Virðulegur forseti. Við áttum hér allnokkrir þingmenn orðaskipti við hæstv. forseta í gær vegna orða hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er lutu að samþykkt samgönguáætlunar og síðan fjárlagafrumvarps. Í orðum hans kom fram að hann teldi það í vissum skilningi bera vott um siðleysi að hafa samþykkt hér samgönguáætlun í lok síðasta þings í aðdraganda kosninga. Í ljósi þess hversu alvarleg orð hæstv. ráðherra eru og ekki síður þegar hann talaði um það að þingið hefði gert mistök við samþykkt fjárlaga og hefði verið stjórnlaust vil ég spyrja hæstv. forseta hvort hann hafi átt orðastað við hæstv. ráðherra um þessi mál. Ég tel þetta vera það alvarlegt í samskiptum þingsins við ráðherrann að mér finnst mikilvægt að þingforseti taki málstað þingsins í þessum samskiptum og spyr þess vegna forseta hvort slíkt samtal hafi átt sér stað.
Frú forseti. Ég kem hér upp eins og í gær og ég er eiginlega að spá í að koma bara upp á hverjum degi og tala um hversu mikilvægt er að við fáum dagskrá þingsins, að við fáum að vita hver dagskrá þingsins er alla næstu viku, með fyrirvara. Þetta er ekki bara nauðsynlegt svo að við þingmenn getum unnið vinnuna okkar vel, skipulagt okkur og undirbúið okkur heldur líka fyrir almenning svo að almenningur geti fylgst með og komið með athugasemdir til okkar þingmanna sem við getum nýtt okkur í umræðunni. Við þurfum að hleypa almenningi meira inn í umræðuna og við gerum það með því að birta dagskrána með fyrirvara og gefum fólki tækifæri til þess að undirbúa sig almennilega.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að spyrja virðulegan forseta um siðareglur fyrir alþingismenn sem við hv. alþingismenn skrifuðum undir. Þar stendur m.a. í c-lið 5. gr. um meginreglur um hátterni: „Alþingismenn skulu sem þjóðkjörnir fulltrúar ekki kasta rýrð á Alþingi eða skaða ímynd þess með framkomu sinni.“ Sömuleiðis segir í 7. gr.: „Þingmenn skulu í öllu hátterni sínu sýna Alþingi, stöðu þess og störfum virðingu.“ Mig langar til þess að spyrja virðulegan forseta hvernig þetta rími við orð hæstv. fjármálaráðherra á dögunum þar sem hann kallaði Alþingi siðlaust. Ég bara spyr: Er þetta við hæfi? Er ekki kominn tími til þess að við tökum almennilega á þessu? Hér eru samþykktar siðareglur. Ég alla vega tel hæstv. fjármálaráðherra hafa sýnt [[Forseti hringir.]]óvandað hátterni gagnvart Alþingi með framkomu sinni í þessum fjölmiðlum.
Frú forseti. Ég ætlaði að taka undir orð hv. þm. Halldóru Mogensen enn einn daginn. Ég vona í rauninni að forseti sé orðinn leið á því að ég komi hér aftur og aftur og biðji um að dagskrá þingsins liggi fyrir með meiri fyrirvara vegna þess að ég er orðinn svolítið leiður á því að þurfa að koma upp og minna á þetta dag eftir dag. Það er þannig við þurfum að geta undirbúið okkur í störfum okkar og það er nauðsynlegt að bæði við og fólk úti í samfélaginu geti það. Nú er það þannig að dagskrár fastanefnda liggja yfirleitt fyrir með ágætisfyrirvara. Ekki er endilega vitað hversu langan tíma mun taka að ræða ákveðin mál þar inni en samt er gefin út dagskrá og það gengur ágætlega. Ég skil ekki af hverju við getum ekki farið eftir sömu uppskrift hér, vissulega er alltaf einhver flækja en þetta er einfalt.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, þingflokksformanni Vinstri grænna, og fleirum sem hafa talað hér um áhyggjur af ummælum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra undanfarið um þingið. Margir hafa það á tilfinningunni að ýmislegt sé að breytast til verri vegar í íslensku samfélagi og hallast meira að því eins og það var hér fyrir hrun. Eitt af því sem var gagnrýnt í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og í þingmannaskýrslunni líka sem vann úr skýrslu rannsóknarnefndarinnar var ráðherraræði, það þurfti að efla þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra segir að þing sé stjórnlaust þegar engin ríkisstjórn er með meiri hluta í þinginu fer aðeins um mann. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra og ítreka spurningar sem fram hafa komið hér áður: Hefur forseti rætt þessi mál við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ?
Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa komið inn á þá umræðu sem átti sér stað í gær varðandi orð hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ég verð að játa að mér finnst pínulítið ankannalegt að kalla eftir viðbrögðum frá virðulegum forseta en fá engin svör um hvort þau áköll hafi komist til skila eða ekki. Sannast sagna vitum við þingmenn ekkert hvort ráðherra hafi borist þau skilaboð sem komu þó skýrt fram hjá mörgum í gær. Ég minni á að hæstv. fjármálaráðherra er líka þingmaður. Honum er í lófa lagið að koma hér upp í ræðustól, þess vegna undir störfum þingsins eða öðrum liðum, og einfaldlega ræða við okkur í þinginu. En ég kalla eftir skýrum svörum frá virðulegum forseta um hvort þessum skilaboðum [[Forseti hringir.]]hafi verið komið til hæstv. ráðherra.
Frú forseti. Það er tekið eftir því þegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra talar um að þingið sé stjórnlaust og siðlaust. Við þingmenn köllum eftir því gagnvart hæstv. forseta að hann taki það mál upp gagnvart hæstv. fjármálaráðherra. Það er ekki eðlilegt að þingið sitji undir slíkum áburði. Þessi orð féllu í samhengi við það að fram hefur komið gífurleg gagnrýni á að samgönguáætlun sé ekki fjármögnuð. Samgönguáætlun er lögformlegt plagg alveg eins og þingsályktunartillaga um fjármálaáætlun og fjármálastefnu sem við eigum að vinna eftir í opinberum fjármálum, eftir nýju verklagi. Við verðum að taka alvarlega stöðu þingsins og samgönguáætlun sem samþykkt er og er lögformlegt plagg. Menn geta ekkert skotið sér undan því og sagt að [[Forseti hringir.]]ákvarðanir sem hafa verið teknar á þessum vettvangi hafi verið teknar undir stjórnlausu þingi. Ég treysti því að hæstv. forseti láti þetta ekki yfir okkur ganga sem vinnum á þessum vettvangi.
Virðulegi forseti. Við skulum þá gera það að lítilli hefð hér að ég komi forseta til varnar vegna athugasemda um skort á fyrirliggjandi dagskrá. Eins og fram hefur komið í umræðunni og eins og rætt var var það gert að orðum mínum að ástæðan væri lengd umræðunnar. Ástæðan fyrir því að það er erfitt að skipuleggja dagskrá marga daga fram í tímann er ekki lengd umræðunnar per se heldur ófyrirsjáanleiki hennar. Í gær var til dæmis umræða um rammaáætlun. Hún hefði getað klárast á tveimur tímum, hún hefði getað haldið áfram í dag. Á meðan það er staðan er dálítið erfitt að sjá hvernig dagskráin muni verða á næstu dögum. Ég veit að fram undan eru umsóknir í rannsóknarsjóð námsmanna. Ég ætla að ota þeirri hugmynd út í samfélagið að menn fari í smágreiningu til að spá fyrir um lengd umræðu út frá nokkrum þáttum eins og til dæmis því hverjir standa að henni og hvaða mál verður lagt fyrir. Ég held að það gæti verið mjög gagnlegt. Ég held að á meðan þetta er staðan, á meðan við ákveðum ekki fyrir fram hve lengi umræður eiga að standa yfir, reynist erfitt fyrir forseta að skipuleggja dagskrá langt fram í tímann.
Frú forseti. Ég vil taka aftur upp þráð sem hv. þingmenn hafa rætt hér, þ.e. hvað varðar orð hæstv. fjármálaráðherra í garð Alþingis. Ég ítreka þá spurningu sem beint hefur verið til hæstv. forseta hvort hún hafi tekið þessi mál upp við hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherrar sitja hér í umboði Alþingis og það er vægast sagt sérkennilegt að tala með þeim hætti um ákvarðanir Alþingis, löggjafarsamkundunnar, sem hæstv. ráðherra gerði í fjölmiðlum í gær. Mér finnst það vekja verulegar spurningar um það hver staða löggjafans er í hugum hæstv. ráðherra og þess hæstv. ráðherra sem talaði með þessum hætti. Ég veit að forseti sem okkar leiðtogi hér í þinginu og talsmaður tekur það hlutverk sitt mjög alvarlega. Ég ítreka því þessar spurningar: Hefur hæstv. forseti tekið þessi mál upp við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra?
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að leyfa hv. þm. Pawel Bartoszek að vera eini þingmaðurinn sem kemur forseta til varnar. Umræðan um skipulag fundarstarfa er svo sannarlega ekki ný. Eins og hv. þm. Pawel Bartoszek bendir á snýr þetta m.a. að þeim tíma sem við notum til að ræða mál. Hluti af verkefni þessa þings á kjörtímabilinu hlýtur enn á ný að vera að reyna að ná einhvers konar samkomulagi um það hvernig við viljum hátta þingstörfum. Ef við teljum mikilvægt að fyrirsjáanleiki sé í þingstörfunum hafa hér margítrekað verið ræddar hugmyndir um að horfa til hinna Norðurlandanna og ákveða hversu löng umræðan eigi að vera. Ég hef hins vegar alltaf sagt á móti að við þurfum þá að tryggja að minni hluti Alþingis fái þá önnur tæki en að standa hér í pontu og tala, m.a. að minni hluti geti vísað málum í þjóðaratkvæðagreiðslu, eins og er t.d. í stjórnarskránni í Danmörku. Þetta er stórmál, en ekki eitthvað sem forseti, eins öflug og hún þó er, [[Forseti hringir.]]getur tekið á ein. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég kem upp til að bregðast aðeins við athugasemdum hv. þm. Pawels Bartoszeks og í raun og veru hv. þm. Eyglóar Harðardóttur líka, sem ég tek undir með, það er alveg rétt að við eigum að hafa fleiri tól en umræðuna hér inni. Ég fagna því ef við ætlum að verja tíma í að ræða þetta og komast að sameiginlegri niðurstöðu um hvernig við viljum að þingstörfum sé háttað, en á sama tíma tel ég að það ætti alveg að vera möguleiki að birta fram í tímann dagskrá sem við vitum auðvitað öll að getur breyst. Þá erum við alla vega með einhverja hugmynd um hvaða þingmannamál eru að koma á dagskrá, hvaða frumvarp er að koma í umræðu, þannig að við höfum yfirlit yfir það, alltaf með það í huga að ef umræðan lengist breytist það. Það segir sig sjálft. En það ætti alveg að vera hægt að koma með drög fyrir fram svo almenningur geti líka verið upplýstur um hvaða mál eru mögulega að fara í umræðu og þar af leiðandi haft tíma til að senda okkur þingmönnum athugasemdir [[Forseti hringir.]]sem gætu verið mjög mikilvægar í umræðunni hér á þingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Til hamingju með daginn. Mig langaði aðeins að taka undir það sem hv. þm. Halldóra Mogensen fór inn á og lesa fyrir ykkur dagskrána í dag, sem hefði alveg getað legið fyrir sem drög að dagskrá og verið komin inn fyrir vikuna. Við ætlum að fjalla um lokafjárlög, orlof húsmæðra, tekjustofna sveitarfélaga, atvinnuleysistryggingar, bótarétt fanga, hjónavígslur og nafngiftir, flutning Landhelgisgæslunnar til Reykjanesbæjar og húsnæði Listaháskóla Íslands. Ef það hefði legið fyrir með skýrum hætti að þessi mál væru fyrirhuguð á dagskrá þingsins í þessari viku, sem og kannski önnur mál sem munu jafnvel liggja fyrir í kvöld og verður á dagskrá á morgun, þá hefði, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á, verið auðveldara fyrir okkur þingmenn sem og almenning að kalla eftir ábendingum frá samfélaginu. Mér finnst svolítið lykilmál varðandi [[Forseti hringir.]]þingstörfin að það sé lagað.
Virðulegi forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Halldóru Mogensen og hv. þm. Birgittu Jónsdóttur varðandi þetta dagskrármál. Dagskráin snýst um forgangsröðunina, að vita hvaða mál kemur næst inn, óháð því hvernig málin raðast nákvæmlega inn á dagana. Við vitum að ef umræða lengist í einu máli ýtast öll hin aftur á bak. Á mánudagsfundum þingflokksformanna er verið að endurraða þessum forgangi. Þá fáum við að vita það með nægilegum fyrirvara fyrir vikuna á eftir. Þetta snýst aðeins um að vera búin að fá forgangslistann þannig að við vitum hvaða mál koma næst á dagskrá. Það þarf ekki að vera nákvæmlega þetta mál eða hitt á miðvikudegi eða á fimmtudegi, bara að málin séu að koma og við þurfum því að byrja að undirbúa okkur fyrir það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það er tvennt sem mig langar að ræða hér, annað snýr að orðum hæstv. fjármálaráðherra. Hann ber vissulega einn ábyrgð á orðum sínum, en hann er hins vegar í einum tilteknum flokki. Mér leikur forvitni á að vita hvað samflokksmönnum og -konum hæstv. fjármálaráðherra finnst um þessi orð hans. Það er kjörið tækifæri fyrir viðkomandi að kveðja sér hljóðs hér undir liðnum fundarstjórn forseta í þessum sal, í þessum stóli, bara núna á eftir þess vegna. Hitt málið snýr að dagskránni. Í námi mínu við þýskan háskóla kynntist ég þýskum prófessor í málvísindum sem hafði þann háttinn á að hann skrifaði nöfn nemenda sem skilað höfðu inn ritgerðum sem voru langar, og hugsanlega leiðinlegar margar hverjar, og hengdi á hurðina hjá sér. Þá gátu allir séð hvar í röðinni þeir [[Forseti hringir.]]voru. Þeir gátu ekki séð hvenær prófessorinn væri búinn að fara yfir ritgerðina, en þeir gátu alla vega séð röðina og gert sér [[Forseti hringir.]]í hugarlund hvenær að þeim kæmi. [[Hlátur í þingsal.]]
Sá háttur er hafður á að á vikulegum fundum forseta með formönnum þingflokka er farið yfir drög að dagskrá. Þar kemur fram hvað liggur fyrir þá þegar varðandi dagskrá þingsins. Til dæmis í þessari viku lá það fyrir nokkuð ljóst að það mál sem er hér á dagskrá frá fjárlaganefnd varðandi lokafjárlög yrðu á dagskrá í dag. Hins vegar var ekki hægt að birta staðfesta dagskrá fyrir daginn í dag fyrr en það lá fyrir hvernig dagurinn í gær færi. Ef hv. þingmenn eru á þeirri skoðun að þeir vilji semja frá sér réttinn varðandi tiltölulega sveigjanlegan ræðutíma mun forseti að sjálfsögðu skoða það með formönnum þingflokka og forsætisnefnd, en forseti þekkir ekki til þess að menn hafi þá skoðun almennt hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég bý einn, er einhleypur maður og á lítinn hund. Ég tala mikið við sjálfan mig og hundinn [[Hlátur í þingsal.]]þannig að ég er því [[Gripið fram í.]]allnokkuð vanur að mér sé ekki svarað þegar ég tala. Hins vegar verð ég að játa að mér finnst miður að virðulegur forseti skuli ekki svara mér og fleiri hv. þingmönnum þegar beinum spurningum er beint til hennar hvað varðar það hvort hæstv. forseti hafi rætt þau mál við hæstv. fjármálaráðherra um að hann geri grein fyrir þeim orðum sínum sem við höfum gert hér að umtalsefni síðustu tvo daga. Ég kalla eftir því enn einu sinni að hæstv. forseti, sem er leiðtogi okkar í þinginu, standi vörð um virðingu þingsins. Í því skyni kveð ég virðulegan forseta með orðunum: Heill forseta vorum.
Forseti þakkar góða kveðju. Forseti hefur þann háttinn á, þegar allmargir þingmenn hafa óskað eftir því að ræða fundarstjórn forseta, að hlusta á það hvað þingmenn hafa fram að færa og íhuga það síðan við hvaða tilefni er rétt að blanda sér í þá umræðu. Og nú erum við komin að þeim tímapunkti. Forseti hefur átt samtal við fjármálaráðherra og vakið athygli á þeim umræðum sem fóru fram hér í þingsal í gær og forseti bendir á að hæstv. ráðherra verður hér til andsvara í óundirbúnum fyrirspurnatíma á morgun.
Forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir sitt viðbragð þó að það hafi verið svona nokkuð í lágmarki miðað við tilefnið, verð ég að segja. Hún greinir okkur frá því að hún hafi átt samtal við hæstv. ráðherra en ekki kemur fram í orðum hennar um hvað það samtal hafi snúist. Ég vil biðja forseta um að leiða okkur í allan sannleika um það hvaða afstöðu hún hefur til orða ráðherrans. Í fyrsta lagi varðandi það að ræða samþykkt samgönguáætlunar með þeim orðum að það hafi verið siðlaust athæfi af hálfu þingsins. Í öðru lagi þau orð þess sama ráðherra að kalla það mistök að ljúka við samþykkt fjárlaga og að þingið hafi verið stjórnlaust. Það eru þessi þrjú atriði sem ég óska eftir að hæstv. forseti bregðist við, hvort hún hafi gert ráðherranum grein fyrir því að þessi orð væru óásættanleg.
Forseti. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum með nýja flokkinn, Viðreisn. Þegar þingmenn hans eru ekki tilbúnir til að svara öðrum þingmönnum um jafn mikilvægt mál finnst mér það einhvern veginn ekki vera í takt við það sem þessi nýi flokkur gaf sig út fyrir að vera, enda boðaði sá flokkur öðruvísi vinnubrögð eins og annar stjórnarflokkurinn í þríeykinu. Mig langar að árétta að þó svo að við þingmenn Pírata höfum kallað eftir því að fá drög að dagskrá vikunnar þýðir það alls ekki að við Píratar séum tilbúin til þess að gefa frá okkur réttinn til að fjalla hér um mál sem okkur finnst brýnt að ræða né erum við tilbúin til að fallast á það fyrir aðra þingmenn sem hafa tjáð sig um það, þannig að því sé haldið til haga. En við viljum gjarnan fá stjórnarskrárbreytinguna.
Frú forseti. Það er dálítil samkeppni í gangi um að ræða þetta tiltekna mál hæstv. fjármálaráðherra. Hv. þm. Einar Brynjólfsson hefur ámálgað að hér komi einhver upp frá flokki hæstv. fjármálaráðherra og skýri afstöðu sína. Það væri þá gaman að fá fulltrúa hinna samstarfsflokkanna. Hér situr til hliðar hv. þm. Birgir Ármannsson, fulltrúi Sjálfstæðisflokksins. Það væri gaman að heyra frá honum, enn fremur einhverjum hv. þingmanni frá Bjartri framtíð.
Virðulegi forseti. Ég verð þá að svara því að mér finnst persónulega að ef Alþingi ákveður að þenja út samgönguáætlun tveimur vikum fyrir kosningar hafi það auðvitað þau áhrif að auka vinsældir þeirra flokka sem eru á þingi á kostnað þeirra flokka sem eru það ekki. Mér finnst það ekki til eftirbreytni. Sérstaklega ef einhverjir þingmenn, og þeir verða að taka það til sín sem eiga, hafa í huga að hugsanlega verði ekki staðið við það sem þar er. Það taka þeir til sín sem eiga. Við slíkar aðstæður finnst mér það ekki til eftirbreytni en verð að leyfa hæstv. fjármálaráðherra að svara fyrir orðaval sitt, við hvernig hann orðar það.
Frú forseti. Ég get ekki orða bundist eftir síðustu ræðu því að hv. Alþingi er komið út á mjög svo hættulega braut ef þeir sem á eftir koma eru ekki bundnir af neinu af því sem gert hefur verið á undangengnum þingum. Þá hljótum við öll að íhuga það hvort það sé taktískt rétt - ef við viljum fá áherslubreytingar á einhverju sem samþykkt hefur verið, eigum við þá bara að leggja okkur niður og bjóða okkur fram í krafti nýs nafns og nýs stjórnmálaflokks? Þannig getum við auðvitað ekki starfað hérna. Það Alþingi sem tekur við eftir kosningar er að sjálfsögðu alltaf bundið af þeim ákvörðunum sem teknar hafa verið og þá þurfa að koma til nýjar og breyttar ákvarðanir ef hverfa á frá þeirri stefnu. Annað eru að mín viti fáránleg vinnubrögð og þá erum við komin út á mjög hættulegar brautir með lýðræðið.
Virðulegi forseti. Ég get varla orða bundist vegna ummæla hv. þm. Pawels Bartoszeks um að við værum bara að gera þetta í einhverjum popúlískum leik. Gerir hv. þingmaður sér grein fyrir því í hvaða ástandi vegakerfið er? Það þarf u.þ.b. 10 milljarða bara til að viðhalda hringveginum, þjóðvegi nr. 1. Heldur hv. þingmaður virkilega að okkur hafi þótt gaman í hv. umhverfis- og samgöngunefnd að taka á móti Vegagerðinni og öllum sveitarfélögunum og heyra það að þessi vegur og hinn vegur séu að grotna niður? Nei, þetta er andvaraleysi, tilvistarkreppa, þetta er nýfrjálshyggja ríkisstjórnarinnar sem vill ekki setja skattana, vill ekki eyða í það sem er sameiginlegt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Vegakerfið er sameiginlegt, það var ekki hluti af pólitískum leik eða popúlisma sem við fórum í þá aðgerð að setja aukalega 10 milljarða í samgönguáætlun, þannig að ég frábið mér svona orðalag og svona ummæli.
Frú forseti. Ég vil lýsa aðdáun minni á þolgæði forseti að sitja undir því að vera yfirlýstur siðleysingi, eins og aðrir sem samþykktu samgönguáætlun á síðasta þingi. Sú samþykkt byggðist ekki á siðleysi heldur brýnni þörf um allt land. Sú brýna þörf var enn til staðar þegar fjárlög voru afgreidd og þar dáist ég aftur að forseta að sitja róleg undir því að ráðherra kalli hana eins og aðra þingmenn sem samþykktu fjárlög og brugðust þannig við þessari brýnu þörf í samgöngumálum - að þeir hv. þingmenn séu kallaðir stjórnlausir. Ég vil láta færa það hér til bókar að ég tel forseta hvorki siðlausan né stjórnlausan, kann bara ágætlega við virðulegan forseta, og þætti gott að heyra hæstv. fjármálaráðherra taka undir þau orð og biðjast afsökunar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Í framhaldi af orðum hv. þm. Pawels Bartoszeks langar mig að lesa þetta upp, með leyfi forseta: „Í kjölfar efnahagshrunsins varð að fresta aðkallandi og jafnvel bráðnauðsynlegum framkvæmdum á viðhaldi á vegakerfinu. Vandinn sem blasir við nú er bæði uppsafnaður vandi vegna þess og svo nýr vandi samfara auknu álagi á vegakerfið af völdum fjölgunar ferðamanna. Mat Vegagerðarinnar á fjárþörf til viðhalds og framkvæmda er ekkert ofmat, en mestu máli skiptir ábyrg tekjuöflun til uppbyggingar innviða. Viðreisn leggur til að tekið verði upp markaðstengt gjald af auðlindum í sameign þjóðarinnar, tekið verði upp afgjald af ferðaþjónustu.“ Svo er haldið áfram og talað um 32 milljarða kr. uppbyggingu. Ef það var óábyrgt að samþykkja samgönguáætlun sem mætti þörfum þjóðarinnar, hvað heitir það að koma með svona kosningaloforð, hv. þingmaður, í aðdraganda kosninga og gera svo ekkert með þau [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]þegar menn skrifa undir stjórnarsáttmálann? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það henti mig í gærkvöldi, eins og mörg önnur kvöld reyndar, að horfa á kvöldfréttir ríkissjónvarpsins. Þar var verið að segja frá skýrslu sem Copenhagen Economy hafði unnið um raforkumarkaðinn að beiðni Landsvirkjunar. Þar var danskur sérfræðingur tekinn tali. Hann mælti sumt af skynsamlegu viti en þó var sumt sem hann sagði sem vakti undrun mína og jafnvel ugg. Hann minntist m.a. á að hingað til hafi raforkuverð til stóriðju verið of lágt og ekki skilað nægilegri arðsemi. Samfélagið, þ.e. almenningur, hafi í raun verið að niðurgreiða raforkuna til stjóriðjunnar. Það eru engar nýjar fréttir. Við höfum vitað það lengi. Hann sagði jafnframt að nú væri þetta að breytast, raforkuverð færi hækkandi til stóriðjunnar. Það eru heldur ekki nýjar fréttir. Það sem eru nýjar fréttir og vakti ugg og undrun var að hann benti á að nú þyrfti verð raforku til heimila hugsanlega að hækka svo að orkufyrirtækin misstu ekki áhugann á að selja heimilunum raforku. Þvílíkur dæmalaus þvættingur sem þarna var á ferð. Sem betur fer var viðtalið við forstjóra Landsvirkjunar að því loknu. Hann dró allverulega úr þessu. En ég hef áhyggjur af þeim fræjum sem þessi ágæti danski maður sáði þarna. Almenningur á Íslandi borgar lágt raforkuverð [[Forseti hringir.]]í samanburði við aðrar þjóðir og mér finnst að íslenskur almenningur eigi að fá að halda því áfram. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það þarf greinilega að lúslesa Morgunblaðið á hverjum morgni eins og maður væri dulmálsfræðingur í seinni heimsstyrjöldinni til að vita réttindi sín og hvaða breytingum verið er að smygla fram hjá manni. Sama dag og samræmdu prófin hefjast birtist það í Morgunblaðinu að framhaldsskólum landsins sé í sjálfsvald sett hvort þeir nýti sér einkunnir úr samræmdu prófunum í 9. bekk til að greina á milli væntanlegra nýnema. Það þarf að hitta á fyrir heppni að lesa eina málsgrein í fjölmiðlaflóru landsins til að sjá að fyrrverandi menntamálaráðherra breytti tilgangi og eðli samræmdu prófanna, ráðherra í starfsstjórn á þeim tíma meira að segja. Það bendir allt til þess að fjölmargir sem nú þreyta samræmd próf hafi ekki með nokkru móti getað vitað að þeim getur verið hafnað um framhaldsskólavist á grundvelli þeirra. Ég og fleiri stóðum í þeirri meiningu að það væri liðin tíð að þessi próf ættu að skilja á milli feigs og ófeigs. Það var búið að ákveða að hætta þessu skaðlega rugli sem samræmdu prófin voru. Nú er allt í einu aftur opnað á að hægt sé að beita þeim eins og einhverri fallöxi og það tilkynnt í blaði sem nemendur í grunnskólum eru að öllu jöfnu ekki áskrifendur að. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Mig langar til þess að gera að umræðuefni hér í dag hvað það er sem við viljum í raun sem löggjafar og hvort ekki sé kominn tími til þess að staldra við og skoða hvaða afleiðingar þau lög sem þingið setur hafa á samfélagið. Er alltaf tryggt að lögin séu í samræmi við þá samfélagsgerð sem við viljum stuðla að? Markmið fangelsisvistunar er betrun en raunin er refsing vegna skorts á tækifærum innan fangelsisins vegna skorts á fjármagni. Markmið öldunarþjónustu er að búa öldruðum áhyggjulaust ævikvöld, en í raun er aðbúnaður aldraðra alls ófullnægjandi og dæmi eru um að stofnanir þar sem gamla fólkið er frelsissvipt, lyfjað og líður næringarskort, vegna skorts á fjármagni. Markmið námslána er aðgengi að menntun fyrir alla, en raunin er útilokun fyrir marga vegna skorts á fjármagni. Markmið samgönguáætlunar eru orðin tóm vegna skorts á fjármagni. Það er í raun sama hvert litið er, stjórnarflokkarnir stýra umræðunni í þeirri skortstöðu sem orðin er vegna skattleysis stórfyrirtækja og stefnu stjórnvalda sem tryggir að arðurinn af sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar rennur til örfárra útgerðarfyrirtækja í sjávarútvegi og erlendra auðhringja í stóriðjugeiranum, mantran í niðurskurði vegna skorts á fjármagni og markaðsvæðing. Unga fólkið í landinu getur ekki komið undir sig fótum vegna þess að það getur ekki tryggt sér grundvallarmannréttindi eins og hafa þak yfir höfuðið og aðgang að menntun óháð efnahag. Gamla fólkið býr við skort. Öryrkjar búa við skort. Fólk með auðlæknanlega sjúkdóma er dæmt til vistar á biðlistum. Ríkisstjórnin talar gjarnan um ábyrgð og stöðugleika, en stöðugleikinn virðist felast í óbreyttu ástandi og ábyrgðin einungis gagnvart fjármagnseigendum og stórfyrirtækjum. Á hvaða tímapunkti horfumst við í augu við þá staðreynd að við erum ekki á réttri leið. Til þess þarf hugrekki og vilja til að endurhugsa samfélagið frá grunni. Til þess þarf vilja og getu til þess að tala um framtíðina, framtíð barnanna okkar, framtíð auðlindanna, framtíð loftslagsmála, framtíð fjármálakerfisins, og svo má áfram telja. Þá þarf fleiri úrræði og rök en að það séu ekki til peningar og niðurskurður sé eina ráðið. Er nægilegt hugrekki saman komið í þessu húsi til þess að horfast [[Forseti hringir.]]í augu við þetta?
Hæstv. forseti. Í gærdag var þingsályktunartillaga um verndun og nýtingu virkjunarkosta til umræðu í þessum sal. Umræðan var góð og mér heyrðist að flestir þingmenn sem tóku til máls væru sammála um að aðferðafræði rammaáætlunar væri gott tæki til að meta virkjunarkosti þó svo að hún væri ekki endilega fullkomin. Eflaust mætti sníða af henni nokkra vankanta og auðvitað eru skiptar skoðanir um virkjunarkostina sem slíka, sitt sýnist hverjum. Í þessari ágætu umræðu var ekki bara komið inn á virkjunarkosti heldur einnig inn á dreifingu raforku, raforkuöryggi og þrífösun rafmagns. Í dag búa nefnilega ekki allir landsmenn svo vel að hafa aðgang að þrífösuðu rafmagni sem stendur atvinnuuppbyggingu verulega fyrir þrifum á ákveðnum landsvæðum. Þeir sem stunda búskap geta t.d. ekki uppfært tækjabúnað sinn í takt við nýjar reglugerðir sem krefjast þess að rafmagn sé þrífasað, þ.e. tækin krefjast þess. Þetta er auðvitað ekki í lagi árið 2017. Við þurfum svo sannarlega að taka til hendinni í þessum málaflokki og gera miklu betur. Hæstv. forseti. Eftir að hafa lesið frétt Kjarnans í gær um hugmyndir ákveðinna aðila um útflutning á orku stóðst ég ekki mátið að taka umfjöllun um rafmagnsmálin hér í dag. Hvað á það að þýða að eyða orku í slíkt tal þegar dreifing raforku er ekki nægilega vel tryggð um land allt? Framsóknarflokkurinn hafnar öllum hugmyndum um útflutning á raforku og leggur áherslu á að orka framleidd á Íslandi skuli nýtt til verðmætasköpunar innan lands þar sem öflugur iðnaður er undirstaða búsetu og verðmætasköpunar. Sú sem hér stendur lagði fram skriflega fyrirspurn nýverið til hæstv. iðnaðarráðherra þar sem hæstv. ráðherra er spurður um stefnu sína varðandi útflutning á raforku. Það verður áhugavert að sjá hvert svarið verður.
Frú forseti. Hugmyndina að sérstökum baráttudegi kvenna átti Clara Zetkin, þýsk kvenréttindakona og sósíalisti, sem bar hana fyrst upp á fundi Alþjóðasamtaka sósíalískra kvenna sem haldinn var í Kaupmannahöfn árið 1910. Síðan þá hefur 8. mars verið alþjóðlegur baráttudagur kvenna. Barátta kvenna fyrir réttindum kvenna og jafnrétti er þó nokkuð eldri, svokallaðar súfragettur var býsna herská kvennahreyfing sem barðist með óvenjulegum og harkalegum meðulum, getum við sagt, svo sem hungurverkföllum, fyrir málefnum kvenna í lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20., bæði í breska heimsveldinu og vestan hafs. Andstæðingarnir sögðu að konur væru of miklar tilfinningaverur til að fara með mikilvæg völd. Þær gætu ekki hugsað rökrétt og yfirvegað eins og karlmenn. Því miður verðum við enn vör við slík viðhorf, meira að segja nýlega á Evrópuþinginu, en það er sem betur fer mjög sjaldgæft núorðið. Oft er fullyrt að jafnrétti kynjanna sé þegar orðið að raunveruleika hér á landi, bæði sé það tryggt með lögum og Íslendingar séu svo meðvitaðir um mikilvægi jafnréttis að ójafnrétti mælist varla. Þetta er því miður rangt. Óréttlæti leynist víða og staða karla og kvenna er sannarlega ekki jöfn á meðan kynbundinn launamunur mælist. Sterkar konur og fyrirmyndir hafa rutt brautina fyrir okkur hinar hér á landi. Þó að konur nálgist það að vera helmingur þingmanna þá er kynjahalli sannarlega til staðar við ríkisstjórnarborðið. Það er nauðsynlegt og það er réttlætismál að konur sitji til jafns við karla við borðin þar sem mikilvægar ákvarðanir eru teknar fyrir samfélagið, hvort sem það er í ríkisstjórn, á þingi, í sveitarstjórnum, í samninganefndum um kaup og kjör, eða í stjórnum fyrirtækja. Í síðustu sveitarstjórnarkosningum voru tvöfalt fleiri karlar í 1. sæti lista en konur, eða 123 karlar og 61 kona. Ég vil hvetja konur til að taka [[Forseti hringir.]]sér pláss og huga að því núna fyrir sveitarstjórnarkosningarnar sem verða eftir nokkra mánuði. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég óskaði hér eftir að eiga orðastað við hv. þm. Birgi Ármannsson. Í gær var til umræðu rammaáætlun og svo virtist sem einhverjir í þingflokki Sjálfstæðisflokksins litu svo á að þeir hefðu efnislegan fyrirvara við stjórnartillöguna svo fram lagða. Því spyr ég hv. þingmann hvort einstakir þingmenn í þingflokki Sjálfstæðisflokksins eða þingflokkurinn í heild hafi gert fyrirvara við efnisinnihald stjórnartillögunnar, því ef svo væri mundi það setja alla afgreiðslu og umræðu um það mál í nýtt ljós. Mig langar, forseti, fyrst og fremst þó að ræða hér og fagna alþjóðlegum baráttudegi kvenna og óska okkur öllum til hamingju með daginn. Ég vil nota þetta tækifæri fyrir að þakka öllum konum sem hafa tekið slaginn gegnum árin fyrir launajafnrétti gegn kynbundnu ofbeldi, fyrir kynfrelsi, fyrir jöfnum tækifærum og bættum kjörum. Ég tel, virðulegur forseti, mikilvægt að við nýtum daginn til að skerpa sýnina, til að taka höndum saman með öðrum konum í þágu baráttunnar, að við munum að standa með feministum af öllum kynjum sem eru að taka baráttuna og slaginn á hverjum einasta degi, að við stöndum með mæðrum okkar, með systrum okkar og dætrum okkar í þágu betra samfélags og fyrir betri heim. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Svo ég bregðist fyrst við ræðu síðasta ræðumanns hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur þá tek ég undir hamingjuóskir til kvenna í tilefni dagsins. En varðandi umfjöllun um rammaáætlun sem hún kom inn á líka í sinni ræðu er rétt að geta þess, fyrst eftir því er leitað, að við umfjöllun um málið komu fram af hálfu einstakra þingmanna Sjálfstæðisflokksins athugasemdir og fyrirvarar sem snertu einstaka liði rammaáætlunar. Þar er ekki um að ræða fyrirvara við málið í heild heldur studdi þingflokkur Sjálfstæðisflokksins framlagningu málsins og mun taka þátt í afgreiðslu þess þó að skoðanir séu vissulega skiptar um einstaka liði af þeim fjöldamörgu liðum sem getið er um í rammaáætlun í hinum ýmsu flokkum. Að lokum vildi ég í tilefni af ummælum hv. þm. Halldóru Mogensen áðan geta þess að ég tel að Ísland sé á margan hátt á réttri leið. Sú svarta mynd sem hún dró upp af ástandi mála hér á landi er alls ekki réttmæt að mínu mati. Okkur miðar vel áfram á mörgum sviðum. Við erum ekki komin á áfangastað og við vitum að á fjöldamörgum sviðum, m.a. þeim sem hún nefndi sérstaklega í sínu máli, eigum við mörg verkefni óunnin. En það er hins vegar fullkomlega úr takti við veruleikann að mála hlutina jafn dökkum litum og hún gerði í ræðu sinni.
Virðulegi forseti. Í gær gerðust þingmenn úr öllum flokkum á Alþingi talsmenn barna. Við tókum að okkur það hlutverk að hafa Barnasáttmálann að leiðarljósi við störf okkar. Fulltrúar ungmennaráða ávörpuðu okkur. Forsætisherbergið var fullt af fjölmiðlamönnum sem ákváðu flestir að segja ekkert eða lítið frá þeim mikilvægu ávörpum sem ungmennin fluttu. Ég vil fyrir hönd talsmanna barna biðja ungmennin, sem mættu hér í gær í þeirri von að vekja athygli á réttindum barnanna, sem láta til sín taka, afsökunar á því að orð þeirra bárust ekki langt út fyrir herbergið sem við sátum í. Sem talsmaður barna hef ég lofað að leitast við að tileinka mér barnvæn sjónarmið, bera réttindi og hagsmuni barna fyrir brjósti og meta og vekja athygli á áhrifum þeirra ákvarðana sem teknar eru í þinginu á börn dagsins í dag og börn framtíðarinnar. Af því tilefni vil ég minnast á 3. og 4. gr. úr Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Úr 3. gr., með leyfi forseta, stendur um það sem er barninu fyrir bestu: „Allar ákvarðanir eða ráðstafanir yfirvalda er varða börn skulu byggðar á því sem er börnum fyrir bestu. Setja á lög og reglur sem tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Aðildarríki eiga að sjá til þess að stofnanir og þjónusta sem annast börn uppfylli reglur sem stjórnvöld hafa sett, sérstaklega um öryggi, heilsuvernd, fjölda og hæfni starfsmanna og yfirumsjón.“ Og í 4. gr., um ábyrgð aðildarríkja, segir: „Aðildarríki eiga að tryggja börnum þau réttindi sem Barnasáttmálinn kveður á um eftir því sem þau framast geta, m.a. með lögum og reglum. Ríkin skulu hjálpast að þannig að öllum börnum verði tryggð þessi réttindi.“ Í lokin vil ég þakka ungmennum fyrir þau ávörp sem þau fluttu okkur í gær.
Frú forseti. Ég óska konum til hamingju með alþjóðlegan baráttudag kvenna. Jafnrétti kynjanna er svo sannarlega mikilvægt fyrir okkur öll. Verkefnin í jafnréttisbaráttunni eru auðvitað fjölmörg brýn, t.d. baráttan gegn kynbundnu ofbeldi og launamun. Mig langar þó að nefna mál sem var í fréttum nýlega. Það skiptir bæði kynin miklu máli en varðar einkum heilsu kvenna. Þá er það gott dæmi um frumlega hugsun og nýtingu hugvitsins í þágu mannkynsins. Í náinni framtíð munum við standa frammi fyrir stórkostlegum þjóðfélagsbreytingum vegna tæknibreytinga. Eiginleikar eins og sköpun og hugmyndaauðgi munu verða sífellt mikilvægari. Því er aldrei hamrað nógu mikið á því að við leggjum rækt við þá eiginleika. Kjarneðlisfræðingurinn Elina Berglund og eiginmaður hennar hafa fundið upp síma sem er í raun getnaðarvörn. Það virkar þannig að konur mæla líkamshita sinn með hitamæli undir tungunni á hverjum morgni og færa niðurstöðurnar í appið. Appið reiknar út hvaða daga er óhætt að stunda samfarir án getnaðarvarna. Um 150 þúsund konur í 161 landi nota forritið sem er sagt vera jafn öruggt og pillan. Það hefur nú verið vottað af viðurkenndri vottunarstofu í Þýskalandi og telst fullgild getnaðarvörn. Þetta er dæmi um snilldaruppgötvun sem í senn hefur jafngóða virkni og eldri aðferðir, kostar sáralítið en leysir konur undan hvimleiðum aukaverkunum pillunnar. Þar má nefna ógleði, uppköst, hækkaðan blóðþrýsting, bláæðabólgu og kransæðasjúkdóma, og síðan sjaldgæfari einkenni eins og heilablæðingu og sérstaka augnsjúkdóma svo eitthvað sé nefnt. Það vekur athygli að uppfinningakonan er ekki heilbrigðisstarfsmaður heldur kjarneðlisfræðingur. Sköpunargáfan bindur nefnilega ekki trúss sitt við afmarkaðar greinar heldur gerir hugmyndaríkum einstaklingum kleift að finna snjallar lausnir á ólíkum viðfangsefnum með frumlegri hugsun. Hér hefur hugvitinu tekist að skipta út lyfjum með tækni. Frú forseti. Þetta var óður til hinnar einu ótæmandi auðlindar okkar, hugvitsins.
Frú forseti. Ég óska konum landsins til hamingju með þennan baráttudag. Í fréttum RÚV kom fram að stórkostleg skattsvik eru í gangi og eru til rannsóknar hjá embætti skattrannsóknarstjóra. Í umsögn skattrannsóknarstjóra um þingsályktunartillögu okkar Vinstri grænna um keðjuábyrgð, sem nú er til umsagnar í velferðarnefnd, kemur m.a. fram að verktakar hafi í vaxandi mæli gert ráðstafanir til að komast hjá greiðslu skatta og reynt að koma ábyrgð á skattgreiðslum á undirverktaka. Bent er á að margt bendi til þess að það væri nú gert með miklu skýrari ásetningi og að um væri að ræða verulega háar fjárhæðir. En með tillögu okkar Vinstri grænna um keðjuábyrgð myndu aðalverktakar bera fjárhagslega ábyrgð á því að undirverktakar hans og vörusalar virði ákvæði kjarasamninga og fari að lögum. Þörfin á að slík keðjuábyrgð sé lögfest er greinilega mikil miðað við að nú eru 22 mál til rannsóknar hjá skattrannsóknarstjóra og þar undir liggja 2 milljarðar. Það eru engar smáfjárhæðir í samhengi við þörf til samgöngumála og annarrar uppbyggingar í landinu. Víða erlendis hafa ákvæði um keðjuábyrgð verið sett inn í kjarasamninga og einnig hér á landi í útboðsskilmála nokkurra sveitarfélaga og opinberra stofnana. Við þekkjum mál Samherja í Hollandi sem kom upp á dögunum og er til rannsóknar þar, þar sem lög um keðjuábyrgð eru í gildi og ná til opinberra gjalda og kjara launafólks. Það er því mjög brýnt að samþykkja tillögu Vinstri grænna um keðjuábyrgð og lögfesta hana. Þeir umsagnaraðilar sem skilað hafa inn umsögnum í velferðarnefnd eru mjög jákvæðir; ríkisskattstjóri, skattrannsóknarstjóri og Starfsgreinasamband Íslands. En Samtök atvinnulífsins eru ekki jafn [[Forseti hringir.]]jákvæð og maður furðar sig á því miðað við alvarleika málsins.
Virðulegur forseti. Í dag er alþjóðabaráttudagur kvenna og gott tilefni til að staldra við og velta fyrir sér jafnréttismálum. Það er í raun ótrúlegt til þess að hugsa hve skammt er síðan að flestum þótti eðlilegt að konur væru annars flokks borgarar, nytu ekki mannréttinda á borð við kosningarrétt, lytu húsbóndavaldi eiginmanna sinna og væru þeim fjárhagslega háðar. Þeirra hlutverk væri að gæta bús og barna. Sem betur fer hefur þessi staða gjörbreyst en margt er enn óunnið. Við lifum enn við kynbundinn launamun, ólöglegan launamun sem skýrist ekki af neinu nema kyni. Vinnumarkaðurinn er kynskiptur og af einhverjum ástæðum virðist það sem karlar fást við merkilegra og til fleiri fiska metið en það sem konur fást við. Hægt gengur að breyta þessu. Konur sækja í auknum mæli í störf sem áður voru merkt körlum en hægar gengur að fjölga körlum í svokölluðum kvennastéttum. Hvað veldur þessu? Erum við enn föst í gömlum afdönkuðum hugmyndum um kyn, karlmennsku og kvenleika? Við þurfum að horfa á launamuninn allan og átta okkur á hvað liggur þar að baki. Við þurfum að eyða staðalímyndum um hefðbundin kvenna- og karlastörf. Skref í þá átt er að breyta fyrirmyndunum, draga fram og gera sýnilegt að konur geta verið píparar og smiðir og karlar geta verið hjúkrunarfræðingar og leikskólakennarar. Það er því sérstök ástæða til þess að hrósa verkefninu „Kvennastörf“ fyrir að leggja sitt lóð á vogarskálarnar. Ekki er hægt að breyta aldagömlum hugmyndum í einni svipan eins og sagan sýnir okkur því að breytingar í þessum málum gerast alltaf hægt. Það er ljóst að vagn þessara breytinga hreyfist ekki í sínum hjólförum nema hann sé dreginn áfram. Virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]]Ábyrgð okkar hv. þingmanna er mikil. Við eigum að leggja okkar af mörkum til að brjóta niður veggi og þök sem skilja að kynin á vinnumarkaði. Eyðum kynbundnum launamun. Verum fyrirmynd og afmáum kynjamisréttið.
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir hamingjuóskir til kvenna í tilefni dagsins. Raunar gæti ég staðið hér í allan minn úthlutaða tíma og tekið undir fjölmargar ræður sem hafa verið fluttar í dag. Þær hafa verið ansi margar góðar og komið inn á mörg góð og brýn mál. Það ætla ég hins vegar ekki að gera. Mig langar að gera að umtalsefni þá staðreynd sem svo sem hefur verið rædd hér áður á undanförnum dögum og víðar og er staðan í samgöngumálum. Mig langar að fagna því að ráðherra samgöngumála sé nú kominn á flótta undan fyrri yfirlýsingum sínum sem voru á þá leið að staðan yrði bara eins og hún væri og ekkert væri hægt að gera í því. Núna hefur hæstv. ráðherra talað um að reyna að sækja aukið fjármagn í málaflokkinn og er það vel. Ég hef áður lýst því yfir að við í þingsal og í umhverfis- og samgöngunefnd gætum stutt ráðherra í því. Við skulum ekki gleyma því að samgönguáætlun var samþykkt í sátt. Það var ekki bara út í loftið eins og sumir hafa viljað tala um. Það var einfaldlega þannig að þingheimur mat það svo að þörfin væri mikil og í raun efast enginn um það. Þörfin er gríðarleg og úr henni hefur ekki dregið. Þess vegna er miður hvernig komið er fyrir málum, að ekki skuli hafa verið unnið meira að því að framkvæma þann vilja Alþingis sem svo skýrt kom fram í þessu lögformlega plaggi sem samgönguáætlun er. En guð láti gott á vita og vonandi verður þessi barátta okkar, sem hefur orðið til þess að hæstv. samgönguráðherra hefur skipt um kúrs í stefnunni, til þess að frekari fjármunir fáist inn í þennan mikilvæga málaflokk.
Frú forseti. Kæru konur, og þá sérstaklega elsku mamma mín, innilega til hamingju með daginn. Mig langar að vekja athygli þingsins hér í dag og ríkisstjórnarinnar á mikilvægi þess að við greinum betur á milli EES-lagafrumvarpa annars vegar og hins vegar mögulegra séríslenskra viðbóta eða útfærslna sem einhverjir kunna að vilja gera í tengslum við EES-frumvörpin. Í gegnum tíðina hefur borið á því að sú leið hafi verið farin að bæta inn í EES-lagafrumvörp séríslenskum útfærslum eða viðbótum eða kvöðum sem í einhverjum tilfellum ganga lengra en upprunalega frumvarpið gerir ráð fyrir. Þessi aðferðafræði hefur ýtt undir vantraust milli þingsins og framkvæmdarvaldsins við meðferð og afgreiðslu EES-mála hér í þinginu. Fólk hefur óttast að ráðherra kunni í einhverjum tilfellum að reyna að lauma einhverju inn í landslög sem ekki er kveðið á um í upprunalegri mynd þess EES-frumvarps sem um ræðir og til afgreiðslu er. Í einhverjum tilfellum hefur sá ótti verið rökstuddur. Ég vil því beina því til hæstv. ríkisstjórnar, og brýna hana til þess, að taka upp það góða verklag að EES-innleiðingarfrumvörp séu hrein innleiðingarfrumvörp og innihaldi ekki séríslensk ákvæði af neinum toga. Ef ástæða þykir til að ganga lengra á einhverju sviði sem EES-samningurinn tekur til er mun betri bragur á því að hlutaðeigandi ráðuneyti leggi þá fram sérfrumvarp þess efnis. Betri löggjöf með betri vinnubrögðum er til þess fallin að skapa meira og betra traust milli þings og ríkisstjórnar og þá aftur á milli stjórnvalda og þjóðarinnar.
Frú forseti. Líkt og nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á í ræðum sínum í dag er í dag, 8. mars, alþjóðlegur baráttudagur kvenna. Konur halda víða um heiminn upp á þennan dag og Ísland er engin undantekning. Hér síðdegis, eftir klukkutíma, verður baráttufundur ýmissa félagasamtaka í Iðnó þar sem þemað í ár er hinn vaxandi þjóðernisfasismi og bakslag í réttindabaráttu kvenna og minnihlutahópa. Mig langar að setja þetta í samhengi við stöðuna í alþjóðamálum í dag en ríkisstjórn Trumps forseta Bandaríkjanna kynnti nú á dögunum sitt fyrsta fjárlagafrumvarp þar sem var gert ráð fyrir miklum niðurskurði til fjölmargra málaflokka, einkum þó þróunaraðstoðar og umhverfismála. Þetta eru hvort tveggja málaflokkar sem vitað er og viðurkennt að hafa sérstaklega mikil áhrif á konur, sér í lagi í hinum fátækari ríkjum heims. Á sama tíma er hins vegar gert ráð fyrir sögulegri aukningu í framlögum til hernaðarmála. Aukningum sem gætu komið af stað nýju vígbúnaðarkapphlaupi. Bandaríkjamenn gera einnig kröfur til bandalagsríkja sinna í NATO um að þar leggi menn einnig til aukna fjármuni til hernaðarmála. Á vef utanríkisráðuneytisins kemur fram að hæstv. utanríkisráðherra Íslands hafi á öryggisráðstefnu á Grand hótel talað fyrir auknum framlögum Íslands til öryggis- og varnarmála. Hins vegar vitum við að framlög okkar til þróunarsamvinnu hafa staðið í stað [[Forseti hringir.]]sem hlutfall af landsframleiðslu í mörg ár. Mér finnst rétt að benda á þetta í tilefni dagsins vegna þess að utanríkispólitík er svo sannarlega líka kynjapólitík.
Virðulegi forseti. Í hádeginu hlustaði ég á virkilega áhugavert erindi Rose Gottemoeller sem ræddi Atlantshafsbandalagið og alþjóða- og öryggismál í Norræna húsinu, en Rose er fyrsta konan sem gegnir stöðu varaframkvæmdastjóra NATO. Ljóst er að mörg mikilvæg verkefni blasa við NATO en fundurinn var ekki einungis merkilegur fyrir öll þau mikilvægu mál sem komu þar fram heldur var þetta stórfenglegur kvennafundur. Það var ekki amalegt að vera í hópi með Gottemoeller varaframkvæmdastjóra, Piu Hansen, forstöðumanni Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands, Jónu Sólveigu Elínardóttur, hv. formanni utanríkismálanefndar, og Önnu Jóhannsdóttur sendiherra á þessum merka degi, alþjóðlegum baráttudegi kvenna. Ég óska öllum til hamingju með daginn. Við erum framúrskarandi í jafnréttismálum en megum alltaf gera betur. Við eigum einnig að nýta krafta okkar og góða stöðu til að ræða jafnréttismál á heimsvísu, en það gerði ég að umtalsefni mínu á NATO-þingi í Brussel í síðasta mánuði þegar ég spurði Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóra NATO um áætlun Women, Peace and Security Agenda, eða jafnréttisáætlun NATO, hvernig henni miðaði áfram. NATO hefur tekið mikilvæg skref í þessum málum þótt enn sé barátta fyrir hendi. Þar erum við þeim gott fordæmi.
Frú forseti. Í stuttri umræðu eins og hér fer fram gefst ekki tími til að fara yfir alla þætti stjórnarsáttmálans er lúta að menntamálum eða öðrum verkefnum innan skólanna. Ég mun því einskorða mál mitt við hina svokölluðu 25 ára reglu og síðari ræðan mun fjalla um fjölbreyttara rekstrarform, sem virðist vera markmið í stjórnarsáttmálanum. Við stöndum frammi fyrir stærri samfélagsbreytingum á næstu áratugum en við höfum þurft að takast á við í mjög langan tíma og atvinnulífið mun taka stakkaskiptum eins og ég nefndi hér áðan reyndar. Með sjálfvæðingu og gervigreind munum við halda á ný og óþekkt mið og eina raunhæfa leiðin til að mæta þessari áskorun er að efla skólastarf og aðlaga það þessum nýja veruleika. Menntun verður í framtíðinni með einum eða öðrum hætti hluti fólks alla ævi, ekki með því fyrirkomulagi sem það er í í dag. Ungt fólk er okkar dýrmætasta auðlind. Í dag getur það valið allan heiminn að vettvangi og það er ekkert sjálfgefið að Ísland verði fyrir valinu. Við erum því algjörlega háð því að skapa því góða umgjörð og það á ekki síst við um menntakerfið. Atvinnulífið mun kalla eftir í ríkara mæli skapandi og frumkvæðisríkum einstaklingum og þá eiginleika verðum við að byrja að þroska, hæstv. ráðherra, strax í leikskólum. Hæstv. menntamálaráðherra getur mögulega komist skammlítið frá þessu verkefni þótt hann geri lítið annað en að halda sjó næstu fjögur árin því að atvinnubyltingin mun taka lengri tíma. Nú hefur hann þó tækifæri til að hefja sókn til þess að mæta þessum nýja veruleika. Mikilvægu fyrstu skrefin eru þau að gera öllum kleift að stunda nám. Stjórnarsáttmálinn gefur að vissu leyti ágætisfyrirheit en þar segir, með leyfi forseta: „Efla skal möguleika eldri nemenda sem ekki hafa lokið framhaldsskóla á hefðbundnum tíma til að ljúka námi. Í því felst sameiginlegur ávinningur fyrir einstaklinginn og samfélagið allt sem felur í sér tækifæri til valdeflingar og velferðar.“ En í ljósi breyttrar menntastefnu sem samþykkt var í fjárlögum fyrir árið 2015 er þó nauðsynlegt að spyrja frekar út í þetta atriði. Þar voru nefnilega fjöldatakmarkanir á bóknámsnemendur í framhaldsskólum fyrir þá sem höfðu náð 25 ára aldri. Stefnan svínvirkaði og nemendum fækkaði strax um 40% milli ára. Nemendum var vísað í einkaskóla sem reka frumgreinadeildir og kostnaður nemenda margfaldaðist. Ríkið greiðir nefnilega sambærilega upphæð fyrir nemendur í fullu námi í einkaskólum og bóknámsskólum framhaldsskólanna. Þetta má bæði lesa í skýrslu Ríkisendurskoðunar og sjá ef skoðuð er nýleg eftirfylgniskýrsla frá 2012. 25 ára reglan sparar því engan pening og verður auk þess til þess að færri nemendur fara í nám. Fjöldatakmarkanir bitna hart á íbúum landsbyggðarinnar en einnig miklu frekar á konum en körlum. Ýmsar ástæður geta verið fyrir því að fólk dragi það að klára nám sitt og reynslan af því að gera þeim það kleift síðar á ævinni er afar góð. Þannig hafa margir tekið stúdentspróf eftir 25 ára aldur í framhaldsskólum í heimabæjum sínum og farið eftir það í starfsnám á háskólastigi og sinna nú margvíslegum störfum í sveitarfélögum um allt land. Þetta var áður erfitt. Eins og áður sagði bitnar þessi regla miklu harðar á konum en körlum. Ég vil því spyrja ráðherra hvort til standi að opna aftur leið fyrir 25 ára og eldri inn í opinberu framhaldsskólana, eða á að halda áfram að vísa fólki á einkarekin úrræði þar sem há skólagjöld eru innheimt? Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra í fyrri ræðunni hvort komi til greina að innheimta skólagjöld í auknum mæli af nemendum í framhaldsskóla og háskóla.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að efna til þessarar umræðu og deili með honum þeim skoðunum að við stöndum frammi fyrir miklum áskorunum á sviði menntamála. Það er alveg ljóst að þar eiga sér stað miklar breytingar, bæði í því sem lýtur að námsframboði, námsframvindu og því hvernig þetta er meðtekið, unnið með þetta og það fram reitt. Sem betur fer eru ágætar og góðar hugmyndir á þessu sviði í skólakerfinu, vítt um það. Síðast í morgun fékk ég upplýsingar um mál sem verið er að kanna og stendur til að kynna fljótlega. Það er því ýmislegt í þessu umhverfi sem er í mjög mikilli gerjun. Við sjáum víða góða vinnu í þeim efnum. Varðandi þau atriði sem hér lúta að þá deili ég alveg hugsuninni og framsetningu hv. þingmanns á því að menntakerfið gegni lykilhlutverki í því að búa landsmenn undir þátttöku í lýðræðisþjóðfélagi. Þekking, menning, listir og nýsköpun mun á komandi árum skipta enn meira máli fyrir atvinnulíf, menningu og samfélagið en það hefur gert á undanförnum áratugum og þar með verður þetta æ ríkari undirstaða lífsgæða landsmanna. Þessar áherslur falla ágætlega saman við þau ákvæði í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og á ýmsum sviðum þessa máls er verið að vinna í ýmsum verkefnum innan ráðuneytisins á því málefnasviði sem ég veiti forstöðu. Ég vil nefna þar t.d. endurskoðun á reiknilíkani framhaldsskóla, vinnu að því að brotthvarf sé að minnka í framhaldsskólum sérstaklega, eflingu starfsmenntunar, þar er ákveðin vinna í gangi. Svo vil ég nefna eitt mál sem ég veit að okkur hv. þingmanni er báðum hugleikið sem lýtur að því hvernig list- og verknámi er sinnt í grunnskólum. Þar leiðir úttekt ráðuneytisins í ljós að sveitarfélögin hafa ekki farið að og tryggt skyldubundið námsframboð, sem er ákaflega erfitt að meðtaka. Við hljótum að geta sammælst um það að hvetja sveitarfélögin til að gera bragarbót þarna, þó ekki væri annað. Varðandi 25 ára regluna sem er um rætt vil ég segja það hér að hana er að finna í staflið g í stafliðaupptalningu frá a–i í reglugerð sem á uppruna sinn frá árinu 2008, reglugerð nr. 1150. Henni var lítillega breytt árið 2012 og frá árinu 2012 hefur ekki verið gerð nein breyting á reglugerðinni. Ég átta mig því ekki alveg á því hvaða 25 ára reglu er verið að tala um hér að öðru leyti en því að sú forgangsröðun sem framhaldsskólarnir skulu fara eftir, ég bið hv. þingmann að taka eftir þessu, byggir á þessari reglugerð um inntöku og innritun nemenda og á eingöngu við um bóknám, svo að það sé sagt. Þar eru þessir stafliðir frá a–i, löng upptalning, en reglugerðinni hefur ekki verið beitt við annað en bóknámið. Það sem ég tel og held raunar að hafi verið vísað til er að í fjárlögunum fyrir árið 2015 var gert ráð fyrir því að þarna yrði um verulegan samdrátt að ræða. Mínar upplýsingar innan ráðuneytisins herma að ekki hafi reynt á þann texta sem er að finna í skýringunum með fjárlagafrumvarpinu árið 2015 og að því marki sem takmörkunum hafi verið beitt við innritun á nemendum í framhaldsskóla sé forgangsröðunin sem á er byggt og eftir er farið á grunni þeirrar reglugerðar sem upphaflega var sett árið 2008. Mínar heimildir innan úr ráðuneyti herma að [[Forseti hringir.]]engum 25 ára umsækjanda hafi verið vísað frá skólavist í framhaldsskóla.
Frú forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar stendur að traust menntun óháð efnahag sé mikilvæg forsenda þess að hver og einn einstaklingur fái að blómstra. Þessu hljótum við öll að vera sammála. Við eigum raunar því láni að fagna að menntakerfið hér á Íslandi hefur lengst af náð að gegna mikilvægu jöfnunarhlutverki þannig að óháð bakgrunni einstaklinga sem fara í grunnskóla og framhaldsskóla stöndum við nokkurn veginn jafnfætis. Við getum fengið sambærilega menntun víðast hvar á landinu þannig að félagslegar aðstæður fólks eiga ekki að hamla því þegar kemur að menntun. Þær upplýsingar sem ráðherrann nefndi hér varðandi 25 ára regluna stangast nú á við það sem maður heyrir úr hópi nemenda framhaldsskólanna. En það var náttúrlega kapítuli út af fyrir sig að 25 ára reglan væri virkjuð við afgreiðslu fjárlaga en ekki að undangenginni umræðu um menntapólitík úr þessum ræðustól. Eins þykir mér furðulegt að þingið frétti af því á síðum Morgunblaðsins að samræmd próf séu allt í einu farin að sigta fólk inn í skóla eftir því hvernig það stendur. Eitthvað sem við töldum að væri aflagt er allt í einu tekið upp aftur án nokkurrar umræðu, án nokkurrar menntapólitískrar umræðu á þessum vettvangi. Hvernig fær það staðist? Hvernig fær það staðist að grafið sé undan félagslegu jöfnunarhlutverki menntakerfisins með einhverjum hjáleiðum, í gegnum það að svelta menntakerfið, án þess að umræðan sé tekin hér þar sem ákvarðanir eiga að vera teknar?
Virðulegi forseti. Þegar kemur að því að réttlæta tilvist menntunar eru til margar leiðir. Það er algengt að gera það með því að vísa í einhvers konar not samfélagsins, segja að það sé gott að hafa raungreinamenntun því að þá eflum við einhvern veginn iðnaðinn eða nýsköpun. Ég geri ekki lítið úr því að þetta eru mikilvæg rök En það eru auðvitað til önnur og ekki síður mikilvæg rök. Þau eru að góð menntun hafi gildi í sjálfu sér. Þess vegna þykir mér sérstaklega vænt um þá setningu sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson las hér upp áðan úr stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar þar sem segir að traust menntun óháð efnahag sé mikilvæg forsenda þess að hver og einn einstaklingur fái að blómstra. Það finnst mér mikilvæg nálgun. Ég held að við eigum að viðurkenna og líta þannig á menntun að við sem ríkt og gæfuríkt þjóðfélag gefum einstaklingum tækifæri til að eyða hluta ævi sinnar í að vera í umhverfi þar sem þeir geta þroskað og þróað sín hugðarefni og deilt stundum með öðrum einstaklingum sem hafa sameiginleg áhugasvið og vilja þroska þær áherslur. En þessu tengt langar mig að vekja athygli á máli sem ég veit að margir meðal stúdenta hafa ákveðnar áhyggjur af og lýtur að fæðingarorlofsrétti námsmanna. Þannig er mál með vexti að þeir sem eru í námi og þurfa að fara í fæðingarorlof eiga rétt á fæðingarstyrk sem nemur rúmum 160 þúsund krónum, sem er ekki mikið. Þeir geta samt ekki aukið þann rétt, vinna þeirra í atvinnulífinu eykur ekki þann rétt. Upphæðin hækkar sem sagt ekki. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að þarna er um peninga að ræða og allt kostar þetta pening, en að einhverju leyti er það ákveðið réttlætismál um hvernig við dreifum þessu fé. Ég held að það væri vert fyrir þennan sal að hafa í huga hvernig þessum málum er háttað.
Virðulegur forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar stendur m.a., með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að efla kennaramenntun til að bregðast við fækkun kennara og minnkandi aðsókn í kennaranám fyrir leikskóla og grunn- og framhaldsskóla.“ Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherrann: Hvað þýða þessi orð? Þarf að efla kennaramenntun? Er hún ómöguleg í dag? Hvernig eflum við hana ef hún er ómöguleg? Verður inntaki námsins breytt? Styttum við námið? Lengjum við námið? Hvað gerum við? Liggur vandinn í minnkandi aðsókn í þetta tiltekna kennaranám? Eða hvað? Getur hugsast að hann liggi annars staðar? Ég veit reyndar að meðalaldur kennara er nokkuð hár þannig að það mun þurfa að eiga sér stað allmikil endurnýjun innan fárra ára. En væri ekki rétt að spyrja hvers vegna rúmlega helmingur menntaðra grunnskólakennara kýs að starfa annars staðar en á vettvangi grunnskólanna? Hvað ætlar ráðherrann að gera í því?
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Loga Einarssyni, kærlega fyrir þessar umræður í dag og hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin. Ég er mjög þakklát fyrir að við skulum ræða hér stjórnarsáttmálann og menntamálin. Þessi kafli í stjórnarsáttmálanum er mér kær og ég viðurkenni að þar er margt að finna sem brennur á mér. Í stjórnarsáttmálanum stendur, með leyfi forseta: „Traust menntun, óháð efnahag, er mikilvæg forsenda þess að hver og einn einstaklingur fái að blómstra. Menntakerfið gegnir lykilhlutverki við að búa landsmenn undir þátttöku í lýðræðislegu samfélagi og þekking, menning, listir, nýsköpun og vísindi skipta sköpum við uppbyggingu atvinnulífs og eflingu lífsgæða. Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að öll skólastig verði efld.“ Og: „Nauðsynlegt er að efla kennaramenntun til að bregðast við fækkun kennara og minnkandi aðsókn í kennaranám fyrir leikskóla og grunn- og framhaldsskóla.“ Það tel ég vera forsendu þess að við getum byggt upp það menntakerfi sem áður var lýst. Í síðustu viku kom út skýrsla Ríkisendurskoðunar þar sem kemur fram að yfirvofandi er alvarlegur kennaraskortur. Við sem starfað höfum á fyrstu skólastigum höfum lengi bent á þetta. Ég spyr hæstv. menntamálaráðherra: Er vinna hafin innan ráðuneytisins um hvernig bregðast megi við þessu vandamáli? Er verið að ræða einhvers konar aðgerðaáætlun? Það má ekki bíða mínútu lengur.
Hæstv. forseti. Þetta er ágætisumræða. Ég vil grípa boltann frá hv. þm. Nichole Leigh Mosty og hv. þm. Einari Brynjólfssyni, þ.e. að ræða aðeins fyrirsjáanlegan kennaraskort, sem er reyndar þegar til staðar og á eftir að aukast, og mögulegar breytingar á kennaranáminu. Ég tel ekki að stytta eigi námið. Ég er ánægð með þá breytingu að námið hafi verið lengt, en á sama tíma hefur aðsókn í það minnkað töluvert. Við þurfum náttúrlega að skoða það og ég tek undir með hv. þingmönnum og spyr ráðherra: Hyggst hann bregðast við þessu? Mun hann mögulega íhuga að breyta náminu á þann hátt að síðari hluti þess gæti t.d. verið launað starfsnám? Ég tel að það sé leið sem við ættum að skoða vel. Varðandi 25 ára regluna langar mig líka til að spyrja hæstv. ráðherra hvort brottfall hafi minnkað eftir að sú regla var tekin upp. Ég tel að breytingin hafi verið afar jákvæð, ég trúi því að breytingarnar muni auka skilvirkni og að við munum geta nýtt fjármuni betur í menntakerfi okkar. En mig langar til að nefna það hér og benda hæstv. ráðherra á að ég hef heyrt sögur af því að það er mjög misjafnt hversu vel framhaldsskólar hafi staðið sig varðandi það að kynna fyrir tilvonandi nemum að þessi takmörkun eigi ekki við verknám, eins og hæstv. ráðherra nefndi. Til dæmis hef ég heyrt sögur frá VMA á Akureyri um að fólki hafi hreinlega verið vísað frá þegar það var orðið 26–27 ára og hugðist klára verknám sitt þar. Skólarnir standa sig ekki jafn vel að halda þessu á lofti. Ég vil benda hæstv. ráðherra á það ef hann veit það ekki nú þegar að hann getur þá beitt sér fyrir því að þetta verði kynnt enn betur en nú er.
Frú forseti. Sú stefnubreyting sem var tekin í fjárlögum fyrir árið 2015 þar sem nemendaplássum í framhaldsskólum var fækkað varð til þess að reglugerðin frá 2008 virkaði þannig að margir bóknámsnemendur fengu ekki skólavist. Áður höfðu þeir ekki haft fyrsta val um að velja í hvaða framhaldsskóla þeir vildu ganga en þeir fengu skólavist. Þannig er það bara. Samkvæmt skriflegum svörum frá menntamálaráðuneytinu við spurningum mínum fækkaði bóknámsnemendum í framhaldsskólum sem voru 25 ára eða eldri um 447 á milli áranna 2014 og 2015. Þetta er meðalstór framhaldsskóli sem þarna hverfur í heilu lagi. Og fátt sýnir betur en þessi staðreynd hvaða áhrif menntastefna hafði á síðasta kjörtímabili. Menntun verður ekki frá okkur tekin, hún er verðmæt, bæði fyrir einstaklinga og samfélagið í heild. Þess vegna er afar slæmt ef færri einstaklingar fara í nám en þess óska og óskiljanlegt og óskynsamlegt að reka menntastefnu sem leiðir til slíks. Ákvörðun sem tekin var á síðasta kjörtímabili um fjöldatakmarkanir í framhaldsskólum var afar óskynsamleg og hún varð til þess að þeir sem eru 25 ára og eldri og vilja sækja um skólavist telja sig ekki lengur velkomin í bóknám framhaldsskólanna. Stjórnvöld lögðu stein í götu þeirra. Við þekkjum öll fólk sem hefur þurft að hætta námi vegna ýmissa ófyrirsjáanlegra aðstæðna, svo sem veikinda eða fjárskorts, en farið aftur í framhaldsskóla í heimahéraði sínu eftir slíkt hlé. Mörg þeirra halda uppi þjónustu í samfélögum víða um land. Getur hæstv. ráðherra staðfest að falla eigi frá menntastefnu fyrri ríkisstjórnar sem kynnt var með einni setningu í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2015? Verða bóknámsnemendur boðnir velkomnir í framhaldsskóla landsins óháð aldri eða munu þeir þurfa að leita sér [[Forseti hringir.]]menntunar í einkaskólum með tilheyrandi kostnaði?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Eins og fleiri hv. þingmenn hafa komið inn á segir í samstarfssáttmála ríkisstjórnarinnar að traust menntun óháð efnahag sé mikilvæg forsenda þess að hver og einn einstaklingur fá að blómstra. En þar segir jafnframt, með leyfi forseta: „Styðja skal háskólana í að halda uppi gæðum og standast alþjóðlega samkeppni um leið og samvinna og samhæfing íslenskra háskóla og vísindastofnana verður aukin. Endurskoða þarf reiknilíkön skólakerfisins með tilliti til mismunandi kostnaðar og fjölbreytts nemendahóps.“ Mig langar að staldra við þennan punkt, reiknilíkönin, því að þótt það sé freistandi að ræða aðallega aðra þætti menntakerfisins, gæði og fjölbreytni menntunar, mikilvægi kennaramenntunar og kennarastarfsins og að námsstyrkjakerfi með fullri framfærslu verði komið á, skiptir líka máli að huga að fyrirkomulagi stoðgreindarkerfisins sjálfs og ræða um reiknilíkön. Í skýrslu ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey og samráðshóps um aukna hagsæld sem var settur á fót í kjölfarið um hvernig er hægt að auka framleiðni til að standa undir eins góðu samfélagi og hægt er til framtíðar var t.d. fjallað um mikilvægi þess að gera nám til stúdentsprófs styttra og skilvirkara. Þessi angi málsins í umræðu um menntamál verður líka að hafa vægi á þeim forsendum. Ákvarðanir um að t.d. búa til hvata til að fólk ljúki háskólanámi fyrr eru því til skoðunar til að nýta fjármuni, tíma og mannskap í menntakerfinu betur, ekki af neinum öðrum ástæðum, heldur í þágu nemenda, kennara og menntakerfisins alls til framtíðar.
Forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu. Mig langar í fyrsta lagi að tala um það hvers konar yfirbragð það er í samfélagi sem endurspeglast í menntastefnu hverrar ríkisstjórnar eða stjórnvalda fyrir sig og brýna ráðherrann í því að leitast frekar við að við búum í samfélagi sem opnar fangið á móti fólki sem vill menntast, að við séum samfélag sem vill menntun fyrir alla óháð efnahag á öllum skólastigum. Þetta er grundvallarhugsun sem endurspeglast síðan í þeim ákvörðunum sem fram koma hverju sinni. Ég vil líka brýna ráðherrann að því er varðar stöðu íslenskra tungu í stafrænum heimi, sem er jafnframt einn af hornsteinum íslensks menntakerfis á öllum skólastigum og í því að efla tungutækni. Hann hefur þegar talað um þau mál. Sú sem hér stendur hefur haft mikinn áhuga á því máli og vonast til þess að núverandi hæstv. ráðherra taki það verkefni alvarlega því að þetta er stórmál. Í þriðja lagi vil ég brýna ráðherrann í því að tryggja að ákvarðanir í menntapólitík séu teknar á forsendum þingsins og fagnefnda, þ.e. að við lendum ekki í því sem við höfum séð og hér hefur verið rætt varðandi 25 ára regluna svokölluðu. Þrátt fyrir viðbárur hæstv. ráðherra er það svo að þar vorum við í raun og veru að taka menntapólitíska ákvörðun í fjárlagaumræðunni. Umræðan fór aldrei inn í allsherjar- og menntamálanefnd. Þetta þurfum við að passa að sé fyrir hendi. Í fjórða lagi vil ég nefna það sem við þyrftum að eiga sérstaka stóra umræðu um, sem er kennaraskortur í nánustu framtíð og hvernig við ætlum að bregðast við honum, um kjör kennara og tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Og að lokum um fjármögnun háskólastigsins og mikilvægi þess að íslenska háskólastigið sé samkeppnisfært við háskólana í kringum okkur, ekki aðeins samfélagsins vegna heldur líka fyrir fólkið okkar, fyrir uppbyggingu atvinnulífs og fyrir möguleikana inn í framtíðina.
Frú forseti. Ég á það á hættu að hljóma eins og biluð plata þegar ég hef mál mitt á því að vitna í stjórnarsáttmálann, með leyfi forseta: „Traust menntun, óháð efnahag, er mikilvæg forsenda þess að hver og einn einstaklingur fái að blómstra.“ En ef eitthvað er þess virði að fá að hljóma eins og biluð plata eru það líklegast setningar á borð við þessa. Til þess að uppfylla þetta þurfum við einfaldlega að búa til aðstæður þar sem hver og einn einstaklingur fær að blómstra og margt þarf að koma til. Mig langar, virðulegi forseti að staldra við þátt sem ég tel skipta máli og það er sú fjölbreytni og nýsköpun sem getur hlotist af því að nýta kosti sjálfstætt starfandi skóla. Það er mikilvægara nú en oft áður að styðja við fjölbreytta menntun, ekki síst fyrir börn og unglinga á mótunarárum. Þar kemur þjóðfélagsgerðin til og margar ytri aðstæður. Og það er hægt að fara ýmsar leiðir í þessu á meðan kerfið er ekki hindrun. Reynslan sýnir okkur að meðal kosta sjálfstætt starfandi skóla, sem oft eru litlar einingar, eru þeir að þetta er gjarnan vettvangur nýsköpunar og þróunar. Við vitum, eins og margoft hefur komið fram og líka verið drepið á í umræðunni, að það er áhyggjuefni hvað kennarastéttin er að eldast án þess að nýliðun sé nægileg. Ungir kennarar og kennarar almennt auðvitað eru mjög vel menntaðir hér á landi og margir vilja eðlilega fá tækifæri til að komast að borðinu þar sem ákvarðanir eru teknar, hafa áhrif á nýsköpun og þróun á eigin áherslusviði. Þeir vilja gjarnan starfsumhverfi þar sem möguleiki er að koma að breytingum, nýjungum og nýsköpun. Fjölbreytni í rekstrarformi skóla gefur þannig ekki eingöngu foreldrunum val fyrir hönd barna sinna heldur einnig kennurum og stjórnendum val á starfsumhverfinu. Það er mikilvægt að verknám, listnám og tækninám hafi almennilegt vægi í námsvali sem grunnskólanemendum stendur til boða. Minni rekstrareiningar sem leggja áherslu á nýsköpun í þessum þáttum [[Forseti hringir.]]sem og öðrum eru nauðsynlegur hluti af fjölbreyttu menntakerfi þar sem jafnræði nemenda og valfrelsi er í hávegum haft. En það eru auðvitað ekki bara sjálfstætt starfandi skólarnir sem eiga og geta lagt áherslu á nýsköpun hér. Ég myndi vilja sjá stutt við, virðulegur forseti og hæstv. ráðherra, [[Forseti hringir.]]skólaumhverfið almennt með þróunarstyrkjum, t.d. í formi samkeppnissjóða [[Forseti hringir.]]þar sem bæði opinbera kerfið og sjálfstætt starfandi gætu sótt um verkefni sem höfðuðu til ungs fólks og nýsköpunar. Það væri að mínu mati álitleg leið til að auka við fjölbreytni í verkefnum kennara [[Forseti hringir.]]og væri jafnframt skref til að tryggja að allir einstaklingar fengju menntun við hæfi í sífellt fjölbreyttari heimi.
Virðulegi forseti. Tvennt: Ætlar ráðherra að fella út orðin „og niðurstöður samræmdra prófa og reglugerð um innritun nemenda í framhaldsskóla“ en þau stangast á við tilgang samræmdra prófa samkvæmt reglugerð um samræmd próf? Annað: Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta: „Tryggja þarf jafnræði nemenda og valfrelsi með því meðal annars að styrkja fjölbreytt rekstrarform …“ Virðulegi forseti. Fjölbreytt rekstrarform skóla hefur ekkert með jafnræði eða valfrelsi nemenda að gera. Námsumhverfið og hvar og hvernig nemandi lærir og þroskast hefur ekkert með það að gera hvernig peningar flæða úr einum vasa í annan - nema kannski í stærðfræðitíma. Í aðalnámskrá grunnskóla stendur, með leyfi forseta: „Virðing fyrir manngildi og heilbrigði barna og ungmenna felur bæði í sér virðingu fyrir mannréttindum þeirra og viðurkenningu á hæfileikum þeirra og þroskamöguleikum.“ Til viðbótar: „Gert er ráð fyrir því að börn og ungmenni læri til lýðræðis með því að læra um lýðræði í lýðræði.“ Eina rekstrarformið sem skiptir máli fyrir nemendur er lýðræðislegt. Ég vil vitna til nýlegs stefnumótunarfundar með grunnskólanemum í Reykjavík þar sem fram komu óskir um meiri kennslu í forritun, betri fjármálafræðslu, meiri stærðfræði, minni stærðfræði, meiri tækni, betri mat og matarmenningu í skólum, hinseginfræðslu og umhverfisvitund. Þar er jafnræðið. Þar er valfrelsið. Við þurfum að styrkja og styðja nemendur. Með leyfi forseta langar mig að vitna í friðarnóbelsverðlaunahafa 2014, en Malala Yousafzai mælti svo: „Do not wait for someone else to come and speak for you. It's you who can change the world.“ Á okkar ylhýra: „Ekki bíða eftir að einhver annar tali fyrir þína hönd. Það ert þú sem getur breytt heiminum.“ Þegar þú stendur fyrir þínu hefur þú áhrif á þitt umhverfi. Þín rödd, þinn réttur, þitt val. Skóli er fyrir nemendur, ekki rekstraraðila. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil aðeins koma aftur inn á mikilvægi kennara, sérstaklega með tilliti til fyrsta skólastigsins í menntakerfi okkar. Ég hef reynt að hugsa hvernig fyrsta skólastigið væri án faglærðra leikskólakennara. Viti menn, ég get ekki leyft mér að hugsa þannig. Í 2. gr. laga um leikskóla, nr. 90/2008, segir, með leyfi forseta: „Meginmarkmið uppeldis og kennslu í leikskóla skulu vera: a. að fylgjast með og efla alhliða þroska barna í náinni samvinnu við foreldra, b. að veita skipulega málörvun og stuðla að eðlilegri færni í íslensku, c. að hlúa að börnum andlega, vitsmunalega og líkamlega í samræmi við þarfir hvers og eins svo að börnin fái notið bernsku sinnar, d. að stuðla að víðsýni barna og efla siðferðisvitund þeirra, e. að leggja grundvöll að því að börn verði sjálfstæðir, virkir og ábyrgir þátttakendur í lýðræðisþjóðfélagi sem er í örri og sífelldri þróun, f. að rækta hæfileika barna til tjáningar og sköpunar í þeim tilgangi m.a. að styrkja sjálfsmynd þeirra, heilbrigðisvitund, öryggi og hæfni til mannlegra samskipta.“ Við erum að búa til einstaklinga á leikskólastigi. Við getum það ekki án faglegra kennara. Ég vil einnig nefna fyrirbæri sem ég var kynnt fyrir á ráðstefnu í Helsinki í sumar, Baby Pisa, eða Pisa-próf fyrir fimm ára börn sem verið er að vinna með á vegum OECD-ríkjanna. Mér hugnast ekki að Ísland geti hugsað sér að taka þátt í slíkri þróun fyrr en við höfum náð að mæta lögbundinni skyldu um að tveir þriðju hlutar stöðugilda í leikskólum skuli mönnuð leikskólakennurum í leikskólum landsins. Ég vil einnig nota tækifærið og nefna hversu mikilvægt það er að samtök kennara, stjórnvöld og háskólar taki á þessu í sameiningu. Það er brýnt því að það snýst um framtíð menntakerfisins og landsins.
Hæstv. forseti. Umræðan kemur víða við og það verður mjög áhugavert að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur að segja um þau atriði sem við höfum komið inn á hér. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Andrési Jónssyni varðandi áhyggjur af notkun á samræmdum prófum og þeim breytingum sem nú eru að eiga sér stað. Ég var að lesa grein á RÚV núna fyrir skömmu þar sem kennarar tjá sig og lýsa furðu sinni yfir þessum vinnubrögðum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hver er stefnan? Hvaða tímalínu höfum við til að undirbúa okkur fyrir þessar breytingar? Mig langar til að nefna annað, fjarnámið, byrjum á því. Þar tengjum við aftur kannski við 25 ára regluna og mismunandi aðgengi fólks að námi. Við erum náttúrlega með háskólabrýr núna í nokkrum skólum sem þjónusta þennan eldri hóp mjög vel sem hefur einhvern veginn fallið milli skips og bryggju, og að hluta til er það fólk í fjarnámi. Háskóli Íslands hefur setið eftir varðandi þróun á sínu fjarnámi. Aðrir skólar standa sig mun betur, t.d. HA, Bifröst og fleiri skólar. Mig langar til að heyra áherslur hæstv. ráðherra varðandi fjarnám og uppbyggingu þess. Að síðustu, verknámið. Við höfum lengi talað um mikilvægi verknáms, og það er alveg þvert á flokka. Okkur skortir verkmenntað fólk. Sumar verknámsgreinar eru hreinlega að deyja. Það er enginn sem sækir í þær. Til dæmis skósmíði og fleiri slíkar greinar, múrverk og fleira. Mig langar því til að heyra frá hæstv. ráðherra: Hvað ætlum við að gera? Við erum sammála um mikilvægi verknáms. Við erum sammála um að það þarf að byggja það upp. Hvernig ætlum við að gera það? Liggur einhver áætlun fyrir? Hyggst ráðherra leggja slíka áætlun fram?
Frú forseti. Ég þakka öllum sem hér hafa talað og lagt gott til málanna. Hv. þm. Oddný Harðardóttir svaraði auðvitað hæstv. ráðherra ágætlega með þessa 25 ára reglu vegna þess að þetta var bara orðhengilsháttur, þetta snýst auðvitað um það að settir voru minni fjármunir í þetta sem varð til þess að nemendum fækkaði úr 1.165 í 718, eða um 447 af þessum hópi. Þannig að ég get allt eins snúið spurningunni við: Hyggst hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að auka fjármagnið þannig að þessi hópur komist aftur að námi? Þeir sem hafa fylgst með þróun skólamála sjá vel að á liðnum árum hefur vantað meiri peninga inn í skólakerfið. Það eru engin áform hjá núverandi ríkisstjórn að bæta þar úr. Svo ég komi aðeins að seinni spurningunni. Í stjórnarsáttmálanum segir að tryggja þurfi jafnræði nemenda og valfrelsi með því meðal annars að styrkja fjölbreytt rekstrarform, með leyfi frú forseta. Við hvað er átt? Hvernig tryggir fjölbreytt rekstrarform jafnræði nemenda? Þetta er kunnuglegur tónn. Lausnin felst í einkarekstri. Að mínu mati er eina rétta leiðin við núverandi aðstæður að byggja upp öflugt opinbert kerfi sem gefur öllum rétt á að sækja nám hvar sem þeir búa, hvaða efni sem þeir hafa og hvenær sem þeir vilja og hentar þeim best að sækja námið. Ég þarf því að fá spurningu við því að lokum, frú forseti, því að hæstv. ráðherra svaraði mér ekki um það hvort leggja ætti á hærri skólagjöld. Ég vil líka fá spurningu: Hvernig tryggir fjölbreytt rekstrarform jafnræði nemenda?
Virðulegi forseti. Á íslensku má alltaf finna svar, líka spurningu. Ég vænti þess að hv. fyrirspyrjandi hafi viljað fá svar við spurningunum, ekki endilega nýjar spurningar frá þeim sem hér stendur. Ég hef engin áform, bara svo því sé strax svarað, um einhverja hækkun á skólagjöldum eða annað því um líkt, það liggur ekkert fyrir í því. Varðandi einkaskóla eða fjölbreytt rekstrarform er ég einfaldlega þeirrar skoðunar og er fylgjandi því að fólk hafi úr sem mestu að velja þegar það gengur til náms á hvaða stigi svo sem það er. Það verður tryggt með opinberri fjármögnun og eftirliti eins og við þekkjum báðir hv. þingmenn. Akureyrarbær, þar sem við höfum báðir reynslu, rekur og fjármagnar einkarekinn leikskóla og gengur bara mjög vel, frábær starfsemi, foreldrar hafa kosið að eiga þar vist með börnum sínum og fá fína fræðslu. Varðandi aðra þætti sem hafa komið hérna fram, þar sem hv. þingmenn hafa komið mjög víða við, vil ég fyrir það fyrsta þakka umræðuna. Ég segi það strax að á þeim 50 sekúndum sem ég á eftir hér mun ég aldrei svara megninu af þeim fyrirspurnum. Varðandi 25 ára regluna þá er það eins og hv. málshefjandi vakti athygli á, það er fjármögnun framhaldsskólakerfisins. Reglunum hefur ekkert verið breytt. Reglugerðin er sú hin sama og sett var 2008 [[Gripið fram í.]]Það hafa ekki verið [[Gripið fram í.]]sett nein ákvæði um 25 ára takmörkun inn í framhaldsskóla. Það er [[Gripið fram í.]]langur vegur frá að svo sé. Reglugerðinni var breytt 2012. [[Gripið fram í: Svara.]]Hún er óbreytt og hún verður óbreytt. [[Gripið fram í: En ætlarðu að bæta við fjármagni?]]Það er undir Alþingi komið [[Forseti hringir.]]og við gerðum það ágætlega í fjárlögum ársins 2017 og ég vænti þess að eiga gott samstarf við Alþingi þegar við afgreiðum fjárlög ársins 2018. Ég heyri það á flestum sem hafa tekið til máls að þeir styðja aukin fjárframlög í framhaldsskólana. Ég fagna því heiftarlega eins og góður Svarfdælingur sagði. [[Hlátur í þingsal.]]
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að eiga hér við mig samtal um framtíðarsýn stjórnvalda fyrir skapandi greinar. Skapandi greinar eru kannski tiltölulega nýtt hugtak í íslensku máli en við getum kallað það einhvers konar yfirheiti yfir það sem við annars vegar getum kallað listir og hins vegar þær hugvitsgreinar sem við tengjum sérstaklega við sköpun. Í stjórnarsáttmála, stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, er rætt um að menning og skapandi greinar verði sífellt mikilvægari hluti atvinnulífs og verðmætasköpunar í íslensku samfélagi og að ríkisstjórnin muni leggja sig fram um að búa skapandi greinum vandaða umgjörð og gott starfsumhverfi. Sérstaklega er talað um aukinn stuðning við rannsóknir og þróun á þessu sviði sem og ákveðnar aðgerðir til að tryggja höfundarréttarvarið efni. Mig langar í fyrsta lagi að spyrja hæstv. ráðherra um þessar rannsóknir sem sérstaklega er vikið að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Er ætlunin að gefa listum sérstakt fagráð innan rannsóknarsjóðs? Er ætlunin að auka við fjármuni til að geta eflt rannsóknir á listum og skapandi greinum innan þess regluverks? Hvernig stendur til að efla þennan þátt atvinnulífsins? Það er vissulega rétt að velta hinna skapandi greina var metin á árinu 2011 og var árið 2009 í kringum 180–190 milljarðar, talsvert meira en áætlað hafði verið fram að því og raunar hafði engum dottið í hug að veltan gæti verið svona mikil. En gildi þessara greina er ekki bara efnahagslegt. Það er það sem við þurfum alltaf að hafa í huga, að þegar við ræðum hinar skapandi greinar erum við líka að ræða listirnar sem hafa samfélagslegt gildi, gildi í sjálfu sér. Þær skipta okkur máli sem samfélag, sem einstaklinga og er ekki bara hægt að meta út frá hinum efnahagslega mælikvarða. En fyrst þetta er rætt með þessum hætti í stefnuyfirlýsingu langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Munum við sjá sóknaráætlun fyrir listirnar og hinar skapandi greinar? Munum við sjá einhverja slíka sóknaráætlun í ríkisfjármálaáætlun sem verður lögð fyrir? Er verið að gera ráð fyrir því til að mynda að fjölga mánuðum innan listamannalauna? Er gert ráð fyrir að efla sérstaklega kynningarmiðstöðvar á sviði ólíkra listgreina? Hvernig nákvæmlega sér hæstv. ráðherra fyrir sér að uppfylla þær væntingar sem gefnar eru í stjórnarsáttmálanum? Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra um það sem lýtur að stjórnsýslu skapandi greina sem skiptist á milli allmargra ráðuneyta. Á sínum tíma var hafin vinna í ráðuneyti mennta- og menningarmála við að samræma stjórnsýslu hinna skapandi greina. Því að þær eiga ekki bara sitt heimili í mennta- og menningarmálaráðuneytinu, þær hafa líka verið í atvinnuvegaráðuneyti, utanríkisráðuneyti í gegnum Íslandsstofu, þær voru um tíma í forsætisráðuneyti en ekki lengur eftir að þjóðmenningin var færð yfir; en við sjáum að stjórnkerfið gæti verið talsvert samræmdara og sýnin skýrari. Það er kannski ekki síst ástæðan fyrir því að listamenn hittu stjórnmálamenn fyrir kosningar og gerðu kröfu eða lögðu fram ósk um sérstakt menningarmálaráðuneyti. Sú varð ekki raunin hjá núverandi ríkisstjórn. En hvernig sér ráðherra fyrir sér að við getum haft skýrari sýn, skýrari stjórnsýslu, í kringum þessar mikilvægu greinar sem bera þau sérkenni að þær eru í senn atvinnugrein en hafa líka sitt sérstaka samfélagslega vægi og sitt listræna vægi í sjálfum sér. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um hans sýn á stjórnsýsluna. Að lokum langar mig að spyrja um skráningu tölfræðiupplýsinga um hlut lista og skapandi greina í atvinnulífinu. Því eitt af því sem öll þessi vinna hefur sýnt og skilað er að sú skráning er með öllu ófullnægjandi. Það er erfitt að nálgast töluleg gögn um þessar greinar. Það er eitthvað sem má kippa í liðinn með tiltölulega einföldum hætti en auðvitað kostar það peninga eins og allt annað. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra um það. Að lokum vil ég segja að þessir þættir eru kannski ekki nægjanlega oft ræddir hér á Alþingi. En við eigum menningarstefnu frá árinu 2013, sem Alþingi samþykkti og hefur verið fylgt eftir að einhverju leyti í ráðuneyti hæstv. ráðherra. Ég segi það fyrir mína parta að ég hefði viljað sjá meiri kraft í þeirri eftirfylgni því að það sem við leggjum til þessa málaflokks, menningarinnar, listanna, hinna skapandi greina, skilar sér margfalt til baka. Ekki bara í krónum talið heldur líka í betra samfélagi. Þetta er eitt af því sem skiptir verulegu máli þegar við skoðum það af hverju fólk velur sér búsetu á tilteknum stöðum úti um land, þá er það menningarstarf og listastarf sem skiptir þar verulegu máli. Ég held því að þetta sé mikilvægt efni og mikilvægt að við ræðum meira á vettvangi Alþingis út frá öllum þessum ólíku samfélagslegu og efnahagslegu breytum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni það að hefja máls á málefnum skapandi greina. Ég tek undir með hv. þingmanni í því að það er viðfangsefni sem kemur inn núna, sérstaklega á síðari árum, með miklu sterkari hætti en áður var. Umræðan er vaxandi en vera kann að við ættum að gera meira af því að ræða þennan málaflokk í þessum sal. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður bendir á, þetta er í rauninni atvinnustarfsemi. Við sjáum það að listir og menningarstarf af ýmsum toga er grunnur að miklum umsvifum. Afurðir fólks á þessu sviði ganga kaupum og sölum, eru seldar um allan heim. Hluti af þessu er einfaldlega mjög mikil og umfangsmikil atvinnustarfsemi sem jafnframt blómgar allt líf fólks og auðgar það með miklum og góðum hætti. Það hefur verið unnið að því á undanförnum árum að efla vísindarannsóknir og nýsköpun hér á landi. Rannsóknasjóður og Tækniþróunarsjóður hafa fengið töluvert hærri fjárhæðir nú en áður var. Mig minnir að það séu tæpir 3 milljarðar sem þetta hækkaði um á síðasta ári. Og af því að hér var spurt hvort til stæði að koma á laggirnar fagráði á sviði hugvísinda og lista skal upplýst að það var gert á árinu 2015. Þá var sömuleiðis skipað annað fagráð á sviði félagsvísinda. Rökstuðningurinn fyrir þessu var m.a. sá, að mér er tjáð, til að auka sýnileika og vægi vísindarannsóknar á sviði lista í sjóðnum. Varðandi Tækniþróunarsjóðinn veit ég að þar hefur orðið áherslubreyting í þágu skapandi greina og hönnunar sérstaklega, þó svo að það sé á málasviði iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að svara því. Ég vil nefna líka að hafa ber í huga að þeir sem sækja um í þessu keppa á grundvelli gæða og krafna. Það er ekkert gefið eftir í þeim efnum. Öll sú vinna sem þar er lögð í er mjög góð og hefur í raun orðið uppspretta margra góðra hugverka. Þegar spurt er um skráningu eru í gildandi fjármálaáætlun og fjárlögum ársins sett markmið sem tengjast öflun á tölfræði og menningargögnum sem snúa að starfsemi á sviði lista og menningar, ýmsar upplýsingar sem á árum áður var ekki aflað með skipulegum hætti munu líta dagsins ljós í fjármálaáætlun ársins 2018–2022 sem verður lögð fyrir fljótlega. Þar á m.a. að reyna að gefa upplýsingar um gæði þeirrar þjónustu sem borgarar sækja til menningarstofnana. Það er mjög áhugavert að lesa skrif doktors Ágústs Einarssonar um þessi efni, sérstaklega bók hans um menningarhagfræði frá árinu 2012. Hann er sá einstaklingur sem hefur skrifað hvað mest um þessa þætti og er mjög fróðlegt að kynna sér sjónarmið hans í þeim efnum. Í gildandi stefnu um opinber fjármál 2017–2021 kemur fram sú stefna innan málasviðs menningar og lista að efla og jafna tækifæri til nýsköpunar innan allra listgreina í gegnum sjóði sem veita styrki til verkefna á sviði menningar og lista svo að nýsköpun á sviði menningar og lista búi við hagstæð fjárhagsleg skilyrði og eigi möguleika á að ná til almennings. Það er í raun hægt að svara því til þegar spurt er um fjölgun mánaðarlauna listamanna að því hefur verið mætt með ýmsum öðrum hætti en að fjölga mánaðarlaununum, t.d. með því að á síðustu tveimur, þremur árum hafa verið stofnaðir enn fleiri sjóðir en voru til áður á ýmsum sviðum. Þeir eru raunar í mínum huga orðnir töluvert margir og auka líkurnar á að við höfum ekki fulla yfirsýn yfir það með hvaða hætti við styðjum við þá starfsemi sem undir heyrir. Ég sé að ég er á falla á tíma við að svara hv. þingmanni og mun þá reyna í síðara svari mínu að botna svör við þeim spurningum sem ég á ósvarað.
Frú forseti. Mér heyrist á ræðu hæstv. menntamálaráðherra hann vilja styðja og halda áfram með óbreytt ástand enda allt í góðu lagi að hans mati. En vægi skapandi greina í hagkerfi landsins hefur aukist rosalega mikið samhliða tækniframförum sem opna á að fleiri njóti þeirra og fleiri hafi aðgang að sköpunarverkunum. Meðan tækni hefur aukið á verðmæti sumra skapandi greina hefur hún sömuleiðis dregið úr verðmætum annarra. Það er því algjört lykilatriði að ríkisstjórn hvers tíma hafi góðan skilning á stöðu þessara greina og þeim aðstæðum sem þær búa við. Það þarf að taka ákvörðun hverju sinni um hvaða greinar eigi að styðja með beinum hætti og hvaða greinum er hægt að hlúa að með reglugerðarbreytingum og lagabreytingum og þar fram eftir götum og hvernig eigi svo að snúa að menntun í samhengi þessara greina. Til þess að slíkur stuðningur skili sér með góðu móti verður að vera gott regluverk í kringum það, en þá þarf einmitt ríkisstjórn sem hefur skýra framtíðarsýn, sem ég hef saknað hjá bæði þessari ríkisstjórn og þeirri síðustu. Það er ekki nógu mikið lagt upp úr því að það sé raunverulega stutt við skapandi greinar. Mér dettur í hug fernt sem væri hægt að hafa sem grunn: 1. Að styðja við það sem fólk vill gera, ekki það sem ríkið og stjórnvöld vilja að fólk geri. 2. Að vinna með tækniframförum hvers tíma, en ekki á móti þeim. 3. Að taka tillit til raunveruleikans og reyna ekki að búa til regluverk sem lítur vel út á blaði en er haldlaust í raunveruleikanum. 4. Að líta á fjölbreytt rekstrarform og fjölbreytni í fjármögnun skapandi greina sem tækifæri en ekki ógn. Það hefur sýnt sig að skapandi greinar eru gríðarlega mikilvægar fyrir öll samfélög í nútímanum. Við verðum að sinna vel skapandi greinum ef við eigum að hafa áframhaldandi velgengni á Íslandi á þeim sviðum.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga og skemmtilega efni sem er framtíðarsýn okkar fyrir skapandi greinar. Þar er um margt að velja en ég ætla að verja mínum mínútum, sekúndum sem eftir eru, í að fjalla aðeins um þessa spurningu: Stendur til að efla reglulega skráningu upplýsinga um hlut lista og skapandi greina í atvinnulífinu? Við erum almennt á þeim stað að einhugur ríkir um að skapandi greinar séu einn helsti vaxtarbroddur nýsköpunar og mikilvæg vaxandi atvinnugrein hér á landi. Varðandi skráningu upplýsinga um hlut lista og skapandi greina í þessu sama atvinnulífi skilst mér að við höfum ekki yfir nýrri tölum að ráða en frá 2010. Ótrúlegt en satt. Hæstv. menntamálaráðherra Kristján Þór Júlíusson hefur nú boðað hér betri tíð, gerði það rétt áðan, og það er vel. Það er nefnilega nauðsynlegt að gera hér bragarbót á og búa svo um hnútana að hlutur lista og menningar og skapandi greina verði skráður og að framlag greinarinnar til þróunar efnahagslífsins verði skráð með sambærilegum hætti og gildir um aðrar atvinnugreinar. Það er nauðsynlegt til þess að búa þessum skapandi greinum vandaða umgjörð og gott starfsumhverfi, svo vitnað sé í stjórnarsáttmálann. Eins er skráningin mikilvægt skref í þeirri viðleitni okkar að vera samkeppnishæf við önnur lönd í þessari vaxandi atvinnugrein. Hún verður nefnilega sífellt mikilvægari í verðmætasköpun íslensks atvinnulífs. Ég nefni sérstaklega samspil menningar og ferðaþjónustu en fyrir utan náttúru okkar eru menningartengd málefni ein helsta ástæðan fyrir komu ferðamanna til landsins. Það er ástæða til að nefna hér að það er til nýleg alþjóðleg kortlagning á skapandi greinum og væri verðugt verkefni að koma Íslandi sem fyrst inn á það kort. Líklega væri endurskoðun stjórnsýslu skapandi greina líka gott innlegg í þessa vinnu, en eins og staðan er núna er málefnum skapandi greina dreift á mörg ráðuneyti án þess að samræmd stjórnsýsla og heildstæð stefna sé þar, þar sem m.a. er til staðar skilningur á starfsumhverfi listamanna. [[Forseti hringir.]]Hér eigum við ótakmarkaða auðlind [[Forseti hringir.]]á svo margvíslegan máta. Við ætlum að styðja við hana, eða eins og segir í stjórnarsáttmála, með leyfi forseta: „Myndarlega verður stutt [[Forseti hringir.]]við rannsóknir og þróun og hlutverk samkeppnissjóða víkkað út til rannsókna á sviði skapandi greina.“
Forseti vill minna þingmenn á að virða ræðutíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að hefja máls á umræðum um framtíðarsýn fyrir skapandi greinar. Jafnframt þakka ég hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir hans innlegg. Skapandi greinar eru mjög mikilvægar í samfélagi okkar og hafa fylgt íslensku þjóðinni frá landnámi. Skapandi hugsun hefur verið eitt af því mikilvægasta sem hefur einkennt íslenskt samfélag og hefur okkur vegnað nokkuð vel á þessu sviði. Nauðsynlegt er að halda áfram að láta þessar greinar dafna og vaxa en samhliða því að styðja við framgang þeirra. Mig langar til að taka upp nokkra þætti sem Rannsóknarmiðstöð skapandi greina leggur áherslu á, sem ég tel að eigi að vera leiðarljósið í vinnunni fram undan. Í fyrsta lagi að halda áfram að rannsaka og efla skilning á menningu og sköpun í hagrænum skilningi. Í öðru lagi að stuðla að þekkingu á umhverfi menningar, sköpunar og hlutverki þess í skapandi greinum. Í þriðja lagi að efla þekkingu á hlutverki og umfangi menningar og sköpunar í íslensku samfélagi. Spurningarnar sem fram koma hjá frummælanda eru allar góðar og gildar. Mig langar að nefna sérstaklega eina, en hún varðar það hvort ekki eigi að efla reglulega skráningu upplýsinga um hlut lista og skapandi greina í atvinnulífinu. Það eru reyndar flestir sem hér hafa tekið til máls sem nefna akkúrat þennan þátt þannig að ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að bæta. Þegar ég var að undirbúa þessa umræðu var mjög erfitt að afla gagna. Eins og nefnt var eru gögnin í raun og veru frá 2010. En til þess að við getum sett fram árangursríka stefnumótun er varðar skapandi greinar þurfum við að sjálfsögðu að hafa aðgengi að góðum gögnum. Ég fagna því sem kom fram í máli ráðherrans að það eigi að auka framlög til að vinna að því að skrá reglulega upplýsingar um hlut lista og skapandi greina í atvinnulífinu. Að auki er brýnt að stuðlað verði að enn frekari framgangi skapandi greina.
Virðulegi forseti. Skapandi greinar hvers konar verða sífellt stærri að hagrænu umfangi og mikilvægi þeirra eykst með hverju árinu. Það er einmitt talað um að 60% af ungu fólki muni starfa við eitthvað í framtíðinni sem við vitum ekki eða getum ekki ímyndað okkur hvað verður. Það er þó mikilvægt að öðrum mælikvörðum en hagvaxtarmælikvörðum verði beitt til mats á þessum málaflokki, sem sagt almennri hagsæld. Í ríkisstjórnarsáttmálanum er sérstaklega stefnt að því að styðja við rannsóknir og þróun og víkka hlutverk samkeppnissjóða út til rannsókna á sviði skapandi greina. Á það einnig við um launa- og verkefnasjóði. Leitað verði leiða til að auka aðgengi að vaxtafjármagni fyrir nýsköpun og hugvitsfyrirtæki að erlendum mörkuðum og nauðsynlegri erlendri sérfræðiþekkingu. Með því má nefnilega tryggja að forsendur skapist fyrir byggð, t.d. í sveitum landsins, með fjölbreyttari starfsemi en hefðbundnum landbúnaði. Einnig ætti það að vera áhersla að flétta nýja þekkingu inn í rótgróna starfsemi iðnaðar og fleira. Meira frjálsræði og sveigjanleiki þarf að ríkja í íslensku stjórnkerfi. Það þarf að vera móttækilegt fyrir skapandi hugsun og breytingar þurfa að vera eðlilegur hluti af rekstrarumhverfi hins opinbera eins og annars staðar í atvinnulífinu. Innan Bjartrar framtíðar er sterkur vilji til að byggja upp þverfaglegar atvinnugreinar. Þess vegna þarf að bæta starfsumhverfi sjálfstætt starfandi listamanna, styðja við rannsóknir sem treysta grundvöll lista og menningar. Björt framtíð vill líka að framlögum ríkisins til verkefna á þessu sviði verði úthlutað í gegnum lögbundna sjóði með faglegum úthlutunarnefndum þar sem gegnsæi og skilvirkni verði höfð að leiðarljósi og tryggt að slíkir sjóðir endurspegli fjölbreytni menningarlífsins. Framtíðin er skapandi, en við þurfum að skapa jarðveg fyrir hana svo hún festi rætur.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. málshefjanda að listin þarf í sjálfu sér enga réttlætingu nema sjálfa sig og lífið væri auðvitað óbærilegt án hennar. En skapandi greinar eru þó nú orðnar meðal undirstöðuatvinnugreina þjóðarinnar. Í dag starfa 20 þúsund manns við þessa grein, svipaður fjöldi og starfar í landbúnaði og sjávarútvegi samanlagt og jafn margir og í ferðaþjónustu. Svo ég segi það í þriðja skipti í pontu í dag mun í náinni framtíð gervigreindin og sjálfvæðingin gjörbreyta atvinnuháttum okkar og þar verður sköpunarkrafturinn og frumkvæðið meðal þeirra eftirsóttu kosta sem verður litið til. Þess vegna er lykilatriði að standa vel að listkennslu barna og unglinga ef við ætlum að efla skapandi greinar. Við sjáum það í rauninni best á þessu blómlega tónlistarlífi í landinu hvað góð löggjöf og utanumhald hefur skapað. Því miður, frú forseti, er myndlistarnám barna og unglinga ekki í jafn góðum farvegi. Mig langar aðeins að beina athyglinni að því námi. Það er reyndar undir hælinn lagt, eins og hæstv. ráðherra sagði áðan, hvort þessari lögboðnu skyldu, myndlistarkennslu, er sinnt. Myndlistin er nefnilega ekki eingöngu merkileg í sjálfu sér heldur er hún grunnur fyrir svo margar aðrar verðmætar skapandi greinar sjónlista. Ég nefni arkitektúr, fatahönnun, grafíska hönnun, tölvuleikjagerð, ljósmyndun, kvikmyndagerð og margt fleira. Myndlistarnám er svo hagkvæmt í framkvæmd og ólíkt mörgum öðrum greinum, svo sem tónlistarkennslu, hentar hún nefnilega afar vel í hóptímum, a.m.k. þegar um grunnnám er að ræða. Hér er því um mjög skynsamlega fjárfestingu að ræða, frú forseti. Nú hefur ráðherra möguleika á því að bregðast við sífellt auknum áhuga á sjónlistum, viðurkenna vaxandi þátt þeirra í efnahagslífi þjóðarinnar og sýna virkilega útsjónarsemi í glímunni við krefjandi framtíð.
Frú forseti. Eitt háttvirt skáldið sagði hér fyrr í dag að hugvitið væri eina ótæmandi auðlindin sem við ættum. Það á ekki síst við um skapandi greinar. En til að við getum nýtt þessa auðlind eru öflugir háskólar nauðsyn skapandi greinum eins og öðrum. Það verður að segjast eins og er að staðan er ekki nógu björt hjá Listaháskóla Íslands og hefur aldrei verið. Þessi skóli hefur verið hálfgert olnbogabarn ríkisins og aldrei verið fullfjármagnaður. Nú undanfarið höfum við fengið að sjá myndir af grútmygluðu, hripleku og óhentugu húsnæði skólans sem minnir okkur á hversu löngu tímabært er að byggja myndarlega yfir hann, alveg eins og það er löngu tímabært að fullfjármagna hann. Það er spurning hvort kaldhæðni örlaganna hagi því svo að hæstv. ráðherra fari úr sömu stöðu með Landspítalann í handónýtu húsnæði og illa fjármagnaðan yfir í það að þurfa að leysa sömu vandamál fyrir Listaháskóla Íslands. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hann hafi tekið til athugunar þær hugmyndir núna meðan ráðuneytið er að móta sér stefnu fyrir Vísinda- og tækniráð næstu ára, sem væntanlega verður samþykkt einhvern tímann á þessu ári, að sú stefna nái til listrannsókna, nái til þess grundvallar sem skapandi greinar byggja á. Það er alveg jafn mikið hagsmunaatriði að þær rannsóknir séu hluti af heildarstefnumörkun hins opinbera varðandi vísinda- og tæknimál eins og nokkur önnur fræðigrein.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu eins og aðrir hv. þingmenn hafa gert; hún er mikilvæg. Ég vil líta þannig á þetta að skapandi greinar og listin séu rauður þráður í gegnum allt atvinnulíf. Skapandi greinar og sköpun er hvergi meiri en í atvinnulífinu; í sjávarútveginum er mesta nýsköpunin. Við þurfum að velta því fyrir okkur hvaða tæki við höfum og hvernig við getum stuðlað að þessu gróskuumhverfi, nýtt það sem við höfum. Hv. þingmaður sagði áðan að það þyrfti að kynna þetta. Hvaða kynningarstarfsemi höfum við til að kynna skapandi greinar? Þar höfum við til dæmis Íslandsstofu sem ríkið er með. Svo erum við með þessi stóru samtök eins og Samtök atvinnulífsins, sem eru í margs konar starfi af þessum toga, sem við skulum nýta fyrir alla flokkana, ekki vera alltaf að búa til eitthvað nýtt heldur nýta það sem við höfum til staðar. Við skulum nýta það til að auka rannsóknir, auka greiningar og skráningar um það hvað þessi þáttur atvinnulífsins og samfélagsins skilar miklu, hvað hann skaffar, hvað vantar til að ná frekari árangri. Ég held að skóli eins og Listaháskólinn ætti að tengjast mun betur öðrum háskólum sem eru með fjölbreyttara svið eins og Háskólanum í Reykjavík og Háskóla Íslands þannig að aðrar greinar samfélagsins fari að horfa inn í skapandi greinar og listina og rannsaka hvað þær eru að gera út frá sínu sjónarhorni. Þannig held ég að við getum lyft þessu öllu saman og nýtt krafta hver annars.
Frú forseti. Ég ætla að biðjast afsökunar á því fyrir fram að ég mun tala svolítið hratt af því að mér liggur mikið á hjarta og vil koma upplýsingum á framfæri sem ég hef legið yfir síðustu daga. Síðastliðnar vikur hefur mygla í húsakynnum LHÍ verið þó nokkuð í umræðunni þar sem nemendur hafa veikst illa í sumum tilfellum af völdum hennar. Það er fyrir neðan allar hellur að ungt fólk sem er í góðri trú í námi í því fagi sem það hefur e.t.v. brennandi áhuga á fái það hlutskipti, fyrir utan það að námið sjálft er dýrara en sambærilegt nám í öðrum háskólum og aðstaðan er bágborin hvað varðar þætti eins og aðstöðu, aðgang að tæknibúnaði o.s.frv., að húsnæðið sem þau eiga að læra fag sitt í valdi því að það veikist. Þetta fólk veikist innan menntastofnunar ríkisins vegna þeirra áralöngu niðurníðslu sem hún hefur þurft að þola. Ég mundi segja að þessi niðurníðsla tengist beint þeirri staðreynd að þessir málaflokkur heyri undir menntamálaráðuneytið, sem kemur svolítið inn á það sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir var að tala um. Þetta er alltaf olnbogabarn þarna undir. Til að leggja áherslu á veruleikann sem snýr að nemendum og fagaðilum í þessu fagi langar mig, með leyfi forseta, að lesa upp úr ræðu Fríðu Bjarkar Ingvarsdóttur, rektors Listaháskóla Íslands, sem hún hélt við útskriftarathöfn LHÍ síðastliðið sumar: „Þrátt fyrir óumdeild sannindi um vægi listsköpunar sem og varðveislu og framsetningu menningararfleifðar á hún mjög undir högg að sækja hér á landi. Listir njóta ekki sannmælis, ekki sem skapandi vísindi, ekki sem fræðasvið og ekki sem atvinnugrein eða forsenda nýsköpunar.“ Er ég búin með tímann? [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Hvenær á að laga húsakost Listaháskóla Íslands? Það er nauðsynlegt að gera það strax.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að vekja athygli á þessu máli. Í innleggi sínu lagði hv. þingmaður út frá stjórnsýslu skapandi greina og sagði hún væri veikburða og tvístruð. Það er rétt að þessi mál hafa tvístrast um mörg ráðuneyti og stundum hefur komið fram sú krafa um að sameina stjórnsýslu hinna skapandi greina í einu ráðuneyti. Sú krafa er að mörgu leyti skiljanleg í ljósi þess að annaðhvort hafa þessi mál týnst í miklu stærra ráðuneyti sem hefur önnur mál í forgrunni, eða þá, eins og hefur áður verið sagt, tvístrast þau í mörgum ráðuneytum. Ég er reyndar ekki viss um að þetta eitt og sér sé góð hugmynd. Í þeim löndum þar sem þetta hefur verið gert hafa viðkomandi ráðuneyti oft verið dálítið veikburða og ekki haft mjög mikið pólitískt vægi. Ég hef líka þann grun að þetta sé ekki endilega það mál sem mest brenni á þeim. Ég byggi þann grun á tilfinningu minni eftir að hafa talað við listamenn og auðvitað hafa listamenn ólíkar skoðanir. Það sem ég held að sé góð fjárfesting í þessum efnum er að við lítum til hluta eins og samkeppnissjóða, sem mig langar að koma að síðari mínútuna sem ég ætla að tala um málið. Samkeppnissjóður er að mínu viti mjög góð leið til þess að fjárfesta og efla hinar skapandi greinar í sem víðustum skilningi. vegna þess að það er ekki einungis þeir sem fá úthlutað úr slíkum samkeppnissjóðum sem gera eitthvað heldur er oft allt ferlið, að sækja um viðkomandi samkeppnissjóð og leggja af stað með einhverja hugmynd, sem sáir þeim fræjum sem síðan verða að einhverju jafnvel þótt viðkomandi hugmynd hljóti ekki styrk í hvert skipti. Þetta er mikilvægt mál. Ég held að sé gott fyrir okkur að hafa það í huga varðandi þennan þátt að setja fé þangað frekar en á aðra staði.
Hæstv. forseti. Ég vil eins og fleiri þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu. Staðan er þessi: Við erum á barmi nýrrar iðnbyltingar. Við vitum að atvinnulíf framtíðarinnar verður ólíkt því sem það er í dag, þ.e. róbótavæðing og gervigreind. Þess vegna verðum við að velta fyrir okkur og taka ákvarðanir sem fyrst um hvaða hlutverk við ætlum að spila. Ætlum við að vera notendur nýrrar tækni eða ætlum við að skapa hana? Ætlum við að hlúa að fyrirtækjum sem starfa við skapandi greinar eður ei? Það er spurningin, hæstv. ráðherra. Með því að skapa hana búum við til tekjur fyrir Ísland til framtíðar, ekki bara með tekjuskatti vegna þeirra starfa sem skapast heldur líka með tekjum af vörum sem við seljum á alþjóðlegum mörkuðum. Ný lög sem sett voru á síðasta ári eru góð og gild en þau eru takmörkuð þar sem skattaívilnandi þakið er of lágt. Í Bretlandi t.d. er ekkert þak á skattaívilnanir til þróunarverkefna hjá skapandi fyrirtækjum eins og t.d. Marel og CCP og fleiri slíkum. Ef við ætlum að vera samkeppnishæf verðum við að beita sértækum aðgerðum og stuðningi þar sem gengissveiflur eru íslenskum fyrirtækjum erfiðar, við erum langt frá mörkuðum og það er oft erfitt að fá hingað hæft starfsfólk. Lagaumhverfið í dag hamlar vexti stærri nýsköpunarfyrirtækja, eins og ég nefndi áðan og tók dæmi um Marel og CCP, og við það verður ekki búið. Að því sögðu vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Mun hann beita sér fyrir því að gerð verði sérstök greining á áhrifum þess að fara bresku leiðina hvað varðar skattaívilnanir? Það væri áhugavert að fá svar við því. Það er mín skoðun að ef við förum ekki þá leið verði róðurinn of þungur fyrir íslensk nýsköpunarfyrirtæki og þau muni sitja eftir í alþjóðlegri samkeppni. Ríkissjóður verður þá af miklum tekjum. Við eigum ekki að líta á skattaívilnanir sem kostnað heldur leið til þess að auka tekjur okkar til framtíðar.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa gagnlegu umræðu í dag. Hún hefur verið innihaldsmikil, andrík og giska skapandi. Við eigum í landinu öfluga skólastjórnendur á öllum stigum. Þeir gera sér góða grein fyrir straumum og viðhorfum meðal ungs fólks, áhugasviði og hvert hugurinn stefnir. Flestir skólastjórnendur vilja gjarnan hafa meiri sveigjanleika í námi og aðstöðu og gefa sem flestum nema sinna tækifæri til að njóta styrkleika sinna og hugðarefna, en kostirnir í þeim efnum hafa verið af skornum skammti almennt, ekkert síður hin seinni ár. Ég minnist þess að á mínum barnaskólaárum var kennsla í smíðum, handverki, málun, teikningu og hannyrðum fastur og mikilvægur liður í náminu, rétt eins og leikfimi. Í dag virðast list- og verkgreinar vera einhvers konar afgangsstærð hvað sem aðalnámskrá líður og ástæðan sem upp er gefin er peninga- og aðstöðuleysi. Skólastjórnendur á framhaldsskólastigi stríða við sömu vandamál og gera sér nákvæmlega grein fyrir nauðsyn fjölbreytileikans fyrir ungt fólk sem hefur aðra sýn á lífið en kynslóðin á undan. Þeirra metnaður stendur til að glæða áhuga nemendanna, efla og mennta sem flesta og vinna gegn brottfalli sem er sérstakt vandamál í íslensku skólakerfi. Og það er ánægjulegt að ræða við áhugasama skólastjórnendur og skynja hversu vel þeir lesa umhverfið. Mér kemur í hug Fjölbrautaskóli Vesturlands á Akranesi þar sem mikill áhugi er á skapandi námsbrautum. Einn angi af því er íþróttabraut sem er vinsæl og dregur að nemendur frá öllu landinu. Hugmyndir eru líka uppi um leiklistarbraut sem styðji við ríka tónlistarskólahefð í bænum og jafnvel listmálunarbraut. Allt falli þetta vel að verknámsbrautum skólans og skapi fjölbreytta kosti fyrir nemendur til vaxtar og þroska. Hið sama á auðvitað við um fjölmarga aðra framhaldsskóla. Á þessum sviðum þurfum við að eflast, að saman fari menntun hugar og handa í skapandi atvinnugreinum sem eru reyndar þegar orðnar stóriðja á Íslandi. Okkur miðar áfram, innan menningariðnaðarins og skapandi atvinnugreina þarf skapandi hugsun. Hér inni á þingi þarf skapandi hugsun. Og spurt er: Skortir eitthvað á það, erum við tilbúin?
Frú forseti. Ég þakka fyrir fjölbreytta umræðu. Ég held að við séum öll sammála um að ef þetta hús væri bara grár kassi og ekkert meir liði okkur öllum verulega miklu verr, ef við værum öll bara klædd í plastpoka liði okkur öllum verulega miklu verr, ef það væri engin tónlist, engar kvikmyndir, engar bækur, þá liði okkur öllum verulega miklu verr. Ekkert af þessu er til nema af því að stjórnvöld á hverjum tíma hafa sýnt sóknarhug í því að styrkja þennan grunn, hvort sem er í gegnum listmenntun og menntun í skapandi hugsun eða í gegnum framlög til menningarstofnana eða samkeppnissjóða á borð við þá sem listamannalaun eru veitt úr. Þessir styrkir hins opinbera eru aðeins lítill hluti af hinni efnahagslegu veltu en eru alger grundvöllur, alger undirstaða, hvort sem er undir hin efnahagslegu umsvif eða bara til að gera samfélag okkar að betri stað. Ég minni á það, frú forseti, að samfélög eru jú fyrst og fremst dæmd út frá þeirri menningu sem þar er. Þar eigum við mikla sögu, en það skiptir miklu að við eigum líka mikla og bjarta framtíð í þeim efnum. Þess vegna segi ég: Ég hvet stjórnvöld til að sýna hér sóknarhug og horfa á það að listirnar, menningin og hinar skapandi greinar eiga að vera tilraunastofa. Þar er ekki hægt að styrkja bara út frá tilliti til væntanlegrar arðsemi því að hana er erfitt að meta. Við eigum að þora að fjárfesta í þessari tilraunastarfsemi og sjá hverju hún getur skilað okkur í samfélagslegum en líka efnahagslegum gæðum. Hæstv. ráðherra nefndi hér fagráðið á sviði hugvísinda og lista. Kannski væri rétt að hafa það fagráð bara á sviði lista. Þær eru vissulega aðeins öðrum lögmálum undirorpnar en hugvísindin þar sem ekki gilda sömu lögmál, leyfi ég mér að segja eins og hæstv. ráðherra, sem er úr sama ranni og sú sem hér stendur. En fyrst og fremst held ég að það skipti máli að við fáum hér fram skýra framtíðarsýn. Ég býð mig fram [[Forseti hringir.]]og ég er viss um að hv. þingmenn bjóða sig líka fram í samtal við hæstv. ráðherra um hvernig við getum séð komandi ár þróast þannig að við hugum að sókn í þessum efnum en ekki stöðnun.
Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa fjölbreyttu umræðu eins og hv. málshefjandi orðaði það svo skemmtilega. Hér var líka minnst á skapandi umræðu. Eðli málsins samkvæmt kemur fólk víða við. Ég leyfi mér að fullyrða að það er vöxtur á þessum sviðum víðast hvar í þjóðfélaginu. Það er bara þannig. Við sjáum það, í framleiðslu, vinnu í þessum geira hefur verið mikill vöxtur á síðustu árum og víða meiri en á öðrum sviðum þjóðlífsins. Ástæðan fyrir því er mjög einföld: Það er aukin eftirspurn eftir afurðum skapandi greina. Þá myndast eftirspurn og hún kallar á aukið framboð o.s.frv. En það er rétt að það stendur hér upp úr að við höfum ekki endilega sama skilninginn á því hvaða starfsemi fellur undir skapandi greinar. Við höfum ekkert skilgreint það sérstaklega, við erum ekki komin það langt í umræðunni. Með sama hætti er tölfræðin sem við styðjumst við mjög ófullkomin. Þar bíður okkar sömuleiðis verk. Ég held að þetta sé hvort tveggja grunnur sem við þurfum að búa til áður en við förum að sækja meira fram. Ég fagna því hins vegar sem hv. málshefjandi segir hér, lýsir því yfir að hann sé tilbúinn til samstarfs um að sækja frekar fram því að á mörgum sviðum gerum við vel þótt önnur bíði og hafi látið undan síga að sumu leyti. Það er rétt að við eigum að þora að fjárfesta í þessum málaflokki. Við eigum að þora að taka sjénsa, eins og sagt er, við eigum að þora að taka áhættu. Að sumu leyti þykir mér við vera fremur rög við að gefa sérstaklega ungum listamönnum tækifæri til að koma fram með framsæknari hugmyndir og reyna þær með einhverjum hætti. Það kann að vera að ástæða sé til þess að laga það og að við fjárfestum meira í þeim hópi. Engu að síður vil ég þakka [[Forseti hringir.]]þessa umræðu kærlega og lýsi því yfir að ég fagna öllum áformum um að við sækjum frekar fram á þessum sviðum.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá fjárlaganefnd um frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2015. Tilgangur frumvarpsins er að leita staðfestingar Alþingis á ríkisreikningi fyrir árið 2015. Í lokafjárlögum er tekin ákvörðun um ráðstöfun fjárheimilda í árslok, þ.e. hvort árslokastöðurnar skuli falla niður eða flytjast til næsta árs. Uppbygging frumvarpsins er að mestu leyti hefðbundin sem felur í sér tvær lagagreinar auk gildistökugreinar. Annars vegar er gerð tillaga um breytingar fjárveitinga vegna frávika ríkistekna og hins vegar eru tillögur um niðurfellingar á árslokastöðu fjárlagaliða. Að vanda fylgja frumvarpinu tvö fylgiskjöl. Hið fyrra er yfirlit um breytingar á fjárheimildum ársins 2016 vegna flutnings á árslokastöðu 2015. Hið síðara er yfirlit um talnagrunn frumvarpsins. Í lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, er ekki gert ráð fyrir lokafjárlögum í óbreyttri mynd. Þess í stað er í 58. gr. laganna kveðið á um að leggja skuli fram frumvarp á Alþingi til staðfestingar á ríkisreikningi og að í greinargerð skuli fjallað um niðurstöðutölur reikningsins og gera grein fyrir frávikum frá samþykktum heimildum Alþingis. Frumvarpið sem við fjöllum um er næstsíðasta frumvarp til lokafjárlaga sem byggist á eldri lögum um fjármál ríkisins, svokölluðum fjárreiðulögum. Virðulegi forseti. Ég rek ekki upp úr nefndarálitinu þær töflur sem fylgja með, en geri hér að umtalsefni einkum tvö atriði. Í fyrsta lagi er í þessu frumvarpi óvenjumikið um afléttingu á uppsöfnuðum rekstrarhalla. Í frumvarpinu er mikið gert af því að færa niðurstöðu ríkisbókhaldsins eða ríkisreikningsins og undirbúa hann undir það umhverfi sem nýjum lögum um opinber fjárlög fylgir. Tillögurnar ná til uppsafnaðs rekstrarvanda stofnana í þeim tilfellum þar sem talið er að fjárhagsvandinn sé meiri en svo að raunhæft sé að viðkomandi stofnun geti unnið á honum að óbreyttum fjárheimildum án þess að stórlækka þjónustustig stofnunarinnar, eins og segir í textanum sem fylgdi frumvarpinu. Það er vandmeðfarið mál þegar rekstrarhalla er aflétt með svo almennum hætti sem lagt er til í frumvarpinu. Hv. fjárlaganefnd ræddi það ítarlega og fór yfir þessar niðurfellingar sem hér eru lagðar fram og reyndi eftir mætti að rannsaka þær. Það má segja um þessar niðurfellingar og um lokafrágang á lokafjárlögum árið 2015 að það beri að skoða í samhengi við fjárlagagerð er unnin var í desember. Það er ákaflega óvenjulegt, virðulegi forseti, að svo sé en þannig var að þetta var látið spila saman, lokafjárlög 2015, fjáraukalög árið 2016 og síðan fjárlögin fyrir árið 2017. Því var gerð breytingartillaga við lokafjárlög árið 2015, sem ég geri nánar grein fyrir hér á eftir, en nefndin vill hins vegar undirstrika að við þessar miklu niðurfellingar ætlast nefndin að sjálfsögðu til þess að búið sé að færa fjárhag þeirra stofnana sem hér er gerð breytingartillaga um í það horf að þær geti betur tekist á við hina nýju stöðu og hið nýja umhverfi sem fylgir hinum nýju lögum. Nauðsynlegt er því að fjármála- og efnahagsráðuneytið geri athugun á því með hvaða hætti mögulegt væri að umbuna þeim stofnunum þar sem reksturinn er nær ávallt innan fjárheimilda ársins, segir í nefndaráliti okkar. Við erum að vísa til þess, virðulegi forseti, að þegar við göngum svona fram, með því að fella niður hallarekstur stofnana - sem er vissulega í þessu frumvarpi í nokkrum tilfellum mjög veruleg niðurfelling - gleymum við oftar en ekki að fjalla um þær stofnanir og þá forstöðumenn og það starfsfólk sem heldur ríkisstofnunum og fjárlagaliðum innan þeirra heimilda sem fjárlög hverju sinni kveða á um. Við höfum því beint því til fjármálaráðuneytisins að ræða það sérstaklega hvernig mætti hugsanlega í framtíðinni koma til móts við stjórnendur slíkra stofnana með aðgerðum sem verða þá frekari hvatning til að ná slíkum árangri. Auðvitað á annað verklag að fylgja í nýjum lögum sem við ætlumst þá til að verði tekið upp og haldi stofnuninni innan heimilda hverju sinni. Nefndin vekur athygli á því að sérstök niðurfelling nú á rekstrarhalla er einsdæmi og á ekki að gefa fordæmi um næstu ár eða uppgjör seinni ára. Eins og ég hef áður rakið tengist tillagan nýjum lögum um opinber fjármál og tilgangurinn er að skapa ráðuneytum traustari grundvöll undir áætlanagerð og betri aðstæður til að uppfylla kröfur um hallalausan rekstur málaflokka við framkvæmd fjárlaga í breyttu lagaumhverfi frá og með árinu 2017. Nýju lögin skerpa á ábyrgð ráðherra við framkvæmd fjárlaga og tilkoma varasjóða málefnasviða er ætlað að koma því sem næst í veg fyrir grípa þurfi til fjáraukalaga. Með afléttingu rekstrarhalla er þannig ekkert því til fyrirstöðu að fjárhagsstaða allra málaflokka verði framvegis því sem næst í jafnvægi. Nefndin undirstrikar að þar sem niðurfellingar rekstrarhalla eiga sér stað verður að tryggja að viðkomandi ráðuneyti geti sýnt fram á að útgjöld viðkomandi aðila hafi verið færð að fjárheimildum. Einstakir ráðherrar bera ótvíræða ábyrgð á að svo verði og mun nefndin fylgja eftir einstökum málum varðandi framkvæmdina eftir því sem þurfa þykir. Nefndin telur að skýra þurfi frekar stöðu fjárheimilda nokkurra viðfangsefna og mun óska skýringa frá einstökum ráðuneytum sem og fjármála- og efnahagsráðuneytinu eins og við á. Þess ber að geta að viðbrögð við þeim spurningum hafa þegar borist hv. fjárlaganefnd. Rétt eins og ég nefndi, virðulegi forseti, þá tengdist meðferð lokafjárlaga 2015 meðferð fjáraukalaga 2016 og fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2017. Þar var samkomulag um að ganga lengra í niðurfellingu á rekstrarhalla heilbrigðisstofnana en kveðið var á um í frumvarpinu. Því fylgir hér breytingartillaga nefndarinnar svohljóðandi: „Þegar frumvarpið var til umfjöllunar á Alþingi í desember sl. lagði þáverandi fjárlaganefnd til breytingar í þá veru að fella alveg niður halla Landspítalans, Sjúkrahússins á Akureyri, heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Núverandi nefnd gerir þær tillögur að sínum og í samræmi við þá ákvörðun er gerð tillaga um frekari niðurfellingar samkvæmt 2. gr. frumvarpsins. Þær aukast um samtals 457,5 millj. kr. hjá velferðarráðuneyti og sundurliðast á eftirfarandi hátt.“ - Gerð er grein fyrir þeirri sundurliðun í prentuðu nefndaráliti. Það vekur athygli að Heilbrigðisstofnunar Vesturlands er ekki getið í þeim lista yfir heilbrigðisstofnanir sem breytingartillaga er gerð um og er það einfaldlega vegna þess að þar hefur rekstur verið í jafnvægi og því ekki hægt að fella þar niður halla. Það er eina heilbrigðisstofnunin sem hefur verið rekin með jafnvægi um árabil fyrir utan árið 2011 þegar hallinn var meiri en sem nam uppsöfnuðum afgangi. Rekstrarafgangur áranna 2013–2015 hefur náð að vinna upp fyrri hallarekstur. Virðulegi forseti. Það er sérstök ástæða til að vekja athygli á þessari einstöku stöðu Heilbrigðisstofnunar Vesturlands og þeim mikla og góða árangri sem starfsfólkið þar hefur náð. Við eigum að taka eftir því sem vel er gert í ríkisrekstrinum og í þessum stóra málaflokki, heilbrigðismálum, sem er svo oft hér til umfjöllunar og er viðkvæmur í eðli sínu vekur þessi fjárhagsstaða Heilbrigðisstofnunar Vesturlands sérstaka athygli. Það er ekki síst út af því sem fjárlaganefndin beinir því til fjármálaráðuneytis, í nefndaráliti sínu, að fjalla sérstaklega um þær stofnanir sem ná slíkum árangri, jafn góðum árangri og raun ber vitni. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með fyrrgreindum breytingum sem tillaga er gerð um í þessu þingskjali. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir tóku þátt í umfjöllun málsins og eru samþykk afgreiðslu þess, en undir nefndarálitið skrifa Hanna Katrín Friðriksson, Theodóra S. Þorsteinsdóttir, Páll Magnússon, Oddný G. Harðardóttir og Njáll Trausti Friðbertsson auk formanns fjárlaganefndar og framsögumanns, Haraldar Benediktssonar.
Herra forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir ræðuna. Ég get tekið undir hvert einasta orð í ræðu hans og ætlaði reyndar að koma hingað upp í stutta ræðu til að benda á það sem er óvenjulegt við þetta frumvarp til lokafjárlaga. Lokafjárlög eru í raun bara til að staðfesta ríkisreikning og sjaldan er mikið rökrætt eða rifist um frumvarp um lokafjárlög. Við erum líka að tala hér um árið 2015 og við erum löngu búin að afgreiða mest af þeim málum. Það sem er óvanalegt við þetta frumvarp eru niðurfellingarnar og þær eru jafnframt viðkvæmar, eins og hv. þingmaður, formaður fjárlaganefndar, kom inn á í ræðu sinni. Í frumvarpinu sjálfu er tekið á vandamálum þar sem ljóst er að hallinn er það mikill að ef hann yrði látinn halda áfram inn í framtíðina þyrfti að skerða nauðsynlega þjónustu svo mikið að við það yrði ekki unað. Síðan eru það tillögurnar sem fjárlaganefnd stendur sameinuð að og snýr að heilbrigðisstofnunum. Öll vitum við að staðan í heilbrigðiskerfinu í afar slæm og á henni þarf að taka. Hluti af keðjunni sem unnin var við síðustu fjárlagagerð, fyrir fjárlög 2017, var að skoða þetta, hvernig raunveruleg staða stofnana er, hvernig þær koma undan árinu 2015 og eins undan árinu 2016 inn í árið 2017. Ákveðið var að fella niður hallann á heilbrigðisstofnunum sem stóð eftir á árinu 2015 til þess að ekki þyrfti að draga það frá fjárheimildum og til að það kæmi ekki niður á þjónustu við sjúklinga í landinu. En það er nokkuð sem ekki á að gera oft eða praktísera og það mun heldur ekki vera svo auðvelt með nýju verklagi sem fylgir lögum um opinber fjármál. Hér er um einstaka aðgerð að ræða og er mjög skiljanlegt að stofnanir sem ávallt halda sig innan fjárheimilda, hafa gripið til alls konar aðgerða og álags á starfsfólks, svo að dæmi sé tekið, verði ekki ánægðar með að horfa upp á að aðrar stofnanir fái felldan niður halla. Sá halli getur hafa orðið til með ýmsum hætti og stundum er hann algjörlega óviðráðanlegur. En eina heilbrigðisstofnunin sem ekki er þarna inni er Heilbrigðisstofnun Vesturlands, sem var innan fjárheimilda á árinu 2015. Ég tek undir orð framsögumanns og formanns fjárlaganefndar þegar hann segir að líta þurfi sérstaklega til þeirra stofnana sem standa sig vel og huga að því að metnaður þeirra detti ekki niður þegar þær horfa til þess að halli er felldur niður á öðrum stofnunum. Og hér brosir hv. þingmaður Guðjón S. Brjánsson út að eyrum enda málið honum skylt að einhverju leyti.
Virðulegi forseti. Þetta mál tengist afgreiðslu fjárlaga og lokafjárlaga, afgreiðslu Alþingis í desember sl., þar sem fjárlaganefnd stóð í ströngu við að loka ákveðnum holum í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2017 með tilliti til, eins og nefndin sammæltist um, heilbrigðiskerfisins, menntakerfisins, samgangna og löggæslu. Allt var tínt til til að reyna að brúa það bil og ná því markmiði sem við settum okkur. Það sem var erfitt var að afla tekna til að fjármagna þær aðgerðir, aðallega vegna þess að fjárlögin sjálf höfðu farið þó nokkuð langt fram úr fjárhagsáætlun. Það munaði um 23 milljörðum á áætluninni og frumvarpi til fjárlaga, minnir mig að hafi verið. Það var því þröngt um vik að ná í aukatekjur til að brúa bilið í heilsugæslu, menntun og samgöngum, en við höfum kynnst því á undanförnum dögum að í fjárlögum var engu bætt við í ákveðna liði heilbrigðiskerfisins. Það var á núlli. Við stóðum m.a. frammi fyrir því að forsvarsmenn Landspítalans sögðu okkur beint út að þeir þyrftu að fara í grófan niðurskurð. Hið sama var að segja um Háskóla Íslands. Þrátt fyrir að Alþingi hafi samþykkt samgönguáætlun, sem var ófjármögnuð á þeim tíma, var hún ekki fjármögnuð í fjárlagafrumvarpinu. Það kom því í hlut nefndarinnar og Alþingis að fjármagna það sem upp á vantaði í samgönguáætlun, en það náðist ekki að öllu leyti. Það var einfaldlega naumt skorið og vandséð hvar hægt var að leita fjár. Þegar verið var að tala um hvar væri hægt að finna pening til að brúa bilið þá leituðum við m.a. í lokafjárlögin sem við ræðum hér. Þá kom upp þessi regla sem var sett um að uppsafnaður halli umfram 10% af veltu fjárlaga eða meira en 50 millj. kr. myndi falla niður að einhverju leyti. Sú regla kom til tals og var útskýrð á þann hátt að hún kæmi í raun í staðinn fyrir þessa varasjóði sem eru tilgreindir í lögum um opinber fjármál. Þar voru stofnanir settar á ákveðinn mögulegan rekstrargrundvöll þar sem niðurfelling gæti ekki tekið tillit til þess rekstrarvanda sem þar ætti við, heldur væri með nýjum lögum verið að skerpa á ábyrgð ráðherra til að brúa bil á rekstraráætlun þegar einhver slys yrðu eða mistök ættu sér stað eða eitthvað ófyrirsjáanlegt gerðist og þá með þeim varasjóðum sem málefnasviðum er úthlutað. Til þess að byrja í raun á núlli voru lagðar til almennar niðurfellingar skulda. Í einfeldni minni lagði ég til að við gætum kannski fellt niður skuldir Landspítalans, en það brýtur náttúrlega regluna sem var sett og ég tek bara ábyrgð á því að hafa stungið upp á því. Það var verið að tína allt til og nefndin bætti því við að taka tillit til allra heilbrigðisstofnana nema Heilbrigðisstofnunar Vesturlands sem var vel rekin og var í plús. Eins og segir í nefndarálitinu þá eru þessar niðurfellingar einsdæmi og eru einfaldlega komnar til vegna þessara breytinga sem lög um opinber fjármál kveða á um og þess ástands sem var á Alþingi. Það var bara starfsstjórn að störfum eftir kosningar sem snerust að mjög miklu leyti um vandamál í heilbrigðiskerfinu. Ég efast um að þessar aðstæður komi nokkurn tímann upp aftur, lög um opinber fjármál koma vonandi í veg fyrir slík vandamál. Þessi aðgerð er algjört einsdæmi við mjög sérstakar aðstæður og hafa ber það sérstaklega í huga að það var ekki tilgangur minn sem nefndaraðila né skildi ég það svo á nokkrum öðrum nefndarmanni að þetta ætti að vera regla við afgreiðslu lokafjárlaga í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja mál mitt á því að þakka hv. formanni fjárlaganefndar, Haraldi Benediktssyni, fyrir að sigla þessu verkefni í höfn og standa þar með við samkomulag sem gert var við afgreiðslu fjárlaga hér fyrir jól. Það er spurning hvort hann taki flokksbróður sinn, hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, í námskeið í því hvernig samkomulag heldur og hvernig það er virt, því að ekki virðist bera allt of mikið á þeim sáttahug hjá hæstv. ráðherra, sem birtist hjá hv. þingmanni þegar kemur að samgönguáætlun, sem var að sönnu hluti af þessu sama samkomulagi fyrir jól. Það kemur nokkuð bratt á mann að hér séum við ræða viðbótarútgjöld upp á rúma 6 milljarða, eða sem nemur eins og einni heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins á ári. Það eru útgjöld sem eru bara til þess að greiða niður uppsafnaðan halla á ríkisstofnunum. Mætti þá í raun segja að hér sé á vissan hátt viðurkennt að margar ef ekki allar af þessum stofnunum hafi verið reknar með viðvarandi vanfjármögnun síðustu ár. Stærsti liðurinn á þessum lista er eðli málsins samkvæmt Landspítalinn. Hann ber ábyrgð á um það bil helmingi þessara rúmu 6 milljarða. Það veit hvert mannsbarn að þar hefur verið skorið við nögl í fjárveitingum frá því löngu fyrir hrun, eins og í heilbrigðiskerfinu öllu. Það kemur ekki heldur á óvart að mikið af þessum viðbótarfjármunum fari í það að klippa af uppsafnaðan halla á heilbrigðisstofnunum um allt land, sem reknar hafa verið með of litlu fé of lengi. Þá má alveg líta til lögreglustjóraembættanna sem hafa þurft að takast á við margföldun í álagi, sérstaklega yfir sumarmánuðina, vegna aukins straums ferðamanna, án þess að hafa fengið það að fullu bætt í fjárlögum frá ári til árs. Nú er sá halli að baki. Og eins sýslumannsembættin sem voru sameinuð fyrir nokkru; af því hlaust meiri kostnaður en gert hafði verið ráð fyrir og við því var ekki brugðist fyrr en nú. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór aðeins inn á það hvernig nýja kerfið, samkvæmt lögum um opinber fjármál, mun breyta því ferli sem við vinnum í hér. Maður verður að vona að svartsýnustu spár standist ekki varðandi það ferli, að lög um opinber fjármál muni ekki setja fjárlög hvers árs í spennitreyju, aðhaldsstefnu, því að við viljum ekki standa í þeim sporum eftir nokkur ár að rétt undir lok árs komi hver stofnunin á fætur annarri niðurlút vegna áralangs uppsafnaðs halla vegna þess að fjárlög hafi ekki tekið eðlilegt tillit til útgjalda stofnana. Ég vona að um leið og við komum þessum rekstrarhalla stofnananna út úr myndinni munum við ekki þurfa að horfa upp á framtíð þar sem hann safnast bara upp að nýju heldur muni þingið hér á næstu árum halda áfram að sníða stofnunum stakk eftir vexti þannig að þær geti sinnt hlutverki sínu með sóma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugann á þessu máli, það er mjög mikilvægt. Í lögum um opinber fjármál er einmitt sérstaklega fjallað um skyldur forstjóra stofnana og ráðherra til að tilkynna fjármálaráðuneytinu án tafar ef möguleiki er á hallarekstri. Þá ber að tilkynna án tafar til hvaða ráða ráðherra eða forstjóri hyggist grípa til að bregðast við þeim mun á útgjöldum og fjárheimildum. Það á að grípa miklu fyrr til aðgerða til að rétta úr halla en gert hefur verið, og þá ekki með fjáraukalögum og slíku. Til þess hafa ráðherrar varasjóði. En það þarf alltaf að meta hvort rekstrarforsendur stofnananna séu raunhæfar eða ekki. Þá þurfum við að uppfæra upplýsingar í næstu fjármálaáætlun og fjárlögum. Ég held að þessi hluti laga um opinber fjármál, að bregðast eigi við án tafar við fyrirséðum halla, geti hjálpað. Auðvitað geta mannleg mistök orðið og því um líkt, en líkurnar minnka að minnsta kosti.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Jú, það er vonandi að þetta kerfi haldi, að brugðist verði skjótt og örugglega við fyrirséðum rekstrarvanda stofnana. Vandinn verður eftir sem áður sá hvernig þau viðbrögð verða. Við upplifðum það til að mynda hér við afgreiðslu fjárlaga fyrir jól að hugmyndum um tekjuöflun til að stemma af reikninga hins opinbera var mjög illa tekið þrátt fyrir að þær væru allar þannig hannaðar að þær myndu ekki lenda á venjulegu fólki heldur á þeim sem mikið eiga aflögu til að leggja til samneyslunnar. Ég óttast að sá andi sé of ríkjandi í lögum um opinber fjármál þannig að ef til þess kæmi að stjórnandi stofnunar myndi banka upp á hjá ráðuneyti á miðju ári og segja að fjárheimildir stemmdu ekki við fyrirséðan kostnað þá yrðu viðbrögðin þau að krefjast þess að hann hagræddi og skæri niður á móti. Feimni hluta stjórnmálamanna við að afla tekna til að standa straum af sameiginlegum kostnaði samfélagsins getur, þegar upp er staðið, verið hættuleg fyrir stöðu kerfisins.
Virðulegi forseti. Þegar allt kemur til alls hefur stofnun komið til ráðuneytis og útskýrt rekstrarforsendur sínar og ráðherra þarf að samþykkja rekstraráætlun. Á einhverjum tímapunkti þarf, ef til hallareksturs kemur, að útskýra fyrir fjárlaganefnd og Alþingi af hverju þær rekstrarforsendur sem okkur voru gefnar til að samþykkja standast ekki, af hverju okkur var ekki sagt satt og rétt frá til að byrja með. Við stöndum frammi fyrir því núna, þar sem við höfum fengið fréttir af því, að það vantar um 4 milljarða vegna kostnaðar sjúkratrygginga og lyfja. Hluti af því er kannski af því að mjög hratt var farið yfir samþykkt fjárlaga. Við fengum ekki tíma til að heyra allar forsendur. Þær ástæður sem gefnar hafa verið eru að þetta séu í raun flóknir samningar sem ekki séu nógu nákvæmir í ýmsum atriðum, t.d. að koma í veg fyrir opinn krana á opinber fjárútlát. Það eru tvímælalaust margir staðir sem við eigum eftir að huga að en þetta er tvímælalaust skref í rétta átt. Ég held að þetta efli eftirlit Alþingis. Það er meira skipulag í því hvaða upplýsingar Alþingi fær um hvaða fjárheimildir við samþykkjum og hvernig við getum gengið á eftir því að þeim sé framfylgt. En þetta er tvímælalaust „work in progress“ eða vinna í því ómögulega, sem hið mannlega er kannski. En við reynum en gerum kannski betur seinna.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að heyra að ég og hv. þingmaður verðum sameinaðir í því næstu árin að fylgjast með því hvernig framkvæmd fjárlaga samkvæmt nýjum lögum tekst til. Þetta er stór og flókin innleiðing og það litar kannski aðeins sýn okkar hversu skammt á veg innleiðingin var komin þegar við samþykktum fyrstu fjárlög samkvæmt nýja kerfinu hér fyrir jól. Það vantaði algjörlega allt gagnsæi. Það hefði verið þrautin þyngri að sjá rekstrarforsendur hverrar stofnunar. Það hefði sömuleiðis verið nánast ómögulegt að bera raunútgjöld saman við áætluð útgjöld og tekjur. Ég vona að ráðuneytið muni í framhaldinu standa við þau fyrirheit að koma tímanlega með góðar upplýsingar til að þingið geti sinnt fjárveitingahlutverki sínu. Ef við fáum ekki nógar upplýsingar í þessum málum rennum við í raun mjög blint í sjóinn, sem er hættuspil fyrir löggjafarsamkunduna sem hefur fjárveitingavaldið og þá skyldu að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Til þess þurfum við tölur og upplýsingar frá ráðuneytunum, sem ekki tókst nógu vel að fá fyrir jól en það tekst vonandi betur fyrir næstu jól.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um afnám laga um orlof húsmæðra, nr. 53/1972, með síðari breytingum. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur, Vilhjálmur Árnason, og hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Hildur Sverrisdóttir og Teitur Björn Einarsson. Þetta mál hefur verið lagt fram nokkrum sinnum áður og hefur ekki náð framgöngu, nú síðast var 1. flutningsmaður Unnur Brá Konráðsdóttir, hæstv. forseti Alþingis. Frumvarpinu er ætlað að fella úr gildi lög um orlof húsmæðra en þó er gert ráð fyrir því í ákvæði til bráðabirgða að sveitarfélag geti heimilað orlofsnefnd að starfa áfram til 1. janúar 2019 sé rekstrarfé í sjóðum nefndarinnar. Við umfjöllun málsins á 144. löggjafarþingi komu fram sjónarmið um að nauðsynlegt væri að svigrúmið fyrir orlofsnefnd til að starfa áfram mætti ekki vera of þröngt þar sem margar nefndir hafi þegar skipulagt orlofsferðir eða hafið vinnu við skipulagningu slíkra ferða. Því er orlofsnefndum heimilað að starfa til 1. janúar 2019 til að veita þeim svigrúm til aðlögunar að breyttu lagaumhverfi. Sé enn til fé í sjóðum orlofsnefndar þegar hún lýkur störfum rennur það til baka til þess sveitarfélags sem lagði það fram. 1. janúar 2019, er þó ætlast til að lögin falli að fullu úr gildi enda er í þeim gert ráð fyrir að greitt sé til orlofsnefnda fyrir 15. maí ár hvert. Rétt til orlofs á sérhver kona sem veitir eða hefur veitt heimili forstöðu án launagreiðslu fyrir það starf. Lögin voru sett á þeim tíma þegar barnauppeldi og heimilishald var að mestu í höndum kvenna og stór hluti þeirra starfaði einungis á heimilum án þess að til kæmu launagreiðslur. Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar og margt áunnist í jafnréttisbaráttu og barnauppeldi er nú sameiginlega á ábyrgð beggja foreldra. Konur eru virkari þátttakendur á vinnumarkaði en áður var og mynda meiri hluta þeirra nemenda sem stunda nám við háskóla landsins. Á þeim heimilum þar sem einungis annað foreldri vinnur utan heimilis eru mun meiri líkur en áður á því að feðurnir kjósi að sinna börnum og búi. Verið hefur til skoðunar í lengri tíma að leggja niður orlof húsmæðra, m.a. með þeim rökum að um tímaskekkju væri að ræða, enda hafa lögin verið mjög umdeild frá jafnréttissjónarmiði. Þau sjónarmið hafa heyrst frá forystu orlofsnefndar húsmæðra og þar voru um aldamótin uppi spár um að lögin yrðu felld úr gildi innan tíu ára. Ég held því að við séum nokkurn veginn á pari við spá þeirrar forystu. Vert er einnig að hafa í huga að orlof húsmæðra stendur jafnt þeim konum til boða sem starfa heima og á almennum vinnumarkaði. Því er um að ræða niðurgreiðslu orlofs fyrir ákveðinn hóp samfélagsins, þ.e. konum sem veita eða veitt hafa heimili forstöðu en ekki körlum sem eru í sömu stöðu. Vegna breytinga á vinnumarkaði og stöðu kvenna má ætla að stór hluti þeirra sem þegið hafa húsmæðraorlof undanfarinn áratug eigi lögbundinn rétt til orlofs. 8. febrúar 2012 kvað kærunefnd jafnréttismála upp úrskurð í máli þar sem deilt var um hvort orlofsnefnd Kvenfélagasambands Gullbringu- og Kjósarsýslu hefði brotið gegn lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, þegar hún synjaði karli um að taka þátt í orlofsferð húsmæðra til Slóveníu. Niðurstaða kærunefndarinnar var að fyrirkomulagið sem lög nr. 53/1972 fælu í sér teldist sértækar aðgerðir sem væru heimilar skv. 2. mgr. 24. gr. jafnréttislaga, nr. 10/2008, og því hefði orlofsnefndin ekki brotið gegn þeim lögum með synjuninni. Þá ætla ég að fara yfir sjálfseignarrétt sveitarfélaganna í þessu og þátt sveitarfélaganna. Það eru sveitarfélögin sem hafa kannski kallað hvað mest eftir þessu. Árið 2008 var gerður samstarfssáttmáli ríkis og sveitarfélaga þar sem m.a. er lögð rík áhersla á að sjálfsstjórnarréttur sveitarfélaga sé virtur og að löggjöf og reglugerð sé með þeim hætti að sveitarfélög hafi svigrúm til að haga verkefnum sínum og athöfnum með hliðsjón af staðbundnum aðstæðum og viðhorfum. Á síðustu árum hafa mörg verkefni verið færð frá ríkisvaldi til sveitarfélaganna til að efla sveitarstjórnarstigið og gera verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga skýrari og einfaldari. Þá hefur einnig verið haft uppi það sjónarmið að sveitarfélög séu færari en ríkið um að meta hvar þörf sé á fjármagni í félagsleg verkefni. Með lögum nr. 61/1978 var sú breyting gerð að sveitarfélögunum einum bar að greiða til orlofs húsmæðra sem nemur 100 kr. á hvern íbúa sveitarfélagsins. Þessi upphæð tekur vísitölubreytingum og var fjárhæð framlagsins fyrir árið 2012 95,52 kr. á íbúa. Það hefur samt komið fram í umsögnum frá Alþýðusambandinu og Kvenfélagasambandinu og fleirum við þetta mál áður að kannski sé ekki tímabært að gera þetta strax þar sem við séum ekki komin á þann stað sem við viljum helst vera komin á og markmiðunum ekki að fullu náð. Vilji sveitarfélög styrkja einstaklinga til orlofs er ekkert sem stendur í vegi fyrir því að það sé gert á jafnréttisgrundvelli með tilliti til félagslegra viðmiða. Orlofsnefndir geta starfað áfram þrátt fyrir að lög um orlof húsmæðra falli úr gildi. Ekkert getur komið í veg fyrir að slíkir styrkir verði einnig veittir húsfeðrum og framkvæmdin þannig útvíkkuð og samræmd ríkjandi viðhorfum. Afnám laga um orlof húsmæðra mun í raun gefa sveitarfélögunum meira svigrúm til að forgangsraða ráðstöfun fjármuna þannig að þeir verði veittir í þau verkefni sem sveitarfélögin sjálf telja brýnust. Aðstæður innan sveitarfélaga eru mismunandi. Sú skylda sem lögin setja á herðar þeirra er almenn. Af þeim sökum hafa einstök sveitarfélög í raun ekki haft svigrúm til að taka tillit til þess hvort þátttaka húsmæðra á vinnumarkaði er mikil eða lítil. Þá hefur sveitarfélögunum enn síður verið fært að taka tillit til annarra aðstæðna húsmæðra. Þrátt fyrir að ljóst megi telja að staða kvenna sé ekki enn orðin jöfn stöðu karla þegar horft er til launakjara og atvinnuþátttöku verður ekki hjá því litið að viðhorf til vinnu og kjara kvenna hafa gjörbreyst. Fullyrða má að möguleikar þeirra hafi aukist a.m.k. sem þeirri viðhorfsbreytingu nemur. Af þeim sökum er orðið mjög erfitt að réttlæta þá jákvæðu mismunun sem lögin fela í sér. Að sama skapi er erfitt að réttlæta að almannafé verði áfram ráðstafað samkvæmt almennum lögum um orlof húsmæðra þegar forsendur þeirra hafa tekið svo miklum breytingum. Hefur spurning jafnvel vaknað um að hvaða marki húsmæðraorlof sé greitt til kvenna sem eigi vegna heimilisstarfa skertan orlofs- eða lífeyrisrétt. Í þeim erfiðu efnahagsaðstæðum sem ríkt hafa síðustu ár, þar sem sveitarfélögin leita allra leiða til þess að hagræða og nýta skattpeninga þegnanna sem best, er vart boðlegt að ríkið skyldi þau til að nota hluta þess takmarkaða fjármagns sem þau hafa til að mismuna íbúunum á grundvelli kynferðis. Meðal annars hefur stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga hvatt til þess að lögin verði felld brott. Alþingi setti fyrst lög um orlof húsmæðra árið 1960 og gildandi lög eru frá 1972. Lögin eru sett í þeim anda sem ríkti þá og miðast við þjóðfélag þess tíma. Sem betur fer hefur ýmislegt breyst til batnaðar, margt hefur áunnist í jafnréttisbaráttu og ljóst má vera að lögin eru í andstöðu við jafnréttissjónarmið. Það er því skylda Alþingis að afnema þau strax. Ekki má gera lítið úr þeim félagslegu áhrifum sem orlofsferðir húsmæðra hafa haft fyrir þær konur sem hafa farið. Verði lögin afnumin geta orlofsnefndirnar haldið áfram að skipuleggja ferðir kjósi þær svo. Aðkoma sveitarfélaganna yrði valkvæð og það sem mestu máli skiptir, íbúum væri ekki mismunað á grundvelli kynferðis. Ég legg því til að þetta frumvarp fari til þóknanlegrar meðferðar allsherjar- og menntamálanefndar og verði svo samþykkt hér að því loknu.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum framsöguna en verð að viðurkenna að mér finnst hálf kúnstugt að vera að ræða þetta mál á alþjóðlegum baráttudegi kvenna því að hér er mál sem byrjaði til að jafna hlut kynjanna hér forðum daga þegar hallaði svo sannarlega á konur, bæði þær konur sem voru heimavinnandi og unnu þar með ólaunuð störf, og líka þær fáu konur sem voru úti á vinnumarkaði og fengu þar talsvert mikið lægri laun fyrir sín störf en karlar og unnu sér þar af leiðandi inn mjög lítil orlofsréttindi miðað við karla. Á vissan hátt má segja að þessi lög séu barn síns tíma. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki að hluta til vegna þess að börn þess tíma eru enn á lífi, konurnar sem bjuggu við þær aðstæður að samfélagið mismunaði þeim jafn heiftarlega og raunin var þarna fyrir 50 árum, þær konur eru margar á lífi enn í dag. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann - af því þetta mál er flutt í fimmta sinn mundi maður ætla að væru til einhverjar upplýsingar um það - hvort hann viti hver sé fjöldi þeirra sem nýti sér ferðir á vegum orlofsnefnda og jafnframt hver sé aldur þeirra. Sú tilfinning sem ég hef er að þetta séu mjög oft aldraðar konur, sem mér finnst við sem samfélag mættum alveg verja 30 milljónum í á ári til að veita þeim þau litlu réttindi sem [[Forseti hringir.]]þeim voru veitt með lögum um húsmæðraorlof.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er ekki með nákvæmari tölur, en ég hef fengið þær upplýsingar að það eru enn þá konur þess tíma sem nýta sér orlofsréttinn. En þær sem nýta hann mest eru yngri konur sem öðlast hafa þennan orlofsrétt og eins frekari rétt. Það er kannski það sem hefur hvatt sveitarfélögin til þess að leggja áherslu á að lögin verði felld úr gildi. Eins og ég sagði í framsögu minni kemur hvatningin helst þaðan. Ég vil benda á að sveitarfélögin hafa fullan rétt til þess að meta hvort þau séu með þegna í samfélagi sínu sem eigi að halda þessum rétti. Þau hafa þá rétt á að styrkja þær konur áfram til orlofstöku. Það er því ekki verið að loka fyrir þann möguleika.
Virðulegur forseti. Við erum eftir sem áður að ræða útgjöld upp á 30 milljónir á ári fyrir öll sveitarfélög landsins. Það eru 2 milljónir að meðaltali á hvert sveitarfélag. Þrátt fyrir efnahagsáföll síðustu ára efast ég um að það sé það þungur baggi á meðalsveitarfélagi að það standi varla undir því. Ef áhyggjur sveitarfélaganna snúast um það að yngri konur nýti sér þetta, sem hafa getað unnið sér inn réttindi í samfélagi sem einkennist ekki af jafn miklu misrétti og það samfélag sem þessi lög spretta upp úr, mætti þá ekki miklu frekar skoða að setja inn einhvers konar sólarlagsákvæði í lögin, að tiltaka að lögin eigi við konur fæddar fyrir ákveðið ártal þannig að við getum fylgt þeim konum, sem unnu láglaunastörf áratugum saman, sem unnu ólaunuð heimilisstörf til að halda samfélaginu gangandi áratugum saman, út lífið með þessi örlitlu réttindi? Hér er um að ræða svo óskaplega lítið framlag samfélagsins til þeirra. Við ættum kannski frekar að vera að ræða hvernig við gætum gert betur við þær, hvernig við gætum tryggt þeim meiri lífeyri t.d. af því að almannatryggingakerfið gerir ekki vel við fólk sem ekki hefur unnið sér inn mikil réttindi. Þar er verk að vinna. Þar mætti nú eyða meiri peningum, talsvert meira en 30 milljónum á ári ef vel ætti að vera.
Virðulegi forseti. Ég vil leggja áherslu á að við höfum verið að færa verkefni til sveitarfélaganna. Þau eru í nærþjónustunni. Þau vita hvernig þau þjónusta nærsamfélag sitt best. Það eru sveitarfélögin sem sjá um að fjármagna þetta. Ég treysti sveitarfélögunum og nærsamfélögunum best til þess að gera þeim hópi kvenna, sem hv. þingmaður tiltekur hér og nefnir með réttu, konum sem búnar eru að skila miklu til samfélagsins, hátt undir höfði á viðeigandi hátt, og hvað þá ef þetta eru svona lágar upphæðir.
Herra forseti. Í dag er alþjóðlegur baráttudagur kvenna um allan heim. Við stöldrum við á þessum degi og fögnum þeim framförum sem orðið hafa í réttindabaráttu kvenna, framförum sem hafa orðið á þeim tæpu 100 árum sem liðin eru frá því að ríflega 15.000 konur tóku sig til í New York og tóku þátt í kröfugöngu 8. mars 1908 til að berjast fyrir jafnrétti kynjanna á öllum sviðum mannlífsins. Í dag er viðfangsefni Sameinuðu þjóðanna í tilefni baráttudagsins að leggja áherslu á og vekja athygli á vinnumarkaðnum, kvennastörfum, kynskiptum vinnumarkaði og möguleikum kvenna til jafnra launa á við karla. Og á þessum alþjóðlega baráttudegi fyrir bættum réttindum kvenna leggja þingmenn Sjálfstæðisflokksins fram frumvarp sem gengur út á að leggja niður réttindi afmarkaðs hóps kvenna, réttindi kvennahóps sem hefur haft lífsviðurværi mestan hluta starfsævi sinni heima fyrir í ólaunaðri vinnu við heimilisstörf og uppeldi barna, kvennahóps sem ekki hefur unnið sér inn orlofsrétt. Enn þá er það svo að konur sinna ólaunaðri vinnu á heimilum og umönnun fjölskyldumeðlima í ríkara mæli en karlar. Það staðhæfa stofnanir á borð við Jafnréttisstofu og Alþýðusamband Íslands og fleiri stofnanir sem hafa kynjamuninn í samfélaginu á sinni könnu. Það er líka einu sinni svo að á Íslandi eru konur ávallt fleiri í hópi þeirra sem búa við sára fátækt. Um það vitnar m.a. ítarleg rannsókn sem unnin var fyrir velferðarvaktina í velferðarráðuneytinu og birtist í skýrslu um sárafátækt sem kom út í fyrra. Í þeirri skýrslu sýna tölulegar upplýsingar það svart á hvítu að á árunum frá 2004 til ársins 2015 voru fleiri konur en karlar sárafátækar öll þau ár nema árið 2009. Og niðurstöður skýrslunnar sýna líka að sárafátækt er líka mjög algeng í hópi eldri borgara þessa lands. Sum sé, eldri konur og einstæðar mæður eru fjölmennastar í hópi sárafátækra í þessu landi. Og hvaða möguleika hafa þessir samfélagshópar til að taka út orlof, borga það úr eigin vasa jafnvel og eiga kost á viðunandi fríi? Ekki marga. Þetta er fátækt og tekjuminna fólk sem að auki hefur ekki áunnið sér jafn mikil réttindi til orlofstöku og aðrir vinnandi samfélagshópar. Það er rétt sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins sem hér er lagt fram að tilgangur laganna um húsmæðraorlof var að lögfesta viðurkenningu á þjóðfélagslegu mikilvægi ólaunaðra starfa og veita húsmæðrum orlofsréttindi líkt og launþegum. Og það er líka rétt sem kemur fram í greinargerðinni að það hafa orðið miklar breytingar í átt til jafnréttis og jafnræðis kynjanna á síðustu árum. Atvinnuþátttaka kvenna hefur vissulega aukist frá því að lögin voru sett í fyrsta sinn og kynin taka jafnari þátt en þá í uppeldi barna, til að mynda með fæðingarorlofi til handa báðum foreldrum. En hvaða konur eru það þá sem taka sér húsmæðraorlof í dag? Það kemur ekki fram í greinargerð frumvarpsins en það kemur fram í umsögn orlofsnefndar húsmæðra í Reykjavík sem sendi inn umsögn við sama frumvarp sem hefur verið flutt fjórum sinnum áður. Í þessari umsögn orlofsnefndar húsmæðra í Reykjavík, frá 5. mars 2015, segir, með leyfi forseta: „Enn hallar á konur í þjóðfélaginu og þá sérstaklega eldri konur og láglaunakonur á öllum aldri. En þetta eru þeir hópar er nýta sér orlof húsmæðra í Reykjavík. Ýmsar kannanir sýna að konur njóta ekki jafnréttis í launum og þá sérstaklega láglaunakonur og eldri konur en þessir tveir hópar eiga langt í land með að ná jafnrétti hvað þetta varðar. Flestar af þeim eldri konum er njóta orlofsins voru heimavinnandi, áttu ekki rétt á fæðingarorlofi né dagvistun fyrir börn sín. Flestar þeirra eiga ekki rétt á lífeyrissjóðsgreiðslum og margar hverjar hafa séð um veika eiginmenn árum saman ásamt því að réttur þeirra til eftirlauna maka sinna vegur ekki þungt.“ Og ég held áfram, með leyfi forseta: „Margar þessa kvenna hafa einangrað sig félagslega. […] Orlofsferðirnar rjúfa einangrun margra þessara kvenna. Þessar konur hafa hvorki fjárráð né treysta sér í ferðir á eigin vegum.“ Í umsögn sinni bendir orlofsnefndin enn fremur á að það séu helst láglaunakonur og konur með lág eftirlaun eða lága lífeyristryggingu sem nýta sér húsmæðraorlof. Það er og. Þó að margir haldi því fram og kannski réttilega að húsmæðraorlof sé tímaskekkja er það enn þá svo að þeir samfélagshópar sem nýta sér húsmæðraorlof eru lágtekjukonur og eldri lágtekjukonur, konur sem eru öryrkjar og konur sem hafa ekki áunnið sér réttindi á vinnumarkaði eins og aðrir samfélagshópar. Er þá ekki algjör tímaskekkja af hálfu framsögumanna frumvarpsins að ráðast ekki að rótum þess sem lög um húsmæðraorlof eru byggð á? Er það ekki tímaskekkja af hálfu framsögumanna frumvarpsins að ráðast ekki í að laga það samfélagsmein sem er að finna í íslensku samfélagi sem lýtur að launamun kynjanna, kynskiptum vinnumarkaði, kynjahalla innan dómskerfisins og niðurfellingu á kærum innan dómskerfisins sem lúta að kynbundnu ofbeldi og síðast en ekki síst að mæla ekki frekar fyrir frumvörpum sem snúast um aðgerðir sem beinast að því að uppræta kynbundið ofbeldi? Í stað þess að taka örlítil réttindi af eldri lágtekjukonum, konum sem eru öryrkjar og konum sem hafa ekki áunnið sér orlofsréttindi, er þá ekki meiri samfélagsleg ábyrgð fólgin í því að rétta við það óréttlæti sem konur búa við enn þann daginn í dag á svo mörgum sviðum samfélagsins? Ég vil í þessum efnum líka benda á umsögn Alþýðusambands Íslands við frumvarpið þegar það var lagt fram árið 2015 þar sem segir að það sé nauðsynlegt áður en Alþingi tekur ákvörðun um að afnema réttindi tiltekins þjóðfélagshóps að kannað sé hvaða áhrif slík aðgerð hefur fyrir þann hóp og að það liggi fyrir hversu fjölmennur sá hópur er áður en ákvörðun er tekin. Og það kemur alls ekki fram í þessu frumvarpi hve stór hópur kvenna sem fara í húsmæðraorlof er. Það kemur heldur ekkert fram í þessu frumvarpi hvaða hópur kvenna þetta er. Fyrir hvern er þá frumvarp um afnám húsmæðraorlofs? Getur verið að það sé eingöngu í þágu sveitarfélaganna sem frummælandi, hv. þm. Vilhjálmur Árnason, nefndi í framsöguræðu sinni sem greiða heilar 100 kr. á hvern íbúa til að standa straum af húsmæðraorlofi? Það finnst mér ekki ólíklegt, enda kveður frumvarpið á um að þeir fjármunir sem muni sparast með því að fella brott réttindi húsmæðra muni renna óskipt í vasa sveitarfélaganna en ekki í sjóð til að auðvelda tekjulágu barnafólki sem ekki hefur tök á launuðu orlofi, ekki í sjóð handa eldri, tekjulágum konum til að auka lífsgæði þeirra, ekki í sjóð handa konum sem eru öryrkjar heldur renni þeir fjármunir beint aftur í vasa sveitarfélaganna og ekki er tiltekið hvað á að gera við þá fjármuni. Herra forseti. Í dag er 8. mars, alþjóðlegur baráttudagur kvenna um allan heim. Það er óviðeigandi í hæsta máta að á þeim degi séu á Alþingi þingmenn sem leggja fram frumvarp sem felur í sér að afnema réttindi til afmarkaðs hóps kvenna, kvenna sem sannarlega hafa lagt sitt af mörkum til samfélagsins en eru ekki í stakk búnar til að veita sér þann munað að fara í orlof.
Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið er 8. mars í dag, alþjóðlegur baráttudagur kvenna. Tilgangur laga um húsmæðraorlof var á sínum tíma að lögfesta viðurkenningu á þjóðfélagslegu mikilvægi ólaunaðra starfa kvenna í samfélagi þar sem hallaði mjög á konur. Í dag getum við á Íslandi staðið nokkuð bein í baki, stært okkur af því að hér sé jafnrétti meira en gengur og gerist í heiminum, en það var aldeilis ekki árið 1960, það var ekki 1972, það var bara aldeilis ekki þegar þessi lög voru sett. Þessi lög eru sett inn í veruleika sem við, sem sitjum í þessum sal og erum flest, sýnist mér, fædd eftir gildistöku þessara laga, getum ekki einu sinni ímyndað okkur. Þetta er veruleiki þar sem sat í mesta lagi ein kona á stangli á þingi, þær urðu ekki þrjár fyrr en 1983. Þetta er veruleiki þar sem launamunur kynjanna var bara viðtekin staðreynd, ekkert sem þurfti að berjast gegn, þær voru annaðhvort heimavinnandi ólaunaðar húsmæður eða unnu láglaunastörfin sem karlar fengust ekki í. Þeim hópi ákvað Alþingi að umbuna. Fyrir hálfri öld ákvað Alþingi að umbuna þeim hópi sem stóð vægast sagt höllum fæti í samfélaginu. Alþingi ákvað að umbuna þeim hópi með því að leyfa honum að lyfta sér upp. Ég hef talað við konur sem á sínum tíma fóru í Menntaskólaselið fyrir ofan Hveragerði, nokkrar saman, voru þar bara að slappa af fjarri skarkala borgarinnar, þurftu reyndar að hafa börnin með sér, en það var víst orlof þess tíma. Ekki gat kallinn passað þau. Ég sé ekki eftir peningum til að hjálpa láglaunahópum eða hópum fólks sem fær engin laun að lifa mannsæmandi lífi og hluti af því er að geta leyft sér að lyfta sér upp. Ég tek náttúrlega undir þau sjónarmið flutningsmanna að þessi lög séu tímaskekkja. Þetta er risaeðla í lagasafninu, en þetta er risaeðla sem þarf að vera í því eitthvað áfram vegna þess einfaldlega að sá hópur sem nýtir sér þessa þjónustu, sá hópur sem þessi þjónusta var búin til fyrir, er enn til. Hversu margar þær eru vitum við ekki, það kemur ekki fram í málinu. Eldri konur sem hafa aldrei haft há laun, hafa kannski aldrei haft nein laun, lifa á rýrum ellilífeyri sem þær erfa eftir látinn mann til dæmis. Ætlum við að taka af þeim að geta farið í Menntaskólaselið og buslað aðeins í Varmá fyrir ofan Hveragerði? Ég veit það ekki. Mér finnst eitthvað þurfa að koma í staðinn. Mér finnst við ekki geta lagt lögin niður og skilið þessar ekkjur eftir, skilið þær láglaunakonur eftir án þess að nokkuð komi í staðinn. Ég held að fyrir hverja og eina konu sem þarf á húsmæðraorlofi að halda sé ábatinn af orlofinu talsvert meiri en þær 30 milljónir sem sveitarfélög landsins leggja til, öll sveitarfélög landsins til samans. 30 milljónir á ári. Ég held að þeim svíði sá peningur minna en ábatinn fyrir eina einustu konu sem þarf þetta húsmæðraorlof er. Ef við förum að meta þetta frumvarp út frá kostnaði og ábata þá held ég að við - köllum það ekki kostnað og ábata, köllum það gleði og vansæld. Er vansæld sveitarfélaganna þvílík að standa straum af þessum kostnaði, 30 milljónum ár ári, er vansældin þvílík að við megum stöðva þá litlu gleði sem við getum þó veitt láglaunakonum fyrri ára með því að bjóða þeim upp á húsmæðraorlof? Það er kannski erfitt að setja það inn í excelinn, en ég ímynda mér að svo sé ekki. Ekki liggur fyrir fjöldi þeirra sem nýta sér þetta. Það liggur ekki fyrir aldur, hins vegar liggur fyrir að flutningsmenn telja að húsmæðraorlof sé augljóslega í andstöðu við jafnréttissjónarmið. Ja, ef við værum að setja þessi lög í dag, já, væntanlega, en þetta eru ekki lög sem eru sett til að takast á við veruleika ársins 2017. Þetta eru lög sem voru sett til að takast á við veruleika fyrir 40, 50 árum, veruleika sem er ekkert horfinn út úr lífinu. Þetta er veruleiki sem fjöldi kvenna lifir enn. Meðan svo er þurfum við að stíga varlega inn í þetta mál af því að það að afnema þessi litlu réttindi sem konum með litlar eða engar tekjur voru veitt er ekki skref í jafnréttisátt, þó að okkur finnist asnalegt að einhverjar reglur eigi bara við konur en ekki karla. Þetta er bara að bregðast við raunveruleikanum sem var, í raunveruleikanum sem var og var ekki. Í umsögn ASÍ kemur fram um málið síðast eða þarsíðast þegar það kom inn á þing, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir breytta tíma, þá því miður sýna kannanir að ennþá eru heimilisstörf og umönnun barna frekar á ábyrgð kvenna en karla.“ Það er eitthvað sem við sem samfélag í dag þurfum að takast á við. Það er stundum notað sem réttlæting á launamun kynjanna að konur séu ekki jafn verðmætur vinnukraftur og karlar vegna þess að þær séu alltaf að sinna heimili og börnum, detti frekar í fæðingarorlof en karlar og þess vegna sé ekki hægt að stóla jafn mikið á þær á vinnumarkaði. Mér hefði líka þótt meiri sómi að því, fyrst það er 8. mars, að við værum að ræða hugmyndir ríkisstjórnarinnar um jafnlaunavottun eða hvernig ætti að útrýma kynbundnum launamun, eins og hér hefur verið minnst á. Það eru ágætiskaflar í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um þau mál. Ég held nefnilega að frumvarp af þessu tagi, að afnema réttindi sem flutningsmönnum þykja konur hafa fram yfir karla, sé bara einfaldlega að byrja á röngum enda. Ég skal vera manna fyrstur til að henda þessum lögum um húsmæðraorlof á haf út um leið og ríkisstjórnin er búin að uppræta kynbundinn launamun. Þá skulum við skoða þetta. Um leið og búið er að gera almannatryggingakerfið þannig úr garði að við getum raunverulega sagt að hér búi enginn við skort, að fátækt sé útrýmt, þá skulum við taka þessi lög og brenna þau. Þá höfum við ekkert með þau að gera. En getum við virkilega sagt meðan enn eru á lífi, og í nokkur ár í viðbót, konur sem héldu samfélaginu uppi áratugum saman án þess að fá fyrir það greitt eða gegn smánarlega lágum launum, meðan þessar konur eru enn á meðal okkar, þá skulum við halda þessari risaeðlu sem lög um húsmæðraorlof eru, þá skulum við halda þeim í gildi. Ef við viljum afnema þau þá skulum við gera eitthvað annað, við skulum koma með eitthvað annað til að leyfa láglaunafólki, fólki sem aldrei hefur haft tekjur, fátæku fólki, að gera sér glaðan dag. En meðan sú er ekki raunin, meðan samfélagið er enn þá samfélag þar sem kynbundinn launamunur þekkist, þar sem vinnumarkaður er jafn kynskiptur og raun ber vitni, þá skulum við salta svona mál. Við getum verið fljót að afgreiða þetta þegar vinnumarkaðurinn er orðinn vinnumarkaður án launamunar kynjanna.
Virðulegur forseti. Þetta er merkileg umræða, snýst kannski ekki um stórar fjárhæðir. Ég er í þeim sporum núna að ég er eiginlega svolítið sammála öllum ræðumönnum og þá er úr vöndu að ráða fyrir mann hvað maður á að segja. En ég tek svo sannarlega undir það sem hefur verið sagt að þessi lög eru auðvitað tímaskekkja. Hv. þingmaður líkti þeim við risaeðlu. Við vitum að risaeðlur lutu þeim örlögum að deyja út og þannig held ég að hljóti að verða með þetta fyrirkomulag. Ég er hins vegar svolítið hallur undir það að við veltum því fyrir okkur, og geri ég það í anda þess að ég er sammála öllum sem hafa talað, hvort skynsamlegt væri að skoða hvort við gætum ekki einhvern veginn séð til þess að lögin hverfi en það taki tíma. Það var minnst á það áðan að hér væri enginn í salnum sem væri fæddur fyrir setningu laganna en ég verð víst að játa það að ég næ því, [[Hlátur í þingsal.]]en það breytir ekki því að ég held að við ættum að skoða hvort hægt sé að setja sólarlagsákvæði í svona lög þannig að þær konur sem þessum lögum var ætlað að styðja við og umbuna geti áfram notið þess. En ég ítreka að ég held að við ættum að íhuga það hvort við getum reynt að draga einhver skynsamleg mörk [[Forseti hringir.]]í því að konur fæddar fyrir tiltekin ár njóti þessa þar til það er úti.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka mjög svo lausnamiðuðum hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni. Ég held að þetta væri mögulega ráð, sólarlagsákvæði á lögin sem tæki tillit til þess hvenær aðstæður í samfélaginu urðu nógu góðar hvað varðar almannatryggingar, atvinnuþátttöku, hvað það er sem við mundum vilja telja inn sem eðlilega mælikvarða, á hvaða tímapunkti samfélagið hefði náð þeim stað að þessi lög voru orðin tímaskekkja fyrir konur sem urðu fullorðnar á þeim tíma og myndum stilla sólarlagsákvæði af miðað við það. Ég held að það væri vel athugandi. Ég held að það að leggja lögin af með einu pennastriki sé hins vegar afleit leið, þannig að þessi málamiðlun þingmannsins er eitthvað sem ég held að við ættum að skoða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er alveg til í að leggja mitt af mörkum til þess að skoða þetta. Það er vandi að draga þessa línu, þar getur orðið ágreiningur um, en ég er á því að það ætti að vera hægt að finna eitthvað sem væri þokkalega sanngjarnt og allir málsaðilar gætu við unað. Auðvitað eru líka þau úrræði sem standa fullorðnu fólki, fullorðnum konum, til boða í dag, að frátöldum lífeyrisréttindum, öðruvísi í dag en var. En í öllu falli finnst mér alveg þess virði að skoða vandlega hvort hægt er að ná samkomulagi um þetta og tek undir að mér finnst a.m.k. að við eigum að gefa því góðan gaum og skoða vel, ekki síst vegna þess, þótt það sé auðvitað ekki nein ástæða eða gild ástæða, að dagurinn í dag er dagurinn í dag.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessi andsvör mikið. Ég þakka þingmanninum fyrir innleggið. Mér dettur þá í hug „kúríósa“ sem ég sá í einhverjum sjónvarpsþættinum. Fyrst við erum að tala um sólarlagsákvæði á réttindum kvenna þá var það þannig eftir þrælastríðið í Bandaríkjunum, sem var háð á 19. öld, að ekkjur þeirra sem tóku þátt í stríðinu gátu haldið áfram að innleysa ekkjulífeyri frá bandaríska alríkinu. Síðasti tékkinn af þeirri sort var innleystur fyrir að mig minnir rétt um tíu árum, þannig að risaeðlur eru stundum lengi að deyja út. En það breytir því ekki að ef við ákveðum sem samfélag að taka utan um einhvern þjóðfélagshóp á einhverjum tímapunkti þá gerum við það bara eins lengi og þarf.
Herra forseti. Mig langar að blanda mér aðeins inn í þessa umræðu um húsmæðraorlof á alþjóðlegum baráttudegi kvenna. Það er auðvitað svolítið sérstakt, ég segi ekki að flutningsmenn hafi valið sér sérstaklega þennan dag, ég reikna nú ekki með því. En það er svolítið táknrænt að við skulum ekki vera komin lengra en það varðandi jafnrétti til launa, að við séum ekki búin að afnema kynbundinn launamun og að vinnumarkaðurinn okkar sé eins kynskiptur og raun ber vitni í dag. Konur tala um það núna á þessum baráttudegi að öll störf séu kvennastörf. Það er bara þannig. Öll störf eiga að vera kvennastörf. Alveg eins og öll störf eiga að vera karlastörf. Það á ekki að greina þar á milli. En við erum því miður ekki komin á leiðarenda hvað jafnrétti kynjanna varðar. Sá er veruleikinn. Þetta mál er auðvitað ansi snúið miðað við stöðuna í dag. Sem jafnréttissinni gæti ég haldið hér ræðu um að að sjálfsögðu ættu karlar líka að eiga rétt á að komast í orlof, þeir sem hafa lágar tekjur og búa við þannig félagslegar aðstæður að hafa ekki möguleika á að fara í orlof eins og þeir efnameiri nema með einhverjum stuðningi og skipulögðum ferðum eins og boðið er upp á af hálfu húsmæðraorlofsnefnda. Á hinn bóginn virði ég þessa löngu forsögu og hef fullan skilning á því að þetta hafi verið sett á á sínum tíma. Mér finnst að við þurfum að sýna þeirri forsögu virðingu. Það hefur komið fram í máli þeirra sem hafa blandað sér í þessa umræðu að við gætum litið á málið lausnamiðað og horft til þess að hægt sé að hafa sólarlagsákvæði varðandi húsmæðraorlof. Ég sæi það fyrir mér og myndi alveg gefa því tíu ár ef því væri að skipta. Þetta eru auðvitað ekki háar fjárhæðir sem þarna eru undir. Þetta eru 30 milljónir. Þetta er í sjálfu sér, þótt maður eigi kannski ekki að segja það hérna, bara brandari að verið sé að leggja svona mikla áherslu á að afnema þetta, nema það sé af svo miklum prinsippástæðum. Fjárhagslega er það nú varla þyngsti bagginn á sveitarfélögum að borga 100 kr. með hverjum íbúa í þennan sjóð. Ég þekki ágætlega til þessara ferða. Þær eru farnar vítt og breitt um landið og vekja mikla ánægju og lukku. Það eru kannski ekki bara fullorðnar heimavinnandi konur sem fara heldur yngri líka. En þær konur hafa kannski ekkert endilega tök á því að fara í ferðir, bæði út af heimilisaðstæðum og eru með lágar tekjur. Það er margt sem getur spilað inn í, þær eru ekkjur og hafa kannski ekki mikla möguleika á að ferðast með sinni fjölskyldu, alls konar aðstæður, og þeim þykir mjög gott að geta sótt um að fara í svona skipulagðar ferðir sem hafa held ég alls staðar lukkast mjög vel og verið vel utan um þær haldið. Þessir peningar sem skipuleggjendur fá til þess að greiða niður þessar ferðir hafa verið mjög vel nýttir, eins og konum er einum tamt, nýta hverja krónu mjög vel og fara sparlega með. Auðvitað gæti maður líka hugsað sér að gera einhverjar breytingar varðandi reglur í kringum þessar ferðir. Það sé höfð til hliðsjónar eitthvert tekjuviðmið og félagslegar aðstæður viðkomandi. Þær konur sem væru efnaðar eða efnameiri borguðu eitthvað hærra gjald fyrir að fara í slíkar ferðir en þær konur sem fá ferðirnar niðurgreiddar. Það má alveg hugsa það með einhverjum þeim hætti. En það breytir ekki því að verið er að tala um áfram að sveitarfélögin greiði þessar 100 kr. á íbúa í orlofssjóð. Það breytir ekki því. Ég held að í þessu máli sem og ýmsum öðrum séu hlutirnir ekki alltaf svart/hvítir meðan við erum ekki komin á þann stað að konur standi jafnfætis körlum á svo mörgum sviðum. Við vitum að launamunurinn er enn þá mikill, aðstæður kvenna eru víða þannig að þær búa við mjög erfiðar félagslegar og fjárhagslegar aðstæður, það er fátækar konur. Það á auðvitað við um eldri kynslóð kvenna sem hefur þrælað sér út inni á heimilum fyrir engin laun og framlag þeirra vissulega ekki alltaf metið sem skyldi. Það er kannski næsta kynslóð á eftir sem horfir til formæðra sinna og dáist að dugnaði þeirra, hvernig þær gátu eiginlega gert allt milli himins og jarðar á heimilunum og hvernig sólarhringurinn gat dugað til með fjölda barna og allt sem þær lögðu á sig en var aldrei metið í þjóðhagsreikningum samfélagsins, þessi ólaunaða vinna sem samfélagið hefur aldrei reiknað upp og hefur ekki gert í dag. Sem betur fer eru konur að styrkja sig á öllum sviðum. Sú barátta heldur áfram. Valdefling kvenna er eitt sem við þurfum auðvitað að leggja mikla áherslu á. En við eigum líka að virða og hugsa til þeirra kvenna sem eiga fullan rétt á því að fá einhvern stuðning samfélagsins til þess að njóta þess að fara í orlof einu sinni á ári eins og þessar ferðir gera út á, að farið sé einu sinni á ári og konum gefist þá kostur á að sækja um slíka ferð. Þess vegna myndi ég leggja mikla áherslu á að þetta mál yrði skoðað út frá þeim sjónarhóli að vissulega sé það ákveðið barn síns tíma en við séum samt ekki komin á þann stað að við getum afneitað því að fjöldi kvenna á Íslandi býr við erfiðar aðstæður, hefur ekki mikið fé milli handanna og hefur sinnt í gegnum tíðina ólaunuðum heimilisstörfum langt umfram karlana og á þess vegna fullan rétt á að geta nýtt sér húsmæðraorlof. Þá sé horft til þess að sett verði sólarlagsákvæði. Ég myndi telja að tíu ár gætu verið sanngjarnt í þeim efnum. Ég held að sveitarfélögin ráði alveg við að greiða inn í þessa sjóði þangað til og ættu bara að vera stolt af því og geta með einhverjum öðrum hætti unnið að jafnrétti kynjanna, jafnlaunavottun innan sveitarfélaga og unnið að því í sinni jafnréttisstefnu að jafna kjör og stöðu karla og kvenna. Þegar við erum komin þangað verður ekkert svona mál hér á dagskrá að ég tel. En enn og aftur: Konur um allan heim, til hamingju með þennan alþjóðlega baráttudag. Við höldum áfram að berjast hvar sem við erum staddar í samfélaginu og munum gera það fyrir formæður okkar og dætur og komandi kynslóðir.
Virðulegi forseti. Ég ætla með leyfi forseta að fá að byrja á að vitna í smáskilaboð frá áttræðri ömmu minni sem ég fékk í síðustu viku, sem hefur verið húsmóðir stærstan hluta lífs síns. Þau hljóma svo: „Hæ. Ég er sammála um að afnema lög um orlof húsmæðra. Kveðja, amma.“ Ég velti fyrir mér í dag hvort við viljum hafa lög sem gera ráð fyrir því að konur séu einar heimavinnandi með börnin. Það er allavega áhugavert að berjast fyrir því að lög séu enn í gildi á þessum merka degi þó að það hafi ekki verið sérstök ætlan flutningsmanna að flytja þetta frumvarp á þessum degi. Ég held að við þurfum að komast út úr þessari hólfaskipan. Þetta er eitt af mörgum skrefum í þá átt. Margt smátt gerir vissulega eitt stórt. Þetta er jafnréttismál. Þessi lög áttu auðvitað að auka virði húsmóðurstarfsins á sínum tíma en og á þeim 56 árum sem lögin hafa verið í gildi hefur margt breyst. Það var eðlilegt að umbuna þessum hópi þá, en í dag vinna konur utan heimilisins og eiga þar rétt á orlofi. Þetta samræmist ekki gildum þjóðfélags okkar í dag. Það hlýtur að vera krafa þeirra sem berjast fyrir jafnrétti að allar konur og allir kallar sitji við sama borð í þessu sem og öllu öðru. Ég tel því rétt að afnema lög um húsmæðraorlof og tek undir með þeim sem telja þau tímaskekkju því að ég held einfaldlega að þau gefi ranga mynd af jafnréttisbaráttunni, sem er einmitt svo mikilvæg.
Virðulegi forseti. Ég er sammála fyrri ræðumönnum um að þessi lög eru tvímælalaust tímaskekkja. Í grunnstefnu Pírata leggjum við hins vegar áherslu á vernd og eflingu borgararéttinda. Við þurfum að fara mjög varlega þegar við tökum réttindi af fólki. Í dag mundum við aldrei setja þessi lög. Þau yrðu aldrei til. Það er því mjög eðlilegt að afnema þau. En það er hins vegar ekki eðlilegt að afnema réttindi. Við verðum að taka tillit til þess að áunnin réttindi eins og þessi voru réttmæt á sínum tíma, það er ekki léttvægt að taka þau af núna þótt okkur finnist það eðlilegt miðað við núverandi aðstæður. Hér komu fram hugmyndir um sólarlagsákvæði, sem væru mjög eðlileg, að héðan í frá myndu þessi lög ekki gilda og réttindin myndu deyja út náttúrulega. Það finnst mér alla vega mjög eðlileg leið til þess að glíma við réttindi sem ekki eiga lengur við, ef það má orða það sem svo, því að við myndum ekki samþykkja þessi lög eins og staðan er í dag. Þetta vegur upp á móti samfélaginu eins og það var og samfélaginu eins og það er. Við verðum að taka tillit til samfélagsins eins og það var því að það lifir enn. Málið þarf ekki að vera flóknara en það. Til viðbótar myndi ég samt vilja bæta því við, eins og aðrir hafa sagt, að það er mjög undarlegt að flytja þetta mál í dag. Mér finnst það taktlaust og ég hefði viljað leggja til að það hefði einfaldlega verið fært yfir á annan dag. Það er mjög skrýtið að á baráttudegi kvenna sé verið að tala um að taka réttindi kvenna í burtu. En við erum [[Gripið fram í.]]komin hér og glímum bara við það og afsökum það.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, með síðari breytingum, afnám lágmarksútsvars. Flutningsmenn ásamt mér, Vilhjálmi Árnasyni, eru hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir og Hildur Sverrisdóttir. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæði um lágmarksútsvar sveitarfélaga verði afnumið. Sambærileg frumvörp hafa verið lögð fram nokkrum sinnum áður en hafa ekki hlotið afgreiðslu. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir hafði framgöngu um að leggja fram síðustu tvö málin. Þegar lögum um tekjustofna sveitarfélaga var breytt árið 1993 voru sett inn ný mörk um hámarksútsvar ásamt því að lágmarksútsvar var tekið upp. Ákvæðið um lágmarksútsvar var umdeilt, m.a. vegna þess að það leiddi til verulegrar hækkunar á útsvari sumra sveitarfélaga. Sveitarfélögin hafa ákveðna tekjustofna, t.d. útsvar, fasteignaskatt og þjónustutekjur ýmsar. Þau nýta þessa tekjustofna til að sinna lögbundnum hlutverkum sínum, svo sem rekstri grunnskóla, félagsþjónustu o.s.frv. Með þessu frumvarpi eru ekki lagðar til breytingar á lögbundnu hlutverki sveitarfélaga. Vilji sveitarfélög hins vegar lækka útsvar sitt á löggjafinn ekki að standa í vegi fyrir því. Í 78. gr. stjórnarskrárinnar er sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaga staðfestur og kveðið á um að sveitarfélögin skuli sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða. Haldgóð rök og verulegir hagsmunir þurfa því að koma til ef skerða á þennan ákvörðunarrétt. Bein íhlutun um lágmarksútsvar getur tæpast talist uppfylla þau skilyrði. Það hefur oft verið rætt úr þessum ræðustól hvað sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna er ríkur og hvað þeim er annt um hann. Ég held að við skulum standa með sveitarfélögunum í því. Óeðlilegt er að bundið sé í lög að innheimta skuli að lágmarki tiltekinn skatt af íbúum, hvort sem þörf sé á honum til að sinna lögbundnu hlutverki eða ekki. Sveitarfélag þarf að rækja lögbundið hlutverk sitt, en óhófleg afskipti löggjafans af því hvernig slíkt er fjármagnað eru óþörf og dregur úr valdi og ábyrgð kjörinna fulltrúa þjóðarinnar í sveitarstjórnum til að leita sem hagkvæmastra leiða til þess að rækja hlutverk sitt. Ég geri mér grein fyrir því að sveitarfélög eru ekki alsátt með þetta út af þeirri samkeppnisstöðu sem er að þeirra mati verið að raska á milli sveitarfélaga, þarna séu þau sveitarfélög sem hafi meiri tekjur en önnur og annað slíkt að fá visst forskot til að búa til skattaparadísir. Þá vil ég benda á að hámarksútsvarið er um 14%, þannig að það sem hægt er að lækka þarna eru svipaðar upphæðir og sveitarfélögin geta stillt af með öðrum tekjum eins og fasteignagjöldum og öðrum þjónustugjöldum, en sveitarfélögin hafa svo mörg tækifæri til að búa sér til samkeppnisstöðu. Það eru svo mörg atriði sem koma að því hvar fólk ákveður að búa annað en útsvarið, þ.e. hvernig búið er að félagsþjónustunni, að skólanum, íþróttalífinu og hvaða atvinnutækifæri eru og staðsetning og margt annað. Ef einhverju sveitarfélaganna tekst að reka sig á hagkvæman hátt og það verður til þess að fólk flytur þangað held ég að það sé bara jákvætt fyrir sveitarfélögin, að það sé einhver að flytja þangað. Þetta eru oft fámennari sveitarfélög sem hafa þessi tækifæri til að lækka útsvarið. Við skulum ekki gera ráð fyrir því að fólk fari að skrá lögheimili sitt þarna. Eigum við að fara að gera ráð fyrir að fólk fari að brjóta lög? Mér finnst svolítið ankannalegt þegar fólk gerir alltaf ráð fyrir að aðrir séu að brjóta lög. Við skulum ekki gera það. Það hefur líka verið bent á að þetta tefji sameiningar sveitarfélaga. Ég skal alveg taka undir það að ég er hlynntur sameiningu sveitarfélaga. En það er svo margt annað en þetta sem getur hamlað því. Það þarf að breyta lögum um jöfnunarsjóð til þess, bæði til þess að eitthvert sveitarfélag myndi fara í lágmarksútsvar, út af lögum um jöfnunarsjóð í dag er ekki einu sinni hægt að nýta lágmarksútsvar. Mörg sveitafélaganna hafa kvartað undan því. En líka varðandi sameiningar. Þegar sveitarfélög eru sameinuð er það ekki hvati í jöfnunarsjóðnum. Það er svo margt sem við getum gert á Alþingi til að hjálpa sveitarfélögunum að sameinast, t.d. að breyta jöfnunarsjóði og hafa ýmsar ívilnanir. Það væri kannski hægt að ræða það í þessu. Viljum við hafa lágmarksútsvar í gildi fyrir ákveðna stærð af sveitarfélögum? Það er hægt að ræða ýmsar útfærslur í þessu öllu saman. Ég geri mér grein fyrir því að það þarf að horfa á jöfnunarsjóðinn og gera margt annað til að hvetja sveitarfélög til að sameinast. Ég held að við eigum að gera það áður en við förum bæði að skikka sveitarfélögin til að sameinast eða skamma þau fyrir að sameinast ekki. Það er líka annað sem ég vil benda á varðandi sameiningu sveitarfélaga, sem eru samgöngumálin og fjarskiptamálin. Við höfum verið að ræða það hér síðustu daga. Mörgum sveitarfélögum hefur verið lofað samgöngubótum ef þau sameinast. Þau hafa sameinast en samgöngubæturnar ekki borist. Ég held að það sé þáttur sem við þurfum að líta stórt til, að fara í alvöru samgönguuppbyggingu til þess að hvetja sveitarfélög til sameiningar og breyta jöfnunarsjóðnum og lánasjóðsreglum og öðru, þá getum við haldið áfram með það. En hér erum við að tala um lágmarksútsvar sem styrkir sjálfsstjórnarrétt sveitarfélaganna, hvetur þau til að reka sveitarfélag sitt á hagkvæman og skynsaman hátt og það á ekki að vera Alþingi sem á að hlutast til um hvaða skatt þau leggja á þegna sína.
Virðulegi forseti. Best að slá í klárinn fyrst svo margir þurfa að veita andsvör. Ég verð að játa að ég klóraði mér aðeins í kollinum yfir því sem kom fram í máli hv. þingmanns um að það væri möguleiki að lágmarksútsvar gilti kannski bara fyrir ákveðna stærð af sveitarfélögum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig það fer heim og saman við þá miklu frelsisvæðingu fyrir hönd sveitarfélaganna sem hér er boðuð, um að það sé beinlínis bara jafnvel allt að því lögbrot að vera með eitthvað lögbundið útsvar fyrir þau. Hverju breytir það í þeirri hugmyndafræði fyrir hv. þingmanninn að tengja það stærð sveitarfélaga? Svo langar mig að spyrja hv. þingmann út í þessa setningu í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Óeðlilegt er að bundið sé í lög að innheimta skuli að lágmarki tiltekinn skatt af íbúum, hvort sem þörf sé á honum til að sinna lögbundnu hlutverki eða ekki.“ Telur hv. þingmaður að þetta eigi almennt við um skattheimtu [[Forseti hringir.]]og af hverju er bara talað um lágmark útsvars? Vill hv. þingmaður líka afnema hámark útsvars?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir nokkrar spurningar á stuttum tíma. Lágmarksstærðin breytir engu um prinsippið. Helst myndi ég vilja óska að frumvarpið færi óbreytt í gegn. En þarna er ég aðeins að hugsa leiðir til að koma til móts við mismunandi sjónarmið. Og annað sem ég fjallaði um í ræðu minni, við þurfum að búa til einhverja hvata fyrir sveitarfélögin til þess að sameinast. Ég vil ekki ganga alla leið og skylda þau til að sameinast. En er eitthvað sem við getum gert hér, bæði til þess að aðstoða þau og hvetja til sameininga? Það er annað. Varðandi hámarkið, það er bara mun erfiðara að afnema það út frá stjórnarskránni. Því að alla skatta skal setja á með lögum og við megum setja lög um hvernig er farið með þá. Þannig að við getum ekki gefið sveitarfélögunum, samkvæmt stjórnarskrá, heimild til að fara að hækka skatta án þess að það sé samþykkt með lögum á Alþingi.
Virðulegi forseti. Mig langar að benda hv. þingmanni á að hann er hér að leggja til breytingu á lögum. Vilji eitthvert sveitarfélaganna hækka skatta sína yfir það hámark sem nú er í gildi hlýtur hv. þingmaður að taka undir það frjálsa val sveitarfélagsins og bara berjast fyrir því með lagabreytingum. Ef hann er heill í þeirri afstöðu sinni að setja sveitarfélögum einhver mörk þá hlýtur það að gilda bæði með efri mörkin og neðri. Ég hlustaði með athygli á mál hv. þingmanns og verð að játa að mér fannst ég greina ákveðinn samhljóm í því og öðrum málum þar sem verið er að tala um meint frelsi, þegar verið er að tala um áfengi í matvöruverslanir. Það virðist sem viðtakinn sé ekki eins ginnkeyptur fyrir því frelsi sem hér er talað fyrir. Hefur hv. þingmaður lesið sig í gegnum umsagnir sveitarfélaganna um þetta á fyrri stigum? [[Forseti hringir.]]Og svo að lokum: Hvaða áhrif myndi þessi breyting, yrði hún að lögum, hafa á jöfnunarsjóð?
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka með hámarkið: Það verður að setja hámark skatta sveitarfélaga á með lögum. Það er gert með því að setja einhverja tölu sem hámarksútsvar. Svo er hægt að setja lög um hvert svigrúm sveitarfélögin er sem þau hafa til að nýta upp að því marki. Þau hafa ekki heimild til þess að það fari upp fyrir það. Þá heimild getum við ekki gefið sveitarfélögunum samkvæmt stjórnarskránni. Það er það sem ég er að benda á. En við getum breytt því með lögum að þau hafi aukið frelsi til að vera innan þeirra marka. Það er það sem þetta frumvarp snýst um. Ég kom inn á það í ræðu minni að ég vissi að sveitarfélögin væru ekki öll jafn spennt fyrir þessu og eru mismunandi með það. Þá hef ég undrað mig á því að þegar þeim hentar þá kalla þau á sjálfsstjórnarrétt sinn, en stundum vilja þau ekki alveg fá hann til sín. Það er svolítið misræmi í málflutningi þeirra þar. Og varðandi það að ekki séu allir jafn spenntir fyrir frelsinu [[Forseti hringir.]]þegar komið er að því, þá þarf bara stundum að taka erfiðar og umdeildar ákvarðanir til að ná framförum.
Herra forseti. Ég held að allir séu nú ágætlega spenntir fyrir frelsinu og ég er svo sem sammála hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni um að kannski ætti að reyna að hvetja sveitarfélög til að sameinast. Ég hefði jafnvel frekar viljað sjá frumvarp þess efnis. En í ljósi þessa frumvarps þykist ég vita að það séu 56 sveitarfélaganna í landinu sem eru með hámarksútsvar og eitt umfram það, þ.e. Reykjanesbær, sem er í 15,05%. En þegar ég var að undirbúa mig fyrir þetta mál láðist mér eiginlega að gá að því sem skiptir mestu máli í þessu, hversu mörg sveitarfélög væru með lágmarksútsvar og hver þau séu nákvæmlega. Gæti hv. þingmaður kannski upplýst mig um það? Og hvers vegna þetta skiptir einmitt svo miklu máli fyrir þau, því ef 56 eru með hámarksútsvar þá eru ekki rosalega mörg eftir. Það væri gaman að vita hvernig þau standa.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það eru þrjú sveitarfélög, að ég tel núna, sem nýta sér lágmarksútsvarið. Þegar lögin voru sett þurftu nokkur sveitarfélög að hækka útsvarsprósentu sína vegna laganna. Ég man ekki öll sveitarfélögin en það er alla vega Grímsnes- og Grafningshreppur. Þetta eru sveitarfélög sem eru með virkjanir og njóta hárra fasteignagjalda af stöðvarhúsum og öðru slíku sem nýta sér þetta. Og þau eru smá.
Herra forseti. Það væri áhugavert að vita aðeins meira um fjárhag þessara þriggja sveitarfélaga. Eru þetta sveitarfélög sem skulda mikla peninga? Veita þau hátt eða lágt þjónustustig samanborið við sveitarfélög í nágrenni sínu? Er þetta sveitarfélög sem fólk sækir almennt þjónustu út fyrir vegna þess að þjónustustigið er lágt? Nú veit ég að það eru líka nokkur sveitarfélög sem eru ekki alveg í lágmarki en eru ansi nálægt því. Sum þeirra hafa verið vænd um að vísa fólki út fyrir sveitarfélagið í leit að þjónustu. Það væri gaman að heyra aðeins um hvernig þingmaður lítur á það þegar fólk sækir þjónustu í nærsveitum í þessu samhengi.
Virðulegi forseti. Þetta eru allt saman fámenn sveitarfélög sem eru með góða fjárhagsstöðu og skulda frekar lítið. Þeim er meira að segja, út af reglum settum hér á Alþingi, ekki gert kleift að veita þjónustuna heima í öllum tilvikum, þurfa að vera og eru í samstarfi við önnur sveitarfélög með það og eru þar af leiðandi þjónustukaupendur fyrir sína íbúa að þeirri þjónustu í nágrannasveitarfélögunum. Þau eru ekki einu smáu sveitarfélögin sem eru þannig og það eru fleiri sveitarfélög sem þannig er háttað hjá hvort sem þau fullnýta útsvarið eða ekki.
Hæstv. forseti. Ég er hugsi yfir þessu frumvarpi og finnst það í raun vekja upp fleiri spurningar í mínum huga en ég fæ svarað. Þess vegna ætla ég að freista þess að spyrja hv. þingmann og flutningsmann þessa frumvarps, Vilhjálm Árnason, um það. Mér leikur forvitni á að vita eða vil reyna að skilja betur hvernig samspilið milli þess að hafa lögbundið hlutverk, að eiga að rækja ýmsa þjónustu, og svo þess að geta bara rukkað þess vegna ekkert útsvar samræmist auknum kröfum, t.d. sem við ætlum að setja og höfum sett hér um réttindi fatlaðs fólks, hvernig hv. þingmaður sér það hreinlega geta farið saman. [[Forseti hringir.]]Hér á Alþingi höfum við alla vega öll verið sammála um að breytingar í átt til betri mannréttinda og í takt við 21. öldina kosta peninga og einhver mun þurfa að leggja út fyrir því á endanum.
Virðulegi forseti. Þetta er ekki eini tekjustofn sveitarfélaganna. Þeir eru fjölbreyttir. Sveitarfélögin geta gert það mun hagkvæmara fyrir íbúa sína að búa í sveitarfélaginu með því að hafa útsvarið í botni en lækka þá þjónustugjöld, fasteignagjöld og aðra tekjuöflun sveitarfélaganna. Þetta býr til nýja leið í því efni en það býr ekki til neinar nýjar aðstæður. Lögbundin hlutverk sveitarfélaganna fara ekki neitt. Þau verða enn þá til staðar. Ef fasteignagjöld eða önnur þjónustugjöld skila það miklum tekjum að ekki er þörf á útsvarinu viljum við ekki skylda sveitarfélögin til að rukka svo hátt útsvar ef þau þurfa ekki að gera það þó að þau uppfylli sína lögbundnu þjónustu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. En þetta er enn þá snúið og flókið í mínum huga. Ég tel mikilvægt að sú hv. þingnefnd sem fær þetta mál til sín fari vel ofan í saumana á því og skoði hvort hægt sé að líta svo á að það felist eðlilegt jafnræði í því að fella þennan lið út og taka tekjurnar inn á einhvern annan hátt. Er með því hægt að segja að íbúar sveitarfélagana sitji við sama borð? En gott og vel. Hv. þingmaður kom þó alla vega með sitt svar við spurningu minni. En það er annað sem mig langar að spyrja út í. Það er hvort hann telji að sveitarfélög sem ekki innheimta útsvar eigi engu að síður að geta fengið tekjur í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, hvort þau geti [[Forseti hringir.]]verið stikkfrí þegar kemur að þessari tegund af skatti en geti hins vegar fengið til sín peninga sem einnig eru innheimtir en með öðrum sköttum og í gegnum annað kerfi.
Virðulegi forseti. Jöfnunarsjóðurinn á að jafna tekjur sveitarfélaganna með fjármunum frá ríkissjóði. Þegnar í þeim sveitarfélögum eiga alveg jafn mikinn rétt á þeim fjármunum og í öðrum sveitarfélögum. Það verður bara að taka umræðuna út frá því hvert hlutverk jöfnunarsjóðs er og hver markmiðin eru með starfi hans. Þá koma mörg atriði inn í. Það getur vel verið að þetta hafi einhver áhrif á það en það á ekki að útiloka það algerlega frá jöfnunarsjóðnum.
Virðulegi forseti. Það er gaman að vera fjórði í röðinni. Þá er búið að spyrja flestra spurninganna. En við ræðum oft um tekjustofna sveitarfélaganna og hvernig þeir duga ekki til. Í því tilliti að sveitarfélögin hafa öll lögbundið hlutverk þá skil ég illa hvernig við getum farið í þessa átt því að maður heyrir oft sögur af því þegar einhverjum sem lendir kannski í slysi og býr þá við slíkar aðstæður að hann þarf ákveðinnar þjónustu við vegna fötlunar eða annars er einfaldlega ráðlagt að flytja. Ef sveitarfélag er með lágmarksútsvar eða lægra en það og gefur slík skilaboð eða er í slíkum verkkaupum eða eitthvað því um líkt þá skil ég ekki hvernig við getum réttlætt það að sveitarfélagið komist undan sínum lögbundnu [[Forseti hringir.]]skyldum ef það innheimtir ekki það útsvar eða gjöld sem það annars gæti gert.
Virðulegi forseti. Þessi umræða um flutning þeirra sem þurfa á félagslegri aðstoð að halda milli sveitarfélaga hefur lengi verið uppi og það hefur verið erfitt að staðfesta þær sögusagnir, hvort svo sé. En ég ætla ekki að útiloka að eitthvað af þeim geti átt við rök að styðjast. En þarna gætum við líka komið svolítið inn á jöfnunarsjóðinn, með einmitt svona atriði og það er meira að segja tekið tillit til þess í dag, þarna er jöfnunarsjóðurinn til staðar. Það hvernig sveitarfélögin eiga að fá greitt úr honum fer eftir því hversu miklu svona hlutverki þau þurfa að sinna. Þar getur hann komið inn í með sínum reglum.
Virðulegi forseti. Ef sveitarfélagið innheimtir ekki hámarksútsvar eða gjöld að öðru leyti, getur það þá fengið úthlutun úr jöfnunarsjóði? Það gæti annars útvegað sér aukatekjur til framkvæmda eða því um líks eftir öðrum leiðum. Hvernig á þetta við um lágmarksþrep annarra tegunda gjalda, eins og t.d. fasteignagjalda? Viðkomandi sveitarfélag er t.d. í hámarki í fasteignagjöldum en vill lækka tekjustofnsútgjöldin. Af hverju þarf að fjarlægja gólfið á tekjuútsvarinu þegar það eru aðrar leiðir til að minnka álögur á íbúana, t.d. með lægri fasteignaskatti? [[Forseti hringir.]]Fólk borgar að sjálfsögðu fasteignaskatt af húsunum sínum líka.
Virðulegi forseti. Það getur einmitt verið mjög mismunandi eftir sveitarfélögum hvort hentar betur, að hafa fasteignagjöldin há eða lág, eftir því hvaða atvinnustarfsemi er í sveitarfélaginu og hverrar tegundar hún er og hvernig atvinnustarfsemi þau hafa í hyggju að byggja upp eða vilja að byggist upp á sínu landsvæði og annað slíkt. Sveitarfélögin þurfa að hafa svigrúm á milli kerfa eftir því hvernig samfélag þeirra er samsett og hverjar landfræðilegar aðstæður þeirra eru. Þess vegna verða þau að hafa þetta svigrúm. Eins og staðan er í dag: Sá sem nýtir sér lágmarksútsvarið í dag fær ekki úr jöfnunarsjóði. Það skerðist mjög hratt eins og þetta er í dag. Það sem ég er að tala um er að þarna þarf að vera svigrúm fyrir sveitarfélögin til þess að reka sig á sem hagkvæmastan og skynsamlegastan hátt.
Herra forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðu um afnám á lágmarksútsvari. Eftir að hafa fylgst með umræðunni finnst mér þetta mál vera sniðið að þeim sveitarfélögum sem eru rík, hafa fyrirtæki sem skila miklu, eins og virkjanir eða stórfyrirtæki sem skila miklum tekjum til viðkomandi sveitarfélags. Sveitarfélagið sjálft býður íbúum sínum kannski ekki þá þjónustu sem önnur sveitarfélög þurfa að gera og sækja íbúar þá ýmsa þjónustu út fyrir sveitarfélagið. Hér var rætt að það þyrfti frelsi sveitarfélagsins til að lækka það lágmarksútsvar sem er í dag eða hafa möguleika á því. Þá spyr maður sig: Ef sveitarfélög eru svo loðin um lófana og hafa svo digra sjóði að þau þurfa ekki að nýta það lágmarksútsvar sem er í dag, af hverju í ósköpunum bjóða þau þá ekki enn betri og ódýrari þjónustu á því þjónustustigi sem þar er og lækka þá t.d. fasteignagjöld og aðra gjaldstofna hjá sér og þau hafa svigrúm til að hreyfa við? Af hverju þarf að opna þetta og brjóta upp lágmarksútsvarið? Eins og staðan er í dag eru auðvitað flest sveitarfélög frekar illa stödd fjárhagslega, mörg þeirra mjög illa, og veitir ekkert af öllum sínum tekjum. Mörg þeirra hafa úr mjög litlu framkvæmdafé að spila. Ég ætla ekki að nefna nein nöfn en sveitarfélag upp á um 1.200 manns í mínu kjördæmi hefur kannski um 30 millj. kr. til þess að framkvæma og gera eitthvað. Allar aðrar tekjur eru bundnar fyrir fram og ekkert er hægt að hreyfa við þeim. Ég held að ef menn opna þetta verði, fyrirgefið orðbragðið, fjandinn laus. Þetta mun bara auka á misskiptingu á milli sveitarfélaga og milli íbúa. Ég ætla aðeins að vitna í nokkra þætti í umsögn um sams konar mál frá árinu 2014 frá bæjarráði Ísafjarðarbæjar, með leyfi forseta. Bæjarráðið gefur umsögn um þetta mál og hún gæti þess vegna verið allt öðruvísi. En mér finnst allt í lagi að vitna í umsögnina frá 2014 því að mér finnst hún góð. Þetta er hluti af henni. Með leyfi forseta, þetta er frá bæjarráði Ísafjarðarbæjar 2014: „Bæjarráð Ísafjarðarbæjar leggst alfarið gegn því að ákvæði um lágmarksútsvar sveitarfélaga verði afnumið. Með slíkri aðgerð væri ýtt undir aðstöðumun á milli sveitarfélaga á landinu og samkeppni þeirra á milli. Jafnframt væri hætta á því að ójöfnuður í samfélaginu mundi aukast þar sem einstaka sveitarfélög gætu boðið útsvarsprósentu sem væri miklum meiri hluta þeirra ómögulegt að bjóða. Þá er líklegt að skekkja myndi myndast á milli þess hvar fólk býr og hvar það þiggur sína þjónustu.“ Þetta er svolítið stórt mál. Við þekkjum alveg ákveðin bæjarfélög sem litið hefur út fyrir að ýttu við ákveðnum hópum innan bæjarmarka sinna og bentu þeim á að sækja þjónustu annað. Sum sveitarfélög, eins og hér á höfuðborgarsvæðinu - Reykjavík hefur mjög þungt þjónustustig. Það finnst mér vera hættuleg þróun ef sum sveitarfélög geta ýtt íbúum í ákveðna þjónustu þar sem hún er í boði en bjóða ekki sjálf upp á sambærilega þjónustu og létta þannig á fjárhagslegum útgjöldum sem snúa að t.d. félagsmálum. Rökin fyrir lögbindingu lágmarksútsvars eru þau að allir íbúar landsins sem greiða skatta af tekjum sínum skuli greiða lágmarkshlutfall af kostnaði við samneysluna og samfélagsþjónustuna sem sveitarfélög veita íbúum. Þau rök eiga alveg jafnt við í dag og 1995 þegar lög um tekjustofna sveitarfélaga voru samþykkt. Fram kom í umræðunni að 56 sveitarfélög eru með hámarksútsvar. Þá finnst mér líka vera áhugavert að fá að vita hvað þau sveitarfélög sem eru í dag með lágmarksútsvar fá úr jöfnunarsjóði. Jöfnunarsjóður er auðvitað mjög mikilvægur. Sum sveitarfélög eru það illa stödd að þau fá mjög stóran hluta af sínum tekjum í gegnum jöfnunarsjóð. Ef þetta frumvarp verður samþykkt, ættu þá sveitarfélög sem telja sig geta lækkað útsvarið frá því sem lágmarksútsvarið er í dag að fá eitthvað úr jöfnunarsjóði yfir höfuð? Ég myndi telja að svo ætti ekki að vera. Þá væri verið að snúa hlutunum alveg á hvolf. Lögbundnar skyldur sveitarfélaga eru miklar. Kröfurnar eru eðlilega alltaf að aukast með breyttu samfélagi og auknum kröfum um mannréttindi og aukna félagslega þjónustu fyrir íbúa sveitarfélaganna. Sum sveitarfélög hafa ekki getað uppfyllt það þjónustustig sem þau eiga að uppfylla í dag. Þess vegna tel ég að það sé eins og að opna pandóruboxið góða að opna á þetta. Ég tel að þá séu menn búnir að rjúfa friðinn í þessum málum á milli sveitarfélaga og þá verður einhvers konar gullgrafaraæði, yfirboð og samkeppni um íbúa. Það gæti orðið til þess að sum sveitarfélög færu illa út úr því ef þau ætluðu að fara í samkeppni við rík sveitarfélög sem eru með háar tekjur, eða kannski stórfyrirtæki og virkjanir, og bjóða lægra útsvar til þess að halda í íbúa sína. Ég held að þegar upp er staðið myndi það leiða af sér ansi mikla misskiptingu. Þau sveitarfélög sem berjast í bökkum í dag við að halda uppi þjónustustigi myndu enn síður geta veitt þá þjónustu sem eðlilegar og stöðugt auknar kröfur eru um í dag, hvort sem það er félagsþjónusta eða enn betri grunnskóli eða hvað við nefnum, uppbygging húsnæðis og annars og þjónusta við aldraða og öryrkja í sveitarfélaginu og öflugir leikskólar. Tölum um leikskólana. Þau sveitarfélög sem sækjast eftir því að afnema lágmarksútsvar, gætu þau ekki t.d. boðið lægri leikskólagjöld, svo eitthvað sé nefnt? Mér finnst að við eigum ekki að horfa til þessara fáu ríku sveitarfélaga sem eru í landinu í dag. Það má alltaf taka þá umræðu hvort setja eigi upp einhvern lágmarksfjölda íbúa í sveitarfélögum upp á sameiningu að gera. Ég hef alltaf talað fyrir því að vinna eigi að sameiningu á frjálsum grunni, ekki gera það með lögþvingun. En mér finnst þetta mál vera algerlega úr takti við allt sem við þingmenn heyrum frá sveitarfélögum landsins. Það verður fróðlegt að sjá hvernig umsagnir um þetta mál verða, hvort viðhorf sveitarfélaga hafi breyst til þess, hvort þau telja einhver rök vera fyrir því að afnema lágmarksútsvar. Ég reikna síður með því. Það myndi ekki verða til þess að styrkja þjónustu í sveitarfélögum heilt yfir.
Virðulegi forseti. Ég hef stutta spurningu fyrir hv. þingmann sem varð tíðrætt um ríku sveitarfélögin og lýsti því að fjandinn væri laus ef það ætti að lækka skatta á íbúa. Þar erum við ósammála, að skattalækkanir þýði að fjandinn sé laus. En ég velti því fyrir mér hvað hv. þingmanni finnst um það ef sveitarfélög hafa aðrar tekjur og þurfa ekki að skattleggja íbúa sína jafn hátt og önnur sveitarfélög án þess að það skerði lögbundna þjónustu, er þá ekki sjálfsagt að leyfa íbúunum að njóta þess?
Herra forseti. Við erum auðvitað eitt samfélag. Við vitum að lögbundin skylda sveitarfélaga er mikil og hún kostar peninga. Eigum við bara að horfa til einstakra sveitarfélaga sem eru efnuð af því að þau búa við sérstakar aðstæður, hafa stórar virkjanir eða stórfyrirtæki innan sinna marka? Eigum við bara að horfa til þess og opna á samkeppnisumhverfi milli sveitarfélaga varðandi lágmarksútsvar? Heilt yfir hafa sveitarfélög sammælst um að það þurfi að vera þetta þak, þetta gólf í tekjum. Þeim veitir bara ekkert af því. Það er alltaf hættulegt þegar menn fara að brjóta það upp. Ég held að sveitarfélög sem þurfa með einhverjum hætti að koma sínum peningum út til íbúanna aftur og eru með yfirfulla sveitarsjóði og hafa ekkert við það að gera að rukka inn lágmarksútsvar geti gert það með öðrum hætti. Þau geta kannski lagt meira fé í orlofssjóð húsmæðra, t.d. [[Hlátur í þingsal.]]Og styrkt önnur sveitarfélög sem eru fátækari í þeim efnum. En ég er það mikill jafnaðarmaður í mér að mér finnst það ekki áhyggjuefni þegar sveitarfélög eiga í vandræðum með að eyða peningum. Þau hljóta að geta með einhverjum hætti komið peningum til íbúa sinna með lækkun annarra gjalda sem eru til staðar í viðkomandi sveitarfélagi. Það eru ýmis önnur gjöld sem íbúar sveitarfélaga borga og hægt er þá að lækka.
Virðulegi forseti. Þar erum við hv. þm. Lilja Rafney ósammála, að telja það ekki áhyggjuefni að sum sveitarfélög hafi það mikið milli handanna að þau eigi ekki að lækka skatta á íbúa sína. Ég tel heldur ekki hættulegt að leyfa samkeppni sveitarfélaga á þessu stigi. Ég tel það af hinu góða. Ég held að mörg sveitarfélög þurfi að hugsa sinn gang varðandi t.d. hagkvæmni í stórum sveitarfélögum og nýta þá hagkvæmni þegar um er að ræða stórt sveitarfélag. Það er kannski ekki að ástæðulausu að það er fólksfjölgun í Kópavogi en ekki í Reykjavík.
Herra forseti. Já, ég og hv. þingmaður erum vissulega ekki sammála í þessu máli enda á sitt hvorum endanum í pólitíkinni svo það væri kannski svolítið einkennilegt ef við sameinuðumst þarna, þó að við eigum örugglega eitthvað sameiginlegt í málum sem lúta að landsmálum. Mér finnst ekki að sveitarfélög eigi að byggjast þannig upp að einhver sveitarfélög í landinu verði eins konar skattaskjól. Mér finnst það ekki vera neitt til að stefna að eða það eigi að ýta undir slíkt. Lögbundnar skyldur eru miklar á sveitarfélögum. Auðvitað er tilhneiging til þess að stærstu sveitarfélögin séu oft með þyngstu útgjöldin og þyngstu þjónustuna og standa sig þar en það kostar peninga. Þess vegna þurfa þau oftar en ekki að nýta tekjustofna sína til fulls. En það er vissulega svigrúm á milli lágmarksútsvars og hámarks. Reykjanesbær fékk leyfi til að hækka umfram hámarksútsvar. Það kom nú kannski ekki til af góðu. Þar var fjármálastjórnin hjá Sjálfstæðismönnum þannig að allt fór í þrot. Það er kannski ekki til fyrirmyndar hvernig það sveitarfélag var rekið, það seldi frá sér allar eignir og allar mjólkurkýr þar til það stóð uppi slyppt og snautt og sat uppi með að þurfa að skattleggja íbúana enn þá meira. Það er nú oft það sem frjálshyggjumenn og Sjálfstæðismenn vilja gera, að þjóðnýta tapið og hirða svo gróðann þegar hann verður. En þegar það verður tap þá á að þjóðnýta það og hirða gróðann. Það er ekki það sem mitt pólitíska nef segir að eigi að gera.