Herra forseti. Þegar frá var horfið var ég að ræða aðvaranir fólks sem starfar að því alla daga að bjarga flóttafólki á Miðjarðarhafi og bregðast við þessum mikla vanda. Það sem var gegnumgangandi í mati fólks sem þekkir þetta af eigin raun var mikilvægi þess að þau skilaboð sem Vesturlönd senda frá sér feli ekki í sér hættulega hvata heldur þá hvata sem geta verið til þess fallnir að færa hlutina í betra horf og gera um leið stjórnvöldum kleift að hjálpa fleirum með áhrifaríkari hætti. Ég nefndi sérstaklega það sem nefnt var um hættuna sem fælist í því að hafa sérstakar reglur um móttöku barna sem kæmu forsjárlaus. Eins og þau bentu okkur á þarna gengur ekkert barn eitt frá Afganistan eða Bangladess til Grikklands, svoleiðis að í flestum tilvikum er annaðhvort einhver ættingi fenginn til að fylgja barninu af stað eða jafnvel einhver ráðinn í það. Því miður eru það oft og tíðum vafasamir menn. Stefna stjórnvalda má ekki vera til þess fallin að ýta undir slíkt en hún má heldur ekki vera til þess fallin að ýta undir óraunhæfar væntingar flóttamanna almennt. Það er ástæðan fyrir því að bresk stjórnvöld hafa nú gert verulega stefnubreytingu varðandi móttöku þeirra sem leggja leið sína yfir Ermasund frá Frakklandi í von um hæli í Bretlandi. Og vel að merkja, herra forseti, í mörgum tilvikum, líklega flestum tilvikum, er um að ræða fólk sem hefur þegar fengið hæli í Frakklandi eða öðru Evrópuríki á meginlandinu. Í öllum tilvikum er um að ræða fólk sem hafi það átt rétt á hæli gat fengið það í Frakklandi eða því Evrópulandi sem það kom fyrst til. Engu að síður hefur þetta fólk margt hvert búið í tjaldbúðum í Norður-Frakklandi og leitað leiða, oft hættulegra leiða, til að komast yfir Ermasundið, í rauninni flýja Frakkland, flýja Evrópusambandið, og komast á strendur Bretlands. Þetta er þróun sem hefur staðið í mörg ár en hefur farið mjög vaxandi. Fjöldinn hefur aukist ár frá ári og raunar mánuð frá mánuði og viku frá viku. Viðbrögð breskra stjórnvalda voru þau að semja við ríkisstjórn Afríkuríkisins Rúanda um að koma þar á fót móttökustöð fyrir hælisleitendur þannig að þeir fari fyrst þangað og sæki þá þar um hæli í Bretlandi eftir atvikum en málin verði afgreidd þar. Þetta er reyndar ekki í fyrsta skipti sem slíkum aðferðum er beitt. Ástralir brugðust við töluverðum straumi báta, sem oft voru varla haffærir eða alls ekki haffærir, til landsins með því að byrja á því að vísa fólki á eyju utan landsins en það reyndar leiddi til þess að straumurinn hætti, fólk hætti að ráðast í þessa hættuför. Sá er tilgangurinn hjá breskum stjórnvöldum með þessum samningi við Rúanda, ekki sá að senda sem flesta til Rúanda heldur að draga úr hvatanum til þess að leggja í hættuför, [[Forseti hringir.]]oft á óraunhæfum forsendum. Herra forseti. Þetta var örlítill útúrdúr hjá mér í þessum kafla [[Forseti hringir.]]og bið ég yður því að setja mig aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Nú er ég búinn að lesa það er fjallar um 2. gr. frumvarpsins staf fyrir staf, í þeirri greinargerð sem frumvarpinu fylgir. Þar get ég ekki fundið neina umfjöllun um það sem hæstv. ráðherra hélt fram í framsöguræðu sinni, að allir þeir hópar sem tilgreindir eru í fimm stafliðum í 2. mgr. njóti að frumvarpinu samþykktu sömu réttinda og kvótaflóttamenn. Hér segir í byrjun umfjöllunar um 2. gr. í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í a-lið er lagt til að við lögin bætist nýtt ákvæði vegna samræmdrar móttöku einstaklinga með vernd, sem verður 3. gr. a.“ Það er ekki fleira sem rammar inn þennan skilning ráðherra á þeim megináhrifin sem frumvarpið nær fram. Síðan virðist allur þessi textaflaumur ganga út á það að útskýra með hvaða hætti Fjölmenningarsetri eru tryggð fyllri réttindi til að safna upplýsingum og styðja við flóttafólk á grundvelli þeirra. Við það er engin ástæða til að gera athugasemd. Ég held að það sé raunverulega hið besta mál að gera Fjölmenningarsetri mögulegt að greina betur þá einstaklinga og þær fjölskyldur og þá eftir atvikum hópa sem hingað koma til að auka sem mest líkurnar á því að góð aðlögun að samfélaginu geti átt sér stað. En ég verð eiginlega, hæstv. forseti, að vita hvort framsögumaður nefndarálits, hv. þm. Jódís Skúladóttir er í húsi. Það gæti mögulega orðið gagn að því að fá útskýringar hv. þingmanns á þessu. [[Forseti hringir.]]
Hv. þm. Jódís Skúladóttir er skráð í hús.
Ég þakka hæstv. forseta fyrir upplýsingarnar. Ef hv. þingmaður heyrir til mín þá væri mikið gagn af því að fá hana til umræðunnar til að reyna að útskýra fyrir þeim sem hér stendur hvar þessum áformum um aukin réttindi tiltekinna hópa er fyrir komið í þessu frumvarpi. Það segir hér í 2. gr., eins og ég sagði áðan, undir liðnum um samræmda móttöku einstaklinga með vernd, með leyfi forseta: „Fjölmenningarsetur skal veita móttökusveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf vegna samræmdrar móttöku einstaklinga með vernd.“ Síðan eru taldir upp hverjir einstaklingar með vernd eru í skilningi þessa ákvæðis, sem eru þessir fimm hópar sem ég taldi upp áðan. Ég fæ ekki séð með hvaða hætti þessi texti, eða greinargerðin sem fjallar um 2. gr. eða nokkur annar hluti greinargerðarinnar, rammar inn þann skilning hæstv. ráðherra sem kom fram hér við framsögu málsins um að þetta jafnaði réttindastöðu allra þessara hópa. Þetta lítur dálítið þannig út að það sé verið að reyna að lauma þessu í gegn. Ég verð að viðurkenna að ég hef nokkra samúð með þeim þingmönnum sem hafa setið í nefndinni sem um málið fjallaði, að hafa ekki gert neina tilraun til að leggja mat á afleiðingar, bæði bein áhrif og síðan afleidd áhrif, af þessari breytingu. Ef skilningur hæstv. ráðherra er sá sami og fyrri ráðherra hafði, hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason, um að þetta samræmdi réttindi þeirra hópa sem hér eru taldir upp í a–e-lið, og ef sá skilningur er hafður til hliðsjónar, þá bara óska ég eftir skýringu. Nú sé ég að hv. þm. Orri Páll Jóhannsson, þingflokksformaður Vinstri grænna, er mættur hér í salinn. Ef hv. þingmaður, verandi þingflokksformaður í þeim flokki sem fer fyrir ráðuneytinu, þekkir þetta og gæti útskýrt fyrir þeim sem hér stendur þá myndi það mögulega fækka þeim vangaveltum sem uppi eru hjá mér vegna þessa. En ég sé að tíminn er að hlaupa frá mér og svona upp á samhengi hlutanna þá bið ég forseta að setja mig aftur á mælendaskrá í stað þess að byrja á nýjum punkti hér á síðustu sekúndunum.
Herra forseti. Þegar frá var horfið var ég að ræða nýjustu fréttir af viðbrögðum breskra stjórnvalda við mjög auknum straumi flóttamanna frá Frakklandi til Bretlands. Þau felast einkum í því að koma á móttökustöð utan landsins, raunar mjög langt frá Bretlandi, í Rúanda í Afríku. Rúanda er land sem, eins og menn eflaust þekkja, gekk í gegnum hryllilega borgarastyrjöld fyrir ekkert mjög mörgum árum en hefur náð talsverðum árangri við að byggja upp samfélagið og er Rúanda raunar þekkt m.a. fyrir jafnrétti í stjórnmálum þar í landi, jafnt hlutfall kynjanna á þingi, ég held reyndar að konur séu þó fleiri en karlar á þinginu í Rúanda. Bresk stjórnvöld gerðu samkomulag við stjórnvöld í Rúanda um þessa móttökustöð þar sem ákveðin þjónusta verði veitt og öryggi tryggt. En þetta var ekki gert með það að markmiði að sem flestir færu til Rúanda heldur með það að markmiði að sýna að það væri æskilegra að fara aðra leið en að fara í hættuför yfir Ermarsundið. Ég vitnaði til reynslu Ástrala sem bar töluverðan árangur í þessu efni og bjargaði eflaust fjölmörgum mannslífum. En ég heyrði fyrst af hugmyndinni um móttökustöð í Rúanda frá Danmörku, frá forsætisráðherra jafnaðarmanna í Danmörku. Ég þekki reyndar ekki hver staða á viðræðum Dana við Rúanda er núna en a.m.k. er ljóst að stefna danskra jafnaðarmanna í þessum málaflokki er orðin nokkuð leiðandi í umræðunni í mörgum löndum og ekki að ástæðulausu. Danskir jafnaðarmenn hafa árum saman farið í gegnum reynsluna af mistökum fortíðar og leitast við að bregðast við með aðferðum sem byggjast á staðreyndum og raunverulegu innihaldi aðferða sem geta virkað. Þess vegna ætla ég hér á eftir að fara yfir stefnu danskra jafnaðarmanna sem er umfangsmikil, ítarleg og vel ígrunduð. En áður en ég kem að því ætla ég að fara yfir annan stóran kafla í þessu máli sem snýr að þeirri grundvallarbreytingu sem hefur átt sér stað varðandi flóttamannastraum í heiminum. Við heyrum reyndar oft ræður, m.a. hér í þessari umræðu fyrr í dag, frá hv. þingmönnum Pírata um að heimurinn sé orðinn svo hættulegur, farið svo versnandi vegna aukinna stríðsátaka og veðurfarsbreytinga o.fl., að flóttamönnum hafi fjölgað mjög fyrir vikið. Þarna eru menn ekki að leita að hinum raunverulegu skýringum, herra forseti, því að heimurinn hefur, þrátt fyrir allt og þrátt fyrir nýjustu hörmungafréttir af stríði í Evrópu, á heildina litið undanfarna áratugi farið mjög batnandi og það á flestan hátt. Fátækt hefur minnkað hratt í heiminum, hlutfallslega hafa aldrei jafn margir komist úr fátækt eins og nú. Heilbrigði, önnur lífsgæði, lífaldur, allt er þetta að batna og hefur batnað jafnt og þétt lengi. Tækninni fleytir fram og nýtist sífellt fleiri þjóðum, fleira fólki, og heimurinn hefur á heildina litið smátt og smátt orðið friðsælli. Nú skal ég bara sýna hæstv. forseta súlurit sem sýnir þetta. Þetta er mannfallið í stríði á 20. öldinni og fram á þessa öld. Það leynir sér ekki að þarna hefur orðið mjög veruleg breyting til hins betra. Það falla ekki nærri því jafn margir í stríði og áður. Hér er ég ekki bara að tala um hlutfallslega heldur á heildina litið. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ósköp líður tíminn hratt. Ég var bara búinn að klára innganginn að þessum kafla og bið yður því að setja mig aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég veitti því ekki athygli hvort komu fram upplýsingar um hvort ráðherrann væri í húsi. Ég er ekki að kalla eftir því að hann verði kallaður í hús ef hann er farinn heim.
Forseti telur að ráðherra sé ekki í húsi, miðar við skráningu sem forseta er kunnugt um.
Ég þakka fyrir upplýsingarnar, en sé ráðherra í húsið þá er hann velkominn hingað til okkar í þessa umræðu. Það væri til mikilla bóta. Samkvæmt frumvarpinu eins og það liggur fyrir er ekki annað að sjá en að málið snúi fyrst og fremst að tæknilegum atriðum og auknum réttindum Fjölmenningarseturs. Þá verður þingheimur að fá upplýsingar um það. Af því að nú á sá sem hér stendur ekki sæti í þeirri nefnd sem um málið fjallaði, og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ekki heldur, þá erum við í þeirri stöðu að eiginlega verða að fá að kalla eftir því hver var meining hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundar Inga Guðbrandssonar þegar hann svaraði spurningu þess sem hér stendur í andsvörum við framsöguræðu sína þann 1. febrúar síðastliðinn þegar ég spurði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Að þessu frumvarpi samþykktu, eins og það liggur fyrir, eru þá réttindi einstaklinga með vernd í öllu þau sömu og réttindi einstaklinga sem koma hingað undir kvótaflóttamannakerfinu?“ Svar hæstv. ráðherra var, með leyfi forseta: „Til að svara fyrri spurningu hv. þingmanns þá er svarið: Já, þarna er verið að samræma þau réttindi sem annars vegar kvótaflóttafólk nýtur og hins vegar þeir sem fá vernd með öðrum hætti.“ Skýrara getur þetta ekki orðið. Ég taldi áðan upp þau réttindi sem kvótaflóttamenn njóta og sum þeirra eru rýmri en þau sem aðrir hópar sem þarna falla undir njóta. Það verður þá í öllu falli einhver fulltrúi stjórnarflokkanna, og helst framsögumaður nefndarálits meiri hluta eða hæstv. ráðherra, að koma hér og útskýra fyrir okkur sem reynum að átta okkur á þessu máli hvort þetta hafi verið misskilningur hjá hæstv. ráðherra. Ef þetta er ekki misskilningur og ef þetta er ekki meining hæstv. ráðherrans þá þarf það líka að koma fram. Þá þarf að koma fram með hvaða hætti og hvar aukið hefur verið við þessi réttindi því það verður auðvitað ekki gert á grundvelli skýrslu vinnuhóps sem var unnin. Sú breyting þarf að eiga sér stað með öðrum hætti. Það voru fleiri þingmenn sem fóru í andsvör við hæstv. ráðherra á þessum tíma, þann 1. febrúar síðastliðinn, og höfðu áhyggjur af sambærilegum þáttum. Hv. þm. Birgir Þórarinsson spyr hér hæstv. ráðherra, með leyfi forseta. „En mig langar svolítið að fá að vita hver sú aukna þjónusta er, sem á að fara að veita hælisleitendum og þá í samanburði við kvótaflóttamenn.“ Og hæstv. ráðherra svarar einhverju allt öðru og hv. þm. Birgir Þórarinsson ítrekar spurningu til félaga síns í ríkisstjórn og segir, með leyfi forseta: „Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en ég held að hann hafi ekki komið inn á það í hverju þessi þjónusta er fólgin.“ Þannig að strax þarna er hæstv. ráðherra farinn að fara eins og köttur í kringum heitan graut varðandi það hvað í þessu felst. Það er auðvitað ekki boðlegt að hér séum við í þeirri stöðu að það eigi að þrýsta í gegn frumvarpi þar sem einn þingmaður stjórnarflokkanna þriggja kemur í ræðu í 2. umr. og sá eini kom í ræðu af því hann bara hreinlega gat ekki annað, verandi framsögumaður nefndarálits. Sá eini sem mætti hingað gat ekki annað. Af hverju er þetta? Við verðum að halda áfram að leita svara við þessu því að svör hæstv. ráðherra hinn 1. febrúar gera ekkert annað [[Forseti hringir.]]en að auka á það hversu óljóst þetta er og þarfnast skýringar. Ég bið hæstv. forseta um að setja mig aftur í ræðu vinsamlegast.
Herra forseti. Nú er ég í nokkurn vanda settur því að hv. þm. Bergþór Ólason heldur áfram að þylja upp mjög áhugaverðar staðreyndir sem mann langar til að bregðast við. En ég ætla að reyna að halda þræði með þann kafla ræðu minnar sem ég var byrjaður á en kannski gefst tækifæri til þess síðar í nótt að bregðast við því sem hv. þm. Bergþór Ólason var að fara yfir hér áðan. Ég var byrjaður að ræða það að heimurinn fari batnandi sem er staðreynd á langflestan hátt. Það er sama hvort litið er til mannfalls í stríði eða aukinnar velmegunar, aukins heilbrigðis, á langflestan hátt hefur heimurinn jafnt og þétt farið batnandi undanfarna áratugi. Þá spyr maður sig: Hvers vegna er þá fjöldi flóttamanna jafn mikill og hann er? Hvers vegna hefur þeim fjölgað svona mikið? Það er vegna þess að þessar grundvallarbreytingar á heiminum, m.a. aukin velmegun, hafa orðið til þess að fleira fólk hefur tækifæri til að leita betri lífsgæða, til að ferðast, fá upplýsingar um lífið og stöðuna í öðrum löndum. Það er óhjákvæmilegt að taka tillit til þessarar grundvallarbreytingar ef menn ætla að hanna stefnu í málefnum hælisleitenda sem raunverulega virkar og er til þess fallin að hjálpa því fólki sem þarf mest á hjálpinni að halda. Oft heyrir maður nefnt, og ég hef örugglega sagt þetta oft sjálfur á fyrri tíð, herra forseti, að það sé mikilvægt fyrst og fremst að aðstoða fólk við að byggja upp efnahag sinna landa, auka velmegun í öðrum löndum svoleiðis að fólk þurfi ekki að gerast flóttamenn, en raunin er sú að eftir því sem velmegun eykst í löndum sem hafa verið mjög fátæk þá eykst brottflutningur fólks frá þeim löndum. Flóttamönnum frá þeim löndum fjölgar en fækkar ekki með aukinni velmegun, upp að vissu marki auðvitað og stór rannsókn sem gerð var á þessu sýndi að á þeim tíma a.m.k., þetta var fyrir fáeinum árum, lægju þessi mörk einhvers staðar u.þ.b. við lífskjör eða lífsgæði í Albaníu. Reyndar sjáum við og höfum séð á undanförnum árum að þó er enn áfram mjög verulegur straumur frá Albaníu. Hins vegar er mjög lítill, nánast enginn, straumur flóttamanna frá fátækustu löndunum, frá allra fátækustu löndunum. Ég skal nefna eitt dæmi sem er mjög lýsandi fyrir þetta, herra forseti. Það er ríkið Tsjad. Tsjad er merkilegt í þessu samhengi öllu, varðandi þennan mikla flóttamannastraum, vegna þess að þar er líklega stærsta miðstöð flóttamannastraumsins í allri Afríku þar sem þeir hópar sem skipuleggja þessar ferðir fólksins mætast í þessu ríki, í ákveðinni borg sem ég man ekki í svipinn hvað heitir. Þar er miðstöðin áður en menn fara svo norður í átt að ströndinni í Líbíu eða öðrum löndum. En þrátt fyrir að miðstöð þessara fólksflutninga í Afríku sé í Tsjad fara sárafáir, nánast engir, flóttamenn frá Tsjad. Þeir hafa ekki efni á því. Þeir komast ekki með þessum hópum til að freista gæfunnar. Svoleiðis að með auknum lífsgæðum í þessum þróunarlöndum öllum, þótt við að sjálfsögðu eigum að stefna að því, með öllum tiltækum ráðum, að aðstoða þessi lönd við að bæta kjörin heima fyrir hjá fólki og gera heiminn áfram jafnt og þétt betri, þá mun það ekki draga úr fjölda flóttamanna. Það mun auka hann. Með betri lífskjörum, auknum samskiptum, auknum tækifærum fólks mun fjöldi flóttamanna í heiminum aukast, ekki minnka. Það er eitthvað sem við þurfum að taka tillit til þegar við hönnum kerfi sem virkar til að takast á við vandann og hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda.
Herra forseti. Mig langar að koma inn á það sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sagði í ræðu þegar hann mælti fyrir málinu þann 1. febrúar síðastliðinn. Hann segir, með leyfi forseta: „Allir einstaklingar með skráð lögheimili hér á landi eiga rétt á þjónustu samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og þetta frumvarp breytir því ekki.“ En það er ekki spurningin. Hæstv. ráðherra virðist reyna að fara eins og köttur í kringum heitan graut í málinu þegar hann er spurður hinn 1. febrúar síðastliðinn, í andsvari við eigin framsöguræðu, hvort réttindi einstaklinga með vernd væru í öllu þau sömu og réttindi einstaklinga sem koma hingað undir kvótaflóttamannakerfinu að þessu frumvarpi samþykktu eins og það lægi fyrir. Þá svarar hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Já, þarna er verið að samræma þau réttindi sem annars vegar kvótaflóttafólk nýtur og hins vegar þeir sem fá vernd með öðrum hætti.“ Sú spurning snýr ekki að réttindum þeirra samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga heldur snýr spurningin að þeim réttindum sem kvótaflóttamenn njóta, eins og ég taldi upp í tíu stafliðum áðan þar sem fjallað er um kvótaflóttafólk, sem er skilgreint með þeim hætti og kemur undir því regluverki: „Flóttafólk á rétt á sérstakri aðstoð að lágmarki í eitt ár frá komu þess til landsins. Aðstoð sú sem flóttafólkið á rétt á, sbr. þó önnur ákvæði þessa kafla, er: a. Fjárhagsaðstoð. b. Félagsleg ráðgjöf. c. Húsnæði, ásamt nauðsynlegu innbúi og síma. d. Menntun, einkum íslenskukennsla, móðurmálskennsla og samfélagsfræðsla. e. Leikskólakennsla. f. Tómstundastarf. g. Heilbrigðisþjónusta og tannlækningar. h. Þjónusta túlka. i. Aðstoð við atvinnuleit. j. Önnur nauðsynleg aðstoð.“ Þarna liggur þessi spurning sem er algerlega nauðsynlegt að verði leitt fram svar við: Verður þessum fimm hópum sem eru taldir upp í 2. gr. frumvarpsins veitt þessi réttindi til samræmis við kvótaflóttamennina eins og þeir hafa núna eða ekki? Ég spyr eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson á opnum fundi fjárlaganefndar í morgun, vildi spyrja já og nei spurninga. Hérna erum við nefnilega með eina mjög einfalda já eða nei spurningu. Eins og svar hæstv. ráðherra lá í andsvari við framsöguræðu hans þegar mælt var fyrir frumvarpinu í byrjun febrúar síðastliðnum var það að allir hópar nytu sömu réttinda og kvótaflóttamenn. Og ég var að telja þau réttindi upp hér rétt í þessu. Þetta hefur ekkert með beinum hætti að gera með þau réttindi sem lög um félagsaðstoð sveitarfélaga, ef ég man rétt nafn þeirra laga, fjalla um. Það er óumdeilt að þau réttindi eru til staðar fyrir þá sem búsettir eru hér á landi. Það er bara ekki spurningin sem er spurð hérna. Hvorki núverandi hæstv. ráðherra málaflokksins né sá sem sinnti á undan honum þessum málaflokki voru í neinum vafa, eins og ég skildi það og fleiri, sem skýrir andsvör og spurningar til að mynda hv. þm. Birgis Þórarinssonar við framsögu hæstv. ráðherra í febrúar. Það voru engar vöflur á hvorugum ráðherranna um að þessi viðbótarréttindi væru til staðar fyrir þessa fjóra hópa til viðbótar við kvótaflóttamenn sem eru taldar upp í 2. gr. frumvarpsins. Ég hreinlega átta mig ekki á með hvaða hætti á að reyna að fikra þessu máli áfram á meðan [[Forseti hringir.]]svar ráðherrans harmónerar ekki við það sem kemur fram í 2. gr. frumvarpsins. En við höldum áfram að reyna. [[Forseti hringir.]]Ég óska eftir því, hæstv. forseti, að fá að fara aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég var að fara yfir þá mikilvægu og merkilegu staðreynd að fjöldi flóttamanna í heiminum hefur ekki aukist vegna þess að heimurinn hafi versnað. Hann hefur frekar aukist vegna þess að heimurinn hefur batnað og fleiri haft tækifæri til þess að freista gæfunnar og ferðast lengra en áður. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að ef menn líta ekki til staðreynda þegar þeir hanna lausnirnar til að taka á vandamálunum þá leysa þær ekki vandamálin. En því miður eru stjórnmálin orðin allt of upptekin af ímynd og yfirbragði og frösum fremur en raunverulegu innihaldi og staðreyndum og leitinni að lausnum sem virka. Við þurfum að halda áfram að leita allra leiða til að bæta lífskjör fólks um allan heim en það mun ekki leysa flóttamannavandann, það mun ekki draga úr straumnum. En það er þá enn frekar áminning um mikilvægi þess að forgangsraða í þágu þeirra sem eru í mestri neyð, þeirra sem geta ekki snúið heim, þeirra sem eru ofsóttir, eru í hættu og hjálpa því fólki, en ekki reka kerfið með þeim hætti sem býður upp á misnotkun þess því að það bitnar fyrst og fremst og umfram allt á þeim sem veikast standa. En þótt heimurinn hafi farið batnandi undanfarna áratugi megum við ekki líta svo á að það sé sjálfgefin þróun. Við þurfum að verja árangurinn og ýta undir áframhaldandi árangur. Það er við hæfi að rifja upp að í byrjun 20. aldar ríkti mikil bjartsýni. Heimurinn hafði þá farið mjög batnandi og samskipti, samstarf, viðskipti milli ríkja hafði aukist til mikilla muna og mjög hratt. Raunar hefur frelsi í milliríkjaviðskiptum aldrei orðið eins mikið og það var árið 1913 fyrir meira en 100 árum síðan. Árið eftir hófst fyrri heimsstyrjöldinni. Heimskreppa fylgdi í kjölfarið, svo seinni heimsstyrjöldin og árangurinn fram að fyrri heimsstyrjöld tryggði ekki viðvarandi áframhaldandi árangur. Þess vegna þurfum við að verja þann árangur sem næst en við þurfum líka að hafa hugfast hvernig árangur næst til að geta varið hann og aukið við hann. Nú stendur heimurinn frammi fyrir mjög stórum úrlausnarefnum. Sum þessara úrlausnarefna eru farin að breyta pólitísku landslagi á Vesturlöndum. Það er ekki vegna þess að hin hefðbundnu stjórnmál eins og þau eiga að virka séu að takast á við þessi úrlausnarefni, þvert á móti. Það er vegna þess að þau eru ekki að gera það. Þau eru ekki að taka á stóru vandamálunum, a.m.k. ekki með lausnum sem virka, frekar með umbúðum og yfirborðsmennsku. Það má nefna sérstaklega þrjú risastór mál sem við er að eiga. Þau hafa öll áhrif á afkomu fólks og atvinnu. Þetta eru áhrif alþjóðavæðingarinnar, áhrif nýju iðnbyltingarinnar, sem sagt hátækni- og gervigreindarbyltingarinnar, og loks þessi mikli straumur fólks milli landa frá fátækari löndum til Vesturlanda. Á þessum stóru málum þurfum við að taka og leita raunverulegra lausna til að forðast það að lenda í því sama og við lentum í í upphafi 20. aldarinnar, því að áframhaldandi árangur er ekki tryggður eins og við höfum því miður mjög stóra áminningu um nú í Úkraínu. Og hvernig náum við árangri á sviði flóttamannamála? Hvernig hjálpum við hælisleitendum best? Það verður sýnist mér, herra forseti, þegar ég lít á klukkuna, að verða efni næstu ræðu minnar og fyrir vikið bið ég hæstv. forseta að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Mig langar hér á meðan ég bíð þess að vonandi mæti hv. þm. Jódís Skúladóttir, framsögumaður nefndarálits meiri hluta, í salinn, sé hún enn í húsi, að setja umfjöllun um frumvarpstextann og greinargerð aðeins til hliðar í bili og fjalla hér fyrst stuttlega um það sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á í ræðu sinni áðan. Það má hafa verið í andsvari en ég held það hafi verið í ræðu hv. þingmanns þar sem þingmaðurinn fór yfir flæði mismunandi hópa hvað hælisumsóknir eða ósk um vernd varðar og nefndi þar sérstaklega að ástæða þess að það væri jafn algengt og raunin er að ungir karlmenn væru einir á ferð á flótta væri sú að þeir tilteknu einstaklingar vildu forðast það að fjölskyldur þeirra og börn væru á flótta með þeim. Þeir vildu ná að komast á endastöð, ef svo má segja, og koma sér fyrir og sækja fjölskyldu sína á grundvelli fjölskyldusameiningar síðar. Þetta er atriði sem væri virkilega áhugavert að greina með ítarlegri hætti því þetta er auðvitað það sem hefur býsna oft verið gagnrýnt margra hluta vegna, sá fjöldi karlmanna á besta aldri sem koma hingað einir. Ef þetta er raunin, sem vel má vera, þá held ég að það væri til mikilla bóta að þær upplýsingar lægju fyrir. Bæði mun það þá rétta af umræðuna í þessu samhengi en sömuleiðis mögulega setja okkur í þá stöðu að nauðsynlegt sé að ræða hvort væri ekki einhver betri háttur hafandi á því að fjölskyldur sæktu sér vernd hingað en með þessum hætti. Það hlýtur að vera einhver tölfræði til um það hjá Útlendingastofnun hversu algengt það er að ungir karlmenn sem komu hingað einir séu síðan í framhaldinu að sækja fjölskyldurnar til sín á grundvelli fjölskyldusameiningar. Ég hélt raunar að hitt væri algengara, að karlmenn fylgdu á eftir á grundvelli fjölskyldusameiningar. En þetta er atriði sem við þurfum að ræða í stóru myndinni til að greina með hvaða hætti kerfið getur best orðið að gagni fyrir þá sem mest þurfa á aðstoð að halda. Ef staðan er sú að ungir karlmenn eru hafðir fyrir rangri sök í þessum efnum er mikilvægt að það komi fram og þeim sem halda utan um tölfræðiupplýsingar í þessum efnum ætti að vera það í lófa lagið að skýra þá í eitt skipti fyrir öll þann fjölda sem maður hefur veitt athygli að ýmsum þykir sérstök tölfræði að sjá hvað þá hópa varðar sem hér sækja um vernd. Jafnframt þarf að greina hvaða hópar það verða, ef áhyggjur þess sem hér stendur reynast á rökum reistar, sem mest bætir í hvað fjölda umsókna varðar og hvort í því felist einhver skilaboð þegar að því kemur. Ég sé að tíminn er að renna frá mér, hæstv. forseti. Ég vil óska eftir því, svona upp á samhengi hlutanna, að verða settur á mælendaskrá aftur.
Herra forseti. Ég vona að þér afsakið það að ég var aðeins of fljótur á mér áðan þegar ég boðaði það að í næstu ræðu mun ég fara yfir lausnirnar, því að ég var ekki nógu langt kominn í því að fara yfir viðfangsefnið. Það er mjög mikilvægt þegar menn ætla að finna lausnir sem virka, að vera þá búnir að komast til botns í því við hvað er að eiga. En þessi þróun sem ég hef verið að ræða hér í síðustu ræðum er farin að hafa veruleg áhrif á stjórnmál á Vesturlöndum og við sjáum það m.a. með aukinni togstreitu innan Evrópu og m.a. hefur Schengen-samstarfið verið í rauninni sett í ákveðið uppnám. Ríki eru aftur farin að beita landamæravörnum, jafnvel á milli Norðurlandanna eins og nýleg og viðvarandi dæmi sýna, svoleiðis að sú von margra Evrópumanna eða Evrópusambandsins a.m.k. að landamæri væru orðin óþörf þar í álfunni, hefur ekki ræst og orðið verulegt bakslag hvað varðar þessi markmið Evrópusambandsins. Það er ekki hvað síst vegna þessa máls sem við ræðum hér og ólíkra aðferða, ólíkra lausna ríkjanna varðandi það að fást við þetta mál. Ég rakti hér áðan að straumur flóttafólks frá ríkjum myndi aukast eftir því sem lífskjör bötnuðu þangað til að þau næðu ákveðnu marki og þar má m.a. vísa í rannsóknir Alþjóðabankans og mjög áhugaverðrar rannsóknar eða samantektar þróunarhagfræðingsins Michael Clemens sem bendir á þegar árstekjur, kaupmáttarjafnaðar árstekjur, fara í rúma 600 bandaríkjadali á ári, eins og t.d. staðan var í Eþíópíu fyrir nokkrum árum, þá byrjar straumur fólks frá landinu að aukast verulega og ekki fer að draga úr straumnum aftur fyrr en árstekjurnar, kaupmáttarjafnaðar, eru komnar í 7.500 bandaríkjadali. En þá einungis byrjar að draga úr straumnum, hann stoppar ekki. Hann heldur áfram þangað til landið er orðið mun betur statt. Svoleiðis að annars vegar liggur það fyrir að lausnir eru aðkallandi. Þetta er þegar byrjað að valda óróa innan ríkja Evrópu og á milli þeirra. Það liggur líka fyrir að umfang viðfangsefnisins mun aðeins aukast um fyrirsjáanlega framtíð. Þá dugar lítið að bregðast við með innihaldslausum frösum eða yfirlýsingum um að það eigi einfaldlega að taka á móti öllum sem vilja koma til landsins, þessa lands eða annarra. Ég gat aðeins hér áðan um áhrif upplýsingatækninnar á þessa þróun alla en þau áhrif eru gríðarlega mikil og ekki hægt að líta fram hjá þeim. Það er annars vegar aukin tækni og möguleikar í að ferðast en einnig upplýsingatæknin og það hversu hratt upplýsingar dreifast. Við höfum aðeins imprað á því hér og notað dæmið um Finnland til að sýna hvað tiltölulega lítil breyting getur ótrúlega hratt haft gríðarlega mikil áhrif. Eitt þeirra landa í Afríku sem einna flestir hælisleitendur koma frá er Nígería. Yfir 90% íbúar landsins eiga farsíma og hátt í helmingur á snjallsíma. Oft mæta þessi lönd ákveðnum fordómum Vesturlandabúa sem hafa þá mynd í huganum að þessi þróunarlönd séu langt á eftir í allri tækni og slíku. Það á alla vega ekki við hvað varðar fjarskiptatækni og um alla Afríku er fólk búið að tileinka sér þá tækni og getur fylgst vel með þróun mála. Fyrir vikið leitar það í mjög auknum mæli leiða … [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Nú verð ég að stoppa í miðri setningu því ekki vil ég fara mikið fram yfir tímann en bið yður fyrir vikið að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Virðulegur forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að koma nokkuð inn á það sem er, að ég held, tilefni þess að þetta mál sé tekið til 2. umr. í þessari stöku viku milli hléa, fyrst páskahlés þingsins og síðan hlés á þingfundum vegna sveitarstjórnarkosninga. Það er aukinn fjöldi flóttamanna frá Úkraínu sem eru að flýja þá alvarlegu stöðu sem þar er uppi og þær stríðsógnir sem þar eru. Ég verð að segja að sem betur fer er það nú þannig, heyrist manni, að ef guð lofar teygist þetta ástand í Úkraínu ekki á langinn, en hvað vitum við eins og er? En mér heyrist flestir ef ekki allir sem þaðan flýja þessar vikurnar hafa vonir um að geta snúið aftur til baka sem fyrst þannig að fjöldi umsókna frá Úkraínu er allt annars eðlis en það sem við erum að horfa á til lengri tíma í þessu samhengi. Ég held að við verðum að líta á verkefnið sem felst í því að taka vel á móti þeim flóttamönnum sem koma frá Úkraínu sem sjálfstætt, afmarkað verkefni. Í því ljósi tel ég enga þörf og í rauninni alveg fráleitt að tengja lúkningu þessa máls við komu flóttamanna frá Úkraínu. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson sagði í ræðu fyrr í kvöld að hann teldi að fjölgun umsókna flóttamanna í ár, vegna straumsins frá Úkraínu gef ég mér að hafi verið, væri tíföld frá því sem mest var á undanliðnum árum. Það kæmi mér ekkert á óvart að fjöldinn gæti endað í einhverjum slíkum tölum að umfangi. Þetta kallar ekki að mínu mati á þessar breytingar vegna þess að þær breytingar sem er fjallað um hér, og þá er ég að tala um réttindi Fjölmenningarseturs til að greina betur og stýra flæði umsækjenda til þeirra sveitarfélaga sem eru með samning við ráðuneytið, eru allt annars eðlis en það verkefni sem við stöndum frammi fyrir gagnvart komu flóttafólks frá Úkraínu. Þetta lyktar svolítið af því að eins og í gegnum Covid-tímabilið, sérstaklega framan af því, voru ýmis mál sett í kórónujakkaföt eins og það var einhvern tímann sagt hér í þingsal, til að flýta för þess tiltekna frumvarps í gegnum þingsal án þess að efnisatriði þess kölluðust neitt á við stöðu heimsfaraldursins á þeim tíma. Ég held að það blasi við að það sama eigi við um þetta mál, að hraðmeðferð núna í gegnum þingið á þessari stöku viku verði í öllu falli ekki rökstudd með fjölda umsókna frá Úkraínu. Það væri alveg fráleitt og jaðrar við að ég leyfi mér að kalla það tækifærismennsku ef það er reynt. En það má auðvitað segja sömuleiðis að mál séu hér hjá þinginu svona með einum eða öðrum hætti á færibandi og nefndarálit vegna þessa máls var tilbúið og með þeim rökum mætti taka það á dagskrá. En séu þau rökin viðhöfð þá held ég að við ættum að gefa okkur tíma til þess að leiða í jörð þær áhyggjur sem við höfum hér, Miðflokksmenn, og séu áhyggjur okkar að mati þeirra sem best þekkja til á misskilningi byggðar, þ.e. varðandi afleiddu áhrifin og síðan áhrifin af þessum auknu réttindum fjögurra tilgreindra hópa - séu þau með öðrum hætti en við erum að lýsa hér og teljum líklegt þá ætti að geta náðst býsna góð sátt um þetta frumvarp [[Forseti hringir.]]en hún næst ekki eins og haldið er á málum nú um stundir með samanlagt einni ræðu allra stjórnarliða í umræðunni hér í kvöld, fyrir utan andsvör auðvitað.
Herra forseti. Enn nefnir hv. þm. Bergþór Ólason hluti sem mig langar mjög að bregðast við og ræða en ég ætla að reyna að halda þræði í bili varðandi það tiltekna atriði sem ég er að fara yfir hér, en eflaust gefst tækifæri síðar í nótt til að ræða þetta áfram. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir virðulegan forseta og stjórnarmeirihlutann allan að í svona stóru og mikilvægu máli skuli bara einn stjórnarliði hafa séð ástæðu til að taka þátt í umræðunni í 2. umr., aðalumræðunni. Það er furðulegt. Herra forseti. Ég var að ræða þær breytingar sem hafa valdið mjög auknum straumi flóttamanna og förufólks og ástæðan fyrir að ég rek þetta hér, undirliggjandi staðreyndir málsins, er að við þurfum að þekkja hvað liggur að baki til að geta brugðist við af skynsemi. Ég nefndi dæmið um Nígeríu því að margir þeirra sem leita betri lífskjara á Vesturlöndum koma frá því landi. Það er mjög skiljanlegt, ég ætla að taka það skýrt fram, herra forseti. Ef maður væri fæddur í Nígeríu myndi maður eflaust nota hvert tækifæri sem gæfist til að leita aukinna lífsgæða í öðrum löndum. Þó er það nú svo að lífsgæði í Nígeríu eru að aukast töluvert. Þá minni ég hæstv. forseta á það sem ég rakti áðan um áhrif aukinna lífsgæða á ferðir fólks. Ég nefndi mikla eign landsmanna á farsímum og fjarskiptatækjum, en landsmenn í Nígeríu eru býsna margir. Þeir nálgast nú 200 milljónir í þessu ríki einu og hagkerfið vex hratt á sama tíma. Gert er ráð fyrir því að árið 2045 - og það er nú ekki eins langt þangað til eins og það kann að hljóma, það eru nú ekki nema rúm 20 ár í það, 23 ár, og sá tími er fljótur að líða - verði Nígería orðin fjölmennara land en Bandaríkin. Þá verði landsmenn orðnir um 450 milljónir, 450 milljóna manna markinu verði náð, reyndar 2050 í síðasta lagi, en hugsanlega fyrr. Mannfjöldastofnun Sameinuðu þjóðanna, sem hefur reglulega bætt í spána fyrir Nígeríu og reyndar önnur lönd undanfarin ár, gerði árið 2008 ráð fyrir að íbúar landsins yrðu 290 milljónir árið 2050. Það er sem sagt búið að uppfæra þessa spá á nokkrum árum úr 290 milljónum upp í 450 milljónir. Á nokkrum árum er spáin uppfærð um 160 milljónir manna í einu landi. Svo má nefna Úganda. Þar er helmingur íbúanna núna yngri en 15 ára og landsmenn þar eru orðnir um 40 milljónir. Þeir verða komnir yfir 100 milljónir eftir 30 ár í Úganda. Við lok aldarinnar verða 14 af 25 fjölmennustu ríkjum heims í Afríku en þá mun ekkert land í Evrópu komast á þann lista. Af 25 fjölmennustu ríkjum heims verða 14 í Afríku, ekkert Evrópuland, við lok aldarinnar. Norður af Nígeríu er landið Níger. Það er fátækasta land heims á ýmsa mælikvarða, situr á botni lífsgæðalista Sameinuðu þjóðanna þar með talið, en hvergi í heiminum fjölgar fólki eins hratt og í Níger. Því er spáð að við lok þessarar aldar verði Níger orðið tvöfalt fjölmennara en Rússland, herra forseti. Níger, kannski land sem fáir þekkja, fátækasta land heims, verði við lok aldarinnar orðið tvöfalt fjölmennara en Rússland. Nágrannarnir í suðri, Nígeríumenn, [[Forseti hringir.]]verða þá orðnir nærri jafn margir og Kínverjar. [[Forseti hringir.]] Ég efast ekki um að hæstv. forseti geri sér grein fyrir að hér er ég með aðdraganda að einhverju sem hlýtur að fylgja á eftir og bið hæstv. forseta fyrir vikið að setja mig á mælendaskrá.
Herra forseti. Mig langar að segja nokkur orð í tengslum við persónuverndarsjónarmið í þessu máli sem eru töluvert umfangsmikil. Persónuvernd hefur nú þrisvar sinnum í heildina sent inn umsagnir vegna málsins og manni sýnist á öllu að það sé næstum því þannig að stofnunin hafi gefist upp á því að leggja til lagfæringar á málinu. Núna þegar það kemur fram í þriðja sinn lætur stofnunin duga að segja í umsögn, með leyfi forseta: „Athygli er þó vakin á því að ef mat á áhrifum er ekki framkvæmt við undirbúning löggjafar“ - sem hefur enn ekki verið gert - „þá ber Fjölmenningarsetri að framkvæma slíkt mat áður en vinnsla persónuupplýsinga hefst.“ Þetta segir stofnunin Persónuvernd eftir að hafa í fyrri umsögn feitletrað, með leyfi forseta: „Ekki verður séð að orðið hafi verið við athugasemdum Persónuverndar og eru þær því ítrekaðar í umsögn stofnunarinnar nú.“ Því er alveg ósvarað í málinu öllu hvers vegna þetta mat hefur ekki átt sér stað. Það er hreinlega alveg furðulegt hafandi það í huga að þessum sjónarmiðum hefur verið haldið til haga alveg síðan í umsögn Persónuverndar um málið við fyrstu framlagningu þess sem var 18. febrúar 2020. Það eru rúm tvö ár síðan. Í niðurlagi þeirrar umsagnar segir: „Ekki verður séð að mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd hafi verið hluti af almennu áhrifamati í tengslum við samþykkt þess […] Persónuvernd telur að nauðsynlegt sé að framkvæma slíkt mat af hálfu löggjafans, meðal annars með hliðsjón af þeim athugasemdum sem stofnunin hefur gert við frumvarpið. Forsendur matsins og niðurstöður þess þyrftu að koma fram í lögskýringargögnum.“ Það skýrir kannski að einhverju leyti hversu erfitt er að fá einhvern hér til samtals þegar meira að segja um persónuverndarsjónarmiðin er skeytt jafn litlu við vinnslu málsins og hér kemur fram. Það kom fram hjá hv. framsögumanni nefndarálits meiri hluta að þetta mat lægi enn ekki fyrir, rúmum tveimur árum síðar, þrátt fyrir þessa áeggjan, þrátt fyrir feitletraðan texta í umsögn stofnunarinnar þar sem lögð var áhersla á að þetta yrði að færa til betri vegar. Síðan ætla ég að leyfa mér að kalla þetta hálfgerða uppgjöf þegar um það er fjallað á þeim nótum að verði þetta ekki unnið þá megi Fjölmenningarsetur í öllu falli ekki byrja að vinna eftir lögunum eða að vinna persónuupplýsingar fyrr en slíkt mat hefur átt sér stað að lögunum samþykktum. Þetta er sagt eftir að búið er að benda á, eins og ég sagði áðan, að ekki verði séð að orðið hafi verið við athugasemdum Persónuverndar og þær því ítrekaðar í umsögn stofnunarinnar. Miðað við þær rúmu heimildir sem veita á í þessum efnum og miðað við þau miklu varnarorð sem viðhöfð eru hér í ýmsu öðru samhengi varðandi persónuvernd þeirra sem leita verndar hér á landi þá fer einhvern veginn ekki alveg saman hljóð og mynd í þessu. Hér virðast menn ætla að kasta til hendinni hvað persónuverndarsjónarmið varðar eða í öllu falli gefa það svigrúm sem nokkur kostur er að réttlæta, á meðan í öðrum málum þess málaflokks standa menn í vörninni alveg fram í rauðan dauðann. Það væri forvitnilegt að reyna að átta sig á hvað veldur þessari mismunandi nálgun á persónuverndarsjónarmið fólks sem leitar verndar hér á landi. Ég bið hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég var að rekja mannfjöldaþróun í nokkrum ríkjum og setja í samhengi við atriði sem ég nefndi áður, annars vegar mjög aukna útbreiðslu samskiptatækni og svo þá staðreynd að eftir því sem lífsgæði aukast, þeim mun meiri eru líkurnar á því að fólk yfirgefi landið og leiti annað. Ástæðan fyrir því að ég rek þessa hluti er að ég held að það sé nauðsynlegt að setja viðfangsefnið í samhengi til að sýna fram á við hvað er að eiga. Ég nefndi það að í Nígeríu yrðu 450 milljónir manna árið 2050, landið þá þegar fyrir nokkrum árum orðið fjölmennara en Bandaríkin. Í Úganda yrðu 100 milljónir manna eftir 30 ár og meira að segja Níger, fátækasta ríki heims, yrði við lok aldarinnar orðið fjölmennara en Rússland. Ég þarf að leiðrétta mig frá því áðan þegar ég nefndi það að Tsjad væri stærsta miðstöð fólksflutninga og þessara gengja sem smygla fólki. Það er í Níger, í þessu fátækasta ríki heims, en straumurinn fer einnig um Tsjad sem er nú nánast eins fátækt, því miður. En þessi miðstöð er í eyðimerkurborginni Agadez, helstu miðstöð smyglara í Afríku. En það sama gildir um Níger og Tsjad að íbúar landsins eru ekki að yfirgefa það, eru ekki að flýja, þeir eru einfaldlega of fátækir. Evrópusambandið reyndi að bregðast við þessu og það verður nú að segjast, herra forseti, að Evrópusambandið, þrátt fyrir öll umbúðastjórnmálin, reynir nú ólíkt íslensku ríkisstjórninni að búa til einhverja hvata sem draga úr straumnum, þ.e. tilhæfulausum hælisumsóknum. En Evrópusambandið bauð styrki í skiptum fyrir að fólksflutningum yrði hætt í Níger. Og hver var afleiðingin? Styrkirnir voru greiddir, fólksflutningarnir héldu bara áfram, en leyndin jókst og þar með hætturnar. Ég sá í frétt á sjónvarpsstöðinni CNN einmitt um þessa miðstöð í Agadez í Níger þar sem þeir fóru yfir það að þar í grennd væru þjálfunarbúðir hryðjuverkamanna. En reyndar líka ekki langt frá borginni ný herstöð bandaríska flughersins, herstöð fyrir sprengjudróna. Og hvers vegna komu Bandaríkin upp herstöð á þessum stað? Jú, vegna þess að þrátt fyrir allt er ástandið í Níger stöðugra en í flestum nágrannaríkjum þar sem íslamistar hafa látið mikið til sín taka svoleiðis að Bandaríkjamennirnir geta flogið frá þessari herstöð með drónana og varpað sprengjum í allar áttir. Frakkar eru reyndar með herstöð þarna líka. Hvað kemur þetta málinu við? Jú, Evrópulönd, Ameríkulönd og Asíulönd seilast þarna til áhrifa og Kínverjar þar reyndar fremstir í flokki. Vöxturinn í þessum löndum verður gífurlegur á næstu árum, ekki bara fólksfjölgunin heldur líka hagvöxtur, m.a. vegna auðlindanýtingar. Ef hæstv. forseti fylgdist með fyrri ræðum þá veit hann hvað það hefur í för með sér. En þó að ásóknin í að komast til borga Evrópu, London, München, Stokkhólms o.s.frv., verði áfram mikil þá mun það ekki breyta því að þessar borgir verða áður en mjög langt um líður smáborgir í samanburði við vaxandi borgir í Afríku og Asíu. En áður en ég kem að því verð ég líklega gera hlé. Klukkan segir það og ég bið því hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Forseti vill geta þess að snemma á þessum fundi barst forseta dagskrártillaga sem hljóðar svo: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis að á dagskrá næsta þingfundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 595. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðleg vernd. Þess er óskað að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar hv. þm. Andrés Ingi Jónsson. Í samræmi við ákvæði 77. gr. þingskapa verður tekin afstaða til þessa erindis við upphaf næsta þingfundar.
Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis að á dagskrá næsta þingfundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 595. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðleg vernd. Þess er óskað að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar hv. þm. Andrés Ingi Jónsson. Forseti vill geta þess að forseti taldi rétt að taka nokkurn tíma til að átta sig á þessari tillögu vegna þess að hún er nokkuð óvenjuleg miðað við þær dagskrártillögur sem forseti hefur séð áður, enda verið að leggja til að út af dagskrá fundar sé tekið mál sem ekki er komið á dagskrá. Venjan hefur verið sú að dagskrártillögur hafa snúist um að taka mál á dagskrá þannig að þetta var með nokkuð öðrum formerkjum heldur en forseti hefur séð áður. Engu að síður telur forseti rétt, af því að ákvæði 1. mgr. 77. gr. felur í sér að þingmenn geta borið atriði sem varða dagskrá undir þingfund, að fram fari atkvæðagreiðsla um tillöguna og mun nú forseti kalla til atkvæðagreiðslu um hana. Það er ekki undanþága frá því að menn geti tekið til máls um atkvæðagreiðslu í samband við dagskrártillögu þó að ekki sé gert ráð fyrir því að umræða fari fram. En það er ekki undan því vikist að gefa mönnum kost á annars vegar að tjá sig um atkvæðagreiðslu og hins vegar að gefa atkvæðaskýringar.
Virðulegur forseti. Hér er ákaflega sérstakt mál á ferðinni og dæmi um það að rétt sé að kæfa mál í fæðingu. Það er áður en málefnaleg umræða getur farið fram á löggjafarþinginu þar sem er tekist á um mismunandi sjónarmið í málum. Þá er gerð tilraun af ákveðnum þingmönnum stjórnarandstöðunnar til að kæfa málið fæðingu. Þetta eru þingmenn sem gjarnan kenna sig við mikla lýðræðisást, en þetta er nú öll virðingin fyrir lýðræðinu. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson kom inn á það hér í þingræðu í gær að ef þetta mál færi á dagskrá þá yrði hér allt í skrúfunni, þá kæmist hér ekkert áfram. Þarna endurspeglast auðvitað viðhorf alla vega einhverra þingmanna í stjórnarandstöðunni, af hverju þetta ósmekklega málþóf sem hér hefur verið stundað í langan tíma er á vettvangi. Ég tel, virðulegur forseti, mikilvægt við þessar aðstæður að við tilkynnum það nú þegar að þingið muni standa a.m.k. út júní til að hér geti farið fram sómasamlegar umræðu um þau mál sem eru á dagskrá.
Herra forseti. Hér er mjög óvenjuleg tillaga á ferðinni og er verið að setja ný viðmið. Það er sem sagt þannig að hér í salnum eru þingmenn sem telja rétt að koma í veg fyrir að hér eigi sér stað málefnaleg umræða um mál sem þeir eru andvígir og hafa haft uppi stór orð um. Það er sem sagt hin nýja aðferð að ef þú ert á móti máli, telur að það sé rangt, þá skuli ekki fara fram málefnaleg umræða hér í þingsal eða þingnefndum. Hversu lágt er hægt að leggjast þegar kemur að umræðum hér í þingsal? Hversu lágt er hægt að leggjast þegar menn reyna að koma í veg fyrir að við getum [[Forseti hringir.]]átt hér orðastað og skoðanaskipti um umdeild mál? [[Forseti hringir.]]Ég skora á stjórnarandstöðuþingmenn [[Forseti hringir.]]að koma í veg fyrir þetta rugl. [[Ég skora á hv. þingmenn að virða ræðutíma.]] [[Hlátur í þingsal.]]
Forseti. Ég tek undir með samflokksmönnum mínum á undan mér, það er vissulega sjálfsögð skylda okkar hér að tala fyrir sannfæringu okkar en það er mikil bjögun á því hlutverki að ætla að aftra því að mál séu sett á dagskrá, rædd og rökrædd. Það er hlutverkið. Eins og hefur þegar komið fram er algjörlega augljóst að það er taktíkin hér, og hefur reyndar verið í nokkrar vikur, að það á bara að koma í veg fyrir það. Það er ekkert nýtt að minni hlutinn vill gjarnan og finnst eflaust að hann ætti að vera í meiri hluta. Það er ekkert nýtt í því. En það er með ólíkindum að minni hlutinn nú stundi viðlíka sjálftöku á lýðræðislegu umboði þings og hlutverki þess. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þessi þingsalur hér er til að ræða mál, draga fram ólík sjónarmið og senda mál svo áfram til frekari vinnslu í nefndum þar sem við köllum eftir umsögnum og tökum svo afstöðu til málsins, hvert út frá okkar sannfæringu. Ég tel að í umdeildum málum þá skipti einmitt máli að þannig vinnum við hlutina og að það fari fram efnisleg umræða um þau. Hún má gjarnan vera hörð, það má gjarnan deila hart, en það á ekki að reyna að ýta málum í burtu með svona dagskrártillögum. Þannig að við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði munum greiða atkvæði gegn henni en tökum svo þátt í umræðunni þegar að henni kemur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi í gær þá höfum við fylgst með því núna í nokkrar vikur hvernig stjórnarandstaðan sættir sig ekki við hlutverk sitt og hefur komið í veg fyrir að mál séu rædd hér og komist til umfjöllunar. Margir þessara flokka, m.a. sá sem leggur fram þessa tillögu, eru með meinta lýðræðisást, alltaf að tala um hvað lýðræði sé mikilvægt en geta svo ekki fylgt því. Svo sjáum við núna að þau vilja ekki fá mál til efnislegrar umræðu og vilja taka það af dagskrá. Hvað munum við svo að heyra? Hvað höfum við oft heyrt og hvað munum heyra næst? Það verður: Það er ekki hægt að klára þetta mál. Það hefur ekki verið nægur tími til að fjalla um það. Það er ekki búið að fá þessar og hinar umsagnir, þessir og hinir hafa ekki haft tækifæri til að fjalla um málið. - Nei, þetta tekst ekki að af því að við náum ekki að koma málum í gegnum 1. umr. og það hefur ekki tekist hér í að verða á annan mánuð. Svo koma sömu flokkar [[Forseti hringir.]]og segja: Það er enginn tími og allt er unnið svo hratt hérna. Það er af því að þau hleypa ekki málunum til þingsins.
Virðulegi forseti. Hér er mikið talað um að það sé nauðsynlegt að ræða málin,. Frábært. En það eru bara ákveðin mál sem komast að, það eru bara mál frá ríkisstjórninni sem komast að. Mál frá minni hlutanum komast ekki til umræðu hérna inni í þingsal. [[Gripið fram í.]]Það þýðir bara varla. Þau komast ekki nema rétt í 1. umr. og svo ekkert meir. Hvernig væri að hleypa einhverjum málum frá stjórnarandstöðunni að til atkvæðagreiðslu, til umræðu í kringum atkvæðagreiðslu? Ég er með fullt af góðum málum, og fleiri, sem mættu alveg komast til umræðu. Það virðist vera að það séu aðrir sem óttast lýðræðislega umræðu en stjórnarandstaðan.
Herra forseti. Ég held að hér sé um ákveðinn lágpunkt að ræða þessi ár sem ég hef setið á þingi, ákveðinn lágpunkt. Ég vil líka vekja athygli á því að þessi hugmyndafræði sem farið er fram með hér, hvernig yrði staðið að henni af meirihlutaflokkunum á þingi ef það ætti bara að koma með tillögur um að henda málum út úr þinginu? Þannig að lýðræðisástin, meint lýðræðisást tengd þessu máli og þeim flokki sem fer fram með þetta mál hér, ég held að menn ættu að huga aðeins að því í stóra samhenginu hvað er verið að fara. Það væri klárlega hægt að stytta þingtímann gríðarlega mikið ef meiri hlutinn myndi bara henda út málum statt og stöðugt með því að koma fram með slíka dagskrártillögu. Ég mun klárlega greiða atkvæði gegn þessari tillögu.
Virðulegur forseti. Þetta er, eins og fram hefur komið, ákaflega sérstakt mál og alveg ljóst hvernig þingmenn stjórnarandstöðunnar vilja starfa hér. Þeir vilja banna umræðu um ákveðin mál. Þeir vilja loka á að þau geti komist hér inn í þingsal. Það er, að því er ég hygg, bara fordæmislaust, virðulegur forseti. Málþófið sem hér hefur verið stundað á undanförnum vikum og mánuðum leiðir af sér að mál komast ekki til umfjöllunar, til þinglegrar meðferðar í nefndum. Það var kallað eftir því af stjórnarandstöðuþingmanni að mál minni hlutans kæmust til 2. umr. Við erum að bíða eftir því að koma þeim til 1. umr., til umsagnar og þinglegrar meðferðar. Ég tel og ítreka það, virðulegur forseti, í ljósi þess hvernig aðstæður hafa skapast hér að það sé mikilvægt að þingheimi [[Forseti hringir.]]sé gerð grein fyrir því fyrr en síðar að við munum þurfa að starfa hér [[Forseti hringir.]]til að byrja með a.m.k. út júnímánuð og inn í sumarið vegna þeirra vinnubragða [[Forseti hringir.]]sem hér hafa verið ástunduð á undanförnum vikum og mánuðum.
Forseti. Við erum í undarlegri þingfundaviku, stök vika á milli tveggja vikna fría. Þess vegna er tími í þessum sal takmörkuð auðlind og ótrúlegt að það sé forgangsmál ríkisstjórnarinnar að setja útlendingafrumvarpið í þriðja sinn sem það kemur fram hér í þingsal, í þriðja sinn á að setja það á dagskrá sem forgangsmál. [[Gripið fram í.]]Þetta er mál sem snýst um að draga úr mannúð gagnvart fólki á flótta. Það er forgangur ríkisstjórnarinnar. Dagskrártillaga mín snýst ekkert um að þagga neitt eða drepa málið. Hún snýst einfaldlega um að ýta því yfir á vikur þar sem við höfum meiri tíma til að vinna það, til að ræða það eins og þarf að gera. Núna geta þingmenn stjórnarflokkanna sýnt hvort þeir standa með mannúðinni eða með Jóni Gunnarssyni, hvort þetta sé líka forgangsmál þingmanna stjórnarflokkanna. Og því miður, herra forseti, sýnist mér af atkvæðagreiðslutöflunni að hver einasti þingmaður stjórnarflokkanna [[Forseti hringir.]]sé bara dús við þetta ógeðslega útlendingafrumvarp. Það er sorglegt.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu? [[Gripið fram í: Já.]]Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og fer hún þá þá fram.
Til svara eru: Matvælaráðherra, utanríkisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Umræðan um ábyrgð og traust hefur verið hávær síðustu daga. Ábyrgð í stjórnmálum er grundvöllur trausts og traust almennings er forsenda stöðugleika. Traustið er límið sem heldur samfélaginu saman. Þetta held ég að hæstv. ráðherra viti vel og henni sé umhugað um að traust ríki um störf hennar og ríkisstjórnarinnar. En þrátt fyrir þetta þá virðast stjórnarliðarnir flestir staðráðnir í því að firra fjármálaráðherra ábyrgð, ábyrgð sem maður hefði haldið að ætti að vera veigamikið atriði í máli þar sem traust almennings er í húfi. Í kjölfar bankasölunnar kom þó í ljós að ekki hefði ríkt einhugur innan ríkisstjórnarinnar um fyrirkomulag útboðsins. Hæstv. viðskiptaráðherra sagði í fjölmiðlaviðtölum að á fundi ráðherranefndar um efnahagsmál hefði hún gagnrýnt fyrirkomulagið, t.d. á þeim forsendum að gæði framtíðareigna ættu að fá forgang fram yfir verð og að vanda ætti sérstaklega til verka í ljósi hrunsins. Viðskiptaráðherra virðist hafa verið sannspá því afar margt fór úrskeiðis við þessa sölu. Við seldum bröskurum með vafasama fortíð bréfin á afslætti, innherjar og starfsmenn Íslandsbanka fengu aðgang að viðskiptunum, söluaðilar fengu sjálfir að kaupa, faðir fjármálaráðherra tók þátt og svo mætti lengi telja. Forseti. Aðfinnslur sem hæstv. viðskiptaráðherra flaggaði í ráðherranefndinni eru mikilvægar, sérstaklega í ljósi þess að ráðherranefndinni er ætlað að vera vettvangur samráðs og samræmingar við endurskoðun fjármálakerfisins. Aðkoma og athugasemdir viðskiptaráðherra hljóta því að vega þungt í allri ákvarðanatöku. Ég vil því spyrja ráðherra: Hvernig brugðust forsætisráðherra og fjármálaráðherra við gagnrýnum sjónarmiðum hæstv. viðskiptaráðherra í ráðherranefndinni? Voru þau tekin alvarlega? Hvers vegna var ekki tekið mark á réttmætum áhyggjum og forspá viðskiptaráðherra?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og innganginn og segja að ég er henni hjartanlega sammála um traustið. Traust er líklega eitt mikilvægasta og mesta hreyfiafl samfélaga, þ.e. ef ekki er traust er mjög erfitt að vinna að framfaramálum. Þetta á við um að það þarf að ríkja traust innan ríkisstjórna, það þarf að vera traust hér inni í þingsal og það þarf að ríkja gott traust svo við getum unnið saman. Við getum líka litið til þeirra samfélaga þar sem ríkir lítið traust. Þeim gengur bara frekar illa. Þannig að það er hárrétt hjá hv. þingmanni að traustið er afar mikilvægt. Hv. þingmaður beinir spurningu til mín varðandi viðbrögð forsætisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra varðandi þær áhyggjur eða þær efasemdir sem ég hafði um þessa aðferð. Ég get upplýst þingið um að þau höfðu líka þessar áhyggjur. Það var þannig að það kemur tillaga frá Bankasýslu ríkisins um að þessi aðferð sé til þess fallin að hámarka verð á þessari eign og þessi aðferð sé sú sem sé alls staðar beitt um allan heim. Ég verð bara að viðurkenna það að ég hafði ákveðnar efasemdir um þetta, sérstaklega í ljósi þess að hér varð risastórt fjármálahrun og traustið í íslensku samfélagi fór. Það er gríðarlega alvarlegt og þúsundir fjölskyldna misstu heimili sín og áttu um mjög sárt að binda. Þess vegna var afskaplega mikilvægt að við myndum vanda okkur og huga að mikilvægi traustsins.
Forseti. Það er áhugavert að heyra hæstv. viðskiptaráðherra segja að fjármálaráðherra hafi deilt áhyggjum hennar af því ferli sem var ákveðið að fara í. Þessi tillaga Bankasýslunnar, það var ákveðið að fara þá leið þrátt fyrir áhyggjur allra sem sitja í þessum hóp, þessari ráðherranefnd um efnahagsmál. Nú voru fleiri en ein tillaga. Það hlýtur að sæta furðu að ákvörðun hafi verið tekin um að fara þessa leið á meðan allir þrír ráðherrarnir höfðu áhyggjur af því og niðurstöðunni af því. Í viðtali við Morgunblaðið benti hæstv. viðskiptaráðherra réttilega á að pólitíska ábyrgðin lægi væntanlega hjá þeim stjórnmálamönnum sem ákvarðanirnar tóku, að ekki væri hægt að skella skuldinni alfarið á stjórnendur Bankasýslunnar. Hvernig ber fjármálaráðherra, sem valdi að [[Forseti hringir.]]fara þessa leið þrátt fyrir áhyggjur sínar og annarra ráðherra sem sátu [[Forseti hringir.]]í þessari ráðherranefnd, að axla ábyrgð á niðurstöðunni [[Forseti hringir.]]af sínum ákvörðunum?
Virðulegur forseti. Ég tel að sú umræða sem hefur átt sér stað hér í þingsal og hjá stjórnarandstöðunni, og þau sterku viðbrögð sem eru við þessari sölu, sé einmitt dæmi um það hversu upplýst íslenskt samfélag er og að ráðherranefndin hafi jafnvel vanmetið hversu stutt er frá fjármálahruninu og ég tel að við öll tökum þetta auðvitað til okkar. Hv. þingmaður spurði um ábyrgð fjármála- og efnahagsráðherra [[Gripið fram í.]]en ég tel að hann sé þegar byrjaður að axla þá ábyrgð með því að óska eftir því að Ríkisendurskoðun skoði málið. Við sjáum að Seðlabanki Íslands fer strax inn í málið og er að skoða hvort eitthvað hafi farið úrskeiðis er varðar sölu og einstaka aðila. [[Forseti hringir.]]Það hvarflar ekki að mér að fara eitthvað nánar út í það fyrr en ég sé hvað kemur út úr þeirri rannsókn.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna nærveru hæstv. menningar og viðskiptaráðherra hér í þingsal og langar eðli málsins samkvæmt að spyrja hana út í sölu fjármálaráðherra á hlut eign almennings í Íslandsbanka. Hæstv. viðskiptaráðherra er sérfræðingur í efnahagsmálum og á sviði fjármálafyrirtækja. Það er dýrmætt að hafa slíka þekkingu í ríkisstjórn sem og í þriggja manna ráðherranefnd um efnahagsmál og framtíðarskipan fjármálafyrirtækja. Þess vegna er lagt við hlustir þegar hún greinir frá afstöðu sinni á því sviði, hvort sem um er að ræða tillögur um hækkun bankaskatts eða viðvörunarorð þegar kemur að sölumeðferð á hlut almennings í Íslandsbanka. Virðulegur forseti. Í gær fór fram opinn fundur í hv. fjárlaganefnd þar sem mættir voru forstjóri og stjórnarformaður Bankasýslu ríkisins, sem annaðist framkvæmdahlið sölunnar fyrir hönd fjármálaráðherra. Aðspurður sagði stjórnarformaður vald ráðherrans ótvírætt enda bundið í lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Var á orðum hans að skilja að þeir hefðu eingöngu framkvæmt í samræmi við lög, þ.e. samkvæmt fyrirskipun hæstv. fjármálaráðherra, borið til hans tillögur sínar um val á söluráðgjöfum um framkvæmdina og tilboð þau sem bárust enda valdið hans, og var það ítrekað. Því vil ég spyrja hæstv. viðskiptaráðherra: Er hún sammála því sem fram kemur í lögunum og kom fram í orðum stjórnarformanns Bankasýslunnar um ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra á ferlinu og völd hans í þessum efnum, að það er hann sem ákveður leiðirnar og aðferðirnar frá upphafi til loka sölumeðferðar?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurninguna og ég er sammála því. Það stendur skýrt í lögunum hver ber ábyrgð þannig að það er skýrt í mínum huga og eins og ég greindi frá hér fyrr í dag þá tel ég að fjármála- og efnahagsráðherra sé þegar byrjaður að axla ábyrgðina á þessari sölu. En ég vil líka nefna og bæta við að það er þannig að Bankasýsla ríkisins kemur upphaflega með tillöguna inn í ráðherranefnd. Það gerir hún. Hún gerir það eftir að hafa ráðfært sig við sérfræðinga, bæði innlenda og erlenda. Ég vil nefna það í þessu samhengi, virðulegi forseti, að það voru efasemdir um þessa aðferð hjá öllum ráðherrum og það kemur líka fram til að mynda að fyrsti hluti sölunnar var afskaplega vel heppnaður. Þá náðum við þeim markmiðum sem voru eðlileg; dreift eignarhald, opið og gagnsætt ferli og nákvæmlega eins og á að gera hlutina. Virðulegur forseti. Ég hugsaði þá: Fyrst þetta gekk svona vel síðast - og það var ekkert sjálfgefið, það er vandasamt að selja banka, kerfislega mikilvæga eign, og ég verð að segja að ég var býsna stolt af því hvernig til tókst. Þá þótti mér undarlegt að við skyldum breyta þeirri aðferð vegna þess að hún gekk vel. En ég er sammála hv. þingmanni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hér skiptir lykilmáli að traust ríki þegar selja á ríkiseign og enn meira þegar verið er að selja ríkisbanka vegna forsögunnar. Það er ekkert sérstaklega traustvekjandi að sá sem mögulega hefur brotið lög fyrirskipi sjálfur rannsókn. Það er Alþingis að gera það, ekki meints brotamanns. En vegna traustsins verðum við, þingmenn og almenningur, að treysta því að ráðherrar, sem sitja við borðið þegar ákvarðanir um sölu og sölumeðferð eru teknar, komi hreint fram og upplýsi þjóðina um minnstu efasemdir sem kunna að vakna. Nú hefur hæstv. viðskiptaráðherra sagst hafa haft efasemdir í aðdraganda sölunnar og að þau hafi öll í ráðherranefndinni haft efasemdir og að sú staða sem birtist okkur eftir að bankasalan var afstaðin hafi ekki komið henni á óvart en mögulega og mögulega ekki heldur ráðherrunum. Í kjölfarið sagði hæstv. forsætisráðherra að hæstv. viðskiptaráðherra hefði ekkert bókað en hún hefði haft efasemdir og þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað varð til þess að henni snerist hugur [[Forseti hringir.]]þarna við borðið? Hvers vegna fylgdi hún ekki eigin sérfræðiþekkingu? [[Forseti hringir.]]Hvers vegna upplýsti hún ekki þingið þegar málið var til umfjöllunar hér? [[Forseti hringir.]]Eigum við ekki heimtingu á því að þeir sem fá allar ítarlegar upplýsingar um málið komi hingað og upplýsi um efasemdir sínar? [[Forseti hringir.]]Hvar liggur ábyrgð þeirra ráðherra sem höndluðu með málið í þessari ráðherranefnd? Að leyna upplýsingum varðar við lög, virðulegur ráðherra.
Ræðutími í síðari spurningu í óundirbúnum fyrirspurnum er ein mínúta en ekki ein og hálf.
Virðulegi forseti. Ég tel að sú umræða sem á sér stað hér í þinginu þessa dagana sé mjög mikilvæg vegna þess að þegar fjármálahrunið átti sér stað þá fór þetta traust. Ég held að það sé gott fyrir samfélagið að sjá stjórnarandstöðu og stjórnina fjalla um þessi mál með þeim gagnrýna hætti sem á sér stað. Þær spurningar sem fram koma hér eiga sannarlega rétt á sér. Það er nú þannig að það á eftir að skoða málið. Ríkisendurskoðun á eftir að skoða málið. Seðlabankinn á að eftir að gera það líka. Ég tel hreinlega ekki að viðeigandi sé að fella dóma fyrr en sú niðurstaða er komin. Það vill líka þannig til að þótt ég telji að ég hafi oft mjög rétt fyrir mér þá hef ég ekki alltaf rétt fyrir mér. Það kann að vera að sú aðferð sem Bankasýslan lagði til, að hún hafi verið rétt. Það er líka þannig, hv. þingmaður, að ég tel að það sé ekki verið að leyna upplýsingum þegar maður hefur efasemdir en ég var alveg hreinskilinn með það [[Forseti hringir.]]að ég taldi brýnt að við myndum ræða þessi mál eins og við erum að gera núna og hef ekki hikað við það.
Virðulegi forseti. Í gær hélt ég ræðu um bankakerfið í Þýskalandi og þar sem hæstv. ráðherra var ekki viðstaddur í þingsal langar mig til að rifja upp nokkrar staðreyndir um þýskt bankakerfi. Í Þýskalandi er starfræktur öflugur samfélagsbanki sem heitir Sparkasse og hefur um 50 milljónir viðskiptavina. Það er þannig að Sparkasse og samvinnubankarnir í Þýskalandi ráða yfir 70–75% hlut á markaðnum í almennri bankastarfsemi. Þýskir einkabankar, með Deutsche Bank í fararbroddi, hafa 25%. Svo undarlegt sem það hljómar er hagnaður Sparkasse og samvinnubankanna meiri en einkabankanna og ef hagnaður myndast hjá slíkum bönkum þá rennur hann allur til almennings en ekki til hluthafa. Til þeirra ríkir gríðarlegt traust. Það er mikil samkeppni á þýska markaðnum vegna samfélagsbankanna og þess vegna er ódýrt að vera viðskiptavinur í banka í Þýskalandi. Ef við værum t.d. með samfélagsbanka í Reykjavík - þetta er oft svæðisbundið - og hann sýndi hagnað þá færi í hagnaðurinn t.d. í að byggja íþróttahöll, eitthvað sem er samfélaginu til góða eða eitthvað annað. Þannig starfa samfélagsbankarnir í Þýskalandi. Við í Flokki fólksins höfum verið þeirrar skoðunar einn flokka á þingi að við ættum ekki að selja frá okkur neinn banka fyrr en við værum búin að fastmóta einhverja sýn á hvers konar bankakerfi við viljum sjá á Íslandi til framtíðar. Við erum mjög hrædd, eins og almenningur í dag, um að saga einkabankanna endurtaki sig. Einsleitt bankakerfi er viðkvæmara en fjölbreytt bankakerfi. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort ríkisstjórnin hafi rætt hvers konar bankakerfi hún sér fyrir sé á Íslandi til framtíðar.
Virðulegi forseti. Já, það var gefin út hvítbók um bankakerfið á síðasta kjörtímabili sem var leiðarljósið um það hvernig framtíðarskipan fjármálakerfisins ætti að vera. Ég tel að jafnvel þó að við hefðum klárað þá hvítbók sé margt sem við getum lært af þýska bankakerfinu og það er reyndar svo að gömlu sparisjóðirnir höfðu sömu hugmyndafræði. Ég tel að við höfum verið fullfljót að afskrifa sparisjóðakerfið sem var einmitt hugsað, eins og hv. þingmaður lýsti - það var samvinnuhugsjónin sem er nú mjög hátt skrifuð hjá okkur Framsóknarmönnum. Ég tel að við eigum ekki algerlega að útiloka það, bara alls ekki. Ég tel að við eigum að vera opin gagnvart því að fleiri fjármálastofnanir hafi það að markmiði að efla samfélag sitt og bjóða upp á góða þjónustu sem sé ódýr. Ég er því sammála hv. þingmanni um það að þetta sé eitthvað sem við eigum að skoða. Við eigum ekki að láta hrunið, fjármálahrunið, algerlega móta skoðun okkar á því sem fór úrskeiðis hjá gömlu sparisjóðunum.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en vil leggja jafnframt áherslu á að eigendastefna skiptir miklu máli í bankarekstri. Þess vegna verður að semja sérstök lög ef stofna á samfélagsbanka, ríkisrekinn banki með sömu eigendastefnu og venjulegir einkabankar er ekki samfélagsbanki. Mig langaði bara að leggja áherslu á það. Ég er svolítið í framtíðinni en nú ætla ég að fara aðeins í fortíðina af því að mér fannst svolítið skondið að ég stend hérna í sömu sporum og Katrín Jakobsdóttir var 14. september 2015. Með leyfi forseta, langar mig að vitna í ræðu hennar: „Það vakti athygli mína í apríl þegar Framsóknarflokkurinn hélt flokksþing sitt að þar var samþykkt dálítið merkileg ályktun um að ekki ætti að …“ [[Forseti hringir.]]- Ég fer þá beint í spurninguna: Framsóknarflokkurinn hefur haft á liðnum árum ákveðið frumkvæði [[Forseti hringir.]]í umræðunni um að gera Landsbankann að samfélagsbanka. Eruð þið til í að halda þeirri umræðu áfram?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vitna í orð forsætisráðherra og minnast á flokksþing Framsóknarmanna frá 14. september 2015 þar sem var verið að ræða um það hvort Landsbankinn ætti að verða samfélagsbanki. Ég verð að segja að upphaflega var ég með ákveðnar efasemdir hvað það varðar en ég er að verða mun jákvæðari og tel að við eigum að skoða það að það þarf að auka fjölbreytni á íslenskum fjármálamarkaði og það þarf að huga verulega að til að mynda þjónustutekjum. Þær eru mjög miklar í samanburði við hin Norðurlöndin. Ég hyggst beita mér á þeim vettvangi sem samkeppnisráðherra og gera úttekt á því og samanburð á milli íslenskra fjármálafyrirtækja annars vegar og hins vegar á Norðurlöndunum, athuga hver munurinn er [[Forseti hringir.]]og leggja til leiðir til að bæta þjónustu og veita það aðhald sem nauðsynlegt er.
Forseti. Það voru pólitísk stórtíðindi um páskana þegar hæstv. viðskiptaráðherra greindi opinberlega frá því að hún hefði verið mótfallin þeirri leið sem fjármálaráðherra lagði til og fór um sölu á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka. Hún hefði komið því skýrt á framfæri í aðdraganda útboðs. Hún hefði ekki viljað að bréf yrðu seld til valins hóps fjárfesta og, síðast en ekki síst, að fátt kæmi henni á óvart um það hver útkoman var. Skilaboðin voru skýr og þjóðin skildi þau: Á mig var ekki hlustað. Við blasir að forsætisráðherra og fjármálaráðherra fóru gegn varnaðarorðunum. Bréfin voru seld til valins hóps á afslætti. Viðskiptaráðherra, sem fer með samkeppnismál í ríkisstjórninni, hefur bæði fagþekkingu og reynslu á þessu sviði. Í gær sagði Bankasýslan á fundi fjárlaganefndar að stærsti galli þessarar sölu hefðu verið hagsmunaárekstrarnir sem nú blasa við þjóðinni. Þeir eru alltumvefjandi í sölunni, enda er það þannig að útvaldir og pabbi þeirra fengu að kaupa á afslætti. Ég viðurkenni að ég upplifði það sem ómerkilegt spark þegar samstarfsflokkarnir svara orðum ráðherrans með engu öðru um að bókun liggi ekki fyrir. Þau hafa aldrei getað neitað því að þetta voru orð ráðherrans sem hún staðfestir reyndar hér í dag. Allir vita að hefði viðskiptaráðherra bókað gegn forsætis- og fjármálaráðherra á þriggja manna ráðherrafundi um þriðju stærstu einkavæðingu sögunnar þá hefði það jafngilt því að slíta þessu stjórnarsamstarfi. Það veit forsætisráðherra. En ég vildi spyrja hæstv. viðskiptaráðherra að því hvernig henni leið þegar hennar eigin formaður fylgdi ekki ráðum hennar. Upplýsti formaður Framsóknarflokksins hann um það hvers vegna hann valdi að valta yfir hana?
Virðulegur forseti. Eins og ég hef farið yfir getur viðkomandi ráðherra verið með efasemdir og komið þeim vel á framfæri. Það er líka þannig að þessi varnaðarorð öll þurfa ekkert endilega að rætast. Ég hafði samt í huga að Ísland er mjög fámennt samfélag og þeir sem starfa á íslenskum fjármálamarkaði - það er bara býsna oft náið á milli viðkomandi aðila. Vegna þess hversu viðkvæmt þetta mál er þá var ég alltaf á þeirri skoðun að best væri að hafa þetta almennt, opið, að allir gætu tekið þátt og eftirmarkaðurinn myndi svo sjá um hver framvinda eignarhaldsins yrði. Samstarf formanns og varaformanns Framsóknarflokksins er framúrskarandi og hefur verið alveg frá því að við vorum kjörin formaður og varaformaður. Þegar við erum að ræða þessi mál eru auðvitað ekkert allir alltaf sammála. Það bara kemur í ljós stundum hvernig hlutirnir þróast. Ég minni hv. þingmann á að Ríkisendurskoðun á eftir að skoða málið og Seðlabankinn líka. Þá mun koma í ljós hvort eitthvað hafi farið úrskeiðis á milli söluaðila og hvernig þetta var allt. Ég held að það sé alveg ljóst að skýrari rammi þarf að vera um þessi mál og það kom í ljós. Ég held að við getum alveg sagt, án þess að álit Ríkisendurskoðunar [[Forseti hringir.]]og Seðlabankans sé komið, að það hefði mátt gera betur.
Forseti. Hæstv. viðskiptaráðherra er hér að staðfesta að formaður Framsóknarflokksins valtaði yfir hana. Hún segir: Það eru ekkert alltaf allir sammála. Við vitum hver niðurstaðan var og er. Við vitum að 83% þjóðarinnar eru í sárum vegna þessarar leiðar. Það er pungspark í þjóðina að standa hér og tala um það eftir söluna að þau hafi kannski bara öll vitað að þau væru að fara ranga leið. Þriðja stærsta einkavæðing sögunnar, 53 milljarðar, rosagott að taka samtalið eftir á. Ég er á því að viðskiptaráðherra sé hér að gerast brotleg við siðareglur ráðherra. Hún upplýsti ekki þjóðina, hún upplýsti ekki þingið. Hún virðist hafa upplýst formann Framsóknarflokksins sem valtar yfir hana. En ég vil spyrja viðskiptaráðherra út í önnur orð sem féllu líka um páskana og vöktu minni athygli og fólu í sér pólitísk stórtíðindi þegar hún sagði að það myndi fleira koma í ljós í þessu máli á næstu dögum. Í hvað var ráðherra að vísa þar?
Virðulegur forseti. Ég vil taka það skýrt fram að formaður Framsóknarflokksins hefur aldrei valtað yfir varaformann Framsóknarflokksins, bara til að hafa það alveg á hreinu. Það er ekkert nema gott um formann Framsóknarflokksins að segja og samvinnu við hann. Að starfa með Sigurði Inga Jóhannssyni, það er einstaklega gott að vinna með honum. Þannig að ég frábið mér orð hv. þingmanns, að koma hér í pontu og reyna að lýsa okkar sambandi með þeim hætti sem hún hefur gert. Það er henni til skammar.
Svara spurningunum.
Svaraðu spurningunum, hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Í viðtali við Morgunblaðið þann 11. apríl síðastliðinn, eins og vitnað er til í Morgunblaðinu í dag, sagði hæstv. menningar og viðskiptaráðherra að hún hefði ekki verið hlynnt þeirri aðferðafræði sem var við söluna á Íslandsbanka og hefði verið mótfallin því að bréfin yrðu seld til valins hóps fjárfesta - ég vona að þetta sé rétt haft eftir hæstv. ráðherra. Sjónarmiðum sínum í þessu efni hefur hún komið skýrt á framfæri. Nú hefur raunar komið í ljós, eða ég tel það alla vega vera niðurstöðu opins fundar með Bankasýslunni í gær, að bréfin voru ekki einu sinni seld til neins valins hóps, heldur þeirra sem komumst að borðinu til að gera tilboð og uppfylltu að einhverju leyti eftiráskýringar um hvað teljist hæfir fjárfestar, allir nema tveir erlendir fjárfestar sem erlendur söluráðgjafi taldi ekki hæfa því að þeir væru of kvikir. Telur ráðherrann að salan á Íslandsbanka hafi e.t.v. ekki verið í samræmi við það sem kynnt var á fundi ráðherranefndar um efnahagsmál 4. febrúar með Bankasýslunni? Íslandsbanki komst í eigu íslenska ríkisins með svokölluðu stöðugleikaframlagi kröfuhafa föllnu bankanna - þetta veit ég að hæstv. ráðherra þekkir allt miklu betur en ég - í ríkisstjórn hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Þetta var einstök aðgerð. Ég vil spyrja: Telur hæstv. ráðherra að sölunni á bankanum nú, sem hún segir líka að sé kerfislega mikilvægur og ein verðmætasta eign ríkisins, megi líkja við einhverja aðra einkavæðingu í Evrópu á síðari tímum? Því að það er oft vitnað til þess í máli þeirra sem skýra þessi sölu, aðallega eftir á, að þetta sé í samræmi við það. Og getur ráðherrann líka upplýst mig að lokum hvort það séu aðrar reglur um verðbréfaviðskipti á Íslandi en á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem forstjóri Bankasýslunnar hefur sagt að hafi komið á óvart að starfsmenn söluráðgjafarinnar keypt í útboðinu?
Virðulegur forseti. Bankasýsla kynnti málið þannig að sú aðferð sem Bankasýslan lagði til við ráðherranefnd um efnahagsmál væri sú aðferð sem væri notuð víðast í Evrópu. Ég get, virðulegur forseti, upplýst þingið um það að þegar sérfræðingar, ekki bara einn heldur nokkrir, á vegum Bankasýslunnar, erlendir ráðgjafar og fleiri, segja að þetta sé sú aðferð sem kemur best út og hún sé til þess fallin að hámarka verðið á eigninni og það sé búið að gera þetta margsinnis þá er ég þannig gerð að jafnvel þó að ég hafi haft mínar miklu efasemdir um þetta þá hlusta ég á sérfræðinga. Þrátt fyrir að ég þekki fjármálamarkaðinn mjög vel eftir að hafa starfað í Seðlabankanum og hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í fjölda ára þá fannst mér líka brýnt að hlusta á Bankasýsluna. Viðkomandi aðilar hafa jú atvinnu af því að ráðleggja hvað þetta varðar. Þannig að til að svara hv. þingmanni þá er það svo að þessi aðferð hefur verið notuð víða í Evrópu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir svarið og mér finnst málið vera smám saman að teikna sig æ skýrar upp og það virðist augljóst að hér er mikið um eftiráskýringar að ræða. Er ráðherrann sammála því mati mínu að það hefði verið sjálfsagt að gera allítarlega handbók um þetta söluferli í fjármálaráðuneytinu áður en það fór af stað til að lýsa því til hvers nákvæmlega var ætlast og hvernig það átti að nást fram og með hvaða aðferðum og síðan önnur handbók frá Bankasýslunni til söluráðgjafanna? Í ljósi þess hversu gríðarlega viðkvæmt þetta ferli er, var slík handbók einhvern tíma til umræðu eða kynnt á fundum ráðherranefndar um efnahagsmál? Telur hæstv. ráðherra það hugsanlegt að þegar svona útboð fer fram á banka í ríkiseigu í Evrópu þá sé hringt í hobbífjárfesta og spákaupmenn og þeim boðin sneið af kökunni?
Virðulegur forseti. Ég held að það sé komið í ljós einmitt að það er farsælast að hafa svona einkavæðingu - það þarf allt að vera opið, það þarf að vera gagnsætt og allir þurfa að geta tekið þátt. Svo tel ég að eftirmarkaðurinn eigi að sjá um hvernig eignarhaldið þróast. Það er farsælast, það er einfalt. Það sem gerist í þessu söluferli er að mjög erfitt er fyrir stjórnvöld og Bankasýsluna að hafa algjöra stjórn á því hvað gerist svo þegar sölupantanir fara að berast. Það kann að vera að 90% þeirra sem tóku þátt og voru í útboðinu hafi gert allt eins og átti að gera það. Bara að það séu einn eða tveir aðilar þar sem einhver misbrestur verður, það varpar skugga á allt ferlið. Þess vegna var þessi aðferð mjög áhættusöm.
Virðulegi forseti. Ég tel ástæðu til að vekja athygli hæstv. forseta á atriði sem forseti hlýtur þó að hafa tekið eftir. Hér kom það fram rétt áðan af hálfu hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra að allir ráðherrarnir í ráðherranefnd um efnahagsmál hefðu varað við því sem þeir svo gerðu. Þeir vöruðu hver annan greinilega við og sjálfa sig en gerðu það samt. Ég vek athygli hæstv. forseta á því að þeir sáu ekki ástæðu til að upplýsa þingið. Þeir sáu ekki ástæðu til að upplýsa þingið um þessar áhyggjur sínar, þessar viðvaranir. Létu það nægja að vara sjálfa sig við, án þess þó að bóka neitt um það, en ræddu málið ekki hér á þingi. Það hlýtur að kalla á einhver viðbrögð af hálfu Alþingis þegar ráðherrar í ríkisstjórn fara fram með þessum hætti, vara eindregið við því sem þeir gera en halda þinginu alveg utan við það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sagði hér rétt áðan og ég vil líka beina því til forseta að hann ætti að koma því til hæstv. ráðherra að þeir svari þeim fyrirspurnum sem beint er til þeirra, ekki með skætingi beint til þingmanna heldur svari ósköp einfaldlega þeirri spurningu sem hér var lögð fram. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra boðaði það í viðtali fyrir páska að það myndi meira skýrast um afstöðu ráðherra og varnaðarorð sem hann lét síðan lét falla eftir á. Það eina sem skýrðist í þessum fyrirspurnatíma var að það var dregið allhressilega í land. Hæstv. ráðherra hafði nægan tíma þegar hann lauk svari sínu við fyrirspurn áðan til að klára svarið, það var tími eftir, en það var gengið í burtu eftir að fúkyrðum var hreytt í hv. þingmann. Þetta gengur ekki og ég óska eftir því að hæstv. forseti beini því til ráðherra að þeir svari spurningum og þeir komi fram af kurteisi við hv. þingmann. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þetta var athyglisverður fyrirspurnatími og hann gefur tilefni til þess að málið sé rætt og skoðað enn betur. Hér kom fram frá hæstv. ráðherra að ekki einungis hún heldur allir í ráðherranefndinni hafi haft efasemdir. Það kemur í ljós að hún a.m.k., hæstv. ráðherra, taldi þetta ferli vera áhættusamt án þess að þinginu væri nokkurn tímann gerð grein fyrir því. Og að lokum þá kemur hæstv. ráðherra sér undan því að svara spurningu hv. þingmanns þar sem vitnað var í hana og ráðherrann segir þá ýmislegt eiga eftir að koma í ljós. Hér á eftir eru sérstakar umræður með hæstv. ráðherra og ég hvet þá þingmenn sem taka þátt í þeirri umræðu til að krefja ráðherra svara, hvað ráðherrann hafi átti við.
Virðulegur forseti. Það kom hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra ekki á óvart að bankasalan færi fram með þeim hætti sem upplýst er nú, með þessu tjóni sem orðið hefur fyrir íslenskan almenning. Hæstv. fjármálaráðherra hefur lýst því yfir að það hafi verið fyrirséð að hlutir sem ætlaðir voru til langtímafjárfesta væru seldir skammtímafjárfestum sem seldu daginn eftir. Hæstv. viðskiptaráðherra segir hér eftir á að umræðan sé góð af því að það skipti máli að byggja upp traust. Hvar voru þessir ráðherrar þegar umræða átti sér stað í þinginu í aðdraganda sölunnar? Hvar liggur ábyrgð ráðherra á að upplýsa þing og þjóð um það sem þeir vita um en láta ekki Alþingi vita? [[Forseti hringir.]]Almenningur hefur orðið fyrir tjóni og ráðherrarnir bera ábyrgð á því, hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. viðskiptaráðherra.
Virðulegi forseti. Það er til skammar, er svar hæstv. viðskiptaráðherra þegar ég spyr hana út í þau orð hennar sjálfrar um páskana að fleira myndi koma í ljós í þessu máli á næstu dögum. Það er mér til skammar að standa hér í ræðusal Alþingis að leita svara hjá hæstv. ráðherrum um þriðju stærstu einkavæðingu Íslandssögunnar. Ég held að hæstv. viðskiptaráðherra sé að segja alveg satt, hún hafi haft áhyggjur og hún hafi lýst því yfir. Ég held hins vegar að formaður Framsóknarflokksins hafi valtað yfir hana og hún hafi valið samstarfið, ríkisstjórnarsamstarfið, fram yfir hagsmuni þjóðarinnar. Við erum að upplifa hérna kennslustund í sérhagsmunagæslu í boði viðskiptaráðherra.
Forseti. Mér þykir þetta bara dapurlegt. Í alvörunni. Það fór hér fram bankasala sem meiri hluti þjóðarinnar var á móti. Nú erum við að tala um 83% fólks sem er bara í sárum eftir þessa sölu og það kemur í ljós að allir ráðherrarnir í þessari ráðherranefnd um efnahagsmál höfðu áhyggjur af þessari sölu. Það er það sem hæstv. viðskiptaráðherra er að segja okkur, að allir hafi haft efasemdir en ákveðið samt að fara þessa leið. Fjármálaráðherra ákveður samt að fara þessa leið og meira að segja halda armslengd frá, hafa ekki einu sinni vit á því að mögulega fylgjast aðeins betur með þessari sölu þar sem leiðin sem var valin olli svo miklum áhyggjum hjá ráðherra. Samt ætlar hann að halda armslengd. Orðræða Sjálfstæðismanna er á þann veg að fjármálaráðherra hafi nánast bara engu hlutverki að gegna þegar kemur að sölu bankans og þessari stóru [[Forseti hringir.]]einkavæðingu ríkisbanka. Það er ekki í lagi að þessir ráðherrar hafi ekki komið hérna inn í [[Forseti hringir.]]þingsal og upplýst okkur og almenning um þessar áhyggjur sínar og mögulega sótt sér dómgreind [[Forseti hringir.]]til okkar til að tryggja að þessi sala endaði ekki með þessum ósköpum.
Herra forseti. Sú sem hér stendur er nú nýgræðingur hérna á þinginu en stóð í þeirri trú að þessi dagskrárliður væri til þess að ráðherrar svöruðu fyrirspurnum hv. þingmanna. Ég spurði hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hvort hún gæti upplýst mig um hvort sú sameiginlega löggjöf á Evrópska efnahagssvæðinu, sem gildir um banka og verðbréfaviðskipti og starfsemi, gilti ekki örugglega hér á landi, í tilefni þeirra orða forstjóra Bankasýslunnar um að þetta hefði aldrei gerst þar sem hann hefur starfað. Gilda einhver önnur lög? Þetta er bara tæknileg spurning sem ég vil þá að biðja forseta að beita sér fyrir að svör fáist við, ef ég má. Það er nefnilega með eindæmum að fylgjast með þessum flótta forsvarsmanna Bankasýslunnar þegar þeir eru í sínum hrútskýringum að útskýra þann leiðangur sem þeir lögðu af stað í þarna 4. febrúar eftir fundinn ráðherranefndinni. Og það þarf líka að svara tæknilegum spurningum, ekki bara spurningum um ábyrgð.
Herra forseti. Þetta bankasölumál er málið sem heldur áfram að gefa - útvöldum reyndar. Þegar ég reyni einhvern veginn að melta umræðuna hér áðan er myndin sem teiknast upp að ríkisstjórnin hafi einfaldlega verið, ja ef ekki meðvitundarlaus þá andlega fjarverandi við alla þessa ákvarðanatöku. Þetta er með miklum ólíkindum. Þau svör, hentistefnusvör, sem einstakir ráðherrar henda út og suður og draga svo til baka og betrumbæta, allt eftir því hvernig vindar blása hverju sinni, líklega í von um að kæfa málið - það mun náttúrlega ekki takast. Herra forseti. Hér hefur meiri hlutinn hafnað eindregið ósk stjórnarandstöðunnar um rannsóknarnefnd vegna sölunnar. Má ég leggja til rannsóknarnefnd á störfum ríkisstjórnarinnar í þessu máli? Ég held að við hljótum öll að geta verið sammála um að það kæmi eitthvað áhugavert út úr því, mögulega sannleikurinn.
Virðulegur forseti. Maður hlýtur að spyrja sig á þessum tímapunkti um ábyrgð ráðherra. Að koma hingað upp í pontu og lýsa varnaðarorðum sem látin voru falla eftir á. Ég hef ekki haft eina einustu vitneskju um það allan þennan tíma að allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafi haft áhyggjur af þessari tilboðsleið. Hvernig stendur á því að við vorum ekki upplýst um þessar meintu áhyggjur ráðherra áður en ákvörðunin var tekin? Og ég minnist þess ekki, eftir að hafa setið bæði í efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd, að nefndarmenn ríkisstjórnarinnar hafi haft uppi eitt einasta orð um þessar áhyggjur. Svo koma allir núna eftir að barnið er dottið ofan í og segja: Já, við létum varnaðarorð falla og við höfðum öll áhyggjur. - Bíddu, til hvers voru þið valin?
Virðulegur forseti. Það hefur greinilega farið fram eintal við spegil hjá sumum í þessari nefnd, þessum þremur ráðherrum. Þeir hafa talað sjálfa sig, sagt að þetta gengi ekki upp, að þetta væri vitlaus aðferðafræði, en fóru svo og sögðu: Já, gerum þetta bara vitlaust. Spillingin allsráðandi. Það sem er kannski skelfilegast við þetta er að á sama tíma, núna eftir þessa vitleysissölu, er Bankasýslan að skála í víni og borða konfekt. Spurningin er hvenær þeir ætla að skjóta upp flugeldinum. Hvenær ætla þeir að fagna endanlega þessu stórkostlega afreki sem þeir gerðu þar? Gleymum því ekki heldur að rúmar 3 milljónir var kostnaðurinn við hverja sölu núna síðast. Á sama tíma er 7,2% verðbólga og fólk þarna úti sem á ekki fyrir mat. Það væri hægt að setja 90.000 kr. skatta- og skerðingarlaust fyrir 8.000 einstaklinga fyrir þennan pening, bara þennan. Ef við tökum alla summuna gætu 24.000 einstaklingar fengið 90.000 kr. skattfrjálst.
Virðulegi forseti. Við skulum átta okkur á því að hérna erum við með flokka í ríkisstjórn sem fengu í rauninni ekki lýðræðislegt umboð til valda. Þau þurftu að hópa sig saman til að taka sér meirihlutavald. Enginn þessara flokka fékk hreinan meiri hluta í þingkosningum. Þau þurfa að semja, búa til meirihlutasáttmála um það hvernig þau ætla að fara með völd. Þau taka sér þetta vald. Við skulum átta okkur á því. En valdi á að fylgja ábyrgð. Hérna sjáum við enga ábyrgð, ekki neina. Við heyrum varnaðarorð fram og til baka og allri ábyrgð hent á Bankasýslu eða söluráðgjafa, eitthvert annað en til þess fólks sem tekur sér valdið. Þannig á ekki að fara með völd. Völdum fylgir ábyrgð og þau sem styðja svona valdastjórn, ábyrgðarlausa valdastjórn, eru síðan almennir þingmenn stjórnarflokkanna. Þetta er meiri hlutinn sem styður ábyrgðarlausa valdastjórn.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom hér upp áðan og talaði um tjónið fyrir íslenska ríkið, að almenningur hefði orðið fyrir tjóni. Við skulum aðeins fara yfir staðreyndir máls þegar þessu er haldið fram. Ríkið tók yfir banka. Það er búið að búa til stórkostleg verðmæti [[Gripið fram í.]]úr Íslandsbanka. Það er búið að selja núna hluta úr bankanum og 108 milljarðar [[Gripið fram í.]]- 108 milljarðar [[Gripið fram í.]]hafa skilað sér inn í ríkissjóð. 80 milljarðar í formi arðgreiðslna [[Gripið fram í.]]og við eigum eftir stærsta hlutann í bankanum sem er líklega virði annarra 100 milljarða. Þetta er þá allt tjónið sem almenningur hefur orðið var við, allt tjónið, allir þessir peningar sem hafa runnið inn í ríkissjóð. [[Gripið fram í.]]Ef við ætlum raunverulega að gera það sem skiptir máli til að endurbyggja traust á fjármálamarkaðnum þá þurfum við að sjálfsögðu að fara yfir það sem hefur farið úrskeiðis. En það var ekki tjón almennings, það er brot á ákveðnu trausti. Þess vegna vil ég hvetja hv. þingmenn [[Forseti hringir.]]þegar við förum í þessa umræðu til að vera málefnalegir. Tölum um staðreyndir, förum yfir það af hverju [[Forseti hringir.]]innherjar og starfsmenn banka geta keypt á Íslandi en geta ekki gert það í útlöndum. [[Forseti hringir.]]Hverju þurfum við að breyta til að koma í veg fyrir slíkt? Komum í veg fyrir að söluaðilar séu að selja [[Forseti hringir.]]sjálfum sér og vinum. Förum yfir þessa þætti en höldum til haga staðreyndum sem skipta máli.
Við höldum okkur við ræðutímann sem er í þessum umræðum.
Virðulegur forseti. Aðeins vegna orða hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur hér rétt áðan þá má alveg enduróma þá ræðu með nokkrum völdum orðum: Hér varð ekkert hrun. Hér varð ekkert tjón, almenningur varð ekki fyrir tjóni sem varð síðan þess valdandi að ríkið fékk bankana í fangið. Varðandi það sem kom fram hjá hæstv. viðskiptaráðherra verð ég að nefna að það var sagt hér: „Ég get upplýst þingið um það að þau höfðu líka þessar áhyggjur“, og vísað í forsætisráðherra og fjármálaráðherra. Forsætisráðherra og fjármálaráðherra höfðu sams konar áhyggjur af þeirri niðurstöðu sem kæmi úr útboðinu sem hæstv. viðskiptaráðherra hefur opinberað að hún sá fyrir. Hún kemur í viðtal og segir: Ég hafði uppi varnaðarorð. Ég sá það fyrir að þetta yrði klúður. Og nú er upplýst að fjármálaráðherra og forsætisráðherra höfðu sams konar áhyggjur. [[Forseti hringir.]]Samt var farið í þessa aðferð sem hefur reynst algjört klúður frá upphafi til enda. Það er orðið mjög brýnt [[Forseti hringir.]]að þjóðin verði upplýst um það hvað gerðist á þessum ráðherrafundum þegar þessi einkavæðing var ákveðin.
Virðulegi forseti. Hér er um miklar áhyggjur um það hverju hæstv. ráðherra svaraði. [[Gripið fram í.]]Miklar áhyggjur, efasemdir og neikvæð orð um það. En hvað varðar orð hæstv. ráðherra um að þau hafi spurt sig spurninga í aðdraganda þess þegar átti að fara að selja banka [[Gripið fram í: Haft áhyggjur.]]- hver gerði það ekki? [[Gripið fram í: Haft áhyggjur.]]Haft efasemdir um þær aðferðir, spurt, fengið upplýsingar, kallað til sín sérfræðinga? Er það ekki eðlilegt? [[Gripið fram í: Þetta er ekki það sem var sagt.]]Hvar voru áhyggjur ykkar um akkúrat þetta sama efni fyrir söluna? [[Gripið fram í.]]Ég missti af því. [[Gripið fram í.]]Við misstum af því, viljum sjá það. [[Gripið fram í.]]Fyrir söluna. En við skulum halda … [[Háreysti í þingsal.]]Við skulum halda áfram að spyrja okkur og spyrja. [[Forseti hringir.]]
Forseti verður að biðja þingmenn um að hafa hljóð meðan ræðumenn eru í ræðustól. Það er ekki hægt að halda þessum fundi áfram ef sjö þingmenn eru að kalla frammí fyrir sama ræðumanni á sama tíma.
Virðulegur forseti. Ég ætla nú ekki að tala um fundarstjórn núna. Orð hæstv. viðskiptaráðherra áðan voru mjög merkileg. Ísland hefur fjórum sinnum verið niðurlægt varðandi bankakerfið. Það var árið 2003 þegar ríkisbankarnir voru einkavæddir. Í annað sinn í hruninu 2008. Í þriðja sinn þegar Ísland fór á svarta lista heimsins varðandi aðgerðir þjóða gegn peningaþvætti. Við fórum á lista með þjóðum sem við eigum nákvæmlega enga samleið með. Fjórða niðurlægingin átti sér stað með sölu á hlut í Íslandsbanka nú í mars. Við fengum smá réttlæti eftir hrunið 2008 þegar rannsóknarskýrsla Alþingis kom fram og kvað upp úrskurð sinn, sagði sitt álit á því að nokkrir ráðherrar og embættismenn hefðu verið sekir um vanrækslu. Við fengum líka réttlæti þegar embætti sérstaks saksóknara var stofnað til að taka á þeim sakamálum sem þar voru. Eina leiðin til að reyna [[Forseti hringir.]]að ná trausti aftur, ná trausti almennings aftur, er að stofnuð verði óháð rannsóknarnefnd. [[Forseti hringir.]]Það er eina leiðin. Og það er bara tilraun til þess að fá traustið aftur. Ég er ekki að segja að það muni koma.
Virðulegi forseti. Mig langar til að segja ýmislegt en ég ætla að einbeita mér að því sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði hér áðan um stóru myndina. Hér er augljóslega um hugmyndafræðilegan ágreining að ræða þar sem það eina sem skiptir máli er verðmiði. Það er talað um að þetta hafi ekki kostað neitt á sínum tíma. Hvað með þessi 17% sem ríkissjóður Íslands lagði inn í Seðlabankann út af falli bankanna? Hér er líka talað um viðskiptasiðferði og að við eigum að vera hugsi yfir því. Eigum við ekki að vera hugsi yfir því hvaða skilaboð hæstv. ríkisstjórn er að senda þegar hún segir við almenning hér úti að það eina sem hafi skipt máli og stóra myndin sé verðmiðinn? [[Gripið fram í.]]Hvaðan kemur þetta viðskiptasiðferði [[Gripið fram í.]]sem hér birtist? [[Forseti hringir.]]Takk, forseti. Hvaðan kemur þetta viðskiptasiðferði sem hér birtist og þarf að rannsaka ef þetta eru skilaboðin frá stjórnarliðum, að stóra myndin hafi verið verðmiðinn? Ég get hér fullyrt við hv. þingmann að það er hægt að selja ríkiseign án svona hliðarspillingar. Þetta eru mjög óeðlileg skilaboð að senda íslenskum almenningi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég vil þakka forseta fyrir að hafa haft milligöngu um að hæstv. viðskipta- og menningarmálaráðherra mun taka þátt í sérstakri umræðu er tengist bankahruninu síðar í dag. Bara það sem kom fram í óundirbúnum fyrirspurnatíma áðan, og þá eru eftir sérstöku umræðurnar síðar í dag, undirstrikar mikilvægi þess að forseti hlutist til um það að hæstv. innviðaráðherra, formaður Framsóknarflokksins, gefi kost á samtali hér í þinginu. Það er einn þingdagur eftir í þessari viku, það verður þingfundur á morgun. Nú veit ég ekki hvort hæstv. innviðaráðherra áætlar að vera viðstaddur hér í þinginu á morgun, en ég vil óska eftir því að hæstv. forseti hlutist til um það að þingmenn geti átt orðastað við formann Framsóknarflokksins sem kom að þeirri ákvörðun sem tilkynnt var um að tekin hafi verið í einhvers lags samtali formanna stjórnarflokkanna um að leggja niður Bankasýsluna. Þannig að það er púsl inn í þá mynd sem er að teiknast upp hérna sem svo augljóslega er þörf á að fylla betur inn í í ljósi þess sem kom fram í orðum hæstv. ráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma áðan.
Frú forseti. Það sem skiptir máli í þessu er auðvitað aðdragandinn, pólitíkin að baki þeim hræðilegu ákvörðunum sem leiddu til þessarar niðurstöðu. Ég ætla að fá að vitna til orða hæstv. viðskiptaráðherra í fjölmiðlum, hennar eigin orða. Hún segir, með leyfi forseta: „Ég var ekki hlynnt þeirri aðferðafræði sem varð ofan á við söluna á bréfum í Íslandsbanka, vildi almennt útboð en ekki að bréfin yrðu seld til valins hóps fjárfesta.“ Þessum sjónarmiðum kom ég skýrt á framfæri í aðdraganda útboðs. Hún sagði jafnframt: „Ég er þó ekki á því að hægt sé að skella skuldinni alfarið á stjórnendur Bankasýslunnar og þykir miður að málið sé einfaldað þannig. Ábyrgðin hlýtur að vera stjórnmálamannanna sem tóku ákvörðun í málinu.“ Hún hefur að vísu breytt um afstöðu síðan, stjórnarmeirihlutinn vill vera hér í þessum sal að ræða um konfektkassa sem Jón úti í bæ þáði, en ekki um sínar eigin ákvarðanir.
Forseti. Mér finnst mikilvægt að það komi fram að varnaðarorð okkar Pírata og annarra í stjórnarandstöðunni komu einmitt fram í umsögnum fyrir sölu bankans en það var ekki hlustað á þau frekar en varnaðarorð viðskiptaráðherra, virðist vera, þannig að það fór lítið fyrir því. En tölum um það sem skiptir máli, segir hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, hvernig við komum í veg fyrir að þetta gerist aftur. Gott og vel. Ég er algjörlega sammála því að það skipti máli líka. En traustið er verðmæti líka. Það er verðmæti. Það eru ekki bara peningar sem skipta máli. Traustið er lím samfélagsins og við erum búin að brjóta það traust. Fjármálaráðherra er búinn að brjóta það traust og það er ekki hægt að treysta honum til að fara í þá vinnu að setja einhvern lagaramma í kringum þetta þannig að svona mál komi ekki fyrir aftur. Traustið er rofið, trúverðugleikinn er enginn. Og meðan fjármálaráðherra situr enn þá verður ekkert hægt að byggja upp traust og tala um [[Forseti hringir.]]framtíðarskipulag á fjármálakerfinu og hvernig hægt verði að selja ríkiseignir [[Forseti hringir.]]í framtíðinni á einhvern heilbrigðan og skynsamlegan hátt. Þess vegna skiptir máli að ráðherrar beri ábyrgð og [[Forseti hringir.]]axli ábyrgð á svona mistökum því að traustið er allt í þessu máli.
Virðulegi forseti. Hér er talað um að við eigum að horfa á stóru myndina. Já, hvernig væri þá líka bara að horfa á hana alla? Hvers vegna eru bankarnir svona verðmætir í dag? Eigum við að kíkja á það? Eigum við að kíkja á nokkur dæmi um það sem gert var eftir hrun? Þá stóð ríkið fyrir stærsta kennitöluflakki sögunnar til að bjarga bönkunum. Það voru engar neikvæðar afleiðingar hrunsins í rauninni fyrir bankana, eða svo til engar. Málamyndarefsingar gagnvart nokkrum einstaklingum sem samt héldu öllu sem þeir áttu. Lánasöfnin voru svo færð yfir til nýju bankanna á 50% afslætti a.m.k. og við höfum heyrt dæmi um minna. Þessu var í engu skilað til fólksins í landinu. Bankarnir sáu sér þvert á móti leik á borði að innheimta hvert einasta lán upp í topp og án nokkurrar miskunnar. Stjórnvöld sögðu ekki múkk við því heldur létu sér vel líka og verðlaunuðu með bónusum þá starfsmenn sem harðast gengu fram og náðum mestu inn. Á sama tíma og ákveðið var að ganga hart fram gegn skuldurum, saklausu fólki sem hafði það eitt sér til saka unnið að taka húsnæðislán, fengu hrunverjarnir, sjálfir útrásarvíkingarnir, um 2.000 milljarða afskrifaða. [[Forseti hringir.]]2.000 milljarða. Frá hruni hafa nýju kennitölurnar hagnast [[Forseti hringir.]]um meira en 1.000 milljarða. Þetta, blóð íslenskra heimila, er grunnurinn að [[Forseti hringir.]]velmegun bankanna í dag.
Herra forseti. Það var býsna margt dapurlegt við ræðu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Í fyrsta lagi náttúrlega mantran um að við höfum fengið bankana á silfurfati, sem er væntanlega eitthvað sem tugþúsundir Íslendinga sem lentu illa í hruninu geta ekki kvittað upp á. Í öðru lagi var það auðvitað verðmætamatið sem kom fram hjá hv. þingmanni, að peningar séu það sem skipti ekki bara mestu máli heldur eiginlega öllu máli. Skítt með siðrofið eða traustið sem er hrunið. Hér hefur nefnilega grafist allalvarlega undan trausti landsmanna á stjórnvöldum og ég býst við að fyrsta skrefið í langri leið að endurreisa það traust sé að hæstv. fjármálaráðherra víki.
Virðulegur forseti. Hér kveður við sama tón og undanfarið hefur verið í þessum málum. Traustið er allt. Það skapast nú m.a. af málflutningi og trúverðugleika þeirra sem tala á hverjum tíma. Hér talar hv. þm. Kristrún Frostadóttir um að milljarðar sem ríkissjóður lagði inn í Seðlabankann hafi verið kostnaður almennings. Það er svona eins og þegar við tökum okkar eigið fé og leggjum inn í okkar eigin banka, að það sé okkar eigin kostnaður. Þetta er auðvitað algerlega fráleitt og er ekki gert í öðrum tilgangi en að villa um fyrir almenningi. Hún getur kannski upplýst okkur um það hérna og kennt okkur það hvernig við getum búið til 80 milljónir úr 3 milljónum eins og hún gerði í sínu fyrra starfi. [[Gripið fram í.]]Það er áhugavert að heyra hvernig það er gert. Hér tala hæst þeir sem vildu gera ráðstafanir eftir bankahrunið sem hefðu skilið íslenska þjóð eftir í verulegum sárum, við værum skuldsett í dag upp fyrir haus og ættum erfitt með að vinna okkur út úr því, þ.e. fulltrúar þeirra flokka sem þá voru í ríkisstjórn. Þær ráðstafanir sem síðan hafa verið gerðar í bankamálum [[Forseti hringir.]]gera það að verkum að hér er aldrei hægt að endurtaka það sem gerðist þá í íslensku umhverfi. Það er mikilvægt að halda því til haga. [[Forseti hringir.]]Því er með algerlega órökstuddum hætti verið að reyna að líkja [[Forseti hringir.]]þessu máli eitthvað við bankahrunið. Það á bara ekkert skylt við það.
Virðulegur forseti. Ég er í hálfgerðu áfalli eftir að hlusta á hæstv. dómsmálaráðherra og kannski best að bregðast við því þegar manni rennur reiðin. En það urðu stór tíðindi hérna áðan þegar hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra upplýsti þingheim um að ekki aðeins hún heldur einnig hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og hæstv. forsætisráðherra hefðu öll haft efasemdir og áhyggjur af þeirri leið sem var farin með sölunni á Íslandsbanka. Nú standa eftir spurningar eins og þessar: Hvernig birtust þessar efasemdir og áhyggjur í framkvæmdinni, þeim ákvörðunum sem fjármála- og efnahagsráðherra tók og lögbundnu eftirliti hans með starfsemi Bankasýslunnar? Hvernig var þessum áhyggjum fylgt eftir? Þessu þurfum við að fá svör við á næstu dögum. Fjármálaráðherra hefur fullyrt í ræðustól að helstu annmarkarnir á söluferlinu hafi legið í skorti á gagnsæi og upplýsingagjöf og nú er kannski að renna upp fyrir okkur betur og betur hvar stærsti og alvarlegasti gagnsæisbresturinn liggur. Hann liggur í því [[Forseti hringir.]]að ekki aðeins einn heldur þrír ráðherrar leyndu Alþingi Íslendinga [[Forseti hringir.]]efasemdum og áhyggjum sínum um þetta ferli. Við í stjórnarandstöðunni vöruðum við í umsögnum, þetta er allt saman vel skrásett, [[Forseti hringir.]]en þau leyndu Alþingi upplýsingum, m.a. ráðherrann sem hefur það lögbundna hlutverk að leggja fyrir Alþingi [[Forseti hringir.]]greinargerð um alla þætti sölunnar. Hann sagði ekkert.
Forseti verður að minna á að ræðutími í fundarstjórn forseta er aðeins ein mínúta en ekki helmingi meira.
Virðulegur forseti. Hér var talað um verðmiðann, hvað hann hefði verið góður og fengist gott verð. En staðreyndin er sú að við fengum ekki hæsta mögulega verð. Það liggur algerlega fyrir. Þetta fyrirkomulag sem var notað núna leiddi til þess að við gáfum afslátt, við hefðum getað fengið miklu hærra verð. Það var umframeftirspurn en samt gáfum við „discount“, þetta er discount á ensku, og minnisblað Bankasýslunnar -þeir eru að reyna að hrekja það. Þessi aðferðafræði sem var notuð stenst ekki lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það er alveg augljóst mál. Ég spurði að því í gær. Það var engin greining sem fór fram á því hvort þessi aðferðafræði stæðist lög, íslensk lög, og það er alveg klárt mál að Bankasýsla ríkisins og fjármálaráðherra skilja ekki muninn á því þegar ríkissjóður, ríkisvald, er að selja hlut í banka og þegar einkaaðili er að gera það. Það sést algerlega af þeim skjölum sem liggja fyrir í málinu. Þessi samningur t.d. við söluráðgjafana, þetta er eitt ómerkilegasta plagg sem ég hef séð á ævinni. [[Forseti hringir.]]Það er ekki gerð ein einasta ábyrgðarkrafa til söluaðilanna [[Forseti hringir.]]varðandi það að þeir fylgi lögum. Sumir eru meira að segja sennilega undir erlendum lögum. [[Forseti hringir.]]Og annað sem er í gangi hérna [[Forseti hringir.]]- það er dómstóll í London sem mun skera úr um þetta.
Það á við um alla hv. ræðumenn hér að ræðutími er aðeins ein mínúta í hvert sinn sem þeir taka til máls um fundarstjórn forseta.
Virðulegur forseti. Í glærukynningu Bankasýslunnar koma m.a. fram þessi atriði, með leyfi forseta: Til að ná forgangsmeginmarkmiði laga nr. 155/2012, um hagkvæmni, þ.e. hæsta verð, er lagt til að næsta sala fari fram með tilboðsfyrirkomulagi. Hagkvæmni, hæsta verð. Markmiðum dreift. Eignaraðild var náð með frumútboði. Það var gert í fyrsta útboði, það þyrfti ekki dreifða eignaraðild í þessu máli, alla vega ekki í þessum áfanga. Síðan segir: Tilboðsfyrirkomulag lágmarkar einnig áhættu ríkissjóðs og kostnað í tengslum við útboð. Og svo segir, virðulegur forseti: Með þessu fyrirkomulagi er mun líklegra að ríkissjóður afli hámarksverðs og takmarki áhættu vegna sölu. Þetta var það sem verið var að horfa til, hámarksverð, og það var búið að ná dreifðri eignaraðild. Þannig að maður spyr: Hvers vegna var þessi leið farin, að hleypa inn einhverjum aðilum? Og hvers vegna koma menn núna eftir á og segja: Ja, einhverjir verðbréfamiðlarar fóru ekki eftir reglunum? Evrópa vandar sig. Þessu hefur verið sinnt í Evrópu í áratugi. Evrópa er vanda sig en hér ríkir fúsk ár eftir ár.
Frú forseti. Þingmönnum er heitt í hamsi. Auðvitað er það skiljanlegt að mörgu leyti, enda málið stórt. Mér finnst samt vert að koma hér upp og tala um að það fer ekki saman hljóð og mynd þegar talað er um að það séu einhver stórtíðindi, hvort sem það eru ráðherrar í ríkisstjórn eða einstakir þingmenn, að þeir hafi undir einhverjum kringumstæðum efasemdir um eitthvað sem verið er að taka ákvarðanir um, bara til að vera alveg sanngjarn. Ég efast um ýmislegt sem ég er að gera dagsdaglega hér á þingi en ákvörðunin var tekin svona og við stöndum með henni. Síðan finnst mér það undarlegur málflutningur, sem hér kemur fram, sem snýr að því að ríkisstjórnin hafi tekið sér eitthvert vald eins og kom fram í máli hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Ríkisstjórnin situr hér með stuðningi meiri hluta þingsins. Það hefur alveg komið fram. Og talandi um að axla ábyrgð: Auðvitað er það að axla ábyrgð að óska eftir rannsókn á þessu ferli og ég styð það.
Forseti. Það eru fréttir þegar það er sagt að fjármálaráðherra hafi haft áhyggjur af þessu fyrirkomulagi en gerir síðan ekkert eftir á til að tryggja að ströngustu kröfum hafi verið fylgt, ekki neitt. Af hverju ætti einhver að hafa áhyggjur af hlutum en svo bara: Æ, þegar allt kemur til alls þá skiptir það bara ekki máli? Við erum að tala um ráðherra sem hefur allt þetta vald, ekki bara einhvern þingmann eða einhvern úti í bæ heldur ráðherra sem ber ábyrgð á því að framfylgja skyldum sínum sem ráðherra og þar á meðal að passa upp á að áhyggjur hans raungerist ekki, en það var það sem gerðist. Svo að ég svari hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur: Í mínu áliti var sagt að mitt álit væri að núverandi ráðherra ætti ekki að fá leyfi til að selja Íslandsbanka þar sem hann hefði sýnt fram á að hann stendur ekki undir þeirri ábyrgð sem því fylgir. Það raungerðist. Hæstv. fjármálaráðherra stendur ekki undir þessari ábyrgð og hann er gjörsamlega að firra sig allri ábyrgð. Það er óásættanlegt.
Frú forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra er verðugur fulltrúi Sjálfstæðisflokksins sem umgengst ríkissjóð eins og um sé að ræða eign Sjálfstæðisflokksins sem þau mega sólunda að vild en ekki eign almennings eins og rétt er. Mantran sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir þuldi hér upp úr minnisblaði fjármálaráðuneytisins, um að við hefðum fengið Íslandsbanka endurgjaldslaust, er auðvitað kolröng. Tjón almennings felst í að klúðra þriðju stærstu einkavæðingu Íslandssögunnar. Tjón almennings felst í að selja á afslætti þegar umframeftirspurn er eftir hlutabréfum í bankanum, eftirspurn sem venjulega hækkar verð en ekki lækkar. Tjón felst í vantrausti almennings á ríkisstjórninni og er þetta alltumlykjandi, enn einu sinni, eins og alltaf er þegar Sjálfstæðisflokkurinn er í ríkisstjórn. Þá hrynur traustið af því að ráðherrar Sjálfstæðisflokksins kunna ekki að fara með vald sitt. [[Forseti hringir.]]Aftur og aftur og aftur.
Forseti. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra kom hingað upp og talaði um að hinir ráðherrarnir hefðu líka áhyggjur. Hvernig geta ráðherra landsins tekið þá ákvörðun að selja bankana okkar með áhyggjur af því hvernig að því er staðið? Ókei. Hvað gerir einstaklingur sem hefur áhyggjur af einhverju og hvernig sé staðið að því? Hann fylgist betur með því hvernig sé staðið að einhverju. Hann heldur sig ekki í fjarlægð eða bakkar frá fyrr en hann er búinn að tryggja að hann hafi ekki áhyggjurnar sem hann hafði. Mér kemur þetta fyrir sjónir sem þessi íslenska leið, þetta reddast bara. Þetta reddast ekki. Þetta eru risastórar ákvarðanir og það er mótsögn í mínum huga að hafa áhyggjur af einhverju, hafa áhyggjur af sölunni, og halda sig svo í armslengd frá áhyggjum sínum.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að viðhorf og nálgun gömlu félaga minna í Sjálfstæðisflokknum, sem hefur endurspeglast hér í dag, er alveg óendanlega dapurleg. Eins og brot á trausti sé ekkert tjón, eins og siðferðisbrot sé ekkert tjón. Það er bara haldið áfram eins og menn hafi ekkert lært. Þegar þetta er viðhorfið og þetta er nálgunin þá kemur mér ekki á óvart að þessi bankasala hafi klúðrast svona stórkostlega, að það hafi verið gengið á traust almennings og inn í ákveðinn sáttmála við þjóðina, enda hefur ríkisstjórnin lýst vantrausti á sjálfa sig, hún hefur hætt við frekari sölu af því að hún gerir sér grein fyrir því að við getum ekki stigið frekari skref áður en við byggjum upp traust. Allt sem hefur verið sagt hér í dag af hálfu ráðherra ríkisstjórnarinnar undirstrikar þá kröfu okkar í stjórnarandstöðunni að við þurfum rannsóknarnefnd einmitt til að velta við öllum steinum. Það hefur verið upplýst hér í dag að hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra segir að ráðherranefndin hafi verið að lýsa yfir efasemdum, ráðherranefndin hafi haft áhyggjur. Við erum að fá þær upplýsingar hér í dag. Það undirstrikar að við þurfum á að halda rannsóknarnefnd sem fer yfir allt þetta ferli.
Frú forseti. Fyrst bara nokkur orð um orð hv. þm. Jóhanns Friðriks Friðrikssonar hér áðan. Þó að ég beri mikla virðingu fyrir okkur öllum óbreyttum þingmönnum er auðvitað töluverður munur á áhyggjum ráðherra sem situr í ráðherranefnd um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfisins og er að einkavæða banka samanborið við áhyggjur okkar almennra þingmanna, bara svo því sé haldið til haga. En ég vildi, þó að hæstv. forseti Birgir Ármannsson sé ekki lengur í forsetastóli, biðja hæstv. forseta að framlengja þá spurningu hvort það liggi fyrir hvort hæstv. innviðaráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson, formaður Framsóknarflokksins, verði í þinginu á morgun því að ég tel mjög mikilvægt að þingheimi verði sköpuð aðstaða til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra í ljósi þess hvað kom fram í samtölum hér [[Forseti hringir.]]í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrr í dag. Þannig að ég kasta fram þessari spurningu og vænti svars um það [[Forseti hringir.]]hvort þetta liggur fyrir.
Frú forseti. Ég verð að taka undir það að mér finnst ekki, á ég að segja verðugt að bera það mál sem við ræðum hér saman við það ömurlega hrun sem við upplifðum á sínum tíma? Það var allt öðruvísi mál, miklu stærra mál en sannarlega alvarlegt. Traust skiptir máli og við glötuðum því sannarlega í hruninu. Það liggur alveg fyrir og við höfum farið vel yfir það hversu langan tíma það tók okkur, íslenska þjóð, að ná á þann stað sem við þó erum á núna sem er sem betur fer mun betri. Ég missti mína íbúð í hruninu, var einn af þessum 15.000. Ég ítreka að hér erum við að ræða mál sem er verið að fara að rannsaka. Ég vara ykkur, ágætu þingmenn - ég óska eftir því, frú forseti, að við reynum að stilla umræðunni hér í hóf og einbeitum okkur að því að komast til botns í málinu.
Virðulegur forseti. Hér heldur söngurinn áfram. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir hnýtir í það að Íslandsbanki hafi ekki fengist ókeypis o.s.frv. Hv. þm. Kristrún Frostadóttir, sem gæti nú kennt okkur ýmislegt, ýmis trikk í þessari fjármálastarfsemi og gefur sig út sem sérfræðing á því sviði, talar um það að þegar við leggjum fé í eigin banka þá sé það kostnaður almennings. Þetta er auðvitað allt saman til að þyrla upp ryki og reyk, virðulegur forseti, í augu almennings og villa um fyrir almenningi. Í bankahruninu þegar alvöru erfiðar aðstæður komu í þessu samfélagi, þegar grunnur samfélagsins var við það að gefa sig, þá snerist málflutningur fólks úr þessum sama flokki um stjórnarskrá og Icesave-samninga og að ganga hér til samninga og afsala þjóðinni þessum eignum, sem þó náðist í síðar til að gera úr verðmæti, til Evrópubanka og skilja eftir okkur með skuldirnar. Eftir breytingarnar sem voru gerðar í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks m.a. [[Forseti hringir.]]þá hefur tekist vel til. Viðspyrnan er gríðarleg núna og ástand heimila, fyrirtækja og allra þrátt fyrir áföll hefur aldrei verið sterkara. [[Forseti hringir.]]Í þessari sölu, jú, gerðust einhver mistök sem við getum lært af [[Forseti hringir.]]en að líkja þessu saman við það sem hér gerðist er auðvitað algjör rangfærsla [[Forseti hringir.]]og ekki gert til annars en að þyrla upp ryki. Út á það gengur þessi umræða, virðulegur forseti.
Ég minni hæstv. ráðherra á að ræðutími í fundarstjórn forseta er ein mínúta.
Virðulegi forseti. Ég vil fylgja eftir þeirri ósk til forseta um að það verði aukafundur með óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra því að síðan nokkrir skandalar voru af hálfu Framsóknarflokksins í Bændahöllinni þá hafa þeir ráðherrar ekki sést hér. Ég tel mikilvægt að við fáum tækifæri til að spyrja formann Framsóknarflokksins mikilvægra spurninga og það verði gert á morgun. Ég vil líka vekja athygli á því að sá ráðherra Framsóknarflokksins sem var hér og átti að sitja fyrir svörum svaraði ekki einföldum spurningum, skýrum spurningum sem til hans var beint af hálfu ýmissa þingmanna. Ég beini þessu til hæstv. forseta. Enn og aftur vil ég undirstrika mikilvægi þess að við fáum rannsóknarnefnd í þetta mál. [[Forseti hringir.]]Því meira sem þingmenn og ráðherrar tala, hvort sem er Sjálfstæðisflokksins eða Framsóknarflokksins og vel að merkja þá hafa fáir frá Vinstri grænum talað hér í dag, [[Forseti hringir.]]því mikilvægara er að við fáum rannsóknarnefnd sem getur velt við hverjum steini í þessu stóra og mikla máli sem byggir á því að á endanum að við reynum að undirbyggja [[Forseti hringir.]]traust til þjóðarinnar. Það er okkar hlutverk hér á þingi.
Frú forseti. Það er dálítið hættulegur leikur hjá forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar að fela sig alltaf þegar skandalar ríða yfir, að svara ekki fjölmiðlum, að mæta ekki í þing, að láta sig hverfa og reyna að bíða skandalinn þannig af sér. Það er hættulegt þegar ríkisstjórnin fremur svo marga skandala að þeir eru viðstöðulausir. Þess vegna höfum við ekki séð formann Framsóknarflokksins hér í húsi síðan hann gerði skandal á búnaðarþingi og nokkrir hafa orðið í millitíðinni. Þess vegna mætir menntamálaráðherra ekki fyrr en núna að svara fyrir ummæli sem féllu fyrir páska - eða svara, hún skilur nú eftir fleiri spurningar en svör í rauninni. Ég vil bara ítreka þá ósk sem hefur komið fram að áður en við förum í annað tveggja vikna hlé, sem ráðherrar geta notað til að fela sig fyrir skandölunum sínum, verði settur fundur með óundirbúnum fyrirspurnum þar sem formaður Framsóknarflokksins mætir þingheimi eins og maður.
Frú forseti. Það er auðvitað nokkur skaði í því fólginn að hæstv. ráðherra, sem hér sat í sal fyrir nokkrum sekúndum síðan, sé horfinn á brott. Ég fagna því að framsögumaður nefndarálits situr hér í sal, hv. þm. Jódís Skúladóttir, og hef lúmskan grun um að hæstv. ráðherra heyri til mín í hliðarsal. Það sem ég vil koma inn á í þessari ræðu snýr að þeim mun sem verður á milli mismunandi flokka umsækjenda um vernd. Ég ætla að byrja á að fara í viðmiðunarreglur flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks sem taka á svokölluðum kvótaflóttamönnum. Þessar reglur voru gefnar út 10. maí 2013 og hér segir í 15. gr. þessara reglna, sem ber yfirskriftina Inntak aðstoðar við flóttafólk, með leyfi forseta: „Flóttafólk á rétt á sérstakri aðstoð að lágmarki í eitt ár frá komu þess til landsins. Aðstoð sú sem flóttafólkið á rétt á, sbr. þó önnur ákvæði þessa kafla, er: a. Fjárhagsaðstoð. b. Félagsleg ráðgjöf. c. Húsnæði, ásamt nauðsynlegu innbúi og síma. d. Menntun, einkum íslenskukennsla, móðurmálskennsla og samfélagsfræðsla. e. Leikskólakennsla. f. Tómstundastarf. g. Heilbrigðisþjónusta og tannlækningar. h. Þjónusta túlka. i. Aðstoð við atvinnuleit. j. Önnur nauðsynleg aðstoð.“ Tíu stafliðir. Hæstv. ráðherra staðfesti í andsvari við framsöguræðu sína, og eins og felst í nafni frumvarpsins sem hér um ræðir, að það sé verið að jafna réttindi þessara hópa, sama með hvaða leið þeir koma til landsins. Nú vil ég fara yfir í reglugerð um útlendinga, nr. 540/2017, þar sem segir í 2. mgr. 23. gr., með leyfi forseta: „Þjónusta fellur niður 14 dögum frá birtingu ákvörðunar um að veita einstaklingi vernd […]“ og frá þeim tíma fellur hann væntanlega undir umsjón sveitarfélags, ef svo má segja, með sama hætti og aðrir sem hér búa. En spurningin stendur, og þess vegna hefði nú verið svo gott ef hæstv. ráðherra væri hér í námunda við salinn og kæmi mögulega í andsvar eða ræðu: Hvar er gert ráð fyrir þeim áhrifum sem verða af því að fá annars vegar, eins og segir í téðum reglum, þar sem rammað er inn að kvótaflóttamenn eigi rétt á sérstakri aðstoð að lágmarki eitt ár, og síðan þeir tíu stafliðir sem ég taldi upp - hvar gert er ráð fyrir kostnaði við þá breytingu samanborið við þá stöðu sem nú er unnið samkvæmt? Þar sem segir: „Þjónusta fellur niður 14 dögum frá birtingu ákvörðunar um að veita einstaklingi vernd.“ Þarna fer þessi þáttur úr 14 dögum eftir að vernd er veitt í 12 mánuði hið minnsta, að lágmarki í eitt ár. Það að ekki sé lagt neitt mat á áhrifin sem af þessu hljótast er ekki forsvaranlegt og ég held að það sé nauðsynlegt að þetta mál fari til nefndar milli 2. og 3. umr. Ég velti hreinlega upp hvort það sé ekki skynsamlegt að málið gangi til hv. fjárlaganefndar í ljósi mögulegra útgjalda sem af þessu kunna að hljótast því að útgjaldaþátturinn er algerlega sjálfstætt atriði til viðbótar því sem við ræddum nokkuð í gær, sem snýr að þessum svokallaða „pull factor“, sem eru líkur á aukinni ásælni hvað varðar umsóknir. En bara þessi munur - spurningin sem hæstv. ráðherra, af því að ég held að það sé ekki sanngjarnt að beina þessari spurningu til hv. þm. Jódísar Skúladóttur sem framsögumanns nefndarálits, af því um þetta er ekkert fjallað í nefndarálitinu, kannski skiljanlega vegna þess að fram hjá þessu er skautað í greinargerð frumvarpsins - ég þarf að hafa fleiri orð um þetta, hæstv. forseti, og bið um að verða settur aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Það hefur vakið nokkra furðu okkar sem höfum verið í umræðu um þetta mál hversu lítill áhugi er á því af hálfu stjórnarflokkanna sem þó standa fyrir þessu að verja málið og útskýra það. Þátttaka þeirra í umræðum er nánast engin þótt þetta sé mjög stórt stefnumarkandi mál, mál sem ég gef mér að alls staðar annars staðar á Norðurlöndunum myndi vekja mjög verulega athygli og miklar umræður. Ríkisstjórnin virðist reiða sig á það að þetta mál einfaldlega fara í gegn án þess að þurfa að útskýra hvað hún er að gera með þessu. Orðaskipti hér fyrr í dag undir liðnum óundirbúinn fyrirspurnatími kannski skýra þetta að einhverju leyti. Kannski þarf þetta ekki að koma okkur að öllu leyti á óvart því þetta er ríkisstjórn sem var stofnuð sem kerfisstjórn, stofnuð um eitthvað allt annað en pólitík. Þannig fáum við að heyra það núna í öðru stóru máli sem hefur verið til umræðu, einkavæðing Íslandsbanka, að allir ráðherrar í ráðherranefnd um efnahagsmál hafi varað við því sem þeir svo sjálfir gerðu. Þá veltir maður fyrir sér varðandi þetta mál: Þegar skaðinn er skeður, þegar áhrifin af þessu byrja að koma í ljós og hinn raunverulegi kostnaður birtist, munu þá ráðherrar, krafðir svara, koma hér upp og segja að þeir hafi varað við þessu, reyndar bara á lokuðum fundum, hafi ekkert bókað um en þeir hafi haft uppi ákveðin varnaðarorð en þetta hafi nú bara verið það sem kerfið vildi gera? Megum við vænta þess? Að minnsta kosti treysta hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar stjórnarliðsins sér ekki til að koma hér upp og verja þetta mál. Þegar umræðu lauk í gær var ég byrjaður að fara yfir umfang þessa stóra viðfangsefnis sem er flóttamannavandinn, fjölgun hælisleitenda í heiminum og það er gríðarlega stórt viðfangsefni. Ég er ekki frá því að það sé stærsta viðfangsefni samtímans. Það hlýtur þá að kalla á að við greinum stöðuna, metum hvernig hún raunverulega er til að geta fundið lausnir sem virka. Ég var kominn af stað með það að fara yfir umfangið og hafði m.a. nefnt þá staðreynd að hælisleitendum eða fólki sem fer frá sínu heimalandi fækkar ekki með aukinni velmegun. Því fjölgar upp að vissu marki. Það er töluvert hátt mark. Eftir því sem velmegun eykst og um leið auðvitað aðgangur fólks að upplýsingum, það hefur tekjur til að kaupa sér ferðir, eftir því sem þetta eykst eykst fjöldi þeirra sem yfirgefa landið og leita annað. Þessi aukning heldur áfram alveg þar til að þjóðartekjur á mann eru komnar í 7.500 dollara á ári. En þá hættir ekki aukningin, þá bara fyrst dregur úr henni. Það sem stundum er sagt og ég skal viðurkenna að ég hef stundum nefnt þetta sjálfur, að við þurfum að bregðast við flóttamannavandanum með auknum stuðningi við löndin. Það mun ekki draga úr fjölda flóttamanna og hælisleitenda, það mun auka hann. Engu að síður ítreka ég að ég er eindregið þeirrar skoðunar að Vesturlönd eigi með öllum tiltækum ráðum að stuðla að vexti og aukinni velmegun í þróunarlöndunum. Í framhaldi af þessari staðreynd um hvers væri að vænta með auknum hagvexti í löndum um allan heim þá vék ég næst að fólksfjöldanum í þessum þróunarlöndum sem vonandi munu ná að bæta velmegun en reyndar um leið fjölda fólks sem myndi leita annað. Ég vék að stærð þessara landa og þróun mannfjöldans sem er að einhverju leyti fyrirsjáanleg. [[Forseti hringir.]]En ég verð að fara í það, frú forseti, í næstu ræðu og bið yður um að skrá mig á mælendaskrá.
Frú forseti. Í ljósi þess að töluverður hluti umræðunnar í gær átti sér stað, ef svo má segja, í skjóli nætur ætla ég að leyfa mér að rifja upp hér atriði sem ég eyddi nokkrum tíma í. Tek núna stuttar fimm mínútur til að ramma það inn fyrir þá sem fylgjast með. Í frumvarpinu eins og það liggur fyrir eru sett fram ýmis markmið og leiðir að því að auka réttindi Fjölmenningarseturs til að vinna með persónuupplýsingar og að leita leiða til að tengja betur þá einstaklinga sem koma til landsins og öðlast vernd við sveitarfélögin eða eftir því sem hentar heilbrigðisþjónustu eða annarri ráðgjöf. Það er í sjálfu sér allt gott og blessað. En það sem mér þykir blasa við er að þeim markmiðum er öllum hægt að ná án þess að veita þeim fjórum hópum sem bætt er við núna og gerðir jafnsettir svokölluðum kvótaflóttamönnum þau auknu réttindi sem kvótaflóttamannastöðunni fylgja. Það er hreinlega alveg ótrúlegt að ekki hafi verið lagt neitt mat á þann kostnað sem þessu fylgir. Ég fór í fyrri ræðu minni yfir samanburðinn bara gagnvart vinnuskjali og vinnureglum um hvernig tekið er á móti kvótaflóttamönnum í dag og reglugerðinni eins og hún stendur varðandi það hver áhrifin eru af því að öðlast vernd. Þarna er grundvallarmunur á. Ef það er pólitískur vilji til þess að jafna þetta þá nær það fram að ganga en það er nauðsynlegt fyrir okkur þingmenn að hafa eitthvert mat á því hver áhrifin eru, ekki bara samfélagsleg heldur líka fjárhagsleg. Þess vegna velti ég því upp núna hvort það sé ekki nauðsynlegt að þetta mál gangi milli 2. og 3. umr. til fjárlaganefndar þar sem yrði gerð úttekt á þessu, því að það er nægur tími til að klára málið þegar þing kemur saman í rúman mánuð eftir sveitarstjórnarkosningahlé. Það er ekki boðlegt að setja okkur þingmenn í þá stöðu að taka afstöðu til máls eins og þessa þar sem ráðherrann fer bæði í texta frumvarps og greinargerðar og í ræðum sínum og andsvörum eins og köttur í kringum heitan graut og forðast að ræða kostnaðarhlutann málsins. Þá er ég bara að tala um kostnaðarhlutann sem er hægt að ná utan um, bara með einföldum útreikningi. Hitt er síðan algerlega látið liggja eftir, þ.e. afleiddu áhrifin af þessu, reynist áhyggjur mínar og okkar í Miðflokknum á rökum reistar og þessi breyting hafi áhrif á svokallaðan „pull factor“, auki fjölda umsókna og kannski sérstaklega fjölda tilhæfulausra umsókna sem leggist þannig þungt á kerfið að erfiðara verði um vik að aðstoða þá með góðum hætti og styðja við aðlögun að íslensku samfélagi sem við ráðum við að taka á móti. Ég hef talað fyrir því, bara svo ég haldi því aftur til haga, að við eigum að gera vel í þessum málum og við eigum að taka vel á móti þeim sem við tökum á móti. En við eigum ekki að færast of mikið í fang því það mun ekki bara hafa neikvæð áhrif gagnvart þeim sem hingað koma og vilja og þurfa að aðlagast íslensku samfélagi ýmissa hluta vegna heldur mun það líka hafa neikvæð áhrif bara á umræðuna í samfélaginu. Ég held að það sé til mikils vinnandi að forða þeirri þróun og þeirri stöðu. Ég held því að það sé hreinlega ekki boðlegt fyrir Alþingi Íslendinga að vera í þessari stöðu þar sem bein fjárhagsleg áhrif, sem eru allt annars eðlis heldur en þær 40,8 milljónir sem gert er ráð fyrir að verja til þess að kaupa stóla, skrifborð og ráða þrjá starfsmenn til starfa vegna verkefnisins, eru alveg látin liggja milli hluta, þ.e. kostnaðurinn af þessum viðbótarréttindum þeirra sem hér eru fyrir og áætla síðan út frá fjölda umsókna og hvernig þessi mál liggja og hins vegar þeirra afleiddu áhrifa sem þetta kann að hafa á fjölda umsókna. Í þessu felst engin neikvæðni gagnvart þeim sem hingað koma [[Forseti hringir.]]heldur verðum við að hafa fast land undir fótum hvað þessar ákvarðanir varðar.
Frú forseti. Enn vekur hv. þm. Bergþór Ólason athygli á hlutum hér sem væri mjög freistandi að bregðast við og bæta aðeins við í umræðunni en ég ætla að standast þá freistingu í bili. Ef til vill gefst tækifæri til þess síðar í dag að bregðast við ýmsum þeim atriðum sem hv. þm. Bergþór Ólason hefur nefnt vegna þess að ég er hér að fara yfir ákveðið samhengi, ákveðna heildarmynd í þessum málaflokki. En þrátt fyrir það, forseti, get ég ekki látið hjá líða að benda á hversu merkilegt það er að þetta mál sé hér nú til umræðu í ljósi pólitíska samhengisins. Hér við upphaf þingfundar fór fram nokkur umræða um dagskrá þingsins og einkum það að mál frá hæstv. dómsmálaráðherra, svokallað útlendingamál, væri yfir höfuð komið á dagskrá. Það er nýbúið að bæta því aftast á dagskrána, langt fyrir neðan allt sem getur talist raunhæft að komist til umræðu í dag eða næstu daga. En hvernig stendur á því að þetta mál er sett efst á dagskrána af hálfu ríkisstjórnarinnar á meðan mál sem varðar sama málaflokk en er frá ráðherra hæstv. ráðherra Sjálfstæðisflokksins er sett neðst á dagskrána þar sem eru litlar líkur á því að það komist að? Og ekki bara það heldur erum við hér í 2. umr. Við erum í meginumræðunni um þetta stóra mál, þessa grundvallarstefnubreytingu í málefnum hælisleitenda. Hitt málið bíður 1. umr. eða réttara sagt a.m.k. þriðju tilraunar til að koma því í 1. umr. Hvernig stendur á því að Sjálfstæðisflokkurinn, stærsti flokkurinn í ríkisstjórninni, lætur bjóða sér að setja áherslumál Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og hugsanlega Framsóknarmanna, að því marki sem þeir hafa yfir höfuð hugmynd um hvað verið er að leggja til hérna, í efsta sætið en sitt eigið mál, sem hefur beðið miklu lengur og þrír hæstv. dómsmálaráðherrar hafa reynt að koma í gegn, neðst á dagskrána? Af hverju er til að mynda þá ekki a.m.k. lagt til að þessi mál séu rædd saman? Sýnir það ekki hversu veikt Sjálfstæðisflokkurinn telur sig standa í þessu stjórnarsamstarfi að hann þurfi að láta sig hafa allar þær trakteringar sem aðrir flokkar í stjórninni bjóða honum upp á? Mér fannst alla vega svör hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma í dag benda til þess þegar hæstv. ráðherra dró í land með það að hafa séð allt fyrir með hvert myndi stefna með Íslandsbanka en sagði að hæstv. fjármálaráðherra hefði líka varað við því sem hann gerði sjálfur, þrátt fyrir að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki haft neitt orð á því og raunar verið mjög sáttur, alla vega í opinberum yfirlýsingum um þessi mál. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta í samhengi við þetta mál hér er að þetta eru allt vísbendingar um það sama, að Sjálfstæðisflokkurinn er fyrst og fremst að reyna að halda sjó í þessu stjórnarsamstarfi og heldur áfram að samþykkja eitt og annað sem getur orðið til verulegra vandræða og þar með talið stefnumarkandi hluti á sviði þessa stóra málaflokks, þessa risastóra málaflokks sem gengur ekki aðeins gegn stefnu systurflokka Sjálfstæðisflokksins annars staðar á Norðurlöndunum heldur gengur þvert á stefnu danskra sósíaldemókrata. En allt þetta gleypir Sjálfstæðisflokkurinn til þess eins að halda sjó að því er virðist. En það þarf að skoða þetta mál í þessu samhengi og við þurfum að gera ráð fyrir því að þegar raunveruleg áhrif þess koma í ljós, verði þetta samþykkt, þá muni einhverjir halda því fram að þeir hafi annaðhvort ekki verið upplýstir um raunveruleg áhrif málsins eða haft af því áhyggjur, rétt eins og Íslandsbankamálinu, og kannski varað við en bara ekki talað mikið um það opinberlega, ekki bókað neitt um það, en þeir hafi haft áhyggjur. Ég ætla að spá því að við munum heyra einhverjar slíkar yfirlýsingar verði þetta samþykkt og áhrifin svo koma í ljós. En ég var búinn að nefna það hér að ég væri að reyna að halda þræði varðandi ákveðið samhengi með þetta stóra viðfangsefni. [[Forseti hringir.]]- Ég sé að tíminn er liðinn og bið hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Mig langar að rifja upp í ljósi þess að ég trúi ekki öðru en að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson sé enn í húsi, enda nýfarinn úr salnum, svar hæstv. ráðherra við andsvari mínu þegar hann mælti fyrir málinu 1. febrúar síðastliðinn. Hæstv. ráðherra fór í gegnum flutningsræðu sína með þeim upplýsingum sem þar komu fram, eins og bara felst í meginmarkmiðum um svokallaða samræmda móttöku flóttamanna, eða eins segir í nefndaráliti með breytingartillögu, með leyfi forseta: „Frumvarpinu er ætlað að jafna þjónustu við flóttafólk hvort sem það kemur hingað til lands á eigin vegum, í boði stjórnvalda eða í gegnum fjölskyldusameiningu.“ Þann 1. febrúar síðastliðinn spurði ég hæstv. ráðherra í andsvari, aftur með leyfi forseta: „Að þessu frumvarpi samþykktu, eins og það liggur fyrir, eru þá réttindi einstaklinga með vernd í öllu þau sömu og réttindi einstaklinga sem koma hingað undir kvótaflóttamannakerfinu?“ Þessari spurningu svaraði hæstv. ráðherra Guðmundur Ingi Guðbrandsson, félags- og vinnumarkaðsráðherra, svona, með leyfi forseta: „Já, þarna er verið að samræma þau réttindi sem annars vegar kvótaflóttafólk nýtur og hins vegar þeir sem fá vernd með öðrum hætti.“ Ókei, þetta gæti ekki verið mikið skýrara en þetta og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera svo afdráttarlaus í svörunum. Þá stendur eftir spurningin: Hvers vegna er í mati á áhrifum í greinargerð með frumvarpinu í engu lagt mat á þann kostnað sem af því hlýst að hverfa frá því fyrirkomulagi sem nú er samkvæmt gildandi reglugerð, þar sem réttindi til að mynda til húsnæðis og framfærslu falla niður, ég man ekki hvort 14 eða 15 dögum eftir því eftir að vernd er veitt, og yfir í það að njóta verndar í a.m.k. eitt ár? Það er hægt að ná utan um fjöldann sem mun njóta þessara réttinda, bara eins og staðan er núna. Það eru stórir hópar sem færu undir þennan hatt framfærslu sem snýr að kvótaflóttamannakerfinu. Þetta er hægt að reikna nokkurn veginn upp á punkt. En það er ekki gert heldur er hér í einhverri sýndarmennsku haldið fram að kostnaður vegna málsins í heild verði árlega um 40 milljónir og sá kostnaður felst bara í þremur stöðugildum hjá Fjölmenningarsetri og því að kaupa skrifborð og stóla. Þetta er ekki boðlegt og ég eiginlega skil ekki í hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni, sem ég hef nú þá trú að vilji fara vel með opinbert fé og veit að hann vill það, að ekki hafi verið gerðar athugasemdir af honum sjálfum eða ráðuneyti hans við þetta frumvarp því að það er tvíþættur kostnaður sem er skautað fram hjá. Það er greindur kostnaður sem skiptir sáralitlu máli í heildarmyndinni. Það er algjörlega skautað fram hjá beinum áhrifum af þessum auknu réttindum. Síðan er algerlega skautað fram hjá þeim afleiddu áhrifum sem verða af samþykkt þessa frumvarps eins og það liggur fyrir. Mér þykir hreinlega hálfóþægilegt að hugsa til þess í ljósi þess að það er verið að leggja málið fram í þriðja skipti og þessi gagnrýni hefur komið fram áður að fjármálaráðuneytið láti reka á reiðanum með þessum hætti hvað kostnaðarmat málsins varðar. Ég ítreka það sem ég hef ég sagt áður: Þetta er ekki boðleg staða fyrir okkur þingmenn að vera í. Það er alveg sama hvorum megin hryggjar gagnvart málinu þingmenn standa, báðir hóparnir, ef það eru hópar, allir sem koma að samþykkt eða höfnun eða synjun þessa máls þurfa að taka ákvörðun út frá réttum forsendum. Hér virðist kerfið leggja sig í líma við það að halda forsendum um fjárhagsleg áhrif frá þingmönnum og þeim sem um málið hafa fjallað í nefnd og á fyrri stigum í umsögnum. Ég óska eftir því, virðulegur forseti, að vera settur aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég var byrjaður að ræða umfang þessa viðfangsefnis og geri það m.a. í framhaldi af yfirlýsingu nokkurra hv. þingmanna, einkum Pírata, um að við getum ekki haft neinar takmarkanir á því hverjum er tekið á móti hér. En fyrir 350.000 manna þjóð, vel stæða þjóð í gjöfulu landi, hljótum við að setja hlutina í samhengi til að átta okkur á því hvað er í vændum ætli menn ekki hafa neinar takmarkanir hér á meðan verið er að auka takmarkanir á öðrum Norðurlöndum og víðar á Vesturlöndum. Ég var búinn að benda á það að fjöldi þess fólks sem yfirgefur þróunarlönd eykst með aukinni velmegun í þessum löndum, hann minnkar ekki, hann eykst. Fyrir því eru ýmsar ástæður, m.a. betri samskipti og meiri tækifæri til að ferðast. Þetta eru mjög fjölmennar þjóðir. Ef við lítum svo á að allir sem vilja bæta kjör sín - og ég ítreka mikinn skilning á því að fólk í fátækari löndum vilji neyta allra tækifæra til að bæta kjör sín og sinna. Í einu þessara Afríkulanda sem einna flestir hælisleitendur hafa komið frá til Evrópu á undanförnum árum, Nígeríu, búa nú um 200 milljónir. Árið 2045, og það er styttra í það en margir kannski halda, tíminn er fljótur að líða, eftir 23 ár verða Nígeríumenn orðnir 450 milljónir, þeir verða orðnir fleiri en Bandaríkjamenn. Nígería verður orðin fjölmennara land en Bandaríkin, þetta eina Afríkuríki. Í Úganda, og reyndar er í fjölmörgum öðrum Afríkuríkjum þróunin sambærileg, er meira en helmingur íbúanna núna yngri en 15 ára, þeir eru núna 40 milljónir en verða komnir yfir 100 milljónir eftir 30 ár. Í lok þessarar aldar verða 14 af 25 fjölmennustu borgum í heimi í Afríku. Engin Evrópuborg verður á lista yfir 25 fjölmennustu borgir í heimi. Svo var ég búinn að koma stuttlega inn á, svona til samanburðar við þetta allt saman, landið Níger sem liggur norður af Nígeríu. Það er fátækasta land í heimi, en þar er fólksfjölgun mest. Fólksfjölgun er mest í þessu fátækasta landi heims þó að reyndar að íbúar þessa lands leiti ekki mikið til Evrópu sem flóttamenn. Hvers vegna er það? Meginmiðstöð þeirra sem standa í fólksflutningum víða að úr álfunni er í Níger, í borginni Agadez. Hvers vegna fara íbúar þessa ríkis þá ekki sjálfir til Evrópu? Það er vegna þess að þeir eru fátækir, vegna þess að landið er hið fátækasta í heimi. Það kemur heim og saman við það sem ég var að nefna hérna áðan; fólksflóttinn eykst með aukinni velmegun. Þó að það kunni að hljóma þversagnarkennt er það staðreynd málsins. Nú sjáum við fram á aukinn hagvöxt vonandi, ég ætla rétt að vona það, frú forseti, í mörgum þróunarríkjum og Vesturlöndin, mörg hver, leggja mikla áherslu á uppbyggingu þar, reyndar einkum á sviði auðlindavinnslu, Kínverjar kannski ekki hvað síst. Svoleiðis að það má gera ráð fyrir þessu tvennu samhliða, mjög verulegri fólksfjölgun og auknum hagvexti, auknum tækifærum til þess að ferðast og flytja sig. Hvernig er Evrópa, er Ísland í stakk búið til að taka á þessari þróun? Alls ekki vel og allra síst ef menn halda áfram eins og þessi ríkisstjórn að leggja fram mál sem eru til þess fallin að búa til hættulega hvata, ýta undir starfsemi smyglaranna, á meðan stjórnvöld til að mynda í Danmörku [[Forseti hringir.]]ganga býsna langt í því að gera hvað þau geta til að landið verði ekki áfangastaður slíkra hópa.
Frú forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að rifja upp drög að reglugerð sem þáverandi félags- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, setti inn til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda síðastliðið vor. Úrvinnslu þeirra umsagna lauk í september 2021. Til að ramma inn hversu augljós skilningur þess ráðherra á þeim tíma og augljóslega þess sem fer með málaflokkinn núna er á því að verið sé að stækka þann hóp sem nýtur fullra þjónustu á grundvelli kvótaflóttamannakerfisins þá vil ég vitna í drögin að þessari þingsályktunartillögu sem voru send út til umsagnar. Þessi þingsályktunartillaga hefur ekki verið lögð fram að því ég best veit, ég held að hún sé ekki neins staðar í biðstofu ríkisstjórnarflokkanna en er væntanleg á einhverjum tímapunkti. Í þessum drögum á bls. 24, í e-lið 5.1, undir yfirskriftinni Samræmd þjónusta við flóttafólk og þá sem hlotið hafa alþjóðlega vernd, segir um þessa tvo hópa, þ.e. flóttamenn undir hatti kvótaflóttamannakerfisins og hina hópanna sem eru fjórir í 2. gr. frumvarpsins sem nú er rætt um, með leyfi forseta: „Nokkur munur hefur verið á þjónustu við þessa tvo hópa en í megindráttum felst sá munur í því að ríkissjóður greiðir starfsmannakostnað sveitarfélaga vegna þjónustu við kvótaflóttafólk á fyrsta árinu en ekki vegna þeirra sem koma á eigin vegum, og sveitarfélög útvega leiguhúsnæði þegar um ræðir kvótaflóttafólk en aðrir þurfa að finna sér húsnæði sjálfir. Unnið hefur verið að því að jafna og samræma þjónustuna við allt flóttafólk og er nú verið að hefja innleiðingu á reynsluverkefni til 12 mánaða um samræmda móttöku flóttafólks hjá áhugasömum sveitarfélögum.“ Þetta er skrifað vorið 2021. Samráði vegna þessa plaggs lauk einhvern tímann í september 2021. Hér segir að sveitarfélög útvegi leiguhúsnæði þegar um ræðir kvótaflóttafólk en aðrir þurfi að finna sér húsnæði sjálfir. Það væri mikill munur ef hæstv. ráðherra væri hér í sal, og ég gæti meira að segja lofað að þjarma ekki mjög að honum kæmi hann í andsvar, og myndi bara skýra hvort það sé nokkuð hægt að skilja þessa áætlun stjórnvalda öðruvísi en svo að það verði töluvert mikil réttindaaukning hjá þeim hópum sem verða felldir undir kvótaflóttamannakerfið. Þá með vísun í það hvernig reglugerð nr. 540/2017, reglugerð um útlendinga, listar þetta upp, eins og staðan er núna. Þar segir í 23. gr. undir yfirskriftinni Þjónusta við umsækjendur um alþjóðlega vernd, með leyfi forseta: „Þjónusta fellur niður 14 dögum frá birtingu ákvörðunar um að veita einstaklingi vernd …“ Það segir hér í sömuleiðis í þessum drögum að þingsályktunartillögu hæstv. ráðherra, sem er væntanlega til vinnslu í ráðuneytinu núna, að frá þessari stöðu, að þjónusta falli niður 14 dögum frá birtingu ákvörðunar um að veita einstaklingum vernd, verði farið til þess horfs að allt flóttafólk sem hefur öðlast vernd eigi rétt á sérstakri aðstoð að lágmarki í eitt ár frá komu þess til landsins. Það innifelur, eins og ég kom inn á hér áðan, fjárhagsaðstoð, félagslega ráðgjöf, húsnæði ásamt nauðsynlegu innbúi og síma, menntun, einkum íslenskukennslu, móðurmálskennslu og samfélagsfræðslu, leikskólakennslu, tómstundastarf, heilbrigðisþjónustu og tannlækningar, þjónustu túlka, aðstoð við atvinnuleit, önnur nauðsynleg aðstoð. Fyrir utan bara núverandi stöðu, hvaða áhrif þetta hefði á húsnæðismarkað þar sem staðan er mjög snúin, hvort í einhverju hafi verið hugsað fyrir mögulegum lausnum í þeim efnum. En ég bið hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. mennta- og viðskiptaráðherra fyrir að taka þessa sérstöku umræðu í dag og segja að ég er sammála hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra þegar hún segir í viðtali í Morgunblaðinu á dögunum að ábyrgðin á bankasölunni hljóti að vera stjórnmálamanna sem tóku ákvörðun í málinu. Næstum allir Íslendingar eru óánægðir með sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka. Könnun Fréttablaðsins sýnir að 83% landsmanna segjast vera óánægðir með hvernig tókst til. Lögin um sölu á eignarhlutum ríkisins í bönkunum, sem samþykkt voru í desember 2012, áttu að skapa trausta umgjörð ef selja ætti hlutina. Leiðarstef laganna eru gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Draga átti dýrkeyptan lærdóm af bankahruninu. Salan í höndum fjármála- og efnahagsráðherra hefur hins vegar orðið til þess að almenn óánægja ríkir og traust til hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarinnar hefur beðið hnekki. Ásakanir um spillingu og vanrækslu eru háværar og um að lögin um söluna hafi verið brotin. Þingmenn stjórnarflokkanna hafa tekið undir með stjórnarandstöðunni og lýst vonbrigðum sínum með niðurstöðuna. Formaður fjárlaganefndar sagði í ræðu á Alþingi að hún hefði staðið í þeirri trú að um langtímafjárfesta væri að ræða og því hefði niðurstaðan komið á óvart. En Bankasýslan segir að hvert skref í söluferlinu hafi verið tekið í nánu samstarfi við stjórnvöld sem hafi verið ítarlega upplýst um öll skref sem stigin voru, enda gera lögin um sölu á eignarhlutum ríkisins í bönkunum ráð fyrir því. Í lögunum er hlutverk og ábyrgð fjármála- og efnahagsráðherra skrifað inn. Lögin eru alveg skýr um að það er ráðherra sem tekur ákvörðun um tilboðin, samþykkir þau eða hafnar. Fjármála- og efnahagsráðherra getur ekki falið sig á bak við Bankasýsluna eða miðlara úti í bæ. Fjármála- og efnahagsráðherra ber alla ábyrgð. Frú forseti. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra segir einnig í fyrrnefndu viðtali við Morgunblaðið að hún hafi ekki verið hlynnt þeirri aðferðafræði sem beitt var við sölu á 22,5% hlut í Íslandsbanka þann 22. mars síðastliðinn. Það er því mikilvægt að fá svör við því hvort hæstv. ráðherra telji að framkvæmd útboðsins hafi verið í samræmi við þær fyrirætlanir sem kynntar voru í ráðherranefnd um efnahagsmál í aðdraganda útboðsins og hvaða annmarka ráðherrann telur að hafi verið á sölunni. Í umfjöllun á vef Stjórnarráðsins um ráðherranefndina segir að nefndinni sé ætlað að vera vettvangur samráðs og samræmingar við endurskoðun fjármálakerfisins í samræmi við þá áherslu í sáttmála ríkisstjórnarinnar að breið sátt náist um endurskipulagningu fjármálakerfisins á Íslandi. Það er því nauðsynlegt að við fáum að heyra frá hæstv. ráðherra hvort það hafi verið rætt í nefndinni að gera lágmarkskröfur til fjárfesta, svo sem um lágmarkshlut og orðspor til að tryggja þátttöku hæfra langtímafjárfesta í samræmi við markmið eigendastefnu ríkisins um heilbrigt eignarhald fjármálafyrirtækja til lengri tíma, og hvernig brugðist hafi verið við sjónarmiðum hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra varðandi söluna innan ráðherranefndarinnar. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að umgjörðin um bankasöluna hafi ekki haldið og því þurfi að breyta umgjörðinni og byrja á því að leggja niður Bankasýsluna líkt og ríkisstjórnin hafi ákveðið. Því spyr ég hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hvort hún hafi verið höfð með í ráðum þegar tekin var ákvörðun um að leggja Bankasýsluna niður. Mér finnst augljóst að fjármála- og efnahagsráðherra hafi ekki haldið sér innan umgjarðarinnar um söluna sem lögbundin er og að á því þurfi hann að axla ábyrgð. Telur hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi axlað þá pólitísku og lagalegu ábyrgð sem fylgir misbrestinum á bankasölunni? Og ef ekki, hvað þarf að koma til? Í lokin dreg ég sama spurningar til hæstv. ráðherra. Telur menningar og viðskiptaráðherra að framkvæmd útboðsins hafi verið í samræmi við þær fyrirætlanir sem kynntar voru í ráðherranefnd um efnahagsmál í aðdraganda útboðsins? Hvaða annmarkar voru á sölunni? Var rætt í ráðherranefndinni um lágmarkskröfur til fjárfesta? Hvernig var brugðist við sjónarmiðum menningar- og viðskiptaráðherra í ráðherranefndinni? Var hún höfð með í ráðum þegar tekin var ákvörðun um að leggja Bankasýsluna niður? Og telur hæstv. ráðherra að fjármála- og efnahagsráðherra hafi axlað pólitíska og lagalega ábyrgð á sölunni?
Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að efna til sérstakrar umræðu um söluna á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Sú umræða er mikilvæg og ég fagna því að stjórn sem stjórnarandstaða ræði málið á málefnalegan, gagnrýnan og upplýsandi hátt. En virðulegur forseti, af hverju erum við að ræða þessi mál? Það er þannig að í stjórnartíð Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins var farið í losun fjármagnshafta, fjármagnshafta sem þurfti því miður að setja á í kjölfar fjármálahrunsins þar sem útflæðið var það mikið að það hefði rústað gjaldeyrismarkaðinum. Það þurfti sem sagt að setja þessi fjármagnshöft. Ljóst var að þáverandi stjórnvöld töldu nauðsynlegt að opna fyrir frjálsa fjármagnsflutninga við umheiminn. Stjórnvöldum var nokkur vandi á höndum því að hinar svokölluðu ISK-eignir, þ.e. innlendar krónueignir erlendu kröfuhafanna, voru mjög umfangsmiklar, það umfangsmiklar að ekki var hægt að losa um fjármagnshöftin nema þeir létu íslenskum stjórnvöldum í té allar krónueignir sínar. Ein af þessum krónueignum var Íslandsbanki sem var í höndum slitabús Glitnis. Alls námu þessar eignir um 650 milljörðum kr. og var Íslandsbanki þá metinn á 185 milljarða. En til þess að hægt væri að fara í þessa æfingu voru hönnuð af stjórnvöldum svokölluð stöðugleikaskilyrði sem miðuðu að því að útgreiðslur til kröfuhafa yrðu gerðar hlutlausar gagnvart greiðslujöfnuði þjóðarbúsins. Kröfuhafarnir létu Íslandsbanka frá sér en í staðinn héldu þeir erlendum eignum og gátu komið þeim í verð til þess að fjármagnshöftin yrðu afnumin. Hinn alþjóðlegi lögfræðingur Lee Buchheit nefndi þetta samning aldarinnar. Af hverju, virðulegi forseti, er ég að rifja upp þessa sögu? Við værum ekki að ræða Íslandsbankasöluna ef ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins hefðu ekki ráðist í þetta verk sem var allt annað en sjálfsagt að gæti gengið eftir. Ákveðnir stjórnmálaflokkar sem eiga sæti á Alþingi Íslendinga vildu fara allt aðra leið, leita til Evrópska seðlabankans um að fá fyrirgreiðslu og skuldsetja ríkissjóð enn frekar í stað þess að ná í eignir fyrir ríkissjóð og fyrir fólkið í landinu. Virðulegi forseti. Framkvæmd útboðsins var að mörgu leyti í samræmi við það sem var kynnt og markmiðin náðust að einhverju leyti. Í fyrsta lagi var sett markmið um dreift eignarhald. Það tókst. Í öðru lagi var nefnt að það væri mikilvægt að bankinn væri skráður í Kauphöllinni og það tókst. Í þriðja lagi að fá gott verð og það tókst. Þegar Íslandsbanki fellur í skaut ríkissjóðs Íslands var hann metinn á 185 milljarða eins og ég nefndi áðan. Virði stöðugleikaframlagsins er nú komið í 203 milljarða og ef við bætum við arðgreiðslunum, sem eru 72 milljarðar, er eignin orðin að 275 milljörðum. Til að setja þetta í eitthvert samhengi við ríkisfjármálin þá er þetta eins og þreföld útgjöld til menntamála þjóðarinnar, þ.e. útgjöld til menntamála þjóðarinnar á þremur árum. Þetta eru gríðarlegar fjárhæðir. Virðulegur forseti. Annmarkar á sölunni að mínu mati eru þeir að það skorti á upplýsingagjöf til almennings og gagnsæi var ekki ásættanlegt. Í mínum huga á ekki að notast við þessa aðferðafræði enda hefur hún rýrt traust í samfélaginu og það er betra að nota almenna leið. Varðandi útfærslu, þ.e. hvort gera ætti lágmarkskröfu til fjárfesta til að tryggja heilbrigt eignarhald, þá voru þessir þættir ræddir en við ráðherrarnir vorum fullvissuð um af Bankasýslunni að þessi framkvæmd væri í fullu samræmi við alþjóðleg viðmið og hefði t.d. verið notuð í Hollandi og það hefði bara gengið vel. Virðulegi forseti. Það hefur verið brugðist ágætlega við mínum sjónarmiðum. Það er hluti af stjórnmálum að takast á um mismunandi stefnur og strauma og aðferðafræði. Málefnalegar umræður fóru sannarlega fram innan ráðherranefndarinnar. Varðandi þá ákvörðun að leggja niður Bankasýsluna þá var ég að fullu upplýst um þá ákvörðun. Ég tel hins vegar að það sé mjög mikilvægt að við sjáum hvað Ríkisendurskoðun segir og hvað Seðlabankinn segir um málið í heild sinni. Varðandi ábyrgð þá hefur fjármála- og efnahagsráðherra sagt það sjálfur [[Forseti hringir.]]að hann beri pólitíska ábyrgð á málinu. Og að lokum, [[Forseti hringir.]]virðulegur forseti, vil ég segja að ég er mjög ánægð með þá djúpu, gagnrýnu og upplýstu umræðu [[Forseti hringir.]]sem bæði stjórn og stjórnarandstaða hafa átt um málið.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þessa umræðu og ráðherra fyrir svörin. Ráðherrann sagði hér áðan að það hefði fengist gott verð fyrir söluna á bankanum en það má líka alveg fylgja með að það fékkst líka rosalega góðar afsláttur til þeirra sem keyptu og fáránlega mikill kostnaður fylgdi við söluna. Staðreyndin liggur fyrir: 108 milljarða er búið að fá fyrir bankann, 35 milljarða er búið að gefa í afslátt og 2,1 milljarður í kostnað. Þetta þýðir á mannamáli að ef við tökum þessi 22% sem var verið að selja núna, og ef kostnaður fer í þær hæstu hæðir sem til stendur, þá eru það 700 milljónir sem gerir 3,3 milljónir á hverja sölu, þessar rétt rúmlega 200 sölur. Setjum það í samhengi við það sem eldri borgarar og öryrkjar voru að fá um síðustu áramót. Ég spyr: Er nóg til af peningum fyrir þá ríku? Þegar við erum búin að fá 108 milljarða, 80 milljarða gróða, búin að gefa 35 milljarða afslátt og 2,1 milljarð í sölu, er þá ekki kominn tími til að segja: Nú er komið nóg fyrir þá ríku? Förum nú eitthvað að gera fyrir þá lífeyrisþega sem hokra hér í óðaverðbólgu, 7,2% verðbólgu, og hafa ekkert fengið. Eldri borgarar hafa ekki fengið krónu í öllu Covid, hafa þurft að þrengja sultarólarnar og það hafa öryrkjar líka þurft að gera. Okurleiga, okurmatvælaverð. Það virðist vera að þessi ríkisstjórn sé upptekin við það eitt að gera þá ríku ríkari en gleyma þeim fátæku. [[Forseti hringir.]]Þeir eiga bara að herða [[Forseti hringir.]]sultarólina.
Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu. Sala ríkisins í Íslandsbanka er gríðarlega mikilvæg aðgerð. Fyrir utan ábata fyrir ríkissjóð er um samkeppnisrekstur að ræða sem ríkið á ekki að vera að vasast í. Bankastarfsemi er líka áhættusöm og ég tala nú ekki um til framtíðar þar sem enginn getur sagt með vissu hvernig hlutir munu þróast. Útboðið á dögunum, eins og hæstv. ráðherra Lilja Alfreðsdóttir kom inn á, heppnaðist vel í þeim meginmarkmiðum sem að var stefnt. Verð skiptir þar auðvitað einna mestu, þó ekki öllu, og hefur komið fram að árangur útboðsins hvað verðhliðina varðar sé fáheyrður. En hér kemur meira til. Hæstv. ráðherra gerði hér að umtalsefni mikilvægi trausts. Ég vil fá að taka heils hugar undir þau orð ráðherra. Allt frá bankahruninu hefur traust til bankakerfisins verið lítið og það er ekki gott. Þessi umræða hér og undanfarna daga minnir okkur auðvitað á að svona aðgerð, og þá tala ég ekki um þegar um sölu á ríkiseign er að ræða, verður að vera hafin yfir vafa svo um hana ríki þetta mikilvæga traust. Það er því bæði gott og nauðsynlegt að hafnar séu rannsóknir á þessari aðgerð allri saman, bæði af hálfu Ríkisendurskoðunar og fjármálaeftirliti Seðlabankans. Talandi um traust þá hefur verið með miklum ólíkindum að heyra marga fulltrúa stjórnarandstöðunnar ýja að því að Ríkisendurskoðun sé ekki treystandi til að mæta þeirri rannsókn sinni með sjálfstæði sitt að leiðarljósi af því hvernig rannsóknarbeiðnin kom til. Það fer ekki saman hljóð og mynd þegar sumir fulltrúar segjast annars vegar treysta Ríkisendurskoðun en treysta hins vegar ekki að hún standi undir því trausti ef beiðni rannsóknarinnar kom til á einhvern ákveðinn hátt. Það er skylda okkar að í þessu mikilvæga máli verði komist til botns í hvernig til tókst á eins hlutlægan hátt og kostur er. Ég tek heils hugar undir orð hæstv. ráðherra um mikilvægi þess að bíða niðurstöðu þessara rannsókna áður en dómar eru kveðnir upp, ekki síst til þess að passa upp á mikilvægi trausts.
Forseti. Fyrr í dag upplýsti viðskiptaráðherra um að hún hafi ekki verið ein um það að lýsa yfir áhyggjum sínum og efasemdum um fyrirkomulag bankasölunnar. Það hlýtur að vekja furðu að allir þrír ráðherrarnir sem eiga sæti í ráðherranefnd um efnahagsmál hafi lýst yfir áhyggjum sínum varðandi útboðsleiðina sem valin var án þess að detta í hug að viðra áhyggjur sínar við þing og þjóð. Ekki nóg með það heldur ákváðu þau að fara einmitt þá leið sem olli þeim, að sögn viðskiptaráðherra, öllum áhyggjum án þess að gera neitt til að koma til móts við áhyggjuefnið. Ef ráðherrarnir höfðu allir svona miklar áhyggjur af ferlinu, hvers vegna gripu þau ekki til ráðstafana eða völdu hreinlega einhverja aðra leið? Verkefninu var bara hent í Bankasýsluna sem var smjaðrað fyrir með rauðvíni, konfekti og flugeldum og fjármálaráðherra kvittar svo bara upp á gjörninginn svo að segja gagnrýnis- og umhugsunarlaust. Fjármálaráðherra lét ekki einu sinni skruna í gegnum listann til að gá hvort pabbi sinn væri mögulega á honum eða einhverjir aðrir nákomnir sem gætu valdið hagsmunaárekstri, sem gæti gert það að verkum að fjármálaráðherra væri vanhæfur. Hvers konar gáleysi er þetta? Í kjölfarið pantar svo fjármálaráðherra rannsókn frá ríkisendurskoðanda í trássi við vilja þingsins á þeim tíma. En, forseti, ráðherra sem vill í alvörunni axla ábyrgð hlýtur að eftirláta þinginu, sem gegnir því hlutverki að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu, að ákveða hver sé best til þess fallinn að rannsaka embættisverk hans. Nú hefur viðskiptaráðherra sagt að með beiðni fjármálaráðherra um að ríkisendurskoðandi hefji rannsókn hafi fjármálaráðherra byrjað að axla ábyrgð. Það voru svörin sem ég fékk í óundirbúnum fyrirspurnum í morgun við hæstv. viðskiptaráðherra. Væri ekki tilvalið að viðskiptaráðherra hvetti fjármálaráðherra til að klára að axla ábyrgð með því [[Forseti hringir.]]í það minnsta að skipa rannsóknarnefnd og upplýsa málið að fullnustu [[Forseti hringir.]]og verða við vilja þeirra sem hafa því hlutverki að gegna að hafa eftirlit með embættisverkum fjármálaráðherra?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og ráðherra fyrir þau svör sem hér hafa komið fram. Það er mikilvægt, eins og við höfum verið að ræða undanfarna daga, að vera skýr þegar við erum að tala um svona stór mál eins og það sem við fjöllum um hér og það er líka mikilvægt að við tölum af ábyrgð og skynsemi. Ég tel að ég hafi a.m.k. reynt að hafa það í fyrirrúmi frá því að þetta mál komi inn á borð okkar hér í þinginu og inn á borð fjárlaganefndar. Það er alveg ljóst að þetta hefur allt valdið okkur vonbrigðum, gríðarlegum vonbrigðum, hver niðurstaðan sem við stöndum frammi fyrir hefur orðið. Þetta átti allt að byggjast á því að geta selt með gagnsæi að leiðarljósi, að við gætum upplifað að það væri traust. En það er ekki niðurstaðan. Þess vegna hef ég sagt að ég tel einboðið, það er a.m.k. mitt mat, að í þessa aðferðafræði förum við ekki aftur þegar og ef við ákveðum að selja það sem eftir stendur í Íslandsbanka. Það eru spurningar sem standa út af eftir fundinn með Bankasýslunni í gær. Það skýrðist margt en það stendur líka ýmislegt eftir, m.a. hvort við þurfum að styrkja löggjöfina, hvort heldur er varðandi miðlarana, að valdi sé ekki útvistað, eins og mér fannst skýringarnar vera framlagðar í gær. Mér finnst líka ekki allt liggja á hreinu varðandi þessar valgreiðslur sem eru inni í þessum 700 milljónum, mér finnst það ekki skýrt hvað er þar að baki o.s.frv. Ég held því að það sé margt sem við eigum eftir að sjá og, eins og ég hef sagt áður, þegar kemur að því, virðulegi forseti, að niðurstaða fæst hjá ríkisendurskoðanda og Fjármálaeftirlitinu tel ég einboðið að fjárlaganefnd taki málið til sín aftur og fjalli um það.
Virðulegur forseti. Salan á 50 milljarða hlut þjóðarinnar í Íslandsbanka verður sífellt undarlegri. Nú hefur komið í ljós, með ummælum viðskiptaráðherra fyrr í dag, að aðdragandinn í ríkisstjórn og ráðherranefndinni er sennilega furðulegasta púslið í þeirri skrípamynd sem er að teiknast upp. Fyrir páska sagði viðskiptaráðherra orðrétt, með leyfi forseta: „Ég var ekki hlynnt þeirri aðferðafræði sem varð ofan á við sölu á bréfum í Íslandsbanka. Þessum sjónarmiðum kom ég mjög skýrt á framfæri í aðdraganda útboðsins. […] Önnur leið var hins vegar valin og því miður er fátt sem kemur á óvart í þessu máli og hver útkoman varð.“ Viðskiptaráðherra vildi aðra leið, varaði við og sá fyrir að útkoman yrði stórslys sem á einni nóttu eyddi öllu trausti. Það var gott hjá ráðherranum að vara við en vissulega hefði verið áhrifaríkara að gera það með skýrum hætti áður en salan varð að veruleika. Forsætisráðherra brást við þessu með því að sá efasemdum um frásögn viðskiptaráðherra, með því að benda á að ekkert hefði verið bókað um efasemdirnar og áhyggjurnar. Bæði forsætis- og fjármálaráðherra voru hins vegar alveg í skýjunum með útboðið fyrstu dagana eftir að því lauk en svo birtist listinn og allt hrundi. Viðskiptaráðherra opinberar svo hér í þinginu í dag að aðrir ráðherrar hafi bæði haft áhyggjur og efasemdir um þá leið sem farin var. Það þarf eiginlega að endurtaka þetta: Viðskiptaráðherra var að opinbera að bæði fjármála- og forsætisráðherra höfðu efasemdir og áhyggjur af þeirri leið sem valin var en fóru hana samt. Hvernig getur nokkur lifandi maður efast um ábyrgð ráðherranna eftir þetta? Hvernig er hægt að halda því fram að ekki þurfi að rannsaka ábyrgð ráðherranna þriggja sem allir höfðu áhyggjur af leiðinni, sem allir höfðu efasemdir um aðferðina en ákváðu samt, áhyggjufullir og fullir efasemda, að selja bankann með þessum hætti? Ríkisendurskoðun er ekki að rannsaka þennan aðdraganda sölunnar, ekki Fjármálaeftirlitið heldur. Rannsóknarnefnd Alþingis verður að fara ofan í saumana á því hvers vegna ráðherrarnir þrír völdu [[Forseti hringir.]]að selja 50 milljarða eign almennings með leið sem þeir höfðu sjálfir [[Forseti hringir.]]efasemdir um og áhyggjur af, leið sem endaði lóðbeint ofan í skurði.
Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra fyrir yfirferðina um yfirtöku á Íslandsbanka. Að hlusta á það hér í þingsal í dag að þetta hafi gerst í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, í þessari röð, er frekar ótrúlegt því að þetta gerðist vitaskuld í ríkisstjórn hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem þá var forsætisráðherra Framsóknarflokksins og hæstv. ráðherra var einn af þeim sem þarna stóðu að verki. Nú er komið í ljós að hlutabréfin í Íslandsbanka voru ekki einu sinni seld til valins hóps fjárfesta, eins og kynnt var á fundi fyrir ráðherranefnd um efnahagsmál 4. febrúar, og fleiri komust að borðinu - þó allir nema einhverjir tveir sem erlendir söluráðgjafar lögðu til að ekki yrði hleypt að. Fór þá salan 22. mars fram í samræmi við það sem kynnt var? Ég spyr enn og aftur. Bankasýslan sjálf hefur sagt þetta; framkvæmd útboðsins fór fram eins og henni hefur verið lýst af hálfu stofnunarinnar frá upphafi til loka. Samt höfðu allir ráðherrarnir í nefndinni um efnahagsmál áhyggjur af þessu, eins og fram kom í máli hv. þm. Sigmars Guðmundssonar í morgun. Sjálf kem ég þessu engan veginn heim og saman, eða eins og fjósamaðurinn sagði: Hér rekst hvað á annars horn eins og graðpening hendir vorn. Það má undrum sæta að engin handbók eða ítarleg verklýsing hafi verið til á ferlinu, eða var sjónarhornið um þröngan fjárhagslegan ávinning það eina sem skipti máli? Gekk þetta allt út það að verðbréfadrengirnir gætu hrósað sér af öllum milljörðunum sem þeir fengu fyrir söluna og skotið upp nokkrum Hallgerðum á Hlíðarenda á eftir? Nei, hæstv. forseti. Flugeldasýningar eru ekki það sem við þurfum hér. Við þurfum rannsóknarnefnd Alþingis. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafði efasemdir og áhyggjur af þeirri leið sem farin var í öðrum fasa sölunnar á Íslandsbanka. Þetta staðfesti hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hér í morgun. Við í stjórnarandstöðunni settum fram áhyggjur og efasemdir um söluna. Þær eru vel skráðar í umsögnum sem við skiluðum áður en salan fór af stað. Fjármálaráðherrann, sem bar ábyrgð á sölunni, hélt áhyggjunum og efasemdunum út af fyrir sig. Og þrátt fyrir áhyggjur sínar, þrátt fyrir áhyggjurnar og efasemdirnar sem hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra segir að hann hafi viðrað þá fól hann Bankasýslunni mjög víðtækt og opið umboð til að framkvæma söluna eftir þeirri forskrift sem nú er fullyrt að allir þrír ráðherrarnir í ráðherranefnd um efnahagsmál hafi haft efasemdir um og kvittaði svo upp á söluna, að sögn án þess að búa yfir upplýsingum um tilboð og tilboðsgjafa. Armslengd er sagt. Armslengd. Nú er það svo að það gildir armslengdarregla um eigendastefnu og eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum. Hún snýst um að pólitíkusar séu ekki að skipta sér af stjórnun og daglegum rekstri ríkisfyrirtækja. En það er engin armslengdarregla skrifuð inn í lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Lögin gera beinlínis ráð fyrir því að ráðherra ráði ferðinni og vaki yfir ferlinu á öllum stigum þess, að ráðherra leggi línurnar um söluaðferð og markmið sölunnar og upplýsi Alþingi um þessa þætti, að ráðherra taki ákvörðun um hvort sölumeðferð skuli hafin og að ráðherra taki endanlega ákvörðun um hvort gengið sé að tilboðum eftir að hafa yfirfarið mat Bankasýslunnar á tilboðunum. Þessu lögbundna hlutverki getur ráðherra ekki sinnt samkvæmt þeim skráðu og óskráðu meginreglum sem hann er bundinn af nema hann og ráðuneyti hans afli víðtækra upplýsinga og leggi mat á það. Það liggur í augum uppi hjá öllum sem hafa einhvern lágmarksskilning á stjórnsýslurétti. Eftir flugeldasýningu sem Bankasýsla ríkisins bauð upp á opnum fundi í gær þá vitum við að það er ekki bara í lögunum sem var engin armslengdarregla heldur líka í framkvæmdinni, því að eins og kemur skýrt fram í minnisblaði Bankasýslunnar [[Forseti hringir.]]og á fundinum í gær voru fulltrúar fjármálaráðherra viðstaddir fundi Bankasýslunnar með söluráðgjöf daginn [[Forseti hringir.]]sem útboðið fór fram og aðra fundi þeirra fram til þess að lokað var fyrir áskriftir. Og áfram voru náin samskipti [[Forseti hringir.]]þarna um kvöldið sem lyktaði með ákvörðun ráðherra, hins áhyggjufulla ráðherra, sem var með bundið fyrir augun. Ég vil þakka hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra [[Forseti hringir.]]fyrir að hjálpa til við að varpa ljósi á fáránleikann í þessu máli.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða hér ræðutíma.
Virðulegur forseti. Ég skal reyna að halda mig innan tímamarka, innan ræðutíma. Ég verð að byrja á því að þakka hv. málshefjanda Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að taka umræðuna við hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra og ég vil líka þakka hennar greinargóðu svör hér áðan. Traust og gagnsæi eru stærstu þættirnir sem standa eftir hjá mér eftir að hafa farið í gegnum þetta í fjárlaganefnd, fyrir þessa sölu ríkisins, og í þeirri umræðu og þeirri vinnu sem hefur átt sér stað eftir að salan átti sér stað. Þar er vissulega mikil brotalöm og ég er alveg klár á því að einn stærsti þátturinn sem við sem sitjum í fjárlaganefnd höfum upplifað, er að við - jú, við fengum ákveðnar upplýsingar til okkar um það ferli sem átti að eiga sér stað. En það virðist stundum vera þannig að sumum er það ekki alveg í lófa lagið, þó að menn séu virkilega klárir í því sem þeir eru að gera, að koma skilaboðum á framfæri til þeirra sem eru að fjalla um málið á skilmerkilegan hátt og þannig að það skiljist. Það er einn stærsti þátturinn í þessu máli sem mér finnst vera afskaplega ábótavant. En Ríkisendurskoðun og Seðlabanki Íslands eru að fara yfir málið og við skulum spyrja að leikslokum, þegar þeim rannsóknum er lokið.
Virðulegur forseti. Íslandsbanki er verðmætur banki. En hvers vegna skyldi hann vera svona verðmætur? Vitum við hvers vegna eru öll þessi auðævi og hvers vegna allir vilja kaupa þennan banka? Hvað var inni í þessum banka? Jú, það var sett inn í hann eftir bankahrunið. Það voru settar eignir. Hversu margar eignir voru þarna inni sem voru teknar af fólki? Hefur það verið gert upp? Hefur það verið rannsakað? Nei. Þess vegna þurfum við rannsóknarnefnd Alþingis. Við þurfum að klára bankahrunið. Það hefur aldrei verið klárað. Þess vegna var Flokkur fólksins á móti þessari sölu. Við vorum ekki tilbúin. Það sannaðist, svart á hvítu, á því sem er búið að fara fram hér á undanförnum dögum. Þessi sala er klúður frá A til Ö. Það sem er kannski merkilegast af öllu er að í þessari nefnd, ráðherranefnd um efnahagsmál, eru þrír ráðherrar og þeir voru allir með efasemdir um þetta. Ekkert bókað en þeir voru með efasemdir. Þetta fór samt fram. Þá spyr ég: Hvers vegna? Fyrst það er ekki neinn trúnaður á þessum nefndarfundum hefði ekki verið bara frábært að hafa þennan nefndarfund opinn og ef það verður fundur í framtíðinni að hafa hann þá opinn? Þá væri allt uppi á borði. En staðreyndin er sú að það er klúður frá A til Ö og Bankasýslan sýnir ótrúlegan dómgreindarbrest. Það er matarboð, það er kvöldverðarboð, það er vín og konfekt. Hvað næst? Gull út á matinn? Gull í hádeginu í matarboðinu, gull seinni partinn í matarboðinu?
Virðulegi forseti. Í vikunni hefur okkur gefist gott tækifæri til að eiga samtal við ráðherra okkar sem saman sitja í ráðherranefnd um efnahagsmál. Á mánudag sat hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörum, á þriðjudag var það hæstv. forsætisráðherra og í dag er það hæstv. viðskiptaráðherra. Ég fagna því að þessar samræður skuli nú hafa átt sér stað. Ekki hefur staðið á ráðherrum að koma hér og eiga samtal við þingið. Hér í dag hefur verið mikið rætt um ummæli hæstv. viðskiptaráðherra sem hún lét falla fyrir nokkru. Í umræðum við hæstv. forsætisráðherra í fyrradag kom fram að viðskiptaráðherra hefði á fundi ráðherra í ráðherranefnd ávarpað aðferðafræði bankans sölunnar en ekkert hefði verið fært til bókar og er ekkert óeðlilegt við það, enda er viðskiptaráðherra sprenglærð og hokin af reynslu hvað varðar málefni fjármálamarkaða. Það er gott og það er nauðsynlegt að vera í þannig samstarfi að fólk geti tekið umræðuna, kastað óhikað á milli sín vangaveltum og komist að niðurstöðu. Það er einmitt það sem er gert í samstarfi þessara þriggja flokka sem saman mynda ríkisstjórn. Eins og fram kom í máli mínu í fyrradag hér í ræðustól Alþingis má segja að þegar horft er á stóru myndina hafi þeim markmiðum sem lagt var upp með verið náð. Það tókst að selja 22,5% í Íslandsbanka, það tókst að fá ásættanlegt verð fyrir þann hlut, það tókst að fá fjölbreytta fjárfesta inn í eigendahóp bankans og það tókst að losa um það mikla eignarhald ríkisins í fjármálakerfinu hér á landi sem ég tel ekki æskilegt.
Forseti. Í atkvæðaskýringu þegar lög um sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum voru afgreidd sagði þáverandi þingmaður og núverandi hæstv. fjármálaráðherra að ríkið væri að selja hluti í bönkunum og, með leyfi forseta, „allt vald er afhent ráðherranum“. Þetta eru hans orð og aðrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins tóku þar undir. En það skiptir einmitt máli hvernig er farið með valdið. Það er hægt að fara með valdið þannig að hafa áhyggjur af hinu og þessu en gera ekkert í því. Sérstaklega ekki þegar það er innbyggt í lögin að ráðherra taki við rökstuddu áliti frá Bankasýslunni og eigi að leggja mat á það hvernig til tókst með tilliti til þeirra skilyrða sem sett voru af ráðherrunum sjálfum. Nei, það gerði ráðherra ekki. Fjármálaráðherra hefur áhyggjur. Hérna verðum við vitni að því að það er enn og aftur verið að fara í sölu á ríkiseignum þar sem það eina sem skiptir máli, að því er virðist, er endanlegi verðmiðinn. Það virðist vera nauðsyn hins vegar að vinir og vandamenn fái brauðmola á meðan til að friðþægja einhverja hér og þar í samfélaginu. Það er bara það sem gerist alltaf, aftur og aftur. Hérna kemur síðan hv. þm. Hildur Sverrisdóttir og segir að enn og aftur sé stjórnarandstaðan að ýja að því að Ríkisendurskoðun sé ekki treystandi. Í alvöru? Það er búið að tyggja ofan í þingsalinn að það er ekki málið. Málið snýst um það að fjármálaráðherra kom og sagði við Ríkisendurskoðun: Hérna, þið eigið að hafa eftirlit með framkvæmd samninga. Ekki með ákvörðunum ráðherra eða neinu því um líku, heldur með framkvæmd samninga. Það væri frumkvæðisathugunarmál hjá Ríkisendurskoðun að skoða málið í víðara samhengi, frumkvæðisathugunarmál. [[Forseti hringir.]]Ég treysti Ríkisendurskoðun fullkomlega til að gera það. Ég segi það bara mjög skýrt og greinilega [[Forseti hringir.]]að Ríkisendurskoðun, og við höfum fyrri heimildir fyrir því, nær ekki yfir allt þetta svið, [[Forseti hringir.]]allt þetta mál. En ég treysti því fullkomlega að Ríkisendurskoðun sinni sínum hluta af því mjög vel. [[Forseti hringir.]]Ég hef engar áhyggjur af því. [[Gripið fram í.]]
Forseti biður þingmenn að virða ræðutíma og ljúka máli sínu þegar þeir stíga úr ræðustól.
Frú forseti. Það er útilokað annað en að farið verði nákvæmlega yfir það hvernig sölunni á hlut í Íslandsbanka var háttað. Mig langar að segja það vegna orða hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar að þingmenn hafa ekki alveg talað einum rómi um traust sitt til Ríkisendurskoðunar eða annarra eftirlitsstofnana. Það er rétt. Hv. þm. Björn Leví hefur verið skýr í því. Umræðan hefur verið dálítið úti um allt og það er kannski ekkert skrýtið því að við erum mörg og við stöndum fyrir marga flokka. Ég tel einboðið að það séu margir þættir sem þarf að skoða, sér í lagi þættir eins og þátttaka söluráðgjafa í ferlinu og það hvort þátttaka aðila sem hugsanlega voru ekki hæfir hafi verið þarna. Þetta er nú þegar komið í skoðun hjá Fjármálaeftirlitinu og það tel ég mikilvægt. Það hefur verið aðeins í umræðunni að það sé einhvers konar pöntuð umræða sem hafi verið beðið um hjá Ríkisendurskoðun. Mig langar bara að fá að vitna í, vegna þess að bréf hæstv. fjármálaráðherra er opinbert og er á netinu, en þar segir, með leyfi forseta: „Þess er hér með farið á leit við Ríkisendurskoðun að hún kanni og leggi mat á hvort framangreind sala hafi samrýmst lögum og góðum stjórnsýsluháttum.“ Svona opið er þetta. Ég tel að Ríkisendurskoðun sé hárréttur fyrsti punktur til að fara í þessa rannsókn. Ég líkt og margir aðrir treysti Ríkisendurskoðun vel. Ef á þarf að halda [[Forseti hringir.]]höldum við rannsókninni áfram. Ég er sammála því að það þarf að ríkja traust [[Forseti hringir.]]á fjármálakerfinu okkar og það þarf að ríkja traust um það að við [[Forseti hringir.]]vinnum eftir góðum ferlum hér á Alþingi. [[Forseti (JSkú): Forseti minnir enn og aftur á ræðutíma sem er takmarkaður.]]
Frú forseti. Hæstv. viðskiptaráðherra greindi frá því í fjölmiðlum fyrir páska að hún hefði komið því skýrt á framfæri innan ríkisstjórnarinnar að hún væri mótfallin þeirri leið að selja bréf í Íslandsbanka til valins hóps fjárfesta. Fátt kæmi henni á óvart um það hver útkoman varð. Og hún bætti um betur. Hún sagði að meira myndi koma í ljós í máli þessu á næstu dögum, vildi samt ekki segja hvað það væri því að hún var á leiðinni í páskafrí. Hvorki forsætisráðherra né fjármálaráðherra hafa getað neitað orðum viðskiptaráðherrans en ríghalda í það að engin bókun liggi fyrir, bera fyrir sig ímyndaðan trúnað um opinber ummæli ráðherrans. Þau geta samkvæmt þessu ekki tjáð sig um mál sem eru í opinberri umræðu í fjölmiðlum. Í morgun staðfesti hæstv. viðskiptaráðherra, sem stendur hér frammi á gangi, að formaður Framsóknarflokksins hefði ekki hlustað á varnaðarorð hennar og sagði að það væru ekki alltaf allir sammála. Eftir stendur sú spurning hvort viðskiptaráðherra hafi líka verið einangruð um þessa afstöðu sína innan eigin flokks. Enginn þingmaður flokksins hefur staðið með henni, spurðir inni í þingsal um afstöðu hennar. Þá reynir ráðherrann að draga í land. Hún talar um að öll ráðherranefndin um efnahagsmál hafi haft áhyggjur og efasemdir. En engu að síður keyrðu þau öll sem einn maður á þennan sama vegg og úr varð sala sem einkennist af hagsmunaárekstrum og 83% þjóðarinnar eru óánægð með, meira að segja Bankasýslan segir að helsti galli þessarar sölu séu hagsmunaárekstrarnir. Getur verið, hæstv. viðskiptaráðherra, að ráðherrastólarnir hafi verið mikilvægari en hagsmunir þjóðarinnar? Var mikilvægara að verja samstarf ríkisstjórnarinnar en traust þjóðarinnar sem hún talar um? Hún svaraði ekki stærstu spurningu minni í morgun og ég krefst svara: Hvað átti hæstv. viðskiptaráðherra við þegar hún sagði að meira myndi koma í ljós í máli þessu á næstu dögum? Frú forseti. Ég beini því til þín að viðskiptaráðherra á að vera hér stödd þegar við eigum við hana orðastað. [[Gripið fram í: Er ég ekki hér?]]Þú varst frammi á gangi, hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns taka undir þakkir til ráðherrans fyrir að vera hér í þessari umræðu, svo að það sé nú sagt. Því hefur ítrekað verið haldið fram að þessi sala á Íslandsbanka eigi sér fyrirmyndir í aðferðum við einkavæðingu í Evrópu. Samt staðfesti forstjóri Bankasýslunnar, á opnum fundi fjárlaganefndar í gær, að engin dæmi séu um sölu á sambærilega kerfislega mikilvægum banka, sem endurheimtur hefur verið í eigu almennings, með þeim aðferðum sem hér var farið svo vel yfir áðan. Hverju er þá verið að líkja saman? Má yfirleitt líkja þessu við nokkuð sambærilegt? Þá hefur líka verið sagt að það hefði aldrei getað gerst í svipuðu útboði erlendis að starfsmenn söluráðgjafar hefðu fengið að kaupa hlutabréf. En gildir ekki sama löggjöf um þessa starfsemi hér og í nágrannalöndunum okkar, þar sem erlendir söluráðgjafar t.d. störfuðu? Ég bara spyr því að ég veit það ekki. Vilji menn leita að fyrirmyndum í Evrópu verða menn alla vega að taka allan pakkann, ekki treysta á hókus-pókus aðferðina eða bera fram skýringar þess efnis að menn séu svo slappir í að koma frá sér því sem þeir vildu sagt hafa. Eru það í alvörunni viðteknir starfshættir, þegar lokað útboð fer fram á banka í ríkiseigu í Evrópu, að hringt sé í hóp fjárfesta? Ég bara spyr. Ég tel fullvíst að slíkt útboð í Evrópu hefði verið takmarkað við það sem við köllum í alvörunni fagfjárfesta og við skiljum öll að hafi verið kynnt á umræddum fundi 4. febrúar og jafnvel að sett hefðu verið skilyrði um að eiga þyrfti eignarhlutinn í tiltekinn tíma. Mögulega hefði þar þurft einhvern frekari atbeina í löggjöf eða slíku, ég veit það ekki. En vissulega tel ég að það hefði þurft að skoða. En allar þessar eftiráskýringar og aftur eftiráskýringar, og ef það dugar ekki þá eru það bara hrútskýringar, eru ekki sú aðferð sem við viljum hafa í upplýsingagjöf til almennings og þings.
Frú forseti. Ég hóf umræðuna á því að segja að ég væri sammála hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra um að ábyrgðin á bankasölunni hljóti að vera stjórnmálamanna sem tóku ákvörðun í málinu. Ábyrgðin er nefnilega fjármálaráðherrans og stjórnarliðar geta ekki falið hann á bak við Bankasýsluna, á bak við miðlara úti í bæ eða með því að slá ryki í augu fólks með því að segja: Upplýsingamiðlun hefði kannski mátt vera betri. Stjórnarþingmönnum er tíðrætt um stóru myndina. Fyrir mér er stóra myndin þessi: Hrávöruverð fer hækkandi. Verð á matvöru fer hækkandi. Verðbólga fer vaxandi og lífskjör versna. Skapa þarf sátt í samfélaginu um mótvægisaðgerðir til að jafna leikinn og létta undir með þeim sem þurfa á því að halda, skapa sátt í samfélaginu til að takast á við erfiðar aðstæður. Framlag ríkisstjórnarinnar til þessarar nauðsynlegu sáttar er að gefa útvöldum auðmönnum afslátt á eigum almennings, þar á meðal föður fjármálaráðherrans, og ýfa sárar minningar upp af bankahruninu. Ég varð fyrir vonbrigðum með ræðu hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra í upphafi þessarar umræðu vegna þess að í hana vantaði broddinn og afdráttarleysið sem birtist í viðtalinu við Morgunblaðið sem vitnað hefur verið í. Hefur hæstv. ráðherrann einfaldlega skipt um skoðun eða talar hún gegn eigin sannfæringu til að halda ríkisstjórninni eitthvað lengur saman?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessar góðu umræður hér í þinginu um bankasölu nr. 2, ef við myndum orða það þannig, og segja að fyrsta salan gekk vel af því að hún var almenn, gegnsæ og allir gátu tekið þátt í henni. Það var svo ákveðið í kjölfarið að fara nýja leið, hina svokölluðu tilboðsleið og eitt af því sem Bankasýslan segir er að við þurfum að leita til fagfjárfesta og það yrði þá mögulega aðeins meiri samþjöppun á eignarhaldi. Þetta er gert til þess að bankanum verði ekki mögulega stjórnað í krafti minnihlutavalds, ekkert óeðlileg aðferðafræði ef þú hugsar það út frá þessu. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir spurði hvort ég hafi skipt um skoðun. Nei, ég hef svo sannarlega ekki skipt um skoðun. Ég tel að það sé mikilvægara að það ríki traust til þess þegar við erum að selja ríkiseignir og þrátt fyrir að kostnaðurinn hefði orðið meiri ef við hefðum farið í almennt útboð - það var talið að þessi kostnaður yrði á bilinu 400–700 milljónir, sem er vissulega hátt, en almenna útboðið er nær 2 milljörðum. Ég hefði frekar viljað að við hefðum greitt meira og við hefðum þá tryggt almennt aðgengi, gagnsæi og að við myndum halda áfram að styðja við traust á því sem við erum að gera. Þannig að ég hef svo sannarlega ekki skipt um skoðun. En í lokin þá tel ég að þær umræður sem eiga sér stað hér í þinginu og dagurinn í dag hafi verið mjög gagnleg vegna þess að hér eigum við í þessum rökræðum sem eru nauðsynlegar. Þær eru mjög mikilvægar vegna þess að næst þegar farið verður af stað, hvenær svo sem það verður, þurfum við að gera betur.
Virðulegi forseti. Hér áðan kom hver þingmaðurinn á fætur öðrum upp í pontu, fullur heilagrar vandlætingar yfir því að þingmenn hér í salnum hefðu lagt fram tillögu að breyttri dagskrá, sem er nú bara réttur þingmanna samkvæmt þingsköpum. Ég held að sú tillaga hafi sannarlega átt rétt á sér. Við sjáum hérna dagskrá sem varpar ljósi á það að ríkisstjórninni finnst mikilvægara að ræða frumvarp um skerðingu á réttindum hælisleitenda heldur en t.d. að koma til nefndar mjög mikilvægum málum sem voru gefin fyrirheit um í lífskjarasamningunum 2019, t.d. um aðgerðir gegn launaþjófnaði [[Forseti hringir.]]og um breytingar á starfskjaralögum til þess að verja réttarstöðu leigjenda. [[Forseti hringir.]]Þessi dagskrá lýsir forgangsröðuninni hjá ríkisstjórninni.
Virðulegi forseti. Eitt af mínum fyrstu embættisverkum sem ráðherra umhverfis-, orku- og loftslagsmála var að setja af stað vinnu við gerð skýrslu um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum með sérstakri tilvísun til markmiða og áherslna stjórnvalda í loftslagsmálum, stundum kölluð grænbók. Starfshópurinn sem ég skipaði skilaði af sér skýrslunni í mars síðastliðinn og er hana að finna á vef ráðuneytisins. Markmið og tilgangur skýrslunnar var að draga fram staðreyndir á grundvelli faglegra sjónarmiða og upplýsinga um lykilþætti á sviði orkumála á aðgengilegu formi til upplýsingar fyrir stjórnvöld, hagaðila og almenning. Mér þykir hafa tekist vel til þar sem yfirgripsmikið upplýsingarit um orkumál er komið fram. Skýrslan tæpir einnig á helstu verkefnum og áskorunum sem við stöndum frammi fyrir með sérstakri vísan til loftslagsmála. Skýrslan var unnin í víðtæku samráði, eins miklu og takmarkaður tími gaf tækifæri til. Ekki er um að ræða stefnuskjal heldur safn upplýsinga sem við getum notað til að taka betur upplýstar ákvarðanir. Meginniðurstaða skýrslunnar er að í gegnum loftslagsmarkmið Íslands þurfi að móta betur þá orkuframleiðslu og orkuflutning sem er grunnur að framfylgd orkuskipta í samfélaginu. Við orkuskipti bætist einnig orkuþörf til frekari vaxtar atvinnuveganna. Bætt orkuöryggi kallar á aukna raforkuframleiðslu og öflugra flutnings- og dreifikerfi sem aftur kallar á heildrænt skipulag orkukerfisins og samþættingu verkferla. Sex sviðsmyndir eru settar fram í skýrslunni sem endurspegla mismunandi áherslur í þróun samfélagsins og atvinnulífs í framtíðinni. Þær spanna allt frá lítilli sem engri viðbót við raforkuframleiðslu Íslands til ríflega tvöföldun hennar eða 124% aukningar fram til ársins 2040. Það á eftir að svara þeirri spurningu hvort margvísleg áform nái fram að ganga um uppbyggingu nýrrar útflutningsstarfsemi sem myndi auka verulega eftirspurn eftir raforku. Enn fremur hafa komið fram stórtæk áform um raforkuöflun til framleiðslu vetnis og rafeldsneytis. Ísland hefur að mörgu leyti sérstöðu í málefnum orkunýtingar og orkuskipta. Sem eyja langt frá meginlandi Evrópu og Norður-Ameríku er Ísland með einangrað raforkukerfi. Landið býr yfir öflugum orkuauðlindum í fjölbreyttri og um margt sérstæðri náttúru með ríku verndargildi. Einnig hefur Ísland þá sérstöðu meðal þjóða að nánast ekkert jarðefnaeldsneyti er notað við raforkuframleiðslu og húshitun. Þetta þýðir að samdrátturinn verður að fara fram í vegasamgöngum, sjávarútvegi og flugsamgöngum. Þar með eru orkuskiptamöguleikar landsins færri og þrengri en annarra ríkja og orkuskipti í vegasamgöngum þurfa að vera hröð. Orkuskiptum sem byggjast á innlendum orkugjöfum fylgir aukið orkuöryggi, minna gjaldeyrisútflæði og minni heilsuspillandi mengun. Stjórnvöld hafa í gegnum orkusjóð stutt innviðauppbyggingu fyrir rafbíla og í höfnum landsins. Til stendur að styðja enn frekar við orkuskipti, m.a. í þungaflutningum, iðnaði og rafeldsneytisframleiðslu. Framboð farartækja fyrir rafeldsneyti og vetni, hvort sem það er í þungaflutningum eða flugi og skipum, er enn takmarkað eða á þróunarstigi. Meðal annars af þeim ástæðum er mikilvægt að efla orkusjóð, auka rannsóknir á innlendum orkutækifærum og leita eftir víðtæku samstarfi við erlendar stofnanir og fyrirtæki til þess að þróa og innleiða tæknilausnir. Orkuþörf vegna fullra sjálfbæra orkuskipta verður einnig mætt með bættri orkunýtni og orkusparnaði, m.a. með tækniþróun og aflaukningu núverandi virkjana. Aukin orkunýtni við raforkuframleiðslu og orkunotkun og aukinn sparnaður raforku á heimilum jafnt sem í atvinnulífi hefur þýðingu gagnvart framtíðarorkuþörf og stuðlar að orkuskiptum. Ljóst er að áframhaldandi aukin eftirspurn verður eftir raforku frá stórnotendum og orkusækinn iðnaður verður fjölbreyttari til framtíðar. Margvísleg áform eru uppi og hefur fjölmörgum verkefnum verið hafnað vegna stöðu orkumála og skorts á raforku og hindrana í flutnings- og dreifikerfi raforku. Núverandi stórnotendur hafa margir hverjir hug á auknum fjárfestingum og vaxtaráformum, m.a. hjá álverum, gagnaverum og í líftækniiðnaði. Líklegir kaupendur orku hér á landi miðað við þróun á síðustu árum og til framtíðar eru fjölbreyttur iðnaður, m.a. málmiðjuver, gagnaver, líftækniiðnaður og matvælaframleiðendur, fiskeldisfyrirtæki og framleiðendur rafeldsneytis. Ábendingar eru um glötuð atvinnutækifæri í ýmsum landshlutum vegna stöðu orkuframboðs eða -flutnings. Slæmt vatnsár 2021 samfara umframeftirspurn á raforku hefur leitt til þess að Landsvirkjun hefur nýtt heimild til að skerða raforkuafhendingu til þeirra aðila sem samið hafa um skerðanlega raforku. Það eru fiskimjölsverksmiðjur, stórnotendur og fjarvarmaveitur. Virðulegi forseti. Orkuöflun er mikilvægur þáttur í nýtingu náttúruauðlinda landsins sem býr yfir fjölbreyttum orkuauðlindum á stórum landsvæðum. Jafnframt einkennist Ísland af sérstæðri náttúru og landslagi sem hefur hátt verndargildi. Nýting svæðisbundinna orkuauðlinda vegur því þungt í þeirri mikilvægu stefnumörkun að leita jafnvægis á milli nýtingarinnar og náttúruverndar. Langtímaorkustefna fyrir Ísland var kynnt fyrir um ári síðan. Orkustefnan var unnin í þverpólitísku samstarfi og í samráði við hagsmunaaðila. Fulltrúar allra þingflokka auk fjögurra ráðuneyta áttu sæti í starfshópnum sem vann stefnuna. Einhugur var um niðurstöðuna. Stefnan leysir auðvitað ekki öll ágreiningsmál en hún leiðir fram hvað við getum verið sammála um þegar við setjumst niður með einlægan vilja til að koma okkur saman um grundvallarmarkmið. Það er ekki bara mikilvægt heldur nauðsynlegur vegvísir til framtíðar. Lög um verndar- og orkunýtingaráætlun landsvæða eða rammaáætlun hafa að markmiði að tryggja að nýting landsvæða þar sem er að finna virkjunarkosti byggist á langtímasjónarmiðum og heildstæðu hagsmunamati. Þar verði tekið tillit til verndargildis náttúru og menningarsögulegra minja, hagkvæmni og arðsemi ólíkra nýtingarkosta og annarra gilda sem varða þjóðarhag, svo og hagsmuna þeirra sem nýta þessi sömu gæði með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Alþingi hefur ekki afgreitt rammaáætlun frá 2015. Nauðsynlegt er að höggva á þá hnúta sem verið hafa í meðferð rammaáætlunar eða að finna annað fyrirkomulag sem hefur í för með sér bætta málsmeðferð um orkuframkvæmdir. Orkumálin hafa skýrst nokkuð með stöðuskýrslu og stefnu. Við erum komin með heildrænt stöðumat sem gerir alla framtíðarsýn auðveldari. Stefnan leiðir okkur inn í nýja tíma með sjálfbæra þróun að leiðarljósi þar sem jafnvægi ríkir á milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta. Okkur er falið að gæta vandlega að hinu viðkvæma jafnvægi milli verndar náttúrunnar og nýtingar hennar. Aðeins með því munum við uppskera sátt um orkumálin til framtíðar litið. Þannig uppfyllum við markmið um sjálfbæra þróun sem er að mæta þörfum nútímans án þess að aftra kynslóðum framtíðar frá því að mæta sínum þörfum. Uppfærð orkuskiptaáætlun sem boðuð er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar mun varða veginn inn í framtíðina.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir það tækifæri sem hér er gefið til að ræða um loftslagsmál, markmið Íslands í samdrætti og um orkumálin í því stóra samhengi. Ég ætla samt að fá að viðurkenna hér í upphafi þessarar ræðu minnar að ég átti og hafði gert mér vonir um að hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra kæmi kannski með meiri tíðindi til okkar en að segja okkur frá stöðuskýrslunni sem var birt í síðasta mánuði. Vonandi hafa allir áhugasamir þingmenn kynnt sér efni hennar. Hún er, eins og hæstv. ráðherra tók skýrt fram, stöðuskjal en ekki stefnuskjal og þar er nú líklega hundurinn grafinn í því máli sem hér er verið að ræða, einhverju mikilvægasta máli sem stjórnvöld um allan heim og almenningur fást við, þ.e. hamfarahlýnuninni sem er hafin, hún er ekki lengur fram undan, er ekki lengur möguleg, hún er hafin og við erum á vondum stað hvað hana varðar, jarðarbúar. Ég vil líka taka fram að ég held að það hefði gert meira gagn fyrir framvindu umræðunnar að skrifa skýrslu með aðferðafræði grænbókarinnar til að leggja þannig betur grunn að stefnumótuninni af því að ef ég þekki það verkferli rétt þá byrjar maður á því að ná utan um verkefnið með grænbók, tínir til öll atriði sem þarf að fjalla um og notar síðan það samtal til að móta stefnu um það. En það er ekki þar með sagt að engin sé stefnan. Það er jú búið að móta ýmiss konar stefnu er varðar orkumál, loftslagsmál og hin stóru alltumlykjandi umhverfismál hér á landi. Orkustefna til 2050 var kynnt líklega í hittiðfyrra og þar er eitt af meginmarkmiðum að orkuþörf samfélags sé ávallt uppfyllt. Það er mjög mikilvægt hvað við skilgreinum sem orkuþörf samfélags, því að það getur aldrei verið þannig að það sé opinbert markmið stjórnvalda að uppfylla alla orkuþörf hver sem hún er. Orkuþörf samfélags hlýtur að snúast um orkuþörf almennings annars vegar og hins vegar venjulegra fyrirtækja og fyrir utan þann sviga er orkuþörf stóriðjunnar. Þetta er mjög mikilvægur upphafspunktur í þessari umræðu af því að ef við erum ekki sammála um þetta þá er mjög erfitt að setja niður markmið og ná sátt um stefnuna fram á við. Hæstv. ráðherra nefndi rammaáætlun um orkunýtingu náttúrusvæða og það er rétt að hún hefur staðið föst í sjö ár. Ég þekki það mál ekki öðruvísi en svo að hún hafi staðið föst í Alþingi í boði þeirra flokka sem nú eru við stjórn, þ.e. Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins og e.t.v. Miðflokksins líka. Það hefur verið látið fylgja að ef þetta gangi ekki núna sé verkfærið ónýtt. Ég gef lítið fyrir þann málflutning. Verkfærið er gott, það þarf að fylgja því. Að sjálfsögðu þarf að betrumbæta og endurskoða og fást alltaf við verkefnið miðað við bestu fáanlegu þekkingu og nýjustu upplýsingar. En það er holur hljómur í því að ætla að henda verkfæri sem við höfum í rauninni bara nýtt í einni umferð. Ég heyri þar á bak við málflutning orkufyrirtækjanna í landinu, Samtaka iðnaðarins, Samorku og annarra sem hafa lagt sitt til í opinberri umræðu til að grafa undan aðferðafræði rammaáætlunar. Ég vara við því, frú forseti, að það sé gert hér í þessum sal. Við eigum öll að vita miklu betur. Orkuskiptin eru að sjálfsögðu fram undan og þau eru auðvitað löngu hafin á Íslandi eins og margoft hefur komið fram. Við bárum gæfu til að leiða heitt vatn í hús og hita húsin okkar upp með jarðvarma og við höfum nýtt raforkuna mestmegnis með farsælum hætti hér á landi. Stóra málið hér er að kortleggja þær ákvarðanir og þær framkvæmdir og þau markmið sem við ætlum að ná á næstu 10, 20, 30 árum. Allar ákvarðanir stjórnvalda, allar opinberar fjárfestingar, hvort sem er í samgöngumálum, landbúnaðarmálum eða öðru, verða að miða að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra. Þetta þarf að kortleggja. Við vitum að það er nærtækast að byrja á orkuskiptum eða fara næst í orkuskipti í samgöngum á landi. Okkur er sagt að það taki svona sirka 5% af þeirri orkunýtingu sem nú þegar er í landinu. Það er vissulega umtalsvert en það er kannski ekki svo mikið þegar við berum það saman við flutningstöpin sem verða í flutningskerfinu. Þau eru að mér skilst 4,5% af framleiðslunni þannig að ef við kæmum í veg fyrir flutningstapið þá værum við komin langt með að eiga orku fyrir orkuskipti í samgöngum á landi. Það er fjarlægara að ráðast í orkuskipti í samgöngum á sjó. Það er þó miklu nær en í flugi. En þetta eru langtímamarkmiðin sem við verðum að sjálfsögðu að setja okkur. Ég vil nota þetta tækifæri til að benda á að raforkulög, eins og þau eru núna, raforkulöggjöfin íslenska, leyfa stjórnvöldum ekki að forgangsraða til orkuskipta. Það er mjög bagalegt. Það er hægt að ráðast í raforkuframleiðslu og virkjanir og annað slíkt en það er ekkert í löggjöfinni sem veitir stjórnvöldum svigrúm til að beina þeirri raforkuöflun í átt að orkuskiptum. Það er m.a. vegna þess að alþjónusta svokölluð, „public service obligation“, eins og það heitir, hefur ekki verið skilgreind með fullnægjandi hætti í raforkulögunum. Okkur ber að gera það samkvæmt þriðja orkupakkanum sem var lögfestur árið 2019 og við höfum ekki lokið við innleiðingu hans. Þetta er forgangsverkefni fyrir ríkisstjórnina. Það þarf líka að skilgreina hlutverk allra aðila á raforkumarkaði við að tryggja raforkuöryggi. Það þarf að tryggja raforkuöryggi til kaupenda á almennum markaði og skilgreina forgang þeirra ef svo óheppilega vill til að til skömmtunar kemur, eins og gerist reglulega í lokuðum raforkukerfum eins og okkar, og það þarf að veita Orkustofnun lagaheimild til þess að grípa inn á orkumarkaði svo hægt sé að tryggja raforkuöryggi á almennum markaði. Ef þetta er gert með nauðsynlegum lagabreytingum í raforkulögum og ef við náum utan um þetta verkefni og tryggjum raunverulegt raforkuöryggi almennings og fyrirtækja um allt land þá erum við mjög langt komin í því að stuðla að skynsamlegum og sanngjörnum orkuskiptum og skynsamlegri og sanngjarnri nýtingu raforkunnar. Aðra sögu er að segja um stórnotendur. Þeir keppa á heimsmarkaði, þeir greiða heimsmarkaðsverð eða markaðsverð fyrir orkuna. Þetta eru og eiga að vera tveir aðskildir markaðir og okkur ber að koma því þannig fyrir hér og að stuðla að því að breyta raforkulögum með þeim hætti og ég vil nota þetta tækifæri til að vekja athygli á þessu mikilvæga máli og vona að hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra veiti því athygli. Við höfum lengi talað um orkumálin og loftslagsmálin þannig að tíminn sé naumur. Það er því miður þannig, frú forseti, að tíminn er liðinn. Allt sem við gerum núna er í rauninni skaðaminnkun, tilraun til þess að koma í veg fyrir hörmulegar afleiðingar hamfarahlýnunar, bæði hér á landi og um allan heim. Við verðum að gjöra svo vel öll að standa saman um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda hér á landi, tryggja raforkuöryggi, nýta okkar endurnýjanlegu orku með skynsamlegum hætti og sjá til þess að auðlindarentan, að rentan af þeirri nýtingu, ef um einkaaðila er að ræða, renni í ríkissjóð. Ég vildi að þetta kæmi fram við þessa skýrsluumræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir að efna til hennar.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða um orku og orkustefnu. Í skýrslu hæstv. ráðherra orkumála segir: „Þörf er á aukinni orkuframleiðslu til að anna orkuskiptum á komandi áratugum ef innlend orka verður nýtt, sbr. Orkustefnu. Rafeldsneyti er hægt að framleiða innan lands eða flytja inn. Orkuskipti eru talin þurfa á bilinu 4-24 TWst sem fer eftir því hversu mikið innlent rafeldsneyti kann að vera framleitt. Hæsta orkutalan er áætluð til fullra orkuskipta.“ Við þurfum að fara í orkuskipti á næstu árum. Skýrslan sýnir svart á hvítu að til þess að fara í slík orkuskipti þarf að virkja meira og efla flutningskerfi raforku. Þá hefur vatnsstaða í söfnunarlónum verið slæm undanfarin ár. Á sama tíma geta flutningskerfi ekki komið til móts við það þegar vatnsstaðan er lág sums staðar en góð annars staðar. Við verðum að fara að taka tillit til þess að við erum í vandræðum með orkuflutning. Það er auðvitað alveg eins og kom fram hjá, held ég nafna mínum, í sambandi við línulagnir og að flytja orkuna, stundum er verið að sóa gífurlegri orku vegna þess einfaldlega að það var ekki hægt að flytja hana. Hvað segir það okkur? Hvernig getum við leyft okkur að framleiða þessa vistvænu orku en sjá ekki til þess að það sé hreinlega hægt að flytja hana á milli staða þar sem þörf er á henni? Við þekkjum af eigin raun þann vandræðagang sem hefur verið á Suðurnesjum þar sem einhvern veginn hefur verið hægt að stöðva flutning, ekki hægt að byggja nýjar línur og ekki hægt að finna viðeigandi lausn gagnvart því sveitarfélagi sem hefur stöðvað þann möguleika. Við erum líka að verða vitni að því að verið er að leggja nýjar línur fyrir norðan og þar er verið að gera hluti í andstöðu við bændur. Það er ekki ásættanlegt. Maður getur vel skilið það þegar verið er að leggja raforku í gegnum land viðkomandi bónda og jafnvel verið að kljúfa land með línunni, það er ekki ásættanlegt. Við eigum að finna lausnir. Það er skrýtið að við skulum vera í þeirri aðstöðu að þetta sé hreinlega að skerða möguleikana á að nýta alla þá orku sem við erum að framleiða. Það er miður hversu lengi ýmsar þarfar framkvæmdir hafa tafist á skipulagsstiginu, t.d. Suðurnesjalína 2, eins og ég var að segja, og Hvalárvirkjun og fleiri aðrar þarfar framkvæmdir. Það er að vísu ekki bara í raforkumálum þar sem framkvæmdir tefjast á skipulagsstiginu, t.d. hefur Sundabraut tafist of lengi. Við þurfum líka að tryggja af fremsta megni raforkuöryggi af efnahagslegu tagi. Við verðum að tryggja að raforkuverð til heimilanna hækki ekki. Þegar kemur að orkuskiptum þá á ekki að beita refsiaðgerðum til að breyta hegðun fólks eins og með því að hækka eldsneytisgjöld eða setja kolefnisskatt á heimili. Frekar ættum við að stuðla að því með hvötum að efnaminna fólk geti valið á milli jarðefnaeldsneytisbíla og rafmagnsbíla. Við vitum það og það er staðreynd að efnaminna fólk er á eldri bílum og er að keyra bíla sem yfirleitt eyða og menga meira og það er einfaldlega vegna þess að það hefur hreinlega ekki efni á öðru. Það hefur verið reynt að setja það þannig upp að flestir eigi að geta nýtt almenningssamgöngur en við vitum að fyrir einstaklinga sem eru með börn í skólum og leikskólum og íþróttum, og þetta er allt í sitt hvora áttina, þá getur reynst mjög erfitt að nota almenningssamgöngur til að uppfylla þær þarfir. Það eru fleiri lausnir í sjónmáli. Í skýrslunni er bent á að framleiðslugeta metans er um fjórfalt meiri en metanknúin ökutæki landsins nota. Þarna liggur tækifæri. Hið opinbera þarf að stíga inn í og finna leiðir til að auka notkun á metani sem annars þarf að brenna. Metanið er aukaafurð hjá Sorpu og því getum við ekki skrúfað fyrir framleiðsluna. Notum því tækifærið og nýtum metan t.d. á bíla opinberra starfsmanna. Það er eitt af því sem hefur verið ótrúlega ljótt að sjá, í afar langan tíma var metani bara brennt, engum til gagns. Þetta er auðvitað sóun og hugsunarleysi, algjört. Það er annað sem hefur komið fram, bæði út frá því að það vantar orku og líka út frá stöðu lóna og vegna þess að ekki er hægt að flytja orkuna, að við erum að brenna olíu vegna orkuskorts. Það er auðvitað algerlega óásættanlegt í okkar orkuríka landi að við skulum láta það viðgangast. Og eitt af því ljótasta sem við höfum gert er auðvitað að selja orkukvóta til orkusóðanna erlendis og láta það viðgangast að það sé verið að skrifa á Ísland að við séum að nota kjarnorku, kolabrennslu, olíubrennslu. Þetta er auðvitað ekki ásættanlegt. Við erum að vísu að brenna olíu í neyðartilfellum en við erum ekki að nota kjarnorku, við erum ekki að brenna kol almennt. En það er alveg með ólíkindum að það skuli vera hægt að selja einhvern mengunarkvóta. Tilgangurinn með því að kaupa mengunarkvóta hlýtur að vera sá að halda áfram að menga og við eigum ekki að aðstoða einn né neinn við það. Síðan er það sem ég hef áður bent á, sem er auðvitað stórfurðulegt fyrirbrigði, en það eru allir þessir milliliðir í raforkusölunni. Á hverjum bitnar það? Jú, það bitnar á neytendum og það er auðvitað alveg með ólíkindum að ef neytandinn fattar ekki þegar hann er að flytja, og nýr neytandi kemur inn og kaupir íbúðarhúsnæði eða eitthvað, að hann þarf að velja sér orkusala. Ef hann velur sér ekki orkusala þá er hann bara fluttur hreppaflutningum til dýrasta raforkusalans sem selur á hæsta verðinu, og viðkomandi hefur kannski ekki hugmynd um það að hann getur valið sér þann aðila sem hann vill kaupa af. Þarna getur verið um töluverðar upphæðir að ræða, kannski ekki mánaðarlega en á ársgrundvelli þá er um stóra fjármuni að ræða. Við höfum sýnt fram á að við framleiðum gæðagrænmeti í gróðurhúsum og þar eigum við gífurleg tækifæri og eigum að fara að nýta okkur þau. Svo er það verðið á raforku til álvera og spurningin er: Er sambærilegt verð á orku sem verið er að selja til t.d. álvera til álframleiðslu og til grænmetisframleiðslu, og ef álframleiðslan fær ódýrari raforku en framleiðsla á grænmeti, er það eðlilegt? Við vitum að við getum framleitt gæðagrænmeti, og eins og ég hef margoft bent á: Ef Hollendingar geta í sínu landi verið stórtækir í framleiðslu á grænmeti þá ættum við leikandi létt að geta gert það líka. Eins og ég hef áður bent á erum við byrjuð í stórkostlegum útflutningi á agúrkum og fleiri afurðum og það sýnir að við getum þetta. Við þurfum bara að skapa grundvöllinn fyrir því að aðilar geti komið svona framleiðslu á og séð til þess að viðkomandi aðilar sem vilja framleiða gæðagrænmeti, hvort sem það er fyrir innanlandsmarkað svo við verðum sjálfbær eða til útflutnings, fái raforku á viðunandi verði. Síðan er það auðvitað náttúran. Þar verðum við að passa okkur að ganga vel um. Við höfum fengið í arf náttúru á sínum tíma og ég verð bara að segja alveg eins og er að frá því að ég fæddist til dagsins í dag hefur orðið gífurleg breyting á náttúrunni. Það er af okkar völdum og því miður ekki allt til góðs. Okkur ber skylda að reyna af fremsta megni að halda náttúrunni þannig að næsta kynslóð geti notið þess sem mín kynslóð hafði í sambandi við náttúruna. En það er því miður útilokað. Við erum að leika okkur að eldinum. Við erum í kapphlaupi við tímann í sambandi við hlýnun jarðar og síðast en ekki síst þurfum við að taka okkur á og passa okkur að vera ekki sofandi. Bara í síðustu viku kviknuðu gróðureldar í Noregi og það sendi enn einn hrollinn niður eftir bakinu á mér vegna þess að ég hef margoft komið í þennan ræðustól og bent á að það þarf að gera öryggisráðstafanir, t.d. í Skorradal og öðrum skógum á Íslandi, þannig að það séu brunavarnir og brunahólf og brunaskjóður tilbúnar til að koma í veg fyrir stórkostleg náttúruspjöll og jafnvel manntjón vegna gróðurelda. Við erum ekki tilbúin. Við erum alltaf einhvern veginn að tala um það og okkur finnst það svo fjarlægt, það geti ekki kviknað í hjá okkur, en við þekkjum það frá Mýrum þegar kviknaði í mosa. Við vitum að við sleppum ekki, við vitum að það eru þurrkar og áhyggjurnar eru nú þegar komnar vegna þess að það þarf svo lítið til. Við höfum séð það í sinubrunum og við sáum það bara í Heiðmörkinni á sínum tíma, þegar kviknaði í þar, hvað þetta er fljótt að ske. Við erum að sjá þetta alls staðar en einhvern veginn höldum við alltaf að þetta komi ekki fyrir okkur og við byrgjum ekki brunninn fyrr en það verður of seint. Við eigum að sjá til þess að búa til brunahólf og flóttaleiðir á þessum gróðursvæðum, vera tilbúin með allar græjur sem þarf ef það kviknar til þess að geta slökkt eldana. Vonandi þurfum við aldrei að nota það, það væri það langbesta, en ef við þurfum að nota það þá getum við gripið til þess og það verður hægt að stöðva hugsanlega gróðurelda strax í byrjun og koma þannig í veg fyrir að það verði stórkostlegt tjón bæði á náttúru og mannvirkjum og ekki síst að koma í veg fyrir að fólk lendi í hættu vegna gróðurelda. Við erum búin að sjá þetta í Ástralíu, við erum búin að sjá þetta í Kaliforníu, við erum búin að sjá úti um allan heim og við eigum ekki að stinga hausnum í sandinn og segja: Nei, nei, þetta er bara úti í heimi, þetta kemur aldrei hingað. Við höfum sagt þetta um marga hluti en það endar alltaf á því að það kemur hingað. Þannig að verum viðbúin og gerum allt sem við þurfum að gera til að tryggja að við förum ekki að byrgja brunninn eftir á.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að þingið gefi sér tíma til að ræða niðurstöður grænbókarinnar. Hér hafa verið viðraðar áhyggjur af því að tíma þingsins gæti verið betur varið. Ég er ósammála því. Hvaða mál er nú mikilvægara að ræða á þinginu en umhverfis- og loftslagsmálin? Niðurstöður grænbókar hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra eru í raun sláandi. Íslendingar hafa sett sér háleit markmið í loftslagsmálum en fjárfestingar í orkuframkvæmdum hafa hingað til ekki fylgt þeim markmiðum eftir. Það er einskis virði að setja sér markmið ef við ætlum ekki að framkvæma þau. Við getum stefnt að hvaða samdrætti sem er í losun gróðurhúsalofttegunda, þess vegna 100%. Við gætum lýsti yfir markmiði um að ná kolefnishlutleysi allt eins á morgun, um að Ísland verði jarðefnaeldsneytislaust hinn daginn. Ef þetta eru bara orðin tóm, ef þetta eru bara tölur á blaði, þá skiptir það í rauninni ekki máli. Hver sem er getur skrifað upp metnaðarfull markmið, hver sem er getur byggt skýjaborgir en til að fylgja markmiðunum eftir, til að fylgja eftir samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda, til að framkvæma hér raunveruleg orkuskipti, til að Ísland verði óháð jarðefnaeldsneyti fyrst allra landa, þarf drifkraft og þor og til þess þarf framsýni og áræðni. Ég hef miklar væntingar til þess að hæstv. ráðherra framkvæmi þessi markmið íslenskra stjórnvalda. Virðulegi forseti. Endamarkið er skýrt en það er verkefnalistinn líka. Það þarf að auka raforkuframleiðslu og efla flutnings- og dreifikerfi landsins. Ákall um meiri orku og um orkuöryggi kemur úr öllum landshlutum. Það þarf að nýta orkuna betur, það þarf að auka orkusparnað, það þarf að einfalda og betrumbæta stjórnsýslu við leyfisveitingar, og allt þetta þarf að gera í sem mestri sátt við samfélagið og við náttúruna. Þótt verkefnið sé skýrt er ekki þar með sagt að það sé einfalt. Það er ljóst að áskoranirnar eru til staðar fyrir Ísland í orkumálum en í þeim felast líka gríðarleg tækifæri. Sérstaða okkar og sérþekking í umhverfis- og orkumálum er mikil og framlag Íslands því mikils virði. Hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra segir gjarnan að góðar skýrslur eigi ekki að rykfalla í skúffum og í geymslum heldur eigi að nýta þær til að framkvæma, til þess að betrumbæta. Ég skora á hæstv. ráðherra að framkvæma markmið íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum, að framfylgja raunverulegum orkuskiptum á Íslandi.
Frú forseti. Það er dálítið langur titill á þessari umræðu en hún snýst um það að setja framtíðarsýn í orkumálum í samhengi við markmið og áherslur stjórnvalda í loftslagsmálum. Í því ljósi er dálítið áhugavert að ráðherra loftslagsmála gerði þetta ekki. Jú, jú, hann vísaði til þess hvernig skýrsluhöfundar töluðu aðeins um loftslagsmálin til að réttlæta gömlu góðu orkusæknu stefnuna en það var ekki orði minnst á hver markmið ráðherrans í loftslagsmálum eru og það er eitthvað sem við höfum reynt að særa fram úr honum hér í sal ítrekað og gengur ekki. Það stendur eitthvað í stjórnarsáttmála en alltaf þegar við spyrjum: Hvernig á að framfylgja því? Hvernig á að festa það í lög? Hvernig á að fylgja því eftir í fjármálaáætluninni eða í fjárlögum? þá brestur ráðherrann á með gömlu tuggunni um að það skipti ekki máli hvað hann segi heldur hvað hann geri og gerir svo ekki neitt. Það rifjaðist upp fyrir mér tónlistarmaður sem heitir Prince, mörg ágæt lög þar. Undir lok síðustu aldar ákvað hann að hætta að kalla sig Prince og þá töluðum við alltaf um listamanninn sem eitt sinn kallaði sig Prince. Það var dálítil tugga, það var ekki þægilegasta listamannsnafnið. En það er orðið yfirskrift þess sem einu sinni hét grænbók um orkumál sem við ræðum hér í dag. Það er dálítið vandræðalegt eiginlega að ráðherra hafi sett þessa vinnu af stað á sínum fyrstu vikum í embætti og ekki lagt verkið betur upp en svo að það sem átti að verða grænbók, sem er frábær hugmynd, varð að einhverri samantekt á óskalistum orkufyrirtækjanna. Grænbók um orkumál væri mjög gagnlegt verkfæri til þess að jarðtengja umræðu um langtímasýn okkar í þessum málaflokki þar sem væru tekin til skoðunar ólík sjónarmið og þau unnin með sérfræðingum yfir aðeins lengri tíma en þær fjórar vikur sem voru teknar í að hlaupa í gegnum þessa skýrsluvinnu. Og hvað var gert? Það var t.d. engin sjálfstæð greining framkvæmd. Stórir kaflar í skýrslunni eru bara teknir beint upp frá hagsmunaaðilunum sem eru jú líka þeir aðilar sem vita kannski mest hvað er í farvatninu og eru með sérfræðinga til að reikna út úr því hvaða áhrif það hefur, hvers er að vænta þar, en þarf ekki ríkið stundum að slíta sig aðeins frá hagsmunaöflunum og leggja sjálfstætt mat á hlutina? Þar að auki vakti auðvitað athygli að skýrslan er samin af þremur aðilum. Það voru þrír einstaklingar skipaðir í ritstjórn og tveir þeirra frá Samtökum atvinnulífsins, frá beinum hagsmunasamtökum aukinnar orkuvinnslu sem, líkt og Sjálfstæðisflokkurinn, föttuðu á síðustu árum að það væri hægt að taka gamla drauma um botnvirkjun Íslands og klæða þá í grænan búning og selja sem lausn á loftslagsvandanum. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr því framlagi sem endurnýjanleg orka hefur til íslensks samfélags eða þeirra möguleika sem við eigum inn í framtíðina en það er ekkert pælingin þarna, það er ekkert pælingin hjá Sjálfstæðisflokknum, heldur er bara verið að „PR“-a, það er verið að klæða í nýjan búning gamla drauma. Ef við bara skoðum einföldustu tímalínuna yfir það hvernig vatnsaflsvirkjun er skipulögð, reist og sett í notkun þá segir það sig sjálft að engin af þessum hugmyndum er að fara að skila einhverju til samdráttar í losun innan þess tímaramma sem við vorum að tala um í loftslagsmálum. Þar þurfum við að ná raunverulegum árangri árið 2030. Þá er uppgjör. Virkjun sem er sett af stað árið 2022 í skipulagsfasa er ekki að fara að dæla mörgum megavöttum inn á kerfið 2030. Það sem sló mig líka þegar ég skoðaði skýrsluna á sínum tíma, og það eldist ekki vel, það súrnar dálítið í þeirri staðreynd að hagsmunaaðilarnir hafi átt þetta greiðan aðgang og fengið sínar sviðsmyndir, fengið þeim lyft upp beint inn í skýrsluna á meðan hagsmunasamtök náttúrunnar, Náttúruverndarsamtök Íslands og Landvernd, sem skiluðu aðeins grófari hugmynd heldur en fólkið með sérfræðingana og verkfræðingana á fullum launum, þeirra hugmynd er jaðarsett og nánast afskrifuð sem óútfærð og einhvern veginn hálfbjánaleg. Hvernig hefði t.d. verið ef ríkið hefði tekið eitthvað af þessari 81 milljón sem fór á síðasta ári til að niðurgreiða rekstur Samtaka atvinnulífsins í gegnum opinber hlutafélög, tekið eitthvað af þeim pening til að reikna út fyrir Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands hvernig þeirra sviðsmynd liti út í raun og veru? Það var ekki gert og í staðinn var farið fram með nokkuð óábyrgum málflutningi á vegum þeirra sem stóðu að skýrslunni og talað eins og ýtrasta sviðsmynd orkufyrirtækjanna sem var lögð inn í skýrsluna væri einhvern veginn það sem ætti að vinna út frá, sviðsmynd sem gengur út á það að taka í notkun 100 ný megavött á hverju ári sem jafngildir því að næstu 18 árin, til ársins 2030, þurfi að virkja ígildi fimm Kárahnjúkavirkjana. Þetta er dálítið bratt í landi þar sem meiri orka er framleidd fyrir hvern íbúa en í nokkru öðru landi, svo mikið meiri að í öðru sæti á listanum er Noregur með helmingi minni raforku á hvern íbúa, og 80% af þessari orku fer á nokkuð hagstæðu verði til stóriðju. Það sem ekki var tekið tillit til í þessari skýrslu, og það er eitthvað sem við þurfum að taka til okkar í frekari umræðu, er að það er ekki þannig að ákvörðun um að virkja ekki, ákvörðun um náttúruvernd, sé ekki líka loftslagsaðgerð. Jú, jú, það að nota græna orku í græna framleiðslu eða eitthvað sem hefur minni skaðleg áhrif á umhverfið en eitthvað annað getur haft jákvæð áhrif á loftslagið. En það er beinlínis svo að náttúruvernd er loftslagsaðgerð, hvort sem við tölum um það að vernda náttúru til þess að binda á henni kolefni eða vernda náttúru til að auka viðnámsþrótt umhverfisins og samfélagsins gegn loftslagsbreytingum. Það að vernda náttúru er sjálfstætt markmið þegar kemur að loftslagsmálum. Nefnum aftur Kárahnjúkana þar sem ein af afleiðingum þeirrar hryllilegu virkjunar er að þar myndast á hverju ári rosalega stórt uppfokssvæði þar sem jarðvegur fýkur á haf út. Það eru neikvæð loftslagsáhrif. Jarðvegseyðing er eitt af stærstu áskorunarefnum Íslands í loftslagsmálum. En vegna þess að yfirskriftin er sem sagt að skoða orkumálin með vísan til markmiða í loftslagsmálum þá má ég til með að benda fólki sem lítur yfir skýrsluna, sem einu sinni hét grænbók, á það að höfundar hennar líta hýru auga til Danmerkur þar sem ýmis markmið hafa verið sett til lengri tíma. Eitt þeirra er að það er búið að lögfesta markmið ríkisstjórnarinnar um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda vegna þess að það er ekki bara tala á blaði heldur snýst það um að stjórnvöld geri það ljóst, geri öllum ljóst og líka sjálfum sér, hvað það er sem þarf að stefna að. Þetta hefur ríkisstjórn Íslands ekki viljað gera og er þó með þriðjungi metnaðarminni markmið en danska ríkisstjórnin. Svo er allt hitt regluverkið sem við erum í bölvuðum vandræðum með, ekki síst vegna þvermóðsku núverandi stjórnarflokka og innvortisátaka í stjórnarliðinu. Tölum um rammaáætlun. Hér eru stjórnarliðar stundum farnir að tala eins og ef rammaáætlun klárist ekki á þessu þingi þá getum við bara farið að leggja hana niður. Árinni kennir illur ræðari. Höfum við einhvern tímann séð skýrara dæmi um það? Bara vegna þess að Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur hafa frá árinu 2016 verið í einhverri störukeppni um niðurstöðu verkefnisstjórnar rammaáætlunar þá ætlum við að umturna kerfinu. Þetta er svona eins og þegar Bankasýslunni var hent undir rútuna þegar Sjálfstæðismaður gat ekki einkavætt banka án þess að gefa pabba sínum hluta af honum. Vegna þessara störukeppni milli stjórnarflokkanna þá stöndum við frammi fyrir því að rammaáætlun, sem á að vera heildarmat á ólíkum hagsmunum varðandi alla virkjunarkosti á landinu, er núna unnin í þremur bútum. 3. áfangi rammaáætlunar er hjá þingi enn einu sinni eftir að stjórnarflokkarnir klúðruðu því á síðasta kjörtímabili að klára. 4. áfangi kláraðist ekki en það eru svona drög að tillögum sem þáverandi verkefnisstjórn skilaði frá sér áður en hún lauk embætti sínu og það er verið að vinna að 5. áfanga. Heildarsýnin á milli þessara þriggja áfanga hlýtur að tapast. Af því að þeim sem eru spenntust fyrir virkjunum er svo tamt að kenna umhverfisverndarsinnum um tafir á framkvæmdum þá skulum við bara halda því alveg til haga að tafir á rammaáætlun eru ekkert vegna umhverfissinna heldur vegna stjórnmálaflokkanna sem vilja þessar virkjanir. Þau vilja þær bara svo mikið að þau rústa verkfærunum sem þarf til að koma þeim á koppinn. Svo er eitt sem vantar í þessa skýrslu og vantar í, að mér sýnist, hugmyndafræði ríkisstjórnarinnar almennt. Það er að það þarf snúa baki við þessari ósjálfbæru sýn á það hvernig samfélag þróast til framtíðar. Það er t.d. ranglega sagt um sviðsmynd sex sem kemur frá umhverfisverndarsamtökum í skýrslunni að þar sé talað fyrir engum hagvexti þegar hið rétta er að það er talað fyrir hagvexti en bara hagvexti innan þeirra marka að hann verði sá sami út tímabilið reiknað á hvern íbúa landsins. Þar með eykst landsframleiðsla Íslands í samræmi við fólksfjölgun en við erum ekki stöðugt að nota ranghugmyndina um óendanlegan línulegan hagvöxt sem gengur ekki upp á jörð sem býr yfir endanlegum auðlindum. Við þurfum að snúa baki við því alveg eins og við þurfum að snúa baki við stóriðjustefnunni sem flokkarnir í ríkisstjórn hafa klætt grænum álpappír og kalla loftslagsstefnu. Við þurfum kjarkaða ríkisstjórn sem talar ekki bara fyrir tæknilegum lausnum [[Forseti hringir.]]og því að koma orkuauðlindum til vina sinna heldur líka að breyta neysluvenjum í alvöru, að umbylta samgöngukerfum [[Forseti hringir.]]og aðlaga samfélagið frá rótum. Íslensk stjórnvöld eru ekki að nýta sér þau tækifæri sem við búum yfir.
Virðulegi forseti. Það virðist sem að á síðustu árum hafi ríkt ákveðin hræðsla við að ræða orkumál á Íslandi sem hefur leitt til ákveðinnar stöðnunar hér á landi. Okkur hefur skort hugrekki til að taka þessa umræðu af fullri alvöru og afleiðingarnar blasa við okkur. Staðan í orkumálum er alvarleg eins og þessi skýrsla um áskoranir í orkumálum staðfestir. Ljóst er að áframhaldandi orkuskortur er fram undan og þá eru til staðar flutningstakmarkanir á milli landsvæða, og það allt á tímum þegar græn orka hefur aldrei verið mikilvægari. Það er ekkert launungarmál og hefur vart farið fram hjá neinum að takmarkað hefur verið virkjað á undanförnum árum ef taka á mið af eftirspurn. Engin ný virkjun yfir 10 MW hefur fengið virkjunarleyfi síðastliðin fimm ár en veitt hafa verið virkjunarleyfi fyrir aflaukandi aðgerðum í vatnsafls- og jarðvarmavirkjunum sem og fyrir allnokkrum smávirkjunum. Virðulegi forseti. Þær sviðsmyndir sem dregnar eru upp í skýrslunni um aukna orkuþörf Íslands með vísan til loftslagsmarkmiða spanna allt frá lítilli sem engri viðbót við raforkuframleiðslu Íslands til ríflega tvöföldunar hennar, eða 124% aukningar fram til ársins 2040, allt eftir því hvort stefnt er að stöðnun eða auknum vexti. Verndun og nýting getur haldist í hendur eins og fjölmörg dæmi hafa sannað, en mikilvægt er að framtíðarorkuvinnslu sé fundinn staður í skipulagi þar sem mest sátt ríkir um staðsetningu hennar jafnframt sem umhverfisáhrif verði lágmörkuð eins og kostur er. Stærsta framlag Íslands til loftslagsmála er nýting þjóðarinnar á grænni orku. Í dag státar engin önnur þjóð í heiminum af jafn mikilli nýtingu á grænni orku líkt og við Íslendingar gerum, 85–90% af allri orku sem Íslendingar nota er græn orka. Við getum verið stolt af því og við eigum að hefja útflutning á þeirri þekkingu sem skapast hefur hér á landi á sviði orkumála. Þá skilaði þverpólitísk nefnd orkustefnu til ársins 2050 í mikilli sátt og horfa stjórnvöld á þá stefnu sem leiðarljós inn í framtíðina. Í stefnunni voru sett metnaðarfull markmið þar sem lögð er áhersla á að Ísland verði óháð jarðefnaeldsneyti árið 2050. Forsætisráðherra tilkynnti svo efld markmið Íslands í loftslagsmálum á leiðtogafundi í desember síðastliðnum. Þar er markið fært úr 40% samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda fram til ársins 2030 í 55% samdrátt. Þessum efldu aðgerðum fylgir fjármagn sem er vel. Eftir því sem við aukum metnað okkar í loftslagsmálum þurfum við meiri græna orku og græna orkan er lykillinn í baráttunni við loftslagsvána. Það er mikilvægt að við höfum þá framtíðarsýn að þjóðin verði sjálfbær hvað varðar eldsneyti og óháð kaupum á jarðefnaeldsneyti erlendis frá. Við erum öll sammála um hvert við stefnum og við viljum öll ná þessum markmiðum og leggja okkar af mörkum í loftslagsmálum. Það er leiðin. Ávinningurinn fyrir loftslagið er eitt en ef Ísland nær að verða sjálfbært hvað varðar orku mun það einnig hafa jákvæð efnahagsleg áhrif. Samhliða því munu mörg verðmæt störf skapast. Virðulegur forseti. Ísland hefur öll tækifæri til að verða leiðandi í grænum lausnum sem leysa munu jarðefnaeldsneyti af hólmi. Í því samhengi er mikilvægt að hið opinbera og almenningur styðji við nýsköpunarfyrirtæki og sjálfbærni þjóða er eftirsóknarvert markmið, hvort heldur sem er í eldsneyti eða fæðuöryggi þjóða og hagvöxtur framtíðarinnar mun byggjast á grænni orku. Orkustefnan segir að orkuþörf samfélagsins verði mætt með öruggum hætti til lengri og skemmri tíma og að jafn aðgangur verði á landsvísu að orku á samkeppnishæfu verði, að við verðum alltaf með græna orku til heimila og fyrirtækja. Þessi markmið eru metnaðarfull og góð en spurningunni hvernig við ætlum að afla þessarar grænu orku tel ég enn ósvarað og jafnvel í lausu lofti. Nú þurfum við að fara að taka ákvarðanir sem sumum getur þótt erfiðar en þær eru nauðsynlegar.
Frú forseti. Við ræðum hér úttekt starfshóps um stöðu og áskoranir í orkumálum sem kom út í síðasta mánuði. Ég þakka fyrir þá umræðu, bæði mikilvæg og líka mjög jákvætt að fá hér tækifæri til að ræða í þingsal mál sem raunverulega varða þjóðarhagsmuni en ekki fundvísi ríkisstjórnarflokkanna á hin ýmsu hneykslismál. Hagsmunir komandi kynslóða felast í því að við getum skapað hér sjálfbært samfélag í sátt við náttúru og við getum nýtt þær auðlindir sem hér finnast okkur til hagsbóta en að við gerum það undantekningarlaust með umhverfisvernd, hámarksvernd og sjálfbærni að leiðarljósi. Staðan er sú að raforka er vara sem alltaf verður umfram eftirspurn eftir, sérstaklega þegar hún er græn og þegar hún er ódýr, og þannig mun það vera hér á landi sama hversu mikið virkjað er. Það þarf þess vegna að setja það í forgang að dreifikerfi okkar skili þeirri orku sem framleidd er þangað sem hennar er þörf og það sé tryggt líka að við forgangsröðum orkunýtingu í þágu heimila og arðbærs rekstrar. Þá hefur orkumálastjóri til að mynda bent á mikilvægi þess að orka sem við framleiðum rati í samfélagslega mikilvæg verkefni, að markaðurinn verði skilgreindur betur og við pössum að leikreglurnar séu þannig að forgangurinn sé skýr. Við þurfum að horfa til þess að bæta nýtingu orkunnar. Við erum með sóknarfæri í bættu flutningskerfi, í orkugeymslu og í grænum skrefum sem atvinnulífið getur tekið og um það er fjallað nokkuð í úttektinni, sem er vel. Úttektin er líka að mörgu leyti góð en ég velti því fyrir mér hvort það sé ekki mikil skörun á milli hennar og þeirrar vinnu sem þegar hefur verið unnin af þessari ríkisstjórn í tíð fyrri ráðherra orku- og umhverfismála. Mér þætti áhugavert að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um hvort þessi úttekt feli í sér raunverulega breytingu á stefnu ríkisstjórnarinnar í orkumálum eða tvíverknað í þeirri úttekt sem hann hefur staðið fyrir. Ef svo er ekki þá verð ég að segja að mér þykir það býsna merkilegt að þessi vinna sé núna unnin en ekki fyrir fjórum árum. Það er ekki nýtt og það á við um fleiri málaflokka að þessi ríkisstjórn hefur nýtt tímann illa. En þetta er bara svo mikilvægur málaflokkur og svo mikilvægur að það að orkumálaráðherra, auðlindaráðherra ríkisstjórnarinnar sé núna nýr ráðherra, vissulega, en þessi ríkisstjórn sé núna að taka stöðuna fjórum og hálfu ári eftir að samstarf hófst er býsna merkilegt. Á sama tíma og það ríkir enginn ágreiningur um það að við höfum knappan tíma. Frú forseti. Fáir málaflokkar eru nefnilega brýnni en umhverfis- og loftslagsmálin og þau ættu með réttu að teygja sig í gegnum alla málaflokka þingsins og ríkisstjórnarinnar. Í þessari umræðu er rétt aðeins að líta til þess samfélagslega tjóns sem léleg orkunýting og mengun vegna framleiðslu getur valdið. Við í Viðreisn höfum talað fyrir því að kostnaður samfélagsins af mengun sé metinn til fjár og gjaldlagður í samræmi við það vegna þess að meðan það er ekki gert er til skekkja á markaði sem gerir sóun á orku, sem gerir mengandi losun einfaldlega arðbæra. Öll heimsins markmið, hversu góð sem þau eru, munu lúta í lægra haldi fyrir þeirri staðreynd ef það koma ekki mótvægisaðgerðir. Þetta er svokölluð mengunarbótaregla sem ég tala hér fyrir; þeir sem menga, þeir borga. Síðan er hægt að veita tekjum hins opinbera af slíkri gjaldlagningu í stuðning við græna nýsköpun eða til almennrar skattalækkunar vilji menn svo. Það er í sjálfu sér, ég ætla nú ekki að segja aukaatriði en valfrjálst í ljósi þess hvert markmiðið er. Þeir borga sem menga. Þetta hefur líka í för með sér tvöfaldan hvata til að draga úr losun og stuðla að því að við náum þessum loftslagsmarkmiðum okkar sem eru lykilatriði. Þetta er stórmál í umræðunni um orkuskipti sem geta verið mjög kostnaðarsöm, bæði fyrir almenning og fyrirtæki í landinu þó að þau skili verulegum samfélagslegum ábata. Með öðrum orðum þá tölum við fyrir því að fyrirtæki og heimili sem stuðla að þessum ábata, þessum samfélagslega ábata, fái að njóta þess í formi fjárhagslegs stuðnings á meðan önnur sem vinna gegn þessum sameiginlega ábata eru gjaldlögð, skattlögð. Þannig geta stjórnvöld gert það sem hefur verið vanrækt og það er að virkja kraft einkaframtaksins í þessari baráttu með grænum hvötum í þágu umhverfismála. Við munum ekki vinna þennan slag nema einkaframtakið sé með okkur í liði. Það skiptir máli, frú forseti, að forgangsraða verkefnum í orkumálum. Þessi úttekt verður vonandi til þess að úr þeim annmarka ríkisstjórnarinnar, þ.e. skorti á forgangsröðun, verði loksins bætt fjórum og hálfu ári eftir að samstarf ríkisstjórnarflokkanna hófst. Það er mikilvægt að við einbeitum okkur að þessum verkefnum og aðgerðum sem skila sem mestum árangri á sem skemmstum tíma. Orkumál eru eitt mikilvægasta loftslagsmál á heimsvísu. Ef við ætlum að eiga von á því að geta sigrast á loftslagsvánni, kveða hana í kútinn, þá er það forgangsatriði fyrir heiminn að hætta notkun jarðefnaeldsneytis og nota þess í stað endurnýjanlega orku þar sem því verður við komið. Við erum í dauðafæri, [[Forseti hringir.]]við njótum sérstöðu til að geta verið í forystu í orkuskiptum en við þurfum að búa þannig um hnútana að við fullnýtum orkuna [[Forseti hringir.]]sem núverandi vatnsafls- og jarðvarmavirkjanir geta framleitt, til að mynda með uppbyggingu og styrkingu flutningskerfisins um allt land. Við þurfum að huga að losunarþættinum [[Forseti hringir.]]með öllum tilteknum ráðum, setja kvaðir á framleiðendur orku á háhitasvæðum, binda [[Forseti hringir.]]kolefni í jörðu og nýta umhverfisvæna framleiðslu. Frú forseti. Ég er greinilega komin fram yfir tímann sem kemur mér algjörlega í opna skjöldu en ég vil á engan hátt hætta á reiði forseta, þannig að ég stíg úr pontu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir framsöguna og að efna til umræðunnar. Þá vil ég jafnframt þakka fyrir þessa vinnu sem lagt var í að frumkvæði ráðherrans í ljósi aukinnar og þyngri umræðu um orkumál á undanförnum misserum. Í desember síðastliðnum má kannski segja að umræða um skort á raforku og afhendingaröryggi hafi náð ákveðnum þunga þótt vissulega hafi minna farið fyrir nýlegri frétt Landsvirkjunar þar sem tilkynnt var um að fyrirtækið hefði lagt af skerðingum. En gott og vel. Ég fagna því að ráðherra hafi haft frumkvæði að þessari vinnu og að safna saman upplýsingum í þessa stöðuskýrslu sem hæstv. ráðherra hefur margoft bent á að er ekki stefnuskjal, nú síðast hér í upphafi máls síns. Ég held að efni hennar sé ágætt inn innlegg í mikilvæga umræðu. Í skýrslunni eru settar fram sex sviðsmyndir eins og hæstv. ráðherra kom inn á, þær sviðsmyndir sem lágu fyrir þegar vinna starfshópsins stóð yfir. Ljóst er af umræðunni í framhaldi af skýrslunni eða eftir útkomu skýrslunnar að ekki þótti öllum dregin upp raunhæf mynd af stöðunni, að þarna hefði verið hægt að teikna upp fleiri sviðsmyndir sem hafa jafnvel verið í umræðunni áður þó að þær hafi sannarlega ekki legið fyrir með sama hætti og birt er í þessari skýrslu. Ég tel þá gagnrýni eðlilega og í rauninni viðbúna. Aukinn þungi og skilningur á loftslagsáhrifum og nauðsyn þess að brugðist sé við með hraði hefur átt sinn þátt í því að koma þessari umræðu á skrið og það er vel þótt sannarlega séu uppi skiptar skoðanir. Það er heilbrigt og ber vott um gagnrýna hugsun sem er allri umræðu holl og mikilvæg. Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs segir, með leyfi forseta: „Við viljum skapa sátt um nýtingu auðlinda. Við leggjum áherslu á baráttuna við loftslagsbreytingar með samdrætti í losun, orkuskiptum og grænni fjárfestingu. Um leið er það verkefni okkar að búa íslenskt samfélag undir aukna tæknivæðingu auk þess að tryggja áframhaldandi lífskjarasókn allra kynslóða. Áhersla verður lögð á jafnvægi efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta.“ Í sáttmálanum segir jafnframt, með leyfi forseta: „Orkuskipti eru ríkur þáttur í framlagi Íslands til að ná árangri í baráttunni við loftslagsvána samhliða því að styrkja efnahagslega stöðu landsins og verða í forystu í orkuskiptum á alþjóðavísu. Byggt verður á nýlegri orkustefnu þar sem hagsmuna núverandi sem komandi kynslóða er gætt og sjálfbær þróun er höfð að leiðarljósi með jafnvægi milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta.“ Virðulegi forseti. Hér má merkja stef og það er ekki að ástæðulausu sem brýnt er að horfa til efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta. Það er grunnurinn í hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar sem við höfum undirgengist að leggja til grundvallar í allri ákvarðanatöku. Við höfum um margt staðið okkur vel og tamið okkur hugmyndafræðina en betur má ef duga skal. Maðurinn hefur í sögulegu samhengi gengið mjög freklega á gæði jarðar, svo freklega að víða stefnir í óefni ef aukinn þungi er ekki lagður á það mikilvæga markmið að tryggja sjálfbæra þróun. Einn þáttur sjálfbærrar þróunar, hinn samfélagslegi, hefur nefnilega margar víddir. Mér hefur oft fundist, virðulegur forseti, að mörg horfi til hagvaxtar sem hins eina mælikvarða á samfélagslegan hagnað. Samfélagslegur hagnaður, ef svo má segja, er líka mældur í velsæld. Velsældin felst í svo mörgu öðru en að hægt sé að telja krónurnar einar. Í stjórnarsáttmálanum segir jafnframt, með leyfi forseta, svo ég haldi nú áfram að vitna í annars ágætan stjórnarsáttmála: „Sátt verður að ríkja um nýjar virkjanir til að byggja upp grænt og kolefnishlutlaust samfélag. Mestu skiptir að það verði gert af varfærni gagnvart viðkvæmri náttúru landsins og í takt við vaxandi orkunotkun samhliða útfösun jarðefnaeldsneytis, til að mæta fólksfjölgun og þörfum grænnar atvinnuuppbyggingar. Einnig þarf að horfa til betri orkunýtingar, minnka tap í orkukerfinu og bæta nýtingu í virkjunum sem fyrir eru.“ Og inn á mikilvægi samfélagslegrar sáttar um vernd og orkunýtingu landsvæða og náttúruauðlinda er komið í téðri skýrslu. Sátt í samfélagi um nýtingu sameiginlegra gæða stuðlar tvímælalaust að velsæld samfélagsins þótt sáttin verði ekki metin til fjár. Þetta er pólitísk sýn sem birtist í stjórnarsáttmálanum. Í þessu samhengi, mikilvægi samfélagslegrar sáttar, hef ég sagt það áður hér í ræðustól Alþingis, og ég geri mér fulla grein fyrir því að hv. þingmenn þekkja forsögu þess máls, að framkvæmdir til orkuöflunar hafa klofið heilu samfélögin niður. Ég vil trúa því og treysta að við sem samfélag, hafandi náð betri skilningi og tökum á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar, séum lengra komin í skilningi á mikilvægi samfélagslegrar sáttar þannig að við ráðumst ekki svo freklega fram og göngum svo á gæði jarðar að eftir standi samfélögin nánast sem brunarústir einar. Því er gjarnan fleygt fram í þessari umræðu að við náum aldrei fullkominni sátt en ég held við höfum lært af reynslunni, vil trúa því að við höfum lært af reynslunni, að við þurfum að gera okkar allra besta til að ná eins góðri sátt og hægt er ef við þurfum að afla frekari orku. En það er ekki eini möguleikinn í stöðunni eins og hefur verið komið inn á og skýrslan dregur fram í ýmsum myndum. Það er sannarlega hægt að draga úr sóun, bæta nýtinguna og leggja til að mynda hugmyndafræði hringrásarhagkerfisins til grundvallar því að fara betur með þá orku sem þegar er framleidd. Virðulegi forseti. Annar liður í samfélagslegri sátt er sameiginlegur skilningur á orkuþörfinni. Til að honum verði náð þurfum við að vita hverjar hugmyndirnar eru um orkuþörfina og komast að niðurstöðu eftir gagnrýnið samtal um í hvað orkunni skuli varið. Í þessu samhengi er einnig mikilvægt, eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom inn á í sinni ræðu, að við skiljum á milli orkuþarfar til samkeppnismarkaðarins sem í dag nýtir jú bróðurpartinn af framleiddri orku hérlendis og þeirrar orku sem við viljum tryggja almenningi til afnota. Það hefur verið ríkulega kallað eftir því í umræðunni og hér í þingsalnum, sem ég vil meina að sé merki um að við séum að færast til betri áttar, að lagað sé til í regluverkinu með tilliti til þess að til að tryggja orkuafhendingaröryggi og tryggja öllum sem hér búa orku til almenningsnota, af því þetta er jú notkun á sameiginlegum gæðum. Það þurfi að ráðast í vinnu við breytingar á regluverkinu. Ég held að ég hafi skilið það rétt að sú vinna sé hafin hjá hæstv. ráðherra. Mér þætti vænt um það ef ráðherra hefði tök á því í lok ræðu sinnar að koma örlítið inn á þá vinnu og hvar hún stendur.
Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að mér var frekar létt að heyra í hæstv. ráðherra í dag vegna þess að mér þótti ráðherrann vera tiltölulega áhugalaus, ólíkt því sem var hér í gær og í fyrradag, annars vegar í umræðu í þinginu og í fjölmiðlum, þar sem hæstv. ráðherra talaði með þeim hætti að fyrir ekki svo mörgum árum hefði hann líklega verið beðinn að róa sig aðeins á fundi hjá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, ekki ganga of langt í yfirlýsingum. En hæstv. ráðherra og meiri hlutinn allur hafa áttað sig á því að orkuskiptunum fylgir þörf fyrir aukna orkuframleiðslu. Reyndar hefði maður haldið að þetta væri eitthvað sem hefði átt að liggja fyrir strax í upphafi þegar stjórnvöld sömdu loftslagsstefnu sína en það tók tíma að uppgötva þetta enda var þessi loftslagsstefna auðvitað bara sett fram fyrst og fremst til þess að geta skreytt sig með einhverju á einhverjum fundum sem þá stóðu til erlendis. En jæja, nú eru menn farnir að velta þessu fyrir sér: Hvernig framleiðum við þá orku sem við þurfum til að standa undir orkuskiptunum? Hæstv. ráðherra rifjaði hér upp hvernig hugmyndin um rammaáætlun hefði komið til, hver hefði verið tilgangurinn með henni og bætti svo við, með smá áhyggjutón, að ef þetta gengi ekki eftir þá yrði bara að endurskoða þetta allt saman. Ég hef reyndar heyrt svipaða nálgun frá hæstv. fjármálaráðherra og gott og vel, ég tek undir það. Ef menn ætla áfram að stöðva rammaáætlun þá þarf einfaldlega að endurskoða þetta fyrirkomulag allt. En hvað hefur ríkisstjórnin gert í því? Hvað hefur þessi ríkisstjórn á þessu kjörtímabili og því síðasta gert í því að reyna að þoka rammaáætlun áfram? Ég hef a.m.k. ekki orðið var við það. Svoleiðis að ríkisstjórnin er hér að gagnrýna sjálfa sig rétt eins og hún gagnrýnir sjálfa sig fyrir að hafa selt Íslandsbanka eftir að hafa varað sjálfa sig við áður en hún tók ákvörðunina. Frú forseti. Loftslagsstefna þessarar ríkisstjórnar er óraunhæf, fyrst við erum að ræða hvernig eigi að ná markmiðum þessarar stefnu. Hún er óraunhæf ekki hvað síst vegna þess að við Íslendingar framleiðum nú þegar það stóran hluta af orku okkar með endurnýjanlegum umhverfisvænum orkugjöfum að það er ekki hægt að ná markmiðunum nema með því sem maður verður eiginlega að kalla svindl, til að mynda með því að taka allt í einu með reikninginn meinta losun úr ræktarlandi, hafandi ekki tekið þessa meintu losun með í reikninginn þegar forsendurnar voru settar og ætla svo að bæta upp fyrir þetta með því að moka ofan í skurði og ímynda sér að með því hafi dregið úr losuninni. Frú forseti. Svona svindl er nauðsynlegt ætli þessi ríkisstjórn að ná þessum markmiðum. Það sem væri hins vegar betra fyrir loftslagsmál heimsins væri að við framleiddum meira á Íslandi, framleiddum meiri umhverfisvæna orku. En enn er allt á huldu um hvað ríkisstjórnin ætlar sér í þeim efnum, eins og ég nefndi, en ef við réðumst í það þá myndum við auka verðmætasköpun á Íslandi, við myndum hjálpa heiminum á heimsvísu og við myndum bæta hér lífsgæði. Ríkisstjórnin virðist ekki heldur hafa tekið eftir þróuninni í alþjóðamálum síðustu vikurnar í þessum loftslagsmálum sínum. Bandaríkjaforseti kallaði nýverið eftir því að Sádi-Arabía myndi auka olíuframleiðslu sína. Menn þekkja vandræði Þjóðverja, Pólverja, Búlgara og annarra sem hafa reitt sig á gasframleiðslu í Rússlandi. Víða er kallað eftir því að Vesturlönd verði sjálfum sér næg, a.m.k. í einhverjum mæli, um framleiðslu á þessari orku sem mun óhjákvæmilega þurfa um fyrirsjáanlega framtíð. Á sama tíma leggur þessi ríkisstjórn til að það verði bannað að ráðast í rannsóknir á hugsanlegum olíu- og gasauðlindum í íslenskri efnahagslögsögu. Þá kem ég aftur að Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og hvernig núverandi hæstv. ráðherra umhverfisins og veðurfarsins hefur náð að toppa þann flokk, a.m.k. eins og hann var fyrir fáeinum árum. Muna menn eftir viðbrögðunum við því þegar þáverandi umhverfisráðherra, Kolbrún Halldórsdóttir, lýsti því yfir skömmu fyrir kosningar 2009 að hún hefði efasemdir um að Íslendingar ættu að nýta olíu- og gaslindir í íslenskri lögsögu? VG skaut á neyðarfundi og sendi frá sér tilkynningu þegar sama kvöld til að gagnrýna þennan ráðherra sinn og taka það fram að VG hefði ekkert ályktað um það að vera á móti vinnslu á olíu og gasi. En nú eru breyttir tímar og við erum komin með nýjan loftslagsráðherra sem, eins og ég segi, hefði verið líklega svona heldur á jaðrinum í VG fyrir ekkert svo löngu síðan. Það sem við þurfum að gera, Íslendingar og hæstv. ráðherra og þessi ríkisstjórn, til að bregðast við þörf fyrir umbætur í umhverfismálum er að framleiða meira, búa til raunveruleg verðmæti á þann umhverfisvæna hátt sem við getum gert hér á Íslandi. Ekki ráðast í sýndaraðgerðir eins og að moka ofan í skurði.
Frú forseti. Ég er í grundvallaratriðum ósammála þessari nálgun hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og held að ef allar þjóðir hugsuðu með þessum hætti þá myndum við þvert á móti skapa meira ójafnvægi á jörðinni okkar á tímum þar sem mannkynið er sífellt að verða meira og meira eins og ein stór fjölskylda sem þarf að hugsa með ábyrgð hvert til annars. Hann nefnir líka að orkuskiptum fylgi þörf fyrir aukna orkuframleiðslu og það er auðvitað alveg rétt að einhverju marki. En við þurfum auðvitað líka að huga að aukinni orkunýtni og forgangsraða, jafnvel í þessari dásamlegu húshitun okkar sem við stærum okkur svo mikið af. Við hitum mannvirki upp með grænni orku en við hugum lítið að því að við erum mörgum áratugum á eftir í byggingartækni og sóum orku eins og þetta séu ótæmandi verðmæti, sem þau eru sannarlega ekki. Framtíðin verður nefnilega að vera græn, annars verður engin framtíð og okkur ber bara að standa við þær skuldbindingar sem við höfum gert, m.a. með Parísarsamningnum, að ná kolefnishlutleysi fyrir 2040 og markmiðinu um jarðefnaeldsneytislaust Ísland. Við verðum að hraða orkuskiptum eins mikið og við mögulega getum og nota til þess allar færar leiðir. Við þurfum að beita skipulagsmálum, við þurfum að draga úr umferð einkabílsins og við þurfum að nýta þá orkukosti sem gefast með sjálfbærni að leiðarljósi. Vandinn er auðvitað sá að við búum við óvenju stórbrotna og sérstæða náttúru og við erum auðvitað flest sammála um að okkur ber að vernda þá náttúru eins og frekast er kostur. Við verðum þess vegna að finna eitthvert jafnvægi milli þessara nýtingarsjónarmiða, milli náttúruverðmæta og milli orkuvinnslu. Við viljum auðvitað ekki virkja okkar fallegustu fossa og fallvötn út í hið óendanlega en við höfum líka tæki til að meta þessa orkukosti og það er rammaáætlun. Rammaáætlun er auðvitað verkfæri sem við eigum og okkur ber að nýta. Við þurfum hins vegar líka að vera opin fyrir annars konar kostum, vindorku, virkjun sjávarfalla, sólarorku og öðrum hlutum sem við komum ekki einu sinni auga á í dag en gætu mögulega verið minni fórnir fyrir náttúruna. Ég vil rétt að lokum minna hins vegar á að hér fyrir þinginu er þingsályktunartillaga frá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur um græn umskipti. Það er ótrúlega mikilvægt þegar við fetum okkur núna leið yfir í hröð orkuskipti að það verði ekki á kostnað hinna tekjulægri, ekki á kostnað þeirra sem búa utan höfuðborgarsvæðisins og það verði yfir höfuð ekki á kostnað þeirra sem hallari fæti standa. En það er ekki nóg fyrir okkur að hugsa á þeim nótum bara gagnvart Íslendingum. Við þurfum, ólíkt hugmyndum hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, að hugsa þetta hnattrænt og hugsa hlutina þannig að það sé líklegra að með nýrri tækni, með grænni orku, þá getum við nýtt tækifærin til að minnka ójöfnuð í heiminum, ekki auka hann.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa frumkvæði að því að taka þetta mikilvæga plagg saman af því að hér erum við að ég held að tala um eitt af okkar allra stærstu málum sem við sem þjóð og samfélag þurfum að fjalla um, það er þessi auðlind sem við höfum sem er orkan í okkar landi. Það eru margar orkuauðlindir og hvernig nýtum við þær sem best fyrir þjóðina? Þetta leikur svo mikið hlutverk hér, hvort sem það er orkuöryggi sem er mikið til umræðu í heiminum í dag og er líka mikilvægt varðandi matvælaöryggi og ég tala nú ekki um velferð þjóðarinnar. Ef við ætlum að halda uppi því velferðarsamfélagi sem við höfum og geta styrkt það enn frekar þá skiptir þetta allt miklu máli. Og þá skiptir máli þegar við erum með svona stóran og mikilvægan málaflokk að við séum með allar upplýsingar á borðinu og getum rætt þetta út frá einhverjum staðreyndum og út frá einhverri skynsemi og verið svolítið á svipuðum stað í umræðunni. Ég held að það hafi tekist vel í þessari grænbók og sé mjög mikilvægt. Ég held að við höfum því miður ekki nýtt okkur þessar auðlindir nógu vel og ekki tekist að komast nógu langt áfram í því að mynda sátt um nýtinguna og þar af leiðandi að komast í þessa nýtingu fyrir þjóðina, út af þeim atriðum sem ég nefndi hérna áðan. Það er til mikils að vinna að ná einhverri sátt til að geta stigið frekari skref í þessu. Þessi græna umræða sem við erum með hér er nefnilega ekki bara svart/hvít eins og fólk vill oft meina og umræðan vill oft þróast í. Fyrst rammaáætlun er ekki samþykkt þá gerist ekkert í orkumálum eða af því að það hefur ekkert verið virkjað þá gerist ekki neitt. En svo er oft sagt að það sé bara nóg að setja fullt af peningum í nýsköpun og þróun og við ætlum að fara í orkuskipti en þá vantar alltaf hitt, hvaðan orkan á að koma. Það verður að taka þessa umræðu svolítið heildstætt og skoða hana frá öllum hliðum. Eins og hefur komið hérna fram snýst þetta um samspilið á milli, eins og í rammaáætlun: Hvar ætlum við að gera nýjar virkjanir? Hvar ætlum við að auka aflið í þeim virkjunum sem eru núna? Hvar ætlum við að draga úr orkunotkun og spara orku? Hvernig ætlum við að ná betri nýtingu út úr þeirri orku sem við erum með í dag með betra dreifikerfi? Þarna erum við að tala um kerfisáætlanir, löggjöf og reglusetningu og hvernig er hægt að koma þessu upp, fjárfestingar og nýja tækni og það væri hægt að tala lengi um hvern þátt fyrir sig. Svo er það spurningin um hvernig almenningur getur tekið þátt í þessu, með túrbínum upp á þaki og sólarrafhlöðum og öðru slíku þannig að hver og einn gæti orðið svolítið sjálfbærara með orku og það sem er umfram fer þá inn á sameiginlegt kerfi. Það eru smávirkjanir og öll sú nýsköpun sem er fram undan, t.d. er í landbúnaði verið að safna úrgangi frá gripum og öðru og fanga þannig metan sem fer svo á dráttarvélarnar - þetta er allt á fleygiferð. En það kemur svolítið fram í þessari grænbók að það fer ekki alltaf saman hljóð og mynd. Stjórnvöld eru komin með orkustefnu, þau eru með alls kyns alþjóðlegar skuldbindingar um minnkun á losun, taka þátt í hringrásarhagkerfi. Það er mikið rætt um það að reyna að auka fiskeldi á landi, auka garðyrkju, fanga kolefni. Allt þarf þetta rafmagn. Allt þarf þetta einhverja orku og við verðum þá að vera tilbúin að veita hana. Það er mikið talað um orkuþörfina, og það er eins og ég var að vitna til, þetta er ekki allt svart/hvítt. Það er alltaf sagt: Við skulum, áður en við öflum orkunnar, ákveða í hvað hún á að fara. En ég segi bara að við getum aflað gríðarlega mikillar orku en samt mun það ekki anna þeirri eftirspurn sem er. Það er hægt að skipta þessu í nokkra þætti. Það er þessi almenna notkun sem er bara heimilin og venjuleg fyrirtæki sem eru starfandi í dag. Svo koma allar þessar skuldbindingar sem ég nefndi áðan og orkuskiptin og allt það. Það þarf gríðarlega orku í þetta. En við erum alltaf að tala bara um einkabílinn sem er nú bara brot af þessu. Hvað með flugvélarnar, bílana? Allt atvinnulífið er langt á undan okkur. Sjávarútvegurinn er bara að bíða eftir því að geta fengið reglunum breytt og fengið að tengjast í höfnunum og annað en við erum bara ekki tilbúin, stjórnvöld eru ekki tilbúin. Það eru mörg dæmi um þetta. Svo erum við að tala um vöxt í núverandi atvinnulífi, það þarf orku í það. Svo getum við farið að tala um ný tækifæri, eins og ég nefndi, í laxeldi, þörungaræktun, gagnaverum o.fl. Allt þetta þarf orku. Þó að við myndum afla gríðarlegrar orku þá hefðum við ekki nóg í allt þetta. Og þá erum við ekki farin að tala um útflutning á orku eins og t.d. á vetni og öðru slíku. Við þurfum að lyfta okkur svolítið yfir þetta, sem þessi grænbók hjálpar okkur að gera. Ég fagna þessari umræðu og við berum mikla ábyrgð í að leiða hana á réttan stað.
Virðulegi forseti. Þegar ég var að undirbúa ræðu fyrir þennan dagskrárlið varð mér hugsað til Evrópu. Það ríkir stríð í Evrópu og hefur staðið yfir í tvo mánuði. Búið er að skrúfa fyrir gasið til Póllands og Búlgaríu frá Rússlandi. Rússland réðst inn í nágrannaríki sitt. Rússar búa yfir mjög öflugum vopnum, skriðdrekum og öðrum vopnum sem til þess þarf en þeir búa líka yfir auðlind. Ég fór að hugsa um þetta og hvað við værum heppin með okkar vandamál eða í raun verkefni, vegna þess að þetta eru bara verkefni sem þarf að leysa. Við þurfum bara að nýta orkuna á skynsamlegan og góðan hátt. Það er okkar verkefni í orkumálum Íslendinga. Virðulegi forseti. Við höfum sett okkur háleit markmið í baráttunni við loftslagsvána. Þeim ætlum við að ná. Nýting raforku á Íslandi er forsenda þess að við getum tekið þátt í loftslagsmarkmiðum þvert yfir landið. Nýting hreinna og sjálfbærra orkugjafa er lykillinn og það vitum við öll. Í aðgerðaáætlun um orkuskipti, sem samþykkt var 2017, er talað um hagræna hvata fyrir neytendur og fyrirtæki við val á vistvænni tækni og orkugjöfum. Í orkustefnu segir að það sé mikilvægt markmið í baráttunni við loftslagsvána að orkuskipti fari fram í lofti, láði og legi. Tækifærin til orkuskipta eru til staðar en til þess að við getum farið í fullkomin orkuskipti þurfum við að lagfæra það sem er annmörkum háð. Flutningsleiðir raforku eru víða takmarkaðar. Í þessu felst mikil sóun á orku sem sleppur frá við flutning hennar frá A til B. Það liggur fyrir að flutningsleiðir þarf að bæta víða á landinu. Þá vil ég sérstaklega vísa til Vestfjarða og norðausturhorns landsins. Kerfisáætlun Landsnets um að styrkja meginflutningskerfi á Vestfjörðum er á langtímaáætlun en í allt of fjarlægri framtíð. Valkostir um virkjanir innan svæðis eru til staðar. Með þeim er hægt að tryggja raforkuöryggi á Vestfjörðum. Skýrsla um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum gerir grein fyrir orkuþörf þjóðarinnar með vísan til áherslna um markmið stjórnvalda í loftslagsmálum. Í kaflanum um Vestfirði kemur fram að raforkuspá Vestfjarða er ekki talin fanga jákvæðar breytingar á svæðinu. Samkvæmt sóknaráætlun Vestfjarða eru vaxtargreinar á svæðinu m.a. fiskeldi, ferðaþjónusta, sjávarútvegur og orkutengd starfsemi. Orkutengd starfsemi mun í takt við þessa þróun eingöngu vaxa. Þá segir einnig að á komandi árum þurfi m.a. að anna orkuþörf fyrir kalkþörungaverksmiðju í Súðavík, umbúðaframleiðslu fyrir fiskeldi ásamt orkuskiptum. Hvalárvirkjun er sú sem er lengst komin í undirbúning á þessu svæði. Í undirbúningi er vindorkuver í Garpsdal í Reykhólasveit. Gerðar hafa verið ítarlegar tillögur um úrbætur á flutningskerfi svæðisins sem hefur verið hamlandi þáttur í uppbyggingunni. Á undanförnum árum hefur átak verið gert í endurnýjun dreifikerfis bæði á Vestfjörðum og norðausturhorninu, sem snýr að því að línur hafa verið lagðar í jörðu og uppbygging hefur verið mikil hvað varðar hringtengingu ljósleiðara en það dugar skammt ef flutningi rafmagns inn á svæðið er ábótavant. Við vitum öll að raforka er forsenda fyrir uppbyggingu atvinnu í samfélögum og að orkuskipti eigi sér stað á svæðunum. Skylda Landsvirkjunar til að sjá notendum á landinu fyrir fullnægjandi framboði á raforku var aflögð með raforkulögum árið 2003 en framboð raforku skyldi ráðast af markaðslögmálum. Skýrslan um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum segir að núgildandi löggjöf mæli ekki fyrir um ábyrgð eða skyldu neins aðila til að sinna almennum markaði en ljóst sé að eftirspurn eftir raforku á almennum markaði hafi vaxið undanfarin ár. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „… starfshópur um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku benti á þann möguleika að mæla fyrir um alþjónustu í lögum í samræmi við raforkutilskipun ESB nr. 2009/72 þar sem fram kemur að heimili skuli eiga rétt á að fá afhenta raforku af ákveðnum gæðum. Ráðherra hefur falið starfshópi að fylgja eftir tillögum framangreinds starfshóp með tillögum að breytingum á regluverkinu með það að markmiði að tryggja orkuöryggi almennings.“ Virðulegi forseti. Við þurfum að beita hagrænum hvötum í þessum efnum, frekari ívilnunum fyrir almenning og fyrirtæki. Línuívilnun hefur dregist verulega saman á Vestfjörðum og hægt væri að hugsa sér orkuívilnun þess í stað sem rynni til þeirra sem nýttu vistvæna orku. Við þurfum fleiri hagræna hvata til að flýta fyrir orkuskiptum rétt eins og hefur verið í orkuskiptum í samgöngum. Að lokum vil ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu, mikilvægu umræðu, sem ætti að vera reglulega á þinginu.
Virðulegi forseti. Staðreyndin er sú að miklar breytingar eru í umhverfinu nú þegar, hamfarabreytingar sem ógna tilveru alls mannlífs og dýralífs, ógna öllu lífi á jörðinni. Það erum við þegar farin að sjá mjög skýrt. Þeim breytingum þurfum við öll að mæta og aðlagast með sársaukafullum hætti, en mismikið auðvitað því þær leggjast ekki jafnt á okkur öll. Þó er það þannig að við finnum öll fyrir þeim en í allra verstu aðstæðum þá neyðist fólk til að grípa til örþrifaráða. Í verstu tilvikum neyðist fólk til að flýja eigin heimkynni, flýja veðurhamfarir og hungursneyð. Þess vegna snýst þetta ekki bara um þær skyldur sem við berum gagnvart eigin samfélagi okkar, þetta snýst ekki bara um okkar nærsamfélag, því aðgerðaleysi í þessum málum brýtur gegn þeim siðferðislegu skyldum sem við berum sem manneskjur, brýtur gegn þeim skyldum sem við berum gagnvart öllu mannlífi og framtíðarkynslóðum og þeim skyldum sem við berum gagnvart umhverfinu sjálfu og öllu lífríki þess. Ísland ætti að vera öllum þjóðum fyrirmynd þegar kemur að loftslagsmálum og fyrst til að verða óháð olíu. Við höfum allt sem þarf. Við eigum endurnýjanlegar orkulindir og möguleika til að auka raforkuvinnslu. Við erum lítil en rík þjóð þar sem almenningur styður metnað í loftslagsmálum. Við höfum á sama tíma nokkuð mikla íhaldsstjórn sem setur þó virðingarverð og metnaðarfull markmið um jarðefnaeldsneytislaust Ísland árið 2040 sem virðist vera orðin tóm, engu að síður. Engin plön, engar aðgerðir. Það er lítið sem bendir til þess að ríkisstjórnin ætli sér að standa við þetta markmið og það er grátleg frammistaða. Íslendingar sem vilja gera vel í loftslagsmálum biðu því spenntir eftir fyrsta útspili nýs umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Hann kynnti stöðuskýrslu á sviði orkumála sem vísa til markmiða og áherslna stjórnvalda í loftslagsmálum. Skýrslan er gagnleg. Hún dregur vel fram stöðuna og þá miklu áskorun sem felst í því að losna við hvern einasta dropa af jarðefnaeldsneyti á næstu 18 árum. En fyrst og fremst er skýrslan þó áfellisdómur yfir þeim sem fara með stjórn loftslagsmála og orkumála í landinu. Þar er m.a. dregið fram að ekkert samræmi er á milli áherslna í orkumálum annars vegar og loftslagsmálum hins vegar. Leyfismál fyrir nýja orkuvinnslu og styrkingu flutningskerfisins er í ólestri, stuðningur ríkisins við orkuskipti og nýsköpun er í skötulíki. Þetta er árangur íhaldsflokkanna þriggja sem setið hafa við völd frá árinu 2017. Þetta þýðir í raun kyrrstaða, aðgerðaleysi frá árinu 2017. Það sem vekur síðan athygli við fyrsta útspil nýs ráðherra er að þarna eru engar ákvarðanir, engar aðgerðir og engin plön að finna. Það er auðvitað dæmigert fyrir núverandi ríkisstjórn. Þau þora ekki beint að taka stórar ákvarðanir heldur þrífast best á því að þurfa ekki að taka pólitíska afstöðu. Þetta kann þó að breytast því að það getur verið að staða flokkanna núna innbyrðis sé svolítið að breytast, staða og styrkur þeirra, vegna hneykslismála. Fyrst Framsóknarflokksins í Bændahöllinni og síðan Sjálfstæðisflokksins í gegnum bankasöluna. Það kann að vera að Vinstri græn styrki núna stöðu sína og geti aðeins hreyft til innan raða ríkisstjórnarinnar. Við munum fylgjast með því hvort VG muni nýta þessa stöðu sína. Loftslagsmál og orkumál eru hins vegar rammpólitísk og þess vegna að mínu mati ræður ríkisstjórnin ekki við þau. Það þarf að taka erfiðar ákvarðanir. Orkuskipti heils samfélags krefjast mikillar orku eins og glögglega kom fram í stöðuskýrslunni. Verður orku forgangsraðað í þágu orkuskipta? Á að minnka orkusölu til núverandi stóriðju eins og t.d. fyrir rafmyntargröft? Hvaða hvatar verða nýttir til að orkuskiptin í sjávarútveginum fari á fullt? Stefnir Ísland á orkusjálfstæði eða verður eitthvað af grænu orkunni flutt inn? Hvað á að virkja mikið og hvar? Það er ágreiningur um þessi lykilatriði innan ríkisstjórnarinnar en þetta eru atriði sem varða framtíð samfélagsins. Fjöldi greininga hefur legið fyrir um mikla orkuþörf orkuskipta og skýrsla ráðherra dró þær vel saman. En þar er bara hálf sagan sögð. Jafnvel þótt stjórnvöld bregðist hratt og skjótt við og tryggi nægt framboð raforku um ókomna tíð þá verður notandi að vera til til að nota þessa grænu orku. Stjórnvöld á Íslandi verða líkt og víða í Evrópu að styðja við fyrstu skref fyrirtækja og einstaklinga sem ætla að skipta út mengandi orkugjöfum fyrir þá grænu. Þetta hefur gefist vel í rafbílavæðingu fjölskyldubíla og nú er komið að restinni. Það þarf að byggja upp innviði til að hver einasti trukkur, hvert einasta skip, hver einasta flugvél geti farið í orkuskipti. Fyrstu skrefin verða óhagkvæm og ekki á færi allra. Þar þarf ríkið að stíga inn, vinna með atvinnulífinu og brúa bilið fyrst um sinn. Á sama tíma eiga fyrirtæki sem menga að borga í samræmi við það. Myndarleg kolefnisgjöld og grænar ívilnanir hraða orkuskiptum. Tekjur af kolefnisgjöldum ætti síðan að nýta til að styðja við orkuskiptin og koma til móts við heimili sem ráða illa við kostnað vegna þeirra. Það er nefnilega ekki nóg að segja bara virkja, virkja, virkja eins og orðræða sumra bendir til. Stjórnvöld eiga ekki bara að tryggja framboðið, þau verða að gera það og við eigum að gera það á okkar sjálfbæra hátt, heldur þarf græna orkan líka að vera sannarlega nýtt. Orkuskipti færa Íslandi ekki einungis grænna og betra samfélag heldur getum við orðið óháð umheiminum þegar kemur að orkuöflun. Orkusjálfstæði þjóða er núna efst á baugi innan evrópska orkugeirans í kjölfar m.a. innrásar Rússlands í Úkraínu. Við erum lánsöm að innlendir orkugjafar hita og lýsa íslensk heimili en ekki innflutt gas. Evrópusambandið ætlar að hraða verulega sínum orkuskiptum í þágu loftslagsins og orkusjálfstæðis. Við ættum auðvitað að taka ESB til fyrirmyndar í þessu sem og öðru og nýta innlenda orkugjafa til að knýja samfélagið okkar áfram og allar samgöngur til og frá landinu. Þegar kemur að stærstu ógn okkar tíma þá hreinlega verðum við að gera miklar kröfur. Við verðum að halda okkur á tánum, það er kjarni málsins, því að afleiðingarnar versna í samræmi við aðgerðaleysi okkar. Ísland er auðvitað í kjörinni stöðu til að gera gagn. Við erum velmegunarsamfélag sem býr yfir gífurlegum mannauði og miklum auðlindum. Við höfum margt fram að færa. Hér er mikil þekking og kunnátta sem við getum beitt til góðs. Við höfum líka mikilvæga reynslu sem við getum deilt með öðrum. Nýtum þetta, kæri þingheimur, og tökum stór skref strax.
Frú forseti. Hér er tíma okkar vel varið. Við erum að ræða niðurstöður úttektar á stöðu og áskorunum í orkumálum. Það sem ég verð að leggja áherslu á í þessari umræðu er mikilvægi þess að náttúruvernd sé höfð að leiðarljósi við allar ákvarðanir sem teknar eru í orkumálum. Við þekkjum af eigin raun og munum hvernig ákvarðanir hafa verið teknar um óafturkræfar aðgerðir á íslenskri náttúru sem, eins og félagi minn, hv. þm. Orri Páll Jóhannsson, nefndi í sinni ræðu, skilja jafnvel heilu samfélögin eftir í sárum þannig að aldrei grói um heilt. Þetta er ekki bara saga fortíðar eins og sum virðast halda. Þetta er staðan enn þann dag í dag hvar íbúar samfélaga horfa skelfingu lostin upp á enn eina aðförina að óspilltri íslenskri náttúru sem er ein af okkar dýrmætu auðlindum. Enn ein atlagan er gerð að víðernum Austurlands með fyrirhugaðri virkjun Geitdalsár í Skriðdal. Hvernig getur þetta verið að gerast, frú forseti? Ég spyr hæstv. ráðherra hvort við sem samfélag höfum ekkert lært, hvort við ætlum í alvörunni að halda áfram á þeirri braut að leggja óspillta íslenska náttúru í rúst og það á Austurlandi sem hvað verst hefur farið út úr þeirri skelfilegu vegferð sem við höfum verið á. Já, og það til þess að mæta orkuskorti meðan um 80% af allri raforku sem framleidd er hérlendis fer til stóriðju. Samfélagsleg sátt getur falist í því að laga flutningskerfi, nýta betur þá kosti sem þegar hefur verið farið í og raskað hafa landinu, gera áætlun og fylgja eftir með lagasetningu hvernig við viljum haga orkuöfluninni, hvort heldur er með vatni eða vindi, láta þetta spila saman þannig að ekki þurfi að ganga svona freklega að íslenskri náttúru og ekki síður að íslenskum almenningi. Þegar þessum markmiðum er náð er svo grundvallaratriði að sú umframorka sem til verður fari í innlend orkuskipti. Orkuskiptin þurfa að vera réttlát. Það þarf að tryggja orkuskipti í mismunandi geirum samfélagsins en þó alltaf óháð búsetu fólksins eða efnahag þess. Munum bara að eftirspurn eftir orku á ekki að vera það sem haft er að leiðarljósi. Orkueftirspurnin verður aldrei mett. Við getum virkjað hverja sprænu, við getum dritað niður vindmyllum til sjós og lands en á meðan ákvörðunin er sú að stóriðja og stórfyrirtæki eigi forgang þá verður alltaf skortur á orku til góðra verka í þágu fólksins. Til gamans langar mig að segja að lokum frá því að ég var nýlega stödd í hæsta turni Kristjánsborgarhallar í Kaupmannahöfn hvar forsætisnefnd heimsótti danska þingið. Útsýnið var stórfenglegt en við gátum þó verið nokkuð sammála um að vindmyllur tröllvaxnar sem mölluðu sitt eintóna suð hring eftir hring hvert sem litið var stungu dálítið í augun. Ég spurði kollega mína hvort þetta væri ekki svolítið menningarlegt og vert að horfa til nágrannaþjóðanna eins og í svo mörgu og fylla Kollafjörðinn bara af vindmyllum og jafnvel sjókvíaeldi og leyfa einu sinni óspilltum víðernum Íslands að vera í friði. Það kom reyndar ekki á óvart að engum fannst mikill bragur á því og það er vert að hafa í huga áður en slíkum áformum er troðið ofan í kok á íbúum landsbyggðarinnar. Við getum gert þetta vel, frú forseti, og mig langar að hvetja hæstv. ráðherra áfram til góðra verka. Ég hef verið ánægð með hans störf frá því að hann tók við embætti. Við getum gert þetta í sátt, við getum gert þetta þjóðinni til heilla og íslenskri náttúru en við verðum þá að standa í lappirnar og gera það saman.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu og skýrslugjöf hér og þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu sem ég held að hafi verið afskaplega vel til fundið að láta forma. Sérstaklega er ástæða til að hrósa því hversu hratt og vel var gengið til verks. Það heyrir til undantekninga að skýrsluvinna taki jafn skamman tíma og hér á við og sé á sama tíma unnin jafn vel og raunin er í þessu tilviki. Það hafa nú einhverjir komið upp í þessari umræðu og reynt að undirstrika sérstaklega að hér sé um stöðuskýrslu að ræða en ekki stefnu stjórnvalda og á sama tíma og það er auðvitað hárrétt þá hef ég ákveðnar áhyggjur af því með þær skynsamlegu sviðsmyndir sem eru teiknaðar upp þarna að það gangi ekki allir í takt í ríkisstjórnarhópnum við að ná þeim markmiðum sem er svo augljóst að við þurfum að ná hvað aukna framleiðslu á grænni orku varðar. Mig langar, af því að það er knappur tími sem ég hef hér í þetta skiptið, að brýna hæstv. ráðherra til þess af gera það nú að meginmarkmiði sínu, og ég held að það sé það raunar en ég ætla engu að síður að brýna hæstv. ráðherra til þess, að ná áfram málum er snúa að rammaáætlun til þess að sá geiri sem starfar í orkuöflun landið um kring - þetta er auðvitað mjög ólíkt, bæði stórir orkuframleiðendur og síðan þessi mikli fjöldi smærri orkuframleiðenda sem ekki fellur undir rammaáætlun, en þeir stóru aðilar sem eru með verkefni sem falla undir rammaáætlun hafa verið í lausu lofti ansi lengi. Eins og ég hef sagt í ræðum áður er það mjög sérstök staða að nú sé lögð fram rammaáætlun efnislega óbreytt í fjórða skipti. Það eru fyrrverandi hæstv. ráðherra Sigrún Magnúsdóttir, fyrir hönd Framsóknarflokksins, Björt Ólafsdóttir, þáverandi umhverfisráðherra, fyrir hönd Bjartrar framtíðar og ég held að hún hafi ekki verið rædd á því þingi en lögð fram, síðan kom hæstv. ráðherra síðasta kjörtímabils, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, og síðan núna hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsmálaráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson, sem leggja fram rammaáætlun efnislega eins. Ég held að það verði mikið tjón af því ef við förum í gegnum þetta þing, sem styttist nú í annan endann að teknu tilliti til þess tveggja vikna þinghlés sem fram undan er, ef það endar þannig að við klárum þetta vorþing án þess að 3. rammaáætlunin hafi verið leidd í jörðu, ef svo má segja. Ég vil bara brýna hæstv. ráðherra til að leggja ofurþunga á að ná þessu máli fram og í gegn til þess að það sé þá hægt að komast áfram með 4. rammann. Því að ef það mistekst núna þá held ég að fyrsti tíminn sé bestur til að kasta inn handklæðinu og segja þessa tilraun, sem er að mörgu leyti svo góð og skynsamleg, að búa til þetta verkfæri sem átti að leiða mismunandi sjónarmið fram og ná jafnvægi og ballans í samfélaginu hvað varðar orkunýtingarkosti, þá er ég hræddur um að það sé endanlega ónýtt. Ég vil vara við því að það verði farin leið sem nefnd hefur verið hér í þingsölum, að stækka biðflokkinn að miklum mun, væntanlega með verkefnum bæði úr verndar- og nýtingarflokki. Ég held að þá séum við að færa okkur með þeim hætti aftar í farveginum og það verði mjög erfitt fyrir okkur að komast áfram með þeim hætti sem nauðsynlegur er. Ég vildi nota þær fáu mínútur sem ég átti hér í lokin til að brýna hæstv. ráðherra í þessum efnum og fagna því að þessi skýrsla hafi verið unnin því að hún er unnin af mikilli fagmennsku en hratt og af aðilum sem þekkja vel til og eru fljótir að setja sig inn í hlutina, þannig að þetta er gríðarlega góður grundvöllur að byggja ofan á. En það sem hræðir mig er tónninn sem kemur m.a. frá samstarfsaðilum hæstv. ráðherra, sem mér finnst vera svona frekar í þá veruna að enn skuli draga lappirnar hvað það varðar að koma styrkari stoðum undir frekari framleiðslu grænnar orku á Íslandi.
Virðulegi forseti. Já, það er mikilvægt að við tökum þetta mál upp í þessum sal. Orkumálin eru gríðarstór málaflokkur sem hefur áhrif á alla anga nútímasamfélags. Eins og komið hefur fram greinir grænbókin frá stöðu og áskorunum í orkumálum. Það er ekkert síður mikilvægt að greina stöðuna fyrir framtíðarmöguleika þjóðarinnar til aukins hagvaxtar sem og til að framfylgja markmiðum ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Samkvæmt grænbókinni hafa fjárfestingar í orkuframkvæmdum hingað til ekki fylgt eftir markmiðum í loftslagsmálum og á þessu verða breytingar. Nú segir í skýrslunni að við orkuskiptin bætist orkuþörf til frekari vaxtar atvinnuvega. Nú þegar hefur ýmsum verkefnum sem renna stoðum undir atvinnulíf um land allt verið hafnað á þeim forsendum að enga orku sé hafa. Þetta stendur uppbyggingu um land allt fyrir þrifum og takmarkað hefur verið virkjað á undanförnum árum miðað við eftirspurn. Það er mikilvægt að halda því til haga hér að á þinginu hafa komið fram mál hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsmálaráðherra sem munu, að því gefnu að eitthvað gerist á þessu þingi, koma verulegri hreyfingu á málaflokkinn í fyrsta sinn í langan tíma. Það er t.d. ramminn sem er til umræðu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og kemur vonandi bráðum aftur hingað í sal, en rammanum hefur ekki tekist að breyta frá 2013, líkt og hefur komið fram í dag. Svo er það mál til stækkunar á virkjunum sem er á dagskrá í dag sem auðvitað hlýtur að vera í þágu náttúruverndarsjónarmiða og er gott mál. Síðan mælti hæstv. ráðherra fyrr í vikunni fyrir breytingu á fyrirkomulagi stuðningskerfis niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar til einmitt betri orkunýtingar. Það er oft talað um nauðsyn þess að forgangsraða orku en það er engin lausn á vandanum. Það sér hver maður. Ég tala ekki gegn því að forgangsraða. Það er eðlilegt að heimilin í landinu eigi að geta gengið að tryggri afhendingu raforku. Ég hins vegar tel það ekki eitt og sér geta leyst áskoranir okkar í orkuskiptum og það svarar ekki þeim tækifærum sem hér eru. Orkuskipti annars staðar en á einkabílnum ganga of hægt og þar þarf verulegt átak, rannsóknir og þróun. En við þurfum líka að vera tilbúin með orkuna þegar hennar er þörf. Við þurfum t.d. að sjá fyrir okkur að hér verði framleitt vetni á landinu ef lausnin í orkuskiptum verður aukin vetnisnotkun. Að sama skapi ber okkur skylda til að bregðast við þeim athugasemdum sem koma fram í skýrslunni með skjótum og öruggum hætti, þeim athugasemdum sem miða að því að flókið regluverk og tímafrekt leyfisveitingaferli hamli uppbyggingu. Ákallið kemur frá öllum landshlutum og því verður svarað. Talað er um í þessari ágætu skýrslu að mikilvægt sé að skapa sem mesta samfélagslega sátt um raforkukerfið og orkuþörf samfélagsins. Því get ég svo sannarlega líka verið fylgjandi en upp að vissu marki. Það er nú þannig að orkumál eru loftslagsmál. Við getum ekki sætt okkur við tafir vegna nauðsynlegra aðgerða í þágu loftslagsmála og þess neyðarástands sem ríkir. Ég verð að fá að hvetja hæstv. loftslagsmálaráðherra til dáða í þessum efnum. Í fyrsta lagi var það afar gagnlegt og nauðsynlegt að fara í þá vinnu að greina áskorun okkar í orkumálum og leggja fram hver hin raunverulega staða er. Grænbókin er nákvæmlega það innlegg sem vantaði í umræðuna. Það setur okkur á sama stað, öll á sama stað, án fullyrðinga sem standast enga skoðun. Það sem þessi umræða sýnir okkur enn og aftur er hversu öflugt forystuhlutverk Sjálfstæðisflokkurinn hefur í umhverfis- og loftslagsmálum og við sinnum því bara vel.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við skýrslu um stöðu og áskoranir í orkumálum með vísan til markmiða og áherslna stjórnvalda í loftslagsmálum. Við Íslendingar lítum oft á aðgang að orku sem sjálfsagðan hlut sem við munum ævinlega hafa nægan aðgang að án fyrirhafnar eða fórna. Okkur fækkar sem þekkjum það að hafa ekki aðgang að veiturafmagni í daglegu lífi og geta þá t.d. ekki haft rafmagnstæki tengd allan sólarhringinn. Það eru líka að verða færri og færri sem vita að það er ekki náttúrulögmál að alltaf sé heitt vatn í krönunum. Það má segja að á síðustu vikum og mánuðum hafi samfélagið fengið nokkurs konar spark í rassinn í orkumálum eða að viðvörunarljós hafi blikkað um að það stefni í skort á orku til þróunar atvinnulífs og orkuskipta. Þessar viðvaranir hafa m.a. birst í skerðingu á orku til fjarvarmaveitna og fiskimjölsiðnaðarins en þær hafa líka birst í þeim áskorunum sem mörg Evrópuríki standa nú frammi fyrir í orkumálum í kjölfar árásar Pútíns í Úkraínu, og þá standa einstök byggðarlög og landsvæði hér á landi hér eftir sem hingað til frammi fyrir áskorunum varðandi aðgang að orku og afhendingaröryggi. Sjálfbærni í orkuöflun er mikilvægur liður í sjálfstæði og sjálfræði þjóða, undirstaða fæðuöryggis, þróunar atvinnulífs og þá eru orkuskiptin, sem eru stóra málið á dagskrá stjórnmála heimsins og í velferð heimsins til framtíðar, sem felast í breytingum á orkuöflun og orkunotkun til loftslagsvænna orkugjafa forsenda viðsnúnings í loftslagsmálum. Góðu fréttirnar úr skýrslunni eru hins vegar þær að við erum á þeim stað að sjá viðvörunarmerkin og höfum svigrúm og tækifæri til að bregðast við. Í stjórnarsáttmála er einmitt lögð áhersla á mikilvægi þess að bregðast við og skýrslan sem við ræðum hér er mikilvægt verkfæri í að framfylgja stefnu ríkisstjórnarinnar. Allri nýtingu náttúrulegra auðlinda fylgja áskoranir og oft og tíðum erfiðar ákvarðanir. Það að afla og nýta orku eða byggja upp innviði kostar landnotkun og auðlindanotkun. Virðulegi forseti. Íslenskt samfélag getur ekki ætlast til að aðrar þjóðir fórni sinni náttúru til orkuöflunar fyrir okkur. Það er okkar skylda að leggja til orkuöflunar heimsins, sjá okkur sjálfum fyrir sjálfbærri orku en að sjálfsögðu þurfum við að gera það með minnstu mögulegu neikvæðu umhverfisáhrifum og koma í veg fyrir alla sóun. Þess vegna er áherslan í ríkisstjórnarsáttmálanum um að skapa sátt um nýtingu auðlinda lykilatriði í viðbrögðum við áskorunum. Þar segir einmitt að við leggjum áherslu á baráttuna við loftslagsbreytingar með samdrætti í losun, orkuskiptum og grænni fjárfestingu en áherslan verði lögð á jafnvægi efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta, þ.e. sjálfbærni. Það þarf að afla meiri orku, það þarf að tryggja orkuflutning og afhendingaröryggi. Við verðum að horfa á stóru myndina en við megum heldur ekki gleyma smærri byggðum og dreifbýlum svæðum og tækifærum til orkuöflunar og flutningi til þeirra. Það er einmitt sá punktur sem mig langar að staldra aðeins við og gleyma ekki mikilvægi þess að efla raforkukerfið, líka dreifikerfið utan meginflutningskerfisins. Það þarf t.d. líka á hringtengingum að halda. Það á t.d. við um utanverðan Tröllaskaga og norðausturhornið og þó að það sé ekki hluti af meginflutningskerfinu og áætlunum varðandi uppbyggingu þess þá má það ekki gleymast. Það má heldur ekki útiloka neinar leiðir í sjálfbærri orkuöflun og í skýrslunni er margt nefnt, komið inn á mikilvægi hvata til að draga úr raforkuþörf og bent á hvata til að nota varmadælur og viðarkyndingu. Það er einmitt mjög margt spennandi að gerast í samfélaginu við orkuöflun, bætta nýtingu og samþættingu ólíkra verkefna. Mig langar að fara aðeins ofan í mál sem ég kom inn á í umræðum um annað mál hér í fyrrakvöld af því nú er ég búin að afla mér aðeins betri upplýsinga. Þegar skerða þurfti orkuafhendingu á nýliðnum vetri var úrgangstimbur notað við að kynda fjarvarmaveitu í Neskaupstað og þar snarminnkaði þörfin fyrir olíubrennslu. Þar er starfrækt fyrirtæki sem vinnur viðarperlur eða köggla úr úrgangstimbri sem síðan er brennt í sérstökum ofni sem skapar hita með lágmarks umhverfisáhrifum. Slíkar kyndistöðvar eru orðnar algengari í Evrópu og það er bæði hægt að nýta úrgangsvið eða grisjunarvið eða aðrar skógarafurðir til að framleiða perlurnar. Bæði í Fljótsdal og á Hallormsstað eru svo reknar sambærilegar kyndistöðvar og mikil tækniframför hefur orðið í slíkum kyndistöðvum á mjög skömmum tíma. Virðulegi forseti. Þetta eru verkefni sem svo sannarlega er tilefni til að veita athygli í ljósi markmiða hringrásarhagkerfisins og sjálfbærni og grænnar orkunotkunar. En við þurfum líka að halda áfram að leita að heitu vatni á köldum svæðum, nýta lífdísel, metanól, metan og sólarorku o.s.frv., eins og margir hafa komið inn á hér í umræðunni. Það er líka ýmislegt í pípunum varðandi rafeldsneyti og mér finnst nærtækast að nefna undirbúning að grænum orkugarði sem fyrirhugaður er á Reyðarfirði þar sem stefnan er að framleiða vetni og kanna auk þess samlegðaráhrif við aðra starfsemi á svæðinu, svo sem orkuskipti í sjávarútvegi og landflutningum, endurnýtingu varma til húshitunar og notkun súrefnis í fiskeldi á landi. Í skýrslunni er komið inn á hluti eins og snjalllausnir og nýsköpunarfyrirtæki sem hafa það beinlínis að markmiði að nýta orku betur eða nýta glatvarma frá iðnaði og margt annað spennandi sem er að gerast. Að lokum vil ég segja: Það verða allir íbúar landsins að fá tækifæri til að vera þátttakendur í orkuskiptunum og það verður aðeins gert með því að nýta fjölbreyttar leiðir við orkuöflun með því að festa jafnan dreifikostnað raforku í sessi til allrar framtíðar. Mér finnst umræðan hafa verið mjög mikilvæg og ég vil þakka fyrir hana. Mér finnst niðurstaðan af henni vera að við þurfum að halda áfram að hvetja til samvinnu við úrlausnir áskoranna sem eru dregnar fram í skýrslunni og samvinnan getur leitt okkur til lausna við samþættingu loftslagsmarkmiða og markmiða í orkumálum.
Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka fyrir mjög góða og málefnalega umræðu. Ég held að það sé óhætt að segja að hv. þingmenn taki þessari skýrslu vel og hún sé gott tæki, eins og ég nefndi, til að takast á við þessi stóru verkefni. Ég fékk fyrirspurn frá hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni um hvort ekki væri verið að vinna að því að forgangsraða þegar kemur að heimilunum. Eins og komið hefur fram þá setti ég á síðasta ári af stað raforkuöryggishóp til að skoða nákvæmlega þau mál og það er í samræmi við það sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir var að vísa til, svo því sé svarað. Ég held að flestir séu á því að það sé mikilvægt að við göngum hratt til verks. Það liggur á í þessu stóra máli. Eitt af því sem menn hafa nefnt er einföldun regluverks og eins og hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttir vísaði til þá hefur þrátt fyrir málþóf stjórnarandstöðunnar alla vega komist til nefndar frumvarp um varmadælur. Hins vegar er frumvarp um stækkun virkjana ekki enn þá komið fram. Mér fannst svolítið sérstakt að hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir talaði um að hér væri lítið gert því að það eina sem stendur í vegi fyrir framfaramálum er málþóf stjórnarandstöðunnar. Viðreisn tekur virkilega þátt í því. Það er hins vegar sorglegt að heyra menn tala eins og hv. þingmaður gerði og segja að við ættum að taka ESB til fyrirmyndar í orkumálum. Guð minn góður, ef það væri nú leiðin. Við erum að tala hér um ríkjabandalag sem er í slíkum vandræðum og heimurinn er í vandræðum vegna þess að það er háð Rússum. Þeir eru með 30% af endurnýjanlegum orkugjöfum en við erum með 85% og ég ætla ekkert að fara dýpra í það. Svo kom hér hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og var með mikla ólund og gekk svo langt að kalla hv. þingmann Vinstri grænan. Ég hélt að hv. þingmaður ætlaði með þessari ólund að vísa til þess að ég væri eins og fyrri forystumenn Sjálfstæðisflokksins sem voru út af hitaveituvæðingunni og rafveituvæðingunni að takast á við menn eins og hv. þingmann sem vildu halda í olíu og kol og gas. En svo var ekki. Eða þá að hv. þingmaður myndi vísa til þess að ég væri eins og David Cameron sem hv. þingmaður hitti sem forsætisráðherra og var að leggja drögin að sæstreng. Af hverju vildi David Cameron sæstreng? Jú, það var út af loftslagsmálum. En það var ekki. Svo var hér hv. þm. Andrés Ingi Jónsson og þetta er ekki búinn að vera hans dagur, svo mikið er víst. Hann toppaði sig hins vegar alveg í þessari ræðu og það er ekki tími til að elta ólar við allar þær rangfærslur sem þar komu fram. En ég verð að segja, virðulegi forseti, að það að tortryggja eins og hv. þingmaður gerði skýrsluhöfunda og reyna að gera lítið úr þeirra störfum fannst mér ekki vera við hæfi svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Ég held að enginn hafi haldið öðru eins fram og hv. þingmaður gerði þegar hann var að gera lítið úr þessum störfum þeirra. Og reyndar er það nú svo að hv. þingmaður sýnir hér í hverri ræðunni á fætur annarri mikla heift og hatur og það væri gott ef væri hægt að virkja það í þágu orkuskiptanna. Það myndi auðvelda verkefnið mjög. En aðalatriði máls er það, virðulegi forseti, eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir sagði, að þetta er mál sem við eigum að ræða hér vegna þess að þetta er forgangsmál. Við erum með mjög háleit markmið í loftslagsmálum og það þurfa allir að leggjast á eitt til að ná þeim. Þess vegna er ég ekki hér að hreykja mér af því að vera að leysa það mál því að það gerir það enginn einn. Þess vegna erum við að fara að vinna með atvinnulífinu og sveitarfélögunum öllum, ekki bara hv. þingmönnum vonandi heldur öllum, vegna þess að þetta er þjóðarátak ef við ætlum að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur. Einhver hefur sagt að þau séu allt of háleit. [[Forseti hringir.]]Hugsum til þeirra sem gengu á undan okkur sem hitaveituvæddu landið, sem rafvæddu landið, það voru svo sannarlega stór verkefni [[Forseti hringir.]]þegar íslensk þjóð var ekki jafn vel sett og hún er núna.
Frú forseti. Ég verð að byrja á að gera athugasemd við að hringt hafi verið inn til þessa fundar á meðan enn stóð fundur í utanríkismálanefnd. Ég taldi að það væri samkomulag um að gera hlé á þingfundi á meðan sá fundur, sá óvænti fundur, færi fram enda er það venjan hér að vera ekki með þingfund á meðan nefndarfundir standa. Svoleiðis að ég geri athugasemd við þetta en held að því búnu áfram að fara yfir samhengið í þessu stóra viðfangsefni sem hér er um að ræða, sem er málefni flóttamanna í heiminum. Ég var búinn að nefna hluti á borð við það að þessi mikla fjölgun flóttamanna og annarra hælisleitenda sem hefur átt sér stað undanfarin ár sé ekki til komin vegna aukinnar fátæktar eða aukinna stríðsátaka, auðvitað með ákveðnum undantekningum eins og menn þekkja, heldur með öðrum þeim breytingum sem hafa átt sér stað í heiminum, þar með talinni samgöngu- og fjarskiptatækni. Ég benti líka á að allar rannsóknir hafa sýnt að sá fjöldi sem leitar annað, yfirgefur heimalönd sín, minnkar ekki þegar hagsæld þessara landa eykst, þróunarlanda, heldur eykst. Hann eykst umtalsvert, sérstaklega þangað til árstekjur eru komnar í um 7.500 bandaríkjadali en heldur áfram að aukast eftir það, reyndar ekki alveg eins hratt. Svo var ég byrjaður að fara yfir hversu stór heimurinn er, ef svo má segja, frú forseti, og það geri ég vegna umræðu sem hér varð um að við þyrftum ekki endilega að setja nein takmörk, þyrftum ekki að forgangsraða. Þar rakti ég hversu mikil íbúafjölgunin er í hinum ýmsu löndum. Ég ætla ekki að fara aftur yfir það sem ég var búinn að rekja nú þegar en bendi í framhaldi af þessu á þá staðreynd að ýmis stór ríki og ekki hvað síst Kína seilast nú til áhrifa í mörgum þróunarlöndum og það eykur í mörgum tilvikum hagvöxt. Oft snýst þetta um auðlindanýtingu og er fyrir vikið þá frekar til þess fallið að auka enn á þennan fjölda en hitt. Svo bætist við þessi náttúrulega fjölgun fólks sem ég nefndi áðan. Þá komum við að samhenginu milli borga, til að mynda í Evrópu, sem hafa borið hitann og þungann af þessu. Það má nefna borgir eins og London, München í Þýskalandi og Stokkhólm. Þær verða algerar smáborgir í samanburði við stærstu borgir Afríku eftir ekki svo mörg ár. Eftir um 30 ár, reyndar innan við, það, verða til að mynda Lagos í Nígeríu og Kinshasa í Austur-Kongó orðnar það sem kallað er megaborgir, ekki stórborgir heldur megaborgir með 30–40 milljónir íbúa í hverri borg. Þær verða orðnar margfalt stærri en til að mynda París og London en þó ekki eins fjölmennar og Dhaka í Bangladess sem verður enn þá stærri. Þá hlýtur maður að velta því fyrir sér, frú forseti, hvort ekki sé rétt að setja þessa hluti í samhengi, ef London verður innan ekki svo margra ára orðin bara brot af einni borg í þróunarríki, hvort raunhæft sé að ætla að til að mynda þar í borg, í London, setji menn engar skorður við þeim fjölda sem þangað geti komið að leita betri lífskjara því að hinir tiltölulega fáu íbúar Lundúna munu um fyrirsjáanlega framtíð a.m.k. njóta betri lífskjara en 40 milljónir í Lagos. [[Forseti hringir.]] Frú forseti. Nú er ég rétt að komast af stað aftur með þessa yfirferð eftir að ég var sleginn út af laginu með óvæntum fundahöldum og bið yður því að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég held að það sé rétt, fyrir þá sem nú eru að fylgjast með, að nefna hér stuttlega hvað það er sem ég tel að sé nauðsynlegt að verði leitt fram í vinnu nefndar milli 2. og 3. umr. hvað þetta mál varðar. Það hefur komið fram, í skýrum svörum hæstv. ráðherra, að frumvarpinu sé ætlað „að jafna þjónustu við flóttafólk, hvort sem það kemur hingað til lands á eigin vegum, í boði stjórnvalda eða í gegnum fjölskyldusameiningu.“ Það liggur fyrir úr andsvari hæstv. ráðherra að að frumvarpinu samþykktu munu þeir einstaklingar sem hingað koma á öðrum forsendum en undir hatti kvótaflóttamannakerfisins, sem sagt í boði ríkisins í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, njóta sömu réttinda og römmuð eru inn í viðmiðunarreglum flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks sem gefnar voru út 10. maí 2013. Þar er áherslan sérstaklega á 15. gr. sem rammar þetta inn en 3. kaflinn í heild sinni tekur á þeim réttindum sem kvótaflóttafólk nýtur við komu hingað til lands. Þessi áhrif eru allt annars eðlis en þau áhrif sem reynt er að leggja mat á í kostnaðarmati frumvarpsins sem við teljum svo mikilvægt að verði leitt fram og í raun algerlega ótækt að þingmönnum sé boðið upp á að taka afstöðu til jafn mikilvægs máls og hér er undir án þess að þeir kostnaðarþættir liggi fyrir. Það ætti í sjálfu sér ekki að þurfa að breyta miklu hvað afstöðu fólks til málsins varðar en það er þannig að við getum ekki sem þingmenn tekið ákvarðanir um mikilvæg mál sem hafa mikil áhrif, bæði á einstaklinga og hag ríkissjóðs, bæði í plús og mínus, til lengri tíma litið. Það er ekki boðlegt að við tökum slíka ákvörðun meðvitað með lokuð augun og lítum fram hjá þætti sem er auðvelt að ná utan um. Það sem ég á hér við er að kostnaðarmatið, eins og það liggur fyrir í frumvarpinu, upp á 40,8 millj. kr. á ári, snýr bara að áætluðum starfsmannakostnaði Fjölmenningarseturs og kaupum á skrifborðum og stólum undir þessa ágætu starfsmenn. Ég tala hér fyrir því, og það er ekki flókið að reikna út, að kostnaðarmatið fari fram miðað við þann fjölda sem mun njóta aukinna réttinda á grundvelli samræmdrar þjónustu út frá þeim sem hafa fengið vernd og hlotnast réttindi innan þess tímaramma sem 15. gr. viðmiðunarreglna flóttamannanefndar rammar inn, og árlegur kostnaður reiknaður út, t.d. miðað við meðalfjölda síðustu þriggja ára verði sama fjölda veitt vernd árlega hér eftir og hlutfall kvótaflóttamanna, og þeirra sem koma eftir öðrum leiðum, verði sambærilegt og verið hefur undanfarin ár. Þetta er ekki flókið reikningsdæmi. Þetta er mjög einfalt reikningsdæmi þannig að það blasir við að áður en málið kemur hér til lokaafgreiðslu í þriðju umferð, komi til þess, þá verða þessar upplýsingar að liggja fyrir. Það er alveg fráleitt að þetta mál verði samþykkt hér í þinginu á grundvelli þess kostnaðarmats sem liggur fyrir. Það væri jafnvel verri meðhöndlun ríkisfjár en manni þykir oft meðferðin á peningum hér hinum megin götunnar á öðru stjórnsýslulegu leveli. Þetta er það sem ég vildi sagt hafa við upphaf umræðunnar eftir það hlé sem á henni varð fyrir þá sem koma nýir að sjónvarpinu eða að nýju inn í salinn. Ég býð hv. þingmenn velkomna sem eru nýkomnir í salinn og fylgjast andaktugir með. Það er ánægjulegt að verða vitni að því. Það er nauðsynlegt að þessu sé haldið til haga og haft í huga hvað það er sem við viljum kalla fram og er nauðsynlegt að kalla fram áður en þetta frumvarp er tækt til lokaafgreiðslu.
Frú forseti. Ég var enn að setja hlutina í samhengi og ræða þá gríðarlegu fólksfjölgun sem er fyrirsjáanleg víða utan Vesturlanda og nefni það sem áminningu um mikilvægi þess að við forgangsröðum og reynum fyrst og fremst að hjálpa því fólki sem þarf mest á hjálpinni að halda. Hér hafa heyrst hugmyndir frá hv. þingmönnum Pírata um að það eigi bara að vera opið og hver sem vilji koma til Íslands eigi að geta flutt hingað, enda yrði að mati hv. Pírata hvort eð er aldrei neitt sérstaklega mikil ásókn í það að koma hingað. Í fyrsta lagi héti landið Ísland. Einn hv. þingmaður nefndi það sem mikla hindrun. Í öðru lagi væri þetta svo langt í burtu og fátt eftirsóknarvert hér. En þetta er auðvitað ekki raunin, þvert á móti eins og við sjáum raungerast þessi misserin þar sem eftirspurn eftir hæli á Íslandi er orðin hlutfallslega margfalt meiri en til að mynda í Danmörku og Noregi, sem þó eru ýmist hluti af eða nær meginlandi Evrópu heldur en Ísland. 350.000 manna þjóð getur mjög fljótt lent í vandræðum ef hún ver ekki landamærin og forgangsraðar ekki. Ef við viljum gera gagn þá verðum við að forgangsraða á þann hátt að við hjálpum þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda og gerum það vel. Ég var að fara yfir þróun mannfjöldans til að setja þetta í samhengi og til að útskýra hvers vegna svona kæruleysislegar yfirlýsingar á borð við það fólk muni hvort eð er ekkert koma til Íslands að neinu marki geta verið varasamar. En ef mannfjöldaspár Sameinuðu þjóðanna og Heimsborgastofnunarinnar svokölluðu, Global Cities Institute, heitir hún á útlensku, ganga eftir þá mun meiri hluti núlifandi Íslendinga upplifa það að það búi fleiri í einni borg í Nígeríu, í Lagos, heldur en í öllu Þýskalandi. Þetta mun gerast upp úr 2060. Þá verða fleiri íbúar í einni borg í Nígeríu heldur en í öllu landinu, Þýskalandi. Um svipað leyti verður heildarfjöldi Nígeríumanna orðinn meiri en allra núverandi ríkja ESB samanlagt. Ég ætla að endurtaka þetta, frú forseti: Á sama tíma verður fjöldi íbúa í þessu eina landi í Afríku orðinn meiri en íbúa allra núverandi ríkja Evrópusambandsins. Eitt land, þróunarland í Afríku, með fleiri íbúa heldur en nemur íbúum Evrópusambandsríkjanna. Og ætla menn þá að halda því fram að það sé hægt að reka fyrirkomulag í hælisleitendamálum þar sem eru engin takmörk, þar sem allir sem vilja að leita sér betri lífskjara geti komið til Íslands eða annarra Evrópuríkja? Því miður, frú forseti, það er bara ekki raunhæft. Það væri gott ef það væri raunhæft og það væri hægt að veita öllum tækifæri, fólki frá löndum sem búa við verra stjórnarfar en á Íslandi, þótt stundum sé nú að heyra á sumum hér að þeir telji að það geti varla verið víða verra en hér. En við vitum að það er vitleysa. Auðvitað væri gott ef allur heimurinn gæti flutt til Íslands og Ísland yrði áfram eins og það er. En það er ekki raunin. Það er ekki raunhæft, frú forseti. Þá segi ég enn og aftur: Eitt þróunarland í Afríku verður með fleiri íbúa eftir 40 ár, það er ekki lengra en það, innan við 40 ár, 38 ár, en nemur öllum íbúafjölda Evrópusambandsríkjanna samanlagt. Og þetta var á þeim tíma þegar Bretland var hluti af Evrópusambandinu. Við þurfum að nálgast þetta mál út frá staðreyndum og því hvernig er best að bregðast við til að gera sem mest gagn. En aftur lendi ég í því, frú forseti, að vera rétt að komast af stað með samhengi hlutanna þegar tíminn klárast. Því bið ég yður að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að tengja saman með hvaða hætti réttaráhrif alþjóðlegrar verndar eru römmuð inn samkvæmt reglugerð um útlendinga, nr. 540/2017, með tilliti til þess hvernig nálgunin er í frumvarpinu sem hér liggur fyrir í tengslum við þessa fyrirséðu samræmdu móttöku með samræmdum réttindum allra hópa. Með leyfi forseta, þá segir í 31. gr. reglugerðar um útlendinga, nr. 540/2017, um réttaráhrif alþjóðlegrar verndar: „Öllum einstaklingum sem koma til landsins í boði íslenskra stjórnvalda skv. 43. gr. laga um útlendinga,“ - það sem við köllum í daglegu tali kvótaflóttamenn - „sem og þeim er hafa fengið dvalarleyfi á grundvelli 73. og 74. gr. sömu laga, skal standa til boða að fá fræðslu og ráðgjöf um réttindi og skyldur og helstu upplýsingar um íslenskt samfélag, þar á meðal upplýsingar um atvinnutækifæri, húsnæðismál, íslenskukennslu og menntun almennt. Þessum einstaklingum skal standa til boða aðstoð við að tengjast því sveitarfélagi sem þeir hyggjast setjast að í.“ Ástæðan fyrir að ég nefni þetta er að hérna sýnist mér þegar vera til skapalónið að þeim markmiðum sem texti frumvarpsins gengur út á að teikna upp en síðan er skautað fram hjá því í fyrirliggjandi frumvarpi að önnur réttindi fylgja þarna með, sem eru, eins og ég hef komið inn á áður, sérstaklega tilgreind í 15. gr. viðmiðunarreglna flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks. Þar er býsna mikill munur á ef við horfum til þess með hvaða hætti þessir hlutir eru útlistaðir, annars vegar í reglugerð um útlendinga og hins vegar í öðrum gildandi rétti. Það sem ég hef enn sem komið er ekki skilið er með hvaða hætti kostnaðarmat þessa frumvarps er teiknað upp sem segir efnislega að frumvarpið hafi engin áhrif á kostnað á neinum stað í kerfinu nema af þeim þremur starfsmönnum sem ætlunin er að bæta við hjá Fjölmenningarsetri. Það auðvitað stenst enga skoðun. Markmiðin sem eru tilgreind í frumvarpstextanum sjálfum eins og segir í kaflanum um meginefni þess, eru, með leyfi forseta: „… Fjölmenningarsetur veiti sveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf í tengslum við móttöku einstaklinga með vernd. Þá er Fjölmenningarsetri falið að halda utan um boð móttökusveitarfélaga um búsetu og þjónustu byggð á þeim upplýsingum sem fyrir liggja og með tilliti til ákveðinna þátta, svo sem möguleika á námi, aðgangs að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifæra og samgangna.“ Þetta eru allt sömu þættir og eru útlistaðar í þeirri grein sem ég las hér upp úr reglugerð um útlendinga, sem hefur verið í gildi síðan 2017, þannig að það er ekki eins og þessi farvegur sé ekki til staðar. Þessi ofuráhersla á að þetta frumvarp sé samþykkt með þeim hætti sem hér liggur fyrir fær mann til að gruna að það sé talið að þarna náist eitthvað fram í kaupbæti, til viðbótar við það sem er útlistað í texta frumvarpsins. Í ræðu hæstv. ráðherra, en ég verð að viðurkenna að ég þyrfti að fletta því upp hvort það var núverandi ráðherra málaflokksins eða sá sem mælti fyrir málinu á síðasta þingi, talaði hann á þeim nótum að það væri nú þegar tilraunaverkefni í gangi með þetta verklag á nokkrum stöðum og að ætlunin væri að leggja mat á með hvaða hætti þau tilraunaverkefni hefðu gengið eftir. Það væri auðvitað áhugavert að fá útlistun á því hvernig þessum tilraunaverkefnum hefur undið fram síðan þessi ræða var flutt. En þetta segir auðvitað að það er vandalaust að ná fram þeim markmiðum sem tilgreind eru í meginefni greinargerðarinnar með allt öðrum hætti heldur en þessari miklu útvíkkun á réttindum þeirra fjögurra hópa sem eru taldir upp í stafliðum a, b, c og e í 2. gr. frumvarpsins. D-liðurinn sem ég sleppti þarna í upptalningunni eru einstaklingar sem íslenska ríkið hefur boðið að setjast að hér á landi í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Virðulegur forseti. Ég er hér í miðjum klíðum með þetta efnisatriði og verð að biðja forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég hef verið að nefna hér dæmi um fólksfjölgun í þróunarríkjum í samanburði við Vesturlönd til að undirstrika að þetta stóra og mikilvæga viðfangsefni sem flóttamannastraumurinn er muni einungis vaxa og það kalli þá á þau viðbrögð af okkar hálfu að við nýtum það fjármagn sem við höfum og þau tækifæri sem við getum veitt með sem skynsamlegustum hætti. Ég tók sérstaklega dæmi af Nígeríu, frú forseti. Það mætti nefna mörg önnur lönd. Ég valdi fyrst og fremst eitt land vegna þess að það er það land þaðan sem flestir hafa komið til Evrópu á síðustu árum í leit að betra lífi eða hæli. Í þessum löndum, þar með talið Nígeríu, á sér stað alveg gríðarleg uppbygging og ég held, eins og ég gat um í ræðu í gær, að margir Vesturlandabúar séu haldnir dálitlum fordómum gagnvart þróunarlöndunum og ímyndi sér að ástandið þar sé einhvern veginn miklu vanþróaðra en það þó er, til að mynda í borgum eins og Lagos sem ég nefndi. Í Nígeríu eiga yfir 90% farsíma og landið er ríkt af auðlindum. Þeir eiga olíu- og gasauðlindir eins og frændur okkar Norðmenn - og hugsanlega Íslendingar þó að ekki megi ræða það. En þegar íbúum landsins fjölgar sem nemur öllum íbúum Noregs á hverju einasta ári, en sú er raunin í Nígeríu, þá er ekki eins mikið til skiptanna og í Noregi, fyrir utan það að afraksturinn skilar sér ekki alltaf í sameiginlega sjóði. Svoleiðis að fólksfjölgunin er mikil og um leið er uppbygging mjög mikil. Í Lagos er verið að byggja nýjan borgarhluta, Eko Atlantic city er hann kallaður, og áhugasamir geta skoðað myndir af þessum borgarhluta og áformunum þar á heimasíðu minni sigmundurdavid.is. Þetta er gríðarlega stór borgarhluti með skýjakljúfum sem minna kannski helst á Dúbaí. Gert er ráð fyrir að íbúar í þessu nýja hverfi, þessum nýja borgarhluta, verði á bilinu 250–400.000, álíka og á Íslandi öllu, en íbúafjöldinn í þessu nýja hverfi jafngildir fjölgun íbúa í Lagos á aðeins 6–9 mánuðum. Á 6–9 mánuðum fjölgar íbúum borgarinnar það mikið að það nemur öllum væntanlegum íbúum þessa nýja stóra hverfis. Ef við víkjum þá aðeins frá Nígeríu til að fá annan samanburð þá kannast kannski ekki margir Íslendingar við borgina Blantyre - ég veit ekki hvort ég beri þetta rétt fram, frú forseti - en við næstu aldamót er því spáð að íbúar þeirrar borgar verði orðnir 57 milljónir, margfalt fleiri en í nokkurri evrópskri borg, hvort sem það er nú eða þá, en þessi borg, Blantyre, er næststærsta borgin í Malaví. Malaví þekkja Íslendingar eflaust margir. Þar höfum við sinnt þróunarstarfi en höfuðborg landsins, Lílongve, verður enn stærri. Blantyre verður 57 milljóna manna borg en höfuðborgin Lílongve verður sem sagt enn stærri. [[Forseti hringir.]] Frú forseti. Enn hendir það mig að vera rétt að komast á skrið, komast af stað, setja hlutina í samhengi, og þá er tíminn útrunninn. Því bið ég yður að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Það eru atriði sem ég kom inn á síðastliðna nótt sem mig langar aðeins að ramma inn aftur fyrir þá sem fylgjast með núna að degi til. Ég held að hluti röksemda fyrir því að málið sé tekið inn á þessari stöku viku á milli þinghléa sé það ástand sem er uppi í Úkraínu, mikill fjöldi flóttamanna sem þaðan kemur þessar vikurnar. Enginn velkist í vafa um mikilvægi þess að taka vel á móti þeim sem flýja átök í heimalandi sínu og ég heyri ekki annað en að í öllum meginatriðum hafi það sem betur fer tekist vel hingað til, og er það vel. Í því samhengi verð ég að gera athugasemdir við að sú staða sem þar er uppi, það flæði flóttamanna sem þaðan kemur þessar vikurnar, sé notuð sem rök fyrir því að flýta þurfi þessu tiltekna máli í gegn sem gengur út á það að auka langtímaaðlögun þeirra sem fá vernd hér með það fyrir augum að viðkomandi aðilar setjist hér að til lengri tíma. Sem betur fer er það þannig að flestir þeir sem nú flýja Úkraínu ætla sér eins fljótt og mögulegt er að snúa til baka þó að enginn okkar viti í hve langan tíma þær hörmungar munu standa yfir. En það vandamál sem þar er verið að glíma við er allt annars eðlis en langtímafyrirkomulag málefna fólks í leit að vernd hér á Íslandi. Ég held því að við verðum að nálgast þau mál er snúa að Úkraínu og flóttamannastraumi þaðan sem algerlega sértækt mál, algerlega sérstakt, og ekki blanda því saman við þetta púsl í heildarstefnumótun sem felst í lögum um málefni innflytjenda. Það er allt annars eðlis, þau markmið er snúa að því að tryggja langtímaaðlögun þeirra sem hingað sækja og hér fá vernd, en það markmið að veita raunverulega bráðaaðstoð þeim mikla fjölda sem hingað kemur núna frá Úkraínu. Ég nefndi hér í fyrri ræðu að væntanlega væri einhvers staðar á færibandi ráðuneytisins þingsályktunartillaga í vinnslu sem send var í samráðsgátt stjórnvalda síðastliðið vor og kláraði meðferð þar í september 2021. Þegar ég leitaði á netinu sá ég að þessari þingsályktunartillögu ráðherra hafði verið dreift 1. apríl sl. en ekki hefur verið mælt fyrir henni enn sem komið er. Það kemur mér því á óvart ef það er eitthvert vit í því, eins og virðist vera ætlan ráðherra, að slíta þessi mál í sundur. Fljótt á litið slær það mig þannig að hér sé um öfuga röð hluta að ræða, þ.e. að klára þetta mál áður en þingsályktunartillagan sem rammar inn stærri myndina er afgreidd, hvað þá mælt fyrir henni. Í því ljósi held ég að það blasi við að skynsamlegt sé að geyma þetta mál fram yfir það hlé sem fram undan er á þingstörfunum og gefa nefndasviði, hvort sem það væri fjárlaganefnd eða hv. allsherjar- og menntamálanefnd, tækifæri til að greina þær tölur sem hér er kallað eftir upplýsingum um. Eins og þetta liggur fyrir núna þá er verið að gera þetta með töluvert miklum handarbakavinnubrögðum. Ég ætla nú, af því að tíminn styttist hjá mér í þessu ræðuslotti, að koma inn á téða reglugerð sem var dreift hér 1. apríl sl. í næstu ræðu minni. Virðulegur forseti. Ég óska eftir því að vera settur aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég hef verið að fara yfir þær miklu breytingar sem hafa átt sér stað í heiminum á undanförnum áratugum og munu eiga sér stað í fyrirsjáanlegri framtíð. Ég benti á það í ræðu áðan að borg sem fáir könnuðust við í Malaví, Blantyre, yrði 57 milljóna manna borg í lok þessarar aldar og höfuðborgin Lílongve yrði enn þá stærri. Á sama tíma er það ljóst að fólksfjöldinn sem mun vilja leita sér að betri lífskjörum mun aukast mjög mikið jafnt og þétt, ár eftir ár, áratug eftir áratug. Það kallar á forgangsröðun af okkar hálfu, annars vegar við að hjálpa þessum löndum, þróunarlöndunum, að byggja sig upp, gera hvað við getum til að verja þar mannréttindi en einnig að auka hagsæld. En það mun engu að síður ekki draga úr, alla vega ekki næstu áratugina, úr fjöldanum sem mun leita annað. Þvert á móti, eins og ég rakti hér áðan, mun hann aukast. Svoleiðis að innan eins mannsaldurs mun heimurinn breytast mjög mikið og úrlausnarefnin verða mjög stór og munu kalla á það að viðbrögðin séu metin út frá innihaldi og staðreyndum en ekki þeirri yfirborðsmennsku sem því miður einkennir stjórnmálin allt of mikið nú til dags. Hvernig sem þróunin verður nákvæmlega þá er alla vega ljóst að hún mun hafa mjög veruleg áhrif á umhverfismál, öryggismál, efnahagsmál og fjölmargt annað. Það jafnvægi sem hefur ríkt mun víða raskast. Annað er óhjákvæmilegt. Hættan sem því fylgir er auðvitað sú að það leiði til átaka innan ríkja eða á milli þeirra. Áttum okkur á því að stríð milli til að mynda landa eins og ég hef nefnt og annarra landa eða innan slíkra landa með slíkan gríðarlegan fólksfjölda, ég tala nú ekki um með nútímavopnum, gætu falið í sér meiri hrylling en maður vill reyna að ímynda sér. En hvort sem tekst að koma í veg fyrir slíkt eða ekki þá er a.m.k. ljóst að fólksflutningar milli heimshluta munu bara aukast og við þurfum að taka mið af því. Það hefur því verið áhyggjuefni að sjá nú þegar, þrátt fyrir það sem mætti kannski kalla tiltölulega lítinn fjölda þótt hann sé nú töluverður, en tiltölulega lítill í samanburði við það sem er í vændum, hefur hann valdið mjög verulegu álagi á til að mynda stjórnvöld í Evrópuríkjum og skapað óróa innan þeirra landa. Þau mega ekki við meiru af því og vandamál Evrópusambandsins eru nú fleiri en svo að ég ætli að verja miklum tíma í þessari umræðu í að rekja þau. En þessi fyrirsjáanlega þróun er þó áminning um mikilvægi þess að menn fari að taka sér tak í Evrópu, í evrópskum stjórnmálum. Og hvað á ég við með því? Jú, það sem ég er sífellt að hamra á hér, að menn leyfi sér að ræða staðreyndir og innihald og sníða lausnir að raunveruleikanum því að við þurfum á því að halda, við höfum þurft á því að halda og við munum enn frekar þurfa á því að halda en nú er í framtíðinni. Þess vegna veldur það manni áhyggjum að sjá að íslensk stjórnvöld kasti fram frumvarpi sem virðist vera vanhugsað, svo ekki sé meira sagt. Og þrátt fyrir að það sé að birtast hér enn á ný eftir nokkrar tilraunir hafa menn ekki enn haft fyrir því að svo mikið sem reikna fjárhagsleg áhrif af því. Einhverjum kann að þykja óviðeigandi yfir höfuð að reikna fjárhagslega áhrif af málum sem snúa að því að aðstoða fólk. En það er því miður, frú forseti, nauðsynlegt til að við getum nýtt fjármagnið sem best til að hjálpa sem flestum og hjálpa þeim sem þurfa mest á hjálpinni að halda. En þess sést hvergi stað í þessu frumvarpi ríkisstjórnarinnar. Frú forseti. Mér finnst tíminn alltaf líða hraðar og hraðar, en fyrir vikið bið ég yður að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég varð mér úti um útprentað eintak af tillögu um þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2022–2025, sem var dreift hér á Alþingi 1. apríl sl. en hefur ekki verið mælt fyrir. Ég þakka starfsfólki þingfundaskrifstofu fyrir snaggaraleg viðbrögð við að útvega mér þetta plagg. Um er að ræða þingsályktunartillögu sem er grunduð á þeirri stefnu sem formuð var í skýrslu sem ég nefndi hér áðan, sem var frá 2019 og er einmitt vísað til í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar. Ég verð að ítreka það sem ég sagði í síðustu ræðu minni að röð hlutanna er svolítið skrýtin að mér þykir. Ég hefði talið borðleggjandi að þessi þingsályktunartillaga yrði samþykkt áður en það frumvarp sem hér er til umfjöllunar verður samþykkt og hún hlýtur allra hluta vegna að liggja til grundvallar heildarsýn í málaflokknum sem um ræðir. Þetta plagg er 35 blaðsíður og mig langar að grípa niður á bls. 33, í kafla sem heitir Um flóttafólk. Þar segir í lið 5.1, um samræmda þjónustu við flóttafólk og þá sem hlotið hafa alþjóðlega vernd, með leyfi forseta: „Sífellt fleiri einstaklingar og fjölskyldur neyðast til þess að flýja heimalönd sín vegna ofsókna og stríðsátaka. Samhliða því óska fleiri einstaklingar eftir alþjóðlegri vernd á Íslandi. Þar til fyrir skemmstu kom mikill meiri hluti þeirra einstaklinga sem fengu alþjóðlega vernd á Íslandi í gegnum Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna í boði stjórnvalda, svokallað kvótaflóttafólk. Flóttafólk sem kemur á eigin vegum til landsins var áður fámennur hópur en hefur farið ört vaxandi undanfarin fimm ár. 87% þeirra sem fengu vernd á Íslandi árið 2019 voru einstaklingar sem komu á eigin vegum. Nokkur munur hefur verið á þjónustu við þessa tvo hópa en í megindráttum felst sá munur í því að ríkissjóður greiðir starfsmannakostnað sveitarfélaga vegna þjónustu við kvótaflóttafólk á fyrsta árinu en ekki vegna þeirra sem koma á eigin vegum, og sveitarfélög útvega leiguhúsnæði þegar um ræðir kvótaflóttafólk en aðrir þurfa að finna sér húsnæði sjálfir. Unnið hefur verið að því að jafna og samræma þjónustuna við allt flóttafólk og er nú verið að hefja innleiðingu á reynsluverkefni til 12 mánaða um samræmda móttöku flóttafólks hjá áhugasömum sveitarfélögum. Verkefnið verður metið og þær breytingar innleiddar sem þörf er á.“ Þetta segir hér í kaflanum um flóttafólk. Þetta sýnir okkur auðvitað þá grundvallarbreytingu sem er ætlunin að ná fram hvað varðar skyldur ríkisins við þá sem hingað sækja vernd. Það getur ekkert misskiljist þó að reynt sé að tipla á tánum í kringum það í texta í frumvarpinu sjálfu, þetta er bara teiknað upp hér með mjög einföldum og skýrum hætti í þessari þingsályktunartillögu. Eins og segir hér aftur, með leyfi forseta: „Nokkur munur hefur verið á þjónustu við þessa tvo hópa en í megindráttum felst sá munur í því að ríkissjóður greiðir starfsmannakostnað sveitarfélaga vegna þjónustu við kvótaflóttafólk á fyrsta árinu en ekki vegna þeirra sem koma á eigin vegum, og sveitarfélög útvega leiguhúsnæði þegar um ræðir kvótaflóttafólk en aðrir þurfa að finna sér húsnæði sjálfir.“ Þetta kann að hljóma sakleysislega en þetta er meiri háttar breyting. Ef við sjáum fyrir okkur, bara umræðunnar vegna og horfum til nýlegra talna, að það séu um 500 einstaklingar á ári sem koma hingað til lands á eigin vegum, sem sagt ekki undir formerkjum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, þá eru það 500 einstaklingar á ári sem fá þarna rétt til 12 mánaða aðstoðar á húsnæðismarkaði og slík aðstaða verður ekki hrist fram úr erminni. Það blasir við. Það virðist vera að verið sé að reyna að ná fram þessum grundvallarbreytingum á móttökukerfi flóttamanna með miklum viðbótarskyldum á hið opinbera. Það er reynt að gera það [[Forseti hringir.]]með einhverjum leynitrixum. Ég kem betur inn á þetta í næstu ræðu, tíminn er svo stuttur núna. Ég bið virðulegan forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég hef að undanförnu reynt að setja þetta viðfangsefni í samhengi og ætla að ljúka þeim kafla ræðuhaldanna með því að vitna í vefsíðuna sigmundurdavid.is, með leyfi forseta. Þar segir, í grein um þessi mál: „Fólk mun ekki hætta að nýta þau tækifæri sem það telur að því bjóðist til að bæta líkskjör sín og fjölskyldna sinna. […] Sókn fólks í betri kjör fyrir sig og sína er eðlileg og hún mun halda áfram. Sú þróun hjálpar hins vegar ekki raunverulegum flóttamönnum. Þeir eru margir og þeir þarfnast mikillar aðstoðar. Stefnu- og framtaksleysi Evrópuríkja og ESB í bland við stórvarasama hvata mun ekki hjálpa fólki til lengdar. Á næstu árum og áratugum mun þurfa að aðstoða mikinn fjölda flóttamanna og takast um leið á við gríðarlega stór viðfangsefni sem fylgja breyttum heimi. Stærstu viðfangsefni samtímans munu ekki hverfa ef menn tala ekki um þau. Þau munu bara stækka og verða erfiðari viðureignar því síðar sem tekist er á við þau. Til að byrja með þarf stefnu. Ef stjórnmálamenn, embættismenn, fjölmiðlar, fræðimenn og aðrir sem hafa það hlutverk að ræða lausnir, horfa til framtíðar og móta stefnu þora ekki að ræða stærstu úrlausnarefni samtímans (nema með innihaldslausum frösum) eru þeir að eftirláta öfgamönnum umræðuna og lausnirnar. Ef það gerist er ólíklegt að heimurinn haldi áfram að batna.“ Ég veit ekki hvort þingmenn danskra jafnaðarmanna hafa fylgst með skrifum á þessari vefsíðu, sigmundurdavid.is, en þeir hafa a.m.k. svarað þessu kalli og reyndar verður að viðurkennast að þeir hafa verið í umræðu um þessi mál núna í nokkur ár og eru orðnir leiðandi, þessir dönsku jafnaðarmenn, í umræðu um málaflokkinn í Evrópu, á ýmsan hátt. Við sáum nýjasta dæmið þegar Bretar ákváðu að fara þá leið sem fyrst var velt upp af dönskum jafnaðarmönnum og farið að skoða, að koma á móttökumiðstöð í Afríkuríkinu Rúanda. Stefna danskra jafnaðarmanna í þessum málaflokki er yfirgripsmikil. Hún er úthugsuð og tekur á málinu í heild, annað en segja má um stefnu margra stjórnmálaflokka, þar með talið flokkanna í ríkisstjórn Íslands á þessu sviði. Ég held því að það sé tilefni til að fara yfir stefnu danskra jafnaðarmanna í þessum málaflokki og hyggst ég nú gera það. Í Danmörku hefur hælisumsóknum fækkað mjög verulega á undanförnum árum eða um 90%. Hælisumsóknum í Danmörku hefur fækkað um 90% frá árinu 2015. Það er vegna nýrrar nálgunar þarlendra stjórnvalda á þennan málaflokk sem snýst ekki um að við eigum að hætta að aðstoða fólk heldur að beina því í réttan farveg og gera það af meira öryggi og skynsemi. Covid-árið 2020 voru hins vegar afgreiddar 585 hælisveitingar á Íslandi á meðan allt var meira og minna lokað vegna heimsfaraldurs. Það var hlutfallslega nífalt meira en í Danmörku. Ég hef áður nefnt að hælisumsóknir hafi fyrir upphaf faraldursins verið orðnar sexfalt fleiri á Íslandi hlutfallslega en í Danmörku og Noregi en eftir að faraldurinn hófst hefur þessi skekkja aukist enn og þegar litið er til afgreiddra umsókna á þessu Covid-ári, 2020, voru þær hlutfallslega nífalt fleiri á Íslandi en í Danmörku. Það er afleiðing þeirra skilaboða sem íslensk stjórnvöld senda frá sér og þeirra skilaboða sem dönsk stjórnvöld senda frá sér. [[Forseti hringir.]] En, frú forseti, þetta var bara inngangurinn að stefnu danskra jafnaðarmanna svoleiðis að ég verð að biðja yður að setja mig aftur á mælendaskrá svo ég geti komist að meginefninu.
Frú forseti. Hún er eiginlega ekki boðleg, sú staða sem við erum í við umræðu um þetta mál, að allir fulltrúar stjórnarflokkanna sem að þessu máli koma hafi stokkið í skjól. Ég áttaði mig á því að það væri ekki nema einn þingmaður stjórnarflokkanna allra sem hefði tekið þátt í umræðu um þetta mál, hv. þm. Jódís Skúladóttir, og hún tók mögulega þátt í umræðunni vegna þess að hv. þingmaður gat ekki annað, verandi framsögumaður nefndarálits meiri hluta nefndarinnar. Síðan hefur enginn sést í þessari 2. umr. Í þessu ljósi fletti ég upp fyrri umræðu um þetta mál og þar tóku til máls þrír þingmenn stjórnarflokkanna. Það var Guðmundur Ingi Guðbrandsson, hæstv. ráðherra, sem mælti fyrir málinu. Það var hv. þm. Birgir Þórarinsson og hann kemur varla í umræðuna í dag, verandi með hinn góða varaþingmann, Ernu Bjarnadóttur, hér á þingi fyrir sína hönd. Síðan er það áðurnefndur hv. þm. Jódís Skúladóttir, sem er framsögumaður málsins. Þetta er nú allur herinn sem hefur komið hér til að reyna að útskýra hvað í þessu máli felst. Og þegar maður finnur að mörgu leyti betri útskýringu á áhrifum málsins í þingsályktunartillögu sem ekki er búið að mæla fyrir og var dreift á þinginu 1. apríl sl., heldur í texta frumvarpsins sjálfs, þá er þingmönnum nokkur vorkunn að þurfa að rekja sig í gegnum flækjustigið í málinu. Það er algerlega augljóst að það er verið að reyna að komast eins létt frá því að veita upplýsingar og nokkur kostur er. Það eru eflaust einhverjir þingmenn stjórnarflokkanna með kveikt á sjónvarpinu hjá sér á skrifstofum sínum, en mér þykir ekki rismikið hjá hv. þingmönnum að láta ekki sjá sig við þessa umræðu þegar orðið er alveg ljóst að kostnaðarmat frumvarpsins er tóm vitleysa. Kostnaðarmatið tekur bara á algjöru aukaatriði í heildarmyndinni, algjöru aukaatriði. Kannski þingmenn stjórnarflokkanna ætli sér að stinga höfðinu í sandinn og vona að vandamálið hverfi með þeirri nálgun, það læra börnin sem fyrir þeim er haft, það hefur svo sem verið tilhneiging hjá ýmsum forystumönnum ríkisstjórnarinnar undanfarið að láta ekki ná í sig þó að ástæðurnar geta auðvitað verið mismunandi. En það er algerlega óboðlegt að þingmenn meirihlutaflokkanna, ég vil sérstaklega segja þingmenn Sjálfstæðisflokksins, sem segjast alla jafna vera varðmenn skattpeninga og þess að fara vel með, komi ekki hingað og eigi orðastað við okkur sem stöndum í þessari umræðu og gagnrýnum það hvernig þetta mál er sett fram og reyni að færa einhver rök fyrir því að sá sem hér stendur sé að misskilja þetta. Ég held að það sé auðvitað þannig að væri það staðan, þá væri einhver mættur fyrir löngu síðan til að útskýra að þetta væri allt tóm vitleysa sem við erum að fara með hérna. En þegar maður les texta tillögunnar til þingsályktunar, sem liggur fyrir án þess að hafi verið mælt fyrir henni, þá bara blasir við hvert markmiðið er hérna. Það er alveg galið að við séum með eitthvað þar sem þyrfti að vera þríþætt kostnaðarmat: eitt sem gengur út á að verðleggja stólana og skrifborðin og þrjá starfsmenn sem á að ráða til Fjölmenningarseturs. Það er gert: 40,8 milljónir á ári plús smávægilegur einskiptiskostnaður í byrjun. En síðan er tveir stóru þættirnir sem einhverju máli skipta látnir liggja á milli hluta, annars vegar kostnaðurinn af því að færa þessa stóru hópa, sem í þingsályktunartillögunni segir að séu 87% umsækjenda undanfarin fimm ár, 87%, þetta eru næstum því allir, úr því regluverki sem núgildandi lög segja til um yfir í það að njóta réttinda á sama grundvelli og kvótaflóttamenn sem koma hingað í gegnum samstarf við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. - Velkomin í sal og velkomin á þing, hv. þingmaður. [[Gripið fram í: Áhugaverð umræða.]]Ég veit það. Gaman að þú sért komin til að taka þátt í henni. [[Forseti hringir.]] Virðulegur forseti. Nú er tími minn búinn og ég verð að biðja um að vera settur aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég hafði boðað það að ég ætlaði að hefja yfirferð yfir stefnu danskra jafnaðarmanna í hælisleitendamálum en ég held að hún sé mjög gagnleg fyrir íslensk stjórnvöld nú þegar við leitum lausna til að hjálpa sem flestum þeirra sem þurfa mest á hjálp að halda. Þegar ég hlýddi á ræðu hv. þm. Bergþórs Ólasonar hér áðan þá kviknaði hins vegar aðeins í mér hvað varðar pólitíska nálgun íslenskra stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar, á þennan málaflokk. Það vekur auðvitað mikla furðu að sjá að við séum hér að ræða þetta mál í 2. umr., mál sem felur í sér grundvallarstefnubreytingu íslenskra stjórnvalda, þar sem þau færa sig frá þeirri stefnu sem Norðurlöndin eru að færast í áttina að og fara í þveröfuga átt. Við ræðum þetta mál á sama tíma og Sjálfstæðismenn treysta sér ekki til að setja eigið útlendingafrumvarp á dagskrá, mál sem fyrst kom fram í tíð þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríðar Á. Andersen, en hefur nú verið útþynnt töluvert að því er mér skilst. Verður fróðlegt að heyra umræðuna ef hún fer einhvern tímann fram. En þingmenn Sjálfstæðisflokksins treysta sér ekki til að setja eigið mál á dagskrá, taka frekar þetta mál Framsóknarflokksins og Vinstri grænna, held ég mér sé óhætt segja, en sitt eigið. Þeir eru ekki bara að gefa Framsóknarflokknum sæti í borgarstjórn í miklum mæli heldur eru þeir líka að eftirláta þeim dagskrárvald hér á þinginu. Þetta er kannski svolítið lýsandi fyrir stöðuna innan ríkisstjórnarinnar þessa dagana, stöðu Sjálfstæðisflokksins gagnvart hinum flokkunum. Það virðist eins og Sjálfstæðismenn séu fyrst og fremst orðnir fegnir að fá að vera með. Svo heyrðum við fyrr í dag að ráðherrar ræða saman og hafa uppi miklar viðvaranir um eigin áform en framkvæma þau samt án þess að upplýsa þingið um það. Þetta kann að vera eitt þeirra mála sem einhverjir ráðherrar hafa rætt sín á milli og varað við en hafa ekki látið bóka neitt og gera ekki neitt með það þangað til að það verður orðið of seint. En að betri leið og víkur þá sögunni að stefnu danskra jafnaðarmanna í málefnum hælisleitenda. Fyrst smáviðbót, frú forseti, varðandi aðdragandann. Fyrri ríkisstjórn í Danmörku hafði verið með það sem kallað var harða stefnu í þessum málaflokki og m.a. innleitt löggjöf sem mér þótti nú eiginlega brot á mannréttindum - ekki eiginlega, mér fannst þetta ekki hægt. Dönsk stjórnvöld ákváðu á sínum tíma, og auglýstu í miðlum í Miðausturlöndum, að hælisleitendur sem kæmu til Danmerkur myndu þurfa að afhenda megnið af eigum sínum ef þær væru umfram eitthvað ákveðið viðmið, skartgripi, peninga og hvað annað. Auðvitað má ætla að aldrei hafi staðið til að taka eigur af fólki. En hvers vegna voru þeir þá að þessu? Jú, það var til þess að beina straumnum annað en til Danmerkur. En þá að viðbrögðum jafnaðarmanna sem hafa mótað mjög heildstæða stefnu byggða á arfleifð flokksins, á pólitískri arfleifð danskra sósíaldemókrata í 40 ár, eins og ég mun hugsanlega fara yfir hér síðar í dag þegar ég fer yfir aðdragandann og söguna á ítarlegri hátt. Þetta er stefna sem mikil vinna hefur verið lögð í, stefna sem er úthugsuð. Það er fullt tilefni fyrir íslensk stjórnvöld að setja sig inn í þessa stefnu og því finnst mér óhjákvæmilegt, í samhengi við umræðu um þetta mál, annað en að fara stuttlega yfir þessa stefnu. Ég mun svo kannski síðar, ef tími gefst til, fara nánar út í smáatriði Það sem ég hef gert er að ég hef skrifað þessa stefnu upp á íslensku, þýtt hana yfir á íslensku. Þingmálið er íslenska og sjálfur myndi ég ekki skilja hvað ég væri að segja ef ég ætlaði að reyna að lesa þetta á dönsku, nema að einhverju leyti. [[Forseti hringir.]]
Svona er þetta.
Frú forseti. Ég var rétt við það að hefja lesturinn en svona er þetta. Ég bið hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Mig langar aðeins að halda áfram og gagnrýna þingmenn stjórnarflokkanna fyrir að taka ekki þátt í umræðunni en það má auðvitað vera að þetta sé hluti af pakkanum sem ríkisstjórnarflokkarnir semja um. Síðustu tvö þing átti Framsóknarflokkurinn að fá þetta mál sem hluta af sínum pakka en það gekk ekki eftir. Nú er þetta einhvern veginn orðið hluti af pakka Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs án þess að neitt hafi breyst efnislega í málinu á milli þinga. Ég er hreinlega að reyna að átta mig á því hvert eignarhaldið á málinu er nema ef vera skyldi að það væri bara kerfið sem væri einhvern veginn að reka þetta mál áfram. Miðað við athugasemdirnar sem hefur verið lýst hér frá Persónuvernd o.fl. - lítið er gert með athugasemdir, mjög ígrundaðar og ákveðnar, sem komu fram í byrjun árs 2000, ekkert hefur verið gert með þær rúmum tveimur árum síðar og tveimur framlagningum síðar - þá spyr maður: Hver er það sem keyrir þetta mál áfram? Það vill enginn verja það, enginn, nema bara þeir sem beinlínis geta ekki annað en mætt. Það hafa þrír stjórnarliðar mætt í þessa umræðu samanlagt, í 1. og 2. umr. Það er ráðherrann og hann á erfitt um vik að mæta ekki, hann hélt eina ræðu. Hv. þm. Jódís Skúladóttir, framsögumaður nefndarálits meiri hlutans, hefur haldið tvær ræður og hv. þm. Birgir Þórarinsson hélt eina ræðu í fyrri umferð og fór í andsvör sem lýstu ekki beinlínis mikilli hugarró yfir efni og áhrifum frumvarpsins, svo að vægt sé til orða tekið. Hver er að keyra þetta áfram? Hæstv. núverandi ráðherra fékk þetta bara í fangið. Það hefur ekkert verið gert með málið síðan hæstv. ráðherra tók, fyrir nokkrum mánuðum, við hinu nýja ráðuneyti sem hann situr í. Er þetta eitthvert fullkomið kerfismál sem svona mikið er lagt undir að klára en kerfið, sem ætlast til þess hverju sinni að mótaðilinn standi sína plikt hvað form varðar, ætlar sér að komast upp með einhverja sýndarmennsku í tengslum við kostnaðarmat málsins? Ég eiginlega verð að hvetja ykkur, ágætu þingmenn í Sjálfstæðisflokknum, sem horfið á skjánum í skrifstofum ykkar, til að koma og fara yfir þetta með okkur sem hér erum. Það sama má segja um þingmenn Framsóknarflokksins. Það hefur enginn Framsóknarmaður komið í ræðu í þessu máli, hvorki við 1. umr. né við 2. umr. Þetta er flokkurinn sem mælti fyrir þessu máli, þeirra ráðherra, á síðasta og á þarsíðasta þingi en innvolsið í málinu virðist vera þeirrar gerðar að þingflokkur Framsóknarflokksins virðist vera algjörlega afhuga því. Enginn hefur tjáð sig um það. Hvernig getur þetta verið? Haldnar hafa verið fjórar ræður samanlagt í 1. og 2. umr. um málið sem hér er rætt um. Þrjár af þessum fjórum ræðum hafa verið fluttar af fulltrúum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, ein af ráðherranum sem mælti fyrir málinu og tvær af framsögumanni meiri hluta í nefndinni. Ein ræða er frá Sjálfstæðisþingmanninum Birgi Þórarinssyni. Við erum að tala um eina ræðu samanlagt í máli þar sem verið er að gjörbreyta því er snýr að móttöku hælisleitenda í íslenska kerfinu, eina ræðu samanlagt frá þingmönnum Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Ef maður væri í andsvari, ef slíkt væri mögulegt, myndi maður spyrja einhvern fyrirsvarsmanna þessara tveggja flokka hvort viðkomandi hefði einhverja skýringu á þessu. Þetta er ekki áhugaleysi, þetta er miklu frekar flótti frá málinu. Fólk þorir ekki að takast á við það að búið er að samþykkja eitthvað í einhverjum bjánaskap út úr þingflokki, og fyrst út úr ríkisstjórn, sem menn vilja fyrir alla muni ekki þurfa að [[Forseti hringir.]]lenda í að útskýra á seinni stigum vegna þess að málið gengur ekki upp eins og það er lagt fram.
Frú forseti. Ég var við það að hefja yfirferð yfir stefnu danskra jafnaðarmanna í þessum málum sem stangast algerlega á við það sem ríkisstjórnin er að leggja til hér. Ég verð nú að viðurkenna að ég er bara býsna spenntur að komast í þessa yfirferð af því að þetta er jákvætt. Hér eru lausnir. Ég myndi engu að síður gjarnan vilja fá gagnrýni á þessa stefnu því það er gagnlegt að fá gagnrýni. Ef þingmenn annarra flokka en Miðflokksins eru í salnum, eða ef þeir heyra í okkur einhvers staðar hér í húsinu eða í nærliggjandi húsum, þá hvet ég þá til að mæta hér og benda mér á veiku punktana í stefnu dönsku kratanna því það er gagn að því. Þá fáum við umræðu og getum hugsanlega gert hlutina enn betur. En það sem ég ætla að byrja á að gera er að fara yfir meginstefnuna, nokkurs konar samantekt á stefnunni í heild. Það sem ég hef gert er að þýða þetta yfir á íslensku. Reyndar er þetta ekki alveg bein þýðing því ég hef mildað þetta aðeins, ef svo má segja. Þetta er ekki eins afdráttarlaus eða hörð stefna og kratarnir dönsku birtu, ég milda þetta og laga að íslenskum aðstæðum. Eða ekki laga að íslenskum aðstæðum, dreg bara örlítið úr í orðavali og skipti orðinu Danmörk út fyrir Ísland þannig að menn sjái kannski meiri samhljóm með stöðunni hér. Þetta svo að segja bein þýðing, bara örlítið mildari útgáfa. Þegar ég er búinn að fara yfir þennan inngang þá sný ég mér að nokkrum tilteknum atriðum stefnunnar og þar er um beina þýðingu að ræða. Þar er ég bara að fara nákvæmlega yfir þetta eins og það birtist hjá dönsku krötunum. En fyrst þessi inngangsorð, með leyfi forseta: „Við þurfum sjálf að ráða því hversu mörgum innflytjendum við tökum á móti. Það getum við ekki nú. Það þarf að setja hámark á fjölda hælisleitenda og koma um leið á sanngjarnara og mannúðlegra hælisleitendakerfi. Það ætti ekki að vera hægt að leita „skyndihælis“ á Íslandi. Við munum þó áfram taka á móti kvótaflóttamönnum. Ísland er lítið land sem hefur tekist að byggja upp betra velferðarsamfélag en víðast hvar annars staðar.“ Nú minni ég virðulegan forseta á að þetta er danski textinn nema hvað ég hef sett Ísland inn í stað Danmerkur. „Á Íslandi er lögð áhersla á jafnrétti en um leið að hver og einn leggi sitt af mörkum. Gagnkvæmt traust er forsenda þeirrar samheldni og öryggistilfinningar sem einkennt hefur landið.“ - Það var nú mikið rætt hér fyrr í dag, mikilvægi trausts í stjórnmálum. „Þótt útlendingar séu velkomnir til Íslands skiptir sköpum að þeir verði hluti af samfélaginu. Það gerist ekki öðruvísi en að þeir hafi vilja til þess sjálfir. Þegar fólk flytur til landsins án þess að aðlagast samfélaginu dregur það úr samheldni. Núverandi innflytjenda- og hælisstefna skapar ekki aðeins vandamál fyrir Ísland, hún ýtir líka undir ofbeldisfullt og lífshættulegt óréttlæti þar sem óprúttnir mansalar hagnast gríðarlega á ógæfu annarra. Á undanförnum þremur árum hafa meira en 10.000 manns, þar með talið mörg börn, drukknað á Miðjarðarhafi við að reyna að komast til Evrópu. Mun fleiri verða fyrir ofbeldi og misnotkun á leiðinni. Konur eru neyddar í vændi, fjölskyldur í heimalandinu eru kúgaðar og fólk selt í þrælahald. Um leið hafa Vesturlönd vanrækt þá flóttamenn sem eru í mestri neyð. Nærumhverfinu hefur ekki verið sinnt sem skyldi. Undanfarin fjögur ár hafa Evrópulönd varið umtalsvert meira fjármagni en áður í úrvinnslu hælisumsókna fyrir þá sem hafa komist til landa álfunnar þótt stór hluti þeirra reynist vera förufólk sem á ekki rétt á hæli í Evrópu.“ Frú forseti. Ég sé að ég næ ekki einu sinni að fara yfir innganginn í þessari ræðu en held þá áfram hér á eftir og bið yður um að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég tók þátt í umræðum hér sem framsögumaður nefndarálits, mælti fyrir því í gær, og hafði uppi varnaðarorð um nokkur atriði frumvarpsins. Í fyrsta lagi langar mig aðeins - og ég nefndi þá í andsvari mínu þetta með vinnslu persónuupplýsinga. Ég hef raunverulegan áhuga á þessari gegndarlausu söfnun persónuupplýsinga um fólk í þessu landi, að ekki sé nokkur leið að gera nokkurn skapaðan hlut nema með rafrænum skilríkjum eða kennitölu, nema hvort tveggja sé. Ef ég má, með leyfi forseta, lesa aðeins upp úr greinargerð með frumvarpinu þá stendur hér: „Mikilvægt er að kveðið sé skýrt á um heimild Fjölmenningarseturs til upplýsingaöflunar og miðlunar þannig að stofnunin geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu, bæði hvað varðar aðstoð við flóttafólk en einnig til að geta veitt sveitarfélögum ráðgjöf og fræðslu. Sem dæmi um slíkar upplýsingar eru grunnupplýsingar um einstakling, þ.m.t. um menntun, fjölskylduhagi, fyrri atvinnuþátttöku og heilsufarsupplýsingar sem skipta máli varðandi þjónustuþörf.“ Til að tryggja að unnt sé að mæta þjónustuþörfum einstaklinganna þarf stofnunin jafnframt að geta unnið með viðkvæmar persónuupplýsingar og persónuupplýsingar sem geta talist viðkvæms eðlis, - er þetta ekki sami hluturinn, frú forseti? - m.a. upplýsingar um ástæður þess að einstaklingum er veitt vernd, um sálræn áföll, þjóðernisuppruna og heilsufar. Ég staðnæmdist við þetta með sálræn áföll. Það er fjarri því, frú forseti, að ég sé eitthvað að hafa þetta í flimtingum. Það sem ég er einfaldlega að segja er: Er þetta ekki eitthvað sem er sameiginlegt öllum sem koma hingað í erindum sem þessum? Eru ekki meiri líkur á því að þetta eigi við um alla eða öll þau sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd eða koma á forsendum þessa frumvarps, að þau þurfi á meðferð við sálrænum áföllum að halda? Það leiðir mig að næsta atriði. Jú, hér er talað fallegum orðum um að greina þjónustuþörf. Þá varð mér hugsað til þess að fjölmörg byggðarlög hringinn í kringum landið hafa tekið við flóttamönnum á undanförnum árum og gert vel, frú forseti. En miðað við framboð á þjónustu af þessu tagi á landsbyggðinni, hvernig eiga þessi sveitarfélög að geta sinnt þessu? Er það virkilega hugsunin með þessu að fólk sem kemur hingað til dvalar, m.a. á forsendum þessa frumvarps, muni einfaldlega hrúgast upp hérna í kringum höfuðborgarsvæðið? Er þetta í anda þess að dreifa álaginu eða stuðla að fjölbreytni í því hvar þetta fólk setur sig niður? Mér finnst eitthvað ekki ganga upp hérna og mér finnst nauðsynlegt að setja aðeins athyglina á þetta. Enn og aftur varnaðarorð gagnvart gegndarlausri söfnun á persónuupplýsingum, ég tala nú ekki um viðkvæmum persónuupplýsingum. Þar að auki: Verða þetta, þegar upp verður staðið, réttar upplýsingar? Ég veit það ekki. Ég gæti náttúrlega sagst hafa hin og þessi heilsufarsvandamál, ef ég ætlaði að taka mér búsetu í öðru landi, sem engar læknaskýrslur væru síðan til um til að staðfesta. Það er eitt. Ég er ekki að bera nein óheilindi upp á neinn, ég er bara að benda á þetta. Ég get ekki komið hingað upp öðruvísi en að þakka hv. þingmönnum Bergþóri Ólasyni og Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að ausa svona úr viskubrunni sínum yfir okkur, þó að ég sé nú búin að vera með þeim félögum nokkra stund og hafi orðið margs vísari. Kannski ef annarhvor þeirra myndi vilja dýpka þekkingu mína enn frekar: Er það sú mynd sem þeir mála upp í umræðunni um þetta mál að hér sé að verða til einhvers konar síða í heildsölubæklingi þeirra sem taka að sér að flytja flóttafólk hættuför, eins og yfir Miðjarðarhafið? Mig langar bara að fá það betur fram. Frú forseti. Í andsvörum í gær tók ég líka til máls um kostnað við frumvarpið. Með leyfi forseta vil ég ítreka þær áhyggjur mínar að þetta sé vanáætlað. Mér finnst það mikilvægt að mál sem koma fyrir hið háa Alþingi fái vandaða kostnaðargreiningu. Þó að ég sé nýgræðingur á þinginu og ekki með langa reynslu hef ég lengi fylgst með þingstörfum, fylgst með málum sem koma fram, gefið umsagnir og allt þetta. Mér hefur stundum virst vanta upp á þetta. Það finnst mér eiga við í þessu máli, að það sé tilefni til að ætla að kostnaður verði meiri en frumvarpið gerir ráð fyrir. Frú forseti. Ég er nú vön að vera stuttorð. Ég sé að ég á nóg eftir af ræðutímanum en ég fæ þá bara frekar að koma aftur ef ég finn þörf til þess.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ernu Bjarnadóttur fyrir prýðisgóða ræðu og þótt ekki væri með formlegum andsvarahætti þá kom fram vangavelta í ræðu hv. þingmanns er snýr að því hvort frumvarpið, hljóti það samþykki eins og það liggur fyrir, sé líklegt til að auka sókn þeirra sem gera sér neyð fólks að féþúfu til að kynna Ísland sérstaklega sem áfangastað í þeim misindistilgangi sem slíkir aðilar stunda. Ef við horfum á það með hvaða hætti innihaldi frumvarpsins sem hér er rætt um er raunverulega lýst í þingsályktunartillögunni sem ekki er búið að mæla fyrir en var dreift hér í þinginu 1. apríl sl. er algerlega augljóst að það sem er í þessu samhengi kallað púllfaktor, aðdráttarafl, er aukið. Það mun aukast með samþykkt þessa frumvarps. Eins og segir í þingsályktunartillögunni sem ekki er búið að mæla fyrir, þar sem borin er saman staða þeirra sem koma hingað á forsendum kvótaflóttamannakerfisins og síðan allra hinna sem koma á eigin vegum með einum eða öðrum hætti, með leyfi forseta: „Nokkur munur hefur verið á þjónustu við þessa tvo hópa en í megindráttum felst sá munur í því að ríkissjóður greiðir starfsmannakostnað sveitarfélaga vegna þjónustu við kvótaflóttafólk á fyrsta árinu en ekki vegna þeirra sem koma á eigin vegum, og sveitarfélög útvega leiguhúsnæði þegar um ræðir kvótaflóttafólk en aðrir þurfa að finna sér húsnæði sjálfir.“ Bara þetta atriði sem er skrifað hér og ég tilgreini - þetta er bara texti sem ég les úr þingsályktunartillögu sama ráðherra og leggur fram málið sem við ræðum hér, um náskylt efni, og auðvitað fáránlegt að verið sé að ræða þetta í þessari röð í þinginu - er augljóslega til þess fallið að auka þrýsting á fjölgun umsókna hingað og þá sérstaklega hjá þeim aðilum sem gera sér neyð fólks að féþúfu, eins og hefur komið fram í umræðunni í gær; dæmi sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson tók frá Finnlandi, þar sem Finnarnir skildu ekkert í því að umsóknum hafði á örskotsstundu fjölgað um tugi þúsunda. Mig minnir að þetta hafi verið milli 40.000 og 60.000 umsóknir sem voru umfram það sem eðlilegt hefði talist. Finnarnir áttuðu sig ekki á hvað olli þessu en svo kom í ljós að það var einhver smávægileg breyting sem gerð hafði verið á regluverkinu sem flóttamannakerfið vann innan sem hafði orsakað það að misindismenn sem gera sér neyð fólks að féþúfu höfðu farið að stýra straumi sem áður fór til Belgíu, ef ég man rétt, til Finnlands og nýta sér þá glufu sem hafði myndast með þessari smávægilegu breytingu sem enginn taldi, við samþykkt þess frumvarps, að hefði nein afgerandi áhrif. Þetta myndi ég telja miklu skýrara hvað varðar slík áhrif, það sem ég taldi upp hér úr þingsályktunartillögunni, sem verður væntanlega mælt fyrir um leið og er búið að þvinga þetta mál í gegn. Svarið við spurningunni eða vangaveltum sem hv. þm. Erna Bjarnadóttir velti hér upp er því miður já. Ég held að frumvarpið eins og það liggur fyrir muni auka þennan púllfaktor eins og hann er kallaður, aðdráttaraflið. Ég átta mig á því að allar líkur eru á, miðað við það að hér mæti varla nokkur þingmaður stjórnarflokkanna, að þingmenn, a.m.k. sumir hverjir, kyngi ælunni, samþykki þetta og voni að þeir sleppi sem best frá umræðu um þetta mál. En ég vil þá í öllu falli að þingmenn stjórnarflokkanna, sérstaklega Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, verði settir í þá stöðu að samþykkja þetta með galopin augun, [[Forseti hringir.]]meðvitaðir um þau raunverulegu kostnaðaráhrif sem af þessu hljótast. Þótt erfitt geti verið að leggja mat á afleiddu áhrifin eru þau áhrif sem hljótast af því að færa hópa á milli þessara þjónustuflokka - það er auðvelt að ná utan um þann kostnað. [[Forseti hringir.]] Ég bið hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég var byrjaður að fara yfir innganginn að stefnu danskra jafnaðarmanna í málefnum hælisleitenda, lausn þeirra á því stóra viðfangsefni sem ég hef farið yfir hér í fyrri ræðum. Það sem ég gerði var annars vegar að þýða þennan inngang á íslensku, þingmálið, og svo að setja orðið Ísland inn þar sem talað er um Danmörku í textanum, svona til þess að gera þetta aðgengilegra í íslenska stjórnmálaumræðu. Ég man nú ekki alveg hvert ég var kominn í lestrinum. Ég held að það sé einfaldast að ég byrji aftur á byrjuninni en byrji þá strax, svo að ég nái vonandi að komast í gegnum innganginn á þeim stutta tíma sem mér er úthlutaður í þessari ræðu. Undir fyrirsögninni Meginstefnan segir: Við þurfum sjálf að ráða því hversu mörgum innflytjendum við tökum á móti. Það getum við ekki nú. Það þarf að setja hámark á fjölda hælisleitenda og koma um leið á sanngjarnara og mannúðlegra hælisleitendakerfi. Það ætti ekki að vera hægt að leita skyndihælis á Íslandi. Við munum þó áfram taka á móti kvótaflóttamönnum. Ísland er lítið land sem hefur tekist að byggja upp betra velferðarsamfélag en víðast hvar annars staðar. Á Íslandi er lögð áhersla á jafnrétti en um leið að hver og einn leggi sitt af mörkum. Gagnkvæmt traust er forsenda þeirrar samheldni og öryggistilfinningar sem einkennt hefur landið. Þótt útlendingar séu velkomnir til Íslands skiptir sköpum að þeir verði hluti af samfélaginu. Það gerist ekki öðruvísi en að þeir hafi vilja til þess sjálfir. Þegar fólk flytur til landsins án þess að aðlagast samfélaginu dregur það úr samheldni. Núverandi innflytjenda- og hælisstefna skapar ekki aðeins vandamál fyrir Ísland, hún ýtir líka undir ofbeldisfullt og lífshættulegt óréttlæti þar sem óprúttnir mansalar hagnast gríðarlega á ógæfu annarra. Á undanförnum þremur árum hafa meira en 10.000 manns, þar með talið börn, drukknað á Miðjarðarhafi við að reyna að komast til Evrópu. Mun fleiri verða fyrir ofbeldi og misnotkun á leiðinni. Konur eru neyddar í vændi, fjölskyldur í heimalandinu eru kúgaðar og fólk sett í þrælahald. Um leið hafa Vesturlönd vanrækt þá flóttamenn sem eru í mestri neyð. Nærumhverfinu hefur ekki verið sinnt sem skyldi. Undanfarin fjögur ár hafa Evrópulönd varið umtalsvert meira fjármagni en áður í úrvinnslu hælisumsókna fyrir þá sem hafa komist til landa álfunnar, þótt stór hluti þeirra reynist vera förufólk sem á ekki rétt á hæli í Evrópu. Með núverandi kerfi erum við að vanrækja skyldur okkar gagnvart öðru fólki. - Þetta er ákveðin lykilsetning í þessari yfirlýsingu danskra jafnaðarmanna, frú forseti. - Með núverandi kerfi erum við að vanrækja skyldur okkar gagnvart öðru fólki. Við höfum yfirgripsmikla áætlun, þar sem er litið bæði til hagsmuna Íslands og umheimsins, áætlun sem stenst alþjóðasamþykktir að fullu, áætlun sem getur orðið öðrum Evrópulöndum fyrirmynd, ekki hvað síst vegna þess að hún byggist á rétti hvers lands til að ákveða hversu mörgum innflytjendum það tekur við. Þar er gert ráð fyrir að hvert land taki aðeins við þeim fjölda flóttamanna sem hægt er að aðlaga hverju samfélagi fyrir sig. Við sem samfélag höfum trúað því of lengi að ef aðeins þeir sem koma hingað læri tungumálið og fái vinnu þá deili þeir líka gildum okkar. Sem betur fer gera það margir. En því miður eru líka margir sem aðhyllast hugmyndafræði sem er andsnúin lýðræði okkar og samfélagslegum gildum. Áætlunin felur í sér leið út úr núverandi ástandi, ástandi þar sem hver aðgerð í einu landi leiðir til aukins aðhalds í nágrannalöndunum og lönd keppast um að vera minnst aðlaðandi staðurinn fyrir flóttamenn að leita skjóls. Við erum tilbúin til að vinna með öðrum löndum að bættu kerfi. Meðferð hælisumsókna ætti eingöngu að fara fram í öruggum löndum utan Evrópu og innstreymi í álfuna að taka mið af áætlun Sameinuðu þjóðanna um kvótaflóttamenn. [[Forseti hringir.]] Þetta var inngangurinn, frú forseti. [[Forseti hringir.]]Næst mun ég drepa á nokkrum meginatriðum stefnunnar sjálfrar og bið yður því að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég tók smáútúrdúr í tengslum við ræðu hv. þm. Ernu Bjarnadóttur en í þarsíðustu ræðu minni var ég að reyna að átta mig á eignarhaldi þessa máls, hvað það væri sem keyrði áfram þetta kerfismál sem hér um bil enginn þingmaður stjórnarflokkanna vill tengja sig við og ráðherrann allra manna síst, að því er virðist. Í þessu samhengi held ég að við þurfum að reyna að átta okkur á heildarmyndinni og því hvernig flokkarnir í ríkisstjórninni vinna saman eða ekki, jafnólíkir og þeir eru hvað stefnu og afstöðu varðar. Ástandið í Úkraínu vegna innrásar Rússa hefur dregið upp á yfirborðið þá stöðu sem verið hefur viðvarandi um langa hríð hvað málefni hælisleitenda varðar og þann ólestur sem kerfið er komið í hér á landi og raunar um Evrópu alla. Fjármálaráðherra, til upprifjunar, svaraði fyrirspurn formanns Miðflokksins, hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, fyrir stuttu síðan þannig að það væri óásættanlegt að á Íslandi væru enn nokkur hundruð manns sem hefðu þegar fengið efnislega meðferð á umsókn sinni um vernd sem endað hefði með neikvæðu svari. Fólk sem ekki á rétt á vernd á Íslandi, þessi nokkur hundruð manns, neitaði að yfirgefa landið og ekki var hægt að vísa því úr landi með aðstoð lögreglu því að þau neituðu að fara í sýnatöku vegna Covid-19 sem á þeim tíma var forsenda þess að hægt væri að senda viðkomandi til þess Evrópuríkis þar sem hann var þegar kominn með alþjóðlega vernd. Ég hef nú ekki skoðað hvort þessi Covid-19 regla eigi enn við en fjármálaráðherra upplýsti þarna að bara það að halda þessum fjölda fólks uppi við þessar aðstæður kostaði ríkissjóð rúman milljarð á ári, meira en 1.000 milljónir vegna umsækjenda um alþjóðlega vernd sem hafði verið hafnað og áttu ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi. En ef við skoðum síðan hvað ríkisstjórnin hefur gert í þessu, svona til að átta okkur á hvernig hljóð og mynd fer saman í þessum efnum hjá þessum ólíku flokkum, þá hefur dómsmálaráðherra nú boðað þriðju atrennu að lagabreytingum sem breytir regluverkinu þannig að þeir sem þegar eru komnir með alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki ríki fái ekki líka vernd á Íslandi, skuli hverfa aftur til þess ríkis þar sem þeir eiga verndina. Enn hefur ekki verið mælt fyrir því máli, það er á dagskrá núna og það hlýtur auðvitað að vekja undrun að þetta mál Sjálfstæðisflokksins, sem hefur verið mælt nokkrum sinnum fyrir, skuli vera undirorpið þeim örlögum að fást ekki rætt á meðan þetta kerfisfrumvarp virðist sífellt vera í forgangi. Sama hvort það er ráðherra Framsóknarflokksins eða ráðherrar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboð, alltaf skal það koma fyrst fram, jafnvel þó að lógísk röð hlutanna segði manni að eðlilegt væri að tillaga um þingsályktun sem var dreift hér 1. apríl sl., um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2022–2025, væri fremst í röðinni. Enn hefur ekki verið mælt fyrir máli hæstv. dómsmálaráðherra og leiða verður líkur að því að ósætti á stjórnarheimilinu skýri hina síðbúnu umræðu því að málið var lagt fram fyrir nokkru og hefur verið á dagskrá í einhverja daga en hæstv. dómsmálaráðherra fær það ekki rætt. Á meðan ráðherrar Sjálfstæðisflokksins boða þriðju atlögu að breytingu á útlendingalögunum til að gera kerfið skilvirkara og mæta augljósum ágöllum eins og þeim sem var lýst hér á undan býður ráðherra Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ekki boðanna og leggur fram frumvarp sem er til þess fallið að fjölga umsóknum um alþjóðlega vernd hér á landi. Það er málið sem við ræðum hér í dag og í gær. Það með hve mismunandi hætti framganga stjórnarflokkanna er hér í þinginu bendir til þess að þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hafi með einum eða öðrum hætti bara gefist upp, ákveðið að kalla þetta gott. Sjálfstraustsleysið er algjört. Það er ekki einu sinni reynt að koma eigin málum [[Forseti hringir.]]til umræðu hér í þinginu, málum sem mögulega gætu gert gagn [[Forseti hringir.]]varðandi það atriði er snýr að miklum flóttamannafjölda frá Úkraínu sem vonandi er tímabundinn. Virðulegur forseti. Ég óska eftir að vera settur aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Nú hafa þau tíðindi orðið að náðst hefur samkomulag um hvernig unnið verði úr þessu máli áfram, þ.e. að það fari til nefndar og ákveðin atriði, sem við lögðum til að þyrfti að skoða, verði skoðuð. Það er auðvitað mjög jákvætt. En gallinn við þetta er að ég mun ekki hafa tíma til að fara yfir stefnu danskra jafnaðarmanna í málefnum hælisleitenda með eins ítarlegum hætti og ég hafði hugsað mér og eitt og annað til viðbótar gæti hugsanlega fallið milli skips og bryggju í ljósi þess að takmarka þarf ræðutíma. En ég ætla að reyna að nýta þann tíma sem ég þó hef til ráðstöfunar til að fara mjög stuttlega yfir þessa stefnu dönsku kratanna. Ég var búinn að fara yfir innganginn en ég ætla að nefna hér nokkur meginatriði úr stefnunni og hugsanlega getum við rætt það áfram við 3. umr. málsins. Hluti af þessari stefnu snýst um að koma á móttökustöð utan Evrópu. Þar voru dönsk stjórnvöld, núverandi ríkisstjórn, búin að ræða við stjórnvöld í nokkrum löndum. Eitt þeirra landa er Rúanda en þau tíðindi urðu fyrir nokkrum dögum að bresk stjórnvöld gerðu samning við Rúanda um móttökustöð þar í landi fyrir þá sem flýja Frakkland til að sækja um hæli í Bretlandi. Verður áhugavert að fylgjast með því hvort dönsk stjórnvöld komi til með að taka þátt í því en þau höfðu hvatt önnur Evrópulönd til að fylgja sinni stefnu og koma með í það m.a. að setja upp slíkar móttökustöðvar. Í þessari stefnu kemur líka fram að sett skuli þak á hversu margir útlendingar sem ekki eru vestrænir, eins og það er orðað hér, geti sest að í Danmörku - með „ekki vestrænir“ er væntanlega ekki átt við uppruna fólks heldur verið að vísa til landa utan Evrópska efnahagssvæðisins og annarra þeirra landa sem hafa sérstaka samninga við Danmörku um dvöl þar. Það er líka farið nokkuð ítarlega yfir önnur áform um að ná stjórn á fjölda flóttamanna sem leita til Danmerkur. Gerðar eru strangar kröfur varðandi fjölskyldusameiningar. Fyrir því eru ýmsar ástæður sem ég hafði hugsað mér að rekja hér en hef ekki tíma til í ljósi nýgerðs samkomulags. Það eru áform um að senda fleiri hælisleitendur heim og stofna sérsveit lögreglu í þeim tilgangi. Danmörk mun svipta lönd sem ekki taka við fólki, þ.e. fólki sem er sent til síns heima, þróunaraðstoð. Landamæraeftirlit verði aukið og Schengen-samkomulagið endurskoðað þar sem hvert ríki stjórni eigin landamærum. Þetta er náttúrlega mjög stórt grundvallaratriði í þessum málum öllum, landamæraeftirlit, og það er eiginlega synd að ég skuli ekki hafa tíma til að fara ítarlega yfir það því að það er margt sem ég hafði hugsað mér að segja í umræðu um það. En þetta á við hjá þeim, eins og þeir orða það, á meðan ESB stendur sig ekki á ytri landamærunum - hugsa sér að danskir kratar skuli skrifa þetta inn í stefnuna. En auðvitað er þetta satt, við höfum séð þetta á undanförnum árum. Jú, það verða settar reglur um að innflytjendur verði að leggja sitt af mörkum áður en þeir fái rétt á bótum - annað stórt atriði sem hefði mátt ræða hér lengi ef tími hefði gefist til. Dönsku kratarnir gera einnig kröfu um að flóttamenn með tímabundna landvist leggi sitt af mörkum til samfélagsins en þurfi samt að snúa heim þegar aðstæður í heimalandinu leyfa. Þótt um sé að ræða tímabundna landvist þá þurfa menn samt að leggja sitt af mörkum til samfélagsins. Ég hef bara nefnt hér nokkur atriði úr þessari umfangsmiklu stefnu, sem er nú fleiri blaðsíður. Ég hafði hlakkað til, frú forseti, að fara yfir þetta allt og ræða hvert atriði fyrir sig. En maður getur ekki alltaf haft allt eins og maður vill og hér er þó komið samkomulag um hvernig þetta mál verði unnið áfram.
Frú forseti. Þetta verður að líkindum síðasta ræða mín við 2. umr. þessa máls og ég vil bara fagna því að málið hafi verið sett í þann farveg í sátt þingflokka að það gangi nú til nefndar milli 2. og 3. umr. þar sem verður gerð greining á ákveðnum tölulegum upplýsingum og staðreyndum sem mér hefur þótt vanta mjög í gögn þessa máls, greinargerð með frumvarpinu og það sem fram hefur komið frá hæstv. ráðherra, bæði í framsöguræðu og andsvörum, og í raun hjá þeim ráðherrum sem fluttu málið á fyrri þingum. Við í Miðflokknum höfum óskað eftir því að nefndin hlutist til um að það fari fram kostnaðarmat vegna samræmdrar móttöku flóttamanna í nefnd milli 2. og 3. umr. þannig að málið komi til umræðu hér að afloknu hléi vegna sveitarstjórnarkosninga eftir að þessi greiningarvinna hefur átt sér stað. Óskað er eftir er að mat verði lagt á þann kostnað sem leiðir af því að jafna eða samræma þjónustu við flóttafólk, hvort sem það kemur hingað til lands á eigin vegum, í boði stjórnvalda eða í gegnum fjölskyldusameiningu. Nánar tiltekið verði mat lagt þann kostnað sem af því leiðir að einstaklingar sem falla undir stafliði a, b, c og e í 2. gr. frumvarps félags- og vinnumarkaðsráðherra um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, nr. 16/2012, sem er á þingskjali 380, 271. mál - að réttindi sem útlistuð eru í III. kafla í viðmiðunarreglum flóttamannanefndar um móttöku og aðstoð við hópa flóttafólks, sem gefnar voru út 10. maí 2013, með sérstaka áherslu á 15. gr. þeirra viðmiðunarreglna sem tryggja ríkari réttindi en þau sem tryggð eru með reglugerð um útlendinga, nr. 540/2017, fyrir þá hópa sem tilgreindir eru hér að ofan, sem sagt áðurnefnda hópa. Við hjá Miðflokknum óskum eftir því að kostnaðarmat fari fram miðað við þann fjölda sem mun njóta aukinna réttinda á grundvelli samræmdrar þjónustu, annars vegar út frá þeim sem þegar hafa fengið vernd og hlotnast réttindi innan þess tímaramma sem 15. gr. viðmiðunarreglna flóttamannanefndar rammar inn og svo árlegan kostnað miðað við meðalfjölda síðustu þriggja ára verði sama fjölda veitt vernd árlega og að jafnaði undanfarin þrjú ár, að teknu tilliti til hlutfalls á milli kvótaflóttamanna og þeirra sem koma eftir öðrum leiðum á því tímabili. Jafnframt er óskað eftir upplýsingum um meðalheildarkostnað við hverja tilhæfulausa umsókn. Við óskum sem sagt eftir því að málið gangi til nefndar milli umræðna að aflokinni atkvæðagreiðslu á morgun. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég tel þetta býsna góða lausn á málinu vegna þess að megingagnrýni mín hefur gengið út á það að okkur þingmönnum sé uppálagt að greiða atkvæði um þetta mál án þess að fullnægjandi upplýsingar um kostnað sem af því leiðir liggi fyrir. Ég tel það vera til mikilla bóta og raunar til fyrirmyndar að allir þingflokkar hafi fallist á þessa meðhöndlun málsins og ég vona að þetta geri okkur kleift þegar kemur að 3. umr. málsins að ræða það út frá fyllri staðreyndum en þingmönnum var boðið upp á hér í greinargerð og texta frumvarpsins sjálfs.
Frú forseti. Þetta mun vera síðasta ræða mín um þetta mál hér í 2. umr. í ljósi þess samkomulags sem náðist og hv. þm. Bergþór Ólason kynnti hér áðan. Í þessari umræðu hef ég leitast við að draga fram umfang þess viðfangsefnis sem við er að eiga og eðli þess og fyrir vikið velta upp lausnunum sem virka með tilliti til raunverulegra staðreynda málsins. Það er eins með þetta og svo mörg af stærri viðfangsefnum stjórnmálanna að menn nálgast þau í allt of miklum mæli út frá frösum og yfirborðsmennsku, frekar en að ræða staðreyndir sem stundum getur verið erfiðara við að eiga. Það eru vissulega margar staðreyndir í þessum málaflokki sem eru erfiðar. Það er til að mynda ljóst, eins og ég hef rakið hér í nokkrum ræðum, að umfang þessa viðfangsefnis mun bara aukast á komandi árum. Þrátt fyrir að það sé almennt friðvænlegra í heiminum en var lengst af á 20. öldinni, auðvitað með undantekningum sem við þekkjum, þá hefur straumur flóttafólks aukist til mikilla muna og þrátt fyrir að velmegun í heiminum sé mun meiri en hún hefur nokkurn tímann verið á fyrri öldum þá mun það líka ýta undir aukinn straum flóttamanna. Það er því ekki þannig sem stundum er haldið fram að það sé aukin fátækt sem valdi auknum straumi. Nei, það er aukin velmegun og aukin fjarskipta- og samgöngutækni sem ýtir undir aukinn straum. Svo bættist það nú við, frú forseti, að ég fór í nokkrum ræðum yfir mannfjöldaþróun og las þar upp tölfræði sem ég geri ráð fyrir að að mörgum hafi þótt áhugaverð, mér fannst það alla vega þegar ég var að skoða þetta. En allt leggst þetta á eitt við að minna okkur á að þetta er málaflokkur sem kallar á ákveðna forgangsröðun til að við getum aðstoðað þá sem þurfa mest á hjálpinni að halda og sem flest af því fólki því það er óraunhæft að nálgast þetta út frá frösunum og þeirri stefnu sem maður hefur heyrt fleygt í umræðunni nú og reyndar áður, að það eigi einfaldlega að taka á móti öllum sem vilji flytja til vesturlanda, til Íslands eða annarra landa, í leit að betri kjörum. Það er ekki raunhæft og við hljótum að gera okkur grein fyrir því, a.m.k. hafa stjórnvöld annars staðar á Norðurlöndum, ekki hvað síst í Danmörku, áttað sig á þessu og danskir sósíaldemókratar hafa lagt fram stefnu sem gengur þvert á það sem ríkisstjórn Íslands leggur til með þessu frumvarpi sem við höfum verið að ræða hér. Það er því afskaplega mikilvægt að við nýtum tímann sem nú gefst í nefndinni og svo í 3. umr., ákveði menn að halda þessu máli til streitu, til að ræða raunverulegt innihald málsins og mikilvægi þess að gera á því breytingar. Það að fara í öfuga átt við hin Norðurlöndin núna mun enn auka á það ójafnvægi sem við sjáum nú þegar þar sem nífalt fleiri fengu hæli á Íslandi Covid-árið 2020 en í Danmörku, hlutfallslega nífalt fleiri. Slíkur er orðinn munurinn en það er afleiðing af þeirri stefnu sem íslenska ríkisstjórnin hefur kynnt, þeim skilaboðum sem hún hefur sent frá sér og um leið auðvitað líka afleiðing af þeim skilaboðum sem hafa komið frá dönskum stjórnvöldum. Svoleiðis að ef menn ætla enn að bæta þarna í með því að fara í þveröfuga átt við Dani þá er ekki víst að við ráðum við það. Þetta er orðið sérstaklega aðkallandi nú þegar liggur fyrir að við munum þurfa og vilja taka við miklum fjölda flóttamanna frá Úkraínu en eins og hæstv. dómsmálaráðherra benti á fljótlega eftir upphaf stríðsins þar þá hefur kerfið verið teppt. Gallar á kerfi hælisumsókna hér á Íslandi hafa teppt kerfið og það hefur gert okkur erfiðara fyrir en ella þyrfti að vera að bregðast við þessu nýja og umfangsmikla neyðarástandi, ástandi sem er mun meira í ætt við það sem sáttmála Sameinuðu þjóðanna um móttöku flóttamanna var ætlað að takast á við heldur en þann straum förufólks sem nú birtist víða um heim. [[Forseti hringir.]] Frú forseti. Ég veit að tíminn er búinn. Ég hefði viljað segja ýmislegt fleira en segi þetta gott í bili. Við sjáumst í 3. umr.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir hönd hv. allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um listamannalaun, nr. 57/2009. Með frumvarpinu er lagt til að fjölgað verði tímabundið samanlögðum starfslaunum listamanna fyrir árið 2022 úr 1.600, líkt og mælt er fyrir um í 5. gr. laganna, í 1.800 sem skiptist á milli sviðslistafólks og tónlistarflytjenda. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og greint er frá því í nefndaráliti og nefndarálitið liggur frammi. Helstu efnisatriði frumvarpsins lúta að tímabundinni fjölgun á samanlögðum starfslaunum listamanna fyrir árið 2022 eins og fyrr sagði. Þá er úthlutun á hluta þess fjármagns bundin því skilyrði að ungt listafólk undir 35 ára njóti góðs af. Um er að ræða stuðningsaðgerðir í þágu atvinnulífsins vegna neikvæðra áhrifa heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd leggur til minni háttar lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur hv. allsherjar- og menntamálanefnd til þess að frumvarpið verði samþykkt með þeim minni háttar breytingum sem lagðar eru til í nefndaráliti.
Frú forseti. Ég kem bara í þessa örstuttu ræðu hér til að fagna þessu. Þetta er auðvitað ekki stórt skref en þetta er mikilvægt skref. Hér er verið að tala um, eins og hv. þm. Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir nefndi, hækkun úr 1.600 í 1.800 gildi, verður bara að segja, fyrir árið 2022. Það er um 15% hækkun. Það er sérstaklega lagt til að það sé hugað að ungu fólki undir 35 ára aldri sem er margt, kannski ekki allt, að stíga sín fyrstu skref á listabrautinni. Það þarf auðvitað ekki að fjölyrða um gildi lista þó að það sé kannski fulllítið talað um þær hér í þessum sal, en þær eru spegill samtímans og í þeim birtist oft mikilvæg samfélagsgagnrýni. Þær eru sístækkandi atvinnuvegur en síðast en ekki síst, sem gleymist nú stundum að nefna, eru þær mjög mikilvægar í sjálfu sér. Það er sem betur fer löngu liðinn sá tími að við mennirnir látum okkur nægja að hafa bara fæði, klæði og húsnæði. Við þurfum auðvitað líka næringu fyrir sálina og listin og menningin og þátttaka í þeim er orðin okkur jafn mikilvæg og að draga andann. Verkefnið fram undan er að gera öllum kleift, börnum, unglingum og fullorðnu fólki, tækifæri til að njóta þess án þess að líða fyrir það efnahagslega. Menning og listir voru meðal þeirra greina sem fóru verst út úr kófinu og seint á síðasta ári birtist mjög athyglisverð skýrsla sem sýndi að það væri skuggalega hátt brottfall úr greininni, mögulega varanlega. Þetta brottfall virtist koma verst niður á konum, sem er auðvitað bagalegt. Þetta er auðvitað grafalvarlegur hlutur af því að það var meginverkefni stjórnvalda, og um það voru allir flokkar sammála í Covid-aðgerðum síðustu tveggja ára, að koma fólki og fyrirtækjum í gegnum skaflinn, þennan tímabundna skafl, eins og það var orðað, þangað til plágan gengi yfir. Það er mjög mikilvægt að atvinnugreinar og ekki síst menning og listir verði ekki fyrir varanlegum skaða, að greinarnar bíði ekki varanlegan hnekki. Auðvitað er það sérstaklega mikilvægt fyrir fólkið sem starfar í greinunum en það er líka mjög mikilvægt fyrir samfélagið vegna þess að þetta eru svo dýrmæt fög fyrir okkur. Þótt það mál sem við erum að fjalla um hérna í dag sé undir formerkjum viðspyrnustyrkja þá er það mín skoðun að við eigum í framhaldinu að koma með enn myndarlegri hætti að styrkjum til þessara greina og við þurfum að gera það varanlega, ekki sem tímabundið úrræði. Samfélagið okkar er að sigla inn í mjög spennandi en kvika tíma þar sem er að verða gríðarleg breyting á samfélaginu. Það er gjarnan talað um það í þessum framtíðarfræðum að einn af lykilþáttum og lykileiginleikum sem við verðum að búa yfir og sem flest okkar verða að búa yfir, eigum við að ná að fóta okkur sæmilega í framtíðinni, er mikil skapandi hugsun. Þess vegna skiptir auðvitað listkennsla og listir og menning höfuðmáli. Þannig að ég fagna þessu en ég vona að strax í framhaldinu munum við horfa til þess að auka við styrki til menningar og lista og gera það varanlega.
Virðulegur forseti. Ég tek undir hvert einasta orð sem kom fram í ræðu hv. þm. Loga Einarssonar og þakka framsögu frá hv. þm. Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur. Þetta frumvarp felur í sér að samanlögðum starfslaunum listamanna verði fjölgað tímabundið á yfirstandandi ári, úr 1.600 mánaðarlaunum upp í 1.800 mánaðarlaun sem skiptast á milli sviðslistafólks og tónlistarflytjenda. Þegar frumvarpið kom fyrst inn frá menningar- og viðskiptaráðuneytinu var það gallað að því leytinu til að það var mjög mikið misræmi á milli þess sem fram kom í greinargerð og þess sem kemur fram í frumvarpstextanum. Samkvæmt greinargerðinni átti frumvarpið að styðja sérstaklega við unga listamenn meðal tónlistarflytjenda og sviðslistafólks, með leyfi forseta, „efla unga listamenn sem oft eru að stíga sín fyrstu skref eftir nám eða að hefja feril sinn“. Í frumvarpstextanum var í raun njörvað niður að til yngri tónlistarflytjenda ættu að renna 50 mánaðarlaun árið 2022, hvorki fleiri né færri. Það liggur hins vegar fyrir að nú þegar á þessu ári hefur 50 mánaðarlaunum verið úthlutað til þessa aldurshóps. Það var gert í janúar síðastliðnum. Það þarf ekki mikla rannsóknarvinnu til að leiða það í ljós, það er bara hægt að fletta upp kennitölu þeirra sem fengu úthlutun. Þar með er umrætt skilyrði frumvarpsins um að a.m.k. 50 mánaðarlaun af heildarfjölda starfslauna skuli vera til ungra tónlistarflytjenda nú þegar uppfyllt. Fyrir vikið liggur fyrir að viðbótarmánuðirnir 150, sem tónlistarflytjendum eru ætlaðir með þessu frumvarpi, geta runnið til tónlistarflytjenda algerlega óháð aldri þeirra. Það er þannig. Það samrýmist augljóslega ekki yfirlýsingum um að með viðbótarframlaginu sé sérstaklega verið að styðja unga tónlistarflytjendur. Óbreytt hefði frumvarpið í raun geta leitt til þess að viðbótarmánuðirnir 150 rynnu allir til þeirra sem eru 35 ára og eldri. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra var mjög ánægð með málið þegar hún talaði fyrir því fyrir nokkrum vikum, gerði heldur lítið úr þeim spurningum sem var varpað fram hér í þingsal. En ég er ánægður með að allsherjar- og menntamálanefnd hafi ráðið bót á þessu og lagt til breytingu sem tekur af allan vafa um að hér sé um að ræða lágmarksmánaðafjölda en ekki fastan mánaðafjölda. Það er mikilvægt að fjölga starfslaunum listamanna. Ég myndi reyndar gjarnan vilja fjölga þeim varanlega en ekki bara tímabundið, en þetta er engu að síður mjög þarft skref sem við í Samfylkingunni styðjum. Hvað varðar tónlistarflytjendur þá vil ég benda á að með þessu frumvarpi, hvort sem við miðum við upprunalegt frumvarp ráðherra eða frumvarpið með þeim breytingum sem allsherjar- og menntamálanefnd leggur til, er ekki verið að styðja neitt sérstaklega við unga tónlistarflytjendur þótt því sé haldið fram. Lágmarkið um 50 starfslaunamánuði tryggir það ekki, enda hafa þegar verið veittir 50 starfslaunamánuðir til tónlistarflytjenda yngri en 35 ára á þessu ári. Með þessu frumvarpi er líka verið að fara aðra leið en var t.d. kynnt á Stjórnarráðsvefnum með pompi og prakt þann 25. janúar. Þar kom fram, með leyfi forseta: „Með því eru 150 mánaðarlaun tryggð til viðbótar við nýlega úthlutun sjóðsins til tónlistarflytjenda árið 2022. Þar af verður úthlutun 50 mánaðarlauna bundin því skilyrði að ungt tónlistarfólk undir 35 ára aldri njóti góðs af þeim.“ Þarna var sem sagt boðað að 50 mánaðarlaun af viðbótarúthlutuninni rynnu til ungra tónlistarflytjenda en í frumvarpinu, með þeim breytingum sem eru lagðar til, eru það bara 50 mánaðarlaun af heildarfjölda mánaðarlauna sem í raun breytir engu á þessu ári. Mun það breyta einhver á næsta ári? Nei, af því að þetta frumvarp felur ekki í sér neina varanlega breytingu hvað þetta varðar. Þetta snýst bara um árið 2022. Svo ég veit ekki alveg til hvers hún er, þessi skilyrðing við ungt fólk, kannski er þetta bara eitthvað táknrænt eða einhvers konar auglýsingamennska, alla vega mun þessi skilyrðing ekki breyta neinu í raun og veru. Samt er ýjað að öðru í greinargerð. Þetta frávik frá áformum ríkisstjórnarinnar sem kynnt voru í janúar á Stjórnarráðsvefnum er hvergi rökstutt eða fjallað um það í greinargerðinni og það finnst mér ekki samrýmast sjónarmiðum um vandaða lagasetningu, verð ég að segja. Annað atriði sem ég vil velta upp lýtur að framkvæmdinni við þessa aukaúthlutun. Ég sakna þess svolítið að í þessu frumvarpi sé ekki að finna neina almennilega forskrift til úthlutunarnefnda um það hvernig eigi að nálgast nýjar umsóknir frá þeim sem þegar hlutu starfslaun við aðalúthlutunina í janúar síðastliðnum. Það vakna spurningar eins og hvort viðbótarframlaginu verði beint til þeirra sem engin starfslaun hafa fengið þetta árið eða eiga þeir sem þegar hafa fengið starfslaun árið 2022 alveg nákvæmlega sama tilkall til væntanlegrar aukaúthlutunar og þeir umsækjendur sem ekki fengu starfsleyfi í janúar? Ef ekki, er litið til þess hvort umsækjendur hafi þegar fengið úthlutun? Svo virðist vera í frumvarpinu. Það er ekkert um þetta. Skiptir þá engu máli hvort umsækjendur eru að sækja um laun til að vinna að sama verkefni og þau fengu laun í janúar til að vinna að eða hvort þeir eru að sækja um starfslaun vegna nýs verkefnis? Ef þeir eru að sækja um laun vegna nýs verkefnis, þurfa þá úthlutunarnefndirnar að leggja mat á samspil þessara tveggja umsókna, vinnuáætlunar og kostnaðaráætlunar og hvort ætla megi að umsækjandi geti unnið bæði verkefnin á sama tíma? Ég hef ekki svör við þessu en ég er bara að benda á að í þessu frumvarpi er ekki tekin nein afstaða til þessa heldur, þannig að úthlutunarnefndirnar er í rauninni skildar svolítið eftir með þetta verkefni í fanginu án þess að hafa alveg skýra forskrift til að vinna eftir frá löggjafanum um þetta. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég vildi aðallega bara að koma hingað upp til að fagna þessu og lýsa yfir eindregnum stuðningi við að starfslaunamánuðum listamanna sé fjölgað. En ég vildi líka vekja athygli á upplýsingaóreiðunni sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir í þessu máli, mér finnst hún algerlega óþörf. Það er gott mál að fjölga starfslaunamánuðum og það þarf ekkert að vera að fegra það með einhverri svona vitleysu eins og þegar frumvarpið var kynnt. Annars styð ég eindregið þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka þeim sem hér hafa tekið til máls. Ég vil kannski varpa eilitlu ljósi á það sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson var að velta fyrir sér. Áður en ég geri það er rétt að rifja upp að í lögum um listamannalaun kemur fram að endurskoða beri fjölda listamannalauna - þetta eru mánaðarlaun sem miðað er við - á fimm ára fresti. Ég tók þátt í þeirri vinnu sem átti sér stað árið 2009, fyrst í tíð Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, þáverandi menntamálaráðherra, og síðar í tíð menntamálaráðherra þess tíma, Katrínar Jakobsdóttur. Magnús Ragnarsson leiddi þá vinnu, síðar aðstoðarmaður Illuga Gunnarssonar menntamálaráðherra 2013–2017. Árið 2009 höfðu þessi lög, um fjölda mánaða, ekki verið endurskoðuð síðan 1991. Það voru í raun 18 ár sem höfðu liðið í stað endurskoðunar á fimm ára fresti. Ég ætla að árétta það sem listamenn þurfa stundum að sitja undir - ég tek fram að sjálfur hef ég aldrei sótt um listamannalaun en margir sem ég þekki hafa gert það og reitt sig á það sem starfsvettvang. Sá sem skrifar bók fær þá bók stundum færða yfir í leikrita- eða kvikmyndaform eða söngleik, og um er að ræða einhvers konar nýsköpunarfé þar sem eitt getur leitt af öðru. Ég hef sagt það áður, og ætla að endurtaka það fyrir þá sem hafa ekki heyrt það: Ísland hefur ekki orðið þekktara af neinu öðru en hugverkamönnum allt frá dögum Snorra og Laxness, af Björkum, Sigurrósum og Kaleoum og öllu því. Ef Ísland hefur staðið sig sérlega vel í einhverju er það í hugverkagerð í þeim andans truntuútgerðum sem hafa borið hróður okkar víða. Í febrúar voru 450 milljónir settar til viðbótar í þennan málaflokk, sem einhvers konar aukaframlag vegna erfiðra tíma, og hefur verið tilkynnt um það. Það þýðir að tónhöfundar fá 150 milljónir til úthlutunar strax og þingið getur hleypt því máli til seinni umræðu og afgreiðslu. Þeir tónlistarmenn og sviðslistamenn sem fengu vilyrði um 450 milljóna framlag eftir tveggja ára atvinnubann hafa því beðið ansi lengi. Vegna taktsins í þinginu hefur ekki tekist að koma þessu til afgreiðslu en ráðherra hét því nú síðast í morgun að vonandi yrði það strax að afloknu því tveggja vikna hléi sem fram undan er. Ég veit að það hafa verið gríðarlega erfiðir tímar hjá fólki í tónlist og sviðslistum, sem ekki hefur mátt vinna, og fyrst núna er starfsvettvangur þeirra aðeins að hjarna við. Ef við reiknum þessa ánægjulegu tölu - 13 árum eftir að laununum var fjölgað úr 1.200 í 1.600 - þá er þetta komið upp í 1.800 mánaðarlaun. Það þýðir að það eru þá 150 listamenn úr öllum geirum, og hönnuðir þar með taldir, sem geta starfað við það að vera listamenn og hljóta til þess styrki frá ríkinu. Ég er sannfærður um að þessir 150 einstaklingar eru verðugir daglauna sinna og mánaðarlauna og svo eru allar hinar þúsundirnar af íslenskum listamönnum sem hafa ekki að neinu slíku að hverfa, hafa ekkert fast land undir fótum eða öryggi. Flestir tónlistarmenn eru háðir því að fara hreinlega á þjóðveginn og vera fjarri heimili og fjölskyldum. Þeir fara og sækja sinn afla, sækja sinn kvóta. En það ber að fagna því að þetta skuli þó nú, öllum þessum árum síðar, tímabundið vera komið úr 1.600 í 1.800. Nú hafa sem sagt 150 Íslendingar þessi laun og síðan koma 150 milljónir til viðbótar til höfundanna og sennilega 150 milljónir til viðbótar til flytjenda sem dreifast eftir kúnstarinnar reglum. Ég ætla ekkert að fjölyrða um þetta. Ég vildi bara aðeins að þeir sem eru að hlusta og fylgjast með þessu átti sig á því hvað það eru í raun fáir sem þessa njóta. 150 manns eru á árslaunum við að stunda sína list. Rithöfundar eru með 555 mánuði og þá er eftir til skiptanna fyrir alla hina listamennina það sem út af stendur. En þetta eru góðar fréttir í sjálfu sér. Ég vona að þessi fimm ára endurskoðunartími verði, í ljósi allra tafa á endurskoðun og fjölgun þessara launa, endurskoðaður sem allra fyrst og 1.800 mega gjarnan verða 2.000, það mætti að ósekju fjölga eilítið í þessum 150 manna hópi. En ég er þakklátur fyrir að ekki skuli stefna í neitt málþóf út af þessu frumvarpi eða þessum breytingum til hins betra. Ég þakka nefndinni sem hefur staðið að þessu og orðið einhuga um að þetta skuli ná fram að ganga. Ég vona að þingheimur muni ekki tefja framgöngu málsins og afgreiðslu þess.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að fagna því að þetta mál sé að verða að veruleika. Mér finnst eðlilegt að við stöndum með þessum hópi einstaklinga sem urðu verst úti í þessum faraldri sem yfir okkur hefur dunið, ekki bara í stuttan tíma heldur í mörg ár. Þetta er hópur sem var sviptur atvinnu sinni og hefur ekki mátt afla sér viðurværis á þann hátt sem hann hafði gert þar á undan þannig að það er bara mjög jákvætt. Þetta er auðvitað flokkað með þeim viðspyrnustyrkjum sem gripið hefur verið til og hafa verið til staðar alveg frá því að faraldurinn hófst, sýknt og heilagt hefur verið unnið að viðspyrnustyrkjum til að standa með þeim hópum sem harðast urðu úti í þessum faraldri. Það er bara ánægjulegt að sjá að þessir fjármunir, sem auðvitað er hægt að hafa skoðanir á hvort séu nægjanlegir eða ekki, séu núna að renna til, ef þingið samþykkir þetta, hópa sem þurfa á þessu að halda. Hér er búið að fara ágætlega yfir það hvernig það gengur fyrir sig; þetta fer í gegnum launasjóði, fer til tónhöfunda, fer í tónlistarsjóð, fer í útflutningssjóð tónlistar, hljóðritasjóð, ÚTÓN, það er verið að standa með nýsköpun og útflutningi, það verið að setja fjármuni í Tónverkamiðstöð. Allt skiptir þetta máli. Síðan er verið að horfa til sviðslistanna og setja fjármuni í sviðslistasjóð. Þetta er bjargráð fyrir þá sem þessa úrræðis munu njóta. Mig langar aðeins að nefna umsögn sem kom frá Bandalagi íslenskra listamanna 5. apríl þar sem þessu úrræði er fagnað. En þar er jafnframt bent á að þetta sé búið að vera til umræðu frá því í haust og þegar þetta getur orðið að veruleika þá verður kominn maí. Þá á væntanlega eftir að koma þessum fjármunum á rétta staði og síðan úthluta þeim. Þannig að það er allt útlit fyrir að þetta úrræði taki heilt ár að verða að veruleika, þ.e. frá því að það var til umræðu síðastliðið haust þar til að það verður að veruleika. Manni finnst það sérstakt að ekki skuli vera hægt að bregðast hraðar við við vanda sem fyrir lá, að við séum með hóp sem hafi þurft að bíða eftir því að úrræðið næði fram að ganga og tæki gildi í heilt ár. Mér finnst það allt of langur tími. Ég þekki sjálfur prívat og persónulega einstaklinga sem nánast hafa orðið gjaldþrota við þessar aðstæður af því að þeir féllu milli skips og bryggju og höfðu ekki það viðurværi sem þeir höfðu haft, ekki af því að þeir nenntu ekki að vinna heldur af því að vinnan var bara tekin frá þeim. Auðvitað berum við sem samfélag ábyrgð á því að standa með slíkum hópum þegar þeir eru í þessari stöðu sem þeir réðu engan veginn við. Við erum auðvitað kát með að þetta sé að verða að veruleika og ég vil líka fagna því, og gerði það líka þegar farið var yfir þetta við 1. umr., að þarna sé verið að eyrnamerkja ákveðinn hluta styrkja til ungs fólks. Vonandi verður þetta til framtíðar, að við förum að afmarka þetta eða tengja þetta t.d. ungu fólki. Það er oft sagt við ungt fólk: Viltu ekki bara koma og gera þetta frítt af því að þetta er svo mikil auglýsing í þessu? Þannig er oft staða ungs fólks á þessum markaði lista, það er verið að nýta sér þjónusta þess án endurgjalds. En hér er verið að koma til móts við alla vega hluta af þessum hópi sem fær þá eyrnamerkta styrki sem munu renna til þeirra beint. Ég hef líka talað um það að þrátt fyrir að við séum með þessu úrræði að standa með og styðja við tiltekinn hóp þá erum við ekki komin alla leið. Það er búið að vera að vinna að vinnumarkaðsúrræðum, eftir að ég kom inn á þing, frá áramótum. Í síðustu fjárlögum voru þessi úrræði í raun og veru lögð niður en það er verið að endurvekja þau eitt af öðru. Það lá fyrir að Covid var ekkert búið þannig að staðan var bara grafalvarleg og hefur verið það þrátt fyrir að nú sé sólin farin að skína og fólk geti farið að sinna sínu. En það eru bara margir svo laskaðir eftir þetta tímabil að þeir geta varla staðið í lappirnar. Mér hefur fundist þetta ganga seint og illa og mér hefur líka fundist eins og við næðum ekki utan um alla hópa. Það er mikið af fólki sem tengist listum þótt það sé ekki skilgreint sem eiginlegir listamenn. Margir hafa orðið illa úti og ekki fengið aðgang að þeim úrræðum sem verið er að beita og við höfum verið að standa fyrir. Við þurfum að vera með opin eyrun og við þurfum að hlusta og við þurfum að fylgjast með þeim aðilum sem ekki hafa fengið úrlausn og reyna að koma til móts við þá með einhverjum hætti. En að öðru leyti er ég bara ánægður með að þetta sé að verða að veruleika, eitt af mörgum úrræðum sem þessir hópar þurftu svo sannarlega á að halda. Vonandi, eins og þeir hafa sagt sem á undan mér hafa talað, verður þetta varanlegt en ekki bráðabirgðaúrræði og vonandi getum við bara að halda áfram að bæta í. Heimur án listar er fátækur heimur og það er bara í eðli okkar að búa til og skapa, hvort sem það er myndlist, söngur, dans eða hvaðeina. Við þurfum á þessu að halda, listin nærir okkur og við værum eins og visið tré ef listarinnar nyti ekki við.
Forseti. Framlag listamanna til íslenskrar menningar er ómetanlegt. Ritlist, leiklist, tónlist, myndlist, hljóðlist, ljóðlist, dans, og aðrar greinar sem lengi mætti upp telja, er mikilvægur hluti af menningu okkar og ekki síst í kjölfar heimsfaraldurs. Mjög mikilvægt er að styðja við listamenn, ekki bara vegna áhrifa heimsfaraldurs heldur þarf að auka við stuðning við listamenn til lengri tíma litið. Það þarf að fjölga listamannalaunum og styðja af alvöru við listamenn landsins. Það er kominn tími til að við hættum að afgreiða listamannalaun eins og þau séu ölmusa. Fjárfesting í listum er ekki bara fjárfesting í ómetanlegum menningararfi heldur líka fjárfesting sem skilar peningum í ríkiskassann. Það vantar allan fyrirsjáanleika og öryggi í starfsumhverfi listamanna. Íslenska þjóðin er einstaklega rík af hæfileikaríku og menntuðu listafólki sem þarf að berjast fyrir því að fá að starfa við það sem það brennur fyrir og hefur menntað sig til þrátt fyrir að það margborgi sig á alla mögulega vegu að fjárfesta í sköpun þessara einstaklinga. Það er ágætt að loks standi til að bæta listamönnum upp það tekju- og tækifæratap sem kórónuveirufaraldurinn olli þeim. En það þarf kannski að hugsa þetta aðeins lengra og skoða metnaðarfyllri leiðir til að margfalda þá sköpun sem á sér stað hér á landi. Landsmenn eru svo heppnir að fá að verða þess aðnjótandi að eiga aragrúa ótrúlega hæfileikaríks listafólks sem gerir líf annarra í samfélaginu á einn eða annan hátt innihaldsríkara. Samvera, fegurð og tilfinningar eru nokkur orð sem lýsa því sem listafólkið gefur okkur hinum. Ég vil bara fagna því að þetta frumvarp er komið fram og ég styð það heils hugar.
Virðulegur forseti. Það er kannski rétt að benda á það, af því að fjallað var um tónhöfunda hér áðan, að þetta frumvarp snýst ekki um tónhöfunda og ekkert frumvarp frá menningar- og viðskiptaráðherra sem lýtur að tónhöfundum hefur komið hingað inn í þingið. Það er því ekki þannig að það sé einhvers konar málþóf sem standi í veginum, ef við viljum kalla það málþóf. [[Gripið fram í.]]- Það er ekki það frumvarp sem hér er til umræðu. [[Gripið fram í.]]- Já, já, það er þá í fjárlögum og svoleiðis. Þetta er eina frumvarpið sem hefur komið frá hæstv. ráðherra um þessi efni. Í raun hefði það mátt koma fram talsvert fyrr og við skulum hafa í huga að það er stjórnarmeirihlutinn sem fer með dagskrárvaldið hér í þessum sal. Annars vildi ég í seinni ræðu minni benda á svolítið athyglisvert samhengi. Oft er það þannig, þegar listamannalaun eru veitt, að það verður uppi fótur og fit í samfélaginu. Því er alla vega slengt fram, og verður einhvern veginn að stórfrétt, að þessi eða hinn fái listamannalaun, og fjölmiðlar gera sér mat úr upphæðunum o.s.frv. Mér sýnist að á undanförnum árum hafi það verið á bilinu 600–700 milljónir sem settar hafa verið í þennan málaflokk. Það er svolítið kunnugleg tala. Við höfum verið að ræða mikið um sölu á Íslandsbanka og þóknun sem nokkrir söluráðgjafar fengu fyrir nokkurra klukkustundavinnu eitt kvöld í mars eða febrúar, hvenær sem það nú var, fyrir að hringja í hinn og þennan í sínum kúnnahópi. Það hefur nú aldeilis vakið athygli í samfélaginu. Það er akkúrat sama upphæðin - 700 milljónir, sem þessir ágætu söluráðgjafar, sem eru nú til rannsóknar hjá Fjármálaeftirlitinu, fengu fyrir sinn snúð - og tugir eða hundruð listamanna fá núna, þökk sé þessu ágæta frumvarpi. Mér finnst ágætt að halda samhengi hlutanna til haga. Þessum peningum er vel varið. Við skulum halda áfram og gera enn betur næst.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að þakka þingmönnum fyrir þær athugasemdir sem hafa komið fram við þessa umræðu varðandi þetta frumvarp því þetta er gríðarlega mikilvægt mál. Þetta er mikilvægt fyrir ungt fólk, þetta er mikilvægt fyrir íslenskt menningarlíf og þetta er mjög mikilvægt fyrir þau sem hafa lent í erfiðleikum í tengslum við heimsfaraldur kórónuveiru. Þær athugasemdir sem hafa komið hér fram eru mjög margar og munu nýtast áfram. Ég mun taka þær til mín og koma þeim áfram. Ég vil þakka ykkur fyrir að hafa komið fram með þessar athugasemdir. Íslenskar listir skipta máli. Því er þetta gríðarlega mikilvægt mál.