Virðulegi forseti. Forseti Íslands hefur að tillögu minni ritað svofellt bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Forsætisráðherra hefur tjáð mér, að samhljómur sé um það á milli flokka sem fulltrúa eiga á Alþingi, samanber nýsamþykkt lög nr. 89/2016, um breytingar á lögum um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, að flýta almennum kosningum til Alþingis. Samkvæmt tillögu forsætisráðherra og með vísan til 24. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, eins og henni var breytt með 5. gr. stjórnarskipunarlaga, nr. 51/1991, sbr. 21. gr. laga um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, er með skírskotun til framanritaðs ákveðið að þing verði rofið 29. október 2016 og að almennar kosningar til Alþingis fari fram sama dag. Gjört í Reykjavík, 20. september 2016. Guðni Th. Jóhannesson. Sigurður Ingi Jóhannsson. Forsetabréf um þingrof og almennar kosningar til Alþingis.“ Virðulegi forseti. Þann 8. september síðastliðinn samþykkti Alþingi lög um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Með lögunum var yfirstandandi löggjafarþing, 145. löggjafarþing, framlengt til 29. október næstkomandi. Framlenging löggjafarþingsins tók mið af þeim áformum að alþingiskosningar fari fram þann dag. Með því forsetabréfi sem ég hef hér lesið eru þau áform lögformlega staðfest. Ég árétta að þingið getur starfað áfram þó þingrof hafi verið tilkynnt enda halda alþingismenn umboði sínu til kjördags, samanber 24. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og jafnan í aðdraganda kosninga geri ég þó ráð fyrir að þingfundum verði frestað með hæfilegum fyrirvara fyrir kjördag, samanber nýja starfsáætlun Alþingis og önnur fordæmi, enda hafi Alþingi náð að ljúka afgreiðslu þeirra mála sem hér fyrir liggja.
Herra forseti. Ég fagna því að tillaga um þingrof sé komin fram, það er löngu tímabært. Hæstv. ríkisstjórn er fyrir þó nokkru orðin nær óstarfhæf og ef við hefðum kosið strax í vor eins og krafa var um væri löngu komin starfhæf ríkisstjórn í landinu. En nú er tillagan komin og kosningar boðaðar 29. október og það er gott. Við rjúfum nú þing og göngum til kosninga vegna misbrests á trausti og trúnaði milli þjóðarinnar og stjórnvalda. Við skulum ekki gleyma því hvers vegna kosningar eru haldnar fyrr en áætlað var. Við skulum ekki gleyma því að kjörtímabilið er stytt um eitt þing vegna hneykslismála tengdum fyrrverandi forsætisráðherra og reyndar fleiri ráðherrum ríkisstjórnarinnar sem upp komst um í Panama-skjölunum. Fyrir hálfu ári var fjölskylda forsætisráðherra uppvís að því að geyma peninga sína í skattaskjóli og ráðherrann sjálfur sagði ósatt um málið. Í umræðum í samfélaginu þar á eftir voru spilling og skattaskjól lykilorðin og í framhaldinu einnig umræða um hvernig skattaskjól eru helst nýtt af þeim sem vilja koma peningum sínum í skjól fyrir skattinum og láta þá um leið aðra bera sinn hlut í velferðarkerfinu. Réttlát reiði braust út í samfélaginu, almenningur reis upp og mótmælti í fjölmennustu mótmælum hér á landi og krafan var: Kosningar strax. Núverandi hæstv. ríkisstjórn bauð í raun almenningi málamiðlun um kosningar nú í haust. Það eru því ekki venjulegir tímar og kosningar fram undan ekki hefðbundnar. Alþingi nýtur lítils trausts þjóðarinnar og við þurfum að finna lausn á þeim vanda. Alþingi er jú bara verkfæri þjóðarinnar til að stýra eigin landi, við þingmenn erum ekki nema tannhjól í því ferli og okkur ber að sinna skyldum okkar vel og gæta okkar í hvívetna í orði og gjörðum. Samfylkingin mun á næstu dögum leggja fram hjartans mál félagsmanna sinna og óska eftir stuðningi landsmanna til að skapa hér heilbrigt og gott samfélag fyrir alla, óháð stétt eða stöðu. Á kjörtímabilinu hafa ákvarðanir stjórnvalda sem leggjast einkum með þeim sem standa mjög vel fyrir verið áberandi á meðan heilbrigðiskerfið er í miklum vanda og menntakerfið líka. Menn tala um góðæri en eldri borgarar eða öryrkjar hafa í það minnsta ekki notið þess í bættum kjörum eða afturvirkum greiðslum. Það er mál að linni. Samfylkingin mun leggja sig fram við að afgreiða mál í sátt og þau mál sem sátt er um á þeim stutta tíma sem eftir er. Önnur mál bíða nýs þings og nýrrar ríkisstjórnar. Það er mikilvægt að hæstv. forsætisráðherra og hæstv. forseti beiti sér fyrir því að á þessum síðustu vikum þingsins leggi þingheimur sig fram við að gera gott samkomulag milli allra flokka og þinginu ljúki á tilsettum tíma eins og ný starfsáætlun gerir ráð fyrir.
Herra forseti. Okkur er öllum ljóst af hverju við göngum til kosninga á þessum óvenjulega tíma. Það er bein afleiðing þess að fyrrverandi forsætisráðherra sagði af sér eftir að hann hafði sagt ósatt um eignir fjölskyldu sinnar í aflandsfélagi, í skattaskjóli. Í raun má segja að sú afhjúpun hafi afhjúpað fyrir landsmönnum öllum þá kerfislægu mismunun sem við búum við í þessu samfélagi þar sem hinir fáu efnameiri geta nýtt sér stöðu sína til að hagnast enn meira á meðan allur almenningur lifir samkvæmt þeim leikreglum sem við höfum sett okkur sem samfélag um atvinnulíf og um hagi okkar sem fólks og einstaklinga. Það afhjúpaðist fyrir almenningi að í þessu landi búa tvær þjóðir og sú skipting byggist á misskiptingu. Um leið varð mikill trúnaðarbrestur milli stjórnmálanna og almennings og segja má að þetta mál hafi sett stjórnmálin niður sem heild. Það er mjög alvarlegt fyrir okkur sem viljum starfa innan stjórnmálanna og viljum gefa kost á okkur áfram í stjórnmálum því að verkefnið verður að byggja upp traust á stjórnmálunum, sem ekki hefur tekist, en líka að setja fram sannfærandi stefnu um það hvernig við ætlum að stefna að því og treysta það að í þessu landi búi ein þjóð sem leiki eftir sömu reglum og búi við sömu kjör, að við séum í sama bátnum og stefnum í sömu áttina sem þjóð. Stjórnarandstaðan lagði til að kosið yrði síðasta vor. Þeirri tillögu var hafnað af ríkisstjórninni. Það var tillaga ríkisstjórnarinnar að kjósa í haust. Það var lengi dregið að koma með skýra afstöðu til þess hvenær þær kosningar ættu að vera, sem var ekki heldur traustvekjandi fyrir stjórnmálin í heild. En það er fagnaðarefni að þessi dagsetning hafi verið sett, hvað sem hverjum kann að finnast um hana, og ég er ánægð með að þessi tillaga sé komin fram þannig að hægt sé að fara að undirbúa kosningar með eðlilegum hætti. Hún er sett fram í dag eftir að þingmaður okkar vinstri grænna minnti á það raunar við upphaf þingstarfa í gær að við biðum eftir þessari tillögu og það væri langt liðið á þann tíma sem við hefðum getað haft utankjörfund standandi yfir. Ég vona að við höfum ekki haft réttinn af mörgum þeim sem þurfa að nýta sér utankjörfundaratkvæði með því að þetta komi svona seint fram. Herra forseti. Ég fagna því að þessi tillaga er komin fram og vona svo sannarlega að landsmenn muni nýta sér rétt sinn í kosningum þann 29. október og velja stjórnmálamenn og -hreyfingar sem þeir treysta til þess að tryggja að hér sé eitt samfélag og gott samfélag fyrir alla óháð því hvort menn eru aldraðir eða öryrkjar, börn eða fullorðnir, óháð því við hvað við störfum eða gerum, og velji stjórnmálamenn og -hreyfingar sem eru tilbúnar til þess að leggja eitthvað á sig til að byggja upp traust á stjórnmálunum, sem er ekki vanþörf á í lýðræðissamfélagi okkar og raunar lykilþáttur fyrir lýðræðissamfélag okkar.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að þessi tillaga sé komin fram. Það að hún er komin fram eyðir þeirri óvissu sem hefur verið um það hvort og hvenær yrði kosið. Það er mjög óvenjuleg og sérstök staða í íslenskri pólitík og er búin að vera lengi. Allt þetta ár hefur íslensk pólitík verið í óvissu, almenningur hefur verið í óvissu um það hvað væri að gerast, hver væri að stjórna, hvort það yrði kosið og þá hvenær. Það er í rauninni ekki fyrr en við fáum forsetabréf á Alþingi sem sá efi er endanlega settur niður. Við erum að flýta kosningum vegna þess að hér varð trúnaðarbrestur stjórnvalda, hæstv. þáverandi forsætisráðherra, í vor. Við erum búin að vera með íslensk stjórnmál í spennitreyju óvissunnar í marga mánuði síðan þar sem öll umræða virðist fjalla meira um einstaklinga og stöðu þeirra í pólitíkinni en um málefni almennings og það sem stjórnmálin eiga að fjalla um. Þessi óvissa hefur tekið pláss frá umræðu um það sem skiptir almannahagsmuni máli. Þess vegna er það sérstakt fagnaðarefni að við séum komin með dagsetningu á kosningar - við hefðum auðvitað viljað kjósa strax í vor eins og við stjórnarandstöðuflokkarnir lögðum til en var fellt á Alþingi - þannig að þessi efi sé á burtu og hægt að snúa sér að því sem skiptir máli í stjórnmálum, að ræða um málefni, fara í kosningabaráttu þar sem málefnin skipta meira máli en menn, þar sem flokkarnir leggja sitt fram og þar sem við getum hent okkur í verkin og unnið þau almennilega. Þessi stjórnlitla, afkastalitla ríkisstjórn hefur sett mörg mjög mikilvæg mál fram á lokametrunum og ég vara við fúski í þeirri vinnu. Við vitum að heimurinn mun hvorki enda né byrja 29. október í kosningum. Lífið mun halda áfram, mikilvæg mál í stjórnmálunum munu halda áfram. Ég fagna því að við höldum áfram störfum um sinn og vinnum eins og við getum en forðumst fúsk og ef við getum ekki klárað mál eigum við að taka þau fram yfir kosningar. Það er ekkert hættulegt við það.
Forseti. Mikið er ánægjulegt að það eigi að eyða óvissunni um hvort það verði hætt við að hætta við að hætta við að boða fyrr til kosninga. Síðast í gær sagði formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, við mig þegar ég spurði um ákveðið mál og varð að viðurkenna að mér fyndist óþægilegt að hraða svo stóru máli í gegnum þingið án þess að það færi í umsagnarferli, og svaraði hæstv. ráðherra þannig, með leyfi forseta: „Ef sú staða kemur upp sem hv. þingmaður nefnir hér ættum við að framlengja þetta þing. Ég held að þetta mál sé þeirrar gerðar að við ættum ekki að láta það gerast að þingið ljúki störfum án þess að hafa klárað það.“ Að sjálfsögðu fagna ég því að við vitum núna loksins með fullri vissu að það verði boðað til kosninga og þær fari fram 29. október nk. Það er mjög mikilvægt að gleyma ekki af hverju þessi staða kom upp. Það er gríðarlega mikilvægt. Hér urðu stærstu mótmæli Íslandssögunnar eftir að þjóðin var algerlega niðurlægð á alþjóðavettvangi enn og aftur vegna ráðamanna landsins. Hingað komu yfir 22.000 manns til að kalla eftir afsögn þáverandi forsætisráðherra, rúmlega 22.000 manns sem kölluðu eftir því að þessi ríkisstjórn mundi víkja. Þingið er að klárast og við höfum verið hér töluvert lengur en rætt var um í vor þegar ríkisstjórnin nýskipaða, með nýjum forsætisráðherra, ákvað að stytta kjörtímabilið um eitt þing. Nú erum við komin frekar djúpt inn í þetta þing. Það verður kosið ekki í haust heldur í vetur. Ég hef miklar áhyggjur af því að hér verði reynt að ýta í gegn með hraði mjög stórum og flóknum málum sem í raun og veru er hægt að finna þverpólitíska samstöðu um. Ég vil því skora á þingmenn, stjórnarliðana, og ríkisstjórnina sjálfa að gefa rými til þess að við getum viðhaft vandaða lagasetningu. Mjög mörg mál eru í nefndum, sér í lagi efnahags- og viðskiptanefnd þar sem ég er áheyrnarfulltrúi, sem eru þannig úr garði gerð að þau eru ekki tilbúin. Það er ekki búið að álagsprófa þau með öðrum lögum, það er ekki búið að gera ráð fyrir fjármunum frá stofnunum sem eiga að framfylgja þeim lögum og ég held að það fari ekki vel á því að við förum að taka í gegn með hraði stóra málið sem eiginlega enginn hefur séð enn þá, sem lýtur að breytingum á lífeyrisréttindum. Þetta er þannig mál að ef það er tekið hér í gegn án þess að búið sé að athuga hvort það séu einhverjar villur í því eða hvort það sé almenn sátt um það í samfélaginu og að maður geti ekki átt möguleika einu sinni á því að fá álit og umsagnir hef ég verulega miklar áhyggjur af virðingu Alþingis og stöðu þess. Ég skora á alla sem hér eru að finna leiðir til að taka þau mál sem við erum sammála um og afgreiða þau en að við látum þau mál sem á enn þá eftir að vinna vel liggja. Ég held að það sé mjög brýnt að við lærum af því sem hefur átt sér stað á kjörtímabilinu og í raun og veru á síðasta kjörtímabili líka þar sem þingmenn, gegn betri vitund, fóru að vinna hver gegn öðrum af því að hinn var ekki í rétta liðinu. Við höfum tekist á við mjög erfiða hluti í þessu samfélagi og fólk ber ekki mikið traust til okkar. Það verður því vonandi mjög ánægjulegt að sjá hvernig við ætlum að skapa traust. Við getum það vel. Eitt af því sem við getum gert er t.d. að láta þá sem ætla að kjósa í komandi kosningum vita hvað það er sem flokkarnir ætla sér að vinna saman að fyrir fram. Það er löngu tímabært að við förum að vinna eins og kollegar okkar á Norðurlöndum þar sem liggur fyrir hverjar áherslurnar eru og hvaða málamiðlanir verða gerðar fyrir kosningar. Fólk er búið að fá nóg af því að láta ljúga að sér. Það er ekki hægt að bjóða fólki upp á það að láta eins og einhver flokkur fái 100% fylgi. Það er ekki þannig og hefur aldrei verið, sem betur fer. Nú erum við vonandi að fara að sigla inn í tíma þar sem fólk getur unnið saman þverpólitískt að langtímaáætlunum í staðinn fyrir að það gerist eins og alltaf virðist gerast, að það sem gott var gert og unnið vel og vandað var til hjá fyrrverandi ríkisstjórn er tekið í sundur af næstu. Það er ekki gott fyrir almenning í landinu. Ég vona að við lærum af öllum þessum endalausu mistökum sem eru víst orðin viðtekin venja hér áratugum saman á Íslandi og einsetjum okkur að viðhafa öðruvísi vinnubrögð. Píratar munu leggja mikla áherslu á að það verði stefið í okkar baráttu, að reyna að fá fólk til að vinna saman að langtímaúrlausnum á heilbrigðiskerfinu, sjávarútvegskerfinu, menntakerfinu, stjórnsýslunni og ekki síst þeim vinnubrögðum sem viðgangast á hinu háa Alþingi.
Virðulegur forseti. Það liggur nú fyrir að kjördagur er fastsettur 29. október og þá lýkur þessi þingi innan tíðar. Það mun verða snörp og vonandi hress, málefnaleg kosningabarátta sem fram fer næstu vikur. Þar munu skýrast línur á milli flokka sem bjóða fram vegna þess að alveg sama hversu oft við tölum um að samvinna sé góð og samráð sé gott þá ríkir hugmyndafræðilegur ágreiningur í pólitík og hann setja menn ekki svo glatt til hliðar. Menn standa á sínu en geta samið út af borði einhverja þætti sem flokkar geta ekki komið sér saman um. Við erum í pólitík og við göngum til kosninga til þess að laða fólk að þeim flokkum og þeim áherslum og hugmyndafræði sem við stöndum fyrir. Þannig verður kosningabaráttan. Þannig á kosningabaráttan að vera, skýr skilaboð til kjósenda um hvað flokkarnir standa fyrir og þeir sem skipa þá lista. Það verður kjósandinn að velja, við þetta venjulega fólk í þessu landi vegna þess að við sem hér sitjum erum líka kjósendur. Við munum síðan ganga að kjörborðinu og senda skýr skilaboð til flokkanna um það hverjir eigi að fá umboð til áframhaldandi stjórnarsetu eða hvernig við greiðum atkvæði. Venjan er sú að þeir sem annað tveggja hafa unnið stærstan kosningasigur eða eru stærsti flokkurinn fá umboð forseta til stjórnarmyndunar. Virðum rétt kjósenda til að kjósa, til að velja á milli hugmyndafræðinnar og líka til þess að fá að segja sitt um menn og málefni í aðdraganda kosninga án þess að við stjórnmálamenn hlaupum upp til handa og fóta og köllum aðra heldur en þá sem eru sammála okkur, ég nota bara svona þægilegt orð, kjána eða einhvern sem ekkert veit, vegna þess að fólkið í landinu veit hvað það vill. Ég fagna þessari niðurstöðu, virðulegur forseti. Ég veit að minn flokkur gengur hnarreistur til kosninga. Ég hlakka til að vera á hliðarlínunni og fylgjast með.
Hæstv. forseti. Nú þegar líður að þinglokum bíða mörg mikilvæg mál afgreiðslu. Þrátt fyrir allt og umræðuna sem hér á undan fór vil ég segja að þingstörfin ganga alveg ágætlega. Það eru ýmis alveg sérstaklega jákvæð og góð mál, ef ég má orða það svo, virðulegi forseti, sem hafa verið á dagskrá og mikil samstaða hefur verið um. Vil ég nefna Parísarsamkomulagið og samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Í gær staðfestum við á Alþingi heimild til fullgildingar samningsins sem hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra Sigrún Magnúsdóttir ritaði undir fyrir Íslands hönd í París fyrr á þessu ári. Við verðum í góðum hópi og í fararbroddi samningsríkja á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þar sem hæstv. utanríkisráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir getur fyrir hönd Íslands staðfest fullgildinguna. Við framsóknarmenn erum auk þess afar stoltir af því að þessir tveir öflugu hæstv. ráðherrar okkar sigli þessu mikilvæga samkomulagi í höfn, sem mun ef að líkum lætur hafa mikil áhrif til framtíðar á allar ákvarðanir og markmið Íslands, og umheimsins, í umhverfis- og loftslagsmálum. Seinna í dag klárum við svo síðari umræðu um þingsályktun hæstv. utanríkisráðherra um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í því máli erum við hins vegar með seinni skipum eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson greindi ágætlega frá í yfirlitsgóðri framsögu fyrir nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar þar sem hann tók fram að það væri ekki vansalaust af hálfu stjórnvaldsins að hafa tekið svo langan tíma í að afgreiða fullgildingu samningsréttinda fatlaðs fólks. Hitt verð ég að segja, virðulegur forseti, að hv. nefnd hefur nýtt tímann og unnið hratt og vel. Vonandi getur svo hæstv. utanríkisráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir fylgt þessu eftir og lokið fullgildingarferlinu á yfirstandandi allsherjarþingi.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða um samgöngur og atvinnuuppbyggingu í dag en fyrst verð ég þó að nefna eitt mál. Ég las í fréttum að borgarstjóri, Dagur B. Eggertsson, hefði varpað fram þeirri hugmynd að mönnunarvanda á leikskólum borgarinnar mætti jafnvel leysa með því að fá þar eldri borgara til starfa. Ég vil þá segja að leikskólakennarastarfið er mjög vandasamt. Það krefst margra ára háskólamenntunar. Ábyrgðin sem fylgir því að annast og kenna ungum börnum er mikil. Launin eru alls ekki í samræmi við menntun og ábyrgð. Því verð ég að segja að borgarstjóri er með þessu að gjaldfella leikskólakennarastarfið. Leikskólar eru ekki gæslustaðir. En víkur nú málinu að byggðamálum. Ég átti þess kost í síðustu viku að sækja byggðaráðstefnu Byggðastofnunar sem haldin var á Breiðdalsvík. Þar voru mörg áhugaverð erindi haldin um niðurstöður ýmissa rannsókna tengdum byggðamálum. Rætt var um mikilvægi þess að sveitarfélög væru með skýra atvinnustefnu, að aðalskipulag væri í samræmi við hana o.s.frv. Allt er það fullkomlega lógískt og ágætt fyrir sitt leyti. En í kaffipásunni spjallaði ég við ungan bónda á Suðausturlandi sem er að reyna að byggja upp ferðaþjónustu og matvælaframleiðslu. Þar heyrði ég sömu sögu og ég hef heyrt oft áður, þ.e. að skortur á ljósleiðara og þriggja fasa rafmagni standi atvinnuuppbyggingu fyrir þrifum. Það skortir nefnilega ekki tækifæri í sveitum landsins. Það skortir ekki vilja og áhuga unga fólksins til að byggja upp. Það sem skortir er fé og framkvæmdagleði ríkisvaldsins. Unga bóndanum varð að orði í kaffipásunni: Við getum í alvörunni bara hætt að ræða um stefnumótun og skipulag sveitarfélaga þegar við fáum ekki einu sinni þriggja fasa rafmagn og ljósleiðara. Ég er sammála bóndanum unga. Áratugalöng bið eftir nothæfu rafmagni er ekki boðleg, virðulegur forseti.
Herra forseti. Félag kvenna í atvinnulífinu, FKA, hélt áhugavert málþing í morgun þar sem greint var frá niðurstöðum nýrrar rannsóknar á hlut kynjanna í fjölmiðlum. Þar kom fram að í 67% tilfella eru viðmælendur ljósvakamiðla karlar, 33% konur. Þótti mönnum það allnokkur framför frá síðustu rannsókn þar sem hlutur kvenna hafði aukist um heil 3%. Nú er árið 2016 og enn erum við með þessi hlutföll, þar sem Íslendingar standa að vísu mörgum öðrum þjóðum framar, en samt sem áður vinnst þetta svo hægt. Á fundinum var rætt um leiðir til að takast á við þessa rótgrónu mismunun. Ég verð að segja að mér finnst, í ljósi þess að það eru stjórnmálamenn og þeir sem starfa í stjórnmálum sem eru langalgengustu viðmælendur fjölmiðla þegar kemur að fréttum og fréttatengdu efni, að þar sé ábyrgð stjórnmálaflokkanna mjög mikil ásamt ábyrgð fjölmiðlanna. Við fáum oft að heyra að það skipti máli að konur taki sig á, að konur segi oftar já, að konur taki frumkvæði. En það hafa konur svo sannarlega gert. Það sem þarf að horfa til er hin kerfislæga mismunun þar sem stjórnmálaflokkarnir verða að taka ábyrgð á því að tryggja jafnan hlut kynjanna. Og fjölmiðlar verða líka að taka þá ábyrgð að endurspegla þá staðreynd að konur eru helmingur allra Íslendinga. Þetta mál, þetta rótgróna misrétti, verður aldrei leyst með því að benda á einstakar konur og koma með afsakanir eins og enn heyrast að konur séu að skjóti sér undan því að mæta í viðtöl út af því að þær séu að sinna börnum eða bakstri. Það er bara löngu liðin tíð, herra forseti. Það á ekki við um þær konur sem eru starfandi í stjórnmálum, get ég bara fullvissað alla aðila um. Það eru stofnanir samfélagsins sem þurfa að taka sig á og þar bera stjórnmálaflokkarnir ekki síður ábyrgð en fjölmiðlarnir.
Hæstv. forseti. Öll viljum við hafa aðgang að góðri heilbrigðisþjónustu. Allir eiga jafnframt að eiga jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag, stöðu eða búsetu. Við eigum góðar heilbrigðisstofnanir víða um landið sem gengið hafa í gegnum sameiningar á undanförnum árum, sem höfðu það markmið að styrkja rekstrargrunn þeirra og gera þær öflugri til að taka að sér aukin verkefni. Hins vegar skortir heildarstefnu innan heilbrigðiskerfisins til að stýra veitingu þjónustunnar og nýta fjármagnið í kerfinu betur en nú er gert. Auk þess þarf auðvitað að halda áfram að bæta fjármagni inn í kerfið eins og núverandi ríkisstjórn hefur verið að gera á þessu kjörtímabili. Það er komið að næstu skrefum sem er nauðsynlegt að stíga svo sameining heilbrigðisstofnana skili því sem henni var ætlað að skila. Til að það gangi eftir þarf að fara í skilgreiningu á hvaða heilbrigðisþjónustu eigi að veita víðs vegar um landið. Vinna þarf heilbrigðisáætlun fyrir Ísland. Í því samhengi þarf m.a. að horfa til aldurssamsetningar íbúa, íbúaþróun, fjarlægðar og samgangna. Stefnumótun í heilbrigðismálum þarf að tengja saman við ívilnandi byggðaáætlun. Þar má m.a. horfa til þess að veita starfsmönnum skattafslátt vegna ferða til og frá vinnu. Í því samhengi væri hægt að horfa á akstur milli starfsstöðva heilbrigðisstofnana sem eru víðs vegar. Jafnframt þarf að kanna möguleika á því að nýta námslánakerfið á þann hátt að veita afslátt til þeirra sérfræðinga sem ráða sig t.d. á heilbrigðisstofnanir á jaðarsvæðum. Það er eitt af því sem við framsóknarmenn viljum leggja áherslu á og nú þegar er unnið að tillögum í þessa veru innan Byggðastofnunar og verður gaman að sjá hvernig þær munu líta út á endanum. Við eigum að nýta þau tæki sem við eigum til gagns fyrir fólkið í landinu og byggja um leið upp öfluga þjónustu um landið allt.
Herra forseti. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir komst ágætlega að orði hér áðan þar sem hún sagði að stjórnmál snerust um hugmyndafræði. Nú erum við að kveðja ríkisstjórn sem hefur haft hægri stefnu að sinni hugmyndafræði og bera verk hennar þess merki. Sem betur fer má segja að þessi ríkisstjórn hafi verið mjög verklaus og ekki haft þrek til að eyðileggja margt í velferðarkerfi okkar sem hún hefði getað gert. En hún hefur líka algerlega skilað auðu í allri innviðauppbyggingu í landinu. Þar sjáum við þess merki. Þau verk sem hún hefur unnið eru í þágu hinna ríku og hinna efnameiri. Nú á síðustu metrunum eru heljarstór viðfangsefni komin til meðferðar á þinginu, eins og grundvallarbreytingar á almannatryggingakerfinu og grundvallarbreytingar á jöfnun lífeyrisréttinda opinberra starfsmanna. Við fáum líka loksins samgönguáætlun í fangið. Samgöngur í landinu hafa ekki skipað háan sess hjá þessari ríkisstjórn hvað fjármögnun varðar en nú á síðustu metrunum fara menn að sýna á spilin og lofa bót og betrun varðandi það. Menn tala um yfir 100 milljarða varðandi jöfnun lífeyrisréttinda, yfir 5 milljarða varðandi almannatryggingakerfið og yfir 11 milljarða varðandi samgöngumálin. Það er ekki beint trúverðugt eða góð vinnubrögð að koma með svona stóra málaflokka korteri fyrir kosningar. Auðvitað ætti þessi ríkisstjórn að láta þá ríkisstjórn sem mynduð verður eftir næstu kosningar taka við keflinu og vinna þau stóru verk sem hér liggja fyrir á síðustu metrunum. Við megum ekki láta þau verkefni gjalda þess að [[Forseti hringir.]]það eru að koma kosningar. Við eigum að vanda til verka og ekki að afgreiða einhver mál hér í flýti því að það kemur dagur eftir þennan dag og ríkisstjórn eftir þessa ríkisstjórn.
Virðulegi forseti. Hér eru núna á síðustu dögum þessa þings, miðað við starfsáætlun hæstv. forseta, stór mál til umræðu. Þar er auðvitað það sem kom í gær, lífeyrisréttindamálið, kannski það stærsta, þar sem þau tíðindi hafa gerst að verkalýðsfélög, ríki og sveitarfélög, hafa komist að samkomulagi, og það rammast innan svokallaðs SALEK-samkomulags sem gildir til 2018, að breyta þeim kerfum sem við þekkjum hvað varðar lífeyrisréttindi því að við sjáum og höfum séð lengi að kerfin standa ekki undir sér. Þar ber kannski hæst að það er um 90 milljarða innspýting í kerfið frá ríkinu. Mér þykir þetta mjög athyglisvert og er áfram um að við lögum þessi kerfi svo við geymum ekki vandann fyrir síðari kynslóðir. En mig langar auðvitað að vita hvort hér sé um að ræða, afsakið að ég sletti, „bail out“ í eitt skipti. Eða erum við að fara að takast á við sama vanda eftir kannski 20 ár? Ég þarf að fá að vita hvort við séum að laga og breyta kerfum almennilega svo við séum ekki sífellt að sitja í súpunni og kljást við sama hlutinn eftir nokkur ár. Okkur þingmönnum var auðvitað falin hér ábyrgð meðan á kjörtímabilinu stendur, að fást við mál. Til þess höfum við tíma. Hér var að koma fram þingrofstillaga um kosningar 29. október. Þangað til eru sex vikur. Við skulum kafa ofan í þetta mál eins og við getum [[Forseti hringir.]]þangað til, til að reyna að ná um það ásættanlegri lausn.
Forseti. Er góðæri núna? Já, það er góðæri núna. Hvernig stendur á því ef það er góðæri núna að ekki séu til peningar fyrir nauðsynlegum lyfjum? Hvernig stendur á því að veikt gamalt fólk og langveikt fólk sem býr við örorku fær ekki þann stuðning sem það á rétt á í samfélaginu okkar? Hvernig stendur á því ef það er góðæri að það eru enn þá börn hér á Íslandi sem fara svöng að sofa? Eigum við þingmenn að gera eitthvað í því áður en við klárum þetta þing? Getum við gert eitthvað í því? Er það popúlismi að segja að við ætlum að gera eitthvað í því? Mér finnst gríðarlega sárt að vita til þessarar stöðu þegar á Íslandi búa svo fáir og við eigum aðgengi og sameiginlega svo mikið af auðlindum, við erum svo rík og það er góðæri. Það er samt þannig að þegar síðasta góðæri var voru fjármunir ekki veittir til heilbrigðiskerfisins til þess að geta látið heilbrigðiskerfið halda áfram að vera fyrir alla, eins og tókst næstum því einhvern tímann, óháð því hverjir við vorum. Ég montaði mig oft af því við útlenska vini mína að ég fengi nákvæmlega sömu þjónustu, þótt ég væri fátæk einstæð móðir, og forseti lýðveldisins. En það er ekki raunin í dag. Það er búið að einkavæða og einkavæða og mola að innan kerfin okkar. Við megum ekki gleyma bræðrum og systrum okkar sem eiga [[Forseti hringir.]]minnst og þurfa á því að halda að við styðjum við þau. Við megum ekki gleyma þeim, forseti.
Virðulegi forseti. Til umræðu í hv. velferðarnefnd þessa dagana er frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar þar sem stefnt er að því að einfalda bótakerfið, breyta lífeyristökualdri og fleira. Þetta er hið áhugaverðasta mál. Ég hef margoft komið hér í pontu og sagt að eitt helsta verkefnið gagnvart almannatryggingum sé að einfalda kerfið því að það sé svo flókið að fólk skilji illa réttarstöðu sína. Ég hef haldið þá ræðu nógu oft til þess að þurfa ekki að endurtaka hana hér. Ég er áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd og hef þess vegna ekki áhrif á hvort málið komist út úr nefnd en ég gæti alveg ímyndað mér að það færi ekkert þaðan út fyrir þinglok. Maður veit þó aldrei hvernig fer hér á bæ, það er bara eins og það er. Mér finnst samt nauðsynlegt að tala um þetta hér og nú. Við að skoða þetta mál rennur upp fyrir mér að það er ekki hægt að einfalda kerfið eitt og sér án þess að það komi niður á einhverjum. Þegar ég hef verið spurður að því hversu mikla peninga ég vilji setja í kerfið hef ég svarað: Fyrst þarf að einfalda kerfið. Við að skoða þetta mál hef ég þó komist að þeirri niðurstöðu að það þurfi að gera hvort tveggja í einu. Þegar við einföldum kerfið verðum við að gera það með þeim hætti að það komi sem allra minnst niður á notendum kerfisins vegna þess að notendur kerfisins þurfa að upplifa það sem svo að einfaldanir á kerfinu séu góðar. Það eru vond skilaboð til notenda ef einfaldanir á kerfinu, sem eru nauðsynlegar og í eðli sínu jákvæðar, koma niður á notendunum sjálfum. Þá finnst þeim þessar einfaldanir vera fúkyrði gagnvart sér. Það er afskaplega neikvætt. Þegar við stefnum að einföldunum í almannatryggingakerfinu verðum við t.d. að láta fylgja með hækkanir á bótum eða eitthvað því um líkt, eða lífeyri, eða hvað svo sem um ræðir hverju sinni. Ég hygg að það sé mikilvægt þegar fram líður og ég veit að jafnvel svona kerfisbreytingum fylgir alltaf kostnaður. Kannski eru það slæmar fréttir en ég held að það þurfi að gera fleiri.
Forseti. Komandi kosningar munu snúast um sérhagsmuni gegn almannahagsmunum, sagði einn þátttakandi í annars kostulegum útvarpsþætti á laugardaginn var. Mikið er ég sammála því. Sérhagsmunagæsla á Íslandi er einhvern veginn mun augljósari núna en svo oft áður enda leggja stjórnvöld áherslu á að standa vörð um hlutina og kerfið eins og það er í stað þess að reyna að breyta því og bæta það. Formaður Sjálfstæðisflokksins lýsti því beinlínis yfir fyrir nokkru að hann og flokkurinn hans væri á móti kerfisbreytingum. En ef við breytum ekki kerfinu verða sérhagsmunir áfram í forgrunni og almannahagsmunir verða afgangsstærð. Við þurfum að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu, ekki til að setja glæsileg sjávarútvegsfyrirtæki á hausinn heldur til þess að þau greiði eðlilegt verð fyrir aðganginn að auðlindinni og opna leið fyrir þau sem vilja koma ný inn í þessa undirstöðuatvinnugrein. Auðlindarentan á að renna til þjóðarinnar en ekki í vasa útgerðarmanna. Við þurfum að breyta samningum og greiðslum til bænda, ekki til að eyða byggð í landinu heldur til að efla samkeppni, ekki síst í mjólkuriðnaðinum. Við eigum ekki að láta freka karla ráða því hvernig við styrkjum þennan mikilvæga þátt í byggð landsins. Við þurfum að breyta heilbrigðiskerfinu, skrúfa fyrir sjálfvirka peningakrana til sérfræðilækna og leyfa sjúkrahúsum að flytja beint inn lyf og lækka þannig lyfjakostnað. Vernd sérhagsmunanna veldur því að laun eru lág, matur er dýr, velferðarkerfið drabbast niður. Ungt fólk kýs að búa annars staðar og til að breyta því, til að unga fólkið komi heim, launin verði hærri, maturinn ódýrari og velferðarkerfið betra þarf allsherjarkerfisbreytingu.
Herra forseti. Í 23. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins eru sérstök ákvæði til að tryggja mannréttindi fatlaðra barna. Það er ekki að ástæðulausu. Viðurkennt er að fötluð börn þurfa hvarvetna að þola mikla mismunun. Ísland er engin undantekning frá því. Í greininni segir meðal annars, með leyfi forseta: „Aðildarríki viðurkenna rétt fatlaðs barns til sérstakrar umönnunar, og skulu þau stuðla að því og sjá um að barni sem á rétt á því, svo og þeim er hafa á hendi umönnun þess, verði eftir því sem föng eru á veitt sú aðstoð sem sótt er um og hentar barninu og aðstæðum foreldra eða annarra sem annast það. Með tilliti til hinna sérstöku þarfa fatlaðs barns skal aðstoð samkvæmt 2. tölulið þessarar greinar veitt ókeypis þegar unnt er, með hliðsjón af efnahag foreldra eða annarra sem hafa á hendi umönnun þess, og skal hún miðuð við að tryggt sé að fatlaða barnið hafi í raun aðgang að og njóti menntunar, þjálfunar, heilbrigðisþjónustu, endurhæfingar, starfsundirbúnings og möguleika til tómstundaiðju, þannig að stuðlað sé að sem allra mestri félagslegri aðlögun og þroska þess, þar á meðal í menningarlegum og andlegum efnum.“ Ísland fullgilti barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna árið 1993 og hann var tekinn í íslensk lög árið 2013, eins og við vitum. Að undanförnu hefur verið greint frá því í fjölmiðlum að verið sé að skerða frístundaþjónustu við fötluð börn vegna þess að það skorti fé og starfsfólk. Það gerist á sama tíma og ráðherrar og þeir sem fara með völdin á Íslandi segja að hér sé bullandi uppgangur og hagur ríkisins hafi stórbatnað. Eiga fötluð börn og aðstandendur þeirra ekki að fá að njóta þess? Herra forseti. Hvernig samræmist það skyldum stjórnvalda við fötluð börn samkvæmt barnasáttmálanum, sem eru lög í landinu? Hvernig má það vera að það sé þannig í okkar ríka landi? Því verða ábyrg stjórnvöld að svara. Ég leyfi mér að fullyrða enn og aftur hér í ræðustól að fólkið í landinu vill alls ekki hafa þetta svona. Ef stjórnvöld vilja ekki taka mark á barnasáttmálanum verður fólkið í landinu að gefa þeim skýr fyrirmæli um að gera það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í framhaldi af ræðu hv. þm. Birgittu Jónsdóttur vil ég taka fram að lyfjagreiðslunefnd hefur sent frá sér fréttatilkynningu þar sem fram kemur að heilbrigðisráðherra hefur tekið af safnlið ráðuneytisins 100 millj. kr. framlag til að opna fyrir 21 nýju leyfisskyldu lyfi. Þannig hafa flest af forgangslyfjum sem Landspítalinn hefur óskað eftir verið samþykkt og er áætlað að kostnaður á þessu ári við þennan þátt verði 474 millj. kr. og 706 millj. kr. á næsta ári. Auk þess hefur lyfjagreiðslunefnd samþykkt 16 umsóknir einstaklinga um greiðsluþátttöku á S-merktum lyfjum. Það er mikilvægt að halda þessu til haga þegar verið er að fjalla um jafn viðkvæm mál og lyf og að það sé skortur á lyfjum. Flest lyf sem óskað hefur verið eftir að kæmu til landsins á þessi ári hafa komið til landsins. Virðulegi forseti. Ég ætlaði að gera að aðalumræðuefni á þeim stutta tíma sem ég hef hugsanlegt verkfall sjómanna. Ég ber mikinn kvíðboga fyrir því að sjómenn geti farið í verkfall 10. nóvember nk. og ég vil hvetja sjómenn, ég vil hvetja útgerðarmenn til að ná samkomulagi fyrir þann tíma. Atkvæðagreiðslu fyrir verkfallið lýkur 17. október og það er tími til að ná áttum. Það er ljóst að styrking gengisins og lækkandi gengi pundsins og viðskiptabann Rússa með fisk hefur haft mikil áhrif til lækkunar á afurðaverði, sem kemur beint niður á sjómönnum í tekjum þeirra. Nánast alla þessi öld hafa þeir ekki farið í harða baráttu í kjaramálum sínum. Mér finnst það óhugsandi að 2.600 sjómenn, allur flotinn verði bundinn við bryggju eftir 10. nóvember með allri þeirri hættu sem það hefur í för með sér fyrir fiskmarkaði.
Virðulegi forseti. Ég fór líkt og aðrar þingkonur og fjölmargar aðrar konur á ráðstefnu í morgun um konur í fjölmiðlum. Það var mjög athyglisvert og gaman að hlusta á það sem þar fór fram. Allir vita svo sem hvernig staðan er. Konur eru miklu sjaldnar viðmælendur í fjölmiðlum en karlar. Það er ýmislegt sem kemur til. Margt áhugavert kom fram eins og það að þær konur sem tóku til máls sögðu að þær hefðu það sem prinsipp að segja já ef þær væru beðnar að koma í viðtal. Þáttastjórnandi benti á að það gæti stundum verið erfitt að fá konur og svo væru oft þeir sem væru í forsvari fyrir hin ýmsu mál, hvort sem það eru ríkisstjórnir, ráðherrar, í atvinnulífinu eða annars staðar, karlar. Ég fór að hugsa um hvort fjölmiðlar gætu t.d., ef það er erfitt að fá konur sem viðmælendur, víkkað svolítið sjóndeildarhringinn og horft t.d. líka til landsbyggðarinnar. Ég held að það væri ótrúlega fróðlegt að sjá ef það væri tekið saman hvar viðmælendurnir eru, sérstaklega konurnar. Eru konurnar sem viðmælendur bundnar við höfuðborgarsvæðið eða eru þær úti á landi? Það eru konur úti um allt. Mér fannst það flott framtak þegar konur tóku sig saman og skráðu sig á lista og töldu sig tilbúnar að sitja í stjórnum fyrirtækja. Svona lista mætti búa til yfir konur sem eru sérfræðingar í ýmsum málefnum og senda á fjölmiðla. Mig langar líka að nefna að nú lenti ég í því og við hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, að við vorum beðnar um að vera í beinni útsendingu á Stöð 2 í gær. Við sögðum að sjálfsögðu já vegna þess að sem kona segir maður ekki nei því maður vill ekki að þetta hlutfall skekkist. En þá var akkúrat atkvæðagreiðsla um fullgildingu Parísarsamningsins [[Forseti hringir.]]á sama tíma sem við hv. þm. Oddný G. Harðardóttir misstum af [[Forseti hringir.]]því við vildum sinna þessu hlutverki okkar að vera í fjölmiðlum. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara taka fram að að sjálfsögðu hefðum við Oddný verið á græna takkanum í þeirri atkvæðagreiðslu.
Virðulegur forseti. Ég verð að segja að þau stóru mál sem komið hafa hér inn, þó að þau komi inn á síðustu metrum þessa þings, skipta máli. Hér er í velferðarnefnd til umfjöllunar breyting á almannatryggingakerfinu sem snýr að lífeyrisþegum, ellilífeyrisþegum, sveigjanlegum starfslokum o.s.frv. Það er svolítið sérkennilegt að standa hér og hlusta á vinstri menn sem telja að þetta megi bíða. Ég velti fyrir mér hvort geti virkilega verið að þeir séu svo spældir vegna þess að þeir hafi ekki sjálfir komið í gegn á þeim árum sem þeir hafa verið í félagsmálaráðuneytinu breytingum á almannatryggingakerfinu. Það er líka þannig að þegar liggur fyrir samkomulag á milli stórra stéttarfélaga um breytingar á lífeyrissjóðakerfinu, að fella niður ríkisábyrgð á opinbera kerfinu og samræma í eitt lífeyrissjóðakerfi, þá rísa vinstri menn upp á afturlappirnar og segja: Það er ekki hægt að klára þetta, þetta kemur svo seint inn og við þurfum þetta [[Hvaða vinstri menn eru þetta?]]og við þurfum hitt. Virðulegi forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spyr: Hvaða vinstri menn? Það voru menn hér í pontu sem ræddu um þetta áðan, hv. þingmaður. Mér er efs að málefnin sjálf skipti í raun og veru máli heldur sé það pínu sárt að á kjörtímabilinu skuli ríkisstjórninni undir forustu þessara flokka hafa tekist að koma þessum málum áleiðis. Það er líka sárt fyrir vinstri menn að sjá breytingar á LÍN sem eru í sátt við flest stúdentafélög og þá standa vinstri flokkarnir hér á þingi upp og segja: Nei, kemur ekki til greina að afgreiða þetta mál. [[Gripið fram í.]] Virðulegur forseti. Það virðist vera að svona kerfisbreytingar séu í óþökk [[Forseti hringir.]]vinstri manna en einhverjar aðrar kerfisbreytingar séu í þeirra þágu.
Virðulegur forseti. Fyrir 25 árum afnámum við virðisaukaskatt af bókaútgáfu á Íslandi til að tryggja að áfram yrði öflug bókaútgáfa á íslenskri tungu. Nú spyr ég menntamálaráðherra hvort rekstrarumhverfi fjölmiðla á Íslandi sé orðið svo slæmt að nú sé ástæða til að afnema virðisaukaskatt á fjölmiðlun til að tryggja áfram öfluga fjölmiðlun á íslenskri tungu. Ég spyr vegna ákalls frá einkareknum ljósvakamiðlum en líka vegna þess að ég hef á síðustu vikum lesið nokkra tugi ársreikninga fjölmiðlafyrirtækja á Íslandi og það er skemmst frá því að segja að þar eru fá gleðiefni. Vandinn er sannarlega ekki bundinn við einkarekna ljósvakamiðla heldur nær líka til dagblaða, sömuleiðis til nýgróðursins í fjölmiðlum, öflugra netmiðla sem hafa verið að ryðja sér til rúms og líka til Ríkisútvarpsins sem allt þetta kjörtímabili hefur átt við mikinn vanda að stríða. Sterkir fjölmiðlar eru hornsteinn lýðræðis og sjálfstæðir fjölmiðlar eru besta vopn okkar í baráttu við spillingu. Það er þess vegna grundvallaratriði að rekstrarskilyrði fjölmiðla séu almennt góð. Þeir eru líka mikilvægur liður í menningarlífi landsins, í því að þeir miðla okkur því sem við eigum sameiginlegt á okkar eigin tungu. Það er þess vegna áhyggjuefni ef afkoma þar er léleg, tap viðvarandi á fjölda fyrirtækja, ef laun þar eru orðin léleg, starfsaldur stuttur, starfsöryggi lítið og fyrirtækin háðari eigendum sínum og auglýsendum en góðu hófi gegnir. Þess vegna kalla ég eftir svörum menntamálaráðherra um til hvaða ráðstafana stjórnvöld geta gripið til að bæta almennt rekstrarskilyrði í fjölmiðlum, ekki bara einkarekinna ljósvakamiðla heldur líka Ríkisútvarpsins, líka nýju netmiðlanna, líka gömlu dagblaðanna, almennt rekstrarskilyrði í fjölmiðlum vegna þess að við erum hér ekki að horfa á séríslenskan vanda þótt það verði alltaf sérstakt viðfangsefni að halda úti öflugri fjölmiðlun í málsamfélagi sem telur aðeins 0,3 milljónir manna, heldur er þetta alþjóðlegt verkefni í því að hér er tækniþróunin að gera íslenskum fyrirtækjum erfiðara fyrir í samkeppni. Auglýsingamarkaðurinn er að minnka, stór alþjóðleg fyrirtæki eins og Google og Facebook eru að koma hér inn á auglýsingamarkaðinn. Þau fyrirtæki borga ekki sömu skatta og verið er að leggja á íslensku fyrirtækin, sem eru þó að reyna að halda úti fjölmiðlun á okkar eigin tungumáli. Við hljótum að þurfa að spyrja okkur: Ætlum við að skattleggja harðar og meira fyrirtæki á netinu sem eru að reyna að halda úti íslensku efni heldur en við treystum okkur til að skattleggja alþjóðlegu risana? Sömuleiðis er það þróunin um allan heim að vilji neytenda til að greiða fyrir efni fer minnkandi. Þess vegna er auðvitað líka að þrengja að fjölmiðlum. Þá er hin pólitíska spurning: Ætlum við bara að láta þrengja að fjölmiðlunum, bæði í auglýsingatekjum og í áskriftartekjum, og horfa upp á þá veikjast eða ætlum við að grípa til ráðstafana? Ætlum við þá að grípa til almennra ráðstafana, eins og almennra skattaráðstafana, þess að fella niður virðisaukaskattinn eða annarra slíkra ráðstafana, eða telja menn kannski betra að nota styrkjaleiðina? Menn hafa annars staðar á Norðurlöndunum t.d. styrkt fjölmiðla í ákveðnum byggðarlögum, styrkt af menningarpólitískum ástæðum tiltekna fjölmiðla, styrkt sérstaklega rannsóknarblaðamennsku. Gæti ráðherrann séð fyrir sér að við styrktum rannsóknarblaðamennsku t.d. með einhverjum svipuðum hætti og við höfum listamannalaun í landinu, ákveðum einfaldlega að verja ákveðnum fjármunum til þess að hópur manna geti starfað sjálfstætt að list sinni en með sama hætti þá skapað skilyrði fyrir einhvern hóp blaðamanna til að starfa sjálfstætt að rannsóknarverkefnum á hverjum tíma, styrkja sérstaklega íslenskt efni í sjónvarpi eða með öðrum hætti styðja við en í gegnum skattumhverfið?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á þessari umræðu og þakka líka málefnalega ræðu og ágæta yfirferð yfir það verkefni og þann vanda sem blasir hér við. Fyrst vil ég segja að ég er sammála hv. þingmanni hvað varðar greininguna. Það er augljóst að nauðsynlegt er að grípa til aðgerða til að tryggja að sjálfstætt reknir fjölmiðlar hafi rekstrargrunn þannig að þeir geti sinnt öllum þeim mikilvægu verkefnum sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni. Ég held að það skipti svolitlu máli að skoða einmitt hvert umhverfið er í löndunum í kringum okkur. Það er áhugavert fyrir okkur að fyrir þremur árum síðan var gerð í Danmörku allsherjarúttekt á þróun og rekstrarumhverfi danskra fjölmiðla. Niðurstöðurnar þar voru sláandi. Danskir fjölmiðlar standa illa. Um 20% af heildarauglýsingatekjum í Danmörku fara til stórra fyrirtækja eins og Google og Facebook í Bandaríkjunum, til fyrirtækja sem skila ekki miklu inn í danska menningu. Í framhaldi af því breyttu dönsk stjórnvöld stefnu sinni um styrkveitingar. Það eru ekki til sambærilegar tölur frá Svíþjóð og Noregi en það má ætla að ekki sé ósvipuð staða þar uppi. Í öðru lagi er rétt að hafa í huga að það eru víða beinir styrkir til fjölmiðla eins og hv. þingmaður nefndi. En af því að sérstaklega var hér rætt um virðisaukaskattsprósentuna langar mig að nefna að reynslan sýnir að virðisaukaskattsprósenta hefur mikið að segja um sölu og dreifingu fjölmiðla. Til dæmis er það svo að það eru ekki neinir beinir ríkisstyrkir í Bretlandi til einkarekinna fjölmiðla, eins og víða er reyndar í Evrópu, en dagblöð eru þar undanþegin virðisaukaskatti. Dagblöð í Noregi, Danmörku og Belgíu eru einnig undanþegin virðisaukaskatti og í Svíþjóð, Hollandi og Portúgal, svo dæmi séu tekin, er virðisaukaskattur á dagblöð 6%. 2,1% í Finnlandi, 2,5% í Sviss, 4% á Spáni og 7% í Þýskalandi og 5% í löndum eins og Möltu og Kýpur. Á Íslandi var virðisaukaskatturinn 7% og er kominn í 11 og er það með einn sá hæsti sem þekkist á dagblöðum í Evrópu. Á sama tíma er hér einhver minnsti markaðurinn. Norskir fréttamiðlar á netinu hafa verið undanþegnir virðisaukaskatti frá 1. mars 2016 og þar með sitja norskir vefmiðlar við sama borð og norskir prentmiðlar. Reyndar má nefna í framhjáhlaupi hvað þetta varðar að í Svíþjóð hefur verið ákveðið að verja 35 milljónum sænskra króna í ríkisstyrki til sænskra prentmiðla á næstu fimm árum í þeim tilgangi að styrkja við þróun þeirra á netinu. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta, þ.e. sérstaklega virðisaukaskattinn, er að hv. þingmaður gerði það að umræðuefni og spurði mig sérstaklega um afstöðu mína til þessa. Ég tel að lausnin á þeim vanda sem hv. þingmaður og ég erum sammála um liggi í það minnsta að hluta til í virðisaukaskattsprósentunni. Við þurfum að taka afstöðu til þess. En það er ekki nóg. Það þarf líka að uppfæra ýmislegt í íslensku regluverki í fjölmiðlalögunum þótt ekki sé langt síðan við samþykktum ný lög í þinginu sem við þurfum að breyta til að mæta þeim tækninýjungum sem hafa komið fram. Það er nauðsynlegt að löggjafinn fylgi þeim tækninýjungum sem best. Ég kallaði til mín í sumar forustufólk ljósvakamiðlanna og átti með því fund í ráðuneytinu þar sem við fórum yfir rekstrarstöðu og rekstrarumhverfi þessara miðla. Ég get því tekið heils hugar undir þær áhyggjur sem hv. þingmaður lýsti í ræðu sinni. Ég hef líka átt samtöl við forsætisráðherra og fjármálaráðherra og líka einstaka þingmenn og forustufólk úr stjórnarandstöðu. Mín niðurstaða eftir þau samtöl er sú að það sé samhljómur um að nauðsynlegt sé að grípa til aðgerða fyrir fjölmiðlanna. Meðal annars þess vegna hef ég kynnt í ríkisstjórn og í mínum þingflokki þingsályktunartillögu sem ég vil bera upp og vonast til að geti farið í gegnum þingið um að settur verði á fót starfshópur á vegum þessa þings þar sem eigi aðild fulltrúar allra flokkanna og þeirra nýju flokka sem koma inn eftir næstu kosningar sem skili til menntamálaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra eigi síðar en 15. febrúar á næsta ári úttekt og tillögum um til hvaða aðgerða, lagabreytinga, reglugerðarbreytinga og annars, er nauðsynlegt að grípa til þess að mæta þeirri þróun og þeirri stöðu sem uppi er og hv. þingmaður hefur gert að umtalsefni í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég vil fyrst geta þess í ljósi þess að hæstv. ráðherra sagði að tímabært væri að endurskoða fjölmiðlalögin að ég er mjög sammála hæstv. ráðherra, enda stóð það í bráðabirgðaákvæði laganna að þau skyldu endurskoðuð innan þriggja ára frá setningu þeirra, sem var einmitt árið 2011, þessi endurskoðun ætti því að vera farin af stað. Þar var í fyrsta sinn kannski reynt að ná heildstætt utan um fjölmiðlaumhverfið. Eins og hv. þingmenn muna voru fyrir þessi lög einungis í gildi sérstök lög um sjónvarp og útvarp annars vegar og hins vegar prentlög frá sjötta áratugnum. Þau skiptu miklu máli en það er löngu kominn tími á endurskoðun. Þar er verið að reyna að bregðast við þeim tæknibreytingum sem hafa orðið og skilgreina hlutverk fjölmiðla, sem er auðvitað allt annað en það sem við getum kallað hlutverk einmiðlanna, sem margir vilja þó kannski rugla saman, þ.e. annars vegar erum við með faglega rekna fjölmiðla með sjálfstæða ritstjórnarstefnu sem hafa skyldum að gegna við almenning, þeim skyldum að vera mikilvæg stoð í lýðræðissamfélagi, og hins vegar þessir óteljandi miðlar sem við notum, t.d. stjórnmálamenn, í formi Facebook-síðna og Twitter-síðna og annars slíks, þar sem við miðlum sýn okkar á umheiminn og geta ekki kallast faglegir fjölmiðlar. Það er mjög mikilvægt að við bregðumst við því að í tæknibreyttum heimi þar sem er gríðarlegt framboð af efni hefur rekstrarstaða þess sem við köllum faglega fjölmiðla versnað. Ég lýsi mig reiðubúna hér til að ræða ýmsar leiðir, hvort sem það eru styrkveitingar til rannsóknarblaðamennsku, sem ég hefði talið mjög spennandi kost fyrir okkar litla samfélag, sérstaka skoðun á mikilvægi landshlutamiðla, hvort sem það eru prentmiðlar eða netmiðlar sem sinna sérstökum landshlutum sem við vitum að verða oft út undan í opinberri umræðu, og síðast en ekki síst skattalega umhverfið. Ég vil þá nefna að í efnahags- og viðskiptanefnd höfum við verið að ræða skattalega stöðu streymiþjónustu á Íslandi fyrir kvikmyndir, sjónvarpsefni og tónlist og höfum rætt þann möguleika að sú þjónusta verði færð í lægra þrep. Ég veit ekki hversu mikla skoðun þetta þarf, því að svo virðist að viðbrögð kerfisins séu alltaf að þetta sé allt í einhvers konar heildarendurskoðun. Ég veit ekki hversu mörg ár sú heildarendurskoðun gæti tekið [[Forseti hringir.]]en ég velti fyrir mér hvort við getum ekki skoðað þetta í samhengi við tillöguna sem liggur á borðum efnahags- og viðskiptanefndar, því að þetta er [[Forseti hringir.]]auðvitað líka mjög erfið staða fyrir innlenda streymiþjónustuveitendur.
Virðulegi forseti. Við erum öll sammála um að sjálfstæði og fagmennska fjölmiðla er ómetanlegur styrkur í lýðræðissamfélagi. Þess vegna er mikilvægt að skapa fjölmiðlum heilbrigð samkeppnisskilyrði og eðlileg starfsskilyrði, ekki síst á markaði. En sá misskilningur hefur vaðið uppi, finnst mér, hjá hægri öflunum á Íslandi að heilbrigt fjölmiðlaumhverfi geti falist í því meðal annars og ekki síst að veikja Ríkisútvarpið. Þess vegna hefur Ríkisútvarpið mátt sæta pólitískri aðför í formi opinberrar umræðu og jafnvel ritstjórnarviðleitni ráðandi afla en líka í formi þess hvernig opinberu fjárveitingavaldi hefur verið beitt gagnvart stofnuninni. Þegar Ríkisútvarpið var gert að opinberu hlutafélagi á sínum tíma var það skilið eftir með níðþungar lífeyrisskuldbindingar sem allir vita að eru að sliga rekstur þess. Fyrr á árinu var gerður þjónustusamningur við stofnunina. Það var samningur um skerta þjónustu sem í besta falli heldur í horfinu eftir langvarandi fjársvelti og andstreymi en felur ekki í sér úrbætur eða framför. Þetta er viðurkennt. Veruleikinn sýnir því fram á misræmi milli þess lýðræðis- og menningarhlutverks sem Ríkisútvarpinu er ætlað að sinna annars vegar og hins vegar þeirra skilyrða sem stjórnvöld skapa stofnuninni til þess að rísa undir hlutverki sínu. Ég nefni þetta vegna þess að slíkar starfsaðstæður fjölmiðils í almannaþágu og almannaeigu skapa ekki jafnvægi á fjölmiðlamarkaði, hvorki faglegt né rekstrarlegt jafnvægi. Stóra verkefnið er auðvitað að bregðast við breyttum heimi og móta fumlausa stefnu [[Forseti hringir.]]um málaflokkinn. Framtíðarsýn og stefnumótun varðandi hlutverk Ríkisútvarpsins og hvernig að því er búið er liður í þeirri framtíðarsýn.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á þakka fyrir umræðuna, þetta er að sjálfsögðu mikilvægt umræðuefni sem við förum yfir hér. Mig langar kannski að einblína svolítið á seinni hlutann í málflutningi hv. þm. Helga Hjörvars. Ég tel ekki úr vegi að leggja megi meiri áherslu á menningarumfjöllun í fjölmiðlum. Það er okkur öllum hollt að upphefja íslenska menningu og þá grósku sem er í henni; ný tækifæri, nýir listamenn, líka minningar úr fyrri menningu. Það sýnir sig að landinn hefur áhuga á þeim breytingum sem hafa orðið á menningunni í gegnum tíðina, t.d. eru núna einir vinsælustu þættirnir á RÚV örþættir sem sýna brot úr sjónvarpsefni á hverju ári síðastliðin 50 ár. Það hefur mælst hvað vinsælast síðustu vikur. Svo þegar við tölum um þýðingarskylduna eru mörg tungumál sem eiga á hættu að deyja út. Með innlendu sjónvarpi og öðrum fjölmiðlum tel ég að fylgi ákveðin ábyrgð, m.a. sú að halda tungumálinu á lofti. Við getum talað um íslensk leikrit, stuttmyndir, sjónvarpsleikrit, íslenska þætti, útsendingar frá menningarviðburðum o.fl. Börn á Íslandi eru sum hver búin að týna niður íslenskum orðum yfir ákveðna hluti og taka í staðinn upp ensk orð sem þau fá m.a. með því að nota tæknina í dag, að horfa á sjónvarpið eða lesa bækur. Með þessu vil ég alls ekki gera lítið úr erlendum tungumálum og mikilvægi þess að hafa tök á þeim, en í mínum augum er eitt af hlutverkum íslenskra fjölmiðla að styðja við íslenska tungu. Þar sem komið var inn á fjölmiðlalögin tel ég að til þess að halda utan um hlutverk fjölmiðla og það umhverfi sem þeir búa við, sem breytist mjög hratt, ætti helst að uppfæra eða alla vega endurbæta lögin þar að lútandi nær árlega, a.m.k. annað hvert ár, og láta ekki líða of langan tíma á milli. Við sjáum bara þær tækniframfarir sem hafa komið fram á síðustu fimm árum, hvað þær breyta gífurlega miklu í umhverfi fjölmiðlanna á Íslandi.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að finna einhverja endanlega lausn á þeim vanda sem við ræðum hér vegna þess að auðvitað er þetta að stóru leyti afleiðing tækniframfara, sem verða fleiri í framtíðinni. Það eru hins vegar ekki einungis tækniframfarir í því að veita fréttir heldur líka í gjaldtöku og innheimtu. Eitt af því sem er að ryðja sér til rúms smátt og smátt inn á hina ýmsu markaði er lýðfjármögnun, eins og ég ætla að kalla það, t.d. Karolina Fund og patrio.com, sem eru að vísu ólík fyrirbæri. Patrio.com gengur út á það að maður fer inn á Youtube, eða hvar sem maður hefur aðgang að listamanninum, fréttamanninum eða umfjöllunarefninu sem maður hefur áhuga á, og styrkir viðkomandi um einhverja ákveðna upphæð á mánuði. Ef nógu margir taka þátt í því er hægt að afla tekna eftir þessum leiðum. Þetta er leið sem virkar fyrir marga. Gallarnir við að vera á Íslandi eru smæð markaðarins og blessuð íslenskan. Ég hygg nefnilega að við svona aðferðir, eins sniðugar og þær eru fyrir mjög marga, muni íslenskan alltaf þvælast fyrir vegna þess að það verður alltaf meiri hvati til að vinna efnið á ensku og búa það til á ensku vegna þess að það eru svo miklu stærri markaðir og miklu meiri tekjumöguleikar. Ég kemst þess vegna að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir tækniframfarir á borð við patrio.com, Karolina Fund og það allt saman munum við, svo lengi sem við viljum halda í íslenskuna, alltaf þurfa að ríkisstyrkja málaflokka sem standa undir íslenskunni, þar á meðal er að sjálfsögðu fjölmiðlun. Ég tek undir hugmyndir um að afnema virðisaukaskatt. Hvað varðar hugmyndir um styrkveitingar til rannsóknarblaðamennsku, eins og hv. 3. þm. Reykv. n. fór yfir rétt áðan, mundi ég samt hafa sömu áhyggjur og ég hef gagnvart ríkisstyrktum fjölmiðlum almennt vegna áhrifa stjórnmálamanna, sérstaklega þegar þau áhrif hafa verið jafn ljót og við höfum séð á þessu kjörtímabili. Það svarar ekki öllum spurningum en ég kemst að þeirri niðurstöðu að þetta þurfi að vera ríkisstyrkt og sambland tækniframfara í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu sem er þörf. Mér heyrist við öll vera sammála um mikilvægi frjálsrar fjölmiðlunar og því hlutverki sem hún hefur, bæði að upplýsa almenning um það sem er að gerast og líka að standa vörð um íslenska menningu og mál o.fl. Ég fagna því líka að hér sé strax talað um að lækkun skatta geti verið ein af lausnunum. Ég hef alltaf verið mjög svag fyrir því að lækka skattana og legg til að við reynum að lækka þá almennt þannig að atvinnulífi almennt í landinu vegni betur og reksturinn gangi betur. Ég tel að það eigi að vera þannig. Það er líka annað sem margar aðrar greinar í atvinnulífinu gætu haft gott af, að hið opinbera væri ekki í samkeppni við þær, eins og á auglýsingamarkaði, sem við þurfum að kanna. Það er vont að fjölmiðlar þurfi að hafa umfjöllun sína þannig að þeir fái t.d. sem flestar flettingar til að eiga auðveldara með að selja auglýsingar og annað slíkt. Það er ekki gott að fjölmiðlun sé undir því komin þannig að hún þurfi að hafa góðan aðgang að auglýsingamarkaðnum. Tækniframfarirnar hafa vissulega áhrif eins og komið hefur verið inn á hérna, en þær hafa líka þau áhrif að það er auðveldara að miðla efninu. Það er mun auðveldara fyrir fjölmiðla að koma efni sínu á framfæri í dag og sá kostnaður er mun minni. Við þurfum að horfa til þess. Ég hef alltaf verið hlynntur því að nýta samkeppnissjóði til að koma að svona málum þannig að við skilgreinum hvað það er nákvæmlega sem við teljum upp á vanta og að þeir sem geta sinnt því sem best fái þá úthlutað úr samkeppnissjóðum. Ég legg til að það sé ein af þeim leiðum sem skoðaðar verða í þessu mikilvæga máli.
Herra forseti. Ég fagna því sem kom fram hjá menntamálaráðherra í svari við óundirbúinni fyrirspurn hv. þm. Helga Hjörvars 8. september þar sem ráðherrann talaði um þverpólitískt samstarf um að bæta rekstrarskilyrði fjölmiðla í landinu og hann endurtók það áðan. Ég tek undir þau orð að þetta þverpólitíska samstarf eigi ekki bara að snúast um aðgerðir til að bæta rekstrarskilyrði einkarekinna fjölmiðla heldur þurfa þá að vera til umræðu aðgerðir sem ná til bæði einkarekinna og hinna almennu netmiðla, gömlu dagblaðanna og landshlutamiðla og svo að sjálfsögðu Ríkisútvarpsins. Frjálsir fjölmiðlar eru lýðræðinu nauðsynlegir því að þeir veita aðhald með faglegri og upplýsandi umfjöllun og fréttaflutningi. Þess vegna ber stjórnvöldum að verja sjálfstæði þeirra og ritstjórnarlegt frelsi. Fjölmiðlar verða að hafa fjárhagslega burði til að sinna lýðræðishlutverki sínu og það er æskilegt að hið opinbera styðji við starfsemi þeirra án þess að vega að sjálfstæði þeirra með takmörkunum á fjárveitingum, hótunum eða annarri valdbeitingu. Það hefur komið fram í máli útvarpsstjóra, eins og við höfum oft rætt hér áður, að ef útvarpsgjaldið rynni þangað óskert og hefði ekki verið skert dygði það til að brúa bilið yfir í það sem vantar. Ég lagði fram tillögu 2014 sem snýr að svæðismiðlum sem gegna gríðarlega miklu hlutverki í lýðræðislegri umræðu á sínu svæði og dreifingu upplýsinga um málefni sem kunna að varða íbúa þess svæðis miklu en komast sjaldan að í stærri fjölmiðlum á landsvísu. Sameining sveitarfélaga, með fjölgun íbúa og landfræðilega stærri sveitarfélögum, og samdráttur innan stærri fjölmiðla landsins hefur aukið mjög þörf íbúa fyrir svæðisbundna fjölmiðlun sem veitir í senn upplýsingar um verkefni stjórnvalda og er um leið vettvangur opinberrar umræðu um málefni hvers sveitarfélags. Lokun svæðisútvarpa RÚV á sínum tíma hafði neikvæð áhrif á upplýsingagjöf og innri umræðu um samfélagsmál á þeim svæðum sem nutu útsendinga svæðisstöðvanna. Nú er sem betur fer verið að vinna að því að byggja [[Forseti hringir.]]það upp aftur. Við þurfum að efla miðlana um allt land, ekki bara horfa til stóru miðlanna á höfuðborgarsvæðinu.
Virðulegi forseti. Það stefnir í að við göngum til alþingiskosninga í næsta mánuði vegna þess að með samstilltu átaki og umfjöllun frjáls miðils og ríkissjónvarpsins voru bornar á borð fyrir almenning upplýsingar sem leiddu til svo mikillar reiðiöldu í samfélaginu að stjórnvöldum varð ljóst að ekki væri hægt að gera neitt annað en að boða til kosninga. Hrökklast frá. Þetta sýnir okkur auðvitað hversu miklu hlutverki fjölmiðlar, bæði frjálsir og opinberir, geta þjónað þegar kemur að almannaþjónustu. Samskipti stjórnvalda og Ríkisútvarpsins hafa ekki verið góð á þessu kjörtímabili. Það hefur mikið verið bölsótast út í Ríkisútvarpið. Mér finnst ekki trúverðugt þegar atburðarásin er eins og hún hefur verið og var í vor að á sama tíma fari stjórnvöld í einhvers konar samstarf og fundi með frjálsum fjölmiðlum um veru Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði, eins og þessi umræða hefur tilhneigingu til að leiðast út í í hvert skipti. Það er gríðarlega mikilvægt að Ríkisútvarpinu sé tryggt fjármagn til að sinna sínu almannaþjónustuhlutverki, bæði í fréttaflutningi og til að endurspegla og spegla samfélagið eins og gert er í dagskrárgerð. Það er á sama tíma hlutverk stjórnmálamanna, að mínu mati, að tryggja að eðlilegt samkeppnisumhverfi sé fyrir frjálsa fjölmiðla. Á sama tíma verður maður að segja: Þeim sem hafa stofnað frjálsa fjölmiðla á Íslandi undanfarin 30 ár og meira en það hefur verið fullkomlega ljóst að Ríkisútvarpið væri þar fyrir á fleti og hefði ákveðna fyrirferð á auglýsingamarkaði. Það er hluti af því samkeppnisumhverfi sem þessi fyrirtæki hafa farið sjálfviljug inn í. Þau þurfa að keppa á þeim vettvangi á sama hátt og allir aðrir fjölmiðlar, með efnistökum sínum og með því að sinna með raunverulegum og afgerandi hætti almannaþjónustuhlutverki sem finnst líka [[Forseti hringir.]]innan þessara frjálsu miðla.
Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna sem er mikilvæg og hefur margt gagnlegt komið fram. Ég vil byrja á því að fagna því sem fram kom í orðum hæstv. menntamálaráðherra, að til standi að skipa þverpólitískan starfshóp sem fari yfir starfsumhverfi fjölmiðla og komi þá væntanlega með tillögur um endurskoðun fjölmiðlalaga. Mig langar að beina þeirri spurningu til ráðherra hver sé fyrirhuguð aðkoma fjölmiðlanna sjálfra að þeirri vinnu. Er ekki mikilvægt að koma á viðvarandi samtali um starfsumhverfið? Það er eitt varðandi starfsumhverfi fjölmiðla sem ég held að skipti miklu máli en hefur ekki komið fram í þessari umræðu núna, þ.e. möguleikar til dreifingar fjölmiðla. Eitt er dreifikerfi ljósvakamiðlanna. Það er mikilvægt að fjölmiðlar geti náð til allra landsmanna annars vegar og hins vegar að allir ljósvakamiðlar hafi í rauninni sömu tækifæri til að dreifa dagskrá sinni. Það er eitt af því sem hlýtur að koma til skoðunar í starfshópnum. Hins vegar er dreifing prentaðs efnis, eins og dagblaða og tímarita, sem farið hefur mjög mikið aftur með breytingu á póstþjónustu, breytingu á lögum um almenningssamgöngur þar sem erfiðara er að koma pósti og pökkum eftir fjölbreyttum leiðum, þannig að ég hef til að mynda gefist upp á að vera áskrifandi að dagblaði á mínu heimili úti á landi. Þannig er um marga og þeir sem búa í mesta dreifbýlinu fá kannski dagblöðin tvisvar í viku, í annað skiptið fjögur dagblöð [[Forseti hringir.]]og í hitt skiptið þrjú.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er mikilvægt að horfa til þess að tvenns konar fjölmiðlun á sér stað á Íslandi, annars vegar er það Ríkisútvarpið sem er almannastofnun sem hefur mjög mikilvægu almannahagsmuna- og menningarlegu hlutverki að gegna, og hins vegar er það alls konar frjáls fjölmiðlun sem hefur sömuleiðis mjög miklu almannahagsmunahlutverki að gegna en er úti á markaðnum, ef svo má segja, með afkomu sína. Fjölmiðlar, eins og önnur menning, skipta mjög miklu máli fyrir þjóð. Fjölmiðlar skipta ekki minna máli fyrir íslenska tungu en íslenskar bækur. Sennilega er íslensk tunga nær okkur í gegnum fjölmiðlana en í gegnum önnur listform. Fjölmiðlarnir skipta líka mjög miklu máli fyrir lýðræðið. Það skiptir máli, ekki síst í litlu landi þar sem eru stuttar pípur og stutt á milli manna, stutt í hagsmuni, að þar séu fjölbreyttir og óháðir fjölmiðlar. Auðvitað þurfum við að taka ábyrgð á þessu eins og öðru í íslensku samfélagi. Ef við upplifum það, sem við gerum vissulega, að fjölmiðlar eigi mjög undir högg að sækja rekstrarlega, eigi erfitt með að rækja hlutverk sín af kostgæfni, þurfum við að skoða umhverfi fjölmiðla. Það er full ástæða til að gera það t.d. með því að skoða skattalegt umhverfi þeirra. Ef við erum að tala um að afleggja skatta af einhverjum er mikilvægt að við gerum það í leiðinni með því [[Forseti hringir.]]að skoða alla skattheimtu. Það er algjörlega ömurleg tilhugsun að við lækkum skatta á fjölmiðlafyrirtækjum á sama tíma og fólk getur haft fjármuni sína erlendis án þess að þeir séu skattlagðir á eðlilegan hátt.
Forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður. Mér finnst þær mjög mikilvægar. Ef ekki hefði verið fyrir Panama-skjölin og þá miklu rannsóknarvinnu sem átti sér stað með samstilltu átaki rannsóknarblaðamanna úti um allan heim værum við ekki í þeirri stöðu núna að geta hjálpað ríkisstjórninni að leita eftir nýju umboði og ef ríkisstjórnin fær ekki það umboð er ærin ástæða fyrir því. Eitt það mikilvægasta sem pínulítið land og pínulítið samfélag þarf á að halda er öflugt fjórða vald. Því er mjög dapurlegt að við séum með þannig rekstrarumhverfi fyrir marga fjölmiðla, ef ekki alla, að skattbyrðarnar eru miklar og t.d. má RÚV ekki auglýsa á sínum vef en á sama tíma er ætlast til þess að fjölmiðillinn sé samkeppnishæfur varðandi fréttaefni. Það var gríðarlega mikil gróska hjá fjölmiðlum á Íslandi í að búa til aðgengilega og flotta vefi en þeir eru einhvern veginn orðnir þannig að nánast ómögulegt er að ná sér í fréttaefni þar af því að þar er svo mikið kraðak og þeir fylgja ekki eftir þeim stöðlum sem maður sér hjá erlendum fjölmiðlum. Því tel ég brýnt að Ísland tryggi með sinn minnsta markað að þeir sem færast yfir í stafræna formið búi við þannig aðstæður að það sé í raun og veru rekstrarhæft. Mikið skelfing vildi ég óska að maður hefði meiri tíma til að tala um þetta mikilvæga málefni.
Virðulegur forseti. Ég þakka góða umræðu og lýsi ánægju minni með frumkvæði menntamálaráðherra til þess að koma á þverpólitísku samstarfi um að bæta rekstrarskilyrði fjölmiðla en vil um leið segja að nauðsynlegur þáttur í því er að bæta stöðu Ríkisútvarpsins, einkanlega með því að létta af Ríkisútvarpinu lífeyrisskuldbindingum. Ég fagna sérstaklega yfirlýsingu menntamálaráðherra um að létta virðisaukaskatti af íslenskum fjölmiðlum. Það er aðgerð sem munar um. Það er aðgerð sem er skynsamleg. Það er aðgerð sem er almenn. Miklu stærri markaðir, miklu fjölmennari ríki, miklu ríkari þjóðir leggja minni skatta og jafnvel enga á fjölmiðla. Við Íslendingar þurfum að fara að dæmi þeirra því að fjölmiðlar okkar eru að berjast við að halda úti rekstri á 300 þúsund manna málsvæði. Hér skiptist fjölmiðlun sannarlega í tvennt en hún skiptist í vaxandi mæli í fjölmiðlun á íslensku annars vegar og á ensku hins vegar. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni að ef ekkert er að gert er það bara íslenskan sem lætur undan. Þegar ég var formaður efnahags- og viðskiptanefndar á síðasta kjörtímabili stóðum við frammi fyrir svipuðum vanda með íslenska tónlist. Skattur á hana var miklum mun hærri en skattur á erlenda tónlist og tæknivæðing hafði veikt mjög samkeppnisstöðuna. Þá ákváðum við í þinginu að taka tónlistina úr 24% virðisaukaskatti niður í 7%. Það var aðgerð sem munaði um. Það var aðgerð sem var skynsamleg vegna þess að hún var almennt til að bæta rekstrarskilyrði í tónlist, til þess að bregðast við tækniþróun og alþjóðavæðingu og til þess að efla og styrkja íslenska menningu. Ég skora á alla flokka í þinginu [[Forseti hringir.]]að taka þátt í því starfi sem menntamálaráðherra hefur nú ákveðið að hleypa af stokkunum og taka á á þessu sviði líka.
Virðulegi forseti. Ég tek undir þakkir hv. þingmanna um ágæta og málefnalega umræðu um þetta mikilvæga mál. Fyrir mér er það algjört lykilatriði að fjölmiðlar á Íslandi séu öflugir og geti sinnt starfi sínu hvort heldur sem um er að ræða þann þáttinn sem snýr að lýðræðinu, eftirlit með framkvæmdarvaldi, löggjafarvaldi og dómsvaldi, lýðræðislega vettvanginn, umræðuvettvanginn, eða menningarstarfsemi þjóðarinnar. Hvað þann þátt málsins varðar er það hárrétt sem hér hefur verið nefnt, að sjálf íslenskan er undir, íslensk tunga, þ.e. að það sé fjölmiðlun á íslensku. Ég hef mjög leitt hugann að því að eitt af því sem við þurfum að ræða kannski sérstaklega og ég hef áhuga á snýr að talsetningu á efni fyrir börn. Ég held að engin ein aðgerð skipti jafn miklu máli fyrir málþroska og máltöku og sú að það sé tryggt að það sé mikið úrval af efni á íslensku fyrir börn, helst sem mest úr íslenskum veruleika, þ.e. framleitt á Íslandi. Ástæðan fyrir því að ég fór yfir virðisaukaskattsprósentur í nokkrum löndum, þann virðisaukaskatt sem er lagður á fjölmiðla í þeim löndum sem við berum okkur saman við, er sú að við hljótum að horfa til nágrannalandanna þegar við horfum til fyrirmyndar um það hvernig við eigum að standa að þessari skattlagningu. Það er alveg ljóst að í umhverfi þar sem Ríkisútvarpið er með u.þ.b. 55% markaðshlutdeild á ljósvakamarkaði og er á auglýsingamarkaði hlýtur að vera orðið mjög þröngt um sjálfstætt rekna fjölmiðla. Það tel ég algjörlega ljóst, líka í ljósi þess að á Norðurlöndunum, af því að við berum okkur einna helst saman við þau, eru ríkisútvörpin ekki á auglýsingamarkaði. Ef við ætlum ekki að hrófla við stöðu Ríkisútvarpsins hvað varðar auglýsingatekjur er einboðið að mínu mati að við hljótum að horfa á virðisaukaskattsprósenturnar sem eru lagðar á sjálfstætt rekna fjölmiðla. Það hlýtur að vera þannig [[Forseti hringir.]]að við náum um það sameiginlegri sátt að fara í slíka vinnu. Þess vegna hef ég hafið undirbúning að þeirri þingsályktunartillögu sem ég vona að leggi grunn að þverpólitísku samstarfi sem leiðir síðan til úrbóta fyrir íslenska fjölmiðla. Ekki veitir af.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp fyrst og fremst til að fagna því að við séum að ná þessum mikilvæga áfanga. Mig langar að þakka hv. utanríkismálanefnd og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, sem er framsögumaður þessa máls, fyrir hversu hraðar hendur þau höfðu við vinnslu málsins, en það er nýkomið inn í þingið. Það var líka full ástæða til því að verið hefur óeðlilegur dráttur á þessu máli. Það er langt síðan við undirrituðum samninginn, árið 2007. Það hefur tekið allt of langan tíma að klára þetta mál. Þegar hér var verið að flytja málaflokk fatlaðs fólks yfir til sveitarfélaga settum við inn bráðabirgðaákvæði um að leggja ætti fram framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks þar sem m.a. væri tímasett fullgilding. Hún átti að fara fram 2013 en nú er komið árið 1016. Þetta er löngu tímabært réttindamál fyrir hóp fólks sem skiptir mjög miklu máli að fái bætta réttarstöðu til að sækja réttindi sín. Ég þakka fyrir að utanríkismálanefnd hafi byggt á skýrslu velferðarnefndar, en við höfum nýlega fjallað um tillögu hv. þm. Kristjáns L. Möllers og fleiri um fullgildingu samningsins. Við sögðum jafnframt þegar við afgreiddum það mál frá okkur með skýrslu að við vildum í raun ekki samþykkja þá þingsályktunartillögu því að við bentum á að Alþingi væri þegar búið að samþykkja fullgildinguna og að mikilvægt væri að klára líka valfrjálsu bókunina sem og lögfestingu á samningnum. Hv. þm. Páll Valur Björnsson hefur lagt fram hér breytingartillögu um að við fullgildum líka valfrjálsu bókunina. Mér líst mjög vel á þá tillögu og vil fá skýr rök fyrir því af hverju það kynnu að vera vandkvæði á að samþykkja hana, því að ég hyggst samþykkja hana nema lögmæt rök liggi gegn því. Óska ég eftir þeim rökum hér í umræðunni, ef einhver eru. Ég vil segja að þessi fullgilding mun valda því að það verður auðveldara fyrir fatlað fólk að byggja á samningnum fyrir dómstólum. Auk þess felur fullgildingin í sér samráðsskyldu við hagsmunaaðila, fatlað fólk, samtök þeirra og önnur samtök sem eru á þessu málasviði. Með fullgildingunni verður íslenska ríkið bundið af þjóðarrétti til að uppfylla þær skyldur sem kveðið er á um í samningnum auk þess sem við förum undir sérstaka eftirlitsnefnd sem mun skila innan tveggja ára frá fullgildingu skýrslu um framkvæmd samningsins hér á landi. Auk þess sem skuggaskýrslu aðila hér á landi verður skilað þar sem bent er á það sem betur má fara og komið með tilmæli til úrbóta. Eins og segir í breytingartillögunni frá hv. þm. Páli Vali Björnssyni eigum við að ganga lengra með valfrjálsu bókuninni því að viðaukinn felur í sér mikilvægar réttarbætur. Annars vegar er það kvörtunarleið fyrir einstaklinga til nefndar á vegum Sameinuðu þjóðanna og hins vegar er það leið fyrir nefndina til að rannsaka alvarleg eða kerfisbundin brot gegn samningnum. Flutningsmaður tillögunnar mun að sjálfsögðu gera betri grein fyrir þessu en ég geri í mínu máli. Þá er mjög mikilvægt að við tökum líka ákvörðun um lögfestingu samningsins. Hún tryggir best réttarstöðu fatlaðs fólks og ekki verður sami túlkunarvandinn fyrir hendi og þegar einungis er búið að fullgilda samninginn. Lögfestingin tryggir að hægt sé að byggja rétt fólks á samningnum fyrir dómstólum með beinum hætti. Ég endurtek: Þetta er sérlega ánægjulegt og ég fagna þessu mjög, en við eigum fleiri skref fyrir höndum. En þetta er stórt og mikilvægt skref. Ég óska öllum þeim til hamingju sem hafa á síðustu árum barist fyrir fullgildingu þessa samnings, staðið fyrir kynningu á honum og verið óþreytandi að herja á okkur stjórnmálamenn, ég vil óska öllu þessu fólki, innan Öryrkjabandalagsins, Þroskahjálpar og fleiri samtaka og einstaklingum innilega til hamingju með árangurinn. Þetta hefur kostað þrotlausa baráttu en við skulum vona að hún hafi verið þess virði. Þá vil ég benda á að það er þó nokkuð af lögum sem við eigum eftir að breyta til þess að við uppfyllum skyldur samningsins. Nú stendur upp á okkur að klára það á næsta þingi sem út af stendur til þess að aðgerðir Alþingis eins og þessi fullgilding séu ekki bara orðin tóm. Við getum ekki verið ómerkingar. Við þurfum að fylgja þessu máli eftir með nauðsynlegum lagabreytingum. Að lokum, hæstv. forseti, ég er ánægð með þennan áfanga og endurtek þakkir mínar til hv. utanríkismálanefndar. Það var sannarlega kominn tími til að fullgilda þennan mikilvæga mannréttindasamning.
Virðulegur forseti. Þetta er langþráð stund að fá sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks til fullgildingar hér á Alþingi og búið að bíða þess í nærfellt áratug að sú stund renni upp. Það er þeim mun meiri ástæða til að þakka hv. utanríkismálanefnd og framsögumanni, hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, fyrir snöfurmannlega afgreiðslu á málinu sem staldraði þar aðeins við á einum fundi, í örfáa daga, og er strax komið hér til lokaafgreiðslu. Sömuleiðis þakka ég hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir vinnu velferðarnefndar að málinu í tengslum við þingsályktunartillögu Kristjáns L. Möllers. Ég vil nota þetta tækifæri og færa sérstaklega hæstv. utanríkisráðherra Lilju Dögg Alfreðsdóttur þakkir fyrir að hafa komið með þetta fljótt og vel inn þó að hún hafi stutt staldrað við í ráðherraembætti enn, hún er nú fjarstödd umræðuna vegna funda erlendis, en það munar sannarlega um að hafa loksins fengið málið inn í þingið. Ég verð þó að gera athugasemdir við að utanríkisráðherra skuli ekki hafa látið fylgja með fullgildingu á valfrjálsu bókuninni. Ég þakka hæstv. utanríkismálanefnd fyrir að beina því til Stjórnarráðsins að hefja þegar vinnu að því að valfrjálsa bókunin geti fengið fullgildingu líka því að það var náttúrlega aldrei gengið út frá neinu öðru en að Íslendingar yrðu meðal þeirra þjóða sem fullgiltu sáttmálann allan með viðaukum, en væru ekki í hópi þeirra skussa, ef ég má segja svo, sem gera það ekki. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur að enn þarf að gera allnokkrar lagabreytingar til að fullgildingin sé komin fram í raun og veru. Ég held að þar séu þó mest hrópandi tilskipanir Evrópusambandsins um bann við mismunun á vinnumarkaði sem settar voru árið 2000. Virðulegur forseti, ég endurtek: árið 2000. Evrópusambandið bannaði mismunun á evrópskum vinnumarkaði árið 2000. Við Íslendingar erum aðilar að evrópskum vinnumarkaði. Núna er komið árið 2016 og enn hefur það ekki verið innleitt í íslenskan rétt. Í 16 ár hefur það ekki verið innleitt í íslenskan rétt. Sjálfur kom ég að þessu máli að beiðni þáverandi félagsmálaráðherra árið 2007 til að greiða úr deilum, ég gerði það með hv. þm. Birgi Ármannssyni. Við náðum samhljóða samkomulagi með öllum aðilum vinnumarkaðarins um það hvernig leiða ætti þessar tilskipanir í íslensk lög. Sú niðurstaða hefur legið í félagsmálaráðuneytinu í átta ár [[Gripið fram í: Segðu af hverju.]]og hún hefur verið á málaskrá ríkisstjórnar á hverju einasta hausti allan tímann síðan. Ég heyri að hæstv. ráðherra kallar „segðu af hverju“. Ég held að sé best að ráðherrann sjálfur geri grein fyrir því hvers vegna það frumvarp hefur aldrei komið fram, hvers vegna það hefur ekki fengið afgreiðslu í þinginu. Það er okkur öllum til vansa að í 16 ár hafi verið bannað að mismuna á evrópskum vinnumarkaði nema á Íslandi. Við fáum væntanlega svörin við því síðar í umræðunni. Ég treysti því að ráðherrann kveðji sér hljóðs og skýri það vegna þess að þetta er náttúrlega hvað augljósasti ágallinn á íslenskri löggjöf hvað varðar réttindi fatlaðs fólks eins og staðan er í dag. Árið 2006 var ég af sendur þáverandi félagsmálaráðherra Páli Péturssyni og þáverandi utanríkisráðherra Valgerði Sverrisdóttur til samningaviðræðnanna um sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í New York og kynntist því nokkuð með hvaða hætti sáttmálanum var lent. Hluti af því að ná samkomulagi allra þeirra ólíku þjóða sem starfa saman á vettvangi Sameinuðu þjóðanna var hin valfrjálsa bókun þar sem eru annars vegar kvörtunarleiðir fyrir einstaklingana og hins vegar réttur eftirlitsnefndarinnar til að rannsaka hluti í þeim löndum sem fullgilda valfrjálsu bókunina. Ástæðan fyrir því að þetta varð að valfrjálsri bókun var að þar voru ríku löndin, þróuðu löndin, velferðarsamfélögin, að búa til leið fyrir fátækustu löndin í heiminum þar sem málaflokkur fatlaðra er mjög vanþróaður, til þess að þau gætu fullgilt sáttmálann en fengju ekki um leið og þau hefðu gert það yfir sig aragrúa af kærumálum og rannsóknarnefndir til að taka stofnanirnar hjá þeim í gegn. Þess vegna var valfrjálsa bókunin hugsuð, fyrir lönd eins og Kína sem hikuðu við það að inn kæmu vestrænar rannsóknarnefndir til þess að fara í gegnum munaðarleysingaheimilin þar eða aðbúnað barna með geðheilbrigðisvanda eða önnur slík stór samfélagsmál, en hún var aldrei hugsuð fyrir velferðarríki Vesturlanda, þó að eitt og eitt ríki hafi kosið að fullgilda hana ekki. Það var alltaf út frá því gengið að norræn velferðarríki teldu mikilvægt að okkar borgarar gætu kvartað til nefndar Sameinuðu þjóðanna í þessum efnum, rétt eins og menn gerðu hér út af veiðum í hafinu við Ísland, eins og frægt er, þegar menn leituðu til mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Auðvitað viljum við að íslenskir borgarar geti leitað með kvartanir til alþjóðlegra stofnana ef þeir fá ekki réttindi sín fram hér innan lands. Auðvitað óttumst við ekki að alþjóðleg nefnd komi hér og skoði aðbúnað fatlaðra á Íslandi með sama hætti og að við fáum hingað eftirlitsnefndir sem kanna ástand mála í fangelsismálum eða í málefnum barna eða öðrum slíkum málum. Ég held að þetta hljóti bara að vera einhver frestun á því að fullgilda valfrjálsu bókunina. Ég treysti því og trúi að það muni fylgja strax í kjölfarið því að það þekkir fatlað fólk því miður af eigin raun að falleg orð á blaði eru til lítils ef ekki er hægt að leita neitt, ef það er ekki uppfyllt. Kvörtunarleiðin er auðvitað hluti af því. Að þessum minni háttar aðfinnslum sögðum ítreka ég að ég fagna því að ráðherrann skuli hafa komið með þetta svo fljótt inn eftir að hann tók við embætti og að utanríkismálanefnd hafi afgreitt málið svo rösklega að þessi stund sé loksins að renna upp hér í þinginu að sáttmálinn sé fullgiltur og hlakka til að heyra útskýringar félagsmálaráðherra á stöðu vinnumarkaðarins.
Frú forseti. Ég fagna því að nú sé að koma að því að Ísland fullgildi samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég hef áður sagt það í umræðu um þetta mál og þennan samning að þetta er einhver merkilegasti mannréttindasamningur sem gerður hefur verið, vegna þess að eins öfugsnúið og það hljómar tryggir hann ekki fötluðu fólki ný réttindi í raun. Staða mála hefur einfaldlega verið þannig að í þeim mannréttindasáttmálum sem fyrir eru og eiga vitaskuld að ná til allra hefur raunin verið sú að mannréttindavörnin hefur þegar á reynir ekki náð til fatlaðs fólks. Þess vegna er þörf á þessum samningi og þess vegna eigum við auðvitað að fullgilda hann. Það hefur dregist allt of lengi að Ísland kláraði þá vinnu sem byrjað var á árið 2007 þegar Ísland skrifaði undir samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólk. Á vettvangi Alþingis hefur oft verið ýtt á eftir því að fullgildingin yrði kláruð. Bent hefur verið á að það þurfi að breyta lögum til þess að íslensk löggjöf uppfylli þennan samning og hefur vissulega verið unnið að ýmsum lagabreytingum, en sú vinna hefur gengið allt of hægt. Ég fagna þess vegna að nú sé ákveðið að fara fullgildingarleiðina þó svo að enn séu ýmis lög sem á eftir að laga og breyta. Ég held að það að fullgilda samninginn verði til þess að þeirri vinnu muni vinda hraðar fram. Þegar hæstv. utanríkisráðherra mælti fyrir þingsályktunartillögunni kom berlega í ljós vilji til að vinna málið hratt og til að ljúka því. Þá var jafnframt bent á að flutt hafi verið þingmannamál sem var nánast samhljóða þessu máli sem hv. velferðarnefnd hefur haft til umfjöllunar en það hafði ekki verið klárað. Það verður þess vegna ekki hjá því komist að maður velti því fyrir sér: af hverju er skyndilega þessi mikli velvilji til að klára málið núna á lokametrunum? Sá vilji hefur allan tímann verið til staðar hjá okkur í stjórnarandstöðunni. Því miður verð ég að segja að eins glöð og ég er yfir þessum áfanga þá læðist sú hugsun að mér að það sé vegna þess að hæstv. ríkisstjórn áttar sig á því þegar kemur að málefnum fatlaðs fólks, sérstaklega þegar kemur að málefnum öryrkja, að hún hefur ekki gert neitt fyrir þann hóp. Ekki er allt fatlað fólk öryrkjar, en hins vegar er stór hluti af hópnum, sem tilheyrir einnig hópnum öryrkjar, sem verður af ýmsum ástæðum að reiða sig á greiðslur úr almannatryggingakerfinu til að framfleyta sér, m.a. vegna þess að fólk fær ekki vinnu. Ég vona svo sannarlega að með fullgildingu samningsins verði breyting þar á. Samningurinn fjallar til að mynda um skuldbindingar sem snúa að aðgengi, að vinnustaðir séu aðgengilegir fötluðu fólki. Það er eitt af því sem þar er undir. Eins ánægð og ég er með að hér eigi að fullgilda samninginn finnst mér þetta varpa nokkrum skugga á að ekki hafi verið gert meira til að bæta kjör fatlaðs fólks á kjörtímabilinu. Með fullgildingu á samningi sem þessum verður ekki gjörbreyting á einni nóttu á högum fatlaðs fólks í samfélaginu, alls ekki. Það verða áfram ýmsar hindranir sem gera það að verkum að fatlað fólk mun enn þá þurfa að berjast fyrir réttindum sínum, bættum hag og því miður einnig því að geta tekið þátt í samfélaginu sem fullgildir og virkir samfélagsþegnar. Líkt og ég sagði í umræðu í gær um staðfestingu á Parísarsamningnum er vinnan í rauninni rétt að byrja. Það er tiltölulega auðvelt að skrifa undir samning, en síðan er öll vinnan sem á eftir kemur í rauninni sú erfiða. Það er svolítið svipað með Parísarsamninginn og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að hér erum við komin með vegvísinn að því sem við ætlum að gera en eigum samt enn þá eftir að koma því í lög og framfylgja samningnum þannig að öll hin fallegu orð þýði virkilega bætt mannréttindi fyrir fatlað fólk. Þess vegna er svo gríðarlega mikilvægt að við öll sem hér erum inni og allir aðrir í samfélaginu þekki þennan samning, tileinki sér hugmyndafræði hans til þess að allt sem við gerum, og að öll lög sem sett verða á Alþingi speglist í þessum samningi. Það er þannig sem við tryggjum að fatlað fólk sitji við sama borð og aðrir í þessu samfélagi þegar kemur að mannréttindum. Við verðum að komast út úr grúppuhugsuninni, þ.e. að við fjöllum um einhver almenn mál og svo tökum við málefni fatlaðs fólks út fyrir sviga og fjöllum um þau sér. Bent hefur verið á að þegar kemur að loftslagsmálunum þurfum við að taka áætlanir eins og samgönguáætlun og rýna í hana með loftslagsgleraugum. Það má í rauninni nota alveg sömu rök hér og segja að þegar kemur að málum eins og samgönguáætlun þurfum við einnig að rýna slíkar áætlanir með þennan samning að leiðarljósi. Í 9. gr. samningsins er fjallað sérstaklega um aðgengi. Þar segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir í því skyni að gera fötluðu fólki kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt í mannlífinu á öllum sviðum, þ.e. ráðstafanir sem miða að því að tryggja fötluðu fólki aðgang, til jafns við aðra, að hinu efnislega umhverfi, að samgöngum, að upplýsingum og samskiptum, þar með talið upplýsinga- og samskiptatækni og kerfi þar að lútandi, og að annarri aðstöðu og þjónustu sem almenningi er opin eða látin í té, bæði í þéttbýli og dreifbýli.“ Hér er auðvitað verið að nefna miklu fleiri þætti en bara það sem snýr að samgöngum. Bæði vegna þess að þetta var nefnt í tengslum við Parísarsamninginn og einnig í ljósi þess að síðar í dag á að ræða samgönguáætlun finnst mér mikilvægt að setja það í þetta samhengi. Samgöngumál eru gríðarlega mikilvægt mál þegar kemur að samfélagsþátttöku. Það er til lítils að búa í aðgengilegu húsi og hafa jafnvel aðgengilegan vinnustað ef leiðin þar á milli er ekki aðgengileg. Þá er auðvitað tómt mál að tala um að fólk geti tekið þátt á vinnumarkaði. Það er heildarhugsunin að muna eftir því að fatlað fólk er eins og allt annað fólk þátttakendur í flóknu samfélagi. Við verðum alltaf í öllum málum að muna eftir því að við erum alls konar og höfum ólíkar þarfir. Það þarf að hafa það í huga og taka tillit í allri löggjöf og regluverki. Hér hef ég ekki einu sinni minnst á það sem snýr að sveitarfélögunum, en það gildir auðvitað það sama um þau, þetta gildir um allt samfélagið. Við verðum að tileinka okkur þennan hugsunarhátt. Það hjálpaði til við vinnu og afgreiðslu hv. utanríkismálanefndar á málinu að hv. velferðarnefnd var búin að vinna að málinu, hún hafði fengið til sín gesti og skilaði skýrslu sem við í nefndinni gátum byggt starf okkar á. Mér finnst það mikilvægt sem fram kemur í skýrslu hv. velferðarnefndar að næsta skref sé að lögfesta samninginn. Hreyfing fatlaðs fólks hefur kallað eftir því. Ég held að það sé alveg klárlega það næsta sem við á Alþingi þurfum að skoða þó svo að fullgildingin sé mikilvægt skref á þeirri leið. Nefndin ákvað að sameinast í nefndaráliti sínu um að taka þingsályktunartillöguna eins og hún kom frá utanríkisráðherra og leggja til að hún yrði samþykkt óbreytt. Eftir að við afgreiddum málið frá okkur kom breytingartillaga frá hv. þm. Páli Val Björnssyni þess efnis að einnig ætti að fullgilda valkvæðan viðauka við samninginn og undirrita hvort tveggja. Ég er því alveg fyllilega sammála. Auðvitað er best að gera það og mun ég styðja að við gerum það, ég teldi það vera bestu afgreiðsluna. Engu að síður, hvort sem það nær fram að ganga í þessari lotu eða hvort það verður það næsta sem þarf að gera þá lýsi ég því hér með yfir að ég tel að þetta þurfi líka að gera þó svo að ég viti ekki alveg hvort okkur tekst að gera það í þessari lotu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé í það minnsta alveg gríðarlega mikilvægt að við förum í fullgildingu samningsins sjálfs því að það fleytir okkur talsvert langt fram á veginn. Það var mjög fróðlegt að hlusta á ræðu hv. þm. Helga Hjörvars áðan þar sem hann lýsti aðdragandanum að því hvernig þessi valkvæða bókun varð til. Ég verð nú að viðurkenna að þó svo að ég þekki mjög vel til þessa samnings þekkti ég ekki hina pólitísku hlið málsins, hvernig málið hafði verið afgreitt á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Það er auðvitað ekki hægt annað en að taka undir það að það er mjög skrýtið að ríkt land eins og Ísland treysti sér ekki til að ganga alla leið í þessu efni. Ég mundi því vilja að við freistuðum þess að fara alla leið í þessu máli núna, en ef ekki þá vitum við klárlega hvar næstu skref liggja. Líkt og ég sagði áðan tel ég að annað næsta skref ætti að vera að lögfesta samninginn og svo að sjálfsögðu að fara í þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru og reyndar er gerð ágætlega grein fyrir í athugasemdum með þingsályktunartillögunni. Þegar við verðum búin að fullgilda samninginn er nú eins gott að vanda þar til verka og passa að allar þær lagabreytingar sem þar verður farið í séu í samræmi við samninginn sem og öll önnur lög sem við á Alþingi munum samþykkja í framtíðinni. Ég vil að lokum brýna hv. þingmenn til að kynna sér samninginn, tileinka sér hugmyndafræði hans og æfa sig í að beita honum og rýna öll þingmál með gleraugum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á nefinu. Þannig held ég að okkur muni vegna betur sem samfélagi. Það er mjög stór liður í að við getum búið hér til samfélag sem er virkilega fyrir alla þar sem allir geta tekið þátt burt séð frá líkamlegu eða andlegu atgervi og að við getum blómstrað í öllum okkar fjölbreytileika.
Frú forseti. Það er ekki oft sem manni finnst vit, reynsla og þekking drjúpa af hverju orði, en það fannst mér um ræðu hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, sem flutti hér afar málefnalega og innihaldsríka ræðu. Það er alveg hárrétt sem hún sagði líka að við erum alls konar og það þarf að vera pláss fyrir alla. Það sem við erum að gera hér í dag er eitt skref að því og kannski töluvert stærra skref en margir gera sér grein fyrir. Það var eitt atriði sem mig langaði til að hnykkja á varðandi þennan samning sem upp í huga minn kom undir ræðu hv. þingmanns. Það er alveg rétt að þessum sáttmála er ekki ætlað að skapa ný réttindi og flest þau réttindi sem hann veitir eru þegar tryggð í öðrum sáttmálum. En það sem skilur með samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun og eldri samninga um mannréttindi er að í þessum nýja samningi eru réttindin í mörgum tilvikum mun betur útfærð og nánar aðlöguð að veruleika fólks með fatlanir til að veita því virkari og skýrari réttarvernd. Þannig er t.d. alveg sagt skýrt að í tjáningarfrelsinu felst það m.a. að ríkjunum ber skylda til að viðurkenna og stuðla að notkun táknmáls og blindraleturs. Það segir líka alveg skýrt í samningnum varðandi rétt til menntunar, sem við vitum að er til staðar, að það er réttur til menntunar án aðgreiningar. Samningurinn kveður líka skýrar á um rétt fatlaðra til að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu. Það felur í sér að ríkinu ber, að samningnum lögfestum, að tryggja fötluðum tækifæri [[Forseti hringir.]]til að velja sér búsetustað og líka að velja með hverjum þeir búa. Samningurinn strikar betur undir [[Forseti hringir.]]og útfærir og útskýrir réttindin sem eru til staðar. [[Forseti hringir.]]Það er akkurinn með samningnum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemdina og verð nú að viðurkenna að ég verð alltaf pínulítið stressuð þegar hv. þingmaður skjallar mig og hugsa: jæja, nú gerði ég kannski einhver mistök. En ég get alveg staðið undir hólinu að þessu sinni í það minnsta og tel mig [[Gripið fram í.]]þekkja þennan samning ágætlega. Það gleður mig að heyra að hv. þingmaður hefur greinilega kynnt sér samninginn og skilur inntak hans. Það eru mjög mikilvæg atriði sem hv. þingmaður benti á. Ég kom áðan með tenginguna við samgönguáætlun í ræðu minni en auðvitað er hægt að yfirfæra þetta á svo miklu fleiri svið. Varðandi menntunina held ég að við þurfum einmitt sérstaklega að hafa það í huga því að núna hefur í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar verið þrengt ansi mikið að fjölbreytileikanum og svigrúminu þegar kemur að námi á framhaldsskólastigi. Ég held að við þurfum að vera mjög meðvituð um að styttri námstími og í rauninni minna val geti haft mjög mikil áhrif á námsmenn sem hafa einhvers konar skerðingu. Þar þurfum við líka hafa þetta undir. Af því að hv. þingmaður nefndi einnig réttinn til sjálfstæðs lífs og búsetu þurfum við líka að hafa það í huga þegar kemur að hlutum eins og t.d. byggingarreglugerð. Hvaða reglur setjum við um hvernig húsnæði eigi að vera hannað og hvenær megi [[Forseti hringir.]]slá af kröfum um aðgengileika þess? Ég er ánægð að sjá [[Forseti hringir.]]hvað hv. þingmaður er kominn langt í að beita hugsun samningsins á regluverk og nefni þess vegna þessi tvö dæmi í viðbót þar sem er svo augljóst að við þurfum að hafa gleraugu þessa samnings á nefinu.
Frú forseti. Ég get fullvissað hv. þingmann um að skjall mitt er að öllu leyti hættulaust. Það geta allir þingmenn borið vitni um sem hafa setið með mér á þingi síðustu 25 árin. Það er ástæða fyrir því að ég hef kynnt mér þennan samning. Ég var ráðherrann sem á sínum tíma í tíð síðustu ríkisstjórnar tók málið upp sem utanríkisráðherra við borð ríkisstjórnarinnar. Það var ýmislegt sem menn veltu fyrir sér þar. Ýmsir embættismenn sögðu að öll þau réttindi sem væri fyrir í þessum samningi væru hvort eð er fyrir hendi. Það var þess vegna sem ég fór að skoða þennan samning og komst að því að það var vissulega rétt, en gildi hans felst í skýringum og útfærslum og undirstrikunum á því hver rétturinn er. Þessi samningur, sem nú er orðinn partur af réttarkerfi Íslands, mun verða meira en táfesta fyrir marga sem eru að berjast fyrir réttindum fólks með fatlanir. Ég nefni t.d. það mál sem hv. þm. Páll Valur Björnsson tók hér upp fyrr í dag varðandi fötluð börn. Þessi samningur veitir meira en táfestu í baráttunni fyrir þeim réttindum sem þar eru. Eigum við t.d. að velta fyrir okkur þeim einstaklingum sem eru að berjast fyrir því að hér verði framlengdir samningar um notendastýrða persónulega þjónustu? Þeir samningar eru í uppnámi, eins og ráðherrann veit sem situr hér á bekknum. Þetta fólk mun finna í þessum samningi skýrari syllu til að standa á í baráttu sinni við kerfið. Það er barátta sem við eigum að styðja þau í og það erum við að gera með því að samþykkja þennan samning. Í reynd erum við að treysta undirstöðu baráttunnar fyrir auknum réttindum fólks með fatlanir og þroskahamlanir og bæta frá því sem áður var. Það er gildi þessa samnings.
Frú forseti. Það er nákvæmlega gildi samningsins eins og segir hér í athugasemd með þingsályktunartillögunni, með leyfi forseta: „Samningurinn viðurkennir mannréttindi fatlaðs fólks, sem eru þau sömu og annarra, en staðfestir jafnframt rétt fatlaðs fólks til að njóta þessara réttinda.“ Það er alveg skýrt. Auðvitað hefði það alltaf átt að vera þannig en sú er bara ekki raunin. Það er auðvitað út af þessu sem baráttuhreyfingar fatlaðs fólks á Íslandi, sem og auðvitað annars staðar í heiminum, hafa þrýst svo mjög á um að Ísland fullgildi þennan samning vegna þess að hér er búið að skrifa það svo vel inn og útskýra það og útfæra hvernig mannréttindi fatlaðs fólks verði varin og tryggð. Því miður hefur það verið raunin þrátt fyrir að fatlað fólk eigi í orði kveðnu að búa við sömu réttindi og allir aðrir hefur það alls ekki verið svo í raunveruleikanum. Þess vegna er það fagnaðarefni að hér sé alla vega að vinnast áfangasigur í dag. Það er fullt af verkefnum eftir, en hreyfing fatlaðs fólks getur núna farið að leggja meiri áherslu á aðra en einnig brýna þætti þegar kemur að því að bæta stöðu fatlaðs fólks í samfélagi okkar. Þrátt fyrir að hér séum við að fara að stíga mikilvægt skref [[Forseti hringir.]]er ýmislegt enn þá óunnið sem við þurfum að gera og bæta.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því eins og flestallir þingmenn að fagna því að við ætlum í dag að fara að samþykkja þingsályktunartillögu um fullgildingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Eins og flestum er kunnugt hef ég lagt fram breytingartillögu við þá tillögu því að mér finnst eiginlega með ólíkindum að við skulum ekki fullgilda líka valkvæðu bókunina. Ég hef á ferli mínum sem þingmaður síðustu þrjú ár kynnst ótrúlega mörgu fólki sem hefur með málefni fatlaðra að gera og þeirra sem höllum fæti standa í samfélaginu. Margt af þessu fólki hefur kennt mér og viðtöl mín við það hafa sýnt mér að við höfum ekki staðið okkur vel í málefnum fatlaðs fólks, langt frá því. Ég hygg að tillaga þessi sé til komin núna á haustdögum vegna þess að hv. þm. Kristján Möller og fleiri þingmenn lögðu fram þingsályktunartillögu um sama mál sl. vetur. Ég held að ef hún hefði ekki verið lögð fram værum við ekki að fara að fullgilda þennan samning í dag, það er ósköp einfalt mál. Eins og fram hefur komið þarf að leiða í lög ýmsar lagabreytingar svo hægt sé að uppfylla þennan samning. Komið hefur fram í ræðum að þar með talið er til dæmis bann við mismunun. Eftir tvo daga er eitt ár síðan við í Bjartri framtíð lögðum fram frumvarp til laga um breytingu á einmitt þessu, þ.e. um breytingu á ákvæðum ýmissa laga um bann við mismunun. Það hefur ekki einu sinni fengist rætt í nefndum. Það segir mér að ekki fylgir mikill hugur máli þegar fara á að samþykkja þetta. Því miður. Það frumvarp hefði verið búið að leysa dálítið stóran vanda hvað varðar innleiðingu laga. Við hefðum getað fullgilt þennan samning. En burt séð frá því eru mjög gleðileg tíðindi að við ætlum að fara að fullgilda þennan samning, það er mjög stórt skref í réttindabaráttu fatlaðs fólks. Fólk sem lætur sig málefni fatlaðs fólks varða kom náttúrlega fyrir hv. velferðarnefnd til að ræða þá tillögu sem var lögð fram og ég nefndi hér áðan. Eitt af því sem fær mig til að hafa mikinn áhuga á þessum málum og það að leggja líka fram valkvæða bókun er að m.a. segir í umsögn Öryrkjabandalagsins, með leyfi forseta: „Fatlað fólk er stærsti minnihlutahópur heims og er áætlað að um 650 milljónir manna séu með einhvers konar fötlun. Þessi hópur mætir bæði lítilsvirðingu og vanmati og er ýtt lengst út á jaðarinn. Þrátt fyrir að margir mannréttindasáttmálar hafi breytt lífi margra sem tilheyra minnihlutahópum til hins betra með aukinni vernd, hefur fatlað fólk staðið fyrir utan þá framþróun og breytingu. Óháð mannréttinda- eða fjárhagsstefnum ríkja, þá er fatlað fólk sá hópur sem síst nýtur mannréttinda sinna. Sífellt er komið í veg fyrir að fatlað fólk fái notið sömu tækifæra til jafns við aðra eins og að lifa sjálfstæðu lífi og taka virkan þátt í samfélaginu.“ Þau benda enn fremur á í umsögn sinni að samningurinn svari þessu kalli, að breyta þessu. Þau segja líka, með leyfi forseta: „Með samningnum viðurkenna aðildarríki fatlað fólk sem virka borgara og samfélagsþegna en ekki sem óvirka þiggjendur góðgerðar og velferðar.“ Ég fagnaði því að samningurinn skyldi vera samþykktur og það gerðist mjög snöggt. Það má þakka hv. utanríkismálanefnd fyrir að hafa tekið á málinu af festu og reynt að flýta því í gegn. En það er búin að vera smá ólund í mér síðan ég sá að búið var að ákveða, og það var til síðari umr. í dag, að við skyldum ekki stíga skrefið til fulls og fullgilda valkvæðu bókunina. Margt fólk hefur látið sig málefni fatlaðra varða í áratugi og barist fyrir réttindum þess, eins og t.d. samtökin Þroskahjálp, en þar eru í forsvari Árni Múli Jónasson sem er framkvæmdastjóri landssamtakanna og Bryndís Snæbjörnsdóttir sem er formaður þeirra. Þau skrifuðu grein í ágúst í Kjarnann um þetta málefni sem mér er mjög hugleikin. Mig langar að lesa hana fyrir ykkur, með leyfi forseta. „Mannréttindi og metnaðarleysi. Hvað eru mannréttindi?“ er yfirskrift þessarar greinar. „Mannréttindi eru tiltekin lagaleg réttindi sem er viðurkennt að eru öllu fólki svo mikilvæg að þjóðir heims hafa komið sér saman um að öll ríki verði að gera það sem í þeirra valdi stendur til að tryggja að allir fái notið þessara réttinda, alltaf og alls staðar. Grundvallarmannréttindi eru skilgreind í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1948 og skýrð og útfærð í mannréttindasamningum sem ríki heims hafa fullgilt og þar með skuldbundið sig til að virða og framfylgja. Dæmi um mikilvæg mannréttindi er rétturinn til að njóta frelsis, hafa skoðanir og tjá þær, stunda nám og atvinnu og hafa aðgang að heilsugæslu og að njóta þessara mannréttinda og annarra lagalegra réttinda til jafns við aðra en fá ekki verri tækifæri til þess vegna tiltekinna einkenna eða stöðu, svo sem kynþáttar, kynferðis, trúarbragða eða fötlunar. En það er eins með mannréttindi og önnur lög að þau eru brotin. Sumir eru heiðarlegir og fara að lögum, aðrir brjóta lög ef þeir telja sig hafa persónulegan ávinning af því og komast upp með það. Sum ríki taka mjög alvarlega þá skyldu sína að tryggja öllum mannréttindi, önnur vanrækja það eða reyna að komast hjá því. Og á sama hátt og sá sem er heiðarlegur nýtur virðingar og trausts annars fólks í samfélaginu nýtur ríki sem virðir vel skuldbindingar sínar samkvæmt alþjóðlegum mannréttindasamningum virðingar og trausts annarra ríkja í alþjóðasamfélaginu.“ „Evrópuráðið og eftirlit með mannréttindum“ er yfirskrift kafla 2. „Það er ekki til nein alheimslögregla sem bregst við þegar ríki brjóta alþjóðleg mannréttindalög á fólki. Þess vegna hafa ríki samið um að fela fjölþjóðlegum stofnunum að fylgjast með hvernig einstök ríki standa sig við að tryggja fólki þau mannréttindi sem þau hafa skuldbundið sig til að gera. Evrópuráðið er mjög mikilvæg slík stofnun sem nýtur mikillar virðingar á alþjóðavettvangi. Evrópuráðið var stofnað árið 1949 í kjölfar hörmunga síðari heimsstyrjaldarinnar. Aðildarríki þess eru 47 að Íslandi meðtöldu. Hlutverk Evrópuráðsins er að efla samvinnu aðildarríkjanna með það að markmiði að standa vörð um mannréttindi, styrkja lýðræðislega stjórnarhætti, efla mannleg gildi og almenn lífsgæði Evrópubúa. Mannréttindafulltrúi Evrópuráðsins er sjálfstæð stofnun innan ráðsins sem hefur meðal annars það hlutverk tryggja að aðildarríkin framfylgi samningum og tilmælum frá ráðinu. Álit og ábendingar mannréttindafulltrúans skipta því mjög miklu máli og hafa mikið vægi á vettvangi Evrópuráðsins og í aðildarríkjum þess. Nils Muiznieks, mannréttindafulltrúi Evrópuráðsins, var í heimsókn á Íslandi fyrr í þessum mánuði til að kynna sér ástand mannréttindamála. Að lokinni heimsókninni ræddi hann við fjölmiðla og sagðist þar furða sig á metnaðarleysi Íslendinga í mannréttindamálum. Hann sagði m.a.: „Ég tel Ísland vera auðugt land miðað við mörg þeirra landa sem ég hef komið til. Hér ríkir lýðræði og það á sér langa sögu hér og það kemur mér á óvart að þið hafið ekki sýnt meiri metnað við að axla þessa ábyrgð og stefna að framförum.“ Mannréttindafulltrúinn benti sérstaklega á að Íslendingar hefðu ekki enn þá skuldbundið sig til að framfylgja samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks frá árinu 2007 með því að fullgilda samninginn en langflest í ríki í heiminum hafa gert það, þar með talin öll Norðurlandaríkin nema Ísland. Þetta er að sjálfsögðu mikill áfellisdómur yfir íslenskum stjórnvöldum frá aðila sem þau hljóta og verða að taka mark á. Hvers vegna er mikilvægt að Ísland fullgildi samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks? Meginmarkmið samningsins er að tryggja fötluðu fólki tækifæri til sjálfstæðs og eðlilegs lífs og verja það fyrir mismunun á ýmsum mikilvægum sviðum. Með fullgildingu samningsins skuldbindur ríkið sig til að tryggja fötluðu fólki öll þau lágmarksréttindi sem samningurinn mælir fyrir um og til að gera nauðsynlegar breytingar á íslenskum lögum, reglum, stjórnsýsluframkvæmd og þjónustu til að tryggja að kröfur sem samningurinn gerir verði uppfylltar. Þegar ríki fullgildir samninginn skuldbindur það sig til að gefa eftirlitsnefnd sem starfar samkvæmt samningnum reglulega skýrslur um hvað það hefur gert til að efna skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Við þá skýrslugjöf skulu ríki hafa samráð við fatlað fólk með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd. Eftirlitsnefndin fjallar um skýrslurnar og beinir síðan tilmælum sínum til ríkjanna um það sem betur má fara og brýnt er að gera. Þessar skýrslur og umfjöllun nefndarinnar um þær og tilmæli hennar um ráðstafanir og úrbætur fela í sér mjög mikilvægt aðhald gagnvart hlutaðeigandi ríkjum og gagnlegar leiðbeiningar fyrir stjórnvöld um hvað þau þurfa að gera og bæta til að uppfylla kröfur samningsins. Valfrjáls bókun við samninginn. Ísland undirritaði valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks um leið og það undirritaði samninginn sjálfan árið 2007. Valfrjálsa bókunin mælir fyrir um kæruleið fyrir einstaklinga og hópa sem telja að íslensk stjórnvöld hafi ekki veitt þeim þann rétt sem þeim ber samkvæmt samningnum og hafa árangurslaust nýtt þau úrræði sem þeir hafa samkvæmt íslenskum lögum og stjórnkerfi til að ná því fram sem þeir telja sig eiga rétt á samkvæmt samningnum. Eftirlitsnefndin getur óskað upplýsinga frá ríkjum og beint tilmælum til þeirra. Með því að fullgilda valfrjálsu bókunina verður virkara aðhald með ríkjum um að framfylgja samningnum, réttaröryggi fatlaðs fólks verður meira og mannréttindi þess betur varin.“ Um þetta snýst málið. En ég ætla að klára þessa grein því þau halda áfram og segja: „Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins var tekinn í íslensk lög árið 2013. Það var gert til að tryggja enn betur en gert var með fullgildingu samningsins þau réttindi sem samningurinn mælir fyrir um. Sömu rök eiga við um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Með því að lögfesta samninginn verður mannréttindum fatlaðs fólks veitt aukin vernd og réttaröryggið eykst. Fatlaður einstaklingur getur þá borið ákvæði samningsins fyrir sig sem ótvíræða réttarreglu fyrir dómi og stjórnvöldum. Lögfesting mun vekja jafnt almenning og þá sem fjalla um málefni fatlaðs fólks fyrir dómstólum, í stjórnsýslu og við undirbúning að lagasetningu, til frekari vitundar um mannréttindi fatlaðs fólks og þá virðingu sem verður að ætlast til að þeim sé sýnd í réttarríki. Lögfesting samningsins um fatlað fólk mun og auka, á alþjóðavettvangi, traust á virðingu íslenska ríkisins fyrir mannréttindum fatlaðs fólks.“ Þau segja að lokum í þessari grein sinni: „Rekum af okkur slyðruorðið! Því miður verður ekki hjá því komist að taka undir orð mannréttindafulltrúa Evrópuráðsins um að það lýsi furðulegu metnaðarleysi í mannréttindamálum að hafa ekki enn þá komið því í verk að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þó að níu ár séu nú liðin frá undirritun samningsins og langflest ríki í heiminum hafi fullgilt hann.“ Höfundar greinarinnar skora því á íslensk stjórnvöld að reka nú af sér slyðruorðið með því að fullgilda samninginn án frekari tafa og einnig valfrjálsu bókunina við hann og taka síðan samninginn í íslensk lög eins skjótt og verða má. Hér talar fólk af þekkingu og viti. Ég ákvað í framhaldi af því að hafa lesið greinina og velt henni fyrir mér lengi að leggja fram breytingartillögu um þessa tillögu sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Í stað orðanna „sem undirritaður var“ í tillögugreininni komi: og valkvæðan viðauka við samninginn, sem hvort tveggja var undirritað.“ Ég legg fram þessa breytingartillögu. Hér er lögð fram þingsályktunartillaga um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem hæstv. utanríkisráðherra hefur nú lagt fram. Ég vil breyta henni þannig að hún nái til hins valkvæða viðauka við samninginn. Eins og fram kemur í þingsályktunartillögu utanríkisráðherra felur viðaukinn í sér tvær leiðir til viðbótar þeim sem samningurinn sjálfur mælir fyrir um, sem eftirlitsnefnd með samningnum getur nýtt sér. Annars vegar er um að ræða kvörtunarleið fyrir einstaklinga til nefndarinnar, hins vegar leið fyrir nefndina til að rannsaka alvarleg eða kerfisbundin brot gegn samningnum með samþykki viðkomandi aðildarríkis. Valkvæða bókunin veitir einstaklingum og hópum kæruleið ef þeir telja að íslensk stjórnvöld hafi ekki veitt þeim þann rétt sem þeim ber samkvæmt samningnum og hafa árangurslaust nýtt sér þau úrræði sem þeir hafa samkvæmt íslenskum lögum og stjórnkerfi til að ná því fram sem þau telja sig eiga rétt á samkvæmt samningnum. Eftirlitsnefndin getur óskað upplýsinga frá ríkjum og beint tilmælum til þeirra, eins og fram hefur komið hér áður. Með því að fullgilda valkvæða viðaukann verður virkara aðhald með ríkjum um að framfylgja samningnum, réttaröryggi fatlaðs fólks verður meira og mannréttindi þess verða betur varin. Það er nákvæmlega það sem ég sagði áðan. Í athugasemdum með þingsályktunartillögu utanríkisráðherra segir: Ekki er lagt til að svo stöddu að viðaukinn verði fullgiltur hér á landi. Ekki er skýrt neitt nánar hvers vegna. Það væri mjög fróðlegt að fá að vita hvers vegna svo er ekki. Hvers vegna er ekki sagt frá því í greinargerðinni að ekki standi til að fullgilda þennan viðauka og skýringar á því? Hvað veldur að það er ekki hægt? Ég heyrði úti í bæ í gær að ástæðan væri sú að embættismenn eða kerfið mæltu ekki með því. Mér skilst líka að embættismannakerfið sé ekkert voðalega hrifið af því að við séum að fullgilda þennan samning. Hvers vegna er það? Eiga einhverjir andlitslausir embættismenn að ákveða hvort við fullgildum samninga eða ekki? Ég er ekki sammála því, en þetta hef ég heyrt. Ég sel það ekki dýrar en ég keypti það. Það var fulltrúi sem er fatlaður sem sagði í gær á hinni heimsfrægu Facebook að embættismannakerfið kærði sig ekki um það og mælti ekki með því. Það finnast mér léleg rök fyrir því að gera það ekki. Ég legg til að þessi valkvæði viðauki, eða valfrjálsa bókun eins og hún er líka kölluð, verði fullgiltur um leið og samningurinn sjálfur og að þingsályktunartillögu þeirri sem hér liggur fyrir verði breytt samkvæmt því. Ég hef fengið mikinn stuðning vegna þessarar tillögu úti í samfélaginu. Fólk gleðst yfir að við skulum gera þetta. Það gleðst líka yfir að við skulum fullgilda samninginn, en ég hef fengið miklar áskoranir frá fólki úti í samfélaginu um að halda þessu til streitu. Ég nefni til dæmis áskorun sem barst öllum þingmönnum og ráðherra frá Tabú, sem er femínísk hreyfing sem beinir sjónum sínum að margháttaðri mismunun gagnvart fötluðu fólki. Hún er sprottin af baráttukrafti kvenna sem hafa sjálfar mátt þola misrétti, ofbeldi og kúgun á grundvelli fötlunar sinnar. Ég vil lesa bréfið sem kom frá Tabú í dag, með leyfi forseta. „Tabú, femínísk fötlunarhreyfing, skorar á Alþingi að samþykkja tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, ásamt breytingartillögu Páls Vals Björnssonar þingmanns, þess efnis að samhliða fullgildingu samningsins verði valkvæður viðauki hans einnig fullgiltur. Fullgilding viðaukans er nauðsynleg svo raunveruleg breyting verði á réttarstöðu fatlaðs fólks á Íslandi. Með viðaukanum er annars vegar tryggt að einstaklingar hafi aðgang að kvörtunarleið til nefndar á vegum Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og hins vegar að nefndin geti rannsakað alvarleg eða kerfisbundin brot gegn samningnum, með samþykki viðkomandi aðildarríkis. Ísland hefur staðfest viðauka annarra alþjóðlegra mannréttindasamninga og því ætti það sama að gilda um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Við skorum á þingheim að sýna þá virðingu og þann metnað fyrir mannréttindum fatlaðs fólks, að fullgilda samninginn með valkvæða viðaukanum og þannig taka nauðsynleg skref í átt að því að tryggja réttarstöðu fatlaðs fólks á Íslandi, svo hún verði sambærileg réttarstöðu fatlaðs fólks í öðrum velferðarríkjum.“ Ég tek heils hugar undir þessa áskorun og vona að þingheimur samþykki breytingartillögu mína. Það eru engin efnisleg rök fyrir að gera það ekki. Það hafa engin rök verið færð fyrir því hvers vegna það er ekki gert og engar skýringar gefnar á því.
Virðulegi forseti. Ég bað um að fá að fara í andsvar áðan til að spyrja hv. þingmann hvort hann þekkti einhver rök gegn því að samþykkja einnig valkvæða viðaukann. Hv. þingmaður sagði þá að hann hefði heyrt að það væri einhver andstaða vegna embættismanna. Ég hafði hætt við að fara í andsvar vegna þess að hv. þingmaður kvaðst ekki þekkja þau rök. Ég hafði þá ekki neina spurningu. En svo fór ég að velta fyrir mér: Hvernig í ósköpunum getur staðið á því að einhver sé á móti valkvæðum viðauka af þessu tagi? Ég var að hugsa hérna áðan, með þakklæti í huga, að þetta er óumdeilt mál. Það er óumdeilt að við eigum að fullgilda þennan samning. Hv. þingmenn úr öllum flokkum hafa kvartað mikið yfir að það hafi ekki verið gert nú þegar, fyrir utan auðvitað hagsmunaaðilana sjálfa. En ég man ekki til þess að einhver hafi sagst vera á móti því að fullgilda þennan samning. Ég hef aldrei heyrt neinn stinga upp á því, hvað þá að færa rök fyrir því. Það mundi vekja hjá mér mikla furðu ef einhver væri á móti fullgildingu samningsins. Ég mundi velta fyrir mér hvernig rök kæmu fram. Kostnaður? Tími? Er einhver löggjöf laumufarþegi eða hvað? Ég veit ekki hvað í ósköpunum það gæti verið sem fólk mundi setja sig upp á móti í samningnum. Svo er það hinn valkvæði viðauki, sem ég verð að vísu að viðurkenna að ég þekki bara af frásögn hv. þingmanns og þeim gögnum sem komu inn á Alþingi. Getur hv. þingmaður gert sér í hugarlund hvað gæti valdið andstöðu við valkvæða viðaukann sem ekki á við um samninginn sjálfan? Ég er bara svolítið forviða. Ég veit ekki einu sinni alveg að hverju ég á að spyrja. Ég er svolítið hissa. Hvað á maður að segja?
Herra forseti. Nei, ég veit það ekki en mig grunar það samt. Sumir eru hræddir við að þetta muni þýða miklar málsóknir og aukin útgjöld og kannski mikla vinnu fyrir embættismenn. Ég held að það sé nærtækasta skýringin. Árið 2012 var ákveðið af þáverandi ríkisstjórn að fara í þá vinnu að fullgilda samninginn og átti að klára það árið 2014. Við erum að gera það fyrst núna árið 2016. Hvers vegna? Hvað stendur í veginum fyrir því? Hvers vegna hefur þetta ekki verið gert? Ég velti því oft fyrir mér hvernig í ósköpunum það hefur tekið Ísland, eitt af auðugustu ríkjum heims, níu ár að fullgilda þennan samning. Hvað liggur að baki? Ég segi eins og hv. þingmaður, ég velti því fyrir mér og veit ekki alveg hvers vegna fólk er á móti því að samþykkja þennan viðauka. Ég hef engin svör við því. Það er hægt að fabúlera fram og til baka um hvers vegna það er ekki gert, en maður má passa sig að vera ekki óábyrgur í tali. En ég held stundum að embættismannakerfið og kerfið okkar allt saman, stjórnsýslukerfið, þvælist fyrir þjóðþrifamálum. Ég vildi óska þess að ég hefði svar við þessari spurningu en ég hef það ekki. Ég er alveg jafn hissa og hv. þingmaður á því hvers vegna ekki var ákveðið að gera þetta strax. En eins og ég sagði í ræðustól áðan heyrði ég það frá einstaklingi sem er framarlega í réttindabaráttu fatlaðra að embættismannakerfið hefði ekki mælt með því að þetta væri gert. Það er það eina sem ég get svarað hv. þingmanni um hvers vegna viðaukinn er ekki samþykktur.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér hefur sjaldan ef nokkurn tíma liðið jafn klaufalega að koma í ræðustól með spurningu því að ég er svo forviða sjálfur. En ef ástæðan er sú, sem við getum auðvitað ekki gefið okkur hér nema með frekari gögnum, vísbendingum, að embættismannakerfið óttist málsóknir og í stuttu máli vesen, eru það þá ekki bara frekari rök fyrir að staðfesta þennan valkvæða viðauka? Þýðir það ekki bara að það er meira að en við áttum okkur á? Ég mundi halda það. Ef þetta eru rökin þættu mér það vera rök fyrir því að staðfesta viðaukann, en ekki rök gegn því. Mér þætti skárra, segi ég í ákveðnu ábyrgðarleysi, að það væri bara engin þörf á þessu. Það mundi engu breyta. Hlutirnir væru í svo góðu lagi. Ég efast reyndar um að það sé tilfellið, en það væri skömminni skárra en hitt að þetta mundi færa okkur svo mikið vesen vegna þess að það væri svo mikið tilefni til að nýta hina valkvæðu viðbótarbókun, þ.e. ef sögusögnin er sönn. En það hættir svo sem seint að koma manni á óvart það sem maður heyrir úr kerfinu. Það er ýmislegt að í réttindamálum á Íslandi, ekki bara í þessum málaflokki heldur víðar. En ég spyr hv. þingmann: Ef það er tilfellið að embættismenn eða einhverjir aðilar innan kerfisins óttist áhrif þessarar valkvæðu viðbótarbókunar, eru það þá ekki rök fyrir því að samþykkja hana?
Virðulegi forseti. Jú, það eru bara fullkomin rök fyrir því. Það hafa engin önnur rök verið lögð fram sem réttlæta að gera þetta ekki. Það er bara þannig. Ég hef alla vega ekki séð þau og þau hafa ekki verið nefnd hér í neinni umræðu, þ.e. hvers vegna þetta er ekki gert. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að það séu einmitt rökin fyrir því að við ættum að samþykkja þetta, ef það sem ég nefndi áðan er rétt, sem er náttúrlega ekki staðfest heldur bara orðrómur. Það er með ólíkindum að við skulum ekki vera búin að samþykkja þennan samning, fullgilda hann og lögfesta hann. Ég lít svo á að við séum öll hluti af sama líkamanum og eigum öll að njóta sömu réttinda burt séð frá því hver líkamleg staða okkar er. Það var meðal annars það sem stóð í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, að vinna ætti að raunverulegu jafnrétti allra burt séð frá því hver staða fólks í samfélaginu væri. Þetta mun gera það. Fatlað fólk, sem berst fyrir þessum réttindum, leggur gríðarlega áherslu á að viðaukinn verði líka samþykktur. Hann veitir stjórnvöldum miklu betra aðhald og tryggir það að embættismenn og þeir sem fara með þessi mál í stjórnkerfinu vinni vinnuna sína og vandi sig. Ef við gerum það er ekkert að óttast. Við þurfum ekkert að óttast ef menn vinna vinnuna sína og gera þetta vel. En við eigum að sjá sóma okkar í því að samþykkja samninginn og bæta þessum valkvæða viðauka við og sýna að við viljum raunverulega að allir standi jafnir í þessu samfélagi. Það hefur ekki verið svo. Fatlað fólk hefur mátt þola gríðarlega kúgun, mismunun og ofbeldi hér á Íslandi sem og annars staðar áratugum saman. Það er löngu kominn tími til að því linni og að fatlað fólk hafi fullkomin réttindi á við alla aðra borgara í þessu landi.
Frú forseti. Hér hefur hv. þm. Páll Valur Björnsson farið í sannkallaðri eldmessu yfir valkvæðu bókunina. Í reynd hafa í þessari umræðu engin rök komið fram gegn því að fullgilda hana samhliða samningnum sjálfum. Hv. þingmaður sagðist eðlilega vera mjög súr yfir því. En kynni að vera að það sé samt sem áður, miðað við að þessari umræðu er ekki lokið, möguleiki á því að gera það? Enginn hefur mælt gegn því. Hæstv. félagsmálaráðherra Eygló Harðardóttir er viðstödd umræðuna. Ég held að hjarta hennar slái þannig að það kynni að vera mögulegt, miðað við þau rök sem hv. þingmaður hefur flutt fyrir máli sínu, að fá hana til þess að taka ákvörðun og beita sér fyrir því að í atkvæðagreiðslu hér á eftir verði þetta samþykkt. Mundi t.d. maður eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson leggjast gegn því? Ég á mjög erfitt með að sjá það. Það sem mér finnst hafa skýrst í þessari umræðu er að hér er um mjög einfalda athöfn að ræða. Það er ólíklegt að staðfesting eða fullgilding valkvæðu bókunarinnar mundi hafa neinn annan nýjan kostnað í för með sér fyrir ríkið umfram það sem staðfesting samningsins sjálfs felur í sér. Ef ég má gefa hv. þingmanni ráð er það að fara núna og tala við hæstv. ráðherra á meðan hann er heitur og kanna hvort ekki sé grundvöllur fyrir enn ríkari samstöðu sem nær ekki bara til samningsins heldur líka til valkvæðu bókunarinnar og kanna í ljósi þessarar málefnalegu umræðu hvort ekki sé að skapast grundvöllur fyrir því að ganga frá því hér á eftir að valkvæða bókunin verði líka staðfest. Ella verðum við að fara fram á það að hæstv. ráðherra, [[Forseti hringir.]]sem er hér við umræðuna, færi rök gegn því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alltaf gott að tala við hæstv. ráðherra. Ég hef átt mjög góð samskipti við hana í gegnum tíðina. En ég get alveg tekið undir að ég trúi því ekki að tillagan verði felld. Það eru engin rök og enginn hefur komið hér fram og sagt hvers vegna ekki ætti að samþykkja valkvæðu bókunina. Mér fróðari menn um þessi mál hafa bent á að það kostar ríkið ekki neitt. Það fylgi nákvæmlega sömu reglu og þegar samningurinn verður fullgiltur. Við erum náttúrlega ekki búin að ganga frá öllum lagabreytingum sem fara þarf í, en við erum samt sem áður búin að ákveða að fullgilda samninginn og flöggum því að við munum vinna að því að breyta lögum. En ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni, auðvitað eigum við bara að reyna að sammælast um að samþykkja þetta og sýna í verki að við viljum standa fullkomlega með réttindum þessa fólks. Við höfum dregið það í níu ár að fullgilda samninginn. Ég vona svo sannarlega að hæstv. ráðherra komi hér upp og skýri hvers vegna valkvæða bókunin er ekki með í þetta skiptið.
Frú forseti. Ég tel að minnsta kosti að hv. þingmaður eigi hér meðan þessari umræðu vindur fram að fara og eiga fund með hæstv. félagsmálaráðherra og beita sannfæringarkrafti sínum og freista þess að ná samstöðu um þetta mál. Eins og hv. þingmaður hefur lýst nákvæmlega felst í reynd tvennt í valkvæðu bókuninni. Í fyrsta lagi er búin til sjálfstæð kæruleið fyrir íslenska einstaklinga sem njóta réttar og verndar samkvæmt samningnum sjálfum, sem við erum vonandi að samþykkja á eftir að verði fullgiltur. Í öðru lagi felst í þessu möguleiki fyrir hina sjálfstæðu eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna að rannsaka hvort vera kynni að hér ættu sér stað kerfisbundin brot á samningnum. Ég sé ekki að það hafi í för með sér neina hættu fyrir samfélag sem telur að það sé að vinna af heilindum að því að bæta hag fatlaðra. Þetta skaðar engan. Þetta getur einungis hnikað rétti og lífi einstaklinga með fötlun fram á við. Þetta mundi bæta orðstír og frammistöðu íslensku ríkisstjórnarinnar. Öll þurfum við á aðhaldi að halda. Það er það eina sem þetta snýst um. Það þarf enginn að vera hræddur um þetta. Rökin gegn þessu er mjög erfitt að sjá. Þess vegna tel ég að ef engin frekari rök koma gegn þessu sé erfitt að hafna því í atkvæðagreiðslu hér á eftir. Þess vegna sýnist mér að í umræðunni sé að skapast grundvöllur fyrir því að kannað verði hvort ekki sé hægt að ná samstöðu hinna tveggja vængja Alþingis um að klára málið hér á eftir. Ég hvet hv. þingmann til að leita eftir því.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir hvatninguna. Það væri nú aldeilis gott fyrir okkur öll hér og ásýnd Alþingis ef þetta mundi takast. Ég mun kannski eiga orðastað við hæstv. félagsmálaráðherra hér á eftir um það hvort hægt sé að ná samstöðu um að samþykkja þetta og tek hreinlega undir allt sem hv. þingmaður sagði. Það er ekkert sem lagt hefur verið hér fram sem rökstyður að gera þetta ekki. Kannski á annað eftir að koma fram í ræðum stjórnarþingmanna, en hingað til hefur ekkert komið fram og enginn hefur komið og mótmælt því að eitthvað sé í þessum viðauka sem sé erfitt að framkvæma núna akkúrat á þessari stundu.
Virðulegi forseti. Ég byrja eins og aðrir á því að fagna því að þetta mál sé komið á þetta stig. Ég vænti þess að það fái hér mildilega afgreiðslu. Mér finnst rétt að minnast á að það er fagnaðarefni að mál eins og þessi séu óumdeild. Það hefur þó gerst í mannkynssögunni að þótt hefur heldur sjálfsagt að mismuna fólki á ýmsum grundvelli, reyndar mestalla mannkynssöguna, næstum því alls staðar. Við getum fagnað því að lifa á tímum þar sem viðleitnin er sú að draga úr órétti, ójafnræði og óréttlæti af hvaða tegund sem er. Ég vil þó minna á um hvað málið fjallar því að ég hef ekki enn þá heyrt neinn telja það upp. Ég ætla að lesa hérna upp þau réttindi sem samningurinn fjallar sérstaklega um, sem er þó nokkur listi: Jafnrétti og bann við mismunun. Réttur til lífs, frelsis og mannhelgi. Réttarstaða til jafns við aðra. Frelsi frá því að sæta pyndingum eða annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Frelsi frá því að sæta misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingum. Réttur til líkamlegrar og andlegrar friðhelgi. Ferðafrelsi og réttur til ríkisfangs. Réttur til að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu. Skoðana- og tjáningarfrelsi. Virðing fyrir einkalífi. Virðing fyrir heimili og fjölskyldu. Réttur til menntunar. Réttur til heilsu. Réttur til vinnu. Réttur til viðunandi lífskjara. Réttur til þátttöku í stjórnmálum og opinberu lífi. Réttur til þátttöku í menningarlífi, tómstunda-, frístunda- og íþróttastarfi. Ástæðan fyrir því að ég les þetta hérna upp er sú að þetta eru allt réttindi sem fólk tekur jafnan sem sjálfsögðum hlut. Það hljómar ekki eins og eitthvað sem við ættum að þurfa að berjast sérstaklega fyrir árið 2016, en það er samt þannig af einhverjum ástæðum. Það er því gleðiefni að við séum að gera það þótt seint sé. Þegar kemur að þessum málaflokki finnst mér líka þess virði að horfa aðeins inn á við og minna sig á hvað það er sem klikkar, hvað það er sem veldur óréttlætinu. Það er nefnilega misjafnt milli hópa. Vissulega eru fordómar gagnvart fötluðu fólki til staðar, fordómar af ýmsu tagi og ýmsir hlutir sem fólk gerir á hlut fatlaðs fólks af einskæru tillitsleysi. Svo ég nefni einfalt en því miður algengt dæmi er þegar bílastæði fatlaðs fólks eru notuð af fólki sem ekki er fatlað og þarf ekkert að nota slík bílastæði. Slíkt er ef til vill sambærilegt við það tillitsleysi og skeytingarleysi sem endurspeglast í fordómum gagnvart ýmsum öðrum hópum í gegnum tíðina eins og t.d. gagnvart konum eða hinsegin fólki, börnum, öldruðum, og svo mætti lengi telja. En þegar kemur að fötluðu fólki er svo mikilvægt að við áttum okkur á því að það er ekki nóg fyrir okkur að draga úr þessum fordómum. Við þurfum að leggja til vinnu og hafa áhuga á að draga úr órétti sem þetta fólk verður fyrir. Þegar kemur t.d. að meginatriðunum, að jafnrétti kynjanna er mikilvægast að draga úr því sem við sem einstaklingar gerum rangt. Þegar kemur að réttindum fatlaðs fólks er það ekki nóg. Við þurfum vissulega að gera það, en það er ekki nóg. Við þurfum líka að passa að samfélagið sjálft sé hannað fyrir fatlað fólk. Það eru t.d. einfaldir hlutir eins og að hafa dyr nógu breiðar, að hafa salernisaðstöðu þannig að fatlað fólk geti notað hana, að hafa bílastæði fyrir fatlað fólk og fleira í þeim dúr. Það þarf að vinna að því að laga. Það má ekki gleyma því. Þetta er ekki bara spurning um að hætta að beita fordómum, eða hvað það er. Vandinn er í sjálfu sér ekki bara hvað við gerum, heldur líka hvað við gerum ekki. Það er munur á því að ætla að veita einhverjum frelsi með því að beita hann ekki ófrelsi annars vegar og hins vegar því að frelsa þann sem er ranglega fangelsaður. Tökum fyrir skýrustu myndina sem ég get hugsað mér: Við stærum okkur ekkert sérstaklega af því að ganga frjáls um götur bæjarins vegna þess að við höfum ekki verið sérstaklega fangelsuð. Það felst enginn kostnaður í að tryggja það frelsi. Þvert á móti. Það fælist kostnaður í að taka það burt. Þegar kemur að réttindum fatlaðs fólks þurfum við að átta okkur á því að við eigum frekar að líta á það eins og að einhver hafi verið beittur ófrelsi og við þurfum að laga það. Það kostar erfiði. Það kostar athygli og oft og tíðum peninga. Við þurfum að vera algerlega reiðubúin til þess að inna það starf af hendi og gera það sem gera þarf til þess að tryggja frelsi þessa fólks, því þegar allt kemur til alls snýst þetta um frelsi. Þegar þetta ágæta mál verður samþykkt, og ég segi þegar, er mikilvægt einnig að við fylgjum því eftir því að sú töf sem orðið hefur á málinu finnst mér benda til ákveðins skeytingarleysis. Og eins og ég sagði áðan hafa þingmenn allra þingflokka kvartað undan þessu og viljað fá þennan samning fullgiltan, en það hefur tekið alveg fáránlega langan tíma. Ég leyfi mér að nota þau orð, virðulegi forseti; alveg fáránlega langan tíma. Það er engin ástæða til að bíða svona lengi. Þetta er bara skeytingarleysi sem fær einhvern veginn að viðgangast. Ég óttast að eftir að málið verður samþykkt verði skeytingarleysi gagnvart þeim lagabreytingum sem þarf síðan að fara í. Hv. þingflokkur Bjartrar framtíðar hefur lagt fram frumvarp sem varðar þetta mál en það fékk því miður ekki framgöngu. En þau eru fleiri, eins og fram kemur í greinargerð tillögunnar. Það er mjög mikilvægt að þessi frumvörp verði lögð fram á komandi kjörtímabili og samþykkt. Þá vil ég sérstaklega nefna frumvarp til laga um sjálfstæða mannréttindastofnun. Það er nokkuð sem tekur tíma og erfiði að búa til og þá er mikilvægt að það sé gert, að ekki sé bara beðið með það vegna þess að við erum búin að klappa okkur á bakið fyrir að fullgilda þennan samning. Ég óttast svolítið að sú verði raunin. Það virðist vera mynstrið. Eins og ég sagði áðan fagna ég því hversu óumdeilt þetta er. Mér finnst því gleðiefni að sjá mál sem mér og mörgum öðrum finnst sjálfsagt. Mér finnst ýmislegt mjög sjálfsagt sem er þó umdeilt. En þetta er óumdeilt, sama hversu sjálfsagt einum og einum þingmanni finnst það. Það er gleðiefni. Þess vegna velti ég fyrir mér hvers vegna ekki er lagt til að samþykkja einnig valkvæða viðaukann. Hv. þm. Páll Valur Björnsson, sá sérstaklega háttvirti þingmaður, hefur lagt fram breytingartillögu um að þessi valkvæði viðauki verði einnig samþykktur. Eins og hann vék hér að í ræðu sinni komu engin rök fram gegn því í greinargerðinni. Þar er einfaldlega fullyrt að það verði ekki samþykkt að svo stöddu án þess að þar komi einhver rök. Í andsvörum áðan spurði ég hv. þingmann hvort hann gæti ímyndað sér einhver rök eða hvort hann hafi heyrt af einhverjum rökum. Hann kom fram með ákveðna tilgátu, sem reyndar var byggð á afspurn - við skulum nú kannski ekki alveg trúa því sjálfkrafa, maður á ekki sjálfkrafa að trúa illu upp á annað fólk. En það er klárlega umhugsunarefni sem hann sagði. Eins og sést í greinargerð var ákveðið að samþykkja hann ekki. Það er ekki eins og hann hafi gleymst. Tekin var meðvituð ákvörðun um að gera það ekki. Mér finnst það skrýtið og pínulítið áhugavert í ljósi þess hversu óumdeild fullgilding samningsins sjálfs er. Ég hlakka til - eða kvíði fyrir eða bæði, ég veit ekki alveg hvort - að heyra hvað það er sem stendur í vegi fyrir því. Þarna er á ferðinni mál sem ég held að ríki eins og Ísland ætti léttilega að geta staðið við. Það felur í sér réttarbætur fyrir fatlað fólk. Annars vegar kvörtunarleið fyrir einstaklinga til nefndar á vegum Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, hins vegar leið fyrir nefndina til að rannsaka alvarleg og kerfisbundin brot gegn samningnum með samþykki viðkomandi aðildarríkis. Ég hefði haldið að Ísland ætti ekki að þurfa að hafa miklar áhyggjur af því. En þar sem ég veit hvernig farið er með fólk á Íslandi kæmi mér heldur ekki á óvart að það væri full þörf fyrir þetta, vonandi ekki oft, en það kæmi mér ekkert á óvart að það gerðist. Íslendingar eru ekki jafn ofboðslega framarlega í réttindamálum og við teljum okkur stundum trú um að við séum. Það er bara þannig. Því miður. En eina tilgátan sem ég hef heyrt um sem ástæðu fyrir því að valkvæði viðaukinn sé ekki með að þessu sinni er sú að hann feli í sér auknar málsóknir og slíkt. Eins og ég fór yfir í stuttu spjalli við hv. 10. þm. Suðurkjördæmis, Pál Val Björnsson, álít ég það rök fyrir því að gera þetta. Ef þörf er á málsóknum, ef tilefni er til málsókna er mikilvægt að það sé farvegur fyrir þær málsóknir. Ef ekki er þörf fyrir þær koma fordæmi væntanlega hratt, álitamál verða útkljáð og hægt verður að halda áfram, hver svo sem þau eru. Ég sé alla vega ekki fyrir mér að jafn vel stætt ríki og Ísland, sem er í þokkabót lítið samfélag og getur tiltölulega auðveldlega brugðist við ýmsum kröfum um breytingar - það er það reyndar eitt af því jákvæða við það að vera fámenn þjóð með lítið hagkerfi að við getum gert hlutina hratt. Hlutirnir geta gerst mjög hratt á Íslandi og gera það reyndar almennt. Við eigum ekki að vera hrædd við að taka upp svona viðauka, ekki síst af þeirri ástæðu. Við ættum alveg að ráða við það. Við höfum vissulega efni á því. Ég hef enga trú á því að við höfum ekki efni á því, að fjárskortur geti verið gild ástæða þess að hafna hinum valkvæða viðauka. Ég velti fyrir mér hvernig fer með atkvæðagreiðslur um þessa breytingartillögu. Ég ætla ekki að leyfa mér að óska hv. þingmanni til hamingju með það fyrir fram að hún verði samþykkt. En ef hún verður ekki samþykkt verður nú heldur betur rætt um það. Það er eins gott að menn hafi gild rök gegn því ef menn ætla ekki að samþykkja viðaukann. Ein leið til að líta á málið, jafnvel ef það kallar á aukið „vesen“ fyrir yfirvöld eða embættismenn þeirra, er að líta á þetta sem vexti, að líta á þetta þannig að fatlað fólk hafi lánað okkur réttindi sín á meðan við höfum dregið lappirnar með að fullgilda þennan samning. Við köllum það bara bætur eða vexti á því láni að taka þennan valkvæða viðauka með, þ.e. ef við ætlum að líta á það sem eitthvað annað en sjálfsagðan hlut. Eins og kannski er ljóst greiði ég atkvæði með þessu öllu saman enda er að mínu mati ekki annað forsvaranlegt á þessum tímapunkti og þótt fyrr hefði verið.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu hæstv. utanríkisráðherra um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk og nefndarálit hv. þingnefndar utanríkismála, álit sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór í gær mjög vel og glögglega yfir. Í fyrri umr. um málið fór ég yfir þörf, forsendur og nauðsyn þess að við klárum loks að fullgilda samninginn enda er, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson orðaði það, stjórnvöldum til vansa hversu langan tíma það hefur tekið. Í greinargerð með sjálfri tillögunni er allítarlega farið yfir þá vinnu sem hefur átt sér stað eða er í burðarliðnum og sem er nauðsynleg til að við klárum þetta mál. Þetta er ekki endastöð. Eins og ég nefndi þá í ræðu um þingsályktunartillöguna er þetta stöðug vegferð þar sem við tryggjum sjálfsögð mannréttindi og erum á vaktinni með það. Ég vil vitna orðrétt í nefndarálit hv. utanríkismálanefndar, með leyfi forseta: „Samningurinn viðurkennir mannréttindi fatlaðs fólks, sem eru þau sömu og annarra, en staðfestir jafnframt rétt fatlaðs fólks til að njóta þessara réttinda. Markmið samningsins er að fatlað fólk njóti allra mannréttinda og mannfrelsis til fulls og jafns við aðra …“ Kjarninn í þessu öllu saman er að allir hafi jöfn tækifæri og aðgengi og má í því samhengi vitna til 9. gr. samningsins sjálfs. Ég kom jafnframt inn á það í umræðu um tillöguna að ég hef farið fyrir starfshópi sem hæstv. velferðarráðherra skipaði í ársbyrjun 2014 sem hefur haft það verkefni að endurskoða lög um félagsþjónustu sveitarfélaga og lög um málefni fatlaðs fólks. Ég fór þá í ræðu yfir störf nefndarinnar og jafnframt er í greinargerð með tillögunni komið inn á það. Staðan nú er sú að hópurinn lagði drög að frumvörpum ásamt greinargerð, frumvörpum sem fóru í umsagnarferli í ráðuneytinu í sumar. Hefur starfshópurinn á þeim tíma fengið mjög gagnlegar ábendingar sem verið er að taka tillit til og niðurstöðu er að vænta sem birtist í frumvarpi til nýrra laga um málefni fatlaðs fólks. Samningurinn hefur allan tímann verið hafður til hliðsjónar og svo breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaganna því til samræmis. Aukinheldur er auðvitað tekið tillit til þeirra samfélagslegu breytinga sem hafa orðið en eins og við þekkjum hefur málaflokkurinn yfirfærst frá ríki til sveitarfélaga og ítarleg skýrsla um fjárhagslegt og faglegt endurmat átt sér stað, nú síðast í desember. Þá er auðvitað notendastýrð persónuleg aðstoð form sem við höfum verið að þróa og vinna að á liðnum árum og sérstakur starfshópur hefur unnið með það mál og við í endurskoðunarstarfshópnum höfum átt samvinnu og samráð við hann. Það er form sem hentar mörgum, kannski ekki öllum, en er sannarlega til þess fallið að mæta réttindum margra til að stýra sínu eigin lífi. Allt að einu snýr kjarni samningsins að jafnrétti sem er tryggt í 65. gr. stjórnarskrár Íslands. Ég vona að við getum sameiginlega staðið að því að varða þessa vegferð með yfirlýsingu sem í þessum mannréttindasamningi felst. Ég fagna því hvernig samstaðan um það birtist á Alþingi um þetta efni og hvet beinlínis til þess og þakka um leið snörp viðbrögð og vinnu hv. utanríkismálanefndar í úrvinnslu málsins. Í lokin legg ég áherslu á það sem kemur fram í nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar, þ.e. hvatningu til stjórnvalda um að hafa hraðar hendur með undirbúning fullgildingar gagna svo ljúka megi ferlinu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna svo hæstv. utanríkisráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir geti klárað þetta ferli. Hér hefur þó nokkuð verið komið inn á breytingartillögu hv. þm. Páls Vals Björnssonar um valfrjálsa bókun. Um það vil ég segja að í nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar kemur fram að standi vilji Alþingis til að fullgilda hana þurfi aðra ákvörðun þar um og ég trúi því að hv. utanríkismálanefnd vilji ígrunda það mál og færa sterk rök fyrir því, a.m.k. yfirfara málið áður en ákvörðun verður tekin eða þetta lagt fyrir þingið í atkvæðagreiðslu.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið. Fyrst og síðast vildi ég koma hingað upp til að fagna þeim áfanga sem við erum að ná og þeirri samstöðu sem um málið hefur náðst. Ég vil einnig nota tækifærið og þakka hv. utanríkismálanefnd og öllum fulltrúum í nefndinni hversu liðlega og vel var tekið á því að afgreiða þetta stóra mál hratt og örugglega út úr nefndinni. Það hefði aldrei verið gert nema vegna þess að fram hafði farið mikil og góð umræða á vettvangi hv. velferðarnefndar áður vegna tillögu sem komið hafði frá nokkrum þingmönnum um mikilvægi þess að klára málið. Það hjálpaði til við að klára málið á eins stuttum og snöggum tíma og raun ber vitni. Fyrst og síðast vil ég færa nefndinni þakkir fyrir það. Ég vil líka nefna það sem allir aðrir hv. þingmenn hafa gert að þetta er risastórt mál og við erum að ná stórkostlega miklum áfanga. Ég ætla ekki að gera eins og sumir hv. þingmenn hafa gert í dag, að kenna einhverjum um þær tafir sem orðið hafa á málinu eða finna ástæðuna fyrir því að málið hefur hvílt í tæp níu ár án þess að við því hafi verið hreyft. Margir hafa komið að því, en það hafa jafnmargir unnið að því, og vonandi miklu fleiri, að tryggja að við erum nú að ná þeim árangri að fara að fullgilda samninginn. Það var vel gert hjá hv. þingmanni og framsögumanni hv. utanríkismálanefndar Össuri Skarphéðinssyni í gær að fara yfir nefndarálitið frá hv. utanríkismálanefnd. Ég ætla ekki að gera það, ég veit að þar var vel áréttaður sá skilningur nefndarinnar og okkar allra að það að samþykkja og ganga frá þessu verki núna er ekki bara einhver staðfesting og handaupprétting. Því fylgja miklar skuldbindingar. Við þurfum að vinna með það áfram í formi breytinga á lögum og vinna eftir því kerfi. Við þurfum svo að tryggja að það sé alveg ljóst að okkur er alvara. Þetta er ekki einungis staðfesting og formleg athöfn sem fram fer þegar við fullgildum samninginn á vettvangi Sameinuðu þjóðanna næstkomandi föstudag, eins og stendur til að gera, heldur fylgja því miklar skuldbindingar fyrir þing og þjóð og ríkisstjórn að gera slíkt. Ég vil árétta að við séum meðvituð um hversu alvarlegt og stórt mál þetta er. Hér hefur verið talsverð umræða um það sem kallað hefur verið valkvæða bókunin og hefur verið lögð fram breytingartillaga um að við staðfestum hana samhliða þessu. Þær upplýsingar sem hv. utanríkismálanefnd fékk og ég hef einnig fengið frá aðilum sem að þessu koma í umræðunni, förum við ekki í gegnum þá athöfn með samninginn næstkomandi föstudag, það liggur alveg fyrir. Þá þyrftum við að bíða með fullgildinguna vegna þess að ákveðin gögn sem þurfa að fylgja fullgildingunni liggja ekki fyrir varðandi viðbótarbókunina. Ríki hafa farið misjafnar leiðir í því. 166 ríki hafa fullgilt þennan samning, 90 ríki hafa látið þessa bókun fylgja með, önnur hafa beðið með að gera það vegna þess að þau eru ekki tilbúin með gögnin sem þessu tengist. Nú getum við bent hvert á annað og velt fyrir okkur hvers vegna gögnin og við séum ekki tilbúin. Hv. utanríkismálanefnd lagði alla áherslu á að ljúka þessu, eins og kemur fram í nefndarálitinu þar sem stendur orðrétt, virðulegur forseti: „Nefndin hvetur stjórnvöld til þess að hafa hraðar hendur svo að fullgildingargögn verði tilbúin innan þess tíma og ljúka megi fullgildingarferlinu með afhendingu þeirra til Sameinuðu þjóðanna.“ Athöfnin á fara fram næstkomandi föstudag. Öll gögn er tengjast fullgildingu samningsins sjálfs liggja fyrir. Gögnin sem tengjast hinni valkvæðu bókun liggja hins vegar ekki fyrir. Það er ástæða þess að við verðum að klára þetta og það er ástæða þess að nefndin segir orðrétt í nefndaráliti sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Standi vilji Alþingis til að fullgilda hana þarf því aðra ákvörðun þar um.“ Ég efast ekki um að hv. utanríkismálanefnd, og hv. þingmenn og þingið allt vilji klára bókunina. Standi vilji manna til að klára það allt saman bendir allt til þess að við þyrftum að bíða eftir gögnum. Það er valmöguleiki að taka þetta saman, en þá verður fullgildingin ekki á næsta föstudag á þeim fundi sem hæstv. utanríkisráðherra situr núna fyrir okkar hönd. Það er þess vegna sem talin var ástæða fyrir okkur, og við mátum það þannig í nefndinni, að mikils virði væri að koma málinu hingað inn þrátt fyrir að hin valkvæða bókun gæti ekki fylgst með. Ég vildi útskýra það og árétta. Svo er það í höndum þingsins að taka ákvörðun um hvort menn vilja bíða eða gera þetta með þessum hætti. Til útskýringar vildi ég engu að síður að þetta kæmi fram. Þetta var rætt á fundi nefndarinnar. Fyrst og síðast, óháð umræðu um valkvæðu bókunina, árétta ég skoðun mína um að að sjálfsögðu eigi Ísland að ganga frá henni líka, hugur okkar stendur til þess. Mér finnst að þingið ætti að klára það hratt og örugglega, en til þess að það gerist verða gögnin að vera til staðar. Ég treysti komandi þingi til að sjá til þess. Við vitum það öll og einnig þeir sem unnið hafa að þessum málum á þingi lengur en ég, að það er stærsta skrefið að fullgilda samninginn eins og hann liggur fyrir núna. Það er langmikilvægast að gera það. Síðan eigum við að sjálfsögðu að ganga með sama hætti fram gagnvart valkvæðu bókuninni og velta fyrir okkur hvort við viljum lögfesta samninginn. Stærsta skrefið sem löggjafinn getur tekið núna og er tilbúinn að taka er að fullgilda þennan samning. Hann getur afhent fullgildinguna til Sameinuðu þjóðanna í þessari viku ef okkur tekst að afgreiða málið hratt og örugglega. Ég vona innilega að okkur takist það og að mér hafi tekist að skýra afstöðu mína hvað varðar valkvæðu bókunina því að eftir henni var spurt. Að lokum, hæstv. forseti, vil ég óska okkur öllum til hamingju með þennan stóra dag og fyrst og síðast þeim sem barist hafa fyrir því máli í mörg ár að þetta yrði að möguleika. Það er að gerast og gerir það á næstu dögum með formlegri staðfestingu ef þingið ákveður að þannig verði það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni utanríkismálanefndar fyrir prýðilega ræðu og fyrir að fara inn á það mál sem við vorum að ræða áðan, þ.e. um valkvæða viðaukann. Eins og ég sagði áðan á maður ekki fyrir fram að trúa því illa sem sagt er um fólk. Þess vegna þykir mér mjög vænt um að fram komi einhver rök um hvers vegna viðaukinn á ekki að fylgja með í þetta sinn. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það. Að því sögðu velti ég fyrir mér hvort það komi einnig í veg fyrir að Alþingi heimili ríkisstjórninni að undirrita fullgildingu viðaukans. Er ekki hægt að veita heimildina en beita henni seinna, þ.e. eftir að gögnin eru reiðubúin? Til vara spyr ég: Ef þingsályktunin sjálf er þess eðlis að hún felur í sér að gera þurfi hvort tveggja í einu, væri ekki hægt að breyta breytingartillögunni, og það er hægt, í tvær málsgreinar þar sem önnur fjallaði um að fullgilda samninginn og hin fjallaði um að fullgilda einnig valkvæða viðaukann þegar þau gögn liggja fyrir? Ég sé nefnilega ekki hvers vegna það ætti að tefja ferlið. Mér þykja rökin góð, við viljum ekki tefja málið frekar, svo mikið er víst. Ef rökin eru þau að breytingartillaga hv. þm. Páls Vals Björnssonar tefji málið hygg ég að það sé skilningur á því, enda kvarta margir undan því hvað málið hefur tekið langan tíma, burt séð frá því hverjum það er að kenna. Í stuttu máli, virðulegi forseti. Er ekki hægt að redda þessu og veita þessa heimild til yfirvalda án þess að henni sé beitt akkúrat í dag?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og vangavelturnar. Ég þori ekki alveg að fullyrða um það nákvæmlega hér og nú, en hefði þó talið og segi án allrar ábyrgðar, að þingið gæti haft hér áhrif, annaðhvort í formi þess að árétta það í nefndaráliti með skýrari hætti eða í formi þess að afstaða þingsins kæmi fram sem fæli það í sér að ríkisstjórn Íslands væri falið að klára málið. Það er örugglega hægt að vinna það einhvern veginn þannig enda felur það ekki í sér - og nú er ég að hugsa upphátt og bið hv. þingheim afsökunar á því - að ríkisstjórnin eða hæstv. ráðherra þyrfti að mæta á fund með einhver gögn, en það fæli hins vegar í sér vilja þingsins til að klára málið. Þá er það orðið annars eðlis, mundi ég halda, en að senda hæstv. ráðherra til fundar með ókláruð gögn. Mér finnst það vera allt annað mál. Er hægt að breyta tillögunni þannig að hún nái utan um það? Ég ætla ekki að fullyrða um það. Mér finnst það hljóma allt öðruvísi að miða við upplýsingarnar sem við fengum í hv. utanríkismálanefnd. Það er fyrsta hugleiðing mín.
Virðulegi forseti. Ég held að hagsmunaaðilarnir, nefnilega fatlað fólk, yrðu mjög glaðir ef við mundum sýna það í verki, að því gefnu að það sé mögulegt, að við ætlum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma að hinum valkvæða viðauka ef það tefur ekki málið í heild sinni. Ég held að það sé fullt tilefni til að skoða þann möguleika til hlítar í dag. Ég veit ekki hvort það þarf endilega að greiða atkvæði í dag til að ekki verði töf á föstudaginn, ég þekki það ekki, en hv. þingmaður kinkar kolli. Þingfundur má standa til miðnættis í dag. Ég velti fyrir mér hvort það sé nægilegur tími. Við höfum heilu klukkutímana. Mér finnst þetta ekki það flókið mál. Spurningin er í raun og veru: Er hægt að veita þessa heimild núna og fullgilda samt samninginn á föstudaginn en bregðast við valkvæða viðaukanum seinna hvað varðar framkvæmd? Það er spurningin sem mér finnst liggja fyrir á þessum klukkutíma og legg til að við finnum svör við því. Ég ætlast ekki til að hv. þingmaður svari því hér og nú enda erum við í umræðunni og þetta er nokkuð sem við verðum að skoða. Ég skil mætavel ef hv. þingmaður getur ekki svarað því hér og nú. En spurningin er ekki flókin. Alþingi hlýtur að hafa þurft að eiga við svona áður, þ.e. að veita heimild sem ekki er nýtt endilega einhverjum dögum seinna. Ég held að hér sé tækifæri til að sýna í verki að okkur er alvara með að flýta málinu eins mikið og mögulegt er. Ef það tekst ekki finnst mér samt að við eigum að vera algjörlega skýr í afstöðu okkar og leyfa ekki þessum valkvæða viðauka að tefjast meira en algjörlega er nauðsynlegt. Eins og fyrr greinir sýnist mér samt, mér til ákveðinnar gleði, að verði ekki efnisleg andstaða hér á bæ við þennan valkvæða viðauka og það er mikilvægt að það komi líka fram.
Virðulegur forseti. Ég árétta það sem ég sagði og legg til að meðan umræðan fer fram sé aðeins sest yfir málið og kannað hvort einhver flötur sé á því að gera það. Mér finnst alla vega ekkert koma í veg fyrir slíkt, þetta er bara spurning hvernig hlutirnir eru orðaðir. Ég var einungis að vekja athygli á því að það gæti tafið þetta stóra mál, gæti tafið heildarhugsunina og árangurinn ef við mundum samþykkja breytingartillögu sem gerir okkur ókleift að fullnusta hitt. En sé einhver önnur leið til að sýna vilja okkar allra til að þessi viðbótarbókun sé til staðar þá stendur alla vega ekki á mér að setjast yfir málið og reyna að finna lausn í því.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér mál sem er mjög ánægjulegt að við séum að klára í dag eftir stutta og snarpa vinnu hæstv. utanríkismálanefndar. Ég verð hins vegar að segja að það er dapurt að það sé 20. september árið 2016 sem við erum að samþykkja þetta, en betra er seint en aldrei. Við ræðum tillögu til þingsályktunar sem hæstv. utanríkisráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir flutti fyrir nokkrum dögum um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þessi góði og ánægjulegi samningur var undirritaður af hálfu Íslands 30. mars 2007 eftir að allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hafði samþykkt hann. Í upphafi þessa þings flutti ég ásamt tólf öðrum þingmönnum sams konar tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég flutti það mál og það fór til velferðarnefndar sem kallaði eftir umsögnum og kallaði til sín gesti, ræddi það mál eftir að húsnæðismálin voru búin og skilaði því með tillögu, niðurstöðu sem er prentuð við nefndarálitið sem heitir Skýrsla velferðarnefndar um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, og getið er um á vef Alþingis. Við fyrri umræðu þessa máls gat ég, í stuttu andsvari við hæstv. ráðherra, um þá tillögu sem þarna hafði legið inni sem væri hægt að taka strax og samþykkja. Í umræðu fæddist sú hugmynd að þingsályktunartillagan færi til utanríkismálanefndar í stað allsherjar- og menntamálanefndar, eins og hæstv. ráðherra lagði til. Við frekari skoðun á þingsköpum kom í ljós að staðfesting á alþjóðasamningum, eins og hér er um að ræða, er verkefni utanríkismálanefndar. Ég verð að segja ráðherranum til hróss að hún gerði það að tillögu sinni. Málið gekk til utanríkismálanefndar þar sem það var tekið fyrir á einum fundi. Stuðst var við þau gögn og umsagnir sem velferðarnefnd hafði unnið vegna umræddar þingsályktunartillögu sem ég og tólf aðrir þingmenn fluttu við upphaf þessa þings og er það vel. Jafnframt kemur fram að hv. þm. Össur Skarphéðinsson, framsögumaður málsins, og nefndin öll, undir stjórn hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur - ég tek það fram að nefndin öll vann þetta mjög hratt og vel sem gerir að verkum að við erum að ræða þetta við síðari umræðu og væntanlega verður þetta samþykkt síðar í dag. Það er nauðsynlegt vegna þess að á morgun, í síðasta lagi á fimmtudag, hyggst hæstv. utanríkisráðherra skila inn fullgildingarskjölum fyrir Íslands hönd á fundi hjá Sameinuðu þjóðunum. Þess vegna segi ég: Það er ánægjulegt hvað hæstv. utanríkismálanefnd hefur unnið þetta hratt. Framsögumaður málsins, Össur Skarphéðinsson, flutti nefndarálitið hér í gær og fjölmargir lýsa yfir stuðningi við málið, enda held ég að þingheimur allur muni standa að samþykkt þessarar þingsályktunartillögu, vonum seinna. Þegar ég flutti þá tillögu sem ég hef gert að umtalsefni stóð þar inni, ef ég man rétt, að 156 ríki væru aðilar að þessum samningi auk Evrópusambandsins sem hefur staðfest hann líka, 157 ríki og Evrópusambandið. Í dag hef ég fengið upplýsingar um að 10 ríki hafi bæst við á þessu ári, ríki sem heita Antigúa og Bermúda staðfestu samninginn 7. janúar 2016, Srí Lanka staðfesti hann 8. febrúar, Brunei 11. apríl, Comoros 16. júní, Finnland 11. maí og Holland 14. júní síðastliðinn. Ríkin eru orðin 166 en aðildarríki Sameinuðu þjóðanna, eftir því sem ég best veit, eru um 190. Það er þess vegna sem ég kem hér í ræðustól til að ræða þetta við síðari umræðu, þetta mikilvæga og þarfa mál sem við ætlum að samþykkja núna þannig að ráðherra geti afhent fullgildingarskjölin á fullgildingarfundi sem er á morgun eða fimmtudaginn. Það er ánægjulegt og gott. Umræða hefur spunnist um hinn valkvæða viðauka sem kallaður er. Ég get ekki séð það neins staðar í tillögunni að sérstaklega sé fjallað um hann, hann er hluti af samningnum að mínu mati. Ég segi hiklaust: Af því að við erum svona sein að gera þetta eigum við að skoða það mjög alvarlega að fullgilda valkvæða viðaukann líka. Ég spyr til vara, vegna þess að ég veit að um það hefur verið rætt, hvort við gætum hugsanlega haft þar inni að hinn valkvæði viðauki verði staðfestur svo fljótt sem auðið er. Mér berst til eyrna að ef við samþykktum þetta gæti það frestað því sem á að gerast á morgun eða á fimmtudag. Ég trúi því og treysti að hæstv. utanríkismálanefnd, með hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur í broddi fylkingar og framsögumann málsins hv. þm. Össur Skarphéðinsson, leiti leiða til að við klárum þetta algjörlega hér í dag. Við skuldum þeim sem þetta fjallar um, þ.e. okkar minnstu bræðrum og systrum, að staðfesta samninginn, fullgilda hann og við eigum að stíga skrefið til fulls. Ég fór yfir þetta í upphafi ræðu minnar. Ég nefndi hæstv. utanríkisráðherra Lilju Alfreðsdóttur og þá farsælu niðurstöðu sem varð; mjög fljót og góð utanríkismálanefndar sem gerir það að verkum að við erum að ræða þetta hér og nú. Virðulegi forseti. Markmið samningsins er að efla, verja og tryggja jafna stöðu allra einstaklinga óháð skerðingum. Samningurinn er leiðarvísir að því hvernig tryggja skuli fötluðu fólki sömu mannréttindi og tækifæri og öðrum. Í samningnum felst viðurkenning alþjóðasamfélagsins á því að fatlað fólk hafi í gegnum tíðina ekki notið sama réttar og tækifæra til samfélagsþátttöku og aðrir. Samningurinn byggist á félagslegri sýn og fötlun samanber 2. mgr. 1. gr. samningsins sem segir að til fatlaðs fólks teljist meðal annars þeir sem eru með langvarandi, líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra. Þetta eru fögur fyrirheit. Þetta er fallega orðað í samningnum og í greinargerð, en ég er að lesa hér kafla upp úr greinargerð að tillögu sem ég ásamt tólf öðrum þingmönnum fjallaði um. Um þetta er líka fjallað í tillögu hæstv. utanríkisráðherra. Öll erum við sammála um þetta mál. Vegna mikilvægi málsins ætla ég ekki að orðlengja meira um þennan samning. Ég hygg að við séum öll sammála um samþykkt hans. Við ættum í raun að biðjast afsökunar á að vera ekki búin að gera það fyrr eins og með svo margt annað. Það er yfirsterkara því að fara í frekari umræðu um þetta mál eða lengja umræðuna. Það sem mér finnst mikilvægast, virðulegi forseti, er að við leitum að lausn til að heimila fullgildingu á samningnum öllum og valkvæða viðaukanum og reynum að sýna það á Alþingi að við getum unnið saman að sátt um mál og fundið lausnir. Ef tímapressan er svona mikil eins og ég gerði að umtalsefni áðan, ef það eru einhver vandkvæði með valkvæða viðaukann vegna þýðingar eða annað, gæti það gerst sem ég get ekki hugsað mér að gerist, þ.e. að fresta þyrfti því að afhenda fullgildingarskjölin. Ég get ég ekki hugsað mér það. Ég trúi ekki öðru en við á Alþingi getum sest niður og fundið lausn á þessu máli hvað þetta varðar. Svo ég segi: Í mínum huga var þetta allt saman undir í þeirri tillögu sem flutt var í haust. Ég get ekki séð neins staðar fjallað um að viðaukinn sé undanskilinn. Virðulegi forseti. Ég ætla að standa við það sem ég sagði áðan og ljúka máli mínu um þetta mikilvæga og góða mál sem ég vonast til að við samþykkjum sem allra fyrst. Þess vegna ætla ég ekki að lengja umræðuna meira en ég hef gert með rétti mínum til að ræða þetta við síðari umr.
Frú forseti. Ástæðan fyrir því að utanríkismálanefnd tókst að afgreiða málið með mjög snörpum vinnubrögðum var tvíþætt: Í fyrsta lagi sú tillaga sem hv. þingmaður var búinn að leggja hér fram ásamt mér og ýmsum öðrum þingmönnum, sem var hin sama og hæstv. utanríkisráðherra lagði síðar fram. Það gerði það að verkum að búið var að vinna alla grunnvinnuna. Niðurstöður rannsóknarvinnu fagnefndarinnar lágu fyrir þegar málið kom til utanríkismálanefndar vegna þess að utanríkisráðherra lagði fram tillögu sem var stafrétt hin sama og tillaga hv. þingmanns, þannig að honum ber að þakka. Í öðru lagi ber að þakka hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur sem sýndi mikinn skilning og sveigjanleika við það að beita þessum vinnubrögðum og nýta vinnu annarrar nefndar. Þökk sé henni. Hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir flutti líka tímamótaræðu áðan. Hún lýsti því yfir að hún styddi það að valkvæða bókunin yrði tekin upp en taldi á því tæknilega annmarka. Hv. þm. Kristján L. Möller er með meiri reynsluboltum sem sitja á þinginu. Ég spyr hann þess vegna: Telur hann ekki að hægt sé að gera hvort tveggja; að taka tillit til ákveðinna tæknilegra annmarka, vegna þess að fullgildingarfundurinn er ekki á morgun heldur hinn, með því að við klárum fullgildingu samningsins um réttindi fatlaðra en staðfestum jafnframt og samþykkjum breytingartillögu hv. þm. Páls V. Björnssonar með þeirri breytingu, og hins vegar að sú bókun og fullgilding taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2017? Þá erum við búin að klára samninginn um réttindi fatlaðra og búin að gefa fyrirmæli um það inn í framtíðina að unnið verði með hraði þannig að t.d. 1. janúar 2017 sé [[Forseti hringir.]]hægt að ganga frá hinu, eða, eins og kom fram frá öðrum hv. þingmanni áðan, eins fljótt og auðið verði þannig að við klárum þetta í dag.
Hæstv. forseti. Hér spyr hv. þm. Össur Skarphéðinsson, framsögumaður málsins, út í hina tæknilegu annmarka, ef þeir eru einhverjir, vegna valkvæða viðaukans. Hann spyr um hvort ekki sé hægt að samþykkja tillögu frá hv. þm. Páli Vali Björnssyni, e.t.v. með viðauka sem gæti verið, eins og hv. þingmaður nefnir, áramótin 1. janúar 2017, eða svo fljótt sem auðið er. Ég segi fyrir mitt leyti að ef engir tæknilegir annmarkar eru á því að hafa dagsetninguna með mundi ég frekar vilja hafa það þannig, að Alþingi talaði skýrt til framkvæmdarvaldsins. Við höfum samþykkt að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks með hinum valkvæða viðauka. En vegna þess hvernig stendur á, í raun vegna þess hversu seint málið kom inn - en það hefur þó verið unnið faglega, vel og hratt af utanríkismálanefnd, m.a. með því að nýta gögn úr annarri nefnd, sem er til fyrirmyndar á Alþingi - þá setjum við þetta inn. Ef einhverjir tæknilegir örðugleika eru hjá framkvæmdarvaldinu að gera þetta allt saman á næstu einum til tveimur dögum vil ég að það komi skýrt fram hjá Alþingi að við ætlumst til að framkvæmdarvaldið staðfesti valkvæða viðaukann 1. janúar 2017 eða „eins fljótt og auðið verður“. Það er lausnamiðuð leið, það er málamiðlun sem er kannski nauðsynleg vegna tæknilegra annmarka, eins og hv. þingmaður talaði um. Þess vegna segi ég: Jú, við skulum reyna að gera þetta. Fyrir alla muni, virðulegi forseti, vil ég segja að við látum þennan dag ekki renna án þess að klára þetta mál. Við skuldum fólki það og í raun og veru ættum um leið að biðjast afsökunar á að vera ekki búin að því fyrir lifandi löngu.
Frú forseti. Hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir kom hér snöfurmannlega í ræðustól fyrr í dag og lýsti því yfir að af hennar hálfu væri engin fyrirstaða fyrir því að valkvæða bókunin yrði samþykk. Það væru einungis tæknilegir örðugleikar sem gerðu það að verkum að ekki væri hægt að gera það í dag. En hún lýsti fullum og ótvíræðum stuðningi við það. Annar þingmaður, hv. þm. Willum Þór Þórsson, talaði hér með þeim hætti áðan að ég gat ekki skilið betur að en hann, þingmaður Framsóknarflokksins, væri nákvæmlega þeirrar skoðunar, eins og hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir, að hann vildi styðja valkvæðu bókunina til framkvæmdar og framgangs. Þá finnst mér að við séum komin í stöðu sem hægt er að leysa. Það liggur fyrir að allir sem tekið hafa til máls eru ekki bara stuðningsfólk samningsins um réttindi fatlaðra heldur eru þeir líka þess fýsandi að valkvæða bókunin verði einnig fullgilt. Það eru ákveðin tæknileg úrlausnarefni, segir formaður utanríkismálanefndar. Gott og vel. Þá leysum við það með þeirri aðferð sem við erum að ræða. Við fullgildum samninginn um réttindi fatlaðra. Við samþykkjum breytingartillögu hv. þm. Páls Vals Björnssonar um að við gerum það líka gagnvart valkvæðu bókuninni en skjótum hins vegar fullgildingunni inn í framtíðina, t.d. 1. janúar 2017, eða „eins fljótt og auðið verður“. Þá fær embættismannakerfið allan þann tíma sem það þarf til að undirbúa fullgildingu bókunarinnar, en þingið hefur fyrir sitt leyti afgreitt málið og er búið að gefa skýr fyrirmæli um vilja sinn. Málið er leyst.
Hæstv. forseti. Einn af örfáum kostum við að þetta eru síðustu dagar þessa þings er að menn ætla að samþykkja margar tillögur. Það leiðir oft til þess að minni hluti og meiri hluti setjast niður yfir mál og tala sig til niðurstöðu, finna lausnir. Ég nota ekki orðin stjórn eða stjórnarandstæðingar í þessu tilviki. Í þessu máli erum við öll meiri hluti. Þess vegna fagna ég því sem hér hefur komið fram varðandi hinn valkvæða viðauka og segi, vegna þess að hv. þingmaður nefndi dagsetninguna 1. janúar 2017: Það má bæta það með því að segja að hann taki gildi eigi síðar en 1. janúar 2017. Það er kannski enn þá betra. Því fyrr því betra ef embættismannakerfið treystir sér til að klára hinn valkvæða viðauka fyrr. Ég treysti hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, framsögumanni málsins, svo og öðrum nefndarmönnum í utanríkismálanefnd til að vinna að lausn á málinu meðan umræðan stendur yfir. Ég get boðið upp á það, virðulegi forseti, að halda hér fleiri ræður á meðan menn sitja í hliðarherbergjum Alþingis til að finna lausn á þessu máli. En aðalatriðið er við klárum tillöguna með fullgildingu samningsins. Ég vonast til að við öll, meiri hluti og minni hluti, finnum sameiginlega lausn á hinu. Aðalatriðið er að hæstv. utanríkisráðherra geti afhent fullgildingarskjölin á fullgildingarfundi, sama hvort hann er á morgun miðvikudag eða fimmtudag. Hæstv. ráðherra er á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og mér finnst fara vel á því að hæstv. utanríkisráðherra klári þetta allt saman. Það er aðalatriðið. Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði: Leitum ráða til að finna lausn [[Forseti hringir.]]og klárum þetta núna þrátt fyrir að það sé vonum seinna. [[Forseti hringir.]]Við hefðum átt að vera búin að því fyrir lifandi löngu. Við verðum sennilega ríki nr. 167 sem fullgildir samninginn.
Frú forseti. Nú þegar dregur að lokum þessarar umræðu vil ég sem framsögumaður að áliti utanríkismálanefndar þakka öllum þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég hafði vænst þess að hæstv. félagsmálaráðherra, Eygló Harðardóttir, sem hefur setið mestan part undir umræðunni mundi líka taka til máls. Kannski er hún á mælendaskrá. Ég er þeirrar skoðunar að við séum að stíga mikið gæfuspor. Ég tel glæsilegt að sjá hversu mikil samstaða virðist ríkja meðal þingheims um að ljúka fullgildingu þessa samnings. Má eiginlega segja að það sé með ólíkindum að tekist hafi að ganga frá málinu á þeim skamma tíma sem var til stefnu. Hæstv. utanríkisráðherra lagði málið fram í síðustu viku. Það var rætt um miðja viku. Á föstudaginn lauk utanríkismálanefnd afgreiðslu málsins. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur fyrir þann skilning og lipurð sem hún sýndi áhugamönnum um framgang málsins innan utanríkismálanefndar. Það hefði ekki verið hægt að koma málinu svona hratt til þingsins rétt áður en því á að ljúka nema vegna þessa skilnings. Mikilvægt er að það komi fram. Sömuleiðis þarf líka að liggja fyrir að það var ekki síst vegna þess að hv. þm. Kristján L. Möller hafði frumkvæði að því að leggja fram ásamt tólf öðrum þingmönnum þingsályktunartillögu um fullgildingu samningsins um réttindi fatlaðra. Ég var í hópi þeirra og var mér kærkomið að ljá nafn mitt til stuðnings því máli. Þess vegna er ég hér sem framsögumaður nefndarálitsins. Auðvitað var það skrýtið að hæstv. utanríkisráðherra lagði síðar fram tillögu sem var nákvæmlega stafrétt sama tillagan og við hin lögðum fram áður. Eini munurinn var sá að við höfðum ekki aðgang að þýðingu á samningnum, sem er flókinn og mikill, yfir á íslensku, en það hafði utanríkisráðuneytið vitaskuld. Að því leyti til gekk sú tillaga tæknilega framar. Söm var gjörðin. Ég ætla ekki að fara í neitt skæklatog um það hver á frumkvæðisrétt að málinu. Það sem skiptir mestu máli er að menn eins og hv. þm. Kristján L. Möller og Ásmundur Friðriksson, hvor á sínum væng stjórnmálanna, eru sameinaðir um að styðja þennan samning. Ég tel líka að við séum búin að ræða okkur niður á eins konar samstöðu um að hægt er að ganga líka frá breytingartillögu sem hv. þm. Páll Valur Björnsson lagði fram um valkvæða bókun. Mjög margir eru þeirrar skoðunar að það færi vel á því og væri langbest ef hægt væri að klára líka samþykkt valkvæðu bókunarinnar. Við þingmenn vitum að það eru fjölmargir innan Öryrkjabandalagsins, í forustu þess og meðal ýmissa samtaka fatlaðra, sem eru þess fýsandi. Þess vegna held ég að sú samstaða sem hefur komið fram eigi að nýta til að við klárum það mál líka. Ég fagna sérstaklega skörungsskap hv. þm. og formanns utanríkismálanefndar, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, sem vatt sér í stólinn áðan og sagði það algjörlega skýrt að hún sæi engin efnisleg andmæli gegn því að samþykkja valkvæði bókunar líka. Hún tiltók hins vegar tiltekna tæknilega örðugleika sem hún hafði fengið upplýsingar um frá embættismönnum í innanríkisráðuneytinu og öðrum ráðuneytum. Ég tek það gilt. Þá segi ég á móti: Við skulum þá koma til móts við bæði sjónarmiðin. Það er hægt, auk þess að samþykkja fullgildingu samningsins sjálfs um réttindi fatlaðra, að samþykkja líka breytingartillögu að jafnhliða verði ríkisstjórninni falið að fullgilda valkvæðu bókunina en skjóta þar dagsetningu inn í framtíðina og orða hana með svofelldum hætti, frú forseti: „eigi síðar en 1. janúar 2017.“ Það þýðir að embættismannakerfið og ráðuneytin hafa tíma frá deginum í dag til að undirbúa innleiðinguna og gera það við fyrsta tækifæri en hafa samt sem áður yfir sér þá svipu að þau verði að gera það eigi síðar en 1. janúar 2017. Þá mundu allir ganga sáttir frá þessu máli og allir hefðu af því mikinn sóma. Sá samningur sem hér er til umræðu, svo ég víki að honum og læt lokið þeim kafla ræðu minnar sem fjallar um valkvæðu bókunina, felur í sjálfu sér ekki í sér nýmæli hvað réttindi varðar fyrir þá sem búa við fötlun eða einhvers konar þroskahömlun. Flest réttindin sem er að finna í hinum fjölmörgu greinum samningsins er líka að finna í ýmsum öðrum sáttmálum þar sem þau eru sömuleiðis tryggð. Þessum sáttmála er ekki áskilið að skapa ný réttindi. Það sem skilur á milli þessa samnings um réttindi fatlaðra frá Sameinuðu þjóðunum og ýmissa annarra eldri mannréttindasamninga er, eins og ég hef rakið fyrr í dag, að í þeim nýja samningi sem fjöllum um eru réttindin útfærð miklu betur og nánar og þau eru aðlöguð að veruleika fatlaðs fólks í því skyni að veita mönnum virka og raunhæfa réttarvernd. Ég hef í máli mínu fyrr í dag tekið tvö dæmi um hvað það er sem þessi samningur skýrir betur varðandi t.d. tjáningarfrelsi. Í samningnum er tekið algjörlega skýrt fram að sú vernd tjáningarfrelsis fatlaðs fólks, sem í samningnum felst, þýðir að ríkjum sem samþykkja og fullgilda þennan samning ber skylda til að viðurkenna og stuðla að því að táknmál verði notað og sömuleiðis blindraletur. Sömuleiðis felst í samningnum sú skýring að réttur til menntunar skuli vera án aðgreiningar. Það er eitt af því sem hefur verið gamalt og nýtt baráttumál þeirra sem hafa verið að reyna að tosa fram réttindi fatlaðra Íslendinga. Sömuleiðis skiptir miklu máli og er kannski aðalatriðið í samningnum sem miðar að því að hafa hliðsjón af því sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sagði í dag svo fagurlega: Við erum öll alls konar fólk. Ég sagði á móti að finna þurfi pláss fyrir alla. Við erum öll sérstök. Okkar starf sem vinnum að því að bæta réttindi fatlaðra, á mínum vinnustað, vitaskuld býr í brjósti okkar vilji til að veita öllum frelsi til að haga sínu lífi eins og menn vilja án þess að þeir séu hamlaðir vegna þess að þeir bera fötlun. Það þýðir til dæmis að menn eiga að fá að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í sínu samfélagi. Það þýðir að menn eiga að hafa búsetufrelsi, réttinn og aðstoð samfélagsins til að búa með þeim hætti sem þeir vilja og með þeim hætti sem þeir telja sér best henta. Menn hafa rætt hérna um hina valfrjálsu bókun við samninginn. Það má velta fyrir sér hver þau réttindi eru sem þar koma til viðbótar. Þau eru mikilvæg í augum sumra og kannski mikilvægust í augum einstakra hópa eða einstaklinga. Valfrjálsa bókunin við þennan samning heimilar einstaklingum eða hópi einstaklinga sem telja sig vera þolendur brots á ákvæðum samningsins að taka sitt mál til alþjóðlegrar eftirlitsnefndar, sem á að setja upp um framkvæmd samningsins án tillits til þess hvaða flokki réttindabrotið tilheyrir. Það er ekki annað og meira en það. Íslendingar hafa enga ástæðu til að óttast þetta. Í þessu felst aukin réttindabót og margir telja þetta mikilvægt. Þetta gerir t.d. hinni sjálfstæðu eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna kleift að rannsaka til að mynda kvartanir um það að kerfisbundin brot á réttindum fatlaðra kunni að vera framin á Íslandi. Stjórnvaldið segir í dag að um ekkert slíkt sé að ræða. Hver er þá áhætta þess að heimila og styðja samþykkt valfrjálsu bókunarinnar? Vitaskuld engin. Frú forseti. Það er auðvitað margt sem á eftir að gera. Þegar sú ríkisstjórn sem ég sat í setti af stað vinnu til að undirbúa samþykkt þessa samnings var það partur af sérstakri framkvæmdaáætlun sem var samþykkt árið 2012 í málefnum fatlaðra. Þá var skrifræðisberserkjum kerfisins falið m.a. það verkefni að undirbúa fullgildingu þessa samnings eigi síðar en 2014. Það hefur dregist úr hömlu, hugsanlega vegna þess að menn lögðu sig í líma við að saumfæra íslenskan rétt. Farið var yfir öll lög í íslenskum rétti til að komast að því með hvaða hætti þyrfti að bæta íslensk lög þannig að þau samrýmdust og stæðust gagnvart ákvæðum samningsins um réttindi fatlaðra. Í mörgum efnum er búið að gera bragarbót þar á, búið er að breyta nokkrum lögum, t.d. kosningalögum. Gerðar voru breytingar til að mæta ákvæðum 29. gr. samningsins, á kosningalögum árið 2012. Það voru sömuleiðis gerðar breytingar á íslenskri löggjöf árinu á undan, árið 2011, þegar Alþingi samþykkti lög um réttindagæslu fatlaðs fólks. Það eru margar breytingar sem nú þegar hafa leitt af viðleitni okkar og ákvörðun um að vinna að því að fullgilda samninginn. En betur má ef duga skal. Komið hefur fram í þessari umræðu að það eru fjölmörg lög sem enn þarf að lagfæra. Eins og hv. þm. Kristján L. Möller sagði og ég veit að hv. þm. Brynjar Níelsson, fyrrverandi formaður Lögmannafélagsins, er okkur báðum sammála um að það er ekki vansalaust að enn skuli ekki hafa komið fram frumvarp til laga um bann við mismunun. Slík lög hafa gilt í 16 ár innan Evrópusambandsins, þess sambands sem sumir vilja alls ekki ganga í. Að minnsta kosti þeir sem vilja lifa í umhverfi þar sem hvers konar mismunun er bönnuð, þeim mundi líða vel innan þess góða sambands. Ég ætla ekki að blanda þeirri umræðu í þetta. Við þurfum sem sagt að sjá hér frumvarp um bann við mismunun. Sömuleiðis liggur það líka fyrir að til að svara mörgum greinum samningsins um réttindi fatlaðra þarf að koma fram frumvarp um þjónustu við fatlað fólk og sömuleiðis frumvarp sem breytir lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þegar þessi frumvörp hafa komið fram er auðvitað langt komið. Ég get ekki lokið þessari ræðu, frú forseti, án þess að minnast á tilraunaverkefni um NPA, þ.e. bráðabirgðaákvæði sem samþykkt var við lögin 1992, átti að vera lokið fyrir árslok 2014. Á þeim tíma síðan 2014 og til dags dato átti ráðherra að leggja fram frumvarp til laga þar sem yrði lagt til að notendastýrð persónuleg aðstoð yrði lögfest sem eitt meginform þjónustu við fatlað fólk. Það gerðist í árslok 2014 og síðan aftur 2015 að því verkefni var frestað með tilheyrandi óvissu og erfiðu ástandi fyrir alla þá sem undir það falla. Ef hæstv. ráðherra, Eygló Harðardóttir, er hér einhvers staðar nærstödd eins og hún á auðvitað að vera, þá spyr ég hana: Hvenær ætlar ráðherra sér að leggja fram það frumvarp? Nú eru að koma þinglok og það bólar ekkert á því. Í mínu sveitarfélagi, Reykjavík, eru 13 einstaklingar sem eru með samning um notendastýrða persónulega þjónustu. Það er fólk sem er með samning út árið 2016. Sama gildir um fólk í Hafnarfirði, Kópavogi, Garðabæ og Vestmannaeyjum. Það er algjör óvissa uppi um framhald þessa verkefnis. Það er mjög brýnt að fá svör frá hæstv. ráðherra og ég vil fá þau svör í þessari umræðu um hvernig hæstv. ráðherra ætlar að svara stöðu þessa hóps. Þetta er fólk sem er með starfsfólk með uppsagnarfrest og þyrfti helst að vita eigi síðar en um næstu mánaðamót ef á að segja upp þeim starfsmönnum með þriggja mánaða fyrirvara. Ráðherra þarf að skýra þetta mál um leið og hún kemur hingað, væntanlega til að berja sér á brjóst fyrir að sitja í ríkisstjórn sem er að leggja fram tillögu um fullgildingu á samningi um réttindi fatlaðra. Hvað með réttindi þeirra sem njóta NPA? Frú forseti. Margt annað gæti ég sagt. En að lokum vil ég segja að þetta er hátíðisdagur, gleðidagur, og gleðiefni að hann skuli bera upp á sama dag [[Forseti hringir.]]og félagið Átak, félag fólks með þroskahamlanir, var stofnað árið [[Forseti hringir.]]1993. Það er sannarlega við hæfi að Átak og fullgilding þessa samnings muni í framtíðinni bera sama afmælisdag.
Frú forseti. Ég mun ekki hafa hér langt mál enda er áhugi hjá okkur öllum á að ljúka umfjöllun um þessa tillögu þannig að senda megi fullgildingarskjölin vestur um haf í tæka tíð þannig að Ísland, þótt seint sé, verði í hópnum sem þá bætist við sem fullgildur aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er að sjálfsögðu ánægjulegt að standa í þeim sporum í vissu um að skjölin eru á leið vestur um haf og að við loksins hysjum upp um okkur buxurnar í þessum málum, en það er um leið dapurlegt að vera í þessum sporum að áliðnum septembermánuði 2016, að enn hafi Ísland ekki fullgilt samninginn í ljósi þess að Alþingi tók þá ákvörðun í júnímánuði 2012 að það skyldi gera og batt við það vonir að u.þ.b. eitt eða eitt og hálft ár mundi duga. Þá var í áætlunum um framkvæmdaáætlun um málefni fatlaðra lagt upp með að á árinu 2013 yrði unnt að ljúka þessu verki. Það hefur reynst tafsamara en þetta. Mér finnst ágætt að menn horfist stundum í augu við sjálfa sig. Þess vegna fagna ég því að utanríkismálanefnd tekur í nefndaráliti sínu undir þá einkunn velferðarnefndar að í þessum efnum hafi stjórnvöld ekki staðið sig sem skyldi. Við erum einfaldlega ekki að kveinka okkur undan því og viðurkennum fúslega að hér hafa málin ekki verið unnin með sómasamlegum hætti. Að þessu sögðu er það að sjálfsögðu betra seint en aldrei og má segja að það sé komið alveg fram á síðustu stundu og auðvitað langt fram yfir hana. Þetta er ekki boðlegt fyrir þróað ríki eins og Ísland sem ekki á að vera í þeim óskaplegu vandræðum hvað varðar t.d. lagalega úrvinnslu mála af þessu tagi, að breyta þeim lagaákvæðum sem til þarf, og ekki skortir okkur heldur efnin til þess sem ein af ríkari þjóðum heimsins að leggja það í þennan málaflokk sem til þarf. Eins og áður segir var stefnan auðvitað mótuð í sjálfu sér strax með undirskrift samningsins á sínum tíma. Við skulum ætla að menn geri slíkt ekki nema með það að markmiði að fullgilda síðan gjörninginn og það er strax, eins og kunnugt er, 30. mars 2007 þannig að auðvitað er alveg dæmalaust að komin séu hátt í tíu ár. Það er þó að sjálfsögðu mál til komið að ljúka þessu. Ég vil í þriðja lagi segja varðandi valfrjálsa viðaukann að í nefndaráliti utanríkismálanefndar kemur fram að þar hafi ráðuneytið fullvissað nefndina um eða það hafi komið fram fyrir nefndinni að ekki stæði til að fullgildingin næði nema til samningsins sjálfs. Þetta er svolítið annað en í raun og veru var rætt í velferðarnefnd þar sem við tókum þetta mál fyrir. Þá mátti alveg eins skilja á fulltrúum ráðuneyta sem komu fyrir nefndina að í raun og veru væri mögulegt að fullgilda hvort tveggja. Nú er upplýst að það sé ekki hægt, þ.e. náist ekki á morgun eða fyrir tilskilinn tíma, vegna þess að fullgildingarskjölin hafi verið útbúin miðað við samninginn einan, ekki valkvæðu bókunina, en það kemur að sjálfsögðu ekki í veg fyrir að Alþingi taki prinsippafstöðu til þess máls. Ég tel einboðið að gera það. Mér er kunnugt um að í vinnslu er breytingartillaga sem mundi af hálfu Alþingis klára málið, að Alþingi gæfi framkvæmdarvaldinu ekki bara heimild til að skila inn fullgildingarskjölunum heldur gjarnan skipaði framkvæmdavaldinu fyrir verkum um að það skyldi gert fyrir einhver tiltekin tímamörk. Þá þarf ekki að fara með málið hingað fyrir Alþingi aftur, þegar sú prinsippákvörðun hefur verið tekin. Það er afar einfalt að bæta því við með viðeigandi texta og verður vonandi gert áður en við göngum til atkvæða um málið. Í fjórða lagi vil ég nefna að ég hef algjörlega sannfærst um það eftir skoðun á þessu máli í vetur í velferðarnefnd að við eigum að lögfesta samninginn, síðan eigum við eins fljótt og mögulega er gerlegt að gefa öllum samningnum lagastoð, taka hann upp í lagasafnið sem lög. Á því er munur og að fullgilda á grundvelli þingsályktunartillögu og gera svo tilteknar ráðstafanir í sérlögum hér og þar. Það er hafið yfir allan vafa í mínum huga að staða samningsins verður sterkust með því að hann sé lagatexti. Þetta hafa nægjanlega margir málsmetandi lögfræðingar sem ég tek mark á sannfært mig um enda ekki langt að sækja fordæmin því að einhverjir tveir mikilvægustu samningar sem eru á þessu sviði eða segja má að séu skyldir, mannréttindasáttmáli Evrópu og barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna, eru báðir lög á Íslandi. Þeir voru sem sagt ekki bara fullgiltir af Íslands hálfu heldur var þeim líka gefin sú stoð að þeir væru lög í landinu. Hver ein og einasta grein þeirra er lög og menn geta leitað réttar síns á grundvelli þeirra. Þetta er mín afstaða, að þessu verki verði ekki lokið fyrr en við höfum ekki einasta fullgilt bæði samninginn og valfrjálsu bókunina heldur líka lögtekið a.m.k. samninginn sjálfan. Ég veit svo sem ekki hvort menn hafa gengið svo langt að lögtaka viðauka eða bókanir, ég efast um það, ég hygg að það sé t.d. bara mannréttindasáttmálinn sjálfur sem er lög á Íslandi. Að mínu mati er fullgildingin jafn sjálfsögð og lögfestingin sem vonandi kemur í framhaldinu og þótt hún komi til er ekki þar með sagt að allt sé tryggt í þeim efnum, að fatlað fólk muni sjálfkrafa njóta allra þeirra réttinda sem samningnum er ætlað að færa því. Það er bara ekki þannig. Ég held að við eigum að vera okkur mjög meðvituð um það, um leið og við fögnum þessu sem löngu tímabærum áfanga, að þar með er ekki allt í höfn. Það þarf vilja til að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til að markmið samningsins og tilgangur náist og til þess að fatlað fólk njóti réttinda hans að öllu leyti eins og hægt er. Það þarf mikinn metnað til þess, fjármuni, að sumu leyti kannski hugarfarsbreytingu, meðvitund um málaflokkinn og mikinn skilning á því. Að einhverju leyti snýst þetta kannski um uppfræðslu og hugarfarsbreytingu í landinu líka, auðvitað alveg sérstaklega í stjórnsýslunni og annars staðar sem þessi réttindi koma við sögu, í framkvæmd, fjárlögum o.s.frv. Auðvitað er engu að síður áfangi að fullgilda og síðan lögtaka samninginn. Hann skapar þar með grundvöll og tryggingu fyrir því að menn geti sótt réttindin ef stendur upp á stjórnvöld að standa sig í stykkinu. Þess vegna held ég að lögfestingin sé ákaflega mikilvæg því að það er enginn vafi á því að það er sterkara að fara með ágreiningsmál sem kynnu að rísa um það hvort stjórnvöld hafa gert það sem til þarf og nauðsynlegt er og hægt er að ætlast til af þeim. Þá er betra að það sé sótt á grundvelli laga en ekki bara fullgildingar. Draumsýn mín er að t.d. á næsta ári verði valfrjálsa bókunin fullgilt af Íslands hálfu og að innan skamms tíma í framhaldi af því verði samningurinn lögfestur. Ég er svo bjartsýnn að trúa á að ég muni upplifa þá stund á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mig langar að heyra aðeins meira um þá hugmynd sem hann flutti hér um að gera samninginn sjálfan að lögum. Barnasáttmálinn og mannréttindasamningur Sameinuðu þjóðanna voru lögfestir fyrir mína tíð þannig að ég veit ekki hvernig slíkt virkar. Er það gert með því að ráðherra er látinn búa til slíkt frumvarp? Eru sett lög sem segja að samningurinn sé í gildi og síðan er farið eftir þeim lagatexta þegar slík mál eru fyrir dómi? Ef hv. þingmaður gæti sagt mér hvernig það mundi virka í praxís þætti mér mjög fróðlegt að heyra það.
Frú forseti. Ef ég man þessa sögu rétt var barnasáttmálinn lögfestur eftir fullgildingu, einhverjum árum eftir fullgildingu var hann tekinn upp sem lög. En í tilviki mannréttindasáttmálans kann ég nú ekki alveg forsöguna, hvort hann var hreinlega innleiddur strax með þeim hætti og gerður að lögum og varð hluti af lagasafninu. Þá varð hver einasta grein hans sem slík hluti af íslenska lagasafninu. Það var bara gert með venjubundnum hætti eins og þegar lög eru sett, það ég best veit, með því að samningurinn kom í raun inn sem frumvarp og var lögtekinn. Það er kannski flókið mál fyrir okkur leikmennina sem ekki eru löglærðir að útlista í smáatriðum hver munurinn á þessu er, en hann er til staðar, það hef ég algerlega sannfærst um eftir að hafa spurt lögfræðinga út úr um þetta mál. Lögfræðingar viðurkenna það sem koma að borðinu hinum megin og eru í þeirri stöðu að eiga að veita fötluðum þjónustu eða tryggja þeim réttindin t.d. frá sveitarfélögunum. Þeir eru þeirrar skoðunar að það breyti málinu að samningurinn sem slíkur sé lögfestur. Ég trúi því. Á mannréttindasáttmálann hefur náttúrlega reynt gríðarlega mikið og Ísland hefur aftur og aftur orðið að breyta fyrirkomulagi hluta hjá sér vegna þess að mannréttindasáttmálinn var innleiddur og gerður hér að lögum og menn gátu sótt rétt sinn á grundvelli hans, samanber aðskilnað sýslumanna og lögreglu og margt fleira í þeim dúr, dóma og rannsókna í sakamálum og þetta sem við þekkjum. Frægt var þegar maður var tekinn á reiðhjóli á Akureyri og það dró þann langa slóða að við urðum að skipta upp löggæslu og dómskerfinu [[Forseti hringir.]]í framhaldinu vegna þess að við fengum ákúrur frá [[Gripið fram í.]]Mannréttindanefnd Evrópu.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu en á þessari gleðistundu þegar við erum að ljúka þessari umræðu um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er mér ofarlega í huga þakklæti til þeirra sem hafa komið að þessu máli á undanförnum missirum og árum. Þetta er mikil réttarbót fyrir þá einstaklinga sem eiga þarna í hlut. Markmið samningsins er, eins og fram kemur í 1. gr. hans, að fatlað fólk njóti allra mannréttinda og mannfrelsis til fulls og jafns við aðra, jafnframt því að vernda og tryggja slík réttindi og frelsi og auka virðingu fyrir eðlislægri mannlegri reisn þess. Þetta eru göfug og falleg orð. Núna eftir örskotsstund ætlum við að samþykkja þennan samning og auk þess mun liggja fyrir breytingartillaga um valkvæða viðaukann sem er mikilvægt að ríkisstjórnin komi til framkvæmda þegar á næsta ári. Nú liggja fyrir drög að samkomulagi um þá meðferð. Ég er ánægður að þingið sýni þennan vilja í verki að klára þessi mál í dag og vil bara óska okkur til hamingju þegar atkvæðagreiðslunni er lokið. Takk fyrir.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil þakka utanríkismálanefnd fyrir hversu hratt og vel hún hefur unnið þetta mál og vil einnig þakka velferðarnefnd fyrir hennar framlag við vinnslu málsins. Hér hefur margítrekað komið fram í dag hversu mikilvægt það er að við séum að sameinast í að samþykkja fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég held að við séum öll sammála um að við hefðum gjarnan viljað standa hér fyrr, getað klárað samninginn fyrr. En ég held það hafi líka komið mjög skýrt fram í umræðunni að þetta er ákveðið upphaf, við munum halda áfram við að vinna að fullgildingunni, að innleiða í lög það sem samningurinn felur í sér. Þar eru nokkur mál sem heyra undir mig sem ég tel einmitt mjög brýnt að komi inn í þingið, það eru breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, sem eru mjög mikilvægar, og líka lög um málefni fatlaðs fólks sem hefur verið unnið að í töluverðan tíma. Það er líka einkar jákvætt að hafa fundið hér hvernig þingið hefur leitað leiða til að gera þessa tillögu enn betri með því að huga að viðauka sem var við samninginn og koma því skýrt á framfæri að það er vilji þingsins að sjá þann viðauka innleiddan hér á Íslandi líka. Í umræðunni var nokkrum spurningum beint til mín. Ég vildi fá að leggja sérstaka áherslu á það hér að ég tel mjög mikilvægt að innleitt verði í lög bann við mismunun á vinnumarkaðnum og líka ákveðin mismununarákvæði sem snúa að öðrum mismununarþáttum. Það er oft þannig að maður vill gjarnan gera miklu meira en maður getur kannski gert á hverjum tíma. Áherslur mínar, þegar hefur komið að málefnum fatlaðs fólks, hafa verið að fylgja eftir vilja þingsins, að tryggja að við höfum fjármagn í þau verkefni sem þingið hefur falið okkur í gegnum framkvæmdaáætlun sem var samþykkt í tengslum við það að við fórum að vinna að þessari fullgildingu. Sett var mjög metnaðarfull framkvæmdaáætlun en meðal annars vegna erfiðra aðstæðna í ríkisfjármálunum var fjármagn ekki tryggt. Ég hef jafnframt lagt mjög mikla áherslu á það að ljúka yfirfærslu málaflokksins til sveitarfélaganna og vinna með sveitarfélögunum að því að þróa og efla þá þjónustu sem fatlað fólk á rétt á til að geta lifað sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar. Einnig kom fram í umræðunni, sem sneri að framfærslu fatlaðs fólks, að ég hef lagt mjög mikla áherslu á að horfa á þá þætti sem hefur sýnt sig aftur og aftur í rannsóknum að skipta hvað mestu máli þegar kemur að fátækt fólks, þ.e. skortur á húsnæði, húsnæðiskostnaður og heilbrigðiskostnaður. Við höfum náð miklum árangri með góðri samstöðu hér í þinginu, með nýju félagslegu húsnæðiskerfi, greiðsluþátttökukerfi og með því að tryggja aukna fjármuni inn í heilbrigðiskerfið. Ég skal hins vegar viðurkenna að það urðu mér vonbrigði að ekki skyldi nást samstaða, í nefnd um breytingar á almannatryggingunum, um breytingar á bótakerfi öryrkja og þar af leiðandi einnig fatlaðs fólks. Það hefur tafið alla vinnu og ég hef ekki getað komið inn með sambærilegar breytingar og lagt er til varðandi lífeyri aldraðra. Ég hef oft hugsað til fyrstu ræðu forseta Íslands hér í þinginu, þegar hann talaði um mikilvægi málamiðlana, um að þær skipta líka máli; að við tökum höndum saman, stígum skref fram á við og stefnum í rétta átt. Falleg orð skipta máli, en við verðum líka að tryggja að við framfylgjum þeim, að við tryggjum fjármagn og vinnum áfram að hlutunum eitt skref í einu. [[Gripið fram í.]]Hér erum við að stíga gott skref, mikilvægt skref, en við munum halda áfram að stíga fleiri skref og vinna að réttindum fatlaðs fólks því að það er gífurlega mikilvægt. Enn á ný ítreka ég þakkir mínar til þingsins og það er að lokum ánægjulegt að fá að vera hér sem starfandi utanríkisráðherra. Ég þakka þá um leið hæstv. ráðherra Lilju Dögg Alfreðsdóttur fyrir að hafa lagt þetta mál fram í þinginu.
Frú forseti. Það fer hæstv. ráðherra vel að vera í gervi utanríkisráðherra eins og reyndar mörgum öðrum. Ég varpaði til hæstv. ráðherra spurningu í dag sem varðaði notendastýrða persónulega aðstoð. Ég spurði hana út í stöðu þess verkefnis og benti henni á að á sama tíma og við erum að samþykkja að fela ríkisstjórninni að fullgilda samninginn um réttindi fatlaðra er hópur fólks hér í Reykjavík og í mörgum byggðarlögum með allt sitt líf í uppnámi. Þetta er fólk sem býr við fatlanir og hefur haft samning um NPA. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði í lögum átti hæstv. ráðherra að leggja fram, fyrir lok síðasta árs og fyrir lok þessa árs líka, frumvarp um hvernig eigi að haga því í framtíðinni. Þetta er fólk sem hefur samninga sem renna út núna um áramótin. Hver er staða þess fólks? Það er í fullkomnu uppnámi. Ég hef beðið eftir því að fá tækifæri til þess að spyrja hæstv. ráðherra út í þetta. Hér gefst tækifærið. Undir umræðunni í dag þá varpa ég þessum spurningum til hennar. Ég tel afar brýnt fyrir þetta fólk að fá að vita hver framtíð þess er. Það lifir við mikla óvissu og það er hagsmunamál fyrir afar marga að fá úr því skorið hvað verður um samningana sem þetta fólk hefur og sömuleiðis um hvaða áform menn hafa um að lögleiða NPA. Það er kannski full seint í rassinn gripið að spyrja um það núna á þessum degi þegar formlega er boðað til kosninga. Mig langar samt sem áður til að spyrja hæstv. ráðherra í fullri vinsemd: Hvernig á að leysa mál þessa fólks?
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Ég tek undir það með hv. þingmanni að NPA, eða notendastýrð persónuleg aðstoð, er mjög mikilvæg þjónusta. Það skipti mig mjög miklu máli að við lykjum því tilraunaverkefni sem við hófum og fengjum fram niðurstöður úr því. Verkefnið fór seinna af stað en við ætluðum, það vill oft verða þannig með tilraunaverkefni. Ég á von á því að fá lokaniðurstöður og leiðbeiningar frá verkefnisstjórninni um verkefnið. Ég vildi bæta því við að nefnd á mínum vegum hefur verið með til umsagnar frumvarp um breytingar á þeirri þjónustu sem snýr að fötluðu fólki. Þar er gert ráð fyrir að þetta þjónustuúrræði verði lögfest. Nefndin er ekki enn búin að skila þessum drögum til mín heldur vildi setja málið í umsagnarferli og bregðast við umsögnum. Það hefur verið gagnrýnt að gert er ráð fyrir að að einhverju leyti sé verið að framlengja tilraunaverkefnið meðan komist er að samkomulagi varðandi tekjuskiptingu við sveitarfélögin. Ég vil bara fá að segja það hér að ég tel að við eigum að lögfesta þetta. Við getum ekki haft þetta áfram sem tilraunaverkefni heldur á þetta að vera úrræði sem við bjóðum upp á. Við þurfum að finna þá leið með sveitarfélögunum hvernig við leysum þann kostnað sem fellur á sveitarfélögin í tengslum við það. Það er verkefnið sem er fram undan.
Frú forseti. Ekki dreg ég í efa góðan vilja ráðherrans, en góður vilji er léttur í vasa alveg eins og orð. Þarna er kannski ekki um stóran hóp einstaklinga að ræða, en allmarga sem eiga allt sitt undir þessu. Hæstv. ráðherra var falið, með lögum ef ég man rétt, með sérstöku bráðabirgðaákvæði í lögum, að leggja fram frumvarp um þetta. Það tókst ekki fyrir 2014, eins og mig minnir að standi í lögunum. Hún átti að gera það fyrir 2015, það tókst ekki heldur. Nú erum við að koma í kosningar og ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra ætli að ganga úr stóli félagsmálaráðherra án þess a.m.k. að tryggja það hver verður framtíð þeirra sem búa við þessa samninga. Hæstv. ráðherra hefur skilmerkilega og ærlega sagt frá stöðu málsins og sagt þinginu frá því, að því er mér skildist, að ágreiningur innan nefndarinnar sem vélaði um þetta frumvarp valdi því að ekki er hægt að koma því fram, ágreiningur sömuleiðis um fjárskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Ég spyr hana núna þegar mánuður er til kosninga og það blasir við að það gæti tekið langan tíma að mynda ríkisstjórn: Hvernig ætlar hún að skiljast við þessa einstaklinga? Það væri góður bragur á því, í lok þessarar umræðu, að hún legði fram nokkuð skýra sýn um það hvernig hún ætlar að sjá til þess að framtíð þeirra verði ekki í fullkominni óvissu.
Virðulegi forseti. Ég vona að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi tekið eftir því að ég er vön að berjast fyrir mínum málaflokkum. Það er hins vegar þannig að til þess að reyna að ná niðurstöðu skiptir máli að hlusta á ólík sjónarmið og ná málamiðlun eins og ég fór yfir í ræðu minni. Ég hef heyrt það mjög skýrt frá fötluðu fólki að mikilvægt sé að þetta úrræði verði lögfest. Menn lögðu líka áherslu á að það yrði að fá niðurstöðu í tilraunaverkefnið. Við tryggðum fjármagn til tilraunaverkefnisins og því er að ljúka. Ég legg líka mjög mikla áherslu á, og það þarf að endurspeglast í þeim frumvörpum sem munu koma hér inn í þingið, sveigjanleika í þjónustu við fatlað fólk. Það er það sem ég heyri að verið er að kalla eftir. Það er ekki þannig að menn sjái fyrst og fremst fyrir sér kostina við það að vera atvinnurekendur eða að borga starfsfólki laun, heldur að fólk geti valið þá þjónustu á þeim tíma þegar því hentar til að lifa sjálfstæðu og frjálsu lífi. Það er það sem þarf að endurspeglast í þeim frumvörpum sem koma hér til þingsins. Það er það sem nefndin hefur verið að vinna að. Ég vona svo sannarlega að tekið verði tillit til þeirra athugasemda sem hafa komið fram þannig að við getum haldið áfram að bæta líf fatlaðs fólks hér á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að draga til baka breytingartillögu mína við tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks á þskj. 1676, en jafnframt að mæla fyrir annarri breytingartillögu á þskj. 1688. Hún heitir: Breytingartillaga við tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Flutningsmenn ásamt mér, Páli Val Björnssyni, eru hv. þingmenn Hanna Birna Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Össur Skarphéðinsson, Helgi Hrafn Gunnarsson og Steinunn Þóra Árnadóttir. Breytingartillagan hljóðar þannig: „Við tillögugreinina bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Þá ályktar Alþingi að valkvæður viðauki við samninginn skuli einnig fullgiltur fyrir árslok 2017.“ Lagt er til að auk samningsins verði viðauki hans einnig fullgiltur. Viðaukinn felur í sér mikilvægar réttarbætur fyrir fatlað fólk, annars vegar kvörtunarleið fyrir einstaklinga til nefndar á vegum Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og hins vegar leið fyrir nefndina til að rannsaka alvarleg eða kerfisbundin brot gegn samningnum, með samþykki viðkomandi aðildarríkis. Á dauða mínum átti ég von frekar en að sú tillaga sem ég lagði hér fram hefði þessi áhrif. En það er gott að þetta hristi hressilega upp í umræðunni um réttindi fatlaðs fólks. Það sýndi kannski að við stöndum okkur ekki nógu vel og höfum ekki staðið okkur nógu vel í því að verja réttindi fatlaðs fólks. Ég lagði þessa tillögu fram í góðri trú um að hægt væri að samþykkja valkvæðu bókunina með, ég hélt hreinlega að það væri þannig. Ég dreg þá tillögu til baka vegna þess að ég fékk staðfestingu á því frá ráðuneytisfólki, frá hæstv. félagsmálaráðherra, hv. formanni utanríkismálanefndar o.fl., að þessi vinna væri ekki til staðar, að það ætti eftir að vinna alla vinnu hvað varðar þessa valkvæðu bókun. Það er alveg hreint ótrúlegt að í níu ár skuli ekki vera búið að vinna neitt hvað þetta varðar. Það undirstrikar það sem ég sagði áðan að við stöndum okkur ekki nógu vel í þessum málaflokki. Það er bara þannig. Á Alþingi vinnur gott fólk. Við komumst hér að þeirri niðurstöðu áðan í þverpólitískri sátt að leggja þessa breytingartillögu fram. Það eiga allir hrós skilið fyrir það, enda eigum við ekki að rífast um eignarhald á tillögum hvað varðar réttindi fólks í landinu. Þar eigum við að standa saman öll sem eitt. Fatlað fólk er íbúar þessa lands eins og við og á að njóta nákvæmlega sömu réttinda og við. Þessi valkvæða bókun tryggir réttarstöðu fatlaðra fullkomlega og gerir það þannig að þau eru algjörlega jafnsett öðrum í samfélaginu. Um það eigum við ekkert að rífast. Við eigum að sjá sóma okkar í að klára það. Við erum að fara að fullgilda samninginn á eftir sem er frábært skref og því fagna allir í samfélaginu. Þetta er áfangasigur. Við unnum annan áfangasigur með því að þetta mál verður staðfest á næsta ári og fullgilt. Síðan hættum við ekki fyrr en búið er að lögfesta það. Við eigum að undirgangast það hér - við verðum kannski fá hér þegar líður á haustið, en þeir sem koma til þings í haust - að stefna að því að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þá getum við haldið hátíð. Þetta eru góðir sigrar sem við unnum í dag, áfangasigrar, og við skulum öll gleðjast yfir því.
Forseti hvetur þingmenn almennt til bjartsýni.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að endurtaka ræðu sem ég flutti fyrr í dag um mikilvægi þessarar staðfestingar og fullgildingar sem ég vona að við klárum hér á eftir. Það er stórt og mikilvægt skref og allir eiga þakkir skilið sem í þessum sal sitja og miklu víðar fyrir þann stóra áfanga. Aðeins vegna breytingartillögunnar sem hér hefur verið kynnt þá held ég að í því felist líka annar sigur. Það er mjög ánægjulegt að vera á vinnustað sem stundum hugsar einungis í lausnum og það gerðist hér á síðustu klukkustund þegar þingmenn sáu að fær leið var til lausna. Ég vil líka nota tækifærið og þakka embættismönnum sem komu hér í löngum bunum til að hjálpa okkur til að tryggja að þetta gæti orðið að veruleika með þessum hætti. Nú hefur þingið og allir hv. þingmenn, ef þetta verður samþykkt, sagt hátt og skýrt að við teljum mikilvægt að þessi samningur verði fullgiltur en að menn muni líka tryggja að valkvæða bókunin og viðaukinn liggi fyrir eigi síðar en fyrir árslok 2017. Það er alveg skýrt hér og leggur góðar línur fyrir framhaldið. Ég var stolt af að vera þingmaður þegar við leystum þetta svona. Innilegar þakkir fyrir það. Ég held að menn geti verið bjartsýnir og væri farsælla ef við mundum klappa hvert öðru á bakið í dag í staðinn fyrir að vera í baksýnisspeglinum og meta hver á hvað í þessu máli. Til lukku með það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Það er gleðidagur á Alþingi í dag þar sem við erum að samþykkja að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það fer vel á því eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi að í dag, 20. september, er stofndagur Átaks, félags fólks með þroskahömlun, en það félag var stofnað 1993. Ég vil eins og aðrir þakka hv. utanríkismálanefnd, þá alveg sérstaklega formanni nefndarinnar, hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, og hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, sem er framsögumaður málsins, fyrir að hafa vaktað málið í þingsal, tekið þátt í allri þessari umræðu og leitt til þess að við erum hér saman komin öll, fjöldi þingmanna, til að taka þátt í atkvæðagreiðslu og samþykkja þennan samning. Sömuleiðis vil ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni sem flutti breytingartillögu um valkvæða viðaukann og alveg sérstaklega fyrir að standa upp og gera það að verkum að fulltrúar allra þingflokka flytja þá tillögu þó að hún taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2017. Virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]]Það væri betra að við á Alþingi beittum okkur oftar fyrir að leita lausnar eins og hér hefur verið gert. Á næsta þingi bíður það svo Alþingis [[Forseti hringir.]]að fylgja eftir þessari ákvörðun með ýmsum lagabreytingum. [[Forseti hringir.]]Ég verð ekki á því þingi en ég tek þátt í því að vera í þeim þrýstihópi sem verður um að koma þeim á. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Á heimasíðu Átaks stendur með stórum stöfum einhvers konar einkunnarorð: Virða ber manngildi, grunnþarfir og rétt allra manna. Með þessari samþykkt stígum við stórt skref í þá átt. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa farið aðeins fram yfir tímann. [[Hlátur í þingsal.]]
Forseti barði mjög mildilega í bjölluna.
Hæstv. forseti. Það er mér gríðarlegt fagnaðarefni að við séum að ganga til atkvæða um fullgildingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þetta er mál sem ég veit ekki hvað ég hef komið oft inn á í ræðum mínum síðan ég tók sæti á Alþingi. Þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli, ekki bara fyrir fatlað fólk heldur alla í landinu. Um leið og ég lýsi því yfir að ég styð auðvitað breytingartillöguna við þingsályktunartillögu sem ég er einn af meðflutningsmönnum að langar mig við þetta tækifæri að þakka öllum þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunum og hafa lagt sitt af mörkum til að við getum afgreitt bæði fullgildinguna og komið því við að hinn valkvæði viðauki samningsins verði einnig samþykktur í svona góðri sátt. [[Forseti hringir.]]Þetta skiptir alveg rosalega miklu máli svo ég óska okkur öllum, sem og samfélaginu öllu, til hamingju með þennan áfanga.
Virðulegur forseti. Það er hátíðarstund að nú sé fullgiltur sáttmáli um mannréttindi fatlaðs fólks tíu árum eftir að við lukum samningum um hann í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna í New York. Það er líka ánægjulegt að Alþingi hefur á síðustu dögum sýnt að það hefur ekki staðið á Alþingi að fullgilda þennan sáttmála. Loksins þegar málið kom hingað inn var það afgreitt hratt og örugglega. Ég tel að það hafi verið til fyrirmyndar hjá þinginu og ég vona að samþykkt þessarar tillögu verði upphafið að nýju framfaraskeiði í málefnum fatlaðra.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu eins og aðrir þingmenn og þakka þingheimi fyrir vinnubrögðin í þetta sinn. Ég vek athygli á því að afrakstur þess sem hefur gerst hér kemur frá þessari pontu á Alþingi. Það var samtal þingmanna í þessari pontu sem leiddi þetta af sér og auðvitað síðan önnur samtöl annars staðar í húsinu. Ég hlakka til þess að næst þegar ég hitti einhvern á förnum vegi og heyri enn einn bölsótast yfir Alþingi ætla ég að segja honum góða sögu og það verður sagan af þessum degi.
Herra forseti. Ég dreg breytingartillögu mína til baka en ég ætla aðeins að segja frá innihaldi hennar því að ég ber vonir til þess að nefndin taki vel og jákvætt í þessar tillögur og óska eftir því að þær fari til nefndar á milli umræðna. Þær varða m.a. fjárhag þeirra sem sækja um gjafsókn og þá sem sækja mál á sviði umhverfismála og óska eftir því að fá gjafsókn. Þetta harmónerar við þær ábendingar sem Öryrkjabandalagið hefur komið með, sem Lögmannafélag Íslands hefur komið með og Landvernd og ég mun leggja fram aðra breytingartillögu, og geri ráð fyrir því að minnihlutafólkið verði á henni og jafnvel meiri hlutinn, ég vonast til þess að allir verði með á því, um að hækka viðmið vegna gjafsóknar. Viðmiðið í dag er undir lágmarkslaunum, þ.e. 2 millj. kr. á ári, þannig að fólk er nánast ekki með neinar tekjur ef það á að fá gjafsókn og það gengur ekki upp. Það eru ábendingar sem hafa komið frá öllum þessum umsagnaraðilum og ég vonast til að þessu náum við fram milli umræðna.
Virðulegi forseti. Það er svo sem ekki miklu að bæta við það sem hv. þingmaður nefndi á undan. Það einkennir þetta mál að viðmiðunin er of lág. Það virðist mikill samhugur um að laga það. Ég legg til að við höldum áfram að sýna þann samstarfsanda sem við höfum sýnt í dag og lögum þetta mál og ég fagna því að þessar breytingartillögur fari til nefndar milli umræðna.
Virðulegur forseti. Þetta mál lætur kannski lítið yfir sér, það er verið að færa ákvörðun um gjafsókn til sýslumanns, en hins vegar eru stór atriði undirliggjandi, í rauninni er það kannski það sem er ekki í frumvarpinu sem vekur spurningar. Það er ekki verið að hækka fjárhagsleg viðmið fyrir gjafsókn sem gerir að verkum að þau viðmið eru bara allt of lág þannig að ég veit í raun ekki hver fær gjafsókn á fjárhagslegum grundvelli. Þarna vakna alls konar spurningar um það yfir höfuð hvaða einstaklingar í landinu hafa efni á því að leita réttar síns fyrir dómstólum. Þetta mál ætti að vera okkur tilefni til þess, þ.e. þeim sem sitja hér í framtíðinni, að fara ofan í saumana á því hvort almennt jafnræði ríki gagnvart lögum í þessu landi, hvort fólk hafi efni á því að sækja t.d. rétt sinn gagnvart sterkum stofnunum og fyrirtækjum og þar fram eftir götunum. Það er [[Forseti hringir.]]það sem Landvernd er að benda á, að við setjum ekki inn í þetta ákvæði um uppfyllingu Árósasamningsins um að lögaðilar geti leitað réttar síns með gjafsókn í umhverfismálum. [[Forseti hringir.]]Þess vegna sitjum við hjá núna og vonum að þessu verði breytt á milli umræðna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2016–2019, þá fyrstu sem lögð er fyrir Alþingi og það er mikið fagnaðarefni. Þar eru tilgreind 30 verkefni á fimm sviðum. Þau eru grunnur að samstarfi fjölmargra aðila um það mikilvæga verkefni að allir geti verið virkir þátttakendur í samfélaginu óháð þjóðerni og uppruna.
Virðulegi forseti. Ég þakka þinginu og allsherjar- og menntamálanefnd kærlega fyrir vinnslu þessa máls og að það sé komið til afgreiðslu. Þetta er mjög mikilvægt, hér erum við að ramma af þau lykilverkefni sem snúa að málum innflytjenda og flóttamanna. Hér er ný stoð sem snýr sérstaklega að flóttamönnum sem er verkefni sem er tiltölulega nýtt í okkar samfélagi og skiptir mjög miklu máli að við sinnum vel. Í nýlegum tölum sem ég lagði fyrir ríkisstjórn í morgun má sjá að það er mikil fjölgun fólks af erlendum uppruna sem flytur hingað, sem er að koma inn á vinnumarkaðinn, vinnumarkaðurinn kallar eftir því. Við þurfum að sinna því og tryggja að þeir sem velja að búa hér geti gert það, aðlagast samfélaginu og orðið hluti af því með sem bestum hætti. Ég vil að lokum nefna það sem mér þótti sérstaklega skemmtilegt að fá upplýsingar um núna í dag að af þeim flóttamönnum sem höfðu leitað til Vinnumálastofnunar [[Forseti hringir.]]um aðstoð við að fá vinnu voru 65% af þeim komnir innan árs í fullt starf. Við sjáum að það fólk sem kemur hingað ætlar svo sannarlega að taka virkan þátt í samfélaginu [[Forseti hringir.]]og þessi framkvæmdaáætlun er einmitt hugsuð til þess að taka utan um það og styðja við það fólk.
Herra forseti. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við sem samfélag setjum okkur framkvæmdaáætlun þegar kemur að málefnum innflytjenda og þess vegna fagnaði ég þessari þingsályktunartillögu þegar hún var rædd fyrr í vetur. Þá gerði ég reyndar athugasemdir við orðalag sem ég beindi til nefndarinnar að skoða sérstaklega sem varðaði lið B.7, þar sem fjallað er um hvernig efla megi stuðningsnet kvenna af erlendum uppruna sem hafa búið við heimilisofbeldi. Ég taldi að orðalagið mætti misskiljast og konurnar sjálfar væru í raun gerðar ábyrgar fyrir ofbeldinu. Nefndin tók þetta til greina og lagði til breytingartillögu sem ég fagna mjög sem og öðrum breytingartillögum sem nefndin hefur unnið. Nefndin hefur að mínu mati unnið mjög gott starf og ég fagna því [[Forseti hringir.]]því að mikilvægt er að svona framkvæmdaáætlun sé vel úr garði gerð. Ég vil að lokum segja að við þurfum í framtíðinni að setja enn meiri peninga í þennan málaflokk. [[Forseti hringir.]]Það er gríðarlega mikilvægt að vel sé um þessi mál búið í okkar samfélagi því að það er svo sannarlega samfélaginu öllu til heilla.
Virðulegi forseti. Í þessum málaflokki þegar kemur að innflytjendum og útlendingum er hætt við því að í harðsvíraðri umræðuhringjum sé talað eins og eina ábyrgðin í þessu máli sem við getum axlað sé að beita meiri hörku og loka landamærum og eitthvað því um líkt og ýta burt þeirri staðreynd að hingað flytur fólk af ýmsum ástæðum. Það er ábyrgðarleysi. Þetta er ábyrgð. Svona verðum við að taka á þeim hugsanlegu vandamálum sem geta komið upp í kjölfar fólksflutninga, ýmis vandamál, þar á meðal að fólk kemst stundum illa inn í samfélagið sem það flytur til. Það er vandamál sem okkur ber að leysa og við gerum það með leiðum eins og þessum, ekki með hörku heldur með því að gera ráð fyrir því að hingað muni flytja fólk og að við þurfum að aðstoða það við að aðlagast samfélagi okkar, ekki bara útlendingarnir sjálfir.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um kjararáð. Með frumvarpinu er stefnt að breyttu fyrirkomulagi launa ákvarðana embættismanna, forstöðumanna og annarra þeirra sem falla undir úrskurðarvald kjararáðs sem felst í því að fækka verulega þeim sem kjararáð ákvarðar laun og önnur starfskjör. Markmið frumvarpsins eru annars vegar að fjölga þeim aftur sem taka laun samkvæmt kjarasamningum á venjulegan hátt og hins vegar að þeir sem ekki geta samið um laun á venjulegan hátt vegna eðlis starfanna hafi meiri aðkomu að málum þegar ákvarðanir eru teknar um laun og starfskjör þeirra en nú er. Í 74. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um rétt manna til að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stéttarfélög. Þá segir í 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar að í lögum skuli kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu. Þessi ákvæði þarf síðan að skýra í ljósi alþjóðasamninga sem Ísland hefur fullgilt eða löglegt. Þar ber helst að nefna mannréttindasáttmála Evrópu en félagafrelsið er tryggt í 11. gr. hans. Í 74. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram sú regla sem tryggir öllum borgurum frelsi til aðildar að félagasamtökum sem stofnuð eru í löglegum tilgangi. Stéttarfélög eru þar sérstaklega nefnd til sögunnar og sýnir það hversu mikilvæg starfsemi stéttarfélaganna og frelsi þeirra til athafna er í huga stjórnarskrárgjafans. Eitt af mikilvægustu hlutverkum stéttarfélaga er að standa að gerð kjarasamninga. Stéttarfélögum opinberra starfsmanna er með lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna markaður almennur rammi um starfsemi sína. Þar er rakið hlutverk félaganna og settar reglur um mikilvægustu þættina í starfsemi þeirra. Er þar meðal annars að finna tæmandi talningu þeirra skilyrða sem félögin þurfa að fullnægja til að mega starfa og þau skilyrði að þau geti beitt heimildum sínum að lögum. Rétturinn til að semja um starfskjör er hins vegar verndaður berum orðum í 75. gr. stjórnarskrárinnar þótt því sé síðan vísað til löggjafans að útfæra nánar hvert inntak þess réttar skuli vera. En þrátt fyrir réttinn til að semja um starfskjör hefur löggjafinn þó talið þörf fyrir lögskipaðan úrskurðaraðila um launakjör sumra þeirra þar sem svo háttar til að launakjörin geta ekki ráðist af samningum á venjulegan hátt vegna eðlis starfanna eða samningsstöðu. Þau rök sem hafa verið færð fyrir því að hafa lögbundinn úrskurðaraðila eru í meginatriðum tvenns konar, annars vegar er um að ræða þjóðkjörna menn og æðstu handhafa framkvæmdarvalds og dómsvalds og hins vegar er um að ræða menn sem gegna störfum sem ekki fylgir samnings- eða verkfallsréttur vegna eðlis starfanna ýmist af öryggisástæðum eða vegna þess að þeir eru í fyrirsvari fyrir ríkið og þá fyrst og fremst í kjaramálum. Þegar metið er hverra launakjör skuli ákveðin af lögbundnum úrskurðaraðila er rétt að hafa í þeim hópi eingöngu æðstu ráðamenn þjóðarinnar, dómara landsins vegna sérstöðu þeirra samkvæmt stjórnarskránni og tiltekna embættismenn sem eðlis starfsins vegna njóta sérstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Rökin fyrir þessari skipan eru þau að óeðlilegt sé að framkvæmdarvaldið fjalli um launakjör viðkomandi. Þróun síðustu ára hefur verið í átt til aukinnar miðstýringar og of mikils fjölda þeirra sem undir ákvörðunarvald kjararáðs falla en ástæða er til vegna eðlis starfa og sérstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Í þessu sambandi er ekki eingöngu verið að vísa til þeirra breytinga sem urðu hér eftir fjármálahrunið heldur að yfir lengra tímabil hafi þróunin verið í þessa áttina. Með félaga- og samningsfrelsið að leiðarljósi er það meginmarkmið sett í frumvarpinu að fækka verulega þeim sem kjararáð ákvarðar laun og önnur starfskjör og að þau ráðist af samningum á venjulegan hátt eftir því sem því verður við komið vegna eðlis starfanna eða samningsstöðu. Virðulegur forseti. Með frumvarpinu eru því lagðar til nokkrar breytingar á lögum um kjararáð og fleiri lögum til samræmis við þær breytingar sem gerðar eru á lögunum um kjararáð. Í fyrsta lagi að það verði eingöngu verkefni kjararáðs að ákvarða laun og starfskjör þjóðkjörinna manna, dómara, saksóknara, ráðherra, ráðuneytisstjóra og þeirra embættismanna í Stjórnarráði Íslands sem heyra undir ráðherra sem fer með starfsmannamál ríkisins og fara með fyrirsvar fyrir hönd ráðherra við gerð kjarasamninga, seðlabankastjóra, aðstoðarseðlabankastjóra og ríkissáttasemjara. Í öðru lagi að kjör skrifstofustjóra í Stjórnarráði Íslands og sendiherra taki mið af kjarasamningum á venjulegan hátt, þ.e. kjarasamningum Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, og að kjör aðstoðarmanna ráðherra taki mið af kjörum skrifstofustjóra í Stjórnarráðinu. Í þriðja lagi að sérstakri starfseiningu sem starfar á ábyrgð fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að ákvarða nánari grunnlaunaflokkun og undirflokkun starfa auk forsendna fyrir greiðslu viðbótarlauna en hlutaðeigandi ráðherra eða stjórn ákvarði undirflokkun og viðbótarlaun á grundvelli forsendna sem sérstaka starfseiningin setur þar sem Félagi forstöðumanna ríkisstofnana verði gefinn kostur á að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um álitamál sem upp kunna að koma vegna flokkunar starfa og forsendna viðbótarlauna, þ.e. að þessari sérstöku starfseiningu verði falið þetta hlutverk. Í fjórða lagi að ákvörðun kjara framkvæmdastjóra hlutafélaga og annars konar félaga, einkaréttareðlis, sem eru að meiri hluta í eigu ríkisins og framkvæmdastjóra félaga sem eru í eigu hlutafélaga og annars konar félaga, einkaréttareðlis, sem eru að meiri hluta í eigu ríkisins verði færð aftur til viðkomandi stjórna þar sem stjórnin semur á venjubundinn hátt um laun og starfskjör framkvæmdastjóra á grundvelli starfskjarastefnu félagsins og settrar eigandastefnu ríkisins í félögum. Í fimmta lagi að ákvörðun kjara biskups, vígslubiskupa, prófasta og presta þjóðkirkjunnar ráðist af samningum innan þjóðkirkjunnar en fari ekki eftir ákvörðun kjararáðs ef um það fyrirkomulag semst á milli ríkis og þjóðkirkjunnar, samanber samkomulags ríkis og þjóðkirkju frá 1997 og 60. gr. laga nr. 78/1997, um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, sem sagt að takist um það samkomulag fari um ákvörðun kjara þessara aðila, biskups, vígslubiskupa, prófasta og presta, samkvæmt samkomulaginu en ella verði þeir sem hér eru upp taldir áfram undir kjararáði. Megintilgangurinn með frumvarpi þessu er því að breyta fyrirkomulagi launa ákvarðana þannig að þeim fækki verulega sem kjararáð ákvarðar laun og önnur starfskjör. Verði frumvarpið samþykkt óbreytt fækkar þeim sem falla undir ákvörðunarvald kjararáðs samkvæmt frumvarpinu um 430 en eftir stæðu um 150, þar af 63 alþingismenn og 64 dómarar. Í þessum tölum er þá verið að gefa sér að samkomulag tækist við þjóðkirkjuna. [[Gripið fram í: Samkomulag tækist við þjóðkirkjuna?]]Já, þ.e. að samkomulag tækist við þjóðkirkjuna um breytingar þess efnis að kjör biskups, vígslubiskupa, prófasta og presta ráðist af samningum. Takist það ekki verða þeir sem hér voru upp taldir áfram inni í því fyrirkomulagi sem í dag gildir, þ.e. þeir munu taka laun og njóta starfskjara samkvæmt ákvörðun kjararáðs og það mundi hafa áhrif til hækkunar á þeim fjölda sem ég nefndi hér. Færri mundu falla undan ákvörðunarvaldi kjararáðs. Hvað varðar launaákvarðanir þeirra aðila sem ekki heyrðu lengur undir ákvörðunarvald kjararáðs er einkum horft til þess að þeir hópar sem geti samið um sín kjör fái þann rétt aftur en þeir sem ekki geti samið um sín kjör fari undir svipað launafyrirkomulag og var í Noregi fram til ársins 2015 en það launafyrirkomulag hafði verið í notkun frá árinu 1991. Norska kerfið byggist upp á fimm grunnlaunaflokkum og fjórum undirflokkum auk tímabundinna viðbótarlauna. Laun fyrir starf ræðst af því í hvaða grunnlaunaflokk og undirflokk starf raðast. Launin eru síðan uppfærð árlega þann 1. október hvert ár. Um 2/3 starfanna í norska kerfinu flokkast í grunnlaunaflokk A og B. Samkvæmt norska kerfinu var ákvörðunarvaldi skipt milli aðila þannig að ráðuneyti nýsköpunar-, stjórnsýslu- og kirkjumála staðfesti árlega röðun starfa í grunnlaunaflokk og uppfærslu launa fyrir grunnlaunaflokka og undirflokka. Ráðuneyti umbóta- og sveitarstjórnarmála hefur síðan umsjón með uppfærslu launa 1. október ár hvert og nánara eftirlit með framkvæmd launa ákvarðana. Þetta er ég að rekja stuttlega til að veita innsýn í það með hvaða hætti hægt væri að ákvarða til dæmis skrifstofustjórum í Stjórnarráðinu laun og hvernig í framhaldinu yrði hægt að taka ákvarðanir með gegnsæjum hætti um þessi mál. Um þetta eru til ítarlegar úttektir. Áfram um þetta atriði. Það eru viðkomandi fagráðuneyti sem ákvarða síðan í hvaða undirflokk starf raðast. Viðkomandi fagráðuneyti hafa í Noregi getað ákveðið tímabundin viðbótarlaunin en þau eru greidd fyrir árangur í starfi. Þau eru metin árlega á grundvelli árangurs og frammistöðusamtals, eða frammistöðumats, og geta þar í landi orðið allt að 30% af grunnlaununum. Þess ber að geta að Norðmenn hafa nýlega gert tilteknar breytingar á kerfinu. Það er ekki viðkomandi fagráðherra sem ákvarðar laun stjórnenda sinna lengur en það er á hinn bóginn ráðuneyti umbóta- og sveitarstjórnarmála sem uppfærir árlega hámark og lágmark hvers grunnlaunaflokks. Þetta eru tæknileg útfærsluatriði sem mér fannst samt rétt að deila með þinginu í framsöguræðu minni og sjálfsagt er að verði farið nánar yfir í nefndarvinnu vegna málsins. Það er sömuleiðis rétt að geta þess að í þessu frumvarpi er ekki lagt til að gengið verði jafnlangt að þessu sinni og hefur verið gert í Noregi en við erum í þessari útfærslu nær því að fylgja leið Norðmanna sem þeir hafa viðhaft fram til ársins 2015. Ég vil sömuleiðis aðeins koma inn á þá sérstöku starfseiningu sem ég vék að í máli mínu en samkvæmt frumvarpinu verður sérstakri starfseiningu falið fyrir hönd ráðherra að ákvarða fjölda grunnlaunaflokka starfa, á hvaða forsendum sú grunnlaunaflokkun byggir og til hvaða grunnlaunaflokks einstöku starfi verður skipað, hvaða forsendur eru fyrir frekari undirflokkun og fyrir greiðslu viðbótarlauna. Það er samkvæmt hugmyndinni og frumvarpinu hlutaðeigandi ráðherra sem ákvarðar síðan, eða eftir atvikum hlutaðeigandi stjórn, undirflokkun forstöðumanns og viðbótarlaun hans á grundvelli forsendna sem sérstaka starfseiningin setur. Jafnframt er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að Félagi forstöðumanna ríkisstofnana verði gefinn kostur á að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um álitamál sem upp kunna að koma vegna flokkunar starfa og þegar metið er hverra launakjör skulu fara eftir nýju fyrirkomulagi er rétt að hafa í þeim hópi þá embættismenn sem ekki njóta sérstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu og forstöðumenn ríkisstofnana sem birtir eru á forstöðumannalista ár hvert samkvæmt 2. mgr. 22. gr. starfsmannalaganna. Í frumvarpinu er sú leið valin að leggja til breytingar á starfsmannalögum þar sem sérstakri starfseiningu er falið að ákveða þetta fyrir hönd ráðherra. Við samningu ákvæða um nýtt launafyrirkomulag hefur verið stuðs við tillögur starfshóps um vinnuumhverfi forstöðumanna en starfshópurinn skilað tillögum um það efni og hafði þar fjallað um stöðu, starfsskilyrði og kjör forstöðumanna; skilaði reyndar fyrir nokkrum árum til ráðuneytisins sínum tillögum. Það hefur verið horft til þessa og einnig til tveggja skýrslna Ríkisendurskoðunar um mannauðsmál ríkisins sem komu út fyrir nokkrum árum undir heitunum „Mannauðsmál ríkisins-1, Starfslok ríkisstarfsmanna“ og Mannauðsmál ríkisins-2, Stefna stjórnvalda og staða mannauðsmála ríkisins“. Það er óhætt að segja að nokkur þrýstingur hefur verið á að gerðar væru breytingar til að auka sveigjanleika í þessum efnum á undanförnum árum og að nokkru er komið til móts við það. Ég vil síðan koma að því að í frumvarpinu er lagt til að skrifstofustjórar í Stjórnarráðinu og sendiherrar verði ekki lengur undir ákvörðunarvaldi kjararáðs eins og ég hef hér rakið. Það er rétt að geta þess sömuleiðis að til samræmingar við það er lagt til að kjör aðstoðarmanna ráðherra taki mið af kjörum skrifstofustjóra samkvæmt kjarasamningum. Svo er í frumvarpinu lagt til að ákvörðun um laun og starfskjör framkvæmdastjóra hlutafélaga og annars konar félaga verði aftur færð til viðkomandi stjórna. Ég tel það fullkomlega eðlilegt. Samkvæmt lögum um opinber fjármál flokkast starfsemi og verkefni ríkisins í A-, B- og C-hluta. Gengið er út frá því í frumvarpi þessu að skipting samkvæmt lögum um opinber fjármál ráði því hvort viðkomandi fari undir nýtt fyrirkomulag eða ekki. Forstöðumenn í A-hluta og forstjórar í B-hluta fari undir nýtt fyrirkomulag en framkvæmdastjórar félaga í C-hluta fari hins vegar undan ákvörðunarvaldi kjararáðs og stjórnir félaganna látnar taka aftur ákvörðun um laun og starfskjör þeirra. Í frumvarpinu er einnig lagt til að færa ákvörðun um laun forstjóra Landsvirkjunar aftur til stjórnar og er þar gengið út frá því að skipting samkvæmt lögum um opinber fjármála ráði því en Landsvirkjun flokkast undir C-hluta. Er þetta í samræmi við það sem lagt er til varðandi framkvæmdastjóra hlutafélaga í meirihlutaeigu ríkisins. Jafnframt er lagt til að stjórnin setji starfskjarastefnu og má þar hafa hliðsjón af 79. gr. a hlutafélagalaga. Í þessum efnum er sömuleiðis ástæða til að minna á eigandastefnu ríkisins í hlutafélögum og sameignarfélögum en þar kemur fram að kjarni eigandastefnu ríkisins byggi á því að félög í eigu ríkisins séu rekin með faglegum og gagnsæjum hætti þannig að almennt traust ríki á stjórn og starfsemi þeirra. Ég sæi fyrir mér, við þá breytingu sem mundi leiða af samþykkt þessa frumvarps, að það yrði áréttað, með sérstöku bréfi til viðkomandi stjórna, að ríkið hygðist ekki vera leiðandi um þróun starfskjara og á sama tíma væri lögð á það áhersla að hægt væri að semja um samkeppnishæf laun til að tryggja að til þessara verkefna væri hægt að ráða á hverjum tíma hæfa og öfluga einstaklinga. Að öðru leyti leyfi ég mér að vísa almennt til eigandastefnunnar. Þar er margt sem hafa mætti til hliðsjónar í þessu samhengi. Varðandi hlutafélögin er fullkomlega eðlilegt í þessu samhengi að stjórnir félaganna gæti að því að hafa starfskjarastefnu sem samrýmist eigandastefnu ríkisins. Ég hef hér rakið að það er háð því að samkomulag takist við þjóðkirkjuna að breyting verði gerð á núverandi skipan um ákvörðun launa presta og það verður að ráðast í framhaldinu hvort af slíku samkomulagi verður. Í frumvarpinu er lögð til breytt skipan á ákvörðun launa þessara aðila en með ákvæði til bráðabirgða er lagt til að ákvörðun launa innan þjóðkirkjunnar heyri undir kjararáð þar til samkomulag næst. Það má segja að það sé allsendis óvíst með það en þær viðræður hafa verið lifandi. Ég vil að lokum nefna að löggjafinn hefur í nokkrum tilvikum ákveðið aðra framkvæmd á launaákvörðun tiltekinna embættismanna sem eðlis starfsins vegna njóta sérstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Rökin fyrir þessari skipan eru að ekki er æskilegt að framkvæmdarvaldið fjalli um launakjör viðkomandi. Um kjör þessara embættismanna hefur því verið fjallað í sérlögum. Þessir embættismenn eru nú ríkissaksóknari og umboðsmaður Alþingis. Ekki er gert ráð fyrir breytingu hvað þessa embættismenn varðar. Ég vil að síðustu láta þess getið að á þeim tíma sem ég hef starfað á þinginu hefur allnokkrum sinnum komið til þess að gripið hefur verið inn í ákvarðanir sem teknar hafa verið á grundvelli sérlaga um þessi efni. Það má kannski fyrst minnast þess þegar Alþingi ákvað að grípa inn í ákvarðanir Kjaradóms á sínum tíma en undir lok árs 2005 lágu fyrir ákvarðanir sem sættu gagnrýni og þingið sá sig knúið til að bregðast við til að skapa frið á vinnumarkaði og setja gott fordæmi. Það hefur verið lærdómsríkt ferli að fylgjast með því hvernig úr því spilaðist og síðan í framhaldinu hvernig þingið hefur í öðrum tilvikum viljað grípa inn í þróun kjara þeirra sem undir kjararáð, sem seinna var komið á fót, heyrðu. Það má segja að á árunum 2008–2009 hafi hugsunin verið sú hjá Alþingi annars vegar að skapa grundvöll fyrir sátt á vinnumarkaði um að nú væru ekki aðstæður til mikilla launahækkana og þess vegna var farið í æðstu embættismenn og forstjóra ríkisfyrirtækja og laun þeirra beinlínis lækkuð og í framhaldinu var launafrysting hjá öllum þeim sem heyrðu undir kjararáð eftir lækkun. Ég minnist þess að á þeim tíma var því haldið opnu að það gæti komið til enn frekari lækkana, það sýnir hversu svartsýnir menn voru á þessum tíma, enda yrði það þróunin á vinnumarkaðnum í kjölfarið, að menn mundu beinlínis almennt á Íslandi lækka laun. En það er ekki það sem gerðist. Það sem gerðist á vinnumarkaðnum var að það kom smávegis hik á hækkanalotu hvort tveggja á almenna markaðnum og þeim opinbera, en síðan tók nokkuð viðstöðulaus og þétt launahækkun við. Sökum þess að á þessum tíma gilti fyrir kjararáð lagaákvæði um að óheimilt væri að hækka launin varð gríðarlega mikil gliðnun á milli kjara þeirra sem heyrðu undir kjararáð og þeirra sem störfuðu á almennum markaði eða opinberum, undir kjarasamningum. Þess ber að geta í þessu samhengi að það er beinlínis lögbundið hlutverk kjararáðs að tryggja að þeir sem undir ráðið heyra njóti sambærilegra kjara og þeir aðrir í samfélaginu sem gegna viðlíka ábyrgðarstöðu. Það er augljóst af þessu að þarna rákust á tvenns konar markmið laganna, annars vegar markmiðið um að setja gott fordæmi og virka með róandi og kannski kælandi hætti á vinnumarkaðinn og hins vegar hitt markmiðið að þar sem samningsbundinn réttur hafði verið tekinn af stórum hópi fólks, og hann samkvæmt lögum gat ekki notið réttar til að semja um kaup og kjör, þurfti að vera í gildi lagaákvæði um það hvernig, með gagnsæjum og hlutlægum hætti, kjör þeirra skyldu ákvörðuð. Þetta setti kjararáð í verulega mikinn vanda. Á undanförnum árum og missirum hefur kjararáð verið að vinda ofan af þessari stöðu og hefur sætt mikilli gagnrýni fyrir, síðast nú fyrir nokkrum mánuðum. Ég get sagt fyrir mitt leyti að þessi ítrekuðu inngrip löggjafans í þessi mál hafa algerlega sannfært mig um að við þurfum að hafa sem allra fæsta undir kjararáði, eingöngu þá sem nauðsynlegt er að hafa þar, vegna þess að það er ómögulegt stöðu þeirra vegna að laun þeirra ákveðist af kjarasamningum. En það er líka annað sem ég orðinn algerlega sannfærður um og það er að í framhaldinu verður að láta kjararáð í friði með sínar ákvarðanir. Við verðum að draga lærdóm af því sem við reyndum að gera hér eftir hrunið, eins skiljanlegt og það var í ljósi þeirra aðstæðna sem þá höfðu skapast. En við horfðum kannski fram hjá því að kjararáð var ekki að fara að ákvarða neitt um laun þeirra sem undir ráðið heyrðu nema þá til þess að endurspegla það sem var að gerast annars staðar á vinnumarkaði. Ég vil meina að það hafi algerlega mistekist það meginmarkmið breytinganna að hafa þetta góða fordæmisgildi og leiðbeinandi gildi um það hvernig menn sæju fyrir sér í framhaldinu að kjörin ættu að þróast; að ávinningurinn hafi verið óskaplega takmarkaður og við höfum allt fram á þennan dag verið með kjararáð í þó nokkuð óþægilegri stöðu. Ég minnist þess aldrei að það hafi verið rætt hér í þessum sal, á þeim tíma sem launin voru beinlínis lækkuð, að það hafi verið sjálfstætt markmið að lækka kjör þeirra sem undir ráðið heyrðu gagnvart viðmiðunarhópum í samfélaginu. Ég minnist þess ekki að það hafi nokkurn tímann verið rætt. Ef það var ekki ætlunin, geta menn þá verið sammála um að kjararáði sé rétt og skylt að færa kjörin aftur upp til samræmis við viðmiðunarhópana eins og þeir þá voru? Ég spyr mig að þessu vegna þess að í almennri umræðu um þetta mál virðist vera svolítið djúpt á því að fá þetta fram. Meginástæða þess að ég tiltek þetta hér er að það eru þessi atriði, þessi uppsafnaða reynsla af því að sjá hversu misheppnað það er af þingsins hálfu að grípa inn í þessi mál og hversu vandmeðfarinn þessi málaflokkur er, sem hafa drifið mig áfram til að koma fram með þetta mál sem ég vona að góð samstaða geti tekist um. Kjarni þessa máls er ekki um annað en að leyfa þeim sem sjálfsagt og eðlilegt er að semji sjálfir um sín kjör að gera það og taka síðan af skarið um að þeir sem eftir sitja undir kjararáði skuli njóta þeirra kjara sem kjararáð ákveður án inngripa þingsins. Ætli þingið að halda áfram að grípa inn í ákvarðanir kjararáðs verður annaðhvort að taka umræðu um það hvort kjararáð hafi brugðist lögbundnu hlutverki sínu með því að ákvarða fólki laun annaðhvort undir eða yfir því sem eðlilegt hefði talist með hliðsjón af viðmiðunarhópum eða einfaldlega að taka af fullri alvöru umræðu um það að finna eitthvert annað fyrirkomulag þar sem ekki þarf þessar sérstöku ákvarðanir. Það er einn lærdómurinn af þessu líka að ég efast ekki um að kjararáð hafi oft og tíðum frestað því að taka ákvarðanir á undanförnum árum, sérstaklega þegar ástandið var hvað viðkvæmast á vinnumarkaðnum hér á Íslandi, á undanförnum árum - það hefur vissulega verið viðkvæmt lengi vel - beinlínis til þess að hella ekki olíu á eldinn ef svo mætti segja. Það hefur svo sem fengið mann til að hugsa um það hvort það þyrfti hreinlega að vera meiri sjálfvirkni í þessum hlutum, það þyrfti bara nánast að fara að binda sig við einhverja tiltekna launavísitöluþróun sem gæti verið erfitt að ákvarða. En ég leyfi mér að velta þessum hugleiðingum upp. Þetta finnst mér skipta miklu máli. Mér finnst það skipta svo miklu máli að þeir sem njóta ekki þess réttar sem almennt er viðurkenndur sem meginregla í þessum efnum - að til viðbótar við það sé ekki verið að fikta í ákvörðunum um þeirra kjör. Ég er í dálítið miklum vanda með að ljúka ræðu minni með því að segja hvert þetta mál ætti að fara í nefndastörfum þingsins. [[Gripið fram í: Atvinnuveganefnd.]]Þannig er mál með vexti að ég hef fengið ítrekaðar ábendingar um að [[Forseti hringir.]]það væri verið að bera í bakkafullan lækinn að senda enn eitt málið til efnahags- og viðskiptanefndar sem mér kom þó helst í hug. Ég ætla af þeirri ástæðu að segja þetta: Ég legg til, vegna þess að mér sýnist að það sé best í samræmi við þingskapalög, að málið farið til þeirrar nefndar en sýni því fullan skilning ef stjórn þingsins telur, vegna stöðu í nefndum eða af öðrum ástæðum, rétt að málið farið til annarrar nefndar, eins og t.d. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. [[Gripið fram í: Umhverfis- og samgöngunefnd.]]
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég sit í efnahags- og viðskiptanefnd og mér finnst rétt að spyrja nokkurra spurninga ef málið lendir í þeirri nefnd. Það er kannski þrennt sem mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir. Fram kom í máli hans og í greinargerð með frumvarpinu að þetta launakerfi sé byggt á norskri fyrirmynd, sem þarna er verið að leggja til, en um leið kom líka fram að Norðmenn væru þó búnir að breyta sínu kerfi frá og með árinu 2015, þ.e. þessu „Statens lederlønnssystem“, eins og það er kallað. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þær breytingar hafi ekki komið til athugunar við samningu þessa frumvarps og hvort við gætum verið að taka áhættuna af því að við séum að innleiða kerfi sem er talið úrelt í Noregi, eða hvort þær breytingar séu minni háttar. Mig langar einnig að spyrja hæstv. ráðherra af því að trúlega hefur ráðuneytið fengið viðbrögð frá þeim hópum sem heyra undir kjararáð. Það verður þá væntanlega þeirrar þingnefndar sem fer með málið að fara yfir viðbrögð þessara hópa. Getur hæstv. ráðherra eitthvað upplýst okkur um hvort þau viðbrögð voru jákvæð eða neikvæð? Þá er ég sérstaklega að vitna til þeirra hópa sem væntanlega fara í annað fyrirkomulag. Ef hæstv. ráðherra gæti aðeins upplýst okkur um það. Síðan af því að hæstv. ráðherra nefndi eðlilega málefni sérstaklega forstjóra opinberra hlutafélaga og hvernig tekið væri fram í eigandastefnu þessara hlutafélaga, það ætti ekki að vera leiðandi launaþróun hjá þessum aðilum. Ég tek það sem svo og bið hæstv. ráðherra að skýra það að hann hafi ákveðnar áhyggjur af því að þetta muni valda launaskriði hjá þeim forstjórum í ljósi þess að hann sá ástæðu til að ítreka það hér að í eigandastefnunni væri ekki ætlast til þess. Gæti þessi breyting orðið til þess að við sæjum launaskrið hjá þessum afmarkaða hópi?
Herra forseti. Mér er ekki kunnugt um það og hef enga yfirsýn yfir hvort einhver hætta er á launaskriði hjá stjórnum félaganna, þ.e. hjá framkvæmdastjórum, forstjórum, í kjölfarið á þessari breytingu, en ég hef þó tekið eftir því að ákvarðanir um launakjör þessara aðila eru ekki undanþegin þeirri gagnrýni sem hefur birst í fjölmiðlum þegar kjararáð hefur tekið ákvarðanir um kjör þeirra. Hvort og að hvaða marki það kann enn að vera einhver munur á launum þeirra miðað við fyrri tíma er mér ekki fyllilega kunnugt um, hef ekki tekið það sérstaklega út. Sú breyting sem Norðmenn gerðu síðast á kerfinu hjá sér varðandi þessa grunnlaunaflokka og þetta fyrirkomulag er sú að nú er ákvörðunin ekki lengur tvíþætt, heldur er það viðkomandi fagráðherra sem ákvarðar laun sinna stjórnenda en annað ráðuneyti sem uppfærir árlega hámarkið. Við lítum þannig á að með þeirri hugmynd sem er unnið með hér sé ekki verið að ganga alveg jafn langt og færð eru rök fyrir því í frumvarpinu hvers vegna við höfum hallast að því að fylgja því fyrirkomulagi sem gilt hefur til skamms tíma í Noregi. Í þriðja lagi var spurt um viðbrögð þeirra sem frumvarpið hefur áhrif á. Það verður að segjast alveg eins og er að þau hafa kannski verið aðeins misjöfn, en þetta frumvarp lá frammi á vef ráðuneytisins í allt sumar. Umsagnir bárust sem verður meira en sjálfsagt að fleyta áfram til þingnefndarinnar, en það er eflaust þannig að sumir verða í ákveðinni óvissu með hvernig kjör þeirra verða ákvörðuð í framhaldinu. En á sama tíma er rétt að geta þess að borist hafa líka mjög jákvæðar umsagnir. Um mál eins og þetta er einfaldlega bara það að segja að þetta getur verið háð miklu mati, [[Forseti hringir.]]þetta getur verið matsatriði. Mér finnst rétt að vera með þá meginlínu að taka ekki samningsbundinn [[Forseti hringir.]]rétt af fólki nema það sé brýn nauðsyn.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svörin. Ég held að mjög mikilvægt sé að þingnefndin fái til skoðunar þær umsagnir sem ráðuneytinu bárust svo Alþingi átti sig á því hvaða viðbrögð þetta mál veki. Það sem ég velti kannski sérstaklega fyrir mér er hvort allir þeir hópar sem eru færðir undan kjararáði, verði þessi tillaga að veruleika, hafi stöðu til þess að semja um sín kjör, því væntanlega er það spurningin sem við hljótum að spyrja okkur. Þetta er veruleg breyting. Við erum að segja að þessir hópar eiga þá að fara í þá vegferð að semja um sín kjör, sem er í sjálfu sér málefnalegur rökstuðningur og eðlilegur. En mér finnst eðlilegt að við áttum okkur á því hvort þarna eru einhverjir innan dyra sem gætu átt í erfiðleikum með þá stöðu. Það er eiginlega um það sem ég er að spyrja hæstv. ráðherra, hvort hann geti upplýst okkur hvort einhver harðari viðbrögð séu frá einhverjum tilteknum hópum fremur en öðru.
Virðulegi forseti. Ég get nefnt sem dæmi að umsögn barst frá sendiherrum sem sáu því margt til foráttu að gera þessa breytingu. Ég tel að málið sé nokkuð umdeilt hjá skrifstofustjórum. Á hinn bóginn er það mín skoðun að með því að færa aukið vald til ráðuneytanna, í þessu tilviki annars vegar utanríkisráðuneytisins og hins vegar inn í Stjórnarráðið, til allra ráðuneytanna hvað skrifstofustjórana varðar, þá aukist sveigjanleikinn í kerfinu og betur verði hægt að taka tillit til þess að starf skrifstofustjóra getur verið misjafnt eftir því hversu stór málefnasvið eru undir hverju sinni. Þetta mundi samt sem áður ráðast af kjarasamningum upp að vissu marki.
Herra forseti. Þessi ágæta ræða hæstv. fjármálaráðherra gefur tilefni til að drepa fingri á þrjár starfsstéttir. Í fyrsta lagi, ef ég væri væddur þeim baneitraða húmor sem einkennir t.d. fyrrverandi formann Lögmannafélagsins mundi ég segja að markmið frumvarpsins væri að tryggja að aðstoðarmenn ráðherra hefðu hærri laun en ráðherrarnir sjálfir. Í öðru lagi finnst mér merkilegt hvernig hæstv. ráðherra talar um þann möguleika að taka presta undan kjararáði. Hæstv. ráðherra orðaði það svo: „ef það tekst samkomulag við þjóðkirkjunnar um það.“ Er það þannig að einstaka hópar fái sjálfir ráðið um það hvort þeir verði utan eða undir kjararáði? Í þriðja lagi spyr ég hæstv. ráðherra um þann starfshóp sem hann nefndi oftast, sendiherra: Er það þannig að taka eigi sendiherra, sem eru fulltrúar okkar gagnvart öðrum þjóðum og þurfa stöðugt að vera til taks o.s.frv., undan kjararáði og væntanlega gefa þeim verkfallsrétt þannig að þeir geti farið í verkfall ef þeir eru óánægðir og utanríkisþjónustan og þar með samskipti okkar við aðrar þjóðir kynnu að lamast? Mig langar aðeins að fá skýrari sýn á það hjá hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra má eiga það að hann er ærlegur, en hann er líka „realisti“. Hann rakti það hér sjálfur að frumvarpið hefði fengið mjög blendnar viðtökur og nefndi í hreinskilni sinni þrjá hópa. Telur hæstv. ráðherra gerlegt að samþykkja þetta frumvarp á þeim skamma tíma sem eftir lifir af þingi? Eins og hér kom fram áðan þarf þingið vitaskuld að sýna þeim sem bera skarðan hlut frá borði, eða telja svo, þann sóma að kalla þá fyrir og gefa þeim færi á að veita umsagnir. Höfum við tíma, svona tæknilega séð, til að klára þetta mál?
Herra forseti. Ég skal síðastur manna fara að segja þinginu fyrir verkum, en ég tel að málið hafi fengið mjög góðan undirbúning, hafi verið vel kynnt og að þeir sem hagsmuni hafa af því að fylgjast með þessum breytingum séu vel í stakk búnir til að gera grein fyrir málinu. Varðandi einstaka hópa sem hér eru nefndir, aðstoðarmenn ráðherra - nei, það er ekki markmiðið að bæta kjör þeirra sérstaklega eða yfir höfuð kjör skrifstofustjóranna. [[Gripið fram í.]]Það er einfaldlega mín skoðun að það sé engin ástæða til þess að taka skrifstofustjóra í Stjórnarráðinu út og segja: Kjör þessa hóps geta ekki ráðist nema með ákvörðun kjararáðs. Hvers vegna í ósköpunum? Hvers vegna í ósköpunum að taka þennan grundvallarrétt að fá að semja um kaup sitt og kjör af þessum hópi? Ég held að menn hafi á einhverjum tímapunkti gengið of langt í þessu. Í raun og veru vil ég segja það sama um sendiherrana. Ég heyri að ráðherrann fyrrverandi hefur áhyggjur af því sem fyrrverandi utanríkisráðherra að sendiherrar gætu mögulega farið í verkfall, en erum við þá ekki að færa rétt til sendiherranna? Það kann vel að vera að það verði á einhvern hátt einhverjum vandkvæðum bundið eða flókið að koma saman einhvers konar stéttarfélagi, fyrirkomulagi, forsvari fyrir gerð kjarasamninga fyrir þann hóp. Og sama gildir fyrir skrifstofustjórana sem mundu þurfa að ákvarða hvar þeir ætluðu að koma sér fyrir til að eiga þær viðræður. Ég held að það sé vel leysanlegt eins og fyrir alla aðra starfsmenn ríkisins. Við erum t.d. með það fyrirkomulag að læknar geta farið í verkfall og það gerðu þeir í fyrra og voru að fara að loka hér skurðstofum. [[Gripið fram í.]]Alvarlegt mál. Með sömu rökum ættum við að fara að þrengja verkfallsrétt margra hópa í samfélaginu sem gegna mikilvægum störfum, en ég er ekki að leggja það til.
Herra forseti. Mig langar a.m.k. ekki til þess að verða utanríkisráðherra aftur og stýra utanríkisþjónustu með sendiherrana í verkfalli í miðri milliríkjadeilu, bara svo ég dragi athygli að því. Ég ætla ekki að ræða við hæstv. fjármálaráðherra um aðstoðarmenn ráðherra. Mér fannst sérkennilegt að hann nefndi þá sérstaklega með þeim umbúnaði að það er alveg ljóst að stefnt er að því að þeir verði launahærri en ráðherrann sjálfur. Mig langar til að spyrja um fjórðu starfsstéttina, það eru starfsmenn Alþingis. Hvernig er farið með þá í þessu? Njóta þeir kannski einhverra sérkjara og þeir eiga að vera undir kjararáði af því að þeir eru svo mikilvægir, er það ekki? Bara af því að hæstv. ráðherra nefndi það ekki. Ef ég man rétt eru nú einhverjir þeirra undir kjararáði. Síðan fundust mér vangaveltur hæstv. ráðherra um kjararáð vera mjög merkilegar en ég ætla ekki að spilla kvöldi hans með því að fara í langar ræður hér á eftir. En ég er þeirrar skoðunar, ég þekki lögin kannski ekki nógu vel, en ég taldi að kjararáð ætti að taka mið af samningum, ekki endilega stöðu hópa. Eftir að launalækkun var gerð hér með lögum taldi ég að það væri hlutfallið [[Forseti hringir.]]á milli niðurstaðna samninga og þeirrar stöðu sem mundi ráða því hver [[Forseti hringir.]]yrði niðurstaðan, en ekki endilega eins og hæstv. ráðherra talar um, að vera eigi eitthvert tiltekið bil á millum hópa. Það finnst mér ekki [[Forseti hringir.]]vera hlutverk kjararáðs, hafi ég skilið ráðherra rétt.
Herra forseti. Það er ekki verið að gera breytingar í frumvarpinu á stöðu þeirra sem starfa hjá þinginu. [[Gripið fram í.]]Ekki var ekki talin ástæða til þess. En það er þannig að kjararáði ber að ákvarða laun með hliðsjón af almennri launaþróun í landinu og stöðu og ábyrgð annarra þeirra hópa sem eru í svipaðri stöðu eða jafngildri og á við um þá sem heyra undir ráðið. Ég nefni þetta sérstaklega í tilefni af því að við tókum aldrei umræðu um það, eða ekki svo ég muni - það væri þá ágætt ef einhver mundi rifja það upp fyrir mér hafi það verið hluti umræðunnar á sínum tíma - að beinlínis lækka launin gagnvart viðmiðunarhópum. Ég minnist þess ekki að það hafi verið sérstök ákvörðun eða tilgangur. Málið var kynnt á sínum tíma þannig að þingið vildi setja gott fordæmi fyrir þróun vinnumarkaðarins vegna þess að ekki væru aðstæður í landinu til að sjá laun hækka á árunum eftir hrun.
Hæstv. forseti. Ég hlustaði með athygli á hæstv. ráðherra flytja þetta frumvarp, stóra og viðamikla frumvarp um kjararáð, sem mælt er fyrir nokkrum dögum áður en þing á að fara heim illu heilli. Það sem mig langar að spyrja út í í fyrra andsvari mínu er að mér heyrðist hæstv. ráðherra segja að m.a. aðstoðarmenn ráðherra ættu að taka mið af launum skrifstofustjóra í ráðuneytum. Samkvæmt úrskurði kjararáðs frá 1. júlí sl. eru laun skrifstofustjóra sem heyra undir ráðuneytisstjóra tæp 1 milljón á mánuði. Auk þess hafa skrifstofustjórar 33 einingar. Ef ég skil þetta rétt eru greiddar 9.572 kr. fyrir hverja einingu, það þýðir rúmar 315.000 kr., þannig að skrifstofustjórar eru komnir með rúma 1,3 milljónir í laun. Ég held að ég muni það rétt að skrifstofustjórar eru þar með komnir upp fyrir laun ráðherra sem jafnframt eru alþingismenn. Ef skrifstofustjóralaun eiga að vera viðmiðunarlaun fyrir aðstoðarmenn ráðherra get ég ekki séð annað en að aðstoðarmenn ráðherra verði hærra launaðir en ráðherrann sjálfur. Erum við virkilega að fara þá leið, virðulegi forseti? Þetta er fyrri spurning mín í fyrra andsvari. Ég ætla ekki að taka hina fyrr en á eftir.
Forseti. Nú er það svo að ég hef ekki haft neina aðkomu að ákvörðun kjara aðstoðarmanna á þessu kjörtímabili og skal góðfúslega viðurkenna það að ég veit ekki nákvæmlega hver þau kjör eru, hef svona grófa hugmynd um það. Það mun vera svo samkvæmt mínu minni að laun aðstoðarmanna séu mjög nálægt kjörum skrifstofustjóra eins og þau eru í dag. Ástæðan fyrir því að ég tók þetta sérstaklega fram í ræðu minni er sú að ef laun aðstoðarmanna eru sambærileg við laun skrifstofustjóra eins og þau eru ákvörðuð af kjararáði í dag þá skiptir máli að svara því hvernig þau verða ákvörðuð ef laun skrifstofustjóra eiga ekki að ráðast af niðurstöðu kjararáðs eftir breytinguna. Þetta er eiginlega afleiðing af því að kjör skrifstofustjóra verði í framtíðinni ákvörðuð með öðrum hætti. Ég hef sömuleiðis ekki kynnt mér það sérstaklega hvernig laun ráðherra standa gagnvart skrifstofustjórum. En ég hef tekið eftir því að laun alþingismanna og þar með talið hluti kjara ráðherra hafa setið eftir á undanförnum árum. Ég mundi ætla að laun alþingismanna og ráðherra hafi setið hvað mest eftir af launum allra opinberra starfsmanna frá árinu 2009 að teknu tilliti til þeirra breytinga sem hafa verið gerðar annars vegar með kjarasamningum og hins vegar uppsafnað, með öllum hækkunum kjararáðs.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég dreg þá ályktun, vegna þess að úrskurður kjararáðs er nýr fyrir skrifstofustjóra, að skrifstofustjórar séu komnir með ívið hærri laun en ráðherrar og ef laun aðstoðarmanna ráðherra taka mið af skrifstofustjóralaunum eru þeir líka hærri en ráðherrar. Það tel ég ekki vera rétt. Við getum kannski snúið þessu yfir og sagt eins og hæstv. ráðherra sagði, sem er alveg hárrétt, að laun þingmanna og ráðherra hafa setið hvað mest eftir af þeim sem hafa verið undir kjararáði. En við eigum líka sjálf hlut að því, virðulegi forseti. Á þeim stutta tíma sem ég á eftir í seinna andsvari þá vil ég snúa mér að því sem mér finnst vera meginefni í frumvarpinu fyrir utan ýmsar lagfæringar, en það er að sendiherrar og prestar eru teknir undan kjararáði. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra sagði að þetta væri háð samkomulagi við presta. Þá spyr ég: Hvað gerist ef prestar samþykkja ekki að fara undan kjararáði miðað við samninginn sem gerður var? Ég er þjóðkirkjunnar maður og vil gæta þess að prestar hafi það gott. Ég er ekki alveg viss um að það sé rétt að fella þá undan kjararáði.
Herra forseti. Ég ítreka að það mun ekkert gerast varðandi starfskjör presta og biskupa, vígslubiskupa og prófasta nema með samkomulagi. Það er á grundvelli laganna sem gilda um þessi efni. Það samtal hefur verið lifandi og við skulum sjá hvað gerist í þeim efnum. Varðandi launaþróunina innbyrðis hef ég svo sem engu við orð hv. þingmanns að bæta. Ég get bara tekið undir að það virðist vera komin ákveðin skekkja í launaþróunina og hvet menn til að kynna sér 8. gr. laga um kjararáð sem er í raun og veru uppfull af þversögnum, með því að það er skotið inn setningu sem kom inn árið 2009: „Við ákvörðun sína skal kjararáð gæta þess að föst laun fyrir dagvinnu, annarra en forseta Íslands, verði ekki hærri en föst laun forsætisráðherra.“ Þessari setningu er skotið mitt inn í 8. gr. laganna þar sem á hinn bóginn segir að ákvarða skuli laun þannig að þau séu sambærileg við það sem gerist annars staðar í þjóðfélaginu. Svona er umhverfi kjararáðs allt orðið skakkt og bjagað.
Virðulegi forseti. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir yfirstandandi 145. löggjafarþing var boðað að lögð yrðu fram fimm frumvörp til breytinga á höfundalögum, nr. 73/1972, með síðari breytingum. Þrjú frumvarpanna hafa þegar verið afgreidd sem þingmál 333, um einkaréttindi höfunda og samningskvaðir, þingmál 334, um munaðarlaus verk, og þingmál 362, um lengingu verndartíma hljóðrita. Fjórða frumvarpið, um innleiðingu tilskipunar um sameiginlega umsýslu höfundaréttar 2014/26/ESB, verður ekki lagt fram á þessu þingi þar sem tilskipunin hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Fimmta frumvarpið er það þingmál sem ég mæli fyrir núna, þ.e. breyting á 11. gr. höfundalaga sem fjallar um eintakagerð til einkanota. Virðulegi forseti. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. höfundalaga er einstaklingum heimilt að gera eintök af birtu verki til einkanota eingöngu, enda sé það ekki gert í fjárhagslegum tilgangi. Samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar eiga höfundar verka, sem útvarpað hefur verið eða gefin hafa verið út á hljóðriti eða myndriti, rétt á sérstöku endurgjaldi vegna upptöku verka þeirra til einkanota á bönd, diska, plötur eða aðra þá hluti, í hvaða formi sem er, sem taka má upp á hljóð og/eða myndir með hliðrænum eða stafrænum hætti. Enn fremur skal greiða endurgjald af tækjum sem einkum eru ætluð til slíkrar upptöku. Gjöld þessi skulu greidd hvort sem um innlenda eða innflutta framleiðslu er að ræða og hvílir skyldan til að greiða gjöldin á innflytjendum og framleiðendum. Með því að höfundalög heimila umrædda eintakagerð hvílir sú þjóðréttarlega skuldbinding á íslenska ríkinu að sjá til þess að höfundar og aðrir rétthafar útgefinna verka sem afrituð eru til einkanota fái skaðabætur fyrir það tjón sem þeir verða fyrir af þessum sökum í samræmi við b-lið 2. mgr. 5. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/29/EB um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu frá 22. maí 2001 sem var tekin upp í EES-samninginn með samþykkt sameiginlegu EES-nefndarinnar 9. júlí 2004. Til útskýringar felst tjón höfunda m.a. í því að þeir verða af ákveðnum tekjum vegna eintakagerðarinnar. Fyrir vikið selja þeir færri eintök af útgefnum verkum sínum og geta einnig misst af tækifærum til að selja frekari útgáfu- og afnotarétt á verkunum. Innheimta höfundaréttargjalds náði hámarki árið 2003, var þá 104 millj. kr., um sama leyti og CD-R og DVD-R voru vinsælir afritunarmiðlar fyrir höfundaréttarvarið efni. Frá árinu 2007 hafa tekjur af höfundaréttargjaldi farið lækkandi, eru núna komnar niður fyrir 8 millj. kr. á ári. Samdráttinn í tekjum má rekja til þess að dregið hefur úr innflutningi á auðum CD-R og DVD-R diskum í kjölfar breyttra aðferða við stafræna eintakagerð. Aðrir afritunarmiðlar eins og SD-minniskort, USB-minnislyklar og flakkarar hafa tekið við því hlutverki sem auðir, skrifanlegir diskar gegndu áður, auk þess sem afritun fer að einhverju leyti fram í innra minni í farsímum, spjaldtölvum og einkatölvum. Þessir miðlar og tæki bera hins vegar ekki höfundaréttargjald samkvæmt gildandi lögum og reglugerð nr. 125/2001 um innheimtu höfundaréttargjalds. Til að bregðast við framangreindum vanda var skipaður starfshópur sem fékk það hlutverk að endurskoða reglugerð um innheimtu höfundaréttargjalds með tilliti til óska rétthafa um að breikka gjaldstofninn þannig að höfundaréttargjald væri einnig greitt af hvers konar fjölnota tækjum sem nýta má til upptöku og eftirgerðar verndaðra hljóðrita og myndrita, svo sem símum, tölvum, flökkurum, hörðum diskum og þess háttar stafrænum hljóð- og myndupptökubúnaði. Þegar tillaga að nýrri reglugerð um innheimtu höfundaréttargjalds lá fyrir kom í ljós að reglugerðarbreyting ein og sér dugði ekki til heldur þurfti að breyta lögunum. Drög að frumvarpi um slíka breytingu voru kynnt í opnu samráðsferli á vef mennta- og menningarmálaráðuneytisins 17. mars 2015. Með vísan til þess sem ég hef rakið hér að framan liggur fyrir að bein athafnaskylda hvílir á íslenska ríkinu til að koma á fót lögbundnu fyrirkomulagi sem tryggir höfundum sanngjarnar bætur í samræmi við b-lið 2. mgr. 5. gr. tilskipunar 2001/29/EB. Í því efni eru einkum tvær leiðir færar, annars vegar að breikka gjaldstofn höfundaréttargjalds þannig að hann nái til nýrra stafrænna upptökumiðla og -tækja og hins vegar að fjármagna höfundaréttarsjóð með árlegu framlagi af fjárlögum. Höfundaréttargjald hefur m.a. þann kost að það greiðist af notendum, þ.e. þeim sem gera eintak af höfundaréttarvernduðu verki til einkanota. Upptökumiðlar og -tæki til atvinnunota eiga hins vegar að vera undanþegin gjaldinu. Ókostur við breikkun á gjaldstofni höfundaréttargjalds er að það leiðir til sjálfkrafa hækkunar á verði stafrænna upptökumiðla og -tækja, auk fjölnota tækja sem nýta má til upptöku. Af breikkun höfundaréttargjalds getur aukist kostnaður við umsýslu hjá tollyfirvöldum og samtökum höfundaréttarfélaga sem fara með innheimtu gjaldsins. Reynslan sýnir einnig að álagning höfundaréttargjalds á fjölnota upptökumiðla og -tæki getur komið illa við notendur sem nota hina stafrænu upptökutækni einkum til að taka upp eigið efni og gera öryggisafrit af mikilvægum gögnum. Þá felur breikkun á gjaldstofni höfundaréttargjalds ekki í sér varanlega lausn þar sem fyrirsjáanlegt er að tæknibreytingar muni fyrr eða síðar kalla á endurskoðun á því hvaða miðlar og tæki eiga að bera höfundaréttargjald. Eins og nánar er rakið í frumvarpinu hefur sú leið verið farin í Bretlandi, Finnlandi, Noregi og á Spáni að sanngjarnar bætur til höfunda greiðast samkvæmt fjárheimild í fjárlögum. Þessi aðferð hefur til að mynda þá kosti að ekki þarf að breyta reglum um innheimtu höfundaréttargjalds í samræmi við þróun í tækni við hljóð- og myndupptöku á hverjum tíma og umsýslukostnaður samtaka höfundaréttarfélaga verður minni, jafnframt því sem tollyfirvöld losna við þá umsýslu sem fylgir innheimtu gjaldsins hjá innflytjendum. Samtök höfundaréttarfélaga þurfa þá heldur ekki að endurgreiða innheimt höfundaréttargjöld og veita undanþágur frá greiðslu gjaldsins. Í frumvarpinu eins og því hefur nýlega verið breytt er lagt til að sjóðsleiðin verði valin til að greiða sanngjarnar bætur til höfunda. Til að finna hlutlægan mælikvarða á tjón höfunda er lagt til að upphæð bóta miðist við ákveðið hlutfall af samanlögðu árlegu tollverði þeirra upptökumiðla og -tækja sem nota má til afritunar á höfundaréttarvörðu efni til einkanota. Virðulegi forseti. Verði frumvarpið að lögum mun það leiða til þess að réttarstaða höfunda vegna tjóns sem hlýst af eintakagerð til einkanota af verkum þeirra batnar og verður sambærileg við það sem gerist í nágrannalöndunum. Eins og fram kemur í frumvarpinu verður ákvörðun um fjárheimild til greiðslu sanngjarnra bóta tekin í tengslum við árlegan undirbúning frumvarps til fjárlaga. Með hliðsjón af tilgreindu hlutfalli tollverðs þeirra miðla og tækja sem nota má til afritunar má gera ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs geti aukist um 234 millj. kr. á ársgrundvelli. Ég legg áherslu á fara verður með slíka fjárheimild í samræmi við skyldu íslenska ríkisins til að koma upp fyrirkomulagi sem tryggir höfundum sanngjarnar bætur. Ég legg þunga áherslu á að hér er um að ræða stjórnarskrárvarinn eignarrétt höfunda en ekki menningarstuðning. Fjárheimild til bótanna í fjárlögum þarf að endurspegla þessa staðreynd. Virðulegi forseti. Ég hvet þingheim eindregið til að kynna sér yfirgripsmikla og ítarlega umfjöllun um framangreind álitaefni og forsendur frumvarpsins í greinargerð og athugasemdum við einstök ákvæði þess. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að mæla fyrir þessu máli sem ég veit að rétthafar hafa beðið eftir að fá tillögur um, og beðið alllengi eftir því. En mig langar þó að biðja hæstv. ráðherra að skýra ákveðna hluti fyrir mér, í ljósi þess að í greinargerð með frumvarpinu er farið yfir nokkra þá dóma sem hafa verið að falla hjá Evrópudómstólnum. Þar kemur fram að fallið hafi dómur vegna breytinga á Spáni þar sem rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að Evróputilskipun girti fyrir að bótakerfið væri þannig fjármagnað á almennum fjárlögum að ekki væri hægt að tryggja að kostnaður við sanngjarnar bætur legðust á notendur eintaka sem gerð væru til einkanota. Í þessari ágætu greinargerð kemur fram að af fyrrnefndum dómi Evrópudómstólsins í máli sem kennt hefur við EGEDA megi hins vegar ráða að gæta þurfi þess við útfærslu á bótakerfi sem er fjármagnað af fjárlögum að kostnaður af greiðslu bótanna leggist á þá einstaklinga sem nýta sér heimild til gerðar eintaks til einkanota en falli ekki almennt á skattgreiðendur. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að útskýra fyrir mér hvernig þetta er tryggt með þessu frumvarpi í ljósi þess að hæstv. ráðherra upplýsir okkur um að þetta muni kalla á útgjöld á ársgrundvelli úr ríkissjóði upp á 234 milljónir. Erum við þá ekki að leggja þennan kostnað almennt á skattgreiðendur? Þetta eru flókin mál og ég bið hæstv. ráðherra að skýra það fyrir mér hvernig við tryggjum þá að þessi greiðsla leggist á þá einstaklinga sem nýta sér heimild til gerðar eintaks til einkanota samkvæmt þessum dómi Evrópudómstólsins.
Virðulegi forseti. Það er nokkuð ljóst að þegar gjaldaleiðin er farin munu einstaklingar sem ekki eru að nota þessi tæki til að fjölfalda höfundaréttarvarið efni - eru til dæmis bara að kaupa sér minniskubba til þess að setja á persónulegar ljósmyndir eða annað efni - lenda í því samt sem áður að greiða. Það er í raun ekki hægt að búa til leið þar sem einungis þeir sem akkúrat taka niður efni borga. En það sem átt er við í spænska fordæminu, sem hv. þingmaður vísar til, er að þar er búinn til sjóður, en deilan sem varð þar snerist um að höfundarétthafarnir bentu á að sú upphæð sem var í þeim sjóði væri langt fyrir neðan það sem gjaldið hafði gefið af sér áður. Fyrir þeirri upphæð sem þar var sett inn voru engin málefnaleg rök heldur var það bara einhliða ákvörðun ríkisvaldsins þar að setja tiltölulega lága fjárhæð og þeir töldu sig þar með hafa uppfyllt sína þjóðréttarlegu skyldu. Í þeirri leið sem við förum leggjum við upp með sjóð en að baki ákvörðuninni um upphæð er málefnaleg regla sem er þingfest og lögfest. Ef vilji er til að breyta þeirri reglu þarf það að fara fyrir þingið. Við náum að endurspegla það fyrirkomulag að lagt sé á gjald sem ég ítreka að hefur þá verið lagt á alla og samt sem áður að fara þá þessa sjóðsleið. Með því að sjóðsleiðin er farin og með þeirri málefnalegu reglu sem við leggjum til grundvallar er lagt mat á hverjar séu sanngjarnar bætur sem eigi að renna til höfundaréttarhafanna. Það er vandamál að skilgreina nákvæmlega hver sú upphæð eigi að vera. Dómafordæmin skilja ekki eftir neina einfalda reglu um það. Það sem hv. þingmaður vísar hér til, sem segir að það megi ekki leggjast á aðra, þá er það í þeirri hugsun hver gjaldupphæðin eigi að vera. Því eins og augljóst er, þegar gjald er lagt á, eins og er gert í mörgum löndum, [[Forseti hringir.]]eins og t.d. Þýskalandi og fleirum, þá leggst það á fleiri en þá sem einungis eru að taka niður höfundaréttarvarið efni. Það er það sem átt er við og þannig ber að túlka þessa dóma.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég tek fram að ég er ekki á móti því að fundin sé sanngjörn og góð lausn fyrir rétthafa. En mér finnst hins vegar mikilvægt að við séum þá meðvituð um það ef við kunnum að lenda á einhverjum hindrunum, t.d. hvað varðar þá dóma sem hafa fallið í Evrópu. Skil ég þá hæstv. ráðherra sem svo að það að tengja þetta í frumvarpinu við hlutfall af tollverði, eins og hér er lagt upp með, og í raun reiknað út frá þeim tækjum og tólum sem hæstv. ráðherra nefndi hér í sinni framsögu - það að tengja fjárheimildina sem veitt verður í fjárlögum við þessa tilteknu prósentu, er það réttur skilningur hjá mér að hæstv. ráðherra og hans ráðuneyti telji þá að þar með séum við ekki að gera neitt sem stangast á við dóm Evrópudómstólsins í máli Spánar? Þar var aðalforsendan ekki sú eins og ég hef skilið hana, því að við höfum auðvitað haft það þannig að þessi gjöld hafa verið lögð á og lagst á alla þá sem kaupa viðkomandi tól og tæki, hvort sem þeir nýta þau til afritunar efnis eða ekki. Ég hef ekki skilið það sem svo að það hafi endilega verið vandamálið heldur að það sé mikilvægt að það sé ekki á hendi fjárveitingarvaldsins hverju sinni hver upphæðin á að vera. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Með þessari breytingu, þ.e. að þetta sé talið hér upp sem hlutfall af tollverði, telur hann þá að það bindi hendur fjárveitingavaldsins nægilega til að koma til móts við dóm Evrópudómstólsins? Því að nú höfum við auðvitað fordæmi fyrir því að við höfum samþykkt ýmsa markaða tekjustofna sem hafa svo verið teknir úr sambandi. Það þekkjum við hæstv. ráðherra bæði. Og virðist vera, þegar þetta fer í gegnum fjárlög, að það sé einfaldara að gera það en þegar tekjustofninn er sjálfstæður sem slíkur. Telur ráðherra að þetta sé þá nægjanleg girðing til að koma til móts við dóm Evrópudómstólsins? Hefur hann engar áhyggjur af því að þessu verði þá kippt úr sambandi með fjárheimildum? Er búið að girða fyrir það?
Virðulegi forseti. Já, ég tel að nægilega vel sé um þetta búið með þessum hætti. Lagt er upp með málefnaleg rök fyrir upphæð gjaldsins. Tekin er ákveðin hundraðstala af verðmæti þeirra tollflokka sem um er að ræða og er það grunnurinn að upphæðinni sem fer í sjóðinn. Ef breyta á þeim grunni þarf það að fara fyrir þingið og breyta þarf þeim lögum þannig að hægt sé að breyta upphæðinni. Þar af leiðandi getur framkvæmdarvaldið eitt og sér ekki gert slíkar breytingar. Ef löggjafarvaldið ákveður að breyta þessu, eins og gerðist til dæmis í tilviki Spánar, þar sem sett er miklu lægri upphæð en áður var, geta rétthafar höfðað mál og bent á að annaðhvort sé engin regla til grundvallar og þar af leiðandi séu rök ómálefnaleg og ekki um að ræða réttlátt gjald eða að sú regla sem notuð er sé ekki málefnaleg eða ekki rétt. Þá er hægt að deila um það fyrir dómstólum. Aðalatriðið er að sú regla sem við horfum til í þessu frumvarpi er þannig hugsuð að það gjald sem höfundaréttarhafar fengu hér áður heldur sér nokkurn veginn og er grundvallað með þessari aðferð. Það er lykilatriði að mínu mati vegna þess að það sem gengi ekki er einfaldlega að hafa tölu í sjóð sem þing eða framkvæmdarvald geti breytt eftir hentugleika við hverja fjárlagagerð. Með öðrum orðum: Hér er um að ræða eignarréttindi sem eru varin í stjórnarskrá og eru bundin alþjóðlegum skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist og því er ekki um að ræða einhvers konar framlag í sjóð eða, eins og ég orðaði það hér í ræðu minni, framlag til menningarmála heldur er um að ræða eignarréttindi sem er klárt mál að menn eiga rétt á að fá greitt fyrir.
Virðulegi forseti. Ég nálgast þetta mál aðeins meira frá sjónarhorni notenda en EES-reglugerðum og þessu annars áhugaverða dómafordæmi. En eins og hæstv. ráðherra veit, og ég og fleiri sem kynna sér þetta mál, er alveg gríðarlegur misskilningur á því hvað þetta þýðir. Ég er búinn að lesa nokkrum sinnum á Facebook í dag að fólk bölsótast út af þessu máli og virðist það vera byggt á misskilningi sem ég fer yfir rétt á eftir. En burt séð frá því held ég að ég hafi fundið út úr því hvaðan misskilningurinn kemur. Hann kemur vegna þess að fyrir flestu fólki, fyrir notendum er rökrétt afstaða stjórnvalda að bæta höfundum og rétthöfum skaðann af svokallaðri ólöglegri fjölföldun. Fólk er ekki endilega sammála því, það er kannski ósátt við það og finnst það ósanngjarnt gagnvart sér en það skilur lógíkina á bak við það. Það sem mér hefur fundist fólk eiga erfiðara með að skilja og ég átti sjálfur erfiðara með að skilja þegar ég komst að þessu er að þarna er verið að bæta fyrir löglega fjölföldun, þ.e. til einkanota sérstaklega. Það finnst fólki ekki vera mjög rökrétt. Ef maður kaupi geisladisk og fer aðeins aftur í tímann og skellir lögunum á kassettu og fer með það í bílinn, þykir það fráleit hugmynd að maður ætli að kaupa efnið aftur. Það er það sem fólk fattar ekki. Eðlilega að mínu mati. Þess vegna er þessi málaflokkur oft talsvert furðulegri en fólk áttar sig á. Þetta er að mínu mati flóknasti eignarréttur sem er til, auðvitað með þeim fyrirvara að ég þekki ekki fjármálaheiminn til hlítar. Finnst hæstv. ráðherra það rökrétt að kaupa efni einu sinni og kaupa það síðan aftur þegar maður ætlar að nota það á öðrum stað, heima hjá sér eða í bílnum eða eitthvað því um líkt? Og ef ráðherra telur það órökrétt, hver er þá skaðinn?
Virðulegi forseti. Það er einmitt kjarni málsins sem hv. þingmaður kemur hér að, þ.e. að með þessu fyrirkomulagi erum við að gera eintakagerðina löglega. Vandinn er sá að þegar listamaður eða höfundaréttarhafi selur eitt eintak af verki sínu sem síðan er hægt að taka og fjölfalda og nota þar af leiðandi með öðrum hætti en því fylgir að hafa bara eitt eintak, verður viðkomandi listamaður eða höfundaréttarhafi í raun fyrir fjárhagslegu tjóni. Ég er þeirrar skoðunar að það sé þannig, þ.e. að það að selja lag eða bók, eða hvað það nú er, þýði ekki þar með að maður hafi selt óendanlega mörg eintök af því sem síðan er hægt að dreifa með einhverjum hætti. Við skulum taka til dæmis lag sem hefur verið keypt, og þá er hægt að dreifa því á endalaust marga miðla og afhenda. En með því að greiða fyrir afritunarmöguleikana og gera það löglegt geta einstaklingar tekið afrit með löglegum hætti áhyggjulaust og nýtt það. Það er það sem málið gengur út á, að gera afritunina löglega þannig að höfundaréttarhafarnir fái greitt og almenningur geti stundað löglega afritun. Mér finnst það vera kjarni þessa máls. Hér er með öðrum orðum ekki verið að greiða eða ræða streymiveitur eða neitt þess háttar, það er ekki umræðan hér. Hér er fyrst og fremst verið að tala um það efni sem menn hafa löglega undir höndum og geta fjölfaldað. Hér er um það að ræða. Svar mitt við fyrirspurn þingmannsins er þetta: Já, ég tel eðlilegt að greitt sé fyrir möguleikann til þess að fjölrita eða afrita með þessum hætti og ég tel skynsamlegt að gera það úr sameiginlegum sjóðum með þessum hætti þannig að við verðum öll lögleg, ef svo má að orði komast, þegar að því kemur.
Virðulegi forseti. Ég skil lagalegu rökin út frá þessum hugmyndum um eignarrétt og höfundarétt í sambandi við hann. En sem notandi er ég enn þá jafn forviða vegna þess að ég veit mætavel að það mundi enginn kaupa sömu tónlistina tvisvar. Ég held því ekki að skaðinn sé raunverulegur. Ég skil lagatæknilegu rökin en mér þykja þau alfarið lagatæknileg. Mér finnst þau ekki rökrétt út frá mannlegri hegðun eða sanngirnissjónarmiði. Alls ekki. Bara lagatæknilegum hliðum. Að því sögðu er ég ekki heldur á móti því að ríkissjóður fjármagni greiðslur til rétthafa. Ég hef ekkert á móti því. Við sjáum til hvernig umræðan um frumvarpið fer. En það sem mér finnst skrýtið er að þetta séu kallaðar bætur. Ef þetta væru bara kallaðar greiðslur þætti mér það strax skárra því að það væri þá í fyrsta lagi auðveldara að skilja málið. Og í öðru lagi þætti mér það meira í takt við það hvernig fólk notar list. Fyrst við tölum um afritun þykja mér þetta vera afskaplega gamaldags hugmyndir um það hvert verðmæti listarinnar er. Ég segi það sem forritari og tónlistarmaður sjálfur og sonur hljóðmanns og kvikmyndagerðarmanns, ég er alinn upp í þessum bransa. Ef maður ætlar að líta á hvert einasta eintak sem verðmæti vegna þess að það eintak er einhvers staðar skráð, þá verður maður að velta fyrir sér, ef maður ætlar að fara út í tæknilegu atriðin, að lagið fer í gegnum minnið í tölvunni, ekki greiðir maður í hvert einasta sinn sem það fer í gegnum tölvu. Ekki greiðir maður í hvert einasta sinn sem það fer í gegnum netið hjá manni. Nei. Verðmætin felast í því að maður hefur löglegt aðgengi að tónlistinni sjálfri. Þess vegna skil ég ekki að það geti talist einhver skaði ef einstaklingur sem kaupir sér vöru notar annað eintak af henni fyrst hann hefur keypt hana. Ef við kaupum okkur brauðrist megum við nota hana í stofunni alveg eins og við megum nota hana inni í eldhúsi. Af hverju er það eitthvað öðruvísi með tónlist og listir almennt eða hugverk?
Virðulegi forseti. Ja, lagatæknilegt og ekki lagatæknilegt. Staða málsins er bara sú að Ísland hefur undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar. Dómafordæmin sem rakin eru í greinargerðinni eru alveg skýr hvað það varðar að Ísland hefur skyldu til að koma upp svona kerfi. Deilan getur staðið um það hvað séu sanngjarnar bætur, hver fjárhæðin eigi að vera, og síðan um aðferðina, þ.e. hvort sjóður er fyrir hendi eða hvort gjald er lagt á tæki. En skyldan er óumflýjanleg og er til staðar. Ég og hv. þingmaður getum auðvitað farið í gegnum þá röksemdafærslu sem er áhugaverð, en hún breytir ekki þeim hluta málsins sem endurspeglast í hinum alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hefur gengist undir, og síðan ákvæðum stjórnarskrár um eignarréttindi o.s.frv. Hvað varðar hugtakið skaðabætur þá er ekki verið að tala um bætur í sömu merkingu orðsins og örorkubætur eða ýmsar aðrar bætur í samfélaginu, barnabætur eða eitthvað slíkt. Hér er um að ræða skaðabætur. Skaði myndast vegna þess að ef ekki er um að ræða svona kerfi yrðu höfundaréttarhafar fyrir skaða því að hægt er að taka hvort sem er tónlist eða bók eða mynd eða hvað það nú er, og fjölfalda með ólöglegum hætti ef við erum ekki með neitt svona kerfi. Og enn og aftur: Fyrir liggja fjölmargir dómar Evrópudómstólsins um nákvæmlega þann þátt málsins. Ég bendi á t.d. hollenska dóminn um þá skyldu til að koma á svona kerfi. Tekist hefur verið á um það og það er alveg ljóst að ríkinu ber að gera þetta. Einu álitaefnin eru: Ætlum við að hafa sjóðsfyrirkomulag eða leggja gjald á öll tækin, og hver er upphæðin? Það eru álitamálin. Önnur álitamál eru í raun ekki til staðar í þessu máli. En ég sé aftur á móti í hendi mér að það geti verið mjög áhugaverð umræða um eðli [[Forseti hringir.]]þessara hluta og hvað átt er við með þessu öllu saman. Þetta er bara lagaleg staða málsins. Það er það sem knýr þetta áfram og ég tel að íslensk stjórnvöld hafi hér skyldu sem þau verða að uppfylla.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á höfundalögum sem fjallar um eintakagerð til einkanota. Það er ýmislegt að segja um þetta mál og reyndar ýmislegt að segja um það sem þetta mál er ekki. Mig langar að hefja ræðu mína á að leiðrétta strax misskilning sem virðist koma upp um leið og málið eða sambærileg mál í fortíðinni eru nefnd. Skilningur mjög margra er að vegna þess að svokölluð ólögleg dreifing á efni eigi sér stað með því að fólk fjölfaldi og dreifi í leyfisleysi og fremji svokallað ólöglegt niðurhal, þurfi að bæta þann skaða til rétthafa. Þetta mál fjallar ekki um það. Þau lagaákvæði sem málið fjallar um fjalla ekki um það heldur. Það er erfitt að útskýra þetta á mannamáli vegna þess að það sem er verið að gera, bæði með þessu frumvarpi og ákvæðinu sem lögunum er ætlað að breyta, að til staðar er fyrirkomulag sem er mjög fjarlægt hinum venjulega notanda, mjög fjarlægt siðferðiskennd hans, raunveruleika hans, fjarlægt allri hugsun sem venjulegt fólk hefur gagnvart einkarétti og eignarrétti, þ.e. ef það er ekki höfundur sjálfur eða einhver sem hefur sökkt sér í þessi mál. Afritun segjum af geisladiski yfir á kassettu til einkanota, segjum sem svo að maður kaupi sér geisladisk með tónlist, tíu lögum eða svo, og vilji spila þetta í bílnum, maður gerir afrit og setur á kassettu til að hafa í bílnum og hlustar á hana þar. Hugmyndin með ákvæðinu sem hér er til umræðu er að þetta feli í sér skaða fyrir rétthafann. Fyrir áhugasama mæli ég með því að þeir fletti upp ágætu samtali mínu við hæstv. ráðherra í lok ræðu hans hér áðan. En í stuttu máli má segja þetta svona: Þetta er lagatæknilegt atriði sem virðist fráleitt hinum venjulega borgara vegna þess, ja, að mínu mati er það fráleitt. Það er hins vegar lagatæknileg nauðsyn vegna þess að við erum aðilar að alþjóðasamstarfi, við höfum eignarréttarákvæði í stjórnarskrá, sem betur fer, sem hefur verið túlkað þannig að það sé réttur höfunda að ákveða hvenær afrit af eintaki sé gert. Það sem er líka misskilningur við þetta mál í umræðunni, sem ég hef tekið eftir hingað til, er að hér sé verið að útvíkka innheimtuna sem hefur átt sér stað í gegnum árin á þessum miðlum, tómum kassettum, tómum vídeóspólum og öllu þessu. Hér sé verið að útvíkka það til að taka utan um fleiri hluti, sem er ekki tilfellið. Tilfellið er þveröfugt, það er verið að afnema þessa innheimtu. Í stað þess að rukka gjald af hverjum USB-lykli, geisladiski o.s.frv., opinberan skatt, í stað þess að innheimta þetta gjald er það einfaldlega borgað úr ríkissjóði. Þetta er kannski ekki endilega til að auðvelda skilning hins almenna borgara á því hvað hér á sér stað, en í því liggur líka það sem ég hef í raun og veru út á málið að setja. Málið í sjálfu sér er gott að mínu mati. Það er þarna hins vegar orðalag sem ég á ofboðslega erfitt með, þ.e. að þetta sé kallaður skaði. Ef þetta væri einfaldlega kallað ríkisstyrkt listsköpun eða ef verið væri að borga rétthöfum fyrir að þeir hafi gefið út efni, gott og vel. Það mundi ég skilja betur frá sjónarmiði hins almenna borgara. Orðalagið sem ég sé í þessu frumvarpi og reyndar oft í þessum málaflokki skil ég eingöngu á lagatæknilegum forsendum og alls ekki samkvæmt neinni almennri skynsemi og ekki samkvæmt því sem ég upplifi sem sanngirni gagnvart rétthöfum. Þá er ég ekki að segja að rétthafar eigi ekki að fá borgað. Auðvitað eiga þeir að fá borgað. En hins vegar er sú hugmynd að rétthafar verði fyrir skaða við það að einhver afriti efni sem hann hefur keypt löglega til einkanota að mínu mati fráleit. Mér finnst það fráleit hugmynd. Maður kaupir t.d. geisladisk, en það er ekki geislaspilari í bílnum heldur kassettutæki, og í stað þess að afrita geisladiskinn yfir á kassettu mundi maður þurfa að kaupa nýja kassettu. Mér finnst það fráleit hugmynd. En svo dettur mér í hug: Hvað ef maður tæki einfaldlega geisladiskinn með sér og væri með geislaspilarann í bílnum? Er það þá ekki skaði? Er það ekki skaði í hvert einasta sinn sem lagið fer í gegnum minnið á tölvunni? Er það ekki skaði í hvert einasta sinn sem maður hlustar á hann í stofunni einn daginn og síðan í eldhúsinu hinn daginn? Nei, auðvitað er það ekki skaði. Fráleit hugmynd að þetta sé skaði. En við búum jú við þennan lagatæknilega raunveruleika og aðild okkar að þessum alþjóðlegu stöðlum og lögum sem hafa þróast kannski ekki með því móti að séð væri fyrir hvernig tæknin mundi þróast eða best væri að haga þessum höfundaréttarmálum til frambúðar. Reyndar er það heila ástæðan fyrir því að flokkurinn sem ég er hluti af er til, nefnilega Píratar. Eins og mér finnst þetta mál í rauninni fráleitt að þessu leyti, þá verður samt sem áður að viðurkennast að hérna er verið að afnema fyrirbæri sem fólki hefur fundist mjög ósanngjarnt. Þrátt fyrir að sú tilfinning hafi verið byggð á misskilningi hygg ég samt að hún sé rétt. Fólki finnst ósanngjarnt að það sé rukkað fyrir að kaupa tóma geisladiska, harða diska, USB-lykla o.s.frv., fyrir eitthvað sem einhver annar gerir. Þar eru líka sanngirnissjónarmið til staðar og fólk hefur eðlilega verið mjög reitt yfir þeirri hugmynd að verið sé að borga fyrir meintar syndir einhvers annars. Nú eru það ekki syndir annarra heldur eitthvað sem lagalega er heimilt, nefnilega afritun til einkanota. En misskilningurinn veldur því að fólk er ofboðslega reitt yfir þessu og á erfitt með að skilja þetta. Og nú stend ég frammi fyrir því að ég styð þetta mál hálfvolgur með þó nokkrum fyrirvörum. Enn sem komið er. Þegar sennilega flestir, nei, allir sem ég hef heyrt tala um þetta hingað til misskilja það á tvöfaldan hátt. Misskilja það á þann hátt að telja að þetta komi ólöglegri dreifingu eitthvað við, sem er ekki tilfellið, og hins vegar að verið sé að auka innheimtuna út af því, sem er ekki tilfellið heldur. Ef maður vill losna við þessa innheimtu, ef maður er á móti því að taka þetta gjald af þessum vörum, þá ætti maður að vera hlynntur þessu máli. Alla vega þeim þætti þess. Eins og ég segi: Mér þykir orðalagið undirstrika hvað þessi málaflokkur er flókinn í augum hins almenna borgara. Hvað hann er í raun og veru frábrugðinn þessum hefðbundnu sanngirnissjónarmiðum sem við öll erum alin upp við. Hérna er til að mynda málið með höfundarétt. Þetta er það sem gerir höfundarétt flókinn. Þegar við ölumst upp í barnæsku lærum við af foreldrum okkar og umhverfi að það sé rangt að stela. Það er rangt að meiða fólk, það er rangt að ljúga. Við ölumst upp við þetta og við öðlumst einhvers konar siðferðiskennd byggða á þeim viðmiðum sem samfélagið gefur okkur. Ókei, gott og vel. En hvenær var maður alinn upp við það að ef maður syngi afmælislag í tuttugu manna partíi þyrfti að fara að borga einhverjum? Aldrei. Maður elst ekki upp við það kerfi sem höfundalög og höfundaréttur í raun og veru byggir á. Þetta er bara ekki með inni í upplifun okkar af sanngirni í uppeldinu, á unglingsárunum eða hvaðeina. Nema að því leyti að þegar við notum einhverja vöru, þ.e. hugverk, án þess að borga fyrir það, það geta flestir skilið. Næstum því allir geta skilið það. Það er held ég sennilega eitt af því fáa í þessum höfundalögum sem getur talist til hinnar almennu skynsemi, svona „common sense“, með leyfi forseta, afsakið slettuna, sem við ölumst upp við í uppeldi okkar og samskiptum við annað fólk á uppvaxtarárunum. En þar með er það næstum því upp talið. Restin af höfundarétti fyrir hinum almenna notanda er á lagatæknilegu máli sem er svo fjarlægt hugmynd notandans um sanngirni að hann misskilur þetta mál þannig að það sé akkúrat öfugt við það sem það raunverulega er. Ég álít að þetta sé svolítið vandamál. Ég held ekki að það sé vandamál sem við leysum með því að kenna höfundarétt í skólum, enda held ég að það væri óttaleg tímasóun miðað við hver afraksturinn af því yrði. Ég veit sömuleiðis að ekki er raunhæft í bili að fara að endurskoða þessar gömlu hugmyndir um höfundarétt og allar þær lagatæknilegu, réttindalegu afleiðingar. En ég held að ef við værum að finna upp höfundarétt í dag, ef við værum að ákveða í dag að við ætluðum að taka upp höfundarétt af einhverju tagi með hliðsjón af nútímatækni væri hann hvergi nálægt því að vera líkur höfundarétti eins og hann hefur verið í gegnum tíðina. Ég held að ef við mundum leggja til núverandi skilning á höfundarétti inn í nútímatækni, ef við værum að leggja það fram núna, yrði fólk bara forviða. Það mundi ekki skilja hvað við værum að tala um. Það vill svo til að það skilur ekki hvað við erum að tala um. Vegna þess að þetta er svo fjarlægt raunveruleikanum sem notandinn upplifir. Það er eitt í frumvarpinu sem ég á pínulítið erfitt með líka, fyrir utan þetta. Það er a-liður 1. gr. en þar er bætt við nýjum málslið við 1. mgr. 11. gr. laganna og er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Heimild til gerðar stafræns eintaks er þó bundin við einstakling sem hefur lögmæt umráð eða aðgang að upprunaeintaki sem er dreift eða gert aðgengilegt með heimild rétthafa þess.“ Virðist saklaust. Eflaust er þetta saklaust. Þetta er til þess að skýra einhverja réttaróvissu, skilst mér. En ég sé ekki fyrir mér nákvæmlega hvaða afleiðingar þetta hefur á þær aðferðir sem menn hyggjast beita í framtíðinni til að framfylgja höfundarétti. Það er það sem ég er alltaf svo hræddur við, og við í Pírötum, hvernig menn ætla að framfylgja höfundarétti. Það er svo hætt við því á upplýsingatækniöldinni að menn fari að beita aðferðum sem storka og ögra borgararéttindum á borð við friðhelgi einkalífs, tjáningarfrelsi o.s.frv. Reyndar er í lögunum í 59. gr. a, nánar tiltekið 2. mgr., dæmi um það að okkar mati hvernig framfylgni höfundaréttar getur verið mjög til trafala á upplýsingatækniöldinni. Í því liggur þessi togstreita sem bjó til flokkinn minn, Pírata. Mér er óljóst nákvæmlega hvaða áhrif þetta hefur á það. Það er það sem ég hef að segja um það í bili. Hitt er síðan, hérna á lokamínútunum, sú hugmynd að nota einhverjar ákveðnar prósentur af tollverði sem viðmið sem ríkið notar til að greiða út til rétthafa finnst mér í fljótu bragði frekar skynsamleg. Burt séð frá þessu, burt séð frá orðalaginu, burt séð frá þessum klassísku hugmyndum um höfundarétt. Lausnin sem slík hugnast mér ágætlega. Upphæðin, sumir hneykslast á þeirri upphæð, þetta er nú ekki stór upphæð í samhengi fjárlaga og reyndar ekki heldur í samræmi við þann meinta skaða af völdum svokallaðrar ólöglegrar fjölföldunar sem rétthafar á Íslandi hafa tilgreint, sem þeir segja í kringum milljarð á ári, skilst mér. Ef ég man rétt. Raunveruleg, augljós áhrif frumvarpsins tel ég góð, vissulega miðað við núverandi fyrirkomulag sem er að innheimta þetta af hverju tæki í sjálfu sér. Ég á í svolitlum vandræðum með málið eins og er. Ég styð í raun og veru hvað það gerir, hverju það veldur, með þeim fyrirvara sem ég nefndi um a-lið 1. gr. En mér finnst orðalagið fráleitt. Mér finnst hugmyndafræðin sem þetta byggir á vera bæði úrelt, flókin og ruglingsleg og úr öllum tengslum við upplifun notandans af réttindum og skyldum, sanngirni og siðferði og þvílíku. Við sjáum til hvernig viðhorf mín til þessa máls þróast meðfram nefndastörfum. En mér þykir þetta hið áhugaverðasta mál og það segir sitt, finnst mér, að þótt málið sé frekar einfalt í sjálfu sér, ef maður les breytinguna og það sem verið er að breyta, þá er þetta í sjálfu sér ekki flókið. Það er hægt að fara yfir þetta á korteri, tuttugu mínútum, eitthvað svoleiðis, hvað þetta þýðir allt saman. Hins vegar er greinargerðin ógurlega löng. Það er ekki bara vegna þess að hæstv. ráðherra er svo duglegur og útskýrir þetta svona vel, þetta er vel unnið frumvarp, það er ekki bara það, þetta er líka einkenni málaflokksins, einkenni höfundaréttar. Hann er óheyrilega flókinn. Það er óheyrilega mikið af efni og alls konar flóknum álitamálum sem fara fyrir dóm hér og þar um hluti sem ættu að vera einfaldir. Við ættum ekki að vera að tala um einhver hæstaréttarfordæmi fyrir því hvort það að einhver hnupli úti í búð sé ólöglegt eða ekki. Sá hluti af siðferðiskennd sem við ölumst upp við í mannlegu samfélagi er einfaldur og hann er augljós. Við getum alið börnin okkar upp með eðlislæga, ekki eðlislæga en svona uppalda siðferðiskennd að því marki. Þegar kemur að höfundarétti er það bara meira en að nefna það. Enn og aftur, ég hygg að þetta sé vandamál sem með tíð og tíma verður leyst. Guð má vita hvað svo sem þarf til þess. En þá er tíma mínum lokið og ég hlakka til að halda áfram að tala um málið í nefnd og auðvitað í umræðum síðar.
Virðulegi forseti. Mér fannst þetta málefnaleg nálgun hjá hv. þingmanni eins og hans er von og vísa. En það má kannski segja að þessi flókni veruleiki kalli á að lausnir séu með þessum hætti og einfaldi málið og taki það eiginlega frá. Ég er svo sem sammála þeirri hugsun hv. þingmanns. Í gamla daga, þegar ég var að byrja hér sem þingmaður, sagði reyndur þingmaður við mig: Aldrei fara upp og spyrja spurningar nema þú vitir svarið sjálfur. En ég ætla að brjóta þessa reglu og nú ætla ég bara að spyrja, af því að ég hef áhuga á að heyra svarið. Það er út af þessu með skaðann sem hv. þingmaður var að velta fyrir sér. Við skulum segja að hjón kaupi sér eina plötu eða geisladisk eða hvað það nú er, við skulum bara taka það dæmi. Svo ákveða hjónin að haldin verði tvö samkvæmi þetta kvöld, eitt í sumarbústað hjónanna og eitt á heimili þeirra. Kallinn heldur partí í sumarbústaðnum og konan heldur partíið heima hjá þeim. Bæði vilja nú spila þessa tónlist sem þau hafa keypt. Í staðinn fyrir að fara og kaupa annað eintak gera þau afrit og sama kvöldið á sömu mínútunni er umrætt lag spilað á tveimur stöðum, og hafa þau mestu skemmtan af. En höfundurinn eða hljómsveitin sem bjó til lagið - ef þessi skemmtan hefði átt að fara fram á báðum stöðunum samtímis hefði höfundurinn selt eitt aukaeintak og tvö eintök verið seld - varð fyrir skaða af því að hægt var að afrita lagið, fara með það upp í sumarbústað og spila það á sömu stundu og það var spilað á heimili þeirra hjóna. Þarna mundi ég segja að sannarlega hefði orðið skaði fyrir listamanninn sem átti höfundaréttinn. Mig langar að heyra hvernig hv. þingmaður nálgast þetta.
Virðulegi forseti. Mér þykir það dæmi sem hæstv. ráðherra leggur hér fram sýna vel hve þessi leið og þessi nálgun á höfundaréttinn stenst illa raunveruleikann. Það þarf að setja þetta í það samhengi að um sé að ræða hjón sem ætla að spila sömu tónlistina á tveimur stöðum á sama tíma til þess að þetta sé á einhvern hátt rökrétt. Ef við segðum sem svo að veislan væri haldin með tveggja klukkutíma millibili og nógu stutt væri á milli sumarbústaðarins og heimilisins til þess að komast þar á milli á hálftíma mundi engum detta í hug að þú kaupir tvö eintök. Þú mundir ekki einu sinni þrjóskast við og halda bæði teitin á sama tíma. Þú mundir ekki einu sinni nenna því. Þú mundir bara fara á milli í staðinn fyrir að kaupa nýtt eintak. Ég hygg að hjónin mundu ekki kaupa nýtt eintak. Ég hygg að þau mundu einfaldlega tímasetja teitið í samræmi við vandamálið. Ég hygg einnig að það væri ekki á nokkurn hátt brot við lögin ef þau héldu teitið heima hjá sér fyrst, færu hálftíma síðar með sama geisladiskinn upp í sumarbústað og spiluðu hann þar. Ég held að enginn segði að skaði hefði orðið af því. [[Gripið fram í: En hvað með partíið?]]Ég veit ekki um neinn sem mundi halda að það væri einhvers konar skaði, hvorki hvað varðar þessi lög né önnur. Mér finnst þetta undirstrika hve galin þessi nálgun er. Hitt er að þetta er mjög sértækt dæmi. Langsjaldnast er þetta raunverulega tilfellið. Langoftast er um að ræða fólk sem er að nota sama efnið í bílnum og heima hjá sér eða inni í stofunni og í vinnunni eða eitthvað því um líkt. Eðlismunurinn á því gagnvart rétthafanum, hvort um er að ræða geisladisk sem þú ferð með í vinnuna eða efni sem þú setur upp á ský og notar í vinnunni og heima hjá þér, er enginn. Það er enginn eðlismunur á hagsmunum notandans eða rétthafans í því tilfelli. Ég velti því fyrir mér hvort þetta svarar spurningunni, ég veit að hægt er að ræða þetta lengur, en tími minn er víst þrotinn í þessu andsvari.
Virðulegi forseti. Ég átta mig auðvitað á því að þetta er býsna sértækt dæmi. Reyndar gæti það nú flækt málið enn frekar ef enginn væri í ökuhæfu ástandi á hvorugum staðnum og erfitt að fara á milli með diskinn, eins og vill nú stundum gerast í svona partíhaldi. En ástæðan fyrir því að ég spyr svona er sú að ég er þeirrar skoðunar að það sé ekkert fráleitt, og er þar ósammála hv. þingmanni, að líta svo á. Dómar munu ganga út á það aftur og aftur, búið er að fara yfir það, að með því að þessi tækni sé til, þessi geta til að gera afritin, hvort sem það er í sértæku dæmi eins og ég er með hér eða bara fjölda annarra dæma sem geta komið upp - ég er viss um að klókir lögfræðingar geta talið upp langa lista af slíku máli sínu til rökstuðnings - þá sé kannski ekkert fráleitt að nota það orðalag að um sé að ræða „bætur“ vegna skaða. Hv. þingmaður hefur bent á að kannski væri nær að nota annað hugtak. Ég hef svo sem enga sérstaka stóra skoðun á því. En ég mundi samt sem áður fara varlega í að breyta því í lagatextanum út af þeim dómafordæmum sem liggja fyrir og eru til grundvallar þeirri niðurstöðu sem birtist í frumvarpinu. Ég ítreka það að ég held að það eigi að vera hægt að ná góðri samstöðu um þetta mál á þeim grundvelli að við erum að gera afritunargerðina löglega. Við erum því öll að hegða okkur í samræmi við lög þegar við tökum upp lögin og förum með þau upp í sumarbústað og spilum þau samtímis heima hjá okkur og hvað það er, þ.e. að það sé engin réttaróvissa þar. En vegna þeirrar spurningar sem kom upp varðandi ólögleg afrit þá nær þetta ekki til þeirrar umræðu. Hér er um að ræða eintök sem eru lögleg og afrit eru gerð af. Annað gildir um eitthvað sem menn hafa fengið með ólögmætum hætti. Ekki er verið að greiða fyrir afritun á slíku efni. Það eru líka til dómafordæmi um þann þátt.
Virðulegi forseti. Kannski endar þetta þannig að við verðum sammála um þetta mál en af fullkomlega ólíkum ástæðum. Ég er í sjálfu sér sammála hæstv. ráðherra um það að orðalagið skiptir ekki öllu máli. Það hvort við köllum þetta bætur eða greiðslur er í sjálfu sér ekki aðalatriðið. Að því sögðu finnst mér skipta máli að löggjöfin sé sem mest í tengslum við upplifun notandans af réttlæti. Það er enginn ágreiningur um að rétthafar eiga að fá borgað. Ég geri ekki einu sinni ágreining um það hvernig sú upphæð er ákvörðuð samkvæmt frumvarpinu. Mér finnst sú ákvörðun frekar snjöll ef eitthvað er. En ef hún væri sett fram, ef það væri lagatæknilega mögulegt, sem ég geri mér grein fyrir að er ekki endilega tilfellið - við sjáum til með það eftir nefndastörf - ef ákvæðið væri orðað á þann veg að þetta væri leiðin sem yfirvöld, ríkisvaldið, væru búin að ákveða að fara til að borga rétthöfum sanngjarnt verð fyrir það að hafa gefið út efni, væri það strax nærri þeim raunveruleika sem notandinn upplifir. Það að verið sé að bæta skaðann segir notandanum að verið sé að bæta upp skaða fyrir ólöglega dreifingu sem er efnislega rangt eins og við höfum farið hér yfir en það eru skilaboðin sem notandinn fær. Lögin verða tormelt fyrir notandann og ég lít svo á að það sé vandamál í málaflokknum. Það gerir það bara erfiðara að reyna að finna heilsteyptar lausnir. Það er erfiðara að fá notandann að borðinu, fá hann til að skilja hugmyndirnar sem eru á borðinu og samþykkja þær. Ég veit alveg að fólk verður reitt. Ef ég passa mig ekki á því að spyrja fullt af fólki út í þetta, útskýra þetta fyrir því, veit ég að allir verða brjálaðir ef ég greiði atkvæði með þessu frumvarpi. Ég veit alveg að misskilningurinn er ofboðslega djúpstæður. Ég vil meina að hann sé svo djúpstæður út af orðanotkuninni, út af þessu flóknu lagahugtökum og út af því hversu fjarlægt raunveruleikanum það hugarfar er sem höfundaréttur endurspeglast í samkvæmt öllum þessum alþjóðasamningum.
Herra forseti. Ég vil aðeins fá að halda áfram á þeim nótum sem ég var á áðan í andsvari mínu við hæstv. ráðherra. Þessi mál eru allflókin. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari vel yfir dómafordæmin sem er farið yfir í greinargerðinni. Hæstv. ráðherra gerði sitt besta til að skýra þessi mál áðan í andsvari en ég staldra enn við það að í máli hæstv. ráðherra kom réttilega fram að með því að fara gjaldtökuleiðina, þ.e. leggja gjald á viðbótartól og -tæki, sé ekki endilega víst að þeir sem kaupi slík tól og tæki nýti sér þau til afritunar á verkum. Þetta er vissulega rétt. Hins vegar kemur skýrt fram í dómnum gagnvart Spáni að það sé mikilvægt að það séu ekki skattgreiðendur sem beri kostnaðinn heldur þeir sem nýta sér tól og tæki til að afrita þó að það sé engin leið að fylgjast með því. Ég á svo erfitt með að skilja, og vona að hæstv. ráðherra komi í andsvar eða lokaræðu og útskýri það betur, hvernig nákvæmlega það getur farið saman að við ætlum ekki að láta þennan kostnað leggjast á skattgreiðendur almennt, sem er sú leið sem er lögð til í frumvarpinu, þrátt fyrir þann dóm sem hefur fallið hjá Evrópudómstólnum um að kostnaðurinn verði sannanlega að greiðast af þeim sem afrita höfundaréttarvarið efni. Hæstv. ráðherra fór í svari sínu við andsvari áðan yfir að fyrir þetta væri girt með því að setja inn þá reglu sem er sett fram í frumvarpinu þar sem þetta er ekki tekið sem eitthvert slembiframlag af fjárlögum, ákveðið af fjárlaganefnd eða fjármálaráðuneyti á hverju ári, heldur reiknað út frá ákveðnum formúlum sem miðast við ákveðið hlutfall af tollverði seldra tækja eins og ég skil það þannig að þarna séum við í raun að leggja til ákveðna formúlu til að reikna út viðeigandi bætur sem renni til rétthafa. Gjaldið er hins vegar ekki innheimt þannig að aukakostnaður ríkissjóðs vegna málsins er þá 234 milljónir á ári samkvæmt því sem fram kemur í frumvarpinu. Þá spyr ég: Hvernig komumst við hjá því sem kemur fram í dómnum, að kostnaðurinn leggist ekki á alla skattgreiðendur? Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að útskýra þetta fyrir okkur og mælast til þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd fari yfir það. Ég er mjög fylgjandi því að einhver lausn verði fundin á þessum málum. Við vitum að rétthafar hafa lengi beðið eftir úrlausn sinna mála en ástæða þess að ég spyr út í þetta er sú að þetta er önnur leið en var kynnt og kemur fram í ágætri greinargerð: „Drög að frumvarpinu og endurskoðaðri reglugerð um innheimtu höfundaréttargjalds voru kynnt í opnu samráðsferli á vef ráðuneytisins 17. mars 2015.“ Þá bárust umsagnir frá Sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar, Félagi rétthafa í sjónvarps- og kvikmyndaiðnaði og Sambandi íslenskra kvikmyndaframleiðenda. Síðan segir: „Í ágúst 2016 voru gerðar þær breytingar á frumvarpsdrögunum að fallið var frá því að endurskoða grundvöll fyrir innheimtu höfundaréttargjalds á nýja stafræna miðla og upptökutæki. Í þess stað er nú lagt til að bætur greiðist úr ríkissjóði til höfunda vegna tjóns sem hlýst af eintakagerð á til einkanota.“ Það er önnur umræða sem fór fram áðan hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni og hæstv. ráðherra. Hugmyndafræðin sem var kynnt upphaflega þegar málið var kynnt var að það ætti að leggja á gjald. Það var um þetta fjallað á t.d. málþingi í Iðnó þar sem sátu fulltrúar allra flokka og allir flokkar lýstu sig reiðubúna til að standa að því að slíkt gjald yrði lagt á. Síðan hafa orðið ákveðin umskipti og mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra, ef hann hefur tök á að svara því, hvað valdi því að horfið er frá því að leggja á þetta gjald. Var eitthvað í umsögnum rétthafa sem olli því? Eða var það öllu fremur pólitísk ákvörðun um að leggja ekki á slíkt gjald? Það kemur hér fram í töflunni sem fylgir greinargerðinni á bls. 14 að þessi leið, þ.e. að það séu engin höfundaréttargjöld heldur framlag úr ríkissjóði til rétthafans, hafi verið tekin upp í nokkrum löndum. Það er vitnað til Finnlands, Noregs og Spánar. Spánn er þarna talinn upp en eigi að síður er búið að fella dóm sem væntanlega mun leiða til þess að Spánn þarf a.m.k. að endurskoða sína leið. Það væri áhugavert að vita hvort eitthvað slíkt væri á döfinni annars staðar eða hver munurinn sé þá á leiðinni sem er farin í Finnlandi, Bretlandi og Noregi annars vegar og Spáni hins vegar, bara svo við skiljum betur þessi tæknilegu atriði sem er nauðsynlegt að skilja ef við viljum að þetta mál sé afgreitt með fullnægjandi hætti. Þetta kallar á útgjöld úr ríkissjóði upp á 234 milljónir á ári en hér stendur að ekki hafi verið gert ráð fyrir slíkum útgjöldum í fjárlögum og fjármálaáætlun. Í ríkisfjármálaáætlun var, ef ég man rétt, gert ráð fyrir 300 millj. kr. útgjaldaauka til menningarmála en mér fannst hæstv. ráðherra segja áðan að þetta ætti ekki að túlka sem framlög til menningarmála heldur bætur fyrir stjórnarskrárvarinn eignarrétt. Það væri gott ef hæstv. ráðherra gæti komið að því. Það breytir því hins vegar ekki, og það finnst mér mikilvægt að komi fram, að ekki er gert ráð fyrir þessum fjármunum í ríkisfjármálaáætluninni. Þessi áætlaði útgjaldaauki upp á 234 milljónir sem við ætlum þá að taka úr ríkissjóði og ekki láta þessa neytendur borga - höfum við einhverja sýn á það hver hann gæti orðið til lengri tíma? Er þetta eitthvað sem við sjáum fyrir að muni haldast nokkurn veginn stabílt út frá þeirri formúlu sem er lögð til í frumvarpinu eða sjáum við fyrir okkur að það gætu orðið einhverjar sveiflur á þessu, aukning eða eitthvað slíkt? Þetta finnst mér líka mikilvægt að við höfum í huga. Þetta er kannski smáatriði í hinu stóra samhengi ríkisfjármálaáætlunarinnar en samt sem áður er þetta nánast öll aukning á framlögum til menningarmála sem þarna er lögð til á einu ári. Það er mikilvægt að þingmenn séu meðvitaðir um þetta. Ég ætla ekki að lengja umræðuna en mér finnst þetta mikilvægar spurningar sem við þurfum að fá svör við. Við fáum þau kannski ekki öll í þessari umræðu. Eins og ég segi verður þetta tekið fyrir hjá allsherjar- og menntamálanefnd. En af því að þetta er flókið og af því að við viljum vita hvað við erum að gera vil ég segja að ég útiloka ekki að þessi leið geti verið allt eins góð og sú sem var áður kynnt og komið til móts við það sem við þurfum að koma til móts við að mínu viti. Mér finnst hins vegar mikilvægt að við fáum mjög góð svör við þeim spurningum sem hefur verið varpað upp hér þannig að við getum verið sannfærð um að þessi leið sé ekki síðri þeirri sem var kynnt á vef ráðuneytisins í fyrra og virtist, eins og ég vitnaði til áðan, njóta almenns stuðnings meðal fulltrúa allra flokka á þeim opnu fundum sem hafa verið haldnir bæði af Bandalagi íslenskra listamanna og með samtökum rétthafa síðasta árið. Það væri líka gott að fá skýringar á því hvað veldur stefnubreytingunni.
Virðulegi forseti. Fyrst hvað varðar fordæmi frá Spáni. Ég vil benda hv. þingmanni á að á bls. 12 segir, með leyfi virðulegs forseta: „Dómurinn benti á að ekkert í tilskipuninni útilokaði í sjálfu sér að sanngjarnar bætur væru fjármagnaðar með framlagi í fjárlögum í stað þess að innheimta bætur í formi höfundaréttargjalda.“ Það liggur fyrir. En síðan segir: „Á hinn bóginn væri það á endanum einstaklingum sem gerðu eintök af vernduðum verkum án fyrir fram fenginnar heimildar viðkomandi rétthafa og þeim sem þannig yllu rétthöfum tjóni sem væri skylt að bæta tjónið með fjármögnun sanngjarnra bóta. Þessu væri ekki fyrir að fara í því fyrirkomulagi sem komið hefði verið upp á Spáni …“ Þetta er að nokkru það fyrirkomulag sem sett var þar. Það er ekki almennt tekið fyrir það að ríkissjóður greiði bæturnar. En það fyrirkomulag sem var sett upp á Spáni, og hér stendur reyndar „og víðar“, gekk ekki. Það sem deilan þar stóð um var að rétthafar höfundaréttar sögðu: Sú upphæð sem er sett inn í sjóðinn er ekki málefnaleg, er ekki rökstudd og er allt of lág. Þar rís deila. Niðurstaðan var sú sem hér lýsir. Slíkar deilur hafa ekki komið upp að því er ég veit t.d. á þeim stöðum þar sem hafa verið teknar upp þessar sjóðsleiðir, sem eru nokkrar. Ég tel að með því fyrirkomulagi sem við erum að setja hérna sem hefur öll einkenni gjaldtöku, þ.e. við skilgreinum tollflokkana, skilgreinum gjaldið sem mundi falla á þar, en í staðinn fyrir að leggja gjaldið á borgum við jafngildi úr ríkissjóði, sé kominn málefnalegur rökstuðningur fyrir gjaldinu og það þarf lagabreytingu til þess að horfið verði frá því fyrirkomulagi. Þar með tel ég að við endurspeglum öll einkenni gjaldsins en í staðinn fyrir lokaskrefið, að leggja það á, er það borgað úr ríkissjóði. Þá er rétt að hafa í huga að það er ekki hægt að fullnægja því skilyrði að einungis þeir sem afrita höfundaréttarvarið efni, borgi. Það er bara ekki hægt, jafnvel þótt menn færu gjaldtökuleiðina, vegna þess að þeir féllu alltaf þar undir sem væru með þessi tæki [[Forseti hringir.]]og væru bara með eigið efni í afritun. Sú hugsun sem hér er um að ræða snýr nákvæmlega að því fyrirkomulagi sem við lýsum varðandi Spán.
Herra forseti. Rökstuðningur hæstv. ráðherra, svo ég skilji þetta, því að kannski má segja að hæstv. ráðherra hafi verið byrjaður í málsvörninni áðan þegar ég fór í andsvar við hann, er sá að þó að þessi leið tryggi í raun og veru ekki að þeir sem valda rétthöfum tjóni greiði fyrir það sanngjarnar bætur þá tryggi hin leiðin það ekki heldur. Við getum ekki tryggt að þeir sem kaupa þessi tæki og tól séu endilega að nýta þau til að afrita eigið efni þannig að rökstuðningur hæstv. ráðherra er í raun og veru þessi: Við erum ekki að láta þá sem valda rétthöfum tjóni greiða þetta en það mundum við heldur ekki gera með hinni leiðinni. Ég sé hæstv. ráðherra kinka kolli. En það er mjög mikilvægt samt að fá þetta prinsipp á hreint [[Hvað þennan þátt varðar.]]hvað þennan þáttinn varðar. Hæstv. ráðherra getur þá kannski útskýrt það því út frá greinargerðinni er mjög erfitt að lesa annað, eins og hæstv. ráðherra las sjálfur upp hér áðan: „Dómurinn benti á að ekkert í tilskipuninni útilokaði í sjálfu sér að sanngjarnar bætur væru fjármagnaðar með framlagi í fjárlögum í stað þess að innheimta bætur í formi höfundaréttargjalda. Á hinn bóginn væri það á endanum einstaklingum sem gerðu eintök af vernduðum verkum án fyrir fram fenginnar heimildar viðkomandi rétthafa og þeim sem þannig yllu rétthöfum tjóni sem væri skylt að bæta tjónið með fjármögnun sanngjarnra bóta.“ Það sem mér finnst hæstv. ráðherra vera að segja er: Hvorug leiðin nær að uppfylla það sem dómurinn segir að sé lykilatriði. Þá spyr ég: Dugir þetta til? Hæstv. ráðherra sagði í sínu svari: Þetta hefur dugað til í hinum löndunum, sem ég nefndi af því að þau miða við þessar tilteknu formúleringar. En það er mjög mikilvægt að við höfum þetta á hreinu í þinginu, a.m.k. áður en afgreiðsla þessa máls liggur fyrir. En ég minni líka á fyrri spurningar um fjármögnunina og tengsl við ríkisfjármálaáætlun og að fá staðfest að þetta sé ekki hluti af því fé sem á að fara til menningarmála samkvæmt þeirri sömu áætlun.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að halda lengra áfram með þetta varðandi Spán. Aðalatriðið er að við komum hér á kerfi sem endurspeglar gjaldtökuna en í staðinn fyrir að gjaldið sjálft sé lagt á er það tekið úr ríkissjóði. Það er með öðrum orðum ekki hægt að tryggja það sem hér er verið að ræða, að gjald sé einungis lagt á þá sem taka afrit því að þá þyrftum við að vita hverjir það eru. Það þyrfti lögregluríki til þess af mjög alvarlegri gráðu. Ég tel að það fyrirkomulag sem hérna er sett upp sé skothelt hvað þetta varðar. Það er eins og sett sé á gjald með sama hætti, það er lögvarið, en síðan er jafngildi þess greitt úr ríkissjóði. Hvað varðar meðferðina í fjárlögum er mjög mikilvægt að gera sér grein fyrir því sem ég mun segja hér. Ef við tækjum nú þá ákvörðun, sem væri mjög vond ákvörðun, að leggja niður mennta- og menningarmálaráðuneytið og leggja niður öll útgjöld íslenska ríkisins til menningarmála, hætta því, og svo mundum við líka leggja af ríkisfjármálaáætlunina, hætta að horfa til þeirra hluta, mundi það breyta einhverju hvað varðar þessar greiðslur? Svarið er nei. Áfram stæði upp á ríkið sú skylda að inna þessar greiðslur af hendi. Með öðrum orðum: Hér er ekki um að ræða framlög til menningarmála með sama hætti og t.d. framlög til Þjóðleikhússins eða Sinfóníuhljómsveitarinnar eða eitthvað slíkt heldur er um að ræða eignarréttindi varin stjórnarskrá og alþjóðlegum skuldbindingum sem Íslendingar hafa gengist undir. Þar af leiðandi væri fráleitt að líta svo á að hér væri um að ræða framlög sem færu í gegnum mennta- og menningarmálaráðuneytið enda er núverandi fyrirkomulagi á gjaldtökunni ekki þannig háttað. Þeir fjármunir sem eru innheimtir af gjaldinu renna í ríkissjóð og þaðan áfram til höfundanna og höfundarétthafa. Nákvæmlega sama fyrirkomulag þarf að hafa áfram hér. Það væri fullkominn misskilningur og algerlega röng aðferðafræði að líta svo á að þetta framlag eigi að fara í gegnum mennta- og menningarmálaráðuneytið. Það á ekki að fara þar í gegn. Það á að fara beint til höfundarétthafanna, bætur, [[Forseti hringir.]]vegna þess að öll dómafordæmin benda nákvæmlega í þá átt. Hér er um að ræða skaðabætur vegna afritagerðar [[Forseti hringir.]]og þá væri fráleitt að meðhöndla það með sama hætti og við gerum með menningarmál.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er mjög gott að það komi skýrt fram að ætlunin er ekki að taka þetta af framlögum til menningarmála. Það sem mér finnst standa hins vegar eftir og hæstv. ráðherra hefur kannski ekki náð að svara í andsvörum hér er af hverju þessi ákvörðun var tekin, þ.e. að falla frá gjaldtökunni og hverfa yfir í þetta fyrirkomulag. Ég spurði hér áðan af hverju hún var tekin. Er það vegna umsagna frá félögum rétthafa sem sendu inn umsagnir við það frumvarp sem var kynnt? Eins og ég kom að áðan höfðu fulltrúar allra flokka lýst yfir stuðningi við það. Eða var það bara pólitísk ákvörðun? Hæstv. ráðherra hefur kannski ekki tök á að svara því í andsvari, [[Gripið fram í: Við viljum ræðu.]]já, við viljum gjarnan fá ræðu um þetta ágæta mál. En það er mikilvægt a.m.k. að það sé skýrt því að það kemur ekki fram í greinargerðinni af hverju ákvörðun um þessa grundvallarbreytingu er tekin.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að segja hér nokkur orð og vonast til að það flýti málsmeðferð í þinginu að reyna að skýra og svara þeim spurningum sem hv. þingmaður beindi til mín. Áðan flutti hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson í ágætri ræðu rök fyrir því hvers vegna hann væri sáttari við þessa uppsetningu málsins en það fyrirkomulag sem við höfum nú varðandi gjaldtökuna. Mér fundust þau rök ágæt og er í grundvallaratriðum sammála þeirri hugsun. Það er í fyrsta lagi til einföldunar og fremur til sátta fallið í samfélaginu að gera þetta með þessum hætti. Í öðru lagi er ég þeirrar skoðunar að það sé betra að nálgast þetta svona, og við sjáum að við erum ekki ein á báti hvað það varðar, það hafa ýmsar aðrar þjóðir tekið upp þessa leiðina. Frekar en að eltast nákvæmlega við einstaka tollflokka tökum við þá ákvörðun sem endurspeglast núna í þessu frumvarpi, sem er reyndar til reglubundinnar endurskoðunar. En alltaf verður undirliggjandi að þetta sé greitt úr ríkissjóði og þar með erum við að einfalda gerðina, þ.e. þetta verður ódýrara þegar upp er staðið. Það er alls kyns umsýslukostnaður sem fellur á tollayfirvöld og reyndar líka á höfundaréttarhafana vegna þess að það þarf að finna út úr endurgreiðslum fyrir þá sem eru með afritagerð í atvinnuskyni o.s.frv. Það er flækjustig í því. Þess vegna held ég að það sé einfaldara fyrirkomulag sem hér um ræðir. Þegar þetta tvennt skoðað saman held ég að með því að fara þá leið sem við förum, að spegla í raun gjaldtökuleiðina - en í staðinn fyrir að leggja síðan gjaldið sjálft á borgum við það beint úr ríkissjóði - er lykilatriði hér og þegar maður horfir á umsagnir aðila og þá grundvallarhugsun sem felst í gjaldtökunni. Við speglum hana á þennan hátt en leggjum síðan ekki gjaldið sjálft á. Það væri allt annað og ég mundi skilja vel ástæður þeirrar spurningar hvers vegna menn hafi fallið frá eða farið aðra leið ef við hefðum bara sagt: Við ætlum að stofna sjóð og setja í hann ákveðna upphæð sem síðan verður alltaf ákveðin með fjárlögum. Þá þætti mér við vera komin með allt annað fyrirkomulag og þá kæmi reyndar inn fordæmi sem við höfum frá Spáni af miklu meiri þunga. En af því að við gerum það ekki heldur speglum gjaldtökuna með þessu ákvæði í frumvarpinu og leggjum síðan ekki gjaldið sjálft á heldur borgum það bara beint út úr ríkissjóði náum við báðum þessum markmiðum, þ.e. að grundvöllurinn sé eins og gjaldtakan, það sé málefnaleg regla, en líklegra er að sátt náist um það í samfélaginu. Ég hef skilið það þannig að ekki sé ágreiningur um þessa aðferð og hugsun af hálfu þeirra sem eru í forsvari fyrir höfundaréttarsamtökin. Ég á ekki von á því að í vinnu nefndarinnar komi fram athugasemdir við þetta af því að við speglum þessa leið sem annars hefði verið farin, ítreka ég. Þetta er bara spurning um að í staðinn fyrir að leggja gjaldið á greiðum við ígildi þess úr ríkissjóði. Ég held að það sé ágæt lausn. Hún girðir fyrir ýmis þau vandamál sem m.a. spænska leiðin býr til. Ég ítreka þetta með fordæmið frá Spáni, þar stóð deilan um að það voru einfaldlega ekki, að mati höfundaréttarsamtakanna, nægjanlegir fjármunir í sjóðnum og ekki voru málefnaleg rök af hálfu spænskra stjórnvalda fyrir því hvers vegna svona lítil fjárhæð var í sjóðnum. Ef maður skoðar framlagið þar sér maður að þegar það fyrirkomulag var tekið upp datt framlagið mjög bratt niður. Menn gerðu síðan athugasemdir við það. Þannig skil ég dóminn sem og þeir lögfræðingar sem fengist hafa við málið hjá mér, að það sé sú hugsun að menn geti ekki með ómálefnalegum hætti ákveðið eitthvert gjald og jafnvel mjög lágt. Dómafordæmin skýra ekki hugtakið „sanngjarnt gjald“. Þau láta ríkjunum það eftir að finna það. Við mat á því þarf að horfa til þess hver skaðinn getur verið. Þá eru menn að reyna að leggja mat á umfangið o.s.frv. En það er engin ein leið til að gera það nákvæmlega. Gjaldstofninn þarf samt sem áður að vera fundinn út með málefnalegum og skýrum hætti. Og það höfum við gert, tel ég, í þessu frumvarpi. Það er alveg hárrétt sem hér hefur verið bent á, þetta eru flókin mál og kannski býsna fjarri almenningi um margt. Ég get vel skilið þau viðhorf. En að endingu er þó það sem mér finnst vera einfalt. Hér er um að ræða réttindi sem eru stjórnarskrárvarin og varin með þeim alþjóðaskuldbindingum sem Ísland hefur gengist undir. Okkur ber að virða þau. Dómafordæmin frá Evrópu segja að það sé fortakslaus skylda hjá okkur að hafa slíkt kerfi. Við getum síðan valið hvort við förum sjóðsleiðina eða leggjum gjaldið beint á. Við förum eiginlega báðar leiðir, þ.e. við skilgreinum gjaldið eins og við ætlum að leggja það á, en í staðinn fyrir að framkvæma gjaldtökuna greiðum við ígildi þess, jafngildi, úr ríkissjóði. Þá er eitt eftir og ég legg á það áherslu og það skiptir öllu máli að skilningur sé á því: Menn mega ekki rugla þessu saman við önnur menningarframlög. Það væri fráleitt og fullkominn misskilningur á málinu og eðli þessara greiðslna. Hér er ekki um að ræða val ríkisvaldsins til þess að styðja við eða styrkja, hér er ekki um að ræða stuðning eða styrk. Um er að ræða eignarréttindi sem verið er að bæta fyrir. Það er algert lykilatriði. Og þau munu verða greidd þó að menn leggi niður mennta- og menningarmálaráðuneytið og þó að engin ríkisfjármálaáætlun sé í gangi o.s.frv. Það er kjarni málsins.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn. Þetta lýtur að evrópskum reglum um fjármálaeftirlit. Eins og komið hefur fram er þetta nefndarálit frá meiri hluta utanríkismálanefndar, en tvö sérálit koma frá minni hlutanum í nefndinni. Þingheimur þekkir þetta mál ágætlega. Nefndin hefur fjallað um málið að þessu sinni og í þessari atrennu og fengið á sinn fund Bryndísi Kjartansdóttur, Kristján Andra Stefánsson, Jóhönnu Bryndísi Bjarnadóttur og Unni Orradóttur Ramette frá utanríkisráðuneytinu, Guðrúnu Þorleifsdóttur, Evu H. Baldursdóttur, Kjartan Gunnarsson og Ernu Hjaltested frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Rúnar Örn Olsen og Pál Friðriksson frá Fjármálaeftirlitinu og Skúla Magnússon, héraðsdómara og dósent við lagadeild Háskóla Íslands. Auk þess leitaði nefndin, vegna þess að þarna eru auðvitað álitamál er tengjast stjórnskipulegum málum, eftir umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og fylgir umsögnin þessu nefndaráliti. Í raun og veru gerir nefndin það álit að sínu og það fylgir sem fylgiskjal. Þá fékk nefndin einnig minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd níu fyrirhugaðar ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á IX. viðaukanum við EES-samninginn frá 2. maí 1992 um að fella inn í samninginn 31 gerð og samning um breytingu á samningi milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls um hlutverk og valdheimildir Eftirlitsstofnunar EFTA á sviði fjármálaeftirlits. Það sem umræddar gerðir fela í sér er að búið er til samevrópskt fjármálaeftirlitskerfi. Kerfið samanstendur af þremur eftirlitsstofnunum, evrópsku kerfisáhætturáði og eftirlitsyfirvöldum aðildarríkja ESB. Það liggur í hlutarins eðli og felst í þessum orðum og því sem er kjarninn í þessu máli hversu stórt það er og skýrir kannski það hversu lengi þingið er búið að vera vinna með málið og hve snúið það hefur verið. Stofnanirnar þrjár sem kveðið er á um í gerðunum tóku til starfa 2011 og hafa þær ákveðnar valdheimildir sem þær geta beitt við sérstakar aðstæður og þegar talið er að fjármálaeftirlit aðildarríkja bregðist. Þessar valdheimildir fela m.a. í sér heimildir til að taka bindandi ákvarðanir gagnvart eftirlitsstjórnvöldum í neyðarástandi, til að taka bindandi ákvarðanir gagnvart fyrirtækjum á fjármálamarkaði í neyðarástandi, til að banna tímabundið eða takmarka ákveðna fjármálastarfsemi og til að taka bindandi ákvarðanir í ágreiningsmálum eftirlitsstjórnvalda. Þegar gerðirnar komu fyrst til umfjöllunar utanríkismálanefndar, í samræmi við 2. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála, í mars 2013 höfðu þá þegar verið gerðar umfangsmiklar og alvarlegar athugasemdir við það valdaframsal sem talið var að fælist í málinu eins og það þá leit út og væri falið í að fela þessum evrópsku eftirlitsstofnunum, sem Ísland væri ekki aðili að, vald til að taka bindandi ákvarðanir. Á fund nefndarinnar þá og í meðförum þingsins kom t.d. fram álitsgerð frá Björgu Thorarensen og Stefáni Má Stefánssyni sem var birt í apríl 2012, en þau komust að þeirri niðurstöðu að innleiðing gerðanna væri háð annmörkum með tilliti til stjórnarskrár og með innleiðingu þeirra yrði stigið skrefi lengra að því er varðar framsal valds en áður hefur verið talið rúmast innan 2. gr. stjórnarskrárinnar. Það var þó jafnframt álit þeirra að unnt væri að vinna að lausn á málinu og vinna betur með það að því tilskildu að tveggja stoða kerfi EES-samningsins yrði notað gagnvart Íslandi í þessu máli. Þá tók við talsvert ferli af viðræðum, samtölum og samningaviðræðum um hvernig væri hægt að vinna með málið. Samningar um sérstaka lausn fyrir EES/EFTA-ríkin náðust loks við Evrópusambandið og hefur sá samningur síðan verið staðfestur af öllum samningsaðilum nema Íslandi. Í samningnum felst að í stað þess að evrópsku eftirlitsstofnanirnar hafi heimildir til að taka bindandi ákvarðanir gagnvart Íslandi eru slíkar ákvarðanir gagnvart stjórnvöldum EFTA-ríkjanna innan EES og fyrirtækjum sem þar starfa teknar af Eftirlitsstofnun EFTA, ESA. Þetta er sú breyting sem var talin eina leiðin til að finna lausn á því viðfangsefni sem ég nefndi áðan varðandi stjórnarskrána. Eftirlitsstofnanir ESB eru þó bærar til að gefa yfirlýsingar sem ekki eru bindandi, t.d. með tilmælum og í sáttastörfum, gagnvart stjórnvöldum og fyrirtækjum í EFTA-ríkjunum innan EES. Í öllum tilvikum er þó gert ráð fyrir samráði á milli eftirlitsstofnana ESB og Eftirlitsstofnunar EFTA. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að með þessu megi segja að EFTA-ríkin innan EES hafi „fyrir sitt leyti viðurkennt mikilvægi hins nýja eftirlitskerfis ESB fyrir innri markaðinn og þar með einsleitnismarkmiðs EES-samningsins. Hins vegar hafi Evrópusambandið og ríki þess viðurkennt að við aðlögun þessa kerfis að EES-samningnum yrði að taka tillit til grunnreglna samningsins.“ Ég nefndi áðan Skúla Magnússon, héraðsdómara og dósent við lagadeild Háskóla Íslands, en álitsgerð hans fylgir. Hann kemst að þeirri niðurstöðu að framsal valdheimilda samkvæmt fyrirliggjandi tillögum um aðlögun reglugerða Evrópusambandsins um fjármálaeftirlit að EES-samningnum mundi í heild sinni, með því að breyta þessu svona og stilla því upp í tveggja stoða kerfi, samræmast íslenskum stjórnarskipunarlögum. Sökum eðlis málsins og þeirra stjórnskipulegu álitamála sem hafa verið uppi var óskað umsagnar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þennan þátt málsins. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir störf sín. Það kemur fram í umsögn þeirra, sem er fylgiskjal með þessu áliti, hversu mikla vinnu nefndarmenn þar lögðu í verkefnið, hversu marga talað var við og hversu vel hugað er þar að öllum þáttum sem við höfum verið að velta fyrir okkur. Ég vil þakka fyrir það. Þetta tók að vísu dálítinn tíma, en við því var að búast. Ég held að málið sé miklu betur nestað og unnið eftir að við fengum þá umsögn. En eins og ég sagði áðan fylgir umsögnin áliti þessu, en þar kemur m.a. fram, og því skal til haga haldið, að skiptar skoðanir voru í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um það hvort framsalið rúmist innan heimilda 2. gr. stjórnarskrárinnar. Það voru sem sagt skiptar skoðanir meðal nefndarmanna um það hversu mikið væri hér verið að teygja á því að við skyldum vinna innan stjórnarskrárinnar og hversu langt væri gengið. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd rannsakaði sérstaklega heimildir ríkisins til að bregðast við neyðarástandi ef þessar gerðir yrðu innleiddar í íslenskan rétt. Í umsögninni kemur það mjög skýrt fram og er reifað hvort Ísland gæti t.d. gripið til sömu ráðstafana og gripið var til hér haustið 2008 þegar skapaðist ákveðið neyðarástand í samfélagi okkar og eðlilega vildi nefndin fara vel yfir það hvort Ísland gæti brugðist við á fjármálamarkaði sínum eins og best væri talið. Þetta var sérstaklega rannsakað af hálfu nefndarinnar. Í umsögninni kemur fram að nefndin telji að lögfræðileg umgjörð málsins sé með þeim hætti að hún eigi ekki að takmarka svigrúm löggjafans eða dómstóla til að grípa til allra þeirra aðgerða sem rúmast innan stjórnarskrár og teljast nauðsynlegar til að verja efnahagslegt sjálfstæði landsins á hættutímum. Þetta er mjög mikilvægur punktur og mikilvæg umræða sem felst þarna í umsögn hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Telur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd brýnt að enginn vafi leiki á um þetta og að engin leið verði til að túlka upptöku gerðanna í innlendan rétt sem einhvers konar þrengingu á svigrúmi löggjafans eða innlendra dómstóla að þessu leyti. Meiri hlutinn í hv. utanríkismálanefnd tekur undir þessi sjónarmið og áskilnað stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að sérstök yfirlýsing verði gefin í sameiginlegu EES-nefndinni við upptöku gerðanna, sem útskýra þann skilning Íslands að innleiðing gerðanna hafi ekki áhrif á rétt EES-ríkjanna til að taka grundvallarákvarðanir um efnahagslegar aðgerðir til að bregðast við kerfisvanda eins og við bankahrunið árið 2008. Þetta er stór þáttur í málinu og kemur fram aftast í umsögn hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem er lögð fram tillaga að orðalagi sérstakrar yfirlýsingar íslenskra stjórnvalda fyrir sameiginlegu EES-nefndinni. Við teljum í meiri hluta hv. utanríkismálanefndar að mikilvægt sé að þessi yfirlýsing fylgi og fögnum því að hún hafi verið sett fram með þeim hætti sem hér er gert. Líkt og fram kemur í títtnefndri umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur þegar verið haft samráð við utanríkisráðuneytið og fjármála- og efnahagsráðuneytið um útfærslu slíks texta og er samkomulag um endanlegt orðalag. Að auki er rétt að upplýsa þingheim um það að ekki er talið eftir yfirferð í hv. utanríkismálanefnd að slíkri yfirlýsingu verði mótmælt af hálfu annarra samningsaðila. Við treystum því að svo verði ekki. Virðulegi forseti. Að lokum tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið sem fram koma í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, samanber fylgiskjölin sem ég hef nefnt áður, og leggjum til að málið verði samþykkt óbreytt. Hv. þingmenn Karl Garðarsson, Óttarr Proppé og Silja Dögg Gunnarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta rita auk þeirra sem hér stendur Karl Garðarsson, Vilhjálmur Bjarnason, Frosti Sigurjónsson, Elín Hirst, Óttarr Proppé og Silja Dögg Gunnarsdóttir, hv. þingmenn og nefndarmenn í hv. utanríkismálanefnd.
Herra forseti. Þetta er eitthvert flóknasta mál sem ég hef komist í tæri við. Ég tel þó að þau fjögur álit sem liggja fyrir frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og utanríkismálanefnd gefi góða mynd af því, og svo sem líka því hversu vel við höfum rannsakað málið. Ég tel að málið sé þaulrannsakað og vil líka taka undir það sem hv. formaður utanríkismálanefndar sagði um hina góðu vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég tel að hún hafi í reynd sannað gildi sitt með þessari miklu vinnu. Kem ég þá að framsögu hv. þingmanns sem var að öllu leyti prýðileg. Það er þó eitt sem ég finn að. Hv. þingmaður sagði að komið hefði í ljós að það væri bara ein leið til þess að láta þetta ríma við stjórnarskrána og það væri að fara tveggja stoða leiðina sem Skúli Magnússon útfærði. Ég vil leyfa mér að gera ágreining við hana um það. Það er önnur leið, hún felst í því að breyta stjórnarskránni. Við höfum sagt það mörg að kominn sé tími á að henni sé breytt og komið sé þar inn ákvæði sem heimili framsal valds eftir atvikum bara til EES-stofnana eða til annarra yfirþjóðlegra stofnana. Það vil ég að liggi alveg skýrt fyrir af minni hálfu. Þannig hefðum við getað leyst þetta. Í öðru lagi. Hér er um að ræða mesta framsal valds frá því að við fórum inn í EES. Ég bendi hv. þingmanni á að Norðmenn telja að hér sé um meiri háttar framsal að ræða og þess vegna fara þeir þá leið að nota í fyrsta skipti framsalsákvæði stjórnarskrárinnar til þess að samþykkja þetta. Við förum þá leið að skoða líka fyrri framsöl við fyrri innleiðingar. Vekur það ekki ugg hjá hv. þingmanni þegar hún sér hvernig Norðmenn hantera þetta, um að við séum hérna að stíga lengra skref en stjórnarskráin þolir?
Virðulegur forseti. Ég tek algjörlega undir það með hv. þingmanni að málið er flókið. Ég tek líka undir það með hv. þingmanni að þetta er kannski eitt af stærstu málunum sem við höfum verið að vinna með hvað varðar það að teygja þetta valdsvið innan stjórnarskrár okkar. Hv. þingmaður nefnir að það hafi sannarlega ekki verið bara ein leið fær, en ég var auðvitað að vísa til þess að vinna þetta innan gildandi stjórnarskrár. Ég var ekki að tala um að við hefðum getað breytt stjórnarskránni til þess að aðlaga hana að þessu máli heldur var í þeim lausnum sem bent var á af hálfu þeirra lögspekinga sem að málinu komu vísað til þess hvernig við gætum unnið það með gildandi stjórnarskrá. Ég held líka og tek undir það, og við höfum auðvitað rætt það mikið á fundum hv. utanríkismálanefndar að við séum komin nálægt jaðrinum í þessu máli, og það kemur fram í áliti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Við erum komin á þann stað að við erum klárlega hugsi yfir því, annars værum við ekki búin að eyða í þetta eins löngum tíma og raun ber vitni. Við erum búin að vera að skoða málið, eins og bent hefur verið á ítrekað. Ég hef hins vegar í starfi nefndarinnar og hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sannfærst um og fallist á þau rök sem þar koma fram, og eins þau rök sem fram koma í máli lögspekinga okkar um að þetta rúmist innan stjórnarskrárinnar og að við séum þarna að leysa málið eins vel og mögulegt er. Ég held að það sé talsverður sigur miðað við hvernig málið var lagt upp í byrjun að við séum að nálgast það eins og við gerum í dag, að við séum komin með það í það kerfi sem við náðum samstöðu um, það er mikill árangur. Ég veit afstöðu hv. þingmanns til málsins og ég skil að mörgu leyti áhyggjur hans.
Herra forseti. Ég hélt ræður úr þessum stóli þegar við samþykktum inngönguna í EES. Á þeim tíma töldum við að þetta yrði statískur samningur, en ekki jafn dýnamískur eins og hann hefur orðið. Hann er stöðugt að breytast. Það er stöðugt verið að krefjast meira framsals. Þetta er í fyrsta skipti sem við stígum fram yfir það að framselja einungis sektarvald til yfirþjóðlegra stofnana. Hér erum við að framselja vald til yfirþjóðlegra stofnana sem getur við tilteknar aðstæður bókstaflega stöðvað rekstur fyrirtækja, bannað tiltekna fjármálastarfsemi. Og það sem meira er, núna liggja fyrir utanríkismálanefnd þrjú önnur mál. Ég held að a.m.k. tvö þeirra bíði eftir afgreiðslu þessa svo við getum líka notað sama módel þar. Við erum því alltaf að fara lengra og lengra frá hinum gráa jaðri stjórnarskrárinnar sem hinir fjórir stjórnvitringar sem lögðu grunninn um stjórnskipulegan grunn að þessu 1993 sögðu að ekki mætti fara yfir. Þeir sögðu einmitt: Ef í ljós kemur að þróunin verður með öðrum hætti verðum við að endurskoða stjórnarskrána. Ef við komumst að því að við förum yfir þennan gráa jaðar ber okkur skylda að þjóðarétti til að gera það. Yfir hann finnst mér að við séum að fara með þessu máli. Þar að auki er eitt sem mér finnst jafnan skorta á meðferð þingsins á þessum málum, það er að við horfum á hin fyrri mál. Aftur og aftur koma stjórnskipunarbrekkur til þingnefnda og þingsins og segja: Elskurnar mínar, skoðið málið, en þið verðið líka að skoða hin málin og þið verðið að leggja saman hversu mikið er búið að framselja valdið. Það kemur hugsanlega að þeim punkti, hefur verið sagt öll þessi ár, þar sem við erum komin yfir. Það er ekki efamál í mínum huga að það er a.m.k. ekki hægt að orða það öðruvísi en svo að verið sé að þjarma all óþyrmilega að stjórnarskránni með þessu. Það hefði verið miklu hreinlegra og okkur liði miklu betur með málið ef við hefðum breytt stjórnarskránni jafnvel þó að það hafi verið svo þröngt sem einungis [[Forseti hringir.]]að heimila til yfirþjóðlegra stofnana sem tilheyrðu EES. Ég hefði auðvitað viljað ganga lengra sem menn vita. En jafnvel það [[Forseti hringir.]]mundi a.m.k. bæta nætursvefn minn.
Virðulegur forseti. Ég vona að hv. þingmaður haldi góðum nætursvefni, ég held að það skipti hann og okkur öll máli. Ég vil árétta það, vegna þess að við höfum sjálfsagt öll tekið þátt í samtali og umræðum um þetta mál og öll velt fyrir okkur stjórnarskránni í því samhengi, að við í meiri hluta hv. utanríkismálanefndar höfum hallað okkur upp að álitsgerð Skúla Magnússonar. Þar kemst hann að þeirri niðurstöðu að framsal valdheimilda samkvæmt fyrirliggjandi tillögum um aðlögun reglugerðar Evrópusambandsins um fjármálaeftirlit að EES-samningnum samræmist í heild sinni íslenskum stjórnarskipunarlögum. Sama niðurstaða kemur fram í umsögn hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Nefndin telur eftir þessa umfjöllun“ - og hún var nú ansi ítarleg á vettvangi nefndarinnar - „að lögfræðileg umgjörð málsins sé ekki með þeim hætti að takmarka eigi svigrúm löggjafans eða dómstóla til að grípa til allra þeirra aðgerða sem rúmast innan stjórnarskrár og teljast nauðsynlegar til að verja efnahagslegt sjálfstæði landsins …“ Á þessu hvílir álit hv. utanríkismálanefndar og þess vegna erum við, hv. þingmaður og ég, ekki sammála um að við séum hér að stíga út fyrir þann ramma. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni, ég held að þingið sé hér búið að sýna það í verki hversu mikil alvara og vinna er lögð í það þegar þingið hefur af því áhyggjur af því að við séum að stíga út fyrir rammann. Ef við hefðum samþykkt málið eins og það lá fyrir hér 2012 held ég við hefðum verið að gera það. En miðað við þá tveggja stoða lausn sem við nú höfum í höndunum held ég að við séum ekki að gera það og ég er sannfærð um að við séum ekki að gera það.
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að það kemur mér á óvart að ekki skuli fleiri hv. þingmenn ætla að taka þátt í þessari umræðu. Þetta er auðvitað stórmál sem við ræðum hér, sem hefur lengi verið til umræðu í þinginu. Hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður utanríkismálanefndar, fór vel yfir aðdraganda málsins í ræðu sinni, hvernig það hefur þróast í meðförum og samskiptum íslenskra stjórnvalda og annarra EFTA-ríkja við Evrópusambandið og hvernig sú leið að mynda tveggja stoða lausn, í staðinn fyrir að þessi EFTA-ríki yrðu hluti af yfirþjóðlegum stofnunum Evrópusambandsins, þróaðist í þeim samskiptum, sem kemur fram í nefndaráliti mínu í þessu máli að er algjör lykilforsenda gagnvart stjórnarskránni. Það breytir því ekki að samt sem áður er verið að framselja valdheimildir til yfirþjóðlegra stofnana þrátt fyrir þann fyrirvara sem sleginn er með því að setja inn það ákvæði að íslenskum stjórnvöldum sé heimilt að beita neyðarrétti ef upp kemur slíkt ástand að það er talið ógna fjármálakerfinu á þann hátt að grípa þurfi til sérstakra ráðstafana. Það breytir því ekki að við erum að fara í það verkefni að framselja tilteknar valdheimildir til yfirþjóðlegra stofnana í gegnum samstarf okkar í EFTA. Ég er algjörlega sammála hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur um að tveggja stoða lausnin var eina mögulega lausnin. Ég vil taka það fram að ég hef ekki verið þátttakandi í starfi utanríkismálanefndar og kom aðeins inn á þennan lokafund þar sem málið var afgreitt af nefndinni. Mér fannst eigi að síður mikilvægt að gera grein fyrir því sjónarmiði í sérstöku nefndaráliti að það er margt í þessu máli sem veldur mér áhyggjum. Við erum að taka upp þetta nýja fyrirkomulag fjármálaeftirlits vegna viðbragða Evrópu við fjármálakreppunni. Við höfum horft upp á mjög miklar innleiðingar á regluverki frá Evrópu hér í þinginu, mismunandi regluverki, regluverki sem ég hef velt fyrir mér hvort þjóni þeim raunverulega tilgangi sem það á að þjóna. Ég skil vel viðbrögð stjórnvalda í ljósi þess að fjármálakreppan sprettur af því að búið er að afregluvæða allt fjármálakerfið og það er í raun enginn sem hefur eftirlit með fjármálakerfinu. Við fáum svo hrun fjármálakerfisins. Viðbrögð stjórnvalda eru þau að bæta regluverkið og staga það og setja nýjar reglur, en við hljótum líka að spyrja okkur hvort þær reglur dugi og hvort þær hafi þau áhrif að breyta gildum og menningu innan fjármálageirans. Það eru æ fleiri sem benda á að við þurfum virkilega að taka fjármálageirann til umræðu, hvort við komumst fyrir þann vanda sem þar virðist vera inngróinn með eilífri reglusetningu eða hvort málið kalli á dýpri umræðu. Þá er ég að vitna til þess að fjármálageirinn hefur á undanförnum tveimur áratugum breyst og farið að snúast miklu meira um viðskipti innan sinna eigin raða, þ.e. fjármálafyrirtækja hvert við annað en ekki útlán og innlán til almennings og almennra fyrirtækja. Eðlisbreyting hefur orðið á fjármálakerfinu og það hefur skapað miklu meiri kerfisáhættu fyrir atvinnulífið og fyrir almenning. Síðan förum við í það - íslensk stjórnvöld, evrópsk stjórnvöld o.fl. - með það heiðarlega markmið að reyna að girða fyrir að þessi kerfisáhætta skapist, að auka regluverk. Við getum líka spurt okkur hver tilgangurinn sé með reglusetningunni ef umræðan og menningin hafa ekkert breyst, ef við mundum bara virða umferðarreglurnar þegar einhver væri að fylgjast með. Flest virðum við umferðarreglurnar af því það er menningin sem er okkur innprentuð, við ætlum að fylgja umferðarreglunum. Við ætlum ekkert að keyra yfir á rauðu af því einu að enginn nær í okkur. Þetta er, held ég, stærri og dýpri umræða en við getum tekið hér. Mig langar að beina sjónum að öðru atriði, en Fjármálaeftirlitið er hluti af þessu. Ég skil mætavel þá tilraun sem hér er gerð, þ.e. að koma á einhvers konar samræmdu eftirliti. Við vitum að á meðan við erum hluti af EES þá er þetta alþjóðlegur markaður. Að einhverju leyti verður eftirlit með reglusetningu á þessum markaði ekki gerlegt nema í alþjóðlegu samstarfi. Það er bara eðli máls samkvæmt. Eins og ég kom að hér áðan hafa íslensk stjórnvöld lagt áherslu á það, og það hafa norsk stjórnvöld gert og liechtensteinsk stjórnvöld væntanlega líka, að til þess að innleiða slíkt fjármálaeftirlit með EFTA sé mikilvægt að horfa til tveggja stoða kerfisins. Þessi lausn hefur nú verið afgreidd bæði í Liechtenstein og Noregi og á það hefur verið þrýst að þessu máli verði loki hér á Íslandi. Ég vil vekja athygli á því að í Noregi, þar sem þetta mál var afgreitt þann 13. júní sl., var þessi innleiðing metin sem meiri háttar framsal samkvæmt ákvæði í norsku stjórnarskránni um að framsal valdheimilda geti annars vegar verið minni háttar framsal og hins vegar meiri háttar framsal. Meiri háttar framsal kallar á aukinn meiri hluta þingmanna, þrjá fjórðu hluta þingmanna, og einnig er gerð krafa um lágmarksmætingu þeirra þingmanna sem mæta í þá atkvæðagreiðslu. Þessi afgreiðsla kallaði á gríðarlega mikla umræðu í Noregi, hvort menn væru reiðubúnir að ganga að slíku framsali valdheimilda. Tillagan var samþykkt með 136 atkvæðum gegn 29 sem uppfyllti kröfuna um aukinn meiri hluta, en umræðan var hins vegar mikil og ekki bara á Stórþinginu heldur líka í samfélaginu öllu af því að fólki fannst mjög mikilvægt að taka það upp á borðið hvað þessi innleiðing fæli í sér þegar kæmi að framsali valdheimilda. Í íslensku stjórnarskránni er hins vegar ekkert ákvæði um það hvernig skuli staðið að framsali valdheimilda. Ég hef setið í stjórnarskrárnefndinni sem hefur starfað á þessu kjörtímabili og í áfangaskýrslu nefndarinnar frá árinu 2014 segir, með leyfi forseta: „[Þ]ótt slík heimild hafi talist vera fyrir hendi að vissu marki samkvæmt ólögfestum reglum íslenskrar stjórnskipunar, hefur aukin þjóðréttarleg samvinna, einkum samvinna á sviði EES-samningsins á síðustu árum, skapað vafamál um nákvæmar heimildir og í sumum tilvikum orðið tilefni deilumála. Þetta mælir með því að reglur stjórnskipunarinnar um þetta efni séu afmarkaðar og skýrðar.“ Það hefur hins vegar komið fram í umræðum um stjórnarskrá að fulltrúar stjórnarflokkanna lögðust gegn því að nefndin skilaði frá sér tillögu um slíkt ákvæði. Þrátt fyrir að þetta hafi verið talinn talsverður galli á stjórnarskránni og þrátt fyrir að ýmsir forkólfar Sjálfstæðisflokksins, svo að dæmi sé tekið, hafi talað mjög fyrir því að þörf væri á slíku ákvæði þá lögðust fulltrúar stjórnarflokkanna gegn því að skilað yrði tillögu að ákvæði um framsal valdheimilda á afmörkuðu sviði í þágu alþjóðasamvinnu. Mér finnst mikilvægt að halda þessu til haga. Því þó að ég styðji það almenna sjónarmið að mikilvægt sé að ná tökum á fjármálamarkaðnum, þó að ég leyfi mér að benda á að aukið regluverk er ekki endilega alltaf lausnin á þeim vandamálum sem við glímum við, þá erum við þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi gegnum EES-samninginn. Þó að þeir sem tala hvað mest um fullveldi þjóðarinnar vilji meina að fullveldið skaðist við það að setja slíkt framsalsákvæði í stjórnarskrá þá veit ég ekki hvort betra er að ganga með bundið fyrir augun inn í slíkt alþjóðasamstarf og hafna því að slíkt framsal eigi sér stað. Ég ætla ekkert að segja um það, ég get ekki verið dómari um það, ég er ekki sérfróð á þessu sviði. Þó finnst mér það umhugsunarefni eftir umfjöllunina - ég ítreka að ég sat ekki í utanríkismálanefnd við umfjöllun málsins en hef fylgst með því frá EFTA-nefndinni þar sem ég sit og á fyrri stigum í utanríkismálanefnd - að við hljótum a.m.k. að ræða það gráa svæði sem við erum á. Þetta varðar það hvernig við fylgjum gildandi stjórnarskrá. Ég tel að það sé óheppilegt, og hefði talið að fleiri þingmenn væru mér sammála um það, að við höfum ekki náð að skila af okkur tillögu um afmarkað framsal á afmörkuðu sviði í þágu alþjóðasamvinnu til þess að komast hjá því að við séum að fara yfir álitsgerðir sérfróðra aðila í hvert sinn sem um er að ræða framsal valdheimilda eins og um er að ræða hér. Ég hlýt í þessu máli að lýsa ákveðnum efasemdum af þessum sökum. Ég tel að það sé afar bagalegt að við ljúkum þessu kjörtímabili án þess að slíkt ákvæði, sem við höfum mörg hver talað fyrir lengi, komi inn, fyrst og fremst vegna þess að einhverjir hafa áhyggjur af fullveldinu. Ég hef miklar áhyggjur af fullveldinu þegar við meðhöndlum málin á þennan hátt. Ég vil að lokum segja að ég tek undir þau sjónarmið sem skýrð eru í nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem fylgir hér með áliti meiri hluta utanríkismálanefndar um heimildir stjórnvalda til að bregðast við neyðarástandi og verja efnahagslegt sjálfstæði á hættutímum og þá sérstöku yfirlýsingu sem gefa skal í sameiginlegu EES-nefndinni um upptöku gerðanna sem skýrir þann skilning Íslands að þessi innleiðing hafi ekki áhrif á þann rétt EES-ríkjanna að taka grundvallarákvarðanir um efnahagslegar aðgerðir til að bregðast við kerfisvanda. Ég tel að þarna sé verið að reyna að ítreka rétt okkar í þessu alþjóðlega samstarfi. Ég teldi eðlilegra að við værum að fjalla um þetta mál sem meiri háttar framsal eins og Norðmenn gerðu og við værum þar að fylgja skýru ákvæði í stjórnarskrá og að þessi umræða væri ekki bundin við þingsalinn eins og hún hefur að miklu leyti verið, heldur væri miklu meira úti í samfélaginu. Þetta er stórmál, frú forseti, og á fullt erindi í almenna umræðu eins og gerðist í Noregi. Ég undrast það hve litla athygli þetta mál hefur vakið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir mjög athyglisverða ræðu. Það er engu líkara en að stjórnarflokkarnir vilji frekar dansa með stjórnarskrána á jaðrinum og taka sénsinn á að brjóta hana en að setja inn í stjórnarskrána ákvæði sem heimilar framsal eins og telst í því máli sem hér er á ferðinni, án þess að ég hafi sett mig inn í fínni blæbrigði þess. Ég man eftir máli sem kom upp á síðasta kjörtímabili sem varðaði eldvarnaeftirlit á flugvöllum, sem er sambærilegt og þótti mjög á gráu svæði þá. Af því að ég sit í stjórnarskrárnefnd ásamt hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur langar mig til þess að reyna að komast að því hvað gerðist eiginlega innan nefndarinnar sem varð til þess að vinnu við framsalsákvæði stjórnarskrárinnar var hætt. Eftir því sem ég man best var einfaldlega eins og það kæmu einhvers konar ordrur innan úr djúpum Framsóknarflokksins um að allt tal um að búa til framsalsheimildarákvæði í stjórnarskrána fæli í sér í rauninni uppgjöf gagnvart Evrópusambandsspurningunni og menn mundu einhvern veginn sjálfkrafa renna þangað inn. Ekkert er fjarri sanni. Þessi ótti er algerlega ástæðulaus. [[Gripið fram í: Nei.]]Engar haldbærar röksemdir voru fluttar fyrir því hvers vegna menn vildu ekki ganga þessa leið. Ég vil spyrja hv. þingmann að því hvort hún geti rifjað upp einhverjar slíkar röksemdir fyrir því að menn fóru þessa leið. Hvernig stendur líka á því, má velta fyrir sér, að Sjálfstæðisflokkurinn skuli verða samferða í þeim leiðangri sem býður t.d. upp á Múlakaffismatseðil af lögfræðingum í komandi kosningum?
Frú forseti. Um þau fjögur ákvæði stjórnarskrárnefndar var fjallað í áfangaskýrslunni sem ég vitnað til áðan. Þar á meðal var ákvæði um framsal valdheimilda á afmörkuðu sviði í þágu alþjóðasamvinnu. Um það var tekin töluverð umræða hvort slíkt ákvæði ætti svo að fela í sér annars konar framsal sem væri ótakmörkuð heimild til framsals valdheimilda á mörgum sviðum, sem mundi t.d. fela það í sér að stjórnarskráin heimilaði það að ganga í Evrópusambandið. Það var niðurstaða á einhverjum tímapunkti að ekki væri rétt að stíga það skref, til þess þyrfti umræðu í samfélaginu hvort yfir höfuð væri áhugi á því að ganga í Evrópusambandið og taka þá pólitísku umræðu. En hins vegar væri það eðlilegt að horfa til framsalsákvæðis á afmörkuðu sviði í þágu alþjóðasamvinnu í ætt við þá sem við værum þegar aðilar að. Hvað gerðist? spyr hv. þingmaður. Framsóknarflokkurinn hélt landsfund og samþykkti þar að leggjast alfarið gegn öllum framsalsákvæðum í stjórnarskrá. Ég var ekki á þeim landsfundi þannig að ég veit svo sem ekki hverjar röksemdirnar fyrir því voru. Ég vil bara segja að mér er mjög annt um fullveldi íslensku þjóðarinnar. Einmitt þess vegna lýsi ég áhyggjum mínum af þessu máli eins og mörgum öðrum sem við höfum rætt hér í þingsölum. Mér finnst mikilvægt að við séum með það algjörlega á hreinu fremur en að hér þurfi ávallt að leita til margra sérfræðinga um það hvort við séum komin út fyrir gráa svæðið þegar kemur að framsali valdheimilda, fyrir utan þau rök sem færð hafa verið fram og eru stundum færð fram og stundum ekki að allt safnist þetta saman. Ég veit að hv. þm. Össur Skarphéðinsson mun fara yfir það þegar hann fer yfir nefndarálit sitt. Ég tel ekki [[Forseti hringir.]]að það skaði fullveldið að hafa slíkt skýrt og afmarkað ákvæði. Þvert á móti.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni í þessum efnum. Mér er annt um fullveldi Íslands og mér er líka annt um stjórnarskrá Íslands. Það skiptir máli að farið sé eftir henni. Þetta eru æðstu lög ríkisins. Það er gríðarlega mikilvægt að menn séu algerlega réttum megin hryggjar þegar kemur að umgengni við hana. Þess vegna hefði verið svo eðlilegt að gera þessa lagfæringu, sérstaklega eftir þau ítrekuðu skipti þar sem menn hafa verið í nákvæmlega sömu umræðunni og við erum núna. Það er eiginlega sorglegra en tárum taki að ekki skyldi vera meiri burður í Sjálfstæðisflokknum þegar kemur að þessu efni, eins og menn hafa nú talað digurbarkalega um að það þyrfti að gera tiltekt á þessu sviði og verið sammála um að þetta væri ótækt fyrirkomulag sem yrði að lagfæra. Í þessu máli var það einfaldlega landsfundur Framsóknarflokksins sem setti stefnuna, ekki bara fyrir Framsóknarflokkinn, heldur fyrir ríkisstjórnina alla. Og eftir því var dansað. Þess vegna er það þannig að stjórnarskrárnefndin, sem hefði mjög auðveldlega getað skilað fjórum nýjum ákvæðum og tillögum að stjórnarskrá Íslands, skilaði á endanum bara þremur. Um þetta náðist ekki samstaða. Ég er þó sannfærður um að það er örugglega 80–90% stuðningur við það hér í þinginu að klára þetta mál þannig að það sé með viðunandi hætti hægt að ganga frá málum eins og því sem hér er á ferðinni þar sem er um framsal valdheimilda að ræða.
Frú forseti. Ég vil bara segja það án þess að lengja þessa umræðu að að einhverju leyti hefur mér fundist umræðan um framsalsákvæði í stjórnarskrá fara að snúast um að þar með sé verið að fórna fullveldi þjóðarinnar. Sú umræða er byggð á kolröngum forsendum. Nærtækasta dæmið er nágrannaþjóð okkar Noregur, sem er ekki aðili að Evrópusambandinu, en Norðmenn eru með þetta skýra ákvæði í stjórnarskrá sinni og telja ástæðu til þess að taka raunverulega umræðu, bæði á Stórþinginu og í fjölmiðlum og í almennri opinberri umræðu um hvort of langt sé gengið í því meiri háttar framsali sem þeir telja að átt hafi sér stað við innleiðingu þessa fjármálaeftirlits, þessarar tveggja stoða lausnar, á meðan íslenska leiðin er sú að segja: Hér er í raun og veru ekki um neitt slíkt að ræða. Þess á milli segjum við: Í raun og veru erum við ekki að framselja neitt vald. Þá tala fulltrúar margra flokka um að það sé hins vegar mjög nauðsynlegt að fá framsalsákvæði í stjórnarskrá til þess að skýra þessi mál. Ég er kannski búin að vera hérna allt of lengi, síðan 2007, en mér er farið að finnast þessi málflutningur ansi óþægilegur, að við komumst alltaf að þeirri niðurstöðu að það sé ekki of langt gengið, en þess á milli segjum við: En samt verðum við að fara að fá ákvæði í stjórnarskrá til að skýra þessi mál. Ég held að þarna sé búið að tengja þetta mál öðrum málum, fullveldinu, tilfinningaböndum, sem ekki eiga við rök að styðjast. Við tókum ágæta umræðu um það á landsfundi minnar hreyfingar 2015. Það var niðurstaða þess landsfundar að mæla með því að slíkt ákvæði færi inn í stjórnarskrá, einmitt út frá þeim rökum að okkur finnst mikilvægt að stjórnarskráin tali skýrt um þetta efni og Alþingi fái skýrar leiðbeiningar úr henni um hvernig fara eigi að með svo vandmeðfarin mál.
Frú forseti. Gráa svæðið. Hv. þingmaður sagði: Við skulum tala um gráa svæðið. Ég ætla aðeins að ræða um það. Það framsal sem í þessu máli felst veitir yfirþjóðlegri stofnun leyfi til þess að grípa inn í hvers kyns fjármálastarfsemi á Íslandi við tilteknar aðstæður. Í þessari yfirþjóðlegu stofnun geta tvær aðrar þjóðir, Noregur og Liechtenstein, myndað meiri hluta gegn Íslandi. Á sínum tíma töldu menn að það mundi aldrei gerast, en við höfum upplifað það að forstjóri ESA tók mjög harða afstöðu gegn þeim ráðstöfunum sem Ísland greip til árið 2008 og við, a.m.k. tveir ráðherrar sem voru í þeirri ríkisstjórn, lentum í hörðum deilum við þann ágæta mann á ráðherrafundi í EFTA út af aðgerðum okkar. Erum við þá á gráu svæði? Veltum fyrir okkur atburðarás. Það verður neyðarástand. Hver er það sem getur lýst því yfir? Ráðherraráð Evrópusambandsins. Og Skúli Magnússon slær því föstu að það sé einungis ráðherraráð ESB sem geti skilgreint neyðarástand. Hann segir, með leyfi forseta: „… án þess að gert sé ráð fyrir þátttöku eða samráði þessara ríkja.“ Með öðrum orðum er það ESB sem ræður. Það gerist þannig að eftirlitsstofnun innan ESB tekur ákvörðun um að eitthvað þurfi að gera. Haldinn er formlegur samráðsfundur með ESA þar sem formleg tilmæli eru afhent. ESA hefur síðan samband við innlent fjármálaeftirlit, þ.e. á Íslandi, sem aftur grípur til ráðstafana. Með öðrum orðum: Í neyðarástandi, þar sem hlutir gerast á einni nóttu, halda menn að það sé hægt að veita eitthvað viðnám gegn því? Að sjálfsögðu ekki. Frumkvæðisrétturinn þarna er algjörlega innan Eftirlitsstofnunar ESB í praxís. Það er nú aldeilis framsal ef eitthvað er framsal.
Frú forseti. Hv. þingmaður fór hér með fyrsta hlutann af ræðu sinni fremur en andsvar. Mig langar þá að velta því upp sem hv. þingmaður nefnir, þessum frumkvæðisrétti sem hann er að vísa í. Ég velti því upp að augljóslega, nú tek ég það aftur fram að ég sat ekki fundi utanríkismálanefndar um þessi mál, er neyðarfyrirvari, neyðarhemillinn, settur til þess að bregðast við því sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson vísar hér í, þ.e. að ef neyðarástand skapast þá sé fyrir hendi sú bókun sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans, að um það ríki sameiginlegur skilningur, eftir því sem mér skilst, á vettvangi EES-ríkjanna. Ég spyr hv. þingmann: Hversu megnuga telur hann þessa bókun vera, þessa bókun sem hefur verið lögð fram í sameiginlegu EES-nefndinni sem fyrirvari íslenskra stjórnvalda við innleiðingu gjörðarinnar, væntanlega til að bregðast við því sem hv. þingmaður réttilega bendir á í andsvari sínu? Ég spyr hv. þingmann sem þekkir þetta alþjóðlega umhverfi betur en flestir hér inni: Hvaða máli mun sá neyðarhemill skipta og mun hann halda? Það er kannski stóra spurningin sem við ættum að vera að ræða hér. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að þau telji það garanterað, svo að ég sletti, að um þennan fyrirvara sé sameiginlegur skilningur. Ég veit ekki til þess að slíkur fyrirvari hafi verið settur af öðrum EFTA-ríkjum inn í þetta.
Frú forseti. Ég vildi gjarnan að hv. þingmaður læsi það upp fyrir mig, úr nefndaráliti meiri hlutans, sem henni finnst algjörlega í gadda slegið, að það liggi fyrir sameiginlegur skilningur. Það er alveg rétt að á fundi nefndarinnar komu fram vísbendingar um að þetta hefði verið heflað upp og pússað. En ég tel að það sé algjörlega nauðsynlegt að formaður utanríkismálanefndar skýri það með sterkari hætti hvort eitthvað liggi fyrir sem er haldtækt í þeim efnum því að á því hvílir allt þetta bix. Það er náttúrlega stóra spurningin: Heldur þessi sérstaka yfirlýsing eða ekki? Bara það að ríkisstjórnin skuli hafa fallist á það með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að gefa þurfi slíka yfirlýsingu sýnir hve málið var vanbúið og illa reifað af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er með öðrum orðum stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem uppgötvar að þarna er ákveðinn leki í málinu öllu og það er fyrir hennar tilstilli sem þessi sérstaka yfirlýsing er gefin. Ég segi það fyrir mína parta að mér finnst að það skipti gríðarlega miklu máli að áður en við ljúkum þessari umræðu komi það fram hjá hv. formanni utanríkismálanefndar, skýrar en sagt var í framsögunni og skýrar en segir í nefndarálitinu, að fyrir liggi gagnkvæmur skilningur. Því ef svo er ekki, hvar erum við þá stödd? Þá erum við stödd á upphafspunkti. Er þetta ekki til að undirstrika það, frú forseti, á hversu gráu svæði við erum stödd?
Herra forseti. Ég leyfi mér að taka undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Hér er vitnað til þess að í nefndaráliti meiri hlutans, sem ég ætla ekki að gerast sérstakur talsmaður fyrir, kemur fram að slík yfirlýsing sé réttarskýrandi fyrir innlenda dómstóla og muni kalla á gagnyfirlýsingar viðsemjenda ef efnislegur ágreiningur verður um þennan skilning Íslands á hinum alþjóðlega vettvangi. Enn fremur kemur hér fram að haft hefur verið samráð við fjármála- og utanríkisráðuneytið. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er mikilvægt að hér sé staðfest með einhverjum hætti að það ríki sameiginlegur skilningur hvað varðar þennan neyðarhemil innan EFTA-ríkjanna og innan sameiginlegu EES-nefndarinnar. Það væri líka áhugavert, og nú gæti það komið fram hér í ræðum á eftir, að vita hvernig utanríkisráðherra og fjármálaráðherra, sem væntanlega fara með málið fyrir hönd Íslands, væntanlega kannski fyrst og fremst utanríkisráðherra, hafa kynnt þennan fyrirvara fyrir samráðherrum sínum innan EFTA og hvernig honum hefur verið tekið í ljósi þess að mér er ekki kunnugt um að önnur ríki hafi sett slíka neyðarhemla eða sett slíkar bókanir eða látið þær fylgja. Þó að ég taki undir þau sjónarmið að slíkur hemill sé til staðar þá vill maður vita hvort hann muni halda. Mun hann koma að gagni? Vitnað er til ákveðinna fordæma um rétt fullvalda ríkja til að gera ráðstafanir þegar efnahagsvá ber að höndum. Þau eru rakin hér í nefndaráliti meiri hlutans, en þetta þarf auðvitað að vera í gadda slegið. Af því að hv. þingmaður telur mig hafa treyst þessu um of, þegar ég vitnaði til nefndarálits meiri hlutans hér áðan, þá er það kannski fyrst og fremst það að mér finnst mikilvægt að þingmenn séu meðvitaðir um að við þurfum að hafa það algjörlega á hreinu, áður en málið er samþykkt eða afgreitt hér á þinginu, að við teljum öruggt að þessi neyðarventill virki sem skyldi.
Frú forseti. Ég tel að það mál sem við höfum í reynd verið að ræða hérna sé lykilatriði þessa máls. Ég tel að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi staðið ákaflega vel í stykkinu og hafi í reynd komið auga á ákveðinn ágalla sem er á málinu. Hún svarar með því að óska eftir að framkvæmdarvaldið fallist á að leggja fram sérstaka yfirlýsingu þar sem því er lýst yfir fyrir hönd Íslands að Ísland áskilji sér eftir sem áður rétt til að grípa til allra ráðstafana sem það telji nauðsynlegar ef neyðarástand brestur á. Þetta skiptir lykilmáli að haldi. Ég veit alveg hvað var sagt í utanríkismálanefnd innan fjögurra veggja hennar, en ég tel að þingheimur þurfi að fá fulla vissu fyrir því að þetta mál sé í gadda slegið. Ég tel nauðsynlegt að áður en þessari umræðu lýkur komi það fram hvort utanríkisráðherra Íslands, eftir atvikum aðrir ráðherrar, hafi farið yfir þetta mál með ráðherrum annarra EFTA-þjóða. Við verðum að vita hvort það sé hald í málinu. Ég veitti líka eftirtekt því orðalagi sem kemur fram í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þar sem segir, með leyfi forseta: „Slík yfirlýsing af Íslands hálfu er réttarskýrandi fyrir innlenda dómstóla og mun kalla á gagnyfirlýsingar viðsemjenda ef efnislegur ágreiningur verður um þennan skilning Íslands á hinum alþjóðlega vettvangi.“ Þá þurfum við auðvitað að vita: Er búið að tékka á því og vinna það fyrir fram hvort líklegt sé að slíkar gagnyfirlýsingar haldi? Vita menn hvort það sé hugsanlegt að efnislegur ágreiningur rísi? Og ef það gerist hvar erum við þá? Hvar er málið þá statt? Erum við þá virkilega bara stödd á byrjunarreit, er málið allt ónýtt? Þetta þurfum við að vita. Mér finnst varla hægt að klára þetta mál án þess að formaður utanríkismálanefndar gefi yfirlýsingu um hvort þetta liggi fyrir. Ef það liggur ekki fyrir að utanríkisráðherra sé búinn að ræða þetta við sína mótaðila innan EFTA finnst mér að það sé varla hægt fyrir þingið að samþykkja svona viðurhlutamikið mál. Ég fellst á það með öðrum þeim sem hér hafa talað að málið sjálft er jákvætt og hnígur mjög til góðrar áttar. Hér erum við að tala um að bregðast við þeim vanda sem við sáum verða til árið 2008 og reyna að skapa aðstæður sem draga úr líkum á því að slíkur vandi sem endaði hér með bankahruninu geti nokkru sinni steðjað að okkur aftur. Að því leytinu til er málið mjög jákvætt. Það felur í sér samevrópskt eftirlit með fjármálamörkuðum, það er vitaskuld jákvætt og kerfisáhættur af því sem er líka mjög jákvætt. En við verðum hins vegar að vita og svara þeirri spurningu: Stenst innleiðingin stjórnarskrána? Ég hef miklar efasemdir um það eins og ég hef sagt í andsvörum fyrr í dag. Þegar málið kom fyrst fram 2012 var alveg ljóst að það risu veigamikil stjórnskipuleg álitaefni og þau vörðuðu bæði eðli og umfang framsalsins. Tveir prófessorar á þeim tíma lýstu því hreinlega yfir að niðurstaða þeirra væri sú að vald þessara nýju stofnana væri hvorki vel afmarkað né á þröngu sviði enda næði það til hvers kyns fjármálastarfsemi. Það segir jafnframt í álitsgerðinni frá 2012 að framsal sem felur í sér vald stofnunar til að stöðva rekstur fyrirtækis er miklu yfirgripsmeira en það framsal sem við höfum áður séð. Mín niðurstaða varðandi það tiltekna framsal sem hér um ræðir er því að þarna förum við yfir mörkin. Síðan ber líka að líta til hins sem ég hef farið yfir áður í ræðum mínum í dag að við höfum síðan 1993 stöðugt verið að samþykkja alls konar innleiðingar þar sem menn framselja vald en alltaf með því móti sem sérfræðingar hafa kallað, þegar þeir hafa smættað málið niður í lítil hólf, smávægilegt framsal. Það er hins vegar lagt ríkt á við okkur af þessum sömu stjórnskipunarsérfræðingum að þegar við fjöllum um þetta og innrím valdaframsalsins við stjórnarskrána horfum við líka heildstætt á málið. Þetta er bókstaflega það sem segir í þessu sama áliti sem stjórnskipunarfræðingarnir tveir lögðu fram árið 2012. Það blasir við að þegar við samþykktum inngönguna í EES árið 1993 lá fyrir ákveðin greinargerð. Hún var samin af fjórum miklum stjórnskipunarfræðingum sem komust að þeirri niðurstöðu að framsalið sem fælist í því að ganga inn í og verða aðili að Evrópska efnahagssvæðinu fæli ekki í sér brot á stjórnarskránni vegna þess að það væri vel afmarkað og það væri ekki íþyngjandi. Þar lá mikill þungi á orðinu íþyngjandi. Jafnframt kom fram í þeirri álitsgerð sem hér var mjög til umræðu fyrir 25, 26 árum að jafnvel þó að hinir einstöku partar samningsins væru skoðaðir og reynt að leggja saman allt það framsal sem af hverjum og einum parti stafaði væri samt sem áður ekki hægt beinlínis að færa rök að því að stjórnarskráin væri brotin, en menn væru á gráu svæði. Eins og ég sagði í fyrra andsvari töldu menn á þeim tíma að samningurinn væri kyrrstæður og gerðu ekki ráð fyrir að hann mundi þróast mjög mikið, þeir sáu ekki fyrir allar þær mörgu stofnanir sem síðan hafa orðið til og þurft hefur að setja sérstakar reglur um í hvert og eitt skipti. Menn sáu hins vegar fyrir þann möguleika að það kynni að verða þróun sem mundi krefjast meira framsals. Þá sögðu þessir ágætu sérfræðingar 1993 eða í álitsgerð sem samin var held ég 1991, 1992, að ef kæmi til þess að það yrði framsal innan einstakra parta samningsins sem samanlagt leiddi til þess að hugsanlega værum við komin yfir heimil mörk samkvæmt stjórnarskránni þá bæri okkur að endurskoða stjórnarskrána og setja þar inn heimildir, ríkari heimildir, til þess að gera það sem við erum að gera í dag. Niðurstaða þeirra var sú að við hefðum þjóðréttarlegar skuldbindingar til þess að breyta stjórnarskránni ef við teldum sjálf að við værum komin að þessum punkti. Ég er þeirrar skoðunar að áður en við komum að afgreiðslu þess máls sem við ræðum núna hafi verið hægt að færa margvísleg rök fyrir því að samanlögð áhrif þeirra innleiðinga sem við höfum samþykkt á síðustu árum séu það mikil að umfangi og eðli að við séum í reynd komin yfir hinn gráa jaðar sem okkur var heimilt að vera á. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnarskráin sé helgasta löggjöf landsins. Við eigum að vera mjög konservatíf gagnvart henni. Ræður mínar úr þessum stóli árið 1993 voru að stóru leyti um stjórnarskrána vegna þess að menn voru einfaldlega ekki klárir á því á þeim tíma að þeir væru innan marka þeirra. Það er rétt að rifja það upp að það bárust tvö önnur mjög vel unnin lögfræðiálit, frá dr. Guðmundi Alfreðssyni og dr. Birni Þ. Guðmundssyni, prófessor við Háskóla Íslands, og í þeim báðum var komist að þeirri niðurstöðu að samningurinn rúmaðist ekki innan stjórnarskrárinnar. Hvað hefur gerst síðan? Við höfum sennilega tíu sinnum aukið framsalið. Við fórum ansi langt þegar við samþykktum Schengen, en það var hins vegar talið vel afmarkað og talið að þar væri um að ræða aðgerð sem ekki væri íþyngjandi og það skipti ákaflega miklu máli. Ég rifja síðan upp mjög umdeilda breytingu sem tengdist samkeppnislögunum árið 2005 þar sem fært var töluvert umfangsmikið sektarvald til ESA, yfirþjóðlegrar stofnunar. Á þeim tíma voru færð rök að því að þar færu menn yfir mörkin. Íslenskur stjórnskipunarfræðingur, dr. Davíð Þór Björgvinsson, komst að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki en með ákaflega sérkennilegri túlkun sem ég hef aldrei eiginlega séð beitt síðan gagnvart stjórnarskránni, þ.e. að túlkun á stjórnarskránni ætti m.a. að helgast af viðhorfum í samfélaginu á hverjum tíma. Ég get ekki fallist á slíkt. Fyrir mér er stjórnarskráin afmarkað plagg sem menn eiga alltaf að fara eftir. Ef viðhorf breytast ríkulega í samfélaginu þá hlýtur það að speglast í því að menn fara í það verk að breyta stjórnarskránni til þess að þeir hafi tryggar heimildir. Til að ég tali algjörlega skýrt þá er ég þeirrar skoðunar að það sé oft hallkvæmt þjóð að deila fullveldi sínu í stórum eða smáum efnum með öðrum þjóðum. Ég tel að slík deiling fullveldis geti haft gagnkvæman ávinning í för með sér. Það er hins vegar ekki hægt og má ekki fara í slíkan leiðangur nema stjórnarskráin heimili það. Þess vegna hef ég gengið svo langt til málamiðlunar við þá sem eru mér ósammála t.d. um Evrópusambandið að ég hef sagt ef menn treysta sér ekki til að samþykkja ákvæði í stjórnarskrána sem felur í sér heimild til að deila valdi með yfirþjóðlegum stofnunum án þess að þær séu skilgreindar þá sé ég reiðubúinn til þess að skoða slíkt ákvæði inn í stjórnarskrá þar sem einungis er tekið til EES-stofnana. Mér finnst það koma til greina. Þá værum við alla vega innan þess ramma grundvallarlöggjöfin setur okkur. Þarna finnst mér sem hinir konservatífu páfar og þeir sem standa bestan og dyggastan vörð og hafa gert í gegnum árin um stjórnarskrána í Sjálfstæðisflokknum hafi aðeins sofið á verðinum. Ég tel að þarna hafi verið í boði möguleiki í endurskoðun í frækinni stjórnarskrárnefnd síðustu missira til þess að ljúka málinu með þeim hætti að við gætum alla vega staðið hér og sagt alveg hiklaust: Við höfum heimild til þess að gera þetta. Það finnst mér sem sagt ekki að við höfum getað gert síðustu missirin. Ég er þeirrar skoðunar að við hljótum líka að horfa til þess hver hin eiginlega niðurstaða stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er. Það er búið að ausa miklu lofi á þá nefnd. Ég segi það enn og aftur ég tel að hún hafi unnið sitt verk alveg ákaflega vel. Ég tel líka að sú lausn sem hún fann á því sem hugsanlega var erfiðasti ásteitingssteinninn var mjög hugvitssamleg. Ég hef þegar í þessari ræðu bent á ákveðna galla við þá lausn en þeir gallar liggja hins vegar í kjöltu hv. formanns utanríkismálanefndar. Það er hægt að leysa það mál með því að hún lýsi því yfir að sú lausn njóti skilnings hjá samstarfsþjóðum okkar innan EFTA. Þá yrði ég alla vega miklu rórri. Niðurstaðan hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var í raun þessi: Það kemur fram í álitinu að jafnvel þeir sem töldu að hægt væri með skóhorni að láta þetta rúmast innan stjórnarskrárinnar sögðu að það reyndi eigi að síður á ýtrasta þanþol stjórnarskrárinnar. Aðrir í nefndinni voru þeirrar skoðunar að þetta rímaði ekki við hana og yrði að fara þá leið að breyta stjórnarskránni. Þegar maður skoðar valdheimildirnar sem felast í þessu þá er ákaflega merkilegt að lesa skilgreiningu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á framsali. Nú verð ég að viðurkenna það, frú forseti, að ég finn þær ekki í augnablikinu, en eins og þær voru skilgreindar af hálfu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þá fól þetta í sér framsal á sektarvaldi sem gat leitt bæði til dagsekta og annars konar sekta, en það fól líka í sér framsal á valdi til þess að taka ákvarðanir sem væru bindandi gagnvart eftirlitsstofnunum og sömuleiðis það sem við höfum rætt fyrr í dag í þessari umræðu, þetta sérkennilega og mikla vald sem felst í því að við vissar aðstæður sé hægt að veita fyrirskipanir sem stöðva rekstur fyrirtækja og stöðva tiltekna starfsemi. Það er náttúrlega mesta framsal sem hægt er að hugsa sér. Maður veltir því fyrir sér hvort þeir sem fallast á slíkt framsal án þess að breyta stjórnarskránni gætu jafnvel hugsað sér að ganga enn lengra. Maður veltir því hreinlega fyrir sér hvort menn sem hugsa með þessum hætti, og ég tek það fram að ég geri það ekki, gætu hugsað sér að það væri jafnvel mögulegt að ganga í Evrópusambandið án þess að breyta stjórnarskránni. Það vald sem menn eru að selja frá sér með þessum hætti er svo mikið. Mín niðurstaða varðandi þetta mál er að hér er verið að ganga lengra en í fyrri málum. Í fyrri málum hefur fyrst og fremst verið um sektarvald að ræða en hér er um að ræða töluvert umfangsmeira vald en áður. Sömuleiðis er ég þeirrar skoðunar þegar við skoðum þennan rífa tug mála sem við höfum farið í gegnum á síðustu árum og síðan þessi þrjú mál sem liggja fyrir utanríkismálanefnd og tökum þau öll saman þá held ég að sé ekkert efamál að þarna erum við farin að þjarma rosalega fast að stjórnarskránni. Ég er einfaldlega þeirrar skoðunar að þetta sé ekki rétt leið sem við erum að fara hér. Ég tel að breytingarnar sem Evrópusambandið er að gera sem svar við þeim atburðum sem gerðust 2008 séu rétt hugsaðar, en spurningin sem við þurfum alltaf að svara er þessi: Rúmast þetta innan stjórnarskrárinnar? Mitt svar er: Ég tel að svo sé ekki. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að við eigum frekar að fara þá leið að breyta stjórnarskránni og búa til heimildir til þess að geta farið í þennan leiðangur.
Frú forseti. Ég hlustaði grannt á ræðu hv. þingmanns. Hann harmaði hér glötuð tækifæri til að setja ákvæði inn í stjórnarskrá um afmarkað framsal valdheimilda. Nú erum við komin á þann stað að það er glatað tækifæri a.m.k. á þessu þingi. Við vitum það, ég og hv. þingmaður, að það er mikill þrýstingur á að við ljúkum þessu máli. Við erum síðasta EFTA-ríkið til að taka þetta mál til afgreiðslu. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að ein leiðin væri að hv. formaður utanríkismálanefndar mundi staðfesta þann skilning sem áréttaður er í neyðarhemlinum í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar. Hann nefndi einnig, sem ég nefndi raunar líka í ræðu minni, að það væri mikilvægt að heyra frá hæstv. utanríkisráðherra hvort sá skilningur hefði verið áréttaður í hópi utanríkisráðherra utan EFTA þannig að hann lægi fyrir. Því langar mig að spyrja hv. þingmann: Telur hann einhverja slíka staðfestingu nægjanlega til að við getum í öllu fallið lokið málinu í þeirri trú að við teljum eins vel frá því fengið og unnt er? Við stöndum frammi fyrir því að stjórnarskrárákvæðið, sem ég og hv. þingmaður hörmum bæði að sé ekki til staðar, er ekki til staðar. Hvað telur hv. þingmaður fullnægjandi eða viðunandi, skulum við frekar segja, lausn á þeirri stöðu sem við erum í? Eru það þær ráðstafanir sem ég hef vísað til í þessu andsvari?
Frú forseti. Ég tel a.m.k. að þegar við samþykkjum mál af þessu tagi þar sem ljóst er að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd telur þann eina kost í stöðunni að búa til sérstakan neyðarhemil og fær framkvæmdarvaldið til að fallast á það, verði það að liggja ljóst fyrir af hálfu framkvæmdarvaldsins að það hafi skoðað hvort sá neyðarhemill virki. Mér finnst mjög erfitt að enda þessa umræðu án þess að hæstv. utanríkisráðherra, eða eftir atvikum staðgengill hennar, gefi yfirlýsingu um að utanríkisráðuneytið hafi sinnt hlutverki sínu og hafi gengið úr skugga um, eins og er jafnan háttur þegar menn gera samninga af þessu tagi, að þetta muni ekki reisa efnislegan ágreining. Ég tel að það sé eiginlega svarta lágmark til þess að menn geti lokið svona umræðu án þess að fyrirverða sig fyrir það taka svona mál. Menn verða að fá yfirlýsingu frá þeim handhafa framkvæmdarvaldsins sem fer með utanríkismál. Sjálfur er ég kominn á þá skoðun að þetta mál að neyðarhemlinum óvirkum, og við þurfum yfirlýsingu um hann, gangi of langt. Það væri hægt að rökstyðja með rökum sem hugsanlega héldu að ef sá hemill héldi þá gengi þetta mál. Ef við förum hins vegar þá leið sem við eigum að gera sem stjórnskipunarfræðingur leggja ríkt á við okkur að eigi að vera vinnunálgunin, og skoðum framsalið sem verið hefur í þessum tólf, fjórtán málum sem ýmist eru frá eða liggja fyrir, tel ég að samanlagt séum við komin yfir þau mörk sem stjórnarskráin þolir. Ég tel [[Forseti hringir.]]að það sé mjög mikilvægt að við vindum bráðan bug að því með því að breyta henni, með hvaða hætti og hvenær sem það verður gert.
Frú forseti. Skil ég það sem svo, því að hv. þingmaður hefur auðvitað verið í nefndarstarfi utanríkismála ólíkt þeirri sem hér stendur, að ekki hafi fengið staðfest af hálfu hv. utanríkisráðherra í starfi nefndarinnar að þessi skilningur hafi verið áréttaður við aðra utanríkisráðherra EFTA? Það væri áhugavert að vita hvort sá skilningur hefur fengist staðfestur fyrir hv. utanríkismálanefnd. Að öðru leyti tek ég undir að það væri auðvitað æskilegt að þessari umræðu yrði ekki lokið fyrr en slík yfirlýsing væri a.m.k. gefin, sem væri í raun algert lágmark fyrir því að þingið geti afgreitt þetta mál í góðri trú að hér sé ekki of langt gengið. Ég ætla að leyfa mér að taka undir með hv. þingmanni og spyr um leið hvort hæstv. ráðherra hafi ekki þegar lýst því að einhver slík samtöl hafi farið fram á vettvangi EFTA-ríkjanna meðal utanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]þeirra fyrir nefndinni.
Frú forseti. Það væri eðlilegt að í umræðu af þessu tagi væri staddur utanríkisráðherra lýðveldisins, það væri eðlilegt að hún tæki þátt í slíkum umræðum. Við vitum að hún er við skyldustörf annars staðar, en það eru samt staðgenglar. Ég hefði talið að það væri mjög þarft að þingheimur fengi yfirlýsingu frá utanríkisráðherra um það með hvaða hætti ríkisstjórn Íslands hefði gengið úr skugga um þetta. Í annan stað tala diplómatar á fundum utanríkismálanefndar fyrir munn ráðherra þar sem þeir segja: Hlýtur að vera gert með vitund og þokka viðkomandi utanríkisráðherra. Svo ég segi það bara klárt og kvitt; þau svör sem ég taldi að komið hefðu fram á fundi utanríkismálanefndar innan þeirra veggja trúnaðar sem þar ríkir les ég ekki úr framsögu hv. formanns utanríkismálanefndar né heldur les ég þau úr álitinu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir frábæra ræðu og ekki síðra nefndarálit. [[Gripið fram í.]]- Það er ekki komið að þér. Ég held að þetta nefndarálit mundi alveg duga sem a.m.k. bærileg BA-ritgerð í lögfræði og ræðan kannski efni í meistararitgerð. En ég velti einu fyrir mér. Ég er alveg sammála því að það er á gráu svæði, jafnvel dökkgráu svæði, hvort málið sé innan heimilda 2. gr. stjórnarskrárinnar. En ef við hefðum farið þá leið að breyta stjórnarskránni og við samþykktum þetta á grundvelli heimilda í stjórnarskránni, stæðum við verr í því að beita okkur í einhverju neyðarástandi, værum við bundnari af niðurstöðu stofnana af þessu tagi og mundum við binda hendur dómstólanna á Íslandi enn frekar heldur en ef við notuðum þá aðferð sem hér er?
Frú forseti. Ég held að þetta sé efni í aðra BA-ritgerð. Ég treysti mér ekki til að svara þessu algjörlega í einni sviphendingu. Ég tel að það þurfi að skoða miklu betur til þess að ég geti gefið hv. þingmanni svar sem væri honum og mér boðlegt. [[Gripið fram í.]]Ég tel samt sem áður að það þyrfti við allar aðstæður með einhverjum hætti að gera það algjörlega skýrt að við hefðum úrræði til að grípa til sömu ráða og við gerðum 2008. Hv. þingmaður man að það var umdeilt alls staðar utan Íslands, líka hjá þeim sem um síðir sveigðust til stuðnings við þá leið og jafnvel tóku hana upp. En ég minni á það að einkum og sér í lagi var það önnur hinna þjóðanna, EES/EFTA-þjóðanna innan ESA, þ.e. Noregur, sem var þessu heldur andsnúin. Ég hef hér vísað í forstjóra ESA. Við skulum ekki gleyma því að á sínum tíma samþykkti Stórþingið sérstök lög um framlög til AGS til að standa undir gjaldeyrislánum til okkar sem voru ansi þungum skilyrðum bundin, sem endurspegluðu ljóslega hvert þeirra viðhorf var þá. En ég verð að segja það við þann mann sem tekur mig hér upp á prófi að ég þyrfti meiri umhugsunartíma en tvær mínútur til að gefa svar við þessu.
Hæstv. forseti. Mér finnst það svo sem ekkert skrýtið að hv. þingmaður þurfi lengri tíma til að svara þessu. Ég treysti mér ekki sjálfur til að svara því en mér finnst samt athyglisvert að velta því a.m.k. fyrir sér hvort þetta hefði einhver áhrif af þessu tagi. [[Gripið fram í: Þetta er náttúrlega … stofnun.]]Já. Ég hef líka velt því fyrir mér hvort það hafi verið ástæðan fyrir því að valdaframsalið var ekki inni í umræðunni í stjórnarskrárnefndinni sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir var í. En ef menn koma þessari heimild í stjórnarskrá, sem auðvitað væri mjög eðlilegt, ég tala nú ekki um ef það kemur frekara framsal í framtíðinni af þessu tagi, þarf alla vega að vera tryggt að hægt sé að gera einhvers konar fyrirvara um þetta, þótt framsalsheimildin sé í stjórnarskránni. Þetta er umhugsunarefni fyrir okkur.
Nú er ég tekinn að hníga að aldri og kannski ekki eins fljótur að hugsa og hef ekki borðað mikið af bláberjum á þessu hausti. Það sem mér yfirsást á þessum tveimur mínútum er auðvitað sú staðreynd að ef, ég geri ráð fyrir að það hafi verið andlag spurninganna, við hefðum t.d. verið aðilar að ESB, eða ég skildi spurninguna þannig, hvort þetta hefði þá haft hið sama í för með sér. En þá hefðum við auvitað átt fulltrúa innan viðkomandi eftirlitsstofnunar sem hefði eftir atvikum getað beitt bæði málflutningi, rökum og hugsanlega neitunarvaldi, svo það liggi fyrir. Almennt höfum við verið sammála um að við lútum ekki valdi yfirþjóðlegra stofnana. Ég held að það sé alla vega það sem við erum sammála um, við lútum ekki valdi yfirþjóðlegra stofnana nema við höfum fulltrúa þar. Það voru náttúrlega rökin fyrir því á sínum tíma að færa vald til ESA að við eigum fulltrúa þar. En ég tel að í ljósi reynslu síðustu tíu ára sé ekkert víst annað en að sá meiri hluti sem þar getur [[Forseti hringir.]]myndast kunni einhvern tímann að falla í afdrifaríkum málum gagnvart Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir ræðuna. Það eru örfá atriði sem ég vildi nefna þegar hér er komið sögu í umræðunni. Í fyrsta lagi vildi ég nefna það vegna ummæla hv. þingmanns um fyrri ákvarðanir sem telja má að hafi falið í sér framsal ríkisvalds til alþjóðlegra EFTA-stofnana að þá eru dæmin um slíkra ákvarðanir af hálfu Alþingis færri en menn almennt tala um í opinberri umræðu. Ég held að ég geti leyft mér að segja að slíkar ákvarðanir af hálfu Alþingis séu nær því að vera fimm en tíu og ef frá er talin upprunalegi EES-samningurinn og Schengen-samkomulagið er um að ræða mjög afmarkað framsal á mjög takmörkuðum sviðum. Þá er ég með í huga dæmin í fyrsta lagi um samkeppnismálin, í öðru lagi um loftferðaeftirlitið og í þriðja lagi um hið sameiginlega losunarkerfi Evrópusambandsins. Þetta eru þau dæmi sem ég man eftir í því sambandi. Ástæðan fyrir því að fleiri málefni eru oft tiltekin er auðvitað að við höfum verið með nokkur mál, sem hv. þingmaður nefnir reyndar í nefndaráliti sínu, sem hafa verið lengi í pípunum en hafa ekki enn þá sætt ákvörðunum Alþingis. Ég vildi bara taka þetta fram á þessu stigi vegna þess að þegar verið er að ræða um framsal í tengslum við EES-samninginn þá hefur mér oft þótt [[Forseti hringir.]]að menn geri meira úr því sem gert hefur verið á því sviði en efni standa til.
Frú forseti. Ég rek þessi dæmi sem ég á við, þau eru öll tekin úr ýmsum gögnum utanríkismálanefndar, samantektum, og inn í þetta er auðvitað tekin inngangan í EES og Schengen og síðan eru rakin þau þrjú sem bíða og hv. þingmanni yfirsáust tvö dæmi a.m.k., sem eru um lyf og um ríkisaðstoð, þar sem vald er framselt. Mér telst til að þetta sé rífur tugur. Kannski getum við fallist á að þau séu níu ef við tökum sjálft EES og Schengen frá. Það sem er eftirtektarvert í þessu er að á síðustu fimm árum hefur helft þeirra komið fram, alla vega á síðustu átta árum, þannig að „tendensinn“ er þessi. Án þess að ég hafi gert það að umræðuefni í ræðu minni geri ég það samt til þess að ég hafi sagt það einhvers staðar hér í nefndarálitinu en við urðum, og ég held að hv. þingmaður hafi verið formaður nefndarinnar, ákaflega hissa þegar á fund okkar komu diplómatar og fulltrúar eins ráðuneytis sem ætluðu að sippa í gegnum sameiginlegu nefndina, voru að kynna okkur dobíu af málum og við rákumst þar sameiginlega á mál sem fól í sér framsal sektarheimildar til ESA án þess að það hafi nokkru sinni verið rætt sérstaklega í þinginu eða ríkisstjórn, heldur var talað um að EFTA hefði sett sér reglu um að í krafti lagabreytingarinnar á samkeppnislögum 2005 gætu ráðuneyti sjálf dælt inn slíku framsali valds án þess að láta nokkurn mann vita. Þetta er m.a. ástæðan fyrir því að ég hef alltaf staðið fast á bremsunni í þessum efnum og líka þegar um er að ræða afléttingu stjórnskipulegra fyrirvara, eins og hv. þingmaður veit, vegna þess að þessi mál skulu fara þannig í gegnum þingið að við vitum a.m.k. af þeim. Það kann vel að vera að hv. þingmanni finnist sem menn séu alltaf að tala um fjölda mála. Ég hef nú ekki gert það. En hvert og eitt einasta svíður dálítið. Mig svíður enn í túlann síðan 2005 þegar breytingin á samkeppnislögunum fór hér í gegn á ákaflega hæpnum rökstuðningi.
Hæstv. forseti. Við hv. þm. Össur Skarphéðinsson erum í meginatriðum sammála í þessum efnum. Ég held að það sé alveg hárrétt hjá honum að dæmunum um það að í EES-samstarfinu sé þess krafist af okkar hálfu að við framseljum einhverja hluta ríkisvalds hafi fjölgað mjög á undanförnum árum. Ég hef áður í þessum ræðustól vakið athygli á því að það séu líkur á því að sú krafa og sú pressa muni enn aukast á komandi árum. Ég held að þetta sé staðreynd. Það á sér ýmsar skýringar, m.a. í stofnanauppbyggingu Evrópusambandsins þar sem völd eru færð frá framkvæmdastjórninni, sem er hliðstæð stofnun og ESA, yfir til sérstakra undirstofnana á ákveðnum málefnasviðum. Svo verður ekki heldur horft fram hjá því, eins og hv. þingmaður vék að, að EES-samningurinn hefur að inntaki breyst töluvert mikið frá því að stofnanakerfið [[Forseti hringir.]]var sett upp á sínum tíma. Það vekur [[Forseti hringir.]]auðvitað umhugsun um það hvort allar þær forsendur séu enn til staðar [[Forseti hringir.]]sem menn töldu þegar við gengum í [[Forseti hringir.]]EES-samstarfið. Þetta segi ég vegna þess [[Forseti hringir.]]að ég hef af [[Forseti hringir.]]því áhyggjur [[Forseti hringir.]]og er [[Forseti hringir.]]sammála hv. þingmanni um að [[Forseti hringir.]]við þurfum að vera á varðbergi í þessum efnum.
Forseti vill biðja hv. þingmenn að gæta að ræðutíma.
Ef það er hv. þingmanni einhver huggun þá hugsa ég að hann muni aldrei standa aftur frammi fyrir máli af þessu tagi. Ég dreg það mjög í efa að mál sem gerir jafn víðtækar kröfur á stjórnarskrána, eða atlögur að stjórnarskránni ætti ég frekar að segja, muni nokkru sinni koma fram. Ég veit að hv. þingmaður hefur í gegnum stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gert sér mætavel grein fyrir því hvað felst í þessu, vegna þess að það var stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem dró saman kjarna framsalsins, það var ekki gert í þeim þingmálum sem við fengum. Það var gert með ítarlegri hætti í því áliti en t.d. í álitsgerðinni frá 2012. En af því hv. þingmaður er og á að vera konservatífur gagnvart stjórnarskránni eins og ég er, þá hlýtur hann að spyrja a.m.k. í sínu eigin hugskoti ákveðinna spurninga þegar hann horfir t.d. á þá staðreynd að Norðmenn [[Forseti hringir.]]líta á þetta sem meiri háttar framsal. [[Forseti hringir.]]Ef þeir gera það og krefjast 3/4 atkvæða [[Forseti hringir.]]af 2/3 þingheims, hvað þá með okkur?
Virðulegi forseti. Ég vil fara nokkrum orðum um þetta mál. Ég á sæti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og kom mjög að vinnslu málsins í nefndinni. Þetta er mjög fjölþætt mál og hefur eðlilega tekið mikinn tíma. Það snýr efnislega að því að styrkja möguleika á samræmdu fjármálaeftirliti þvert á lönd sem almennt á að vera til hagsbóta. En það vekur víðtækar stjórnskipulegar efasemdir þegar það er greint til fulls. Þær athugasemdir greinast í grunninn í tvo algerlega aðskilda þætti. Það er annars vegar það hvernig háttað er stjórnarskrá Íslands og hvort valdaframsalið, sem kveðið er á um í þessum gerðum og þessari aðlögun, samrýmist stjórnarskránni. Og svo hitt, hvað efnisákvæði gerðanna hafa í för með sér af íþyngjandi reglum eða takmörkunum á rétti Íslands til þess að grípa til aðgerða sem nauðsynlegar eru ef við stöndum frammi fyrir efnahagsvá eða hættu á stórfelldu fjármálaáfalli. Ég ætla að ræða það sem ég nefni fyrst, sem eru heimildir stjórnarskrárinnar til framsals, síðar í ræðu minni og byrja á hinu, sem hefur í sjálfu sér verið stærsti hlutinn í vinnu nefndarinnar nú í sumar. Ég verð að segja að mér þykir það ekki gott hversu mikill skalli er í uppleggi málsins af hálfu stjórnvalda hvað varðar áhrif þessara nýju reglna á möguleika Íslands sem lítils ríkis í alþjóða samstarfi til að grípa til aðgerða sem nauðsynlegar eru til að verja efnahagslegt sjálfstæði landsins. Í upplegginu frá stjórnvöldum var eiginlega fyrst og fremst horft á formlega þætti málsins. Reynt var að finna leið til þess að láta valdaframsal virka innan tveggja stoða lausnar, framselja ekki vald til Evrópusambandsins. Það var höfuðáherslan í málinu. En þegar maður fer að skoða efnisreglur málsins kemur í ljós að jafnvel þó að hið formlega vald eigi að vera hjá Eftirlitsstofnun EFTA, og þar með stofnun sem Ísland á aðild að, er það þannig að stofnanir Evrópusambandsins munu hafa lykiláhrif um alla grundvallarþætti viðbúnaðar í hættuástandi, ráða því hvenær hættuástandi er lýst yfir. Það getur gerst, eins og dæmin sanna frá hruninu 2008, með mjög skömmum fyrirvara. Til að EFTA geti brugðist við þarf EFTA að tala einum rómi. Mér finnst það hafa verið alveg blindur blettur í uppleggi málsins af hálfu stjórnvalda, þ.e. sú staðreynd að þegar alvöruvá var fyrir dyrum á Íslandi 2008 höfðum við aldrei EFTA-ríkin með okkur í því að bregðast við efnahagsvá. Það er auðvelt að setja upp dæmi, vegna þess að við gengum í gegnum það 2008, um gríðarlegar hættur sem steðja að öllu hinu evrópska fjármálakerfi, þar með talið Íslandi. Við höfum einfaldlega séð, í hruninu og eftirleik þess, að það sem gerist á Íslandi er eðlislíkt því sem gerist í öðrum Evrópulöndum. Það gerist bara öðruvísi og fyrr og hraðar því að við erum með sjálfstæðan, lítinn gjaldmiðil í opnu hagkerfi. Þegar harðnar í dalnum í hinu evrópska fjármálaumhverfi og hinu alþjóðlega fjármálaumhverfi, og þeir sem lána fé verða áhættufælnir og vilja fá peningana sína til baka, þá gerist það með því að þeir hækka vexti og þá vilja menn borga til baka. Peningarnir leita út úr Íslandi og öllum öðrum löndum. Þeir leituðu alveg eins út úr Portúgal, þeir leituðu út úr Grikklandi og Spáni. En þar fóru þeir í gegnum skuldabréfamarkaðinn á nokkrum árum. Hér þurfa þeir allir að fara í gegnum gjaldeyrismarkaðinn á einni nóttu. Og það gerist strax, fyrst í kreppunni. Þess vegna er Ísland gríðarlega viðkvæmt fyrir fjármálakreppum. Og mjög líklegt að næst þegar þetta gerist - ef við erum í opnu hagkerfi með lítinn gjaldmiðil eru allar líkur á að þetta gerist aftur, einhvern tímann aftur mun verða erfitt á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og áhættuálag aukast - fari fé þaðan sem lönd eru lántakendur, eins og á við um Ísland. Við erum ung þjóð og tökum mikið af lánum. Við erum nettólántakendur, helmingur þjóðarinnar er undir 34 ára aldri. Peningarnir leita þá út. Þess vegna er það eiginlega alveg fráleitt að Ísland sé ekki með sérstaka sýn á það hvernig það ætlar að verja stöðu sína við slíkar aðstæður. Það sem við höfðum áhyggjur af, þegar við fórum að ræða þetta mál í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, var líka sú staðreynd að þegar við settum neyðarlögin haustið 2008 gátum við virt að vettugi samráðsskyldur, sem í sjálfu sér voru hvergi formlega fyrir hendi, við þau ríki sem vildu fá okkur til að fara aðra leið vegna þess að hinn hefðbundni vísdómur í hinum alþjóðlega fjármálaheimi var að ekki ætti að fara þá leið sem við fórum með neyðarlögunum. Það ætti að ábyrgjast banka. Við fórum ekki þá leið. Við leyfðum þeim að falla en vörðum fólk og grundvallarefnahagsstarfsemi á Íslandi. Við vorum gagnrýnd fyrir það og þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kom fyrst til Íslands 2008 var það þeirra fyrsta mat að þetta væri kolröng aðferð. Það tók þá hins vegar ekki marga daga hér á landinu til að sjá að þetta var eina færa leiðin og þeir skiptu um skoðun. En þetta var álitin alger firra vítt og breitt um lönd. Upphafsþvingunaraðgerðir Breta, það er rétt að rifja það upp, sneru ekki bara að innstæðueigendum og því að þeir væru að verja hagsmuni breskra innstæðueigenda. Í fyrstu fréttatilkynningunni frá breska fjármálaráðuneytinu stóð að Bretland væri að verja hagsmuni kröfuhafa og innstæðueigenda. Á enskunni: „creditor and depositor interests.“ Það var bara síðar, þegar þeir gerðu sér grein fyrir hversu skökk sú afstaða var, að þeir reyndu að snúa þvingunaraðgerðunum gagnvart Íslandi upp í að þær snerust bara um að tryggja hag innstæðueigenda. Það eru allar líkur á því að við vitum ekki í dag hvaða aðgerða við gætum þurft að grípa til, til að bregðast við fjármálaáfalli næst þegar það hendir okkur. Við gætum þurft að vera hugmyndarík og gera eitthvað sem ekki er almennt viðurkennt að sé standard-lausn í hinum alþjóðlega fjármálaheimi. Þá skiptir miklu að vera einungis bundin af stjórnskipun Íslands og agavaldi íslenskra dómstóla. Það reyndist okkur vel í neyðarlögunum. Við höfðum af því áhyggjur í nefndinni að hér væri verið, með öðrum orðum, að búa til nýja samningsskuldbindingu um samráð og ferli sem þyrfti að eiga sér stað, sem gæti, þegar fram í sækti, heft möguleika íslenskra stjórnvalda til að grípa til hvaða aðgerða sem hugsast gæti, gætu bundið íslensk stjórnvöld til að sitja linnulítið í samningaþrefi um það hvaða leiðir yrðu farnar til að verja íslenska hagsmuni í framtíðarfjármálaáfalli. Og það sem verst væri að upptaka þessara gerða í íslenskan rétt yrði túlkuð með þeim hætti, af hálfu íslenskra dómstóla, að Alþingi hefði kosið að þrengja svigrúm löggjafans til að grípa til aðgerða sem nauðsynlegar væru. Þess vegna tókum við það upp við ráðuneytin hvort ekki væri eðlilegt að finna farveg til að koma þessum skilningi skýrt á framfæri. Til þess að það væri algerlega tryggt að af hálfu löggjafans væri ekki verið að þrengja svigrúm stjórnvalda eða löggjafans í framtíðinni, eða dómstóla, til þess að samþykkja hvaðeina sem íslenskur löggjafi telur þá þörf á að gera og dómstólar telja samræmast stjórnarskrá Íslands. Og að við værum ekki á nokkurn hátt að undirselja okkur einhvers konar valdi til þess að láta „diktera“ það fyrir okkur til hvers íslensk þjóð gæti gripið við slíkar aðstæður. Fyrirvarinn sem greint er frá í umsögn okkar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mun að mínu viti vera fullnægjandi að þessu leyti. Og vegna þess að hér hefur spunnist nokkur umræða um það í kvöld hvað gerist ef viðsemjendur okkar á hinu Evrópska efnahagssvæði samþykkja hann ekki, þá er það bara þannig að það sem okkur hefur verið sagt af hálfu stjórnvalda, um að þessar gerðir eigi ekki að þrengja svigrúm stjórnvalda í hættuástandi, er þá ekki satt. Það verður þá bara að koma í ljós og eins gott að það komi í ljós núna strax áður en við stígum þarna inn. Ég ítreka það hér að fyrirvari af þessu tagi hefur réttarskýrandi áhrif, eins og við segjum í umsögninni, og hann hefur auðvitað réttarskipandi áhrif líka að því leyti að við getum tekið dæmi um fyrirvarann, yfirlýsinguna, sem Ísland gaf einhliða, um beitingu 112. gr. við gerð EES-samningsins, og er núna talinn hluti af íslenskum rétti; að Ísland hafi möguleika á að grípa til aðgerða, ef vá steðjar að á vinnumarkaði eða ójafnvægi í samfélaginu með öðrum hætti vegna smæðar landsins og sérstakrar stöðu. Það sem yfirlýsing af þessum toga gerir er að hún svælir það þá út úr viðsemjendunum ef þeir hafa einhverjar efasemdir, ef þeir gera einhverja fyrirvara hér um. Það kemur þá í ljós núna. Það er þá þannig að það truflar ekki dómsvaldið ef íslensk stjórnvöld í framtíðinni og löggjafinn grípa til aðgerða, þá mun dómsvaldið vita að það var skýr áskilnaður af hálfu Alþingis að þegar þetta var tekið upp í íslenskan rétt yrði það ekki túlkað þannig að það takmarkaði svigrúm löggjafans til að grípa til aðgerða í neyðarástandi og að það hafi verið þjóðréttarlega viðurkennt af viðsemjendunum vegna þess að þeir hafi látið kyrrt liggja þegar þessi yfirlýsing var flutt. Málið stendur núna þannig að það er algerlega í höndum viðsemjendanna. Annaðhvort segja þeir að þessi áskilnaður sé óásættanlegur - þá erum við á besta mögulega stað, við erum ekki búin að undirgangast neitt og höfum þá svigrúm til að vinna frekar úr málinu með öðrum hætti, ég geri þá ráð fyrir að það komi aftur hér inn og við séum komin á byrjunarreit - eða að ekki verða gerðar athugasemdir við yfirlýsinguna og þá er þetta svigrúm löggjafans og dómsvaldsins óskorað til framtíðar. Hinn þáttur málsins er síðan framsalið. Er mögulegt að framselja þetta vald samkvæmt stjórnarskrá? Ég undirstrika að þetta eru tvær algerlega ólíkar spurningar. Ég er kominn að þeirri niðurstöðu um þessa efnisþætti að með fyrirvaranum sé fullnægjandi búið um málið hvað það varðar. Þá kemur að þessu: Er yfir höfuð hægt að framselja svona vald með gildandi stjórnarskrá? Ég held að við séum öll sammála um það, eftir umræðuna frá 2012, að ekki hefði gengið að framselja þetta vald til stofnana Evrópusambandsins, stofnana sem við höfum ekki aðild að. Ég verð var við aukinn tendens í stjórnkerfinu til að líta einhvern veginn allt öðruvísi á framsal til EFTA, því að við eigum aðild að EFTA. Vissulega er það móralskt betra að við eigum aðild að EFTA og sitjum þar við borðið. En eins og ég nefndi áðan: EFTA talar einum rómi. Samrýmist það stjórnarskrá Íslands að framselja ákvörðunarvald til stofnunar þar sem Ísland á einn fulltrúa af þremur og stofnunin talar einum rómi og getur talað gegn hagsmunum Íslands eins og svo oft hefur verið gert? Ég hef um það verulegar efasemdir. Ég minni á að þegar við komumst að þeirri niðurstöðu 1992 að hægt væri að gera EES-samninginn var ekki talið sjálfgefið að hægt væri að framselja vald til EFTA. Það var aldrei talið sjálfgefið. Það var farið sérstaklega í það, m.a. úr þessum ræðustól af þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, að ástæðan fyrir því að þetta væri ásættanlegt væri sú staðreynd að framsalið til Eftirlitsstofnunar EFTA væri á mjög afmörkuðu sviði. Það var, þegar samningurinn var gerður, bara á sviði alþjóðlegra samkeppnismála. Héðan úr þessum ræðustól var tekin líkingin af knattspyrnuvelli. Sem sagt: Það væri ekki fullveldisframsal sem í því fælist þegar íslenska knattspyrnulandsliðið léki á erlendri grund og erlendur dómari gæfi íslenskum leikmanni rauða spjaldið og það hefði áhrif, setti hann í leikbann o.s.frv. Það væri vegna þess að hann væri að spila á alþjóðlegum leikvangi sem hann færi undir alþjóðlegt eftirlitsvald. Það voru rökin fyrir því að framsal til eftirlitsvalds Eftirlitsstofnunar EFTA stæðist ákvæði stjórnarskrárinnar þá, vegna þess að það var eingöngu gagnvart fyrirtækjum sem voru á alþjóðlegum markaði í alþjóðlegri samkeppni. Í umræðunni í dag hafa verið rakin öll hin tilvikin sem hafa komið síðan og eru allt annars eðlis, lúta að starfsemi fyrirtækja hér í landinu. Í því sem hér stendur til að gera er beinlínis verið að mæla fyrir um að Eftirlitsstofnun EFTA geti gripið til bindandi fyrirmæla gagnvart innlendum eftirlitsstjórnvöldum um það hvernig innlend eftirlitsstjórnvöld á fjármálamarkaði eigi að fara með einstök fjármálafyrirtæki, að útlend yfirvöld geti sagt íslensku Fjármálaeftirliti: Þið eigið að loka þessum banka eða breyta þessu eða gera þetta. Geti jafnvel gripið til aðgerða gagnvart einstökum fjármálafyrirtækjum hér. Ég held að allir sjái muninn á því og líkingunni sem ég tók af fótboltavellinum og þeim sem spila á hinum alþjóðlega velli, sem var réttlætingin fyrir því að EES-samningurinn og framsal til Eftirlitsstofnunar EFTA, samkvæmt honum í upphafi, stæðist stjórnarskrá. 2. gr. stjórnarskrárinnar leyfir bara ekkert framsal af þessum toga sem hér er, að stjórnvöldin verði útlend. Því að um það er að ræða. Stjórnvöldin verða stjórnvöld Eftirlitsstofnunar EFTA og eins mikið og við viljum telja okkur trú um að við ráðum ferðinni þar þá höfum við mjög nýleg dæmi, af viðbrögðum við fjármálaáfalli, þar sem kom í ljós að við réðum ekkert við EFTA. Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA tóku ákvarðanir þvert á okkar vilja. Því að EFTA-ríkin tala einum rómi og Ísland ræður ekki ferðinni þar. Þegar ég fer yfir þessa þætti er niðurstaða mín sú að framsalsákvæði sé orðið alger nauðsyn. Það hefði verið hægt að koma með framsalsákvæði núna, samþykkja þetta og samhliða koma með framsalsákvæði bak þingkosningum, eftir mánuð, staðfesta það og gera að gildum stjórnlögum í landinu og endurstaðfesta þá þetta mál með fullnægjandi hætti. Það hefði verið auðvelt að finna umbúnað utan um þetta núna. En mér sýnist ríkisstjórnin vera búin að ákveða að það eigi aldrei að koma framsalsákvæði. Það er þá ákveðin lögfræðileg afstaða. Ef þetta rúmast innan stjórnarskrárinnar og framsalsákvæðis hennar þá þarf ekki að breyta stjórnarskránni ef við göngum í Evrópusambandið. Það er alger óþarfi. Það er bara þannig að þá þýðir 2. gr. stjórnarskrárinnar ekkert. Alþingi getur afsalað valdi til alþjóðastofnana sem við eigum aðild að. Það er það sem hér er verið að gera. Rökstuðningurinn hér er sá að þetta sé í lagi af því að þetta er ekki eins og það leit út 2012. Eini munurinn er sá að þá var það til stofnana sem við áttum ekki aðild að, nú er það til stofnana sem við eigum aðild að. En það eru stofnanir sem taka ákvarðanir og tala einum rómi. Samanburðurinn við Noreg er enn augljósari í þessu máli. Ég sá einhvers staðar að ég held að það sé í engu öðru tilviki þar sem Norðmenn hafa beitt ákvæðinu sem þeir settu í stjórnarskrá til þess að ganga í Evrópusambandið. Þeir eru að beita því núna. Og hér í þessari stjórnarskrá hélt ég að væri ekki ákvæði sem leyfði okkur að ganga í Evrópusambandið. En það er greinilegt að vilji ríkisstjórnarinnar stendur til þess að setja það fordæmi að löggjafinn geti gert hvað sem er í framsali. Það þarf þá ekki að breyta stjórnarskránni ef við göngum í Evrópusambandið. Ég ítreka að ég skil ekki af hverju ríkisstjórnin notaði ekki þetta tækifæri til að koma með stjórnlagabreytingar fyrst hér háttar svo vel til að þingkosningar eru eftir fáar vikur. Það hefði verið fullkomlega eðlilegur framgangsmáti og ábyrgðin á því er ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Ég gekk hérna inn í þingsal þegar hv. þingmaður var í miðri ræðu þannig að ég veit ekki hvort hann fór inn á það sem mig langaði að spyrja hann um fyrr í ræðunni. Ég verð að segja að þetta mál fer að valda mér svolitlum vandræðum og áhyggjum vegna þess að ég skrifaði undir drengskaparheit að stjórnarskránni eins og aðrir hv. þingmenn. Þó að ég vilji nú reyndar skipta henni út fyrir nýja hyggst ég fylgja þeirri sem er í gildi hverju sinni, enda er það skylda mín sem þingmanns, háttvirts eða öðruvísi. Ég er að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður viti til þess að með aðild að ESB værum við að skuldbinda okkur stofnunum í ríkari mæli en þetta. Mér sýnist þetta mál storka 2. gr. stjórnarskrárinnar. Ég átta mig ekki á hvernig hlutirnir geti orðið alvarlegri, hvernig er hægt að víkka þanþolið meira en að samþykkja lög sem brjóta kannski gegn 2. gr. stjórnarskrárinnar sem varðar dómsvaldið. Mér finnst við þá þurfa að spyrja okkur í ljósi ræðu hv. þingmanns: Eru einhverjar aðrar stofnanir sem ganga lengra en þetta? Er eitthvað annað sem er algerlega skýrt að stenst ekki kröfu 2. gr. stjórnarskrárinnar? Er eitthvað annað sem við gætum ekki tekið upp? Ég vona að spurningin sé nógu skýr. Storkar þetta ekki stjórnarskránni eins mikið og mögulegt er? Það er kannski rétta leiðin til að orða þetta.
Virðulegi forseti. Ef við rifjum upp 2. gr. stjórnarskrárinnar þá segir hún bara að stjórnvöldin eigi að vera íslensk. Alþingi og forseti fari með löggjafarvaldið og forseti með framkvæmdarvaldið og dómarar með dómsvaldið. Af því hefur verið ráðið og gagnályktað að aðrir megi ekki fara með þetta vald í landinu. Svo er til 21. gr. sem heimilar að gerðir séu samningar við erlend ríki. En það hefur verið túlkað þannig að maður geti ekki framselt þetta vald út úr landinu sem samkvæmt 2. gr. er hjá innlendum stjórnvöldum. Nú er verið að ganga mjög langt í að framselja þetta vald, framkvæmdarvaldið, út úr landinu. Og auðvitað dómsvaldið líka. Svo hanga menn á því að segja: Við erum ekki að framselja löggjafarvaldið, við mundum gera það ef við gengjum í Evrópusambandið. Ég segi nú bara: Af hverju má framselja vald sem heyrir undir tvo liði af þremur í 2. gr. en ekki þrjá af þremur? Það finnst mér nú bara lögfræðilegur bullugangur. Hér eru menn komnir út yfir þanþolið sem stjórnarskráin leyfir. Það var ítarlega rökstutt af sérfræðingunum árið 1992 af hverju það framsal bryti ekki gegn stjórnarskránni. Röksemdin var sú sem ég rakti hér áðan, að þeir sem urðu fyrir þvingunaraðgerðum þá voru bara þeir sem voru að gera eitthvað á alþjóðlegum vettvangi. Hugmyndin var þá sú að þeir væru að fara á útlendan vettvang og ættu þess vegna að þola útlent vald. Nú erum við að flytja erlent vald inn í landið. Við erum að segja að stofnun sem við stjórnum ekki muni geta tekið bindandi ákvarðanir fyrir innlend eftirlitsstjórnvöld um aðgerðir gagnvart einstökum fjármálafyrirtækjum. Ég sé ekki hvar eitthvert alþjóðlegt „spillerum“ er sem menn vinna innan. Við erum komin algerlega út fyrir þau mörk.
Virðulegi forseti. Fyrst við erum að tala um stjórnarskrána finnst mér þess virði að minna á ákvæði í frumvarpi stjórnlagaráðs sem kveður á um Lögréttu, sem ég held að væri afskaplega heppilegt að hafa núna til þess að útkljá þetta mál með einhverjum almennilegum hætti. Mér þykir algerlega afleitt að þingmenn séu ekki vissir um hvort þetta brjóti gegn 2. gr. stjórnarskrárinnar eða ekki og hyggist í fúlustu alvöru lögleiða þetta. Ekki það að mér sé endilega ljóst hvað gerist ef við gerum það ekki. En þá velti ég fyrir mér: Segjum sem svo að við lögfestum þetta og þessi stofnun fái þetta vald. Svo kemur upp neyðarástand. Þessi stofnun tekur einhverja bindandi ákvörðun. Það er kært til dómstóla. Dómstólar komast að þeirri niðurstöðu að þetta brjóti í bága við 2. gr. stjórnarskrárinnar og þar af leiðandi sé þessi bindandi ákvörðun ekki bindandi. Neyðarástand er í eðli sínu neyðarástand, kannski sambærilegt því sem var 2008. En í slíkum kringumstæður vill maður ekki að það sé einhver lagaleg óvissa um það sem þarf að gera. Maður vill þá enn þá síður að það sem þarf að gera og er gert sé síðan úrskurðað ólöglegt samkvæmt stjórnarskrá eftir á. Stjórnarskráin er nú til þess að setja slík mörk. Getur hv. þingmaður eitthvað farið inn á það? Hvað ef við samþykkjum þetta mál, neyðarástand kemur upp, stofnunin tekur bindandi ákvörðun og sú bindandi ákvörðun er felld í Hæstarétti á grundvelli 2. gr. stjórnarskrárinnar. Hvað gerist þá? [[Gripið fram í.]]Hvað gerum við þá?
Virðulegi forseti. Það er nákvæmlega vandamálið sem við stöndum frammi fyrir. Allt er varðar ákvarðanir í neyðarástandi er auðvitað mjög líklegt að varða þannig ákvarðanir að þegar þær koma loksins til dómstóla geta þær verið búnar að hafa mikil áhrif. Jafnvel spíraláhrif á aðrar fjármálastofnanir og skapa kreppuástand í landinu. Það er mjög vont þegar óvissa er um slíkar ákvarðanir. En auðvitað standa vonir til þess að hægt verði að fá úrskurð dómstóla um gildi ákvarðana ef um er að ræða aðrar ákvarðanir sem ekki eru teknar í neyðarástandi. Þetta eru náttúrlega ekki allt neyðarákvarðanir. Það eru ýmsar aðrar ákvarðanir sem verða teknar í gegnum þetta og alveg borðleggjandi að látið verður á það reyna fyrir dómstólum. Og auðvitað eiga dómstólar um það síðasta orðið. Þess vegna tek ég undir með hv. þingmanni að það er ekki skynsamlegt að hafa óvissu um réttarástand þar sem þjóðhagsvá og efnahagsvá getur komið upp. Þess vegna skil ég ekki í ríkisstjórninni í ljósi aðstæðna núna, það eru kosningar eftir nokkrar vikur, af hverju menn koma ekki einfaldlega með breytingarákvæði á stjórnarskránni. Við hefðum getað samþykkt þessa þingsályktunartillögu en haldið á henni stjórnskipulegum fyrirvara þannig að viðsemjendurnir vissu að við ætluðum að fara að gera þetta og gefið upp dagsetningu um hvenær taka ætti það fyrir hér bak kosningum. Ég skil ekki þetta sjúsk gagnvart stjórnarskránni, ég skil ekki með hvaða rökum menn geta þá haldið því fram að breyta þurfi stjórnarskránni til að ganga í Evrópusambandið þegar búið er að umgangast hana með þessum hætti. Ég tek undir með hv. þingmanni, við höfum skrifað undir drengskaparheit að stjórnarskránni og erum auðvitað bundin af því. Ég sé bara hvergi ákvæði í stjórnarskránni sem leyfa svona framsal.
Hæstv. forseti. Það eru nokkur atriði í sambandi við þetta mál sem ég ætla að koma inn á áður en þessari umræðu lýkur. Nú er það svo að ég skrifa undir umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem skilað var til utanríkismálanefndar í meðförum málsins og hef nokkuð komið að því á mismunandi stigum, m.a. meðan ég átti sæti í utanríkismálanefnd. Meðan málið var á undirbúningsstigi kom það alloft til kynningar og umræðu þar og rétt að geta þess, eins og fram hefur komið í máli annarra ræðumanna, að í sjálfu sér er regluverkið, efnisreglur þess og markmið, sem hér er verið að innleiða í meginatriðum jákvætt og á að þjóna þeim tilgangi að draga úr hættu á áföllum á fjármálamarkaði. Að sama skapi er auðvitað mikilvægt að Ísland taki þátt í þeirri þróun þannig að fjármálafyrirtæki hér á landi geti tengst þeim viðskiptum sem eiga sér stað á evrópska efnahagssvæðinu á sem fjölbreyttastan hátt og er m.a. vikið að því í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með ákveðnum hætti. Það sem hins vegar hefur auðvitað þvælst fyrir mönnum frá upphafi er hvort þær ákvarðanir sem verið er að taka með þessum hætti séu samrýmanlegar stjórnarskrá. Það er auðvitað stóra viðfangsefnið, stóra vandamálið í þessu sambandi. Óhætt er að segja að þegar árið 2012 var mönnum ljóst að það módel sem þá var verið að kynna fyrir okkur var með þeim hætti að það var ekki með nokkrum hætti samrýmanlegt stjórnskipuninni þegar gert var ráð fyrir framsali valds til stofnana Evrópusambandsins. Vinnan í framhaldinu fólst að sjálfsögðu að miklu leyti í því, bæði af hálfu þingsins og þá ekki síður og frá degi til dags þeirra ráðuneyta sem með þetta mál hafa farið, utanríkisráðuneytis og fjármálaráðuneytis, að koma málinu í þann farveg að það væri ásættanlegt fyrir okkur og eftir atvikum önnur EFTA-lönd innan EES. Sambærileg vandamál blöstu við Norðmönnum. Við áttum í meginatriðum samleið með þeim í þeirri nálgun að lausnin hlyti með einhverjum hætti að fela í sér hina svokölluðu tveggja stoða lausn, þ.e. að valdheimildir flyttust ekki til stofnana ESB heldur til stofnana á vegum EFTA sem við ættum aðild að. Sú niðurstaða lá í meginatriðum fyrir haustið 2014. Ég minnist þess að í utanríkismálanefnd töldu menn að með því væri mjög mikilvægum áfanga náð. Þegar málið kemur síðan til meðferðar í þinginu fyrr á þessu ári er þetta sá þáttur sem menn vilja rýna í. Eins og endurspeglast í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar var niðurstaðan í þessu engan veginn sjálfgefin. Menn töldu að það væri raunveruleg ástæða til að spyrja sig hvort lausnin, jafnvel þótt hún væri byggð á tveggja stoða lausninni, væri samrýmanleg stjórnarskránni. Rökin fyrir því eru þau að menn sáu að í þessu tilviki, þessum pakka mismunandi reglugerða og tilskipana, væru þannig dæmi um framsal á valdheimildum að það reyndi meira á þanþolið en í mörgum öðrum tilvikum sem við höfum þurft að takast á við. Það er ekkert verið að fela það í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að þetta var raunverulegur vafi sem menn glímdu við. Eins og kemur fram í umsögninni voru skiptar skoðanir innan nefndarinnar hvort svo væri, hvort við gætum fallist á þessa niðurstöðu á grundvelli þeirrar venjuhelguðu reglu sem fræðimenn hafa skrifað um á undanförnum árum og vísað til um heimild til framsals á takmörkuðum sviðum í takmörkuðum mæli. Ég var í hópi þeirra nefndarmanna sem töldu eftir vandlega yfirlegu og skoðun á málinu að þarna reyndi vissulega á þanþolið en við værum þó innan þeirra marka sem okkur væru heimil. Aðrir nefndarmenn voru annarrar skoðunar eins og hefur svo sem komið fram í umræðum. Ég held að þegar málið er greint sjái menn að skilyrðin sem miðað hefur verið við þegar menn velta því fyrir sér hvort framsal sé heimilt falla ágætlega að þeim einstöku dæmum um framsal sem er að finna í þessum gerðum. Þarna er um að ræða framsal sem er gert ráð fyrir að sé ákveðið með lögum. Það er afturkræft. Það er á afmörkuðum sviðum. Þetta er ekki almennt, opið heildsöluframsal á valdi til tiltekinna stofnana heldur er tilgreint í afmörkuðum og ákveðnum tilvikum hvenær það er fyrir hendi og hvenær ekki. Ég held að ef þessir mælikvarðar eru lagðir á þær ákvarðanir sem þarna heyra undir komumst við að þeirri niðurstöðu að þetta samræmist því sem við höfum áður gert í sambærilegum málum.
Það er ekkert sambærilegt mál.
Hér er því haldið fram að það séu ekki sambærileg mál. Þau eru sambærileg að því leyti að við höfum lagt þessar mælistikur á framsal heimilda í öðrum tilvikum með sama hætti og við gerum í þessu máli og m.a. er fjallað um í ítarlegu máli í áliti Skúla Magnússonar héraðsdómara sem fylgir með málinu. Jafnvel þótt andlag þessara gerða sé meira að vöxtum og það séu allmörg tilvik sem getur reynt á í þessum stóra pakka getum við komist að þeirri niðurstöðu, og gerum það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, flestir, að þarna sé um að ræða framsal sem sé heimilt með sama hætti og við höfum áður tekið ákvarðanir um. Ef við notum einfaldlega sömu mælikvarða og við höfum áður gert í sambærilegum tilvikum komumst við að sömu niðurstöðu. Ég held að efinn sem vissulega hefur leitað á menn í þessu sambandi verði áfram til staðar einfaldlega vegna þess að spurningum eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson varpaði hér fram áðan í andsvari verður kannski aldrei svarað fyrir víst nema niðurstaða dómstóla liggi fyrir. Við höfum tekið ákvarðanir af sama tagi áður. Þeim hefur ekki verið hnekkt fyrir dómstólum. Ég held að við séum réttum megin við línuna en við erum vissulega komin býsna nálægt henni. Við erum ekki í þeirri stöðu að geta tekið svona mál og afgreitt án þess að þurfa að fara í gegnum þá umræðu, fara í gegnum þá rannsókn eða skoðun á málum, við erum ekki í þeirri stöðu að við getum samþykkt þetta fyrirvaralaust. Við þurfum að brjóta heilann um þetta, meta hvert tilvik fyrir sig, þurfum að skoða hvort þær ákvarðanir sem við erum að taka á þessi sviði standist þá mælikvarða sem við höfum sett okkur í þessu sambandi. Þetta vildi ég taka fram vegna þess að margir aðrir sem hér hafa talað við þessa umræðu hafa komist að annarri niðurstöðu. Ég segi fyrir mitt leyti að ég skil afstöðu þeirra upp að vissu marki. Ég held hins vegar að menn séu í sumum tilvikum komnir út á dálítið hálan ís þegar menn segja, eins og hv. síðasti ræðumaður, að ef við samþykkjum þetta svona, teljum að þetta samrýmist 2. gr. stjórnarskrárinnar, getum við alveg eins gengið í ESB án þess að breyta stjórnarskránni. Þá held ég að menn séu nú farnir að fara býsna frjálslega með hlutina. Þetta er auðvitað ekki neitt í líkingu við aðild að Evrópusambandinu. Þetta er á miklu takmarkaðra sviði, miklu afmarkaðra og skilgreindara framsal sem um er að ræða en á við ef við göngum inn í Evrópusambandið með öllu því sem því fylgir. Þetta vildi ég taka fram við þessa umræðu. Ég vísa annars í álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og álit utanríkismálanefndar og styð þá niðurstöðu sem þar kemur fram.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann tveggja spurninga. Önnur er: Hvað gerist ef við bíðum með þetta fram til næsta þings? Verða menn pirraðir í Brussel eða gerist eitthvað mekanískt í sambandi við EES ef þetta mál fær að bíða? Ástæðan fyrir því að ég spyr er sú að klukkan er margt og við erum að ræða heldur alvarlegt mál sem mér finnst þurfa þó nokkuð meiri yfirlegu en það hefur fengið, með fullri virðingu fyrir því starfi sem unnið hefur verið. Enn sem komið er sé ég allt of oft að menn haldi að þetta brjóti ekki stjórnarskrá. Fyrir mér er það bara ekki nóg. Mér finnst mikilvægt að við höfum á hreinu hvaða möguleikar eru í stöðunni. Er eitthvað því til fyrirstöðu að við bíðum aðeins með þetta mál fram yfir kosningar þannig að nýtt þing með endurnýjað umboð geti velt fyrir sér spurningum um t.d. framsalsákvæði í stjórnarskrá eða að breyta þessu máli eitthvað, eða hvernig svo sem tekið er á því? Ég ætla ekki að fara meira út í þær röksemdafærslur fyrir framsalsákvæði stjórnarskrár sem aðrir hafa nefnt hér. Hin spurningin sem mig langaði að spyrja hv. þingmann að er um 62. gr. frumvarps sem ég veit að hv. þingmaður hefur ekki stutt hingað til, sem er frumvarp stjórnlagaráðs til stjórnskipunarlaga. Þar er fjallað um Lögréttu. Að þingnefnd eða fjórðungur alþingismanna geti óskað eftir áliti Lögréttu um hvort frumvarp til laga samrýmist stjórnarskrá og þjóðréttarlegum skuldbindingum ríkisins og ekki megi afgreiða frumvarpið fyrr en álit Lögréttu liggur fyrir. Heldur hv. þingmaður ekki að það væri mjög heppilegt að hafa fyrirbæri eins og Lögréttu eins og staðan er núna? Ef ekki, hvernig telur þá hv. þingmaður heppilegast að leysa úr ágreiningsatriðum eins og þeim sem við eigum við hér? Hér er um 2. gr. stjórnarskrárinnar að ræða.
Hæstv. forseti. Þegar frumvarp sem byggt var á tillögum hins svonefnda stjórnlagaráðs var til umræðu í þinginu á síðasta kjörtímabili minnir mig að ég hafi vikið frekar vinsamlegum orðum að ákvæðinu um Lögréttu, taldi að það þyrfti kannski að útfæra það með einhverjum betri hætti, en að það væri margt vitlausara í frumvarpinu en nákvæmlega það ákvæði. Við höfum dæmi um það í ýmsum löndum að til eru sérstakir stjórnlagadómstólar sem hægt er að vísa álitamálum til. Við höfum það ekki í okkar stjórnlögum. Hinn endanlegi úrskurður um stjórnskipulegt gildi laga eða hvort þau standist stjórnarskrá er á endanum í höndum dómstóla og ekki reynir á það nema upp komi dómsmál þar sem reynir á slíka þætti. Fyrir fram gefið samþykki einhverrar stofnunar er ekki mögulegt samkvæmt okkar stjórnskipun. Ég held að í ákveðnum tilvikum munum við þurfa að beita dómgreind okkar hér í þinginu til að meta hvort tiltekin lög eða ákvarðanir okkar samrýmist stjórnarskrá og verðum auðvitað að hlusta á ráðleggingar góðra manna í því sambandi. Ég tel að sú niðurstaða sem hér liggur fyrir sé byggð á slíkum grundvelli. Varðandi aftur hina spurningu hv. þingmanns, sem hann rifjar nú kannski upp fyrir mér þegar hann kemur … [[Hvað gerist ef við sleppum þessu?]]- Það þekki ég ekki. Ég hef eingöngu komið að þessu máli í gegnum stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd undanfarið rúmt ár. Þar hefur sá þáttur ekki verið til umfjöllunar, þ.e. hinn diplómatíski þáttur eða alþjóðasamskiptaþáttur, [[Forseti hringir.]]þannig að ég ætla ekki að svara því.
Virðulegi forseti. Mér þykir óþægilegt að vita ekki hvað gerist ef við sleppum þessu á meðan það er spurning hvort þetta standist 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji líklegt að Hæstiréttur kunni að una því vel að dæma um dómshluta 2. gr., sem er 2. málsliður 2. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. „dómendur fara með dómsvaldið“. Hyggur hv. þingmaður að það sé líklegt að Hæstarétti þyki það þægileg staða að fara að dæma um hvort þeir séu með dómsvaldið samkvæmt 2. gr. eða einhver annar? Ég kann ekki einu sinni að orða spurninguna, mér finnst svo [[Forseti hringir.]]skrýtið að við ætlum að afgreiða þetta mál og það sé óljóst og engin svör gefin um hvað gerist ef við gerum það ekki. Hvað ætlum við að hafa í staðinn fyrir Lögréttu? Getum við sent þetta til Hæstaréttar til umsagnar eða hvað?
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að svara fyrir tilfinningalíf hæstaréttardómara í þessu sambandi, en hitt er annað mál að þeir lenda náttúrlega oft í þeirri stöðu að þurfa að meta það hvort tiltekin lög eða lagaákvæði standist stjórnarskrá. Og ef mál kæmi til þeirra af þessum toga eða þar sem reyndi á þessa þætti yrði það ekki meira vandamál fyrir Hæstarétt að kveða upp sinn dóm um það en í öðrum tilvikum. Það sem ég vil árétta er að auðvitað kemur reglulega fyrir í störfum Alþingis að menn greini á um hvort einhver tiltekin frumvarpsákvæði eða lagaákvæði séu í samræmi við stjórnarskrá eða ekki. Fyrir fram geta menn fært rök fyrir niðurstöðu sinni. Menn geta fært rök með eða á móti, en menn geta ekki lagt einhvern einn einhlítan mælikvarða eða slegið einhverri niðurstöðu föstu í því sambandi.
Herra forseti. Ég var mjög hissa á að heyra jafn glöggan mann og hv. þm. Birgi Ármannsson segja að það væri í lagi að samþykkja þetta mál af því það væri mjög sambærilegt öðrum málum. Mér skildist á hv. þingmanni að það sem hann ætti við væri að það byggði á tveggja stoða lausninni. Þá spyr ég hv. þingmann: Getum við þá leyft okkur að samþykkja hvað sem er bara ef það byggir á tveggja stoða lausninni? Hvernig er nú tveggja stoða lausnin í þessu dæmi? Hún er þannig að vissulega liggur hið formlega vald hjá ESA sem er partur af EFTA-stoðunum, en þar geta tvær þjóðir myndað meiri hluta gegn Íslandi. Menn töldu að það mundi kannski ekki gerast þegar við vorum að samþykkja þetta 1993. Við höfum reynslu síðustu ára. Hvernig ber ákvörðunina að? Jú, með þeim hætti að það er innan eftirlitsstofnunar Evrópusambandsins sem menn taka ákvörðun. Þeir hafa síðan samkvæmt fyrir fram ákveðnu ferli formlegan samráðsfund með ESA. Þar er ákvörðun eftirlitsstofnunar innan Evrópusambandsins rétt til ESA, sem sagt bara yfir vegginn. ESA gefur síðan formlega fyrirmæli til íslenskrar eftirlitsstofnunar sem aftur framkvæmir hana gagnvart einstöku fjármálafyrirtæki. Í neyðarástandi, hvað mundi gerast þá? Mundi einhver fjármálastofnun, ef hér væru verulega alvarlegir hlutir að gerast, segja nei? Eða mundi eitthvert fyrirtæki skjóta því til stöðvunar til dómstóla? Það mundi ekki virka. Málið væri löngu um garð gengið þegar úrskurðurinn kæmi. Þannig að ég segi við hv. þingmann: Þetta mál er ekki sambærilegt við sum af þeim málum sem við höfum verið að samþykkja. Þetta gengur miklu lengra. Stefán Már Stefánsson og Björg Thorarensen sögðu að andlagið væri hvers kyns fjármálastarfsemi. Það [[Forseti hringir.]]er nú eitthvað annað en það t.d. að taka einhverjar ákvarðanir sem varðar flugöryggissvið [[Forseti hringir.]]og eitt fyrirtæki. Þetta getur þess vegna varðað hvert og eitt þeirra fyrirtækja sem starfa á fjármálamarkaði.
Hæstv. forseti. Það má ekki túlka orð mín sem svo að ég álíti að það sé hægt að samþykkja hvað sem er á grundvelli tveggja stoða lausnar. Það þarf að meta það í hverju tilviki fyrir sig. Það þarf að skoða það samkvæmt öðrum mælikvörðum líka, þar á meðal þurfa menn að leggja mat á það hvort framsalið er takmarkað og á afmörkuðu sviði og ýmsa fleiri mælikvarðar af því tagi þarf að skoða. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu fyrir mitt leyti að ég tel að svo sé í þessu tilviki. Allmörg dæmi eru um það í þessum gerðum að það reyni á með þessum hætti. Ég held hins vegar að það sé ekki verið að gefa Eftirlitsstofnun EFTA ótilhlýðilega víðtækar heimildir að þessu leyti, ég held að sé verið að gera það á tiltölulega afmörkuðum sviðum sem eiga við um mjög afmörkuð tilvik. Það er mælikvarði sem ég held að skipti máli í þessu sambandi. Ég tók það fram í ræðu minni hér áðan að þetta mat finnst mér á engan hátt létt í þessu tilviki og hefur auðvitað kostað mig og marga aðra sem að þessu hafa komið heilmikil heilabrot. Þetta er sú niðurstaða sem ég hef komist að fyrir mitt leyti, en ég virði það ef menn eru annarrar skoðunar.
Ég er viss um að hv. þm. Birgir Ármannsson tekur öllum mönnum í þessum sal fram um skilgreiningar ef hann kemst að þeirri niðurstöðu eftir að hafa analýserað þessa hluti að það sé afmarkað svið sem er undir þegar tveir háskólaprófessorar segja að það sé hvers kyns fjármálastarfsemi. Er það afmarkað svið? Nei, herra trúr. Ég verð að segja það að nú brestur mig eiginlega flugþol til þess að geta fylgt honum eftir þegar hann skautar svona með himinskautum. Ég verð að segja það með fullri virðingu fyrir þessum ágæta þingmanni. Það breytir ekki hinu að hér er um að ræða það sem Norðmenn telja meiri háttar framsal, þeir beita framsalsákvæðinu sem þeir settu beinlínis inn í stjórnarskrána af því að þeir töldu að þeir væru að ganga inn í Evrópusambandið, þeir voru að undirbúa það. Ég spyr hv. þingmann eins og ég hef kannski spurt hann hér í kvöld: Er hann ekki sleginn ugg yfir þessu? Norðmenn kalla þetta meiri háttar framsal, en hann drekkur [[Forseti hringir.]]þetta bara eins og hvert annað vatn úr Gvendarbrunnum.
Hæstv. forseti. Ég taldi mig hafa gert nokkuð skýra grein fyrir því að þetta hefði nú ekki farið í gegnum minn meltingarveg eins og hvert annað vatn, þetta hefur tekið lengri tíma og átt sér miklu meiri aðdraganda en það. Spurningin er vissulega snúin að þessu leyti. Það hefur þurft að leggja mat á þetta. Af því að hv. þingmaður vísar til álits lagaprófessoranna tveggja frá 2012 þá verður að hafa í huga að málið hefur breyst töluvert frá því að það álit lá fyrir. Þar á meðal hafa þær heimildir sem þarna liggja undir skýrst að nokkru leyti. Það er rakið í álitsgerð Skúla Magnússonar sem er miklu nýrri hvernig það er. Ég hallast því að niðurstöðu í þá áttina frekar en draga mjög víðtækar ályktanir af þessum ummælum prófessoranna frá 2012.
Herra forseti. Nú er ég hvorki í utanríkismálanefnd né stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en ég hef fylgst með þessari umræðu og verð að segja alveg eins og er að mér líður verr og verr eftir því sem á hana gengur. Gangur málsins er rakinn hér, að utanríkismálanefnd leitar álits stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og fær það í sínar hendur og virðist byggja að einhverju leyti á því. En þegar svo er betur að gáð, eins og gerð er grein fyrir í áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og það er reyndar fylgiskjal með nefndaráliti meiri hlutans, þá verð ég að segja alveg eins og er að ég fæ ekki alveg botn í það að menn telji þetta boðlegt gagnvart öðrum þingmönnum, því að þar segir einfaldlega að sumir nefndarmenn telji málið reyna á þanþol stjórnarskrárinnar og ýtrustu mörk en engu að síður sé þetta heimilt, en aðrir nefndarmenn geri það ekki. Þarna er ekki tilgreindur meiri hluti/minni hluti, bara sumir og aðrir. Var nefndin þverklofin í þessu máli? Er það þá álitið sem utanríkismálanefnd ætlar að byggja á? Ég verð að spyrja hv. þm. Birgi Ármannsson sem þekkir þetta ágætlega frá ýmsum hliðum eftir veru í þessum þingnefndum báðum, hvort hann situr í þeim báðum enn þá, a.m.k. annarri þeirra, og hefur verið í stjórnarskrárnefndum í gegnum tíðina þar á meðal með þeim sem hér talar: Man hann eftir því að ætlast sé til þess að Alþingi samþykki mál sem stendur jafn tæpt að þessu leyti? Eru einhver fordæmi fyrir því að menn hafi verið í svona svakalegri óvissu með þetta? Hver á þá að njóta vafans? Það er kannski ekki búið að innleiða neina varúðarreglu í lög á Íslandi gagnvart stjórnarskránni, en ef þetta væri náttúran værum við væntanlega ekki í vafa um það að hún ætti að njóta vafans. Á ekki stjórnarskráin að vera í svipaðri stöðu? Ég segi alveg eins og er, herra forseti, að mér finnst eiginlega orðið afar ónotalegt að sitja hér undir þessu í kvöld, að sjálfsögðu er enginn einasti ráðherra viðstaddur frekar en venjulega. [[Forseti hringir.]]Ég spyr hv. þingmann t.d. varðandi þetta með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd: Hvað þýða „sumir og aðrir“?
Hæstv. forseti. Það hefur komið fram í umræðum hér í kvöld að þeir sem áttu sæti við borðið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í þessu máli tala ekki einni röddu. Sumir nefndarmenn skrifuðu undir umsögnina með fyrirvara, þannig að það má ráða eitthvað af því hvaða sjónarmið búa þar að baki. Þarna var um að ræða umsögn til annarrar nefndar. Þess vegna vildi maður kannski forðast það að fara að stilla þessu upp í meiri hluta og minni hluta. Niðurstaðan varð sú að beggja sjónarmiðanna var getið í umsögninni, en málum ekki stillt upp með þeim hætti að það væri formlegur meiri hluti og formlegur minni hluti þegar kom til endanlegrar afgreiðslu þessarar umsagnar. Ég minnist þess í öðrum tilvikum þar sem rætt hefur verið um framsal til Eftirlitsstofnunar EFTA, bæði á síðustu árum og svo man ég eins og aðrir sem þá sátu hér í þessum sal töluvert mikið eftir breytingunni á samkeppnislögunum 2005, að sá vafi sem er uppi í þessu máli hafi komið upp áður. Menn hafa velt fyrir sér hvort of langt væri gengið í einstökum tilvikum. Að því leyti er það ekki nýtt, en það er auðvitað rétt sem hefur komið fram í þessari umræðu að þetta er stórt mál, mikið að vöxtum og álitamálin þess vegna kannski áleitnari en í ýmsum öðrum tilvikum. Eins og fram kom í svörum mínum við andsvörum hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar áðan komst ég að [[Forseti hringir.]]þeirri niðurstöðu fyrir mitt leyti að þarna væri um að ræða framsal innan marka með tilliti til þeirra skilgreininga og viðmiða sem notuð hafa verið í slíkum tilvikum áður.
Herra forseti. Það er auðvitað gott fyrir hv. þingmann að honum líði vel inni í sjálfum sér með þetta, ef honum gerir það þá. Mér finnst hann ekki vera mjög afdráttarlaus eða sannfærandi þegar hann er að útskýra fyrir okkur að hann hafi lent þarna megin. En ég bara segi aftur: Þetta er einhver óskýrasta leiðsögn sem ég held að nokkurn tímann hafi verið boðið upp á fyrir okkur hv. þingmenn sem ekki sátu í annarri hvorri eða báðum nefndunum. Það er þetta sem við eigum að hafa í höndunum til að reyna að glöggva okkur betur á því, hafandi ekki tekið þátt í nefndarstarfinu, þessari bullandi óvissu. Svo vil ég spyrja um yfirlýsinguna sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leggur til að verði send. Er tilvist hennar ekki sönnun þess hvað mönnum líður illa með þetta, að menn vilja semja sérstaka yfirlýsingu: Við munum samt gera það sem okkur sýnist ef á þarf að halda þótt við höfum framselt þetta vald? Mér finnst það sýna og sanna í hvers konar þrautavanda menn voru. Kannski getur hv. þingmaður í leiðinni upplýst [[Forseti hringir.]]okkur um það hvað er búið að gera með þessa yfirlýsingu. Verður hún [[Forseti hringir.]]send eða er búið að senda hana? Eigum við að taka það gilt að hún hafi eitthvert vægi [[Forseti hringir.]]meðan við vitum ekkert um það hvort hún hefur einu sinni verið send úr landinu, hvað þá annað?
Hæstv. forseti. Varðandi yfirlýsinguna eða þann texta sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ræddi í sínu tilviki var alla vega ljóst, og ég þekki svo sem ekki framhald málsins, að orðalagið var ákveðið í samráði við þá embættismenn sem með þessi mál véla af hálfu ríkisstjórnarinnar. Eftir því sem mér skildist var gert ráð fyrir að hún kæmi fram með formlegum hætti þegar málið verður tekið fyrir í sameiginlegu EES-nefndinni, sem er ekki orðið enn þá. Um þann þátt málsins ætla ég svo sem ekki að fullyrða annað en það sem kom fram í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að þarna væri um að ræða orðalag sem þeir sem eru í forsvari fyrir þessi mál af hálfu framkvæmdarvaldsins treystu sér vel til að skrifa undir og kynna á erlendum vettvangi. Það [[Forseti hringir.]]má síðan vísa í ummæli hv. þm. Árna Páls Árnasonar hér fyrr í kvöld [[Forseti hringir.]]um að það er áhugavert [[Forseti hringir.]]ef þessi yfirlýsing af hálfu [[Forseti hringir.]]íslenskra stjórnvalda vekur einhver önnur viðbrögð hjá [[Forseti hringir.]]samstarfsríkjunum heldur en [[Forseti hringir.]]við er búist. Það er ágætt að það komi fram áður [[Forseti hringir.]]en við verðum aðilar að þessum gerðum öllum.
Virðulegi forseti. Ég ætla bara að hafa örfá orð um þetta mál en hyggst viðra áhyggjur mínar, sem eru verulegar, af þessu máli þegar kemur að atkvæðagreiðslu, þegar búist er við að fleiri þingmenn verði í salnum. Ég skil mætavel að fáir séu í salnum. Klukkan er hálf tólf, hún nálgast miðnætti og því finnst mér leiðinlegt að við séum að ræða þetta á þessum tíma vegna þess að þetta er afskaplega mikilvægt mál. Hér erum við að tala um mál sem brýtur kannski á 2. gr. stjórnarskrárinnar, sem mér þykir fullkomlega ótækt. Ég vil af því tilefni láta það koma fram í þingræðu að gerðar hafa verið tillögur að því að eiga við svona spurningar. Ein slík tillaga felst í 62. gr. frumvarps stjórnlagaráðs sem fjallar um Lögréttu. Það er mikilvægt að hafa eitthvað slíkt. Ef ekki nákvæmlega það þá eitthvað annað. En mér finnst þetta verklag ekki ganga hjá hinu háa Alþingi gagnvart EES og gagnvart stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Það er vitaskuld það sem ég hef mestar áhyggjur af. Við höfum svarið eiðstaf að því að fylgja stjórnarskránni og við eigum að efna það. Og við eigum að taka alvarlega það vandamál að Hæstiréttur hefur tilhneigingu til þess að ætla löggjafanum talsvert rými til þess að túlka hvað rúmast innan stjórnarskrár. Það eru takmörk fyrir því. Við þurfum að vita hvaða takmörk það eru. Það er mjög mikilvægt þegar kemur að 2. gr. stjórnarskrárinnar. Ég verð bara að fara aðeins með hana, með leyfi: „Alþingi og forseti Íslands fara saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnvöld samkvæmt stjórnarskrá þessari og öðrum landslögum fara með framkvæmdarvaldið. Dómendur fara með dómsvaldið.“ Þetta eru setningarnar sem koma á eftir þeirri að við séum lýðveldi með þingbundinni stjórn. Þetta er grundvallaratriði stjórnarskrárinnar, virðulegi forseti. Við getum ekki leyft okkur að fara svona með hana. Ég átta mig fullkomlega á vandanum sem er til staðar, en við verðum þá líka að leysa hann. Við verðum að gera það með því að ræða lausnir eins og t.d. 62. gr. frumvarps stjórnlagaráðs, eða koma að einhverju framsalsákvæði í stjórnarskrá. Við verðum að gera það. Við getum ekki leyft okkur þetta verklag, það gengur ekki. Nú veit ég að ég tala fyrir næstum því tómum sal þannig að ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég vildi bara koma þessu að hér í síðari umr. og mun koma aftur að þessum punktum þegar kemur að atkvæðagreiðslu. En ég verð að segja að ég er mjög hneykslaður yfir þeirri stöðu sem við erum komin í, alveg sama hverjum það er um að kenna.
Herra forseti. Ég vil vekja eftirtekt hv. þingmanns á því að hann alveg eins og við hin stendur frammi fyrir sömu spurningu og Lögrétta mundi hafa staðið frammi fyrir og hún snýst ekki aðeins um þetta mál heldur snýst hún líka um samanlögð áhrif annarra innleiðingarmála sem hafa haft í för með sér framsal ríkisvalds til yfirþjóðlegra stofnana að viðbættu því framsali sem hér er. Það er leiðbeiningin sem stjórnskipunarfræðingar gefa þinginu jafnan, einkum og sér í lagi Stefán Már Stefánsson prófessor sem ég held að hafi aldrei komið fyrir utanríkismálanefnd þegar ég hef átt sæti þar, og ég hef átt sæti þar þegar ég hef verið utan ríkisstjórna síðustu 25 árin, án þess að hann hafi lagt á það áherslu að við megum aldrei smætta málin niður í hið einstaka mál sem er á borðinu hverju sinni heldur verðum að leggja áhrif þess saman við önnur fyrri mál sem hafa hugsanlega haft í för með sér framsal. Það getur orðið annað svar og önnur útkoma úr þeirri jöfnu heldur en ef við skoðum þetta mál eitt og sér. Ég vildi koma því á framfæri að málið er flóknara en einungis það að ná til þess eina máls sem við erum að ræða hérna. Við verðum líka að skoða þetta í samhengi við hin. Við verðum að skoða þetta í samhengi við hvað það var mikið sem við seldum af valdi úr landi þegar við gengum í Schengen. Það hefur verið slegið á það, metið, það liggur fyrir í álitsgerðum. Hvað fólst í því þegar við gerðum hina ýmsu samninga sem tengdust EES og inngöngunni þar á sínum tíma? Málið snýst auðvitað um það að Evrópusambandið hefur gjörbreyst. Það eru komnar miklu fleiri undirstofnanir sem fara með parta af því valdi sem framkvæmdastjórnin hafði áður. Það þýðir að það eru teknar ákvarðanir sem eru víðs fjarri framkvæmdastjórninni, teknar ákvarðanir þar sem við höfum enga aðkomu að lengur. Þetta er það sem gerir þetta mál svo erfitt og flókið og gerir það að verkum að við segjum að EES sé hreyfanlegt, síkvikt, dýnamískt. Menn gerðu ekki ráð fyrir því áður. Við stöndum frammi fyrir þessari spurningu til þess að hefja [[Forseti hringir.]]okkur yfir allan vafa. Þarf ekki að breyta [[Forseti hringir.]]stjórnarskránni og setja þar inn framsalsákvæði?
Virðulegi forseti. Vel má vera að það séu til betri leiðir og skilvirkari en 62. gr. frumvarps stjórnlagaráðs en hún er tilraun til þess að reyna að koma til móts við þetta vandamál. Þetta vandamál er greinilega viðvarandi, eins og hv. þingmaður virðist benda á. Það hvort taka eigi fyrir þetta mál eða fleiri skipti í sjálfu sér ekki öllu máli ef 62. gr. frumvarps stjórnlagaráðs hefði verið í stjórnarskránni í dágóðan tíma. Sömuleiðis hygg ég að hún gæti tekið slík álitamál upp sem hv. þingmaður nefndi við það að skoða þetta mál, þá sé ekkert því til fyrirstöðu að Lögrétta mundi skoða það í samhengi við fyrri mál og önnur og stærri og EES kannski í heild sinni. Svo getur vel verið að við þurfum framsalsákvæði í stjórnarskrá. Hvað sem því líður þykir mér ótækt að við séum að taka hér inn mál sem er eflaust ágætt efnislega, þ.e. alla vega markmið og sjálfsagt útfærslan á því, það má vel vera að þetta sé hið fínasta mál, en það verður að standast stjórnarskrá Íslands. Það er ekki valkvætt. Hvort sem það er Lögrétta eða Hæstiréttur eða hver sem ákveður það fyrir fram þá finnst mér mikilvægt að það liggi fyrir með einhverjum hætti áður en Alþingi samþykkir málið samkvæmt stjórnarskrá. Nú er Lögrétta í frumvarpi til stjórnarskrár sem gefur því vægið sem t.d. umsagnaraðilar geta aldrei haft gagnvart hv. nefndum þingsins eða alþingismönnum eða hvaðeina. Ég hygg því að það skipti verulegu máli að hafa það í stjórnarskrá, að það sé einhver ferill til að tryggja samræmi milli stjórnarskrár og löggjafar og þingsályktana sem við setjum hér.
Herra forseti. Ég hef svo sem ekki sérstakan áhuga á að teygja umræður um þetta mál alveg inn í nóttina - og þó, ég ætla seint að biðjast afsökunar á því að nota eitthvert örlítið brot af ræðurétti mínum hér sem alþingismaður á Alþingi Íslendinga þegar grundvallaratriði sem tengjast stjórnarskránni eiga í hlut. Ég hef, eins og ég tók fram í andsvari áðan, fylgst með þessari umræðu og hlustað eftir mörgum ágætum ræðum sem hafa verið fluttar og liðið sífellt verr undir þeim, þ.e. eftir því sem það hefur kristallast í umræðunni í raun og veru óháð afstöðu manna með eða á móti því hvort framsal valds sé tækt innan ramma stjórnarskrárinnar, þá verð ég að segja alveg eins og er að ónotatilfinningin verður sífellt sterkari. Fyrst aðeins um þá yfirlýsingu sem ég skil að meiningin sé að leggja fram um leið og EES-nefndin sameiginlega fundar. Þá erum við að afgreiða málið í fullkominni óvissu um hvort það verði látið gott heita og kyrrt liggja af hálfu gagnaðilanna eða hvort því verður mótmælt. Ég heyrði ekki hvort það komu skýr svör við því hvað ef, hvað ef aðrir segja eitthvað eins og: Þetta gengur ekki, við tökum ekkert mark á þessari yfirlýsingu, hún hefur ekkert gildi? Ætla menn þá að koma með málið hingað aftur? Hvernig er það hugsað? Hvað ætla menn þá að gera? Mundu menn segja: Sleppum þá bara þessari yfirlýsingu og gerum þetta samt? Hún er greinilega einhver viðleitni hér, sem ég tek alveg gilda, til þess að mönnum líði aðeins betur með þetta mál, þeir hafi þá alla vega ekki beinlínis misst frá sér neyðarréttinn. Annars verð ég líka að segja að ég er mjög undrandi yfir því hvernig stendur á því að við skulum vera í þessari stöðu með þetta mál núna, því að það á sér langan aðdraganda. Það er langt síðan Evrópusambandið lagði af stað með að smíða þessar stofnanir í kjölfar fjármálakreppunnar 2008/2009 og 2012 var afurð komin á borðið sem allir voru sammála um að við gætum engan veginn tekið inn í stjórnarskrá okkar eins og hún leit út, þ.e. að hið yfirþjóðlega vald nýju stofnananna gengi beint inn yfir okkur. Það sem maður staldraði sérstaklega við á þeim tíma var auðvitað sú staðreynd að þetta átti að hafa bein réttaráhrif gagnvart lögaðilum og öðrum slíkum í landinu. Þá fara menn og smíða þessa tveggja stoða lausn, fara í gegnum stofnanakerfi Evrópska efnahagssvæðisins og telja sig hafa sloppið með málið. Engu að síður er það þannig, eins og hér kemur fram, að þetta er langvíðtækasta og mest íþyngjandi valdaafsal sem við höfum nokkurn tímann staðið fyrir í þessum efnum. Ég held að það sé algerlega hafið yfir vafa. Til sannindamerkis um það er upplýst að Norðmenn noti þau ákvæði sinnar stjórnarskrár sem eiga við um meiri háttar framsal á valdi frá landinu, þ.e. að Stórþingið þarf að samþykkja með auknum meiri hluta, 2/3 eða hvað það nú er, [[3/4.]]3/4, já, þess þá heldur. Samt ætla menn að reyna að láta sig hafa þetta. Okkur er boðið upp á lögskýringar sem eru sóttar í umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Hvað birtist okkur þá? Nefndin er þverklofin í málinu. Látum það nú vera ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefði komist að sameiginlegri niðurstöðu sem sú nefnd sem utanríkismálanefnd ákvað að styðjast við, en það er hún aldeilis ekki. Hv. þm. Birgir Ármannsson var frekar loðinn í svörum þegar ég spurði: Hvað þýða sumir og aðrir? Hvaða hlutföll eru það? Er nefndin alveg þverklofin eða eru þetta tveir á móti sjö, eða fjórir á móti fimm? Hvernig er þetta? Það verður að spyrja þessara spurninga, herra forseti. Við skulum ekkert vera að tala um þetta öðruvísi en það er. Svona er uppleggið sem þingmönnum er ætlað að styðja sig við þegar á að fara að taka afstöðu til þessa. Eins og hefur komið fram hjá fleiri ræðumönnum hefur okkur sem höfum fylgst með þessu allan tímann, frá 1992, 1993, smátt og smátt verið það ljóst að þar fór af stað þróun byggð á umdeildum grundvelli, svo vægt sé nú til orða tekið, því að það var ekki eins og það væri aldeilis samstaða um það á Alþingi eða allir á eitt sáttir um að EES-samningurinn gengi upp samkvæmt stjórnarskránni. Það var heldur ekki meðal fræðimanna, eins og kunnugt er. En þá voru rök fjórmenninganna að þetta væri vel afmarkað og takmarkað og allt það, í þeirri umferð. En síðan líður tíminn og það bætist og bætist í og það bætist í og það safnast upp. Ég hef stundum spurt og má spyrja í tengslum við þetta mál, ef það verður komið í viðbót: Dettur einhverjum í hug að menn hefðu komist að þeirri niðurstöðu 1993, ef allt þetta framsal hefði verið komið saman í einn pakka, að það stæðist stjórnarskrána? Nei. Ég held að það sé alveg augljóst að miðað við það sem menn byggðu á þá hefðu menn sagt nei á þeim tíma. Þá hlýtur það að vera nei í dag. Þá hljótum við að vera komin niður af vaðinu og niður í iðandi strenginn. Það er frekar ónotaleg tilfinning. Ég skil ekki af hverju menn lögðu ekki vinnu í það á þessu kjörtímabili að undirbúa breytingar á stjórnarskránni þannig að nauðsynlegt framsal til stofnana sem við eigum aðild að, eins og í gegnum EES-samninginn, væri mögulegt með t.d. 3/4 meiri hluta atkvæða Alþingis á bak við sig. Nei, það er ekki þannig, herra forseti. Það er upplýst af nefndarmanni í stjórnarskrárnefnd, sem skilar nefndaráliti 1. minni hluta, að það strandaði á stjórnarflokkunum sjálfum og fulltrúum þeirra. Það voru þeir sem drápu það alveg sérstaklega og reyndar eyðilögðu allt stjórnarskrármálið. En alveg sérstaklega vildu þeir ekki að svona ákvæði væri klárað. Það hlýtur maður að gagnrýna. Þetta er sem sagt heimatilbúinn vandi, svefnleysi hv. þm. Birgis Ármannssonar, ef það skyldi nú koma til út af þessu, sem ég útiloka ekki, svona lesandi í svipbrigði hans. Það eru þá heimasmíðuð vandræði hjá stjórnarflokkunum að kvelja sína þingmenn til að standa að afgreiðslu þessa máls á svona óhreinum forsendum. Þeir geta engum nema sjálfum sér um kennt. Það hefur ekki strandað á stjórnarandstöðunni, a.m.k. ekki á fulltrúa Vinstri grænna í þeirri vinnu, því að við höfum alltaf haft það með að þetta væri eitt af þeim ákvæðum sem aðstæðurnar hafa fært okkur í hendur og við þurfum að takast á við. Ég hef ekki skilið hvers vegna ekki var vilji til þess að ljúka þessu verki. Ég hélt satt best að segja að menn hefðu fengið alveg nóg af umræðum um þetta á síðasta kjörtímabili þegar sumir sömu mennirnir og nú ætla að láta sig hafa þetta æstu sig hér upp í rjáfur út af miklu afmarkaðra framsali sem tengdist einhverju þröngu á sviði umhverfismálanna. Þá ætluðu menn upp úr þakinu út af því hversu glannalegt þetta væri gagnvart stjórnarskránni. En nú má framselja heilmikið vald og íþyngjandi vald gagnvart innlendum lögaðilum á sviði fjármálamarkaðar eins og ekkert sé, að vísu í gegnum stofnun sem við eigum aðild að og höfum viss áhrif á en ráðum ekkert endilega niðurstöðunni hjá, getum lent þar í minni hluta og hvað er þá orðið um neitunarvald okkar og annað í þeim efnum? EES-samningurinn að þessu leyti hefur orðið einhver undarlegur farvegur sem smátt og smátt býr til framsal sem er verra en samningurinn sjálfur. Það er nefnilega þannig, vegna þess að hann og hverja einustu gerð sem honum fylgir afgreiðum við þá sjálf að nafninu til, getum alltaf sagt nei. Ekki satt? Það hefur afleiðingar og það má beita okkur viðurlögum eða jafnvel henda okkur út, en við getum sagt nei þar. En hér á að færa erlendum aðilum yfirþjóðlegt vald sem getur með íþyngjandi hætti bitnað á innlendum lögaðilum t.d., fyrirvaralaust eða fyrirvaralítið án þess að við getum nokkra rönd reist við. Það held ég að sé orðin alveg gríðarleg ófæra í þessum efnum. Eins og væntanlega ráða má af máli mínu, virðulegur forseti, þá reikna ég ekki með því að treysta mér til að standa að þessu máli, í öllu falli sitja hjá við þá atkvæðagreiðslu, sem er mjög í tísku um þessar mundir eins og kunnugt er og rætt í þjóðfélaginu ef menn sitja hjá. En ég mun þó færa þau rök fyrir því að ég geri mér fulla grein fyrir því að við erum í miklum vanda með þetta mál. Það mundi hafa stórfelldar afleiðingar ef við eyðilegðum það til einhverrar frambúðar að EFTA-ríkin eða EES-ríkin gætu innleitt þetta hjá sér, við áttum okkur alveg á því. En mér finnst að menn hafi notað tímann illa og unnið heimavinnuna sína illa. Svo er upplýst að utanríkismálanefnd hafi í lokin fengið örfáa daga eftir að hún var komin með álit hinnar klofnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í hendur til að ljúka vinnunni að sínu leyti. Þetta er ekkert mjög notalegt er það, herra forseti? Ekki finnst mér það.