„Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til fundar fimmtudaginn 1. október 2020. Um leið og ég birti þetta er öllum, sem setu eiga á Alþingi, boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur, og verður þá Alþingi sett að lokinni guðsþjónustu í Dómkirkjunni er hefst kl. 13.30. Gjört á Bessastöðum, 24. september 2020. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman fimmtudaginn 1. október 2020.“ Samkvæmt bréfi því sem ég hef nú lesið lýsi ég því yfir að Alþingi Íslendinga er sett. Hv. alþingismenn. Ég óska ykkur velfarnaðar í vandasömum störfum. Ég vona að þingstörfin verði farsæl, landi og lýð til heilla. Rúmt ár er nú liðið frá því að þing var síðast sett. Þá óraði engan fyrir þeim hremmingum sem á okkur hafa dunið. Þá hafði veiran skæða ekki látið á sér kræla. Þá voru önnur mál efst í okkar huga. Nú er allt breytt. Nú mótar farsóttin líf okkar að miklu leyti. Hér og úti í heimi hefur hún orðið fólki að aldurtila. Margir hafa veikst illa og áfram varir glíma okkar við þennan vágest. Brýnar varnir gegn veirunni hafa valdið búsifjum. Gremju gætir og því miður berast okkur fregnir um ýmsar raunir, aukið ofbeldi á heimilum, kvíða og vanlíðan. Fólk hefur misst vinnu, fyrirtæki og einyrkjar eru í ærnum vanda, ekki síst á vettvangi ferðaþjónustu og verslunar, menningar og afþreyingar. Án aðgerða hefðum við þó flotið að feigðarósi. Við völdum að vernda líf og heilsu almennings eftir bestu getu. Nú varðar miklu að fólk sýni áfram þrautseigju, æðruleysi og þor. Mikið megum við þá læra af eldri kynslóðum þessa lands, þeim sem hafa reynt sitthvað á langri ævi og láta ekki hvað sem er koma sér úr jafnvægi. Síðustu mánuði höfum við Íslendingar átt ótalmörgum gott að gjalda. Ég veit að ég mæli fyrir hönd heillar þjóðar þegar ég þakka starfsfólki á sviði heilbrigðis, aðhlynningar og velferðar þeirra drjúgu verk. Þökkum einnig kennurum og stjórnendum, skólaliðum, ræstitæknum og öllum öðrum sem sáu til þess að skólastarfi hefur verið haldið uppi, frá leikskólum að háskólastigi. Þá á starfsfólk í verslun og þjónustu þakkir skildar, í nánd við aðra daginn út og inn. Enn fleiri mætti að sjálfsögðu nefna sem létu og láta til sín taka í þjóðarþágu. Við munum hafa betur í baráttu okkar við skaðvaldinn. Um víða veröld vinna vísindamenn að gerð bóluefnis og leita líka annarra lyfja eða lækninga. Hér á Íslandi tekur starfslið Íslenskrar erfðagreiningar, Landspítala og háskólanna þátt í þeirri vinnu. Þekking vísar veginn og samvinna ekki síður, samvinna á alþjóðavettvangi og samvinna í okkar ágæta samfélagi. Nú má reyndar vera að alþingismenn, glögga og ógleymna, rámi í ræðu mína við þingsetningu í fyrra. Þá komst ég svo að orði að ágreiningur einkenndi öflugt þing og öflugt samfélag, að bann við honum væri haldreipi hinna þröngsýnu, þvingunartól harðstjóranna. Þau orð hljóta enn að teljast í góðu gildi og vissulega höfum við tekist á um ýmis álitamál þessa mæðusömu veirudaga. Því skulum við halda áfram, beita rökum og forðast fals. En saga síðustu mánaða er þó í ríkum mæli saga samkenndar, samúðar og samstöðu. Einhuginn fundum við svo vel í vor. Hans þurfum við áfram að njóta, nú þegar vetur nálgast. Já, samstaða getur verið lofsverð, hún getur reynst kraftmikið hreyfiafl. En hitt getur líka gerst að viljinn til samstöðu hamli breytingum, leiði til kyrrstöðu. Illt væri að una við það til eilífðarnóns í mikilvægum málum að engu skuli hnikað vegna þess að full eining sé ekki fyrir hendi. Þannig synjunarvald samræmist vart lýðræðislegum stjórnarháttum. Sannfæring getur verið eins lofsamleg og samstaða, en er samt ekki varhugavert að standa gegn breytingum ef þær fullnægja ekki óskum fólks og þörfum í einu og öllu? Þannig synjunarvald virðist ekki heldur til framfara fallið, sú leið til stöðnunar að hafna málamiðlunum og áfangasigrum, að velja frekar það versta en það næstbesta. Á Alþingi er þungamiðja hins pólitíska valds á Íslandi. Í stjórnskipun okkar er málum nú svo háttað, eins og alkunna er, að verði breytingar á stjórnarskrá samþykktar hér þarf nýtt þing að staðfesta þá niðurstöðu að loknum almennum kosningum. Langt mál mætti flytja, hv. alþingismenn, um uppruna og þróun lýðveldisstjórnarskrárinnar. Segja má að sagan hefjist með því að þeir, sem sömdu hana og ræddu hér á Alþingi og víðar, sáu nær allir fyrir sér að hún yrði tekin til gagngerðrar endurskoðunar. Í tímans rás hefur verið ráðist í ýmsar umbætur, yfirleitt í góðum friði en ekki alltaf. Og vart verður því haldið fram með gildum rökum að þegar stjórnarskránni var síðast breytt á umtalsverðan máta, undir lok síðustu aldar, hafi verkið verið fullkomnað. Enn er verk að vinna - ætíð er verk að vinna. Stjórnarskrá verður aldrei meitluð í stein. Í vetur munu einhverjir þingmenn vísast mæla fyrir því að landinu verði sett ný stjórnarskrá á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs sem voru kynntar þinginu fyrir tæpum áratug og nutu síðar stuðnings í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá liggur fyrir að frumvörp verða flutt um ákvæði í stjórnarskrá sem lúta að auðlindum, umhverfisvernd og íslenskri tungu, auk breytinga á greinum um völd og verksvið þjóðhöfðingjans. Er þeim ætlað að draga upp skýrari mynd af því stjórnarfari sem ríkir í raun en breyta því þó ekki í megindráttum. Gott var að finna í forsetakjöri í sumar að Íslendingar una vel við stöðu þessa embættis í stjórnskipun okkar. Fleiri þættir falla undir heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, meðal annars möguleg nýskipan á því hvernig henni er breytt og þjóðaratkvæði um lög að ósk hluta kjósenda. Mikil er hún því ætíð, ábyrgð Alþingis á þessum vettvangi. En nú um stundir virðist brýnast að þingmenn sýni í verki að þeir geti tekið þær tillögur að breytingum á stjórnarskrá, sem fram koma, til efnislegrar afgreiðslu. Vangeta gæti jafnvel talist þinginu til vansa. Ég ítreka góðar óskir mínar til ykkar, ágætu alþingismenn. Vissulega eru blikur á lofti í þjóðlífinu en við höfum séð það svartara og njótum þess að hér eru meginstoðir samfélagsins traustar. Við eigum auðlindir til sjávar, sveita og heiða, að ekki sé minnst á auðæfi hugar og handar. Við skulum því bera okkur vel þótt úti séu stormur og él. Ég bið þingheim allan að rísa úr sætum og minnast ættjarðarinnar. [[Þingmenn risu úr sætum og forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, mælti: „Heill forseta vorum og fósturjörð. Ísland lifi.“ Tóku þingmenn undir þau orð með ferföldu húrrahrópi.]]
Ég býð hv. alþingismenn og gesti Alþingis við þingsetningarathöfnina velkomna en að þessu sinni eru gestir mun færri en venjulega vegna kringumstæðna. Sóttvarnaráðstafanir og stækkað þingfundarsvæði gera það að verkum að við getum ekki tekið á móti gestum sem alla jafna er boðið til athafnarinnar, svo sem fyrrverandi forsetum Alþingis, hæstaréttardómurum og erlendum sendimönnum. Ég færi þeim öllum bestu kveðjur Alþingis og vonast til að aðstæður verði aðrar og betri að ári. Ég vænti þess að við alþingismenn munum eiga gott og uppbyggilegt samstarf á nýju löggjafarþingi og vona að störf okkar megi verða landi og þjóð til heilla. Sömuleiðis heilsa ég starfsfólki Alþingis sem ég veit, og við öll, af langri reynslu að mun leggja sig fram og gera sitt ýtrasta til að starfið hér á þingi verði árangursríkt. Við komum nú saman til setningar nýs löggjafarþings rúmum þremur vikum síðar en þingsköp kveða á um. Ástæðan fyrir því, líkt og svo mörgu öðru þessa daga og misseri, er heimsfaraldur kórónuveiru. Efnahagsleg áhrif faraldursins gerðu það að verkum að lengri tíma var óskað til undirbúnings fjárlagafrumvarps og fjármálaáætlunar, sem verða fyrstu viðfangsefni nýs löggjafarþings. Jafnframt flytur forsætisráðherra stefnuræðu sína í kvöld á þingsetningardegi, sem er óvenjulegt en þess eru þó dæmi fyrr úr þingsögunni. Forsætisnefnd Alþingis gekk frá starfsáætlun fyrir 151. löggjafarþing fyrr í þessum mánuði að höfðu samráði við ríkisstjórn og formenn þingflokka. Auðvitað er mikilvægt að starfsáætlunin sé marktæk vinnuáætlun Alþingis og þýðingarmikið að þingmenn geti á grundvelli hennar og vikuáætlana skipulagt störf sín vel. Þó verðum við að hafa í huga að áhrifa kórónuveirunnar gætir enn og ekki er útilokað að nýjar bylgjur smita komi upp í vetur sem kunna að raska starfsáætluninni. Ég vil af því tilefni ítreka þakkir til alþingismanna og starfsmanna okkar fyrir að það tókst að halda Alþingi starfhæfu á krefjandi og erfiðum tímum síðastliðinn vetur og síðastliðið vor. Það var ekki sjálfgefið og er þakkarvert. Einnig vek ég athygli á því í þessu sambandi að komi til endanlegrar afgreiðslu á frumvarpi eða frumvörpum um breytingar á stjórnarskrá má gera ráð fyrir stuttu þinghaldi af þeim sökum síðsumars miðað við boðaðan kjördag alþingiskosninga 25. september 2021. Síðasta löggjafarþing markaðist talsvert af áhrifum heimsfaraldursins. Samkomulag varð um að takmarka fjölda þingmála og síðan þingmanna í sal til að hægt væri að gæta fjarlægðarmarka og atkvæðagreiðslur fóru fram með óvenjulegum hætti um langt skeið. Síðar var þingfundasvæði stækkað og við þær aðstæður starfar þingið nú, þ.e. þingmenn eiga sæti í fjórum rýmum til hliðar við þingsalinn sjálfan, tveimur á hvora hönd. Einnig hafði heimsfaraldurinn mikil áhrif á alþjóðastarf Alþingis sem lagðist einfaldlega af í hefðbundinni mynd og hefur farið fram á fjarfundum stærstan hluta ársins. Viðbúið er að svo verði áfram enn um sinn. Einnig þurfti að leita afbrigða frá þingsköpum svo fastanefndir þingsins væru ályktunarbærar á fjarfundum. Forsætisnefnd Alþingis mun leggja fram frumvarp til breytinga á þingsköpum til að tryggja að til staðar verði varanleg heimild nefnda til að nota fjarfundi við sérstakar kringumstæður. Einnig samþykkti forsætisnefnd einróma fyrr í þessum mánuði að standa að framlagningu frumvarps um breytingu á þingsköpum með það að markmiði að tryggja sem jafnastan hlut kynja í fastanefndum Alþingis, eins og kynjahlutföll hér frekast leyfa, og í nefndum og ráðum sem Alþingi kýs. Viðameiri endurskoðun þingskapa er í höndum sérstakrar nefndar og kann að vera að frumvarp eða frumvörp um frekari breytingar verði lögð fram á Alþingi á komandi þingvetri. Þá hafa formenn stjórnmálaflokkanna nú til skoðunar frumvarp um ný kosningalög sem marka tímamót og er vonandi að góð samstaða geti orðið um það mál. Ný kosningalög, hljóti frumvarpið brautargengi, verða heildarlöggjöf um framkvæmd allra almennra kosninga, þ.e. kosninga til Alþingis, kosninga til sveitarstjórna, um framboð og kjör forseta Íslands og um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Fjölmörg nýmæli eru í frumvarpinu sem gera alla framkvæmd kosninga einfaldari og skilvirkari. Hv. þingmenn. Alþingi er um margt einstök stofnun. Hér er einstakt samfélag. Alþingi er vettvangur þjóðkjörinna fulltrúa sem með löggjafarstarfi sínu og öðrum ákvörðunum marka stefnu og setja mikilvægustu leikreglur samfélagsins. Alþingi er mikilvægasti umræðuvettvangur stjórnmála og þjóðmálaumræðu í landinu. Hjá Alþingi liggur fjárveitinga- og fjárstjórnarvaldið og síðast en ekki síst gegnir Alþingi afar mikilvægu eftirlits- og aðhaldshlutverki og getur hlutast til um rannsókn mála. Á sama tíma er þingið vinnustaður starfsfólks skrifstofunnar. Við öll sem hér erum, kjörnir fulltrúar sem starfsfólk, unnum þessari elstu og æðstu stofnun þjóðarinnar og viljum henni hið besta. Margt er hér til fyrirmyndar og yfirleitt unnið mikið starf og vandað. Það er til að mynda fagnaðarefni að í síðustu könnun um stofnun ársins jókst starfsánægja á mælikvarða allra lykilþátta könnunarinnar meðal starfsfólks, þar með talið upplifun af jafnrétti innan vinnustaðar. Þetta geta þingmenn og starfsmenn kynnt sér betur á nýjum innri vef Alþingis, Hakinu, sem var opnaður í gær. En vissulega eru einnig atriði sem betur mega fara. Í ársbyrjun annaðist Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands framkvæmd könnunar meðal starfsfólks og kjörinna fulltrúa Alþingis með sérstakri áherslu á einelti, kynferðislega og kynbundna áreitni. Niðurstöður könnunarinnar voru á margan hátt sláandi og var einhugur um að henni skyldi fylgja fast eftir. Í kjölfarið var skipuð jafnréttisnefnd Alþingis til að vinna frekar úr og fylgja eftir niðurstöðum könnunarinnar. Í nefndina voru skipaðir fulltrúar þingmanna og starfsfólks, tveir varaforsetar, skrifstofustjóri Alþingis og starfsmannastjóri. Það var niðurstaða nefndarinnar, sem forsætisnefnd féllst á, að fá utanaðkomandi sérfræðinga til liðs við Alþingi til að vinna að umbótum í þessum efnum. Gengið hefur verið frá samningum og er verkefnið að hefjast. Unnið verður eftir aðferðafræði Jafnréttisvísis sem leggur áherslu á heildstæða nálgun á stöðu jafnréttismála hjá stofnunum og fyrirtækjum þar sem hagnýtar leiðir eru notaðar til að breyta og bæta menningu, samskipti og vinnulag. Ber ég þá von í brjósti að okkur takist með sameiginlegu átaki alþingismanna og starfsmanna að gera bragarbætur í þeim efnum hér á staðnum. Þá hefur talsverður tími farið í yfirferð á gildandi siðareglum en sú vinna stendur enn yfir í forsætisnefnd. Áður en ég lýk máli mínu vil ég geta þess að Framkvæmdasýsla ríkisins hefur lokið yfirferð tilboða í byggingu skrifstofuhúss á Alþingisreitnum sem hýsa mun fundaraðstöðu fastanefnda og þingflokka ásamt því sem þar verða skrifstofur þingmanna, starfsfólks nefndasviðs og starfsfólks þingflokka. Að loknum lögboðnum fresti mun Alþingi ganga til samninga við lægstbjóðanda. Við sjáum því á komandi vetri áframhaldandi framkvæmdir á Alþingisreitnum og nýja skrifstofubyggingu taka að rísa sem leysir af hólmi húsnæði sem Alþingi hefur leigt í nokkrum byggingum handan Austurvallar. Þessum þingfundi verður brátt frestað og vil ég biðja þingmenn og gesti að þiggja veitingar í tilefni dagsins í Skála. Ég bið hæstv. forsætisráðherra að ganga fremstan með mér úr salnum til Skála.