Virðulegi forseti. Nú berast fréttir af því að Lánasjóður íslenskra námsmanna sé að breyta í grundvallaratriðum aðferðum sem notaðar eru til innheimtu námslána, sé að fara í besta falli á svig við lög samþykkt á Alþingi um ábyrgðarmenn og sé að búa til nýjar leiðir til að halda opnum ábyrgðum á fólk sem er algjörlega grandalaust langt aftur í tímann. Núna síðast í hádeginu heyrðust fréttir af því að 8 þús. manns hefðu fengið viðvörunarbréf frá sjóðnum. Þetta er fullkomlega óásættanlegt, og nauðsynlegt að hæstv. menntamálaráðherra sé hér til svara. Hann var ekki í fyrirspurnatíma á mánudag og hann er ekki boðaður í fyrirspurnatíma á morgun. Ég vil beina því til hæstv. forseta og óska eftir því að hann geri reka að því að hæstv. menntamálaráðherra verði til svara á morgun. Ég vil jafnframt koma því hér með á framfæri við forseta að ég óska eftir sérstakri umræðu um þetta mál við fyrstu hentugleika.
Forseti mun koma þessum ábendingum hv. þingmanns á framfæri.
Herra forseti. Við heyrðum það í hádegisfréttunum að samtök sjómanna í Noregi mótmæla fyrirætlunum ríkisstjórnar landsins um að leyfa stórfyrirtækjum að kaupa fiskkvóta við strendur Noregs. Ætlun stjórnvalda er að breyta gildandi lögum sem gefa hverjum sem hefur atvinnu af fiskveiðum rétt til að eiga bát og rétt til að stunda fiskveiðar í atvinnuskyni. Fiskur er meðal helstu útflutningsvara Norðmanna rétt eins og hér hjá okkur. Arne Hole, formaður í sjómannasamtökum, segir að stórútgerðir hafi þegar í dag 49% kvótans og ekki sé rétt að norskir sjómenn verði leiguliðar fjárfesta sem kaupa kvótann. Hér á Íslandi eru 80% aflaheimilda í höndum 25 stærstu útgerðarfyrirtækja landsins. Formaðurinn segir að lífeyrissjóðir í Evrópusambandinu hafi t.d. keypt upp svínakjötsframleiðsluna í Danmörku og að danskir bændur séu orðnir vinnumenn á eigin bílum. Hann segir enn fremur að norskt samfélag sé þannig byggt upp að íbúarnir eigi að njóta ávinnings af fiskveiðiauðlindinni og hagkvæmur rekstur megi aldrei verða markmið í sjálfu sér í engum tengslum við samfélag manna sem lifi á fiskveiðum. Ættum við nú ekki aðeins að hlusta á þessi orð? Þetta eru svo sannarlega orð að sönnu. Enn fremur segir Arne Hole að forðast beri mistök sem gerð hafi verið á Íslandi með því að færa stóran hluta kvótans á fárra manna hendur. Það hafi leitt til þess að heilu byggðarlögin á Íslandi hafi verið skilin eftir á köldum klaka og fólk sem unnið hafi við sjávarútveg og fiskvinnslu lifi á atvinnuleysisbótum. Já, ég segi að glöggt er gests augað. Það er kominn tími til að við Íslendingar horfum til stjórnar fiskveiða með samfélagsleg sjónarmið að leiðarljósi en ekki eingöngu gróða og hagræðingu eins og virðist vera ríkjandi hér og hefur verið til fjölda ára og virðist vera til framtíðar líka hjá Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum.
Herra forseti. Það er sannarlega tímabært að Alþingi taki upp alvörumál. Eins og þinginu er kunnugt um þá ber Alþingi ábyrgð á lífríki Þingvallavatns og ekki síst þeirrar skepnu sem ég hef stundum lýst hér í þinginu sem hátindi sköpunarverksins undir norðurhjaranum, þ.e. ísaldarurriðanum. Mönnum er mætavel kunnugt um það að á síðustu 25 árum hafa reglubundið verið umræður um nauðsyn þess að endurreisa hann. Hann var kominn ákaflega tæpt og við það að deyja út. Alþingi hefur samþykkt ýmsar aðgerðir honum til verndar. Það vill svo til að á síðustu tíu árum hefur árangur þeirra smám saman verið að koma í ljós. Á síðustu tíu árum er stórurriði aftur farinn að koma fram í veiði og kannski mest síðustu tvö árin. Á síðustu tveimur árum hafa t.d. 20 punda urriðar verið reglulegir í veiðinni. Við höfum séð 25 punda, 29 punda og 30 punda urriða veiðast á síðustu tveimur árum. Það eru stærstu urriðar sem hafa veiðst í heiminum. Þetta er einstakur fiskur. Á sama tíma hefur það líka gerst að sprenging hefur orðið í stangveiði sem almenningsíþrótt. Það á sér margar og jákvæðar skýringar. Þetta er ódýr íþrótt. Þetta er mjög heppileg sameiginleg útivera fyrir fjölskylduna. Þingvallavatn hefur ekki farið varhluta af því. Þar geta menn komið og veitt stærstu urriða í heimi nánast ókeypis, eða fyrir ákaflega lítið. Þetta hefur að sjálfsögðu skapað ákveðna hættu á ofveiði á stórurriðanum. Þingvallanefnd brást við því mjög sköruglega og setti reglur sem fólu það í sér að einungis mætti veiða hann á flugu og það yrði að veiða og sleppa. Orkuveita Reykjavíkur tók upp sama fyrir sínum löndum. Við höfum samt sem áður séð það að ofstopamenn hafa farið og gengið berserksgang í vatninu, drepið á annan tug og kannski í ákveðnum tilvikum mun meira en það. Að sjálfu leiðir að það er hægt að stemma stigu við vexti urriðans nema þær reglur sem Þingvallanefnd beitti sér fyrir verði útfærðar fyrir vatnið allt. Erindi mitt hingað upp er til þess að skora á Þingvallanefnd að hafa frumkvæði að því innan Veiðifélags Þingvallavatns og sömuleiðis að skora á þá þrjá ráðherra [[Forseti hringir.]]sem málið varðar að beita sér fyrir þessu sama.
Herra forseti. Umræða hefur verið um það að undanförnu að lögregluyfirvöld hafi áhyggjur af hryðjuverkaógn og telji sig jafnvel þurfa að vopnast betur eða fá forvirkar rannsóknarheimildir til þess að glíma við slíka vá. Mig langar að vekja athygli hér á því að önnur ógn er okkur miklu nærstæðari og geri það í tilefni af því að fram undan, 8. mars næstkomandi, er alþjóðlegur baráttudagur kvenna í heiminum. Það er því miður þannig að heimilisofbeldi og ofbeldi gegn konum og stúlkum er útbreiddasta mannréttindabrot í heimi. Kvennastofnun Sameinuðu þjóðanna, UN Women, hefur ötullega barist í þessum málum allt frá stofnun. Auðvitað hefur heilmikil árangur náðst, það er alveg ljóst. Konur skipa fleiri sæti á þingum og í ríkisstjórnum og víðar heldur en nokkru sinni fyrr, en engu að síður er það staðreynd að ekkert samfélag er til á jörðinni sem ekki er þjakað af kynbundnu ofbeldi í meira eða minna mæli. Staðreyndin er sú að ríflega milljarður kvenna um heim allan hefur upplifað líkamlegt eða kynferðislegt ofbeldi á lífsleiðinni. Helsta dánarorsök kvenna á aldrinum 16–44 ára í Evrópu er heimilisofbeldi. Við getum ekki gert ráð fyrir því að veruleikinn á Íslandi sé mjög frábrugðinn því sem hann er í öðrum Evrópulöndum. Er það? Gleymum við ekki stundum að líta okkur nær og verðum upptekin af mögulegri utanaðkomandi hættu og sofum svolítið á verðinum gagnvart því sem gerist nánast á hverjum degi, því miður, í okkar eigin samfélagi? Ég skora á alla sem geta lagt því lið að taka þátt í baráttu UN Women og taka þátt í hátíðahöldunum á alþjóðlegum baráttudegi kvenna á sunnudaginn 8. mars næstkomandi og leggja þessari baráttu lið. Ég held að kröftum okkar sé betur varið í því tilliti en endilega [[Forseti hringir.]]að óttast um of það sem gæti komið utan frá.
Hæstv. forseti. Nú hefur verið lagt fram frumvarp í þinginu er heimilar fjármálastofnunum að veita gengistryggð krónulán. Fyrir þessum lánum eru ströng skilyrði og ýmis úrræði í frumvarpinu sem eiga að hindra að heimili landsins geti skuldsett sig með lánum eins og þessum. Vegna þessa máls og annarra mála sem geta komið inn á neytendavernd hef ég nú þegar rætt við hv. samflokksþingmenn mína sem eiga sæti í hv. efnahags- og viðskiptanefnd þingsins og beðið um að neytendavernd sé höfð ofarlega í huga og verki við alla vinnuna. Tekið var afskaplega vel í þessa fyrirspurn og beiðni því að öll vitum við hvernig staðan er í dag. Ég hljóma eflaust eins og biluð plata þegar ég segi næstu setningar: Núna, nokkrum árum eftir hrun, eru enn einstaklingar og fjölskyldur í landinu sem sitja eftir með sárt ennið, eru með gengistryggð lán, sams konar lán og dæmd hafa verið ólögmæt, með sams konar lánaskilmála og dæmdir hafa verið ólögmætir, bæði í héraðsdómi og Hæstarétti, en of margir af þessum einstaklingum fá ekki leiðréttingar á lánum sínum nema með því að sækja mál sitt fyrir dómstólum. Það er algjörlega óþolandi, virðulegur forseti. Auk þess er vert að benda á að hv. efnahags- og viðskiptanefnd, en það kom fram hjá hv. þingmanni í nefndinni sem ég ræddi við og fékk leyfi frá viðkomandi til að nefna þetta, hefur verið að skoða lög um fjármálafyrirtæki. Í því samhengi er líka algerlega tilvalið að hafa vel að leiðarljósi hag neytenda í þeirri vinnu. Ég hvet hv. efnahags- og viðskiptanefnd til dáða í þessum verkum, við megum ekki horfa upp á sama ástand skapast aftur.
Hæstv. forseti. Af ýmsum ástæðum hefur eftirspurn eftir matvælum aukist, bæði í nútíð og til framtíðar, í heiminum. Það má að sjálfsögðu nefna fólksfjölgun sem eina meginástæðu, auk fleiri atriða eins og aukna hagsæld í þróunarlöndum sem leiðir meðal annars af sér hækkandi markaðsverð. En fleira kemur til því að víða þrengir að vegna skorts á landrými og vatni. Á Íslandi erum við svo ljónheppin að búa við þau lífsgæði að vatn er ekki af skornum skammti og landrými er gott. Við ræðum töluvert um það hver hin raunverulegu verðmæti eru og hvernig þau verða til. Hvar liggur eftirspurnin og hvað selst? Sem betur fer virðast flestir nú meðvitaðir um að samhengi þarf að vera á milli raunverulegrar verðmætasköpunar og hagnaðar á pappír. Grunnþörfum mannsins þarf alltaf að sinna, því hlýtur matvælaframleiðsla að vera ein grunnstoða í okkar litla hagkerfi enda virðist áhugi manna beinast í æ meira mæli að þessari undirstöðuatvinnugrein í veröldinni. Matvælaframleiðsla tengist með augljósum hætti aukinni ferðamennsku til landsins þar sem í æ ríkari mæli er gert út á matarmenningu og gott hráefni. Lítið væri nú varið í að bjóða ekki upp á íslenskar afurðir og íslenska matargerð ef hún byggðist ekki á innlendum landbúnaðarafurðum. Það er hverri þjóð mikilvægt að byggja á hefðum sínum til að þróast til framtíðar og stuðla að framþróun. Öll ríki og ríkjasambönd sem við berum okkur saman við styðja við eigin búvöruframleiðslu með tollvernd með þeim rökum að það séu ekki hagsmunir neytenda að veikja innlenda matvælaframleiðslu með auknum innflutningi eða treysta eingöngu á innflutning matvæla. Því gera ríki með sér samninga um ákveðnar vörur. Þó eru langflestar landbúnaðarafurðir fluttar inn án tolla. Má þar nefna allt hveiti og kornvöru, pasta, hrísgrjón, sykur, matarolíu og ávexti. Þegar menn hafa fyllt tollkvóta að fullu þarf að greiða fyrir útflutning eins og til dæmis á skyri til Evrópusambandsins. Fyrir það þarf að greiða 300 kr. á kíló. Þetta virkar nefnilega í báðar áttir.
Virðulegur forseti. Fyrir liggur að ferðaþjónustan er sú grein sem er í mestum vexti á Íslandi. Margir hafa haldið því fram, og með réttu, að við séum í raun á ögurstundu í þeim efnum. Fjölgun ferðamanna er gríðarleg milli ára og fjöldi ferðamanna á venjulegum vetrarmánuði núna er eins og í sumarmánuði fyrir örfáum árum. Stefnumörkun í greininni liggur ekki fyrir og framtíðarsýnin er ekki fyrir hendi. Við erum hér í þinginu með fjölmörg mál sem varða náttúruvernd og ferðaþjónustu og þann mikilvæga segul sem íslensk náttúra er. Málin eru til umfjöllunar hjá atvinnuveganefnd, hjá umhverfis- og samgöngunefnd, hjá efnahags- og viðskiptanefnd. Bútasaumur er nálgunin og hættan er viðvarandi, að okkur reki af leið. Frumvarp um náttúrupassa er til umfjöllunar, frumvarp um innviði ferðaþjónustunnar, náttúruverndarlög, kerfisáætlun Landsnets, rammaáætlun, landsskipulagsáætlun er líka í pípunum en allir þessir þættir varða með einum eða öðrum hætti umgjörð náttúruverndar og hafa möguleg áhrif á ásýnd landsins. Ögurstundin er núna og þörfin fyrir heildarsýn er núna. Við þurfum virkilega á samstillingu og einurð að halda. En það sem við búum við hér er skortur á yfirsýn og skortur á verkstjórn. Það er óþægilegt og það er vandræðalegt fyrir ríkisstjórnina og fyrir stjórnarmeirihlutann, óháð pólitískum eða efnislegum markmiðum, en það sem verra er er að hér eru svo gríðarlega mikil verðmæti í húfi, landið, náttúran og öflug atvinnugrein, ásýnd landsins og ímynd atvinnugreinarinnar, allt er þetta í húfi en enginn hefur yfirsýn. Þetta mál er í raun og veru táknrænt fyrir ráðaleysi ríkisstjórnarinnar og skort á verkstjórn og er prófsteinn á getu eða getuleysi og niðurstaðan liggur fyrir. Stjórnarmeirihluti Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks ræður ekki við þetta verkefni og það er stóralvarlegt mál. Það er bráðnauðsynlegt að koma á langtímaáætlun í þessum málaflokki en ekki síður að taka til við að bregðast við aðsteðjandi bráðavanda. Til þess þarf samstillingu og samstöðu. Er hægt að koma [[Forseti hringir.]]slíku á?
Virðulegi forseti. Í gær flutti ég þingheimi aflafréttir af miðunum allt í kringum landið þar sem smábátar tvíhlaða sama daginn, togarar og stórir línubátar mokfiska á öllum grunnum og djúpum. Í Morgunblaðinu í dag er frétt um að stærð norsk–íslenska síldarstofnsins sé ekki 3,5 milljónir tonna, eins og Alþjóðahafrannsóknaráðið hefur miðað við, samkvæmt útreikningum norskra fiskifræðinga, heldur 6,2 milljónir tonna. Samkvæmt Fiskifréttum hafa norskir sjómenn og útgerðarmenn lengi dregið í efa mælingar fiskifræðinga á þessum stofni eða allt frá því að hann fór að mælast minni ár eftir ár allt frá árinu 2009. Þeir hafa talið að stofninn væri umtalsvert stærri en vísindamenn hafa álitið þar sem þeir hafa lagt til grundvallar veiðiráðgjöf vegna kvótasetningar fyrir árið 2015. Þetta hljómar allt kunnuglega. Sjómenn og útgerðarmenn vilja veiða meira og telja að miklu meira sé af fiski í sjónum. Viti menn, vísindamennirnir féllust á að hlusta á reynslumikla sjómenn. Ekki veit ég hvort þeir voru orðnir leiðir á tuðinu, alla vega varð það úr að fiskifræðingar í Noregi og sjómenn tóku höndum saman og skipulögðu einn viðamesta rannsóknarleiðangur til þessa á norsk-íslenska hrygningarstofninum og var hann farinn á nokkrum norskum fiskiskipum. Markmið leiðangursins var að mæla hrygningarstofn síldarinnar á þann hátt sem fiskifræðingar og fiskimenn töldu bestan. Árangurinn lét ekki á sér standa, allt bendir til þess að hrygningarstofninn mælist tæpum þremur milljónum tonna stærri, það munar um minna. Getum við Íslendingar, og þá íslenskir vísindamenn, lært eitthvað af þessu nú þegar þorksgengdin er eins og fiskimenn segja og aflatölur staðfesta? Er þá ekki kominn tími til að gefa orðum sjómanna gaum? Vorrall Hafró stendur nú yfir og bind ég miklar vonir við að niðurstöður verði í takti við veiðina hjá fiskimönnunum, annars er eitthvað mikið að. Fiskifræðingar verða að hlusta eftir röddum þeirra sem hafa umgengist Íslandsmið í tugi ára.
Virðulegur forseti. Það er að verða ár liðið síðan umræða hófst um möguleg kaup á gögnum úr skattaskjólum um meint skattsvik. Síðan þá hefur fjármálaráðherra hrakist til þess í opinberri umræðu að samþykkja, a.m.k. að hluta, einhverjar aðgerðir í þessa veru en enn hefur ekkert þingmál komið frá ráðherranum til að gera mönnum það kleift og nú er stutt eftir af vorþingi. Hér skortir í fyrsta lagi skýra lagaheimild til þess að kaupa og nota þessi gögn fyrir íslenskum dómstólum, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson hefur bent á, og furðulegt að hæstv. ráðherra sé ekki búinn að sækja þá lagaheimild til þingsins þegar það er yfirlýst af hálfu fjölmargra þingmanna úr stjórnarandstöðunni að málinu verði sérstaklega greidd leið þegar hann loksins kemur með það. Hér vantar í öðru lagi fjárveitingu til kaupanna frá fjárveitingavaldinu á þinginu og hana hefur fjármálaráðherrann enn ekki sótt. Í þriðja lagi vantar það, sem ég hef enn ekki heyrt ráðherrann kveða upp úr um, að skattrannsóknarstjóri sem sætir nú niðurskurði á tímabundnum verkefnum sem hann hafði fjárveitingar til fái fjárveitingar til að hafa það starfsfólk sem til þarf til að vinna úr þessum gögnum. Hér bólar ekkert á þingmáli frá hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni um að sækja fjárveitingar til þess að skattrannsóknarstjóri hafi mannafla til að vinna úr þeim gögnum sem kaupa á. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég kalla eftir þessu úr þessum ræðustól. Nú hlýtur maður að verða að spyrja: Hvers vegna dregur hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson lappirnar í þessu máli sem varðar skattaskjólin?
Virðulegi forseti. Undanfarið hafa vakið athygli ummæli fyrrverandi utanríkisráðherra Jóns Baldvins Hannibalssonar um stöðu Evrópusambandsins. Það er áhugavert að líta á heimasíðu fyrrverandi ráðherrans og lesa þar svör sem hann er að senda meistaranema í Evrópu. Hann segir þar meðal annars að Ísland sé betur sett utan sameiginlegrar fiskveiðistefnu ESB, að við eigum ekkert erindi þangað inn. Um gjaldmiðilsmálin segir hann meðal annars að gjaldmiðilssamstarfið sé í eðli sínu og uppbyggingu meingallað, það geri kröfu um ákveðin grundvallaratriði sem ekki hafi gengið eftir og kerfið hafi reynst misheppnað. Efnahagskerfið reynist veikt í grundvallaratriðum. Um árabil hafi menn orðið vitni að seinum og of litlum viðbrögðum forustumanna ESB á þessum vettvangi, forusta ESB hafi krafist þess að skattgreiðendur borgi brúsann fyrir fjármagnseigendur. Ef Ísland væri aðili að myntsamstarfi Evrópu værum við í sömu stöðu og Grikkir. Hann heldur því fram, fyrrverandi ráðherrann, að við ættum að horfa til annars gjaldmiðilssamstarfs en við Evrópusambandið. Hann talar um að Þýskaland hafi þröngvað upp á jaðarríki Evrópusambandsins niðurskurði í félagslegri þjónustu, hækkun skatta án árangurs. Og hann heldur áfram. Það er spurt hvort Ísland sé betur sett innan Evrópusambandsins eða slíks alþjóðasambands ríkja. Í grundvallaratriðum segist Jón Baldvin Hannibalsson vera sammála því en að við núverandi aðstæður verði ESB að gyrða sig í brók áður en það komi til greina að Ísland eigi nokkurt erindi þangað inn. Gjaldmiðilssamstarfið sé í hreinni óreiðu, pólitísk forusta sé í molum, skipulag utanríkismála óhagkvæmt og óskilvirkt. Þetta eru dómar fyrrverandi utanríkisráðherra okkar, eins úr forustuliði Samfylkingarinnar. Hann segir jafnframt á Eyjunni að íslenskir jafnaðarmenn hafi týnt erindisbréfi sínu. [[Forseti hringir.]]Ég óska eftir viðbrögðum formanns Samfylkingarinnar við þessu. Er hann sammála þessum fyrrverandi utanríkisráðherra okkar, Jóni Baldvini Hannibalssyni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég þekki mætavel viðhorf Jóns Baldvins Hannibalssonar til Evrópumála, starfaði með honum þegar hann mælti fyrir EES-samningi hér í þessum sal. Ég get tekið undir með Jóni Baldvini Hannibalssyni um að Ísland er ekki á leiðinni í Evrópusambandið á næstunni. Hann er þar að tjá viðbrögð við tvennu, annars vegar auðvitað stefnu núverandi ríkisstjórnar sem hefur ekki á stefnuskrá sinni að halda áfram með málið og hins vegar þeirri stöðu að innan Evrópusambandsins er glímt við ýmis flókin úrlausnarefni í kjölfar fjármálakreppu. Við erum líka að glíma við ýmis flókin úrlausnarefni í kjölfar fjármálakreppu. Sammerkt er hins vegar, held ég, hagsmunum Íslands og hagsmunum Evrópusambandsríkja að lausnin hlýtur að felast í að unnið sé að lausn á forsendum Evrópusamrunans. Evrópusamruninn hefur skilað Íslandi gríðarlegum ávinningi og íslenskt samfélag og íslenskt efnahagslíf er óþekkjanlegt í dag miðað við það sem var árið 1990. Það er athyglisvert að jafnvel fjármálaráðherra Grikklands mælir varnaðarorð við því að menn telji að lausnin geti falist í því að hætta við Evrópusamrunann og varar við hvað þá taki við, fasismi, upplausn og endalaust lýðskrum í stjórnmálum í Evrópu. Það er raunveruleg hætta í öllum löndum Evrópu, líka á Íslandi. Grundvallarleiðin áfram hlýtur að vera sú að byggja á Evrópusamrunanum og nálgast málin út frá raunverulegu hagsmunamati og mati á aðstæðum. Ekkert hnekkir því mati sem sett var fram árið 2012 af Seðlabankanum þess efnis að aðild að evrunni sé heppilegasta gjaldmiðilsumgjörðin fyrir Ísland. Það er vert að minna á það að tvö Eystrasaltsríki hafa frá því að sú skýrsla var skrifuð gerst aðilar að evrunni og árangurinn af því hefur verið mjög góður fyrir þessi ríki. Vissulega eru vandamál á Grikklandi, það voru líka vandamál á Íslandi þegar Ísland tókst á [[Forseti hringir.]]við erfiðleika og þurfti á neyðarlánum að halda. Við fórum í gegnum það og algjör óþarfi að vera með einhverjar hrakspár um það. Við vitum [[Forseti hringir.]]nákvæmlega hvernig við gerðum það, það tókst vel [[Forseti hringir.]]og það var litið til þess að hér var lagt upp með úrlausn á þeim vanda sem hentaði íslenskum hagsmunum.
Virðulegi forseti. Mig langar að vekja athygli á því að umboðsmaður barna sendi innanríkisráðherra nýlega bréf um viðbrögð við afbrotum barna. Í því bréfi er meðal annars fjallað um sáttamiðlun og mikilvægi þess að hún sé í boði fyrir börn sem hafa brotið af sér. Ég tek heils hugar undir mikilvægi sáttamiðlunar. Ég hef kynnst þessari aðferðafræði af eigin raun og var að vonast til þess að notkunin væri að breiðast út. Þegar nánar er að gáð virðist hins vegar að frekar hafi dregið úr framboði á slíku úrræði á síðustu árum. Tilraunaverkefni í sáttamiðlun hófst hér á landi árið 2006. Sáttamiðlun byggist á hugmyndafræði uppbyggilegrar réttvísi og felur í sér að leitast er við að ná sáttum milli þess sem brýtur af sér og brotaþola. Úrlausn minni háttar mála er færð til einstaklinganna sjálfra sem gefur möguleika á skjótvirkari meðferð mála. Á sama tíma er ákveðinn þungi tekinn af ákæruvaldinu. Sáttamiðlun er talin henta sérstaklega vel fyrir börn og ungmenni þar sem þau þurfa að horfast í augu við afleiðingar háttsemi sinnar og bæta fyrir brot sitt. Slíkt er almennt talið mun betur til þess fallið að hafa uppbyggileg og þroskandi áhrif en hefðbundnar refsingar. Er því ljóst að sáttamiðlun er það úrræði sem er best í samræmi við hagsmuni og réttindi barna og hefur barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna sérstaklega hvatt aðildarríki til að beita úrræðum sem byggja á uppbyggilegri réttvísi. Umboðsmaður barna beinir spurningu til innanríkisráðherra varðandi notkun á sáttamiðlun fyrir börn á síðustu árum og um framtíðarsýn varðandi úrræðið. Mér finnst fullt tilefni til að allsherjar- og menntamálanefnd kynni sér svar hæstv. ráðherra þegar þar að kemur og leiti frekari upplýsinga ef tilefni verður til.
Hæstv. forseti. Í orðum mínum í gær um árshátíðarhald Isavia ohf. var örlítil ónákvæmni. Þau mátti skilja sem svo að til íslenskra tónlistarmanna hefðu gengið 16 milljónir en hið rétta er náttúrlega að til þeirra gengu 2 milljónir af heildarkostnaði við árshátíðina sem var 16 milljónir. En ég fer ekki ofan af því að það er ekki við hæfi að opinbert fyrirtæki greiði 16 milljónir til árshátíðarhalds starfsmanna sinna. En ég ætlaði að koma hér upp til að tala um eina jákvæða frétt af mörgum úr íslensku atvinnulífi. Það var mjög ánægjulegt að heyra að Íslensk matorka hefur nú gert ívilnunarsamning við íslenska ríkið og í burðarliðnum er fyrirtæki á Reykjanesi sem mun veita 50 manns vinnu og framleiða 3 þús. tonn af bleikju til útflutnings. Þetta er fyrirtæki númer tvö á Reykjanesi sem nýtir affall af virkjunum á Reykjanesi til fiskeldis. En það verður að segjast að ólíkt hafast menn að á Reykjanesi og í Reykjavík vegna þess að á Hellisheiði streymir fram affallsvatn af Hellisheiðarvirkjun, öllum til ama og engum til gagns. Það er borað niður með jarðskjálftaáhrifum í stað þess að nýta þetta vatn til þess að ala fisk eða rækta grænmeti sem væri hægur vandi. Það er satt að segja alveg óskiljanlegt að teknir skuli vera til kosta virkjunarkostir án þess að nýta það sem þeir hafa upp á að bjóða. Annað dæmi er sem einnig snertir Orku náttúrunnar eða fyrrum Orkuveitu Reykjavíkur og það er virkjunin á Nesjavöllum. Þaðan streymir heitt vatn út í Þingvallavatn og við vitum ekkert hvaða áhrif það hefur. Það hefur ekki verið rannsakað, en vatnið streymir frá Nesjavallavirkjun ósnert, ónýtt, engum til gagns, öllum til ama. Það hlýtur að vera hægt að taka betur á í þessu, herra forseti.
Hæstv. forseti. Talsvert hefur verið rætt um forvirkar rannsóknarheimildir að undanförnu í samfélaginu og hér á þingi, nú síðast undir þessum lið í dag. Mig langar einfaldlega koma því á framfæri að það er ekki þannig að forvirkar rannsóknarheimildir, verði þær styrktar og verði auknir möguleikar lögreglu til að beita slíkum heimildum, snúi aðeins að utanaðkomandi hættu, þær snúa ekki aðeins að hryðjuverkarannsóknum heldur einnig að því að stemma stigu við skipulagðri glæpastarfsemi. Þar er ein tegund brotaflokka sem við höfum ekki náð að halda nægilega vel utan um, þ.e. brot er tengjast mansali. Við erum nokkuð á varðbergi gagnvart því þegar talað er um forvirkar rannsóknarheimildir. Engu að síður verðum við að setjast yfir það viðfangsefni og átta okkur á því hvort sú vinna sem hæstv. innanríkisráðherra hefur sagt að þegar sé hafin í ráðuneytinu við að reyna að greina hvað er nákvæmlega um að ræða, geti nýst okkur og reyna að nálgast það viðfangsefni með opnum huga. Við þurfum að kynna okkur það og skoða hvort slíkar heimildir gætu nýst okkur í baráttunni gegn mansali. Hér var líka komið inn á það að í stað þess að ræða um forvirkar rannsóknarheimildir ættum við að ræða um heimilisofbeldi. Ég er sammála því. Við eigum að ræða um heimilisofbeldi. Við eigum að reyna að leita leiða til þess að styrkja þær heimildir sem eru í lögum til þess að taka á þeim stóra vanda. Það er gríðarlega umfangsmikið verkefni. Fyrir þinginu liggur einmitt þingmannamál um heimilisofbeldi. Allsherjarnefnd skoðaði þau mál sérstaklega á síðasta þingvetri og hefur í hyggju að styrkja löggjöfina að ákveðnu leyti hvað þetta varðar. Ég hvet hv. þingmenn til þess að fylgjast með þeim áætlunum sem núverandi lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu, embættið, hefur uppi varðandi heimilisofbeldi, en þeim áformum var hrint í framkvæmd hjá lögreglunni á Suðurnesjum með ágætisárangri og er verið að þróa þá vinnu enn frekar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að svara hv. síðasta ræðumann, hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur, með því að benda henni á ræðu mína sem ég flutti í gær varðandi forvirkar rannsóknarheimildir og hvernig forgangsraða beri málefnum lögreglunnar í þeim efnum. Í öðru lagi langar mig að vísa í mjög góða ræðu hv. þm. Ástu Guðrúnar Helgadóttur sem hún flutti hér í gær um sendingu sönnunargagna með tölvupósti hjá lögreglunni og sérstaklega í samhengi við dulkóðun á þeim, eða öllu heldur skort þar á. Þann skort má lesa úr svari sem kom frá hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn sem sá sem hér stendur lagði fram á sínum tíma um sendingu sönnunargagna með tölvupósti. Í þriðja lagi langar mig að halda aðeins áfram með það umræðuefni sem hv. þm. Ásta Guðrún Helgadóttir talaði um í gær, um tölvuöryggi og netöryggi, netöryggi hjá hinu opinbera, sérstaklega hjá lögreglunni. Mikið er talað um öryggismál þessa dagana og forvirkar rannsóknarheimildir af ýmsum ástæðum, að auka heimildir af ýmsum toga og endurskoða þau mál til að auka öryggi. Gott og vel. Ég hef ekki nægan tíma til að fara aftur og meira út í það mál, frekar vil ég benda á að það er blindur blettur í öryggismálum á Íslandi, sá blindi blettur er netöryggi. Stjórnsýslan geymir allar viðkvæmustu upplýsingar sem fyrirfinnast um borgara þessa lands, kannski fyrir utan ástarlíf þeirra. Ríkið heldur utan um allt er varðar heilbrigðismál og margt fleira. Það er því mjög mikilvægt að netöryggi hjá hinu opinbera sé í lagi til þess að halda almennilega utan um það eða til þess að vernda almennilega réttindi borgaranna til þess að fá að hafa þessi gögn í friði. Hins vegar vil ég vekja athygli á því að það er almenn tilhneiging hjá fólki til að halda að netöryggismál séu í lagi í heiminum, að tölvutæknin sé komin það langt. Það er hún ekki. Árið 2014 var eitt hryllilegasta ár í tölvuöryggismálum frá upphafi. Þessi mál eru að versna hér á landi sem og úti um allan heim. Það er mikilvægt að við tökum á þeim, ekki endilega með því að auka heimildir - og reyndar alls ekki með því að auka heimildir, heldur með því að minnka andvaraleysið [[Forseti hringir.]]og auka áherslu á að netöryggismál séu í lagi. [[Forseti hringir.]] Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingi verði að jafnaði opnir.
Hæstv. forseti. Allt frá því að ég steig fyrst inn á Alþingi okkar Íslendinga sem þingmaður hef ég einsett mér að koma fram af auðmýkt og virðingu við alla þá sem þar starfa, alþingismenn jafnt sem starfsfólk. Það geri ég einfaldlega vegna þess að ég tel eftir að hafa fylgst með stjórnmálum og tekið þátt í þeim að það sé besta leiðin til þess að ná árangri í því að auka farsæld þjóðarinnar. Það er hlutverk okkar sem komum að stjórn landsins að skoða allar leiðir sem hugsanlega geta aukið velsæld og framfarir í samfélagi okkar. Til þess að svo megi verða þarf að eiga sér stað efnisleg og upplýst samræða úti í samfélaginu og síðast en ekki síst á Alþingi þar sem hinar ólíku skoðanir fá að koma fram. Því miður fara umræður um hin stóru mál oftar en ekki út í hið eilífa karp um smáatriði og önnur brýn mál sitja á hakanum á meðan. Í 8. bindi í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem fjallað er um lýðræðislega umræðu, segir m.a., með leyfi forseta: „„Umræðuhlutverki þingsins eru gerð góð skil af íhaldsmanninum Edmund Burke þegar hann lýsir þinginu sem „umræðusamkomu [...] einnar þjóðar, með sameiginlega hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi. Þar ættu staðbundnar óskir eða fordómar ekki að ráða ferðinni heldur hagur heildarinnar, sem leiða má af yfirvegun heildarinnar.“ Hugtakið samræðustjórnmál á rætur sínar í þessari hugsjón um þingið sem vettvang rökræðu sem tekur öðru fremur mið af almannahagsmunum. Markmið rökræðu er að lýsa upp málefni; því verður hún að byggjast á upplýsingum um staðreyndir mála og sá sem stundar rökræðu af heilindum leitast við að hafa það sem sannara reynist. Gildi stjórnmálarökræðunnar er meðal annars fólgið í því að láta andstæð sjónarmið takast á og það er hlutverk stjórnarandstöðu að láta reyna á málflutning stjórnarliða til að skerpa röksemdir.“ Hæstv. forseti. Það er meðal annars ástæðan fyrir því að ég vil að mál fari úr nefndum til umræðu og afgreiðslu í þingsal þrátt fyrir að ég sé efnislega ósammála þeim.
Virðulegur forseti. Ég þakka forseta fyrir að taka vel í ósk hv. þm. Árna Páls Árnasonar áðan um að menntamálaráðherra verði til svara í fyrramálið. Það er vegna lánasjóðsmálsins eins og þingmaðurinn nefndi og er gríðarlega brýnt. Eftir því sem mér skilst eru þúsundir manna að fá tilkynningar um að þeir séu í verulegum fjárhagslegum ábyrgðum sem þeim var ókunnugt um. Það er brýnt að ráðherrann geti eytt öllum efasemdum um málið fljótt og vel. Hann var ekki hér á mánudaginn eins og nefnt var. Ég bið forseta að staðfesta af forsetastóli eins fljótt og verða má að ráðherrann verði við þessari ósk þannig að við vitum að af þessu geti orðið í fyrramálið. Það er mikilvægt að skýra þetta mál hratt og vel.
Forseti getur alls ekki tryggt að hæstv. menntamálaráðherra verði hér í fyrramálið. Forseti hefur gætt að því og komist að því að hæstv. ráðherra hefur fjarvistarleyfi í dag. Forseta er ekki ljóst hvenær hæstv. ráðherra verður til staðar að nýju í þinginu, en eins og forseti nefndi og tók strax vel í mun hann koma þessum skilaboðum til hæstv. ráðherra. Svo sjáum við hvað setur síðar í dag.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að taka vel í að taka þetta mál upp eða tryggja að ráðherra geti verið hér til svara varðandi lánasjóðinn. Sjálfur hef ég óskað eftir því að málið verði tekið upp í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Við höfum rætt þetta mál áður en það sem er svo sérstakt við það er að við settum lög um ábyrgðarmenn fyrir til þess að gera skömmu. Við settum klárt regluverk utan um hvernig eigi að hafa hlutina en hér er verið að hreinsa upp löngu síðar og senda bréf til fólks sem á enga möguleika á að hafa vitað nokkurn skapaðan hlut um þessar ábyrgðir og það er gengið eftir því að jafnvel dánarbúin greiði upp gjaldfallin lán. Okkur er annt um lánasjóðinn en ég held að við verðum að reyna að tryggja að lánasjóðurinn fari eftir nýju reglunum og felli þá niður þessar ábyrgðir. Það er okkar í þinginu að taka á þessu máli. Þeir sem tóku lánin eiga að bera ábyrgðina en ekki afkomendur löngu seinna.
Virðulegur forseti. Tilefni þess að ég ákvað að óska eftir þessari umræðu er umfjöllun Kastljóss, að minnsta kosti í tvígang á síðasta ári, um málefni fanga sem glímt hefur við það alvarlega geðröskun að hann var vistaður í einangrunarvarðhaldi í lengri tíma en hollt getur talist fyrir nokkra manneskju. Ég hef áður tekið þetta mál upp á þingi og fengið þau svör frá fyrrverandi innanríkisráðherra að verið sé að vinna í málinu. Ég átti bágt með að trúa því að það gæti gerst á okkar landi að nokkur maður væri hafður í einangrunarklefa í rúma tvo mánuði, en svo er víst. Saga þessa manns innan geðheilbrigðiskerfisins er löng og hann hefur margsinnis verið vistaður á geðdeild. Hann er haldinn miklum ranghugmyndum, hefur orðið uppvís að íkveikju á Kleppi og Litla-Hrauni og er talinn hættulegur sjálfum sér og öðrum. Hann dvaldi mánuðum saman í einangrun á Litla-Hrauni án sálfræðiaðstoðar. Geðhjálp benti á síðasta ári á að það væru engin varanleg úrræði sem biðu þessa manns þegar hann lyki afplánun en hann hefur nú verið vistaður á geðdeild. Staðreyndin er sú að svokölluð pyndinganefnd Evrópuráðsins, sem skoðar ástand fangelsa hér með nokkurra ára millibili, segir í nýrri skýrslu að ítrekað hafi verið bent á bága geðheilbrigðisþjónustu við fanga hér en ekkert hafi gerst. Umboðsmaður Alþingis hefur fært rök fyrir því í nýlegri skýrslu að þetta ástand sem er viðvarandi feli í sér mannréttindabrot. Í skýrslunni sem kom út í maí í hittiðfyrra, 2013, rökstyður umboðsmaður að sé geðsjúkur maður sem sakfelldur hefur verið fyrir refsilagabrot, vistaður í afplánunarfangelsi hér á landi kunni slík ráðstöfun að ganga nærri því að teljast brot á fyrirmælum 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, að minnsta kosti ef honum er ekki tryggð þar viðeigandi læknisþjónusta. Almennt leiðir af þessum greinum að færa ber geðsjúkan gæsluvarðhaldsfanga eða afplánunarfanga til vistunar á geðdeild á sjúkrahúsi eða á sérstakri réttargeðdeild. Í 2. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga segir að verði til stofnun ætluð mönnum sem teljast sakhæfir en eru andlega miður sín, samanber 1. mgr., megi ákveða í refsidómi að sakborningur skuli taka út refsingu sína í stofnuninni. Svo lengi sem ekki er sett á laggirnar sérhæfð stofnun fyrir geðsjúka en þó sakhæfa afbrotamenn sem annars eru vistaðir í afplánunarfangelsi, ber fangelsisyfirvöldum hér á landi að ganga tryggilega úr skugga um það í hverju tilviki fyrir sig að fangi þoli, þrátt fyrir ástand sitt, að vera vistaður þar. Það var niðurstaða umboðsmanns fyrir tæpum tveimur árum að ekki væri útilokað að slík vistun yrði talin fela í sér ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð gagnvart þeim sem eru alvarlega geðsjúkir. Lögum samkvæmt getur Fangelsismálastofnun leyft að fangi sé vistaður um stundarsakir eða allan refsitímann á heilbrigðis- eða meðferðarstofnun. Lagaheimild skortir því ekki til að flytja fanga sem sætir afplánun á heilbrigðisstofnun þar sem hægt er að veita honum þá sérhæfðu meðferð sem nauðsynleg er vegna geðrænna sjúkdóma. Það var því eindregin afstaða umboðsmanns að brýnt tilefni væri til að endurskoða fyrirkomulag geðheilbrigðisþjónustu á Litla-Hrauni. Umboðsmaður beindi þeim tilmælum til velferðarráðherra, innanríkisráðherra og Fangelsismálastofnunar að þegar yrðu gerðar viðhlítandi ráðstafanir til að koma geðheilbrigðisþjónustu í fangelsinu á Litla-Hrauni í það horf að ekki leiki vafi á því að þeir fangar sem þess þurfa njóti þeirrar umönnunar sem þeir eiga rétt á samkvæmt stjórnarskrá og lögum og við aðstæður sem samrýmist ástandi þeirra og þörfum. Því er spurt: Hvað hefur verið gert í þeim efnum á þeim tæpu tveimur árum sem liðin eru frá því að skýrsla umboðsmanns var rituð? Hvert er horf þessara mála í dag? Er geðlæknir starfandi á Litla-Hrauni? Hvernig er geðheilbrigðismálum fanga á höfuðborgarsvæðinu háttað nú um mundir? Er sem sagt búið að draga lærdóm af þessu máli og gera nauðsynlegar ráðstafanir í kjölfar þeirra ábendinga sem fram komu fyrir bráðum tveimur árum? Stærsti hluti þessa máls varðar auðvitað mannréttindi þeirra einstaklinga sem hér um ræðir. Svo er annar angi þessa máls sem ég kem kannski betur að í síðari ræðu minni hér, sem varðar almennt öryggi borgara og lögreglunnar í landinu sem þarf, eins og því miður eru sorgleg dæmi um, að bregðast við þegar það getur leitt til hættuástands.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir að taka þetta mál hér upp. Málefni geðsjúkra fanga er erfiður málaflokkur og trúlega einn sá erfiðasti sem við tökumst á við. Þetta eru viðkvæm mál sem við þurfum að leggja okkur fram um að leysa úr með þeim úrræðum sem við höfum, en það kostar fé og það kostar fyrirhöfn og breytingu á þeim aðstæðum sem við erum með núna að geta veitt þá úrlausn sem við þurfum. Það þarf líka mjög sérhæfða þekkingu og reynslu til að hjálpa þessu fólki. Svo ég fari beint í að svara spurningu hv. þingmanns varðandi stöðuna á Litla-Hrauni út frá geðlæknisfræðilegum sjónarmiðum er staðan þannig núna að enginn geðlæknir er starfandi á Litla-Hrauni. Eins og sumir vita eflaust hefur verið erfitt og vandasamt að fá geðlækni þar til starfa og það er nokkuð sem við erum að fara yfir í ráðuneytinu. Við héldum nýlega fund, ég og velferðarráðherra, um þessi alvarlegu geðheilbrigðismál, bæði hvað varðar geðheilbrigðismál fanga og það sem tengist inn í önnur geðheilbrigðismál sem varða þá sem ekki eru í þeim aðstæðum en eru hins vegar svo veikir að þeir þurfa sérstök úrræði. Við erum nú að setja aukinn kraft í þá vinnu. Það er erfitt fyrir mig að svara því hvers vegna hlutirnir hafa tekið tíma, það vill nú stundum verða þannig. Þetta eru mál af því tagi að þau hafa því miður tekið of langan tíma en það er alls ekki þannig að menn hafi ekki haft auga á þeim. Samkvæmt lögum um fullnustu refsinga skulu fangar njóta sambærilegrar heilbrigðisþjónustu og almennt gildir auk þeirrar sérstöku heilbrigðisþjónustu sem lög og reglur um fanga segja til um. Grunnheilbrigðisþjónusta í fangelsum ríkisins er almennt talin vera í góðu horfi og er henni ágætlega sinnt af viðeigandi heilbrigðisstofnunum sem eru á ábyrgðarsviði velferðarráðuneytisins. Hins vegar hefur geðheilbrigðisþjónustan í fangelsum sætt opinberri gagnrýni og staðan í dag er í meginatriðum þessi. Nú er verið að setja aukinn kraft í þá vinnu að leita úrræða fyrir þessa einstaklinga, t.d. með því að tryggja aðgengi geðsjúkra fanga að geðheilbrigðisþjónustunni og blasir við að það er ekki gott ástand að enginn geðlæknir sé starfandi á Litla-Hrauni, það þarf ekki að taka það fram. Við höfum jafn miklar áhyggjur af því og aðrir, það er auðvitað ástand sem ekki er viðunandi og á því þurfum við að finna lausn. Við erum að tala um fanga sem eru mjög alvarlega sjúkir og sú þjónusta sem þeir þurfa á að halda og við höfum reynt að veita hefur verið gagnrýnd. Við þurfum að tryggja að þeim séu veitt sérhæfðari úrræði. Til greina kemur að vista þá fanga í hinu nýja fangelsi á Hólmsheiði en einnig er til umræðu að útbúa sérstaka aðstöðu fyrir þá í núverandi gæsluvarðhaldsálmu á Litla-Hrauni, að þar verði sérstök sjúkradeild þegar Hólmsheiði kemst í gagnið, en ekki er búið að taka endanlega ákvörðun um það. Það koma líka upp sjónarmið sem þurfa önnur og sérhæfðari úrræði en það verður að ráðast svolítið af því hvernig þessum skipulagsmálum er háttað, við sjáum það betur þegar við vitum hvernig verður með fangelsið á Hólmsheiði. Það er rétt hjá hv. þingmanni að umboðsmaður Alþingis hefur bent á það í drögum að skýrslu frá 2013 að sú tilhögun að vista alvarlegan geðsjúkling í fangelsi, að minnsta kosti ef fanga er ekki tryggð viðeigandi læknisþjónusta, kunni að ganga nærri því að teljast brot á fyrirmælum 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar og, eins og hv. þingmaður nefndi, 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Að sjálfsögðu verðum við að líta til þeirra athugasemda og við gerum það. En það er hins vegar rétt að vekja athygli á því í þessu sambandi að það er ekki fangelsisyfirvalda að ákveða hvort fangi skuli vistaður á geðdeild eða ekki. Ef einstaklingur er dæmdur í óskilorðsbundið fangelsi ber lögum samkvæmt að fullnusta dóminn, en það er síðan læknisfræðilegt mat geðlækna hvort rétt sé að vista geðsjúkan fanga á geðdeild eða hvort hægt sé að veita þjónustuna í fangelsi. Heimilt er samkvæmt lögum að vista fanga tímabundið á heilbrigðisstofnun allan refsitímann. Við verðum að koma samspilinu milli innanríkisráðuneytisins, vegna skyldu okkar að fullnusta refsingar, og velferðarráðuneytisins í fastari skorður og eins samspilinu milli geðlæknisfræðinnar og þess að þarna er um að ræða einstaklinga sem þurfa vegna refsinga að fullnusta dóma sína. Aðalatriðið í mínum huga er að fangar fái þá heilbrigðisþjónustu sem þeir þurfa á að halda og okkur ber að veita. Alvarlega geðsjúkir fangar eiga rétt á viðeigandi heilbrigðisþjónustu á heilbrigðisstofnun eða í fangelsi með sérhæfðu starfsliði. Það er það verkefni sem blasir við og síðan er það okkar núna að finna einhverjar leiðir til að uppfylla það.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir þessa mjög svo mikilvægu umræðu Það er grundvallaratriði að veikt fólk á rétt á heilbrigðisþjónustu og það á auðvitað ekki að þurfa að taka fram að það á að gilda óháð þeim sjúkdómum sem fanga hrjá. Ísland er aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Við gerðumst aðilar að þeim mannréttindasáttmála árið 2007 og hæstv. innanríkisráðherra vinnur að því að fullgilda hann en í honum er tekið fram að sé fatlað fólk svipt frelsi með einhverjum hætti þá skulu aðildarríkin ábyrgjast að mannréttindi séu tryggð í samræmi við alþjóðleg mannréttindalög og fólk hljóti meðferð sem samræmist markmiðum og meginreglum samningsins sem og að aðildarríkin skulu bjóða fram þá heilbrigðisþjónustu sem fatlað fólk þarfnast og einkum vegna fötlunar sinnar. Þetta gera íslensk stjórnvöld ekki og við erum því að brjóta mannréttindi á geðsjúkum föngum. Það er gríðarlega alvarlegt að pyndinganefnd Evrópuráðsins hafi gert alvarlegar athugasemdir við geðheilbrigðisþjónustu fanga og það hafi ekki verið gerðar úrbætur þrátt fyrir athugasemdirnar. Það er bent á að þetta stafi m.a. af því að innan stjórnsýslunnar sé óeining um það hver beri ábyrgð á því að veita föngum geðheilbrigðisþjónustu og hvers konar þjónustu þeir eigi að fá og hver eigi að greiða fyrir hana. Þetta er auðvitað ekki boðlegt og ég vil því brýna hæstv. ráðherra til að taka myndarlega á þessum málum og koma þeim í gott horf.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Þetta er gamalt og viðvarandi vandamál sem er óþolandi að ekki hafi tekist að leysa með fullnægjandi hætti og blettur á okkar samfélagi og augljóst mannréttindabrot. Eins og málshefjandi kom inn á þá hafa stjórnvöld fengið áminningu, m.a. frá pyndinganefnd Evrópuráðsins og einnig í skýrslu umboðsmanns Alþingis, í úttekt á Litla-Hrauni 2013. Við horfum til þess að það verði einhverjar lagfæringar með byggingu nýs fangelsis og eins má segja að endurbygging á réttargeðdeildinni hafi þarna hjálpað til en það þarf meira til. Það er augljóst að togstreita hefur verið á milli fangelsisyfirvalda og heilbrigðiskerfisins um það hvernig eigi að leysa þetta mál. Fjármagnið vantar á báðum stöðum en það er ágreiningur um hver eigi að veita þjónustuna, það er ágreiningur um hvers konar þjónusta eigi að vera í boði og hver eigi að greiða fyrir hana. Það er augljóst að stjórnvöld verða að skera þarna úr og taka á málinu og koma því í ákveðinn farveg. Það hefur komið fram að þessi þjónusta hefur verið veitt í gegnum heilbrigðiskerfið á Litla-Hrauni en nú er það þannig að enginn geðlæknir sinnir henni eins og er. Sú togstreita sem ég var að lýsa hefur gjarnan lýst sér í því að menn hafa sagt: Menn eru að afplána refsingu, þeir eru ekki ósakhæfir og geðdeildir sjúkrahúsanna eru ekki fangelsi. En það hefur líka komið fram að það þarf auðvitað að styrkja mannaflann og bæta menntun þeirra sem eru á Litla-Hrauni þannig að menn séu betur undirbúnir að vinna með þá sem eiga við geðræn vandamál að stríða. En ég held að eina leiðin sé sú sem hæstv. ráðherra nefndi, það er að stofna sérstaka sjúkradeild þar sem þessir aðilar, sem eru að mér skilst ekki nema fjórir til fimm á ári, geti afplánað undir heilbrigðiskerfinu og það sé þá dómsúrskurður um að þeir eigi að afplána á þeim stað, fái örugga heilbrigðisþjónustu og öryggi um leið og þeir afplána refsingu. Hvort sú deild verði staðsett á Litla-Hrauni, nýja fangelsinu eða í tengslum við [[Forseti hringir.]]réttargeðdeildina læt ég eftir ráðherra að skoða. Ég hvet hann til dáða [[Forseti hringir.]]og tel óhætt að segja að það verður mikill stuðningur við að leysa málið.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Talið er að um 10–15% af föngum um heim allan séu með alvarlegar geðraskanir. Þessar tölur eru þó nokkuð mismunandi á milli landa og sýnt hefur verið fram á varðandi þessa þætti í ýmsum rannsóknum að þegar innlögnum á geðdeild fjölgar þá fækkar þeim sem fara í fangelsi í þeim tilvikum þar sem erfiðleikana má rekja til geðraskana. Jafnframt hefur verið sýnt fram á að þegar úrræði í heilbrigðiskerfinu hafa ekki verið til staðar fyrir þá er glíma við geðraskanir þá fjölgar föngum. Hér á landi hefur verið talsverð gagnrýni á það úrræðaleysi sem hefur átt sér stað vegna brotamanna sem eru sakhæfir en með alvarlegar geðraskanir. Bent hefur verið á að úrræði fyrir þessa einstaklinga vanti sárlega. Þetta úrræðaleysi er ekki nýtt og hefur ástandið varað í talsverðan tíma. Það er ekki erfitt að finna fréttir sem ná langt aftur í tímann um þessi mál. Það sýnir okkur líka hversu mikilvægt það er að reyna að finna lausn á þeim. Samkvæmt ræðu hæstv. innanríkisráðherra er sannarlega verið að reyna að finna lausn í þeirri vinnu sem fer fram í innanríkisráðuneytinu og velferðarráðuneytinu. Í opinberri gagnrýni hefur komið fram að ýmsir telja að þessir brotamenn eigi ekki heima á geðdeildum spítalanna. Auk þess hefur komið fram í þessari gagnrýni að þeir eigi ekki að sitja í fangelsi ef engin úrræði eru þar til staðar sem henta þeim veikinda þeirra vegna. Þarna virðist einhver togstreita hafa myndast. Hæstv. innanríkisráðherra, Ólöf Nordal, gerði góða grein fyrir stöðunni í ræðu sinni. Því ber að fagna að skilningur sé á því að bæta þurfi þjónustuna og tryggja þurfi sérhæfð úrræði fyrir þennan hóp fanga, þjónustu sem er ekki veitt í fangelsum landsins í dag.
Forseti. Ég vil þakka málshefjanda kærlega fyrir að fjalla um þetta málefni sem er mjög mikilvægt að halda á lofti hér á þingi. Áður en þessar umræður hófust kynnti ég mér aðeins hvað hefur gerst síðan síðast og það hefur því miður mjög lítið gerst. Ég rak augun í frétt frá því 20. febrúar 2014, fyrir ári síðan, þar sem kemur fram að enginn geðlæknir starfi á Litla-Hrauni og hafði þá ekki gert síðasta hálfa árið. Umboðsmaður Alþingis birti drög að skýrslu í október 2013 þar sem hvatt er til ýmissa úrbóta í heilbrigðisþjónustu við fanga. Ég vil taka undir með öðrum þingmönnum. Það er mjög mikilvægt að hinn nýi hæstv. innanríkisráðherra taki á þessum málum af festu og ef ég mætti biðja þingmennina í hliðarherbergi að hætta að trufla ráðherrann svo hann geti hlustað á ræðu mína. Ég skora á hæstv. ráðherra að setja sig vel inn í þennan málaflokk. Það þarf ekki mikið til til að laga þetta. Hér er verið að brjóta á mannréttindum hjá mjög viðkvæmum hóp af fólki og það hefur ítrekað komið fram að mannréttindi fanga eru víst ekki sömu mannréttindi og annarra og síðan skulum við ekki tala um brot á mannréttindum hjá t.d. öryrkjum. En mér finnst þetta svo dæmigert, það er svo auðvelt að horfa fram hjá grundvallarmannréttindum þegar um jaðarhóp er að ræða. Ég veit að hæstv. innanríkisráðherra hefur alla burði og örugglega löngun til að laga þetta þannig að ég vil hvetja ráðherrann til dáða.
Hæstv. forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni. Við í allsherjarnefnd höfum talsvert fjallað um málefni fanga og þó aðallega hvað varðar menntunarmálin vegna þess að málefni fanga er á starfssviði okkar. Við gerðum okkur ferð á síðasta þingári á Litla-Hraun og kynntum okkur starfsemina þar og skoðuðum hvernig aðbúnaðurinn er. Það er auðvitað mjög gagnlegt fyrir okkur sem störfum á þinginu að fara í slíkar ferðir til að sjá með hvaða hætti þjónustan er veitt. Það er alveg ljóst að hvað fanga varðar sem eiga við geðræn vandamál að stríða er verk að vinna. Við þurfum að gera bragarbót á því með hvaða hætti við sinnum þjónustunni og það var gott að heyra vilja ráðherrans í þessu efni. En það er alveg ljóst að það kallar á samstarf fangelsismálayfirvalda og heilbrigðisyfirvalda vegna þess að að sjálfsögðu heyra þessi mál undir báða þessa málaflokka. Það er oft þannig að þegar um er að ræða mál og efni sem heyra undir fleiri en eitt ráðuneyti þá verða þau oft þyngri í vöfum. Ég vona svo sannarlega að svo verði ekki hér, ég vona að samstarfið muni ganga eins smurt og hægt er vegna þess að það er alveg ljóst að við þurfum að bregðast við og helst fyrr en seinna. Þá verður athyglisvert að fylgjast með því með hvaða hætti þjónustan verður byggð upp í hinu nýja fangelsi en þó er alltaf þörf á miklu samstarfi vegna þess að þetta kallar á sérþekkingu og sérlært fagfólk úr heilbrigðisgeiranum til þess að vinna að þessum málefnum í samstarfi við fangelsisyfirvöld.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Róberti Marshall kærlega fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál. Nýir vendir sópa best og ég vonast eftir því að nýr innanríkisráðherra láti til sín taka við úrlausn þessa. Ég vil líka halda til haga í þessari umræðu þeim athugasemdum sem við höfum fengið vegna ungra afbrotamanna og eins þeim athugasemdum sem umboðsmaður hefur fram að færa sem lúta að almennri heilsugæslu við fanga. Hér er sérstaklega verið að ræða um geðsjúka fanga og þar þurfa kerfin að tala saman. Það er hins vegar grundvallaratriði að þetta er á ábyrgð fangelsismálayfirvalda, á ábyrgð innanríkisráðuneytisins, vegna þess að menn eru dæmdir til vistunar í fangelsi. Það er ekki heil hugsun í kerfi þar sem maður er vistaður í 15 ár á geðdeild með þeirri miklu geðheilbrigðisþjónustu sem þar er að fá, og gerist síðan brotlegur og er þá færður af sama ríkisvaldi á aðra ríkisstofnun í fangelsi í þrjú ár þar sem mjög takmörkuð geðheilbrigðisþjónusta er til staðar, þegar hann þarf í raun og veru, ef eitthvað er, á meiri geðheilbrigðisþjónustu að halda eftir brot sitt en áður. Þegar hann hefur lokið afplánun í fangelsi þá flytur sama kerfi sama manninn aftur inn á geðdeild þar sem hann fær miklu betri heilbrigðisþjónustu. Það getur ekki haldið áfram að vefjast fyrir kerfinu ár eftir ár og verða til þess að við fáum átölur frá pyndinganefndinni og líka umboðsmanni Alþingis. Þessu þarf nýr ráðherra að taka á og hefur hann fullan stuðning til þess úr öllum flokkum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu og ekki síður hæstv. ráðherra fyrir aðkomu að þessari umræðu. Þetta er eitt af þeim málum sem er töluverður samhljómur um hér í þinginu og við tölum ekki hvert í sína áttina. En það liggur líka fyrir að framkvæmdarvaldið er hjá ráðherra og þetta mál er þeirrar gerðar að það krefst þess að brugðist sé við því ástandi sem við blasir. Íslenskt samfélag hefur í raun og veru fengið leiðsögn frá tveimur burðarásum í málum af þessu tagi, annars vegar frá pyndinganefndinni og hins vegar frá umboðsmanni, eins og hér var getið um bæði í framsögu hv. þm. Róberts Marshalls og ekki síður hjá öðrum þingmönnum, þannig að það liggur algerlega fyrir hvað gera þarf eða hver leiðsögnin er hjá þeim sem hafa það hlutverk með höndum að vakta þau sjónarmið sem hér eru undir, mannréttindi og eðlilega þjónustu við þá sem búa við frelsissviptingu og alvarlegar geðraskanir. Enginn hefur þó enn þá nefnt í þessari umræðu það sem mér finnst nánast blasa við að þurfi að gera, það er að kalla saman strax alla þá aðila sem hafa þekkingu á málaflokknum, sem er alltaf dálítil áskorun þegar við tölum um mál sem sker bæði ráðuneyti og stofnanir, þ.e. að hefja strax einhvers konar samtals- eða samráðsvettvang þeirra sem best þekkja til og m.a. þá þeirra geðheilbrigðisstarfsmanna sem komið hafa að málinu á fyrri stigum, ég vil sérstaklega nefna Harald Erlendsson sem var með 20% stöðu við Litla-Hraun núna síðast þegar sú staða var mönnuð, með það að markmiði að ná upp teymisvinnu í kringum þetta verkefni. Hér er um að ræða slíka sérhæfingu [[Forseti hringir.]]bæði að því er varðar fangelsi og [[Forseti hringir.]]heilbrigðisþjónustu að það er eina nálgunin [[Forseti hringir.]]sem ég mundi telja að væri rétt og hvet ráðherra til að finna farsæla lausn á því.
Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna sem hér hefur farið fram og vil byrja á því að taka undir orð hv. þingmanna Unnar Brár Konráðsdóttur og Svandísar Svavarsdóttur, þetta snýst um samstarf og teymisvinnu til að leysa úr þessum málum. Það þarf samstarf milli ráðuneyta og stofnana og það þarf sveigjanleika, það er engin ein lausn. Það getur þurft að finna lausn í hverju og einu tilfelli sem við á og það þarf að vera teymi sem vinnur að þessum málum. Mig langar líka að huga að þeim föngum sem ekki búa við alvarlegasta vandann, þeim sem þurfa einfaldlega minni þjónustu frá degi til dags, því að eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á störfum þingsins þann 18. febrúar, er betrun eitt af mikilvægustu markmiðum fangelsisvistar. Fangar þurfa ýmiss konar aðstoð á leiðinni til betrunar, þeir þurfa að fá tækifæri til að byggja sig upp með námi eða vinnu, en oftar en ekki þarf að byrja á geðheilbrigðisþjónustunni því að hún er grundvöllur fyrir því að fangi komist í þá stöðu að vilja eða geta tekið þátt í betrunarúrræðum. Það eitt að glíma við geðrænan vanda, ná tökum á því að lifa með geðrænum vanda getur verið mikil betrun í sjálfu sér, þannig að við megum ekki gleyma því að sinna minni málunum vegna þess að við erum svo upptekin af stóru verkefnunum.
Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á að þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir það að taka fyrir einn punkt sem mig langaði að nefna, en hann er mjög mikilvægur. Við verðum að átta okkur á því að fangar eru svolítið sérstakur hópur. Margt sem er að í samfélaginu hrjáir þennan hóp meira en almenning, hvort sem það eru geðraskanir eða ólæsi, ekki endilega kannski geðraskanir heldur hlutir eins og ofvirkni, saga um ofbeldi, fíkn og annað slíkt. Hlutfall allra svona hluta er miklu hærra í fangelsum. Eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á megum við ekki einblína alfarið á þau tilfelli sem komast í fréttirnar, sem eru mjög, mjög erfið tilfelli þar sem miklar geðraskanir eru til staðar, heldur verðum við líka að muna eftir þeim föngum sem þurfa einfaldlega sálfræðiaðstoð, ekki endilega geðlækni, en þurfa kannski lyf við hlutum eins og ofvirkni, þurfa sálfræðing. Þá eru tvö vandamál í fangelsiskerfinu sem ég vil nefna, en samkvæmt mínum heimildum fá fangar ekki lyf við t.d. ofvirkni, kannski af þeirri augljósu ástæðu að ofvirknilyf eru jafnan vanabindandi og almennt misnotuð í samfélaginu og þar af leiðandi af mörgum sem lenda í fangelsi. Síðan er að sálfræðiaðstoð eða sálfræðingar sem þjónusta fangelsin koma frá Fangelsismálastofnun. Það er lykilatriði í öllum geðlækningum og sálfræðiaðstoð að það ríki traust milli þess sem nýtur þjónustunnar og þess sem veitir hana. Það er ekki að mínu mati mögulegt að skapa þetta traust milli fanga og Fangelsistofnunar. Sálfræðiþjónusta og geðheilbrigðisþjónusta þarf að að vera sjálfstæð frá Fangelsismálastofnun ef vel á að fara. Þetta er ekki bara spurning um að búa til teymi og veita fjármagn, þó að það sé mjög mikilvægt hvort tveggja, grundvallaratriði, þá skiptir líka máli hvernig við högum þessu [[Forseti hringir.]]út frá sjónarmiði þess sem á við geðræn vandamál að stríða, óháð því hvort viðkomandi er fangi eða ekki. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram, hún er mikilvæg, og þær undirtektir sem mín orð hafa fengið. Það er rétt hjá hæstv. innanríkisráðherra að setja þarf á fót sérstaka deild innan fangelsanna eins og er annars staðar á Norðurlöndunum, það er einfaldlega þannig. Það mun kosta, það er svoleiðis, en sá kostnaður mun ekki verða okkur ofviða. Það er samstaða um það í þinginu að leysa þetta mál og við munum finna það fjármagn sem þarf í það sameiginlega. Það þarf líka að huga að því sem gerist hjá geðsjúkum föngum eftir að afplánun lýkur. Það vantar búsetuúrræði almennt og sérstaklega fyrir þennan hóp. Það munu líka verða dýrari úrræði, það þarf meiri vöktun og það þarf utanumhald en þetta fólk eins og aðrir verður að eiga heimili, það á ekki að búa á sjúkrahúsi. Ég vil hvetja hæstv. innanríkisráðherra til dáða í þessum efnum. Þetta er búin að vera þekkt stærð í nokkuð langan tíma og það hefur tekið of langan tíma að bregðast við þessu. Nú þarf einfaldlega að spýta í lófana og leysa þetta. Okkar leiðarljós í þessum efnum, leiðarljós samfélags okkar, sem við erum öll sammála um, er: Hver einasta manneskja er dýrmæt, og við þurfum að haga okkur með það að leiðarljósi. Þá munum við leysa þetta farsællega. Takk fyrir umræðuna.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og það veganesti sem ég fæ hjá þingmönnum í því erfiða viðfangsefni sem hér er við að glíma. Það er svo sannarlega þess eðlis að taka verður á því skynsamlega og ég held að þetta sé leiðin áfram, að leita leiða til þess að fá sérhæft húsnæði innan Litla-Hrauns fyrir þessa starfsemi. Ég held að það að við séum að klára fangelsið á Hólmsheiði gefi okkur líka svigrúm til þess að líta nákvæmar á þessi mál. Ég lít ekki svo á eða ég vil ekki að það hafi misskilist í mínum orðum að það sé óeining um þessi mál, það er engin óeining á meðal okkar á vegum hins opinbera um þau. Það er bara þessi tenging sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir kom inn á áðan og fleiri hafa gert, sem þarf að vera fyrir hendi. Við erum að tengja á milli geðheilbrigðismála og síðan refsivörslukerfisins. Þetta eru ólíkir kubbar en þeir þurfa að tengjast saman í þessu verkefni og ég hef fulla trú á að við munum ná því markmiði og vonandi tekst okkur það á sæmilega þokkalegum tíma. Ég met mjög mikils þann stuðning sem ég finn úr þingsölum en hann skiptir verulegu máli þegar við höldum áfram með málið. Aðeins varðandi almenna heilbrigðisþjónustu í fangelsum landsins, án þess að ég ætli að leggja mat á það hvort sálfræðingar eigi að vera frá Fangelsisstofnun eða hvort betra sé að það sé með öðrum hætti, þá er nauðsynlegt að fram komi að það er sálfræðiþjónusta á Litla-Hrauni tvisvar í viku. Það koma læknar á Litla-Hraun sex til átta sinnum í mánuði. Það eru hjúkrunarfræðingar á Litla-Hrauni nokkrum sinnum í viku, þannig að almenna heilbrigðisþjónustu tel ég vera í þokkalega góðu lagi. En í sérhæfðri þjónustu sem við erum að tala um hér þurfum við að standa okkur betur. Við megum ekki láta það henda að við lítum ekki til þeirra bræðra okkar sem eiga svo um sárt að binda.
Herra forseti. Við höldum áfram umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Þetta frumvarp felur meðal annars í sér breytingu á lögum varðandi starfsleyfi, áhættustýringu, stórar áhættuskuldbindingar, starfskjör, eignarhluti og eiginfjárauka svo eitthvað sé nefnt. Með þessu frumvarpi er vissulega verið að styrkja regluverk fjármálakerfisins og einhver gæti sagt að ekki veitti af miðað við þann mikla skell sem þjóðin fékk þegar bankarnir lögðust á hliðina og allt efnahagslíf í landinu var undirorpið því að reyna að reisa það aftur við. Þá komu vissulega fram miklir veikleikar í okkar íslenska fjármálakerfi. Þeim veikleikum hefur enn ekki verið mætt eins og vera þyrfti til að koma í veg fyrir að slíkt gerðist aftur. Í þessu frumvarpi er verið að tala um að við séum að laga lagaumhverfi okkar að nýju regluverki Evrópusambandsins á sviði fjármálamarkaða sem byggir á hinum svokölluðu Basel-reglum eða Basel III staðli sem snýst meðal annars um eiginfjárkröfur til fjármálafyrirtækja. Þetta regluverk Evrópusambandsins er tilskipun og er ekki komin inn í EES-reglurnar sem við erum aðilar að. Það snýr að stjórnarskrá okkar að við færum eða tökum inn yfirþjóðlegt vald. Við höfum ekki heimildir til að framselja það vald. Nú er verið að koma til móts við það að reyna að setja upp strangara regluverk til að byggja fjármálakerfið upp á traustari grunni en verið hefur. Það vekur athygli, finnst mér, að ekkert sé komið inn á það að skilja að viðskiptabanka og fjárfestingarbanka og koma þannig í veg fyrir að sú hugsanlega áhættusækni sem fylgir fjárfestingarbönkum gangi alla leið inn í hina hefðbundnu viðskiptabanka. Þegar við erum að tala um fjármálakerfið okkar, hvað fór úrskeiðis og hvernig hægt er að koma í veg fyrir að slíkt gerist aftur þurfum við að horfa til þess hvort ekki séu einhverjar aðrar leiðir og fleiri valkostir til sem við gætum horft til og innleitt hér á landi. Þá er ég að tala um fjármálaþjónustu. Margir hafa nefnt við mig að við Vinstri græn sem erum umhverfisvænn flokkur ættum að styðja að hér yrði banki sem sýndi samfélagslega ábyrgð með umhverfismál og sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Ég held að það væri mjög til að bæta þá flóru sem fyrir er í landinu. Við höfum þrjá stóra banka og sparisjóðina, en ég tel að sá banki yrði til bóta sem hefði það að leiðarljósi að horfa ekki bara til arðsemissjónarmiða og hárrar arðsemiskröfu fyrir hluthafa heldur sýndi líka samfélagslega ábyrgð og hefði umhverfismál efst á blaði. Í þessu sambandi langar mig að vekja athygli á þrem norrænum bönkum sem fengu náttúru- og umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs árið 2010, þ.e. Merkur Andelskasse, Ekobanken og Cultura Bank. Þeir hlutu verðlaun fyrir græna og sjálfbæra stefnumótun. Í rökstuðningi dómnefndar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Bankarnir hafa verið í fararbroddi hvað varðar fjárfestingar í sjálfbærum verkefnum og byggja allt sitt starf á þessu. Öll starfsemi þeirra byggir á grænum gildum og þeir vinna að því að gera samfélagið sjálfbært. Þess vegna eru þeir fyrirmynd annarra aðila sem vinna við fjármagnsumsýslu.“ Þema náttúru- og umhverfisverðlaunanna árið 2010 var græn fjármagnsumsýsla. Þetta hljómar kannski framandi í eyrum margra, en þetta er það sem þessir bankar hafa unnið eftir og aðrir bankar geta auðvitað tekið sér til fyrirmyndar. Þessi verðlaun voru veitt norrænu fyrirtæki, stofnun, fjölmiðli eða einstaklingi sem hafði verið í fararbroddi og haft áhrif, beint eða óbeint á fjármálamarkaðinn og samþætti sem sagt sjálfbærni og umhverfismál og samfélagsábyrgð í fjármálaumsýslu. Þetta hefði kannski þótt fyrir einhverjum árum eða áratugum fjarlægt og ekki alveg fallið inn í bisnessmódelið fjármálastofnun en sem betur fer er þróunin í þessa átt. Ég tel að við Íslendingar mættum alveg taka okkur þetta til fyrirmyndar og þess vegna væri hægt að hafa slíka hvata inni í frumvarpi sem þessu sem ýttu undir þau markmið sem þarna koma fram. Eitt sem stingur mig í þessu frumvarpi er að aftur er opnað á kaupauka en nú er notað annað orð yfir kaupauka. Í frumvarpinu er talað um starfsskilyrði og breytileg starfskjör. Mér dettur í hug að menn séu að forðast orðin kaupaukar og bónusar sem hafa vont orð á sér miðað við reynslu fyrir hrun þar sem allt óð í kaupaukum og bónusum hjá millistjórnendum og yfirmönnum fjármálafyrirtækjanna okkar. Þegar á reyndi reyndust viðkomandi því miður ekki rísa undir því að eiga rétt á háum kaupaukum eða bónusum. Ábyrgðin fylgdi því miður ekki þeim vegsauka. Árið 2010 voru settar reglur af þáverandi stjórnvöldum um að þak á breytilegum starfskjörum, við getum kallað þau bónusa eða kaupauka hjá yfirstjórnendum, yrðu aldrei hærri en 25% af föstum launum. Það hefur verið mikill þrýstingur á að hækka þetta þak, þetta virðist allt vera komið aftur í spinning í þá átt að allt eigi að fara á fulla ferð aftur í því græðgisandrúmslofti sem ríkti hér fyrir hrun. Ég tel það mikla firringu ef menn er það veruleikafirrtir að telja að almenningur í landinu horfi upp á þetta án þess að mótmæla því og gagnrýna að menn ætli aftur að fara af stað með kaupauka. Með því tel ég að fyrst og fremst sé verið að misbjóða því fólki sem býr í landinu og er að berjast fyrir bættum kjörum ef fjármálastofnanir ætla að fara út í þessa vegferð að svo skömmum tíma liðnum frá hruni. Yfir höfuð ættu menn að bjóða upp á mannsæmandi laun í þessum fyrirtækjum en elta ekki einhverjar fyrirmyndir erlendis frá í stórum einkafyrirtækjum þar sem allt gengur út á að græða á daginn og grilla á kvöldin. Við þekkjum það að verið er að reyna að ná lægstu launum á næstu þremur árum upp í 300 þúsund sem þættu örugglega sem kaupauki bara meðalgreiðslur. Ég hugsa að þeir sem eru á toppunum í þessum fjármálafyrirtækjum líti kannski á 300 þúsundkallinn sem skiptimynt í því sambandi að það sé verið að tala um enn þá hærri fjárhæðir þegar talað er um kaupauka. Almenningur í landinu stendur frammi fyrir því að hann er að berjast fyrir því að geta lifað á 214 þús. kr. lágmarkslaunum í dag og að þau laun hækki í 300 þús. kr. á næstu þrem árum. Þarna deila menn ekki alveg kjörum í þessu þjóðfélagi. Ég held að við séum þar stödd að við ættum að reyna að læra af þeirri bitru reynslu sem hrunið var og fara að hafa eitthvert samasemmerki á milli kjara í þjóðfélaginu, auka jöfnuð og að þessi litla þjóð fari að deila kjörum saman en ekki toga í sundur eins og virðist vera stefnan varðandi þessi mál. Það stingur mig virkilega að sjá í þessu frumvarpi að verið sé að feta aftur út á þessa braut af fullum krafti. Ég vil segja það að lokum að vissulega er verið að taka á ýmsum þáttum þó að menn gangi samt allt of varlega í þeim málum, t.d. varðandi gengistryggð lán, að fara að opna aftur á að auka vægi þeirra í útlánum gagnvart þeim sem hafa ekki tekjur í sömu mynt. Í umræðum áðan um störf þingsins vakti hv. þingmaður athygli á því, Elsa Lára Arnardóttir, að henni litist frekar illa á þetta og beindi því til samflokksþingmanna sinna í efnahags- og viðskiptanefnd að skoða sérstaklega út á hvaða braut við værum að fara varðandi það að opna aftur á gengistryggð lán miðað við þá bitru reynslu sem þjóðfélagið og lántakendur höfðu af þeim lánum eftir hrunið. Það er af ýmsu að taka. Ég held að það þurfi [[Forseti hringir.]]að herða regluverkið um fjármálafyrirtækin miklu meira en er komið inn á hér.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir framsöguna í þessu máli. Eins og kemur fram í frumvarpinu er hér verið að styrkja umgjörð og starfsemi fjármálafyrirtækja þannig að samkvæmt eðli máls ætti maður ekki að vera ósáttur við það. Það er verið að bæta eiginfjárgrunn og styrkja innra og ytra eftirlit. Á sama tíma hefur maður samt áhyggjur af því að það er líka verið að ræða um hvernig maður getur styrkt aðgengi að fjármagni þannig að ekki sé verið að stuðla að aukinni skuldsetningu heimila eins og gerðist á sínum tíma. Það sem var athyglisvert og vekur mann til umhugsunar eftir það sem á undan er gengið er spurningin hvort hér sé nægjanlega langt gengið. Mér heyrðist á hv. þingmanni að hún teldi svo ekki vera. Er þetta nægjanlegt til að tryggja að menn lendi ekki í öðru áfalli? Þá er ég líka að velta fyrir mér stöðu tryggingarsjóðs og ábyrgðum hans. Enn er munnlegt vilyrði fyrir því að ríkissjóður tryggi innstæður í íslenskum bönkum. Ég vil gjarnan heyra um þetta tvennt, en ekki hvað síst um kaupaukana. Það var þekkt á sínum tíma að bankar fóru í afar ágenga sölu á sínum vörum eins og það heitir í bönkunum, t.d. að hringja í fólk, benda því á að það fengi ekki nægan arð fyrir peninga sína, stinga upp á því að það færði þá yfir í hlutabréfasjóði, kaupa sem sagt hlutabréf í staðinn fyrir að vera á öruggum innlánsreikningum. Margir töpuðu mjög miklu á þessu en fyrir þetta fengu menn bónus, þ.e. þeir fengu bónus fyrir að selja vöruna. Sama var hjá þeim sem seldu líftryggingar. Einn gjaldkeri tók að sér að hringja og hringja og fékk bónus á sama tíma og hann sinnti innheimtu- og afgreiðslustörfum án þess að fá bónus. Í umræðunni í gær var vitnað í að þetta kaupaukakerfi væri bara eins og í fiskvinnslunni. Ég veit að hv. þingmaður þekkir vel til þar. [[Forseti hringir.]]Er hún sammála um að það sé þannig?
Virðulegur forseti. Já, ég tel þetta frumvarp auðvitað skref í rétta átt. Það er komið inn á ýmsa þætti þótt menn stígi samt í öðru orðinu aftur á bak líka og tali um að hafa uppi ýmsar varfærniskröfur og annað varðandi eftirlit með bönkunum og starfsemi þeirra. Ég held að það sé alveg nægt verk að vinna hjá efnahags- og viðskiptanefnd við að rýna þetta frumvarp í gegn og koma með ábendingar sem megi bæta málið. Eins og ég skil það eru strax komnar efasemdir hjá þeim sem sömdu frumvarpið, þeir telji að marga hnúta megi hnýta miklu betur í þessum málum. Varðandi tryggingarsjóðinn held ég að innlán og innstæður þurfi að tryggja miklu betur og sýna fram á að það gerist ekki aftur sem gerðist fyrir hrun. Varðandi kaupauka og bónusa held ég að íslenskt þjóðfélag sé svo brennt á þessu að það sætti sig ekki við það. Það á eftir að koma mikil hrina óánægju og óvildar í garð bankanna hjá almenningi ef þetta á að ganga svona í gegn og menn horfi til þess hvaða bankar sýni samfélagslega ábyrgð, ætli að deila kjörum með þjóðinni og þeim mikla hagnaði sem bankarnir hafa tekið inn. Hagnaðurinn er góður ef hann nýtist öllu samfélaginu en ekki bara fáum eins og hættan er. Þá nýtist gróðinn í vaxtakjörum, þjónustugjöldum og öðru þvílíku, [[Forseti hringir.]]að lækka gjöldin sem snúa að hinum almenna viðskiptamanni.
Hæstv. forseti. Ég fór rangt með þegar ég talaði um að í gær hefði verið vitnað í fiskvinnsluna, það var vitnað í sjómennina. Þeir fá borgað eftir afköstum og eru bara með kauptryggingu. Á bankareksturinn að vera þannig? Ég vil nefna sem dæmi líka, af því að ég var að velta vöngum yfir því á sínum tíma, að þetta var þannig að ef menn gerðu stóra viðskiptasamninga eða sölusamninga á söluborðunum í bönkunum fengu þeim prósentur af þeim í eigin vasa. Það varð til þess að menn gerðu alls konar samninga sem ekki voru endilega vel ígrundaðir, en á sama tíma gat vel verið að þessi samningur yrði fallinn eftir hálft eða eitt ár en menn héldu bónusunum. Á sama tíma upplifðum við það í Landsbankanum að þar var verulega góð afkoma á þjónustuborðunum og allri vinnunni í almennri bankastarfsemi, en það var étið upp af söluborðunum á hlutabréfamarkaðnum. Þar með urðu allir almennir bankastarfsmenn af bónusum. [[Forseti hringir.]]Gengur þetta kerfi nokkurn tímann upp?
Nei, ég held að það gangi ekki upp. Það kemur alltaf að því að það hrynji með einhverjum hætti. Spurningin er hve langt yrði í það ef menn ætluðu að keyra þetta alveg á sama veg. Hin gífurlega áhættusækni var komin alveg niður í það að blekkja gamalmenni til að færa fjármuni á milli reikninga í þeirri trú að menn mundu ávaxta sitt pund betur eða fjárfesta í hlutabréfum sem síðan brunnu upp í hruninu. Það er ekki hægt að setja einhverjar fjármálareglur á og aukið eftirlit ef það er ekki tekið á þessum hlutum, þessi áhættusækni ekki tekin niður í eitt skipti fyrir öll með ströngum reglum. [[Forseti hringir.]]Önnur kollsteypa yrði auðvitað grafalvarleg [[Forseti hringir.]]fyrir þjóðarbúið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ágætu ræðu. Ég deili með henni efasemdum um að menn séu að fara rétta leið með því að gera þær breytingar sem hér eru lagðar til. Það sem angrar mig kannski mest við þetta eru eftirlitsaðilarnir, þ.e. að verið sé að taka ákvörðun um það hér að eftirlitsaðilar skuli nú falla undir bónus, reyndar takmarkaðan sem þýðir að þeir geta ekki farið upp í 100–200% eins og almennir starfsmenn en þeir geta farið upp í 25%. Mig langar aðeins að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þetta. Eins og við höfum það í dag eru eftirlitsaðilarnir innri endurskoðun, regluverðirnir og áhættustýringin undanskilin því að vera tengdir við bónusa en núna á að breyta þessu þannig að þeir geti fengið allt að 25% eins og yfirstjórn. Þetta veldur mér áhyggjum og mig langar að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þetta. Þá langar mig jafnframt aðeins að heyra í hv. þingmanni vegna þess að efst á bls. 30 í greinargerðinni með þessu frumvarpi stendur að bent hafi verið á að mjög strangar íslenskar sérreglur sem við höfum haft hingað til um þessar bónusgreiðslur geti skert samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja. Þetta þykir mér dálítið merkilegt, sérstaklega í ljósi þess að við erum hér með gjaldeyrishöft og alls kyns umgjörð utan um íslenskan fjármálamarkað sem er kominn til af öðru en reglum sem snúa beinlínis að gjaldmiðlinum okkar. Mig langaði að heyra hvað hv. þingmaður teldi um þetta. Telur hún þetta skipta nokkru máli í því stóra samhengi?
Virðulegi forseti. Ég byrja á því sem hv. þingmaður nefndi síðar um samkeppnisstöðu íslenskra bankastarfsmanna og yfirmanna við erlenda bankastarfsmenn, ef þeir nytu ekki sömu kjara og bjóðast erlendis. Mér finnst ansi langt seilst ef menn ætla að miða við það. Ég segi bara farvel Frans. Það er kannski ábyrgðarlaust, en ég held að það sé saklausara en margt annað sem ætti að krefjast meiri ábyrgðar. Ef einhverjir bankamenn hérna telja hag sínum betur borgið einhvers staðar erlendis með feitari kaupauka held ég að það sé nóg til af hæfu starfsfólki sem gæti sinnt hlutverki þeirra og væri ekki alveg með dollaramerki í augunum. Það er mín skoðun. Mér finnst ekki eðlilegt að eftirlitsaðilar, eins og regluverðir, innra eftirlit og aðrir þeir starfsmenn sem falla undir það, þeir sem gegna þessu veigamikla hlutverki, eigi að fara að vinna eftir kaupaukakerfi eða bónusum. Það er oft talað um eldveggi þarna á milli. Það eiga ekki að vera neinar gulrætur í því sambandi sem gætu leitt til einhverrar freistni í þeim málum, þ.e. að slaka á í eftirliti. Það var sagt fyrir hrun að það væri meiri starfsemi hjá skemmtinefndunum á vegum bankanna en hjá regluvörslunni, það var meira lagt í að hafa öflugar skemmtinefndir en að efla regluvörsluna sem hefði þurft af hálfu bankanna að leggja miklu meiri þunga í og fjármuni.
Virðulegi forseti. Ég held að margt í þessu frumvarpi sé engu að síður ágætt. Eitt og annað er til bóta en það eru þessir þættir sem eru kannski helst að angra okkur og mig. Mér finnst greinargerðin bera saman hvernig þetta er á Norðurlöndunum og hvað segir í tilskipun Evrópusambandsins um þetta en mér finnst vanta hinn efnislega rökstuðning fyrir því hvers vegna eðlilegt sé að innri endurskoðun og aðrir slíkir eftirlitsaðilar, regluverðir og áhættustýring, séu undir þessu bónuskerfi. Ég held að það skipti máli þegar menn fara að vinna með málið í nefndinni að tekið verði á því. Skoðum aðeins líka samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja í stóra samhenginu. Ef ég væri fjármálaráðherra hefði ég meiri áhyggjur af þeirri staðreynd að við værum með íslensku krónuna [[Forseti hringir.]]í gjaldeyrishöftum en hvort kaupaukakerfi sé til staðar eða ekki.
Herra forseti. Það vakti athygli mína að í frumvarpinu má lesa að skortur á öflugu eftirliti innan fjármálakerfisins og stjórnarhættir hafi leitt til mikillar áhættutöku í bönkunum, valdið bankahruninu og skapað kerfisleg vandamál í Evrópu. Í greinargerð með frumvarpinu er hins vegar ekkert minnst á mannlega þáttinn sem leiddi til þessa alls. Það var ekki bara regluverkið, það var mannlegi þátturinn, siðleysið, og ekki gleyma vondri hugmyndafræði, græðgi og ábyrgðarleysi. Ég held að við höfum fulla burði til að reka hér öfluga banka ef við viljum. Þeir mega alveg græða en gróðinn á að renna meira til samfélagsins og til neytendanna í þessu samfélagi. Þess vegna hef ég horft til banka eins og eru á Norðurlöndunum sem ég nefndi í ræðu minni sem hafa umhverfismál [[Forseti hringir.]]og félagslega ábyrgð að leiðarljósi. Ég held að hér sé eftirspurn [[Forseti hringir.]]eftir slíkum banka.
Herra forseti. Þegar ég flutti hér síðustu ræðuna sem haldin var í þessari umræðu í gær súmmeraði ég upp það sem mér fannst vera sammæli meðal þingmanna sem höfðu talað þann dag. Inntak ræðu minnar var að bónuskerfið sem hér er verið með vissum hætti að innleiða aftur og þunnt eigið fé bankanna væri eitraður kokteill. Við sáum hvernig það dró eldsmat á bálið sem brann í hruninu fyrir örfáum árum. Nú vil ég segja það hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til hróss að hann er samkvæmt þessu frumvarpi að reyna að leggja fjötur á hvort tveggja. Það er alveg klárt að sá partur frumvarpsins er lýtur að eigin fé og eiginfjáraukum, raunar fimm gerðum þeirra, horfir til heilla. Ég verð hins vegar að segja að viðleitni hans til þess að stemma stigu við innleiðingu bónuskerfisins á nýjan leik missir gersamlega marks. Það hefur komið fram í þessari umræðu að þar eru ákveðnar hættur í gangi. Hér var vakin sérstök athygli á því af hv. þm. Frosta Sigurjónssyni, sem flutti hér í gær einhverja þá bestu ræðu sem ég hef heyrt hann flytja af skyggnu mannviti um þetta mál, að þegar frumvarpið var samið var farið í að leita samráðs hjá þeim sem kynnu að hafa hagsmuni undir þessu frumvarpi, eins og lög gera ráð fyrir. Það var náttúrlega talað við Samtök fjármálafyrirtækja sem vildu engar hömlur á bónus og meira að segja leyfa hluthafafundum að auka bónus upp í 200%. Hann benti á þetta. Það er því alveg ljóst að þetta frumvarp er ekki í þágu neytenda. Ég spurði hæstv. ráðherra hér í gær hvort það væri með nokkru móti hægt að verja það að þeir einstaklingar sem sjá um innra eftirlit fái bónusauka. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Telur hún hægt að ljúka umræðu um þetta merka frumvarp án þess að hæstv. ráðherra svari [[Forseti hringir.]]lykilspurningum af þessum toga?
Herra forseti. Ég held að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þurfi að svara þessari spurningu. Æðimargt á eftir að koma fram í umfjöllun efnahags- og viðskiptanefndar í þessu máli sem kallar á að ráðuneytið endurskoði þetta frumvarp. Það að eftirlitsaðilar eins og regluverðir séu komnir í þann hóp starfsmanna sem hafi möguleika á að fá kaupauka og bónus finnst mér algjörlega á skjön við alla heilbrigða skynsemi. Það væri eins og að ökumenn í umferðinni gætu með einhverjum hætti aflað þeim sem eru í vegaeftirliti bónusa til að auka kaupið hjá þeim og þeir ættu síðan að hafa eftirlit með umferð og þungaflutningum á vegum og öðru slíku sem er nú orðið mjög strangt. Auðvitað eiga allir eftirlitsaðilar að vera sjálfstæðir í umfjöllun sinni. Það er mjög ábyrgðarmikið starf að gegna því hlutverki að vera regluvörður. Það á ekki að leiða þann hóp starfsmanna í þá freistni. Það eru að minnsta kosti líkur á að menn leiðist í þá freistni að slaka eitthvað á eftirlitinu eins og vissulega var gert fyrir hrun. Ég held að það sé gott að bankarnir séu vel fjármagnaðir. Þessar kröfur ganga út á að það þurfi allt að 20% eigið fé í þessum stóru bönkum sem hafa kerfislega [[Forseti hringir.]]áhættu innbyggða í sínu kerfi.
Nákvæmlega, herra forseti, það er akkúrat freistnivandinn sem þetta snýst um. Alltaf þegar menn taka upp kaupaukakerfi sem auðvitað er ekkert annað en bónuskerfi þurfa menn að skoða um leið hvort það getur verið að slíkt kerfi skapi einhvers konar freistnivanda. Eins og hv. þingmaður rakti út frá þessari spurningu sem ég var að gráta við hennar öxl yfir að hæstv. ráðherra hefði ekki svarað skapar þetta vissulega freistnivanda gagnvart þeim sem eru í eftirlitshlutverkinu innan bankans. Miðað við sögu og dæmi sem meira að segja hafa verið rakin í þessari umræðu, og hv. þingmaður drap lítillega á, verður óhjákvæmilega að segjast eins og er að það er ekkert sjálfsagt að stórhækka bónusana til almennra starfsmanna, jafnvel þó að stjórnendurnir séu undanþegnir. Það skapar líka freistnivanda. Ég ítreka bara það sem ég sagði, mér finnst ekki hægt að þessari umræðu ljúki án þess að hæstv. fjármálaráðherra svari spurningum sem til hans hefur verið beint um tvo afmarkaða þætti freistnivandans [[Forseti hringir.]]sem þetta skapar.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni og tel þetta lykilspurningu og grundvallarspurningu sem hann heldur á lofti að hæstv. fjármálaráðherra þurfi að svara. Varðandi þann mikla hagnað sem almenningur í landinu horfir á og er kannski ekki mjög ánægður með að skili sér ekki til neytenda með ýmsum hætti, í betri vaxtakjörum og lægri þjónustugjöldum, verða fjármálafyrirtækin að horfa til þess að þau eru í samfélagi og þurfa að deila kjörum með því. Það er ekki hægt að horfa upp á gífurlega há laun án þess að það sé gagnrýnt eins og að bankastjórar séu með allt frá tæpum 20 milljónum á ári upp í 55–56 milljónir á ári eins og einn bankastjóri er [[Forseti hringir.]]með í dag. Það er óásættanlegt.
Virðulegur forseti. Ég fór yfir nokkur sjónarmið í fyrri ræðu minni við umræðu málsins á þingfundi í gær og kem fyrst og fremst til að hnykkja á nokkrum sjónarmiðum sem þar komu fram og hafa líka komið fram í umræðunni hjá öðrum sem og að færa til bókar nokkur atriði sem ekki komust þar að. Fyrst og síðast snýst þetta mál um þær breytingar sem hér eru undir sem snúa að því sem kallað er breytileg starfskjör en heitir bara á íslensku bankabónusar og er fyrirbæri sem við höfum lært að við þurfum að varast. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af því að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki gætt nægilegrar varúðar í tillögum sínum, hvað þá með þær hugmyndir sem viðraðar hafa verið um að auka heimildir til bankabónusgreiðslna í meðförum nefndarinnar sem ég tel að sé ákaflega óráðlegt. Hins vegar lýtur þetta að þunnri eiginfjármögnun, þeim sjónarmiðum sem hv. þm. Frosti Sigurjónsson fór ágætlega yfir í sinni ræðu, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, og ég treysti að nefndin muni fylgja vel eftir í þeim breytingum sem hún vinnur að á málinu milli umræðna. Hvað varðar bónusana höfum við aðeins rætt það sem snýr að þeim sem eiga að hafa eftirlit. Ég held að það séu eðlilegar efasemdir um réttmæti þess að þeir sem sinna eftirliti innan fjármálastofnana, sem er ákaflega mikilvægt starf, séu með einhvers konar bónuskerfi í því. Að minnsta kosti þarf að ígrunda mjög vel fyrir hvað kaupauki er veittur, um hvað bónusinn snýst. Ég ætla ekki að útiloka fyrir fram sérstakt kaupaukakerfi ef menn flettu ofan af einhverju misjöfnu. Ef aukið væri við kaup eftirlitsaðilanna vegna slíks gæti bónus stuðlað að því að auka neytendavernd, tryggja betur fjármálalegan stöðugleika og þess háttar. En þá verða réttir hvatar að snúa að þessu fólki. Ég held að það sama gildi um auknar heimildir til bónusgreiðslna hjá því starfsfólki sem ekki er lykilstjórnendur í fjármálafyrirtækjunum heldur veitir viðskiptavinum bankanna ráðgjöf og á að þjónusta viðskiptavini bankanna með beinum hætti. Auðvitað koma bónusar vel til greina í þeim störfum eins og öðrum ef þeir lúta að réttum hlutum. Ég held að það sem maður hljóti fyrst og fremst að vara við og varast sérstaklega sé að einhvers konar kaupaukakerfi í bönkunum hvetji starfsfólk til að beina neytendum sem takmarkaða þekkingu hafa á fjármálaviðskiptum í áhættusamar leiðir. Ég fékk eftir ræðu mína um það efni í gær nokkur viðbrögð frá fólki sem fór fyrir hrun mjög illa út úr svokallaðri ráðgjöf bankanna um fjármál þess. Það er óeðlilegt að greiddir séu bónusar ef menn fá fólk til að flytja bankainnstæður í hlutabréf eða veðsetja íbúðarhúsið sitt til að leggja inn í ávöxtunar- eða verðbréfasjóði eða sýna aðra viðlíka hegðun. Ég held að maður hljóti að spyrja sig: Er yfir höfuð ástæða til að einhverjir kaupaukar séu tengdir ráðgjöf bankanna við neytendur? Það kunna að vera önnur sjónarmið um fagfjárfesta, fyrirtækjaþjónustu og viðskipti bankanna við aðila sem ekki eru neytendur, upplýsta aðila á markaði sem sjálfir eiga að hafa þekkingu, eru með áhættufjármagn og eiga að vera í fullum færum til að vega og meta þau tilboð sem þeir fá frá fjármálastofnunum. Það verður að tryggja það eins vel og hægt er. Ég held að fyrsta atriðið til að bæta hér neytendavernd sé að tryggja að það séu engir hvatar leyfðir í bankakerfinu til að verið sé að hvetja neytendur til að auka fjármálalega áhættu sína. Það má ekki verðlauna [[Forseti hringir.]]fyrir það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir ræðuna og þá ekki síst ábendingar hans og vangaveltur sem snúa að kaupaukakerfum í fjármálakerfinu, kostum þeirra og ókostum. Þetta frumvarp snýr fyrst og fremst að regluverkinu sem umlykur eða kemur til með að umlykja fjármálastofnanir en við höfum líka verið að ræða þessi mál í víðara samhengi, um fjármálaumhverfið almennt. Inn í þá umræðu hefur fléttast spurningin um eignarhald á fjármálastofnunum. Ég hreyfði þessu bæði í ræðu í gær og í andsvörum við tiltekinn þingmann Sjálfstæðisflokksins sem fannst þessi spurning vera svo út í hött að hann þyrfti ekki að svara henni. Ég held að þeir sem horfa raunsætt á afleiðingar bankahrunsins, sögulegan aðdraganda og síðan það sem fylgdi hruninu, séu ekki tilbúnir að skella skollaeyrum við slíku. Nú spyr ég hv. þm. Helga Hjörvar: Hver er afstaða hans til eignarhalds á bönkum? Er hann sammála því viðhorfi sem hefur verið ríkjandi í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, að það sé mikilvægt að halda að minnsta kosti einum banka í ríkiseign, í almannaeign? Við höfum náttúrlega horft þar til Landsbankans. Hver er afstaða hv. þingmanns til þessa?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég er sammála því að við þær aðstæður sem núna eru og um langt árabil enn held ég að það sé rík ástæða til að ríkið fari með eignarhlutann í Landsbankanum, eigi þann banka og hann sé kjölfesta á fjármálamarkaði, ekki síst vegna þess að ekki bara á Íslandi erum við í vandræðum með fjármálakerfið okkar heldur er fjármálakerfið í heiminum í kreppu. Það er á engan hátt fyrir endann séð á henni og meðan svo er að minnsta kosti, að menn hafi ekki fundið neina aðra betri skipan, held ég að það sé farsælt og best fyrir samfélagið allt að ríkið haldi á eignarhlutnum í Landsbankanum. Ég tel að öðru leyti um eignarhald mikilvægt að eignarhaldinu á hinum bönkunum, Arion og Íslandsbanka, verði breytt þannig að þeir séu ekki í óbeinni eigu kröfuhafanna. Ég held að mörg rök hafi hnigið að þeirri ráðstöfun á sínum tíma, til afmarkaðs tíma sem bráðabirgðalausn, en núna þurfi að skera á það. Ég tel líka koma fyllilega til greina að við slíkar breytingar stígi ríkið inn í eignarhald á þeim bönkum, tryggi að minnsta kosti að það ferli verði með þeim hætti að þeir bankar verði í dreifðu eignarhaldi og ef það verður niðurstaðan að þeir komist í einkaeign gerist það í opnu og gagnsæju ferli en ekki í samningum í bakherbergjum um að einhverjir fái þetta og einhverjir aðrir fái hitt, eins og því miður var í helmingaskiptum Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks á Landsbankanum og Búnaðarbankanum fyrr á þessari öld með skelfilegum afleiðingum.
Hæstv. forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, við eigum eftir að ráðast í þá rannsókn sem kannski skiptir mestu máli og tengist hruninu og það er einkavæðing bankanna kringum aldamótin. Þar liggur fyrir samþykkt Alþingis en við eigum eftir að hrinda henni í framkvæmd. Ég er sammála áherslum hv. þingmanns. Hann talar um óvissuástand í fjármálakerfinu á heimsvísu almennt og mikilvægi þess að við höldum eignarhaldi á að minnsta kosti einum banka í almannaeign til að hafa sem eins konar kjölfestu í fjármálalífinu. Ég er honum hjartanlega sammála um þetta og það væri fróðlegt að heyra álit fleiri þingmanna hvað þetta snertir. Það var dapurlegt að hlusta upp á einn þingmann Sjálfstæðisflokksins hér í gær reyna að koma sér hjá því að skýra frá afstöðu sinni til þessa máls, en þetta er hlutur sem við þurfum að ræða hér [[Forseti hringir.]]opið í tengslum við þessa umræðu um fjármálakerfið almennt.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé rétt hjá þingmanninum, en ég held að það sé líka annað atriði varðandi eignarhaldið á bönkunum sem við þurfum að ræða og það er samþætting viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Ég held að það sé sérstaklega mikilvægt, og augljóslega lengur mikilvægt, að ríkið fari með eignarhald á einum viðskiptabanka sem almenningur getur þá treyst og leitað til, en fjárfestingarbankastarfsemi er svo eðlisóskyld viðskiptabankastarfsemi. Hún er áhættufjárfestingarstarfsemi og meðan hún er ekki komin á fullan skrið væri að mörgu leyti ákjósanlegt að reyna að skilja á milli hennar og viðskiptabankaþjónustunnar. Ég held að ríkið gæti fyrr sleppt hendinni af fjárfestingarbankastarfseminni og látið markaðnum hana eftir þó að ríkið héldi eignarhaldi á einum lykilviðskiptabanka til lengri tíma.
Herra forseti. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir það sem snýr að neytendum og neytendavernd. Við vitum að mikið siðleysi og ábyrgðarleysi viðgekkst í bönkunum síðustu missirin fyrir hrun, því miður. Ég ætla ekki að yfirfæra það á alla starfsmenn en hluta þeirra, því miður. Mig langar að inna hv. þingmann eftir því hvort hann telji að bankarnir þurfi að lúta siðferðisreglum, hvort það þurfi ekki að liggja fyrir alveg jafnt og að regluverk og eftirlit sé hert, eins og verið er að reyna að gera að hluta í þessu frumvarpi, að þá séu miklu strangari siðferðisreglur sem gildi innan bankanna, að bankarnir sjálfir þyrftu að uppfylla slíkt og eftirlit væri með því að slíkt yrði haft í heiðri. Hv. þingmaður kom inn á kaupaukana og að þá yrði að vera eitthvert gagnsætt ferli sem sýndi fram á fyrir hvað væri verið að veita kaupauka. Ætti þá ekki alveg eins að horfa til þess að kaupaukinn væri bundinn frekar neytendum og þeirra kjörum en eigendum bankans? Ætti ekki að snúa þessu við?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að nefna þetta með siðareglur. Auðvitað er stærstur hluti bankastarfsmanna vandur að virðingu sinni og reynir einfaldlega að veita þá bestu ráðgjöf sem hann mögulega getur. En það verða að vera einhverjar leiðarlýsingar og ég hef velt því fyrir mér í tengslum við þetta frumvarp að Fjármálaeftirlitið gefur út leiðbeiningar um góða viðskiptahætti og að kannski ættu slíkar leiðbeiningar að fá víðtækari umfjöllun en bara hjá Fjármálaeftirlitinu. Kannski ættu þær að fá pólitíska umræðu og vera teknar inn í þingið af efnahagsmálaráðherranum á hverjum tíma til umræðu þannig að það sé einhugur um það. Svo finnst mér tilvalin hugmynd hjá hv. þingmanni ef unnt væri að tengja kaupaukakerfið, a.m.k. stjórnenda banka, við það að eftir því sem kjör neytendanna væru betri, þeim mun meiri yrði kaupaukinn. [[Forseti hringir.]]Það væri sannarlega athyglisverð nýbreytni á fjármálamarkaði.
Herra forseti. Þetta yrði kannski innlegg bankanna í kjarasamningaviðræður, það skipti miklu máli fyrir neytendur í landinu ef eitthvert slíkt kaupaukakerfi væri með þeim formerkjum að neytendur mundu njóta góðs af. Þá væri það kaup kaups og allir mundu græða, mundi ég ætla. Mig langar aðeins að heyra viðhorf hv. þingmanns gagnvart félagslega ábyrgum bönkum. Ég minntist á norrænu bankana sem fengu verðlaun árið 2010 fyrir að hafa verið með framtíðarsýn varðandi sjálfbærni og fyrir að fjárfesta í sjálfbærum verkefnum. Þeir samræmdu þannig hefðbundna bankastarfsemi samfélagslegri og félagslegri ábyrgð sem mér finnst því miður oft skorta í okkar bankakerfi. Sér [[Forseti hringir.]]þingmaðurinn fram á það að núverandi bankar taki slíka stefnu upp eða hvort við þurfum bara nýjan [[Forseti hringir.]]banka sem hefur þetta að leiðarljósi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að rifja upp verðlaun Norðurlandaráðs sem viðkomandi bankar fengu. Ég fékk að njóta þess að koma að þeirri afhendingu. Það voru ákaflega athyglisverð fyrirtæki með ný gildi í fjármálaþjónustu og á fjármálamarkaði. Þetta voru ekki burðarviðskiptabankar í sínum löndum, heldur nýir sprotar á þessum markaði. Ég held að þeir séu mjög lofandi. Það er algjörlega ótvírætt að sjálfbærni er stærsta og mikilvægasta pólitíska verkefnið, ekki bara á Norðurlöndum og ekki bara á Íslandi heldur í heiminum öllum í dag, og hún þarf að ryðja sér til rúms í fjármálaþjónustu eins og allri annarri mannlegri starfsemi. Því miður erum við ekki á nægilega góðri braut í umhverfismálum með mjög alvarlegum afleiðingum fyrir heiminn, eins og formaður loftslagsnefndarinnar hefur ítrekað [[Forseti hringir.]]á allra síðustu dögum.
Herra forseti. Ég verð að reyna að halda aðeins til haga í þessari umræðu að menn fari í grundvallarumræðuna um það hvers vegna þurfi kaupaukakerfi, hvers vegna þurfi bónusa í þessari starfsemi. Mér finnst menn svolítið gefa sér að þeir verði að vera, en spurningin sé bara um hversu háir þeir megi vera eða að draga úr því að þeir séu hættulegir. Ég vil fá umræðuna um það af hverju þurfi eitthvert sérstakt kaupaukakerfi í svona þjónustu frekar en bara mjög mörgu öðru. Ég hef varla heyrt vitlausari hluti en þá þegar menn segja að af því að það eru hlutaskipti á sjó eða hópbónusar í fiskvinnslustöðvum hljóti að vera eðlilegt að það séu bónusar í bönkum. Það er gjörsamlega ósambærilegum hlutum saman að jafna. Það að samhent áhöfn á skipi sé snögg að greiða úr veiðarfærunum, blóðga fiskinn, ísa hann og ganga frá honum skapar ekki hættulega hvata fyrir einn eða neinn. Hið sama gildir um að menn séu snöggir að snyrta flök og gera það vel. Það eru algjörlega ósambærilegir hlutir við það að starfsmenn eða stjórnendur í fjármálafyrirtæki hafi persónulegan hag af því - að gera hvað? Að auka viðskiptin og hagnað. Hvernig gera þeir það? Með því að fá fleiri kúnna, með því að fá fleiri til að taka meiri lán, taka meiri áhættu. Þar erum við komin með hvatana í allt annað neikvætt, öfugt orsakasamhengi borið saman við hitt að hafa uppmælingu eða hvetjandi kerfi þar sem menn eru að framleiða vöru eða ganga frá afla. Hv. þingmaður hefur komið dálítið inn á þetta í sínum ræðum fyrr í umræðunni og andsvörum og ég hefði gjarnan viljað heyra viðhorf hv. þingmanns til þessa, í fyrsta lagi: Hvers vegna þarf þetta yfir höfuð endilega að vera í þessari starfsemi? Í öðru lagi: Er ekki afvegaleiðandi að [[Forseti hringir.]]bera þetta saman við þau bónuskerfi sem við Íslendingar [[Forseti hringir.]]þekkjum og hafa gefist vel?
Virðulegur forseti. Ég sótti samjöfnuð í svipaða hluti og hv. þingmaður í gær þegar ég rifjaði upp tíð mína í Hraðfrystihúsi Dýrfirðinga á Þingeyri sællar minningar þar sem allt gekk út á að vera nógu fljótur með þorskana upp á hausarann svo vinnslulínan gengi sem greiðast og best. Bónusinn var eftir því greiddur og það var þá til þess að hvetja til þess að sem flestir þorskar kæmust í gegnum línuna á hverjum tíma. Það er það sem skiptir máli, að það sé verið að hvetja til réttu hlutanna. Ég held að ég sé sammála þingmanninum um að það þurfi alls ekki endilega að eiga við í öllum störfum í bankakerfinu. Ég held samt að það geti átt við í sumum en þá þurfi það að vera mjög skýrt afmarkað og augljóst um hvað sé að ræða. Það getur verið jákvætt að starfsmaður auki þau viðskipti sem bankinn á í. Undir fjármálafyrirtækin fellur væntanlega vátryggingastarfsemi, svo dæmi sé tekið, og þar er löng hefð fyrir því að starfsmönnum sé greitt eftir því hversu marga þeir fá til að tryggja sig. Menn fá greiddar prósentur af þeim líftryggingum sem þeir selja eða slysatryggingum eða öðru slíku og það getur út af fyrir sig verið jákvætt að vera með hvatakerfi um slík viðskipti sem leiða til þess að fleiri eru tryggðir en færri. Það geta auðvitað verið þættir í bankastarfseminni sem er jákvætt að séu vaxandi hjá tilteknu fyrirtæki og sé hægt að tengja eitthvert hóflegt kaupaukakerfi eins og allt að 1/4 af laununum. Ég held að það sem allir vilji varast séu þessar óhóflegu greiðslur og rangir hvatar. Spurningar hljóta sérstaklega að vakna um aðila eins og þá sem eiga að sinna eftirliti. [[Forseti hringir.]]Þar hljóta þá að vera bónusar fyrir að afhjúpa eitthvað sem því tengist.
Herra forseti. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því heldur að að einu leyti til eru þessi hvatakerfi í bönkunum eða fjármálaheiminum - við skulum hafa hér með verðbréfadótið og allt það - algjörlega ósambærileg við það sem við Íslendingar þekkjum og kunnum eitthvað á og höfum reynslu af, svo sem í fiskiðnaðinum þar sem að uppistöðu til á við um hópbónusa núna sameiginlegur hvati fyrir línu, keðju sem öll þarf að virka vel og enginn veikur hlekkur má vera í til þess að leggja sig fram. Það sem einkennir þetta í bönkunum og fjármálaheiminum er sú staðreynd að almennt starfsfólk er þar ekkert sérstaklega vel launað og fær ekki bónusa. Þar hefur myndast sú menning, ef menningu skyldi kalla, herra forseti, að þetta sé eitthvað svo merkilegt að stjórnendur og æðstu yfirmenn eigi í fyrsta lagi að vera á ofurlaunum af því að þeir sýsla með peninga og ofan á það hafa himinháa kaupauka. Það verður ekki horft fram hjá þessu eðli þegar við ræðum bónusa eða kaupauka [[Forseti hringir.]]í fjármálaheiminum sem mér finnst ekki gera það betra að gefa eftir með það.
Virðulegur forseti. Eins og fram kemur hjá þingmanninum skiptir öllu máli hverjir og hvernig. Það er fráleitt að vera með bónuskerfi á markaði þar sem hlutabréf hafa þá náttúru að þau hækka á einum tíma og lækka á öðrum tíma, að mönnum séu greiddir miklir bónusar þegar þau hækka en síðan hafi það engin áhrif þegar þau lækka. Hitt getur svo verið jákvætt, að starfsmenn sannfæri sem flesta viðskiptavini um að hefja séreignarsparnað og fái greiddan bónus eftir því sem þeir sannfæri fleiri viðskiptavini um mikilvægi þess að þeir leggi fyrir á séreignarsparnaðarreikning. Það er í langflestum tilfellum jákvætt að fólk leggi til hliðar aukalífeyrissparnað til að mæta ýmsu síðar á lífsleiðinni. Það getur út af fyrir sig verið jákvætt að það sé einhvers konar hvatakerfi sem styður við slíka háttsemi. Þess vegna held ég að það skipti öllu máli hverjir og hvernig [[Forseti hringir.]]þegar bónusar eru annars vegar og að þeir séu hóflegir.
Hæstv. forseti. Ég tók þátt í umræðu um þetta þingmál hér í gær og nálgaðist það á tvennan hátt, annars vegar það sem ég kallaði míkró-nálgun, sem snýr að regluverkinu sem hér er verið að færa í lög samkvæmt frumvarpinu, og hins vegar makró-nálgun, að skoða og ræða fjármálaumhverfið í heild sinni. Ég tel að þetta verði ekki slitið úr tengslum hvort við annað. Í þeirri spyrðu sem við ræðum nú, það eru ein tvö, þrjú mál sem snúa að fjármálakerfinu, vantar sitthvað. Hér hefur legið óafgreitt mál sem snýr að aðskilnaði viðskiptabanka og fjárfestingarsjóða. Það er frumvarp sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir er fyrsti flutningsmaður að en við erum nokkur önnur sem eigum aðild að þessu frumvarpi. Ég flutti þetta mál margsinnis í aðdraganda hrunsins og þá hefði betur verið hlustað á varnaðarorðin sem voru uppi og áhuga á að koma fram einhverjum breytingum á fjármálastofnunum í þá veru að aðskilja viðskiptahluta bankanna annars vegar og fjárfestingarþáttinn hins vegar. Við höfum rætt í þessari umræðu um eignarhald á bönkunum. Menn hafa nálgast mikilvægi þess að hafa kjölfestu í eignarhaldi almennings í fjármálakerfinu út frá ýmsum sjónarhornum og á undanförnum dögum hafa menn rætt um gríðarlegan hagnað sem bankarnir hafa sýnt, upp undir 100 milljarða samanlagt á síðasta ári. Það hefur komið fram að þeir taka í gróða 30 milljarða af þjónustugjöldum. Það hefur komið fram, og það þekkja þeir sem málin brenna á, að vextir eru himinháir núna. Menn spyrja ýmissa spurninga í því sambandi: Hvers vegna eru þessi þjónustugjöld ekki keyrð niður og vextir sömuleiðis í þágu viðskiptavina bankanna? Ég er svo ljónheppinn að enn eru til umræðu mál sem tengjast fjármálakerfinu, eins og ég vék að áðan, og ég mun koma að öllum þessum þáttum í umræðu um þau mál vegna þess að ég lít svo á að þetta sé heildstætt kerfi sem við erum að skoða þótt hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Vilhjálmur Bjarnason, sjái ekki ástæðu til að virða menn svars sem vilja efna til umræðu um eignarhald á bönkunum. Við höfum rætt hérna um kaupaukakerfi og þar sýnist sitt hverjum. Ég held að fleiri en færri hafi efasemdir um slík kerfi. Ég minnist þess, og við gerum það mörg sem unnum með námi eins og flestir Íslendingar gerðu hér áður, að það þótti gott að komast í uppgrip, mikla vinnu og þá hugsanlega akkorðsvinnu sem er eins konar kaupaukakerfi. Það er ekkert við það að athuga að vinna tímabundið við slíkar aðstæður, það er ágætt. En síðan eru önnur störf sem augljóst er að henta ekki slíkum kerfum. Lögreglumaður í akkorði sem fengi bónus fyrir að stinga fólki inn, væri það gott? Að sjálfsögðu ekki. Hann á að reyna að gæta laga og friðar en ekki með þessum hætti ef hægt er að komast hjá því. Sjúkraliði sem annast um veika manneskju, á hún að fá bónus fyrir að vera fljót að skipta á rúmunum eða á bónusinn að liggja í því sem ekki verður mælt, góðu viðmóti, að gefa sér tíma til að sinna þeim sem verið er að sinna? Kennarinn, í hverju á hans bónus að liggja? Það er augljóst að í flestum störfum á þetta ekki við. Þetta á við í tímabundinni uppgripavinnu. Og þegar kemur að bönkunum, fyrir hvað eiga menn að fá bónus? Til að auka enn á þann gróða sem menn eru að hneykslast yfir núna? 100 milljarðar á árinu 2014? Fyrir að fá meira inn í þjónustugjöldum en gróðann sem ég nefndi áðan, 30 milljarða kr.? [[Forseti hringir.]]Það liggur í augum uppi í mínum huga að þetta gengur hreinlega ekki upp. Þess vegna á bónuskerfi ekki heima í fjármálakerfinu.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Ég deili áhyggjum hv. þm. Ögmundar Jónassonar af því að við séum að innleiða hér sömu hvatakerfin og áttu mjög ríkan þátt, samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið, í að svo fór sem fór. Það skapaðist ákveðinn kúltúr, ákveðin freistni, sem varð til þess fyrir hrun að mjög margir aðilar glötuðu miklu af því fé sem þeir höfðu haft mjög mikið fyrir að safna. Ég veit um fólk sem vann í láglaunastörfum, veitti sér ekki neitt og var sérstakur hópur sem var reynt að fá yfir í Sjóð 9. Það fólk tapaði miklu og hefur aldrei fengið það bætt. Það fólk er ekki í leiðréttingunni. Mig langaði að spyrja þingmanninn hvaða leið væri betur fær. Það er margt í þessu frumvarpi, en væri ráð að leggja hreinlega til að bónusgreiðslum yrði breytt, sér í lagi gagnvart þeim sem eiga að veita aðhald í bönkunum? Það er svolítið skrýtið að það eigi að fara að veita þeim bónusa. Væri kannski ráð að borga þeim á annan hátt, t.d. hærri laun? Er hægt að laga þetta frumvarp eitthvað?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur. Ég tel að kaupaukakerfi, bónuskerfi, eigi alls ekki heima í fjármálafyrirtækjum og tel að bankastarfsmenn eigi bara að búa við svipað kjaraumhverfi og annað fólk á Íslandi. Almennt fær fólk greidd sín umsömdu laun og ef það á kost á því að taka yfirvinnu og hefur óskir í þá veru vinnur það lengri vinnudag. Kaupaukakerfi á að vera bundið við mjög tímabundnar aðstæður eins og ég nefndi áðan, uppgrip í sumarvinnu þar sem fólk er tilbúið að leggja mikið á sig á skömmum tíma, ég hef ekkert við slíkt að athuga og tók oft sjálfur, mér að skaðlausu, þátt í akkorðsvinnu á árum áður. Ég tel að þetta eigi ekki við í þessu kerfi og geti hreinlega verið skaðlegt. Ég veit ekki hvort hins vegar eigi að vera einhvers konar tekjujöfnunarkerfi. Menn hafa talað um að í smáum stofnunum sem lenda í miklum hremmingum þurfi hugsanlega að lækka launin við fólk í stað þess að reka einhverja úr starfi. Slíkt hefur oft komið til framkvæmda, líka í hinu opinbera kerfi, en þá er það gert á lýðræðisgrundvelli þar sem allir taka höndum saman í þá veru. Almennt tel ég að bónuskerfi og kaupaukakerfi eigi alls ekki heima í fjármálakerfinu, það eigi að útrýma því alveg.
Forseti. Ég þakka kærlega fyrir svörin. Ég hef einmitt velt fyrir mér bónuskerfum yfir höfuð. Ég vann eitt sinn bæði á saumastofu og í frystihúsi þar sem ég gerði uppreisn gegn þessum bónuskerfum af því að mér fannst þau verða til þess að fólk tæki sér ekki matar- eða kaffihlé. Oft var reynt að svindla á fólki með þeim bónuskerfum. Væri ekki nær að fólk fengi almennileg laun fyrir þá vinnu sem það stundar? Ég hef áhyggjur af því að það sem kemur fram í þessu frumvarpi endurspegli mikinn og aukinn ójöfnuð. Þessar bónusgreiðslur eru oft og tíðum gríðarlega háar og í engu samræmi við það sem fólk annar staðar í samfélaginu býr við. Hefði ekki verið nær, hv. þingmaður, að fara í annars konar breytingar á fjármálakerfinu? Það hefur oft verið rætt um mikilvægi þess að aftengja hefðbundin bankaviðskipti áhættubankaviðskiptum og gerðar tilraunir til að leggja grunn að slíkum breytingum á síðasta kjörtímabili. Eigum við ekki að byrja á þessum málum á réttum enda? Það sem ég upplifi er að við erum einhvern veginn komin aftur hraðbyri, með ógnarhraða, inn í sams konar andrúmsloft og maður fann í kjölfar einkavæðingarinnar á bönkunum. Er það rétt tilfinning sem ég hef, að við séum einhvern veginn aftur að missa sjónar á því sem hefðbundin bankastarfsemi grundvallast á miðað við hvernig [[Forseti hringir.]]áhættufjárfestingarbankakerfi virka?
Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt sem hv. þingmaður sagði í sinni fyrstu innkomu áðan, að fjármálakerfið og þeir sem þar tróna efst á toppi séu að missa jarðsambandið. Menn tala nú um hin lágu laun landsbankastjórans og ég held að það sé engin tilviljun að hann er með mun lægri laun en gerist í hinum bönkunum. Þar kennir áhrifa frá eignarhaldinu, það er ekki spurning, engu að síður er þar talað um hálfa aðra milljón á mánuði. Í mínum huga kallast það mjög há laun miðað við íslenskan vinnumarkað. Þetta er til marks um það að þessi geiri í samfélaginu er að missa jarðsambandið og er að komast inn í sama farið og var hér áður, að menn réttlættu himinháar launagreiðslur til þeirra sem stýrðu för. Þetta er hluti af þeirri afsiðun sem markaðsvæðing fjármálakerfisins leiddi yfir okkur. Varðandi bónusa almennt er það mín tilfinning að góður árangur góðs fjármálafyrirtækis stríði í rauninni gegn þeim markmiðum sem bónuskerfið leitast við að skapa. Það reynir að stuðla að því að bankarnir hámarki gróða sinn sem er þá á kostnað viðskiptavinanna, þeirra sem taka lánin, borga vextina og greiða þau himinháu þjónustugjöld sem bónusarnir eru veittir út á.
Herra forseti. Meginkjarnarnir í þessu frumvarpi eru tveir. Annars vegar fjallar það um leiðir til þess að styrkja eiginfjárstöðu bankanna og hins vegar fjallar það um kaupaukakerfið eða bónuskerfi og ákveðna rýmkun á því. Það er athyglisvert að eftir því sem umræðunni hefur fleygt fram eru menn eiginlega búnir að afgreiða þann partinn sem varðar eiginfjáraukninguna. Ég held að flestir séu sammála um það. Hins vegar hefur öll umræðan hnigið að því að vara við því með hvaða hætti er verið að slaka til gagnvart kaupaukakerfinu og það hafa komið fram margvíslegar varnaðarraddir, bæði frá stjórnarandstöðunni en líka frá hv. þingmönnum úr stjórnarliðinu. Það skaut dálítið skökku við þegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra flutti framsögu sína fyrir málinu, hann gerði vissulega ágæta grein fyrir því með hvaða hætti er búið um bónusana í þessu frumvarpi, en hann kom næstum því með grátstafinn í kverkunum til þingsins og bað það endilega að skoða hvort ekki væri mögulegt jafnvel að rýmka til, sem svo virtist sem hann sjálfur legði ekki til. Hann gerði skýra grein fyrir því með hvaða hætti sjónarmið Samtaka fjármálafyrirtækja hefðu komið fram, en þau vildu breyta frumvarpinu þannig að hluthafafundur gæti aukið bónusinn upp í allt að 200% og hæstv. ráðherra varði það meira að segja með því að vísa til Norðurlandanna þar sem það væri leyfilegt. Þau gengu náttúrlega ekki í gegnum sams konar bankakreppu og við, ekki heldur þegar þau lentu í sínum hremmingum upp úr 1990. Það á kannski ekki að láta eitt yfir alla ganga. Ég tel að það séu lítil fjármálafyrirtæki eins og vátryggingarmiðlanir þar sem vel mætti hugsa sér að hafa kaupaukakerfi. Hins vegar eiga menn að gjalda varhuga við því eins og það er sett upp í frumvarpinu gagnvart stóru bönkunum, [[Forseti hringir.]]ég tek undir það hjá hv. þingmanni, en er hann reiðubúinn [[Forseti hringir.]]að skoða hugsanlega þessi smærri fyrirtæki sem ekki hafa kerfislæga áhættu í gegnum önnur gleraugu?
Hæstv. forseti. Ég vék lítillega að þessu áðan og velti því upp hvort við værum þá að tala um annan hlut, eins konar launajöfnunarkerfi eða launajöfnunarhugsun sem hefur ekkert með kaupaukakerfið að gera í sjálfu sér. Auðvitað er ég tilbúinn að skoða alla hluti, en þegar upp er staðið tel ég að allt sem byggir á þessari bónushugsun sé af hinu illa. Ég tel að það sé ekki gott. Það skiptir mjög miklu máli hvaða hugsun er ríkjandi innan fjármálakerfisins, innan fjármálaheimsins. Það skiptir þar af leiðandi mjög miklu máli hvaða hvötum við erum að raða inn í það til að fá það til að starfa sem best. Einhverra hluta vegna tókst að reka hér fjármálakerfi, banka og sparisjóði, í ár og áratugi án þess að það byggði á þessum kaupaukum og bónusum, a.m.k. í sambærilegum mæli og við fengum að kynnast í aðdraganda hrunsins. Það leið reyndar ekki á löngu þar til menn fóru að viðra á nýjan leik að nú væri komið lag til að koma þessum kerfum á að nýju. Ég tel að það hafi verið mjög slæmt að stíga nokkurt skref í þá átt vegna þess að við eigum að halda þessum stofnunum fyrir utan þessa hugsun eins og nokkur kostur er. Þess vegna tel ég að það eigi að hreinsa þessa kaupauka alveg út úr lagafrumvarpinu.
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að einkavæðing bankanna og það með hvaða hætti ákveðið var í skyndingu af hálfu ríkisstjórnarinnar hvernig eignarhaldið skyldi vera, þ.e. ekki það dreifða eignarhald sem þáverandi ríkisstjórn hafði löngum predikað, ásamt svo hinu að innleitt var kaupaukakerfi sem vatt upp á sig eins og snjóbolti og var eiginlega orðið fullkomlega geggjað árið 2007, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon rakti í ræðu í gær, hafi saman verið drjúgur partur af því sem leiddi til bankahrunsins. Auðvitað komu aðrir þættir inn í það, en þetta var alveg klárlega einn af áhrifaþáttunum. Þegar menn setja fram frumvarp af þessum toga velti ég fyrir mér hvort þeir hafi skoðað nægilega alla áhættuþætti. Frumvarpið hefur þann yfirlýsta tilgang að draga úr kerfisáhættu, en það kemur ekki fram í frumvarpinu að það eigi að draga úr áhættu gagnvart einstökum neytendum eða viðskiptavinum. Ég veit að hv. þingmaður tekur aldrei til máls um svona viðamikil frumvörp án þess að hafa lesið þau í þaula og rannsakað þannig að hann hefur án efa komist að raun um það við lestur þessa frumvarps, eins og ég, að þar kemur fram af hálfu frumvarpshöfunda að leitað var eftir samráði við Samtök fjármálafyrirtækja en ekki samtök neytenda. Í andsvari við hv. þingmann áðan kom fram reynslusaga frá hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, ein af mörgum sem við þekkjum þar sem beinlínis má halda því fram að bónusar einstakra starfsmanna, einstakra ráðgjafa, geti skapað freistnivanda þar sem freistnin stendur annars vegar um það að ráða viðskiptavinunum heilt eða búa sér til svolítinn kaupauka með því að beina honum með fjármagn sitt inn í tiltekna sjóði. Hv. þingmaður nefndi dæmi um það hér áðan. [[Forseti hringir.]]Hvaða ályktun dregur hv. þm. Ögmundur Jónasson af því að ekki var talað við neytendur en hins vegar rætt við Samtök fjármálafyrirtækja? [[Forseti hringir.]]Hvaða ályktun dregur hann af því?
Hæstv. forseti. Ég dreg þá ályktun að þeir sem stóðu að smíði þessa frumvarps séu ekki jarðtengdir á þann hátt sem við helst vildum. Ég tek eftir því að umræðan í þingsal hefur snúið fyrst og fremst að neytendahliðinni og menn hafa einkum áhyggjur af henni. Þegar það er upplýst núna, sem kemur manni reyndar ekki á óvart, því miður, að samtök neytenda hafi verið sniðgengin við smíði frumvarpsins tel ég það mjög ámælisvert. Það er mjög mikilvægt að við meðferð málsins, í þeirri nefnd sem fær það til umfjöllunar, sé hugað sérstaklega að þessum málum. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að um ýmsa þætti þessa frumvarps sé enginn ágreiningur. Við viljum hafa traust regluverk um fjármálastofnanir okkar og reyna að sjá til þess að í lögum og reglum séu eins margir varnaglar og kostur er til að forða okkur frá því sem gerðist á árinu 2008. Við viljum ekki að það endurtaki sig. Kannski horfa menn þess vegna til þeirra hvata sem verið er að hlaða inn í kerfið og eru nákvæmlega sama eðlis og við upplifðum hér í aðdraganda hrunsins, þ.e. að kynda undir gróðafíkn.
Virðulegi forseti. Hér á sér mjög áhugaverð umræða. Ég held að það verði aldeilis fjör í nefndinni þegar menn fara yfir þetta mál vegna þess að það tekur á mjög mörgum þáttum í þeim ramma sem við höfum smíðað og erum með utan um fjármálakerfið okkar og fjármálafyrirtækin. Margt hér er afar jákvætt að mínu mati og á mörgum stöðum er tekið á hlutum sem skýra umhverfið og líka er skerpt á ábyrgð og öðru slíku. Mig langar aðeins að byrja á því að nefna nokkur atriði í því sambandi, aðallega tvennt. Ég ætla að byrja á því að viðurkenna, maður á alltaf að gera það, að ég hef ekki náð að kafa ofan í allar efnisgreinar frumvarpsins þannig að ég ætla bara að tæpa á nokkrum atriðum sem ég hef farið yfir og hafa vakið með mér spurningar sem valda því að ég er hingað komin til að varpa þeim inn í umræðuna og senda þær með sem veganesti inn í vinnu nefndarinnar. Í fljótu bragði er jákvætt að hér sé verið að taka á og skerpa og styrkja eftirlit stjórnarmanna með heildarstarfsemi fyrirtækisins. Eins og kemur fram í greinargerðinni er verið að gera breytingar á kafla laganna um stjórn og stjórnarhætti fjármálafyrirtækja. Þar er margt jákvætt á ferðinni að mínu mati og það skiptir mjög miklu máli að hlutverk stjórnarinnar sé skýrt eins og verið er að gera hér og að ábyrgð stjórnar séu settar nákvæmar reglur. Það er allt saman vel og ég fagna því. Þá finnst mér líka jákvætt að hér sé verið að setja ákvæði um að fjármálafyrirtæki skuli setja á stofn sérstaka áhættunefnd. Henni ber að afla upplýsinga sem snúa að áhættu í starfsemi fjármálafyrirtækis, yfirfara þær og vera stjórninni til ráðgjafar. Þetta er allt saman gott og blessað. Það sem mér finnst líka jákvætt er að hér eru breytingar á þeim kafla laganna þar sem fjallað er um eignarhluti og meðferð þeirra. Í frumvarpinu er verið að styrkja reglurnar sem heimila Fjármálaeftirlitinu að hafa viðvarandi eftirlit með hæfi eiganda virkra eignarhluta. Þar eru jákvæðar breytingar á ferðinni, að skerpa á þessum þáttum. Eins og kemur fram er líka verið að hnykkja á grunnreglu laganna um að kaup aðila á virkum eignarhlut gangi fyrst í gegn þegar Fjármálaeftirlitið hefur metið þann eiganda hæfan til að fara með slíkan eignarhlut. Það vakna hjá manni spurningar þegar við erum að ræða þessa eignarhluti, að menn séu að hnykkja á þeim þætti. Hv. þm. Helgi Hjörvar hefur í sínum ræðum farið ágætlega yfir þá stöðu sem uppi er hvað varðar eignarhaldið á bönkunum, a.m.k. tveimur af þremur stærstu bönkunum hér á landi, og mikið hefur verið um rætt sem eru að mestu leyti í eigu kröfuhafa. Það er mjög einkennileg staða til lengdar. Þetta var ofsalega eðlileg ráðstöfun í upphafi en þetta fer að verða til lengdar litið sérkennileg staða fyrir okkur og mikilvægt að menn finni leiðir til að taka á því. Svo er krafan um gagnsæi hvað varðar losun hafta, krafan í því sambandi snýr ekki síst að þeirri staðreynd að það er algjörlega ljóst að þegar menn fara að losa um höftin og þrotabúin að verða uppgerð muni gríðarlegar eignir skipta um hendur, þar á meðal eignarhlutir í þessum bönkum. Þess vegna er krafan um gagnsæi, vegna þess að það er ekki sama hvernig það er gert. Okkur stendur ekki á sama um með hvaða hætti það er gert þó að við vitum að það sé óhjákvæmilegt. Ég nefni það í framhjáhlaupi í umræðum um þetta mál. Virðulegi forseti. Við förum vonandi að sjá fyrir endann á eignarhaldi kröfuhafanna á þessum tveimur bönkum og þá þurfum við líka að fara að ræða með hvaða hætti við viljum sjá eignarhaldi bankanna komið fyrir til lengri tíma. Ég er þeirrar skoðunar að ríkið eigi ekki endilega að vera mjög stórtækt á sviði bankareksturs, en hins vegar hefur mér þótt gott fyrirkomulag að ríkið eigi meiri hluta í einum banka. Þess vegna sé ég því ekkert til fyrirstöðu að ríkið mundi selja minni hluta í Landsbankanum og deila þannig ábyrgðinni eða eigninni í honum með öðrum, helst í sem dreifðastri eignaraðild. Hið sama á við um stóru bankana sem ríkið á núna bara hlut í. Mér finnst skipta máli að við reynum að tryggja sem dreifðasta eignaraðild. Ég held að það sé heilbrigðara og að það sé mjög mikilvægt í ljósi sögunnar og okkar dapurlegu reynslu hvað varðar eignarhald á bönkum og fyrri einkavæðingar. Ég ætla ekki að fara nánar út í það hér, nægir hafa gert það og tíminn er skammur og margt að ræða. Menn mega ekki vera viðkvæmir fyrir því þó að við séum að ræða frumvarpið. Þetta er stór og mikill bálkur um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki og þá er eðlilegt að menn ræði þessa þætti samhliða. Það er eðlilegt að spurningar tengdar eignarhaldi á bönkunum, því hvernig þessar eignir munu skipta um hendur þegar kröfuhafarnir fara út o.s.frv., séu líka uppi á borðum þegar við ræðum þetta mál. Mér finnst skipta gríðarlegu máli að vel sé með því fylgst og ég treysti því að hv. efnahags- og viðskiptanefnd skoði þetta. Þó að ég hafi talið upp ákveðna þætti sem ég tel til verulegra bóta eru hér ákveðin atriði sem ég set mikla fyrirvara við, ekki síst það sem fjallað er um hér og hefur verið kallað starfskjarastefna og breytileg starfskjör. Hugtakið breytileg starfskjör þýðir kaupaukar eða bónusar eins og við þekkjum það og mest hefur verið rætt um í tengslum við þetta. Ágætissamlíkingar hafa komið um það efni en ég verð að segja að mér þykir skjóta skökku við að við ætlum að fara aftur til baka og gera breytingu í þá veru að taka upp bónusakerfi að nýju. Hinir ýmsustu varnaglar hafa verið slegnir við því hér og menn tekið ýmis dæmi úr sögunni um hvaða áhrif þetta bónusakerfi hafði í aðdraganda hrunsins. Ég verð að segja að við eigum að stíga mjög varlega til jarðar. Það sem angrar mig í þessu tilfelli er að það er ekki bara verið að taka upp bónusakerfi hjá almennum starfsmönnum heldur er aftur verið að taka upp bónusakerfi hjá yfirstjórnendum, þó að það sé með ákveðnum takmörkunum, en það versta af öllu er að það er verið að opna fyrir bónusa hjá eftirlitsaðilum innan fjármálastofnananna. Það þykir mér varhugaverðast af þessu öllu saman. Ég sé ekki í þeim köflum sem ég hef lesið í frumvarpinu og greinargerðinni nein efnisleg rök færð fyrir því að þeir sem annast innra eftirlit, regluverðir og áhættustýring, eigi að fá bónusa. Ég sé það ekki. Það eina sem hér er gert er að menn bera saman við Norðurlöndin. Menn draga fram hvað er gert annars staðar. Menn draga fram það sem segir í tilskipun Evrópusambandsins, en það eru ekki færð nein efnisleg rök fyrir þessu. Ég held og veit og trúi því að þetta verði einn þeirra þátta sem hljóta að verða skoðaðir í nefndinni og skoðaðir vel. Það er gerð atlaga að því að koma með efnisleg rök fyrir þessu, eins og að mjög strangar íslenskar sérreglur geti skert samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja. Ég held að mjög margt annað en þetta geti skert samkeppnisstöðu íslenskra fjármálafyrirtækja. Mér finnst það ekki standast, a.m.k. ekki við núverandi aðstæður. Ég trúi því að nefndin fari mjög vandlega yfir þetta. Ég get alveg keypt það að undir einhverjum kringumstæðum hjá minni fjármálastofnunum, eins og hér hefur verið rætt um, þurfi að vera einhvers konar sveigjanleiki í starfskjörum þannig að út af sveiflum í rekstri geti menn deilt góðum tíma með starfsfólki sínu af því að það tekur á sig tiltölulega lág laun þess í milli. Það þarf þá að ræða það þannig en ekki breyta heilu kerfi fyrir banka sem eru stórir, þar sem raunveruleg kerfisáhætta er til staðar, sem er kannski síður hjá minni aðilunum þótt hún sé hugsanlega einhver. Ég ætla ekki að úttala mig um það hér. Mér finnst að menn þurfi að ræða þetta út frá efnislegum forsendum en ekki bara út af samanburði við það hvernig reglurnar eru annars staðar. Ég hef heyrt á nefndarmönnum að þetta verði klárlega gert. Það er vel og ég fagna því vegna þess að mér finnst skipta máli að við vöndum okkur í þessu máli og stígum mjög varlega til jarðar. Mér finnst óþarfi að tala um þetta, eins og mér finnst gert í greinargerðinni, eins og íþyngjandi reglur að heimila ekki 100% bónusa fyrir þá sem eru yfirstjórnendur eða í eftirliti o.s.frv. af því að þeir fái bara hlutabónus. Mér finnst það orðalag ekki við hæfi í þessu tilfelli. Það eru ekki íþyngjandi reglur að taka ákvörðun um að þeir sem eru í eftirliti og öðru slíku séu undanskildir því að fá bónusa. Við erum að tala um alveg gríðarlega mikilvæga þætti fyrir land eins og Ísland, að til að tryggja fjármálastöðugleika stígi menn varlega til jarðar. Bankarnir hér eru hlutfallslegar gríðarlega stórir. Þeir hafa gríðarleg áhrif á íslenskt efnahagslíf og þess vegna er að mínu mati ekki hægt að tala um að það sé með einhverjum hætti íþyngjandi þótt menn taki ákvörðun á efnislegum forsendum um að undanskilja þessa aðila. Það er miklu heldur verið að stíga varlega til jarðar. Það er ekki allt í þessu varðandi starfskjörin - menn gera hér tilraun, og ég ætla ekki að vera ósanngjörn með það, til að slá varnagla og það er farið ágætlega yfir það, svo sem um að hægt sé að endurkrefja starfsmann um þegar greidd breytileg starfskjör - bara bónus, við skulum segja það eins og það er - ef í ljós kemur að hann hafi tekið þátt í einhverju sem olli vandkvæðum. Það er vel en ég held ekki að það dugi. Að minnsta kosti er ég ekki til í að samþykkja þetta fyrr en menn leggja fram efnislegar ástæður fyrir því að þetta verði gert. Virðulegi forseti. Rétt í lokin, vegna þess að tíminn flýgur frá mér, vil ég segja að að undanförnu hefur verið talað mjög mikið um gríðarlegan hagnað bankanna. Ég geri ráð fyrir að nefndin muni nota ferðina og skoða arðsemiskröfuna og annað slíkt sem hefur áhrif á að menn skila slíkum hagnaði, ekki síst í ljósi þess að forsætisráðherra hefur verið mjög stóryrtur í þessum efnum undanfarið. Mér finnst skipta mjög miklu máli að þegar forsætisráðherra talar með jafn afgerandi hætti og hann gerir í þessu máli skili menn til okkar hinna hvernig þeir ætla að breyta þessu, hvernig þeir ætla að hafa áhrif á þetta. Það þýðir ekki bara að vera forsætisráðherra á Íslandi og standa upp á endann og gagnrýna. Menn þurfa að leggja fram einhverjar hugmyndir og tillögur um það með hvaða hætti þeir ætli að gera breytingar. Með fullri virðingu fyrir þeim framsóknarmönnum sem hér sitja hefur mér oft fundist skorta á það hjá hv. þingmönnum Framsóknarflokksins að skila því sem þeir segjast ætla að skila. Við sjáum það í verðtryggingarmálinu og ég vona að það verði ekki í þessu. Að minnsta kosti finnst mér að þegar forsætisráðherra talar með þessum hætti þurfi hann að skila [[Forseti hringir.]]okkur niðurstöðu.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu ræðu. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það er mikilvægt að við fáum handfastar tillögur um hvernig eigi að taka á þeim vanda sem þingmaðurinn vék réttilega að, nánast óhugnanlegar hagnaðartölur innan úr fjármálakerfinu, 30 milljarðar fyrir þjónustugjöld í hagnað og alls tæpir 100 milljarðar á einu ári, hagnaður úr fjármálakerfinu. Við þurfum að vita hvernig eigi að taka á slíku. Einmitt af þeirri ástæðu hef ég viljað ræða málið heildstætt, ekki bara út frá þeim reglum sem kveðið er á um í þessu frumvarpi, heldur umhverfi bankanna almennt. Þess vegna langar mig að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvert álit hennar eða mat sé á spurningunni um eignarhald banka, hvort rétt sé að ríkið, við almenningur í gegnum ríkið, eigi að minnsta kosti einn banka, Landsbankann, eða hvort þingmaðurinn telji æskilegt að hann verði seldur eins og Viðskiptaráð hvetur til að verði gert. Nú hefur komið í ljós að Landsbankinn hefur skilað á milli 20 og 30 milljörðum í ríkissjóð á árinu 2014. Hvert er mat og álit hv. þingmanns á þessu efni?
Virðulegi forseti. Ein afleiðing þessa mikla hagnaðar bankanna er að þeir geta skilað arði til eigenda sinna og í þessu tilfelli fær ríkið töluverða hlutdeild í því vegna þess að ríkið á auðvitað Landsbankann að fullu og svo hlut í hinum stóru bönkunum. Ég er þeirrar skoðunar að ríkið eigi ekki endilega að vera ráðandi aðili á þessum markaði. Ríkið á að halda áfram að eiga einn banka, eins og við eigum í dag. Hvort það er í 100% eða 80% ætla ég ekki að úttala mig um. Ég er til í að skoða að selja hluta af honum ef það er þá inn í dreifða eignaraðild eða gert með heilbrigðum hætti, en mér finnst skipta máli að ríkið eigi ráðandi hlut í Landsbankanum, a.m.k. á komandi árum. Ég sé enga ástæðu til þess að ríkið fari út í að selja þann hlut eins og hv. þingmaður nefnir að ýmsir hafi áhuga á. Síðan tel ég að eignarhaldið á hinum bönkunum tveimur sé nokkuð sem við eigum líka að ræða. Eignarhaldið á hinum stóru bönkunum getur ekki verið þannig að þeir séu hér í langtímaeigu erlendra kröfuhafa. Það er alveg ljóst að það mun breytast og það innan einhverra missira og þá skiptir máli með hvaða hætti þessar eignir skipta um hendur. Ég er ekki tilbúin að taka þátt í eða horfa upp á að þá verði skapaðar einhverjar þær aðstæður að aðrir hrægammar geti staðið á kantinum og keypt þær eignir á hrakvirði. Þess vegna skiptir máli að mínu mati gagnsæi í allri meðferð þeirra mála hvað það varðar sem menn hafa áhrif til þess að eignarhlutirnir í þeim bönkum muni skipta um hendur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ítarlegt og málefnalegt svar í þessu stutta andsvari sem er til ráðstöfunar. Hún vék að ýmsum þáttum, bönkunum almennt, og er mér sammála um að það sé æskilegt að ríkið eigi einn kjölfestubanka í samfélaginu. Ég er þeirrar skoðunar að þetta eigi að vera því sem næst 100%, helst að fullu í eign ríkisins. Hv. þingmaður andmælti því ekki en sagði að aðrir kostir gætu hugsanlega komið til greina. Það er athyglisvert að þingmaðurinn, og það á við um fleiri þingmenn, hv. þm. Frosti Sigurjónsson ræddi þetta líka hér í gær, skynji að þetta er líka hluti af þessari umræðu. Það þýðir ekki að horfa mjög þröngt á málið, við verðum að skoða allt umhverfið. Einn þingmaður [[Forseti hringir.]]Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason, talaði um það sem útúrsnúning og rugl og leikaraskap að ræða þessi mál. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans [[Forseti hringir.]]svör.
Virðulegi forseti. Auðvitað er allt undir. Hér erum við með frumvarp sem telur 45 greinar um fjármálakerfið og þá er eðlilegt að menn ræði ýmislegt því tengt. Hér er beinlínis verið að fjalla um breytingar á þeim kafla laganna sem snýr að eignarhlutum, meðferð þeirra o.s.frv., þannig að það er ekkert óeðlilegt að við séum að ræða í því samhengi með hvaða hætti við sjáum þessa hluti þróast. Við eigum að vera stöðugt í samtali um það hvernig við sjáum þessa hluti fyrir okkur til skemmri og lengri tíma. Ég er til í að svara því til skemmri tíma: Ég tel ekki efnislegar ástæður til þess að selja hlutdeild í Landsbankanum eins og staðan er núna en ég ætla ekki að útiloka að það geti gerst. Þá sé ég samt ekki fyrir mér að hann fari úr ráðandi eigu ríkisins. Það þurfa að vera efnislegar ástæður fyrir því að það verði gert og ég er ekki þeirrar gerðar að ég sé til í að þvertaka fyrir það um aldur og ævi að það geti gerst. Virðulegi forseti. Svo er líka hitt sem menn þurfa að skoða og það er ástæðan fyrir því hvernig bankarnir hagnast svona eins og raun ber vitni. Ég er sammála hv. þingmanni í því að auðvitað er sárt að horfa til þess hversu mikið þeir taka inn í þjónustugjöldum og öðru slíku. Ég tel eðlilegt að við séum að tala um það líka í þessari umræðu og ég tel eðlilegt að við reynum að skoða með hvaða hætti það kemur til. Mér finnst eðlilegt að spyrja hreinlega þá sem stýra þessum fjármálastofnunum frekar út í það og reyna þá að finna einhverjar leiðir til að koma þessu aftur til neytenda. Það er einfaldlega staðreynd hér á landi að við höfum ekki mikið val. Ef einn hækkar hækka hinir líka. Þetta hangir allt saman. Það er ekki [[Forseti hringir.]]hrein samkeppni á þessum markaði, það verður ekki sagt, og maður flytur [[Forseti hringir.]]sig ekkert auðveldlega milli banka. Til hvers [[Forseti hringir.]]fer maður þá? Það er ekkert betra sem bíður manns annars staðar.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á áhugaverðan hlut sem hefur aðeins borið á góma í umræðu að undanförnu, sem bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra hafa tjáð sig um, og er staða bankakerfisins í dag, stærð þess og hagnaður. Það er mjög athyglisvert að heyra þessa ráðamenn ræða um þetta eins og valdalausir stjórnarandstæðingar og í raun og veru gagnrýna þetta eins og máttlausir áhorfendur að því í staðinn fyrir að koma með eitthvað handa okkur um það hvernig þeir hyggist takast á við þetta. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að vandamálið sé ekki að íslenska bankakerfið sé sterkt fjármagnað því að það er nú komið á daginn að það kemur sér vel, bæði þegar við innleiðum Basel-reglurnar og eins er það öryggisatriði varðandi afnám gjaldeyrishaftanna. Ég hefði beint sjónum og gagnrýni fyrst og fremst að því að bankarnir skuli fara offari í vaxtamun og töku þjónustugjalda. Það sem á að gagnrýna er auðvitað það að bankarnir skuli þá ekki skila góðri afkomu sinni betur til viðskiptavina sinna. Það er það sem kæmi íslenskum heimilum og fyrirtækjum best. Mig langaði aðeins að inna hv. þingmann eftir öðru, horfa á kaupaukana, bónusana sem ég kýs að kalla svo því að ég er ekki enn búinn að temja mér hugtakið fína, breytileg starfskjör, horfa aðeins á eðli þeirra eins og við kynntumst þeim í fjármálakerfinu. Maður gefur sér að líklegt sé að þeir verði aftur og þeir eru til æðstu stjórnenda og yfirmanna í bönkunum. Gjarnan eru það karlar, en almennir starfsmenn í bankakerfinu eru því miður ekkert sérstaklega vel launaðir. Hverjir eru það? Jú, þar er mjög hátt hlutfall kvenna. Það er vinkill í þessu sem gleymist líka að horfa til, launasamsetningin í kerfinu. Það er mikill launamunur. Toppar eru gjarnan mjög hátt launaðir eins og það séu einhver ægileg geimvísindi að stjórna banka eða verðbréfafyrirtæki, en almennt starfsfólk ekkert sérstaklega vel. Eigum við ekki að hafa það í huga þegar við erum líka að ræða þessi kerfi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á þetta. Þetta er nefnilega algjörlega mergurinn málsins í þessari umræðu. Þegar talað er um, eins og í frumvarpinu, að almennir starfsmenn geti fengið þessa bónusa, kaupauka eða breytilegu starfskjör, hvað sem menn kjósa að kalla þetta, er ekki átt við þá hópa sem hv. þingmaður nefndi. Þessi gríðarlegi launamunur innan fjármálastofnunar er áhugaverður og líka gagnrýniverður. Það má velta fyrir sér hvort það sé eðlilegt að þeir sem menn hafa beint þessum kaupaukum að séu þeir sem eigi að hvetja áfram með þeim hætti. Ég efast um það, ég stórefast um það. Ég ætla samt ekki að segja að mér finnist að fólk eigi ekki að fá að vera vel launað á Íslandi. Ég hef ekkert á móti því að fólk græði eða hagnist af því sem það er að gera, ekki neitt, en það skiptir máli að mínu mati, virðulegi forseti, hvernig því er skilað til samfélagsins og líka hvaða áhrif það hefur á samfélagið og samfélagsgerðina. Það er svo margt í þessum kaupaukum og því kerfi sem hér er verið að fjalla um sem ég tel að muni ekki hafa jákvæð áhrif á hvort tveggja, þ.e. samfélagsgerðina og það umhverfi sem við erum að reyna að byggja upp hér eftir hrun sem og kúltúrinn sem við erum líka að reyna að byggja upp. Ég tel að þetta geti haft neikvæð áhrif þar á og sömuleiðis tel ég að þetta geti ekki síst haft neikvæð áhrif á starfsemi fjármálafyrirtækja og sent mjög röng skilaboð þegar maður er síðan í ofanálag kominn með regluverði, innra eftirlit og áhættustýringu inn í kaupauka og bónusa. Hvað er verið að segja með því? Það á bara að greiða fólki góð laun, sleppa því að hafa það undirselt einhverjum bónusum og leyfa því að vinna sína vinnu í friði fyrir þeim.
Herra forseti. Ég gæti ekki verið meira sammála. Mér heyrist hv. þingmaður vera mjög nálægt mér í skoðunum í þessum efnum og kannski nær mér en sum flokkssystkini hennar sem hafa kannski tekið opnar á þessu með bónusana. Það sem vekur náttúrlega undrun manns er, eins og hv. þingmaður kom aðeins inn á, hversu fljótt þetta virðist ætla að sækja í sama farið aftur. Kerfið sem býr ekki við sterkari stöðu í almenningsálitinu en raun ber vitni eftir hrunið, og þá er ég ekki bara að tala um Ísland heldur fjármálakerfi okkar yfirleitt, er strax lagt af stað í sömu átt. Má til dæmis vísa til umræðunnar í Bretlandi þar sem fólk er alveg rasandi og hneykslað á því að bankar sem ríkið þurfti að bjarga og hafa verið reknir með tapi jafnvel að undanförnu eru byrjaðir á bónusgreiðslum. Menn hafa glímt við þetta með ýmsum hætti en mér finnst það allt saman heldur loppið. Bretarnir fóru þá leið að segja: Ja, ef þið ætlið að borga ykkur háa bónusa munum við taka gríðarlega mikið af því í skatt o.s.frv. Ég sakna þess dálítið og hef lýst eftir því aftur og aftur í umræðunni að við ræðum sjálfan grundvöllinn undir því hvers vegna þetta þurfi í þessari starfsemi.
Virðulegi forseti. Einu efnislegu ástæðurnar sem maður hefur heyrt í umræðunni eru gagnvart minni aðilum, þ.e. þeim sem vilja nota þessa leið til að deila ágóðanum þegar betur gengur eða meira kemur inn með starfsfólki sínu sem síðan situr með lægri tekjur þess á milli. Það eru einu efnislegu rökin sem ég hef heyrt, en ég hef ekki heyrt mörg önnur efnisleg rök fyrir þessu. Ég ætla ekkert að segja að allt bónuskerfi í allri mynd sé ómögulegt, ég er ekki til í það, en ég vil hins vegar fá að heyra betri efnisleg rök fyrir því að þetta sé gert. Þó að ég loki ekki alveg fyrir að menn noti þetta kerfi, ef þeir rökstyðja það vel, finnst mér samt sérkennilegast af öllu þetta með regluverðina, eftirlitið og áhættustýringuna. Mér finnst það skrýtið og það er ekki rökstutt í frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar innihaldsríka og málefnalega yfirferð um þetta mál. Margt var þar fróðlegt sem nefndin mun án efa taka til skoðunar. Ég er með nokkrar spurningar. Það var náttúrlega margt gott í þessu en líka var vakin athygli á ýmsu vafasömu eins og bónusunum, að núna næðu þeir bara til vissra starfsmanna og að þak væri við 25% en engin bönd væru sett á aðra starfsmenn. Það er annað sem ég tek eftir í þessu, ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur skoðað það sérstaklega, en á eiginfjáraukann sem er ætlaður til að auka öryggi kerfisins og draga úr áhættu, er sett 2% þak. Hann snýr að kerfislega mikilvægum fyrirtækjum, eiginlega þeim fyrirtækjum þar sem ekkert þak ætti að vera á þessum eiginfjárauka heldur ætti að vera einmitt svigrúm til þess að krefjast sem hæsts eigin fjár af þeim fyrirtækjum sem mega alls ekki falla og sjá til þess að þau séu með ríkulegt eigið fé. Þar er sett þak. Það er spurning hvort hv. þingmaður geti hjálpað mér að skilja hvers vegna slíkt þak sé sett og hvort þetta séu hugsanlega bara fingraför einhverra mjög duglegra lobbíista frá stóru fyrirtækjunum og stóru hagsmunaaðilunum, hvort þeir séu farnir að stýra lagasetningu í Evrópusambandinu. Ég er ekki að reyna að tala illa um Evrópusambandið, þetta á við um öll stórríki og alla lagasetningu, í Bandaríkjunum og Evrópu eflaust líka. Maður sér fingraför sérhagsmuna stórfyrirtækjanna. Það á að leyfa bónusa upp í 200%, það er ramminn, á þá sem eru að stýra, eins og réttilega var bent á hérna, þeim sem eru í innri áhættustýringu og lykilstöðum í fjármálafyrirtækjum. [[Forseti hringir.]]Það kemur frá Evrópusambandinu sem glímir við bankakreppu. Er þetta ekki einkennilegt?
Virðulegi forseti. Ég ætla fyrst að koma með þá yfirlýsingu að ekki er allt sem kemur frá Evrópusambandinu fullkomið og ekki heldur endilega alltaf mér að skapi. Við erum hér í efnislegri umræðu um þetta og þarna er auðvitað verið að skapa með þessari tilskipun ákveðinn ramma. Ég skal bara viðurkenna, eins og ég gerði í upphafi, að ég hef ekki lúslesið allt frumvarpið. Ég sagði það í upphafi vegna þess að ég kom bara inn á ákveðna þætti þess sem ég hef náð að fara yfir og í því efni sem ég hef náð að fara yfir hef ég ekki fundið efnisleg rök fyrir þessu. Það er kannski nokkuð sem hv. þingmaður mun fara yfir í nefndinni. Ég bíð spennt eftir að heyra menn koma með ríkari efnisrök fyrir því að gera þessar breytingar. Svo er annað sem ég kom inn á líka í minni ræðu sem er jákvætt og ég tel til þess fallið að styrkja rammann og skýra hann, en þessir gallar eru að mínu mati það stórir að ég er alveg sannfærð um að það muni taka verulegan tíma í nefndinni að skoða þetta mál. Það væri áhugavert að heyra frá hv. þingmanni líka hvaða efnisrök hann þekki fyrir því að taka upp bónusakerfi fyrir innra eftirlit eða regluverði eða aðra sem eiga að fylgjast með því að allt fari sómasamlega fram innan bankans og menn fari ekki fram úr sér. Það getur auðvitað gerst að menn fari fram úr sér, það eru allir mannlegir, en þá verður að vera eitthvert stabílt apparat sem ekki er þátttakandi í kapphlaupinu um bónusana, er akkerið í stofnuninni og geti fylgst með því að þetta fari allt saman rétt fram.
Virðulegi forseti. Það er önnur spurning sem mig langar að beina til hv. þingmanns, varðandi ofurhagnað bankanna sem eru greinilega í fákeppnisumhverfi á Íslandi. Bankinn sem er í eigu ríkisins, eigu þjóðarinnar, Landsbankinn, stendur sig vel í því að hagnast og í flestum tilfellum væri það gott ef það væri ekki banki. Við viljum náttúrlega ekki að bankar séu reknir með tapi en heldur ekki með miklu meiri hagnaði en kannski 1% af eignasafninu. Kannski væri það eðlilegt eins og viðmiðunartölur eru erlendis. Hérna er þetta komið vel yfir það. Í þessu fákeppnisástandi væri til dæmis mjög gagnlegt ef eigandastefna þessa banka væri þannig af hálfu ríkisins að honum bæri að vera leiðandi í því að keppast um að bjóða viðskiptavinum bestu kjörin og þá yrðu aðrir bankar að fylgja á eftir. Það væri mjög snjallt. Erfiðleikarnir við þetta eru þeir að allir lykilstarfsmenn bankans eru eigendur í bankanum og hafa þá hagsmuni af því að græða sem mest, að sjálfsögðu, og þetta fer ekki alveg saman við það sem við höfum verið að tala um hér. Hvernig getum við breytt [[Forseti hringir.]]þessu?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa spurningu. Þarna erum við farin að ræða dálítið hjartað í þessu öllu saman, eignarhaldið og hvers vegna ég tel að það skipti máli að ríkið eigi einn banka eins og er í þessu tilfelli. Ég tel að Landsbankinn hafi að mörgu leyti staðið sig ágætlega. Það er ákveðið þak og aðhald á launum bankastjóra en það hefur ekki breytt neinu hvað varðar laun bankastjóra hinna bankanna. Fordæmið þar skilar sér ekki í lægri launum hjá bankastjórum annarra banka. Síðan tel ég líka að Landsbankinn hafi staðið sig ágætlega í því að ganga lengra á síðasta kjörtímabili, t.d. í því að koma til móts við viðskiptavini sína í því að leiðrétta þeirra lán og koma til móts við þá að öðru leyti vegna þess að hann gekk lengra en sumar aðrar fjármálastofnanir. Að mörgu leyti hefur hann gengið áfram með góðu fordæmi, en ég er sammála hv. þingmanni, [[Forseti hringir.]]það þarf að gera betur.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir mjög góða ræðu þar sem hún fór vel yfir bæði það sem er í raun og veru gott við þessar lagabreytingar og líka það sem er ekki svo gott. Það sem ég hef mestar áhyggjur af er bónuskerfið og mig langar að lesa úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um fall bankanna árið 2008 sem kom út 12. apríl 2010. Í 10. kafla skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er fjallað um launa- og hvatakerfi bankanna og ég hvet nefndarmenn til að rifja upp þessa skýrslu. Fimm ár eru langur tími og mér finnst mjög athyglisvert að renna yfir þetta og rifja upp „Þátt hvatakerfanna í rekstri bankanna“ og „Gagnasöfnun og úrtak“, með leyfi forseta: „10.1 Þáttur hvatakerfanna í rekstri bankanna Á síðustu árum hefur krafan um að tengja saman hag atvinnurekenda (hluthafa) og starfsmanna fyrirtækja verið áberandi og byggir hún bæði á fræðilegum og hagnýtum sjónarmiðum. Íslendingar þekkja vel til slíkra launakerfa ekki síst í sjávarútvegi þar sem aflahlutur áhafna er útbreitt fyrirkomulag og telja margir að það sé veigamikill þáttur í velgengni íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja. Starfsmenn sem vinna í þekkingariðnaði, þar sem aðgangshömlur að markaði eru tiltölulega litlar, hafa allsterka samningsstöðu gagnvart því að krefjast hlutdeildar í þeirri verðmætasköpun sem þeir vinna að. Með þeirri menntun og reynslu sem þeir hafa aflað á umræddu sviði geta þeir sjálfir veitt vinnuveitendum sínum samkeppni enda fylgir uppbyggingu á nýjum fyrirtækjum ekki mikill kostnaður. Mikið hefur verið skrifað um lausnir á svokölluðum umboðsvanda, þ.e. hvernig hægt er að tryggja að stjórnendur vinni verk sín vel og skili vinnuveitendum sínum þar með bestum hugsanlegum árangri. Vandinn er til staðar þar sem starfsmenn búa yfir öðrum upplýsingum en eigendur fyrirtækisins en það er eigendum kostnaðarsamt og jafnvel ómögulegt að fylgjast með starfsmönnum til að tryggja að þeir vinni einatt að hag eigendanna. Með eftirliti væri mögulegt að koma í veg fyrir t.d. sjálftöku stjórnenda sem er ein helsta hættan sem steðjar að eigandanum. Bent hefur verið á að hægt sé að koma upp eftirlitsferlum til að stuðla að góðum stjórnarháttum og virkri stjórn fyrirtækisins (e. good corporate governance) og getur það dregið úr umboðsvandanum. Fræðimenn hafa jafnvel sýnt fram á að öflugar stjórnir skili hærri ávöxtun hlutafjár skráðra fyrirtækja. Árangurstenging launa er aðferð sem beitt hefur verið til að tengja saman hag starfsmanna og eigenda og draga þannig úr umboðsvandanum. Árangurstengingin er yfirleitt sérstök umbun til starfsmanna fyrir að vinna fyrir fram skilgreint verk eða ná tilteknum árangri, t.d. ákveðinni rekstrarafkomu. Rekstrarafkomuna má mæla með ýmsum hætti; með innri mælikvörðum sem skilgreindir eru í ársreikningum eða ytri mælikvörðum sem byggjast á utanaðkomandi þáttum, svo sem markaðsverði hlutabréfa skráðra fyrirtækja. Það er vandasamt að hanna hvatakerfi sem samtvinnar hag eigenda og starfsmanna á hagkvæman hátt. Starfsmenn, þá sérstaklega stjórnendur, hafa oftast betri þekkingu á fyrirtækinu en eigendur þess. Því er hætta á að þeir nýti sér yfirburði sína til að hafa áhrif á árangursmælingarnar; hagræði tölum, noti peninga fyrirtækisins til að hafa áhrif á markaðsverð þess eða vinni verk sín þannig að þeir uppfylli kröfur um árangursgreiðslur í bráð en grafi undan hagsmunum hluthafanna í lengd. Rannsóknir gefa til kynna að árangurstenging launa komi ekki í stað eftirlits með stjórnendum. Enn sem áður er meiri hætta á sjálfsafgreiðslu launa þar sem dregið er úr eftirliti með stjórnendum. Kemur þetta meðal annars fram í því að líkur á lögsóknum gegn hlutafélögunum aukast þegar stjórnir ákveða að nýta árangurstengingu launa í stað öflugs eftirlits. Eftirfarandi umfjöllun er ætlað að svara því hvaða áhrif hvatakerfin höfðu í rekstri íslensku bankanna og hvort þau hafi átt þátt í falli þeirra. Líkt og þekkt er úr fræðilegri umfjöllun og rætt var í kafla 3.0 hafa bankar nokkra sérstöðu sem fyrirtæki. Svigrúm til árangurstengingar launa bankamanna er að jafnaði talið minna en t.d. framleiðslufyrirtækja vegna þeirrar þjónustu sem bankar veita áhættufælnum viðskiptavinum sínum annars vegar og hins vegar vegna hinnar miklu skuldsetningar bankanna. Ef innstæðu- og skuldabréfaeigendur missa trú á bönkum veldur það óhjákvæmilega falli þeirra. Þar með brestur sú lífæð sem bankar eru gagnvart efnahagskerfum. Eftir því sem skuldsetning fyrirtækja eykst ættu laun æðstu stjórnenda og lykilstarfsmanna að vera að stærstum hluta föst laun og taka minna mið af rekstrarárangri. Þetta á ekki síst við um banka. Það er ljóst að verkefni stjórnenda alþjóðlegra banka eru ærin og eðlilega þarf að gera miklar hæfniskröfur til bankastjórnenda. Til að tryggja að þeim sé mætt með ráðningu réttra aðila þurfa laun þeirra að vera samkeppnishæf. Sú sérstaða banka sem lýst var hér að framan, og þá um leið sú staða hversu mjög stjórnendur banka geta með ákvörðunum sínum haft áhrif á afkomu þeirra, leiðir til þess að við skipulag og framkvæmd launa- og hvatakerfa innan þeirra kann að vera varasamt að ákveða launakjör bankastjóra þannig að stærstur hluti þeirra sé háður mælikvörðum sem bankastjórarnir sjálfir og hlutaðeigandi starfsmenn geta haft töluverða stjórn á. Ólíkt sjómanninum sem er háður náttúrunni um aflabrögð hefur bankastjórinn þræði í hendi sér sem geta haft bókhaldsleg áhrif á rekstrarniðurstöðuna. Sem dæmi má nefna að síendurnýjuð lán mynda aldrei bókhaldslegt tap. Þar ráðast áhrif lánsins af ákvörðunum stjórnenda bankans. Bankastjórnandi sem til dæmis hefur einungis einn tíunda hluta launa sinna í formi grunnlauna eða fastra launa en 90% sem hlutfall af árangri fyrirtækisins mun óhjákvæmilega einhvern tíma lenda í þeirri aðstöðu að þurfa að velja á milli þess að taka bókhaldslega ákvörðun sem leiðir til þess að hann fái greidd hærri samningsbundin laun eða velja rekstrarlegan og/eða bókhaldslegan kost í rekstri bankans sem ekki tryggir honum jafn há laun. Eins og áður segir er hættan sem af þessu leiðir sérstaklega mikil í fyrirtækjum sem þegar eru mjög skuldsett. Í harðri samkeppni nútímans verður tæpast mikil stökkbreyting á arðsemi fyrirtækis með því að auka rekstrarlegt hagræði. Aukin arðsemi verður fyrst og fremst vegna nýrra uppgötvana, tækniframfara eða fjárfestinga sem leiða af sér meiri umsvif á markaðnum. Þetta hefur aftur áhrif á verðlagningu vöru og þjónustu sem fyrirtækið býður fram og getur aukið hagnað þess. En fjárfestingum fylgir frekari skuldsetning og hjá fjármálafyrirtækjum sem þegar eru mjög skuldsett er varasamt að hvetja stjórnendur áfram með vísan í aukna arðsemi sem aðeins verður uppfyllt með meiri skuldsetningu svo vel sé. Slíkt hvatakerfi er líklegt til þess að ýta félaginu fram af brúninni, ef svo má að orði komast, því líkur eru á því að stjórnendurnir muni gera það sem þeim er uppálagt og kerfið hvetur þá til ef þeir eiga að öðrum kosti á hættu að missa vinnuna og sæta því tekjutapi sem af því leiðir. Líkt og Sigurjón Þ. Árnason benti á í skýrslutöku fyrir rannsóknarnefnd Alþingis hefði það jafngilt því að segja starfinu upp að fara harkalega gegn vilja stærstu hluthafa. Í ljósi hinnar miklu skuldsetningar bankanna og þeirrar staðreyndar að þeir greiddu stjórnendum og ýmsum starfsmönnum sínum verulegar bónusgreiðslur taldi rannsóknarnefnd Alþingis nauðsynlegt að kanna hvatakerfi bankanna nánar til þess að geta metið hvort orsakir falls bankanna mætti að einhverju leyti finna í þessum þætti rekstrar þeirra. Beindist athugunin að uppbyggingu hvatakerfanna, launasamsetningu starfsmanna, því hverjir tóku ákvarðanir um kaupauka og á hvaða forsendum og hvernig lánafyrirgreiðslu til stjórnenda og starfsmanna var háttað. Þá lagði nefndin áherslu á að kanna hversu stór hluti launa voru grunnlaun hjá ólíkum hópum bankastarfsmanna og hversu stór hluti launanna var á hinn bóginn ákvarðaður út frá innri og ytri mælikvörðum (bókhaldslegum stærðum, huglægum forsendum eða þáttum sem ákvarðaðir eru úti á markaði). Jafnframt var kannað hvort sjá mætti þess dæmi að stjórnendur segðu ekki satt og rétt frá um afkomu fyrirtækisins til að mæta þeim kröfum sem hvatakerfið gerði til þeirra, líkt og kenningar spá fyrir um að geti gerst. Loks var leitast við að upplýsa hvaða markmið kerfið setti fram gagnvart stjórnendum, hvernig þeim markmiðum var náð og hvaða áhrif það hafði á fjárhagsstöðu stjórnenda og rekstur bankanna. Algengt fyrirkomulag árangurstengingar launa er að veita umbun bæði fyrir árangur til skamms tíma sem og til langs tíma. Árlegir eða hálfsárslegir bónusar falla undir hið fyrrnefnda. Bónusarnir eru gjarnan ákvarðaðir af innri mælikvörðum, svo sem arðsemi þeirrar starfseiningar sem starfsmaðurinn vinnur fyrir og ætlað er að hvetja áfram með árangurstengingu. Hins vegar byggir árangurstenging til langs tíma aðallega á ytri mælikvörðum svo sem markaðsverði hlutabréfa fyrirtækisins. Gjarnan eru gerðir kaupréttarsamningar við starfsmanninn til að ná markmiðum til langs tíma. Starfsmaðurinn hagnast þegar hlutabréfaverð fyrirtækisins hækkar en þá getur hann innleyst hagnað þar sem innlausnarverð samningsins er orðið eitthvað lægra en hægt er að fá á markaði. Með því að selja hlutabréfin á markaði getur starfsmaðurinn notið þeirra verðhækkana og þar með hagnaðar. Í sama tilgangi kann fyrirtækið frekar að kjósa að veita starfsmanninum hlutabréf í félaginu strax við upphaf starfs með skilyrðum um að selja ekki bréfin á markaði fyrr en eftir tiltekinn tíma. Þessar tvær aðferðir hafa þó ólík áhrif á kostnað fyrirtækisins og einnig á hagsmuni starfsmannsins. Sé síðarnefnda leiðin farin getur hann strax frá upphafi greitt atkvæði á hluthafafundum en það getur hann ekki ef hann er aðeins með kaupréttarsamning. Venjan er að fyrirtækin gefi út nýja hluti í þessu skyni; annaðhvort þegar nýta á kaupréttinn eða þegar starfsmanninum eru afhent bréf með skilyrðum. Þetta rýrir eignarhluta annarra hluthafa sem fyrir eru eigendur að félaginu. 10.2 Gagnasöfnun og úrtak Á grundvelli þeirra heimilda til gagnaöflunar sem Alþingi veitti rannsóknarnefndinni með lögum nr. 142/2008 var ráðist í að búa til gagnagrunn sem næði yfir upplýsingar um allar launagreiðslur til starfsmanna móðurfélaganna, Kaupþings, Landsbankans og Glitnis, á árunum 2004–2008. Nefndin hafði ekki tök á að safna upplýsingum um launakjör starfsmanna dótturfélaga, nema að takmörkuðu leyti. Nefndin hafði aðgang að öllum ráðningarsamningum starfsmanna framangreindra lögaðila. Greiningin miðast aðeins við þá starfsmenn sem unnu að eiginlegri bankastarfsemi. Því voru stöðugildi sem lutu að annars konar starfsemi, sem sagt ræstingum, mötuneyti, læknisþjónustu og húsvörslu tekin út úr gagnasafninu. Í þeim tilfellum þar sem starfsheiti starfsmanns var ekki skilgreint í gagnasafninu var gert ráð fyrir að starfsheiti starfsmanns á fyrra eða seinna tímabili gilti. Mánaðarlegum gögnum var safnað. Ef starfsmaður var í hlutastarfi, voru starfshlutfall og laun hans færð upp eins og hann væri í fullu starfi. Mánaðarlegum gögnum var breytt í meðaltalsgögn með því að leggja saman allar mánaðargreiðslur innan hvers launaliðar og deila í með fjölda mánaða sem viðkomandi starfsmaður vann yfir árið. Upplýsingar sem eru birtar um launadreifingar miðast því við meðalmánaðarlaun starfsmannanna. Fjöldi launaliða var mismunandi eftir bönkum allt frá 77 launaliðum upp í 271. Launaliðirnir voru samræmdir milli bankanna og dregnir saman í fjóra meginliði: 1) grunnlaun; föst mánaðarlaun, allar aðrar fastar viðbótargreiðslur svo sem bifreiðastyrkir, hlunnindi (afnot bifreiðar, sími, matur, fatakaup) og aukagreiðslur sem ekki tilheyra bónusgreiðslum, 2) bónusgreiðslur, árangurstengdar greiðslur sem inntar eru af hendi fyrir árangur fyrra árs, bónusgreiðslur vegna starfsafmælis eða aðrar greiðslur sem miða að því að halda í starfsmann og varna því að hann fari til annarra starfa, 3) innleystir kaupréttir, þ.e. skattskyldar tekjur af innlausn kaupréttarsamninga eða uppgjöri þeirra, þá aðeins af þeim hagnaði sem hlýst af innlausninni, þó að rétthafi ráðstafi hagnaði samningsins til að halda í hlutabréfin, 4) lífeyrisgreiðslur; mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð hvort sem er í sameignarsjóð eða séreignarsjóð. Í sambærilegum rannsóknum er oftast tekið saman svokallað vilnunarvirði kaupréttarsamninga þegar þeir eru veittir starfsmönnum og það talið til hluta af launum þeirra. Ekki var tekið tillit til þess hluta launa sem greiddur var í formi hlutabréfa í bönkunum -“ Nú er ég alveg að verða búin með tímann minn en hefði viljað klára þennan kafla. Ég hvet nefndarmenn til að klára að lesa kaflann um hvatakerfin þar sem ítarlega er farið yfir hvatakerfi Glitnis, Landsbanka og Kaupþings banka. Það ætti að vera gagnlegt fyrir þá sem velkjast í vafa um hvort bónusgreiðslur séu gagnlegar og til þess fallnar að við séum hér með heilbrigt bankakerfi.
Herra forseti. Ég er sannfærður um að hæstv. forseti hefur setið jafn dolfallinn undir þessum lestri og ég því að ekki hafði mig órað fyrir því að flækjustigið og frumskógurinn sem kaupaukakerfið eða bónuskerfið sem var innan bankanna væri svona ógnvænlegt. Hér taldi hv. þm. Birgitta Jónsdóttir upp sennilega tugi dæma um mismunandi bónusgreiðslur af öllu mögulegu og ómögulegu tilefni sem bankarnir nýttu sér til starfrækslu og til þess að hámarka hagnað sinn á síðasta áratug áður en allt fór hér á hvolf. Ég get ekki annað en sagt, eftir að hafa hlustað á þennan lestur, að vítin eru svo sannarlega til varnaðar. Hér hefur komið mjög skýrt fram í umræðunni að sá partur þessa frumvarps sem hv. þingmenn kvíða heldur að komist til framkvæmda er akkúrat sá að það er verið að rýmka fyrir bónuskerfum í bönkunum aftur. Því miður höfum við séð á síðustu missirum að svo virðist sem kúltúrinn þar innan dyra sé heldur að síga til sömu áttar og hann var árið 2007 þegar allt fór úr böndunum, þegar bónusgreiðslur til alls konar fólks voru svimandi háar og námu í mörgum tilvikum miklu hærri upphæðum en launin sjálf. Í þessu frumvarpi kemur skýrt fram að til dæmis er ekkert hugað að því með hvaða hætti þetta getur birst neytendum. Hv. þingmaður rakti hins vegar í andsvari í dag mjög gott dæmi um það með hvaða hætti það getur bókstaflega steypt undan heiðvirðu fólki sem er að safna örlitlum sjóði til að kaupa sér húsnæði eða til elliáranna. Það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann er: Telur hún að það eigi alfarið að skera kaupaukakerfin út eða er hún þeirra skoðunar að það eigi að breyta þeim.? Er eitthvert afbrigði þeirra sem hún telur [[Forseti hringir.]]í lagi að nýta innan fjármálastofnana?
Forseti. Ég þakka spurninguna. Eins og maður sér með því að lesa rannsóknarskýrsluna um hrunið sem var gerð fyrir Alþingi held ég að freistnivandinn feli í sér, eins og kom fram og var eiginlega mottó skýrslunnar: Löglegt en siðlaust. Það er svo auðvelt að lenda í freistnivanda þegar maður er með bónuskerfi, í það minnsta þannig kerfi að það hvetji menn til - ja, það er bara of freistandi þegar við erum að tala um tölurnar. Ég hvet fólk til að klára að lesa þennan kafla þar sem farið er yfir launin sem fólk fékk og bónusana, þetta er ekkert smá. Ef maður getur keypt sér snekkju fyrir bónusgreiðslur er mikil freistni í því og það bitnar á þeim sem vilja vera heiðvirðir bankastarfsmenn. Margir sem voru að vinna í bönkunum lentu ekki í þessum freistnivanda, aðallega fólkið á gólfinu. Þeir sem þurftu að skila - þetta er svolítið eins og símasala, maður fer ekki setja fólk sem er að sýsla með peninga og á að þjónusta almenning eða er komið út í það að vera kannski með tuttugufaldan þjóðarhag - ekki þjóðarhag heldur vergar þjóðartekjur - stefna öllu í háska þegar það stendur frammi fyrir svona freistnivanda. Þetta er eins og að setja kettling inn í fuglabúr.
Herra forseti. Ef ég mætti betrumbæta líkingu hv. þingmanns hefði ég heldur orðað það svo: Eins og að setja mink inn í hænsnakofa. Ég taldi, herra forseti, að umræðunni væri kannski að ljúka vegna þess að hér höfum við farið yfir öll svið þessa máls, en ég verð að segja alveg eins og er að sú innsýn sem hv. þingmaður veitti með lestri sínum áðan úr þessari skýrslu, sem okkur stendur auðvitað í fersku minni, var slík að ég tel að það verðskuldi í sjálfu sér sérstaka umræðu við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra áður en við látum hér nótt sem nemur. Ég vildi leyfa mér að skora á hv. þingmann að notfæra sér rétt sinn til annarrar ræðu og ljúka lestrinum því að miðað við það sem hv. þingmaður sagði undir lok ræðu sinnar kemur þar í ljós hversu miklir bónusarnir voru í krónum taldir. Þeir voru jafnvel svo miklir að menn gátu keypt sér snekkjur. Í lokin, herra forseti: Hvað finnst hv. þingmanni um þá staðreynd að frumvarpið heimilar að greiða þeim bónus sem eiga að hafa eftirlit með áhættu [[Forseti hringir.]]innan bankanna?
Forseti. Það er nefnilega það sem mér finnst galnast við þetta. Eiginlega trúi ég varla að nokkrum manni detti í hug að setja þá sem eiga að vera regluverðir í bönkunum inn í bónuskerfi, regluverði, siðaverði, sem eiga einmitt að tryggja að minkurinn fari ekki inn í hænsnabúið. Ég er alveg sammála því að maður þyrfti í raun að fara miklu ítarlegar í þetta mál. Það er langt síðan ég las þennan kafla og ákvað að rifja hann upp og þetta er sláandi. Ég vil ekki sjá svona aftur inn í bankana á Íslandi, ég verð bara að segja alveg eins og er.
Herra forseti. Mig langar að koma aðeins inn á spurningu til hv. þingmanns um tegund bankastarfsemi. Ég viðraði það í minni ræðu áðan og vakti athygli á bönkum sem fengu verðlaun Norðurlandaráðs fyrir fimm árum fyrir félagslega ábyrgð og fyrir að hafa það að meginmarkmiði að starfsemin hefði framtíðarsýn, sérstaklega varðandi fjárfestingu í sjálfbærum verkefnum. Þetta eru félagslegir bankar sem hafa skýrt leiðarljós svo ég vitni í orð eins af verðlaunahöfunum, með leyfi hæstv. forseta: „Vöxtur er ekki markmið í sjálfu sér ef hann stuðlar ekki að heilbrigðri og samræmdri þróun jafnt í nærsamfélaginu og á alþjóðavettvangi.“ Hann segir svo: „Bankarnir eiga að smyrja hjól efnahagslífsins en ef markmið þeirra verður einungis að græða er voðinn vís. Það hafa undanfarin ár sýnt svo um munar og hvergi eins vel og hér á Íslandi,“ bætir hann við. Þetta er mjög umhugsunarvert og mig langar að heyra viðhorf hv. þingmanns til þess hvort hann sjái fyrir sér að slíkur banki kæmi til Íslands eða að núverandi fjármálastofnanir tækju upp þá stefnu sem þessir bankar fengu verðlaun frá Norðurlandaráði fyrir á sínum tíma. Ég bæti við spurningu um hvort hv. þingmaður telji ekki sérstaklega þurfa að gæta að siðferðisreglum innan bankakerfisins vegna þeirrar hugmyndafræði og græðgi og siðleysis sem viðgengst í bankakerfinu. Ég tel þó rétt að undirstrika að það átti ekki við um alla starfsmenn bankanna, [[Forseti hringir.]]ég held að við verðum að halda því vel til haga hér inni.
Forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir að rifja upp að það eru til mjög góð módel af því hvernig má reka banka sem þjóna samfélaginu. Ég hef skoðað aðeins hvort það sé hægt að stofna banka hérna á Íslandi, sem er lítill, og það er mjög flókið út af EES-regluverkinu. Það átti í raun stóran þátt í þeim háska sem sparisjóðirnir lentu í. Niðurstaða Alþingis eftir að hafa farið í gegnum rannsóknarskýrsluna var að þeir sem bæru höfuðábyrgð á bankahruninu væru þeir sem áttu og stjórnuðu bönkunum og sér í lagi ef maður horfir á nýlega dóma sem tengjast þessum bankamálum þar sem nokkrir helstu forsprakkar enduðu með því að fá nokkuð þunga fangelsidóma. Þess vegna hefur það valdið mér miklum vonbrigðum að við skulum eftir þetta gríðarlega hrun ekki leggja meiri áherslu á að búa til farveg fyrir banka sem maður hefði áhuga á að eiga viðskipti við. Ég get ekki fyrir mitt litla líf átt viðskipti við þessa hefðbundnu banka. Mér finnst miður að við séum aftur að sigla á nákvæmlega sama stað og fyrir hrun og mér finnst það ekki forsvaranlegt. Það var mikið talað um það fyrir hrun þegar átti að einkavæða bankana að við ættum að fá erlenda aðila með okkur í þá vegferð. Það hefði verið frábært en því miður var því breytt á síðustu stundu og var tengt við helmingaskiptin. Það er miður og við megum ekki fara þangað aftur.
Herra forseti. Mig langar líka að koma inn á áhættusækni bankanna og hvort við séum ekki að fara svolítið á þá braut aftur með því að heimila aftur kaupauka og bónusa með sama hætti og hv. þingmaður kom vel inn á í sinni ræðu áðan. Er í þessu frumvarpi nægilega gætt að neytendavernd? Kaupaukarnir miðuðust á sínum tíma allir við að fjármálafyrirtækin græddu sem mest og þeir sem voru þar í stafni höfðu þá mikinn hag af því. Ég velti því upp áðan hvort ekki ætti að snúa dæminu við og menn fengju þá einhvern kaupauka fyrir það að hagur neytandans væri virtur og að viðskiptavinir bankanna nytu góðs af því [[Forseti hringir.]]að vextir og þjónustugjöld lækkuðu, [[Forseti hringir.]]eitthvað í þeim dúr.
Forseti. Það er algjör draumsýn að það muni nokkurn tíma takast í núverandi kerfi. Auðvitað ætti það að vera þannig að við byrjuðum á því á undan þessu að aftengja áhættubankakerfin frá hefðbundinni bankastarfsemi. Auðvitað ættum við að búa til alvörusamfélagsbanka hérlendis. Ég sakna þess mjög að ekki sé hverfisbanki í mínu hverfi. Ef ég ætti í viðskiptum við mitt hverfi sem er eins stórt og Akureyri mundi það nýtast uppbyggingu í hverfinu eins og það var í gamla daga með sparisjóðina sem því miður fór allt til fjandans. Þú verður að fyrirgefa, hæstv. forseti. Það er nokkuð sem við ættum að einbeita okkur að, að styrkja [[Forseti hringir.]]…
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir þessa ágætu ræðu. Hvers vegna var hún ágæt? Jú, vegna þess að hún minnir okkur á aðdraganda hrunsins, hvað fór úrskeiðis og á hvern hátt við eigum nú að draga lærdóm af þeim brotalömum sem voru í lögum og reglum og síðan allri framkvæmd. Ég held að það hafi verið mjög gagnlegt að fá þessa áminningu inn í umræðuna nú. Sá þáttur sem mig langaði að vekja máls á í þessu andsvari lýtur hins vegar að umhverfi fjármálakerfisins almennt, sérstaklega eignarhaldi á bönkum. Ég er mjög eindregið þeirrar skoðunar að almenningur eigi í gegnum ríkið að eiga að minnsta kosti einn kjölfestubanka og að við eigum ekki að fara að kröfu Viðskiptaráðs sem nú heimtar að Landsbankinn verði seldur. Eins og fram hefur komið í fréttum hefur Viðskiptaráð látið þau boð út ganga að nú beri ríki og sveitarfélögum að selja eignir fyrir um 800 milljarða kr. og þar inni eru raforkufyrirtæki, hluti í Landsvirkjun og síðan Landsbankinn. Ég vildi inna hv. þingmann eftir áliti hennar á því hvort það sé ráð að selja Landsbankann eða hvort hún sé sammála mér um að mikilvægt sé að halda eignarhaldi ríkisins á honum.
Forseti. Ég held að það væri mikið óráð að selja Landsbankann. Ég er sammála hv. þingmanni um að á meðan umhverfið er eins og það er þurfum við að hafa kjölfestubanka í eignarhaldi þjóðarinnar og undir eftirliti þjóðarinnar. Það sem mér finnst líka mikilvægt og mundi vilja sjá er smærri banki. Mér finnst ekki gott að við séum með hefðbundna þjónustubanka sem eru „too big to fail“, það stórir að þeir hrynja á herðar þjóðarinnar ef þeir tútna of mikið út og ef bónuskúltúrinn kemur aftur á og öll sú áhættusækni sem því fylgir. Ég held að það séu þannig tímar, við erum á merkilegum tímum þar sem miklar umbreytingar eru að hefjast og hafa hafist sem við sjáum ekki oft á Alþingi af því að við erum mitt inni í kerfinu. Það er gríðarlega sterk krafa og gríðarlega miklar sviptingar í heiminum, krafa um miklu meiri þátttöku og ábyrgð frá almenningi. Frekar en að setja svona regluverk fram og selja gulleggin okkar held ég að við ættum að hlúa að regluverki sem tryggir að við getum haft hér fjölbreyttari þjónustu þegar kemur að bankaviðskiptum. Ekki hef ég orðið vör við mikla samkeppni á milli þessara banka.
Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þm. Birgittu Jónsdóttur um mikilvægi þess að halda Landsbankanum í opinberri eigu. Hún nefndi tvö atriði í því sambandi. Í fyrsta lagi benti hún réttilega á að Landsbankinn er gullegg. Við fengum á milli 20 og 30 milljarða á árinu 2014 inn í skatthirslu ríkissjóðs vegna eignarhaldsins. Þetta er ein ástæðan fyrir því að Viðskiptaráð vill selja hann eða koma honum í hendur skjólstæðinga sinna. Hitt atriðið sem þingmaðurinn nefndi var óvissuástandið sem við búum við núna. Ég er þeirrar skoðunar að til að draga úr óvissunni til frambúðar þurfi þessi kjölfesta að vera fyrir hendi. Varðandi litla banka og tilraunastarfsemi í þeim efnum er ég algjörlega sammála og vek athygli á því að í síðustu borgarstjórnarkosningum lagði einn frambjóðandi, Þorleifur Gunnlaugsson, það til að borgin [[Forseti hringir.]]færi út á þessa braut og fetaði þannig í fótspor margra sveitarfélaga í Bandaríkjunum.
Forseti. Ég tók einmitt fyrir nokkrum árum þátt í að þrýsta áfram þeirri hugmynd að stofnaður yrði Besti bankinn. Því miður hafði Besti flokkurinn ekki áhuga á því en það var hugmynd sem var lögð fram á vefnum „Betri Reykjavík“ og gott að aðrir vilji beita sér fyrir breytingum eins og Þorleifur gerði fyrir síðustu kosningar. Það ætti að vera eitt af kosningamálunum fyrir næstu bæði sveitarstjórnarkosningar og þingkosningar að við hefðum fjölbreyttari banka og samfélagsbanka líka. Það er mjög mikilvægt að til séu samfélagsbankar því að það hefur sýnt sig að hagsæld þeirra skilar sér út í nærumhverfið. Ég hef fylgst mjög vel með umræðum og langtímatilraunum með þannig banka og ég mundi vilja sjá miklu meira af svoleiðis hér. Okkur vantar það alveg.
Virðulegi forseti. Ég vil hér í annarri ræðu minni gera að umtalsefni nokkra þætti sem ég vék þó að í fyrri ræðu en tel þurfa aðeins frekari umfjöllunar við, ekki hvað síst í ljósi kynningar sem við fengum í efnahags- og viðskiptanefnd á frumvarpinu af hálfu fjármálaráðuneytisins í morgun. Þau álitamál lúta að ákvæðum frumvarpsins um hina nýju eiginfjárauka. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að lögleiddir verði fjórar tegundir eiginfjárauka, þ.e. sveiflujöfnunarauki sem á að draga úr áhættu vegna efnahagssveiflna á rekstur fjármálafyrirtækja, verndunarauki sem á að styðja við eignastöðu viðkomandi fyrirtækis, eiginfjárauki vegna kerfisáhættu og í þeim tilvikum þar sem um kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki er að ræða. Það sem er umhugsunarefni að mínu viti er að við meðferð málsins í nefndinni þarf að taka sérstaklega til umfjöllunar hvernig þessir ólíku eiginfjáraukar eiga að virka saman og vega saman. Við vitum að í 84. gr. núverandi laga um fjármálafyrirtæki er að finna grundvallarregluna um 8% eiginfjárkröfu. Til viðbótar er í dag byggt á svonefndu SREP-ferli Fjármálaeftirlitsins sem metur áhættu fjármálafyrirtækja og veldur því að í tilvikum fjármálafyrirtækjanna núna, stærstu bankanna, er eiginfjárkrafan einhvers staðar í kringum 20% og það er byggt á mati á hverri stofnun fyrir sig. Það skiptir mjög miklu máli að fá það alveg skýrt hvernig samspil þessara ólíku aðferða verður, þ.e. hvaða áhrif það muni hafa á eiginfjárkröfur á sérstaklega bankana stóru ef þessi breyting verður að veruleika og hvernig lagaheimildum vegna hinna ólíku verndareiginfjárauka verður nákvæmlega beitt. Það kemur til dæmis fram að hinn sérstaki verndarauki eigi að geta numið 2,5% af eignum og þar af leiðandi væri grunnreglan 10,5 miðað við 8% sem grunnviðmið. Síðan er gert ráð fyrir að sveiflujöfnunaraukinn geti numið að 2,5% til viðbótar þar ofan á. En það er ekki ljóst með hvaða hætti eiginfjárauka vegna kerfisáhættu verður komið fyrir. Hins vegar liggur alveg ljóst fyrir að allir þrír bankarnir eru fyrirtæki sem valda kerfisáhættu vegna stærðar þeirra og umfangs í íslensku efnahagslífi. Samkvæmt greinargerð með frumvarpinu getur eiginfjárauki vegna kerfisáhættu minnst verið 1% af áhættugrunni, ekkert þak á heimildinni en ríkari kröfur eru gerðar til stjórnvalda ef eiginfjáraukinn er ákveðinn yfir 3% eða 5%. Við þurfum að leggja það niður fyrir okkur í vinnu nefndarinnar, við þurfum að fá skýr svör frá Fjármálaeftirlitinu hvernig þessari aðferðafræði verður beitt og hvernig hún kallast á við annars vegar gömlu regluna um 8% og hins vegar við SREP-ferlið sem gert er ráð fyrir að haldi áfram í nýju kerfi. Við verðum auðvitað að fá ákveðna tilfinningu fyrir því hvort í lögfestingunni hér felist umtalsverðar líkur á að eiginfjárkröfur til stóru bankanna minnki eða hvort þær aukist eða hvort þær verði að líkum óbreyttar svo fremi aðstæður breytist ekki. Þetta skiptir auðvitað máli að hafa vel greint. Það skiptir líka máli að við áttum okkur alveg til fulls á því, sem mér finnst ekki alveg nógu skýrt í frumvarpinu, hvert svigrúm stjórnvalda er nákvæmlega í hverju tilviki, hvort það sé bundið af ytri mörkum með öðrum hætti en er núna þar sem SREP-ferlið í sjálfu sér markar bara efri mörk áhættuvogarinnar sem hægt er að leggja á. Þannig að Fjármálaeftirlitið er ekki í dag t.d. bundið af því að hætta í 20%.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að hafa vakið athygli á þessari óvissu og hversu óljóst það er fyrir þingheim raunverulega hvaða eiginfjárkröfu við ætlum að gera til stóru fjármálafyrirtækjanna. Ég held að það sé algerlega sett í hendur embættismanna, sem við treystum auðvitað til góðra verka en menn þurfa hins vegar alveg gríðarlega sterk bein til þess að hækka eiginfjárkröfur til þessara banka þegar á bjátar og þegar á reynir. Það er núna eins og ég hef áður sagt, þegar við erum með þessa svakalegu timburmenn eftir síðasta hrun, sem við erum í hinu rétta andrúmslofti til þess að setja skynsamleg viðmið. Það stakk mig sérstaklega og ég tók eftir því að hv. þingmaður benti á sjálfur að það er sett hámark á þann eiginfjárauka sem skiptir mestu máli, 2% hámark, sem snýr að kerfislega mikilvægum fyrirtækjum, hættulegustu fyrirtækjunum sem ættu að hafa hæst eigið fé. Hvar í allri þessari lagasmíð var þetta hámark sett við 2%? Hverjum er það þóknanlegt? Er það þóknanlegt almenningi i Evrópusambandinu eða þeim sem kusu þá embættismenn eða þá þingmenn sem settu þessi lög, þennan ramma? Það er algjör óvissa fyrir okkur í efnahags- og viðskiptanefnd, við vitum ekki hvort hann verður núll eða 2%, við höfum bara ekki neina hugmynd um það og enga vissu. Þannig að ég velti því fyrir mér hvort það sé ástæða til þess að mati hv. þingmanns að þingið stígi fastar niður. Jú, það er kannski sjálfsagt að sveiflujöfnunaraukinn sé einmitt falinn embættismönnum af því að það er ófyrirsjáanlegt hvaða sveiflur verða, að hann verði endurskoðaður og hafi einhver mörk, 0–2,5% hljómar skynsamlega, en kannski þarf þingið að stíga fastar niður. Það eina sem ég sá um 2% aukahámarkið er að það má alls ekki taka gildi fyrr en á miðju ári 2016. Það var hitt sem vakti furðu mína.
Virðulegi forseti. Já, ég get tekið undir með hv. þingmanni að það liggur auðvitað beint við að sveiflujöfnunaraukinn sé ræddur í fjármálastöðugleikaráði og síðan séu teknar ákvarðanir eftir atvikum í Fjármálaeftirlitinu eða Seðlabanka um útfærslur á honum. Hvað varðar kerfisáhættuna þá get ég deilt með honum í grunninn hugmyndinni, ég er kannski ekki viss um að við eigum að skrifa það út í lögum hvernig hann eigi að vera, en við þurfum sem nefnd að fá upplýsingar um hvaða efnislegu forsendur stjórnvaldið ætlar að leggja til grundvallar um beitingu þeirrar heimildar. Það er auðvitað ekki hægt að löggjafinn sé algjörlega í þoku um það hvort eftirlitsaðilar telji stóru bankana bera með sér kerfislega áhættu eða ekki. Auðvitað hlýtur löggjafinn að hafa ýmislegt um það að segja. Aðeins vegna þess sem hv. þingmaður rekur réttilega, það þarf sterk bein til að taka á kerfinu að þessu leyti og ég hef nú af því persónulega reynslu. Þegar ég var efnahags- og viðskiptaráðherra var staðan sú að í upphafi árs 2011 var ekkert að gerast í skuldavinnslu fyrirtækja og heimila og allir bankarnir virtust hafa ákveðið að líta svo að allir hinir bankarnir ættu að afskrifa skuldir. Síðan voru þeir allir búnir að reikna það út að efnahagslífið mundi fara hratt af stað vegna þess að skuldir yrðu afskrifaðar og þeir ætluðu allir að græða á því að hafa ekki sjálfir afskrifað skuldir. En það var auðvitað ekki þannig að neinn þeirra færi af stað fyrst allir voru búnir að ákveða að þeir sjálfir ætluðu ekki að afskrifa skuldir. Ég sagði það opinberlega í ræðu á 50 ára afmæli Seðlabankans að ég mundi leggja til og ég teldi það fáránlegt að lækka eiginfjárkröfu á þá meðan þeir væru ekki búnir að vinna gegn þeirri kerfisáhættu sem þeir væru að kalla yfir íslenskt samfélag með því að lækka ekki skuldastöðu heimila og fyrirtækja. Það var auðvitað býsna brött yfirlýsing að gefa, en hún fól í sér efnislegt mat á því að þeir væru að skapa kerfisáhættu og auðvitað efnahagsáhættu [[Forseti hringir.]]í landinu með því að [[Forseti hringir.]]hreyfa sig ekki …
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör og vekja athygli hans á öðru sem mér finnst mjög einkennilegt varðandi þessa lagasetningu og allan rammann. Þá er ég alls ekki að álasa okkur stjórnvöldum eða okkar ráðuneyti, ég held að þar hafi verið unnið mikil vinna til þess að reyna að bæta rammann, vegna þess að í tilskipuninni upphafinu er gefinn rammi til þess að veita allt að 100% kaupauka til þeirra sem eru í lykilstöðum og taka ákvarðanir um áhættu og annað sem gildir með þau stóru fyrirtæki sem hafa svona mikil áhrif á allt samfélagið þegar þau falla, allt að 100%. Ef hluthafafundur tekur ákvörðun um að hann megi vera 200% þá sé það líka leyft. Hvað finnst hv. þingmanni um svona ramma? Hvaða íbúar hvaða lands óskuðu eftir því að hann væri svona rúmur? Hvernig var þetta ákveðið? Það sem ég er að leiða hér inn er kannski sú spurning hvort það geti verið að lagasetningin í sjálfu Evrópusambandinu eins og kannski í mörgum öðrum ríkjum sé komin í klærnar á lobbíistum sem eru ekkert að vinna fyrir almenning heldur bara fyrir stór sérhagsmunafyrirtæki, fyrir risastóra banka sem geta borgað þeim rosalega mikið fyrir það að fá þessar heimildir inn. Getur það verið að við í þinginu séum hérna að reyna að aftengja sprengju, hvort við eigum að klippa á græna vírinn eða bláa vírinn til þess að gera þetta skaðlaust? Er það það sem við erum að gera hér á þinginu?
Virðulegi forseti. Það er alveg hafið yfir vafa að lagasetning í Evrópusambandinu ræðst auðvitað af togstreitu hagsmuna og menn beita þar áhrifum sínum eins og þeir mögulega geta, bæði lobbíistar stórfyrirtækja, lobbíistar neytenda og allt þar á milli. Það er líka ljóst að það eru ólík sjónarmið milli ríkisstjórna og ekkert launungarmál að í þessu máli sérstaklega, breytingum á reglum um bankaumgjörðina, hefur breska ríkisstjórnin keyrt mjög harkalega stefnu hárra bónusa og þess að reglur gagnvart fjármálakerfinu séu eins lítið íþyngjandi og mögulegt er. Hún hefur lagst mjög hart á árarnar og barist mjög harkalega fyrir því. Niðurstaðan er auðvitað úr samningum á vettvangi Evrópusambandsins, í mörgum öðrum löndum hafa menn viljað ganga lengra í hömlum að þessu leyti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við nýtum okkur svigrúmið til þess að ákveða sjálf hversu langt á að ganga í þessu efni. Þarna er auðvitað verið að marka ytri mörk og að því leyti er hægt að fagna því að það sé þó sammæli 28 ríkja um að ekki sé gengið lengra en þetta, þó svo að ég deili þeirri skoðun hv. þingmanns að þarna sé of rúmt svigrúm. Þetta er hins vegar mjög gott dæmi og löggjöfin að öðru leyti um fjármálakerfið á vettvangi Evrópusambandsins sem við erum að taka hér upp. Hún er afleiðing af mikilli togstreitu ólíkra hagsmuna, ólíkra viðhorfa einstakra ríkja og síðan bætist við staða Bretlands og London sem mikillar höfuðborgar fjármálaþjónustunnar og Bretar ganga mjög harkalegra erinda London í þessum efnum og jafnvel meira en Þjóðverjar elta Frankfurt.
Herra forseti. Í upphafi máls vil ég gera litla athugasemd sem varðar tengingu þessa frumvarps, ESB og stjórnarskrár Íslands. Það liggur fyrir að miklar breytingar standa fyrir dyrum innan Evrópusambandsins sem varða eftirlit með fjármálakerfum og að Íslendingar munu þurfa að taka upp margvíslegar breytingar á sínum lögum í kjölfar þess. Það vill hins vegar svo til að þær breytingar eru að stórum hluta að öllu óbreyttu í blóra við 2. gr. stjórnarskrárinnar. Það er að vísu þannig að í ákveðinni útfærslu sem tekur mið af tveggja stoða kerfinu innan EES hafa fjármálaráðherrar EFTA/EES-landanna komist að ákveðinni niðurstöðu um hvernig þeir ætla að innleiða þetta. Það hefur ekki verið lagt fyrir Alþingi Íslendinga. Ég er ekki tilbúinn að segja að það standist stjórnarskrá. Í öllu falli felur það í sér möguleg inngrip í fjármálafyrirtæki sem rekja má til stofnana sem eru yfirþjóðlegar, Íslendingar hafa þar að vísu fulltrúa en eru í minni hluta, a.m.k. fræðilega. Þetta vil ég segja vegna þess að ég sé ekki betur en að þó að seinni pakki þeirra breytinga eigi eftir að koma teygi þessar breytingar sig inn í þetta frumvarp. Það er eitt af því sem þarf þá að vera búið að ganga frá í þessu þingi áður en menn gera þetta frumvarp að lögum. Þessi umræða hefur verið mjög jákvæð og málefnaleg og það má segja að í grundvallaratriðum séu menn sammála markmiði frumvarpsins sem er tvíþætt, í fyrsta lagi að styrkja eigið fé bankanna til þess að þeir geti verið í betri færum með að mæta áföllum í framtíðinni ef yfir dynja og í öðru lagi að draga úr áhættu innan kerfisins með því til dæmis að reisa skorður við kaupaukakerfum innan fjármálastofnana. Fyrir utan þessi kjarnaákvæði hef í mínum ræðum í gegnum umræðuna lagt áherslu á að mér finnst mikilvægt að það sé allt kirfilega hnýtt í þessu frumvarpi. Mér finnst svo ekki vera, mér finnst það á köflum heldur laust kveðið. Sömuleiðis er ég þeirrar skoðunar að það sé fullmikið vald fært til aðila sem má segja að séu ekki undir beinu eftirliti kjörinna fulltrúa. Það hefði mátt hnýta verksvið þeirra miklu öflugar hér. Hins vegar vil ég segja að í þessari umræðu hefur komið fram að hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Frosti Sigurjónsson, virðist vera nákvæmlega sömu skoðunar og þau okkar sem höfum goldið varhuga við tilteknum atriðum. Hann hefur sömuleiðis bent mjög vel, að ég tel að minnsta kosti, á ýmsa veikleika sem felast í því með hvaða hætti á að koma fram meginmarkmiðum sem varða styrkara eigið fé bankanna. Ég segi hins vegar að vegna viðbragða hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar treysti ég því og er fullviss um það að meðferð þessa máls verður í mjög góðum höndum undir forustu hans. Það gerir það kannski að verkum að ég sofna tiltölulega rólegur í kvöld, en að öðru leyti vil ég segja eftirfarandi: Mér finnst skorta á í þessu frumvarpi að það sé algjörlega ljóst að sú styrking á eigin fé bankanna sem þar er gert ráð fyrir komist til framkvæmda. Það sem er óljóst í mínum huga, og mér fannst þeir tveir hv. þingmenn sem ræddu sín á milli saman áðan líka vera á svipuðum miðum, er hvernig á að gera það. Matið á því hvenær á að styrkja eigið fé með því að taka upp hina ýmsu eiginfjárauka sem eru samtals fimm talsins sem kveðið er á um í frumvarpinu er lagt í hendur ráða, stofnana og embættismanna sem eiga að taka ákvarðanir um það. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að skoðast mjög rækilega við vinnslu þessa frumvarps hvort ekki eigi að slá það bara í gadda í frumvarpinu. Við vitum nefnilega að fyrst og fremst á stundum eins og núna, þegar eigið fé er sterkt, er hægt að knýja slíkt til framkvæmda. Þegar hallar undan fæti er það tæknilega miklu erfiðara. Að lokum, herra forseti, að því er varðar kaupaukakerfið vil ég rifja það hér upp að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom með skilgreiningu sem mér finnst mikilvæg, hann vildi ræða aðgerðir gagnvart því að styrkja eigið fé bankanna annars vegar og hins vegar kaupaukakerfin út frá því að skilgreina kerfislæga mikilvægar fjármálastofnanir sérstaklega og að þær umfram aðrar sæti þyngri kvöðum varðandi framkvæmd styrkingar eigin fjár og sömuleiðis að því er varðar innleiðingu og rýmkun á kaupaukakerfinu. Þar er áhættan mest. Ég tek undir það og tel að það sé eitt af því sem hv. nefnd eigi að taka mjög rækilega til skoðunar í sinni vinnu.