Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf verður fyrir eða þar til umræðu um dagskrármál er lokið.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.
Herra forseti. Samkvæmt Fréttablaðinu í gær segir ráðherra að brýnt sé að RÚV stofni dótturfélag um samkeppnisrekstur og að stjórn fyrirtækisins og stjórnendur séu að vinna að því. Þetta myndi hafa það í för með sér að RÚV yrði af 400 milljónum, m.a. vegna reglna um meðferð virðisaukaskatts og samsköttun. Samkvæmt mínum heimildum er þetta ekki rétt. Stjórnendur RÚV hafa hins vegar unnið í nánu samstarfi við ráðuneytið undanfarin ár við að útfæra 4. gr. í lögum um RÚV og brugðist hefur verið við athugasemdum um samkeppnishluta fyrirtækisins, m.a. með því að aðskilja hann frá öðrum hluta í bókhaldi. Mér skilst að skilyrði ESA séu þegar uppfyllt. Ráðherra virðist samt ætla að neyða félagið til að gera stórtækar breytingar á rekstri sem mun kosta þetta háa upphæð án þess að fyrir liggi rökstutt álit eða hver ávinningurinn sé. Við þetta bætist svo 500 millj. kr. skerðing á tekjum RÚV sem leiðir af tillögu ráðherrans um minni hlutdeild á auglýsingamarkaði. Fólk getur auðvitað haft mismunandi skoðanir á tillögum og tilfallandi yfirlýsingum ráðherrans. En ég spyr hvernig í ósköpunum hún ætli að bæta RÚV upp 1 milljarðs kr. tekjutap. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðherra að koma nú upp og segja að fundnar verði leiðir til þess eða að þetta verði gert einhvern veginn, við þurfum að fá svarið núna. Ætlar hæstv. ráðherra kannski að láta RÚV draga úr starfsemi sinni þvert á vilja 85% landsmanna? Þetta er a.m.k. lækkun sem mun hafa víðtæk áhrif á rekstur RÚV ef af verður. Hæstv. ráðherra sagði bara fyrir nokkrum dögum: Við viljum áfram öflugt Ríkisútvarp. Er kannski ekkert að marka hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa fyrirspurn og þann mikla stuðning sem Ríkisútvarpið hefur hjá hv. þingmanni. Ég vil fyrst segja að það er mjög brýnt að allir fari eftir lögum. Við höfum verið að vinna með Ríkisútvarpinu að útfærslu á þessu. Það er hins vegar ekki alveg komið á hreint nákvæmlega hvort þessi útfærsla virki. Mér skilst að þetta uppfylli ríkisreglur er varða ESA, um ríkisstyrki, en það á eftir að fara yfir það nákvæmlega. Það sem við höfum verið að vinna að og mér finnst afskaplega brýnt að komi fram er að það ríki ákveðið jafnvægi á fjölmiðlamarkaði og að samkeppni sé virk. Að því er unnið. Varðandi kostnað sem hlýst af þessum aðskilnaði á bara hreinlega eftir að fara yfir það betur, nákvæmlega hver hann er og hvers vegna hann er til kominn. Ég hef verið í sambandi, að sjálfsögðu, við stjórnendur RÚV um það hvernig við ætlum að vinna að þessu og ég mun nota þann tíma sem ég hef til að vanda til verks svo þetta sé allt á hreinu.
Herra forseti. Yfirlýsingar í Fréttablaðinu í gær verða nú ekki öllu skýrari, að það eigi að gera þetta þvert á það sem við vitum að hafa verið sameiginleg áform bæði ráðuneytis og stjórnenda RÚV. Hæstv. ráðherra er farin að minna mig pínu á Münchhausen barón, hún mætir í fjölmiðlaviðtöl, slær um sig og lofar hinu og þessu en síðan þegar til kastanna kemur getur hún yfirleitt ekki svarað. Hún svaraði ekki einu sinni spurningu minni …
Forseti minnir þingmenn á að beina máli sínu til forseta.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki einu sinni spurningunni: Hvað ef hún þvingar þetta fram og Ríkisútvarpið verður af 400 millj. kr. tekjum sem bætast ofan á þær 507 millj. kr. sem tapast vegna hinna tillagna ráðherra? Hvernig ætlar hún að bæta það? Hún þarf að svara því vegna þess að á endanum er verið að tefla með almannafé án þess að ávinningurinn sé augljós.
Virðulegi forseti. Þetta liggur bara allt fyrir. Við erum að vinna með RÚV að því að skoða hvernig við förum í þessa hluti. Það er alveg ljóst að lögin eru skýr og ég hef sagt að það á að aðskilja þennan rekstur frá og með 1. janúar. Það er stjórn RÚV sem á að framfylgja því. Við þurfum bara að fara yfir það nákvæmlega hvað er uppfyllt og hver kostnaðurinn er. Eins og ég skil það er ekki alveg á hreinu hver nákvæmlega þessi kostnaður er. [[Gripið fram í.]]Það þarf bara að fara betur yfir það. Ég verð að segja alveg eins og er, við erum auðvitað alltaf að reyna að vinna hér af heilindum. Við förum alltaf gaumgæfilega yfir það sem við gerum þannig að við gerum það sem er rétt og ég þarf bara að skoða hvernig þessi fjárhæð er til komin. Ég þarf hreinlega að skoða það betur.
Hvernig galdrarðu milljónir fram?
Eins og ég hef sagt erum við að vinna að þessu og ég hlakka til að kynna þær tillögur fyrir stjórnarandstöðunni þegar að því kemur.
Forseti minnir á þau almennu ákvæði þingskapanna að þingmenn beini máli sínu til forseta eða ávarpa þingheim, ávarpa salinn, en ekki einstaka þingmenn eða ráðherra beint. Það gildir líka um frammíköll.
Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra hefur nú tekið við skýrslu Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands um erlenda áhrifaþætti bankahrunsins. Þar er fjallað um margt mikilvægt, m.a. hluti sem var löngu tímabært að skoða formlega. Nokkrir af vinstri kanti stjórnmálanna hafa að vísu sett út á að í skýrslu um erlenda áhrifaþætti bankahrunsins sé of mikið fjallað um erlenda áhrifaþætti bankahrunsins, of lítið um skoðanir þeirra sjálfra á innanlandspólitíkinni. Í leiðinni hafa menn hnýtt í aðalhöfund skýrslunnar og persónu hans, jafnan sama fólk og heldur því fram að það sé algjörlega óforsvaranlegt að gagnrýna fræðimenn. Það á þá væntanlega bara við um nógu vinstri sinnaða fræðimenn. En hvað finnst hæstv. fjármálaráðherra um niðurstöður skýrslunnar og hvernig hyggst hann fylgja málinu eftir? Verða þessi mál tekin upp við fulltrúa erlendra ríkja og alþjóðastofnana og verður til að mynda farið fram á afsökunarbeiðni frá breskum stjórnvöldum?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta innlegg í umræðuna um skýrsluna, um erlenda áhrifavalda í aðdraganda hrunsins. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það er orðið tímabært og mikilvægt að fylla inn í heildarmynd umræðunnar með því að skoða sérstaklega erlendu áhrifaþættina. Það er auðvitað þannig að við höfum á fyrri stigum mála breytt lögum, fengið skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, meira að segja komið á fót Landsdómi og gengið til kosninga í nokkur skipti, og öll umræðan hefur snúist um innlenda áhrifavalda. Þess vegna taldi ég á sínum tíma mikilvægt að skoða erlendu þættina. Það sem við erum með í höndunum núna er samantekt, yfirlit yfir ýmsa þætti sem miklu skipta, t.d. að Íslendingar voru greinilega einangraðir á sínum tíma. Það gildir bæði hvað varðar samstöðu innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, en eins og allir muna tók marga mánuði að fá niðurstöðu í stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins vegna pólitískra deilna á þeim vettvangi um það hvort ætti að koma Íslandi til aðstoðar, og sömuleiðis voru nágrannaþjóðir okkar mjög tregar nema undir sérstökum stífum skilyrðum að styðja við þá efnahagsáætlun. Þetta er mjög athyglisvert og mikilvægt að halda til haga. Hvað varðar Bretland sjáum við í skýrslunni samantekt um að þeir bankar sem voru felldir þar, Singer & Friedlander og Heritable-bankinn, voru alls ekki í neinum greiðsluvanda og greiddu til baka skuldir sínar ólíkt mörgum bönkum sem bjargað var og voru í miklu verri stöðu. Þetta er afskaplega mikilvægt að sé aðgengilegt á einum stað í heildaryfirliti. Hér hef ég aðeins snert á örfáum atriðum sem ég tel mikilvægt að séu opinber, [[Forseti hringir.]]séu til staðar, þau eru núna til reiðu á ensku til þess að fylla inn í og vera til aðstoðar við að skýra ýmsa áhrifavalda í aðdraganda hrunsins á Íslandi.
Herra forseti. Það er hægt að taka undir það sem hæstv. ráðherra fór yfir í máli sínu og gerði ágætlega, en hvað með svarið við spurningunni um það hvernig ráðherrann hyggist fylgja málinu eftir? Hyggst hann ekki vinna úr þessu áfram, rétt eins og hæstv. ráðherra nefndi að fyrri vinna við að skoða ýmsa áhrifaþætti bankahrunsins hefði leitt til einhvers konar aðgerða, sumra kannski vel heppnaðra og annarra síður? Fyrst við erum sammála um mikilvægi þess sem þarna er haldið til haga og fjallað mjög ítarlega um og færð í mörgum tilvikum mjög sterk rök fyrir, er þá ekki nauðsynlegt að mati hæstv. ráðherra að fylgja málinu eftir, t.d. með formlegum athugasemdum við hlutaðeigandi aðila, hvort sem það eru fulltrúar erlendra ríkja eða fulltrúar alþjóðastofnana sem var jafnvel misbeitt, eins og fram kemur í skýrslunni, og hvað með Bretland sérstaklega [[Forseti hringir.]]og þá aðkomu sem lýst er í skýrslunni hvað varðar það ríki?
Virðulegi forseti. Sumt af því sem er rætt um í skýrslunni eru atburðir sem liðnir eru og það þjónar litlum tilgangi að reyna að benda á að hlutirnir hafi verið með einhverjum hætti. Tökum sem dæmi efnahagsaðstoðina innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það mál er frágengið, öll lán eru endurgreidd í dag. Annað er þess eðlis að ekki síst varð tjón hjá einkaaðilum vegna þess. Það er þá fyrir þá að gæta að réttarstöðu sinni og hafa uppi athugasemdir. Síðan eru hlutir sem varða beint samskipti við erlend stjórnvöld. Ég vil halda því til haga í þessari umræðu að við höfum í gegnum tíðina margoft haft uppi athugasemdir, t.d. gagnvart breskum ráðamönnum vegna þeirrar framgöngu sem Ísland varð fyrir af þeirra hálfu á sínum tíma. Það hef ég gert við mörg tækifæri sjálfur, persónulega, en ég ætla alls ekki að útiloka að skýrslan gefi tilefni til þess að taka upp þráðinn sérstaklega í einhverjum tilvikum án þess að ég sé tilbúinn til þess að úttala mig um hvaða mál það yrðu [[Forseti hringir.]]nákvæmlega sem þar ættu í hlut.
Forseti. Í gærkvöldi birtust fréttir þess efnis að Bragi Guðbrandsson, þáverandi forstjóri Barnaverndarstofu, hefði ekki farið út fyrir verksvið sitt. Var þar vísað í endurskoðun velferðarráðuneytis á málefnum Barnaverndarstofu, barnaverndarnefnda og ráðuneytisins sjálfs. Það er nokkuð við þetta að athuga sem hæstv. ráðherra getur vonandi skýrt. Í maí á þessu ári skipaði hæstv. forsætisráðherra nefnd til að fara yfir fyrirliggjandi gögn málsins og málsmeðferð viðkomandi stjórnvalda, þ.e. þeirra barnaverndarnefnda sem tengjast viðkomandi málum, Barnaverndarstofu og velferðarráðuneytis. Með skipun þeirrar nefndar tók forsætisráðherra málið úr höndum velferðarnefndar. Það var því mikið högg þegar í ljós kom þegar nefndin skilaði af sér sinni vinnu að búið var að þrengja rannsóknina niður í, með leyfi forseta, „athugun velferðarráðuneytisins á þeim kvörtunum sem því bárust vegna Barnaverndarstofu og þeirri niðurstöðu sem ráðuneytið lýsti í bréfi til forstjóra Barnaverndarstofu“. Í fréttum í gær kom svo í ljós að þessi endurskoðun ráðuneytisins fjallaði aðeins um aðkomu Braga Guðbrandssonar að svokölluðu Hafnarfjarðarmáli. Höfum reyndar þann fyrirvara á að ekkert hefur komið frá ráðuneytinu um þessa endurskoðun, eða hafði ekki gert það, ég sé að það hefur komið núna nýlega. Allar mínar upplýsingar hef ég úr fjölmiðlum frá því í gær. Hvenær mun ráðuneytið birta þessa endurskoðun sína á því klúðri sem þetta mál allt er orðið? Hvers vegna fól ráðherra ekki óháðu nefndinni sem forsætisráðherra skipaði í maí að skoða þetta mál? Almenna reglan í stjórnsýslu samkvæmt umboðsmanni Alþingis er að embættismenn skuli ekki koma að endurskoðun eigin verka í eftirliti innan stjórnsýslunnar enda sé slík aðstaða almennt til þess fallin að valda hættu á því að endurskoðunin og eftirlitið fari ekki fram á hlutlægum forsendum og rýrir tiltrú aðila máls sem og almennings á því að svo sé. Hvers vegna sagði ráðherra sig ekki frá málinu, jafn viðkvæmu máli og raun ber vitni? Var ráðherra hæfur til þess að taka það fyrir og komast að niðurstöðu? Er þetta til þess fallið að efla traust?
Virðulegi forseti. Mér er mikil ánægja að taka þetta mál enn einu sinni upp hér við hv. þm. Halldóru Mogensen, enda talsvert langt síðan við ræddum þetta síðast. Það er alveg rétt, eins og hv. þingmaður rakti í sínu máli, að niðurstaða óháðrar úttektar sem unnin var af tveimur óháðum lögfræðingum var sú að velferðarráðuneytið hefði ekki staðið sína plikt í þessu og hefði m.a. brotið á réttindum Braga Guðbrandssonar við vinnslu málsins. Í framhaldi af því kom beiðni frá Braga Guðbrandssyni um að ákveðinn hluti málsins yrði tekinn upp að nýju, enda aðilar málsins annars vegar forstjóri Barnaverndarstofu og hins vegar umræddar barnaverndarnefndir. Var óskað eftir því að þetta Hafnarfjarðarmál yrði tekið upp. Af hálfu ráðuneytisins var fallist á það. Í framhaldinu voru þau skilaboð sem ég fór með til ráðuneytisstjóra í mínu ráðuneyti að tryggja að hlutleysis væri gætt í þeirri úttekt sem yrði þá unnin í þessu máli. Ráðuneytið samdi við Kristínu Benediktsdóttur um að sjá um þá vinnu og vera ráðuneytinu innan handar í endurupptökunni. Það kemur fram í frétt ráðuneytisins sem er á vefsíðu þess í dag. Fulls hlutleysis hefur þar verið gætt og það var samið við þennan ágæta lögmann, Kristínu Benediktsdóttur, um að sjá um málið fyrir hönd ráðuneytisins og svara þar af leiðandi þessu bréfi með niðurstöðunni. Niðurstaða hennar er sú að ráðuneytið eigi að draga þetta til baka og láta málið falla niður líkt og fram kemur í frétt á vefsíðu velferðarráðuneytisins. Ég hvet velferðarnefnd til að skoða þetta mál og kalla þá Kristínu Benediktsdóttur til sín og ráðuneytisstjóra og yfirstjórn ráðuneytisins til að skoða þetta mál, hvort sem er þá á lokuðum fundi eða opnum fundi [[Forseti hringir.]]vegna þess að þetta mál var ansi mikið fyrir opnum tjöldum á sínum tíma. [[Forseti hringir.]]Vonandi er málinu lokið með þessari úttekt og fulls hlutleysis var gætt í því.
Forseti. Það er í fyrsta lagi afleitt að ekki hafi komið nein tilkynning frá ráðuneytinu áður en þetta kom í fréttum RÚV í gærkvöldi. Ráðherra barnaverndarmála leyndi velferðarnefnd grundvallarupplýsingum þegar hann var spurður út í þessi mál á sínum tíma. Velferðarráðuneytið klúðraði einföldustu stjórnsýsluatriðum í athugun sinni á þessum alvarlegu árekstrum innan stjórnkerfisins í einum viðkvæmasta málaflokki sem til er. Við þetta bætist að hæstv. forsætisráðherra notaði villandi málflutning þegar hún kynnti fyrirætlun sína um að óháð nefnd myndi fara yfir þessi mál öll á breiðum grunni á sínum tíma. Í ljós kom að velferðarráðuneytið fékk að hafa puttana í rannsókninni og leggja hópnum línurnar um hvað skyldi skoðað. Ekki sérlega óháð, er það? Ég vona að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis hefji athugun sína á framkomu ráðherranna gagnvart þinginu í þessu máli sem allra fyrst. Fyrr er ekki hægt að treysta ráðherra, eða ríkisstjórninni yfir höfuð, fyrir heildarendurskoðun þessa málaflokks.
Virðulegi forseti. Þessi úttekt var á sínum tíma unnin af tveimur óháðum lögfræðingum. Hvorki sá sem hér stendur né aðrir komu að því að stýra því með hvaða hætti það var gert. Það sama á við um þessa endurupptöku sem gerð var að beiðni Braga Guðbrandssonar og fallist á. Kristín Benediktsdóttir var ráðuneytinu til ráðgjafar í því og sá sem hér stendur kom ekkert að þeirri úrvinnslu. Það er gríðarlega mikilvægt í þessu máli, ég get fallist á það, að styrkja stjórnsýslu ráðuneytisins. Það eru aðgerðir í gangi til að gera það. Meðal annars hefur sérstök gæða- og eftirlitsstofnun verið sett á fót sem er algjörlega óháð ráðuneytinu. Ráðuneytið er líka að styrkja sig stjórnsýslulega með uppskiptingu. Það er verið að ráðast í margvíslegar aðgerðir til að styrkja stjórnsýslu þess. Ég hef alltaf fagnað því að ræða þetta mál og er tilbúinn í það, hvort sem er við velferðarnefnd eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég myndi fagna því og hefði bæði gagn og gaman af því. Ég hvet til þess að það verði gert og tek undir það með hv. þingmanni að það væri fróðlegt. Það væri líka fróðlegt að skoða vinnubrögð velferðarnefndar í þessu máli frá upphafi til enda.
Herra forseti. Fyrr á þessu ári, nánar tiltekið hinn 12. júní sl., var samþykkt tillaga til þingsályktunar um skattleysi uppbóta á lífeyri. Flutningsmenn voru þingmenn Flokks fólksins og einn fulltrúi frá hverjum stjórnmálaflokki sem sæti á á Alþingi. Málið var samþykkt samhljóða. Með leyfi forseta ætla ég að lesa þá þingsályktun: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp, eigi síðar en 1. nóvember 2018, sem leysi undan skattskyldu uppbætur á lífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Við frumvarpsvinnuna verði m.a. haft samráð við félags- og jafnréttismálaráðherra með það að markmiði að tryggja að skattleysi uppbóta á lífeyri skerði ekki lífeyrisgreiðslur almannatrygginga.“ Nú ber svo við að málið er ekki á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Það hlýtur að eiga sér eðlilegar skýringar, sem út af fyrir sig væri fróðlegt að heyra, en umfram allt vil ég spyrja ráðherra hvað líði undirbúningi málsins og hvenær hann áformi að leggja fram það frumvarp sem Alþingi fól honum að leggja fram eigi síðar en 1. nóvember 2018.
Virðulegi forseti. Já, ég get svarað því til að unnið er að undirbúningi þessa máls. Ég vænti þess að það verði, eins og um var beðið, tilbúið í októbermánuði og geti þá komið fram fyrir 1. nóvember. Um skattleysi uppbóta á bætur eða lífeyrisgreiðslur er það að segja almennt að ég held að við munum í tengslum við málið þurfa að velta því fyrir okkur hvort máli skiptir að hafa samkvæmni í skatta- og bótakerfunum hjá okkur hvað varðar skattalega meðhöndlun. Ég get tekið undir með flutningsmönnum þingsályktunartillögunnar um að þetta sé ágætisleið til að létta enn frekar undir með því fólki í landinu sem hefur úr minnstu að spila, vegna þess að sannarlega eru það einmitt þeir sem hafa hvað minnst á milli handanna sem fylla þann hóp sem fær þær greiðslur sem þarna er um að ræða og skattleysi þeirra getur létt enn frekar undir með þeim. Væntanlega munum við í umræðu um frumvarpið þegar það kemur fram þurfa að ræða hvort þetta sé leiðin sem við viljum fara til að teygja okkur betur til þeirra sem eiga í hlut eða hvort aðrar aðferðir gætu gagnast betur. Við veltum því fyrir okkur um leið, vænti ég, hvort einhverjar tilteknar lífeyrisgreiðslur eða uppbætur eins og hér eiga við eigi að vera skattlausar meðan allt annað er skattlagt.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra svarið og leyfi mér í ljósi orða hans að treysta því að umrætt frumvarp verði lagt hér fram eigi síðar en 1. nóvember nk. Ég tel hins vegar fullt tilefni til að rifja upp hinn málefnalega grundvöll þessa máls. Hann er sá að enda þótt þetta heiti uppbætur á lífeyri er þetta í raun og sann ekkert annað en endurgreiðsla á ýmsum kostnaði sem fólk verður fyrir og ekki er endurgreiddur af hálfu Sjúkratrygginga Íslands. Hér ræðir um heyrnartæki og ýmiss konar slíka þætti. Það að skattleggja eins og það væru tekjur endurgreiðslur af útlögðum kostnaði er mjög vafasamt, verður að segjast. Það að reikna þetta sem tekjur, sem hefur þá þau áhrif að það getur skert ýmsar bætur sem fólk nýtur, er sömuleiðis algjörlega fráleitt fyrirkomulag.
Virðulegi forseti. Ég skil vel þessi sjónarmið hv. þingmanns og hérna koma þá til skoðunar sömuleiðis greiðsluþátttökureglur. Eins og hér kemur fram erum við með reglur í greiðsluþátttökukerfinu hjá okkur sem gera ráð fyrir því að sjúklingar taki þátt í kostnaðinum upp að vissu marki. Það eru ýmis þök, hérna var minnst á heyrnartæki og svo fram eftir götunum. Það sem ég átti við í fyrri ræðu minni er að það mun reyna á það þegar við ræðum um málið þegar að því kemur hvort rétta leiðin til að takast á við þetta sé að hækka greiðslurnar í greiðsluþátttökukerfinu eða að veita skattleysi við uppbót á lífeyrisgreiðslur vegna þess að greiðsluþátttökukerfið sér ekki um það. Það er þetta samspil kerfanna sem ég var einfaldlega að vísa til, en mér finnst markmiðið með málinu mjög göfugt og gott.
Virðulegi forseti. Fyrirspurn minni er beint til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Nú er ljóst að fjöldi háskólamenntaðra á Íslandi hefur þrefaldast frá aldamótum en á sama tíma hefur fjárhagslegur ávinningur háskólamenntunar dvínað hratt. Í dag er hann með því allra minnsta í Evrópu. Háskólamenntuðum fjölgar en sérhæfðum störfum í takt við þá þróun fjölgar ekki og eru háskólamenntaðir nú næstfjölmennasti hópur atvinnulausra sé hann flokkaður eftir menntun. Á sama tíma og við sjáum að í ákveðnum greinum er sýnilegur skortur á nemendum, svo sem í iðn- og raungreinum, virðist, og það er ekki mjög þægilegt fyrir mig persónulega að viðurkenna, umframframboð vera á útskrifuðum viðskipta- og lögfræðingum. Það er því ljóst að framboð háskólamenntaðra og eftirspurn atvinnulífsins er ekki í jafnvægi og þróunin bendir heldur ekki til þess að það muni lagast af sjálfu sér. Spurning mín er því þessi: Sér ráðuneytið blikur á lofti í þessum efnum? Hefur ráðuneytið skoðað eða ætlar að skoða aðgerðir eða koma upp áætlun til að takast á við þessa þróun? Þurfum við ekki að huga að aðgerðum til að jafna betur framboð háskólamenntaðra og eftirspurn atvinnulífsins?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu fyrirspurn. Hún er mjög tímabær vegna þess að það er hárrétt sem hv. þingmaður nefnir, það er misræmi á milli þeirra sem eru útskrifaðir og þeirrar eftirspurnar sem er í atvinnulífinu. Hún spyr um aðgerðir. Fyrst ber að nefna varðandi iðn-, verk- og starfsnámið að við erum að fara í umtalsverðar aðgerðir hvað það varðar. Við höfum verið að endurskoða reiknilíkanið fyrir framhaldsskólastigið og við þá endurskoðun er sérstök vigt á iðn-, verk- og starfsnámið. Við erum að bæta starfsaðstöðu í framhaldsskólum til þess að bæta öll skilyrði og vinna betur að þróun iðn-, verk- og starfsnáms. Annað sem við erum líka að gera er til að mynda vegna þess að það er hreinlega skortur á kennurum inn í framtíðina, við erum að setja sérstaka fjármuni til þess að auka eftirspurn eftir því að fara í kennaranám. Við höfum sett sérstaklega 50 milljónir í það verkefni. Það sem við höfum hins vegar séð, sem er mjög jákvætt og ég vil benda hv. þingmanni á, er aukning í innritun í ákveðnar greinar, t.d. rafiðn, 33% aukning núna í haust. Eins sjáum við líka aukningu varðandi kennaramenntunina þannig að nú þegar erum við farin að sjá einhvern ávinning af þeim aðgerðum sem við höfum farið í .
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir góð svör. Það er mjög gaman fyrir mig að heyra hvernig þessi þróun virðist vera að ganga og að ráðherra ætli að beita sér í þessum efnum. Þá langar mig að bæta við spurninguna hvort hæstv. ráðherra ætli sér að leggja einhvers konar sérstaka áherslu á að kynjajafna tilteknar stéttir, svo sem að hjálpa stúlkum eða leggja áherslu á að stúlkum fjölgi í tilteknum greinum og sömuleiðis að karlmönnum fjölgi í öðrum þar sem þeir hópar hafa verið í minni hluta.
Virðulegur forseti. Mig langar líka aðeins að nefna og bæta við svarið áðan að til að mynda á morgun fundar Vísinda- og tækniráð og þar er sérstök áhersla á færniþörf og að tengja hana við vinnumarkaðinn. Eitt af því sem ég tel að við getum gert mun betur á Íslandi er að tengja saman menntastefnu og atvinnustefnu. Þá erum við einmitt komin inn á það sem hv. þingmaður var að nefna, að það sé gott samspil þarna á milli þannig að þeirri eftirspurn sem er í hagkerfinu sé mætt í menntun. Ég vil líka nefna að við erum að skoða kynjahlutföllin. Ef við náum að fjölga þeim stúlkum sem innritast í verk-, iðn- og starfsnám náum við svipuðum hlutföllum og eru á Norðurlöndunum, í Evrópu, þannig að þetta er fyrst og síðast kynjahalli varðandi þessar greinar. Við erum að skoða það og erum meðvituð um það.
Herra forseti. Húsnæði er ekki lúxus sem á að standa einungis vel stæðu fólki til boða heldur er þvert á móti ein af grunnþörfum allra. Það er ekki einungis til að skýla sér fyrir veðri og vindum, þótt það sé auðvitað nauðsynlegt, heldur er tryggt húsnæði staður sem skapar einstaklingum og fjölskyldum öryggi. Við köllum það heimili, herra forseti. Samkvæmt nýlegum fréttum mun hæstv. ráðherra innan skamms verða félags- og barnaverndarráðherra. Í því ljósi er rétt að minna ráðherrann á að börn hafa sérstaka þörf fyrir gott og öruggt heimili eigi þau að fá bestu skilyrði til að þroskast og dafna. Og ég endurtek: Ég er ekki að tala um húsaskjól í þrengstu merkingu þess orðs heldur varanlegt heimili án þess að fólk hrekist um á erfiðum leigumarkaði og sé sífellt slitið upp frá vinum og skólum. Þessi málaflokkur skiptir okkur gríðarlegu máli og það þýðir ekki að vona eða benda á að nú sé meira byggt og markaðurinn finni jafnvægi. Það er beinlínis nauðsynlegt að stjórnvöld komi að heilbrigðri þróun á kerfisbundinn hátt og komi í veg fyrir reglubundið ófremdarástand sem skapast í óstöðugu hagkerfi okkar. Stjórnvöld hafa hins vegar ekki sinnt því sl. ár og það er ömurlegt að upplifa metnaðarleysi núverandi ríkisstjórnar sem ver nánast engu í þetta mál umfram það sem löngu er búið að semja um. Hæstv. ráðherra. Það verður að grípa til aðgerða sem fjölgar íbúðum fyrir tekjulágt fólk, félagslegu húsnæði, og byggja varanlega upp traustan og manneskjulegan leigumarkað. Á Íslandi er nefnilega stór hópur fólks með lágar tekjur sem teljast þó of háar fyrir fjárhagsaðstoð. Þetta fólk getur illa fótað sig á húsnæðismarkaðnum. Það hefur bókstaflega verið skilið eftir eftir að verkamannaíbúðakerfið var lagt niður. Hér búa líka efnaminni fjölskyldur sem eiga erfitt með að kaupa sér þak yfir höfuðið á sama tíma og mikill skortur er á leiguíbúðum, leiguverð allt of hátt og réttindi leigutaka allt of illa tryggð. Það er ekki einu sinni nægt framboð á hagkvæmum íbúðum fyrir einstaklinga og fjölskyldur með meðaltekjur. Að lokum er rétt að minnast á unga fólkið sem hefur setið eftir í húsnæðismálum. Kaupmáttur þess hefur ekki aukist til jafns á við eldri kynslóðir. Á sama tíma hefur húsnæðisverð hækkað um 43% umfram almennt verðlag, töluvert meira en annars staðar á Norðurlöndum. Þeim hópum er svo fleygt í fangið á gróðaveitum á leigumarkaði þar sem ýmsir sjá hag sinn í að hagnast á neyð þeirra. Hæstv. ráðherra ætti nú að renna blóðið til skyldunnar. Í ríkisstjórn sem flokkur hans átti aðild að var verkamannabústaðakerfið nefnilega lagt niður. Hefði það ekki verið gert væru um 14.000 fleiri íbúðir í landinu af þeim toga. Það þarf ekki mikla speki til að átta sig á því að aðstæður væru töluvert aðrar ef þetta hefði ekki verið gert. Um 50.000 manns eru á dýrum leigumarkaði á Íslandi og margir hrekjast um. Miðsvæðis í Reykjavík kostar um 190.000 kr. á mánuði að leigja tveggja herbergja íbúð og hvergi í nokkurri höfuðborg á Norðurlöndum er jafn dýrt að leigja og hér, ekki í Kaupmannahöfn, ekki einu sinni í Ósló, herra forseti, og utan höfuðborganna er leiguverð einnig hæst á Íslandi. Stjórnvöld verða einfaldlega að beita sér fyrir því að hlutur leiguhúsnæðis sem ekki er rekið með hagnaðarsjónarmiði verði miklu stærri en nú er. Fólk með lægri tekjur á í mestum vandræðum með að eignast húsnæði og býr þar af leiðandi við óöryggið sem ég nefndi áðan og um margt fjandsamlegan leigumarkað. Rannsóknir sýna að fólk á leigumarkaði hefur það verr fjárhagslega og börn á leigumarkaði eru líklegri til að líða skort en önnur börn. Því ætti þetta að verða sérstakt kappsmál nýs barnamálaráðherra. Samfylkingin er í þessum töluðu orðum að leggja fram tillögur sem ég vona að ráðherra kynni sér og nýti. Þær eru í átta liðum og er ætlað að bæta húsnæðismarkaðinn. Ég geri mér grein fyrir því að þær munu ekki leysa allan okkar vanda en þær eru nauðsynleg fyrstu skref í öfuga átt við þau sem stjórnvöld hafa tekið síðustu ár, ýmist með skeytingarleysi eða beinlínis vondum aðgerðum. Fyrstu skref í þá átt er að tryggja öllum húsnæðisöryggi, sem er ein af forsendum þess að hér þrífist fjölskylduvænt samfélag sem stenst samanburð við þau ríki sem við berum okkur helst við, Norðurlöndin. Mig langar að spyrja: Er hæstv. ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir frekari stofnstyrkjum til uppbyggingar á hagkvæmum leiguíbúðum? Og í öðru lagi og ekki síður: Er ráðherra tilbúinn að leggja fram frumvarp sem eykur skyldu allra sveitarfélaga þegar kemur að félagslegu húsnæði þannig að nokkur sveitarfélög standi ekki uppi ein með verkefnið?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir þessa umræðu. Ég get tekið undir þær áherslur sem hann lagði í upphafsmáli sínu þar sem mátti skilja að húsnæðismál væru velferðarmál vegna þess að húsnæðismál eru velferðarmál. Það er þess vegna sem þau eiga heima í félagsmálaráðuneytinu og það er þess vegna sem við höfum líka verið að undanförnu að styrkja stoðir húsnæðismálanna innan stjórnsýslunnar og innan ráðuneytisins. Það var m.a. gert með mikilvægu frumvarpi sem var samþykkt á síðasta þingi sem kvað á um auknar skyldur Íbúðalánasjóðs til þess að breytast í svokallaða húsnæðisstofnun, með því að festa betur húsnæðisáætlanir í sessi, stefnumótun, greiningu og annað sem er gríðarlega mikilvægt í því skyni að húsnæðisstofnunin geti gegnt líku hlutverki og systurstofnanir annars staðar á Norðurlöndunum. Við erum líka að stíga skref í þá átt að styrkja betur stjórnsýsluna innan húsnæðismálanna með því að um áramót, ef þingsályktunartillaga nær fram að ganga á Alþingi, færast reglur um Mannvirkjastofnun og regluverk í kringum byggingarmarkaðinn yfir til félagsmálaráðuneytisins. Þá verður þetta orðið sambærilegt því sem er á Norðurlöndunum en það er ekki þannig hjá neinni Norðurlandaþjóð nema okkur að húsnæðismálin og ábyrgðin á þeim málaflokki sé hjá einu ráðuneyti og svo byggingarmarkaðurinn hjá öðru ráðuneyti. Þetta er líka að gerast um áramótin. Með því fáum við aukinn slagkraft í þennan málaflokk sem sannarlega skiptir miklu máli. Hv. þingmaður leggur mikla áherslu á leigumarkaðinn í sínu máli. Áður en ég kem að því langar mig að nefna eitt sem kom einnig fram í hans máli og snýr að aðgerðum fyrir fyrstu kaupendur. Við viljum auðvitað hafa öflugan leigumarkað og eigum að efla hann og styrkja, en það er gríðarlega mikilvægt að tryggja líka aðgerðir til þess að gera ungu fólki kleift að fara út á húsnæðismarkaðinn. Ríkisstjórnin vinnur að tillögum í þá veruna, félagsmálaráðuneytið í samstarfi við Íbúðalánasjóð. Þar er horft til úrræða sem stjórnvöld í nágrannalöndum okkar hafa beitt, auk þess sem verið er að vinna og skoða tillögur sem byggja á ráðstöfun lífeyrissparnaðar til kaupa á fyrstu íbúð, svokallaðri svissneskri leið. Það er að verða vakning í því að það sé skynsamlegt að nýta lífeyrissparnað með einhverjum hætti inn í fasteignamarkaðinn, það er líka umræða um slíkt meðal verkalýðshreyfingarinnar núna, aukin umræða um að lífeyriskerfið eigi að koma af meiri krafti inn í húsnæðismálin. Það verður fróðlegt að sjá hver niðurstaðan verður sem lýtur að því á þingi ASÍ síðar í næsta mánuði. Þegar kemur að leigumarkaðnum er í gangi talsvert mikil vinna í þeim efnum innan félagsmálaráðuneytisins. Í fyrsta lagi erum við í mjög góðu og þéttu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins um það hvaða breytingar þurfi að gera á almenna íbúðakerfinu, en við erum að auka í almenna íbúðakerfið um 800 milljónir á næsta ári nái fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2019 fram að ganga. Það þarf vissulega að gera miklar breytingar á þessu kerfi. Það voru mikil tímamót þegar við stigum þetta skref. Þá var Eygló Harðardóttir félagsmálaráðherra. En það eru breytingar sem þarf að gera. Við erum að fara yfir það með verkalýðshreyfingunni og Sambandi íslenskra sveitarfélaga með hvaða hætti við getum flýtt framkvæmdum þar, hvað við getum gert til að þetta gerist hraðar. Við erum líka að ræða við aðila vinnumarkaðarins um hvernig hægt sé að styrkja húsaleigulögin þegar kemur að leigjendum. Ég vænti þess að niðurstaða úr þessari vinni komi snemma á næsta ári. Íbúðalánasjóður hefur líka verið að skoða leiðir til að efla leigumarkaðinn og er m.a. í skoðun þar og hefur verið í talsverðan tíma að stofna sérstakt óhagnaðardrifið leigufélag þar inni sem hafi einmitt það markmið sem hv. þingmaður talaði um, að reka leigufélag eftir óhagnaðardrifnum sjónarmiðum. Ég er nýkominn frá Finnlandi þar sem við áttum góða fundi með systurstofnun Íbúðalánasjóðs og húsnæðismálaráðherra þar í landi. Þar er það nú bara svo, ágætu þingmenn, að ríkissjóður rekur þar leigufélag. Það er hægri stjórn í Finnlandi í dag. Á næsta ári - það hefur gengið svo vel, þeir eru að byggja 400–500 íbúðir á hverju ári - ætlar þetta ríkisrekna leigufélag og þessi hægri stjórn sem nú er þar við völd að auka eigið fé þessa félags um 50 milljónir evra. Ég vonast til þess að við munum horfa í auknum mæli til óhagnaðardrifinna leigufélaga, hvort sem þau eru á herðum ríkisins, sveitarfélaga eða í samvinnu við aðila vinnumarkaðar eða aðra aðila. Hins vegar er eitt sem skiptir máli að koma líka inn á hérna og ég vil undirstrika að sá sem hér stendur er að beita sér í þeim málum sem hv. þingmaður spurði um, [[Forseti hringir.]]en það þarf fleiri lóðir. Það þarf fleiri lóðir vegna þess að ekkert af því sem var nefnt hér að framan gengur [[Forseti hringir.]]eftir ef við fáum ekki aukið framboð af lóðum og byggingarlandi til þess að byggja á.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir og sömuleiðis innkomu hæstv. ráðherra. Við sem sitjum í velferðarnefnd áttum þess kost að heimsækja Íbúðalánasjóð í vikunni. Það var mjög gagnleg heimsókn og góð. Þar er greinilega margt gott að gerast. Þegar við ræðum húsnæðisöryggi og stuðning við fyrstu kaup er lykilatriði að ríki og sveitarfélög vinni saman og tali saman. Mig langar aðeins að velta þessu hér upp. Vissulega er hlutverk Íbúðalánasjóðs líka mikilvægt þegar um er að ræða framboð á félagslegu húsnæði - og nú ætla ég að leyfa mér að hugsa upphátt. Það er skortur á húsnæði, við vitum það, og mér sýnist að stuðningur ríkisins hafi undanfarið farið minnkandi og stuðningur sveitarfélaga í málaflokkinn þar með aukist. Annað: Félagslegt hlutverk Íbúðalánasjóðs á að halda áfram, sýnist mér á öllu, og þá er spurning hvort Íbúðalánasjóður þurfi ekki að lækka vexti á þeim lánum sem hann veitir. Vextirnir eru 4,2% meðan aðrir geta boðið lægri vexti. Á sama tíma hefur kannski sá hópur sem við viljum skilgreina á þann veg að hann þurfi félagslegt húsnæði ekki aðgang að þeim lánum. Breytingin á þessu vaxtafyrirkomulagi þarf að koma frá Alþingi. Ég beini þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvernig honum lítist á það. Ég vil bara minnast á þetta atriði hér því að með breyttri löggjöf og þar með nýju hlutverki Íbúðalánasjóðs er sjóðurinn nú sú stofnun sem ber ábyrgð á framkvæmd húsnæðismála. Að þessu sögðu þakka ég umræðuna.
Herra forseti. Stefna Reykjavíkurborgar í skipulagsmálum á undanförnum árum hefur verið að 90% íbúa séu í byggð vestan Elliðavogs á lóðum sem helst eru í eigu einkaaðila og fjárfestingarfélaga. Áherslan í aðalskipulagi síðustu tíu ár hefur verið að þétta byggð á dýrum þéttbýlisreitum miðsvæðis sem hefur haft mikil áhrif á leigu- og húsnæðisverð. Sú stefna þeirra sem hafa stýrt borginni síðasta aldarfjórðunginn er einn af stóru þáttunum í þeirri slæmu stöðu sem upp er komin í stöðu húsnæðismála á höfuðborgarsvæðinu og þá sérstaklega í Reykjavík þar sem ekki er óalgengt að fermetraverðið í nýbyggingum sé 700.000–800.000 kr. Nýjustu dæmin um íbúðaverð eru fermetrar sem seldir eru á allt að 1.100.000 kr. fermetrinn í miðborg Reykjavíkur. Langvarandi lóðaskortur í Reykjavík hefur verið undirliggjandi þáttur í því hversu slæm þróun húsnæðismálanna hefur verið um langt skeið. Ríkt hefur sannkallað ófremdarástand. Á síðustu 20 árum, 1998–2018, hefur íbúum Reykjavíkur fjölgað um 18% en í nágrannabyggðum Reykjavíkur, þ.e. Hafnarfirði, Garðabæ, Kópavogi, Seltjarnarnesi og Mosfellsbæ, hefur íbúum fjölgað um 68% á sama tíma. Nágrannasveitarfélög Reykjavíkur hafa borið hitann af mannfjölguninni á höfuðborgarsvæðinu. Lóðasveltistefna Reykjavíkurborgar undanfarinna 20 ára er stór áhrifavaldur í þeirri afleitu stöðu sem er uppi í dag á húsnæðismarkaðnum, stefna sem hefur átt stóran þátt í því að ýta upp húsnæðisverðinu í landinu sem hefur hækkað verðtryggð íbúðalán vítt og breitt um landið. Það er rétt að hafa í huga þegar við ræðum húsnæðismál og greinum orsök og afleiðingar þeirrar alvarlegu stöðu sem er uppi í þeim málum og reynum að átta okkur á orsakasamhenginu. Það á að fara í orsökina, ekki alltaf tala um afleiðingarnar.
Forseti. Mig langar að þakka málshefjanda fyrir að hafa frumkvæði að því að setja húsnæðismálin hér á dagskrá þingsins. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er mikill og það er nauðsynlegt að stjórnvöld ríkisins geri sitt til að vinna á honum. Húsnæðisöryggi er nokkuð sem ríkinu ber að tryggja almenningi enda er það grundvöllur fyrir því að fólk upplifi öryggi og góð lífsskilyrði. Við vinnslu fjárlagafrumvarpsins sem nú liggur fyrir þinginu hefur komið á daginn að núverandi ríkisstjórn ætlar að halda áfram á þeirri braut sem fyrri ríkisstjórnir hafa fetað. Þannig er helsti þunginn settur á að fólk geti keypt sér húsnæði. Hvaða afleiðingar hefur þessi stefna? Hún auðveldar það auðvitað fyrir hluta fólks að kaupa sér húsnæði, sérstaklega þeim sem geta með einhverjum hætti safnað þessum 5 milljónum sem þarf í útborgun, annaðhvort með því að búa lengi í foreldrahúsum og safna eða einfaldlega fá lán hjá vinum og vandamönnum. Við sjáum líka að fólk býr miklu lengur í foreldrahúsum á Íslandi en á hinum Norðurlöndunum. Rétt um 15% af fólki á aldrinum 25–34 ára búa enn þá í foreldrahúsum, en þessi tala er rétt um 5% á hinum Norðurlöndunum. Hvað með hina sem geta ekki útvegað sér þessar milljónir? Hvað með fólkið sem neyðist til að fara ungt á leigumarkað? Það er að miklum hluta fólk sem mun aldrei geta keypt sér eigið húsnæði. Leiguverð í Reykjavík og á Íslandi er líka hærra en á öllum Norðurlöndunum og ekki eru launin það miklu betri, sérstaklega ekki hjá láglaunahópum. Aðgerðir stjórnvalda til að auðvelda fólki að kaupa húsnæði eru ekki bara gagnslausar fyrir þetta fólk, þær gætu gert illt verra. Þegar farið er í aðgerðir til að auðvelda aðgengi að húsnæðiskaupum eykst eftirspurn eftir húsnæði til kaupa og verð hækkar og það þýðir að leiguverð hækkar. Forseti. Ég legg til að við hugum betur að því fólki sem hefur verið skilið eftir á íslenskum húsnæðismarkaði, fólkinu sem er bara að reyna að láta mánaðarbókhaldið ganga upp og mun kannski seint eiga fyrir útborgun.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Mér finnst hvorki ríki né sveitarfélög eða aðilar vinnumarkaðarins hafi staðið sig nægilega vel í því að tryggja öruggt húsnæði fyrir venjulegt launafólk undanfarin ár og áratugi. Ástandið á höfuðborgarsvæðinu er út úr kortinu, finnst mér, varðandi leiguverð og verð á húsnæði uppsprengt, sem gerir ungu fólki ókleift að kaupa nema með aðstoð foreldra. Og svo eru það þeir sem geta búið áfram í foreldrahúsum. Staðan víða úti á landi er heldur ekki góð. Þar hefur verið húsnæðisskortur og hefur húsnæði kannski ekki verið byggt í marga áratugi. Þar hafa markaðslögmálin áhrif, byggingarverð er hærra en markaðsverðið. Eftir að lög um almennar leiguíbúðir voru samþykkt fór af stað uppbygging slíkra íbúða á þéttbýlisstöðum víða um land þar sem leiguverð á að vera viðráðanlegt. Það er gott. En við þurfum að standa okkur miklu betur og stórauka framboð á félagslegu húsnæði og stuðningi við fyrstu kaup ungs fólks. Það vakti athygli mína og annarra þegar kalkþörungaverksmiðjan á Bíldudal reisti raðhús úr einingum frá Eistlandi á nokkrum vikum í sumar. Mér finnst að horfa þurfi til slíkra úrræða víða á landsbyggðinni og kannski líka hér á höfuðborgarsvæðinu. Mér líst vel á margt af því sem ráðherra boðar í áætlunum sínum, t.d. aðgerðir til að styðja við fyrstu kaup og uppbyggingu á óhagnaðardrifnu leigufélagi með sveitarfélögum og aðilum vinnumarkaðarins. Kjarasamningar eru lausir í haust og áhersla verkalýðshreyfingarinnar á húsnæðisöryggi er mikil. Ég tek undir að ríkið eigi að koma þar að og tel að lífeyrissjóðirnir eigi að leggja sitt af mörkum í þeirri uppbyggingu.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur hér í dag. Húsnæðisvandinn er sá vandi sem hefur verið hvað mest aðkallandi í samfélaginu í dag og við höfum svo sannarlega ekki farið varhluta af þeim hrópum sem að okkur hafa beinst. Ég ætla ekki að mæla bót þeirri lóðaskortsstefnu sem rekin er í boði t.d. Reykjavíkurborgar, lóðaskortsstefnu sem á sér eiginlega enga hliðstæðu vegna þess að það er enginn skortur á lóðum. Maður áttar sig ekki alveg á því hvers vegna ástandið er eins og raun ber vitni og hvað eiginlega liggur þar að baki. Við megum kannski líta okkur pínulítið nær, hingað til löggjafarsamkundunnar, hingað til löggjafans sem heldur uppi okurvaxtastefnu, verðtryggingu á húsnæðislán og húsnæðisliðurinn sem er inni í húsnæðisláninu er í rauninni búinn að skapa heimilum landsins milljarða á milljarða ofan í álögur á lán þeirra. Hvers vegna byrjum við ekki bara á byrjuninni? Virðulegi forseti. Markmið Íbúðalánasjóðs er að koma til móts við þá og honum er ætlað að koma til móts við þá sem þurfa aðstoð við að koma sér þaki yfir höfuðið. Hvað hefur hann svo gert? Hann hefur selt frá sér til ofurhagnaðardrifinna fyrirtækja hundruð íbúða í kippum í stað þess að setja þær út á markaðinn, okkar Íbúðalánasjóður, til hagnaðardrifinna fyrirtækja sem ekki nokkur einasti meðalmaður hefur efni á að leigja af öðruvísi en að fá hjálp annars staðar frá eða safna skuldum. Er ekki orðið tímabært að við lítum okkur pínulítið nær og Íbúðalánasjóður sem sennilega er með hæstu vaxtatöluna og það á þá sem minnst mega sín? Ég get lofað ykkur því að hið hagnaðardrifna okurleigufélag sem keypti íbúðirnar og fékk lán hjá Íbúðalánasjóði greiddi ekki 4,2% í vexti.
Herra forseti. Hér er stórmál til umfjöllunar og ber að þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að efna til þessarar umræðu. Þak yfir höfuðið er ein af grunnþörfum okkar allra. Líf án aðgangs að húsnæði er engum boðlegt. Sem betur fer búa flestir við slíkt öryggi en langt í frá allir. Okkur hefur ekki tekist sem skyldi að búa þannig um hnúta að þokkalegt jafnvægi sé á húsnæðismarkaði þar sem framboð og eftirspurn haldast betur í hendur. Markaðurinn hefur ekki ráðið við þetta verkefni með fullnægjandi hætti né hið opinbera. Þrátt fyrir að fullkomnu jafnvægi verði trúlega aldrei náð má gera miklu betur í þeim efnum. Slíkt jafnvægi er forsenda þess að þeir sem geta og vilja geti eignast eigið húsnæði. Samt er það ekki nóg. Fasteignaverð, aðgangur að fjármagni og ekki síst vaxtakjör skipta hér höfuðmáli. Fyrirsjáanleiki er lítill fyrir þann sem skuldsetur sig um hver greiðslubyrði hans verður til framtíðar. Oft er íbúðakaupum líkt við fjárhættuspil þar sem allt er lagt undir. Það sem er yfirstíganlegt í dag verður það ekki að ári. Við þetta verður ekki búið. Sveiflur í þjóðarbúskapnum og kostnaðurinn við krónuna birtast hér af fullum þunga. Viðreisn telur að þessi vandi muni ávallt setja strik í reikning landsmanna þar til við leysum þann vanda sem fylgir krónunni og til þess er ein leið best, sem er að skipta um mynt. Það verður vissulega ekki gert á morgun en af því verður aldrei ef aldrei er lagt af stað í þá vegferð. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða hugmyndir hefur ráðherrann um að losa fasteignakaupendur undan þessu fjárhættuspili?
Virðulegur forseti. Eins og fram kom í máli málshefjanda mun Samfylkingin á næstu klukkustundum leggja fram þingsályktunartillögu um aðgerðir sem ætlað er að auðvelda fólki fyrstu kaup, tryggja húsnæðisöryggi fjölskyldna í vanda og auka framboð leiguhúsnæðis. Við leggjum til varanlegar leiðir út úr þeim ógöngum sem við höfum ratað í, varanlegar leiðir í átt til menningar og sóma. Þetta eru átta tillögur og ég mun hlaupa á þeim mjög stuttlega. Við leggjum til að frumvarp til laga verði lagt fyrir Alþingi um startlán að norskri fyrirmynd með það að markmiði að auðvelda ungu fólki og barnafjölskyldum fyrstu kaup á húsnæði. Þá fari íslensk stjórnvöld að koma sér að því að byggja upp í það minnsta 5.000 leiguíbúðir á næstu árum til að koma fótunum undir leigumarkað sem er rekinn án hagnaðarsjónarmiða. Í þriðja lagi leggjum við til að skyldur verði settar á sveitarfélög þegar kemur að félagslegu húsnæði með það að markmiði að jafna byrðar sveitarfélaga. Í fjórða lagi að húsnæðis- og vaxtabætur verði hækkaðar í samræmi við launaþróun og skerðingar minnkaðar með það að markmiði að minnka skattbyrði lág- og millitekjuhópa. Í fimmta lagi að íslensk byggingarreglugerð verði einfölduð og samræmd við reglugerðir annars staðar á Norðurlöndum til að greiða fyrir möguleikum á að gera einingar og raðsmíði hagkvæmari kost. Í sjötta lagi að frumvarp til laga verði lagt fyrir Alþingi sem undanskilji tekjur einstaklinga vegna útleigu einnar íbúðar fjármagnstekjuskatti. Frumvarp verði lagt fyrir Alþingi um breytingu á húsaleigulögum til að tryggja húsnæðisöryggi og réttindi leigjenda og annað um breytingu á lögum um húsnæðisbætur með það að markmiði að ungt fólk og öryrkjar sem deila húsnæði öðlist rétt á húsnæðisbótum. Virðulegur forseti. Þetta er boðskapur og baráttumál jafnaðarmanna. Við væntum þess að þeir hv. þingmenn sem í raun vilja greiða götu þess mikla velferðarmáls að gera öllum kleift að búa við húsnæðisöryggi leggist af fullum þunga [[Forseti hringir.]]á sveif með okkur. Málið er ekki flókið, við viljum að allir geti átt heimili, að fjölskyldur og barnafólk séu ekki á hrakhólum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni mikilvæga umræðu um húsnæðismál með hæstv. ráðherra Ásmundi Einari Daðasyni. Eins og fram hefur komið í umræðunni svo glögglega er öruggt húsnæði lykilatriði og á meðal forgangsmála að fólk hafi tök á að koma sér þaki yfir höfuðið. Við lítum á það sem algjöra grunnþörf. Auðvitað eru húsnæðismál kjaramál, hluti af lífskjörum ólíkra hópa á ólíkum stað í lífshlaupi sínu. Þrátt fyrir góðan sameiginlegan vilja og mælikvarða sem segja okkur að hér sé almenn velmegun og lífskjör með því besta sem gerist í alþjóðlegum samanburði, þrátt fyrir þá auknu og almennu velmegun er það staðreynd að fasteignaverð er hátt og vextir háir sem gerir til að mynda ungu fólki erfitt fyrir að kaupa sína fyrstu eign, gerir leigumarkað erfiðan og húsnæðiskostnaðinn við að halda heimili hlutfallslega háan, hvort heldur átt er eða leigt, og enn fremur gerir það mörgum erfitt að ná saman endum milli launadaga. Stjórnvöld hafa í gegnum tíðina beitt ýmsum aðferðum til að ná því markmiði að tryggja húsnæðisöryggi; aðgerðir til stuðnings fyrstu kaupum, niðurgreitt lán með vaxtabótum, reynt að tryggja framboð á félagslegu húsnæði. Allt er þetta til staðar í dag og við sjáum það í fjárlagafrumvarpi, samtals 13,5 milljarðar sem er 100 þús. kr. á hvert einasta heimili í landinu. Með jöfnuð í huga og ólíka hópa eigum við að geta ráðstafað þeim miklu fjármunum [[Forseti hringir.]]á einfaldari og skilvirkari hátt.
Hæstv. forseti. Ég þakka upphafsmanni þessarar umræðu fyrir umræðuna og fyrir aldeilis prýðilega ræðu sem ég ráðlegg honum að senda borgarstjóranum í Reykjavík. Þannig er mál með vexti að hér í Reykjavík ríkir neyðarástand á húsnæðismarkaði vegna langtímalóðaskorts af manna völdum og borgaryfirvöld í Reykjavík hafa séð sig knúin til að styðja sérstaklega við stórgróðafyrirtæki sem reisa íbúðir fyrir auðmenn. Þannig er hægt að fá í úrvali í Reykjavík íbúðir sem kosta 100–250 milljónir. Ég hugsa að þær falli nú ekki vel að fyrstu kaupum. Þessar íbúðir eru miðsvæðis í Reykjavík svo þessum auðmönnum reynist betur að komast um í Reykjavík á reiðhjólum sínum. Auk þess er töluvert af íbúðum í skattaskjóli Airbnb sem sá sem hér stendur hefur barist hatrammlega fyrir í fimm ár að böndum verði komið á og það hillir undir það. Allt þetta leiðir af sér hátt húsnæðisverð og hátt leiguverð. Á þessum tíma, akkúrat á þessum tíma, væri gott að eiga öflugan Íbúðalánasjóð. En Íbúðalánasjóður er nú orðinn að eins konar rannsóknarsetri og fyrir utan það er hann skurnin ein vegna þess að einhver vildarklúbbur Framsóknarmanna hefur gengið þar um eins og menn í kaupfélagi og afgreitt sig sjálfir og keypt íbúðir af Íbúðalánasjóði undanfarin 10 ár fyrir 57 milljarða kr. Þessar íbúðir hefðu betur verið komnar í leigu fyrir fólk sem hefur lágar tekjur. Svo innvígður er þessi vildarklúbbur Framsóknarmanna að ekki er hægt að segja okkur þingmönnum hverjir skipa hann. Sá sem hér stendur lagði inn fyrirspurn í mars sl. um það hverjir það væru sem hefðu notið þessara kjara Íbúðalánasjóðs. Svar hefur ekki borist. Undirstaðan að því að láglaunafólk og millitekjufólk geti keypt íbúðir í fyrsta sinn er lóðaframboð og mergur málsins er að lækka okurvextina og [[Forseti hringir.]]koma verðtryggingunni af. Þá fáum við kannski vit í þetta mál.
Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu brýna máli sem við höfum reyndar rætt alloft á síðustu misserum í þessum ágæta þingsal. Nýverið kom út skýrsla frá Íbúðalánasjóði sem sagði okkur m.a. að íbúðaverð í höfuðborginni væri með því lægsta á Norðurlöndum, sem ég verð reyndar að viðurkenna að kom mér svolítið á óvart. Engu að síður er leiguverð það allra hæsta. Þetta skýtur svolítið skökku við í mínum huga. Ég held að það sé alveg ljóst, og tek undir það sem hæstv. ráðherra fór með hér áðan, að það þarf að fara yfir regluverkið þegar kemur að leiguíbúðum til að tryggja réttindi leigutaka. Ég verð samt að viðurkenna, virðulegi forseti, að mér finnst stundum eins og við tölum hér eins og við getum bara sveiflað einhverjum töfrasprota og lagt fram þingsályktunartillögur um að fjölga íbúðum um þetta mörg þúsund og þá bara gerist það og allir fái þak yfir höfuðið. Ég hef ekki trú á því að það sé alveg svona einfalt. Það hefur verið ójafnvægi á þessum markaði svo áratugum skiptir. Hann fer reglulega upp og svo niður. Ég held að hlutverk okkar hér sé frekar að horfa til þess hvernig við getum til lengri tíma náð einhverjum stöðugleika á mannvirkjamarkaðnum, hjá þeim sem eru að byggja þessar íbúðir. Og kannski, í ljósi þeirrar fyrirspurnar sem kom hérna áðan til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, gæti líka verið að hluti af vandamálinu lægi í því að við höfum ekki nægilega marga iðnaðarmenn hér á landi. Ég þekki það sjálf að vera að reyna að fá málara, það er býsna erfitt. Ég tek undir margt af því sem fram hefur komið hérna, en held líka að við ættum stundum að tala ögn rólegar, við munum nefnilega ekki geta leyst hér málin með því að varpa fram einhverjum tölum um að byggja svona mikið eða hitt. Við eigum fyrst og fremst að hugsa um rammann sem lýtur að þessu. Það er vissulega skortur á lóðum og hefur verið á höfuðborgarsvæðinu. En ég vil þó líka taka fram að sveitarfélögin í kringum Reykjavík hafa byggt umtalsverðan fjölda af íbúðum á síðustu árum. [[Forseti hringir.]]Þá vil ég bara nefna að í Mosfellsbæ voru byggðar 400 íbúðir á árinu 2017 í 10.000 manna samfélagi. [[Forseti hringir.]]Það er því líka margt um að vera á höfuðborgarsvæðinu og töluvert hefur verið byggt.
Virðulegi forseti. Í skýrslu Íbúðalánasjóðs um samanburð á húsnæðismörkuðum Norðurlandanna og nágrannaþjóða kemur ýmislegt áhugavert fram. Íbúðaverð er lágt á Íslandi miðað við nágrannaþjóðir en leiguverð og vextir eru hæstir. Einnig kemur fram að íbúðaverð sé lágt miðað við tekjur, en í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Á Íslandi er þetta hlutfall það lægsta meðal þeirra 39 Evrópulanda sem gögnin ná til og það segir okkur að íbúðaverð hér á landi sé lágt miðað við tekjur.“ Þetta er mjög áhugavert. Bæði er íbúðaverð lágt á Íslandi og íbúðaverð lágt miðað við tekjur. Á sama tíma er leiguverð í hæstu hæðum. Þetta skýtur skökku við þar sem fólk sem leigir fyrir hæsta leiguverð samanburðarlandanna stenst ekki greiðslumat fyrir láni fyrir sömu íbúð. Við skulum staldra aðeins hérna við og spyrja okkur hvert vandamálið sé. Margir segja að vandamálið sé háir vextir og verðtryggingin. Það er vissulega vandamál út af fyrir sig, en hvaða áhrif myndi það hafa að lækka vextina og losna við verðtrygginguna? Ef eitthvað er að marka þennan samanburð og reynslu okkar af húsnæðismarkaði hér á landi á undanförnum áratugum mun íbúðaverð hækka um það sem nemur því sem vextir lækka. Þegar meira svigrúm er til að greiða af lánum, af því að íbúðaverð er lágt miðað við laun, notar markaðurinn einfaldlega það svigrúm. Með því að lækka vexti mun fólk fara að taka hærri lán sem eru þá með hærri afborganir, en a.m.k. hættir okkur að svíða undan óréttlæti og ógagnsæi verðtryggingarinnar. Sá kostnaður færist að lokum inn í húsnæðisverðið. Þannig hættum við að borga íbúðina margfalt, íbúðin mun einfaldlega hækka í verði um það sem munar þar á milli. En þetta skiptir mjög miklu máli í heildarsamhenginu því að húsnæðisverðið, húsnæðismarkaðurinn og séreignarstefnan er hinn hluti lífeyrissjóðakerfisins okkar. Ef við erum komin á lífeyri og eigum ekki húsnæði, okkar eigin eign, [[Forseti hringir.]]þá duga lífeyristekjurnar alls ekki. Og aðstoð við að hjálpa fólki við að kaupa íbúð hjálpar ekkert rosalega mikið, sérstaklega ekki í núverandi ástandi þegar það vantar íbúðir á annað borð, [[Forseti hringir.]]þannig að það verður líka, sérstaklega í núverandi ástandi, að byggja. Það er mjög einfalt.
Forseti vill benda þingheimi á að tölvukerfið okkar er eitthvað í rugli þannig að þótt það blikki rautt er ég með klukkuna í vasanum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu, eins og svo margir aðrir. Hún varpar dálítið góðu ljósi á það að okkur vantar heildarstefnu í húsnæðismálum. Ég þykist vita að ráðherra sé með slíka stefnu í vinnslu í samræmi við lagabreytingu sem við gerðum hér í vor og ég heyri líka á ráðherra að þar ætli hann að taka dálítið á stofnframlagakerfinu, almennu íbúðunum, sem er gríðarlega mikilvægt skref sem var stigið fyrir eigna- og tekjulága einstaklinga. En það þarf að laga þetta kerfi aðeins þannig að það nái að uppfylla þær væntingar sem við berum til þess. Hér talaði upphafsmaður umræðunnar um þá tilfinningu að eiga varanlegt heimili, húsnæðisöryggi. Ég held að það sé eitthvað sem við ættum að staldra dálítið við. Við sjáum í könnunum að það er himinn og haf á milli þess hvernig fólk upplifir húsnæðisöryggi sitt eftir því hvernig það býr. Fólk sem býr í eigin húsnæði upplifir sig 94% öruggt. Fólk sem býr í leiguhúsnæði rúmlega 50%. Þetta er að sjálfsögðu óásættanlegt. Við þurfum og við verðum að koma upp öflugum leigumarkaði sem er ekki hagnaðardrifinn til þess að leigumarkaður sé ekki bara félagslegt úrræði. Þó að það skipti mjög miklu máli að við náum utan um tekju- og eignalágu hópana og komum þeim inn í öruggt og varanlegt leiguhúsnæði skiptir líka svo miklu máli að við náum fólkinu í lægri millitekjuhópum og þaðan af hærri, veitum því fólki þann valkost að skuldsetja sig ekki upp í rjáfur í fjötrum séreignarstefnunnar. Ég má til með, forseti, af því að hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson var dálítið blúsaður í ræðustól áðan og ég myndi kannski ekki kveða jafn fast að orði og hann og tala um lóðasveltistefnu eða ófremdarástand, [[Forseti hringir.]]en hann getur huggað sig við það [[Gripið fram í.]]að þéttingarstefna Reykjavíkurborgar og höfuðborgarsvæðisins alls [[Forseti hringir.]]þjónar þeim tilgangi að hér verði lífvænlegt samfélag til framtíðar. [[Gripið fram í.]]Hér á besta stað í borginni eigum við yfirdrifið nóg af byggingarlandi [[Forseti hringir.]]sem nú um stundarsakir er lagt undir flugvöll, en hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson má vita að það stendur til bóta.
Forseti má til með að minna ræðumenn á að halda ræðutíma. Í þetta skipti var farið 36 sekúndur fram yfir tveggja mínútna ræðu.
Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka fyrir umræðu málshefjanda og ráðherra og öðrum fyrir þátttöku í henni. Við skulum tala aðeins um húsnæðisöryggi. Það eru ekki margar vikur síðan að dómsmálaráðherra staðfesti í svari við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur að á tíunda þúsund fjölskyldur hafi verið hraktar af heimilum sínum undanfarin ár frá hruni. Það eru ekki undir 30.000 manns. Íslenskar fjölskyldur, feður, mæður og börn rekin út. Það er húsnæðisöryggið sem þetta fólk hefur búið við. Eigum við hér bara að yppa öxlum, eða hvað? Ætlum við ekkert að læra af þeirri reynslu? Ætlum við ekkert að gera? Ætlum við ekki að bregðast við? Ætlum við að halda áfram verðtryggingarkerfinu og ofurvaxtafyrirkomulaginu? Ætlum við að búa við verðtryggingarkerfi sem sviptir fólk nánast fjárhagslegu sjálfstæði sínu? Það er eins og að standa á dýjasandi fyrir fólk sem býr við þetta. Það getur sokkið án nokkurs fyrirvara, eins og reynslan sýnir. Ætlum við að hafa þennan húsnæðislið sem ræðst af ákvörðunum sem eru teknar á skrifstofum, ekki síst hérna við Tjörnina, eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson rakti svo ágætlega í ræðu? Ætlum við að innheimta áfram af bréfum þar sem lánastofnanir geta ekki sýnt frumrit? [[Forseti hringir.]]Hvað á þetta fyrirkomulag að standa lengi án þess að menn hafist að? Ég leyfi mér, herra forseti, að vekja athygli á frumvarpi sem allir þingmenn Flokks fólksins [[Forseti hringir.]]og Miðflokksins standa að þar sem er verulega er tekið á þeim málum, verðtryggingunni, [[Forseti hringir.]]með fjölþættari og víðtækari hætti en áður hefur sést.
Forseti minnir enn þingmenn á að halda ræðutíma.
Forseti. Það er rétt að rifja upp að undir forystu Viðreisnar á sínum tíma í ríkisstjórn tóku fjögur ráðuneyti og öll sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu höndum saman um aðgerðir til að reyna að leysa húsnæðisvandann með auknu lóðaframboði, lækkun byggingarkostnaðar og samræmingu á húsnæðisáætlunum sveitarfélaga að leiðarljósi. Í þeirri ríkisstjórn var lögð fram 14 skrefa áætlun og því er rétt að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé örugglega verið að vinna að mestu leyti eftir þessari áætlun enn þá því að það er óþarfi að finna upp hjólið í hvert skipti sem nýr ráðherra sest í ráðuneytið. Í þeirri áætlun voru ýmsar punktar sem ég vona að ráðherra geti fullvissað þingheim um að enn sé verið að vinna eftir. Er verið að vinna húsnæðisstefnu stjórnvalda eins og fyrri ríkisstjórn stefndi að? Hún átti að byggja á því að húsnæðisáætlanir væru samræmdar á höfuðborgarsvæðinu og tækju mið af fólksfjölgun. Þar var jafnframt lögð til einföldun á regluverki í byggingarmálum þar sem gerðar væru breytingar á lögum mannvirkja og byggingarreglugerð sem miði að lækkun byggingarkostnaðar sem ætti að skila sér í lægra húsnæðisverði. Hvar eru þessar tillögur? Mig langar að vitna í fyrrverandi hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, Þorstein Víglundsson, sem sagði m.a. um þetta verkefni: „Markmiðið með verkefninu er að koma í veg fyrir að þetta gerist aftur og að flýta þeim tímapunkti að við náum jafnvægi á húsnæðismarkaðinn á nýjan leik. Við ætlum að með þessum aðgerðum getum við hraðað því að jafnvægi náist aftur á fasteignamarkaði þannig að við metum þetta svo að með þessum aðgerðum myndi jafnvægi nást í kringum árið 2019.“ Rétt er að spyrja hæstv. núverandi ráðherra: Hvenær næst jafnvægi að mati ráðherrans?
Herra forseti. Nei, hv. þm. Ólafur Ísleifsson, við ætlum ekki endalaust að ræða ofurvexti og verðtryggingu í því augnamiði að viðhalda því. En er kannski ekki kominn tími til þess að við förum þó aðeins að ræða um sjúkdóminn en ekki alltaf sjúkdómseinkennin? Þessir þingmenn geta endalaust komið hingað upp og talað um einhverja „kvikk“-lausn sem reddar öllu án þess að átta sig á afleiðingunum. Förum þá að taka undir með hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni og ræðum orsökina, ræðum krónuna, ræðum gjaldmiðilinn. Ég fer alveg óhræddur í þá umræðu. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, ég talaði einmitt um að við værum ekki að sveifla einhverjum töfrasprota. Hins vegar þurfum við að búa til varanlegan markað sem gerir það að verkum að ákveðinn hluti af íbúðamarkaðnum sé með þeim hætti að hér skapist ekki alltaf ófremdarástand þegar við lendum vegna óstöðugs gjaldmiðils niður í öldudal. Förum bara að ræða sjúkdóminn og hættum að ræða sjúkdómseinkennin. Mér fannst bjartur tónn, herra forseti, í ræðu ráðherra en það vantar auðvitað áþreifanlegri aðgerðir. Það er áhugavert að hann nefni finnsku leiðina en ASÍ hefur margóskað eftir meira fjármagni í stofnframlög, án árangurs. Og hvað varðar svissnesku leiðina, um ráðstöfun lífeyrissparnaðar, hefur séreignarsparnaðurinn eingöngu nýst best stæða fólkinu og lífeyrissparnaður á ekki að vera vettvangur áhættufjárfestinga. ASÍ hefur lagst gegn þessari svissnesku leið. Ég held að við þurfum að ræða aðeins hvernig við náum stöðugra efnahagsumhverfi hér á landi áður en við förum að hvetja fólk til þess að eyða öllum lífeyrissparnaði sínum í hús. [[Forseti hringir.]] Að lokum ítreka ég fyrri spurningu, sem hæstv. ráðherra svaraði ekki: Er hann tilbúinn að beita sér fyrir því [[Forseti hringir.]]að öll sveitarfélög í landinu þurfi að sinna [[Forseti hringir.]]skyldum sínum þegar kemur að uppbyggingu félagslegs húsnæðis eða ætlar hann að láta nokkur sveitarfélög í landinu bera það uppi?
Virðulegi forseti. Um leið og ég hrósa hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ansi góða framsöguræðu í upphafi var dapurlegt að sjá hann detta í evruumræðuna hér í lokin vegna þess að ég held að evran sé ekki það sem leysi húsnæðisvandann á Íslandi. Ég vil byrja á því að segja að mér hefur fundist þessi umræða vera gríðarlega góð. Ég held að í þessum sal sé miklu meiri samhljómur en kannski margir halda. Við verðum að ná því hér í gegn að við förum að vinna áætlanir til lengri tíma, draga úr sveiflum, það er verið að vinna að því, það eru mörg sveitarfélög þegar farin að vinna húsnæðisáætlanir. Í nýjum lögum sem samþykkt voru um Íbúðalánasjóð á síðasta þingi var einmitt samþykkt að sveitarfélög á sameiginlegum atvinnusvæðum myndu vinna sameiginlegar húsnæðisáætlanir. Við þurfum í auknum mæli að horfa til þess að höfuðborgarsvæðið fari að vinna meira saman í þessum málum. Ég held að það svari þá líklega spurningu hv. þingmanns [[Nei, nei.]]um það að um leið og þau fara að vinna saman verða allir að leggja sitt af mörkum, í lóðum og öðru slíku. En jafnvel þótt við myndum tryggja mikið framboð á lóðum, ekki bara í Reykjavík heldur í fleiri sveitarfélögum, hefur markaðurinn sýnt að hann hefur ekki getað leyst húsnæðisvandann sjálfur hér á landi. Þess vegna þurfum við miklu meiri félagslegar lausnir samhliða því. Við þurfum aðgerðir fyrir fyrstu kaupendur, verið er að vinna í þá veruna. Við þurfum líka miklu öflugri óhagnaðardrifinn leigumarkað og það er einnig verið að vinna í þá veru, bæði beint hjá ríkinu í gegnum Íbúðalánasjóð og eins í samtali við sveitarfélög og aðila vinnumarkaðar. Þó að markaðurinn sé góður og þó að hann sé góður til ákveðinna hluta hefur hann ekki einn og sér getað leyst húsnæðisvandann á Íslandi. Þess vegna eiga stjórnvöld að grípa inn, vegna þess að húsnæðismál eru velferðarmál. Þau verða velferðarmál og við eigum að horfa á þau eins og þau séu velferðarmál. Það er sú nálgun sem þessi ríkisstjórn hefur á þennan málaflokk. Það er gríðarlega gott og jákvætt að taka umræðuna hér á þinginu sem oftast um þessi mál og ég fagna því í hvert skipti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða umræðu.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 144, sem er mál nr. 144 sömuleiðis. Þar er um að ræða ný heildarlög um veiðigjald sem munu koma í stað gildandi laga sama efnis sem falla úr gildi um næstu áramót. Ég vil í upphafi þessarar framsögu fara lítillega yfir markmið og forsögu veiðigjalds í sjávarútvegi. Þar er fyrst til að taka 1. gr. frumvarpsins: „Veiðigjald er lagt á í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild beina og sýnilega hlutdeild í afkomu við veiðar á nytjastofnum sjávar.“ Ýmsum hættir til að hefja ræður á tilvísunum í fornsögur, ég tala nú ekki um þjóðsögur, nú á seinni tímum, en ég ætla ekki að gera það að þessu sinni. Þó vil ég benda á að rekja má umræðu um auðlindagjald í sjávarútvegi hið minnsta til tímans eftir að þeim áfanga var náð í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar sem var útfærsla efnahagslögsögunnar í 200 mílur. Forseti Íslands, Guðni Th. Jóhannesson, lýkur bók sem hann skrifaði um landhelgisdeilurnar á því að vísa til orða Gunnars H. Ólafssonar, skipherra hjá Landhelgisgæslunni. Gunnar komst svo að orði sumarið 1978 að segja mætti að fjórða þorskastríðið væri hafið, það snerist um að rækta aftur hálfdeydda fiskstofna í kringum landið. Stóri munurinn á því þorskastríði samanborið við hin fyrri væri hins vegar sá að nú stæði þjóðin ekki einhuga lengur heldur rækjust hagsmunir á hagsmuni og bróðir væri á móti bróður. Yrði sigur ekki unninn í því stríði væri öllum öðrum sigrum í landhelgismálinu kastað á glæ. Ég ætla ekki að gera tilraun til að rekja hér úr ræðustól sögu fiskveiðistjórnar síðustu tvo áratugi næstliðinnar aldar. Aðalsmerkið var hvernig draga mætti úr offjárfestingu, skapa hvata til hagræðingar og auka framleiðni í greininni. Þær áherslur reyndu verulega á einstök fyrirtæki og byggðir landsins, svo sem flestum Íslendingum er kunnugt, og skópu um margt harðdrægar deilur sem enn eimir eftir af. Sú stefna sem tókst að marka varð hins vegar til þess, ásamt með öðru, að Íslendingar hafa náð að tryggja sér lífskjör sem eru með þeim bestu í Evrópu. Það er rétt að rifja þetta upp núna, við umræðu um þetta mál, því að ef ekki væri fyrir blómlegan sjávarútveg hér á landi væri engum viðræðum um veiðigjald til að dreifa. Það væri einfaldlega ekkert til skiptanna. Það er fyrst eftir aldamótin sem afkoma fiskveiða fer að verða umtalsverð, svo sem sjá má í skýrslum Hagstofu Íslands um hag veiða og vinnslu. Þegar þeim ánægjulega áfanga var náð getur það síðan af sér stjórnmálalega umræðu sem tekur þá í auknum mæli að beinast að auðlindagjaldi í sjávarútvegi. Markmiðsgrein frumvarpsins, sem ég las hér áðan, var efnislega mótuð af svonefndri auðlindanefnd sem starfaði einmitt um aldamótin og var skipuð fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem þá sátu á þingi. Frá þessu er lítillega sagt í skýringum við frumvarpið, en nefndin komst að því áliti að greiðsla fyrir afnot af sjávarauðlindinni gæti stuðlað að því að sátt gæti tekist um stjórn fiskveiða, enda yrði sú gjaldtaka ákveðin með hliðsjón af afkomuskilyrðum. Frá því að ég tók við embætti sjávarútvegsráðherra hef ég kynnst því hversu vandasamt þetta mál er, þ.e. hversu vandasamt er að gera tillögu um aðferð við ákvörðun veiðigjalds. Kannski veldur hér nokkru að á síðustu tíu árum hafa lög um veiðigjald ítrekað verið opnuð hér í þinginu og gerðar á þeim breytingar sem stundum hafa valdið allnokkrum deilum. Við undirbúning þessa frumvarps hefur verið leitast við að læra af þeirri reynslu sem hefur orðið til með þessu verklagi. Meginmarkmið mitt með því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir er að leitast við að tryggja að gegnsæ, fyrirsjáanleg og skiljanleg ákvæði gildi um ákvörðun og álagningu veiðigjalds. Með því getum við horft til lengri tíma í einu og tryggt sjávarútvegi þann stöðugleika sem nauðsynlegt er að grundvallaratvinnuvegir þjóðarinnar búi við. Veiðigjaldinu er í annan fótinn ætlað að stuðla að sátt um sjávarútveginn og er það von mín að þetta frumvarp geti ýtt undir að svo verði, að þrátt fyrir að hagsmunir rekist á og skoðanir séu mismunandi sé engu að síður grundvöllur að samkomulagi í góðu bróðerni hér á þinginu, eða segjum við kannski fremur í góðum þelskap í anda nýrra tíma og máls beggja kynja. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja að meginefni frumvarpsins. Með frumvarpinu er lagt til að reiknistofn veiðigjalds hvers árs byggi á afkomu við veiðar á hverjum nytjastofni, eða fiskstofni hvers um sig. Í stað þess að stuðst verði við upplýsingar um hreinan hagnað fiskveiða og vinnslu úr Hagtíðindum verði gögn til að ákvarða reiknistofninn einvörðungu byggð á skattaupplýsingum um fiskveiðar. Þeim upplýsingum verður safnað þannig að útgerðarfélög munu skila þeim til ríkisskattstjóra samhliða reglulegum skattskýrslum sínum. Leitast hefur verið við að gera framkvæmd þessa þannig úr garði að hún verði ekki verulega íþyngjandi með því að upplýsingar frá Fiskistofu, um afla og aflaverðmæti hvers skips, verða færðar rafrænt í skattskýrslurnar. Reiknistofn frumvarpsins og sú aðferð sem notuð er til að ákvarða hann og deila honum niður á einstaka stofna verður með aðferð frumvarpsins mun gegnsærri og auðskiljanlegri en reiknistofn gildandi laga. Ítarleg grein er gerð fyrir reiknistofni laganna í frumvarpinu og vísa ég þangað til nánari útlistunar. En ég vil sérstaklega geta þess að með hinum nýja reiknistofni höfum við leitast við að girða fyrir óeðlilegar sveiflur sem hafa orðið til með núverandi fyrirkomulagi. Þar veldur mestu að hreinn hagnaður fiskveiða hefur m.a. ráðist af endurmati á virði lána þannig að til hefur orðið veruleg tekju- eða gjaldafærsla sem þó er aðeins bókhaldsleg og getur verið í miklu ósamræmi við þróun í rekstrarumhverfi sjávarútvegsins, svo sem menn þekkja. Með því að sækja upplýsingar í skattskýrslur náum við einnig að minnka tímatöf við meðferð upplýsinga þeirra sem koma í reiknistofninn. Þar hefur mesta þýðingu að lagt er til með frumvarpinu að veiðigjald verði ákveðið í lok árs til að gilda fyrir næsta almanaksár í stað þess að vera ákveðið í ágústlok til að gilda fyrir komandi fiskveiðiár. Gott samstarf hefur verið haft við undirbúning frumvarpsins við embætti ríkisskattstjóra sem mun taka við mjög auknum verkefnum verði frumvarpið að lögum. Lagt er til að stjórnsýsla veiðigjalds verði einfölduð verulega, m.a. með brottfalli sérstakrar nefndar um veiðigjald, veiðigjaldsnefndar. Ég vil þó geta þess hér að veiðigjaldsnefnd hefur verið meðal ráðgjafa starfsmanna ráðuneytisins við undirbúning frumvarpsins. Með frumvarpinu er lagt til að gjaldhlutfall veiðigjalds af reiknistofni nemi 33% sem er sama gjaldhlutfall og er samkvæmt gildandi lögum. Með þessu er lagt til að gjaldhæð veiðigjalds taki mið af vegnu meðaltali veiðigjalds sem hlutfalls af bakreiknuðum reiknistofni frumvarpsins fyrir árin 2009–2018. Umorða má þetta þannig að heildarfjárhæð veiðigjalds á tímabilinu 2009–2018 nemur tæpum 64 milljörðum kr. en hefði numið sömu fjárhæð, eða raunar lítillega hærri fjárhæð, ef frumvarp það sem ég mæli nú fyrir hefði verið í gildi á sama tíma. Segja má að með þessu sé byggt á ákvörðunum Alþingis um veiðigjöld á þessum árum sem hafa verið umrótaár í íslensku þjóðfélagi svo sem við þekkjum svo gjörla hér í þessum sal. Ég vil leggja á það áherslu að með þessari aðferð er hvorki verið að lækka né hækka veiðigjald. Mismunandi gjaldhæð veiðigjalds milli ára á þeim tíma sem horft var til við afmörkun gjaldahlutfallsins sem og á næstu árum, verði frumvarpið að lögum, mun bæði ráðast af rekstrarupplýsingum um fiskveiðar og þeim afla sem veiðist hverju sinni á Íslandsmiðum. Í frumvarpinu er lagt til að svonefnt frítekjumark veiðigjalds verði óbreytt, en í 3. mgr. 6. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um það. Þar segir að hver gjaldskyldur aðili greiði 20% af fyrstu 4,5 millj. kr. álagðs veiðigjalds og 15% af næstu 4,5 millj. kr. álagningarinnar. Tilgangur þessarar reglu er að koma til móts við sjónarmið um ólík áhrif veiðigjalds á byggðir landsins sem og smá og meðalstór fyrirtæki í sjávarútvegi, svo sem rakið var í lögskýringargögnum á sínum tíma. Mér er kunnugt um að þeim sjónarmiðum hefur verið hreyft að auka eigi við þetta frítekjumark einstakra aðila. Við höfum hins vegar engar upplýsingar um að samdráttur í afkomu á síðustu tveimur árum hafi verið meiri hjá litlum og meðalstórum útgerðarfélögum en þeim sem stærri eru. Þá má einnig spyrja sig hvort verulegar undanþágur eða afslættir á auðlindagjaldi samrýmist þeirri hugsun sem við ættum að tileinka okkur, enda virðist sanngjarnt að allir sem njóta aðgangs að fiskveiðiheimildum leggi líkan skerf af mörkum til þjóðarinnar. Ég vil nefna af þessu tilefni, og vegna þess sem ég hef áður greint frá um reiknistofn frumvarpsins, að lagt er til að skráð aflaverðmæti alls uppsjávarafla verði hækkað um 10% við útreikning á reiknistofni uppsjávarstofnanna. Ástæða þess er sú að veiðigjald á uppsjávarstofna hefur verið reiknað sérstaklega á undanförnum árum og hefur þar verið tekið inn í stofninn hærra hlutfall af hagnaði við vinnslu uppsjávartegunda en í botnfisksvinnslu. Við það að einungis verði byggt á afkomu við veiðar verði því að beita annarri reglu á uppsjávarstofna en botnfisksstofna eigi að ná sömu tekjum af bakreiknuðu gjaldi samkvæmt frumvarpinu tíu ár aftur í tímann fyrir þessar deildir sjávarútvegsins. Með frumvarpi þessu er lagt til að veiðigjaldið verði næmt fyrir afkomu fiskveiða hverju sinni. Því miður hefur afkoma sjávarútvegsfyrirtækja dregist nokkuð saman á síðustu tveimur árum, svo sem ég hef komið inn á í ræðu minni. Þar veldur bæði sterkt gengi krónunnar og óhagstæð þróun þeirra þátta sem myndað hafa reiknigrunn veiðigjaldsins, m.a. olía og laun. Frá þessu er greint nánar í skýringu við frumvarpið, en útlit er fyrir að tekjur ríkissjóðs af veiðigjaldi dragist saman á næstu árum af þessum sökum og verði um 6 til 8 milljarðar kr. á næstu árum nema viðsnúningur verði í rekstrarumhverfinu. Í ákvæði til bráðabirgða við frumvarpið er tafla sem lagt er til að gildi sem veiðigjald fyrir árið 2019. Vegna þeirra breytinga sem frumvarpið hefur í för með sér fyrir gagnasöfnun embættis ríkisskattstjóra og vegna þess tíma sem gera verður ráð fyrir að Alþingi muni taka til að fjalla um frumvarpið er nauðsynlegt að leggja til slíka töflu. Samkvæmt áætlun um aflamagn íslenskra skipa árið 2019 má gera ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs af veiðigjaldi vegna ársins 2019 nemi rúmlega 7 milljörðum kr. verði frumvarpið að lögum. Er það í samræmi við fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem og frumvarp til fjárlaga næsta árs. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég vekja athygli þingheims á því að nú í október mun ég heimsækja tíu sveitarfélög um allt land til að ræða m.a. þetta frumvarp og sjávarútvegsmál almennt. Ég vil hvetja hv. þingmenn, hvort sem þeir tilheyra stjórn eða stjórnarandstöðu, til að sækja þá fundi og hlusta eftir þeim sjónarmiðum sem þar munu koma fram og eftir atvikum taka þátt í umræðunni. Það er mikils virði fyrir okkur þingmenn að taka samtal sem þetta um allt land og mun ég senda hv. þingmönnum dagskrá þessara funda þegar nær dregur. Hvað frumvarpið varðar vil ég að öðru leyti vísa til þeirra athugasemda sem fylgja því hér við framlagningu, en þar er ítarlega fjallað um og gerð grein fyrir efni þess. Að lokinni þessari umræðu legg ég síðan til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Í samráðskafla fyrirliggjandi frumvarps, örstuttum kafla, 5. kafla, kemur fram að ekki hafi gefist tími til að hefja opið samráð um frumvarpið á stjórnsýslustigi, en gert sé ráð fyrir að atvinnuveganefnd Alþingis muni viðhafa slíkt ferli við þinglega meðferð frumvarpsins. Gott og vel. Ég sótti fínustu kynningu forsætisráðuneytisins um ferla Stjórnarráðsins við frumvarpsdragagerð. Þar kom fram að sérstök rök þurfa að vera fyrir hendi til að mál eða frumvörp séu ekki lögð inn í samráðsgáttina svokölluðu. Meðal þeirra ástæðna sem þar geta legið fyrir er að mál hafi þótt sérstaklega brýn. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna mátti framlagning málsins ekki bíða í tvær til þrjár vikur svo slíkt samráð hefði getað farið fram? Í samráðskaflanum kemur líka fram, með leyfi forseta: „Við undirbúning frumvarpsins voru sjónarmið helstu hagsmunasamtaka atvinnurekenda og launþega í sjávarútvegi þekkt og nýttust til umræðu við meðferð og undirbúning frumvarpsins.“ En ég spyr: Hvenær og hvernig urðu þessi sjónarmið ráðherra kunn? Ég spyr líka hvort ráðherra hafi átt óformlegt samráð við hagsmunaaðila eða aðila sem þeim tengjast við undirbúning frumvarpsins.
Virðulegi forseti. Það er rétt að þetta frumvarp fór ekki í opið samráð og til þess liggja ýmsar ástæður. Það vannst hægar en ég hefði kosið. Á þingmálaskránni og í störfum ráðuneytisins í sumar var gert ráð fyrir því að þetta frumvarp kæmi til þingsins í september, ekki veitir af tíma. Ég tel þetta frumvarp mjög brýnt, af þeirri ástæðu sérstaklega að gildandi lög voru framlengd til bráðabirgða í vor út árið og við þurfum ný lög um veiðigjald 1. janúar á næsta ári. Þingið þarf tíma, það sýnir sagan okkur, til að vinna með veiðigjöldin. Samráðið og sjónarmið helstu hagsmunaaðila liggja einfaldlega fyrir þó að ekki væri nema við umræðu og vinnslu málsins í vor. Ekkert óformlegt samráð hefur átt sér stað á milli mín og þeirra hagsmunaaðila sem hv. þingmaður getur hér um. Þetta er unnið af ríkisskattstjóra, fjármálaráðuneytinu, Fiskistofu, veiðigjaldsnefnd og síðan starfsmönnum ráðuneytisins.
Herra forseti. Áfram um ferli lagasetningar. Í Kastljóssþætti á þriðjudaginn var hæstv. ráðherra spurður út í það að reiknistofn veiðigjalds til þessa hefði verið hlutfall af hreinum hagnaði í fiskveiðum og hluta hagnaðar við fiskvinnslu. Nú ætti að taka fiskvinnsluhlutann út, gjaldið legðist ekki á landvinnsluna og hvort það væru ekki aðallega stærri útgerðir sem græddu á því. Hæstv. ráðherra sagði í svari sínu að hann væri ekki viss um það. Hann og hans ráðuneyti hefðu ekkert yfirlit yfir það. Nú veit ég líka til þess að mat á áhrifum lagasetningar á að fara fram áður en frumvarp er lagt fram. Ég finn því ekki stað í greinargerð frumvarpsins að mat á áhrifum þessa frumvarps gagnvart meðalstórum og minni útgerðum versus stærri útgerðum hafi farið fram. Hefði ekki verið rétt að fara fram á slíkt mat? Ætlar ráðherra að taka slíkt mat að sér, að skoða hvaða áhrif þessi breyting hefur á minni og svo stærri útgerðir?
Virðulegi forseti. Í þeirri spurningu sem ég fékk fólst ákveðin fullyrðing sem ég sagðist ekki geta svarað með neinum óyggjandi upplýsingum. Það liggur fyrir ákveðið mat frá því í vor um afkomu sjávarútvegsfyrirtækja sem sýnir fram á að framlegð í sjávarútvegi er svipuð prósentutala, sama af hvaða stærð útgerðarfélögin eða sjávarútvegsfyrirtækin eru. Við höfum, eins og ég gat um áðan, engar vísbendingar fengið um það í þessari vinnu að afkoma einstakra útgerðarforma versni meira en annarra. Ef hv. þingmaður kynnir sér frumvarpið sér hún að reiknireglan er miðuð við afkomu af sérhverju kílói fisks og það gildir einu hver sækir fiskinn. Sá sem það gerir er að kaupa sér aðgang að auðlindinni og ríkið ætlar sér að taka gjald fyrir það ásamt því að eiga hlutdeild í þeirri afkomu sem sú veiði skapar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta yfirferð yfir þetta stóra mál sem verður rætt hér lungann af deginum. En mig langar að nýta tækifærið hér til að drepa sérstaklega á tvö atriði. Í fyrra andsvari mínu langar mig að ræða aðeins þessa aðferðafræði við verðlagninguna, gjaldtökugrunninn sjálfan. Það kemur fram í frumvarpinu, í greinargerð, og jafnframt í máli hæstv. ráðherra að veiðigjaldið ráðist af rekstrarupplýsingum og aflamagni. Við erum sem sagt að tala um að það er enn, út frá því hvernig rekstrarupplýsingar eru ákvarðaðar, verið að halda pólitísku eignarhaldi á verðlagningu sjávarafurða frekar en að láta markaðinn ráða för. Ég spyr því ráðherra hér í fyrra skiptið: Kom til greina við vinnslu þessa frumvarps að ákveða verðið þannig að setja t.d. lítinn hluta aflans á markað og láta verðlagninguna ráðast af þeirri niðurstöðu sem þar fengist? [[Forseti hringir.]]Ef það kom til greina en skilar sér ekki hingað inn í frumvarpið, af hverju var það? Og ef það kom ekki til greina og var ekki skoðað, væri ég ekki síður áhugasöm um að heyra af hverju það var ekki gert.
Virðulegi forseti. Þetta voru margar spurningar sem lúta að verðmyndun á fiski og markaði. Ég ætla að svara fyrst stuttu spurningunni um það: Það var ekki skoðað. Það er ekki gert ráð fyrir því í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar að stokka upp fiskveiðikerfið en ég skal taka umræðu við hv. þingmann hvenær sem er um markaðsvæðingu eða uppboð og fleira því um líkt. Ég vil bara vekja athygli á því að í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að markaðurinn ráði verði á afla. Upplýsingarnar eru sóttar inn í gagnagrunna um verðmæti fisksins sem er í viðskiptum og hvaða grunnur liggur til grundvallar útreikningi hlutdeildar sjómanna og útgerða. Þetta eru opinberar upplýsingar um verð á lönduðum afla. Það er það markaðsverð sem við eigum. Þetta er samsafn af opnum mörkuðum eða viðskiptum fyrirtækja eða hvaðeina. Þetta eru upplýsingar sem skilað er til ríkisskattstjóra í gegnum Fiskistofu, [[Forseti hringir.]]áritaðar á framtöl, og eiga að geta gefið góða mynd af því verðmæti sem þarna heyrir undir.
Ég þakka svarið, þigg það með þökkum og geng út frá því að við eigum eftir að eiga innihaldsríkar samræður um málið. Mig langar þá í seinni umferð aðeins að ræða um tímabundnar heimildir eða öllu heldur skort á orðræðu um tímabundnar heimildir. Í greinargerð með frumvarpinu er engin viðurkenning á því að um sé að ræða tímabundnar eða afturkallanlegar heimildir. Ég set fram einfalda spurningu: Er ráðherra mér sammála um það að þegar um er að ræða nýtingu á náttúruauðlegð sé eðlilegt að þegar ekki eru tímamörk - og andstæða þess er þá að engin tímabundin krafa sé sett á, þetta sé ótímabundin nýting - sé gjaldtakan fyrir nýtingu auðlindarinnar hærri en ef um tímabundna auðlind væri að ræða? Og jafnframt, svo ég endurtaki mig frá því áðan: Var rætt við vinnslu þessa frumvarps að setja einhver ákvæði um tímabundna nýtingu inn í það?
Virðulegi forseti. Nei, það var ekki rætt. Við ræðum hér fyrst og fremst um ný lög um veiðigjald. Það hvernig nýtingunni er háttað og heimildir til aðgangs inn í auðlindina eru ekki hluti af gjaldtökunni og hafa ekki verið. Það er í sérstökum lögum sem kalla þá bara á allsherjarupptekt á lögum um fiskveiðistjórn. Við höfum ekkert verið á þeim stað. Við höfum fyrst og fremst verið að einbeita okkur að gjaldtökunni og þegar hv. þingmaður nefnir það hvort ég telji eðlilegt að ótímabundin nýtingarheimild kalli á hærri gjaldtöku: Vissulega má færa fyrir því gild rök. Fyrir hinu sjónarmiðinu einnig. En ég tel að sú gjaldtaka sem er í þessu frumvarpi, um 33% gjald af þeim afgangi sem eftir er eftir venjulegan rekstur, sé töluvert há. Þegar við horfum líka til annarra gjalda, þótt ekki væri nema að nefna tekjuskattinn, erum við komin í þessum efnum [[Forseti hringir.]]yfir 40% skatthlutfall og það kann að vera að mönnum þyki það ekki nægja. Ég deili alveg sjónarmiðum með þeim sem þykir þetta töluvert hátt hlutfall.
Herra forseti. Hvers vegna eiga alþingismenn að ákveða verð á fiski? Hvers vegna eigum við að ákveða það hér í þessum sal? Hvers vegna látum við ekki markaðinn ráða eins og við gerum þegar við ákveðum verð á annarri vöru? Er ekki heppilegast að nýta markaðslögmálið þegar verið er að ákveða gjald fyrir sérleyfi til nýtingar á takmarkaðri auðlind og bjóða út sérleyfin og útfæra tilboðsleiðina síðan með því að setja reglur sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða? Einn af kostum tilboðsleiðar eða leigugjalds sem greitt er fyrir aflahlutdeildir er að það sveiflast sjálfkrafa með arðsemi veiða og dregur úr líkum á pólitískum inngripum við ákvörðun leiguverðs. Þetta er gegnsæ, fyrirsjáanleg og skiljanleg leið sem víðtæk reynsla er af í viðskiptum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna eigum við alþingismenn að ákveða verð á fiski?
Virðulegi forseti. Ég vil taka það skýrt fram að alþingismenn ákveða ekki verð á fiski. Þeir hafa ekki gert það í núgildandi kerfi og munu ekki gera það í því kerfi sem við ræðum hér. Mér finnst alveg með ólíkindum að þetta sér fullyrt hér og ég bið hv. þingmann að rökstyðja það með hvaða hætti hún kemst að þeirri niðurstöðu að þetta hljóði upp á það að þingmenn fari að setjast yfir það að ákveða verð á fiski. Verð á fiski, samkvæmt þessu frumvarpi, ræðst á markaði og álagningunni er háttað eftir upplýsingum sem ríkisskattstjóri fær af markaði. Getur þetta orðið eitthvað betra? Ákvörðun og umræða um leigugjald eða uppboð, eða guð má vita hvað, er bara allt annað. Það er algjörlega órökstudd fullyrðing, hv. þingmaður, að halda því fram að við eigum að sitja hér í þessum virðulega og góða sal og fara að þrátta um það hvort verð á þorski eigi að vera 200 kr. eða 201 kr., þetta snýst ekkert um það.
Herra forseti. Frumvarp hæstv. ráðherra fjallar um forsendur fyrir verðlagningu á fiski og það erum við sem erum að setja þær forsendur og um leið erum við að sýsla með verðið. Færeyingar buðu út kvóta í apríl, maí, júní og ágúst á þessu ári, alls 15% kvótans í Færeyjum, og niðurstaðan var þessi, kílóið af þorski fór á 38,7 íslenskar kr. Frumvarpið sem við ræðum nú gerir ráð fyrir að kílóið af þorski fari á 13,8 kr. Munurinn er 180% og þorskurinn er veiddur af Færeyingum á fjarlægum miðum, við Rússland, Svalbarða og Noreg, í Barentshafi, en við rukkum ekki veiðigjald fyrir fisk sem þar er veiddur og því á ekki að breyta með frumvarpi hæstv. sjávarútvegsráðherra. Kílóið af kolmunna, í útboði Færeyinga, fór á 1.444% hærra verði en gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi og makríllinn á 2.432% hærra verði en gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi. Þennan mun þarf að skýra og er ekki hæstv. ráðherra sammála mér í því að þennan mun þarf hann og ráðuneyti hans að skýra, að það verði ekki einungis látið útgerðinni eftir? Eigendur auðlindarinnar þurfa að fá skýringu á þessum mikla mun.
Virðulegi forseti. Eigendur auðlindarinnar, sem eru þjóðin að mati hv. þingmanns, eiga að ákveða verðið. Það er hárrétt. En ég spyr, þegar við ræðum samanburð við Færeyjar: Hvers vegna byrja Færeyingar ekki á því að bjóða upp þorskheimildir í eigin lögsögu? Ekki er tekin króna fyrir hann þar. Hvers vegna ekki ef þetta er svona fjári gott? Af hverju byrja menn ekki á heimaslóð? Hvernig stendur á því að íslenski þorskstofninn er 264.000 tonn en sá færeyski 10.000 tonn? Er ekki eitthvað í umgengni okkar við auðlindina sem hefur skapað okkur þessa sérstöðu og þá stöðu að sjávarútvegur á Íslandi skarar fram úr á heimsvísu? Er þetta svona afleitt kerfi? Það er alveg sama hvort rætt er um umhverfislega þætti, verðlagningu eða nýsköpun í atvinnugreinum. Íslenskur sjávarútvegur skarar á öllum sviðum fram úr og hér eru menn að tala um að við eigum að fara að rústa því kerfi. Það er ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar. [[Gripið fram í: Það er enginn að tala um að rústa kerfinu.]]Jú.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í þessar litlu og meðalstóru útgerðir. Það er mjög margt gott í þessu frumvarpi og ég held að við séum að nálgast það að geta verið sátt við það til lengri tíma, að við séum komin nær í tíma með afkomutengingu og raunupplýsingar og séum að stíga gott skref fyrir afkomu greinarinnar. En það liggur fyrir að Hagstofan skráir sex útgerðarflokka þegar hún skráir afkomu veiða og vinnslu. Það er alveg hægt að sjá í gögnum þar að afkoma milli útgerðarflokka er gerólík. Mig langar að heyra viðhorf ráðherra: Er ekki hægt að horfa til ólíkrar afkomu? Stærðarhagkvæmnin er til staðar hjá þessum stærstu. Er ekki rétt að skoða þetta frumvarp í vinnslu nefndarinnar með þeim augum?
Virðulegi forseti. Það er alveg hægt að skoða alla þessa þætti. Ég er alveg tilbúinn til þess. Það sem ég sagði hins vegar í framsögu minni var að við höfum engar vísbendingar um að afkoma eins útgerðarflokks eða mynstur sé að versna umfram annað. Það sem ég vil leggja áherslu á er þetta: Við ræðum um aðgangsheimildir að auðlind. Þegar við erum með það undir er eðlileg krafa að allir greiði jafnt fyrir að fá leyfi til að komast þar að. Það hlýtur að vera sanngjörn og eðlileg krafa. Þegar við horfum síðan á einhvern tiltekinn útgerðarflokk, sama hvort það er uppsjávarveiði eða trillukarlinn, verðum við að leggja það saman við aðra þætti sem undir það heyra. Þá verðum við að hafa rök fyrir því að „umbuna“ einhverjum tilteknum útgerðarflokki umfram annan. Það eina sem ég bið um er að við höfum rökstuðninginn á hreinu. Hingað til höfum við ekki fengið hann. [[Forseti hringir.]]Og það er ákveðin ívilnandi regla sem leiðir til þess að 80–90% af minni útgerðum fá 20% afslátt af veiðigjaldinu. Það má alveg spyrja sig: Er það nóg eða ekki? Og ef við ætlum að breyta því þarf að rökstyðja það með ábyrgum hætti.
Herra forseti. Ég held að það muni ekkert skorta upp á rökstuðning í þeim málum. Það verður auðvitað kallað eftir þeim rökstuðningi í vinnu atvinnuveganefndar. Stærstu útgerðirnar sækja hráefni sitt, t.d. bolfiskinn, langt út á mið þar sem yfirleitt er miklu stærri og betri þorskur og menn fá miklu hærra verð fyrir hvert kíló. Minni útgerðir þurfa að vera nær landi og oftar en ekki fáum við minni þorsk þess vegna, kannski lélegra hráefni, og fáum lægra verð á fiskmörkuðum. Það eru til tölur um að meðalverð á t.d. þorski endurspeglar ekki einhvern stuðul sem notaður er í reiknireglu varðandi afkomu. Þetta getur munað mjög miklu, kannski 160 kr. á kíló af þorski hjá litlum útgerðum þegar kílóverðið getur [[Forseti hringir.]]farið langt yfir 200 kr. hjá þeim stóru með gott hráefni af úthafsmiðum.
Virðulegi forseti. Já, það er alveg sjónarmið. En það má líka gagnálykta í því efni og spyrja: Ef við viljum fénýta auðlindina sem best og fá sem mest út úr henni, eigum við þá ekki einfaldlega að einbeita okkur að því að fá sem stærstan og bestan fisk? Kemur það ekki best út fyrir alla? Menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það sé ekki rétt, það eigi að blanda þessu saman. Þar af leiðandi sjáum við fram á að ríkið er einn stærsti útgerðaraðili landsins með 32.000 tonn undir í byggðapottunum. 5,3% af öllum útflutningsheimildum eru þar, m.a. til þess að mæta áhrifunum og ýta undir og styðja við byggðir landsins til viðbótar þessu frítekjumarki. Það eina sem ég er að segja og vil ítreka er að ef við ætlum að hygla og breyta geri ég kröfu um að við gerum það með opnum huga, rökstyðjum og mismunum ekki [[Forseti hringir.]]einstaklingum eða fyrirtækjum með einhverjum ívilnandi aðgerðum sem við höfum ekki fyllilega rökstutt í meðferð málsins.
Herra forseti. Ég spurði hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra áðan að því hvers vegna við alþingismenn ættum að ákveða verð á fiski. Hann brást illa við og sagði að það værum við alls ekki að gera. En það er rangt hjá hæstv. ráðherra. Í hverri greininni á fætur annarri í þessu frumvarpi sem lagt er hér fram til umfjöllunar, og mun síðan koma til samþykktar, kannski breytt, frá atvinnuveganefnd, eru settar niður forsendur, sumar í tölum og aðrar í viðmiðum. Þannig að hér erum við í þessum sal að ákveða verð á fiski. Hvers vegna látum við ekki markaðinn ráða eins og við gerum þegar verð er ákveðið á annarri vöru? Það er spurning sem við verðum að svara. Það gera Færeyingar. Og fá þrisvar sinnum hærra verð fyrir kílóið á þorski en þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Reyndar er það svo að verði frumvarpið að lögum lækka veiðigjöld fyrir kílóið af þorski um 40% á milli áranna 2018 og 2019. Kílóið færi þá úr tæpum 22 kr. í tæpar 14 kr. Það er mjög mikilvægt fyrir þjóð sem byggir efnahag sinn eins mikið á nýtingu náttúruauðlinda og Íslendingar gera að hafa beinar tekjur af nýtingu þeirra. Heppilegasta leiðin til að ákveða gjald fyrir sérleyfi til nýtingar á takmarkaðri auðlind er að nýta markaðslögmálin og bjóða út sérleyfin og útfæra tilboðsleiðina með því að setja reglur sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Og þetta er allt hægt. Það liggur beinast við að nota tilboð á tilboðsmarkaði þegar kvóta tiltekinnar fisktegundar er útdeilt eða viðbótartonnum samkvæmt tillögum Hafrannsóknastofnunar. Ólíklegt er að sátt náist um upphæð veiðigjalds fyrr en það verður ákvarðað á markaðslegum forsendum. Og einn af kostum tilboðsleiðarinnar er að leigugjald sem greitt er fyrir aflahlutdeildir sveiflast sjálfkrafa með arðsemi veiða og dregur úr líkum á pólitískum inngripum um ákvörðun leiguverðs. Sú leið er gegnsæ, fyrirsjáanleg og skiljanleg, en hæstv. ráðherra finnst mikilvægt að leiðin sem mörkuð er sé það. Það er meira að segja nægilegt að taka hluta af kvótanum og bjóða hann út til þess að fá viðmiðunarverð. Eigendur auðlindarinnar eiga rétt á því að fá viðmiðunarverð við þetta verð sem alþingismönnum er ætlað að ákvarða með forsendum í frumvarpinu. Þannig byggist upphæð leiguverðs ekki á matskenndum ákvörðunum eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu sem við ræðum hér og eigendur auðlindarinnar, fólkið í landinu, geta treyst því að ekki sé verið að hygla einum umfram annan. Útgerðin ákvarðar sjálf það gjald sem hún telur sér fært að greiða fyrir aðgang að auðlindinni með tilboðum á markaði og það kemur líka í veg fyrir brask með kvótann. Einnig styrkir tilboðsleiðin rekstrarumhverfi sjávarútvegsins til lengri tíma vegna þess að duttlungar stjórnmálamanna ráða ekki með ófyrirséðum breytingum frá einu kjörtímabili til annars. Svigrúm innan kerfisins verður meira með tilboðsmörkuðum og nýliðun möguleg sem veitir best reknu fyrirtækjunum aukin tækifæri, hvort sem þau eru gömul eða ný. Í útfærslu tilboðsleiðar er auðvelt að taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Reynsla af tilboðsleið til úthlutunar auðlinda er víðtæk um allan heim. Það er auðvelt að leita í smiðju nágrannaþjóða, svo sem til Færeyja og Norðmanna, eftir góðum fyrirmyndum. Eins og ég benti á áðan í andsvari við hæstv. ráðherra buðu Færeyingar út kvóta í apríl, maí, júní og ágúst á þessu ári, alls 15% af kvótanum í Færeyjum. Niðurstaðan varð þessi: Kílóið af þorski fór á 38,7 íslenskar kr., þ.e. 180% hærra verð en gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Reyndar er sá afli veiddur í Barentshafi þar sem við gerum ekki ráð fyrir neinu veiðigjaldi, ekki heldur í þessu frumvarpi. Veiðigjöldin hér miðast við Íslandsmið eða heimamiðin. Kílóið af kolmunna fór á útboði Færeyinga á 8,8 kr. en frumvarp hæstv. sjávarútvegsráðherra gerir ráð fyrir að ríkið innheimti 57 aura. Þarna er munurinn heldur betur mikill eða 1.444%. Kílóið af makríl fór á útboði Færeyinga á 89,9 kr. en hæstv. sjávarútvegsráðherra leggur til að Íslendingar innheimti 3,55 kr. Munurinn er 2.432%. Þetta er svo mikill munur að það er algerlega óásættanlegt að láta hann liggja óskýrðan. Þess vegna hlýtur hæstv. ráðherra að sjá til þess að sérfræðingar ráðuneytisins útskýri þennan mun. Þjóðin á kvótann. Það stendur í lögum og það hefur Hæstiréttur staðfest margsinnis. Við getum breytt kerfinu þegar við viljum. Það þarf einungis ákvörðun Alþingis til að gera það. Herra forseti. Ef rétt er á málum haldið leiðréttir tilboðsleiðin óréttlæti sem felst í því að ávinningur af hagræðingu innan útgerðarinnar renni í vasa fárra en íbúar sjávarbyggða beri kostnaðinn og auðveldi nýliðun í greininni. Fiskmarkaðir á Íslandi eru góðar fyrirmyndir þar sem markaðslausnir ráða. Þar kaupa fiskvinnslur án kvóta fisk daglega á tilboðsverði. Þau fyrirtæki hafa enga aðra rekstrartryggingu en þá að tilboðsmarkaðurinn verði starfandi á morgun. Aldrei er deilt um fiskverð á fiskmarkaði eftir að viðskiptin hafa átt sér stað enda hafa kaupandi og seljandi komið sér saman um verðið. Allar fiskvinnslur landsins hafa jafnan aðgang að fiskmörkuðum. Nýliðun í fiskvinnslu er því miklu auðveldari en í veiðunum. Það er mikilvægt að greina muninn á veiðum og vinnslu. Fiskvinnsla borgar ekki veiðigjöld og hefur aldrei gert. Hækkun eða lækkun veiðigjalda hefur engin áhrif á rekstur fiskvinnslu. Eingöngu veitt magn af fiski hefur áhrif á framboð á fiski til fiskvinnslunnar og á fiskverð því að verðmyndun á veiddum fiski er frjáls. Réttlát veiðigjöld hafa ekki áhrif á hve margir fiskar eru dregnir úr sjó og því ekki á fiskverðið heldur. Vextir og sveifla íslensku krónunnar hafa hins vegar áhrif á rekstur fiskvinnslunnar. Hæstv. sjávarútvegsráðherra lagði á það áherslu í kynningum sínum í gær að veiðar ættu að greiða veiðigjöldin en ekki vinnslan. Þetta er villandi framsetning því að vinnslan hefur aldrei greitt veiðigjöld. Hins vegar hefur hagnaður fiskvinnslunnar verið veginn inn í ákvörðun veiðigjaldsins. Það var gert til að mynda ekki hvata fyrir útgerðarfyrirtækin til að færa hagnaðinn frekar yfir á vinnsluna og hafa þannig áhrif á að veiðigjöldin lækki. Nú er hins vegar horfið frá þessu og þá verður þessi hvati raunverulegur og þrýstingur gæti myndast frá öllum útgerðum, að þær sem hafi tækifæri til færi hagnaðinn í auknum mæli á vinnsluna og því fylgja um leið lægri veiðigjöld og lægri laun til sjómanna. Það þarf að gæta sérstaklega að þessu þegar þessar breytingar eru gerðar. Forseti. Nú geta þeir sem fá úthlutað kvóta stungið fullu veiðigjaldi í eigin vasa með því að selja og leigja kvóta til þriðja aðila. Sem dæmi má nefna að kvótalitlar útgerðir hafa þurft að greiða stærri útgerðum undanfarið um 170 kr. fyrir kílóið af þorski í veiðigjald á meðan ríkið innheimtir aðeins 22 kr. í veiðigjald. Það fer nefnilega fram útboð á aflaheimildum á Íslandi. Því er bara ekki stýrt af opinberum aðilum. Ávinningurinn rennur ekki í ríkissjóð heldur í vasa útgerðarmanna sem leigja frá sér kvóta sem ríkið hefur úthlutað þeim. Niðurstöður Hafrannsóknastofnunar úr stofnmælingu botnfiska á Íslandsmiðum sýna að árgangar 2014 og 2015 sem komu í veiðina 2018 og 2019 eru við langtímameðaltal og því má búast við að viðmiðunarstofninn stækki. Niðurstöður stofnmælinga eru mikilvægur þáttur í árlegri úttekt Hafrannsóknastofnunar á ástandi nytjastofna við landið og mælingarnar frá því í mars 2016 benda til góðs ástands bestu botnfiskstegunda og horfur eru á aukinni nýliðun í veiðistofnum þorsks og ýsu á næstu fiskveiðiárum. Fyrir tíu árum var þorskkvótinn 124.000 tonn en nú er hann rúm 264.000 tonn. 140.000 tonnum hefur því verið skipt á milli kvótahafa fyrir utan rétt um 5% sem fara nú í byggðapottinn. Fiskveiðikerfinu þarf að breyta í heild sinni. En það er hægt að stíga strax skref í rétta átt. Þorskkvótinn var aukinn fyrir þremur árum um 21.000 tonn, á þarsíðasta fiskveiðiári um 5.000 tonn, á síðasta fiskveiðiári um 14.000 tonn og um 6.000 tonn fyrir yfirstandandi fiskveiðiár. Mælingar Hafrannsóknastofnunar benda til að kvótinn verði enn aukinn á næstu fiskveiðiárum. Ef Hafrannsóknastofnun gerir tillögu um viðbótarkvóta þarf lagabreytingin að vera þannig að bjóða megi aukninguna út. Hvers vegna ættum við líka að rétta útgerðinni viðbótarkvótann á silfurfati og stærstu útgerðunum bróðurpartinn? Þær líða sannarlega engan skort. Herra forseti. Það þarf ekki að setja allan kvóta í útboð í einu. Það hefur aldrei verið tillaga Samfylkingarinnar. Það má stíga smærri skref, t.d. bjóða út viðbótarkvóta eða ákveðinn hluta kvótans til að fá viðmiðunarverð fyrir veiðigjöldin. Ég hvet til þess að við tökum höndum saman og bjóðum út nægilegt magn til að fá viðmiðunarverð fyrir veiðigjöldin. Hvað er því til fyrirstöðu? Kallað er eftir gegnsæju kerfi. Útboð er gegnsætt og mun gegnsærra en þær tillögur sem við ræðum hér í dag. Á meðan kvótinn er ekki boðinn út þurfum við, að mínu mati, í það minnsta að hækka veiðigjöldin á stærri fyrirtækin. Ég legg til að það gjald verði 50% á heimildir umfram 5.000 tonn og að fjármunirnir sem fyrir það fengjust yrðu nýttir til þess að styrkja byggðir landsins til fjölbreyttrar atvinnuuppbyggingar. Það er afar mikilvægt fyrir þjóð sem byggir efnahag sinn eins mikið á nýtingu náttúruauðlinda og Íslendingar gera að hafa beinar tekjur af nýtingu þeirra. Þjóðaratkvæðagreiðsla um efnisatriði nýrrar stjórnarskrár frá því í október 2012 leiddi í ljós afgerandi stuðning þjóðarinnar við ákvæði um ævarandi þjóðareign á náttúruauðlindum, að nýtingarrétti yrði úthlutað til ákveðins tíma gegn fullu gjaldi og með gegnsæjum og hlutlægum hætti. Það þarf að fylgja þeirri niðurstöðu eftir og innleiða heildstæða auðlindastefnu á forsendum sjálfbærrar þróunar þannig að þjóðin njóti arðsins af auðlindum sínum. Herra forseti. Ég hef ekki farið út í einstaka þætti frumvarpsins í smáatriðum. Ég hef ekki farið út í að skoða nákvæmlega hvað það er sem á að draga frá heildarverðinu til þess að mynda stofninn til að reikna út veiðigjaldið. Þar er bæði breytilegur kostnaður en líka fastur kostnaður. Þar eru vextir og fjárfestingar. Það þarf að skoða þetta allt saman og atvinnuveganefnd þarf að fara yfir hversu mikið af auðlindarentunni rennur til þjóðarinnar. Eru það 33%? Eru það kannski bara 20%? Þegar við vorum að vinna með frumvarpið árið 2012 samþykkti Alþingi að þjóðin fengi rúm 60% af auðlindarentunni, að umframarðurinn sem skapast af auðlindinni myndi að meiri hluta renna í ríkissjóð, en samt sem áður myndu útgerðin og þjóðin deila með sér þeirri rentu. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég verð bara að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á því á hvaða vegferð hv. þingmaður er. Þegar hér er rætt um að hlutdeild þjóðarinnar í afkomu útgerðarinnar sé ekki nægilega há spyr ég hv. þingmann hvaða breytingar hafi orðið frá því að hv. þingmaður gegndi embætti fjármálaráðherra. Það er nákvæmlega sama hlutdeild nú sem við erum að tala um og var þegar hv. þingmaður gegndi því embætti. Ég vil sömuleiðis spyrja: Gerir hv. þingmaður ráð fyrir og óskar eftir að við hækkum t.d. veiðigjald á makríl? Hann er að vísu ofveiddur stofn. Er hv. þingmaður að tala um að við hækkum það um 2.000% eins og hér er nefnt? Á hvaða leið er hv. þingmaður? Ég bið um rökstuðning fyrir því að halda því sífellt fram að þetta frumvarp geri ráð fyrir að þingmenn ákveði verð á fiski. Reiknistofninn er ákveðinn þannig að frá aflaverðmæti er dreginn breytilegur og fastur kostnaður. Aflaverðmætið [[Forseti hringir.]]er uppgefið af Fiskistofu til ríkisskattstjóra. Þingið kemur ekkert nálægt því. Hvernig rökstyður hv. þingmaður þessa rangfærslu?
Herra forseti. Ég rökstyð það bara með því að lesa frumvarpið þar sem þingmenn eru beðnir að ákveða forsendur [[Verð á fiski.]]fyrir útreikningi á verði á fiski.
Verð á fiski.
Veiðigjaldið, verðið sem þjóðin fær fyrir fiskinn. Það er nákvæmlega það sem við erum að vinna með hér, nákvæmlega það sem við fáum út þegar við lesum þetta frumvarp. Ég spyr bara hæstv. ráðherra á móti: Hefur hæstv. ráðherra látið reikna það út eða eru til um það tölur hvert veiðigjaldið væri í dag ef lögin frá 2012 væru í fullu gildi? Hvert væri þá veiðigjaldið í dag? Þar var gert ráð fyrir að hlutdeild þjóðarinnar í auðlindarentunni myndi hækka í skrefum. Hvert væri veiðigjaldið þá? Og til þess að vera alveg skýr við hæstv. ráðherra legg ég til að við förum í útboð á aflaheimildum [[Forseti hringir.]]og spyrjum útgerðina hvað hún er tilbúin að borga fyrir kílóið af makríl.
Virðulegi forseti. Ég vek athygli hv. þingmanns á því að hann er í andsvörum hér við spurningum sem bornar eru upp. En bara til að svara spurningunni: Ég hef ekkert verið að reikna út áhrif frumvarpa sem voru numin úr gildi með annarri lagasetningu. Það er bara enginn tími í slíkt, sem betur fer segi ég í mörgum tilfellum. Hv. þingmanni verður mjög tíðrætt um gæði þessa kerfis í Færeyjum og ræðir á sama tíma um nauðsyn nýliðunar hér: Hvað hefur orðið mikil nýliðun í færeyskri útgerð í tengslum við uppboð á aflaheimildum? Hvað eru Færeyingar að bjóða upp stóra hlutdeild af þorskveiðiheimildum sínum sem þeir ráða einir yfir? Hver er reiknuð framlegð af makríl á íslenskum miðum síðustu tvö árin sem hv. þingmaður er að tala um að hækka hér upp úr öllu valdi? Ég vænti þess að þessar upplýsingar liggi allar fyrir þegar haldið er fram þeim staðhæfingum sem hér hafa komið fram.
Herra forseti. Með útboði á aflaheimildum er möguleiki á nýliðun.
Það er …
Það getur vel verið að enginn nýr hafi boðið í kvótann í Færeyjum, það má vera. Ég þekki ekki síðasta útboðið en ég veit að það voru ekki nýir aðilar sem buðu í kolmunna og makríl. [[Gripið fram í: Tveir?]]Hins vegar var það möguleiki. En það er ekki möguleiki hér. Það sem ég legg áherslu á hér er að Færeyingar fá miklu hærra verð fyrir þann kvóta sem boðinn er út en verið er að leggja til með þessu frumvarpi. Hlutfallslegur munur skiptir þúsundum. Það er stórkostlegur munur sem við, eigendur auðlindarinnar, verðum að fá skýringu á. Við verðum að fá skýringu á þessu. Það sem væri einfaldast er auðvitað að nota útboðsleiðina, þótt ekki væri nema til að fá [[Forseti hringir.]]viðmiðunarverð. Þá þyrftum við ekki að vera að þrasa um þessa hluti hér, þá fengjum við viðmiðunarverð. Og útboðsleiðin er gegnsæ, skiljanleg og framkvæmanleg.
Forseti áréttar aftur við þingmenn að virða ræðutíma. Upp á nýbreytni ætla ég að prófa þegar komið er fimm sekúndur fram yfir tímann að hamra aðeins fastar. Það skemmir ræðuna en ræðutíminn er hvort eð er búinn, það skemmir fyrir þeim sem heima sitja en þetta er búið að vera svolítið losaralegt hjá okkur núna. Í dag skulum við prófa þessa nýbreytni og sjá hvort menn færa sig ekki aftur inn á réttan ræðutíma.
Herra forseti. Það er var mjög athyglisvert að hlusta á ræðu hv. þingmanns. Að mestu leyti fjallaði ræða hennar um eitthvað allt annað en það frumvarp sem hér liggur fyrir þannig að ræðan fjallaði í mörgum meginatriðum um að gera algjöra uppstokkun á núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Látum það bíða um sinn. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í eru fullyrðingar hennar um þetta frumvarp, að hér séu þingmenn að ákveða verð á fiski. Hvernig fær hún það til þess að koma heim og saman? Mig langar að spyrja hana hvar í þessu frumvarpi verið sé að ákveða verð á fiski. Hvar í núgildandi lögum er verið að ákveða verð á fiski? Ég held að það sé reginmisskilningur hjá hv. þingmanni. Hér er verið að ákveða gjald. Hér er verið að ákveða skatt. Það er ekki þannig þegar verið er að ákveða skattprósentu af virðisaukaskatti að ríkið ákveði verð á vöru. Það er ekki þannig. Hér er verið að ákveða gjaldhlutfall, ekki verð á fiski. Hann ræðst á frjálsum, opnum alþjóðlegum markaði.
Herra forseti. Kannski hefði ég átt að vera aðeins nákvæmari. Ætlast er til þess að við þingmenn ákveðum það verð sem þjóðin fær fyrir fiskinn. [[Gripið fram í: Nei.]]Til dæmis er í ákvæði til bráðabirgða ákveðið verð á blálöngu, djúpkarfa, grálúðu og gulllaxi. Þar fyrir utan eru sérákvæði í 8. gr. fyrir hval. Það eru alls konar forsendur varðandi hvernig vega eigi og meta aflaverðmæti t.d. síldar, loðnu, kolmunna og makríls. Þarna er settur inn reiknistuðull. Auðvitað er það þannig að þetta frumvarp er uppfullt af forsendum og tölum sem við eigum að samþykkja, [[Forseti hringir.]]eða ekki, sem ákveða [[Forseti hringir.]]veiðigjaldið og þar með það verð sem þjóðin fær fyrir fiskinn.
Herra forseti. Við ræðum hér um gjaldtöku, þ.e. gjaldið sem ríkið ætlar að innheimta af þeim aðilum sem eru gjaldskyldir. Það kemur m.a. fram í því að lagt er á gjald, króna á kíló. Hv. þingmaður hefur gegnt störfum sem fjármálaráðherra og hefur væntanlega áttað sig á því að við ákvörðun á ýmsum krónutölusköttum sem leggjast til að mynda á olíu, tóbak og áfengi er ekki verið að ákveða verð á hverri vöru, verið er að ákveða hvað ríkið ætlar að taka til sín. En þá hefur komið fram að þetta er allt saman á misskilningi byggt. Önnur fullyrðing í ræðu hv. þingmanns vakti athygli mína, þ.e. að frumvarpið sé allt fullt af matskenndum ákvörðunum. Ég spyr: Hvaða matskenndu ákvarðanir eru þetta nákvæmlega annað en að ríkinu ber samkvæmt meginsjónarmiðum skattareglna að ákveða [[Forseti hringir.]]gjaldstofn, að ákveða hverjir eru gjaldendur og ákveða gjaldhlutfall?
Virðulegi forseti. Hér er allt fullt af matskenndum hlutum - hæstv. ráðherra fór yfir það í kynningum sínum - þó að það sé ekki bara þetta hlutfall, 33%. Það er ákveðið með einhverju huglægu, hlutlægu mati, með mati á útreikningi síðustu tíu ára. [[Gripið fram í.]]Fyrstu tvö árin var ekki einu sinni neitt raunverulegt veiðigjald. Ákveðið er að nota síðastliðin tíu ár og fá út þetta hlutfall. Það eru fleiri matskenndir þættir í frumvarpinu sem ég veit að hv. þingmaður þekkir vel vegna þess að hann kom að samningunni. Atvinnuveganefnd þarf að fara yfir [[Forseti hringir.]]alla þessa þætti. Hvað er eðlilegt að draga frá [[Forseti hringir.]]og hvað er eðlilegt að standi eftir? Það er matskennt og er ætlast til þess að við alþingismenn metum það. Við ákveðum þá að velja þá leið þegar betri leið er til, [[Forseti hringir.]]sem er að bjóða út aflaheimildir. [[Forseti hringir.]]Það er leið sem notuð er í öllum viðskiptum [[Forseti hringir.]]- nema þegar útdeila á bestu gæðunum á Íslandi.
Forseti áréttar áfram að þingmenn virði ræðutímann og vill nefna fyrir fólk sem fylgist með heima að þessi bjölluhljómur var í boði Oddnýjar G. Harðardóttur.
Virðulegi forseti. Ég er sammála grunninum í málflutningi hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur, reyndar ekki í þeirri ræðu sem hún hélt núna heldur ræðu sem hún hélt sem hæstv. fjármálaráðherra í júní árið 2012 þegar við lögðum fram frumvarp um veiðigjöld þá, þegar hæstv. ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar sat. Þá sagði hv. þingmaður, þáverandi fjármálaráðherra, með leyfi forseta: „Þegar krónan er sterk skilar veiðigjaldið minna í ríkiskassann en á móti kemur að staða ríkissjóðs er yfirleitt betri þegar krónan styrkist. Þannig má líta á að veiðileyfagjaldið sé sveiflujafnandi fyrir ríkissjóð og stilli einnig rekstri útgerðarfyrirtækjanna þannig að þar séu líka minni sveiflur þannig að við gætum sagt að það sé eðlilegri grunnur.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi algjörlega skipt um skoðun frá því sem hún sagði þarna, að þetta sé eðlilegri grunnur, og eins hvort, af því að ég skil hennar málflutning pínulítið þannig, matskennda atriðið snúist bara um prósentuna. [[Forseti hringir.]]Væri hún sátt ef prósentan væri hærri en 33%?
Herra forseti. Ég væri sáttari ef hærra hlutfall af auðlindarentunni rynni í ríkissjóð. Auðlindarentan er umframarður, þá er búið að draga frá alla hluti og búið að reikna með eðlilegum hagnaði eða meðalhagnaði. Þetta er umframarður. Þegar við unnum með frumvarpið 2012, þegar ég var fjármálaráðherra, reyndum við að komast að því hver auðlindarentan væri. Við vildum að meiri hluti hennar rynni í ríkissjóð. Auðlindarentan sveiflast auðvitað eftir því hvernig staðan er á greininni, alveg eins og þetta veiðigjald á að gera. Það er miðað við afkomu, [[Forseti hringir.]]hagnaðurinn er líka miðaður við afkomu og þar með auðlindarentan líka. Við fórum næstbestu leiðina árið 2012, besta leiðin er að bjóða út aflaheimildirnar.
Virðulegi forseti. Ég játa að ég skil minna í málflutningi hv. þingmanns nú en ég gerði fyrir sex árum. Hún hefur fundið þessu frumvarpi allt til foráttu en nú sýnist mér þetta snúast um afstillingu á prósentutölu. Ég ætla ekki að fara í umræðu um fiskveiðistjórnarkerfið í heild sinni, eins og meiri hluti ræðu hv. þingmanns fór út í, en hv. þingmaður hefur mikið talað um Færeyjar og mig langar að nýta tækifærið til að ræða kerfið þar. Ég er sammála því að það er mjög spennandi að fylgjast með því sem verið er að gera, ekki bara í Færeyjum heldur víða annars staðar almennt hvað varðar sjávarútveg, gjaldtöku og ýmislegt fleira tengt því. Það er ekki hægt að taka einn hluta af kerfinu í Færeyjum og segja að það sé hið fullkomna kerfi, við hljótum að þurfa að gera þá kröfu til sjálfra okkar að við horfum á kerfið í heild sinni. Vill hv. þingmaður að við tökum upp aðferð Færeyinga við að innheimta gjald af veiði á fiskstofnum þar sem, eins og fram hefur komið, engin veiðigjöld eru greidd innan eigin lögsögu? [[Forseti hringir.]]Vill hv. þingmaður að við göngum alla leið og tökum upp kerfi Færeyinga?
Herra forseti. Svo ég sé alveg skýr vil ég að hærra hlutfall af auðlindarentunni renni til þjóðarinnar en gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi. Það er algjörlega á hreinu. Ég hef talað fyrir útboði á aflaheimildum vegna þess að það er gegnsætt, skiljanlegt, framkvæmanlegt og tíðkast í viðskiptum. Ég hef talað fyrir því, eins og Vinstri grænir hafa reyndar gert í sinni stefnu, að hluti aflans, 1/3 ef ég man rétt úr stefnu Vinstri grænna, sé settur á markað, 1/3 sé í gamla kerfinu og 1/3 byggðatengdur. Ef við bjóðum út hluta af aflaheimildum fáum við viðmiðunarverð, þá verða allir að segja sannleikann. Það er verðið sem útgerðin treystir sér til að greiða fyrir kíló af fiski. [[Forseti hringir.]]Ég vil að við bjóðum út hluta af aflaheimildunum eins og Færeyingar gerðu, ég er ekki að tala um allt þeirra fiskveiðikerfi. Þeir hafa boðið út aflaheimildir, þeir hafa fengið miklu hærra verð en við og við þurfum að fá skýringar á því hvernig á því stendur og af hverju við gerum ekki eins og þeir í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Oddný Harðardóttir segir að aðalatriðið í þessu máli öllu sé, eins og hún orðar það, að þjóðin fái hærra hlutfall af auðlindarentunni, það renni til þjóðarinnar, en gert er ráð fyrir hér. Því spyr ég eins og sumir aðrir hafa spurt: Hvert þarf hlutfallið að vera? Erum við þá bara að tala um að það eigi ekki að vera 33% af því sem eftir stendur heldur eitthvert annað hlutfall? Þá spurningu vil ég endurtaka. Annars fjallaði ræða hv. þingmanns ekki um þetta veiðigjaldafrumvarp heldur um fiskveiðistjórnina í heild og það er ekki margt sem ég hlakka meira til en að ræða við hv. þingmann um einmitt hana. Það er einhver meinloka í því að bera saman uppboðsverð á veiðiheimildum í Færeyjum sem Færeyingar geta reyndar ekki beitt á eigin tegundir inni í eigin lögsögu vegna þess að þeirra fiskveiðistjórn er í molum og hefur verið það í áratugi. Þeir hafa ofveitt úr öllum sínum stofnum [[Forseti hringir.]]öfugt við það sem hér gildir. Ég sé að mínútan er útrunnin og reyni að nota hina betur.
Maður er sjómaður.
Herra forseti. Eins og ég er búin að segja hér áður vil ég að þjóðin fái meiri hlutann af auðlindarentunni í sinn hlut. 33% eru ekki meiri hluti ef þetta er sannarlega auðlindarenta sem reiknuð er út í þessu veiðigjaldafrumvarpi sem við erum að tala um hér. Yfir þetta verður hv. atvinnuveganefnd að fara. Við lögðum það til 2012 að þjóðin fengi rúm 60% og útgerðin 40%. Þau myndu deila með sér auðlindarentunni þrátt fyrir allt, en þá var líka búið að reikna út eðlilegan arð fyrir útgerðina. Eigið fé sjávarútvegsfyrirtækja hefur aukist um 300 milljarða frá hruni og arðsemi eigin fjár og EBITDA sem hlutfall af rekstrartekjum hefur verið að jafnaði í það minnsta tvisvar sinnum meiri en í öðrum greinum. [[Forseti hringir.]]Þjóðin á að fá stærri hluta af þessum gróða.
Virðulegi forseti. Ég spyr þá aftur: Myndi það fullnægja kröfum hv. þingmanns að við hækkuðum þessa tölu úr 33% í eitthvað annað? Uppboðsleiðin myndi nefnilega leiða til þess sem hv. þingmaður vildi helst varast í þessu öllu. Það er ekki hægt að tala um uppboðsleiðina og hagkvæmni hennar sem myndi sennilega hámarka afrakstur ríkisins af nýtingu þessarar auðlindar einu sinni en ekki í uppboði tvö og ekki í uppboði þrjú. Það sem skiptir máli í þessu er hvað þjóðin fær út úr þessu til lengri tíma litið. Uppboðsleiðin myndi leiða til þess sem hv. þingmaður helst vildi forðast, samþjöppunar, bæði landfræðilegrar og viðskiptalegrar, þ.e. að kvótinn myndi sennilega allur lenda í höndunum á þremur til fimm fyrirtækjum og gert yrði út á þremur til fimm stöðum á endapunktinum.
Virðulegi forseti. Hvernig í ósköpunum getur hv. þingmaður fullyrt þetta? Við höfum aldrei prófað að bjóða út aflaheimildir. [[Gripið fram í.]]Það er hins vegar alkunna í útboði að settar eru reglur. Við erum núna með 12% hámark á samþjöppun, til að reyna að koma í veg fyrir samþjöppun. Þegar við setjum út reglur fyrir útboðið getum við alveg eins sagt að enginn megi eiga meira en 12%. Við getum alveg sett reglur og það er það sem er gert þegar sett eru niður útboð, það eru settar reglur sem þjóna hagsmunum þess sem býður út vöruna eða verkið. Þannig er það. Atvinnuveganefnd þarf að fara yfir þá liði sem eru frádráttarbærir og hæstv. ráðherra kynnti á glærum í gær, m.a. fyrir stjórnarandstöðunni. Það þarf að fara yfir þá liði og hvort það er réttmætt, [[Forseti hringir.]]hvernig þeim er stýrt og hvernig hægt er að hafa áhrif á bæði breytilegan kostnað og hvort það sé réttlætanlegt að taka allan þennan fasta kostnað og draga hann frá. [[Forseti hringir.]]Atvinnuveganefnd þarf að fara yfir þetta og reyna að rýna í það hver er raunveruleg auðlindarenta, en tölurnar um hagnað fyrirtækja í sjávarútvegi undanfarin ár liggja fyrir og [[Forseti hringir.]]það er ekki réttlátt að þjóðin fái svona lítið af þessari meginauðlind. Við eigum að bjóða hluta út þótt ekki væri nema til að fá viðmiðunarverð.
Frú forseti. Það er svolítið skrýtið að við séum bara þrjú í salnum en gott og vel, við látum vaða engu að síður. Það er vissulega ánægjulegt að sjá að hæstv. sjávarútvegsráðherra sé bæði kominn í salinn og hafi líka haft í sér kraft til að flytja eigið frumvarp til lækkunar veiðigjalda að þessu sinni í stað þess að reyna að lauma því inn í gegnum atvinnuveganefnd og sniðganga þannig umræðu í ríkisstjórnarflokkunum. Dveljum samt ekki við það. Það var nefnilega ágætt í framsögu hæstv. ráðherra að hann ræddi mikið um bróðerni og friðsemd. Mér finnst það mjög jákvætt. Málefnaleg umræða um frumvarp af þessu tagi er mikilvæg og það er um að gera að benda á kosti og ókosti þess ásamt því að reyna að finna einhverja möguleika á að bæta það. Ég vona að það verði tekið mark á þeirri gagnrýni sem ég kem til með að leggja fram þar sem gagnrýnin er að sjálfsögðu lögð fram í mesta bróðerni og mestu vinsemd. Ég segi þetta eftir að hafa fengið tugi símhringinga og tölvupósta undanfarna tvo daga frá fólki sem er mjög ósátt við þetta frumvarp. Það er nefnilega alls ekki svo að þetta sé allt saman klippt og skorið. Til að greina þetta held ég að við verðum að skoða það í tvennu ljósi. Í fyrsta lagi má skoða þetta sem tilraun til að laga ágalla núverandi fyrirkomulags út frá þeim kolröngu forsendum, en forsendum engu að síður, að núverandi fyrirkomulag sé í grundvallaratriðum gott. Í öðru lagi má skoða þetta veiðigjaldafrumvarp sem tilraun til að komast hjá því að laga galla núverandi fyrirkomulags og þá er ég að tala um undirliggjandi kerfislæga galla sem er viðhaldið með frumvarpinu. Ég ætla að taka þetta jákvæða fyrst. Það eru nokkrar ágætar breytingar hér. Álagningin er færð nær í tíma, stjórnsýslan er gerð einfaldari, það er ýmislegt sem er tekið á sem er mjög fínt. Þær stjórnsýslubreytingar sem eru lagðar til munu líklega bæta hag margra fyrirtækja. Bara það að færa þetta nær í tíma mun minnka þá óvissu sem fyrirtæki þurfa að ganga í gegnum yfir tveggja ára tímabil meðan beðið er eftir því að veiðigjöld verði lögð á. Það rýmkar þá fjárstreymið og ýmislegt þannig. Það er að vísu svolítið skrýtið við nýja ferlið að verið er að blanda hæstv. ráðherra inn í ákvarðanatöku í hvert einasta skipti sem þarf að rukka veiðigjöldin. Ferlið er að fyrirtækin skila inn skattskýrslu með upplýsingum um sínar veiðar, Fiskistofa staðfestir þær tölur eða hrekur eftir atvikum og ríkisskattstjóri ákvarðar þá hvað hver skuli borga. Gott og vel. Um flest gjöld af þessu tagi gildir náttúrlega, ef við erum að tala t.d. um skatta, útvarpsgjald eða hvað það er, að þegar gjald hefur verið ákvarðað er það hreinlega innheimt. En, nei, hér þarf einhverra hluta vegna ráðherra að koma sérstaklega inn og senda bréf til að hrinda þessu ferli í framkvæmd hjá annarri stofnun. Úr því að reikniaðferðin er ákveðin af Alþingi og reikningarnir framkvæmdir af ríkisskattstjóra er engin sérstök ástæða til að ráðherra komi frekar inn í þetta. Það er bara óþarfi. Það væri hægt að kippa þeim hluta ferlisins út. Þá er reikniaðferðin líka sérstök, einkum frádráttarliðirnir. Það að draga frá allar fjárfestingar opnar á að fjárfest sé stórlega rétt fyrir áramót og selt að nýju eftir áramót. Auðvitað er eðlilegast að reyna að skoða þetta út frá nettóstöðunni frekar en að taka heildarstöðuna. Þá má segja að þetta sé jafnvel tvöfaldur afsláttur þar sem það er afsláttur af fjárfestingum í upphafi og afskriftum í lokin. Þessi handvömm verður vonandi leiðrétt í meðferð atvinnuveganefndar. Svo eru vondu breytingarnar, þær eru nokkrar. Fyrst og fremst er verið að ákveða lægra veiðigjald fyrir árið 2019 en eru rök fyrir. Ég ætla ekki að fara yfir hversu mikil lækkun er á hverri einustu tegund en það er lækkun á því sem næst öllum þeirra, þar með talin 40% lækkun á þorski. Eins og er rukka Færeyingar 70% hærra gjald en Íslendingar gera í dag. Það verður þeim mun meira 2019 gangi þetta svona í gegn. Þá fer maður að velta fyrir sér hvers vegna hagfræðin á Íslandi sé svo gjörólík hagfræðinni í Færeyjum að nákvæmlega sami fiskur þurfi að vera þrefalt ódýrari á Íslandi en þar. Það mætti svo sem tala um að eiginfjárhlutfall fyrirtækjanna sé kannski minna, en það reyndar virðist ekki vera tilfellið í ljósi gríðarlega stórra arðgreiðslna sem hafa komið frá þeim stærstu. Er kannski styttra á miðin? Nei, reyndar er lengra á miðin fyrir Færeyinga. Í rauninni virðist ekki vera neinn liður. Kannski getur hæstv. ráðherra bent mér á einhvern lið sem gerir hagfræðina í grundvallaratriðum öðruvísi á Íslandi en í Færeyjum. Engu að síður er þetta það sem er lagt upp með, þ.e. gríðarlega stór lækkun á veiðigjöldum í þessu frumvarpi, og ekki hafa verið lögð fram nein rök fyrir henni - nema að vísu að núna hafi verið verra árferði en fyrra. Þá hugsar maður: Ókei, hvað þá um þetta stöplarit sem hefur verið sýnt þar sem það að negla niður 33% hlutdeildartölu, eins og er gert í þessu frumvarpi, á að slá á þessar sveiflur? Annaðhvort er þessi lækkun til að búa til enn eina sveifluna eða að þetta kerfi kemur ekki til með að laga neinar sveiflur yfir höfuð. Hvort tveggja getur ekki verið satt samtímis. Það er svolítið lykilatriði í umfjöllun um veiðigjöldin sjálf að þetta eru að sjálfsögðu nákvæmlega sömu tölur og við sáum í vor að mestu leyti, þetta er einhvers konar gegnumgangandi tilraun til að lækka veiðigjöld án þess að það hafi verið rökstutt á neinum grundvelli sem er raunverulega einhver fótur fyrir. Það er yfirferðin ef við göngum út frá því að núverandi kerfi sé gott, en eins og ég sagði er það það ekki. Það er fullt af göllum við núverandi fyrirkomulag, t.d. það að ganga út frá því að ríkið, eða Alþingi eftir atvikum, eigi að ákveða hvert veiðigjaldið sé. Reyndar er áhugavert hversu margir hafa talað hér um að þetta sé markaðsákveðið gjald þrátt fyrir að í frumvarpinu sé bókstaflega tafla sem ákveður hvernig þetta eigi að vera fyrir árið 2019. Það hljómar eins pólitískt og hver önnur ákvörðun og ekki bara það heldur vegna þess að þetta er fyrsta árið, og allir reikningar í kjölfarið koma að sjálfsögðu til með að byggjast á því hvað verður gert árið 2019, er þetta að sjálfsögðu ákveðið strik í sandinn til að tryggja að veiðigjöldin verði lág til frambúðar. Það er tafla í frumvarpinu um 40% lækkun á veiðigjaldi þorsks. Það er hreinlega tilfellið. Það er ekki hægt að fullyrða að það sé markaðsgjald, þ.e. að markaðurinn ákveði gjaldið, ef þessi tafla er til staðar. Eina leiðin til að láta markaðinn ákveða gjaldið er hreinlega að fjarlægja töfluna og búa til einhvern markaðsmekanisma þar sem markaðurinn er bókstaflega látinn ákveða gjaldið. Það er mjög eðlilegt. Hæstv. ráðherra sagði áðan í andsvörum við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur að þetta snerist ekki um það hvort það væru 102 eða 103 kr. á kílóið, eins og það sé einhvern veginn hægt að taka alla umræðuna um krónutöluupphæðina út fyrir sviga. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra, þetta snýst ekki um 102 eða 103 kr. á kílóið, þetta er um hvort þetta séu 22 kr. eða 13 kr. á kílóið. Gott og vel, ef við skoðum verðið sem sést í kvótabraski sem hefur verið eftir tegundum og margföldum þær tölur með magntölunum sem hafa verið að veiðast og leggjum það allt saman saman, sem er reyndar sama reikniaðferð og er lögð til í þessu frumvarpi til að ákveða veiðigjöld, virðist auðlindin vera samtals um 1.000 milljarða kr. virði heilt yfir, þ.e. yfir margra ára tímabil. Inni í þessari samtölu er bæði þegar verið er að selja kvóta en líka þegar verið er að leigja og auðvitað er ekki allur kvótinn til sölu að jafnaði. Íslenska ríkið tekur til sín u.þ.b. 0,8% af þessari tölu samkvæmt frumvarpinu miðað við næsta ár ef við gefum okkur að þessar veiðigjaldstölur séu notaðar og þá kemur þessi spurning: Hversu hátt hlutfall væri eðlilegt? Sumir hafa lagt til að þetta eigi að vera a.m.k. 50%. Það er kannski mjög eðlilegt að þjóðin fái a.m.k. 50% af auðlindarentunni. Svo koma spurningar um hvernig eigi að reikna hana út. Það er svo sem hagfræðilegt viðfangsefni sem hefur verið leyst töluvert lengi og ætti ekki að þurfa að vera til umræðu í hvert einasta skipti sem einhver ber það upp. Höfum í huga að samkvæmt gríðarlega nákvæmum útreikningum hæstv. ráðherra má ekki rukka, bara alls ekki, meira en 13,8 kr. á kílóið fyrir þorskárið 2019 þrátt fyrir að þeir aðilar sem leigja í dag til sín kvóta séu að borga um 110 kr. fyrir kílóið á markaði og borgi að auki veiðigjöldin. Það segir okkur að til eru aðilar sem fá 110 kr. fyrir hvert kíló sem annað fólk vinnur alla vinnuna í kringum. Þetta er ekkert annað en bíræfin rentusækni, vel þekkt fyrirbæri í hagfræði um þá sem sitja á auðlind eins og þeir eigi hana. Í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða segir nota bene að þeir eigi hana ekki, en þeir sitja á henni eins og þeir eigi hana, stunda sitt brask með hana og njóta góðs af því að hafa fengið þessa auðlind, með hvaða hætti sem þeir svo sem fengu hana. Jafnframt er hægt að segja að rétt verð fyrir kílóið hljóti þá að vera í það minnsta 132 kr. miðað við veiðigjöld dagsins í dag sem er öllu nær því verði sem færeyska ríkið hefur tekið til sín. Í grundvallaratriðum er spurningin um rétt veiðigjald svona einföld: Hver á að fá þennan pening? Á það að vera íslenskur almenningur í gegnum ríkissjóð, í gegnum sameiginlega sjóði landsmanna, eða eiga það að vera þeir sem hafa með einum eða öðrum hætti fengið afnotarétt af þessum kvóta og nýta hann sjálfum sér til framdráttar? Ef við værum með einhvers konar eðlilegt fyrirkomulag á þessu myndi íslenska þjóðin fyrst og fremst og öðrum fremur njóta góðs af því að vera með rétt raunverð frekar en að það skili sér bara í stórkostlegum hagnaði örfárra fyrirtækja. Svo það sé sagt er ég alls ekki mótfallinn því að fyrirtæki græði og græði þess vegna mjög vel. Það er bara mjög fínt að fyrirtæki græði. En það verður að vera gert á sanngirnisgrundvelli og undir eðlilegum forsendum. Forsendur þessa kerfis eins og það er í dag eru ekki sanngjarnar og ekki til þess fallnar að stuðla að góðu og réttlátu samfélagi. Engin nýliðun getur í rauninni átt sér stað nema fólk sé með þeim mun dýpri vasa fyrir eða þá að einhverjir eru svo almennilegir að lána gegn engu gjaldi til að fólk komist af stað. Jú, jú, við getum svo sem talað um þessi 5,3% en raunveruleikinn er að þetta færir bilið aðeins ofar en gerir engum auðveldara að stökkva úr félagslega kerfinu upp í stærra kerfið. Í staðinn fyrir að gera þetta rétt og fara markaðsleiðina, í staðinn fyrir að gera það sem maður hefði haldið að markaðssinnaður flokkur eins og Sjálfstæðisflokkurinn er, eða segist vera, gerði, að nota frjálsa markaði, er verið að taka inn 33% hlutfallstölu sem er auk þess reiknuð út frá liðum sem virðast sérstaklega til þess fallnir að auðvelda lóðrétt samþættum fyrirtækjum að hliðra til kostnaðarliðum hjá sér. Sem dæmi má taka eitt ágætt fyrirtæki sem í dag rekur alla landvinnslu sína vísvitandi í bullandi tapi með tilfærslum á arðsemi milli rekstrareininga vegna þess að reikniformúlan gerir það að verkum að þetta tiltekna fyrirkomulag lágmarkar veiðigjöldin, bara eins og þau eru reiknuð í dag. Ef þetta frumvarp gengur í gegn mun eflaust allt braggast í landvinnslu hjá fyrirtækinu en skipin lenda allt í einu í miklum rekstrarerfiðleikum. Það þarf ekki mikla excel-spekinga til að finna tilfærslur í svona kerfi til að lágmarka veiðigjöld en hámarka hagnað þrátt fyrir það. Þær aðferðir, sem er vissulega verið að taka á að hluta til í þessu frumvarpi, munu ekki koma í veg fyrir það að öllu leyti. Þetta er alveg sérlega opið fyrir því að fyrirtæki komi sér saman um að hnika til tölum til að keyra niður sameiginlegan stofn veiðigjaldsins. Þetta er í rauninni ekkert annað en árás á [[Forseti hringir.]]tekjustreymi ríkissjóðs sem má vænta vegna þess að það er nú þegar til staðar. Nú er ég fallinn á tíma þannig að ég þarf að koma í a.m.k. eina ræðu í viðbót en læt þetta duga að sinni.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom víða við og má hafa mörg orð um þessa ræðu hans. Hann fer sérstaklega í það sem hér hefur áður verið rætt, hina svokölluðu Færeyjatilvísun, og sjálfsagt að fara aðeins yfir það. Þegar hér er fullyrt að Færeyingar fái 70% hærra gjald fyrir afla sinn en Íslendingar, spurt hvers vegna þrisvar sinnum hærra verð sé í veiðileyfum þar en hér og fullyrt að það sé lengra á miðin fyrir Færeyinga spyr maður á móti: Af hverju eru Færeyingar ekki að taka gjald fyrir þorsk eða aðrar fisktegundir í heimasjó? Hvað er svona frábært við þetta kerfi? Í annan stað vil ég spyrja hv. þingmann úr því að hann talar fyrir því að taka upp færeysku leiðina: Er hann því meðmæltur að laun sjómanna verði dregin frá veiðigjaldi á Íslandi eins og gert er í Færeyjum? Talar hv. þingmaður fyrir nýliðun í greininni en á sama tíma uppboði? Þá spyr ég: Hvaða hindranir ætlar hv. þingmaður að draga inn í uppboðskerfið ef hann ætlar ekki að koma í veg fyrir að sá sterkasti gomsi allt saman í sig sem boðið verður upp? Þetta eru grundvallarspurningar sem þingmenn verða að svara sem koma hingað og mæra færeyska fiskveiðistjórnarkerfið sem hefur lagt heimamiðin í rúst. Á sama tíma og talað er fyrir þeirri aðferð sem þar er viðhöfð verða þeir að taka afstöðu til ákveðinna grundvallarþátta sem eru gjörólíkir við fiskveiðistjórnina í Færeyjum og hér. Ég bíð spenntur eftir að heyra afstöðu þingmannsins til [[Forseti hringir.]]þessara tveggja spurninga.
Frú forseti. Þetta eru spurningar sem maður hefur heyrt áður hér í dag og hefur þeim verið svarað hér í dag en ég skal alveg svara þeim með gleði. Það má benda á að kerfið sem Færeyingar hafa tekið upp er enn þá á tilraunastigi. Þau eru enn að þróa þetta, enn að reyna að læra hvernig sé best að haga þessum hlutum. Að sjálfsögðu er ekki - [[Mest af okkur.]]Já, já, það má læra af ýmsu og læra á ýmsa vegu. En auðvitað á maður að líta til þess þegar hlutir eru vel gerðir. Allir sem eru með það markmið að reyna að hámarka arðsemi þjóðarinnar af auðlind sjá að færeyska leiðin virkar töluvert betur en íslenska leiðin í augnablikinu. Nú nefnir hæstv. ráðherra að verið sé að skemma miðin í Færeyjum en við verðum að athuga að ákvörðun um heildarveiðimagn er tekin af hæstv. ráðherra í samráði við Hafrannsóknastofnun. Það er það sem ákveður hvort miðin séu lögð í rúst, ekki það með hvaða kerfi auðlindinni er deilt niður, hvernig heildarveiðimagninu er deilt niður á þá sem vilja veiða. Það skiptir ekki máli hvort það er Jón eða Gunnar sem veiðir upp á það að gera hvort umhverfið sé eyðilagt, það skiptir bara máli hversu mikið er veitt þegar þeir eru allir saman taldir. Hvað varðar uppboðshönnun get ég svo sem ekki farið langt út í það á 30 sekúndum en það eru til hundruð tegunda uppboðskerfa sem er búið að þróa í gegnum tíðina til að mæta mismunandi tegundum markmiða hjá þeim sem halda uppboðin. Ekkert þeirra gengur út frá því að búa til einhverjar sérstakar reglur um niðurhólfun. Það er alveg hægt að hólfa niður, alveg hægt að fara út í slíkar æfingar, en þess gerist ekki þörf. Heil fræðigrein fjallar um það hvernig maður hannar uppboð til að ná þeim markmiðum sem maður hefur. Af hverju getum við ekki horft fram hjá því að vera alltaf með þetta enska uppboðskerfi í hausnum [[Forseti hringir.]]og farið frekar að skoða fræðin eins og eðlilegt er?
Virðulegi forseti. Ég er engu nær um afstöðu hv. þingmanns til þess hvort við eigum að gera íslenskum fyrirtækjum sem starfa í sjávarútvegi sambærileg skilyrði þegar þau eiga að bjóða í þann afla sem hv. þingmaður vill setja á markað, í uppboð. Erum við að tala um að jafna skilyrði íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja, t.d. varðandi kolefnisgjald, tryggingagjald og gagnvart launaþátttöku sjómanna í veiðigjaldi? Er hv. þingmaður að tala fyrir þessu? Ég vil gjarnan heyra það áður en ég tek afstöðu til þeirra hugmynda sem hér eru settar fram. Með sama hætti geri ég kröfu til þess, þegar við erum að ræða mismunandi uppboðskerfi, að fá svör um það hvort stjórnmálamenn í þessum sal ætla að taka að sér að stýra uppboðunum á grundvelli sinna sjónarmiða. Hver eru þau þá? Hvernig ætla þeir að stjórna því hverjir fá að bjóða í hvaða afla? Hvaða tæki ætla menn að nota? Hvaða skilyrðingar ætla menn að setja? Má stórt fyrirtæki bjóða núna og lítið næst? Má fyrirtæki fyrir austan bara bjóða? [[Forseti hringir.]]Hver er hugsunin í þessu?
Frú forseti. Svo ég byrji á því að svara spurningunni sem ég náði ekki í fyrra svarinu, hvort ég sé að leggja til að veiðigjaldið verði dregið frá launum sjómanna: Að sjálfsögðu ekki. Í augnablikinu er verið að draga svo margt annað af launum sjómanna að það er alveg ótrúlegt að nokkur skuli í rauninni nenna að sinna þessu starfi. Reyndar er tilfellið að það verður æ erfiðara að manna stöður um borð í skipum. Ég heyrði af einu mjög góðu skipi um daginn sem var ótrúlega erfitt að manna vegna þess að fólk gat hreinlega fengið betri laun í landi og þurfti þá ekki að vera langt frá fjölskyldum sínum. Núna er meira að segja verið að draga endurnýjunarkostnaðinn við skipin af sjómönnum. En hvað uppboðshönnun varðar er ég ekki að tala fyrir ákveðnum reglum. Ég er ekki að tala fyrir ákveðinni hólfun. Ég er að tala fyrir því að við fáum helstu sérfræðinga heims á sviði uppboðshönnunar til að koma að því hvernig við gerum þetta á skynsamlegan hátt. Ég er ekki sérfræðingur í uppboðshönnun, ekkert frekar en hæstv. ráðherra, en við eigum til þessa sérfræðinga. Þeir eru til og við getum algjörlega farið að tala við þá vegna þess [[Forseti hringir.]]að það er leiðin sem við notum til að fá sem best verð fyrir auðlindina, fyrir fólkið í landinu.
Virðulegur forseti. Það er athyglisvert að hlusta á hv. þingmann, margt sem ég hefði viljað spjalla um við hann en maður þarf að velja úr í stuttu andsvari. Mig langar sérstaklega að koma inn á það sem hv. þingmaður kom að í blálok ræðu sinnar, áhyggjur yfir svokölluðu milliverði, þ.e. við erum að greina á milli veiða og vinnslu eins og hér er lagt til. Það efni er mér dálítið hugleikið og mig langar að ræða þetta við hv. þingmann. Ég veit að hv. þingmaður er mjög áfram um að regluverk sé skýrt og ferlar góðir þegar að þessu kemur. Mig langar því að spyrja hv. þingmann um þá ákvörðun að færa framkvæmdina af þessu í hendur ríkisskattstjóra. Við eigum náttúrlega lög um milliverðlagningu og styðjumst fyrst og fremst við gögn sem er skilað inn til ríkisskattstjóra. Getur því ekki einmitt verið þveröfugt farið þegar það er orðið brot á skilum til skattstjóra ef upp kemur einhvers konar óeðlileg verðlagning með öllum þeim ákvæðum sem því fylgir, röngum skilum inn til skattstjóra? Sé þetta staðreynd, sem við svo sem vitum ekki um, eru minni líkur á því að þetta gerist en meiri af því að gögnunum er skilað inn. Það er haft samband við Fiskistofu, við vitum verð á mörkuðum og sjáum bókhaldsgögn fyrirtækisins. Það að hrófla við þeim áður en þeir skila þeim til skattstjóra [[Forseti hringir.]]er alvarlegt brot á lögum.
Frú forseti. Það er alveg rétt að þessi tilfærsla til ríkisskattstjóra er líklega til þess fallin að draga úr ákveðnum tegundum frávika. Það er svo sem vel þekkt að þegar fólk vinnur skattskýrslur eru þar alltaf ákveðnir liðir þar sem hægt er að skrásetja hluti á einn eða annan hátt og hvort tveggja er jafn rétt út frá einhverjum hugmyndum. Auðvitað fer fólk þá að hnika þeim til. Þegar við erum að tala um einstaklinga eru þetta mjög takmarkaðir möguleikar en þegar við erum að tala um heilu rekstrarsamstæðurnar er ekki erfitt að setja upp excel-skjal þar sem fólk hnikar hlutum til innan samstæðunnar með það að markmiði að lágmarka svona gjöld. Þó að ég sé mjög hrifinn af því í grundvallaratriðum að aðskilja veiðar og vinnslu að þessu leytinu til og láta þetta allt saman snúast um veiðarnar er það vandamál enn til staðar að við erum að tala um mjög stór lóðrétt samþætt fyrirtæki sem eru með mjög stórar rekstrareiningar og mjög þétt setnar rekstrareiningar sem er auðvelt að færa hluti til innan. Þetta er svo sem ekki séríslenskt fyrirbæri, þetta er stundað úti um allan heim. Við getum alveg rætt saman einhvern tímann um tvöföldu írsku leiðina sem er ein helsta bókhaldsbrella heimsins, algjörlega fullkomlega löglegt eins og þetta allt saman er, þetta eru ekki skattalagabrot en samt leið til að lágmarka skatta. Þetta er oft kallað skattahagræðing. Þarna kemur hv. þingmaður einmitt að vissu leyti inn á mína stærstu gagnrýni sem ég kom ekki að í ræðu minni um þetta sem er að þetta frumvarp gerir ekki neitt í rauninni til að laga stöðu lítilla fyrirtækja. Núverandi kerfi er sett upp í þeim tilgangi að hygla stórum fyrirtækjum og eigendum þeirra og það virðist ekki vera neinn annar tilgangur með því. Lítil fyrirtæki koma illa út úr þessu. Það sem ég hefði haldið er að þegar verið er að setja nýjar reglur sem færa vinnsluna út úr þessu reikningsdæmi ætti að vera einhvers konar aðlögun til að þessi [[Forseti hringir.]]lóðrétta samþætting hætti að vera jafn mikill bónus og hún er. Það eru u.þ.b. sex til átta tegundir fyrirtækja, ég get alveg flokkað þær niður seinna, en það eru ekki nema tvær tegundir sem græða raunverulega á þessu kerfi.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að vera jafn afdráttarlaus í yfirlýsingum mínum og hv. þingmaður um vilja fólks til að brjóta reglur eða hvernig staðan sé í dag. Ég ætla einfaldlega að horfa til þess að það að eðli mögulegra brota sé orðið brot á skattskilum eitt og sér verði til þess að draga úr líkum til þess að þau verði. Síðan erum við með lög um milliverðlagningu og við erum með Verðlagsstofu sem safnar viðmiðunarreglum. Þetta má að sjálfsögðu allt saman efla til að fylgjast með þessu. Það á ekki að vera sérstaklega flókið að sjá hvort einhverjar óeðlilegar færslur eru þar inni. Svo verð ég að segja, virðulegur forseti, að mér finnst pínulítið sérkennilegt að tala um að þetta hygli eingöngu stórfyrirtækjum þegar verið er að leggja á uppsjávarálag sem eingöngu lendir á stórfyrirtækjum.
Frú forseti. Ég talaði kannski ekki nógu skýrt þegar ég sagði að ég væri í grunninn mjög sáttur við þá hugmynd að færa þetta yfir til ríkisskattstjóra. Það er alveg rétt að þetta mun að mörgu leyti koma í veg fyrir að það verði brotið gegn lögum. Eins og ég sagði samt er vandamálið ekki bara það að brotið sé gegn lögum heldur að það sé hægt að hliðra hlutum til alveg ótal mikið á fullkomlega löglegan hátt með þeim afleiðingum að veiðigjöldin verði svo til engin. Þetta er raunverulega hættan sem er til staðar vegna þess að það er ekki verið að greina á milli mismunandi tegunda fyrirtækja og þetta 10% álag á uppsjávarfiskinn er ekki neitt. Þetta er álag sem skiptir máli fyrir þessi fyrirtæki [[Gripið fram í.]]en þetta er ekki það sem kemur til með að hafa úrslitaáhrif á það hvort þetta kerfi gangi upp. Ef við ætlum raunverulega að sníða þetta vel þurfum við að huga að því að það eru nokkrar mismunandi stéttir fiskvinnslufyrirtækja á Íslandi. Sum þeirra eru mjög lítil, þeim þarf að hjálpa, þau eru ekki í góðum rekstraraðstæðum, [[Forseti hringir.]]en það eru nokkur risastór sem skila milljörðum í arð á ári, bara gott hjá þeim, en höfum góðar reglur um starfsemi þeirra.
Frú forseti. Það er einkum tvennt sem mig langar til að spyrja hv. þingmann aðeins út í varðandi þetta frumvarp. Fyrra atriðið snýr að markmiði laganna eins og kemur fram í 1. gr. frumvarpsins þar sem segir að tryggja eigi þjóðinni beina og sýnilega hlutdeild í fiskveiðiauðlindinni, hlutdeild í afkomu við veiðar á nytjastofnum sjávar. Það er orðið „afkoma“ greinarinnar sem að mínu mati er lykilatriði. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Er hann sammála því að rétt sé að líta til afkomu greinarinnar við ákvörðun á veiðigjaldi? Ef hann er sammála því, er hann þá ekki líka sammála því að veiðigjaldið geti sveiflast í takt við breytingu á afkomu greinarinnar? Veiðigjaldið er hærra ef afkoman er góð, veiðigjaldið verður lægra ef afkoman yrði léleg. Ég væri til í að heyra aðeins um þetta. Hitt atriðið snýr að því þegar við erum að ræða um ávinning íslensku þjóðarinnar af fiskveiðum við Íslandsstrendur. Til hvers væri sanngjarnt að líta í þeim efnum? Er sanngjarnt að líta eingöngu til veiðigjalda, þeirrar krónutölu sem þar er innheimt, er það sanngjarnt, eða er ekki rétt að við höfum líka í huga aðra skatta sem útgerðin og sjávarútvegurinn greiðir, til að mynda fyrirtækjaskatt, sem er álíka há fjárhæð og veiðigjald? Ég gæti líka nefnt tryggingagjald sem er sambærileg fjárhæð eða önnur gjöld sem útgerðin leggur í sameiginlega sjóði, eins og aflagjald, stimpilgjald og kolefnisgjald. Þurfum við ekki að horfa á þetta í heild sinni? Þegar við tökum saman veiðigjald og fyrirtækjaskattinn er skattlagning ríkisins á hagnað sjávarútvegsfyrirtækja yfir [[Forseti hringir.]]50%.
Frú forseti. Já, það er alveg spurning með svona markmið. Það er hægt að tilgreina hvaða markmið sem er í 1. gr. lagafrumvarps, en það breytir því kannski ekki að ef tölurnar segja síðan eitthvað annað næst markmiðið kannski ekki eins og því er lýst. Það er kannski alltaf kjarni umræðunnar, annars vegar hvort fólk sé sammála um markmiðið og hins vegar hvort markmiðinu sé náð. Ég er bara ekki sannfærður um að markmiðinu sé náð. Ef við værum að tala hér um að vera með brennisteinsnámur eins og við vorum með á 19. öld og hvort ættu að vera auðlindagjöld fyrir notkun á þeim brennisteini myndum við að sjálfsögðu ákveða hvaða gjald við vildum fá fyrir tonnið af brennisteini og þar með væri það útrætt og þau fyrirtæki sem gætu nýtt það myndu gera það og önnur ekki. En að sjálfsögðu er sjávarútvegur undirstöðuatvinnugrein þjóðarinnar, næststærsta atvinnugreinin, þannig að við gerum aðeins öðruvísi vegna þess að þetta skiptir okkur svo miklu máli. Þá tökum við meira tillit til afkomu greinarinnar vegna þess að þetta er svo sérstakt. Þá geta veiðigjöld sveiflast. Ef reiknireglurnar eru beinlínis hannaðar með það fyrir augum að þær sveiflist ekki er rosalega skrýtið ef það þarf að endurskilgreina veiðigjöldin til að vera 40% lægri til að reyna, ja, ég veit ekki hvað. Það hefur aldrei verið útskýrt. Hver ávinningurinn er? Jú, hann er alveg töluverður. En höfum í huga að allir þessir skattar, stimpilgjöld og allt þetta sem hv. þingmaður nefnir eru jafn mikið lagðir á ferðaþjónustu, tæknifyrirtæki, landbúnað og álverin. [[Gripið fram í.]]Við erum að tala um afnotagjöld af auðlind. Ég tók eftir því í andsvörum hv. þingmanns við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur áðan að hann virtist eiga í vandræðum með að átta sig á því hvort veiðigjöld væru gjald eða skattur. Á meðan [[Forseti hringir.]]það er svona grundvallarmisskilningur hjá hv. þingmanni er rosalega erfitt að tala um þetta mál á skynsemisnótum.
Frú forseti. Það er alveg ljóst að þetta er skattur. Þetta fylgir öllum meginreglum skattaréttar um hvaða kröfur þarf að gera til þess. Til þess liggja m.a. dómar Hæstaréttar sem taka af öll tvímæli um þetta. Þetta er ekki þjónustugjald, þetta er skattur. Það er ánægjulegt að heyra að hv. þingmaður er sammála mér um að rétt sé að horfa til afkomu greinarinnar. Hún hefur þýðingu þegar við erum að ræða um hvernig við leggjum þetta á. Það skiptir máli og þá er eðlilegt líka að afkoman versnar sem hún er að gera um þessar mundir. Það liggur alveg fyrir. Tölurnar eru alveg skýrar um að afkoman núna í sjávarútvegi fer hratt versnandi og þá er eðlilegt að veiðigjöldin endurspegli það. Það er annað sem var ekki alveg rétt í ræðu hv. þingmanns. Aðrar atvinnugreinar greiða nefnilega ekki þessi gjöld. Í fyrsta lagi er sjávarútvegur eina greinin sem greiðir sérstakan skatt eins og um er að ræða hér, engin önnur grein sem nýtir aðrar auðlindir landsins greiðir slíkan skatt. Sjávarútvegurinn er eina greinin þar sem stimpilgjald er lagt á atvinnutæki, ekki neinar aðrar atvinnugreinar. [[Forseti hringir.]]Sjávarútvegurinn greiðir aukaálag á tryggingagjald. Engin önnur atvinnugrein í landinu greiðir [[Forseti hringir.]]það. Hefur þetta ekki áhrif á samkeppnishæfni sjávarútvegsins á alþjóðlegum mörkuðum?
Frú forseti. Já, þetta er svo sem alveg rétt. Við gætum alveg talað aðeins um það af hverju afkoman er að versna. Það er hreinlega gengi íslensku krónunnar. Ef við værum með betri peningastjórn í landinu eða jafnvel betri gjaldmiðil væri þetta kannski ekki vandamál og þessar sveiflur myndu jafnast út af sjálfu sér. Þetta er vissulega ekki þjónustugjald, auðvitað ekki. Það er enga þjónustu verið að veita. Það er verið að veita aðgang að auðlind. Það stendur vissulega í greinargerðinni að þetta sé einhvers staðar á mörkum þess að vera gjald og skattur en það er grundvallarmunur á þessu tvennu. Nú segir hv. þingmaður að þetta sé skattur algjörlega án tvímæla og vísar meira að segja í dóm Hæstaréttar. Hæstv. sjávarútvegsráðherra sagði við mig í Kastljósinu fyrir tveimur dögum að þetta væri gjald, einmitt ekki skattur. Þá finnst mér tímabært að hæstv. ráðherra og hv. þingmaður komi sér fyrir inni í einhverju herbergi og komist til botns í þessu máli vegna þess að mig langar rosalega mikið að vita hvort þetta sé til að hægt sé að taka [[Forseti hringir.]]almennilega og upplýsta ákvörðun um þetta. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Við ræðum hér nýtt frumvarp ríkisstjórnarinnar um veiðigjöld. Það er ljóst að sitt sýnist hverjum um hvernig hafi tekist til með samningu þessa frumvarps út frá hagsmunum þjóðarinnar. Það er von á áframhaldandi áhugaverðum skoðanaskiptum hér í dag. Það er rétt sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að sjávarútvegurinn heldur enn mikilvægi sínu í verðmætasköpun þjóðarinnar og það þrátt fyrir breytt landslag í atvinnulífi þjóðarinnar síðustu ár og áratugi. Það er íslenskri þjóð mjög mikilvægt að svo verði áfram. Það mikilvægi þarf að endurspeglast í allri nálgun þegar fyrirkomulag gjaldtöku í sjávarútvegi er rætt. Það þarf að endurspeglast í þeim tillögum til breytinga í gjaldtökunni sem sumir mæla fyrir, sú sem hér stendur er þeirra á meðal, og það þarf að endurspeglast hjá þeim sem verja núverandi fyrirkomulag. Það er ekki samasemmerki milli þess að vilja breytt fyrirkomulag í gjaldtöku og þess að vilja uppstokkun á fiskveiðistjórnarkerfinu. Stefna Viðreisnar í þessum málum er skýr. Í grunnstefnu flokksins segir, með leyfi forseta: „Náttúruauðlindir eru sameign þjóðarinnar og þær ber að nýta á sjálfbæran og skynsamlegan hátt. Greiða skal markaðsverð fyrir aðgang að þeim.“ Enn fremur er í stefnu Viðreisnar kveðið á um að auðlindagjöld renni að hluta til innviðauppbyggingar. Við viljum að tekjur vegna auðlindagjalda, hvort sem er í sjávarútvegi, orkuiðnaði, ferðaþjónustu eða annarri auðlindatengdri starfsemi, renni að hluta til innviðauppbyggingar í heimabyggð. Stærstur hluti tekna ríkissjóðs af slíkum auðlindagjöldum verður til á landsbyggðinni. Það er mikilvægt að hluti þeirra renni til innviðauppbyggingar á forræði viðkomandi sveitarfélaga. En það er rétt að byrja yfirferðina með því að tiltaka það sem jákvætt er í þessu frumvarpi að mínu mati. Í fyrsta lagi má þar tiltaka þá breytingu að samkvæmt frumvarpinu tekur álagning veiðigjaldsins til nýrri upplýsinga en nú er. Þessi breyting er tilraun til að færa gjaldið nær raunverulegu virði aflans á hverjum tíma. Ég segi tilraun því að þótt breytingin hvað varðar tímasetninguna skipti máli og sé jákvæð er mat á virði aflans sem grunnur eða reiknistofn veiðigjalds engu eðlilegri eða réttari í þessu frumvarpi en verið hefur eða nú er. Þó að álagning veiðigjaldsins taki mið af nýrri upplýsingum en áður, eða nú er, er ekki verið að hverfa frá þeim höfuðgalla núverandi kerfis að frekar er um viðbótarskatt að ræða en raunverulegt auðlindagjald. Ég heyrði orðaskipti kollega minna í ræðustól áðan þannig að þetta er greinilega óútkljáð. Ég vænti þess að þetta sé eitt af því sem verður skoðað í þinglegri meðferð. Áfram á jákvæðum nótum. Í annan stað er verið að draga línu gjaldtökunnar við borðstokkinn ef svo má segja. Það er sem sagt verið að tengja gjaldið við réttinn til að veiða en ekki við vinnsluna. Þetta er jákvætt og þetta er réttlátt en þarna koma þó einnig í ljós þeir verulegu ágallar sem eru á frumvarpinu og lúta að útreikningum á stofni veiðigjaldsins og þar með gjaldtökunni. Til að reyna að bæta úr þeim annmörkum sem tengjast þessari aðferðafræði við að finna gjaldstofninn eru síðan í frumvarpinu tilgreindar ýmsar aðferðir sem allar eiga það sameiginlegt að vera handstýrt. Það má taka dæmi af því hvernig þeirri áskorun er mætt að meðhöndla fastan kostnað í samþættu fyrirtæki, þ.e. fyrirtæki sem bæði er með veiðar og vinnslu, hvernig á að skipta á milli útgerðarhlutans og vinnsluhlutans. Hér er leitað í það sem er ekki hægt að kalla annað en tilviljunarkennda lausn, þ.e. afskriftir sinnum tveir. Enginn veit hvað kemur út úr þeim útreikningum og það verður ekki hægt að lesa í þau gögn fyrr en við álagninguna árið 2020. Frú forseti. Það er hægt að deila um margt í þessu samhengi en það er víst að við deilum ekki um að skoðanir fólks á veiðigjöldum, ekki síst í þingsal, eru ólíkar, fyrst og fremst kannski hvað varðar upphæð gjaldtökunnar en ekki síður um aðferðafræðina. Hvað varðar það síðarnefnda, aðferðafræðina, teljum við í Viðreisn einn helsta útgangspunktinn vera að finna sanngjörnustu leiðina til að innheimta gjaldið, þetta gjald sem við erum þrátt fyrir allt að mestu sammála um að greiða beri fyrir afnot af auðlind þjóðarinnar. Stefna okkar í Viðreisn er skýr. Við teljum eðlilegt og sanngjarnt að gjaldtöku sé þannig hagað að hún endurspegli á hverjum tíma raunverulega afkomu fyrirtækjanna í greininni, ekki að misvitrir stjórnmálamenn ráðskist með það eftir því hvaðan vindar blása hversu hátt gjaldið eigi að vera. Besta leiðin að okkar mati til að tryggja þetta er að gera annars vegar tímabundna samninga við fyrirtæki í sjávarútvegi og hins vegar að gjaldtakan byggi á markaðsvirði á hverjum tíma með því að setja tiltekinn, lítinn hluta kvótans á uppboð á hverju ári til að finna viðmiðunarverð. Gjaldtakan yrði síðan í samræmi við það viðmiðunarverð, með öðrum orðum yrði hún byggð á raunverulegu markaðsvirði aflans. Ég nefndi tímabundna samninga. Í athugasemdum frumvarpsins sem við ræðum hér er sérstaklega vísað til skýrslu svokallaðrar auðlindanefndar sem starfaði um aldamótin. Nefndin var skipuð fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem þá höfðu fulltrúa á þingi og hafði til umfjöllunar allar auðlindir sem voru eða kynnu að vera þjóðareign, eins og það var orðað, en fjallaði reyndar hvað mest um nytjastofna sjávar. Það er sem sagt vísað til þessarar skýrslu um að upptöku veiðigjalds í sjávarútvegi megi rekja til tillagna nefndarinnar. Í þeirri setningu sem vitnað er í úr tillögunum er lögð áhersla á bein tengsl milli varanleika heimilda og gjaldtöku. Þetta er grundvallaratriði. Ríkisstjórnin vísar í því plaggi sem við ræðum hér í þessa setningu en ákveður engu að síður að veiðigjaldið verði eftir sem áður endurgjald fyrir ótímabundinn rétt eða afnot. Þetta er veigamikið atriði þegar kemur að því að ákvarða svo það sé hafið yfir allan vafa hvort hér er um að ræða þjóðareign eða eign útgerðarinnar. Á síðasta kjörtímabili, þegar að störfum var þverpólitísk nefnd Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, þáverandi sjávarútvegsráðherra, formanns Viðreisnar, um framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku fyrir afnot af fiskveiðiauðlindinni, lögðu bæði fulltrúar Framsóknar og Vinstri grænna í nefndinni áherslu á að um tímabundin afnot væri að ræða og að það þyrfti að endurspeglast í mögulegri sátt um málið. Fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í nefndinni var sá eini sem ekki tók af skarið með það á þeim tíma sem nefndin starfaði. Sú sem hér stendur var fulltrúi Viðreisnar í umræddri nefnd. Þar lagði ég fram minnisblað með tillögu eða hugmynd að umræðugrundvelli þess efnis að gerðir yrðu langtímasamningar milli útgerðarinnar og ríkisins á einkaréttarlegum grunni en jafnframt tryggt að gjaldtaka fyrir nýtingu hinnar sameiginlegu auðlindar endurspeglaði arðsemi greinarinnar á hverjum tíma. Sú hugmynd byggði að hluta til á sjónarmiðum sem Viðreisn hefur haldið á lofti en tók jafnframt mið af vinnu starfshóps Guðbjarts heitins Hannessonar úr tíð fyrri vinstri stjórnar og frumvarpsdrögum Sigurðar Inga Jóhannssonar frá þarsíðasta kjörtímabili þar sem lagt var til að gerðir yrðu nýtingarsamningar til 23 ára við núverandi handhafa aflaheimilda. Þessi vinna, eða þær tillögur sem hugmyndin byggir á, á það sameiginlegt að endurgjald komi fyrir tímabundin veiðiréttindi. Tilgangurinn með afmörkun veiðiréttinda til ákveðins tíma var fyrst og fremst sá að ná fram óumdeilanlegri viðurkenningu á þjóðareigninni. Tímabundinn afnotaréttur er forsenda þess að ná megi tveimur afar mikilvægum markmiðum í löggjöf um þessi efni, annars vegar að lagareglurnar endurspegli með alveg ótvíræðum hætti sameign þjóðarinnar og hins vegar að þær megi stuðla að sem mestri þjóðhagslegri hagkvæmni veiðanna. Með þessu veiðigjaldafrumvarpi ríkisstjórnarinnar sem við ræðum nú, þar sem í engu er nefnt mikilvægi þess að um tímabundin afnot á þjóðarauðlindinni er að ræða, er ljóst að bæði Vinstri græn og Framsókn eru á harðahlaupum frá fyrri kröfu um tímabundin afnot til að festa í sessi þá almennt viðurkenndu staðreynd að sjávarauðlindin er þjóðareign. Frú forseti. Útgangspunkturinn er að náttúruauðlindir Íslands eru sameign þjóðarinnar. Viðreisn leggur m.a. áherslu á að fá skýrt auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Í umræðunni hér viljum við fyrst og fremst leggja áherslu á að gjaldtakan endurspegli þá staðreynd að hér er um þjóðareign að ræða með því að gera úthlutun á aflaheimildum tímabundna með langtímasamningum. Í því frumvarpi sem við ræðum hér koma orðin sameign eða þjóðareign hins vegar hvergi fyrir og ekkert er heldur fjallað um tímabundnar heimildir eða afturkallanleika þeirra. Auk þess höfum við, eins og ég hef farið yfir, lagt áherslu á að hluti aflaheimilda sé boðinn upp til að ná sanngjarnri og eðlilegri verðlagningu fyrir auðlindina. Hér er hins vegar enn viðhaldið pólitísku eignarhaldi á verðlagningu og þar með greiðslugrunni sem gjaldtakan byggir á. Það er í raun illskiljanlegt að fyrirtæki í sjávarútvegi geri ekki alvarlegar athugasemdir við þessa nálgun. Það mætti ætla að sú óvissa sem pólitískt inngrip hefur í för með sér umfram það að láta markaði ráða verðlagningunni og fá þannig bæði gegnsæi og fyrirsjáanleika, væri sjávarútvegsfyrirtækjum þyrnir í augum. Viðreisn mun halda áfram að berjast fyrir þeim sjónarmiðum sem ég hef nefnt hér. Ég bind þrátt fyrir allt vonir við að þau hljóti góðan hljómgrunn í meðförum þingsins á þessu frumvarpi ríkisstjórnarinnar um veiðigjald, verði a.m.k. grunnurinn að umræðu sem vonandi verður efnt til með það að markmiði að vinna að hagsmunum þjóðarinnar.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður ræddi hér um kosti og galla frumvarpsins og fór málefnalega í gegnum það. Ég staldra engu að síður við nokkra þætti sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni sem snúa m.a. að þeirri sýn hennar að fiskveiðistjórnarkerfið þurfi að vera sjálfbært og að við nýtum sameign þjóðarinnar með sem sjálfbærustum hætti. Ég spyr þess vegna hvort núverandi fiskveiðistjórnarkerfi gefi eitthvert tilefni til þess að ætla að við nýtum ekki fiskveiðiauðlindina með sjálfbærum hætti. Er eitthvað í fiskveiðistjórninni í dag sem gefur hv. þingmanni tilefni til að álykta að Íslendingar hafi ekki nýtt og séu ekki að nýta fiskveiðiauðlindina með sjálfbærum hætti? Í annan stað er rætt um að þessi gjaldtaka eins og henni er háttað, bæði í núverandi regluverki og frumvarpinu, snúist ekki um raunverulegt auðlindagjald. Í greinargerðinni með frumvarpinu er talað um að þörf sé á að taka umræðu um það hvort við getum einhvern veginn hagað gjaldtökunni, ekki bara af sjávarútvegi heldur líka öðrum greinum, með þeim hætti að sett verði eitthvert gjald sem varðar beinlínis nýtingu auðlindarinnar og í annan stað einhver skattlagning á afkomu af þeirri nýtingu sem þar undir heyrir. Mér þætti vænt um að heyra hjá hv. þingmanni hvort þær hugmyndir sem hennar stjórnmálaafl berst fyrir geti með einhverjum hætti gengið eftir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég verð að viðurkenna að mér varð svo um fyrri spurninguna, vegna þess að ég kannast ekki við að hafa sagt eða gefið í skyn að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi væri ekki nýtt á sjálfbæran hátt, ég bara kannast ekki við að það hafi komið fram í máli mínu … [[Gripið fram í.]]Ókei. Nei, ég tel það ekki vera enda er það ekki til umræðu hér að mínu viti. Við erum að tala um veiðigjaldafrumvarp. Eins og ég sagði varð mér svo um og leitaði svo mikið að fyrri hlutanum að seinni spurning hæstv. ráðherra fór fram hjá mér sem er öllu verra. [[Hlátur í þingsal.]]Ég bið hann að koma hingað upp aftur. Það er þá gott að misskilningnum er eytt. Ég tel svo ekki vera. Ég er aðdáandi núverandi fiskveiðistjórnarkerfis, svo langt sem það nær, í því hvernig greininni er stýrt.
Virðulegi forseti. Það er alltaf indælt að geta komið fólki að óvörum sem manni þykir vænt um. Það var samt ekki hugsun mín. Hv. þingmaður fór mikið út í umræðu um fiskveiðistjórnarkerfið, hvernig ætti að breyta heimildum og öðru því um líku, og þess vegna innti ég eftir þessu grundvallaratriði sem ég held að flestir hafi náð saman um, varðandi íslenska fiskveiðistjórnarkerfið. Það reynist á allan hátt, að því sem snýr að nýtingu auðlindarinnar, afburðavel. Það er gott að heyra að það er samstaða um það vegna þess að ég geld varhuga við því, m.a. vegna reynslu annarra þjóða, að hafa annað fyrirkomulag en við höfum á ráðstöfun aflaheimilda og nýtingu auðlindarinnar. Hv. þingmaður segir að ekki sé gott að hafa misvitra stjórnmálamenn í því að ákvarða gjaldið eins og það er lagt til í frumvarpinu og því hlýt ég að spyrja: Með hvaða hætti tökum við löggjöfina frá þinginu [[Forseti hringir.]]varðandi gjaldtöku af sameiginlegri auðlind? Ég hefði bara viljað fá að heyra frá hv. þingmanni hvaða hugmyndir væru um það aðrar en að fá eitthvert uppboð. Einhvers staðar verður löggjafinn að koma að og reglurnar að verða settar.
Ég þakka hæstv. ráðherra aftur andsvarið og árétta það sem ég sagði áðan, mér finnst líka mikilvægt að ekki sé gengið út frá því að þeir sem vildu sjá breytingar á veiðigjaldamálum og hvernig gjaldtökunni fyrir auðlindina væri háttað væru endilega að gera tilraun til að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu. Það er ekkert samasemmerki þar á milli, án þess að ég útiloki hér að einhverjir vilji sjá breytingar. Hvernig vil ég að löggjafinn komi að málinu? Það er ekkert sérstaklega flókið. Það er löggjafans að ákveða hvort við förum þá leið að setja hluta aflans á markað til að fá viðmiðunarverðið. Hversu stórt hlutfall? Löggjafans að ákveða. Hvernig við nýtum það sem viðmiðunarverð? Líka löggjafans að ákveða. Förum við alla leið? Þarna kemur löggjafinn inn. Munurinn er sá að með því er bæði löggjafinn að stíga þetta skref en jafnframt erum við að láta markaðnum eftir að ákveða verðið, svo langt sem við viljum. Það er líka hægt að fara þá leið að segja: Við skulum bara láta uppgjörið ákveða, nota það sem viðmiðunarverð í tilteknum hluta, af því að við viljum taka þetta í skrefum. Það er [[Forseti hringir.]]löggjafans að ákveða en aðferðafræðin er önnur og hún skilar gegnsærri og sanngjarnari verðlagningu.
Virðulegi forseti. Mér fannst hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson mæla um margt skynsamlega, sérstaklega um það sem er umræðuefnið hér, þ.e. veiðigjaldafrumvarpið sjálft. Raunar finnst mér vera bara býsna mikill samhljómur varðandi frumvarpið sjálft þótt ýmsir aðrir þingmenn hafi tekið þann kostinn að ræða fiskveiðistjórnarkerfið í heild í þessu samhengi. Það er einn punktur þar að lútandi sem mig langaði að spyrja hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um. Skildi ég það rétt að það sé stefna Viðreisnar að nota uppboðsleiðina eingöngu í því skyni að finna það sem hv. þingmaður kallaði markaðsvirði veiðiheimildanna, þ.e. að með því að bjóða út hluta af kvótanum á hverjum tíma sé þannig fundið viðmiðunarverð fyrir veiðigjaldið? Á að nota uppboðsleiðina í því skyni?
Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hún veitir mér eiginlega kærkomið tækifæri til að leiðrétta ef misskilningur hefur orðið. Nei, það er ekki hugmyndin að nota það gjald sem fæst í upphafi síðar sem grunn að veiðigjaldi, þ.e. að ef veiðigjald fellur niður sé þetta í staðinn. Útgerðarfyrirtæki sem taka þátt í uppboði greiða ákveðið gjald fyrir að fá til sín kvóta. Það er gjaldið ef maður vill orða það sem svo sem viðkomandi útgerðarfyrirtæki greiðir til íslensku þjóðarinnar fyrir afnotin. Þetta er annað kerfi og önnur nálgun. Eins og ég talaði um áðan í samtölum við hæstv. ráðherra er hægt að taka það í skrefum. Það er væntanlega of bratt að taka í einu lagi og ekki endilega einu sinni ásættanlega leiðin að fara alla leið. Þetta getur verið hlutaskipt en a.m.k. er þetta leið til að finna hið rétta viðmiðunarverð.
Virðulegi forseti. Það var nauðsynlegt að fá þetta atriði á hreint því að það skiptir miklu máli. Þá að seinni spurningunni. Ef uppboðskerfi kæmi samkvæmt þessu í staðinn fyrir veiðigjaldakerfið eins og við þekkjum það núna þætti mér gott að vita hvernig ætti að skilyrða slíkt uppboð til að það leiddi ekki til þess sem menn vilja þó helst forðast, þ.e. andstæðingar núverandi kerfis, bæði landfræðilegrar samþjöppunar og viðskiptalegrar, þ.e. eftir stærð fyrirtækja. Um leið og menn eru farnir að skilyrða uppboðið eru þeir farnir að draga úr ávinningnum af því, farnir að lækka verðið til þess sem býður verðmætin út. Þess vegna vildi ég gjarnan fá að vita hjá hv. þingmanni hvernig ætti að skilyrða slíkt uppboð.
Ég þakka góða spurningu. Ég myndi ætla að þeir hv. þingmenn hér inni sem á annað borð trúa á markaðslausnir í einhverjum greinum þekktu að það er alþekkt í útboðum að sett eru skilyrði af hálfu bjóðenda. Það er hægt að festa þetta á ýmsa vegu og það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er hætta á að það dragi úr hámörkun virðisins en slíkt yrði gert vegna þess að við teljum aðra hluti verðmæta líka, þ.e. að tryggja einhverja dreifingu og koma í veg fyrir frekari samþjöppun. Ég hef ekki áhyggjur af því að fólki sem kann til verka þarna takist ekki að skrifa slíka útboðslýsingu fyrir hönd eigenda auðlegðarinnar en útfærsluvinnan er eftir. Ég þekki í mörgum öðrum greinum hvernig slík skilyrði eru sett en hef reyndar ekki unnið þar sem jafn mikið er undir og að þessu sinni. [[Forseti hringir.]]Það getur samt engum dulist sem hefur fylgst með fréttaflutningi síðustu vikur að samþjöppun er töluverð í sjávarútveginum og meiri en mörgum þykir góð. Það er ekki eins og núverandi kerfi komi í veg fyrir hana.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður ákallaði þá þingmenn sem tryðu á markaðslausnina rétt áðan. Ég er ekki viss um að ég hafi verið í því mengi hjá hv. þingmanni. [[Hlátur í þingsal.]]En mér fannst mjög athyglisvert að hlusta á málflutning hv. þingmanns, margt þar sem mér finnst þess virði að setjast yfir og ræða og velta fyrir mér. Þess vegna kannski ekki síst langar mig að heyra nánar um ákveðna útfærslu sem hv. þingmaður hefur talað um. Hún hefur t.d. talað um uppboð á ákveðnum hluta kvótans. Hvað þá með þann hluta kvótans sem er ekki boðinn út? Á að láta verðið á aflaheimildunum í uppboðinu ráða veiðigjaldinu þar eða verðum við að vera með eitthvert kerfi um veiðigjald á þeim hluta sem ekki er boðinn út í það og það skiptið? Erum við þá að leggja til kerfið sem við erum með núna? Er það þá ekki ágætiskerfi? Nær það ekki ágætlega því markmiði sem hv. þingmaður vitnaði í að hún hefði sjálf lagt til í minnisblaði með nefndinni um gjaldtöku í sjávarútvegi, að gjaldtakan endurspeglaði arðsemi nýtingar á hverjum tíma? Hv. þingmaður fór í samtali við hv. þm. Pál Magnússon ágætlega yfir það hvernig girðingar þyrftu að vera á svona. Ég er ekki jafn trúaður á markaðinn í jafn þjóðhagslega hagkvæmu máli og hv. þingmaður. Markaðurinn er tæki þar sem þeir sterkustu ráða, þeir sem efnaðastir eru, eins og við höfum bara séð dæmi um í Færeyjum. Fyrir fyrirtæki sem er með kvóta en býður í segjum 1.000 tonn í viðbót er mun auðveldara og ódýrara að sækja aukalega 1.000 tonn en fyrir einhvern að byrja frá grunni á að sækja um þau 1.000 tonn. Ég væri til í að heyra hugleiðingar hv. þingmanns um hvernig hún hyggst leysa þetta eftir markaðslausnunum.
Ég þakka hv. þingmanni góð andsvör. Ég byrja á að svara fyrstu spurningunni hans: Nei, hugmyndin er ekki að tekið verði upp tvöfalt kerfi í þeim skilningi að hluti fari á markað, það er a.m.k. ekki hugmynd Viðreisnar, heldur að núverandi gjaldtöku verði þá hætt og þetta komi í staðinn. [[Gripið fram í.]]Nei, eins og ég sagði áðan og hef sagt áður, þetta eru skrefin. Þetta er okkar hugmyndafræði. Þetta er sú lausn sem við leggjum til. Meira að segja í mínum villtustu draumum um móttökur hér í salnum myndi ég ekki leggja til að þetta yrði gert í einu vetfangi heldur þyrfti aðlögun. Hitt er samt umræðunnar virði. Ég deili samþjöppunaráhyggjunum en reynsla núverandi kerfis sýnir að það er mjög erfitt að ráða við þetta. Ég veit ekki betur en að hönnuður og höfundar núverandi kerfis hafi haft áhyggjur af samþjöppun í upphafi. Og hver er staðan núna? Hún er ekki bara mikil, hún er vaxandi eins og nýjustu fréttir benda til. Ég er sammála, merkilegt nokk, hv. þingmanni um að markaðslausnin óheft myndi ekki aðstoða okkur við að draga úr þeirri samþjöppun sem nú er í gangi en við höfum ákveðnar leiðir, það er hægt að stíga inn í svona útboð í smærri skrefum og flokka þau niður. Aftur komum við inn á það. Það yrði þá mögulega á kostnað hámörkunar verðsins sem fengist fyrir, en það er rétt og eðlilegt að gera ef það er matið að virðið kæmi inn annars staðar, t.d. í því að draga úr hraða samþjöppunar. Samþjöppunin er í gangi og kemur hugmyndum Viðreisnar um breytta gjaldtöku ekkert við.
Virðulegur forseti. Ég játa að ég skil þetta ekki alveg fullkomlega enn þá en þar er nú mögulega meira við mig að sakast en hv. þingmann. Við erum með 100% af aflaheimildum og gefum okkur að hv. þingmaður sem ætlar ekki að setja nýja kerfið inn í einu vetfangi taki 5% eða segjum 10% og setji í þetta uppboð en það á ekki að vera tvöfalt kerfi. Er hv. þingmaður þá að segja að af hinum 90% komi engin gjöld í ríkissjóð en aðeins eigi að koma gjöld í ríkissjóð af þeim hluta sem fer í uppboð hverju sinni? Hvað verður um veiðigjöldin fyrir stokkinn af því sem fyrirtækin hér sækja í sjó ef bara á að vera gjald fyrir þann hluta sem hv. þingmaður vill setja á uppboð? Þurfa ekki að vera gjöld þar? Þetta hefur verið gert og við eigum að læra af reynslunni. Ég nefni Eistland í þessu samhengi. [[Forseti hringir.]]Þar var farið í uppboð og markaðurinn dálítið látinn ráða. Það var mikil samþjöppun þegar 10% aflaheimilda voru boðin út, gjaldþrot fyrirtækja o.s.frv. Við eigum að læra af því og stíga varlega til jarðar og þó að núna sé samþjöppun er ekki endilega lausnin að taka allar hömlur burt.
Ég þakka aftur, frú forseti. Það er gott að við hv. þingmaður eigum þetta samtal vegna þess að hér erum við að misskilja hvort annað. Útboðið í litlum skrefum myndar viðmiðunarverðið sem síðan er beitt fyrir allan kvótann.
Það er það sem ég spurði um í fyrra andsvari.
Ég misskildi spurninguna, ég hélt að hv. þingmaður væri að leggja til að restin færi eftir núgildandi lögum með þessum útreikningi á föstum og breytilegum kostnaði sem guð einn veit hvernig er fenginn. Hin spurningin varðaði aftur samþjöppunina. Við erum sammála, þetta er bara vandamál. Þetta er áskorun. Ég veit ekki hvort við eigum eftir að tapa einn daginn þessari tilraun til að halda fleiri fyrirtækjum inni, þessum smærri. Ég deili ekki þeirri skoðun hv. þingmanns, ef ég skil hann rétt, að núverandi kerfi sé betur til þess fallið en þær hugmyndir sem við erum með uppi. Ég held meira að segja að við getum betur stýrt ferðinni með því kerfi sem ég hef talað fyrir en núverandi. Ég er ekki sammála [[Forseti hringir.]]því að núverandi kerfi sé ekki gott en þegar við berum saman tvö kerfi verð ég einfaldlega að fá leyfi til að segja að það hefur ekki komið í veg fyrir samþjöppun.
Áður en áfram er haldið vill forseti minna hv. þingmenn á 66. gr. þingskapa þar sem segir að ræðum skuli beint til forseta eða fundarins. Einnig vil ég minna ræðumenn á að virða tímamörk.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til breytinga á lögum um álagningu veiðigjalda, frumvarp sem ég fagna mjög og styð. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt og nauðsynlegt að við breytum því fyrirkomulagi sem gilt hefur um álagningu og ákvörðun veiðigjalda. Í umræðunni hér í dag hefur komið vel fram stuðningur við það sjónarmið sem ég heyri að við deilum því að núverandi fyrirkomulag er ófullkomið og raunverulega er ákaflega óheppilegt hvernig það nær ekki að fylgja eftir afkomu og sveiflum í veiðum og afkomu veiða og starfsemi sjávarútvegs. Það fyrirkomulag sem við höfum haft bítur okkur sannarlega á þessu ári. Við erum að ræða um atvinnuveg sem býr við hvikult rekstrarumhverfi, býr við það að aðstæður hans eru síbreytilegar. Fyrst og fremst býr hann við það að hann er náttúrunýtingaratvinnuvegur og náttúran rammar inn starfsskilyrði hans að langstærstu leyti. Ég vil samt frekar fara með umræðuna um þetta ágæta frumvarp yfir á önnur svið sem minna hafa verið rædd hér í þessu sambandi, einfaldlega hvað þessi gjaldtaka þýðir og hvernig hún hittir fyrir byggðir þessa lands. Þannig árar nú í íslenskum sjávarútvegi að framlag hefur dregist saman. Þeir sem greiða veiðigjöldin í dag greiða af allt annarri afkomu en er nú um stundir. Það hefur virkilega bitið og verið þungur baggi fyrir margar útgerðir að ráða við að greiða þau veiðigjöld sem voru lögð á fyrir þetta ár. Þess vegna beini ég því til hv. atvinnuveganefndar þegar hún fer að fjalla um þetta mál að meta þá stöðu og þau gjöld sem nú er verið að greiða, fjárhæð þeirra og hvernig þau fara með afkomu útgerða og byggðarlaga. Þetta er byggðaskattur. Yfir 80% af veiðileyfagjöldunum koma af landsbyggðinni. Þau hitta eðlilega misjafnlega fyrir þau byggðarlög þar sem útgerðin er. Í Norðvesturkjördæmi, því kjördæmi sem ég starfa fyrir, þýddi þessi sveifla í álagningu veiðigjalda núna 130–140% hækkun samkvæmt greiningu Byggðastofnunar. Það er gríðarlega mikil sveifla í skattlagningu ef við tölum um þetta sem skatt. Óbreytt kerfi getur þar af leiðandi virkað sem hin kalda hönd dauðans og skapað forsendur fyrir allt annarri þróun en við höfum t.d. í þessum sal orðið sammála um að ætti að verða og væri æskileg. Það þýðir einfaldlega að í því ágæta kjördæmi hefur orðið gríðarleg fækkun útgerða á þessu ári, einfaldlega vegna þess að eigendur útgerðanna hafa ekki ráðið við að greiða þessi gjöld. Það er hin ískalda staðreynd. Ef við mælum þetta út frá því hvar atvinnutekjur fólks skapast eru heilt yfir landið 16–17% atvinnutekna upprunnar í sjávarútvegi, fiskveiðum og vinnslu. Þetta hlutfall er að sönnu mun hærra í þeim byggðarlögum þar sem útgerð er hvað stærst hlutfall af atvinnulífi hvers svæðis. Ég get nefnt Snæfellsnes, þar eru þetta um 40% af atvinnutekjum svæðisins. Skattlagning með þessum hætti og fjárhæð þessara gjalda hefur gríðarleg áhrif inn í þessi byggðarlög. Við getum líka leikið okkur við að reikna þetta út frá skatti á hvern íbúa þessara byggðarlaga. Í sömu úttekt og ég vísa til kemur t.d. fram að þetta eru um 140.000 kr. á íbúa í hinum ágæta útgerðarstað í Suðurkjördæmi, Grindavík. Við erum að tala um mjög stórar stærðir í strjálbýlinu og í mjög veikum byggðarlögum oft og tíðum. Þótt þau séu sterkust þar sem sjávarútvegurinn blómstrar og eru sannarlega burðarás byggðar í kringum landið megum við aldrei gleyma í þessari umræðu um veiðigjöld, hvernig við reiknum þau og leggjum þau á. Þó að umræðan hérna fari líka mikið yfir í að ræða fyrirkomulag fiskveiðistjórnarkerfisins, sem er í sjálfu sér ágæt umræða, erum við með mikil inngrip í efnahag þessara svæða og höldum í raun og veru á fjöreggi þeirra. Þess vegna vísa ég aftur til þess að þegar hv. atvinnuveganefnd fer að fjalla um svona mál er mikilvægt að hún geri sér grein fyrir og meti áhrif þessara gjalda og hvernig þau fara með efnahag þessara svæða. Ég veit til þess að landshlutasamtök sveitarfélaga í Norðvesturkjördæmi eru að láta vinna greiningu á því hvernig álagning veiðigjalda á þessu ári hefur snert útgerðarfélög og byggðarlögin þar af leiðandi beint. Ég hef ekki séð þá niðurstöðu en mig grunar að þar sé ekki góðar fréttir að fá. Ég er talsmaður þess að við viðhöldum fjölbreyttu útgerðarformi, viðhöldum því að sem flestir hafi möguleika á að skapa sér þar vettvang. Við erum nákvæmlega ekki að styðja við það með því að hafa þessi gjöld of há. Við erum að eyðileggja það, eyðileggja þá fjölbreytni sem ég held að við í þessum sal viljum flest standa fyrir og vernda. Það verðum við að kannast við þegar við ræðum þessi mál, hvernig við stuðlum með störfum okkar að þróun sem almennt er ekki stuðningur við að verði, einsleitar útgerðir og einsleitt útgerðarform á Íslandi. Það er einmitt styrkleiki Íslands og Íslandsbyggðar að hafa fleiri en færri útgerðarstaði, fleiri en færri útgerðir og fjölbreytt útgerðarform. Við erum að veikja það með háu veiðigjaldi og umræðan hefur hérna talsvert snúist um útboð og uppboð á veiðiheimildum og ég verð að segja að það er umræða sem bítur svolítið í skottið á sér hér í dag líka, þegar menn byrja á að segja að hér væri best að ákvarða þessa gjaldtöku með frjálsum útboðum en tala síðan um öll inngripin sem menn ætla að hafa í þau útboð. Hvað er þá unnið með því ef menn ætla síðan að fikta í öllum forsendunum á pólitískum forsendum [[Gripið fram í.]]til þess að fá fram einhver atriði sem þeir vilja þá líka standa fyrir? Við gleymum líka mjög oft í umræðu um veiðigjöld og fiskveiðistjórnarkerfið að við erum með 5,3% allra aflaheimilda, 32.000 tonn nú, til ýmissa sérúrræða, til að viðhalda útgerðarformi og fjölbreytileikanum. Í mínum huga eru það líka veiðigjöld. Þessi 5,3% eru raunverulega hryggsúlan í því sem við getum kallað byggðastefnu sjávarútvegsbyggða og það kerfi sem við höfum í kringum þá potta og er kannski verðmætasta beina framlagið okkar til byggðamála sem pólitíkin í það minnsta heldur utan um og fjallar um á hverjum tíma. Það er ákaflega villandi að halda því fram að við getum leyst slíkt með einhverjum patentlausnum sem stundum er talað fyrir. Ég ber samt virðingu fyrir þessum sjónarmiðum og ætla ekkert að segja að þau séu algalin, nema síður sé. En þetta verðum við að kannast við að er mikil ábyrgð okkar, hvernig við höldum á þessu mikla fjöreggi. Það er mikill misskilningur að halda því fram að það séu engar markaðstengingar í því frumvarpi sem hæstv. sjávarútvegsráðherra leggur hér fram. Fiskverðið eða aflaverðið sem er raunverulegt andlag gjaldsins er fyrst og fremst ákveðið á markaði. Þar af leiðandi er bein markaðstenging við það. Þetta er nefnilega miklu meira alvörumál en svo að við getum ekki kannast við það í þessum sal að fjárhæð veiðigjalda og aðferðin við að leggja þau á hefur reynst mörgum byggðarlögum í kringum landið á þessu ári gríðarlega þungbær. Við tölum oft um litlar og meðalstórar útgerðir þó að skilin séu óljós í þeim efnum, en auðvitað eiga stóru, samsettu fyrirtækin meiri möguleika á að bregðast við slíkum sveiflum en minni fyrirtækin. Veruleikinn er sá að minni fyrirtækin strögla. Minni útgerðarfélögin eru í verulegum vandræðum vegna þess að þau þurfa að standa í skilum á afkomu ársins í ár fyrir afkomu sem er tveggja, þriggja ára gömul. Það er hin kalda staðreynd. Menn tala um að hér sé verið að stórlækka veiðigjöld, stórlækka þau gjöld sem ríkissjóður hefur af nýtingu þessarar auðlindar en gleyma menn því þá að við getum ekki tekið jafn há gjöld af afkomu sem hefur hrunið? Það er mikill vandi, eins og í mörgum mannanna verkum, að fást við það hvernig við umgöngumst þessa viðkvæmu gjaldtöku. Fátt er meira eyðandi fyrir sjávarútvegsbyggðir okkar og mörg byggðarlög allt í kringum landið en að þau standi frammi fyrir því að við kippum með mannanna verkum fótunum undan þeim. Það er nóg að þurfa að kljást við náttúruna og duttlunga hennar, virðulegi forseti.
Frú forseti. Þetta mál snýst um hversu hátt verð þjóðin á að fá fyrir sína meginauðlind. Hér liggur fyrir að veiðileyfagjald á að vera 7 milljarðar. Næstu þrjú árin verður það 6–8 milljarðar. Til að setja þessa tölu í samhengi er tóbaksgjaldið sem við innheimtum 6 milljarðar. Þetta telja ríkisstjórnarflokkarnir sanngjarnt verð fyrir aðgangsmiða að einum gjöfulustu hafsvæðum í heimi. Setjum þessa 7 milljarða kr. tölu í smásamhengi. Íslenskur sjávarútvegur hagnaðist um 370 milljarða á átta árum. Árið 2017 hagnaðist hann um 27 milljarða. Arðurinn, einungis arðurinn sem eigendurnir taka úr fyrirtækinu, var 14,5 milljarðar í fyrra. Sé litið til sjö ára var arðurinn 80 milljarðar. Þess vegna er afskaplega sérkennilegt að hér standa stjórnmálaflokkar og telja að 7 milljarðar séu í einhverju samhengi óréttlát tala þegar þeir tala um eina verðmætustu sameiginlegu auðlind þjóðarinnar. Ég hlýt að spyrja hv. þingmann: Af hverju er hann ekki til í að hækka þetta verð svo þjóðin [[Forseti hringir.]]fái réttlátan skerf fyrir meginauðlind sína?
Virðulegi forseti. Ekkert kom mér á óvart í þessu andsvari sem ég þakka fyrir. Ég held að þetta sé bara nákvæmlega það sem við erum að fást við og pólitíkin er að fást við hérna, hvað hin kalda hönd ætlar að hrifsa mikið til sín af þeim verðmætum sem ég var að reyna að útskýra hér að leggst fyrst og fremst á byggðarlögin sem um er að fjalla. Arðtaka í sjávarútvegi er mun lægri en í öðrum atvinnugreinum á Íslandi. Ef arður er vandamál í sjávarútvegi ræða menn skattlagningu á hann þar. Við erum ekki að því í þessu frumvarpi, hv. þingmaður.
Frú forseti. Hér erum við að tala um að það sé verið að borga leyfi til að nýta sér sameiginlega auðlind þjóðarinnar. Hér er ekki verið að tala um einhverja kalda hönd að hrifsa frá einhverjum. Þjóðin á þessa auðlind. Sjávarútvegsfyrirtækin eiga ekki þessa auðlind. Það liggur fyrir í lögum. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að hið svokallaða veiðileyfagjald eigi að mæta m.a. þeim kostnaði sem ríkið verður fyrir við að þjónusta geirann. Seinna kemur fram í frumvarpinu að sá kostnaður sé um 5 milljarðar. Heildarveiðileyfagjald var 7 milljarðar. Það þýðir að þegar við erum búin að dekka þann kostnað sem ríkið verður fyrir bara við að þjónusta greinina eru það 2 milljarðar. Það eru 2 milljarðar sem þessi ríkisstjórn telur réttlátt að þjóðin fái í hlutdeild sinni í þessari lykilauðlind landsmanna. Ég trúi ekki að hv. þingmaður telji að 2 milljarðar sem er u.þ.b. tvöfalt hærra en það sem við innheimtum í umferðarsektum sé sanngjarnt gjald.
Virðulegi forseti. Veiðigjöld eru ekki eini skatturinn sem útgerðarfélög greiða. Ég trúi því bara ekki að hv. þingmaður ætli að halda því fram blákalt í ræðustól Alþingis að þetta sé eina skattlagningin sem þessi fyrirtæki bera. Er þingmaðurinn ósammála því að veiðigjöld eigi ekki að endurspegla afkomu? Það er grundvallarmál. Ef arðtökur eru bornar saman á milli atvinnugreina á Íslandi er íslenskur sjávarútvegur ekki nema hálfdrættingur á við aðrar atvinnugreinar. Er arður af sjávarútvegi vandamál í íslensku samfélagi? Nei, hann er það ekki.
Frú forseti. Það er svo sem margt sem mig langar að spyrja hv. þingmann um eftir ræðu hans, en byrja á þessu. Það er alveg óumdeilt að arðsemi sjávarútvegs í gegnum tíðina hefur verið mjög góð og er enn, meira að segja í samanburði við atvinnulífið almennt. 18% EBITDA-framlög á árinu 2017 eru samt langtum hærri EBITDA-framlög en flestar atvinnugreinar hér á landi búa við. Það sést líka ágætlega í því kaupverði sem er t.d. á aflaheimildum í dag að greinin sjálf virðist ekki vera neitt sérstaklega svartsýn á sínar horfur. Kvótaverð er í ágætishæðum, gengið er tekið að veikjast á ný og fiskverð á erlendum mörkuðum hefur farið hækkandi. Ég sé ekki alveg þá neyð sem þessi atvinnugrein er í. Vissulega eru fyrirtæki misvel rekin, en það virðist heldur ekki sem nein gögn sé að finna um það í sjávarútvegsráðuneytinu að það hafi eitthvað með stærð þeirra að gera. Er hv. þingmaður í grundvallaratriðum andvígur því að greinin greiði fyrir aðgang sinn að auðlindinni, þetta svokallaða veiðigjald? Um það hefur verið [[Forseti hringir.]]þverpólitísk samstaða hingað til, að það sé mjög eðlilegt, enda er þetta nokkurs konar hráefnisgjald greinarinnar. Hún greiðir ekkert annað verð fyrir þetta hráefni [[Forseti hringir.]]sem hún síðan vinnur mikil verðmæti úr.
Virðulegi forseti. Hvar kom það fram að ég væri andvígur því að útgerðin greiddi þetta gjald? Ég sá ekki betur en að hv. þingmaður sæti í salnum þegar ég flutti ræðuna. Ég sagði það aldrei nokkurn tímann. En guði sé lof, virðulegi forseti, fyrir að íslenskur sjávarútvegur er jafn vel rekinn og hann er, best rekni sjávarútvegur mögulega á Vesturlöndum. Í öðrum þjóðþingum er verið að ræða styrki til sjávarútvegs. Eigum við að gleyma því? Framlegð er góð í íslenskum sjávarútvegi. Hún er óvíða betri í nokkru öðru atvinnulífi á Íslandi.
Frú forseti. Ég held að við hv. þingmaður getum verið alveg fyllilega sammála um og þá samstiga í gleði okkar yfir arðsemi íslensks sjávarútvegs. Það er alveg rétt að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi hefur leitt til mikillar arðsemi sem er vel og á ekkert að vera að amast við því. Það er bara jákvætt þegar burðaratvinnugrein sem þessi skilar góðri afkomu og við eigum að fagna því. Ástæðan fyrir að ég spurði hv. þingmann var að hann virtist amast í öllu við því að útgerðin greiddi yfir höfuð veiðigjöld og flokkaði svokallaðan byggðakvóta, 5,3%, sem einhvers konar veiðigjald sem gengur þá þvert gegn því að þjóðin eigi auðlindina, heldur höfum við einhvern veginn tekið þessi 5,3% af kvótahöfum sem er alveg grundvallarmunur á skilningi um þjóðareign eða ekki. Rekstrarvandi greinarinnar verður fyrst og fremst rakinn til mikillar styrkingar á gengi krónunnar sem er sami rekstrarvandi og allar útflutningsatvinnugreinar í landinu eiga við að glíma. Ég velti fyrir mér hvar séu þá sérstök skattáform ríkisstjórnarinnar til lækkunar á gjöldum eða sköttum fyrir aðrar útflutningsgreinar í landinu.
Virðulegi forseti. Þó að ég sé ekki hár í loftinu finnst mér alveg óþarfi að ætla mér það sem hv. þingmaður lætur liggja að með orðum sínum í andsvarinu. Ég lagði hvergi til og sagði hvergi að ég væri á móti því að sjávarútvegurinn greiddi þessi gjöld þannig að ég frábið mér slík orð sem mér fannst liggja í seinna andsvari hv. þingmanns. Vandinn er að framlegðin hefur minnkað verulega. Ég er alveg sammála hluta af þeirri greiningu sem hv. þingmaður leggur hér fram, m.a. um styrkingu á gengi krónunnar. Sjávarútvegurinn varð fyrir áfalli í kjölfar sjómannaverkfalls. Hann hefur ekki almennilega unnið sig upp úr því á nýjan leik. Við búum við annan efnahagslegan veruleika þar sem ferðaþjónustan er orðin stór atvinnugrein. Það er hún sem ræður orðið í mun ríkari mæli um gengi krónunnar. Það er svolítið önnur mynd [[Forseti hringir.]]en sjávarútvegur hefur búið við undanfarna áratugi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir prýðisræðu. Það var margt í henni sem mig langar að fara út í en það er stuttur tími og því ætla ég að vinda mér í fyrstu spurningu. Þingmaðurinn talaði um að hluti gjaldsins rynni til byggðarlaganna. Um þetta var mikið talað á sínum tíma en lítið hefur heyrst síðustu ár. Þá spyr ég, af því að ég er alveg sammála þingmanninum um þetta: Með hvaða hætti gætum við gert það? Er hægt að gera það í gegnum veiðigjaldafrumvarp eða hvernig myndum við koma því við? Svo er samdrátturinn sem orðið hefur og er staðreynd. Eins og ég hef áður komið að hefur fækkað úr úr 950 útgerðum niður í 380 á síðustu 12 árum sem er mikið [[Forseti hringir.]]áhyggjuefni. Ég ætla að koma að spurningunni um það í seinna andsvari.
Virðulegur forseti. Við höfum oft rætt um hlut byggðarlaga í veiðigjaldi. Í þessu frumvarpi er í sjálfu sér ekki á nokkurn hátt fengist við það. Veruleikinn er, eins og ég veit að hv. þingmaður kann vel, að t.d. í okkar kjördæmi þar sem við störfum báðir fyrir Norðvesturkjördæmi eru greidd veiðigjöld úr einu sveitarfélagi. Kannski má gagnrýna mig fyrir að fara með tölur og hafa þær ekki alveg upp á krónu réttar, en 300–400 milljónir eru t.d. greiddar úr Grundarfirði sem eru nánast eins og útsvarstekjur bæjarins. Það er bara önnur umræða og mikilvæg hvort byggðarlögin eigi að njóta hlutar í veiðigjöldum sem við tökum ekki við þessa umræðu, en sú umræða lifir áfram.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Mig langar þá að koma að öðru. Ég talaði um áhyggjur mínar hérna í gær undir liðnum um störf þingsins af því að litlar og meðalstórar útgerðir yrðu áfram í strögli. Mér fannst það koma fram í ræðu þingmannsins líka hérna áðan. Þá talaði þingmaðurinn um einhvers konar flokkun eða þrepaskiptingu, eitthvað slíkt að mér fannst. Getur þingmaðurinn séð fyrir sér að slík þrepaskipting eða slíkt dæmi gæti verið unnið í meðferð þessa frumvarps sem vonandi verður að lögum fyrir áramót?
Virðulegi forseti. Ég lagði ekki til flokkun útgerða. Ég starfaði áður í hv. atvinnuveganefnd þar sem við spreyttum okkur á umræðu um hvað væri meðalstór útgerð. Litlar og meðalstórar útgerðir liggur mér við að segja að sé frasi í allri umræðu og afskaplega óljóst hvar þau mörk liggja. Þau geta legið við 100 eða 200 tonn eða hvað það er, en um það er svo sem engin meginlína. Það sem ég legg áherslu á í meðförum nefndarinnar er að menn fari yfir afkomu allra útgerðaflokka, allra útgerða og hvernig veiðigjöldin hitta þær fyrir. Umræðan um frítekjumörkin er lifandi. Ég sé fyrir mér að hv. atvinnuveganefnd spreyti sig á henni í meðförum þessa þingmáls, hvort hún hafi möguleika á að hreyfa þau til eða stilla þeim upp með öðrum hætti.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Þingmaðurinn flutti hér ræðu þar sem farið var vítt og breitt yfir stöðuna í sjávarútvegi, ekki síst í Norðvesturkjördæmi þaðan sem þingmaðurinn kemur. Í ræðu þingmannsins var hins vegar ekkert að finna um einhverjar tillögur eða væntingar um breytingar - nema núna, það kom reyndar fram í andsvari að þingmaðurinn væntir þess að atvinnuveganefnd skoði afkomu hverrar útgerðartegundar og velti fyrir sér hvort hægt sé að stilla málinu einhvern veginn þannig að það mismuni þá útgerðarflokkum, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt. Nú er staðan sú að hæstv. ráðherra hefur sagt að ekkert í frumvarpinu leiði til lækkunar veiðigjalda. Við eigum að sjálfsögðu eftir að fara betur yfir þetta í þinginu. Er hv. þingmaður sammála því að ekkert í þessu frumvarpi leiði til lækkunar veiðigjalda? Telur þingmaðurinn að það sé nauðsynlegt og mun þingmaðurinn þá koma fram og hjálpa okkur hinum í að breyta lögunum þannig að tekið verði á vanda lítilla og meðalstórra útgerða [[Forseti hringir.]]með einhverjum hætti? Lögin gera það ekki eins og þau eru í dag og það er ekki hægt að fara með þau í gegnum þingið [[Forseti hringir.]]óbreytt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég beindi því til hv. atvinnuveganefndar í ræðu minni að hún skoðaði t.d. álagningu þessa árs og greindi möguleika á að endurskoða hana. Ég segi alveg kinnroðalaust í ræðustólnum að ég tel mikilvægt að menn fari yfir það. Ég vil ekki á þessu stigi leggja fram beinar tillögur um hve miklar lækkanir það eru en það er eðlilegt að þingmaðurinn nefni að það sé ekki hluti af rökstuðningnum við frumvarp hæstv. sjávarútvegsráðherra að það eigi að lækka veiðigjaldið. Veiðigjaldið endurspeglar afkomuna og þar sem afkoman er að lækka lækkar þessi fjárhæð. En það eru frítekjumörk og fleiri slík úrræði sem hv. atvinnuveganefnd mun ræða og hefur þá tök á að beita telji hún þess þörf til að taka betur utan um þann útgerðarhluta sem við köllum í almennu tali minni og meðalstórar útgerðir.
Virðulegi forseti. Frumvarp þetta er ágætt að því leytinu til að það færir álagninguna nær í tíma sem er mjög mikilvægt að sé gert. Að sjálfsögðu er ekkert annað í þessu frumvarpi. Þetta er ekkert merkilegt frumvarp fyrir neitt annað en það. Það er ekki tekið á neinum vandamálum sem eru í útgerðarflokkum í greininni vegna hárra veiðigjalda, vegna þess hvernig veiðigjöldin eru reiknuð og hvernig þau leggjast misjafnt á útgerðir. Við vitum alveg að stórútgerðir sem eru skuldlitlar eða skuldlausar jafnvel eiga miklu auðveldara með að borga veiðigjald, jafnvel þó að okkur finnist það ósanngjarnt að sumar þeirra borgi það þess vegna, frekar en þeir sem eru skuldsettir eða hafa fjárfest og skulda þess vegna, skulda kannski eitthvað frá því í verkfallinu eða hruninu jafnvel. Það er alveg einboðið að ef menn ætla ekki bara að tala um að gera þurfi breytingar verðum við að nýta atvinnuveganefndina eða þennan sal hér til að ná fram breytingum á frumvarpinu fyrir þessar litlu og meðalstóru útgerðir sem eru m.a. í Norðvesturkjördæmi, fyrir austan og í Suðurkjördæmi líka. Fyrst og fremst landsbyggðarútgerðirnar eru í þessum vanda og [[Forseti hringir.]]við verðum þá bara að standa saman um að gera nauðsynlegar breytingar.
Virðulegur forseti. Ég vil alls ekki taka undir að þetta sé ekki merkilegt frumvarp. Mér finnst það þrælmerkilegt. Við hv. þingmaður höfum verið í meginatriðum sammála um hvert verkefnið er til að vinna með í þinginu og þarf ekki að fjölyrða um það á nokkurn hátt. Ég er sammála þeim meginsjónarmiðum sem þingmaðurinn rekur hér, að það þurfi með einhverjum hætti að skoða skattlagninguna eða álagningu þessara gjalda. Það var eiginlega megininntak minnar ræðu, ég taldi það í það minnsta þegar ég flutti hana, að reyna að draga fram að þetta væri íþyngjandi landsbyggðarskattur og fyrst og fremst skattur á þau byggðarlög sem byggja afkomu sína á sjávarútvegi. Mér finnst hann of þungbær miðað við núverandi ástand.
Takk fyrir það, herra forseti. Ekki vil ég nein hornkerling vera. Það er gott að fá að taka þátt í þessari umræðu um veiðigjöldin. Okkur tókst ekki að fara af stað með þau í vor, þau komu seint fram, þau veiðigjöld sem þá voru til umræðu. Nú hefur unnist tími til að leggja vinnu í nýtt frumvarp. Eftir því sem ég hef haft tækifæri til að skoða það frumvarp sýnist mér að þar sé verið að nálgast afkomutenginguna mjög mikið. Það er nú það sem hefur verið reynt að gera í rauntíma alveg frá árinu 2012 þegar veiðigjöldin voru endurbætt - þau voru til staðar áður, en þá urðu þetta alvörutekjur, varð að auðlindagjaldi þjóðarinnar, það sem lagt var á 2012. Ég legg því mikla áherslu á að við vöndum okkur vel í vinnu atvinnuveganefndar við að skoða þá formúlu sem liggur að baki þessum veiðigjöldum, hvort hún haldi og hvort við séum komin eins nálægt því og hægt er að afkomutengja veiðigjöld í rauntíma, sem ég held að allir flokkar hafi kallað eftir. Mikið er rætt um sjávarútveginn og afkomuna þar. Afkoman þar hefur vissulega gengið í sveiflum. Útflutningsverð á aflaverðmætum og gengi krónunnar ræður þar miklu um. Ég sat sjávarútvegsdag í Hörpu í gærmorgun. Þar var kynning hjá Deloitte á stöðu sjávarútvegsfyrirtækja. Þar kom fram, sem er auðvitað mjög ánægjulegt, að sjávarútvegurinn hefur bætt eiginfjárstöðu um 341 milljarð og greinin - þá erum við að tala um meðaltal í greininni - hefur greitt sér út 86 milljarða í arð og fjárfest fyrir 95 milljarða á örfáum árum. Staða sjávarútvegsfyrirtækja hefur batnað um 421 milljarð á tæpum áratug og eiginfjárstaðan er jákvæð um 262 milljarða en var neikvæð árið 2008 um 421 milljarð. Þetta skiptir máli því að sjávarútvegur er burðarás í efnahag landsmanna þó að ferðaþjónustan hafi skotist upp fyrir varðandi útflutningsverðmæti. Þess vegna segi ég: Ef við erum búin að nálgast þessa afkomutengingu, að leggja á veiðigjöld samkvæmt afkomu fyrirtækjanna, þá erum við komin á góðan stað með að ná rentunni til þjóðarinnar. Ef þetta frumvarp um veiðigjöld hefði verið í gildi síðustu tíu ár hefði þjóðin verið að fá hálfum milljarði meira til sín en verið hefur þessi síðustu tíu ár. Það finnst mér segja ansi mikið um það að við séum með gott frumvarp um veiðigjöld í höndunum. Þá verða menn að horfast í augu við það að greiða til þjóðarinnar eftir hagnaði hverju sinni og taka sveiflur upp á við og niður á við eftir afkomu greinarinnar. Þessi tenging við ríkisskattstjóra - það var líka eitt sem var verið að reyna að nálgast þegar veiðigjöldin voru lögð fram 2012. En nú loksins erum við komin á þann stað að byggt er á upplýsingum frá ríkisskattstjóra sem ég tel vera mjög mikilvægt. Það kom líka fram á þessum sjávarútvegsdegi, og margt var þar fróðlegt að hlusta á, að úthlutað aflamark til lögaðila hefur dregist gífurlega saman á undanförnum árum. Hvað þýðir það? Það þýðir samþjöppun í greininni. Hvar er sú samþjöppun? Hún er hjá minni og meðalstóru útgerðunum. Þess vegna finnst mér allt tal um uppboð og markaðsleiðir vera salt í þennan veruleika, við erum að berjast við að standa vörð um fjölbreytt útgerðarform í landinu. Fjölbreytt útgerðarform skiptir landsbyggðirnar allar mjög miklu máli. Við munum ekki upplifa þann tíma aftur að skuttogari sé í hverjum firði, það verður ekki. En litlar og meðalstórar útgerðir í minni sjávarbyggðum geta skipt sköpum hvað varðar burðarás þeirra byggða og efnahag í þeim samfélögum. Margt fleira þarf líka að vera til í fjölbreyttara atvinnulífi. En þetta skiptir þessar minni byggðir mjög miklu máli. Þess vegna get ég ekki sett samasemmerki við afkomu 10 eða 20 stærstu fyrirtækja í greininni og þeirra minni, að tekið sé meðaltal af afkomu allra. Það verður að reyna að horfa til þess hvernig afkoma þeirra sem eru minni er. Það er hægt. Eins og ég skil það eru þessir útgerðarflokkar skilgreindir hjá Hagstofunni og hægt að fletta upp afkomu þeirra sem eru með 30 tonna útgerðir og minni og sjá að hún er allt önnur en þeirra stærstu. Af hverju ræðst það? Er það út af því að þessir litlu eiga engan tilverurétt, að þeir reki sín fyrirtæki svona illa og eigi bara ekkert að vera að stunda útgerð yfir höfuð? Nei, ég tel svo ekki vera. Þeir búa bara við allt annað rekstrarumhverfi. Þessar 10 til 20 útgerðir sem eru komnar með yfir 80–90% allra úthlutaðra aflaheimilda til sín njóta hagræðingar og allt annarrar stöðu. Þær eru með keðju í markaðsaukandi sölu, sölustarf erlendis, markaðsstarf erlendis, með keðjur varðandi sín fyrirtæki sem afla þeim aukinna tekna. Þessi litlu útgerðarfyrirtæki eru bara flest að stunda fiskveiðar og setja annaðhvort fiskinn á markað eða beint í viðkomandi vinnslu, eru ekki með neinar keðjur sem auka hag þeirra og ekki með þá rekstrarhagkvæmni sem fylgir stórútgerðum sem eru með allt annað lánstraust, eru búnar að styrkja sig í eigin fé og byggja sig upp með allt öðrum hætti. Menn eru, held ég, sammála um það í þessum þingsal að við viljum fjölbreytt útgerðarform. Ekki er þar með sagt að einhver útgerð sé óhagkvæm þó að hún sé minni. Á hvern einstakling sem vinnur við slíka útgerð og afleidd störf - miðað við þær aflaheimildir sem þar liggja undir - er það jafnvel meiri verðmætasköpun en er á einhverjum frystitogara. Það er bara þannig. Það styrkir þessar byggðir mjög mikið. Greinin sjálf hefur sýnt fram á að hún er að gera góða hluti, hún er að stunda vistvænar veiðar. Hún er líka að gera góða hluti varðandi kolefnisjöfnun og annað því um líkt, dagróðrarbátar menga ekki eins mikið og þessi stóru frystiskip. Ýmislegt mætti draga fram í þessum efnum. Þeir sem tala fyrir einstaklinginn sem ég veit að margir tala fyrir líka - oftar en ekki er hægt að byggja upp fyrirtæki á forsendum einstaklings og fjölskyldu sem hentar mjög vel í fámennari byggðarlögum. Ég vil skoða þetta varðandi þessar litlu og meðalstóru útgerðir í atvinnuveganefnd, hvort hægt sé að mæta þeim sjónarmiðum sem strax hafa komið fram um að menn vilji greiða veiðigjöld í samræmi við afkomu þeirrar tegundar af útgerð. Ég held að það sé hægt. Við þurfum bara að skoða það mjög vel. Svo er annað sem hefur líka verið til umræðu, það er hve margir eru að leigja frá sér aflaheimildir sem fá aflaheimildir í dag. Það er ákveðið áhyggjuefni, það breyttist fyrir einhverju, að þeir sem leigja af öðrum borga núna veiðigjaldið. Áður var það þannig að sá sem fékk úthlutaðar aflaheimildir greiddi veiðigjald. Þessu er breytt. Nú eru hinir svokölluðu leiguliðar að bæta á sig - ekki nóg með að þeir þurfi að leigja af öðrum á háu verði heldur þurfa þeir líka að borga veiðigjöld. Mér finnst að þetta sé eitthvað sem mætti skoða í þessari vinnu í nefndinni, því að þetta finnst mér ekki sanngjarnt. Heilt yfir tel ég að við séum á réttri leið með frumvarpinu. Ég tek undir það með hv. þm. Haraldi Benediktssyni að ég hef miklar áhyggjur af öllum þessum litlu og meðalstóru útgerðum sem hafa verið að fá á sig á þessu fiskveiðiári, eða síðasta, frá 1. september 2017 til 1. september nú í haust, mjög miklar hækkanir og sumar allt upp í 200–300% þó að meðaltalið sé kannski 130% eða svo. Sumar hafa einfaldlega ákveðið að reyna að þrauka, aðrar hafa hætt. Við megum ekki við þessu, við getum ekki horft upp á þetta, í þeim brothættu samfélögum sem eru vítt og breitt um landið. Er hægt að mæta þessu ári með einhverjum hætti? Eða getum við gert það með því að taka á þessum persónuafslætti og styrkja hann fyrir þessi litlu og meðalstóru fyrirtæki í þessu frumvarpi og horfa til framtíðar? Það á eftir að koma í ljós hvernig við skoðum það í þessu samhengi. En ég tek undir með hv. þm. Haraldi Benediktssyni að þetta er verkefni sem er mjög brýnt að skoða í þessu samhengi, hvort sem við reynum að mæta því í álagningu næsta árs eða taka tillit til þessarar hækkunar á síðasta ári. Varðandi þann mikla arð sem hefur vissulega verið greiddur út úr þessum stóru sjávarútvegsfyrirtækjum spyr almenningur sig eðlilega af hverju þau eigi ekki að greiða miklu hærri veiðigjöld en raun ber vitni fyrst þau geta greitt út svona mikinn arð. Mér finnst að við þurfum að skoða það út frá skattlagningu á arð. Það verður að horfa á það þeim augum, því að við getum ekki gert það með veiðigjöldunum nema við ætlum algjörlega að rústa þessum litlu og meðalstóru útgerðum. Ég held að það sé ekki meiningin hjá neinum. Veiðigjöld hafa verið frekar fjandsamleg fyrir þessar litlu byggðir. En stóru fyrirtækin hafa vel ráðið við þau. Þetta hefur komið fram hjá auðlindasérfræðingum í umræðum í atvinnuveganefnd þegar við höfum verið að fjalla um veiðigjöld í gegnum árin. Ég er ekkert feimin við að segja að við þurfum að taka þessi litlu og meðalstóru fyrirtæki út fyrir sviga. Ef ég væri forstjóri Granda væri ég mjög glöð með að fá þetta frumvarp eins og það lítur út. Því miður heyrast aðrar raddir úr þeim geira, frá stórfyrirtækjunum, en ég held að menn ættu að skoða frumvarpið vel [[Forseti hringir.]]og sjá að mjög vel er farið að því að afkomutengja veiðigjöld sem ég held að sé allra hagur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir prýðisræðu. Við erum að mörgu leyti mjög sammála í þessum málum. Ég hjó eftir því að hún hefur sömu áhyggjur og ég af minni útgerðum - nú þorir maður varla að segja litlar og meðalstórar, því að það er orðið frasi.
Góður frasi.
En mig langar að beina spurningu til þingmannsins út af því að við erum saman í atvinnuveganefnd. Hv. þingmaður sem ég var í andsvari við áðan, Haraldur Benediktsson, talaði um það, þegar ég spurði hann um kosti breytinga, að að þessu yrðum við í atvinnuveganefnd að vinna. Þá er ég að tala um frítekjumark eða afslátt sem litlum útgerðum er veittur, sem er í frumvarpinu, held ég, 20% af 4,5 milljónum og 15% af einhverju meira, sem er, ég þori nú varla að segja það, mjög lítið. Er það leiðin til þess að hækka þá prósentu? Eða í hvaða leið gætum við unnið í sambandi við það að koma til móts við þessar minni útgerðir? Ég nefni það sem var tekið úr sambandi fyrir rúmu ári, sem var vaxtaafsláttur, getum við farið að skoða það á ný? Því að sannarlega eru margar af þessum útgerðum mjög skuldsettar. Eða hvað sér þingmaðurinn í stöðunni? Út frá hvaða punkti [[Forseti hringir.]]gætum við unnið í sambandi við það að koma til móts við litlar og meðalstórar útgerðir?
Herra forseti. Þetta þurfum við að glíma við í atvinnuveganefnd með þeim sem við köllum fyrir nefndina og auðvitað með sjávarútvegsráðherra. Þessir afslættir eru ekki háir, 20% af 4,5 milljónum og 15% af næstu 4,5 milljónum. Þetta gengur upp allan skalann. Það eru allir að fá þetta, stærstu frystitogarar og bara allir. Það finnst mér ómarkviss meðferð á fé til að veita þessa persónuafslætti. Ég held að það þurfi að afmarka það miklu frekar. Hvar línan verður dregin skal ég ekki segja til um, en mér finnst að það þurfi að afmarka þetta. Við þurfum að finna út hvar þörfin er brýnust og skoða möguleika á þrepaskiptingu. En ekki er hægt að segja nákvæmlega hvernig hún myndi líta út. Þetta frumvarp sem kom fram í vor var með þeim kosti að 300 milljónum, minnir mig, var bætt í þessa afslætti og miðað var við að þeir færu eingöngu til þeirra sem greiddu 30 milljónir og minna á ári í veiðigjöld. Hvort það sé endanleg niðurstaða skal ég ekki segja til um, en við þurfum bara að skoða hvar þessi lína myndi liggja og hvernig við nýtum þá þessa peninga. Það er búið að viðurkenna að munur sé á möguleikum stórra útgerða og lítilla útgerða í rekstrarhagkvæmni og hve miklar aflaheimildir viðkomandi hefur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Það kom fram í ræðu þingmannsins í sambandi við þessar áhyggjur að nýliðun - við erum líka að tala um samdrátt - er mjög lítil í greininni. Þó að nýir útgerðaraðilar komi inn í strandveiðar er það ekki, eins og ég var að vona að yrði, gluggi til áframhaldandi útgerðar eins og staðan er í dag. Þá spila þar inn í veiðigjöldin og sá mikli kostnaður sem fylgir því að gera út í dag og háir vextir í lánastofnunum. Ég hef fengið það framan í mig í lánastofnun, bankastjórinn sagði: Þú hefur ekki breik í að taka lán, svo að það sé sagt, af því að ég er bara lítill, meðalstór kannski. Þá langar mig að spyrja þingmanninn - nei, nú fór rafmagnið. [[Hlátur í þingsal.]]Ég hef rekið mig upp í háspennulínu af því að ég er svo hávaxinn. [[Hlátur í þingsal.]]Er útsendingu lokið? [[Gripið fram í.]] [[Fundi er frestað.]] [[Ljósin kvikna aftur.]]
Það er kannski óþarfi að fresta fundi. Við höldum áfram eins og ekkert hafi í skorist.
Takk fyrir það, hæstv. forseti. Maður kemst kannski í fréttirnar fyrir vikið. [[Hlátur í þingsal.]]Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann út í þá sem greiða auðlindagjaldið. Eins og sagt er: Þeir greiða sem veiða. Ég er alveg sammála þingmanninum í því, þetta er í mínum huga ósanngjarnt, en gætum við í þeirri vinnu sem við erum að fara í farið fram á breytingar í því eða er það í gegnum aðra vinnu ef meiri hluti næst fyrir því?
Herra forseti. Varðandi það að þeir sem leigja veiðiheimildir þurfi líka að greiða af þeim veiðigjöldin en ekki sá sem hefur aflamarkið á sinni könnu - mér finnst þurfa að skoða það. Ég þori ekki alveg að fara með það hvort það falli undir þetta frumvarp eða hvort annað mál þurfi til þess en ég held að mikilsvert sé að skoða það og þá í samhengi við þetta. Samfélagsleg ábyrgð stjórnvalda er mikil og veiðigjöld eru ekkert náttúrulögmál. Þau eru líka ákvörðun stjórnvalda. Það getur verið ákvörðun stjórnvalda að varðveita fjölbreytileika í útgerðarmynstri og styðja við útgerð í minni sjávarþorpum sem hafa farið halloka með því að hafa veiðigjöld þrepaskipt. Arðurinn til þjóðarinnar er líka í því formi að það sé byggð í þessum litlu samfélögum. Það er líka hluti af því að arðurinn skili sér til þjóðarinnar. Það er ekki eins og þessi litlu samfélög vítt og breitt um landið hafi ekki borgað mikið í gjaldeyristekjur á hvern einstakling í gegnum síðustu tugi ára. Það væri gaman að fá útreikning á því hve mikil gjaldeyrissköpun hefur orðið á hvern einstakling í þessum litlu sjávarþorpum vítt og breitt um landið. Veiðigjald má aldrei verða til þess að beygja þessar byggðir niður. Það er nóg, eins og var nefnt hér áðan, að berjast við náttúruna og náttúruöflin þegar þau láta til sín taka, en veiðigjöldin eiga að vera sanngjörn, eiga að miðast við afkomu og eiga að horfa til mismunandi útgerðarforma og stærðarhagkvæmni þeirra [[Forseti hringir.]]stóru og sterku fyrirtækja sem græða sem betur fer, en arðurinn á líka að skila sér þar í formi veiðigjalda og arðs til þjóðarinnar gegnum skattlagningu.
Herra forseti. Ég er mjög andvígur íþyngjandi skattlagningu, ofursköttum, og gildir þá einu hvort um er að ræða veiðigjöld eins og eru til umræðu eða aðra skatta ríkisins, hins opinbera, sem leggjast á einstaklinga eða fyrirtæki. Ég er þeirrar skoðunar að há veiðigjöld geri hreinlega mikið ógagn en lítið gagn, dragi úr efnahagslegum þrótti landsins og leiði þar með til lakari lífskjara fyrir almenning allan. Áður en ég fer að ræða frumvarpið sem slíkt ætla ég að hafa þennan inngang örlítið lengri og útskýra þetta aðeins nánar. Það sem há veiðigjöld gera er að skerða mjög samkeppnishæfni íslensks sjávarútvegs á alþjóðlegum vettvangi. Þetta er gríðarlega stórt atriði. 98% af öllum lönduðum afla á Íslandi og fiskafurðum eru seld á erlendum mörkuðum. Íslenski sjávarútvegurinn á í mjög harðri samkeppni, ekki aðeins við sambærilegar fiskveiðiþjóðir í nágrenni okkar um þorsk og aðrar botnfiskstegundir heldur í auknum mæli um eldisfisk eins og tilapíu, lax eða aðra fiska sem hægt er að nefna í því samhengi. Og ekki bara það, við erum líka í harðri samkeppni um aðrar staðgönguvörur sem mannfólkið í þessum heimi leggur sér til munns. Það sem há veiðigjöld gera einnig er að draga mjög úr getu greinarinnar til að fjárfesta. Af hverju skiptir það máli? Jú, það er í gegnum fjárfestingar sem verður framþróun, sem næst fram aukin verðmætasköpun úr þeirri takmörkuðu auðlind sem við veiðum úr og þar með líka nýsköpunarstarf til að ná meiri framleiðni. Það er ekki gott þegar dregið er úr fjárfestingum. Það eru önnur atriði sem hafa mjög skaðleg áhrif, ekki síst í því samhengi hvernig há veiðigjöld veikja sjávarbyggðir landsins, veikja viðnámsþrótt þeirra byggða til að standa af sér ýmsar sveiflur sem eiga sér stað í því náttúrulega umhverfi sem auðlindanýtingin er. Þau geta leitt til þess að einyrkjar, þeir sem hafa minni tækifæri til að bregðast við slíkum sveiflum, standi mjög höllum fæti og verði undir. Mjög há veiðigjöld geta því leitt til einsleitni, þau leiða til samþjöppunar og á endanum, þar sem dregið er úr fjölbreytileika atvinnuvegarins, kemur það þjóðinni verr. Í því samhengi er líka gott þegar við förum inn í umræðuna og tökum þetta frumvarp til skoðunar í þinginu að átta okkur á því að íslenskur sjávarútvegur greiðir alveg gríðarlega háar fjárhæðir til íslenska samfélagsins og ekki bara í formi veiðigjalda. Af öðrum beinum sköttum blasir við að nefna fyrirtækjaskatt, það er tryggingagjald og önnur gjöld sem leggjast á greinina eins og aflagjald, stimpilgjald. Þetta eru áhrifin sem greinin hefur með þeim verðmætu störfum sem eru sköpuð sem og önnur afleidd áhrif sem hafa mikla þýðingu fyrir íslenskt efnahagslíf. Við sjáum um þessar mundir að afkoma sjávarútvegsins versnar og fer hratt versnandi. Við sáum það í skýrslu frá Deloitte á sjávarútvegsdeginum í gær að tekjur á árinu 2017 drógust saman um allt að 10% og höfðu þá dregist saman um 9% frá árinu þar á undan. Framlegðin í greininni er á leiðinni niður og hagnaðurinn sömuleiðis. Það er mjög alvarlegt mál. Þetta skiptir ekki einungis máli út frá því hvaða krónutölu ríkissjóður og ríkið ætla sér að slíta út úr greininni í formi veiðigjalda heldur mun það hafa aðrar og víðtækari afleiðingar, því miður. Það sem hið opinbera getur hins vegar gert þegar um er að ræða versnandi ytri skilyrði eins og á við í sjávarútveginum er að stilla gjaldtöku í hóf, hafa álögurnar sanngjarnar og í takt við afkomu greinarinnar. Það skiptir öllu máli. Ef ég kem mér að meginefni frumvarpsins er aðalatriðið að bregðast við þeim ágalla sem er á kerfinu. Kerfið sem við búum við í dag er mjög gallað og reyndar hafa allar þær aðferðir sem notaðar hafa verið við álagningu veiðigjalda verið mjög gallaðar. En kerfið sem við búum við í dag er alveg einstaklega óheppilegt út af þeirri tímatöf sem verður frá því að niðurstaða liggur fyrir um afkomu greinarinnar, tekin saman af Hagstofunni í skýrslu um haf, veiðar og vinnslu, sem fer áfram til veiðigjaldanefndar sem gerir tillögu til ráðherra um álagningu veiðigjalds sem er yfir tveggja ára tíma frá þeirri afkomu sem lögð er til viðmiðunar. Þetta er mjög óheppilegt fyrirkomulag og það er fagnaðarefni að í frumvarpi hæstv. sjávarútvegsráðherra sé fundin leið til að laga þann ágalla, sníða hann af kerfinu. Þetta er meginatriðið og skiptir miklu. Annað atriði er, eins og ég rakti áðan um hvernig veiðigjöld eru lögð á, að koma framkvæmdinni í fastari skorður, traustari skorður, gera hana skilvirkari og hætta með kerfið sem við erum með núna sem er frekar óskýrt hvernig nákvæmlega á sér stað. Með því að treysta stjórnsýsluna á þann hátt sem lagt er til í frumvarpinu fáum við betri gögn frá gjaldskyldum aðilum, frá útgerðaraðilunum, sem ríkisskattstjóri, sem verður aðalstofnunin á vegum ríkisins við framkvæmd álagningarinnar, getur villuprófað og sannreynt þær upplýsingar sem berast samhliða þeim skattframtölum sem er skilað. Það tel ég vera mikla lagabót. Við umræðuna var komið inn á að með því að skilja að veiðar og vinnslu, sem er önnur góð breyting sem lögð er til í frumvarpinu, svo að veiðigjald verði eingöngu lagt þannig á að horft verði á veiðarnar en ekki vinnsluna, sé sú hætta fyrir hendi að samþætt útgerðarfyrirtæki geti eða hafi þann freistnivanda fyrir framan sig að færa til tekjur og kostnað. En það er einmitt með því að koma framkvæmd álagningarinnar fyrir í stjórnsýslunni á betri hátt, hjá ríkisskattstjóra, sem það verður hreinlega lögbrot að gefa upp villandi upplýsingar, rétt eins og gildir í skattkerfinu öllu. Ríkisskattstjóri mun hafa tæki og tól til að sannreyna, villuprófa þær upplýsingar sem berast frá útgerðaraðilum. Ég tel að heilt yfir sé frumvarpið mjög til bóta. Það eru aðrir þættir þarna sem verið er að laga. Það er verið að einfalda útreikninga veiðigjalds með því að undanskilja tegundir sem eru utan kvóta frá veiðigjaldi. Það tel ég mjög til bóta Til að draga þetta saman hefur verið lagt til grundvallar við gerð frumvarpsins, að mér sýnist, meginatriði sem er að finna í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur þar sem segir, með leyfi herra forseta: „Við endurskoðun laga um veiðigjöld þarf að hafa það meginmarkmið að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar og að þau taki tillit til afkomu.“ Enn fremur segir, herra forseti, með leyfi: „Tryggja þarf samkeppnishæfni sjávarútvegs á alþjóðlegum mörkuðum og að hann geti áfram staðið að nýsköpun og vöruþróun til að auka virði afurðanna.“ Herra forseti. Þessi tvö atriði eru lykilþættirnir að baki frumvarpinu. Við viljum viðhalda öflugum, sterkum sjávarútvegi sem er samkeppnisfær á alþjóðlegum vettvangi. Það er þannig sem við aukum lífsgæði almennings alls á Íslandi. Það er þannig sem við getum treyst á einkamarkaðinn, treyst á aðila til að sækja áfram fram við aukna verðmætasköpun sem kemur öllum til góða. Með því að stíga það skref sem lagt er til í frumvarpinu, með því að breyta stjórnsýslunni á þann veg sem ég hef farið yfir, og með breyttri aðferðafræði með hliðsjón af því hvaða gögn eru lögð til grundvallar er sá möguleiki nær en áður að til framtíðar verði skoðað hvort rétt sé að leggja veiðigjöld þannig á útgerðaraðila að tekið sé tillit til afkomu hvers og eins, að um sé að ræða sérstakan fyrirtækjaskatt á afkomuna ef svo ber undir. Það er atriði sem var skoðað, hefur verið skoðað og hefur verið rætt. Með því að stíga það skref sem lagt er til í frumvarpinu er það nær en við núverandi kerfi. Það er atriði í því sambandi sem við skulum hafa í huga til að svara þeirri spurningu af hverju sérstakt auðlindagjald, sérstakt veiðigjald er lagt á sjávarútveginn einan af þeim sem nýta auðlindir landsins. Það er það sem við þurfum að átta okkur á þegar brugðist er við réttmætri gagnrýni á þetta fyrirkomulag, á veiðigjöldin, þegar sagt er að þetta sé landsbyggðarskattur. Eðlilega spyrja útgerðarmenn sig og íbúar í sjávarbyggðum landsins: Af hverju er eingöngu lagður skattur á þessa auðlindanýtingu en ekki aðra? Það tel ég réttmæta spurningu. Fram kom í umræðunni hver staða lítilla og meðalstórra fyrirtækja er. Menn hafa lýst yfir áhyggjum af því að staða þeirra sé slæm en ekki þurfi að hafa áhyggjur af stórútgerðinni. Ég er þeirrar skoðunar að það beri að hafa áhyggjur af öllum fyrirtækjum, að engin ástæða sé til þess í því samhengi að flokka fyrirtækin endilega eftir stærð þeirra. Það er áhyggjuefni ef öll fyrirtæki standa höllum fæti. Miðað við þær greiningar sem eru að koma fram, m.a. frá Deloitte-endurskoðunarskrifstofu, eru jafnvel stærri fyrirtækin sem sýna fram á verri afkomu. Herra forseti. Þetta er atriði sem við þurfum að skoða sérstaklega, sem atvinnuveganefnd þarf að skoða þegar og ef vilji er til þess að útfæra sérstakar reglur sem eru ívilnandi eða eftir atvikum íþyngjandi eftir útgerðarflokkum. Við skulum taka þá umræðu mjög alvarlega og taka mjög alvarlega þær ábendingar sem er að finna frá ýmsum aðilum um versnandi hag fyrirtækjanna, útgerðaraðila í þessu landi. Það er alveg sérstaklega þörf á því við meðferð málsins að skoða áhrif veiðigjalds á byggðir landsins. Það hlýtur að koma til sérstakrar skoðunar. Það hlýtur m.a. að koma til skoðunar greining sem ég veit ekki betur en að Byggðastofnun hafi unnið eða geti unnið um stöðu byggðanna í því samhengi. Það tel ég vera atriði sem atvinnuveganefnd þyrfti að skoða.
Herra forseti. Nú kom margt fram í ræðu hv. þingmanns sem mér þykir áhugavert, t.d. sú fullyrðing að ekki séu lögð gjöld á aðrar tegundir notkunar á auðlindum. Ég er viss um að vörubílstjórar verða rosalega hissa á að frétta að ekki sé rukkað kílómetragjald fyrir notkun á vegum og fyrirtæki sem stunda efnistökur úr malarnámum verða hissa á að þau borgi ekki fyrir efnistöku þar. En það er einmitt þessi mikilvæga spurning, hvort veiðigjöld séu skattur, sem virðist vera rauði þráðurinn í ræðu hv. þingmanns. Almennt séð er talað um að skattar séu lagðir almennt á meðan gjöld eru innheimt fyrir ýmist þjónustu eða fyrir afnot af takmarkaðri auðlind. Þannig get ég alveg tekið undir að útvarpsgjald sé þannig séð ekki gjald heldur nefskattur. Við eigum auðvitað að kalla hlutina sínum réttu nöfnum. En athugum að veiðigjöld eru ekki bara rukkuð af fyrirtækjum í sjávarútvegi að gamni. Þau eru rukkuð mjög sértækt, þau eru bókstaflega rukkuð fyrir aðgang að auðlindinni. Þetta er því að engu leyti frábrugðið efnistökugjaldi í malarnámi eða gjaldi fyrir raforkuframleiðslu. Þetta eru auðlindir. Þær eru takmarkaðar. Og, nota bene, þær eru eign þjóðarinnar. Almennt hefur verið pólitísk sátt um að gjald sé greitt fyrir afnot af auðlindum, rétt eins og ég myndi greiða hóteleiganda fyrir afnot af hótelherbergi. En ef þetta er skattur, hvernig stendur þá á því að fyrirtæki eru almennt ekki rukkuð um þetta? Til dæmis fyrirtæki í landbúnaði eða ferðaþjónustu? Þannig ættu skattar jú að virka. Og svo verð ég að spyrja, í ljósi ummæla hv. þingmanns, hvort störf í heilbrigðisgeiranum séu eitthvað minna verðmæt en störf í sjávarútvegi eða tæknistörf hjá sprotafyrirtækjum. Eru þau minna verðmæt? Eru störf í ferðaþjónustunni minna verðmæt en störf í sjávarútvegi? Því að málflutningur hv. þingmanns virðist ganga út frá því að þau séu einhvern veginn alveg rosalega sér á báti og þess vegna megi ekki rukka afnotagjöld af auðlindum.
Herra forseti. Mér er ljúft og skylt að reyna að eyða einhverjum misskilningi í þessari umræðu þegar spurt er hvort veiðigjald sé gjald eða skattur. Það er bara tvennt sem kemur til greina, þegar við ræðum álögur hins opinbera, annaðhvort er um að ræða þjónustugjald, sem um gilda ákveðnar reglur, og ef ekki er um að ræða þjónustugjald er það skattur sé horft til ákvæða stjórnarskrárinnar. Það má kalla það hvað sem er, það má kalla ófreskjuna hvað sem er, klæða hana í hvaða búning sem mönnum dettur í hug, en samkvæmt íslenskum lögum og stjórnskipunarrétti er þetta alltaf skattur. Það er meginatriði í þessu máli. Það sem löggjafinn verður að gera, samkvæmt ákvæði stjórnarskrárinnar, er að afmarka með almennum hætti hvernig eigi að leggja slíkan skatt á með lögum. Það verður þá að ákveða hver sé gjaldstofninn, hvernig hann verði fundinn; ákveða hverjir séu gjaldendurnir hverju sinni og hafa til hliðsjónar meginreglur um jafnræði milli aðila, meginreglur um bann við afturvirkni laga og svo verður að ákveða gjaldhlutfallið með lögum. Þetta er skattur. Auðlindagjald er ekkert annað en skattur. Það má kalla það hvað sem er. Það má kalla það landsbyggðarskatt, kalla það auðlindaskatt, auðlindagjald. En þetta er ávallt skattur. Það er meginatriði í þessu máli og óþarfi, held ég, að fara eitthvað nánar út í þetta. Spurt er hvort einhver störf séu verðmætari en önnur. Það síðasta sem ég ætla að gera hér í þessum ræðustól er að leggja dóm á það hvað sé verðmætt og hvað ekki. Ég hef engar forsendur til að gera það.
Herra forseti. Þetta var svolítið áhugavert svar hjá hv. þingmanni. Þetta minnir jafnvel á fyrsta árs nema í lögfræði sem eru rosalega ákafir um tæknileg skilgreiningaratriði en eru kannski minna áhugasamir um hvernig hlutir virka í praxís. En ég hefði gaman af því ef lögfræðingurinn og hv. þingmaður myndi upplýsa mig um hvaða ákvæði stjórnarskrárinnar það eru sem segja að eingöngu megi rukka skatta eða þjónustugjöld, bara út af því að nú veit ég ekki betur, ég er ekki lögfræðingur. En fyrst ég hef hv. þingmann langar mig líka að spyrja út í kvótaleigu. Nú er þetta ákveðið fyrirbæri, að aðilar eigi kvóta, eða hafi aðgang að kvóta - þeir náttúrlega eiga hann ekki, samanber 1. gr. laga um stjórn fiskveiða. Þeir eru að leigja kvótann frá sér til aðila og leigjendurnir þurfa að borga veiðigjöldin frekar en þeir sem leigja hann frá sér. Hvað þykir hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]um það fyrirkomulag? Væri ráð að breyta því þannig að það væru leigusalarnir sem greiddu þetta veiðigjald?
Virðulegi forseti. Um spurningu hv. þingmanns, hvar ákvæði um skatta sé að finna í stjórnarskránni, getur hann eflaust flett því upp sjálfur. Það [[Hlátur í þingsal.]]er þá helst 40. gr. stjórnarskrárinnar sem kæmi til skoðunar í þeim efnum. Það má líka vísa til dómafordæma Hæstaréttar og svo mætti lengi telja. Kvótaleiga er að mínu mati mjög eðlileg eins og um frjálsan ráðstöfunarrétt réttinda, hvort sem um er að ræða handhafa kvóta eða annars. Ég vil benda hv. þingmanni á að varðandi leiguna er í ákvæðum laga um stjórn fiskveiða lögð ákveðin veiðiskylda á handhafa kvóta, veiðiskylda upp á 50%. Hver er það sem á endanum greiðir [[Forseti hringir.]]veiðigjaldið? Er það leigusalinn eða leigutakinn? Það má auðvitað útfæra það í samningum þeirra á milli en það endurspeglast þá alltaf í leiguverðinu á endanum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Ég tek sérstaklega undir orð hans varðandi auðlindagjald á aðrar atvinnugreinar þar sem ég er fyllilega sammála honum. Auðvitað á að vera jafnræði í þessum málum eins og öðrum, þ.e. að ríkið sé að innheimta gjald í einhverju formi af nýtingu sameiginlegra auðlinda þjóðarinnar. Það er í samræmi við niðurstöðu auðlindanefndar á sínum tíma að mjög mikilvægt sé að tryggja þetta sameiginlega eignarhald með skýrum hætti, að þessar auðlindir séu vissulega sameiginlegar auðlindir og í sameiginlegri eigu þjóðarinnar, og til þess þurfi m.a. að tryggja eðlilega gjaldheimtu fyrir nýtinguna en um leið að tryggja bæði eignarhald þjóðarinnar og að um tímabundna nýtingarsamninga sé að ræða. Nú er hvorki í þessu frumvarpi né í núgildandi lögum tekið á spurningunni um tímabundinn nýtingarrétt, sem er eitt af þessum grundvallaratriðum í niðurstöðu auðlindanefndar á sínum tíma. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé þá sammála eða ósammála þeirri niðurstöðu að horfa beri til þeirra niðurstaðna. Síðan veltir maður alltaf fyrir sér, í ljósi þess að flokkur hv. þingmanns hefur verið í ríkisstjórn hér býsna drjúgan hluta þess tíma sem liðinn er frá því að auðlindanefnd skilaði sinni niðurstöðu fyrir 18 árum: Af hverju hefur ekkert verið gert með auðlindagjaldtöku á aðrar atvinnugreinar eins og t.d. orkuiðnaðinn hjá okkur og í seinni tíð umræðuna um einhvers konar auðlindagjaldtöku á ferðaþjónustu fyrir þá nýtingu á þeirri sameiginlegu auðlind sem náttúran sannarlega sýnist vera?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er, eins og ég kom inn á, áhugavert að velta þessu upp, af hverju sjávarútvegurinn hefur einn atvinnugreina verið tekinn sérstaklega út fyrir sviga varðandi aðgang, getum við kallað það, að auðlindinni. Gildir það sama um orkuna? Greiða orkufyrirtæki landsins fyrir nýtingu á orkunni? Hvernig er þessu öllu háttað? Það er eðlilegt, að mínu mati, að við ræðum þetta í því samhengi. Það snýr líka að því, sem ég kom hér inn á, að við gætum líka að því að gjaldtaka ríkisins, í hvaða formi sem hún er, sé hófleg, valdi ekki skaða eða tjóni eða skerði samkeppnishæfni þeirra greina sem eru undir hverju sinni. Hv. þingmaður spyr um tímamörk á nýtingu. Að sjálfsögðu held ég að það varði ekki það sem snýr að álagningu veiðigjalda. Þetta er þá miklu frekar spurning um grundvallaratriði fiskveiðistjórnarlaga. Er tímalengd á nýtingarrétti? Það er a.m.k. ekki kveðið á um það í lögum hver sá tími sé. Það er ekki þannig. Er þá nýtingartími þessarar auðlindar óendanlegur? Ja, óendanlegt er ansi stórt orð. Það er kannski erfitt að vera stjórnskipunarlögfræðingur og segja að tíminn sé óendanlegur. En það er a.m.k. ekki ákvarðað í lögum hver sá tími er. Ég veit að hv. þingmaður vill fara samningaleið, fara þá leið að ríkið taki til sín aflaheimildirnar, þjóðnýti aflaheimildirnar, og þá er honum mikið í mun að vita hvaða tímamörk gilda, hvenær á að þjóðnýta aflaheimildirnar.
Hv. þingmaður gat sér eiginlega til um næstu spurningu mína því að hér er notast við orðið þjóðnýting. Við erum að tala um að auðlindin sem slík sé sameign þjóðarinnar. Um það hljótum við öll að vera sammála. Gjaldtakan snýr að einhvers konar afgjaldi fyrir nýtingarheimildina sem slíka, hvernig sem við færum það síðan í form. En það er kannski eðli svokallaðrar samningaleiðar eða fyrningarleiðar, eða hvaða orð sem við viljum nota - ég kalla það nú ekki þjóðnýtingu, þegar auðlindin er fyrir í eigu þjóðarinnar. Ég veit að hv. þingmaður er frjálslyndur og markaðshyggjumaður í grunninn. Sjávarútvegurinn hefur verðlagt á markaði virði aflaheimilda á hverjum tíma til þessa undir núverandi fiskveiðistjórnarkerfi. Þar höfum við í raun bara treyst markaðnum til að ráða för. Af hverju getum við ekki [[Forseti hringir.]]treyst markaðnum til að ráða för þegar kemur að veiðigjaldinu sjálfu í gegnum slíkt kerfi eins og samningaleiðina, þ.e. að nýtingarrétturinn sé boðinn út til skilgreinds tíma og greinin sjálf ráði þannig, út frá afkomu sinni hverju sinni, hvað hún sé að greiða?
Herra forseti. Ég gat ekki betur heyrt af orðum hv. þingmanns en að hann væri að játa að með því að fara uppboðsleið, samningaleið eða fyrningarleið væri um að ræða þjóðnýtingu á aflaheimildum. Það er ekki annað hægt en að gera það ef koma á slíku kerfi á. Það er af þeirri ástæðu sem hv. þingmanni er svo mikið í mun að komast að því hver sé tímalengd þessa nýtingarréttar, til að ríkið geti tekið hann til sín, þjóðnýtt og sett þessa markaðsleið sína í gang. Það er þá ekkert annað en þjóðnýting á eignunum, á réttindunum, og svo er það ríkið sem býður það út eftir einhverjum kúnstarinnar pólitískum reglum. Þannig skil ég málflutning hv. þingmanns. Og ég er ósammála honum í þeirri nálgun. Ég tel það vera ranga nálgun.
Virðulegi forseti. Nú er ekki gert ráð fyrir því að gjald sé tekið af vinnslu og frumvarp þetta dregur þá línuna við borðstokk skipanna. Margir þeir sem eiga skip eiga sömuleiðis vinnslustöðvar. Það eitt og sér skapar tiltekna áhættu á því að línan sé dregin við borðstokkinn og hún opnar dyrnar fyrir því að menn kaupi sjálfir fiskinn á verulega lágu verði af eigin skipum, hámarki síðan hagnað inni í vinnslu og breyti þá sömuleiðis hlut sjómanna í kjarasamningum. Hv. þingmaður minntist áðan á þessar áhyggjur og taldi í raun að ríkisskattstjóri hefði heimild til að kanna reikninga þeirra félaga með tilliti til villandi upplýsingagjafar. Þá spyr ég: Væri í raun og veru ekki rétt að bæta bara við frumvarpið einhvers konar varnagla til að koma í veg fyrir þennan möguleika í stað þess að láta einungis ríkisskattstjóra eftir að koma upp um slíka háttsemi eftir á? Telur hv. þingmaður þá leið ekki of veika til að takast á við þetta mögulega vandamál?
Herra forseti. Svarið er nei. Ég hef enga ástæðu til að ætla að ríkisskattstjóra, sem er ein helsta stofnun ríkisins í málefnum innheimtu og álagningu skatta, sé ekki treystandi til verksins. Sú hætta sem hv. þingmaður reifaði í andsvari sínu er miklu frekar til staðar í núgildandi lögum. Það er með þeim heimildum sem er verið að setja hér inn með frumvarpinu, heimildum sem eru beinar skírskotanir til tekjuskattslaga, heimildir handa ríkisskattstjóra til að sannreyna og villuprófa þær upplýsingar sem berast. Það er refsivert að svíkjast undan skatti og þá hefur ríkisskattstjóri að mínu mati allar heimildir til að koma í veg fyrir það sem hv. þingmaður ýjar hér að. Er hægt að koma í veg fyrir að menn svíki undan skatti? Nei, því miður er ekki hægt að gera það en það er hægt að leggja við því refsingar og gera það sem þarf, eins og er verið að gera í þessu frumvarpi, til að draga úr því. Það er eitt til viðbótar við þetta sem er vert að minnast á og er auðvitað að finna í þessu frumvarpi og það er í 5. gr., að menn átti sig á eðli þess hvernig ríkisskattstjóri ákvarðar gjaldstofninn. Þá er það samtala allra útgerðaraðila sem er búið að deila niður á skip á hvern nytjastofn sem um er að ræða. Það er ekki verið að taka hvern og einn útgerðaraðila fyrir og leggja á hann eða hans tilteknu afkomu. Þetta er heildarsöfnun fyrir afkomu greinarinnar og svo er það lagt á í fastri krónutölu á hvert kíló.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin þó að ég geti ekki fallist á þær röksemdir að ekki sé sömuleiðis tilefni til slíks varnagla í lögunum. Hvað varðar umræðuna sem átti sér stað áðan um notkunina á orðinu þjóðnýting sagði Hæstiréttur árið 2013 að Alþingi gæti í skjóli valdheimilda sinna ákveðið að úthlutaðar veiðiheimildir skyldu innkallaðar á hæfilegum aðlögunartíma og eftir atvikum endurúthlutað. Ég get því heldur ekki fallist á að um þjóðnýtingu væri að ræða. Telur hv. þingmaður að Hæstiréttur hafi haft rangt fyrir sér í þessu máli?
Herra forseti. Varðandi fyrri hluta andsvars hv. þingmanns erum við ekki sammála. Ég tel að frumvarpið sé fullnægjandi hvað varðar þær heimildir sem ríkisskattstjóri þarf að hafa til að tryggja rétta meðferð upplýsinga og þar af leiðandi tryggja rétta ákvörðun gjaldstofns og álagningar á veiðigjaldið. Þegar rætt er um þjóðnýtingu í þessu sambandi er Alþingi auðvitað heimilt með lögum að þjóðnýta hvað sem er. Þá verðum við að skoða ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarrétt sem segir að þegar það er gert, og það verður auðvitað að uppfylla ákveðin skilyrði um almannahagsmuni, þurfi fullar bætur að koma fyrir. Hvaða bætur eru það sem þurfa þá að koma fyrir þegar óbein eignarréttindi eru tekin af mönnum? Hvað ætlar ríkið þá að greiða fyrir það? Það er spurning sem hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]þarf að svara.
Virðulegi forseti. Það er sannarlega hitamál á ferðinni, veiðigjöldin, sem ég kýs að kalla gjöld en ekki skatt. Áður en ég fer að tala um sjálft frumvarpið langar mig að koma að nokkrum staðreyndum. Íslensk sjávarfyrirtæki greiddu út hærri arðgreiðslur í fyrra en þau hafa nokkru sinni gert áður. Það merkilega við það er að hér er því haldið fram að fyrirtækin eigi í vök að verjast og standi höllum fæti, þegar þau sýna 18% hagnað samkvæmt EBITDU sinni. Þá spyr maður sig: Eru þeir ágætu þingmenn sem hafa haldið slíku fram að gefa í skyn að menn kunni ekki að reka fyrirtækin og séu að ausa út arði í fyrirtækjum á fallanda fæti? Mér finnst það ekki hljóma nógu vel. Hins vegar er það þannig að eigendur sjávarútvegsfyrirtækja fengu alls 14.500 millj. kr. greidda í arð á árinu 2017 vegna frammistöðu ársins 2016. Frá árinu 2010 hafa arðgreiðslur sjávarútvegsfyrirtækja til eigenda sinna numið 80.300 millj. kr., 80,3 milljörðum kr. Frá hruni hefur eiginfjárstaða sömu fyrirtækja batnað um 341 milljarð kr. og þau eru á fallanda fæti. Hvers lags eiginlega mótsögn er það? Hvað er eiginlega verið að bera á borð fyrir okkur hérna? Hvers lags hagsmunagæsluumræða er þetta? Eigum við ekki að láta tölurnar tala sínu máli og gleðjast yfir því að vel gengur í útgerðinni? Þá er ég að tala um stórútgerðina. Ég er ekki að tala um þá sem berjast í bökkum. Mig langar að taka umræðu í sambandi við það þegar talað er um að ekki megi mismuna útgerðarfyrirtækjum, ekki megi mismuna aðilum og faktískt eigi allir að sitja við sama borð. Gerðu fyrirtækin það á tímunum þegar verið var að úthluta þeim fyrstu aflaheimildunum, þegar við tókum upp það kerfi sem við búum að mestu við í dag, þegar þeir sem eru stórir í dag fengu á silfurfati upp í 5.000 þorskígildistonn bara af því að þeir höfðu veitt svo flott og fínt árin þrjú á undan? Nýliðun í sjávarútvegi er á allt öðrum stað í dag en þá. Slík fyrirtæki eiga í vök að verjast. Það kostar jafn mikið fyrir þau að kaupa sér báta og tæki og tól til að geta stundað þær veiðar sem þau langar til, til að fá það atvinnufrelsi sem þau sækja í og þau kaupa hvert einasta kíló dýrum dómi. Það er staðreynd. En við skulum ekki tala um hvernig það var heldur hvernig það er. Það er engin mismunun. Það er ekki hægt að tala um mismunun ef maður ætlar að reyna að koma til móts við þá sem berjast í bökkum og um leið reyna að koma í veg fyrir gegndarlausa samþjöppun örfárra aðila um sjávarauðlindina okkar. Ég sagði að frá hruni hefði eiginfjárstaða þeirra fyrirtækja sem greiddu út allan þennan arð batnað um 341 milljarð, 341.000 milljónir. Hvers lags tölur eru þetta? Gerum við okkur grein fyrir, virðulegi forseti, hversu gríðarlegt fjármagn við erum að tala um? Eiginfjárstaðan batnaði sem sagt um 41.000 millj. kr. í fyrra. Því hefur hagur sjávarútvegsins vænkast um 421,3 milljarða kr. á tæpum áratug og hann er sagður vera á fallanda fæti. Það má kannski segja að ég stígi ekki í vitið, en svona vitlaus er ég nú ekki, með fullri virðingu fyrir sjálfri mér á hinu háa Alþingi. Vert er að taka fram að eiginfjárstaða geirans var neikvæð í lok ársins 2008 en er nú jákvæð um 262.000 millj. kr., 262 milljarða. Þannig að ég segi: Hvað með þá sem eru að sligast undan þeirri byrði sem veiðigjöldin eru fyrir þá? Ég átti því láni að fagna að fara með atvinnuveganefnd að heimsækja sunnanverða Vestfirði í síðustu viku. Þar sýnist sitt hverjum. Þar heyrum við hver staðan er og hversu slæm hún getur orðið, hvernig veiðigjöldin geta verið of mikil byrði fyrir suma á meðan aðrir geta greitt sér út tugi milljarða í arð af því að þeir taka varla eftir því að þurfa að greiða gjöldin, samt virðast þau vera of há. Við skulum átta okkur á því að við erum alltaf að tala um sameiginlega auðlind þjóðarinnar. Þrátt fyrir að í 1. gr. kvótalaga standi að auðlindin sé sameign þjóðarinnar hefur það orkað tvímælis. Við erum að berjast fyrir því að fá þetta ákvæði inn í stjórnarskrá þannig að ekki þurfi að velkjast í vafa um það hver sé hinn raunverulegi eigandi auðlindarinnar í kringum landið. Nú ætla ég að venda mínu kvæði í kross og segja að fátt sé svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott. Við erum að fara að fá frumvarp sem á að leysa af núgildandi veiðigjaldafrumvarp sem rennur út um komandi áramót. Hvað sjáum við í frumvarpinu? Það sem er jákvætt er að við ætlum að færa tímann nær rauntíma þegar við miðum við afkomu sjávarútvegsfyrirtækja. Venjulega hefur verið litið til tveggja ára í senn, jafnvel þegar fyrirtækin hafa barist í bökkum - og þá ætla ég enn að ítreka að ég er að tala um lítil og meðalstór fyrirtæki. Við þurfum frekar lítið að hjálpa hinum stærri. Það kemur í ljós að með því að leggja slíkar álögur á miðað við hvernig afkoman var fyrir tveimur árum horfumst við ekki í augu við raunveruleikann. Við búum við þannig tækni í dag að hægt ætti að vera að færa þetta að rauntíma, nánast upp á dag. Það er meira að segja svo í sjávarútveginum í dag að þegar verið er að gera upp hlut sjómanna eru þeir búnir að fá fullnaðargreiðslu í þarnæsta túr á eftir. Fyrir túrinn á undan fá þeir greidd 90% af áætluðu aflaverðmæti og áætluðum launum og þegar gengur í næsta túr á eftir er komin fullnaðargreiðsla og algjörlega séð hvað þessi túr hefur gert. Það er mikið talað um hvað fyrirtækin eiga bágt og hvað þau borga mikið af gjöldum og hitt og þetta. En talar einhver hér um sjómenn og hvernig þeir eru eina stéttin á Íslandi, sem ég veit um, sem tekur alveg ótrúlegan þátt í rekstri fyrirtækjanna sem hún vinnur hjá? Útgerðin tekur til sín allt upp í 70% fram hjá skiptum, áður en kemur til skipta til sjómanna. Þeir borga umbúðagjöld, olíugjöld. Þeir eru meira að segja látnir taka þátt í nýbyggingu og verðmætasköpunar fyrirtækjanna sem þeir vinna hjá. Það talar enginn um það, nema kannski ég. Mig langar að benda á það sem stendur í frumvarpinu. Þar erum við með nýja töflu sem gefur út hvaða gjald eigi að taka fyrir hverja fisktegund fyrir sig. Ef við byrjum á að skoða þorskinn frá núgildandi gjaldtöku, sem er 22,98 kr. á kíló, er gert ráð fyrir því að lækka það í 13,80 kr., sem er rétt tæplega 40% lækkun á því sem á að greiða af þorskkílóinu þegar nýju lögin taka gildi. Við skulum skoða ýsuna. Fyrir ýsukíló 2017–2018 í núgildandi frumvarpi, gert var ráð fyrir að greiða 26,20 kr. fyrir kíló af ýsu en núna 16,15 kr., sem er lækkun upp á 38,4%. Svo er verið að reyna að láta í veðri vaka að ekki sé verið að lækka veiðigjöldin. Það er verið að lækka þau svo um munar. Það er staðreynd. Pínulítið í lokin, af því að ég þarf ekki að halda miklu lengri ræðu. Ég kem frá litlu sjávarplássi sem ég myndi í dag kalla brothætta byggð. Þar ganga gamlir menn um götur og geta ekki farið á trilluna sína eða gert nokkurn skapaðan hlut. Þeir fara upp á elliheimili og bíða eftir að vera bornir út í boxi, hvort sem þeir hafa heilsu til þess að veiða og draga á færið sitt fisk úr sjó eða ekki. Þetta frábæra kerfi sem gagnast svo frábærlega öllum landsmönnum gagnast einfaldlega ekki nema sumum útvöldum einstaklingum og útgerðinni í landinu. Það er staðreynd. Ég segi: Eftir að framsalið kom á þá hreinlega þurrkuðust út heilu og hálfu sjávarplássin í landinu, þau þurrkuðust út. Byggðirnar heita í dag brothættar byggðir. Hvað erum við að gera í því?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu um frumvarp til laga um veiðigjald. Að mörgu leyti er búið að vinna góða vinnu í ráðuneytinu. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það og hans góða starfsfólki sem hefur lagt þar hönd á plóg. Mér finnst það frumvarp sem hér er lagt fram vera mun betra en það sem áður hefur verið í boði. Það má alltaf deila um leiðirnar, hvernig við ætlum að innheimta gjald fyrir afnot af auðlind, sem við erum sammála um að sé gert og eigi að vera réttlátt gjald, bæði gagnvart útgerð og sjómönnum og ekki síður gagnvart eiganda auðlindarinnar, þjóðinni. Það er auðvitað svo, eins og kemur fram í þessari umræðu, að það vilja alltaf allir leggja skatta á aðra en sjálfa sig. Hér í þessum sal hefur umræðan, frá því að ég kom hingað inn fyrir fimm árum, fyrst á þing 2013, markast af því að allt sem þarf að gera í þessu samfélagi og bæta og eyða meiri peningum í skuli sótt í auðlindagjöld eða með veiðigjaldi á auðlindina. Ég hef ekki samúð með útgerðinni að borga eðlilegt auðlindagjald frekar en okkur hinum sem borgum skatta af tekjum okkar, að það sé hið rétta. En það þarf auðvitað alltaf að velta fyrir sér hvert gjaldið eigi að vera. Ég vil vekja athygli á því sem sagt var áðan að frá því að ég var síðast í fiskvinnslu fyrir 15 árum voru nánast allar vélar og tæki sem fiskvinnslan á Íslandi notaði erlend að uppruna, nánast allt. Það voru einhverjir hausarar og það var verið að byrja að framleiða fyrstu flæðilínurnar í frystihúsin, en að öðru leyti voru þetta allt erlendar vélar og við kölluðum starfsmenn í fiskvinnslunni Baader-menn, eftir þýskum gæðavélum sem voru í hverju einasta húsi, margar vélar. Í dag er komin til nýsköpun í íslensku samfélagi sem er á heimsmælikvarða. Hún hefur rutt sér til rúms inn í aðrar greinar um allan heim og hefur orðið til í skjóli öflugra fyrirtækja sem hafa staðið með sprotafyrirtækjum og gert þau mjög stór og mikil svo þau geti framleitt það besta sem til er til að vinna úr sjávarafurðum. Við þekkjum þessi fyrirtæki, Marel og fleiri. Þegar maður kemur í fiskvinnsluhús í dag sér maður varla erlendar vélar; íslenskt hugvit, íslensk framleiðsla, sem við erum auðvitað öll mjög stolt af og ánægð með. Með allri þeirri tæknivæðingu sem hefur átt sér stað í sjávarútveginum, um borð í bátunum og skipunum og vinnslunni, hefur störfunum fækkað, kannski hættulega mikið, en þeim hefur fækkað og afköstin hafa aukist, framleiðnin er gríðarleg. Sjávarútvegurinn er í raun eini atvinnuvegurinn á Íslandi sem er með þá framleiðni sem skiptir máli í samkeppni og í samanburði við önnur lönd. Við skulum ekki gleyma því að á meðan við erum að tala um þessa öflugu grein þurfum við líka að tryggja að réttlátur hlutur af arðsemi auðlindarinnar verði alltaf hafður að leiðarljósi þegar við erum að leggja skatta á eða gjöld. Í frumvarpinu miðast gjaldið að mestu við afla upp úr sjó. Það er aðeins öðruvísi en var. Í frumvarpinu er tekið á hlut vinnsluskipa úti á sjó, þeirra hlutur er leiðréttur miðað við fyrra kerfi. Í vinnsluskipunum eru tekjurnar niðurfærðar um 10% og er vinnsluafleggið tekið út úr dæminu. Ég er efins um að þetta jafni þeirra stöðu algjörlega gagnvart ísfisktogurum og geri ráð fyrir að í meðförum atvinnuveganefndar verði sá liður skoðaður betur. Nákvæmlega það sama er með uppskölun á tekjum uppsjávarveiðiskipa um 10%, líka til að jafna afkomuna og þeirra þátt. En þetta er eitthvað sem við þurfum kannski aðeins að skoða betur. Í þeim afkomustuðlum sem voru áður og við erum að fella út, sem settir voru fyrir 2016 eða 2015, ég man ekki hvort var, var innbyggt að uppsjávarveiðiskipin voru hlutfallslega að borga hærra veiðigjald en botnfiskskipin. Í frumvarpinu er líka gert ráð fyrir að 33% af gjaldstofninum séu tekin aftast í rekstrarreikningi fyrirtækjanna. En í raun er þetta meira landsbyggðarskattur - þar sem útgerðin er öflugust og sterkust, þar sogast mesta fjármagnið frá. Það er líka vert að geta þess, sem margir aðrir þingmenn hafa komið inn á hér í dag, að í þessu frumvarpi eru frítekjumörk fyrir smærri og meðalstór fyrirtæki. Það er afar mikilvægt að standa vörð um smærri útgerðirnar og það er eitt af því sem við munum skoða í atvinnuveganefnd, hvort við séum að gera nóg í því. Það mun þá koma fram breytingartillaga við það ef um það er að ræða. Það hefur líka komið fram að afkoma þessara skipa hefur á tveimur árum lækkað um 18%, eða verðmætasköpun hefur minnkað um 18%. Það er líka umhugsunarefni. Ég hef sjálfur, virðulegi forseti, bent á að það eru auðvitað ýmsar aðrar leiðir til að rukka inn veiðigjald. Ég geri mér grein fyrir því að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að gjaldið skuli miðast við afkomu þjóðarinnar. Það er auðvitað líka hægt að hugsa sér að gjaldið sé bara hreinn og beinn aðgangur að auðlindinni án þess að sérstaklega sé tekið til greina hver afkoman sé. Tekjuskatturinn okkar er ekkert miðaður við það hvað einstaklingar skulda eða neitt; hann er bara lagður á tekjurnar og síðan borgum við skattinn alveg óháð því hvort við skuldum mikið eða lítið. Þannig hef ég oft hugsað að aðgangurinn að auðlindinni væri bara gjald sem væri greitt fyrir að fá að veiða viðkomandi tegund. Við þekkjum þessar einföldu leiðir sem virðast ekki alltaf vera vinsælar í kerfinu. Aflagjöld hafna eru prósentur af verðmæti landaðs afla upp úr sjó á hverjum degi við hverja löndun. Það væri alveg hægt að hugsa sér að gera það við veiðigjaldið líka, fara þessa einföldu leið. Á hverjum degi er verðmyndun á fiskmörkuðum, hún gæti ráðið því hve hátt gjaldið verður á hverjum degi. Ef það væri föst prósenta hækkar krónutalan eða lækkar eftir því hvernig kaupin á eyrinni ganga. Þetta mætti líka skala aðeins niður og hafa lengra verðtímabil þar sem meðalverð síðustu þriggja mánaða myndi ráða því á hverjum degi hvert gjaldið gæti verið. Þannig fengist hið eina sanna réttláta gjald ef einhvern tímann er hægt að finna það. Það er svo sem ekki til umræðu hér. En mér finnst rétt af mér að nota tækifærið og koma því að að það eru auðvitað fleiri leiðir til að ná inn gjaldinu á einfaldan og góðan hátt. Ég held að sú umræða sem verið hefur hér í dag sýni fram á það að þingmenn átta sig á því að hér er á ferðinni frumvarp sem bætir töluvert stöðuna, er að mörgu leyti réttlátara. Ég veit að þeir sem þurfa að greiða finnst gjaldið of hátt en mörgum öðrum finnst það kannski of lágt. Það er þessi gullni meðalvegur sem við ætlum að finna í þessu frumvarpi. Við munum nú taka málið til meðferðar í atvinnuveganefnd og skoða það rækilega. Það eru ýmsir liðir sem mér finnst að við getum skoðað betur til einföldunar á þessu kerfi. Það verður að segjast eins og er að þegar maður skoðar þá verðtöflu sem hér er vitnað í, sem er gjaldið á hverja tegund, hefði mér fundist - til að einfalda þetta kerfi og vegna þess að í sumum þessara tegunda er náttúrlega ómögulegt að reikna út kostnaðinn við að ná í þær, það er oft meðafli eða aukaafli í hverjum túr - eðlilegt að hreinlega stilla slíkar tegundir á eitthvert lágmarksgjald, bara eitt gjald. Það má vera ein króna eða tvær krónur eða hvað sem við getum fundið út, en að setja t.d. hlýra á 12 kr. og steinbít á 8 kr. Ég átta mig ekki á því hver munurinn er þarna. Þessar tegundir eru oft að seljast á svipuðu verði á markaði. Humar er settur á 18 kr. eða tæpar 19 kr., hann er ekki einu sinni kvótasettur núna því að ekki er víst að hann verði veiddur á næsta ári. Humarstofninn er því miður bara týndur, hann er að týnast. Það er búið að skarka svo á honum að það virðist vera lítið eftir af honum. Ekki er hægt að ætla útgerðum að borga hátt veiðigjald af tegund sem hefur hrunið. Það er nánast sorglegt að sjá hvernig humarinn hefur hrunið á undanförnum árum. Við þurfum að skoða það mjög vel. Þannig má líka velta fyrir sér hvernig á því stendur að þykkvalúra á að greiða 24 kr. veiðigjald. Ég átta mig ekki alveg á slíku heldur. Ég held að það væri alveg hægt að taka til í svona töflu, einfalda hana, taka veiðigjald af helstu tegundum sem við erum að tala um og skipta einhverju máli í þessu öllu saman. Okkur sem erum alin upp í sjávarbyggðunum og höfum unnið þar á hörðu gólfunum í fiskvinnslustöðvunum eða á veltandi dekki úti á sjó finnst einfaldleikinn oft bestur, að hlutirnir séu hafðir þannig að fólkið í landinu skilji þá og þegar það hlustar á fréttir um veiðigjöldin skilji það hvernig þau virka. Þetta á ekki að vera svo flókið að þau skilji enginn nema - eins og lögin sem nú eru í gildi, það eru tveir menn og guð sem skilja þau. Við þurfum að gera þessar breytingar. Hér er ágætt veiðigjaldafrumvarp sem við ætlum að taka fyrir og ræða betur í atvinnuveganefnd, væntanlega á næstu vikum. Vonandi getum við eitthvað stungið í það og gert gott frumvarp betra.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um veiðigjald og ég vil fara aðeins í smásöguskýringar. Um leið vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans ræðu og þær ræður sem ég hef hlustað á hér í dag. Þegar ráðherrann var að halda sína ræðu fór hann svolítið í söguna. Mig langar aðeins að fara yfir söguna vegna þess að ég man svolítið aftur í tímann í þessum málum, í sjávarútvegi. Ég var farinn að hlusta á fréttir fyrir 1970 og ég man eftir því að á þeim árum var hér kraftmikill sjávarútvegsráðherra. Þá var talað um að togari kæmi í hverja byggð og þá var ekkert kvótakerfi. Þá var ekki farið að stofnmæla fisk þannig að veitt væri ráðgjöf. Tímarnir voru frekar frjálsir hvað það varðar. Á þessum tíma, þegar togari var í hverri byggð, fór þetta ekki mjög vel. Það gekk sums staðar vel en annars staðar ekki. Og þannig var það með útgerðina, bæði stóra og smáa, í kringum landið á þessum tímum, þegar ég var að byrja að fylgjast með í fréttum, að það gekk mjög misjafnlega. Og hvað var gert þegar þetta gekk svona misjafnlega? Þegar verr gekk var þetta meira og minna í fanginu á hinu opinbera, á ríkinu, og oft var brugðið á það ráð að fella gengið til að rétta hag útgerðarinnar við, til þess að útflutningurinn gæti gengið og greinin haldið áfram. Og hver bar skaðann af þeim gengisfellingum? Jú, það var fólkið í landinu, það var þjóðin. Svona gekk þetta áfram og ég man eftir því þegar ég sjálfur fer á sjó, upp úr 1980, að þá voru menn farnir að velta vöngum yfir því hvað væri til ráða. Árið 1984 er kvótakerfið sett á í svipaðri mynd og það er í í dag. Einhverju áður en það var gert er farið að mæla stærð fiskstofna og ráðleggja hvað skuli veitt úr hverjum stofni fyrir sig. Árið 1991, eða um það leyti, er kominn kvóti á allar tegundir í stóra kerfinu, sem við köllum svo í dag. Árið 1995 er settur kvóti á krókaaflamarksbáta. Þeir höfðu þá árin þar á undan verið í eins konar banndagakerfi, sem kallað var. Árið 1995 er settur kvóti á krókaaflamarksbáta; þetta var þá bara þorskur en skömmu síðar á fleiri tegundir, ýsu, steinbít og aðrar slíkar tegundir. Nú eru nánast allar tegundir komnar í kvóta. Reynslan af þessu, í ljósi sögunnar, er sú að greinin fór að ganga vel. Hún fór að verða sjálfbær. Ég man eftir því að mikil breyting varð - af því að ég man eftir þessu áður en kvótakerfið var sett á - og maður fór að geta gert einhver plön, þeir sem voru að gera út. Ég tala um sjálfbærni: Þegar framsalið kom á gátu menn, ef þeir urðu fyrir tjóni eða þurftu að fjárfesta í einhverju, leigt kvóta til að fjármagna það sem þurfti ef það var ekki mjög stórt. Menn þurftu þá ekki að fara í bankann og slá víxil eins og margir þurftu að gera við misjafnar móttökur. Og ef maður þurfti eftir sem áður að fara í lánastofnanir mætti manni annað viðmót; jafnvel að manni væri boðið kaffi sem ekki hafði áður staðið til boða. Rekstrarskilyrði útgerðarinnar gjörbreyttust á þessum árum, við þessa breytingu. Svo líða árin og útgerðir fara að sýna betri afkomu. Jú, jú, ég man eftir því að talað var um áhyggjur af samþjöppun. Ég man eftir því fyrst þegar ég var á þingi, fyrir fimm árum, að ég kom í ræðu og talaði um samþjöppunina. Ég er sömu skoðunar og ég var þá þegar ég ræddi þessi mál. Umræðan um greinina er mjög neikvæð og hefur verið mjög neikvæð í mörg ár. Mér finnst það að stórum hluta vera pólitíkinni að kenna og þeim flokkum sem tala á móti þessu kerfi. Það er þeim ekki til framdráttar hvernig þeir hafa talað um þetta kerfi í gegnum tíðina, vegna þess að fólkið í þjóðfélaginu er ekkert endilega alltaf að ígrunda það sem hlutirnir snúast um heldur hlustar það bara á það sem það heyrir og kaupir kannski ódýrustu skýringarnar, skemmstu skýringarnar, á því sem verið er að tala um. Mér finnst umræðan um sjávarútvegsmálin hafa verið mjög skökk. Þegar farið var að tala um auðlindagjald í kringum - ja, ég man ekki hvenær, en fyrst kom auðlindagjaldið á 2002. Síðan var það sett fram í nýjum lögum 2012. Síðan þá hefur verið talað um að það sé ekki nema sanngjarnt að þjóðin fái arð af auðlindinni - sem öll þjóðin á og ég er alveg sammála því. Það sem mér finnst oft gleymast í þeirri umræðu er að það hlýtur að vera eitthvað varið í atvinnugrein sem getur borgað auðlindagjald. Það hlýtur að vera eitthvað rétt við kerfið í grein sem getur borgað auðlindagjald. Þess vegna þykir mér öll umræða um að kippa stoðum undan þessu kerfi óvarleg, sérstaklega eins og ég heyrði í ræðum hér áðan, þegar talað er um að taka hluta af kvótaúthlutun, aukningu eða eitthvað slíkt, og fara í uppboðsleið. Í mínum huga er þetta ekkert annað en að kippa stoðunum undan kerfinu. Ef maður tekur einn fót undan stól sem er með fjórum fótum verður hann mjög óstöðugur. Gott og vel. Það sem ég er búinn að reyna að segja í þessari ræðu minni er það að þetta kerfi er ekki gallalaust en það hefur í grunninn virkað mjög vel. Þegar ég var að glöggva mig á frumvarpinu voru tvö atriði sem mér fannst til bóta. Þetta er skilvirkara kerfi, það er nær í tíma og fiskvinnslan er tekin út, mér finnst það líka jákvætt. Eftir standa áhyggjur mínar af því sem hefur komið fram í ræðum á undan og ég hef farið í andsvör um. Það eru smærri útgerðir. Hæstv. sjávarútvegsráðherra hefur sagt að þetta gangi jafnt yfir alla, sem það sannarlega gerir í þessu frumvarpi. Það kostar, þetta er gjald fyrir að fá að veiða fisk úr sjó. Á sama tíma segir ráðherrann að það kosti að fara í á og veiða lax. Ég spurði í gær undir liðnum um störf þingsins: Hverjir fara upp í á að veiða lax? Ekki hafa allir efni á því. Mér finnst að við sem erum í nefndinni, auk þerra sem að málum koma, þurfum í framhaldinu, þegar þessum umræðum lýkur hér í dag - vonandi gerist það og málið fer til atvinnuveganefndar - að ná sátt um það hvernig allir geta sæmilega unað við þessa gjaldtöku, stórir sem smáir. Helst hefði ég viljað sjá landsbyggðina, þaðan sem gjaldið kemur, fá sinn skerf af kökunni og annað í þeim dúr. Frumvarpið er að mörgu leyti býsna gott. Ég hef kannski hugsað aðrar leiðir sem mér hafa fundist auðveldari þegar ég hef verið að velta þessum hlutum fyrir mér með félögum mínum. Ég ætla ekkert að ræða það hér. Við í atvinnuveganefnd fáum málið til umfjöllunar eftir þessa umræðu og ég geri mér vonir um að málið fái góða afgreiðslu.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka hv. þingmanni málefnalega ræðu og nálgun á málið. Það er hárrétt að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi er ekki gallalaust en óumdeilt er að það hefur í heildina tekið reynst mjög vel. Íslendingar geta í raun gengið stoltir fram á alþjóðlegum vettvangi og borið þetta stjórnarkerfi fram og eftir því er tekið. Ég tek undir þær áhyggjur og deili þeim með hv. þingmanni að þær hugmyndir sem hafa komið upp í tengslum við umræðu um veiðigjald hér í dag eru lítt ígrundaðar. Talsmenn þeirra hugmynda virðast vera tilbúnir til þess að setja þann árangur sem náðst hefur á altari óskhyggju sem er illa útskýrð. Ég deili að mörgu leyti áhyggjum með hv. þingmanni af afkomu útgerða, margra, í landinu. Ég hef nefnt það að þetta sé sambærilegt því að kaupa sér veiðileyfi, sama hvort það er lax eða silungur, sama hvort það er dýr á eða ódýr. Þegar maður kaupir leyfi til að ganga til veiða í vatnsfalli er engin skuldbinding fólgin í því um það hvort maður veiði mikið eða lítið eða hvernig búnað maður hefur o.s.frv. Þetta er bara gjald sem þarf að greiða, hvort sem það eru 1.000 kr. eða 100.000 kr. í ánum og hugsunin í auðlindagjaldatektinni er á sama veg. Ég spyr hv. þingmann hvað hann sjái fyrir sér að þurfi að breytast í þessu gjaldafrumvarpi til þess, eins og hann orðaði það, að útgerðin í landinu geti sæmilega vel við unað. Hvað þurfum við að stilla af með öðrum hætti í þessu frumvarpi svo hægt sé og unnt af hálfu Alþingis að mæta óskum hv. þingmanns?
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ráðherrann spurði hvað ég sæi í frumvarpinu sem gæti komið til móts við minni útgerðir. Í frumvarpinu er talað um frítekjumark, 20% af fyrstu 4,5 milljónunum, minnir mig, og 15% af næstu 4,5 milljónum. Ég gæti séð þá prósentuhækkun eða slíkar aðgerðir, að hækka það. Síðan er annað sem snýr að skuldsettum útgerðum sem var fellt úr gildi í fyrra, minnir mig, fyrir kvótaárið í fyrra. Það er sem sagt vaxtaafsláttur eða skuldaafsláttur af lánum sem tekin hafa verið til kvótakaupa. Eitthvað í þeim dúr. Svona fljótt á litið dettur mér þetta tvennt í hug, þegar ég fæ þessa spurningu, þannig að þeir sem eru með litlar og meðalstórar útgerðir komist alla vega sæmilega frá þessu. Það er svo margt sem steðjar að í rekstri í dag og oft á tíðum er þetta dropinn sem fyllir mælinn. Mér finnst að stjórnvöld þurfi að koma til móts við þá staðreynd.
Virðulegi forseti. Það er margt sem steðjar að útgerðinni og sverfur að, það er alveg rétt. Útgerðin er í raun að takast á við þróun sem hefur átt sér stað síðustu tvö árin og við sjáum alveg hvað er að gerast. Það á sér stað meiri samþjöppun. Hún á sér að vísu fyrst og fremst stað í krókaaflamarkskerfinu. Það eru ekki stóru risarnir sem eru að gomsa þetta í sig eins og oft er látið í veðri vaka. Það er þvert á móti í litla kerfinu þar sem þessi samþjöppun er mjög hröð. Munurinn er hins vegar sá, þegar við ræðum það hvernig við eigum að beita okkur í því að gera útgerðinni kleift að mæta þessari niðursveiflu, að við erum að reyna að flokka þær eftir getu til að standa undir kostnaði. Við getum horft á þetta hinum megin frá. Stærri útgerðir hagræða með því að segja upp fólki eða draga saman í starfsemi sinni en minni útgerðir eiga í erfiðleikum með það. Vandinn sem við sem stjórnvald, löggjafi, stöndum frammi fyrir er sá að við erum að leggja á gjald fyrir nýtingu á sameiginlegri auðlind og þar eiga allir að vera jafnsettir. Í sumum tilvikum getur lítil útgerð verið stór í sínu samfélagi og í öðrum tilvikum getur stór útgerð, sem við teljum svo, verið burðarás í litlu samfélagi. Þar liggur ákveðinn vandi og þess vegna hef ég alltaf spurt þegar menn ræða þetta: Ef við eigum að grípa inn í með þessum hætti - þetta var gert á sínum tíma, þetta frítekjumark, menn tala í dag eins og það þurfi að bæta enn meira í það - hvers vegna og hverju mun það skila? Eins og þetta var frágengið á sínum tíma, árið 2014, virðist það ekki hafa skilað því sem menn ætluðu þá. Er þá ekki eitthvað annað í verkinu eða samfélaginu sem veldur þessari þróun?
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Já, það er rétt, það er mikil samþjöppun í krókaaflamarkskerfinu. En innan þeirra marka eru líka stórar útgerðir, á þeirra mælikvarða, þess kerfis.
Já, ég veit það.
Eins og ég sagði í ræðu minni áðan hefur samþjöppun verið í greininni í ansi mörg ár og fyrir því eru margar ástæður. Eins og ég kom inn á er það líka þessi neikvæða umræða. Menn selja sig í burtu á meðan þeir hugsanlega geta, hugsa þá að það eigi örugglega að fara að taka þetta af. Það hefur oft verið þess vegna sem menn hafa selt sig út úr þessu. Þegar lögin komu á 2012 sáu menn það í hendi sér að litlar og meðalstórar útgerðir myndu varla ráða við gjaldið. Þá var það sett á sem við köllum afslátt, frítekjumark, ég man ekki hvað það var kallað þá, og síðan skuldaafslátturinn, til þess að koma til móts við þessa stærð af útgerðum vegna þess að þær sitja ekki við sama borð og stóru útgerðirnar. Það er bara þannig þó að menn hafi talað um að útreikningar sýni annað. Þetta var reyndar á mjög erfiðum tímum í þjóðfélaginu en þá var krónan líka sterk og hærra verð fékkst fyrir þorskinn, það kom á móti. Jú, okkur er vandi á höndum en mér finnst að líta þurfi á þetta eins og það er miðað við stöðu hvers og eins útgerðarflokks fyrir sig.
Herra forseti. Það er áhugavert að heyra samlíkingu hv. þingmanns um að ef maður kippir einum fæti undan ferfættum stól verði stóllinn valtari í ljósi þess að kerfið sem hv. þingmaður ræðir um stendur að mér sýnist bara á einum fæti. Það er sú rammpólitíska ákvörðun sem er tekin af ráðherra og Alþingi hvaða gjöld eru rukkuð fyrir hverja fisktegund hverju sinni. Það er eini fóturinn sem kerfið stendur á og er í rauninni ekkert annað en frekar kommúnísk nálgun að rukka eftir ákvörðun „politburo“ hverju sinni en ég velti samt fyrir mér hvort hv. þingmaður geti útskýrt aðeins fyrir mér á hvaða rökum hann byggi andstöðu sína við þá tillögu sem hefur komið frá mér og mörgum öðrum hv. þingmönnum og stjórnmálaflokkum í gegnum árin um að bæta við fleiri fótum undir þennan stól, t.d. fæti þar sem gjaldið er ákveðið með markaðsaðferð. Hann nefndi í ræðu sinni að hann væri ekki hrifinn af því að bjóða upp tiltekinn hluta kvótans á markaði sem væri ein leið til að fá fram hversu mikils virði fiskheimildirnar eru fyrir markaðinn, fyrir útgerðina og fyrir þá sem eru að veiða fiskinn. Hann sagðist vera á móti því en hann færði ekki nein rök fyrir því hvers vegna þetta væri slæm hugmynd og mig langar gjarnan til þess að fá að vita hvaða rök eru á móti þessu því að ég þekki engin.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Auðlindagjaldið er reiknað af markaðsvirði aflans eins og hann er seldur á markaði og ekki búið til inni í pólitíkinni þannig að ég bara svari þeirri spurningu. Uppboðsleiðin? Það hefur verið minnst á Færeyjar sem hafa sett einhvern hluta af uppsjávartegundum á uppboð norður í Barentshafi, síld, makríl og kolmunna minnir mig. Færeyingar hafa ekki gert þetta á sínu nærsvæði og tvær til þrjár útgerðir hafa gert tilboð í þessar tegundir. Ég get ekki séð hvernig er hægt að miða það við það sem við erum að gera við strendur Íslands. Ekki eru þeir að gera þetta við miðin á nærsvæði Færeyja og kvótinn hjá þeim er 10.000 eða 20.000 tonn í þorski. Þegar ég talaði um að kippa einum fæti undan stól var ég að meina að kerfið væri á fjórum fótum, [[Hvaða fjórir fætur eru það?]]á stólnum, fjórum stólfótum, og þá væri eitthvað varið í kerfi sem gæti borgað auðlindagjald til þjóðarinnar. Það er í raun og veru hugsunin á bak við þessa fjóra fætur sem ég nefndi.
Herra forseti. Ég er svo sem sjálfur oft með mjög lélegar samlíkingar þannig að ég þekki þetta vandamál. Ég er sammála hv. þingmanni, auðvitað er æskilegt að við búum við sjávarútvegskerfi sem getur staðið undir greiðslum af auðlindagjöldum og auðvitað er það jákvætt. Hins vegar er ekki rétt hjá hv. þingmanni að þetta sé ákveðið með markaðsmekkanisma vegna þess að verið sé að skoða tekjur og hagnað fyrirtækis eftir að ýmsir liðir hafi verið dregnir frá, liðir sem eru ákveðnir pólitískt, og síðan sé uppreiknað með einhverjum hætti, sem er ákveðið pólitískt, og svo komist að einhverri niðurstöðu um það hvaða krónutala eigi að vera per kíló með reikniaðferð sem er ákveðin pólitískt. Þetta er ekki markaðsaðferð til að ákveða gjald heldur pólitísk aðferð. Jú, jú, vissulega kemur ein tala frá hverju fyrirtæki inn í þetta sem er ekki pólitískt ákvörðuð heldur ákvörðuð á markaði og það er heildarhagnaðurinn en það er ekki hægt að horfa á þetta kerfi og segja að það sé ekki ákveðið með pólitískum hætti. Það er bara ekki hægt. Jú, það er kannski hægt að segja það en þá er það bara ekki satt. Það sem er verið að tala um þegar fólk er að tala um uppboðsleið er ekki endilega að tala um uppsjávarstofna, tala um kolmunna og síld, nei, nei, það er verið að tala um að þróa uppboðsaðferðir í samræmi við þá fræðigrein sem uppboðshönnun er, uppboðsaðferðir sem stuðla að því að heimildirnar séu boðnar upp til að fá fram markaðsverð fyrir fiskinn, markaðsverð sem ákveður hvað er greitt til ríkisins fyrir þær veiðiheimildir en sem gæti að sama skapi hjálpað ef við erum með tvískipt kerfi þar sem aðeins hluti fer í uppboð [[Forseti hringir.]]til að meta hvernig allt hitt ætti að vera verðlagt. Þá erum við búin að taka pólitíkina svolítið úr sambandi í þessu samhengi frekar en að skálda upp reikniaðferðir eftir okkar eigin höfði.
Hæstv. forseti. Já, það sem er pólitískt í þessu er bara kerfið sjálft en verðmyndunin er ekki pólitísk, hún er ákveðin markaðslega. Við sáum það á töflu í ráðuneytinu. Þegar verið var að útskýra þetta frumvarp fyrir okkur var tekið mið af einu kílói og þá var eitthvert verð fundið út úr markaðnum.
Með þessum pólitísku reikniaðferðum.
Með þessum pólitísku reikniaðferðum? Ég ætla ekki að munnhöggvast við hv. þingmann um hvort hægt sé að tala um pólitískar reikniaðferðir þegar tala er tekin út úr markaði og meðaltal reiknað. Ég get ekki séð það. Eins og hefur komið fram finnst mér að menn þurfi að rökstyðja betur að markaðsleiðin sé fær leið. Þegar fólk er að tala um markaðsleiðina er miðað við það sem er verið að leigja aflamark á, á milli útgerða, aflamark er sem sagt innan ársins. Þeir sem stjórna því verði eru þeir sem leigja þetta til sín því að þeir treysta sér til þess að veiða fiskinn með því að borga þessa vissu upphæð fyrir hann og enginn ákveður það nema útgerðin sem leigir til sín. Ef mér finnst of dýrt að leigja til mín eitt kíló af þorski eða 10 tonn af þorski af því að verðið er svo hátt geri ég það ekki ef það borgar sig ekki fyrir mig að sækja hann út á sjó. Enginn stjórnar því annar en ég.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um veiðigjald. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem þingmenn standa hér í þingsal að ræða þetta mál. Það er sennilega búið að vera deiluefni um áratugaskeið hvert veiðigjaldið skuli vera og hvernig það skuli reiknað. Það er kannski meginvandamálið í allri þessari umræðu. Við erum sífellt í þeirri stöðu að þingið eigi að hafa skoðun á því hvort veiðigjaldið sé rétt akkúrat þessa stundina, hvort það skili þeirri krónutölu sem er sanngjörn hlutdeild þjóðarinnar í sameiginlegri auðlind eða rentunni af sameiginlegri auðlind. Mér finnst gjarnan í þessari umræðu að öllu ægi saman og það er kannski ágætt áður en lengra er haldið að velta aðeins fyrir sér þeim grundvallaratriðum sem hafa verið mörkuð í þessari umræðu í gegnum tíðina. Nær allar þær faglegu nefndir sem hafa farið yfir þessi mál á undanförnum tveimur áratugum eða svo hafa komist að þeirri niðurstöðu að í fyrsta lagi væri algjörlega nauðsynlegt að tryggja að sjávarauðlindin og ekki aðeins sjávarauðlindin heldur náttúruauðlindir almennt væru sameiginleg eign þjóðarinnar. Það snýr annars vegar að því ákvæði sem lengi hefur verið beðið eftir að verði fært í stjórnarskrána um að tekin séu af öll tvímæli um eignarhald þjóðarinnar á þessum sameiginlegu auðlindum en hins vegar hefur verið fjallað ítarlega um það í þó nokkrum fjölda nefnda hvernig ætti að hátta leyfisveitingum til nýtingar á þessum auðlindum og hvernig ætti að innheimta sanngjarnt gjald fyrir. Í flestum tilvikum sýnist mér niðurstaðan hafa verið sú sama. Æskilegt væri að nýtingarheimildin væri tímabundin með skýrum hætti og að gjaldtaka endurspeglaði með einhverjum hætti tímalengd nýtingar. Með öðrum orðum, því lengri nýtingartími, því hærri gjaldtaka væntanlega. Enda skapar það ákveðinn fyrirsjáanleika og stöðugleika fyrir þær atvinnugreinar sem nýta þessar sameiginlegu auðlindir. Það er annað grundvallaratriði í þessari umræðu sem verður alltaf að hafa í huga. Það er algjörlega nauðsynlegt fyrir fyrirtæki sem starfa við nýtingu þessara auðlinda að í rekstrarumhverfi þeirra sé fyrirsjáanleiki og stöðugleiki. Sá stöðugleiki er ekki fyrir hendi þegar stjórnmálin eru sýknt og heilagt að rífast um grundvallaratriði þessa kerfis og ég sé ekki að þetta frumvarp muni neinu breyta hvað það varðar. Hér er áfram deilt um það sama sem í mínum huga er ákveðið aukaatriði í þessu máli, þ.e. hvort sú krónutala sem hér hefur verið mörkuð sé hin eina rétta tala. Mér leiðist umræðan um það hvort við séum að rukka of mikið eða of lítið. Mér finnst einfaldlega skynsamlegast að við látum greinunum það eftir með markaðsleiðum, og þá ekki bara sjávarútvegi heldur öðrum atvinnugreinum sem nýta sameiginlegar auðlindir, að verðleggja verðmæti nýtingarréttarins frá einum tíma til annars að teknu tilliti til afkomu líðandi stundar en ekki síður hvernig horfir í viðkomandi atvinnugrein til lengri tíma litið, sem skiptir líka máli. Þetta er ekki bara einhver stundarskattlagning á rekstrarhagnað eða einhvers konar auðlindahagnað sl. árs. Það skiptir líka máli hvernig horfur eru í umhverfi þessara greina til lengri tíma litið, hvort sem það er í sjávarútvegi eða orkugreinum eða ferðaþjónustu ef því er að skipta. Það er auðvitað fagnaðarefni að það fiskiveiðistjórnarkerfi sem við höfum búið við á undanförnum árum og áratugum hafi skilað mikilli auðlindarentu í sjávarútvegi. Arðsemi sjávarútvegsfyrirtækja hefur verið langtum meiri en arðsemi annars atvinnulífs hér á landi í a.m.k. undangengin 15–20 ár. Það er fagnaðarefni. Þetta er ein af lykilatvinnugreinum okkar. Deiluefnið snýst á endanum bara um það hvað telst þá hin sanngjarna hlutdeild þjóðarinnar í þessari auðlindarentu. Það er alveg ljóst þegar við horfum á arðsemistölurnar að auðlindarentan er umtalsverð. Hún helgast af einu einföldu máli sem ég held að flestir ættu að skilja hér í þessum sal, hráefnið er ókeypis. Hráefni er fiskurinn í sjónum og fyrir það hráefni er einungis greitt það gjald sem telst veiðigjald. Auðvitað er sóknarkostnaður og annað því um líkt af því að sækja hann en það á við um flestar aðrar atvinnugreinar. Það eru fáar framleiðsluatvinnugreinar eins og sjávarútvegur sem búa við það umhverfi að hafa aðgang að ókeypis hráefni. Það er það sem snýr að hinni sanngjörnu hlutdeild þjóðarinnar í sameiginlegum auðlindum og hvernig við verðleggjum hana. Þegar horft er á þetta frumvarp má alveg segja að þetta sé til bóta frá núverandi kerfi, ég held að það megi alveg hikstalaust fullyrða það. Þetta uppfyllir það skilyrði að vera nær í tíma sem er jákvætt. Það er óæskilegt að við séum að miða gjaldtöku við afkomu fyrir tveimur, þremur árum síðan eins og í núverandi kerfi. Tæknilega séð er það vissulega einfaldara í framkvæmd, en það eru líka ýmsir annmarkar á því. Það sem mér finnst í raun og veru einkenna málið frá grunni er að þetta er svona teknókratísk lausn á útreiknivanda auðlindagjalds í samt meingölluðu kerfi. Það tekur ekki afstöðu til grundvallaratriðanna sem er þjóðareignin, tímabundnar heimildir og að það sé verðlagt með einhverjum hætti á markaði hver hin sanngjarna hlutdeild sé þannig að þingið sé ekki sýknt og heilagt að deila um þau mál. Því miður virðist umræðan hafa fest í þeim punkti en ekki um það hvers konar kerfi við viljum hafa varðandi auðlindanýtingu og auðlindagjaldtöku til lengri tíma litið. Það er heldur ekki rétt þegar talað er um það í þessari umræðu að með því að opna á umræðu um breytingar á núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sé verið að kollvarpa því. Það er alveg ljóst þegar horft er á niðurstöðu t.d. okkar færustu auðlindahagfræðinga - þess vegna koma þessar hugmyndir alltaf fram aftur og aftur - að það að tímabinda nýtingarsamninga til 20–25 ára kollvarpar ekki tilveru sjávarútvegs. Ég held að slíkt kerfi myndi í grunninn virka mjög svipað og núverandi kvótakerfi í frjálsu framsali. Það er talað um samþjöppun í greininni og það er alveg rétt, hún hefur orðið og mun sjálfsagt halda áfram að vera. Það er eitt af einkennum kvótakerfisins að kvótinn leitar þangað sem hagkvæmasta nýtingin á honum er. Það mun alltaf verða og verður einungis takmarkað með þeim girðingum sem við setjum og höfum sett varðandi t.d. hámarkshlutdeild í einstökum stofnum. Það yrði vafalítið sambærilegt í markaðskerfi líkt og því sem Viðreisn hefur talað fyrir og fjöldi annarra hefur talað fyrir í gegnum tíðina. Hér eru notuð stór orð eins og þjóðnýting. Ég spyr þá bara á móti: Hvar liggur þá eignarhaldið? Er þetta ekki sameiginleg auðlind þjóðarinnar? Hvernig er hægt að þjóðnýta það sem þjóðin á og allir tala hér fjálglega um á tyllidögum að sé sameiginleg eign þjóðarinnar? Það er ekki þjóðnýting. Við verðum þá að finna aðra leið til þess að verðleggja auðlindarentuna í greininni, til þess að verðleggja þessa sanngjörnu hlutdeild þjóðarinnar í henni. Mér er líka spurn varðandi nauðsyn þess að fara svo hratt í breytingar á þessu kerfi, þetta er alltaf sett fram þannig að það þurfi að taka ákvörðun helst bara í næsta mánuði. Hér er talað um afkomu greinarinnar, notuð sterk lýsingarorð og lýst einhvers konar krísuástandi í atvinnugreininni. Það er alveg rétt að sjávarútvegur líkt og allar aðrar útflutningsgreinar landsins hefur goldið fyrir sveiflur í gengi krónunnar og það hefur verið sterkt á undanförnum misserum, en það er ágætt að hafa það samt í huga á þessum degi, í lok september 2018, að gengið hefur veikst og aflaverðmæti sjávarútvegs á fyrstu átta mánuðum þessa árs er 23% meira en það var á sama tíma í fyrra og við erum að tala um afkomutölur greinarinnar á síðasta ári. Við höfum fleiri augljós dæmi um bætta afkomu greinarinnar sem er fagnaðarefni, t.d. í fjárfestakynningu vegna sölunnar á Ögurvík til HB Granda. Þar kemur fram að EBITDA fyrirtækisins á fyrstu sex mánuðum þessa árs er sambærileg því sem var á öllu síðasta ári. Það sýnist mér vera nokkuð skýrt merki um að afkoma greinarinnar sé að batna og það verulega. Það er fagnaðarefni en um leið er kannski ekki tilefni til einhvers konar neyðarráðstafana til þess að koma til móts við versnandi stöðu greinarinnar. Það er þetta sem ég furða mig í raun og veru mest á í þessari umræðu allri. Það er aldrei talað af jafn miklum innblæstri um einhvers konar neyðaraðstoð gagnvart öðrum atvinnugreinum þegar þær eru í vanda. Ferðaþjónustan er í verulegum afkomuvanda, m.a. út af sterku gengi krónunnar. Lengi hefur verið bent á það að hugverkaiðnaðurinn okkar, tækni- og sprotafyrirtækin, hefur í raun og veru ekki vaxið neitt sem heitið getur á undanförnum fjórum árum út af sterku gengi krónunnar. Ég hef ekki séð neinar ráðstafanir af hálfu þessarar ríkisstjórnar né fyrri ríkisstjórna til þess að bregðast við þeim vanda. Enda eiga menn ekki að sérhanna einhverjar skattbreytingar fyrir einstakar atvinnugreinar til þess að bregðast við því sem er sameiginlegur vandi okkar allra: Óstöðug mynt með sínum háa vaxtakostnaði. Tökum á rót vandans sem er myntin, en það má víst ekki ræða hér. Það er ýmislegt sem mætti huga að í tæknilegum útfærslum þessa frumvarps. Auðvitað staldrar maður kannski fyrst við það, það er í það minnsta skemmtileg tilviljun, að niðurstöðutalan í þessu frumvarpi skuli vera liðlega 7 milljarðar sem er sama tala og ríkisstjórnin gerði ráð fyrir í fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi næsta árs. Það segir mér bara í einföldu máli að þetta frumvarp var frá upphafi reiknað til að skila 7 milljarða niðurstöðunni, óháð öllum öðrum stærðum í þessu. Ég velti því bara fyrir mér hvernig sú aðferðafræði muni síðan halda fram á veginn sem kannski skiptir öllu máli. Ég ætla ekki að festa mig í þeirri umræðu hvort auðlindagjaldið akkúrat í punkti sé of hátt eða lágt, ég myndi frekar kjósa að markaðurinn fengi að verðleggja það. Bókhaldslega er erfitt að ætla að aðskilja afkomu samtvinnaðrar útgerðar og vinnslu. Það er alveg sama hversu miklar heimildir skattyfirvöld fá til rannsóknar og upplýsingaöflunar, það er bara verulegur freistnivandi í því að færa kostnað af vinnslunni yfir á útgerð. Það er mjög erfitt í framkvæmd að ætla að skattleggja afkomu af hluta starfseminnar líkt og hér er lagt upp með. Ef marka má orð hv. þm. Teits Björns Einarssonar verður að líta svo á að þetta sé bara fyrsta skrefið á þeirri vegferð, við séum í raun og veru að stefna í sértækan tekjuskatt á hvert útvegsfyrirtæki fyrir sig. Það mun magna þennan vanda enn frekar upp. Síðan virðast vera ýmsar áætlaðar stærðir í þessu, t.d. sem snúa að fyrningum, að auka verðmæti í uppsjávarafla, draga úr verðmæti á vinnsluskipum. Allt virðast þetta vera, getum við sagt, áskotstölur, og ekki mjög traustur grundvöllur að baki. Það er aldrei sérstaklega gott þegar við erum komin út í gjaldlagningarkerfi sem byggir á svona áskoti á einstaka kostnaðarþætti í þeirri starfsemi sem verið er að leggja gjaldið á. Enda finnst mér það vera grundvallarvandi þessa frumvarps að það er verið að færa auðlindagjaldtöku yfir í einhvers konar sérstakan tekjuskatt. Hvernig ætlum við að útfæra það á aðrar atvinnugreinar þegar fram í sækir? Það hlýtur að vera grundvallaratriði þegar við ætlum að tryggja þjóðinni sanngjarna og eðlilega hlutdeild í auðlindarentu einstakra atvinnugreina sem byggja afkomu sína á nýtingu náttúruauðlinda að við séum sannarlega að leggja gjöld á auðlindarentuna, við séum að rukka fyrir þennan nýtingarrétt. Ekki að þetta sé einhver sjálfstæður, sérstakur tekjuskattur á einstaka atvinnugrein. Þess vegna óttast ég að afleiðingin af þessu máli, nái það fram að ganga, verði einfaldlega áframhaldandi rifrildi um það sama, hvort þetta sé rétta gjaldtakan eða ekki. Ég hygg að það væri talsvert skynsamlegra ef við færum í þá vinnu, í breiðu pólitísku samstarfi og samráði sem hefur algjörlega skort í þessu máli, að finna nýja og betri leið til gjaldtökunnar þar sem verðlagning á auðlindarentunni frá einum tíma til annars ráðist á markaði og endurspegli þannig afkomu atvinnugreinanna, bæði sjávarútvegs og annarra, frá einum tíma til annars sem og langtímahorfur í þeim. Svo er auðvitað sjálfstætt áhugamál hversu oft ýmsir flokkar skipta um skoðun í þessu máli og það virðist oft skipta máli hvort þeir séu í stjórn eða stjórnarandstöðu eða jafnvel með hverjum þeir séu í stjórn, hvort þeir séu fylgjandi þessu kerfinu eða öðru, en ég ætla nú ekki að fara nánar út í þá sálma hér. En það væri ágætt ef við næðum að ræða þessi atriði í grundvallaratriðum en ekki festast í krónutölum.
Forseti vill benda hv. þingmönnum á að ef þeir vitna til annarra hv. þingmanna geri þeir það með fullu nafni og/eða númeri og kjördæmi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir um margt mjög fróðlega ræðu. Hann fór um víðan völl og í máli hans, eins og annarra þingmanna Viðreisnar og miðað við sjónarmið m.a. þingmanna Samfylkingarinnar, miðast umræðan svolítið við hvaða breytingar þeir ágætu flokkar vilja sjá á fiskveiðistjórnarkerfinu. Allt í góðu með það, þeim flokkum og hv. þingmönnum er auðvitað frjálst að koma með breytingartillögur eða ræða þær tillögur sem er að finna í frumvarpinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann nánar út í efni frumvarpsins sem liggur fyrir og við erum að ræða. Ég hjó eftir því í máli hans að hann taldi frumvarpið vera til bóta. Hv. þingmaður sagði margt jákvætt við það en hann taldi líka að þar væru tæknileg atriði sem þyrfti að laga. En hver er afstaða hv. þingmanns til frumvarpsins? Getur hann séð fyrir sér að samþykkja það í núverandi mynd? Sér hann fyrir sér að gera einhverjar tilteknar breytingar á því og hvaða breytingar sér hann helst fyrir sér á þessari stundu að geta stutt eða ekki? Ég nefni í því samhengi það sem kom fram í máli hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur fyrr í umræðunni en ég heyrði ekki betur en að þar væri boðuð breyting á frumvarpinu þess efnis að hækka ætti gjaldhlutfallið upp í 50%. Mig langar að spyrja hv. þm. Þorstein Víglundsson hvort hann myndi taka undir þá breytingartillögu frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Hv. þingmaður segist ekki vilja festast í umræðu um það hvort gjaldið sé of hátt eða lágt en leggur sig svo fram við að ná því fram hvað sé sanngjörn hlutdeild þjóðarinnar við nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Þá kem ég að spurningunni: Telur hann núverandi gjald, [[Forseti hringir.]]sem hefur verið innheimt í ár, vera sanngjarna hlutdeild eða ekki? Telur hann það vera of hátt eða of lágt?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla einmitt ekki að festast í umræðu um krónutölur í þessum efnum. Hvað varðar afstöðu mína til frumvarpsins get ég sagt að í grundvallaratriðum er ég andvígur aðferðafræðinni. Ég tel hana meingallaða og ekki leysa þau grundvallaratriði sem við er að kljást þegar kemur að einhvers konar stöðugu langtímakerfi varðandi gjaldtöku fyrir þennan nýtingarrétt. Ég tel slíka nálgun ekki uppfylla þau grundvallaratriði sem þarf að hafa í huga og kannski ekki hvað síst fyrir tilstilli greinarinnar sjálfrar, þ.e. að það sé þá líklegt til þess að skapa greininni stöðugleika og fyrirsjáanleika fram á við. Ég held að við munum halda áfram að rífast um það mál verði þetta niðurstaðan, einfaldlega af því að sýn okkar er síðan endalaust misjöfn á það hvað sé rétt eða sanngjarnt eða hvort gjaldið sé hátt eða lágt o.s.frv. Þegar hv. þingmaður spyr mig út í núverandi gjöld eða hugmyndir Samfylkingarinnar um sérstaka hækkun eða breytingu á frumvarpinu get ég svarað því til að ég myndi ætla út frá verðlagningu veiðiheimilda að útgerðin væri alveg til í að greiða meira fyrir þetta ef hún væri að bjóða í það á frjálsum markaði. En það er aðeins ágiskun mín sem er jafngild og hvers annars. Ég hef ekki hugmynd um það. Það verður bara niðurstaða markaðarins. Það er það sem ég held að sé á endanum skynsamlegasta kerfið og eina leið okkar til þess að fá fram eitthvað sem gæti talist eðlilegt eða sanngjarnt, hvað er greinin sjálf, þeir sem standa í slíkum rekstri, tilbúin til að greiða fyrir nýtingarheimildir í frjálsri samkeppni við aðra rekstraraðila í greininni? Það er að mínu viti hin eina rétta verðlagning. Við stjórnmálamenn getum haft endalausar skoðanir á því hvort við teljum að við höfum með ákvörðunum okkar hitt á einhvern einn réttan punkt eða annan. Ég held að við munum aldrei ná neinni samstöðu um það. [[Forseti hringir.]]Ég held að miklu eðlilegra sé að horfa til þess að greinin verðleggi þetta sjálf.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svörin. Það vekur athygli mína að hv. þingmaður svaraði því ekki beint hvað það er nákvæmlega við frumvarpið sem hann vill ekki taka afstöðu til. Ég átta mig á því að hann er á móti hugmyndafræðinni, hann hefur farið í gegnum það, og vissum breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu. En nú renna veiðigjöld út um næstkomandi áramót og verða engin að óbreyttu. Skil ég hv. þingmann rétt að hann muni koma hér fyrir þann tíma með alvörutillögur, fullmótaðar tillögur um breytt kerfi? Það verður fróðlegt að sjá hvaða tillögur Viðreisn hefur í þeim efnum. Það er annað atriði sem mig langar að spyrja út í fyrst hv. þingmaður vill ekki fara í umræðu um hvað er rétt krónutala í þessu. Hann kom inn á það í ræðu að arðsemi í sjávarútvegi væri góð, sjávarútvegur stæði vel. ef ég skildi hann rétt, og það er mikilvægur punktur. Framleiðni í sjávarútvegi er sem betur fer alveg gríðarlega góð. Sjávarútvegurinn er sem betur fer samkeppnisfær á alþjóðlegum vettvangi. Þá er spurning mín til hv. þingmanns: Telur hann framleiðnina í sjávarútvegi vera of háa? Vill hann mögulega lækka hana? Er hann sammála því að stjórnvöld geti á einhverju tímamarki með of íþyngjandi skattlagningu eða flóknu regluverki hreinlega dregið úr framleiðninni? Er hann sammála því?
Herra forseti. Við í Viðreisn munum að sjálfsögðu koma að vinnslu málsins í atvinnuveganefnd. Hér erum við aðeins í 1. umr. og ég bíð með afstöðu mína þar til ég sé hvernig nákvæmlega frumvarpið verður útfært. Við sjáum ýmsa annmarka á því. Valkostirnir eru hins vegar augljósir hvað næstu áramót varðar, annaðhvort framlengjum við einu sinni enn óbreytt fyrirkomulag eða gerum á því umbætur. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því af raunsæi að við erum ekki að fara að innleiða nýtt kerfi frá næstu áramótum. Við ættum hins vegar að vera að ræða það hvernig við ætlum að hafa kerfið til lengdar í staðinn fyrir að halda áfram að stagbæta það frá ári til árs. Á frumvarpinu eru ýmsir tæknilegir ágallar sem ég vil sjá hvernig atvinnuveganefndin vinnur úr. Þegar kemur að spurningu hv. þingmanns um hvort ég telji framlegð í sjávarútvegi of háa er svarið nei. Ég fagna því þegar framleiðni í atvinnugrein er jafn mikil og raun ber vitni í sjávarútvegi. Það er ekkert launungarmál að mikil framleiðni í sjávarútvegi er m.a. öflugu og góðu fiskveiðistjórnarkerfi að þakka, ég hef aldrei dregið dul á þá skoðun mína. Þetta kerfi hefur skilað okkur góðum árangri en það þýðir ekki að ekki megi bæta það. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að stjórnvöld geta með of íþyngjandi og duttlungafullri skattlagningu, litlum fyrirsjáanleika, sífelldum breytingum o.s.frv. dregið úr hvata til aukinnar framleiðni í atvinnugreinum, þar með talið sjávarútvegi. Þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli að ná samstöðu um auðlindagjaldtökuna sem slíka í sjávarútvegi til langtíma, að ekki sé verið að rífast um þetta frá ári til árs eins og verið hefur undanfarna tvo áratugi og mér sýnist verða framhald á með þessu. Ég hef líka mjög góða sannfæringu fyrir því að þær hugmyndir sem við í Viðreisn höfum sett fram um markaðsleið skapi fyrirsjáanleika, stöðugleika og nægilega langan [[Forseti hringir.]]nýtingartíma til að tryggja að greinin haldi áfram að þróa sig á svipaðan hátt og hún hefur verið að gera.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni áheyrnina sem hann veitir mér akkúrat núna og einnig ræðuna áðan. Mér finnst gott að geta rætt hér þær hugmyndir sem við höfum um fyrirkomulag þessara mála þegar kemur að veiðigjöldum, hvernig á að innheimta fé fyrir afnot af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Þess vegna nýti ég tækifærið til að ræða það við hann. Hv. þingmaður segir að þetta sé ekki líklegt til sátta og vísar svo í frumvarp Viðreisnar um uppboðs- og markaðsleið. Mér finnst þetta pínulítið lykta af því að menn telji sína leið vera réttu sáttaleiðina. Hér er farin sú leið að horfa tíu ár aftur í tímann og finna meðaltal þar sem fjórar ríkisstjórnir hafa setið, þar með talin ríkisstjórn sem Viðreisn, flokkur hv. þingmanns, sat í. Hv. þingmaður vill ekki tala um tölur en ef þetta kerfi hefði verið við lýði í fyrra hefðu veiðigjöldin verið rúmum 3 milljörðum hærri en þau voru. En við skulum ekki festa okkur í tölum. Ég dett oft í þá gryfju, virðulegur forseti, þegar ég er að tala um mínar hugmyndir að mér finnst eitthvað vera einhvern veginn og svo segi ég eitthvað og ætlast til að fólk skilji það. Mig langar að skilja hvernig hv. þingmaður og Viðreisn ætla að ná þessu markaðsverði sem hv. þingmönnum flokksins verður tíðrætt um. Hvernig gerum við það núna aftur? Hér er búið að tala um að veiðigjöldin renni út um áramótin, en hvernig föngum við þetta markaðsverð sem hv. þingmönnum verður tíðrætt um, að markaðurinn muni finna rétta verðið? Ég átti samtal við hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson um hvort við værum að fara að bjóða upp hluta af heimildum. Er verðið sem þar fæst rétta verðið? Hvaða girðingar eru? Ég spyr af því að ég veit að hv. þingmaður veit örugglega meira um markaðinn en ég. Ég er að spyrja af raunverulegri [[Forseti hringir.]]forvitni: Hvernig föngum við þetta markaðsverð?
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann vísar til þess að öllum þyki sinn fugl fagur í þessu en við í Viðreisn eigum ekki þennan fugl ein. Aðrir flokkar hafa komið fram með þessa hugmynd, m.a. Samfylkingin, Framsóknarflokkur kom fram með viðlíka hugmyndir, t.d. í vinnu þáverandi sjávarútvegsráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Eins og ég skil það setti reyndar flokkur hv. þingmanns það líka sem skilyrði að um tímabundna samninga væri að ræða. Fjölmargir flokkar hafa horft til fyrirkomulags sem byggði á tímabundnum samningum, sjálfsagt með mismunandi útfærslum. Sú útfærsla sem við í Viðreisn höfum byggt á er í öllum megindráttum sambærileg við það sem samráðsvettvangur um aukna hagsæld setti fram sem hugmynd fyrir einum sjö árum eða svo. Það eru vel útfærðar og skynsamlegar hugmyndir að mínu viti. Hvernig verðleggur markaður veiðiheimildir sem þessar eða nýtingarrétt sem þennan? Samningaleiðin eða fyrningarleiðin eða hvaða nafni sem við kjósum að nefna hana gerir ráð fyrir að þeir séu tímabundnir einkaréttarlegir nýtingarsamningar til 20–25 ára til að skapa einmitt nauðsynlegan fyrirsjáanleika og stöðugleika svo fjárfesting sé áfram öflug og góð og það sé hvati til að gera alltaf betur eins og hefur klárlega verið einn af stóru kostum núverandi kvótakerfis. Það þýddi þá að 4–5% þessara veiðiheimilda á Íslandsmiðum yrðu boðin upp á hverju ári, seld, og andlagið eða kaupverðið sem er þá verðlagt á markaði eftir því hvað bjóðendur, þ.e. sjávarútvegsfyrirtækin í landinu, eru tilbúnir að greiða fyrir þessar heimildir rennur síðan í ríkissjóð. Við höfum líka lagt á það ríka áherslu að afraksturinn af þessu renni til sjávarútvegsbyggðanna, til landsvæðanna þar sem aflaheimildirnar eru upprunnar til þess einmitt að landsbyggðin njóti góðs af veiðigjaldinu sem slíku eða auðlindagjaldinu.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé ekki alveg eins einfalt og hv. þingmaður vísar til, að allir flokkar hafi einhverjar hugmyndir hvað þetta varðar. Ég held að fæstir flokkar hafi talað um sölu á algjörlega skilyrðislausum frjálsum markaði. Þess vegna er ég að spyrja hv. þingmann um þetta. Við erum með ákvæði gagnvart erlendu eignarhaldi, ekki satt? Það hefur áhrif á verðmyndun. Einhverjir hafa nefnt landfræðilegar girðingar. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á verðmyndun. Einhverjir hafa nefnt að sett verði þak á hversu mikið má eiga. Það hefur að sjálfsögðu líka áhrif á verðmyndun. Ég spyr hv. þingmann um þetta af því að hann er alltaf að tala um almennan markað. Fleiri hafa talað um þetta en nú bara spyr ég hv. þingmann hvernig hann sjái þetta fyrir sér. Ef hann talar um almennan markað, er hann þá að tala um algjörlega frjálsa sölu án nokkurra girðinga? Þannig skil ég almennan markað, hv. þingmaður. Eða er hann að tala um að ríkið, við þingmenn, setji girðingarnar og ráði þannig verðinu sem hv. þingmaður er að kvarta yfir að við séum að gera hér? Fyrst hv. þingmaður er svo á móti því, á þetta þá að vera algjörlega girðingarlaust og má þá hver sem er kaupa á þeim lögmálum sem gilda á frjálsum markaði? Þetta finnst mér grundvallarspurning, virðulegur forseti, og ég væri mjög til í að fá svar við henni því að þetta er lykilatriði þegar kemur að því hvernig við hugsum veiðigjöldin. Að lokum, virðulegi forseti, spyr ég: Skil ég það þá rétt að þegar hv. þingmaður talar um 4,5–5% verði einungis verðið sem fæst fyrir þau veiðigjaldið og hin 95% verði veidd frítt? [[Forseti hringir.]]Hefur hv. þingmaður þá einhverja áætlun um tekjumissi fyrir ríkissjóð það árið og það næsta og hvernig eigi að koma til móts við hann?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Svo ég sé skýr varðandi markaðsverðmyndun sem þessa er alveg rétt - hv. þingmaður ber gott skynbragð á markaði - að þeim mun fleiri girðingar sem reistar eru hefur að sjálfsögðu áhrif á markaðsverð. Ef einhverjir mögulegir bjóðendur eru útilokaðir kann það alveg að hafa áhrif til lækkunar á markaðsvirði. Við erum ekki að tala um að opna fyrir erlendri fjárfestingu í sjávarútvegi. Það eru ákveðnar girðingar, kannski fyrst og fremst varðandi hámarksaflahlutdeild, sem ég held að séu skynsamlegar girðingar til að koma í veg fyrir of mikla samþjöppun í greininni. Þær hafa reyndar ekki verið mjög hamlandi, a.m.k. ekki hingað til, en það kann að vera að einstök fyrirtæki fari að banka í efri mörk þeirra girðinga núna. Auðvitað hefur þetta allt saman áhrif á mögulega verðmyndun á markaði, en það eru samt sem áður ekki stjórnmálamenn sem ráða þeirri verðmyndun, það er markaðurinn innan þeirra afmarkana eða girðinga sem honum er úthlutað sem ræður verðmynduninni til lengri tíma litið. Það er bara með nákvæmlega sama hætti og aflaheimildir hafa skipt um hendur alla tíð frá því að kvótakerfið með frjálsu framsali var innleitt. Markaðurinn hefur verið fullfær um að verðleggja þær aflaheimildir á markaðsvirði á hverjum tíma sem er breytilegt út frá aðstæðum og horfum í greininni með þeim girðingum sem þar hafa verið. Það er ekkert vandamál í því fyrirkomulagi sem við erum að tala um. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, vissulega er blæbrigðamunur á því hvaða áherslur flokkar hafa lagt, en fjölmargir flokkar hafa engu að síður talað út frá tímabundnum nýtingarheimildum og síðan þá hvernig eigi að úthluta þeim sem kunna að vera mjög mismunandi áherslur og þá á hvers konar gjaldtökum eigi að byggja. Ég hef ekki áhyggjur af því vandamáli, ég hef fulla trú á því að markaðurinn geti allt eins verðlagt þann nýtingarrétt líkt og [[Forseti hringir.]]hann hefur verðlagt aflaheimildir innan þeirra girðinga sem við höfum reist. Varðandi spurningu hv. þingmanns um tekjutap ríkissjóðs miðað við aflaverðmæti sem skiptir um hendur í dag [[Forseti hringir.]]verður ríkissjóður ekki fyrir neinu tekjutapi miðað við núverandi veiðigjöld af þessu. Mér þætti það mjög ólíklegt.
Forseti brýnir fyrir þingmönnum að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Sitt sýnist hverjum um veiðigjöld, svo mikið er víst. Sumir vilja leggja hátt gjald á greinina, aðrir lægra og sífellt kemur upp ágreiningur um hver sé sanngjarnasta leiðin til að innheimta gjaldið. Stefna okkar í Viðreisn er alveg skýr hvað það mál varðar. Í fyrsta lagi teljum við rétt að innheimta gjald fyrir afnot af auðlindinni og í öðru lagi teljum við rétt að gjaldið hverju sinni endurspegli raunverulega afkomu fyrirtækja í greininni. Við teljum að besta leiðin til að ábyrgjast slíka endurspeglun sé að gera tímabundna samninga við fyrirtæki í sjávarútveginum, setja lítinn hluta kvótans á uppboð á ári hverju og að ríkið taki gjald sitt í gegnum það uppboð til að tryggja raunverulegt markaðsvirði hverju sinni. Ágóðinn af því skilar sér síðan aftur að hluta til þeirra byggða þar sem verðmætin sköpuðust. Við teljum einfaldlega ekki að alþingismenn og ráðherrar eigi að geta tekið pólitíska ákvörðun um hversu hátt gjaldið eigi að vera og að ekki eigi að taka slíka ákvörðun eftir hentisemi þeirra sem sitja í stjórn á hverri stundu. Aðrir þingmenn Viðreisnar hafa fjallað um ýmis önnur atriði sem okkur finnst varhugaverð við frumvarpið. Ég ætla hins vegar að nýta tíma minn til að beina athygli þingsins að þeirri hættu sem ég tel að kunni að steðja að sameignarhugtakinu, en það er mín skoðun að frumvarpið kunni að vega verulega að því verði orðalag ekki lagfært. Í 1. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: ,,Veiðigjald er lagt á í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild beina og sýnilega hlutdeild í afkomu við veiðar á nytjastofnum sjávar.“ Í því samhengi er verulega áhugavert að líta til 1. mgr. 1. gr. laga um stjórn fiskveiða sem hefur verið vísað í nokkuð oft í dag, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Glöggir lesendur hafa líklega tekið eftir því að í 1. gr. frumvarpsins sem liggur fyrir í dag vantar nokkur lykilorð sem er að finna í hinum lögunum, lykilorð eins og ,,sameign íslensku þjóðarinnar“ og „myndar ekki eignarrétt“ eða ,,óafturkallanlegt forræði“. Hv. þingmenn. Við nánari skoðun kemur í ljós að munurinn á orðalaginu getur haft gríðarleg áhrif. Ég get ekki túlkað þetta öðruvísi en svo að um sé að ræða tilraun til að grafa enn frekar undan eignarrétti þjóðarinnar, að kjörnir fulltrúar séu jafnvel á þeirri skoðun að ekki sé um þjóðareign að ræða til að byrja með. Lengi hafa nokkrir af okkar helstu sérfræðingum í lögum deilt um það hvernig eignarrétti aflaheimilda sé raunverulega háttað. Til að svæfa hv. þingmenn ekki snýr deilan í einfölduðu máli að því hvort réttindin séu í raun afturkallanleg eða ekki, þrátt fyrir skýrt orðalag 1. gr. laga um stjórn fiskveiða um að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki óafturkallanlegt forræði yfir þeim. Sama þótt það virðist samkvæmt orðanna hljóðan vera skýrt að um sé að ræða sameign þjóðarinnar hefur mörgum sérfræðingum ekki þótt það skipta öllu máli. Mikilvægi orðalagsins í ákvæðinu kemur hins vegar skýrt fram þegar lesnir eru tveir dómar Hæstaréttar sem fjölluðu um akkúrat þetta málefni. Í svokölluðum Vatneyrardómi frá árinu 2000 segir, með leyfi forseta: ,,Til þess verður og að líta að samkvæmt 3. málslið 1. gr. laganna myndar úthlutun veiðiheimilda ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim, eins og áður segir. Aflaheimildirnar eru þannig aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær verða hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lögum. Í skjóli valdheimilda sinna getur Alþingi því kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, bundið hann skilyrðum eða innheimt fyrir hann frekara fégjald …“ Í þó nokkuð nýlegri dómi frá árinu 2013 gekk Hæstiréttur skrefinu lengra og segir í dómnum, með leyfi forseta, að Alþingi geti, ,,ákveðið að úthlutaðar veiðiheimildir skuli innkallaðar á hæfilegum aðlögunartíma og eftir atvikum endurúthlutað“. Sá lærdómur sem við eigum að reyna að draga af upplestri mínum er í stuttu og einföldu máli sá að orðalag 1. gr. frumvarpsins skiptir máli og mun koma til með að skipta máli á einhverjum tímapunkti í framtíðinni ef sagan á að kenna okkur eitthvað. Nú gætu menn hugsanlega ásakað mig um einhvers konar paranoju eða komið með afsakanir um af hverju ekki sé þörf á skýrara orðalag í þeirri tilteknu grein í frumvarpinu, líkt og hæstv. ráðherra gerði í byrjun dags. En ég vísa hér með slíkum rökum alfarið á bug. Lagafrumvarpið sem um ræðir varðar fiskveiðar á Íslandsmiðum og varða beint og óbeint auðlind þjóðarinnar. Verum frekar vandvirk núna og festum raunverulega trú okkar í lög heldur en fá það í bakið síðar meir í dómsalnum. Ef stjórnmálamenn telja hins vegar ekki þörf á því að taka skýrt fram í málsgreininni að um sameign þjóðarinnar sé að ræða sem sé afturkallanleg ætti það ekki að vera of mikill hausverkur fyrir þá að bæta nokkrum orðum við greinina, þótt ekki væri nema af kurteisi og virðingu við stjórnarandstöðuna. Þetta er mikilvægt mál og í raun algjört prinsippmál. Þau okkar sem hafa trú á því að fiskveiðiauðlindin sé í þjóðareigu eiga að standa vörð um þá trú með því að tryggja skýrleika í lögum, því að sá skilningur á undir högg að sækja. Forsætisráðherra sagði í viðtali í gær að hún teldi stjórnarskrárákvæði um auðlindir eiga að vera skýrt. Þá ætti heldur ekki að vera neitt tiltökumál að koma í veg fyrir nokkra lagalega óvissu með því að bæta við frumvarpið ákvæði þess efnis að um sameign þjóðarinnar sé vissulega að ræða og passa þannig upp á að vilji ríkisstjórnarflokkanna, a.m.k. tveggja þeirra, endurspeglist í frumvarpinu. Því tengdu vil ég endilega benda þingmönnum á greinargerð formanns nefndar um framtíðarfyrirkomulag gjaldtöku fyrir afnot af fiskveiðiauðlindinni sem kom út í fyrra og má líklegast finna á vef ráðuneytisins. Í greinargerðinni má sjá í einu af fylgiskjölunum frumvarp sem unnið var í kringum árið 2014 af þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, sem raunar er nú hæstv. samgönguráðherra, en var þó aldrei lagt fyrir þingið og ekki birt fyrr en í þessari skýrslu. Það sem ég vil sérstaklega benda þingmönnum á er umfjöllunin sem finna má í óframlögðu frumvarpinu um lagaleg álitaefni sem gætu risið. Einnig er áhugavert að frumvarpið sjálft gengur út á að um tímabundna nýtingarsamninga sé að ræða. En ég ætla ekki að fara ítarlegar í það akkúrat núna. Hæstv. forsætisráðherra sagði í viðtali í gær að hún vonaðist eftir því að samstaða næðist um breytingar á stjórnarskrá á þessu kjörtímabili þannig að samþykkt yrði auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Ég vil beina því til hæstv. forsætisráðherra, þótt ég taki heils hugar undir með henni, að vonir okkar og þrár um góða samvinnu á morgun duga ekki til að réttlæta óvarkár vinnubrögð í dag.
Virðulegi forseti. Rétt í þann mund sem ég fagnaði því inni í mér að ég væri að fá skýra mynd af stefnu Viðreisnar í þessu máli, þegar ég átti orðastað við hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrr í dag, ruglaði síðasta ræða mig aftur í ríminu. Ég held að ég fari nokkurn veginn orðrétt með, a.m.k. efnislega, þegar ég segi að hv. þm. Sigríður María Egilsdóttir hafi sagt rétt áðan að stefna Viðreisnar væri að setja lítinn hluta kvótans á uppboð hverju sinni og að það verð sem við það myndaðist ætti síðan að verða viðmiðunarverð við gjaldtöku ríkisins á því sem eftir lifði væntanlega af kvótanum. Ég vil spyrja aftur eins og ég spurði hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson áðan: Á að bjóða upp lítinn hluta af kvótanum og nota það verð sem við það myndast til viðmiðunar fyrir það verð sem ríkið á að heimta af útgerðarmönnum eða á að bjóða upp allan kvótann, þ.e. á allur aflinn, allar aflaheimildirnar, að fara á uppboð eða bara lítill hluti eins og hv. þingmaður sagði áðan til að verða viðmiðun fyrir verðmyndunina að öðru leyti? Eftir að hafa hlustað á þrjá þingmenn Viðreisnar tala um þetta mál í dag vil ég fá þetta á hreint. Á allur kvótinn að fara á uppboð? Á að henda núgildandi veiðigjaldakerfi og skipta því út fyrir allan afla á uppboð eða ekki? Á lítill hluti kvótans að fara á uppboð og mynda verð eða á allur kvótinn að fara á uppboð?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður, til þess að skýra mál mitt gengur hugmyndafræði okkar ekki út á það að setja allan kvótann á markað í einu eða setja eitt ár hluta kvótans á markað til að fá einhvers konar viðmiðunarverð. Hugmyndafræði okkar gengur út að að innkalla í litlu magni hverju sinni kvótann yfir margra ára skeið, innkalla tiltekna prósentu. Til dæmis hafa í því sambandi verið nefnd 5–10% á hverju ári og sá hluti settur á markað, settur á tiltekið uppboð. Þar hefur verið nefnd uppboðsleiðin „clearing house“ sem við getum farið yfir ítarlegar síðar og ríkið tekur hagnaðinn sem kemur af þeirri sölu. Það þýðir að útgerðarfyrirtækin missa tiltekinn hluta kvótans á ári hverju en geta samt sem áður keypt hann til baka. Það er kaupverðið sem kemur í staðinn fyrir veiðigjöldin sem slík. Útgerðarfyrirtækin fái hins vegar í staðinn tímabundinn samning og talað hefur verið um 15–25 ár til að tryggja ákveðið stabílitet fyrir þau fyrirtæki á meðan. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Þetta er þá það sem var kallað fyrningarleiðin sem Viðreisn vill fara. Þá er bara fínt að það sé á hreinu. Hv. þingmaður var dálítið í lögfræði í ræðu sinni áðan og notaði hugtök sem manni eru kannski ekki töm. Ég man þó eftir einum lögfræðifrasa sem ég ætla að bera undir hv. þingmann af því að ég veit að hún kann örugglega meira um hann en ég. Því hefur verið haldið fram af lögfræðingum að ef menn ætluðu að fara þessa leið væri um að ræða að veiðiheimildirnar upphaflega fælu í sér það sem í lögfræðinni heitir ívilnandi stjórnarathöfn og verður ekki tekin til baka nema með bótum. Er það sú leið sem hv. þingmaður vill fara og þar með Viðreisn?
Virðulegi forseti. Viðreisn telur ekki og er ekki sammála vini þínum, lögfræðingnum, sem taldi að bætur þyrftu að koma fyrir við innköllun þessara réttinda. Fyrr vísaði ég í dóm Hæstaréttar frá árinu 2013, það var líka staðfest árið 2000, þ.e. nokkru fyrr, um að unnt sé að innkalla þessar veiðiheimildir aftur sé það gert í smáum skrefum og yfir einhvern ákveðinn tíma. Það er þá til að tryggja atvinnuöryggi þeirra sem fengu kvótann með þessari ívilnandi stjórnsýsluathöfn á sínum tíma. Hæstiréttur talaði hins vegar ekki um og vísaði ekki til þess að bætur þyrftu að koma fyrir. Ég tek bara orðum Hæstaréttar í því máli.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til laga um veiðigjald. Ég legg ekki í vana minn að hefja ræður mínar á að tiltaka hvaða mál við erum að ræða. Ég hef hingað til gert ráð fyrir að hv. þingmenn átti sig á því, en mér finnst mikilvægt að ítreka það hér því að stór hluti umræðunnar sem farið hefur fram hér í dag, ágæt sem hún er, hefur ekki snúist um veiðigjald heldur fiskveiðistjórnarkerfið. Að sjálfsögðu er skylt skeggið hökunni, en engu að síður er þetta ekki sami hluturinn. Tilefni þessarar lagasetningar og frumvarps sem liggur hér fyrir er að um áramótin rennur út sú framlenging sem gerð var á veiðigjöldum í vor og verði ekkert að gert verða engin veiðigjöld innheimt á næsta ári þannig að við þurfum að gera eitthvað. Spurningin er þá: Hvað viljum við gera? Til hversu langs tíma? Hvernig viljum við gera þetta allt saman? Við höfum, nokkur okkar, rætt um hvernig sátt um þetta fyrirkomulag verði best náð. Ég ber þá von í brjósti að hér sé grundvöllur fyrir slíkri sátt en auðvitað er það einskis eins að fullyrða þar um, hvorki þingmanns né stjórnmálaflokks. Ég geng út frá því í minni afstöðu til þess máls að eignarhald þjóðarinnar á auðlindunum sé skýrt, það sé skýrt að þjóðin eigi auðlindir hafsins saman. Þess vegna lít ég á þetta frumvarp til laga um veiðigjald sem frumvarp til laga um það kerfi sem við viljum koma upp til að ákvarða hvernig greitt verði fyrir að fá að nýta þá auðlind. Hver er grunnhugsunin í þeim efnum? Að mínu viti snýst þetta um jafnvægi. Þetta snýst í fyrsta lagi um að þjóðin fái réttláta hlutdeild í þeim verðmætum sem skapast vegna nýtingar auðlindar hennar. Á móti snýst þetta um að við getum rekið sjávarútveg sem er sjálfbær í merkingunni hvernig farið er með auðlindina og fiskstofnana en einnig rekstrarlega séð og líka sjálfbær þegar kemur að samfélaginu. Við gleymum því stundum að það eru þrjár stoðir undir sjálfbærni, efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg. Fyrir mér snýst umræðan um veiðigjald um að finna jafnvægið þarna á milli, hvernig við tryggjum þetta markmið þegar kemur að sjávarútveginum, en um leið að þjóðin fái réttláta hlutdeild í verðmætunum sem skapast. Það er verkefnið eins og ég lít á það, að finna hvernig þessu jafnvægi verði best náð. Er þetta rétta leiðin? Ég ber von í brjósti um að þetta sé skynsamleg leið til þess. Það eru örugglega til margar aðrar leiðir, ég efast ekki um það, en ég tel að þessi tillaga sé skynsamleg til að ná fram þessu markmiði. Ég er sérstaklega ánægður með að t.d. er lögð sérstök áhersla á fjárfestingar í þessu og talað um hvata. Það eru hvatar til fjárfestinga í þeim búnaði og tækjum sem nýtast við það að sækja þessa auðlind. Það rímar vel við stefnu Vinstri grænna um að það eigi að stuðla að því að sjávarútvegur verði enn umhverfisvænni og sem umhverfisvænstur. Ég vil að við nýtum þessa hagrænu hvata í þá átt og að endurnýjun á búnaði verði sömuleiðis í þá átt. Er 33%, sem er búið að segja að við ætlum að taka í veiðigjaldið af því sem eftir er eftir að reiknireglunni hefur verið beitt, hárrétt tala? Ég veit ekkert um það. Þetta er aldur Jesú Krists. Það segir okkur kannski eitthvað. Sumum finnst þetta heilög tala. Kannski getum við nýtt okkur það og horft til þess að kannski höfum við hitt á réttu töluna. Hvernig á að finna hana? Hér er beitt þeirri aðferð að horfa tíu ár aftur í tímann. Ekki bara af því bara heldur t.d. vegna þess að á þessum tíu árum hafa fjölmargar aðferðir verið notaðar við útreikninga á veiðigjaldi. Á þessum árum hafa fjórar ríkisstjórnir setið með aðkomu mjög margra flokka. Þetta er nokkurn veginn meðaltal þeirra upphæða sem hafa innheimst á þessum tíma og raunar er þetta örlítið hærra en það. Hefði þessari aðferð verið beitt næstliðinn áratug hefðu innheimt veiðigjöld verið 0,5 milljörðum kr. meiri en þau voru. Mér finnst þetta ágætistilraun til sátta. Hér hafa margir talað um uppboðsleið, að þannig eigi að ákvarða veiðigjald. Ég er ekki viss um að ég samþykki að það sé veiðigjald sem þá er búið að koma á en það eru kannski orðsifjafræðilegar hártoganir sem skipta ekki öllu máli í dag. Ég er ekki heldur viss um að það sé endilega rétta leiðin þó að mér finnist sjálfsagt að fylgjast með hvernig fer. Ég átti orðastað um þessi mál áðan og mér finnst við oft horfa fram hjá því þegar við tölum um að markaðurinn eigi að ráða för að við erum búin að samþykkja að veiðiheimildir og sjávarútvegur séu ekki bara eins og hver önnur vara á markaði. Við erum búin að samþykkja að það þurfi að vera sérákvæði um eignarhald þjóðar á þessu, við erum búin að setja girðingar sem ég hef engan heyrt vera tilbúinn að falla frá, eins og með erlent eignarhald. Við erum með um þetta mjög umfangsmikla lagabálka og flókin kerfi sem ganga m.a. út á að deila til byggða sem sérstaklega þurfa á því að halda hluta af auðlindinni. Fyrir mér erum við löngu búin að samþykkja að þetta sé ekki bara eins og hver önnur vara á markaði. Þetta er ekki kók í dós. Þess vegna skil ég ekki þá sem tala um þetta eins og það sé bara hægt eins og hendi væri veifað að ná því þannig fram. Sjávarútvegur er líka hluti af byggðastefnu, samanber það sem hér hefur fram komið, að 5,3% af aflaheimildum fara í byggðakvóta. Hver er grunnhugsunin í kerfinu? Ég er búinn að fara hér yfir það, hér er sett fram reikniformúla þar sem við ákvörðum hvað sé dregið frá og síðan eru tekin 33% inn í gjaldið af því sem eftir er. Í frumvarpinu er líka gengið út frá tvennu sem er lykilatriði. Það er að færa útreikninginn nær í tíma. Um það hélt ég að hefði verið pólitísk samstaða. Ég held að ég megi fullyrða að nánast allir viðurkenni að kerfið eins og það er í dag er bagalegt og fjölmargir hæstv. sjávarútvegsráðherrar hafa komið að því að reyna að finna leið til að færa þetta nær í tíma. Við höfum verið með nefndir að störfum til þess. Hér er lögð til leið um hvernig það verði gert. Hún er eins og allar mjög snjallar leiðir í grunninn afskaplega einföld og mun nýtast við það kerfi sem við höfum byggt okkur upp sem samfélag til að innheimta skatta, nýtast við innskiluð gögn til ríkisskattstjóra. Þar koma einnig inn í gögn frá Fiskistofu og þannig er fylgst með því eins nálægt rauntíma og hægt er hvert sé raunverulegt virði. Síðan tekur ríkið 33% með þeim formerkjum sem ég hef áður rakið, gjald fyrir að fá aðgang að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Þriðja stóra atriðið er svo afkomutenging. Það er sama marki brennt. Ég hef ekki vitað til annars en að við séum langflest, ef ekki öll, sem höfum tjáð okkur um þessi mál undanfarin ár fylgjandi því að þetta sé afkomutengt og að þegar vel gangi verði gjaldið meira en þegar verr gangi geti það lækkað. Og þegar þessar tvær forsendur varðandi það að vera nær í tíma og afkomutengt eru settar saman og við horfum á það að við ætlum að koma þeim á verða að sjálfsögðu einhverjar breytingar á þeirri upphæð sem innheimtist þegar kerfinu er komið á, en eftir að þessu hefur verið komið á og með reiknireglunni þarf ekki að skipta sér af þessu neitt meira. Þá mallar þetta. Hér hafa einhverjir hv. þingmenn talað eins og þetta sé tillaga um að hv. alþingismenn og stjórnmálamenn yfir höfuð eigi að vera með puttana í verðmyndun héðan í frá. Mér finnst þetta ótrúlega óábyrgur málflutningur, virðulegur forseti, því að þetta er fullkomin andstæða þess sem hér er lagt til í frumvarpinu. Eftir að þessari reglu hefur verið komið á, eftir að umsjón, útreikningum og eftirliti hefur verið komið til ríkisskattstjóra ásamt þeim stofnunum sem ég tiltók áðan er pólitíkin ekkert að skipta sér af þessu. Það tel ég mikinn kost. Það er kannski ekki síst þess vegna sem ég ber þá von í brjósti sem ég kom inn á fyrr í ræðu minni að þetta geti raunverulega orðið grundvöllur að sátt um veiðigjald, hvernig eigi að innheimta það og hvert það á að vera. Síðan getum við haft alls kyns hugmyndir uppi um fiskveiðistjórnarkerfið í heild sinni. Einhver gæti haft þá hugmynd uppi að því ætti að gjörbreyta. Það gerist ekki á morgun og ekki fyrir áramótin, hygg ég að allir hér inni átti sig á. En á meðan það er eins og það er og meðan við samþykkjum að við ætlum að innheimta veiðigjöld þurfa að gilda lög um þau veiðigjöld. Þetta tel ég vera skynsamleg lög þegar kemur að veiðigjaldinu. Ýmislegt er það sem hefur verið nefnt í umræðunni sem hv. atvinnuveganefnd mun að sjálfsögðu setjast yfir og taka afstöðu til en í grunninn er þetta skynsamleg tillaga að sátt um þessi mál.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður hefur verið afar duglegur í dag að fara í andsvör við þingmenn og velta ýmsum spurningum upp og spá í það hvort þingmenn séu á réttri leið. Mig langar að spyrja hv. þingmann eins. Um er að ræða einhvers konar meðaltal, þau 33% sem þarna eru fundin út. Þetta er í rauninni bara það sama og hefur verið innheimt síðustu tíu árin samkvæmt frumvarpinu. Öll þessi ár, minnir mig, ég ætla ekki að fullyrða það en man ekki betur en að Vinstri græn hafi talað í þessum ræðustól öll þessi ár um að þetta væri allt of lágt gjald. Er hv. þingmaður sama sinnis, að 33% séu of lág tala og þurfi að hækka? Getur þingmaðurinn hugsað sér að hafa prósentuna öðruvísi fyrir suma útgerðarflokka? Getur þingmaðurinn hugsað sér að hafa hana breytilega eftir landsvæðum eða byggðarlögum, að 33% gildi ekki fyrir alla? Hv. þingmaður var ásamt þeim er hér stendur á fundi í október 2017, held ég að það hafi verið, þar sem við vorum spurð, fulltrúar flokkanna, út í sjávarútvegsstefnu flokkanna. Þar kom fram hjá hv. þingmanni að Vinstri grænir vildu innkalla allar aflaheimildir og úthluta þeim upp á nýtt. Nú er hér ekki til umræðu fiskveiðistjórnarkerfið sjálft en hv. þingmaður sagði á þeim fundi að það ætti að innkalla þetta allt saman og úthluta eftir ákveðnu fyrirkomulagi, einn þriðji ætti að fara á leigumarkað, einn þriðji í byggðafestukvóta og einn þriðji til útgerða samkvæmt hóflegu gjaldi. Hvaða hóflega gjald voru Vinstri græn með í huga á þessum tíma? Er þetta hóflegt gjald? Mér finnst vel í lagt að rukka sjávarútveginn einan atvinnugreina [[Forseti hringir.]]sem nýta auðlindir um 6.000 millj. kr. eða hvað þetta verður.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann spyr í fyrsta lagi hvort þetta sé, ja, hér hef ég skrifað: Of hátt. Væntanlega á þetta að vera: Ekki nógu hátt. Ég biðst forláts, virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að öll árin hafi þingmenn Vinstri grænna talað um að þetta væri of lágt. Hluti af því regluverki sem tekið er hérna inn í er runnið undan rifjum hæstv. sjávarútvegsráðherra Vinstri grænna á þeim tíma. Það vakti töluverða athygli og mótmæli víða í samfélaginu og hjá mörgum hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar þá sem þótti allt of hátt gjald lagt á útgerðina, árið 2012 ef ég man rétt. Hér urðu mikil mótmæli, gott ef ekki meira að segja hér fyrir utan. Hvað er ekki nógu hátt eða hvað er of hátt? Mér finnst sú leið að horfa á einhvers konar meðaltal þess sem hefur verið síðustu tíu árin skynsamleg að einhverju leyti. Ef ég fengi einn að ráða þessu yrði sennilega ekkert gert af því að ég hef ekki gáfurnar til að reikna þetta út. Þess vegna kom ég inn á það sérstaklega í ræðu minni að þetta væri kannski einhvers konar sátt í málinu. Mér finnst þessi reikniregla sem ég hef ekki séð áður, en núna er komin, ekki óskynsamleg. Nú sé ég að tími minn er búinn. Ég biðst forláts og þarf að koma inn á hitt í næsta svari.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég held að hér séu hreinlega að verða ákveðin tímamót í umfjöllun um veiðigjöld þegar einn af gömlu flokkunum, einn af þeim stjórnmálaflokkum sem verið hafa á Alþingi og talað hvað mest um að útgerðin, sér í lagi stórútgerðin reyndar, borgi of lítið fyrir afnot af auðlindinni, er kominn með það í stefnu sína að um þetta geti verið sátt, að þarna sé sáttin, að 33% af reiknuðum stofni séu það sem menn geti sæst á og eigi bara að vera friður og ró um. Ég gat ekki skilið hv. þingmann öðruvísi. Þá ber að fagna því, held ég, a.m.k. við sem höfum áhyggjur af því að útgerðin sé að greiða jafnvel aðeins of mikið í veiðigjöld. En mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann út í eitt sem kom fram í máli hans á þingi 2. febrúar 2017. Þá var hv. þingmaður í andsvari við annan þingmann og sagði hreinlega að hann velti því upp hvort skoða ætti sérálag á stórar og vel stæðar útgerðir. Það kom fram í orðum þingmannsins þá. Ef þingmaðurinn er orðinn sáttur við 33%, að það sé sú tala sem allir eigi bara að sætta sig við, er hann þá ekki lengur þeirrar skoðunar að það komi til greina að setja sérstakt álag á stórútgerðina og vel stæðar útgerðir? Það er eitthvert huglægt atriði hversu vel stæðar útgerðir eru. Svo langar mig, ef hv. þingmaður hefur tíma til, að hann svari því sem var ósvarað áðan.
Virðulegur forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla að leyfa mér að tengja þetta spurningu sem var ósvarað áðan um sérstaka útgerðarflokka. Hv. þingmaður spurði hvort til greina kæmi að þetta væri ólíkt eftir sérstökum útgerðarflokkum. Ég ætla að tengja yfir á spurningu hv. þingmanns um stórútgerðirnar. Mér finnst alveg koma til greina að það sé skoðað í þessari vinnu að huga sérstaklega að minni fyrirtækjum þar sem reksturinn getur verið þannig að krónur skipti meira máli þar en annars staðar. Mér finnst það eitt af því sem hv. atvinnuveganefnd eigi að setjast yfir í sinni vinnu. Það hefur verið talað um litlar og meðalstórar útgerðir. Það er að sumu leyti ekki mjög gott hugtak, ekki frekar en þegar hv. þingmaður vitnaði í mig um vel stæðar útgerðir. Það er ekki endilega samnefnari á milli þeirra allra. Í mínum huga er það kerfi sem við höfum í sjávarútvegi ekki síst byggðamál. Þess vegna finnst mér mjög vel koma til greina að við setjumst yfir það og skoðum það. Ég á ekki von á öðru en að það verði rætt í hv. atvinnuveganefnd. Hvað varðar svo álag á stórútgerðir er alveg rétt hjá hv. þingmanni að hér er ekki bein tillaga um slíkt. Þó má nefna að það sem kallað er hér uppsjávarálag sem kemur á þau fyrirtæki sem eru í uppsjávarvinnslu, eins og hv. þingmaður þekkir, er álag sem ekki síst leggst á stærstu útgerðirnar og eingöngu á þær útgerðir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu en hann verður að virða við mig að ég er dálítið áttavilltur þegar kemur að afstöðu Vinstri grænna til veiðigjalda því að eins og kom fram í fyrra andsvari var flokkur hv. þingmanns ansi aðgangsharður í umræðu um að veiðigjöld væru allt of lág. Auðvitað verður að hafa í huga að þegar veiðigjöldunum var fyrst komið á með öllu hærri álagningargrunni en nú er um að ræða var það í sjávarútvegsráðherratíð flokksmanns Vinstri grænna. Ég spyr þegar hv. þingmaður talar um sátt um þetta fyrirkomulag: Er sú sátt af hálfu Vinstri grænna einskorðuð við stjórnarsamstarfið, þ.e. að á meðan Vinstri græn eiga í stjórnarsamstarfi við Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn sé þetta sátt en flokkurinn muni síðan taka upp fyrri stefnu þegar hann er laus allra mála úr núverandi stjórnarsamstarfi? Það snýr bæði að gjaldtökunni sjálfri, þ.e. fjárhæð gjaldsins sem Vinstri græn hafa ítrekað gagnrýnt að sé of lág, og hugmyndum Vinstri grænna um róttækar breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu sem virðast núna hafa verið lagðar algjörlega til hliðar. Er það eingöngu vegna málamiðlunar við þá flokka sem Vinstri græn eiga núna í stjórnarsamstarfi við eða hafa Vinstri græn algjörlega horfið frá þeirri stefnu?
Virðulegur forseti. Hvað varðar síðustu spurninguna get ég bent hv. þingmanni á að Vinstri græn samþykktu nýja stefnu í sjávarútvegsmálum sem ég hélt að einstakir aðdáendur Vinstri grænna hefðu fengið tilkynningu um í tölvupósti á síðasta landsfundi sínum. Að mínu viti rímar þessi tillaga að mörgu leyti vel við þá stefnu sem þar var samþykkt. Hvað varðar skilyrðingu hv. þingmanns í spurningu sinni ætla ég ekki að taka þátt í slíkum pólitískum skylmingum og hvet hv. þingmann til að kynna sér stefnuna hjá Vinstri grænum og sjá, eins og ég segi, að þetta rímar að mörgu leyti alveg þar við enda er í sjálfu sér margt þarna inni sem var í þeim frumvörpum sem urðu að lögum um veiðigjöld þegar vinstri stjórnin sat 2009–2013. Hv. þingmanni verður tíðrætt um að við skiptum um skoðun. Einhverjum finnst það þroskamerki. Ég var að lesa viðtal við hv. þingmann úr Fréttablaðinu þegar hann var varaformaður Samtaka iðnaðarins þar sem hann var spurður út í uppboðsleið. Hann sagði, með leyfi forseta: „Þegar uppboðsmarkaður er settur á fót þar sem kaupandinn er settur í þá aðstöðu að fá allt eða ekkert, en þannig var þetta í lóðauppboðum þar sem þeir fengu [samninginn] sem voru nógu kaldir að bjóða, þá skaparðu hættu á því að verðlagning verði óraunhæf. Ef þú býrð til skort þá hækkarðu verð.“ Mér heyrist hv. þingmaður tala dálítið öðruvísi núna en hann gerði þá þannig að hann þekkir það vel að einhverjir þingmenn í það minnsta skipti um skoðun standandi í þessum stól.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni tilvitnunina í mig. Já, það að skipta um skoðun getur verið hið ágætasta þroskamerki. Ég hef skoðað kosti og galla hinnar svokölluðu uppboðsleiðar mun betur í seinni tíð og með þeim breytingum sem orðið hafa á þeim tillögum er ég að verða sífellt hrifnari af þeirri leið og tel hana ekki haldna sömu ágöllunum og ég taldi áður. Ég spurði hv. þingmann um frekari skýringar á hringlandahættinum í Vinstri grænum þegar kemur að fjárhæð veiðigjaldsins, þessari ítrekuðu gagnrýni á að það skili allt of litlum tekjum en nú sé hér komin hin sögulega sátt sem þó eigi að skila að meðaltali svipuðum tölum, og nú langar mig að beina tveimur spurningum til hv. þingmanns. Í fyrsta lagi er í greinargerð frumvarpsins farið yfir hvernig þessi nýja aðferðafræði rímar við raunálagningu veiðigjalds á undanförnum árum. Í gildi var töluverður afsláttur vegna skulda af veiðigjöldum á fyrri árum. Nú velti ég fyrir mér: Er tekið tillit til þess í þessum uppreikningi? Ella er hér væntanlega um að ræða umtalsvert lægra veiðigjald að meðaltali en lá til grundvallar fyrir þennan sérstaka skuldaafslátt á þessu tíu ára meðaltali sem vísað er til. Ástæða þess að ég þráspyr hv. þingmann um stefnu Vinstri grænna í þessu er einmitt sú að það er búið að ræða þessi veiðigjöld nánast á hverju einasta löggjafarþingi undanfarin áratug eða svo og er einmitt vísað til þess og þessa mikla óstöðugleika í þessu frumvarpi. Mér þætti ágætt ef hv. þingmaður gæti útskýrt fyrir mér sannfæringu sína, sér í lagi í ljósi umræðunnar hér í dag, fyrir að þar á verði einhver grundvallarbreyting með þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Af hverju ég hafi þá sannfæringu, spurði hv. þingmaður mig í lok máls síns. Vegna þess sem ég hef nefnt hér, að það er horft til síðustu tíu ára. Það er reynt að taka með allar þær aðgerðir og aðferðir sem ríkisstjórnir síðustu tíu ára hafa sett fram, þar með talin ríkisstjórnin sem hv. þingmaður var ráðherra í. Þegar talið berst að hringlandahætti þegar kemur að upphæð [[Gripið fram í.]]veiðigjalda kom ég inn á það fyrr í dag að hefði þessu frumvarpi verið beitt árið 2017 þegar hv. þingmaður sat í ríkisstjórn hefðu innheimt veiðigjöld verið 3,5 milljörðum hærri en þau urðu í raun. Ég veit ekki alveg í hvað hv. þingmaður vísar þegar hann talar um hringlandahátt og held að það sé einhvers konar pólitísk [[Gripið fram í.]]þrætueplisbitareyning, segi ég, af því að ég hef gaman af því að búa til ný orð. Af hverju erum við að þessu? Af hverju erum við að reyna að ná þessari átt? Ja, núverandi formaður Viðreisnar, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, var ef ég man rétt hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í fyrra. Er það ekki rétt munað hjá mér að hún hafi tekið á móti áfangaskýrslu um rekstrarstöðu fyrirtækja í sjávarútvegi? Þar segir m.a. að á árinu 2016 hafi tekjur í sjávarútvegi dregist saman um 25 milljarða, þ.e. 9%, EBITDA lækkað o.s.frv. Ég hef aldrei heyrt hv. þingmann eða aðra þingmenn Viðreisnar útskýra hvernig þeir hefðu ætlað að koma til móts við þetta öðruvísi en þá að lækka veiðigjöldin. Við leggjum hér fram tillögu sem hefði skilað 3,5 milljörðum, meira að segja rúmlega, hærri veiðigjöldum [[Forseti hringir.]]í fyrra en voru innheimt í ríkisstjórnartíð hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Við höfum talað núna lengi dags um þetta frumvarp til laga um veiðigjald. Við höfum mest fjallað um það sem frumvarpið fjallar ekki um, þ.e. hér hefur mest verið rætt um fiskveiðistjórnarkerfið sjálft, uppboðsleiðina, aðrar hugsanlegar leiðir til að innheimta gjald, en minnst um frumvarpið. Þeir sem þó á annað borð hafa tjáð sig um frumvarpið hafa flestir efnislega ekki gert miklar athugasemdir við það, enda held ég að frumvarpið sjálft sé að allra mati - ég hef heyrt frá sjómönnum, útgerðarmönnum og nánast öllum sem málið varðar eiginlega - til mikilla bóta frá því sem verið hefur. Það eru margar ástæður fyrir því. Það gefur raunsannari mynd af afkomu útgerðarinnar. Það færir afkomuútreikninginn nær í tíma og svarar eiginlega öllum kröfum miklu betur en núverandi fyrirkomulag gerir. Með öðrum orðum held ég að það sé samdóma álit allra sem hafa tjáð sig um málið, bæði hér inni og úti í samfélaginu, að þetta frumvarp sé til mikilla bóta frá því sem verið hefur. Hins vegar hefur mikið verið fjallað um fiskveiðistjórnarkerfið sjálft. Eigum við að hafa þetta með þeim hætti sem við höfum í dag? Þó hafa menn kannski ekki velt fyrir sér grundvallarspurningunni varðandi þetta fiskveiðistjórnarkerfi og innheimtu á gjaldi fyrir afnot af auðlindinni. Grundvallarspurning er kannski: Á sjávarútvegurinn einn atvinnugreina á Íslandi að greiða fyrir afnot af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar? Það er varla mikil sanngirni í því. Aðrar atvinnugreinar eru ekki að gera þetta. Það má taka dálítið kostulegt dæmi um afnot af náttúrufegurð á Íslandi. Ég hef gjarnan tekið það dæmi af því að það var James Bond mynd sem kom Íslendingum í skilning um hvaða verðmæti eru falin í Jökulsárlóni. Menn óku gjarnan þarna fram hjá áður en þeir sáu hvað þetta var hrikaleg náttúrufegurð. Sennilega eru afnot af náttúrufegurð í bíómynd einhver mest takmarkaða auðlind sem hægt er að hugsa sér sem þýðir að notkunin á Jökulsárlóni í James Bond myndinni mun hafa það í för með sér að Jökulsárlón verður ekki notað í aðra svokallaða A-bíómynd fyrr en James Bond myndin er fallin í gleymsku. Einskiptisnotkun í stórri bíómynd þýðir með öðrum orðum að ekki er hægt að nota Jökulsárlón aftur nema þá í B-myndir og C-myndir. Þetta hef ég eftir frægum kvikmyndaleikstjóra. Hafi einhver fengið afnot af takmarkaðri auðlind - og það var ekki bara það að hann greiddi ekkert fyrir afnotin, hann fékk greitt fyrir að nota auðlindina. Íslenska ríkið greiddi honum peninga í formi endurgreiðslu á virðisaukaskatti og alls konar gjöldum fyrir að nota Jökulsárlón í bíómynd sem þýðir að það verður ekki notað aftur í sama tilgangi í bráð . Er þetta nóg? Er verið að borga nóg í veiðigjöld? Eru afnotagjöldin af auðlindinni nógu há? Sveitungum mínum í Vestmannaeyjum finnst þetta nógu hátt. Þar eru álögð veiðigjöld á þessu ári meira en 1 milljarður og hafa þá tvöfaldast frá fyrra ári. Þetta jafngildir um 240.000 kr. á hvert mannsbarn í Vestmannaeyjum. Mörgum í Eyjum finnst að þessir peningar væru t.d. betur komnir þar en hjá ríkinu. Úr því að við erum að tala um fiskveiðistjórnarkerfið held ég að meira hafi verið talað um það en frumvarpið um veiðigjald. Þá held ég að þetta fiskveiðistjórnarkerfi uppfylli 100% tvær af þremur meginkröfum sem verður að gera til þessa kerfis. Í fyrsta lagi er sjálfbær nýting á auðlindinni. Þetta fiskveiðistjórnarkerfi hefur tryggt það, eftir því sem við best höfum vit til, að nýtingin á auðlindinni er sjálfbær. Það kom fram í ræðum þingmanna fyrr í dag með hvaða hætti t.d. veiðiþolið á þorskstofninum hefur aukist síðan þetta kerfi var sett á. Það er hægt að taka tegund eftir tegund. Kerfið tryggir að svo miklu leyti sem við höfum vit á sjálfbæra nýtingu á þessari auðlind. Þá er fyrsta skilyrðið uppfyllt. Annað skilyrðið er að hámarka afrakstur þjóðarinnar í heild af nýtingunni á þessari auðlind. Ég hygg að því megi slá föstu að þetta kerfi hafi tryggt okkur arðbærasta sjávarútveg sem við þekkjum til, a.m.k. í okkar heimshluta. Síðast þegar ég leit á það tryggði sjávarútvegurinn ríkinu, opinberum aðilum, hærri heildarskatttekjur en t.d. ferðaþjónustan sem þó er komin langt fram úr sjávarútveginum í veltu. Með öðrum orðum er þá væntanlega engin atvinnugrein á Íslandi sem hefur stærra skattspor, eins og það heitir á því máli sem er notað til að mæla þetta, en sjávarútvegurinn. Ofan á öll venjuleg gjöld sem allar aðrar atvinnugreinar greiða kemur veiðigjaldið ofan á það sem sjávarútvegurinn einn greiðir. Talsvert hefur verið talað um að koma á uppboðskerfi í sambandi við úthlutun eða afgjald fyrir notkun á auðlindinni. Okkur Sjálfstæðismönnum er t.d. núið því talsvert um nasir að við séum talsmenn þess að vilja frelsi í viðskiptum, að við séum tregir í taumi þegar kemur að þessu uppboðskerfi í sjávarútvegi. Ég skal bara viðurkenna hér að ég sé ekki annað í prinsippinu sem grundvallaraðferð til að mæla verðmæti hlutanna almennt en að þá sé frjáls markaður með uppboði sem myndi mynda verð á þessari auðlind. Það væri ákveðin fegurð fólgin í því að taka bara hreinstefnuna í því, láta markaðinn ráða þessu fullkomlega, en þeir sem tala hér fyrir uppboðsleiðinni byrja strax að tala um alls konar girðingar, alls konar takmörk og alls konar skilyrði af hálfu eigandans sem býður þetta út til að þóknast pólitískum sjónarmiðum í þessu máli, samfélagslegum sjónarmiðum sem eru fullkomlega réttlætanleg. Þá verða menn nefnilega að hafa í huga að við hverja girðingu minnkar í leiðinni fegurðin í aðferðinni við að bjóða þetta út. Við hverja girðingu sem er sett upp minnkar frelsið. Við hverja girðingu sem sett er upp þrengist frjálsi markaðurinn og við lækkum það sem eigandinn fær í sinn hlut þegar hann býður út. Þess vegna verður að halda talsmönnum þessarar leiðar við alls konar spurningar sem þeir komast ekki hjá að svara. Hvar á að setja þessar girðingar? Eru þær landfræðilegar? Eftir svæðum? Má ekki vera meira en ákveðinn hluti af heildarkvótanum á þessu svæði, í þessu bæjarfélagi, sveitarfélagi? Á að gera það eftir tegundum? Á að gera það eftir stærð fyrirtækja? Einhver nefndi að það ætti að hafa sömu stærðarmörk á þessu, að enginn megi bjóða í meira en x prósent af kvótanum, þá væntanlega kannski í hverri tegund. Við hverja svona skilyrðingu minnkar fegurðin. Þá minnkar markaðurinn. Endapunkturinn í svona kerfi er að það verður búið að setja upp svo margar girðingar til að þjóna alls konar pólitískum sjónarmiðum, byggðapólitískum og samþjöppunarsjónarmiðum, að það verður ekkert eftir af frelsinu. Þá fyrst breytist þetta í hreina pólitíska úthlutun þar sem búið verður að moka inn svo mörgum skilyrðingum að ekkert verður eftir. Ég sagði í andsvari fyrr í dag að það er örugglega rétt, ef menn hugsa til svo skamms tíma að þeir ætli bara að hámarka afrakstur ríkisins af þessu einu sinni, að best sé að bjóða þetta allt út. Ég er alveg viss um að það ár, fyrsta útboðsárið, myndi tryggja ríkinu talsvert meiri tekjur en veiðigjaldið gerir samkvæmt þeirri nálgun sem hér er. Það yrði farið að falla á fegurð þessa kerfis strax að loknu fyrsta útboðinu. Ef við ætlum að halda í fegurðina við útboðið er útboðið bara skilyrðislaust, annars eru menn farnir að setja miklu strangari pólitísk skilyrði og þá fyrst eru menn komnir út í hreina pólitíska úthlutun á veiðiheimildum. Þá er lítið orðið eftir af frjálsa markaðnum sem menn hafa haldið á lofti í dag. Ég held að niðurstaða þessarar umræðu í dag sé sú að veiðigjaldafrumvarpið sjálft sem hér er til afgreiðslu sé gott. Enginn af ræðumönnum í dag hefur komið með efnislegar athugasemdir við það sem eru þess eðlis að þær eyðileggi megininntak þess. Ég er ekkert sérlega hrifnæmur maður en það kom sjálfum mér á óvart þegar ég sá þetta frumvarp fyrst hversu rökrétt það er og hreint í nálgun sinni á þetta flókna viðfangsefni. Það getur vel verið að á því megi finna einhverja agnúa sem koma þá fram í umfjöllun nefndarinnar þegar hún hlustar á hagsmunaaðila sem hafa komið að þessu, en aðalatriðið er að ég hef ekki merkt það á þeim ræðumönnum sem hafa haldið sig við innihald frumvarpsins - við getum tekið umræðu um fiskveiðistjórnarkerfið sjálft - að þær röksemdir sem menn hafa fært fram í dag gegn frumvarpinu sjálfu séu þess eðlis að þær kollvarpi neinum þeim meginsjónarmiðum sem liggja að baki frumvarpinu eins og það kemur fyrir. Ég hef heyrt í mörgum hagsmunaaðilum og ítreka það, sjómönnum og alls konar hagaðilum eins og það heitir á leiðinlegri stofnanaíslensku, og allir sem einn, líka þeir sem hafa talað hér í dag, eru sammála um að fyrirkomulaginu á þessum veiðigjöldum sé miklu betur fyrir komið samkvæmt því frumvarpi sem hér er en gildandi lögum. Einstaka ræðumenn hafa nefnt í dag að þetta fæli í sér lækkun á veiðigjaldinu. Það er bara ekki svo. Líklega skilar þetta á þessu og næsta ári minna veiðigjaldi en gamla kerfið hefði gert. Það var reiknaður út tæpur áratugur og hinni nýju aðferð beitt á það tæplega tíu ára tímabil, ef ég man rétt, og í ljós kom að veiðigjöldin hefðu á þeim tæpa áratug orðið þau sömu, meira að segja heldur meiri ef ég man rétt, en samkvæmt gamla kerfinu og því sem raunin var. Nei, kosturinn við þetta er sá að þetta gefur betri mynd af raunverulegri afkomu og er andlag fyrir miklu betri mynd af þeirri raunverulegu afkomu sem atvinnugreinin býr við en núverandi kerfi. Það er út af fyrir sig ánægjulegt að hafa tekið þátt í þessari umræðu í dag sem snýr meira að fiskveiðistjórnarkerfinu en því frumvarpi sem hér er til umræðu. Ég vil ljúka máli mínu hér með því að staðhæfa að öll viðbrögðin við hinu eiginlega frumvarpi mæla með því að það verði afgreitt svo gott sem óbreytt eins og ég sé þetta fyrir mér. Það kunna að vera einhverjir agnúar á þessu sem koma þá fram við umfjöllun nefndarinnar, en þetta er til mikilla bóta. Menn ættu svo að taka umræðu um fiskveiðistjórnarkerfið sjálft. Ef það er einhver leið og ef það er einhver samanburður á þeim kerfum sem við höfum verið að ræða hér um í dag og bera saman ættum við síst af öllu á Íslandi að taka Færeyinga, frændur okkar, til fyrirmyndar um það hvernig við stýrum nýtingunni á þessari auðlind.
Herra forseti. Ég ætla að þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu. Í fyrra andsvari mínu langar mig aðeins að nálgast það sem kom fram í upphafi ræðu hv. þingmanns og reyndar líka síðar, að hér hefðu margir frekar rætt fiskveiðistjórnarkerfið en efnislegt inntak veiðigjaldafrumvarpsins sem hér er til umræðu. Ég er svo næm að ég greindi ákveðna gagnrýni á það. Ég velti fyrir mér, og þetta er ansi nátengt: Ef þingmenn höfðu hug á að koma hingað upp og gagnrýna það sem lagt er til grundvallar í sjálfu gjaldtökufrumvarpinu - þ.e. hvernig kostnaðurinn er reiknaður, að hér er ekki um tímabundna samninga að ræða, sem hefur mikil áhrif, hvernig brugðist var við mun á botnfisksafla og uppsjávarafla með því að velja þessa 10% skölun upp, hvernig brugðist var við, í „ad hoc“-nálgun, þeirri áskorun að greina á milli veiða og vinnslu - og nálgast það með hugmyndum og nýjum tillögum heitir það þá árás á fiskveiðistjórnarkerfið? Hvernig ræðum við þetta þá? Hvernig hefði hv. þingmaður nálgast viðfangsefnið ef hann hefði raunverulega viljað gagnrýna eða koma með breytingar? Þetta er svo nátengt og það er frekar ódýrt - og ég er ekki að álasa hv. þingmanni frekar en öðrum - að hafna gagnrýninni umræðu um þetta af því að menn séu þá alltaf farnir út í hitt. Ef það er svo skulum við bara ræða þetta saman, ef það er engin leið að skilja á milli. Ég hefði áhuga á að vita hvernig hv. þingmaður hefði nálgast þetta.
Virðulegi forseti. Þetta var alls ekki gagnrýni hjá mér, þetta var alls ekki hugsað sem svo. Ég var þvert á móti að segja að sá farvegur sem umræðan í dag hefur farið í sýndi mér að frumvarpið sjálft, veiðigjaldaparturinn af frumvarpinu sjálfu, væri ekki sérstaklega hugstætt fólki. Ég skil það sem hv. þingmaður sagði hér áðan varðandi tæknilegar útfærslur, tilfærslur milli veiða og vinnslu, hvernig uppsjávarparturinn er meðhöndlaður öðruvísi en botnfiskurinn. Ég var að reyna að draga það saman - mér hefur þá ekki tekist það betur en svo - að gagnrýnin í dag beindist meira að fiskveiðistjórnarkerfinu sjálfu. Ég er ekkert viðkvæmur fyrir því að ræða það og finnst meira gaman að ræða það en veiðigjaldafrumvarpið sjálft. Ég var einfaldlega að benda á að þetta kynni að vera vísbending um að frumvarpið sem er hér til umfjöllunar sé ekki sá ásteytingarsteinn milli flokkanna, eða stjórnmálamanna sem talað hafa í dag hér á þinginu, sem lengd umræðunnar og ræðufjöldi gefur mönnum tilefni til að halda. Ég held með öðrum orðum að það hafi verið staðfesting á því að í öllum aðalatriðum er þetta gott frumvarp. Svo skulum við ræða um fiskveiðistjórnarkerfið alveg til þrautar.
Herra forseti. Við hv. þingmaður verðum þá að vera sammála um að vera hjartanlega ósammála um að þetta sé í öllum grundvallaratriðum gott frumvarp. En við erum kannski sammála um að gagnrýnin flæðir að einhverju leyti þarna á milli þegar reynt er að finna út sanngjarnan, gegnsæjan og fyrirsjáanlegan greiðslugrunn. Ég reyndi að nálgast það með því að skipta umræðu minni í tvennt, annars vegar að ræða um stefnu í fiskveiðistjórnarmálum, þ.e. gjaldtökuna þar, uppboðsleiðina, síðan hvernig hægt væri að gera bragarbót á veiðigjaldafrumvarpinu út af fyrir sig með því að nota þessi viðmiðunargjöld. Það er nú önnur saga. Ég var á hlaupum hér úti í sal og heyrði ekki allt sem hv. þingmaður sagði. Hann nefndi ferðaþjónustuna. Ég túlka það sem svo að hann hafi rætt þar um að nýting annarra atvinnugreina á náttúruauðlindum lyti ekki sömu reglum og sjávarútvegurinn. Þar er ég sammála. Mig langar til að henda boltanum yfir á hv. þingmann, sem tilheyrir flokki og stjórnarmeirihluta, sem er með nákvæmlega það ráð í hendi sinni, og spyrja hvort hann sé ekki sammála mér í því að eðlilegt væri að næsta skref í þessari stóru þjóðarauðlindaumræðu okkar væri að gera gangskör að því að klára þessi mál í ferðaþjónustunni, svo ég skjóti henni nú inn í langa og áhugaverða umræðu um sjávarútvegsmál. Síðan ætla ég, af því að ég á merkilegt nokk nokkrar sekúndur eftir, að fagna orðum hv. þingmanns um markaðsleiðina og frelsið sem þar hlýst af. Mig langar til að fá hann til liðsinnis. Það er alveg ljóst að þetta er ekkert sérstaklega einfalt. En hugsið ykkur nú ef þingheimur sameinaðist um að finna þessa leið. Ég er viss um að við fyndum góða leið og næðum að varðveita fegurðina í frelsinu.
Virðulegi forseti. Ég velti því hér upp, og þetta er bæði pólitískt og jafnvel heimspekilegt úrlausnarefni, af hverju sjávarútvegurinn ætti einn atvinnugreina á Íslandi að greiða fyrir afnot af auðlindinni þegar sannanlega er gengið á hana með öðrum hætti; og ég nefndi þetta kúnstuga dæmi um James Bond mynd og Jökulsárlón. Ættu þá ekki allir sem hafa afnot af náttúruauðlindum á Íslandi að greiða þetta gjald? Ég er meira en tilbúinn í þá umræðu. Ég var að lýsa þeirri skoðun minni að í grundvallaratriðum finnst mér hreinstefnufrelsishugmyndin, sem fælist í uppboðinu, höfða til mín. Ég var bara að segja það og benda á þá staðreynd að þegar þessi aðferð til að gera þetta var dregin í efa hér í dag þá komu menn hér upp, þar með talin hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, og fóru að tala um að setja mætti girðingar hér og girðingar þar, girða utan um þetta allt og skilyrða þetta frelsi á svo marga vegu þannig að það myndi uppfylla alls konar pólitísk sjónarmið. Það gætu verið byggðapólitísk sjónarmið, það gætu verið samþjöppunarsjónarmið og alls konar sjónarmið. Þá verð ég bara að segja um leið: Þú ert að tappa af fegurðinni við hverja girðingu sem þú setur upp. Á endanum ertu með kerfi sem er alveg eins líklegt til að enda í pólitísku úthlutunarsystemi, geðþóttaákvörðunum, og hvaða kerfi annað sem notað er til að úthluta slíkum gæðum. Uppboðsleiðin, með öðrum orðum, tryggir ekki fegurðina í frelsinu.
Virðulegi forseti. Hv. þingmanni þykir ekki nógu mikið rætt um þetta tiltekna frumvarp og því vil ég koma til móts við hann hér. Ég vil samt byrja á því að segja að mér þykir ekki sérlega óeðlilegt að fólk ræði almennilega hvers konar köku það vilji yfir höfuð baka þegar lögð er fram uppskrift að botninum á henni. Að frumvarpinu sjálfu: Kerfisáhætta hefur áhrif á virði aflahlutdeilda, þannig lækkar aukin áhætta virði hlutdeildanna og öfugt. Það er alveg ljóst að það að gera veiðigjöldin að pólitískri ákvörðun felur í sér meiri áhættu en að láta veiðigjöldin endurspegla raunverulega afkomu fyrirtækjanna. Því sýnist hverjum hér inni sitt um það hvað sjávarútvegsfyrirtækin geti borgað í veiðigjöld hverju sinni. Stjórnarflokkarnir virðast ekki einu sinni vera sammála um getu þeirra til þess. Í stuttu máli: Með því að gera ákvörðun veiðigjalda að pólitískri ákvörðun er verið að auka áhættuna fyrir sjávarútvegsfyrirtækin með því að lækka virði aflaheimildanna sem þeirri auknu áhættu nemur. Og ráðuneyti hæstv. sjávarútvegsráðherra verður allt í einu mun mikilvægara en það er nú þegar. Hvað þykir hv. þingmanni um möguleikann á lækkuðu virði aflahlutdeilda? Og hvar er frelsið og hvar er fegurðin í því?
Virðulegi forseti. Geta sjávarútvegsfyrirtækjanna til að greiða veiðigjald, eða einhvers konar afgjald fyrir afnot af auðlindinni, er ekki fasti. Ekki er hægt að segja til um það hvað sé hæfilegt gjald. Þvert á móti er nú verið að tengja gjaldið við raunverulega afkomu fyrirtækjanna umfram það sem verið hefur hingað til. Ég lýsti því hér áðan að álögð veiðigjöld í minni heimabyggð, í Vestmannaeyjum, væru á þessu ári yfir milljarður. Það er tvöföldun á veiðigjöldum frá árinu á undan. Veiðigjöldin hafa aldrei verið hærri en á því ári sem afkoman í sjávarútveginum er verst. Þau voru aldrei lægri, ef við tökum síðasta áratug, en á því ári sem afkoman í sjávarútveginum var best. Það var m.a. gallinn á því veiðigjaldakerfi sem við hverfum frá núna. Veiðigjöldin eru með öðrum orðum ekki sá fasti að við getum sagt: Geta sjávarútvegsins til að greiða veiðigjald er þessi í ár en verður allt önnur á næsta ári. Það sem ég er að reyna að segja er að ég dreg í efa að uppboðsleiðin, eins og hún hefur verið kynnt hér af Viðreisnarþingmönnum, með öllum girðingunum, feli í sér frjálsari verðmyndun á afgjaldi fyrir notkun á auðlindinni en hvert annað það kerfi sem nota má til þess. Fegurðin sem ég var að lýsa hér áðan fælist þá í þeirri teoríu að gefa þetta bara allt frjálst, bjóða allt upp girðingalaust.
Virðulegi forseti. Ég get því miður ekki tekið undir það með hv. þingmanni að fegurðin og frelsið felist í því að við getum boðið þetta allt saman upp. Það væri allt of lítil nýting á þessari frábæru auðlind sem við eigum, [[Gripið fram í.]]að gefa hana bara einu sinni. Þetta er þjóðareign og hún á að vera þjóðareign um ókomna tíð. Hins vegar þarf að nýta þessa auðlind. Við viljum að hún verði áfram nýtt. Þess vegna viljum við í Viðreisn gera nýtingarsamninga til tiltekins tíma sem menn geta þá endurnýjað þegar kvótinn fer á uppboð hverju sinni. Hins vegar er þetta gjald eins og kerfið er núna pólitískt. Ef ráðherra fær að velja einhverja tölu í jöfnunni er hann faktískt að stýra niðurstöðunni. Það er heimilað í þessu frumvarpi. Í 4. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: ,,Ríkisskattstjóri gerir tillögu um fjárhæð veiðigjalds hvers nytjastofns fyrir komandi veiðigjaldsár til þess ráðherra sem fer með sjávarútvegsmál …“ Hér stendur beint að ríkisskattstjóri geri tillögu um fjárhæðina en ákvörðunin er væntanlega ráðherra að lokum.
Virðulegi forseti. Það sem ég var að reyna að segja hér áðan er að það er sama hvaða kerfi notað er, hvort það er það veiðigjaldakerfi sem við notum í dag eða það girðingauppboð sem verið hefur til umræðu hér í dag, þá er hægt að fara svo með öll kerfi að á endanum verði þau einungis pólitísk ákvörðun og jafnvel á hendi eins manns. Þetta kerfi, veiðigjaldakerfið nýja, gerir ekki ráð fyrir því, þetta fer bara eftir því sem skrifað er inn í lögin á hverjum tíma svo að segja. Þetta er ekki heilög tala, þessi 33%. Við höfum reynt að kalla þá fram hér í dag sem hafa talað um frumvarpið - er það ásteytingarsteinninn hvort talan sé 33%, 35% eða 40%? Talsmaður Samfylkingarinnar í umræðunni hér í dag sagði að þetta væri allt í lagi ef ríkið tæki meira en helminginn, færi þá upp í 52%, 53% eða 54%. Þessu er ekki þannig fyrir komið. Það má enginn misskilja mig á þann veg að ég hafi verið að mælast til þess, vegna þess að ég veit hvernig það myndi enda, að þessar veiðiheimildir færu á frjálst girðingalaust uppboð. Þá myndi allt það gerast sem þeir helst vilja varast sem talað hafa gegn því fiskveiðistjórnarkerfi sem er í dag. Það yrði samþjöppun, það yrði samþjöppun landfræðilega, það yrði samþjöppun eftir fyrirtækjum og á endanum, girðingalaust, færi þetta svona. Ég spyr enn hvar þessar girðingar eigi að vera. Hv. þingmaður, þingmenn Viðreisnar og þeir sem tala fyrir þessari leið, verður að upplýsa til að hægt sé að halda umræðunni áfram út í það endalausa um fiskveiðistjórnarkerfið, verður að upplýsa hvaða girðingar eigi að setja upp, landfræðilegar, viðskiptalegar. Og hvar enda þær?
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um veiðigjald. Markmiðið með veiðigjaldi kemur mjög skýrt fram í 1. gr. frumvarpsins en þar segir, með leyfi forseta: ,,Veiðigjald er lagt á í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild beina og sýnilega hlutdeild í afkomu við veiðar á nytjastofnum sjávar.“ Hæstv. sjávarútvegsráðherra fór mjög vel yfir þau markmið og tengingu við frumvarpið sem við ræðum og kannski fyrst og fremst þá staðreynd að ef ekki værir fyrir blómlegan sjávarútveg, þar sem má segja að umskiptin hafi orðið um aldamót þegar kemur að aðkomu í greininni, væru lífskjör hreinlega ekki með sama hætti og við getum metið þau. Við erum auðvitað ekki að ræða fiskveiðistjórnarkerfið, eins og fram hefur komið hjá hv. þingmönnum Páli Magnússyni og Hönnu Katrínu Friðriksson, heldur gjaldið fyrir afnot af auðlindinni. En að sjálfsögðu er skiljanlegt og jafnvel óhjákvæmilegt að við ræðum þetta samhliða. Frumvarpið kemur, verði það samþykkt, í stað gildandi laga um veiðigjald, nr. 74/2012, og falla þá úr gildi 31. desember næstkomandi. Hins vegar eru lög um stjórn fiskveiða sem tóku fyrst gildi 1990 og þar kemur fram í 1. gr. sú árétting að auðlindin er í eigu þjóðarinnar, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Þá vil ég draga fram mikilvægi þess að hafa í huga þá áherslu sem er í lögum um fiskveiðistjórn, að tryggja og treysta atvinnu og byggð í landinu. Eins það sem fram kemur í 20. gr. þeirra laga varðandi þá sem fá úthlutað aflaheimildum samkvæmt þeim lögum eða landa afla, að fari stjórn veiða fram með öðrum hætti en með úthlutun aflamarks skuli greiða veiðigjöld svo sem í lögum um veiðigjöld greinir. Þetta er það sem við erum að ræða, virðulegi forseti, og hefur mikið verið rætt á umliðnum misserum, að gjaldið þurfi að afkomutengja og byggjast á afkomutölum nær rauntíma. Í frumvarpinu sem við ræðum, frumvarpi til laga um veiðigjald, er þeim sjónarmiðum sannarlega mætt. Það á ekki að koma á óvart að hæstv. sjávarútvegsráðherra leggi þetta frumvarp fram í því formi sem það er vegna þess að í stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og Sjálfstæðisflokks, segir, með leyfi forseta: ,,Við endurskoðun laga um veiðigjöld þarf að hafa það meginmarkmið að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar og að þau taki tillit til afkomu. Auðlindagjöld eiga annars vegar að vera greiðsla fyrir aðgang að takmarkaðri auðlind og hins vegar arðgreiðslur af nýtingu hennar.“ Þeim sjónarmiðum er klárlega mætt í frumvarpinu. Þar segir enn fremur, virðulegi forseti: ,,Mikilvægt er að efla hinar dreifðu sjávarbyggðir og viðhalda fjölbreytni í vaxtarmöguleikum til að tryggja afkomuöryggi þeirra.“ Ég vil taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem hafa rætt þann fjölbreytileika sem er í sjávarútvegi okkar þegar kemur að fyrirtækjum og hvernig þetta leggst misjafnlega á eftir landshlutum og stærð og formi fyrirtækja og upplýsingar kannski ekki nægilega skýrar, alla vega hefur maður þær ekki allar tiltækar á þessum stað á þessari stund, en ég vona hv. atvinnuveganefnd dragi fram allar upplýsingar sem skipta máli þegar við skoðum þann þátt. ,,Vega þarf og meta fyrirkomulag þeirra aflaheimilda sem ríkið fer með forræði yfir, þ.m.t. strandveiða, með það að markmiði að tryggja betur byggðafestu og nýliðun.” Þetta segir í stjórnarsáttmála og þess vegna er mjög mikilvægt að við förum mjög vandlega og ígrundað yfir stöðu mála hvað það varðar. Allt þetta skiptir máli, að útgerðir um allt land, minni og meðalstór sjávarútvegsfyrirtæki sem stærri, greiði réttlátt gjald og tryggi þannig þjóðinni réttlátan hlut sinn í arðsemi sameiginlegrar auðlindar á sama tíma og fyrirtæki hafa tækifæri til að vaxa og dafna og byggja áfram upp getu til þess að endurfjárfesta. En við megum ekki ganga svo nærri þeim að fyrirtækjunum og útveginum hnigni með of mikilli gjaldtöku. Við verðum að gæta hófs og tryggja að gjaldtakan sé í réttum takti í tíma samhliða afkomu fyrirtækjanna, sem sannarlega er lagt til hér og það er vel, virðulegi forseti. Þannig og aðeins þannig getur sjávarútvegurinn, sem viðurkennt er að standi framarlega á alþjóðavísu, staðist samkeppni áfram á erlendum mörkuðum og á sama tíma náð markmiðum sjálfbærrar nýtingar. Þannig getur sjávarútvegurinn áfram verið fremstur á sviði rannsókna og þróunar og staðið að nýsköpun og vöruþróun, eins og ég fór yfir og talað er um í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar, að við leitumst við að tryggja að fyrirtækin og atvinnugreinin geti haldið áfram að auka virði afurða og lagt til aukinnar hagsældar á Íslandi. Þetta frumvarp á að tryggja enn frekar en áður að þeim markmiðum verði náð. Gögnin sem liggja til grundvallar ákvörðun gjaldanna verða nú nær í tíma og afkomutengingin því nær rekstrinum og þeim sveiflum sem verða í veiðum og afkomu þeirra, sem er að því leytinu mun skynsamlegri nálgun og til lengri tíma betri fyrir alla. Gjaldheimtan fer nú fram hjá ríkisskattstjóra sem mun sjá um útreikninga í stað ákvörðunar veiðigjaldanefndar sem verður aflögð. Þannig mun stjórnsýslan í kringum útreikninga og innheimtu verða stillt með skynsamlegri nálgun í stað þess að byggja ákvörðun á tveggja, þriggja ára gömlum gögnum sem Hagstofan vinnur, svokallað árgeiðslugjald. Ég sem formaður hv. fjárlaganefndar fagna því að verið sé að breyta þessu, vegna þess að það að miða við almanaksárið verður jafnframt nær lögum um opinber fjármál og ríkisfjármálaáætlun og að því leytinu mjög jákvæð breyting. Það þarf skynsemi í nálgun eins og hér er viðleitni til, að stilla gjaldtöku í hóf og gæta jafnræðis. Framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi kallaði gjaldtökuna fyrr á þessu ári í viðtali í Viðskiptablaðinu, með leyfi forseta, ,,hátekjuskatt á sterum“. Þetta var á þeim tíma sem til umræðu voru í þinginu aðgerðir til að koma til móts við útgerðir víða um land þar sem minni fyrirtæki og millistór ættu í vandræðum og búið væri að leggja af skuldaafslátt og bregðast þyrfti við því. Varðandi þennan hátekjuskatt á sterum, þar sem eru útreikningar aftur í tímann eins og við höfum viðhaft hingað til, hefði miðað við óbreyttar forsendur gjaldtakan orðið 58–60% af hagnaði, þar af tekjuskattur 20 og veiðigjaldið 40. Vissulega geta mörg af stærri fyrirtækjunum með mestan hluta kvótans staðið það af sér, en gengið væri mjög nærri smærri fyrirtækjum í atvinnugreininni og það beinlínis skaðlegt atvinnugreininni og þar með samfélaginu öllu, svo vitnað sé til orða framkvæmdastjórans. Eins og við þekkjum öll náðist ekki samstaða um aðgerðir en við erum að ræða frumvarp til laga um veiðigjald sem er skynsamleg nálgun á það sem við getum kallað hóflegt veiðigjald þar sem gætt er jafnræðis og farið nær rauntíma. Það er mjög mikilvægt. Hæstv. forsætisráðherra sagði m.a. á sjávarútvegsdeginum, á ráðstefnu á vegum Deloitte, SA og SFS, að hann vonaði að frumvarpið skapaði samstöðu og að við sem þjóð værum komin á þann stað að skilningur ríkti um að auðlindin í hafinu væri sameign þjóðarinnar. Mínar vonir standa til þess að stjórnmálaflokkar nái sem breiðastri samstöðu um ákveðnar breytingar á stjórnarskrá þannig að við fáum nýtt auðlindaákvæði, stjórnsýslu veiðigjalds verði breytt og dregið úr. Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram að vitna í orð hæstv. forsætisráðherra, vegna þess að mér fannst það mjög athyglisvert sem þar kom fram, með leyfi forseta: „Við eigum náttúruna og auðlindirnar saman.“ Ég get tekið heils hugar undir þau orð hæstv. ráðherra. Annað sem mér fannst mjög athyglisvert var að hæstv. forsætisráðherra sagði að sjávarútvegurinn væri hluti af sjálfsmynd þjóðarinnar og tækifærin fram undan mikil. Þetta rímar mjög vel við orð hæstv. sjávarútvegsráðherra í framsögu um frumvarp um veiðigjald sem við erum að ræða. Þannig verðum við að nálgast af virðingu þessa atvinnugrein, þá auðlind sem við erum að fjalla um að taka gjald af, vegna þess að hún er einn af grunnatvinnuvegum þjóðarinnar. Þetta rímar jafnframt mjög vel við ályktun af flokksþingi okkar Framsóknarmanna þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Sjávarútvegur og landbúnaður eru grunnatvinnuvegir landsins og traustar stoðir í byggðum þess. Greinarnar þurfa ávallt að búa við sanngjörn starfsskilyrði. Tryggja þarf samkeppnishæfni þeirra og leggja áherslu á að styðja við sjálfbærni, nýsköpun og vöruþróun.“ Í frumvarpinu er sannarlega reynt að tryggja þau markmið og sjónarmið sem ég hef reifað um áframhaldandi uppbyggingu og sjálfbærni í sjávarútvegi með sanngjarnri, réttlátri gjaldtöku með jafnræði og meðalhóf að leiðarljósi. Þetta er dregið ágætlega saman í frumvarpinu, að settur verði nýr reiknistofn veiðigjalds sem verði byggður á afkomu við veiðar hvers nytjastofns. Veiðigjaldið verði 33% af reiknistofni. Það er ekki tekið af himnum ofan heldur er reynt að nálgast það af sanngirni og reiknað upp tíu ára tímabil. Reglur um frítekjumark veiðigjalds verða óbreyttar. Ég geri ráð fyrir því að hv. atvinnuveganefnd muni fara mjög vel yfir það og stöðu sjávarútvegsfyrirtækja vítt og breitt um landið og, eins og ég fór yfir, að veiðigjaldið verði ákveðið fyrir almanaksárið. Eilítið hefur borið á umræðu um aðrar leiðir í tengslum við fiskveiðistjórnarkerfið í heild sinni. Þar hefur verið nefnd svokölluð uppboðsleið og vísað til Færeyja. Það er auðvitað alltaf vandasamt að ræða slíkan samanburð, eins og hefur reyndar komið ágætlega fram í umræðunni, og bent hefur verið á þá staðreynd að í reynd þegar allt er tekið er mun meira greitt bæði í heild í krónum og á kíló af veiddum fiski hér á landi í samanburði við t.d. Færeyjar. Ég hef þó ekki allar tiltækar upplýsingar. Það hefur einnig komið fram að gjaldið leggst misjafnlega á eftir fisktegundum, fyrirtækjum og landshlutum og vægi sjávarútvegs í tekjuöflun er mismikið. Þá mynd og þau atriði öll þarf að ræða í þaula. Hvort einhvern daginn næst fullkomin sátt skal ég ekki segja en stöðugt rekstrarumhverfi og fyrirsjáanleika eiga fyrirtæki í greininni skilið. Umfram allt verðum við að tryggja áframhaldandi möguleika til að auka framleiðni, ná fram arði og samkeppnishæfni greinarinnar í harðri alþjóðlegri samkeppni.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um veiðigjald. Við fyrstu sýn og fyrsta yfirlestur virðist það hafa verið verulega bætt frá fyrra frumvarpi sem lagt var fram í vor. Það frumvarp sem liggur nú frammi byggist á stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem segir að endurskoðun laga um veiðigjöld þurfi að hafa það að meginmarkmiði að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar og taka tillit til afkomu fyrirtækjanna. Mér finnst líka reiknistofninn skipta mjög miklu máli, það er verið að einfalda hann og gera hann skiljanlegri og gegnsærri. Í núverandi lögum eru notuð gögn frá Hagstofunni. Ég er ekki að segja að þau séu röng en þau eru kannski ekki eins gegnsæ og gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi því að gert er ráð fyrir að reiknistofn veiðigjaldsins endurspegli væntanlega afkomu betur og hætt verði að byggja á Hagtíðindum og gert ráð fyrir að gögn, sem verða lögð til grundvallar, verði byggð á gögnum frá ríkisskattstjóra og skattskýrslum fyrirtækjanna og gögnum frá Fiskistofu. Þarna er verið að koma til móts við umsagnir og gagnrýni á fyrra frumvarp sem lagt var fram í vetur. Þarna er verið að horfa eins og hægt er til hverrar útgerðar og kannski ekki hægt að gera þetta einstaklingsmiðaðra en þetta, því að það skiptir verulegu máli. Eins og í flestum atvinnugreinum eru útgerðin og sjávarútvegsfyrirtækin misjafnlega byggð upp og eru kannski ekki öll jöfn í þeirri skiptingu sem hefur verið, enda er óbreytt álagning veiðigjalds röng miðað við afkomu sjávarútvegsfyrirtækja í dag. Óeðlilega hátt veiðigjald getur dregið úr starfsemi fyrirtækja og samkeppnishæfni greinarinnar á alþjóðlegum markaði. Slík þróun getur haft neikvæð áhrif á þjónustufyrirtæki í sjávarútvegi og sveitarfélög sérstaklega sem byggja afkomu sína að stórum hluta á tekjum í sjávarútvegi. Þá getur hátt veiðigjald ýtt undir frekari fækkun sjálfstæðra atvinnurekenda í sjávarútvegi, en aflahlutdeildarhöfum hefur fækkað ört á síðustu árum, um tæp 60% á 12 árum. Fyrirtæki í sjávarútvegi hafa ekki mótmælt því að greiða gjald af auðlindinni enda hreyfðu þau ekki mótmælum þegar vel gekk. En gjaldið verður náttúrlega að vera sanngjarnt og taka mið af afkomu nær í tíma og fleiri þáttum í rekstri eins og tíðkast með afslætti vegna vaxta og framkvæmda. Þjóðin græðir nú ekki á afgjöldum af auðlindinni sem kostar okkur rótgróin fyrirtæki. Virðulegi forseti. Ég get ekki tekið undir orð hv. þm. Teits Björns Einarssonar þegar hann sagði að hann væri á móti skattlagningu eða skatti vegna þess að á skattinum byggjum við upp samfélög að stórum hluta. Fyrirtæki og einstaklingar vilja greiða skatt svo að hægt sé að byggja upp innviði sem allir nýta sér. Ég ætla því aðeins að fara út fyrir umræðu um veiðigjaldið sjálft eða þetta frumvarp, eins og svo margir hafa gert hér, en þó í umræðu sem er mjög tengd, skiptingu á auðlindagjaldinu. Núverandi kerfi kemur sér illa á ákveðnum svæðum um landið. Útgerðarmenn tala um landsbyggðarskatt og þeir sem vilja huga að nærsamfélaginu finnst blóðugt að ekkert af þessu gjaldi renni aftur heim í byggðarlögin. Landsbyggðarskattur, af hverju segir maður það? Sjávarútvegurinn er fjölbreytt atvinnugrein og er einkum utan höfuðborgarsvæðisins, eða alla vega í hlutfalli við önnur fyrirtæki og framleiðslu á svæðinu. Til dæmis er talað um að þjónustugreinar séu um 80% af framleiðslu á höfuðborgarsvæðinu. Þegar við komum að sjávarútveginum þá eru 16% framleiðslu á landsbyggðinni en aðeins 2% á höfuðborgarsvæðinu. Við horfum líka fram á vöxt í sjávarútvegi og hann er líka á landsbyggðinni. Þetta skiptir því máli. Það skiptir miklu máli ef við gætum komið þessu þannig fyrir að hluti af veiðigjaldinu rynni til sveitarfélaganna. Hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga fann ég útreikninga sem sýndu að ef við tækjum 20% af veiðigjöldunum og létum þau renna til sveitarfélaganna hefðu það verið 5,5 milljarðar á þremur árum, 2013–2016. Sveitarfélögin hafa enga hlutdeild í þessum gjöldum sem sjávarútvegurinn greiðir. En í 1. gr. þessa frumvarps, þar sem markmiðið er tilgreint, er nefnt að veiðigjaldið sé lagt á í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild sinni sýnilega hlutdeild í afkomu við veiðar á nytjastofnum sjávar. Það mætti bæta því inn í að þetta sé kannski vegna kostnaðar við innviðauppbyggingu vegna sjávarútvegs. Og veiðigjaldið eða auðlindagjaldið má kalla gjald vegna samfélagslegs kostnaðar við veiðar og afnot af sameiginlegri auðlind okkar. Þá væri ekki óeðlilegt að hluti gjaldsins rynni til sveitarfélaga og þeirra samfélaga sem útgerðin er rekin í því. Þar sem stærsti pósturinn í atvinnunni er útgerð og fiskvinnsla finna menn fyrst fyrir þeirri niðursveiflu sem verður í greininni og sveiflast í takt við það. Hagræðingar í sjávarútvegi hafa miðað að því síðustu ár að tæknivæða í veiðum og vinnslu. Það veldur fækkun starfsmanna og þar af leiðandi minna útsvari til sveitarfélaga. En kostnaður sveitarfélagsins er oft sá sami og áður. Síðan bætist við veiðigjaldið og álagning veiðigjalda hvetur til enn meiri hagræðingar sem aftur kostar það að minna rennur inn af útsvari og áfram rúllar boltinn. Það er náttúrlega hvati að hafa öfluga útgerð í plássinu og það þarf að byggja upp þjónustu og innviði svo sveitarfélagið geti staðið öflugan vörð um útgerðina, hafnaraðstæður og allt sem því viðkemur; kostnaðarhlutur sveitarfélaganna, grunnskólinn, leikskólinn og allt sem snýr að því. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar. Mörg sjónarmið hafa komið hér fram og mjög eðlilegt í eins stóru máli og þessu. Atvinnuveganefnd kemur til með að fjalla um frumvarpið. Skipting gjaldsins kemur náttúrlega ekki inn í þetta, en það er sjálfsagt að ræða það samhliða því að umræðan á fullan rétt á sér; hluti af umræðunni snýst um réttlætingu þessa gjalds. Framkomið frumvarp ber það með sér að það er miklu nær því að skapa sátt um gjaldið eins og það er borið fram núna. Það er kannski fyrir það að það er að færast nær í tíma og er meira í líkingu við staðgreiðslu, það er gegnsærra og flækjustigin eru færri. Það sem eftir stendur eftir umræðuna í dag er réttlát skipting, réttlát skattlagning. Í framhaldinu: Eigum við ekki að fara að leggja auðlindaskatt á fleiri auðlindir, heita vatnið, ferðamannaskatt? Hvar skal setja punktinn? Ég ætla alla vega að setja punktinn hér í þessari umræðu. Ég lýsi ánægju minni með þá breytingu sem orðið hefur á frumvarpinu milli þinga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég get tekið undir margt sem kom fram í henni. Það er eitt sem ég er þó algjörlega ósammála, ég hef heyrt því fleygt í fleiri ræðum í dag en ekki haft tækifæri til að fara í andsvar, og það er sú hugmynd að hluti af auðlindagjaldinu ætti mögulega að renna til sveitarfélaganna. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ég sé ýmsa annmarka á þeirri hugmynd. Alveg eins og hv. þingmaður kom inn á er ýmislegt sem fylgir því að útgerð sé í þorpinu og þegar breytingar verða á verða sveitarfélögin mjög gjarnan fyrir miklum skakkaföllum. Ég velti því fyrir mér: Á að bæta ofan á það þegar auðlindagjaldið færist frá einum bænum til annars? Eða hefur hv. þingmaður einhverjar aðrar hugmyndir um hvort það renni beint til viðkomandi sveitarfélags, landsvæðis eða hreinlega inn í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir andsvarið. Það má náttúrlega finna alls konar útærslur á þessu en þarna eru heil landsvæði, eins og þegar ég horfi á Vesturland og Vestfirði, þar sem er fækkun í fjölda útgerðarfyrirtækja. Tæknivæðing hefur kostað störf en umsvifin eru jafn mikil, þau flytjast ekki endilega á milli þorpa eða svæða. En það gæti alveg eins verið eins og hv. þingmaður nefndi með jöfnunarsjóðinn, þetta gæti alveg átt heima þar en þá þyrfti að búa til umgjörð þar til útdeilingar. Við myndum kannski skipta þessu, vegna þess að ef við horfum á markmiðið yrði það að standa undir þeim kostnaði sem samfélagið ber af útgerðinni. Þá væri réttlátt að það færi til þeirra sem bera kostnaðinn, sem er að einhverjum hluta sveitarfélagið, auðvitað líka til þjóðarinnar allrar eins og segir í markmiðum varðandi rannsóknir, eftirlit, umsjón og allt það. Hafnarmannvirki sem slík eru náttúrlega mjög dýr en við þurfum að standa undir nútímanum þar líka. En ég er ekki endilega með útfærsluna í fljótu bragði, hvort það væri jöfnunarsjóður, landshlutasamtök eða hvað, ég veit það ekki.
Virðulegur forseti. Ég skil mjög vel að hv. þingmaður sé ekki með útfærsluna á hreinu en mér fannst mikilvægt að benda á þetta atriði því að ég hef svolítið heyrt því fleygt í dag. Ég verð að viðurkenna að mér finnst það stangast á við hugmyndafræðina þegar við tölum um auðlindagjald og að þetta séu auðlindir þjóðarinnar að velta því fyrir sér að við eigum að taka gjald og það eigi samt bara að fara á ákveðna staði. Ég tek heils hugar undir hugmyndir hv. þingmanns þegar því var velt upp áðan hvort taka ætti gjald af frekari auðlindum, að við ættum raunverulega að vera að tala um þetta sem auðlindagjald og ekki einungis af auðlindinni fiskinum í sjónum heldur mögulega af öðrum auðlindum sem nýttar eru. Virðulegur forseti. Ég vildi a.m.k. nota tækifærið og koma því á framfæri varðandi slíkar hugmyndir, þegar því er varpað fram að hluti af gjaldinu eigi að renna með einhverjum hætti beint til viðkomandi sveitarfélaga, að mér finnst það svolítið brotakenndur málflutningur. Þegar við tölum um að auðlindin sé eign þjóðarinnar hlýtur hún að tilheyra jafn mikið því fólki sem býr á höfuðborgarsvæðinu eða ekki í sjávarplássum þar sem fiskurinn er dreginn að landi. Sama væri hægt að benda á ef við værum að tala um auðlind eins og orku, nýtingu á fallvötnum okkar, ættu slík gjöld þá aðeins að renna til viðkomandi svæðis þar sem viðkomandi uppspretta er? Ég held ekki. Ég held að skynsamlegra sé ef við innheimtum slík gjöld að þau renni í sameiginlega sjóði. Svo kann að vera að ástæða sé til að deila þeim út til sveitarfélaga í byggðaverkefnum í gegnum jöfnunarsjóð eða önnur slík tæki. En að gjöld eigi að renna beint inn í viðkomandi sveitarfélag finnst mér ekki sérstaklega góð hugmynd.
Virðulegi forseti. Þetta er umræða sem þarf að eiga sér stað og sitt sýnist hverjum. Það hefur verið talað um auðlindagjald eða gjald af ferðamönnum til að standa undir kostnaði á uppbyggingu ferðamannastaða. Þetta er af svipuðum meiði, við þurfum að byggja upp þjónustu, hafnir og annað slíkt í byggðarlögunum en að stórum hluta er það eins og með hafnarmannvirki, greitt af ríkissjóði, jafnvel upp í 85%. Mér finnst slík umræða alveg mega eiga sér stað jafnhliða þessu og mætti líka taka inn í fleiri auðlindagjöld. Þetta er alla vega ein leið til að jafna þann kostnað sem við horfum oft á sem þjóð eða samfélag. Nú er verið að ræða um sameiningu sveitarfélaga, þetta gæti verið stærra sveitarfélag eða landsvæði. Þetta getur komið inn í þá umræðu að eftir standa þorpin kannski með tómar bryggjur og enginn við bryggjuna en kostnaðurinn heldur áfram að tikka.
Virðulegur forseti. Það sem upp úr stendur hér í dag, eftir að hafa hlustað á umræðuna að nokkru leyti, er að gjaldahlutfall veiðigjalds er óbreytt og í engu er litið til þeirra sjónarmiða sem uppi voru hér síðastliðið vor varðandi smáar og meðalstórar útgerðir. Hér er formúlerað ágætisfrumvarp hvað marga hluti varðar, sem snúa að tæknilegum atriðum, atriðum sem lausn hlaut að finnast á, til að mynda að færa gjaldtökuna nær í tíma, að taka vinnsluna út úr þessum útreikningum og þar fram eftir götunum. En það er þyngra en tárum taki að skautað skuli fram hjá stóru pólitísku málunum, sem snúa að upphæð veiðigjaldsins og því sem viðkemur litlum og meðalstórum útgerðum. Af því að hæstv. ráðherra er kominn hér í salinn væri áhugavert - ég veit ekki hvort hann kemur upp í andsvar en ef ekki þá í ræðu á eftir - að heyra hvort hann hafi áform um að leggja fram annað frumvarp sem snýr að breytingum í þessum málaflokki. Ég get ekki ímyndað mér að nein sátt verði um það að litlar og meðalstórar útgerðir, svo dæmi sé tekið, verði algjörlega skildar eftir úti í vindinum, eins og það var einhvers staðar orðað, eða að veiðigjöldin, eins og þetta horfir við manni, eigi að festa býsna há til langframa - og allt of há að mínu mati. Ég hef gagnrýnt það áður varðandi skattamál þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr að þetta virðast allt vera orðin tæknileg útfærsluatriði. Það er einhver teknókratía yfir og allt um kring. Og í þessu frumvarpi er búið að leysa málin sem embættismennirnir hefðu getað fundið lausn á. En það er ekki búið að orða að neinu marki og eiginlega í engu þessi tvö lykilatriði sem eru upphæðin annars vegar og síðan staða litlu og meðalstóru útgerðanna. Ég verð því að spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra: Er von á öðru frumvarpi á þessu þingi þar sem fjallað verður um málefni lítilla og meðalstórra útgerða annars vegar og heildarupphæð veiðigjaldsins hins vegar? Við höfum horft upp á verulega samþjöppun í aflaheimildum á undanförnum misserum. Það er flest sem bendir til þess að því miður haldi sú þróun áfram. En ég held að flestir hér í salnum - og þeir sem gætu verið hér í salnum en eru það ekki - séu sammála um að það sé ekki ætlan þings að ýta undir frekari samþjöppun í sjávarútvegi á Íslandi. Þá er bara ágætt ef það kemur fram, ef það er ætlun þeirra sem hér eru. Ég ætla ekki að hafa þetta langt í dag. Ég held að Örn Pálsson, framkvæmdastjóri Landssambands smábátaeigenda, hafi sagt - með fyrirvara um að ég hafi rétt eftir honum - eitthvað á þá leið að hann hefði ekki gert sér grein fyrir að neinn ágreiningur væri um það að grípa þyrfti til aðgerða hvað smærri útgerðir varðar. Menn bara gáfu sér að það yrði niðurstaðan í þessu frumvarpi, að litið yrði til þeirra sjónarmiða sem uppi eru varðandi litlu og meðalstóru útgerðirnar. Ef minnið svíkur mig ekki var meira að segja sérstök bókun um það í afgreiðslu atvinnuveganefndar síðasta vor að til þeirra sjónarmiða yrði litið. Hér er bara algjörlega skilað auðu. Frumvarpið er prýðilegt hvað það varðar að færa gjaldtökuna nær í tíma, hvað afkomu útgerðar varðar. Frumvarpið er prýðilegt hvað það varðar að vinnsla er undanskilin gjaldstofninum og það er ágætt hvað ýmisleg tækniatriði varðar. En ég vil lýsa yfir gríðarlegum vonbrigðum með það að gjaldhlutfall veiðigjalds sé óbreytt annars vegar og hins vegar að ekki sé tekið á málefnum lítilla og meðalstórra útgerða. Að lokum vil ég beina þessari spurningu til hæstv. sjávarútvegsráðherra: Er von á öðru frumvarpi á þessu þingi þar sem tekið verður á heildarupphæð veiðigjalda og einnig á málefnum smærri og meðalstórra útgerða?
Virðulegi forseti. Við erum að koma að lokum umræðunnar um þetta mál. Fyrst af öllu vil ég þakka fyrir hana, hún hefur verið mikil og góð. Flestir ræðumenn hafa verið mjög málefnalegir og átt marga góða spretti. Ég ætla að svara hv. síðasta ræðumanni strax: Það er ekki von á öðru máli frá mér í þá veru sem hv. þingmaður nefnir. Hins vegar koma þau atriði sem rætt hefur verið um í allan dag til atvinnuveganefndar þingsins sem tekur þau til umfjöllunar og skoðunar, bæði málin sem hv. þingmaður nefnir. Stóru línurnar í þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað eru kannski tvær og þær eru athyglisverðar. Annars vegar er það sú lína að um sé að ræða gott kerfi, og til muna betra en það sem við höfum, til að leggja á veiðigjald, að almenn samstaða sé um það en auðvitað mismikil hrifning eins og gengur. Hinn punkturinn er tiltölulega athyglisverður en það er sá þráður sem hefur komið fram í umræðunni hér að nauðsynlegt sé að leggja auðlindagjald á aðrar atvinnugreinar sem nýta sameiginlegar auðlindir. Það er áhugavert. Sá tónn sem þar er sleginn er tiltölulega samstæður þvert á flokka og í ágætissamhljómi við þá vegferð sem hafin var með skýrslu og tillögum auðlindanefndar árið 2000. Ég fagna því mjög að svo sé, því að það er í raun mjög einkennileg staða að sjávarútvegurinn sé eina atvinnugreinin sem ber þetta þungar byrðar af sérstöku gjaldi vegna nýtingar auðlinda. Það væri fullkomlega eðlilegt og gott að taka umræðuna á breiðari grunni varðandi aðrar atvinnugreinar. Stærstu ágallarnir á kerfinu sem verið er að ræða verða sniðnir af og er góð samstaða um það. Ég sé enga ástæðu til að draga góðan vilja fólks í efa varðandi það. Mér þykir sömuleiðis merkileg þróun þegar ræðumenn og þingmenn, þegar verið er að ræða um gjaldtökuna, lenda í svona breiðri umræðu um fiskveiðistjórnarkerfið sjálft, sem er allt önnur umræða. Ég hef lýst yfir fullum vilja til að taka slíka umræðu hvenær sem er og kalla gjarnan eftir tillögum í því efni, sem við getum tekist á um og skoðað, frá þeim sem vilja í grundvallaratriðum breyta því fiskveiðistjórnarkerfi sem Íslendingar hafa byggt upp. Ef hv. þm. Bergþór Ólason hefði hlýtt á framsöguræðu mína hefði hann kannski nálgast málið með öðrum hætti. Staðreyndin er sú að ef sjávarútvegurinn hefði ekki náð þeirri stöðu árið 2000 sem hann náði þá, þegar hann skilaði þessari góðu afkomu og hefur haldið henni æ síðan, værum við ekki að ræða um álagningu veiðigjalds. Breytingin sem orðið hefur á þessari atvinnugrein á síðustu tveimur áratugum eða svo er gríðarlega mikil og hlutverk hennar í samfélaginu hefur sömuleiðis breyst til mikilla muna. Í dag er sjávarútvegurinn, eins og hagfræðingurinn Ásgeir Jónsson lýsti á ráðstefnu Deloitte í gær, brimbrjótur tækniframfara og nýsköpunar, hefur verið það nú í nokkur ár. Það eru ótal hliðarsprotar sem hafa vaxið út frá greininni, meginstofninum sjálfum. Hinum hefðbundnu störfum við veiðar og vinnslu hefur fækkað en til orðið allt önnur störf sem kalla á annarrar gerðar vinnuafl. Til er orðinn allt annar vettvangur fyrir menntað fólk, mannaflaþörf í greininni hefur breyst til mikilla muna. Þegar við ræðum um mikilvægi einstakra fyrirtækja eða útgerðarflokka verðum við að hafa í huga þá breytingu sem orðið hefur á atvinnugreininni. Greinin er allt önnur stærð í íslensku þjóðlífi, atvinnulífi, en áður var. Við getum verið alveg sammála um að nýsköpun, eins og hún er skilgreind í dag - þegar við ræðum stuðning við nýsköpun af stærri gerðinni, og jafnvel líka í smærri gerð - krefst alltaf fjármuna en ekki síður mannauðs. Við Íslendingar eigum sem betur fer nokkrar greinar sem eru kjarnar, klasar eins og kallað er, og sjávarútvegurinn er þar á meðal. Sumir ganga svo langt að fullyrða að sjávarútvegurinn sé einhver öflugasti og mikilvægasti nýsköpunarkjarni eða klasi landsins. Ég hallast að því að það sé mikið rétt ef við horfum til þess sem er að gerast í afleiddum störfum. Sjáum t.d. hvernig atvinnugreinar sem hafa byggst upp í kringum sjávarútveginn eru að vinna ný lönd í Rússlandi um þessar mundir, byggja þar fullkomnustu fiskvinnsluver í veröldinni. Auðvitað er það sárt þegar aflaheimildir eða störf hverfa frá litlum byggðum. Það er sárt. En við verðum samt sem áður að hafa í huga að samkeppnishæfur sjávarútvegur er forsendan fyrir því að við getum boðið upp á samkeppnishæf lífskjör um landið. Það tvennt fer algjörlega saman. Við verðum með öðrum orðum að setja það í samhengi við stöðu atvinnugreinarinnar þegar við ræðum gjaldtöku, hvort heldur það er á lítil eða stór fyrirtæki. Lífskjör þjóða velta ekki á fjölda starfa, eins og sagt hefur verið, ekki á magni. Þau velta á framleiðni þjóðfélagsins. Sjávarútvegurinn á Íslandi er sú atvinnugrein sem hefur mestu framlegðina af öllum atvinnugreinum á landinu. Þegar menn tala fyrir því hér að hækka gjaldtökuna, eða að sú gjaldtaka sem við leggjum grunn að hér sé of lág, hljóta þeir að hafa óbilandi trú á því að framleiðnin í sjávarútveginum geti vaxið enn meira. Hvernig mun það gerast með öðrum hætti en þeim að hagræðingin verði meiri, samþjöppunin meiri o.s.frv.? Við erum ekki á þeirri braut. Ég tel að sú regla sem hér er lagt upp með við útreikning gjaldsins, sem er aðgangsheimild að íslensku fiskimiðunum, sé einföld og gegnsæ. Hún er þannig uppbyggð að okkar hlutlægasta stofnun á sviði álagningar gjalda, sem er ríkisskattstjóri, reiknar út gjaldagrunninn á grundvelli þeirra lögmála, þeirra reglna, sem Alþingi Íslendinga skrifar í lög og setur. Ég veit ekki hvernig þetta getur orðið miklu betra en hér liggur fyrir, í því gjaldtökuformi sem hér er undir. Ég fagna þeirri samstöðu sem virðist vera um málið í grundvallaratriðum og óska atvinnuveganefnd góðs gengis í því vandasama verki sem fram undan er. Ég vænti góðs samstarfs við nefndina við að búa frumvarpið þannig í hendur þingsins að um það geti orðið mikil og góð samstaða.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér fyrst að lýsa yfir ánægju með viðbrögð hæstv. sjávarútvegsráðherra sem virðist jafnvel reikna með því að tekið verði af festu á þessum tveimur hápólitísku atriðum í atvinnuveganefnd sem snúa annars vegar að upphæð veiðigjaldsins og hins vegar að því hvernig litlar og millistórar útgerðir koma út úr því. Ég þakka aftur fyrir þessi viðbrögð og treysti því að ég hafi ekki misskilið orð ráðherrans. [[Gripið fram í.]] Aftur á móti verð ég að leiðrétta ráðherrann - a.m.k. horfði hann af svo mikilli festu á mig í hluta ræðu sinnar áðan að ég tók það til mín - því að svo mátti skilja að ég hefði efasemdir um framsal veiðiheimilda og samþjöppun á fyrri stigum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að taka fram, og við höfum sagt það í Miðflokknum, að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi er í öllum meginatriðum gott og við teljum það vera það besta í heimi, svo það sé sagt. Það er ekki þannig að við séum að grafa undan því eða með efasemdir um það, í öllum meginatriðum eins og ég segi. Það sem hefur verið að gerast undanfarin misseri er að fyrirtæki sem voru í ágætum rekstri, lítil og millistór, eru að kafna út af veiðigjöldunum og því hvernig þau hafa verið reiknuð út, sem er verið að laga núna og það hefur tekist prýðilega, sýnist mér, en pólitísku atriðin eru eftir, atriðin sem snúa að heildarupphæð. Heildarupphæðin er enn of há. Ég vona að atvinnuveganefnd komi með tillögur til bóta í þeim efnum. Síðan eru sjónarmiðin sem snúa að litlu og millistóru útgerðunum.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að Miðflokkurinn líti svo á að fiskveiðistjórnarkerfið sem við búum við sé það besta í heimi.
Það hefur alltaf …
Ég held að það sé nokkuð sameiginlegt álit þeirra sem hér hafa rætt þessi mál í dag, þó að a.m.k. einn flokkur á þingi líti svo á en telji samt sem áður þörf á að breyta því. Ég hef aldrei skilið þá afstöðu, en það er ekki Miðflokkurinn. Ég fór ágætlega í gegnum sjónarmið mín gagnvart þeim meginspurningum sem hv. þingmaður var með hér uppi og gerði grein fyrir þeim í dag í umræðu. Það eina sem ég segi er að þetta eru sjónarmið sem atvinnuveganefnd þarf að fara í gegnum vegna þess að töluvert hefur borið á þeim hér í umræðu. Ég er ekki að gefa nein fyrirheit um að geta stutt það sem þar kemur upp nema fyrir liggi þannig rökstuðningur að gerlegt sé að taka slíkar ákvarðanir. Ég hef ekki enn séð þann rökstuðning og ég sagði í framsöguræðu minni að við hefðum engar upplýsingar um að þessi breyting í afkomu snerti eitt útgerðarform verr eða betur en annað. Stóru fyrirtækin sem mönnum verður stundum tíðrætt um að geti staðið utan við einhverja ,,leiðréttingu“ hagræða með öðrum hætti, þau fækka bara störfum. Það getur verið stórt fyrirtæki í litlu byggðarlagi. Ég kalla eftir því að þegar menn í atvinnuveganefnd fara að ræða þessi atriði fari þeir yfir allt sviðið. Það er ekki sjálfgefið að einhver flokkun sem við göngum með í höfðinu styðjist við einhvern raunveruleika þarna úti. Ég tel að gjaldtakan eins og hún hefur verið og stefnir í íþyngi öllum útgerðarformum jafn mikið, bara mismikið hversu þungt högg þau þurfa að [[Forseti hringir.]]taka á sig. Ég bið hv. þingmann að hafa þetta í huga þegar ég svara honum með þessum hætti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þetta er einmitt annar þátturinn af þeim tveimur sem ég legg megináherslu á, sá að heildarupphæð veiðigjaldanna er of há að mínu mati. Það fer yfir alla línuna. Svo er annað. Ég talaði í fyrra andsvari mínu um að það sem hefði verið að gerast undanfarin misseri varðandi litlu útgerðirnar væri að við sæjum bara á þeim hraða sem menn hafa verið að selja frá sér veiðiheimildir á veikari svæðunum að greinilega væri eitthvað að gerast. Þó að ekki sé orðin til tveggja ára tölfræði sjáum við sem reynum að vera í raunheimum þetta gerast. Hæstv. ráðherra kom áðan inn á mikilvægi uppbyggingar og sprotanna og þar fram eftir götunum. Þegar þrengt er að útgerðinni með þeim hætti sem gert er með veiðigjöldunum minnka tækifæri til fjárfestinga og þróunar, það er alveg ljóst. Margra hluta vegna tel ég gríðarlega mikilvægt að atvinnuveganefnd skoði með opnum huga hvort ekki hafi verið of langt gengið í upphaflegu nálguninni á veiðigjöldin og hvort síðan sé ekki of skammt gengið eða hreinlega ekki neitt í þessari útfærslu. Um það er ekki deilt að hérna er ekki tekið á því. Ég vona að atvinnuveganefnd taki á þessum tveimur þáttum því að þannig munu sprotarnir dafna best og byggðirnar sömuleiðis.
Virðulegi forseti. Það er alltaf spurning hvenær gjaldtaka er of há eða of lág. Niðurstaða mats atvinnuveganefndar verður að byggja á einhverjum grunni og það verður að nást eitthvert samkomulag um það vegna þess að mér getur þótt einhver fjárhæð há meðan hv. þingmanni þykir sú hin sama tala of lág. Við þurfum þá að reyna að búa til einhvern sameiginlegan skilning á því hvernig við ætlum að reyna að meta stöðuna og komast að samkomulagi um það til að ná einhverri niðurstöðu sem hægt er að bera fram. Þannig lít ég á að atvinnuveganefnd þurfi að vinna. Ég reyndi að vinna þetta frumvarp á þessum grunni og bið hv. þingmann að hafa í huga að þetta er þriggja flokka stjórnarsamstarf sem kallar á að menn gangi til þess verks af heilindum og samstarfsvilja. Það þýðir að allir verða að vera tilbúnir til að gefa eftir af sínum ýtrustu óskum og það er misjafnt eftir málum. Í þessu tilfelli hefur þetta gengið mætavel. Ég skynja ekkert annað en góða samstöðu á milli stjórnarflokkanna um þetta mál. Ég skynja sömuleiðis góðan stuðning í þetta meðal einstakra þingflokka á hinu háa Alþingi og fagna því vegna þess að það er löngu tímabært að koma málum sem lúta að gjaldtöku í sjávarútvegi til betri vegar en þau hafa verið. Það kerfi sem við erum að leggja af hér er algjörlega óásættanlegt að mati okkar sem stöndum að þessu frumvarpi. Ég fagna hverjum þeim sem styður okkur á þeirri vegferð að bæta úr þeim ágöllum sem þar er að finna og hlakka til að takast á við framhaldið.