Virðulegi forseti. Ég fagna því auðvitað að þetta hafi náðst fram. Ég verð þó að nefna að mér finnst skrýtið hvað það þurfti að rökræða málið mikið og í raun berjast fyrir því. Að því sögðu met ég það mikils að það hafi verið hlustað eftir þó nokkurt karp, eins og gengur og gerist, vegna þess að ákvörðunin sem var tekin í atkvæðagreiðslu um bandorminn átti að duga. Það átti ekkert að þurfa að ræða þetta eitthvað frekar, það átti að liggja skýrt fyrir hvað við þyrftum að gera eins og var á fundum efnahags- og viðskiptanefndar. Ég vil ekki draga úr þessu vegna þess að það er jákvætt að þetta hafi endað svona og gleðilegt að sjá flutningsmenn úr öllum flokkum. Við skulum vona að við getum með minna karpi í framtíðinni náð sambærilegri samstöðu með einföldum rökum og staðreyndum fyrir framan okkur öll.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði að reyna að fá að tala um atkvæðagreiðsluna sjálfa af því að næst er líka atkvæðagreiðsla sem tengist þessu, þ.e. um breytingartillögu á þskj. 137 frá Pírötum og fleirum um þetta sama upp á 300 milljónir sem einhvern veginn rataði hingað inn upp á 250 milljónir sem stafar af óvissu um það hvort upphæðin væri rétt. Við vorum að reyna að komast í ákveðna sátt um það hvaða upphæð væri rétt. Þetta hefur greinilega gengið fram og til baka og endað þarna í 250 af einhverjum undarlegum orsökum. En af því við komumst að samstöðu í nefndinni, þegar rétt upphæð var komin, drögum við til baka breytingartillögu okkar á þskj. 137. Annars var bara mjög gott að lokum að við gátum á þessum litla tíma fundið þá upphæð sem var næst því sem við gátum metið rétta.
Herra forseti. Hér er lagt til að 50 milljónum verði varið til vinnu við staðarvalsgreiningu vegna byggingar nýs Landspítala á nýjum stað. Meginmarkmið þessarar tillögu er að tryggt verði fjármagn til að hægt sé að hefjast handa við framkvæmd óháðrar og faglegrar staðarvalsgreiningar við nýtt sjúkrahús. Gert er ráð fyrir því að hafist verði handa 1. febrúar og að til verksins verði fengnir óháðir fagaðilar sem ekki hafa komið að verkefninu á fyrri stigum. Gera þarf faglega staðarvalsgreiningu til að fá það á hreint hvar hagkvæmast og best er að reisa nýtt þjóðarsjúkrahús. Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Það sem vekur mestar áhyggjur þegar þessi nýja ríkisstjórn fer af stað er sú gamaldags hugsun sem virðist ríkja innan hennar um að nýtt þjóðarsjúkrahús skuli reist við Hringbraut hvað sem á dynur eftir 15–17 ára þöggun á öllum öðrum valkostum. Við teljum, og fleiri, að það sé ekki bara rétt heldur skylt að byggja nýjan spítala á betri stað. Það mun spara ríkinu til framtíðar stórar fjárhæðir. Það mun verða til þess að flýting verður á framkvæmdum við nauðsynlegt nýtt þjóðarsjúkrahús. Við teljum það satt að segja mjög alvarlegt ef þessi tillaga verður felld og þessu máli haldið áfram vegna þess að rödd skynseminnar verður að fá að heyrast í þessu máli. Öll rök hníga að því að nýtt þjóðarsjúkrahús eigi að vera á öðrum stað en við Hringbraut. Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Við höfum séð margt skrýtið frá sjálfvirkum takkaýturum stjórnarliðsins í dag en ekkert eins undarlegt og þá afstöðu sem birtist hjá hv. þingmönnum Framsóknarflokksins í þessu máli gagnvart þessari tillögu. Sá flokkur hefur í tvígang sett það á oddinn í kosningabaráttu, bæði 2017 og 2016, að einmitt þetta yrði gert sem hér er lagt til - og hér greiðir gervallur þingflokkur Framsóknarflokksins atkvæði gegn þessu. Ég geri mér grein fyrir því, herra forseti, að hæstv. fjármálaráðherra þykir örugglega undarlegt að sjá að stjórnarandstaðan greiðir ekki öll atkvæði eins í þessu máli en það er vegna þess að stjórnarandstöðuflokkarnir eru hver með sína stefnu. Hæstv. fjármálaráðherra ætti kannski að prófa það einhvern tímann, [[Hlátur í þingsal.]]að vera með stefnu, ekki mun Framsóknarflokkurinn sjá um það.
Virðulegi forseti. Það tekur mig lengri tíma að komast upp í pontu þegar ég þarf að greiða atkvæði í stólnum, það er svo löng leið. Þessi breytingartillaga snýst um að fullfjármagna varasjóði heilbrigðiskerfisins eins og það leggur sig. Við erum einmitt búin að tala um fjáraukalagafrumvörpin hérna og hvers konar rugl þau eru og að það eigi að grípa til varasjóða áður en allt um þrýtur og þarf að fara í einhver fjáraukalög. Það liggur í rauninni í augum uppi að varasjóður þarf að vera til staðar. Fyrst forgangurinn snýst um heilbrigðiskerfið er augljóst að það ætti bara að byrja á að fjármagna varasjóði heilbrigðiskerfisins eins og það leggur sig. Við getum efast um að við náum því að vera á núllinu, við höfum séð greiningar sem segja að við endum í mínus í rekstri, og þá þurfa a.m.k. varasjóðir að vera til staðar til að grípa til. Mér finnst þetta mjög hógvær breyting. Það er ekki verið að blása út rekstur heilbrigðiskerfisins, heldur einfaldlega verið að hafa öryggisgrindina þarna til staðar ef svo kemur upp, t.d. í lyfjum og lækningavörum [[Forseti hringir.]]sem hafa farið langt fram úr á undanförnum árum.
Herra forseti. Hér er á ferðinni lokatilraun okkar til að bæta kerfi sem margir flokkar hér inni hafa kallað eftir að verði bætt. Þetta er annars vegar barnabótakerfið og hins vegar vaxtabótakerfið þannig að þetta er lokatilraun okkar til að finna velferðina í velferðarflokknum VG. Að sjálfsögðu veit ég hvernig þessi atkvæðagreiðsla fer en eins og ég gat um áðan vil ég nota þetta tækifæri og skora á þingmenn Vinstri grænna og fleiri flokka að standa við sín stóru orð um að bæta þessi kerfi. Við getum ekki látið árin líða eitt af öðru og skilið þessa viðkvæmustu flokka fólks eftir, annars vegar fátækt barnafólk og hins vegar ungt fólk sem er að reyna að koma sér þaki yfir höfuðið. Við skulum þá standa við stóru orðin sem, eins og ég gat um áðan, eru ekki eldri en sjö vikna gömul.
Áformað er að hlé verði gert á þingfundum milli kl. 14 og 15.30 í dag fyrir hádegishlé og fundi í nefndum. Auk þess lætur forseti þess getið að hann lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundir í dag geti staðið lengur en þingsköp gera ráð fyrir og þar til umræðum um dagskrármál er lokið.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, dómsmálaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og utanríkisráðherra.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnin hafa gert mikið úr því að til standi að efla Alþingi. Raunar virðist þessi ríkisstjórn ekki bara hafa verið mynduð um samstarf flokkanna þriggja og stjórnarsáttmála hans heldur var stjórnarsáttmáli sérstaklega nefndur sáttmáli um eflingu Alþingis. Hins vegar hefur nú farið lítið fyrir þeirri eflingu og nýjum vinnubrögðum. Við höfum ekki séð þau birtast í því hvernig valið var í nefndir þingsins og við höfum ekki séð það birtast í því hvernig mál hafa verið unnin á þinginu, til að mynda hvað varðar möguleika minni hlutans á að koma að málum eða ábendingum um breytingartillögur. Reyndar hefur minni hlutinn að þessu sinni, held ég að megi alveg fylgja sögunni, sýnt af sér ný vinnubrögð. Ég efast um að í seinni tíð hafi nokkur stjórnarandstaða sýnt eins mikinn samstarfsvilja og núverandi minni hluti. Ekki hefur farið mikið fyrir umræðum um fundarstjórn forseta eða málþófi þrátt fyrir erfiða aðstöðu ríkisstjórnarinnar sem kemur hér inn með mjög stór mál, auðvitað helst fjárlagafrumvarpið, á síðustu stundu. Minni hlutinn hefur verið viljugur til þess að vinna það með stjórninni ólíkt því sem var þegar t.d. Vinstrihreyfingin – grænt framboð var í stjórnarandstöðu. Því spyr ég, herra forseti: Er hæstv. forsætisráðherra reiðubúin til þess að hvetja þingmenn stjórnarmeirihlutans til þess í dag að greiða atkvæði samkvæmt sannfæringu sinni? Er hæstv. forsætisráðherra tilbúin til þess að hvetja þingmenn stjórnarmeirihlutans til þess að fylgja stjórnarskrá þegar kemur að afgreiðslu fjárlaga og meta hverja og eina tillögu einfaldlega út frá innihaldi tillögunnar og mati viðkomandi á þeirri tillögu, ekki út frá einhverjum fyrirmælum frá stjórnarmeirihlutanum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrirspurnina. Ég vil byrja á að segja að ég hef átt mjög gott samstarf við hv. þingmann sem og aðra hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar það sem af er þessu þingi, þannig að ég lít svo á að samstarfið hér á þingi hafi gengið vel. Ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála. Ég vil líka benda á, af því að hv. þingmaður nefnir nefndir þingsins, að fleiri nefndir hafa ekki verið leiddar af stjórnarandstöðu í áratug. Ég fagna því að stjórnarandstaðan hafi ákveðið að taka því boði að leiða nefndir. Ég held að það skipti máli fyrir þingið. Ég er nokkuð bjartsýn á að við getum átt gott samstarf á þinginu. Ég hef hins vegar alltaf haldið því til haga eins og hv. þingmaður er mér sammála um, ég veit það því að ég hef oft heyrt hann segja það, að samstarf á þinginu snýst auðvitað ekki um það að fólk falli frá sannfæringu sinni eða sé ekki ósammála áfram. Þetta snýst ekki um að við hættum að vera ósammála á þinginu því þá gætum við náttúrlega í raun og veru sleppt því að vera í ólíkum flokkum. Ég lít ekki svo á að hv. þingmenn, hvorki stjórnar né stjórnarandstöðu, þurfi einhverja hvatningu frá mér til að fylgja stjórnarskrá. Ég tel það bara algjörlega sjálfgefið að þeir geri það og greiði atkvæði samkvæmt sannfæringu sinni í dag sem endranær.
Herra forseti. Ég lít svo á að hæstv. forsætisráðherra hafi verið að lýsa því hér yfir, og ráðherrann leiðréttir mig ef mér skjátlast, að hún telji það eðlilegt og æskilegt, jafnvel nauðsynlegt, að þingmenn stjórnarliðsins, rétt eins og þingmenn minni hlutans, greiði atkvæði í dag samkvæmt sannfæringu sinni, ekki samkvæmt einhverjum tilskipunum frá meiri hlutanum. Þegar hér koma fram breytingartillögur frá stjórnarandstöðunni varðandi ekki hvað síst fjárlagafrumvarpið hefur því hver og einn þingmaður, hver og einn stjórnarliði þar á meðal, frelsi til að greiða atkvæði eins og viðkomandi telur rétt. Það er gott að vita það, herra forseti, því að þá getum við metið atkvæði hvers og eins þingmanns út frá því. Hver og einn þingmaður hefur frelsi til að greiða atkvæði nákvæmlega eins og viðkomandi telur rétt. Og við skulum meta atkvæðagreiðsluna sem fram fer á eftir út frá því.
Herra forseti. Ég met allar atkvæðagreiðslur á Alþingi út frá þessu, eins og ég vona að hv. þingmaður og fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, geri og hafi ávallt gert þegar hann gegndi því embætti. Ég held að hv. þingmenn sem styðja þessa ríkisstjórn geti verið mjög stoltir af því að styðja hér fjárlög þar sem verið er að auka verulega útgjöld til þeirra grundvallarstoða sem voru mest umtalaðar fyrir síðustu kosningar. Ég vil þá sérstaklega nefna heilbrigðismálin þar sem framlög hins opinbera fara upp í 8,5% af vergri landsframleiðslu, sem er í takt við þau markmið sem við hv. þingmenn höfum öll sagt að við styðjum. Ég vil líka sérstaklega nefna framlög til menntakerfisins, þannig að ég er ekki í nokkrum vafa um að þeir hv. þingmenn sem hér eiga eftir að greiða atkvæði um fjárlög geti stutt þessar tillögur stoltir og sjái hvernig við erum að byggja hér upp samfélagslega innviði.
Herra forseti. Færri og færri fjölskyldur njóta barnabóta hér á landi. Fjölskyldunum hefur fækkað um rúmlega 12 þúsund frá árinu 2013. Á Norðurlöndum, og reyndar víða í Evrópu, hefur ríkt mikil sátt um gildi stuðnings við barnafjölskyldur en hér á landi hefur dregið úr vægi þeirra jafnt og þétt. Þeirri stefnu virðist eiga að halda áfram í ríkisstjórn undir forystu Vinstri grænna sem leggja til að á árinu 2018 byrji barnabætur að skerðast langt undir lágmarkslaunum. Raunin er sú að mikil skerðing barnabóta strax við lágar tekjur, líkt og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur til, stuðlar að meiri fátækt meðal vinnandi fólks. Hjón sem bæði eru í launaðri vinnu en á lágum launum fá litlar barnabætur hér á landi. Það er ein af ástæðunum fyrir því að fátækt meðal barnafjölskyldna er meiri en hjá barnlausum fjölskyldum. Það er þekkt staðreynd og það eina sem beðið er eftir er að stjórnvöld grípi til meðala sem virka. Sú sem hér stendur hefur ásamt hæstv. forsætisráðherra og fleirum í okkar flokkum talað fyrir breytingu á skerðingarmörkum barnabóta fyrir daufum eyrum núverandi samstarfsflokka Vinstri grænna í ríkisstjórn. Sú spurning er því áleitin hvort forystumaður ríkisstjórnarinnar, hæstv. forsætisráðherra, tali enn fyrir daufum eyrum stjórnarflokkanna um nauðsyn þess að breyta skerðingarmörkum barnabóta, a.m.k. að miða þau við lágmarkslaun. Er eitthvað því til fyrirstöðu að hæstv. forsætisráðherra samþykki breytingartillögur minni hlutans um að skerðing barnabóta hefjist ekki fyrr en lágmarkslaunum er náð? Og hver er fyrirstaðan, ef hún er einhver?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Barnabætur hækka á milli ára en ekki er gerð nein kerfisbreyting á fyrirkomulagi barnabóta. Ég tel það satt að segja ekki sérlega vönduð vinnubrögð að horfa ekki á málin heildstætt á þeim stutta tíma sem við höfum til að afgreiða hér fjárlög og tekjuöflun. Ég tel mun mikilvægara að við á Alþingi setjumst yfir það sameiginlega verkefni að fara yfir samspil skatta og bótakerfa á því kjörtímabili sem fram undan er þannig að við tryggjum það að til að mynda húsnæðisstuðningur, sem hefur líka verið töluvert til umræðu hér, nýtist best tekjulágum og ungu fólki þannig að við styðjum það við að koma sér þaki yfir höfuðið og að við tökum pólitíska umræðu um það hvernig við viljum sjá barnabótakerfið þróast. Hv. þingmaður segir að sú spurning sé áleitin af hverju ekki sé lögð til meiri aukning í það. Ef ég á að skoða tillögur hv. þingmanns er það alveg rétt að hv. þingmaður tilheyrir þeim flokki sem lagt hefur til verulega útgjaldaaukningu til viðbótar við þá miklu aukningu sem orðið hefur til samfélagslegra innviða í því frumvarpi sem við ætlum að afgreiða í dag. Ef ég man rétt talaði Samfylkingin um það fyrir kosningar að á kjörtímabilinu þyrfti að auka hér útgjöld um 40 milljarða til að ná félagslegum stöðugleika. Við töluðum um 40–50 milljarða og erum búin að auka útgjöld til samfélagslegra innviða um 18 milljarða á þessum skamma tíma. En Samfylkingunni finnst ekki nóg að það sér gert á tveimur vikum að styrkja samfélagslega innviði með þessum hætti, heldur hún vill frekari útgjöld. Sú áleitna spurning sem hefur leitað á mig er hins vegar: Hvar eru tekjuöflunartillögur Samfylkingarinnar?
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra velur að drepa málum á dreif enda er málefnið viðkvæmt, hlýtur að vera, fyrir hæstv. forsætisráðherra sem hafði tíma til þess að gera alls konar breytingar eins og við höfum séð hér á dögunum fyrir jól, bæði stórar og smáar, en það er ekki tími til að gera breytingar sem gagnast fátækasta barnafjölskyldufólkinu í landinu. Það er ekki tími til þess. Getum við ekki öll verið sammála því að það að byrja að skerða barnabætur fyrir neðan lágmarkslaun sé óréttlátt kerfi og fyrsta skrefið í endurskoðun ætti að vera að breyta því viðmiði? Ríkisstjórnin myndi sýna og senda skýr skilaboð um að það ætti í raun og veru að bæta hag barna á Íslandi ef hún myndi taka þetta skref og sýna líka skýr skilaboð um að hér ætti að breyta vinnubrögðum. Hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra talaði um að ræða ætti um barnabætur við kjarasamningaborðið. Er það virkilega svo [[Forseti hringir.]]að hæstv. forsætisráðherra mæli með því að fólk á lægstu laununum semji [[Forseti hringir.]]ekki um óskertar barnabætur? Ætlar ríkisstjórnin þannig [[Forseti hringir.]]að standa sömu megin samningaborðsins [[Forseti hringir.]]við hlið [[Forseti hringir.]]atvinnurekenda?
Herra forseti. Hér hefur komið algjörlega skýrt fram að ég kalla eftir góðu samstarfi allra flokka á þingi um það hvernig við viljum þróa áfram bótakerfin og skattkerfin til þess að tryggja betur stöðu tekjulægri hópa, sérstaklega þegar kemur að húsnæðismálum, og hvernig við viljum þróa barnabótakerfin áfram. Kallað er eftir breyttum vinnubrögðum. Já, ég kalla eftir því að við gefum okkur tíma til að fara í slíka vinnu en séum ekki í upphrópanapólitík með tillögur sem eigi að afgreiða á örskömmum tíma og að við horfum til þess að hér er verið að auka útgjöld til mikilvægra samfélagslegra verkefna, nema hv. þingmaður sé mér ósammála um að styrkja beri heilbrigðiskerfið, [[Gripið fram í.]]menntakerfið og annað.
Svaraðu spurningunni.
Ég aðhyllist [[Svaraðu spurningunni.]]að við séum með ábyrga stjórn efnahagsmála, sem hv. þingmaður hefur líka talað fyrir, og við horfum til þess að við aukum útgjöld til þeirra málaflokka sem við forgangsröðum núna, heilbrigðis- og menntamál, og við eigum hér samtal, eins og ég er þegar búin að svara hv. þingmanni [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í.]]um hvernig við ætlum - þetta hefur víst að gera með efnahagsstjórnina. [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður ætti kannski frekar að útskýra og [[Gripið fram í.]]fara yfir tekjuöflunartillögur Samfylkingarinnar. [[Gripið fram í: … í fyrra.]]
Forseti vekur athygli á því að hér gilda reglur um umræður í þingsal. Það er stuttur tími bæði til spurninga og svara. Það nýtist best með því að ræðumenn hverju sinni fái gott hljóð.
Virðulegi forseti. Ég fór aðeins yfir tölur í gær og leyfi mér örlitla tilætlunarsemi út frá þeirri staðreynd að Vinstrihreyfingin – grænt framboð er í ríkisstjórn og sömuleiðis af því að í minnihlutaáliti efnahags- og viðskiptanefndar kemur fram stuðningur fimm flokka, þ.e. Viðreisnar, Miðflokksins, Samfylkingarinnar, Pírata og Flokks fólksins, sem er samtals 28 manns, við breytingartillögur minni hlutans um barnabætur, þ.e. um að barnabætur skerðist ekki langt undir lágmarkslaunum. Ég tel mig vita, og ég veit að það er tilætlunarsemi, að ef ekki væri vegna ríkisstjórnarsamstarfs VG og Sjálfstæðisflokksins og Framsóknar myndi VG styðja þessar tillögur. Það kæmi mér a.m.k. stórkostlega á óvart ef svo væri ekki. Og þá, ef svo væri, í þeim draumaheimi, væri 39 manna meiri hluti fyrir tillögum minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Út frá því virðist vera, myndi maður halda, meiri hluti á Alþingi fyrir því að gera þá breytingu. Ég vek athygli á því að breytingin er kostnaðargreind, þetta eru ekki miklar upphæðir í samhengi við fjárlög. Meira að segja mætti sleppa Samfylkingunni eða Pírötum eða Miðflokknum og það væri samt meiri hluti fyrir málinu ef VG væri með. Ég hygg að það sé efnislegur meiri hluti fyrir tillögunum en hins vegar er ekki pólitískur meiri hluti vegna stjórnarsamstarfsins. Þegar hæstv. ráðherra hefur verið spurð hvort hún myndi styðja hækkun barnabóta á þann hátt sem hér hefur verið lýst hefur hún svarað því sem svo, ef ég skildi rétt, að það væri eitthvað athugunarvert við vinnubrögðin. En þá langar mig að spyrja: Snýst það þá ekki um að halda stjórnarsamstarfinu? Snýst atkvæði hæstv. forsætisráðherra og Vinstri grænna við þá tillögu ekki um að halda ríkisstjórnarsamstarfinu? Í öðru lagi langar mig að spyrja: Þegar við höfum haft aðeins meiri tíma fyrir næstu fjárlög og næstu umræðu, mun þá stjórnin undir einhverjum kringumstæðum greiða atkvæði með tillögu minni hluta, í þessu máli eða öðru?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hafa lagt fram áherslur sínar í fjárlögum. Ég hefði haldið að allir hv. þingmenn ættu að geta verið nokkuð sammála um að þau málefni sem sérstaklega er verið að horfa til í fjárlagafrumvarpi þessa árs snúast um þau mál sem voru hvað hæst á forgangslista almennings, og til að mynda þingflokkur hv. þingmanns, Píratar, hefur verið mjög öflugur að benda á, þ.e. heilbrigðismálin, að þau ættu að njóta mests forgangs, eins og komið hefur ítrekað fram í skoðanakönnunum. Og síðan menntamálin, sem hafa verið vanrækt en snúast bæði um atvinnutæki framtíðar en líka auðvitað risastórt jafnaðarmál. Það liggur algjörlega fyrir af minni hálfu að það eru mjög margar góðar úrbætur sem ég myndi vilja halda áfram að gera á kerfinu. Hv. þingmaður nefnir hér barnabætur og ég er sammála því að við þurfum að horfa til þess hvernig við getum styrkt það kerfi. En ég er líka mjög meðvituð um að við getum ekki gert alla góða hluti í einu, þannig að þegar hv. þingmaður spyr mig um hvað mitt atkvæði snúist hér á eftir þá snýst það um að ég stend með þeim tillögum sem ég tel ábyrgar og góðar og endurspegla skýra forgangsröðun um það hvernig við viljum byggja upp hina samfélagslegu innviði. Þar með er ekki sagt að við munum ekki halda áfram að byggja upp þá innviði, eðli málsins samkvæmt, þannig að ég tel í sjálfu sér ekki mikil tíðindi í svörum mínum við fyrirspurn hv. þingmanns. Hv. þingmaður spyr svo: Kemur til greina einhvern tíma í framtíðinni að styðja tillögur minni hlutans um eitthvað? Það var spurningin, ekki satt, hv. þingmaður? [[Gripið fram í.]]Já, það kemur að sjálfsögðu til greina. Ég hef sjálf talað fyrir tillögum, sérstaklega vil ég nefna að ég barðist fyrir máli sem varðar þunna eiginfjármögnun og mælti fyrir því ítrekað í þinginu. Það var á endanum tekið inn í vinnu hv. efnahags- og viðskiptanefndar á sínum tíma og varð hér að lögum 2016, svo dæmi sé tekið. Ég þekki það bara sem þingmaður minni hluta að tillögur mínar hafa verið samþykktar þannig að auðvitað kemur það til greina. En það skiptir máli að við reynum að ná vinnu innan þingnefndanna sérstaklega [[Forseti hringir.]]þegar um er að ræða stærri mál, þannig ég get ekki annað en svarað spurningu þingmannsins játandi.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra segir að það eru ekki mikil tíðindi í þessu svari. Það er hins vegar talað um ný vinnubrögð og hæstv. forsætisráðherra nefnir 2016. Ég hef sjálfur sem þingmaður minni hluta af og til komið inn einhverjum hugmyndum hér og þar í þingstörfum mínum, en það var líka í því umhverfi sem var 2013–2016. Ef við viljum sjá ný vinnubrögð þá er það væntanlega eitthvað sem við viljum sjá gert öðruvísi en sem gert hefur verið áður, það hlýtur að felast í merkingu orðanna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í hverju nýju vinnubrögðin felist. Auðvitað tekst minnihlutaþingmönnum af og til að koma einhverju að til meiri hlutans en það er alltaf háð því einhvern veginn að meiri hlutinn geti líka tekið ábyrgð, sett nafn sitt við það, lagt fram sínar eigin tillögur. Og ef það er hluti af tillögum meiri hlutans þá vita það allir þegar þeir greiða atkvæði, ýta á græna takkann og annars á rauða takkann. Það er mynstrið sem ég hef alltaf séð hingað til í fjárlögum, undantekningarlaust, ég hef aldrei séð það gerast öðruvísi, hvorki á þessu kjörtímabili né öðru. [[Forseti hringir.]] Hvað varðar tillögur um barnabætur - þær eru kostnaðargreindar. Hæstv. ráðherra nefnir [[Forseti hringir.]]að við þurfum að horfa til þess hvernig við getum styrkt það kerfi. Það liggur fyrir, við vitum það, það er ekki einu sinni flókið. [[Forseti hringir.]]Hæstv. ráðherra ætti styðja þetta mál [[Forseti hringir.]]og ætti ekki að eiga í neinum vandræðum með að gera það.
Herra forseti. Nýju vinnubrögðin sem hv. þingmaður talar um snúast auðvitað um það líka hvernig er unnið innan nefndanna, sem ég nefndi hér áðan. Það hefur verið mjög mismunandi á undanförnum árum og það get ég vottað sjálf og hv. þingmaður þekkir það vafalaust líka af sinni þingreynslu að mjög mismunandi hefur verið hvernig unnið hefur verið innan nefnda. Ég tel að mikilvægt sé að innan nefndanna sé einmitt tekin þessi umræða um málefnin. Þar af leiðandi er eðlilegra þegar málin koma til afgreiðslu að búið sé að taka umræðu innan nefndanna um viðkomandi tillögur. Þar af leiðandi liggur líka fyrir að þegar verið er að gera tillögur um aukin útgjöld, að þær liggi fyrir hvað varðar fjármögnun og annað. Þar mælir hv. þingmaður væntanlega með því að það sé gengið á afganginn og horfið frá afkomumarkmiðum og þá erum við bara ekki sammála um þau hagstjórnarmarkmið.
Virðulegur forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um það sem snýr að barnabótum en sérstaklega vaxtabótum. Það má reyndar skilja svo á ummælum hæstv. forsætisráðherra í fyrri fyrirspurnum að hagstjórn eða hagstjórnarhlutverk þessara fjárlaga velti á því hvort aukið verði í stuðning við þá tekjulægstu eða ekki. Það er nokkuð sérstakt miðað við það að verið er að auka útgjöld um nærri 60 milljarða á milli ára og hér liggja fyrir tillögur frá minni hluta um 3 milljarða viðbót í þessi mikilvægu stuðningskerfi fyrir tekjulægstu hópana í samfélaginu, sem nota bene hafa verið lagðar fram tillögur um fjármögnun á á móti. Nú virðist ekki vera unnt að gera það af því að þá fari hagstjórnin endanlega á hliðina, sem kemur nokkuð á óvart. Það vekur hins vegar enn meiri furðu að heyra afstöðu hæstv. forsætisráðherra til þessara tillagna út frá efni þeirra, þ.e. að fyrst verði að endurskoða kerfin áður en hægt sé að auka stuðning eða í raun og veru viðhalda tiltölulega óbreyttum stuðningi við tekjulægstu hópana í samfélaginu. Kerfin eru þrautreynd. Við vitum hvað þarf til. Vandinn er að þau hafa verið að drabbast niður þannig að þau skila ekki lægstu tekjuhópum samfélagsins sambærilegum stuðningi og þau áður gerðu. Það er t.d. mjög einfalt í tilfelli vaxtabóta. Skerðingarfjárhæðir í eignum vaxtabótakerfisins hafa staðið óbreyttar í áratug á sama tíma og fasteignaverð hefur tvöfaldast. Fólk borðar ekki eignarhlut sinn í húsnæði sínu. Þess vegna er mjög áhugavert að heyra afstöðu hæstv. forsætisráðherra: Telur hún enga þörf á að viðhalda sambærilegum stuðningi við tekjulægstu hópana áfram í hinu mikilvæga kerfi vaxtabóta? Er það virkilega svo að hagstjórn fari á hliðina við það eitt að viðhalda óbreyttum stuðningi á milli ára í ljósi þeirra miklu hækkana sem orðið hafa á fasteignaverði og fasteignamati?
Herra forseti. Ég vitnaði hér áðan til orða hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur í nefndaráliti hennar þar sem hún hafði áhyggjur af því að hagstjórn væri orðin óábyrg með þeim miklu útgjöldum sem verið væri að auka við í fjárlagafrumvarpinu.
Þessar tillögur voru fjármagnaðar.
Hér er verið að hækka barnabætur. Verið er að hækka barnabætur frá því frumvarpi sem hv. þingmaður stóð að sem hæstv. félagsmálaráðherra fyrir nokkrum mánuðum, þannig að hv. þingmaður ætti að geta glaðst yfir því að það er þó verið að hækka barnabætur frá hans eigin tillögu, nokkurra mánaða gamalli. [[Gripið fram í.]] Hv. þingmaður nefnir vaxtabætur. Við hv. þingmaður áttum ágætt samtal í fjölmiðlum um þær í haust þar sem hann vitnaði til nákvæmlega þess sem ég hef sagt hér, að hann væri búinn að setja af stað vinnu við að endurskoða þessi kerfi, sem er gott. Ég tek undir það með hv. þingmanni og hann ætti að vera ánægður með að við höldum áfram því sem hafið var á þeim tíma. En er ekki hv. þingmaður sammála mér um að mikilvægt sé að endurskoða húsnæðisstuðninginn sem hefur verið gagnrýndur á undanförnum árum fyrir að vera allt of brotakenndur og að nýtast ekki þeim sem skyldi? Það hefur verið niðurstaðan og á það hefur verið bent ítrekað, til að mynda í vinnu þingnefnda um þessi mál, að húsnæðisstuðningur hins opinbera hafi verið brotakenndur af því að teknar hafi verið upp nýjar aðferðir við húsnæðisstuðning. Við getum rifjað upp skuldaleiðréttinguna, við getum rifjað upp séreignarsparnaðarkerfið, við getum nefnt vaxtabótakerfið, við getum nefnt húsnæðisbótakerfið og leigubótakerfið. Það hefur verið gagnrýnt af þeim sem komið hafa í þingið að stuðningskerfið sé orðið brotakennt og nýtist ekki þeim sem skyldi. Er þá ekki eðlilegt að horfa til þess að við gerum það kerfi heildstæðara þannig að það nýtist best þeim sem mest þurfa á að halda?
Virðulegur forseti. Ég er alveg sammála hæstv. forsætisráðherra að það er mikilvægt að endurskoða þessi kerfi og var raunar þegar búinn að setja slíka vinnu af stað þegar ég gegndi ráðherraembætti. En ég var líka búinn að segja áður í ræðustól að það væri einn helsti veikleiki þess fjárlagafrumvarps sem lagt var fram í haust að það væri ekkert gert í vaxtabótum og verið að skerða verulega stuðning við lága tekjuhópa vegna eignaviðmiða þar sem þeim hefði verið haldið óbreyttum í röskan áratug. Endurskoðun og nefndarvinna hjálpar ekki þessu fólki á næsta ári. Þess vegna höfum við lagt fram tiltölulega einfalda tillögu um að hækka eignaviðmiðið, sem kostar um 1,3 milljarða. Við lögðum reyndar líka fram tillögur til þess að fjármagna þær tillögur. Þær voru felldar af meiri hlutanum þannig að meiri hluti verður að bera ábyrgð á hagstjórnaráhrifum þessa. Ég spyr enn og aftur: Er engin þörf á að hjálpa tekjulægstu hópunum á næsta ári meðan á endurskoðun stendur?
Herra forseti. Ég vil bara minna hv. þingmann á það sem hann sagði sjálfur þegar hann tók þátt í fjárlagaumræðu sem hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra fyrir nokkrum mánuðum þegar hann svaraði því þegar gagnrýnt var að vaxtabætur ykjust ekki í því fjárlagafrumvarpi sem hann stóð þá að, þá vildi hann sérstaklega horfa til séreignarsparnaðarleiðarinnar og horfa til aukningar á henni. [[Gripið fram í: Hann er að spyrja þig.]]Nei, hann er að spyrja um vaxtabætur en ekki séreignarsparnaðarleið. Þannig að mér heyrist að hv. þingmaður sé þá búinn að skipta um skoðun og telji vænlegra að fara í aukningu á vaxtabótaleiðinni. Ég fagna því ef umræðan á Alþingi er að leiða fram aðeins breyttar pólitískar línur í húsnæðisstuðningi. Þarna alla vega … [[Hver er …?]] [[Forseti hringir.]]
Ekki samtal.
Ég vil horfa til þess eins og hefur ítrekað komið fram hjá mér í umræðum um þetta, ég gagnrýndi séreignarsparnaðarleiðina sem hv. þingmaður lofaði sérstaklega fyrir nokkrum mánuðum fyrir einmitt að nýtast ekki þeim sem mest þyrftu á að halda, þ.e. hún nýtist fyrst og fremst þeim tekjuhærri en ekki hinum tekjulægri.
Herra forseti. Ég vil beina því til herra forseta að reyna að athuga hvað er í stólunum sem forsætisráðherrar sitja í vegna þess að þeim virðist vera fyrirmunað að svara spurningum og fyrirmunað að segja satt um leið og þeir setjast í þessa stóla. Þá skiptir engu máli hvort um er að ræða fyrrverandi forsætisráðherra eða þennan nýja sem boðaði ný vinnubrögð og kom oft hingað og gagnrýndi nákvæmlega sama hlutinn. Ég man eftir því í einvígi Fischers og Spasskís þegar Fischer vildi láta athuga stólinn sinn. Ég held að það væri rétt að fá sömu aðila til að skoða þennan stól sem hæstv. forsætisráðherra situr í.
Forseti kemur nú ekki auga á það hvað einvígi Fischers og Spasskís varðar fundarstjórn forseta núna. [[Gripið fram í.]] [[Kliður í þingsal.]]
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra vitnaði í nefndarálit mitt, væntanlega úr efnahags- og viðskiptanefnd því að það er eina nefndarálitið sem ég hef skrifað, þegar hæstv. forsætisráðherra var að svara hv. þm. Þorsteini Víglundssyni og sagði að ég hefði, að mér skilst, talað um of mikil útgjöld og efnahagslegan stöðugleika og eitthvað slíkt. [[Gripið fram í.]]Þetta er rangt hjá hæstv. forsætisráðherra og ég tel, af því að hún er minnug kona, að hún hafi ekki lesið nefndarálitið. Ég bið hv. þingmenn og hæstv. ráðherra að lesa nefndarálitið og vitna síðan með réttum hætti í það.
Virðulegi forseti. Aldrei hef ég séð kristallast jafn vel í umræðu á Alþingi hversu óheilbrigt samband framkvæmdarvaldsins er við löggjafarvaldið. Mér þykir algjörlega einsýnt að við verðum að taka til endurskoðunar hvernig því sambandi er háttað. Það hefur mjög neikvæð áhrif á ásýnd Alþingis þegar það lítur út fyrir, og ég ætla að leyfa mér að fullyrða þetta, að þingmeirihluti sé fyrir máli sem samt verður fellt, einfaldlega vegna þess að pólitískir hagsmunir sérstaklega eins tiltekins flokks í ríkisstjórn eru þannig að sá flokkur verður að greiða atkvæði gegn tillögum sem hann undir öllum öðrum kringumstæðum væri sammála, þori ég að fullyrða. Ég tel mig þekkja þann ágæta flokk nógu vel til að vita það, alla vega út frá því þegar ég starfaði við hliðina á þeim ágæta flokki árin 2013–2016 og vissulega af því að tala við stuðningsmenn þess ágæta flokks. Mér finnst löngu kominn tími til að við förum að endurskoða allt í kringum það hvernig þessu sambandi er háttað og það varðar stjórnarskrá og þingsköp og hvernig við störfum hérna, [[Forseti hringir.]]ekki bara efnisatriði málsins.
Herra forseti. Mér finnst óþolandi að hæstv. forsætisráðherra geti komið hingað upp og sagt ósatt [[Forseti hringir.]]í skjóli þess …
Forseti biður hv. þingmenn að gæta orða sinna.
Ja, ég ætla að rökstyðja þetta, herra forseti. Hún segir í samtali við hv. þm. Oddnýju Harðardóttur að Samfylkingin hafi ekki lagt fram neinar tekjuöflunarleiðir til stuðnings sínum útgjaldaliðum. Það gerir einmitt þingflokkur Samfylkingarinnar og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson í 1. minnihlutaáliti og talar um hækkun kolefnisgjalds, tekjutengdan auðlegðarskatt, auknar tekjur af erlendum ferðamönnum, hækkun fjármagnstekjuskatts, auknar arðgreiðslur úr bönkunum, aukin auðlindagjöld og hert skatteftirlit. Tillögur Samfylkingarinnar til breytinga á útgjöldum til aukningar eru minni en það sem ríkisstjórnin er að gefa eftir í sínum fjárlögum og ég endurtek: Mér finnst ekki sæmandi að hæstv. forsætisráðherra segi ekki satt hér í ræðustól.
Forseti endurtekur tilmæli sín til hv. þingmanna um að gæta orða sinna. Þeir verða að færa vel rök fyrir sínu máli ef þeir viðhafa svona stór orð.
Ég las það upp.
Virðulegi forseti. Í sérstökum umræðum fyrr á árinu, fyrir stuttu síðan, ræddi ég við hæstv. forsætisráðherra og lagði til þrjár, fjórar þumalputtareglur, þrjár sérstaklega fyrir stjórnina af því að hún er í meiri hluta, eins og ég sagði þá. Þær voru að ráðherrar þyrftu að hlusta á og meðtaka gagnrýni, að ráðherrar þyrftu að svara spurningum heiðarlega og undanbragðalaust og í þriðja lagi að ráðherrar þyrftu að axla ábyrgð á mistökum hvernig sem við afgreiðum þau. Að axla ábyrgð er allra mikilvægast. Ég tel umræðurnar hér í óundirbúnum fyrirspurnum ekki endurspegla það, einkum ekki reglu tvö, að ráðherra svari spurningum heiðarlega og undanbragðalaust. Mér finnst því vera ábótavant. Ég vil beina því til Alþingis að huga að þeim mannlega þætti nýrra vinnubragða og reyna [[Forseti hringir.]]að gera betur.
Virðulegi forseti. Ég vil koma með sambærilega athugasemd og hv. 5. þm. Norðausturkjördæmis, Logi Einarsson. Hæstv. ráðherra lauk seinna svari sínu til mín á þann veg að hún gerði ráð fyrir því að ég myndi þá vilja ganga á afganginn til þess að fjármagna þær tillögur sem við vorum að tala um áðan í sambandi við barnabætur. Það er einn möguleiki. En það eru líka fleiri möguleikar sem komið hafa fram, eins og hv. þm. Logi Einarsson fór yfir. Ekki hefur skort á hugmyndir hjá Pírötum til þess að auka tekjur ríkissjóðs, þvert á móti höfum við verið gagnrýnd fyrir að koma fram með slíkar tillögur óháð því hvaða aðrar tillögur hafa þar komið fram. Ég vildi nefna að þó að við viljum fara í þessa breytingu á barnabótum þannig að þær skerðist ekki langt undir lágmarkstekjum þýðir það ekki endilega að við viljum ganga á afganginn. Aðrar leiðir hafa verið nefndar til þess að auka tekjur ríkissjóðs á móti. Þetta eru ekki þannig upphæðir að það ætti að vera erfitt, sérstaklega ekki fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð.
Herra forseti. Mér finnst fólk orðið ansi þungort hér, alla vega sumir hv. þingmenn, ekki allir. Ég vil alls ekki gera hv. þingmönnum upp skoðanir. Ég benti aðeins á varðandi tekjuöflunartillögur sem hafa komið hafa fram, og þá er ég ekki bara að tala um hugmyndir sem reifaðar eru í ræðu eða nefndarálitum heldur tillögur sem komu fram, eins og réttilega var bent á af hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, um aukna hækkun kolefnisgjalds, að aðrar tekjuöflunartillögur hafa ekki komið fram. Ég læt ekki segja það hér að ég fari með rangt mál. Ég vil svo vitna í nefndarálit hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur þar sem 2. minni hluti varar við þeim áformum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sem felast í því að lækka skatt og auka útgjöld í senn á toppi hagsveiflunnar undir yfirskriftinni óábyrg hagstjórn. Ég held að það sé hluti af þeim vinnubrögðum sem við gætum tamið okkur hér að vanda okkur aðeins meira í því sem við segjum. Ég vil segja um hv. þingmenn Pírata að ég ætla ekki að gera þeim upp neinar skoðanir um það hvort þeir vilji ganga á afganginn. Ég velti því [[Forseti hringir.]]hins vegar upp hvort það væri hugsanlega leiðin.
Herra forseti. Þessi liður sem við vorum hérna í, óundirbúnar fyrirspurnir, er hluti af eftirlitshlutverki Alþingis og sem slíkt mætti alveg lögjafna því að í þessum kafla í lögum um þingsköp kemur fram um upplýsingaskyldu ráðherra, 50. gr., að ráðherra skal leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á málinu. Það er annar liður í því tilfelli en þegar öllu er á botninn hvolft á þá ráðherra ekki að segja satt hérna inni? Er það ekki nokkuð skýrt að í óundirbúnum fyrirspurnum leggi ráðherra sig fram við að segja satt og ef honum er bent á að hann fari með rangt mál sé það bara leiðrétt? Ég held að þetta liggi ljóst fyrir og ef það er ekki raunverulega þannig sem málum er háttað á Alþingi erum við verr stödd en ég hélt.
Virðulegi forseti. Ég er bara með smáfyrirspurn til hæstv. forseta. Við höfum þegar séð það af umræðunum í dag -
Umræðum um fyrirspurnir er lokið. Hér fara fram umræður um fundarstjórn forseta og þá er ekki við hæfi að bera fram fyrirspurnir.
Herra forseti. Ég geri mér grein fyrir því, þetta er ekki fyrirspurn til ríkisstjórnarinnar, þetta er fyrirspurn til herra forseta um fundarstjórn forseta.
Nú, það er bara svona.
Já. [[Hlátur í þingsal.]]Við höfum þegar séð það í dag, og þetta er inngangur, herra forseti, að það hvar ráðherrar þessarar ríkisstjórnar standa í ýmsum málum veltur algjörlega á því hvar þeir sitja. En það sama virðist hugsanlega eiga við um herra forseta. Þetta er það sem ég ætlaði að spyrja herra forseta um. Hann nefndi að komin væru einhver sérstök viðmið um það að þingmenn gættu hófs í orðavali. Eru þetta ný viðmið, önnur viðmið en hafa verið lögð til grundvallar undanfarin segjum 30–40 ár, þann tíma sem hæstv. forseti hefur setið á Alþingi og haft ýmis orð uppi hér í ræðustól? Hefur eitthvað breyst hvað þessi viðmið varðar, nú þegar herra forseti er sestur í þann stól sem hann situr í nú?
Hv. þingmaður. Það er alvenjulegt að forsetar biðji menn að gæta orða sinna og það er það sem hér var gert áðan. Sá sem hér stendur sem forseti hefur oft sætt slíkum athugasemdum af hálfu forseta í gegnum tíðina [[Hlátur í þingsal.]]þannig að hér er ekkert nýtt á ferðinni.
Herra forseti. Ég skil það svo að hæstv. forsætisráðherrar hafi tekið gagnrýni þeirrar sem hér stendur á óábyrga hagstjórn, sem felst í því að auka útgjöld og hækka ekki skatta á móti, svo nærri sér að hún getur ekki hækkað barnabætur. Það er sem sagt ástæðan. [[Gripið fram í.]]Þegar slík rök eru notuð í svari um vaxta- og barnabætur til handa þeim sem verst standa á Íslandi finnst mér fokið í flest skjól fyrir formann Vinstri grænna og hæstv. forsætisráðherra.
Herra forseti. Það eru fordæmi fyrir því að forseti hafi sagt þingmönnum að gæta orða sinna ef þingmaður hefur sagt að ráðherra hafi sagt ósatt. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lenti í því þegar Unnur Brá Konráðsdóttir var frú forseti. En það er mjög varhugavert forseti ávíti þingmann undir þessum lið og segi honum að gæta orða sinna þegar þingmenn eiga hér að hafa eftirlit með ráðherrum, m.a. hafa eftirlit með því að ráðherra sé ekki að segja ósatt, að ráðherra sé ekki að fela upplýsingar. Það er mjög varhugaverð beiting á valdi forseta.
Virðulegi forseti. Þetta hefur verið ágætlega fróðleg umræða um hvernig þingmenn skuli eða ættu að taka afstöðu til tillagna sem verða á dagskrá innan tíðar þar sem afstaða verður tekin til ýmissa breytingartillagna, bæði við fjárlög og tekjuöflunarfrumvörp. Það er sá galli á allri umræðunni að það virðist liggja hér til grundvallar að engar breytingar verði gerðar á barnabótum á næsta ári. En staðreyndin er sú að í því frumvarpi sem verður tekið til afgreiðslu á eftir er lögð til 8,5% hækkun á viðmiðunarfjárhæðum barnabóta og 7,4% hækkun á tekjuviðmiðunarmörkum. Þetta mun koma til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda á næsta ári. Heildarútgjöld vegna barnabóta verða vegna þessa um 10% hærri á næsta ári en á yfirstandandi ári.
Herra forseti. Nú gefst stjórnarliðum og okkur hinum tækifæri til að gera örlitla bragarbót á samþykktum þessara frumvarpa sem liggja hérna fyrir. Tillögur ríkisstjórnarinnar byggja á afar veikum tekjugrunni. Í stað þess að afla tekna á að nota afgang til þess að setja í menntamál, heilbrigðismál og ýmislegt sem gott er þótt of lítið sé, en það sem stendur upp úr og öskrar beinlínis á mann er að ekkert er gert fyrir aldraða, öryrkja, börn eða fjölskyldufólk. Þetta er þó lítið skref í þá átt og ég bið alla þingmenn hér inni að greiða atkvæði samkvæmt sinni bestu samvisku í málinu.
Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að segja að við getum stutt málið í lokaatkvæðagreiðslu en við munum auðvitað greiða atkvæði um þessar breytingartillögur. Mig langar bara að vekja athygli á því enn og aftur að það má búast við því að við greiðum atkvæði samkvæmt okkar bestu sannfæringu, eins og endranær, sannfæringu sem, meðan ég man, getur að vísu verið byggð á fleiri atriðum en efnisatriðum. Í vísindum á maður að leggja fram ákveðna spádóma og sjá hvort þeir standast. Þannig spáði t.d. Einstein fyrir um svarthol, mjög merkilegt allt saman. Maður þarf að prófa kenningarnar, prófa tilgátur sínar og athuga hvort þær standast prófin. Ég spái því að stjórnarflokkarnir muni greiða atkvæði gegn öllum tillögum minni hlutans og greiða atkvæði með öllum sínum eigin tillögum. Minni hlutinn mun hins vegar greiða atkvæði ýmist með tillögum meiri hlutans eða ekki eftir atvikum. Og megi þessi tilgáta falla. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað upp einfaldlega til þess að þakka fyrir það góða samkomulag sem hefur verið um framgang þessa máls í þinginu. Það eru sléttar tvær vikur frá því að 1. umr. fór fram um fjárlagafrumvarpið. Hún tók ekki lengri tíma en svo að fjárlaganefnd gat viku síðar skilað málinu áfram og við greiddum atkvæði eftir 2. umr. Og nú er málið komið hingað til lokaafgreiðslu hálfum mánuði eftir framsöguræðu mína. Það er alveg augljóst að til þess að þetta geti gerst á hálfum mánuði þarf gott samkomulag í þinginu. Uppi geta verið ólík sjónarmið um efnisatriði en ekkert gerist ef ekki er samkomulag um framgang mála. Ég þakka öllum þeim sem hafa átt þar hlut að máli, fjárlaganefnd, öðrum nefndum sem fjölluðu um tengd mál og forsætisnefnd.
Herra forseti. Minni hlutinn leggur fram sameinaðar tillögur sem ætlaðar eru til þess að styðja við bakið á m.a. ungum barnafjölskyldum, ungu fólki hér í landinu. Það á ekki að vera fjárhagsleg byrði fyrir fólk að eignast börn, sérstaklega ekki þegar við horfum fram á við og sjáum að þjóðin eldist ört, að fleiri og fleiri verða eldri og færri og færri verða til staðar til að vinna og hugsa um þá sem eldri eru. Við leggjum hér til að fólki verði auðveldað að eignast börn, því gert auðveldara að eiga þau og hugsa vel um þau sem og ríkisstjórninni að vinna að einu helsta markmiði hæstv. velferðarráðherra sem snýr að því að útrýma fátækt, sérstaklega barna.
Herra forseti. Stjórnarandstaðan leggur fram afskaplega hófstilltar tillögur, annars vegar um að barnabætur byrji ekki að skerðast fyrr en við 300.000 kr. mánaðarlaun, sem verða lágmarkslaun á árinu 2018, og hins vegar um að eignamörk vegna vaxtabóta hækki um 5,2 milljónir þó að hærri hækkun hefði sannarlega verið réttlætanleg. Ég kalla eftir samstöðu í þinginu um þessi tvö mikilvægu mál sem snúast um öflug stýritæki til að vinna gegn ójöfnuði í samfélaginu. Þetta eru hvoru tveggja mjög árangursrík stýritæki til að beita gegn ójöfnuði, til að auka jöfnuð í samfélaginu. Ég kalla eftir samstöðu, að við skoðum málið heildstætt og föllumst á að hér er um réttlætismál að ræða.
Herra forseti. Eins og hæstv. fjármálaráðherra gat um áðan hefur minni hlutinn á þinginu sýnt alveg hreint ótrúlegan samstarfsvilja gagnvart þessari nýju ríkisstjórn. Hér erum við að klára ný fjárlög á mettíma. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þakkirnar til minni hlutans. En nú gefst meiri hlutanum tækifæri til að sýna að eitthvað hafi verið að marka allar yfirlýsingarnar um eflingu Alþingis. Ekki hefur verið mikið gert af því til þessa að sýna að nokkur einasta alvara hafi verið þar að baki en nú er það hægt og við metum það út frá því hvernig stjórnarliðar greiða atkvæði um breytingartillögur frá minni hlutanum. Þær eru ekki tillögur um umdeildar breytingar, þvert á móti allt tillögur sniðnar að því að reyna að ná fram því sem hefur verið sameiginlegur vilji miðað við yfirlýsingar stjórnarliða, sameiginlegur vilji meiri hluta og minni hluta á þinginu. Við erum ekki að reyna að efna til átaka hér, við erum að leggja gott eitt til með tillögum sem eru sniðnar að því að ná fram sameiginlegum vilja á þinginu.
Forseti. Okkur gefst nú gott tækifæri til að sýna og sanna í verki að við séum að meina eitthvað með bættum og betri vinnubrögðum á hv. Alþingi. Ég held að það sé óhætt að segja að stjórnarandstaðan eða minni hlutinn hafi lagt sig fram um að greiða götu mála hér þannig að þetta fái allt saman eðlilegan framgang. Ég tek undir orð hæstv. fjármálaráðherra í því samhengi. Þess vegna er frekar dapurlegt að stjórnarmeirihlutinn ætli sér ekki að taka neitt mark á hófstilltum tillögum minni hlutans sem hefur sameinast um að leggja fram úrbætur varðandi barnabætur og vaxtabætur. Mér finnst það ákaflega sorglegt, en ég held enn í vonina um að [[Forseti hringir.]]menn muni sjá að sér við atkvæðagreiðsluna.
Virðulegi forseti. Hér varð heilmikil umræða um sannfæringu og hvort sannfæring manna breyttist við að setjast í ríkisstjórn eða ekki. Og mér sýnist svo vera því að fyrir einungis ári síðan stendur í nefndaráliti Vinstri grænna, við fjárlögin þá, að hækka þurfi barnabætur. Árið þar á undan lögðu Vinstri græn fram breytingartillögur um að hækka barnabætur um 2,4 milljarða. Þá sýndu Vinstri græn í verki að þau vildu hækka barnabætur. Núna, þegar Vinstri græn eru komin í ríkisstjórn, má alls ekki hækka barnabætur. Þá á fátækasta barnafólk landsins að bera ábyrgð á hinum efnahagslega stöðugleika. Ég bið hv. þingmenn Vinstri grænna hér úti í sal að sýna í verki að þið séuð þessi velferðarflokkur sem þið eruð í raun og veru. Greiðið atkvæði með þessari tillögu og þá verður ykkur sómi að.
Herra forseti. Í umræðu um bandorminn svokallaða hefur komið fram vilji hjá hv. stjórnarandstöðuþingmönnum til að bæta og endurskoða bótakerfin og jafnvel í einhverjum tilfellum að færa skattkerfið í grænni átt. Tillögum um útgjaldaaukningu hafa hins vegar ekki fylgt neinar tillögur um tekjur á móti, að minnsta kosti í mörgum tilfellum. Hér verður náttúrlega ekki gert allt í einu, en það frumvarp sem vonandi verður samþykkt er ágætisupptaktur að þeirri vegferð til að skapa hér betra samfélag.
Virðulegi forseti. Að afgreiða þessi frumvörp á tveimur vikum er ekki endilega samstarfsatriði heldur fjallar það um að axla ábyrgð. Meiri hluti þingsins hefur ákveðið að taka þá ábyrgð að afgreiða fjárlög með þessum hætti, sem ég er ekki sammála að eigi að gera því að afgreiðslan er virkilega slæm. En á sama hátt og fólk tekur sér ábyrgð þarf það líka að axla ábyrgð. Ég kalla eftir því í framhaldinu að ábyrgð sé öxluð á þessu efni. Við leggjum fram tillögur um hækkun á vaxtabótum og barnabótum, sem er í raun lagfæring á þeim kerfum eins og þau voru hönnuð í áttina að því sem upprunalega var lagt upp með. Nú er talað um rúma 10% hækkun og svo framvegis, sem er langt frá því að vera sú leiðrétting sem á þarf að halda ef miðað er við hvernig þau voru hugsuð upphaflega. Á sama tíma hefur kerfið um fjármál stjórnmálaflokkanna verið lagfært algerlega miðað við uppsetta áætlun, [[Forseti hringir.]]en þar varð 127% hækkun. Mér finnst undarlegt að þá sé ekki hægt á sama tíma að lagfæra þau kerfi sem [[Forseti hringir.]]varða tekjulægsta fólkið.
Herra forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnum áðan nefndi hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, að ekki hefðu komið fram fullmótaðar tillögur um hvernig ætti að fjármagna þau útgjöld sem Samfylkingin hefur lagt til. Ég hef skoðað þetta aðeins. Í nefndarálitinu eru alls konar hugmyndir en þær virðast ekki vera fullmótaðar tillögur. Mér skildist að það væri rétt, ég talaði við þingmann Samfylkingarinnar þar, en þá er það þetta: Er nóg að vera með fullmótaðar tillögur, bæði um hvernig á að fjármagna og vera með útgjöldin? Ef það er það sem forsætisráðherra er að segja, þá er það gott, ef það er nóg til að breytingartillögur minni hlutans verði samþykktar. Ef það er ekki nóg væri gott að eiga orðastað við forsætisráðherra um hvernig það ferli myndi líta út. Hvernig myndi það ferli líta út með aðkomu minni hlutans að tekjuöflunartillögunum og útgjaldatillögunum? Hvernig lítur það út? Meðan við vitum það ekki eru menn [[Forseti hringir.]]hérna kastandi fram mismunandi hugmyndum og saka hver annan um - [[Forseti hringir.]]hvernig myndi raunverulegt samstarf líta út? Það væri gott að heyra það hjá forsætisráðherra.
Virðulegi forseti. Í breytingartillögu á þskj. 107 er verið að taka á einu ljótasta máli sem ég hef séð varðandi almannatryggingalögin, þ.e. að rétta fólki styrki með vinstri hendinni og taka þá síðan af því nokkrum mánuðum seinna með hægri hendinni. Það er gert með því að gera styrki fyrir lyfjum að tekjum og þar af leiðandi skatta þá. Síðan er þetta líka notað til að skerða barnabætur, vaxtabætur, alls konar bætur. Hver gerir svona? Því þá ekki bara að afnema þessa styrki hreint og beint fremur en að plata veikt og slasað fólk og eldri borgara þessa lands? Ef þetta eru vinnubrögðin og ef þetta á að vera svona spyr ég: Hvers vegna í ósköpunum og hvernig getur þingið leyft sér að koma svona fram við veikt og slasað fólk?
Virðulegi forseti. Í gær töluðum við um fátækt á Íslandi. Ég verð að viðurkenna að það er í fyrsta skipti sem ég upplifi mikinn samhljóm. Ég upplifði í þessum sal að við gætum öll verið sammála um að vera tilbúin að hjálpast að við einmitt að bæta kjör þeirra sem lakast eru staddir í samfélaginu. Nú, þegar við erum að leggja í það að óska einungis eftir því að við sammælumst um að útrýma að því leyti sem við mögulega getum og koma til móts við fátæk börn með því að skerða ekki barnabætur fyrr en lágmarkslaunum er náð - ég trúi því ekki að allt sem hér fer fram sé í rauninni eitthvað sem enginn getur tekið mark á, að við getum ekki sammælst um að taka saman höndum hvar í flokki sem við stöndum, vera vinir og vinna fyrir þjóðina okkar, vinna fyrir fólkið okkar og gera það með sóma og sæmd. [[Forseti hringir.]]Ég skora á okkur öll að standa okkur, ég skora á okkur að gera góða hluti fyrir samfélagið okkar og gera þá núna.
Virðulegi forseti. Hér hefur verið talað um góð vinnubrögð við þessa fjárlagaumræðu. Það er vissulega rétt að stjórnarandstaðan hefur lagt sig fram um að greiða götu eins og kostur er. Hér erum við hins vegar af lítillæti okkar að leggja fram breytingartillögur er snúa að vaxtabótum og barnabótum og að tryggja að þessi kerfi viðhaldi þó að lágmarki stuðningshlutverki sínu fyrir tekjulægstu hópa samfélagsins á næsta ári meðan á endurskoðun þeirra stendur. Það hefur ekki verið minnsta viðleitni af hálfu meiri hlutans í þessum málum að kanna hvað í þessum tillögum felist, kanna hvað væri mögulega hægt að gera til að liðka fyrir framgangi þeirra. Við höfum lagt fram tillögur um fjármögnun þeirra upp á liðlega 3 milljarða sem hafa verið felldar nú þegar af meiri hlutanum, sem snúa að ívilnun til bílaleigna og að snúa frá áformum um að lækka kolefnisgjald frá því sem var í fyrra frumvarpi. Þetta er bara merki um forgangsröðun þessa meiri hluta og hún er sorgleg.
Herra forseti. Við greiðum vonandi innan tíðar atkvæði um svokallaðan bandorm sem er hluti af fjárlagafrumvarpinu okkar og verður nauðsynlegt að horfa heildstætt á það. Mig langaði að þakka samstarfið í hv. efnahags- og viðskiptanefnd þar sem ég á sæti núna í fyrsta skipti, þakka formanninum, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, fyrir að stýra þessu starfi vel og þakka gott samstarf við bæði stjórnarliða og stjórnarandstöðuna. Mér finnst við hafa átt málefnalegar og góðar umræður í þessari nefnd en það ber líka að taka fram að tíminn er afspyrnustuttur. Ég geri ráð fyrir að á næstu misserum munum við hafa meiri tíma til að ræða mál ögn betur og fara betur yfir þau og geri þá ráð fyrir að það sé líklegra að við náum einhverri samstöðu í nefndinni um breytingartillögur. Við vitum auðvitað öll í þessum sal að hér tökum við ekki afstöðu til einstakra tillagna sem eru þvert á heildarramma fjárlaganna. Þegar rætt er um barnabætur er mikilvægt að halda því til haga að þær eru að hækka, [[Forseti hringir.]]það er bara verið að leggja til að hækka þær enn meira.
Herra forseti. Mér heyrist helstu rök hjá hv. stjórnarþingmönnum fyrir því að styðja ekki hóflegar breytingartillögur frá minni hlutanum vera þau að ekki séu tillögur um fjármögnun á móti. Ég bendi bara á að þeir sömu hv. þingmenn voru ekki í vandræðum með að greiða atkvæði með tillögum hæstv. ríkisstjórnar sem ekki voru fjármagnaðar heldur var bara gengið á afganginn sem var búið að gera ráð fyrir í september sl. Það ætti ekki að vefjast fyrir fólki. Ef það væri næg ástæða fyrir hv. stjórnarþingmenn til að setja fingurinn á græna hnappinn að hingað kæmu fjáröflunartillögur óska ég hér með eftir því að forseti geri hlé á þessum fundi meðan þær verða útbúnar.
Forseti. Það sem ég skil ekki er af hverju við getum ekki bara verið heiðarleg hvert við annað. Ef málið er að ekki á að taka tillit til tillagna minni hlutans nema þær fari í gegnum nefndina, fái einhvern meiri hluta í nefndinni og verði lagðar fram af nefndinni, ef það sem við í minni hluta leggjum fram er í raun og veru bara dauðadæmt af því að það hefur ekki farið í gegnum rétt ferli í nefndinni, til hvers erum við þá að þessu? Af hverju spörum við ekki tíma hver annars og skattpeninga, erum heiðarleg með það og bara sleppum því að leggja fram tillögur minni hlutans af því að þær eiga ekki séns? Annars er þetta svo mikið gervi, svo mikill sýndarleikur. Mér finnst, sorrí, leiðinlegasti hlutinn við þetta starf vera að standa hérna í þessari pontu og taka þátt í einhverju leikhúsi. Tökum bara ákvörðun um þetta. Við hættum að leggja fram tillögur minni hlutans því að það er augljóslega ekki neinn vilji til að taka mark á þeim. Þurfum við ekki bara að finna einhverja aðra leið að þessu?
Virðulegi forseti. Það er stuttur tími til að tala þannig að ég ætla að bæta við þriðja atriðinu sem ég hafði um þetta að segja. Nú hefur komið dálítið vel fram í umræðum hérna hverjar ástæðurnar eru, a.m.k. hjá þeim meiri hluta sem hyggst ekki taka undir breytingar á vaxta- og barnabótum. Þær eru í raun efnahagslegar, tekjur gætu komið á móti o.s.frv. En þegar allt kemur til alls, þegar greidd verða atkvæði um þessar tillögur, þætti mér vænt um að heyra frá þingmönnum hvort þeir séu efnislega sammála breytingartillögunum en geti ekki greitt þeim atkvæði í þetta skiptið af efnahagslegum ástæðum en geri það kannski seinna ef efnahagslegar ástæður leyfa. Mér fyndist ekkert óeðlilegt ef fólk segði þá: Þetta er eðlileg breytingartillaga en við getum ekki farið í hana núna út af einhverjum ytri, efnahagslegum ástæðum þar sem forgangsröðun var önnur.
Virðulegi forseti. Ég beið með að koma hingað upp þar til í lokin vegna þess að mig langaði til að virðulegi forseti tæki afstöðu til beiðninnar frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur um þann möguleika að gera hlé á fundinum ef það er það sem þarf til að bæta málið þannig að stjórnarmeirihlutinn geti sætt sig við, a.m.k. nógu margir þar innan búðar til að geta stutt málið, að koma fram með tillögur á blaði, sem ég geri ráð fyrir að minni hlutinn myndi væntanlega standa að sameiginlega. Ef það lagaði málið og breytti atkvæðagreiðslunni finnst mér ábyrgðarhluti að í það minnsta gera grein fyrir því hvers vegna ekki er orðið við þeirri beiðni. Það er ekki komið hádegi, við höfum alveg tíma til þess. Þetta tæki ekki langan tíma en auðvitað ætla ég ekki að fara að segja virðulegum forseta fyrir verkum. Ég sakna þess að tekin sé afstaða til þeirrar beiðni þannig að það sé skýrt hvers vegna henni sé hafnað í ljósi þess að svo virðist vera.
3. umr. um dagskrármálið er lokið og verður þar af leiðandi ekki frekari breytingartillögum fram komið. Málið liggur endanlega fyrir til endanlegrar atkvæðagreiðslu og því verður ekki umbreytt. Er þar af leiðandi ekkert að vanbúnaði að ganga til þeirrar atkvæðagreiðslu og hefst hún nú.
Herra forseti. Sú breytingartillaga sem hér eru greidd atkvæði um er mjög einföld. Hún snýst um að leiðrétta það sem kveðið er á um í lögum um tekjuskatt, að líta á stuðningsgreiðslur af ýmsu tagi, einkanlega til öryrkja og örbjarga fólks, sem tekjur, heldur eru þetta bætur vegna sannanlegs kostnaðar. Að litið sé á þær sem tekjur leiðir til þess að allt skerðingarkerfið í almannatryggingalögum mun virka á ýmsa bótaflokka. Það er mikið ranglæti. Þetta eru ekki umtalsverðar fjárhæðir, eins og ég gerði grein fyrir í framsöguræðu minni. Ég hvet hv. þingmenn eindregið til að styðja þessa breytingartillögu.
Virðulegi forseti. Mér þykir svo vænt um að hafa Flokk fólksins á þingi til að benda á svona atriði. Mér finnst það sem hér er lagt til að verði lagað hljóta að vera einhvers konar handvömm í lögunum, mér finnst það hljóta að vera einhver mistök, eitthvert hugsunarleysi. Mér finnst þessi tillaga frá Flokki fólksins mjög góð, styð hana að sjálfsögðu heils hugar enda reyndar meðflutningsmaður á tillögunni sjálfri. Mér finnst líka rétt að nefna að það er ofboðslega margt að almannatryggingakerfinu sem við ættum að leggja meiri áherslu á, sýna meiri athygli, og fagna því sérstaklega þess vegna að hér sé kominn flokkur sem leggur þetta ríka áherslu á að lagfæra þau mörgu vandamál sem eru í lögunum. Ég styð tillöguna og legg til að einhver úr meiri hlutanum geri það líka.
Herra forseti. Hér er um að ræða örlítið skref, örlitla viðleitni í þá átt að koma til móts við barnafólk og þá sem verst standa í samfélaginu. Vinstri græn hafa ásamt Samfylkingunni og fleiri flokkum talað mjög mikið fyrir því á síðustu árum og hljóta að styðja það. Ég hvet því einstaka þingmenn stjórnarliðsins til að samþykkja þetta og sérstaklega beini ég orðum mínum til nágranna minna í Vinstri grænum að standa undir nafni sem velferðarflokkur. Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur það til núna þegar við erum í blússandi góðæri að barnabætur skerðist við tæpar 242 þús. kr. á mánuði. Við í minni hlutanum leggjum til að þessi skerðingarmörk verði færð upp að lágmarkslaunum, að 300 þús. kr. á mánuði. Þetta er hófstillt tillaga og við höfum efni á henni. Ég segi já.
Herra forseti. Skýrsla Alþýðusambands Íslands frá því í ágúst um skattbyrði launafólks 1998–2016 inniheldur sláandi greiningu á því hvernig barnabótakerfið hefur veikst á umliðnum árum. Sú tillaga sem hér liggur fyrir er, eins og síðasti ræðumaður gat um, hófstillt og hún er ábyrg. Ég segi já.
Virðulegur forseti. Barnafólk flýr land vegna lakra kjara til annarra staða sem bjóða þeim betri kjör en við gerum hér. Ungt fólk býr við lakari kjör en foreldrar þess í fyrsta sinn í áratugi. Þetta eitt og sér ætti að vera okkur mikið umhugsunarefni. Okkar kynslóð hefur það verra en kynslóðin á undan okkur. Hér leggur minni hlutinn til eitt skref í þá átt að bæta kjör ungs fólks, bæta kjör þeirra sem lakast hafa þau og bæta kjör barna á Íslandi sem búa við fátækt. Ég segi já.
Herra forseti. Það er engin aukning í barnabætur milli frumvarpa. Það er engin innkoma Vinstri grænna í ríkisstjórn þegar kemur að barnabótum. Þessi tillaga kostar minna en afsal tekna vegna kolefnisgjaldsins. Hér eftir hádegi verður lítið mál fyrir Vinstri græna að greiða atkvæði með um 670 milljónum til bænda. Það verður lítið mál fyrir þennan meiri hluta en yrði stórmál fyrir þennan sama flokk að setja hér smávægilega í það gat sem barnabótakerfið býður upp á. Enn á ný eiga fátækustu barnafjölskyldur þessa lands að bera byrðarnar, bera ábyrgð á hinum efnahagslega stöðugleika. Það er alveg augljóst að Vinstri græn voru ekki kosin á þing til að segja nei við hækkun barnabóta heldur já. Þingmaðurinn segir já.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem er hér í dag og var í gær líka um stöðu fólks og fátækt almennt. Ég vil líka ítreka það sem ég sagði í umræðum í gær að það stendur til, og kemur fram í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar, að fara í vinnu við að endurskoða stuðningskerfi, bæði barnabótakerfi og vaxtabótakerfi, með sérstaka áherslu á tekjulága og ungt fólk. Ég fagna því að vilji sé í þingsal til að koma að þeirri vinnu, því hefur verið lýst. Ég lýsti því í umræðum í gær að ég vildi eiga gott samráð og samstarf við þingið þegar sú vinna færi af stað. Um leið og ég segi nei við þessari tillögu fagna ég þannig þeim vilja stjórnarandstöðunnar og þingmanna allra til að koma að vinnunni, sem eins og ég sagði í gær, verður sett af stað strax í byrjun nýs árs.
Virðulegi forseti. Það hafa orðið talsvert miklar launahækkanir á undanförnum árum og það á líka við um árið 2017. Það hefur leitt til þess að þær fjárhæðir sem við áætluðum að myndu ganga út í barnabætur á árinu 2017 hafa ekki allar gengið út. Af þeirri ástæðu lagði ríkisstjórnin nýja til við þingið að við myndum hækka viðmiðunarfjárhæðir um 8,5% og tekjuviðmiðin um 7,4% fyrir barnabætur á næsta ári. Það mun tryggja að raunverulega útgreiddar barnabætur munu hækka um 10% á milli ára. Þegar við ræðum stöðu barnafólks þurfum við að sjálfsögðu að taka heildarmyndina með í dæmið. Þar er staðan sú að okkur hefur tekist að stórbæta kjörin á undanförnum árum. Það er alrangt sem hefur verið haldið fram í atkvæðagreiðslunni, [[Forseti hringir.]]að fyrri kynslóðir ungs fólks hafi haft það betra. Við höfum aldrei getað tryggt jafn góð lífskjör og á við í dag.
Virðulegi forseti. Hér voru sérstakar umræður um fátækt í gær og þessi lagfæring á barnabótakerfinu í áttina að því eins og það var hannað er í rauninni líka lagfæring á fátæktarvandamálinu. Þetta kemur einmitt þeim best sem eru á þeim stað í lífinu að búa við fátækt, t.d. þeim sem eru einstæðir foreldrar. Takið þetta alvarlega á þeim nótunum, ef það er satt sem kom fram í umræðum um fátækt í gær er þetta lausn í þá áttina. Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Fátækt þúsunda barna á Íslandi er alvarlegt samfélagsmein. Fátækt barnafjölskyldna á Íslandi er bráðavandi og það þarf ekki meiri tíma, það þarf ekki fleiri úttektir, það þarf ekki meiri yfirlegu til að leiðrétta þetta alvarlega mein sem er afleiðing stjórnarhátta fyrri ríkisstjórnar, m.a. Sjálfstæðisflokks, og núverandi ríkisstjórn viðheldur. Sýnum nú dug og segjum já þegar við greiðum atkvæði um þessa breytingartillögu. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða tillögu um að barnabætur skerðist ekki hjá fólki sem er undir lágmarkslaunum. Lágmark er lágmark. Lágmark er annað orð yfir það sem er lægst. Það á enginn að vera undir lágmarki, allra síst fátæk börn. Fyrr í dag var talað um forgangsmál. Kjör fátækra barna eiga alltaf að vera forgangsmál. Ég segi já.
Forseti. Að barnabætur skuli skerðast við svo lága upphæð áður en einu sinni lágmarkslaunum hefur verið náð er svo ótrúlega mikil geðveiki að ég skil það ekki. Ég skil að núverandi ríkisstjórn sé að hækka barnabætur aðeins og geri þannig aðeins betur. En það er bara ekki nóg. Það á að vera augljóst öllum. Mögulega hafa ekki nægilega margir hér inni upplifað á eigin skinni hvað það er að vera einstætt foreldri og reyna að sjá fyrir börnum. En það vill svo til að það gera nánast allir vinir mínir. Ég veit hvernig það er og að þessar litlu fjárhæðir skipta sköpum. Þetta viðkemur lífi barna, að þessi börn fái sömu tækifæri og önnur börn í samfélaginu. Það skiptir máli. Þetta eru ekki háar upphæðir. Ég veit að ríkisstjórnin telur sig vera að gera gott með því að hækka þær en það er bara ekki nóg. Það á ekki að skerða barnabætur við 242 þús. kr. á mánuði. Það er ekki ásættanlegt. Ég segi já.
Herra forseti. Kæri stjórnarmeirihluti. Hvernig getur það þótt eðlilegt hjá 11. ríkustu þjóð heims að búa svona illa um barnafjölskyldur og lítil börn? Hvernig getur það þótt eðlilegt á Íslandi, hinu ríka landi, að skerða barnabætur sem eiga að vera stuðningur við þá sem minnstar hafa tekjur? Hvernig getur ríkisstjórninni, ráðherrum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og öðrum, þótt eðlilegt að skerða barnabætur við 242 þús. kr. eða um 480 þús. kr. tekjur hjá hjónum. Þetta eru bætur fyrir lítil börn sem eiga ekki neitt. Finnst ykkur í alvöru í lagi að skerða barnabætur við þetta? Við erum að leggja til smávægilega breytingu þannig að bætur til barna, fátækra barna, skerðist ekki við tekjur, heildartekjur, undir 300 þús. kr. [[Forseti hringir.]]Hvernig getiði sagt nei við þessu? Ég segi að sjálfsögðu já.
Virðulegi forseti. Við vorum hér nýlega, bara í gær, að tala um að útrýma fátækt. Þegar sagt er að við eigum að útrýma fátækt kemur stundum svar sem er: Ja, allir eiga að hafa sömu tækifærin. Það dugir sumum að segja það. Vissulega á það við fullorðið fólk sem ræður örlögum sínum upp að einhverju eða verulegu marki. Börn gera það hins vegar hafa ekki. Þegar börn eru fátæk eru engin tækifæri til að nýta. Það þarf einfaldlega að laga. Það felst í því að styðja við foreldra og forráðamenn barna. Tillaga þessi gengur út á það. Mér finnst skammarlegt og það kom mér á óvart að frétta að barnabætur skertust svona langt undir lágmarkslaunum. Mér finnst það stórfurðulegt. Mér finnst augljóst að við eigum að laga það og hvet að sjálfsögðu samþingmenn mína sem eiga eftir að greiða atkvæði til þess að greiða atkvæði með þessari tillögu. Að sjálfsögðu segi ég já.
Virðulegi forseti. Það er eitt að tala um tind hagsveiflunnar og ríkasta land veraldar og hvað allir hafi það rosalega gott, það bara fer eftir því úr hvaða munni það kemur vegna þess að staðreyndin er sú að það hafa það ekki allir jafn gott. Hér búa sumir við örbirgð. Það er til ævarandi skammar að við sem hér sitjum skulum ekki geta sýnt sóma okkar í því að taka utan um börnin okkar af öllu, einn viðkvæmasta hópinn í samfélaginu. Framtíð landsins okkar eru börnin okkar. Þau eiga að sitja öll við sama borð. Þau eiga líka að fá að njóta þess að við séum í því góðæri sem raun ber vitni í dag. Að sjálfsögðu segi ég já.
Herra forseti. Barnabætur fylgja börnunum. Þið segið nei við börnin, við ætlum að byrja að skerða þær bætur sem okkur finnst rétt að þið eigið að fá, þó að foreldri þitt sé undir lágmarkslaunum, þó að foreldrið geti ekki einu sinni skaffað lágmarkstekjur þurfum við samt að skerða bæturnar ykkar. Það er í alvörunni það sem er verið að segja við börnin í landinu. Ég sé ekki að þessi ríkisstjórn geti hreinlega staðið undir fyrstu setningunni í velferðarkafla sínum í stjórnarsáttmálanum: Gott samfélag er barnvænt samfélag“. Ekki þegar sagt er við börn: Ég ætla að byrja að skerða það sem þú færð frá ríkinu, sem okkur finnst rétt að þú fáir frá ríkinu, þótt foreldrið geti ekki einu sinni skaffað lágmarkstekjur. Það er sérstaklega tekið fram í kaflanum Jöfn tækifæri: „Sérstaklega þarf að huga að stöðu barna sem búa við fátækt en þau eru einn af viðkvæmustu hópum samfélagsins.“ Þessi ríkisstjórn getur ekki staðið við það fyrr en þessi tillaga sem hérna er verður samþykkt. [[Forseti hringir.]]Hún verður klárlega ekki samþykkt núna. Þið hafið heilt ár til þess að samþykkja hana.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingartillögu frá minni hlutanum sem fjallar um alvarlegt og mikilvægt mál. Það er mikilvægt fyrir börn og það er mikilvægt fyrir barnafólk. Málið er jafnframt prófsteinn á vilja ríkisstjórnarinnar til að bæta hag barna, líka prófsteinn á vilja ríkisstjórnarinnar til þess að eiga samvinnu við minni hlutann. Ekki mun standa á minni hlutanum að taka þátt í heildarendurskoðun kerfisins sem um þessi mál gilda. En heildarmynd og heildarendurskoðun heildarmyndar gefur lítið í vasa þeirra sem á þurfa að halda. Ég verð að ítreka enn og aftur vonbrigði mín með vinnubrögð nýrrar ríkisstjórnar. Þingmaðurinn segir já.
Virðulegi forseti. Hér erum við með breytingartillögu varðandi tekjuviðmið barnabóta þar sem minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til að miðað við 300.000 kr. laun fái þeir óskertar barnabætur sem eru undir þeim viðmiðum. Það er ljóst að við Íslendingar höfum ekki stutt barnafjölskyldur eins vel og hin Norðurlöndin, sem við höfum viljað miða okkur við. Við höfum verið langt frá því. Undanfarin ár hefur munurinn aukist stórlega. Barnabætur á Íslandi eru miklu lægri og ná til miklu færri en í þeim löndum sem við höfum viljað bera okkur saman við. Hér er verið að leggja til breytingu í þá átt að auka aðeins við og styðja fátækasta barnafólkið. Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um annað öflugt og árangursríkt tæki sem stjórnvöld búa yfir til að vinna gegn ójöfnuði, sem eru vaxtabætur. Húsnæðisverð og fasteignamat hefur hækkað mjög mikið. Öllum er það ljóst hér inni. En viðmiðin til þess að reikna út vaxtabæturnar hafa ekki fylgt eftir. Hér er aðeins verið að leggja til að eignamörkin hækki um 5,2 millj. kr. Heildarkostnaður við þá breytingu er bara 1,3 milljarðar. Sú breyting mun helst nýtast þeim sem eru í þremur neðstu tekjutíundunum. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttir sýnist mér og heyrist ætla að segja nei við því að beita því jöfnunartæki á árinu 2018. Það er hjóm þegar ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn talar um að hér eigi að auka [[Forseti hringir.]]jöfnuð og vinna gegn ójöfnuði þegar atkvæði falla eins og hér blasir við.
Herra forseti. Í þeirri skýrslu sem ég vitnaði til áðan um skattbyrði launafólks 1998–2016, sem ASÍ sendi frá sér í ágúst síðastliðnum, kemur fram að stuðningur vaxtabótakerfisins hafi minnkað verulega á því tímabili sem þar er fjallað um og að fækkað hafi í þeim hópi sem fái greiddar vaxtabætur. Þar kemur enn fremur fram, herra forseti, að tekjulágt barnafólk með lágmarks eigið fé, viðmiðunin er 20% í húsnæði, fái í dag lítinn sem engan stuðning í gegnum vaxtabótakerfið. Hér verður að bæta úr. Ég segi já.
Herra forseti. Vaxtabótakerfið hefur marga galla sem við þurfum sem fyrst að fara að taka á með heildstæðum hætti. Þetta kerfi á að hjálpa fólki við að kaupa íbúðir en gæti verið að ýta undir hækkun húsnæðisverðs töluvert umfram það. Hins vegar er tilfellið að sú breyting sem lögð er fram hér er góð viðbót og góð lagfæring á annars gölluðu kerfi. Við ættum að segja já við henni hreinlega vegna þess að það er ekki tími núna til þess að laga hið gallaða kerfi en það er alla vega tími til að láta aðeins færri þjást fyrir það. Ég segi já.
Virðulegur forseti. Það er svo með þetta ágæta kerfi sem hefur drabbast niður á undanförnum áratug, undir forystu m.a. Sjálfstæðisflokksins, að einstætt foreldri í hóflegu húsnæði með lágmarkseignarhlut upp á 20% fékk endurgreiddan um þriðjung vaxtakostnaðar síns árið 2007 en fær ekkert í dag út af eignaviðmiðum, af því að á sama tíma og fasteignaverð hefur tvöfaldast hefur eignaviðmiðið lækkað að nafnvirði. Það er alveg augljóst að endurskoðun á þessu kerfi er nauðsynleg og tímabær, en það hefur staðið yfir endurskoðun á húsnæðisstuðningi held ég allar götur frá 2013 hið minnsta. Slík endurskoðun hjálpar fólki ekki við að standa straum af vaxtabyrði sinni á komandi ári. Því segi ég já.
Virðulegi forseti. Þegar við greiðum atkvæði um þessi stóru bótakerfi okkar finnst mér mikilvægt að við horfum aðeins á stóru myndina. Sköpun atvinnutækifæra og hækkun launa eru grundvallaratriði. Barnabætur skipta líka máli, sem við vorum að greiða atkvæði um áðan. Við greiðum út 700–800 þús. í barnabætur á ári til einstæðs foreldris með tvö börn ef annað er undir sjö ára aldri og við erum að hækka það á næsta ári. Hérna er komið að vaxtabótunum. Vandinn á húsnæðismarkaðnum í dag er fyrst og fremst framboðsvandi. Þess vegna er það rétt sem hv. þingmaður kom inn á áðan að þetta getur leitt til þess að hækka einfaldlega verðið á markaðnum, ef við erum að bæta við eftirspurnaráhrifin. Þegar við ræðum um húsnæðismarkaðinn er eitt sem skiptir alltaf langmestu máli, það er að taka vextina niður. Við ættum að eyða meiri tíma í að ræða aðgerðir til þess að lækka vexti í landinu og minni tíma í umræðu um það hvað við getum gert til að hjálpa fólki til þess að borga vexti.
Virðulegi forseti. Íbúðalánasjóður gerði nýlega greiningu á stöðu vaxtabóta í kerfinu eins og það er núna. Þar er sagt að 40% vaxtabóta fari til tekjuhærri helmings þjóðarinnar. Vaxtabótakerfið er einfaldlega orðið skakkt miðað við hagsmunum hverra það á að þjóna. Já, tekjur hafa hækkað, en á sama tíma hafa kerfin sem eiga að styðja þá sem eru tekjulægri drabbast niður. Það gerir það að verkum að það er klórað af kaupmáttaraukningu þeirra sem eru tekjulægri, þeir njóta þeirra ekki eins vel og þeirra sem eru í millitekjum og ofar. Ég segi að sjálfsögðu já við þessari breytingartillögu.
Herra forseti. Hvernig skyldi standa á því að ríkisstjórn Íslands vilji láta þá sem verst hafa það, þá sem verst standa, bíða í heilt ár, bíða í tvö ár eða heilt kjörtímabil á meðan einhver nefnd á hennar vegum er að velta fyrir sér hvernig eigi mögulega að breyta kerfinu, breyta vaxtabótakerfinu og breyta barnabótakerfinu? Hvers vegna eiga þeir sem verst hafa það hér á landi að bíða í heilt ár eða heilt kjörtímabil? Hvernig getur það verið réttlætanlegt? Kallað er eftir samstöðu á þingi. Þá vill sú sem hér stendur kalla eftir samstöðu ríkisstjórnarinnar, samstöðu allra sem hér starfa um að koma fátæku fólki á Íslandi til aðstoðar. Við erum rík þjóð og eigum að koma þessu fólki til aðstoðar. Ég segi að sjálfsögðu já.
Virðulegi forseti. Ég segi já við þessari tillögu. Þegar kemur að vaxtabótakerfinu verðum við að íhuga að við greiðum ekki út vaxtabætur til allra. Þær eru hugsaðar til þess að þjóna sérstaklega þeim sem eru með lægri tekjur og eiga minni eignir. Það er meginpunkturinn. Þetta er jöfnunartæki og þótt vissulega standi til að endurskoða kerfið vekjum við athygli á því að það eru varla til þau kerfi hér sem ekki er verið að endurskoða einhvers staðar. Það er orðið mjög hvimleitt að leggja til nokkrar breytingar án þess að það komi upp: Já, það er verið að endurskoða þetta. Ég velti stundum fyrir mér hvort ekki væri auðveldara að útlista það sem ekki sé verið að endurskoða en það sem verið er að endurskoða þegar kemur að því að ræða tillögur sem hér eru bornar fram, hvort sem er í nefnd eða á þingi. Ég styð tillöguna. Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Sú litla breyting sem hér er gerð tillaga um felur í sér einfalda leiðréttingu á því sem virðast hafa verið mistök við breytingu á lögum um tekjuskatt í tilefni af dómum Hæstaréttar árið 2010, um ólögmæti gengistryggingar lánsfjár. Gert var ráð fyrir því að vextir sem ákvarðaðir yrðu á inneign skuldar vegna ofgreiðslu af gengistryggðu láni skyldu ekki teljast til skattskyldra fjármagnstekna og yrðu þar af leiðandi undanþegnir fjármagnstekjuskatti. Af einhverjum ástæðum var gildistími þessa ákvæðis einskorðaður við tekjuárin 2010–2011. Hér er lagt til að sú takmörkun verði felld niður, einfaldlega til að gæta samræmis og jafnræðis gagnvart skattborgurum landsins. Síðan er lagt til, sem sjálfsagt er, að miðað verði þar sem við á við ákvæði laga um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda við uppgjör á slíkum málum.
Herra forseti. Ég sé á atkvæðatöflunni að það er einhver misskilningur um hvað er verið að greiða atkvæði um. Hér erum við að greiða atkvæði um að fella niður virðisaukaskatt á bókum. Bókaútgáfa á Íslandi er í mikilli vörn, eins og menn þekkja, og tungumálið þar af leiðandi. Í fyrra lífi hæstv. fjármálaráðherra, einnig sem fjármálaráðherra, var skattur á bækur hækkaður. Þáverandi menntamálaráðherra lýsti því yfir opinberlega að hann teldi þetta mjög óheppilegt, það væri liður í stærri skattkerfisbreytingum, og hvatti til þess að þetta yrði síðar endurskoðað og skattur afnuminn af bókum. Ég var sammála þáverandi menntamálaráðherra um það. Nú sýnist mér á stjórnarsáttmála að hæstv. fjármálaráðherra sé kominn inn á þá skoðun að afnema beri virðisaukaskatt af bókum. Og ekki seinna vænna þá að drífa í því núna, ljúka því af, afnema virðisaukaskatt af bókum og þar með töldum hljóðbókum og rafbókum og slíku. Ég sé að það breytist ekkert á töflunni, herra forseti, [[Hlátur í þingsal.]]afstaða ráðherranna. Voru þeir ekki að fylgjast með ræðu minni um hvað við [[Forseti hringir.]]erum að greiða atkvæði?
Hæstv. forseti. Fram kom í máli nokkurra ráðherra núna áðan að brýnt væri að afleggja virðisaukaskatt á bækur, en engin tillaga kom fram um það efni þannig að við í Miðflokknum ákváðum að spara þeim ómakið og leggja hana fram. Það var haft á orði í umræðum um daginn að sá sem hér stendur væri til í að skipta um skoðun. Það eru líklega fleiri sem gera það núna. Það er kannski heilbrigðismerki. En í þessu tilfelli finnst mér það nú ekki. Ég lýsi vonbrigðum mínum yfir því að stjórnarliðar skuli ekki styðja þá tillögu sem þeir hafa sjálfir kallað eftir. Mér finnst það alveg furðulegt, herra forseti.
Forseti vill spyrja hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson hvort hann hyggist styðja sína eigin tillögu. [[Gripið fram í: Jú, jú.]] [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Það var nú þannig í fyrra lífi hv. 1. flutningsmanns tillögunnar að hann studdi hækkun á bókaskattinum, virðisaukaskatti á bækur. [[Gripið fram í.]]Ásamt mér og öðrum. En það var auðvitað liður í almennri aðgerð við breytingu á virðisaukaskattskerfinu. Það sem við erum að greiða atkvæði um hér myndi ég fella í flokkinn stríðnistillögu, tillögu sem lesin er upp úr stjórnarsáttmálanum, lögð er fram á fyrstu dögum nýrrar ríkisstjórnar vegna þess að hún hefur ekki strax komið henni í framkvæmd. En þá er um það að segja að það er ágætt að fá tækifæri til að ræða um þetta mál. Þetta er mikilvægt mál. Ég fagna því að það virðist vera breiður stuðningur við það.
Nú?
Við sem ekki styðjum tillöguna og erum á móti að þessu sinni, gerum það vegna þess að við erum með heildarplan. Það kemur að því að þessi áætlun okkar um lækkun virðisaukaskatts á þessa málaflokka verði framkvæmd.
Herra forseti. Þetta er þá væntanlega stríðnistillaga að mati hæstv. fjármálaráðherra því að hún er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar, eða að minnsta kosti hluta hennar, ekki hvað síst stefnu hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar. Við í Miðflokknum tökum góðum tillögum sama hvaðan þær koma, hvaðan sem þær eru upprunnar. Við höfum skilning á því að það var kannski ekki hægt fyrir hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar, sem hafði mörgu að sinna, að leggja þessa tillögu fram sjálfur. En við erum algerlega sammála mati hv. formanns um mikilvægi þess að koma til móts við íslenska fjölmiðla í þeim kröggum sem sú mikilvæga grein er, fyrir lýðræði í landinu. Og við erum líka sammála hugmynd hv. þingmanns um hvernig best sé að standa að því, þ.e. með því að afnema virðisaukaskatt af áskriftargjöldum, hvort sem það er af blöðum eða sjónvarpi eða hljóðvarpi eða öðrum áskriftargjöldum íslenskra fjölmiðla. Herra forseti. Ég á mjög bágt með að skilja að [[Forseti hringir.]]hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar ætli að leggjast gegn tillögunni sem hann fann upp. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Stráksskapur hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar er skemmtilegur. En það er auðvitað enginn bragur á því að afgreiða tillögu undir lok árs þegar kemur að afnámi virðisaukaskatts á ákveðna vöru og gera það ekki í samhengi við ríkisfjármálaáætlun og fjárlagafrumvarp sem hér er til afgreiðslu. En ég gleðst í hjarta mínu yfir því að eiga jafn öflugan samherja í þessu máli og við klárum það vonandi á komandi ári. Hafðu þökk fyrir það, hv. þingmaður, jafnvel þótt stráksskapur liggi þar að baki.
Herra forseti. Ég vil aðeins gera grein fyrir atkvæði mínu, hvers vegna ég kýs að greiða ekki atkvæði með þessari tillögu. Fjölmiðlar á Íslandi eiga verulega undir högg að sækja og þurfa víðtækari stuðning en bara þann að virðisaukaskattur af áskrift verði felldur niður. Við þurfum að skoða það mál allt saman. Ástæða þess að ég greiði ekki atkvæði gegn þessari tillögu er sú að þetta mál er mjög brýnt. Þetta er jú fjórða valdið og við þurfum að koma fjölmiðlum til aðstoðar. Þeir þurfa að sæta lögbanni á þessum tímapunkti vegna óþægilegrar umfjöllunar um hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra. Þeir þurfa að sæta ýmiss konar ofsóknum frá þeim sem hér ráða. En hins vegar getur vel verið að við þurfum að skoða málið [[Forseti hringir.]]heildrænt, m.a. með lækkun tryggingagjalds. Þess vegna segi ég bara ekki neitt og sit hjá.
Herra forseti. Þetta mál er bara lagt fram til að minna á að laxveiði er undanskilin virðisaukaskatti. Rökstuðningurinn frá ríkisskattstjóra á sínum tíma árið 1990 var sá að laxveiði væri í raun leiga á fasteignum, að ekki væri verið að selja leyfi til að fara að veiða fisk, að verið væri að leigja fasteign - og undanskilið virðisaukaskatti, sem er náttúrlega fyrirsláttur, eins og allir sjá. Til dæmis getum við haft það þannig að það að fara í golf sé í rauninni leiga á fasteign. [[Hlátur í þingsal.]]Það sér hver maður að golf er fasteign, lóð, og maður leigir lóðina. Þar af leiðandi getum við undanskilið það virðisaukaskatti, ef ríkisskattstjóri túlkar það svo. Þetta er bara gert til að minna á það. Lokum á það. Það eru 200 milljónir í hús bara með því að efnafólk sem kemst í laxveiði fari að greiða skatt fyrir það.
Forseti vekur athygli hv. þingmanns á því að hann á eftir að greiða atkvæði um eigin tillögu.
Hæstv. forseti. Hér kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra áðan að mikilvægt væri að skapa atvinnuvegunum góð skilyrði til að geta greitt góð laun. Þar sem kjarasamningar standa fyrir dyrum er ekki nema sjálfsagt að standa við samkomulag um lækkun tryggingagjalds sem fjármála- og efnahagsráðherra og Samtök atvinnulífsins undirrituðu í janúar 2016. Það er það sem lagt er til að gert sé í þessari tillögu. Það kemur mér því á óvart að sjá að hæstv. fjármálaráðherra ætli ekki að standa við yfirlýsingu sína frá því áðan, en það eru enn nokkrar sekúndur til umráða fyrir hann til að skipta um skoðun. Auðvitað er þessi tillaga gott innlegg í að hér verði auðveldara að ná hagfelldum kjarasamningum, bæði fyrir atvinnulíf og launþega.
Virðulegi forseti. Ég segi bara: Hvaða yfirlýsingu? Hvaða skriflega samkomulag? Ég ætla ekki að halda því fram að menn fari með lygar í þinginu, eins og gert var hér fyrr í dag, en þetta er byggt á algjörum grundvallarmisskilningi. Ekkert slíkt skriflegt samkomulag var gert á milli mín og Samtaka atvinnulífsins þannig að forsendan fyrir þessari breytingartillögu er algjörlega úr lausu lofti gripin.
Herra forseti. Ég geri ráð fyrir því að atvinnurekendum hljóti að þykja svar hæstv. fjármálaráðherra afar áhugavert, að vegna þess að samkomulag sem hann gerði og var í öllum fjölmiðlum á sínum tíma var ekki skriflegt, þurfi hann ekki að standa [[Gripið fram í.]]við það og ríkisstjórnin ekki heldur. Hér er lagt til [[Gripið fram í.]]að staðið verði við samkomulag sem gert var til að liðka fyrir kjarasamningum á sínum tíma og með því komið til móts við fyrirtæki, ekki hvað síst lítil fyrirtæki, með því að lækka þennan skatt á atvinnu, skatt sem bitnar mest á litlu fyrirtækjunum, nýsköpunarfyrirtækjunum, fyrirtækjum sem eru að búa til ný verðmæti, skatt sem hækkaður var vegna sérstakra aðstæðna sem nú eru gjörbreyttar. Það er ekkert lengur sem réttlætir þennan sérstaka skatt á atvinnusköpun, hvað þá skatt sem dregur úr nýsköpun, dregur úr því að lítil fyrirtæki geti vaxið og dafnað.
Virðulegi forseti. Mér er það minnisstætt í kosningabaráttunni þegar stjórnmálamönnum var raðað upp í einhvers konar línu og spurðir: Ætlar þú ekki alveg örugglega að lækka tryggingagjaldið? Og allir sögðu: Jú. Ég hef ekki tíma til að fara yfir skondna sögu hvað varðar hugmyndir Pírata í þeim efnum en skemmst er frá því að segja að ekki voru lagðar til breytingar á tryggingagjaldi í okkar tillögum, þannig að ég sit hjá og mér sýnist allur þingflokkurinn minn gera það. Hins vegar er ég sjálfur hlynntur því að lækka tryggingagjaldið. Það þarf þó að gerast í einhverjum minni skrefum, einfaldlega vegna kostnaðar. Ég skoðaði hvað þetta kostaði vegna þess að [[Gripið fram í.]]ég var að velta fyrir mér að leggja þetta fram sjálfur. Kostnaðurinn við þessa tillögu er samkvæmt mínum frumstæðu útreikningum 7,4 milljarðar sem er bara aðeins of stór biti. Ef þetta væri eitthvað miklu minna gæti ég hugsanlega verið á græna takkanum, en með hliðsjón af þessu sit ég hjá en ítreka að þetta gjald á að lækka og þegar fólk fullyrðir svona hluti í kosningabaráttu á að [[Forseti hringir.]]gefa fólki séns á að taka það alvarlega.
Herra forseti. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar mun draga til baka breytingartillögu í 2. tölulið. Það er gert að höfðu samráði við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sem hefur tekið þá stefnumarkandi ákvörðun að hætta innheimtu efnisgjalda í framhaldsskólum til framtíðar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég fagna því að það eigi að draga þessa breytingartillögu til baka. Sjálf trúði ég því varla að þegar nýbúið væri að blása til stórsóknar í menntamálum ætti að heimila gjaldtöku á iðnnema og starfsmenntanema þannig að þeir bæru 300 millj. kr. rekstrarkostnað framhaldsskólanna á árinu 2018. En ég gleðst yfir því að menn skuli hafa fallið frá því og vona að framhaldið verði í svipuðum dúr.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að rétt ákvörðun hafi verið tekin í sambandi við 2. tölulið, að hann sé dreginn til baka. Það er vert að minnast á að það þýðir að ríkissjóður þarf að fjármagna þetta. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd fékk það athugað. Reikningurinn hljóðar upp á 300 milljónir, sem er ekki mikið í samhenginu. Mér skilst að búið sé að gera ráð fyrir að það verði fjármagnað. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig en vildi halda því til haga því að það er mjög mikilvægt. Ef þessi breyting er gerð án þess að fjármagnað sé á móti eða tryggt að fjármagnið komi hefur það þau áhrif að það dregur úr möguleikum skólanna til að bjóða upp á þetta nám. Það held ég að hljóti að vera eitthvað sem enginn hér inni vilji. Ég ætla að vera bjartsýnn á að þessi fjármögnun fáist í samræmi við það stutta samtal sem ég hef átt við annan hv. þingmann um efnið.
Þótt sagt hafi verið á sinni tíð að allir vildu Lilju kveðið hafa er mikilvægt að þar sé um rétta Lilju að ræða. Hér átti í hlut Lilja Alfreðsdóttir, hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, sem óskaði eftir að gera grein fyrir atkvæði sínu eða ræða um atkvæðagreiðsluna.
Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið hefur ríkisstjórnin ákveðið að innheimta ekki ákveðin efnisgjöld á framhaldsskólastiginu. Þetta er auðvitað risastórt skref í að gera framhaldsskólastigið gjaldfrjálst. Þingheimur hefur í langan tíma stefnt að þessu. Þess vegna er sérstakt fagnaðarefni að við séum að taka þetta skref. Við erum líka að sýna það í verki að okkur er alvara með því að efla iðn- og verknám í landinu. Við höfum skýra framtíðarsýn er varðar menntun. Þessi aðgerð er að sjálfsögðu fjármögnuð og þetta mun ekki verða til þess að draga úr fjármögnun á framhaldsskólastiginu. Ég er virkilega ánægð með að verið sé að taka þetta skref og við erum svo sannarlega að standa við þá stefnumörkun sem við höfum tekið og kynnt.
Herra forseti. Ég vildi bara vekja athygli þingheims á því að þetta er það skásta sem kemur út úr tveggja klukkustunda langri atkvæðagreiðslu, að ríkisstjórnin, stjórnarmeirihlutinn, skuli draga eigin tillögu til baka. Meira kom ekki út úr þessu. Þrátt fyrir að stjórnarandstaðan eða minni hlutinn hafi lagt sig í líma við að leggja fram uppbyggilegar tillögur og þar á meðal tillögur sem stjórnarliðar höfðu sérstaklega lýst yfir stuðningi við. En kusu svo gegn. Og sönnuðu heldur betur að hér greiða menn eingöngu atkvæði út frá flokkslínum, eingöngu út frá stuðningi eða kröfu stjórnarinnar, en ekki út frá eigin sannfæringu.
Forseti. Ég vil bara lýsa sérstakri ánægju minni með að þessari atkvæðagreiðslu allri ætlar að ljúka á svona jákvæðum nótum. Ég hef starfað um áratugaskeið í þágu iðnaðar og talað mjög fyrir eflingu iðn- og tæknináms. Það hefur nú verið meira hjalað um það en að menn hafi gert eitthvað. Ég vil því fagna þessu skrefi sérstaklega, það er mjög mikilvægt. Ég vona svo sannarlega að þetta sé upphafið að vegferð ráðherrans í því að láta verkin tala þegar verk- og tæknimenntun á í hlut. En ég vil líka nota tækifærið og brýna hana til verka því að menn hafa mjög oft fallið í þá gryfju að tala og tala en gera ekki neitt. En ég hef fulla trú á hæstv. ráðherra í þessum efnum.
Virðulegur forseti. Mig langar að koma hér upp í atkvæðaskýringu í tengslum við veitingu ríkisborgararéttar sem hér fer fram. Það er auðvitað þannig að þetta hefur ekkert með þá einstaklinga sem um ræðir í þessu máli að gera, en mér þykir verklagið allt heldur ómögulegt. Tillagan er unnin í allsherjar- og menntamálanefnd, í einhverri undirnefnd þar og við sem hér sitjum og eigum að taka ákvörðun um þessi mál fáum samanlagt engar upplýsingar aðrar en nöfn, frá hvaða landi viðkomandi komi upphaflega og hvenær hann sé fæddur. Þegar maður óskaði eftir upplýsingum varð heldur fátt um svör. Mér þykir þetta verklag ekki í lagi og þess vegna ætla ég að sitja hjá við þessa afgreiðslu og vona að þetta verði fært til gegnsærri og betri vegar næst. Og fyrst ég sé að Helgi Hrafn Gunnarsson er næstur á eftir mér er rétt að nefna að þetta verklag er í miklu ósamræmi til að mynda við þær ríku kröfur sem Píratar gera um gegnsæi og verklag í öðrum málum og vekur því sérstaka athygli að þeir skrifi upp á það eins og það hefur verið undanfarin ár og áratugi hugsanlega, nú þekki ég það ekki. En í þetta skipti ætla ég að sitja hjá.
Virðulegi forseti. Nefndin setti sér málsmeðferðarreglur sem miða að því að sýna mannúð. Það er alveg rétt að lög um ríkisborgararétt hafa galla sem þarf að laga. En eftir að hafa verið í undirnefnd sjálfur á síðasta kjörtímabili get ég fullyrt að ferlið verður alltaf þarft þótt það sé ekki gallalaust, vissulega ekki, vegna þess að mannlegt samfélag og mannlegt líf er einfaldlega þannig að það er ekki hægt að taka tillit með almennum lögum til allra þeirra hluta sem geta komið fyrir manneskju og haft áhrif á sanngjarna og nauðsynlega málsmeðferð í málefnum hennar. Hvað varðar gegnsæispunktinn hjá hv. þingmanni: Píratar tala líka um friðhelgi einkalífsins. Þetta eru mjög persónuleg mál sem varða mjög persónulegar upplýsingar. Gjörvallt líf fólks. Það er alls ekki við hæfi að mínu mati að kalla eftir gegnsæi þegar kemur að einkamálefnum fólks [[Forseti hringir.]]í þeim málaflokki. Reglurnar eiga að vera skýrar, eins skýrar og mögulegt er. En ferlið, með þeim göllum sem því fylgja, [[Forseti hringir.]]er nauðsynlegt að svo stöddu og ég held að það verði það mjög lengi.
Virðulegi forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd samning milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2017. Gengið var frá samningnum með bréfaskiptum í Reykjavík og Þórshöfn 2. júní og 26. júlí 2017. Í samningnum er fyrirvari um að veiðiheimildir færeyskra skipa í íslenskri lögsögu loðnuvertíðina 2017/2018 verði bundnar því skilyrði að íslenskum skipum séu jafnframt heimilar veiðar á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu Færeyja á árinu 2018. Samningur þessi kveður á um heimildir landanna til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvors annars á árinu 2017. Samningurinn kveður einnig á um loðnuveiðar Færeyinga í íslenskri lögsögu fyrir vertíðina 2018. Færeysk skip fá heimild til að veiða 30 þús. lestir af loðnu innan íslenskrar lögsögu á loðnuvertíðinni 2017/2018 eða minna, eftir því hver leyfilegur heildarafli verður. Færeyskum skipum er auk þess heimilt að veiða allt að 10 þús. lestir af loðnu innan íslenskrar lögsögu úr veiðiheimildum sem fengnar eru með samningum færeyskra og grænlenskra stjórnvalda. Samningurinn gerir einnig ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til að veiða kolmunna og norsk-íslenska síld innan lögsögu hins á þessu ári. Loks gerir samningurinn ráð fyrir að íslenskum skipum séu heimilaðar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl og tvö þús. lestum af síld, annarri en norsk-íslenskri innan færeyskrar lögsögu á þessu ári. Tekið skal fram að áður en samningur þessi var gerður á grundvelli samnings landanna frá 1976 um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands var ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árinu 2017. Heildarafli þorsks verður þó ekki meiri en 2.400 lestir. Heildarafli keilu verður ekki meiri en 650 lestir og engar veiðar eru heimilaðar á lúðu eða grálúðu. Lagt er til að gerður sé sá fyrirvari við staðfestingu samningsins að samningar náist um veiðar íslenskra skipa á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu Færeyja á árinu 2018. Í fyrirvaranum felst einhliða yfirlýsing Íslands um að gildistaka samningsins verði háð því að samið verði um að íslenskum skipum séu jafnframt heimilaðar veiðar á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu Færeyja á árinu 2017. Án samkomulags við Færeyjar munu íslenskum skipum ekki verða heimilaðar veiðar á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu Færeyja á árinu 2018. Undanfarin ár hafa íslensk skip veitt um 89% af heildaraflaheimildum sínum í kolmunna innan lögsögu Færeyja. Þessi aðgangur er því íslenskum útgerðum mikilvægur. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti vegna fjáraukalaga fyrir árið 2017. Líkt og fram kemur í nefndaráliti meiri hluta sem dreift hefur verið eru einungis gerðar óverulegar breytingar á milli umræðna og mun ég þá kynna það í nefndarálitinu. Það má um fjárlögin árið 2017 segja að mér er til efs að nokkurn tímann komi aftur sú staða í íslenskum stjórnmálum sem hér hefur verið undanfarið. Það má ramma hana inn með því að segja: Hér störfuðu tveir ríkisstjórnarmeirihlutar við að framkvæma fjárlög fyrir árið 2017 sem enginn skýr meiri hluti á Alþingi samdi og setti. Ég held að það verði að horfa til þess með mikilli sanngirni og sjá hvernig gengið hefur að framkvæma þau fjárlög í því sérstaka ástandi sem verið hefur hér á undanförnu ári. Samt vil ég segja að heildarniðurstaðan er sú að hér er verið að loka fjárlögum ársins 2017 með þessum fjáraukalögum með mjög viðunandi afgangi, 1,7% afgangi af vergri landsframleiðslu, sem er langt umfram það sem fjárlagafrumvarpið, sem samþykkt var hér fyrir ári síðan, gerði ráð fyrir. Samkvæmt þágildandi fjármálastefnu var um að ræða markmið um 1% afgang, en niðurstaðan er 1,7%. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar, sem er pólitískur grundvöllur frumvarpsins, er rakið það sem ég hef hér sagt um þessar sérstöku aðstæður. Að öðru leyti vil ég um það verklag segja og þær tímasetningar sem móta lögin, sem við köllum oft hin nýju lög um opinber fjármál - ég held að við þurfum nú að fara að venja okkur af því að tala um lögin sem ný, þau eru sett árið 2015 með gildistöku í upphafi árs 2016 - að þar er ekki gert ráð fyrir slíku ástandi sem hefur verið í stjórnmálum sem ég hef hér áður lýst. Sú löggjöf gerir í raun og veru ekki ráð fyrir því að slíkur óstöðugleiki sé í stjórnmálum, og er það í sjálfu sér verkefni þingsins að taka á því og ræða hvernig hægt sé að bregðast við. Auðvitað er langtum besti bragurinn á því að ríkisstjórn sem tekur við leggi fram, samhliða fjárlagafrumvarpi sínu, breytingartillögu við gildandi þingsályktun um fjármálastefnu, eins og hún á að gera samkvæmt lögum, sem er í raun og veru grunnur að nýrri ríkisstjórn - fjármálastefnan er hennar fyrsta þingmál meðfram fjárlagafrumvarpi - og einnig fjármálaáætlun til fimm ára til breytingar á gildandi fjármálaáætlun. En auðvitað vannst ekki tími til þess hjá ríkisstjórn sem tók við 30. nóvember að undirbúa slíkt mál. Því verður að skoða framgang og framkvæmd þeirra fjárlaga sem við nú breytum með fjáraukalagafrumvarpi í því ljósi. Nefndin fjallaði um nokkra þætti og fékk á sinn fund gesti er getið er um í nefndarálitinu. Þar er t.d. rætt um lög um opinber fjármál, sem ég hef áður nefnt, og fjáraukalög og um samspil þeirra og notkun varasjóða. Í meirihlutaáliti hv. fjárlaganefndar fyrir fjárlögin fyrir 2018 er fjallað með nokkrum orðum um notkun varasjóða. Hv. fjárlaganefnd rannsakaði nokkuð í umfjöllun sinni um fjáraukalagafrumvarpið notkun varasjóða sem eru raunverulega nýmæli og voru í fyrsta sinn í fjárlögum fyrir árið 2017 vegna þeirra laga sem nú gilda um opinber fjármál. Við yfirferð nefndarinnar kom í ljós að í sjálfu sér er lítið farið að nota þá varasjóði sem þar voru lagðir til hliðar, 7,85 milljarðar í almennan varasjóð og síðan tæpar 900 millj. kr. í varasjóði málaflokka. Við í meiri hluta fjárlaganefndar bendum aftur á það í nefndaráliti með fjáraukalögum að verklag við nýtingu varasjóða þurfi að skerpa og skýra betur, rétt eins og við gerðum í nefndaráliti um fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2018. Það er afstaða fjárlaganefndar að mun betur þurfi að greina samspil varasjóða og fjáraukalagafrumvarps og að slíkt sé nauðsynlegt framvegis. Það er afstaða meiri hlutans að framvegis þurfi að láta reyna á notkun varasjóða áður en til setningar fjáraukalaga kemur. Auðvitað eigum við enn þá langt í land að innleiða þessi nýju lög og er svo sem um eðlilega barnasjúkdóma á þeim að ræða. En að öllu þessu lýstu vil ég enn ítreka að öll þessi vinna, og að ekki sé búið að opna varasjóðina og láta reyna á þá áður en til fjáraukalaga kemur, að við séum að breyta hér gildandi fjárlögum eftir að tvær ríkisstjórnir hafa setið, getur aldrei orðið fordæmisgefandi um framkvæmd og flutning fjáraukalaga sem við ræðum í dag. Rétt eins og hæstv. fjármálaráðherra rakti í framsögu sinni með fjáraukalagafrumvarpi hafa orðið talsverðar breytingar á tekjum ríkissjóðs. Við fjöllum nokkuð um það í nefndaráliti okkar um endurmat og afkomu ársins. Ég hafði áður nefnt að hér eykst afgangur sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Má rekja það fyrst og fremst til tekna ríkissjóðs, hærri skatttekna sem verið hafa endurmetnar, og arðgreiðslur úr bönkum og eignum ríkisins. Um útgjöldin er það að segja að stærsta og veigamesta útgjaldabreytingin frá gildandi fjárlögum er vegna aukins vaxtakostnaðar ríkissjóðs, eða 8,1 milljarður kr., og er að mestu tilkominn vegna uppkaupa ríkissjóðs á lánum í skuldabréfaflokki RIKH 18 en sú aðgerð var nauðsynleg til að takmarka endurfjármögnunaráhættu ríkissjóðs. Til lengri tíma borgar aðgerðin sig upp með lækkun vaxtagjalda. Nú í desember var einnig ákveðið að minnka útistandandi fjárhæð skuldabréfaflokks RIKB 19, með skiptiútboði. Í frumvarpinu er gerð tillaga um að afhenda Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, LSR, eignir úr Lindarhvoli ehf. Nefndin fjallaði sérstaklega um þá ráðstöfun. Við afgreiðslu og framkvæmd þingmáls um stöðugleikaframlög lagði Alþingi áherslu á að sólarlagsákvæði gilti um félagið sem tók að sér umsýslu með eignum sem greiddar voru sem stöðugleikaframlög. Það er álit meiri hluta nefndarinnar að sú tilfærsla sé í samræmi við upphafleg markmið og að hagsmunum LSR sé ekki ógnað. Umræddar eignir falla vel að eignasafni LSR, bæði hlutafé og útistandandi lán. LSR hefur yfirfarið eignirnar og lagt mat á þær með tilliti til heildareignasafns sjóðsins og hvort þær rúmist innan fjárfestingarstefnu hans. Að mati stjórnar Lindarhvols er hvorki heppilegt né þjónar það hagsmunum ríkisins að selja þær eignir eins og er. Það þýðir þó ekki að þær séu ósöluvænar með öllu. Hluti eignanna eru útistandandi lán þar sem í flestum tilfellum er stutt í lokagjalddaga og því er talið betra að bíða með sölu þeirra með það að markmiði að hámarka virðið. Aðrar eignir, eins og hlutafjáreignir, falla vel að umsýslu sjóðsins. LSR er ekki háður neinum tímamörkum í eignaumsýslu sinni, ólíkt Lindarhvoli sem hefur takmarkaðan tíma, eins og áður er nefnt. Það er álit meiri hlutans að tilfærslan sé í samræmi við upphafleg markmið og að hagsmunum LSR sé ekki ógnað. Minnt er á að áfram verður ríkisábyrgð á eftirlaunaskuldbindingum B-hluta sjóðsins. Að öðru leyti má að langstærstum hluta rekja tillögur í frumvarpinu til breytinga á útgjaldaforsendum sem óhjákvæmilegt var að bregðast við á árinu. Aukin framlög vegna almannatrygginga eru t.d. fyrst og fremst vegna fjölgunar öryrkja. Einnig er óskað eftir auknum heimildum vegna réttinda einstaklinga. Fjárlaganefndin sem starfaði á fyrri hluta ársins 2017 og sinnti eftirfylgni með framkvæmd fjárlaga sendi dómsmálaráðherra bréf vegna þess hvernig horfur voru á þróun útgjalda vegna málefna innflytjenda og flóttamanna. Viðbrögð ráðuneytisins við því bréfi fjárlaganefndar voru skörp og skýr og varð að grípa markvissra aðgerða. Þannig tókst að stemma stigu við viðbótarútgjöldum og voru viðbrögð ráðuneytisins að endurskoða verklag og framkvæmd málaflokksins ásamt endurskoðun reglugerða. Við setningu fjárlaga fyrir árið 2017 var ljóst að sá kostnaður sem fylgdi framkvæmdinni var vanmetinn. Það er meginástæðan fyrir þeirri niðurstöðu ársins í fjáraukalagafrumvarpinu og hefur ráðuneytið nú brugðist við. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2018 er reiknað með auknum framlögum sem staðfesta það vanmat. Í frumvarpinu er gerð tillaga um 550 millj. kr. greiðslu til þjóðkirkjunnar, til að standa við samkomulag um kirkjujarðir. Meiri hlutinn vill ítreka ábendingu sem gerð var í nefndaráliti um fjármálaáætlun síðastliðið vor þar sem fram kom að meiri hlutinn vildi að forgangsmál yrði að samskiptum ríkis og kirkju yrði komið í betra horf. Núverandi óvissa tryggir ekki sjálfstæði kirkjunnar og trúfélaga sem æskilegt er. Kirkjujarðasamkomulagið er aðeins einn þáttur í samskiptum ríkis og kirkju, annar þáttur er framkvæmd á uppgjöri sóknargjalda. Útgjöld vegna lyfja og hjálpartækja hafa á undanförnum árum verið of oft umfram heimildir við framkvæmd fjárlaga. Nú má segja að óvenjumikið frávik sé frá gildandi fjárlögum og því er lögð til veruleg hækkun heimildar í fjáraukalögum. Það er álit meiri hlutans að mun meiri festa þurfi að vera um framkvæmdina og er ætlunin að fylgja þeim málum mun ákveðnar eftir á nýju ári. Áfram verður þó alltaf einhver óvissa um útgjöld af þessu tagi. Á árinu hafa vandamál vegna verðfalls á útflutningsmörkuðum búvöru verið sérstaklega þung í skauti fyrir sauðfjárræktina og bændur sem hana stunda. Verðfall í kjölfarið á viðskiptastríði Evrópusambandsins og Rússlands hefur orsakað verulegan tekjusamdrátt en viðskiptastríðið er afleiðing af pólitískum ákvörðunum sem skapa ákveðinn forsendubrest. Sauðfjárræktin er mikilvæg stoð við byggð í dreifbýli og veik staða hennar hefur afgerandi áhrif á þróun byggða, vöxt þeirra og getu til að standa undir samfélagslegri grunnstarfsemi sem þar við búa. Sauðfjárbúskapur er sérstaklega viðkvæmur í ákveðnum byggðum landsins og í samningi um starfsskilyrði sauðfjárræktar frá árinu 2016 er áhersla lögð á sérstakt gildi greinarinnar fyrir ákveðin byggðarlög. Samkvæmt sérstakri greiningu Byggðastofnunar hafa ákveðin svæði verið greind sem viðbót við almenn starfsskilyrði sem samningurinn undirbyggir. Sértækar aðgerðir vegna ákveðinna svæða eiga rót í áherslum Alþingis við afgreiðslu búvörusamninga frá árinu 1995. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er lögð áhersla á að bregðast við vandanum og afleiðingum hans. Hér er lögð til fjárheimild til að bregðast við afkomuhruni og vinna að endurreisn afkomu greinarinnar. Meiri hlutinn telur að ráðstöfun í fjáraukalögum undirstriki alvarleika þeirrar stöðu sem byggðir standa frammi fyrir og að ákvörðun um aðgerðir megi ekki dragast lengur. Heimildin geti unnið gegn gjaldþrotum og byggðaröskun. Aðrar aðgerðir en þær sem snúa beint að bændum eru ætlaðar til að bæta til lengri tíma umgjörð um atvinnugreinina og þannig styrk þeirra byggða sem á henni byggja. Að frumkvæði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að undangenginni umræðu og umsögnum um tillöguna er fram kom hefur meiri hluti fjárlaganefndar lagt til ákveðna breytingu á skiptingu þeirra fjármuna sem ætlaðir eru til aðgerðarinnar. Í fjáraukalagafrumvarpi og þeim breytingum er meiri hlutinn flytur er einnig hér umfangsmikill kafli sem má segja að sé líka afleiðing af breyttum lögum um opinber fjármál er varða eignafærslu rekstrarfjármuna hjá ríkisaðilum sem ég sé ekki ástæðu til þess að rekja frekar en það er ljóst að ýmislegt af því verklagi, eins og ég hef áður rakið, vegna framkvæmdar hinna opinberu fjármála og þeirra breytinga sem nú standa yfir á eftir að skerpa og koma í betra horf m.a. hvernig við eignfærum rekstrarfjármuni sem nú er ætlast til að fyrirtæki og stofnanir á vegum ríkisins geri. Að lokum ætla ég að nefna eina breytingartillögu til viðbótar. Í fyrsta lagi er gerð tillaga um 17 millj. kr. framlag til Íslensku kosningarannsóknarinnar. Sökum þess hversu brátt alþingiskosningar 28. október bar að voru fjármagn og gagnaöflunar fyrir þær kosningar ekki tryggð. Rannsóknin felur í sér viðhorfskönnun meðal kjósenda sem hefur verið framkvæmd eftir hverjar kosningar frá árinu 1983 fram til ársins 2016, meðal frambjóðenda frá 2009 og meðan á kosningabaráttunni stendur frá árinu 2016. Einnig eru að lokum lagðar til allverulegar millifærslur vegna endurmats á útgjöldum er taka fyrst og fremst mið af gengi krónunnar á hverjum tíma. Lagt er til vegna sterkrar stöðu íslensku krónunnar að fella niður fjárheimildir sem eru tilkomnar vegna erlendra samskipta að langmestu leyti og innkaupa erlendis. Þeir fjármunir sem þar eru sparaðir eru lagðir til hins almenna varasjóðs. Nemur endurmatið um 1.484,4 millj. kr. brúttó. Virðulegi forseti. Ég hef hér í stuttu máli rakið nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar við fjáraukalagafrumvarp við 2. umr. Undir nefndarálitið skrifa Willum Þór Þórsson, formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson.
Virðulegi forseti. Við erum að glíma við ný lög um opinber fjármál hérna í fjáraukanum, af því að þetta er í fyrsta skipti sem þau eiga í rauninni við fjárauka eftir því sem ég best skil þetta. Í þessu tilviki erum við að gera nýja hluti. Það fyrsta sem við gerum er að fara ekki eftir lögunum, bara einfalt, það er ekki einu sinni verið að reyna það. Ég verð að gera athugasemd við það. Ég skil að það eru skrýtnar aðstæður og tvær ríkisstjórnir o.s.frv., en framsögumaður var náttúrlega formaður fjárlaganefndar á síðastliðnu kjörtímabili og formaður fjárlaganefndar þegar hér var starfsstjórn þegar fjárlög fyrir árið 2017 voru sett. Ég sé ekki í meðhöndlun fjárlagafrumvarpsins sem starfsstjórnin lagði fram og í meðhöndlun nefndarinnar undir starfsstjórninni hvað var t.d. aukið í til heilbrigðismála, menntamála og samgöngumála, að það sé þetta mikil ástæða fyrir fjárauka einmitt án þess að varasjóðir hafi verið nýttir. Það er klárlega vandamálið eins og bent var á áðan. Ég tel að við séum dálítið að ganga hérna á þá ábyrgð sem Alþingi á að hafa á þessu máli með því einfaldlega að láta valta yfir sig, stilla sér upp við vegg og valta yfir sig með lögum um opinber fjármál. Ríkisstjórnin leggur fram fjáraukalagafrumvarp sem fer beinlínis gegn lögum. Alþingi, eða meiri hluti þingmanna, virðist ætla að kvitta upp á það. Það finnst mér ekki vera boðleg vinnubrögð. Ég velti fyrir mér sem spurningu hvernig við ætlum að fara með eftirlit með framkvæmd fjárlaga á næsta ári því að að mínu mati var það klárlega ekki vel gert á síðasta kjörtímabili miðað við [[Forseti hringir.]]hvað við erum að fá í fjárauka í lok ársins.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að segja að ég er að sjálfsögðu ekki sammála hv. þingmanni um að ekki sé verið að fara hér að lögum. Fjárlaganefnd fór yfir frumvarpið og greindi ástæður fjáraukalagabeiðna og þess vegna leggur hún frumvarpið fram til 2. umr. með þeim breytingum sem þar hafa verið gerðar og verið lýst. Hún myndi ekki gera það ef hún teldi að verið væri að brjóta lög að því leyti. Um eftirlitið við framkvæmd fjárlaga á síðasta kjörtímabili telur þingmaður að það hafi farið úrskeiðis. Já, við getum örugglega verið sammála um það að mörgu leyti, en við erum enn að feta okkur þennan nýja stíg í eftirlitshlutverki fjárlaganefndar. Ég vil meina að hv. þingmaður mótmæli af því að við uppgjör fyrstu þrjá mánuði fyrri ríkisstjórnar sáum við ákveðin hættumerki þar sem hv. fjárlaganefnd öll brást við, t.d. með því bréfi sem ég lýsti áðan og sent var hæstv. dómsmálaráðherra um framkvæmd málaflokks á málefnasviði hennar. Við sex mánaða uppgjörið vorum við ekki farin að sjá í þau miklu útgjöld sem urðu síðan veruleikinn varðandi lyfja- og hjálpartækjamál. Ég hef farið yfir yfirlitin sem bárust hv. fjárlaganefnd á þeim tíma. Það er hins vegar alveg ljóst að eitthvað hefur farið úrskeiðis í sumar og í eðlilegu árferði hefði fjárlaganefnd átt að koma auga á það við yfirferð sína í september við níu mánaða uppgjörið sem ekki varð af ákveðnum ástæðum sem við þurfum ekki að lýsa nánar. En það sem hv. þingmaður spyr um, hvað ég sjái fyrir mér í eftirliti fjárlaganefndar, þá veit ég að hann og aðrir í fjárlaganefnd og við öll erum [[Forseti hringir.]]sammála um að við þurfum að stíga fast í ístaðið í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég er sammála því að við byrjuðum árið á því að kalla eftir viðbrögðum ráðherra við þeim veikleikum sem komu þar fram, en það var bara eins og ráðuneytin væru ekki að hlusta. Þau svöruðu einfaldlega, þegar kallað var ítrekað eftir svörum, að þau ætluðu bara að fara í fjárauka hvað veikleikana varðaði. Þau svör komu mjög fljótlega fram á árinu. Tvímælalaust brást eftirlitið á seinni helmingnum og náttúrlega í september með framkvæmd fjárlaga af skiljanlegum ástæðum kannski, en kannski hefði samt átt að halda því til streitu. Ég spurði ráðuneytið um útskýringar og rökstuðning fyrir hverri heimild sem væri verið að leita eftir í fjáraukalögum. Svarið kom en alls ekki með þeim rökstuðningi sem útskýrði af hverju viðkomandi fjárheimild kæmi óvænt upp á, væri tímabundin eða uppfyllti þessi skilyrði sem fjárauki þarf að hafa samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þess vegna segi ég einfaldlega að ekki sé verið að fara eftir lögum af því að ekki hefur verið útskýrt af hverju vissar heimildir í fjáraukanum, sumar eru augljósari en aðrar, þ.e. af hverju verið er að setja þær heimildarbeiðnir fram í fjáraukanum í staðinn fyrir að koma bara með það sem hallar yfir á næsta ár í málaflokknum eins og lögin gera ráð fyrir. Það er þess vegna sem ég segi að verið sé að fara gegn lögunum og það sé ekki einu sinni verið að reyna að fara eftir lögunum þegar síðan á það er bent.
Virðulegi forseti. Ég tek bara aftur fram að ég er í sjálfu sér ósammála túlkun hv. þingmanns á lögmæti þeirra heimilda sem nú er verið að sækja. En ég tek aftur á móti undir með honum og tek undir áhyggjur hans að of snemma var farið í þann farveg af hálfu ráðuneyta í eftirfylgni hv. fjárlaganefndar á síðasta kjörtímabili að ráðuneytin sögðust ætla að sækja sér í fjáraukalögum heimildir. Það er ósiður sem við í hv. fjárlaganefnd þurfum líka að vinna á og í góðu samstarfi við hæstv. fjármálaráðherra sem ég veit að mun takast. Varðandi það mál sem við spyrntum hvað fastast í ístöðin með og ég lýsti því í framsögu minni áðan varðandi málaflokka á málefnasviði hæstv. dómsmálaráðherra, þá var það ljóst að við setningu fjárlaganna fyrir árið 2017 og hefur verið staðfest síðan í yfirferð okkar og ráðuneytis á því máli að þar var um vanmat að ræða sem ekki var hægt að bregðast við með öðrum hætti en þeim sem þar var gert.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga. Til þess að halda aðeins áfram með umræðuna sem var í andsvörum áðan er það tvímælalaust ósiður samkvæmt gamla laginu að leggja bara fram fjáraukalög án þess að þau fari eftir lögum um opinber fjármál. Við í fjárlaganefnd og í þinginu getum einfaldlega stöðvað þann ósið og látið framkvæmdarvaldið hlusta á okkur. Með því að láta framkvæmdarvaldið valta yfir okkur og segja: Gerið svo vel, samþykkið þessi fjáraukalög, erum við að ýta undir þá hegðun. Þá er ekkert sem segir að það gerist ekki aftur næst. Mér finnst tíminn til þess að hætta þessum ósið vera núna en ekki næst. Þó að það sé sagt að þetta eigi ekki að vera fordæmisgefandi þá hef ég heyrt það áður. Þetta er ekki fordæmisgefandi núna, ekki næst, það er alltaf hægt að afsaka sig með því að segja að það sem við gerum rangt núna sé ekki fordæmisgefandi fyrir framtíðina. Þetta frumvarp til fjáraukalaga er það fyrsta sem er lagt fram samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þar segir um fjáraukalög: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins“ - ég tek fram að það er „og“ þarna. Það eru öll þrjú atriðin sem þurfa að eiga við - „enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Þetta er einmitt mikilvægt mál sem ég kem að seinna. Það eru önnur úrræði í lögum um opinber fjármál sem á að grípa til áður en til fjáraukalaga kemur. Frumvarp til fjáraukalaga 2017 lítur ekki þannig út, það er eins og öll önnur fyrri fjáraukalagafrumvörp og ber þess ekki merki að verið sé að fara eftir lögum um opinber fjármál. Þau lög eru skýr um að ráðherra ber ábyrgð á framkvæmd fjárlaga og skal reksturinn vera skilvirkur og hagkvæmur. Því markmiði getur ráðherra náð með því að setja reglur um nýtingu þeirra fjárheimilda sem fjárlög kveða á um. Ráðherra getur breytt skiptingu fjárheimilda innan málefnaflokks og, ef annað þrýtur, gripið til varasjóðs málefnaflokks eða gripið til fjár úr almennum varasjóði. Öllum þessum úrræðum þarf ráðherra að beita til þess að ná markmiðum fjárlaga, ef fjárheimildir duga ekki til, - og ég minni á að það eru fjárheimildir í varasjóðum - áður en gripið er til þess að leita heimilda í gegnum fjáraukalög. Og jafnvel þó að til allra úrræða hafi verið gripið þá þarf samt að rökstyðja að aukin fjárheimild í fjáraukalögum sé vegna tímabundinna, ófyrirséðra og óhjákvæmilegra atvika. Öll þessi atriði þurfa að eiga við til þess að hægt sé að kalla eftir fjáraukalögum. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2017 er ekki útskýrt hvernig þær fjárheimildir sem beðið er um uppfylla ofangreind skilyrði. Í umfjöllun nefndarinnar kom meira að segja fram að stofnað hefði verið til skuldbindinga vegna einhverra þessara fjárheimilda og þá verður að spyrja hvort 41. gr. stjórnarskrárinnar eigi við um að „ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“, með leyfi forseta. Má skuldbinda ríkissjóð án þess að til sé fjárheimild fyrir því? Ríkisendurskoðun kom og gerði grein fyrir þessari hefð, ef svo má kalla, sem hefur myndast um að leita heimilda eftir á en þeir gerðu athugasemd við það hvað myndi gerast ef Alþingi segði nei. Ég er á þeirri skoðun að þó að Alþingi veiti heimild eftir á sé brotið gagnvart stjórnarskránni alveg jafn mikið. Það var brotið gegn stjórnarskránni með því að stofna til skuldbindinga fyrir fram, áður en heimilda var leitað, þó að Alþingi samþykki síðan heimildina eftir á. Það er búið að brjóta af sér. Þetta er eins og að skila þýfinu, svoleiðis rök. Það liggur ekki fyrir nefndinni að ráðherra hafi gripið til allra þeirra ráðstafana sem hægt er að nota til þess að fjárveitingar fari ekki fram úr fjárheimildum áður en leitað er til fjáraukalaga. Engar reglugerðir hafa verið settar um nýtingu fjárheimilda, engar greinargerðir ráðherra um hvaða ráðstafana ráðherra hyggst grípa til til að koma í veg fyrir frávik milli raunútgjalda og fjárheimilda. Ráðherra hefur heldur ekki gert fjárlaganefnd grein fyrir því hvernig varasjóðir hafa verið notaðir. Upplýsingar sem nefndin fékk voru þær að búið væri að geyma einhverja varasjóði til þess að eiga mögulega fyrir kjarasamningum ef þeir fara umfram áætlanir. En varasjóðir málefnaflokkanna, sem eiga við á ýmsum stöðum, eiga ekkert endilega við um kjaraviðræður. Maður verður að spyrja: Af hverju þarf að geyma varasjóðina til þess og leita heimilda í fjáraukalögum fyrir öðru en ekki öfugt? Af hverju er þá ekki hægt að leita fjárheimilda í fjáraukalögum fyrir kjarahækkunum ef til þeirra kemur og reyna þá að nýta varasjóðina jafnóðum? Þar eru vissulega fjárheimildir fyrir því og kjarasamningar, ef þeir fara umfram áætlanir, eru augljóslega eitthvað sem uppfyllir þau skilyrði sem duga til að grípa til fjáraukalaga þegar varasjóðir eru búnir. Allt í allt ber þessi framkvæmd ekki með sér að farið sé að lögum um opinber fjármál. Það var mikil umræða í nefndinni um varasjóði málefnaflokka og almennan varasjóð fjárlaga. Nefndin fékk sundurliðun á notkun varasjóðanna sem sýndi að þeir voru nær ósnertir, alls var búið að nýta 25,9 millj. kr. úr varasjóðum málaflokka. Þrátt fyrir það er lagt fram fjáraukalagafrumvarp upp á um 25 milljarða kr. Ef allir varasjóðirnir, sá almenni líka, væru nýttir gæti fjáraukinn verið um þriðjungi minni. Þá væri hægt að taka tillit til t.d. vaxtakostnaðar o.s.frv. til lækkunar enn fremur og mögulega þeirra heimilda sem væri hægt að rökstyðja að ættu við fjárauka eftir að búið væri að tæma varasjóðina. Þá þyrftu samt að liggja fyrir allar greinargerðir og tilraunir ráðherra til að halda sig innan fjárheimilda, sem liggur ekki fyrir. Þá værum við kannski að glíma við fjáraukalagafrumvarp sem væri af eðlilegri stærðargráðu miðað við lög um opinber fjármál. En það vantar allt fram að þessu, rökstuðning ráðherra, greinargerðir ráðherra, reglugerðarbreytingar eða útskýringar ef þær voru ekki mögulegar, t.d. varðandi lyf, við viljum ekki hætta að gefa krabbameinslyf t.d. og þannig reglugerð kæmi ekki til greina. Kannski eitthvað annað, ég veit það ekki. Það er eitthvað sem væri fagsviðsins að meta hvernig væri hægt að nýta ýmis úrræði til kostnaðarlækkunar. Mörg þeirra hafa verið nefnd, t.d. að kaupa leyfi í samvinnu við önnur lönd og nýta þar af leiðandi ákveðið stærðarhagræði til að lækka kostnað, sem hefur ekki verið gripið til. Það er ýmislegt sem hefur fram að þessu einfaldlega ekki verið gert. Þar tel ég að fjárlaganefnd hafi brugðist á ákveðinn hátt í eftirlitinu með framkvæmd fjárlaga. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Jú, við erum að gera þetta í fyrsta skipti, erum enn að læra hvernig þetta á að virka. En hvað þetta ferli varðar nákvæmlega held ég að það að enda í fjáraukalögum sé stórt vandamál sem við ættum bara að segja nei við. Það eru engar sérstakar afleiðingar af því þar sem fjárlagaliðir málaflokkanna byrja þá bara í halla. Varasjóðirnir færast líka yfir, sem hefðu átt að vera notaðir til að vinna upp þann halla. Þá væri bara hægt að vinna úr þeim málum á eðlilegan hátt samkvæmt lögum um opinber fjármál. Minni hlutinn leggur sérstaka áherslu á að það eigi að fara eftir lögum um opinber fjármál þegar kemur að fjáraukalögum. Það felur í sér að ef ríkisstjórnin leggur fram fjáraukalagafrumvarp þá sé útskýrt skilmerkilega hvernig ráðherra hefur áður brugðist við með aðhaldsaðgerðum, reglugerðarbreytingum, millifærslum, notkun á varasjóði málefnaflokksins og almenna varasjóðnum. Þegar allt þetta hefur verið fullreynt er hægt að grípa til frumvarps til fjáraukalaga og þá einungis ef þessi skilyrði eru uppfyllt og þau eru ströng. Annars fer fjárlagaliður málaflokksins eða hvar sem þau útgjöld koma til í mínus, í halla, fyrir næsta ár. Það gerist ef ekki er hægt að útskýra að þetta sé vegna þeirra skilyrða sem eiga við um fjáraukann. Til viðbótar er í fjáraukalagafrumvarpinu verið að biðja um auknar heimildir í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2017. Þar er bætt við fjórum heimildum um land við Nauthólsveg, í Mosfellsbæ og í Bláskógabyggð ásamt eignatilfærslu frá Lindarhvoli ehf. til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins vegna B-deildar lífeyrissjóðsins. Það sem vekur athygli við þá grein er að heimildin, verði hún samþykkt, mun einungis vera til staðar í þá örfáu daga sem eftir lifir árs þar sem ekki er gert ráð fyrir þessum heimildarákvæðum í fjárlögum fyrir árið 2018. Eigi að nýta þessi heimildarákvæði verður að ganga til þessara samninga á þeim dögum sem eftir eru af árinu. Væntanlega bara seinna í dag, kannski er hægt að gera þetta á laugardegi, á morgun. En minni hlutinn sér enga ástæðu til þess að þessar heimildir séu settar í fjáraukalög í stað fjárlaga fyrir árið 2018, þar sem væri hægt að vinna að þessu í eðlilegu ferli og klára ekki með síðasta dags undirskrift. Okkur hefur verið tilkynnt að það sé í rauninni búið að klára flesta af þessum samningum og það er með vilyrði um samþykki þingsins að þeir taki gildi. Þetta er dæmi um að framkvæmdarvaldið er að leita heimilda eftir á. Fjármálaráðuneytið kom með þá útskýringu að það legði ekki að jöfnu það að beita svona heimildum, sem sagt um kaup og sölu á landi o.s.frv., við t.d. 41. gr. stjórnarskrárinnar sem fjallar um að ekki skuli greiða gjald nema til sé heimild. Þá er verið að tala um útgjöld og eitthvað því um líkt. En mér finnst hæpið að hægt sé að taka það rökskref þar sem almenna reglan er sú að það þurfi að leita heimilda fyrir fram. Mér finnst hæpið að allt í einu sé hægt, varðandi 6. gr. heimildir, að fara fram hjá því og leita heimilda eftir á. Ég sé ekki að það séu nein lög sem gera ráð fyrir að hægt sé að gera öfugt við það sem maður myndi ætla að væri andi stjórnarskrárlaganna, að það verði alltaf að leita heimilda fyrir fram. Mér fannst rökstuðningur fjármálaráðuneytisins um að það væri hægt að gera þetta svona eftir á ekki halda. Ég myndi vilja beina því til Alþingis að ef það er einhver vafi um þetta að bæta þá úr því og gera það skýrt, leyfa þeim ekki þetta túlkunarvald sem leiðir til geðþóttavalds. Við glímum við ákveðið geðþóttavald í þessu frumvarpi til fjáraukalaga því að það er samkvæmt því sem var gert áður. Þetta er bara fjárauki samkvæmt gamla vinnulaginu. Við erum með lög um opinber fjármál núna sem eru mjög skýr um hvenær og hvernig megi leggja fram fjáraukalög. Og meira að segja þó að maður sé strangur samkvæmt gömlu lögunum er fjáraukinn samt vafasamur. Það á samt að leita heimilda fyrir fram. Í gömlu lögunum eru líka skilyrði fyrir því að hægt sé að grípa til fjárauka. Við erum á mjög tæpu vaði, þetta er brotalöm hvað lögin varðar, bæði þau nýju og gömlu og við fylgjum hefðinni allt of mikið hvað þetta varðar. Við förum einfaldlega eftir því sem við höfum áður gert, sama hvað lögin segja. Við sem löggjafarsamkunda eigum að reyna að láta lögin ríma við raunveruleikann. Ef raunveruleikinn er sá að við getum ekki gert þetta öðruvísi eigum við a.m.k. að laga lögin þannig að þau raungeri þann sannleika svo að hægt sé að ganga að því sem vísu að þegar lögin eru skoðuð endurspegli þau raunveruleikann. Það er einmitt þannig sem við viljum hafa það, með lögum skal land byggja, lögræðisreglan og allt það. Alþingi fer með löggjafarvaldið en fyrst ráðherra skilar frumvarpi til fjáraukalaga til Alþingis sem fer gegn lögum um opinber fjármál, hver er þá ábyrgð Alþingis að afgreiða slík lög? Hverjar eru afleiðingar þess að framfylgja ekki lögum um opinber fjármál og hver framfylgir því að einhver axli þá ábyrgð? Þetta eru spurningar sem ég fékk ekki svör við í nefndinni, kannski af því að við fengum ekki nægan tíma til að fara yfir frumvarpið, hvorki þetta né öll hin það sem af er þessu þingi. En þetta eru nauðsynlegar spurningar sem við ættum að svara. Hvernig viljum við klára svona mál sem passa einfaldlega ekki inn í þær aðstæður sem við lendum í, að það þarf að gera þetta með stuttum fyrirvara? Hvað á að gera þegar ríkisstjórnin fer ekki eftir þingsályktunum t.d. varðandi fjármálaáætlun eða lögum um opinber fjármál sem við setjum ríkisstjórninni og hún á að fara eftir? Hvernig bregðumst við við þegar ríkisstjórnin brýtur einfaldlega lög? Mér finnst það rosalega stór spurning og hún á ekki bara við um fjáraukalög og fjárlögin núna heldur um miklu fleiri lög. Það hefur raungerst á undanförnum dögum og mánuðum varðandi skýrslur og Landsrétt. Ég spyr: Hvar á ábyrgðin að liggja? Ég tel hana augljóslega liggja hjá meiri hluta þingmanna sem kemur til með að samþykkja þetta. Þó að við séum löggjafarsamkunda þar sem við samþykkjum þessi lög, sem við höfum alveg rétt til samkvæmt sannfæringu okkar, getum við samt verið að brjóta lög. Þegar hér eru lögð fram frumvörp er reynt að koma í veg fyrir að ákvæði þeirra brjóti gegn stjórnarskrá. Það er sérstaklega athugað þegar við sendum lagabreytingartillögur til nefndaskrifstofanna hvort þær passi við stjórnarskrá. Af hverju ekki við önnur lög? Af hverju sendum við þetta ekki til baka til ríkisstjórnarinnar og segjum bara: Fyrirgefið, þetta gengur gegn lögum um opinber fjármál, vinsamlegast lagið þetta? Það er augljóst að ýmis markmið laga um opinber fjármál nást ekki að þessu sinni. Engin sjálfbærni og ekkert gagnsæi felst í að leita sífellt að heimildum eftir að búið er að stofna til skuldbindinga. Það er að mínu mati brot á stjórnarskrá. Það er engin festa, varfærni eða stöðugleiki í 25 milljarða kr. frumvarpi til fjáraukalaga. Minni hlutinn hafnar einfaldlega þessari framkvæmd algerlega og vísar ábyrgð á að fara gegn lögum um opinber fjármál á hendur ríkisstjórnar og þess hluta þingsins sem samþykkir þetta fjáraukalagafrumvarp. Undir álitið rita Björn Leví Gunnarsson framsögumaður, Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Þórarinsson og Ólafur Ísleifsson. Þorsteinn Víglundsson var áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd og tekur undir álit minni hlutans.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðu hans og framsögu. Ég vil segja fyrst að það var ákveðinn samhljómur með ræðu hv. þingmanns og ræðu og framsögu hv. þm. Haraldar Benediktssonar, sem var framsögumaður meiri hluta og fór yfir málið á undan hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Þegar ég segi samhljómur þá kom skýrt fram í máli hv. þm. Haraldar Benediktssonar og framsögumanns að þessi fjárauki hér við mjög sérstakar kringumstæður, sem hann rakti mjög vel, er ekki fordæmisgefandi varðandi umræðu, úrvinnslu, verklag og ekki síður samspil varasjóða og fjáraukalaga, sem hann greindi jafnframt vel frá. Mér fannst hv. þm. Björn Leví að sama skapi fara mjög vel yfir það. Ég held að flestallir ef ekki allir í hv. fjárlaganefnd séu sammála um þann þátt. Ég er ekki með neina sérstaka spurningu til hv. þingmanns heldur vildi nota tækifærið og þakka honum fyrir mjög gott framlag og gagnrýni á málið. Við eigum að vera gagnrýnin þegar við förum yfir fjáraukalagafrumvarp og úrvinnslu þess. Ég kem mögulega með spurningu í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hversu mikla efnislega umræðu þetta frumvarp kemur til með að fá eftir þetta. Ég vona mikla, en það fer eftir því hvernig fólk tekur þátt. Það þarfnast sannarlega efnislegrar umræðu, sérstaklega í stól þingsins því að við fengum ekki mikla efnislega umræðu í nefndinni. Ég er á þeirri skoðun að það þurfi ekkert fjáraukalagafrumvarp, það geti dottið inn sem halli á málaflokkaliði næsta árs. Það væri hægt að setja eitthvað af þessu sem fjáraukabeiðnir en við höfum einfaldlega ekki farið nógu vel yfir hvern efnislið fyrir sig til að geta gert grein fyrir því hverjir geta verið þar og hverjir ekki. Það sem mér finnst rosalega undarlegt er að ef fólk er sammála, eins og í framsögunni áðan, af hverju það setur þá ekki niður fótinn og segir bara: Nei, þetta er ekki að fara í gegnum Alþingi, þetta er ekki eftir lögunum eins og við höfum sett þau, það er ferli fyrir þetta þó að við séum ekki með fjáraukalög. Við þurfum ekki að gera þetta eins og við gerðum í gamla daga, að loka árinu og eitthvað svoleiðis, þetta dettur bara inn sem halli, varasjóðirnir flytjast með og við höldum áfram. Þetta á ekki að vera flókið. Ég held að þetta sé vaninn. Svona hefur það verið gert áður, það er svo auðvelt að detta í sömu hjólförin aftur og gera eins og hefur verið gert áður. En við getum hins vegar sagt: Nei, við þurfum ekki að gera þetta svona, sleppum því og höldum áfram eins og lögin kveða á um. Ég sé ekki að það skaði neitt, alls ekki. Lögin gera einfaldlega ráð fyrir því að það komi ekki fjáraukalagafrumvarp og það séu varasjóðir og halli eða plús á málaflokknum sem detta þá inn í varasjóðina eins og við á.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir vangaveltur, skulum við segja, og mjög miklar kjarnaspurningar í þessu. Af hverju ekki að setja niður fótinn og samþykkja hreinlega ekki það sem fyrir liggur, fara að lögum um opinber fjármál og máta hvert einasta atriði inn í, hvort um tímabundin, ófyrirséð eða óhjákvæmileg útgjöld sé að ræða? Það er auðvitað verkefni hv. fjárlaganefndar. Hv. þingmaður benti jafnframt á að þetta er í fyrsta skipti sem við vinnum innan þess lagaramma með fjáraukalagafrumvarp. Þá vil ég bæta við að okkur hefur ekki enn tekist að komast inn í það ferli að vinna eftir ríkisfjármálastefnu og ríkisfjármálaáætlun og fjárlögum í réttri röð og síðan samspili varasjóða, notkun varasjóða. Enn fremur á eftir að hanna það regluverk og hreinlega leiðbeina hæstv. ráðherrum um notkun varasjóða. Það er verkefni nefndar okkar og mjög mikil áskorun hv. fjárlaganefndar að taka þetta verklag áfram. Í því samhengi vil ég jafnframt benda á að þegar við mátum þetta áfram, og þá reynir hvað mest á eftirlitshlutverkið sem hv. þingmaður ræddi ágætlega í framsögu sinni, verður það aldrei slétt og fellt. Þar sem rekstur er í eðli sínu dínamískur á móti efnahag sem er statískur verðum við oft að rekast á um ákvarðanir sem gerast á heilu ári inni í þessum ramma. Ég held að því sé ekki lokið að hv. nefnd þurfi að takast við þau sjónarmið hvaða ákvarðanir eru teknar fyrir fram [[Forseti hringir.]]og svo eftir á. Þá reynir á eftirlit og samspil við varasjóðina.
Virðulegi forseti. Já, þetta er nýtt, en ég er á þeirri skoðun að það sé ekki einu sinni reynt. Það er ekki einu sinni reynt að fara í gegnum liðina og segja: Þessi liður hérna á augljóslega ekki heima í fjáraukanum, hendum honum a.m.k. út, ef ekki fleirum. Það er ekki einu sinni einn liður og þó eru nokkrir augljósari en aðrir. Varðandi ferlið höfum náð að fara í það í réttri röð. Við höfum náð að setja fjármálastefnu og fjármálaáætlun í kjölfarið á henni og síðan fjárlög. Það sem ég benti á í afgreiðslu fjármálaáætlunarinnar síðast er að það er brothætt í kringum ríkisstjórnarskipti og við veltum því lítið fyrir okkur hvaða hagræðingu við gætum gefið til næstu ríkisstjórnar. Auðvitað voru þetta óvæntar kosningar núna, þannig að það var þeim mun meiri brotalöm þar á. Þetta bendir bara á gallana. Við fórum samt eftir ferlinu, þannig að við höfum tekið ferlið í réttum skrefum. Út af aðstæðum hafa gallar komið í ljós sem knýja á um að við gerum þetta og hitt fyrir ákveðnar dagsetningar og það er óhentugt ef kosningar færast fram og til baka. Það er eitthvað sem við getum gert betur, aðlagað lögin að því að þau séu dínamískari því að slíkar aðstæður gætu komið upp aftur. Það er ekki hægt að útiloka það, 10 ár, 20 ár, hver veit. Hvað varðar eftirlitið er gríðarlega mikilvægt að vita hluti fyrir fram. Ef ég veit ekki fyrir fram hvað á að gera get ég ekki haft eftirlit með því. Ef ég rétti þér tóman tékka og segi þér að eyða peningunum þá get ég ekki spurt þig eftir á: Eyddir þú peningnum ekki örugglega rétt? Þannig getur eftirlit ekki virkað. Við verðum að vera virkari í því að fjárlögin segi okkur meira hvað þau ætli að gera í framtíðinni og sama með [[Forseti hringir.]]að sækja ekki heimildir eftir á heldur fyrir fram.
Frú forseti. Við ræðum hér fjáraukalög núverandi árs. Við höfum tekið þau svolítið hratt í gegnum þingið og fjárlaganefnd, eins og önnur mál. En mig langar aðeins að koma inn í þá umræðu. Framsögumaður nefndarinnar gerði ágætlega grein fyrir nefndarálitinu. Í andsvörum komu fram ýmsar ábendingar sem ég held að við getum að mörgu leyti verið sammála um. Ég hef litið svo á að það frumvarp sem við erum að bæta við núna sé einmitt vegna þess stjórnmálaástands sem uppi hefur verið. Það breytir því þó ekki endilega að öðruvísi hefði verið hægt að fara að en gert var. Við ræðum það sérstaklega í nefndarálitinu og segjum beinlínis að við hyggjumst ekki taka á móti svona fjáraukalagafrumvarpi aftur frá ríkisstjórninni heldur viljum við sjá breytingu þar á eins og lög um opinber fjármál kveða á um. Það er lærdómsferli í gangi varðandi lögin um opinber fjármál. Þau verða tveggja ára núna um næstu áramót. Ég man þegar við vorum að vinna að gerð þeirra, við í fjárlaganefnd fórum til Svíþjóðar og heimsóttum kollega okkar þar og reyndum að fá upplýsingar og annað slíkt frá þeim hvað varðaði það ferli sem okkar ferli byggir að mörgu leyti á, að þar var einmitt talað um að þetta tæki töluverðan tíma. Þar er auðvitað annar háttur hafður á en hjá okkur því að þar er jú alltaf byggt á því frumvarpi eða þeirri ríkisfjármálaáætlun sem fyrir liggur. Það er auðvitað svolítið öðruvísi tilhögun í pólitíkinni. Það er ekki einu sinni alls staðar kosið nema á fjögurra ára fresti. Það er auðvitað ekki hægt að líkja öllu saman þar. Töluvert var talað um að þetta væri langt ferli og tæki töluverðan tíma í innleiðingu. Við reyndum að styrkja ráðuneytin með því að setja inn auka fjármuni til þess að bæta fjárhagssýsluna í ráðuneytunum. En þetta er líka töluverð breyting á ýmsu og framsetningu og öðru slíku fyrir allar stofnanir. Það er ekkert óeðlilegt við að margt þurfi að endurskoða og fara yfir. Við höfum meira að segja talað um það líka að við gætum þurft að endurskoða lögin sjálf með tilliti til ýmissa hluta sem hafa komið upp á. Ég held að það sé eitt af því sem við þurfum að gera. Við í meiri hlutanum minnumst á varasjóðina sem var töluvert mikið rætt um í nefndinni og teljum að það þurfi að skerpa svolítið á regluverkinu um varasjóðina. Við segjum beinlínis við ráðherrana okkar að þeir þurfi að nýta sér þá betur en gert hefur verið fram til þessa áður en þeir leggja til beiðni í fjáraukalög. Fram kom hjá nefndinni að það hafa ekki verið nýttar nema 26 milljónir af varasjóðum málaflokka þó að sjóðirnir nemi 891 millj. kr. Þetta eru 37 málaflokkar og hefur líka komið upp umræða um hvort allir málaflokkar þurfi að hafa varasjóð og þá hversu mikinn. Þarf hann að vera mismikill, eða hvað? Það er eitt af því sem nefndin þarf að taka fyrir sem hluta af verklagi um opinber fjármál, að fara yfir hvað betur má fara og hvort við þurfum að breyta einhverju í lögunum. Nefndin í heild, og það kemur fram í áliti minni hlutans, er sammála um að vanda hefði mátt betur til verka hvað það varðar, þ.e. samspil varasjóða og fjáraukalagafrumvarpsins, og hefðum við eflaust ef tíminn hefði verið rýmri krafist nánari skýringa, það hefði kannski að einhverju leyti haft áhrif á niðurstöðuna. En það þýðir ekki að við teljum ekki að þetta sé fram sett með viðeigandi hætti að öðru leyti, þ.e. að þetta standist þau lög sem hér er um að ræða. Gráu svæðin eru alltaf umdeilanleg og við þekkjum það í gegnum umræðuna. Hér eins og víða greinir okkur á um þau. Í þessu fjáraukalagafrumvarpi eru nokkrir stórir póstar. Búið er að endurmeta tekjur eins og vera ber. Þær hafa aukist um 39 milljarða og er afgangurinn þá áætlaður um 1,7% af vergri landsframleiðslu. Hér eru líka póstar sem hafa síendurtekið komið fram á fjáraukalögum í gegnum tíðina, leyfi ég mér að segja. T.d. hefur komið fram vanmat á Sjúkratryggingum Íslands eiginlega alveg frá stofnun þeirra. Í fjárlögunum, sem við munum ljúka við að ræða hér á eftir, verður hins vegar tekið á því þannig að við eigum ekki að þurfa að búast við þeirri vanáætlun eins og verið hefur fram til þessa, að minnsta kosti ekki af þeim þunga sem verið hefur hér ár eftir ár. Þar eru meðal annars aukin framlög vegna almannatrygginga, sem er þá fyrst og fremst vegna öryrkja, en svo eru það auðvitað lyfin sem hafa gjarnan farið töluvert fram úr og jafnframt sérfræðiþjónusta. Síðan eru það málefni innflytjenda og flóttamanna sem hefði að mínu mati átt að vera hægt að taka betur á en gert var. Við sem sátum í fjárlaganefnd fengum ábendingar og upplýsingar um að samkvæmt Útlendingastofnun teldi hún raunþörfina meiri. En það var ekki niðurstaðan og var ekki lagt til nema að litlu leyti. Dómsmálaráðherra brást við á miðju ári með því að setja aukna fjármuni, en svo er heldur ekki hægt að taka það frá þeim sem að málefnunum vinna að það voru viðbrögð sem vörðuðu endurskoðun á verklagi og öðru slíku sem hjálpuðu til við að draga úr kostnaði þannig að hann varð ekki alveg eins mikill og gert hafði verið ráð fyrir. Ég ætla aðeins að nefna samkomulagið við þjóðkirkjuna, sem er mjög bagalegt að ekki skuli vera búið að ganga frá. Það ætti að vera fyrir löngu búið að ganga frá því. Það var líka umræða sem fór fram í nefndinni. Við hvetjum ráðherra okkar til að ganga frá því máli þannig að við tökumst ekki á um það enn og aftur. Það er að mörgu leyti skiljanlegt hvers vegna þetta er ekki sett inn í fjárlög. Það er samkomulagsmál og þarf gjarnan að semja um áður en eitthvað er lagt í það. Síðan er það vandi sauðfjárbænda sem var nú beinlínis settur í ríkisstjórnarsáttmálann og hefur verið tíundaður töluvert í fjölmiðlum. Við ræddum hann í nefndinni og fengum til okkar bændaforystuna og ráðuneyti til að fara aðeins yfir tillögu frá ráðherra. Eins og flestir þekkja varð verðfall í kjölfarið á viðskiptasambandi, eða hvað það nú er, varðandi Evrópusambandið og líka við Rússland, það hefur valdið verulegum tekjusamdrætti og skapað mikinn forsendubrest. Gengið var út frá ákveðnum forsendum í uppleggi ráðherra sem hefur svo verið breytt aðeins því að þrátt fyrir að það sé vissulega þannig í dreifðum byggðum að sauðfjárræktin er mjög mikilvæg stoð við önnur störf í sveitarfélögum og litlum byggðum og svo ótrúlega margt byggir á því að sauðfjárbændur séu til staðar. Þeir sinna ýmsum störfum sem annars væri ekki sinnt, t.d. í björgunarsveitum og slökkviliði og ýmsum öðrum samfélagslegum störfum sem yrði mjög erfitt að manna ef sauðfjárbúskapur legðist af á þessum svæðum. Það eru köld svæði víða, hvort sem það er í sauðfjárræktinni eða annars staðar. Lagt er til ákveðið fjármagn til þess að styðja við það. Eins er verið að bregðast við hinum fjárhagslega afkomubresti. Við skulum ekki gleyma því að sauðfjárbændur eru með einna lægst launuðu stéttum landsins. Við vonum að þessi aðgerð geti spornað við því að það verði mjög mörg gjaldþrot eða mikil röskun í þessum byggðum. Þess vegna er gert ráð fyrir að almenni stuðningurinn verði 400 milljónir og svæðisbundinn stuðningur 50 milljónir. Svo er það að aðgerðir á sviði kolefnisjöfnunar og nýsköpunar lækki um 50 milljónir. Þetta er í takti við það sem bændaforystan lagði upp með og okkur fannst eðlilegt að bregðast við. Ég vona svo sannarlega að þetta verði til þess að sporna við verulegri byggðaröskun. Í lokin er gert ráð fyrir framlagi til Íslensku kosningarannsóknarinnar. Gerð hefur verið viðhorfskönnun meðal kjósenda eftir hverjar einustu kosningar frá 1983 þar til á síðasta ári. Okkur finnst ástæða til að slíkt haldi áfram. Það er upplýsandi og skiptir máli að kanna kosningahegðun. Ég ætla svo sem ekki að hafa þetta lengra. Ég get alveg tekið undir að við þurfum að ræða þetta í okkar flokkum, meiri hlutinn, við ráðherra okkar, og leggja brýna áherslu á að bólgin fjáraukalög munum við ekki sætta okkur við. Ég held að við séum öll sammála um það, bæði í minni og meiri hluta, að þetta eigi að framkvæma með öðrum hætti. Það er verkefnið. Að fara yfir og finna út úr þessu með varasjóðina, skoða regluverkið um opinberu fjármálin. Það eru fleiri þættir þarna undir sem komið hafa fram í þau tvö ár eftir að þau urðu að lögum og ég hef setið í nefndinni. Þannig að ég held að það sé eitthvað sem við eigum að sameinast um eftir áramótin og sjá hvað okkur vinnst áfram í því. Það verða reyndar mörg verkefni sem við þurfum að vanda okkur við í fjárlaganefnd.
Virðulegi forseti. Mig langar að minnast hér á innleiðingarferlið sem á að taka ákveðinn tíma. Það er vissulega rétt. En við erum stödd í fjáraukahluta þess ferlis og það þarf ekkert að taka langan tíma. Það er ekkert rosalega flókið að fara eftir þeim reglum sem varða fjárauka í lögum um opinber fjármál. Ég skil að öllu leyti hinn hlutann sem tekur langan tíma að byggja upp; stefnumótunina, hvernig hún kemur fram í fjármálaáætlun, svo í fjárlögum o.s.frv. Það tekur rosalega langan tíma að byggja það upp. Það tekur rosalega stuttan tíma að fara eftir því hvernig á að nota fjáraukalög. Eftir þá ábendingu langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort einhverjar heimildir, sem sóst var eftir í fjáraukalögunum, eru augljóslega ekki samkvæmt skilyrðum fjárauka og þá hvaða heimildir það eru. Þá tek ég dæmi um samgöngumál. Gert er ráð fyrir 400 millj. kr. framlagi aukalega vegna samgöngumála, að hluta til, 200 millj. kr. vegna slipptöku Herjólfs, og næstum því 200 millj. kr. til að mæta kostnaði við vísitölubindingu samninga Vegagerðarinnar vegna styrkja til ferjureksturs. Þetta er áhugavert því þjónustusamningar þar eru um 4,6 milljarðar samkvæmt fjárlögum 2017 sem mundi þýða um 4,2% af þeirri upphæð. Það er augljóslega miklu meira en vísitölubindingin. Okkur var sagt að þetta væri uppsafnað, þannig að ég skil ekki hvernig það er eitthvað ófyrirsjáanlegt þar. Það sem var nefnt varðandi sauðfjárbúin og styrkina, þar kemur áhugavert samhengi. Í samhenginu er verið að styrkja sauðfjárrækt, að því er mér skildist í nefndinni, um 5 milljarða, verið að bæta 500 milljónum við eða 10% í einni hendingu. Þá dettur mér einfaldlega í hug að spyrja: Erum við að nýta þessa 5 milljarða svona illa? Því miðað við fjölda [[Forseti hringir.]]sauðfjárbúa hlýtur það að vera ansi há upphæð á ári sem fer til hvers sauðfjárbús í beinum styrkjum frá ríkinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er ekki sammála honum um það að þessi hluti, þ.e. fjáraukahluti ferlisins, sé öðrum reglum háður en ferlið allt. Þetta hangir allt saman. Ráðuneytin eru í mikilli vinnu og stofnanirnar eru í mikilli vinnu. Það er bara þannig að það fellur ýmislegt út af sem betur hefði mátt fara ef við værum komin á tærnar með þetta allt saman. Það er mín skoðun að minnsta kosti. Við getum ekki dregið eitthvað eitt út úr menginu, finnst mér. Þetta hangir allt saman, fjárlög, fjáraukalög, ríkisfjármálaáætlun, stefnumótun innan ráðuneyta og innan stofnana og allt þetta. Við vitum að bæði stofnanir og ráðuneyti voru misvel í stakk búin til að takast á við þetta og við sáum það líka í fyrra. Ekki má horfa fram hjá því, þó að enginn sé að skýla sér á bak við hina pólitísku stöðu, að okkur hefur ekki enn tekist að ganga í gegnum ferlið í heild sinni eins og því er ætlað að virka. Vonandi tekst það núna. Hvað varðar aðra þætti, samgöngumál og annað slíkt, má eflaust gagnrýna það sem þar er inni eins og þetta með vísitölubindinguna og allt það. Þess vegna segi ég: Það er klárlega eitthvað á gráu svæði hér sem betur hefði mátt fara. Varðandi sauðféð þá getum við heldur ekki horft fram hjá því að áður, þegar atvinnugreinar hafa lent í slíkum áföllum sem sauðfjárræktin, hefur verið brugðist við. Búvörusamningurinn er hinn hefðbundni stuðningur algjörlega utan við þetta. Þegar 45% verðfall verður á tveimur árum þarf augljóslega að bregðast við með öðrum hætti, þá dugar hið hefðbundna framlag ekki.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að vera sammála því að fjáraukalagafrumvarpið sé utan sviga í þessu eða innan sviga, eins og hv. þingmaður gerir ráð fyrir. Það er einfaldlega hlutverk ríkisstjórnarinnar og fjármálaráðuneytisins að skila til okkar frumvarpi sem fer eftir lögunum. Ríkisstjórnin er augljóslega ekki að gera það þó að hv. þingmaður vilji ekki taka sterkar til orða en svo að eitthvað sé á gráu svæði. Ef við tökum efnislegu umræðuna er ég viss um að við komumst mjög skýrt að því að þarna eru nokkur atriði sem eru alls ekkert á gráu svæði, heldur bara á kolsvörtu svæði. Það er ekkert flókið að koma í veg fyrir að við gerum þetta rangt. Gert er ráð fyrir því í lögum um opinber fjármál að þá detti sá málaflokkur í halla fyrir næsta ár o.s.frv. og varasjóðurinn sem fylgir því fer bara með. Þannig eigum við að vera í meiri samfellu með fjárlögin í staðinn fyrir að reyna alltaf að loka fjárlögum með fjáraukalagafrumvarpi á hverju ári o.s.frv. Innleiðingarferlið er víðtækt. Það á alla vega að reyna. Við vorum í umræðum hér áðan, ég og hv. formaður fjárlaganefndar, um það hvar við værum í ferlinu, af hverju við værum á þessum stað þó að við vildum það ekki. Við erum búin að fara í gegnum ferlið eins og á að gera. Við erum búin að setja upp fjármálastefnu og fjármálaáætlun og fjárlög sem byggja á fjármálaáætluninni, eiga að gera það. Þannig að við erum búin að fara í gegnum þetta ferli eins og á að gera bara með [[Forseti hringir.]]aukakosningum inn á milli. En ferlið er komið. Við erum búin að renna í gegnum það einu sinni. [[Forseti hringir.]]Við erum að ljúka því núna í fyrsta skipti með fjáraukalögum á röngum forsendum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hv. þingmaður talar um að við séum að loka þessu núna í fyrsta sinn í hreinu ferli. Ég held að það hafi verið tveir fjáraukar í fyrra. Kerfið gerði ekki ráð fyrir því til dæmis. Lögin gerðu ekki ráð fyrir því. Þannig að það er ýmislegt búið að ganga á. Þess vegna sagði ég það hér áðan að ég held að við eigum að reyna að horfa aðeins yfir lögin, gefa okkur tíma til þess og sjá hvað það er sem við þurfum og hefðum þurft að takast á við og hvort það er eitthvað sem við viljum breyta. Lögin segja líka að hver ríkisstjórn eigi að setja sér stefnu, síðan á hún að setja sér ríkisfjármálaáætlun og svo á hún að setja sér fjárlög. Það má í raun segja að það ferli hafi aldrei verið afgreitt af einni og sömu ríkisstjórn. Þess vegna segi ég þetta. Við höfum aðra pólitík hér en t.d. víða á Norðurlöndunum sem gengur beinlínis út frá því að í gildi séu þau fjárlög sem samþykkt voru, sums staðar er ekki kosið heldur gengur þú bara inn í þau. Svo eru auðvitað sum lönd sem eru alltaf klár með fjárlög, klár í kosningar og klár með fjárlög. Við erum það ekki. Við erum allt öðruvísi hvað þetta varðar þegar kemur að kosningum og ríkisfjármálum. En ég segi enn og aftur: Ég tek undir þá gagnrýni, sem hér hefur verið viðruð í álitum meiri hluta og minni hluta, að við þurfum að gera betur en hér er gert. Það er alveg klárt og við göngumst við því. Við áminnum okkar ríkisstjórn um það að hún þurfi að gera það, að svona lagað verði ekki liðið aftur. En við ákváðum að vinna þetta á þennan hátt núna þrátt fyrir að við hefðum jafnvel viljað gera það öðruvísi ef við hefðum haft rýmri tíma til þess.
Virðulegi forseti. Ég gríp hérna tækifærið vegna þess að ég var að glugga í þetta skjal, sem ég verð að viðurkenna að hafa ekki haft færi á að kynna mér jafn vel og ég vildi á þessum tímapunkti í umræðunni. Þá rak ég augun í málaflokkinn 10.20 Trúmál. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni þessa fjárheimild upp á 550 millj. kr. til þjóðkirkjunnar vegna svokallaðs kirkjujarðasamkomulags og nefndi að það hefði þótt eðlilegt að svo væri. Mig langar í fyrsta lagi að spyrja hv. þingmann hvort hún geti útskýrt það aðeins betur hvers vegna þetta sé ekki á fjárlögum. Hitt er síðan, vegna þess að hér kemur einnig fram og ég velti fyrir mér hvort þetta hafi verið rætt, hvort hv. þingmaður geti frætt mig og aðra um annað, því að hér kemur fram að einhver samskipti séu í gangi einhvers staðar við þjóðkirkjuna um hvernig fjárhagslegu sambandi ríkiskirkjunnar við ríkið verði í framtíðinni. Þetta veldur mér alltaf pínulitlum áhyggjum ef það er svo. Það er einhver að tala við einhvern, og ég veit ekki um hvað, út af því hvernig fór með kirkjujarðasamkomulagið, einn óheiðarlegasta samning sem ég veit um, vegna þess að þá voru tæmandi eignir settar á móti ótæmandi að því er virðist launum, sem munu vara að eilífu. Ég er ofboðslega tortrygginn út í slíkar samningaviðræður með hliðsjón af því sem fólk hefur leyft sér að gera í fortíðinni í sambandi við þetta kirkjujarðasamkomulag. Ég hef miklar áhyggjur af því að gerð verði önnur tilraun til að festa betur í sessi þessa fráleitu tengingu ríkiskirkjunnar við ríkið. Það eru kannski meira mínar skoðanir, er svo sem ekki að spyrja hv. þingmann út í það. Mig langar að vita allt sem ég get um þessar umræður, kom eitthvað fram um hvar þær standa, hvernig þeim kemur til með að ljúka, eða í hvaða átt er verið að fara með málið?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nei, í sjálfu sér kom staðan ekki fram í nefndinni hjá okkur, fjárlaganefnd. Þetta heyrir náttúrlega undir allsherjar- og menntamálanefnd í rauninni, þ.e. málefni kirkjunnar. Við erum hins vegar fjárveitingavaldið hvað þetta varðar. Það er kannski eðli málsins samkvæmt að þegar við stöndum í einhverjum samningum þá viljum við án þess að sýna á öll spilin reyna að ná eins góðu samkomulagi fyrir báða aðila eins og hægt er. Þess vegna er kannski eðlilegt að þetta sé ekki sett inn í fjárlögin. Það kemur fram í áliti okkar að kirkjujarðasamkomulagið er aðeins einn þáttur í samskiptum ríkis og kirkju, svo eru það sóknargjöldin. Ég veit ekki nákvæmlega hvar þessar viðræður standa. En mér finnst eiginlega bara einboðið, af því að við erum hér að segja líka að við viljum að þetta verði klárað, að við þurfum ekki að takast á við þetta aftur í fjáraukalögum, með þessum hætti alla vega. Þá væri verið að ljúka einhverju. Ef það tækist að ljúka einhverju á næsta ári þá kemur það væntanlega í ljós, ef ekki næst að klára það með einhverjum varasjóðum og við munum ganga eftir því að það verði klárlega skoðað. En ef það gengur ekki eftir þá munum við væntanlega þurfa að takast á við þetta í fjáraukalögum. Ég held að við eigum að kalla eftir því hvernig staðan er og fylgja þessu máli eftir og fylgja þeirri gagnrýni okkar eftir sem við höfum sett fram. Þannig horfir það við mér. En ég veit ekki, eins og hv. þingmaður spurði um, í hvaða átt samkomulagið er að fara. Það er líka vel hægt að leita upplýsinga um það. Og fleiri nefndir geta gert það heldur en bara fjárlaganefnd.
Virðulegi forseti. Ég hefði svo sem ekkert á móti því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd myndi skoða þetta mál. Mér þykir reyndar einsýnt að hún geri það. Hins vegar finnst mér líka eðlilegt að fjárlaganefnd fari í það. Ástæðan fyrir því er sú að þetta er málefni sem varðar fjárhagsleg samskipti við ríkiskirkjuna og sérstaklega vegna þess eins og ég nefndi hér áður, ég þekki ekki skoðanir hv. þingmanns á þeim efnum, en að mínu mati fæ ég ekki betur séð en að þetta kirkjujarðasamkomulag hafi verið gert til þess að passa það að í raun og veru væri miklu erfiðara að aðskilja ríki og kirkju. Fólk hafi fundið á sér á einhverjum tímapunkti að það hlyti að koma að því, enda eðlileg þróun í siðmenntuðu samfélagi að ríkið sé ekki með kirkju. Það er svo sem annað umræðuefni. En það fer inn á það umræðuefni vegna þess að það er leiðin til að halda henni þar sem hún er, jafnvel þótt við myndum afmá þetta fáránlega ákvæði í stjórnarskrá um ríkiskirkjuna og fara í aðrar tilheyrandi eðlilegar breytingar á því fyrirkomulagi, þá stendur þetta alltaf eftir, þetta kirkjujarðasamkomulag gerir það svo erfitt að búa til hinn raunverulega aðskilnað sem hlýtur að teljast eðlilegur í nútímasamfélagi þar sem ríkið á ekkert að vera að hygla tilteknum trúarbrögðum. Fyrirgefðu, ég verð alltaf pínu reiður þegar ég tala um þetta því að mér finnst þetta svo fráleitt. Af þeirri ástæðu tel ég eðlilegt að fjárlaganefnd fari í þetta vegna þess að þetta varðar fjármuni sem fara frá ríkinu til ríkiskirkjunnar og sömuleiðis þessa sölu eða hvað má kalla það, einhvers konar eilífðarleigu á þessum kirkjujörðum, ég veit ekki einu sinni hvað maður á að kalla það. Þetta varðar allt fjármál. Fjármálin eru notuð. Og fjármálavinkill Alþingis er notaður til að halda kirkjunni bundinni við ríkið og ríkinu bundnu við kirkjuna. Mér finnst eðlilegt að fjárlaganefnd fari yfir þetta og komist til botns í því. Ég átta mig á því að samningar geti ekki verið ræddir í pontu þegar menn eru í miðjum samningaviðræðum, en þá finnst mér enn þá mikilvægara að eftirlitshlutverki Alþingis sé sinnt sökum þess hvernig fór með kirkjujarðasamkomulagið vegna þess að það verður að passa að áttin sem farin verður verði frá þeirri [[Forseti hringir.]]braut. Það þarf fyrr eða síðar að slíta þessu kirkjujarðasamkomulagi með einhverjum hætti. [[Forseti hringir.]]Ég óttast að þær samningaviðræður snúist í reynd um að festa þetta fráleita fyrirkomulag enn betur í sessi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og skoðanir hans sem mér eru vel kunnar. Ég er alveg sammála honum í því að auðvitað er þetta fyrst og fremst málefni fjárlaganefndar því að það er þaðan sem fjármunirnir þurfa að koma til þess að uppfylla það samkomulag sem hér er verið að reyna að ná. Ég ætla svo sem ekkert endilega að tjá mig um hvað mér finnst um það samkomulag sem hér er undir. Ég hef ekki séð það í sjálfu sér þannig að ég get ekki tjáð mig að öðru leyti en því sem fram kemur í fylgiskjalinu með fjáraukalögunum. En ég er alveg sammála þingmanninum að við þurfum að fá að fylgjast með, við þurfum að fá að fylgjast með í hvaða átt verið er að fara. Ég tek alveg undir það, mér finnst það ekkert óeðlilegt. Við þekkjum þá umræðu að fækkað hefur mjög í kirkjunni frá því þetta samkomulag var gert 1997. Það var með gólfi. Það mátti aldrei fara niður fyrir ákveðin mörk. En eins og ég segi, ég þekki ekki hvernig staðan á því er í dag eða nákvæmlega hvort verið er að tengja saman kirkjujarðasamkomulagið og sóknargjöldin eða hvað. Mér finnst hvort tveggja vera eitthvað sem við þurfum að horfa á í hinu stóra samhengi, hvernig með þetta verður farið. Ég hef trú á því að formaður fjárlaganefndar og aðrir í nefndinni séu alveg tilbúnir til þess að koma að því að fá að fylgjast grannt með hvernig þetta samkomulag gengur, þ.e. vinna við að ná þessu samkomulagi áður en til niðurstöðu kemur, ef við getum sagt sem svo.
Frú forseti. Það er svolítið merkilegt með þetta frumvarp að það er frumvarp sem enginn vill í rauninni sjá, sýnist mér. Allir vísa til þess að það ætti ekki að birtast með þeim hætti sem það gerir hér. Því þetta er vont frumvarp sem við eigum ekki að sjá. Það er ekki í samræmi við ný lög um opinber fjármál. Ég man þegar ég kom í þennan sal fyrir 15 árum fyrst, þá var einmitt verið að ræða svipaða hluti. Það var verið að gagnrýna misnotkun framkvæmdarvaldsins á fjáraukalögum. Ef það var misnotkun, hvað er það þá núna? Í millitíðinni erum við búin að samþykkja góð lög, að uppistöðu til, lög um opinber fjármál sem áttu einmitt að gera fjáraukalög að algerri undantekningu. Það eru ákveðin skilyrði um útgjöld sem þarf að uppfylla. Útgjöld sem rúmast ekki innan fjárlaganna, sem ekki er hægt að mæta með varasjóðunum, annars vegar varasjóði málefnasviðs eða hinum almenna varasjóði, og eru til viðbótar óhjákvæmileg, tímabundin og ófyrirséð. Ef við lítum bara á lögin og færum eftir þeim þá værum við ekki að ræða frumvarp til fjáraukalaga upp á 25 milljarða kr. Það er litlu minna en það sem við setjum í allt framhaldsskólastig landsins. Það er sömuleiðis litlu minna en við setjum í háskólana. Það er meira en við setjum í löggæsluna, Landhelgisgæsluna, ákæruvaldið, fullnustumálin o.s.frv. Þetta eru ekki litlar upphæðir. Ekki upphæðir sem við getum með nokkru móti réttlætt að eigi heima í frumvarpi til fjáraukalaga. Ég veit eftir að hafa setið í fjárlaganefndinni að meiri hlutinn er að uppistöðu sammála þessu. Ég bind miklar vonir við að fjárlaganefndin sameinist um að senda skýr skilaboð til framkvæmdarvaldsins um að við viljum aldrei sjá svona aftur, aldrei frumvarp til fjáraukalaga upp á 25 milljarða kr. Nema uppfyllt séu skilyrði um að útgjöld séu óhjákvæmileg, ófyrirsjáanleg og tímabundin og að varasjóðirnir hafi verið nýttir. Ríkisendurskoðun kom á fund fjárlaganefndar og var ósköp hreinskilin eins og henni er gjarnt að vera og á að vera. Hún orðaði það einhvern veginn þannig að í enn eitt skiptið væri verið að stilla þinginu upp við vegg. Enn eitt skiptið er verið að stilla okkur þingmönnum, löggjafarvaldinu - fjárveitingavaldið liggur hérna megin í salnum, ekki þarna - upp við vegg. Það er búið að ráðstafa og jafnvel greiða fyrir þær framkvæmdir sem koma fram í frumvarpinu. Við vitum alveg hvað segir í 41. gr. stjórnarskrárinnar varðandi greiðslur úr ríkissjóði án heimilda í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ríkisendurskoðun vakti sérstaklega athygli á að þetta er hár fjárauki, 25 milljarðar. Hún vakti líka athygli á því að þetta frumvarp til fjáraukalaga kemur óvenju seint. Aðstæðurnar voru jú óvenjulegar en það hefði engu að síður getað komið fyrr. Það kemur rétt fyrir jól að mig minnir. Við í nefndinni ræddum heilmikið um nýtingu þessara svokölluðu varasjóða. Þetta er ekki eitthvert tæknilegt atriði heldur skiptir það máli. Samkvæmt lögum um opinber fjármál eru þessi úrræði, þ.e. varasjóðir málaflokka, 37 talsins upp á tæplega 900 milljónir og svo erum við með almenna varasjóðinn. Hann er upp á tæpa 8 milljarða. Ráðherrar eiga að nýta varasjóðina til að mæta óvæntum útgjöldum sem óhjákvæmilega verða stundum. Ég átta mig fyllilega á því. En hafi ég nú punktað rétt hjá mér og lesi rétt minnisblaðið frá fjármálaráðuneytinu er einungis búið að nýta 3% af varasjóðum málaflokkanna. Ef við síðan lítum á almenna varasjóðinn sem er stærri, tæpir 8 milljarðar, er einungis búið að nýta um 22% af honum. Auðvitað veltir maður fyrir sér af hverju þessi úrræði séu ekki nýtt fyrst, áður en okkur er rétt þetta yndislega frumvarp til fjáraukalaga upp á 25 milljarða. Jú, það er sagt að ráðuneytin séu kannski ekki alveg komin í gírinn og það þurfi einhvern aðlögunartíma o.s.frv. Aðlögunartíminn hefur verið nægur. Þetta er árið sem við hefðum ekki átt að sjá svona frumvarp til fjáraukalaga. Ég veit að þingmenn eru sammála þessu. Þess vegna skiptir máli, hvort sem við erum í minni eða meiri hluta, að við sendum skýr skilaboð til stjórnsýslunnar um að þetta verði ekki liðið. Við viljum starfa samkvæmt lögum um opinber fjármál. Það skiptir máli. Við þurfum aga í ríkisrekstri, þurfum vandaða áætlanagerð og við megum ekki skammta ríkisstofnunum með þeim hætti að við vitum að þær lendi í vandræðum. Það er lenska hér. Það er bent á það í þessum sal að það vanti pening í spítalann eða til að mæta hælisleitendum eða fjölgun öryrkja eða í lyfjamál. Síðan ákveður framkvæmdarvaldið með stuðningi meiri hluta síns í þingsal að skammta of lítið fé. Þá lenda viðkomandi stofnanir að sjálfsögðu í vandræðum. Það eru ekki ófyrirséð útgjöld heldur einmitt fyrirséð. Þetta eru ekki deilur um keisarans skegg, þetta eru ekki hártoganir, þetta skiptir máli. Lögin eru skýr hvað þetta varðar. Óhjákvæmileg, tímabundin og ófyrirséð útgjöld. Það kom sömuleiðis fram, að ég held hjá forsvarsmönnum bænda sem var nú eini hagsmunahópurinn sem kom til fjárlaganefndar þegar við ræddum um fjáraukalögin, að það væri pólitísk ákvörðun að setja ýmis útgjöld í fjáraukalögin en ekki fjárlögin. Það er kolröng hugsun. Það á ekkert að vera pólitísk ákvörðun hvorum megin útgjöldin liggja, í fjárlögum eða fjáraukalögum. Þannig að ég vil lýsa því yfir úr þessum stóli að það er ekki rétt. Ég tók líka eftir því þegar ég spurði hæstv. fjármálaráðherra um þetta í 1. umr. að hann orðaði það einhvern veginn þannig að þetta væri oft bara spurning um hvernig við bókuðum útgjöldin. Nei, það er rangt. Þetta er ekki eitthvert bókhaldstrix eða -fiff sem við erum að uppfylla. Það skiptir máli að gera þetta rétt. Í minnisblaði frá fjármálaráðuneytinu er talað um að í frumvarpinu sé almennt séð ekki um að ræða tillögur um ný verkefni. En það eru víst ný verkefni í þessu frumvarpi. Það er aukin landvarsla á vegum umhverfisráðuneytisins. Hún á heima í fjárlögum. Við eigum ekki að setja svoleiðis ný verkefni í fjáraukalög. Hér eru vitaviðgerðir, hafnarviðgerðir. Hvaða vitleysa er að setja það í fjáraukalög? Ef menn hafa pólitíska sannfæringu um að það þurfi að laga einhverja vita eða hafnir eða auka landvörslu, þá á að setja það í fjárlögin. Til þess eru þau. Fjárlagafrumvarpið er enn opið, við erum ekki búin að loka því. Samgöngumál eru stór hluti af þessu, 1,2 milljarðar. Eins og ég gat um í 1. umr. eru samgöngumál eitt mest rædda mál í þessum sal. Ef menn vilja setja 1,2 milljarða í samgöngumálin, í brýn verkefni, setjið það bara í fjárlögin. Takið þá pólitísku ákvörðun að setja það í fjárlögin. Ekki vera að lauma þessu svona inn, ef svo má segja, í fjáraukalögin. Mig langar að nefna nokkur önnur verkefni sem vekja auðvitað spurningar um á hvaða vegferð þessi meiri hluti er. Þetta er auðvitað ekki í anda nýrra vinnubragða sem við bíðum öll spennt eftir. Hér er af nógu að taka. Trúmálin voru nefnd. 550 millj. kr. vegna samkomulags við kirkjuna. Þetta var líka gert í fjáraukalögum 2015 og 2016. Við spurðum: Hvað gerist ef við setjum þetta á fjárlögin, tökum þetta úr fjáraukalögunum? Við getum gert það. Ja, þá kemur það á næsta ári. Hver er ófyrirsjáanleikinn í þessu? Það er enginn ófyrirsjáanleiki. Það er svo augljóst að hér er verið að misnota fjáraukalögin. Ég hefði miklu frekar viljað sjá þetta tekið út úr fjáraukalagafrumvarpinu. Við getum gert það, við höfum enn þá löggjafarvaldið, og getum sett þetta í fjárlögin ef við viljum það. Sauðfjárbændur. Bændur er hópur sem getur fengið sitt frá þessari ríkisstjórn, ólíkt öðrum hópum í þessu samfélagi. 666 milljónir til að mæta vanda sauðfjárbænda. Þrátt fyrir 5 milljarða sem fara til þeirrar stéttar. Af hverju er þetta ekki sett í fjárlögin? Jú, eins og forsvarsmaður bænda, sem ég gat um áðan, sagði: Það er pólitísk ákvörðun að setja þetta í fjáraukalögin en ekki fjárlögin. Það er mjög sérkennilegt, að setja tæplega 700 milljónir í eina stétt. Þetta á að vera hluti af miklu stærri umræðu. Við þurfum að taka þá umræðu af einhverri dýpt í þessum sal, á hvaða vegferð við erum með landbúnaðarkerfið. Við erum á rangri vegferð, við erum með dýrt landbúnaðarkerfi sem hvorki bændur né neytendur hagnast á. Þetta vita allir. Við þurfum að komast upp úr þessum hjólförum gamaldags hugsunar, einhverrar Framsóknarhugsunar, afsakið, um hvernig við nálgumst landbúnaðinn. Ég hef tröllatrú á íslenskum landbúnaði. Við skulum hjálpa honum að standa á eigin fótum og hugsa kerfið upp á nýtt þannig að bæði bændur og neytendur hagnist á því. Við erum með dýrt landbúnaðarkerfi. Landbúnaðarkerfi Evrópusambandsins, sambandi sem ég er nú frekar hrifinn af, er vitlaust en okkar er enn vitlausara. Ég hlakka til þeirrar umræðu að við getum verið samferða í að bæta hag bænda og neytenda. En í enn eitt skiptið erum við að setja einhvern plástur, frekar dýran, 700 milljónir, og gera það með rangri aðferð, nota fjáraukann sem við eigum ekki að gera. Höldum aðeins áfram. Ég gat um samgöngumálin sem auðvitað eiga ekki heima hér. Stundum sér maður einstaka tölur sem eru mjög háar. Hér er gert ráð fyrir 400 milljónum í Herjólf. Helmingurinn af því gæti kannski talist ófyrirséður og orsakast af því að Herjólfur fór í slipp og það þurfti að leigja ferju. En hinn helmingurinn, hinar 200 milljónirnar, á miklu frekar heima í fjárlögum. Þannig að oft eru tölurnar í þessu plaggi útbólgnar. Þetta er eins og með fjölgun öryrkja. Hér er verið að setja 2,2 milljarða vegna fjölgunar öryrkja. Þetta er svo há tala. Auðvitað átta ég mig á að það getur verið erfitt að meta fjölgun eða fjölda öryrkja en þetta er svo langt frá allri áætlanagerð, þetta er svo viljandi vanáætlað liggur mér við að segja. Jú, auðvitað getur verið erfitt að meta fjölgunina en ekki svona mikið. Ég held að allir í þessum sal sjái það. Lyfin er annað dæmi. Þau eru fastur gestur í frumvarpi til fjáraukalaga. Það eiga ekki að vera neinir fastir gestir þar, eðli málsins samkvæmt, það er eitthvað óvænt sem lendir þar. En lyfin eiga samt alltaf sinn sess í fjáraukalögum. Aftur er það vísbending um að við séum að misnota fjáraukalögin og höfum gert það sama hvaða ríkisstjórn er við völd, mér er alveg sama um það. En nú er nýtt þing, það eru komin ný lög: Breytum þessu. Þá þurfum við óbreyttir alþingismenn að standa í lappirnar og standa saman, hvort sem við erum í minni hluta, meiri hluta, hægri, vinstri, miðja, skiptir engu máli og sameinast gegn stjórnsýslunni, framkvæmdarvaldinu, og breyta þessu. Sýna í verki að löggjafarvaldið er hjá okkur, fjárveitingavaldið er hjá okkur. Við þurfum ekki að sækja okkur leyfi hjá ráðherrunum. Auðvitað veit ég alveg hvernig pólitíkin virkar á Íslandi, hér er mikið ráðherraræði, en breytum þessu. Við höfum öflugt vopn í þeirri baráttu, það eru lög um opinber fjármál. Ég bind miklar vonir við að fjárlaganefnd sameinist um að fara í þann leiðangur. Ég veit að hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar hefur efnislega tekið undir þetta. Ég þakka það. Ég held að hann sé einlægur í þeirri viðleitni að þessu verði breytt. Svo eru önnur dæmi hér. Ég ætla kannski ekki að fara yfir þessi mál endalaust. Stofnframlögin til íbúðamála, aðildargjöld til Farice, o.s.frv. Það er af nógu að taka um atriði sem eiga augljóslega heima í fjárlögum og fullt af gráum svæðum. Auðvitað er ég ekkert að segja að fjáraukalögin ættu að vera núll. En 25 milljarða fjáraukalög eru alveg út úr öllu korti. Að sjá liði sem koma síendurtekið eins og lyfin og annað, það þarf ekki einu sinni að segja að það er ekki í samræmi við lögin. Ég ætla að láta þetta duga og lýsa aftur óánægju minni yfir þessari framkvæmd, óánægju gagnvart ráðuneytunum, ráðherrunum og í rauninni svolítið gagnvart okkur, að við séum ekki að gera eitthvað í þessu. Af hverju breytum við ekki einhverju í þessu frumvarpi? Meiri hlutinn leggur ekki til að verkefni hér séu annaðhvort tekin út eða færð yfir í fjárlögin. Það er eins og þingið þurfi aðeins meiri tíma til að safna í sig kjarki. En við skulum alla vega hafa þennan kjark á næsta ári. Höfum þennan kjark og sameinumst í því að 25 milljarða kr. fjáraukalög muni aldrei sjást aftur í þessum sal.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir ræðu hans og innlegg í 2. umr. fjáraukalagafrumvarps og get tekið undir margt af því sem hann kom inn á og rakti. Ég vil byrja á að segja að ég meðtek vel áskorun hv. þingmanns um að breyta hér verklagi og auka agann í kringum það vinnulag og ramma sem lög um opinber fjármál setja okkur og herða á eftirliti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni þegar kemur að því og hlakka beinlínis til að komast inn í það ferli sem birtist í lögunum, að komast loks til að vinna eftir fjármálastefnu, ríkisfjármálaáætlun í kjölfarið og svo fjárlögum. Eins og hv. þingmaður kom inn á vinnum við í fjárauka eftir 26. gr. laga um opinber fjármál. Það eru sambærileg tilvik fjárheimilda til að geta brugðist við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum og gildir um almenna varasjóðinn í 24. gr., sem þó er kannski með öllu strangari skilyrðum. Ég ætla í fyrra andsvari að vísa í ræðu hv. þm. Haraldar Benediktssonar, varaformanns fjárlaganefndar, sem mælti fyrir nefndaráliti meiri hlutans. Hv. þingmaður fór afar vel yfir þær pólitísku aðstæður sem eru vinnugrundvöllur þessa frumvarps. Ég held, án þess að ég setji fram neina sérstaka spurningu í fyrra andsvari, að skýrt hafi komið fram í áliti meiri hlutans að þetta væri ekki fordæmisgefandi.
Frú forseti. Eins og ég gat um í ræðu minni erum við alveg sammála, held ég, hv. formaður fjárlaganefndar og við í minni hlutanum. Þá skulum við bara standa við það og fara sameiginlega í þessa vegferð. Ég get reyndar ekki verið sammála hv. formanni að ég hlakki til að breyta ferlinu, en ég er samt mjög ánægður að við séum einhuga um að vilja breyta því. Það verður erfitt. Ráðuneytin eru rótgróin og embættismannakerfið er öflugt. Þess vegna skiptir máli að við hérna, 63 þingmenn með löggjafarvald, fjárveitingavald, einhendum okkur í vinnuna og gerum það saman. Þetta er ekki flokkspólitískt mál. Þetta eru betri vinnubrögð. Þess vegna fagna ég sérstaklega því sem hv. formaður fjárlaganefndar sagði áðan.
Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. þingmanns. Ég ætla aðeins að koma inn á þau meginfrávik sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir og svo tiltekin verkefni. Ég tek undir að það hefði verið æskilegt að hafa meiri tíma til að máta tiltekin verkefni betur innan ramma laganna og þeirra skilyrða sem þau setja okkur. Ef við förum yfir stóru fjárhæðirnar er þriðjungur af þeim meginfrávikum í uppkaupum á skuldabréfum í erlendri mynt. Það er um 1/3 af heildarfjárhæðinni. Svo er 1/3 til velferðarmála, sjúkratrygginga og almannatryggingakerfisins, lyfjakaupa. Það er auðvitað ákveðið verklag í kringum það, lyfjagreiðslunefnd o.s.frv. og mikið af nýjum og dýrum lyfjum sem ekki er hægt að sjá fyrir. Ætli það megi ekki segja að meginfrávikin falli innan ramma laganna um opinber fjármál og inn í fjáraukann.
Forseti. Hérna skilur aðeins á milli mín og hv. þingmanns. Mér finnst lyfin einmitt gott dæmi um eitthvað sem ætti ekki að vera í fjáraukalögum. Kannski að hluta til en þegar við erum komin með útgjaldalið sem er reglulega í fjáraukalögum er eitthvað að í áætlunargerðinni. Mér finnst það ágætisdæmi um hjólför sem við þurfum upp úr hvernig við nálgumst síaukinn kostnað í lyfjamálum, sem er sérstakt úrlausnarefni fyrir þingið. Að öðru leyti held ég að ég hafi farið þokkalega vel yfir dæmi um verkefni sem eiga yfirleitt ekki heima í fjáraukalögum; samgöngumál, kirkjumál, bændur, vanáætlun á fjölgun öryrkja o.s.frv. Mér finnst flestir liðirnir eiga heima í fjárlögum, alla vega eru mjög margir á gráu svæði. Við skulum orða það þannig.
Virðulegi forseti. Við höfum ekki náð sérstakri efnislegri umræðu um þær heimildir sem er verið að reyna að fá inn í þessum fjárauka. Því velti ég fyrir mér afgreiðslu okkar hér í þinginu þegar allt kemur til alls. Hefðin er að stjórnarandstaðan sé á gulu að hleypa svona dóti í gegn. En það er ýmislegt í frumvarpinu sem á ekkert heima í því. Við höfum ekki náð efnislegri umræðu um þau atriði og getum þar af leiðandi illa tekið ákvörðun um hvort eitthvert ákvæði eigi við eða ekki upp á að geta sagt: Nei, við viljum þetta ekki. Við getum ekki sem þingmenn auðveldlega staðið saman varðandi ákveðnar fjárheimildir, hvort þær eigi að ná brautargengi eða hvort við eigum að geta sett niður fótinn og sagt nei. Mig langaði til að ná einhverri efnislegri umræðu í kjölfarið. Ég spyr hv. þingmann: Hver væri afleiðingin af því að segja nei við fjáraukanum eins og hann leggur sig? Ég er aðeins búinn að hugsa það og velti því upp að þá komi bara fjárlagaliðir í halla eins og gengur og gerist, fari bara yfir á næsta ár; að það sé bara haldið áfram að glíma við það á eðlilegan hátt o.s.frv., en þannig tel ég að lög um opinber fjármál ættu að vinna eðlilega. Ég er að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi svipaða afstöðu eða skilji þetta eins og ég, þ.e. að við eigum að komast út úr þessu í lok árs, redda okkur með fjárauka, til að loka árinu á núlli og alls konar svoleiðis, eða ekki.
Frú forseti. Þetta er mjög áhugaverð spurning. Ég held að Ríkisendurskoðun hafi rammað þetta svolítið inn. Það er verið að stilla þinginu upp við vegg. Hvað gerist ef við segjum nei? Jú, það eru tvær leiðir í þessu. Við getum sagt: Nei, við ætlum ekkert í fjáraukalögin. Ókei, við ætlum ekki að setja 670 milljónir til sauðfjárbænda, við setjum það á fjárlög. Við gætum gert það. Það væri rétta leiðin hvað þetta varðar. En hvað gerist varðandi þau útgjöld sem er búið að greiða? Rætt var um það á vettvangi nefndarinnar hvort ríkið yrði bótaskylt. En yfirleitt þegar ríkið ákveður útgjöld með þessum hætti er það væntanlega gert með fyrirvara um samþykki Alþingis. Ég vona að það sé gert. Því hver er æðsta réttarheimildin? Það er stjórnarskráin. Hún trompar sett lög þegar litið er til réttarheimilda. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar segir einfaldlega að ekki megi inna af hendi greiðslur nema samkvæmt heimild í fjárlögum og fjáraukalögum. Þetta þurfa ráðherrarnir að vita, sérstaklega í aðdraganda kosninga en líka hvenær sem er. Þeir geta ekki verið að spreða pening, þó að það séu góð verkefni, í kjördæmin sín eða hvað sem er, þeir þurfa að fá leyfi, fá heimild í fjárlögum og fjáraukalögum. Þetta er frekar skýr texti í stjórnarskránni. Þetta er mjög áhugaverð umræða sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er að starta hér því að þetta er alveg ótækt. Við erum sett í þær óþolandi aðstæður að framkvæmdarvaldið er búið að útdeila peningum og greiða þá og kemur síðan hingað í þennan sal og biður okkur að stimpla ávísunina.
Virðulegi forseti. Jú, það er vissulega þetta flókna samspil við ákvæði stjórnarskrárinnar. Það sem hv. þingmaður vísaði í varðandi bótaskylduna var í kringum trúmálaumræðuna sem er einmitt ekki ófyrirsjáanleg. Við vorum í nákvæmlega sömu sporum 2015 og ég var í þessum sömu sporum 2016 í fjáraukanum; í raun nákvæmlega sama upphæð. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom í andsvörum áðan inn á hvernig þetta virkar. Það er mjög flókið, en á ekki að vera flókið. Það er kannski vandamálið. Mig langaði líka að benda á grein varðandi utanríkismál, þróunarsamvinnu vegna jarðskjálfta á Grænlandi, þar sem sagt er að það sé ríkisstjórnin sem hafi samþykkt að gera eitthvað. En hér er liður í fjárlögum sem heitir ríkisstjórnarákvarðanir og er upp á 173 millj. kr.; ég veit ekki hvort búið er að greiða hann eða ekki. En ég hefði haldið að þetta dytti á þann lið, sem halli á þann lið eða eitthvað því um líkt, en ekkert endilega í fjáraukalög. Þetta er sérstök [[Forseti hringir.]]ríkisstjórnarsamþykkt en ekki eitthvað sem kom tilfallandi sem slíkt og hefur með fjárauka að gera.
Frú forseti. Þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni, það eru nefnilega önnur úrræði. Ráðherra getur breytt skiptingu fjárheimilda innan síns málefnaflokks. Svo eru þessir liðir eins og hv. þingmaður gat um, einhverjir pottar eða hvað þetta kallast, sem ríkisstjórnin hefur úr að spila til að mæta því þegar hamfarir verða á Grænlandi eða annað slíkt. Ég veit að fyrri ríkisstjórnir hafa beitt þessu. Svo erum við að sjálfsögðu með varasjóðina, þannig að það er fullt af fyrri skrefum sem þessi ríkisstjórn hunsar. Þegar ég segi að það sé ekki flokkspólitískt mál að vilja breyta vinnubrögðunum: Jú, þetta er flokkspólitískt mál að því leyti að meiri hlutinn leggur blessun sína yfir slík vinnubrögð en við í minni hlutanum gerum það ekki. Þess vegna skiptir máli að við tökum þessa umræðu með þessum hætti, sem ég held að við séum að gera hér. Henni lýkur að sjálfsögðu ekki hér. Ef það eru einhverjar lögfræðilegar spurningar, um hvaða stöðu þingið sé í ef við höfnum þessu, þurfum við að kalla eftir góðu áliti lögfræðings á vettvangi fjárlaganefndar til að fá úr því skorið [[Forseti hringir.]]hvað verður með þær ákvarðanir sem við höfnum, sérstaklega þegar greiðslur hafa verið inntar af hendi.
Virðulegi forseti. Þegar ég kom fyrst á þing „lenti“ ég af og til í því að vera áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd á þeim tíma. Við Píratar höfðum ekki nefndarmann. Þá voru nokkrar umræður í byrjun sem snerust um hver bæri ábyrgð á að fara eftir fjárlögum. Er það ráðherrann, tilteknar stofnanir eða þingið? Mig minnir að umræðan hafi endað þannig að ábyrgðin hlyti að vera hjá ráðherra. En hvað svo? Svo ekkert. Mér finnst þetta var í raun og veru eins. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að við hefðum öflugt vopn sem eru lög um opinber fjármál. Ég er ekki alveg viss um að ég sé sammála hv. þingmanni. Ég held ekki að þau séu öflugt vopn. Lögin eru mjög skýr, í 26. gr., sem hv. þingmaður fór yfir sjálfur segir, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim …“ Eins og ég les þetta sem aumur þingmaður sé ég ekki að ráðherra sé yfir höfuð heimilt að stinga upp á því þegar ljóst er að þetta eru ekki ófyrirséð, tímabundið eða óhjákvæmileg útgjöld. Með hliðsjón af því velti ég fyrir mér: Ef maður ætlaði að komast að niðurstöðu með einhverju ferli þar sem væri metið að þessar tillögur stæðust ekki lögin, ráðherra mætti ekki leita eftir þeirri heimild, hvað getum við gert til að koma einhverju slíku ferli á? Ég sé ekki að við höfum neitt annað vopn en að nöldra hérna aðeins í pontu yfir því, sem er árlegur viðburður, nánar tiltekið þegar fjáraukalögin koma fram, undantekningalaust eftir því sem ég best veit. Mér finnst við þurfa einhver betri tæki. Kannski ætti það að vera nefndin, ég veit ekki, óháður dómstóll eða hvað. En eitthvað þarf að gera [[Forseti hringir.]]til þess að menn taki ábyrgð á þessu. Ég velti fyrir mér sem nefndarmaður í fjárlaganefnd hvort hv. þingmaður hafi einhverjar hugmyndir í þeim efnum.
Frú forseti. Já, þetta er mjög áhugaverð spurning. Eftirlitshlutverki er sinnt af nokkrum aðilum, að sjálfsögðu af þinginu, fjárlaganefnd og öðrum fagnefndum. Við þurfum að vera miklu „próaktífari“ í því. Ég held að við séum alveg sammála um það. Við þurfum að efla eftirlitshlutverk þingnefnda. En svo vill til að það eru tvær stofnanir sem ekki heyra undir framkvæmdarvaldið, þær heyra undir þingið. Það er Ríkisendurskoðun og Umboðsmaður Alþingis. Þegar þær stofnanir voru settar á fót var það með ráðum gert að láta þær heyra undir Alþingi. Þær mega ekki vera undir framkvæmdarvaldi. Þetta eru einu stofnanirnar sem eru undir Alþingi. Hinar stofnanirnar eru undir framkvæmdarvaldinu. Af hverju er það svo? Vegna þess að Ríkisendurskoðun og Umboðsmaður Alþingis eiga að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þar eru bandamenn okkar í þessum sal við að hafa hér ríkt eftirlit með því að lög séu virt, að fjárlögin séu virt. Ég sagði í ræðu minni að ég teldi lög um opinber fjármál vera öflugt vopn í bættum vinnubrögðum og ég er enn þá á þeirri skoðun, sérstaklega vegna þess að í þeim lögum koma fram þríþætt skilyrði og það þarf að uppfylla þau öll; það þarf að vera ófyrirséð, tímabundið og óhjákvæmilegt. Það er öflugt vopn. Þess vegna get ég sagt hér: Þessar 700 milljónir til bænda eða 550 milljónir til kirkjunnar uppfylla ekki skilyrði laganna. Það er það sem ég átti við þegar ég kallaði þessi lög öflugt vopn. En eins og margt í samfélagi okkar þurfum við bara að auka aga, bera aukna virðingu fyrir lögunum, virðingu fyrir fjárveitingavaldinu. Tökum það svolítið hátíðlega að fjárveitingavaldið liggur hérna megin en ekki þarna megin. Sameinumst í því að vera svolítið kröfuhörð á ráðherrana okkar, hvort sem það er þessi ríkisstjórn eða önnur. Komumst upp úr hjólförum „amatörisma“, vanáætlana og reddinga.
Virðulegi forseti. Já, ég er hjartanlega sammála þingmanni og get meira að segja tekið undir að þetta sé öflugt vopn í þeim skilningi að það er miklu skýrari rammi en það sem var áður. Eftir stendur þetta með framfylgdina. Mér sýnist að það sé líka ákveðið pólitískt vandamál að laga það. Hér talar hv. þingmaður um að þetta séu fjáraukalög upp á 25 milljarða. Myndi það þá ekki þýða, ef við gefum okkur barnslega að öll sú upphæð, eða segjum bara 10 milljarðar af henni, hafi verið fyrirséð. Veljum einhverja tölu af handahófi. Þá hefði á sínum tíma þurft að skila fjárlagafrumvarpi, væntanlega, sem væri með 10 milljarða minni afgangi. Ef það á að fara að snúa af þeirri braut sem er orðin einhvers konar hefð og vani, að fjáraukalög séu notuð eins og hv. þingmaður lýsir, þarf að koma til ríkisstjórn eða fjármálaráðherra sem leggur til fjárlagafrumvarp og segir: Við verðum að hætta þessu fjáraukalagastússi og þess vegna er afgangurinn bara ekki það mikill þetta árið. Til þess held ég að þurfi [[Forseti hringir.]]ákveðinn pólitískan kjark, en ég held að það þurfi líka ákveðinn skilning ef sú leið yrði farin af hálfu þeirra sem annars myndu gagnrýna það.
Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi hér slegið mjög áhugaverðan tón. Ég þorði bara ekki að slá þann tón hérna áðan. En mig grunar einmitt að menn vilji ekki setja ýmis útgjöld sem birtast í fjáraukalögum í fjárlögin því að þá yrði afgangur fjárlaga 2018 minni. Það er verið að fegra bókhaldið. Það er umræða sem við þurfum að taka. Ef við myndum hreinsa 10 milljarða af fjáraukalögum og setja í fjárlögin hvað myndi gerast? Jú, afgangurinn færi úr 32 milljörðum í 22. Það er kannski einhver pólitík sem meiri hluta finnst óþægilegt að horfast í augu við. Ef svo er þá er það auðvitað arfavitlaust og óheiðarlegt, ef menn ætla að nýta sér fjáraukalögin með þeim hætti að reyna að koma sem mestum útgjöldum yfir á fjáraukalögin svo fjárlögin 2018 líti aðeins skár út. Það er einmitt hluti af þeirri umræðu sem við þurfum að taka því að það er alvarlegt ef menn beita einhverjum bókhaldstrixum. Það held ég að allir þingmenn séu sammála um að gengur auðvitað alls ekki.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til fjáraukalaga. Mér heyrist nú að heilt yfir séu minni hluti og meiri hluti fjárlaganefndar nokkuð sammála um alvarleika málsins en kannski mismikill vilji til að gera eitthvað í þessu. Ef við horfum kalt og yfirvegað á stöðuna held ég að við séum í skjóli þeirrar afsökunar að hér séu svo óvenjulegar kringumstæður, stuttur tími o.s.frv., að strauja algerlega yfir lög um opinber fjármál. Ég held að þingið ætti þá bara að gera það upp við sig á næsta ári hvort það vilji endurskoða þessi lög og slaka á þeim kröfum sem þar eru gerðar ef ætlunin er ekki að fara eftir þeim hvort eð er, eða hvort grípa eigi til einhverra annarra ráðstafana til að tryggja að framkvæmdarvaldið vinni eftir löggjöfinni. Því að ljóst er þegar við förum í gegnum fjárlagaumræðuna og fjáraukalagaumræðuna að verið er að þverbrjóta þau lög. Það er ekki verið að klára hér fjárlög í takti við gildandi fjármálastefnu eða fjármálaáætlun. Það kann að vera pólitískt óhentugt fyrir nýjan meiri hluta en það eru þá bara einfaldlega lögin. Þá eru þau bara óhentug. En það verður líka að horfa til þess að jafnvel í eðlilegum takti þingsins mun sú staða koma upp þegar kosið er að vori að ný ríkisstjórn tekur við með fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem gert er ráð fyrir að gefa góðan tíma að vori til þess að ræða og samþykkja gildi. Og þarf þá væntanlega að leggja fram fyrsta fjárlagafrumvarp sitt í takti við þá fjármálastefnu og þá fjármálaáætlun ef það er yfir höfuð einhver vilji og ætlan til að fylgja lögum um opinber fjármál, sem er ætlað að veita ríkisfjármálunum festu, fyrirsjáanleika og sjálfbærni. Þetta eru svona grunngildi sem unnið er út frá. Það voru miklar vonir bundnar við þessa löggjöf. Að þetta myndi einmitt útiloka svona ósiði eins og við erum að upplifa í þessum fjárauka, að það sé algert aðhaldsleysi, algert agaleysi í ríkisfjármálunum og við séum alltaf í þessum taktfasta framúrkeyrslugír þar sem við sjáum að frá árunum 2010, jafnvel í umræðu um að bæta þyrfti aðhald ríkisfjármálanna, að niðurstaða ríkisreiknings er svona 10% hærri en fjárlagafrumvarp sem lagt er fram. Þetta gerist ár eftir ár. Og þetta er að gerast aftur núna. Það er alveg sama framúrkeyrslan núna í fjárauka og hefur verið hefðbundið. Það er alveg sama viðbótin milli frumvarpa frá fyrsta fjárlagafrumvarpi til samþykktra fjárlaga og við megum vænta þess að það verði alveg sama framúrkeyrsla þegar við sjáum svo lokafjárlög og ríkisreikning fyrir árið 2017. Það er enginn vilji til að fara eftir þessu. Ég held að það sé bara staðreyndin. Það hefði verið æskilegt að fjárlaganefnd hefði núna tekið á þessu af miklu meiri festu. Hér er verið að leggja fram fjárauka upp á 25 milljarða útgjaldaaukningu frá áður samþykktum fjárlögum. Þegar maður horfir á þessa liði er fyrir það fyrsta algerlega ljóst að þegar horft er á ófyrirsjáanleika, óhjákvæmileika eða einskiptiskostnað, þær kríteríur sem settar eru í lögunum, að ekki er að sjá að gripið hafi verið til neinna ráðstafana af hálfu framkvæmdarvaldsins til að reyna að spyrna við fótum. Ekki er að sjá neina yfirferð hjá fjárlaganefnd til hvaða ráðstafana viðkomandi ráðherrar hafi gripið, t.d. með reglugerðarbreytingum eða aðhaldsaðgerðum á öðrum sviðum, til að sporna gegn útgjaldaaukningunni. Hér ætla ég ekkert að undanskilja sjálfan mig sem starfaði sem ráðherra stóran hluta þessa tímabils. Ég hefði þá gjarnan viljað fá tækifæri til að fara yfir hvað til minnar ábyrgðar heyrði þar. Að sama skapi segi ég að undir þeim málaflokki sé ég fjölmarga liði sem verið er að bæta í mjög hraustlega hér á lokametrunum sem ég kannast ekki við að varað hafi verið við sérstökum veikleikum í minni tíð sem ráðherra. Ég veit ekki hvað þar er á ferðinni, hvort það sé svo skyndilegt og ófyrirsjáanlegt eða hvort hér sé bara hefðbundinn freistnivandi, að í ljósi góðrar afkomu ríkissjóðs, betri en ráð var fyrir gert, sé verið að hreinsa út ýmsa liði sem er þægilegt að vera laus við einmitt til þess að þurfa þá ekki að hækka útgjöld í fjárlögum næsta árs eða til að skapa sér betra svigrúm. Það hefur verið helsti lösturinn við fjáraukalagagerðina í gegnum tíðina að þetta er notað mjög frjálslega, ekki endilega af brýnni nauðsyn. Það er heldur ekki að sjá að möguleikar hafi verið tæmdir til að millifæra innan málaflokka til að nýta þá ónýtt svigrúm annars staðar. Þegar við horfum á fyrstu tvö varúðarþrepin í þessu: a) að reynt sé að spyrna við fótum eða b) að reynt sé að millifæra fjárheimildir milli annarra liða - það verður ekki séð í yfirferð fyrir fjárlaganefndinni að lögð hafi verið mikil vinna í það eða gerðar miklar tilraunir til þess. Nú átta ég mig alveg á að tíminn er skammur fyrir nýja ríkisstjórn en það breytir því ekki að eftir lögunum þarf að vinna. Í þriðja lagi kemur síðan umræðan að varasjóðunum. Þar er tvennu til að dreifa, annars vegar varasjóðum málaflokka og hins vegar almennum varasjóði ríkisstjórnar. Hér hefur komið skýrt fram að þessir varasjóðir eru meira og minna ónýttir. Á móti 25 milljarða fjárauka erum við sennilega með á níunda milljarð, af því að það er jú verið í fjáraukanum að færa ónýttar fjárheimildir vegna verðlagsbreytinga og gengisforsendna upp á 1,5 milljarða inn á varasjóðinn, að þá erum við sennilega með varasjóði upp á níunda milljarð, sem eru ónýttir á móti þessum fjárauka upp á 25 milljarða. Og mér er algerlega ómögulegt að skilja af hverju í ósköpunum ekki er byrjað á að tæma þessa varasjóði. Kröfurnar eru nákvæmlega þær sömu þegar kemur að því að uppfylla skilyrðin til fjárauka eða skilyrðin til að nýta varasjóð. Það hlýtur þá að vera mjög eðlilegt fyrsta skref að byrja alla vega á að tæma hann. Þar hefði ég viljað sjá fjárlaganefnd stíga fastar til jarðar og gera einfaldlega breytingu á fjáraukanum með það að markmiði að tæma þessa varasjóði fyrst og lækka þá fjáraukalagafrumvarpið sem því næmi. Þá værum við ekki að tala um 25 milljarða fjáraukalagafrumvarp heldur værum við að tala um einhvers staðar á bilinu 15–16 milljarða, sem væri þó skömminni skárra því að af því væri þá helmingurinn vegna ófyrirséðra vaxtaútgjalda út af fyrirframgreiðslu eða uppgreiðslu á lánum. Það væri töluvert betri áferð á því. Ég held að það sé mjög brýnt fyrir okkur að læra af þessu og ég held að fyrir fjárlaganefnd á komandi ári verði að kalla eftir miklu skýrari viðmiðum um hvernig eigi að vinna með þessa varasjóði og líka miklu skilvirkara eftirliti með hvernig framkvæmd fjárlaga gengur og hvaða ráðstafana er þá verið að grípa til ef siglt er fram úr. Mig langar að nefna nokkra sérstaka liði án þess að fara í gegnum fjáraukalagafrumvarpið sérstaklega. Kirkjan hefur verið nefnd. Hér er verið að bæta 550 milljónum enn og aftur inn í fjárauka vegna skuldbindinga sem liggja fyrir, eru ekki ófyrirséðar, er viðurkennt að liggi með einhverjum hætti á ríkinu og verið að reyna að endursemja um. Ég held reyndar að þessi samningur hljóti að vera einn sá allra lélegasti sem ríkissjóður hefur nokkurn tíma gert. Þetta er 20 [[Gripið fram í.]]ára samkomulag. Það væri mjög gaman að sjá það samkomulag uppreiknað. Því þarna virðist vera algerlega opinn og óútfylltur tékki inn í framtíðina gagnvart kirkjunni á móti því sem hefði átt að vera nokkuð vel skilgreind verðmæti. Það væri áhugavert að sjá jafnvægið þar á milli í dag, 20 árum eftir að þessi samningur var gerður. Sérstakur stuðningur til bænda. Þetta er ekkert ófyrirséð. Það er verið að semja um þetta núna í lok árs. Af hverju í ósköpunum er þetta ekki sett á fjárlög? Það er mér algerlega lífsins ómögulegt að skilja. Það myndi væntanlega vera sami greiðsludagur á því til bænda hvort heldur sem væri, þ.e. það væri hægt að gera þetta upp við bændur strax í byrjun næsta árs. Ég ætla ekki að fara út í mikla efnislega umræðu um innihald þessa samkomulags sem við höfum fengið mjög takmarkaða kynningu á. Mér þykir það nú samt benda til þess að þar sé unnið með sömu óskilvirkni og skammsýni í landbúnaðarkerfinu og einkennt hefur það hingað til. Það er engin framtíðarlausn á vanda sauðfjárbænda í þessu, það er bara verið að skella plástri á sár, 700 millj. kr. plástri, án nokkurrar framtíðarsýnar um hvernig það geti styrkt stöðu sauðfjárbænda til einhverrar framtíðar. Ég tek undir með hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni sem talaði hér á undan mér: Við viljum veg landbúnaðar sem mestan og bestan. Íslenskur landbúnaður hefur gríðarlega sterka og góða stöðu til að byggja á en það getur ekki verið á ábyrgð ríkissjóðs að bregðast við í hvert skipti sem verða verðlækkanir á mörkuðum eða söluforsendur ganga ekki alveg eftir. Stuðningurinn hlýtur að þurfa að vera með lengri tíma sýn en það. Og að ríkið eigi að hlaupa undir bagga í hvert skipti sem eitthvað bregður út af, það á ekki við um aðrar atvinnugreinar. Við eigum að vera með mun almennari og markvissari stuðning við landbúnað en hér er að finna. Annað sem mig langar að tæpa stuttlega á. Í umræðu um bandorm í 3. umr. tilkynnti meiri hlutinn að þau hefðu fallið frá framlengingu bráðabirgðaákvæða í framhaldsskólanum sem gæfu heimildir til gjaldtöku vegna efniskostnaðar og kvöldkennslu. Sem er mjög gott mál og ég held að allir séu sammála. Því fylgdi sú yfirlýsing að þetta væri fjármagnað. Það er hins vegar engin breytingartillaga frá meiri hlutanum um fjármögnun á því, sem er u.þ.b. 300 milljónir. Þegar spurt er eftir þessu skilst mér að svarið sé: Þetta kemur þá bara í fjárauka á næsta ári. Þannig að hér, í umræðu um fjárlög fyrir árið 2018, eru ráðherrar farnir að boða útgjöld í fjárauka vegna ársins 2018. Það eru algerlega forkastanleg vinnubrögð. Það vill reyndar svo heppilega til að minni hlutinn er með breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið upp á 300 millj. kr. útgjaldaheimild til framhaldsskólans til að mæta einmitt þessum hlut. Það væri kannski eftir öðru að meiri hlutinn tæki þá breytingartillögu og gerði hana að sinni eða styddi hana. Það væri þó alla vega talsvert betri bragur á því en að fella þá breytingartillögu og koma svo með 300 millj. kr. útgjaldaheimild í fjárauka næsta árs. Ég held að það væri, ja, eins og maður segir, ótrúlega kómísk staða ef hún kæmi raunverulega upp. Ég trúi ekki öðru en að minni hlutinn komi þá alla vega einni breytingartillögu hér í gegn. Það verður ekki annað séð en að í framlagningu þessa fjárauka sé hefðbundin óráðsía og framúrkeyrsla eins og alltaf hefur verið. Það er ekki að sjá neina merkjanlega breytingu á vinnubrögðum. Það verður þá svo að vera. Ég veit að fyrri ríkisstjórn lagði metnað í að segja: Við þurfum að vinna innan heimildanna, nýta varasjóði til þeirra útgjaldaauka sem hér er að finna. Vissulega eru þættir sem eru mjög stórir hér inni, eins og aukinn kostnaður vegna mun meiri fjölgunar öryrkja en ráð var fyrir gert, mun meiri lyfjakostnaður en ráð var fyrir gert. Tekin var pósitíf ákvörðun um að bæta 1.500 milljónum í fjárframlög vegna almennra íbúða þar sem var ljóst að fjárlagafrumvarp 2017 uppfyllti ekki þær skuldbindingar sem ríkissjóður hafði gengist undir. Tekin var pósitíf ákvörðun um að leggja 1.200 milljónir til viðbótar í samgöngumál. Þetta hefðu allt verið liðir sem hefði verið fullkomlega eðlilegt að taka til umræðu í fjárauka en megnið af þessu eru ýmis útgjöld, stór sem smá, sem réttast hefði verið að færa á móti í varasjóði og lækka þá upphæðir þessa fjárauka sem því næmi. Ég held að það sé alveg ljóst að ef við ætlum lögum um opinber fjármál að virka sem það stjórntæki, sem það aðhald fyrir framkvæmdarvaldið sem þeim er ætlað að vera, þurfum við að breyta þessum vinnubrögðum verulega. Annars, af því að hér var spurt út í hvaða úrræði stæðu þá til boða, ja, þingið gæti auðvitað bara tekið tékkheftið af framkvæmdarvaldinu. Það væri þá alla vega ein leið til að tryggja að framkvæmdarvaldið ynni innan þeirra fjárheimilda sem þingið veitir því. Það væri kannski eitthvað sem væri vert að skoða ef þetta virkar ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir ræðu hans og innlegg. Ég get tekið undir flest af því sem hann sagði, sér í lagi varðandi það stjórntæki sem lög um opinber fjármál eiga að vera og virka sem. Hv. þingmaður sagði að ekki væri vilji til að gera neitt í því að breyta þessu og að sú skoðun væri uppi. Jú, að einhverju marki má hafa þann skilning. En það hefur þó komið fram í umræðunni og í hv. fjárlaganefnd að það er skýr vilji til að breyta verklaginu og vinna eftir því inn í framtíðina. Hv. þingmaður gekkst við ábyrgð sinni sem starfandi ráðherra félags- og jafnréttismála á þessu ári. Þá kannast hann klárlega við að notkun málaflokka varasjóða hefur ekki komist í gang.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er rétt, til að gæta fyllstu sanngirni, að það eru alveg sömu áhyggjurnar, heyrir maður, í meiri hluta og minni hluta fjárlaganefndar hvað þetta varðar og þverpólitískur vilji til að skerpa á framkvæmd svo að fjárauki sem þessi endurtaki sig ekki. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni. Ég saknaði þess hins vegar og hefði viljað sjá fjárlaganefndina einfaldlega gera breytingar, færa þá út varasjóðina á móti skilgreindum fjárheimildarbeiðnum sem felast í fjáraukanum og lækka hann sem því næmi. Ég hefði talið það eðlilega ráðstöfun. Það væri í raun til að tryggja meira aðhald í framhaldinu því að ekki má gleyma því að ónýttir varasjóðir málaflokka í það minnsta færast á milli ára, eins og ég skil það. Það eykur þá svigrúm framkvæmdarvaldsins á næsta ári sé þetta ekki gert.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og samtalið. Það kemur ágætlega fram í minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneyti að notkun varasjóða málaflokka er sáralítil, sem og almenna varasjóðsins, til að bregðast við þar sem er heimild til að bregðast við ófyrirséðum tilvikum, eins og segir m.a. í lagagrein. En ég held að það sé skýr vilji hv. nefndar að breyta því verklagi. Ég vil spyrja hv. þingmann í seinna andsvari, og þá út frá því að hafa verið starfandi ráðherra, hvort það þurfi ekki hreinlega leiðbeinandi regluverk fyrir ráðherra til að nýta betur varasjóðina áður en kemur að því að setja eitthvað í fjárauka. Svo vil ég benda á að ef við tökum meginfrávikin sem falla undir lögin erum við kannski að tala um vel innan við 1% frávik. Það myndi á einhverjum bæjum þykja ágætisfjármálastjórn.
Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að varasjóðum var sáralítið beitt í tíð fyrri ríkisstjórnar og augljóst að þar var verki ólokið við að ráðstafa af þeim. Ég stóð hins vegar sjálfur í þeirri meiningu, sitjandi við það borð, að bæði veikleikar og útgjaldaákvarðanir sem verið var að taka myndu ganga af varasjóði. Ég held að það sé, og það kom raunar skýrt fram í máli Ríkisendurskoðunar, hið eðlilega verklag, að ef ekki er hægt að grípa til annarra ráðstafana sé byrjað á að tæma varasjóði áður en komið er til þingsins að biðja um auknar fjárheimildir. Í máli Ríkisendurskoðunar kom fram nokkuð skýrt að þar gilti einu hvort um nýjar útgjaldaákvarðanir væri að ræða eða veikleika í forsendum fjárlaga. Það ætti að byrja á að tæma varasjóðina, auðvitað byrja á því að reyna að grípa til einhverra ráðstafana til að sporna gegn því en ef það dygði ekki til eða væri ekki hægt ætti að nýta varasjóðina fyrst væri síðan að koma til þingsins og sækja [[Forseti hringir.]]viðbótarheimildir. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þingið móti núna í framhaldinu með ráðuneytunum, sér í lagi fjármálaráðuneyti, miklu skýrari [[Forseti hringir.]]reglur um hvernig skuli farið með varasjóðina og hvenær skuli ráðstafað inn á þá.
Virðulegi forseti. Það voru eiginlega lokaorðin í ræðu hv. þingmanns sem mig langaði til að heyra meira af. Hann stakk upp á því að til þess að framfylgja þessum lögum gæti Alþingi hreinlega tekið fjárveitingavaldið af ríkisstjórninni; skemmtileg pæling. Ég veit ekki hvort það gæti talist óskastaða Alþingis, en eitt þykir mér ljóst, eitthvað þarf að gera. Að mínu mati er þetta frekar almennt vandamál, Alþingi er með þetta aðhaldshlutverk gagnvart yfirvöldum, ekki bara í þessu heldur í ýmsu öðru, aðhaldshlutverk sem því tekst af einhverjum ástæðum ekki að gegna almennilega. Tækin sem Alþingi hefur til þess, svo sem hinar ýmsu nefndir og hvaðeina, virka greinilega ekki. Með þeim fyrirvara að áðan var stungið upp á að Ríkisendurskoðun og umboðsmaður Alþingis fjalli um þetta velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður geti farið betur út í hugmyndir um hvað einstakir ráðherrar, þar sem hv. þingmaður var ráðherra í síðustu ríkisstjórn, gætu lagt af mörkum til þess að þessi [[Forseti hringir.]]skilaboð kæmu skýrar fram, kannski til fjárlaganefndar, um það hvað væri viðbúinn kostnaður, hvað væri fyrirsjáanlegt, þannig að nefndin í það minnsta, eða aðrir aðilar en fjármálaráðherra, gæti þá brugðist við og sett hann þangað sem hann á heima, í fjárlagafrumvarpið.
Frú forseti. Það er auðvitað Alþingi sem veitir framkvæmdarvaldinu þær fjárheimildir sem það á að starfa innan. Það má velta því fyrir sér hvort það sé yfir höfuð eðlilegt að framkvæmdarvaldið sé í raun með, að heita má, ótakmarkaða yfirdráttarheimild á þær fjárheimildir sem Alþingi veitir og til hvaða ráðstafana eigi þá að grípa til þess að stemma stigu við ef þær fjárheimildir eru ítrekað brotnar. Þetta byrjar jú hjá fjárveitingavaldinu sem liggur hjá þinginu. Ég held að þarf þurfi klárlega að horfa til ráðstafana. Ég held að aðhaldskrafan gagnvart framkvæmdarvaldinu yrði miklu skilvirkari ef fjárheimildir bara tæmast og ekki væri mögulegt að sækja meira eða draga á yfirdrátt þar á móti; heldur sé þá fjárheimild ráðherra einfaldlega tæmd og hann þvingaður til að grípa til annarra ráðstafana.
Virðulegi forseti. Ég ætla að sjá til hvort ég fer ekki í ræðu á eftir og fari þá aðeins meira út í þá sálma, hvernig það allt saman virkar, en ég ætla ekki að nýta þetta andsvar í það að svo stöddu. En að því sem hv. þingmaður nefnir. Í 2. mgr. 24. gr. laga um opinber fjármál kemur fram, með leyfi forseta: „Ráðherra tekur ákvarðanir um ráðstöfun fjár úr varasjóði og gerir fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir nýtingu þess þegar ákvörðun liggur fyrir.“ Þetta virkar á mig sem mjög skynsamlegt og í raun mjög einfalt - ég er að reyna að segja „no-brainer“ á íslensku, en kann það ekki akkúrat núna. Mér finnst alla vega mjög augljóst að svona ætti þetta vera. En ég velti því líka fyrir mér hvernig það gerist í júlí eða þegar þing er ekki að störfum. Það er nú annað leiðindavandamál sem ég kem kannski inn á í ræðu á eftir, ég sé til. En alla vega held ég að það sé einsýnt að þingið þurfi að koma meira að þessu. En þá kemur þetta vandamál að þingið er alltaf, eða langoftast, að hugsa hlutina út frá hagsmunum ríkisstjórnar; [[Forseti hringir.]]nefnilega að hún haldi velli og nái sínu fram. Það eru meirihlutavandræðin sem ég hef greinilega ekki tíma til að fara í hér en ég kem kannski nokkrum orðum að því á eftir.
Frú forseti. Það er alveg rétt, sem kemur fram hjá hv. þingmanni, að þarna mætti bæta verulega upplýsingagjöf framkvæmdarvaldsins til þingsins. Ég held að það þurfi miklu reglubundnari upplýsingagjöf frá framkvæmdarvaldi um framkvæmd fjárlaga, þá veikleika sem þar eru að koma fram, þær ráðstafanir sem verið er að grípa til, m.a. ef gripið er til varasjóða eða annarra ráðstafana til að koma í veg fyrir framúrkeyrslu. Það ætti að gerast mun reglubundnar en einu sinni til tvisvar á ári. Ég veit að í því ráðuneyti sem ég sat í var mjög reglubundin yfirferð yfir hvernig framkvæmd fjárlaganna gengi fyrir sig og hvort komnir væru fram veikleikar á einstökum málefnasviðum eða ekki. Það er hægur vandi fyrir framkvæmdarvaldið að standa skil á slíkum skýrslum til fjárlaganefndar með mjög reglubundnum hætti, bæði til þess upplýsa um hvernig verið sé að ráðstafa varasjóðum, ef verið er að grípa til þeirra, eða hvernig framkvæmd fjárlaganna gengur að öðru leyti.
Virðulegi forseti. Ég er með tvær athugasemdir og eina spurningu. Varðandi menntamálin heyrði ég að þegar væri byrjað að gera ráð fyrir fjárauka fyrir 2018, t.d. fyrir framhaldsskóla, í upphafi 2017. Gert var ráð fyrir fjárauka strax 2017. Ráðuneytin vinna samkvæmt því að þau endi í lok árs á fjárauka. Þá hugsun þurfum við að stoppa. Athugasemd tvö: Við heyrum oft innan húss: Hér var farið eftir lögum. Nú getum við gert þá athugasemd að ekki var farið eftir lögum, þótt ég sé ekki að setja á mig neinn dómarahatt finnst mér það mjög augljóst. Spurningin er um freistnivandann sem hv. þingmaður kom inn á. Þar sé ég tækifæri fyrir fjárlaganefnd og þingið að vera rosalega virkt í eftirliti með framkvæmd fjárlaga. Það er ákveðinn freistnivandi að grafa sig inn í varasjóðina en á móti á að vera virkt eftirlit með framkvæmd fjárlaga, með því hvort þetta sé eðlileg notkun eða ekki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég reyndar verð að viðurkenna að í umræðunni um fjárlagagerðina á síðasta ári, í umræðunni um hin nýju lög um opinber fjármál og í umræðum innan ráðuneytanna, var mjög áberandi umræða um að fjáraukar heyrðu sögunni til, það væri þá í algerum undantekningartilvikum sem hægt væri að grípa til slíkra ráðstafana vegna umtalsverðra, ófyrirséða eða óvæntra útgjalda. Í þessum fjárauka eru alveg slík útgjöld, eins og mætti nefna varðandi fyrirframgreiðslu skulda og vaxtakostnað vegna þeirra. En ég tel þau vel uppfylla þær kröfur sem gerðar eru. En það væri lag ef við viljum bæta framkvæmdina, því að ég held að það sé alveg skýrt að við vinnum ekki í takti við lögin á þennan hátt, að framkvæmdarvaldið geri miklu oftar grein fyrir framkvæmd fjárlaganna þannig að sjá megi hvers sé að vænta.
Forseti. Þrátt fyrir, eins og hv. þingmaður segir, að ráðuneytin séu vel vakandi fyrir því að ekki sé hægt að fara í fjárauka voru þetta samt svörin sem við fengum í fjárlaganefnd strax í janúar, febrúar, þegar við gengum eftir því hvernig þau ætluðu að haga sér innan heimilda varðandi ýmis mál. Þá kom bara: Fjáraukinn. Það er greinilega stutt í þetta úrræði. Ég veit líka að hv. þingmaður hefur áhuga á freistnivandanum. Ég skil hann en ég skil líka hvernig við ættum að ná ákveðinni togstreitu þar á milli, milli fjárlaganefndar og Alþingis og ráðuneytanna, ef freistnivandinn er þar. Freistnivandinn er líka hérna megin, á Alþingi, að henda peningum út um allt. En við erum náttúrlega með reynslu frá síðastliðnum desember þar sem ekki var farið offari, þótt sumir hefðu viljað fara lengra, aðrir styttra, í ýmsum málum. Þessi dínamík þarf að vera meiri núna í fjármálaáætluninni, að við séum [[Forseti hringir.]]miklu betur í stakk búin fyrir fjárlög 2019 eftir að hafa afgreitt fjármálaáætlun mjög vel og í góðri samvinnu. Ég hlakka til að sjá hvernig það verður.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ég hef töluverðan áhuga á þessum freistnivanda. Ég held að um leið og tekin er ákvörðun um að opna fjárauka, ef mætti orða það sem svo, innan framkvæmdarvaldsins opnist einhvers konar flóðgátt og þá verði mjög freistandi að sturta þar inn alls kyns útgjöldum sem þægilegra er að afgreiða þar en í fjárlögum næsta árs, sér í lagi eins og yfirleitt er á tímum uppgangs, að afgangur reynist meiri en ráð var fyrir gert. Þetta er algerlega gegn anda laga um opinber fjármál, það þarf líka að sýna gott aðhald á slíkum tímum. Reglubundin upplýsingagjöf þar sem kannski á tveggja mánaða fresti væri verið að skila fjárlaganefnd þingsins skýrslum um framkvæmd fjárlaganna og hvernig einstaka fjárheimildir þróuðust myndu væntanlega stemma stigu við því vegna þess að þá væri ekki allt í einu gerbreytt staða milli októberskýrslu og svo framlags fjárauka í desember.
Frú forseti. Ég tel umræðuna í fjárlaganefnd hafa verið býsna áhugaverða síðustu tvo sólarhringana, sérstaklega eftir að þetta kom fram með varasjóðina, það eru tveir sólarhringar síðan spurningin kom fram og við fengum svörin í gær. Það er varla búið að verja fjármagni með neinum hætti úr varasjóðunum. Telur hv. þingmaður þá að það hafi verið mögulegt, í ljósi tímarammans og hvar við erum stödd í honum þegar við vinnum þetta svona hratt, að geta komið þessu í framkvæmd? Því að þetta breytir ótrúlega miklu varðandi fjáraukalögin og hlutföllin og annað, ef við tökum vaxtakostnaðinn frá og þau framlög. Þarna er 1% af útgjöldum ríkisins raunverulega ónotuð í varasjóði. Þetta lítur svolítið öðruvísi út allt saman. En telur hv. þingmaður, þar sem hv. þingmaður er fyrrverandi ráðherra, að það hefði verið mögulegt að ráða við það í stjórnkerfinu innan þessa tímaramma, fyrir áramót, að klára að fara í gegnum þetta ferli á svo skömmum tíma?
Frú forseti. Stutta svarið er já. Ég held að þó að við höfum fengið algerlega óboðlegar upplýsingar um ástæður og ráðstafanir sem gripið hafi verið til við að reyna að bregðast við eða gera eitthvað annað en að henda þessu inn á fjárauka, þá fengum við alla vega sundurliðaða stöðu varasjóða eftir málaflokkum og á móti í fjáraukanum með útgjaldaliðina sundurliðaða eftir málaflokkum. Það hefði verið tiltölulega lítil vinna í sjálfu sér að para þarna einfaldlega út á móti eftir því sem svigrúm var fyrir. Að taka ákvarðanir um að ráðstafa því sem eftir stæði í almennan varasjóð og gefa þá fordæmi um að þannig skyldi þetta meðhöndlað, í takti við það sem Ríkisendurskoðun sagði, að það hlyti alltaf að vera fyrsta skref að tæma varasjóðina þegar aðrar leiðir til að sporna gegn útgjöldum væru tæmdar.
Frú forseti. Ég held að það sé fullkominn einhugur innan fjárlaganefndar um að taka á þessum málum. Við höfum lært mikið í nefndinni á undanförnum dögum eða sólarhringum, þeir hv. þingmenn sem þar sitja. En mig langaði að spyrja hv. þingmann varðandi tímarammann. Það er annað sem ég er búinn að vera að hugsa svolítið um á undanförnum sólarhringum í fjárlaganefnd, þ.e. heimildirnar og hvernig framkvæmdarvaldið hefur farið fram með þær. Nú er hv. þingmaður nýlega staðinn upp úr ráðherrastóli. Hvaða viðhorf hefur hv. þingmaður varðandi heimildir og það hvernig framkvæmdarvaldið fer með þær oft, að löggjafarvaldið muni að lokum gefa sér heimildirnar þegar málin eru frágengin? Hafa viðhorf hv. þingmanns kannski breyst eftir setu í fjárlaganefnd undanfarna daga eftir að hafa áður setið með framkvæmdarvaldinu?
Frú forseti. Nei, viðhorf mín hafa reyndar ekkert breyst. Ég fékk líka að njóta þess að sitja í fjárlaganefnd fyrir ári síðan áður en ég settist í ráðherrastól. Mér er mjög annt um að unnið sé eftir lögunum og að það sé mjög stífur rammi utan um framkvæmdina. Ég tel og taldi það í ráðherrastól sjálfur að augljóslega væri mjög rík skylda til að vinna innan gildandi fjárheimilda. Auðvitað eru liðir eins og hafa verið nefndir hérna. Til dæmis varðandi mun meiri tíðni örorku en ráð var fyrir gert, sem er mjög erfitt að bregðast við með öðrum hætti en að sækja fjárheimildir ef ekki finnast önnur úrræði. En eins og kom ágætlega fram í máli Ríkisendurskoðunar hlýtur það alltaf að vera ákvörðun ríkisstjórnar hverju sinni að þegar slíkir veikleikar koma í ljós sé byrjað að ráðstafa úr varasjóði. Ef menn lenda svo í þeirri stöðu að hann tæmist komi til álita að opna fjárauka.
Frú forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka formanni og samnefndarmönnum í fjárlaganefnd fyrir ánægjulegt samstarf við afar krefjandi og óvenjulegar aðstæður. Ég leyfi mér að telja mikinn samhug meðal nefndarmanna um að bæta starfshætti, ekki síst varðandi fjáraukann sem svo er nefndur. Ég mun hér einbeita mér að þremur efnum þó að vert væri að taka fleiri fyrir. Ég mun í fyrsta lagi fjalla um samband fyrirliggjandi frumvarps og laga um opinber fjármál. Ég mun í annan stað fjalla um mál sem snýr annars vegar að eignarhaldsfélaginu Lindarhvoli og hins vegar að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Í þriðja lagi mun ég svo víkja að vanda sauðfjárbænda. Þar er fyrst til að taka að ekki er annað að sjá, og hægt að nefna um það dæmi, en að í frumvarpi til fjáraukalaga séu allt of margir liðir, leyfi ég mér að segja, sem ekki falla að því heimildarákvæði sem er að finna í 26. gr. laga um opinber fjármál. Þessi grein er afar mikilvæg heimildargrein og tilgreinir nákvæmlega hvaða skilyrði þurfa að vera fyrir hendi svo að ráðherra sé heimilt að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga. Hver eru þessi skilyrði? Það er að um sé að ræða útgjöld innan fjárhags ársins sem eru í fyrsta lagi tímabundin, í annan stað ófyrirséð og í þriðja lagi óhjákvæmileg. En síðan er fjórða skilyrðið sem er að ekki hafi verið unnt að bregðast við þessum útgjöldum með þeim úrræðum, og þau eru ýmis eins og menn þekkja, sem eru tilgreind í lögum um opinber fjármál. Það er náttúrlega mikið áhyggjuefni að umgengni við þessa heimildargrein sé ekki betri en raun ber vitni, og það jafnvel þó að við sé að etja örðugar aðstæður og óvenjulegar í stjórnmálalífi þjóðarinnar. Ef gripið er niður nánast af handahófi í frumvarpinu til að styðja þetta með dæmum, þessa umgengni, mætti til að mynda nefna Landsrétt, þar sem viðurkennt er að útgjöld hafi verið vanáætluð upp á 100 millj. kr. Þetta er náttúrlega mjög há fjárhæð. Annað dæmi er Vatnajökulsþjóðgarður, 57 millj. kr., Umhverfisstofnun, 100 millj. kr. til aukinnar starfsemi í landvörslu. Hér má auðvitað spyrja: Er eitthvað ófyrirséð eða óvænt uppi í þessum efnum? Þá má nefna framlag vegna lausafjárvanda Hörpu. Er það eitthvað nýtt? Er ekki öllum landsmönnum vel kunnugt að rekstrargrundvöllur Hörpu er afar veikur, svo að ekki sé sterkar að orði kveðið? Í sjávarútveginum í gamla daga var talað um rekstrargrundvallarræfilinn. Ég ætla nú ekki að taka mér það orð í munn hér. Þessi litlu dæmi eru því til staðfestingar að þetta heimildarákvæði er kannski ekki að öllu leyti virt sem skyldi. Ég ætla að leyfa mér að líta svo á að mikil samstaða og samhugur sé um það í fjárlaganefnd að vinnubrögð verði bætt varðandi þetta og nefndin muni efla starf sitt sem stefnumarkandi og við eftirlit. Áður en ég lýk við þennan lið í máli mínu vil ég nefna varðandi fjórða skilyrðið sem heimildarákvæðið kveður á um, að ekki hafi verið unnt að bregðast við umræddum útgjöldum með þeim úrræðum sem tilgreind eru í lögum um opinber fjármál, að það liggja, a.m.k. ekki í öllum tilfellum, og kannski reyndar fæstum, fyrir staðfestingar ráðherra þess efnis að þessara úrræða hafi verið neytt. Frú forseti. Í 6. gr. er vikið að málefnum Lindarhvols og Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Þar er leitað heimilda um að flytja tilgreindar eignir úr Lindarhvoli yfir til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins gegn því að skuldbindingar ríkissjóðs breytist sem því nemur. Ég fer að vísu ekki nákvæmlega með orðalagið eins og það er, hef það ekki fyrir framan mig. Það skiptir ekki öllu máli. Spurningin er sú hversu heppileg þessi ráðstöfun er, að flytja eignir af því tagi sem einkenna þá eignaflokka sem liggja í þessu eignarhaldsfélagi. Það er eðlilegt að spurt sé hvaða reynsla sé fyrir hendi hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins við að innheimta kröfur þar sem uppi eru efni sem taka verður tillit til við slíka innheimtu á borð við hluthafasamkomulag, krossveðbönd, sem svo eru nefnd, og skilyrt ákvæði af ýmsu tagi. Í meirihlutaáliti fjárlaganefndar kemur fram, eða því er í það minnsta haldið fram, að umræddar eignir falli vel að eignasafni Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, bæði hlutafé og útistandandi lán eins og þar segir. Þar er því líka haldið fram að LSR hafi yfirfarið eignirnar og lagt mat á þær með tilliti til heildareignasafns sjóðsins og hvort þær rúmist innan fjárfestingarstefnu hans. Ég dreg þetta að sjálfsögðu ekki á nokkurn hátt í efa en leyfi mér hins vegar að benda á að engin gögn hafa verið lögð fram um þessi atriði. Fulltrúar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafa ekki komið á fund nefndarinnar. Það eru ekki nein gögn um þessa skoðun LSR sem þarna er greint frá og reyndar var fyrst greint frá í umræddu áliti meiri hluta nefndarinnar. Ég leyfi mér, frú forseti, að lýsa yfir miklum áhyggjum af þessu vegna þess, sem ég sagði áður, að hér er um að ræða afar flókna starfsemi við að fjalla um eignir af þessu tagi og innheimta þær og koma í verð. Það er mikil atvinnugrein í landinu, ekki síst meðal löglærðra, að fjalla um þessi atriði. Þess vegna er eðlilegt að gera ráð fyrir að kostnaður við innheimtu krafna af því tagi sem þarna er um að ræða geti orðið mjög umtalsverður vegna þess að þarna kynni að þurfa að afla dýrra sérfræðiálita og sömuleiðis að efna til málaferla með þeim kostnaði sem slíku fylgir. Þá liggur heldur ekkert fyrir um það með hvaða hætti yrði staðið að þessari starfsemi af hálfu Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sem eins og aðrir lífeyrissjóðir kostar kapps um að fara með eignir sem eru markaðshæfar öndvert við það sem sagt er að eigi við um umræddar eignir sem liggja nú í Lindarhvoli, en gert er ráð fyrir að verði fluttar til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Þá er líka spurning hvar slíkur kostnaður eigi að réttu lagi að falla. Það er náttúrlega eðlilegast að líta þannig á að hann ætti að öðru jöfnu heima hjá ríkissjóði en miðað við þennan málatilbúnað virðist a.m.k. hætta á að hann lendi á Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Ekki kemur fram í neinum gögnum hvaða ráðstafanir eru fyrirhugaðar til að koma til móts við þetta atriði. Frú forseti. Ég ítreka að ég hef miklar áhyggjur af þessu og tel vægast sagt afar varasamt að ætla að eignasafn af því tagi sem hér virðist vera uppi, þar sem fram kemur að almennt talað eru þetta ekki eignir sem eru taldar það sem kallað er markaðshæfar, henti fyrir starfsemi af því tagi sem venjulegt er að innheimtudeildir lífeyrissjóða hafi með höndum. Hér reynir í miklu meira mæli á sérfræðiþekkingu og sérkunnáttu þegar slíkar kröfur eru uppi, af því sem kalla mætti flóknasta tagi. Það hefði sömuleiðis verið gagnlegt ef álit Ríkisendurskoðunar hefði legið fyrir varðandi til að mynda það mat sem kom fram á allra síðustu dögum á verðmæti þessara eigna. Áður var sagt að erfitt væri að meta þær til fjár en síðar hefur því verið haldið fram að meta mætti þær upp á eina 19 milljarða; og hefði verið gagnlegt að fyrir lægi álit Ríkisendurskoðunar á þessum þætti og þeim forsendum sem kunna þá að hafa verið lagðar til grundvallar við það mat sem þarna er um að ræða. Frú forseti. Þriðja atriðið sem ég ætlaði að gera að umræðuefni hér er vandi sauðfjárræktar sem tekinn er fyrir í þessum efnum. Hann er alvarlegur og sýnist, a.m.k. að einhverju leyti, vera viðvarandi, a.m.k. ekki auðleystur. Þess vegna veldur það vonbrigðum að við þessa afgreiðslu fjáraukalaga virðist gripið til skammtímalausna í stað stefnumótunar eins og gert er ráð fyrir í lögum um opinber fjármál. Í 31. gr. er sérstaklega fjallað um stefnumótun ríkisaðila, eins og þeir eru kallaðir, þar sem mælt er fyrir um að slíkir aðilar skuli á hverju ári móta stefnu fyrir starfsemi sína a.m.k. þrjú næstu ár. Þar skuli greint frá markmiðum og almennum áherslum og hvernig þeim verði náð með tilliti til ætlaðra fjárveitinga. Við höfum ekki séð slíka stefnumótun. Þvert á móti kom fram í máli fulltrúa ráðuneytis að hlutir væru ófrágengnir varðandi slík atriði. Það skal sömuleiðis, miðað við fyrirmæli þessarar lagagreinar, 31. gr. laga um opinber fjármál, gera grein fyrir mælikvörðum og viðmiðum sem lögð eru til grundvallar mati á árangri starfseminnar og niðurstöðum slíks mats fyrir næstliðin ár. Frú forseti. Þegar sauðfjárbændur standa frammi fyrir vanda af því tagi sem m.a. hefur skapast vegna lokunar markaða í Rússlandi og Evrópu og mikilla erfiðleika við sölu á þessum mörkuðum hefði verið nauðsynlegt að í málefnum þessarar stéttar hefði verið tjaldað til lengri tíma en einnar nætur, ef svo má að orði komast. Hér er aðeins höfð uppi skammtímalausn í stað þeirrar stefnumótunar sem lögin um opinber fjármál mæla fyrir um.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil vekja sérstaka athygli á og þakka hv. nefndarmanni fjárlaganefndar fyrir áhuga hans á LSR-heimildarákvæðinu. Mig langar til að vekja aðeins meiri athygli á því, það hefur ekki verið gert það vel hingað til í umræðunni. Í umfjöllun nefndarinnar kom í ljós að það er í rauninni búið að afgreiða þetta. LSR er búið að greina hvort þetta eignasafn henti þeim eða ekki. Búið er að afgreiða þetta, því að ekki er gert ráð fyrir þessu heimildarákvæði í fjárlögum 2018. Í kvöld eða á morgun á að klára þetta. Búið. En þrátt fyrir að búið sé að greina þetta, greina eignasafnið þarna á milli og gæta þess að þetta passi allt inn o.s.frv. fylgir þessu engin greining til okkar í fjárlaganefnd. Ekkert. Alþingi er einfaldlega haldið frá þessu ferli þangað til viku fyrir áramót. Við spyrjum en fáum engin svör. Við spurðum einmitt sérstaklega hvort þetta hefði einhver áhrif á gagnsætt ferli varðandi sölu eigna í Lindarhvoli, ef við værum að spyrjast fyrir um einhvers konar skýrslu þar að lútandi, hvort það myndu koma einhvers konar öðruvísi upplýsingar frá LSR en við fengjum í gegnum Lindarhvol, því það er í framkvæmd ráðuneyta. Mig langaði aðeins að fá frekari viðbrögð frá hv. þingmanni við því sem ég er að bæta við hérna um hversu lítið fjárlaganefnd hefur verið greint frá því hvað þessi heimild þýðir í raun, að flytja þetta yfir til LSR frá Lindarhvoli.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið og þau orð sem þar féllu. Þetta er sannarlega ákveðið áhyggjuefni. Í þessu ferli sem bar allt saman ákaflega brátt að og einkenndist af miklum tímaskorti gerist á allra síðustu stigum málsins að fram koma nýjar upplýsingar í málinu í áliti meiri hlutans, þ.e. um það að LSR hafi farið yfir þetta og sé metið þannig að þetta henti vel. En eins og ég sagði í ræðu minni, svo ég ítreki það, án þess að draga í nokkurn efa sannleiksgildi þeirra fullyrðinga sem þar koma fram hefði verið gagnlegt að þessu hefðu fylgt gögn frá lífeyrissjóðnum um hvers eðlis þessi greining hafi verið, hvaða sérfræðiþekkingu lífeyrissjóðurinn telji nauðsynlega til að geta með árangursríkum hætti fengist við þessar eignir, hvaða sjónarmið séu uppi af hálfu lífeyrissjóðsins varðandi það hvernig unnið verði að málinu, hvort hann sjái fyrir sér umtalsverðan kostnað eins og ég gat um í ræðu minni, m.a. við öflun sérfræðiálita, hugsanleg málaferli, almenna sérfræðiráðgjöf og annað af því taginu. Ég held því að ekkert sé ofsagt þótt maður leyfi sér að lýsa þungum áhyggjum vegna þessa málatilbúnaðar.
Forseti. Fram kom í 1. umr. málsins þegar fjármálaráðherra fór yfir þetta með LSR að það væri sjálfsagt að fara yfir þetta í nefndinni, lista yfir það um hvaða eignir þetta snerist. En við fengum bara útskýringar á því að nei, þarna væru einstaklingar o.s.frv. Það var greinilega lokað alveg á að við gætum fengið einhverjar upplýsingar. Við fáum ekki einu sinni upplýsingar um hugsanlegt verðmætamat. Hver veit nema þetta sé bara eftir innheimtukostnað og málaferli og eitthvað svoleiðis, sem voru rosalega góðar spurningar hjá hv. þingmanni í nefndinni. Aukinn kostnaður, bara að það kosti okkur greinilega að losna við þetta. Við höfum ekki hugmynd um það. Mér finnst þar liggja hundurinn grafinn í þessu ferli, við vitum ekki neitt. Það eru greinilega einhverjir aðrir sem vita meira og þá á ég við framkvæmdarvaldið. Það svarar ekki spurningum okkar. Þá fara allar bjöllur í gang hjá mér: En fyrirgefðu, við eigum að fylgjast með framkvæmdarvaldinu og passa að það sé ekki að ofnota vald sitt á einhvern hátt sem við ættum eðlilega að geta bremsað það í. Ég kalla eftir meiri upplýsingum um þetta mál. Það hlýtur að vera hægt að færa þessa heimild yfir á næsta ár á einhvern hátt þannig að þetta sé ekki bara afgreitt á morgun og málið farið úr höndum okkar.
Já, frú forseti. Ég tel óhætt að segja að það hefði mátt teljast jafnvel eðlileg varkárni að þegar svona miklir hagsmunir eru annars vegar, svona mikil óvissa ríkir um verðmæti þessara eigna, þegar blasir við að þessar eignir kunna að vera afar vandmeðfarnar og kostnaðarsamar í allri þeirri meðhöndlun sem þær þurfa á að halda, líka við að innheimta þær, þá hefði kannski farið betur á, ætla ég að leyfa mér að segja, að þessu atriði hefði ekki verið steypt inn í þennan farveg fjáraukalagafrumvarps með afgreiðslu sem einkennist af ákveðinni fljótaskrift, verður auðvitað að segjast. Ég held að allir myndu gangast við því, enda þótt menn hafi kostað kapps um að vanda vel til verka, og voru svo sannarlega allir tilburðir uppi til þess af hálfu nefndarinnar, þá sýnist kannski meiri fljótræðisbragur á þessu en maður hefði kosið þegar svo miklir hagsmunir eru undir og viðkvæmir. Við skulum líka muna að við erum að tala um afar mikilvægan þátt í fjárhagsbúskap ríkissjóðs sem er fjárhagslegt samband ríkissjóðs og Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Og þegar jafn mikil álitamál virðast uppi varðandi umræddar eignir og blasir við og það án þess að lagðar hafi verið fram upplýsingar sem með neinu móti mættu teljast fullnægjandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir afar góða ræðu. Mér fannst hún vera afmörkuð og markviss og þess vegna góð að efni til. Hv. þingmaður kom fyrst í ræðu sinni almennt inn á lög um opinber fjármál og notkun varasjóða og hvað eigi heima í fjárauka og hvað ekki. Það tengist þeirri góðu umræðu sem verið hefur um málið í dag. Ég tek undir með hv. þingmanni og lýsi því yfir um leið að það er samhugur og vilji í nefndinni til að bæta allt verklag innan þess ramma sem lög um opinber fjármál setja okkur. Hv. þingmaður ræddi um þær eignir sem færðar eru úr Lindarhvoli, félagi sem stofnað var til að fara með eignir úr stöðugleikaframlögum í sérstökum lögum á sínum tíma. Þar var sett inn sólarlagsákvæði og tekið fram að því bæri að hámarka virði eigna, eðlilega. Hér er sá farvegur fundinn að færa þessar eignir yfir í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Það er ágætlega frá því greint í áliti meiri hlutans. Hv. þingmaður kom með viðbótarspurningar, því að nefndin fékk á sinn fund fulltrúa fjármálaráðuneytis og minnisblað sérstaklega um þetta efni og gerir grein fyrir því í meirihlutaáliti. Spurningar hv. þingmanns eru afar góðar og verða ræddar áfram á vettvangi nefndarinnar. Annars er ég ekki með neinar spurningar og vil þakka hv. þingmanni framlag hans og innlegg og samstarf í nefndinni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. og formanni fjárlaganefndar Willum Þór Þórssyni fyrir orð hans. Ég tek heils hugar undir það og lít þannig á að mikill samhugur sé í nefndinni undir forystu hans um að bæta verklag innan þess ramma sem lög um opinber fjármál setja. Það er náttúrlega mikið framfaraspor í allri umgjörð um fjárhagsbúskap ríkisins að fá þessi afar merkilegu og þörfu lög. Nú blasir við að við förum betur eftir þeim í einstökum atriðum en tekist hefur til þessa. Kannski mætti spyrja: Því er borið við að líftími þessa ágæta félags, Lindarhvols, sé takmarkaður og muni enda í fyrirsjáanlegri framtíð, en það er væntanlega ekki klappað í stein frekar en önnur mannanna áform. Maður spyr sig hvort það hefði jafnvel verið betra að í stað þess að grípa til þess úrræðis að flytja í nokkurri skyndingu þessar eignir, svo áhættusamar og kostnaðarsamar sem þær sýnast vera, [[Forseti hringir.]]hefði verið betri bragur á því að grípa frekar til þess úrræðis að framlengja líftíma þessa félags og vanda þá meira til þeirra úrræða sem kynnu að vera fyrir hendi varðandi ráðstöfun þessara umræddu eigna.
Virðulegi forseti. Ég ætla að nefna nokkur atriði í sambandi við þetta þótt ég verði fyrst að viðurkenna að mér hefur ekki tekist að kynna mér efni frumvarpsins jafn mikið og ég vildi venjulega gera. Það er margt annað að gera á þinginu eins og fólk þekkir. Hins vegar eru nokkur atriði sem hafa komið fram í umræðunni sem mig langar að ræða aðeins frekar. Þau varða málsmeðferðina og það hvernig við förum með fjáraukalög og högum störfum okkar á Alþingi. Það fyrsta sem mig langar að nefna er tæknilegs eðlis. Það er nefnilega þannig að með hjálp þáverandi hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur komst inn í lög um opinber fjármál, í 16. gr. 3 mgr., eftirfarandi lína, með leyfi forseta: „Talnagrunnur fjárlaga og frumvarps til þeirra skal vera aðgengilegur á tölvutæku sniði og á opnum miðli og þau gögn skulu vera aðgengileg öllum til eftirvinnslu á tölvutækan máta.“ Við vorum afskaplega ánægð með að hafa fengið inn þessa klausu. Hún hefur gert það að verkum að fjármálaráðuneytið gefur út þennan talnagrunn fjárlaga á vef sínum í svokölluðu CSV-sniði sem í stuttu máli er ofboðslega einfalt snið sem er auðvelt að koma fyrir inn í tölvu, í töflureikni, í forriti eða hverju sem er. Ég hef kíkt á þessi gögn og er í fljótu bragði ánægður með þau þótt ég hafi ekki enn þá fengið tækifæri til að vinna með þau og leika mér með þau á þann hátt sem ég gæti með meiri tíma og fyrirvara. Hér er punktur minn í sambandi við fjáraukalög: Þessi málsgrein sem okkur tókst með aðstoð hv. þingmanns að koma inn tilgreinir ekki fjáraukalög. Fjáraukalög eru ekki enn þá aðgengileg á þessu sniði. Ég veit að flestir hv. þingmenn myndu aldrei nota þetta snið, eða líklega ekki, þó að þetta henti reyndar í töflureikni og ég skora á hv. þingmenn sem nota töflureikni til starfa sinna að prófa að setja þetta inn í töflureikni. Það getur verið gagn að því einu og sér. En það vantar að þarna séu fjáraukalögin tilgreind. Ég hef haft samband við fjármála- og efnahagsráðuneytið og spurt hvort það sé eitthvað því til fyrirstöðu að gefa þetta út samt. Ég bíð eftir svari frá því en vona að ekki þurfi að breyta þessum lögum. Ég vildi nefna þetta vegna þess að þetta skiptir máli og mun skipta meira og meira máli eftir því sem tíminn líður. Fleira ætla ég ekki að segja um það tiltekna atriði. Eins og kom fram í umræðunni áðan er afskaplega vont að í fjáraukalögum komi fram hlutir sem eiga heima í fjárlögum. Það er vont af mörgum ástæðum. Þar sem ég veit að einhverjum kann að finnast ég fara úr einu í annað í þessari ræðu ætla ég að gefa það út fyrir fram að ég ætla að fara út í stjórnarskrármál, nefnilega frumvarp stjórnlagaráðs og hvað þar er að finna sem kemur þessu máli við. Ég segi það fyrir fram vegna þess að ég vil ítreka að það kemur málinu við og ætti reyndar engan að undra vegna þess að stjórnarskráin er grundvöllurinn sem við byggjum þessi lög á. Í nýrri stjórnarskrá er t.d. 69. gr. sem myndi taka við af þeirri grein sem er í gildandi stjórnarskrá um heimildir ríkisvaldsins til að veita fjárheimildir. Hún er aðeins öðruvísi, ég ætla ekki mikið út í hana vegna þess að hún er ekki mikið efnislega frábrugðin. Hún er reyndar efnislega eins en kannski mætti færa rök fyrir því að hún sé sterkari en sú sem við höfum. Það er svo sem ekki aðalatriðið. En ég kem að því aðeins seinna. Fyrir þau sem vilja taka smá forskot á sæluna þá ætla ég að fjalla um 91. gr. frumvarps stjórnlagaráðs þegar ég kem að þeim punkti. En byrjum á byrjuninni. Eins og ég sagði er vont að í fjáraukalögum komi fram hlutir sem eiga heima í fjárlögum. Allir virðast, alla vega í orði, vera mjög sammála um það. Það eru nokkrir hlutir vondir við þetta. Fjáraukalagafrumvarpið hefur ekki sama stall í umræðunni. Það er vandamál númer eitt. Fjölmiðlar taka ekki jafn mikið eftir þeirri umræðu og þeir taka eftir umræðum um fjárlög. Auk þess erum við að ræða upphæðir, oft umtalsverðar og í mikilvægum og stórum málum, sem rata ekki inn í umræðuna eða umfjöllun fjölmiðla og fanga ekki einu sinni athygli allra þingmanna sem láta sig málin varða, vegna þess að sú umræða kemur fram á allt öðrum tíma, þegar fjárlögin sjálf eru á öðrum stað í umræðunni, koma fyrir á öðrum tíma og undir öðruvísi kringumstæðum. Það brenglar umræðuna. Það er sá skaði. Ég hlakka til að sjá, eða vona að ég eigi að hlakka til að sjá það, hvort það verði ekki örugglega samþykkt tillagan um að auka við fjárheimildir um 300 milljónir til þess að gera framhaldsskólum kleift að fjármagna efnisinnkaup í iðngreinum. Sjáum til með það á eftir. En hér áðan í umræðunni voru margir sem töldu að allir væru sammála um að vilja gera þetta rétt. Ég held að það sé í meginatriðum satt. Það er samt ákveðinn vandi. Hann er þessi: Lög um opinber fjármál eru mjög nýlega sett. Í fyrsta skipti sem fjárlög voru gerð á Alþingi eftir það gerðist það í þeim pólitíska óstöðugleika sem við virðumst eiga að venjast. Svo gerðist þetta aftur núna. Við kusum aftur í október, það er aftur kominn tímapressa á fjárlög og aftur viðhöfum við þau vinnubrögð sem hafa verið tíunduð nógu oft til að ég þurfi ekki enn og aftur að fara út í þau. Það þýðir að meðferð okkar á fjárlögum og fjáraukalögum byrjar mjög illa miðað við lög um opinber fjármál. Það er mjög vont, mjög slæmt, að byrjunin sé svona slæm. Það snýst ekki um hverjum það sé að kenna, þetta er bara vont og býr til ákveðið vandamál. Það hefur löngum, ef ekki alltaf, verið svo að fyrirsjáanleg útgjöld eru ekki sett í fjárlög heldur í fjáraukann. Það er sú hefð sem núna hefur fengið að halda áfram, þegar það var einmitt eitt af markmiðum laga um opinber fjármál, sem ég greiddi atkvæði með, meðan ég man, að hindra það. Nú hefur hefðin náð fram yfir þennan punkt. Það er mjög slæmt því að það býr til mjög vondan hvata fyrir þá ríkisstjórn sem hyggst lagfæra það. Ef tekið yrði upp á því, af fjármálaráðherra eða einhverjum, að taka fjáraukalög og segja að við ætluðum að hætta að nota fjáraukalög fyrir þetta og hitt og setja það inn í frumvarp til fjárlaga myndi það þýða að það frumvarp væri frábrugðið því sem áður var lagt fram. Samanburður milli ára yrði aðeins flóknari, aðeins óljósari og aðeins ógagnsærri. Það brenglar umræðuna líka. Ég er alveg viss um að ef tekið yrði upp á þessu, ég gef mér reyndar að það sé meira af fyrirséðum útgjöldum sem lenda í fjáraukalögum en óvæntum tekjum, kannski er það rangt hjá mér en ég gef mér það, myndi það líta út eins og mikil útgjaldaaukning í fjárlögum þótt svo væri ekki. Þetta býr til hvata, held ég, fyrir ríkisstjórn til að viðhalda þeirri bölvanlegu hefð að ýta hlutum yfir í fjáraukalögin. Það er alla vega ekki sérstakur hvati til að hætta því, svo mikið er víst, nema nöldrið í okkur þingmönnum á Alþingi. Þetta álít ég vera ákveðið vandamál, eitthvað sem er hugsanlega hægt að leysa með skilningi ef helstu gagnrýnisraddir og fólk, sérstaklega stjórnmálamenn aðspurðir af fjölmiðlum, gæti svarað því með skilningi á slíkri breytingu að ekki væru allar tölur einkenni þess að verið væri að auka útgjöld eða gera ráð fyrir frekari tekjum heldur væri verið að færa fyrir fram þekktar stærðir úr fjárauka yfir í fjárlög. Ef við getum nálgast það með þeim skilningi er þetta kannski mögulegt. En ég óttast að sá pólitíski hvati sé til staðar að halda áfram þessari vondu hefð. Ég vona að það sé rangt hjá mér, eins og reyndar margt annað. Við ræddum áðan um aðhald Alþingis með ríkisstjórn þegar kemur t.d. að fjáraukalögum. Við ræddum aðeins 26. gr. laga um opinber fjármál þar sem ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að fara fjáraukalagaleiðina. Þær spurningar vakna um það atriði, eins og svo margt annað sem varðar fjármál og hegðun ríkisstjórnar, hvar ábyrgðin á að framfylgja þessu liggur og hvaða tæki séu til staðar til að framfylgja því. Svörin eru alltaf: Alþingi hefur eftirlits- og aðhaldshlutverk og menn geta hist og gefið út álit og við getum nöldrað hér í pontu og greitt atkvæði gegn fjáraukalögum, gegn fjárlögum. Það er víst aðhaldstækið sjálft, það eina algerlega kýrskýra sem ég sé. Það virkar auðvitað ekki þannig, eðlilega ekki því að við hljótum að þurfa betri aðhaldstæki sem ganga ekki út á það að fella fjárlög eða fella fjáraukalög. Við hljótum að þurfa getað sinnt því eftirlitshlutverki án þess að ganga svo langt. Við hljótum að geta t.d. fært hlutina á milli frumvarpa eða eitthvað því um líkt eða gripið nógu snemma inn í þannig að það komi inn í fjárlög fyrir fram sem annars lendir í fjárauka. Eitthvað þurfum við sem við erum ekki með núna. Það tel ég staðreynd. Mér þykja staðreyndirnar sýna að við þurfum einhver tæki til þess. Það varðar það að við erum almennt á Alþingi, ekki einungis í þessu máli, með frekar lítið taumhald á ríkisstjórnum. Þá kem ég inn á samband ríkisstjórnar og Alþingis. Hugmynd okkar er sú að Alþingi hafi aðhald og eftirlit með ríkisstjórn. Flott hugmynd. Þetta á að vera æðsta stofnun lýðveldisins og er það á blaði. En svo gerist það að ríkisstjórnir eru myndaðar úr meiri hluta Alþingis. Það þýðir að sá meiri hluti hagar sér að miklu leyti út frá því hvernig hægt er að hafa ríkisstjórnarsamstarfið gott áfram og viðhalda ríkisstjórninni. Þetta er svo rótgróið í íslenskri stjórnmálamenningu að ef ríkisstjórn fellur boðum við undantekningarlítið til kosninga, alþingiskosninga, þegar það er ekkert sérstaklega mikið vantraust gagnvart Alþingi í samfélaginu, þegar enginn kallar eftir því, heldur vegna þess að Alþingi vantar húsbónda. Hvað er það? Alþingi þarf að hafa meiri hluta á þinginu til að svipa sé til, til þess að Alþingi sé yfir höfuð starfhæft. Þvílík móðgun við lýðveldishugsjónina sjálfa, segi ég. En svona er þetta. Við búum í þessum takmarkaða og brigðula heimi. Það sem hefur þá stundum verið gert sums staðar er að setja á fót minnihlutastjórnir. Til að ítreka það enn og aftur eru minnihlutastjórnir ekki það að minni hlutinn ráði. Meiri hlutinn Alþingis ræður enn þá. Munurinn verður sá að framkvæmdarvaldið hættir að vera húsbóndinn. Það er munurinn. Undir slíkum kringumstæðum held ég að Alþingi væri mun betur í stakk búið til að sinna eftirlits- og aðhaldshlutverki sínu á trúverðugan máta. Meiri hluti Alþingis væri þá ekki með sömu sterku pólitísku allsherjarhagsmuni og ríkisstjórn, að hún þurfi að halda velli. Það er ekki lengur fyrsta markmiðið. Það er eitt af þeim, því að auðvitað vill maður hafa framkvæmdarvald sem er nokkurn veginn stöðugt. Maður vill ekki losa sig við ríkisstjórnina ef ekki er tilefni til þess. Þetta er gert annars staðar, í Danmörku. Þetta kemur fyrir annars staðar en þar eru hlutirnir aðeins öðruvísi. Færa má rök fyrir því að fyrirkomulagið sem við eigum að venjast hér bjóði ekki vel upp á minnihlutastjórnir. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að við ættum að byrja á því að prófa. Kannski klikkar það en meirihlutastjórnirnar klikka líka yfirleitt, alla vega upp á síðkastið, frá hruni sirka - nema vinstri stjórnin 2009–2013 sem hélt þrátt fyrir að vera í reynd komin í minni hluta í lokin. Þeim tókst það. Það voru náttúrlega voða sérstakir tímar. Ég er á því að þetta sé alveg hægt samkvæmt gildandi stjórnarskrá og gildandi þingsköpum, gildandi reglum. Ég held bara að stjórnmálamenningin okkar geri ráð fyrir að eina leiðin til að stjórna sé að ráða öllu. Það er ákveðin vantrú til staðar á styrk röksemdanna, staðreyndanna, ákveðin vantrú á þeirri hugmynd að ríkisstjórn gæti hugsanlega farið fyrst til Alþingis og sagt: Þetta er það sem við erum að pæla, hvað segið þið? Þetta væri þá gert fyrir fram, það væri venjan. Þetta gerist af og til og að ég held oftast með góðum árangri, svo sem við gerð útlendingalaga á sínum tíma, þótt margt megi reyndar líka gagnrýna við afurðina, það er kannski eðli málaflokksins. En það er alla vega skárra en að ríkisstjórnin fari að trukka málum sínum í gegn og henda þeim síðan í hendur Alþingis, að ætla að sporna við öllu með leiðindum og látum sem stór hluti af Alþingi er ósáttur við. Hvað kemur það stjórnarskrá við? Það kemur henni við á þann hátt að það að koma á valdastrúktúr og sambandi ríkisstjórnar og Alþingis sem gengur upp meðfram minnihlutastjórnum, og þar af leiðandi raunverulegum aðskilnaði framkvæmdarvalds og löggjafarvalds, byggir á því að ríkisstjórnin geti setið og Alþingi hafi heppileg tæki til að skipta um ríkisstjórn eða einstaka ráðherra án þess að stanslaust þurfi að fara í alþingiskosningar. Þetta má ekki alltaf vera þannig að ef eitthvað lítið er að eða einhverju þurfi að breyta þá þurfi allt að fara. Það kemur í veg fyrir mikið af góðum hlutum, jákvæðum breytingum, ekki aðeins í pólitík heldur almennt. Það er ekki gott ef reglurnar eru þannig að það sé annaðhvort þessi tiltekna ríkisstjórn eða allt sé ónýtt og við þurfum að fara aftur í alþingiskosningar. Það er mjög vond staða að mínu mati. Nú kem ég mér að 91. gr. frumvarps stjórnlagaráðs sem fjallar um vantraust. Ég ætla að lesa hana, mér sýnist ég rétt svo ná því, með leyfi forseta. „Leggja má fram á Alþingi tillögu um vantraust á ráðherra. Í tillögu um vantraust á forsætisráðherra skal felast tillaga um eftirmann hans. Ráðherra er veitt lausn úr embætti ef meiri hluti þingmanna samþykkir tillögu um vantraust á hann. Ríkisstjórn er veitt lausn ef meiri hluti þingmanna samþykkir tillögu um vantraust á forsætisráðherra.“ Það er ekkert róttækt í þessu. Í raun og veru er hugmyndin sú að ef það á að búa til vantraust - sem er það sem ríkisstjórnir óttast, er það ekki? Það gerir það að verkum að ríkisstjórnir vilja hafa meiri hluta þingsins til að verjast vantrausti, sem er ágætt markmið, auðvitað vill maður geta það. Það þarf í minnihlutastjórnum líka. Það þarf alltaf einhverja flokka til að lofa því að alla vega samþykkja fjárlög og verja ríkisstjórn vantrausti, væntanlega gegn ákveðnum skilyrðum, án þess endilega að vera í ríkisstjórn. Það þarf hvort sem er í minnihlutastjórnum líka. En með þessu fyrirkomulagi væri vantraustsferlið þannig að það væri áframhald. Það þyrfti ekki alltaf að rjúfa Alþingi og boða til nýrra kosninga samkvæmt þessari grein. Það myndi gefa okkur færi á að koma á samskiptum og sambandi framkvæmdarvalds og löggjafarvalds sem væri mun eðlilegra og myndi hjálpa okkur við að hafa aðhald og eftirlit með hlutum eins og fjáraukalögum og fjárlögum. Það eru mun fleiri greinar sem ég gæti farið út í í frumvarpi stjórnlagaráðs sem ég held að myndu bæta hlutina. Ég ætla að nefna eitt, fyrst ég á smá tíma eftir og það er að ráðherrar hafi ekki atkvæðisrétt. Ég held að það skipti meira máli en fólk gerir sér grein fyrir. Ég ætla reyndar ekki að vera með langan pistil um það heldur ljúka máli mínu með því að segja að 91. gr. frumvarps stjórnlagaráðs er ekki endilega fullkomin. Ég hef alveg heyrt gagnrýni á hana, m.a. að í reynd myndi hún gera það að verkum að með vantrausti á ríkisstjórn yrði Alþingi ekki rofið og ekki boðað til alþingiskosninga. Er það ekki bara fínt? Þetta er framkvæmdarvaldið. Við kjósum ekki til framkvæmdarvalds á Íslandi, við kjósum til Alþingis, hinnar æðstu stofnunar ríkisins, þeirrar stofnunar sem á að veita aðhald og vera með eftirlit með ríkisstjórninni, ekki öfugt. Í þessu máli finnst mér sannleikurinn kristallast enn og aftur. Þótt ég virðist í fljótu bragði fara út fyrir efnið er það þannig að stjórnarskrármálið og stjórnarskrármál almennt hafa mikið að segja um vinnubrögðin hérna og þar af leiðandi mikið að segja um það hvernig við stöndum að starfi okkar. Það er mikilvægt. Það líður varla sá mánuður að eitthvað gerist í pólitík án þess að mér detti í hug eitthvað í frumvarpi stjórnlagaráðs sem myndi alla vega bæta hlutina aðeins, a.m.k. hugsanlega. Við ættum að ræða það betur. Ég hef ekki átt nein samtöl í þingsal um 91. gr. frumvarps stjórnlagaráðs, en hefði mjög gaman af því og sennilega gott. Ég ætla að láta þetta duga í bili, virðulegi forseti, ég veit að fólk langar heim. Ég legg til að lokum að fundir fastanefndar Alþingis verði að jafnaði opnir.
Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir áhugaverða ræðu, þótt örlítið sundurlaus væri eins og hann minntist á. Hann snertir á mörgu athyglisverðu. Ég vil byrja á að eiga orðastað við hann um ferlið sjálft, þ.e. um lögin um opinber fjármál sem við höfum öll gert hér að umtalsefni. Ég átti orðastað við hæstv. forsætisráðherra fyrr við þessa umræðu um það, að við erum með þessi lög og þau eru í gildi. Þau eru auðvitað hugsuð með tilteknum hætti en menn standa einfaldlega frammi fyrir því að verða að fylgja lögum. Við höfum samt einhvern veginn ákveðið að gera það ekki af því að þau henta ekki, af því að aðstæður eru ekki eins og lögin gerðu ráð fyrir. Ég held að það væri umhugsunarefni ef fleiri veldu þann kost að segja: Lögin henta ekki, það var ekki gert ráð fyrir að ég lenti í þessum aðstæðum, þess vegna ætla ég ekki að fara eftir lögunum. Um þetta hefur mikið verið fjallað en við skulum reyna að bæta úr frekar en hitt. En það sem mig langaði til að velta fyrir mér er í sambandi við aðhaldið á framkvæmdarvaldinu, varasjóðina sem líka hafa verið talsvert til umræðu og fjáraukalögin. Það var rætt hér um tékkhefti, hvort ætti að taka það af og þá er spurningin þessi: Eigum við að stefna að því að það sé óheimilt að greiða nokkuð út úr ríkissjóði nema fyrir liggi heimild? Eigum við þá að taka upp það fyrirkomulag að nýta auðvitað varasjóðina en við séum með fjáraukalög eða ígildi þeirra hreinlega oftar, við værum t.d. með fjáraukalög í apríl, í október og desember? Þá komast menn hjá því að útdeila peningum nema með fyrirframsamþykki Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég er ekki endilega með allar lausnir á þessu en finnst í sjálfu sér áhugavert hvað það er mikið í lögum sem er síðan ekki framfylgt. Það er t.d. lagaklausa sem ég reyndi að fletta upp á þessum örskamma tíma en mistókst það, því miður, sem fjallar um að nefndir eigi að kostnaðargreina hluti, sem þær gera ekki. Þá er það orðað þannig að sú grein hafi aldrei verið virkjuð. Áhugavert hugtak lagalega eins og fleira sem má finna í þingsköpum og víðar. Nú vildi ég að við værum að ræða frumvarp stjórnlagaráðs því það er svo margt þar sem er þess virði að ræða. Í frumvarpinu eins og það var lagt fram af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er það 69. gr. sem fjallar um greiðsluheimildir. Þar kemur fram, með leyfi forseta, í fyrstu málsgrein: „Enga greiðslu má inna af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum.“ Síðan kemur í annarri málsgrein: „Að fengnu samþykki fjárlaganefndar Alþingis getur fjármálaráðherra þó innt greiðslu af hendi án slíkrar heimildar, til að mæta greiðsluskyldu ríkisins vegna ófyrirséðra atvika eða ef almannahagsmunir krefjast þess. Leita skal heimildar fyrir slíkum greiðslum í fjáraukalögum.“ Þarna er grein sem í fljótu bragði virðist ekki mjög frábrugðin þeirri sem er í gildi. Í gildandi stjórnarskrá segir einfaldlega að engar greiðslur megi inna af hendi nema heimild til þess komi fram í fjárlögum eða fjáraukalögum. Við meðferð þingsins þegar þetta mál var rætt á 141. þingi bætti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd við fjárlögum eða aukafjárlögum. Ég er því ekki viss um að þetta hefði mikið að segja en dettur samt í hug að það gæti skipt máli ef heimildin væri algerlega bundin í stjórnarskrá, ekki lögum um opinber fjármál eða þingsköp eða slík lög heldur stjórnarskrá lýðveldisins, það væri beinlínis óheimilt að greiða þessa peninga nema vegna ófyrirséðra atvika eða ef almannahagsmunir krefðust þess. Ég myndi halda að það væri talsvert erfiðara fyrir ríkisstjórn að brjóta gagnvart stjórnarskrá en það er fyrir hana að sleppa því að virkja einstaka ákvæði í lögum um opinber fjármál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er svo skrýtið með lögin og þetta allt saman. Við erum náttúrlega með ákvæði um fjáraukalögin og hvað megi vera í þeim og hvaða skilyrði þurfi að uppfylla. Við erum búin að fara yfir það ítrekað hvað sé ófyrirséð og óvænt og ekki hægt að komast hjá. Menn virðast geta túlkað það mjög frjálslega, svo maður orði það þannig. Við höfum verið að tala t.d. um fjárveitingar vegna sauðfjárbænda og framlög til kirkjunnar. Maður veltir fyrir sér hvernig í ósköpunum sé hægt að tukta okkur til, og ég er ekkert að tala núna bara til núverandi ríkisstjórnar heldur okkur almennt í þessu sambandi. Ég fagnaði því sérstaklega þegar var verið að fella niður framlengingu á því að nemar í iðnnámi þyrftu að greiða efniskostnað. Síðan var vakin athygli á því að þetta væri með sérstökum hætti því það fylgdi engin sérstök fjárveiting til að mæta þeim kostnaði sem félli þá á skólana. Það vill svo vel til að núna liggur fyrir breytingartillaga við fjárlagafrumvarpið sem gengur akkúrat út á það og er frá Pírötum, ég man ekki hvort voru fleiri á málinu, upp á sömu upphæð. Þess vegna verður mjög fróðlegt að sjá hvort menn ætli bara fyrir fram að ákveða að þetta eigi að fara á fjáraukalög eða fylgja eftir þessari breytingartillögu við sjálft fjárlagafrumvarpið sem felur í sér þessa breytingu, að samþykkja breytingartillögu um þær 300 milljónir sem tillagan kostar. Ég bíð mjög spenntur og væri gaman að vita hvort hv. þingmaður er jafn spenntur og ég að sjá hvernig farið verður með þetta.
Virðulegi forseti. Ég lýsti hérna tilgátu minni fyrr í dag í atkvæðagreiðslu þar sem ég spáði því að meiri hlutinn myndi greiða atkvæði gegn öllum tillögum minni hlutans. Ég er raunverulega bjartsýnn núna á að hægt sé að hrekja þessa bölvuðu tilgátu mína, því auðvitað er hún hræðileg ef hún er sönn. Ég vona alla vega eins og hv. þingmaður að það takist í þessu tilfelli að fá meiri hlutann til að samþykkja tillögu frá minni hlutanum. Það væri afskaplega skemmtilegt að sjá það, jafnvel þótt það væri auðvitað vegna þess að það var að frumkvæði meiri hlutans að tillagan var dregin til baka og sú gjörð gerði það nauðsynlegt að veita aukafjármagn. Ég er spenntur fyrir því og vona vissulega að tilgáta mín falli. En hv. þingmaður spyr hvernig sé hægt að tukta okkur til. Ég held að ofboðslega stór hluti vandamálsins sé þetta óheilbrigða samband milli Alþingis og ríkisstjórnar, löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins, og ég held að alveg ofboðslega margt myndi lagast við það að gera þau skil skýrari og raunverulegri. Sömuleiðis held ég að við höfum vanrækt stjórnarskrána okkar. Þau öfl sem eru á móti þeim breytingum hafa staðið í vegi fyrir þeim, því miður. Ég held að mikið af efni í frumvarpi stjórnlagaráðs og í kjölfarið frumvarpi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á 141. þingi sé algerlega umræðunnar virði. Ég held að ef við myndum bara sökkva okkur í efnisumræðu um það plagg myndum við öll koma auga á fullt af lausnum á alls konar svona vandamálum hér á bæ sem allir þingmenn ættu að geta sætt sig við, og ríkisstjórnin ef út í það er farið. En því miður virðist sem áhuginn sé of lítill á því mikilvæga máli. Það er mjög leiðinlegt því að stjórnarskráin er rótin að öllu sem við gerum hér, rótin að öllum þeim ástæðum [[Forseti hringir.]]sem við gætum haft fyrir að vera hér til að byrja með.
Virðulegi forseti. Það er viðeigandi að halda umræðunni aðeins áfram af því að hún tengist 41. gr. stjórnarskrárinnar sem við erum að fjalla um. Við náðum ekki að ræða efnislega atriðin í fjáraukalögunum í umræðunni áðan. Mig langaði stuttlega að renna yfir það sem við höfum. Hér eru nokkur mál, t.d. héraðsdómstólar. Þar er talað um að fjárheimildirnar sem leitað er þar séu vegna millifærslu. Það má millifæra milli málaflokka. Þá datt mér í hug hvort það þyrfti síðan að endurspegla þær millifærslur í fjáraukalögum, hvort það væri eðlilegt. Ef það er eðlilegt er það mjög fínt, þá er heimildin á réttum stað. Þá er búið að gefa heimild til þess að færa á milli. Verið er að nota heimild sem þegar er búið að gefa leyfi fyrir, þó úr öðrum málaflokki. Ráðherra gerir millifærsluna, útskýrir hana og svo er hún raungerð í fjáraukalögum. Þá er það betri meðhöndlun á 41. gr. stjórnarskrárinnar og skýrt að ráðherra hefur heimild til greiðslu. Í 3. lið er fjallað um stjórnsýslu. Þar er talað um embætti forseta Íslands og að í kjallara gestahúss hafi um árabil gætt raka. Um árabil. En að núna sé nauðsynlegt að bregðast við og fara strax í framkvæmdir. Ég vek athygli á því ákvæði í lögum um opinber fjármál sem segir að það þurfi að vera „ófyrirsjáanlegt“. Ég sé ekki að það sé að neitt óvænt núna, sérstaklega ekki við lok árs, ef þetta hefur verið svona um árabil. Þá er væntanlega byrjað að fara í þessar framkvæmdir. Líklega eru þær bara búnar. Ég veit það samt ekki. Yfir í utanríkismál. Þar er talað um þróunarsamvinnu vegna stuðnings við Grænland vegna jarðskjálfta. Þar er sérstaklega sagt að ríkisstjórnin hafi samþykkt að fara út í þann aukna kostnað. Ég geri athugasemd við að það falli undir utanríkismál. Þetta gæti alveg eins fallið undir ríkisstjórnarákvarðanir, liðinn sem er á 34. málefnasviði. En af því að þetta varðar Grænland þarf það kannski að fara í utanríkismálin. Hver veit? Þetta er samt athyglisverð staðsetning hvað varðar þessa tvo liði. Við höfum t.d. ekki séð hver staðan er á málefnaflokki um ríkisstjórnarákvarðanir. Hann er ekki hár, um 170–180 milljónir. Þarna fara ekki nema 40 milljónir í stuðning við Grænland. Eflaust eru fleiri ákvarðanir þarna eru undir sem ættu kannski að fara undir liðinn um ríkisstjórnarákvarðanir. Mér finnst eins og hann sé miklu meira notaður en upphæð málefnaflokksins gefur til kynna. Á málefnasviði 10 er fjallað um réttindi einstaklinga, að þar séu framlög til málefna útlendinga vegna verulegrar fjölgunar umsókna um alþjóðlega vernd. Sú fjölgun var fyrirsjáanleg. Hún var lögð til af hálfu ráðuneytisins strax í desember á síðasta ári. Settar voru fram ákveðnar sviðsmyndir. Ég veit ekki af hverju fjárlög fyrir 2017 endurspegluðu ekki þá upphæð. Nefndin hafði þá eins og núna mjög stuttan tíma til að fara yfir málið, en á sama tíma var nýbúið að samþykkja ný lög um útlendinga þar sem fjölmargar heimildir voru veittar til að fara í kostnaðarsparandi aðgerðir. Upphæðin er það há að hægt væri að fjármagna Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála margfalt. Hægt væri að búa til nokkrar nýjar nefndir til að stytta biðtímann eftir heimildum sem mesti kostnaðurinn snýst um. Spurningin er hvort jafnvel mætti nýta helminginn af þeirri upphæð í að vera einfaldlega með tvær kærunefndir og tvær Útlendingastofnanir til að afgreiða málin hraðar í stað þess að fara í helmingi meira. Aftur varðandi trúmál, þar er ekkert ófyrirsjáanlegt. Þetta hefur verið gert áður. Algenga setningu má sjá í fjáraukalögunum í stjórnsýslu dómsmálaráðuneytis: Ekki náðist að bregðast við í gildandi fjárlögum. Ég skil ekki hvað það orðalag þýðir. Vissi fólk þá af þessu en náði ekki að vinna það inn í frumvarpið? Er það þá ófyrirsjáanlegt eða hvað? Ég veit það ekki. Mér finnst þetta ekki heppilegt orðalag. Ég sakna þess að það sé útskýrt í hverjum lið fyrir sig hvers vegna ákveðnir málaflokkar eigi að fara í fjáraukalög og hvers vegna ekki. Í andsvörum áðan vakti ég aðeins athygli á því varðandi samgöngu- og fjarskiptamál að þar er gert ráð fyrir 400 millj. kr. framlagi til að mæta ófyrirséðum kostnaði vegna slipptöku Herjólfs. Við fengum minnisblað sem sundurliðar það aðeins. Þar eru 208 milljónir til að mæta ófyrirséðum kostnaði vegna slipptöku Herjólfs og leigu á ferjum meðan á viðgerðum stendur, en síðan eru 192 milljónir til að mæta kostnaði við vísitölubindingu samninga Vegagerðarinnar vegna styrkja til ferjureksturs. Það eru 4,2% af þeim málaflokki, sem er langt umfram vísitölubindingar. Í svörum ráðuneytisins kom fram að þetta væri uppsafnaður verðbólgukostnaður eða eitthvað því um líkt. Einnig er þar inni ákvörðun um aukinn fjölda ferða, sem er í raun umfram samninga. Það er engin heimild til að fara í slíkt og það er heldur ekki sundurliðað sérstaklega að ástæða hafi verið til þess að sækja auknar fjárheimildir. Það er eitt sem vantar stundum, hvað ef það er einhver milljón hérna eða 500 þúsund kall þarna sem er settur saman við einhvern annan lið, sem afleiðing af því að Herjólfur var lengur í slipp en búist var við, sem er fluttur undir þá fjárheimild? Ég sé t.d. ekki að verðbólgukostnaðurinn vegna þjónustu á almenningssamgöngum geti farið undir þetta 400 millj. kr. framlag til að mæta ófyrirséðum kostnaði vegna slipptöku Herjólfs. Ef það er gjald er fjárheimildin er augljóslega ekki leyfilegt að nýta þá heimild til að fara í einhver önnur verkefni eða til að borga einhvern verðbólgukostnað á almenningssamgöngum annars staðar á landinu. Ég talaði hérna um landbúnaðinn áðan. Þar er augljóslega ekki farið eftir ákvæðum fjáraukalaga þar sem talað er um að bæta við 665 milljónum. Þá er helst er verið að leggja til 100 milljónir, sem fara að vísu í breytingartillögum niður í 50, til að undirbyggja verkefni á sviði kolefnisjöfnunar, nýsköpunar og markaðssetningar. Aukalega er svo einhver úttekt á afurðastöðvakerfinu. Ég held að það séu ekki verkefni sem þegar sé byrjað á og ekki búið að vinna og þar af leiðandi ekki búið að greiða. Það verður að sækja fjárheimild fyrir fram, býst ég við. Ég veit ekkert um það. En þá á augljóslega að gera þetta á næsta ári. Af hverju er þetta þá ekki í fjárlögum næsta árs? Það má vel vera að sá hluti sem fer í að rétta hlut vegna markaðsbrests hjá bændum eigi vel við fjáraukann en ekki þessi hluti. Þetta er annað dæmi um að hlutum sé klambrað saman í einhverja upphæð sem á að redda í fjáraukalögum, eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson og Helgi Hrafn Gunnarsson nefndu hér fyrr í dag. Það er þá frekar til að redda fjárlögum 2018, til að þau líti betur út en fyrri fjárlög. Þá verður millifærsla á upphæðum sem gerir þau aðeins fallegri. Það lítur alla vega þannig út. Varðandi menningu, listir og íþrótta- og æskulýðsmál þá var talað um Hörpu áðan. Framlag til þess að mæta lausafjárvanda í rekstri. Ég veit ekki heldur hvort það er ófyrirsjáanlegt. Það virðist vera tímabundið að því að viðaukinn er til ársloka 2017, en samningurinn var gerður 2013. Það er svo sem tímabundið en örugglega ekki ófyrirséð því að samkomulagið var gert 2013. Það hefur greinilega vel verið fylgst með stöðu Hörpu sem er, að því er virðist, aðallega vegna miklu hærri fasteignagjalda en gert var ráð fyrir. Þegar þau eru komin inn í myndina eru þau mjög fyrirsjáanleg, miklu hærri en gert var ráð fyrir. Þá er bara spurning hvenær það datt inn í formúluna og hversu ófyrirsjáanlegt það er að lausafé vanti í reksturinn. Að lokum er hér talað um auknar fjárheimildir til máltækniverkefnisins, sem er gott og blessað, en það er upp á 30 milljónir. Ég átta mig ekki alveg á því. Það hlýtur að vera eitthvað sem búið er að gera á árinu og verið er að leita heimilda til eftir á. Ég hef ekki náð að fara yfir alla liðina mjög vel en tæpi á því helsta. Í kaflanum „Framhaldsfræðsla og menntun óflokkuð á skólastig“ er gert ráð fyrir launa- og verðlagshækkun framlaga sé að hluta til fjármögnuð með hækkun á rekstrartekjum. Það eru fjárheimildir Samskiptastöðvar heyrnarlausra og heyrnarskertra. Kjarasamningar gerðu að verkum að farið var umfram fjárheimildir. Samt er gert ráð fyrir því, alla vega í umsögnum um fjáraukann, að verið sé að geyma varasjóðina til þess að hafa upp í kjarasamninga ef þeir fara fram yfir. Það hefði frekar átt að detta inn í varasjóðina. Í umfjöllun um almenna sjúkrahúsþjónustu er talað um að mæta kostnaði við uppgjör eldri skulda vegna lífeyrisskuldbindinga. Það gefur mér strax vísbendingu um að það sé ekki ófyrirséð, hvað þá tímabundið. Það hlýtur að hafa áhrif næstu árin. Það eru skýrar vísbendingar í öllum málum, mjög mörgum atriðum, um að þau falli ekki undir skilyrði um fjáraukalög. Sumt fellur þar undir og sumt á að vera í eðlilegu ferli um fjárlög. Það eru nokkur fleiri atriði hér, eins og lyfin, það er ekkert ófyrirséð þar. Það er ekkert ófyrirséð varðandi hjálpartækin. Helstu tegundir frávika frá lögum um opinber fjármál um hvenær fjárauki eiga við eru líklega komin í þessari yfirferð. En ég sakna þess að við höfum ekki haft tíma til að klára efnislega yfirferð yfir hvert atriði og verð bara að láta þar við sitja að þessu sinni. Það þýðir væntanlega í afgreiðslu þessa máls að einhverjir þingmenn verða að axla þá ábyrgð að samþykkja fjáraukafrumvarpið eins og það er. Ég treysti mér ekki til að standa í vegi fyrir því af því að ég hef ekki getað skoðað hverja heimild fyrir sig það gaumgæfilega að ég viti hvort hún á við um fjáraukalög eða ekki. Það eru þó nokkrar greinar sem ég held að ég geti alveg örugglega fullyrt að eigi ekki að vera þarna og ég held að það komi bara í ljós í atkvæðagreiðslu hvernig það gengur.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2018, 3. umr. Nefndin hefur fjallað um málið að nýju eftir 2. umr. eins og reyndar venjan er. Fyrst vil ég víkja að umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem m.a. eru gerðar athugasemdir við aðhaldskröfu í frumvarpinu vegna framlags til tónlistarnáms. Meiri hlutinn taldi rétt að árétta að meiri hlutinn er meðvitaður um að viðræður eru að hefjast um endurskoðun gildandi samkomulags um stuðning við tónlistarfræðslu og jöfnun á aðstöðumun nemenda til tónlistarnáms. Meiri hlutinn telur eðlilegt að í þeim viðræðum verði leitast við að skýra nánar hvernig framreikna skuli framlög til tónlistarfræðslu ásamt því að samið verði um viðbótarframlög ef í ljós kemur að framlög á fjárlögum hafi verið vanreiknuð. Meiri hlutinn gerir þó ekki tillögu að breytingum vegna þessa mál. Meiri hlutinn gerir tillögu um eftirfarandi breytingar sem er að finna á sérstöku þingskjali sem fela í sér tvær viðbætur við gjaldahlið og fjórar millifærslur til leiðréttingar auk þess sem lagðar eru til breytingar á 5. og 6. gr. frumvarpsins. Þær tvær breytingar sem fela í sér auknar útgjaldaheimildir eru annars vegar tillaga um 7 millj. kr. tímabundið framlag í tvö ár til utanríkisþjónustunnar sem verði nýtt til að bjóða fyrrverandi forseta Íslands aðstoð og þjónustu vegna ýmissa verkefna sem áfram eru á hans borði eftir að hann hefur látið af embætti. Áætlað er að viðbótarkostnaður utanríkisráðuneytis vegna þessa nemi allt að 7 millj. kr. á ári, um 5,5 millj. kr. vegna launakostnaðar og um 1,5 millj. kr. vegna ferðakostnaðar. Í nágrannalöndunum er viðtekin venja að fyrrverandi þjóðarleiðtogum bjóðist slík þjónusta og fyrrverandi forseta Íslands, frú Vigdísi Finnbogadóttur, var tryggð aðstoð og þjónusta af þessu tagi. Þá gerir meiri hlutinn tillögu um tímabundið framlag til Norræna eldfjallasetursins á Jarðvísindastofnun Háskólans Íslands, 10 millj. kr. Mörg undanfarin ár hefur fjármögnun setursins verið skipt milli Norrænu ráðherranefndarinnar og íslenska ríkisins en nú hefur verið ákveðið á vettvangi ráðherranefndarinnar að draga úr fjárframlögum til samnorrænna stofnana og þar með eldfjallasetursins næstu ár og hætta þeim að lokum alveg árið 2023. Setrið gegnir mikilvægu hlutverki í viðbrögðum við eldgosavá enda er þar bæði tækjabúnaður og sérþekking á ákveðnum sviðum eldfjallafræði sem hvergi er til annars staðar hér á landi. Með framlaginu er ætlunin að vega að hluta til upp skerðingu fjárveitingar frá Norrænu ráðherranefndinni árið 2018. Þessar tvær tillögur fela sem sagt í sér viðbætur við gjaldahlið, en aðrar tillögur eru leiðréttingar og lagfæringar og fela í sér millifærslur. Síðan er meiri hlutinn með breytingar við 5. og 6. gr. frumvarpsins. Við 5. gr. gerir meiri hlutinn þá tillögu að lánsfjárheimild Vaðlaheiðarganga verði hækkuð um 1.000 millj. kr. Er það til samræmis við samþykkt Alþingis frá 1. júní á þessu ári í sérstökum lögum um heimild til handa ráðherra fyrir hönd ríkissjóðs til að fjármagna gerð jarðganga undir Vaðlaheiði. Í þeim lögum er gert ráð fyrir að gerð sé grein fyrir lánsfjárhæð hvers árs í frumvarpi til fjárlaga fyrir það ár. Er það nú gert með þessari breytingu og til samræmis við þá breytingu sem Alþingi samþykkti fyrr í sumar. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem skýrðar hafa verið í þessu nefndaráliti og gerð er tillaga um í sérstökum þingskjölum. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn meiri hluta hv. fjárlaganefndar Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Ásmundur Friðriksson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að endurtaka þá ræðu sem ég hélt hér við 2. umr., það er tiltölulega skammt síðan við áttum efnislega umræðu um þetta frumvarp. Ég ætla engu að síður að minnast á nokkur atriði, sem ég vil draga fram við 3. umr. fjárlaga, sem eru gagnrýnisverð. Við í Samfylkingunni höfum gagnrýnt þetta fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur harðlega. Við teljum að það beri vott um svik við kjósendur og algjört metnaðarleysi í velferðarmálum. Þetta er í engu samræmi við það sem flestir flokkar hér á þingi ef ekki allir sögðu um stórsókn í velferðar- og menntamálum. Enda kom það á daginn að langflestir hagsmunaaðilar sem komu á fund nefndarinnar voru mjög neikvæðir í garð þessa frumvarps. Það var enginn ánægður með frumvarpið, það er ekki í samræmi við það sem lofað var fyrir einungis sjö til átta vikum. Við í Samfylkingunni höfum borið frumvarpið saman við fjárlagafrumvarp þeirrar ríkisstjórnar sem sprakk í haust. Við teljum það vera réttmætan og sanngjarnan samanburð því að þarna voru kosningar á milli. Stjórnmálaflokkarnir, ekki síst Vinstri grænir, lögðu stefnumál sín á borð kjósenda og vildu laga og gjörbreyta frumvarpinu sem fráfarandi ríkisstjórn lagði fram í september. Það frumvarp var slæmt að þeirra mati og stór orð féllu um það frumvarp; hægri sveltistefna, ömurlegt o.s.frv. Gott og vel. Hvað gerðist síðan? Vinstri grænir fara í ríkisstjórn, semja um að fá þrjá ráðherrastóla og ná einungis tveggja prósentustiga breytingu á þessu skelfilega frumvarpi sem þeir gagnrýndu svo hatrammlega fyrir nokkrum vikum. Það er enginn árangur. Ég veit að undan þessari gagnrýni svíður en hún er engu að síður réttmæt. Árangurinn er ekki í samræmi við það sem Vinstri grænir lofuðu og er gríðarleg vonbrigði, þegar sósíalisti er loks orðinn forsætisráðherra þjóðarinnar. Þetta fjárlagafrumvarp Katrínar Jakobsdóttur er 98% eins og það frumvarp sem fráfarandi ríkisstjórn lagði fram. Í meðförum fjárlaganefndar tekur frumvarpið einungis smávægilegum breytingum, 0,2% nánar tiltekið. Þannig að heildarbreytingin á þessu vonda frumvarpi er 2,2%. Höldum því til haga. Ég veit að sjálfsögðu að ekki er hægt að gera allt núna, ég átta mig alveg á því. En það væri hægt að gera svo miklu meira. Svigrúmið er núna. Það er uppsveifla í samfélaginu og enn skiljum við eftir þessa hópa sem við teljum okkur vera málsvara fyrir, aldraða, öryrkja, fátækt barnafólk o.s.frv. Það fer ekki allt á hliðina - þingmenn vita það - þó að við treystum tekjuleiðirnar, eins og Samfylkingin hefur lagt til, eða minnkum afganginn ef tekjuleiðin er of erfið fyrir flokkana hvað þetta varðar. Það eru pólitísk tíðindi að fjalla um hvernig Vinstri grænir hafa greitt atkvæði með breytingartillögu minni hlutans hér í dag og síðan fyrir jól. Það eru stórpólitísk tíðindi að mínu mati að sjá hvern þingmanninn á fætur öðrum hjá Vinstri grænum sem ýtir á nei-hnappinn. Nei, þeir ætla ekki að hækka barnabætur. Nei, þeir ætla ekki að hækka vaxtabætur. Þeir ætla ekki að setja krónu meira í fæðingarorlofið, ekki krónu meira í húsnæðismálin. Ekkert er tekið á misskiptingunni. Þeir vilja ekki einu sinni setja nauðsynlega peninga í Landspítalann svo að hann geti haldið í horfinu, haldið sjó. Við erum ekki að tala um neina innspýtingu, þeir treysta sér ekki einu sinni til að setja það í reksturinn sem Landspítalinn kallar eftir til þess eins að halda óbreyttri starfsemi. Hið sama má segja um heilbrigðisstofnanir úti á landi. Forsvarsmenn þeirra sögðu við fjárlaganefnd að það vantaði u.þ.b. milljarð til að halda óbreyttri starfsemi svo að ekki þyrfti að loka deildum og segja fólki upp. Fjárlaganefnd bætti 400 milljónum við. Hefði það drepið einhvern í þessum sal ef við hefðum bætt við 600 milljónum í viðbót? Að sjálfsögðu ekki. Þannig að hér birtist skýr pólitík þess efnis að stjórnarflokkarnir eru ekkert að meina það sem þeir sögðu varðandi innspýtingu í velferðarmálin. Þess vegna er þetta frumvarp svo mikil vonbrigði. Landssamtök eldri borgara og öryrkja hafa lýst mikilli óánægju með frumvarpið. Af hverju gerum við ekki aðeins betur við þennan hóp en raun ber vitni hér? Forsvarsmenn framhaldsskólans komu á fund fjárlaganefndar og sögðu: Framhaldsskólarnir eru komnir að þolmörkum. Ókei, af hverju mætum við því ekki? Þeir eru að kalla eftir 400 milljónum. Það eru ekki það háar upphæðir að við getum ekki mætt þessum stofnunum sem eru að kalla á athygli og fjármuni frá hinu opinbera. Ríkisstjórnarflokkarnir voru að stæra sig af því í morgun að þeir ætli ekki að varpa efniskostnaði á vettvangi framhaldsskólanna yfir á nemendur. En ég hef ekki enn séð breytingartillögu frá meiri hlutanum þar sem þeir ætla að fjármagna þá tillögu sem þeir drógu til baka hér í morgun sem var upp á 300 milljónir. Stjórnarflokkarnir hafa einmitt verið að stæra sig af því að þeir hafi verið að setja 400 milljónir nettó aukalega í framhaldsskólana. Ef ekki kemur breytingartillaga frá meiri hlutanum þurfa framhaldsskólarnir að sama skapi að dekka 300 millj. kr. kostnað. Ég vona svo sannarlega að meiri hlutinn fari ekki að nota fjárauka næsta árs, eftir alla þá umræðu sem hér hefur átt sér stað um skýran vilja allra þingmanna, sem tóku þátt í henni, til að misnota ekki fjáraukann með þeim hætti sem við höfum verið að fjalla um í allan dag. Samfylkingin og fleiri flokkar lögðu fram metnaðarfullar tillögur við 2. umr. um að setja nauðsynlega fjármuni í þessa lykilþætti, þar á meðal í stórsókn gegn ofbeldi til að bregðast við þeim vanda sem #metoo-byltingin hefur varpað ljósi á, á ástand sem er ekki ásættanlegt. Það var tillaga sem Vinstri grænir felldu rétt fyrir jól. Við vorum að kalla eftir 800 milljónum í viðbót til að fjölga lögreglumönnum og bæta meðferð kynferðisbrota í samfélaginu. Aftur: Þessi upphæð hefði ekki sett neitt á hliðina. Ef við tökum þetta allt saman þá eru þetta um 18 milljarðar sem hægt væri að dekka með þeim tekjum sem ríkisstjórnin kýs og kaus að afsala sér, hvort sem litið er til kolefnisgjaldsins eða aukinna tekna af ferðamönnum. Auðvitað er hægt að fá meiri tekjur af auðlindunum okkar, auðlegðarskatturinn á að sjálfsögðu að vera á borðinu o.s.frv. Tekjuleiðirnar eru svo sannarlega fyrir hendi þannig að hægt hefði verið að mæta þessari innspýtingu í þessi nauðsynlegu velferðarmál án þess að minnka afganginn um krónu, ef ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefði einhvern dug í sér til að treysta tekjugrunna ríkisins einmitt á hátindi uppsveiflunnar. Það ber að gera það. Það er ábyrg efnahagsstefna að treysta á tekjugrunna ríkissjóðs þegar uppsveifla er í hagkerfinu eins og nú er. Þjóðin hefur verið að kalla eftir þessari innviðauppbyggingu. Það er þverpólitísk samstaða um að setja meiri pening t.d. í Landspítalann og heilbrigðisstofnanir, í stórsókn gegn ofbeldi, í barnabætur, í vaxtabætur. En af hverju er það ekki gert? Breytingartillagan sem við leggjum fram, og er í samræmi við breytingartillögu við bandorminn í dag, er um 1,5 milljarða í barnabæturnar. Efnislega er það sama tillaga og var rædd hér í morgun. Þetta mundi tryggja að barnabætur mundu ekki skerðast hjá þeim sem hafa lágmarkslaun. Ég ætla ekki að endurtaka þessa umræðu hér, en 1,8 milljarðar er lægri upphæð en það kostaði ríkissjóð þegar þingmenn Vinstri grænna kusu að hækka ekki kolefnisgjaldið eins og til stóð. Sú aðgerð kostaði 2 milljarða. Ef Vinstri græn hefðu treyst sér til að hækka kolefnisgjaldið, þessi græni flokkur, eins og til stóð, hefðum við getað fjármagnað þessa breytingartillögu sem lýtur að því að fólk á lágmarkslaunum fái óskertar barnabætur. Við erum ekki að tala um neinn pólitískan ómöguleika. Við erum að tala um það sem er gerlegt og mögulegt ef pólitískur vilji væri fyrir því. Verkin tala hér eins og annars staðar og það er augljóst að það er einfaldlega ekki pólitískur vilji hjá Vinstri grænum - ég er að einbeita mér að þeim, ég hef trú á þeim flokki þó að hún fari nú minnkandi - fyrir því að setja pening í barnabætur, í vaxtabætur, í húsnæðismálin, í fæðingarorlofið, í Landspítalann, í heilbrigðisstofnanir úti á landi o.s.frv. Ég hef spurt vini mína í Vinstri grænum: Til hvers var þá barist? Til hvers voru hv. þingmenn í kosningabaráttu að tala við þjóðina, tala um þessa nauðsynlegu innviðauppbyggingu? Í dag er tækifærið hjá hv. þingmönnum Vinstri grænna að sýna í verki að þeir eru velferðarflokkur sem er annt um fátækt fólk og annt um að allir hafi jöfn tækifæri. En við sáum þessi verk ekki tala hér. Aftur ítreka ég að tekjuleiðirnar eru fyrir hendi. Það eru næg tækifæri til að fara í þær aðgerðir sem Samfylkingin var að kalla eftir. Þess vegna er þetta frumvarp svo gríðarleg vonbrigði. Ég vona að sú umræða sem á sér stað hér nái að enduróma út í samfélagið. Við erum í pólitík af hugsjón. Við erum í pólitík vegna þess að við náum árangri. Við viljum gera gott samfélag betra. Samfélagið er ekki gott á meðan við höfum 6.000 fátæk börn. Samfélagið er ekki gott þegar fólk sem er undir lágmarkslaunum fær ekki óskertar barnabætur. Samfélagið er ekki gott þegar við sjáum að öryrkjar, 19.000 einstaklingar í þessu samfélagi, líða skort ár eftir ár. Halda hv. þingmenn að við munum laga þeirra hag, mæta þeim áhyggjum sem þessi hópur hefur, þegar niðursveiflan hefst? Nei, að sjálfsögðu ekki. Því að nú er tækifærið hjá hv. þingi að standa við stóru orðin og tryggja að það að vera öryrki eða að eldast á Íslandi eigi ekki að þýða fátækt. Það er óþarfi að hafa samfélagið með þessum hætti. Við þurfum að stuðla að jöfnuði og jöfnum tækifærum. Ég gat um það í ræðu minni við 2. umr. þessa máls að misskiptingin er mikið vandamál. Hér heyri ég aftur og aftur frá mörgum þingmönnum að tekjujöfnuðurinn sé bara ansi mikill á Íslandi. Verið ekki að kvarta. Gini-stuðullinn er tiltölulega hagstæður. Jú, tekjujöfnuður á Íslandi er tiltölulega mikill þó hann kannski fari vaxandi. Við þurfum að hafa í huga að við erum oft að tala um frekar gamlar tölur þegar við erum með OECD-samanburðinn. En lítum á eignastöðuna. Þar er áhyggjuefnið. Hvernig er jöfnuðurinn þegar litið er til eigna? 5% af ríkustu landsmönnum eiga næstum því jafn mikið af hreinni eign, eigið fé, og hin 95%. Þetta er ekki samfélag jafnaðar eða jafnra tækifæra. Stækkum aðeins hópinn. Tökum 20% af ríkustu einstaklingunum. Þau eiga 90% af hreinni eign þessa samfélags, samkvæmt skattframtölum. Af hverju notum við ekki skattkerfið til að vinna á þessum ójöfnuði? Ójöfnuður er vondur fyrir hagvöxt. IMF og hagfræðingar hafa bent á það að ójöfnuður og misskipting er vond. Brauðmolakenningin lifir ágætislífi í sumum stjórnmálaflokkum, en það eru allir alvöruhagfræðingar búnir að afskrá hana. Við þurfum að stuðla að auknum jöfnuði, auknum jöfnuði í tækifærum. Þannig búum við til verðmæti. Þannig búum við til ákjósanlegt og spennandi land þar sem unga fólkið okkar sér akk í því að starfa og leggja sitt af mörkum, hafi ástríðu fyrir því að stofna hér fyrirtæki og búa til verðmæti. En á meðan staðan er svona búum við við samfélag þar sem lítil elíta býr við allt annað regluverk, annað skattumhverfi og annað slíkt - og ótrúlegan skilning ríkisstjórnarinnar um að ekki megi auka byrði þessa hóps. Þetta er ótrúlegt. Við höfum séð á alþjóðavísu að auðmenn úti um allan heim kalla eftir réttlátara skattkerfi. Af hverju tökum við ekki þátt í þeirri breytingu? Af hverju gerum við skattkerfið ekki allt réttlátara? Við höfum tækifæri til þess. Enn og aftur strandar þetta á pólitískum vilja. Það þýðir ekki alltaf að fela sig bak við það að við gerum þetta bara einhvern tímann seinna. Hafið nú trú á okkur, gerum þetta bara seinna. Nú er tækifæri. Af hverju þurfa aldraðir og öryrkjar og barnafjölskyldur alltaf að bíða ár eftir ár? Af hverju þarf þetta að vera svona flókið? Ég vona að hv. þingmenn, þó að ég hafi enga trú á því, líti breytingartillögu minni hlutans, sem lýtur að því að hækka barnabætur og vaxtabætur, jákvæðum augum. Þetta er síðasta tækifærið. Þetta er síðasta tækifærið hjá þingmönnum Vinstri grænna til að sýna að hann er sá velferðarflokkur sem hann kallaði sig a.m.k. fyrir kosningar.
Hæstv. forseti. Það er gaman að heyra sömu ræðuna oft og þessa ræðu er ég búinn að heyra núna þrisvar. Ég vil spyrja hv. þingmann; hækkun kolefnisgjalds, á hverjum heldur þingmaðurinn að það lendi? Lendir það ekki bara á almenningi? Auðlegðarskatturinn, á hverjum lenti hann aðallega síðast þegar hann var hér frá 2010–2013? Ég vil spyrja hv. þingmann, af því hann er nú löglærður líka, hvort hann trúi því að sami auðlegðarskattur og var lagður á hér á sínum tíma myndi ganga við þær aðstæður sem eru í samfélaginu í dag með hliðsjón af dómi Hæstaréttar á sínum tíma, ef hann hefur þá lesið hann. Ég held að það hafi engan tilgang að koma hingað í ræðu og tala um - þó að það sé útlent orð, ég nota sama orðið og hv. þingmaður, „passion“, til að stofna hér fyrirtæki, freista gæfunnar. Það er engin passion og verður engin passion í íslensku samfélagi til þess að gera það komi skattatillögur hv. þingmanns og hans flokks til framkvæmda. Hér er jöfnuður meiri en annars staðar og hvergi meiri sennilega. Þegar maður hlustar á þessa ræðu aftur og aftur; milljarð hér og milljarð þar, ekkert af þessu setur ríkissjóð á hausinn, en þegar við tökum alla þessa milljarða saman þá verður rekstur ríkissjóðs ekki mjög góður.
Forseti bendir hv. þingmönnum á að þingmálið er íslenska.
Herra forseti. Á hverjum lendir hækkun kolefnisgjalds? Jú, skattar eru greiddir af fyrirtækjum og fólki, ég átta mig á því. En heldur hv. þingmaður að það lendi ekki á almenningi að hafa barnabótaflokk fjársveltan eins og raun ber vitni? Lendir það ekki á almenningi að Landspítalinn getur ekki einu sinni haldið í horfinu ef pólitík hans verður ofan á eins og raun ber vitni? Lendir það ekki á almenningi að hafa vaxtabótakerfið með þeim hætti að helmingur þeirra sem fengu vaxtabætur er dottinn út úr kerfinu? Lendir það ekki á almenningi úti á landi ef þið getið ekki einu sinni skilað fjármunum til stofnana þar svo þær stofnanir geti haldið sjó? Þetta lendir allt á almenningi. Þetta er pólitík sem ég er að gagnrýna. Hvað varðar auðlegðarskattinn, eins og hv. þingmaður veit var hann dæmdur löglegur. Ég hef talað fyrir því að við getum aðeins útfært þá hugmynd og haft tekjutengdan auðlegðarskatt einmitt til að mæta þeim hópi sem ég veit að hv. þingmanni er annt um, einmitt fólki sem á miklar eignir en hefur litlar tekjur. Þannig að við getum alveg verið kreatíf - nei, ég ætlaði nú ekki að segja það - við getum alveg verið frumleg í skattlagningu. Kjarni málsins er að þjóðin hefur verið að kalla eftir auknum peningum. Það er verið að kalla eftir auknum jöfnuði og sanngirni. Einhvers staðar þurfa peningarnir að koma. Við þurfum að hafa öflugt hagkerfi. Við þurfum að hafa hagvöxt. Við þurfum að hafa háa landsframleiðslu per einstakling, ég átta mig fullkomlega á því. En við skulum líka hafa myndarlegan ríkissjóð sem tekur á þeim vanda sem blasir augljóslega við á meðan við erum 11. ríkasta land í heimi. Á meðan ákveðnir hópar í samfélaginu eru skildir eftir þurfum við að hafa velferðarkerfi sem er ekki bara eitthvert lágmarksöryggisnet heldur öflugt eins og þau lönd sem við berum okkur helst saman við, Norðurlöndin, hafa. Við eigum ekki að stefna að einhverju lágmarki þegar kemur að velferðinni. Við eigum að stefna að öflugri velferð. Við eigum ekki að nálgast velferðarkerfið eins og einhvers konar ölmusukerfi eða fátækrastyrk, heldur kerfi sem einmitt hjálpar öllum Íslendingum að blómstra á eigin forsendum.
Hæstv. forseti. Það sem skiptir velferð íbúa landsins mestu máli er að hér sé alvörurekstur á ríkissjóði. Það þýðir ekkert að hækka bara í alla málaflokka, fyrir utan það að gert er mikið af því í þá málaflokka sem hv. þingmaður talar um, barnabætur, lífeyrisgreiðslur o.s.frv. Mesta hagsmunamál almennings er að hér sé ábyrg fjármálastjórn, góður rekstur á ríkissjóði, því að auðvitað geta allar stofnanir ríkisins notað meiri pening og gert betur o.s.frv. En þegar maður hefur hlustað á ræðu hv. þingmanns þrisvar sinnum og talað er um milljarðana hér og þar, og ég held ég geti fullyrt það, að hagsmunum almennings yrði ekki best borgið undir stjórn þess ágæta flokks. Varðandi auðlegðarskattinn, jú, hann var nefnilega dæmdur löglegur, en það var vegna þess að það voru algjörlega sérstakar aðstæður. Ef hv. þingmaður skoðar forsendur dómsins betur þá er alveg augljóst að við núverandi aðstæður yrði ekki sami auðlegðarskattur lagður á, hann þyrfti að vera allt, allt öðruvísi.
Virðulegi forseti. Það er sérkennileg lögfræði sem hv. þingmaður ber hér á borð. Eignarskattar þekkjast víða. Auðlegðarskattur er ekkert annað en eignarskattur. Það eru takmörk fyrir því hversu hár eignarskattur getur orðið. Hv. þingmann rámar kannski í dómana í gamla daga um stóreignarskatt. Þá reyndi nú á það hversu háir skattarnir mega vera. En hófsamir eignarskattar hvort sem þeir heita auðlegðarskattur eða eignarskattur eru að sjálfsögðu löglegir og þekkjast víða í kringum okkur. Hv. þingmaður talar sömuleiðis um rekstur. Að sjálfsögðu þarf rekstur ríkisins að vera ábyrgur. Við þurfum bæði efnahagslegan stöðugleika en líka félagslegan stöðugleika. Á það vantar. Við þurfum efnahagslegan stöðugleika og félagslegan stöðugleika. Það er góð hagfræði. Það er góð hagfræði að hafa ekki fólk í fátæktargildru. Það er góð hagfræði að fólk hafi tækifæri til að vinna sig upp tekjuskalann og verða tekjuhátt og vera á eigin forsendum á vinnumarkaði og leggja sitt af mörkum gegnum skattkerfið. En eins og staðan er í dag þá er það ekki nægjanlegt eins og við erum búin að hanna okkar kerfi. Við í stjórnarandstöðunni höfum bent á svo einfaldar leiðir. Við erum með barnabótakerfið og vaxtabótakerfið sem við getum bara með einum takka hér í dag bætt að örlitlu leyti. Auðvitað veit hv. þingmaður að það að setja 1,8 milljarða í barnabætur mun ekki setja neitt á hliðina. Mér finnst svolítið kómískt að það komi frá þingmanni Sjálfstæðisflokksins að tala um ábyrgð í ríkisrekstri. Það er einmitt sá flokkur sem hér er að bera á borð 25 milljarða kr. fjáraukalög og biðja um að við samþykkjum það vegna algjörs klúðurs í áætlunargerð frá A til Ö. Hvar er ábyrgð þess flokks hvað það varðar, að bera hér á borð 25 milljarða í fjáraukalögum á sama tíma og við eigum ekki einu sinni að sjá fyrirbæri eins og fjáraukalög í þessum sal nema í algjörum undantekningartilvikum?
Herra forseti. Nú er komið að lokum þessarar umræðu, þ.e. 3. og síðustu umræðu fjárlaga. Ég verð að segja það að ég er mjög ánægð með það frumvarp til fjárlaga sem við leggjum fram og þær viðbætur sem hér eru undir, 18 milljarðar til viðbótar, við erum með heildarútgjöld upp á í kringum 800 milljarða. Ég er sannfærð um að þær aðgerðir sem núverandi ríkisstjórn leggur áherslu á munu koma sér vel. Ég tek það fram að við töluðum um milli 40 og 50 milljarða útgjöld í kosningabaráttunni, þetta eru næstum því helmingurinn af því á fyrsta ári sem ég tel bara nokkuð vel af sér vikið. Við lögðum áherslu á það sem landinn kallaði eftir, alla vega í samtali við okkur, þ.e. heilbrigðismálin, menntamálin og samgöngurnar og við erum að auka samneysluna. Það er auðvitað mjög margt undir og það sem hér er lagt til kemur öllum íbúum landsins vel. Það kemur öllum vel þegar verið er að byggja upp heilbrigðisþjónustuna, þegar verið er að byggja upp menntamálin, þegar verið er að laga samgöngur. Það er alveg ljóst að það kemur öllum vel. Það verður heldur ekkert of oft sagt að margt á enn eftir að gera og þarf að gera enda er verkefnið rétt að hefjast. Það var mikið talað um það í kosningabaráttunni að hækka frítekjumark og það var helsta áherslumál eldri borgara. Við leggjum það til. Það var mikið talað um að geðheilbrigðisþjónustu væri áfátt og ábótavant. Við styrkjum geðheilbrigðisþjónustu verulega. Aðgerðaáætlun um kynferðisbrot er fullfjármögnuð og svo mætti lengi telja. Tannlækningar eldri borgara og öryrkja. Ég vil vekja athygli á því í sambandi við það að nú er náð því markmiði sem ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna setti sér fyrir nokkuð mörgum árum um tannlækningar barna undir 18 ára aldri. Það verður fullnustað um áramótin sem er vel. Í það hafa verið settir fjármunir undanfarin ár. Allt skiptir þetta máli. Fram undan er verkefnið að ræða við öryrkja um þeirra kjör og hvaða leiðir og aðferðir eru best til þess fallnar að bæta aðstöðu og kjör þeirra. Það er einmitt tekið fram í stjórnarsáttmálanum að viðræður ríkisstjórnarinnar við Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp um leiðir og hvað sé best að gera verði hafnar fljótlega á komandi ári. Ég held að það sé skynsamlegt. Það var búið að reyna viðræður í mun stærri hópi og tókst ekki vel. Öryrkjabandalagið sagði sig frá þeim þannig að nú á að reyna að nálgast það með heildstæðum hætti. Auðvitað má gera betur á miklu fleiri stöðum en gert hefur verið fram til þessa. Ég hef engar efasemdir um það að við munum halda áfram í þeim verkefnum sem við höfum hafið og byrja á þeim sem eftir eru. Það er líka mikilvægt að efla eigi þingið, bæði þingstörfin, þ.e. nefndasvið og þingflokka, en ekki síður húsnæðið. Það hefur stundum verið gagnrýnt að byggja við Alþingishúsið skrifstofubyggingu, en það kemur til með að spara ríkinu stórar fjárhæðir þegar fram í sækir sem ætti að geta skilað sér inn í samneysluna. Ég held að við sem stöndum að fjárlagafrumvarpinu getum verið ánægð með það sem þar er lagt til og við stöndum keik með því sem við leggjum fram án þess að neita því að það megi gera ýmislegt fleira. Það er eins og alltaf er. Eins og ég hef stundum sagt áður og í andsvörum þá fengum við ekki nægjanlegan stuðning, þeir flokkar sem vildu fara ýmsar aðrar leiðir t.d. í tekjuöflun. Það eru auðvitað verkefni fram undan við að fara ofan í það hvernig við styrkjum enn frekar ríkisreksturinn, ég held að það sé skynsamlegt. Það eru mjög skiptar skoðanir á þingi um það, heyrist mér, og hefur heyrst í þessari umræðu hvernig megi gera það svo vel sé, afar skiptar skoðanir sem komu fram í umræðunni. En það er ein af grunnforsendum þess að hægt sé að reka ríkissjóð til framtíðar með aukinni samneyslu. Ég hef ekki áhyggjur af því að okkur takist ekki að lenda þeim málum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég segi það bara enn og aftur að ég er ánægð með þetta frumvarp. Ég er ánægð með þær viðbætur sem við höfum lagt til við það. Ég er sannfærð um að styrking á heilbrigðiskerfinu bæði á höfuðborgarsvæðinu en ekki síður úti á landsbyggðinni skiptir máli. Það má alltaf gera betur. Ég hef engar efasemdir um það. En ég held að þetta séu fyrstu skref til þess að tryggja það að við komumst af stað og verkin verði látin tala þannig að það verði enn þá öflugra starfið á heilbrigðisstofnunum, í menntamálunum og í samgöngunum sem hafa kannski fengið allt of lítið rými í þessari umræðu.
Herra forseti. Það er nú út af fyrir sig ágætt að hv. þingmaður er glöð og ánægð með frumvarpið þó að ég geti ekki glaðst með henni. Hér fyrr í dag þegar var verið að afgreiða bandorminn svokallaða. Þá féll stjórnarmeirihlutinn frá því að rukka nemendur í iðn- og verknámi um sérstakt skólagjald eða efnisgjöld. Það þýðir að það vantar 300 millj. kr. inn í rekstur framhaldsskólans. Ég var að blaða í skjölum hér frammi. Ég sé ekki breytingartillögu á móti sem færir framhaldsskólunum 300 milljónir í rekstrarfé. Er það svo að framhaldsskólunum sé ætlað að skera niður 300 milljónir vegna þess að stjórnarmeirihlutinn féll frá því í stórsókninni í menntamálum að rukka verknámsnemendur um efnisgjald?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nei, það er ekki svo. Tekið var sérstaklega fram að skólarnir þyrftu ekki að blæða, að þeir fengju þetta bætt. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra mun væntanlega útskýra það hér á eftir þegar kemur að atkvæðagreiðslu. Það má heldur ekki gleyma því að þetta eru ekki bara efnisgjöld, þetta eru líka skólagjöld þannig að þessi tala er ekki hárnákvæm, þetta er einhver námundun. Það breytir því ekki að innihaldið í svarinu er að þetta skerðir ekki rekstrarframlag skólanna heldur verður þeim bætt það upp. Eins og ég segi geri ég ráð fyrir að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra geri grein fyrir því hér á eftir.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar, en þetta svar gerir mig nú bara ringlaða. Ég er búin að vera mörg ár í fjárlaganefnd og hef starfað með hv. þingmanni að breytingu á lögum um ríkisfjármál og við hljótum, fjárveitingavaldið, sem í þessum sal að þurfa að bæta 300 millj. kr. í málasvið framhaldsskóla. Ef við gerum það ekki verða framhaldsskólarnir að skera niður. Hæstv. menntamálaráðherra, hversu ágæt sem hún nú er, getur ekki galdrað sig fram hjá lögum um ríkisfjármál. Ég við biðja hv. þingmann um að útskýra þetta betur fyrir mér. Er það ekki svo að ef það á að eyða meira í framhaldsskólastiginu þurfum við að samþykkja meiri fjárveitingar inn á málasviðið? Er það ekki nákvæmlega svo?
Herra forseti. Ég tel að við eigum að horfa til þess að leita í varasjóðina, þ.e. við erum ekki endilega að stækka rammann í heildarmálasviðinu heldur getum við gert þetta með öðrum hætti. Það vona ég a.m.k. Það er hægt að taka þetta úr varasjóði. Það er hægt að leita leiða innan sviðsins. Ég geri ráð fyrir því að mennta- og menningarmálaráðherra geri það því að ekki viljum við fá þetta inn á fjáraukalög næsta árs. Við höfum látið vita af því að það sé ekki æskilegt. Ég geri því ráð fyrir því að við munum fyrst nýta varasjóðina áður en beiðni er lögð fram um fjáraukalög. Nei, hv. þingmaður, þetta er innan málefnasviðsins og það er alveg hægt að gera það. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður sagði átak gegn kynferðisofbeldi sem boðað hefur verið af ríkisstjórninni væri fullfjármagnað. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvernig hún sér fyrir sér að koma lögreglunni á Íslandi til aðstoðar sem hefur um árabil verið stórlega undirmönnuð. Tillögur ríkisstjórnarinnar í fjárlagafrumvarpinu eru þess eðlis að rúmlega 100 milljónir eiga að fara í tölvukerfi sem á að þjóna brotaþolum svo þeir geti fylgst með málum sínum inni í kerfinu, en óvíst er hvernig það á að þjóna hagsmunum brotaþola að fá að fylgjast með því mánuðum saman og árum saman að málin þeirra komast ekkert áfram af því að það er ekkert starfsfólk til þess að sinna þeim. Nú er það svo að lögreglan er stórkostlega undirmönnuð. Það þarf a.m.k. 200 lögreglumenn og -konur til þess að gæta öryggis borgaranna. Það er þetta fólk sem á að vinna þá vinnu að gæta hagsmuna brotaþola, að gæta öryggis borgaranna, en þess sjást hvergi merki í fjárlagafrumvarpinu að ríkisstjórnin hugsi út í þetta. Við gætum ekki öryggis borgaranna eða brotaþola kynferðisofbeldis með því að setja bara peninga í tölvukerfi. Það þarf að efla löggæslu í landinu.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég tek undir þetta. Það vantar lögreglumenn. Ég er ekki viss um að margir af núverandi þingmönnum hafi talað jafn mikið um löggæsluna eins og sú sem hér stendur undanfarin ár, þannig að ég tek heils hugar undir það að hana þurfi að efla og við þurfum að hrinda löggæsluáætlun sem er í drögum enn þá í framkvæmd. Tek undir það. Það er hins vegar svo að verið er að setja í kringum 240 milljónir í aðgerðaáætlunina, það var það sem ég sagði, aðgerðaáætlun um kynferðisafbrot er fullfjármögnuð. Það er þannig. Getum við gert meira og betur? Já, alltaf. Í þessum málum sérstaklega. Það fara í kringum 180 milljónir til lögreglunnar sérstaklega í þessi mál og annað fer svo m.a. til héraðssaksóknara og fleira. Ég held að meðan a.m.k. áætlunin er fullfjármögnuð sé hægt að horfa á það hvernig næstu skref verða tekin. Það var það sem ég sagði áðan. Ég tek hins vegar undir með hv. þingmanni varðandi lögregluna heilt yfir að hana þurfum við að efla. Það hefur aldrei staðið á mér að gera betur í því.
Herra forseti. 180 milljónir er brotabrot af því sem nauðsynlegt er. Ef við ætluðum að fjölga lögreglumönnum upp í það sem var fyrir tíu árum síðan, árið 2007, þyrftum við einn milljarð inn í þennan málaflokk. Að fjármagna aðgerðaáætlun - hver er sú aðgerðaáætlun? Nú verð ég bara að spyrja hv. þingmann: Hver er þessi aðgerðaáætlun sem boðuð er til þess að stemma stigu við kynferðisofbeldi á Íslandi, til þess að reyna einhvern veginn að loka á þetta ófremdarástand? Það hafa aldrei jafn margir leitað á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis sem er starfrækt á Landspítalanum í Fossvogi eins og þetta ár. Aldrei. Það er staðan. Við þurfum miklu meira en að setja bara nokkrar milljónir í einhverja aðgerðaáætlun sem enginn veit út á hvað gengur, eitthvert tölvukerfi, nokkra aura í löggæsluna. Það þarf að gera svo miklu betur. Hvers vegna sjást þess ekki merki þegar verið er að skreyta umræðuna með því að það sé verið að vinna eitthvert ákveðið verk? Það sést ekki í fjárlagafrumvarpinu. Þess vegna spyr ég: Hvernig ætlið þið að gæta öryggis borgaranna? Hvers vegna segist þið vera með fullfjármagnaða aðgerðaáætlun þegar maður sér hvergi hvernig eigi að gera þetta eða hver sú aðgerðaáætlun er?
Herra forseti. Það er alveg rétt og sem betur fer hafa kannski þær byltingar sem hér hafa orðið, hvort sem það er #metoo eða eitthvað annað sem hefur átt sér stað undanfarið, valdið því að upp á yfirborðið hafa komið fullt af konum sem annars hefðu ekki stigið fram og leitað m.a. til neyðarmóttöku eða í athvarf eða annað slíkt. Það er alveg ljóst. Sem betur fer. Auðvitað bregðumst við við. Styrking á heilbrigðiskerfinu tekur líka á því að sjálfsögðu. Þess vegna segi ég: Sú styrking kemur fólki til góða, sem betur fer. Mér finnst hér vera gert lítið úr þeim fjármunum sem settir eru í þetta. Af því að hv. þingmaður telur að það þurfi meira þá sé þetta bara ekkert, þessar tæplega 240 milljónir sem í þetta eru settar og skipti engu máli. Ég skil alla vega skil þingmanninn þannig að þetta sé svo mikið smotterí að það skipti engu máli. Ég er henni ekki sammála. Ég held að þessir fjármunir skipti máli fyrir þá deild lögreglunnar sem um þessi mál hefur fjallað og unnið með. Ég er alveg sannfærð um að með þeirri vinnu sem þar á eftir að fara fram í tengslum við aðgerðaáætlunina komum við til með að sjá enn frekar hvar styrkingin sé best og hvernig hún þurfi að vera, því að hún er auðvitað ekki bara hjá lögreglunni, hún er víðar í kerfinu eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel.
Herra forseti. Við erum í 3. umr. um fjárlög. Ég ætla svo sem ekki að fara að endurtaka mig um of úr fyrri ræðum en langar þó að fara yfir helstu aðfinnslur og þann varhuga sem ég geld við þau fjárlög sem hér er væntanlega verið að fara að samþykkja. Fyrir það fyrsta er ágætt að rifja það upp enn einu sinni að við erum að fara að samþykkja eða afgreiða fjárlög sem ganga gegn gildandi fjármálastefnu og ganga gegn gildandi fjármálaáætlun. Því hefur verið lýst sem pólitískum óhentugleika en lögin eru skýr og frumvarpið sem er til umræðu brýtur einfaldlega gegn þeirri stefnu sem í gildi er og brýtur gegn þeirri fjármálaáætlun sem í gildi er. Það ber ekki merki um mikinn vilja til þess að breyta vinnubrögðum hvað þetta varðar. Mér finnst þetta sérstaklega ámælisvert þegar við horfum til þess að sú ríkisstjórn sem er að hefja vegferð sína er að mörgu leyti ríkisstjórn sem sameinast um hinn smæsta eða lægsta samnefnara. Það fer ekki mikið fyrir áherslum á kerfisbreytingar eða lagfæringar hjá ríkisstjórninni, enda eru þessir flokkar ekki sammála um margt þegar kemur að slíku. En þar eru einmitt hvað mikilvægust atriði er snúa að vaxtakostnaði heimilanna í landinu, sem er gríðarlega hár og er ítrekað talað um. Stjórnmálamenn hafa mjög gjarnan talað fjálglega um háan vaxtakostnað en gera afskaplega lítið eða leggja lítið af mörkum til þess að gera það sem þeir geta gert til að lækka hann. Það er einmitt þegar kemur að efnahagshlutverki ríkisfjármálanna, aðhaldsstigi ríkisfjármálanna, sem svo margoft og ítrekað hefur verið varað við að á þessum punkti hagsveiflunnar, þegar við stöndum í hápunkti hennar, verði að gæta sérstakrar varúðar. Hér er allnokkuð spýtt í með mjög lítilli fyrirhyggju og án þess að neinar fjármögnunartillögur liggi fyrir á móti, heldur er dregið úr afgangi ríkisfjármálanna, dregið úr aðhaldinu. Seðlabankinn hefur varað ítrekað við því að það muni að öðru óbreyttu valda hærri vöxtum en ella, sterkara gengi en ella og grafa undan samkeppnisstöðu útflutningsgreina, sem ýmsum talsmönnum þessarar ríkisstjórnar er mjög kært að tala um. En það er hér sem reynir á. Hér er tækifærið til að stuðla að bættri samkeppnisstöðu, stuðla að lægra vaxtastigi. En við erum að taka skrefið í hina áttina með þessu og það er auðvitað með gríðarlegum tilheyrandi kostnaði fyrir bæði fyrirtæki og heimili. Þetta er varhugavert. Það er ámælisvert þegar við endurtökum mistök fortíðar aftur og aftur og aftur, þrátt fyrir allar þær aðvaranir sem við höfum fengið og hafa verið endurteknar fyrir okkur í umfjöllun fyrir fjárlaganefnd í aðsendum umsögnum um fjárlagafrumvarpið frá aðilum eins og Seðlabanka, Samtökum atvinnulífsins og fleirum, svona rétt til þess að halda því til haga. Það er nefnilega ítrekað sagt: Ja, það er hægt að gera svo miklu betur með íslensku krónunni við að ná vöxtunum niður. En þegar á reynir halda stjórnmálin gjarnan í hina áttina, stuðla að áframhaldandi óstöðugleika, stuðla að áframhaldandi háu vaxtastigi. Það eru önnur aðfinnsluatriði í þessu sem ég myndi vilja benda á. Það eru engin merki í afgreiðslu þessara fjárlaga um breytt vinnubrögð á þingi. Öllum breytingartillögum minni hluta hefur kerfisbundið verið hafnað og það hefur ekki verið bryddað upp á minnstu samræðum, umræðum né sýnd viðleitni til þess að kanna hvort hægt væri að ná saman um einhverjar þær minnstu breytingar sem minni hlutinn hefur haft fram að færa. Hér er hefðbundið meirihlutaræði. Það má vel vera, og er þá stjórninni vorkunn, að það sé svo erfitt að ná samstöðu innan stjórnarinnar um þær áherslur sem hér eru að finna að hún hafi einfaldlega ekki efni á neinum málamiðlunum gagnvart minni hluta. Það veit þá alla vega á framhald samstarfs meiri hluta og minni hluta í þinginu á komandi misserum, ef sú er raunin. Þessu til dæmis er áhersla minni hlutans á að endurreisa, þó ekki nema að hluta, þau stuðningskerfi við lágtekjuhópana sem felast í barnabótum og vaxtabótum. Það er alveg ljóst og hefur ítrekað verið bent á að þessi kerfi hafa drabbast verulega niður á undanförnum árum. Nú er það svo að skerðing barnabóta hefst langt fyrir neðan lágmarkslaun í landinu og skerðing á vaxtabótum hefst langt fyrir neðan eðlileg eignaviðmið í hóflegum fasteignum venjulegs fjölskyldufólks. Það er verið að slá út tekjulága einstaklinga, einstæða foreldra, á eignaviðmiði um lágmarkseignarhlut í hóflegri íbúð. Það getur ekki verið tilgangur þessara kerfa. Stjórnarandstaðan eða minni hlutinn lagði fram tillögur til að fjármagna þá 3 milljarða sem þyrfti til til að endurreisa þau kerfi að hluta. Þeim var einnig hafnað. Það er mjög sérstakt að horfa upp á slíkar áherslur á sama tíma og aðrar breytingar, t.d. á því fjárlagafrumvarpi sem lagt var fram í haust, eins og t.d. hækkun kolefnisgjalds, eru lækkaðar verulega, skertar um helming, sem þýðir tekjutap fyrir ríkissjóð upp á um 2 milljarða. Á sama tíma er tekin ákvörðun um að halda áfram niðurgreiðslu til einnar stöndugustu atvinnugreinar landsmanna upp á 1,5 milljarða á næsta ári. Þessir tveir litlu þættir hefðu dugað til að fjármagna þær breytingar sem minni hlutinn lagði til en því var hafnað, sem og breytingartillögum um að láta af þessari einkennilegu forgangsröðun. Það verður að segjast eins og er að þótt ég geti tekið undir margar af þeim áherslum sem er að finna í fjárlagafrumvarpinu, sér í lagi hvað varðar uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, og flestar eru þessar áherslur í takt við þær áherslur sem var að finna hjá fyrri ríkisstjórn, þá er ekkert sérlega áferðarfallegt að hér sé verið að hátta forgangsröðun þannig að hagsmunum tekjulægstu einstaklinganna í samfélaginu er fórnað fyrir niðurgreiðslu til einnar stöndugustu atvinnugreinar landsins, undirstöðuatvinnugreinar landsins, og fyrri áform um hækkun kolefnisgjalds helminguð. Það er ágætt að hafa í huga í þeirri umræðu, því að ég veit að Sjálfstæðismenn hafa ekki verið neitt sérstaklega grænir í hugsun og ekkert sérstaklega trúaðir á virkni grænna skatta, að þeim sköttum er beinlínis ætlað að eyða þessum gjaldstofni, að hvetja fólk til að nýta aðra orkugjafa. Það er mjög mikilvægur liður í viðleitni okkar í þá veru og við vitum að okkar bíður verulegur kostnaður við uppkaup losunarheimilda innan ekki svo langs tíma ef við náum ekki að gera betur en við höfum verið að gera í þeim málum. Þetta er spurning um forgangsröðun. Þessi forgangsröðun er hvorki græn né sérlega væn þegar kemur að velferðarmálum. Mér finnst þegar við tölum um þessi mál vera notuð mjög stór lýsingarorð um það hvað sé verið að gera. Það er talað um stórsókn á hinum og þessum sviðum. Ég vil gefa ríkisstjórninni aðeins lengri tíma til að sýna sig og sanna en ég held að það færi ágætlega á því að stunda aðeins minna af ásýndarstjórnmálum og sýna frekar framkvæmdirnar í verki og vilja til raunverulegra breytinga. Það fer nefnilega mjög lítið fyrir vilja til raunverulegra kerfisbreytinga, til að fara betur með það fjármagn sem ríkissjóður ver á hverju ári, og hefur ítrekað verið bent á bæði í heilbrigðis- og menntakerfi að þar sé ekki lausn að ausa einungis meiri fjármunum í það heldur þurfi að ráðast í raunverulegar kerfisbreytingar. Fyrir þeirri umræðu fer afskaplega lítið í áherslum ríkisstjórnarinnar, á fyrstu metrunum alla vega. Margar áherslur fjárlagafrumvarpsins eru svipaðar fjárlagafrumvarpi fyrri ríkisstjórnar, enda í sjálfu sér í heildarsamhenginu ekki um neina stórkostlega útgjaldaaukningu að ræða þegar í prósentum er talið, en dregið er úr aðhaldsstigi ríkisfjármálanna. Það er hætta á því að það muni hafa afleiðingar fyrir okkur þegar fram í sækir. Það er auðvitað þannig að útgjaldaloforð þarf að fjármagna ef það á að mæta ábyrgð í ríkisfjármálum. Um það hefur ítrekað verið talað. Það er sorglegt að horfa til þess að fyrir aðeins ári síðan voru allir flokkar, sem voru með mjög ólíkar áherslur í fjárlagaumræðunni, ýmist til verulegrar útgjaldaaukningar eða aðhalds, sammála um það að mikilvægt væri að aðhaldsstigið væri fyrir hendi, þannig að ef verið væri að leggja fram tillögur um verulega útgjaldaaukningu þyrfti því einfaldlega að fylgja fjármögnun. Hér er ekki um það að ræða. Það sem verra er er að ef marka má yfirlýsingar stjórnarflokkanna er þetta aðeins byrjunin. Það verður haldið áfram á sömu vegferð; að auka útgjöld en boðað skattalækkanir ofan í þau auknu útgjöld, enda liggur það fyrir í drögum að fjármálastefnu að aðhald ríkisfjármálanna muni minnka verulega á komandi misserum með tilheyrandi afleiðingum fyrir efnahagslífið. Við því vil ég vara. Við höfum gert þau mistök áður. Það reyndist okkur afar illa, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Við vitum alveg afleiðingar þess t.d. að hér sé ekki gengið harðar fram í niðurgreiðslu skulda við það góðæri sem við búum nú. Það verður ríkissjóði mjög þungbært að bera 70 milljarða vaxtabyrði þegar kólna tekur í hagkerfinu aftur og eiga að standa undir þeim kröfum sem gerðar eru til velferðarkerfisins, til heilbrigðiskerfisins. Það er alveg ljóst að sú stefna gengur ekki upp til lengdar og mun vafalítið reynast ríkisstjórninni mjög þung þegar fram í sækir.
Virðulegi forseti. Ég talaði fyrr í umræðunni um að frumvarpið væri eins konar óútfylltur tékki til ríkisstjórnarinnar til þess að gera það sem við vildum. Mig langar til þess að leiðrétta það. Það hlýtur að vera þannig að það sem við erum að samþykkja, af því að við höfum ekki fengið neina betri útskýringu á því hvaða heimildir við erum í rauninni að samþykkja, sé það sama og síðast plús síðan það sem útskýrt er sérstaklega varðandi útgjaldasvigrúm og þau verkefni sem eru sérstaklega talin upp í fjárlagafrumvarpinu. Það sem ég hef helst áhyggjur af er að hinn stóri rammi sem settur var 2017 er að mestu leyti óútskýrður. Hann er að sjálfsögðu fylltur með ýmsum stofnunum og ráðuneytum o.s.frv. sem hafa mjög vel skilgreind hlutverk og ábyrgð sem þarf að axla. Sá hluti er alla vega mjög vel skilgreindur. Ástæðan fyrir því að ég velti þessu upp er að það voru verkefni innan forsætisráðuneytisins þar sem búið var að forgangsraða innan rammans. Um er að ræða 250 milljónir fyrir upplýsingatækniverkefni, sem er hærri upphæð en útgjaldasvigrúmið í heildina. Í samspili þessara þátta var aðhaldsstigið útgjaldasvigrúm minnkað þó að augljóslega væri þar verið að tala um ný verkefni, en það þurfti að útfæra þau innan ramma af einhverri undarlegri ástæðu. Ég vil síðan vekja athygli á því hvað varðar eftirlit með framkvæmd fjárlaga, þegar þar að kemur á þessu ári, að sundurliðunin á rammanum er eins og svartur kassi í fjárlagafrumvarpinu og umræðunni sem við erum í núna. Við verðum að opna hann betur og skoða hvað gert hefur verið á síðustu árum í þessum svarta kassa til þess að átta okkur betur á samhenginu, hvað helst óbreytt og hvað hefur breyst. Af því sem hefur breyst þá verðum við að setja spurningarmerki við hvort það sé í raun búið að veita heimild fyrir slíkum gjöldum ef þau eru ekki tilgreind sérstaklega í útgjaldasvigrúminu þar sem ný verkefni eru tilkynnt og sett samkvæmt stefnu. Annað mál sem við höfum talað um í umræðunni er heilbrigðiskerfið. Í síðustu fjárlögum vorum við í stjórnleysi, þ.e. með starfsstjórn, sem gekk mjög vel, sérstaklega í fjárlagaumræðunni. Eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson minntist á áðan var þar ákveðið samstarf og aðhaldið hélst því að það var samkomulag um að ef við ætluðum að stinga upp á auknum gjöldum yrðum við að mæta því með tekjum á móti. Sömu ábendingu fengum við frá fjármálaráði varðandi aukin útgjöld, að þau væru ekkert nauðsynlega slökun á ríkisfjármálum ef verkefninu fylgdi kostnaður og ábatagreining sem leiddi til þess að það væri jafnvel ábatasamt að byggja t.d. eitthvað upp, og ábatinn af því í framtíðinni gæti vegið upp útlagðan kostnað. Það er því ekki slaki í ríkisfjármálum eftir því sem ég fæ best skilið. Starfsstjórnin á þarsíðasta þingi samþykkti að skera ekki niður í heilbrigðiskerfinu og tryggja að rekstur þess mundi ekki enda í mínus árið 2017. Það var loforð sem Alþingi gaf, að þjónusta yrði ekki skert. Nú er talað um innspýtingu og áherslu á heilbrigðiskerfið en í raun og veru er haldið áfram á núllinu. Aðalástæðan fyrir því er að verið er að byggja nýjan spítala. Það er gríðarlega kostnaðarsamt. Það eru ansi margir milljarðar sem fara í það og á meðan gefast ekki tækifæri til þess að fara í eflingu rekstursins varðandi mönnun og álag og því um líkt sem er að sliga heilbrigðisstarfsfólkið nú líkt og undanfarin ár. Eins og er erum við með mjög gott heilbrigðiskerfi, en það er af því að heilbrigðisstarfsfólkið leggur gríðarlega mikið á sig til þess að halda uppi þeim gæðum sem við höfum enn þá. Slíkt álag fær fólk að lokum til að gefast upp. Það endist ekki lengi. Það er búið að endast miklu lengur en það ætti að gera, þannig að ég hrósa því sérstaklega fyrir að hafa haldið þetta út svo lengi. En ég vara við því að svona ástand getur ekki varað að eilífu. Vandamálið við að byggja nýjan spítala er að fyrir er uppsöfnuð þörf. Þetta er ekki í rauninni innspýting í heilbrigðiskerfið. Við erum að ná núllinu aftur hvað varðar uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu. Þessi nýi spítali hefur verið á áætlun í 20 ár. Fram kemur í álitum um framkvæmdina að þegar loksins verði búið að byggja hinn nýja spítala og byggingarnar þar í kring verði hann í raun nær strax orðinn úreltur eða á núllinu og við þurfum strax að leggja í viðbætur til þess að eiga fyrir fjölgun framtíðarinnar til þess að lenda ekki aftur í þeirri prísund að vera með of lítið pláss, þannig að við erum á núllinu. Við erum meira að segja rétt að ná núllinu í heilbrigðiskerfinu. Það er ekki hægt að tala um innspýtingu þó að fullt af peningum fari þar inn. Við erum einfaldlega að vinna upp þann mínus sem verið hefur síðan í hruninu og einhvern tíma fyrir það jafnvel. Í fjárlagafrumvarpinu er eilítið minnst á tekjustofna ríkisins. Mér finnst ríkisstjórnarsamstarfið milli þessara þriggja flokka kristallast í áherslunum í fjárlagafrumvarpinu. Annars vegar hafa Vinstri græn ekki fengið þær tekjur sem þau hefðu viljað afla og töluðu um fyrir kosningar, en hins vegar hafa þau að einhverju leyti fengið aukin útgjöld upp í afganginn. Það leiðir til slökunar á aðhaldinu sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson nefndi áðan og spilar áhugavert hlutverk. Í fjárlagafrumvarpinu sjálfu er talað um að tekjustofnarnir, þessir þrír tekjustofnar um tryggingagjald, virðisaukaskatt og tekjuskatt einstaklinga, séu aðaltekjulind ríkisins en að í rauninni séu þessir tekjustofnar mjög brothættir ef efnahagsaðstæður versna. Þar af leiðandi ætti það að liggja mjög vel við að breikka tekjustofnana til þess að minnka álagið á þessa þrjá risatekjustofna. Við erum sem sagt með þrjá stóra tekjustofna en það þýðir að þegar við erum í efnahagssveiflu annaðhvort upp á við eða niður á við þá er þetta mjög gróft tæki, eins konar slaghamar til þess annaðhvort að auka hagvöxt eða að slá á þenslu. Við getum ekki stillt tryggingagjaldið, virðisaukaskattinn eða tekjuskatt einstaklinga til þess að draga úr þenslu í hagkerfinu til að hafa sveiflujafnandi áhrif. Við getum mjög illa aukið eða minnkað það aftur til þess að auka hagvöxt. Við mundum vilja hafa nákvæmari tæki þar sem við gætum stillt til þá skattstofna, í rauninni sveiflujafnara sem slíka, þar sem þenslan á sér stað en ekki yfir allt því að þessir tekjustofnar ná yfir allt samfélagið. Ef við breytum einhverju smávegis til þess að slá á þenslu á ákveðnu sviði, eins og ferðaþjónustu, hefur það áhrif á alla. Það kalla ég slaghamarsverkfæri í efnahagsstjórnun. Ríkisstjórnarsamstarfið hefur dottið niður á óheppilegustu útgáfuna af efnahagsstjórnun þar sem gjöldin eru aukin en tekjurnar, og sérstaklega breikkun tekjustofnanna, eru ekki auknar á móti. Það er miður. Kannski tekst það næst, ég veit það ekki, það var alla vega of stuttur tími til þess núna. Maður má kannski vera pínulítið bjartsýnn hvað það varðar. Fyrir 3. umr. fjárlaga lögðum við Píratar og minni hlutinn fram nokkrar breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið. Ég ætla að fjalla aðeins um þessar þrjár breytingartillögur. Í fyrsta lagi eru það 100 milljónir til skuldbundinna þróunarverkefna til Sameinuðu þjóðanna vegna þess að Bandaríkin gengu út úr samstarfinu. Þá bara sýnum við viðleitni okkar á móti með því að mæta þeim kostnaði sem til fellur hjá Sameinuðu þjóðunum. Hlutdeild Íslands er ekki það mikil út af fólksfjölda, en við viljum alla vega sýna fordæmi hvað það varðar til þess að halda þessari starfsemi gangandi. Hins vegar er eitt sem valdið gæti ákveðnum straumhvörfum og kannski komið á nýjum vinnubrögðum; við erum með breytingartillögu sem veitir ríkisstjórninni fjárheimild til þess að standa undir efniskostnaði fyrir framhaldsskóla og fyrir verk- og iðnskóla. Það liggur bara í augum uppi að samþykkja breytingartillögu minni hlutans því að það væri rosalega kaldhæðnislegt ef breytingartillagan væri felld og svo kæmi hún í fjáraukalögum eftir á. Hér leggjum við til að heimildin verði gefin fyrir fram til þess að hún birtist ekki í fjáraukalögum fyrir árið 2018, sem mun líklega gerast. Eða að tekið er af varasjóðum á einhvern hátt, því að það er í rauninni útfærsla fjárauka í lögum um opinber fjármál að fara í varasjóðina. Það þarf sérstaklega að gera grein fyrir þeirri millifærslu sem fer úr varasjóði inn á framhaldsskólastigið sem væri tæknilega séð fjárauki en ekki gert eftir á eins og hefur venjulega verið gert. Ég sé tækifæri þarna, þá yrði brotið blað í sögunni og þetta gert rétt. Hér hefur verið umræða um heilbrigðiskerfið og fjáraukann, að við notum ekki fjáraukann. Við erum í ákveðnu óvissuástandi varðandi heilbrigðiskerfið, um hvort fjármagnið dugi. Þá leggjum við til að varasjóðir þeirra málefnaflokka sem heyra undir heilbrigðisþjónustuna, almenna sjúkrahúsþjónustu, sérhæfða sjúkrahúsþjónustu, varasjóðir fyrir heilbrigðisstofnanirnar, lyf og lækningavörur og fyrir hjúkrunarþjónustu og alla þá málefnaflokka sem við á, verði fullfjármagnaðir. Ef ekki er nægur peningur samkvæmt fjármögnun málefnaflokkanna, eins og óvíst er, er alla vega til varasjóður fyrir heilbrigðiskerfið. Núna er hann afskaplega lítill þannig að þó að fólk vildi gæti það ekki gripið til varasjóðs málefnaflokksins heldur þyrfti að fara í almenna varasjóðinn, sem er mun flóknara mál. Á sama tíma tek ég skýrt fram að það er stór ákvörðun að fara í varasjóðinn. Það þarf að rökstyðja mjög vel og nákvæmlega eins og um fjáraukalög væri að ræða. Það gilda um það ákveðnar reglur og ákveðið ferli sem þarf að láta vita af o.s.frv. Ég skil því áhyggjur hv. þm. Þorsteins Víglundssonar um freistnivandann, að grípa í varasjóðinn, ef hann er þá til staðar. Alþingi þarf að vakta það hvort ráðherra fari vel með fjárheimildir málaflokksins sjálfs áður en farið er í varasjóðinn, því að það er hægt að grípa til réttmætra aðgerða áður en er farið í varasjóði. Við vonum að þessar þrjár breytingartillögur fái brautargengi, þ.e. tillagan um Sameinuðu þjóðirnar, um varasjóðina fyrir heilbrigðiskerfið eins og það leggur sig og síðan breytingartillaga fyrir efniskostnað vegna verk- og iðnskóla í framhaldsskóla.
Herra forseti. Við ræðum hér fjárlög fyrir árið 2018. Nú erum við Vinstri græn aðilar að ríkisstjórn sem leggur fram frumvarp til fjárlaga og eðlilega hafa byggst upp miklar væntingar hjá mörgum um að með aðkomu Vinstri grænna að ríkisstjórnarborðinu breytist margt til betri vegar. Ég skil það vel vegna þess að stefna okkar Vinstri grænna er góð. Hún byggir á jöfnuði og réttlæti og að arðurinn sem rennur til samfélagsins í gegnum ýmsa farvegi skili sér aftur út í samfélagið í öflugum innviðum og til góðs velferðarkerfis og öflugs heilbrigðiskerfis, menntakerfis og að Ísland verði í fremstu röð þar sem gott velferðarsamfélag sé haft í fyrirrúmi. Ég tel að það sem hefur náðst núna í gegn í samstarfi vissulega ólíkra flokka sýni fram á að fingraför Vinstri grænna hafi verið sett á þessi fjárlög og það er gott. Við höfum til viðmiðunar fjárlagafrumvarp sem var kynnt í september af þeirri ríkisstjórn sem sat þá með aðild Sjálfstæðisflokksins og Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Það hafa orðið miklar breytingar frá því frumvarpi til frumvarpsins núna. Í heild eru það 18 milljarðar sem hafa komið til viðbótar. Þó að ég ætli ekki að þakka okkur Vinstri grænum einum fyrir þessa viðbót þá höfum við vissulega haft áhrif til góðs og sett inn fjármuni, sem ég tel að hefði alls ekki verið sjálfgefið að hefðu komið inn í fjárlagafrumvarpið; í heilbrigðiskerfið, menntakerfið, innviði í landinu og til ýmislegra félagslegra mála sem hefðu annars ekki verið hér á blaði. Þeir flokkar sem voru kosnir til þings reyndu hvað þeir gátu að mynda ríkisstjórn og þeir flokkar sem telja sig vera miðjuflokka og til vinstri gerðu tilraun sem gekk ekki upp. Þá tókum við þá afstöðu, Vinstri græn, að ganga ekki úr skaftinu heldur stíga fram og setja í forgang að reyna að mynda vinstri stjórn sem byggðist á því að ná breiðri sátt í samfélaginu með því, vissulega, að gera málamiðlanir en líka að það væri betra að hafa Vinstri græn með áhrif til góðs og ná fram árangri sem annars hefði ekki verið í boði. Með því hugarfari gengum við til þessa ríkisstjórnarsamstarfs. Ég tel að fyrsta uppskera sé að nást hér, vissulega með stuttum aðdraganda sem sýnir sig líka í þessu frumvarpi að við vorum ekki með kartöflurnar lengi í jörðu áður en við tókum þær upp, en ég er ánægð með þetta skref, ágætt skref. 18 milljarðar frá því sem var sýnt fram á í haust í fjárlagafrumvarpi hlýtur að teljast góður árangur í að efla innviði sem svo mjög hefur verið kallað eftir út í þjóðfélaginu, í heilbrigðismálum, menntamálum, velferðarkerfinu og allri innviðauppbyggingu sem því miður hefur verið fjársvelt allt of lengi. Það er svolítið ankannalegt að heyra í þeim góða flokki, Samfylkingunni og hinum góðu talsmönnum hennar sem koma hér hver á fætur öðrum og tala bara í prósentum og segja að einhver 2% sé ekki mikill árangur. Það er mjög sérstakt að heyra það. 2% af heildarútgjöldum ríkisins eru 15 milljarðar. Eins og ég skil það erum við núna komin upp í 2,5% sem þýða 18 milljarðar. Við skulum bara tala um krónur og aura í þessu sambandi en hengja okkur ekki í villuumræðu um prósentur. Fólk hefur lítið gagn af því ef það veit ekki af hvaða upphæð prósenturnar eru. Við Vinstri græn vorum með tillögur fyrir þessar kosningar um að auka á kjörtímabilinu fjármagn í ríkisútgjöldum um 40–50 milljarða á kjörtímabilinu svo við hljótum að vera að taka stórt skref núna í fyrstu fjárlögunum. Það má benda á það að tillögur Samfylkingarinnar fyrir kosningar hljóðuðu upp á 30–40 milljarða aukningu á kjörtímabilinu, sem er í prósentum, af því að mikið er talað um prósentur hér af sumum hv. þingmönnum, upp á 4,2–5,5%. Miðað við þá áætlun hjá Samfylkingunni erum við komin hálfa leið. Það er ýmislegt sem mun halda okkar ágætu ríkisstjórn við efni á næstu fjórum árum. Við Vinstri græn erum tilbúin til þess. Við munum veita uppbyggilegt aðhald í þessari ríkisstjórn og halda því góða sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum til haga, tala fyrir því innan þessa samstarfs, innan þessara raða, hvetja okkur sjálf áfram til góðra verka og okkar samstarfsflokka. Ég er full bjartsýni á að það gangi eftir. Maður heyrir það úti í þjóðfélaginu að það er ákveðinn léttir að komin sé stjórn sem getur vissulega verið ólík innbyrðis í mörgum grundvallarstefnumálum, þar sem þeir þingmenn sem eru kosnir til ábyrgðar á þingi ætli að leggja til hliðar það sem er ólíkt með þessum flokkum en taka það upp og vinna eftir því sem menn geta sameinast um. Vissulega eru menn að ganga til samstarfs við flokka þar sem þarf að gera málamiðlanir og gefa eftir, en það gera það líka allir. Í umræðunni undanfarið varðandi bandorminn og útgjaldaaukningu og ágætistillögur sem komu fram hjá stjórnarandstöðunni þá er það nú bara þannig og allir vita það sem hafa fylgst með ríkisstjórnum í gegnum árin að þeir flokkar sem ganga til samstarfs í ríkisstjórn hafa ekki eitthvert hlaðborð til hliðar þar sem hver og einn flokkur getur pikkað upp sína uppáhaldsrétti. Það vita allir heilvita menn. En það er eðlilegt að stjórnarandstaða hverju sinni flaggi sínum tillögum og það eiga menn að gera, tala fyrir sínum tillögum og hvetja ríkisstjórnina til þess að taka viðmið af þeim í sinni vinnu. Það er ekkert sem útilokar það að tillögur stjórnarandstöðu geti verið samþykktar. Við þurfum bara að vinna það vel. Við erum að taka fyrstu skrefin inn í þetta kjörtímabil. Við Vinstri græn höfum talað fyrir því að við eigum að breyta um vinnubrögð, að þingið eigi að vera sterkara og öflugra, en sum mál eru þannig vaxin að þau þurfa tíma til þess að vinna þau þvert á flokka og saman og það eru mörg mál þannig vaxin sem við eigum eftir að vinna saman með í framhaldinu. Þá nefni ég ýmis stuðningskerfi gagnvart lágtekjufólki, forgangsröðun varðandi stuðning til ungs fólks og húsnæðiskaupa, vaxtabætur, barnabætur, og samstarf og samráð við öryrkja um hag þeirra og áherslur varðandi launaþróun. Þetta er allt sem við ætlum að gera og er búið að sammælast um, liggur fyrir í stjórnarsáttmála. Því verður fylgt eftir. Ég skil vel óþolinmæði margra sem reikna með að þjóðfélagið gjörbreytist þar sem Vinstri græn eru komin í ríkisstjórn. Vinstri græn fengu tæp 17% atkvæða og sá þingstyrkur segir líka til um hve miklu við áorkum í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. En við vitum það vel að við vigtum meira en 17% í þeim framfaramálum sem hér hafa verið samþykkt og munu verða á þessu kjörtímabili. Þess vegna segi ég við ykkur sem kusuð Vinstri græn að við munum uppskera á kjörtímabilinu miklu meira en við hefðum gert hefðum við verið í stjórnarandstöðu, sem mátti allt eins búast við. Við munum uppskera miklu meira fyrir hag þeirra sem eru verst settir, fyrir heilbrigðiskerfið okkar og menntakerfið og alla innviðina. Við munum sjá uppskeru í öllum þessum málaflokkum, en sú uppskera er ekki í húsi eftir tæpan mánuð frá því að þessi ríkisstjórn komst á koppinn. Það er nú bara þannig. Svo ég segi það að ég ætla að styðja þessa ríkisstjórn til góðra verka og það munum við gera. Við ætlum líka að vera heil í þessu samstarfi. Við gerum okkur grein fyrir því að það þurfa allir að gera málamiðlanir, þessir þrír flokkar, en við eigum líka að sýna þann þroska að vinna með stjórnarandstöðunni. Stjórnarandstaðan verður líka að gera sér grein fyrir því að ekki er hægt að búast við því að allur stjórnarsáttmálinn og stefnuskrá Vinstri grænna komist í framkvæmd á fyrstu dögum þessarar ríkisstjórnar. Það er óraunhæft og það vita það allir sem vilja vita. Ég get alveg verið leiðinleg ef ég vil, ég er nú oftast frekar skemmtileg, en ég get verið mjög leiðinleg ef ég vil. Ég skal vera það hérna í lokin. [[Gripið fram í: Nei, nei.]]Ég fær áskorun um að vera það ekki. Í síðustu ríkisstjórn voru hv. þingmenn sem greiddu atkvæði á móti öllum okkar góðum tillögum Vinstri grænna sem þá voru lagðar fram um hækkun í ýmsum góðum málum varðandi vaxtabætur og barnabætur. Nú koma þeir hv. þingmenn og berja sér á brjóst og vilja auðvitað gera miklu betur, eru búnir að gleyma því að þeir greiddu atkvæði á móti samsvarandi tillögum fyrir nokkrum mánuðum síðan. En svona er pólitíkin.
Herra forseti. Ég mun ekki lengja umræðuna mikið þegar svona áliðið er orðið, en það hefði nú verið ánægjulegt ef við hefðum verið að fjalla um stærri skref en stigin eru í þágu þeirra sem standa höllustum fæti í íslensku samfélagi og sömuleiðis ef við værum að ganga lengra en raun ber vitni varðandi það að styrkja innviði íslensks samfélags, til að mynda á sviði heilbrigðismála. Þetta er auðvitað afleiðing af því að málum hefur verið raðað í forgang á þann veg sem raun ber vitni. Þetta er afleiðing af því að menn hafa stillt af tekjuöflunarkerfið með þeim hætti sem raun ber vitni. Í því sambandi má tala um nokkra eftirgjöf, ef ég má leyfa mér að nota það orð, varðandi mikilvæga stofna, en það er líka vegna þess að sumir tekjupóstar eru kannski notaðir meir en góðu hófi gegnir. Ég nefni það til að mynda að ríkissjóður byggir afkomu sína að of miklu leyti á því að skattleggja tekjur undir framfærsluviðmiðum sem sjálft Stjórnarráðið birtir á vefsíðu velferðarráðuneytisins. Eru það engar ýkjur þó sagt sé að þar með sé verið að skattleggja fátækt í landinu. Frú forseti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli enn einu sinni á hinni mikilvægu skýrslu sem Alþýðusamband Íslands sendi frá sér á síðastliðnu sumri, í ágúst, sem fjallar um skattbyrði launafólks 1998–2016. Þar er sýnt fram á að skattbyrði hefur á þessu tímabili hækkað í öllum tekjuhópum, en mest hjá þeim sem minnst bera úr býtum. Sama skýrsla leiðir í ljós að mikilvæg bótakerfi, sem eru tengd tekjuskattskerfinu, vaxtabótakerfi, barnabótakerfi, hafa verið látin drabbast niður. Varðandi vaxtabæturnar þá er það þannig að bótafjárhæðir hafa ekki hækkað í takt við laun og skerðingarmörk hafa ekki hækkað í takt við fasteignaverð. Þetta hefur leitt til þess að vaxtabætur styðja nú einungis við þá allra tekjulægstu eða einstaklinga í afar smáum eignum. Tekjulágt barnafólk með lágmarksfé, 20%, í húsnæði sínu fær lítinn sem engan stuðning í gegnum vaxtabótakerfið. Hvað varðar barnabótakerfið þá er það veikt, stenst náttúrlega ekki samanburð við þau kerfi sem við lýði eru á Norðurlöndum og í þeim löndum sem við viljum allra helst bera okkur saman við. Bótafjárhæðir hafa rýrnað að raungildi, tekjuskerðingar hafa aukist. Þetta hefur leitt af sér aukna skattbyrði tekjulægra launafólks með börn á framfæri umfram annarra. Á því er vakin athygli í þessari mikilvægu skýrslu Alþýðusambandsins að pör með börn sem hafa tekjur við neðri fjórðungsmörk fá nánast enga skattaívilnun vegna framfærslu barna og hafa nánast sömu skattbyrði og þeir sem engin börn hafa á framfæri. Það er algerlega óviðunandi að þessi bótakerfi skuli ekki styðja betur en raun ber vitni við barnafjölskyldur og þá einkanlega þær sem minnst bera úr býtum. Sömuleiðis er ástæða til þess að lýsa alvarlegum vonbrigðum með það að sameiginleg tillaga minnihlutaflokkanna, um að skerðing á barnabótum hefjist ekki fyrr en lágmarkstekjum er náð, skyldi felld hér á Alþingi. Nú er það svo að barnabætur byrja að skerðast langt undir lágmarkslaunum. Frú forseti. Mig langar að lokum að segja örfá orð varðandi heilbrigðiskerfið. Ekki var veitt neitt viðbótarfjármagn til hjúkrunarheimila. Fulltrúar þessara aðila komu á fund fjárlaganefndar og lýstu þungum áhyggjum sínum. Hið sama á við um forráðamenn SÁÁ sem ekki hafa nægilegt fjármagn til að veita þá bráða- og langtímaþjónustu sem nauðsynleg er vegna hins mikla vanda sem við er að glíma á því sviði. Öryggisnet sjúkraþjónustu í hinum dreifðu byggðum er auðvitað afar mikilvægt. Það ber að nefna hér, til þess að fyllstu sanngirnis sé gætt, að sjúkrastofnanir á landsbyggðinni fengu nokkra viðbót; svo langt sem hún náði þá ber vissulega að meta hana. Staðreyndin er sú að um land allt eru biðlistar eftir aðgerðum. Vegna þess skorts sem við er að eiga varðandi hjúkrunarheimili komast eldri borgarar, sem hefðu heilsu til þess að fara á slík heimili, ekki þangað vegna þess að það er ekki rými. Þar með teppa þeir rúm og halda starfsfólki, sem þarf til að sinna þeim á sjúkrastofnunum, uppteknu. Auðvitað ætti það ekki að vera þannig, starfsfólkið þar ætti að sjálfsögðu að vera að sinna annars konar sjúklingum. Hér er mikið verk að vinna. Það þarf að rétta hlut þeirra sem höllustum fæti standa með miklu ákveðnari hætti en leitast er við að gera í þessu frumvarpi. Ég vil ljúka máli mínu á því að segja: Það er ákaflega skiljanlegt að sú fyrirhugaða 4,7% hækkun sem á að taka gildi nú í upphafi næsta mánaðar er langt undir því sem kjaraþróun í landinu undanfarin misseri gefur tilefni til. Þar að auki er sú hækkun reist á viðmiðum um hækkun á vísitölu neysluverðs en ekki á launavísitölu í andstöðu við meginstefnu þess ákvæðis sem við á um þetta efni í lögum um almannatryggingar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég velti fyrir mér einu í sambandi við tekjuskatt því að hv. þingmaður fór aðeins inn á það að hann teldi skattheimtu af fólki með lægri tekjur vera of mikla á Íslandi, sjónarmið sem ég get alveg tekið undir. Það sem ég velti fyrir mér er hvernig hv. þingmaður sæi helst fyrir sér að breytingar á því til bóta yrðu útfærðar. Sér hann fyrir sér lækkun á tekjuskattsprósentu í neðra þrepinu, vænti ég, eða hækkun á persónuafslætti? Við í Pírötum lögðum til fyrir kosningar lækkun á persónuafslætti. Það fylgir því reyndar talsverður kostnaður fyrir ríkissjóð, eitthvað sem við reiknuðum út. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sjái það fyrir sér að hækka persónuafsláttinn sem leið til að bæta úr þessu? Hitt sem ég velti fyrir mér er hvort hv. þingmaður hafi skoðun á því að persónuafsláttur sé einhvern veginn þrepaskiptur eða fari eftir tekjum. Ég spyr vegna þess að ég hef heyrt þær hugmyndir af og til að flækja hann, ég skil markmiðið með því, en hins vegar þykir mér líka afskaplega vænt um hvað persónuafslátturinn er í raun og veru einfalt tæki. Það er í raun og veru bara ein tala sem við notum gagnvart tekjuskattsútreikningi til að geta reiknað út hlutina. Alla vega finnst mér það hafa hjálpað mér þegar ég þurfti að reikna út þessa hluti. Ég er alltaf hræddur við að fara að breyta persónuafsláttarkerfinu í sjálfu sér, hvernig afsláttur er reiknaður, þótt ég myndi vissulega taka undir að það ætti að hækka hann. Óska eftir áliti hv. þingmanns á þessu.
Frú forseti. Það er ákaflega gagnlegt að fara yfir skýrslu Alþýðusambands Íslands varðandi þróun skattbyrðarinnar vegna þess að þar er hækkun á skattbyrði í öllum tekjuflokkum, og mest hjá þeim sem lægstu tekjurnar hafa, rakið til nokkurra þátta og fyrst og fremst er það rakið til þess að persónuafslátturinn hefur ekki fylgt launaþróun sem hefur aukið skattbyrði lægri launa mest. Síðan er það, og ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir athugasemdir hans, að af hálfu míns flokks, Flokks fólksins, tefldum við fram hugmyndum um þrepaskiptan persónuafslátt þannig að hann yrði í nokkrum þrepum og ber að sjálfsögðu að viðurkenna að það er náttúrlega flóknara fyrirkomulag en að hafa bara eina tölu. En við leyfðum okkur að tefla því fram að hann félli kannski bara niður við háar tekjur. Við leyfðum okkur að nefna töluna 1,5 milljónir á mánuði fyrir aðila sem eru í slíkum hópum eða eru í slíkum tekjuhópi, að þá kannski vegur þetta ekki þungt í afkomu þeirra og gætu sem best séð af þessu. Ég tek undir sjónarmið hv. þingmanns að að sjálfsögðu er það kostur að geta haldið svona kerfum einföldum, en stundum gæti slíkt sjónarmið þurft að víkja fyrir öðrum sem vega þá kannski þyngra, þ.e. að nota þetta kerfi betur til að styðja [[Forseti hringir.]]við þá sem lakast eru settir.
Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi þá skil ég markmiðið. Það er alveg virðingarvert markmið að hafa þrepaskiptan persónuafslátt. Mér myndi líka betur við hugmyndir sem snerust um að hækka persónuafsláttinn og þá kannski hækka tekjuskattsprósentu efra þreps á móti eða eitthvað því um líkt. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki reiknað út það samhengi ef maður myndi vilja hækka persónuafsláttinn um einhverja ákveðna upphæð, hversu mikið þyrfti að hækka efra þrep tekjuskattsprósentunnar á móti, ég hreinlega þekki það ekki, en við að hugsa það upphátt hugsa ég að ég reikni það út mér til dægradvalar. Hitt sem ég velti fyrir mér í sambandi við þróun persónuafsláttarins er annars vegar það að í skýrslunni - sem ég er nú rétt búinn að glugga í vegna þess að hv. þingmaður nefndi hana, þannig að ég er ekki alveg viss um að ég sé með allt samhengi hérna á hreinu, en eins og ég sé persónuafsláttinn þróast hérna frá 1998 til 2016 þá er hann í raun og veru í 94 af hundraði, ef hundraðið er 1998, ég geri ráð fyrir að þarna sé átt við samkvæmt neysluverðsvísitölu. Síðan neðar á blaðsíðu fimm sér maður súlurnar og þar er miðað annars vegar við það ef persónuafsláttur hefði fylgt verðlagi og hins vegar ef persónuafsláttur hefði fylgt launaþróun. Ég velti fyrir mér, þetta er kannski ekki mjög gáfuleg spurning, það má vera, hvort það sé endilega eðlilegt að persónuafsláttur fylgi launaþróun frekar en verðlagi. Ég sé það ekki alveg í fljóti bragði að það sé endilega nauðsynlegt. Ég er ekki að mæla gegn því hins vegar vegna þess að ég er hlynntur því að hækka persónuafsláttinn og það var það sem við töluðum um fyrir kosningar, ég er alls ekki að mæla á móti því. Ég er bara ekki alveg viss um að endilega hafi persónuafsláttarviðmiðið árið 1998 verið eitthvað heilagra en önnur. Ég er ekkert viss um að við eigum endilega að miða við eitthvert tímabil, að þá hafi allt verið rétt uppsett, [[Forseti hringir.]]það ætti kannski frekar að miða það við stöðuna sem er uppi núna og þörfunum sem eru uppi núna. Bara út frá því gæti ég stutt að hækka persónuafsláttinn án tillits til þess hvernig þetta var 1998.
Frú forseti. Ég gleðst yfir því að við hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson höfum að minni hyggju sams konar markmið í huga, þ.e. að nota þetta kerfi í þágu þeirra sem lakast standa. Þetta er nú eins konar tekjujöfnun sem ekki er vinsæl á öllum bæjum. En það blasir auðvitað við að hægt er innan þessa kerfis að stilla það af með margvíslegum hætti til að ná þessum markmiðum. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa með afar greinandi hætti dregið upp ýmsa fleiri kosti í því sem við höfum að sjálfsögðu hugleitt. Það er alveg greinilegt að Alþýðusambandið telur að persónuafsláttur ætti að réttu lagi að fylgja launaþróun. Að sjálfsögðu er ártalið 1998 ekkert heilagt í þessu. En mig langar til að vekja athygli á reikningsdæmum aftast í skýrslunni þar sem fjallað er um skattbyrði og ég vil sérstaklega vekja athygli á því að í þessum dæmum kemur fram að hefði persónuafsláttur fylgt þeirri þróun sem orðið hefur á launum á þessu tímabili þá væru tekjulægstu fjölskyldurnar með á bilinu 100 þús. til 135 þús. kr., miðað við það sem kemur fram í skýrslunni, meira í ráðstöfunartekjur á mánuði en þær hafa núna. Það sjá allir menn, frú forseti, að fyrir fólk á lægstu tekjum eru ráðstöfunartekjur upp á 100 þús. kr. til 135 þús. kr. fé sem verulega munar um.
Frú forseti. Stórsókn og ný vinnubrögð, þetta eru lykilorðin, slagorð þessarar ríkisstjórnar sem líkjast æ meira hreinni skrumskælingu eftir því sem líður á fjárlagaumræðuna. Það á að troða marvaðann áfram og stórum hópum er boðið að troða áfram og enn um sinn, bara af ögn meiri krafti. Virðingarleysi fyrir almenningi, fyrir skjólstæðingum og starfsfólki víða í opinberri þjónustu, m.a. í heilbrigðisþjónustu og í löggæslu, er dapurlegt. Leiðarstefið virðist vera: Flýtur á meðan ekki sekkur. Sýnishorn fengum við fyrr í dag við afgreiðslu hins svokallaða bandorms: Ný vinnubrögð, meira samráð, að virkja minni hlutann. Þetta er ekki að gerast. Það var upp á sömu bókina lært, gömlu lögin leikin og sungin. Birtingarmyndin er sú að stjórnarflokkunum finnist þetta í lagi í rauninni, það liggi ekkert á að bæta hag þeirra sem verst standa. Þau segja það beinlínis, það þurfi að skoða þetta betur, það sé að mörgu að hyggja bæði til sjávar og sveita. Þeim finnst í lagi að sjá fjölskyldufólk í hundraða tali sækja sér mat til hjálparstofnana fyrir jólin. Í besta falli er hlýlega talað um hið góða starf sem Mæðrastyrksnefnd og aðrar hjálparstofnanir standa fyrir, og vissulega er það gott starf. Að ölmusubiðraðir eigi ekki að sjást í velferðarsamfélagi, það hvarflar ekki að ríkisstjórninni. Þetta er ömurlegt og því mótmælum við jafnaðarmenn í Samfylkingunni harðlega fyrir hönd venjulegs fólks í þessu landi, sem fyrir kosningar trúði orðum þeirra sem nú sitja við stjórnvölinn. Þau bregðast. Þau ganga á bak orða sinna. Þau segja: Þetta kemur bráðum, ekki vera óþolinmóð. Þau lofa áfram. Er það trúverðugt? Vonandi, lengi skal manninn reyna. Stærsti flokkurinn í þessu stjórnarsamstarfi hefur lengi setið við katlana og mótað íslenskt samfélag fremur öðrum stjórnmálaflokkum og afrekað það m.a. að koma þjóðinni á vonarvöl og gumar nú af því hversu vel og skynsamlega þeir verndi fjöreggið, auðinn. Þeir skynja ekki, og hafa aldrei gert, í hverju auður okkar er fólginn. Auður okkar felst í velferð allra. Það er hin raunverulega uppspretta velmegunar. Við lifum í velferðarsamfélagi, við trúum því. Við erum ein ríkasta þjóð veraldar mælt á hinn efnislega kvarða Það er haft á orði að við höfum það býsna gott að meðaltali og betra en oftast áður, en misskiptingin vex og vex og við höfum ítrekað bent á það og margar úttektir sýna það. Meint meðaltöl eru vanvirða við mörg þúsund íslensk börn. Er sú mismunun sem við öll horfum upp á eitthvert óumbreytanlegt fyrirbæri, einhverjar verndaðar náttúruminjar sem er ekki hægt að hrófla við? Nei, þetta er pólitík og henni er hægt að breyta. Það viljum við jafnaðarmenn í Samfylkingunni og það verðum við að gera ef friður á að haldast í þessu landi. Við réttum út sáttarhönd fyrr í dag, málamiðlun, lögðum fyrir ríkisstjórn að leggja lið börnum, barnafjölskyldum, þeim sem eru að búa sér og sínum heimili, þeim sem vilja áfram byggja þetta talsvert harðbýla land en ekki velja sér annan og þekkilegri samastað í síminnkandi heimi, þeim sem vilja fjölga Íslendingum, ungu fólki í barneignahugleiðingum. Og við sjáum árangurinn og undirtektirnar í niðurstöðum meiri hlutans sem gaf minni hlutanum langt nef. Þetta eru nýju vinnubrögðin. Ríkisstjórnin boðaði stórsókn í uppbyggingu innviða og væntingar voru um að ákall þjóðarinnar um viðsnúning í heilbrigðiskerfinu yrði virt. En sjáum við einhver merki um átak til sóknar? Sjáum við yfir höfuð einhver merki um sóknarhug? Nei, það held ég ekki, því miður. Að óbreyttu blasir við alvarleg staða í heilbrigðisþjónustu á árinu 2018. Eitt alvarlegasta mein okkar í heilbrigðiskerfinu er stefnuleysi, hvert erum við að fara og hvernig ætlum við að komast þangað? Það vantar vegvísi, leiðarlýsingu og vissulega vantar eldsneyti á tankinn. Enn er haldið áfram á sömu braut í myrkrinu og lagt af stað út í óvissuna. Fjárveitingar til heilbrigðisstofnana byggjast á tilviljanakenndum stærðum og stofnanir fá ekki rönd við reist, sem telja að í flestu sé horft fram hjá svæðisbundnum breytingum, aukningu verkefna, og ein fjárveiting sem ákvörðuð er hér á hinu háa Alþingi látin duga út heilt ár. Slíkt verklag er ótækt í nútímasamfélagi. Það er einstakt í samfélagi vestrænna þjóða að heilbrigðisstofnanir séu fjármagnaðar með þessum hætti án tillits til verkefna og viðfangsefna. Það er árvisst að heilbrigðisstofnanir hafi uppi málflutning, stofnunum sínum til varnar í aðdraganda fjárlagagerðar, enda ríkir þar mjög víða erfitt ástand og hefur gert í nokkuð mörg ár, nánast örvænting. Slíkt þjark sem viðgengist hefur í aðdraganda fjárlagagerðar hefur áhrif á alla starfsmenn, bæði þá sem við sögu koma og almenna starfsmenn. Hættan er sú að þetta hafi margvísleg neikvæði áhrif á starfsemi stofnananna, starfsmannabrag og þjónustu. Það sem sammerkt er öllum heilbrigðisstofnunum á landinu er að reksturinn er vanfjármagnaður, það er þörf á mikilli endurnýjun á búnaði og á viðhaldi stofnana. Þessu er í litlu svarað í nýjum fjárlögum, þó eru þess merki. Í máli Landspítala kemur fram að aðstæður spítalans hafi verið þannig nú síðustu daga vegna aðvífandi álags og stórslysa að þeir hafi hreinlega ekki haft bolmagn og krafta til þess að sitja fyrir fjárveitingavaldinu og gera þeim grein fyrir alvöru stöðunnar. Niðurstaða fjárlaga sé fyrirsjáanlega sú að fram undan sé að velja úr því sem má skera utan af starfseminni og vísa í burtu. Og hvert á að vísa? Út í bæ á sjálfstætt starfandi stofur þar sem greitt er fyrir hvert viðvik sérstaklega og upp í topp samkvæmt gjaldskrá. Það á ekki við um Landspítala sem nýtur fjár á föstum fjárlögum sem eiga að duga út árið. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ekki vikið einu orði að breyttri fjármögnun spítalans, sem er þó knýjandi nauðsyn. Það virðist ekki vera nein sýn til framtíðar í þeim efnum. Það eru engin merki um það í fjárlagafrumvarpi. Samanburður á milli stofnana í heilbrigðisþjónustu er erfiður, stundum misvísandi og varhugaverður. Fulltrúar stjórnenda á heilbrigðisstofnunum í landinu tína til margvísleg rök fyrir máli sínu þegar þeir koma og bera upp vanda sinn í rekstri; vaxandi þjónustuþörf, aldurssamsetning, sérstök atvinnustarfsemi, aukinn fjöldi ferðamanna o.fl. Allt eru þetta góðar og gildar skýringar í sjálfu sér en það skortir mikið á hlutlæga, gagnrýnda og samræmda mælikvarða. Í heilsugæslunni er þetta komið ofurlítið lengra þar sem menn hafa þó þann samanburð sem er íbúafjöldi í viðkomandi heilbrigðisumdæmi og samsetning hans og starfsemin er töluvert fyrirsjáanleg, þessi mikilvæga grunnþjónusta í hverju samfélagi. Á sjúkrasviðinu er þetta hins vegar flóknara. Menn geta ekki borið saman íbúafjöldann á staðnum því að heilbrigðisstofnanirnar hafa svo ólíku hlutverki að gegna og upptökusvæðið er misjafnlega stórt og hlutverk þeirra margvíslegt. Menn verða því að vega og meta með kostnaðargreiningu fjárveitingar til þeirra þegar fram líða stundir. Þetta undirstrikar enn og aftur mikilvægi þess að kostnaðargreining þjónustunnar verði efld. Því miður hefur lítið verið unnið að því máli af hálfu stjórnvalda og þekking utan Landspítala nánast engin á því sviði. Frú forseti. Það sem upp úr stendur í umræðu síðustu dægrin er þetta: Það er vanræksla gagnvart þeim sem höllustum fæti standa í samfélaginu; aldraðir, barnafjölskyldur, öryrkjar og þeir sem sjúkir eru. Hvar er hugur flokksins sem leiðir ríkisstjórnina? Er algjörlega búið að slökkva baráttueldana? Ómar hvergi söngurinn gamli góði? Þó að framtíð sé falin þá er hún þarna samt rétt handan við hornið. Sú framtíð sem þessi ríkisstjórn boðar gefur ekki fyrirheit um að bárur frelsis brotni á ströndum þeirra sem mest þurfa á því að halda og bíða enn. Að byggja réttlátt þjóðfélag virðist ekki vera á efnisskrá ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur fyrir árið 2018. Hvað með baráttuna? Það er búið að gleyma þeim, með leyfi forseta, sem þekkja skortsins glímutök.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa prýðilegu jafnaðarmannaræðu, hún minnir á hvaðan hv. þingmaður kemur eins og reyndar fleiri í þessum sal. Ég get svo sem upplýst það enn og aftur og sennilega hátt í hundraðasta skipti að ég kalla sjálfan mig sósíaldemókrata og aðhyllist í grunninn sömu hugmyndafræði og mér heyrist hv. þingmaður tala um. Það sem ég er að velta fyrir mér úr ræðu hv. þingmanns er hvernig hv. þingmaður myndi vilja forgangsraða öðruvísi ef hann kæmist í þá stöðu að vera skyndilega í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum og stæði frammi fyrir því að gera fjárlög sem þyrftu að standast þá prófraun að hv. þingmaður gæti staðið hér og varið það gagnvart öðrum vinstri flokkum, svo sem Samfylkingunni. Væri ekki rökréttast að slík ríkisstjórn, þar sem svokallaðir vinstri menn ynnu með svokölluðum hægri mönnum, myndi leggja sig fram við að búa til fjárlög sem sýndu strax að það skipti máli að hún væri við stjórnvölinn? Ég heyri það svolítið frá þingmönnum meiri hlutans að seinna verði eitthvað gert, þetta sé í endurskoðun og guð má vita hvað. En mér finnst hins vegar vanta áhersluna á það hvað eigi að bæta sem er ekki hægt að bæta núna, sérstaklega miðað við tillögurnar sem hafa komið frá minni hlutanum, þar á meðal flokki hv. þingmanns, um barnabætur og fleira. Hverjar ættu áherslurnar að vera ef við setjum okkur í þá stöðu? Hérna erum við náttúrlega með vinstri flokk, Vinstrihreyfinguna – grænt framboð, sem að mínu mati er æruverðugur flokkur. Það er fólk í þessum flokki og ríkisstjórn sem er gott fólk sem vill samfélaginu vel. Ég spyr því: Hvað ef annað gott fólk sem ég veit um hér í þessum þingsal kæmist til valda, hvernig myndi það forgangsraða? Hvernig væri hægt að standa að fjárlagafrumvarpi þannig að sómi væri að, miðað við þá [[Forseti hringir.]]stefnu sem hv. þingmaður tjáði?
Frú forseti. Fyrir liggja margvíslegar tillögur Samfylkingarinnar í þeim efnum, hvernig við vildum forgangsraða. Það sem ég hef talað mjög fyrir er að veita barnafjölskyldum aukinn stuðning, ungum fjölskyldum sem eru að koma undir sig fótunum í lífinu. Við reyndum það með okkar tillögum í morgun, þeim var því miður ekki nægilega vel tekið. Við munum reyna áfram. Hvað varðar heilbrigðisþjónustuna þá er það auðvitað ekki einfaldur málaflokkur, það viðurkenni ég. Hæstv. ráðherra á mikið verk fyrir höndum sem ég veit að hún mun rækja vel. Að móta stefnu í málaflokknum á að vera algert forgangsatriði. Síðan það að við reynum að vega og meta með vönduðum hætti hvað kostar að starfrækja þjónustuna á hinum ýmsu stigum í kerfinu. Það vitum við ekki almennilega í dag. Við vitum það eitt að það er ekki endilega ódýrast að veita læknisþjónustu og gera skurðaðgerðir bara á Landspítala. Það eru margar aðgerðir sem hægt er að gera annars staðar og nýta betur viðbúnað hins opinbera. En áherslur okkar hafa auðvitað komið fram almennt í margvíslegum tillögum sem Samfylkingin hefur lagt fram varðandi börn, öryrkja og eldri borgara. Þar hefðum við viljað taka miklu fastar á án þess að setja allt á annan endann.
Virðulegi forseti. Setja allt á annan endann, vel á minnst. Það er jafnan spáð dómsdegi þegar einhver leggur til að skattur sé hækkaður eða eitthvað gert sem kennt er við vinstri. Við heyrðum eina dómsdagsræðu um það áðan frá hv. 5. þm. Reykv. s. Það sem vefst fyrir mér í þessu er að við erum með ríkisstjórn sem ætti a.m.k. að helmingi til að vera sammála þessu. Ég veit alveg að það er tilætlunarsemi og ég veit að maður á ekkert að vera að ímynda sér hvernig aðrir þingmenn myndu greiða atkvæði, en ég segi það bara eins og ef ég væri áhorfandi að það er eitthvað skrýtið að við séum í þeirri stöðu að tillögum um hærri barnabætur þannig að þær skerðist ekki langt undir lágmarkslaunum sé hafnað, ofboðslega einföld krafa finnst mér. Ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður myndi fara með fjárlögin ef hann kæmist í þá stöðu að verða ráðherra og standa hér og bera ábyrgð [[Forseti hringir.]]á þessum fjárlögum - ó, strax búinn. Hvernig mundi hv. þingmaður taka tillögum minni hlutans t.d. ef þær væru ekki [[Forseti hringir.]]endilega að skapi samstarfsflokksins?
Frú forseti. Það er hægara um að tala en í að komast, það er jafnan svoleiðis. Hluti af verkefnunum sem við blasa er hreinasta forgangsatriði. Þeim hefði verið hægt að hrinda í framkvæmd strax og þarf ekki yfirlegu, þarf ekki úttektir og þarf ekkert miklar vífilengjur. Við tökum þessa hópa sem við höfum verið að tala um, þ.e. börnin, öryrkja og aldraða. Þarna getum við gert miklu betur. En það eru aðrir og stærri málaflokkar. Ég geri mér grein fyrir því. Ríkisstjórnin hefur ekki setið að völdum lengi. Heilbrigðisþjónustan er t.d. stórt skip. Það þarf langan tíma til þess að snúa því og hafa þar áhrif. Hagsmunaöflin eru ýmisleg. Þau eru oft engin lömb að leika sér við. En ég vísa bara aftur til þeirrar vinnu sem okkar góði flokkur, Samfylkingin, [[Forseti hringir.]]hefur lagt í undirbúning fjárlagagerðar.
Frú forseti. Ég hlustaði af miklum áhuga á ræðu hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar. Hann tók í raun umræðu sem hefur kannski oftar heyrst frá hlið Pírata að undanförnu en út frá mjög áhugaverðum vinkli. Þetta fékk mig til þess að velta því fyrir mér hvernig hægt væri að vinna þessa hluti öðruvísi og jafnvel öðruvísi en ég sjálfur eða aðrir sem ég hef heyrt í hafa verið að lýsa. Ég þykist vita að hv. þingmaður hafi töluverða reynslu á þessu sviði og því spyr ég hvernig mögulegt væri að bæta skipulag til framtíðar varðandi fjármál heilbrigðisstofnana eins og þau eru í dag til að tryggja reksturinn af skynsemi. Í samhengi við það spyr ég: Hvernig mundi hv. þingmaður vilja sjá uppbygginguna og skipulagið á hugsanlegri langtímaáætlun um heilbrigðismál sem mikið hefur verið rætt um og er væntanleg að mér skilst? Þegar ég hugsa um þetta hugsa ég alltaf um einingar og kubba sem smella saman á viðeigandi hátt eftir því hvernig stofnun er um að ræða; hvar hún er, hversu mikla þjónustuþörf hún hefur og þess háttar. En ég áttaði mig á því, við að hlusta á ræðu hv. þingmanns, að kannski er þessi kubbanálgun, sem er einhvern veginn föst í hausnum á mér, ekki eina leiðin til að nálgast þetta. Kannski eru til eðlilegri nálganir sem fólk með meiri reynslu úr heilbrigðisgeiranum sér í hendi sér en eru mér algjörlega framandi.
Frú forseti. Það er kannski erfitt að svara því í stuttu máli hvernig við vildum sjá stefnuna. Landinu hefur hins vegar verið deilt upp í heilbrigðisumdæmi og stefnan hefur verið sú síðustu 10 til 15 ár að fækka heilbrigðisstofnunum og stækka þær, gera þær burðugri stjórnsýslueiningar og hæfari til að bera meiri ábyrgð á stærri svæðum hvað varðar þjónustu. Þær hafa aldrei fengið að rækja sitt hlutverk sem skyldi. Bæði hafa þær ekki fengið það fjárhagslega svigrúm sem þær þurfa og hvað varðar stóran hluta þjónustunnar, sem er sérfræðiþjónusta, þá hefur það kerfi ekki virkað. Ég held að svæðin eigi að vera ábyrg og verða sterk, þessi umdæmi. Það sem við þurfum að hafa innifalið í nýrri heilbrigðisstefnu eða heilbrigðisáætlun, leiðarvísi eða hvað við köllum það, er að við komum okkur saman um hvar eigi að vera þjónusta og að sú þjónusta verði þá fullfjármögnuð. Hún er það ekki í dag. Þetta er í örstuttu máli það sem mér dettur í hug varðandi skipulagið. En mikil áskorun er fólgin í því að skapa nýja heilbrigðisstefnu sem gildi fyrir allt landið, því það eru mjög sterkar skoðanir á því hvar og hvernig eigi að veita heilbrigðisþjónustu. Allir vilja hafa heilbrigðisþjónustuna sem næst sér. Við eigum að reyna að leysa úr því eins vel og við getum, en það verður sjálfsagt seint hægt þannig að öllum líki, en við eigum að reka áróður fyrir miklum gæðum.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta ágæta svar. Þetta leiðir mig til þess að velta fyrir mér afstöðu þingmanns til stofnanasamninga á borð við þann sem í gildi var við Heilbrigðisstofnun Suðurlands á Höfn í Hornafirði, starfseininguna þar, en hún var á tímabili rekin sem samningur við sveitarfélagið þar. Ég spyr hvort sú hugmynd hafi gefið góða raun sem einhvers konar annað stjórnsýslustig? Það er alltaf þessi togstreita. Þegar verið er að búa til stærri og samheldnari einingar verður vissulega meiri samfella í rekstrarskilyrðum og skipulagi, en það bitnar svolítið á einstökum eiginleikum hvers staðar fyrir sig. Það eru margir staðir þar sem þjónustan er mjög takmörkuð og mjög lítil, en gæti fengið að njóta sín og blómstra á einhvern hátt ef skilyrðin væru rétt og kannski slíkt annað skipulagsstig gæti hjálpað. Hver er afstaða þingmannsins til þess?
Forseti. Það er nefnilega mjög merkilegt þjónustuform rekið á Suðausturlandi þar sem Heilbrigðisstofnunin á Höfn í Hornafirði er hluti af Heilbrigðisstofnun Suðurlands, en menn hafa gert með sér frávikssamkomulag. Heilsugæslan er nærþjónusta. Hún ætti auðvitað heima hjá sveitarfélögum alveg eins og heimaþjónustan á heima hjá sveitarfélögum og heimahjúkrun ætti heima þar líka. En sporin hræða. Sveitarfélögin hafa beyg af því að taka yfir verkefni af ríkinu og nefna til sögunnar málefni fatlaðra og grunnskólana. Það er þess vegna ærið verk að vinna á þessu sviði. Akureyri var með þessa þjónustu, heilsugæsluna, á sínum herðum en óskaði því miður eftir því að gengið yrði til baka, af fjárhagslegum ástæðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla ræðu og mundi gjarnan vilja eiga við hann orðaskipti við betra tækifæri og á öðrum tíma dags og árs um heilbrigðismál. Hann fór yfir hér tiltekna hluta heilbrigðiskerfisins af mikilli þekkingu enda hefur hann reynslu á því sviði og miklu meiri reynslu en sú sem hér stendur. Ég vil í þessu andsvari fyrst og fremst gera grein fyrir þeim vilja mínum að eiga uppbyggilegt samtal til lengri framtíðar, þ.e. samtal um stefnumörkun til lengri framtíðar, því að það er rétt sem hv. þingmaður bendir á, að sá háttur sem hafður er á hér undir mikilli tímapressu við að afgreiða fjárlög er að sumu leyti spurning um að halda áfram í myrkrinu, eins og hann orðaði það sjálfur í ræðu sinni. Það tekur líka langan tíma að snúa þessu stóra skipi. En afstaða mín er sú að til þess að það megi takast þurfum við á bak við slíkar breytingar mjög mikið og þverpólitískt samstarf. Við þurfum í raun sameiginlegan skilning á þeim hluta samfélagssáttmálans sem gott heilbrigðiskerfi á að vera og að það lifi af, ef svo má að orði komast, pólitískar sviptingar, kosningar, ný kjörtímabil, nýja heilbrigðisráðherra o.s.frv. Það er mikilvægt fyrir fólkið í landinu. Það er mikilvægt fyrir fólkið okkar sem starfar að heilbrigðismálum. Ég vil líka staldra við það sem hv. þingmaður nefndi varðandi skýra verkaskiptingu einstakra þátta, leggja áherslu á gæði, jöfnuð. En mig langar til þess að biðja hann um að segja hér nokkur orð um jöfnuð óháð búsetu, og þá áskorun sem fólgin er í því að tryggja jafnt aðgengi [[Forseti hringir.]]íbúa okkar dreifbýla lands að heilbrigðisþjónustu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir andsvarið. Ég geri mér grein fyrir því, og það er mjög vel orðað, að þarna þurfum við að gera með okkur samfélagssáttmála. Það er mikil áskorun í því fólgin því að þetta er einstakur málaflokkur, mjög viðkvæmur. Haft er á orði að það sé einn af grunnþáttum í hverju samfélagi að hafa trygga, örugga heilbrigðisþjónustu. En almenningur er að verða mjög vel upplýstur. Núna gildir það ekki lengur, hvorki úti á landi né neinu öðru samfélagi, að það sé bara einhver á stöðinni. Fólk gerir kröfu um góða þjónustu. Ég held að málið vinnist fyrst og fremst á gæðunum. Við eigum að tala um meira um gæði en að tryggja hausana. Ég varð var við það í mínu starfi að menn voru uppteknir af því að þeir svæfu ekki rólegir nema einhver „haus“ væri tiltækur. En það er auðvitað mikilvægt að menn búi við öryggi. Ég held að við verðum að fara að búa okkur undir það ef við ætlum að halda þessu landi öllu í byggð, sem við viljum auðvitað gera, að skorða þennan mikilvæga þátt. Það er ekki þannig í dag. Stjórnendur í heilbrigðisþjónustu glíma oft og tíðum við ómöguleikann, að manna staði sem eru mannaðir sumpart vegna hefðanna. En það vill enginn gefa eftir. Mörg byggðarlög hafa séð á eftir prestinum, síðan löggunni, nú á líka að taka frá okkur lækninn eða hjúkrunarfræðinginn. Fólk upplifir það sem undanhald landsbyggðar.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð svör. Mig langar til þess að ganga aðeins nær honum í því og kalla eftir þekkingu hans á málaflokknum. Hv. þingmaður talar um að gæði séu e.t.v. mikilvægari en mönnun, þ.e. það að vera með hausa á staðnum, eins og hann segir. Það er mikilvægt að byggja á gæðum. Þá vil ég spyrja: Erum við með nægilega góða mælikvarða á það að meta gæði heilbrigðisþjónustunnar? Þá er ég fyrst og fremst að tala um þjónustu heilbrigðisstofnananna úti um land, hvaða mælikvarðar eru til. Eru þeir nógu góðir? Þurfum við að endurskoða þá? Rætt var um það í McKinsey-skýrslunni að við þyrftum að fjölga mælikvörðum. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á því? Svo er annað sem er mér ofarlega í huga, það er þjónusta við fæðandi konur, sem er orðin mjög [[Forseti hringir.]]takmörkuð úti um land, og eiginlega bara einskorðuð við höfuðborgarsvæðið og Eyjafjarðarsvæðið. Hvernig eigum við að koma til móts við það? Ég hef það á tilfinningunni að við höfum ekki brugðist við þeirri stöðu sem upp [[Forseti hringir.]]er komin með því að fækka stöðum fyrir konur til þess að fæða börn.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessar fyrirspurnir, sem eru báðar tvær fínar, en tíminn er stuttur. Við höfum auðvitað lykilmælikvarða til þess að mæla árangur á vissum sviðum. En varðandi gæðamælikvarða, hversu góða þjónustu við veitum, er pottur brotinn. Raunar má segja að það komi á óvart hversu lélega mælikvarða við höfum í þessari mikilvægu, viðkvæmu þjónustu. Þar er verk að vinna. Við höfum ekki viðskiptamannaskrá eða gæðakannanir í þjónustunni nema mjög óreglulega. Varðandi fæðingarþjónustuna er það snúið. Það eru auðvitað staðir úti á landi þar sem eru kannski 30, 40, 50 fæðingar. Það er ekki raunhæft eða það kostar a.m.k. mjög mikið að halda úti viðbúnaði til þess að tryggja öryggi í fæðingum. Það sem gerst hefur er að þessi þjónusta hefur verið tekin í burtu eða hefur horfið [[Forseti hringir.]]og það hefur ekkert komið í staðinn. Fjölskyldur - [[Forseti hringir.]]fæðandi konur fá engan eða lítinn stuðning þegar þær þurfa að taka sig upp og fara að heiman. Það er auðvitað maki og hugsanlega barn [[Forseti hringir.]]líka sem vilja taka þátt í þessum merkilega viðburði. [[Forseti hringir.]]Þetta er stórmál fyrir fjölskyldu úti á landi. Þar þyrftum við að móta okkur stefnu.
Virðulegi forseti. Klukkan er orðin svolítið margt miðað við föstudagsfund, en hvað hefur maður svo sem annað að gera en að ræða fjárlög? Ég ætla að fara yfir nokkra þætti sem hafa reyndar margir komið fram í umræðunni, bæði núna og við 2. umr., og fer líka yfir efni sem varðar bandorminn svokallaða, þ.e. ýmsar breytingar vegna fjárlaga, þar sem þau mál eru auðvitað náskyld. En fyrst langar mig að nefna eitt sem er afskaplega mikilvægt að sé útkljáð í þessari umræðu sem varðar breytingu á bandorminum. Það atvikaðist þannig að í efnahags- og viðskiptanefnd, þegar hún var að fjalla um bandorminn, kom til tals framlenging á bráðabirgðaákvæði. Þetta bráðabirgðaákvæði veitir framhaldsskólum heimild til að rukka fyrir efniskostnað. Sitt sýnist hverjum um hvort eðlilegt sé að framhaldsskólar rukki þetta eða ríkissjóður borgi þetta, en þannig var það nú samt. Samkvæmt lögunum og meginefni þeirra var gert ráð fyrir að ekki þyrfti þessa heimild, að ríkissjóður myndi borga þetta. Síðan varð hrun 2008. Í kjölfarið kom árið 2009. Þá ákvað Alþingi, vegna ástandsins sem þá var uppi í efnahagsmálum, að setja inn þetta bráðabirgðaákvæði sem myndi vissulega létta örlítið á ríkissjóði en á móti leggja byrðarnar á námsmenn sem þurftu þá að kaupa efnið af skólanum og borga meira fyrir menntun sína. Þetta var gert tímabundið. Það er alveg skýrt að vilji löggjafans var sá á þeim tíma að þetta bráðabirgðaákvæði væri ill nauðsyn. Núna er það ekki lengur nauðsyn, bara illt. Þetta var aðeins rætt í efnahags- og viðskiptanefnd. Það fór þannig um stundarsakir að meiri hlutinn vildi samt hafa þetta bráðabirgðaákvæði inni, minni hlutinn var á móti því og vildi bara að ríkissjóður borgaði þetta. Þá kom upp sú umræða hvort fólki fyndist þetta eðlilegt eða ekki. Það er alveg góð og gild umræða en þá ætti líka að breyta meginefni laganna sjálfra þannig að þetta væri bara skýrt og þyrfti ekki alltaf að vera að framlengja eitthvert bráðabirgðaákvæði. Ef fólk vill hafa þetta þannig að þessi heimild sé til staðar á auðvitað að setja það inn í meginefni laganna og hætta að sóa tíma okkar með stanslausum bráðabirgðaákvæðum sem þarf síðan að velta upp á hverju ári. Ég gæti haldið sjálfstæða ræðu um bráðabirgðaákvæði og hversu fyrirferðarmikil þau eru í meðferð þingsins á þessum málum - ég nefni það sem dæmi að lög um tekjuskatt eru alger frumskógur, það eru 57 bráðabirgðaákvæði þar, þó nokkrir doðrantar þær línur - en það er bara í framhjáhlaupi sem ég nefni það. Hvað sem því líður stungum við upp á því í minni hlutanum að þetta bráðabirgðaákvæði yrði bara ekki framlengt, að ríkissjóður myndi einfaldlega borga þetta. Tillagan um að framlengja þetta bráðabirgðaákvæði var dregin til baka af meiri hlutanum, sællar minningar. Það var jákvætt, mjög jákvætt, og er vonandi liður í að fella tilgátu mína um að ríkisstjórnarflokkarnir greiði alltaf atkvæði gegn minni hlutanum. Nú sé ég fram á að sú tilgáta, sem ég vona að sé röng, sé röng, það væri mjög gaman. Ástæða þess að ég nefni þetta er sú að ef þessi bráðabirgðaheimild til gjaldtöku er einfaldlega numin brott stendur eftir að nemendur í iðnnámi, sem þurfa þetta efni til að stunda sitt nám, þurfa samt sem áður að fá þetta efni. Einhvers staðar frá verður þetta að koma. Ef það er ekki fjármagnað og heimildin er ekki framlengd kemur það niður á getu framhaldsskólanna til að bjóða upp á þessa iðnmenntun. Það má ekki gerast. Að mínu mati er verra að taka burt bráðabirgðaákvæðið, þ.e. framlengja það ekki, án þess að fjármagna þá efniskostnaðinn en að framlengja bráðabirgðaákvæðið. Minni hlutinn vildi þá sleppa því að framlengja þetta bráðabirgðaákvæði og er það vel. En þá þurfum við líka að fjármagna þetta. Og það gerist í þessu máli, í fjárlögum. Við spurðum að því í efnahags- og viðskiptanefnd, hvað það kostaði. Svörin voru algerlega skýr, ég hef sjaldan heyrt jafn skýr svör í nokkurri nefnd. Það voru 300 milljónir. Ég spurði aftur: Er það þá nóg, er það verðmiðinn sem þarf til að laga þetta varanlega? Ég man ekki betur en að mann hafi kinkað kolli og sagt já. Svarið var alla vega á þá leið að þannig lifir minningin - þótt minnið sé brigðult og allt það. Nú liggur fyrir breytingartillaga frá minni hlutanum um að auka þetta fjármagn um 300 milljónir til þess að ná þessu markmiði, að geta sleppt þessu bráðabirgðaákvæði án þess að það komi niður á getu skólanna til að bjóða upp á þetta iðnnám. Núna liggur á að meiri hlutinn geti greitt atkvæði með tillögu minni hlutans. Sú tillaga, að auka þessi útgjöld um 300 milljónir, er óhjákvæmileg afleiðing þess að draga til baka tillögu meiri hlutans um að framlengja bráðabirgðaákvæðið. Þetta er órjúfanlegt. Ef meiri hlutinn hyggst einungis taka burt bráðabirgðaákvæðið án þess að leggja til féð er verið að draga úr getu framhaldsskólanna til að bjóða upp á iðnnám. Ég trúi því ekki að það hafi verið markmiðið eða tilgangurinn með því að draga þetta til baka. Enda veit ég ekki hvers vegna í ósköpunum meiri hlutinn ætti að vilja gera það ef út í það er farið. En það þýðir líka að kannski fellur tilgáta mín í atkvæðagreiðslum á eftir og meiri hlutinn getur þá greitt atkvæði með þessari tillögu. Ég vona að meiri hlutinn upplifi sóma í því en ekki skömm. Það á ekki að vera einhver uppgjöf, það á að vera þvert á móti, það væri glæsilegt að sjá meiri hluta greiða atkvæði með tillögu minni hluta um fjárlög. Þó að það væri ekki nema bara til að hafa upplifað það. Ég held ég láti þetta duga um þennan tiltekna lið. Það gerðist á dögunum að forseti Bandaríkjanna, Donald Trump, gerði það sem Donald Trump gerir oft, sem er að hann hótaði. Hann vildi fá atkvæðagreiðslu hjá Sameinuðu þjóðunum um hvort Bandaríkin skyldu viðurkenna Jerúsalem sem höfuðborg Ísraels. Eldfimt mál og vitaskuld viðkvæmt. Reyndar svo viðkvæmt að það stefnir friðarumleitunum í hættu. Þetta er mjög alvarlegt mál. Það er í sjálfu sér ekki endilega bara vegna þess hvort Jerúsalem sé höfuðborg Ísraels eða ekki heldur áhrifin á friðarviðræðurnar sjálfar. Þetta er eitt af höfuðágreiningsefnunum í þeim viðræðum og þetta stefnir í hættu áratugaerfiði við að reyna að koma á friði í Ísrael og Palestínu. Nú þar sem Donald Trump er Donald Trump gerir hann það sem Donald Trump gerir, hann hótar þjóðum að hann muni hætta að fjármagna þróunaraðstoð til þeirra landa sem ætla að greiða atkvæði gegn honum. Fyrir utan það hvað þetta er hneykslanleg og barnaleg hegðun - flestir unglingar sem ég þekki haga sér ekki svona því að þeir eru vaxnir upp úr því, þetta er fáránleg hegðun. Og meðan ég man: Við eigum bara að segja það upphátt, maðurinn hagar sér eins og barn, með fullri virðingu fyrir börnum. En þetta gerði alla vega að verkum að hann dró úr fjárveitingum til Sameinuðu þjóðanna. Sameinuðu þjóðirnar eru ekkert endilega vinsælasta alþjóðastofnun í heiminum og ég skil það alveg. Þær hafa á margan hátt sömu galla og Alþingi. Þetta er sá vettvangur þar sem fólk kemur saman til að ræða ágreiningsmál. Það getur alveg verið svolítið ljótt, getur vissulega verið óþægilegt. En það er mikilvægur vettvangur. Einn mikilvægasti vettvangur sem við höfum eru Sameinuðu þjóðirnar með öllum göllum. Þá vil ég samt ekki draga úr öllu því sem Sameinuðu þjóðirnar hafa gert gott, það virðist því miður oft gleymast. Hvað sem því líður dregur hann úr þessari fjármögnun. Nú eru það ekki mínir útreikningar sem ég styðst við, en það eru nokkrar leiðir til að reikna út hvað væri þá sanngjarnt að við myndum leggja til aukalega í Sameinuðu þjóðirnar ef við vildum sýna fordæmi, Ísland, og gera hið þveröfuga við það sem Donald Trump gerir. Ef við reyndum að finna út úr því hvað væri réttlátt og skynsamlegt af okkur að leggja af mörkum í staðinn til að sýna samstöðu með þessari mikilvægu alþjóðastofnun. Þess vegna erum við með breytingartillögu upp á aðeins 100 millj. kr., ekki meira en það. Ekki mikil upphæð. Þetta er sem sé tala sem er reiknuð út frá meðaltali eða miðgildi eða einhverju slíku af þremur mismunandi leiðum sem hægt væri að nota til að reikna út hvað væri sanngjarnt fyrir Ísland. Það er hægt að miða við fólksfjölda og tvær aðrar leiðir. Ég reiknaði þetta ekki sjálfur þannig að ég þekki ekki nákvæmlega forsendurnar að baki en alla vega er þetta mjög lág upphæð, 100 milljónir, og þá gætum við sent þessi skýru skilaboð. Þetta er nú frekar nýleg tillaga. Ég veit ekki til þess að hún hafi verið rædd í umræðum um fjárlög hingað til. Þetta er tvímælalaust eitthvað sem við ættum að gera til þess að sýna að þótt sum öfl í þessum heimi vilji helst loka að sér og alla aðra úti sé Ísland ekki þar á meðal. Það væru mikilvæg og góð skilaboð og svolítil tilbreyting miðað við fréttir þessara daga. Ég hef því miður ekki þann tíma sem ég hefði þurft til að fara yfir öll hin atriðin sem mig langaði að fara yfir. En ég ætla að velja eitthvað úr. Ég hugsa að ég nefni aðeins eitt sem mér hefur fundist alveg kostulegt, eftir að vera aftur kominn á þing eftir kosningabaráttu sem einkenndist, eins og kosningabarátta almennt, af svokölluðum kosningaloforðum. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég er á móti kosningaloforðum. Mér finnst ekki að flokkar eigi að gefa þau, mér finnst ekki að fólk eigi að trúa þeim. Mér finnst kosningaloforð sem fyrirbæri bara ekki við hæfi. Mér finnst þau óábyrg. Við reyndum að koma því mjög skýrt til skila í okkar kosningabaráttu að þetta væru tillögur, gætu breyst. Þær væru háðar ákveðnum forsendum, þær forsendur gætu breyst og myndu hugsanlega gera það. Því að þannig virkar raunveruleikinn. Það er ekki þannig að pólitíkusar ákveði í kosningabaráttu að þetta sé bara það sem eigi að gera alveg sama hvað. Það er bara óábyrgt. En auðvitað verður fólk að vita hvað stjórnmálamenn hafa í hyggju að gera. Þess vegna eru þeir með stefnu. Þess vegna reyna þeir að útskýra út frá hvaða forsendum þeir taka ákvarðanir sínar og reyna eftir fremsta megni að treysta okkur hér á hinu háa Alþingi til að taka tiltölulega upplýstar og skynsamlegar ákvarðanir. Umfram það vil ég samt nefna að auðvitað á almenningur, ef hann vill beinlínis stjórna því hvernig hlutirnir eru gerðir og hvað er gert, einfaldlega að fá þann rétt. Gott fyrsta skref, meðan ég man, væri að innleiða nýja stjórnarskrá grundvallaða á frumvarpi Stjórnlagaráðs þar sem almenningur getur kallað til sín frumvörp í þjóðaratkvæðagreiðslu ef 10% kjósenda krefjast þess, sem ég tel mjög hógværa tillögu. Það er líka alveg hægt, þegar sátt væri komin um slíkt, að gefa almenningi meira færi á að stjórna hlutum, jafnvel því hvernig fjármagni sé beint og hvert. Þá þyrfti kannski minna að stóla á að hv. þingmenn og stjórnmálamenn og frambjóðendur uppfylli einhver „loforð“. Ef almenningur vill ráða á almenningur að fá að ráða beint, sjálfur. Hann á ekki að þurfa að treysta því að einhver lofi og standi við loforð, sem, meðan ég man, almenningur er almennt vanur því að allir stjórnmálamenn brjóti. Ég spyr stundum: Hvað er átt við með þessari fullyrðingu: Allir stjórnmálaflokkar brjóta alltaf öll kosningaloforðin sem þeir gefa? Það er merkilega margt fólk sem er sammála þessu. Einn og einn aðili hefur sínar efasemdir, getur bent á eitt og eitt sem Framsókn því miður einhvern tíma efndi. En í meginatriðum er það stemmningin í samfélaginu að stjórnmálamenn svíki alltaf kosningaloforðin sín. Það hlýtur að vera ástæða fyrir því. Ég held að það sé bara ágæt ástæða fyrir því, það er vegna þess að það er oft mjög óábyrgt hvernig þeir tala í kosningabaráttu. Eitt af því sem mér fannst svo óábyrgt í kosningabaráttunni fyrir þessar kosningar að mér blöskraði var þegar Sjálfstæðisflokkurinn fór að tala um 100 milljarða í innviðauppbyggingu. Ef maður fór að spyrjast nánar fyrir um það kom það náttúrlega ekki fram í fjárlögum, þá var þetta skyndilega einhver hagnaður einhvers staðar sem ég hafði ekki heyrt um á þeim tíma að væri aðgengilegur stjórnmálamönnum. Það kemur oft upp í kosningabaráttu að allt í einu eru komnir einhverjir tugir milljarða einhvers staðar í einhverri kistu sem enginn vissi af fyrr en efnt var til kosninga. Og svo skildist mér reyndar líka að þarna væri verið að tala um fjögur ár, sem sé heilt kjörtímabil. 100 milljarða yfir heilt kjörtímabil. Það þýðir 25 á ári sem eru önnur skilaboð en einfaldlega 100 milljarðar í innviði. Svona tölur og svona fullyrðingar segja okkur ekki neitt ef það er ekki nákvæmt hvað verið er að tala um. Það er þess vegna sem við í Pírötum gáfum út töflureiknisskjal með tillögum okkar og hugmyndum þannig að fólk gæti skoðað það, sem fólk og gerði. [[Forseti hringir.]] Mikið gæti ég nú gortað meira af því en ég ætla að láta forseta ráða að þessu sinni og lýk ræðu minni hér. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar til að spyrja hann út í ráðstafanir sem fallið var frá hér fyrr í dag, þ.e. bráðabirgðaákvæði sem sett var í kjölfar efnahagshrunsins þar sem frestað var gildistöku 45. gr. og 50. gr., minnir mig, framhaldsskólalaga frá árinu 2008 um efnisgjöld, sem starfsmenntanemendur og iðnmenntanemendur áttu að greiða, og eins um námsgjöld, sem þeir sem stunda kvöldskóla og fjarnám eru rukkaðir um. Sem sagt bráðabirgðaákvæði um að þær greinar í framhaldsskólalögum tækju ekki gildi var sett árið 2009 þegar við vorum á barmi gjaldþrots, og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætlaði að framlengja núna í blússandi góðærinu á toppi hagsveiflunnar en sá svo að sér og hætti við og við vorum voða ánægð og glöð með það í dag. En síðan kemur í ljós að það vantar fjármögnun á móti, 300 millj. kr. Það má vera að hv. þingmaður hafi komið vel inn á þetta í ræðu sinni, ég þurfti að bregða mér frá. En ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann skilji það ekki eins og ég að tryggja verði framhaldsskólunum 300 millj. kr. í rekstrarfé, ef sú ákvörðun sem tekin var hér í dag um að samþykkja ekki bráðabirgðaákvæðið á ekki að verða til þess að þeir þurfi að skera niður í rekstri um þessar 300 millj. kr.
Virðulegi forseti. Það kom fram á fundi efnahags- og viðskiptanefndar áður en við komum til þeirrar umræðu og þeirrar atkvæðagreiðslu sem við vorum í fyrr í dag um hvort framlengja ætti þetta ákvæði eða ekki. Talan hefur legið fyrir alla tíð frá því við byrjuðum að tala um þetta hér í þingsal, þ.e. 300 milljónir. Maður talar nú svolítið oft um ekki mjög háar upphæðir hérna, en ég veit að þær safnast saman smátt og smátt. En þetta eru 300 milljónir sem ríkissjóður hefur vissulega efni á. Með hliðsjón af því að bráðabirgðaákvæðið var hugsað út frá kreppuástandi og því að við erum einfaldlega ekki í kreppuástandi nú þá liggur beint við að það þarf þessa aukafjárveitingu til að gera þetta. Ef breytingartillaga minni hlutans, um að fjármagna þessa annars góðu ákvörðun meiri hlutans um að framlengja þetta ekki, verður felld get ég ekki séð þetta öðruvísi en að Vinstrihreyfingin – grænt framboð hafi svolítið látið fara með sig. Vegna þess að það getur ekki verið vilji þeirra að draga úr getu framhaldsskólanna til að bjóða upp á þetta nám. Ég trúi ekki að það sé vilji til þess. Það hlýtur að vera einhver mjög alvarlegur misskilningur ef á ekki að fjármagna þetta. Síðan er tvennt, hvort þeir flokkar vilji fjármagna þetta með því að setja þetta í aukafjárlög næsta ár, og vísa ég þá til langrar og ágætrar umræðu hérna áðan um fjáraukalög þar sem við fórum yfir hversu forkastanleg vinnubrögð það væru. Við vitum að það þarf þessa peninga og þá eiga þeir heima á fjárlögum. Samkvæmt lögum um opinber fjármál er það þannig. Ef við ætlum ekki að brjóta þessi lög vísvitandi verðum við að setja þetta í fjárlagafrumvarpið. Það gefur augaleið. Og svo hitt, sem ég velti fyrir mér, er hvort það sé einhver egó-spurning að þessar 300 milljónir séu í breytingartillögu minni hlutans eða meiri hlutans. Ég velti því fyrir mér. Ég vona að egóið sé nógu sterkt til að meiri hlutinn geti hugsað sér að greiða atkvæði með tillögu minni hlutans.
Herra forseti. Ég held að það sé eina leiðin, að samþykkja annaðhvort tillögu minni hlutans um 300 milljónirnar inn á málasvið framhaldsskóla eða þá að meiri hlutinn sjálfur komi með nýja tillögu, öðruvísi, upp á 300 milljónir og eina krónu, ef þeir vilja frekar samþykkja tillögu sem þeir leggja fram sjálfir. En ég held að það sé nauðsynlegt. Ég hef samt áhyggjur af því að menn séu eitthvað að föndra og vilji fara á svig við lög um opinber fjármál. Sérstaklega hef ég miklar áhyggjur eftir að hafa farið í andsvar við hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur þegar hún sagði í andsvari fyrr í kvöld að þetta kæmi allt í ljós þegar hæstv. menntamálaráðherra útskýrði vandlega fyrir okkur að það ætti að nota varasjóðinn til að fjármagna þetta. En varasjóður er bara fyrir það sem er tímabundið og algerlega ófyrirséð. Varasjóður er ekki til þess að dekka einhverja ákvörðun sem er tekin í fljótfærni af meiri hlutanum í þingsal. Ég átti ekki von á því þegar formaður efnahags- og viðskiptanefndar kom hér í pontu og sagði að stjórnarmeirihlutinn hefði hætt við þessa tillögu, að menn væru ekki búnir að skoða og fara yfir hvað það þýddi. Ekki datt mér í hug í dag þegar ég gladdist sannarlega yfir þeirri tillögu að meiningin væri að skera niður í framhaldsskólunum á móti eða ganga á svig við lög um opinber fjármál með einhverjum [[Forseti hringir.]]brögðum.
Virðulegi forseti. Ég átta mig hreinlega ekki á því hvaða hvatir myndu liggja að baki þess að setja þetta ekki í fjárlög heldur vilja fara í einhverja varasjóði. Ég skil bara ekki hvers vegna í fyrsta lagi þau myndu vilja það. Hverju er áorkað með því? Ég tortryggi slíkt vegna þess að það er nú því miður svo mikið um það að eitthvað er sagt og síðan misskilur annar það. Það er frekar dæmigert í þessu starfi, bæði vegna þess að fólk talar ekki alltaf sama málið en líka vegna þess að þegar hagsmunir eru fyrir því að misskilja eitthvað eða skilja einhver smáatriði öðruvísi er meiri tilhneiging til þess að þau séu skilin öðruvísi eða misskilin. Sú hugmynd að taka þetta úr varasjóði, það er svolítið merkilegt stundum hvað Alþingi á auðvelt með að brjóta reglur sem það setur sér sjálft. Það erum við sem setjum þingsköp, við settum lög um opinber fjármál. Kannski ekki nákvæmlega þeir einstaklingar sem hér standa en alla vega sá sem hér stendur. Ég man ekki betur en að hv. þingmaður hafi verið með í því að setja þessi lög. Enda góð lög. En við ættum líka að fylgja þeim. Og þegar tillögur koma um að fylgja þeim einhvern veginn ekki af ástæðum sem ég get ekki ímyndað mér miðað við að markmiðið er skýrt. Við vitum hvers vegna við erum að gera þetta, vitum nákvæmlega hver upphæðin er. Það er alveg skýrt. Það er ekkert vafamál, engin flækja hérna að leysa. Þetta er bara spurning um hvort meiri hlutinn hyggist fjármagna þessa breytingu, sem hann blessunarlega samþykkti með því að taka til baka tillögu sína um að framlengja þetta bráðabirgðaákvæði, förum ekki of djúpt í lagatæknina, eða hvort hann ætlar að draga úr getu framhaldsskólanna til að bjóða upp á iðnnám. Það eru bara þessir tveir kostir. Ég trúi því ekki upp á hv. þingmenn meiri hlutans að þeir ætli að greiða atkvæði gegn því að fjármagna þessa breytingu sem þeir hafa sjálfir staðið fyrir. Ég trúi því bara ekki upp á þá. Ég þarf að sjá það. Ég er enn þá [[Forseti hringir.]]það blautur á bak við eyrun hér á Alþingi að ég trúi því ekki.
Herra forseti. Á þeim 15 mínútum sem ég hef þá vil ég tala fyrst og fremst um tvennt, annars vegar þau tæki sem stjórnvöld búa yfir til þess að vinna gegn auknum ójöfnuði í samfélaginu og hins vegar um framhaldsskólana og stöðu þeirra. Við höfum í mörgum ræðum í umræðu um fjárlagafrumvarpið og um ýmis lög sem þarf að breyta vegna fjárlagafrumvarpsins talað um mikilvægi þess að hækka barnabætur, sem skerðast langt undir lágmarkslaunum. Við höfum einnig rætt að það þurfi að breyta vaxtabótum, þar þurfi að hækka eignarviðmið vegna þess að fasteignamat í landinu hefur náttúrlega vaxið óskaplega mikið að undanförnu og meira á ákveðnum svæðum. Sú hóflega hækkun sem við í minni hlutanum leggjum til kæmi aðeins til móts við slíkt og fleiri mundi njóta vaxtabótanna. Þessi tvö stýritæki, þessi tvö tæki sem eru svona árangursrík til þess að auka á jöfnuð í samfélaginu, hafa verið veikt á undanförnum árum. Ég fékk einu sinni að vinna fjárlagafrumvarp. Það var haustið 2012 sem við vorum að ganga frá fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2013. Þá sáum við til lands eftir að hafa unnið á 216 milljarða fjárlagagati. Við gátum sett fram fjárlagafrumvarp fyrir árið 2013 þar sem við lokuðum gatinu. Um leið og við sáum til lands hækkuðum við barnabæturnar. Við vildum taka skref í áttina að því sem gerist í hinum norrænu ríkjunum þar sem barnabótum er beitt með árangursríkum hætti til þess að jafna stöðu barnafólks við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Við vorum líka með þrepaskipt tekjuskattskerfi. Það er í stefnu okkar í Samfylkingunni að fjölga frekar þrepum en fækka, en um leið og ný ríkisstjórn tók við þá var þrepunum fækkað og dregið úr vægi barnabótanna sem höfðu verið hækkaðar um 30% - það er nánast sama tala sem er verið að leggja til núna að Alþingi samþykki til þess að verja til barnafjölskyldna í landinu og var samþykkt haustið 2012, fyrir fimm árum síðan. Það er markvisst verið að veikja þessi kerfi sem eru partur af velferðarkerfinu og eru árangursrík. Þessu viljum við í minni hlutanum breyta. Meiri hlutinn vill það ekki. Það er misjafnt hvað sagt er eftir því hver talar úr stjórnarmeirihlutanum, en sumir segja eins og hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra að það þurfi að skoða þetta allt í tengslum við kjarasamninga. Ég vona að það sé ekki rétt, að það sé það sem stjórnarmeirihlutinn vill, að fólk sem er á lægstu laununum, fólk sem er á lágmarkslaunum á Íslandi, þurfi að sitja við kjarasamningaborðið og semja sig upp í óskertar barnabætur, væntanlega fyrir þau býtti að fá lægri laun á móti fyrir alla, hvort sem þeir eru með börn á framfæri eða ekki. Þetta er eitthvað óskaplega undarlegt og eitthvað sem ég hefði aldrei látið mér detta í hug að félagar mínir til langs tíma í Vinstri grænum myndu styðja. En svo er, því miður, svo virðist vera. Síðan segja aðrir hv. stjórnarliðar að ekki hafi gefist tími til að hækka barnabæturnar meira eða viðmiðin meira en úr 225 þús. kr. á mánuði upp í 242 þús. kr. Eins og það hefði tekið lengri tíma að hækka viðmiðið upp í 300 þús. kr. Hvaða bull er þetta, herra forseti? Ég skil það ekki. Hér tóku ýmsir til máls í sérstöku umræðunum um fátækt í fyrradag og ég man eftir einum hv. þingmanni Vinstri grænna sem talaði um að við skyldum öll í auðmýkt mæta því verkefni. En við ættum bara ekki að gera það núna heldur seinna. Það mun sem sagt ekki gerast á árinu 2018 að barnabætur skerðist ekki fyrr en við lágmarkslaun heldur skerðast þær langt undir. Þetta er óásættanlegt. Þess vegna höfum við talað um þetta í mörgum ræðum, skrifað nefndarálit, endurtekið okkur aftur og aftur, vegna þess að þetta er okkur hjartans mál, vegna þess að við erum jafnaðarmenn. Þetta eru árangursrík tæki til þess að vinna gegn ójöfnuði í samfélaginu. Ég er ekkert að tala um þetta í fyrsta sinn. Á hverju ári frá árinu 2012 höfum við talað okkur hás í Samfylkingunni um þetta mál. Og alveg þangað til núna hafa einmitt við hlið okkar staðið þingmenn Vinstri grænna og verið algjörlega sama sinnis, en ekki núna. Í dag þegar við vorum í óundirbúnum fyrirspurnum að ræða þetta við hæstv. forsætisráðherra velur hæstv. forsætisráðherra það í staðinn fyrir að svara spurningu sem ég beindi til hennar að ráðast á Samfylkinguna fyrir hitt og þetta og allt mögulegt í staðinn fyrir að svara spurningunni. Þá hefði mér fundist betra og mér hefði liðið betur í hjartanu ef hæstv. forsætisráðherra hefði bara sagt: Því miður, við náðum þessu ekki núna, við lofum því að ná þessu á árinu 2018. Við munum ekki bregðast ykkur þá. En það var ekki svo heldur var skætingi beitt sem veldur mér áhyggjum um að í raun eigi ekki að fara í breytingar á þessum jöfnunartækjum. Annars staðar á Norðurlöndum eru barnabæturnar ekki tengdar við laun, þær eru ekki skertar eftir tekjum heldur er jöfnunin tekin með þrepaskiptu skattkerfi. Þeir sem eru með háar tekjur borga þá meira til samneyslunnar en fá barnabætur eins og aðrir. Það er þangað sem við viljum stefna. Við höfum oft heyrt hæstv. fjármálaráðherra ræða um hvernig hann vilji hafa hlutina. Hann vill horfa til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að fyrirmynd um barnabótakerfið. Herra forseti. Það er ekki bara þetta sem ég hef áhyggjur af núna í kvöld heldur eru það framhaldsskólarnir og rekstur þeirra á árinu 2018. Það stóð til að framlengja bráðabirgðaákvæði sem sett var fyrst árið 2009 þegar hrunið skall á. Við vorum að reyna að loka fjárlagagatinu og Alþingi frestaði gildistöku tveggja greina og heimilaði áframhaldandi gjaldtöku eins og hafði verið fyrir hrun og áður en lögin tóku gildi, um gjaldtöku af iðnnemum og eins fyrir skólagjöldum í kvöldskóla og í fjarnámi. Þetta gerðum við. Það var tímabundið vegna þess að við vorum í miklum vanda, annars hefði þurft að skera enn þá meira niður af námsframboði framhaldsskólanna en við þurftum nauðsynlega að opna þá fyrir ungu fólki í atvinnuleit þegar staðan var eins og hún var rétt eftir hrun. Það sem hefur hins vegar gerst síðan er að bráðabirgðaákvæðið hefur verið endurnýjað. Að vísu var það ekki endurnýjað við síðustu fjárlagagerð, þannig að árið 2017 þá áttu lögin að vera í gildi og ekkert bráðabirgðaákvæði í gildi. En núna ætlaði ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að setja bráðabirgðaákvæðið aftur á jafnvel þótt hér hafi verið alla vega í orði sagt að starta ætti nýrri stórsókn í menntamálum og sérstaklega ætti að horfa til starfsmenntunar í landinu. Þá fannst þeim við hæfi að hækka efnisgjöld á starfsmenntanemendur og einnig skólagjöldin í kvöldskóla og í fjarnám. En sem betur fer, virðulegi forseti, og það kom mér skemmtilega á óvart, ákvað stjórnarmeirihlutinn að draga þessa ákvörðun til baka. Mér fannst það svo réttlát og góð tillaga. Auðvitað setja menn ekki bráðabirgðaákvæði um að auka gjaldheimtu á nemendur í framhaldsskólunum rétt þegar stórsókn í menntamálunum er að byrja, það væri skrýtið start. Auðvitað eru það ekki nemendur í framhaldsskólum sem eiga að bera uppi 300 millj. kr. rekstur með framlögum. Menn gera ekki slíkt í einu orðinu og tala í hinu um hvað mikilvægt sé að aðgengi að menntun sé algjörlega óháð efnahag eins og hæstv. fjármálaráðherra gerði í umræðunni um fátækt. En það hvarflaði ekki að mér, virðulegi forseti, að þau hefðu ekki gert ráð fyrir því að þá þyrfti að setja 300 millj. kr. framlag á móti í rekstur framhaldsskólanna og sú tillaga þyrfti að koma núna í atkvæðagreiðslu um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2018. Það kom mér sannarlega á óvart þegar hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði hér í ræðustóli að þetta væri bara allt í lagi, við þyrftum ekki að hafa neinar áhyggjur, vegna þess að það ætti að nota almennan varasjóð til þess að dekka þetta. Það er brot á lögum um opinber fjármál. Það dettur engum í hug að gera nema þeim sem hefur ekki lesið lögin eða hefur ekki skoðað skilyrðin sem eru undir til þess að nota varasjóðinn. Í fyrsta lagi notar maður ekki varasjóðinn fyrir fram. Varasjóðurinn á að vera fyrir eitthvað sem er algjörlega ófyrirséð, sem er tímabundið og enginn getur ráðið við. Varasjóðinn á ekki að nota svona, það er ekki hægt að ákveða einhver framlög í rekstur eins og rekstur framhaldsskólakerfisins og segja: Við ætlum síðan að borga það með varasjóðnum. Nei, það gerist ekki. Það sem þarf að gera er að tryggja 300 millj. kr. framlag í rekstur framhaldsskólanna. Og stjórnarmeirihlutinn þarf að sýna okkur það svart á hvítu áður en við yfirgefum þennan sal að það verði gert. Við vorum ekki að fagna því að falla ætti frá því að setja þetta bráðabirgðaákvæði á aftur sem sett var í neyð árið 2009 til þess eins að framhaldsskólarnir þyrftu að skera niður í rekstri sínum um 300 millj. kr. á árinu 2018. Nei. Það kemur ekki til greina, virðulegi forseti. Stjórnarmeirihlutinn þarf að finna lausn á þessu klúðri sínu. Ákvörðunin hefur greinilega ekki verið ígrunduð. Þó að mér hafi fundist hún ansi góð þá var hún ekki ígrunduð og var ekki tekin alla leið. En það þurfum við að gera í kvöld. Við verðum að standa saman um það. Ég kalla eftir samstöðu um að við pössum upp á framhaldsskólann og að sú ákvörðun sem tekin var í morgun um að framlengja ekki bráðabirgðaákvæðið verði ekki til þess að það verði að skera niður í framhaldsskólanum. Ég treysti á það, virðulegi forseti, að við séum öll sammála um þetta og gerum það sem gera þarf til þess að tryggja að það verði ekki eitthvað bull í framhaldinu af þessari ákvörðun sem virtist svo góð í morgun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún byrjaði á að tala um jöfnuð og mikilvægi jafnaðarins. Hv. þingmaður talaði um jöfnuð í byrjun og eru menntamálin sennilega, alla vega að mínu mati, eitt af mikilvægustu jöfnunartækjunum. Ég er jafnaðarmaður sjálfur, frjálslyndur jafnaðarmaður og undirstrika frjálslyndi þar. Mér þykir þetta eitt mikilvægasta tækið til þess að ná fram jöfnuði. Ég er reyndar á þeirri skoðun, ef út í það er farið, að jöfnuður sé ekki bara spurning um að skipta réttlátt. Það er það líka, en fyrir mér snýst þetta aðallega um valdajafnvægi og valdaójafnvægi, vegna þess að ef það er of mikill ójöfnuður þá verður til furðulegt samspil peninga við frelsi og vald þannig að einhver verður ofboðslega valdamikill og annar ofboðslega valdalítill og frelsislítill og getur þá ekki raungert drauma sína um framtíðina. Þar mundi ég halda að menntun væri það fyrsta sem við ættum að ræða í sambandi við það að valdefla fólk sem ekki hefur mikið frelsi í lífi sínu. Ég velti fyrir mér, burt séð frá því tiltekna máli sem við ræðum hérna, þeim 300 milljónum sem þarf augljóslega að bæta við, hvort menntun sé ekki eitthvað sem flokkur eins og Vinstrihreyfingin – grænt framboð mundi berjast fyrir og verja fram í rauðan dauðann frekar en að hætta á það með einhverju svona - ég veit ekki hvað ég á kalla það sem hér hefur verið stungið upp á, að nota varasjóðinn. [[Forseti hringir.]]Er það ekki mikið úr karakter fyrir flokk sem kennir sig til vinstri, sem kennir sig við jöfnuð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Jú, jú, það er auðvitað úr karakter. Ég ætla ekki að standa hér og segja að Vinstrihreyfingin – grænt framboð átti sig ekki jafn vel á því og við að menntun er ákaflega mikilvæg og stór þáttur í því að auka jöfnuð í samfélaginu. Ég held að þetta hafi verið klúður. En þau verða bara að finna út úr því. Og þau verða að finna út úr því áður en við göngum frá fjárlögum fyrir árið 2019. Það er þannig í norrænu ríkjunum þegar menn velta fyrir sér af hverju jöfnuður þar er svona mikill og af hverju svo margt gott er í norrænu ríkjunum sem ríki vilja líta til, þá er það út af þessum þremur sterku stoðum undir samfélögunum, þ.e. ábyrgri efnahagsstjórn, sterku velferðarkerfi með góðum skólum og öruggu skólakerfi sem veitir öllum tækifæri, og svo í þriðja lagi heilbrigðum vinnumarkaði. Þess vegna þurfum við t.d. að gæta hér að svikum og félagslegum undirboðum sem tíðkast nú í auknum mæli á vinnumarkaði og eru því miður tengd innfluttu vinnuafli meira en Íslendingum og valda ójöfnuði í samfélaginu og reiði. Þegar ójöfnuður verður mikill og stjórnvöld beita ekki stýritækjum sínum til þess að rétta það af þá eykst líka reiðin í samfélaginu og glæpum fjölgar og við verðum verri til heilsunnar. Auðvitað eigum við að stuðla að jöfnuði. [[Forseti hringir.]]Öflugt menntakerfi er stór hluti af því.
Virðulegi forseti. Fólk sem þekkti mig í skóla mundi ekki búast við því að ég stæði hér í pontu Alþingis og predikaði um mikilvægi menntunar. [[Hlátur í þingsal.]]En ég tel hins vegar að menntun sé ekkert minna en mikilvægasta og sanngjarnasta jöfnunartækið út frá þeirri hugmynd sem svokallaðir hægri menn vilja helst fara út í, þ.e. þeir sem trúa á jöfnuð sem snýst um jöfn tækifæri fyrst og fremst. Ég er ekki alveg á sama máli. Ég vil ganga lengra en það. Jöfn tækifæri ein og sér tryggja ekki nægilega mikinn jöfnuð að mínu mati, en ef við lítum á jöfnuð sem byggir á jöfnum tækifærum þá er menntunin algjörlega lykilatriði þar, í fyrsta lagi. Í öðru lagi velti ég fyrir mér hversu langt eigum við að ganga, vegna þess að ég hef stundum kallað mig menntakomma, ég kæri mig ekki um að kenna mig að öðru leyti við þá annars hörmulegu hugmyndafræði, þ.e. ég trúi því að fólk eigi að hafa aðgang að menntun. Ég trúi því að hún eigi að vera ókeypis eða svo gott sem, eins nálægt því og við komumst. Ég er þeirrar trúar, alla vega þangað til einhver kemur með rök gegn því, að við munum mjög seint offjármagna menntakerfið. Mér hefur alltaf fundist vanta peninga í menntamál óháð því tiltekna máli sem við ræðum hér vegna þess að það er undirstaðan undir því að allir geti haft jöfn tækifæri, alla vega jafnari tækifæri, kannski aldrei alveg jöfn tækifæri því að aðstæður fólks eru misjafnar. En ég lít á þetta sem mikilvægasta málið. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að við komum í veg fyrir að sú ákvörðun sem tekin var hér fyrr í dag um að framlengja ekki þetta bráðabirgðaákvæði, verði eitthvert klúður fyrir þetta mikilvæga jöfnunartæki. Ef það verður síðan afleiðingin af svona „úps-klúðri“, [[Forseti hringir.]]þegar við þekkjum upphæðina og höfum átt þessar samræður hérna í þingsal, verður mjög erfitt að gleyma [[Forseti hringir.]]því eða fyrirgefa það seinna meir, held ég.
Herra forseti. Ekki ætla ég að keppa við hv. þingmann um að vera meiri kommi í menntamálum en hann. En ég er algjörlega sammála hv. þingmanni þegar kemur að menntamálum. Ég hef hins vegar áhyggjur af framhaldsskólunum. Þegar hrunið skall á var ég að vinna í framhaldsskóla. Við höfðum hagrætt mjög mikið í framhaldsskólakerfinu fram að þeim tíma þegar hrunið skall á. Og við skólastjórnendur í framhaldsskólunum tókum þátt í hagræðingunni og náðum góðum árangri, sem varð til þess að þegar hrunið skall á var enga fitu að skera. En hins vegar var þjónustuþörfin enn meiri vegna þess að ungum atvinnuleitendum fjölgaði og auðvitað var það rétt ákvörðun hjá vinstri stjórninni að opna framhaldsskólana fyrir þeim. En það varð til þess að framhaldsskólarnir spöruðu í húsgögnum, tækjum, viðhaldi, öllu sem þeir gátu sparað í sem ekki var þjónusta við nemendur. En nú er komið að skuldadögunum. Núna er það bara stórkostleg blóðtaka fyrir framhaldsskóla að kaupa stóla og borð í tvær stofur án þess að þurfa að skera niður námsframboð á móti. Við þurfum að huga sérstaklega að framhaldsskólakerfinu hvað þetta varðar. Við megum alls ekki ganga út úr þessu húsi og ganga frá fjárlögum fyrir árið 2018 með það hangandi yfir framhaldsskólunum að þeir þurfi að skera niður um 300 milljónir út af þeirri ákvörðun sem tekin var í dag. Við verðum að sameinast um að ganga frá þessu máli með almennilegum hætti. Ekki með einhverri skítareddingu heldur alvörutillögu sem við samþykkjum og [[Forseti hringir.]]tryggjum að þetta slys sem virðist vera yfirvofandi verði ekki.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þær útskýringar sem áttu sér stað í ræðu hennar varðandi heimildir til að nýta varasjóði. Nú er það svo að sú sem hér stendur hefur setið á þingi í um tvær vikur og hefur því sáralitla þingreynslu öfugt við hv. þingmann sem fræddi okkur um þetta með varasjóðina og reyndar öfugt við þann þingmann Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sem situr í fjárlaganefnd, sem vísaði til þess að nýta mætti varasjóð til að fjármagna þær 300 milljónir sem vantar í framhaldsskólana eftir að ákveðið var að falla frá því að rukka iðn- og starfsnema sérstaklega fyrir efniskostnað þeirra og þannig mismuna nemum freklega. Erindi mitt í pontu í kvöld er að spyrja hv. þingmann hvort það sé rétt skilið að ekki megi nýta þessa varasjóði, að ekki megi á þeim tímapunkti þegar fjárlög eru rædd ákveða að fjármagna eitthvað í framtíðinni, á næsta ári, með þá varasjóðum sem eru skilgreindir í lögum um opinber fjármál. Það væri gott ef hægt væri að fræða nýgræðinginn um þetta.
Herra forseti. Í lögum um opinber fjármál er fjallað um almennan varasjóð sem á að vera 1% af fjárheimildum fjárlaga. Það er líka fjallað um varasjóði málaflokka og málasviða, en það er safnað í þá. Það er enginn varasjóður til í málasviðinu framhaldsskólar. Það þyrfti þá að fara í almennan varasjóð. Um almennan varasjóð er fjallað í 24. gr. laga um opinber fjármál. Ég vil lesa það sem þar stendur, með leyfi forseta: „Í frumvarpi til fjárlaga skal gera ráð fyrir óskiptum almennum varasjóði til að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögum þessum.“ Síðan stendur að varasjóðurinn skuli nema að lágmarki 1% af fjárheimildum fjárlaga. Það er alveg augljóst af lagatextanum að ekki er hægt að ákveða áður en búið er að ganga frá fjárlögum að gera eitthvað sem meiri hlutinn ákvað og taka peningana úr hinum almenna varasjóði. Það gengur augljóslega ekki og stendur skýrt í 24. gr. laga um opinber fjármál. Og ekki er hægt að fara í varasjóðinn fyrir málaflokkinn því að það er ekki króna þar. Sú leið er því ekki fær. Annaðhvort verðum við að samþykkja tillögu Pírata sem liggur fyrir um 300 millj. kr. aukagreiðslur í rekstur framhaldsskólanna eða að stjórnarmeirihlutinn kemur með svipaða tillögu. Þetta verður að fara þá leið.
Herra forseti. Þá er kannski rétt að spyrja hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur hvort það sé réttur skilningur að ekki sé hægt að segja að þetta séu óvænt eða ófyrirséð útgjöld þar sem verið er að taka ákvörðun um það hér í kvöld og því harla lítið óvænt og ófyrirséð varðandi þau útgjöld á þessum tímapunkti, eitthvað sem við getum ekki velt yfir í framtíðina. Ef ég skil þetta rétt er engin heimild fyrir því í lögum og hefði kannski verið betra ef hv. þingmaður Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir hefði vitað að engin heimild væri í lögum til að nýta varasjóð, sérstaklega ef varasjóðurinn er ekki til fyrir málaflokkinn framhaldsskóla, en þá almennan varasjóð í aðgerðir sem ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn tekur ákvörðun um og stjórnarmeirihlutinn í þingsal á meðan á fjárlagavinnunni stendur eða áður en fjárlög eru samþykkt. Ef ég skil þetta rétt erum við í þeirri stöðu að stjórnarmeirihlutinn verður að samþykkja tillögu Pírata um 300 milljónir eða koma með sjálfstæða tillögu, ef stjórnarmeirihlutinn getur ekki undir nokkrum einustu kringumstæðum sýnt samstöðu með framhaldsskólunum og samstöðu með minni hlutanum á þingi og samþykkt einfaldlega þá lausn sem liggur fyrir. Það þarf ekki einu sinni að fara í neina vinnu, tillagan liggur fyrir. Er þetta ekki rétt skilið hjá þeirri sem hér stendur?
Herra forseti. Jú, þetta er alveg hárrétt. Á þessum þingfundi erum við að ganga frá fjárlögum fyrir árið 2018. Við erum núna að samþykkja í hvað við ætlum að verja þeim fjármunum sem við höfum úr að spila, sem við höfum ákveðið að nota og sem við höfum tekjur fyrir. Það er núna sem við eigum að ákveða það. Gerist hins vegar eitthvað, ef það verður hérna eldgos og við sjáum ekki fyrir að það muni gerast á árinu 2018, hugsum okkur að völuspár rætist sem búið er að vera að dreifa í dag í dagblöðum og vikublöðum, þá getum við kannski sagt að það hafi verið fyrirséð af því við hefðum átt að lesa spána. Nei, auðvitað ekki. Við vitum það ekki neitt hvort hér verður mikið eldgos, en það mun kosta. Þá getum við farið í varasjóðinn. Þá er mikilvægt að hafa varasjóðinn. Setjum svo að ferðamönnum fækki meira en við sjáum fyrir og það veldur vandræðum, þá getum við farið í varasjóðinn til að bregðast við því. En við förum ekki í varasjóðinn til að dekka óígrundaða ákvörðun stjórnarmeirihlutans. Það er auðvitað fúsk og ekkert annað en fúsk. Við getum ekki samþykkt það. Þess vegna munum við tala okkur hás þangað til við fáum sönnun fyrir því að stjórnarmeirihlutinn ætli ekki að fúska á þennan hátt og leggja auknar byrðar á framhaldsskólana í landinu.
Herra forseti. Ég brá mér aðeins fram fyrir í röðina vegna fjarveru hv. þm. Loga Einarssonar, sem er síðan kominn í sal í millitíðinni. En ég ætla ekki að hafa þetta mjög langt að þessu sinni. Það er í rauninni tvennt sem ég vil koma inn á. Í fyrra atriðinu hegg ég í sama knérunn og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir gerði hér á undan mér varðandi framhaldsskólana og þær 300 milljónir sem vantar til þess að tryggja framgang þeirra eftir þær breytingar sem gerðar voru fyrr í dag. Það sem málið snýst um er efniskostnaður. Mér skilst að það snúist í raun ekki um innritunargjöld, sem betur fer, það er aðeins minna og kannski er svigrúm til þess að fara aðeins neðar í þessari kröfu. Ég ætla ekki að segja nákvæmlega hversu langt, en ljóst er að ekki er hægt, og það er ekki bjóðandi að skilja eftir framhaldsskólakerfið með 300 millj. kr. holu, eða hver svo sem upphæðin er, núna strax við upphaf nýs fjárlagaárs. Við vitum af því að sú breyting sem gerð var hér fyrr í dag mun skila okkur holu af einhverri stærðargráðu. Það er hreinlega spurning um að vinna vinnuna okkar sómasamlega, að passa upp á að þetta sé vel gert. Í því samhengi læðast að mér tvær spurningar; annars vegar hvort lög um opinber fjármál eins og þau eru gerð - nú erum við smám saman að safna okkur reynslu af því hvernig þau virka - séu kannski aðeins of stíf hvað sumt af þessari gerð varðar. Hugsanlega er fyrirkomulagið varðandi varasjóðina, hvort sem um er að ræða varasjóði málefnasviða eða almenna varasjóði, aðeins of þröngt sniðið til þess að hægt sé að gera hlutina almennilega. Ég er ekki dómbær heldur hef ég afskaplega takmarkaða reynslu af framkvæmd þessara nýju laga um opinber fjármál. En eftir því sem á líður kemur alltaf betur og betur í ljós að lögin virka ekki alveg jafn vel og fólk vonaði. Það hafði góðar væntingar í upphafi. Ljóst er að lögin gilda engu að síður. Samkvæmt þeim eru þrjú skilyrði sem fara þarf eftir, sem hefur verið ansi mikið rætt um síðustu daga, að öll frávik sem koma inn á fjárauka verði að vera tímabundin, ófyrirséð og óumflýjanleg eða óhjákvæmileg. Síðan er það spurningin um nákvæma tilhögun varasjóðanna. Af því að ég vil vera lausnamiðaður spyr ég: Hvernig er hægt að laga þetta? Það eru nokkrar leiðir sem eru nokkuð augljósar. Ein er sú að við aukum aðeins í fjárlögin fyrir framhaldsskólana sem Píratar hafa lagt fram breytingartillögu um, og ég vona að gangi í gegn í kvöld vegna þess að það væri langeinfaldasta leiðin til þess að laga þetta. Önnur leið væri að minnka almenna varasjóðinn sem því nemur. Þá erum við á sama stað, en þá breytum við ekki afgangnum af ríkisrekstrinum, þá verða ekki 1,4% í afgang, eða hvað það er mikill afgangur sem ríkisstjórnin ætlar sér að skila í ríkisrekstrinum. Það er ein leið. En það þýðir að almenni varasjóðurinn er aðeins lægri. Það er áhugavert að skoða hvernig almenni varasjóðurinn hefur verið notaður síðustu árin. Ég fór í gegnum fjáraukalagafrumvarpið áðan og skoðaði hvern lið fyrir sig. Það voru ansi víða sérstakar breytingar. Ein þeirra var aukning í almennan varasjóð vegna kaupa á landinu í kringum Geysi, sem er í mínum huga einskiptisaðgerð, það er alla vega til skamms tíma, en það er ekki ófyrirsjáanleg aðgerð þar sem heimild var fyrir því í fjárlögum ársins 2017. Og þetta var ekki óhjákvæmilegt þar sem hægt hefði verið að fresta þessu fyrst ekki var búið að gera ráð fyrir peningnum í það. Þetta er vangaveltur um þetta mál. Ég er nokkuð sannfærður um að ríkisstjórnin ætli ekki að byrja stjórnartíð sína á því að fara í 300 millj. kr. klúður í framhaldsskólakerfinu, en hún hefur þó sagst vilja taka vel til þar og er ýmislegt sem bendir til þess að henni sé alvara með það. Þá verðum við að leysa það. Við verðum bara að leysa þetta mál í kvöld. Tillaga Pírata sem liggur fyrir er lausnin á þessum vanda. Við getum hnikað til þessum almenna varasjóði til þess að mæta þessu ef því er að skipta. Mér er í raun alveg sama hvort við gerum það eða ekki. En við verðum að laga þetta. Það er algjörlega klárt. Svo er annað mál sem ég ræddi stuttlega í störfum þingsins í gær. Nú á dögunum komu fréttir frá Bandaríkjunum að Donald Trump Bandaríkjaforseti hefði tekið alveg svakalegt fýlukast og ákveðið í einhverri mestu og fáránlegustu diplómatísku aðgerð sem ég hef orðið vitni að, að minnka framlög til Sameinuðu þjóðanna um 258 milljónir bandaríkjadollara, sem eru væntanlega í kringum 25 milljarða kr., ef ég misreikna mig ekki. Það er vissulega mikill peningur. Hann skiptir miklu máli fyrir stofnun eins og Sameinuðu þjóðirnar. Það er erfitt að fyrir fólk úti í samfélaginu að átta sig á því hvað Sameinuðu þjóðirnar gera dagsdaglega og hvers vegna þessi litla ákvörðun að flytja sendiráð Bandaríkjanna frá Tel Aviv til Jerúsalem skiptir einhverju máli. Ég ætla ekki að fara að rekja sögu ályktana Sameinuðu þjóðanna nr. 181 og 194 hér, eða sögu seinni „intifödunnar“, enda er það kannski of langsótt, en við verðum að átta okkur á því að tekin var ákvörðun um allan heim á sínum tíma um að lönd heimsins skyldu ekki vera með sendiráð í Jerúsalem fyrr en búið væri að leysa úr deilu Ísraela og Palestínumanna með sómasamlegum hætti. Bandaríkin voru ekki með sendiráð í Jerúsalem á þeim tíma, en Brasilía og Tsjad og ótal önnur lönd hér og þar fluttu sendiráð sín burt frá Jerúsalem til þess að leysa úr þessu vandamáli. Þannig hefur málið staðið. Deilan hefur smám saman verið að mjakast í rétta átt yfir margra áratugaskeið. Svo kemur þessi maður, forseti Bandaríkjanna, og snýr í rauninni borðinu við, byrjar að valda alls konar óskunda. Einn ágætisblaðamaður sagði eftir ákvörðun Sameinuðu þjóðanna sem lá fyrir um daginn: Nú verður leikföngum kastað. Vegna þess að það er í raun tilfinningin sem fær maður út frá ákvörðun Donalds Trumps, forseta Bandaríkjanna, að hann gefi yfirlýsingar í einhverjum barnaskap og beri enga virðingu fyrir því sem þó hefur áunnist í þeirri ömurlegu krísu sem staðið hefur yfir á milli Palestínu og Ísraels í áratugi. Við Píratar höfum lagt fram breytingartillögu sem kemur inn nú í kvöld sem snýst hreinlega um að reyna að vinna aðeins á móti frekjukasti forsetans. Tillaga okkar er sú að Ísland greiði smávegis af þessum 25 milljörðum, litlar 100 millj. kr., sem er nokkuð stór biti en samt í hóflegu samhengi við núverandi fjárframlög Íslands til Sameinuðu þjóðanna, og að við aukum framlög okkar til Sameinuðu þjóðanna sem því nemur sem okkar skerf í hópi þeirra 193 landa Sameinuðu þjóðanna sem eftir eru ef Bandaríkin ákveða að vera áfram í þessu barnalega fýlukasti. Vonandi myndu önnur lönd fylgja í kjölfarið og tryggja þannig vinnuna sem Sameinuðu þjóðirnar standa fyrir. Það voru tvö lönd sem sátu hjá í nýlegri atkvæðagreiðslu um þetta mál á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, Suður-Súdan og Úganda. Þessi tvö lönd sátu kannski hjá vegna þess að fylgt höfðu hótanir um að þróunaraðstoð yrði felld niður til þeirra landa sem mundu greiða atkvæði gegn Bandaríkjunum í þessu máli. Það vita ekki allir af því að nú eru mikil mannúðarvandamál af ýmsu tagi í Suður-Súdan og hefur það m.a. leitt til þess að bara frá því í október í fyrra var stórt svæði í norðurhluta Úganda autt. Þetta voru í rauninni bara stór tún. Síðan þá og fram til þessa tíma hafa í kringum 600.000 manns flutt frá Suður-Súdan yfir á þetta tún í norðurhluta Úganda sem flóttamenn. Þetta er risastórar flóttamannabúðir sem verða til vegna átaka í Suður-Súdan. Þessar flóttamannabúðir eru fjármagnaðar mjög takmarkað. Þær hafa afskaplega litla burði til þess að reka sig. Það koma upp ýmiss konar vandamál þegar tvöfaldur íbúafjöldi Íslands er allt í einu fluttur á einu ári inn á landsvæði sem er miklu minna en Ísland þar sem eru afskaplega litlar auðlindir til staðar. Ég þekki fólk sem starfað hefur í þessum flóttamannabúðum og hef séð myndir þaðan. Það er í rauninni alveg merkilegt hvað hefur þó tekist að gera til þess að byggja upp eitthvað sem minnir á mannsæmandi líf fyrir það fólk sem flúið hefur þessi átök. En þetta er bara eitt af ótal dæmum um verkefni sem Sameinuðu þjóðirnar koma að og reyna að stuðla að heimsfriði, sem Bandaríkjaforseti hefur nú stefnt í voða á mjög viðkvæmu svæði með barnaskap og frekju. Það er algjör skylda okkar að við hlaupum undir bagga með Sameinuðu þjóðunum, að við tryggjum að sú vinna sem þar fer fram nái að halda sínu striki í það allra minnsta vegna þess að það er margt fleira sem við gætum gert. Það eru mjög stór vandamál t.d. í Mjanmar á svæðum þar sem Róhingja-fólkið býr. Það eru vandamál viðvarandi í Norður-Kóreu. Það eru vandamál víða um heim. Við getum, heimsbyggðin öll, lagað þetta saman, en þá þurfa forsetar í Bandaríkjunum og kannski víðar að taka aðeins færri frekjuköst og vera með aðeins minni barnaskap, en smáþjóðir eins og Ísland þurfa kannski að láta aðeins meira renna úr okkar pyngju til þess að styðja við þessi góðu verk. Annars eru verkefni eins og Óslóarferlið, sem stóð yfir 1993–1995, í rauninni dauðadæmd vegna þess að samstaða er ekki til staðar. Pólitíkin og veruleikinn á jörðinni tvinnast saman á ótal vegu. Við verðum að standa okkar plikt hér.
Virðulegur forseti. Þegar maður er nýgræðingur í stjórnmálum eins og ég er óneitanlega þá kemst maður smám saman að því að ekki er allt sem sýnist. Loforð eru stundum bara orð sem lofa sjálf sig frekar en því sem þau snúast um, eru stundum bara holorð. Í mennta- og menningarmálum er núna t.d. boðuð margumrædd stórsókn í stjórnarsáttmála sem lítur mjög vel út og það er engin ástæða til að efast um góð áform og góðan hug hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. menntamálaráðherra í þeim efnum, ekki mun standa á okkur í Samfylkingunni að styðja þau áform. En óneitanlega verður maður dálítið hugsi varðandi efni sem maður fylgdist vel með fyrir kosningar og þegar maður fylgist svo með þeim umbreytingum og stökkbreytingum sem eiga sér stað á kosningaloforðum á leið sinni úr stjórnarsáttmála og í fjárlagafrumvarp. Fyrir kosningar talaði hæstv. menntamálaráðherra Lilja Alfreðsdóttir mikið fyrir afnámi virðisaukaskatts á bækur og fylgdi því svo eftir í stjórnarsáttmála, en þegar kom að frumvarpi til fjárlaga þá brá svo við að afnám bókaskattsins er farið að heita í munni hæstv. ráðherra heildstæð nálgun. Hún er farin að tala um fjölmiðla og tónlist og meira að segja málefni gjörvallrar íslenskrar tungu í þessu sambandi. Sjálfstæðismenn hafa gripið þetta á lofti og jafnvel stöku hv. þingmaður Vinstri grænna og eru farnir að tengja þetta við afnám virðisaukaskatts á fjölmiðla, prentmiðla og margir eru greinilega viljugir til þess að drepa þessu brýna menningarmáli á dreif hvað sem líður góðum áformum og vilja hæstv. menntamálaráðherra. Þannig fór um loforð það að sinni, en við sjáum hvað setur. Hér á við að vitnað í ræðu skáldsins góða, Sigurðar Pálssonar, þegar hann minnti stjórnmálamenn á svikin fyrirheit, en Sigurður Pálsson sagði í ræðu sinni og vitnaði þar óbeint í Gertrud Stein, með leyfi forseta: „Loforð er loforð er loforð er loforð.“ Og loforð er loforð. Í morgun urðum við vitni að öðru slíku loforði. Fallið var frá breytingartillögu þess efnis að láta iðnnema standa straum af efniskostnaði sínum. Er sá kostnaður sem af því hlýst upp á 300 millj. kr., enda um að ræða ósanngjarna gjaldtöku á iðnnema sem er til þess fallin að mismuna þeim og bóknámsnemum og þykir þó mörgum nóg um í þeim efnum. Við erum flest sammála því og þeirri stefnu menntamálaráðherra að efla iðnnám og hvetja efnilega nemendur á því sviði til að fara í iðnnám, hætta að beina fólki sjálfvirkt í bóknám. Í morgun barst sem sé hingað inn í salinn tilkynning á elleftu stundu, fagnaðarríkri stundu, um að fallið yrði frá þessari tillögu. Þá braust út hljóðlátur fögnuður hér í þessum sal. Nú er hins vegar að því er virðist að koma á daginn að það sé komið babb í bátinn því fjármögnun á þessari tillögu virðist ekki hafa verið fullrædd eða fullhugsuð. Verður fé tekið úr varasjóðum eins og gildir þegar um eldgos og neyðarráðstafanir er að ræða? Það hljómar ekki vel. Verður málið fjármagnað með fjáraukalögum næsta árs? Það er snúið viðfangs eins og við höfum fengið að heyra margvíslegar og fróðlegar útlistanir hér í kvöld og eigum kannski eftir að heyra meira um. Verður þetta þá tekið af öðrum fjárveitingum til framhaldsskólanna? Það skulum við vona að standi ekki til. Virðulegi forseti. Mig langar að gera annað mál lítillega að umtalsefni, annað loforð, annað fagurt fyrirheit. Það snýst um kolefnisgjöld og lækkun á hækkun þeirra gjalda frá fjárlagafrumvarpi síðustu ríkisstjórnar sem við sjáum hér í nýju fjárlagafrumvarpi. Ég geri mér grein fyrir því að svona mál eru komin undir samningum og samkomulagi milli þeirra flokka sem standa saman að ríkisstjórn. En ég hlýt þó að minna á að hér er um að ræða eitt af þeim meginmálum sem Vinstri græn voru beinlínis stofnuð utan um, eitt af þeim stóru grundvallarmálum þar sem Vinstri græn töldu sig hafa fram að færa réttari og betri og sannari stefnu en allir hinir flokkarnir. Í umræðu núna um stefnuræðu forsætisráðherra sagði hæstv. umhverfisráðherra, með leyfi forseta: „Þá telja Vinstri græn brýnt að ráðast í heildarendurskoðun á grænum sköttum sem stuðla að og hvetja til loftslagsvænna ákvarðana. Hækkun kolefnisgjalds um 50% er fyrsti áfanginn á þeirri vegferð.“ Þetta er ekki sterkt til orða tekið sé miðað við stefnuyfirlýsingu þar sem segir, með leyfi forseta: „Kolefnisgjald verður hækkað um 50% strax í upphafi kjörtímabils og verður svo áfram hækkað á næstu árum í takt við væntanlega aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Undanþágum frá kolefnisgjaldi verður fækkað.“ Í fjárlagafrumvarpi Bjarna Benediktssonar sem lagt er fram í umboði sitjandi ríkisstjórnarflokka segir á bls. 85, með leyfi forseta: „Unnið er að heildarúttekt á skattlagningu ökutækja og eldsneytis. Stendur sú vinna yfir í starfshópi sem fjármála- og efnahagsráðherra skipaði í febrúar 2016 en honum er ætlað að gera tillögur um framtíðarstefnu stjórnvalda í þessum efnum. Tillögur hans eiga m.a. að taka mið af því að skattlagningin stuðli að minni losun gróðurhúsalofttegunda, tryggi ríkissjóði nægar tekjur til að standa undir viðhaldi og uppbyggingu samgöngumannvirkja og dragi úr skattlagningu við eign og öflun ökutækja.“ Í þessu samhengi er rétt að geta þess að heildarúttekt var raunar gefin út í júní árið 2008. Það mætti því ætla að vandinn liggi fyrir og úrlausnarefni blasi við. Samþykki Alþingi þetta fjárlagafrumvarp eins og stendur að ofan og margt sýnist benda til að verði gert, þá verður það með öðrum orðum alfarið á hendi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarna Benediktssonar hvort og þá hvenær eitthvað verður gert til þess að draga úr losun fólksbíla. Það hefur verið áætlað að 100% hækkun kolefnisgjalds eins og stóð til af hálfu síðustu ríkisstjórnar hefði kostað bíleigendur u.þ.b. 12.000 kr. sé miðað við 10.000 km akstur á ári. Við höfum heyrt þá viðbáru gegn hækkun á kolefnisgjaldi að hér sé um að ræða sérstakan skatt á landsbyggðina eins og landsbyggðin sé eitthvert eitt mengi, einhver einn hópur og bara einsleitt fólk sem þar búi og hafi allt sams konar hagsmuni af því að geta keypt ódýrt bensín. Mér vitanlega hefur þetta samt aldrei verið kannað eða rannsakað hjá t.d. Hagstofunni eða hjá Umhverfisstofnun. Mér vitanlega eru engin gögn til sem styðja þessa fullyrðingu. Sennilega kostar kolefnisgjald mest fyrir fólk eins og mig en ég ek hingað til vinnu daglega og svo heim aftur út á Álftanes þar sem ég bý. Þess má reyndar geta að Álftanes er í sama sveitarfélagi og hæstv. fjármálaráðherra býr í og heitir Garðabær. Mestur er með öðrum orðum trúlega kostnaðurinn fyrir fólk sem ekur til Reykjavíkur daglega úr nágrannasveitarfélögunum frá Garðabæ, Hafnarfirði, Kópavogi eða norðan að frá Mosfellsbæ. Hver veit nema sá dagur kunni einhvern tímann að rísa að við hæstv. fjármálaráðherra verðum samferða í vinnuna hingað til Reykjavíkur í rafmagnsstrætó. Samgöngur eru stærsta uppspretta losunar koltvísýrings á Íslandi, þ.e. þeim hluta sem fellur undir aðgerðir stjórnvalda hér heima. Við verðum þess vegna að draga mjög skarpt úr bílaumferð og skipta út bensín- eða dísilbílum fyrir rafbíla. Við höfum tólf ár til stefnu. Virðulegi forseti. Ágreiningur um þetta fjárlagafrumvarp snýst um það sama og ágreiningur í stjórnmálum yfirleitt, hvernig við skiptum með okkur gæðunum í samfélaginu og aðgang að gæðunum í samfélaginu og hvernig við skiptum með okkur byrðunum af því að standa straum af sameiginlegum verkefnum samfélagsins í samgöngum og menntamálum og heilbrigðismálum og þar fram eftir götunum. Jafnaðarmenn telja að hlutverk stjórnvalda sé að sjá til þess að allir hafi jöfn tækifæri til þess að gera það besta úr hæfileikum sínum og upplagi, allir hafi tækifæri til að njóta sín í samfélagi við annað fólk og um leið búa í haginn fyrir heilbrigt atvinnulíf, sjá til þess að fjölbreytt starfsemi blómstri. Hér er um að ræða [[Forseti hringir.]]fjárfestingu samfélagsins í einkaframtakinu og fjárfestingu einkaframtaksins í samfélaginu. [[Forseti hringir.]]Verkefnið snýst um þetta samspil.
Forseti vill árétta við þingmenn að halda ræðutíma. Þegar forseti var stöðumælavörður var það þannig að þegar menn höfðu verið mjög lengi þá var gefið smávegis aukasvigrúm áður en þeir sættu sekt. Aftur á móti ef þeir höfðu staldrað stutt við, eins og í andsvörum og svona, var aðeins meira umburðarlyndi hvað það varðaði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er alltaf gaman að hlusta á hv. þingmann. Eitt af þeim orðum sem hann notaði svolítið mikið af var hugtakið og orðið loforð. Ég er með svolítið skrýtna skoðun, ég hugsa að hún hljóti að þykja skrýtin, á kosningaloforðum sérstaklega, eða loforðum í samhengi við stjórnmál. Það er nefnilega þannig að stjórnmálamenn stjórna ekki framtíðinni. Þeir sjá ekki fyrir allar aðstæður. Þess vegna hefur mér í ákveðinn tíma verið í nöp við þetta hugtak og að við séum að nota það í stjórnmálum. Nú átta ég mig á því að þetta er sennilega minnihlutaskoðun, vissulega, meðal þjóðarinnar og eflaust hér á Alþingi líka. En mér finnst það alveg þess virði að við veltum aðeins fyrir okkur ábyrgðinni sem felst í því að lofa einhverju. Þegar ég var þingmaður síðast frá 2013–2016 fékk ég mikið af pósti frá fólki sem var í miklum vandræðum með eitthvað og vildi lausn á sínum málum. Það sem ég vandi mig á var að segja við þetta fólk að ég vildi ekki lofa því einhverju, segja því að ég myndi gera eitthvað sem ég sæi ekki fram á hvernig ég myndi gera, og sér í lagi þegar kom að almannatryggingum. Nú er ég reyndar að fara aðeins of mikið út úr fyrir þetta stutta svar. Það sem ég velti fyrir mér er: Hv. þingmaður talaði um loforð. Ég hef kannski misskilið þetta, en ég skil það í samhenginu við kosningaloforð. Ég lít aðeins öðruvísi á þetta. Ég lít á það þannig að flokkar eigi að bjóða fram stefnu og sýn, lofa að gera sitt besta, lofa heilindum, lofa öllu því, en við stjórnum ekki aðstæðum. Nú erum við með flokk í ríkisstjórn sem heitir Vinstrihreyfingin – grænt framboð og þá finnst mér í raun og veru - óháð loforðunum sem hún kann að hafa lagt fram eða einhverjir kjósendur hafa túlkað sem loforð eða hvað eina, og það er eðli flokksins sjálfs að hann er vinstri hreyfing - hún hljóta að taka undir með hv. þingmanni. Vegna þess að hv. þingmaður fór svo mikið út í þessa loforðapælingu [[Forseti hringir.]]langaði mig að spyrja hv. þingmann aðeins út í þetta.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að gefa virðulegum forseta loforð um að ég mun ekki fara fram yfir þann tíma sem mér er ætlaður og mældur hér. En ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og þessar hugrenningar, þessa hugleiðingu, þessa þörfu hugleiðingu um orðið loforð sem við notum kannski allt of mikið í pólitískri umræðu dagsins. Manni finnst stundum dálítið eins og kjósendur hugsi um sig sem einhvers konar neytendur, þeir séu neytendur og stjórnmálamenn séu varningur á markaði og kjósandinn sé svona frammi fyrir einhverri hillu og hann sé að velja úr þeirri hillu það sem honum lýst best á og stjórnmálamennirnir reyna þá að gera sig að sem girnilegustum varningi með loforðum. Reyna þá að höfða til einhverra ólíkra hópa kjósenda með loforðum um tiltekin úrræði sem kunna að gagnast kjósendum hverju sinni í dagsins önn í þeirra lífi. Það fer kannski minna fyrir því að stjórnmál snúist um grundvallaratriði, grundvallarstefnu og stjórnmálamenn leggi fram sína grundvallarstefnu og sína grundvallarsýn á lífið og biðji kjósendur um að treysta sér til að fylgja fram þeirri grundvallarstefnu við úrlausn vandamála og við ákvarðanir á þeim alls konar málum sem upp kunna að koma. Nú þori ég ekki annað en að ljúka máli mínu því ljósið er farið að blikka, virðulegur forseti.
Forseti virðir það við þingmanninn að lofa að virða ræðutíma, en mun ekki fara hörðum höndum um hann þó að í hita orðræðunnar hann fari óvart örlítið fram yfir tímamörk, en mun að sjálfsögðu minna á það í sífellu.
Virðulegi forseti. Blíður járnagi forseta skilar sínu eins og venjulega. - Dottið úr mér hvað ég ætlaði að spyrja hv. þingmann að. Í sambandi við þessi loforð. Þegar við segjum eitthvað í kosningabaráttu finnst mér það vera spurning um, ja, vegna þess að hv. þingmaður nefndi að kjósendur treysti sumum stjórnmálamönnum til að gera það sem þeir segja. Mér finnst mikilvægt að stjórnmálamenn geri það sem þeir segja. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að þeir segi ekki alltaf að þeir ætli að gera eitthvað sem þeir geta síðan ekki endilega staðið við. Úr þessu verður þessi fáránlega samkeppni í kosningabaráttu. Við könnumst öll við það, alla vega flest sem höfum verið í framboði. Okkur er stillt upp á fundi og hópur af fólki sem heimtar eitthvað. Mér er nú minnisstæðast tryggingagjaldið, því að síðan var greitt atkvæði gegn því áðan, þegar allir flokkar höfðu „lofað“ því nema Píratar ef út í það er farið. Ábyrgð okkar í stjórnmálum hlýtur að felast líka í því að ef við ætlum að standa við það sem við segjum þá þurfum við að passa hvað við segjum og við þurfum þá einhvern veginn að standast þá samkeppni sem við lendum í að vera alltaf að lofa hlutum án þess að vita hvernig við ætlum að útfæra það. Þetta gerist líka í sambandi við tímaskort og aðstoðarskort hérna á Alþingi. Eða þegar flokkar kvarta undan því að hafa ekki tíma þá koma aðrir þingmenn og þeir láta eins og það sé bara einhver aumingjaskapur; auðvitað ættu allir þingmenn að lesa öll þingmálin, öll 800 málin á hverju þingi eða hvað það er. Í alvöru. Samkeppnin verður svona einhvern veginn að þykjast: Ég get þetta. Og alltaf í talaða orðinu en ekki í því að gera. Ég er á því að ábyrgð okkar felist ekki bara í því að standa við einhver loforð. Ábyrgð okkar felst í því að koma þeim skilaboðum á framfæri hvað það er sem við getum og viðurkenna að við getum ekki gert allt.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessar andríku hugleiðingar um loforð og hlutverk stjórnmálamanna. Það er vissulega svo að maður sér stundum stjórnmálamenn standa og reyna að æpa sem hæst og hafa sem fegurst loforð á boðstólum, síðan sér maður þessa sömu stjórnmálamenn hér í þingsal reyna af fimi að snúa sig út úr þessum loforðum sínum og koma sökinni - það er spilaður hér stundum einhvers konar Svarti-Pétur þar sem Svarti-Pétur er látinn ganga og svo situr einhver einn vesæll stjórnmálamaður eða stjórnmálaflokkur uppi með þann Svarta-Pétur að hafa ekki náð að uppfylla loforð einhvers annars aðila sem jafnvel var ævinlega fullkomlega óraunhæft. Eins og ég sagði áðan tel ég að stjórnmálin eigi að snúast um grundvallaratriði og grundvallarsýn á æskilega skipan mála í samfélaginu og grundvallarsýn á það hvernig við deilum annars vegar gæðunum og hins vegar byrðunum í samfélaginu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir ræðu hans, mjög fína ræðu. Hann talaði um loforð og vitnaði í ljóð eftir Sigurð Pálsson. Þá datt mér í hug maður sem ég þekkti, sem er nú fallinn frá, hann lofaði aldrei neinu og ef hann var beðinn um eitthvað þá byrjaði hann alltaf á að segja nei, til þess að hann ætti já-ið inni. Þingmaðurinn talaði um afnám virðisaukaskatts á bækur og við í Miðflokknum höfum talað fyrir því líka. Þegar maður fer að skoða þetta mál þá er þetta ekki stór peningur í samhengi ríkisfjármálanna, 350 milljónir eða svo sem það myndi kosta. En það er erfitt að gefa út bækur, bækur eru orðnar dýrar. Maður hefur heyrt að margir útgefendur eru að gefast upp, þeir eru farnir að láta prenta bækur úti. Við sem köllum okkur bókaþjóð, okkur fer hnignandi hvað það varðar. Mig langar að spyrja þingmanninn hvað hann telur hanga þarna á spýtunni, þ.e. að þetta loforð skuli ekki ganga upp. Og hvað með iðnnema? Við höfum talað fyrir því að fá það sérmerkt í fjárlögunum, en það virðist ekki vera hægt. Þá spyr ég líka, þó að við séum líka báðir í stjórnarandstöðu: Hvað heldur hv. þingmaður að geti hangið þar á spýtunni?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi andsvör. Vandi íslenskrar bókaútgáfu er margþættur og ekki nýtilkominn og hefur kannski alltaf fylgt þessum bransa sem er dálítið eins og síldarbransinn; stundum gefur vel og stundum gefur ævintýralega vel og stundum eru gæftir mjög slæmar og lélegar, það er aldrei á vísan að róa í bókaútgáfu. Seinni árin hefur ýmislegt verið bókaútgáfu mótdrægt. Þar koma til breyttar neysluvenjur fólks, minnkandi lestur, minnkandi bóksala svona í það heila tekið. Því er ekki að neita að álögur hafa sitt að segja og þær aðstæður sem ríkið hefur búið þessari atvinnugrein hafa ekki verið nægilega góðar. Ég tek það hins vegar fram að ég er alls ekki úrkula vonar um að ásetningur menntamálaráðherra um úrbætur á þessu sviði nái ekki fram að ganga. Ég bind satt að segja vonir við að bókaskattur verði afnuminn fyrr en síðar og gripið verði til margvíslegra annarra aðgerða sem eru brýnar til að styðja við þessa mikilvægu menningargrein.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Þetta eru náttúrlega mjög skrýtnir tímar til að samþykkja fjárlög. Ég tek undir það, sennilega er það partur af svarinu, þetta er ekki að koma núna en vonandi seinna. Þingmaðurinn minntist á kolefnisskattinn. Ég hef verið að kynna mér sögu rannsókna á losun kolefnis út í andrúmsloftið og niðurstöður eru frekar misjafnar. Það var verið að tala um bifreiðaskattinn áðan og mengun frá bílum. Ég sá skífurit sem sýnir að mesta losunin er frá framræstum jörðum, um 40–50%, en bílamengunin er ekki nema 4–5%, þetta er síðan 2015. Mér þótti þetta mjög merkilegt miðað við alla þá umræðu sem er í gangi um mengun af völdum bíla - og sannarlega eigum við að stuðla að því að mengun af þeim verði minni. En hefur þingmaðurinn séð þetta skífurit? Í fyrirspurn til ráðherra árið 2015 var slíkt skífurit lagt fram.
Virðulegur forseti. Ég er svo mikið að vanda mig við að halda mig innan tímarammans, eftir áminningu virðulegs forseta áðan, að ég komst ekki yfir að svara seinni spurningu hv. þingmanns áðan varðandi iðnnám og raunar hef ég ekki svar við þeirri spurningu. En ég ítreka nauðsyn þess að iðnnám sé eflt stórlega hér á landi og að ungu fólki sem hefur hæfileika á þeim sviðum sé beint í iðnnám frekar en bóknám. Varðandi þetta skífurit - nei, ég verð að játa að ég hef ekki séð það. En hins vegar er það svo varðandi þennan útblástur að við þurfum að beita öllum ráðum, hvar sem því verður við komið, hvort sem um er að ræða endurheimt votlendis, sem hv. þingmaður er að vísa til - og vissulega var gengið allt of langt fram í framræsingu mýra hér á síðustu öld - og eins þurfum við að rafvæða bílaflotann og draga stórkostlega úr útblæstri bíla með öllum ráðum, hvernig sem því verður við komið. Mér hefur fundist að þessi umræða um kolefnisgjaldið í þessari fjárlagaumræðu snerist svolítið um að það væri fjáröflunarleið fyrir ríkissjóð og ekki skal ég gera lítið úr mikilvægi þess. En mér fannst umhverfisþátturinn aðeins gleymast en hann er náttúrlega mikilvægastur af öllu.
Herra forseti. Það var áhugavert að hlusta á samræður tveggja hv. þingmanna um loforð. Það má vel vera að stjórnmálaflokkar og stjórnmálamenn taki full stórt upp í sig. Svo því sé til haga haldið er kannski erfitt að ætlast til þess að menn efni öll sín loforð eftir kosningar, sérstaklega í kerfi eins og við búum við þar sem er ekki hefð fyrir því að það séu yfirgnæfandi líkur á því að flokkar sem eiga samleið og eru nágrannar í stjórnmálum bindist samtökum eftir kosningar og myndi stjórn. Sú stjórn sem mynduð var núna er auðvitað engin undantekning frá því. Margir sögðu að þetta væri samstarf þeirra flokka sem lægju yst á litrófi stjórnmálanna. Ég er reyndar ekki sammála því. Það er ýmislegt og margt sem skilur Vinstri græn og Sjálfstæðisflokkinn að á þessum hefðbundna vinstri/hægri ás, en í stjórnmálum eru til svo ótal aðrar víddir eins og þjóðernishyggja, alþjóðahyggja, stjórnlyndi, frjálslyndi og ýmislegt annað. Í stjórnarsáttmálanum kemur ágætlega fram að þessir þrír flokkar sem þó mynduðu ríkisstjórn ná býsna vel saman á mörgum sviðum mannlífsins þar sem við hefðum þurft að gera róttækar breytingar, kerfisbreytingar. Þá á ég við í gjaldmiðlamálum, ég nefni landbúnaðarmál og sjávarútvegsmál, en nóg um það. Það hafa farið fram tvennar kosningar á rúmu ári þar sem stjórnmálaflokkar lofuðu einmitt mjög miklu. Flestir vildu gera stórsókn í innviðauppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, menntamálum og samgöngumálum ekki síst. Síðan voru nokkrir flokkar sem fyrir báðar þessar kosningar lögðu mikla áherslu á félagslegan stöðugleika, byggja hann upp, og sögðu hann ekki bara vera réttlætismál heldur líka vísustu leiðina til þess að ná friði á vinnumarkaði þannig að fólk sem neyðist til að búa við verstu kjörin þyrfti ekki að lifa sífellt í þeim ótta að við minnstu áföll eins og veikindi og slys, eins og það að klessa bílinn, eins og það að barnið týni dýrum útigalla, yrði fjölskyldulífið og efnahagur heimilisins sett á annan endann. Það má eiginlega segja að fyrir þessar kosningar að hafi málflutningur sérstaklega tveggja flokka, Samfylkingar og Vinstri grænna, snúist mjög um þessi atriði, þ.e. að nálgast hið norræna velferðarkerfi og hið norræna líkan sem byggir á þremur stoðum; efnahagslegum stöðugleika, frjálsum samningum á vinnumarkaði milli atvinnurekenda og opinberra aðila annars vegar og launþega hins vegar og í þriðja lagi félagslegum stöðugleika. Á Norðurlöndunum er það nefnilega ekki þannig að félagslegur stöðugleiki sé notaður sem skiptimynt til þess að fá launþega til að draga jafnvel úr kröfum sínum og sættast á eitthvað minna en ella, heldur er hann forsenda þess að fólk geti búið við öryggi. Þess vegna eru vonbrigðin svo mikil í mínum huga með það að þáverandi stjórnarandstöðu, sem náði meiri hluta í þessum kosningum, skyldi ekki auðnast að mynda stjórn frá miðju til vinstri einkum um þessi verkefni. Önnur voru brýn líka sem var uppgjör við spillingu, leyndarhyggju og frændhygli, sem var eingöngu mögulegt með því að halda Sjálfstæðisflokknum utan borðs. Það tókst ekki og þýðir ekkert að bölva því. En það hefði aukið líkurnar á því að flokkarnir hefðu getað efnt betur þau loforð sem þeir gáfu. Þess vegna er ég enn þá svolítið skotinn í þeim málflutningi sem einkum hefur komið frá Pírötum að línurnar eigi að vera skýrari við kosningar. Ég held að það sé kannski ekki gott að það komi í ljós tveimur, þremur vikum fyrir kosningar eins og tilraun var gerð með fyrir þarsíðustu kosningar, heldur að það skapist á endanum ákveðin hefð sem geri kjósendum það algjörlega ljóst fyrir kosningar hvaða mynstur megi sjá fyrir sér. Núna er þetta pínu eins og rússnesk rúlletta eða eins og að fara inn á matsölustað þar sem eru 20 réttir á matseðlinum og mjög auðveldlega hægt að búa til endalausar útgáfur með góðum samsetningum, en þú getur líka snúið hjóli og það kemur í ljós hvort þú færð kjöt með sojasósu eða hrísgrjónum eða karrý eða einhverju öðru. Þetta er of tilviljunarkennt. Við verðum að hverfa frá því, held ég. Ég held að þetta fjárlagafrumvarp, stjórnarsáttmálinn og þessi upptaktur að nýju kjörtímabili sem mögulega stendur í þrjú og hálft ár, fjögur ár, segi okkur það að við getum ekki búið við þetta lengur. Vonbrigðin snúa líka að því að í stjórnarsáttmálanum voru boðuð ný vinnubrögð. Þau vinnubrögð áttu ekki síst að felast í því að minni hluti og meiri hluti ættu að vinna nánar saman til að gera hlutina skilvirkari og betri og að efla rödd minni hlutans. Það er hvergi í þróuðu vestrænu ríki, nema kannski Bandaríkjunum, hefð fyrir því að sá sem vinnur með minnsta mögulega mun hirði bara allt. Minni hlutinn á alltaf sinn rétt. Í þroskuðu lýðræði hljóta 49% þjóðarinnar að eiga sinn skýlausa rétt. Þess vegna voru það vonbrigði strax frá upphafi þegar okkur varð ljóst að það átti ekki að verða við neinum okkar óskum um nefndaskipan eða í hvaða nefndum við hefðum forystu eða neitt, því var öllu hafnað. Þegar koma svo breytingartillögur sem hljóta að falla a.m.k. tveimur af þremur flokkum í ríkisstjórn í geð, þá virðist ekki vera hægt að verða við því vegna þess að þau eru að vinna með svo ólíkum aðila í stjórn að það er allt í járnum, það er búið að læsa öllu. Að síðustu eru náttúrlega vonbrigðin stærst þegar litið er til þess hverjir eru látnir mæta afgangi. Ég ætla svo sannarlega að fagna uppbyggingu í heilbrigðiskerfi og menntakerfi þó að betur mætti gera, en það er alla vega gott og mjór er mikils vísir. Það er ágætt líka að það sé aðeins sett í samgöngumálin þó að það sé langt frá því sem lofað var í samþykktri samgönguáætlun 2016. En það er ömurlegt að ekkert eigi að gera fyrir hina verst settu sem eiga alltaf að bíða því það er aldrei til peningur, það er aldrei rétti tíminn. Við höfum aldrei efni á því að gera neitt fyrir þau. Þá er ég auðvitað að tala um aldraða, ég er að tala um öryrkja, ungt fjölskyldufólk, ég er að tala um fátæk börn. Manni hefði fundist að þær breytingartillögur sem voru lagðar fram af ýmsum flokkum hefðu margar átt að verða liður í því að sýna minnsta vott um að virða réttindi þessa fólks. Af mörgum tillögum Samfylkingarinnar t.d. gæti ég nefnt barna- og vaxtabætur, ég gæti nefnt aukna peninga í málefni aldraðra, ég gæti nefnt aura til öryrkja, en þessu var öllu hafnað. Það finnst mér eiginlega ömurlegast. Síðasta hálmstrá ríkisstjórnarinnar að gera eitthvað raunverulegt í velferðarmálum birtist í morgun þegar fram komu í breytingartillögur sem voru mjög hógværar eins og sú að fólk undir lágmarkslaunum nyti óskertra barnabóta, eða að fólk sem býr í hóflegu húsnæði sem hefur þrefaldast eða fjórfaldast að verðmæti á síðustu árum án þess að það geti eitthvað að því gert njóti einhvers konar hagnaðar af því á meðan það er í íbúðunum, fái meiri vaxtabætur. Þessu var öllu hafnað. Mér datt í hug undir þeirri umræðu að kannski þyrfti þessi flokkur sem ég batt mestar vonir við í ríkisstjórninni og er búinn ótrúlega öflugum þingmönnum og góðri stefnu að skipta um nafn og kasta „vinstri“ úr nafninu sínu, kalla sig bara græn. En svo blasa við aðgerðirnar í loftslagsmálum sem talað er svo fjálglega um í stjórnarsáttmálanum. Þá fýkur það líka nema menn kjósi að leggja aðra merkingu í orðið grænt en umhverfismál, það er auðvitað val fólks. Umhverfismálin áttu að vera flaggskipið en það er allt of lítið haldfast þar. Það er horfið frá því að hækka kolefnisgjöld jafn mikið og var lagt til í þeirri ríkisstjórn sem síðast sat og ég var sko ekki ánægður með en sýndi þó býsna mikinn lit í umhverfismálum. Þar hverfa úr ríkissjóði 2 milljarðar sem hefði verið hægt að ná í sem tekjur og hefðu algjörlega getað nýst í hækkun barnabóta sem við lögðum til í morgun. Svo er ég líka orðinn pínu uppgefinn á því að menn haldi að það leysist allt með því að leggja álögur á bíla. Það er nauðsynlegt og ég studdi fullt kolefnisgjald eins og það birtist í haust. En vandamálið við bílinn er ekki bara orkugjafinn, ekki bara eldsneytið þó það sé mjög slæmt og þurfi að draga úr því. Það er líka bara eiginleiki bílsins, það er hreyfanleikinn. Í dag geturðu búið 50–100 kílómetra frá vinnu og keyrt heim á kvöldin og keyrt aðra 100 til að fara á fótboltaleik og aðra 70 til þess að fara og kaupa þér í matinn, allt á einum degi. Þetta gerir að verkum að byggðin gisnar og verður ósjálfbær í sjálfu sér. Það er því áhyggjuefni að í stjórnarsáttmálanum skuli ekki vera talað nokkuð um hið manngerða umhverfi sem er alveg örugglega sá þáttur sem myndi gera okkur kleift að ná mestum árangri í loftslagsmálum, fyrir utan að það er engum peningum í það varið í fjárlagafrumvarpinu. Ég vona að nýr umhverfisráðherra sem mér skilst að hafi komið að borðinu eftir að stjórnarsáttmálinn var saminn geri bragarbót þar á. Á endanum verða allar ríkisstjórnar dæmdar af verkum sínum. [[Forseti hringir.]]Þessi nýtur stuðnings, eðlilega, [[Forseti hringir.]]fólk kallaði eftir samvinnu. Það er hæfileikaríkur stjórnmálamaður og vinsæll sem er forsætisráðherra. En verkin sem eru lögð fram [[Forseti hringir.]]í upphafi eru þess eðlis að ef ekki verður úr bætt [[Forseti hringir.]]þá mun fylgi þessarar stjórnar [[Forseti hringir.]]hverfa mjög hratt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu, reyndar svo góða að ég hugsa að ég hlusti á hana aftur þegar ég kem heim í kvöld eða nótt eða hvenær svo sem það verður. Ég sé til, ég ætla ekki að lofa því. Það var eiginlega fyrri hluti af ræðu hv. þingmanns sem mér þótti sérlega áhugaverður í sambandi við hvernig fer fyrir málunum hérna eftir því hvernig ríkisstjórn er mynduð. Það þarf svo sem ekki að tíunda það að núna eru þessir tveir meintu andstæðu pólar, Vinstri græn og Sjálfstæðisflokkur, saman í stjórn og Framsókn sem hefur alltaf lýst sjálfum sér sem miðflokki og virðist vera frekar mótanlegur, hefur manni sýnst í gegnum tíðina, eftir samstarfsflokknum hverju sinni, sem er á ákveðinn hátt virðingarvert. Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið mikil mistök að fara í samstarf með Sjálfstæðisflokki. Ég held að það fari að koma í ljós frekar snemma, ég held reyndar að það hafi komi í ljós nú þegar. Alveg eins tek ég undir það með hv. þingmanni, eins ég skildi hv. þingmann í það minnsta, að það er ekki við fólkið sjálft að sakast. Þetta er fínt fólk sem er í ríkisstjórn, fullt af frábæru fólki þarna, það má ekki gera lítið úr því, en það er eitthvað við aðstæður okkar sem veldur því að samt verða stjórnarhættirnir eins og raun ber vitni, alveg óháð því hversu fínt fólk er í ríkisstjórninni. Það er ástæðan fyrir því að ég treysti ekki endilega öðrum þingmönnum sem ég hef jafn mikið álit á eða meira álit á til þess að fara í ríkisstjórn undir slíkum kringumstæðum, án þess að það verði einhverjar kerfisbreytingar. Hv. þingmaður nefndi að hann er kominn á þá skoðun að það ætti að vera skýrt fyrir fram með hvaða flokkum menn gætu hugsað sér að vinna í ríkisstjórn. Er það eitthvað fleira sem stendur upp úr? Ég verð að koma heildarspurningu minni að í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er margt frábært fólk í ríkisstjórn og í stjórnarflokkunum öllum, en ég er auðvitað meira sammála sumum flokkum í ríkisstjórn en öðrum. En það er þessi þvingaða staða, þetta kerfi okkar þar sem allir geta lent inni í herbergi með öllum eftir partíið sem gerir það að verkum að það er vont fyrir kjósendur og það neyðir þig til þess að fara niður á lægsta samnefnara í öllum málum. Staðreyndin er stundum sú að þetta verður hvorki fugl né fiskur. Það er í hvorugan fótinn hægt að stíga, hvorki hægri fótinn né velferðarfótinn. Það virðist blasa við núna. Þetta eru almennar vangaveltur, vegna þess að ég ætla ekki að draga dul á það að eins og Vinstri græn töluðu fyrir kosningar eru þau a.m.k. nágrannar mínir í pólitík, þótt ég deili við þau um ýmis mál, gjaldmiðlamál, landbúnaðarmál, sjávarútvegsmál og ýmislegt annað. Þau brýnu verkefni sem við stóðum frammi fyrir voru: A Að takast á við þann vanda sem verst stadda fólkið í samfélaginu býr við og byggja upp félagslegan stöðugleika. B Að skora á hólm frændhygli, leyndarhyggju og spillingu sem fellt hafa tvær síðustu ríkisstjórnir. Þetta núverandi mynstur er því ómögulegt. Þeim hefði getað tekist að gera atlögu við A en gera það ekki, B var náttúrlega af ýmsum ástæðum ómögulegt. Við þurfum ekkert að ræða það. Þess vegna hefði fyrirframgefin niðurstaða - ég þori ekki að vera lengur.
Virðulegi forseti. Ég verð meira og meira sammála hv. þingmanni eftir því sem hann talar lengur um þetta. En ég er líka að vona að mér takist að sannfæra hann um annað sem við höfum talað um áður, sem er þetta með að flokkar gefi út fyrir fram hverjum þeir eru reiðubúnir að vera með í ríkisstjórn. Það er þetta sem ég er stanslaust að nöldra yfir, hið furðulega samband framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins og hvernig það er ofboðslegt ósamræmi, finnst mér, á milli orðræðunnar sem er uppi um Alþingi hjá opinberum stofnunum og almenningi, myndi ég halda, og vissulega virðulegum forseta þingsins og fleirum, um það að þetta sé æðsta stofnun lýðveldisins og ráðherrar segja að fjárveitingavaldið sé hjá Alþingi en síðan þarf að ráðfæra sig við ráðherrana ef Alþingi vill fá einhverjar breytingar í gegn. Það er stórkostlega skrýtið ef maður hugsar um það. Þetta samband er að mínu mati rótin að öllu því skrýtna mynstri sem við sjáum núna. Það hlýtur samt að vera ástæða fyrir því að það er sagt að Alþingi sé æðsta stofnun lýðveldisins og ástæða fyrir því að það er sagt að Alþingi sé með fjárveitingavaldið. Ég held að það sé ekki bara dregið úr hatti einhvers staðar, ég held að það sé vegna þess að þetta eru góðar hugmyndir. Það er góð hugmynd að æðsta stofnun lýðveldisins samanstandi af þjóðkjörnum einstaklingum sem eru kjörnir í beinum kosningum. Það er góð hugmynd að fjárveitingavaldið sé í höndum þeirrar stofnunar og ekki í höndum framkvæmdarvaldsins. En raunveruleikinn verður síðan alltaf öðruvísi. Ég tel það einu leiðina til að útskýra þetta sem væri annars algjörlega óskiljanlegt, vissulega fyrir kosningar. Mig langar til að draga hv. þingmann meira í mína átt hvað þetta varðar.
Herra forseti. Ég er auðvitað hálfgerður grænjaxl hérna inni, búinn að vera í eitt ár og hef ekki mikla reynslu. Þó hef ég upplifað að það hafa verið unnin fjárlög af Alþingi án ríkisstjórnar annarrar en starfsstjórnar. Það gekk ágætlega. Við sjáum svo hvað kemur út úr plaggi þar sem tveir eða þrír mjög ólíkir flokkar leggja fram fjárlög og troða kannski í gegnum þingið. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður var að meina, en kannski væri leiðin að í vor settust fjárlaganefnd og nefndir þingsins niður og ynnu með embættismönnum fjárlög sem þeim hugnuðust og sendu svo til framkvæmdarvaldsins og bæðu það að framkvæma það sem því ber að gera.
Forseti. Ég ætla að reyna að eiga hér vitsmunalegar samræður klukkan fimm mínútur í ellefu að kvöldi á þessum langa degi. Mér finnast þetta samt áhugaverðar samræður og er með smávægilegar vangaveltur varðandi vinnu okkar í þessu húsi og hvernig það fer allt fram. Ég er líka ný hérna, búin að vera í eitt ár. Ég tek alltaf eftir því betur og betur - ég velti fyrir mér um hvað þessi nýja ríkisstjórn snýst, að Sjálfstæðisflokkurinn komist til valda aftur og aftur og aftur og að það virðist ekki skipta neinu máli hvað einstaka þingmenn gera eða hvað þessi flokkur gerir; þessir þingmenn komast upp með allt. Þessir ráðherrar komast upp með allt og einhvern veginn halda þeir áfram, halda sínum valdastólum og halda áfram að stýra þessu landi. Ég fylgist með þessari gömlu pólitík sem er í gangi, þeirri leikjafræði sem er í gangi á bak við tjöldin og hvernig þingmenn koma upp í pontu, ekki bara úr stjórninni heldur líka úr minni hlutanum, þingmenn sem hafa verið á þingi miklu lengur og hafa meiri reynslu, og það virðist vera hálfgert leikrit í gangi. Það snýst allt um að ná athygli og er í raun og veru hálfgert Morfís-rúnk, afsakið orðbragðið. Það er það sem ég finn fyrir í þingsal, að fólk kemur upp og þetta snýst allt um hver er sniðugastur að tala, hver getur sagt sem mest, sem flest orð en sem innihaldsminnst. Ég velti fyrir mér hvernig við getum breytt því og hvort núverandi ríkisstjórn sé einhvern veginn - hvort það sé hræðsla við hina nýju pólitík, hina nýju flokka sem koma á þing og bjóða upp á nýja pólitík. Er það það sem heldur þessari ríkisstjórn saman, þ.e. að reyna að stöðva [[Forseti hringir.]]breytingar á þingi, að hin nýja hugsjón komi inn og við breytum einhverju til góðs hérna?
Herra forseti. Ég ætla auðvitað ekki þeim flokkum sem mynduðu þessa ríkisstjórn að hafa farið í hana til þess að reyna að koma í veg fyrir ný vinnubrögð, alls ekki. En til þess að ná stefnumálum sínum fram hafa þau örugglega farið einhverja fjallabaksleið, svo milt sé til orða tekið, vegna þess að það getur varla verið léttasta leiðin að taka flokka sem eru svona ólíkir og láta þá búa til eitthvert plagg sem öllum á að þóknast. Ef maður tekur alla liti heimsins saman og hrærir í þeim fær maður grátt eða brúnt, þá fær maður ekki þessa fallegu tóna sem augu okkar geta numið. Það eru miklu meiri líkur á því að þessir tónar, þessir fallegu litir sem við eigum í heiminum, fái að skína ef ekki er blandað saman einhverju tilviljanakenndu rusli í fötu, alveg sama hvort það er Samfylking, Sjálfstæðisflokkur eða einhverjir aðrir. Ég held að það hafi svo sem ekkert breyst með þessari ríkisstjórn, að samræðuhefð hafi versnað hér á þingi, en fyrirheit um ný vinnubrögð gefa a.m.k. ekki góðar væntingar, vegna þess eins og ég nefndi í ræðu minni þá byrjuðu menn á því á fyrsta degi á að hafna öllum tillögum stjórnarandstöðunnar um nefndir. Síðan hafa menn ekki virt viðlits breytingartillögur sem gætu þó a.m.k. gagnast einhverjum af flokkunum í ríkisstjórn til þess að standa við orð sín gagnvart eigin kjósendum. Það er það sem veldur mér áhyggjum. Aftur og aftur kem ég að því sem við hv. þm. Helgi Hrafn töluðum um, að það væri gáfulegast að þetta lægi nokkuð skýrt fyrir fyrir fram.
Forseti. Ég var nú ekki að ýja að því að vinnubrögðin hefðu farið versnandi með þessari ríkisstjórn. Ef eitthvað er þá finn ég fyrir allt öðru viðmóti og að það er allt öðruvísi að vinna með þessari ríkisstjórn en þeirri fyrri. Ég held að Vinstrihreyfingin – grænt framboð og Framsókn leggi sig örugglega mikið fram til þess að hafa aðstæður öðruvísi en þær voru hérna á seinasta kjörtímabili, sem mér fundust vera mjög slæmar. Ég efast ekki um að fólk komi í þessa vinnu, á þing, með hugsjónir. Ég veit að ég gerði það. Ég velti bara fyrir mér hversu mikil áhrif allar þessar málamiðlanir hafi þegar maður er kominn með jafn ólíka flokka og Vinstrihreyfinguna – grænt framboð og Sjálfstæðisflokkinn í stjórn, Sjálfstæðisflokkinn sem búinn er að sýna fram á að hann fer illa með vald sitt og spilar ofboðslega ljóta leiki. Það er nokkuð sem ég hef tekið eftir. Mér finnst þetta vera svona - ég veit það ekki, ég á engin falleg orð yfir það þannig að ég ætla ekki að segja neitt meira um það. Hversu mikil áhrif hefur það á viljann til þess að breyta þegar málamiðlanirnar eru orðnar svo miklar að siðferðislínan er komin langt frá manni? Er hægt að standa í ströngu við að breyta þegar maður er í samvinnu með þannig flokki, sem mér finnst hafa sýnt fram á það ítrekað að fer illa með vald? Það er spilling í gangi þar. Ég velti fyrir mér hvaða þýðingu það hafi fyrir svona samstarf.
Herra forseti. Ég vildi að ég gæti verið sammála hv. þingmanni um að vinnubrögðin hjá þessari ríkisstjórn hafi mikið breyst til batnaðar á miðað við þá síðustu. Ég hef ekki orðið var við það. Ég nefndi það í ræðu minni hvers vegna það væri. Málamiðlanir þurfa ekki að vera slæmar í eðli sínu, en þær þurfa heldur ekki að vera góðar. Málamiðlanir tveggja ýtrustu sjónarmiða í íslenskum stjórnmálum eru ekkert endilega það besta þegar ekki munar nema 0,5% á meiri hluta eða minni hluta eða 2% eða 1%, vegna þess að minni hluti á alltaf ríkan rétt og það þarf að virða hann. Ég nenni ekki að lifa í amerísku systemi þar sem sá sem rétt skríður yfir meirihlutatöluna ræður öllu. Það er ekki lýðræðislegt. Ég fór líka yfir það í ræðu minni af hverju ég teldi að Sjálfstæðisflokkurinn ætti ekki að vera í þessari ríkisstjórn og ætti ekki að vera í ríkisstjórn núna. Það gerir það þá bara að verkum að við getum ekki tekist á við annað af þeim brýnu verkefnum sem við þurftum að sinna, að vinna gegn spillingu, leyndarhyggju og frændhygli.
Herra forseti. Nú er þessari umræðu brátt að ljúka. Við erum öll sammála um það að þessi vinna sem fram hefur farið í tengslum við fjárlögin hefur verið unnin í mikilli tímapressu og það er aldrei vænlegt til árangurs og góðra vinnubragða að vinna verkefni af þessum toga, mikilvæg verkefni, í tímapressu. Hér hefur mikið verið rætt um opinber fjármál. Megininntak þeirra laga er að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála. Það hefur komið fram hjá mörgum í þessari umræðu að sú vinna hefur ekki verið í anda laganna. Við þurfum að bæta okkur í þeim efnum. Við sjáum t.d. fjáraukann, hann er í hrópandi andstöðu við markmið þessara mikilvægu laga. En það eru nokkur atriði sem mig langar að staldra við að lokum og mun ég reyna að forðast endurtekningar sem þingmenn eru orðnir þreyttir á. Ég hef ávallt verið talsmaður ráðdeildar í fjármálum og mig langar svolítið að staldra við umsögn Seðlabankans um frumvarpið sem hefur að mínum dómi ekki fengið nægilega mikla athygli og þá athygli sem hún á skilið. Bankinn sendi í raun frá sér varnaðarorð og segir það mjög skýrt að í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar birtist ekki aðhaldssöm ríkisfjármálastefna. Hvað þýðir þetta? Minnkandi aðhald þýðir það að stýrivextir verða hækkaðir, við fáum hærri vexti og krónan styrkist. Með frumvarpinu er ríkisstjórnin því greinilega að tefla á tæpasta vað hvað varðar efnahagslegan stöðugleika að mínu mati. Ofan á þetta allt saman stöndum við síðan frammi fyrir kjarasamningum á nýju ári. Í staðinn fyrir að búa í haginn fyrir það sem að höndum ber á nýju ári er að mínum dómi stefnt hraðbyri að efnahagslegu rauðu ljósi. Það þarf ekki mikið til við þessar aðstæður að við lendum í hringiðu verðbólgu, hækkandi verðlags og skerts kaupmáttar. Styrking krónunnar getur einnig haft slæm áhrif á okkar undirstöðuatvinnugrein, ferðaþjónustuna, og útflutningsgreinarnar almennt. Það hefur ekki verið horft til þessa mikilvæga þáttar í fjárlagagerðinni að mínu mati. Í frumvarpinu eru t.d. heimildir til að selja eignarhlut ríkisins í bönkunum og verður að fara mjög varlega í það að taka peninga úr bönkunum. Verði það ekki gert af varfærni þýðir það innspýtingu í hagkerfið sem þýðir þá aftur hærri vexti. Samtök atvinnulífsins hafa tekið undir þennan málflutning og sagt að aginn sé ekki að batna í ríkisfjármálunum og í fjárlagafrumvarpinu birtist þensluhvetjandi fjármálastefna. Þetta er áhyggjuefni. Mér finnst að þetta hefði þurft að fá meiri athygli í þessari umræðu. Svo er það annað sem ég hef komið aðeins inn á áður, langar að skýra það aðeins frekar, að það vantar stefnumörkun í málaflokka eins og heilbrigðiskerfið. Ég fagna auknum fjárveitingum í þann mikilvæga málaflokk, en við verðum að hafa stefnumörkun og nýta fjármunina sem best. Það er verið að setja mikla peninga inn í Landspítalann. Landspítalinn er dýrasta úrræðið. Þetta er hátæknisjúkrahús og á að taka á móti erfiðustu tilfellunum. [[Gripið fram í: Hann gerir það.]]Og gerir það vissulega, það er alveg rétt, en það eru líka tilfelli þar sem væri hægt að leysa annars staðar og mun þar af leiðandi vera ódýrara. Ég er þess fullviss um að hæstv. heilbrigðisráðherra er sammála mér í þessu, að við þurfum að finna leiðir til að nýta fjármunina sem best og þetta er ein af þeim leiðum. Aðeins varðandi menntamálin. Ég tek undir og fagna þeim auknu áherslum sem er að finna í frumvarpinu, en þar sjáum við líka þetta með stefnumörkunina sem er ekki nægileg að mínum dómi. Við þurfum að skoða hvar er mesta þörfin. Það á að setja mikla innspýtingu í háskólamenntun og háskólana. En er það rétta áherslan í menntamálum að fjölga háskólamenntuðum? Frá því um 2000 hefur háskólamenntuðum fjölgað um 184%, en störfum fyrir háskólamenntaða hefur fjölgað um 51% á sama tíma. Við höfum ekki skapað störf sem krefjast þessarar menntunar. Þarna er misræmi sem er áhyggjuefni og ég hefði viljað sjá aukna áherslu í iðn- og tæknigreinar því að það er skortur á iðnmenntuðu fólki í dag. Þar vantar ákveðna stefnumörkun hvað þennan málaflokk varðar að mínu mati. ASÍ hefur tekið undir þetta og sagt að það vanti fræðslu fyrir þá sem hafa litla menntun. Það er mikilvægt að þeim hópi sé mætt. Þegar maður fer í gegnum svona umræðu þá spyr maður sjálfan sig hvar sé hægt að spara. Mig langar að nefna einn málaflokk sem er að vísu viðkvæmur, en það eru málefni hælisleitenda. Við sjáum að í þann málaflokk fara tæplega 2,7 milljarðar kr. Þá spyr maður sjálfan sig: Er hægt að spara þar? Við höfum skýrslu frá ríkislögreglustjóra sem segir að þetta kerfi okkar, ágæta kerfi svo langt sem það nær, sé misnotað. Nú vil ég gera skýran greinarmun á flóttamönnum og hælisleitendum. Ég tel að við eigum að halda áfram að taka á móti kvótaflóttamönnum og gera það vel eins og við höfum gert. En það er mjög mikilvægt að koma í veg fyrir að kerfið sé misnotað því að það er mjög dýrt. Við höfum leiðir til þess. Það eru meira að segja frásagnir sem ég hef fengið frá fólki sem starfar í þessum geira að það sé í ákveðnum þorpum í Austur-Evrópu talað um að það sé svo auðvelt að koma til Íslands og það sé gott að vera hér og menn fái góðar móttökur og þetta er kannski fólk sem þarf í raun og veru ekki á því að halda. Hæstv. dómsmálaráðherra sagði í ágætu blaðaviðtali í Morgunblaðinu rétt fyrir kosningar að það væri hægt að afgreiða þessi mál á þremur dögum. Það er mikilvægt að það sé unnið markvisst að því. Það er liður í því að þetta kerfi verði ekki misnotað. Að lokum langar mig til þess að koma inn á annað mál sem einnig er viðkvæmt í hugum sumra þingmanna, en það eru málefni kirkjunnar. Sumum þingmönnum svíður það fjármagn sem fer til kirkjunnar á fjárlögum. En fyrir því er samkomulag, svokallað kirkjujarðasamkomulag. Þetta er nánari útfærsla á samkomulagi milli ríkisins og þjóðkirkjunnar um kirkjujarðir og launagreiðslur presta, starfsmanna þjóðkirkjunnar og rekstrarkostnaðarhluta, samkomulag frá árinu 1997. Ríkið þarf að standa við sína samninga eins og aðrir og kjarni málsins er sá að ríkið fékk allar kirkjujarðir að frátöldum prestsetrajörðum og átti í staðinn að greiða afgjald sem næmi launum 138 presta, biskupa og 17 starfsmanna á Biskupsstofu, en vegna niðurskurðar á undanförnum árum þá hefur afgjaldið nú lækkað. Það er spurning með þessar kirkjujarðir, það er svo sem hægt að setja verðmiða á þær þó svo að ég geti það ekki. Hvað kosta t.d. Þingvellir? Þessar jarðir lét kirkjan af hendi til ríkisins gegn afgjaldi. Ég tel að þetta samkomulag sé hagur beggja aðila. Kirkjan veitir ákveðna þjónustu sem er ríkinu mikilvæg eins og t.d. að viðhalda trúarlegum menningararfi þjóðarinnar og öllu því sem viðkemur andláti einstaklingsins, sálgæslu á sjúkrastofnunum, hjúkrunarheimilum o.s.frv. Herra forseti. Að lokum vil ég þakka nefndarmönnum í fjárlaganefnd fyrir samstarfið og formanni nefndarinnar fyrir að halda vel utan um starfið. Eins og ég segi var þetta var unnið í mikilli tímapressu en það lögðu allir sitt af mörkum. Ég vil að endingu þakka nefndarmönnum aftur fyrir samstarfið.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu á þskj. 142 fyrir hönd hæstv. fjárlaganefndar, nefndarinnar í heild sinni, sem felur í sér nýtt 250 millj. kr. framlag til handa framhaldsskólum til að mæta að fullu áhrifum af breytingum sem samþykktar voru fyrr í dag í umræðum um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2018 sem snýr að innheimtu á efnisgjöldum í verknámi framhaldsskóla. Þessi tillaga er til að mæta því framlagi að fullu. Undir tillöguna rita allir hv. þingmenn hv. fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Þórarinsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Páll Magnússon og Þorsteinn Víglundsson. Við leggjum til að þessi breytingartillaga verði samþykkt þegar við tökum málið til atkvæðagreiðslu.
Hæstv. forseti. Við göngum hér til atkvæða um fjárlög fyrir 2018. Þetta eru bjartsýnisfjárlög. Þau gefa von um bjartsýni og gefa tóninn um uppbyggingu á okkar félagslegu innviðum. Þetta eru á sama tíma skynsemisfjárlög, skynsemi þegar kemur að efnahagsáhrifum ríkisfjármála, þau skila afgangi og áframhaldandi niðurgreiðslu skulda til lækkunar á vaxtabyrði. Virðulegi forseti. Þetta var snörp lota og mér finnst ástæða til að þakka hv. fjárlaganefnd framlag og samstöðu með eindæmum og ég þakka öllum starfsmönnum nefndarinnar sem og þeim komu að umbúnaði málsins.
Herra forseti. Í því fjárlagafrumvarpi sem var lagt hér fram fyrir tveimur vikum eru stigin gríðarlega mikilvæg skref til uppbyggingar þeirra samfélagslegu innviða sem við eigum öll saman. Þar munar auðvitað mest um stóraukin framlög til heilbrigðismála sem er sá málaflokkur sem Íslendingar hafa forgangsraðað efst þegar þeir hafa verið spurðir í skoðanakönnunum og telja mikilvægast að við forgangsröðum í vinnu okkar hér. Þar nema framlög hins opinbera nú 8,5% af vergri landsframleiðslu sem er umtalsverð aukning frá fyrri fjárlögum. Hér er líka verið að blása til sóknar í menntamálum og samgöngumálum. Hér er verið að blása til sóknar í þeirri innviðauppbyggingu sem við höfum sett á dagskrá, ekki bara fyrir síðustu kosningar heldur líka þar síðustu. Þar með er ekki sagt að verið sé að leysa öll heimsins mál, enda er það sjaldnast þannig í fjárlögum. Ég tel að við eigum að meta þessi skref sem ég tel að skipti mjög miklu máli fyrir okkar góða samfélag til að gera það enn betra og ég mun með mikilli ánægju styðja þessi fjárlög.
Herra forseti. Ég ætla ekki í neina efnislega umræðu um þetta frumvarp, ég er búinn að gera nóg af því hér. Ég ætla bara að lýsa því yfir að það eru gríðarleg vonbrigði að afgreiða þessi fjárlög með þeim hætti sem við gerum nú. Það er talsverður skortur á velferðaráherslum. Það er sömuleiðis skortur á traustum tekjugrunnum. Ég vil nota þessa atkvæðaskýringu mína til að hvetja alla þingmenn til að standa enn betur við það sem við lofuðum í aðdraganda kosninga. Ég held að við getum verið sammála um að gera miklu betur þegar kemur að nauðsynlegri innviðauppbyggingu hér á landi, að við getum verið öll samferða á þeirri vegferð. Ég vona það að minnsta kosti.
Virðulegi forseti. Það er með sérstakri ánægju sem ég greiði hér atkvæði með frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2018. Um er að ræða sögulega aukningu til heilbrigðismála þar sem aukið er um yfir 11 af hundraði í málaflokki milli ára. Hér er um að ræða sókn í framlögum hins opinbera til heilbrigðismála þannig að hlutfallið hækkar úr 7,7% á yfirstandandi ári í 8,5 á næsta ári af vergri landsframleiðslu. Það er mikilvægt. Enn mikilvægara er að snúa vörn í sókn fyrir opinbert heilbrigðiskerfi um allt land, draga úr kostnaðarþátttöku sjúklinga og stemma stigu við því að verkefni heilbrigðisþjónustunnar færist stjórnlaust inn á einkastofur. Stefnumörkun með jafnt aðgengi óháð efnahag og búsetu að leiðarljósi er í forgangi. Við eigum að sækja fram í þágu öflugs heilbrigðiskerfis. Allur almenningur á Íslandi setur þennan málaflokk í forgang. Við eigum að leggja við hlustir og fylgja þeirri kröfu.
Virðulegi forseti. Þetta fjárlagafrumvarp er byggt á veikum grunni, það er byggt á fáum og stórum tekjustofnum sem eru brothættir ef hægja fer á í hagkerfinu. Það er sérstaklega minnt á að það er búið að fella niður nokkra tekjustofna í fjárlagafrumvörpum á undanförnum árum sem gætu hjálpað til ef það fer að kólna og hægja á í efnahagskerfinu. Ég vara við þessum aðstæðum sem blanda komandi kjarasamningum saman við þá spá að verðbólga sé að fara yfir viðmiðunarmörk og minni jafnframt á að boðuð stórsókn í heilbrigðiskerfinu lítur út í öllum umsögnum eins og það sé verið að halda á núllinu. Það er rétt verið að halda því frá því að fara í mínus. Aðaláherslan er á að það sé verið að byggja upp sjúkrastofnanir en hún er að ná upp þeim skorti [[Forseti hringir.]]á viðhaldi og byggingum á undanförnum áratugum sem hafa ekki gerst þannig að við rétt náum núlli.
Herra forseti. Það er vissulega rétt að þetta fjárlagafrumvarp felur í sér talsverða útgjaldaaukningu, reyndar svo mikla að annað eins hefur ekki sést frá því að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingarinnar reyndi að kaupa sér hamingju með útgjaldaaukningu í fjárlögum. Í hvað er þessum peningum varið? Það er minna talað um það. Ráðherrar koma hér upp og státa sig af því hvað þeim takist að auka útgjöldin mikið, en þeir tala lítið um í hvað þessi útgjöld renna eða hvernig þau nýtast. Það er nefnilega ekkert verið að gera í því að bæta kerfin, bæta það hvernig farið er með fjármagnið. Það er t.d. ekkert gert í því að takast á við það að bæta heilbrigðiskerfið eins og landlæknir meðal margra annarra sérfræðinga hefur margítrekað bent á að þurfi að gerast. Allt tal um stórsókn í hinum og þessum málum, t.d. í samgöngumálum þar sem er verulegur niðurskurður frá því sem gert er ráð fyrir í samgönguáætlun, er fjarstæðukennt. Það er verið að auka útgjöld á ákveðnum sviðum án þess að gera neitt í að bæta þau kerfi sem þar um ræðir en annars staðar [[Forseti hringir.]]er hreinn niðurskurður miðað við fyrri áform. Allt þetta tal, herra forseti, er jafn innihaldslaust og talið um að það ætti að bæta og [[Forseti hringir.]]styrkja stöðu Alþingis.
Herra forseti. Það gleðilega er að það lítur út fyrir að heilbrigðiskerfið muni halda sjó og hefur hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir lofað að tryggja það ef eitthvað kemur upp á, ef það er ekki alveg nóg á árinu. Það er gleðiefni. Ég er vongóður um að heilbrigðiskerfið verði lagað með heildstæðri stefnumótun og öðru slíku. Ég er vongóður um heilbrigðismálin. Það sem ég er ekki vongóður um, og er eitt stærsta áhyggjuefni sem við stöndum frammi fyrir, eru kjaramálin. Í nýlegri frétt segir hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson að það þurfi að vinna að því að auka verðmætasköpun í landinu þannig að við getum bætt lífskjörin áfram. Í stjórnarsáttmálanum segir að sátt á kjaramarkaði sé grundvöllur fyrir þeim vexti. Samt sem áður segir ASÍ að þetta fjárlagafrumvarp komi ekki til móts við heildarsamtök launþega í landinu. Samtök atvinnulífsins nefndu það í sumar að ekki væri komið til móts við þau varðandi lækkun tryggingagjalds sem er ekki að sjá í tekjuöflunarfrumvörpunum þannig að það virðist ekkert vera komið til móts við aðila vinnumarkaðarins til að skapa þessa sátt. Það virðist ekki vera að gerast í alvöru og það er stórkostlegt áhættuefni fyrir okkur öll. Og ekki virðist [[Forseti hringir.]]þessi ríkisstjórn ætla að lækka eða leiðrétta laun þingmanna í átt til almennrar launaþróunar, þessa launahækkun sem við fengum fyrir ári, þannig að það er mikið áhyggjuefni.
Herra forseti. Í þessu frumvarpi er vissulega verið að auka útgjöld til margra góðra verka. Það er hins vegar nær fordæmalaus útgjaldaaukning sem í því er að finna þvert á varnaðarorð fjölmargra aðila þar að lútandi, þvert á reynslu sögunnar, um að einmitt á þessum tíma hagsveiflunnar þurfum við að gæta aðhalds. Þó að við séum ánægð að sjá þá forgangsröðun sem er að finna í þessu frumvarpi verður að hafa í huga að núna eru varhugaverðir tímar. Þetta frumvarp grefur undan efnahagslegum stöðugleika. Þetta frumvarp stuðlar að hærra vaxtastigi en ella. Þetta frumvarp dregur engan lærdóm af fyrri hagstjórnarmistökum sögunnar og það er miður.
Forseti. Þetta fjárlagafrumvarp er eins og önnur fjárlagafrumvörp, það er margt gott í því og annað miður. Það er rétt að halda því til haga að jafnvægi milli útgjalda og tekna er kannski ekki eins og æskilegt væri. Ég vil nota þetta tækifæri hér til að brýna hæstv. ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutann í að standa við það að eiga betra og nánara samstarf við minni hlutann í störfum og fara að þeim reglum sem um þessa vinnu gilda. Við þurfum öll að hjálpast að við að bæta vinnubrögðin. Minni hlutinn mun taka þátt í því en til þess þarf stjórnin að leggja sitt af mörkum.
Hæstv. forseti. Þetta fjárlagafrumvarp ber þess glöggt vitni að það er borið fram af tveimur flokkum sem hafa róið hvor í sína áttina áratugum saman og þeim þriðja sem er í frígír í þessu samstarfi. Það er engin pólitísk sýn, enda við hverju er að búast? Stærstur hluti frumvarpsins er arfleifð frá fyrrverandi ríkisstjórn og lappað upp á það af einhverjum embættismönnum. En auðvitað er ekki ágreiningur um að auknu fé sé varið til heilbrigðismála, menntamála o.s.frv. Samgöngukaflinn er í skötulíki. Það er ekki hægt að styðja þetta frumvarp því að, eins og ég segi, það skortir í það allan metnað, alla pólitíska sýn og pólitíska hugsun fram á veginn. Afgreiðsla þessa máls núna á hálfum mánuði einkennist akkúrat af þeim vinnubrögðum sem fólk í landinu vill ekki að þessi stofnun sýni. Þó að allir hafi staðið sig vel og gert sitt besta er afgreiðslan sem slík ekki með þeim hætti sem fólkið í landinu vill að hér sé unnið eftir. Ég vona að það horfi til bóta á næsta ári [[Forseti hringir.]]og hlakka til þess að eiga meiri tíma á næsta ári til að taka fyrir næsta frumvarp.
Virðulegi forseti. Ég ætlaði bara að segja það sama og hv. þingmaður sagði rétt á undan mér. Það hvað við höfum unnið þetta á stuttum tíma, þrátt fyrir að fólk hafi lagt sig allt fram við það, þýðir í mínum huga að óhjákvæmilega eru einhver mistök í þessu frumvarpi. Okkur yfirsást óhjákvæmilega eitthvað jafnvel þótt einstaka þingmaður finni vel út úr einhverju einu tilteknu atriði og haldi um það miklar ræður gera aðrir þingmenn hið sama sem þýðir að þeir geta ekki endilega staðfest fullyrðingar hver annars. Mér hefur fundist svolítið í þessari umræðu eins og fólk sé ekki einu sinni sammála um staðreyndirnar. Það er ekki við neinu öðru að búast þegar svona lítill tími er til umráða, þegar pressan er svona mikil og hver þingmaður er að pæla í því sem varðar kannski þann þingmann eða hans flokk hvað mest. Næst þurfa vinnubrögðin að vera betri. Ég veit að þau verða betri, a.m.k. ef við förum ekki aftur í kosningar í október. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Það fjárlagafrumvarp sem við greiðum nú atkvæði um ber vitni um gríðarlega sterka stöðu í efnahagslífinu. Við erum með afar sterka skattstofna um þessar mundir. Hér hefur verið mikið rætt um töluvert mikinn útgjaldavöxt í þessu frumvarpi og á undanförnum árum. Það er út af fyrir sig alveg rétt. Það sem meiru skiptir er hins vegar það að heildargjöld ríkisins sem hlutfall af landsframleiðslu eru ekki að hækka, þau hafa frekar verið að lækka. Okkur er að takast með uppgreiðslu skulda að breyta vaxtagjöldum í samneyslu og fjárfestingar og við erum á sama tíma áfram að greiða upp skuldir og búa í haginn fyrir framtíðina. Við erum að styrkja innviðina. Við erum með sterka skattstofna og erum að byggja upp samfélagið okkar. Frá öllum hliðum séð er þetta sterkt frumvarp í sterkri stöðu. Það er ekki að furða þótt stjórnarandstaðan viti í raun og veru ekkert hvernig eigi að taka á málinu vegna þess að maður hefur sjaldan séð jafn ósamstiga stjórnarandstöðu sem ýmist segir að of miklu sé eytt eða að málið sé óábyrgt vegna þess að of litlu sé eytt, að það eigi að hækka skatta eða bara lækka þá.
Virðulegi forseti. Núna annað árið í röð afgreiðum við fjárlagafrumvarp við heldur óvenjulegar aðstæður þótt þær séu hvorar með sínum hættinum. Ég þakka öllum fyrir frábært starf, að hafa getað gert þetta á þessum stutta tíma. Eins og fram hefur komið eru aðstæður á Íslandi mjög sérstakar, þær eru frábærar. Efnahagslegt ástand ríkisfjármála og efnahagsmálanna í heild sinni gerir það að verkum að við getum spýtt í í mikilvægum málaflokkum eins og heilbrigðismálum, menntamálum og samgöngumálum. Þar þarf vissulega að gera betur og við verðum vonandi í færum til þess á næstu árum. Það vekur nokkra furðu að hafa hlustað á stjórnarandstöðuna og minni hlutann á þingi gagnrýna okkur annars vegar fyrir að bæta ekki í, setja ekki 10–20 milljörðum meira í suma málaflokka, en á sama tíma koma aðrir úr sama minni hluta, vissulega öðrum flokkum, og gagnrýna okkur fyrir óhemju útgjöld. Á sama tíma [[Forseti hringir.]]leggja menn fram, allir flokkar í minni hlutanum, tillögur á eftir um að auka útgjöldin um 3 eða 4 milljarða. Það er eiginlega ekki alveg heil brú í þessu, [[Forseti hringir.]]kæru vinir.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að stjórnarandstaðan sé sundurlaus. Hún er hins vegar eins og fjölskylda, maður velur sér ekki fjölskyldumeðlimi en maður elskar þá alla. [[Hlátur í þingsal.]]Síðan tala stjórnarliðar ýmist um að frumvarpið sé sterkt, fé sé sett í heilbrigðismál, menntamál og samgöngumál, og það er vissulega gott og við fögnum því, en við skulum líka tala um það sem hefur gleymst í þessu fjárlagafrumvarpi; það eru aðgerðir fyrir fátækt fólk, fyrir börn, fyrir aldraða og fyrir öryrkja. Góður skáldsagnahöfundur myndi kalla þetta frumvarp hinna gleymdu.
Virðulegi forseti. Ég bara get ekki á mér setið vegna þeirrar gagnrýni sem við heyrðum frá hæstv. fjármálaráðherra vegna þess að mér finnst hún svo furðuleg. Það eru margir flokkar í stjórnarandstöðu. Það væri stórkostlega furðulegt ef fimm stjórnarandstöðuflokkar væru sammála um allt í fjárlögum. Auðvitað eru þetta mismunandi flokkar og eru með mismunandi áherslur. Þetta segir sig sjálft. Mér finnst þessi gagnrýni ofboðslega skrýtin. Stundum heyri ég gagnrýni sem mér finnst ósanngjörn en er samt svolítið sár. Þessi finnst mér bara furðuleg. [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í: Bara grín.]]
Herra forseti. Hér er um að ræða litla tillögu um að reyna að stoppa upp í stórt gat sem varð til á dögunum þegar Donald Trump Bandaríkjaforseti ákvað að skerða framlög til Sameinuðu þjóðanna um 258 milljónir dollara. Þetta er mjög hófleg tillaga til að reyna að koma til móts við þessar skerðingar til stofnunarinnar sem muni hafa veruleg áhrif á getu þeirra til að stuðla að heimsfriði á næstu árum. Ég veit að þetta kemur mjög seint en vandamálið varð til fyrir stuttu. Það er full ástæða til að við gerum eitthvað í þessu og jafnvel séum leiðandi meðal heimsþjóða í að laga vandamálið sem félagi í okkar vestri skapaði.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið er hér lagt til að hækka framlög til Sameinuðu þjóðanna um 100 milljónir. Framlag Íslands til Sameinuðu þjóðanna fyrir næsta ár er 0,023% af rekstri Sameinuðu þjóðanna. Þetta er fyrst og fremst táknræn aðgerð vegna þess að Bandaríkjaforseti hefur boðað 37% niðurskurð á framlögum til Sameinuðu þjóðanna. Málið er alvarlegt. Yfirstjórn Sameinuðu þjóðanna hefur sent frá sér yfirlýsingu vegna þessa. Þetta mun bitna á friðargæslu, barnahjálp, þróunaraðstoð, friðarviðræðum, kjarnorkueftirliti og mannúðaraðstoð. Við leggjum hér til þessa lágu upphæð í raun og veru en hún er táknræn til að sýna stuðning okkar. Þingmaðurinn segir já.
Hæstv. forseti. Fyrir tæpu ári lýsti ég yfir þeim áhyggjum að forseti Bandaríkjanna væri fasisti, rasisti og kvenhatari. Mér hefur hann þótt ganga ansi langt í að uppfylla þessar áhyggjur mínar. Hann hefur núna líka sýnt að hann er þessi týpa, þessi gamli maður sem hrópar á skýin, nema hann hefur líka yfir kjarnorkuvopnum að ráða og gríðarlegum fjármunum sem geta haft áhrif á okkur öll. Mér þykir samt sem áður einsýnt að við hér á þessu þingi getum tekið okkar afstöðu og sagt að við sýnum svona mönnum að samstaða annarra þjóða getur skipt sköpum þegar kemur að frekjustælum eins og þessum í forseta Bandaríkjanna sem bætast ofan á allt annað. Þetta er hófleg tillaga. Hún miðar að því að við ríðum á vaðið, að við sýnum samstöðu með öðrum þjóðum og viljum vinna að uppbyggingu þessara mikilvægustu alþjóðasamtaka sem við eigum, Sameinuðu þjóðanna, sem hafa [[Forseti hringir.]]oft og tíðum haldið fyrir okkur friðinn. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Ég fagna verulega breytingartillögu fjárlaganefndar þess efnis að auka fjárframlög til framhaldsskólanna um 250 milljónir. Þessum fjármunum verður varið í að afnema efnisgjöld á framhaldsskólastiginu sem lúta að því gjaldi sem ákveðið er af skólayfirvöldum. Hér er um að ræða menntapólitíska ákvörðun sem miðar að því að efla iðn- og verknám í landinu. Þessi aðgerð er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar og ljóst er að mun færri útskrifast úr iðn- og verknámi hérlendis en í nágrannaríkjum okkar. Virðulegi forseti. Það er afar ánægjulegt að sjá að myndast hafi þverpólitísk sátt um að afgreiða málið með þessum hætti. Að lokum vil ég óska öllum hér inni gleðilegs nýs árs og þakka kærlega fyrir samstarfið.