Áður en gengið er til atkvæða um afbrigði hyggst forseti láta fara fram atkvæðagreiðslu um lengd þingfundar sem gerð var grein fyrir hér í upphafi þingfundar. Forseti gerir að tillögu sinni að þingfundur geti staðið lengur í kvöld en þingsköp kveða á um og var óskað eftir atkvæðagreiðslu um þá tillögu.
Svo háttar til um 3. dagskrármálið að þingmálinu var útbýtt eftir 1. apríl og ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. gr. þingskapa áskilur, þ.e. að svokölluð fimm daga regla. Auk þess eru ekki liðnar tvær nætur frá útbýtingu frumvarpsins, sbr. 1. mgr. 37. gr. þingskapa. Það þarf því að greiða atkvæði um hvort taka megi málið á dagskrá.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um veitingu ríkisborgararéttar. Allsherjar- og menntamálanefnd bárust 136 umsóknir um ríkisborgararétt á vetrarþingi 152. löggjafarþings. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt, nr. 100/1952, veitir Alþingi ríkisborgararétt með lögum. Nefndin leggur hér til að 19 umsækjendum verði veittur ríkisborgararéttur að þessu sinni og liggja nöfn þeirra fyrir á umræddu þingskjali. Mig langar að nota tækifærið og óska þessum 19 einstaklingum innilega til hamingju. Ég ætla líka að fá að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni, Jódísi Skúladóttur og Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir vel unnin störf, en þessir þrír þingmenn voru í undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar og fóru yfir þessar umsóknir. Mér finnst líka nauðsynlegt að hér komi fram að þetta er sá listi sem hefðinni samkvæmt er afgreiddur fyrir jól. Það eru því fleiri umsóknir sem liggja inni og er það vilji okkar í allsherjar- og menntamálanefnd að afgreiða líka þann bunka áður en við ljúkum störfum hér fyrir sumarið.
Virðulegur forseti. Ég vil hér, eins og hingað til við afgreiðslu sambærilegra mála, gera grein fyrir því að ég sit hjá við afgreiðslu málsins. Það snýr ekki að þeim einstaklingum sem nú er veittur ríkisborgararéttur á grundvelli lagasetningar heldur athugasemdum sem ég hef haldið til haga hér alveg frá því að ég settist á þing varðandi verklagið sem við notumst við. Síðan bættist nýr angi inn í athugasemdir við verklag í þessum efnum á þessu þingi sem við þekkjum öll allt of vel. Ég vona bara að það fyrirkomulag sem viðhaft er um aðkomu Alþingis að veitingu ríkisborgararéttar verði endurskoðað þannig að breyting verði á frá því sem verið hefur undanfarin ár og kjörtímabil. Að öðru leyti óska ég nýjum ríkisborgurum innilega til hamingju með íslenskan ríkisborgararétt.
Virðulegur forseti. Ég hef lagt það í vana minn að koma þessu ferli til varnar þegar mig grunar að það verði gagnrýnt og þess vegna kem ég hingað upp. Það er nú svo að í flestum ríkjum er einhvers konar geðþóttavald til að veita ríkisborgararétt, og það er rétt að þetta er geðþóttavald. Eftir að hafa setið í undirnefnd um veitingu ríkisborgararéttar veit ég að mikil vinna fer í að meta og ræða umsóknirnar og færri komast að en vilja. Ég vil líka halda því til haga að það er á forræði þingsins að veita ríkisborgararétt. Það er þingið sem hefur ákveðið að fela stjórnsýslustofnun að sinna stærstum hluta þessara umsókna. Þetta ferli sætir árás frá framkvæmdarvaldinu. Um leið og ég óska öllum nýjum ríkisborgurum til hamingju óska ég okkur hér í þessum sal líka heilla í að takast á við og standa vörð um það hlutverk sem þingið hefur og mun ekki og á ekki að láta frá sér.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra Bjarna Benediktssyni fyrir framsöguna í þessu máli. Í frumvarpinu er snert á mörgum hlutum og ég ætlaði nú helst að tala bara um einn þeirra, sem er það sem fjallað er um í III. kafla frumvarpsins sem fjallar um vaxtamarkaði lítilla og meðalstórra fyrirtækja. En áður en ég geri það langar mig einfaldlega að nefna að þó svo að hér sé löng og kannski frekar flókin lesning af alls konar litlum breytingum á eftirlitshlutverki og því hvað má og hvað má ekki þá megum við ekki gleyma því af hverju þessar breytingar koma fram. Flestar þeirra eru gerðar til þess að auka gagnsæi á mörkuðum en líka að auðvelda eftirlit og setja fram skýrari kröfur á fjármálastofnanir um það hvernig viðskipti eigi að fara fram á markaði, nokkuð sem við þurfum svo sannarlega að gera. Við sáum hvað gerðist þegar þær kröfur voru ekki eins stífar í kringum hrunið og í aðdraganda þess. Það er því mikilvægt að við innleiðum þessar breytingar í lög svo hægt sé að tryggja virkt eftirlit og betri neytendavernd á þessum markaði. Mig langaði hins vegar að tala örstutt um þennan vaxtamarkað lítilla og meðalstórra fyrirtækja, enda er alltaf gaman að hugsa út í það að það sem ESB kallar lítil fyrirtæki eru meðalstór á íslenskan mælikvarða og þau sem þeir kalla meðalstór fyrirtæki eru frekar stór á okkar mælikvarða. Það er þannig, þegar kemur að nýsköpun, að það er mikilvægt að hafa mismunandi leiðir fyrir fyrirtæki til þess að sækja fjármagn. Sum fyrirtæki, sér í lagi kannski tæknifyrirtæki, velja að sækja fjármagn til svokallaðra vísisjóða á meðan önnur fyrirtæki vilja frekar fara markaðsleiðina, sem er það sem verið er að innleiða hér í III. kafla frumvarpsins. Hæstv. ráðherra nefndi hér áðan First North markaðinn, sem er einmitt dæmi um slíkan markað, en á honum eru í dag sex íslensk fyrirtæki, sum ný, sum með áratugalanga sögu. Þarna eru fyrirtæki eins og Hampiðjan, Kaldalón, Klappir, grænar lausnir, Play, Sláturfélag Suðurlands og Solid Clouds. Það er athyglisvert að hugsa til þess að þarna séu sex fyrirtæki því að ekki eru nema örfá ár síðan við áttum ekki nema 12 fyrirtæki á markaði á Íslandi, reyndar eru þau komin upp í 20 núna, m.a. vegna Íslandsbanka. Þarna eru sex lítil og meðalstór fyrirtæki að ná sér í fjármagn á svipaðan hátt í gegnum markað. Það er auðvitað flókið að fara á markað og við getum eflaust fengið sögur frá hæstv. ráðherra og Bankasýslunni um það hversu flókið það var að fara í söluferli á stórum banka, eða fyrirtæki, eins og Íslandsbanka. Það er einmitt það sem verið er að reyna að passa í þessum reglum og reglugerðum í kringum vaxtamarkaði lítilla og meðalstórra fyrirtækja, þ.e. að þau þurfi ekki að fara í að búa til 500 blaðsíðna skjal, útboðsskjal, sem lýsir öllu sem þarf að lýsa í jafn flóknu ferli. Þau fá því ákveðinn afslátt á því hvað þarf að leggja fram en þau þurfa samt sem áður að vera með nægilega vönduð gögn til þess að fjárfestar, hvort sem um er að ræða almenning eða fagfjárfesta, sem er orðið sem allir kunna eftir þessa viku, sem fá að taka þátt í að kaupa í slíkum fyrirtækjum. Þetta dregur því úr formkröfunum fyrir fyrirtækin og líka úr kostnaðinum. Það er nefnilega dýrt að skrá sig á markað en þarna er verið að draga úr þeim kostnaði. Á sama tíma eru gerðar ákveðnar kröfur til þessara fyrirtækja, að það sé seljanleiki á hlutabréfunum og að raunverulega sé hægt að stunda viðskipti með þessi smáu fyrirtæki. Það er vonandi að fleiri smá og miðlungsstór fyrirtæki nýti sér þessa leið, sér í lagi vegna þess að markaðir innan Evrópska efnahagssvæðisins, eins og First North markaðurinn, gera það kleift að sækja fjármagn, ekki bara hér innan lands, sem því miður er takmarkað, heldur líka út fyrir landsteinana hvert sem er á Evrópska efnahagssvæðinu. Þó svo að hér sé löng og frekar flókin setning, um að verið sé að innleiða tilskipun númer þetta og hitt o.s.frv. frá ESB, hefur þessi innleiðing, og það að þetta frumvarp fari í gegn, vonandi þá afleiðingu að nýsköpun í landinu haldi áfram að vaxa og dafna og aukin tækifæri skapist til þess að skrá sig á markað sem er enn ein leiðin til að ná í fjármagn til að tryggja að nýsköpun blómstri hér á landi.
Frú forseti. Ég fjallaði um það að hér væri um ansi yfirgripsmikið frumvarp að ræða en kannski ekki endilega að það hefði eins mikil áhrif og umfangið benti til. Alltaf þegar svona stór og löng frumvörp koma fram er erfitt að velja úr hvaða atriði skipta máli. Hæstv. ráðherra fjallaði m.a. um starfskjör, starfskjarastefnu og kaupauka og það er nokkuð sem mikið hefur verið rætt í þessum geira allt frá hruninu. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að sett séu skilyrði í lögum, ekki bara í reglugerðum, þannig að hægt sé að passa að ekki séu til staðar hvatar til að brjóta reglur eða láta hlutina líta vel út á pappír vegna þess að kaupaukarnir komi þar inn. Það er líka mikilvægt í frumvarpinu að verið er að innleiða jafnlaunavottun eða jafnlaunastefnu í starfskjarastefnu fjármálafyrirtækja; það er nokkuð sem skiptir miklu máli að sé á sem flestum sviðum samfélagsins. Það er ekki bara verið að tækla stóru fjármálafyrirtækin heldur eru hér líka breytingar á ýmsum reglum um smærri fjármálafyrirtæki og það er mikilvægt að hlutir eins og starfskjör og annað séu tæklaðir. En þær eru líka mjög mikilvægar, og það er kannski það sem við áttum okkur minnst á, þær breytingar sem verið er að gera hér og þar í lagaumhverfinu til að tryggja aukið eftirlit, til að tryggja aukinn stöðugleika fjármálafyrirtækjanna og til að tryggja aukið gagnsæi þegar kemur að því hvernig fjármálafyrirtæki vinna og virka. Talandi um gagnsæi þá langar mig að vísa því til þeirrar nefndar sem fær málið til sín, sem er væntanlega annaðhvort efnahags- og viðskiptanefnd eða fjárlaganefnd, að skoða gagnsæi í kostnaði fyrir fjármálafyrirtæki af öllum tegundum og stærðum en skortur hefur verið á því að neytendur fái góða innsýn í það hvar verið er að taka kostnað fyrir hina ýmsu hluti. Við getum tekið peninga sem við leggjum í séreignasjóð sem dæmi. Ef 1% kostnaður er tekinn á hverju ári frá umsjónaraðila séreignasjóðsins - við byrjum kannski tvítug að aldri að setja pening þar inn en síðan líða 40 ár þar til við ætlum að taka þá út - getur það verið spurning um margar milljónir. Við sem erum nógu gömul og munum eftir auglýsingunum um vexti og vaxtavexti vitum, og lærðum það kannski líka í skóla, að kostnaður á hverju ári hefur áhrif á höfuðstólinn og síðan koma vextir næsta ár og næsta ár. Það er því miður þannig að allt of mikið, og þetta er nokkuð sem yfirvöld víða um heim hafa verið að skoða, er um þennan falda kostnað á hinum ýmsu stöðum í fjármálakerfinu sem kostar neytendur oft stórfé án þess að þeir viti virkilega af því. Eins og hæstv. ráðherra benti á er hér verið að innleiða fullt af reglugerðum frá Evrópusambandinu en margar þeirra eru næstum því orðnar áratugagamlar. Það hefur verið farið í mál við okkur út af því að við erum ekki nógu dugleg við að klára þær. Það er von mín að vel verði farið í gegnum þessi frumvörp en líka að við tryggjum að það eftirlit, neytendavernd og annað sem kemur með þessum reglugerðum fari sem fyrst inn í íslensk lög neytendum til góða.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um fiskeldi og lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Megintilgangur frumvarpsins er að koma til móts við sjónarmið Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) vegna leyfisveitinga til bráðabirgða í fiskeldi. Frumvarpið var samið í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu í nánu samstarfi við matvælaráðuneytið, en áform um lagasetninguna og drög að frumvarpinu voru kynnt til umsagna í samráðsgátt stjórnvalda og í samráðskafla greinargerðar er greint frá umsögnum og viðbrögðum við þeim. Þann 14. apríl 2020 birti Eftirlitsstofnun EFTA bráðabirgðaniðurstöðu sína í máli vegna veitingar rekstrarleyfa til bráðabirgða og veitingar tímabundinna undanþága frá starfsleyfi til reksturs fiskeldisstöðva. Bráðabirgðaniðurstöður ESA lúta að athugasemdum vegna tiltekinna ákvæða í lögum um fiskeldi og lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og að þau samræmist ekki tilskipun Evrópusambandsins um umhverfismat framkvæmda eins og hún hefur verið túlkuð af Evrópudómstólnum. Atvikin sem lágu til grundvallar bráðabirgðaniðurstöðu ESA voru með þeim hætti að tímabundnar undanþágur fyrir skertri starfsemi höfðu verið veittar tveimur rekstraraðilum í fiskeldi, einkum til að koma í veg fyrir óafturkræft tjón á verðmætum. Forsendur fyrir veitingu tímabundinna undanþága, samkvæmt lögum um fiskeldi og lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og reglugerð um losun frá atvinnurekstri og mengunarvarnaeftirlit, voru að komin væri fram umsögn um varanlegt starfsleyfi og annmarkar á mati á umhverfisáhrifum yrðu lagfærðir í samræmi við þá ágalla sem úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála benti á í úrskurðum sínum nr. 3/2018 og nr. 5/2018, þar sem starfsleyfi viðkomandi aðila voru felld úr gildi. Samkvæmt leiðbeiningum ESA er, samkvæmt tilskipun ESB um umhverfismat framkvæmda, heimilt að hafa slíkar bráðabirgðaráðstafanir í lögum en afmörkuð skilyrði þurfa einnig að vera tilgreind sérstaklega í lögunum. Tilskipunin fjallar ekki með beinum hætti um afleiðingar þess að framkvæmd fari af stað á grundvelli umhverfismats sem síðan reynist gallað, en í framkvæmd Evrópudómstólsins hafa mótast tilteknar lágmarkskröfur sem ESA hefur bent á og tekið er mið af í þessu frumvarpi. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu varða aðallega heimildir til bráðabirgðaráðstafana í tilvikum þar sem leyfi hefur verið fellt brott vegna annmarka í umhverfismati. Í því felst að viðkomandi framkvæmd hafi áður uppfyllt lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana að mati stjórnvalda og hlotið tilskilin leyfi að undangenginni lögboðinni málsmeðferð. Í frumvarpinu er skýrt tekið fram að heimildir til bráðabirgða verði aðeins veittar að því tilskildu að gerðar verði allar lagfæringar á umhverfismati sem nauðsynlegar eru til að umhverfismatið uppfylli kröfur samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Endurskoðað umhverfismat skal ná til upphafs framkvæmdar. Þá verði heimildir til bráðabirgða einungis veittar í sérstökum undantekningartilvikum, svo sem til að koma í veg fyrir sóun á verðmætum eða slys eða ef um er að ræða framkvæmd í þágu almannahagsmuna og brýn þörf er á skjótri afgreiðslu. Gert er ráð fyrir aðkomu almennings að ákvörðunarferlinu auk þess sem ákvörðunarvald um veitingu heimildar til bráðabirgðaráðstafana færist frá ráðherra til viðkomandi stofnunar, þ.e. Umhverfisstofnunar og Matvælastofnunar, og sætir þar með kæru til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Með frumvarpinu eru auk áðurgreinds gerðar tillögur að tilteknum breytingum á lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Er annars vegar um að ræða tillögur til samræmis við þær breytingar sem lagðar eru til í ákvæðum laga um fiskeldi og laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og hins vegar eru gerðar tillögur til aukins skýrleika og lagfæringar tiltekinna annmarka. Þá eru lagðar til breytingar á VI. kafla A-laga, um hollustuhætti og mengunarvarnir, um niðurdælingu koldíoxíðs í jarðlög. Þær breytingar eru til komnar vegna samtals íslenskra stjórnvalda við Eftirlitsstofnun EFTA um innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins um geymslu koltvísýrings í jörðu. Virðulegi forseti. Ég hef rakið hér meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Frú forseti. Ég vil fara beint að kjarna málsins. Þetta frumvarp er til komið vegna þess að Ísland fékk formlegt áminningarbréf í svokölluðu samningsbrotamáli - þetta er EFTA–mál - vegna beitingar á þessari undanþágureglu eða varðandi þessa undanþáguheimild. Ég velti því fyrir mér miðað við forsögu málsins, af því að þetta mál er til komið vegna þess að Ísland er talið brotlegt, hefði að mati hæstv. ráðherra koma til greina að fara aðra leið en þá sem farin er hér? Af því að manni finnst einhvern veginn að verið sé að festa í sessi framkvæmd sem gerðar eru athugasemdir við af hálfu eftirlitsstofnana. Tekur ráðherra undir það?
Virðulegur forseti. Þetta er sú leið sem hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra taldi farsælast að fara eftir þessar athugasemdir ESA vegna tiltekinna atriða er varða þessar leyfisveitingar. Að sjálfsögðu er þar einnig verið að skýra að það séu skilyrði fyrir leyfisveitingu. Gerðar verða allar nauðsynlegar lagfæringar á umhverfismati viðkomandi framkvæmdar og lagfærða umhverfismatið mun ná alveg aftur til upphafs framkvæmdarinnar. Framkvæmdin sem gerðar eru athugasemdir við er þetta form. Þess vegna telur hæstv. ráðherra að þetta sé besta leiðin til að bregðast við niðurstöðum ESA og koma til móts við athugasemdir gagnvart forminu við þessa framkvæmd, en ekki er verið að gera athugasemdir við undanþágurnar sjálfar.
Virðulegur forseti. Ég skil þá hæstv. ráðherra sem svo að það sé mat hæstv. umhverfisráðherra að bregðast við því að Ísland hafi gerst brotlegt með þessum hætti varðandi fiskeldisstöðvarnar, þ.e. að það hafi fengist niðurstöður í kjölfar kvörtunar sem beint hafi verið til ESA vegna veitingar á rekstrarleyfum til bráðabirgða og veitingar á tímabundnum undanþágum frá starfsleyfi til rekstursins. Ísland er talið brotlegt og bregst við því, við þessum brotum, með því að veita brotunum lagastoð. En er það það sem hæstv. umhverfisráðherra er að gera með þessu frumvarpi?
Virðulegur forseti. Þar sem ég er settur umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra í dag þá erum við, eins og ég skil þetta mál, að gera athugasemdir og laga ferlið og bregðast við því. Það er ekki bara verið að lögfesta það eða breyta vegna athugasemdanna heldur er formið framkvæmdin sem verið er að gera athugasemd við en ekki undanþágurnar sjálfar. Fyrir leyfisveitingunni er verið að setja mjög skýr skilyrði varðandi umhverfismatið og einnig er verið að bæta við aðkomu almennings. Það er alls ekki verið að veita brotunum lagastoð heldur er einmitt verið að bregðast við athugasemdunum sem komu við formið sjálft til þess að hafa það skýrara að það sé krafa um lagfæringar á umhverfismati sem og að bæta við aðkomu almennings. Þannig að nei, með þessu er ekki verið að veita brotunum lagastoð.
Frú forseti. Mig langar að nota tækifærið í andsvari við hæstv. ráðherra og spyrja út í eitt tiltekið atriði í frumvarpinu og það er hver sé aðkoma almennings. Hefur almenningur rétt á því að gera athugasemdir við ferlið, athugasemdir við leyfisveitingar til bráðabirgða? Eitt af þeim atriðum sem gerð var athugasemd við í álitum ESA var að réttur almennings til að koma sjónarmiðum sínum að hefði verið brotinn. Ég sé ekki í fljótu bragði, frú forseti, að þessi ágalli hafi verið lagaður í frumvarpinu. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Hvað varðar þátttökurétt almennings er bent á að gert er ráð fyrir að almenningur hafi aðkomu að leyfisveitingu til bráðabirgða. Almenningur hefur einnig aðkomu að endanlegri leyfisveitingu og, eftir atvikum, lagfæringum á umhverfismati.“ Það er hins vegar ekki ljóst, frú forseti, hvernig þessi réttur er tryggður. Mig fýsir að vita hvort hæstv. ráðherra sé ekki alveg örugglega á því að frumvarpið og lögin, þegar þeim hefur verið breytt, tryggi að sjónarmið almennings komi fram í ferlinu og það sé gert með lagalegum hætti þannig að taka þurfi tillit til þeirra, t.d. í samræmi við skuldbindingar okkar í Árósasamningnum, og þetta sé alveg geirneglt í frumvarpinu svo það valdi ekki vandræðum þegar fram í sækir.
Virðulegur forseti. Mér finnst við einmitt vera að bregðast við því að almenningur geti haft aðkomu að þessu ferli með þessum þátttökurétti af því að leyfisveitingin til bráðabirgða fer í samráðsferli þar sem almenningur getur haft mikilvæga aðkomu að ferlinu. Með þessum breytingum og viðbrögðum við breyttu ferli, sem athugasemdir voru gerðar við, er verið að bregðast við og styrkja aðkomu almennings varðandi leyfisveitinguna til bráðabirgða sem fer í samráðsferli. Það leiðir af frumvarpinu að almenningur hefur þá aðkomu að ákvörðunum um leyfi til bráðabirgða sem eru gefin út.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég ætla að kanna það mjög rækilega í hv. umhverfis- og samgöngunefnd hvernig þessu verður nákvæmlega fyrir komið. Við vitum að samráðsferli þjóna ekki alltaf tilgangi sínum þó að búið sé að setja góð markmið á blað og tilgangurinn eigi að vera ljós. Það skiptir mjög miklu máli hvernig þetta samráð fer fram og ekki síst skiptir það máli gagnvart íbúum í nærsamfélögunum. Ef íbúar í nærsamfélögunum hafa lögbundinn rétt til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri þarf að fjalla um þau í ferlinu og hlusta á þau.
Virðulegi forseti. Kjarninn er auðvitað sá að löggjafinn veiti ekki leið í kringum skylduna til að framkvæma umhverfismat. Við erum að tala um starfsemi sem er í góðri trú, enda búin að fara í gegnum ferlið og fá grænt ljós, og hér er skýrt kveðið á um að almenningur hafi aðkomu að ákvörðun um leyfi til bráðabirgða. En aðkoma almennings er líka styrkt með því að hægt er að kæra niðurstöðu Matvælastofnunar og Umhverfisstofnunar og almenningi gefst líka kostur á að gera athugasemdir við fyrirhugaða ákvörðun. Með þessum breytingum erum við líka að taka mið af dómafordæmum ESB sem hafa komið í þessa vegu og bregðast við þessum athugasemdum.
Frú forseti. Í stuttu máli er hér verið að leggja fram frumvarp og ef það verður að lögum verður leyfisveitendum heimilt að veita starfsleyfi til bráðabirgða áður en umhverfismat hefur farið fram eða ef í ljós kemur að umhverfismat er haldið galla eða, í þriðja lagi, ef umhverfismat hefur ekki farið fram þó svo að slíkt sé skylt. Þetta veldur mér miklum áhyggjum og ég tel ljóst að skoða þurfi þetta frumvarp rækilega í meðförum hv. umhverfis- og samgöngunefndar hér við þinglega meðferð málsins. Markmiðið með frumvarpinu er að treysta heimild sem ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hefur gert alvarlegar athugasemdir við og hefur það markmið að draga mjög úr vægi reglna um mat á umhverfisáhrifum á sviði fiskeldis, enda leiðir af núgildandi ákvæði og beitingu þess hingað til að fiskeldisfyrirtæki geta gengið að því sem vísu að annmarkar á umhverfismati muni ekki hafa aðrar afleiðingar en þær að bæta þurfi úr slíkum annmörkum síðar með frekara mati. Með þessu hefur verið dregið úr hvata þessara fyrirtækja til að vanda til verka við umhverfismat, því miður. Bent hefur verið á að lagasetningin muni geta leitt til þess að framkvæmdaraðilar, sem eru þá fiskeldisfyrirtækin, muni hugsanlega í auknum mæli geta skilað inn illa unnum og ófullnægjandi gögnum vegna umhverfismats í trausti þess að leyfisveitendur veiti þeim leyfi til bráðabirgða án þess að framkvæma fyrst gilt umhverfismat. Þar liggur hundurinn grafinn, frú forseti, að leyfið er til bráðabirgða. Þegar starfsemi er hafin, fólk hefur tekið til starfa, búið er að skapa væntingar og oft búið að valda óafturkræfum umhverfisspjöllum er mjög erfitt að afturkalla leyfin. Það er afar brýnt, frú forseti, að koma í veg fyrir að heimildin til að veita bráðabirgðaleyfi verði lögfest án þess að fullgilt umhverfismat fari fram. Þetta mál snýst um það að mat á umhverfisáhrifum framkvæmda sé gert með óumdeildum hætti, með fullnægjandi hætti og þar með liggi það fyrir ef veita þarf leyfi til bráðabirgða. Það er verið að festa í lög, verði þetta frumvarp að lögum, heimild Matvælastofnunar til að sniðganga úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála um mat á umhverfisáhrifum, sé það haldið galla. Það er mjög alvarlegt mál og það er beinlínis verið að lögfesta ákvæði sem gerir Matvælastofnun kleift að líta fram hjá úrskurðum umhverfis- og auðlindamála. Það er hreinlega ótækt og það má ekki gerast að hægt sé að ganga fram hjá úrskurðum stjórnvalds eins og úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Það er í raun lykilatriði hér í athugasemdum mínum og í athugasemdum Samfylkingarinnar við þetta mál að enginn vafi leiki á því að fullnægjandi mat á umhverfisáhrifum sé forsenda þess að hægt sé að veita leyfið. Og líka, eins og fram kom í upphafi, að ekki sé hægt að viðurkenna gallað mat, hvað þá að gefa út leyfi ef matið hefur ekki farið fram. Þetta eru kannski ekki mjög flókin mál en forsagan er erfið og íslensk stjórnvöld fengu skýrar ákúrur frá Eftirlitsstofnun EFTA um þetta mál sem nú er verið að reyna að bregðast við. Og það er mjög mikilvægt að stjórnvöld, umhverfisráðuneytið, bregðist þannig við að verið sé að svara ábendingum og tilmælum ESA og það sé alls ekki verið að reyna að festa í sessi framkvæmd sem verður til þess að framkvæmdaraðilar geti komist fram hjá því nauðsynlega skrefi, þegar farið er í stórframkvæmdir, sem oftast nær hafa veruleg umhverfisáhrif, að gera mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar með fullnægjandi hætti. Við verðum að tryggja fagleg, viðunandi og lögleg vinnubrögð í þessu ferli eins og öllum öðrum. Það má ekki vera þannig að kappið sem hlaupið hefur mönnum í kinn víða um land, og ég ætla alveg að viðurkenna að ég get skilið að víða sé áhugi fyrir því að setja á fót fiskeldi og áhugi fyrir því að efla starfsemi og atvinnurekstur í heimabyggð og út um landið, í þeim fjörðum þar sem fiskeldi gæti hugsanlega átt heima, verði til þess að vinnubrögðin verði ekki fagleg. Það er þeim mun mikilvægara að ákvarðanatökuferlið fari að lögum og að mat á umhverfisáhrifum fari fram og að þau stjórnvöld sem veita leyfi, leyfisveitendur, taki fullt tillit til niðurstaðna og álitsins sem kemur út úr umhverfismati framkvæmdarinnar. Til þess er umhverfismatið að bæta ákvarðanatöku sveitarstjórna og í þessu tilviki leyfisveitenda, sem eru Matvælastofnun og/eða Umhverfisstofnun, þannig að ákvörðun um framkvæmdir sé tekin með sem minnstu raski fyrir umhverfið, með sjálfbærni að leiðarljósi, með náttúruvernd að leiðarljósi og með samfélagslega hagsmuni til langs tíma að leiðarljósi. Það er nefnilega þannig að mat á umhverfisáhrifum framkvæmda er ekki bara reitur á verkblaði sem hægt er að haka í og gera með einhverjum hætti. Dæmin sanna og sýna að þegar ákvörðunin er tekin hjá ríkisstofnun fyrir sunnan en afleiðingarnar verða í litlum firði fyrir austan, svo eitt nærtækt dæmi sé tekið, verður að vera skýr leið til að gera athugasemdir. Hún fæst í gegnum mat á umhverfisáhrifum og hún fæst einnig, eins og fram kom hér áðan, í andsvörum við hæstv. ráðherra, með því að sjónarmið almennings komi örugglega fram í leyfisveitingunni sjálfri hjá Matvælastofnun. Þetta þarf að vera í lagi og þetta frumvarp verður að vera þannig úr garði gert að hvort tveggja sé tryggt. Annars kemur löggjafinn ekki, að mínu áliti, til móts við þær ábendingar og þau tilmæli sem stjórnvöld hafa fengið frá ESA, bæði árið 2018 og aftur árið 2020 eftir að náttúruverndarsamtök höfðu leitað til ESA. Það ber að þakka Landvernd fyrir að gera það. Áminningarbréfið, sem barst 15. desember 2021, fól í sér að sjónarmið í bráðabirgðaniðurstöðu ESA voru áréttuð en það er, eins og hv. þingmenn vita, fyrsta skrefið að formlegu samningsbrotamáli á EES-samningnum. Næsta skref er þá fólgið í útgáfu rökstudds álits áður en ákvörðun er tekin um hvort málinu sé vísað til EFTA-dómstólsins. Það er mjög mikilvægt að brugðist sé við niðurstöðu ESA með fullnægjandi hætti þannig að ekki komi til þessara næstu skrefa og að ríkisstjórn Íslands verði ekki dregin fyrir EFTA-dómstólinn í þessu máli. Ég fullyrði að hagsmunir Íslands, hagsmunir almennings og hagsmunir fyrirtækjarekstrarins og fyrirtækja í fiskeldi, fara saman við hagsmuni varúðarreglunnar, við þau faglegu vinnubrögð sem mat á umhverfisáhrifum framkvæmda tryggir og að ákvæði Árósasamningsins séu uppfyllt. Allt þetta er þessu stóra ferli nauðsynlegt. Það er ekki og getur ekki verið fyrirtækjunum, sem stundum fara fram meira af kappi en forsjá, til heilla að þessir ferlar séu sniðgengnir. Það er ekki þannig. Það mun alltaf á endanum verða besta niðurstaðan að farið hafi verið að faglegum vinnubrögðum, að það verði tryggt með þessari lagasetningu, ef af verður, og í þessu frumvarpi, að ábendingum ESA verði svarað með fullnægjandi hætti og það sé ljóst að það sé engin leið að veita bráðabirgðaleyfi án þess að mat á umhverfisáhrifum framkvæmda hafi farið fram; að það sé gert með fullnægjandi hætti og að það sé ljóst að í leyfisveitingaferlinu hafi almenningur aðkomu að því með sín sjónarmið. Frú forseti. Þetta eru þau aðalatriði sem ég vildi koma á framfæri hér við 1. umr. um þetta frumvarp. Ég vil segja hér úr pontu að ég treysti því að fulltrúar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd vinni þetta mál þannig að úr verði frumvarp sem allir treysta sér til að styðja og gera að lögum og að við náum utan um þessar framkvæmdir og náum utan um umhverfismat fiskeldisframkvæmdanna og raskið sem því fylgir með fullnægjandi hætti. Það er enginn vafi í mínum huga að slík vinnubrögð munu skila okkur betri framkvæmdum, minni umhverfisáhrifum og samfélagi sem vonandi, a.m.k. í nærsamfélaginu, er þá að einhverju leyti sáttara við framkvæmdina. Og ég er ekki að segja að það sé alltaf þannig að allir séu ósáttir við hana. En við höfum dæmin, t.d. frá Seyðisfirði, um klofið samfélag vegna þess hvernig farið hefur verið fram. Það er líka kostnaður, frú forseti, þegar lítil samfélög eru klofin í herðar niður vegna framkvæmda sem sannarlega eru umdeilanlegar og valda mjög miklum neikvæðum umhverfisáhrifum, þegar það liggur fyrir að framkvæmdirnar gera það en það á samt að veita leyfið. Hvað gera heimamenn þá? Fólk verður að hafa þau verkfæri í sínum höndum að geta komið málefnalegum sjónarmiðum á framfæri og haft áhrif á niðurstöðuna og að leyfisveitendur verði að hlusta á sjónarmið almennings.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þingmanni um mikilvægi umhverfismatsins og með þessu frumvarpi viljum við tryggja að það verði vandað. Ég vil leiðrétta að það er ekki þannig að þetta leyfi sé veitt áður en umhverfismat hefur farið fram heldur einmitt þegar umhverfismat hefur farið fram og leyfishafi búinn að fá grænt ljós. En ef það kemur á daginn að það eru gallar í matinu er hægt að beita þessari heimild, sem er hvatning til að vanda til verka, enda erum við að tala um að leyfishafi sé búinn að fá samþykkt mat og fái síðan leyfi. Það er mjög mikilvægt í þessari umræðu sem við þurfum að vanda líka af því að við skiljum öll mikilvægi umhverfismatsins. Hafi síðan leyfi fyrir framkvæmd sem fellur undir lögin verið fellt úr gildi sökum einhverja annmarka á umhverfismatinu sem hefur farið fram og komið grænt ljós á, þá getur Umhverfisstofnun, að beiðni rekstraraðila, veitt bráðabirgðaheimild fyrir framkvæmdinni í samræmi við þessi skilyrði ef ríkar ástæður mæla með því. En það eru mjög ströng skilyrði fyrir því að koma af stað bráðabirgðaferli og það er ekki þannig að þetta sé einhver óskaleið fyrir leyfishafa, heldur þvert á móti. Þetta er lykilatriði og eitt af markmiðum frumvarpsins er að tryggja að löggjöfin veiti ekki leið fram hjá þessari mikilvægu skyldu til að framkvæma umhverfismatið. Hún er mikilvæg og það er lykilatriði í frumvarpinu að tryggja að löggjöfin veiti ekki leið fram hjá henni. ESA taldi að skilja mætti löggjöfina þannig en þá var framkvæmdin í samræmi við sjónarmið ESA. Athugasemdir ESA vörðuðu kannski fyrst og fremst texta laganna. Síðan er innbyggt í þetta meðalhóf að ef mikið er í húfi, t.d. starfsemi hafin, er rekstraraðila veitt færi á að berja í brestina í stað þess að sæta [[Forseti hringir.]]eingöngu sviptingu og tapi mikilla verðmæta. Þannig að hér er verið að ýta undir mikilvægi umhverfismatsins og tryggja að vandað sé til verka.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Já, það er gott að heyra að það er enginn vilji til að stunda ófagleg vinnubrögð eða fara fram hjá því sem þarf að gera. Það stendur samt eftir að hér er verið að lögfesta leiðina um bráðabirgðaákvæði. Ég sagði það kannski ekki nógu skýrt í ræðu minni áðan hvað veldur mér áhyggjum. Forsagan segir okkur að búið var að úrskurða; úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála úrskurðaði 2018 að fella úr gildi rekstrarleyfi og starfsleyfi fyrir Fjarðarlax og Arctic Sea til laxeldis í sjókvíum í Patreksfirði og Tálknafirði. Þá var brugðist þannig við að þáverandi hæstv. sjávarútvegsráðherra, Kristján Þór Júlíusson, lagði fram frumvarp um breytingu á lögum um fiskeldi sem fól í sér sérstaka heimild ráðherra til að veita rekstrarleyfi til bráðabirgða. Síðan var það kært og svo tók ESA við. Kannski er það kjarnaspurningin í þessu stóra og mikilvæga máli: Þarf bráðabirgðarekstrarleyfi? Það má spyrja að því. Ég spyr mig hvort viðbrögð ráðherrans árið 2018 hafi verið rétt. Þau fóru hér í gegn og ekkert var um það að segja, en ESA brást við. Er það ekki mjög oft þannig, frú forseti, að þegar fyrirtæki hafa fengið bráðabirgðaleyfi þá er, eins og áður hefur komið fram, frekar auðvelt að færa rök fyrir því að það séu t.d. ríkir fjárhagslegir hagsmunir undir og því erfiðara að fella leyfi úr gildi? Mér finnst mikilvægt að við tökum það með inn í myndina.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni traustið sem hún lýsti hér til umhverfis- og samgöngunefndar til að vinna vel úr þessu máli. Ég mun sannarlega ekki láta mitt eftir liggja þar innan borðs. Ég staldraði við eitt atriði í framsögu þingmannsins sem ég held að sé lykilatriði. Það er ekki fyrirtækjunum sjálfum til heilla að það sé einu sinni ásýnd þess að farið hafi verið fram hjá góðum reglum og venjum við leyfisveitingu. Þetta snýst nefnilega ekki bara um að standa vörð um umhverfið og standa vörð um þátttökurétt almennings, þetta snýst líka um það að fyrirtæki sitji við sama borð, t.d. að fyrirtækið fái ekki á sig það orð að það hafi fengið að fara fram hjá reglum af því að það þekkti rétta aðilann, en annað fyrirtæki við hliðina á því í sama rekstri fékk kannski ekki það sama. Þannig að við hljótum öll að vilja sníða allar hjáleiðir fram hjá eftirliti eins þröngt og hægt er. Ég hef áhyggjur af því að með því að festa þetta sem einhverja varanlega hjáleið séum við komin á miklu háskalegri slóðir en þær sem ESA rassskellti okkur fyrir. Það var nú ekkert frábært frumvarp heldur, en það snerist þó um afmarkað atvik í rauninni þar sem var alveg hægt að færa rök fyrir því [[Forseti hringir.]]að tap verðmæta væri í uppsiglingu. Það er ekki svo þegar við erum að setja almenn lög.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þetta andsvar. Ég deili sannarlega áhyggjum þingmannsins um varanlega hjáleið. Það er í rauninni kjarni þessa máls. Ég var ekki hér á hinu háa Alþingi árið 2018 og þingmaðurinn þekkir vel þetta tiltekna dæmi og það kann að hafa verið rökrétt að veita þessa heimild þá, en er rétt að festa hana í lögum með þessum hætti? Það er auðvitað viðfangsefni þingnefndarinnar og okkar hér í þessum sal að taka afstöðu til þess, að fjalla um það ítarlega og taka afstöðu til þess. Ég vil einnig taka undir sjónarmið um mikilvægi ásýndarinnar, þess að fara að lögum og reglum og ekki síst að framkvæma mat á umhverfisáhrifum framkvæmda með réttum og fullnægjandi hætti, af því að það snýst líka um ásýnd þeirrar vöru sem við erum að selja. Og þá erum við bara komin að orðspori Íslands ef út í það er farið. Fyrirtæki sækjast eftir vottunum til að sýna fram á gæði varanna sem þau eru að selja og væntanlega vilja öll fyrirtæki fara að lögum og hafa sem besta ásýnd í þessum efnum. Þeim mun mikilvægara er að vera skuldbundinn ferlinu, gera það eins vel og kostur er og skila þannig niðurstöðu sem er betri fyrir allt samfélagið, umhverfið og fyrirtæki. Í lokin vil ég líka taka undir það sem hv. þingmaður sagði um jafnræði fyrirtækjanna og að það fari allir að lögum og að það sé ekki leið til að búa til ójafnan leikvöll, ef þannig má að orði komast.
Frú forseti. Ég held að ástæðan fyrir því að við verðum að hafa varann á okkur í þessum málum sé bara sú saga sem við eigum, sérstaklega þegar kemur að mati á umhverfisáhrifum. Lög um mat á umhverfisáhrifum halda allt of veikt. Það er engin bremsa gagnvart slæmum framkvæmdum, þeim er flaggað sem slæmum en þær geta samt rúllað áfram. Þetta er veruleiki sem var settur inn í lög sem varanleg hjáleið í rauninni í kjölfarið á bráðabirgðaútfærslu í kringum eina tiltekna framkvæmd sem heitir Kárahnjúkavirkjun. Ég held að bara þess vegna ættum við anda dálítið vel í kviðinn og sjá hvort við viljum endilega festa til framtíðar svona ákvæði. Ráðherrann kom upp í andsvar áðan og lagði áherslu á að þetta mál snerist ekki um að gera umhverfismat óþarft. Það gerir það samt pínulítið vegna þess að samkvæmt frumvarpinu þarf jú umhverfismat að liggja fyrir en framkvæmdin má fara af stað þó að það séu ágallar á matinu. Þá segi ég, frú forseti: Það er ekki umhverfismat. Það er ekki fullþroskað umhverfismat ef það eru ágallar á því. Á grundvelli gallaðs umhverfismats á ekki að fara af stað í framkvæmd. Eða er það ekki eitthvert prinsipp sem við getum hrúgað okkur aðeins utan um? Þetta er svo stuttur tími, frú forseti, en mig langaði að ræða aðeins við ráðherrann um það hvað þessi málatilbúnaður allur segir um aðkomu almennings [[Forseti hringir.]]að ákvarðanatöku á umhverfissviðinu, því að Landvernd og hin samtökin [[Forseti hringir.]]vísuðu þessu máli náttúrlega til Árósasamningsins líka. Það finnst mér ekki minna mál.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að sporin hræða í þessum efnum þegar kemur að sögu mats á umhverfisáhrifum framkvæmda hér á landi, lögbindingunni og öðru slíku og hvernig það var og hefur of oft verið reynt að fara á svig við þá löggjöf. Þetta bráðabirgðaákvæði er, eins og bent hefur verið á, leið fram hjá því að gera almennilegt umhverfismat. Því er ekki lokið eða það er galli á matinu en það er samt hægt að fá framkvæmdaleyfið. Þar liggur náttúrlega hundurinn grafinn í þessu máli og þar þurfum við að setja mjög skýr mörk. Það þarf að svara því, frú forseti, hvers vegna í ósköpunum það sé hugmynd sem yfirleitt sé hægt að skrifa inn í löggjöf að fyrirtæki geti fengið bráðabirgðaleyfi án þess að mat á umhverfisáhrifum hafi farið fram. Mat á umhverfisáhrifum er eðlilegt verklag við allar stórframkvæmdir, alveg sama hvað þær heita, allar slíkar stórframkvæmdir sem krefjast leyfis, hvort sem það er frá sveitarstjórnum, MAST eða Umhverfisstofnun. Það hryggir mig svolítið að þessum áratugum eftir að við fengum loksins löggjöf um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda og síðan á umhverfisáhrifum áætlana sé enn verið að finna leiðir til að leyfa framkvæmdaaðilum að fara lengra en nauðsynlegt er. Og á kostnað hvers? Það er yfirleitt á kostnað samfélags, það er á kostnað umhverfisverndar, þótt e.t.v. megi græða einhverjar krónur í framhjáhlaupinu.
Virðulegur forseti. Við þurfum aðeins að fara fyrst yfir samhengi þessa máls sem er rætt hér í dag. Þann 15. desember síðastliðinn barst íslenskum stjórnvöldum formlegt áminningarbréf frá Eftirlitsstofnun EFTA það sem kemur mjög skýrt fram það mat stofnunarinnar að íslenska ríkið hafi brotið gegn átta greinum í EES-samningnum um mat á umhverfisáhrifum þegar lögum var þröngvað hér í gegnum þingið á einum degi árið 2018 og þeim svo framfylgt, lögum sem veittu ráðherrum í raun rétt til þess að gefa út rekstrarleyfi til fiskeldisfyrirtækja án þess að fullnægjandi og gilt umhverfismat hefði farið fram. Ég held að flest okkar hér inni sem tókum þátt í þessari umræðu þekkjum þar forsöguna. Úrskurðarnefnd umhverfis og auðlindamála hafði úrskurðað haustið 2018 að fella úr gildi rekstrarleyfi og starfsleyfi Fjarðalax og Arctic Sea Farm til laxeldis í sjókvíum í Patreksfirði og Tálknafirði og úrskurðarnefndin vísaði líka frá beiðni fyrirtækjanna um frestun réttaráhrifa. Þáverandi sjávarútvegsráðherra gekk mjög rösklega til verks og lagði fram frumvarp um breytingar á lögum um fiskeldi sem fól í sér sérstaka heimild ráðherra til að veita rekstrarleyfi til bráðabirgða ef fyrra rekstrarleyfi væri fellt úr gildi vegna annmarka á leyfisveitingu. Í kjölfarið beindu náttúruverndarsamtök kvörtun til ESA sem komst að þeirri bráðabirgðaniðurstöðu vorið 2020 að þessa framangreinda heimild ráðherra, sem ég fór hér yfir, væri ekki í samræmi við ákvæði Evróputilskipunar um mat á áhrifum sem tilteknar framkvæmdir á vegum hins opinbera eða einkaaðila kunna að hafa á umhverfið. Sú niðurstaða var svo áréttuð í bréfinu núna í desember. Í þessu felst auðvitað að það er brot á EES-reglum að veita leyfi til framkvæmda eða starfsemi sem heyrir undir lög um umhverfismat án þess að gilt umhverfismat hafi farið fram. Samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2011/92 skulu aðildarríki áður en leyfi fyrir framkvæmd er veitt samþykkja allar nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að framkvæmdir sem líklegt er að hafi í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif séu háðar kröfu um leyfi til framkvæmda og mati á áhrifum þeirra á umhverfið. Þessi bráðabirgðaniðurstaða frá því 2020, sem var í raun áréttuð í bréfinu sem ég minntist á hér áðan, þann 15. desember síðastliðinn, felur í sér að þarna var brotið gegn Evrópureglum um m.a. lýðræðislegan rétt almennings til þess að hafa eitthvað um það að segja hvernig er gengið um náttúruna og hvernig er gengið um umhverfi okkar. Eins og svo oft voru það evrópskar stofnanir, stofnanir Evrópusamstarfsins sem við eigum aðild að, sem tóku til varna fyrir þennan rétt almennings meðan það voru í raun íslenskir stjórnmálamenn sem brutu gegn þessum rétti, með lögum sem gengu algerlega í berhögg við viðurkenndar leikreglur um mat á umhverfisáhrifum sem við og nágrannaþjóðir okkar eigum að styðjast við og höfum skuldbundið okkur til að styðjast við. Það er mjög mikilvægt að laga þetta og vanda til verka núna í hvers kyns lagasetningu sem hefur með þessi tilteknu atriði að gera. Annars eigum við á hættu að Ísland verði enn einu sinni dregið fyrir EFTA-dómstólinn og þá ekki í fyrsta sinn, fyrir að brjóta gegn reglum um mat á umhverfisáhrifum. Við hér á Alþingi eigum að standa með þessum rétti almennings og standa með náttúrunni. Það er hún sem á að njóta vafans. Í því frumvarpi sem rætt var fyrr í dag þá sýnist mér markmiðið fyrst og fremst vera að treysta heimildina, styrkja sérstaklega þessa heimild sem ESA hefur gert svo alvarlegar athugasemdir við. Ég fæ ekki skilið þetta frumvarp öðruvísi. Með þessu er í raun verið að draga mjög rækilega úr vægi reglna um mat á umhverfisáhrifum á sviði fiskeldis. Það er verið að draga tennurnar úr þessu ferli öllu enda leiðir af núgildandi ákvæði og beitingu þess hingað til að fiskeldisfyrirtæki geta í rauninni gengið að því sem vísu að annmarkar á umhverfismati muni ekki hafa aðrar afleiðingar heldur en bara þær að það þurfi að bæta úr slíkum annmörkum síðar með frekara mati. Það segir sig alveg sjálft að þarna er verið að draga úr hvata þessara fyrirtækja til þess að vanda til verka við umhverfismat. Ég held að enginn geti neitað því að það hljóta að verða áhrif þessa frumvarps. Það hefur verið bent á að svona lagasetning geti beinlínis leitt til þess að framkvæmdaraðilar, í þessu tilviki fiskeldisfyrirtækin, muni í auknum mæli skila bara inn illa unnu og ófullnægjandi umhverfismati í trausti þess að leyfisveitendur veiti þeim bráðabirgðaleyfi og án þess að framkvæma fyrst gilt umhverfismat. Hér hefur komið fram í máli hæstv. ráðherra að slík leyfisveiting hljóti að vera háð því að það sé mikið í húfi. En er ekki alltaf svolítið mikið í húfi þegar kemur að fiskeldisframkvæmdum, segir það sig ekki sjálft? Af því að ég veit að hæstv. ráðherra er hérna enn í húsi þá langar mig að spyrja hana, þótt hún sé reyndar ekki sjálf ráðherra þessa málaflokks en þekkir þetta eflaust þokkalega og er í góðu sambandi við fólk sem þekkir vel til og er talsmaður þessa frumvarps hér í dag, og beina þeirri spurningu til hennar, hvort sem hún svarar því núna í andsvari eða einhvern tíma seinna í dag, hvort hún sé sannfærð um að þetta frumvarp komi til móts við þær athugasemdir sem ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hefur beint til íslenskra stjórnvalda, hvort hún sé ekki sammála þeim skilningi mínum eftir að hafa farið yfir þetta og borið saman við reglur EES-samningsins og þær sem af honum leiða að það sé í rauninni alltaf skilyrði um að umhverfismat hafi farið fram áður en leyfi til framkvæmda er veitt og það þurfi að vera gilt umhverfismat. Svigrúm ríkja til að leyfa mat eftir á sé mjög takmarkað. Mig langar að spyrja ráðherra hvort hún sé ekki sammála því mati mínu og þá í ljósi þess lykilatriðis, eins og kemur fram í tilskipun nr. 2011/92, að skilyrði fyrir því að veita megi framkvæmd eða starfsleyfi til starfsemi sem hefur umtalsverð umhverfisáhrif sé að gilt umhverfismat hafi farið fram áður en leyfi er veitt, það sé algjört lykilatriði. Ég myndi kannski vilja heyra frá hæstv. ráðherra hvort hún hafi engar áhyggjur af því, ef þetta frumvarp nær fram að ganga óbreytt og í þeirri mynd sem hefur verið lagt fram fyrir þingið, að það geti skapað þá hættu að Ísland verði dregið fyrir EFTA-dómstólinn á næstu árum. Mér finnst við vera svolítið að byrja á öfugum enda með þessu frumvarpi. Við ættum fyrst og fremst að vera einmitt að tryggja betur og treysta betur þessa ferla, þessa gæðaferla, við umhverfismat. Reglur um svona eftirámat hljóta að grafa undan þessu prinsippi um umhverfismat framkvæmda og eins um þátttökurétt almennings og réttinn til endurskoðunar ákvarðana sem hafa umtalsverð umhverfisáhrif. Eins vil ég fá að beina þeirri spurningu til ráðherra, hvort sem hún svarar í andsvari eða einhvern tímann seinna í dag, hvort henni finnist að almenningur geti átt einhverja raunhæfa aðkomu að veitingu leyfis í svona bráðabirgðamálsmeðferð eins og mælt er fyrir um í þessu frumvarpi. Það er fróðlegt að heyra hvernig ráðherra sjái þetta fyrir sér allt saman. Ég hjó eftir því í skjalinu þar sem fjallað er um áform um lagasetninguna að forsenda fyrir leyfi til bráðabirgða sé björgun verðmæta. En eru það ekki rök sem mætti nota um hvaða fúsk sem er? Þetta hlýtur að grafa undan tilgangi og markmiðum með úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála og þeim réttindum sem umhverfisverndarsamtökum, fyrir hönd almennings og náttúrunnar sjálfrar, eiga að vera tryggð með Árósasamningnum og ákvæðum um umhverfismat í EES-samningnum og þeim gerðum sem leiða af honum. Þetta er það sem ég hef svolítið áhyggjur af þegar löggjafinn og framkvæmdarvaldið bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA með þeim hætti sem gert er í þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Sporin hræða í þessu eins og mörgu öðru. Mig langar aðeins að rifja upp þá sorgarsögu sem átti sér stað í Helguvík þar sem talið var að öllum uppfylltum skilyrðum hefði verið náð. Þar hafði Umhverfisstofnun m.a. komið að sem og Skipulagsstofnun, starfsleyfi veitt á grundvelli umsagna þeirra og umhverfismat hafði farið fram. En þrátt fyrir það fór allt í skrúfuna. Stundum er verið að hlæja að því, segja að það þurfi að fækka eftirlitsaðilum, en þegar um svona stóra atvinnustarfsemi er að ræða eins og hér er nefnd, fiskeldi, sem getur haft verulega þýðingu peningalega séð, þá myndast auðvitað ákveðinn þrýstingur á að veita heimildir fyrir því að koma þeirri starfsemi í gang fljótt og vel. En með þessu sýnist mér að verið sé að búa þannig um hnútana að allur almenningur sé skilinn eftir, þannig að umsagnir verði ekki settar fram þarna, heldur geti einhverjir pólitískt kjörnar heilbrigðisnefndir haft með þetta að gera og ráðið þessu og þrýstingur á þær stjórni þessu. Erum við ekki á rangri leið með því að gera slíkar undantekningar?
Virðulegi forseti. Já, ég held ég geti tekið heils hugar undir áhyggjur hv. þingmanns. Eins og þetta blasir við mér þá býr þetta frumvarp eiginlega til umhverfi, þ.e. laga- og regluumhverfi, sem er þannig að starfsemi getur fengið í raun bráðabirgðaheimild, þótt það hafi ekki tekist að klára almennilegt umhverfismat, því að það er mikið í húfi. En hvað gerist svo ef starfsemi fellur í rauninni á umhverfismatinu, ef svo má segja? Þá er ósköp lítið við því að gera af því að það er svo mikið í húfi og allt er farið af stað. Þannig að með þessu frumvarpi er verið að búa til umhverfi þar sem er gengið út frá því fyrir fram að lagfærða umhverfismatið hljóti að leiða til þess að varanlegt leyfi verði veitt, eins og það sé einhvern veginn hægt að sjá inn í framtíðina. Við eigum auðvitað eftir að fá málið inn í nefnd og fá umsagnir um það og glöggva okkur vel á þessu, en mér sýnist við fyrstu yfirferð að þetta sé ofboðslega vont mál. Ég fæ ekki betur séð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Í 7. gr. laganna, um bráðabirgðaheimild fyrir starfsemi, stendur, með leyfi forseta: „Umhverfisstofnun er heimilt í sérstökum undantekningartilvikum þegar brýn þörf er á að hefja …“ Og svo kemur eitthvað í framhaldinu. „Umhverfisstofnun skal eftir atvikum leita umsagnar hlutaðeigandi heilbrigðisnefndar …“ Eftir atvikum? Hvað þýðir eftir atvikum? Þegar þeim hentar? Hvað þýðir þegar brýn þörf er á? Hver ætlar að skilgreina þessa brýnu þörf? Er það Umhverfisstofnun? Er það sá sem á í hlut, rekstraraðilinn? Já, ég þarf að byrja starfsemina strax af því að það skipti máli peningalega. Ég þarf að standa skil á lánunum mínum og verð að koma verksmiðjunni í gang án tafar. Og hvað þýðir þetta fyrir hlutaðeigandi heilbrigðisnefnd að fá slíka pressu á sig, sem getur í raun og veru þýtt að fyrirtækin fari bara annað? Er ekki bara verið að setja óþarfa pressu á litlar sveitarstjórnir eða litlar heilbrigðisnefndir víðs vegar um landið sem ráða illa við hlutverk sitt vegna vanþekkingar á lögformlegum ferlum? Ég upplifi þetta svolítið þannig að þarna sé bara verið að búa til pressu sem einingar eins og litlar heilbrigðisnefndir ráða bara ekki við. Eins og ég hef sagt mörgum sinnum: Sveitarfélagið Reykjanesbær, þótt stórt sé, réði bara ekkert við að koma verksmiðju eins og þessari kísilverksmiðju í gang. Það þarf bara miklu meira til. Það verður að vera niðurnjörvað kerfi, að mínu mati, sem heldur utan um þetta.
Virðulegi forseti. Ég hef einhvern veginn staðið í þeirri trú að EES-réttur sé frekar skýr um það að umhverfismat verði að hafa farið fram áður en leyfi til framkvæmda er veitt og að ríki hafi mjög takmarkað svigrúm til þess að til að leyfa það að slíkt mat fari fram eftir á. Ég held að það hljóti að ganga í berhögg við anda fyrra reglna ef það er bara hægt að víkja sér einhvern veginn undan þessu vegna þess að umhverfismatið misheppnaðist eða vegna þess að það var fúskað. Þannig að ég held að það þurfi að rýna þetta frumvarp miklu betur. Og eins og fram kom áðan þá hef ég bara áhyggjur af því að Ísland verði dregið fyrir EFTA-dómstólinn fyrir að fara fram hjá frekar skýrum réttarreglum um umhverfismat.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessa söguyfirferð sem var í upphafi hans máls þar sem hann rakti atburðarásina 2018 þegar hagsmunaaðilar fengu bráðabirgðaákvæði sett í lög til þess að bjarga verðmætum, eins og það var rökstutt. Mér finnst mikilvægt að hafa í huga í sambandi við þetta að sú ákvörðunin sem bráðabirgðaákvæðið snerti snerist ekki um reksturinn í heild sinni heldur stækkun hans. Hún snerist um framkvæmd sem fór af stað þrátt fyrir að það væri þekktur galli á umhverfismatinu, þótt það væri vitað af kæru. Það var komin fram kæra gagnvart þekktum galla á matinu og samt var farið af stað í framkvæmdina. Ég hefði einmitt haldið að frekar en að treysta heimildina í sessi, heimildina til að fara fram hjá góðum reglum, þá ættum við að draga einhvern annan lærdóm af þessu dæmi. Við ættum að draga þann lærdóm að vera kannski með skýrari tímalínu teiknaða inn í lögin um það hvenær framkvæmd megi fara af stað á grundvelli umhverfismats. Hvort kærufrestir þurfi kannski að vera liðnir eða hvað það er. Hvort kæra ætti t.d. að fresta réttaráhrifum; ef þú ert ekki búinn að fá úrskurðaraðila gagnvart kæru þá megirðu ekki fara af stað í framkvæmd. Værum við ekki á betri slóðum þar ef við myndum standa þannig vörð um almannahagsmunina sem öll þessi regluverk eiga að standa vörð um?
Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi einmitt hitt naglann á höfuðið þarna. Ef við ætlum að hafa hagsmuni almennings, hagsmuni náttúrunnar, hagsmuni komandi kynslóða að leiðarljósi þá ættum við fyrst og fremst að leggja áherslu á að bæta þá ferla sem umhverfismat lýtur að. Þannig hefur þróunin einmitt verið í Evrópu. Eins og ég sagði áðan finnst mér við svolítið vera að byrja á röngum enda. Hér er í rauninni verið að festa í lög heimild Matvælastofnunar til að sniðganga úrskurði frá úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, sem sagt um að mat á umhverfisáhrifum sé haldið galla, af því að það er verið að lögfesta ákvæði sem gerir stofnuninni kleift að líta fram hjá úrskurðum þeirrar nefndar, þannig að það verði þá bara vaðið áfram í þágu einhverra ákveðinna hagsmuna því að það er svo mikið í húfi, mikil verðmæti sem þarf að bjarga. Þótt það sé ekki ég sem er í andsvörum við hv. þingmann þá langar mig að fá að misnota aðstöðu mína og heyra frá honum - ég er bara forvitinn að heyra hvernig það var þegar lögunum var þröngvað í gegn á einum degi. Hann var á þeim tíma enn þá í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Mér þætti forvitnilegt að heyra frá honum hvernig andrúmsloftið var hérna og hvernig þrýst var á þingheim, hvaða rök voru notuð fyrir því að það þyrfti að æða áfram.
Frú forseti. Já, að rifja upp hvernig var þegar bráðabirgðaákvæðið var sett í lög. Það var svolítill hasar, ég held að það megi alveg segja það, eins og alltaf er þegar lög eru sett á einum einasta degi. Ég var einmitt á þessum tíma í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og skal bara játa upp á mig þann vitleysingshátt að hafa treyst því þegar umhverfisráðherra sannfærði okkur um að það væri alveg passað upp á hagsmuni almennings. Það væri alveg passað upp á sjónarmið náttúruverndar og umhverfisverndar. Eftir á að hyggja var það kannski aðeins of bláeygt. En á hinn bóginn þá erum við kannski með lægri þröskuld þegar kemur að bráðabirgðalausn á einhverjum vanda sem hefur verið keyrðir upp í það að þykja vera brýn þörf sem ríkar ástæður séu til að bregðast við. En staðan er allt önnur þegar við erum að setja almenn lög eins og hér er lagt upp með, og almenn lög sem þurfa ekkert endilega bara ná utan um þessa tegund af starfsemi, þetta gæti væntanlega lekið yfir í alls konar starfsemi. Þá erum við komin á þann stað að vera farin að teikna upp mynstur. Utanríkisráðherra í fyrra varpaði palestínskum flóttamönnum á götuna en hafði ekki fyrir því lagaheimild. Það verður brugðist við því með því að leggja fram frumvarp um að festa þá lagaheimild í sessi. Á heilbrigðisstofnunum er nauðung beitt á sjúklinga í trássi við lög og mannréttindaskuldbindingar. Heilbrigðisráðherra ætlaði að festa þá heimild í lög. [[Forseti hringir.]]Og hér er búið að svína á aðkomu almennings að ákvörðunum í umhverfismálum, [[Forseti hringir.]]það á bara að festa það svínarí í lög. Alltaf farið í vitlausa átt, ekki brugðist við gallanum með því að gera hlutina betri heldur [[Forseti hringir.]]með því að gera gallann löglegan.
Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.
.
Virðulegur forseti. Það er mjög mikilvægt að við lærum af því sem gerðist þarna fyrir, það eru komin þrjú ár síðan, er það ekki? Og gætum þess að þau mistök sem gerð voru þá verði ekki endurtekin og öðlist í raun varanlegt gildi með lagaákvæðum sem festa þá í sessi þessa framkvæmd, þessar reglur sem fela í raun í sér að farið er fram hjá meginreglum EES-réttar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Ég treysti því að þingheimur geti sameinast um það hér og að gerðar verði mjög veigamiklar breytingar á þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég tel að nú sé komin upp sú staða hér á Alþingi að frú forseti eigi að gera hlé á þessum þingfundi til þess að formenn flokka á Alþingi geti sest niður og tekið í sameiningu ákvörðun um að fram fari fagleg rannsókn á sölunni á Íslandsbanka. Við þurfum að komast að sameiginlegri ákvörðun um það að rannsóknarnefnd Alþingis verði skipuð. Rétt í þessu var að birtast frétt á Kjarnanum, þar sem Sigríður Benediktsdóttir, sem sat í rannsóknarnefnd Alþingis um bankahrunið, segir að sala á hlutum í Íslandsbanka til lítilla fjárfesta í lokuðu útboði brjóti í bága við lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Hún segir: „Á grundvelli þess þarf einhver að axla ábyrgð fyrir að hafa heimilað þetta og auk þess þarf að rifta þessum viðskiptum við einstaklinga og ehf., enda eru þau ekki í samræmi við lög og kaupendum og miðlurum hefði mátt vera það ljóst sem og því stjórnvaldi sem heimilaði þetta.“ Frú forseti. Ég geri þá kröfu að við tökum núna hlé á þingfundi til þess að formenn flokka sem eiga sæti á Alþingi geti sest niður og komist að samkomulagi um að hér dugi ekkert annað en rannsóknarnefnd Alþingis til að fara ofan í saumana á þessu. Þetta er spilling, frú forseti. Það lítur út fyrir að hér hafi lög verið brotin. Við verðum að taka þetta alvarlega. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Sigríður Benediktsdóttir segir að þetta brjóti í bága við 3. gr. og mögulega 2. gr. umræddra laga. Í 3. gr. segir: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis. Þá skal við sölu kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði.“ Bréfin voru seld á 117. Í dag standa þau í 128. 5 milljarðar eru þarna komnir. Er það gagnsæi? Er þetta eðlilegt? Nei, hér kemur það fram alveg svart á hvítu; þetta er lögbrot.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það að gert verði hlé á þingfundi til að stjórnarþingmenn geti staðið við fyrirheit gærdagsins og vikið frá aumum afsökunum dagsins í dag og einhent sér í að setja á fót rannsóknarnefnd Alþingis. Eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir vitnaði til hafa komið fram skýrar ábendingar um að brotin hafi verið lög um sölu á eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Mig langar að vitna aðeins í þessi lög vegna þess að hæstv. ráðherra hefur líka komið fram í fjölmiðlum og sagt að hann játi á sig mistök, þ.e. að hafa ekki talað við föður sinn fyrir fram um að kaupa hlut í bankanum. Fyrirgefið, en lögin segja mjög skýrt, með leyfi forseta: „Þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins …“ Hann hefði sem sagt getað [[Forseti hringir.]]hafnað pabba sínum um að kaupa hlut í bankanum sem hann var að selja. Mistökin voru ekki að biðja pabba [[Forseti hringir.]]ekki um að kaupa banka. Mistökin voru þegar ráðherra beitti valdi sínu [[Forseti hringir.]]og samþykkti það að pabbi hans keypti banka.
Ég bið hv. þingmenn um að virða ræðutímann.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram. Við erum allt í einu að ræða um þessa bankasölu í allt öðru samhengi núna eftir að Sigríður Benediktsdóttir stígur fram. Hún sat í rannsóknarnefnd Alþingis. Hún er hagfræðingur hjá Yale. Hún hefur margvíslega aðra reynslu af störfum innan fjármálageirans, hefur unnið hjá Seðlabankanum. Hún gengur svo langt, sem menn hafa þó ekki mikið verið að gera hér í þessum ræðustól, að tala hreinlega um að það þurfi að rifta hluta af þeim sölum sem gengu í gegn í þessu útboði. Þetta er allt annað samhengi sem blasir við okkur eftir að þetta kemur fram. Og svo má reyndar einnig benda á aðra grein sem er á Kjarnanum þar sem er talað um að útboðið sé í ósamræmi við tilmæli OECD um einkavæðingu. Það er nýleg grein þar líka. Ég tek undir það. Við hljótum að krefjast þess að núna verði málið skoðað upp á nýtt og það getur ekki annað verið en að stjórnarliðar og ríkisstjórnin bregðist við þessu með svolítið einbeittum hætti. Við hljótum að skoða samhengi hlutanna eins og það er núna. Það er gerbreytt eftir að Sigríður Benediktsdóttir stígur fram með svona afgerandi hætti.
Frú forseti. Þetta er síðasti dagur fyrir páskafrí, hálfur mánuður þangað til við komum aftur. Við getum ekki skilið við þetta mál eins og það er statt í dag. Við þurfum að nota daginn í dag til að komast að samkomulagi um það að hér verði skipuð rannsóknarnefnd Alþingis sem fer ofan í saumana á þessu máli. Óánægjan er af mörgum toga nefnilega og grunsemdirnar. Fagfólk er bit í rauninni yfir þeim brotum sem virðast hafa verið framin. Almenningi er auðvitað misboðið, bara vegna þess að það kallar fram sárar endurminningar, og á þessum tveimur dögum er atburðarásin farin að minna mig á þegar maður er að flytja. Maður heldur alltaf að maður sé að fara síðustu ferðina að ná í síðasta hlutinn í íbúðinni en það er alltaf einn eftir. Ég veit ekki hvar þetta endar. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. - Frú forseti meira að segja. Ég bið þig að beita þér fyrir því að að það verði kallaður saman fundur þingflokksformanna og formanna, hverra sem er, bara til að komast að samkomulagi um framhaldið.
Frú forseti biður hv. þingmenn enn og aftur um að virða ræðutímann.
Forseti. Þegar við erum í vafa um hversu alvarlegt þetta mál er þá hljótum við - það getur ekki verið vafi til staðar lengur. Það birtist hér frétt eftir frétt sem bendir okkur á hversu alvarlegt þetta mál er. Það er rétta leiðin að setja saman rannsóknarnefnd sem heyrir undir Alþingi og það sýnir líka almenningi í landinu að við tökum þessu alvarlega. Það skapar trúverðugleika í kringum allt ferlið. Ég tek því algerlega undir þá beiðni um að við gerum hlé á þessum þingfundi og að þingflokksformenn fundi og finni lausn á þessu máli, því að forsendurnar fyrir því að fá ríkisendurskoðanda til að skoða þetta mál fyrst einhverra hluta vegna, sem meikar engan sens, eru eiginlega brostnar. [[Forseti hringir.]]Við vitum að þetta er alvarlegt mál. Við sjáum að það fór [[Forseti hringir.]]ótrúlega margt úrskeiðis og við þurfum að rannsaka þetta mál algerlega í kjölinn. [[Forseti hringir.]]Þannig gerum hlé, forseti, og finnum sameiginlega lausn á þessu [[Forseti hringir.]]til að efla traust á þessu ferli öllu saman.
Frú forseti. Gagnrýnin kemur úr öllum áttum og þunginn eykst stöðugt. Ég minni aftur á orð hæstv. forsætisráðherra í gær sem talaði um að það væri eðlilegt í þessari stöðu að gagnrýnar spurningar heyrðust. En það þarf líka að svara þeim, það er ekki nóg að spurningarnar heyrist. Trúverðugleiki ferlisins er laskaður og þá verður að rannsaka málið á trúverðugan hátt og til þess eru rannsóknarnefndirnar. Þær eru öflugt úrræði og verkfæri sem Alþingi hefur til þess. Það sterkasta sem ríkisstjórnin gæti gert núna til að mæta áhyggjunum, til að mæta gagnrýninni, til að svara spurningunum er að sýna það með trúverðugum hætti að hún vilji opið ferli, gagnsætt ferli við að gera þetta mál upp og setja á fót rannsóknarnefnd til þess.
Frú forseti. Af orðum þeirra örfáu stjórnarþingmanna sem hafa tjáð sig um þetta mál, í ræðustóli eða jafnvel í fjölmiðlum, má ráða að þeim sé stórlega misboðið. Þau orð eru reyndar í engu samræmi við hvernig þau telja að best sé að haga næstu skrefum, þ.e. með Ríkisendurskoðunarúttekt frekar en skýrslu rannsóknarnefndar. Þannig að það er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá að það skipti þar máli hver átti þá hugmynd og þetta sé einhvers konar sjálfhelda sem málið er komið í varðandi það. Í ljósi þess að þetta mál er að vinda upp á sig enn frekar legg ég til, svona til umhugsunar, að við setjum núllpunkt hér, bjóðum einhverjum fulltrúa stjórnarflokkanna hingað upp til að eiga þá hugmynd að það verði gerð rannsóknarskýrsla um þetta mál. Við munum samþykkja þá hugmynd, þakka fyrir frábæra framgöngu, þakka fyrir samstöðuna sem við sýnum hér þjóð sem bíður eftir að sjá hvort við ráðum við verkefnið núna vegna þess að við réðum ekki við það síðast [[Forseti hringir.]]og við erum á vondri leið núna.
Forseti. Mér datt ekki í hug, þegar ég vaknaði í morgun, að stjórnarliðið hefði allt einhvern veginn látið sér lynda við þá hugmynd að Bjarni Benediktsson ætti að ráða því hvernig embættisfærslur Bjarna Benediktssonar yrðu rannsakaðar. Fyrirgefið forseti, ég hafði bara ekki hugmyndaflug í þetta. Það hrannast upp fréttir sem benda til þess að vandinn við útboðið á Íslandsbanka sé langt út fyrir það sem Ríkisendurskoðun getur nokkurn tímann náð utan um miðað við það umboð sem hún hefur. Söluráðgjafar fengu 700 milljónir fyrir að hringja í vini sína og bjóða þeim að fá afsláttarbréf. Svo keyptu þeir sjálfir dálítið af bréfum á afslætti og svo er þarna fullt af einhverjum mönnum sem ég hefði haldið að mættu ekki einu sinni opna reikning í Íslandsbanka vegna rannsókna á mútubrotum í Namibíu, [[Forseti hringir.]]hvað þá eiga bankann. Í alvöru, forseti, hvaða della er það að standa í vegi fyrir rannsóknarnefnd til að skoða þetta mál af alvöru?
Virðulegur forseti. Maður þarf að anda ofan í kviðinn þessa dagana til að halda ró sinni. Staðan er þannig. Alveg frá því að þetta gerðist, 22. mars, hefur minni hlutinn hér á þinginu gert athugasemdir við málið og óskað eftir svörum. Hverjir fengu að kaupa og hverjir fengu ekki að kaupa? Hver var hlutur hvers og eins, hverjir voru skornir niður, hverjir komust ekki að borðinu, í hverja var hringt? Þessar spurningar hafa legið í loftinu á hverjum einasta degi frá 22. mars. Svo loksins þegar menn átta sig á því að það er farið að leka út hverjir fengu að kaupa er listinn birtur. Og þá kemur þessi skelfilegi sannleikur í ljós. Þetta var í engu samræmi við það sem lagt var upp með í byrjun. Við sitjum uppi með það að við erum rúin trausti hér á þinginu. Þegar sérfræðingar úti í bæ eru farnir að segja að lög hafa verið brotin verður forseti þingsins að taka það alvarlega og stöðva þennan fund. Það þarf að kalla þetta fólk til þannig að við fáum þessa rannsóknarnefnd sem verið er að biðja um.
Frú forseti. Nú ætla ég að vona að forseti þingsins, ekki sú sem hér situr heldur hæstv. forseti Birgir Ármannsson, sé á tali við formann Sjálfstæðisflokksins að sinna því hlutverki sínu, sem forseti allra þingmanna og Alþingis Íslendinga, að fá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til að sjá ljósið þannig að hann fari ekki villur vegar svona rétt fyrir páskahátíðina - fólk verður að axla ábyrgð á því sem hér hefur farið fram - og þingið samþykki tillögu um að stofna rannsóknarnefnd sem hefur allar þær heimildir sem hún þarf að hafa til að rannsaka bankasöluna sem fram fór í mars. Meðan hér hrannast upp vitnisburðir og fréttir af því hvernig hún fór fram höfum við ekkert val. Ég ætla að leyfa mér að vona í nokkrar sekúndur [[Forseti hringir.]]í viðbót að forseti þingsins standi undir þeirri ábyrgð að vera forseti Alþingis.
Frú forseti. Þegar fleiri og fleiri upplýsingar verða opinberar um lokað útboð á hlut ríkisins í Íslandsbanka vakna efasemdir um að lögunum hafi verið fylgt sem ætlað var að móta reglurnar og sjá til þess að ferlið væri gegnsætt. Það er nefnilega ekki bara það að þeir sem fengu að kaupa hafi verið fyrrum eigendur banka sem ráku þá í strand, og íslenskt samfélag um leið, sem gerir þessa sölu umdeilda. Það er ekki bara það að faðir ráðherrans, sem ber ábyrgð á sölunni, hafi fengið að kaupa hlut á afslætti og fjárfestarnir, sem keyptu og seldu strax í fyrra útboði með miklum hagnaði, hafi fengið að leika sama leikinn, heldur einnig það að söluferlið virðist ekki vera í samræmi við lögin sem setja reglur og skýra umgjörð um sölu bankanna. Forseti. Það eru svo ríkir almannahagsmunir þarna undir að það er mjög brýnt að Alþingi skipi rannsóknarnefnd. [[Forseti hringir.]]Ég ber þá von í brjósti að hv. alþingismenn, allir, hafi þann kjark að standa saman til að skipa þessa nefnd til að koma þessum málum á hreint.
Frú forseti. Ég held að við séum að fara yfir kafla eftir kafla í bókinni Besta leiðin til að ræna banka er að eiga hann, sem gefin var út 2005, um það hvernig sparisjóðakerfið í Bandaríkjunum var tekið yfir af eignasterku fólki. Það er nefnilega þannig að við erum að heyra meira og meira um það hvar lög hafi verið brotin, hvar ekki hafi verið farið eftir tilmælum. Hæstv. fjármálaráðherra sagðist ekki vita að faðir sinn hefði keypt. Það er nú einu sinni þannig að foreldrar okkar alþingismanna og ráðherra skilgreinast sem fólk í áhættuhóp þegar kemur að peningaþvætti og það er tilkynningarskylt ef við gerum einhver viðskipti yfir 15.000 evrur. [[Forseti hringir.]]Það ætti því ekki að koma neinum á óvart að þarna hafi verið einhver tengdur pólitík. [[Forseti hringir.]] Frú forseti. Ég er næstur á mælendaskrá en er alveg til í að bíða með mína ræðu ef ákveðið verður að fresta þingfundi meðan verið er að semja. [[Forseti hringir.]]
Ég minni hv. þingmenn á að ræðutíminn undir liðnum fundarstjórn forseta er ein mínúta þótt þú sért næstur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég var í góðu skapi þegar ég fór heim að sofa í gær því það virtist hafa myndast þverpólitísk sátt um það í þingsal að nú yrði gengið rösklega til verks og sett á fót rannsóknarnefnd Alþingis samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir Alþingis til að fara yfir alla þætti þessarar bankasölu. Síðan sú samstaða virtist hafa náðst hér á þingi hafa í rauninni komið fram upplýsingar sem bregða enn ljótara ljósi á það sem gerðist. Það hefur komið fram að eigendur og starfsmenn umsjónaraðila útboðsins voru sjálfir að kaupa. Þetta hefur stjórnarformaður Bankasýslunnar, sem er einmitt trúnaðarvinur hæstv. fjármálaráðherra, viðurkennt að sé afar óheppilegt. [[Forseti hringir.]]Núna hefur Sigríður Benediktsdóttir stigið fram og beinlínis fullyrt [[Forseti hringir.]]að lög hafi verið brotin og þá allt í einu virðist vera komin ordra [[Forseti hringir.]]að ofan til þingmanna um að það sé bara Ríkisendurskoðun, [[Forseti hringir.]]sem er eiginlega hálf veikluð eftir óeðlileg afskipti löggjafans og framkvæmdarvaldsins af stofnuninni, sem eigi að sjá um þetta.
Frú forseti. Ég ítreka fyrri beiðni mína um að gert verði hlé á þessum þingfundi. Það er gríðarlega mikilvægt að hér haldi ekki áfram umræða um hollustuhætti og mengunarvarnir, að hér haldi ekki áfram umræða um einhver fjármálabix eða hvaðeina sem hæstv. forseta dettur í hug að setja hér á dagskrá. Nú gerum við hlé á þessum þingfundi af því að við erum að tala um miklu stærri mál sem varða þjóðarhag. Við verðum að fá stjórnarliða að borðinu til að skilja alvarleika þess að hér kemur einn af öðrum fram og talar um að lög hafi verið brotin í þessu máli þegar Bjarni Benediktsson tekur ákvörðun um að selja hluta í Íslandsbanka sérstökum vildarvinum sínum og fjölskyldumeðlimum. Þetta eru mjög alvarlegar ásakanir, frú forseti, og það verður að taka þetta alvarlega. [[Forseti hringir.]]Það verður að taka það alvarlega að við komum okkur saman um að skipa hér [[Forseti hringir.]]rannsóknarnefnd Alþingis en ekki einhverja silkihanskameðferð. Tökum nú hlé á þessum þingfundi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er búið að boða til mótmæla hérna fyrir utan klukkan tvö á laugardaginn til að mótmæla þessu en það er spurning hvort það hristi eitthvað upp í ríkisstjórninni. Ég efast um það. Þetta er einbeittur brotavilji, lög brotin, og við þurfum rannsóknarnefnd strax. Við þurfum rannsóknarnefnd sem veltir við öllum steinum, fer ofan í allar sprungur, í öll skúmaskot, dregur öll lögbrotin fram. Það er komið alveg á hreint að lögbrot voru framin. Ég spyr: Ætla stjórnarliðar að láta þetta viðgangast? Hvernig í ósköpunum á hæstv. fjármálaráðherra að skrifa upp á samþykki til föður síns, til þessara fyrrum bankahrunsmanna? Er siðferðið algjörlega horfið hjá stjórnarandstöðunni [[Forseti hringir.]]og ætla þau sér virkilega að láta þetta viðgangast? Ég trúi því ekki.
Virðulegur forseti. Ein af fyrirsögnunum í fjölmiðlum í dag er: „Ráðherrafaðir, hrunmenn og söluráðgjafar“. Þetta er það sem verið er að senda út í samfélagið okkar og þetta gerir hvern mann brjálaðan utan þings og jafnvel innan þings líka. Vísir benti á það í gær að eigendur og starfsmenn umsjónaraðila útboðsins væru einnig meðal kaupenda. Þar á meðal var Þorbjörg Stefánsdóttir sem er helmingseigandi í Íslenskum verðbréfum sem var eitt af fimm fyrirtækjum sem kom að ráðgjöf um söluferlið. Þetta eitt ætti að vera nægilegt til að í gang fari rannsóknarnefnd. Ég bara spyr, virðulegur forseti: Væri hægt að hlekkja sig við þetta púlt til að koma í veg fyrir að þessi fundur haldi áfram?
Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi áðan þá er það þannig að eftir því sem fleiri og fleiri vísbendingar berast um að þarna hafi eitthvað mjög óeðlilegt átt sér stað þá einhvern veginn forherðast stjórnarliðar í þeirri afstöðu að ekki megi skipa rannsóknarnefnd. Þannig er staðan. Þeir standa í vegi fyrir því. Hvað eru margir stjórnarliðar hérna í salnum? Ég sé ekki einn einasta. Ég veit að það er gott veður úti, ég veit að það er alveg að koma páskafrí en við berum ábyrgð hérna. Traustskrísa er komin upp og við getum ekki bara haldið áfram að tala um hollustuhætti og mengunarvarnir. Það er ekkert að ástæðulausu, virðulegi forseti, sem Samfylkingin kallaði eftir því að öðrum ráðherra en Bjarna Benediktssyni yrði falið að fara með þessa bankasölu. Það er vegna þess að hann á sér viðskiptasögu sem beinlínis tengist [[Forseti hringir.]]hruni þess banka sem nú er verið að selja. Mig óraði samt ekki fyrir því, [[Forseti hringir.]]þegar ákveðið var að halda áfram söluferlinu, að nokkrum vikum síðar yrði búið að selja eignarhlut í bankanum til pabba ráðherra, [[Forseti hringir.]]til sakbornings í mútubrotamáli og til fólks með afar slæma reynslu af bankarekstri. Þetta er ótrúlegt og við verðum [[Forseti hringir.]]að slíta þessum fundi og koma á fót rannsóknarnefnd.
Virðulegur forseti. Ég vil eindregið taka undir þá ósk sem hér hefur verið komið á framfæri, þ.e. að gera hlé samstundis, bara nú þegar, á fundi Alþingis. Það er ekki bara af því að það er gott veður út, eins og einhver benti á, heldur er svo mikið undir sem snertir ekki síst traust almennings á þinginu, traust almennings á bankakerfinu og hvernig við viljum sjá það til skemmri og lengri tíma. Það liggur alveg ljóst fyrir með enn frekari upplýsingum sem við erum að fá núna, upplýsingum og skoðun sérfræðinga, eins og Sigríðar Benediktsdóttur sem hefur mikla reynslu af svona málum, að það er fyllsta ástæða fyrir hæstv. forseta til að hafa áhyggjur af því hvernig þetta mál er að þróast. Ég hef, og ég hef sagt það áður, verulegar áhyggjur af þessu sem fulltrúi flokks sem vill að enn frekari skref séu stigin í sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Það er bókstaflega af hálfu ríkisstjórnarinnar verið að eyðileggja það skref [[Forseti hringir.]]af því að við getum ekki tekið það skref meðan vantraustið í samfélaginu, vantraustið á þessu ferli, er með þeim hætti sem nú er. [[Forseti hringir.]]Við þurfum rannsóknarnefnd. Ég biðla til stjórnarþingmanna, ég biðla til ráðherra ríkisstjórnarinnar og forystufólks að stíga þetta skref til þess einmitt að undirbyggja það traust [[Forseti hringir.]]sem við þurfum svo sárlega á að halda þegar kemur að því að byggja upp fjármálakerfið okkar.
Virðulegur forseti. Kjarninn í þessu máli er þessi: Ráðherra sem er grunaður um að hafa brotið af sér í starfi er ekki sá sem ákveður undir hvaða formerkjum rannsóknin á verklagi hans fer fram, hvar hún fer fram, hvert umfang hennar er, hvenær henni lýkur o.s.frv. Ráðherrann sem liggur undir grun um að hafa misbeitt valdi sínu, eða a.m.k. stórkostlega mistekist að sinna skyldum sínum, ákveður ekki hvernig þingið hagar eftirlitsskyldu sinni gagnvart þessum sama ráðherra. Þetta er prinsippmál sem allir þingmenn með lágmarkssjálfsvirðingu hljóta að sjá. Við getum ekki leyft framkvæmdarvaldinu að ákveða hvernig löggjafarvaldið ætlar að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Í guðanna bænum, þið hljótið að sjá þetta. Ég veit hins vegar [[Forseti hringir.]]alveg að stjórnarliðar sjá þetta alveg, þeir vita alveg hvað þeir eru að gera. Þeir eru með opin augun. [[Forseti hringir.]]Þetta eru engir vitleysingar. [[Gripið fram í: Þetta er ákvörðun.]]Þetta er ákvörðun [[Forseti hringir.]]um að standa í vegi fyrir því að þingið sinni eftirlitshlutverki sínu og það er því miður engin nýlunda hjá þessari ríkisstjórn.
Frú forseti. Ég vil taka undir þá kröfu að við gerum hlé á þessum fundi og forystumenn flokkanna, hvort sem það eru formenn þeirra eða þingflokksformenn, setjist niður með forseta og fari yfir stöðuna. Hér er mjög alvarleg staða komin upp. Hér eru ásakanir um spillingu, það eru ásakanir um lögbrot, gagnrýni kemur úr öllum áttum á þetta söluferli. Hér eru almannahagsmunir undir og við sem hér erum kjörin eigum einmitt að gæta þeirra og við þurfum að taka almannahagsmuni fram fyrir sérhagsmuni í þessum efnum sem öðrum. En það er ekki nóg að það séu hv. stjórnarandstöðuþingmenn sem krefjast þess að hér séu almannahagsmunir settir framar sérhagsmunum. Stjórnarþingmenn þurfa að koma með okkur hér. Hv. þingmenn Vinstri grænna, Framsóknarflokksins og jafnvel Sjálfstæðisflokksins verða að koma með okkur til þess að meiri hluti sé fyrir rannsóknarnefnd sem nauðsynlegt er að setja á laggirnar.
Frú forseti. Ég kem hér upp öðru sinni til að taka undir þessa ósk. Það er svo margt í þessu máli og spurningarnar eru svo alvarlegar. Eitt atriði: Þegar menn eru að selja bréf en jafnframt að kaupa þau, í hvaða stöðu erum við þá gagnvart hugtakinu innherji í lögum? Innherji í lögum getur verið fruminnherji en svo er hægt að vera í þeirri stöðu tímabundið vegna starfa sinna, tímabundið vegna skyldna í starfi. Þetta er eitt atriði af ótal mörgum þar sem við erum ekki bara að tala um upplifun almennings af fréttum heldur raunverulega krefjandi spurningar sem þarf að fá svör við.
Forseti. Ég ætla að lesa hér aðeins upp úr Kjarnagrein, en þar kemur fram að OECD gaf út leiðarvísi að einkavæðingu fyrirtækja í ríkiseigu árið 2019. Samtökin segja leiðarvísinn byggja á alþjóðlega viðurkenndum viðmiðum auk áratugareynslu af einkavæðingu innan aðildarríkja OECD og annarra þjóða. Og hvað gerum við? Við hunsum þennan leiðarvísi. Þarna er leiðarvísir þar sem stendur sérstaklega að huga verði að hæfi nýrra kaupenda, að engir ótilgreindir hagsmunaárekstrar liggi fyrir og að rekstraráætlun liggi fyrir hjá nýjum eigendum - skynsamlegar reglur en við hunsum þær. Nú eru stjórnarliðar og ríkisstjórnin að koma í veg fyrir að við setjum saman alvörurannsókn á því hvers vegna þessi leið var farin, hver niðurstaðan var og hvers vegna niðurstaðan er eins og hún er. Ég vil bara benda á, forseti, að það er ekki einn einasti stjórnarliði hér í salnum. Þetta er risastórt mál og þeim er drull - afsakið orðbragðið, forseti. [[Forseti hringir.]]Það er enginn stjórnarliði í salnum. Við verðum að gera hlé og ræða þetta út af því að stjórnarliðar bera augljóslega enga virðingu fyrir áhyggjum minni hlutans af þessu máli. [[Forseti hringir.]]Ég krefst þess að við gerum hlé á þessum fundi og setjumst við, ræðum saman. [[Forseti hringir.]]Ég trúi bara ekki að þetta verði niðurstaðan.
Frú forseti. Nú er hér allt í óefni og uppnámi og það er heimatilbúið vandamál meiri hlutans sem ræður dagskránni í þinginu. Við verðum að fá hlustun og við verðum að fá fundarhlé svo hægt sé að ræða hér á milli formanna og þingflokksformanna um tillögu að stofnun rannsóknarnefndar. Þetta er ekkert flókið. Það þarf að gera þetta og það verður rætt hér þar til yfir lýkur þangað til tillaga um rannsóknarnefnd verður flutt. Þá er hægt að komast að því hvort stjórnarliðar hafi hrygglengju til að standa með fólkinu í landinu og til að standa gegn spillingu.
Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að þylja smá upp. Það er verið að selja eigur ríkisins. Það er verið að selja eigur þjóðarinnar til valinna? Hér eru nokkur atriði: Það eru gefnar villandi upplýsingar til þingsins. Söluaðilar fengu sjálfir að kaupa. Það voru margir litlir aðilar sem fengu að kaupa þvert á loforð. Margir umdeildir aðilar sem grafa undan trausti og fylgir orðsporsáhætta. Menn sem sæta rannsókn er boðið að kaupa þrátt fyrir að traust sé lykilstef. Það er ekki sett neitt ákvæði um lágmarkshlut. Verðið er of lágt. Þátttakendur hafa sjálfir gagnrýnt ferlið. Nánir ættingjar ábyrgðaraðila keyptu. Söluaðilar fengu frjálsar hendur um hverja var hringt í. Gríðarleg skekkja á milli fagfjárfesta og einkafjárfesta. Verulegar efasemdir eru um að allir sem keyptu uppfylli skilyrði um að teljast hæfir fjárfestar. Aðilar kaupa pínulitla hluti með afslætti sem var rökstuddur með því að það væri verið að selja stóra hluti. Þetta eru 13 atriði og þetta er ekki tæmandi listi yfir það sem er verið að gagnrýna, þetta útboð sem menn kalla vel heppnað útboð og eru bara í skýjunum með. Núna, eftir athugasemdir Sigríði Benediktsdóttur, sem sat í rannsóknarnefnd Alþingis [[Forseti hringir.]]eftir bankahrunið, þá hljótum við að taka þetta upp [[Forseti hringir.]]með meiri þunga en við höfum gert og við hljótum að gera hlé á þessum þingfundi til að ræða framhaldið. [[Forseti hringir.]]Við getum ekki farið í páskafrí með svona sleifarlag hangandi yfir okkur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Enn og aftur minnir forseti á að ræðutími undir liðnum fundarstjórn forseta er ein mínúta.
Frú forseti. Ég er öskuill yfir því að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hafi klúðrað þessu söluferli vegna þess að ég taldi mikilvægt að vel tækist til og ég taldi að við værum að stíga gott skref. Ég er algjörlega miður mín yfir þessum vísbendingum um getuleysi Alþingis til að bregðast við þessu klúðri og ég trúi því ekki að fjarvera stjórnarþingmanna héðan úr þingsal, eftir þær fréttir sem okkur hafa borist, eigi að túlka sem svo að þau séu bara ókei með þetta, þau séu bara sátt, þetta fari bara sinn veg. Svo kemur kannski einhver með rasísk ummæli eftir helgi, slatta af kynferðislegri áreitni mögulega líka? Ég veit það ekki. Og gullfiskaminni almennings er það sem við treystum raunverulega á, ef marka má meiri hlutann. Ég neita að trúa því að við séum stödd þar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Í samhengi við fundarstjórn og skipulag þingstarfanna almennt þá hef ég hingað til haldið að ríkisstjórnarflokkarnir hefðu áhyggjur af því að það væri ekki nema vika fyrir þingstörf á milli tveggja vikna frís í tengslum við páska og tveggja vikna hlés vegna sveitarstjórnarkosninga. Að þessi vika yrði svona heldur knappur tími fyrir ríkisstjórnarflokkana að koma málum áfram og á færibandið, ef svo má segja. En nú blasir við að þessi vika er allt of langur tími, því að miðað við flótta þeirra frá umræðunni sem helst ætti að ræða um það að lenda þessu máli með einhverjum vitrænum hætti og miðað við með hvaða hætti hæstv. innviðaráðherra sinnti viðveru sinni hér eftir að upp kom mál fyrir viku síðan og það í hvaða furðulega farveg þessi umræða um rannsóknarnefnd er komin núna, þá velti ég því fyrir mér hvort hæstv. forseti ætli að þreifa á þingflokksformönnum stjórnarandstöðu um að fella niður þingfundi þessa viku sem eiga að vera á milli hléanna tveggja, hvort það hentaði ríkisstjórnarflokkunum betur.
Frú forseti. Það var skemmtilegur þessi 13 atriða listi sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson las upp hérna áðan. Ég veit ekki hvort það er 14. atriðið, en ég staldra dálítið við þessa klifun á því að það hafi verið markmið að finna hæfa aðila til að fjárfesta, en samt einhvern veginn enda þarna á lista menn sem eru aðallega þekktir að því að hafa keyrt banka í þrot og látið almenning bera skuldirnar af því. Þannig að mér finnst þessi nýja merking á hugtakinu „hæfur aðili“ í merkingunni „ríkt fólk“ vera dálítið spes, en það er kannski þannig sem Sjálfstæðisflokkurinn metur hæfni fólks: Ef það er ríkt þá er það hæft. Punktur. Fjarvera stjórnarliða eru auðvitað eftirtektarverð eftir að þau brenndu sig á því að styðja hugmynd okkar um rannsóknarnefnd í salnum í gær og voru síðan skömmuð yfir nóttina og koma hingað til baka og slá skjaldborg um ráðherrann, slá skjaldborg um Bjarna Benediktsson, allir þingmenn stjórnarflokkanna, og neita allt í einu að gera það sem við vorum öll til í að gera í gær. Ég tók eftir því, frú forseti, að Birgir Ármannsson er hættur að spjalla við dimmiterandi stúdentsefni úti á Austurvelli og kominn aftur í hús. Er að vænta einhverra frétta af því hvenær þessum þingfundi verði frestað svo við getum leyst þetta mál? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég held að staðan í dag sé ekki alveg eins og hv. þm. Sigmar Guðmundsson lýsti henni, að stjórnarliðar væru í skýjunum. Þau voru það vissulega fyrstu klukkutímana á eftir en nú er farið að falla svo ískyggilega á silfrið að ég held að það séu farnar að renna tvær grímur á æðimarga. Óþægindin sem birtust í ummælum, greinum, viðtölum og hér í stólnum frá stjórnarliðum benda auðvitað til að svo sé. Ég held að það sé líka alveg augljóst að það er í allra þágu, líka stjórnarliða, að leggjast í þessa rannsókn. Það er enginn að saka þau um að hafa gert neitt af sér. Frú forseti hlýtur hins vegar að átta sig á því að í þessum sal hér núna eru bara stjórnarandstæðingar sem eru þá meira eða minna að tala við sjálfan sig og frú forseta, þannig að ég legg til að það verði fundin leið til að tefla saman stjórn og stjórnarandstöðu.
Frú forseti. Hér hefur verið rætt um röð hlutanna. Það er einhver furðuleg eftiráskýring að það sé orðin einhver forsenda fyrir þessu að Ríkisendurskoðun fái verkefnið fyrst til sín, það stenst auðvitað enga skoðun. Hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á það í umræðu fyrr í dag og rifjaði það upp að auðvitað hefði ríkisendurskoðandi ekki haft neina aðkomu að rannsókn bankahrunsins áður en sérstök rannsóknarnefnd var skipuð um það mál. Ef það á að vera hálmstráið, sem stjórnarliðar ætla að hanga á til að réttlæta þessa nálgun sem þeir í dag virðast tala fyrir, er ekki mikið hald í því hálmstrái.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka stjórnarandstöðunni fyrir að halda þessu máli á lofti. Það skiptir máli að við vöndum vel til verka þegar kemur að þessu eins og margoft hefur komið fram hér í dag. Ég vil samt sem áður leggja fram ákveðna spurningu, af því að við erum alltaf að tala um vandaða stjórnsýslu hér og að við förum eftir stjórnskipan Íslands. Þegar við erum með stjórnsýslukæru þá byrjum við á því að tæma kæruleiðir áður en við förum í eitthvað æðra. [[Gripið fram í: Þetta er ekki skylt.]]- Bíddu, ef við ætlum að fara fram á að við séum með rannsóknarnefnd Alþingis sem fer ofan í þetta allt saman, eins og þið eruð að leggja til, [[Gripið fram í: Já.]]þá langar mig svolítið að við skoðum það að fara fyrst … [[Gripið fram í: Nei.]]- ætlar þú að segja mér hvað mér finnst? [[Gripið fram í.]]Ef við ætlum að fara þessa leið þá langar mig ótrúlega mikið að leggja til, og styðja við það sem við höfum verið að tala um hér í dag, [[Forseti hringir.]]að fara til Ríkisendurskoðunar fyrst og svo ef eitthvað kemur út úr því [[Forseti hringir.]]þá getum við farið í að skoða rannsóknarnefnd Alþingis. Það er það eina sem ég hef fram að færa í þessari umræðu [[Forseti hringir.]]og mér finnst leiðinlegt þegar verið er að leggja mér skoðun í munn [[Forseti hringir.]]hér í pontu.
Forseti biður hv. þingmenn að nota ræðupúltið til að tjá sig og ef þeir óska eftir tveggja manna tali þá geri þeir það annars staðar en inni í þingsal.
Virðulegi forseti. Ég virði það mjög að hv. þm. Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, sem situr á þingi fyrir Framsóknarflokkinn í Suðurkjördæmi, komi hér upp og lýsi sinni skoðun. Mér finnst það gott, mér finnst það virðingarvert. Það felst í því sá metnaður að vilja gera vel og hafa allt uppi á borðum. Það er hins vegar þannig með þessa leið, og ég veit að hv. þingmaður er búin að hlusta á okkur hér í dag, að í því felst engan veginn vantraust á Ríkisendurskoðun. Það er bara það að verkfærin sem Ríkisendurskoðun hefur til þess að draga allt fram, hafa allt uppi á borðum, eru ekki þau sömu og rannsóknarnefnd á vegum þingsins hefði. Ef við höfum raunverulegan metnað, ríkisstjórnarflokkarnir, til þess einmitt að fá hina réttu mynd af þessu, til þess líka, svo ég undirstriki það aftur, að við getum haldið áfram á traustum grunni við að m.a. selja fleiri hluti ríkisins í Íslandsbanka, þá verðum við að fara þessa leið, til að fólkið í landinu öðlist tiltrú á ferlinu. Það er það sem er svo mikilvægt að gerist og þess vegna erum við að leggja þetta til.
Frú forseti. Ég hafði hugsað mér að nota næstu 15 mínúturnar til að ræða ýmislegt sem er slæmt við það frumvarp sem við erum að tala um. En sökum þess að ekki var orðið við bón stjórnarandstöðunnar um að taka hlé á þessum fundi - ég harma mjög að forseti þingsins hafi ekki hlustað á vilja þingmanna - ætla ég að víkja úr pontu til að leyfa fundarstjórn að halda áfram.
Virðulegur forseti. Ég tek eftir því að stjórnarliðum fannst þetta afskaplega sárt og ruku hér úr salnum, þessar örfáu hræður sem létu sjá sig eftir að við vöktum athygli á því að þau væru ekki hér til að eiga samtal við okkur. Mér finnst merkilegt, forseti, þegar við óskum eftir því að hlé verði gert á þingfundi, að áfram skuli haldið. Við óskum eftir því að fá rannsóknarnefnd og hingað koma stjórnarliðar hver á fætur öðrum til að hrútskýra fyrir okkur: Jú, þið megið fá rannsóknarnefnd en bara ef okkur finnst að ekki sé nóg að gert þegar Ríkisendurskoðun verður búin að skoða þetta. Þá skulum við styðja það - ef, ef, ef niðurstaðan er þannig að okkur finnst tilefni til að styðja það. Þetta er auðvitað bara heimsins mesta met í því að koma með útúrsnúninga, tafaleiki, leiðir til að velta boltanum á undan sér og tryggja að engin raunveruleg rannsókn verði gerð á því sem þarna fór fram. Ég legg til, og geri það að tillögu minni, að hér verði enginn þingfundarfriður fyrr en gert hefur verið hlé á þessum fundi og fundið hefur verið út úr því hvernig við ætlum að hrinda af stað rannsóknarnefnd Alþingis.
Virðulegur forseti. Ég er eiginlega alveg sjokkeruð yfir innkomu Framsóknarflokksins hér á síðustu mínútum. Það var augljóslega eftir drjúga fundarlotu þingflokks Framsóknarmanna að ákveðið var að tefla fram mjög svo kröftugum þingmanni, hv. þingkonu Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur, til að útskýra fyrir okkur að þetta væri stjórnsýsluákvörðun sem ætti að fara í stjórnsýslulega úttekt Ríkisendurskoðunar en ekki þá rannsókn sem nauðsynleg er á því hvort brot hafi verið framin við sölu á hlut íslensks almennings í Íslandsbanka. - Eruð þið að grínast í mér, frú forseti? Hún klykkir út með því að segja að hana langi bara svo ótrúlega mikið að leggja til og styðja við það sem við höfum verið að tala um hér í dag - lesist: meiri hlutinn - að fara fyrst með málið til Ríkisendurskoðunar. Ég endurtek það sem hún sagði: Ef það er eitthvað sem kemur út úr því þá getum við farið [[Forseti hringir.]]í rannsóknarnefnd Alþingis. Frú forseti. [[Forseti hringir.]]Ég treysti þessum stjórnarmeirihluta ekki fyrir húshorn. Þau vilja gera allt til að þvælast [[Forseti hringir.]]fyrir því að hér verði framkvæmd alvörurannsókn.
Ræðutíminn undir liðnum um fundarstjórn forseta er ein mínúta, ekki hátt í tvær mínútur, ein mínúta.
Frú forseti. Það var gaman að sjá stjórnarliða loksins mæta hér í sal þangað til ég heyrði hvað þau höfðu fram að færa - mjög svekkjandi miðað við hvað þetta var skemmtilegt í gær. Mér leið eins og hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni þegar ég fór heim úr vinnunni í gær, mér varð að vísu dálítið kalt á puttunum að hjóla meðfram Sæbrautinni heim, en mér var hlýtt í hjartanu af því að ég hafði upplifað meiri samstöðu hér en við eigum að venjast. Þá höfðu fulltrúar allra flokka tjáð sig hér í pontu, ekki um einhverja smjörklípu um úttekt Ríkisendurskoðunar heldur um þá tillögu að setja í gang rannsóknarnefnd Alþingis um útboðið á Íslandsbanka. Allir tjá sig jákvætt um þetta. Sumir sögðu: Jú, kannski væri betra að Ríkisendurskoðun færi yfir þetta, en ef þið endilega viljið, „why not“? Svo bara vöknuðum við upp við vondan draum í morgun og þá var pabbi gamli búinn að tukta þau öll til og þau eru eins og snúið hundsroð. Þau mæta svo bara hér upp í pontu og eru með einhvern derring.
Frú forseti. Þegar ég reyni sem nýr þingmaður að glöggva mig á hlutverki Ríkisendurskoðunar annars vegar og rannsóknarnefnda hins vegar þá sýnist mér nú að helsta hlutverk samkvæmt 5. gr. laganna sé hjá ríkisendurskoðanda að meta hvort reikningsskilin gefi glögga mynd af rekstri og síðan að kanna innra eftirlit stofnana og fyrirtækja og ganga úr skugga um að reikningar séu í samræmi við heimildir fjárlaga. En þegar maður skoðar síðan rannsóknarnefndir þá stendur í 39. gr. stjórnarskrárinnar að Alþingi sé heimilt að skipa nefndir alþingismanna til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varða. Alþingi getur veitt þessum nefndum heimild til að heimta skýrslur, munnlegar, bréflegar, hvort tveggja af embættismönnum eða einstökum mönnum. Ég sé ekki að þessi heimild sé til staðar hjá Ríkisendurskoðun. Það er hægt að láta sækja fólk í yfirheyrslu og láta þá standa fyrir máli sínu hjá rannsóknarnefnd en ekki hjá Ríkisendurskoðun þannig að það er gagnslaust að fara með þetta í gegnum Ríkisendurskoðun.
Forseti. Ég er endalaust einhvern veginn að átta mig á þessari skammsýni stjórnarflokkanna og ríkisstjórnarinnar að skilja ekki virði þess að fara í þessa vegferð í samvinnu við okkur, við stjórnarandstöðuna, þannig að allt þingið geti unnið að þessu saman, farið í ferli, aukið trúverðugleika, aukið traust, af því að það er það sem almenningur þarf á að halda akkúrat núna. Ef ríkisstjórninni væri eitthvað annt um almannahagsmuni þá sæjuð þið hag í því að við, stjórnarandstaðan, værum ekki að hérna öskrandi ill í pontu, sem ég er nota bene núna. Ég er hérna reið og öskrandi ill af því að ég hef gríðarlega miklar áhyggjur af þessu. Ríkisendurskoðandi er ekki rétta verkfærið í starfið. Ef mig vantar að koma nagla í vegginn heima hjá mér þá gríp ég hamarinn, ég gríp ekki skrúfjárnið fyrst, [[Forseti hringir.]]þótt það sé fínasta verkfæri, og prufa það og svo ef það gengur ekki þá næ ég í hamarinn. Ég er ekki vitlaus. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að nota rétt verkfæri. Annars er ríkisstjórnin bara að segja: Við viljum ekki, [[Forseti hringir.]]við erum skíthrædd við það hver niðurstaðan verður og þar af leiðandi ætlum við ekki að nota rétta verkfærið, [[Forseti hringir.]]af því að við viljum ekki að naglinn fari í vegginn.
Frú forseti. Mér fannst atvikið hérna áðan svolítið kómískt. Við höfum mörg hér tekið til máls og fyrir þá sem ekki vita þá er það þannig að í fundarstjórn forseta getur hver ræðumaður talað tvisvar en ekki oftar. Stjórnarandstaðan var hér svo gott sem búin að tæma sinn rétt til að taka til máls í umræðunni og það er fyrst þá sem stjórnarliðar koma inn í þingsal. Þau hafa nánast ekki sést hérna allan eftirmiðdaginn. Þau koma fram með þessi ævintýralegu rök sem hér hafa verið hrakin svo vel þar sem þau líta einhvern veginn á Ríkisendurskoðun sem lægra stjórnvald og rannsóknarnefnd Alþingis sem einhvers konar áfrýjunardómstól. Þetta er lögfræðilegur skilningur stjórnarliða hérna, sem er bara svo ótrúlegt að það þarf varla einu sinni að tala um það.
Frú forseti. Árið 2003 kom út kvikmyndin The Cooler með William H. Macy í hlutverki óheppins manns sem hafði það hlutverk í spilavítunum í Las Vegas, minnir mig, að setjast við hliðina á þeim sem gekk of vel við borðin og þar smitaðist óheppni karakters Williams H. Macys yfir á þá og þeir hættu að vinna. Ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru sumir hverjir í þessari stöðu núna, virðist vera. En The Cooler hét þessi kvikmynd og ég held að það séu akkúrat áhrifin sem verið er að reyna að ná fram með þessari röð hlutanna, það á að kæla málið með því að láta það fyrst velkjast um hjá Ríkisendurskoðun, með fullri virðingu fyrir þeirri góðu stofnun. Þetta snýst ekki um það. En svona kælingaráhrif sem stjórnarliðar sjá í því að fá þetta fyrst í rólegheitin í þar inni nokkra mánuði, jafnvel ár, áður en tekin verður umræða um að setja á laggirnar rannsóknarnefnd. Þetta eru áhrifin [[Forseti hringir.]]sem verið er að leita eftir. Ég skora á ráðherra í ríkisstjórn að setja sig ekki í hlutverk Williams H. Macys í þessu máli. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Kæling eða smjörklípa, það gegnir sama hlutverki í þessu samhengi sem við erum að ræða hér. Það liggur algerlega fyrir hverjar valdheimildir Ríkisendurskoðunar eru. Þær duga ekki. Það verður að stofna rannsóknarnefnd. Við verðum að læra af reynslunni. Það er stundum sagt að sagan endurtaki sig. Ég er eiginlega frekar þeirrar skoðunar að heimska mannanna endurtaki sig þegar þeir virðast svo fullir af afneitun, svo fastir í sjálfum sér og eigin forréttindahugsunum, að þeir komast ekki til að hugsa um almannahagsmuni og hvert raunverulegt hlutverk okkar er hér á hinu háa Alþingi. Það verður bara að gerast, frú forseti, að hér verði frestað fundi, að forseti þingsins boði til fundar með þingflokksformönnum og við semjum um áframhald þessa máls þannig að sómi sé að fyrir hið háa Alþingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Það var árið 2010 sem ég las allar blaðsíðurnar í rannsóknarskýrslu Alþingis um hrun bankanna og þegar ég settist í stól fjármálaráðherra árið 2012 lagði ég á það áherslu að ég fengi að mæla fyrir frumvarpi sem setti umgjörð og tryggði gagnsæi og traust um sölu hluta ríkisins í bönkunum ef til þess kæmi. Við áttum reyndar bara 5% í Íslandsbanka á þessum tíma, 15% í Arion banka og 81% í Landsbanka og það stóð ekki til að selja 70% af þeim banka. Síðan gerist það 2015 að við fáum bankakerfið í fangið eftir stöðugleikaframlögin. Núna, frú forseti, erum við með minni hluta. Við erum minnihlutaeigendur Íslandsbanka eftir þessa sölu. [[Forseti hringir.]]Og eins og fram hefur komið hér í dag virðist svo vera [[Forseti hringir.]]að þau lög sem voru samþykkt hér árið 2012, sem áttu að tryggja að leikar [[Forseti hringir.]]gætu ekki endurtekið sig við fyrri einkavæðingu bankanna upp úr aldamótum, hafi verið [[Forseti hringir.]]brotin. Það er mjög alvarlegt mál, frú forseti, og við verðum [[Forseti hringir.]]að rannsaka það og standa saman um það.
Hv. þingmenn. Ef það skyldi hafa gleymst þá er ræðutími undir liðnum um fundarstjórn forseta ein mínúta
Virðulegur forseti. Ágætur þingmaður sem situr hér í salnum er búinn feitletra fyrir mig það sem skiptir máli í lögunum um rannsóknarnefndir og það er greinilegt að þessar rannsóknarnefndir hafa býsna víðar heimildir til að sinna verkefnum sínum. En það sem mér er efst í huga núna er: Hvar er hæstv. forsætisráðherra Íslands? Hvar eru Vinstri græn sem kenna sig við réttlæti? Ætlar hæstv. forsætisráðherra að láta það yfir okkur ganga að verið sé að brjóta lög, eins og fullyrt er? Ætlar hún að vera einhvers staðar úti í bæ á meðan við erum að reyna að kryfja mál til mergjar og fá það í gegn að þetta mál verði skoðað, eins og lög heimila að sé gert? Eða ætlar hún bara að taka þátt í þeirri samspillingu sem greinilega á sér stað hérna? Það er verið að verja einhverja aðila [[Forseti hringir.]]sem á ekki að vera að verja á þessum tímapunkti.
Frú forseti. Þetta er mjög kunnugleg leikflétta, eins og fram hefur komið. Mig langar að rifja upp fyrirtæki ekkert ósvipað Bankasýslunni sem var í armslengd frá hæstv. fjármálaráðherra og hét Lindarhvoll. Lindarhvoli var falið að fara með sölu svokallaðrar stöðugleikaeigna sem ríkið fékk í fangið 2015/2016. Þeirri sölu var allri lokið 2018 og fóru þá að berast fréttir af því að mögulega hefðu kaupendur, ýmsir vildarvinir, fengið ríkulegan afslátt þegar þeir festu kaup á eignunum. Ríkisendurskoðun fór yfir málið. Sú könnun hófst 2018 og skýrsla barst til Alþingis 2020 en í hana vantaði allar upplýsingar sökum bankaleyndar. Það tók tvö ár að vinna þessa skýrslu, en síðan eru liðin tvö ár [[Forseti hringir.]]þar sem staðið hefur yfir reiptog á milli ólíkra nefnda Alþingis, ólíkra lögmanna úti í bæ, ólíkra sjónarmiða varðandi það [[Forseti hringir.]]hvernig megi gera þessar upplýsingar aðgengilegar almenningi. [[Forseti hringir.]]Þótt ekki væri nema bara vegna Lindarhvols ætti hver heilvita maður að sjá að Ríkisendurskoðunarleiðin er ekkert annað en [[Forseti hringir.]]leið stjórnarliða til að þæfa málið í a.m.k. fjögur ár til að geta haldið áfram í þessu blessaða stjórnarsamstarfi sínu.
Frú forseti. Ég vona að það verði virt við mig að ég hef ekkert glænýtt fram að færa í þessari umræðu enda þarf það ekki. Málið er bara svo alvarlegt að ég er hér til að ítreka það að skipuð verði rannsóknarnefnd á vegum Alþingis. Það sem er áhugavert er að á þessum sólarhring frá því að hæstv. forsætisráðherra tilkynnti um tillögu sína um að vísa þessu til Ríkisendurskoðunar hefur málið orðið alvarlegra og alvarlegra og sífellt fleiri óveðursský hrannast upp á himni. Þeir þingmenn og þeir þingflokksformenn sem voru tilbúnir til þess að vísa þessu til rannsóknarnefndar Alþingis í gær þegar málið virtist ekki eins alvarlegt, eru ekki tilbúnir að gera það núna þegar það stefnir í katastrófu. Frú forseti verður að beita sér fyrir því að það verði gert hlé og kallaður saman þingflokksformannafundur.
Virðulegi forseti. Ég kom inn á það áðan hvað það var spaugilegt hvernig Framsóknarfólk reið hér inn þegar mælendaskráin var í rauninni tæmd, eins og til þess að geta tryggt að þau ættu síðasta orðið. Ég held að þau hafi kannski flaskað á því að samkvæmt þingsköpum er í rauninni hægt að óska eftir umræðu um fundarstjórn forseta á milli hvers einasta ræðumanns í máli. Ég veit ekki hvað klukkan er núna, er hún ekki tvö eða þrjú? Ég held að við munum ekki ræða mikið um hollustuhætti og mengunarvarnir í dag. Það verða kannski fluttar nokkrar stuttar ræður um það. En að öðru leyti munum við auðvitað halda áfram að tala undir þessum lið og krefjast þess að stjórnarliðar standi við gefin fyrirheit um að sett verði á fót rannsóknarnefnd um söluferlið í Íslandsbanka. Það er alger lágmarkskrafa. Með þessu munum við standa með almenningi í landinu, standa með góðum og heilbrigðum viðskiptaháttum og stjórnsýsluháttum.
Frú forseti. Í 3. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum stendur, um meginreglur við sölumeðferð: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis. Þá skal við sölu kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði.“ Frú forseti. Í 249. gr. almennra hegningarlaga segir: „Ef maður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað, sem annar maður verður bundinn við, eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotar þessa aðstöðu sína, þá varðar það fangelsi allt að 2 árum, og má þyngja refsinguna, ef mjög miklar sakir eru, allt að 6 ára fangelsi.“ Þetta er ákvæði um umboðssvik, frú forseti. Frú forseti. Í lögum um ráðherraábyrgð segir: „Ráðherra sá, er ábyrgð ber á embættisathöfn samkvæmt greinunum hér á undan, verður einnig sóttur til ábyrgðar fyrir athafnir undirmanna sinna, er byggjast á téðri embættisathöfn [[Forseti hringir.]]eða lúta að framkvæmd hennar, enda hafi þær verið fyrirskipaðar af ráðherra eða megi, eins og á stendur, teljast eðlilegar eða nauðsynlegar til framkvæmdar henni.“ Ég [[Forseti hringir.]]legg til enn einu sinni að við gerum nú hlé á þessum þingfundi og setjumst niður til þess að komast að samkomulagi [[Forseti hringir.]]um að hér verði sett á laggirnar rannsóknarnefnd Alþingis til rannsóknar á sölu á Íslandsbanka.
Ég vil minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann.
Frú forseti. Ég vildi bara árétta það að þegar upp koma ákveðin tilvik sem þarfnast einhverrar skoðunar eða rannsóknar getur Ríkisendurskoðun hentað mjög vel til ákveðinna verka. En þegar svona mál, eins og hér er undir núna og er til umræðu, þarf sterkari úrræði. Þá þurfum við rannsóknarnefnd Alþingis. Ég ætla aðeins að fara yfir það sem er sagt um rannsóknarnefnd Alþingis á vefnum: „Rannsóknarnefnd eru fengnar ítarlegar heimildir til þess að afla upplýsinga, þ. á m. að taka við upplýsingum sem þagnarskylda er um og hvernig skuli haga meðferð þeirra og varðveislu. Sérstaklega er fjallað um réttarvernd uppljóstrara og um skilyrði þess að einstaklingur geti notið hennar. Þá eru ítarleg ákvæði um réttarstöðu þeirra sem koma fyrir rannsóknarnefnd, þar á meðal um rétt til þess að hafa með sér aðstoðarmann og um greiðslu kostnaðar af störfum hans.“ Það liggur fyrir að ramminn utan um starf rannsóknarnefndar er svo vel skilgreindur og hann er svo vel úthugsaður að hann hentar ákaflega vel um nákvæmlega þetta, enda var það þannig að þegar við rannsökuðum bankahrunið og þegar við fórum yfir söluna á Búnaðarbankanum, þá var nákvæmlega þetta gert.
Frú forseti. Ég er á sömu slóðum og áðan. Mig langar að biðja hæstv. forseta að beita sér fyrir því að fundi verði frestað svo að hægt sé að koma á fundi þingflokksformanna og ræða um það hvernig það verður ákveðið hér á hinu háa Alþingi að stofna rannsóknarnefnd um sölu á ríkishlutum í Íslandsbanka. Við höfum ekki undan að lesa fréttir af því sem misfórst í þessu ferli. Álit fólks eins og Sigríðar Benediktsdóttur, sem sat í rannsóknarnefnd Alþingis vegna bankahrunsins, segir meira en þúsund orð um stöðuna í þessu máli. Ég bið hv. þingmenn sem styðja þessa ríkisstjórn, skyldu þeir heyra til mín í húsinu, að hugsa nú um hag okkar allra, hugsa um hag almennings og huga að því hvernig við getum eflt traust á bankakerfinu. Ef við setjum ekki af stað rannsókn mun traustið hrynja og við megum ekki við því.
Frú forseti. Ég nefndi hér áðan þau kælingaráhrif sem ég held að verið sé að reyna að ná fram í þessu máli og yfirvofandi skoðun á því, burtséð frá því með hvaða hætti hún verður framkvæmd, en ég var hreinlega búinn að gleyma Lindarhvolsmálinu sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson rifjaði hér upp rétt áðan. Ef eitthvað er víti til varnaðar hvað skoðun sem þessa varðar þá er það það mál. Það hefur verið hálfdapurlegt að fylgjast með því hvernig það mál hrekst á milli nefnda og pósta, virðist alltaf hrekjast á milli með það að markmiði að sem minnstar upplýsingar verði birtar. Í ljósi þess hvernig það mál hefur unnist þá held ég að það væri skynsamlegt að reyna að ramma þetta inn á þeim forsendum sem virtist verða að niðurstöðu hér í gær. Ég legg til að hæstv. forseti hlutist til um það.
Frú forseti. Með hverri mínútu sem líður, þar sem hv. þingmenn stjórnarflokkanna sitja ekki hér í þessum sal og taka ekki þátt í umræðunum, með hverri ræðu þar sem við í stjórnarandstöðunni komum upp og krefjumst þess að fram fari óháð rannsókn af rannsóknarnefnd Alþingis á þessum málum, þá verða hv. stjórnarþingmenn, hvort sem þeir eru óbreyttir þingmenn, þingflokksformenn, ráðherrar eða forsetar, meira og meira samsekir í þeirri spillingu og þeim lögbrotum sem koma í ljós. Tökum hlé, frú forseti, svo að spillingin fái ekki að aukast.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason talaði um kælingu og kælingaráhrif. Ég hef oft kallað þetta þöggun. Þöggunarhandbók, það er grein sem ég hef skrifað þar sem ég útlista einmitt aðferðafræðina sem notuð er til að þagga niður óþægileg mál. Ég ætla aðeins að fara yfir efnisyfirlitið í þöggunarhandbókinni: Afneitun eða gera lítið úr málinu. - Þetta þekkjum við. Þetta útboð tókst bara stórvel. Finna blóraböggul. - Nei, þingið gerði þetta. Skjóta sendiboðann. - Nei, þið eruð bara á móti því að selja bankann yfir höfuð. Það er ekkert hægt að taka neitt mark á ykkur. Smjörklípuaðferðin. - Sendum þetta á ríkisendurskoðanda. Afvegaleiðing umræðunnar. - Nei, þið bara treystið ekki ríkisendurskoðanda. Af hverju eruð þið að draga úr trausti á ríkisendurskoðanda? Að endurskrifa söguna. - Já, ég meina, það stóð aldrei til að selja stórum og hæfum langtímafjárfestum einhverja hluti, við ætluðum að fá alls konar svona djókfjárfesta líka. Gaslýsingar. - Já, þið sögðuð ekkert um það fyrir útboðið að þið vilduð ekki alls konar svona djókfjárfesta, ég meina, þetta er bara á ykkur, er það ekki? [[Forseti hringir.]] Ég mæli með því að þið kynnið ykkur þetta, [[Forseti hringir.]]þetta er alveg eftir bókinni, hvert eitt og einasta atriði.
Virðulegur forseti. Það var mjög áhugavert að heyra í hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur hér áðan. Það er bara nákvæmlega svona sem atburðarásin hefur verið, nákvæmlega eftir handbók: Hvernig fer maður að við að þagga niður mál, kæla niður áhrifin af þeim eða afvegaleiða allt? Það hefur ekkert farið fram hjá neinum að stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar hafa verið ósammála um margt þegar kemur að þingstörfum og ýmsum málum, hugsjónum, og því hvert skuli stefna með þetta samfélag. En það sem er í gangi hér er svo alvarlegt vegna þess að við erum að tala um sölu á svo miklum ríkiseigum og við erum að tala um að áform séu um að selja meira. Ég ætla að segja fyrir mitt leyti að mér finnst það ekki koma til greina að halda áfram með sölu á Íslandsbanka eða Landsbanka á meðan ekki eru öll kurl komin til grafar í þessu máli. Ég árétta það sem ég sagði hérna áðan: Ríkisendurskoðun er frábær aðili til að rannsaka afmarkaða þætti. Það er hins vegar ekki það sem hentar þessu máli hér. Við hljótum öll að sjá það og ég kalla eftir því [[Forseti hringir.]]að forseti þingsins, hv. þm. Birgir Ármannsson, komi hingað [[Forseti hringir.]]til að eiga samtal við okkur um hvort hann ætli að verða við ósk okkar um að gera [[Forseti hringir.]]smáhlé til þess að við getum farið betur yfir málin.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á mikilvægan þátt í þessu máli í ræðu sinni um fundarstjórn fyrr í dag. Hún vísaði þá til 2. mgr. 4. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum og benti á að hæstv. fjármálaráðherra þarf sjálfur að taka ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eftir að þau liggja fyrir. Hæstv. fjármálaráðherra getur ekki þvegið hendur sínar af því að faðir hans hafi keypt hlutabréf þegar lög gera ráð fyrir að hann eigi að leggja mat á þau tilboð sem hafa borist og taka ákvörðun um hvort þau skuli samþykkt. Lagagreinin hljóðar svo: „Þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“ Ráðherra ber fulla ábyrgð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Hvað dvelur orminn langa? Af hverju fáum við ekkert að heyra frá hæstv. forseta þingsins? Þá er ég meina hv. þm. Birgi Ármannsson, af hverju hefur hann ekki þann myndugleika í sér að skera úr um þetta mikilvæga mál? Það eru grundvallarhagsmunir sem eru undir; traust almennings, traust þjóðarinnar á því hvernig bankakerfi við viljum byggja upp, traust þjóðarinnar á þessari samkomu. Að við getum sameiginlega leitt þessi mál í farveg, þann farveg sem byggir upp traust, trúverðugleika í því hvernig við viljum hafa grundvallarinnviði, þar með talið fjármálastarfsemi, byggða upp hér á landi. Við eigum að læra af sögunni, sama hversu sár hún kann að vera. Við eigum að þora að horfa á söguna og læra af henni, og ekki bara segja það heldur gera það líka. Það skiptir máli að nýta þau tækifæri og tæki og tól sem rannsóknarnefnd þingsins hefur til þess að kafa ofan í mál, til að byggja upp traust. Þess vegna erum við að fara fram á það við hæstv. forseta að hann skeri skýrt úr um það, komi í lið með okkur og segi: Við skulum setja af stað rannsóknarnefnd þingsins til þess að fara ofan í þetta bankasöluferli til að byggja upp traust þjóðarinnar.
Frú forseti. Áður en ég hef mál mitt langar mig að spyrja forseta hvort ráðherra sé ekki örugglega í húsi, ég hef ekkert séð hana hérna síðustu klukkutímana. Er hægt kanna það og jafnvel fá hana í salinn?
Forseti lætur athuga það.
Hér ræðum við svokallaðan bandorm um bráðabirgðaráðstafanir sem snertir þrjá lagabálka, hollustuháttalögin, fiskeldislög og lög um mat á umhverfisáhrifum. Þetta mál kemur ekki til af góðu eins og vill oft verða. Lögum um fiskeldi var breytt árið 2018 þannig að ráðherra gæti veitt leyfi til bráðabirgða í tíu mánuði sem mætti síðan aftur framlengja um tíu mánuði til viðbótar þó að ekki væri til staðar gilt umhverfismat. Þetta var vegna framkvæmda sem áttu sér stað í tengslum við stækkun eldri starfsleyfa á Vestfjörðum í sjókvíaeldi þar. Sú stækkun var kærð og úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála komst að þeirri niðurstöðu að það miklir ágallar hefðu verið á umhverfismatinu að það var fellt úr gildi. Þó að framkvæmdaraðilar hefðu mátt segja sér að þessir gallar væru mögulega til staðar, sér í lagi þar sem kæran var farin af stað, fóru viðkomandi af stað í framkvæmdirnar og það bjó til mikinn þrýsting á stjórnmálamenn að bregðast við. Það verður að segjast að úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er því miður allt of sjaldan í liði með náttúrunni, bara eins og stór hluti af stjórnkerfi Íslands. Framkvæmdaröflin fá oft meiri hljómgrunn en önnur öfl. Þarna stóð úrskurðarnefndin með náttúrunni, með varúðarreglunni sem kallaði á að þetta mál yrði skoðað betur. Ég held að við séum öll sammála, hvað sem okkur finnst um sjókvíaeldi, að sá rekstur er mikið inngrip í lífríkið þar sem hann er settur niður. Ég held að enginn talsmaður sjókvíaeldis geti haldið öðru fram eða látið sér einu sinni detta í hug að halda öðru fram. Viðbrögðin við þessu öllu voru sem sagt að settur var þrýstingur á stjórnmálin vegna þess að undir væru miklir fjárhagslegir hagsmunir, sögðu rekstraraðilar, þar sem þeir hefðu sett framkvæmdina af stað og hluti af því var að fara að ala seiði til að sleppa út í þær kvíar sem átti að stækka þarna fyrir og ef þessu þyrfti að slátra án þess að hægt væri að rækta það til sláturstærðar þá yrðu rekstraraðilarnir af mikilli fjárfestingu. Segjum að þarna hafi verið tveir möguleikar í stöðunni. Annar möguleikinn hefði verið að vera stranga foreldrið. Stjórnvöld hefðu sagt við rekstraraðilana: Því miður, svona eru lögin okkar. Þið hefðuð getað sagt ykkur að svona gæti farið og hefðuð kannski þurft að vera með belti og axlabönd varðandi þetta umhverfismat. Þið vitið að þetta er umdeildur iðnaður og þið lærið kannski af þessu að fara ekki í mikla fjárfestingu þar sem ekki er hundrað prósent að þið megið fara af stað með framkvæmdina vegna þess að umhverfismatið kann að vera brogað. Þetta var leið hins stranga foreldris, en leiðin sem var valin var leið eftirgjafarinnar. Leiðin sem var valin var að segja: Já, eigum við ekki bara að leyfa þessu að slæda. En það er nú meira en að segja það að leyfa svona að slæda vegna þess að það var gert með því að setja lög sem heimiluðu þetta, setja lög sem voru svo sértæk að það var nánast bara hægt að benda á bandspottana og flotholtin sem þau næðu yfir, þar sem Umhverfisstofnun og Matvælastofnun var gefin heimild, sem ekki var áður í lögunum, til að veita framkvæmdastarfsleyfi þrátt fyrir ágalla á umhverfismati. Það vakti auðvitað ekki kátínu hjá þeim sem eru með náttúrunni í liði. Nokkur samtök, þar á meðal. Landvernd, kvörtuðu undan þessari lagasetningu og leyfisveitingunum sem fylgdu. Þau sendu eina kvörtun til Eftirlitsstofnunar EFTA, eða ESA eins og við köllum hana, og hina kvörtunina sendi þau til skrifstofu Árósasamningsins sem fjallar um þátttöku almennings og náttúruverndarsamtaka í ákvarðanatöku varðandi ákvarðanir sem snerta náttúruna. Það var sem sagt 2018 sem þessi bolti fór að rúlla og í apríl 2020 kom bráðabirgðarúrskurður frá öðrum þessara aðila. ESA skilaði bráðabirgðaúrskurði í apríl 2020 og tók í grunninn undir allt sem Landvernd sagði. Í framhaldinu setti umhverfis- og auðlindaráðuneytið drög að frumvarpi í samráðsgáttina þar sem þó var ekki brugðist við því sem var í raun kjarnaathugasemd ESA um að gilt umhverfismat skuli fara fram áður en leyfi er veitt. Þetta er eitthvað sem ég held að við þurfum að skoða vel í nefndarvinnunni sem fram undan er, hvort það geti í alvöru kallast gilt umhverfismat að eiga eftir kæruleiðirnar sem geta leitt til ógildingar matsins, sérstaklega þegar við erum að tala um stærri framkvæmdir sem flokkast sem meiri háttar íhlutun í náttúruna. Það skiptir nefnilega engu máli, segir ESA, hvort um er að ræða bráðabirgðaákvæði eða bráðabirgðaleyfi eða leyfi til frambúðar. Það þarf að byggja á jafn styrkum grunni. Þessi leið sem var farin 2018, að segja: Auðvitað viljum við hafa hundrað prósent gilt umhverfismat undir varanlegum rekstri en við getum leyft þessu umhverfismati sem hefur verið ógilt að slæda fyrir tímabundna framkvæmd, er eitthvað sem ESA er bara ósammála. Það sem var líka gert í þessum frumvarpsdrögum haustið 2020 var að vandinn var í raun stækkaður. Lagt er til að lögfesta þá praxís sem ESA er að skamma Ísland fyrir að hafa praktíserað í þessu tilviki. Lagt er til að lögfesta hana og lagt er til að breyta því þannig að bráðabirgðaleiðin sé ekki tíu mánuðir sem megi framlengja um tíu mánuði til viðbótar heldur 12 mánuðir sem megi framlengja til annarra 12 mánaða. Það er sem sagt allt í einu komið eitthvað sem heitir bráðabirgðaleyfi upp á tvö ár. Í ýmiss konar leyfisskyldum rekstri er það bara það sem heitir starfsleyfi. Þau þarf bara mjög oft að endurnýja á tveggja ára fresti. Annað sem var gert sem stækkaði vandann var að almenningi, samkvæmt þessum frumvarpsdrögum, var bara gefin ein vika til að andmæla ákvörðunum yfirvalda um að veita bráðabirgðaleyfi. Og það sem er kannski stærsta vandamálið er að sú aðferðafræði sem var í þessum frumvarpsdrögum var færð yfir á annan rekstur þannig að það sem byrjaði sem klæðskerasniðnar lausnir fyrir afmarkaðan rekstur á Vestfjörðum, sem var í vanda í byrjun árs 2018, var allt í einu orðið að tillögu til varanlegrar lagabreytingar sem nær yfir allan rekstur sem hægt er að ná yfir með þeim lagaákvæðum sem hér eru. Þetta voru sem sagt viðbrögð stjórnvalda við bráðabirgðaúrskurði ESA sem barst á vormánuðum 2020. Endanlegur úrskurður ESA barst síðan nokkru seinna, í lok árs 2021. Þá er álitið harðara. Það er harðara vegna þess að íslensk stjórnvöld brutu ekki bara gegn reglum EES-samningsins eins og hafði komið fram í bráðabirgðaákvæðinu varðandi það t.d. að almenningur væri útilokaður frá umfjöllun um bráðabirgðaleyfin og að almenningi væri gert ókleift að kæra þau og að brotin voru ákvæði um að gilt umhverfismat yrði að liggja fyrir þegar rekstrar- og starfsleyfi eru veitt. Þetta var allt saman bæði í bráðabirgðaáliti og í endanlegu áliti ESA. En það sem m.a. birtist þarna í samráðsgáttinni varð til þess að kynda enn meira undir ESA vegna þess að þar sýndu íslensk stjórnvöld á spilin, hvað þau ætluðu að gera. Það er einmitt það frumvarp sem við erum með í höndunum hér þar sem brugðist er við áfellisdómi ESA yfir lögum sem voru sett hér í salnum árið 2018 með því að ætla að festa þau lög varanlega í sessi með svona litlum breytingum. Það er ekki svona sem við bregðumst við gagnrýni, að festa hana. Við þurfum að skoða vel í nefndarvinnunni hvort þetta sé yfir höfuð forsvaranlegt. Þó að það sé alveg hægt að skilja - hvað eigum við að segja, ekki force majeure en það náðist að sannfæra meiri hluta þingheims um að það væri mjög brýnt að setja þessi lög til bráðabirgða 2018. Það getur ekki verið jafn brýnt, og við hljótum að vera dálítið strangari á sönnunarkröfur stjórnvalda á nauðsyninni, þegar um er að ræða varanlega hjáleið hjá því regluverki sem til staðar er til að verja náttúru, samfélag og efnahag á ýmsum svæðum, vegna þess að mat á umhverfisáhrifum snýst um það. Ég man að í umræðunni 2018 varð sumum sem töldu sig vera að tala máli Vestfirðinga tíðrætt um að fólk sem vildi halda fast í mat á umhverfisáhrifum [[Forseti hringir.]]hefði eitthvað á móti því að Vestfirðir myndu vaxa og dafna. Því er öðru nær. [[Forseti hringir.]]Fólk sem vill sterkt mat á umhverfisáhrifum vill akkúrat að samfélög dafni um allt land og efnahagur þar á meðal.
Frú forseti. Mig langar til að nota þetta tækifæri til þess spyrja hv. þm. Andrés Inga Jónsson aðeins út í það hvort hann telji að það sem hér er lagt fram geti hugsanlega uppfyllt kröfur Árósasamningsins. Ég hjó eftir því að ekki er komið svar til náttúruverndarsamtakanna sem skutu málinu líka þangað. Ef ég skil þetta frumvarp rétt þá felst samráðið við almenning í því að leyfið sé birt í eina viku í samráðsgátt stjórnvalda áður en það er tekið til endanlegrar afgreiðslu. Jú, jú, það er auðvitað hægt að orða það þannig að þar með sé tikkað í það box. En ég velti fyrir mér hvort við séum í raun að horfa upp á eitthvað sem gæti verið einhvers konar - nú er ég að reyna að leita að íslensku orðunum, það er stundum talað um „window dressing“ á ensku, eitthvað sem gæti litið vel út en þjónar í rauninni ekki tilgangi sínum.
Frú forseti. Ramminn utan um þessar bráðabirgðaheimildir í frumvarpinu er að það þurfi að vera brýn þörf og það þurfi ríkar ástæður að mæla með því að framkvæmdin fái bráðabirgðaheimild. Við gerum kannski oftast ráð fyrir því að þetta tengist einhvern veginn fjármunum, að þarna séu einhverjar stórar upphæðir undir. En ég held við getum alla vega sagt að þetta tengist einhvers konar skala, hvort sem hann er fjárhagslegur eða að jákvæð áhrif á samfélagið, eða hvað það er, séu það umfangsmikil, að það séu ástæðurnar sem eigi að nota til að réttlæta þetta. Þannig framkvæmdir spretta ekki fullskapaðar upp á stuttum tíma. Það er einhver aðdragandi að framkvæmd sem er það áhrifamikil að brýn þörf kallar á að reglum um umhverfismat verði vikið til hliðar til að hún komist á koppinn. Slík framkvæmd hefur örugglega verið að gerjast árum saman áður en hún komst á framkvæmdastig. Í því samhengi er náttúrlega fráleitt að fólk sem gætir hagsmuna náttúrunnar og almennings fái síðan bara eina viku til að bregðast við með formlegum hætti, sérstaklega þegar við lítum til þess að hagsmunaaðilinn, sem stendur að framkvæmdinni, er væntanlega með mannskap á fullum launum við að halda framkvæmdinni gangandi á meðan félagasamtökin, sem gæta hagsmuna almennings og náttúrunnar, eru oftar en ekki rekin af sjálfboðaliðum. Ef þau eru með starfsfólk þá eru þau vanfjármögnuð, undirmönnuð og aðstöðumunurinn er hrópandi. Ein vika fyrir fólk sem er kannski að vinna sínar umsagnir um kvöld og helgar - ég held að það geti aldrei staðist það viðmið Árósasáttmálans að þátttaka almennings sé raunveruleg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið af því að það styður þá ályktun sem ég hef dregið af lestri frumvarpsins, að það sé í raun ógjörningur að sjá að almenningur hafi raunhæfa möguleika á að koma að veitingu leyfis til bráðabirgða, þ.e. að skila inn athugasemdum um það innan þess stutta tíma sem gefinn er. Ein vika er mjög stuttur tími. Og eins og hv. þingmaður nefndi erum við oftast nær að tala um félagasamtök einstaklinga sem skila inn athugasemdum íbúa og gera það auðvitað kauplaust og í sínum frítíma á meðan fyrirtækin sem standa fyrir framkvæmdinni eru á allt öðrum stað og eru búin að vera að undirbúa téða framkvæmd um árabil, oftast nær. Þetta veldur mér áhyggjum og ég veit að þetta verður tekið upp í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og þarf að skoða mjög gaumgæfilega. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður nefndi, að gildistími svokallaðs bráðabirgðaleyfis til eins árs, sem síðan má endurútgefa einu sinni, segir okkur að praktískt séð gæti verið um tveggja ára leyfi að ræða, þ.e. leyfi sem dugar í tvö ár. Það er of langur tími, frú forseti. Aftur kem ég að því, í umræðunni um þetta frumvarp, hvort það sé yfir höfuð brýn nauðsyn á því að geta veitt bráðabirgðaleyfi. Er ekki betra að gera þetta þannig að öll skilyrði séu uppfyllt, mati á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar sé lokið, það mat sé gallalaust og það sé í raun búið þannig um vinnubrögð og verklag að ekki sé nauðsynlegt að hafa heimild fyrir bráðabirgðaleyfi?
Frú forseti. Ég held einmitt að þetta sé mergurinn málsins: Við ættum ekki að þurfa að hafa einhverja hjáleið í lögum um mat á umhverfisáhrifum eða í því regluverki sem gildir um starfsleyfi eða framkvæmdaleyfi, regluverkið á að virka nógu vel og vera nógu skilvirkt til að skila góðri niðurstöðu á ásættanlegum tíma. Ég held að þarna mætist oft og tíðum hagsmunir bæði framkvæmdaraðila og þeirra sem standa vörð um hagsmuni náttúrunnar. Ef við getum einhvern veginn sniðið kerfið þannig að það virki hraðar en að útkoman sé vandaðri þá held ég að báðir græði. Þetta er dálítið umhugsunarefni af því að eins og þetta álit ESA blasir við mér þá er alls ekki talið æskilegt að vera með neinar hjáleiðir í þessu regluverki. Og í ljósi þess að lög um mat á umhverfisáhrifum tökum við í raun bara beinustu leið upp frá Evrópu, í gegnum EES-samninginn, þá held ég að við ættum að fara varlega í að sníða einhverjar séríslenskar lausnir sem snúast um að afkúpla þetta sameiginlega evrópska regluverk okkar. Ég vil meina að ef ekki væri fyrir EES-aðild Íslands þá hefðum við aldrei fengið einhver fúnkerandi lög um mat á umhverfisáhrifum. Þetta eru einhver öflugustu lög í þágu náttúrunnar sem við eigum þó að ýmsar atlögur hafi verið gerðar að þeim og tennurnar dregnar úr þeim víða. Ég vil ekki vera þátttakandi hér á þingi í einni slíkri tilrauninni enn ef sá ótti minn reynist réttur í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir það sem hér kom fram í ræðu hv. þingmanns, reglur um mat á umhverfisáhrifum eru á meðal þess frábæra sem við höfum flutt inn frá Evrópu í gegnum EES-samninginn. Ég þakka hv. þingmanni fyrir býsna góða ræðu og vil kannski fá að bera undir hann hvort hann sé sammála því að það frumvarp sem hér er til umræðu geti beinlínis leitt til þess að framkvæmdaraðilar muni í auknum mæli skila inn ónýtu umhverfismati í trausti þess að leyfisveitendur veiti þeim leyfi til bráðabirgða án þess að framkvæmt hafi verið gilt umhverfismat. Mér fannst hv. þingmaður orða það ofboðslega vel þegar hann talaði um að verið væri að búa til varanlega hjáleið fram hjá reglum sem snúast um að verja náttúruna. Ég myndi gjarnan vilja fá að heyra aðeins betur frá hv. þingmanni um það hver langtímaáhrifin af þessu frumvarpi gætu orðið að hans mati.
Frú forseti. Mér finnst þetta áhugaverð pæling og eitthvað sem við þurfum að hugsa í alvöru. Í hjarta mínu vil ég trúa á hið góða í öllu fólki. Ég vil trúa því að fólk sem sækir um rekstrarleyfi geri það af góðum hug og telji umhverfismatið sem það er með í höndunum vera gilt og vel unnið. En með því að búa til þessar bakdyr inn í mögulegt tveggja ára bráðabirgðaleyfi þá skapast einmitt, eins og þingmaðurinn segir, þessi vandi. Við getum kallað þetta freistnivanda. Ef ég væri illviljaður framkvæmdaraðili gæti ég hugsað mér gott til glóðarinnar og látið vinna umhverfismat sem er gott og gilt og lítur vel út á yfirborðinu en eftir að framkvæmdir eru hafnar kemur einhver galli í ljós þannig að það fellur úr gildi. Þá er ég kominn inn í þennan heim bráðabirgðaleyfanna. Ég veit ekki, það þarf kannski eitthvert hugmyndaflug í að sjá hvaða vanda þetta gæti skapað en mér finnst eiginlega augljóst að einhvern vanda getur þetta skapað og kannski sérstaklega þann vanda sem við sáum árið 2018, að það er ekki sama hver er. Við sjáum það náttúrlega alltaf með þessa ríkisstjórn, það er ekki sama hver er þegar eitthvað kemur upp á. Sumir aðilar fá ásjá hjá stjórnvöldum og aðrir ekki. Sumir aðilar fá lög samþykkt til að komast fram hjá þeim reglum sem gilda [[Forseti hringir.]]og aðrir ekki. Sumir aðilar fá gullskreytt boðskort á bankaútsölu og aðrir ekki.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir skýr svör og taka undir með honum. Mig langar til að spyrja hann hvort hann deili þeirri skoðun með mér að það að lögfesta með þessum hætti reglur, um að gilt umhverfismat geti einhvern veginn beðið þar til eftir að leyfi eru veitt og allt farið af stað, hljóti einmitt að grafa undan þessum þætti, ekki bara reglunum um umhverfismat framkvæmda heldur líka sjónarmiðum um þátttökurétt almennings og réttinn til endurskoðunar ákvarðana sem hafa talsverð umhverfisáhrif.
Frú forseti. Ég held einmitt að sú hlið málsins sem snýr að þátttökurétti almennings sé mögulega stærsti vandinn við þetta mál. Við þekkjum það vel hversu illa hefur gengið að fullgilda og lögfesta Árósasáttmálann hér á landi. Það er enn ekki komið. En svo birtist það líka í smáatriðum eins og því að þetta frumvarp hér er til komið vegna kvörtunar Landverndar og fleiri til ESA. Bráðabirgðaálit ESA kom fram í apríl 2020. Í september 2020 birtast drög að frumvarpinu á samráðsgátt stjórnvalda og Landvernd bregst við þar með umsögn. Síðan kemur endanlegt álit ESA í kringum áramótin 2021/2022 og þá drífur ráðuneytið sig í að fullklára þetta frumvarp og hendir því á samráðsgáttina, ég man ekki einu sinni hvaða dagsetningar voru á því, 15. desember var það sett í samráðsgáttina með vikufresti, að ég held. Það voru ein eða tvær vikur sem fólki voru gefnar til að bregðast við. Landvernd bara tók ekki eftir þessu máli, enda ekki með fólk í fullri vinnu við að vakta samráðsgátt stjórnvalda. Hefði verið svo mikil ofrausn af ráðuneytinu að splæsa í eitt símtal til Landverndar til að spyrja hvort þau vildu eiga smásamráð um frumvarp sem var samið til að bregðast við kvörtun Landverndar? Ráðuneyti hafa gert annað eins. [[Forseti hringir.]]En þetta segir einmitt dálítið mikið um það hversu lítils virði samráð við samtök sem gæta hagsmuna almennings og náttúrunnar er stundum í Stjórnarráðinu.
Frú forseti. Klukkuna vantar tíu mínútur í fjögur á föstudegi. Frá því í morgun höfum við í stjórnarandstöðu óskað eftir því að gert verði hlé á þessum þingfundi til þess að reynt verði að komast að einhverri niðurstöðu milli stjórnar og stjórnarandstöðu um að skipuð verði formleg rannsóknarnefnd Alþingis til að fara yfir sölu á hlut almennings í Íslandsbanka. Þetta er skýlaus krafa vegna þess að rannsóknarnefnd Alþingis, sem styðst við lög um rannsóknarnefndir Alþingis, hefur víðtækar heimildir til rannsókna, getur kallað fólk í skýrslutöku og mæti fólk ekki í skýrslutöku er hægt að láta sækja það. Þetta er mjög sambærilegt eins og þekkist í sakamálalögunum. Þetta eru miklu víðtækari heimildir en ríkisendurskoðandi hefur fyrir utan það að settur ríkisendurskoðandi er almennur starfsmaður hjá því embætti sem á sitt starf og sitt lífsviðurværi undir því að gera ekkert í óþökk [[Forseti hringir.]]yfirmanna sinna, sem er jú ríkisstjórn Íslands. Við erum ekki með ríkisendurskoðanda sem er kosinn [[Forseti hringir.]]af Alþingi. Gerum hlé á þessum fundi og komumst að niðurstöðu.
Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir orð hv. þingmanns. Mér finnst það algerlega augljóst eftir að upplýsingar hafa komið fram, sérstaklega eftir að þingmenn úr svo gott sem öllum flokkum lýstu yfir stuðningi við að skipuð yrði óháð rannsóknarnefnd á vegum Alþingi, sem undirstrika enn frekar mikilvægi þess að slík rannsókn fari fram, nú síðast ummæli Sigríði Benediktsdóttur sem sjálf sat í rannsóknarnefnd Alþingis um bankahrunið, um að lög hafi verið brotin í þessu söluferli. Ég ætla aðeins að fá að lesa hérna upp úr lögunum, 3. gr.: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni.“ Í greinargerð frumvarpsins sem varð að þessum lögum segir: „Gert er ráð fyrir að bjóða skuli eignarhlut til sölu í opnu söluferli. Nauðsynlegt er hins vegar að rökstyðja sérstaklega ef ekki stendur til að bjóða hlut til sölu með þeim hætti.“ [[Forseti hringir.]] Hvernig var það rökstutt? Jú, m.a. með því að það þyrfti að finna hæfa fagfjárfesta, það þyrfti að finna langtímafjárfesta, stofnfjárfesta o.s.frv., [[Forseti hringir.]]að nú þegar væri búið að ná fram dreifðu eignarhaldi í fyrri fasa söluferlisins. Hvað gerist svo? [[Forseti hringir.]]Við vitum það. Traustið er farið.
Virðulegur forseti. Ég segi nú bara eins hv. formaður Samfylkingarinnar að við gætum alveg farið að flytja sömu ræðuna aftur og aftur, vegna þess að málið snýst um það eitt að á okkur verði hlustað og skipuð verði rannsóknarnefnd eins og um er beðið. Manni þykir það sérstakt að vera að lesa um það í fjölmiðlum, haft eftir stjórnarformanni Bankasýslunnar, að ekki sé hægt að girða fyrir viðskipti þeirra sem hafa fengið dóm eða eru til rannsóknar. Það er ekki hægt að girða fyrir það, það er rétt hjá honum að það sé ekki hægt að girða fyrir það á eftirmarkaði en að ekki sé ekki hægt að girða fyrir það í lokuðu útboði þar sem kaupendur eru handvaldir er mjög sérstakt, að þannig hafi verið haldið á málum að hver sem er gat bara hoppað þarna inn. En það var ekki hver sem er. Það voru hópar, meira að segja fjárfestingarfyrirtæki, sem fengu ekki að kaupa, sem fengu bara ekki boð, fullt af eignafólki hér sem fékk ekki boð. [[Forseti hringir.]]Staðan er þessi. Við verðum að fá þessa nefnd.
Virðulegi forseti. Um meginreglur við sölumeðferð stendur í 3. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis. Þá skal við sölu kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði.“ Hér eru lög sem kveða á um að leita hæsta markaðsverðs en hlutabréfin eru seld með afslætti. Hér eru lög sem kveða á um að gæta gagnsæis og hlutlægni en hlutabréf eru seld til valinna einstaklinga í lokuðu söluferli. Þetta er lögbrot. Við þurfum rannsóknarskýrslu Alþingis um þessa sölu.
Virðulegur forseti. Mér finnst full ástæða til þess að halda þessari umræðu svolítið til streitu. Það er ekkert mál meira knýjandi af samfélagsmálum dagsins í dag til að ná einhverri sátt um en það sem við erum að ræða hér. Þetta voru 50 milljarðar sem voru seldir. Það stendur til að selja meira síðar og jafnvel annan banka til. Það að fara í það ferli allt saman er einfaldlega ekki hægt að gera á meðan við erum ekki búin að taka til eftir þessa sölu, sem nánast allir eru sammála um að hafi ekki heppnast vel. Ég fór hérna yfir ágætislista áðan, bara um þær athugasemdir sem hafa verið gerðar og margir þeirra sem tóku þátt í útboðinu gera athugasemdir á alveg ótrúlega mismunandi forsendum. Síðan fáum við þessi ummæli Sigríðar Benediktsdóttur, sem sat í rannsóknarnefnd Alþingis, hefur starfað hjá Seðlabankanum og er hagfræðingur hjá Yale. Ég ætla bara að segja það hér: Orð hennar um þetta mál hafa miklu meira vægi en öll þau orð sem fallið hafa í þessum ræðustól, bæði af hálfu stjórnarliða og stjórnarandstæðinga. Við verðum að gera hlé á þingfundi og koma þessum málum í farveg áður en við förum í páskafrí.
Frú forseti. Það væri auðvitað að æra óstöðugan að fara að telja endalaust aftur og aftur upp allt það sem hefur aflaga farið við þessa sölu. Það er auðvitað sérkennilegra en hægt er að lýsa að stjórnarliðar skuli ekki vera búnir að átta sig á því að málið versnar og versnar með hverjum klukkutímanum og það er í rauninni furðulegt að það skuli ekki vera búið að sættast á ósk okkar, ósköp eðlilega ósk um rannsóknarnefnd á vegum Alþingis. Síðan er annar vinkill á þessu máli, að það á auðvitað ekki að vera í höndum lítils meiri hluta á Alþingi að stöðva rannsókn á svona raðklúðri og risaklúðri sem hefur áhrif á traust bankana í landinu. Þannig að, frú forseti, við verðum að fá rannsókn á málinu.
Frú forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með því hvernig fjarvera stjórnarliða hefur verið að aukast með hverri klukkustundinni sem líður, sennilega af því að þau voru skömmuð fyrir að taka vel í hugmynd okkar um rannsóknarnefnd Alþingis í gær. Það segir sitthvað um stemninguna í stjórnarflokkunum, að fólk sem mætir hér ærlegt og tekur vel í góða hugmynd, sama hvaðan hún kemur, fái skömm fyrir þannig að það leggist í eitthvert krónískt þagnarbindindi og kannist ekki einu sinni við stuðninginn og fari allt í einu bara að taka undir einhverja smjörklípu um allt aðra rannsókn. Þessi fjarvera er líka dálítið slæm hvað varðar ráðherrana sem eiga hér mál á dagskrá og mig langar að ítreka beiðni mína til forseta við upphaf ræðu um málið sem við erum að fjalla um hér núna þar sem ég bað um að ráðherra kæmi í salinn, [[Forseti hringir.]]alla vega í hús. Var eitthvað orðið við því? Er ráðherra í húsinu? Og ef ekki, [[Forseti hringir.]]liggur þá ekki beint við að fresta þessum fundi alveg óháð öllum beiðnum okkar [[Forseti hringir.]]um það vegna rannsóknarnefndarinnar? Ef ráðherra er fjarverandi getum við ekki verið að fjalla um mál ráðherrans.
Forseti. Mér finnst nauðsynlegt að halda til haga að mikilvægur hluti í þessu máli sem verið er að vekja athygli á er hlutur þingsins í þessari sölu, eða svokallaður hlutur þingsins. Mér finnst mikilvægt að taka aðeins til varna þar af því að þingið hefur einungis fengið þetta mál til sín eftir að það var búið að taka ákvörðun um að það ætti að selja og það er sett þannig upp að það eigi að leita umsagnar Alþingis. Það er hluti af ferlinu, svona tékkbox sem þarf að fylla í. En þingið fékk einfaldlega of skamman tíma til að fara yfir málið með einhverjum alvöruhætti af því að það var búið að taka ákvörðun um að selja. Það var góður tími og þá varð að drífa í að klára þetta. Það var heimtað að þingið skilaði á ákveðnum tíma. Framkvæmdarvaldið heimtar að þingið klári á einhverjum tíma, sem er ekkert endilega sá tími sem þingið þarf til þess að geta klárað málið á faglegan hátt. Þannig að öll umræða um [[Forseti hringir.]]að þingið komi einhvern veginn að þessu máli er blekkingarleikur og ég vil vara við því [[Forseti hringir.]]að það sé einhvers konar samábyrgð sem þingið beri í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem sagt hefur verið hérna, að við verðum að gera eitthvað í þessu máli vegna þess að þetta er okkur til háborinnar skammar eða réttara sagt ríkisstjórninni til háborinnar skammar. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni þá er gengi bréfanna komið í 128, sem þýðir nærri 5 milljarða kr. hækkun frá því sem það var núna síðast. En ef við tökum það sem fyrst var í útboði þá er það ekki undir 30 milljörðum. Ríkið er búið að vera dunda sér við að selja bankana í tómu bulli, lögbrotum og öllu, en á sama tíma er sárafátækur einstaklingur, einn af fátækustu einstaklingum landsins, að berjast fyrir því að eiga fyrir mat og fær dæmt í Hæstarétti - við þið hversu mikið, fyrir sex ár? Innan við 1 millj. kr. Setjið það í samhengi við það sem verið er að úthluta einkavinum hér. Þetta er til háborinnar skammar.
Frú forseti. Ég kem hér upp til að spyrja hvort það hafi ekki örugglega heyrst í okkur hér í þingsalnum sem höfum nú í heilt síðdegi staðið hér og óskað eftir því að á okkur sé hlustað og boðað til fundar með þingflokksformönnum og fundin lausn á því hvernig við stofnum rannsóknarnefnd Alþingis um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka eins og hér hefur verið rætt í allan dag. Ég ætla að leyfa mér að halda í vonina enn um sinn en ég verð að viðurkenna að þessi vinnubrögð og þvergirðingsháttur eru ekki til þess fallin að létta þingstörfin og ekki til þess fallin að gefa almenningi í landinu von um að það eigi að efla traust á þessu ferli og taka af allan vafa, eða réttara sagt að upplýsa allt sem gert var í ferlinu þegar hlutur ríkisins í Íslandsbanka var seldur.
Forseti vill aðeins segja það að forseti heyrir það sem hv. þingmenn segja.
Frú forseti. Það eru ýmsir meinbugir á því að láta það nægja að Ríkisendurskoðun rannsaki þetta mál. Hér hefur t.d. verið vitnað til þess hvernig Ríkisendurskoðun lagði blessun sína yfir bankasölu fyrir tveimur áratugum, sem reyndist svo þegar nánar var að gáð ekki hafa farið fram í samræmi við góða stjórnsýslu og viðskiptahætti. Þegar ég segi þetta er ég ekki að gera það til að kasta einhverri rýrð á Ríkisendurskoðun heldur til að árétta það að Ríkisendurskoðun hefur ekki sömu rannsóknarheimildir og rannsóknarnefndir á vegum Alþingis. Það er alveg á hreinu. Þess vegna vil ég bara segja það að jafnvel þótt Ríkisendurskoðun taki þetta mál til skoðunar er algerlega ljóst í mínum huga að það verður að skipa rannsóknarnefnd á vegum Alþingis til að fara yfir þetta söluferli til þess að skapa traust. Það kemur ekkert annað til greina.
Forseti. Mér skilst, eða mér skilst það ekki heldur veit ég að forseti er búinn að boða fund þingflokksformanna og það verður gert hlé á þingfundi, sem er fínt. Það tók ekki nema - hvað erum við búin að vera hér í marga klukkutíma núna? Ég er algerlega búin að missa sjónar á tímanum. Við höfum beðið um hlé á þingfundi í þó nokkuð langan tíma núna. Mér þykir ótrúlegt að við þingmenn þurfum að koma hingað upp trekk í trekk í marga klukkutíma í fundarstjórn forseta til að fara fram á jafn sjálfsagðan hlut og að gert verði hlé á þingfundi til að ræða niðurstöðu í risastóru máli er varðar traust almennings á bankakerfinu og á ráðherra og ríkisstjórninni. Þannig að það er loksins komið, en því miður er það búið að taka allt of langan tíma. Ég vona bara að við finnum einhverja niðurstöðu í þessu máli sem ríkir sátt um, því að ég endurtek hér: Mér þykir það ekki [[Forseti hringir.]]boðlegt eða mér þykir það sæta furðu [[Forseti hringir.]]ef meiri hlutinn ætlar í alvörunni [[Forseti hringir.]]að taka þá ákvörðun um að ljúka þessu máli þannig að við náum ekki sátt um þetta mikilvæga ferli þannig að sátt náist um niðurstöðuna.
Frú forseti. Já, við erum loksins að setjast á fund með hæstv. forseta Alþingis í þeirri von að stjórnarmeirihlutinn, ekki bara heyri það sem við segjum heldur skilji á hvaða forsendum við erum að krefjast þess að hér verði fagleg, ítarleg rannsókn á sölu ríkisstjórnarinnar á hlutum í Íslandsbanka. Það er svo kaldhæðnislegt að svona fagleg rannsókn sem verður að fara fram á þessum verknaði skuli vera í hlekkjum meiri hluta á þinginu, sem hugsar mögulega fyrst og fremst um ríkisstjórnina og stjórnarsamstarfið og að ekkert óþægilegt komi fyrir hjá þeim, en minna um almannahag. Það er eitthvað kaldhæðnislegt við það að við skulum vera föst í því, í þessum meirihlutavilja sem vill ekki rannsaka.
Frú forseti. Það er mikilvægt að halda því til haga þegar við erum að tala annars vegar um rannsóknarnefnd Alþingis og hins vegar um Ríkisendurskoðun, að Ríkisendurskoðun fór yfir söluna á Búnaðarbankanum í tvígang, 2003 og 2006. Í millitíðinni höfðu borist nýjar upplýsingar frá Vilhjálmi Bjarnasyni og í bæði skiptin var það gefið út að það hefði ekkert verið neitt sérstaklega mikið athugavert við söluna. Síðan er stofnuð rannsóknarnefnd um nákvæmlega sama mál og þá kemur öll drullan upp á yfirborðið, eins og við þekkjum. Þá var ríkisendurskoðandi spurður um hvort hann stæði við fyrra mat sitt á bankasölunni. Ríkisendurskoðandi sagði þá að hann gerði það en sagði síðan: „Breytir engu í því sambandi þó rannsóknarnefnd Alþingis hafi nú á grundvelli upplýsinga og ábendinga, sem bárust umboðsmanni Alþingis sl. vor undir þeim formerkjum að hann gætti trúnaðar um uppruna þeirra, og á grundvelli víðtækra rannsóknarheimilda sinna …“ Þannig að það liggur bara nákvæmlega fyrir að ríkisendurskoðandi sjálfur hefur viðurkennt að hann hafi komist að „vitlausri niðurstöðu“ vegna þess að hann hafði ekki fullnægjandi gögn sem rannsóknarnefndin hafði hins vegar síðar. Þetta finnst mér algerlega ramma inn allt það mikilvægi að það sé rannsóknarnefnd sem fari yfir þetta og að í leiðinni höldum við því þá til haga að það er líka skjalfest og vottað að ríkisendurskoðandi sjálfur hefur bent á það að rannsóknarnefnd hafi tæki og tól sem ríkisendurskoðandi hafi ekki. [[Gripið fram í: Heyr, heyr, mjög gott.]]
Virðulegur forseti. Ég vil koma hér og lýsa ánægju minni með að það sé að nást samkomulag um fund sem er búið að vera að óska eftir í allan dag. En mér þykir það skjóta skökku við að lýðræðislega kjörnir fulltrúar, sem við erum öll, skuli ekki hafa annað uppi í erminni en að djöflast hér í pontu í fundarstjórn til að fá fram einhverjar upplýsingar og einhverjar rannsóknir sem við teljum að þurfi að fara fram. Þetta er auðvitað bara algert gerræði. Við getum óskað eftir því í fjárlaganefnd; ef þrír leggja fram einhverja beiðni þá fer það í gang. En hér gerist bara ekki neitt af því að meiri hlutinn stjórnar því hvað á að skoða og um hvað á að ræða. Það náttúrlega bara mjög sérstakt að reglur þingsins skuli vera með þessum hætti. Við eigum, þótt í stjórnarandstöðu séum, að hafa fullan rétt á því að óska eftir öllum þeim rannsóknum og öllum þeim upplýsingum sem við teljum að við þurfum að hafa til að geta tekið ákvarðanir í framhaldinu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ríkisendurskoðandi er með frumkvæðisrétt, getur sjálfur hafið athugun á þeim atriðum sem hann telur að sé nauðsynlegt að skoða. Vandinn er sá að hann er ekkert svo rosalega vel fjármagnaður. Þrátt fyrir tilraunir okkar í minni hlutanum á þingi til að bæta það þá dagar svona fjármagn einhvern veginn uppi hjá meiri hlutanum, þannig að ríkisendurskoðandi hefur ekki nægt fjármagn til að sinna öllum frumkvæðisathugunum sem þar eru í boði. Þannig að það er margt sem fer undir vagninn þar. Það sem ég hef áhyggjur af, forseti, ef Ríkisendurskoðun er einmitt með þennan frumkvæðisrétt að elta mál, er að ef ráðherra kemur og segir Ríkisendurskoðun að fara að skoða eitthvað sem ráðherra ber ábyrgð á líka, þá sé það dálítið búið að menga skoðun og frumkvæðisrétt Ríkisendurskoðunar. Ég hef áhyggjur af því. Ég geri ekki lítið úr því, ég held að Ríkisendurskoðun myndi vinna það faglega, en það er samt óneitanlega óþægilegt að ráðherra skipti sér af, því að Ríkisendurskoðun er hvort eð er með möguleika á að skoða þetta af eigin frumkvæði, bara ef fjármagnið væri til staðar.
Frú forseti. Hér fyrir stuttu varð þeim forseta sem nú situr í stólnum að orði að forseti heyrði það sem þingmenn segðu. Og það gerði hann svo sannarlega því að þremur dögum seinna kom fundarboð til þingflokksformanna. Þannig að ég vil bara þakka virðulegum forseta fyrir að hafa gætt embættið sinni jákvæða áru og þar með lagt sitt af mörkum til að einhver botn næðist í þessa þrætu á milli flokkanna. Af því að það er náttúrlega fáránlegt við séum búin að takast á um það í þingsalnum í tvo og hálfan klukkutíma hvort fólk geti bara sest niður til að ræða eitthvað sem ég hélt í gær að við værum öll sammála um. Það er alveg fáránlegt að stjórnarliðar séu að setja okkur í þá stöðu að flækja þingsalnum inn í svona karp í þetta langan tíma eftir að hafa haldið því fram hér vikum saman að störf þingsins væru í hönk út af stjórnarandstöðunni. Hér bíða 17 mál órædd á dagskránni sem hefði væntanlega verið hægt að klára að miklu leyti ef stjórnarliðar hefðu ekki verið að þvælast svona fyrir okkur og sjálfum sér.
Virðulegur forseti. Sporin hræða. Ég hef ekkert á móti ríkisendurskoðanda, ég vissi eiginlega ekki nafnið á honum fyrr en í dag og vissi ekki hann hefði hreinlega verið nýskipaður, en hann hefur ekki tól og tæki til að taka á þessu. Af hverju segi ég: Sporin hræða? Við skulum taka málið sem ég er búinn að margítreka hérna í pontu, málið sem tapaðist fyrir Hæstarétti varðandi búsetuskerðingarnar. Hver benti ríkisstjórninni á það í upphafi að þetta væri lögbrot löngu áður en það fór fyrir dóm? Umboðsmaður Alþingis. Í umboði okkar sagði hann: Þið eruð að brjóta lög. Hvað gerði ríkisstjórnin? Hunsaði það. Fór með það fyrir héraðsdóm. Héraðsdómur sagði: Þið eruð að brjóta lög á fátækasta fólkinu, fólki í sárafátækt. Hvað gerði ríkisstjórnin? Fór með málið fyrir Landsrétt. Landsréttur sagði, og staðfesti dóm héraðsdóms: Þið eruð að brjóta lög á fátækasta fólki landsins. Hvað gerði ríkisstjórnin? Fór með það fyrir Hæstarétt. Sporin hræða.
Virðulegur forseti. Verð á hlutabréfum Íslandsbanka er í dag 128 kr. Tilboðsverðið sem hinir hæfu fjárfestar fengu að kaupa á var 117 kr. Miðað við þetta varð almenningur af 5 milljörðum kr. vegna þessara hrakfalla. Það er hægt að gera ansi margt fyrir 5 milljarða kr. og það er líka hægt að gera ansi margt fyrir 700 milljónir sem fóru í þóknanir til verðbréfamiðlara. Flokkur fólksins hefur ítrekað mælt fyrir breytingartillögu við fjárlög um að auka fjárveitingar til lífeyrisþega almannatrygginga um mun minni fjárhæðir en 5,7 milljarða kr., en þeim hefur umsvifalaust verið hafnað vegna þess að ekki séu til peningar fyrir slíku. Samt er hægt að henda 5,7 milljörðum í vaskinn af því að það er eins og fólk gerir á Wall Street. Það er kannski ekkert skrýtið að ríkisstjórnin vilji ekki rannsóknarskýrslu heimilanna en ég krefst hennar.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um heimild Reykjavíkurborgar til að skipa nefnd til að kanna starfsemi vöggustofa. Á síðustu öld annaðist Barnaverndarnefnd Reykjavíkur rekstur vöggustofa innan borgarinnar. Í gegnum tíðina hefur borið á gagnrýni á starfsemina, bæði á vettvangi borgarstjórnar og í fjölmiðlum og komið hefur fram að brugðist hafi að sinna þeirri frumskyldu samfélagsins að standa vörð um velferð barna og ungmenna. Í því ljósi er mikilvægt að hlutast séð til um ítarlega rannsókn á því sem átti sér stað á vöggustofum í borginni á síðustu öld með það fyrir augum að leiða hið sanna í ljós. Síðasta sumar samþykkti borgarráð Reykjavíkurborgar tillögu um að fara þess á leit við mig að gerðar yrðu nauðsynlegar breytingar á lögum til að mæla fyrir um úttekt á starfsemi vöggustofa sem reknar voru í Reykjavík á síðustu öld. Með þessu frumvarpi sem hér liggur fyrir er brugðist við þessari málaleitan og vilja borgarinnar til að skipa nefnd til að framkvæma slíka úttekt. Markmið lagasetningarinnar er að gera Reykjavíkurborg kleift að fá greinargóða lýsingu á starfsemi umræddra vöggustofa, staðreyna eins og kostur er hvort og þá í hvaða mæli börn sem vistuð voru þar hafi sætt illri meðferð eða ofbeldi á meðan á dvölinni stóð, hver afdrif þeirra barna sem vistuð voru á vöggustofum eftir af dvölinni lauk urðu og loks að fyrir liggi tillögur um frekari viðbrögð ef ástæða þykir til. Með frumvarpinu er lagt til að veitt verði lagaheimild fyrir Reykjavíkurborg til að setja á fót nefnd til að kanna starfsemi vöggustofa fyrir börn sem voru reknar af Barnaverndarnefnd Reykjavíkur. Í frumvarpinu er mælt fyrir um markmið slíkrar könnunar, hvernig nefndin hagi störfum sínum, þar á meðal um aðgang að gögnum í vörslu stjórnvalda sem varða starfsemi vöggustofanna, skýrslutökur fyrir nefndinni og aðra upplýsingaöflun hennar. Í stuttu máli, herra forseti, eru þetta meginatriði frumvarpsins sem flutt er að gefnu dapurlegu tilefni eins og við þekkjum öll. Þetta er dökkur blettur á sögu barna á Íslandi og það er mjög mikilvægt, bæði fyrir börnin og foreldra þeirra sem tengjast vöggustofunum, að við upplýsum þetta mál. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frumvarpið hér, held að það skýri sig að mestu leyti sjálft, en ég hygg að það njóti velvildar í öll þingflokkum. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil heils hugar taka undir þetta með hæstv. forsætisráðherra og við í Viðreisn styðjum þetta mál. Ég vil þakka fyrir röskleg viðbrögð forsætisráðherra, að koma með þetta inn, það skiptir máli að upplýsa um feril vöggustofa og það sem gerðist þar, fá betri mynd af því sem þar gerðist til að við séum betur í stakk búin til að takast á við nútíðina en ekki síður framtíðina. Síðan er það auðvitað fagnaðarefni að við erum a.m.k. að fá samþykkta hér eina rannsóknarnefnd í dag þó að við hefðum gjarnan viljað fá a.m.k. tvær, eins og hæstv. ráðherra á að vera kunnugt um. En þetta er mikilvægt og er mikilvægt fyrir þá sem málið snertir og varðar og ekki síst fjölskyldur þeirra, þannig að erindi mitt hingað í þennan ræðustól í þessu andsvari við hæstv. forsætisráðherra er einfaldlega að þakka ráðherra fyrir þetta. Ég vona að það verði strax farið að vinna í þessu máli. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sér síðan framvinduna fyrir sér varðandi tímarammann í þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni hennar orð. Það er mikilvægt að það verði ráðist í þessa rannsókn og ástæða þess að ég óskaði eftir því að fá að koma því á dagskrá hér er að ég vonast til þess að það verði afgreitt áður en þingi lýkur í vor og mér finnst eðlilegt að þingið þurfi einhvern tíma til að fara yfir málið. Borgin vill geta ráðist í þessa rannsókn sem fyrst, það skiptir máli fyrir þau að þessar heimildir liggi fyrir. Undirbúningurinn hefur tekið nokkurn tíma þó að brugðist hafi verið tiltölulega hratt við, eins og hv. þingmaður sagði, en það tekur alltaf tíma að reyna að móta afmörkun efnisins. Eins og kemur fram í greinargerð þá bárust ákveðnar athugasemdir í samráðsferlinu sem brugðist er við, þ.e. sumum þeirra en öðrum ekki, því að talið er að við eigum nægjanlega góða leiðbeiningu í fyrri lögum um rannsókn á meðferð á börnum, hinum svokölluðu vistheimilalögum sem hv. þingmaður þekkir auðvitað vel. Ég vonast því nú til þess að þetta geti gengið tiltölulega hratt. En eins og við vitum, af því að hv. þingmaður nefnir rannsóknarnefndir, getur vinna þeirra tekið tíma. Það er nokkuð sem við þekkjum frá vinnu fyrri rannsóknarnefnda, en ég veit að þeir aðilar sem hafa barist fyrir þessu máli munu fagna því mjög að það sé a.m.k. komið á þennan stað.
Ég tek undir þetta. Gott að málið er komið alla vega á þennan stað þó að eflaust þyki þolendum ekki framvindan vera nægilega hröð. Engu að síður er verið að setja þetta í, að mínu mati, nokkuð faglegt ferli en það er mikilvægt að þingið fari mjög vel yfir þessi atriði sem þarna koma fram, ef það er hægt að gera málið enn betra af hálfu þingsins. Varðandi hina rannsóknarnefndina þá hefði ég viljað að við hefðum afgreitt hana í dag og þá hefðum við sparað tíma. En ég ætla ekki að dvelja við það. Það er bara einhver kerskni í mér núna hvað það varðar. Hitt málið, varðandi vistheimilismálin sem slík, þá var það sem gerðist með þau og hvernig þau voru gerð upp kannski ekki síst því að þakka að við áttum í rauninni eina manneskju sem allir báru mikla virðingu fyrir og allir báru traust til; fyrrverandi hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttur sem með sínum karakter, sínu innsæi og persónuleika, sinni mennsku, náði að fanga og faðma þennan óendanlega sársauka sem fylgdi og tengdist vistheimilunum á þann ömurlega hátt. Ég veit að það er metnaður í öllum flokkum til að vinna þetta vel. Ég veit það líka að við munum hafa hugfast að þeir sem veljast til verksins verði þannig að það byggi undir traust. Það er líka hlutverk rannsóknarnefnda og þeirra sem í þær veljast, að byggja undir traust, eins og Guðrún Ögmundsdóttir gerði á sínum tíma. Það var ferill sem við eigum að líta til í þessu máli um vöggustofurnar og ég trúi ekki öðru en hæstv. ráðherra sé mér sammála. En ég styð þetta mál og ég vona að það fái góða yfirferð í þinginu.
Herra forseti. Bara til nánari skýringar á því sem hv. þingmaður spurði um þá höfum við reynt í samráði við borgina að leggja mat á það hversu langan tíma þessi rannsókn gæti tekið og er gert ráð fyrir því að hún geti tekið tæpt ár, en það er sett fram með öllum fyrirvörum um að stundum vinda slíkar rannsóknir upp á sig. Það er gert ráð fyrir því að þetta geti snert u.þ.b. 1.200 börn sem voru vistuð á vöggustofum, fólk sem er nú orðið fullorðið, gæti verið á aldrinum frá kannski 49 ára fram á áttræðisaldur, sé það á lífi. Við vitum það að borgarskjalasafn hefur fengið 107 fyrirspurnir frá einstaklingum um trúnaðargögn varðandi dvöl þeirra á vöggustofunum þannig að það er a.m.k. hópur sem við vitum um. En þetta er okkar áætlun, eftir að hafa farið yfir málið með borginni, að þetta geti verið um 1.200 börn. Ég fagna því sem hv. þingmaður segir. Ég vona að það sé þverpólitískur stuðningur við þetta hér og ég er þess fullviss eftir samskipti mín við borgina að þau munu vanda mjög til verka. Ég finn það bara á öllum mínum samskiptum við borgarstjóra og hans fólk í þessu máli.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að koma hingað í þingsal og mæla fyrir þessu mikilvæga máli. Það hefur verið býsna kröftug umræða hér í allan dag varðandi aðrar rannsóknarnefndir og ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún átti sig á mikilvægi þess að verið sé að veita nefndum eða þar til bærum aðilum tæki og tól til að rannsaka það sem þarf að rannsaka með öllum tiltækum ráðum. Hér þarf að leggja fram frumvarp til að veita Reykjavíkurborg heimild til að skipa nefnd til að kanna starfsemi vöggustofa af því að slík heimild er ekki til staðar. Það þarf í þessu frumvarpi að tilgreina hvaða heimildir umrædd nefnd mun hafa til að afla gagna, hvernig hún skuli haga störfum sínum, hvort hægt sé að krefja fólk svara eða hvort fólk geti skorast undan því að svara o.s.frv. Það er nákvæmlega þetta sem skiptir máli þegar farið er af stað með rannsókn, að það séu lagaheimildir fyrir því að rannsókn eigi sér stað og með hvaða hætti, af því að nefndir af þessu tagi eru ekki eins og lögregla sem hefur víðtækar heimildir til rannsókna. Nefndir hafa mjög takmarkaðar heimildir. Sama má segja um Ríkisendurskoðun sem hefur takmarkaðar heimildir til þess að spyrja, til að krefjast svara, krefjast gagna. Þess vegna vil ég einfaldlega að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji það ekki mikilvægt að það sé einmitt skýrt skilgreint í lögum hvaða heimildir rannsakendur hafi og, ef við viljum að rannsókn sé með fullnægjandi hætti, að verið sé að veita þessar heimildir, [[Forseti hringir.]]að löggjafinn veiti þær heimildir sem nauðsynlegar eru til þess að rannsókn geti átt sér stað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég get bara svarað því játandi, ég geri mér grein fyrir því að það skiptir máli að þau sem rannsaka slík mál hafi fullnægjandi heimildir. En ég vil líka nefna það hér, af því að hv. þingmaður setur þetta í samhengi við önnur mál, að í þessu tilviki fór fram mjög ítarleg umræða og undirbúningur af hálfu Reykjavíkurborgar í því skyni að afmarka þetta mál, greina það hvaða heimildir þyrfti, hvaða spurningum þyrfti að svara, fara yfir þau erindi sem höfðu borist o.s.frv. Í framhaldinu var leitað til okkar í forsætisráðuneytinu. Upphafleg hugmynd borgarinnar var að forsætisráðuneytið myndi sinna þessari rannsókn. Niðurstaða þess samtals varð að það færi betur á því að borgin fengi þær heimildir sem hún þyrfti til að sinna þessari rannsókn. Í þessu samhengi vil ég segja, af því að hér hefur mikið verið rætt um rannsóknarnefndir um önnur mál í dag, að það skiptir líka máli að Alþingi setji það niður fyrir sér, eins og ég veit að fyrirhugað er að gera, m.a. með miklum fundahöldum sem boðuð eru hér að loknum páskum með Bankasýslu ríkisins og fleiri aðilum, hvernig við viljum nálgast þau mál. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að mér er annt um það að allt sé uppi á borðum, hvort sem um er að ræða vöggustofur í Reykjavík á 20. öld eða sölu á eignarhlut ríkisins í bönkum. Ég get lofað hv. þingmanni að mér finnst það mikilvægt.
Herra forseti. Það er harla ólíkt verkefni að rannsaka meðferð á börnum á vöggustofum í áraraðir og áratugi sem gerðist hér fyrr á árum. Eðlilega þarf að skoða hvaða árabil eigi að fjalla um, hvaða fólk var þarna, hvað það voru mörg börn sem þarna eru undir og þess háttar. Harla ólíkt því verkefni sem liggur fyrir varðandi bankasöluna sem gerist á einhverjum sex klukkutíma ramma, broti úr degi, með ákveðnum leikreglum þannig að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að það verði óyfirstíganlegt að setja það verkefni í einhvers konar ferli. Hvet ég hæstv. ráðherra til þess að leyfa stjórnarliðum að fallast á að rannsóknarnefnd Alþingis fái það verkefni. Annað sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um er það verkefni sem hv. velferðarnefnd lagði til á síðasta þingi um að sett yrði á laggirnar rannsóknarnefnd er rannsakaði meðferð á fullorðnum, fötluðum einstaklingum og fullorðnum einstaklingum með geðrænar áskoranir sem vistaðar voru á heimilum eða stofnunum af hálfu ríkisins síðustu áratugi og allt til dagsins í dag. Það var samþykkt hér þingsályktunartillaga um að farið yrði í einhvers konar svona rannsókn en það þurfti þó að skila inn þingsályktunartillögu um að rannsóknarnefnd yrði sett á laggirnar. Hvar er þetta mál statt? Ég spyr því að málið fór í millitíðinni inn í forsætisráðuneytið. Er von á þingsályktunartillögu núna á þessu vorþingi um rannsóknarnefnd Alþingis til að skoða líka nútímann, hvernig farið er með fólk sem er með geðrænar áskoranir og fatlanir á vegum hins opinbera, inni á lokuðum deildum og annars staðar? Hvar er það mál statt?
Herra forseti. Hv. þingmaður vísar hér í tillögu velferðarnefndar sem spratt af umfjöllun um meðferðarheimilið Arnarholt. Því er til að svara að það var skipuð þriggja manna nefnd sem Þórdís Ingadóttir dósent leiðir og þau hafa boðað að þau skili af sér núna í þessum mánuði. Það er síðar en til stóð, af ýmsum orsökum hefur vinnan tekið lengri tíma en fyrirhugað var, en þau hafa boðað að skila af sér í þessum mánuði, í aprílmánuði.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari skýrslubeiðni. Það er athyglisvert að forsætisráðherra sagði áðan að þarna gæti verið um að ræða 1.200 börn, jafnvel á áttræðisaldri. Börn eru náttúrlega ekki á áttræðisaldri en það eru kannski 60–80 ár síðan brotið var á þeim. Hvaða lærdóm er hægt að draga af þessu? Það er eins og ríkið grípi frekar til varna til að verja kerfið, verja það sem rangt hefur verið gert, heldur en að huga að fórnarlömbum og gerir það jafnvel í tugi ára áður en að viðurkennt er að kannski sé einhverra aðgerða eða rannsókna þörf. Ríkið má ekki fara svona undan í flæmingi, jafnvel í tugi ára, og neita fólki þannig um réttlæti allan þann tíma. Hér hefur mikið verið rætt um rannsóknarskýrslur í dag. Við erum búin að vera að ræða um eina sem, eins og á var bent, á að fjalla um atburði sem gerðust ekki fyrir tugum ára og gerðust ekki yfir langan tíma heldur gerðust á sex tímum núna fyrir stuttu. Það væri góð tilbreyting að taka strax til við að rannsaka það í staðinn fyrir að það þurfi að bíða svo vikum, mánuðum eða jafnvel árum og áratugum skiptir eftir því að eitthvað verði gert. Í þessu samhengi vil ég líka minna á að hrunið er á fermingaraldri. Í haust er það orðið 14 ára gamalt. Þarf það að komast á áttræðisaldur áður en það verður eitthvað skoðað hvað gerðist eftir það, hvernig staðið var að hlutunum eftir það? Ég fagna, eins og ég sagði áður, rannsókn á vöggustofum og treysti því að hún verði góð og ítarleg og gefi fórnarlömbunum rödd sem á verður hlustað, að þau upplifi þá loksins að verið sé að taka mark á sögu þeirra og að þau skipti einhverju máli og að sögur þeirra skipti einhverju máli. Ég hvet líka hæstv. forsætisráðherra til þess að breyta þessum kúltúr hjá ríkinu, að grípa alltaf til varna og verja gjörðir sínar út yfir gröf og dauða, jafnvel þegar ljóst er að þær hafi verið rangar. Það er ekki gott. Mig langaði bara til að koma þessu að varðandi alla vega þrenns konar rannsóknarskýrslur sem hér hafa verið ræddar í dag. Þær eiga allar fullan rétt á sér og í þeim öllum eru raddir sem eiga rétt á að fá að heyrast.