Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 839, um aðgengi fatlaðs fólks, frá Vilhjálmi Árnasyni, og á þskj. 912, um krosseignatengsl í sjávarútvegi, frá Þorsteini Víglundssyni. Frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 840, um aðgengi fatlaðs fólks, frá Vilhjálmi Árnasyni. Frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 915, um vefjagigt, frá Höllu Signýju Kristjánsdóttur. Loks frá umhverfis- og auðlindaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 919, um mengunarhættu vegna saltburðar og hættulegra efna í nágrenni vatnsverndarsvæða höfuðborgarsvæðisins, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 958, um styrki til verkefna og rekstrar á málefnasviði ráðherra, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur.
Áður en gengið er til dagskrár vill forseti minna á að gert er ráð fyrir atkvæðagreiðslum að afloknum umræðum um 2. dagskrármálið, þ.e. að aflokinni sérstakri umræðu um jöfnuð og traust. Má vænta þess að það verði um kl. 14.45. Enn fremur er gert ráð fyrir atkvæðagreiðslum síðdegis eða undir kvöld um dagskrármál 5 og 6 og eftir atvikum síðan nýjum fundi og afgreiðslu þeirra í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Það er kannski ástæða til þess að byrja á því að óska sigurvegurum sveitarstjórnarkosninga til hamingju, nýjum sveitarstjórnarmönnum, og velfarnaðar í starfi og þakka fyrir góð störf þeim sem yfirgefið hafa stóla sína. Ég ætla reyndar að ræða það sem fer fram hjá fæstum okkar, það eru þær ógurlegu fréttir sem við heyrum af slysum sem verða hér á landi dag eftir dag og heyra má reglulega um í fréttum. Það skelfir mann að heyra þegar lögregla og sjúkralið, Gæslan og heilbrigðisstarfsfólk, þarf að sækja slasað fólk um allt land og gerir sig klárt til að taka á móti illa slösuðu fólki. Það er orðið daglegt brauð. Við fáum allt of margar slíkar fréttir. Til viðbótar því eru sjálfboðaliðar og björgunarsveitir sem sinna þessum störfum nær daglega um allt land, fólk sem sinnir öðrum störfum, vinnur sína daglegu vinnu eins og við en þarf að vera viðbúið hvenær sem er til að stökkva af stað þegar hjálpar er þörf. Það er oftast á ókristilegum tíma, um miðjar nætur, sem slysin gerast. Ég velti því fyrir mér að fólk við björgunarstörf þarf að fjármagna starfsemina sjálft með því að selja flugelda til þess að geta sinnt samhjálp fyrir samfélagið. Umræður hafa verið hafa verið í þinginu frá því að ég kom inn 2013 um að taka gjald af ferðamönnum. Við ættum að drífa okkur í því að hefja gjaldtöku þótt ekki væri til annars en að standa straum af þeim kostnaði sem samfélagið stendur undir til að bjarga fólki sem verður fyrir slysunum, en það eru ferðamenn í flestum tilfellum. Ég held að það væri góð byrjun að byrja á því í haust að leggja fram frumvarp um gjaldtöku á ferðamenn til að fjármagna þessa starfsemi.
Virðulegur forseti. Mig langar að eyða hér nokkrum orðum í fiskeldismál. Ég hef töluvert verið í samræðum um þau mál undanfarið, átti m.a. ágætisferð víða um land í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna og ræddi þessi mál víða. Ég hef orðið var við að á undanförnum mánuðum og árum hefur þessi umræða allt of mikið verið í skotgröfum. Við höfum einhvern veginn sett okkur í þær skotgrafir að þau sem halda umhverfissjónarmiðum á lofti séu á móti fiskeldi, en svo þarf alls ekki að vera. Ég vil í þessum efnum horfa til þess sem Norðmenn hafa gert á undanförnum áratugum. Þeir eru sennilega þjóða fremstir í fiskeldismálum. Norðmenn stefna nú að fimmföldun á fiskeldisframleiðslu sinni, en öll sú framleiðsla á að fara fram undir ströngustu umhverfiskröfum. Það er nefnilega vel hægt að byggja upp fiskeldi en fylgja engu að síður eftir ýtrustu kröfum hvað varðar umhverfismál. Þær fregnir voru líka eftirtektarverðar sem bárust frá Norðmönnum hvað varðar leyfi til fiskeldis og það auðlindagjald sem norski ríkissjóðurinn mun fá í sinn kassa. Við þurfum að horfa vel til þess hvernig þar er haldið á málum og hvort við getum tekið upp með skýrum hætti þeirra vinnubrögð. Norðmenn hafa rekið sig á horn í þessum geira síðustu áratugi og við getum lært af þeim með því að horfa til þess hvað þeir eru að gera í dag. Slík vinna gæti vel verið í sátt við geirann sjálfan. Hún er það í Noregi. Nú vill svo til að margir eigendur íslenskra fiskeldisfyrirtækja reka einnig fiskeldi í Noregi og eru þar aðilar að þeirri sátt sem ríkir um umhverfisvæna uppbyggingu. Því ættu að vera hæg heimatökin að koma á slíkri sátt hérlendis.
Herra forseti. Í grunninn snúast kosningar, eða ættu a.m.k. að gera það, um framtíðina. Að loknum sveitarstjórnarkosningunum er vert að velta fyrir sér framhaldinu og óska nýkjörnu sveitarstjórnarfólki til hamingju með árangurinn. Misjafnlega miklu var lofað, en ég vil trúa því að flestir sem bjóða sig fram til starfa í pólitík hafi góðan vilja að leiðarljósi og hag síns samfélags. Við eigum að fagna því hversu margir eru tilbúnir til að gefa kost á sér til starfans og ekki síst í litlum samfélögum þar sem nálægðin er mjög mikil. Nú er unnið að því að mynda meiri hluta og sums staðar er sú vinna vel á veg komin. Þá sjáum við hvort þeir sem við stjórnvölinn verða í sveitarfélögunum standa við stóru orðin og forgangsraða fjármunum í þau verkefni sem hæst bar á hverjum stað. Ég hvet það fólk sem stendur í samningaviðræðum um að stýra sínu sveitarfélagi til að hafa í huga að forgangsraða í þágu jafnræðis og jafnréttis. Það er mikilvægt að styðja vel við barnafjölskyldur, t.d. með gjaldfrjálsum grunnskóla, sem og að muna að hafa barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna að leiðarljósi við allar ákvarðanir er varða börn. Ekki er síður mikilvægt að hlúa vel að eldra fólkinu, sem staðið hefur vaktina, og sjá til þess að það eigi áhyggjulaust ævikvöld. Ríkisstjórnin hefur lagt fram fimm ára ríkisfjármálaáætlun þar sem gríðarlega mikil áhersla er lögð á uppbyggingu innviða. Á tímabilinu á að fjárfesta fyrir 338 milljarða. Mikil áhersla er lögð á heilbrigðismál, m.a. með því að styrkja stöðu heilsugæslunnar og heilbrigðisstofnana sem og uppbyggingu hjúkrunarrýma í hinum dreifðu byggðum. Forgangsröðunin er skýr, að venjulegt fólk fái aðgang að betri heilbrigðisþjónustu og betra velferðarkerfi. Einnig er mikil áhersla lögð á skólamál og samgöngumál og margt fleira. Sveitarfélög fjárfesta líka í gatnagerð, grunnskólum, íþróttamannvirkjum og mörgu öðru og allt spilar það saman. Til að samfélaginu gangi vel þarf sígandi lukku. Mikilvægasta hlutverk stjórnvalda [[Forseti hringir.]]á báðum stigum er að tryggja og hámarka velferð landsmanna, bæði til skamms og langs tíma.
Herra forseti. Í sjávarútvegi höfum við takmarkað erlendar fjárfestingar. Nú hefur komið fram atvinnuvegur sem hefur skotið honum aftur fyrir sig, ferðaþjónustan. Fjárfestingar þar hafa hingað til fyrst og fremst verið langmest innlendar. Nú gætu breytingar verið í augsýn. Þá spyr ég: Hvetjum við til ótakmarkaðra erlendra fjárfestinga í ferðaþjónustu? Er pólitískur samhljómur fyrir því? Ég spyr vegna þess að nú liggur fyrir stór og vandaður bæklingur á ensku frá GAMMA sem er þekkt fjármálaráðgjafarfyrirtæki. Hann á að laða að erlenda fjárfesta. Innihaldið er ákaflega jákvætt og lofandi: Ísland er land tækifæranna er meginstefið í þeim bæklingi. Þolmörk og aðgangsstýring önnur en hátt verðlag eða fjöldi fluga til landsins eru þar fjarstödd hugtök. Það þykir mér miður. Við eigum auðvitað að stýra vexti greinarinnar út frá sjálfbærni og þolmörkum og hyggja að aðgangsstýringu með margvíslegu móti en ekki treysta á verðlag, jafnvel okur, eða svo og svo mörg flug til landsins. Ég hvet þingheim til að kynna sér þennan bækling og hefja nauðsynlega umræðu um erlendar fjárfestingar í ferðaþjónustu. Ég hvet líka ríkisstjórnina til þess að hraða og vanda stefnumótun í ferðaþjónustu sem boðuð er í samstarfi við þingið.
Herra forseti. Okkur hefur verið umhugað hér í þessum sal eins og held ég víðast annars staðar um að vinna gegn hvers konar svikastarfsemi, skattundanskotum og svo framvegis. Í efnahags- og viðskiptanefnd vorum við með í morgun til umfjöllunar tvö slík mál. Annars vegar frumvarp um aðgerðir gegn skattundaskotum og skattsvikum; þetta er hert skatteftirlit og skattrannsóknir. Hins vegar frumvarp frá hæstv. dómsmálaráðherra um peningaþvætti. Frumvörpin eru auðvitað ekki gallalaus fremur en annað. Við tökum þau til meðferðar og gerum vonandi þær umbætur sem nauðsynlegar eru í nefndinni. En mikið væri nú gaman ef við hefðum svipaðan áhuga á því að velta fyrir okkur hvernig við verjum þeim fjármunum sem koma í sameiginlegan kassa, ekki síður en að vinna gegn skattundanskotunum og skattsvikum, þ.e. hvernig við förum með opinbera fjármuni. Það er nefnilega þannig að þegar við tökum ákvörðun um að fjármagna t.d. heilbrigðiskerfið, auka fjárframlög til þess, veltum við því sjaldnast fyrir okkur hvað við fáum fyrir hina auknu fjármuni. Ástæðan er sú að við höfum því miður fallið í þá gryfju að taka ákvörðun um fjármögnun, ekki bara heilbrigðiskerfisins, það má líka halda því fram að það eigi við um menntakerfið, út frá þörfum kerfisins en ekki þörfum þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda. Fjármögnun heilbrigðiskerfisins er t.d. ekki á forsendum hinna sjúkratryggðu, okkar allra, [[Forseti hringir.]]heldur út frá kerfinu sjálfu. Við þurfum að snúa þessu við og byrja að hugsa um þarfir hinna sjúkratryggðu [[Forseti hringir.]]og láta þarfir kerfisins mæta afgangi.
Herra forseti. Í síðustu viku var ungur ríkisfangslaus Hasari fluttur burt frá Íslandi. Hann tilheyrir hinum réttlausu íbúum Íran sem ekki fá notið skólagöngu, atvinnuþátttöku, velferðar eða annarra réttinda. Í slíku ástandi er þessi ungi maður fæddur og uppalinn, án allra réttinda. Þessi ungi maður sem ekki hefur náð tvítugsaldri kom hingað í leit að vernd fyrir rúmu ári síðan. Honum var synjað um efnismeðferð en þegar brottvísun hafði ekki farið fram innan tólf mánaða frá komu var óskað eftir því með vísan í útlendingalög að efnismeðferð færi fram. Slíkt er skýlaus réttur þessa unga manns samkvæmt íslenskum lögum. Sú beiðni var enn óafgreidd þegar íslensk stjórnvöld framkvæmdu skyndilega brottvísun í skjóli nætur þrátt fyrir hörð mótmæli löglærðs talsmanns og vina. Íslensk stjórnvöld viðhéldu þannig algeru réttleysi þessa einstaklings þvert á íslensk lagaboð. Tólf mánaða reglan er þessi réttur sem á að tryggja mannréttindi en íslensk stjórnvöld, enn einu sinni, með hæstv. dómsmálaráðherra í broddi fylkingar, brutu þarna íslensk lög. Kæru hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Þórunn Egilsdóttir, Willum Þór Þórsson. Þetta, ásamt nýrri reglugerð dómsmálaráðherra í útlendingamálum, er að gerast á ykkar vakt hjá ykkar ríkisstjórn. Það er verið að brjóta á mannréttindum fólks sem er í neyð, sem óskar hér eftir vernd. Hvað ætlið þið að gera í því?
Virðulegi forseti. Fyrr á árinu var ég hér í sérstakri umræðu um fátækt. Það voru alveg ævintýralega góðar undirtektir sem við fengum við því umræðuefni. Meira að segja tóku allir sig til, hvar í flokki sem þeir stóðu, og heimsóttu Öryrkjabandalagið. Þeir fóru út um alla borg og allar koppagrundir til að sjá hvernig fátækt fólk í Reykjavík hefði það í raun og veru. Hér voru gefin fögur fyrirheit ekki síður en fyrir hverjar einustu kosningar þegar lofað er bót og betrun og selja á almenningi loforð. En hver er hin raunverulega staða í dag? Tugþúsundir Íslendinga draga fram lífið og hafa lífsviðurværi sitt af handónýtu almannatryggingakerfi. Hvað er verið að gera í því að laga kerfið annað en að koma hér upp í pontu til að réttlæta það og segja: Við erum í samtali, það er búið að skipa starfshóp, skipa nefnd? Breytir það stöðunni fyrir þá sem þurfa að nýta sér framfærslu þessa kerfis yfir höfuð? Svarið er nei. Það breytir henni alls ekki neitt. Taka má dæmi um einstakling sem orðið hefur fyrir því óláni að þurfa að fara á svokallaðan endurhæfingarlífeyri. En hvað gerist þegar kemur að því að viðurkennt er að hann hafi ekki heilsu til að fara út á vinnumarkaðinn og sækja á um örorku fyrir hann, örorkubætur eins og það kallast nú? Hann lendir í tómarúmi. Hann dettur bara niður, hann fær hvergi eina einustu krónu. Okkar ágætu vinir í Sjálfstæðisflokknum, sem komu hér upp á eftir mér þegar ég var að ræða um fátækt, sögðu þegar þeir voru að heimsækja Öryrkjabandalagið: Það má ekki bíða að bæta kjör þessa hóps, bæta kjör þeirra sem höllustum fæti standa. Við verðum að gera þetta fyrir vorið, fyrir þinglok. En nú er þinginu að ljúka og hvar eru umbæturnar?
Virðulegur forseti. Utanríkisráðherra sagði í þessum ræðustól fyrir nokkru að til þess að viðhalda óbreyttum vexti í hagkerfinu þyrftum við að auka útflutningsverðmæti okkar í framtíðinni um 1 milljarð á viku. Það þarf nokkuð til. Og það vantar ekkert á að menn svari kallinu. Á dögunum fór ég eins og oft áður um Vestfirði. Lífið er þar gott og ánægjulegt að hitta mann og annan. Þó er vel merkjanlegur sá andi meðal íbúanna fyrir vestan að staða þeirra og varnarbarátta sé ekki metin af sanngirni eða skilningi. Í sögulegu samhengi hafa Vestfirðingar verið veitendur, verið sjálfbjarga, viljað það og getað það. Ný atvinnugrein er á hraðri uppleið á suðurfjörðum Vestfjarða. Laxeldi er nú í fjórum fjörðum allt norður til Dýrafjarðar. Í Ísafjarðardjúpi stendur hins vegar hnífurinn í kúnni. Hælarnir eru settir niður, búin eru til skyndimódel og líkön sem torvelda markmið heimamanna um að hefja hæga og markvissa uppbyggingu, sem þó er reyndar löngu hafin því að gamalgróið útgerðarfyrirtæki hefur um árabil stundað fiskeldi á þessu svæði. Þeir vilja fá möguleika til að vinna að þessu áfram án illskýranlegra tafa. Þau fyrirtæki sem koma að laxeldi kalla eftir skýrri löggjöf, regluverki og alvörueftirliti en á það skortir verulega eins og dæmi sýna. Enn er líka á reiki hvernig gjaldtöku verður háttað af sameiginlegri strandsjávarauðlind. Þarna eru stjórnvöld með buxurnar á hælunum og á meðan fá hindurvitni, stóryrði og rangfærslur að óma um allt samfélagið. Útflutningsverðmæti afurða laxeldisfyrirtækja á Vestfjörðum nálgast 10 milljarða á þessu ári. Til samanburðar eru heildarverðmæti hefðbundinna sjávarfanga um 110 milljarðar. Þetta skiptir máli. Það skiptir miklu að við sköpum trausta umgjörð [[Forseti hringir.]]um þessa grein sem byggir á fagmennsku, vísindum, óyggjandi rannsóknum, varfærni og sanngirni gagnvart [[Forseti hringir.]]fólki í byggðarlögunum. Þarna hafa stjórnvöld hlutverki að gegna og þau þurfa að taka sig á.
Virðulegi forseti. Ég ætla hér í kjölfar sveitarstjórnarkosninga að gera að umtalsefni almenningssamgöngur í ljósi þess að ég held að hver einasti flokkur sem boðið hefur fram hafi dásamað þær og mikilvægi þeirra með einum eða öðrum hætti. Með leyfi forseta, langar mig að lesa hér upp úr skýrslu um tilraunaverkefni um eflingu almenningssamgangna, en þar segir: „… á samningstímanum hafa framlög sveitarfélaganna haldið raungildi sínu og aukist miðað við þá verðlagsvísitölu sem tilgreind er í samningnum. Framlög ríkisins, eins og þau hafa verið ákvörðuð í fjárlögum hvers árs, hafa hins vegar ekki fylgt þeirri verðtryggingu sem kveðið er á um í samningnum, og þó svo að sú skerðing sem var á árunum 2013–2015 hafi að nokkru gengið til baka á árinu 2016 þá vantar enn þá u.þ.b. 100 milljónir kr. til að upphaflegt ársframlag haldi verðgildi sínu.“ Hvaða árangri hefur þetta tilraunaverkefni náð? Mikið hefur verið rætt um þessi 4% og við höfum ekki náð að hífa þá tölu upp, það er alveg rétt. En ýmsir aðrir mælikvarðar eru mjög jákvæðir. Fjöldi farþega Strætó á hvern íbúa á höfuðborgarsvæðinu jókst um 14% frá 2011–2015 en bílaumferð á hvern íbúa um 7%. Þegar tekin eru stór gatnamót á höfuðborgarsvæðinu, eins og Kringlumýrarbraut og Fossvogur og Elliðaárdalur, jókst umferðin á þeim gatnamótum annars vegar um 3% og hins vegar um 8%. Farþegum í strætisvögnum fjölgaði hins vegar á þessum gatnamótum um 13% og um 12%. Losun gróðurhúsalofttegunda frá umferð jókst um 6% á hvern íbúa á tímabilinu 2011–2015, en losun gróðurhúsalofttegunda á hvern ekinn kílómetra í vagnaflota Strætó dróst saman um 7% á þeim sama tíma. Við hljótum öll að vera sammála um mikilvægi almenningssamgangna. Höfuðborgarsvæðið hefur á síðustu árum verið skilið eftir þegar kemur að úrbótum í samgöngumálum. Það verður að gera á því bragarbót. En við megum ekki falla endalaust í þá gryfju að vera hér að tala um svart og hvítt. Almenningssamgöngur, borgarlínu, mislæg gatnamót og eitthvað annað. Við þurfum bæði. Það þarf einfaldlega að gera miklar [[Forseti hringir.]]umbætur í samgöngumálum hér á höfuðborgarsvæðinu. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt að efling almenningssamgangna sé hluti af því með borgarlínu [[Forseti hringir.]]eins og hún er skilgreind af sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ríkisstjórnin sem tók við fyrir liðlega hálfu ári boðaði mikla sókn í geðheilbrigðismálum. Þrátt fyrir fögur fyrirheit berst þingmönnum nú daglega neyðarkall frá Hugarafli, samtökum notenda með geðræna erfiðleika. Herra forseti. Það er fólk á öllum aldri sem þarf að glíma við erfiðleika af því tagi sem hér eru gerðir að umræðuefni, en ekki síst á það við um ungt fólk. Á undanförnum árum hefur starf geðheilsuteymisins og Hugarafls með ungu fólki eflst sérstaklega. Brautryðjendastarf geðheilsuteymisins og Hugarafls er í samræmi við alþjóðlegar áherslur í þessum málaflokki. Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins ákvað síðastliðið haust að leggja niður geðheilsuteymið án rökstuðnings. Leitað hefur verið til heilbrigðisráðherra sem hefur ákveðið að efla sérhæfða þjónustu í heilsugæslu við fólk með geðrænan vanda og voru því bundnar miklar vonir við að ráðherra myndi vilja byggja á reynslu og árangri geðheilsuteymisins og tryggja því starfsskilyrði. Ítrekað hefur verið fundað með ráðherrum heilbrigðis- og félagsmála, velferðarnefnd Alþingis o.s.frv., en án árangurs þrátt fyrir að þessir aðilar hafi í raun verið grátbeðnir um að hlífa úrræðinu eins og komist er að orði í því neyðarkalli sem þingmenn munu kannast við. Því fylgir mikil ábyrgð að leggja niður úrræði sem hefur verið árangursríkt og óskiljanlegt að það sé gert án þess að fyrir liggi rannsóknir eða rökstuðningur þar sem sýnt sé fram á að úrræðið skili ekki þeim árangri sem því er ætlað. Þá er það einnig mikil ábyrgð, herra forseti, að leggja niður úrræði sem fjöldi fólks með geðræna erfiðleika treystir á. Ríkisstjórnin verður að reka af sér slyðruorðið, eyða [[Forseti hringir.]]án tafar óvissu um framtíð geðheilsuteymisins og samstarfi þess við Hugarafl til hagsbóta fyrir einstaklinga með [[Forseti hringir.]]geðræna erfiðleika og fjölskyldur þeirra.
Herra forseti. Það er hlutverk Alþingis að fylgjast með störfum ráðherra og stjórnsýslunnar. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur ber heitið Sáttmáli um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis. Fyrsti kafli sáttmálans fjallar um eflingu Alþingis. Þar segir, með leyfi forseta, að ætlunin sé að: „… styrkja sjálfstæði þingsins, umbúnað þess, faglegan stuðning og stöðu.“ Síðan segir: „Það er vilji flokkanna sem nú taka þátt í samstarfi um ríkisstjórn og eflingu Alþingis að nálgast verkefnin með nýjum hætti í þágu alls almennings í landinu, ekki síst með því að styrkja Alþingi með markvissum hætti og auka áhrif þess.“ Nú skal ég segja ykkur hve mikið er að marka þessi fögru fyrirheit og nefna hér dæmi. Ég hef sérstaklega fylgst með störfum ríkisstjórnarinnar í málefnum Arion banka vegna þess að þau varða mikla fjárhagslega hagsmuni alls almennings. Á fundi efnahags- og viðskiptanefndar þann 7. maí spurði ég hvort ríkisstjórnin væri í viðræðum við vogunarsjóðina um að falla frá forkaupsrétti ríkisins á hlutabréfum Kaupþings í Arion banka. Svarið var nei. Tveim dögum síðar, á fundi fjárlaganefndar 9. maí, spurði ég um það sama. Engin svör. Daginn eftir, 10. maí, kemur fram í Fréttablaðinu að stjórnvöld hafi náð samkomulagi við Kaupþing um að falla frá forkaupsrétti á hlutabréfum Kaupþings í Arion banka. Í blaðinu kemur einnig fram að samkomulagið hafi náðst helgina áður, sem var þá 5. og 6. maí sl. Herra forseti. Það var auðveldara fyrir blaðamenn að fá upplýsingar um málið en Alþingi. Í þessu máli öllu hefur eftirlitshlutverk Alþingis verið hunsað með freklegum hætti. Það er alvarlegt mál. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar er sáttmáli um ráðherraræði og áhrifaleysi Alþingis. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Í íslensku efnahagslífi ríkir svikalogn um þessar mundir. Þrátt fyrir að vel ári á svo marga mælikvarða horfum við engu að síður fram á þann veruleika að erfiðleikar kunni að vera fram undan. Gengi krónunnar hefur styrkst langt úr hófi fram. Við erum orðin eitt dýrasta hagkerfi heims. Kaupmáttur okkar í útlöndum er langt umfram þau efnahagslegu verðmæti sem við sköpum á hverjum tíma. Nýlega var birt könnun á samkeppnishæfni landsins þar sem við féllum um fjögur sæti, úr því 20. í 24., sem er mesta fall okkar í samkeppnishæfni frá hruni. Það hefur verið algjörlega óbrigðult í þróun íslensks efnahagslífs að þegar við erum komin langt fram úr okkur hvað varðar verðlagningu okkar á alþjóðavísu, þ.e. í gengisskráningu krónunnar, og samkeppnishæfni, þá er stutt í leiðréttinguna. Við þurfum að fara að búa okkur undir að sú staða leiðréttist, þ.e. við munum þurfa að búa okkur undir harðari tíð. Það er því með ólíkindum að horfa upp á það að á sama tíma og við erum gagnrýnd fyrir einstaklega mikla óskilvirkni í rekstri hins opinbera er meginmarkmið ríkisstjórnar að auka ríkisútgjöld án nokkurra mælanlegra markmiða um árangur. Þegar við erum gagnrýnd fyrir allt of hátt og óstöðugt gengi, sem grefur undan samkeppnishæfni útflutningsatvinnugreina okkar, hefur ríkisstjórnin engin áform um það hvernig taka eigi á þeim vanda - sem er síendurtekinn, hann er ekki nýr af nálinni, við höfum glímt við hann um áratugaskeið. Þegar kemur að samkeppnisumhverfi okkar, skilvirkri samkeppni í atvinnulífinu, einfaldara regluverki fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki ekki hvað síst, skilar ríkisstjórnin enn og aftur algjörlega auðu. Þetta gengur ekki lengur, á þessum vanda verðum við að taka.
Herra forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni orð hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í gær þegar rætt var um fundarstjórn forseta. Þar gagnrýndi hann umfang og fjölda fyrirspurna sem forsætisráðuneytinu hefðu borist það sem af er þessu kjörtímabili. Hann tók fyrirspurnir samflokksmanns míns, Björns Levís Gunnarssonar, allrækilega út fyrir sviga og talaði um „viðamiklar“ og „nákvæmar“ fyrirspurnir. Hann sagðist telja að þingmaðurinn væri að slá met og steininn tók úr þegar hann lauk málflutningi sínum á því að varpa þeirri spurningu til þingheims hvort hann væri sammála sér í því að þetta væri komið út í, með leyfi forseta, „algjöra þvælu“. Mér finnst vont að þingmenn séu gagnrýndir á þennan hátt fyrir það eitt að vinna málin ítarlega og af einurð og fyrir það að sinna hlutverki sínu. Töluverður aðstöðumunur er á ráðherrum og þingmönnum, hvað þá ráðherrum og þingmönnum í stjórnarandstöðu. Það er því ekki gæfulegt eða traustvekjandi að hlýða á framkvæmdarvaldið gefa í skyn að óræður kvóti sé á leyfilegum fjölda fyrirspurna. Mig langar að spyrja: Var hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að ýja að því að einhver slíkur kvóti gilti um fyrirspurnir og verklagsreglur, kvóti sem okkur þingmönnum er ekki kunnugt um? Ekki er svo að sjá, mér að vitandi, í þingsköpum. Í þingsköpum er kveðið á um svartíma við fyrirspurnum. Ég held að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ætti því að líta í eigin barm [[Forseti hringir.]]áður en hann gagnrýnir þingmenn fyrir að vinna störf sín vel.
Virðulegur forseti. Ég vil gera hér að umtalsefni málefni Vatnajökulsþjóðgarðs. Hann er einn af mikilvægustu seglum ferðaþjónustunnar á Íslandi og sækir stór hluti þeirra ferðamanna sem koma til landsins þjóðgarðinn heim. Stjórnunar- og verndaráætlun garðsins hefur verið í endurskoðun og atvinnustefna í mótun frá árinu 2013. Ný drög stjórnunar- og verndaráætlunar ná hins vegar ekki til Breiðamerkursands sem tekinn var inn í þjóðgarðinn með jörðinni Felli árið 2017. Því er engin áætlun í gangi á því svæði og enn síður atvinnustefna, sem þó er ekki vanþörf á. Ég vil því benda á að atvinnustarfsemi og verndun svæðisins sem flestir gestir heimsækja er í ólestri og er nauðsynlegt að ríkið bregðist við með afgerandi hætti með því að vinna að stjórnunar- og verndaráætlun fyrir Breiðamerkursand og móta atvinnustefnu hið fyrsta með meginmarkmið Vatnajökulsþjóðgarðs að leiðarljósi. Þriðja meginmarkmiðið hljóðar svona, með leyfi forseta: „Stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs leitast við, með stefnu sinni, ákvörðunum og í framkvæmd, að ýta undir að gæði og sérstaða þjóðgarðsins séu nýtt til frekari eflingar atvinnu og búsetu á svæðinu, til nýsköpunar í atvinnulífi, til listsköpunar og miðlunar á menningu svæðisins.“ En það er mikilvægt að undirstrika að væntingar til garðsins hafa verið og eru enn þá miklar. Fjölmargar fjölskyldur hafa á undanförnum árum lagt út í miklar fjárfestingar við að byggja upp fyrirtæki í afþreyingu fyrir ferðamenn, auk þeirra sem byggt hafa upp gisti- og veitingaþjónustu. Þessi litlu og viðkvæmu fyrirtæki gera út á jöklagöngur við Breiðamerkursand yfir veturinn þar sem stórbrotnir íshellar myndast. Nú skiptir máli að standa við þau orð að atvinnulíf geti þrifist á grunni náttúruverndar og efla þannig byggð á nærsvæðinu. Ef það mistekst í Vatnajökulsþjóðgarði má spá því að erfiðara verði fyrir ríkisvaldið að eiga í samstarfi við sveitarfélög um verndun annarra svæða.
Herra forseti. Um miðjan þennan mánuð eða upp úr miðjum mánuði skilaði Ríkisendurskoðun stjórnsýsluúttekt: Kísilverksmiðja Sameinaðs Sílikons hf.–Aðkoma og eftirlit stjórnvalda. Skýrslan var unnin að beiðni Alþingis, að frumkvæði þeirrar sem hér stendur, og nokkrir þingmenn skráðu sig á hana. Ég geri ráð fyrir að fólk hér hafi að minnsta kosti skautað yfir hana en í skýrslunni eru alls sjö ábendingum beint til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, umhverfis- og auðlindaráðuneytis, Skipulagsstofnunar, Umhverfisstofnunar og Vinnueftirlits ríkisins. Ég ætla mér ekki að telja upp alla þá gagnrýni sem í skýrslunni er að finna en drep á nokkrum atriðum. Kísilverksmiðjan var ekki fullbúin þegar framleiðsla hófst og starfaði aldrei í samræmi við mat á umhverfisáhrifum, starfsleyfi og markmið samnings um ívilnanir. Bæði lyktarmengun og neikvæð sjónræn áhrif voru önnur og meiri en gert hafði verið ráð fyrir. Bygging verksmiðjunnar var ekki í samræmi við gildandi svæðisskipulag og við gerð ívilnunarsamnings stjórnvalda við Sameinað Sílikon var alfarið byggt á framlögðum gögnum og upplýsingum umsækjanda. Ekki lágu fyrir skýrar upplýsingar um eignarhald og stjórnendur. Það er gríðarlega mikilvægt að við fylgjum þessari vinnu eftir hér á Alþingi, köfum ofan í af hverju þetta fór svona, af hverju þessi flýtir var á málinu, hvernig við drögum lærdóm af þessu. Ætlum við yfir höfuð að draga lærdóm af þessu? Hvert var hlutverk stjórnvalda í þessu? Er þáttur stjórnvalda hafinn yfir gagnrýni? Það er einkum tvennt sem kemur upp í hugann, tvennt sem á að vera leiðarljós, hefði átt að vera leiðarljós en þarf að minnsta kosti að vera það í umræðunni hér eftir, en það er gegnsæi og það eru almannahagsmunir. Þetta tvennt virðist hafa týnst einhvers staðar í ferlinu. Ég hvet þingheim til að finna þessi mikilvægu leiðarljós aftur. Sömuleiðis mælist ég til þess við herra forseta að hann hlutist til um að þessi skýrsla og umræða um hana verði sett á dagskrá þingsins. Ég veit að það er stutt eftir, ég veit að það er margt í gangi, en fátt getur verið mikilvægara en gegnsæi í málum eins og þessum og almannahagsmunir. [[Forseti hringir.]]Þetta eru þjóðarhagsmunir í nútíð og framtíð.
Herra forseti. Í nýlegri skýrslu frá norrænu ráðherranefndinni kemur fram að á Norðurlöndunum eru þeir ríku að verða ríkari og fátækir eru að verða fátækari, sem er óheillaþróun. Ójöfnuður er að aukast og afkoma almennings að versna. Traust innan norrænna samfélaga hefur mælst meira en í öðrum löndum. Í samfélögum þar sem jöfnuður er meiri er traust á milli manna meira og til stofnana samfélagsins einnig. Það er ekki aðeins aukið traust sem fylgir auknum jöfnuði heldur einnig meiri sátt, meiri samheldni, meiri hamingja, betri heilsa og færri glæpir. Stjórnvöld ættu því að leita allra leiða til að auka jöfnuð og setja slík mál í algjöran forgang. Hér á Íslandi stóð hið íslenska jafnaðarsamfélag í mestum blóma frá seinni heimsstyrjöld og fram á níunda áratug síðustu aldar, eins og vel er greint í bókinni Ójöfnuður á Íslandi eftir Stefán Ólafsson og Arnald Sölva Kristjánsson, en eftir það fór að síga á ógæfuhliðina. Aukinn ójöfnuð á árunum fyrir hrun má að mestu leyti skýra af miklum vexti fjármagnstekna hjá efstu tekjuhópunum, en um þriðjungur ójafnaðar stafaði af breyttri stefnu stjórnvalda í skatta- og bótamálum. Jöfnuður jókst aftur eftir hrun vegna þess að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur beitti skatta- og bótakerfinu til jöfnunar og fjármagnstekjur skruppu saman. Nú er þróunin hér á landi á hraðri leið til ójafnaðar eins og í hinum norrænu ríkjunum og því ástæða til að stjórnvöld bregðist við af festu. Bætur og opinber stuðningur ættu að hækka í takti við launaþróun. Forðast ætti greiðsluþátttöku fyrir velferðarþjónustu. Gjaldheimta af veiku fólki er hvergi á Norðurlöndum jafn mikil og hér á landi. Við ættum að hækka fjármagnstekjuskattinn og leggja skatt á stóreignir. Fjármagnstekjuskatturinn var að vísu hækkaður um síðustu áramót, um tvö prósentustig, og áætlaðar tekjur af þeirri hækkun eru um 1,4 milljarðar kr. á þessu ári. En á sama tíma er boðuð endurskoðun á skattstofninum í þá veru að í raun verður sá ábati að engu fyrir ríkissjóð. Hækkunin var algjörlega til málamynda og hefur nánast ekkert að segja til þess að auka jöfnuð hér á landi. Ójöfnuður, hvort sem litið er til tekna eða eigna, er að aukast. Ef stjórnvöld vilja jafna leikinn til að auka samfélagslegt traust þarf að beita bæði skatt- og bótakerfinu. Skattkerfisbreytingar sem skiptu máli væru fleiri skattþrep, hærri persónuafsláttur, þrepaskiptur fjármagnstekjuskattur og stóreignaskattur á umtalsverðar eignir umfram íbúðarhúsnæði fólks. Aukið vægi barnabóta og húsnæðisbóta eru önnur mikilvæg jöfnunartæki sem stjórnvöld gætu beitt. Ef ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlar að draga úr ójöfnuði verður að lyfta því þaki sem sett hefur verið á barnabætur í fimm ára fjármálaáætlun ríkisins og auka húsnæðisbætur til mikilla muna. Helsta niðurstaða skýrslunnar frá norrænu ráðherranefndinni er að vaxandi ójöfnuð á Norðurlöndum megi skýra með því að bætur hafi ekki hækkað í takt við laun undanfarin ár. Tekjutengingar bóta eru mun meiri hér á landi en í hinum norrænu ríkjunum og barnabætur byrja að skerðast hér, samkvæmt ákvörðun núverandi ríkisstjórnar, langt undir lágmarkslaunum. Hæstv. forsætisráðherra hefur um árabil lagt áherslu á jöfnuð í ræðum sínum og tillögugerð á Alþingi. Ég veit hvar hjarta hennar hefur slegið hvað það varðar. En ef ekkert á að aðhafast núna þá skipta fyrri orð engu máli. Ég er ekki að kalla eftir fleiri nefndum til að leita leiða, ekki að tala um vinnu við hugsanlegar tillögur og ekki um fyrirhugað samráð við verkalýðsfélög. Ég spyr um aðgerðir sem ríkisstjórnin sjálf ætlar að fara í, ef þær eru einhverjar, til að auka jöfnuð í íslensku samfélagi og fá um leið alla þá kosti sem fylgja, aukið traust, aukna sátt, bætta heilsu og færri glæpi. Til hvaða aðgerða innan skatta- og bótakerfisins hyggst ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur grípa til að auka jöfnuð á Íslandi? Gjaldtaka innan velferðarkerfisins er meiri hér á landi en í hinum norrænu ríkjunum og í raun skattur á þá sem standa veikast fyrir. Mun ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur draga úr þeirri gjaldtöku? Hver er afstaða hæstv. forsætisráðherra til fullyrðingar sem þessarar: Með því að hækka barnabætur og vaxtabætur og sjá til þess að fleiri fái slíkar bætur [[Forseti hringir.]]og með því að hækka bætur almannatrygginga er verið að bótavæða samfélagið?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál þó að mér finnist hún allsvartsýn í heimsmynd sinni sem birtist í ræðu hennar því að margt af því sem hv. þingmaður sagði að þyrfti að gera hefur þegar verið boðað í fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar. Mun ég nú fara yfir það. Mér finnst hins vegar áhugaverð grundvallarspurning hv. þingmanns um traust og jöfnuð og hvort við getum tengt jöfnuð við velferðarkerfið. Það er eitt af því sem lengi hefur verið rætt meðal fræðimanna, þ.e. hvort velferðarkerfi og jöfnuður séu undirstaða trausts, eins og hv. þingmaður benti á í ræðu sinni, eða hvort traustið sé í raun og veru undirstaða velferðarkerfisins og jöfnuðar. Um það hafa fræðimenn deilt. Sumir hafa haldið því fram að velferðarkerfið á Norðurlöndunum til að mynda, sem hv. þingmanni varð tíðrætt um, byggi á því að þetta séu einsleit samfélög þar sem ríkir mikið traust. Þar af leiðindi séu karlar og konur reiðubúin að fjárfesta í þeim innviðum sem eru nauðsynlegir fyrir velferðarsamfélagið. Aðrir fræðimenn hafa bent á að það að skapa velferðarsamfélag sé leiðin til þess að byggja upp traust í samfélaginu. Það finnst mér áhugaverð umræða því að það er nokkuð sem við ættum að velta fyrir okkur þegar við ræðum traust á Íslandi og berum saman við önnur Norðurlönd og berum líka saman jöfnuð og velferðarkerfi Íslands og annarra Norðurlanda. Hv. þingmaður talaði um að ójöfnuður færi vaxandi á Íslandi. Ég var að skoða nýjustu tölur Gini-stuðulsins, sem mælir tekjujöfnuð á Íslandi. Þróunin samkvæmt honum hefur í raun og veru verið sú að það eru engar markverðar breytingar þegar kemur að tekjuójöfnuði á Íslandi frá árinu 2011, þ.e. breytingarnar eru innan öryggismarka. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni í því, eða ég held að minnsta kosti að hún hafi sagt það, að það er mjög þröng leið til að horfa á jöfnuð eingöngu út frá tekjudreifingu. Það hef ég rætt oftar en einu sinni í þessum stól að hinn raunverulegi ójöfnuður birtist í eignaójöfnuði. Gini-stuðullinn mælir t.d. ekki söluhagnað hlutabréfa. Ef við gefum okkur að söluhagnaður hlutabréfa hafi til að mynda farið vaxandi frá árinu 2011 er mjög líklegt að ójöfnuðurinn hafi aukist þó að tekjuójöfnuðurinn hafi ekki aukist. Það er mikilvægt að við byggjum svona umræðu á staðreyndum og tökum þær fram og vegum og metum. Hv. þingmaður nefndi að fjármagnstekjuskattur hefði verið hækkaður. Hann var einmitt hækkaður um 10%, um tvö prósentustig og um leið var frítekjumark hækkað sem hlífði almennum sparnaði, vegna þess að þar með viljum við skattleggja meira söluhagnað á hlutabréfum; fjármagnstekjur þeirra sem eiga mest. Það hefur verið greint og þessi skattahækkun leggst fyrst og fremst á þá sem mest eiga. Þarna er mjög raunhæf aðgerð, áþreifanleg aðgerð, til að auka jöfnuð í samfélaginu. Hv. þingmaður talar um greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu. Ég bið hv. þingmann að kynna sér efni fjármálaáætlunar þar sem við leggjum til að 8,5 milljörðum verði varið á næstu fimm árum til þess að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga í íslenska heilbrigðiskerfinu. Af hverju gerum við það? Vegna þess að hún hefur verið of há. Hún er hærri en annars staðar á Norðurlöndum. Með þessum áætlunum erum við hins vegar sambærileg við önnur Norðurlönd þegar kemur að greiðsluþátttöku sjúklinga. Fyrsta skrefið var stigið strax í síðustu fjárlögum þegar farið var í að leiðrétta gjaldskrá öryrkja og aldraðra við tannlækningar sem hafði ekki verið breytt árum saman. Það var löngu tímabær breyting. Strax voru settir 0,5 milljarðar í þá aðgerð og verður 1 milljarður á ársgrunni frá og með næstu áramótum. Þannig að ég bendi hv. þingmanni á að nú þegar hefur verið gripið til ýmissa aðgerða einmitt til þess að efla velferðarkerfið, auka jöfnuð. Það sama má í raun segja þegar við erum að fjárfesta í menntun. Eins og hv. þingmaður þekkir vel er menntakerfið líklega mikilvægasta tækið, fyrir utan skattkerfið, til að efla jöfnuð í samfélaginu. Þar erum við loksins að snúa vörn í sókn og efla menntun bæði í framhaldsskólum og háskólum með auknu fjármagni af því að við vitum að þetta er ekki aðeins spurning um tækifæri fyrir framtíðina, fyrir öflugra atvinnulíf og fjölbreyttara, heldur er menntakerfið líka jöfnunartæki. Hv. þingmaður gerir lítið úr því í ræðu sinni að fara eigi í samskipti við til að mynda fulltrúa örorkulífeyrisþega um kerfisbreytingar á almannatryggingakerfinu þannig að það náist að skapa sátt um slíkar breytingar til að bæta kjör öryrkja. Ég er alveg ósammála hv. þingmanni um það. Ég vil sjá hér vandaðri vinnubrögð, ég vil að við náum sátt um þær breytingar sem gerðar eru. Það náðist ekki 2016 þegar farið var í breytingar á almannatryggingakerfinu. Nú vinnum við að því að ná slíkri sátt með fulltrúum örorkulífeyrisþega og ég vona að sú vinna muni skila okkur góðum tillögum sem tryggja [[Forseti hringir.]]mannsæmandi kjör fyrir þennan hóp. Það sama vil ég segja um breytingar á tekjuskattskerfinu sem við höfum áætlað töluverða fjármuni í í þessari fjármálaáætlun, að þær þjóni þeim yfirlýsta tilgangi ríkisstjórnarinnar að gagnast hinum tekjulægri. En það verður heldur ekki gert nema að vanda til verka.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Jöfnuður er hugtak sem við tölum mikið um og er gjarnan notað hér í þessum þingsal við hin ýmsu tækifæri. Við tölum um jöfnuð þegar kemur að því að jafna tekjur milli hópa o.s.frv. Það er hins vegar svolítið sérstakt að hlusta á talsmenn ríkisstjórnarinnar tala um jöfnuð því að ekki virðist vera einhugur á þeim bænum um hvort jöfnuður hafi verið að aukast, hvort jafna þurfi bil milli manna meira en er í dag eða hvort Ísland standi fremst í fylkingu, eða mjög framarlega í það minnsta, þegar kemur að jöfnuði í heiminum. Þessi sundurleiti hópur sem ríkisstjórnin er og hennar fylgitungl, - afsakið, ég biðst afsökunar á þessu, herra forseti - þ.e. þingmenn hennar, virðist ekki tala út frá einni stefnu eða einni línu þegar þeir tala um jöfnuð. Mig langar því að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig standi á því að hæstv. forsætisráðherra og fjármálaráðherra eru ósammála um hvort jöfnuður hafi aukist á Íslandi eða ekki. Hvernig stendur á því að forsætisráðherra sagði fyrir ekki svo mörgum mánuðum að jöfnuður þyrfti að aukast á Íslandi þar sem ójöfnuður væri til staðar? Forsætisráðherra sagði svo stuttu síðar í stefnuræðu að mikill jöfnuður væri á Íslandi og við værum þar fremst í flokki. Um hvað er verið að ræða? Er ríkisstjórninni algjörlega fyrirmunað að koma sér saman um hvort jöfnuður er á Íslandi, hvort hann þurfi að batna eða hvort hann sé nægur í samanburði við önnur ríki? Þetta er eitt af mörgu sem hefur komið upp og mun koma upp að sjálfsögðu þegar við erum með ríkisstjórn sem er mynduð yfir svo breitt spektrúm, ef ég má orða það þannig, herra forseti; þegar flokkar koma sér saman um það eitt að mynda ríkisstjórn. Það væri mjög gott fyrir okkur hér, og ég ítreka þá aftur spurningu mína, að ráðherrar, sér í lagi forystumenn ríkisstjórnarinnar, kæmu sér saman um það hvernig þeir líta á jöfnuð á Íslandi. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra aftur: Hver er meiningarmunurinn á milli ráðherra Sjálfstæðisflokksins, fjármálaráðherra, og forsætisráðherra þegar kemur að jöfnuði?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Hún er þörf og góð. Ég hef oft heyrt hana tala um ójöfnuð úr þessum ræðustól. Það er auðvitað mjög mikilvægt fyrir okkur að velta því fyrir okkur hvernig við getum á hverjum degi búið til samfélag sem er fallegra og betra fyrir okkur öll. Það samfélag byggir líka svolítið á okkar eigin framlagi, að við séum ekki alltaf að benda á aðra, alltaf að spyrja hvað aðrir geti gert fyrir okkur. Við þurfum líka að velta því fyrir okkur hvert okkar framlag er til samfélagsins. Mér finnst endalausar kröfur á það að ríki og sveitarfélög hafi opna skóla allan sólarhringinn svo börnin geti verið þar sem mest að heiman. Þurfum við ekki aðeins að breyta því líka? Þurfum við ekki að skoða það, líta í eigin barm hvað við getum gert fyrir foreldra okkar sem eru komin á dvalarheimilin, ekki bara alltaf benda á dvalarheimilin og starfsfólkið þar heldur hvað við getum gert sjálf? Það er alltaf verkefni okkar að reyna að minnka byrðarnar á göngunni. Það er ekki að byrja núna. Það gerðu hirðingjar og pílagrímar á öldum áður. Þeir undirbjuggu lífið með því að minnka byrðarnar sem við bærum gegnum lífið. Það er auðvitað verkefni okkar hér að auka velferð, gera atvinnulífinu kleift að borga þannig laun að bætur eigi að verða nánast óþarfar. Það væri auðvitað í hinum fullkomna heimi. Þessi umræða er eins og ég sagði mjög þörf og hún er góð. Við þurfum að finna þann flöt að allir í þessu landi búi við sömu tækifæri til að mennta sig sem er grundvöllur framfara og nýsköpunar, eins og hæstv. forsætisráðherra kom svo réttilega inn á í sinni góðu ræðu. Ég ætla enn og aftur að ítreka það og þakka framsögumanni fyrir þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Leiguverð hefur hækkað um 85% frá því árið 2011. Á sama tíma hefur íbúðaverð hækkað um 95%. Meðallaun hafa einnig hækkað um u.þ.b. sama hlutfall, 85%, á sama tíma. Meðaltal segir auðvitað ekki allt en miðgildið hefur líka hækkað um u.þ.b. 85%. Staðalfrávikið hefur hins vegar aukist miklu meira. Það sem þetta segir okkur er að meðaltal og miðlaun hafa nokkurn veginn haldið í við leiguverð en hins vegar hefur dregið í sundur með þróun íbúðaverðs og þróun launa og síðan hvernig staðalfrávikið reiknast út í það. Það er orðið mun erfiðara núna fyrir launafólk að fjárfesta í íbúð. Ofan í allar þessar tölur, staðalfrávik o.s.frv., kemur Gini-stuðullinn sem talað hefur verið um, sem sýnir ekkert rosalega miklar breytingar á því hvernig jöfnuður hefur þróast á Íslandi á undanförnum árum. Hann nær til ársins 2016, samkvæmt því sem ég sé á vef Hagstofunnar, en skortur er á uppfærðum gögnum. Við skoðum Gini-stuðulinn eitt og hálft ár aftur í tímann og á þeim tíma hefur leiguverð hækkað í kringum 27% og íbúðaverð u.þ.b. 13%. Margt hefur sem sagt breyst á þeim tíma en gögnin sem við þurfum til að vita hvaða áhrif breytingarnar hafa eru úrelt. Þetta eru upplýsingar sem við þurfum til að fylgjast með heilsu samfélagsins og þær eru úreltar. Það er eins og ef læknir notaði hjartalínurit úr sjúklingi frá því 2016 til að taka ákvarðanir um meðferð í dag. Við verðum að gera betur. Spurningin um traust í ræðu málshefjanda er líka áhugaverð. Nú hef ég fjallað um traust í stjórnmálum undanfarið og lengi, og tengi vantraust ekki nauðsynlega við ójöfnuð, þótt ég taki vissulega undir að hann sé mikilvægur hluti hans. Hinn hlutinn er hegðun ráðamanna og virðing þeirra gagnvart lögum og reglum eða skortur á virðingu. Hér er t.d. talað um mikið fjármagn í átt til jafnaðar í fjármálaáætlun, en á sama tíma er engin stefnumótun um í hvað á að nota þá peninga og hvaða markmiðum á að ná. Um það kvartaði meira að segja hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Óli Björn Kárason, í umræðum um störf þingsins fyrr í dag. Við vinnum okkur inn traust með því sem við gerum - [[Forseti hringir.]]ekki bara því sem við segjum eða þykjumst segja eða lofum í kosningum heldur því sem við gerum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda þessa þörfu umræðu. Hér virðist sama þróun vera að eiga sér stað og annars staðar í heiminum að ójöfnuður er að aukast. Þó má benda á að Ísland kemur betur út í alþjóðlegum samanburði þegar kemur að tekjujöfnuði, en aftur á móti ekki eins vel þegar kemur að eignajöfnuði. Eins og fram hefur komið hefur ríkisstjórnin gripið til ýmissa aðgerða til að auka jöfnuð, minnka skattbyrði og greiðsluþátttöku hinna tekjulægstu. Góð teikn eru á lofti og má lesa úr fjármálaáætlun að svigrúm til breytinga á tekjuskattskerfinu er um 14 milljarðar. Nú þegar hefur fjármagnstekjuskattur verið hækkaður um 10% sem hefur áhrif til meiri eignajöfnuðar. Auk þess segir m.a. í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að hún ætli að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu, gera það gagnsærra og skilvirkara. Í fjármálaáætlun má sjá að svigrúm til þess er um 8 milljarðar kr. Hæstv. forseti. Ég vil gera jafnrétti kynjanna að umtalsefni hér. Það er athyglisvert, sem fram kemur í skýrslu norrænu ráðherranefndarinnar, en þar sýna ákveðnar niðurstöður að ójöfnuður er til staðar milli karla og kvenna í öllum tekjuhópum. Þegar litið er til atvinnutekna er munurinn mestur hjá lægstu og hæstu tekjuhópunum. En sé litið til ráðstöfunartekna er munurinn mestur í efstu tekjuhópunum. Bent er á að minni ójöfnuður ráðstöfunartekna er milli kvenna en milli karla. Annað áhugavert er að konum í efstu tekjulögum hefur ekki fjölgað á Norðurlöndum í alþjóðlegum samanburði. Ýmsir færa fyrir því rök að hið svokallaða norræna módel geti haft neikvæð áhrif á tækifæri kvenna til að komast í efstu tekjulögin. Hæstv. forseti. Með sterkari stöðu ríkissjóðs erum við í fullum færum að halda vel utan um fólkið okkar, bæta stöðu þeirra lægst settu, auka jöfnuð allra hópa. Því vil ég hvetja hæstv. forsætisráðherra til dáða og hvetja hana til að fylgja fast eftir áætlunum um aukinn jöfnuð, því að aukinn jöfnuður leiðir til enn betra samfélags.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa þörfu umræðu sem aldrei er of oft tekin hér í ræðustóli Alþingis. Ég fæ fjölmörg símtöl á hverjum einasta degi þar sem ég er beðin um hjálp. Á Íslandi búa enn þá tæplega 10% barna við mismikinn skort. Ég er orðin þreytt á að hlusta á forsvarsmenn fjórflokksins tala um fátæktina sem þeir stuðluðu að sjálfir. Þeir hafa allir verið við völd og einungis fest þá verst settu enn frekar í fátæktargildrunni. Ef einhver raunverulegur vilji væri til að útrýma fátækt á Íslandi myndum við nú á þessu þingi byrja t.d. á því að afnema krónu á móti krónu skerðingu, hætta að skattleggja fátækt og við myndum hækka lágmarkslaun þannig að þau tryggðu fólki í það minnsta fæði, klæði og húsnæði. Þessi mál hafa verið á dagskrá þingsins síðan 14. desember síðastliðinn. Spurningin er einungis sú hvort það sé einhver raunverulegur vilji til úrbóta. Svarið er náttúrlega einfalt í mínum huga: Nei, það akkúrat enginn vilji til þess. Þinginu lýkur á fimmtudaginn í næstu viku. Ég og minn ágæti samflokksfélagi höfum kallað þetta mannvonskukerfi, vegna þess að staðreyndin er sú að t.d. almannatryggingalögin eru síðan 2007, þau eru nr. 100/2007. Það eru tæplega 20.000 einstaklingar, öryrkjar, sem þurfa að reiða sig á afkomu þessa kerfis. Verið hefur mikið ákall um breytingar. Ákallið er hávært en við lokum svo gjörsamlega eyrunum [[Forseti hringir.]]að það er dapurt frá því að segja að maður skuli vera búinn að vera hér síðan um miðjan desember og akkúrat engu hafa getað áorkað. Ég segi bara: Við og þið, við öll ættum að skammast okkar og skammast okkar og skammast okkar aftur.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt að við hugum að því öllum stundum hvernig við tryggjum þeim sem verst eru settir í samfélaginu öryggi þegar kemur að afkomu, þegar kemur að menntakerfi, heilbrigðiskerfi og svo framvegis. Að mörgu leyti hefur okkur tekist vel upp. Mér þykir oft skorta á í umræðu um jöfnuð, sér í lagi í þessum sal, að við ræðum það sem til okkar ábyrgðar heyrir en ekki það sem heyrir til ábyrgðar t.d. í kjarasamningum þegar kemur að lægstu launum, eða andhverfu jöfnuðarins, þ.e. auðævi eða auðlegð. Vissulega dregur efnað fólk úr jöfnuði, en það er ekki vandamál þegar kemur að jöfnuði. Það er gott þegar fólki vegnar vel, þegar það tekur áhættu t.d. í að stofna og starfrækja fyrirtæki og efnast á því. Að baki hverjum þeim sem tekst vel upp í því er stór hópur fólks sem ekki tókst vel upp í því og hafði lítið upp úr. Við eigum ekki að hallmæla frjálsu framtaki í þeim efnum, en við eigum að horfa til þess sem til okkar ábyrgðar heyrir. Það snýr fyrst og fremst að öryggisnetinu, almannatryggingunum og skattkerfinu, tekjudreifingunni gegnum skattkerfið. Við auglýsum enn eftir stefnu þessarar ríkisstjórnar í því. Það er alveg ljóst að þeir flokkar sem að ríkisstjórninni standa eru í grundvallaratriðum ósammála um tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins, en ekki hvað síst þegar kemur að mikilvægustu þáttum tekjujöfnunar, mikilvægustu þáttum öryggisnetsins okkar, sem eru stoðkerfi eins og barnabætur, húsnæðisbætur og vaxtabætur. Sjálfstæðisflokkurinn í stjórnartíð sinni í fjármálaráðuneytinu hefur vísvitandi látið það drabbast niður um árabil og ekki er að sjá nein merki hjá núverandi ríkisstjórn að það eigi að verða stefnubreyting þar á. Það er markvisst unnið að því að láta þessi [[Forseti hringir.]]stuðningskerfi, þessi mikilvægu stuðningskerfi lágtekjuhópanna, hverfa hægt og rólega með því að uppfæra þau ekki að verðlagi eins og við þurfum að gera og gæta að á hverjum tíma. [[Forseti hringir.]]Þetta er mikilvægasta verkefnið þegar kemur að umræðu um jöfnuð.
Frú forseti. Ójöfnuður á sér margar birtingarmyndir. Það hefur t.d. verið regla frá iðnvæðingunni að hver kynslóð hafi það betra en kynslóð foreldra hennar. Það er því miður að breytast. Eignastaða og kaupmáttur ungs fólks nú er lakari en kynslóðarinnar sem kom á undan. Það fólk er jafnvel svartsýnna á framtíðina. Á meðan kjör miðaldra og eldra fólks í dag er nokkuð betri en þegar þau voru um aldamótin eru kjör ungs fólks verri, tekjur lægri, kaupmáttur minni og eignastaða verri. Í dag er nær ómögulegt fyrir ungt fólk að eignast þak yfir höfuðið án þess að vera með sterkt fjárhagslegt bakland. Á meðan fæst ungt fólk getur keypt sér húsnæði sjá þeir sem þegar eiga húsnæði eign sína vaxa með stjarnfræðilegum hraða. Ríkisstjórnin hefur ekki boðað nægilega skýrar aðgerðir til að taka á þessu. Úrræði síðustu ára hafa fyrst og fremst miðað að þeim sem mest þéna. Leiðréttingin fór að mestu leyti til þeirra sem mest höfðu og sem komið höfðu sér sæmilega fyrir, og séreignarsparnaðarleiðin nýttist þeim sem mestar hafa tekjurnar. Á meðan leiga hækkar og erfiðara reynist að safna fyrir útborgun er gerð atlaga að hefðbundnum jöfnunartækjum líkt og vaxtabótum og barnabótum. Það bitnar mest á ungu fólki. Afleiðingarnar væru kannski ekki jafn alvarlegar ef hér væri samkeppnishæfur leigumarkaður, en þar skilar ríkisstjórnin því miður líka auðu. Herra forseti. Ísland á í harðri samkeppni við aðrar þjóðir um unga fólkið. Á því veltur velferð landsins næstu áratugina. Í dag getur það einfaldlega valið sér hvaða stað í heiminum sem er að vettvangi. Við verðum að búa því mikið betri skilyrði. Ég spyr því hvort hæstv. forsætisráðherra hafi ekki líka áhyggjur af því að við verðum undir í samkeppni við aðrar þjóðir í baráttunni um unga fólkið. Hvaða aðgerðir boðar ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]til að minnka ójöfnuð milli ungs fólks og eldra fólks, og milli þeirra sem eiga og þeirra sem eiga ekkert?
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa þörfu umræðu. Við vitum að í gegnum tíðina hafa ríkisvaldið, sveitarfélög og verkalýðshreyfingin byggt upp velferðarkerfi í landinu. Það er gott að mörgu leyti en við getum gert miklu betur. Oftar en ekki hefur velferðarkerfið verið lagað og byggt enn frekar upp með stuðningi verkalýðshreyfingarinnar. Hún á stóran þátt í því að við höfum þó það velferðarkerfi sem við höfum í dag og þess vegna er mjög eðlilegt að ríki og stjórnvöld hverju sinni vinni það með verkalýðshreyfingunni hvar helst er hægt að byggja upp og efla velferðarkerfið til að auka jöfnuð í landinu. Margar mestu framfarir hafa einmitt verið þegar verkalýðshreyfingin hefur komið að málum með ríkisvaldi og sveitarfélögum. En við getum gert miklu betur og ójöfnuður er óásættanlegur. Hér í þessum þingsal vilja allir auka jöfnuð og við þurfum öll að taka það til okkar og ekki vera að yfirbjóða hvert annað, hverjir sem eru í meiri hluta hverju sinni. Við eigum að gera betur og í þeirri fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir er verið að taka á ójöfnuði og auka fjármuni til velferðarmála. Það er mjög gott og við þurfum að fylgja því fast eftir í fjárlögum hverju sinni að gera betur. Hér kom fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra í gær að laun í landinu ættu ekki að vera það lág að þau bæru ekki skatta. Veruleikinn er samt sá að 300 þús. kr. laun, lágmarkslaun í landinu í dag, bera ekki skatta. Við þurfum bara að horfast í augu við það. Framfærsluviðmið velferðarráðuneytisins eru þó nokkuð miklu hærri. Þetta er verkefni sem er okkar allra því að það er smán á hverju samfélagi [[Forseti hringir.]]að það sé ójöfnuður og fátækt og við eigum öll saman að gera betur. Við getum það.
Hæstv. forseti. Ég þakka upphafsmanni þessarar umræðu fyrir hana. Hún er góð. Mig langar að ræða aðeins, eins og ágætur kollegi minn hér á undan, um þann ójöfnuð sem er milli aldurshópa í þessu þjóðfélagi. Það var eitt sem vantaði bæði inn í umræðuna af hans hálfu og af hálfu flutningsmanns, og eiga þau það áhugaleysi sameiginlegt með flokki hæstv. forsætisráðherra, en það er vaxtastigið í landinu. Hvernig á ungt fólk að geta haslað sér völl og hvernig á ungt fólk að geta komið sér upp þaki yfir höfuðið miðað við það vaxtaokur sem tíðkast á Íslandi og miðað við þann verðtryggingargrunn sem við notum? Það vill svo til að nú liggur inni í hv. efnahags- og viðskiptanefnd frumvarp sem Miðflokkurinn lagði fram í vetur um afnám húsnæðisliðar úr vísitölu. Þegar 1. umr. fór fram um það mál í þingsal nýlega tóku hvorki fulltrúar Samfylkingarinnar né Vinstri grænna til máls um það mál sem er eitt stærsta hagsmunamál ungs fólks á Íslandi. Það sem er nauðsynlegt að gera til að bæta aðstöðu ungs fólks og aðstöðumuninn er bæði að vextir lækki og að verðtrygging hverfi sem mest úr lánsútreikningum og síðan að greiðslumati verði breytt með þeim hætti að ungt fólk, vel menntað, vel launað, með mikla tekjumöguleika, geti keypt sér þak yfir höfuðið þó að það hafi lítinn höfuðstól. Þess vegna finnst mér vanta inn í þessa umræðu vaxta- og verðtryggingarþáttinn. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera til að vaxtakjör í landinu [[Forseti hringir.]]geti orðið með líkum hætti og í nágrannalöndunum þannig að við séum samkeppnisfær um það að ungt fólk setjist hér að til frambúðar?
Frú forseti. Það kemur kannski ekki á óvart að ég vilji nálgast viðfangsefnið með örlítið öðrum hætti og frá öðrum sjónarhóli en hv. málshefjandi, Oddný G. Harðardóttir. Það er hægt að tala um að auka jöfnuð með því að slá niður þá sem hafa kannski meira en aðrir. Það er líka hægt að beina athyglinni að því hvernig við lyftum upp þeim sem minnst hafa, hvernig við fjölgum þeim tækifærum sem eru fyrir hendi. Þannig vil ég ræða viðfangsefnið, hvernig við aukum jöfnuð í samfélaginu og hvernig við bætum lífskjör allra. Það er hægt, það er mín trú. Besta jöfnunartækið í mínum huga liggur ekki í gegnum flókið millifærslukerfi ríkissjóðs, það liggur í gegnum menntakerfið. Það er með öflugu menntakerfi, ekki bara á sviði bóknáms heldur ekki síst á sviði verknáms og tækni, sem við munum til lengri tíma, til frambúðar, auka jöfnuð í íslensku samfélagi. En auðvitað þurfum við að huga að því að hafa öflugt almannatryggingakerfi til að tryggja að bræður okkar og systur sem þurfa á aðstoð að halda geti lifað mannsæmandi lífi. Ríkisstjórnin hefur það einmitt á dagskrá að endurbæta tryggingakerfi öryrkja sem ég hef lengi talað fyrir að verði gert enda tel ég að það sé okkur til vansa sem hér erum að hafa ekki gert það nú þegar. [[Forseti hringir.]] Svo ætla ég að minna á að í þeirri fjármálaáætlun sem nú er til umfjöllunar er einmitt [[Forseti hringir.]]talað um að breyta hugsanlega tekjuskattskerfinu og huga að samspili tekjuskattskerfisins og bótakerfisins.
Frú forseti. Þegar við ræðum í þessum þingsal um jöfnuð eða skort þar á hljótum við að leitast við að tala um jöfnuð í samhengi við sem flesta sem í þessu samfélagi búa. Þegar talað er um jöfnuð á Íslandi er langoftast talað um og horft til meðaltals launa, meðaltals í tengslum við eignaskiptingu, meðaltals í sparnaði o.s.frv. Vandamálið við það er að meðaltal, sér í lagi við útreikning launa, gefur ekki rétta mynd af meðallaunum fólks vegna þess að í útreikninginn eru tekin með öfgakennd frávik sem skekkja alla myndina. Mun eðlilegra væri að notast við útreikning miðgilda í þessum málum. Þegar það er gert fæst mun skýrari mynd af stöðunni eins og hún snýr að stærstum hluta þjóðarinnar. Það er mjög mikilvægt þegar við ræðum um jöfnuð að forsendurnar og skilgreiningarnar séu sem réttastar og nákvæmastar til að hægt sé að hugsa í lausnum og finna góðar lausnir. Því langar mig að beina því til hæstv. forsætisráðherra hvort þetta sé eitthvað sem hún hafi hugsað út í eða muni í kjölfar þessarar stuttu ræðu minnar taka til greina.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, þessa mikilvægu og þörfu umræðu um jöfnuð. Jafnframt þakka ég innlegg og svör hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur um fyrirætlanir ríkisstjórnarinnar. Það er rétt, sem fram kemur hér, og er almennt viðurkennt að jöfnuður er hverju samfélagi mikilvægur og traust er talið meira manna í millum í samfélagi þar sem jöfnuður er meiri. Hagsæld er að sama skapi almennt talin meiri þar sem jöfnuður er meiri og vaxandi misskipting gæða álitin hindrun vaxtar og tækifæra og jafnvel ógn við frið og lýðræði. Jöfnuður er í senn félagslegt og hagfræðilegt viðfangsefni. Það er mikilvægt, þegar við skoðum jöfnuð, að hafa í huga þau viðmið eða mælikvarða sem við setjum fram þegar við metum jöfnuð, skiptingu gæða, hvort heldur mælt í tekjum eða eignum, og lýðfræðilegar breytur sem hafa þar áhrif. Þegar kemur að launum er jöfnuður hvað mestur á Íslandi borið saman við önnur lönd Evrópu. Samkvæmt lífskjararannsókn Hagstofunnar frá því í desember, dreifingu ráðstöfunartekna og Gini-stuðlinum, er Ísland með minnsta ójöfnuð í Evrópu árið 2016. Að meta eignajöfnuð getur verið snúið og við deilum gjarnan um hvort hann er mikill eða lítill. En samanburðurinn skiptir máli hér. Til eru tölur sem segja eignaójöfnuð hér minnstan í samanburði við Norðurlöndin, en þar er hann meiri en víða annars staðar. Aðrar tölur segja okkur að eignaójöfnuður sé mikill í alþjóðlegum samanburði. Þrátt fyrir allt er jöfnuður mikilvægur fyrir hagsæld og því stöðugt viðfangsefni. Ég fagna áformum og aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar í átt til aukins jafnaðar, þau sem hæstv. forsætisráðherra fór hér yfir og birtast meðal annars í ríkisfjármálaáætlun. Sérstaklega vil ég nefna breytingar á tekjuskattskerfinu, aukinn stuðning við barnafjölskyldur, við leigjendur og lækkun á greiðsluþátttöku sjúklinga.
Virðulegi forseti. Ég þakka innilega fyrir þessa umræðu. Mér sárnar rosalega tilhugsunin um það sem ég var að uppgötva. Fyrir ekki svo löngu síðan var króna á móti krónu skerðingin 30–40 þús. kr. Króna á móti krónu skerðingin í dag er 100 þús. kr. Einstaklingur sem hæstv. fjármálaráðherra hældi sér af að væri kominn í 300 þús. kr., býr einn, er veikur, öryrki, fær jú 300 þús. kr. en eftir skatta og skerðingar er hann kominn niður í 250 þús. kr. Ef þessi einstaklingur fær 100 þús. kr. frá lífeyrissjóðnum fær hann 0. Það er þurrkað út. Ef hann fær ekkert frá lífeyrissjóði og á ekki rétt þar og ætlar að fara að vinna, vinnur sér inn 100 þús. kall fær hann 0. Hvers lags ofbeldi er þetta? Hvernig í ósköpunum látum við þetta viðgangast? Síðan kórónum við ofbeldið þegar einstaklingar fá núna skerðingar frá Tryggingastofnun ríkisins eftir skerðingardaginn mikla, 88% af útborgunum frá Tryggingastofnun eru rangar, 12% eru réttar. Svo senda þeir út á fólk bréf um að það eigi að endurgreiða 48 þús. kr. en það fær frá Tryggingastofnun ríkisins 33 þús. kr. vegna þess að það er búið að endurmeta það. Viðkomandi fær ekki lengur endurhæfingarstyrk, hann fær 50% styrk og á að lifa af 33 þús. kr. Treystið þið ykkur hér inni til að lifa af 33 þús. kr. á mánuði? Ég geri það ekki. Það er vonlaust. Tölum um Gini-stuðulinn. 750 þús. kr. eru meðallaun í landinu í dag. Helmingur af því ætti að vera í fátækt en það eru 30%, 250 þús. kall sem er verið að borga út. [[Forseti hringir.]]Sárafátækt. Eigum við að vera stolt af því? Nei.
Frú forseti. Á undanförnum árum hafa lægstu laun í landinu hækkað umtalsvert umfram meðallaun. Raunar höfum við náð þeim árangri að sennilega hafa lágmarkslaun í landinu sem hlutfall af meðallaunum aldrei verið jafn há. Það er vel út af fyrir sig en áhyggjuefni um leið að andhverfa þess birtist í því að menntun hefur aldrei gefið jafn lítið af sér í launum og nú er. Við erum að verða sú þjóð sem veitir hvað minnstan ávinning af menntun. Það er áhyggjuefni til lengri tíma litið. Við verðum að taka þetta inn í umræðuna um jöfnuð líka. Það verður að borga sig til lengri tíma litið fyrir heilbrigt samfélag að mennta sig. Það má ekki gleymast í því samhengi að fólk sem velur að ganga lengri menntaveg fórnar að meðaltali fimm til átta árum af ævitekjum sínum í þá menntun og verður auðvitað að hafa einhvern ávinning af því. Það þarf að jafnaði 35% álag ofan á meðallaun verkamanns til að háskólamenntun borgi sig, til að skila sömu ævitekjum og viðkomandi verkamaður hefur. Það er ágætt að hafa það í huga. Þessi ávinningur er rétt liðlega 20% í dag. Það borgar sig ekki að mennta sig í íslensku samfélagi miðað við þann mælikvarða. Það leiðir hugann að öðru sem er staða kvennastétta á Íslandi. Konur eru upp til hópa vel menntaður hópur, að meðaltali talsvert betur menntaður hópur en karlar en nýtur engan veginn ávinnings af háu menntastigi. Á það ekki hvað síst við um störf kennara og umönnunarstéttir. Þetta verðum við að hafa í huga í þessu samhengi líka. Síðast en ekki síst snýst þetta ekki bara um innkomuna, það snýst um hvað kostar að búa í þessu samfélagi. Þar horfum við á vaxtakostnaðinn sem fylgir dýrri örmynt, íslensku krónunni, sveiflukenndri örmynt með þrefalt vaxtastig á við nágrannalönd okkar, og þegar kemur að matvælaverði í einum mest verndaða landbúnaði [[Forseti hringir.]]álfunnar með hvað hæst matvælaverð í samanburði við öll okkar nágrannalönd. Það er nefnilega hægt að bæta kjör almennings í landinu hér inni í þessum sal með því að endurskoða þessa þætti, vaxtakostnað almennings og matvælakostnað almennings.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra hóf ræðu sína áðan á því að tala um að henni fyndist umræða um jöfnuð og traust áhugaverð. Hæstv. ráðherra finnst umræðan áhugaverð og veltir fyrir sér nálgun fræðimanna. Sú sem hér stendur telur að umræða um traust og jöfnuð eigi að vera aðalefni stjórnmálanna, enda er það hjartað í jafnaðarstefnunni. Hæstv. forsætisráðherra talaði um að draga ætti úr greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðiskerfinu. Það er ágætt. En að loknum þeim aðgerðum sem talað er um í fjármálaáætluninni verður greiðsluþátttakan sambærileg við það sem gerist á Norðurlöndunum og það er einmitt það sem verið er að gagnrýna í skýrslu norrænu ráðherranefndarinnar og talað um að eigi að forðast; að greiðsluþátttaka í velferðarkerfinu sé nú þegar of há. Það þarf því að gera betur vilji ríkisstjórnin auka jöfnuð í samfélaginu. Í þessari skýrslu norrænu ráðherranefndarinnar er einnig talað um barnabætur og húsnæðisbætur og hvað þær skipti miklu máli til að jafna stöðu fólks og að þær þurfi að fylgja launaþróun. Verkalýðsfélögin hér á landi hafa margoft bent á að verið sé að veikja þessi miklu og góðu jöfnunartæki, barnabætur og húsnæðisbætur, og það hefur verið pólitísk ákvörðun að veikja þau jafnt og þétt undanfarin ár. Það þarf ekki að bíða eftir nefndum, það þarf aðeins að gera breytingartillögu við fjármálaáætlun en þar er einmitt þak á barnabætur og húsnæðisbætur eru allt of lágar. Staðreyndin er sú að 218 fjölskyldur, sem mynduðu ríkasta 0,1% landsmanna, áttu rétt rúmar 200 milljónir kr. í hreinni eign í lok árs 2016. Þessi hópur auðmanna jók hreinar eignir sínar um 14 milljarða kr. á því eina ári. [[Forseti hringir.]]Hér tala hv. stjórnarþingmenn um að allir sækist eftir meiri jöfnuði og að jöfnuður leiðir til betra samfélags. Ég hlýt því að biðja um skýr svör við því hvernig á að ná niður þeim ójöfnuði sem er greinilega að hrannast upp hér á landi fyrir framan augun á okkur.
Frú forseti. Ég þakka hv. málshefjanda og hv. þingmönnum fyrir þessa mikilvægu umræðu. Mér þykir mikilvægt að segja að ég held að það sé mjög gott að stjórnmálamenn kynni sér það sem fræðimenn eru að fjalla um þegar kemur að jöfnuði og trausti. Ég vona nú að hv. málshefjandi sé sammála mér þótt ég hafi þóst skynja að henni fyndist léttvægt að vitna í þetta stóra mál, sem hefur einmitt verið mjög mikið rætt á vettvangi fræðanna, þ.e. hvort traust sé forsenda jafnaðar eða jöfnuður forsenda trausts. Ég hefði haldið að hv. þm. Oddnýju Harðardóttur þætti það mikilvæg umræða. Þetta er það sem meðal annars er verið að ræða á öllum Norðurlöndum og þetta eru þær spurningar sem fræðimenn eru að spyrja til að skilja af hverju þróunin í ólíkum löndum eftir fjármálakreppuna hefur orðið jafn ólík og raun ber vitni. Ég held að stjórnmálaumræðan hér á Íslandi gæti jafnvel orðið betri ef hv. þingmenn vildu fara út í þessar dýpri pælingar þegar þeir hafa tækifæri til að skoða stjórnmálaástandið og bera það saman við það sem er að gerast í öðrum löndum. Ég fór yfir í ræðu minni hvað gert hefur verið. Ég held að það væri líka til bóta fyrir umræðuna ef við viðurkenndum það sem verið er að gera rétt. Við erum að fara niður með greiðsluþátttökuna og þær skattbreytingar sem ríkisstjórnin hefur innleitt hafa þjónað því markmiði að auka jöfnuð til að berjast gegn auknum eignaójöfnuði. Það er sá ójöfnuður sem ég hef mestar áhyggjur af í þessu samfélagi, eignaójöfnuðurinn. Við erum að fara í endurskoðun á skattkerfinu til að koma til móts við hina tekjulægri. Ég hefði haldið, þegar um er að ræða jafn mikilvæg málefni og við erum að tala um, kjör tekjulægstu hópanna, jöfnuð í samfélaginu, og hvort traustið byggist á þeim jöfnuði, að við ættum að geta sammælst um það sem vel er gert þó að sjálfsögðu sé hægt að gera betur í ýmsum málaflokkum. Þar hafa hv. þingmenn nefnt ýmsa ólíka þætti. Hér hefur verið rætt um menntakerfið, [[Forseti hringir.]]vaxtastigið í landinu, húsnæðiskostnað. Ég tel raunar að það sé engin tilviljun að húsnæðismálin voru þau mál sem flestir ræddu við mig í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga. Það er raunverulegt mál sem við þurfum að horfa til. Ríkisstjórnin er svo sannarlega að nýta það svigrúm sem hún hefur skapað í fjármálaáætlun til að reyna að auka jöfnuð og við eigum eftir að sjá frekari aðgerðir í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Það er ríkisstjórninni til vansa að koma með mál af þessari stærðargráðu inn í þingið þegar svo skammt er eftir af þingtímanum. Þótt ekki sé hefð fyrir að greiða atkvæði gegn því að afbrigði séu veitt lít ég svo á að þetta mál sé fyrst og fremst lagt hér fram til kynningar. Ég get ekki trúað því að ríkisstjórnin ætli sér að keyra það í gegnum þingið á þeim tíma sem eftir er þangað til á fimmtudaginn í næstu viku. Í þeirri trú, að þetta mál sé lagt fram til kynningar en ekki afgreiðslu, mun ég styðja að afbrigði séu veitt.
Frú forseti. Ég verð að taka undir orð hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar og lýsa yfir miklum áhyggjum af því að við hér á Alþingi eigum að fjalla um þennan doðrant sem barst þingheimi í gær. Þetta eru 147 bls. sem hafa gríðarlega víðfeðm áhrif á stofnanir, fyrirtæki og allan almenning á Íslandi. Við erum að tala um stjórnvaldssektir sem nema 2,4 milljörðum sem Persónuvernd á að taka ákvörðun um. Prófessor í lögum hefur sagt að það þurfi að minnsta kosti að fjórfalda starfsmannahaldið hjá Persónuvernd til þess að stofnunin geti haft það eftirlit sem hún á að hafa með höndum. Ég held að við verðum að gera betur. Við getum ekki verið að vinna þetta með þessum hætti.
Frú forseti. Upprunalega var byrjað að tala um GDPR í Evrópu 25. janúar 2012. Það var tekið upp í Evrópurétti 8. apríl 2016 með ákvörðun ráðsins og 14. apríl 2016 með ákvörðun þingsins. Við höfum vitað af þessu máli í átta ár. Þetta er ekki neitt sem ætti að koma okkur á óvart. Það hefur verið í vinnslu hjá ríkisstjórninni og í ráðuneytum í að verða tvö ár og í raun er bara engin góð skýring á því af hverju þetta birtist núna. Frumvarpið hefði átt að koma á réttum tíma. Við hefðum átt að fá að sjá það fyrr. Við fengum það afhent, 147 bls., í gærkvöldi. Okkur er gert að afgreiða þetta bara núna. Svona vinnubrögð eru ekki líðandi. Ríkisstjórnin á að hegða sér betur og koma með gögn til þingsins á þannig tíma að það sé mögulegt fyrir okkur að vinna málin vel, vandlega, faglega og eðlilega undir öllum kringumstæðum. Svona á ekki að gera hlutina. Þetta er skammarlegt og sýnir algera fyrirlitningu á þinginu. Ég bara skil ekki svona vinnubrögð.
Virðulegi forseti. Hér er doðranturinn sem við erum að fara að taka á dagskrá. Það er svo sem gott og blessað að fá þetta loksins en það sem skiptir höfuðmáli, og hlýtur að skipta okkur öllu máli, er að afgreiðsla þingsins sé fagleg og vel gerð. Þetta er ekkert smáræðis mikilvægt plagg. Við getum ekki verið að afgreiða það á hundavaði á örfáum dögum. Þó að við höfum getað lesið og kynnt okkur málið fyrir fram og svoleiðis þá skipta umsagnir sérfræðinga okkur rosalega miklu máli. Það skiptir miklu máli fyrir okkur að fara mjög vel og ítarlega yfir allar umsagnir á málinu frá íslenskum og erlendum aðilum og fleirum. Þær eru ekki komnar. Ekki er eftir því sem maður best sér, miðað við starfsáætlun þingsins, gefinn tími til hefðbundins umsagnarfrests á svona risastóru máli. Virðulegi forseti. Það er gríðarlega alvarlegt.
Frú forseti. Ég ætla bara að taka undir orð þeirra þingmanna sem komið hafa fram og gert alvarlegar athugasemdir við þetta vinnulag. Þetta er algerlega óboðlegt. Ekki eingöngu það að koma fram með slíkt risamál hér með fyrirvara sem nánast er enginn, þ.e. sá tími sem okkur er gefinn. Heldur ekki síður það að engar skynsamlegar ástæður liggja að baki, að minnsta kosti ekki sem varpað hefur verið upp. Í ljósi þess að þær skortir verður ekki hjá því komist að menn álykti sem svo að hér sé verið að reyna að koma í veg fyrir að þingið ræði þetta mál. Þá er bara að segja við stjórnarliða: Það mun ekki verða svo, þetta mál verður rætt eins og þingmenn telja þörf á.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra getur ekki verið alvara að ætla þinginu viku til að ljúka jafn umfangsmiklu og viðamiklu máli og hér er um að ræða. Það er með ólíkindum að eftir að ítrekað var kallað eftir að þetta mál kæmi fram tímanlega séum við að horfa á að verið sé að mæla fyrir því rétt rúmri viku áður en þing á að fara heim. Það er enginn tími til umsagna. Það er ljóst af þeirri vinnu sem þegar hefur verið lögð í málið að lítið tillit hefur verið tekið til þeirra athugasemda sem gerðar voru við málið á vinnslustigi þess. Þetta hefur gríðarlega víðfeðm áhrif, t.d. fyrir allt atvinnulífið í landinu, sem er að undirgangast mjög miklar kröfur að viðlögðum gríðarlega háum sektum. Við eigum að taka viku í að ljúka umræðu um þetta mál. Þið hljótið að vera að grínast.
Hæstv. forseti. Nú á auðvitað eftir að koma í ljós hvaða meðferð málið fær í þinginu. Það verður mælt fyrir því í dag og að því búnu kemur umfjöllun á vettvangi allsherjar- og menntamálanefndar og annars staðar. Það er hins vegar rétt að þess sé getið við þessa umræðu, eða þessa atkvæðagreiðslu um afbrigði, að málið hefur legið fyrir og verið opinbert lengi. Það hefur verið til kynningar á vef Stjórnarráðsins lengi. Hagsmunaaðilar hafa haft tök á að kynna sér málið lengi. Það er ekki eins og hér sé verið að henda inn óvæntum tíðindum eða óvæntri sprengju. Öll efnisatriði málsins hafa legið fyrir um langa hríð. Þetta ber að með óvenjulegum hætti, með þeim óvenjulega hætti að ekki er búið að taka þessa gerð inn í EES-samninginn. Þing Liechtensteins og Noregs eru rétt nýbúin að klára þetta. [[Forseti hringir.]]Ég held að Noregur hafi klárað í síðustu viku. Þetta er auðvitað í óvenjulegu umhverfi, við verðum að horfa á það. En menn geta hins vegar ekki látið eins og hér sé verið að koma með óvænt tíðindi, nýjar upplýsingar eða eitthvað sem hefði átt að koma mönnum á óvart. Hér er um að ræða Evrópureglur sem menn hafa verið að finna leiðir til að laga íslenska löggjöf að, en efnisatriðin, meginreglurnar, hafa legið fyrir um langa hríð. [[Forseti (ÞE): Forseti biður þingmenn um að virða ræðutíma.]]
Frú forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, hér er ekki um óvænt mál að ræða. Það breytir því hins vegar ekki að við þurfum að fjalla um þetta, fá umsagnir um málið á þeim nokkru dögum sem eftir eru af þinginu. Ég geri ráð fyrir að umsagnaraðilum verði veittir tíu dagar eða svo. Hvað eru þá margir dagar eftir miðað við starfsáætlunina? Þetta er algerlega óboðlegt; fyrir utan það að hér erum við að fara að ræða á næstu dögum fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar ofan í þetta. Þetta er sleifarlag, það er margbúið að kalla eftir þessu máli, margbúið að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort málið fari ekki að koma inn á þingið. Þingið og stjórnarandstaðan geta einfaldlega ekkert sætt sig við að eiga að breytast í afgreiðslustofnun þar sem hlutirnir rúlla í gegn fyrir ríkisstjórnina þegar margbúið er að vekja athygli á þessu. Þetta er ömurlegt, herra forseti - frú forseti, meira að segja.
Frú forseti. Í fyrsta lagi er algerlega út í hött að ætla að taka þetta mál á spretthlaupi. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Við erum búin að vera að kalla eftir að það verði lagt fram í sinni endanlegu mynd fyrir okkur hér mjög lengi, í allan vetur. Það liggur fyrir. Svo er alveg rétt hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni að málið hefur legið fyrir mjög lengi. En það hefur líka legið fyrir mjög lengi að best væri og eðlilegast að málið fengi eðlilega þinglega meðferð. Það ætti heldur ekki að koma neinum á óvart. Það hefði að sjálfsögðu átt að ganga þannig frá að svo yrði. Það ætti heldur ekki að koma neinum á óvart. Málið sem hefur legið fyrir mjög lengi er ekkert endilega það sama og er í þessum 147 bls. bæklingi sem við höfum fengið í hendur í dag. Við höfum engar forsendur til að treysta því sem kemur frá flutningsmönnum þessarar tillögu, að þar sé enginn munur á því sem hefur verið í samráðsgáttinni og því sem nú er komið fyrir okkar augu. Við höfum engar forsendur til að treysta því enda hefur samráð í þessu máli verið í lágmarki.
Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að heyra hvað hv. þingmenn eru áfjáðir í að ræða persónuverndarmál. Ég ætla ekki að draga úr áhuga þeirra eða gera lítið úr áhuga þeirra á þeim efnum. En mér er þó til efs að nokkur þeirra sé áhugasamari en ég sjálf um að ræða þessi mál í þinginu og fagna því að fá tækifæri til þess. Ég vona að allur þingheimur geri það einnig. Gífuryrðin sem hér eru alltaf sett fram, hvað varðar vinnulag og þess háttar, eiga ekki við nokkur rök að styðjast. Eins og hv. þingmenn vita sjálfir er hér um að ræða að innleiða gerð Evrópusambandsins, reglugerð Evrópusambandsins, inn í EES-samninginn. Það hefur ekki enn verið gert. Það er fyrirséð að það verður ekki gert fyrr en í júlí. Að leggja fram frumvarp til nýrra laga, sem byggja á þeirri gerð, er mjög nýstárlegt og er ekki í samræmi við það sem við ættum að gera. En enginn kallar meira eftir þessu en einmitt þeir hagsmunaaðilar sem hafa verið að veita margar umsagnir um þessi mál og gert athugasemdir í mjög víðtæku og umfangsmiklu samráðsferli sem hefur staðið yfir í marga mánuði.
Frú forseti. Persónuverndarmálin eru eitt af því mikilvægasta sem við stöndum frammi fyrir vegna þeirra tæknibreytinga sem átt hafa sér stað, sér í lagi með samfélagsmiðlunum þar sem fólk er farið að gefa persónuupplýsingar sínar til stórra deiliaðila, veitna, til þess að fá að vita hvort þeir séu Daenerys Targaryen eða Jon Snow í Game of Thrones. Við kaupum okkur svoleiðis upplýsingar með því að gefa persónuupplýsingar okkar. Það er í rauninni bara hið opinbera, ríkið eða Evrópusambandið í þessu tilfelli og reglugerðin sem við erum að innleiða hvað það varðar, sem geta gert þetta. Þetta er ofboðslega mikilvæg reglugerð. Það er glannalega bratt að koma með hana inn í þingið þegar við eigum samkvæmt starfsáætlun þingsins að slíta þinginu eftir viku, og áætla að við getum unnið svona gríðarlega mikilvæga og víðtæka löggjöf á svona stuttum tíma. Það er glannalegt. Ég ætla bara að vona að við tökum okkur tíma inn í sumarið ef við ætlum að gera þetta vel. Við höfum kallað eftir að fá lengri tíma til að umsagnaraðilar sem vilja leggja inn og koma með athugasemdir við málið inn í þingstarfið, [[Forseti hringir.]]fái þann tíma aðeins lengdan. Ég held að það sé komið upp í tíu daga, sem er eiginlega skemmsti mögulegi tíminn sem er hægt að vinna þetta á. En við getum ekki gert þetta með glannahraði hér í þinginu. Mér heyrist að það séu nánast allir sammála um það. Ég ætla að vona að hæstv. dómsmálaráðherra sé það líka.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan hefur frumvarpið vissulega legið fyrir í þó nokkuð langan tíma. En það eru ýmis tæknileg smáatriði sem skipta máli og þingið þarf að kynnast betur og fjalla um. Þó að við höfum getað litið yfir frumvarpið og drögin að því í almennu máli eru það tæknilegu smáatriðin sem skipta öllu máli og er á verksviði þingsins að skilja og útkljá. Annað sem við getum ekki gert er að setja þetta færiband í botn og stimpla þetta út án ítarlegrar yfirferðar þingsins. Við getum ekki heldur, eins og hefur verið sagt hér, afgreitt málið á þennan undarlega hátt. Jú, við getum kannski prófað það en það sleppur aldrei við að þingið afgreiði málið faglega og vel, allt annað hefur yfirleitt komið í hausinn á okkur seinna með ýmsum lagfæringum og tilkostnaði. Það voru um 5 milljarðar í kostnað sem við vorum að vinda ofan af afturvirkt í fyrra út af [[Forseti hringir.]]mistökum í lagasetningu. Við viljum ekki lenda í svoleiðis. Það eru rosalegar upphæðir í þessu frumvarpi. Við verðum að passa okkur vel.
Frú forseti. Þetta er býsna stórt mál og viðurhlutamikið. Það er ekki hægt annað en að taka undir að vinnubrögðin í þessu máli eru í hæsta máta sérkennileg. Það hefur verið vísað til þess hér, nú síðast af hv. þm. Birgi Ármannssyni og áður af dómsmálaráðherra, að þingmönnum hefði verið í lófa lagið að kynna sér málið á samráðsgátt stjórnvalda. Samráðsgáttin er samkvæmt hlutverki sínu ætluð almenningi og hagsmunaaðilum til að eiga samskipti við stjórnvöld um það sem þau eru með á prjónunum. Það er nokkur nýlunda ef það er orðinn sérstakur farvegur fyrir þingmál að vísa þinginu á samráðsgátt Stjórnarráðsins um það hvað í vændum er. Ég átta mig ekki alveg á því en þykir þetta harla sérkennilegt og vona svo sannarlega að þeir sem tala fyrir bættum vinnubrögðum og meiri virðingu Alþingis ætli ekki að fara að taka upp þann sið að vísa mönnum á vef Stjórnarráðsins um það hvað Alþingi á að sýsla.
Frú forseti. Mig langar aðeins að nefna í ljósi orða sem hér hafa fallið að þetta frumvarp var fyrst birt í sinni endanlegu mynd með fullri greinargerð 8. maí, eftir að þinghlé hófst. Það var lagt fyrir þingið í Noregi í mars. Álit um stjórnskipan var fyrst birt 24. maí, þ.e. þingmenn hér vissu ekkert um mat á stjórnskipulagslegum álitaefnum fyrr en 24. maí. Það er allt samráðið og það eru öll faglegu vinnubrögðin sem verið er að tala svo fjálglega um. Það er það sem er verið að gagnrýna hér, hvorki meira né minna.
Frú forseti. Ég vil árétta að við höfum verið að kalla eftir þessu máli í marga mánuði. Það er ekki að ástæðulausu. Þetta er ótrúlega mikilvægt mál fyrir almenning í landinu, fyrirtækin í landinu, sem þurfa að fá þetta á hreint; fyrir almenning sérstaklega sem þarf á þessum persónuverndarlögum að halda. Það sem ég er að kvarta yfir og það sem við höfum verið að kvarta yfir er að það þarf að vinna þetta vel. Það er ekki hægt að vinna þetta í glannaskap, ekki á stuttum tíma. Mikið hefur verið talað um eflingu þingsins. Mér finnst svo leiðinlegt að sjá hvernig það loforð er farið út um gluggann. En við þurfum að vinna þetta vel. Það eru ekki gífuryrði að segja að nálgun ríkisstjórnarinnar hafi verið fyrir neðan allar hellur. Við Píratar stöndum með fyrirtækjum og almenningi í landinu, sem þurfa að fá þetta á hreint, þannig að við ætlum að sitja hjá í afbrigðum. Við viljum ekki stoppa þetta mál, það þarf að klárast sem fyrst. En við sitjum hjá í mótmælaskyni við þessi afleitu vinnubrögð ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Ég hyggst nú samþykkja þessa tillögu um afbrigði vegna þess að það er nauðsynlegt að fara að ræða þetta stóra mál. Ég ætla hins vegar að mótmæla orðum hæstv. ráðherra um að menn hafi verið með gífuryrði í þessum ræðustól. Það er einfaldlega verið að mótmæla því að ráðherrann og ríkisstjórnin, meiri hlutinn á Alþingi, leggi fram svona stórt mál þegar þinglok eru að nálgast. Hvers konar vinnubrögð eru það? Það er vitanlega búið að liggja fyrir að þetta mál þurfi að koma inn í þingið. Hvaða slóðaskapur er þetta? Kannski er slóðaskapur gífuryrði, hæstv. forseti, ég veit það ekki. En ég hefði haldið að hæstv. ráðherra ætti að velta fyrir sér hvort ekki sé nær að líta í eigin barm og vanda betur vinnubrögðin í því ráðuneyti sem hún stýrir til að málin komist fyrr inn í þingið. Hér er um stór mál að ræða. Það mál sem á að ræða á eftir lagafrumvarpinu snýst um hvort við eigum að samþykkja að taka lagafrumvarpið yfirleitt til meðferðar í þinginu. Hvað ef við fellum það, fellum þingsályktunartillöguna, sem hæstv. [[Forseti hringir.]]utanríkisráðherra á að flytja okkur, og ég vonast til að verði hér þegar kemur að því að ræða þetta mál? Hvað ef við fellum hana? Þá þarf ekkert lagafrumvarp.
Frú forseti. Út af orðum hæstv. ráðherra og hv. þm. Birgir Ármannssonar er kannski ágætt að hafa í huga að vissulega hefur þetta mál í einhverri mynd legið fyrir í samráðsgáttinni um nokkurt skeið. Má þá reyndar spyrja sig: Af hverju var ekki hægt að mæla fyrir því fyrr hér í þinginu úr því að málið var að sögn meira og minna tilbúið í samráðsgáttinni áður en þingið fór til dæmis í hlé fyrir sveitarstjórnarkosningar? En það má líka velta því fyrir sér að ráðuneytið tók sér röska tvo mánuði til að bregðast við athugasemdum í samráðsferlinu og ætlar þinginu röska viku til að ljúka því frá grunni; hafandi þó unnið frumvarpið, verið inni í efni þess og ætla þinginu nú að frumkynna sér málið, taka það til vinnslu í nefnd, kalla eftir umsögnum og vinna úr þeim athugasemdum sem þar koma fram á viku. Ég held að ekki sé hægt að nota mikil gífuryrði í þessari umræðu. Ég hef ekki séð jafn mikla vanvirðingu við þingið og hér er á ferðinni, fádæma mikla. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við erum að tala um þetta plagg sem við fengum í morgun. Þetta eigum við að ræða núna. Gömlu persónuverndarlögin vernduðu t.d. ekki lífeyrisþega, ekki á nokkurn hátt, hvorki lífeyrisþega né maka þeirra. Þess vegna er mjög mikilvægt að við förum vel í gegnum þetta frumvarp og tryggjum að um þá sem eru undir verndarvæng Tryggingastofnunar ríkisins gildi persónuverndarlög. Og einnig þarf að taka á sjúkraskrárupplýsingum. Eitt það versta sem menn geta lent í er þegar sjúkraskrárupplýsingar eru misnotaðar á vegum tryggingafélaga og þau komast upp með það. Það gerðu gömlu persónuverndarlögin. Þess vegna verðum við að vanda okkur með þetta frumvarp um persónuvernd og fara vel ofan í það þannig að við getum tryggt að fólk geti verið öruggt um að persónuupplýsingar þeirra séu verndaðar.
Frú forseti. Ég vil eiginlega ákalla hæstv. forsætisráðherra, sem er verkstjóri í þessari ríkisstjórn, og biðja hana um að vera með þingmönnum í liði við vandaða lagasetningu. Við erum að reyna að vanda okkur hérna. Þetta eru lög sem hafa áhrif á allt samfélagið, hæstv. forsætisráðherra, hafa áhrif á stjórnvöld, fyrirtæki, stór og smá, atvinnustarfsemi, heilbrigðiskerfi, menntakerfi, allt kerfið okkar. Við erum í dag líka að fjalla um þingsályktunartillögu um Evrópureglugerðina, um persónuverndarreglugerðina. Það er vel við hæfi að fjalla um hana. En það er annað að eiga að fjalla um heildarlög, heildarbreytingu, sem er að koma úr dómsmálaráðuneytinu, sem við vitum ekkert hvað hefur verið að gera við þetta. Þetta eru hreinar viðbætur. Þetta eru alls konar breytingar. Það eru svo rosalega miklir hagsmunir sem eru þarna undir að ég grátbið [[Forseti hringir.]]hæstv. forsætisráðherra um að vera með þingmönnum í liði. [[Forseti hringir.]]Við erum löggjafinn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Fyrir fram hefði ég búist við því að ráðherra í ríkisstjórn sem til er stofnað m.a. um eflingu Alþingis og kemur fram með mál á síðustu stundu til afgreiðslu kæmi fram af nokkurri auðmýkt við þingmenn. En að koma hér og saka þá sem finna að þessum vinnubrögðum um gífuryrði er fyrir neðan allar hellur, hæstv. ráðherra. Mig langar bara til þess að fara með eina tilvitnun í góða bók sem við eigum öll að hafa í heiðri, með leyfi hæstv. forseta. Það stendur í henni: „Auðmýkt er undanfari virðingar.“ Ég sé ekki að þessi ráðherra verði aðnjótandi virðingar um einhverja hríð.
Frú forseti. Hvernig stendur á því að þetta frumvarp kemur svona seint inn í þingið? Ef það var svona mikið tilbúið, af hverju kom það ekki fyrr inn í þingið? Af hverju kemur svona stórt mál inn í þingið þegar örfáir dagar eru eftir og fyrir liggur að við verðum að afgreiða annað stórt mál sem er fjármálaáætlun til næstu fimm ára? Hvernig stendur á þessu? Þeir sem vilja geta skoðað umræður hér fram eftir þessu þingi. Við þingmenn kölluðum eftir stórum málum í tíma vegna þess að við vildum ekki lenda í þessu sem við erum að lenda í nákvæmlega núna. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á þá er margbúið að kalla eftir þessu frumvarpi vegna þess að þingmenn vissu að þetta var stórt mál, það þyrfti að fara yfir það vandlega og það þyrfti að gefa sér tíma til þess. Hvernig stendur á þessum vinnubrögðum, frú forseti? Hvað gengur þessari ríkisstjórn til?
Virðulegi forseti. Við sem hér sitjum og störfum gerum það í umboði þjóðarinnar. Við erum kjörin til þess að vera hér af almenningi og við erum fulltrúar almennings og við erum fulltrúar ólíkra sjónarmiða og ólíkra lífsviðhorfa. Almenningur kýs okkur til þess að setja okkur eins vel og okkur er unnt inn í mál fyrir sína hönd og komast síðan að niðurstöðu. Þetta fyrirkomulag hefur þótt gefast nokkuð vel í vestrænum heimi. Það er kallað fulltrúalýðræði.
Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir öll ummæli sem hér hafa fallið af hálfu hv. þingmanna um fulltrúalýðræði og hlutverk þingsins í stjórnskipun okkar. Ég lét þau orð falla í fyrri ræðu að hér hefðu menn viðhaft nokkur gífuryrði að mínu mati. Ég stend við það. Ég nefni hér sem dæmi: Hér er því haldið fram að þingið sé að sjá í fyrsta sinn t.d. álitsgerð Stefáns Más Stefánssonar sem gaf álit á innleiðingarferlinu í öllu þessu. Þetta er hreinlega rangt eins og fram kemur í fylgiskjali III í máli 612 þar sem kemur sérstaklega fram og er farið mjög vel yfir þau álit sem allsherjar- og menntamálanefnd hefur gefið árið 2016. Sérstaklega vil ég vekja athygli á áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar frá því í febrúar 2018 þar sem var fjallað um þessi mál, mjög ítarlega, og komst sú nefnd að sinni niðurstöðu eftir ítarlega umfjöllun á áliti Stefáns Más. Þá vil [[Forseti hringir.]]ég einnig vekja athygli á því að í greinargerð með frumvarpinu til persónuverndarlaga er ítarleg umfjöllun um það samráð sem hefur verið haft og gert skilmerkilega grein fyrir því að hvaða leyti er tekið tillit til þeirra athugasemda sem bárust [[Forseti hringir.]]í samráðsferlinu. Að lokum vil ég nefna það að menn tala um að hér sé verið að leggja [[Forseti hringir.]]fram skjal til stimplunar fyrir ríkisstjórnina. Þá vil ég benda á að þetta mál er [[Forseti hringir.]]hreinræktað mál frá Evrópusambandinu og kemur frá því og verður litlu breytt hér í þingsal [[Forseti hringir.]]vegna reglna sem Evrópusambandið setur Íslandi.
Forseti vill áminna hv. þingmenn um að virða ræðutíma.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp eins og fleiri þingmenn til þess að ræða þetta mál. Ég mun ekki greiða atkvæði gegn málinu. En þegar talað er um breytt vinnubrögð og virðingu Alþingis og þar fram eftir götunum dettur mér í hug það sem kallað var korter fyrir þrjú á böllunum í gamla daga. [[Gripið fram í: Það voru bestu sénsarnir.]] [[Hlátur í þingsal.]]Það voru ekki alltaf bestu sénsarnir. Ég verð að viðurkenna að ég tók þátt í því líka. [[Gripið fram í.]]Þá voru menn oft úrillir, ósofnir og oft illa drukknir, ekki búnir að tannbursta sig eða greiða hárið, og biðu eftir því að fá þann kjark sem til þurfti til þess að bjóða einhverri dömu upp í dans og gerðu það ekki fyrr en korter fyrir þrjú. Það minnir mig svolítið á það sem við erum að verða vitni að nú í dag. Þar af leiðandi finnst mér það ekki vera til vegsemdar og virðingar fyrir þingið.
Virðulegur forseti. Ég verð að taka undir það að mér þykir mjög miður hversu seint þetta mál er komið hingað inn. Ég vildi óska þess að það hefði komið fyrr inn og tek heils hugar undir að það hefði verið betra. Fyrir því eru ákveðnar skýringar sem farið hefur verið yfir hér að einhverju leyti. Það snýr að einhverju leyti að tilraunum til að koma þessum málum inn í tveggja stoða lausnir og samskiptum við Evrópusambandið. Það breytir engu um að það er ekki gott hversu seint þetta mál kemur hingað inn. Ég vil í framhaldi af þessu að við hugleiðum það að þingið ætti kannski að skoða aðeins hvernig samskipti okkar eru við Evrópusambandið innan EES og við stjórnvöld á hverjum tíma. Núverandi ríkisstjórn á að taka það til sín hvernig hún vinnur með þau mál. Ég vona að við getum tekið höndum saman um að vinna þetta mál eins vel og við getum því að þetta er risastórt mál og ekki veitir okkur af tímanum til þess að gera þetta vel.
Frú forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra greiðir nú ekki beinlínis fyrir málinu með því að afvegaleiða umræðuna. Í þingsályktunartillögunni stendur, með leyfi forseta: „… taka skal reglugerðina sem slíka upp í landsrétt, en íslensk stjórnvöld hafa ekki val um form eða aðferð við innleiðingu slíkra gerða, svo sem með umritun. Engu síður er ráðgert í reglugerðinni að í allmörgum atriðum geti aðildarríki útfært einstök ákvæði og hafi svigrúm til að setja efnisreglur eða víkja frá ákvæðum reglugerðarinnar. Í ljósi umfangs þeirra breytinga og sérreglna sem setja þarf á grundvelli reglugerðarinnar verður farin sú leið hér að semja frumvarp til nýrra heildarlaga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga sem leysi af hólmi lög nr. 77/2000. Samhliða því er stefnt að því að lögfesta í heild sinni ákvæði reglugerðarinnar eins og hún verður tekin upp í EES-samninginn.“ Hér er bara verið að gera talsverðar breytingar frá reglugerðinni eins og hún kemur fyrir og við þurfum að fjalla mjög ítarlega um það. Hæstv. dómsmálaráðherra er beðin að vera ögn auðmýkri þegar hún kemur hér upp og talar við þingmenn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Við sjáum mikilvægi þess að laga persónuverndarlöggjöfina í ljósi þess að dómstólar eru ítrekað - og upp kom mál í síðustu viku um það - að birta persónuupplýsingar í dómum sínum. Persónuvernd hefur úrskurðað að um brot sé að ræða. Umboðsmaður barna átti fund með Dómstólasýslunni, sem er stjórnsýslueftirlitsbatterí innan dómskerfisins, á dögunum þar sem það var gagnrýnt að persónuupplýsingar um börn væru birtar í dómum. Þetta eru grafalvarleg mál. Það eru einhver mikilvægustu málin í lýðræðissamfélagi að vernda friðhelgi einkalífs fólks. Þess vegna getum við ekki gert þetta glannalega. Þess vegna er svo slæmt hve seint málið er fram komið. Það er aftur á móti til lausn í þessu. Við byrjum, eins og við ætlum að gera núna, á að ræða þetta mál og vinna það, þeir sem eru í nefndinni, þeir sem eru að sinna þessu á þessu þingi. Þessu þingi er frestað, svo að landsmenn viti það, en því er ekki slitið nú í vor. [[Forseti hringir.]]Það er alveg hægt að koma aftur saman síðar. Þingið getur komið saman og klárað þetta í sumar, þannig að nefndinni gefst tækifæri til að vinna þetta í sumar; [[Forseti hringir.]]því lengri tími gefst fyrir umsagnarferlið. En forseti Alþingis virðist vilja [[Forseti hringir.]]þrýsta þessu áfram í tíu daga umsagnarferli. Nei, við þurfum að taka góðan tíma í þetta. Nefndin getur [[Forseti hringir.]]unnið þetta eftir 1. umr., þó þingi sé frestað, og tekið málið fyrir síðar í mánuðinum eða í júlí. Það er hægt ef við ætlum að gera þetta vel. Annars hefur þessi ríkisstjórn sætt sig við að gera þetta glannalega. [[Forseti hringir.]]Það getur haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir persónuvernd á Íslandi.
Forseti ítrekar ósk sína til þingmanna virða ræðutíma.
Frú forseti. Það kom ágætlega fram í máli hv. þm. Loga Einarssonar að um mikið er að tala. Það kom fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra að ESB væri að gera okkur einhvern grikk með því að senda okkur þetta. Þetta varðar náttúrlega framkvæmd samnings sem oft er kallaður EES-samningurinn og einsleitni í þeim samningi. Sá samningur hefur verið í gildi í 24 ár ef ég kann stærðfræðina mína rétt þannig að mér finnst orðfæri ráðherrans ekki honum sæmandi. Þetta er eingöngu mál sem þarf að fara í gegnum þingið vegna þess að við erum aðilar að EES-samningnum. Ekki er verið að hlaupa eftir einhverjum dyntum Evrópusambandsins í þessu máli eins og mér finnst hæstv. ráðherra vera að gefa til kynna. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa það í huga. Að lokum ætla ég að taka það fram að ég mun styðja [[Forseti hringir.]]það að veita afbrigði vegna þess að það verður að taka á þessu máli með einhverjum hætti.
Það er tillaga forseta að 3. og 4. dagskrármálin verði rædd saman, samanber 4. mgr. 77. gr. þingskapa, en þau eru efnislega skyld. Skoðast það samþykkt ef enginn hreyfir andmælum. [[Gripið fram í: Við andmælum.]] Hér hefur verið hreyft andmælum þannig að málin verða ekki rædd saman.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, 622. máli á þskj. 1029. Um er að ræða ný heildarlög á sviði persónuverndar sem munu leysa af hólmi lög nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Gildandi lög voru sett til innleiðingar á tilskipun Evrópusambandsins frá árinu 1999 en sú tilskipun hefur nú verið leyst af hólmi í Evrópusambandinu með reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2016/679, frá 27. apríl 2016, um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga og niðurfellingu tilskipunar 95/46/EB (almenna persónuverndarreglugerðin) eins og þessi nýja reglugerð heitir fullu nafni. Með frumvarpi þessu er lagt til að almenna persónuverndarreglugerðin, sem ég nefndi hér áður, verði innleidd í íslensk lög. Almenna persónuverndarreglugerðin felur í sér umfangsmestu breytingar sem gerðar hafa verið á persónuverndarlöggjöf Evrópusambandsins í um 20 ár. Tillögur að reglugerðinni voru settar fram árið 2012 og samþykktar á vettvangi ESB í apríl 2016. Reglugerðin kom hins vegar ekki til framkvæmda í Evrópusambandinu fyrr en 25. maí sl. Ísland verður skuldbundið af þessari reglugerð í gegnum EES-samninginn en stefnt er að því að reglugerðin verði tekin upp í samninginn á fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar í júlí nk., eins og komið verður inn á í öðru þingmáli sem fjallað verður um síðar í dag. Í þessu ljósi mætti benda á - í ljósi umræðu sem varð um atkvæðagreiðslu um afbrigði í þessu máli, þar sem hv. þingmönnum þykir mörgum mál þetta of seint fram komið - að það er í raun afstaða mín að málið sé helst til of snemma fram komið ef við horfum til afgreiðslunnar og upptöku gerðarinnar inn í EES-samninginn. Þó ekki svo snemma að ekki sé hægt að afgreiða það eða þinginu sé eitthvað að vanbúnaði í þeim efnum. Markmið frumvarpsins er annars vegar að stuðla að því að vinnsla persónuupplýsinga sé samræmd við grundvallarsjónarmið og reglur um persónuvernd og friðhelgi einkalífs og að tryggja áreiðanleika og gæði slíkra upplýsinga og frjálst flæði þeirra á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins. Hins vegar er það einnig markmið að lögfesta ákvæði almennu persónuverndarreglugerðarinnar eins og hún er tekin upp í EES-samninginn og setja ýmsar sérreglur til fyllingar og viðbótar reglugerðinni eins og heimilt er samkvæmt nokkrum ákvæðum þessarar reglugerðar. Það er yfirleitt ekki hægt. Þegar um er að ræða reglugerðir Evrópusambandsins, sem Ísland þarf að innleiða vegna EES-samningsins, er yfirleitt ekki nokkurt svigrúm til að víkja frá ákvæðum reglugerðarinnar. Í þessu tilviki er örlítið svigrúm. Eins og ég nefndi áðan leiðir það af EES-samstarfinu að taka ber reglugerðina upp í EES-samninginn en samkvæmt 7. gr. hans skal leiða texta reglugerðarinnar sem slíkan inn í landsrétt, eins og ég árétta þá núna, og reglugerðina verður því að lögfesta í heild sinni. Venjulega er ekki sama svigrúm til staðar og þegar núgildandi lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, nr. 77/2000, innleiddu efni tilskipunar ESB frá árinu 1995. Dæmi um svigrúmsákvæði í frumvarpinu, svo að ég nefni eitthvað, er að ríkin geta sjálf sett sér reglur um notkun kennitölu. Annað dæmi lýtur að gildissviði gagnvart látnum einstaklingum. Þar geta ríkin ákveðið hvernig því verði háttað. Að öðru leyti kemur skýrt fram í frumvarpinu hvar og hvernig lagt er til að svigrúmið verði nýtt hér á landi. Virðulegur forseti. Frumvarp þetta er afrakstur mikillar vinnu sem hefur farið fram undanfarna mánuði og misseri við undirbúning á innleiðingu reglugerðarinnar. Aðalhöfundur þess frumvarps sem ég mæli hér fyrir er Björg Thorarensen lagaprófessor en henni til aðstoðar var starfshópur með fulltrúum dómsmálaráðuneytisins, Persónuverndar og rekstrarfélags Stjórnarráðsins. Það var mat starfshópsins, við ákvörðun um framsetningu frumvarpsins, að ný persónuverndarlög yrðu bæði óaðgengileg og torskilin almenningi ef þau geymdu aðeins sérreglur og undantekningar frá reglugerðinni. Til þess að gefa nýrri persónuverndarlöggjöf ákveðið heildaryfirbragð er því sú leið farin að auk sérreglna, undantekninga og viðbóta, sem heimilt er að gera, eru sett inn í frumvarpið helstu hugtök og efni nokkurra kjarnaákvæða reglugerðarinnar. Í athugasemdum við hvert og eitt frumvarpsákvæði er þannig að finna skýringar sem eiga við um meginákvæði reglugerðarinnar, t.d. hvort um nýmæli sé að ræða; skýringar sem finna má í formálsorðum reglugerðarinnar og fleira. Leitast er við að fylgja orðalagi ákvæða reglugerðarinnar svo að ekki komi upp misræmi og vísa jafnframt til frekari reglna um efnið í ákvæðum reglugerðarinnar. Frumvarpið þjónar þannig bæði þeim tilgangi að lögfesta reglugerðina í heild sinni en einnig að setja heildarlög um efnið sem birtir meginákvæði og verði henni til fyllingar og viðbótar. Það er mikilvægt að allar reglur um efnið og skýringar á meginefni þeirra verði aðgengilegar á einum stað og reglugerðin verði birt sem fylgiskjal með frumvarpinu. Ég tel að mikið hagræði sé af þessari framsetningu fyrir alla þá sem þurfa að vinna með ákvæði evrópsku reglugerðarinnar og ekki síður fyrir þá einstaklinga sem eiga með þessum hætti, að mínu mati, betri kost á að halda til haga réttindum sínum í persónuverndarmálum. Virðulegur forseti. Þótt flest kjarnaatriði tilskipunar ESB frá árinu 1995, t.d. meginreglur um vinnslu persónuupplýsinga, réttindi hins skráða og skyldur ábyrgðaraðila, standi áfram óbreytt í reglugerðinni eru ráðgerðar ýmsar grundvallarbreytingar og viðbætur við gildandi reglur. Það endurspeglast í frumvarpinu. Meðal breytinga má nefna nokkur dæmi sem ég ætla að fá að reifa hér. Fyrst má nefna nýmæli um landfræðilegt gildissvið reglugerðarinnar en hún mun gilda um vinnslu allra fyrirtækja sem vinna með persónuupplýsingar skráðra einstaklinga á Evrópska efnahagssvæðinu. Þannig nær hún til allra fyrirtækja sem bjóða vöru og þjónustu til einstaklinga á hinum innri markaði án tillits til þess hvort vinnslan fer fram innan svæðisins eða ekki. Þá verða nýjar skyldur lagðar á þá sem vinna með persónuupplýsingar og eru skilgreindir sem ábyrgðaraðilar og vinnsluaðilar. Þar má nefna ráðstafanir til að tryggja öryggi við vinnslu persónuupplýsinga, ráðstafanir til að sýna fram á að farið sé eftir reglunum, svokallaða ábyrgðarskyldu, skyldu til að halda skrá yfir vinnslustarfsemi, strangar reglur um tilkynningarskyldu vegna öryggisbrests sem geta haft í för með sér tjón fyrir einstaklinga og tilnefningu á persónuverndarfulltrúa, svo að dæmi séu nefnd. Með frumvarpinu er réttur einstaklinga styrktur. Þeim er veitt ríkari vernd, hvað varðar persónuupplýsingar um þá, og aukin stjórn yfir því hvernig farið er með þær. Skilyrði fyrir samþykki einstaklinga fyrir vinnslu upplýsinga eru gerð strangari og fyrirtækjum er skylt að gera skilmála fyrir samþykkinu gagnsærri og aðgengilegri og hafa þá á skiljanlegu máli. Einstaklingar eiga rétt til aðgangs að persónuupplýsingum um sjálfa sig og fá þær afhentar á aðgengilegu formi og til að láta flytja þær til annars ábyrgðaraðila. Þá má einnig nefna réttinn til að gleymast, að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Persónuverndarstofnanir verða efldar verulega og sjálfstæði þeirra tryggt og eru valdheimildir og eftirlitsúrræði stóraukin. Má sem dæmi nefna að þær munu geta lagt á háar stjórnvaldssektir vegna brota á lögunum, allt að 2,2 milljarða fyrir alvarlegustu brot eða 4% af heildarveltu fyrirtækis, hvort heldur er hærra. Þá mun samstarf evrópskra persónuverndarstofnana aukast mjög og komið er á kerfi um afgreiðslu á einum stað, þ.e. einstaklingar sem telja á sér brotið geta leitað til einnar persónuverndarstofnunar á svæðinu, þótt um sé að ræða miðlun upplýsinga á milli landa. Evrópskt persónuverndarráð er sett á fót sem tekur við hlutverki svonefnds 29. gr. vinnuhóps sem hefur verið starfandi til þessa. Það er vinnuhópur á vettvangi Evrópusambandsins og EFTA-ríkjanna þar sem rætt hefur verið um túlkun á þeirri tilskipun sem verið hefur í gildi. Þessi hópur hefur einnig haft samræmingarhlutverki að gegna en hefur verið algerlega án valdheimilda. Hópurinn hefur gefið út leiðbeiningar og álit, verið allsherjarsamráðsvettvangur. Nú leggst þessi vinnuhópur af og við tekur evrópskt persónuverndarráð. Í þessu ráði munu sitja fulltrúar frá eftirlitsstofnunum hvers aðildarríkis og fulltrúi Evrópsku persónuverndarstofnunarinnar. Persónuverndarráðinu er ætlað að tryggja samræmi í beitingu reglugerðarinnar. Því er m.a. ætlað að gefa út viðmiðunarreglur, álit og tilmæli í tengslum við framkvæmd reglugerðarinnar. Þá getur ráðið skorið úr deilumálum sem kunna að rísa á milli eftirlitsstjórnvalda í aðildarríkjunum með bindandi niðurstöðu fyrir eftitlitsstjórnvaldið. Ég árétta að þetta getur verið bindandi og íþyngjandi niðurstaða fyrir eftirlitsstjórnvaldið en ekki fyrir einstaklinga eða lögaðila í þessum ríkjum. Virðulegi forseti. Ég hef þá gert grein fyrir markmiðum frumvarpsins, efnistökum, vali á innleiðingarleið og helstu breytingum sem felast í nýrri persónuverndarlöggjöf. Það er ljóst að ný persónuverndarlöggjöf mun fela í sér mikla réttarbót fyrir einstaklinga og vernd réttar þeirra til friðhelgi einkalífs, sem varinn er af stjórnarskrá. Sérstaða þessa máls er mikil fyrir ýmsar sakir. Meðal annars þær að málið varðar samfélagið í heild sinni, einstaklinga, fyrirtæki, stofnanir og alla þá sem vinna með persónuupplýsingar um einstaklinga. Því er vandfundin sú löggjöf sem hefur jafn víðtækt gildissvið og sú sem hér um ræðir. Þetta mál hefur verið í undirbúningi og til umræðu síðustu misserin. Þegar persónuverndarreglugerð ESB var samþykkt á vettvangi Evrópusambandsins, í apríl árið 2016, lá fyrir að tveggja ára aðlögunartími yrði fyrir alla aðila til undirbúnings á kröfum og breytingum nýs regluverks þar sem reglugerðin átti að koma til framkvæmda í Evrópu 25. maí 2018. Þrátt fyrir að einnig hafi legið fyrir að reglugerðin myndi ekki skuldbinda Ísland fyrr en gerðin hefði verið tekin upp í EES-samninginn fór þegar af stað undirbúningur fyrir nýtt regluverk hjá ráðuneytinu, þá innanríkisráðuneytinu - og svo dómsmálaráðuneytinu og Persónuvernd og reyndar einnig í utanríkisráðuneytinu. Stjórnvöld hafa hvatt til tímanlegs undirbúnings fyrir nýtt regluverk. Persónuvernd hefur staðið fyrir umfangsmiklu kynningarstarfi á efnum og áhrifum reglugerðarinnar. Stofnunin hefur t.d. staðið fyrir fjölmörgum fundum og ráðstefnum faghópa, fyrirtækja og stofnana, m.a. á sviði heilbrigðis- og menntamála, þar sem fjallað hefur verið um helstu breytingar og nauðsynlegan undirbúning vegna gildistöku reglugerðarinnar. Dómsmálaráðuneytið hefur jafnframt tekið þátt í eða haft aðkomu að kynningu á efni nýrra reglna, m.a. á opinberum viðburðum, þó að faglegt kynningarstarf hafi einna helst verið á hendi Persónuverndar. Að auki hefur Persónuvernd gefið út og birt á vefsíðu sinni margvíslegt fræðiefni, svo sem leiðbeiningar um framkvæmd tiltekinna ákvæða í reglugerðinni, um persónuverndarfulltrúa, öryggisbrest, samþykki fyrir vinnslu persónuupplýsinga, svo og um skyldur ábyrgðaraðila og vinnsluaðila samkvæmt hinu nýja regluverki. Virðulegi forseti. Nú er svo komið að reglugerðin er við það að vera tekin upp í EES-samninginn. Eins og fram hefur komið hefur hún þegar komið til framkvæmda í Evrópu. Það eru því miklir hagsmunir af því að ljúka afgreiðslu þessa máls eins skjótt og mögulegt er til að tryggja öfluga vernd borgaranna til friðhelgi einkalífs og ekki síst til að tryggja að samræmdar reglur gildi á Íslandi og í Evrópusambandinu þannig að við getum forðað því að óþarfa hnökrar verði á flæði persónuupplýsinga milli Íslands og annarra EES-ríkja. Ég vil að lokum nefna að í umræðum í þingsal hafa verið uppi ásakanir um slæleg vinnubrögð af hálfu ráðuneyta í þessum efnum og að þetta mál sé of seint fram komið. Eins og ég nefndi í upphafi kann það hins vegar að vera gilt sjónarhorn á málið, sem mætti halda til haga, að málið sé kannski of snemma fram komið. Það er nú venjulega þannig að þegar Ísland innleiðir gerðir Evrópusambandsins í EES-samninginn - eins og hann kveður á um að við þurfum að gera og við erum skuldbundin til að gera - fer upptakan fyrst fram og síðan kemur að innleiðingunni. Þannig er þingið vant að vinna og þannig hefði ég sannarlega viljað hafa það að þessu sinni. Þessi reglugerð er hins vegar sérstök um margt, en þó einkum um það að með henni er kveðið á um að fyrirtæki og stofnanir í Evrópusambandinu séu brotleg við reglugerðina ef þau miðla persónuupplýsingum til landa og ríkja sem hafa annaðhvort ekki tekið upp þessa reglugerð eða ekki hlotið sérstaka vottun frá Evrópusambandinu um nægilega persónuvernd. Hér er um það að ræða að það er fræðilegur möguleiki að hnökrar gætu orðið á miðlun persónuupplýsinga frá Íslandi til Evrópuríkja rétt eins og hnökrar geta orðið á miðlun persónuupplýsinga frá Evrópusambandsríkjum til þeirra landa sem ekki hafa fengið vottun Evrópusambandsins og þá erum við að tala um þriðju ríki. Það á eftir að koma í ljós. Ég hef ekki áhyggjur af því næstu misserin að persónuverndarstjórnvöld séu vandamál í þessu en ég skil hins vegar vel áhyggjur atvinnulífsins í Evrópu. Þetta er ekki minna til umfjöllunar í Evrópu en hér. Ég skil vel áhyggjur atvinnulífsins af því að geta ekki uppfyllt þessa reglugerð ef þau eru í viðskiptum við lönd sem eru utan við Evrópusambandið. Það má vissulega finna að ferlinu hjá Evrópusambandinu, hvernig þetta hefur verið unnið af þess hálfu. Ekki er tekið nógu mikið tillit til EFTA-ríkjanna í þessum efnum heldur hreinlega gert ráð fyrir að þau taki gerðina upp í EES-samninginn með þessum hætti, með svo skömmum fyrirvara, og, eins og staðan er í dag, eftir að reglugerðin kemst til framkvæmda í Evrópusambandinu. Það liggur fyrir að málið hefur strandað hjá Evrópusambandinu og bíður þess að verða tekið fyrir á fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar í júlí. En við væntum þess að málið verði afgreitt þar. Ég tek undir þau sjónarmið hv. alþingismanna að í þessum efnum, eins og öllum öðrum, á Alþingi að hafa lokaorðið; m.a. um efni allra reglna sem hér eru settar. Við búum hins vegar við það að við höfum skuldbundið okkur með EES-samningnum og okkur er þröngur stakkur sniðinn í þeim efnum, sérstaklega í þessu mikla máli, þótt, eins og ég hef nefnt í þessari framsögu, nokkur atriði komi til greina að útfæra nánar. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Seint koma sumir en koma þó, svo ég hefji þetta andsvar mitt á jákvæðu nótunum. Svo vil ég biðja forseta að forláta mér að skauta dálítið á yfirborðinu enda hef ég ekki á þeim stutta sem liðinn er frá því að ég fékk þetta frumvarp í hendurnar náð að kynna mér það í þaula. En mig langar að spyrja ráðherrann út í tvennt eða þrennt: Eitt kannski óttalegt smáatriði. Ég velti fyrir mér skýrleika réttarheimilda þegar við erum með lagafrumvarp þar sem orðið „reglugerðin“, með ákveðnum greini, kemur mjög oft fyrir, og svo er hægt að setja reglugerðir á grundvelli þeirra laga. Verður það ekki dálítill grautur og jafnvel erfitt fyrir almenning að lesa úr því? Þegar maður les íslensk lög reiknar maður með því að reglugerðin sem um ræðir sé íslensk reglugerð byggð á íslenskum lögum. Varðandi evrópsku reglugerðina langar mig að spyrja, vegna þess að í 5. gr. frumvarpsins stendur að ákvæði reglugerðarinnar gangi framar ákvæðum laga þessara: Hvernig lítur það út varðandi hugmyndir um framsal ríkisvalds? Hvernig horfir það við ef reglugerð ESB/2016/679 er breytt úti í Brussel og það hefur bein áhrif á reglugerðina, sem samkvæmt 5. gr. þessa frumvarps hefur bein réttaráhrif á Íslandi? Erum við ekki komin á nokkuð hálan ís þar? Að lokum langar mig að spyrja út í lítinn hugtaksstúf. Þar sem ég er heimspekimenntaður langar mig að fá að vita hvað þessi heimspekilega sannfæring er sem talað er um [[Forseti hringir.]]í orðskýringum í 3. gr. Þarna hefði ég frekar viljað sjá orð eins og „lífsskoðun“ miðað við samhengið.
Virðulegi forseti. Hv. þingmanni finnst málið koma seint inn. Ég hef náttúrlega lýst því í framsögu minni að ég tel það jafnvel of snemma fram komið. Rétt er að skoða orðalag frumvarpsins og reglugerðina. Reglugerðin er sérstaklega skilgreind í 3. gr. frumvarpsins þannig að hún hefur sérstaka lögfræðilega þýðingu í frumvarpinu, þ.e. með tilvísun til reglugerðarinnar er verið að vísa til hinnar evrópsku persónuverndarreglugerðar sem skammstöfuð hefur verið GDPR upp á enska tungu, þannig að það á að liggja skýrt fyrir. Hv. þingmaður velti líka fyrir sér því sem fram kemur í 5. gr. Vísað er til þess að ef einhver misbrestur er á texta þessa frumvarps, þ.e. lagatextans, er tekið fram að frumvarpið feli í sér annars vegar lagatexta og hins vegar sé fylgiskjal með því, reglugerðin sjálf, þannig að reglugerðin sjálf er hluti af frumvarpinu. Með 5. gr. er verið að árétta að beri þessum textum ekki saman gildi reglugerðin. Það er alveg óhjákvæmilegt samkvæmt skuldbindingum okkar í EES-samstarfinu að þegar við innleiðum reglugerðir Evrópusambandsins þá gilda þær. Það er ekkert nýtt. Við erum ekki að gera það í fyrsta sinn að taka upp reglugerð Evrópusambandsins inn í EES-réttinn. Það er oft gert. Þá gildir sá texti eins og hann kemur af kúnni, ef mætti orða það þannig, og þá er ekkert svigrúm til neinnar útfærslu á íslenskum lagatexta. En hér gafst tækifæri til þess. Þess vegna er þessi texti settur. Það er alveg ljóst að það er reglugerðin sjálf sem hefur lagagildi með þessu á Íslandi.
Ég þakka hæstv. forseta fyrir að gera það sem hæstv. ráðherra þyrfti kannski að gera, þ.e. að fara aftur í tímann. Ég sagði ekki að þetta væri of seint fram komið, það voru orð ráðherrans, en ég geri þau glaður að mínum af því að þegar vika er eftir af þinginu er ansi naumt um tímann. Ráðherrann komst ekki í að svara síðasta hluta spurningar minnar áðan varðandi, mér liggur við að segja orðskrípið „heimspekilega sannfæringu“. Eitthvað hef ég heyrt út undan mér að hér haldi embættismenn í þá túlkun að við séum bundin af einhverri þýðingu. Í því skyni vil ég benda ráðherranum á nokkur af opinberum tungumálum Evrópusambandsins. Mögulega byggir íslenska þýðingin á enskunni þar sem „trúarbrögð eða heimspekilega sannfæring“ á íslensku eru, með leyfi forseta, „religious or philosophical beliefs“ og þá er kannski eitthvert vit í þessu orðskrípi. Ef við skoðum þýsku útgáfuna er talað um „religiöse oder weltanschauliche Überzeugungen“. „Weltanschauliche“ er bara heimssýn, það er lífsskoðun. Á frönsku er það „les convictions religieuses ou philosophiques“. Þarna er því steypt saman, þarna sést að þetta eru hliðstæður, þetta eru skoðanir á trúarsviðinu og varðandi aðrar lífsskoðanir eins og við erum með í lögum í dag. Mér sýnist á þessu að það séu helst við Norðurlandaþjóðirnar sem erum að fálma í þessum nýju hugtökum sem passa ekki alveg inn í lagaumhverfið eins og það er núna. Norðmenn eru t.d. með „religion eller filosofisk overbevisning“ í takt við okkar. Ég ítreka því spurninguna til ráðherrans um hvort ekki færi betur á því að tala um lífsskoðun eins og við gerum á öðrum stöðum í lagasafninu þar sem við erum að fjalla um sama hlutinn.
Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir vangaveltur hv. þingmanns um þýðingu á textum þeirra evrópsku gerða sem við erum að innleiða, í þessu tilviki varðandi það hugtak sem þýtt hefur verið á íslensku sem heimspekileg sannfæring, ef ég man rétt. Ég teldi fara betur á því að þarna væri notað hugtakið lífsskoðun því að ég held að það sé okkur Íslendingum tamara og nái yfir það sem þessu ákvæði er raunverulega ætlað að grípa. En Þýðingarmiðstöð utanríkisráðuneytisins hefur þýtt þetta hugtak svona, mögulega með einhver fordæmi í huga eða þess háttar. Við þýðingar af þessum gerðum, það er alveg sama hvort verið er að þýða úr ensku á frönsku eða úr frönsku á þýsku, er mönnum nokkur vandi á höndum. Þetta er ekki séríslenskt vandamál en það er mjög mikilvægt að menn séu að tala um sama hlutinn með öllum þessum hugtökum. Í þessu tilviki hafa sérfræðingar á þessu sviði, sem séð hafa um þýðingar fyrir Ísland í þessu máli, ekki treyst sér til annars en að þýða hugtakið eftir orðanna hljóðan. En hv. nefnd ætti að ræða þetta og kannski fá einhverja skýringu á þessu. Sérstaklega var leitað eftir afstöðu utanríkisráðuneytisins til þeirra hugmynda sem við höfðum í dómsmálaráðuneytinu um að breyta þessu í lífsskoðunarfélag eða lífsskoðun. Ekki var fallist á að það væri ráðlegt.
Herra forseti. Það er orðið ljóst að vandfundin er, eins og hæstv. ráðherra komst að orði sjálf, löggjöf sem hefur víðtækari áhrif en einmitt sú sem hér ræðir. Hún snertir nær alla þætti þjóðlífsins og þar með talið atvinnulífsins. Það sem ég hef mestar áhyggjur af í þessu samhengi er það sem ég heyri um að lítið hafi verið brugðist við kvörtunum og athugasemdum atvinnulífsins. Það er alveg ljóst að hér er töluvert um tilvik þar sem ráðuneytið virðist ganga mun lengra en reglugerðin segir til um, jafnvel fullyrt að í samanburði við Norðurlöndin virðumst við ítrekað velja ströngustu valmöguleikana ef svo mætti að orði komast í þeim tilvikum þar sem við höfum einmitt eitthvað um útfærsluna að segja. Það er einkum tvennt sem ég staldra við í fyrstu lotu. Annars vegar virðist vera gerður töluverður greinarmunur á opinberum aðilum og einkaaðilum, t.d. þegar kemur að því hvort vinnuskjöl skuli falla undir ákvæði reglugerðarinnar eða ekki. Þetta er auðvitað gríðarlega mikilvægt atriði því að opinberir aðilar eru samkvæmt frumvarpsdrögunum undanþegnir því að vinnuskjöl falli þar undir. Þetta er auðvitað gríðarlega umfangsmikið mál og getur verið, bæði hjá hinu opinbera og hjá einkaaðilum, mjög flókið að halda utan um, en einhverra hluta vegna skulu einkaaðilar, en í dag nær í raun engin löggjöf til þessara vinnuskjala, þ.e. rétt almennings til aðgangs að þeim, falla að fullu undir reglugerðina samkvæmt frumvarpsdrögunum með tilheyrandi kostnaði fyrir atvinnulífið. [[Forseti hringir.]] Nú er ráðherra horfinn. Í öðru lagi snúa áhyggjur mínar að sektarákvæðum sem virðist vera að hækka umtalsvert [[Forseti hringir.]]frá því sem tíðkast hefur hingað til og í raun og veru verið að fela Persónuvernd ansi víðtækar heimildir þar við fyrstu sýn.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir tækifæri að fá aðeins að ræða það samráð sem haft var við m.a. atvinnulífið og í rauninni öll sveitarfélögin og allar helstu stofnanir sem hafa haft áhuga á þessu og höndla með miklar persónuupplýsingar. Það var haldinn kynningarfundur með þessum aðilum áður en frumvarpið var lagt fram í drögum inn á samráðsgáttina. Fengum við mjög gagnlegar ábendingar frá öllum þessum aðilum. Í framhaldinu og til viðbótar þegar málið hafði verið lagt inn á samráðsgáttina þá bárust okkur enn frekari athugasemdir og ábendingar. Við tókum tillit til mjög margra þeirra, sérstaklega athugasemda sem bárust frá fyrrum vinnustað hv. þingmanns, Samtökum atvinnulífsins, en þau samtök höfðu sent sameiginlega umsögn ásamt fleiri samtökum í atvinnulífinu, og athugasemdir. Það er því búið að taka tillit til mjög margra þátta. Þetta er allt saman skýrt og farið ítarlega yfir í 9. kafla greinargerðar með frumvarpinu sem heitir Samráð. Það er sérstaklega vikið að þessum athugasemdum frá atvinnulífinu á bls. 49. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um vinnuskjöl og telur ólíkar reglur gilda um einkaaðila og opinbera aðila að þessu leyti. Því er til að svara að hin evrópska reglugerð fjallar ekkert um vinnuskjöl einkaaðila. Þegar af þeirri ástæðu er okkur mjög erfitt um vik að setja reglur í þessu máli um vinnuskjöl einkaaðila. Þarna sést nú kannski hvernig reglugerðin sníður okkur stakk.
Herra forseti. Ég verð nú að segja að það eru ákveðin vonbrigði með þetta svar, sérstaklega ef horft er til þeirra sjónarmiða sem flokkur hæstv. ráðherra hefur gjarnan uppi þegar kemur að atvinnulífinu. Hér væri þá kannski full ástæða til þess, úr því að reglugerðin fjallar ekkert um vinnuskjöl einkaaðila, að leyfa þessum sömu einkaaðilum að njóta vafans í þeim efnum. Ef stjórnvöld telja sig hafa heimild til þess að undanskilja opinbera aðila sérstaklega þegar kemur að meðferð vinnuskjala eða aðgengi eða kröfu almennings um aðgengi að vinnuskjölum hjá hinu opinbera, líkt og er í dag í upplýsingalögum, hví í ósköpunum á að leggja þá kvöð á einkaaðila að þeir skuli halda utan um og veita fullan aðgang að slíkum vinnuskjölum sem hinu opinbera er ekki skylt að gera, hvorki í núverandi upplýsingalöggjöf hér á landi né gert ráð fyrir að svo verði áfram? Þetta veldur mér nokkrum vonbrigðum af því að þarna virðist í raun og veru sem farið sé talsvert mýkri höndum um hið opinbera þegar kemur að persónuverndarlöggjöfinni en einkaaðila sem þó eru margir hverjir eru í mjög erfiðri stöðu kostnaðarlega séð til þess að takast á við og halda utan um og varðveita slík skjöl. Þess vegna veldur svar hæstv. ráðherra mér nokkrum vonbrigðum. Ég hefði líka áhuga á því að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra þegar kemur að sektarákvæðum og refsiheimildum. Ráðherra var nú ekki hér þegar ég spurði að því í síðari spurningu. Það er gagnrýnt að þar sé um umtalsverða hækkun að ræða á núverandi fjárhæðum án þess að reglugerðin kveði nokkuð þar á um. Þar virðist hæstv. ráðherra einfaldlega vera að ákveða upp á sitt einsdæmi að tvöfalda sektarheimildir á atvinnulíf og sveitarfélög, sem líka hafa gagnrýnt það sama, og um sé að ræða algjörlega [[Forseti hringir.]]fordæmalausar sektarheimildir af hálfu opinberrar stofnunar og enginn rökstuðningur fyrir því, hvorki með vísan til reglugerðarinnar hinnar evrópsku [[Forseti hringir.]]né annarra fordæma hér á landi.
Virðulegur forseti. Varðandi vinnsluskrárnar og þann möguleika að undanþiggja einkaaðila með sama hætti og opinbera aðila þá er það alveg ljóst að reglugerðin heimilar ekki slíkt. Orðalagið er alveg skýrt að því leyti. Fyrir þessu kunna auðvitað að vera þau rök af hálfu Evrópusambandsins og þeirra sem sömdu þessa reglugerð að upplýsingar sem opinberir aðilar hafa í sínum fórum geta alla jafna verið miklum mun persónulegri og viðkvæmari heldur en fyrirtæki hafa í sínum rekstri. Ég er þó sammála hv. þingmanni um að það er ekkert endilega þannig. Það geta auðvitað verið fyrirtæki sem höndla með mjög viðkvæmar persónuupplýsingar. Ég hvet bara hv. allsherjar- og menntamálanefnd til þess að skoða sérstaklega hvort menn treysti sér til þess að koma með eitthvert svipað ákvæði inn í frumvarpið. Ekki er ég að minnsta kosti mótfallin því, en menn þurfa að gera sér grein fyrir því að reglugerðin sníður okkur mjög þröngan stakk í þessu. En ég tel það alveg einnar messu virði að skoða það hvort mætti koma einhverju svona ákvæði inn í frumvarpið.
Herra forseti. Nú tek ég undir með mörgum þingmönnum sem hér hafa talað og furða mig á því hvers vegna gengið er svo langt í sektarmálum. Það er kannski einmitt vegna þess hve seint málið er fram komið að við höfum ekki almennilegan skilning á því hvers vegna þessi leið var valin fram yfir aðrar. Drög að frumvarpinu hafa legið fyrir frá 15. mars. Ég myndi gjarnan vilja heyra meira um þetta frá ráðherra; hún nefndi nokkur dæmi en mér fannst þau ekki alveg skýr. Í fyrsta lagi vildi ég heyra hvaða breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu frá drögunum sem birtust í samráðsgáttinni 15. mars og þá sérstaklega gagnvart þeim athugasemdum sem komið hafa fram hjá samráðsaðilum; hversu margar athugasemdir frá samráðsaðilum ekki hefur verið komið til móts við, hvaða atriði það eru. Ég myndi vilja vita hvernig frumvarpið tók breytingum frá því að það var í drögum og þar til það birtist okkur hér. Ég vil líka nota tækifærið og vekja sérstaka athygli á því sem kemur fram í máli Sambands íslenskra sveitarfélaga, fyrst við erum að ræða um samráð. Á bls. 55 kemur fram að ráðuneytið rengi ekki niðurstöðu kostnaðarmats Sambands íslenskra sveitarfélaga miðað við þær forsendur sem það leggur til grundvallar en ljóst sé að sambandið beiti annarri nálgun en ráðuneytið við mat á kostnaðaráhrifum frumvarpsins. Nú hefur Samband íslenskra sveitarfélaga lýst yfir miklum áhyggjum af þeim kostnaðarauka sem innleiðing frumvarpsins hafi í för með sér. Hvaða munur er á mati dómsmálaráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga? Telur hæstv. ráðherra að það muni hafa áhrif á [[Forseti hringir.]]hvernig sveitarfélögum tekst að vinna úr þessu mikilvæga frumvarpi?
Virðulegi forseti. Hvað varðar sektirnar, svo að ég nefni það, þá náði ég ekki að svara hv. þm. Þorsteini Víglundssyni sem spurði svipaðrar spurningar og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Ég vek athygli á því eða árétta að reglugerðin er afdráttarlaus um fjárhæð stjórnvaldssekta. Við erum bundin við að innleiða þessar fjárhæðir. Þetta eru auðvitað gríðarlegar fjárhæðir, gríðarlegar sektir, sem geta fallið á aðila sem verða uppvísir að brotum á persónuverndarreglugerðinni. Málið er að sjálfsögðu brýnt en við eigum eftir að sjá hvernig þetta þróast. Hins vegar er líka kveðið á um dagsektir í frumvarpinu. Persónuverndarreglugerðin kveður ekkert á um dagsektir en hún heimilar ríkjum að hafa ákvæði um dagsektir. Ákvæði um dagsektir hafa verið í íslenskri löggjöf um persónuvernd í 18 ár. Hér er ekki um að ræða neina breytingu hvað það varðar. Hins vegar held ég að ég fari rétt með ef ég segi - ég fullyrði þetta með fyrirvara, ég hef ekki skoðað það algerlega í þaula - að dagsektum hafi aldrei verið beitt í persónuverndarmálum hér á landi. En ákvæðið hafa menn hér á landið talið helst til þess fallið að halda mönnum við efnið í þessu. Á bls. 49 í frumvarpinu koma fram heilmargar athugasemdir, meðal annars frá Samtökum atvinnulífsins eins og ég hef nefnt. Þar er gerð grein fyrir því hvernig við höfum tekið á því. Ég nefni sérstaklega atriði sem mér finnst sjálfri mjög áhugavert og það er persónuvernd látinna manna. Ég féllst á það að breyta því í frumvarpinu, sem hafði verið kynnt í drögum, að persónuvernd látinna manna næði til tíu ára. [[Forseti hringir.]]Það var fært niður til fimm ára eins og það er í því frumvarpi sem hér er lagt fram.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Mig vantar enn að fá fram helstu breytingar sem hafa átt sér stað frá 15. mars þangað til núna, frá þeim drögum. Hverjar eru stærstu breytingarnar frá drögunum sem við sáum 15. mars þangað til núna? Svo myndi ég gjarnan vilja heyra frá hæstv. ráðherra hversu mörg ákvæði eru valkvæð. Hvaða ákvæði eru það og hversu mörg eru þau sem eru valkvæð fyrir Ísland, þ.e. hvar höfum við einhvers konar útfærslurými? Mig langar líka að gera smáathugasemd við þær athugasemdir sem hæstv. ráðherra hefur látið falla hér um að málið sé mögulega of snemma fram komið. Það eru margar ástæður fyrir því að ég botna ekkert í þeirri staðhæfingu. Í fyrsta lagi gerði hæstv. ráðherra ráð fyrir því að málið yrði lagt fram í janúar samkvæmt þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Ég spyr mig: Ef henni finnst, korteri í þinglok, viku fyrir þinglok, málið of snemma fram komið, af hverju í ósköpunum ætlaði hún að birta það í janúar? Var það mögulega til þess að málið fengi vandaða þinglega meðferð, til að við gætum sett okkur inn í málin, til að við gætum sest vel yfir þetta, til að við gætum lagt mat á hvar við viljum nýta okkar svigrúm og hvar ekki? Er ekki frekar fáránlegt af hæstv. ráðherra að tala um að þetta mál sé of snemma fram komið?
Virðulegur forseti. Það er rétt að ég hafði á þingmálaskrá kynnt áform mín um að leggja frumvarpið fram í janúar. Þá gerði ég að sjálfsögðu ráð fyrir að hin sameiginlega EES-nefnd væri búin að taka gerðina upp í EES-samninginn. Þegar ég nefni það að ég telji þetta kannski of snemmt fram komið þá er það með þeim formerkjum að ég tel eðlilegra að gerðir Evrópusambandsins, sem við þurfum að innleiða hér, séu fyrst teknar upp í EES-samninginn áður en mál um þær séu lögð fram hér á þingi. Það er nú bara það sem ég á við. Í þessu tilviki er það þannig að dráttur hefur orðið af hálfu Evrópusambandsins, af hálfu framkvæmdastjórnarinnar, á því að afgreiða málið þannig frá sér að það sé tækt til afgreiðslu hjá sameiginlegu EES-nefndinni. Fyrir mánuði bjóst ég við að málið yrði á dagskrá nefndarinnar á fundi í júní, þar áður í apríl, en þetta hefur dregist. Nú liggur fyrir að málið verði tekið fyrir á fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar í júlí, er komið á dagskrá þar. Það er vissulega óhefðbundið, svo að ekki sé meira sagt, að hér sé komið fram frumvarp sem kveður á um innleiðingu á gerð Evrópusambandsins áður en gerðin er tekin upp í EES-samninginn. Það er nú bara það sem ég á við þegar ég segi þetta sé kannski of snemma fram komið. En það helgast allt af eðli málsins. Spurt er um það að hvaða leyti frumvarpið hafi tekið breytingum frá 25. mars. Það tók í sjálfu sér ekki miklum efnislegum breytingum frá því það var kynnt 15. mars. Breytingarnar höfðu átt sér stað í samráðsferlinu löngu fyrr. En aðallega var það þó það að í frumvarpið, sem þingmenn fengu 15. mars, eða gátu kynnt sér það, vantaði allar athugasemdir, alla greinargerðina, sem skiptir mjög miklu máli til að geta áttað sig á skýringum og tilgangi frumvarpsins og túlka það í samhengi við texta reglugerðarinnar. Það lá ekki fyrir 15. mars, [[Forseti hringir.]]en það liggur að sjálfsögðu fyrir, eins og menn þekkja, í þessu frumvarpi.
Herra forseti. Hér er um að ræða frumvarp til nýrra heildarlaga og mun ég fjalla um það með ýmsum hætti í ræðu minni seinna í dag. Það er ýmislegt í máli hæstv. dómsmálaráðherra sem ég verð að spyrja um og gera kannski athugasemdir við líka, af því að hæstv. dómsmálaráðherra lét að því liggja að hér hefðu þingmenn verið að gagnrýna slæleg vinnubrögð af hálfu ráðuneyta. Það er bara alrangt. Það kom hvergi nokkurs staðar fram að verið væri að gagnrýna starfsmenn ráðuneyta. Það verður ráðherra algjörlega að eiga fyrir sig og taka ein á móti þeirri gagnrýni. Hér var auðvitað verið að gagnrýna það að hæstv. dómsmálaráðherra væri leggja fram heildarlög eins og hún orðar sjálf, heildarlög, breytingu á lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þar er ekki við starfsmenn ráðuneyta að sakast. Hreint ekki. Þetta er algjörlega á ábyrgð hæstv. dómsmálaráðherra. Hæstv. dómsmálaráðherra kemur hérna og kynnir þessi heildarlög, 147 blaðsíður, takk fyrir, með einhverju fimbulfambi um að þetta séu einhverjar breytingar og dæmi um svigrúm sem aðildarríki hafi til að gera breytingar og nefnir t.d. notkun á kennitölum og upplýsingar um látna einstaklinga. Á sama tíma á bls. 25 í þessu plaggi, þ.e. í byrjun greinargerðar, er verið að tala um umfang þeirra breytinga og sérreglna sem setja þarf á grundvelli reglugerðar. Það eru orðin sem eru í greinargerðinni með frumvarpinu sem hæstv. dómsmálaráðherra var að leggja fram. Þá hljóta þingmenn að verða að spyrja og það strax: Hverjar eru þessar breytingar, hæstv. dómsmálaráðherra? Við getum ekki verið að fá eitthvað um kannski [[Forseti hringir.]]einhverjar smá kennitölubreytingar og upplýsingar um látna einstaklinga. Það er [[Forseti hringir.]]algjört grundvallaratriði að ráðherra upplýsi frá A til Ö hverjar breytingarnar eru frá reglugerðinni sem þingmenn gátu kynnt sér.
Virðulegur forseti. Ég nefndi þetta með starfsmenn ráðuneytanna í því ljósi að það féllu þau orð hérna að ráðherrann ætti að huga að breyttum vinnubrögðum í ráðuneytinu. Ég taldi að þar með væri vegið að ráðuneytinu, ekki bara ráðherranum sjálfum. Það liggur hins vegar alveg fyrir að sú sem hér stendur samdi ekki þetta frumvarp. Sú sem hér stendur samdi heldur ekki greinargerðina með henni og hefur ekki átt aðild að samningaviðræðum við Evrópusambandið né framkvæmdastjórnina og öll hin EFTA-ríkin um framgang þessa mál gagnvart sameiginlegu EES-nefndinni á vettvangi Evrópusambandsins. Það eru margir sem hafa komið að þessu máli og, leyfi ég mér að fullyrða, hafa unnið að því sleitulaust í tvö ár, reyndar lengur frá því að drög að þessari reglugerð voru kynnt í Evrópusambandinu áður en reglugerðin var samþykkt 2016. Þetta vildi ég sagt hafa. Ég held að hv. þingmenn geti alveg átt málefnalegar umræður hér og rökrætt við ráðherrann um efni þessarar reglugerðar, reglugerðina sjálfa og frumvarpið sjálft, og ættu bara að einhenda sér í það hið fyrsta. Svigrúmsákvæði persónuverndarfrumvarpsins eru nokkur, þ.e. reglugerðin heimilar útfærslu á nokkrum atriðum. Ég hef nefnt það. Það eru atriði er varða persónuvernd látinna einstaklinga. Það er kveðið sérstaklega á um að hægt sé að útfæra það sérstaklega. Ríkin hafa gert það með ýmsum hætti. Í Svíþjóð hafa menn fallist á fimm ára frest og í Danmörku tíu ára frest. Allt þetta mun nefndin fjalla um. Það er líka skilyrði sem gilda um samþykki barns í tengslum við þjónustu í upplýsingasamfélaginu. Þar er svigrúm fyrir öll ríkin að útfæra aldursmörkin. Það er svigrúm fyrir [[Forseti hringir.]]ríkin að útfæra reglur um stjórnvaldssektir og útfæra reglur um refsingar, svo ég nefni hér dæmi. Einnig um gjaldtöku.
Herra forseti. Það hefði verið gott og kannski spurning hvort hægt sé að koma ráðherranum að á mælendaskrá aftur eftir andsvör svo að ráðherra geti kynnt þingheimi almennilega þetta frumvarp sem hún er að leggja fram, þ.e. kynna almennilega hvaða breytingar hafa verið gerðar á reglugerðinni og hvernig okkar leið er að því að innleiða þessa reglugerð. Ég held að það sé algjört lágmark eigi þingið að vinna þetta frumvarp. Nú kom það fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra að hún samdi ekki þetta frumvarp. Þá veit ég ekki hvort hún sé með því að segja að hún þekki ekki frumvarpið nægilega til þess að geta upplýst þingmenn um hvað stendur í því. Ef svo er þá er auðvitað borin virðing fyrir því. Þá er dómsmálaráðherra vinsamlegast beðin um að fara með frumvarpið aftur og kynna sér efni þess til þess að þingheimur geti fengið að vita hvað í því stendur. Það eru ýmsar athugasemdir sem líka verður að gera. Það hefur ítrekað komið fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra að Evrópusambandið sé einhvern veginn að draga lappirnar í þessu máli. Nú skal það tekið fram að þessi reglugerð var samin í apríl 2016, þá hefðu íslensk stjórnvöld átt að hefjast handa. Hins vegar var nefnd ekki skipuð fyrr en í nóvember á síðasta ári. Þá hafði hæstv. dómsmálaráðherra verið ráðherra málaflokksins í nærri því eitt ár og er enn. Maður veltir fyrir sér hvort það hefði kannski farið betur á því að reyna að skipa þessa nefnd fyrr. EFTA sendir hins vegar Evrópusambandinu ákvörðunina núna í mars og eru þrír til fimm mánuðir [[Forseti hringir.]]eftir það sem Evrópusambandið hefur til þess að svara. Það er ekki þannig að Evrópusambandið sé búið að vera að draga það misserum [[Forseti hringir.]]saman að svara varðandi EES-samninginn. Hreint ekki.
Virðulegur forseti. Það er rétt að stýrihópur var settur á laggirnar í nóvember. Löngu fyrir þann tíma var heilmikil vinna í gangi í ráðuneytinu, bæði í dómsmálaráðuneytinu og utanríkisráðuneytinu, til undirbúnings á upptöku og innleiðingu á þessari reglugerð. Það var samið við frumvarpshöfund á vordögum eða snemmsumars um að taka að sér þetta verkefni, að semja ný lög að þessu leyti, þótt frumvarpshöfundur hafi ekki getað komist í það fyrr en á haustdögum. Allar fullyrðingar um annað og öll viðleitni til að sá tortryggni um vinnubrögð og undirbúning á þessu mikla máli, þessu flókna og mikla máli og afbrigðilega máli, finnst mér ósanngjörn og í rauninni til þess fallin vegin að draga úr vægi þeirrar málefnalegu umræðu sem þarf að eiga sér stað um efni þessarar reglugerðar, efni frumvarpsins sjálfs og mögulega hvert menn vilja stefna í Evrópusamstarfinu til framtíðar þegar þeir standa frammi fyrir þeim aðstæðum eins og við gerum í dag að þurfa að innleiða reglugerð án þess að hún hafi verið tekin upp í EES-samninginn með fundi og ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar. Þetta vildi ég sagt hafa. Að sjálfsögðu þekki ég efni þessarar reglugerðar. Þetta eru enn ein gífuryrðin um efni reglugerðarinnar og frumvarpsins og slík viðleitni til að gera allt saman tortryggilegt finnst mér ekki málinu til framdráttar. Menn geta auðvitað lesið um það. Það kemur skýrt fram í greinargerðinni hvaða ákvæði það eru í lögunum sjálfum þar sem svigrúm er veitt til útfærslu. Það leiðir af hlutarins eðli að frumvarpið sjálft eru þau ákvæði þar sem reglugerðin heimilar svigrúm. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er frumvarpið lagt fram.
Herra forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur farið yfir ákveðin efnisatriði málsins. Mig langar að byrja á að fara fyrst nokkrum orðum um það sem ýmsir hafa viðrað, það eru möguleikarnir á að taka bara upp hluta regluverksins, sleppa þá eftirlitspartinum, eða hvort hægt væri og skynsamlegt að segja bara: Nei, við viljum þetta ekki. Þessi almenna persónuverndarreglugerð byggir á tveimur meginstoðum. Annars vegar þeirri að koma á fót nýrri og betri réttarvitund fyrir einstaklinga varðandi meðferð persónuupplýsinga. Þetta er einsdæmi í heiminum í dag. Það er verið að færa valdið yfir upplýsingum til einstaklinganna sjálfra. Það eru þeir, samkvæmt þessu, sem ráða því hvort, hvenær og hvernig upplýsingar um þá eru nýttar. Þetta er bylting í réttarvernd einstaklinga. Hins vegar er verið að samræma eftirlit til að tryggja að reglunum sé beitt á sama hátt hvar sem er á innri markaðnum og koma í veg fyrir flækjustig sem fylgir því að fyrirtæki þurfi að snúa sér til fleiri eftirlitsaðila. Þessar stoðir verða ekki svo auðveldlega skildar að. Það er allt að því óhugsandi að taka bara upp efnisreglurnar en neita að vera með í samræmdu eftirliti, þó svo að svigrúm til þess að útfæra einstaka ákvæði sé fyrir hendi eins og fram hefur komið í umræðum hér fyrr í dag og þar var vísað í ályktunina sjálfa. Ef Ísland hafnar því að taka upp reglurnar hefur það gríðarleg áhrif á möguleika íslenskra fyrirtækja til að eiga viðskipti við önnur fyrirtæki í Evrópu enda er þá ekki hægt að byggja á að miðlun upplýsinga til Íslands sé örugg. Slík afstaða myndi ekki bara setja íslensk fyrirtæki í vanda heldur myndi það einnig varða Noreg og Liechtenstein. Það mætti því ætla að slík afstaða, hörð afstaða, myndi setja allt EES-samstarfið í uppnám og væri í raun og veru sambærilegt við það að við myndum hafna samkeppnisreglum EES-samningsins. Hann byggir á því að EFTA-ríkin tali einni röddu, sammælist um hvernig eigi að taka gerðir upp í samninginn. Það hefur verið þannig frá upphafi og er í raun og veru forsenda þess að tveggja stoða kerfið gangi yfir höfuð. Þá langar mig að nefna aðeins álitaefni, einhver að minnsta kosti, sem tengjast þessu títtnefnda tveggja stoða kerfi EES-samningsins. Hér á Alþingi síðustu vikur, jafnvel mánuði, hefur bæði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og hæstv. utanríkisráðherra orðið tíðrætt um nauðsyn þess að standa vörð um tveggja stoða kerfi EES-samningsins. Við getum öll verið því sammála, tel ég. Nú erum við hins vegar að ræða þingsályktunartillögu hæstv. utanríkisráðherra þar sem þess er farið á leit við Alþingi að aflétta svonefndum stjórnskipulegum fyrirvörum vegna fyrirhugaðrar upptöku á almennu persónuverndarreglugerðinni í EES-samninginn. Hér bregður svo við að í drögum að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar felst sú fyrirætlan samningsaðila þessa samnings að bregða verulega frá tveggja stoða kerfinu. Það má eiginlega segja að hér sé um að ræða nokkurs konar einnar stoðar lausn. Þrátt fyrir að ætla mætti, eins og rætt hefur verið hér á Alþingi fyrr í dag, miðað við orðræðu ráðherranna tveggja, að stjórnvöld legðu höfuðáherslu á að þetta mál væri rætt ofan í kjölinn, öllum steinum velt við, öll sjónarhorn viðruð, þá er þessi fljótaskrift höfð á málinu án þess að raunverulega sé útskýrt af hverju málið er ekki löngu komið fram á þingi. Þegar sagt er að hér sé í raun um einnar stoðar lausn að ræða er meðal annars verið að vísa til þess að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar felur í sér að Evrópska persónuverndarráðinu eða -nefndinni er falið vald til að taka ákvarðanir ef deila kemur upp á milli tveggja eða fleiri innlendra eftirlitsstofnana. Þær ákvarðanir eru bindandi. Þannig getur sú staða komið upp að Evrópska persónuverndarráðið tekur bindandi ákvörðun gagnvart Persónuvernd hér á landi. Þetta fyrirkomulag er augljóslega á skjön við hefðbundna túlkun á tveggja stoða kerfinu enda er þar almennt gert ráð fyrir að það sé Eftirlitsstofnun EFTA sem hafi valdheimildir gagnvart stjórnvöldum í EFTA-ríkjum en ekki stofnanir Evrópusambandsins. Á móti kemur síðan að þessi tilhögun er praktísk og skynsamleg. Þegar haft er í huga að einn megintilgangur almennu persónuverndarreglugerðarinnar, fyrir utan að mæla fyrir um gríðarlegar réttarbætur fyrir einstaklinga, er að tryggja að eftirlit með háttsemi fyrirtækja sé bæði samræmt og hnökralaust ættu fyrirtæki að geta snúið sér til einnar eftirlitsstofnunar en ekki þurfa að búa við það flækjustig að eiga samskipti við fleira en eina stofnun ef viðskipti ná yfir landamæri. Það liggur líka fyrir að telji einstaklingar eða fyrirtæki sig eiga sérstaka lögvarða hagsmuni vegna ákvörðunar Evrópska persónuverndarráðsins er hægt að óska eftir endurskoðun dómstóls Evrópusambandsins á ákvörðuninni. Rétturinn til að bera slík mál fyrir dómstól ESB er hinn sami fyrir einstaklinga og lögaðila í EFTA-ríki og í ríkjum ESB. Þá felur niðurstaða sameiginlegu EES-nefndarinnar í sér möguleika fyrir EFTA-ríki að beita ákvörðunum framkvæmdarstjórnar Evrópusambandsins um örugg þriðju ríki, ákvörðunum sem veita heimild til að miðla upplýsingum til ríkja utan Evrópusambandsins, áður en slíkar ákvarðanir eru teknar upp í EES-samninginn. Með öðrum orðum: Það þarf ekki að bíða eftir því að ákvörðun verði hluti EES-samningsins til að henni verði beitt hér á landi. EFTA-ríkjunum ber hins vegar ekki eingöngu að tilkynna Eftirlitsstofnun EFTA heldur einnig framkvæmdarstjórn Evrópusambandsins hvort þau hyggist reiða sig á slíkar ákvarðanir strax. Þar með er framkvæmdarstjórnin komin með óbeint eftirlit með framkvæmd í EFTA-ríkjunum. Aftur gengur þetta nokkuð á skjön við tveggja stoða kerfið sem gengur út frá því að Eftirlitsstofnun EFTA fari með slíkt eftirlit. Þetta fyrirkomulag þýðir að löggjöf Evrópusambandsins er beitt áður en hún verður hluti af Evrópska efnahagssamningnum. Þannig getur einstaklingur eða lögaðili ekki borið fyrir sig réttindi sín samkvæmt EES-samningnum í slíkum tilfellum og óljóst er hvaða aðgengi hann hefur að endurskoðun dómstóla, ef eitthvert. Hér er mikilvægt að hafa í huga að ESB-borgarar geta óskað endurskoðunar dómstóls Evrópusambandsins á ákvörðunum framkvæmdarstjórnarinnar. Sá dómstóll getur ógilt slíkar ákvarðanir ef þær teljast brjóta í bága við ESB-réttinn. Þetta fyrirkomulag sem við ræðum hér í dag, herra forseti, er þó ekki einsdæmi. EFTA-ríkin hafa áður vikið frá tveggja stoða kerfinu þótt það hafi kannski ekki verið gert með jafn afgerandi hætti og nú liggur fyrir. Árið 2004 var til að mynda tekið inn í EES-samninginn regluverk um lyf sem fól í sér að framkvæmdarstjórn Evrópusambandsins tæki ákvörðun um veitingu markaðsleyfa að fenginni umsögn Evrópsku lyfjastofnunarinnar. Það mætti færa fyrir því rök að slíkar ákvarðanir heyrðu undir eftirlit og framkvæmdarvald framkvæmdarstjórnarinnar og því hefði verið eðlilegt að fela Eftirlitsstofnun EFTA að taka sams konar ákvarðanir fyrir EFTA-ríkin. Sú leið sem var valin í þessu tilfelli var að EFTA-ríkin samþykktu að þau myndu taka beint upp ákvörðun framkvæmdarstjórnarinnar um markaðsleyfi lyfja innan 30 daga. Sá böggull fylgdi skammrifi að með þessu móti var girt fyrir að bera mætti ákvarðanirnar undir EFTA-dómstólinn. Í raun má segja að lausnin um evrópsku fjármálaeftirlitin og Flugöryggisstofnun Evrópu sé einnig því marki brennd að möguleikar einstaklinga og lögaðila til að láta reyna á ákvarðanir fyrir dómi séu takmarkaðir. Í tilviki hinna evrópsku fjármálaeftirlita er það reyndar Eftirlitsstofnun EFTA sem formlega tekur ákvörðun en sú ákvörðun skal byggjast á drögum sem hin evrópska stofnun lætur henni í té. Því er efnislegt svigrúm til mats takmarkað, sem leiðir til þess að endurskoðun EFTA-dómstólsins er að sama marki takmörkuð. Staðreyndin er sú að Evrópurétturinn er í sífelldri þróun. Það sama má segja um EES-samninginn, enda byggir hann beinlínis á þeirri forsendu að EFTA-ríkin taki upp löggjöf Evrópusambandsins. Þessi þróun Evrópuréttarins er líka jákvæð. Það er verið að fela sjálfstæðum fagstofnunum vald til að taka ákvarðanir óháð pólitískum duttlungum. Einnig er verið að samræma beitingu og túlkun reglna til að skapa fyrirtækjum í raun sömu samkeppnisskilyrði og á innri markaðnum. Að sama skapi hlýtur að vera jákvætt fyrir þróun innri markaðarins að setja í ríkari mæli á fót kerfi þar sem aðilar þurfa bara að snúa sér til eins aðila til að fá lausn sinna mála. Í raun byggja samkeppnisreglur EES-samningsins á þessu sjónarmiði frá upphafi samningsins. Þær tryggja til dæmis að það liggur skýrt fyrir hvort eigi að snúa sér til framkvæmdarstjórnar ESB eða Eftirlitsstofnunar EFTA. Við heildstætt mat er það líka svo að það er íslenskum fyrirtækjum og einstaklingum mun hagfelldara að vera hluti af þessu samevrópska kerfi enda er það forsenda þess að unnt sé að taka þátt í innri markaðnum. Hér verður ekki bæði sleppt og haldið. Það væri líka sérkennilegt að gera þá kröfu til Evrópusambandsins að það hætti að þróa sína löggjöf og finna hagfelldar lausnir fyrir innri markaðinn vegna þess að þær henta ekki tveggja stoða kerfi EES-samningsins. En þessi þróun réttarins og framkvæmdar á innri markaðnum hlýtur að verða til þess að það þurfi reglulega að leggja mat á hvort hagsmunir íslenskra fyrirtækja og einstaklinga væru ekki betur tryggðir með fullri aðild að Evrópusambandinu þar sem aðkoma að ákvarðanatöku væri tryggð og sams konar réttarvernd að því er varðar endurskoðun dómstóla og borgarar Evrópusambandsins njóta. Ég varpa þessu fram hér í allri vinsemd af þessu tilefni sem við stöndum hér.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða og upplýsandi ræðu um mál sem er kannski dálítið tæknilegt. Það er, eftir því sem ég best skildi, um það hvernig hlutirnir virka áður en þetta frumvarp verður samþykkt, hvernig það hefur áhrif á það. Ég myndi kannski vilja spyrja nánar út í það sem hv. þingmaður var að lýsa varðandi eina stoð, eins og hún er framkvæmd samkvæmt þessari lýsingu, hvaða áhrif hún hefur á rétt ESB-borgara og fyrirtækja gagnvart Íslandi og þjónustu sem Ísland veitir til dæmis ESB-borgurum eða öfugt, þ.e. hvort GDBR-löggjöfin hafi áhrif á íslenska ríkisborgara og fyrirtæki áður en við samþykkjum frumvarpið sem við erum að fjalla um núna. Ég spyr um ákveðið haldbært dæmi um það hvernig ég sem einstaklingur get sótt rétt minn gagnvart fyrirtækjum í Evrópu og hvernig evrópskur borgari getur sótt rétt sinn gagnvart íslenskum fyrirtækjum út af GDPR.
Forseti. Ég þakka andsvarið. Ég skil hv. þingmann þannig að hann sé að spyrja um hver staðan sé ef þetta verður ekki samþykkt hér. [[Gripið fram í.]]- Áður en það er samþykkt hér en eftir að dagsetningin rennur út, sem gerist ekki fyrr en í byrjun júlí. Akkúrat. Eins og ég skil þetta skapar það gríðarlega réttaróvissu. Það er erfitt fyrir fyrirtæki sem starfa innan markaðarins og hafa tekið þetta upp að treysta á þær upplýsingar sem koma héðan. Ég held að raunverulega sé gengið svo langt að þau geti ekki gengið út frá því að þær upplýsingar séu réttar. Ergo: Mega ekki nýta sér þær eða ganga út frá því að þær falli undir þau skilyrði sem fyrir eru. Þannig að þetta mun fyrst og fremst koma íslenskum fyrirtækjum illa. Hvað varðar einstaklinga og réttarvernd þá lýtur sú réttarvernd sem er í boði fyrir einstaklinga fyrst og fremst að aðstöðunni hér á landi, eins og ég skil þetta, hefur minni áhrif á upplýsingar á milli landa. Ég verð hreinlega að viðurkenna að þetta er hluti af því sem ég er ekki viss um. Ég hefði þegið með þökkum nánari umfjöllun um þau mál hér inni og síðan umsagnir þeirra aðila sem fá málið sent til sín.
Virðulegi forseti. Ég er á nákvæmlega sama stað. Þess vegna fannst mér ræða hv. þingmanns svo góð, þessi umfjöllun um að þetta væri ekki inni í tveggja stoða kerfinu, að réttarfyrirkomulagið væri aðeins öðruvísi. Maður hefur alveg séð þessa umræðu á samfélagsmiðlum og annars staðar. Ef við geymum að samþykkja þetta frumvarp hefur GDBR samt áhrif? Ég fæ misvísandi skilaboð. Fólk sem er í því hlutverki að hjálpa til við innleiðingu á GDBR-löggjöfinni segir að íslensk fyrirtæki geti verið skaðabótaskyld þó að við séum ekki búin að samþykkja þetta hér. En ég sit uppi með það að um er að ræða lögfræðilegar skýringar sem maður heyrir frá einum stað og svo annað frá öðrum stað. Það er langt frá því að vera í besta lagi að það sé svo óljóst. Þess vegna hjálpar það til dæmis alls ekki að frumvarpið komi svona seint fram. Við getum ekki lagst nógu vel yfir umsagnirnar, ekki spurt þá sérfræðinga sem koma til með að hjálpa okkur í innleiðingunni og í yfirferð um málið ítarlega út í þetta. Eins og komið hefur fram er þetta risastórt frumvarp. Samverkandi áhrif eru gríðarlega mikil. Það eru breytingar á 42 öðrum lögum í þessu frumvarpi. Það er undanþáguákvæði varðandi heimildir stjórnvalda til upplýsingaöflunar til bráðabirgða. Áfram gilda einhverjar reglugerðir úr gömlu persónuverndarlögunum þó að þau falli úr gildi. Það er ekkert smáræði sem þarf að fara yfir í þessu.
Forseti. Þetta er bara nákvæmlega svona, það er réttaróvissa. Ef við höfnum þessu og verðum í einskismannslandi erum við með kerfi sem er hrunið; ég veit ekki hvort það er rétta orðið en það er alla vega ansi laskað. Hv. þingmaður talaði um mismunandi túlkanir lögfræðinga. Mig langaði að nefna að ég hef orðið vitni að því að fjölmörg fyrirtæki, smá jafnt sem stór, eru að undirbúa sig, það liggur ljóst fyrir. Mörg þeirra fyrirtækja, sérstaklega þau sem hafa ekki innan sinna raða stórar lögfræðideildir eða sérfræðinga í þessum málefnum, bíða eftir umræðunni sem á sér stað hér - því sem gerist í meðförum nefndarinnar, þeim umsögnum sem kallað verður eftir og koma inn - til að reyna að átta sig á málinu og fara kannski einhverjar styttri leiðir í því að kynna sér til hlítar efni þessa viðamikla frumvarps. Það er svolítið annar handleggur og nokkuð sem ég myndi vilja sjá okkur taka alvarlega í umræðunni. Að því sögðu þá held ég að það sé alveg ljóst að sú réttaróvissa sem við stöndum frammi fyrir eykst eftir því sem við drögum málið á langinn. Okkur er ekki beinlínis vandi búinn en við þurfum virkilega að vanda okkur. Við erum í þeim aðstæðum að við erum tilneydd, í ljósi aðstæðna, að reima á okkur hlaupaskóna, en við þurfum að passa okkur alveg rosalega vel hvert við hlaupum.
Herra forseti. Það er með ánægju sem sú sem hér stendur notar tækifærið til að fjalla um svo mikilvægt málefni sem persónuvernd er og vinnsla persónuupplýsinga. Það er grundvallarréttur hvers einstaklings að vel sé vandað til verka þegar sett er löggjöf um slíkan rétt. Þess vegna er það líka þyngra en tárum tekur að það skuli vera gert með þessum hætti. Við höfum talað okkur hás um það í dag hvernig staðið geti á því að þetta kemur fram með þessum hætti. Hér erum við, undir 3. dagskrárlið, að fjalla um frumvarp til laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga sem var lagt fram á Alþingi í gær. Og undir 4. dagskrárlið erum við að fara að tala um tillögu til þingsályktunar sem hæstv. utanríkisráðherra hefur lagt hér fram um hina margumræddu reglugerð frá Evrópusambandinu um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XI. viðauka og bókun 37 um persónuvernd og miðlun persónuupplýsinga. Ég held að betur hefði farið á því að ræða 4. dagskrármálið á undan af því að þar er einmitt mjög mikið verið að fjalla um allt sem við kemur ferli þessa máls og hvar það er statt í hinni mjög svo geðþekku Evrópu. Það eru fjölmargar upplýsingar sem við getum fundið í þessu litla plaggi hér og í raun væri mjög gott að lesa þetta hvort tveggja samhliða. Hér er einmitt verið að tala um þær heimildir sem aðildarríkin hafa til að breyta út frá reglugerðinni sjálfri. Þar kemur til dæmis fram að þessi reglugerð var samþykkt í Evrópuþinginu og ráðinu 27. apríl 2016. Þá lá ljóst fyrir að þetta væri eitthvað sem koma skyldi. Þá var líka ákveðið að hún skyldi taka gildi 25. maí 2018 og í þingsályktunartillögunni, sem er líka nýkomin hingað fram, stendur að þessi almenna persónuverndarreglugerð muni koma til framkvæmda innan Evrópusambandsins 25. maí 2018 sem var í síðustu viku. Samt var verið að dreifa þessu í gær og ræða þetta hér í dag. Það er rétt að þessi reglugerð hefur tekið gildi í Evrópusambandinu en hinn 16. mars sl. sendu EFTA-ríkin með formlegum hætti til Evrópusambandsins drög að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku gerðarinnar inn í EES-samninginn. Það kemur líka fram í greinargerðinni með þingsályktunartillögunni, sem ég hef skemmt mér við að lesa í dag, að að jafnaði taki það ESB þrjá til fimm mánuði að ljúka málsmeðferð til að fá umboð til að samþykkja ákvörðun svo að þetta fari inn í þennan samning. Það hefur líka komið fram hér í dag að aðildarríkin hafi heimild til að annaðhvort taka reglugerðina óbreytta upp hjá sér eða gera smávægilegar breytingar. Eftir því sem ég heyri, og þá er hægt að leiðrétta það, skilst mér að Norðmenn hafi tekið ákvörðun um að taka reglugerðina upp hjá sér komplett og geri ekki breytingar eins og við erum að gera hér. Það er kannski það sem óskað var eftir áðan, sér í lagi vegna þess að frumvarpið kemur svona seint og er 147 blaðsíður, var dreift í gærkvöldi, og þá er enn meiri ábyrgð á hæstv. dómsmálaráðherra að útskýra með faglegum hætti hvaða breytingar nákvæmlega hafa verið gerðar í ráðuneyti dómsmála á þessari Evrópureglugerð af því að Evrópureglugerðin hefur legið fyrir frá því í apríl 2016. Þar höfum við getað kynnt okkur hana, þeir sem hafa gaman af að lesa Evrópureglugerðir sem eru auðvitað ekki margir. Á bls. 14 í þingsályktunartillögunni er ýmislegt að finna sem líka er áhugavert. Þar er einmitt verið að tala um að í ljósi umfangs þeirra breytinga og sérreglna sem eigi að setja hér á landi - þ.e. ekki reglugerðina heldur allar þær breytingar sem ákveðið hefur verið að fara í - hafi verið ákveðið að setja ný heildarlög og kom það auðvitað fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra. Það hryggir mig að hæstv. dómsmálaráðherra segi einfaldlega við þingmenn hér við 1. umr., þegar ráðherra kynnir þessi heildarlög, þetta stjórnarfrumvarp sitt, að þingmenn geti bara lesið það sem er í greinargerðinni, geti bara lesið í frumvarpinu hvernig verið sé að gera breytingar á því sem kemur fram í reglugerðinni. Óska þurfti afbrigða til að fá að ræða þetta hér í dag. Þessu var dreift í gærkvöldi og um er að ræða 147 blaðsíður. Hér hafa verið fundir frá því snemma í morgun með stuttu matarhléi og þingmenn höfðu því engan kost annan en að lesa frumvarpið í nótt og kynna sér þær breytingar sem verið er að gera á þessari reglugerð. Þegar talað er um vandaða lagasetningu er sér í lagi horft á skýrleika laga. Skýrleiki laga er algjört grundvallaratriði þegar um vandaða lagasetningu er að ræða. Ekki er hægt að horfa fram hjá því að í þessu frumvarpi eru svo mörg ákvæði svo óskýr og svo þvæld að löglærðir þurfa beinlínis að vera sérfræðingar, ekki bara í persónuverndarrétti heldur einnig í Evrópureglugerðalestri, til að skilja rétt og skyldur einstaklinga og skyldur opinberra stofnana og fyrirtækja. Í greinargerð með frumvarpinu er sagt að tekin hafi verið ákvörðun um að fara í heildarlöggjöf þar sem talið var að lögin yrðu of torskilin ef þau geymdu bara undantekningarnar frá reglugerðinni. Það má vel vera rétt en þá verða að minnsta kosti ákvæði laganna að vera þess eðlis að þau séu skiljanleg. Ef maður horfir til dæmis á refsiheimildirnar og ákvæði um stjórnvaldssektir verður sá þingmaður sem hér stendur að upplýsa að þetta er fullkomlega óskiljanlegt. Endalaust er vísað í einhver ákvæði reglugerðarinnar með einum eða öðrum hætti. Og þarna erum við ekkert að tala um neina smáaura, það er ekkert klink sem hér er um að ræða. Hér erum við að tala um stjórnvaldssektir sem geta numið allt að 2,4 milljörðum íslenskra kr. Og þá er vísað í hin og þessi ákvæði reglugerðarinnar sem er þá hin evrópska reglugerð. Þetta er í 46. gr. frumvarpsins: „Stjórnvaldssektir geta numið frá 100 þús. kr. til 2,4 milljarða kr. eða ef um er að ræða fyrirtæki allt að 4% af árlegri heildarveltu fyrirtækisins á heimsvísu á næstliðnu fjárhagsári, hvort heldur er hærra, þegar brotið hefur verið gegn eftirfarandi ákvæðum um grundvallarreglur um vinnslu, þ.m.t. skilyrði fyrir samþykki, skv. 5., 6., 7. og 9. gr. reglugerðarinnar.“ - Það er fyrsta ákvæðið sem tilgreint er í upptalningunni. Menn þurfa að vera ansi fróðir á bókina til að skilja hvort þetta sé eitthvað sem eigi við þá, almenna borgara. Það má beita almenna borgara sektum og refsingum. Í 48. gr. frumvarpsins er talað um að ef brot einstaklings sé stórfellt geti það varðað fangelsi allt að þremur árum. Brot telst stórfellt þegar það er framið af ásetningi og í hagnaðarskyni með sérstaklega vítaverðum hætti og persónuupplýsingar mikils fjölda skráðra einstaklinga, sem leynt eiga að fara samkvæmt lögum eða eðli máls, komast í hendur þriðja aðila eða birtast opinberlega. Svo kemur fram að einstaklingurinn geti allt eins verið starfsmaður í einhverju fyrirtæki og að refsa megi starfsmanninum, það megi setja hann í þriggja ára fangelsi samhliða 2,4 milljarða kr. stjórnvaldssekt fyrirtækisins. Þetta er umtalsvert íþyngjandi lagabálkur. Ég held að við verðum að horfa á þetta allt saman af alvöru. Hver hefur svo allt þetta vald til að úrskurða um stjórnvaldssektir eða leggja á dagsektir sem er til dæmis ekki að finna í reglugerðinni? Þetta er bara nýmæli, eða ekki nýmæli - þetta var í eldri lögum en þetta er bara eitthvað sem hefur verið ákveðið að hafa í þessum lögum. Hver fær að gera það? Jú, það er Persónuvernd. Formaður stjórnar Persónuverndar er einn af þeim sem sömdu þetta frumvarp eða var í nefndinni sem skipuð var í nóvember sl. Hún hefur tekið svo til orða að fjórfalda þurfi starfsmannafjölda Persónuverndar svo að Persónuvernd geti sinnt því hlutverki sem hér er sett í frumvarp og við þingmenn eigum að samþykkja á harðahlaupum. Hún segir að það þurfi a.m.k. að fjórfalda starfsmannafjöldann þar. Þá er ekki úr vegi að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Hefur verið gert ráð fyrir því í fjárlögum? Hefur verið gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun? Hefur verið gert ráð fyrir fjárveitingu til þess að við séum ekki enn einu sinni að leggja umtalsverða ábyrgð á ríkisfyrirtæki eða stofnanir sem þær geta á engan hátt sinnt eins og til dæmis hefur verið gert hjá sýslumannsembættunum úti um allt land? Það verður að fylgja fjármagn. Það að fjórfalda starfsmannahópinn kostar auðvitað dágóða summu og þá þarf að vera algjörlega tryggt, herra forseti, að ekki sé verið að gera þetta á einhverju hundavaði, að eftirlitsaðilinn og sá sem á að leggja á svona viðamiklar stjórnvaldssektir og hafa eftirlit og kæra til lögreglu - það verður að vera tryggt að fjármagnið fylgi. Annars getum við alveg sleppt því að hafa svona ströng viðurlög í íslenskum lögum, ef við ætlum ekki að fylgja því eftir. Það er líka lágmark að þetta sé gert með þeim hætti að hagsmunaaðilar séu hafðir með í ráðum, að þeir séu spurðir og að tekið sé tillit til ábendinga þeirra. Hvað varðar hlutverk Persónuverndar held ég að við verðum a.m.k. að vanda okkur þar.
Virðulegi forseti. Ég staldraði við atriði sem hv. þingmaður nefndi varðandi breytingar út frá reglugerðinni, það væri gott að fá lista yfir þær. Það er annað sem mér dettur í hug að væri kannski hjálplegt að fá líka. Gömlu lögin falla á brott. Er eitthvað sem fellur milli stafs og bryggju þar, eitthvað í núverandi persónuverndarlögum sem gleymist einhverra hluta vegna og yfirfærist ekki í þessi nýju? Smáábending hvað það varðar væri vel þegin. Í fjármálaáætlun, af því hv. þingmaður nefndi einmitt Persónuvernd, hvernig þarf að stækka hana, er það ekkert mjög gagnsætt hvernig verið er að fjármagna þetta. Ekki er nóg með að fjórfalda þurfi starfsmannafjölda og stækka Persónuvernd, heldur lækka framlög til málaflokksins, réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmála, úr 14,1 milljarði niður í 13,5. Ekki er sjáanlegt að verið sé að stækka Persónuvernd að því marki sem ætti að vera fyrirsjáanlegt miðað löggjöfina. Við höfum fengið að vita að löggjöfin er mjög fyrirsjáanleg og hefði átt að vera gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun. Hér eru einungis einhverjir mælikvarðar um fræðslu vegna nýrrar persónuverndarlöggjafar. Ég hef heyrt eitthvað um að styrkja eigi Persónuvernd en hef ekki hugmynd um hversu mikið. Framlög til málaflokksins virðast ekki segja mikið. Ég var að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður hefði kannski fundið eitthvað sem ég fann ekki.
Herra forseti. Það er einmitt þetta með fjármálaáætlun; ekki er að sjá að tekið hafi verið tillit til ábendinga umræddrar nefndar um að fjórfalda þurfi starfsmannahópinn hjá Persónuvernd. Þvert á móti er einmitt verið að tala um að málafjöldinn hafi aukist töluvert á undanförnum árum hjá Persónuvernd, en þrátt fyrir mikil afköst hafi 575 mál verið opin og óafgreidd í febrúar 2018. Hér er sagt, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að málum muni áfram fjölga á næstu árum.“ Þarna er bara verið að tala um þau mál sem eru dags daglega uppi á borðum hjá Persónuvernd og ekki vikið einu orði að því að fjölga þurfi starfsmönnum umtalsvert út af þessu nýja hlutverki Persónuverndar. Þetta er nefnilega nýtt hlutverk. Það er umtalsvert stærra það hlutverk að hafa eftirlit og leggja á refsingar og taka stjórnvaldsákvarðanir eða kæra til lögreglu eða hvað það er. Talað er um að bæta eigi við eftirlitssviði hjá stofnuninni sem fái það verkefni að taka út með skipulögðum hætti ýmiss konar starfsemi þar sem unnið sé með persónuupplýsingar. En ekki er að sjá að verið sé að veita umtalsverðar fjárheimildir til þessa málaflokks.
Virðulegi forseti. Í fjármálaáætlun, á bls. 228, stendur, með leyfi forseta: „Önnur áherslumál [innan þessa málefnasviðs]: Persónuvernd: Innleiðing nýrra persónuverndarlaga gangi vel fyrir sig.“ Þetta eru önnur áherslumál því að það er ekkert að finna um þetta í kaflanum „Markmið, mælikvarðar og aðgerðir“, sem er í raun það sem stjórnvöld ættu að gera, nema fræðsla vegna nýrrar persónuverndarlöggjafar og aðgerðin er sem sagt fræðsla vegna nýrrar Evrópulöggjafar á sviði persónuverndar þar sem upplýst er um réttindi einstaklinga og skyldur fyrirtækja og stofnana samkvæmt hinu nýja regluverki og tímaáætlun 2018–2020. Svo er fræðsla vegna hlutverks persónuverndarfulltrúa sem öllum stofnunum og mörgum fyrirtækjum er skylt að tilnefna. Það er líka tímaáætlun til 2020. Það var í síðustu viku sem við vorum að renna út á ákveðnum fresti og um mitt þetta ár, seinna á þessu ári, sem við rennum út á öðrum fresti miðað við ræðu þingmanns hér áðan. Þetta er, held ég, vandamálið í hnotskurn sem við erum að reyna að benda á. Ekki nóg með það. Það er verið að varpa á okkur öðrum risadoðranti hér. Við eigum eftir að klára umræðu um fjármálaáætlun, seinni umræðu, það er ekkert smáræði, þetta spilar óhjákvæmilega saman, og þessi fyrirsjáanleiki, sem okkur þingmönnum er sagt að við hefðum átt að nýta okkur, er ekki nýttur í fjármálaáætlunina sjálfa. Ég á dálítið erfitt með mig í þessu máli og leita eftir umræðu um það nú í 1. umr. Eins og kom fram fengum við frumvarpið í gær. Þetta er í raun bara fyrsti yfirlestur í fyrsta tímanum, eins og maður gerði kannski í skóla.
Herra forseti. Það er mjög áhugavert að lesa það sem fram kemur í nýframlagðri fjármálaáætlun hvað þetta allt varðar. Þar er einmitt líka, varðandi markmið, mælikvarða og aðgerðir er varða persónuvernd, talað um, þegar kemur að réttindum einstaklinga, að markmiðið sé að réttindi einstaklinga séu gerð skýr og aðgengileg með greinargóðri upplýsingagjöf stjórnvalda. Nú erum við með 147 bls. frumvarp í höndunum sem hæstv. dómsmálaráðherra vill að taki gildi áður en langt um líður og áður en þingheimur fer í sumarfrí - ef hann fer í sumarfrí, það væri kannski gott að fá upplýsingar um það. Þar kemur fram að viðmiðið 2019, sem er á næsta ári, eftir að nýju persónuverndarlöggjöfin tekur gildi, sé að sett verði saman fræðsla fyrir börn í samvinnu við SAFT og þá sem vinna með börnum um réttindi þeirra og unnið verði að aukningu sjálfsafgreiðslu í gegnum vefsíðu. Viðmið sett 2018. Það er ekkert um fræðslu um þá byltingu sem hér er að eiga sér stað. Það er bara talað um að fræða eigi börn um þeirra persónuvernd. Það er vissulega gott. Nú er til dæmis verið að breyta reglugerðinni þannig að börn þurfi við 13 ára aldur að samþykkja ákveðna hluti, samkvæmt frumvarpinu sem hér hefur verið lagt fram, þegar þau fara inn á ýmsa samfélagsmiðla og þess háttar. Hver ætlar að kynna það fyrir blessuðum börnunum?
Herra forseti. Loksins, loksins, loksins, tekur hæstv. dómsmálaráðherra á sig rögg og leggur fram frumvarp til laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Loksins, segi ég. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis lýkur þingið störfum sínum þann 7. júní. Það hefur legið fyrir frá því starfsáætlunin var lögð fram í upphafi þings. Það kemur varla á óvart. Um árabil hefur legið fyrir að ný persónuverndarreglugerð Evrópusambandsins myndi taka gildi síðastliðinn föstudag og yrði innleidd í EES-samninginn. Það kemur varla á óvart. Það hefur legið fyrir lengi að Alþingi þyrfti að afgreiða ný lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga til þess að uppfylla skyldur sínar samkvæmt EES-samningnum og tryggja þar með að íslenskir borgarar og fyrirtæki njóti sömu réttinda og réttarverndar og önnur EES-ríki og verði ekki fyrir skakkaföllum eða að réttaróvissa skapist. Það kemur varla á óvart. Herra forseti. Ekkert í þessu máli var ófyrirséð eða ætti að koma hæstv. dómsmálaráðherra eða ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur á óvart. Það sem kemur hins vegar á óvart eru þau vinnubrögð sem viðhöfð eru í þessu máli. En nei annars, herra forseti, vinnubrögðin koma því miður ekkert á óvart. Hæstv. dómsmálaráðherra virðast ansi oft mislagðar hendur og ríkisstjórnin hefur greinilega lagt til hliðar fyrirheit um bætt vinnubrögð, eflingu Alþingis, samráð um stór mál og aukið traust til Alþingis. Vinnubrögðin í þessu máli staðfesta því miður annað tveggja. Annaðhvort meinar ríkisstjórnin ekkert með því sem hún segir eða hitt - sem er trúlegri skýring - að ríkisstjórnin ræður einfaldlega ekki við að efna fyrirheit sín. Herra forseti. Málið sem við fjöllum um er margþætt. Það er flókið. Það varðar mikilvæg réttindi. Það leggur miklar og nýjar skyldur á þá sem sýsla með persónuupplýsingar og réttindi þeirra sem fjallað er um. Það er hluti af EES-samningnum. Það varðar mikilvæg stjórnskipuleg atriði. Þrátt fyrir allt þetta dettur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur í hug að dreifa málinu til alþingismanna í gær, taka það til 1. umr. í dag og ætlast til þess að málið verði klárað fyrir þinglok. Er ríkisstjórninni virkilega alvara? Já, því miður, henni virðist vera alvara með þessum vinnubrögðum. Þann 8. maí sl. beindi ég munnlegri fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um hvað framlagningu þessa máls liði. Þar spurði ég meðal annars, með leyfi forseta: „Af hverju í ósköpunum er þetta frumvarp ekki komið fyrir þingið til umræðu?“ Í svari hæstv. ráðherra sagði meðal annars, með leyfi forseta: „Hitt er annað mál að frumvarpið liggur nú nýlega fullklárað fyrir hjá dómsmálaráðuneytinu, hefur verið í kostnaðarmati hjá fjármálaráðuneytinu og í yfirlestri hjá forsætisráðuneytinu. Ég hyggst leggja það fyrir Alþingi á næstu dögum.“ Herra forseti. Strax er teygjanlegt hugtak, eins og frægt er orðið. Á næstu dögum er greinilega álíka óljóst. Næstu dagar hæstv. ráðherra reyndust tuttugu. Það eru ansi margir dagar í ljósi þess að fyrir lá á þeim tíma að þingið lyki störfum eftir þrjátíu daga. Aftur hlýtur maður að velta fyrir sér af hverju svona er að verki staðið. Í hreinskilni sagt: Ég skil það ekki. Herra forseti. Í kjölfar þessarar umræðu benti hæstv. dómsmálaráðherra þingflokksformönnum á með tölvupósti að frumvarpið væri að finna á svokallaðri samráðsgátt Stjórnarráðsins. Um þessa ágætu samráðsgátt segir, með leyfi forseta, á þeirri síðu: „Markmið samráðsgáttarinnar er að auka gagnsæi og möguleika almennings og hagsmunaaðila á þátttöku í stefnumótun, reglusetningu og ákvarðanatöku opinberra aðila. Hér er á einum stað hægt að finna öll mál ráðuneyta sem birt hafa verið til samráðs við almenning.“ Það er nefnilega það. Alþingi er bent á samráðsgáttina til að afla sér upplýsinga um þetta stóra mál. Er það dæmi um aukið samráð, bætt vinnubrögð og virðingu fyrir störfum Alþingis? Eiga alþingismenn bara að treysta á samráðsgáttina til þess að komast að því hvað höfðingjarnir hafast að? Þá vekur það sérstaka athygli að frumvarpsdrög til umsagnar voru birt á samráðsgáttinni í byrjun mars. Hins vegar var öll greinargerðin ekki birt á þeim tíma. Þar vantaði til dæmis greiningu á stjórnskipulegum álitaefnum. Þar var ekki að finna athugasemdir um einstaka greinar sem er auðvitað mikilvægt til þess að skilja ákvæðin til fulls og þýðingu þeirra. Eftir því sem best verður séð hefur frumvarpið ekki tekið neinum breytingum frá því það birtist í samráðsgáttinni. Vitað er að margvísleg álitaefni eru um efni reglugerðarinnar og hvernig hún skuli útfærð. Hér hlýtur að koma til vandlegrar yfirferðar Alþingis um öll þessi atriði. Herra forseti. Þann 25. maí, sama dag og persónuverndarreglugerð ESB tók gildi, birtist fréttatilkynning á vef dómsmálaráðuneytisins undir fyrirsögninni Ný persónuverndarlöggjöf. Þar segir, með leyfi forseta: „Til að flýta afgreiðslu málsins eins og frekast er unnt mun utanríkisráðherra leita fyrirframsamþykkis Alþingis til innleiðingar GDPR-reglugerðarinnar í EES-samninginn í næstu viku. Þá var framlagning frumvarps dómsmálaráðherra um innleiðingu reglugerðarinnar í íslenskan rétt samþykkt á fundi ríkisstjórnar í morgun og verður frumvarp til nýrra persónuverndarlaga lagt fram á Alþingi í næstu viku.“ Og áfram: „Áform stjórnvalda eru því að upptaka reglugerðarinnar í EES-samninginn og setningu nýrra laga um persónuvernd verði lokið áður en Alþingi fer í sumarhlé.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Ísland hefur þar til í dag verið með sömu réttarvernd og ríki ESB á sviði persónuverndar og talist hluti hins innri markaðar. Stjórnvöld EFTA-ríkjanna hafa komið sjónarmiðum sínum skýrt á framfæri við Evrópusambandið um að þar til GDPR-reglugerðin taki gildi í EES-samningnum muni núgildandi persónuverndartilskipun halda gildi sínu í samskiptum EFTA-ríkjanna við ríki innan ESB. Millibilsástandið sem myndast milli gildistöku GDPR- reglugerðarinnar í ESB og upptöku hennar í EES-samninginn ætti því ekki að valda truflunum á notkun persónuupplýsinga á innri markaði EES.“ Herra forseti. Þessi síðari tilvitnun, um að EFTA-ríkin hafi komið sjónarmiðum sínum á framfæri við Evrópusambandið, vekur sérstaka athygli. Af hverju vekur hún sérstaka athygli? Jú, það er nefnilega vegna þess að hún er ekki lengur eins og fréttatilkynningin var orðuð 25. maí þegar hún var birt. Henni var breytt 28. maí. Það er í engu getið um hverju var breytt eða hvers vegna. Menn eiga bara að finna það á sér hverju var breytt. Var um smávægilegar lagfæringar að ræða? Eða var verið að breyta henni í veigamiklum atriðum? Herra forseti. Fréttatilkynningunni var einmitt breytt í veigamiklum atriðum. Áður sagði í henni að stjórnvöld EFTA-ríkjanna hefðu birt yfirlýsingu um stöðuna þar til GDPR-reglugerðin taki gildi. Í nýrri útgáfunni hafa þau komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Þetta er ekki allt. Í fyrri útgáfunni var líka talað um að Evrópusambandið, lagaskrifstofa Evrópusambandsins, myndi gefa út sams konar yfirlýsingu. Þetta er algjörlega horfið úr fréttatilkynningunni. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli upp á réttarstöðu manna. Þarna hafa tvær yfirlýsingar horfið sporlaust úr fréttatilkynningunni. Vissi ráðuneytið ekki hvað það var að segja í upphaflegu tilkynningunni? Var hér um að ræða vankunnáttu á málefninu og því hvernig hlutirnir ganga fyrir sig? Eða bjó kannski eitthvað annað undir? Átti að reyna að róa þá sem töldu að réttaróvissa væri að skapast með því að dikta upp að búið væri að gefa út yfirlýsingar á báða bóga? Dómsmálaráðuneytið og dómsmálaráðherra og við öll verðum að gera okkur grein fyrir því að þrátt fyrir allt er fylgst með íslenskri stjórnsýslu og það er fylgst með því hvað kemur frá dómsmálaráðuneytinu í þessum efnum. Menn hafa verið að bíða eftir því hvernig þessi mál eru leyst. Það fór reyndar þannig að það voru aðilar hér á landi og reyndar í útlöndum líka sem lásu margumrædda fyrstu fréttatilkynningu ráðuneytisins og hófu þegar að leita að umræddum yfirlýsingum en fundu þeim hvergi nokkurs staðar stað. Þetta er grafalvarlegt mál og er eiginlega með hreinum ólíkindum að ráðuneyti, virðulegt ráðuneyti dómsmála, hagi sér með þessum hætti. Herra forseti. Hér er allt á sömu bókina lært; ónóg vandvirkni og flumbrugangur. Það er auðvitað sorglegt að þurfa að draga fram þessa raunasögu alla. En ábyrgðina ber auðvitað hæstv. dómsmálaráðherra ásamt ríkisstjórninni í heild sinni.
Herra forseti. Ýmislegt jákvætt er í þessu frumvarpi, það sem ég hef náð að kynna mér á þeim afar skamma tíma sem við höfum haft til þess, eins og komið hefur fram hér í dag. Frumvarpið er hins vegar mjög viðamikið og íþyngjandi. Meginmarkmið þess er að tryggja einstaklingum aukna vernd og aukin réttindi við meðferð persónuupplýsinga. Rætt er um hugarfarsbreytingu hvað varðar meðferð persónuupplýsinga, umgengni um slíkar upplýsingar og þýðingu þeirra. Allt hljómar þetta vel og eru í sjálfu sér göfug markmið en áhrif frumvarpsins verða víðtæk og snerta nær öll svið samfélagsins eins og komið hefur fram. Einmitt þess vegna kallar þetta frumvarp á vandaða umræðu í þingsal. Þau vinnubrögð sem við höfum horft hér upp á og flestallir þingmenn hafa komið inn á, hvernig þetta hefur komið inn í þingið með afar skömmum fyrirvara, eru ekki boðleg, sérstaklega í ljósi þess hversu umfangsmikið og íþyngjandi frumvarpið er. Þá komum við enn að því sem hefur verið nefnt hér og ég nefndi í ræðu í morgun, eflingu Alþingis. Enn og aftur sannast að það eru sannkölluð öfugmæli hjá ríkisstjórninni að segjast vilja efla Alþingi. Ég vil víkja aðeins að umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um frumvarpið. Það hefur gert að umtalsefni kostnað sveitarfélaganna af nýjum lögum um persónuvernd. Þar kemur fram að fyrirhuguð lagasetning kalli á nýtt og bætt verklag um persónuvernd og muni hafa veruleg áhrif á alla stjórnsýslu sveitarfélaga og leiða til umtalsverðs kostnaðarauka. Fram koma áhyggjur af sektarheimildum frumvarpsins og að beiting þeirra gæti haft íþyngjandi áhrif á reksturinn sem mæta þyrfti með samdrætti í þjónustu og eftir atvikum bitna á skattborgurunum. Þá segir Samband íslenskra sveitarfélaga að fjölmörg atriði í frumvarpsdrögunum séu mjög óljós og að skýrleika vanti um þau fyrirmæli sem sveitarfélög hafa um hvernig standa beri að málum. Þetta er grundvallaratriði. Mat á kostnaði sveitarfélaga væri þannig háð mikilli óvissu og vikmörk lékju á hundruðum milljónum króna. Við gerð kostnaðarmatsins leitaði sambandið m.a. í smiðju einstakra sveitarfélaga sem lengst voru komin í undirbúningnum sem og systurstofnana annars staðar á Norðurlöndunum. Fram kom hjá þeim öllum að afar erfitt væri að leggja mat á kostnaðinn og að í reynd væri vart hægt að áætla hann nema í ljósi reynslunnar að nokkrum tíma liðnum. Finnska sveitarfélagasambandið hafði hvað gleggsta mynd af áætluðum undirbúnings- og árlegum rekstrarkostnaði finnskra sveitarfélaga. Finnarnir gerðu ráð fyrir að undirbúningskostnaður við að mæta kröfum reglugerðarinnar samsvaraði tæpum 2.300 kr. á hvern íbúa. Yfirfært á íslensk sveitarfélög væri áætlaður kostnaður því rétt tæpar 770 millj. kr. Árlegur rekstrarkostnaður væri áætlaður um helmingur undirbúningskostnaðar sem svarar til tæplega 390 millj. kr. Hluti kostnaðar vegna frumvarpsins væri fastur sem sveitarfélög þyrftu að taka á sig óháð stærð. Af þeim sökum ætti kostnaður á hvern Íslending að vera hærri en finnsku tölurnar segja til um. Sambandið lagði sjálfstætt mat á annars vegar hugsanlegan kostnað sveitarfélaganna við undirbúning að nýju fyrirkomulagi persónuverndar og hins vegar árlegan rekstrarkostnað til frambúðar. Niðurstöður matsins eru athyglisverðar og þær voru nokkru hærri en finnska matið gaf til kynna. Þar var undirbúningskostnaður áætlaður um 815 millj. kr. og varanlegur kostnaður um 390 millj. kr. Stærstu liðir undirbúningskostnaðarins snúa annars vegar að verkefnisstjórn og hins vegar að kortlagningu vinnslu sveitarfélaga og gerð vinnsluskráa. Kostnaður við þessa liði er áætlaður um 600 millj. kr., tæplega 74% af heildarkostnaðinum. Til að mæta fyrrnefndum liðum er gert ráð fyrir 370 millj. kr. kostnaði til að standa undir 30 ársverkum verkefnisstjóra sem stjórni undirbúningi sveitarfélaganna að nýjum lögum. Til hins síðarnefnda er gert ráð fyrir að verja þurfi um 230 millj. kr. Við matið er gengið út frá tölum meðalstórs sveitarfélags og gefnar forsendur um fjölda tíma sem minni og stærri sveitarfélög gætu þurft að kaupa. Matið er frá 50 klukkustundum hjá minnstu sveitarfélögunum upp í 300–500 klukkustundir hjá þeim stærstu. Að auki er reiknað með vinnslu fastra starfsmanna og gert ráð fyrir að fyrir hverja klukkustund sérfræðings inni fastir starfsmenn af hendi tvær. Aðrir þættir málsins snúa að fræðslu og þjálfun, endurskoðun ferla og gerð skjala, innleiðingu öryggiskerfa persónuverndar, gerð nýrra samninga við vinnsluaðila, úttektum til að sannreyna nýtingu á áætluðum gjöldum til Persónuverndar. Til þessara mála er gert ráð fyrir að verja 215 millj. kr. Samband íslenskra sveitarfélaga áætlar að varanlegur árlegur rekstrarkostnaður verði um 390 millj. kr. og liggi á bilinu 330–470 millj. kr. Allt er þetta mjög athyglisvert og vert að fara aðeins nánar yfir þær kostnaðartölur sem stefnt er að að leggja á sveitarfélögin án þess að nokkurt mótframlag komi eða breyting á tekjustofnum þeirra. Fyrstu eitt til tvö árin er viðbúið að kostnaðurinn verði enn meiri, allt að 480 millj. kr. Það felst m.a. í því að gert er ráð fyrir að bæta þurfi við allt að hálfu stöðugildi fyrir hvert embætti persónuverndarfulltrúa fyrstu eitt til tvö árin. Gert er ráð fyrir því að persónuverndarfulltrúar sveitarfélaganna verði 14 talsins, fjórir í Reykjavík, einn í Kópavogi, Hafnarfirði og Garðabæ og síðan einn í hverjum hinna sjö landshlutanna og að áætlaður kostnaður við þá verði um 230 millj. kr., tæplega 59% af heildarkostnaðinum. Þá er gert ráð fyrir að 100 millj. kr. sé varið í árgjöld vegna samninga um hugbúnað og 50 millj. kr. í árlegar öryggisprófanir og eftirlitsgjöld til Persónuverndar. Hæstv. ráðherra talaði í ræðu sinni um víðtækt samráðsferli. Ég sé hvergi að þetta ferli hafi átt sér stað gagnvart sveitarfélögunum og hvernig þau eiga að mæta þessum aukna kostnaði. Mörg þeirra hafa ekkert svigrúm til að mæta honum og standa undir framkvæmd laganna og öllum þeim undirbúningi sem þörf er á. Í dag geta sum sveitarfélög ekki einu sinni haldið uppi eðlilegu skólastarfi vegna slæmrar fjárhagslegrar stöðu. Það þarf að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga með það í huga að hægt sé að halda uppi öflugu skólastarfi en auk þess verður að svara því hér og nú hvernig sveitarfélögin eiga að standa straum af þeim aukna kostnaði sem leggst á þau með þessu frumvarpi sem ríkisstjórnin hefur skellt hingað inn með engum fyrirvara án þess að hér fari fram vönduð umræða. Sá sem hér stendur situr í fjárlaganefnd. Við höfum verið að ræða fjármálaáætlun. Ég hef ekki orðið var við að þetta hafi komið inn á borð fjárlaganefndar og ég minnist þess ekki að rætt hafi verið um að það þurfi að huga að fjárveitingum til að standa straum af þeim mikla kostnaði sem þessu fylgir. Það er rætt um að fjölga þurfi starfsmönnum hjá Persónuvernd en hvergi rætt um sveitarfélögin og ég minnist þess ekki að þau hafi fengið nokkurt tækifæri til að koma fyrir nefndina og lýsa áhyggjum sínum þar yfir þessu. Herra forseti. Mig langar aðeins í lokin að víkja að fjárhagslegum áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð. Í greinargerðinni kemur fram að það þurfi að ráða a.m.k. 22 persónuverndarfulltrúa í fullt starf. Kostnaður við það gæti numið allt að 250 millj. kr. árlega. Auk þess má gera ráð fyrir öðrum tilfallandi kostnaði eins og utanaðkomandi úttektum á árlegum öryggisprófunum. Það gæti numið allt að 80 millj. kr. þannig að við erum að tala um rúmlega 300 millj. kr. árlega. Hér er náttúrlega á ferðinni hið mikla áhugasvið Evrópusambandsins á embættismönnum og að hafa þá sem flesta. Evrópusinnar á Íslandi hljóta að fagna því og þá væntanlega þeim auknu útgjöldum sem þetta hefur í för með sér fyrir ríkissjóð. Varðandi stjórnvaldssektir sagði hæstv. ráðherra að það þyrfti að sjá hvernig þær kæmu til með að þróast. Það er ekkert svar, og sýnir að undirbúningi málsins er ábótavant af hálfu ríkisstjórnarinnar, að svara því með að segjast þurfa að sjá hvernig það kemur út að stjórnvaldssektir geti verið lagðar sem nemur allt að 2,5 milljörðum kr. Þetta segir allt sem segja þarf um það með hvaða hætti þetta mál kemur hingað inn og hvernig undirbúningi hefur verið háttað. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að leggja sektir á einstaklinga, lögaðila, þar á meðal stjórnvöld og stofnanir sem falla undir gildissvið stjórnsýslulaga. Ákvarðanir um stjórnvaldssektir verða teknar af stjórn Persónuverndar en sektirnar renna í ríkissjóð að frádregnum kostnaði við innheimtu. Áður en til beitingar stjórnvaldssektar kæmi hefur Persónuvernd þann möguleika samkvæmt 45. gr. frumvarpsins að leggja dagsektir á þann aðila sem fyrirmæli um ráðstafanir til úrbóta beinast að. Sektir geta numið allt að 200.000 kr. fyrir hvern dag sem líður eða byrjar að líða án þess að fyrirmælum sé fylgt. Ég hef rakið þann mikla kostnað sem sveitarfélögin standa frammi fyrir með innleiðingu þessa frumvarps. Samkvæmt þessu gætu sveitarfélögin einnig staðið frammi fyrir háum sektargreiðslum og auk þess fyrirtæki og einstaklingar, við megum ekki gleyma þeim í þessari umræðu. Það er alveg ljóst að þetta mál þarfnast mun betri og vandaðri umræðu. Hér eru veigamikil atriði, ekki síst er lúta að kostnaði við innleiðingu og framkvæmd laganna, ákvæðum um sektargreiðslur, skýrleika laganna, fræðslu o.s.frv., sem þarfnast mun meira samráðs við hagsmunaaðila.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður beindi athygli sinni að þeim íþyngjandi áhrifum sem bitnað geta á skattborgurum. Mig langaði til að vega aðeins upp á móti því, leggja á hina vogarskálina skerðingu á friðhelgi, sem bitnar á öllum, líka skattborgurum. Þar koma t.d. fram áhrif eins og kosningaspjöll, sem verið hafa í umræðunni á undanförnum mánuðum, sem eru ákveðinn kostnaður fyrir samfélagið, og hagnaður fyrirtækja af friðhelgi eða persónuupplýsingum. Mér þætti áhugavert að heyra hjá hv. þingmanni hvorum megin á vogarskálinni við eigum að hafa varann á. Eigum við að hafa áhyggjur af þeim íþyngjandi kostnaði sem lendir á sveitarfélögum og fyrirtækjum og ýmsu svoleiðis eða friðhelgi einstaklinga, þar á meðal skattborgara, til þess að geta varið sig gagnvart oki stóra bróður, eins og fram kemur í títt tilvitnaðri bók Orwells? Mér þætti ánægjulegt ef hv. þingmaður væri til í að velta því aðeins fyrir sér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þennan áhugaverða vinkil á umræðuna. Vissulega eru þarna ákveðnar vogarskálar, ég get alveg tekið undir það. Í mínum huga snýst þetta fyrst og fremst um að hér kemur löggjafinn með mjög umfangsmikið og íþyngjandi frumvarp, eins og hefur verið nefnt, sérstaklega gagnvart sveitarfélögunum. Þar höfum við svo sannarlega fengið fréttir af því að fjárhagsstaða þeirra er mjög misjöfn. Þau eiga sum hver erfitt með að standa straum af því lögbundna hlutverki sem þau hafa nú þegar. Þess vegna segi ég hér og nú að þessu frumvarpi verður að fylgja fjármagn. Því hefur ekki verið svarað. Hvaðan eiga peningar fyrir verkefnum að koma sem sveitarfélögin eiga að standa straum af? Þetta er ekki fyrsta málefnið þar sem ríkisvaldið kemur einhverju yfir á sveitarfélögin sem ekki fylgja neinir tekjustofnar. Þess vegna er afar brýnt að haft verði víðtækt og eðlilegt samráð. Ég minnist þess ekki að sveitarfélögum hafi verið gefið nokkurt tækifæri til að koma fyrir fjárlaganefnd, svo dæmi sé tekið, til þess að lýsa sjónarmiðum sínum í þessu máli. Að öðru leyti þakka ég fyrir þennan áhugaverða vinkil hv. þingmanns og eins margt annað gott sem frá honum kemur. Hann hefur áhugaverð sjónarmið og ég þakka það.
Virðulegi forseti. Við lendum í ákveðnum tæknilegum vandamálum hvað friðhelgi varðar. Áður fyrr var mjög erfitt að fá einhverjar upplýsingar um persónuhagi fólks því að fólk var ekki svo auðveldlega með aðgang að þeim í tækjum sem það heldur á núna eða ber með sér hvert sem er og gerir sér kannski ekki nákvæmlega grein fyrir því hvaða upplýsingar það lætur frá sér. Það sér það ekki. Það er eitt af því sem þetta frumvarp lagar að miklu leyti, að láta verður vita hvert upplýsingarnar eru að fara og helst að gefa samþykki fyrir þeim. Það er eiginleiki þeirrar tækni sem bæst hefur við frá þeim tímum þegar ekki var hægt að safna þessu. Kostnaðurinn flakkar til með tækniþróuninni og þeim möguleikum sem verða til samhliða þeirri tækniþróun. En ég er mjög sammála hv. þingmanni um að því ætti að fylgja fjármagn. Ég tel að fjárlaganefnd ætti að fara yfir þetta frumvarp þó að það endi ekki í fjárlaganefnd. Þá hlýtur frumvarpið að hafa töluverð áhrif á hin ýmsu málefnasvið. Við töluðum um persónuvernd áðan. Það eru líklega engir smápeningar sem þurfa að fara í það. Hv. þingmaður bendir einmitt á persónuverndarfulltrúana og hvaða áhrif það hefur á sveitarfélögin. Þá fer það út í tekjuskiptinguna milli sveitarfélaga og ríkis. Þetta verður rosalega áhugaverð umræða sem snertir gríðarlega marga fleti, bæði til framtíðar og frá framtíðartækniþróun og þann samfélagsstrúktúr sem við erum með núna, allt niður í tekjuskiptingu sveitarfélaga og ríkis.
Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni um að frumvarpið snertir afar marga fleti. Áhrifin eru víðtæk og snerta í raun öll svið samfélagsins. Á móti þeim kostnaði sem ég hef rætt og hefur verið megininntakið í ræðum mínum, kemur sú réttarbót sem hv. þingmaður kom inn á, sem er vissulega mikilvæg, ég vil alls ekki draga úr því. Ég sagði í upphafi að það væri margt jákvætt í frumvarpinu. Við eigum að fagna því. En þetta snýr í mínum huga fyrst og fremst að þeim undirbúningi sem ég hef nefnt, sérstaklega í ljósi þess þegar hér kemur fram mjög mikilvægt mál, réttarbætur á ákveðnu sviði sem er okkur öllum afar mikilvægt. Þá þarf allur undirbúningur að vera vandaður. Það sjá það allir að þingmenn sem fengu frumvarpið afhent í gærkvöldi hafa ekki haft nein tök á að kynna sér af neinu viti frumvarp sem er upp á tæpar 150 síður. Ég kynnti mér sérstaklega þáttinn varðandi sveitarfélögin, vegna þess að hann skiptir verulegu máli. Það er lítið gagn í svona frumvarpi þegar ekki fylgja fjárveitingar til að innleiða og standa að eðlilegum og góðum undirbúningi. Það er umhugsunarefni fyrir okkur öll hér, sérstaklega ríkisstjórnina sem talar endalaust um að efla störf Alþingis og eftirlitshlutverk og svo framvegis og svo er allt framkvæmt og gert [[Forseti hringir.]]öfugt við það. Efling Alþingis í augum ríkisstjórnarinnar er náttúrlega hreint og beint öfugmæli.
Herra forseti. Ég ætla að höggva svolítið í sama knérunn og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Ég átti ekki von á að við værum að fara að tala um það sama en ég hefði svo sem átt að geta gefið mér það. Vissulega er ég sammála hv. þingmanni að kostnaðurinn sé mjög mikill í kringum þetta og lendir á mjög mörgum. Auðvitað hefðu átt að koma mjög góðar skýringar með um hvernig þetta yrði fjármagnað. Reyndar minnir mig að það hafi verið gert ráð fyrir lítilli aukningu í fjármagni til Persónuverndar í fjárlögum þessa árs. En einhverjir myndu segja að stofnanir eins og Persónuvernd, sem hafa lengi verið vanfjármagnaðar og undirmannaðar í ljósi síaukins verkefnafjölda sem þær þurfa að fást við og þess að málaflokkurinn verður æ flóknari, þyrftu að vera vel fjármagnaðar. Þætti hv. þingmanni ekki almennt eðlilegt að við sem samfélag eyddum auknum peningum í að verja einmitt þessa hagsmuni einstaklinga í því flókna umhverfi sem við búum við, hvort sem það er hjá Persónuvernd eða öðrum stofnunum ríkisins eða sveitarfélögum eða þar fram eftir götunum? Nú eru mörg fyrirtæki úti í heimi sem byggja afkomu sína á því að njósna hreinlega um almenning og selja ýmist hrágögn eða unnin gögn eða þjónustu sem byggir á þeim gögnum á borð við miðlaðar auglýsingar. Sumt af þessu er sárameinlaust en margt annað alls ekki. Í öllu falli ætti helst að vera á valdi hvers einstaklings að ráða því hvort fylgst sé með honum og með hvaða hætti það er gert. Persónuvernd er sú stofnun sem á að verja þessa hagsmuni borgaranna hér á landi en síðan hafa önnur stjórnvöld ákveðnu hlutverki þar að gegna líka. Mér þætti eðlilegt að þessar stofnanir væru fjármagnaðar til þess að geta sinnt þessu hlutverki. Er hv. þingmaður sammála mér um það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir hans innlegg í umræðuna og þetta andsvar. Ég sagði í upphafi að ég væri hlynntur þessu frumvarpi. Það er margt gott í því, mikilvæg réttarbót á ákveðnu mikilvægu sviði. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það þurfi að setja einhverja fjármuni í þetta. Hvort það þurfi að ráða 22 embættismenn um leið og frumvarpið er samþykkt, ég set smáfyrirvara við það. Ég hefði viljað sjá útreikninga, hvernig menn finna þessar tölur út og hvort þetta þurfi að kosta svona mikla peninga. Það hljóta að vera einhverjar leiðir til að draga úr kostnaði við þetta án þess að það komi niður á eftirlitshlutverkinu. Enn og aftur stöndum við frammi fyrir því að hér er að koma inn viðamikið og íþyngjandi frumvarp til laga sem á að innleiða, t.d. gagnvart sveitarfélögunum sem hafa ekki svigrúm og ráðrúm til þess að sinna þessu hlutverki nema það komi til einhver breyting á tekjustofnum sveitarfélaganna. Þá er það bara önnur umræða sem við verðum að taka. Það lýtur nefnilega akkúrat að undirbúningi þessa frumvarps. Það hefði átt að ræða þetta í samhengi við frumvarpið, hvernig við tökum á tekjustofnum sveitarfélaga svo þau geti sinnt þessu hlutverki sem ríkisvaldið er að fara hér fram á og ríkisstjórnin vill að verði innleitt með afar skömmum og mjög takmörkuðum undirbúningi.
Herra forseti. Já, ég er sammála þessu. Það er auðvitað í fyrsta lagi alveg fráleitt hversu stuttan tíma við fáum til að ræða þetta og góðar ástæður til að taka okkur þann tíma sem við þurfum til að geta gert þetta rétt. En ég held að ég sé ósammála í grunninn varðandi það að það sé kannski of bratt að ráðast í ráðningu 22 starfsmanna til Persónuverndar. Nú hef ég heimsótt Persónuvernd, reyndar fyrir nokkrum árum, og forvitnaðist um mönnunina. Þar kom fram sem mér þótti áhugavert að það væri enginn tæknimaður sem ynni þarna. Nú er starf Persónuverndar mjög tæknilegs eðlis. Það er kannski fyrst og fremst lögfræðilegt en það eru mörg tæknileg atriði sem koma upp og alveg fráleitt að svona stofnun hafi ekki haft tæknimann. Síðast þegar ég hafði upplýsingar, sem var fyrir ári, var það enn þá tilfellið. Það hefur verið þörf á fleiri starfsmönnum, bæði á lögfræðihliðinni og hinum megin, til mjög langs tíma. En spurningin í þessu er kannski ekki síst: Hversu mikill peningur er of mikill peningur til að vernda réttindi borgaranna? Það er ótrúlega mikilvægt að svara þeirri spurningu. Ef maður trúir því að réttindi séu algild verður svarið að vera að engin upphæð sé nógu há. En það er enginn skynsamur maður sem fer svo frjálslega með ríkisbudduna eða aðrar buddur. Einhvers staðar verðum við að draga línuna. Við verðum einhvern tímann að segja að það megi eyða svona miklu en ekki umfram það. Þetta jafnvægi sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson talar um er spurningin: Hvar drögum við línuna, hvernig drögum við hana? Kannski getur hv. þingmaður hjálpað mér að losna úr þessari heimspekilegu klemmu.
Herra forseti. Þetta er áhugavert hjá hv. þingmanni. Sá sem hér stendur er nú talsmaður ráðdeildar í ríkisfjármálum, enda er ég nefndarmaður í fjárlaganefnd og það er okkar hlutverk. 300 milljónir kr. aukalega á ári til Persónuverndar eru miklir peningar. Varðandi sveitarfélögin er verið að tala um að árlegur rekstrarkostnaður verði allt að 470 millj. kr. á ári. Þetta eru háar upphæðir. Það er skylda okkar að fara mjög vandlega yfir það hvort það sé virkilega svo að það þurfi að fjölga svo mjög hjá Persónuvernd. Nú tek ég fram að sú ágæta stofnun hefur unnið mjög gott starf, ég ætla ekki að draga úr því. En við þurfum að forgangsraða og sjá hvar peningarnir nýtast best. Í þessu sambandi er mjög brýnt að við förum algerlega ofan í saumana á því hvað við erum tilbúin að setja mikla peninga í þetta strax í upphafi. Hæstv. ráðherra sagði áðan í sinni ræðu að hún ætlaði bara að sjá til hvernig þetta þróaðist allt saman. Þá var hún að vísa til sektargreiðslna og heimilda fyrir háum sektum sem er að finna í þessu frumvarpi. Ég verð fyrir mína parta að segja að það er enginn undirbúningur. Þetta verður að fara nákvæmlega ofan í saumana á þessu. Vissulega hafa hlutirnir verið kostnaðargreindir en við verðum að spyrja okkur að því hér og nú: Erum við tilbúin til að setja allan þennan pening í þetta? Er hægt að gera þetta með minni tilkostnaði?
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum, þ.e. fölsuð lyf, netverslun og miðlun lyfja. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Einar Magnússon og Kristínu Láru Helgadóttur frá velferðarráðuneytinu, Lóu Maríu Magnúsdóttur og Ólaf Ólafsson frá Lyfjafræðingafélagi Íslands, Guðnýju Hjaltadóttur, Hálfdán Gunnarsson og Ólaf Adolfsson frá Félagi atvinnurekenda, Jakob Fal Garðarsson frá Frumtökum og Guðmund Óskarsson frá Lyfjaauðkenni ehf. Nefndinni bárust einnig umsagnir frá Félagi atvinnurekenda, Landspítalanum, Lyfjafræðingafélagi Íslands, Persónuvernd og Sjúkratryggingum Íslands. Frumvarpinu er ætlað að innleiða í landsrétt ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2011/62/ESB frá 8. júní 2011 um breytingu á tilskipun 2001/83/EB um bandalagsreglur um lyf sem ætluð eru mönnum til að koma í veg fyrir ólöglega innkomu falsaðra lyfja í löglega aðfangakeðju og framkvæmdarreglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 699/2014 um hönnun á sameiginlega kennimerkinu til að sanngreina aðila sem bjóða almenningi lyf í fjarsölu og um tækni- og raftæknilegar kröfur og dulkóðunarkröfur varðandi sannprófun á ósvikni þess. Umsagnaraðilar almennt voru jákvæðir í garð frumvarpsins en bentu engu að síður á nokkur atriði og þá sérstaklega hvað varðar reglugerðarsetningu ráðherra. Eins og segir í frumvarpinu er kveðið á um það í 3. gr. að ráðherra sé heimilt í reglugerð að kveða nánar á um skilyrði og framkvæmd netverslunar með lyf. Umsagnaraðilar telja hins vegar mikilvægt að ráðherra sé skylt að setja slíka reglugerð. Nefndin tekur undir þá ábendingu og leggur til breytingartillögu þess efnis. Þá bendir Lyfjafræðingafélag Íslands á mikilvægi þess að reglugerðin samkvæmt 4. gr. frumvarpsins verði gefin út samhliða gildistöku laganna eða sem fyrst eftir hana og að nauðsynlegt sé að eyða þannig allri stjórnsýslulegri óvissu, m.a. um stöðu miðlara og hvaða skilyrði þeir þurfi að uppfylla til að verða teknir á skrá hjá Lyfjastofnun. Nefndin tekur undir þessar athugasemdir og beinir því til ráðuneytisins að reglugerðarsetningunni verði flýtt eins og kostur sé. Nefndin leggur áherslu á að í slíkri reglugerð verði m.a. kveðið á um hvaða skilyrði miðlarar þurfi að uppfylla til að vera teknir á skrá hjá Lyfjastofnun. Einnig er nauðsynlegt í reglugerðinni að taka á því hvernig fólk auðkennir sig til að fá afgreiðslu í netverslun. Það er m.a. mikilvægt til að mynda til þess að tryggja að ungmenni eða börn eða aðilar sem ættu ekki að geta nálgast lyf geti gert það í gegnum slíka þjónustu. Lyfjafræðingafélag Íslands benti jafnframt á að í lyfjalögum sé tekið fram hverjum heildsalar mega selja lyf en ekki tekið sérstaklega á því af hverjum lyfsöluleyfishafar megi kaupa lyf og leggur félagið til að bætt verði við ákvæði þar um þar sem kveðið er á um að lyfsöluleyfishöfum sé einungis heimilt að kaupa lyf af lyfjaheildsölum. Samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytinu stendur yfir heildarendurskoðun á lyfjalögum þar sem m.a. verður tekið á þessu álitaefni. Nefndin telur eðlilegt að slíkt ákvæði fylgi heildarendurskoðun lyfjalaga þar sem farið verður í samráð við hagsmunaaðila um þetta tiltekna álitaefni og leggur nefndin því ekki til breytingartillögu þessa efnis í þessari yfirferð. Félag atvinnurekenda lýsir yfir áhyggjum af þeim kostnaði sem óhjákvæmilega hljótist af innleiðingu kerfisins fyrir innflytjendur einkum vegna ákvæða reglugerðar nr. 141/2011 um að fylgiseðlar lyfja skuli vera á íslensku. Hingað til hafa innflytjendur prentað íslenska fylgiseðla og sett ofan í ytri umbúðir lyfjanna með því að rjúfa innsigli framleiðenda og endurinnsigla síðan pakkninguna. Innleiðing þessa nýja kerfis gerir það að verkum að ætli innflytjandi að opna ytri umbúðir innflutts lyfs þarf hann að fjarlægja eldri einkvæm auðkenni úr gagnasafnskerfinu og setja jafngild einkvæm auðkenni á vöruna. Þessu fylgir mikill kostnaður og telur félagið líkur á að mörg lyf hverfi einfaldlega af markaði vegna framangreinds kostnaðar sem aftur geti leitt til skorts á lyfjum á markaði. Þetta gæti síðan haft í för með sér minni samkeppni sem gæti leitt til hærra lyfjaverðs. Nefndin tekur undir þessar áhyggjur félagsins og beinir því til ráðuneytisins að leita leiða til að takmarka þennan kostnað. Nefndin nefnir rafræna fylgiseðla með lyfjum sem dæmi um mögulega mótvægisaðgerð, en leggur það að öðru leyti í hendur ráðuneytisins að meta til hvaða ráðstafana sé unnt að grípa til að takmarka þennan kostnað. Þetta síðastnefnda er afar mikilvægt vegna þess að íslenski lyfjamarkaðurinn er að sönnu fremur lítill í alþjóðlegu samhengi. Þetta eru ekki bara einhverjar vangaveltur og áhyggjur, það er raunveruleg hætta á að lyf gætu dottið út af markaði verði ekki brugðist við með einhverju móti. Því er afar mikilvægt að ráðuneytið fylgist vel með framkvæmdinni þegar lögin hafa verið sett. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Í stað orðanna „Ráðherra er heimilt í reglugerð að kveða“ í 3. efnismálsgr. 3. gr. komi: Ráðherra skal setja reglugerð sem kveður. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Halldóra Mogensen og Sigurður Páll Jónsson skrifa undir nefndarálit þetta með fyrirvara. Aðrir nefndarmenn sem undri álitið rita eru Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta og gjöld, hlutabréfakaup, skuldajöfnun og álagningu o.fl. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín sérfræðinga frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, frá ríkisskattstjóra, frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum iðnaðarins. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum ákvæðum sem snerta skatta og gjöld í átta lagabálkum. Lúta breytingarnar að rýmkun skilyrða fyrir nýtingu skattafsláttar í tengslum við hlutabréfakaup við tilteknar aðstæður, setningu reglna um skattalegar ívilnanir um tekjuskatt, rafrænum samskiptum og rafrænni birtingu álagningar, orðalagi um tekjur af útleigu íbúðarhúsnæðis og skuldajöfnun endurgreiðslukrafna við vangoldna skatta og gjöld. Auk þess eru lagðar til breytingar á dagsetningum ýmissa gjald- og álagningardaga sem nauðsynlegt er vegna flýtingar á álagningu opinberra gjalda á árinu 2018. Með 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 1. tölulið B-liðar 1. mgr. 30. gr. laga um tekjuskatt sem kveður á um heimild til frádráttar frá tekjuskattsstofni einstaklinga sem til er kominn vegna hlutabréfakaupa að nánar tilteknum skilyrðum uppfylltum. Breytingin lýtur að slökun þeirra skilyrða sem varða tengsl einstaklings og þess félags sem hann fjárfestir í og takmörkun á þeirri skyldu að skilyrðin skuli uppfyllt í ákveðinn tíma eftir að hlutafjáraukningin á sér stað. Nefndinni bárust ábendingar um að tilefni væri til frekari breytinga og skoðunar á 1. tölulið B-liðar 30. gr. skattalaga en lagðar eru til í þessu frumvarpi. Vegna þessa telur nefndin rétt að beðið sé með þessar breytingar á ákvæðinu og beinir því til fjármála- og efnahagsráðuneytisins að fram fari ítarlegri endurskoðun á ákvæðinu þar sem tekið er tillit til þeirra sjónarmiða sem fram hafa komið. Tillögur ráðuneytisins komi fram við upphaf 149. löggjafarþings. Þetta skiptir máli þar sem við erum auðvitað að reyna að ýta undir fjárfestingu í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að í 3. mgr. 65. gr. tekjuskattslaga verði kveðið á um að ríkisskattstjóri setji reglur um skilyrði ívilnunar samkvæmt greininni í stað heimildar ráðherra til setningar reglugerðar þar um. Ríkisskattstjóri gefi reglurnar út í upphafi hvers árs að fenginni staðfestingu ráðherra. Ríkisskattstjóri kom þeim sjónarmiðum á framfæri við nefndina að ekki væri þörf á að kveða á um staðfestingu ráðherra á reglunum eða að þær yrðu settar í upphafi hvers árs, nægjanlegt væri að ríkisskattstjóra væri falið að setja og birta reglurnar. Nefndin leitaði viðbragða ráðuneytisins við breytingartillögu ríkisskattstjóra. Benti ráðuneytið á að ívilnanir til einstaklinga gætu leitt til umtalsverðra breytinga á tekjuskattsstofni þeirra sem í hlut ættu og þar með skattalækkana. Á það hefur verið bent að óeðlilegt væri, og jafnvel stjórnarskrárbrot, að fjármálaráðherra hefði ekki sett reglugerð þar að lútandi eða hefði ekki aðkomu að setningu reglnanna sem beitt væri. Þessi rök lægju að baki tillögu frumvarpsins. Nefndin leggur til að 3. gr. frumvarpsins standi óbreytt en bendir um leið á mikilvægi þess að krafan um staðfestingu ráðherra á reglunum íþyngi útgáfu þeirra ekki þannig að hún dragist á langinn. Í 4. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á því hvernig vísað er til leiguhúsnæðis í 3. málslið 3. mgr. 66. gr. tekjuskattslaganna og er breytingin til samræmis við breytingar sem gerðar voru á a-lið 1. mgr. 58. gr. og a-lið 5. töluliðar 70. gr. laganna á síðasta þingi. Sem fyrr greinir lúta nokkrar af greinum frumvarpsins að breytingu á ýmsum dagsetningum í tengslum við álagningu skatta og gjalda. Í greinargerð um þetta atriði segir að undanfarið hafi álagning á einstaklinga farið fram í lok júní ár hvert og kærufrestur verið tveir mánuðir en álagning á lögaðila hafi farið fram í lok október. Tímasetningar á lokum álagningar hafi frá upphafi ráðist af skorti á tæknilegri getu til að vinna álagninguna á skemmri tíma. Með örum tækniframförum sé nú unnt að leggja nánast fullbúin skattframtöl fyrir allan þorra framteljenda og því sé svigrúm til að stytta þann tíma sem ætlaður er til skila á skattframtölum umtalsvert, sem t.d. sé heppilegt vegna samantektar á þjóðhagsstærðum. Er því lagt til að álagningardegi verði flýtt og að samhliða því verði kærufrestur lengdur. Í 14. gr. frumvarpsins um gjalddaga tryggingagjalds vegna launa og hlunninda sem undanþegin eru staðgreiðslu er ranglega tilgreint að gjalddagi einstaklinga verði 1. júlí, þar sem ætlunin er að hann verði 1. júní til samræmis við meginstefnu breytinganna. Leggur nefndin því til leiðréttingu á dagsetningu þessari. Að þessu framangreindu leggur efnahags- og viðskiptanefnd til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem koma fram í nefndarálitinu Undir álitið rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Líneik Anna Sævarsdóttir. Rétt er að geta þess að Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, styður þetta nefndarálit.