins á fundi þar sem ýmsir voru mjög pirraðir, ef hv. þingmaður man eftir þeim fundi, að kröfuhafarnir hafi beðið um ríkisábyrgðina og ég les það á milli línanna að það séu bankarnir þegar allt kemur til alls. Það er ekki flóknara en það.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Ég vildi í seinna andsvari ræða um annan þátt við hv. þingmann. Mér finnst umræðan hér öðrum þræði litast svolítið af því að við séum alveg til í að taka áhættu með opinbera fjármuni þegar við erum farin að fjalla um aðrar leiðir en þessa, því að við lögðum mikla vinnu í það í fjárlaganefnd að skoða þær leiðir sem hefðu verið metnar sem leiddu af þessari ákvörðun. Ég ætla að gera að umfjöllunarefni þá áhættu sem við erum að taka með almannafé og þær ábyrgðir sem við erum að gangast undir sem við afgreiðum ekki hér af neinni léttúð. Ég er ekki að halda því fram að nokkur sé að gera það heldur. Við þurfum að taka það af mikilli alvöru. Hv. þingmaður vék að ríkisábyrgð sem færi út í gegnum ríkisbankana. Mér fannst hann færa í þeirri umræðu, sem er alveg ástæða til að taka, mjög góð rök fyrir því að ríkið ætti ekki að vera að halda á þessum bönkum. Í umræðum um þá áhættu sem við tökum með almannafé í þessu stóra máli, með eignarhaldi á þessum stóru bönkum, kristallast einmitt að það sé áhætta sem við ættum ekki að taka. Er hv. þingmaður sammála því?
Virðulegur forseti. Ég vil aðeins bæta við fyrra andsvarið. Kostnaður við aðkomu ríkisins verður mjög skýr þegar kemur að því að hennar gerist þörf. Það skiptir í raun öllu máli í sambandi við ríkisábyrgðir þegar allt kemur til alls. Það ætti að meta kostnað ríkisins á samkeppnisáhrif, á ívilnun til fyrirtækisins og þess háttar ef veita á þessa ríkisábyrgð en það er ekki gert. Kostnaðurinn er einfaldlega rangur eins og hann er settur fram núna. Varðandi eignarhald í bönkunum þá held ég að það hafi verið frekar einfalt. Talað hefur verið um það í fjöldamörg ár að aðskilja áhættusamar fjárfestingar og almenn bankaviðskipti. Ég held að svarið liggi í raun bara þar. Ríkið á að sjálfsögðu ekki að vera að skipta sér af fjárfestingarbönkum og eiga einhverja slíka. En það er ekkert að því að ríkið sé með almenna opinbera bankaþjónustu, bara einfalda þjónustu sem aðrir geta síðan verið í samkeppni um.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 3. minni hluta fjárlaganefndar. Ráðherra hefur lagt fram þau tvö frumvörp sem hér eru til umfjöllunar í því skyni að veita ríkisábyrgð á lánalínu til Icelandair Group hf. Af hverju segi ég Icelandair Group hf.? Af hverju segi ég ekki bara Icelandair? Jú, vegna þess að allar sviðsmyndir og öll aðkoman og útreikningar á því hvað þyrfti til og teldist þokkalega nægjanlegt fyrir þessari ríkisábyrgð, til þess var fengið félagið Deloitte, byggðu í raun á allri grúppunni Icelandair. Ég hefði viljað sjá skýrt og skorinort sýnt fram á þörfina á stuðningi við Icelandair til þess að tryggja flug til og frá landinu. Þessi ríkisábyrgð hefur það að markmiði að liðka fyrir fjárhagslegri endurskipulagningu fyrirtækis í einkarekstri. Undir eðlilegum kringumstæðum á ríkið að halda sig frá rekstri fyrirtækja á samkeppnismarkaði. En þegar fyrirtæki sinna kerfislega mikilvægri þjónustu getur það varðað almannahagsmuni að tryggja áframhaldandi rekstur þess. Að mati okkar í 3. minni hluta telst Icelandair óumdeilanlega sinna kerfislega mikilvægum samgöngum, þ.e. alþjóðaflugi til og frá landinu. Þegar hætta er á gjaldþroti félagsins er það hlutverk ríkisins í þessu tilviki að tryggja flugsamgöngur, að þær raskist ekki. Við í Flokki fólksins höfum ekki farið í neinar grafgötur með það að við teljum Icelandair kerfislega mikilvægt fyrirtæki og það varðar okkur öll og almannahag að við höldum línunni opinni til og frá landinu. Icelandair er eina íslenska fyrirtækið sem er í öruggum flugrekstri til og frá landinu. Ríkisstjórnin hefur með frumvörpum þessum leitað heimildar til að veita Icelandair Group hf. sjálfskuldarábyrgð á lánum sem geta numið allt að 108 millj. bandaríkjadala eða sem jafngildir 90% af 120 millj. bandaríkjadala lánalínum til félagsins. Í stað þess að nýta gildandi lög um ríkisábyrgðir, eins og hefur komið fram hér á undan hjá fulltrúum 1. og 2. minni hluta fjárlaganefndar, hyggst ríkisstjórnin leita sérstakrar heimildar í fjáraukalögum. Þau rök eru færð fyrir undanþágunni að skilyrði laga um ríkisábyrgðir henti ekki í þessu tilviki. Það verður að teljast óheppilegt að ríkisstjórnin þurfi í hverju tilvikinu á fætur öðru - hugsið ykkur, hverju á fætur öðru - að víkja frá gildandi lögum til að ná markmiðum sínum. Eflaust er það svo að margir þessara lagabálka eru komnir til ára sinna og henta illa í aðstæðum sem þessum. Það er hins vegar á ábyrgð ríkisstjórnarflokkanna að tryggja að lögin í landinu séu sniðin að nútímaaðstæðum. Ef lög um ríkisábyrgðir eru til að mynda svo úrelt að þurfi að sneiða hjá þeim verður að spyrja hvers vegna ekki hafi verið gerðar úrbætur á þeim. Það er með öllu ótækt að Alþingi þurfi ítrekað að veita undanþágur frá gildandi rétti þar sem meiri hlutinn hefur ekki unnið að nauðsynlegum úrbótum laganna. Eða er þetta, virðulegi forseti, kannski ekki ástæðan fyrir því að lög um ríkisábyrgðir eru sniðgengin? Ég læt það liggja hér. Stefnt er að því að veð verði tekin í vörumerkjum, bókunarkerfum og lendingarheimildum Icelandair. Ljóst er að þau veð standa ekki undir hugsanlegum skuldbindingum félagsins fari allt á versta veg. Þá er auk þess talsverð óvissa um fjárverðmæti lendingarheimildanna, enda eru þær háðar ýmsum skilyrðum sem geta hæglega komið í veg fyrir að þær gangi kaupum og sölum. Ríkisendurskoðun benti á það í umsögn sinni að það væri afar ósennilegt að þær eignir sem settar eru að veði stæðu undir kröfum sem gætu numið allt að 15 milljörðum kr. Þá er félagið verulega skuldsett og óvíst er hvaða sæti ríkið skipar í röð kröfuhafa, verði félagið gjaldþrota. Fyrir nokkrum dögum var hæstv. fjármálaráðherra einmitt inntur eftir virði þessara veða. Eins og ég skildi það þá var hann ekki viss um að það væri jafnvel hægt að ganga að þeim veðum yfir höfuð, það væri líklega ekki fordæmi fyrir því að líta mætti á lendingarslott og annað slíkt sem veð og þá hvers virði það væri. Það er því talsverð fjárhagsleg áhætta undir fyrir ríkissjóð verði sjálfskuldarábyrgðin veitt. Þá hefði 3. minni hluti kosið að ríkissjóður hefði getað eignast hlutafé í félaginu í hlutfalli við nýtingu ríkisábyrgðarinnar hefði til hennar komið. Mig langar að benda á það nýjasta þegar þýska ríkið tók til sín núna 20% hlut í Lufthansa. Það veitti ábyrgð upp á 9 milljarða evra eða um 120 milljarða íslenskra króna. Við sjáum að þarna eignast þeir um 280 milljarða virði í félaginu. Það er ekki nýtt að þýska ríkið stígi svona inn, það hefur áður gert það og aðstoðað við að reisa félagið sem það telur kerfislega mikilvægt fyrir sig. Síðan þegar ríkið hefur reist það úr öskustónni hefur því verið komið aftur á frjálsan markað. Það er akkúrat ekkert sem segir að við getum ekki gert slíkt hið sama, ekki a.m.k. að mati 3. minni hluta. Aðstoð ríkisins til einkafyrirtækis í samkeppnisrekstri má ekki ganga lengra en nauðsynlegt er til að tryggja kerfislega mikilvæga hagsmuni. Hér vandast málin nefnilega. Icelandair Group hf. er móðurfélag ýmissa fyrirtækja í margvíslegum rekstri. Á vegum þess er ekki aðeins alþjóðlegur flugrekstur, heldur einnig flugafgreiðsla, innanlandsflug, ferðaþjónusta og hótelrekstur. Það er ekki hægt að færa rök fyrir því að aðrir þættir í starfsemi Icelandair Group en millilandaflug Icelandair séu kerfislega mikilvægir. Það er ekki séns. Enda eru allir aðrir þættir, fyrir utan Air Iceland Connect sem flýgur til Grænlands og Færeyja, að mér skilst, í bullandi innanlandssamkeppni. Icelandair er óumdeilt eina íslenska starfandi flugfélagið sem sinnir flugi til og frá landinu, eins og ég hef áður sagt. Í öðrum verkefnum fyrirtækisins er virk samkeppni við innlenda aðila. Það verður því að tryggja með lögum að sú ábyrgð sem ríkið veitir sé takmörkuð við Icelandair og einungis til að tryggja áframhaldandi flugsamgöngur til og frá landinu. Samkeppniseftirlitið hefur, ásamt innlendum samkeppnisaðilum sem hafa komið fyrir fjárlaganefnd, varað við því að ríkisaðstoð við samsteypuna í heild raski samkeppnisstöðu á markaði. Það er þetta sem ég hef ítrekað, virðulegi forseti, verið að tala um. Við erum með nefndarálit fjárlaganefndar. Ég vil þakka nefndinni, sem ég hefði kannski átt að gera í byrjun, fyrir vel unnin störf því að það verður að segjast eins og er að við fengum alveg ótrúlega skamman tíma. Og ekki bara skamman tíma í að taka í fangið svona risavaxin mál eins og fjármálastefnan var, sem við erum nýbúin að afgreiða, og svo þessi risaríkisábyrgð, heldur er maður á harðahlaupum við að reyna að hnoða saman nefndaráliti því að maður hefur akkúrat engan tíma til þess. Þar er líka vikið frá meginreglunni og eiginlega skráðu reglunni um að við eigum að hafa til þess allt að tvo sólarhringa en ekki tvo tíma, eins og maður hefur verið að upplifa núna. En það breytir ekki þeirri staðreynd að við höfum öll verið af vilja gerð og lagt okkur virkilega fram, hvort heldur sem var meiri hluti fjárlaganefndar eða við í minni hlutanum. Það breytir ekki þeirri staðreynd að nefndarálitinu var breytt, það kom frá ráðuneytinu, til að reyna að koma til móts við það sem við ítrekuðum, við vildum tryggja að þetta sneri að Icelandair og tekinn væri af allur vafi um að verið væri að bjarga því að við hefðum samgöngur til og frá landinu og kerfislegu mikilvægi þess. Þá fannst okkur í lófa lagið að segja einfaldlega Icelandair, bara alls staðar Icelandair, enda hefur frá upphafi, frá því snemma í vor, í apríl minnir mig, þegar hæstv. fjármálaráðherra og forsætisráðherra voru að ræða hvort hugsanlega gæti komið til þess að ríkið þyrfti að stíga inn og bjarga því sem bjargað yrði ef þess gerðist nauðsyn, aldrei verið talað um Icelandair Group eða einhverja leggi þar innan borðs eða Air Iceland Connect eða eitt eða neitt, ekkert nema Icelandair. Um þetta hefði ég viljað marka stefnuna og hefði það verið skýrt, eins ég sagði við hv. fjárlaganefnd, hefði ég stolt verið á þessu nefndaráliti. Það er bara þannig. En fyrst svona var um hnútana búið þá sá ég mér það því miður ekki fært og ég skil ekki enn þá hvers vegna ekki mátti skilyrða þetta við Icelandair. Um leið og það er ekki gert þá er í raun öllum rökum, sem fram voru sett til að sannfæra alla þjóðina sem og alla aðra um nauðsyn þess að koma með ríkisábyrgð inn í félagið, fleygt út um gluggann að mínu mati. Engu að síður er útlit fyrir að engar kröfur verði gerðar í fjáraukaheimildinni um að lánalínur sem sjálfskuldarábyrgðin nær til verði einungis nýttar í þágu alþjóðlegs flugreksturs Icelandair. Það er langt frá því að vera fullnægjandi að setja fram skilyrði í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem hvergi sér stað í lögunum sjálfum um ríkisábyrgðina. Alþingi sem löggjafi á að afmarka betur fjáraukaheimildina sjálfa. Við erum að taka þetta saman, eins og ég sagði í upphafi, þetta er fjórði fjáraukinn sem við erum með í fanginu núna og þessi fjárauki er eingöngu til kominn til að veita þessa heimild til ábyrgðar fyrir Icelandair Group. Alþingi sem löggjafi á að afmarka betur fjáraukaheimildina sjálfa til að tryggja að lánalínur með ríkisábyrgð verði ekki nýttar til samkeppni á innlendum markaði. Alþingi á ekki að veita opna heimild af þessu tagi. Það er okkur í lófa lagið að skilyrða ábyrgðina þannig að þær lánalínur sem hún tryggi verði aðeins nýttar í þágu alþjóðlegs flugreksturs Icelandair. Ríkisstjórnin lætur ekki bíða eftir sér þegar vandi steðjar að risafyrirtæki á markaði. Það væri óskandi að hún sýndi sams konar áhuga gagnvart vaxandi fátækt í landinu, í kjölfarið á Covid-19 faraldrinum, en hún hefur ítrekað hafnað tillögum Flokks fólksins um að auka aðstoð við fátæka í samfélaginu. Hér birtist okkur kristaltært forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Fjármagnseigendur og fyrirtæki fá forgang. Fátækir mega bíða. Mætti ekki hjálpa hvorum tveggja? Í þessu tilviki er fyrirtæki á markaði okkur kerfislega mikilvægt og við hreinlega neyðumst til að bjarga því en hefðum við ekki getað bjargað hvorum tveggja? Við erum að tala um risafúlgur fjár, allt að 15 milljarða kr., en á sama tíma er vaxandi atvinnuleysi og fleiri og fleiri fara á framfærslu sem gefur þeim um 240.000 kr. útborgaðar á mánuði. Hvað erum við að gera við því? Ekkert. Ekki neitt. Hæstv. fjármálaráðherra hefur jafnvel látið í veðri vaka að ekki væri rétt að hækka grunnframfærslu atvinnuleysisbóta vegna þess að það myndi sennilega ýta undir enn frekari leti landans sem myndi ekki nenna að vinna. Það er nöturlegt að þurfa að hlusta á slíkt. Þriðji minni hluti getur ekki stutt frumvarp sem leggur til svo opna heimild sem raun ber vitni til stuðnings við einkarekið fyrirtæki á samkeppnismarkaði. Það er ábyrgð þingsins að tryggja fjárheimildir til sértækra úrræða séu skýrar og skilyrtar. Þessi fjárheimild uppfyllir ekki þær kröfur að mínu mati.
Herra forseti. Ég get ekki annað en komið hingað upp til að svara hreinum rangfærslum sem komu fram í máli hv. þingmanns. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður setur þetta svona fram til að reyna að slá ryki í augu almennings því að það er ekki svo að verið sé að víkja frá lögum um ríkisábyrgðir vegna þess að það henti ekki í þessu tilviki, eins og stendur í nefndaráliti hv. þingmanns, heldur er það þannig, eins og gaumgæfilega hefur verið farið yfir í fjárlaganefnd, að ef lögum um ríkisábyrgðir væri beitt gagnvart Icelandair, og vegna ábyrgða sem Alþingi hefur samþykkt í tengslum við faraldurinn, þá myndu þau úrræði ekki ná markmiðum sínum. Það er ekki vegna þess að það henti ekki. Þessi lög eiga bara ekki við og ef við viljum ná markmiðinu, og hv. þingmaður talaði um að fyrirtækið væri kerfislega mikilvægt, þarf að fara aðra leið. Sú leið sem hér er farin er að sérsníða skilyrðin sem eru fyrir ríkisábyrgðinni og sérskrifa inn hvernig greiða eigi til baka ef gengið verður á ríkisábyrgðina. Því meira sem nýtt er af henni, því dýrara verður að greiða það. Ég vildi bara segja það skýrt hér. [[Gripið fram í.]]Ég er að leiðrétta rangfærslur sem ég tel að hafi komið fram í máli hv. þingmanns og hún verður þá bara að útskýra þetta betur. Það er verið að tryggja að hægt sé að standa vörð um hag ríkissjóðs en á sama tíma að koma til móts við þetta kerfislega mikilvæg fyrirtæki.
Virðulegi forseti. Ég bara biðst velvirðingar á því að ég áttaði mig ekki á spurningunni. En það sem átt er við með ríkisábyrgð og lögum um ríkisábyrgð er að þar er Ríkisábyrgðasjóður sem hefði þurft að taka á málum á annan hátt en hér var gert. Þess vegna þurfti að sneiða fram hjá þeim lögum. Það er verið að sniðganga lög sem við höfum verið að byggja upp og setja til þess að reyna að vernda hagsmuni almennings. Það er verið að sniðganga Ríkisábyrgðasjóð og lög um ríkisábyrgð, svo að það sé sagt. Ég er alfarið ósammála því að hv. þingmaður geti komið hingað upp og leiðrétt mig og sagt að ég sé að fara með bull. Hv. þingmaður ætti vinsamlega að hætta að bulla sjálf. Það færi betur á því.
Herra forseti. Ég vil halda því til haga að færð eru skýr og góð rök fyrir því hvers vegna skilmálar vegna ríkisábyrgðarinnar eru sérsniðnir. En ég get kannski tekið undir með hv. þingmanni sem segir að Alþingi eigi ekki að veita opna heimild, en hér er talað um að veita opna heimild af þessu tagi. Herra forseti, hér er ekki verið að veita opna heimild til ríkisábyrgðar. Hér er verið að veita leyfi til þess að veita ríkisábyrgð með afar skýrum skilyrðum sem hafa verið birt, eru öllum aðgengileg og fylgja með þingmálinu til að allir geti glöggvað sig á þeim og séð að það er einmitt ekki verið að veita opna heimild af einu eða neinu tagi heldur möguleika á ríkisábyrgð sem fylgir ströngum skilyrðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en heimildin er galopin hvað það varðar að Icelandair Group, heila samsteypan, getur nýtt sér ríkisábyrgðina án þess að við höfum neitt um það að segja. Það er bara þannig. Ég lít þannig á það. Nefndarálit fjárlaganefndar tryggir í engu að svo verði ekki gert, ekki að neinu leyti. Það er ekki nóg að vera með góðan vilja. Það er ekki nóg að segja, eins og einhvern tímann kom fram hjá ágætum gestum á fundi fjárlaganefndar, að við ættum að geta sagt okkur hitt og þetta sjálft og þetta ætti bara að liggja í augum uppi. Það liggur í augum uppi að það stendur einfaldlega að tryggja eigi flugsamgöngur til og frá landinu. Það kemur hvergi fram af hverju. Ég hefði viljað sjá „fyrir Icelandair“. Það er það sem ég er að tala um að sé opið og það er það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég vil bara, eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fjallaði um í andsvörum, mótmæla því að við séum að skilja hér eftir galopna heimild. Ég ætla að lesa upp úr skilmálum ríkisábyrgðarinnar sem fylgja nefndarálitinu og undirstrika það, virðulegur forseti, að það var fyrir atbeina hv. fjárlaganefndar - í það minnsta meiri hluta hennar, og reyndar allrar nefndarinnar, vil ég meina - sem var hnykkt á því sérstaklega í skilmálunum, til hvers ábyrgðin væri veitt. Í skilmálunum segir, með leyfi forseta: „Lántaka skal eingöngu heimilt að nýta lán samkvæmt samningunum til að standa skil á almennum rekstrarkostnaði sem tengist flugrekstri lántaka til og frá landinu í samræmi við rekstraráætlun félagsins. Til almenns rekstrarkostnaðar teljast m.a. laun og launatengd gjöld, rekstraraðföng, leiga, önnur rekstrartengd gjöld, samningsbundnar afborganir og vaxtagreiðslur í samræmi við rekstraráætlun, olíuvarnir vegna vöru- og þjónustuviðskipta, endurgreiðslur til viðskiptavina, og reglubundið viðhald. Óheimilt er að nýta lánið til fjármögnunar á rekstri, eða ráðstafa því með öðrum hætti, svo sem til dótturfélaga í samstæðu lántaka sem ekki eru í flugrekstri á Íslandi til og frá landinu.“ Það getur ekki verið mikið skýrara, virðulegi forseti, og ég spyr hv. þingmann: Hvað í veröldinni er óljóst? Heimildin til ríkisábyrgðar fyrir Icelandair Group er í nefndaráliti okkar og í þeim skjölum sem við birtum í því eru skilmálarnir skýrir. Þeir fylgja nefndarálitinu sem lögskýringargagn og það er algjörlega geirneglt að með þessum hætti verði gengið frá málinu. Ég held, virðulegur forseti, að þessi afstaða sé eingöngu fjarvistarsönnun til að taka afstöðu í þessu mikilvæga máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Geirneglt, segir hann. Nei, það kemur hvergi nokkurs staðar fram í tilvitnuðum texta í lögskýringargögnum að það sé um Icelandair að ræða. Það er talað um flugrekstur félags sem flýgur til og frá landinu. Nú skulum við bara tala um það að inni í Icelandair Group er dótturfélag sem heitir Air Iceland Connect sem flýgur til og frá landinu og það er þar sem ég setti niður fótinn. Það er ekki þar sem ég tel kerfislega mikilvægt fyrir okkur að stíga inn og þessi svokölluðu lögskýringargögn heimila nákvæmlega það, nema hv. þingmaður geti bent mér á eitthvað annað. Ef svo er skal ég vera fyrst til að kokgleypa það að tekinn sé af allur vafi að hér sé einungis um Icelandair að ræða.
Herra forseti. Ég ætla svo sem ekki að halda mikið lengra áfram með þetta. Ég segi einfaldlega: Þetta er ákaflega skýrt tekið fram og þó að millilandaflug Air Iceland Connect sé í þessu sambandi dregið upp þá er það líka millilandaflug til og frá landinu. Við verðum að ætlast til þess, og við ætlumst til þess, að þeir skilmálar og þau ströngu skilyrði sem veitt eru fyrir þessari þrautavaraábyrgð séu fullnustuð þó að þetta atriði geti átt við þetta millilandaflug. Ég ætla hins vegar að segja, virðulegur forseti, að ég fagna því sem hv. þingmaður sagði í framsögu sinni, að hið opinbera ætti ekki að fjárfesta í atvinnurekstri og leggja fram hlutafé. Þess vegna áttaði ég mig ekki alveg á því þegar hv. þingmaður fór síðan yfir í að velta fyrir sér hvort það væri ekki betra að ríkið eignaðist með einhverjum hætti hlutafé í félaginu. Ég náði ekki alveg að tengja, ég bið hv. þingmann að útskýra það betur fyrir mér.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og þakka honum líka fyrir að hafa nefnt hér í fyrsta lagi Air Iceland Connect og tekið af allan vafa um það sem ég var að segja. Í öðru lagi, hvað varðar hlutabréfakaup íslenska ríkisins í fyrirtækjum á markaði, þá er hér um að ræða undanþágu frá meginreglunni eins og ég kom réttilega inn á. Þó að meginreglan sé sú að við eigum ekki að koma nálægt því, íslenska ríkið, að fjárfesta á hlutabréfamarkaði þá erum við í þessu tilviki eingöngu að gera það vegna þess að hér er um kerfislega mikilvægt fyrirtæki að ræða sem talið er varða almannaheill að við höldum gangandi. Svoleiðis hef ég skilið það allan tímann og þannig vildi ég styðja það. Við þurfum vonandi ekki að horfa upp á það að nýta lánalínuna því að þá bendir það til þess að fyrirtækið sé endanlega komið á hausinn hvort eð er. Ef til þess kemur, þá held ég að ég vildi frekar sjá að við gætum reist það upp á [[Forseti hringir.]]gömlum traustum grunni og horft til þess sem t.d. er verið að gera og hefur áður verið gert í Þýskalandi og á fleiri stöðum [[Forseti hringir.]]þegar ríkisstjórnir koma að því að bjarga flugfélögum í vanda.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Nú er ég ekki lögfræðilega menntaður en þingmaðurinn er það og málið snýr að því að taka veð í hlutafé eins og komið hefur fram í umræðum hér í dag. Sem leikmaður á vellinum hélt ég satt að segja að ekki væri hægt að taka að veði hlutafé á markaði hjá eigendum hlutafjár. Mig langar að spyrja út í það hvað þingmanninum finnst um þetta. Eins og ég skildi hana áðan þá er það hluti af málflutningi hennar að taka veð í hlutafé fyrirtækisins. Við höfum staðið í þessu máli um ríkisábyrgð í níu daga. Þetta hefur verið mikið ferli og ég var mjög sáttur við það hvernig við tókum á málum varðandi skilgreiningar á Icelandair Group og síðan aftur á Icelandair og flugrekstrinum. Að mínu viti, en ég þekki aðeins til stærðanna í rekstri þessara félaga, er Air Iceland Connect smáfyrirtæki miðað við Icelandair Group eða Icelandair sem einstakt fyrirtæki, dótturfélag inni í móðurfélaginu. Það hefur komið fram á fundum nefndarinnar að Icelandair er með um 75% af veltu Icelandair Group þannig að ég hélt að við værum búin að ná svolítið utan um þessa þætti í þessu mikilvæga máli og að þetta hefði verið fullunnið. Ég tel að við höfum unnið mjög gott starf varðandi þessa þætti í þessu umhverfi, hvernig við settum inn skilmálabreytingar og annað varðandi lánalínuna. Þetta eru vangavelturnar sem ég vildi kannski byrja á.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er að velta því upp hvort við getum eignast hlut í félaginu í stað þess að eiga ekki neitt. Þegar farið verður að nýta lánalínurnar, sem ég vona að komi ekki til, bendir það til þess að félagið sé það illa statt að það þurfi jafnvel enn frekari bjargráða við. Þá vildi ég nú frekar fá hlut í félaginu upp á 15 milljarða en að fá ekki neitt. Það er ekkert sem bannar það frekar en verkin segja til um alls staðar í kringum okkur. Þetta er bara skilmálaatriði sem getur komið inn í samninginn sem hér um ræðir. Ég er sammála því sem hv. þingmaður segir, við höfum bara unnið vel. En við erum náttúrlega ekki öll eins, enda átta ólíkir flokkar hér á þingi, og sjáum hlutina kannski ekki öll sömu augum. Hv. þingmaður bendir réttilega á að Air Iceland Connect er pínulítill partur inni í móðurfélaginu en það breytir ekki þeirri staðreynd, eins og ég sé þetta og eins og þetta er orðað í lögskýringargagninu sem felst í áliti meiri hluta fjárlaganefndar, að í raun er ekki verið að tala um neitt nema um flugrekstur til og frá landinu. Það er ekkert skilyrt hvaða félag það er. Það er ekki einu sinni spáð í það hvort hægt sé að búa til fleiri dótturfélög sem gætu farið að fljúga til og frá landinu og hugsanlega fallið undir nákvæmlega þetta. Mér finnst ekki góður bragur á því, þegar okkur er í lófa lagið að hafa hlutina skýra, að setja þá ekki bara niður á blað. Það er engin ástæða til að þurfa að klóra í lögskýringargögn og nefndarálit þegar við erum löggjafinn og getum einfaldlega sett þær reglur og samþykkt sem við viljum að séu skýrar og skilyrtar. Það er bara þar sem ég er.
Virðulegi forseti. Þegar við ræddum málið í nefndinni kom fram að Air Iceland Connect, eða raunverulega Flugfélag Íslands og sú kennitala sem er þar á bak við, og Icelandair Cargo hefðu á öðrum ársfjórðungi bara runnið inn í Icelandair. Þetta eru ekki sérstök dótturfélög inni í félaginu. Þess vegna er svolítið erfitt að aðskilja milli. Hitt atriðið er varðandi veð í hlutafé. Mig minnir að það hafi komið fram í umræðunni að hlutaféð sé 5,4 milljarðar. Ef það á að fara að taka að veði 15 milljarða í hlutafé - ég skil ekki þessa hugmyndafræði sem kom fram í fyrri ræðum, og eins og ég skildi ræðu hv. þingmanns, að taka veð í hlutafé í fyrirtækinu sem aðrir hluthafar eiga, hvernig það á að gerast í öllu þessu ferli.
Virðulegi forseti. Nei, ég hafði ekki hugsað mér og aldrei reynt að setja það þannig upp að þetta væri eitthvert veð upp á virði félagsins, eins og það er metið í dag, upp á 5,6 milljarða. Við hefðum hugsanlega getað keypt það í stað þess að vera að setja 15 milljarða kr. ríkisábyrgð á félagið. En við trúum því öll í fjárlaganefnd að þetta félag okkar byggi á sterkum grunni og sé það öflugt að þegar þessum heimsfaraldri lýkur muni það blómstra á ný. Það sem ég er að reyna að segja er að ef til þess kemur að félagið þurfi að ganga á ríkisábyrgðina er ríkisábyrgðin 15 milljarðar kr. Ef félagið þarf að ganga á ríkisábyrgðina er það þegar í mjög vondum málum. Þá vil ég alveg eins að ríkið eignist þann hluta af því að það mun hvort sem er byggja félagið upp, eignist þann hluta sem það þarf að láta af hendi rakna, hvort sem það eru 5 milljarða, 10 milljarða, eða hve mikið af lánalínunni það verður sem fyrirtækið þarf að nýta sér, og taki þá utan um það með þeim réttindum og þeim skyldum sem því fylgja. Það er eiginlega sú hugsun sem ég var að reyna að koma frá mér.
Herra forseti. Við erum að ræða stórt og mikið mál sem hefur á sér margar hliðar sem vert er að gefa gaum. Það blasir við okkur öllum að miklir erfiðleikar eru í flugrekstri víða um heim og Ísland er engin undantekning frá því. Það má nánast segja að landið sé lokað eða einangrað í þeim skilningi að flugferðir til og frá landinu eru svo til engar nú um stundir. Ég held að ég hafi heyrt í fréttum í dag eða í morgun að það væru tvær ferðir til og frá landinu með flugfélaginu Icelandair en heldur fleiri á vegum erlendra flugfélaga. Nú er það þannig að við búum í markaðshagkerfi þar sem ríkir samkeppni og við erum með lög og reglur sem um hana gilda. Sá sem hér stendur telur a.m.k. - og ég held að mjög margir þingmenn séu sömu skoðunar - að það eigi að vera frjáls markaður og að ekki eigi að vera ríkisinngrip í markaðinn. Á flugmarkaði er mikil samkeppni. Við höfum séð þegar uppgangur hefur verið í flugi til og frá landinu að mikil samkeppni ríkir. Flugmarkaðurinn er líka þeirrar gerðar að hann er mjög kvikur, í þeim skilningi að menn eru tiltölulega röskir að koma upp flugrekstri og hefja rekstur. Flugfélög koma og fara bæði í eiginlegri og óeiginlegri merkingu, þ.e. þau taka upp nýja áfangastaði og hætta síðan að fljúga á þá og flugfélögin sjálf koma síðan og fara vegna þess að þau standast ekki samkeppnina og leggja upp laupana. Icelandair, sem er auðvitað hluti af Icelandair Group sem við erum að ræða, er mjög stórt fyrirtæki á alla mælikvarða á Íslandi. Það stundar ekki bara millilandaflug. Það stundar alls konar aðra starfsemi sem hefur, þegar best hefur gengið, mikil áhrif á hagkerfið, snertir marga einstaklinga sem hjá því vinna og skapar umtalsverðar tekjur vegna þeirra ferðamanna sem hingað koma á þess vegum. En fyrirtækið er líka mjög stórt. Það rekur alls konar starfsemi sem er flugrekstrartengd og ferðaþjónustutengd. Þar á það líka í samkeppni við íslenska og erlenda aðila. Öll inngrip ríkisvaldsins þurfa að vera mjög yfirveguð og hafa, ef þau á annað borð eru til álita, eins litla röskun í för með sér og nokkur kostur er. Þetta verðum við að hafa í huga þegar við ræðum þessi mál. Þetta er stór ákvörðun, eins og ég held að ég hafi sagt hér í upphafi, og það er langur vegur frá því að hún sé endilega sjálfsögð. Það er líka hægt að færa mjög sterk rök fyrir því að ekki eigi að fara þessa leið, að frekar ætti að fara aðrar leiðir sem séu jafn færar. Það blasir við í frumvarpinu um ríkisábyrgð á lánalínum, sem ég ætla ekkert að fara að lýsa nánar, að henni fylgir mikil áhætta. Ef dregið er á lánalínurnar liggur fyrir að rekstur félagsins er kominn í veruleg vandræði. Þau veð sem eru sett til ábyrgðar eru ekki traust. Það er mjög óvíst um verðmæti þeirra. Það kann að vera að þau verði verðmæt. Ég efast þó um að þau nái 15 milljarða markinu. Það kann líka að fara svo að þau verði algerlega verðlaus. Og ég held að það eigi ekkert að reyna að draga fjöður yfir það eða fara í kringum það að þessi veð skipti í raun einhverju stóru máli í því samhengi sem við ræðum hér. Það er auðvitað þannig að Icelandair á sér langa sögu. Það hefur byggt upp starfsemi hér og víða um heim, það hefur byggt upp stórt net og viðskiptavild og það flytur vörur og fólk yfir hafið, til Ameríku og til Evrópu. Þetta er mjög mikilvæg starfsemi og án nokkurs vafa kerfislega mikilvæg fyrir okkur Íslendinga. En það má samt aldrei blanda alveg saman því að einhver starfsemi eða þjónusta sé kerfislega mikilvæg og því að fyrirtækið sem slíkt þurfi endilega að vera kerfislega mikilvægt. Þetta er líka mjög mikilvægt að hafa í huga. Þegar við metum hvort og hvernig á að taka á þeirri stöðu sem uppi er tel ég líka rétt að við séum fyllilega meðvituð um það hverjir eru eigendur Icelandair Group, eins og það er fjármagnað í dag. Almenningur á mjög stóran hlut í félaginu. Það gerist í gegnum marga lífeyrissjóði landsmanna. Almenningur ber þegar mikla áhættu í gegnum lífeyrissjóði sína. Í einhverjum skilningi hafa sjóðirnir lagt hluta framtíðarlífeyris að veði í þessari fjárfestingu. Almenningur er því tvímælalaust komin þar að. Það blasir líka við að viðskiptabankar félagsins, a.m.k. þeir langstærstu, eru ríkisbankarnir tveir og við almenningur erum eigendur að þeim bönkum. Félagið skuldar þeim umtalsverða fjármuni. Það er verið að opna fyrir þau viðskipti að nýju og þar að auki er verið að sölutryggja umtalsverðan hluta af útboðinu. Þannig að ekki þarf að vera í neinum sérstökum feluleik með það að ríkið, lífeyrissjóðirnir, og þar með almenningur í landinu, er undir í þessu máli. Það þurfum við öll að hafa í huga. Auðvitað erum við ekki öll í þeim lífeyrissjóðum sem þarna eru stærstir. Sumir félagar í lífeyrissjóðum leggja þarna undir og aðrir ekki. Það sem ég er að reyna að koma að er að nú þegar er félagið í einhverjum skilningi að stórum hluta til - ég veit ekki hvaða orð ætti að nota - í félagslegri eigu og á félagslega ábyrgð okkar allra. Þannig er nú það. Ég held að það sé alveg dagljóst að horft er til lífeyrissjóðanna um fjárfestingar í félaginu í hlutafjárútboðinu sem búið er að auglýsa og fer fram um miðjan þennan mánuð. Það er horft mjög til þeirra. Ég held að ég geti nánast sagt að ætlast er til að þeir taki þátt í útboðinu. Það er alveg ljóst að staða sjóðanna er að mörgu leyti þvinguð, bæði vegna þess að þeir eiga þegar umtalsverðan hlut í félaginu, sem auðvitað má spyrja sig hvers virði er við þær aðstæður sem nú eru uppi, og ekki síður af því að þeir eru í mjög þröngri stöðu. Þeir eru í einhvers konar valþröng um fjárfestingar sínar því að ríkisvaldið hefur beint og óbeint komið í veg fyrir að þeir geti fjárfest þar sem þeir kjósa sjálfir. Og ég er þá fyrst og fremst auðvitað að vísa til erlendra fjárfestinga. Sjóðirnir mega svo sem fjárfesta eins og lög leyfa hér innan lands en hér eru settar á þá takmarkanir. Staðan er því þessi og ég held að við eigum ekkert að vera að draga fjöður yfir það eða kalla það einhverju því nafni að það sé meira og minna prívat og að ríkið komi bara að þessu alveg til þrautavara að síðustu. Það er auðvitað ekki þannig. Við erum þarna allt um kring. Ég tel óhjákvæmilegt að víkja aðeins að því að málið á sér talsverðan aðdraganda, þ.e. í viðræðum fjármálaráðuneytisins eða ríkisvaldsins og félagsins um hugsanlega aðkomu ríkisins. Að sama skapi hefur þingið haft til þess að gera lítinn tíma til að velta málinu fyrir sér. Ég vil þó taka fram að mér finnst fjárlaganefnd hafa unnið ágætlega og gert það sem í hennar valdi stóð. En staðan var auðvitað orðin þannig að það var eiginlega ekki rúm til að gera einhverjar grundvallarbreytingar á þeirri aðferð sem fjármálaráðuneytið og fjármálaráðherra höfðu ákveðið að beitt skyldi. Það hefur komið fram í umræðum að menn hafa á því ýmsar skoðanir og ég hef það líka. Staðan var og er orðin mjög þröng að þessu leyti. Það á að fara fram hlutafjárútboð eftir tíu daga. Í morgun var gefin út endurnýjuð fjárfestakynning með félaginu og þar eru gerðar breytingar þannig að skilmálarnir eru ekki alveg þeir sömu og þeir voru þegar nefndin fjallaði um þá. Vissulega eru það ekki stórvægilegar breytingar en engu að síður er þetta allt á ferð. Það er svo margt hægt að segja um samkeppnina og hvernig þarf að passa upp á hana. Þetta snertir svo marga. Samkeppniseftirlitið sendi inn ítarlega umsögn um málið og vakti athygli á því að enda þótt ríkinu væri heimilt að grípa inn í með ríkisaðstoð í þessu tilviki leysti það íslensk stjórnvöld ekki undan því að gæta að samkeppnissjónarmiðum í málinu. Auðvitað ber að fagna því að í meðförum nefndarinnar sé aðeins hert á því að gæta eigi mjög vel að samkeppninni. Eins og hefur komið fram og ég ætla ekki að endurtaka var líka mikil umræða um það hvernig ætti að afmarka aðstoðina. Og ég tel að það hafi að mörgu leyti tekist ágætlega að afmarka til hvaða hluta megi nota lánalínurnar ef á þær verður dregið. Því segi ég: Það er ljóst að fjárlaganefndinni tókst að gera vissar úrbætur á málinu sem sýnir enn og aftur hvað það er mikilvægt að þingið fái að fara höndum um mál. Og í svo stóru máli þar sem mörg sjónarmið eru uppi og mörg stór álitamál hefði þingið að sjálfsögðu þurfti að hafa enn lengri tíma til að hægt hefði verið að gera alvörubreytingar hefði vilji og samstaða náðst til þess. Í öllu falli hefur málið batnað umtalsvert. Eins og ég nefndi áðan fer væntanlegt hlutafjárútboð fram eftir nokkra daga. Ég verð að segja það alveg af hjartans einlægni að það hefur verið mér býsna erfitt að taka afstöðu til þess hvaða stefnu ég ætti að taka varðandi stuðning eða ekki stuðning við málið. Það hefur verið mjög erfitt og ég hef sveiflast til því að mér finnst margir annmarkar á málinu og að það hefði verið hægt að hugsa það betur, gera það betur og í það minnsta ræða það betur þannig að allir gætu haft djúpa sannfæringu fyrir því að þetta væri rétt leið. Á endanum var niðurstaða mín, sem ég komst að í hádeginu í dag, sú að ég ákvað að vera á nefndaráliti meiri hlutans þó að þar séu atriði sem ég hefði kosið að hafa öðruvísi og ýmislegt í málinu hefði ég kosið að hafa öðruvísi. Engu að síður tók ég þá ákvörðun að styðja málið. Af hverju ertu að styðja málið? kynni einhver að spyrja eftir ræðu mína þar sem ég hef frekar talað um að agnúar væru á málinu og það væri varasamt, ýmis stór prinsipp væru í húfi sem maður hefði kannski ályktað að hefðu leitt til þess að ég hefði ekki stutt málið. Þarna lá stóra klemman. En maður verður stundum að taka ákvarðanir og ég ákvað að styðja meiri hlutann í málinu. Það geri ég fyrst og fremst vegna þess að tíminn er einfaldlega að hlaupa frá okkur. Við tölum gjarnan um það stjórnmálamennirnir að það þurfi vissu og að við þurfum að skapa traust á framtíðina. Ég kýs að líta þannig á að með þessu skrefi - þó að það hefði örugglega mátt gera þetta öðruvísi og betur - sé í það minnsta þeim fjárfestum sem íhuga að fjárfesta í félaginu veitt einhver vissa. Það kann að leiða til þess að þeir verði viljugri til þess og að það takist. Öll viljum við auðvitað að félaginu gangi vel, að það komist á fæturna og verði öflugt. En ég mun líka ætlast til þess og ég mun fylgja því eftir að sérstaklega verði hugað að því að þetta stóra og mikla félag hagi sér vel í samkeppninni og það geri það í raun, hvort sem verður dregið á þessa ábyrgðarlínu eða ekki. Það verður að passa upp á samkeppni á þessum markaði. Þó að við berum flest hlýjar taugar til félagsins Icelandair og séum stolt af því er það eftir sem áður bara fyrirtæki sem er fullt af fólki. Fyrirtækið sjálft er svo sem ekki neitt nema fólkið og fólkið getur fundið sér farveg annars staðar ef til þess kemur. Mín niðurstaða eftir þessar vangaveltur er að rétt sé að stíga þetta skref. En ég geri það vitandi að almenningur er allt um kring í málinu. Ég geri það vitandi að svo kann að fara að ábyrgðin falli. Og ég geri það líka vitandi að ekki er víst að ábyrgðir eða veð dugi til að bæta tjónið. Og ég geri það vegna þess að ég hef þá trú að þessi umsvif skipti máli fyrir íslenskt samfélag og viðspyrnuna í kreppunni ef við getum varðveitt þau í a.m.k. einhver ár. [[Forseti hringir.]]Það er þess vegna sem ég ákvað að stíga þetta skref.
Herra forseti. Ég vil blanda mér í umræðu um það stóra mál sem hér er til umræðu, fjáraukalög um heimild til veitingar ríkisábyrgðar fyrir Icelandair Group og nefna kannski helst tvo, þrjá punkta sem mér finnst ástæða til að hnykkja á í þessari umræðu þegar hingað er komið. Framsögumaður meiri hluta fjárlaganefndar, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, fór rækilega yfir nefndarálit okkar og við getum vísað til þess þar sem við reynum að draga saman þau rök sem liggja að baki því að við komumst að þessari niðurstöðu, sem var ekki alveg sjálfgefin, og á margan hátt get ég vel tekið undir margt af því sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson sagði í ræðu sinni áðan um hversu margra þátta þarf að horfa til þegar komist er að þessari niðurstöðu. Við kölluðum sérstaklega eftir því hvaða undirbúningsvinna hefði farið fram og hvaða greiningar verið gerðar til þess að komast að þessari niðurstöðu. Við fengum skýr svör um það og þau eru að hluta til talin upp í nefndaráliti okkar, ég ætla ekki að reifa þau sérstaklega hér. Það var í sjálfu sér augljós niðurstaða að því leyti að sú leið sem hér er lögð til var talin vera sú sem væri áhættuminnst í þessu tilfelli fyrir ríkissjóð og líka sú leið sem væri kannski áhrifaríkust fyrir félagið til að ná að koma krafti í það á nýjan leik. Ég sagði það í andsvari hér fyrr í dag, hæstv. forseti, að þetta tiltekna flugfélag væri ekki alveg sambærilegt við flugfélög sem hafa verið nefnd hér í umræðunni í dag sem hafa einhverju eða öllu leyti fallið í ríkiseigu því að félagið var ágætlega fjármagnað að lausafé þegar þessi kreppa eða þetta ástand kom upp og það hefur fleytt því áfram á þennan stað. Við áttum síðan ágætt ferðasumar í sumar en því miður sjáum við ekki fyrir endann á því ástandi sem nú ríkir og þess vegna er ástæða til þess að búa sig undir framtíðina með þessum hætti. Mikið hefur verið rætt hér um hlutafjárleið, að ríkið stígi inn á einhvern hátt sem hluthafi. Kannski er samandregið hægt að draga það út úr þeim greiningum og skoðunum sem voru unnar í sumar á aðkomu hins opinbera eða ríkisins að aðstoð við þetta félag að það væri áhættumesta leiðin. Þess vegna erum við í þessum sporum hér í dag. Við horfum mjög sterkt til þess og þreytumst ekki á að hnykkja á því að þetta er algjör þrautavaraleið í þessu tilfelli, þrautavaraleið sem við vonumst til að ekki þurfi að reyna á. Það er kannski annar punkturinn, virðulegur forseti, sem ég vil draga sérstaklega fram í umræðunni á þessu stigi, að fagleg og ítarleg vinna leiddi okkur að þessari niðurstöðu. Hitt atriðið - sem vel kom fram í umfjöllun nefndarinnar, og rétt er að gera það að umfjöllunarefni, þar sem verið er að nota orð eins og kerfislega mikilvæg fyrirtæki og við vitum kannski ekki alltaf hvað það þýðir - er einfaldlega að þau viðbrögð ferðaþjónustuaðila og annarra fyrirtækja sem veittu umsögn og hafa tekið þátt í almennri umræðu um þingmálið á undanförnum dögum og vikum hafa algerlega dregið fram mikilvægi starfsemi fyrirtækisins, því að þetta stóra félag og þetta stóra fyrirtæki er í raun og veru burðarásinn í þeirri ferðaþjónustu sem við þekktum hér og viljum að rísi sem hraðast á nýjan leik. Sú mynd sem fulltrúar Isavia drógu upp hjá fjárlaganefnd þegar þeir komu til að fjalla um þetta þingmál var nefnilega áhugaverð, hvernig flugrekstur eða ferðaþjónusta getur farið hratt af stað þegar tilteknu ástandi linnir. Þess vegna trúum við því að með þessari aðgerð getum við náð öflugri viðspyrnu mjög fljótt. Hún skiptir okkur gífurlega miklu máli. Stundum er í umræðunni um fjármálastefnu talað um hvernig þessi snögga kreppa sem á okkur skall lítur út, hvort hún er V-laga eða U-laga eða jafnvel þorratrogs-löguð. Þær myndir sem Isavia dró upp fyrir okkur sýndu mjög sterkt að eftir svona ástand rýkur ferðavilji mjög upp á nýjan leik. Það er síðan ábyrgðarhluti okkar að öll sú aðkoma sem við ræðum hér að þessu fyrirtæki verði ekki heldur til að skemma möguleika annarra á þessum markaði. Ég vil bara draga það fram, virðulegi forseti, að þrátt fyrir að hér væru samkeppnisaðilar að fjalla um þetta tiltekna þingmál - og hafa áhyggjur af samkeppnisþætti og hvernig ríkisaðstoðin, ef til hennar verður gripið, muni geta haft áhrif á samkeppnisstöðu þeirra í framtíðinni - voru allir eða næstum allir sammála um að Icelandair ætti að hjálpa með þessum hætti. Þar var, segi ég, dregið fram mikilvægi þess fyrirtækis fyrst og fremst. Það vildi ég að kæmi fram hér í umræðunni, virðulegi forseti, þegar hingað er komið því að þetta eru þau atriði sem voru þungamiðjan í okkar umfjöllun um hvers vegna sú leið var farin og síðan gagnrýni á aðstoðina, að hún gæti leitt til markaðsröskunar. Það er þess vegna sem fjárlaganefnd beitir sér fyrir því að lánaskilmálum ríkisábyrgðarinnar verði beitt. Við megum heldur ekki gleyma því að stjórnendur þessa fyrirtækis hafa á undanförnum vikum og mánuðum unnið gríðarlega mikið starf til að efla félagið á nýjan leik. Farið hefur verið í gegnum samninga við birgja og farið niður í kjarasamninga sem hafa verið dregnir inn í þessa umræðu líka og fleiri atriði sem tilheyra rekstrinum sem gera félagið rekstrarhæfara til lengri tíma. Ég vil aðeins segja það í lokin, virðulegur forseti, að ég get með ágætri samvisku stutt þetta mál og við leggjum til að það verði samþykkt. Við þekkjum alveg áhyggjurnar og röskunina sem mögulega leiðir af því en það er þá verk að taka á því í framhaldinu og til þess höfum við eftirlitsstofnanir og þá skilmála sem við ákváðum að birta með þessu þingmáli. Í mínum huga er það tengistöðin í Keflavík og öll sú uppbygging sem þar er, sá kraftur sem felst í leiðakerfinu sem þangað liggur, sem verður það drifafl hagvaxtar sem við þurfum á að halda á næstu mánuðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina. Ég hygg að við séum á svipuðum stað með það að þetta er ekki endilega auðvelt mál þó að ég hafi heyrt þingmanninn segja að honum líði vel með það. Auðvitað vonum við að niðurstaðan verði sú að okkur líði öllum vel með þá ákvörðun sem ég held að liggi í loftinu að verði tekin hér í kvöld og að þetta dugi til að halda þessu mikilvæga fyrirtæki lifandi, ekki bara fyrir ferðaþjónustuna og það fólk sem starfar þar heldur fyrir samfélagið allt. Þar sem hv. þingmaður er varaformaður í fjárlaganefnd og þekkir málin mjög vel, en ég missti af upphafi umræðunnar, langar mig að bera fram nokkrar spurningar. Í áliti meiri hlutans á bls. 3, þar sem talað er um helstu valkosti og áhættuþætti við veitingu ríkisábyrgðar, kemur fram að það sé möguleiki að Icelandair verði áfram til í núverandi mynd. Það er þá annaðhvort leið 1.A, áformin um ríkisábyrgðina, eða valmynd 1.B, að stjórnvöld auki aðkomu sína, hvort sem er í formi hlutafjár eða láns. Síðan segir að niðurstaðan hafi verið sú að eingöngu leiðin með ríkisábyrgðina væri fær og því erum við hér. En ég velti því fyrir mér hvort staðan sé ekki raunverulega sú að verið sé að færa bæði leið A og B í ljósi þess hve ríkið spilar stórt hlutverk sem lánveitandi, bæði gamall og nýr, og einnig í ljósi þess hve lífeyrissjóðirnir okkar spila stórt hlutverk. Þó að vissulega sé rétt að það sé eingöngu lífeyrissjóður opinberra starfsmanna sem er beinlínis tengdur ríkinu, þá eru þetta allt samofnir hagsmunir. Spurningin er, svo að ég komi mér að henni, hvort því hafi verið velt upp á einhvern hátt að setja stífari skilyrði um hversu langt ríkið ætti að stíga þarna, annars vegar sem lánveitandi og hins vegar sem hluthafi, [[Forseti hringir.]]og hvort skilyrðin ættu einhvers staðar að snúa að aðkomu einkaaðila til að létta aðeins áhættunni af íslenskum almenningi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar fyrirspurn. Þótt ég hafi orðað það þannig að mér líði vel að mæla með samþykkt þessa frumvarps þá ætla ég nú bara að vera hreinskilinn og segja: Mér leist ekkert á það í upphafi. En við höfum farið í gegnum þetta með þessum hætti og við erum sannfærð um að við séum að leggja hér til ábyrga leið, áhættuminni leið. Og það er rétt, sem hv. þingmaður segir, og við skulum ekkert loka augunum fyrir því, að hið opinbera er með einum eða öðrum hætti að taka mikla áhættu, t.d. með lánalínum ríkisbankanna og síðan sölutryggingunni þar. Þá vil ég rifja upp, virðulegi forseti, að við höfum hér regluverk sem aðskilur aðkomu stjórnmálanna að rekstri bankanna, þar sem armslengdarsjónarmið gilda, þannig að ég treysti því að bankarnir hafi tekið þessa ákvörðun sína á viðskiptalegum forsendum. Við verðum að ætla þeim það. Við höfum ekki lengur puttana í ákvörðunartöku bankanna eins og var í gamla daga, sem ég man svo sem ekki eftir þó að aldraður sé, hef ekki reynslu af því. Um það atriði sem hv. þingmaður nefnir, hvort við hefðum átt að takmarka það með einhverjum hætti, vil ég aðeins segja að skilmálar ríkisábyrgðarinnar um hvernig draga má á lánalínuna eru mjög takmarkandi þáttur. Hökti reksturinn eða gangi áætlunin ekki eftir með þeim hætti sem við erum að vonast til þá reynir á þá skilmála. Ég ætla líka að segja í þessu sambandi að sú næmnigreining sem við fengum kynningu á þýddi reyndar líka að verulega mikið frávik þyrfti svo á það reyndi. Nei, við ræddum ekki frekari takmarkanir. Við lokum ekki augunum fyrir mikilli aðkomu hins opinbera að fyrirtækinu, en ég vísa til skilmálanna sem birtir eru með þessu skjali, um það hvernig ganga má á þetta lán. Þar eru vörður sem veita miklar skorður.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Ég verð að segja eins og er að það er ákveðinn léttir að heyra að hv. þingmaður hafi farið svona í gegnum þetta ferli. Ég veit að það eru fleiri sem hafa verið neikvæðir í upphafi en eru komnir á þennan stað núna. Nú er ekki langt síðan annað flugfélag hér á landi gekk í gegnum miklar hremmingar en það er WOW air. Þar fór illa. Síðasta sumar var undirlagt fréttum af kapphlaupi stjórnenda þar við kröfuhafa til að lækka, afskrifa, semja upp á nýtt um skuldir til að eiga möguleika á ríkisaðstoð eða björgun. Fréttir bárust af því að einhver slíkur árangur hefði náðst en það dygði ekki félaginu til bjargar. Þá komum við að því, og ég bið bara hv. þingmann að leiðrétta mig, að tilfinning mín er sú, og ég hef svo sem verið að grafast fyrir um það, að samningar Icelandair við kröfuhafa í sumar hafi mestmegnis snúist um frystingu á afborgunum eða einhvers konar aðlögun að afborgunum miðað við breytt sjóðstreymi frekar en beinlínis lækkun skulda. Það kemur líka fram í þessum gögnum um félagið, sem gerir þetta svolítið erfiðara allt saman, að veðið sem ríkið getur sett fyrir þessari ábyrgð er ekki mjög traust af því að öðru leyti er Icelandair skuldsett upp í topp. Þá velti ég fyrir mér, vegna þess að tiltölulega snemma í ferlinu var komin upp þessi orðræða um að ríkisábyrgðin kæmi, hvort fýsilegra hefði verið að halda að sér höndum, sýna ekki á þau spil svo snemma og reyna að ná pressu á slíka samninga. Er það eitthvað sem hv. þingmaður telur að við hefðum getað náð með eilítið meiri klókindum verandi þessi stóri aðili í þessu mikilvæga fyrirtæki?
Herra forseti. Við birtum það í nefndaráliti okkar, og framsögumaður nefndarálits ræddi það mjög ítarlega í framsögu sinni, hvernig ríkið tók á þessum viðræðum frá upphafi og setti málið í ákveðinn farveg. Það var með þeim hætti að stökkva ekki strax til heldur setja félagið sjálft í þá stöðu að taka utan um sín mál áður en til þess kæmi að það færi til ríkisins og bæði um aðstoð. Aðstoð ríkisins kemur eingöngu til í kjölfarið á því. Ég ætla ekki að fullyrða um samninga félagsins við lánardrottna sína, birgja eða annað, en það kom fram á fundum nefndarinnar að afskriftir væru óverulegar eða litlar, ég get staðfest það sem hv. þingmaður sagði um aðlögun og greiðslufrest og slíka hluti. Spurningin var hvort við hefðum getað beitt meiri klókindum og ég held að henni verði best svarað með því að í umfjöllun fjárlaganefndar, og í samtölum við embættismenn og þá sem að málum hafa komið, fengum við ágæta mynd af því hvernig þetta ferli var og ég held að haldið hafi verið af mikilli ábyrgð á áhættu almennings á því að stíga inn í félagið með þessum hætti. Síðan hefur umræðan verið um það af hverju þessi leið hafi ekki verið farin eða hin o.s.frv., en ég vil bara segja, þó að ég sé ekki að spá neinu, að hlutafjárútboðið núna mun gefa félaginu það heilbrigðisvottorð sem það þarf fyrir þær áætlanir og fyrir þær aðgerðir sem þar hafa verið undirbúnar á liðnum vikum og mánuðum. Fyrr kemur ekki til þess að þessi ábyrgð virkist og síðan eru aftur strangir skilmálar til þess að hægt sé að draga á þessar lánalínur.
Herra forseti. Ég vil í upphafi míns máls þakka fjárlaganefnd fyrir góð störf í þessu mikilvæga og stóra máli. Það hefur verið mikið álag á nefndinni undanfarna daga, bæði þar sem fjallað hefur verið um fjármálastefnu og svo þessa ríkisábyrgð fyrir Icelandair sem er stórt og mikið mál. Ég er þeirrar skoðunar að nefndin hafi unnið gott starf. Mörgum spurningum var svarað og nefndarmenn voru mjög meðvitaðir um að mikilvægt væri að fá allt upp á borðið hvað þessa fyrirhuguðu lánsheimild varðar og ráðuneytið og fleiri aðilar voru kallaðir oftar en einu sinni fyrir nefndina. Ég er þeirrar skoðunar að þeim spurningum sem við lögðum fram og þeim vangaveltum, og í sumum tilfellum efasemdum, hafi verið svarað með góðum hætti. Við megum heldur ekki gleyma því að málið hefur fengið góða vinnu í ráðuneytinu og eins og kemur fram hafa viðræður staðið alveg frá því skömmu eftir að faraldurinn skall á og ég er þeirrar skoðunar að þetta hafi verið vel unnið. Það er mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að sitji ríkisvaldið hjá aðgerðalaust þá getur það haft mjög alvarlegar afleiðingar. Nú horfum við hugsanlega upp á 10% atvinnuleysi um áramótin og á Suðurnesjum er það komið í 20%. Ég nefndi Suðurnesin sérstaklega og það er í Reykjanesbæ komið í 20%. Fjölmargir starfa á vegum þessa fyrirtækis þar. Svo dæmi sé tekið störfuðu árið 2019 um 400 manns í flugskýli Icelandair á Keflavíkurflugvelli og auk þess hafa fjölmargar konur starfað hjá fyrirtækinu. Á Suðurnesjum er ein af hverjum fimm konum atvinnulaus þannig að við megum alls ekki við því að hér sitji ríkisvaldið hjá og fyrirtækið verði gjaldþrota. Það er afar mikilvægt að koma í veg fyrir það og að mínu mati og okkar í Miðflokknum er það áhættuminni leið að veita þessa lánsheimild, þessa ríkisábyrgð, og Miðflokkurinn styður þetta mál. Við þekkjum það að árið 2020 er versta ár í sögu flugrekstrar í heiminum. Undanfarnir mánuðir hafa verið gríðarlega erfiðir í þeim rekstri og ég sagði það í fyrri umræðu um þetta mál að það væri ákveðið afrek að félagið hefði staðið af sér þá storma sem hafa geisað undanfarna mánuði en núna er komið að því að fara í fjárhagslega endurskipulagningu og afla félaginu nýs hlutafjár til að hægt sé að tryggja áframhaldandi rekstur þess. Að sjálfsögðu er aðkoma ríkisins að þessu máli háð því að fullnægjandi árangur náist í þeim efnum. Það er rétt að hafa í huga að í því hafa náðst mikilvægir áfangar sem styrkja félagið í komandi hlutafjárútboði. Samið hefur verið við allar flugstéttir og þeir samningar gilda til 2025. Félagið hefur einnig fengið greiddar skaðabætur frá Boeing-flugframleiðandanum vegna svonefndra Max-véla og auk þess hefur félagið náð mikilvægum samningum við lánveitendur. Allt skiptir það verulegu máli. Það er alveg ljóst að fyrirtækið hefur unnið hörðum höndum að því að bæta stöðu sína vegna þessa utanaðkomandi áfalls. Áttum okkur á því að þetta er utanaðkomandi áfall, veirufaraldurinn. Þess vegna er afar mikilvægt að það hlutafjárútboð sem er fram undan gangi vel, að fjárfestar vilji koma að rekstri flugfélagsins á erfiðum tímum. Það er ekkert sjálfsagt að svo sé en það er hægt að liðka til í þeim efnum. Verið er að gera það með þessari lánsheimild ríkisins eða lánalínu, eins og stundum er sagt, og er eiginlega nýyrði í fjármálageiranum. En þessi lánafyrirgreiðsla er ætluð til þrautavara, það hefur komið skýrt fram og alls ekki víst að hún verði nýtt. Vonandi þarf ekki til þess að koma og samkvæmt þeim áætlunum sem fyrirtækið hefur lagt fyrir nefndina þá getur það farið inn í sumarið 2021 án þess að draga á þessa lánsheimild ríkisins. Það er einnig mjög mikilvægt og vonandi sjáum við fram á bóluefni og að veirufaraldurinn renni sitt skeið á enda á næstu mánuðum og í byrjun næsta árs og þá er ekkert því til fyrirstöðu að það gangi hratt að endurreisa ferðamannaiðnaðinn og þann mikilvæga þátt í þeim iðnaði sem er að sjálfsögðu flugreksturinn og flug til og frá landinu. Og síðan er rétt að hafa í huga að lausafjárstaða félagsins var sterk fyrir veirufaraldurinn. Það er mikilvægt að hafa þetta allt saman í huga frá sjónarhóli skattgreiðenda þegar við ræðum þessa lánsheimild sem er upp á 15 milljarða kr. Hún er nauðsynleg til að það takist að safna þessu fé og þetta er traustsyfirlýsing að því leyti til að þeir sem hafa áhuga á að taka þátt í útboðinu sjái að verið sé að byggja undir fyrirtækið þannig að það sé í stakk búið til að hefja öfluga viðspyrnu þegar faraldrinum er lokið. Stjórnvöld tækju mikla áhættu ef þau sætu hjá í þessu máli og það yrði afar slæmt fyrir þjóðarbúið ef fyrirtækið yrði gjaldþrota. Við vitum að umfang þess er gríðarlega mikið í íslensku hagkerfi og það er tæknilega flókið að endurreisa gjaldþrota félag og margt tapast í því ferli. Auk þess er mikill mannauður í þessu fyrirtæki. Innan þess voru árið 2019 4.700 stöðugildi og fyrir utan það eru fjölmörg fyrirtæki þannig að mörg afleidd störf fylgja þessu einnig. Við erum því að tala um þúsundir starfa í þessu árferði þegar atvinnuleysi er að ná hæstu hæðum sem er að sjálfsögðu mjög alvarlegt. En við Íslendingar erum líka mjög háðir flugsamgöngum, meira en margar aðrar þjóðir, og við eigum mikið undir því, og eiginlega allt, að hér ríki traustar og samfelldar samgöngur fyrir vöru- og fólksflutninga. Þannig að hér er, herra forseti, um ríka samfélagslega hagsmuni að ræða og beina fjárhagslega hagsmuni fyrir fjölda launafólks og fjölskyldur og fyrirtæki. Það hefur komið fram í þessari umræðu að ríkið ætti hugsanlega að eignast hlutafé í fyrirtækinu eða jafnvel að taka það yfir. Hlutafjárleiðin hefur verið rædd töluvert hér og m.a. af hálfu Samfylkingarinnar. Í fyrsta lagi er vil ég segja að sú leið er áhættusöm, sú áhættusamasta í þessu máli. Síðan er það að saga opinbers eignarhalds í flugfélögum hefur ekki verið uppörvandi, það sýnir reynslan frá nágrannalöndunum. En ég ætla að víkja aðeins nánar, herra forseti, að hlutafjárleiðinni, hvort það sé rétt að ríkið ætti að taka við hlutafé í félaginu gegn þessari fjárhagsaðstoð. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki skynsamlegt. Bent hefur verið á að það sé áhættusamasta leiðin og það gildir almennt þegar verið að leggja fjármuni í fyrirtæki sem þetta. Kostnaður ríkisins yrði meiri ef síðan ætti að endurreisa félagið í kjölfar þess að það yrði gjaldþrota. Síðan hefur verið rætt um lán með svokölluðum breytirétti. Það hefur verið nefnt hér líka sérstaklega. Það er leið sem er blanda láns og hlutafjár. Þá yrði fyrirtækinu eða félaginu heimilað að taka lán með þeim skilmálum að greiða mætti lánið með útgáfu á hlutafé til kröfuhafa. Þetta er almennt kallað breytiréttur og þýðir að lánið er ekki trygging fyrir greiðslu á skuld. Ef ríkið veitti t.d. í tilfelli Icelandair lán sem mætti breyta í hlutafé en vanskil yrðu, þá væri það mjög hagstætt fyrir félagið og ívilnandi fyrir kröfuhafana sem fengju meira í sinn hlut ef félagið yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Með slíkri aðgerð yrði kostnaður ríkisins af því að endurreisa félagið meiri. Það má líkja þessu við að ef félagið lendir í erfiðleikum við að endurgreiða lánið ákveði ríkið að lán þess skuli vera víkjandi gagnvart öðrum lánum. Þetta er sem sagt áhættusöm leið, nema ríkið sætti sig við að fjármunir þess yrðu til lengri tíma bundnir í rekstri félagsins og það er ekki það sem við leggjum upp með hér. Markmiðið er að endurheimta þá fjármuni sem fyrst ef þeir verða nýttir. Þannig hefur þessi leið ótvíræða kosti umfram hlutabréf. Horfum líka á það hvaða stöðu félagið stendur frammi fyrir. Það þarf jú nýtt hlutafélag og sem félag skráð á hlutabréfamarkaði gæti það haft neikvæð áhrif á vilja kröfuhafa til að skrá sig fyrir nýju hlutafé og annarra til að kaupa hlutafé í félaginu í kjölfarið ef ríkið býr yfir umtalsverðri heimild til að fá nýtt hlutafé gefið út í félaginu á grundvelli hins svokallaða breytiréttar. Ástæða þess væri sú að hluthafar væru í óvissu um það hvort til þess komi að ríkið breyti skuldum í hlutafé og þynni þar með út hlutdeild þeirra í félaginu. Það er mjög mikilvægt að hafa það í huga og þess vegna hugnast okkur ekki þessi hlutabréfaleið, að ríkið eignist hlutabréf í fyrirtækinu. Það er rétt að halda þessu til haga, herra forseti, vegna þess að það skiptir verulegu máli að þetta hlutafjárútboð gangi vel fyrir sig og það er það sem við stefnum öll að. Ég vil auk þess aðeins koma inn á að skipaðir voru tveir vinnuhópar á vegum stjórnvalda til þess að fara yfir þessar tvær stöður sem við stöndum frammi fyrir, þ.e. að Icelandair, flugfélagið, verði áfram í núverandi mynd eða fari í þrot. Þessu var velt upp og niðurstaðan er sú að fara þá leið sem hér er lagt upp með. Komi til þess að fyrirtækið verði gjaldþrota þá er ekki vænlegt fyrir stjórnvöld að stofna nýtt félag. Það er mjög flókið að gera það og fjölmörg leyfi og réttindi og annað slíkt kemur þar við sögu. Auk þess langar mig að víkja aðeins að veðum. Rætt hefur verið um að veðin standi ekki undir lánsheimildinni og þau séu haldlítil. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson nefndi að hugsanlega væri ekkert verðgildi í þessum veðum. Því er ég algjörlega ósammála. Það eru þarna veð eins og lendingarheimildir sem eru verðmætar. Það er mjög mikilvægt að ríkið skuli tryggja sína lánsheimild, t.d. í þeim lendingarheimildum. Ég nefni það sem dæmi að árið 2018 seldi WOW air lendingarheimild á Gatwick-flugvelli í London og ég held að verðgildi þar hafi verið um 800 millj. kr. Lendingarheimildir sem við erum að ræða hér eru á Heathrow-flugvelli sem eru mun verðmætari og síðan í New York. Þetta er á bestu stöðum. Það eru svo sannarlega verðmæti í þessu og það væri ábyrgðarleysi að halda því fram hér í ræðustól að svo sé ekki. Síðan er náttúrlega vörumerkið Icelandair og bókunarkerfið, allt eru þetta verðmæti, bara svo því sé haldið til haga. Síðan vil ég koma að því sem er kannski mikilvægast í þessu og við ræddum ítarlega í nefndinni sem eru lánaskilmálarnir. Það var áhyggjuefni innan nefndarinnar að hér væri verið að skekkja samkeppnisstöðu og þá sérstaklega hvað varðar aðra þætti þessa félags sem lúta að dótturfélögum og rekstri ferðaskrifstofa og öðru slíku og vissulega verðum við að tryggja að við skekkjum ekki samkeppnisstöðuna með þessari lánsheimild ríkissjóðs. Ég tel að ágætlega hafi tekist til í þeim efnum, búið sé að skerpa mjög vel á þessu og nú er komið inn sérstakt ákvæði þar sem fram kemur að lántaka er eingöngu heimilt að nýta lán með ríkisábyrgð til að standa skil á almennum rekstrarkostnaði sem tengist flugrekstri til og frá landinu. Það er óheimilt að nýta lánið til fjármögnunar á rekstri eða ráðstafa því með öðrum hætti, svo sem til dótturfélaga eða í samstæðu lántaka sem ekki er í flugrekstri á Íslandi til og frá landinu. Þetta er að mínu mati, herra forseti, mjög skýrt og ég er ánægður með það hversu vel tókst í störfum nefndarinnar að koma þessu mikilvæga ákvæði hér inn. Auk þess vil ég lýsa ánægju minni með það framhaldsskjal sem fylgir meirihlutaálitinu, fylgiskjal með yfirliti yfir helstu skilmála ríkisábyrgðar á lánsfjármögnun. Ég tek undir það með framsögumanni, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, að mikilvægt er að hafa það með sem fylgiskjal þannig að allir geti kynnt sér skilmálana. Það ríkir gagnsæi hvað það varðar þannig að ekki er hægt að koma með einhverjar yfirlýsingar um að þetta hafi ekki verið nógu skýrt eða aðgengilegt. Það er afar mikilvægt og ég lýsi ánægju minni með það hve vel tókst til að ganga frá þessu máli. Síðan er tekið skýrt fram með hvaða hætti hægt er að nálgast lánsheimildina. Vonandi kemur ekki til þess að draga þurfi á hana en hún er til tveggja ára, gildir til september 2022, eftir þann tíma lokast þessi leið og það skal endurgreiða á næstu þremur árum. Ef svigrúm er í rekstri félagsins skal greiða hraðar niður og aðeins verður heimilt að nýta umframfé í rekstri til að flýta endurgreiðslu á þessu láni með ábyrgð ríkisins en engum öðrum lánum. Þetta er vel og skilmerkilega fram sett hér þannig að ég held að menn þurfi ekki að hafa neinar efasemdir um að nefndin hafi lagt sig vel fram um að hafa skilmálana mjög skýra og passa upp á að hér sé ekki verið að veita ríkisábyrgð í samkeppnisrekstri. Flugsamgöngur til og frá landinu eru okkur afar mikilvægar, þjóðhagslega mjög mikilvægar, og hér er verið að standa vörð um fjölmörg störf. Allt er þetta vegna þess að hér hefur dunið yfir efnahagslegt áfall vegna veirufaraldursins sem enginn átti von á. Það er fullkomlega eðlilegt að ríkissjóður [[Forseti hringir.]]reyni allt til þess að sú endurreisn sem fram undan er, þegar kórónuveiran gengur yfir, gangi vel [[Forseti hringir.]]og þetta er mikilvægur þáttur í því.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því áður en lengra er haldið, með hliðsjón af 9. gr. í siðareglum fyrir alþingismenn, að tiltaka það að eiginkona mín vinnur hjá Icelandair. Það er mikið búið að ræða þetta mikilvæga mál hér í dag og alltaf er sú hætta fyrir hendi að við drukknum í umræðunni í deilum um keisarans skegg, einhver smáatriði, útfærsluatriði og þar fram eftir götunum. En mér finnst rétt að halda til haga: Hvað erum við að gera hér í dag? Hvað erum við að freista þess að tryggja? Hvaða hagsmuni erum við að verja í þessu máli? Í þessu kófi öllu sem við höfum átt í síðustu mánuði eða misseri erum við að tryggja þá grunninnviði sem felast í samgöngum til og frá landinu og þá grunnhagsmuni sem felast í því. Við erum með öðrum orðum ekki að tryggja hagsmuni hluthafa í einkafyrirtæki á markaði. Við erum ekki að ganga í ábyrgð fyrir þá sem hafa lagt félaginu til hlutafé í gegnum árin. Við erum að tryggja þessa grunnhagsmuni. Ég heyri ekki betur en að allir sem hafa kvatt sér hljóðs í dag, sömuleiðis í umræðunum sem átt hafa sér stað í fjárlaganefnd um málið, séu sammála um að tryggja þessa hagsmuni, þ.e. samgöngur til og frá landinu. Þá hafa komið til álita nokkrar leiðir sem við höfum farið yfir og það sem framsögumaður sagði í ræðu sinni áðan og ýmsir aðrir hafa komið inn á síðan þá. Hvaða leið á að velja til að tryggja þessa hagsmuni? Hugsanlega hefði verið hægt að gera ekki neitt, láta markaðinn sjá um þetta og sjá svo bara til með það hvort og þá hvaða aðilar hefðu hugsanlega komið inn á markaðsforsendum til að fljúga til og frá landinu, kaupa fyrirtækið, láta það fara í þrot og sjá svo til hvað gerðist. Kaupa það, eða eftirhreyturnar af því, á þeim tímapunkti. Ég er sannfærður um að leiðin sem hér hefur verið valin, með ríkisábyrgð á láni sem yrði þrautavaraleið fyrirtækisins þegar allt annað fé væri upp urið, sé ódýrasta og áhættuminnsta leiðin sem ríkið gat valið til þess að verja þá hagsmuni sem ég talaði um. Við erum að tala um að þetta kæmi til álita þegar allar aðrar leiðir hefðu verið farnar. Álitaefnin sem hafa verið rædd hér í dag eru kannski fyrst og fremst tvö. Umræðan sem mér finnst sérkennilegust varðar annað þeirra, þ.e. veðin og þær tryggingar sem standa til boða gagnvart þessari ríkisábyrgð sem við ræðum um. Ég get ekki annað sagt en að ákveðin rökleysa, eða a.m.k. meinloka, hafi komið fram slag í slag í umræðunni í dag. Hún felst í því að telja að með einhverjum óyggjandi hætti sé hægt að tryggja einhvers konar 100% veð gagnvart þeirri leið sem er þrautavaraleið, sem eru síðustu peningarnir sem félagið hefði til að koma sér yfir þann erfiða hjalla sem það þarf nú að klífa. Ef það væri þannig að þegar allt annað fé væri búið, líka það nýja hlutafé sem félagið er í startholunum við að afla upp á 20–23 milljarða kr., gæti það lagt fram 100% veð eða tryggingu fyrir síðustu peningunum í þrautavaraleiðinni sem hér um ræðir - ef það hefði 100% tryggingu fyrir því fé, síðustu aurunum - þyrfti það enga ríkisábyrgð yfir höfuð. Ef félagið hefði 100% ábyrgð og tryggingar fyrir síðustu krónunum væri það svo eignalega sterkt og vel í stakk búið að það þyrfti væntanlega ekki á neinni ríkisábyrgð að halda. Þetta er einhvers konar meinloka sem komið hefur upp í umræðunni í dag, að það sé bara eitthvert ákvörðunaratriði að auka við veðhæfni fyrirtækisins. Það er ekki á þá leið sem kom fram í máli framsögumanns 1. minni hluta. Það er ekki ákvörðun ríkisins að segja sem svo að veðin fyrir síðustu krónunum sem yrði eytt verði 100%. Það er ekki þannig enda værum við þá ekki að ræða þessa ábyrgð með þeim hætti sem við erum að gera. Varðandi hitt atriðið sem ég vildi nefna, sem var mikið rætt í nefndinni og er mikið álitaefni, vil ég skjóta því hér inn að ég vil auðvitað taka skýrt fram að það er ekki eins og þetta sé auðvelt mál eða að það sé sjálfsagður hlutur fyrir ríkið að ganga með einhverjum hætti í ábyrgðir fyrir rekstur á einkafyrirtæki. Þess vegna erum við að tala um þetta og þess vegna höfum við vandað okkur og gert þetta eins vel eins og við mögulega gátum á þeim tíma sem við höfðum. Það sem við gætum kallað að hefði falist í upphaflega frumvarpinu er samkeppnisskaði, þ.e. tjónið sem eðli málsins samkvæmt felst í aðgerð af þessu tagi fyrir samkeppni á umræddum markaði. Og við gerum grein fyrir því, meiri hlutinn í nefndarálitinu og framsögumaður hér áðan, að við ætlum okkur ekki þá dul að halda því fram að það felist enginn slíkur skaði eða engar slíkar afleiðingar í frumvarpinu, eða frumvörpum, eins og það liggur fyrir. Við gerðum hins vegar býsna mikið til að lágmarka þann skaða og kom skýrt fram í máli framsögumanns og annarra sem tekið hafa til máls að við gerðum breytingar á málinu. Við lögðum ríka áherslu á að í málinu fælist meiri afmörkun á því í hvað væri unnt að nýta það fé sem yrði dregið á með ríkisábyrgð, að við myndum ná fram meiri afmörkun heldur en fólst í málinu upphaflega. Það er hafið yfir allan vafa. Því er það óskiljanlegt, sem haldið hefur verið fram í nokkrum ræðum hér í dag, að þetta sé einhvers konar opin heimild og óskilyrt af hálfu ríkisins. Þvert á móti tryggir starfið sem vannst í nefndinni með algjörlega óyggjandi hætti hvað má nota þetta fé í og til hvers má ekki nota það. Ég ætla svo sem ekki að fara að lengja umræðuna með því að lesa þetta allt saman upp. En ég vil þó tiltaka síðustu málsgreinina sem bætt var við. Hér er beinlínis tekið fram, svo ég vitni nú í textann: „… óheimilt er að nýta lánið til fjármögnunar á rekstri, eða ráðstafa því með öðrum hætti, svo sem til dótturfélaga í samstæðu lántaka sem ekki eru í flugrekstri á Íslandi til og frá landinu.“ Það er ekki heimilt og það er með algerlega óyggjandi hætti tekið fyrir það í þessu máli. Það er óheimilt að nota féð sem hér um ræðir í öðrum tilgangi en tilgreindir eru í lánaskilmálunum sem fylgja þingmálinu og félagið hefur þegar undirgengist. Það er beinlínis rangt að halda því fram, sem hér hefur verið gert, að þeirra hagsmuna og sjónarmiða sé ekki gætt. Nefndin hnykkti sérstaklega á því. Ég vil einfaldlega árétta hér í lok þessarar stuttu ræðu, um þetta mikilvæga og ekki augljósa eða auðvelda mál, að ég tel að ríkið hafi valið þá leið sem er áhættuminnst, ódýrust og fljótvirkust að því vel skilgreinda marki sem við stefnum öll að, að tryggja grunnsamgöngur til og frá landinu.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér í einu lagi tvö mál, annars vegar frumvarp til laga um breytingu á lögum um ríkisábyrgðir, um að víkja frá þeim lögum, og hins vegar um frumvarp til fjáraukalaga, sérstaka heimild til handa ráðherra að veita slíka ábyrgð. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, framsögumaður nefndarinnar í málinu, fór afar vel yfir álit meiri hluta nefndarinnar. Ég vil fyrst og fremst koma hér og þakka framsögumanni góða og vandaða framsögu og þakka henni fyrir að halda vel á mjög vandasömu máli. Ég segi vandasömu máli vegna þess að það er ekki sjálfsagt mál að samþykkja slíka heimild og á aldrei að vera. Í það minnsta verða að vera mjög ríkir almannahagsmunir sem liggja þar að baki. Í gegnum okkar vinnu í hv. fjárlaganefnd kom fram að mikil vinna hefur átt sér stað í marga mánuði og félagið hefur á sama tíma, eins og nánast öll önnur fyrirtæki í ferðaþjónustu, þurfti að heyja sína tilvistarbaráttu. Virðulegi forseti. Hér eru sannarlega gífurlegir hagsmunir í húfi hvað varðar viðspyrnuna sem hér þarf að verða. Það eru gífurlegir hagsmunir fyrir íslenskt hagkerfi og fyrir íslenskt samfélag, fyrir heila atvinnugrein, og í því öllu felast miklir almannahagsmunir. Valkostagreining leiðir í ljós að hér er valin sú leið sem felur í sér minnsta áhættu fyrir ríkissjóð og mér finnst það hafa verið rétt ákvörðun með tilliti til áhættu að fara þessa varfærnu leið. Þar skiptir sköpum að vinna frá byrjun með skýrar forsendur fyrir mögulegri aðkomu ríkisins. Ég ætla ekki að tiltaka þær, þær koma fram í nefndaráliti og framsögumaður nefndarinnar, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, fór afar vel yfir þann þátt. Ég tel mikilvægt að skilmálar ábyrgðarinnar fylgi með nefndarálitinu og nefndin beitti sér fyrir breytingu vegna samkeppnissjónarmiða sem ég met að séu mjög mikilvæg um að afmarka lántöku við flugrekstur til og frá landinu eins og þar segir. Ég þarf ekki að fjölyrða um þann rökstuðning sem hv. framsögumaður rakti hér, og hefur sömuleiðis komið fram í ræðum margra hv. þingmanna, að öllu máli skiptir að fyrirhugað hlutafjárútboð, og þá segi ég það með tilliti til þeirrar leiðar sem er valin, gangi eftir. Ég styð þann vilja að bakka félagið upp til þrautavara eins og við erum raunverulega að gera ef áætlanir ganga ekki eftir, þá er ég að tala um rekstraráætlanir. En við eigum allt undir því að viðspyrna náist og heimurinn taki að ferðast á ný. Það er hin hliðin, við vonumst öll til að svo verði og það reyni ekki á þennan stuðning. Það þýðir einfaldlega að hagkerfið hjarni við og er alger forsenda þeirrar viðspyrnu sem við ætlum öll að vera tilbúin í þegar sú stund kemur. Það er auðvitað í takt við þá leið sem við veljum hér. Þessari lántöku er ætlað að skapa aukið rekstraröryggi. Það ætti að hafa jákvæð áhrif á vilja fjárfesta í fyrirhuguðu hlutafjárútboði. Þá gengur þessi leið, eins og hún hefur verið kölluð: síðust inn og fyrst út, fyrir ríkissjóð. Ég vil segja það hér að mér finnst það koma nokkuð skýrt fram hér í 2. umr. og í máli flestra hv. þingmanna að þeir styðji þetta mál út frá almannahagsmunum og út frá því hve kerfislega mikilvægt það félag er sem við ræðum um heimild til handa.
Herra forseti. Við ræðum hér nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ríkisábyrgðir og um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2020. Við stöndum frammi fyrir ófyrirséðu og fordæmalausu ástandi vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og allar efnahagsaðgerðir stjórnvalda hafa miðað að því að standa vörð um atvinnu fólks. Fyrir 70 árum, eða árið 1950, sóttu um 5.000 erlendir ferðamenn okkur heim allt árið. Árið 1950 kom svipaður fjöldi ferðamanna til Íslands á heilu ári og að meðaltali hefur heimsótt okkur á dag á undanförnum árum, en erlendir ferðamenn á Íslandi hafa verið um tvær milljónir. Ferðaþjónusta á Íslandi hefur á síðustu árum verið um 8% af landsframleiðslu. Íslenskur flugrekstur er inni í þeirri tölu og reyndar veigamikill hluti af hlutfalli ferðaþjónustunnar af landsframleiðslu. Ég hef áður sagt úr þessum ræðustól að ég efist um að í nokkru öðru vestrænu ríki sé flugrekstur jafn stór og mikilvægur atvinnuvegur og hér á landi. Öflugur flugrekstur með höfuðstöðvar á Íslandi og með tengimiðstöð á Íslandi í miðju Norður-Atlantshafi er íslenskri þjóð gríðarlega mikilvægur. Með því að heimila fjármálaráðherra að veita Icelandair Group hf. sjálfskuldarábyrgð frá ríkissjóði fyrir allt að 108 millj. bandaríkjadala er verið að bregðast við tekjufalli fyrirtækisins en algjört hrun hefur orðið í flugrekstri í heiminum á undanförnum mánuðum. Samdrátturinn hefur farið nærri því að vera 100% á tímabilum á þessu ári hér á landi. Það blasir við að mjög óhagkvæmt er að reka flugfélag við þessar aðstæður. Sterk eiginfjárstaða Icelandair ásamt almennum aðgerðum íslenskra stjórnvalda hefur gert það að verkum að raunhæft er að félagið sæki sér fjármagn á markað til að mæta breyttum veruleika. Það má telja þau flugfélög á heimsvísu á fingrum handalauss manns sem ekki hafa óskað ríkisaðstoðar, Bretar, Svíar og Danir hafa aðstoðað sín flugfélög og hið sama gildir um Þjóðverja. Þúsundir starfsmanna og fjölskyldur þeirra treysta á að fyrirtækið lifi. Einnig er vert að nefna að fyrirtækið er lykilaðili þegar kemur að ferskfiskútflutningi til og frá landinu. Þegar uppsagnir Icelandair áttu sér stað síðastliðið vor var um að ræða stærstu hópuppsögn sögunnar hér á landi en rúmlega 2.000 starfsmönnum var þá sagt upp og hafði það mest áhrif á áhafnir, viðhaldsþjónustu og starfsfólk í flug- og farþjónustu. Með frumvarpinu er lögð til heimild til handa ráðherra til að veita Icelandair Group hf. sjálfskuldarábyrgð frá ríkissjóði af lánum vegna tekjufalls fyrirtækisins í tengslum við heimsfaraldur kórónuveiru. Gert er ráð fyrir að heildarskuldbinding ríkissjóðs vegna þess geti numið allt að 180 millj. bandaríkjadala eða sem jafngildir allt að 15 milljörðum kr. miðað við gengi bandaríkjadals við framlagningu frumvarpsins. Í frumvarpinu sem lagt var fyrir þingið kemur fram að rík ástæða þurfi að liggja að baki slíkri aðgerð sem er í senn veruleg að fjárhagslegu umfangi og afar sértæk. Það leiðir af landfræðilegri stöðu Íslands að nauðsyn ber að tryggja traustar og samfelldara samgöngur fyrir vöru- og fólksflutninga. Þá hefur vægi ferðaþjónustu í þjóðarbúskapnum, þar sem starfsemi Icelandair hefur algjöra grundvallarþýðingu, vaxið óðfluga á síðustu árum. Umfang farþegaflutninga á vegum félagsins hefur skapað mikilvægan grundvöll fyrir vöxt og viðgang allra annarra greina ferðaþjónustunnar. Því má segja að um verulega almenna samfélagslega hagsmuni sé að tefla ásamt mjög umtalsverðum beinum fjárhagslegum hagsmunum fyrir fjölda launamanna og fyrirtækja. Enn fremur kemur fram í texta frumvarpsins, með leyfi forseta: „Í upphafi þess ferlis sem nú hefur leitt til þess að leitað er heimilda Alþingis til að veita ábyrgð ríkisins á lánalínu til Icelandair var talið brýnt að skýrlega lægi fyrir á hvaða forsendum slíkur atbeini yrði veittur. Aðkoma ríkisins um að veita félaginu ábyrgð eða tryggja því aðgang að lánsfé hefur verið háð eftirfarandi lykilforsendum: 1. Að aðkoma ríkisins sé nauðsynleg í þeim tilgangi að tryggja traustar og órofnar flugsamgöngur til og frá landinu. 2. Að tryggja að til staðar sé flugrekstraraðili sem taki öflugan þátt í efnahagslegri viðspyrnu þegar þar að kemur. 3. Að rekstrar- og samkeppnishæfni til lengri tíma sé tryggð. 4. Að almannafé og áhætta ríkisins verði takmörkuð við það sem þjóni opinberum hagsmunum, en hafi ekki að markmiði að verja hag hluthafa eða lánardrottna. Eins og framangreind skilyrði bera með sér er stuðningur við félagið háður því að fyrir lægi það mat að það þjónaði skýrum almannahagsmunum að verja opinberu fé til þess að styðja við félagið. Er aðkoma stjórnvalda þar af leiðandi háð því að fullnægjandi árangur náist í fjárhagslegri endurskipulagningu félagsins í samræmi við þær áætlanir sem kynntar hafa verið, þ.m.t. að afla nýs hlutafjár.“ Í störfum fjárlaganefndar var mikil umræða um að ef gengið yrði á þær lánalínur sem kæmu til með ríkisábyrgð gengju þær aðeins til dótturfélags Icelandair Group, Icelandair, og afmörkuðust þannig við flug til og frá landinu þannig að fullvíst væri að lánalínunum með ríkisábyrgð yrði ekki ráðstafað til annarra dótturfélaga Icelandair Group. Vinna fjárlaganefndar hefur að töluverðu leyti snúist um þennan þátt undanfarna viku. Mig langaði að vitna í kaflann í nefndaráliti meiri hlutans sem tekur á þessum þætti en það er kafli sem heitir Skilmálar ríkisábyrgðar á lánsfjármögnun: „Á fundum nefndarinnar hefur verið fjallað um hvort nægilega tryggt sé í skilmálaskjali um ríkisábyrgð á lánalínu til Icelandair Group hf. að fjármunir úr henni renni ekki til annars rekstrar Icelandair Group hf. en flugrekstrar. Að frumkvæði nefndarinnar hefur viðræðunefnd stjórnvalda tekið þetta upp við félagið sem hefur staðfest að það hafi verið sameiginlegur skilningur beggja aðila að lánalínu með ábyrgð ríkisins hafi eingöngu verið ætlað að styðja við flugrekstur félagsins en ekki annan rekstur. Félagið hefur fallist á fyrir sitt leyti, komi til þess að Alþingi samþykki að veita ríkisábyrgð, að í endanlegum samningum um lánalínur með ábyrgð ríkisins verði kveðið á um það að fjármunum úr lánalínunum verði eingöngu varið til þess að standa skil á almennum rekstrarkostnaði sem tengist flugrekstri Icelandair Group hf. í samræmi við rekstraráætlun félagsins. Að auki verði sérstaklega tekið fram að óheimilt verði að nýta lánið til fjármögnunar á rekstri eða ráðstafa því með öðrum hætti til dótturfélaga í samstæðu lántaka sem ekki eru í flugrekstri á Íslandi. Uppfært skilmálaskjal er fylgiskjal með áliti þessu og breytingar hafa verið gerðar á skilmála sem kallast: Takmörkun á nýtingu láns.“ Skilmálinn er eftirfarandi og eru breytingarnar undirstrikaðar í nefndarálitinu: „Lántaka skal eingöngu heimilt að nýta lán samkvæmt samningunum til að standa skil á almennum rekstrarkostnaði sem tengist flugrekstri lántaka til og frá landinu í samræmi við rekstraráætlun félagsins. Til almenns rekstrarkostnaðar teljast m.a. laun og launatengd gjöld, rekstraraðföng, leiga, önnur rekstrartengd gjöld, samningsbundnar afborganir og vaxtagreiðslur í samræmi við rekstraráætlun, olíuvarnir vegna vöru- og þjónustuviðskipta, endurgreiðslur til viðskiptavina, og reglubundið viðhald. Óheimilt er að nýta lánið til fjármögnunar á rekstri, eða ráðstafa því með öðrum hætti, svo sem til dótturfélaga í samstæðu lántaka sem ekki eru í flugrekstri á Íslandi til og frá landinu.“ Ég vil lýsa yfir ánægju minni með niðurstöðu málsins og vinnuna í fjárlaganefnd, hvernig unnið hefur verið að þeim breytingum sem koma fram í meirihlutaálitinu og í skilmálanum sem eru í fylgiskjali með álitinu. Ég tel að með þessum breytingum sé fyllilega komið til móts við sjónarmið fjárlaganefndar um takmörkun á nýtingu lána með ríkisábyrgð. Þessi aðgerð stjórnvalda mun veita öflugt mótvægi við efnahagsáhrifin vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Í stóru myndinni er að mínu áliti um illskásta kostinn að ræða í þeirri flóknu og erfiðu stöðu sem við eigum við hér. Þetta er gríðarlega flókið mál og breyturnar eru margar og af mörgu að taka. Þegar ástandið fer að skána, sem vonandi verður síðla vetrar eða í vor, en ég hef mikla trú á því að það mun gerast, þá mun viðspyrnan verða öflugri með öflugu flugfélagi Icelandair. Þess má geta, eins og ég nefndi, að ferðaþjónustan er um 8% af landsframleiðslunni og síðustu ár hafa ferðamenn verið um tvær milljónir. Ef það er reiknað í huganum eru 500.000 erlendir ferðamenn um 2% af landsframleiðslu. Við ræddum fjármálastefnuna hér fyrir nokkrum dögum og vorum að samþykkja hana, en þar kemur fram, og fólk hefur kost á að kynna sér það í þeim pappírum, að framleiðslutap er að verða í samfélaginu og er miðað við það í fjármálastefnunni. Ég tel að ferðaþjónusta og öflugur flugrekstur verði skjótvirkasta leiðina til að vinna það framleiðslutap upp sem nú er gert ráð fyrir í fjármálastefnunni til 2022. Það eru helst tveir áhættuþættir sem við er að eiga, ef þetta verkefni yrði áhættugreint; endurreisn Icelandair og hversu lengi Covid-19 faraldurinn varir og síðan hver ferðavilji fólks verður í framhaldi af því. Staðan í Bandaríkjunum er síðan sérvandamál í þessari breytu. Bandaríkin eru mjög stór þáttur í rekstri Icelandair í tengslum við rekstur tengimiðstöðvarinnar. Að mínu áliti er þetta áhættuminnsta leiðin sem hér er verið að velja, ég tek undir þau sjónarmið sem hafa komið fram í vinnu nefndarinnar. Ef ríkið yrði stór aðili með hlutafé í rekstri félagsins yrði um gríðarlega mikla áhættu að ræða fyrir ríkið. Að lokum vil ég þakka hv. framsögumanni nefndarinnar í þessu máli, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir hennar vinnu og síðan allri nefndinni fyrir góða vinnu þessa síðustu níu daga í þessu stóra og mikla og flókna verkefni sem við höfum verið að eiga við.
Virðulegi forseti. Hér er um risamál að ræða. Við erum að ræða ríkisábyrgð á einkafyrirtæki. Þegar slík mál eru sett fram hér í þinginu eru þau ekki sjálfgefið mál. Ég segi það alveg skýrt: Ef ekki væru þessar aðstæður væri ég varla að koma hingað upp í pontu til að útskýra afstöðu mína. Það væri einfaldlega: Nei. En ég get ekki leyft mér að haga mér þannig því að aðstæður eru með þeim hætti að við verðum að fara kerfisbundið yfir það hvernig við nálgumst málið. Það er ekki hægt að afgreiða það með hreinu nei, bara út frá því sjónarmiði að ríkið eigi ekki að hlaupa undir bagga með einkafyrirtæki. Við gerum það vegna þessara sérstöku, fordæmalausu aðstæðna og okkur þingmönnum, bæði í stjórn sem stjórnarandstöðu, ber skylda til að gera það. Það er margt hægt að draga fram varðandi málið. Ég vil draga það fram, þannig að fólk skilji, að ríkisstjórnin og ríkisstjórnarmeirihlutinn hafa verið með málið í meira en fimm mánuði. Þingmönnum, sérstaklega úr stjórnarandstöðu, hafa gefist örfáir dagar til að fara yfir gríðarlega stórt og mikið mál sem tengist þjóðhagslega mikilvægri virkni sem við þurfum að halda á lífi. Við þurfum að hafa tilbúið flæði inn og út úr landinu. Það er í ládeyðu núna. Við vorum bara að heyra að í dag hafi Icelandair aflýst um 17 eða 18 flugum og það lýsir mjög vel ástandinu. Við í Viðreisn höfum verið að kynna tillögur okkar til að bregðast við kreppunni, þeim gríðarlega bráðavanda sem steðjar að núna. Við höfum gagnrýnt ríkisstjórnina og ekki bara fyrir það að hafa ekki viljað eiga samtal við okkur, samtal við þjóðina, um það af hverju hún fer leiðir í ákvarðanatöku sinni sem hafa gríðarlega miklar afleiðingar í för með sér. Hún hefur heldur ekki komið með nægilega skýrar efnahagsaðgerðir fyrir fólkið okkar og fyrirtækin til að bregðast við og vera ákveðið mótvægi við mjög harðar sóttvarnaaðgerðir. Lokunin á landamærunum 15. ágúst hefur einmitt áhrif, m.a. á þetta mál. Stakkur ríkisins verður þrengra sniðinn. Möguleikum okkar fækkar fyrir vikið. Undir eins og ríkisstjórnin sagði A kom sjálfkrafa B. Það er líklegra en hitt að það þurfi að fara einhverja slíka leið varðandi ríkisábyrgð, að horfa til Icelandair. En það er hins vegar ekki sjálfgefið og ég hef reynt að fara yfir það kerfisbundið með sjálfri mér hvernig hægt er að réttlæta það að vera a.m.k. ekki á móti þessu máli. Eins og ég gat um áðan höfum við í Viðreisn undirstrikað mikilvægi þess að fara strax í aðgerðir sem réttlæta tímabundið aukin ríkisútgjöld. Það hjálpar fólki að halda í vonina og veitir því tækifæri til að koma af fullum krafti í viðspyrnuna sem vonandi hefst fyrr en síðar. Það sama gildir um fyrirtækin. Við sáum í sumar að viðspyrna í ferðaþjónustu var aðeins meiri en spár höfðu gert ráð fyrir og menn bundu vonir við. Ferðaþjónustan, þessi mikilvæga atvinnugrein, hefur sýnt að hún mun koma okkur fyrr en ella út úr þeim efnahagslegu erfiðleikum sem við munum standa frammi fyrir þessi misserin og næstu árin. Ferðaþjónustan mun leika þar lykilhlutverk. Það þýðir líka, alveg eins og við sáum í sumar, að við þurfum að vera tilbúin með fyrirtæki sem getur brugðist við ef til að mynda bóluefni finnst fyrr. Það er mjög líklegt að það verði ekki fyrr en upp úr miðju næsta ári miðað við nýjustu fréttir frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. En það kann líka eitthvað að rofa til fyrr. Þá finnst mér mikilvægt að við séum tilbúin og þá verðum við einfaldlega að horfa til Icelandair. Er það sjálfgefið? Nei, enn og aftur ekki. Við vitum til að mynda að Wizz Air á í erfiðleikum, félag sem hefur sinnt um 30.000–40.000 manna hópi fólks sem er búsett á Íslandi með því að fljúga til a.m.k. tíu mismunandi staða. Við vitum líka að það er fyrirtæki í undirbúningi, Play, sem gæti hugsanlega stokkið inn og gert eitthvað, a.m.k. til að byrja með, fyrir okkur Íslendinga eða fólkið sem býr hér. Ég held að við megum ekki vanmeta hversu mikil þekking fylgir fyrirtækinu sem hefur ferðast með þjóðinni í ár og áratugi, hversu mikil þekking, mannauður og reynsla hafa byggst þar upp. Það er mikilvægt þegar við þurfum að fara strax af stað. Þá skiptir máli að hafa innviði. Icelandair er flokkað með kerfislæga mikilvæga innviði, einmitt til að ýta okkur sem fyrst út úr þeim efnahagslegu erfiðleikum sem við erum í og munum standa frammi fyrir á næstu misserum. Þar gegnir flugfélag mikilvægu hlutverki og hér erum við að ræða Icelandair. Ég verð að segja að þegar við formenn stjórnarandstöðuflokkanna ásamt fjárlaganefnd fengum kynningu á málinu fyrir rúmlega viku síðan leist mér ekki mikið á blikuna. Þar var kynnt að leggja þyrfti til hliðar lög um ríkisábyrgð af því að þau hentuðu ekki umhverfinu sem við erum að fjalla um í dag, hentuðu ekki fyrirtækinu. Þá hljómuðu viðvörunarbjöllur. Af hverju að víkja til hliðar formreglum? Formreglur, eins leiðinlegar og þær geta verið, þjóna almannahagsmunum með því að veita ákveðið öryggi. Það er verið að fylgja eftir reglum sem gæta almannahagsmuna. Það er verið að spyrja eðlilegra spurninga um greiðsluhæfi fyrirtækja, greiðsluhæfi skuldara, í þessu tilviki Icelandair. Það er verið að athuga hvort ríkisábyrgðin, sem hugsanlega á að veita, ruggi nokkuð bátnum þegar kemur að samkeppni. Þegar slíkum reglum er vikið til hliðar - ekki síður vegna slæmrar reynslu okkar Íslendinga þegar við höfum veitt ríkisábyrgð - hefur það sýnt sig að það hefur ekki gefist sérstaklega vel. Þess þá heldur hljóma ákveðnar viðvörunarbjöllur. Þær segja mér að þetta tiltekna tilvik geti væntanlega ekki uppfyllt ströng skilyrði, formreglur laga um ríkisábyrgð og þá þarf að vanda sérstaklega til verka. Þá þýðir ekki að ríkisstjórnin, eftir að hafa gruflað í þessu í meira en fimm mánuði, hendi málinu til okkar og segi: Það þarf að afgreiða þetta kviss, búmm, bang, einn, tveir og þrír. Það er á slíkum stundum sem við sjáum hversu mikilvægt aðhaldshlutverk stjórnmálanna, stjórnarandstöðu og þingsins í heild, er. Ég vil leyfa mér að hrósa sérstaklega vinnu fjárlaganefndar í málinu. Það er verið að fara mjög vandlega yfir margar ábendingar tengdar málinu sem ég kem með hér og sem hefur verið beint til nefndarinnar. Það hefur ekki verið komið til móts við þær allar en mjög margar. Og það er verið að taka á áhyggjum sem fólk eðlilega hefur varðandi þetta erfiða skref. Mér finnst ekki enn hafa komið fram nægilega skýr svör við því af hverju lögum um ríkisábyrgð er vikið til hliðar. Það einkennir líka málið, og í raun öll mál sem við tengjum við Covid, að ríkisstjórnin gengur ekki hreint til verka. Hún segir ekki hlutina einfaldlega eins og þeir eru. Það er miklu meiri bragur á því að segja fólki af hverju aðstæður eru erfiðar, af hverju hlutirnir eru svona og hinsegin frekar en að reyna að fela þá með einhverjum fyrirslætti. Dæmi um það er til að mynda þegar við heyrum Sjálfstæðismenn ítrekað segja að ríkið komi ekki að málinu nema í gegnum þetta af því að einhverjir einkaaðilar úti í bæ eigi að leysa málið. Þeir líta á lífeyrissjóðina sem einkaaðila. Ég er ósammála því að hægt sé að líta á lífeyrissjóði launþega á Íslandi sem einkaaðila sem geti bara komið og reddað málum. Lífeyrissjóðir hafa verið settir í ákveðna spennitreyju. Það er sama hversu mikla afneitun menn reyna að fara í, þeir hafa verið settir í spennitreyju. Við Íslendingar erum eina þjóðin í heiminum sem hefur á tímum Covid sett á höft, ákveðin gjaldeyrishöft eða höft á fjárfestingu. Lífeyrissjóðunum er gert að fjárfesta hér heima og það er ekki mikið um fjárfestingartækifæri akkúrat núna. Þeim er beint í þennan farveg og þá verðum við einfaldlega að tala opinskátt um það. Viljum við að lífeyrissjóðirnir beri þessa ábyrgð? Viljum við að eftir einhver misseri - og við vonum að sjálfsögðu að ekki fari illa - verði samt hugsanlega umræða um að skerða þurfi lífeyrisréttindi ákveðinna lífeyrissjóðsþega af því að þessi ákvörðun var tekin? Er ekki hreinlegra að ganga hreint til verks og reyna að segja: Ríkið ber ábyrgð á þessu og skattgreiðendur, allir skattgreiðendur framtíðarinnar, bera ábyrgð á þessu í staðinn fyrir að leggja byrðarnar á lífeyrisþega og launþega landsins? Þetta eru mínar vangaveltur um málið. Þar fyrir utan er náttúrlega bara kjánalegt að heyra þingmenn Sjálfstæðisflokksins, ekki síst, koma hér í sálarangist sinni og allt að því kreddufestu og segja: Nei, ríkisbankarnir eru bara sjálfstæðir bankar úti í bæ. Við vitum alveg að ríkið á Landsbankann og Íslandsbanka. Þeir ábyrgjast lánin, þeir sölutryggja upp að allt að 6 milljörðum. Allir landsmenn eiga bankana og það þýðir að ríkið kemur að málinu með beinum eða óbeinum hætti. Ég vil gjarnan að við lítum til Norðurlandanna. Lítum til þess hvernig Danir og Svíar leystu sína aðkomu varðandi SAS. Nordea Bank og aðrir bankar höfnuðu til að mynda aðkomu að sölutryggingu og það var unnið með það. Það er alveg skýrt að þar stíga ríkin inn í og ef hlutafjárútboð þar gefast vel mun hlutur þeirra aukast lítt, en samt upp í um 35–37% og getur farið upp í allt að 80%. Ég velti því fyrir mér af hverju það er einfaldlega ekki sagt nákvæmlega hver aðkoma ríkisins er. Ég vil líka vekja á því athygli að fyrst verið er að fara þá leið að leggja til hliðar lög um ríkisábyrgð, leggja til hliðar ákveðnar hugsjónalegar ástæður - ég get vel að merkja skilið að aðrar leiðir séu farnar núna með því að ræða ríkisábyrgð gagnvart Icelandair vegna aðstæðna - af hverju tölum við þá ekki um aðra og meiri almannahagsmuni tengda málinu og reynum þá að nýta þessa ferð til að leggja áherslu á til að mynda það að risafélag, sem við ætlum hugsanlega að veita ríkisábyrgð, fari eftir almennum siðareglum? Að það sprengi ekki í loft upp þær siðareglur, vinnureglur og samskiptareglur sem við höfum upplifað á vinnumarkaði á síðustu árum. Ég hef sagt það áður að ég ætla ekki að taka afstöðu til kaupkrafna flugfreyja, flugstjóra o.s.frv. í kjarabaráttunni sem hefur verið. En mér féll ekkert sérstaklega vel þegar við erfiðar aðstæður átti að reyna að sprengja í gegnum þær reglur sem hafa gilt á vinnumarkaði. Mér fannst það ekki til mikils sóma. Ég velti líka fyrir mér, eins og til að mynda hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir hefur farið svo ágætlega yfir, af hverju loftslagsmálin eru ekki nýtt og settar fram kröfur varðandi loftslagið og loftslagsvernd í ferð ríkisins með félaginu. Það er eins og ríkisstjórninni sé svolítið fyrirmunað, í öllum þeim bráðaaðgerðum sem við erum að fara í núna, að taka loftslagsmálin með. Ég hefði viljað sjá svipaðar leiðir, vinsamlegar ábendingar eða kröfur um að við færum svipaðar leiðir og Angela Merkel og ríkisstjórn hennar gagnvart Lufthansa, að við hefðum nýtt ferðina til að reyna að tikka í sem flest box almannahagsmuna. Þá er ég komin að samkeppnismálunum. Það er alveg með ólíkindum að ríkisstjórnin - og þess vegna vil ég þakka vinnuna í fjárlaganefnd - hafi leyft sér að leggja málið fram án þess að hafa talað við Samkeppniseftirlitið eða fengið álit hjá því. Óttaðist ríkisstjórnin að það færi fyrir þessu máli eins og þegar Samkeppniseftirlitið sendi inn umsögn varðandi fjölmiðla og ríkisstjórnin gerði ekkert með hana þegar kom að því að greiða út styrki til fjölmiðla? Kannski þurfti að greiða styrki til þeirra fjölmiðla sem hvað dyggast styðja við bakið á ríkisstjórninni um þessar mundir. Eins og alltaf virðast samkeppnismálin ekki ofarlega á borði ríkisstjórnarinnar. Margir aðilar á markaði vöruðu við þessu, t.d. ferðaskrifstofur og þeir sem hafa m.a. rekið flugeldhús o.fl. Það hefði auðvitað komið strax upp hefði ríkisstjórnin verið reiðubúin í samtal um það hvernig hægt er að vinna málin vel. Af því að við viljum að þetta gangi upp. Við viljum að við séum tilbúin til að ná viðspyrnu þegar þar að kemur. Við þurfum öflugt flugfélag til að tryggja að ferðaþjónustan - af því hún er það hreyfiafl sem við þurfum á að halda til þess að að koma okkur út úr þeim efnahagslegu erfiðleikum sem við erum í - og allar stoðir séu til reiðu. Stærsta stoðin er auðvitað flugsamgöngur. Ég horfi líka þannig á þetta mál að við þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur í þessu skrýtna tímabundna ástandi til að veita súrefni til fólksins og heimilanna í landinu en líka til fyrirtækjanna, m.a. fyrirtækisins sem við höfum haft góða reynslu af. Og ég undirstrika að við þurfum að gæta að því að ekki er hægt að verðleggja það sem við fáum í gegnum mannauðinn, reynsluna og þekkinguna sem hefur byggst upp í áraraðir hjá fyrirtækinu. Það er nokkuð lýsandi þótt það hafi verið einnar messu virði - og ég studdi það - að fara yfir aðstæðurnar þegar WOW fór á hausinn í fyrra en þá voru þær bara annars konar. Þá var flugélag látið fara. Það hefði líka gerst ef aðstæður hjá Icelandair hefðu verið þær sömu. Þá værum við ekki í þessari stöðu. Þá væri ég ekki að fara af rauða takkanum yfir í yfir á þann gula í málinu. Í ljósi þeirra aðstæðna sem við stöndum frammi fyrir er hægt að réttlæta að við ræðum þessi mál. En það er varla hægt að réttlæta hvernig ríkisstjórnin bjó um málið af sinni hálfu með tilliti til samkeppnissjónarmiða, almannahagsmuna sem m.a. eru tengdir loftslagsmálum, vinnumarkaðsmálum og öðrum málum. Mér finnst það ekki vel að verki staðið eftir allan þann tíma sem ríkisstjórnin hefur haft málið á borði sínu. Í stað þess að ræða um að styðja félagið er það ekki hægt eins og málið liggur fyrir núna. Ég mun ekki standa gegn því í ljósi aðstæðna. Ég mun ekki standa gegn því í ljósi þess að ég tel málið hafa tekið jákvæðum breytingum undir forystu þeirra sem eru í fjárlaganefnd. Þar var spurninga spurt og að hluta til var þeim svarað. En það hryggir mig að sjá enn og aftur mál sem hefði getað verið svo miklu betur útbúið ef samtal og samráð hefði átt sér stað. Enn og aftur sjáum við að ef við hefðum talað meira og betur saman hefðum við hugsanlega náð meiri samstöðu um svona mikið og stórt mál sem tengist því að við getum komist fyrr út úr þeim erfiðleikum sem við erum í og inn í viðspyrnu og uppsveiflu. Það hefur sýnt sig að stjórnarandstaðan hefur staðið sig vel. Hún hefur staðið sig í stykkinu og hjálpað til þegar allar hendur þurfti á árar. Hún hefur hjálpað til við að breyta vondum málum í skárri mál. Hún hefur hjálpað til við að styðja við góð mál og brýn sem hafa haft þýðingu fyrir fólkið og fyrirtækin. Það er hægt að gagnrýna ríkisstjórnina fyrir margt en það þarf að bregðast við þessum aðstæðum og ég tel að málið hafi skánað. Það er nauðsynlegt að ræða það. Málið hefur skánað og batnað í meðförum þingsins. Ég vil draga það fram að það er löggjafarvaldinu að þakka að það er þó í betra formi en áður.
Frú forseti. Í kvöld tökum við stóra ákvörðun. Það er ekki á hverjum degi sem þingheimur ákveður hvort styðja skuli einstaka einkafyrirtæki, hvað þá fyrir 15 milljarða kr. Þetta er há fjárhæð. Ef við setjum hana í samhengi er þetta álíka mikill peningur og ríkið setur árlega í menningar- og æskulýðsmál eða því sem samsvarar ársframlögum ríkisins til nýsköpunar sem ríkisstjórnin hefur hælt sér mjög af að leggja ríka áherslu á. Þetta er þó ekki hvaða fyrirtæki sem er sem um ræðir. Icelandair er félag með langa sögu, hefur verið stór vinnuveitandi og mikilvægur hlekkur í samgöngum þjóðarinnar. Líklega eru fáir Íslendingar sem ekki hafa skoðun á Icelandair og hafa ekki margoft flogið með félaginu til útlanda. Það er því ekki af léttúð sem við í Pírötum ákváðum að greiða atkvæði gegn því að veita Icelandair þessa 15 milljarða kr. ríkisábyrgð. Það er gert að vel ígrunduðu máli enda mæla of mörg og veigamikil rök gegn því að þetta sé farsælasta lausnin í stöðunni. Við teljum að til séu betri leiðir til að standa vörð um það sem skiptir mestu máli; að tryggja flugsamgöngur, fara vel með almannafé, draga úr tapi lífeyrissjóðanna og vernda starfsfólk Icelandair. Ekki þarf að líta lengra en til áætlana sem ríkisstjórnarleiðin byggir á. Óvissan sem umlykur flug á tímum kórónuveirunnar og eftirkasta hennar gerir þær einfaldlega ótrúverðugar. Ekki aðeins eru horfur í flugrekstrinum mjög ótryggar heldur eru skoðanir greinenda mjög skiptar. Engin vissa er fyrir því að allt verði fallið í fyrra horf árið 2024, eins og Icelandair gerir sér vonir um, þvert á móti bendir McKinsey á að svo geti hæglega farið að það verði ekki fyrr en 2027. Meira að segja Alþjóðaflugumferðarstofnunin, IATA, sem Icelandair byggir spár sínar á, er orðin svartsýnni á horfur í fluginu. Þessi óvissa ein og sér gefur tilefni til að fara varlega við úthlutun á 15 milljörðum af almannafé. Þar að auki er óhætt að fullyrða að ef horfur Icelandair væri raunverulega jafn góðar og þarna er gengið út frá þyrfti Icelandair ekki ríkisábyrgð til að sannfæra fjárfesta. Forsendur þess útboðs eru að fyrir liggi ríkisábyrgð á lánalínu sem félagið hefur til ríkisbankanna og í ofanálag, forseti, hafa ríkisbankarnir sölutryggt útboðið fyrir allt að 6 milljarða kr. Allt þetta er gert til að selja enn meira af hlutafé í félaginu og þeir kaupendur sem stjórnendur Icelandair horfa helst til eru lífeyrissjóðirnir. Þannig snýst allt planið um að reyna að fá meira almannafé inn, hvort sem það er frá ríkissjóði í gegnum ríkisbankana eða frá lífeyrissjóðunum og miðla því svo til kröfuhafanna til að halda félaginu á floti. Þetta þykir mér ekki góð nýting á almannafé og þetta þykir mér of áhættusamt fyrir almenning. Það væri að sjálfsögðu farsælast og óskandi að hlutafjárútboðið gengi án aðkomu ríkisins og félaginu tækist að halda sjálfu sér á floti. Það væri besta mögulega niðurstaðan. En jafnvel ef svo færi ekki þá gæti ríkið verið tilbúið að grípa inn. Ef það liti þannig út að félagið væri á leið í gjaldþrot gæti ríkið gripið inn í og eignast ráðandi hlut í félaginu, t.d. með því að kaupa út lífeyrissjóðina. Þannig væri hægt að takmarka tap almennings af töpuðum fjárfestingum sjóðanna og veita svo nauðsynlega fjármuni til að tryggja flugsamgöngur til og frá landinu. Hversu lengi þessi ráðstöfun yrði í gildi er óráðið. Það gæti varað í stuttan tíma ef fjárhagsstaða félagsins væri mjög slæm og á meðan annað flugfélag væri að hefja rekstur. En það gæti líka alveg eins varað í lengri tíma og félagið jafnvel orðið rekstrarhæft að því loknu. Ákvörðun um framtíðina væri þá í höndum stjórnvalda að höfðu samráði við almenning. Þá verður ekki litið fram hjá framgöngu stjórnenda Icelandair á síðustu mánuðum. Ef ríkisstjórnin vill taka afstöðu með launafólki eða bera almennt virðingu fyrir viðsemjendum sínum þá hlýtur hún að veita þessa 15 milljarða ábyrgð með visst óbragð í munni. Það var stjórnendum Icelandair beinlínis kappsmál að lækka laun og skerða réttindi starfsmanna sinna sem tekið hefur áratugi að byggja upp. Og þegar kvennastétt neitaði að láta undan ógnarstjórnun yfirboðara sinna brugðu þeir á það einfalda og í raun og veru óforskammaða ráð að segja öllum flugfreyjum upp og hótuðu að semja við annað stéttarfélag á meðan kjaradeilan var enn á borði ríkissáttasemjara. Forseti. Hvað gerist ef Félagsdómur kemst að þeirri niðurstöðu að félagið hafi gerst brotlegt við flugfreyjufélagið? Ætlar ríkisstjórnin að styðja við félagið eftir slíkan áfellisdóm? Það skiptir líka máli hvaða skilaboð það sendir út í samfélagið ef ríkið samþykkir ríkisábyrgð til Icelandair á þessum tímapunkti. Innspýting á almannafé til Icelandair hefur verið viðvarandi undanfarna áratugi og hafa gríðarlegir fjármunir farið til félagsins síðan Covid-faraldurinn braust út hér á landi með tilheyrandi áhrifum á efnahaginn. Nú þegar almennar aðgerðir hafa ekki dugað á að ráðast í sértækar aðgerðir með beinni aðkomu ríkissjóðs. Forseti. Í hruninu var mörkuð sú stefna að nota ekki almannafé til að bjarga fallandi stórfyrirtækjum. Bankarnir voru látnir falla en ríkið tryggði grunnrekstur þeirra. Hvað hefur breyst? Hvað er öðruvísi núna? Af hverju förum við ekki þá leið aftur? Forseti. Almannafé er ekki varasjóður fyrir fyrirtæki sem fer illa með eigin mannauð. Það er ekki varasjóður fyrir fyrirtæki sem ætlar að treysta á einokunarstöðu og gefa hinu opinbera ástæðu til að leggja stein í götu keppinauta. Almannafé á ekki að stuðla að sveltistefnu fyrir starfsfólk og okurstefnu fyrir neytendur. Ríkisstjórnin hefur stært sig af því að spanna hið pólitíska litróf, bjóða upp á það besta frá vinstri og hægri væng stjórnmálanna, en ríkisábyrgðarleið ríkisstjórnarinnar sameinar hins vegar það versta á báðum vængjum stjórnmálanna, einkavæðingu gróðans og ríkisvæðingu tapsins. Við í þingflokki Pírata greiðum að sjálfsögðu atkvæði gegn þessari ríkisábyrgð en á sama tíma vonum við það allra besta fyrir félagið og leitumst eftir allra bestu niðurstöðu fyrir almenning í landinu.
Herra forseti. Við ræðum hér tvö frumvörp, annars vegar frumvarp til fjáraukalaga, þar sem veitt er fjárheimild til að ábyrgjast lánalínu til Icelandair, og hins vegar frumvarp til laga um breytingu á lögum um ríkisábyrgðir, þar sem þeim lögum er vikið til hliðar í tilviki þeirrar ríkisábyrgðar sem hér er rædd. Ég lít þessi mál nokkuð ólíkum augum. Að ríkið stígi inn og styðji Icelandair og verji það falli kann að vera skynsamlegasta leiðin til að viðhalda samgöngum við umheiminn. Ætli við séum ekki líka bara orðin svo vön einhverjum feikistórum tölum að mér finnst eins og 15 milljarða skuldbinding sé ekkert brjálæðislega mikið miðað við það að á vordögum vorum við að afgreiða 60 milljarða pakka og 230 milljarða eitthvert annað. Þessi upphæð endurspeglar kannski frekar hvað vandinn sem steðjar að íslensku samfélagi, og þar með félagi sem sinnir hluta af grunninnviðum samfélagsins, er stór. Ég ætla ekki að dvelja mikið við fjáraukalagafrumvarpið sem slíkt. Mig langar hins vegar að ræða, eins og ég ræddi reyndar við 1. umr. þessa máls, hversu varhugavert það kann að vera að víkja til hliðar lögum um ríkisábyrgð einmitt þegar reyna ætti á þau. Lögin hafa nefnilega það hlutverk að verja hagsmuni ríkisins og almennings með því að sjá til þess að ábyrgðarþegi hafi lagt fram viðeigandi tryggingar til að ríkið verði ekki fyrir fjárhagslegum skaða ef allt fer á versta veg. Þarna er kveðið á um ferli þar sem Ríkisábyrgðasjóður metur planið, leggur á það faglegt mat hvort áætlanir fyrirtækisins sem um ræðir séu raunhæfar og hvort sú áhætta sem ríkissjóður tekur á sig sé ásættanleg. Á þetta var bent daginn sem mælt var fyrir frumvarpinu, í umsögn sem barst frá Ríkisendurskoðun. Ríkisendurskoðun benti sérstaklega á að þær eignir sem frumvarpið gerir ráð fyrir sem tryggingu, séu þess eðlis að ef allt fer á versta veg í rekstri félagsins sé afar hæpið að þær standi undir kröfum sem gætu numið allt að 15 milljörðum kr. Um þetta er fjallað í nefndaráliti meiri hlutans þar sem segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að erfitt sé að leggja verðmat á virði veðanna en telur engu síður að veruleg verðmæti séu fólgin í nafni og vörumerki félagsins, sem og bókunarkerfi.“ Það er alveg eins hægt að telja að verulega lítil verðmæti séu fólgin í þessum veðum. Það er einfaldlega ekki hægt að segja það. Í umsögn Ríkisendurskoðunar segir einmitt að það sé, með leyfi forseta, „útilokað að leggja mat á nema með ítarlegri úttekt sérfróðra aðila“. Þess vegna geti Ríkisendurskoðun ekki lagt mat á virði veðanna utan frá. En þetta er einmitt það sem Ríkisábyrgðasjóður gæti gert. Hann gæti komið til þingsins og sagt að þessi veð stæðu mögulega undir 15 milljarða skuldbindingum, eða hann kæmi til baka og segði að þetta væru veð í tómu lofti þannig að finna þyrfti eitthvað annað. Þar hefur ítrekað verið bent á, ekki bara af þingmönnum heldur í umsögnum um málið, að einn möguleiki væri að ríkissjóður eignaðist hreinlega hlut í félaginu ef allt færi á versta veg, því að ef það gerist eru þau veð sem fyrir liggja verðlaus. Veð í hlutabréfum gætu verið verðlítil en þau væru þó einhvers virði og myndu vera verkfæri til þess að ríkið gæti stigið inn og tryggt þennan rekstur, af því að þegar upp er staðið snýst þetta alltaf um þann rekstur sem Icelandair stendur fyrir, að tryggja samgöngur við umheiminn. Lögunum er vikið til hliðar með þessum rökum í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: „Er það gert sökum þess að lög um ríkisábyrgðir eiga fyrst og fremst við þegar ríkissjóður veitir ábyrgðir vegna einstakra framkvæmda eða verka en ekki þegar verið að er veita sérstakan efnahagslegan stuðning til fyrirtækja vegna ytri aðstæðna eins og heimsfaraldurs.“ Það er einmitt vikið að þessu í nefndaráliti meiri hlutans og bent á aðrar ábyrgðir sem Alþingi hefur samþykkt í tengslum við faraldurinn, ábyrgðir sem ekki beindust gegn einstaka fyrirtæki heldur voru einhvers konar óútfyllt ávísun inn í Ferðaábyrgðasjóð, stuðningslán og brúarlán, til að grípa þau fyrirtæki sem uppfylla ákveðin skilyrði þar. Í frumvarpi til laga stendur, ef við skoðum greinargerðina með stuðningslánunum, með leyfi forseta: „Lagt er til að lög um ríkisábyrgðir, nr. 121/1997, gildi ekki um ábyrgðir ríkissjóðs á stuðningslánum samkvæmt frumvarpinu. Þau lög eiga fyrst og fremst við þegar ríkissjóður veitir ábyrgðir vegna einstakra framkvæmda eða verka en ekki þegar veittur er almennur efnahagslegur stuðningur til fyrirtækja.“ Herra forseti. Við heyrum að þessir textar kallast á, en það er áhugavert að í tilviki frumvarpsins sem við ræðum í dag eiga lög um ríkisábyrgðir ekki við þegar verið er að veita sérstakan efnahagslegan stuðning til fyrirtækja. En hér á vormánuðum áttu þau ekki við þegar veittur var almennur efnahagslegur stuðningur til fyrirtækja. Mér finnst það áhugavert, hvort lögin eigi þá bara aldrei við eða hvort þau eigi akkúrat ekki við þá ríkisábyrgð sem þingið fjallar um hverju sinni. Það er mjög bagalegt af því að lög um ríkisábyrgðir eru sett til að tryggja hag almennings og til að sjá til þess að þó að full rök kunni að vera fyrir því að styðja við atvinnurekstur í landinu með inngripum af þessu tagi, jafnvel með einhverjum sértækum aðgerðum við vissar kringumstæður, sé eðlilegt að það sé gert samkvæmt almennum reglum og að vel athuguðu máli. Það er það sem lög um ríkisábyrgðir eiga að tryggja. Þetta síðasta hef ég að hluta til upp úr nefndaráliti sem rætt var hér á þingi fyrir nærri tveimur áratugum þegar samþykkt voru lög um heimild til að ábyrgjast fjármögnun nýrrar starfsemi Íslenskrar erfðagreiningar. Þá var svo skemmtilegt að lögum um ríkisábyrgð var vikið til hliðar af enn einni ástæðunni. Við erum búin að nefna þær tvær, þau eiga ekki við þegar veittur er almennur stuðningur eða sérstakur stuðningur, en árið 2002 áttu þau ekki við af eftirfarandi ástæðu, með leyfi forseta: „Ekki er gert sérstaklega ráð fyrir heimildum til ríkisábyrgða á sviði rannsóknar- og þróunarverkefna í lögum nr. 121/1997, enda um almenn lög að ræða.“ Þarna voru lögin bara fimm ára þannig að erfitt er að segja að þau hafi verið úr sér gengin, eins og virðast eiga að vera rökin í dag. En þetta er áhyggjuefni vegna þess að á þessum tímum, þegar stjórnvöld eiga að vera að koma landinu í gegnum sögulega mikinn storm, vantar mælana í brúna, það er bara keyrt blint í þetta. Ríkisábyrgðasjóður er einn af mælunum sem nýta á við þessar aðstæður. Mig langar að lokum að nefna örstutt atriði sem fram hefur komið í máli nokkurra og kemur fram í ýmsum umsögnum líka, að það mætti svo hæglega nýta ferðina og skilyrða þennan stuðning, þennan gríðarlega fjárhagslega stuðning, við eitthvað, við einhverjar breytingar, við það að Icelandair, sem rís upp úr þessum erfiðleikum, verði traustara og betra og umhverfisvænna fyrirtæki, fyrirtæki sem ekki reynir að svína á verkafólki. Hægt væri að byggja inn ýmiss konar skilyrði í þennan gríðarlega stuðning þannig að fyrirtækið verði betra eftir Covid en fyrir. Það kemur mér alltaf jafn mikið á óvart að ríkisstjórnin, og þá kannski sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn, sé svo eindregið á móti slíkum skilyrðingum, eins og þetta sé róttækasta hugmynd í heimi, þegar heimurinn allur er einmitt kominn á akkúrat þennan stað. Við heyrum ákall frá öllum alþjóðastofnunum, sem eru flestar reknar af pólitískum bræðrum Sjálfstæðisflokksins, um að skilyrða uppbyggingarstyrki vegna Covid við það að þeir þjóni öðrum markmiðum, eins og t.d. að berjast gegn loftslagsbreytingum af manna völdum eða að styðja framgang einhverra annarra heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Það er eins og íslenska hægrið hafi ekki fengið minnisblaðið frá alþjóðlegu hægri blokkinni, vegna þess að hún er öll komin þangað. Sjálfstæðisflokkurinn íslenski er enn þá að spila eftir áratugagamalli handbók, fastur í einhverri kreddu þar sem ríkið má ekki lenda í því að eignast hlutabréf í fyrirtæki sem ríkið er þó að styrkja með 15 milljörðum af almannafé, þar sem ríkið má ekki skilyrða þann stuðning því að fyrirtækið taki þátt í því að byggja upp samfélag framtíðarinnar. Það kemur svo sem ekkert á óvart frá Sjálfstæðisflokknum, en það er svo ergilegt að þessi staða sé uppi þegar það er ekki Sjálfstæðisflokkurinn sem stýrir öllu, eða það ætti alla vega ekki að vera þannig.
Herra forseti. Mig langar fyrst af öllu til þess að segja að þessi umræða hér í dag um þetta mál, eða þau tvö mál sem eru rædd saman, hefur um margt verið mjög athyglisverð. Þegar stór og mikil og margslungin og flókin mál eru til úrvinnslu þá er það nú yfirleitt vilji Miðflokksins að um þau sé rætt vel og lengi og vandað. Það er eins með það verkefni sem við erum með hér í dag. Það var eiginlega í gegnum þessa umræðu sem ég fór að velta fyrir mér hvert verkefni stjórnmálanna er við aðstæður eins og þær sem nú ríkja. Það vill sem betur fer þannig til, herra forseti, að við fáumst ekki á hverjum degi við verkefni og vandamál og aðsteðjandi vanda sem enginn sá fyrir og kippir fótunum að mörgu leyti undan tilverugrundvelli okkar á mjög margan hátt og við eigum kannski ekki því að venjast að lenda í þeim aðstæðum að einhver utanaðkomandi ógn, í þessu tilfelli ósýnileg, geti snert okkur öll jafn mikið og hér um ræðir. Þá kem ég að því hvert verkefni stjórnmála er við þessar fordæmalausu aðstæður. Það er að reyna að tryggja með öllum ráðum að þegar þessu ástandi linnir, og við höfum vonir til þess að ástandinu linni innan mjög langs tíma, séu grunnstoðir þjóðfélagsins ekki það illa laskaðar að þær geti ekki byrjað að vinna að fullu eða af nokkru afli strax. Þess vegna er mikilvægt að reynt sé að styðja þannig við grunnatvinnuvegi og skapa þeim þannig skilyrði að þegar ástandinu linnir séu þeir færir um að taka þegar til hendinni og gera það besta úr því ástandi sem þá verður. Ég ætla að vera svo bjartsýnn, herra forseti, að segja það og ég hef sagt það reyndar áður, að að loknu þessu fári, því að því mun ljúka, þá verður Ísland í kjörstöðu vegna þess að veiran hefur í sjálfu sér ekki leikið þjóðfélagið illa. Sóttvarnayfirvöld hafa haldið mjög vel utan um þennan faraldur, eins vel og hægt er. Ég hef að vísu gagnrýnt að núna, akkúrat þegar við erum væntanlega að fara að samþykkja ríkisábyrgð á láni eða lánalínu til Icelandair upp á 15 milljarða kr., þá er ríkisstjórnin með hringlandahætti að takmarka möguleika sama félags til að sigla í gegnum þennan storm. Það er sérstakt athugunarefni. Þetta er reyndar því miður ekki eina málið, herra forseti, sem ríkisstjórnin hefur komið fram með sem er óvisst, illa unnið, illa ígrundað og alltaf koma málin á síðustu stundu. En eins og herra forseti veit mætavel er ríkisstjórnin afar heppin með stjórnarandstöðu. Í landinu er stjórnarandstaða sem hefur sýnt mikla ábyrgð í gegnum allt ferlið og mun væntanlega halda því áfram. Menn hafa að mestu staðist þann freistnivanda að slá sig til riddara á kostnað núverandi stjórnvalda vegna ástandsins. Vonandi heldur það líka áfram. Herra forseti. Málið sem við eigum við núna er alveg örugglega ekki síðasta málið, því miður, sem við þurfum að taka á af festu þangað til þessi faraldur er yfirstaðinn. Það þarf örugglega að koma fram með alvörutillögur um það að fyrirtækjum, sérstaklega t.d. í ferðaþjónustu og skyldum og tengdum greinum, sé gert kleift að leggjast í nokkurs konar dvala og vakna að nýju þegar betur árar. Þess vegna er það kannski líka það sem þarf að segja hér núna vegna þess að það lítur út fyrir að þetta mál muni fá farsæla afgreiðslu á skömmum tíma vegna þess að allir hér sýna ábyrgð. Ég vona að þetta og það sem þegar er liðið verði ekki til þess, herra forseti, að ríkisstjórnin gangi á lagið og haldi áfram að velta inn í þingið málum sem eru illa ígrunduð, illa unnin og koma öll á síðustu stundu. Það vona ég sannarlega og ég vona líka sannarlega að ríkisstjórnin fari nú að bera gæfu til þess að hlusta á það sem stjórnarandstaðan hefur fram að færa í hinum ýmsu málum. Það vill svo vel til að þau mál sem þegar hafa verið afgreidd hafa mörg batnað í meðförum þingsins, í meðförum nefnda, og nefndarvinna, t.d. eins og í þessu máli, er til hreinnar fyrirmyndar. Menn hafa allir lagst á eitt við að reyna að afgreiða þetta mál sem allra fyrst og á eins vandaðan hátt og hægt er að gera. Ýmsir hafa komið hér fram og sagt að það sé ekki verjandi að ríkisvaldið ábyrgist lán til einkafyrirtækis á markaði. En þá verðum við að horfa á það, herra forseti, hvað við höfum gert undanfarin ár til þess að styðja við atvinnuuppbyggingu bæði á landsbyggðinni og annars staðar. Hvað hefur þingið sem slíkt gert? Ég hef eitt dæmi. Þingið var fyrir nokkrum árum alveg til í að setja á fjórða milljarð króna af ríkisfé, ekki í ábyrgð heldur beint úr ríkiskassanum, í að bora göng í gegnum Húsavíkurhöfða til þess að liðka fyrir efnisflutningum og afurðaflutningum fyrir það sem var kallað af þáverandi hæstv. forsætisráðherra meðalstóriðja sem rísa skyldi á Bakka. Fyrir utan þetta voru líka settir af ríkisfé nokkrir milljarðar í þjálfun starfsfólks og ýmislegt fleira. Nú ætla ég ekki að lasta það verulega, herra forseti, ég er bara að benda á að ríkisvaldið hefur á hverjum tíma líka veitt ívilnanir í tæknistörf og nýjungar, sem betur fer, til að stuðla að því að slík fyrirtæki, sprotafyrirtæki og önnur, geti vaxið og orðið burðug. Hvers vegna eigum við að samþykkja að ríkið ábyrgist 15 milljarða kr. lán til handa Icelandair? Ég vil setja það upp á nokkra vegu, herra forseti. Í fyrsta lagi: Hvað hefur fyrirtækið gert sjálft til að efla sig í þessum erfiðu kringumstæðum og tryggja að þegar þessu ástandi linnir sé það fært um að sinna starfi sínu eins og áður? Jú, fyrirtækið hefur samið við öll stéttarfélög og lánardrottna, samið við flugvélasala um bæði bætur félaginu til handa og um að þurfa ekki að taka við einhverjum sex vélum, ef ég man rétt, sem áður höfðu verið pantaðar. Þetta hefur fyrirtækið gert og unnið mikið í því að endurskipuleggja sig fjárhagslega. Fyrirtækið hefur, eftir því sem ég best veit, ekki verið að sækja um og/eða fengið einhverjar niðurfellingar lána heldur lengt lán þannig að þau standist betur á við breytt tekjumódel félagsins. Ég heyrði í einum hv. þingmanni hér í dag sem sagði: Hvers vegna skyldum við tryggja þessu félagi fjármuni? Félagi sem er hugsanlega 5 milljarða virði, eins og mig minnir að hv. þingmaður hafi sagt. Gott og vel, við skulum gefa okkur það að fyrirtækið sé 5 milljarða virði núna í miðjum faraldri með 90–95% samdrátt í flutningstekjum, og þá spyrjum við okkur: Hvers virði verður fyrirtækið ef það nær kannski þriðjungi af þessum tekjum og flutningarnir eflast þannig að samdrátturinn verður ekki lengur 90–95% heldur kannski 65–70% og tekjumódelið og reksturinn verður með allt öðrum hætti þegar þessu linnir? Ég held að við eigum að horfa þangað, herra forseti. Við eigum ekki að horfa á ástandið akkúrat eins og það er í dag. Því miður er það þannig, svo ég hnýti í ríkisstjórnina aftur, að þessi ríkisstjórn sér ekki langt fram á veginn og það sást kannski best í gær þegar þingið samþykkti það að ráði ríkisstjórnarinnar að framlengja hlutabætur um tvo mánuði. Það er verið að framlengja áhyggjur fólks. Í staðinn fyrir að taka lengra tímabil undir, sex til níu mánuði, er verið að framlengja áhyggjur fólks í tvo mánuði í senn. Það finnst mér ekki stjórnkænska, herra forseti. Mér finnst það ekki framsýni og mér finnst það ekki kjarkmikið. Ef ríkisstjórnin hefði t.d. lesið tillögur sem Miðflokkurinn lagði fram í vor og aftur síðar þá hefði hún kannski áttað sig á því að það er hægt að gera og leggja fram tillögur sem ná miklu lengra fram í tímann. Það er líka athugunarefni í þessu máli, þegar við stöndum frammi fyrir því hvort við viljum ábyrgjast lán til handa þessu fyrirtæki, að horfa á það í hvaða ástandi keppinautar félagsins eru, næstu keppinautar þess. Það er þannig, herra forseti, eins og forseti veit því hann er glöggur maður, að keppinautar eins og SAS, Lufthansa og Norwegian voru að sækja um fjárhagsstuðning. Síðastnefnda félagið segist hafa orðið fyrir 91% samdrætti. Ég hef vitnað til þess áður í ræðu, held ég, að meira að segja Þjóðverjar, herra forseti, sem eru nú ekki gjarnir á það að ausa almannafé á báðar hendur, fóru þá leið að eignast 20% í flugfélaginu Lufthansa. Við kjósum þessa leið, að ábyrgjast lán upp á 15 milljarða frekar en að ríki gangi inn í félagið sem eigandi. Hvers vegna? Jú, ef allt fer á versta veg þá er hætta á því að hlutafé, sem búið er að leggja inn í félagið, verði aftarlega í röðinni þegar kemur að því að greiða út úr félaginu. Á móti tekur ríkið veð í vörumerki félagsins og lendingarleyfum þess sem eru vel að merkja á besta stað, bæði á Heathrow-flugvelli í London og í New York, og eru örugglega mjög mikils virði. Einnig hefur verið talað um að aðrir gætu hlaupið í skarðið fyrir félagið og tekið upp merkið og flutt hér fólk og frakt til og frá landinu. Það kann vel að vera að við skekkjum samkeppni með þessu. Ég held þó ekki. Íslensk samkeppni mun væntanlega birtast - væntanlega er það ekki aðalsamkeppnisþátturinn heldur félög sem ég nefndi áður, þessi erlendu félög - en í fyrra flugu, ef ég man rétt, 60 félög til Keflavíkur um sumartímann. Þá kemur önnur ástæða: Hvers vegna skyldum við tryggja rekstur þessa fyrirtækis? Það hefur verið mjög vinsælt í þessum ræðustól að segja að félagið sé kerfislega mikilvægt. Jú, jú, ég get alveg fallist á það þó að mér leiðist svona merkimiðapólitík. Hvað viljum við tryggja? Í fyrra störfuðu þarna 4.700 vel menntaðir, vel þjálfaðir starfsmenn. Í þeirra þjálfun og þekkingu býr auður sem myndi væntanlega tvístrast ef þetta félag legðist af. Það hefur líka verið talað um að flugvélar félagsins séu að uppistöðu til gamlar. Hver sem kemur í viðhaldsstöð Icelandair á Keflavíkurflugvelli ætti að fullvissa sjálfan sig um það með þeirri heimsókn hvernig viðhaldi flugvélanna er háttað. Það er algjörlega fyrsta flokks og til eftirbreytni og til fyrirmyndar fyrir aðra. Þar er líka mannauður, herra forseti, vel þjálfaður, vel menntaður, sem stendur að því að tryggja að þessar vélar fari um með öruggum hætti. Við gætum líka minnst á það að dótturfélag Icelandair - nú erum við ekki að tala um að styrkja dótturfélög - er að gera sig mjög gildandi í þjálfun flugmanna í hermum og á núna herma fyrir þrjár flugvélategundir og er í sjálfu sér sjálfstæð tekjueining inni í félaginu, bæði til að afla því tekna og til þess að sjálfsögðu að halda þekkingu flugmanna við og til að tryggja að þeir séu eins vel þjálfaðir og best verður á kosið. Og hvað erum við að tryggja líka, herra forseti? Jú, við erum að tryggja farþegaflutninga á því leiðakerfi sem félagið hefur byggt upp á áratugaþjónustu og þekkingu. Menn segja og hafa sagt: Það er ekkert mál að þetta félag hverfi. Nýtt kemur í staðinn og fær lendingarleyfi hér og hvar á engum tíma. Ég held að ég fari rétt með, herra forseti, að það hafi tekið flugfélagið WOW air á sínum tíma, sem nú er ekki til lengur, u.þ.b. þrjú ár að fá lendingarleyfi í Bandaríkjunum, þannig að ég held að þetta sé ekki alveg svona einfalt og leiðakerfi félagsins hefur tryggt það að við erum í betri samgöngum t.d. við Ameríku en margar aðrar þjóðir í Evrópu. Héðan er flogið á miklu fleiri staði þar og sama má segja um Evrópulegginn. Verið er að tryggja að hægt sé að ferðast héðan á mjög marga staði og fleiri staði en aðrir búa við. Þá er ég ekki farinn að minnast á það sem hefur kannski verið ljósið í myrkrinu fyrir félagið þessa mánuði og ljósið í myrkrinu líka fyrir okkur, þ.e. fyrir útflutning þessarar þjóðar, sem er flutningur félagsins á ferskum afurðum, bæði vestur og austur um haf. Þar sem við stefnum núna á að framleiða miklu meira af ferskum afurðum, sérstaklega í fiskeldi t.d., þá er það afskaplega mikilvægt að sá þáttur félagsins leggist ekki af og geti starfað áfram. Að öllu þessu virtu, herra forseti, vildi ég taka fram að verkefni stjórnmála við þessar aðstæður er að tryggja að þjóðfélagið allt beri sem minnstan skaða, bæði þeir sem minnst hafa og þeir sem eru betur settir, og að fyrirtæki verði í stakk búin til að veita atvinnu. Við þurfum atvinnu vegna þess að atvinnuleysi verður hér örugglega gríðarlega mikið, því miður, næsta hálfa árið a.m.k. og það er verkefni okkar að tryggja að þjóðfélagið allt komist frá þessu áfalli eins sterkt og verða má. Ég held, herra forseti, að það að tryggja starfsemi þessa kerfislega mikilvæga félags, svo ég taki nú undir merkimiðann, sé einn liður í því að gera einmitt það. Þess vegna mun Miðflokkurinn örugglega styðja þetta mál þegar það kemur til atkvæða hér á þinginu.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997. Ég vísa í þetta stutta nefndarálit varðandi gesti. Með frumvarpinu eru heimildir lífeyrissjóðanna til að fjárfesta í afleiðum rýmkaðar þannig að krafa um að afleiða dragi úr áhættu sjóðs eigi ekki við þegar afleiða felur í sér kauprétt eða áskriftarréttindi. Um tilefni frumvarpsins ætti að vera fullljóst. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álitið rita sá er hér stendur og hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Icelandair er í vandræðum. Icelandair er kerfislega mikilvægt fyrirtæki sem þúsundir starfsmanna og hundruð fyrirtækja reiða sig á. Samfylkingin vill gæta þessara hagsmuna en einnig að hagsmunum almennings og samkeppni. Við hefðum kosið að tryggja betur hagsmuni skattgreiðenda í þessari 15 milljarða kr. ríkisaðstoð. Það er óumdeilt að tryggingar fyrir láninu duga ekki. Við hefðum því viljað skoða mun betur þann möguleika ríkisins að geta t.d. breytt láninu í hlutafé eða látið veð ríkisins ná til þess. Við hefðum einnig viljað tryggja betur að eigendur Icelandair, núverandi eða verðandi, mætti ekki rekja til skattaskjóla. Við viljum einnig að fyrirtæki sem njóta ríkisaðstoðar taki stór, mælanleg græn skref í sínum rekstri. Slíkt er ekki gert í þessu máli. Að því sögðu vonum við að Icelandair nái aftur flugi og samgöngur við umheiminn verði tryggðar. [[Forseti hringir.]]Því leggjumst við ekki gegn málinu en það er hins vegar á ábyrgð ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Hér er um að ræða tillögu um stuðning við mikilvægt fyrirtæki en hér er líka verið að tala um mikla peninga og það eru peningar almennings. Við hefðum viljað skoða fleiri leiðir en þar sem þessi er einungis í boði hefðum við líka viljað sjá fleiri skilyrði, ríkari veð, ákvæði gegn bónusum og ofurlaunum, að farið verði að íslenskum vinnurétti og að mörkuð verði loftslagsstefna fyrirtækisins. Ríkisstjórnin er búin að vera að véla með þetta mál í allt sumar án þess að við höfum haft aðkomu að því en síðan er því skellt í fangið á þinginu á síðustu dögum þess. Ég tel því eðlilegast að ríkisstjórnin sjálf beri ábyrgð á þessu máli og mun ekki styðja það en sit hjá.
Virðulegur forseti. Hvort tveggja getur verið rétt, að hlutafjárútboðið sé góð og örugg fjárfesting og að það sé slæm hugmynd fyrir ríkissjóð að skipta sér af. Réttara sagt ætti það að vera þannig. Ef áætlanir eru góðar og hlutafjárútboðið er góð fjárfesting ætti ríkið að halda sig frá málinu. Núna er ekki tíminn fyrir ríkissjóð til þess að skipta sér af þessu. Það verður það kannski ef hlutafjárútboðið tekst ekki, en ekki fyrr en þá. Ef allar áætlanir ganga upp þá er það tvímælalaust ekki ríkisins að rugla í því.
Herra forseti. Frá upphafi þeirra ófyrirséðu aðstæðna sem sköpuðust vegna heimsfaraldurs hafa efnahagsaðgerðir stjórnvalda miðað að því að standa vörð um atvinnu fólks. Það hefur m.a. verið gert með því að styðja við arðbær fyrirtæki og að arðbær fyrirtæki fari ekki í þrot vegna aðstæðna. Þetta mál sem við erum að fara að greiða atkvæði um, að veita Icelandair Group hf. sjálfskuldarábyrgð frá ríkissjóði, er svo sannarlega eitt af þeim málum. Vonandi kemur ekki til þess að það þurfi að nota þessa heimild en ef þess þarf þá er hér staðið að málum með þeim hætti að almannafé og áhætta ríkisins verði takmörkuð við það sem þjónar almannahagsmunum með skýrum reglum og skilyrðum. Þau skilyrði eru aðgengileg og allir geta kynnt sér þau [[Forseti hringir.]]og séð að hér fylgja skilmálar með ef á reynir.
Herra forseti. Þegar við göngum til atkvæðagreiðslu um þetta mál hér á eftir er mikilvægt að við séum með markmiðin skýr í huga okkar. Markmiðin hafa verið mjög skýr í huga stjórnvalda; að hér á landi sé öflugt flugfélag með höfuðstöðvar á Íslandi, sem starfi á íslenskum vinnumarkaði og sem geti orðið öflugur aðili í viðspyrnunni þegar samgöngur til og frá landinu komast í eðlilegt horf. Sömuleiðis að velja þá leið sem lágmarkar áhættu ríkissjóðs og hámarkar samfélagslegan ávinning. Ég tel að þetta mál þjóni þeim markmiðum. Ég tel sömuleiðis að Alþingi og fjárlaganefnd hafi unnið mjög gott starf við meðferð málsins hér í þinginu. Ég mun styðja þetta mál því að ég tel það í þágu almannahagsmuna.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að nefna sérstaklega að það er ekki sjálfgefið að þingið geti tekið svona mál og afgreitt á jafn skömmum tíma og raun ber vitni. Það er styrkur Alþingis að geta gert það jafnvel þó að hér séu uppi andstæð sjónarmið og það er út af fyrir sig ánægjulegt. Ég vil sömuleiðis nefna sérstaklega að mörg ríki, margar ríkisstjórnir, fengu nákvæmlega engan tíma, en vegna þess að fyrirtækið hafði fjárhagslegan styrkleika við upphaf þessarar krísu þá höfum við haft tíma. Ég tel að við höfum nýtt hann vel til að lágmarka áhættu fyrir ríkissjóð í þessu máli. Það lýsir sér í því að við höfum sagt: Það er ekki ríkisins að fella dóma um rekstraráætlanir fyrirtækisins. Markaðurinn sjálfur verður að fella þann dóm í hlutafjárútboðinu sem nú stendur fyrir dyrum. Að öðru leyti hefur félagið verið að vinna sína vinnu. Að því gefnu að allar þessar áætlanir gangi upp, sem markaðurinn verður að veita svar við [[Forseti hringir.]]hvort hann hafi trú á, þá mun ekki reyna á ríkisábyrgðina, en hún er þarna ef hlutirnir þróast á verri veg.
Virðulegur forseti. Píratar eru andsnúnir þeirri leið ríkisstjórnarinnar að veita ríkisábyrgð. Við teljum þetta vera klassískt dæmi um að einkavæða gróðann en ríkisvæða tapið. Við teljum þetta vera fjárhættuspil með lífeyrissjóði almennings, með sjóði ríkisbankanna og með ríkissjóð eða fé almennings og skattgreiðenda. Við teljum áætlanir Icelandair byggja á því að engin samkeppni verði á íslenskum flugmarkaði. Öðruvísi gengur þessi spilaborg ekki upp. Þar með erum við búin að skapa hvata fyrir ríkissjóð, fyrir ríkisstjórnina, gegn því að hér myndist heilbrigð samkeppni á flugmarkaði á Íslandi vegna þess að þá verði gengið á lánalínuna. Það er mjög vont veganesti fyrir næstu ríkisstjórn en fleytir þessari líklega fram undir næstu kosningar. Þetta finnst mér vera mjög áhættusækið og mjög óábyrg meðferð á almannafé. Við segjum nei.
Forseti. Hér er grundvallarspurning og grundvallarpólitík að baki. Rökin fyrir inngripinu virðast vera tvíþætt; tekjutap fyrirtækisins, sem það ber vissulega ekki sök á núna, og mikilvægi fyrirtækisins kerfislega og þjóðhagslega. Að hægt sé að sjá rökin fyrir því að ríkið stígi inn á þessum tíma leiðir ekki til þess að við fríum okkur ábyrgð á því að skoða hvaða skref er verið að stíga og hvernig það er gert. Stór hluti hlutafjár þessa fyrirtækis hefur verið félagslegt fjármagn lífeyrissjóðanna. Þar að baki eru líka almannahagsmunir. Það er á þeirri staðreynd sem flétta ríkisstjórnarinnar fellur. Lífeyrisþegar, almenningur, eiga samkvæmt þessari leið stjórnarinnar að taka mikla áhættu og meiri áhættu en aðrir fjárfestar. Aðrar útfærslur hefðu gert leikinn jafnari og réttlátari í mínum huga en sú leið sem hér er teiknuð upp. Þess vegna get ég ekki stutt þessa leið. Umgjörðin um þennan gjörning, þó að aðstæðurnar séu eins og þær eru, [[Forseti hringir.]]er með þeim hætti að þessa leið get ég einfaldlega ekki stutt og mun ekki greiða henni atkvæði.
Virðulegi forseti. Þetta er risamál. Það er ekki sjálfgefið að ríkisvaldið stígi inn í og veiti ríkisábyrgð til einkafyrirtækis. Þetta mál var upphaflega vanbúið að mínu mati, þrátt fyrir að ríkisstjórnin hefði langan tíma til að undirbúa það. Það var farið gegn samkeppnisreglum, fjárlaganefndin lagaði það. Við erum á fordæmalausum tímum, það þekkjum við, og þurfum að vera með fyrirtæki sem getur farið með okkur nokkuð óvænt strax inn í uppsveiflu, sem við vonum að verði sem allra fyrst. Innan fyrirtækisins er mannauður, þekking og reynsla. Í því felast verðmæti sem við þurfum að styðja við og tryggja. Það er hins vegar umhugsunarefni hvernig ríkisstjórnin hefur undirbúið þetta mál án nokkurs samtals eða samráðs við stjórnarandstöðuna eða aðra í samfélaginu og hvernig ríkisstjórnin nálgast grundvallarprinsipp um samkeppni, almannahagsmuni, loftslagsmál o.fl. [[Forseti hringir.]]Þess vegna get ég ekki stutt þetta. Það er rétt svo að ég geti farið á gula takkann vegna handarbakavinnubragða ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um hagsmuni sem eru gríðarlega miklir í þjóðhagslegu samhengi og um fyrirtæki sem hefur leitt eflingu ferðaþjónustunnar í áratugi, ef svo má að orði komast. Ríkisstjórnin og ríkisstjórnarflokkarnir geta hæglega axlað þá ábyrgð ein og sér sem felst í þeirri ákvörðun sem hér er verið að taka. Það er magnað að hlusta á málflutning margra hv. þingmanna, til að mynda formann Viðreisnar sem kemur upp og talar um þessi mál með þeim hætti sem hún gerir. Það er ágætt að rifja það upp að hún studdi á sínum tíma ríkisábyrgð fyrir fyrirtæki sem heitir deCode. [[Gripið fram í: Nei.]]Var það ekki? [[Gripið fram í: … rifja það betur upp.]]Eigum við rifja upp löggjöfina sem var sett um það? [[Gripið fram í: Já.]] [[Forseti hringir.]] Ég hef engar áhyggjur af því að við styðjum þetta mál og berum ábyrgð á því. [[Forseti hringir.]]Málflutningur Pírata snýst um að hér eigi ekki að sinna brunavörnum heldur að slökkva eldana þegar þeir eru kviknaðir. [[Forseti hringir.]]Við erum tilbúin að axla ábyrgð og við munum gera það með þessari ákvörðun vegna þess að þjóðhagslegir hagsmunir eru mjög ríkir í þessu máli.
Herra forseti. Hér er á ferðinni mál sem enginn vildi þurfa að koma að ef staðan væri ekki sú svo sem uppi er. En staðan er auðvitað mjög sérstök. Þau fyrirtæki sem Icelandair stendur í samkeppni við í dag, þó að samkeppni sé afstæð á flugmarkaði heimsins, eru öll með einum eða öðrum hætti búin að fá ríkisstuðning inn í sína efnahagsreikninga til stuðnings við rekstur. Þetta er staðan sem við stöndum frammi fyrir. Það er búið að reisa girðingar ef svo má kalla í meðförum nefndarinnar, fyrirvara sem ég get fyrir mitt leyti sagt að mér þyki ágætlega útfærðir. Það er von allra að ekki reyni á þessa ábyrgð. En ég vil bara minna á það sem ég hef sagt áður að ekki er langt síðan að þingheimi þótti lítið mál að setja þrefalda þá upphæð sem nú er lögð til ábyrgðar í borgarlínu - ég kom inn á hana, mér tókst það - og það þótti bara ekkert vandamál. [[Forseti hringir.]]Við verðum að setja þetta í samhengi og meira og minna [[Forseti hringir.]]öll félög sem eru starfandi á þessum markaði njóta ríkisstyrks í dag. Miðflokkurinn mun styðja við þetta mál.
Forseti. Hæstv. forsætisráðherra segir að tilgangurinn sé að tryggja flugsamgöngur og íslenska starfsstöð og lágmarka tap ríkisins. Um er að ræða 15 milljarða kr. ríkisábyrgð, fé skattgreiðenda. Virði félagsins í dag er 5 milljarðar. Það á að setja þarna inn 15 milljarða lánalínu, ríkisábyrgð, fé skattgreiðenda, en virði félagsins í dag er 5 milljarðar. Ef markaðurinn treystir sér ekki til þess að endurreisa félagið eins og það er sem er ekki skrýtið - eldgamlar flugvélar, miklar skuldir, óánægt starfsfólk á sama tíma og nýtt flugfélag er í burðarliðnum með glænýjar tveggja ára flugvélar, litlar skuldir og á eftir að rústa samkeppninni - [[Forseti hringir.]]hvað ætlum við þá að gera? Ætlum við í alvörunni frekar að fara þessa leið? Nei, við bíðum. Ef hlutafjárútboðið tekst ekki, ef það tekst ekki án ríkisaðstoðar, getur ríkið stigið inn þá. Ef það stígur inn þá þarf það ekki að leggja til 15 milljarða, [[Forseti hringir.]]það getur keypt hluti á lægra verði og jafnvel lægra verði en ferðagjöf ferðamálaráðherra kostaði, minna en 1,5 milljarða. Það væri skynsamleg leið að fara með ríkisfé.
Forseti. Ég ætlaði bara að taka undir með kollegum mínum sem talað hafa á undan mér og leggja áherslu á að það er mikilvægt að tryggja flugsamgöngur og það er mikilvægt að fara vel með almannafé, draga úr tapi lífeyrissjóðanna. Það voru helstu markmiðin sem við Píratar höfðum að leiðarljósi þegar við vorum að hugsa þetta og ákveða hvort við myndum styðja þessa leið eða ekki. Auðvitað er óskandi að hlutafjárútboðið gangi vel hjá Icelandair án aðkomu ríkisins. Það væri besta mögulega niðurstaðan. Við óskum þessu félagi velgengni í því, en ríkið gæti alveg verið tilbúið til þess að grípa inn í ef það gengur ekki upp, sem varaplan, t.d. með því að kaupa hlut lífeyrissjóðanna. Við erum bara að opna á það að ríkið eignist hlut ef illa gengur, að taka ekki þessa áhættu með almannafé sem verið er að gera núna í gegnum lífeyrissjóðina, ríkisbankana og ríkissjóð. Það er of mikil áhætta [[Forseti hringir.]]og við fáum allt of lítið fyrir það. Við vitum ekki einu sinni hvort við fáum neitt fyrir það.
Virðulegi forseti. Það er ekki sjálfgefið, það er stórt mál að veita ríkisábyrgð á láni fyrir einkafyrirtæki á markaði. Þess vegna höfum við nálgast það með varfærnislegum hætti. En af hverju erum við stödd þarna? Það er 80% fækkun ferðalaga í flugi í heiminum. Í Evrópu er allt að 97% minna flug. Öll flugfélög í heiminum, ekki síst í okkar heimshluta, búa nú við það að hafa sótt sér stuðning til ríkja. Í sumum tilvikum voru flugfélögin þegar að einhverju leyti í eigu ríkjanna sem þar með voru skuldbundin til að setja miklu meira fé og taka miklu meiri áhættu. Við vorum ekki í þeirri stöðu vegna þess að félagið var með sterkari stöðu framan af. Við höfum getað sett fram kröfur á félagið um að það uppfylli ákveðin skilyrði [[Forseti hringir.]]áður en kemur að því að við veitum ríkisábyrgð á lán, að því gefnu að hlutafjárútboðið gangi eftir. [[Forseti hringir.]]Farin er eins varfærnisleg leið og hægt er til að lágmarka áhættu varðandi skattfé almennings.
Nei.
Virðulegur forseti. Ég biðst velvirðingar á þessum misskilningi áðan varðandi atkvæði hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur í málinu um deCode á sínum tíma. En það er ágætt að rifja upp að þá var veitt ríkisábyrgð fyrir það fyrirtæki sem nú stendur öflugt í íslensku samfélagi og hefur leikið úrslitahlutverk í þeim aðstæðum sem hér hafa skapast. Sjáum við eftir því að hafa veitt ríkisábyrgð á þeim tíma, sem reyndi reyndar aldrei á? Sjáum við eftir því að hafa veitt Icelandair þær ríkisábyrgðir sem við höfum veitt félaginu áður, t.d. í kjölfar árásanna á tvíburaturnana? Þá þurftum við að veita ríkisábyrgð til að fyrirtæki gæti starfað áfram við þær erfiðu aðstæður sem sköpuðust í heiminum. Nei, við gerum það ekki. Það reyndi aldrei á þær. Með sama hætti eru ríkisstjórnarflokkarnir tilbúnir að [[Forseti hringir.]]axla þá ábyrgð núna sem stjórnarandstaðan kallar eftir og við hikum ekki við að gæta þeirra þjóðhagslegu hagsmuna sem hér eru undir.
Herra forseti. Hér hafa verið fluttar athyglisverðar atkvæðaskýringar, um atkvæðagreiðsluna, eins og sagt er. Sérstaklega frá Samfylkingunni, finnst mér, sem lagt hefur til og talað mikið fyrir því að hækka atvinnuleysisbætur en vill ekki koma í veg fyrir atvinnuleysi með því að styðja þetta mál. Hér er um þjóðhagslega mikilvægt mál að ræða, eins og hér hefur komið fram og með lánsheimildinni er verið að skapa grundvöll fyrir því að fjárfestar vilji koma að félaginu á erfiðum tímum. Það er ekki sjálfgefið. Það hefur afleiðingar ef stjórnvöld sitja hjá aðgerðalaus. Áttum okkur á því. Miðflokkurinn tekur ábyrga afstöðu í þessu máli og styður það.
Virðulegi forseti. Fram kemur í 1. gr. frumvarpsins að við séum að veita ábyrgð til kerfislega mikilvægs félags sem heitir Icelandair Group. Það er þar sem það stendur allt þversum í Flokki fólksins. Icelandair Group samanstendur af mörgum kennitölum með alls konar rekstur og við getum ekki stutt það að veita slíka ábyrgð til Icelandair Group. Mér þætti vænt um að vita: Hvernig í ósköpunum stendur á því að þarna stóð ekki Icelandair? Er það ekki það sem er kerfislega mikilvægt? Er það ekki það sem á að koma okkur til og frá landinu? Hvað höfum við að gera með einhverjar háfjallajeppaferðir, hótelbókanir eða hótelrekstur og alls konar rekstur sem er undir Icelandair Group? Það kemur ekki til greina að maður geti tengt saman þetta tvennt, annars vegar Icelandair Group, með öllum sínum dótturfélögum, og hins vegar Icelandair. Flokkur fólksins mun engan veginn greiða þessu atkvæði heldur er þetta alfarið á ábyrgð hagsmunagæsluaðilanna sem hingað til.
Herra forseti. Það er alls ekki á hverjum degi sem Alþingi fær til umfjöllunar ríkisábyrgð á einkafyrirtæki. Ég setti fram mínar skoðanir um ríkisaðstoð við Icelandair hér við 1. umr. og talaði þá um að skilyrðin þyrftu að vera mun skýrari fyrir ríkisábyrgðinni, að ég teldi að ríkið þyrfti frekar að eignast hlut í félaginu í staðinn fyrir ríkisábyrgð líkt og fjölmargar evrópskar ríkisstjórnir hafa gert, bæði til að tryggja betur almannahag með ríkisábyrgð á almannafé og til að mögulegur ávinningur við endurreisn félagsins falli almenningi í skaut. Ég er samt fegin að sjá að hv. fjárlaganefnd hafi breytt skilmálunum fyrir ríkisábyrgð á lánalínunni á þann veg að nú er ekki hægt að nota hana í rekstur dótturfélaga heldur eingöngu til að styðja við flugrekstur félagsins til og frá landinu. Það er mjög til bóta þó að mun lengra hefði mátt ganga að mínu mati í skilyrðum fyrir ríkisábyrgðinni, sérstaklega grænum skilyrðum og um starfshætti. Herra forseti. Ég mun styðja þetta mál þar sem störf sem tengjast starfsemi Icelandair hlaupa á mörgum hundruðum og bein afleidd störf má telja í þúsundum. Við þurfum á störfum að halda við þær aðstæður sem ríkja [[Forseti hringir.]]og blasa við okkur núna í íslensku samfélagi. Það er því hagur ríkisins og samfélagsins að leggja til stuðning [[Forseti hringir.]]á þessum tímum atvinnuleysis og óvissu í atvinnumálum.
Herra forseti. Aðstoðin sem við ræðum hér er ekki sjálfgefin. Ég veit að í þessum atkvæðagreiðslum eru það fleiri þingmenn en ég sem þurfa að leggja töluvert á sig til að hafa það hreinlega í sér að vera ekki gegn því að velta ábyrgð og áhættu af rekstri fyrirtækis í einkarekstri, einkaeigu, yfir á skattgreiðendur og yfir á lífeyrisþega. En við stöndum bara frammi fyrir vondum kostum. Fáum dylst kerfislegt mikilvægi flugsamgangna fyrir íslenska hagsmuni. Öll rök hníga að því að ferðaþjónustan nái sér fyrr og betur á strik með sterku flugfélagi Icelandair. Það er gjarnan sagt að fyrsta reglan, sem ber að hafa í heiðri þegar fyrirtækjum í einkaeigu er rétt viðlíka hjálparhönd af ríkinu, sé að tryggja að skattgreiðendur fái hluta ágóðans ef vel gengur en ekki bara áhættuna ef illa fer. Við höfum deilt um það nokkuð í dag hvort stjórnvöld hafi tryggt þetta, haldi þessa reglu í heiðri nægilega mikið. Ég er ekki sannfærð um það og hef ekki fengið að sjá þau gögn nægilega vel og það veldur því að ég get ekki stutt þetta mál. [[Forseti hringir.]]En ég mun ekki greiða atkvæði gegn því heldur. Mig langar að nefna eitt í viðbót. Stjórnendur Icelandair, fari þetta mál í gegn, eru líka skuldbundnir. [[Forseti hringir.]]Það hefur gustað um félagið undanfarið, það hafa verið kjarasamningar, samkeppnismál hefur borið á góma. [[Forseti hringir.]]Í fanginu á lífeyrisþegum, í fanginu á skattgreiðendum ber þeim að reka fyrirmyndarfélag.
Virðulegur forseti. Þótt erindi mitt í stjórnmálum lúti að markaðslausnum í efnahagslífinu en ekki ríkisforsjá, og að einkarekstri en ekki samkeppnisrekstri, ætla ég ekki að útiloka það að komið geti til þess að skattgreiðendur verði beðnir um að hlaupa undir bagga með einkafyrirtækjum, ekki síst í ástandi eins og við búum við nú um stundir. Hins vegar ber á það að líta að hluti þess ástands sem nú ríkir er að nokkru leyti til kominn vegna aðgerða stjórnvalda sjálfra, aðgerða sem eru langt umfram tilefni. Nefni ég þar lokun landamæra hér síðustu vikurnar sem hafa gjörsamlega kippt fótunum undan rekstri Icelandair og annarra flugfélaga sem hingað vilja fljúga eða vilja starfa hér. Ég hefði talið miklu nær að stjórnvöld einhentu sér í það að aflétta þessum lokunum og þessum aðgerðum og renna stoðum undir líflegan rekstur flugfélaga hér á landi [[Forseti hringir.]]í stað þessa. Það er ekki hlutverk ríkisins að velja hvaða flugfélög lifa eða hvaða flugfélög komast hér á legg, ekki frekar en önnur fyrirtæki. Þess vegna segi ég nei. [[Forseti hringir.]] En ég vil nefna það að ég óska þess að villtustu draumar stjórnarandstöðunnar rætist og það verði myljandi gróði hjá Icelandair á næstu misserum.
Forseti. Bara svo það sé sagt varðandi það hvað Píratar vilja: Við viljum tryggja flugsamgöngur, við viljum vernda starfsfólkið, við viljum lágmarka og minnka skaða lífeyrissjóðanna. Við teljum að með þessum gjörningi sé verið að fá þá í það að henda góðum peningum á eftir slæmum. Við viljum fara vel með almannafé. Það sem þessi tillaga ríkisstjórnarinnar gerir er að fá aðila til að henda góðu fé áfram á eftir slæmu. Við teljum það eftir sviðsmyndagreiningar okkar, eftir greiningar frá alþjóðlegum eftirlitsaðilum, eftir greiningu McKinsey sem segir að sviðsmyndirnar sem tillaga ríkisstjórnarinnar byggir á standist ekki. Það lítur allt út fyrir að það verði niðurstaðan. Ríkið ætlar samt að setja 15 milljarða kr. lánalínu þegar félagið í dag er 5 milljarða kr. virði. Það sem við vildum gera er að ef markaðnum tekst ekki að sinna þessu - sem markaðurinn á að gera, markaðurinn á að fá að virka, samkeppni á að fá að virka - þá stígi ríkið inn og aðeins þá. Þá og ekki fyrr stígur ríkið inn. [[Forseti hringir.]]Þá eru þessi hlutabréf orðin einskis virði og ríkið getur boðið að kaupa þau á mjög lágu verði til að halda [[Forseti hringir.]]flugrekstri áfram, halda flugvélunum gangandi, þar til hægt er að leysa úr stöðunni. Það er raunveruleg lausn sem fer vel með almannafé, [[Forseti hringir.]]vel með starfsfólk, vel með lífeyrissjóðina, vel með almannafé.
Forseti. Þetta er málið sem var komið á dagskrá í ósætti í gær. Það á að fá lífeyrissjóðina að borðinu með því að skattgreiðendur taka á sig mögulega 15 milljarða kr. ábyrgð til að minnka áhættuna af þessum gjörningi af því að þetta er áhættusamur gjörningur. En það dugir ekki til. Lífeyrissjóðirnir mega samt sem áður ekki taka þátt í þessum gjörningi nema að þessu lagafrumvarpi samþykktu sem leyfir þeim að verða áhættusæknari, taka meiri áhættu. Það þarf til, til þess að leyfa lífeyrissjóðunum að taka þátt í þessu. Það ætti að segja okkur svolítið um áhættuna af þessum gjörningi.
Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Ég undirrituð geri það að tillögu minni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta þingfundar verði: 1. Stjórn fiskveiða, frumvarp, 1000. mál, þskj. 1200. – 1. umr., ásamt öðrum dagskrármálum sem forseti Alþingis leggur til. Við óskum eftir því að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa. “ Undir þetta bréf ritar Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um dagskrártillöguna.
Virðulegur forseti. Ég er að leggja til að við setjum á dagskrá lítið mál sem hefur mikla þýðingu fyrir byggðir landsins og fyrir smábátasjómenn sem hafa óskað þess að um 350 bátar fái að stunda strandveiðar í september. Hér er frumvarpið. Það er einfalt. Það er stutt og laggott og það er hægt að ganga frá því í kvöld. Það inniheldur þá lagaheimild sem þarf til þess að veiða megi í september. Ég vil sérstaklega hvetja hæstv. sjávarútvegsráðherra, Kristján Þór Júlíusson, og hv. formann atvinnuveganefndar, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, til að greiða þessari dagskrártillögu atkvæði sitt og liðsinna strandveiðisjómönnum með því að heimila strandveiðar í september.
Forseti. Frumvarpið er mjög einfalt. Það veitir ráðherra þá heimild sem hann segist ekki hafa; hann segir að hendur hans séu bundnar, að löggjafinn sé búinn að binda hendur hans og hann hafi ekki heimild til að heimila strandveiðar í september. Þá leysum við úr því. Frelsum ráðherra og leyfum honum að heimila strandveiðar í september. Það er það sem frumvarpið leyfir. Það er sagt: Ja, það er nú ekkert hægt að fara af stað með þetta núna. Jú, þetta er Covid-mál. Forseti þingsins lagði það fyrir þingið í gær að meta hvað væru Covid-mál. Ef þingið segir að málið megi fara á dagskrá þá er það Covid-mál. Enda sagði ráðherra líka við mig í óundirbúnum fyrirspurnum í dag að það væri ýmislegt sem hægt væri að túlka sem Covid-mál. Byggðir landsins sem eru í Covid-kreppu hafa gott af því að fá þá björg í bú að smábátasjómenn geti fært þeim fisk. Við erum bara að tala um að gera það innan sjálfbærnimarkmiða, það sem ekki var veitt á síðasta ári væri veitt í ár. Þetta er Covid-mál. Ef þingið samþykkir það getum við sett það á dagskrá og haldið áfram. [[Forseti hringir.]] Auðvitað vitum við að það er enginn áhugi á því, en við erum í raun að stilla þessu upp svona þannig að ljóst sé að það er enginn áhugi fyrir því að gera þetta svona. [[Forseti hringir.]]Við viljum þetta. Það er nokkuð ljóst að ríkisstjórnin vill það ekki. En við skulum sjá atkvæðatöfluna hér rétt á eftir.
Forseti. Við greiðum að sjálfsögðu atkvæði með þessu. Með þessu fáum við á dagskrá frumvarp sem heimilar strandveiðar í september, heimild sem ráðherra segist ekki hafa en hann mun fá ef það verður samþykkt. Í óundirbúnum fyrirspurnum í morgun ræddum við sjávarútvegsráðherra um þetta og hann sagði: Strandveiðisjómenn hafa veitt svo mikið [[Gripið fram í.]]en aðrir hafa veitt svo lítið og það hefur orðið brestur hjá þeim. [[Gripið fram í.]]Við skulum bara horfa á hvernig þetta var, það geta allir horft á það. Þetta snýst ekki bara um smábátasjómenn, þetta snýst um byggðirnar. Það er það sem málið snýst um. Þess vegna er þetta Covid-mál, það snýst um byggðirnar sem vantar tekjur eftir að hafa misst tekjurnar af ferðamönnum. Það er það sem frumvarpið gerir. Byggðirnar munu fá auknar tekjur ef strandveiðar verða heimilar í september. Um það snýst málið.