Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 930, um málefni kjörræðismanns Íslands í Hvíta-Rússlandi, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Virðulegur forseti. Eina ferðina enn er ég komin hingað upp til þess að leita atbeina forseta við að verja virðingu þingsins sem sí og æ er í slagsmálum við Útlendingastofnun í skjóli hæstv. dómsmálaráðherra, um afhendingu gagna sem þinginu eru nauðsynleg til að afgreiða umsóknir um íslenskan ríkisborgararétt. Staðan er aftur orðin sú sama og hún var áður; Útlendingastofnun neitar ítrekað að afhenda þessi gögn og gefur sig ekki. Nefndin getur ekki hafið störf án þessara gagna. Það lítur út fyrir að verði Útlendingastofnun ekki knúin til þess að afhenda þessi gögn muni ekki fleiri umsóknir verða afgreiddar á þessu ári. Við erum nýbúin að afgreiða umsóknir sem átti að afgreiða hér í desember. Vanalega eru þær afgreiddar tvisvar sinnum á þingi; í desember annars vegar og síðan að vori, og það stefnir í að fleiri umsóknir verði ekki afgreiddar vegna þess að Útlendingastofnun neitar að afhenda þinginu tilskilin gögn. Ég óska enn og aftur eftir liðsinni forseta þingsins og upplýsingum frá honum um það hvað hægt er að gera. Ekki getum við sigað sýslumanni á og farið í aðför að Útlendingastofnun. Hvað getum við gert, herra forseti?
Forseti mun kanna stöðu þessa máls sem vakin hefur verið athygli á.
Herra forseti. Mig fer að gruna að það sé engin tilviljun að Útlendingastofnun haldi þessum umsóknum um ríkisborgararétt kerfisbundið frá Alþingi vegna þess að þarna er undir fólkið sem leitar ásjár Alþingis vegna þess að það kemst ekki í gegnum nálaraugað sem er búið að sníða með lögunum. Og mig fer að gruna að Útlendingastofnun kunni ekki að meta það að við hleypum þessu fólki inn. Alveg eins og það er verið að breyta útlendingalögum svo það sé auðveldara að endursenda fólk án þess að það festi hér rætur og eignist vini sem tala máli þeirra þá er hér verið að vinna fast að því að hjáleiðin fram hjá stjórnsýsluafgreiðslunni lokist einmitt til þess að þingið hætti alltaf að sýna þessa mannúð, sem við gerum hér tvisvar á ári gagnvart fólki vegna þess að það þurfti að flýja heimaland sitt [[Forseti hringir.]]og er kannski ekki með öll tilskilin vottorð til að komast í gegnum Útlendingastofnun. Þessi mannúð, [[Forseti hringir.]]sem Alþingi sýnir tvisvar á ári, er greinilega eitur í beinum Útlendingastofnunar sem stendur ítrekað [[Forseti hringir.]]í vegi fyrir því að við sýnum hana.
Virðulegur forseti. Ég held að það fari ekki vel á því að hv. þingmenn komi hér upp í þetta virðulega ræðupúlti og geri einhverja grýlu úr opinberum starfsmönnum hjá stofnunum sem eru að vinna sína vinnu. Það er rétt að við höfum ekki fengið yfirferð yfir allar umsóknir um ríkisborgararétt og við þurfum á því að halda og við þurfum að fá slíkar upplýsingar. En það er ekki þannig að Útlendingastofnun neiti að afhenda gögn. Afstaða Útlendingastofnunar hefur verið, og það er í raun afstaða hæstv. ráðherra, að umsóknirnar skuli vinnast í tímaröð. Það er afstaðan, bara svo því sé til haga haldið. Það verklag aftur á móti sem Útlendingastofnun tók upp hentar ekki alveg inn í þann farveg sem allsherjar- og menntamálanefnd hefur haft varðandi veitingu ríkisborgararéttar í gegnum Alþingi. Við þurfum að finna betri leið til þess að geta veitt ríkisborgararétt í gegnum Alþingi og [[Forseti hringir.]]það er enginn sem hefur í hyggju að leggja þá aðferð af. En við þurfum að breyta verklagi í kringum það.
Virðulegi forseti. Forseti nefndi hér áðan að hann ætlaði að kanna stöðuna. Ég get bara upplýst um stöðuna líkt og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir hefur gert að ákveðnu leyti þó að ég sé ósammála um túlkunina. Það er sannarlega þannig að Útlendingastofnun hefur neitað að afhenda okkur gögn sem við höfum farið fram á með vísan í lög um þingsköp Alþingis. Við kröfðumst þess að fá gögnin fyrir upphaf þingfundar nú á mánudaginn. Við fengum þau ekki. Við fengum bréf sem sagði: Þið fáið þau ekki. Miðað við það sem kemur fram í bréfinu munum við ekki fá þau fyrir þinglok. Þetta heitir ekkert annað en að neita að afhenda gögn. Þá vil ég staðfesta grun hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um að það séu mögulega einhverjar ankannalegar forsendur á bak við þessa neitun. Það hefur þegar komið fram í máli Útlendingastofnunar að það fari einhvern veginn í taugarnar á þeim að Alþingi sé að veita fólki ríkisborgararétt í trássi við þessar umsagnir og þetta álit sem kemur frá Útlendingastofnun. Hvað gerir Útlendingastofnun þá? Hún hættir að afhenda okkur þessar umsagnir. Ég vil bara ítreka: Staðan er sú að Útlendingastofnun er að neita að afhenda þessi gögn. Hún gerir það í skjóli ráðherra. [[Forseti hringir.]]Hún gerði það áður en ráðherra steig inn. Ég er ekki sammála því að verið sé að búa til grýlu úr opinberum starfsmönnum. Þeir sem bera ábyrgð á þessari stofnun, forstjóri hennar og ráðherra, geta gert það. [[Forseti hringir.]]En það er sannarlega Útlendingastofnun sem ber að afhenda þessi gögn, ekki ráðherra og hún neitar að gera það.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram um að það er orðið löngu tímabært, eins og við vitum öll hér inni, að höggva á þennan hnút. Þótt margt hafi verið ágætt í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, sem er formaður allsherjar- og menntamálanefndar, og í þeirri nefnd sit ég einnig þannig að ég hef fylgst aðeins með þessu máli þar, um að við þurfum að finna okkur eitthvert nýtt verklag - við megum ekki gleyma því að það er stofnun sem er í raun og veru að þvinga þingið inn í nýtt verklag. Það eru bara tveir menn sem geta hoggið á þennan hnút. Það er forseti Alþingis og hæstv. dómsmálaráðherra. Ég ætla að taka undir þá ósk sem hér hefur komið fram dag eftir dag, viku eftir viku. Það er orðið mjög brýnt að leysa úr þessu. Ég skil ekki hvers vegna ekki er búið að því. Við vitum alveg hver getur hoggið á hnútinn og ég fer þess allra náðarsamlegast á leit að það verði gert.
Virðulegi forseti. Þetta er mál sem þingheimur allur ætti að sameinast um. Það skiptir ekki máli hver afstaða okkar er til útlendingamála eða þess málaflokks sem heyrir undir Útlendingastofnun því að staðan er einfaldlega sú að embættismenn segja Alþingi ekki fyrir verkum. Embættismenn geta ekki stjórnað því hvernig Alþingi Íslendinga starfar. Þess vegna þurfum við liðsinni forseta Alþingis ef þetta er ekki skýrt. Alþingi gegnir ákveðnu hlutverki, vinnur fyrir fólkið í landinu og það á ekki að vera þannig að stofnanir séu vitandi vits að reyna að tefja þau störf. Það bara gengur ekki upp. Það er óboðlegt.
Herra forseti. Ég vil bara benda á þá augljósu staðreynd að í dag er 18. maí. Samkvæmt starfsáætlun ljúkum við störfum 10. júní. Þetta er nefnilega ekki að koma upp í fyrsta sinn. Við lentum í því í lok síðasta árs að Útlendingastofnun neitaði að afhenda gögn og umsagnir um umsóknir um ríkisborgararétt. Það tók margar, margar vikur að leysa úr því. Mig langar því í ljósi dagatalsins að hvetja forseta til að banka ekki mildilega upp á hjá ráðherranum og bíða og bíða eins og gerðist hér í byrjun árs, þar sem við tókum tugi fundarstjórnarumræðna til að kalla eftir þessu máli, heldur að þetta verði leyst þannig að næst þegar við komum saman til fundar á mánudaginn næsta verði komin niðurstaða sem sé þingi og almenningi samboðin.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra og mennta- og barnamálaráðherra.
Virðulegi forseti. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 í gær var viðtal við sviðsstjóra hjá Rauða krossinum sem gagnrýndi að ríkið styrkti úkraínsk börn á flótta um talsvert hærri fjárhæð en flóttabörn frá öðrum ríkjum. Lengi hefur verið kallað eftir auknum fjárframlögum í þágu barna á flótta, enda um sérlega viðkvæman hóp að ræða sem þarf aðstoð hvort tveggja við aðlögun en ekki síður vegna áfallavinnu í kjölfar stríðsátaka og annarra hörmunga sem þau hafa upplifað. En, virðulegur forseti, eitt verður yfir alla að ganga eða hvað? Það vakti því undrun að hæstv. barnamálaráðherra skyldi birtast í fjölmiðlum og réttlæta þessa mismunun í stað þess að biðjast afsökunar á þessum mistökum. Mig langar til að minna ráðherrann á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar sem leggur skýrt bann við mismunun á grundvelli þjóðernisuppruna, litarháttar eða trúarbragða. Ég sé engin rök fyrir því að greiða sveitarfélagi 2.000 kr. meira fyrir að sinna þjónustu við flóttabarn frá Úkraínu en við flóttabarn frá, segjum Afganistan. Ég hef ekki séð stjórnvöld bera fram nein haldbær rök fyrir þessu. Því spyr ég hæstv. barnamálaráðherra: Hver eru rökin fyrir því að greiða hærri fjárhæð með úkraínsku börnum en þeim börnum sem koma hingað og leita skjóls frá Afganistan eða Sýrlandi? Telur hæstv. ráðherra þessa ákvörðun standast jafnræðisreglu stjórnarskrár eða stendur til að leiðrétta greiðslurnar þannig að öll börn á flótta sem fá hér skjól njóti sömu réttinda?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja að það er auðvitað þannig, og ég sagði það í sjónvarpsviðtali í gær, að börn eru börn, alveg sama hvort þau koma frá Úkraínu eða Sýrlandi. Það sem um er að ræða hérna er að við höfum verið í mjög góðu sambandi og samtali við sveitarfélögin um hvernig skuli tekið utan um þá hópa sem nú eru að koma frá Úkraínu vegna þess að þeir fara ekki með beinum hætti inn í samræmda móttökukerfið sem er verið að keyra, þ.e. samræmda móttöku flóttafólks. Menn töldu að það væri talsvert líklegt að það kæmu ansi stórir hópar frá Úkraínu hingað til lands og sveitarfélögin höfðu af því áhyggjur. Þess vegna höfum við verið í samtali við sveitarfélögin, bæði í gegnum Samband sveitarfélaga og eins hefur félagsmálaráðuneytið verið í samtölum um með hvaða hætti við getum komið inn og tekið hratt utan um þessa einstaklinga nú þegar þeir eru að koma til landsins. Þannig er þetta til komið. Meðan verið er að forma móttökuna í skólakerfinu og hvernig við sjáum það fyrir okkur er þetta gert með þessum hætti. Hins vegar er það alveg hárrétt hjá þingmanninum að það er mikilvægt að við tökum betur utan um börn á flótta og það erum við að undirbúa. Auðvitað hefur margt gerst í þessum málum á undanförnum árum og ég bendi sérstaklega á samræmda móttökukerfið sem er verið að keyra núna hér á landi sem felur það í sér að allir einstaklingar sem hingað koma, sama hvort þeir eru kvótaflóttamenn eða með öðrum hætti, fara inn í það móttökukerfi. Það var tilraunaverkefni til eins árs. Nú er samtal í gangi um framlengingu á því verkefni og fulltrúi mennta- og barnamálaráðuneytis er inni í því samtali. Við gerum ráð fyrir því að þar verði tekið betur á. En eins og ég segi held ég að hægt sé að segja að það sé ástæða til að gera enn betur gagnvart börnum á flótta. Það erum við að gera m.a. með [[Forseti hringir.]]sérstökum stýrihóp sem nýverið var settur upp og leiðir þessa vinnu í ráðuneytinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Sveitarfélögin hafa lengi kallað eftir auknum fjármunum til þessa verkefnis. En þessi kerfislæga mismunun sem birtist okkur einskorðast því miður ekki við Ísland og ákvörðun íslenskra stjórnvalda. Á fréttamannafundi í fyrradag sagði Rocca, forseti Alþjóðasambands Rauða krossins og Rauða hálfmánans, að uppruni og þjóðerni fólks mætti ekki ráða för þegar bjarga þarf mannslífum. Augljóst væri að tvöfalt siðgæði ríkti í málefnum flóttafólks. Það blasir við og því verður ekki afneitað. Ríkislögreglustjóri kallaði í gær á opnum fundi allsherjar- og menntamálanefndar eftir pólitískri forystu gegn þeirri meinsemd sem hversdagslegir kynþáttafordómar eru hér á landi. Ég tek undir það að við þurfum stórkostlegt átak til að brjóta niður fordóma, kerfislæga fordóma, og spyr því: Er hæstv. ráðherra ekki sammála því? Og eigum við kannski að byrja hjá okkur sjálfum og mismuna ekki flóttabörnum eftir því hvaðan þau eru að koma? Á ekki eitt yfir alla að ganga?
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Það sem um ræðir hér er að þetta er sérstakur tímabundinn stuðningur til sveitarfélaga en eðli máls samkvæmt bera sveitarfélögin ábyrgð hvað varðar nærþjónustu við bæði börn og fullorðna. Það á við í þessu sambandi eins og öðru. Það sem verið var að bregðast við hér er að koma tímabundið með fjárstuðning til sveitarfélaga til að mæta því að menn bjuggust við því að það yrði verulega stór og þungur hópur sem kæmi aukalega umfram það sem alla jafna væri að koma í gegnum verndarkerfið og þá þætti. Ég er bara hjartanlega sammála hv. þingmanni, eins og ég sagði. Ég sagði það í viðtalinu í gær að börn væru börn, alveg sama hvort þau koma frá Úkraínu eða annars staðar að. Þess vegna erum við að setja í gang vinnu. Þess vegna var verið að setja sérstakan stýrihóp í gang undir forystu fyrrverandi þingmanns og ráðherra Óttars Proppés sem mun leiða þá vinnu og m.a. í samtali við sveitarfélögin um samræmdu móttökuna þar sem ég geri ráð fyrir að málefni barna verði enn stærri hluti en verið hefur undanfarin ár.
Virðulegi forseti. Hækkanir á greiðslubyrði heimila og fyrirtækja upp á tugi þúsunda á mánuði eru í kortunum. Við horfðum á meðferð bankanna á heimilunum eftir síðasta hrun og þar var enga miskunn að finna. Og þótt það hrun væri alfarið þeim sjálfum að kenna þá kunnu þeir ekkert að skammast sín heldur fóru af fullri hörku eftir eigin fórnarlömbum. Og nú stefnir aftur í að heimilunum verði fórnað fyrir svokallaðan stöðugleika. En fyrir hvern er sá stöðugleiki ef heimilunum er fórnað fyrir hann? Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að heimili, sem er kannski með 300.000–500.000 til ráðstöfunar á mánuði, ráði við 25.000–40.000 kr. hækkun, sem er það sem mun bætast við lán margra í þetta sinn vegna 1% hækkunar á viðmiðunarvöxtum Seðlabankans? Og í öðru lagi: Tugþúsundahækkanir eru yfirvofandi á leigumarkaði og boðaðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna þeirra munu augljóslega ekki duga til. Hvað verður um leigjendur sem ekki standa undir hækkandi leigu? Hvar eiga þeir að búa? Og í þriðja lagi: Er ríkisstjórnin tilbúin að gefa það út að enginn muni missa heimili sitt í þeim hremmingum sem fyrirsjáanlegar eru og aðstæðum sem venjulegt heimili hefur lítil sem engin áhrif á? Og að lokum? Er réttlætanlegt að svipta hundruð eða þúsundir fjölskyldna heimilum sínum fyrir stöðugleika hinna? Er réttlætanlegt að sumir gjaldi fyrir stöðugleikann með heimili sínu? Er réttlætanlegt að krefjast slíkra fórna? Það eru mannréttindi að eiga heimili og börn eiga rétt á að búa á öruggu heimili. Ríkisstjórnin þarf að sýna pólitískt hugrekki og verja heimilin. Hún þarf að taka pólitíska ákvörðun og gefa út yfirlýsingu um að enginn skuli missa heimili sitt í því ástandi sem fyrirsjáanlegt er að vari um hríð. Aðeins þannig tryggjum við heimilunum stöðugleika. Er ríkisstjórnin tilbúin til þess eða ætlar hún að láta heimilin gossa?
Virðulegi forseti. Það er ástæða til þess að fylgjast mjög náið með greiðslubyrði og getu heimilanna til að standa í skilum með skuldbindingar sínar. Við getum þó haft í huga í þessu sambandi að sú staða hefur ekki áður verið betri en í upphafi þessa árs og undir lok þess síðasta, þ.e. hlutfall heimila sem eiga í vandræðum með að láta enda ná saman um lok mánaðar hefur ekki áður verið lægra og það er mjög góð vísbending. Ég ætla að leyfa mér að draga í efa að þetta sé dæmigert tilvik sem hv. þingmaður er að nefna hér, að það sé algengt að fólk neðarlega í tekjustiganum sé að sjá þetta mikla aukningu á greiðslubyrði á mánuði vegna síðustu vaxtaákvörðunar. En það breytir ekki hinu að ríkisstjórnin hefur þegar ákveðið að bregðast við og ég ætla að mæla hér fyrir frumvarpi síðar í dag um aðgerðir til þess að koma til móts við þá sem hvað minnst hafa milli handanna í samfélaginu. Ekkert eitt getum við gert sem skiptir meira máli en það að ná aftur tökum á verðlagsþróun og það ætti að vera í forgrunni umræðunnar. Hvað getum við gert til þess að slá aftur niður verðbólguvæntingar? Hvernig getum við beitt ríkisfjármálunum til að svo megi verða og hvernig samstillum við þær aðgerðir við aðgerðir Seðlabankans? Ekkert eitt skiptir meira máli en nákvæmlega þetta. Í millitíðinni, þar til því verður náð, eru mörg úrræði og þau eru ekki öll eingöngu hjá ríkisvaldinu til að grípa inn í. Þau eru líka í höndum fjármálafyrirtækjanna sem hafa hér ríkri skyldu að gegna við að koma til móts við þarfir þeirra sem þurfa á fyrirgreiðslu að halda. Varðandi leigjendur er ég þeirrar skoðunar að við þurfum að fylgjast jafn vel með þeim markaði eins og á húsnæðismarkaðnum þar sem kaupendur eru fyrir [[Forseti hringir.]]og eigendur vegna þess að þar sýna tölurnar okkur [[Forseti hringir.]]að það eru líka viðkvæm heimili sem eiga í hlut.
Virðulegi forseti. Málið er að það er of seint í rassinn gripið að gera eitthvað þegar fólk er komið í vanda og hann er fyrirsjáanlegur. Það að ætla að treysta á miskunn fjármálafyrirtækja - hæstv. ráðherra verður bara að fyrirgefa - það gengur ekki upp. Þau sýna enga miskunn, ég hef persónulega reynslu af því og það hafa þúsundir annarra. Það er ekkert hægt að treysta á það, hún er ekki fyrir hendi. Og hversu dýru verði er það keypt að ná tökum á verðbólgunni með þessum hætti? Kostnaðurinn við húsnæði er stærsti pósturinn hjá öllum heimilum og hann hækkar. Þetta er líka sá póstur sem fólk hefur minnsta stjórn á. Það getur stjórnað neyslu sinni, við getum ákveðið að keyra minna eða kaupa ódýrari tegundir af einhverju eða bara ákveðið að lifa á hafragraut í einhvern tíma til að bjarga okkur ef þess þarf. En húsnæðiskostnaðurinn er það sem er hvað erfiðast að standa undir. [[Forseti hringir.]]Mig langar bara að nefna að við förum allt aðrar leiðir en [[Forseti hringir.]]þjóðirnar í kringum okkur þar sem vextir eru ekki svona háir. Í 9% verðbólgu eru Bretar að hækka um 0,25%.
Virðulegi forseti. Í sögulegu ljósi eru vextir reyndar ekki mjög háir í dag. Ég gæti einmitt sagt eins og hv. þingmaður, ég hef persónulega reynslu af því að þurfa nauðbeygður að taka lán á langtum hærri vöxtum en eru markaðsvextir í dag, langtum hærri vöxtum, og sitja svo uppi með 20% afskriftir af húsbréfunum, þar sem maður fékk í raun og veru bara 80% af láninu sem maður lofaði að borga til baka. Í þessu samhengi, í sögulegu ljósi, eru kjörin enn þann dag í dag mjög góð. Það breytir því ekki að margir kunni að hafa spennt bogann mjög hátt og þola lítið, hafa ekki mikið borð fyrir báru til að ráða við aukna greiðslubyrði. Þá eru mörg úrræði sem á að horfa til áður en til þess kemur að menn grípi inn í, eins og hv. þingmaður er í raun og veru að leggja til hér, að ríkið grípi inn í samninga um húsnæðislán, grípi með einhverjum hætti inn í málin, og þvingi fram niðurstöðu sem ekki fæst á markaði. Ég verð að segja að á þessum tímapunkti held ég að það væri mikið óráð að fara þá leið.
Virðulegi forseti. Líkt og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir gerði að umtalsefni sínu hér áðan þá tilkynnti ríkisstjórnin þann 12. maí síðastliðinn að hún ætlaði að styrkja sveitarfélög um 200.000 kr. vegna hvers úkraínsks barns á flótta hérlendis. Ráðherra hefur borið því við að nú sé verið að taka sérstaklega utan um þetta verkefni, þ.e. komu flóttafólks hingað til lands vegna innrásarinnar í Úkraínu. Það svarar hins vegar ekki spurningunni um það hvers vegna stuðningurinn sé afmarkaður eftir þjóðerni, hvers vegna úrræðið eigi ekki einfaldlega við um allt fólk á flótta. Þessi áskorun er nefnilega ekki ný af nálinni. Skortur á stuðningi við börn af erlendum uppruna, ekki síst við börn á flótta, hefur áður verið gagnrýndur auk alvarlegra tafa á því að börn á flótta komist í skóla sem dæmi. Mörg þeirra vandamála hefur sannarlega mátt rekja til skorts á fjármagni og aðstöðu sveitarfélaganna til að veita þessum börnum þá þjónustu sem þau eiga rétt á lögum samkvæmt. Stríðsátök í Sýrlandi og annað alvarlegt ástand fyrir botni Miðjarðarhafs hafa um árabil gefið ástæðu til að ætla að hingað leiti nokkur fjöldi fólks, þar á meðal börn. Á þessu ári hafa um 1.330 manns leitað hingað til lands. Þó að þorri fólksins sé af úkraínskum uppruna leitar enn hingað fólk frá öðrum ríkjum líkt og Venesúela, Palestínu, Sýrlandi og Afganistan. Á þeim tíma sem málaflokkurinn hefur verið á forræði hæstv. ráðherra hafa um 430 börn fengið hér vernd. Það sem af er ári hafa 249 úkraínsk börn fengið vernd. Líkt og bent hefur verið á hafa sveitarfélögin lengi kallað eftir auknu fjármagni til að sinna þessum verkefnum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna hann hefur ekki talið ástæðu til þess að gera þetta fyrr, að styðja við öll þau börn á flótta sem hingað hafa komið á undanförnum árum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja, líkt og áðan þegar ég svaraði fyrirspurn hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, að það sem verið er að gera hér er tímabundinn afmarkaður stuðningur við sveitarfélög sem þau kölluðu sérstaklega eftir vegna þess að þau töldu að það yrði verulegur þungi á næstunni vegna þess að menn renndu svolítið blint í sjóinn með hvað væru margir einstaklingar og fjölskyldur að koma til landsins. Það sem við höfum verið að gera undanfarin ár er að koma upp samræmdu móttökukerfi flóttafólks þar sem horft var sérstaklega á það hvernig tekið yrði utan um fjölskyldur sem hingað kæmu á flótta. Við höfum verið að þroska og þróa stuðningskerfi okkar hér á landi undanfarin ár. Það var m.a. gert með þessu móttökukerfi sem verið er að reyna núna og er á hendi félagsmálaráðuneytisins þar sem er tekið með jöfnum hætti utan um allar fjölskyldur, alveg sama hvort þær koma hingað sem kvótaflóttamenn eða fá dvalarleyfi vegna verndar eða hvernig sem það er. Nú er verið að endurskoða það kerfi og eitt af því sem verið er að ræða þar er með hvaða hætti sé betur hægt að koma til móts við börn í því kerfi. Þannig að ég vísa því á bug að það hafi ekkert verið gert. Við erum einmitt búin að vera að samræma það hvernig við eigum að stíga inn. En þarf að gera betur? Já, það þarf að gera betur. Þess vegna erum við núna líka, samhliða því að verið er að endurskoða þetta, að skoða hvernig við getum stutt betur við þau börn sem koma hingað og eru á flótta með fjölskyldum sínum. Í þeim tilgangi er nýbúið að skipa sérstakan stýrihóp þar sem ég fékk hálfpólitískan fulltrúa, vil ég segja, til að leiða þá vinnu. Ég fullyrði að sá einstaklingur er ekkert koma í það vegna þess að verið sé að klóra yfir að það eigi að koma eitthvað út úr því. Markmiðið er einfaldlega að bæta það hvernig við höldum utan um börn og fjölskyldur af erlendum uppruna. Ég er bara algerlega sammála hv. þingmanni sem kemur hér og gagnrýnir það að við séum ekki að gera nóg. Við þurfum að gera betur og þess vegna erum við að vinna að því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, þó að mér finnist spurningu minni engu að síður ekki almennilega hafa verið svarað um hvers vegna þessum fjármunum hefur ekki verið veitt í þetta áður. Við vitum það öll að það er eitt að lofa einhverju og ákveða að gera eitthvað, en ef því fylgja ekki peningar þá gerist það ekki. Ég ætla hins vegar að vinda mér í mína seinni spurningu. Í viðtali í gær sagðist hæstv. ráðherra vilja bæta kerfið sem tekur á móti fólki á flótta og heyrðist mér hann staðfesta það í ræðu sinni hér áðan. Hins vegar mælti hæstv. dómsmálaráðherra í ríkisstjórn hæstv. barnamálaráðherra fyrir frumvarpi í fyrradag sem stefnir að því að skerða verulega réttindi fólks á flótta, minnka skilvirkni kerfisins, auka kostnað, bæði veraldlegan kostnað fyrir íslenskt ríki og sveitarfélög og mannlegan kostnað í formi þjáningar fólks á flótta, þar á meðal barna. Ætlar hæstv. ráðherra að styðja þetta mál?
Virðulegi forseti. Það sem skiptir máli í þessu efni sem lýtur að börnum er að öll stjórnvöld sem vinna með málefni barna þurfa að vinna hagsmunamat á því hvað sé börnum fyrir bestu. Ég hef lagt áherslu á það að í þeirri vinnu sé það haft skýrara, bæði afmarkað í lögum en einnig með hvaða hætti unnið er að slíku hagsmunamati. Það er verið að gera um þessar mundir og það er það sem þarf að fylgja eftir og þarf að vera í lagi vegna þess að á undanförnum árum hafa verið, vil ég segja og það var haft eftir mér á síðasta kjörtímabili, atriði þar sem ég dreg í efa að raunverulega sé verið að meta hagsmuni barna út frá þeim hætti sem alla vega barnasáttmálinn segir okkur að eigi að gera. Það er það sem ég trúi að verið sé að breyta og laga og bæta. En við erum líka að þroskast og þróast sem samfélag í þessu og þetta þurfa [[Forseti hringir.]]öll stjórnvöld að gera í miklu meira mæli og af miklu meiri dýpt og miklu meiri rýni út frá hagsmunum barnanna en ekki foreldranna eða einhverra hagsmuna.
Forseti. Verðbólgan rís og er farin að bíta fólkið í landinu alvarlega. Bæði launþegar og fyrirtæki bíða núorðið eftir ákvörðunum Seðlabankans með kvíðahnút í maga og frekari hækkanir eru í kortunum. Í umræðunni er mikill fókus á stjórntæki Seðlabankans og ákvarðanir hans, en minni fókus á stjórn ríkisfjármálanna, á þá staðreynd að ef stjórnvöld sýna ekki ábyrgð og nálgast ríkisfjármálin af skynsemi er viðbúið að vextir muni hækka enn frekar með alvarlegum afleiðingum fyrir fólkið í landinu. Gylfi Zoëga hagfræðingur bendir á að útgjöld ríkisins vaxi umfram skatttekjur ríkisins og það er reikningsdæmi sem allir sjá að gengur ekki upp. Heimilin í landinu gætu ekki leyft sér að eyða alltaf umfram tekjur. Við afgreiðslu fjárlaga í desember var gert ráð fyrir að ríkissjóður yrði rekinn með tæplega 170 milljarða halla þetta árið. Það er þungur tími fram undan fyrir ríkið og allan almenning í landinu, kjarasamningar í skugga verðbólgu og vaxtahækkana. Í tengslum við verðbólgu og vaxtahækkanir hefur hæstv. fjármálaráðherra talað um að það þurfi að vanda sig í opinberri fjármálagerð og áætlanagerð til næstu ára. Við erum hreinskilin, og við verðum að vera það, um að staðan er auðvitað að hluta til innflutt. Við erum að tala um heimsfaraldur sem þurfti að bregðast við með kostnaðarsömum aðgerðum og gera upp efnahagsáhrif hans. Mótvægisaðgerðirnar eru kostnaðarsamar og sumar hverjar beinlínis þensluhvetjandi. Það er mikið áhyggjuefni. Ég spyr, í ljósi fyrri orða hæstv. fjármálaráðherra um að það þurfi að vanda sig, hvar hæstv. fjármálaráðherra sjái fyrir sér að stíga á bremsuna. Hvaða varnargarð ætlar fjármálaráðherra að reisa fyrir hengjunni sem við stöndum nú þegar í skugganum af?
Virðulegi forseti. Við förum yfir þetta og þessa stöðu nokkuð rækilega í þessu riti, fjármálaáætlun sem er til meðferðar í þinginu. Þegar við kynntum fjármálaáætlun til næstu fimm ára þá sögðum við nákvæmlega þetta hér: Nú er ekki lengur tími fyrir ríkisfjármálin til að vera örvandi fyrir hagkerfið. Þeir tímar eru liðnir. Covid-ástandinu er sem sagt lokið og af þeim sökum þá segjum við hér að við þurfum að sætta okkur við mun minni raunvöxt ríkisútgjalda næstu árin heldur en hefur verið undanfarin ár. Vindarnir hafa snúist. Við þurfum að beita ríkisfjármálunum með allt öðrum hætti. Það er ekki að finna í ákvörðunum Seðlabankans mikla gagnrýni á þá stefnu sem við höfum hér lagt upp með. Það sem ég heyrði hins vegar þegar ég kynnti þetta plagg hér í þinginu var mikil gagnrýni á að vera ekki með mun meiri útgjöld til hinna ýmsu málaflokka og við því átti ég bara þetta svar, sem ég endurtek hér: Það er ekki skynsamlegt að vera með mikinn vöxt ríkisútgjalda við þessar aðstæður. Það væri slæmt fyrir verðbólguhorfur. Það mun á endanum bíta heimilin, fyrirtækin og valda frekari verðþrýstingi og vandræðum fyrir okkur. Ég fagna allri umræðu um hlutverk ríkisfjármálanna við þær aðstæður sem eru uppi núna. Í þessari stefnu erum við að teikna mynd þar sem við erum á hverju ári að nálgast jöfnuð í ríkisfjármálunum meira og meira, þ.e. þannig birtist aðhaldið í ríkisfjármálunum með því að afgangurinn verður skárri á hverju ári, ef við getum sagt það, hallinn verður skárri á hverju ári kannski frekar. Við þurfum að horfast í augu við nýjustu verðbólgutölur sem hafa orðið til frá því að þetta skjal var búið til. Við þurfum að velta þessu fyrir okkur fyrir fjárlagagerðina í haust og ég á mér enga ósk heitari en einmitt þá að við sammælumst um að beita ríkisfjármálunum af fullum krafti til að ná tökum á verðbólgunni, [[Forseti hringir.]]styðja Seðlabankann í þeim aðgerðum sem hann er í og við höfum falið honum [[Forseti hringir.]]vegna þess að það er raunhæft og það er vel hægt.
Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um að vindarnir hefðu snúist og hann talaði um gagnrýni annarra hér í þinginu. Hann veit mætavel að þingflokkur Viðreisnar var ekki í hópi þeirra heldur hefur hann gagnrýnt ríkisstjórnina allt þetta kjörtímabil og kjörtímabilið þar á undan. Ríkissjóður stóð ekki undir sér fyrir heimsfaraldur, munum það. Tekur fjármálaáætlun tillit til þess að vindarnir hafa snúist eins og fjármálaráðherra nefndi? Tekur áætlunin tillit til þess að ríkisstjórnin er læst inni með frekari bankasölu vegna árangurs síns í þeim efnum? Ég spyr, í ljósi þess að vindarnir hafa snúist, hvernig hæstv. fjármálaráðherra ætlar að draga úr útgjaldaaukningu og skuldasöfnun, hvernig hann ætlar að bregðast við stöðunni, hvernig hann sér fyrir sér hlutverk ríkisstjórnarinnar sjálfrar í þeim efnum að hverfa frá þeirri stefnu og þeirri niðurstöðu, sem er ekki bara afleiðing af heimsfaraldri heldur var uppi löngu fyrir hann og hefur raunar einkennt þetta ríkisstjórnarsamstarf.
Virðulegi forseti. Ég hef heyrt það ansi oft hér í þingsal að halli á ríkissjóði hafi verið vandamál fyrir Covid-faraldurinn. Þetta er mikill misskilningur. Lágmarkshalli er ekkert áhyggjuefni meðan ríkissjóður býr í hagkerfi sem er í miklum vexti. Meðan við erum með mikinn hagvöxt eru skuldahlutföllin að lækka. Það er ekkert vandamál fyrir ríkið að fást við minni háttar halla á ríkisfjármálunum í miklum vexti. Það þarf hins vegar bara að spyrja sig hvort við séum að verja krónunum til þeirra verkefna sem skipta máli. Við höfum verið að verja krónum hér til uppbyggingar samfélagsins, m.a. í tæknibreytingar, í innviðauppbyggingu, í nýjar grænar lausnir og sterkara heilbrigðiskerfi, dýrari lyf, betri félagsþjónustu og margt annað. Þetta eru allt verkefni sem skipta verulega miklu máli. Í fjármálaáætlun sem við höfum teiknað upp eru skuldahlutföllin að lækka, samneyslan er að lækka sem hlutfall af landsframleiðslu og tekjurnar munu taka við sér. Þetta hangir rosalega mikið á því að við höfum hér hagvöxt og við sköpum skilyrði fyrir frekari vöxt. [[Forseti hringir.]]Við viljum jú vaxa út úr þessu ástandi. Ég ætla ekki að segja að við höfum lagt mat [[Forseti hringir.]]í eitt skipti fyrir öll á næstu fimm ár í þessari áætlun. [[Forseti hringir.]]Við þurfum áfram að endurmeta stöðuna eftir því sem betri upplýsingar berast.
Forseti. Vöxtur í atvinnumálum og fjölgun ferðamanna er hvort tveggja gríðarlega jákvæð þróun og byggir ofan á þann grunn sem fyrir er í atvinnulífinu í landinu okkar fagra. En aukinni atvinnu fylgir aukin þörf á innviðaþjónustu. Rauð ljós blikka víða, t.d. í samgöngumálum, og væri hægt að grípa þar niður til ábendingar. Breiðafjarðarferjan Baldur hefur síðustu ár oft verið í fréttum vegna bilana í skipinu, sem er orðið gamalt og úr sér gengið. Eftir eina bilunina, þar sem skipið var á reki í heila nótt, kváðu yfirvöld upp úr um það að við svo búið yrði ekki unað mikið lengur. Hæstv. samgönguráðherra sagði þá að þrátt fyrir bættar horfur í samgöngumálum á sunnanverðum Vestfjörðum væri áfram brýn þörf á ferjusiglingum yfir Breiðafjörð vegna aukningar í þungaflutningum út af fiskeldi fyrir vestan og fjölgun ferðamanna og einnig út af umferðaröryggi. Nú er rúmt ár síðan þessi atburður átti sér stað og nokkrar smærri bilanir hafa átt sér stað í skipinu eftir það, og hefur það tafið áætlun. Getur hæstv. innviðaráðherra sagt okkur hvernig staðan er í dag og hvernig þessu verkefni miðar? Ef smíða á nýja ferju, sem þörf er á, þá tekur það nokkur ár. Þangað til er ekki boðlegt að núverandi ferja, Breiðafjarðarferjan Baldur, sé í rekstri. Það verður að finna skip í millitíðinni sem er samboðið þeirri þjónustu sem farið er fram á og það þarf að tryggja að öryggismál séu í lagi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og býð hann velkominn til þings. Ég hef ekki hitt á hann síðan hann kom. Við höfum nú rætt þetta mál áður, nokkrum sinnum held ég meira að segja, og ég er sannfærður um að þingmaðurinn veit nokkuð gjörla hvernig þessum málum er háttað þar sem Vegagerðin hefur átt ágætis samráðsfundi með flestum hagaðilum á svæðinu á liðnu ári. Upplýsingar hafa líka verið gefnar til sveitarstjórnanna og landshlutasamtaka bara nýlega. Ég tek undir með hv. þingmanni, og þakka honum fyrir að ítreka hvernig staðan er, að þrátt fyrir gríðarlega miklar framkvæmdir sem eru í gangi á suðurleiðinni til Vestfjarða þá verður áfram til staðar ákveðinn þröskuldur sem heitir Klettsháls. Það er mat manna að þrátt fyrir fyrri áform um að leggja af ferjusiglingar með þeim hætti sem verið hefur þegar vegur verður kominn þá er það nýtt mat að það sé ekki gerlegt vegna þess að þar sé fyrir fyrirstaða, í Klettshálsi, og það verði að vera boðið upp á þennan möguleika áfram. Að því hefur verið unnið. Það er búið að framlengja samninginn um Baldur eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir. Á sama tíma hefur verið leitað að skipi. Hv. þingmaður segir: Það verður bara að finna skip. Það skip finnst ekki. Það er búið að leita ítrekað. Þá er bara spurning hvaða leiðir menn hafa aðrar. Ein leiðin væri sú að Herjólfur III, sem gagnaðist Vestmannaeyingum vel til langs tíma, gæti siglt þarna í tiltekinn tíma á meðan við þurfum að smíða nýja ferju sem væri með nýjum orkuskiptum og slíkt. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það mun taka einhver ár. Þá ákvörðun þarf að taka og það fjármagn þarf Alþingi að heimila [[Forseti hringir.]]að verði veitt. Að þessu öllu hefur verið unnið markvisst síðan þessi atburður gerðist - og reyndar fyrir hann, [[Forseti hringir.]]því að það er ljóst að þessi áform hafa breyst þannig að það er þörf á ferju á Breiðafirði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vil líka árétta það sem ég nefndi í ræðu minni að þörfin fyrir ferju yfir Breiðafjörð verður áfram brýn vegna þess að samgöngur þar verða áfram ótryggar, ráðherra nefndi þar Klettshálsinn sem dæmi. Að mínu mati og margra annarra er það líka vegna þess að það er þörf fyrir ferju, sérstaklega út af þungaflutningum vegna fiskeldisins og náttúrlega einnig ferðafólks. Ég á bágt með að trúa því að það finnist ekki skip, ég verð bara að segja það. Það hefur þá ekki verið leitað víða og hvet ég ráðherrann til að fá sitt fólk í frekari ferðalög á fleiri svæði til að leita að skipi. Ég trúi ekki öðru en að hægt sé að finna skip. Herjólfur gamli er í sjálfu sér alveg ágætisskip, það er líka gamalt og lúið en er þá kannski neyðarlending ef það þarf að finna annað skip fyrr.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort við hér í þessum sal séum mestu sérfræðingarnir í að finna skip um allan heim. Ég veit að hv. þingmaður þekkir það betur en ég að hafsvæði eru skilgreind með mismunandi hætti og ekki öll skip hafa heimildir til að sigla á hvaða hafsvæði sem er. Þannig gildir nú um Breiðafjörð sem og siglingarnar til Eyja að það er ekki hvaða skip sem er sem getur siglt þar. Mér er sagt af okkar helstu sérfræðingum, sem hafa tengslanet úti um allan heim, að þetta skip hafi ekki fundist þrátt fyrir ítrekaða leit sem hefði auðvitað verið miklu þægilegri lausn fyrir okkur, bæði ódýrari og tímabundin. En það leysir okkur ekki undan því að til langs tíma þurfum við að smíða nýtt skip vegna þeirra orkuskipta sem við viljum fara í til að ná fram loftslagsmarkmiðum okkar, að sigla á nýorku yfir Breiðafjörðinn í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun var fjallað um skýrslu umboðsmanns Alþingis vegna eftirlitsheimsóknar hans á bráðageðdeild 32C við Hringbraut í september síðastliðnum. Ég er hingað komin með tvö erindi. Annars vegar vildi ég kvarta undan aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar í geðheilbrigðismálum. Fyrir liggur að á geðdeildum landsins eru viðhafðar fornaldaraðferðir við að aðstoða fólk sem á við geðræn vandamál að stríða. Þá langaði mig að spyrja hæstv. forseta hvað líði tilnefningum og skipun í þingmannanefnd um heildarendurskoðun lögræðislaga í ljósi þessarar skýrslu.
Forseti getur ekki svarað þessari spurningu á þessari stundu en mun afla sér upplýsinga um stöðu þessa máls.
Forseti. Ég vil koma hérna í svipuðum erindagjörðum og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Mig langar að spyrja af hverju hann hafi ekki óskað eftir tilnefningum í sérstaka þingmannanefnd vegna heildarendurskoðunar lögræðislaga vegna þessara skýrslna sem hafa verið að koma út. Annars vegar er það skýrsla Ríkisendurskoðunar sem sýnir að geðheilbrigðisþjónusta á landinu er ekki nærri því nógu góð. Henni er ekki fylgt eftir eins og ætti að vera gert og þetta er bara mjög alvarlegt mál sem virðist ekki tekið eins alvarlega og það er í raun og veru. Hins vegar er það OPCAT-skýrsla hérna um bráðageðdeild 32C. Þar er farið yfir þær hræðilegu staðreyndir að það sé ekki lagasetning, lagaheimild fyrir þeim þvingunum sem verið er að beita þar. Svo er ýmist talað um í stefnu stjórnvalda að afnema eða útiloka þvingun í meðferð í framtíðarstefnu en það er einnig verið að reyna að bæta í með lagasetningu um þvinganir.
Virðulegi forseti. Ég vil árétta það að þær niðurstöður sem koma fram í þessari skýrslu umboðsmanns Alþingis, sem sannarlega eru sláandi, eru ekki nýjar af nálinni. Það kom út sambærileg skýrsla árið 2019 sem sýndi fram á að á geðdeildum eru viðhafðar þvingunarráðstafanir. Fólk er frelsissvipt, gjarnan án lagaheimildar. Lagaheimildir eru ekki skýrar. Reglur eru ekki skýrar. Þetta er mjög alvarlegt mál og í rauninni mjög alvarlegt að ekki hafi verið gripið fyrr inn í. Ég kalla eftir því að ríkisstjórnin geri grein fyrir því hver næstu skref eru til að koma í veg fyrir þetta og ítreka spurningu mína varðandi þessa þingmannanefnd, sem mér skilst að ætti í reynd að hafa nú þegar hafið störf við heildarendurskoðun lögræðislaga, sem sannarlega eru stór þáttur í að koma þessum málum á réttan kjöl og útrýma þvingunarráðstöfunum og slíku í geðheilbrigðismálum. Ég ítreka spurningu mína til hæstv. forseta.
Forseti hefur ekki haft tök á að afla sér upplýsinga á þeim mínútum sem liðnar eru frá því þingmaðurinn vakti athygli á þessu en mun grafast fyrir um hvernig þetta mál stendur.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, lögum um almannatryggingar og lögum um húsnæðisbætur. Í frumvarpinu felast tillögur að mótvægisaðgerðum til að draga úr áhrifum verðbólgu á lífskjör og kaupmátt viðkvæmustu hópa samfélagsins. Verðbólga mældist 7,2% á ársgrundvelli í apríl sl. Hún var 6,7% í mars. Verðhækkanir á húsnæði eru enn megindrifkraftur verðbólgu en verðbólga án húsnæðis var 5,3% í apríl og hækkaði frá 4,6% í mars. Er það til marks um að verðhækkanir eru á breiðari grunni en áður. Þá hefur matvælaverð hækkað um 5%, bæði vegna innlendra og erlendra þátta. Í nýlegri verðbólguspá Seðlabanka Íslands er gert ráð fyrir að verðbólga hækki áfram og verði rúmlega 8% á þriðja ársfjórðungi ársins. Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hefur brugðist við verðbólguhorfum með hækkun vaxta. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur vaxið árlega síðastliðinn áratug. Sparnaðarhlutfall heimila er hátt, vanskil eru lítil og samkvæmt lífskjararannsókn Hagstofunnar hefur hlutfall heimila, sem eiga erfitt með að ná endum saman, aldrei verið lægra en á síðasta ári. Heilt yfir er því fjárhagsstaða heimila almennt sterk og viðnámsþróttur þeirra til að mæta áhrifum hækkandi verðlags og hærri vaxta nokkur. Staða heimila til að takast á við vaxta- og verðlagshækkanir er þó ólík og líklegt að hærri verðbólga rýri lífskjör viðkvæmra hópa talsvert meira en annarra. Þess vegna er í frumvarpinu sérstaklega horft til þess að draga úr áhrifum verðbólgu á viðkvæmustu hópa samfélagsins. Í því samhengi er horft til aðila á leigumarkaði sem fá húsnæðisbætur, forráðamanna sem fá tekjutengdar barnabætur og aðila utan vinnumarkaðar sem reiða sig á bætur almannatrygginga. Lagt er til að hækka bætur almannatrygginga, greiða sérstakan barnabótaauka til þeirra sem eiga rétt á tekjutengdum barnabótum og hækkun húsnæðisbóta er hluti málsins sömuleiðis. Þannig er stutt við sértækan hóp einstaklinga með markvissum hætti. Ég vil hér fara yfir einstök efnisatriði frumvarpsins og fyrst sérstakan barnabótaauka. Hér er tillaga um að til viðbótar almennum barnabótum skuli greiða sérstakan barnabótaauka að fjárhæð 20.000 kr. með hverju barni til þeirra sem fá ákvarðaðar barnabætur við álagningu opinberra gjalda á árinu 2022. Barnabótaaukinn verður ákvarðaður sem föst fjárhæð á hvert barn sem öðlast heimilisfesti hér á landi á tekjuárinu 2021 og tekur ekki skerðingu í hlutfalli við dvalartíma þess. Sérstakur barnabótaauki telst ekki til skattskyldra tekna og leiðir ekki til skerðingar annarra tekna, svo sem bóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Þá verður hinum sérstaka barnabótaauka ekki skuldajafnað á móti vangreiddum opinberum gjöldum til ríkissjóðs eða sveitarfélaga eða vangreiddum meðlögum. Um einskiptisaðgerð er að ræða og er gert ráð fyrir að skatturinn ákvarði barnabótaaukann til einstaklinga um mánuði eftir álagningu opinberra gjalda eða þann 1. júlí nk., að því gefnu að frumvarpið hafi verið samþykkt. Í upphafi árs 2022 voru viðmiðunarfjárhæðir barnabóta hækkaðar um 5,5–5,8%, neðri skerðingarmörk um 8% og efri skerðingarmörk um 12%. Þessar breytingar rúmuðust innan 14 milljarða kr. útgjaldaramma barnabóta þar sem miklar launahækkanir hefðu annars leitt til þess að bæturnar hefðu dregist saman. Til viðbótar við almennar barnabætur hefur jafnframt verið greiddur sérstakur barnabótaauki síðustu tvö ár sem var 1,6 milljarðar kr. árið 2021 og 3 milljarðar kr. árið 2020. Í öðru lagi, um bætur almannatrygginga og félagslega aðstoð, er í frumvarpinu lagt til að bætur almannatrygginga hækki og bætur til félagslegrar aðstoðar. Bætur ellilífeyrisþega hækkuð um 4,6% um síðustu áramót í samræmi við forsendur fjárlaga yfirstandandi árs og bætur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega um 5,6%. Til að milda áhrif verðbólgu á framangreinda hópa er gert ráð fyrir að bætur verði hækkaðar um 3% frá 1. júní nk. og að framfærsluviðmið örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, vegna sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu, hækki einnig um 3%. Og þá að húsnæðisbótum: Hér er lagt til að grunnfjárhæð húsnæðisbóta hækki um 10% frá 1. júní nk. og að frítekjumörk húsnæðisbóta hækki jafnframt um 3% til samræmis við fyrirhugaða hækkun bóta almannatrygginga. Lagt er til að hækkun frítekjumarka um 3% taki gildi með afturvirkum hætti frá 1. janúar á þessu ári til að hægt verði að framkvæma lokauppgjör og leiðréttingu húsnæðisbóta í samræmi við ákvæði laga um húsnæðisbætur. Samkvæmt mati Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar nemur stærð leigumarkaðar hér á landi rúmum 32.000 íbúðum en áætlað er að tæplega helmingur þeirra sé í húsnæðisbótakerfinu. Þá er áætlað að a.m.k. 70% þeirra sem fá húsnæðisbætur séu með vísitölutengda leigusamninga. Varðandi mat á áhrifum tillagna frumvarpsins þá er kostnaður ríkissjóðs af sérstökum einskiptisbarnabótaauka frá 1. júlí nk., að fjárhæð 20.000 kr., áætlaður um 1,1 milljarður. Kostnaður við hækkun bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar um 3% frá 1. júní nk. er áætlaður 3–3,5 milljarðar kr. en 5–5,5 milljarðar á ársgrundvelli. Verði frumvarpið að lögum munu grunnfjárhæðir húsnæðisbóta hækka um 10% frá 1. júní. Frítekjumörk húsnæðisbóta hækka um 3% til samræmis við hækkun bóta almannatrygginga. Eins og ég hef áður nefnt er gert ráð fyrir að hækkun frítekjumarka húsnæðisbóta taki gildi afturvirkt. Það er vegna þess að ekki væri ella unnt að framkvæma lokauppgjör og leiðréttingu húsnæðisbóta. Kostnaður við hækkunina nemur um 600 millj. kr. á yfirstandandi ári og um 1 milljarði kr. á ársgrundvelli. Í forsendum fjárlaga yfirstandandi árs var ekki gert ráð fyrir áðurnefndum útgjöldum. Á hinn bóginn er einungis rétt um þriðjungur liðinn af árinu og í sjálfu sér nægar fjárheimildir til staðar fyrir árið í heild sinni. Ef í ljós kemur síðar á árinu að útgjöld viðkomandi málaflokka stefni í að verða umfram fjárheimildir kemur til skoðunar að fjárheimildir verði millifærðar af almennum varasjóði fjárlaga eða að aukinna heimilda verði aflað í frumvarpi til fjáraukalaga næsta haust til að mæta áhrifum af þessum hærri verðlagsforsendum fyrir bótagreiðslum í frumvarpinu. Þá víkur að áhrifum frumvarpsins á jafnrétti kynjanna. Á síðasta ári var greiddur sams konar barnabótaauki og lagt er til að nú sé gert. Féllu þá 62% barnabótaaukans í hlut kvenna samkvæmt niðurstöðu álagningar 2021. Áætlað er að hlutfallið verði svipað í ár verði frumvarpið að lögum. Almannatryggingakerfið nýtist fremur konum en körlum þar sem þær eru almennt með lægri tekjur aðrar en greiðslur frá almannatryggingum sér til framfærslu. Konur eru að jafnaði tvöfalt fleiri en karlar meðal öryrkja og hafa síður atvinnutekjur auk þess sem aldraðar konur hafa almennt lægri tekjur en aldraðir karlar. Hækkun húsnæðisbóta og frítekjumark þeirra er til þess fallin að styðja við tekjulægstu hópa leigjenda. Viðtakendur húsnæðisbóta eru að meiri hluta til barnlaus heimili. Í þeim hópi er hlutfall kvenna og karla nokkuð jafnt enda þótt konur séu líklegri en karlar til að vera á leigumarkaði ásamt því að vera líklegri en karlar til að leigja félagslegt húsnæði hjá sveitarfélögum eða námsmannahúsnæði. Sé litið til heimila þar sem fyrir hendi er einn fullorðinn ásamt börnum er hinn fullorðni aftur á móti í yfirgnæfandi meiri hluta konur. Virðulegi forseti. Ég held að þetta mál sé brýnt. Ég myndi helst af öllu óska þess að málið fengi forgang hér í þinginu, í þinglegri meðferð. Mér finnst mikilvægt að það hafi komist hér strax á dagskrá þó að fjöldinn allur af 1. umr. málum hafi enn ekki komist á dagskrá og það er þakkarvert að það skyldi takast. Við viljum að sjálfsögðu leggja allt á okkur í fjármálaráðuneytinu en það sama gildir, veit ég, um félagsmálaráðuneytið og innviðaráðuneytið, ef það eru atriði sem nefndin þarf að kafa dýpra í þá eru allir boðnir og búnir að veita frekari upplýsingar. Þetta er það sem ríkisstjórnin telur mikilvægt að sé gert núna í ljósi nýjustu verðbólgumælinga og í ljósi vaxtahækkana Seðlabankans. Við munum að sjálfsögðu áfram fylgjast mjög náið með framvindu mála. Í gangi er mikil vinna við að greina stöðuna á húsnæðismarkaði. Sérstakur húsnæðishópur hefur verið að störfum til að bregðast við þeirri staðreynd að húsnæðisliður vísitölunnar heldur áfram að hækka og hefur ekki séð fyrir endann á því. Það er þess vegna ein lykilaðgerða ríkisstjórnarinnar að koma með úrbætur á húsnæðismarkaði í samvinnu við aðila vinnumarkaðar, sveitarfélögin og aðra þá sem hafa komið að því starfi. Ég vænti þess að sú vinna verði til umræðu á fundi þjóðhagsráðs nú síðar í þessari viku. Ég hygg að hann sé á morgun, ef ég man rétt, og þar verði farið yfir tillögur sem hafa fæðst á undanförnum vikum og mánuðum og látið á það reyna hvort aðilar sem geta haft áhrif á þróun þeirra mála eru orðnir sammála um meginaðgerðir. Það skiptir máli til hliðar við þetta vegna þess að meginverkefnið er auðvitað að ná tökum á verðlagsþróuninni. Við ræddum það hér aðeins í óundirbúnum fyrirspurnum rétt áðan að ríkisfjármálin gegna hlutverki í því efni. Við getum ekki gleymt okkur í því að ræða eingöngu um viðbrögð fyrir þá sem verða fyrir verðbólgunni. Við verðum á sama tíma að hafa getu til að ræða um aðgerðir sem eru líklegar til þess að hægja á hækkun verðlags í landinu og komast aftur inn fyrir viðmið sem við höfum sett okkur í því efni, 2,5%, og vera innan vikmarka frá því. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu vil ég leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir sína framsögu og fagna því að þetta mál sé komið hingað inn í þingið. Það eru 9.000 manns á Íslandi án vinnu og þar af hafa 3.000 manns verið atvinnulaus í meira en 12 mánuði. Þetta er fólk sem hefur alla jafna orðið fyrir miklu tekjufalli, fólk sem er alveg jafn berskjaldað fyrir verðbólgunni, alveg jafn berskjaldað fyrir hærra matvælaverði, auknum húsnæðiskostnaði og hærra eldsneytisverði og það fólk sem reiðir sig á ellilífeyri og örorkulífeyri. Þess vegna spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvers vegna eru atvinnuleitendur skildir eftir í þessum aðgerðapakka? Hvers vegna fá atvinnuleitendur ekki beina hækkun eins og hinir hóparnir?
Virðulegi forseti. Við höfum kannski fyrst og fremst verið að horfa til atvinnustigsins í landinu og þeirrar staðreyndar að atvinnuleysi hefur verið á niðurleið og sú þróun er nokkuð jákvæð. Ég get sagt af eigin reynslu, vegna þess að ég var á ferðinni víða um landið fyrir nokkrum dögum, að það er áberandi hversu víða er leitað eftir fólki. Það vantar t.d. mörg hundruð manns til vinnu á Austurlandi, mörg hundruð manns, og mjög erfitt að ráða í öll þau störf sem hægt er að bjóða fram, m.a. út af húsnæðisvanda á þeim slóðum. Engu að síður er mikil eftirspurn eftir starfskröftum og það er verið að vinna að úrræðum af ýmsum toga. Það er efni í alveg sérstaka umræðu að ræða um þróun atvinnuleysis á Íslandi og þess hóps sem er í þeirri stöðu sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega, langtímaatvinnulausir. Það er áhyggjuefni að á sama tíma og margir eru að flytja til landsins til að ganga í störf sem auglýst hafa verið þá eru margir að tapa starfi sem hafa einmitt áður flutt í þeim sama tilgangi til landsins. Við erum að mínu mati með óeðlilega hátt hlutfall útlendinga sem eru að færast í langtímaatvinnuleysi. Það leiðir til þess að við stöndum frammi fyrir alls kyns áskorunum, bæði í húsnæðismálum, í félagslega kerfinu, sveitarfélögin verða fyrir ýmiss konar þrýstingi, þetta getur leitt til ýmiss konar vandamála í menntakerfinu og annars staðar, fyrir innviði samfélagsþjónustunnar. Við því verður með einhverjum hætti að bregðast. Það er ekki góð þróun að fólk flytji til landsins til að fara í störf, sé skömmu síðar komið í atvinnuleysi og nýir flytji til landsins í staðinn til að fylla gömlu störfin. Því miður erum við að sjá einhverja vísbendingu um að þetta eigi sér stað og við því verður að bregðast. En meginsvarið við spurningunni er í raun og veru atvinnustigið og mikil eftirspurn eftir starfskröftum.
Virðulegur forseti. Ég þakka svörin. Nú er það bara þannig að óháð atvinnustigi hefur það verið venjan, a.m.k. undanfarin ár, við setningu fjárlaga að atvinnuleysisbætur fylgi prósentuhækkuninni á bótum almannatrygginga. Hér er lagt fram frumvarp sem snýst öðrum þræði um að flýta hækkuninni hjá eftirlaunafólki og öryrkjum og þeim sem reiða sig á endurhæfingarlífeyri, að koma með beinum hætti til móts við þetta fólk vegna verðbólgu sem hefur ekki mælst jafn mikil síðan 2010. Algerlega óháð þessum sjónarmiðum varðandi atvinnustigið og þróun þess þá á ég svolítið erfitt með að átta mig á því hvernig það getur verið réttlætanlegt í verðbólguþróun eins og hér er verið að bregðast við að láta þennan hóp sem er án vinnu sitja eftir. Ég vil því kannski fá að spyrja hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]hvaða greiningar liggi að baki þessu. Hvað fær ráðherra og ríkisstjórn til að draga þá ályktun að atvinnuleitendur þurfi síður á beinum stuðningi að halda [[Forseti hringir.]]en öryrkjar og eftirlaunafólk?
Virðulegur forseti. Ég ætla að gera athugasemd við það sem hér er haldið fram, að atvinnutryggingarnar hafi alltaf fylgt bótum almannatrygginga. Það er ekki svo. Við verðum að hafa í huga, þegar við erum að tala um atvinnutryggingar, að þetta er hluti af tryggingakerfi, vinnumarkaðstengdum réttindum sem eru fullfjármögnuð af atvinnutryggingagjaldinu. Það er allt of algengt að við séum að ræða hér um hækkun á réttindum án þess að við ræðum um nauðsynlega fjármögnun þess. Það sem myndi gerast ef við myndum hækka atvinnutryggingar er að við ættum með réttu að hækka atvinnutryggingagjaldið. Ef við ekki gerum það myndum við þurfa að klípa af almenna tryggingagjaldinu til að fjármagna atvinnutryggingasjóðinn. Hann hefur reyndar notið þess að vera í skjóli ríkissjóðs og í fangi ríkissjóðs undanfarin ár þar sem safnast hefur upp tugmilljarða halli á sjóðnum. Fyrir nokkrum árum óskuðu aðilar vinnumarkaðarins eftir því að fá að taka allan þennan sjóð yfir og hefðu þá sjálfir setið uppi með tugmilljarða hallann. [[Forseti hringir.]]Ég held að margir séu fegnir því að það hafi ekki gerst. En ég vísa bara aftur í atvinnustigið [[Forseti hringir.]]sem svar við spurningunni.
Virðulegur forseti. Ég verð bara að segja eins og er, ég veit ekki hvernig ég á að bregðast við þessu. Mér finnst eins og ríkisstjórnin sé að setja brosplástur á galopið sár, blæðandi sár. Ég get ekki séð hvernig þetta á að virka fyrir þá sem eiga að fá þetta. Jú, þeir þakka fyrir hverja einustu krónu, þeir þurfa á hverri einustu krónu að halda. Ég var á fundi með Öryrkjabandalaginu í gær, kjarahópi. Þar kom skýrt fram að þessi hækkun, 3% hækkun, skilar 8.000 kr. til þeirra sem verst standa, 5.000 kr. eftir skatta. Á sama tíma benti einstaklingur, með nákvæmlega þessar tekjur, 219.000 kr. útgreiddar, mér á að hann væri að fá 17.000 kr. hækkun á húsaleigu. Það er nýjasta hækkunin, 17.000 kr. hækkun. Ef við tölum um þessar 5.000 kr. þá eru 12.000 kr. eftir. Svo er það matvælahækkun. Hvernig í ósköpunum sér hæstv. ráðherra fyrir sér að þessir einstaklingar eigi að geta borgað leigu? Hann talar um kaupmátt. Getur hann upplýst mig: Hvað er kaupmáttur verst settu einstaklinganna, sem ég er að tala um, mikill? Telur hæstv. ráðherra virkilega að þessir einstaklingar hafi fengið aukinn kaupmátt? Og telur hann að með því að setja þessi 3% inn fái þessi hópur einhvern kaupmátt?
Virðulegur forseti. Það verður að skoða einstaka tilvik en ef við skoðum tölurnar aftur í tímann höfum við skýrar niðurstöður í þessu efni, þ.e. að kaupmáttur bóta almannatrygginga tók stökk á árunum frá 2015 og sérstaklega átti það við um ellilífeyrisþega. Fyrir öryrkja var sömuleiðis þó nokkur kaupmáttaraukning og ég var að rekja það hér áðan að um síðustu áramót hækkuðum við bæturnar hjá öryrkjum um 5,6%. Nú erum við að tala um viðbótarhækkun ofan á það. Auðvitað þarf að spyrja sig að því hvort það dugi í ljósi þeirra verðbólgumælinga sem við erum með núna til að viðhalda kaupmætti að lágmarki eða helst sjá hann vaxa. Það getur verið mjög einstaklingsbundið hvort það dugar og það þyrfti að reikna fjölbreytt dæmi til þess að komast að niðurstöðu um það. En þetta er a.m.k., af hálfu ríkisstjórnarinnar, inngrip sem við höfum ekki mátt venjast að koma svona snemma inn vegna verðbólgumælinga og bregðast strax við með lagafrumvarpi til að bæta stöðu þeirra sem eru tekjulægstir. Ég ætla að fá að vekja athygli á því að örorkubótakerfið er um 100 milljarða kerfi. 100 milljarðar eru greiddir út í örorkubætur á ári, 100 milljarðar. Það er um 10% af öllum tekjum ríkissjóðs þannig að við erum að forgangsraða fjármunum í það að gera vel við þá sem þurfa að treysta á þetta kerfi. Það höfum við verið að gera í auknum mæli á hverju ári og höfum verið að fylgja eftir kjarasamningsbundnum launahækkunum þannig að kaupmáttur hefur vaxið gríðarlega. Ég myndi bara fagna því að komast í umræðu um það hversu mjög okkur hefur tekist að auka kaupmáttinn. Það breytir því ekki að hér í dag erum við með augun á þeim sem hafa minnst á milli handanna. Við erum að leiðrétta þeirra hlut.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Ég get fullyrt að verst setti hópurinn í þessu kerfi hefur engan kaupmátt. Það kom alveg skýrt fram á þessari ráðstefnu í gær. Kaupmátturinn er enginn, þau eru í mínus. En þegar sú staðreynd liggur fyrir vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Stendur til að koma eitthvað meira til móts við þennan hóp með eingreiðslum eða á annan hátt að kanna stöðu þeirra. Þessi hópur hefur nú þegar skorið niður mat, lyfjakostnað og læknisþjónustu, eins og ég fékk upplýsingar um í gær, hefur ekki efni á því lengur, hefur ekki efni á sjúkraþjálfun, hefur ekki efni á að fara til sérgreinalækna. Þessi hópur er búinn að skera allt niður út af Covid og núna út af verðbólgunni. Stendur til að koma með einhverjar eingreiðslur fyrir þennan hóp, skatta og skerðingarlaust?
Virðulegur forseti. Við erum hér að boða aðgerðir sem koma strax til framkvæmda. Þegar horft er til lengri tíma vil ég bara vísa til vinnunnar sem félagsmálaráðherra hefur haft í gangi undanfarin misseri. Ég bind miklar vonir við að okkur takist að innleiða umbætur á tryggingakerfi öryrkja á komandi misserum sem myndi fela í sér ákveðna kerfisbreytingu sem ætti að koma öllum til góða og við myndum draga mjög verulega úr skerðingum í kerfinu í þágu þess að opna fyrir möguleika á aukinni atvinnuþátttöku þeirra öryrkja sem eiga á annað borð möguleika til slíks. Það verður að viðurkennast að fyrir þá sem hafa einhverja starfsgetu, þótt takmörkuð sé, þá er kerfið eins og það er smíðað í dag með allt of margar hindranir og litla hvata. Það falla of margar krónur sem fólk vinnur sér inn niður dauðar við það að réttindin skerðast í kerfinu. Þetta er, held ég, stóra framfaramálið sem við bíðum eftir að hrinda í framkvæmd.
Frú forseti. Hér er verið að ráðast í mótvægisaðgerðir til að draga úr áhrifum verðbólgu á lífskjör viðkvæmustu hópa samfélagsins með því að hækka húsnæðisbætur um 10% en þær hafa ekki hækkað síðan í byrjun árs 2018. Á sama tíma hefur leiga hækkað um 20%. Sérstakur barnabótaauki, að fjárhæð 20.000 kr., verður greiddur út 1. júlí. Þeir sem þiggja bætur úr almannatryggingakerfinu fá 3% hækkun 1. júní. Þessi 3% hækkun, þó hækkun sé, mun ekki auka kaupmátt þessa hóps vegna þess að verðbólgan hefur nú þegar étið hækkunina upp. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Kom aldrei til greina að hafa þessi 3% afturvirk eins og húsnæðisbæturnar? Hefði ekki líka verið hægt að hafa eingreiðslu til þeirra verst settu líkt og gert var í Danmörku en nú fá lífeyrisþegar þar eingreiðslu upp á 90.000 kr.?
Virðulegi forseti. Það er einfaldlega ekki rétt að alhæfa með þessum hætti að kaupmáttur örorkulífeyrisþega muni ekki batna við þessa hækkun. Að sjálfsögðu verður hann betri með hækkuninni. Það er ekki hægt að deila um það. Kannski mætti frekar spyrja: Halda þær hækkanir sem áttu sér stað um áramótin, upp á rúm 5%, og síðan þessi hækkun því til viðbótar, í við verðlag? Til að svara því þurfum við að skoða stöðu ólíkra hópa. Ég rakti það hér áðan að verðbólga án húsnæðis var 5,3% í apríl og 4,6% í mars. Þegar við horfum á þær hækkanir sem hafa orðið frá áramótum, og verða aftur með þessu, þá myndi ég halda, í ljósi þessara talna, að það sé alveg ótvírætt að við erum að auka kaupmátt þeirra sem eru ekki að eiga við þá undirliði vísitölunnar sem mælast vegna húsnæðisverðsþróunar. Það ætti að vera alveg óumdeilanlegt. Það er voðalega erfitt að eiga umræðu ef við getum ekki orðið sammála um að nota mældar stærðir sem grundvöll umræðunnar. Ég ber hins vegar fulla virðingu fyrir því að sumum finnst ekki nóg að gert og við vildum auðvitað gjarnan geta gert meira. Við erum að taka 10% af öllum tekjum ríkissjóðs í þennan málaflokk, 100 milljarða á ári til öryrkja, til að standa með þeim sem ekki geta bjargað sér sjálfir, hafa skerta starfsgetu, hafa orðið fyrir áföllum, orðið fyrir slysum, eru veikir, glíma við líkamleg örkuml eða andleg veikindi o.s.frv. Þetta er ofboðslega fjölbreyttur hópur og mér finnst allt of algengt að því sé slegið fram að allur hópurinn búi við sömu aðstæður. Það er bara alls ekki þannig. Ég hvet alla sem hafa raunverulega áhuga á því að kynna sér stöðu þeirra sem treysta á bætur almannatrygginga til að fara inn á tr.is og slá ólíkar forsendur inn í reiknivélina [[Forseti hringir.]]og sjá þá hversu misjöfn staða fólks getur verið og hvernig kerfið kemur á móts við ójafna stöðu ólíkra einstaklinga.
Frú forseti. Ég heyri, hæstv. ráðherra, að við erum ekki sammála. Mér finnst þetta bara, mér finnst ekki vera gert nóg. Ég vil samt ítreka að ég styð frumvarpið en það er bara ekki nóg að gert. Við erum hér að rétta þeim verst settu lúsarbætur og þá er ég að vísa til þessara 3% hækkunar í júní. Auðvitað vitum við að þessi hópur sem er að þiggja bætur er mismunandi staddur. En við vitum líka að raðir fyrir utan hjálparstofnanir eru að lengjast og ég vildi bara hvetja hæstv. ráðherra til að íhuga eingreiðslu til þessa hóps líkt og gert hefur verið annars staðar. Við erum rík og við eigum ekki að sætta okkur við fátækt.
Virðulegi forseti. Já, við höfum þá hækkað núna á sex mánuðum, ef þetta frumvarp nær fram að ganga, þessar bætur, um 8,6% frá áramótum, 5,6% plús 3%. Þetta eru verulega miklar hækkanir. Þær koma svo sem ekki að öllu leyti til af góðu. Þær koma ekki eingöngu til af þeim vilja og ásetningi ríkisstjórnarinnar að gera enn betur. Að hluta til, og það er bara opinbert, erum við að bregðast við verðbólguþróun. Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að við náum líka saman um aðgerðir til að bregðast við verðbólguþróuninni og ná tökum á verðþróun í landinu. Við getum lengi rætt um að það eru einstaklingar í landinu sem eiga erfitt og margir þurfa að þiggja aðstoð, fá jafnvel matargjafir. En ef við notum opinber gögn þá segja nýjustu gögnin okkur að staðan hefur aldrei áður verið betri en einmitt í dag, á árinu 2021. Það er lífskjararannsókn Hagstofunnar, hún segir að þessir hópar sem hv. þingmaður berst fyrir, og ég virði það, hafi aldrei verið jafn fámennir íslensku samfélagi og núna.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum almannatrygginga, mótvægi vegna verðbólgu. Hæstv. fjármálaráðherra spurði hér áðan: Af hverju farið þið ekki inn á reiknivél TR og reiknið þetta? Til hvers ætti ég að fara inn á þessa reiknivél og reikna þetta? Ég lifði í þessu kerfi og ég get upplýst að ég fer reglulega inn á þessa reiknivél og reikna. Það er alveg sama hversu oft ég fer þarna inn og hversu mikið ég reikna, þeir verst settu hafa það jafn slæmt, hversu oft sem ég reikna þetta. Hæstv. ráðherra talar um kaupmátt lífeyrisþega eins og það sé einhver allsherjarlausn. Það er það ekki. Við vitum, og ég hef aldrei neitað því, að það er hópur innan þessa kerfis sem hefur það gott. Það er frábært og við eigum að fagna því. En við eigum ekki að nota þann hóp til að lemja á þeim sem hafa það ekki gott. Það er röng uppsetning að reyna að sannfæra fólk um að þeir sem fá útborgaðar 219.000 kr. á mánuði - það var talan sem viðkomandi sýndi okkur hjá Öryrkjabandalaginu í gær og það sem sló mig mest var það hvar viðkomandi kona bjó. Hún bjó í hjólhýsi og þar af leiðandi fékk hún ekki heimilisuppbót af því hún hafði ekki fasta heimilissetu. Hugsið ykkur, hún hafði ekki ráð á að leigja á markaði og fékk ekki félagslegt húsnæði. Henni var refsað, ekki bara fyrir að detta út af þessu heldur var henni líka refsað þannig að kerfið sagði við hana: Þó að þú sért ein og ættir rétt á húsaleigubótum færðu þær ekki vegna þess að þú hefur ekki heimilisfang. Við erum að rekast á þetta út um allt kerfið. Því miður eru þetta bara staðreyndir. Við verðum líka að horfa á það þegar hæstv. ráðherra segir að það hafi verið 8,6% hækkun í heildina þegar þetta kemur inn. Hann verður að taka tillit til hvaðan við erum að koma. Við erum að koma út úr Covid-tímabili þar sem hefur þrengt gífurlega að þessum hópi, og sérstaklega þeim verst settu. Eldri borgarar fengu ekki krónu í aðstoð á öllu Covid-tímabilinu, hvort sem þeir höfðu það gott eða ekki, og þeir reyndu ekki einu sinni að hjálpa þeim sem höfðu það verst í því kerfi. Hverjir eru verst settir þar? Jú, það eru konur af því að þær hafa mun lægri lífeyri. Það er af nógu að taka en það fólk sem við erum að ræða um er fólk sem getur ekki veitt sér nein lífsgæði. Því dettur t.d. ekki í hug að fara í leikhús. En það sem er kannski sárara er að það hefur ekki einu sinni efni á því að fara til sjúkraþjálfara lengur eða til geðlæknis eða sálfræðings. Það hefur ekki efni á því. Það er svo dýrt. Í dag eru, eins og við vitum, nærri 200 einstaklingar á Íslandi undir 67 ára nauðungarvistaðir á elliheimilum. Við erum að tala um kostnað, tölu. Við verðum að átta okkur á því að þetta bútasaumaða kerfi sem við erum búin að búa til veldur fólki gífurlegum erfiðleikum vegna þess að það getur ekki á nokkurn hátt áttað sig á því, þegar það fær einhvers staðar tekjur, hvar það skilar sér. Nú erum við að setja inn í þennan skala tekjur og reyna að koma í veg fyrir að þær fari keðjuverkandi í skerðingar úti um allt kerfið. En það er alveg á hreinu að við komum aldrei í veg fyrir það nema á einn hátt og það er með því að koma með skatta- og skerðingarlausar tekjur, þannig að þær séu ekki skattskyldar, fari ekki inn á reikning viðkomandi sem skattskyldar tekjur. Við sjáum t.d. að einstaklingar með skerta starfsgetu fá ekki nema 109.000 kr. frítekjumark á atvinnutekjur á sama tíma og eldri borgarar eru með 200.000 kr. Bara svona óréttlæti sýnir hvað við erum að gera. Við erum komin með aukagjald hjá sérgreinalæknum sem nú er almennt 1.500–2.000 kr. Aukagjald hjá sjúkraþjálfurum var 500–1.000 kr. en er nú komið í 1.500 kr. Ef við skoðum bara einstakling sem þarf sjúkraþjálfun tvisvar í viku þá er það aukagjald upp á 3.000 kr., eða 12.000 kr. á mánuði. Setjum það í samhengi við þessar 5.000 kr. eftir skatta sem er hækkunin hérna. Setjum það líka í samhengi við 17.000 kr. leiguhækkunina og setjum það í samhengi við það sem hæstv. fjármálaráðherra sagði um 8,6%. Það eru bara smáaurar. Það er allt farið. Hvað á þetta fólk að gera? Þessi aukakostnaður leggst þungt á alla sem þurfa á þjónustu að halda og þá helst fatlaða, langveika og einnig láglaunafólk. Kostnaður fer auðvitað hækkandi eftir því sem þjónustan er notuð meira hjá sjúkraþjálfurum og því borga þeir veikari mun meira en þeir sem þurfa á minni þjónustu að halda. Veikt fólk hefur dregið úr því að nýta sér þjónustuna og stór hópur neitar sér um hana. Það á eftir að valda stórskaða á heilsu þeirra og þá einnig aukaálagi á heilbrigðiskerfið, það kostar innlögn á spítala. Einstaklingur sagði við mig: Ég hef ekki efni á sjúkraþjálfun lengur. Það hafði þær afleiðingar að hann gat ekki lengur stundað hlutavinnuna. Og hvaða afleiðingar haldið þið að það hafi haft? Jú, hann fer inn á dýrasta úrræðið sem hægt er, hann fer á sjúkrahús. Þetta á ekki að eiga sér stað. Þetta heitir að spara aurana og henda krónunni. Í þessum ljóta leik er fjárhagslegu ofbeldi beitt með því að sparka í veikt fólk. Það verður fyrir andlegu og líkamlegu tjóni í viðurvist fjölskyldu sinnar og jafnvel ungra barna. Fátækt fólk á aldrei að þurfa að bíða eftir réttlætinu en sumir bíða allt sitt líf eftir því og fá það aldrei. Ríkisstjórnin er núna í stöðu til að geta leiðrétt þetta viðvarandi ranglæti. Þið eruð að skammta öryrkjum kjör sem duga ekki á nokkurn hátt þeim til framfærslu og dæmið þá því til sárafátæktar. Einstaklingur sem þarf að velja á milli þess hvort hann sleppir að eiga mat eða kaupa lyf fyrir sig eða jafnvel börnin sín er ykkur til háborinnar skammar, að veikt fólk hafi ekki efni á sjúkraþjálfun eða sálfræðiþjónustu, sem hugsanlega gæti aukið lífsgæði þess og jafnvel gert það vinnufært, er fáránleg sóun á lífsgæðum þess og fjármunum ríkisins. Veikt fólk sem á hvorki til hnífs og skeiðar og getur ekki stundað vinnu til að auka lífsgæði sín og barna sinna og ekki keypt sér lífsnauðsynleg lyf, á þeim eru mannréttindi gróflega brotin. Þá er nú fram undan skerðingar- og skelfingardagurinn mikli hjá TR. Allar skattskyldar tekjur skerða jú framfærslu öryrkjans. Öryrkinn verður skuldugri við ríkissjóð og þarf að nota hluta teknanna til að greiða skuldirnar í TR. Andleg og líkamleg heilsa veiks fólks og lífeyrislaunaþega hefur versnað stórlega. Skuldir hafa stóraukist og áhyggjur og kvíði komin í hæstu hæðir. Eftir keðjuverkandi skerðingar og skatta standa bara eftir 20% af launum fyrir vinnu ef viðkomandi er heppinn eins og kom fram á ráðstefnu Öryrkjabandalagsins í gær. Þetta jafngildir yfir 80% skatti. Setjum það í samhengi við það að við erum með hátekjuskatt upp á 47%. Hver vill borga 80% skatt í formi skatta og skerðinga og jafnvel meira? Það kom fram að fólk getur jafnvel lent í þeirri aðstöðu að fara yfir 100%, þeir sem eru verst staddir og geta ekki reiknað út fyrir fram hvort það borgar sig fyrir þá að taka þennan styrk eða fá þessar tekjur. Það getur verið mjög slæmt þegar viðkomandi er kannski að taka við 20.000 kr. í einhverjum styrk og endar kannski í 23.000 kr. skerðingu. Það segir sig sjálft að það er eitthvað að kerfi sem getur boðið upp á þann veruleika. Atvinnuleysisbætur, lágmarkslaun og listamannalaun eru hærri en örorkugreiðslur og það er flott. Atvinnuleysisbætur eru ekkert til að hrópa húrra yfir, lágmarkslaun ekki heldur en samt eru lægstu örorkulaun komin 100.000 kr. undir lágmarkslaun fyrir utan þær skattgreiðslur sem þeir sem lifa í fátækt og sárafátækt þurfa að greiða. Fæstir þurfa að vinna á lágmarkslaunum til lengri tíma. Það er ekki sama sagan með örorkugreiðslur sem eru mun lægri og munurinn eykst alltaf. Ísland á pottþétt heimsmet í skerðingum á greiðslum til öryrkja. Já, pottþétt heimsmet í skerðingum. Maður hefur reynt að útskýra þessar skerðingar fyrir kollegum á Norðurlöndunum og það er gjörsamlega vonlaust að koma þeim í skilning um það hvað er í gangi. Öll framboð lofuðu því fyrir síðustu kosningar að breyta þessu kerfi. Það kom skýrt fram hjá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra í gær að það er vilji til að breyta þessu kerfi í haust. En það kom líka fram, og hefur að hluta til komið fram hjá hæstv. fjármálaráðherra, að þegar breyta á þessu kerfi í haust á að breyta skerðingunum en það á ekki að setja neina peninga inn í þetta kerfi. Hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra var spurður sérstaklega að því í gær hvort grunnframfærsla yrði hækkuð, hvort einhver hækkun yrði inni í þessari endurskoðun. Nei, það verður ekki hækkun en það verður dregið úr skerðingum og þeir sem hafa orðið fyrir mestum skerðingum gætu fengið einhverja hækkun. Spáið í hversu rangt þetta er. Af hverju í ósköpunum, ef við erum að endurskoða svona kerfi, byrjum við ekki á því að reikna út hver er lágmarksframfærsla einstaklings eða rétt framfærsla til að lifa mannsæmandi lífi? Hæstv. fjármálaráðherra gæti kannski upplýst okkur um það hvers vegna í ósköpunum ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, og líka hans ríkisstjórn, hefur ekki farið út í þá vinnu. Ég geri mér fulla grein fyrir hvers vegna það er. Það er vegna þess að sú tala yrði a.m.k. 100.000 kr. eða jafnvel 200.000 kr. hærri en sú tala sem verið er að borga í dag. Þá vantar líka inn í að taka á persónuafslættinum. Ég get ekki skilið þá afstöðu að þeir sem eru að fá 220.000 kr., undir því m.a.s., útborgaðar séu að borga 30.000 kr. í skatt. Það fer að vísu í útsvar. Hæstv. ráðherra myndi verða fljótur að segja að þetta færi í útsvar en það skiptir ekki máli, útsvar eða skattur til ríkisins eða sveitarfélaga, þetta er bara skattur í augum þessa fólks. Þetta er fólk sem á ekki til hnífs og skeiðar. Ég hef spurt marga þessa einstaklinga að því hvort þeir myndu frekar stoltir vilja greiða skatta eða fá þessar greiðslur. Það hefur nefnilega verið sagt að það verði að láta þetta fólk borga skatta vegna þess að það sé niðurlægjandi að borga ekki skatta. Það er það ekki. Herra forseti, ég segi strax: Ég myndi vilja fá þessar greiðslur. Mér er alveg sama um það hvort ég þarf að borga skatta eða ekki. Ef ég fengi þessa peninga myndi það hjálpa mér strax. Það er eitthvað alvarlegt að því kerfi að við skulum vera með þá stöðu að skattleggja þá sem hafa ekki á nokkurn hátt möguleika á því að framfleyta sér. Það þarf að stokka þetta kerfi algerlega upp. Því miður er ég mest hræddur um að ef á að stokka þetta kerfi upp eingöngu á þeim forsendum sem núverandi ríkisstjórn ætlar að gera, með því að setja ekkert inn í kerfið, ekki neitt, heldur eingöngu taka á skerðingunum, þá muni það hjálpa ákveðnum hópi en það mun líka valda því að stór hópur mun áfram þurfa að lifa við þær aðstæður að eiga ekki til hnífs og skeiðar. Við erum líka með þennan hóp sem við megum ekki gleyma, sem er sá verst setti af þeim verst settu, sem varð fyrir búsetuskerðingunum, sem er ekki búið að leiðrétta, hefur verið haldið í gíslingu í 13 ár, hefur verið í gíslingu fyrir dómstólum í sex ár. Þetta fólk stendur svo illa að maður getur ekki einu sinni ímyndað sér hvernig staðan er hjá því frá degi til dags. En ríkisstjórnin sýnir það svart á hvítu að hún ætlar ekki að leiðrétta aftur í tímann, þvert á móti, hún ætlar bara að leiðrétta þetta um fjögur ár. Það sýnir hvers lags fjárhagslegu ofbeldi verið er að beita þetta fólk. Svo má líka nefna að þegar ríkisstjórnin leyfði þeim að taka út séreignarsparnaðinn en gleymdi að segja hvar haka ætti við á skattskýrslunni og rændi öllum séreignarsparnaðinum aftur af fólkinu og það er í baráttu við að reyna að ná þeim sparnaði til baka en fær það ekki. Þetta sýnir bara að ríkisstjórnin er ekki að hugsa um [[Forseti hringir.]]þennan hóp. Þetta er hópurinn sem er með breiðu bökin. Þetta er hópurinn sem ríkisstjórnin ber á og beitir fjárhagslegu ofbeldi án þess að hika.
Virðulegi forseti. Auðvitað má segja um þá sem hafa lítið milli handanna að þetta sé ekki nógu gott og að við verðum að gera betur. Sérstaklega á það við um hópa sem eiga erfitt með að bjarga sér sjálfir eða geta það yfir höfuð ekki. Verst er kannski þegar þeir geta bjargað sér sjálfir en kerfin eru því miður smíðuð þannig að teknir eru af allir hvatar til að gera það. En öllum þessum stóru orðum verða að fylgja raunhæfar tillögur. Til þess að geta risið undir því sem hv. þingmaður er í raun og veru að kalla eftir, sem er skattleysi tekna upp í 300.000–350.000 kr. og bótagreiðslur sem eru langt umfram það sem við erum að ræða hér að kerfið okkar bjóði upp á, myndi þurfa að kosta til alveg gríðarlegum fjárhæðum. Ég ætla ekki einu sinni að fara út í það hversu slæmt það væri bara í ríkisfjármálalegu samhengi heldur bara benda á að við notum þegar 10% af heildartekjum ríkisins í þennan málaflokk og þær hugmyndir sem eru reifaðar, sem er auðvelt að setja fram, myndu örugglega kosta hátt í aðra 100 milljarða á ári um alla framtíð, á útgjaldahliðinni. Svo geta menn deilt um það hversu mikið myndi skila sér aftur í gegnum hagkerfið og hver endanlegur nettókostnaður ríkisins yrði en við erum að tala um svona fjárhæðir. Það er bara svo að ekkert ríki í heiminum er með svo örlátt stuðningskerfi fyrir öryrkja, eða annars staðar í almannatryggingum, að menn séu almennt betur settir en þeir sem mæta í vinnuna frá morgni til kvölds.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra andsvarið. Ég svaraði honum alveg skýrt. Ef við tækjum okkur saman og myndum tryggja að viðkomandi hefði 300.000–350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust þá erum við í Flokki fólksins með lausn á því. Við getum t.d. skattað inngreiðslur í lífeyrissjóði. Við getum breytt persónuafsláttakerfinu þannig að þeir hæstu væru ekki að fá persónuafslátt. Við getum breytt þessu kerfi og ávinningurinn yrði frábær. Hugsið ykkur bara ávinninginn af því að fólk geti lifað með reisn, að fólk geti farið til læknis ef það þarf á því að halda, að fólk geti farið í sjúkraþjálfun. Þið eruð að tala um að breyta kerfinu og reyna að fá fólk til að vinna. Hjá Öryrkjabandalaginu í gær var sett fram tölfræði. Kona kom upp og sýndi svart á hvítu að hún reyndi að vinna, hún vann og vann, hún var búin að vinna í tvö ár. Vitið þið hverjar endurgreiðslurnar sem krafist var af Tryggingastofnun voru? 1.300.000 kr. Þegar hún fór að reikna dæmið til enda þá komst hún að því að með kostnaði við að fara í vinnuna og vinna var hún komin í tap. Þetta borgar sig ekki. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig í ósköpunum getið þið haft svona kerfi, hvernig í ósköpunum getið þið varið svona kerfi og hvers vegna í ósköpunum breytið þið þessu ekki?
Virðulegur forseti. Ég hef einmitt verið að ræða það hér í dag að stóra breytingin sem við þurfum að ná fram er kerfisbreyting á þessu tryggingakerfi. Við höfum kannski ekki verið að ræða það hér heldur höfum við verið að ræða hugmyndir um að setja auka 100 milljarða í kerfið sem hv. þingmaður talar alltaf fyrir og hans flokkur. Ég er bara að halda því hér til haga að mér finnst það algjörlega óraunhæft og menn eiga ekki að skapa væntingar um að það sé auðvelt að gera. Að tala um að hækka skatta á tekjuhæsta fólkið í landinu og finna þar 100 milljarða er auðvitað bara út í bláinn, fullkomlega út í bláinn. Það er algerlega óraunhæft. Algerlega með öllu. Gott og vel. Ef menn vilja auka skatta á tekjuhærra fólk til að fjármagna einhverja hluta verða menn bara að gera sér grein fyrir því hverju það myndi skila upp í þær ofboðslegu hugmyndir sem verið er að kynna hér til sögunnar. Það myndi skila mjög takmörkuðu í samhengi við útgjaldavöxtinn sem verið er að tala fyrir. Ég leyfi mér að benda á að við búum í landi þar sem tekjujöfnuður er hvað mestur í heiminum, það sýna ítrekaðar mælingar. Þar fyrir utan er félagslegur hreyfanleiki líklega hvergi meiri í heiminum en einmitt á Íslandi. Þetta getum við séð ágætlega í lífshlaupinu á tekjusagan.is, hve gríðarlega mikill félagslegur hreyfanleiki mælist á Íslandi frá árinu 1991. Þó að ekki séu til raunhæfar samanburðartölur annars staðar frá þá hafa þær niðurstöður komið mjög á óvart. Áfram heldur umræðan um það hvernig við getum gert betur. Ég segi að lykilaðgerðir í því séu að viðhalda krafti í efnahagslífinu, halda áfram verðmætasköpun, auka framleiðni til að ríkissjóður sé vel í stakk búinn til að standa með þeim sem á þurfa að halda. Og svo þurfa þessar umbætur á kerfinu að ná fram að ganga.
Forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra andsvarið. Ég harðneita því að ég hafi sagt að það ætti stórauka skatta á hátekjufólk og það ætti að borga einhverja 100 milljarða, það voru ekki mín orð. Ég benti á að það þarf ekki á persónuafslætti að halda. [[Gripið fram í.]]Það er ekki upp á 100 milljarða, langt í frá. Einstaklingur sem er með 3 milljónir í tekjur, hver er persónuafslátturinn hjá honum? Það er það lág upphæð að það skiptir viðkomandi engu máli, ekki nokkru máli. Ég er viss um að ef viðkomandi gæti gefið það eftir, til þess að einhver annar þyrfti ekki að standa í biðröð eftir mat, gæti sótt sér læknisþjónustu eða keypt sér lyf, myndi hann gera það. Ég myndi segja, í þessum ræðustól, með mín laun hér á þingi: Þó að persónuafsláttur hyrfi frá mér, og ef hægt væri að garantera að hann færi í að bæta kjör þeirra verst settu, myndi ég glaður gefa hann eftir. Það er nefnilega þetta sem er að. Við getum ekki alltaf verið að fullyrða að fólk þarna úti vilji ekki eitthvað. Fólk þarna úti vill og ætti að krefjast þess að enginn á Íslandi þurfi að búa við sárafátækt. Það er okkur til háborinnar skammar að láta fólk bíða í röð eftir mat, það á ekki að eiga sér stað. Það er alltaf talað um að við séum svo rík þjóð og það sé rosalega lítill ójöfnuður og annað. En það er hópur, hæstv. fjármálaráðherra hefur líka margoft sagt að það sé fámennur hópur, sem er í þessari stöðu. Hæstv. fjármálaráðherra kemur upp ár eftir ár og segir: Þetta er fámennur hópur sem er í þessari stöðu. En hann breytir því ekki. Af hverju ekki? Af hverju breytið þið ekki þessari afstöðu og farið í að taka þennan fámenna hóp út? Það er alveg á hreinu að við í stjórnarandstöðunni munum halda okkur við að gera það á einum sólarhring, að sjá til þess að þessi fátækasti hópur landsins verði dreginn upp úr sárafátækt og helst upp úr fátækt líka þannig að hann geti lifað mannsæmandi lífi.
Virðulegi forseti. Þakka skal það sem vel er gert. Það er vissulega jákvætt að ríkisstjórnin sé að grípa til aðgerða en vandinn sem heimilin standa frammi fyrir er hins vegar stærri en svo að þær dugi til. Þann 9. maí sl. sendu Hagsmunasamtök heimilanna frá sér áskorun eða ákall til ríkisstjórnar Íslands um að verja heimilin á þeim tímum sem við horfum til. Yfirskrift áskorunarinnar var: „Tryggjum að enginn missi heimili sitt vegna verðbólgu og vaxtahækkana“. Þekkingin og vitneskjan um það sem gerðist eftir síðasta hrun er hvergi meiri en hjá Hagsmunasamtökum heimilanna og tímabært að stjórnvöld leggi við eyrun þegar þau tala. Með leyfi forseta ætla ég að leyfa mér að lesa upp áskorun þeirra hér því að hér inni er fólk sem þarf að heyra: „Ríkisstjórnin kynnti í lok síðustu viku aðgerðir til handa þeim sem verst eru staddir vegna þeirrar verðbólgu sem nú geisar og fyrirsjáanlegra vaxtahækkana bankanna. Hún tók jafnframt ákvörðun um að ráðast ekki í neinar aðgerðir fyrir þá sem þurfa að greiða af húsnæðislánum. Frá upphafi heimsfaraldursins hafa Hagsmunasamtök heimilanna kallað eftir vernd fyrir heimilin; að enginn missi heimili sitt vegna afleiðinga heimsfaraldurs enda ekki á valdi einstaklinga eða fjölskyldna að hafa áhrif á afleiðingar hans. Sama á nú við um afleiðingar stríðsátaka í Úkraínu. Þrátt fyrir að eiginfjárstaða heimilanna hafi vissulega batnað með hækkandi fasteignaverði, hafa ráðstöfunartekjur þeirra ekki hækkað að sama skapi. Eiginfjárstaða borgar enga reikninga. Ljóst er að mörg heimili standa frammi fyrir miklum fjárhagslegum erfiðleikum á næstu mánuðum, þegar greiðslubyrði lána mun hækka um tugi þúsunda. Húsnæðismarkaður hefur verið erfiður þannig að margir hafa neyðst til að spenna bogann hátt til að geta komið sér þaki yfir höfuðið. Hagsmunasamtök heimilanna telja augljóst að nú sé tímabært að ríkisstjórnin taki pólitíska ákvörðun um að enginn skuli missa heimili sitt í því ástandi sem fyrirsjáanlegt er að vari um hríð og beina því til Ríkisstjórnar Íslands að gefa út yfirlýsingu þess efnis. Þar sem er vilji, þar er vegur. Ríkisstjórnin hefur tekið meðvitaða ákvörðun um að láta vaxtahækkanir falla af fullum þunga á heimili landsins, væntanlega í þeirra von að þær skili tilætluðum árangri. Sú von getur reynst þúsundum heimila gríðarlega dýrkeypt og í því sambandi má minna á að á flestum heimilum búa börn sem, samkvæmt sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna, eiga rétt á að búa á öruggu heimili. Hagsmunasamtök heimilanna minna á að tugþúsundir misstu heimili sín í kjölfar bankahrunsins 2008. Slíkar hörmungar mega aldrei endurtaka sig. Við biðjum ríkisstjórn Íslands að lýsa því yfir að þær fjölskyldur sem ekki geti staðið undir hækkandi greiðslubyrði komandi mánaða muni ekki missa heimili sín, heldur verði leitað allra leiða til að hjálpa þeim út úr þessum tímabundnu erfiðleikum svo þær geti risið á ný þegar aftur sér til sólar. Hagsmunasamtök heimilanna búa yfir meiri og víðtækari þekkingu en nokkur annar aðili eða stofnun á Íslandi á afleiðingum hrunsins fyrir heimili og einstaklinga ásamt því sem vel var gert og því sem betur hefði mátt fara, til að koma í veg fyrir heimilismissi tugþúsunda. Samtökin bjóða fram þekkingu sína og aðstoð við útfærslu á þeim leiðum sem hægt væri að fara til að tryggja að enginn missi heimili sitt vegna afleiðinga utanaðkomandi aðstæðna og atburða sem þau hafa enga stjórn á. Með virku samtali stjórnvalda, lánveitenda og neytenda er vel hægt að búa svo um hnútana, samstaða og samfélagsleg ábyrgð er allt sem þarf. Ef Ísland á að vera land tækifæranna verður að gefa heimilunum tækifæri til að dafna. Almenningur er ekki fóður fyrir fjármálakerfið!“ Svo mörg voru þau orð. Sem formaður Hagsmunasamtaka heimilanna frá 2017 og ein af þeim þúsundum sem misstu heimili sín í kjölfar síðasta hruns standa þessi mál mér nærri og koma við hjartað í mér svo að ekki sé sterkar kveðið að orði. Það voru a.m.k. 10.000 fjölskyldur sem misstu heimili sín á nauðungarsölum sem rekja má beint til afleiðinga hrunsins. Að auki má ekki gleyma þeim sem misstu heimili sín vegna gjaldþrota eða einhvers konar nauðasamninga við fjármálastofnanir. Engar tölur eru til um fjölda þeirra en út frá reynslu sinni og vitneskju undanfarinna ára telja hagsmunasamtökin óhætt að áætla að þær fjölskyldur hafi verið a.m.k. jafn margar eða 10.000. En af því að ekki eru til staðfestar tölur yfir það og hagsmunasamtökin setja aldrei neitt fram sem þau geta ekki 100% staðið við höfum við helmingað þá tölu niður í 5.000 heimili. Þess vegna höfum við talað um að 15.000 fjölskyldur hafi misst heimili sín í kjölfar síðasta hruns og stöndum við þá tölu. Hagsmunasamtökin þekkja betur en flestir þá örvæntingu sem fylgir þessari stöðu, bjargarleysið, reiðina og svo uppgjöfina sem oft fylgdi í kjölfarið og má m.a. sjá í mikilli aukningu á kulnun sem jafnvel hefur leitt til örorku á undanförnum árum. Ég þekki allar þessar tilfinningar sjálf og óska engum að þurfa að ganga í gegnum það sem ég gekk í gegnum allt fram í nóvember 2019 þegar við hjónin náðum að klára okkar mál. Mér er því mikið í mun að koma í veg fyrir að nokkuð þessu líkt endurtaki sig. Þetta er nefnilega ekki bara spurning um efnahagsmál, þetta er spurning um lýðheilsu. Þríeykið okkar góða myndi áreiðanlega taka undir það að álögð kvíði, áhyggjur og stress geti haft langvarandi áhrif á heilsu fólks. Við sem höfum annaðhvort gengið í gegnum þá ógn sem fylgir fyrst áhyggjum af heimilismissi og svo heimilismissinum sjálfum, eða höfum verið í samskiptum við þá sem gengið hafa í gegnum þetta ömurlega og erfiða ferli, vitum hversu gríðarlegt álag fylgir því og að margir hafa þegar misst heilsuna vegna þess. Það eru erfiðleikar fram undan og sennilega ekki á færi neins að koma algjörlega í veg fyrir það. En það er engu að síður hægt að milda höggið og fækka áhyggjuefnum. Er það að létta áhyggjum af fjölskyldum landsins ekki næg ástæða til að ríkisstjórnin grípi til aðgerða? Bara sú litla aðgerð að veita einstaklingum og fjölskyldum þá fullvissu að heimilismissir sé ekki yfirvofandi myndi skipta gríðarlega miklu máli. Getum við sem samfélag ekki verið sammála um að enginn sé neinu bættari ef bankarnir fara að hirða heimilin af fjölskyldum sem ekki geta staðið í skilum vegna fordæmalausra aðstæðna sem þær bera enga sök á? Ég hef sagt það í mörg ár, og ég stend við það, að með öðruvísi forgangsröðun hefði enginn þurfti að missa heimili sitt eftir hrun. Ef fyrst hefði verið litið til hagsmuna heimilanna og smærri fyrirtækja en ekki fjármálamarkaðarins hefðu öðruvísi ákvarðanir verið teknar og þá hefði ekki farið sem fór. Ástandið núna er allt annars eðlis en bankahrunið 2008 en það er þyngra en tárum taki að ríkisstjórnin sé með andvaraleysi að valda því að afleiðingarnar verði þær sömu fyrir heimilin. Þann 17. apríl 2020, fyrir rúmum tveimur árum, skrifuðum við Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, grein saman sem bar yfirskriftina: „Erum við öll í sama báti?“. Þar stendur, með leyfi forseta: „En verðum við öll á sama báti þegar allt er yfirstaðið? Verðum við öll á sama báti þegar ríkisstjórnin verður búin að skrifa síðasta aðgerðartékkann? Það hvernig við rísum upp úr erfiðleikunum sem fram undan eru ræðst af því sem við gerum í dag og þess vegna skipta áherslur stjórnvalda og hvað þau hafa í forgangi gríðarlega miklu máli. Mun ríkisstjórnin úthluta heimilunum björgunarvesti og plássi í björgunarbátnum eða láta þau troða marvaðann í veikri von um að bankarnir bjargi þeim frá drukknun? Eða fá þau kannski sama hripleka hrákadallinn og síðast eins og skilja má af orðum forsætisráðherra? Eftir síðasta hrun var fjármálakerfið og afkoma þess sett í algjöran forgang á kostnað heimilanna og almennings í landinu. Sú hrikalega saga verður ekki rakin hér að þessu sinni, en það er umhugsunarefni að þau fyrirtæki sem fóru jafn óvarlega og raun ber vitni á árunum fyrir hrun skuli síðan hafa hagnast gríðarlega á öllu saman, eða um nær 700 þúsund milljónir.“ - Það var fyrir tveimur árum. - „Varlega áætlað lentu 15.000 heimili í gráðugum kjafti þeirra fyrir utan alla aðra erfiðleika sem fólk gekk í gegnum að ósekju vegna rangrar forgangsröðunar stjórnvalda. Það má velta fyrir sér að fyrst áherslurnar voru þessar þegar sekt fjármálafyrirtækjanna í því hvernig fór var augljós, hverjar áherslur stjórnvalda verði nú þegar þau eiga enga sök á ástandinu frekar en aðrir þjóðfélagsþegnar. Sporin hræða óneitanlega og það er alveg ljóst að það sem gerðist eftir hrun má alls ekki endurtaka sig! Bankarnir eiga að vera í sama báti og við hin. Núverandi ríkisstjórn ber skylda til að verja heimilin og setja hagsmuni þeirra framar hagsmunum fjármálafyrirtækja.“ Þetta hefur verið fyrirsjáanlegt allan þennan tíma. Við hefðum aldrei átt að lenda í þessari stöðu. Hér á landi er allt með öðrum hætti og öðruvísi farið að málum en í öðrum löndum. Í Bretlandi er verðbólgan t.d. komin upp í 9% og breski seðlabankinn mun væntanlega hækka vexti fljótlega. En þegar verðbólgan hjá þeim var 7,8% hækkaði breski seðlabankinn stýrivextina úr 0,75% í 1%, um 0,25 prósentustig, og væntanlega má gera ráð fyrir 0,25 prósentustiga hækkun frá þeim á næstu dögum, þannig að stýrivextir í Bretlandi verði 1,25%. Þetta er ekki á nokkurn hátt sambærilegt við þá skelfingu sem íslenskum heimilum er boðið upp á. Í Bretlandi eru vextir að hækka en ekki á sambærilegan hátt og hér. Þá hafa vaxtahækkanir og verðbólga erlendis ekki bein áhrif á höfuðstól húsnæðislána og bætast því ekki ofan á jafnháa vaxtabyrði og hér. Erum við virkilega klárari en allir aðrir þegar við aukum álögur á heimili með þeim hætti sem nú er að gerast? Eða erum við bara hallari undir fjármálafyrirtækin? Fasteignalán heimilanna eru um 2.200 milljarðar. 1% hækkun stýrivaxta færir lánveitendum því rúma 22 milljarða í auknar tekjur á ársgrundvelli. Og hvað gerum við í því? Jú, á meðan bankarnir græða þá er ríkið að blæða á móti með greiðslu húsaleigubóta og svo fara vaxtabætur áreiðanlega að aukast. Í þessum aðstæðum verður fólk jú að fá hjálp, það er gefið. En væri ekki hreinlegra að lækka einfaldlega vextina? Eða fara bara fram á að bankarnir skili fólkinu þeim vaxtalækkunum sem aldrei komu nema að litlu leyti þegar vextir Seðlabankans voru lækkaðir? Eru bankarnir í sama báti og við eða eiga þeir alltaf að græða á ástandinu? Já, hver á að greiða fyrir stöðugleika? Hækkanir á greiðslubyrði upp á tugi þúsunda á mánuði eru í kortunum. Við horfðum á meðferð bankanna á heimilunum eftir síðasta hrun og þar var enga miskunn að finna. Þó að það hrun væri alfarið bönkunum að kenna kunnu þeir ekki að skammast sín heldur fóru af fullri hörku á eftir eigin fórnarlömbum. Og nú stefnir aftur í að heimilunum verði fórnað fyrir svokallaðan stöðugleika. En fyrir hvern er sá stöðugleiki ef heimilum er fórnað fyrir hann? Er það stöðugleiki fjármagnseigenda? Erum við leita eftir því að bankarnir standi undir arðsemiskröfum? Við verðum að velta því fyrir okkur hvernig fjölskylda, sem er kannski með 3.000–500.000 kr. til ráðstöfunar á mánuði, ráði við 25–40.000 kr. hækkun sem mun bætast við lán margra bara vegna eins prósentustiga hækkunar á meginvöxtum Seðlabankans. Og athugum að fleiri vaxtahækkanir eru fyrirsjáanlegar. Á leigumarkaði eru tugþúsunda hækkanir yfirvofandi. Boðaðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna þeirra munu augljóslega ekki duga til. Og hvað verður um leigjendur sem ekki standa undir hækkandi leigu? Hvar eiga þeir að búa? Er réttlætanlegt að svipta hundruð eða þúsundir fjölskyldna heimilum sínum fyrir stöðugleika hinna sem betur eru staddir? Er réttlætanlegt að sumir gjaldi fyrir stöðugleikann með heimili sínu? Er réttlætanlegt að krefjast slíkra fórna? Það er augljóst að 3% ofan á bætur sem almennt ná ekki einu sinni 300.000 eru 5.000–10.000 kr. á mánuði fyrir skatt, og það er engan veginn nóg og 20.000 eingreiðsla barnabóta er varla upp í nös á ketti í því ástandi sem nú er. Húsaleigubætur munu vissulega hjálpa þeim sem eru á húsaleigumarkaði en engu að síður er það einungis hjá tekjulægstu öryrkjum sem þær munu ekki valda skerðingu. Ég bið ríkisstjórnina um að gefa það út að enginn muni missa heimili sitt í þeim hremmingum sem eru fyrirsjáanlegar og stafa af aðstæðum sem venjulegt heimili hefur lítil sem engin áhrif á. Ég vil líka benda hæstv. fjármálaráðherra á að í því felst ekki inngrip í samninga eins og hann hélt fram í óundirbúnum fyrirspurnum áðan. Ég bendi á að það er ekkert jafnræði á milli aðila og ef eitthvað er inngrip í samninga er það einhliða ákvörðun um vaxtahækkanir sem skilar sér alltaf beint með auknum álögum á neytendur á meðan vaxtalækkanir gera það ekki nema að litlu leyti. Hvar er jafnræðið í því og er virkilega hægt að tala um inngrip í samninga þegar aðstöðumunur er jafnmikill og raun ber vitni? Það getur ekki verið réttlætanlegt að svipta hundruð eða þúsundir fjölskyldna heimilum sínum fyrir stöðugleika hinna. Það er ekki réttlætanlegt að sumir gjaldi fyrir stöðugleika með heimili sínu og ekki réttlætanlegt að krefjast slíkra fórna. Það eru mannréttindi að eiga heimili og börn eiga rétt á að búa á öruggu heimili. Ríkisstjórnin þarf að sýna pólitískt hugrekki og verja heimilin. Hún þarf að taka pólitíska ákvörðun og gefa út yfirlýsingu um að enginn skuli missa heimili sitt í því ástandi sem fyrirsjáanlegt er að vari um hríð. Fjöldi fólks nær ekki endum saman í þessu ríka landi okkar og nú stefnir í að fjöldi heimila sé á hraðri leið í þrot. Þetta er ekki fólk sem hefur reist sér hurðarás um öxl heldur fólks sem í sveita síns andlits hefur náð að koma sér þaki yfir höfuðið. Það á ekki að vera lúxus að eiga húsnæði og fjölskyldur eiga ekki að vera peð á borði auðmanna í matador en engu að síður er það raunin fyrir allt of marga. Það eru mannréttindi að eiga heimili og börn eiga rétt á að búa í öruggu heimili. Ríkisstjórnin þarf að sýna pólitískt hugrekki og taka heimilin úr matador-leik fjármagnsaflanna. Hún þarf að taka pólitíska ákvörðun og gefa út yfirlýsingu um að enginn skuli missa heimili sitt í því ástandi sem fyrirsjáanlegt er að vari um hríð. Aðeins þannig tryggjum við heimilunum stöðugleika.
Virðulegi forseti. Hér er fjallað um mótvægisaðgerðir vegna verðbólgu sem munu kosta ríkissjóð um 5 milljarða kr. á þessu ári. Í frumvarpi til fjáraukalaga, sem nú er verið að afgreiða úr hv. fjárlaganefnd, er ekki gert ráð fyrir neinum breytingum á fjárheimildum þrátt fyrir mun erfiðara ástand en blasti við þegar fjárlög voru samþykkt fyrir áramót. Mótvægisaðgerðirnar á að fjármagna úr varasjóðum, segir í því frumvarpi sem við ræðum núna, enda stóð ekki til að gera neitt. Hvergi var að finna þingmál tengd efnahagsástandinu á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar langt fram eftir vori þrátt fyrir ítrekað ákall um aðgerðir, m.a. frá okkur í Samfylkingunni. Við það sat þar til rétt fyrir sveitarstjórnarkosningar þegar verðbólga var orðin 7,2%. Eftir hálft ár af hárri verðbólgu birtust svokallaðar sértækar aðgerðir á borði hæstv. ríkisstjórnar og nú er þetta forgangsmál og þykir, að mati hæstv. fjármálaráðherra, koma snemma. Í byrjun viku bárust svo fréttir um áframhaldandi þenslu á húsnæðismarkaði enn eitt árið þar sem markaður með heimili fólks hækkar um tugi prósenta á ársgrundvelli. Betra seint en aldrei og betra er nokkuð en ekki neitt, segi ég um þessar aðgerðir, en viðbrögðin eru vonbrigði að mínu mati þó að ég fagni því vissulega að stjórnvöld viðurkenni þó a.m.k. loks vandann. Nágrannalönd okkar hafa kynnt hvern aðgerðapakkann á fætur öðrum en við sjáum raungerast sama seinagang og fyrir tveimur árum í heimsfaraldri. Verðbólgan er afleiðing af efnahagsaðgerðum stjórnvalda sem lögðu höfuðáherslu á að veita stuðning með almennum hætti fyrir tilstilli peningastefnunnar í stað þess að grípa hratt og örugglega inn í með sértækum aðgerðum á tímum heimsfaraldurs. Sama ríkisstjórn er nú að skera niður um 2 milljarða kr. í almenna íbúðakerfinu, opinbera húsnæðiskerfinu, samkvæmt framlagðri fjármálaáætlun. Þetta er gert þrátt fyrir að húsnæðisliðurinn sé aðalástæðan fyrir verðbólgunni og þrátt fyrir vilyrði hæstv. iðnviðaráðherra um stórtæka opinbera uppbyggingu á næstu árum. Hver svo sem niðurstaða umrædds húsnæðishóps, sem hæstv. fjármálaráðherra vitnaði til hér áðan, er þá er ekkert fjármagn fyrir þeim aðgerðum í núverandi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Annaðhvort er ekkert að marka þau vilyrði eða hæstv. innviðaráðherra hefur einfaldlega takmarkað svigrúm í efnahagsstefnu sem stýrt er af einum flokki. Virðulegi forseti. Það er erfitt að grípa til réttra og vel tímasettra aðgerða í efnahagsmálum þegar efnahagsstefnan er óljós og tilviljunarkennd. Þess vegna förum við úr niðurskurði í húsnæðismálum í smáviðbót í húsnæðisbótum þegar á gefur. Þess vegna er talað um þenslu en samt er ítrekað ráðist í aðgerðir af hálfu stjórnvalda sem ýta undir þenslu hjá tekjuhæstu einstaklingunum í landinu. Ríkisstjórnin stundar hægri pólitík í fjármálum þar sem hæstv. fjármálaráðherra leggur áherslu á eignasölu og skattalækkanir eftir fremsta megni, en leiðréttir hana af og til með félagshyggjuáherslum þegar almenningi er ofboðið. Grunnstefnunni er stýrt af Sjálfstæðisflokknum en Vinstri græn plástra hana inn á milli svo að ásýndin sleppi fyrir horn um stundarsakir. Framsókn flýtur síðan með í anda samvinnu. Þessi tilviljunarkennda stefna kostar okkur gríðarlega peninga því að engin samfella er í því hvernig efnahagsmálunum í landinu er stýrt. Of langan tíma tekur að bregðast við þegar upp kemur ástand sem krefst skjótra viðbragða af hálfu stjórnvalda, hvort sem er heimsfaraldur eða verðbólga, tækifæri tapast, þrýstingur eykst og óánægja vex sem getur leitt af sér yfirskot í launakröfum og kostnað síðar meir. Þegar þetta bætist við þá vanfjárfestingu sem hefur átt sér stað í velferðarkerfi okkar undanfarinn áratug, undir stjórn Sjálfstæðisflokksins í samvinnu við Framsókn sem Vinstri græn hafa í seinni tíð kvittað upp á, er erfitt að sjá að hægt verði að stemma stigu við ósjálfbærni í ríkisrekstri. Tekjuhliðin er brostin og tregða til að grípa til alvöruaðgerða til að leiðrétta skekkju í velferðarkerfi okkar eftir niðurskurð skapar þrýsting á að ráðast í skammtímaúrræði sem eru gífurlega dýr. Endurfjárfesta þarf í velferðarkerfi okkar, virðulegi forseti, og koma í veg fyrir svona verðbólguspíral eins og nú blasir við með alvöruvelferðarstjórn. En vandinn er sá að grafið hefur verið undan getu hins opinbera til að halda velferðarkerfinu gangandi. Tekjur ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu verða þær lægstu á öldinni í lok þessa kjörtímabils, samkvæmt framlagðri fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Tölurnar tala sínu máli. Tugir milljarða hafa markvisst verið teknir út úr tekjugrunni ríkissjóðs undanfarin ár á meðvitaðan hátt án þess að nýjar tekjur komi á móti. Þetta eru ekki skoðanir minni hluta, þetta eru staðreyndir sem m.a. birtast í áliti fjármálaráðs þar sem einfaldlega er farið yfir þá 30–40 milljarða kr. sem teknir hafa verið út úr rekstri ríkissjóðs án mótframlaga. Hæstv. ríkisstjórn ber jafnan fyrir sig að stjórnvöld séu að lenda í kostnaði eða lenda í verðbólgu, að ytri þættir stýri flestu. Viðbrögðin eru þau að setja ríkissjóð í enn þrengri spennitreyju til að ýfa upp óánægju meðal þeirra sem starfa í velferðarkerfi okkar og meðal þeirra sem nýta þjónustuna. Það er gert til að mæta kröfum þeirra sem raunverulega stjórna um tekjuaðhald gagnvart ríkissjóði. Vítahringurinn magnast og enginn skilur hvers vegna óánægja eykst og kerfin verða brothættari, enda segir hæstv. fjármálaráðherra að ríkisstjórnin stundi skynsamlega hagstjórn og undir það taka formenn annarra stjórnarflokka gagnrýnislaust. Hér axlar enginn raunverulega ábyrgð, ekkert uppbrot, engin kjarkur til að hafa raunveruleg áhrif á grunnvandann, aðeins stefna um að halda ríkissjóði í skefjum og minnka hlut ríkissjóðs og það af hálfu flokks með fimmtungsfylgi í dag. Hinir flokkarnir reyna að bjarga málunum af og til með skyndilausnum. Merkilegast er að sjá hvernig hæstv. ríkisstjórn talar um mótvægisaðgerðirnar sem við fjöllum um núna, aðgerðir sem voru kynntar í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga sem sértækar aðgerðir sem hafa þó ekki verið fjármagnaðar en sagt er að eigi að fjármagna með varasjóðum sem geta hæglega tæmst hratt í núverandi verðbólguumhverfi. Við vorum síðast í morgun, hv. fjárlaganefnd, að ræða við fjármálaráðherra þar sem fram kom að stór hluti af ástæðunni fyrir því að núverandi fjármálaáætlun og fjárlög halda er það að verið er að nota verðbólgufroðu á tekjuhliðinni. Það er því engan veginn hægt að gera ráð fyrir því að þessir varasjóðir muni nægja fyrir þessum svokölluðu sértæku aðgerðum. En staðreyndin er sú að stærstur hluti þess pakka sem hér er verið að fjalla um í dag snýr að því að bæta örorku- og ellilífeyrisþegum upp verðbólguna. Það er bundið í lög að verja eigi þennan hóp fyrir verðbólgu. Það stendur skýrum stöfum í 69. gr. laga um almannatryggingar að tryggja eigi að upphæðir í almannatryggingakerfinu fylgi launaþróun eða verðbólgu ef hún er hærri. Og þeir útreikningar sem hér fóru fram áðan af hæstv. fjármálaráðherra, sem var stoltur yfir því að þessi 3% væru að bæta upp fyrir verðbólguna - staðreyndin er sú að þessi 3% viðbót seinni sex mánuði ársins plús þessi umræddu 5,6% sem komu um áramótin koma okkur á þann stað að hækkunin fyrir þennan hóp, sem getur ekki farið í verkfall og barist fyrir réttindum sínum heldur er háður því að stjórnvöld fylgi lögum, er 7,1% á árinu. Og hvað sagði Seðlabankinn um daginn varðandi verðbólguspá fyrir árið? Jú, hún er 7,4%, það er bara verið að fylgja lögum og það er ekkert sértækt eða fréttnæmt við það að fara að lögum og virða réttindi fólks í velferðarsamfélagi nema kannski í ríkisstjórn þar sem hægri slagsíðan í efnahagsmálum er svo mikil að það þarf vinstri flokk til þess eins að passa að grunnforsendur velferðarkerfisins okkar séu virtar, að það sé raunverulega farið að lögum. En það tók reyndar hálft ár að þrýsta á um þetta. Svo birtist þetta svona í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga. Virðulegi forseti. Markmið stjórnvalda er ekki að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Það er ekki markmiðið eins og nú heyrist svo víða þvert á ríkisstjórnarflokkana. Þetta eru þau öll sammála um, virðist vera, að sé markmið stjórnvalda. Markmið stjórnvalda er að þjónusta íbúa landsins og vernda samfélagið. Hvernig við náum því markmiði, með hætti sem er sjálfbær og stuðlar að efnahagslegu jafnvægi, snýr síðan að tækjum og tólum sem við beitum, vaxtastigi, gjöldum, skattlagningu, tekjuhliðinni sem er algerlega brostin. Það þarf að beita þeim tækjum og tólum sem til eru til að ná höfuðmarkmiði stjórnvalda um að þjónusta almenning og byggja þannig grunninn sem allt vex á, m.a. einkageirinn sem hæstv. fjármálaráðherra verður svo tíðrætt um að standi fyrir verðmætasköpun í samfélaginu. Kerfið virkar nefnilega í báðar áttir og sú kredda sem nú stýrir efnahagsmálunum, og hefur sett efnahagsstefnuna í baklás aðgerðaleysis, mun því ekki aðeins bitna á velferð fólks heldur líka á umræddri tekjusköpun í samfélaginu sem alltaf er verið að tala um, í einkageiranum sem vissulega er gríðarlega mikilvægur. Þetta er vítahringurinn sem ríkisreksturinn er kominn í og verður að rjúfa. Virðulegi forseti. Þessar mótvægisaðgerðir eru nauðsynlegar þó að þær séu ekki nægjanlegar. En þörfin á aðgerðum af þessu tagi mun aðeins aukast í núverandi stjórnarfari því að ekkert bendir til þess að takast eigi á við grunnvandann í ríkisrekstrinum. Þetta kom skýrt fram á fundi fjármálaráðs með hv. fjárlaganefnd í morgun. Þetta kemur skýrt fram í opinberri umsögn fjármálaráðs þar sem liggur fyrir að það er kerfislægur halli á ríkissjóði því búið er að lækka tekjugrunninn sem við getum notað til þess að veita nauðsynlega lögbundna þjónustu. Við erum að horfa upp á brostna tekjuhlið, afskiptaleysi á húsnæðismarkaði og almennt stefnuleysi í efnahagsmálum sem litar allar aðgerðir á velferðarsviðinu. Þetta ástand skapar einmitt þær aðstæður sem nú þrýsta á tilviljanakenndar og kostnaðarsamar aðgerðir. Það er auðvitað lítið annað hægt að gera en að samþykkja og fagna því að eitthvað sé gert, þó lítið sé. En þetta er bara byrjunin ef stjórnarfarið heldur svona áfram.
Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni höfum kallað eftir því síðan í febrúar að gripið verði til mótvægisaðgerða til að verja viðkvæma hópa fyrir hækkandi verðbólgu og hækkandi vaxtastigi. Ég fagna því að ríkisstjórnin sé loksins að stíga einhver skref í þá áttina. Verðbólga var 6,7% í mars og 7,2% á ársgrundvelli í apríl. Hagdeild Landsbankans spáir því að vísitala neysluverðs muni hækka um 0,9% núna á milli mánaða og verðbólga fari þannig upp í 7,7% í maí. Samkvæmt Peningamálum Seðlabankans er gert ráð fyrir að verðbólga aukist í rúmlega 8% á þriðja ársfjórðungi þessa árs. Helsti drifkraftur verðbólgunnar er enn sem fyrr snarhækkandi húsnæðisverð í kjölfar þess að stýrivextir voru keyrðir niður í heimsfaraldrinum, hömlum var létt af bankakerfinu og hundruðum milljarða af lánsfé dælt inn á húsnæðismarkaðinn. Tólf mánaða hækkun íbúðaverðs mælist nú 22,3% og var 22,2% í mars og raunverð íbúða hefur aldrei mælst jafnhátt og nú ef við skoðum þróunina frá aldamótum, þ.e. íbúðir hafa aldrei verið jafn dýrar í samanburði við annað vöruverð. Ofan á þessa stöðu á húsnæðismarkaði bætast nú innfluttar hækkanir, hærra eldsneytisverð, hærra matvælaverð, og þegar þetta kemur allt saman sjáum við verðbólgu sem hefur ekki mælst meiri síðan árið 2010. Það ætti engum að koma á óvart að Seðlabankinn bregðist við þessari stöðu með skörpum vaxtahækkunum. Nú í maí voru stýrivextir hækkaðir um eitt prósentustig, standa núna í 3,75%, og gætu hækkað enn frekar samkvæmt yfirlýsingum peningastefnunefndar. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun spáir því að greiðslubyrði óverðtryggðra lána geti orðið að lágmarki 49.700 kr. á hverjar 10 millj. kr. sem eru teknar að láni þegar bankarnir hafa brugðist við stýrivaxtahækkunum en fyrir ríflega ári var greiðslubyrðin um 37.300 kr. á hverjar tíu milljónir. Fyrir heimili með 40 milljóna kr. lán er þetta 50.000 kr. kostnaðarauki á mánuði á milli ára, það er meiri háttar kostnaður á skömmum tíma. Ríkisstjórnir víða í Evrópu hafa brugðist skjótt við því sem hefur verið kallað lífskjarakreppa, „cost of living crisis“. Í Bretlandi hefur fjármálaráðherrann Rishi Sunak þurft að berjast fyrir pólitísku lífi sínu fyrir að gera ekki nóg, hann gerði þó eitthvað og gerði eitthvað strax. En hér á Íslandi erum við fyrst núna, 18. maí, að tala um aðgerðapakka. Þetta frumvarp felur vissulega í sér mikilvægt skref og ég fagna því sérstaklega að hér sé farin sú leið að beita tilfærslukerfunum frekar en að lækka skatta, eins og hæstv. matvælaráðherra í Vinstri grænum lagði til - hann talaði fyrir því að lækka virðisaukaskatt á matvæli eða fella hann niður. Ég held að það hefði verið afar ómarkviss leið til þess að ná til viðkvæmustu hópanna. Ég er feginn því að hæstv. fjármálaráðherra fer allt aðra leið sem er miklu meira í anda félagshyggju en það sem sumir hafa talað fyrir. Auðvitað get ég sem félagshyggjumaður haldið hér ræður um að gera þurfi enn meira og enn betur, að þetta sé ekki nóg o.s.frv. Ég get alveg tekið undir málflutning þess efnis. En mig langar kannski að nýta tækifærið hér til að benda á að umfangsmiklar mótvægisaðgerðir til að verja viðkvæma hópa fyrir verðbólgu geta bitið í skottið á sér, ef þær eru ekki fjármagnaðar. Það er alveg hægt að verja viðkvæma hópa fyrir verðbólgu án þess að létta umtalsvert á aðhaldsstigi opinberra fjármála og án þess að ríkisfjármálin fari að róa í aðra átt en Seðlabankinn. Samhliða stuðningsúrræðum eins og hér eru boðuð væri t.d. hægt að fara í það að skrúfa niður þensluhvetjandi skattastyrki til efri millitekjufólks eins og nær allir flokkar í stjórnarandstöðu voru sammála um en Sjálfstæðisflokkurinn og hans fylgitungl lögðust gegn í fjárlagaumræðunni rétt fyrir áramót. Það væri hægt að auka álögur á hópana sem eiga og þéna mest. Það er svo margt sem væri hægt að gera til að vega upp á móti mikilvægum en þensluhvetjandi aðgerðum fyrir viðkvæma hópa. Höfum þetta alveg á hreinu. Það er nefnilega aðhaldsstig opinberra fjármála í heild sem skiptir máli ef halda á aftur af verðbólgu. Virðulegur forseti. Eins og hv. þm. Kristrún Frostadóttir fór yfir áðan þá er varla hægt að kalla það sérstakar mótvægisaðgerðir að flýta hækkun elli- og örorkulífeyris. Það er skrifað inn í lögin um almannatryggingar, í 69. gr., að bætur eigi að fylgja launaþróun og þær megi aldrei hækka minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Til að fylgja 69. gr. þurfti annaðhvort að hækka lífeyrinn núna eða þá þeim mun meira í næstu fjárlögum. Ég nefndi það hér áðan að venjan við samþykkt fjárlaga hafi verið að atvinnuleysisbætur fylgi prósentuhækkun á bótum almannatrygginga. Hæstv. fjármálaráðherra brást við og sagði að það væri ekki þannig að þær hefðu alltaf fylgt þróun almannatrygginga og það er alveg rétt. En þegar ég talaði um venju í þessu samhengi var ég reyndar að vitna í a.m.k. þrjár eða fjórar greinargerðir fjárlagafrumvarpa sem fjármálaráðherra hefur sjálfur lagt fram og mælt fyrir á Alþingi á undanförnum árum. Þar er talað um þetta sem venju. Það þykir góður bragur á því að atvinnuleysisbætur fylgi þróun almannatrygginga. Það er alveg rétt að atvinnustigið hefur farið lækkandi en það breytir því ekki að í dag eru 9.000 manns, 9.000 manneskjur á Íslandi, án vinnu og 3.000 manns sem hafa verið atvinnulaus í meira en 12 mánuði. Við skulum rifja það upp að grunnatvinnuleysisbætur eru 313.729 kr. á mánuði. Það er ekkert sérlega há fjárhæð. Þetta er fjórðungurinn af því sem við, þingmenn í þessum sal, fáum í laun á hverjum mánuði. Ætlar einhver að halda því fram að þessi hópur sé í eitthvað sérstaklega sterkri stöðu til að taka á sig hækkandi matvælaverð, stóraukinn húsnæðiskostnað, hækkandi eldsneytisverð? Nei, ég ætla að leyfa mér að fullyrða að þessi hópur sé engu minna berskjaldaður fyrir verðbólgu og vaxtahækkunum en hóparnir sem verið er að koma til móts við með beinum hætti í þessu frumvarpi. Ég sé ekki sanngirni í því að skilja þennan hóp eftir, fólk sem hefur orðið fyrir miklu tekjufalli, er oft einangrað og í viðkvæmri stöðu. Mér finnst þetta ósanngjarnt. Mér finnst það vond félagsmálapólitík að atvinnuleitendur fái ekki sams konar hækkun og eftirlaunafólk og öryrkjar. Ég ætla rétt undir lokin, af því að ég á nokkrar mínútur eftir, að koma inn á kjaraviðræðurnar sem eru fram undan og fara fram við mjög krefjandi aðstæður. Nú er það þannig að Alþýðusamband Íslands hefur lýst því yfir að kröfur verkalýðshreyfingarinnar muni að miklu leyti ráðast af því hvort stjórnvöld séu tilbúin að efla tilfærslukerfin og auka framboð af húsnæði fyrir lágtekju- og millitekjuhópa. Þess vegna eru það vonbrigði að ríkisstjórnin boði í raun algera stöðnun í þessum efnum í þeirri fjármálaáætlun sem liggur fyrir. Það eru skammtímaaðgerðir sem ráðist er í í þessu frumvarpi og þær breyta í engu stóru myndinni. Ég hef líka áhyggjur af trúverðugleika stjórnvalda í komandi kjaraviðræðum. Nú liggur fyrir að enn hefur ekki verið brugðist að fullu við því að efna loforð sem voru gefin þegar lífskjarasamningurinn var undirritaður. Á undanförnum dögum höfum við rætt hér um húsaleigulög og um starfskjaralög. Þetta eru frumvörp sem annars vegar hæstv. innviðaráðherra mælir fyrir og hins vegar hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra og í báðum þessum umræðum hefur komið fram mjög hörð gagnrýni frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem virðast ekki skeyta neitt um að þetta eru atriði sem aðilum vinnumarkaðarins voru gefin mjög skýr fyrirheit um fyrir örfáum árum. Í ljósi þessa hef ég satt best að segja svolitlar áhyggjur af trúverðugleika ríkisstjórnarinnar í komandi kjaraviðræðum. Þar mun það skipta alveg gríðarlegu máli að koma til móts við aðila vinnumarkaðarins, að þeir þurfi ekki bara að sækja sér kjarabætur í gegnum launahækkanir heldur líka með aukinni og bættri þjónustu og bættum kjörum, m.a. í gegnum tilfærslukerfin okkar og í gegnum húsnæðisstefnu stjórnvalda. Annars vil ég segja að lokum: Það eru mjög mikilvæg skref sem eru stigin í þessu frumvarpi og ég held að við í þingflokki Samfylkingarinnar munum styðja þessi skref heils hugar og jafnvel leggja til einhverjar breytingar. Ég hlakka til að fá þetta mál inn í efnahags- og viðskiptanefnd til frekari umræðu og til umsagnar.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Ég vil bara koma hér upp og lýsa eindregnum stuðningi við frumvarpið og þá hungurlús sem verið er að boða í því. Þessi hópur sem á að fá þessa 3% hækkun er sá hópur sem þarf mest á þessu að halda. Stærsti hluti þeirra sem eru þarna í lægstu þrepunum fær 219.000 kr. útborgaðar eftir skatta og þarf virkilega á stuðningi að halda. En þó að búið sé að setja inn þessa 3% hækkun og reyna að koma í veg fyrir að húsaleigubætur lækki megum við ekki gleyma því að allar skattskyldar tekjur sem eru settar inn í þetta kerfi skerða aðrar bætur eins og sérstöku uppbótina og aldurstengdu uppbótina. Þetta kerfi er svo arfavitlaust að það er eiginlega synd og skömm að við skulum alltaf vera að púkka upp á það og einhvern veginn að reyna að bæta inn í þann bútasaumaða óskapnað sem þetta kerfi er. Það má ekki heldur gleyma því í þessum aðgerðum að það eru einstaklingar þarna úti sem hafa það ótrúlega slæmt. Þetta bitnar ótrúlega illa á einstaklingum, og líka einstæðum foreldrum, sem eru að reyna sitt besta til að lifa af í þessu kerfi, voru búnir að herða sultarólina og eiginlega komnir á heljarþröm eftir Covid og síðan skellur þetta stríð á með tilheyrandi verðbólgu. Það er alveg ótrúlega klikkuð lausn að hækka stýrivexti eins og gert hefur verið. Við vitum að fólk þarf að borga 20.000–30.000 kr. meira í leigu og síðan er það hækkun á afborgun lána þeirra sem eiga húsnæði. Við vitum að eins prósentustiga stýrivaxtahækkun Seðlabankans á 30 millj. kr. láni hefur í för með sér 20.000 kr. hækkun á mánuði. Þetta er allt of mikið fyrir láglaunafólk. Þetta er allt of mikið og eiginlega óbærilegt fyrir þá sem eru á lægstu bótum almannatryggingakerfisins. Ég vona heitt og innilega að þegar þetta mál fer til nefndar verði hægt að bæta í og ég vona svo heitt og innilega að ríkisstjórnin taki sig nú til og skelli á, eins og Danir gerðu, 90.000 kr. eingreiðslu, skatta- og skerðingarlaust. Ég spurði að því í gær á ráðstefnu hjá Öryrkjabandalaginu hverju það myndi breyta fyrir einstaklinga sem ég var að tala við ef þeir fengju þetta. Einn sagði: Það myndi skipta sköpum fyrir mig, þá hefði ég von um að ég gæti lifað af á leigumarkaði fram á haustið þegar á að fara að endurskoða almannatryggingakerfið. Ég vona að þá verði eitthvað gert fyrir viðkomandi svo að hann eigi einhvern möguleika á að lifa í þessu kerfi. Eins og staðan er vona ég heitt og innilega að þetta sé bara uppkast að því sem koma skal. Ef vilji er til - og ég er alveg sannfærður um að stjórnarandstaðan mun greiða fyrir því á allan hátt að breyta þessu og reyna að gera þetta eitthvað betur - getum við séð til þess í eitt skipti fyrir öll að einhver ákveðin upphæð verði sett inn skatta- og skerðingarlaust. Eins og ég segi 90.000 kr., eins og Danir hafa verið senda til sinna þegna og þá eingöngu vegna verðbólguhækkana, myndu gagnast þessum einstaklingum mjög vel. Ég get fullyrt að þeim sem eru verst settir í þessu kerfi veitir örugglega ekki af því.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna flutnings fasteignaskrár frá Þjóðskrá Íslands til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, oft kölluð HMS. Frumvarpið hefur þann tilgang að mæla um fyrir breytingar á lögum vegna flutnings Fasteignaskrár Íslands til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Forsaga málsins er sú að í kjölfar ábendinga frá hagsmunaaðilum, þ.m.t. Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem og Samtökum iðnaðarins, fól ráðuneyti mitt ráðgjafarfyrirtækinu Intellecta í ársbyrjun 2021 að gera forkönnun á fýsileika þess að færa verkefni sem unnin eru á grundvelli laga um skráningu og mat fasteigna frá Þjóðskrá Íslands yfir til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Forkönnunin fólst í því að greina hvort faglegur og fjárhagslegur ávinningur gæti falist í því að færa verkefnið til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar á grundvelli laga um skráningu og mat fasteigna, sem eru nr. 6/2001, hvort hægt yrði að auka hagnýtingu stafrænnar tækni við áframhaldandi þróun fasteignaskrár og húsnæðisgrunn til hagsbóta fyrir opinbera aðila, almenning og fyrirtæki, einnig hvort tækifæri gætu falist í breytingu þess efnis að treysta þá starfsemi sem nú er fyrir hendi á Akureyri á vegum Þjóðskrár Íslands, og eftir atvikum nýta tækifærið til að auglýsa störf án staðsetningar, sbr. markmið þáverandi ríkisstjórnar þar að lútandi, og að lokum hver yrði fjárhagsleg sjálfbærni og rekstrargrundvöllur þeirrar starfsemi sem eftir yrði hjá Þjóðskrá Íslands í kjölfar slíkra breytinga og eftir atvikum að koma með ábendingar um frekari breytingar á þeirri starfsemi sem gætu falið í sér skilvirkni og einföldun skipulags. Niðurstaða athugunar ráðgjafarfyrirtækisins var á þann veg að faglegur ávinningur myndi liggja í því að þekking tengd mannvirkjamálum yrði á sama stað. Í kjölfarið var lagt upp með að stofna nýja mannvirkjaskrá hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem hægt væri að samtengja fasteignaskrá og í framhaldinu yrði horft til þess að færa rekstur fasteignaskrárinnar til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Lagt var til að málið yrði unnið í skrefum, fyrst með því að hraða uppbyggingu nýrra gagnagrunna með bættri högun, þ.e. nýrri mannvirkjaskrá, og síðar með stærri skrefum eins og flutningi fasteignaskrár á milli stofnana sem hér er fjallað um. Ráðherra skipaði stýrihóp sem tók til starfa 25. júní 2021 sem var falið að vinna fyrsta áfanga verkefnisins, þ.e. að koma upp nýrri mannvirkjaskrá hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Í nóvember 2021 var mannvirkjaskrá opnuð formlega og er nú komin í rekstur hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Ný mannvirkjaskrá sýnir framboð húsnæðis og það sem er í byggingu á hverjum tíma. Yfirsýn hefur vantað yfir markaðinn til að taka betri ákvarðanir um uppbyggingu húsnæðis. Með þessari nýju mannvirkjaskrá hafa sveitarfélög, fyrirtæki og stofnanir aðgengi að rauntímaupplýsingum. Því hafa forsendur skapast til að hefja næsta áfanga verkefnisins. Því skipaði ráðherra annan stýrihóp 2. mars 2022, sem í sitja fulltrúar innviðaráðuneytis, Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, Þjóðskrár Íslands og Intellecta. Hópurinn hefur það hlutverk að undirbúa flutning fasteignaskrár og er frumvarp þetta stór liður í þeirri vinnu. Meginefni frumvarpsins snýr að breytingum á lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 6/2001, lögum um Þjóðskrá Íslands, nr. 70/2018, lögum um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, nr. 137/2019, sem og öðrum lögum sem þarna heyra undir. Er hér aðallega um orðalagsbreytingar að ræða sem kveða á um að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun tekur yfir verkefni Þjóðskrár á þessu sviði. Hér má nefna ákvörðun um fasteignamat, brunabótamat og önnur verkefni sem kveðið er á um í lögum um skráningu og mat fasteigna. Í frumvarpinu er einnig fjallað um flutning starfsmanna Þjóðskrár Íslands, sem vinna við verkefni á grundvelli laga um skráningu og mat fasteigna, yfir til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Einnig er lagt til ákvæði til bráðabirgða um að byrjað verði að undirbúa aðskilnað þinglýsingarhluta fasteignaskrár frá öðrum hlutum hennar og flutning á kerfi þinglýsingabókar fasteigna frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun yfir til sýslumanna. Í ljósi þess að sýslumenn sinna þinglýsingum, og hafa undanfarið tekið stefnumótandi ákvarðanir um þróun þinglýsingakerfisins, þykir eðlilegra að sýslumenn taki við forræði þess. Áður en þinglýsingarhluti fasteignaskrár verður skilinn frá skránni þarf að huga að ýmsum undanförum, svo sem hönnun og forritun nýrrar fasteignaskrár og þinglýsingakerfið, kostnaðarmati o.fl. Sú vinna er hins vegar á byrjunarstigi og er því lagt til í bráðabirgðaákvæðinu að ráðherra skipi starfshóp til að hefja þennan undirbúning. Virðulegi forseti. Ég lít á þetta verkefni sem mikið framfaraskref. Markmið þess er að tryggja að íslenskt samfélag búi yfir áreiðanlegum rauntímaupplýsingum um mannvirkjagerð og stöðuna á húsnæðismarkaði með rekstri nútímalegra gagnagrunna sem gætu skilað ábata inn í samfélagið í formi stórbættrar þjónustu, lægri kostnaðar og aukinna tækifæra til nýsköpunar. Með þessu verður stjórnvöldum og öðrum hagaðilum gert kleift að bæta áætlanagerð og taka markvissar og markvissari ákvarðanir byggðar á traustum upplýsingum. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, um breytingar á samræmdum könnunarprófum. Eina efnisatriði þessa frumvarps er að afnema tímabundið skyldu til að leggja fyrir samræmd könnunarpróf. Hafa breytingar á fyrirkomulagi prófanna verið til skoðunar á undanförnum árum en árin 2018–2019 starfaði nefnd hagsmunaaðila sem var ætlað að móta tillögur um fyrirkomulag samræmds námsmats. Skilaði sú nefnd skýrslu árið 2020 með tillögum að skipan samræmds námsmats til mennta- og menningarmálaráðuneytis. Þá starfaði starfshópur á vegum ráðuneytisins veturinn 2021–2022 og var niðurstaða hópsins að hefja vinnu við innleiðingu skýrslunnar. Skýrslan fól í fyrsta lagi í sér að skilgreind voru meginmarkmið í tengslum við samræmt námsmat. Í öðru lagi voru tilgreind þau tækifæri og kostir sem hópurinn telur að mikilvægt sé að nýta við innleiðingu. Í þriðja lagi voru reifuð þar ýmis viðfangsefni og álitamál sem þarf að huga að við framtíðarskipan sameinaðs námsmats. Í fjórða lagi voru niðurstöður hópsins settar þar fram og þær forsendur og fyrirvarar sem að þeim lúta. Eftir að niðurstöður hópsins lágu fyrir var mikill vilji til að halda áfram að vinna með tillögur hópsins. Í september sl. var skipaður starfshópur ásamt samráðsnefnd hagsmunaaðila til að vinna að frekara framtíðarskipulagi samræmds námsmats á Íslandi. Er sá starfshópur og samráðsnefnd enn að störfum og vinnur að verkáætlun sem mun liggja fyrir í byrjun sumars. Áfram verður unnið sameiginlega að undirbúningi af hálfu ráðuneytis og er það frumvarp sem nú er mælt fyrir grundvallarforsenda þeirrar vinnu. Virðulegi forseti. Ég vík að efnisatriðum þessa frumvarps. Með fyrstu og einu grein þessa frumvarps er kveðið á um að þrátt fyrir 39. gr. laga um grunnskóla sé ekki skylt að leggja fyrir samræmd könnunarpróf til og með 31. desember 2024. Mikið álag hefur verið á skólakerfinu á undanförnum árum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru auk þess sem fyrirlagning samræmdra könnunarprófa hefur ekki tekist í öllum tilvikum á undanförnum árum. Óvissa tengd framkvæmd samræmdra könnunarprófa hefur valdið óöryggi meðal barna og fjölskyldna. Með vísan til þess að það sem er barni fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar hið opinbera gerir ráðstafanir er varða börn er lagt til að fresta samræmdum könnunarprófum tímabundið þar til ráðuneytið hefur innleitt nýtt samræmt námsmat sem byggist á tillögu skýrslu um framtíðarstefnu um samræmt námsmat frá árinu 2020. Verði frumvarpið að lögum mun það þegar öðlast gildi. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Hér er verið að tala um að fresta samræmdum prófum, ef ég skil þetta rétt, alveg til ársloka ársins 2024 og því er haldið fram að frumvarpið muni hafa jákvæð áhrif á börn og skólasamfélagið í heild sinni. Nú er það svo að undanfarin mörg ár hefur verið rætt um samræmd próf, áhrif samræmdra prófa á nemendur, álag, samanburð á milli skóla, samanburð í röðum nemenda o.s.frv. Þarna eru sjónarmið uppi sem lúta að því að það sé einmitt jákvætt fyrir börnin að geta metið stöðu sína miðað við aðra nemendur á landinu, það sé jákvætt fyrir skóla að geta metið stöðu sína miðað við aðra skóla á landinu og að einhverju leyti séu samræmd könnunarpróf því góð, hafi góð áhrif á börn ef rétt er á málum haldið og ef niðurstöður þeirra eru teknar til athugunar til þess að undirbúa nemendur betur fyrir viðtökuskólann. Ég vil því biðja hæstv. ráðherra um að útskýra þetta aðeins betur fyrir mér. Er hér verið að halda því fram að ef haldin væru samræmd könnunarpróf myndi það hafa neikvæð áhrif á nemendur og skólastarfið og af hverju eru þá prófin ekki bara afnumin algerlega?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta andsvar. Eins og fram hefur komið, og kom fram í mínu máli og í fréttum, þá hefur, skulum við segja, ekki gengið að leggja fyrir samræmdu prófin vegna þess að tæknikerfi og annað hefur hrunið þegar þau hafa verið lögð fram. Menn hafa verið að velta því fyrir sér hvort fara eigi í fjárfestingu í nýju samræmduprófakerfi. Niðurstaðan úr samtali við hagaðila, kennarasamfélagið og fleiri aðila, var sú að reyna að hefja þróun við nýjan matsferil sem á að gefa betri mynd af stöðu nemandans en þessi samræmdu próf eins og við þekkjum þau og samræmdu prófin sem ég tók á sínum tíma. Hugsunin á bak við það að fresta samræmdu prófunum núna er sú að fara af fullum krafti í það að forma þennan matsferil, klára það verkefni og koma svo með það formað í lögum hér hvernig sá matsferill skuli vera upp byggður. Á meðan samræmdum prófum er ekki frestað með lagaskyldu ber okkur í sjálfu sér að leggja þau fyrir. Þar með bæri okkur að fara í innleiðingu á nýju tölvukerfi, sem menn telja að sé ekki skynsamlegt af því að vilji er til þess að fara í annað kerfi sem á að meta námsárangur nemenda. Þetta er útskýringin. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns. Síðan erum við líka í þessari vinnu, sem kemur ekki fram í þessu frumvarpi, að skoða möguleikann á því að taka í auknum mæli þátt í alþjóðlegum samanburðarrannsóknum í gegnum PISA og fleira þar sem við erum að meta skólakerfi og jafnvel einstaka skóla út frá alþjóðlegum samanburði, og það kæmi þá samhliða.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og ég vona svo sannarlega að kraftur, þekking og fjármunir verði settir í það að hanna þokkalegt og gott umhverfi í kringum samræmd könnunarpróf eða kringum námsmatið yfir höfuð í skólum landsins sem verður einmitt til þess að áhrifin á nemendur verða jákvæð. Það sem ég held að hafi einmitt verið neikvætt og hafi valdið nemendum miklu hugarangri var að kastað var til höndum við framkvæmd samræmdra prófa. Ef ég man rétt sagði þáverandi forstöðumaður Menntamálastofnunar að hann hefði látið ráðuneyti menntamála vita með fleiri bréfum og athugasemdum að kerfið sem væri í kringum framkvæmd samræmdra prófa væri ekki nægilega gott. Við urðum áþreifanlega vör við það þegar allt klikkaði í samræmdu prófunum fyrir ekki svo löngu og það hafði sannarlega slæm áhrif á nemendur. Nemendur fengu þá tækifæri til að taka prófið aftur á öðrum tíma og það voru margir sem gerðu það, vegna þess að ef námsmat er almennilegt og fagmannlega unnið þá kemur það að gagni fyrir nemendur og ef skólar vinna úr námsmatinu þannig að það gagnist nemendunum í framhaldinu þá skiptir það bara verulegu máli fyrir framtíð nemendanna og gengi þeirra í viðtökuskólunum. Ég vona, frú forseti, að hér eigi að gera almennilegar breytingar [[Forseti hringir.]]og því fylgi fjármagn og fagþekking alla leið.
Virðulegi forseti. Já, ég tek undir með hv. þingmanni, ég vona líka að þetta verði til góða og til gagns fyrir nemendur og samfélagið. Það er alveg rétt að Menntamálastofnun hafði það hlutverk að leggja fyrir samræmd próf en þeir voru líka að vinna í þróun á þessu nýja matsferli eða samræmda námsmati og síðan var ráðuneytið að vinna í samræmdu námsmati. Það sem við höfum verið að gera núna með þessari ákvörðun er að gefa okkur svigrúm næstu tvö árin og segja: Heyrðu, við ætlum ekki að fara í núverandi samræmd próf og búa til kerfi í kringum þau, við ætlum að setja allan kraft í innleiðingu á því nýja námsmati sem þegar er komið vel af stað og raunar má segja að mikill kraftur hafi verið í því síðustu vikur og mánuði. Markmiðið er síðan að koma með samræmt námsmat þvert yfir og ég bind miklar vonir við að það geti gengið, enda er verið að setja allan kraft í það núna. Ætlunin er að því verði lokið á þessu tímabili og þá heyri samræmd könnunarpróf eins og við höfum þekkt þau, eins og ég sagði áðan, þau sem ég tók á sínum tíma, sögunni til en annað tæki kemur í staðinn til að meta námsframvindu og námsmat einstakra nemenda og þar af leiðandi einstakra skóla.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögunum með hliðsjón af reynslu og störfum samskiptaráðgjafans frá því að hann tók til starfa árið 2020. Ef farið er yfir efnisatriði frumvarpsins er í fyrsta lagi lagt til að aukið verði við hlutverk samskiptaráðgjafa til samræmis við þá þróun sem orðið hefur á starfinu. Er það gert með nýjum tölulið þar sem mælt er fyrir um að samskiptaráðgjafi afli upplýsinga vegna mála einstaklinga sem til hans leita þar sem greint er frá atvikum eða misgerðum í tengslum við starfsemi sem fellur undir gildissvið laga þessara og að hann greiði leið slíkra mála, m.a. með útgáfu ráðgefandi álita til viðeigandi aðila. Viðeigandi aðilar í þessu sambandi geta verið þolandi, gerandi, íþróttafélag, sérsamband eða aðrir sem geta átt hagsmuna að gæta af ráðgjöf samskiptaráðgjafa. Í öðru lagi, um efnisatriði frumvarpsins, er lagt til að tveimur málsgreinum verði bætt við 6. gr. laganna. Í fyrri málsgreininni er mælt fyrir um að samskiptaráðgjafa verði heimil vinnsla persónuupplýsinga, þar á meðal viðkvæmra persónuupplýsinga. Í 2. mgr. er sérstaklega fjallað um heimild samskiptaráðgjafa til að miðla upplýsingum til þriðja aðila. Í samræmi við gildissvið laganna er miðlunin bundin við þá sem sjá um starfsemi sem lýtur að gildissviði laganna. Í þriðja lagi felur frumvarpið í sér að allur vafi er tekinn af um að réttur til aðgangs að gögnum á grundvelli upplýsingalaga nær ekki til samskiptaráðgjafa. Litið hefur verið svo á að þau gögn sem samskiptaráðgjafi hefur undir höndum séu þess eðlis að einkahagsmunir vegi þyngra en réttur almennings á því að vita um þau. Í fjórða lagi er mælt fyrir um breytingu á íþróttalögum, nr. 64/1998, en með þeirri breytingu er leitast við að leiðrétta tiltekið misræmi á milli 1. og 2. mgr. 16. gr. íþróttalaga. Lagt er til að frumvarpið taki þegar gildi verði það samþykkt. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Ég tel að í frumvarpinu felist mikilvæg atriði til að viðhalda og efla enn frekar það þarfa starf sem unnið er hjá samskiptaráðgjafa. Ég legg til að frumvarpinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.