Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á verndun og varðveislu skipa. Eitt merkilegasta skip sem möguleiki er á að bjarga er fyrsta varðskip og hafrannsóknaskip Íslendinga, María Júlía, sem var smíðað árið 1950 og á sér merka sögu en hefur legið undanfarin ár í Ísafjarðarhöfn og má muna sinn fífil fegri. Byggðasafn Vestfjarða og Minjasafnið á Hnjóti keyptu skipið árið 2003 en þá átti að selja það til Suður-Afríku. Það naut varðveislu og stuðnings opinberra aðila fyrstu árin en hefur legið í svokallaðri öndunarvél í Ísafjarðarhöfn síðan 2014 og fer hver að verða síðastur að bjarga þessu menningarverðmæti frá glötun. Ég tel það vera mikilvægt að sýna sögu okkar og fórnfýsi fyrri kynslóða virðingu og gera skipið upp og fá því nýtt hlutverk í samstarfi opinberra aðila og einkaaðila. Það gæti nýst í ferðaþjónustu, sem skólaskip eða í einhvers lags opinberri móttöku. Hollvinasamtök um Maríu Júlíu voru stofnuð á síðasta ári og það voru Háskólasetur Vestfjarða, Landhelgisgæslan, Hafrannsóknastofnun og fleiri velunnarar sem stóðu að því og nú er unnið að því að leita stuðnings við þetta góða verkefni hjá ráðherrum og Alþingi svo hægt sé að fjármagna nauðsynlegar viðgerðir til að bjarga megi þessu krúnudjásni, að ég tel, sjósafngripa um haf- og strandmenningu 20. aldar. Í kjölfar fjölda sjóslysa á Vestfjörðum þá fór af stað söfnun á sínum tíma fyrir björgunarskipi og það voru fyrst og fremst slysavarnadeildir og konur á Vestfjörðum sem söfnuðu fyrir einum þriðja hluta verðs skipsins og hjónin María Júlía og Guðmundur létu arf sinn renna til að smíða það. Þetta skip aðstoðaði fjölda manns og bjargaði frá drukknun á sínum tíma og ég tel að okkar samfélag sé það ríkt að það eigi að sjá sóma sinn í því að bjarga þessum miklum verðmætum og mun ég leggja mig fram um að vinna að því verkefni með fyrirspurnum til ráðherra og fleira.
Virðulegi forseti. Mig langar að nota tækifærið og fjalla aðeins um bjarta stöðu í heimabænum mínum, Reykjanesbæ. Reykjanesbæ er fjórða fjölmennasta bæjarfélaga landsins og eins og flestum er kunnugt var það eitt skuldugasta sveitarfélag landsins um árabil. Árið 2014 stóðu skuldaviðmið samstæðu Reykjanesbæjar í 228% sem var einna hæst á landinu. Hrakfarir hafa því miður einkennt atvinnumál á svæðinu um langt skeið og svo tók steininn úr þegar fordæmalaust ástand skapaðist á Covid-tímum. Þegar faraldurinn stóð sem hæst var fjórði hver íbúi í Reykjanesbæ atvinnulaus - fjórði hver íbúi - og því nauðsynlegt að bregðast við með festu og skýrum markmiðum. Reykjanesbær réðst í viðamikil átaksverkefni með Vinnumálastofnun til að fjölga störfum. Farið var í námsmannaátak og sérstök áhersla var lögð á úrræðið Hefjum störf. Sjálfur lagði ég fram tillögur um fyrstu útfærslu á því úrræði við stjórnvöld og verkalýðshreyfinguna í upphafi faraldursins. Aðgerðir stjórnvalda skiptu einnig lykilmáli í vegferð okkar í gegnum þennan dimma dal. Gríðarlegur viðsnúningur í rekstri bæjarfélagsins á undanförnum árum tryggði að bæjarfélagið gat staðið af sér storminn. Samkvæmt ársreikningi 2021 er rekstrarniðurstaða Reykjanesbæjar jákvæð. Þar kemur til að mestu endurfjármögnun skulda en einnig góður rekstur. Skuldaviðmiðið er nú komið í 120%, virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að árangur sem þessi í ljósi aðstæðna er fáheyrður. Ég vil við þetta tækifæri þakka sérstaklega starfsmönnum og stjórnendum Reykjanesbæjar en síðast en ekki síst íbúunum. Það eru þeir sem hafa leitt okkur í gegnum þetta, okkar góða fólk í Reykjanesbæ, og gert það að verkum að nú er framtíðin enn bjartari í sveitarfélaginu.
Virðulegi forseti. Það skiptir máli hver stjórnar, sögðu Vinstri græn í síðustu kosningum og margir spurðu sig hvort það væri ekki bara best að kjósa Framsókn. Þessir flokkar virðast aftur á móti hafa afsalað sér áhrifum til Sjálfstæðisflokksins. Hér er það hæstv. fjármálaráðherra sem ræður nema þegar illa gengur, þá virðist hann ekkert vald hafa. Hans undirstofnanir sjá um þetta allt saman. Við stöndum frammi fyrir stórum verkefnum; eftirköst heimsfaraldurs, mesta verðbólga í 12 ár, brotinn húsnæðismarkaður, stríð í Evrópu og hingað mætir hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. fjármálaráðherra eða kannski er það bara fjármálaráðuneytið, með fjármálaáætlun út kjörtímabilið sem felur í sér einfaldan framreikning. Hæstv. innviðaráðherra sagði í umræðu um húsnæðismál hér í þinginu í síðasta mánuði að hann hefði lagt inn tillögur í fjármálaáætlun um verulega aukningu fjármuna til að standa að umfangsmikilli uppbyggingu félagslegs húsnæðis vegna húsnæðiskreppu. Formaður Framsóknarflokksins fékk nei frá hæstv. fjármálaráðherra. Það verður engin aukning heldur 2 milljarða kr. niðurskurður í uppbyggingu húsnæðis. Ætli hæstv. fjármálaráðherra hafi sagt við formanninn að fjármálaráðuneytið hafi bara reiknað þetta svona út, svona eins og með Bankasýsluna sem ber alla ábyrgð á bankasölunni samkvæmt hæstv. ríkisstjórn? Vinstri græn og Framsókn hafa gengið inn í fullmótað kerfi Sjálfstæðisflokksins. Hendur allra eru bundnar. Enginn ætlar að bera ábyrgð. Hæstv. forsætisráðherra virðist hætt í pólitík. Hún les bara upp þurrar yfirlýsingar um bankasöluna sem virðast skrifaðar af lögfræðingum í ráðuneytinu. Svo mætir hæstv. fjármálaráðherra með blússandi hroka eftir páskafrí og er kominn með nýja nálgun: Afneita, afneita, afneita. Já, það skiptir máli hver stjórnar. En hér eru það ekki Vinstri græn og það virðist engu máli hafa skipt þótt fólk hafi kosið Framsókn. Þessir flokkar hafa enn tækifæri til að sýna að þau eru ekki hætt í pólitík með því að hætta þessari meðvirkni með Sjálfstæðisflokknum.
Virðulegur forseti. Í ársbyrjun 2021 voru gerðar viðamiklar breytingar á skipulagi og stjórnsýslu við leit að leghálskrabbameini meðal kvenna. Strax kom í ljós að eitthvað hafði farið úrskeiðis. Bara það að fá á því viðurkenningu var hins vegar þrautin þyngri og yfirvöld létu sig ekki muna um að koma með skýrslu inn í þingið á síðustu dögum vorþings 2021 til að reyna að hvítþvo málið. Nú eru sýnin óðum að koma heim og sem betur fer hvorki í flöskuskeytum eða frauðplastkössum, eins og brá fyrir í áramótaskaupinu, heldur með fagmennsku í fyrirrúmi. Í lok febrúar síðastliðins kynnti Læknafélag Íslands viðamikla skýrslu sem það lét gera um þessa skipulagsbreytingu. Í stuttu máli er sú skýrsla áfellisdómur yfir þessari skipulagsbreytingu. Um sama leyti kom út skýrsla frá embætti landlæknis um krabbameinsskimanir 2021. Þar er getið um tafir og hnökra. Þó finnst mér skorta nokkuð á dýpt í þeirri umfjöllun. Til dæmis er hvergi minnst á hver bar ábyrgð á þessum töfum og hnökrum. Skýrsla Læknafélagsins svarar því hins vegar að nokkru leyti. Þar má lesa m.a. að konur hafi í minna mæli en áður nýtt sér boð um skimun fyrir krabbameinum á árinu 2021. Eftir stendur áfram spurningin: Af hverju fór sem fór? Hvers vegna var ekki hlustað á raddir almennings og sérfræðinga? Ég tel að skýrsla Læknafélagsins kalli á viðbrögð hjá hæstv. heilbrigðisráðherra og að verklag í þessu ferli verði skoðað á ný, ef það þarf að taka það fram, og dreginn verði af því nauðsynlegur lærdómur. Það hvíla ríkar skyldur á hæstv. heilbrigðisráðherra að krefja framkvæmdaraðila verkefnisins, sem hafa umsjón með því nú, um aðgerðaáætlun til að endurvinna traust sem glataðist í þessu ferli og ná til fleiri notenda þjónustunnar, nýrra sem fyrri. Það er mitt mat að skýrsla Læknafélagsins kalli á viðbrögð frá hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég tel að hann ætti að sýna frumkvæði í því að draga lærdóm af þessu ferli og sýna það í verki gagnvart notendum þjónustunnar og þeim sem starfa að henni.
Virðulegi forseti. Völdum fylgir ábyrgð og þegar mistök eru gerð þarf að axla ábyrgð, a.m.k. horfast í augu við mistökin og viðurkenna þau. Þetta er grundvallarmál en stjórnarflokkarnir eiga erfitt með að átta sig á þessu. Afleiðingarnar af því eru því bæði raunverulegar og alvarlegar. Traustið á ríkisstjórninni er í lágmarki og tortryggnin er allsráðandi. Samt heyrast bara undirbúnir fyrirsjáanlegir frasar frá ríkisstjórninni, eintómar afsakanir og afvegaleiðingar, allt fyrir pólitíska hagsmuni, allt til að framlengja líf stefnulausrar ríkisstjórnar. Það eru engin prinsipp því þeim var fórnað, engin auðmýkt því hún var skilin eftir, ekkert gert til að koma til móts við gagnrýni og óánægju. Það er leitt því afstaða forsætisráðherra var allt önnur þegar hún var sjálf í stjórnarandstöðu. Í ræðu sinni fyrir fimm árum síðan sagði hún að íslenskt samfélag væri gegnsýrt af tortryggni í kjölfar einkavæðingarinnar árið 2003. Eina leiðin til að eyða því væri að sýna vönduð vinnubrögð og ráðast í gagngera rannsókn á öllu söluferli bankanna. Eina leiðin til að eyða óvissunni og svara því sem brann á þjóðinni. Eina leiðin til að halda áfram og draga lærdóm af sögunni áður en ráðist yrði í frekari sölu ríkisins í fjármálakerfinu. Að lokum spurði þáverandi hv. þm. Katrín Jakobsdóttir og núverandi forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Er ekki ástæða til að ljúka rannsókn á þessu ferli þannig að við fáum allt fram um þetta mál sem hefur hvílt eins og mara á þjóðinni?“ Virðulegur forseti. Ég vil nú spyrja ríkisstjórninni að hinu sama. Er ekki ástæða til þess að læra af sögunni, sýna vönduð vinnubrögð og hefja ítarlega rannsókn á nýlegu útboði ríkisins á sölu á hlut þess í Íslandsbanka? Fá allt fram um málið svo hægt sé að draga lærdóm af ferlinu öllu og horfa síðan fram á veginn? Þessi bolti er nú í höndum ríkisstjórnarinnar og sömuleiðis ábyrgðin á því hvernig fer. Hún getur enn áttað sig á aðstæðunum en ef ekki þá verður einfaldlega annar leikmannabekkur að stíga inn í leikinn og sinna sínum skyldum.
Virðulegur forseti. Á sama tíma og ríkisstjórnin er að selja banka þá kemur fram skýrsla um kvíða, þunglyndi og streitu hjá aðstandendum aldraðra. Kvíði, þunglyndi, streita og svefnleysi er meðal þess sem hrjáir aðstandendur veikra aldraðra, samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn. Álagið gengur iðulega mjög nærri heilsu þeirra. Niðurstöðurnar eru sláandi, að sögn hjúkrunarfræðingsins sem gerði rannsóknina. Fjallað verður um úrræðaleysi í málefnum veikra aldraðra og álag á aðstandendur í Kveik í kvöld. Hreppaflutningar, fatlaður einstaklingur fluttur út í sveit þar sem hann er settur í stofufangelsi. Þetta er ekkert annað en andleg og líkamleg pyndingastarfsemi. 200 einstaklingar undir 67 ára eru vistaðir á hjúkrunarheimili bara vegna þess að þeir eru öryrkjar og fatlaðir. Eftirspurn og þörf fyrir heilbrigðisþjónustu á Íslandi eykst ár frá ári og bið eftir þjónustu er almennt of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Þetta kemur fram í nýrri stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar. Við sjáum nú mjög miklar hækkanir á matvöru og okurleigu. En hvað eru Danir gera? 90.000 kr. eingreiðslu eru Danir að greiða til lífeyrisþega vegna hækkandi verðlags, 90.000 kr. skattlausa eingreiðslu. Hvað myndi það kosta ef við myndum greiða 8.000 ellilífeyrisþegum 90.000 kr. eingreiðslu? 720 milljónir, það sama og Bankasýslugæjarnir fá fyrir smá vinnu. Ef við tökum allan þann kostnað sem farið hefur í sölu bankanna, 2,1 milljarð, þá gætum við gefið 24.000 manns þetta. En hafa eldri borgarar á Íslandi fengið eitthvað frá ríkisstjórninni? Nei. Þeirra tími er ekki kominn og hann kemur aldrei í tíð þessarar ríkisstjórnar vegna þess að ríkisstjórnin er upptekin við að fæða og gera þá ríku ríkari.
Herra forseti. Áfram krefjumst við í stjórnarandstöðunni þess að fá setta á stofn rannsóknarnefnd Alþingis vegna Íslandsbankasölu ríkisstjórnarinnar. Umræða af hálfu stjórnarliða er á nokkrum villigötum og því tel ég mikilvægt að leiðrétta nokkra hluti sem hafa verið á floti í umræðunni. Í fyrsta lagi er óumdeilt að rannsóknarnefnd Alþingis hefur mun ríkari heimildir til gagnaöflunar en Ríkisendurskoðun. Ef aðilar neita að mæta í skýrslutöku er hægt að óska úrskurðar dóms um að flytja eigi viðkomandi í skýrslutöku. Þessar heimildir hefur Ríkisendurskoðun ekki. Í öðru lagi er afar mikilvægt ákvæði í lögum um rannsóknarnefndir Alþingis sem Ríkisendurskoðun hefur ekki, þ.e. að sá sem mögulega hefur komið að útboðinu sjálfu í einhverri mynd, og þá eftir atvikum tekið þátt í einhverju sem flokkast mætti sem lögbrot, getur mætt fyrir nefndina og óskað eftir að verða leystur undan saksókn gegn upplýsingagjöf um lögbrotið. Þetta var lykilatriði í rannsókn í kjölfar bankahrunsins og auðveldaði mjög rannsókn þessara flóknu mála. Þessa heimild hefur Ríkisendurskoðun ekki. Þá fjallar rannsóknarnefnd Alþingis einnig um siðferðisleg álitaefni sem Ríkisendurskoðun fæst ekki við. Veita þarf athygli að stjórnarflokkarnir eru einfaldlega að tefja málið með því að neita að setja á stofn rannsóknarnefnd Alþingis. Bankasalan er afmarkað efni í umfangi og tíma og ekki nærri því eins flókið og önnur áður rannsökuð efni. Með því að tefja er meiri hlutinn einfaldlega að þvælast fyrir rannsókninni. Það er ekkert sem Ríkisendurskoðun rannsakar sem ekki er hægt að fela rannsóknarnefnd Alþingis að klára. Rannsókn embættis Ríkisendurskoðunar getur með öðrum orðum þvælst fyrir árangri rannsóknarnefndar Alþingis. Mögulega, herra forseti, er tafaleikurinn einmitt markmið ríkisstjórnarinnar en áfram munum við í stjórnarandstöðunni berjast fyrir því að alvörurannsókn fari hér fram. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ríkisstjórnin vill að kastljósinu verði beint að þeim sem framkvæmdu söluna á bréfum í Íslandsbanka en ekki að þeim sem tóku ákvarðanir. Þetta speglar auðvitað hættulega sýn á ábyrgð, að ætla að forðast rannsóknarnefnd sem getur raunverulega skoðað þá þætti sem máli skipta og vona að það dugi til að lægja öldurnar að leggja Bankasýsluna niður. En almenningur sér stóru myndina. 83% þjóðarinnar eru óánægð. Valinn hópur fólks keypti bréf í bankanum með afslætti. Á nokkrum klukkutímum var seldur hlutur í bankanum fyrir um 50 milljarða. Engin skoðun virðist hafa verið á hæfi þeirra sem fengu að kaupa þrátt fyrir að talað hafi verið um að fá fagfjárfesta til lengri tíma. Einhverjir seldu strax eftir kaupin, sumir kaupendur keyptu fyrir svo lágar upphæðir að margt fólk hefði getað tekið þátt ef það hefði bara staðið til boða og sumir þeirra sem seldu keyptu sjálfir. Jú, það þarf að rannsaka framkvæmdina, hvernig söluaðilar útboðsins komu fram og hvaða reglur þeim voru settar. En það er ekki hægt að slíta ábyrgðarkeðjuna, eins og ríkisstjórnin vill gera. Ráðherranefnd um efnahagsmál tók ákvarðanir um aðferðafræði sölunnar. Hér þarf þess vegna að rannsaka pólitískar ákvarðanir: Hvers vegna voru ekki gerðar kröfur um lágmarksupphæðir kaupenda? Var rætt um sölubann? Hvaða kröfur voru gerðar til fagfjárfesta? Á hvaða forsendum samþykkti forsætisráðherra söluaðferðina sem fjármálaráðherrann hennar lagði til? Hver er ábyrgð ráðherra ríkisstjórnarinnar? Allir sem hafa reynslu af rannsóknum vita að lykilpunkturinn þar er að spyrja réttu spurninganna. Það getur rannsóknarnefnd gert. Til þess er hún. Hún getur rannsakað forsendur, hún getur rannsakað samskipti innan ríkisstjórnarinnar, ákvarðanir ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Og þetta er auðvitað ástæða þess að allt kapp er lagt á að þessi leið verði ekki farin. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Nú fer maí að ganga í garð og mikil spenna getur fylgt mánuðinum. Að mínu mati eru einna mikilvægustu viðburðirnir sem eiga sér stað Eurovision, það er sauðburður og það eru sveitarstjórnarkosningar. Umræðuefni mitt í dag eru sveitarstjórnarkosningarnar. Nú er fólk farið að undirbúa þær af fullum krafti og ég vil nýta tækifærið og þakka fólki fyrir sem er að gefa kost á sér til starfa fyrir sveitarfélagið sitt, bæði með framboðinu sínu og með utanumhaldi í kringum kosningarnar. Þetta er mjög mikilvægt starf og oft vanmetið. Sveitarfélög eru mikilvægar stjórnsýslueiningar og mikil ábyrgð fylgir því að stýra þeim. Eftir því sem nær dregur sveitarstjórnarkosningunum hafa margar athugasemdir komið fram varðandi ný kosningalög en þau voru samþykkt síðasta sumar. Við í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd höfum haft vanhæfi kjörstjórnarmanns til umræðu. Þrátt fyrir tilraunir til að skýra út vanhæfi einstaklinga þá þarf að gera meira í þeim efnum. Ég hvet fólk til að skoða myndina sem er inni á kosning.is sem sýnir möguleg vensl kjörstjórnarmanna við frambjóðanda sem gera þá vanhæfa. Í fljótu bragði náði ég að telja 91 einstakling í kringum mig sem myndu teljast vanhæfir á einhverjum tímapunkti. Íslenskar fjölskyldur eru mjög fjölbreyttar og því get ég sagt ykkur að ég þekki ekki einu sinni alla sem teljast vanhæfir í kringum mig. Svo kemur líka til mismunandi túlkun fólks á vanhæfi og fjölskyldutengslum. Þetta þarf að vera skýrara. Þetta eru spurningar sem er mjög mikilvægt að vera búið að svara fyrir kosningar. Annars vil ég minna fólk á að kosningarnar eru 14. maí og ég hvet ykkur til að nýta kosningaréttinn.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp í dag til að leita aðstoðar forseta við að leita aðstoðar innviðaráðherra. Ráðherrann hefur lítið látið fyrir sér fara undanfarið og af því gæti hlotist mikill skaði. Þannig háttar til að meiri hluti borgarstjórnar ætlar sér að böðlast áfram með mikla uppbyggingu í Skerjafirði sem fyrir liggur að muni hafa áhrif á hæfi Reykjavíkurflugvallar til að starfa sem slíkur. Ég hrósaði hæstv. ráðherra fyrir nokkru vegna orða hans þess efnis að ef rekstrarhæfi vallarins yrði mögulega raskað með fyrirhuguðum framkvæmdum þá væri nauðsynlegt að fresta þeim. Það var skynsamleg afstaða hjá ráðherra og í henni kom fram ákveðin festa. Í framhaldinu skrifaði innviðaráðuneytið Reykjavíkurborg bréf þann annan 2. mars síðastliðinn þar sem krafist var tryggingar fyrir því að framkvæmdir við flugvallarsvæðið hefðu ekki áhrif á þjónustugetu flugvallarins í innanlandsflugi líkt og hollenska loft- og geimferðastofnunin hafði þá varað við. Reykjavíkurborg svaraði innviðaráðuneytinu þann 12. apríl, 41 degi eftir að bréfið barst frá ráðuneytinu, eftir að hafa tvisvar óskað eftir fresti til að svara enda ekki einfalt að forma svar þegar málstaðurinn er jafn vondur og í þessu máli. En hvað gerðist í millitíðinni, þ.e. frá því innviðaráðuneytið skrifaði bréf til Reykjavíkurborgar þann annan 2. mars þar til bréfinu var svarað með útúrsnúningum þann 12. apríl, eftir 41 dag? Þann 5. apríl, sjö dögum áður en Reykjavíkurborg svarar innviðaráðherra, skrifar embættismaður fyrir hönd skrifstofu borgarstjóra og borgarritara bréf til borgarráðs, sem sagt Dagur skrifar bréf til Dags, þar sem óskað var eftir heimild til að bjóða til sölu byggingarrétt í fyrsta áfanga Skerjafjarðar. Bréfið var tekið fyrir á fundi borgarráðs 7. apríl og samþykkt á sama fundi og þar með heimild til að úthluta umræddri lóð í Skerjafirði, undir hörðum andmælum áheyrnarfulltrúa Miðflokksins. Fimm dögum síðar er innviðaráðuneytinu svo svarað með útúrsnúningum. Virðulegur forseti. Við þessa stöðu verður alls ekki unað og þrátt fyrir að hæstv. innviðaráðherra hafi komið sér í bobba fyrir nokkru síðan er ekki sanngjarnt að Reykjavíkurflugvöllur í Vatnsmýrinni gjaldi fyrir fjarveru hans með lífi sínu. [[Forseti hringir.]]Ráðherrann verður að stíga inn í málið sem ráðherra flugmála og ráðherra skipulagsmála.
Virðulegi forseti. Mikið er rætt um traust í samfélaginu þessa dagana eða öllu heldur skort á trausti. Eftir hrun hefur gengið erfiðlega að byggja upp traust í samfélaginu. Sala á hlut í Íslandsbanka hefur sýnt okkur hvað við erum á viðkvæmum stað þegar kemur að trausti. Því er útilokað annað en að farið sé yfir það hvernig þessari sölu var háttað, hvernig staðið var að hverju skrefi í ferlinu, og það er verið að gera. Við erum að rannsaka, við erum sem samfélag að ræða málið, við erum að bregðast við á öllum þeim sviðum sem þarf til. Það er ekki til þess fallið að efla traust samfélagsins á stjórnvöldum að umræðan sé óreiðukennd eða byggist á órökstuddum upphrópunum. Því hefur t.d. ítrekað verið haldið fram að stjórnarflokkarnir vilji ekki skipa rannsóknarnefnd. Það er ekki rétt. Þvert á móti hafa félagar mínir í þingflokki Vinstri grænna endurtekið lýst yfir vilja til að velta við öllum steinum. Í þessu samhengi er rétt að árétta að í greinargerð með frumvarpi til laga um rannsóknarnefndir, nr. 68/2011, kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „… skipun rannsóknarnefndar er úrræði sem ber einungis að nota ef einsýnt er að ekki er unnt að notast við hin hefðbundnu rannsóknarúrræði. Úrræðið er sérúrræði og mikilvægt að á það sé litið sem slíkt og að til þess sé ekki gripið nema nauðsynlegt sé.“ Það þýðir ekki að þegar aðrar og augljósari leiðir hafa verið tæmdar verði ekki farið í að skipa rannsóknarnefnd. Er ég glöð með söluferlið og útkomuna? Nei, bara hreint ekki. Er ég tilbúin til þess að farið verði ofan í hvern krók og kima þessa máls? Já, það er ég, og í kjölfarið verði ákvarðanir teknar um hvernig betur megi standa að sölu ríkiseigna þannig að hafið sé yfir allan vafa og að almenningur geti treyst faglegu, gagnsæi og heiðarlegu ferli í þessu sem öðru sem stjórnvöld gera hverju sinni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Nú hafa Framsóknarflokkurinn og Vinstri græn slegið skjaldborg um Bjarna Benediktsson, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Það mun ekki efla traust almennings til stjórnmálamanna eða þessa vinnustaðar og það er innihaldslaust hjal að halda því fram að tæma þurfi önnur rannsóknarúrræði áður en rannsóknarnefnd er sett á laggirnar. Það er ákvörðun Alþingis að gera það og það er ekkert í lögum sem segir að hitt þurfi að tæma. Það liggur fyrir hver úrræðin eru, hver úrræði ríkisendurskoðanda eru og hver úrræði rannsóknarnefnda eru. Það er skrifað inn í íslenska löggjöf. Svo er eitt, hæstv. forseti, sem vert er að hafa í huga. Ég ætla að vitna í 13. gr. þingskapalaga. Ég ráðlegg hv. þingmönnum að lesa þau a.m.k. einu sinni á dag. Þar segir, með leyfi forseta: „Nefndin skal einnig hafa frumkvæði að því að kanna ákvarðanir einstakra ráðherra eða verklag þeirra sem ástæða þykir til að athuga á grundvelli þess eftirlitshlutverks sem Alþingi hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu. Komi beiðni um slíka athugun frá a.m.k. fjórðungi nefndarmanna skal hún fara fram. Um athugun sína getur nefndin gefið þinginu skýrslu.“ Þetta úrræði hefur ekki verið tæmt og það er eins gott að þingmenn átti sig á því hvert eftirlitshlutverk hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er. Við munum fá upplýsingar um afmörkun rannsóknar Ríkisendurskoðanda og í ljósi þeirrar afmörkunar mun stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd nota þau lagalegu úrræði sem hún hefur til að sinna eftirlitshlutverki sínu gagnvart hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra.
Virðulegur forseti. Söluráðgjafar í bankasölu selja sjálfum sér hlut. Þeir fá sem sagt þóknun frá almenningi fyrir að kaupa eign almennings með afslætti til að græða. Stóru fjárfestarnir sem áttu að eiga bankann og styðja til lengri tíma reyndust líka vera smáfiskar í leit að skjótfengnum gróða. Rauðum dregli rennt út fyrir erlenda sjóði í báðum útboðum með þeim rökum að brýnt sé að fá erlent eignarhald. Þeir seldu í bæði skiptin með hraði til að leysa út vænan hagnað enda vill enginn læsast inni í krónuhagkerfi. Ríkisstjórnin segist hafa ákveðið örlög Bankasýslunnar á ríkisstjórnarfundi sem aldrei var haldinn. Mikilvægt stjórnarmálefni var afgreitt óformlega milli þriggja manna í trássi við skýr lög um Stjórnarráð Íslands. Verulegur vafi er uppi um hvort fjármálaráðherra hafi mátt samþykkja söluna sökum vanhæfis. Armslengdarsjónarmiðið ítrekað togað og teygt og tilgangur þess rangtúlkaður. Hið rétta er augljóst; armslengd á að tryggja fjarlægð en hún á ekki að fjarlægja pólitíska ábyrgð. Bankasýslan hefur sjálf sagt orðrétt að framkvæmd útboðsins hafi farið fram eins og því var lýst af hálfu stofnunarinnar frá upphafi til loka í nánu samstarfi við stjórnvöld sem voru ítarlega upplýst um öll skref sem stigin voru. Samt á bara að reka Bankasýsluna en ekki stjórnvöldin sem voru ítarlega upplýst um öll skref sem tekin voru. Viðskiptaráðherra varaði forsætisráðherra og fjármálaráðherra við þessari útboðsleið og var sagt að fátt hefði komið á óvart við útkomuna. Viðskiptaráðherra sá allt fyrir, varaði samstarfsmenn við en almenning ekki. Fjármálaráðherra og forsætisráðherra hlustuðu á viðvaranir en aðhöfðust ekkert. Allt þetta kallar á eins ítarlega rannsókn á öllu ferlinu og unnt er að setja í gang. Annað er ekki hægt að sætta sig við og það er dapurlegt að stjórnarþingmenn skuli ekki sjá ljósið í þessu.
Herra forseti. Umboðsmaður Alþingis heimsótti lokaðar geðdeildir Landspítalans árið 2018 til að kanna aðstæður fólks sem þar var vistað. Þrátt fyrir hafa farið þangað til þess að kanna aðstæður þá var það sem sló umboðsmann fyrst og fremst að inni á deildunum átti sér stað nauðung og inngrip sem ekki áttu sér stoð í lögum. Er það orðað svo í skýrslu umboðsmanns, með leyfi forseta, að ekki væri til staðar fullnægjandi lagalegur grundvöllur fyrir inngripum sem stríða gegn sjálfsákvörðunarrétti sjúklinga. Þetta eru uggvænlegar niðurstöður. Þetta þýðir að hér sé um mannréttindabrot að ræða. Réttur einstaklings til sjálfsákvörðunar eru stjórnarskrárvarin mannréttindi og þegar tekið er fram fyrir hendur sjúklinga án þess að fyrir hendi sé fullnægjandi lagaleg heimild er ósköp einfaldlega brotið á mannréttindum fólks. Þessi nauðung birtist á marga vegu. Sjúklingum er refsað með einangrun, þeir sæta eftirliti, þeir eru líkamlega þvingaðir eða neyddir til lyfjagjafar. Sjúklingar eru neyddir til að neyta matar, nauðungarsprautaðir til að hægt sé að bursta tennur þeirra eða þrífa þá, allt í nafni þess að grunnþörfum sé mætt. Maður hefði þó haldið, eins og segir í skilmerkilegri umsögn Geðhjálpar við lagafrumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra sem blessunarlega var dregið til baka hér fyrr á þinginu, að grunnþarfir sjúklings fælust fyrst og fremst í því að sæta ekki líkamlegu ofbeldi af hálfu þeirra sem eiga að huga að velferð þeirra. Inngrip sem þessi þjóna oft engum tilgangi öðrum en að auðvelda starfsfólki stofnunarinnar lífið en eru samt sem áður réttlætt með tilvísun til meðferðar eða öryggissjónarmiða. Í ofanálag kemur núna fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál á Íslandi að hvergi er haldin skrá yfir beitingu nauðungar, sem þýðir að ómögulegt er að hafa eftirlit með framferði starfsfólks í garð sjúklinga. Þótt sjúklingur sé frelsissviptur á grundvelli lögræðislaga eða dóms hefur starfsfólk geðheilbrigðisstofnana þar með ekki sjálfkrafa heimild til að virða mannréttindi sjúklings að vettugi. Staðan er ólíðandi. Tafarlausra breytinga er þörf. Okkur ber að standa vörð um mannréttindi, sér í lagi þeirra sem standa höllum fæti í stað þess að brjóta á þeim okkur hinum til hægðarauka. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ríkisendurskoðun kynnti fyrir hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í gær niðurstöður stjórnsýsluúttektar á geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Skýrslan er umfangsmikil enda af nógu að taka þar sem eftirspurn eftir geðheilbrigðisþjónustu eykst ár frá ári. Komum á heilsugæslu fjölgaði til að mynda um 91% á landsvísu, á meðan komum á sjúkrahús fækkaði um 24% á tímabilinu sem er til marks um það að því nærri sem þjónustan er fólki, því fleiri nýta sér hana. Skipulag geðheilbrigðisþjónustu er í samræmi við stefnu stjórnvalda um að rétt þjónusta skuli veitt á réttum stað. Rauði þráðurinn í skýrslunni hlýtur að vera aðgengið að heilbrigðisþjónustu enda eru biðlistar um land allt alllangir. Til dæmis má nefna að 8–12 mánaða bið er eftir geðþjónustu heilsugæslu á suðvesturhorninu og allt að átta mánaða bið á Norðurlandi. Oftast er mannaflavandi helsta ástæða fyrir langri bið, jafnvel þótt virkum stöðugildum sálfræðinga á heilsugæslum hafi fjölgað um 82% og stöður geðlækna hafi farið úr 1 í 8,8. 30% fjölgun einstaklinga á örorku- eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana á árunum 2010–2020 er verulega umfram fjölgun íbúa á Íslandi á sama tímabili en þar er um að ræða 15% íbúafjölgun. Kostnaður við lífeyrisgreiðslur vegna geðraskana á árinu 2020 nam 26,6 milljörðum kr. Stjórnvöld verða að taka ákvörðun um að tryggja bætta geðþjónustu til að sporna gegn þessari þróun. Útrýma þarf innbyggðri mismunun og gráum svæðum í þjónustu. Skýrslan ber öll þess merki að átak hefur átt sér stað í geðheilbrigðismálum og ýmsar úrbætur gefið góða raun en vankantarnir við framkvæmd þjónustunnar eru einfaldlega of margir sem skyggja verulega á árangurinn. Það er tilefni til þess að kafa vel ofan í efnistök skýrslunnar enn frekar.
Forseti. Að misbeita opinberu valdi í einkaþágu er skilgreiningin á spillingu. Í öllum störfum stjórnvalda er hvergi eins mikil hætta á spillingu einmitt eins og þegar ríkiseignir eru seldar. Eins og við Píratar vöruðum ítrekað við í aðdraganda sölunnar á hlut ríkisins í Íslandsbanka hefur núverandi fjármála- og efnahagsráðherra skilið eftir sig slóð spillingarmála og klúðrað þegar kemur að sölu ríkiseigna. Það er þess vegna sem Píratar voru á móti þessari sölu. Auk þess er hann allt of persónulega tengdur í íslenskt viðskiptalíf til að geta talist hæfur til að fara með slíka sölu. Og úr varð sem varð; framkvæmdin var ekki í samræmi við lög og þekktir leikendur úr bankahruninu, auk pabba ráðherra, eignuðust hlut í bankanum á afslætti. Afslátturinn sem átti að laða að langtímafjárfesta nýttist þess í stað bröskurum í gróðavon. Söluaðilar voru staðnir að því að selja sjálfum sér og margir á kaupendalistanum höfðu stöðu innherja. Skilgreiningin á hæfum fjárfestum var svo óljós að alls konar braskarar komust að. Á þessu ber fjármála- og efnahagsráðherra lagalega og pólitíska ábyrgð. Forseti. Það liggur beinast við að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji að framkvæmd útboðsins hafi verið í samræmi við þær fyrirætlanir sem kynntar voru í ráðherranefnd um efnahagsmál í aðdraganda þess. Hvernig sá forsætisráðherra fyrir sér að tryggja aðkomu hæfra fjárfesta sem eiganda bankans þegar salan var undirbúin? Var það rætt í ráðherranefnd um efnahagsmál að gera einhvers konar lágmarkskröfur til fjárfesta, t.d. um lágmarkshlut, til að tryggja þátttöku hæfra langtímafjárfesta? Finnst forsætisráðherra að þessum kröfum hafi verið mætt ef þær voru þá einhverjar yfir höfuð? Menningar- og viðskiptaráðherra hefur greint frá því að hún hafi viðrað áhyggjur sínar í ráðherranefnd um efnahagsmál í aðdraganda útboðsins. Það verður að teljast alvarlegt að ekki hafi verið hlustað á áhyggjur hennar í ljósi þess að ráðherranefndinni er einmitt ætlað að vera vettvangur samráðs og samræmingar við endurskoðun fjármálakerfisins. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig hún brást við sjónarmiðum viðskiptaráðherra um að notast frekar við opið útboð. Einnig vil ég spyrja hvort forsætisráðherra taki undir með viðskiptaráðherra um að ábyrgðin á söluferlinu hljóti að liggja hjá stjórnmálamönnunum sem tóku ákvarðanirnar í málinu. Að lokum vil ég ítreka þá kröfu stjórnarandstöðunnar hér á þingi að sett verði á fót rannsóknarnefnd Alþingis til að rannsaka lokaða útboðið þann 22. mars síðastliðinn. Tilgangur skipan rannsóknarnefndar er bæði að rannsaka sjálfa framkvæmd útboðsins í þaula en einnig að leiða fram pólitísku ábyrgðina og rekja alla þá þræði sem til þarf svo að heildarmyndin sé skýr. Það að ríkisendurskoðandi sé þegar að rannsaka málið kemur ekki í veg fyrir skipan rannsóknarnefndar og raunar væri best að slík rannsóknarnefnd hefði störf sem allra fyrst í ljósi umfangs slíkrar rannsóknar. Við vitum að ríkisendurskoðandi getur vel starfað með og samhliða rannsóknarnefnd og niðurstaðan myndi skila umfangsmeiri og haldbærari niðurstöðu enda eru rannsóknarheimildir nefndarinnar víðari en ríkisendurskoðanda. Forseti. Við sjáum leiðtoga ríkisstjórnarinnar hríðfalla í traustmælingum eftir þessa bankasölu. Hvað græðir ríkisstjórnin á því að koma ekki til móts við áhyggjur stjórnarandstöðunnar, sem er jú málsvari tæprar hálfrar þjóðarinnar? Til hvers að skapa sundrung sem fylgir því að sættast ekki á kröfu stjórnarandstöðunnar um rannsóknarnefnd? Mikilvægt skref í að auka traust er að hlusta á áhyggjur og ákall þjóðarinnar og ná samstöðu í þinginu um hvernig við rannsökum þetta mál. Það skiptir öllu máli upp á trúverðugleika rannsóknarinnar að hún sé á forsendum þingsins en ekki á forsendum stjórnarinnar sem framkvæmdi söluna og þingmeirihlutans sem keppist nú við að veita henni skjól. Ég hvet því hæstv. forsætisráðherra til að verða við kröfu stjórnarandstöðunnar um að setja á fót rannsóknarnefnd strax.
Frú forseti. Ég vil fyrst þakka málshefjanda, hv. þm. Halldóru Mogensen, fyrir að eiga hér orðastað við mig undir þessum lið og ég mun reyna að fara yfir nokkur atriði af þeim sem hún setti á dagskrá í sinni upphafsræðu. Fyrst vil ég byrja á að rifja upp að við höfum auðvitað hér á þingi samþykkt lög um það hvernig eigi að haga undirbúningi á sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Þar ber að rifja upp að í greinargerð með frumvarpi til laga um sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum segir: „Söluferli eignarhluta í fjármálafyrirtækjum má skipta upp í tvo meginþætti, annars vegar í ákvörðun um sölu og fyrirkomulag hennar og hins vegar ferlið sjálft eftir að ákvörðun hefur verið tekin.“ Hv. þingmaður spyr hér um ábyrgð og ég vil segja að það er alveg ljóst að ráðherra og ríkisstjórn bera pólitíska ábyrgð á þeirri ákvörðun að selja þennan hluta Íslandsbanka sem og að samþykkja þá aðferð sem ákveðin var að tillögu Bankasýslunnar, þeirrar fagstofnunar sem fer með þessa framkvæmd og heldur utan um þessa eignarhluta. Hugsunin á bak við Bankasýsluna, mér finnst ástæða til að minna á það, er að mikilvægt væri að tryggja ákveðna fjarlægð og að sala eignarhluta færi fram með hlutlægum hætti. Ég sé því fleygt að tillagan um þessa aðferð hafi komið frá stjórnmálunum. Það er ekki rétt og það blasir klárlega við þegar lesið er minnisblað Bankasýslunnar þar sem þessi aðferð er rökstudd. Ég vil líka segja að ferlið í undirbúningnum er mjög formfast, það koma mjög margir að undirbúningi ákvörðunar um sölu. Í þessu tilfelli var tilskilinna gagna aflað og bæði Bankasýslan og hæstv. fjármálaráðherra sendu frá sér skjöl um aðstæður og meginsjónarmið. Alþingi hafði aðgang að sömu upplýsingum og ríkisstjórn og ráðherranefnd höfðu í aðdraganda sölunnar. Ég ætla ekki að rifja hér upp dagsetningar í þessu en ég vil bara segja að þessi undirbúningur og ferill, bæði af hálfu ríkisstjórnar og Alþingis, var í samræmi við bæði lagalega umgjörð og pólitíska stefnumörkun. Síðan er það hvað hvernig framkvæmdin tekst til og hvað var rætt í raun og veru, eins og hv. þingmaður spyr hér sérstaklega um, á vettvangi ráðherranefndar og ríkisstjórnar. Í minnisblaði Bankasýslunnar, þar sem mælt er með tilboðsaðferðinni, kemur fram að þó að stofnunin mæli eindregið með þessari aðferð, hún sé nýtt á alþjóðlegum vettvangi, þá sé það svo, vegna þess að ferlið sé með þeim hætti, að ekki sé unnt að tryggja gagnsæi að fullu. Um þetta var rætt sérstaklega á ráðherranefndarfundi um efnahagsmál og enn fremur var þetta rætt á ríkisstjórnarfundi í framhaldinu. Svörin voru að reynt yrði að tryggja gagnsæi eftir fremsta megni og ég get bara játað hér að mér hafði ekki einu sinni hugkvæmst það fyrir fram að stofnunin myndi hafna því að birta lista yfir kaupendur að ríkiseign, því að fyrir mér hlýtur það að blasa við að það hljóta önnur sjónarmið að eiga við þegar höndlað er með eignir ríkisins eða þegar höndlað er með hluta í fyrirtækjum á einkamarkaði. Þess vegna verð ég að segja það, af því að hér er líka spurt hvort þessi framkvæmd hafi staðið undir mínum væntingum; varðandi þennan hluta máls, jafnvel þó að sagt hafi verið að þetta væri ekki að fullu gagnsætt ferli, þá verð ég að segja að ég var hissa á þessari framgöngu og finnst það ábyrgðarhluti að tryggja ekki meira gagnsæi þegar um er að ræða sölu á almannaeign. Það hafa önnur álitamál vaknað og hv. þingmaður nefnir hér til að mynda hæfa fjárfesta. Við eigum auðvitað skilgreiningu á hæfum fjárfestum í Evrópuregluverki, en það hafa vaknað álitamál sem snúast um það hvernig staðið var að því að nálgast þessa hæfu fjárfesta og fleiri atriði sem hafa verið nefnd, m.a. hvort aðilar tengdir þeim fyrirtækjum sem Bankasýslan réð til verksins hafi keypt hluti, og sé svo þá er eðlilegt að spurt verði til að mynda hvort slíkt samræmist hlutverki og skyldum söluaðila. Ég ætla ekki að telja upp fleiri álitamál, ég gæti gert það hér en tíminn er skammur. Þá vil ég koma að því sem hv. þingmaður nefndi hér hvað varðar rannsóknarnefnd. Ég vil segja það að Ríkisendurskoðun starfar ekki í umboði framkvæmdarvaldsins. Ríkisendurskoðun er stofnun Alþingis. Seðlabankinn og fjármálaeftirlit Seðlabankans ákvað að fara í þá rannsókn sem lýtur sérstaklega að söluráðgjöfunum. Þá vil ég nefna það að þegar við settum lög um rannsóknarnefndir var það mjög skýrt að slík úrræði bæri einungis að nota ef einsýnt væri að ekki væri unnt að notast við hin hefðbundnu rannsóknarúrræði, því að úrræðið er sérúrræði. Ég hef ekki séð það með sannfærandi hætti að Ríkisendurskoðun hafi ekki fullar heimildir til að rannsaka þetta mál. Sé svo ekki, og nú vil ég minna á að Ríkisendurskoðun hefur mjög ríkar heimildir og getur m.a. leitað atbeina dómstóla í því tilviki, þá ber okkur að sjálfsögðu að skoða aðrar leiðir eins og lagt var upp með þegar við samþykktum hér lögin um rannsóknarnefndir - ég biðst afsökunar, frú forseti, ég veit að ég er búin með tímann og ekki búin með allt sem ég vildi sagt hafa - en það er okkar skylda að allt verði uppi á borðum í þessu máli. Og skorti Ríkisendurskoðun heimildir til þess, nú eða Seðlabankann, þá ber okkur að leita frekari leiða til þess. Ég kem nánar að frekari atriðum sem hv. þingmaður nefndi hér í síðari ræðu minni.
Frú forseti. Traust er stutt og snaggaralegt orð en það felst ótal margt í því. Okkur stjórnmálamönnum er trúað fyrir því að fara með eigur almennings, selja þær með hag almennings að leiðarljósi, ákveða framkvæmdir og þar fram eftir götunum. Það er óhemju mikilvægt að við njótum trausts í okkar störfum. Eftir hrunið þá hvarf þetta traust gjörsamlega. Smám saman hefur það verið að byggjast upp aftur og ekki síst þegar mynduð var ríkisstjórn til að reyna að endurvekja það með breiðri samstöðu við litróf stjórnmálanna eins og það var kallað. Með vinnubrögðunum núna finnum við hins vegar að þetta dýrmæta traust almennings á störfum ráðherranna hefur beðið hnekki. Fólki er misboðið. Fólk úti um allt samfélag talar núna um bankasöluna. Fólk er sárt og fólk er hneykslað. Hvers vegna er fólki misboðið? Vegna þess að það kannast við vinnubrögðin. Það kannast við persónur og leikendur. Það horfir upp á leikreglurnar í þessari bankasölu sem minna okkur svo illilega á hlutina eins og þeir tíðkuðust árin fyrir hrun. Það horfir upp á eign almennings selda með afslætti til útvalinna vildarvina. Það horfir upp á náin tengsl fjármálaráðherra við kaupendur sem kaupa með afslætti í lokuðu útboði og horfir svo upp á ríkisstjórn og ráðherra að rjúka upp til handa og fóta þegar reiðialdan brýst út þegar nöfn kom í ljós sem stóð aldrei til að birta, þegar persónur og leikendur birtast. Þetta verður að hafa afleiðingar, frú forseti, því traust er ekki einungis dýrmætasta eign hvers stjórnmálamanns heldur líka íslenskra stjórnmála. Það á að vera verkefni okkar núna og okkar sem hér störfum að endurbyggja þetta traust.
Virðulegi forseti. Horfum á stóru myndina. Ríkið hefur nú á innan við ári fengið um 108 milljarða fyrir hlut sinn í Íslandsbanka. Það fé verður notað til að greiða niður ríkisskuldir og uppbyggingu nauðsynlegra innviða eins og t.d. byggingu nýs Landspítala. Sala á 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka er liður í því að losa ríkið út úr áhættusömum rekstri fjármálafyrirtækja. Það hefur verið vitað lengi. Það hefur alltaf staðið til að losa ríkið út úr rekstri fjármálastofnana. Í dag eru eigendur bankans um 15.000 í stað eins eiganda. Það hlýtur að vera fagnaðarefni. Langtímafjárfestar eru stærstu eigendur Íslandsbanka. Kaupendur voru ekki handvaldir, Bankasýslan sá um framkvæmd útboðsins. Allir þeir sem sendu tilboð stóðu jöfnum fótum og fjármálaráðherra kom ekki nálægt því að samþykkja eða hafna einstaka tilboðum. Þrátt fyrir allt tal um að kaupendur hafi selt sig strax út er staðreyndin samt sem áður sú að meiri hluti kaupenda hélt sínum hlut eða bætti við sig. Mikið er rætt um að fá Ríkisendurskoðun, Fjármálaeftirlitið eða rannsóknarnefnd til að fara yfir ferlið. Það er að mínu mati nauðsynlegt. Ríkisstjórnin vill hafa allt uppi á borðum. Í kjölfar þessarar sölu hafa vaknað upp spurningar um hvort söluaðilar og Bankasýsla ríkisins hafi farið eftir markmiðum stjórnvalda hvað varðar fyrirkomulag sölunnar. Fjármálaeftirlit Seðlabankans og ríkisendurskoðandi hafa nú þegar hafið skoðun á fyrirkomulaginu. Það er alveg ljóst og hefur verið margítrekað og fram hefur komið bæði hjá forsætisráðherra og fjármálaráðherra mikill vilji þeirra til að fara yfir allt ferlið. Ef í ljós kemur að einhverjir hafi misnotað vald sitt eða stöðu sína þá verður ekki við það unað.
Virðulegur forseti. Ég vil hefja mál mitt á því, vegna ummæla hæstv. forsætisráðherra um að það hafi verið hæfir fjárfestar sem tóku þátt í þessu lokaða útboði, að segja að það er ekkert hugtak í lögum sem heitir hæfir fjárfestar. Það er til hugtak sem heitir fagfjárfestar. Og hverjir eru fagfjárfestar á Íslandi og í heiminum? Jú, það eru þeir sem geta tekið áhættu á markaði. Þeir geta fjárfest án neytendaverndar. Það eru fagfjárfestar. Það er ekki merkilegt hugtak í sjálfu sér. Það geta allir orðið fagfjárfestar í sjálfu sér, en spurningin er: Hver er hæfur fjárfestir til að eiga banka? Í orðum forsætisráðherra virðist liggja sú hugmynd að það hafi verið hæfir fjárfestar til að eiga banka sem tóku þátt í þessu lokaða útboði. Það er bara rangt. Það er eins rangt og það getur orðið. Mig langar aðeins að fara yfir söguna af því af hverju Bankasýsla ríkisins var stofnuð. Það var vegna þess að sænski bankasérfræðingurinn Mats Josefsson, sem kom til landsins og var formaður nefndar um endurreisn fjármálakerfisins, lagði til að stofnuð yrði Bankasýsla ríkisins. Til hvers? Josefsson sagði mikilvægi Bankasýslu ríkisins ótvírætt til að takmarka pólitísk afskipti af rekstri bankanna. Hvar hefur Bankasýsla ríkisins verið? Jú, hún er búin að vera undir núverandi fjármálaráðherra alla tíð nánast. Þegar hann var forsætisráðherra var Bankasýsla ríkisins undir forsætisráðuneytinu. Hann flutti hana með sér í fjármálaráðuneytið. Það eru trúnaðarmenn Sjálfstæðisflokksins sem eru stjórnendur Bankasýslu ríkisins, engir aðrir, og þar er ekki verið að leita að hæfileikafólki. Það sannar þetta lokaða útboð frá A til Ö. Annað sem mig langar að benda á er að það var talað um pólitíska ábyrgð. Jú, það má tala um pólitíska ábyrgð. En hver ber ábyrgð á því að þetta lokaða útboð hafi verið framkvæmt samkvæmt lögum eða ekki? Það er skýrt lögbrot þarna, brot á meginreglum laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, brot á 3. gr. [[Forseti hringir.]]Engin skilyrði nema það áttu að vera fagfjárfestar sem máttu taka þátt í útboðinu. Og í hverja var hringt? Það er stóra spurningin. [[Forseti hringir.]]Við fengum lista með 207 nöfnum og sá sem keypti fyrir lægstu upphæðina keypti fyrir 1.100.000 kr. Sérfræðingur í að meta áhættu. [[Forseti hringir.]]Sjálfur keypti ég fyrir eina milljón á síðasta ári. Það er 100.000 kr. munur. Þetta útboð er algjört hneyksli [[Forseti hringir.]]og almenningi á Íslandi er algjörlega misboðið.
Ég ætla að minna alþingismenn á að ræðutími er tvær mínútur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Halldóru Mogensen, fyrir þessa umræðu og sömuleiðis forsætisráðherra fyrir að vera hér til svara. Það er mikilvægt þegar við förum inn í þessa umræðu að við horfum á stóru myndina og veltum fyrir okkur hver vegferðin var þegar lagt var af stað. Sett voru ákveðin markmið í upphafi og ég tel að flestum af þeim markmiðum hafi verið náð. En eftir stendur markmiðið sem snýr að trausti, gagnsæi og þeim upplýsingum sem almenningur vill hafa og við viljum sömuleiðis hafa til að horfa á, svo að sú atburðarás sem við eigum við núna endurtaki sig ekki. Því miður er það þannig að einhver brotalöm hefur verið á þessu ferli sem snýr að þessum þáttum; gagnsæi, upplýsingum og trausti. Þar af leiðandi erum við stödd í þeirri umræðu sem við erum í dag. Því er mikilvægt í því samhengi að Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlit Seðlabankans rannsaki hlutina, velti við hverjum steini og farið verði ofan í saumana á þessum málum því að við getum ekki haldið áfram á þeirri vegferð að klára að selja Íslandsbanka - ég er svo sannarlega stuðningsmaður þess að selja Íslandsbanka - fyrr en við höfum velt við öllum steinum og allt er uppi á borðum varðandi þessa sölu.
Forseti. Útboðið í Íslandsbanka var það þriðja stærsta í Íslandssögunni, sala upp á rúma 50 milljarða kr. Enn og aftur sannast að Sjálfstæðisflokknum er ekki treystandi fyrir sölu ríkiseigna. Ef við horfum til viðbragða ríkisstjórnarinnar þá sést að hún tekur sjálf undir það, hefur tilkynnt að hún treysti sér ekki í frekari sölu. Ríkisstjórnin veit að hún er rúin trausti. Þeir þrír ráðherrar sem höfðu mest um söluna að segja sitja í ráðherranefnd um efnahagsmál; Katrín Jakobsdóttir, Bjarni Benediktsson og Lilja Alfreðsdóttir. Hér þarf því að þora að ræða pólitískar ákvarðanir ríkisstjórnarinnar í aðdraganda sölunnar því þær skipta mestu máli um það hvernig til tókst. Lykilspurningar sem forsætisráðherra verður að svara eru: Með hvaða rökum varð sú ákvörðun ofan á í ráðherranefndinni að fara í lokað útboð? Með hvaða rökum féllst forsætisráðherra á aðferð fjármálaráðherrans við söluna? Með hvaða rökum hafnaði forsætisráðherra viðvörunarorðum viðskiptaráðherra sem sagðist mótfallin aðferðafræðinni við söluna? Og fyrst viðskiptaráðherra lýsti því yfir í aðdraganda sölunnar, telur forsætisráðherra þá að viðskiptaráðherra hafi gerst brotlegur við siðareglur ráðherra með því að upplýsa þjóðina ekki um þessi sjónarmið sín fyrr en eftir að útboðið hafði farið fram? Siðareglurnar tala um að ráðherra skuli ekki leyna upplýsingum sem varða almannahag nema lög bjóði eða almannahagsmunir krefjist þess. Siðareglurnar kalla á viðskiptaráðherra. Aðrar spurningar snúast um hæfi. Átti fjármálaráðherra að víkja sæti við meðferð þessa máls á einhverju stigi vegna sjónarmiða um vanhæfi? Faðir hans er tilboðsgjafi. Ég vek athygli á því að hafi svo verið þá er hann enn vanhæfur. Nú á að láta FME rannsaka söluna. FME heyrir undir fjármálaráðherra. [[Forseti hringir.]]Svarið um það hversu vel tókst til sést best á því að líf ríkisstjórnarinnar veltur núna á því loforði fjármálaráðherra að engin frekari sala verði [[Forseti hringir.]]og tugir milljarða sem nýta mætti í þágu samfélagsins í innviðafjárfestingar hafa lokast inni í bankanum.
Forseti minnir ræðumenn á að virða tímamörk.
Frú forseti. Hæstv. forsætisráðherra sagði hér áðan að við bærum öll ábyrgð á því að hafa samþykkt lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það er ekki rétt, frú forseti. Ég samþykkti ekki þessi lög og hæstv. fjármálaráðherra var á móti þeim.
…ber ábyrgð á þeim?
Eflaust. En það breytir ekki því, hæstv. forsætisráðherra, að þetta eru lög og þeim ber að fylgja rétt eins og lög um Stjórnarráð Íslands eru lög sem ber að fylgja. Telur hæstv. forsætisráðherra að þegar ríkisstjórnin, eftir því sem fram kom í yfirlýsingu frá henni, samþykkti að leggja niður Bankasýslu ríkisins sem viðbrögð við þessu máli hafi hún farið eftir 6. gr. laga um Stjórnarráð Íslands? Það hefur reyndar komið í ljós að það var ekki fundað með ríkisstjórninni um þessa ákvörðun ríkisstjórnarinnar, en telur hæstv. forsætisráðherra að lögum hafi verið fylgt í þessu? Sumir telja eflaust að með þessu sé verið að hanga í einhverri formfestu en Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur nú ekki verið mótfallin formfestu fram að þessu eins og birtist m.a. í breytingum á lögum um Stjórnarráð Íslands og Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur ekki verið mótfallin rannsóknarnefndum Alþingis fram að þessu. En það eru breyttir tímar. Nú heldur VG áfram að einkavæða ríkisbanka og VG heldur áfram að beita sér gegn því að Alþingi rannsaki slíkt ferli. Það hefur því komið á daginn að miklar breytingar hafa orðið hjá flokki hæstv. forsætisráðherra. Og það var ekki farið rétt með þegar fullyrt var að ríkisstjórnin hefði tekið ákvörðun um með hvaða hætti skyldi brugðist við gagnrýni á sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Telur hæstv. forsætisráðherra ekki tilefni til þess að [[Forseti hringir.]]leiðrétta eitthvað af fyrri yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar í þessu máli?
Forseti. Traust á Alþingi, traust á ríkisstjórninni og traust á æðstu embættum ríkisvaldsins. Traust er brothætt fyrirbæri. Það tekur langan tíma að byggja það upp og örskamma stund að brjóta það. Allt frá hruni hefur traust verið fágæt auðlind sem stjórnmálasviðið hefur barist í bökkum við að skrapa aftur saman en svo virðist sem ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra sé mikið í mun að mölbrjóta það á ný. Hvernig getum við byggt upp traust á ný? Besta leiðin til að byggja upp traust er fyrst og fremst að vera heiðarlegur gagnvart því að hafa brotið traust og að axla ábyrgð á brotinu á einlægan og skýlausan hátt. Sá sem axlar ekki ábyrgð á því að hafa mögulega vanrækt skyldur sínar, gert mistök eða brotið lög mun ekki öðlast traust á ný. Embætti ráðherra er staða sem þjóðin treystir kjörnum fulltrúum fyrir. Ráðherrum ber því að sýna ábyrgð í starfi. Þeim ber að koma fram við þjóðina af heiðarleika og auðmýkt. Sjáum við þessa eiginleika hjá hæstv. ráðherrum í dag? Nei, því miður er ekki svo að sjá. Hvernig getur ríkisstjórn í lýðveldisríki ekki haft það í fremsta forgangi að veita þjóðinni hugarró og byggja upp traust? Það þarf að skipa rannsóknarnefnd Alþingis. Það þarf að skoða þetta mál frá öllum hliðum og taka upplýsta ákvörðun svo þingheimurinn og þá einna helst almenningur trúi því að sala ríkisins á bankanum okkar hafi ekki verið spillt og að lög hafi ekki verið brotin eða skyldur vanræktar. Sönnum það fyrir þjóðinni og endurheimtum traustið, því um hvað snúast völd og um hvað snýst stjórnkerfið okkar ef ekki um traust?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég tel mikilvægt að við séum skýr þegar við tölum um veigamikil mál eins og það sem hér er til umfjöllunar, að við tölum af ábyrgð og skynsemi. Það tel ég okkur Vinstri græn hafa gert allar götur frá því að málið bar fyrst á góma. Það er ekki síst mikilvægt þegar umræðan er yfirgripsmikil og mörg sjónarmið á lofti. Hvað höfum við sagt? Jú, ítrekað höfum við talað um að velta við hverjum steini og það er enginn fyrirsláttur. Við viljum, eins og alþjóð öll, vita hvernig var staðið að þeim þáttum sölunnar sem hafa verið í deiglunni og við höfum sagt hana ekki hafa staðist væntingar. Við höfum verið skýr í þeirri afstöðu okkar að við treystum Ríkisendurskoðun til að rannsaka málin, að við treystum á þær stofnanir sem falið er að fara með málin að lögum og við teljum það vera eðlilegan upphafspunkt slíkrar rannsóknar. Fjármálaeftirlit Seðlabankans, eins og við vitum, er að skoða tiltekna þætti sem snúa að framkvæmdinni hjá ráðgjöfum Bankasýslunnar sem það hefur jú heimild til að rannsaka. Við höfum verið skýr í þeirri afstöðu að grípa til sérúrræða eins og að skipa rannsóknarnefnd teljum við tilefni til þess, og þingheimur, og ef rannsóknarheimildir ríkisendurskoðanda og Fjármálaeftirlitsins þrýtur áður en mögulegt er að gera upp málin. Þá höfum við verið skýr í þeirri afstöðu okkar að selja ekki frekari hlut í Íslandsbanka fyrr en öll kurl eru komin til grafar. Okkur ber að ljúka rannsókn á söluferlinu og það er að sjálfsögðu ekkert annað en bæði sjálfsagt og eðlilegt og nú styttist í að Bankasýslan skili okkur skýrslu sem á að detta í hús bara á næstu mínútum. Virðulegi forseti. Um þetta mál hefur verið allmikill hávaði og umræðan minnir um margt á íslenskt veðurfar; öfgakennt og síbreytilegt, skin og skúrir, sem er kannski ekki óeðlilegt enda um gríðarlega mikilvæga samfélagseign að ræða. Ég tek undir það sem sagt hefur verið, að traust og gagnsæi þarf að ríkja um sölu ríkiseigna og að sjálfsögðu er það okkar þingmanna allra og ríkisstjórnar að gera enn betur í þeim efnum.
Frú forseti. Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra segir að samstaða sé innan ríkisstjórnarflokkanna um fullan stuðning við Bjarna Benediktsson, fjármálaráðherra, í Íslandsbankamálinu. Með öðrum orðum, algjörlega óháð því hvað kemur út úr rannsókn á aðkomu hans að þessu máli, mögulegu broti á lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum eða mögulegri vanrækslu fjármálaráðherra á að framfylgja þeim sömu lögum þá er samstaða innan ríkisstjórnarflokkanna er mynda ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur um fullan stuðning við fjármálaráðherra. Niðurstaða rannsóknar sem fjármálaráðherra, þrátt fyrir meint sjálfstæði Ríkisendurskoðunar, skipaði sjálfur skiptir engu máli. Í viðtali þann 19. apríl síðastliðinn kvaðst hæstv. forsætisráðherra, rétt eins og hæstv. viðskiptaráðherra, sem einnig á sæti í ráðherranefnd um framtíðarskipan fjármálakerfisins, hafa gert athugasemdir við fyrirhugaða framkvæmd sölunnar. Þau sitja þar þrjú og var að sögn forsætisráðherra engu að síður farin leið hæstv. fjármálaráðherra. Þær tvær bökkuðu með áhyggjur sínar. Bjarni vann. Sama dag sagði hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Í þessu máli er það auðvitað Bankasýslan sem fer með framkvæmd málsins. Þá sýnist mér að þau atriði sem fyrst og fremst eru gagnrýniverð lúti að framkvæmdaatriðum en ekki prinsippákvörðuninni um að selja þennan hlut.“ Hæstv. forsætisráðherra. Það er enginn að tala um ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að selja þennan hlut. Það er verið að tala um ákvörðun hæstv. fjármálaráðherra að fara af þeirri leið sem lagt var upp með. Já, ákvörðun hans, því það er hann samkvæmt lögum sem blessar hvert einasta skref í þessu ferli. Hann blessar fyrirkomulagið, hann blessar ferlið, hann blessar söluaðila, blessar verðið og tilboðin sem berast í hlutinn. Það er því eðlilegt, hæstv. forsætisráðherra, að spyrja hvort hún telji hann hafa verið að sinna sínu starfi, nú eða vanrækja það, þegar hann tók ákvörðun um að farið yrði svona út af þeirri braut framkvæmdar sem áður hafði verið ákveðin.
Virðulegur forseti. Já, pólitískar ákvarðanir skipta máli og það var mikilvægt að ríkisstjórnin fór í áframhaldandi sölu á hlut okkar í Íslandsbanka vegna þess að það skiptir máli að losa um það eignarhald og nýta þá fjármuni í að lækka skuldir ríkisins, okkur öllum til hagsbóta. Það var rétt pólitísk ákvörðun. Þau markmið sem sett voru með sölunni lítur út fyrir að hafi flest náðst. En það er alveg rétt að traustið skiptir öllu máli. Hv. þm. Logi Einarsson sagði að það ætti að selja með hag almennings að leiðarljósi. Upplifun okkar sem komum að ferlinu í fjárlaganefnd var einmitt að sú leið sem verið væri að leggja til væri til þess fallin, vegna þess að hún átti að fela í sér bestu leiðina til að ná mestum fjármunum inn í ríkiskassann. Það lítur reyndar út fyrir að það hafi gengið eftir. Engu að síður eru enn þá uppi spurningar sem við verðum að fá svar við. Traustið er nefnilega lykilatriði hér. Ég er sammála hv. þm. Loga Einarssyni um að það er okkar verk að endurbyggja þetta traust. Það gerum við með því að velta við öllum steinum og spyrja réttu spurninganna. En það gerum við ekki með því að koma hér upp með yfirlýsingar um lögbrot og fullkomlega vitlausar staðreyndir. Við þurfum ekki á fleiri sögusögnum að halda, hv. þm. Eyjólfur Ármannsson.
Hvaða sögusögn?
Bankasýslan fylgdi Bjarna Benediktssyni [[Hvaða sögusögn?]]ekki milli ráðuneyta. Það er algjört fleipur og vitleysa og við þurfum ekki á meiri vitleysu að halda inn í þessa umræðu. Tökum ábyrgð á þessu. Spyrjum spurninganna, ræðum þetta til hlítar og veltum við öllum steinum svo við getum byggt aftur upp traust á því að umbreyta þeim miklu verðmætum [[Forseti hringir.]]sem eru í bankanum okkar, í fjármuni í ríkiskassanum, okkur öllum til hagsbóta.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna. Hvaða sögusögnum? Þetta eru bara staðreyndir. Við flettum þessu upp. Ég biðst afsökunar ef þessi staðreynd er vitlaus. [[Gripið fram í.]]Þetta er sáraeinfalt mál. Sögusagnir eru eitthvað sem er óstaðfest og ekki hægt að skjalfesta. Mig langar að halda áfram þar sem frá var horfið, ég hef reyndar skamman tíma. Varðandi lögin um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum þá hefur því verið haldið fram að þau hafi verið brotin. Ég er á þeirri skoðun. Ég er á þeirri skoðun að meginreglur um sölumeðferð hafi verið brotnar. Ég skal fara yfir það. Það er krafa um gagnsæi. Það var reyndar horfið frá því lögbroti. Íslandsbanki hélt því fram að það væri ekki hægt að birta lista smæstu fjárfestanna með vísan til persónuverndarlaga. Stjórnarformaður Bankasýslunnar vísaði til bankaleyndar. Stór hluti smæstu fjárfestanna eru lögaðilar. Persónuverndarlög eiga ekki við um þá. Bankaleynd á ekki við um hluthafa. Það á bara við um viðskiptamenn banka. [[Gripið fram í.]]Ég hef unnið við persónuverndarlög í fjögur ár erlendis. Þar má vinna persónuupplýsingar á grundvelli almannahagsmuna. Það voru almannahagsmunir að við fengjum þessar upplýsingar. [[Gripið fram í.]]Það er líka lagaskylda um gagnsæi. Það var fallið frá því. Það var lögbrot sem var fullframið á sínum tíma. Það er krafa um hagkvæmni. Hvað þýðir hagkvæmni? Hæsta verð? Það var selt með afslætti í umframeftirspurn, það er ekki hæsta verð og það er brot á ákvæðum um hagkvæmni. Skilyrði tilboðsgjafa sem sett eru eiga að vera sanngjörn og í þeim verður að gæta jafnræðis. Ég tvíspurði hæstv. fjármálaráðherra í gær hver skilyrðin voru en fékk engin svör. Það virðast engin skilyrði hafa verið sett sem stuðluðu að sanngirni og jafnræði meðal fagfjárfestanna. Spurningin er alltaf: Í hverja var hringt? Við fengum upplýsingar um í hverja var hringt. Hverjir hringdu? Söluráðgjafarnir. Þeim var úthlutað valdinu og þeir fengu 700 milljónir fyrir að hringja. Stúdentar sem eru að safna fyrir útskriftarferð hefðu getað hringt. Ég hefði getað hringt. [[Forseti hringir.]]Annað skilyrði var að efla virka [[Forseti hringir.]]og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði. Ekkert um það. Það er engin samkeppni [[Forseti hringir.]]á fjármálamarkaði, hún er ekki til. Þetta er sjálftaka í hagnaði þarna. Hagnaður Íslandsbanka milli áranna 2020–2021 [[Forseti hringir.]]fjórfaldaðist, úr 6,7 milljörðum í 23 milljarða. Það er verið að selja mjólkurkú í samkeppnisleysi.
Forseti ítrekar áminningu sína um að virða ræðutíma og biður ræðumenn og hv. þingmenn að eiga ekki samtöl hér á milli ræðustóls og sætis.
Virðulegi forseti. Til að byrja með vil ég þakka fyrir þessa sérstöku umræðu um þetta mikilvæga mál. Tillagan um sölu á hlut í Íslandsbanka var og er í samræmi við stjórnarsáttmála Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Þar er gert ráð fyrir að á kjörtímabilinu muni ríkissjóður halda áfram að draga úr eignarhaldi í fjármálafyrirtækjum og nýta ábatann til uppbyggingar innviða og niðurgreiðslu skulda. Við erum að koma út úr alheimsfaraldri þar sem stjórnvöld hafa, vegna góðrar stjórnar í efnahagsmálum undanfarin ár, getað stutt dyggilega við fólk, heimili og fyrirtæki í gegnum allan faraldurinn. Þetta hefur auðvitað allt saman kostað. Til viðbótar má auðvitað segja að það sé í raun og reynd óheppilegt til lengri tíma að ríkið sé meirihlutaeigandi í tveimur viðskiptabankanna þriggja. Við þurfum að tryggja hér virka, eðlilega og heilbrigða samkeppni á þessum markaði. Markmið sölunnar voru, auk þeirra sem ég hef áður nefnt, að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af hlutnum, stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma og auka fjárfestingarmöguleika. Að þessu sögðu og með þetta fyrir framan okkur, sérstaklega þegar kemur að heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi, verður að horfa til þessara þátta. Nefndin fékk nokkuð góðar kynningar, þá er ég að tala um efnahags- og viðskiptanefnd, frá Bankasýslu ríkisins þó að mér finnist sjálfum í einlægni framkvæmd sölunnar ekki vera í fullkomnu samræmi við markmið hennar. Ýmislegt hefur vissulega tekist vel en annað miður og upp hafa vaknað spurningar vegna ýmissa þátta og þá þarf að kanna til hlítar. Þar má nefna aðila með neikvætt eigið fé og að söluaðilar sjálfir hafi tekið þátt í útboðinu. Við verðum að treysta Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlitinu fyrir því að vinna sína vinnu og skoða þessi atriði máls. Um ferlið þarf að ríkja fullkomið traust og við getum ekki haldið áfram fyrr en við höfum komist til botns í þessum þáttum öllum saman [[Forseti hringir.]]og samhliða þessu tryggt nauðsynlegt traust á ferlinu til framtíðar.
Virðulegi forseti. Hér hefur verið rætt um stóru myndina við söluna á Íslandsbanka. Þeirri mynd hefur ríkisstjórnin klúðrað stórkostlega. Við eigum nefnilega enn eftir 100 milljarða sem við getum ekki notað, þökk sé Sjálfstæðisflokknum, til niðurgreiðslu ríkisskulda og innviðauppbyggingar, og af hverju? Því að traustið er farið. Og ríkisstjórnin gerir sér grein fyrir þessari stöðu. Hún getur ekki selt, hún segir það sjálf, því að traustið til frekari skrefa er ekki til staðar. Traustið verður að byggja upp en það verður einungis gert með því að velta við öllum steinum. Við höfum líka saknað þess að sjá ekki skýra framtíðarsýn um samkeppni á fjármálamarkaði. Hana er ekki að finna hjá ríkisstjórninni þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar frá Samkeppniseftirlitinu. Stefna okkar í Viðreisn hefur líka alltaf verið skýr varðandi sjónarmið almannahagsmuna. Við höfum stutt það að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka og eiga kjölfestuhlut í Landsbankanum. En við höfum líka sagt að það eigi ekki að gefa afslátt af kröfum um gegnsæi, af kröfum um skýra upplýsingagjöf, en ekki síður að gefa engan afslátt hvað varðar skýra pólitíska og stjórnsýslulega ábyrgð. Ríkisstjórnin hefur farið fram með þeim hætti að það kemur ekkert á óvart að traustið sé nánast að engu orðið. Það hefur sárlega vantað skýr svör frá ríkisstjórninni og þegar talað er þá fara hljóð og mynd ekki saman. Ég skil að það eru miklir pólitískir hagsmunir í húfi og sjálfsréttlæting stjórnarþingmanna hér þessa dagana undirstrikar það að vissu leyti. En það þarf að rannsaka málið og það þarf að endurheimta traustið sem þessi ríkisstjórn hefur glatað. Og því fyrr sem ríkisstjórnin áttar sig á því, því betra. Það er í þágu almannahagsmuna að ríkisstjórnin kveiki á perunni hvað þetta varðar.
Frú forseti. Vinstrihreyfingin – grænt framboð er að einkavæða banka í annað sinn. Þar með er orðið jafnt milli flokkanna, Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, 2:2:2. Auðvitað er oft ástæða til þess að selja ríkiseigur. Það kann að vera tilefni til þess og það kann sannarlega að vera tilefni til þess varðandi banka. En þá skiptir öllu máli hvernig það er gert. Nú hefur ríkisstjórnin brugðist við gagnrýni á aðferðina við þessa nýjustu einkavæðingu VG á bönkum með því að vísa á Bankasýsluna og maður heyrir hv. þingmenn stjórnarliðsins koma hér hver á eftir öðrum og segja að þetta sé almennt jákvætt en það sé bara verst hvernig Bankasýslan hafi staðið að verki, það þurfi að rannsaka. Ég minnist þess ekki, frú forseti, að hæstv. forsætisráðherra hafi á sínum tíma fyrst og fremst gagnrýnt þá aðila sem sáu um einkavæðingu bankanna fyrir hönd ríkisstjórnarinnar í byrjun þessarar aldar. Þá var gagnrýnin á stjórnmálamennina, á þá sem tóku ákvarðanirnar. Nú er gagnrýni allri beint að þeim sem sáu um framkvæmdina fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Og þegar bent er á það að ríkisstjórnin hafi farið rangt með þegar hún sagði að hæstv. ráðherrar hefðu farið rangt með þegar þau sögðu að ríkisstjórnin hefði tekið ákvörðun um að bregðast við þessu með því að leggja niður Bankasýsluna þá benti hæstv. forsætisráðherra á það í gær að ríkisstjórnin væri ekki fjölskipað stjórnvald og að hæstv. fjármálaráðherra hefði komið að ákvörðuninni, eins og það leysti málið. En það vekur þá þessa spurningu, frú forseti: Með hvaða hætti kom hæstv. fjármálaráðherra að ákvörðuninni? Hver átti frumkvæði að þessari ákvörðunum um að bregðast við gagnrýni á einkavæðingu Íslandsbanka með því að leggja af Bankasýsluna?
Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Forsætisráðherra talaði um áðan að ráðherrar beri pólitíska ábyrgð en gleymir algjörlega að minnast á að ráðherra getur einnig þurft að axla lagalega ábyrgð. Stjórnarliðar tala hér eins og ráðherra hafi engu hlutverki að gegna í ákvörðun um hvort ganga eigi að sölu á eignarhlutum ríkisins, sem er stórfurðuleg afstaða. Auðvitað hefur hann hlutverki að gegna, annars væri ekki tilgreint í lögunum að það þurfi ákvörðun ráðherra. Það er skýrt í greinargerð laganna um sölumeðferð eignarhluta ríkisins og er skýrt í stjórnsýslulögum og það var einnig skilningur stjórnarliða þegar lögin voru sett miðað við ræður þeirra sem voru fluttar á þeim tíma. Við erum ekki bara að ræða um pólitíska ábyrgð sem er hægt að vísa í næstu alþingiskosningar. Við erum að ræða að fjármálaráðherra seldi föður sínum banka í lokuðu útboði. Siðareglur ráðherra fjalla um hvernig það er óviðeigandi. Lög um varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka fjalla um þetta. Stjórnsýslulög fjalla um þetta. Fjármálaráðherra getur ekki vikið sér undan ábyrgð sinni. Hann getur það ekki. Sér forsætisráðherra það ekki? Forsætisráðherra segir að ekki skuli skipa rannsóknarnefnd nema einsýnt sé að aðrar leiðir séu ekki færar. En það er einmitt einsýnt að Ríkisendurskoðun hefur ekki eins víðtækar heimildir til að rannsaka málið til hlítar og rannsóknarnefnd Alþingis hefur. Ýmis atriði í sölunni falla hreinlega utan eftirlitsheimilda Ríkisendurskoðunar. Því liggur fyrir að stofnunin hefur ekki lagalega heimild til að afla allra nauðsynlegra upplýsinga. Hins vegar getur Ríkisendurskoðun vel starfað með rannsóknarnefnd og eru fordæmi fyrir því. Ég vil minna forsætisráðherra á það hversu mikilvægt það er fyrir uppbyggingu trausts að við stöndum saman í því að ákveða hvernig þetta mál verður rannsakað, að það sé samstaða á þingi. [[Forseti hringir.]]Mig langar til að spyrja ráðherra alveg í lokin, bara ein spurning í viðbót sem mig langar til að ráðherra svari: [[Forseti hringir.]]Hefur fjármálaráðherra sem arkitekt útboðsins axlað þá pólitísku og lagalegu ábyrgð sem fylgir klúðrinu við þessa sölu? [[Forseti hringir.]]Það er í raun og veru eina spurningin sem ég vil að forsætisráðherra svari.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir ágæta umræðu. Ég vil segja það, af því að hv. þm. Logi Einarsson sagði í sinni ræðu að þegar nöfnin komu í ljós þá vöknuðu spurningar, að nöfnin birtust ekki af sjálfu sér. Það var ákvörðun ráðherra að birta nöfnin. Nákvæmlega þessi ákvörðun lýsir þeirri afstöðu sem ég get ekki betur heyrt en að talsmenn allra flokka hér hafi lýst í þessari umræðu og það er eindreginn vilji til þess að upplýsa þetta mál og að það ríki gagnsæi um ferlið vegna þess að við vitum að það er undirstaða trausts. Ég kann að hafa hlustað bara sérstaklega eftir þessum orðum en ég gat ekki betur heyrt en það væri samhljómur með þessu hjá hverjum einasta hv. þingmanni sem hér talaði. Ég vil hins vegar segja að ég get ekki fallist á það þegar rætt er hér um meint sjálfstæði Ríkisendurskoðunar. Ríkisendurskoðun er stofnun Alþingis. Ég treysti þeirri stofnun vel. Ég hef ekki neinar upplýsingar um það að Ríkisendurskoðun telji sig ekki hafa fullnægjandi heimildir til að skoða þetta mál. Ég treysti því að Ríkisendurskoðun muni upplýsa þingið ef svo ber undir að þær heimildir skorti. Þá munum við ræða það, eðli máls samkvæmt, en ég hef engar upplýsingar um að Ríkisendurskoðun hafi lent á einhverjum hindrunum í þeim efnum. Mér finnst mikilvægt að segja, af því að ég hef örlítið rýmri tíma, af því að hér var því haldið fram að Bankasýslan hefði verið flutt úr fjármálaráðuneytinu yfir í forsætisráðuneyti: Það gerðist ekki. Það var ekki þannig. Hún hefur bara verið í fjármálaráðuneytinu allan tímann og ég er búin að fletta upp í forsetaúrskurðum aftur í tímann, bara til upplýsingar. Ég vil líka segja að Seðlabankinn heyrir undir forsætisráðuneyti. Hann er hins vegar sjálfstæð stofnun. Undir Seðlabankann heyrir Fjármálaeftirlitið sem sömuleiðis er mjög sjálfstætt í störfum sínum. Mér finnst þetta mikilvægt því að við erum öll á Alþingi Íslendinga og þetta eru þær stofnanir sem við höfum sett á, auðvitað allar með lögum og þær heyra ýmist undir Alþingi eða þeim er markað sérstakt sjálfstæði í lögum. Þess vegna vil ég segja það mjög skýrt að ég get ekki tekið undir þann málflutning þegar gefið er í skyn að þessar stofnanir séu á einhvern hátt ótraustar eða standi ekki undir hlutverki sínu. Hér var rætt um hugtakið hæfir fjárfestar sem kom fyrir í þessari greinargerð, sem skilgreint er í e-lið 2. gr. reglugerðar ESB nr. 2017/1129, sem var innleidd með lögum nr. 14/2020. Það er búið að ræða mjög mikið hvaða skilning í raun og veru eigi að leggja í þetta hugtak því að það skiptist upp í tvo flokka. Ég held að mörg sem komu að þessu máli hafi kannski ekki alveg nákvæmlega áttað sig á þeim skilgreiningum, sem eru töluvert ólíkar, sem falla undir hugtakið hæfir fjárfestar samkvæmt þessu regluverki. Það er eitt af því sem ég tel fulla ástæðu til að ræða og varðar það sem ég hef rætt margoft hér, bæði í pontu og annars staðar, og varðar upplýsingagjöf til almennings. Þegar Bankasýsla ríkisins leggur til þessa aðferð - og þannig var þetta vissulega, það var hún sem lagði til að nota þessa aðferð - er það í fyrsta sinn sem þetta er gert á Íslandi. Vissulega er vitnað til þess að þetta sé aðferð sem þekkist alþjóðlega og færður ítarlegur rökstuðningur fyrir því. En þá er enn ríkari skylda í raun og veru, finnst mér, að miðla upplýsingum um það hvað felst í aðferðinni. Hv. málshefjandi spurði sérstaklega um umræður í ráðherranefnd um efnahagsmál og ég ætla að fá að koma að því. Þar komu fram ýmis sjónarmið. Það er bara staðreynd máls. Ég lagði til að mynda mjög mikla áherslu á gagnsæi og upplýsingagjöf til almennings, m.a. vegna þess að um það var sérstaklega rætt í greinargerð. Það voru líka rædd þau sjónarmið að frumútboðsleiðin væri heppilegri en eins og fram hefur komið voru þessi sjónarmið ekki færð til bókar sem sérstakir fyrirvarar eða andstaða. Mér finnst mikilvægt að við höldum okkur við það að þannig er hagað málum á ráðherranefndarfundum, ef andstaða er bókuð þá er það sérstök ákvörðun og við þekkjum öll hvernig það fer fram. En auðvitað voru ýmis sjónarmið reifuð. Ég ætla svo sem ekki að fara lengra í því að vitna til orða samráðherra minna en get bara ítrekað þetta. Ég vil ítreka að lokum að sá samhljómur sem ég skynja í þessum sal snýst um það að við viljum upplýsa þetta mál til fulls. Hér er spurt um ábyrgð og ég fór yfir það áðan í hverju ég teldi að sú pólitíska ábyrgð fælist. [[Forseti hringir.]]En ég vil líka segja að það er auðvelt að segja spilling, en það er mikilvægara og gagnlegra að huga að því og rannsaka til hlítar hvort einhver kunni að hafa misnotað eða nýtt aðstöðu sína. [[Forseti hringir.]]Þess vegna segi ég: Leyfum þeim aðilum sem við höfum ákveðið með lögum að eigi að fara með þetta hlutverk að ljúka vinnu sinni [[Forseti hringir.]]þannig að við getum tekið afstöðu til þess sem þar kemur fram. Ég held að það sé mjög mikilvægt.
Frú forseti. Ég kem hér upp til að biðja forseta um að veita hv. fjárlaganefnd liðsinni. Nefndin hefur enn ekki fengið minnisblað frá Bankasýslunni þrátt fyrir að hafa fengið beiðni um það fyrir nærri þremur vikum eða svo og nú þarf forseti Alþingis að skerast í leikinn. Að auki vil ég vegna orða hæstv. forsætisráðherra sem sagði í dag í ræðunni að ríkisendurskoðandi starfaði ekki umboði framkvæmdarvaldsins heldur væri sjálfstæður í störfum sínum, sem er alveg rétt. Ég vek athygli á því að það er hæstv. fjármálaráðherra sem gaf Ríkisendurskoðun fyrirskipun um að hefja rannsókn þrátt fyrir að í lögum um Ríkisendurskoðun sé hvergi heimild fyrir hæstv. fjármálaráðherra til að krefjast slíkrar rannsóknar. Það er hvergi heimild til þess. Hlýt ég því að spyrja hæstv. forseta hvort hún hyggist beita sér þar til að að kanna hvort hæstv. ráðherra var þar sem þingmaður, en þá þarf hann að fá átta þingmenn með sér til að óska eftir því að Ríkisendurskoðun hefji slíka rannsókn. Ríkisendurskoðun getur auðvitað haft eigið frumkvæði, en Ríkisendurskoðun hefur með tilkynningu fallist á beiðni framkvæmdarvaldsins sem hæstv. forsætisráðherra sagði að kæmi ekkert að störfum Ríkisendurskoðunar. Bara svo þessu sé haldið til haga: Ríkisendurskoðun er að rannsaka að beiðni hæstv. fjármálaráðherra.