Forseti vill tilkynna að honum hefur borist erindi frá þingflokki frá Flokki fólksins um mannaskipti í nefndum, sbr. 16. gr. þingskapa, þannig að Eyjólfur Ármannsson taki sæti sem aðalmaður í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins í stað Ásthildar Lóu Þórsdóttur. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Forseta hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 316, um reynslu og menntun lögreglumanna, frá Gísla Rafni Ólafssyni.
Forseti vill geta þess að að loknum óundirbúnum fyrirspurnum er gert ráð fyrir að tekið verði til umræðu 4. mál á dagskrá, fiskveiðistjórn, eftirlit Fiskistofu o.fl., frumvarp matvælaráðherra. Atkvæðagreiðslur um 2. og 3. dagskrármálið, fjárstuðningur til minni rekstraraðila og viðspyrnustyrkir, verði upp úr kl. 13.30. Forseti vill jafnframt geta þess að um kl. 13 er gert ráð fyrir að forsætisráðherra flytji þinginu stutta skýrslu, samkvæmt 61. gr. þingskapa, og að lokinni yfirlýsingu forsætisráðherra munu formenn annarra stjórnmálaflokka eða staðgenglar þeirra hafa tækifæri til þess að tjá sig um yfirlýsinguna.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, utanríkisráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegur forseti. Tíðindi næturinnar frá Úkraínu fylla mann skelfingu. Alþjóðalög brotin, öryggi Evrópu ógnað með innrás Rússa og almennir borgarar liggja í valnum. Íslenskum stjórnvöldum ber að bregðast við og var gott að heyra fulltrúa stjórnvalda fordæma árásirnar afdráttarlaust í morgunsárið. Ég vil eiga orðastað við hæstv. dómsmálaráðherra um málefni fólks á flótta því að nú þurfum við að tefla því fram sem við höfum yfir að ráða; mannúð og vernd. Rauði kross Íslands hefur frá árinu 2014 sinnt talsmannaþjónustu fyrir fólk í leit að vernd, en ekki í eigin þágu eða eigin fjárhagslegra hagsmuna heldur af mannúðarsjónarmiðum sem einkenna störf Rauða krossins á alþjóðavísu. Nú hefur hæstv. dómsmálaráðherra án fyrirvara tekið ákvörðun um að endurnýja ekki þjónustusamning við Rauða krossinn. Fyrir liggur að málsmeðferðartími hefur styst eftir að Rauði krossinn tók við verkefninu, en það hefur einmitt verið aðalmarkmið stjórnvalda í málaflokknum. Hjá Rauða krossinum hefur myndast mikil þekking og góð yfirsýn sem hefur gagnast íslenskum stjórnvöldum. Fyrir liggur að 750 einstaklingar í leit að vernd eru nú í þjónustu hjá Rauða krossinum og enginn samningur í gildi frá 30. apríl næstkomandi. Ríkisstjórn sem talar stöðugt um skilvirkni og mun minna um mildi og mannúð ætlar nú að setja málaflokkinn í algjört uppnám, enda fáir lögmenn sem hafa viðlíka þekkingu og þeir lögfræðingar sem alfarið hafa helgað sig málaflokknum síðustu ár. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra í tilefni tíðinda næturinnar: Er hann reiðubúinn að taka Úkraínu þegar í stað af lista yfir svokölluð örugg ríki? Mun hann vera tilbúinn til þess að liðka fyrir komu úkraínsks almennings á flótta hingað til lands? Getum við séð fyrir okkur að ríkisstjórnin stígi fram með það sem við höfum yfir að ráða, sem er ekki hervald heldur mannúð og skjól?
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt, við höfum ákveðið það í dómsmálaráðuneytinu að endurnýja ekki samning þann sem hefur verið í gildi við Rauða kross Íslands um að þjónusta þá sem leita hér verndar. Samningurinn hefur tekið til bæði félagsþjónustu og talsmannaþjónustu. Þær breytingar urðu um áramót að félagsþjónustan færist yfir í annað ráðuneyti og samningurinn rann út fyrir rúmu ári, var framlengdur til eins árs og var byggður á útboði á sínum tíma. Við þessi tímamót þar sem hlutverk ráðuneytis tekur miklum breytingum er ástæða til að endurskoða það hvernig staðið verður að þessum málum. Það er auðvitað ranglega sagt hér að eitthvert uppnám sé í þessum málaflokki. Við munum væntanlega tilkynna það í þessari viku, eða í næstu viku í síðasta lagi, hvernig staðið verður að þessum málum í framtíðinni. Við munum tryggja að sú lögbundna þjónusta sem ráðuneytið á að veita verði til staðar og það verði ekkert rof á henni gagnvart þeim sem hingað koma. Málsmeðferðartími hefur styst, sagði hv. þingmaður. Það er alveg rétt. Það er fyrst og fremst út af breyttum vinnureglum ráðuneytisins við vinnslu umsókna um ríkisborgararétt á Íslandi. Þess vegna meðal annars hefur málsmeðferðartími styst. Viljum við taka Úkraínu af lista yfir örugg ríki? Ja, það hlýtur að verða til endurskoðunar núna. Það er alveg rétt að mannúð og skjól á að vera aðalsmerki okkar. Við þurfum að axla okkar skyldur í þeim efnum eins og önnur ríki í Evrópu og víðar um heim. Nú blasir við okkur ný sviðsmynd, ný hætta og við hljótum að taka þátt í því, einmitt undir formerkjum mannúðar og skjóls sem Ísland getur veitt. En við þurfum alltaf að hafa það sem forgrunn, í þeim verkefnum sem við tökum að okkur, að við ráðum við þau með sómasamlegum hætti þannig að þeir sem hingað koma og við tökum undir okkar verndarvæng [[Forseti hringir.]]fái þá þjónustu sem við verðum að geta veitt til að þeir geti búið hér í okkar landi.
Virðulegi forseti. Varðandi það að málsmeðferðartími hafi styst í málefnum fólks á flótta í leit að vernd hefur ekkert með umsóknir um ríkisborgararétt að gera. Ég held að við hljótum að kalla eftir því að ráðherra málaflokksins kynni sér ögn þá málaflokka sem undir hann heyra áður en hann kemur hingað í pontu með staðlausa stafi. Þetta tvennt, vinnsla á þessu tvennu, hefur engar tengingar. Það er gott að heyra afdráttarlausa yfirlýsingu hæstv. dómsmálaráðherra um að Úkraína muni falla af lista yfir örugg ríki og vænti ég þess að sjá birtingu á heimasíðu ráðuneytisins strax í dag af því að annars getum við ekki tekið orð hæstv. ráðherra trúanleg. Þetta þarf að gerast strax í dag, hæstv. ráðherra. [[Forseti hringir.]]Úkraína er ekki öruggt ríki. Við sjáum það í heimsfréttum. Við sjáum það í innlendum fréttum. [[Forseti hringir.]]Við verðum að bregðast við núna og veita fólki skjól.
Virðulegur forseti. Aðeins varðandi málsmeðferðartímann. Það hefur auðvitað áhrif á það hvernig sú stofnun sem vinnur þessi störf, hvort sem það er umsókn um ríkisborgararétt eða umsóknir um vernd, hagar sínum vinnubrögðum og getur nýtt sinn mannafla. Þetta tengist auðvitað saman, það er sama stofnunin sem vinnur upplýsingar og afgreiðslu þessara mála. Varðandi Úkraínu þá ítreka ég bara það sem ég sagði: Við okkur blasir breytt sviðsmynd, breytt heimsmynd. Við því hljótum við að bregðast og við munum skoða það. Það er fundur í þjóðaröryggisráði síðar í dag þar sem þessi mál verða m.a. til umræðu. Við munum horfa til þess hvað nágrannaþjóðir okkar, samstarfsþjóðir, gera í þessum efnum og uppfylla skyldur okkar, eins og ég vænti að aðrar þjóðir muni gera.
Virðulegi forseti. Það sem vaxtahækkanir undanfarinna vikna hafa gert er að auka verulega á byrðar heimilanna, sem kemur að sjálfsögðu harðast niður á þeim sem verst standa því að þau hafa ekkert fjárhagslegt svigrúm til að bregðast við öllum þessum hækkunum. Enn fremur er þetta hrein og klár eignatilfærsla frá heimilunum til bankanna sem, svo að vægt sé til orða tekið, hafa ekkert við meira fé að gera. Þegar ofan á bætist verðbólga sem komin er hátt í 6% og fer vaxandi, þrátt fyrir fyrirheit fjármálaráðherra um að það myndi ekki gerast, er ekki von á góðu. Enn hefur ekki verið farið í neinar aðgerðir til að verja heimilin fyrir því sem fram undan er. Aðgerðirnar sem þyrfti að ráðast í eru hvorki margar né flóknar. Ríkisstjórnin þarf í aðalatriðum að ráðast í þrennar aðgerðir: Hún þarf að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni, krefja bankana um að sýna samfélagslega ábyrgð og frysta verðtryggingu á lánum og leigu í a.m.k. eitt ár. Förum aðeins yfir nánar yfir ástæður og áhrif þessara einföldu aðgerða. Að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Verðbólgan er 5,7%, en án húsnæðisliðar væri hún 3,7%. Með þessari einföldu aðgerð væri slegið á verðbólguna og hennar keðjuverkandi áhrif eins og hækkandi leiguverð og vexti. Að krefja bankana um að sýna samfélagslega ábyrgð og lækka vexti og álögur á viðskiptavini ásamt því að lækka arðsemiskröfur. Að frysta verðtryggingu á lánum og leigu allt þetta ár. Það er eðlileg krafa að bæði bankar og leigusalar séu ekki einir undanþegnir tekjufalli vegna afleiðinga heimsfaraldurs og óeðlilegt að þeir hagnist á ástandinu. Heimilin, sérstaklega á leigumarkaði, standa ekki undir þessum hækkunum. Þetta er það allra minnsta sem hægt er að gera til að verja heimilin sem verst standa. Bara þessar einföldu ráðstafanir myndu milda höggið og erfiðleika heimilanna og þannig líka liðka fyrir kjaraviðræðum sem verða nógu erfiðar samt. Formaður Framsóknarflokksins, hæstv. innviðaráðherra, hefur nýverið talað fyrir því að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Tekur fjármálaráðherra undir það með honum? Hvenær er þá að vænta aðgerða? Eru einhverjar aðgerðir í undirbúningi sem munu verja heimilin fyrir afleiðingum Covid-19?
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni hvað það snertir að verðbólgan er ógn við lífskjör, sérstaklega tekjulægsta fólksins. Það er okkar reynsla og okkar saga segir okkur að við þurfum sérstaklega að huga að þeim sem hafa minnst á milli handanna þegar verðbólga birtist okkur eins og hefur verið að gerast að undanförnu. Þess vegna skiptir svo miklu máli að það sem við erum að gera hér og það sem Seðlabankinn ákveður að gera með sínum stjórntækjum tali saman og það eigi sömuleiðis einhvern samhljóm með því sem gerist á vinnumarkaðnum. Ég vil samt sem áður halda því til haga í þessu samhengi að staða heimilanna hefur aldrei verið sterkari. Það er grunnurinn sem við stöndum á þegar nú sést vaxandi verðbólga. Ef litið er til launavísitölunnar þá hækkaði hún um 7,5% í fyrra. Launakostnaður á framleidda einingu er talinn hækka um 7% á þessu ári. Þetta þýðir meira á milli handanna hjá venjulegu fólki sem er að vinna. Og þegar sagt er að fjármunir hafi færst til bankakerfisins frá heimilunum þá verðum við að skoða báðar hliðar efnahagsreiknings heimilanna. Það er alveg rétt að verðbólga hækkar verðtryggð lán. En hvað hafa eignirnar á bak við hækkað? Þær hafa hækkað u.þ.b. helmingi meira en skuldirnar. Ég heyri oft talað hér um að skuldir heimilanna hafi vaxið um 500 milljarða en eignirnar hafa vaxið um 1.000 milljarða. Við skulum ekki á þessum tímapunkti gera of mikið úr þeim almenna vanda sem mér fannst hv. þingmaður láta skína í, að heimilin séu komin á heljarþröm eða þar séu slík vandamál uppi að slá þurfi af allar afborganir og allar leigugreiðslur út allt þetta ár. Með þessu er verið að gera allt of mikið úr vandanum. Það sem við þurfum að gera er að fylgjast vel með þeim sem standa veikum fæti fyrir. Fjármálakerfið er í mjög góðum færum til þess að bregðast við og ég trúi ekki öðru en að það verði einmitt gert.
Forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Jú, eiginfjárstaða heimilanna hefur batnað á pappír. Það er út af því að eignir hafa hækkað í verði, ekki af því að tekjur heimilanna eða skuldir þeirra við fjármálafyrirtækin hafi lækkað. Það er bara eitthvað sem skiptir ekki máli fyrir framfærslu heimilanna í hverjum einasta mánuði. Fólk þarf eftir sem áður að lifa og ef fólk ákveður að selja eignina sína þá verður það allt dýrara. Ég vil líka taka fram að meðaltöl segja ekkert alla söguna. Við erum að tala um leigu og verðtryggingu og þeir sem eru verst staddir eru þar. Dæmi eru um að leiga hafi hækkað um 30.000 kr. og það var fyrir tveimur mánuðum sem ég fékk þær upplýsingar þannig að hún hefur hækkað enn meira og á væntanlega enn eftir að hækka. Þessir peningar eru ekki til á þessum heimilum, þeir eru bara ekki til. Og hvernig ætlar fjármálaráðherra að bæta þetta upp í kjaraviðræðum í haust þegar það þarf a.m.k. 50.000 kr. hækkun til að mæta þessu?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði hérna rétt áðan að það væri svo alvarlegt að eignir væru að færast frá heimilunum til bankanna. Þegar ég bendi á að þessu sé ekki þannig farið, það þurfi að skoða báðar hliðar málsins, að eignastaða heimilanna vaxi miklu hraðar en skuldastaðan, þá er komið hingað upp og sagt að það skipti ekki máli. Þá skulum við bara snúa okkur að einhverju öðru tali. Ég benti sömuleiðis á að ráðstöfunartekjur heimilanna hefðu aldrei verið meiri. Við þurfum að skoða hlutföll eins og t.d. hvaða hlutfall af ráðstöfunartekjum heimilanna fer til að standa undir húsnæðislánum. Þetta skiptir máli. Mitt innlegg inn í þessa umræðu er: Já, við skulum hafa auga með þeim sem minnst hafa á milli handanna, en það fólk er margt í ákveðnu skjóli, sérstaklega af verðtryggðum langtímalánum þar sem greiðslubyrðin í hverjum mánuði hækkar ekki einmitt vegna lánaskilmálanna, sem hv. þingmaður er í hinu orðinu síðan á móti. Það er ákveðin þversögn í þessum málflutningi, að vilja útrýma þeim lánum sem við þessar aðstæður veita einmitt mesta skjólið.
Virðulegi forseti. Í viðtölum við fjölmiðla undanfarið, nú síðast 16. febrúar, hefur hæstv. dómsmálaráðherra sagt að hann sé, ásamt lögreglustjórum og Landssambandi lögreglumanna, að skoða hvort rafbyssur verði teknar upp við löggæslustörf hér á landi. Meðal ástæðna segir hann að verkefnum lögreglu hefur fjölgað þar sem vopn komi við sögu og því sé nauðsynlegt að lögreglan geti brugðist við með því sem hann kallar viðeigandi hætti. Piparúði eða kylfa dugi ekki til heldur þurfi að taka upp rafbyssur. Samtökin Amnesty International hafa þegar varað við notkun slíkra vopna hér á landi þar sem alvarleg slys og dauðsföll hafa hlotist af notkun þeirra. Rannsóknir á notkun slíkra vopna sýna t.d. að í Bandaríkjunum hafa á rúmlega tíu ára tímabili verið skráð 500 dauðsföll af völdum slíkra vopna og að 90% þeirra sem hafa látist hafi verið óvopnaðir. Notkun þeirra er sérstaklega hættuleg gagnvart fólki með undirliggjandi sjúkdóma, sem er oftast engin leið fyrir lögreglu að vita hvort séu til staðar. Möguleikinn á að misbeita þessum vopnum er jafnvel meiri en á venjulegum byssum því að notendur eru oft sannfærður um skaðleysi þeirra. Það má líka ekki gleyma því að þeir einstaklingar sem eru hvað oftast skotnir með rafbyssu af lögreglu í löndum þar sem notkun þeirra er útbreidd eru einstaklingar með undirliggjandi geðsjúkdóma eða jafnvel í geðrofi. Ég spyr því ráðherra: Hvaða forsendur, greiningar og áhættumat mun hann leggja til grundvallar við ákvörðun um hvort taka skuli upp rafbyssur við löggæslustörf hér á landi?
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að umhverfi það sem lögreglan býr við, til að gæta öryggis borgaranna og verja sjálfa sig, hefur breyst mikið á undanförnum árum. Við sjáum að útköllum hjá sérsveit lögreglumanna, þar sem vopn koma við sögu, hefur á skömmum tíma fjölgað um tugi prósenta og við því verður að bregðast með einhverjum hætti. Ég hef fengið um það skilaboð, m.a. frá lögreglunni, og fram undan eru fundir með Landssambandi lögreglumanna ásamt lögreglustjórum og fleiri aðilum þar sem ég mun fara yfir þessi mál og meta þau. Það er alveg rétt og ég hef líka tekið eftir því að fulltrúi Amnesty International á Íslandi hefur stigið fram og varað við þessu og það eru fleiri sem gera það og það eru auðvitað sjónarmið sem verður að skoða og taka tillit til. Hitt er svo annað mál að tölfræðina í kringum þetta þarf að skoða í breiðu samhengi. Þegar talað er um slys og óhöpp sem verða t.d. við notkun rafbyssa verður að bera það saman við slys og óhöpp sem eiga sér stað við aðra valdbeitingu lögreglu gagnvart þeim sem við er að eiga. Tölur sem ég hef séð, m.a. í skýrslum frá löndum í Evrópu sem hafa heimilað notkun á rafbyssum, sýna fram á að það er tugprósenta minnkun á líkamstjóni, bæði hjá lögreglumönnum og hjá þeim sem lögreglan er að eiga við á hverjum tíma, við notkun rafbyssa miðað við það að beita öðrum úrræðum eins og kylfum. Það er augljóst mál og blasir við öllum að átök leiða til líkamstjóna, slagsmál, sem verða þegar lögreglan þarf að beita valdi, og beita þar með kylfum, geta leitt til líkamstjóna. Það er tölfræði sem sýnir fram á þetta og ég hef ekki séð frá Amnesty tölfræði um það hver munurinn er t.d. á þessu tvennu. Þetta mun ég skoða og leggja m.a. til grundvallar þegar ákvörðun verður tekin í þessu máli.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það vekur athygli að í fréttatilkynningu frá Landssambandi lögreglumanna segir að rafbyssur nýtist ekki þegar árásaraðilar séu vopnaðir skotvopni. Rafbyssurnar séu því aðeins ætlaðir þeim sem séu vopnaðir návígisvopnum á borð við hnífa eða jafnvel óvopnaðir. Ef einstaklingur ætlar raunverulega að vinna lögreglumanni skaða, myndi hann þá ekki einfaldlega vopna sig með hættulegra vopni á borð við skotvopn vitandi það að lögreglumenn verði vopnaðir rafbyssu? Hvernig ætlar ráðherra að koma í veg fyrir vopnakapphlaup, sem mun óumflýjanlega eiga sér stað ef hann fyrirskipar almenna upptöku rafbyssa?
Virðulegur forseti. Þó að tilfellum þar sem skotvopn koma við sögu, t.d. í verkefnum sérsveitar lögreglu og reyndar almennrar lögreglu líka, hafi fjölgað sem raun ber vitni þá teljum við ekki ástæðu til þess enn sem komið er. Það er, held ég, alveg samdóma álit allra sem ég hef rætt við um þessi mál að það sé ekki tímabært að vopna almenna lögreglu með skotvopnum. Það hefur aftur á móti verið aukin áhersla á þjálfun allra lögreglumanna í notkun skotvopna. Á síðustu sex eða sjö árum hefur orðið gjörbylting í þeim efnum. Það er aðgangur að skotvopnum í lögreglubifreiðum sem þarfnast sérstakrar heimildar til notkunar ef svo ber undir. Við erum að ræða hér eitthvert millistig, eitthvað sem getur tryggt lögreglu í starfi, tryggt öryggi lögreglumanna sem hafa lýst ótta sínum við þær breyttu aðstæður sem eru, og þar með verkefni þeirra sem er grundvallarverkefnið, að gæta öryggis borgaranna í þessu landi.
Virðulegur forseti. Ég tók þátt í minni fyrstu kjördæmaviku þar sem okkur þingmönnum gafst mikilvægt tækifæri til að hitta fólk í okkar kjördæmi. Við ræddum við sveitarstjórnarfólk um áskoranir sem það stendur frammi fyrir, sem eru að ýmsu leyti ólíkar en líka margar hverjar nákvæmlega þær sömu, sama hvert farið er. Það vekur athygli að stærstur hluti þeirra mála sem voru til umræðu voru atriði sem snúa að ríkinu, skortur á fjárframlögum ríkisins til að vissum málaflokkurinn sé sinnt af einhverju viti. Auknar byrðar hafa verið lagðar á sveitarfélögin, og þá er ég að tala um grunnskólann, málefni fatlaðra, leikskóla, heilbrigðisþjónustu í heimabyggð og ég gæti eflaust haldið áfram, herra forseti. Bara í málaflokk fatlaðs fólks vantar um 9 milljarða og við heyrðum nýlega bæjarstjóra Hafnarfjarðar tala um að sveitarfélagið þyrfti að skuldsetja sig til að koma til móts við sína íbúa og gera vel í málefnum fatlaðra. Það er auðvitað ekki boðlegt að löggjafinn setji auknar byrðar á sveitarfélögin og ekki fylgi fjármagn. Við ræddum líka skólana, t.d. leikskóla, þar sem nú er ætlast til að sveitarfélög brúi bil frá 12 mánaða aldri. Hvaðan á sá peningur að koma? Í grunnskólunum sjáum við aukinn kostnað vegna skóla án aðgreiningar og eins vegna barna með sértækan vanda. Þarna vantar fjármagn. Mér þykir, herra forseti, ekki gaman að standa hér aftur og segja að það vanti fjármagn, en okkur ber skylda til að hlusta á sveitarfélögin. Ég spyr hæstv. innviða ráðherra: Hvernig hyggst hann bregðast við þessu? Þetta er ekki nýr vandi og ríkisstjórnin hefur haft rúm fjögur ár til að leysa hann. Hvernig á að bæta þetta, herra forseti?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og tækifærið til að ræða þetta og tek undir með honum að kjördæmavika er mjög skemmtileg. Ég komst því miður ekki þessa viku vegna Covid-veikinda en þekki það af eigin reynslu að þetta eru mjög upplýsandi ferðir og við fáum einmitt gríðarlega miklar upplýsingar í þessum samanburði á milli sveitarfélaga, t.d. í okkar stóra kjördæmi, Suðurkjördæmi, eins og öðrum kjördæmum á Íslandi. Það er mjög sérkennilegt að setja þetta mál upp þannig að einhver ríkisstjórn á einum tíma eigi að leysa allan vanda sveitarfélaga og vitna m.a. til samkomulags sem var gert fyrir 25 árum um yfirfærslu grunnskólans og halda því fram, sem einstaka sveitarfélög hafa verið að gera upp á síðkastið, að þar sé enn óleyst vandamál, 25 árum síðar, sem ríkið eigi ganga inn í. Sveitarfélögin í þessu landi eru með sjálfstæða tekjustofna, ólíkt t.d. mörgum sveitarfélögum á Norðurlöndum þar sem gerður er samningur árlega um þann kostnað sem sveitarfélögin standa frammi fyrir. Við þekkjum það líka hér í þinginu að mörg mál, sérstaklega þegar þau koma frá þingmönnum, eru ekkert sérstaklega kostnaðarmetin, sérstaklega ekki ef þau falla á sveitarfélögin. Þannig hafa oft og tíðum alls konar viðbótarkvaðir fallið á sveitarfélögin í gegnum tíðina. Við erum hins vegar með samstarfsverkefni um það í tekjustofnanefnd. Við erum núna með verkefni þar sem við erum akkúrat að ræða þessi mál vegna þingsályktunarinnar um eflingu sveitarstjórnarstigsins á milli ríkisins og sveitarfélaganna. Ég veit eftir fund í gær að þar ber mjög mikið í milli. Það eru sveitarstjórnarkosningar í vor þannig að ég veit svo sem ekki hvort við náum samkomulagi um þetta. En ef við ætlum að henda öllu inn og segja að einhver ríkisstjórn eigi bara að finna út úr þessu þá þurfum við að byrja á því að spyrja: [[Forseti hringir.]]Vilja sveitarfélögin áfram hafa sjálfstæða tekjustofna eða viljum við fara hina norrænu leið [[Forseti hringir.]]þar sem gerðir eru samningar um kostnaðinn sem sveitarfélögin þurfa að bera?
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta innlegg. Það var svo sem viðbúið að hann hengdi sig á grunnskólann, sem er auðvitað á borði sveitarfélaganna. En myndin er breytt. Skóli án aðgreiningar var ekki til staðar þegar tilfærslan átti sér stað. Vinnutímastytting var ekki til staðar. Fækkun barna í bekk var ekki til staðar. Þannig að það er greinilegt að það vantar þarna fjármuni. En af því að við erum að tala um verkefni ríkis og sveitarfélaga þá langar mig að nefna heilsugæsluna, sem er jú ekki á forræði sveitarfélaga heldur á forræði ríkisins. Á Suðurnesjum búa íbúar við það að u.þ.b. 4.000 manns keyra Reykjanesbrautina daglega. Telur ráðherra það eðlilegt að eldri borgarar á Suðurnesjum séu að fara í færð eins og þessari til að leita læknisþjónustu í Reykjavík?
Virðulegur forseti. Bara svo að við klárum aðeins umræðuna. Ef við ætlum að ræða hér um tekjuskiptingu og verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga eigum við að hætta að rífast um eitthvað sem gerðist fyrir 25 árum. Við eigum bara að viðurkenna að á 25 árum hefur augljóslega ýmislegt þróast, en þar með líka hinir sjálfstæðu tekjustofnar sveitarfélaganna með þeim hagvexti og útsvarshækkunum sem þar hafa orðið, að ég tali nú ekki um fasteignagjöld. Við skulum hætta að vera að rífast um eitthvað sem gerðist fyrir 25 árum og ætlast til þess að það verði einhver ríkisstjórn á þessum tíma sem eigi að redda því. Það eru 25 ár síðan, hv. þingmaður. Síðan erum við með önnur verkefni sem er nýlega búið að semja um, og það er svolítið skrýtið að það skuli alltaf gerast þannig að sveitarfélögin komi eftir nokkur ár, eftir að þau hafa samið um verkefnaflutning, og segi: Heyrðu, það klikkaði eitthvað. Þetta var umræðan um grunnskólann á sínum tíma, ég hélt hún væri búin. Núna er það umræðan um málefni fatlaðs fólks. Við þurfum að finna betra jafnvægi á milli þeirra nýju áherslna, nýju laga, nýs kostnaðarauka sem þingið leggur á sveitarfélögin og reikna það inn tekjumódelið. [[Forseti hringir.]]Ég er sammála því. Það er það sem vantar. Ég tek síðan að sjálfsögðu undir það að við þurfum að efla heilsugæsluna á Suðurnesjum, engin spurning um það.
Herra forseti. Í dag er sorgardagur í Evrópu. Hafið er stríð í Evrópu í fyrsta sinn frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar. Það verður með afleiðingum sem við vitum ekki hverjar verða. Viðbrögð vestrænna ríkja þurfa að vera afdráttarlaus og hörð og í þeim viðbrögðum skiptir máli að Ísland skorist ekki undan ábyrgð og að við nýtum öll okkar tengsl og áhrif til þess að stilla til friðar. Aðalatriðið næstu sólarhringa er að þjóðir heims geri allt sem í þeirra valdi stendur til að stöðva þessa innrás Rússa og það er nauðsynlegt að bandamenn okkar og við séum enn skýrari gagnvart Rússlandi. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvaða viðbrögð alþjóðasamfélagsins hún telur nægilega sterk til þess að hafa áhrif á þessa stöðu. Hversu langt telur hæstv. ráðherra að Evrópusambandið og vestræn ríki séu reiðubúin að ganga þegar kemur að efnahagsþvingunum? Það verður að segjast eins og er að eins og staðan er núna þá virðist Pútín ekki kippa sér mikið upp við þessar efnahagsþvinganir og þá er spurningin hvort við höfum eitthvað uppi í erminni. Til hvaða aðgerða telur hæstv. ráðherra að Evrópusambandið og NATO þurfi að grípa?
Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir það með hv. þingmanni að þetta er mikill sorgardagur og atburðir næturinnar boðberi einhvers sem ég held að við höfum öll leyft okkur að vona að við þyrftum ekki að upplifa, og fyrst og fremst að óbreyttir borgarar í Úkraínu þyrftu ekki að upplifa. Hvað dugir til? Ef ég bara vissi það þá myndi ég segja það upphátt. Ég vona að Evrópusambandið, Bandaríkin, Bretar, Japanir og aðrir sem hafa tilkynnt um efnahagslegar þvinganir séu tilbúnir að ganga lengra. Ég veit að Evrópusambandið ræðir í dag um næsta stóra skref sem yrði þá stigið af miklum þunga, og þessar allsherjarefnahagslegu þvinganir. Við höfum sagt það skýrt, íslensk stjórnvöld, að við stöndum áfram með þeim í því. Fórnarkostnaðurinn við að gera það sem við getum til að verja frelsið án þess að fara í beinhörð átök - við erum að sjálfsögðu tilbúin að bera hann. Það sem skiptir máli hér er að við stöndum saman, að við segjum hátt og skýrt í hvaða liði við erum, hvar við staðsetjum okkur og gerum það sem við getum þar sem við getum það. Við erum herlaus þjóð. Við höfum skyldum að gegna, við höfum táknrænum skyldum að gegna. Við erum hér með svæði, viðbúnað, stuðning, þjónustu, samninga, sem skiptir máli og mér finnst gott að finna fyrir því að ríkin í kringum okkur vita það, bera virðingu fyrir því og við erum fullir þátttakendur í því og við höfum svo sannarlega hlutverki að gegna. Ég verð að nýta þetta tækifæri til að þakka fyrir þá þverpólitísku samstöðu sem hingað til hefur verið í utanríkismálanefnd sem mér finnst mjög mikill sómi að. [[Forseti hringir.]]Mér finnst mjög mikill sómi að því að það sé alveg skýrt hvar við stöndum þegar kemur að þessum alvarlegu atburðum, líklega einum alvarlegasta atburði frá síðari heimsstyrjöld, sem við horfum fram á í dag.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég tek undir orð hennar og ég efa ekki að hugur okkar er með þeirri þjóð sem nú hefur verið ráðist á með ólögmætum hætti. Mig langar í framhaldi af þessu að spyrja hvort hæstv. ráðherra getur lagt mat á það hvernig og hvort hernaðarlegt mikilvægi Íslands muni aukast í kjölfar þessara atburða á næstu vikum.
Herra forseti. Snemma í morgun var fundur í fastaráði NATO og það sem kann að gerast er að virkjaðar verði viðbragðsáætlanir, varnaráætlanir. Það myndi þá og gæti þýtt, jafnvel óháð því hvort það yrði gert, aukinn viðbúnað, aukna viðveru, aukið eftirlit og þar er Keflavíkursvæðið mikilvægt svæði. Strategísk staðsetning okkar hér gerir það að verkum að það má búast við því að hér verði aukinn viðbúnaður, aukið eftirlit og frekara viðbragð eins og annars staðar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 550, sem er 386. mál, um breytingu á ýmsum lögum á sviði fiskveiðistjórnar, um eftirlit Fiskistofu o.fl. Um er að ræða breytingu á lögum nr. 57/1996, um umgengni um nytjastofna sjávar, á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, og lögum nr. 22/1998, um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands. Í lok árs 2018 skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu til Alþingis um eftirlit Fiskistofu með fiskveiðum þar sem álitið var að ráðast þyrfti í ýmsar úrbætur hjá stofnuninni til að hún geti sinnt eftirliti með skilvirkum og árangursríkum hætti. Unnið hefur verið að úrbótum samkvæmt ábendingum í skýrslunni og er frumvarpið liður í því starfi. Í mars 2019 skipaði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra verkefnisstjórn um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni og um leið var settur á fót samráðshópur með fulltrúum allra þingflokka á Alþingi, stofnana og helstu hagaðila í sjávarútvegi en skýrsla þeirrar verkefnisstjórnar kom út í júní 2020. Frumvarpið leggur til eftirfarandi atriði: Í fyrsta lagi auknar heimildir Fiskistofu til dagsekta og skýrari málsmeðferð um álagningu þeirra, í öðru lagi auknar heimildir til rafræns eftirlits Fiskistofu og í þriðja lagi heimildir til opinberrar birtingar á sviptingum eða afturköllun leyfa. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir sterkari heimildum Fiskistofu til innheimtu dagsekta en í gildandi lögum er heimilt að leggja dagsektir á aðila sem ekki skila skýrslum um ráðstöfun og vinnslu afla. Lagt er til að Fiskistofu verði heimilt að leggja dagsektir á í fleiri tilvikum, á hvern þann sem vanrækir að veita stofnuninni þær upplýsingar sem viðkomandi ber að veita lögum samkvæmt, svo sem upplýsingar um viðskipti með skip og aflamark. Þá eru ákvæði um málsmeðferð dagsektarmála, að stofnunin skuli fyrst skora á hvern þann sem vanrækir að veita upplýsingar að bæta úr og gefa viðkomandi kost á að upplýsa um ástæður tafa við upplýsingaskil. Þá skuli Fiskistofa leiðbeina viðkomandi um að dagsektir verði lagðar á að liðnum fresti hafi umræddar upplýsingar ekki borist. Lagt er til að kveðið verði á um það að óinnheimtar dagsektir falli ekki niður. Er það gert til að tryggja að úrræðið hafi tilhlýðileg fælingar- og varnaðaráhrif. Lagt er til að dagsektir skuli nema 30.000 kr. fyrir hvern byrjaðan dag og geti hæstar orðið 1,5 milljónir kr. Með frumvarpinu eru lagðar til heimildir til Fiskistofu til að efla eftirlit með rafrænni vöktun, þar með talið notkun svonefndra flygilda eða dróna sem talið er að geti aukið þekju og styrkt framkvæmd eftirlits. Þá er talið nauðsynlegt að styrkja heimildir til rafrænnar aflaskráningar og myndavélaeftirlits. Lagt er til að eftirlitsmönnum Fiskistofu verði heimill aðgangur að upplýsingum sem verða til við rafræna vöktun á löndunarhöfnum í þeim tilgangi að hafa eftirlit með löndun afla. Þá eru lagðar til breytingar á lögum um Fiskistofu sem miða að því að veita stofnuninni heimild til vinnslu upplýsinga vegna rafræns eftirlits og að auki er lagt til að sett verði bráðabirgðaákvæði sem heimilar Fiskistofu að fara í samstarf við útgerðaraðila um notkun myndavéla um borð í fiskiskipum í eftirlitsskyni. Er þetta í samræmi við tillögur verkefnisstjórnarinnar um að stofnunin fái skýrar lagaheimildir í þessu efni. Lagt er til að skýrt verði mælt fyrir um heimild Fiskistofu til að birta opinberlega ákvarðanir um sviptingu veiðileyfa og afturköllun vigtunarleyfa. Miðar það að því að auka enn frekar gagnsæi í störfum Fiskistofu sem og fyrirsjáanleika fyrir þau sem starfa í greininni og veita bæði þeim og Fiskistofu tilhlýðilegt aðhald. Við samningu ákvæða um heimildir Fiskistofu til að viðhafa rafrænt eftirlit var gætt að 71. gr. stjórnarskrár Íslands um friðhelgi einkalífs og að reglurnar samræmdust lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Frumvarpið var samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í samstarfi við Fiskistofu, Landhelgisgæsluna og helstu haghafar. Í grunninn var það byggt á tillögum fyrrnefndrar verkefnisstjórnar. Drög að frumvarpinu voru birt 26. febrúar 2021 í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum island.is, og var þar mál númer S62. Það var lagt fram á 151. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Í janúar síðastliðnum var svo ákveðið, í minni ráðherratíð, að leggja frumvarpið fram með breyttu sniði þannig að ákvæði um stjórnvaldssektir og tengda aðila hafa fallið brott þar sem ný nefnd á m.a. að fjalla um þau efni á ný. Ég hyggst kynna minnisblað í ríkisstjórn á morgun um þau mál þar sem verkáætlun um störf nefndar um sjávarútveg verður rakin og í framhaldinu fer sú verkáætlun í samráðsgátt stjórnvalda. En eins og ég hef sagt áður úr þessum ræðustóli tel ég mjög brýnt að þegar unnið er að því að bæta kerfið í átt til réttlætis, sanngirni og aukinnar sáttar sé það gert á grunni gegnsæis. Það þýðir vitanlega að skoða þarf eignatengsl og stöðu ólíkra fyrirtækja í eigu sama aðila o.s.frv. eins og áður hefur verið nefnt hér í öðrum dagskrárliðum. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því en þar er ítarlega fjallað um efni þess. Að lokinni 1. umr. legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Mig langaði að þakka hæstv. ráðherra fyrir að flytja frumvarp til að geta eflt eftirlit Fiskistofu. Ég og hæstv. ráðherra höfum einmitt rætt það á nefndarfundi hvað það sé mikilvægt að eftirlit Fiskistofu sé öflugt og að góðar lagaheimildir séu á bak við allt sem þar er. Þá horfir maður svolítið til þess sérstaklega að það komu mjög sorglegar fréttir, myndi ég segja, fyrir áramót um mikið brottkast. Það eftirlit sem Fiskistofa hefði haft með nýtingu tækni hefði sýnt fram á að brottkast væri allt að tífalt meira en við héldum að það væri en að sama skapi, varðandi það hvernig þetta eftirlit færi fram, þyrfti að passa að það hefði hvorki áhrif á persónuverndarrétt og annað, það væri vel hugsað um þetta. Það er ánægjulegt að sjá að verið er að taka á mörgum af þeim atriðum í þessu frumvarpi. En mig langar að hvetja hæstv. ráðherra til þess að fókusera ekki bara á það að bæta lagagrundvöllinn heldur líka fjárhagslegan grundvöll þannig að hægt sé að halda úti virku eftirliti með fiskveiðum. Bara sem dæmi, sá dróni sem Fiskistofa hefur verið að nota til eftirlits með brottkasti, nær aðeins um 40–50 km út frá landi. Ég veit að til eru öflugri drónar, t.d. hjá Landhelgisgæslunni, en þeir hafa ekki hingað til verið notaðir í eftirlit. Við vitum það líka að mörg af okkar stærri fiskiskipum veiða fyrir utan þetta. Þetta er ekki bara mikilvægt vegna brottkasts heldur líka vegna almenns eftirlits. Er verið að veiða á réttum svæðum? Við eigum að geta nýtt tækni, hvort sem það eru drónar eða annað, nú eru að koma enn öflugri gervihnettir með hærri upplausn og hægt að fylgjast með næstum því í rauntíma hvar skip eru að sigla. Og það er mikilvægt að við uppfærum lögin og lagagrundvöllinn eftir því sem tækninni og öðru fleygir fram. Og ég bara lýsi því yfir, eins og ég gerði á fundi atvinnuveganefndar þegar hæstv. ráðherra kynnti málaskrá sína og ræddi m.a. um þetta mál, að við munum vinna vel í atvinnuveganefnd til að tryggja að þetta gangi vel áfram. Bara endilega passa upp á að fjárveitingarnar komi líka. Það er ekki nóg að við vitum að við getum fylgst með, við þurfum að fylgjast með og til þess þurfum við fjármagn.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka ráðherranum fyrir að þetta mál komi inn í þingið. Við vorum með það í atvinnuveganefnd í fyrra og hér er afar mikilvægt mál á ferðinni. Auðvitað skiptir mjög miklu máli að Fiskistofa hafi þær heimildir sem gagnast til að fylgjast með brottkasti, ég held að allir séu sammála um það. Mér er kunnugt um að margir útgerðarmenn hafa áhyggjur af því hve brottkast er mikið. Auðvitað hefur í gegnum tíðina alltaf verið einhvers konar brottkast á ónýtum fiski og annað slíkt, það er eðlilegt. En því miður vitum við að það er meira en það. Ég held að það sé mikilvægt í þessari vinnu og þegar nefndin fer að skoða þetta mál að reyna að gæta eins mikils jafnræðis meðal útgerðarflokka og nokkur kostur er. Margir drónar, sem geta nú bara athafnað sig svona nálægt landi, til eftirlits, eru þá að fylgjast með ákveðnum stærðum af skipum og síðan eru skipin sem eru lengra úti og dýpra. Það þarf þá stærri og öflugri tæki til að fylgjast með þeim og þau eru auðvitað til. Við þekkjum alveg dæmi um að slík skip hafi verið tekin fyrir brottkast, jafnvel með flugvél, og svo hefur Landhelgisgæslan verið að skoða öfluga dróna. Það er auðvitað Landhelgisgæslan sem sér um veiðar á svæðum, hvort menn séu á réttum stað og í flestum skipum, ef ekki öllum, er kominn staðsetningarbúnaður þannig að það er nú bara fylgst með því úr landi orðið hvar menn eru á veiðum. Ég held að þessi mál og svo mörg önnur sem varða sjávarútveginn þurfum við að halda áfram að laga og bæta og gera þau þannig að um þau ríki almennt meiri sátt í samfélaginu. Það þarf að einfalda marga hluti og gera það þannig að það liggi í augum uppi fyrir hinn almenna íbúa og borgara hvernig eigi að fara að hlutunum. Ég veit að þetta eftirlit í höfnum og annað slíkt - ég veit að það er umdeilt að Fiskistofa hafi aðgang að þessum gögnum og svona. Þetta eru hlutir sem nefndin fer í gegnum og ég treysti henni mjög vel í það, hún er vel skipuð, og ég veit að ráðherra er annt um að þessi mál komist í höfn og verði til að bæta starfsaðstöðu Fiskistofu og auðvitað að gefa sjómönnum og útgerðinni það aðhald sem ég held að hún kalli eftir eins og við gerum öll í lífinu. Við viljum fara eftir reglum og við viljum hafa reglur og þær eru til þess að fara eftir þeim.
Virðulegur forseti. Ég þakka umræðuna og mig langar að koma að nokkrum atriðum í lok hennar áður en málið fer til umfjöllunar hjá hv. atvinnuveganefnd. Í fyrsta lagi tek ég eindregið undir það sem hér hefur verið sagt varðandi mikilvægi þess að lagaheimildirnar séu skýrar. Það er afar mikilvægt. Aðeins hefur komið til umræðu í fjölmiðlum upphæð þessara dagsekta sem eru, samkvæmt því sem fram kemur í frumvarpinu, 30.000 kr. fyrir hvern byrjaðan dag. Þessi upphæð er í samræmi við tillögu verkefnisstjórnarinnar og nefndin getur auðvitað skoðað og velt því fyrir sér hvort þessi upphæð hafi nægilegan fælingarmátt. Það er eitthvað sem þarf að velta fyrir sér og er ekki upphæð sem er höggvin í stein af hendi ráðuneytisins heldur er bara partur af þinglegri meðferð málsins. Ég vil líka árétta það, sem kom fram í framsögu minni, að persónuverndarsjónarmiðin eru auðvitað afar mikilvæg en ekki síður sú meginhugsun, sem kom fram hér í máli þeirra þingmanna sem tóku þátt, að það liggur náttúrlega algerlega fyrir að brottkast er lögbrot og það er óheimilt. Eftirlitið snýst um það að veita þeim sem þarna eru annars vegar viðunandi aðhald til að koma í veg fyrir þessi brot en fyrst og fremst þurfum við auðvitað að koma í veg fyrir þessi brot með samstarfi við þau sem sjóinn sækja því að það á að vera þannig að við umgöngumst sjávarauðlindina af virðingu og án þess að brottkast sé ófrávíkjanlegur hluti af því að sækja sjóinn. Það er afar mikilvægt. Hér voru líka nefnd sjónarmið sem lúta að drægni drónanna og þá í raun og veru hvaða hluti af flotanum er undir og ég tek undir þau sjónarmið. Það skiptir mjög miklu máli að við getum með öflugri tækni, en ekki síður með markvissu samstarfi við Gæsluna, fylgst með fleirum og líka þeim sem eru fjær landi. Loks vil ég líka hér í lok umræðunnar nefna það að ég hef nú þegar, og gerði það strax í lok síðasta árs, styrkt Fiskistofu í framþróun og tækni með sérstöku fjármagni úr svigrúmi ráðuneytisins. En ég treysti því í ljósi þeirrar umræðu sem hér er, og ekki síst almennrar pólitískrar samstöðu um þessar áherslur, að þingið taki því vel þegar ég mun fara þess á leit að sækja aukið fjármagn til að fjármagna þetta svo að bragur sé að þannig að við séum að sinna þessum mikilvæga þætti sjávarútvegsins með sóma. - Ég þakka annars fyrir góða umræðu, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum, um gjafsókn. Auk mín eru flutningsmenn þessa frumvarps Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Fyrsta grein frumvarpsins hljóðar svo: „Á eftir 27. gr. laganna kemur ný grein, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Gjafsókn. Gjafsókn skal veitt þeim sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns eða til að krefjast greiðslu skaðabóta vegna líkamstjóns þrátt fyrir að skilyrðum 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála sé ekki fullnægt, enda hafi heildartekjur viðkomandi verið undir meðaltali heildartekna á næstliðnu almanaksári samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands. Fer að öðru leyti um gjafsókn samkvæmt almennum reglum.“ Önnur grein hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var lagt fram á 151. löggjafarþingi (96. mál) en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju óbreytt. Efni þessa frumvarps er að finna í frumvarpi sem lagt var fram á 150. löggjafarþingi (430. mál) en hlaut ekki afgreiðslu. Það er einstaklingum oft þung byrði að höfða dómsmál vegna líkamstjóns sem þeir hafa orðið fyrir. Þeir fallast því gjarnan frekar á þær bætur sem tryggingafélög bjóða að fyrra bragði og gefa eftir þann rétt sem þeir þó telja sig eiga. Til þess að stemma stigu við þessu vandamáli sem snýr að tekjulægri einstaklingum og þar með bæta réttaröryggi þeirra sem hafa orðið fyrir líkamstjóni er lagt til að þeir eigi kost á því að höfða mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða greiðslu skaðabóta sem rekja má til líkamstjóns með því að rýmka rétt þeirra til gjafsóknar. Það er grafalvarlegt mál þegar fólk lendir í líkamstjóni og missir heilsuna. Það hefur ekki bara áhrif á viðkomandi einstakling heldur alla fjölskyldu hans. Það er óþolandi í réttarríki og í ríki þar sem við teljum okkur fara eftir siðareglum að við skulum ekki vera búin að tryggja það að þeir sem verst settir eru í okkar þjóðfélagi geti leitað réttar síns fyrir dómstólum vegna kostnaðar. Það segir sig sjálft að þegar einstaklingur sem lendir í umferðarslysi þarf að leita réttar síns til að reyna að ná bótum frá viðkomandi tryggingafélagi þá er hann ekki í sömu stöðu og viðkomandi tryggingafélag sem hefur gífurlegt fjármagn og fjölda lögfræðinga. Einstaklingurinn þarf jú að leita sér lögfræðilegrar aðstoðar en það er því miður takmarkað við þá lögfræðinga sem vilja virkilega fara með mál fyrir dóm til að ná réttum og fullum bótum fyrir viðkomandi líkamstjón. Það segir sig sjálft að í þessum slag er mjög ójöfn staða og því verðum við að sjá til þess og tryggja það að viðkomandi fái gjafsókn vegna þess að ef hann fær gjafsókn og vinnur síðan málið skilar gjafsóknin sér aftur til baka í ríkissjóð. Þannig að í sjálfu sér er ekki verið að tefla á mjög mikla hættu. Því miður hefur verið lenska og hefur sýnt sig í mörgum málum að einstaklingar hafa sæst á mun lægri bætur en þeir eiga rétt á, bæði til þess að klára málin og líka vegna ótta og þeirrar stöðu sem viðkomandi er kominn í þegar hann er kannski búinn að vera frá vinnu vegna líkamstjóns í langan tíma og farið að kreppa virkilega að í fjárhag fjölskyldunnar. Svona staða er ólíðandi og við verðum líka að átta okkur á því að við erum að borga einna hæstar tryggingar í Evrópu. Það setur líka annað samasemmerki við það að tryggingafélögin verða við hvert tjón að leggja ákveðna fjárhæð inn í svokallaðan bótasjóð eða tryggingarskuld til að mæta þeim kostnaði sem er reiknað með að viðkomandi tjón geti valdið síðar í ferlinu. Upp getur komið upp sú staða, og hefur gerst mjög oft, að samið er um einhverja ákveðna hluti sem síðan kemur í ljós að eru langt frá því að bæta það tjón sem viðkomandi varð fyrir. Þá situr viðkomandi eftir með ónýta heilsu, fjárhagurinn er í rúst og er ávísun á það að viðkomandi er jafnvel á örorku og þar af leiðandi kominn í fátækt og á sér ekki á neinn hátt viðreisnar von gagnvart tryggingafélaginu vegna þess að þá er búið að ljúka málunum. Hann á engan eða fræðilega mjög lítinn rétt á að fá gjafsókn í þessum málum í dag vegna þess að gjafsóknarreglurnar eru svo strangar að varla einu sinni þeir sem eru á örorkubótum geta sloppið þar inn fyrir. Ég veit af eigin reynslu að það breytir engu hversu lágar tekjurnar eru. Þá eru notuð einhver önnur ráð til þess að neita viðkomandi um sinn rétt á gjafsókn sem segir manni að kerfið er þar af leiðandi að verja tryggingafélögin gagnvart tjónþolunum. Það gerir það að verkum að það er ekki bara tryggingafélagið sem er með öll völd og hefur fjármagnið og lögfræðinga heldur er ríkiskerfið með lögum að tryggja að tryggingafélögin hafi þennan rétt og er eiginlega að vernda það að þau hafi yfirburðastöðu gagnvart viðkomandi. Þá hefur undanfarið skapast umræða um að mikilvægt sé að tryggja þolendum heimilisofbeldis og þolendum kynferðisofbeldis rétt til gjafsóknar svo að það sé ekki fjárhagslega íþyngjandi fyrir þolendur að leita réttar síns í einkamálum. Samþykkt frumvarps þessa myndi rýmka verulega skilyrði fyrir gjafsókn í slíkum tilvikum. Þarna er líka stór pottur brotinn og þarna er einmitt það sem við þurfum og eigum að leggja áherslu á, að allir þeir sem verða fyrir heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi eða öðru líkamlegu tjóni eigi skýlausan rétt á að leita réttar síns og koma málum fyrir dómstóla. Meðan þeir geta það ekki er því miður í mörgum tilfellum sú staða að viðkomandi fær brotabrot af þeim bótum sem hann á rétt á. Við vitum það og höfum orðið vör við það núna í sérstaklega í Covid-faraldrinum að bæði heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi hefur stóraukist. Því segi ég: Oft hefur verið nauðsyn en nú er brýn þörf á því að við tökum á þessum málum og komum þessum gjafsóknarmálum í lag. Það er mjög undarlegt og eiginlega stórfurðulegt að við skulum setja lög um réttindi þeirra sem verða fyrir heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi eða öðru líkamlegu tjóni, að þeir eigi rétt á bótum, en við tryggjum það ekki. Við eigum að tryggja að til þess að þeir fái þær bætur sem þeir eiga rétt á geti þeir leitað allra þeirra réttinda sem þeir eiga til að koma málum fyrir dómstóla og fengið nákvæmlega þá niðurstöðu sem þeir eiga rétt á. Eins og staðan er í dag er það svo langt því frá og þess vegna verðum við nauðsynlega að breyta þessu. Eins og komið hefur fram hér á undan hef ég áður reynt að koma að þessum málum. Þetta er í þriðja skiptið sem ég reyni að koma þessu máli í gegn og það sýnir, held ég, svart á hvítu þau sjónarmið sem eru í gangi í hjá valdhöfum á hverjum tíma eins og núverandi ríkisstjórn og fyrri ríkisstjórn. Það sýnir að hún hefur ekki áhuga á að gefa þessum einstaklingum þennan rétt. Þá spyr maður sig: Hvers vegna? Hvers vegna erum við að gefa fólki rétt á að fá bætur vegna heimilisofbeldis, kynferðisofbeldis eða annars líkamstjóns en ætlum ekki að sjá til þess að það nái þeim rétti? Þá hlýtur eitthvert annað sjónarmið að vega þar á móti og ég sé ekki annað en að þar sé bara verið að taka afstöðu með tryggingafélögunum, með þeim sem beitir ofbeldi, hvort sem það er heimilisofbeldi eða kynferðisofbeldi, og það er grafalvarlegt mál, eða hreinlega verið að koma í veg fyrir að þessir einstaklingar beri ábyrgð á því tjóni sem þeir hafa valdið. Í almennum reglum um gjafsókn samkvæmt lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. reglugerð nr. 45/2008 um skilyrði gjafsóknar og starfshætti gjafsóknarnefndar, með síðari breytingum, eru sett ströng skilyrði um bága fjárhagsstöðu umsækjenda fyrir veitingu gjafsóknar, mjög ströng, eiginlega svo ströng að varla nokkur sleppur í gegn. Með frumvarpi þessu er lagt til að gjafsókn skuli veitt, í þeim tegundum dómsmála sem um ræðir, að því skilyrði uppfylltu að heildartekjur umsækjanda á næstliðnu almanaksári hafi verið undir meðaltali heildartekna hér á landi það sama ár samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands. Þetta er mjög mikilvægt. Þarna förum við ekki hátt vegna þess að árið 2019 var meðaltal heildartekna samkvæmt útgefnum tölum Hagstofunnar 5.677.000 kr. Þannig nær hin nýja regla til þeirra sem hafa lágar tekjur, þótt þær séu hærri en núgildandi tekjuviðmið fyrrnefndrar reglugerðar. Það eru ekki mjög háar tekjur sem við erum að tala um þarna og þar af leiðandi gefur þetta flestum og sérstaklega þeim sem eru í lægri tekjuþrepunum möguleika á því að ná fram gjafsókn og ná fram réttlæti ef á þarf að halda til að koma málum fyrir dómstóla. Efni frumvarpsins samrýmist 3. mgr. 126. gr. laga um meðferð einkamála sem kveður á um að gjafsókn verði enn fremur veitt eftir því sem fyrir er mælt í öðrum lögum. Að frátöldum almennum skilyrðum fyrir gjafsókn skv. 1. mgr. 126. gr. fyrrnefndra laga gilda ákvæði XX. kafla sömu laga um veitingu gjafsóknar á grundvelli þess ákvæðis sem mælt er fyrir um í frumvarpi þessu. Ég vona heitt og innilega að þetta frumvarp Flokks fólksins nái fram að ganga og ég vona að ríkisstjórnin sjái villu síns vegar í þessum málum og gangi í það að samþykkja þetta frumvarp og sjá til þess þar af leiðandi að þeir sem virkilega hafa orðið fyrir heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi, líkamlegu tjóni vegna umferðarslysa, vinnuslysa eða annarra slysa fái þann rétt algjörlega óskertan og fái metið nákvæmlega hvaða tjóni viðkomandi hefur orðið fyrir og fái það bætt eins og segir í lögunum. Við erum búin að búa til lög sem segja að viðkomandi eigi að fá líkamstjón sitt að fullu bætt en hann fær það ekki ef samið er um kannski 1/3, 1/5 eða 1/10 af bótunum og honum er stillt upp við vegg og sagt: Annaðhvort verður þú að taka það eða fá ekki neitt, vegna þess að hann hefur ekki tækifæri til að segja: Nei, ég vil fá fullar bætur, ég vil koma málinu fyrir dóm, ég ætla að sækja um gjafsókn. Viðkomandi veit í flestum tilfellum að það er mikil áhætta og hugsar þar af leiðandi með sér: Það er betra að fá 1/3, það er betra að fá 1/5 og samþykkja það en að fá ekki neitt. Þetta er ömurleg staða sem veikt fólk er sett í. Og gleymum ekki að á sama tíma eru oft heilu fjölskyldurnar undir, og börn, sem þetta varðar þannig að þarna er vegið að fjárhag viðkomandi fjölskyldu og verið að senda hana beint í sárafátækt í mörgum tilfellum. Það er ömurlegt að við skulum vera í okkar réttarríki með þannig lög að þau séu bara fyrir fólk sem getur varið sig fyrir dómstólum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þetta góða frumvarp, þetta eru aldeilis orð í tíma töluð. Ég heyri að hann er búinn að tala um þetta áður og jafnvel tvisvar, að þetta sé í þriðja sinn ef ég náði því rétt. En þetta er nefnilega mjög mikilvægt mál og ekki síst í þeirri umræðu sem samfélagið er að ganga í gegnum varðandi heimilisofbeldi, kynferðisofbeldi. Við erum æ betur að reyna að ná utan um slík mál og þá kemur að þeirri spurningu hvort við viljum ekki reyna að haga málum þannig að sem flestir hafi möguleika til að nota kerfið sem samfélagið hefur sett upp, eins og dómskerfið, og þau kerfi þar sem hægt er að leita réttar síns og fá úr málum sínum skorið. En eins og fram hefur komið er þetta alltaf spurning um aurinn. Við höfum verið að ræða um kynferðisafbrotamál, meint brot sem fólk hefur orðið fyrir og hefur ekki treyst sér til að fara með fyrir dómstóla vegna þess að þar er sönnunarbyrðin erfið. Eins og við höfum farið yfir, í umræðu um þessi mál undanfarna mánuði, þarf bæði kjark og þor til þess. Fólk er kvíðið og treystir sér ekki fyrir dómstóla með þessi erfiðu viðkvæmu mál. En það hefur líka áhrif að það kostar að fara með mál fyrir dóm. Þú veist náttúrlega aldrei hver niðurstaðan verður og hver þarf að borga brúsann. Með því að rýmka þessi ströngu skilyrði, eins og fram kemur í frumvarpinu, gefum við þeim sem eru efnaminni - þeim sem minna mega sín, þeim sem hafa orðið fyrir einhvers konar líkamlegu eða andlegu tjóni, því líkamlegu tjóni fylgir oft mikið andlegt tjón - tækifæri til að fara með sín mál til dómkerfisins. Það er það kerfi sem við höfum búið til til að leiða mál til lykta, hvort um afbrot sé að ræða, sekur eða saklaus, og hverjar bæturnar skuli vera. Við erum því að tala um þetta í stærra samhengi, að gefa fólki þetta tækifæri. Það er stór hópur, fátækt fólk, sem hefur einfaldlega ekki burði, og ekki heldur andlega burði, til að taka þessa áhættu. Það treystir sér ekki í það en sest niður, mögulega með tryggingafélaginu, og þiggur aðeins brot af þeim bótum sem það myndi hugsanlega fá hefði verið farið í skaðabótamál og því dæmdur skaði. Þetta er því margslungið og mér finnst þetta gott frumvarp að því leyti til að við erum að stíga svo mikið í þá átt að hjálpa fólki sem verður fyrir tjóni til að leita réttar síns og að það hafi til þess kjark og hugrekki, sérstaklega þeir sem hafa orðið fyrir skaða eins og ofbeldi, líkamstjóni, heimilisofbeldi. Þarna er oft búið að brjóta manneskjuna niður andlega, ef við tökum t.d. dæmi um heimilisofbeldi sem gæti hafa verið langvinnt, þannig að við erum kannski að horfa á manneskju sem er búin að missa traust, ekki bara á aðstæðum sínum og sjálfri sér og sínu fólki sem og heimilisofbeldisaðila heldur þarf líka að spyrja sig: Mun dómskerfi þessa lands standa með mér, mun það hlusta á mig? Þarna er margt undir. Eins og ég þekki, ef ég hugsa til sögunnar, hafa gjafsóknarmálin verið alla vega í gegnum tíðina. Það var sú tíð að gjafsóknarreglugerðin var rúm og síðan kom það ár sem hert var á henni. Staðan er sú að það eru gríðarlega ströng skilyrði. Fólk þarf að vera með afar bága fjárhagsstöðu og það eru sennilega alls konar krúsidúllur í þessum reglugerðum sem ég er ekki með fyrir framan mig. Við vitum öll að það er mjög erfitt að fá gjafsókn, það þarf að uppfylla ansi stíf og ströng og margslungin skilyrði og í þessa vegferð treysta margir sér ekki til að fara, eru fyrir fram vissir um að það gangi ekki upp. Ég styð frumvarpið heils hugar og vonast til að málið fái hlustun og skoðun. Og þó svo að það verði kannski ekki okkar bjartasta von sem komi út úr því þá verði alla vega stigið það skref að horfa meira til þeirra sem hafa orðið fyrir líkamsmeiðingum, hafa misst heilsu, líkamlega og samhliða oft andlega; að það verði opnað fyrir þessa reglugerð þannig að fleirum sem verða fyrir slíku verði gert kleift að nýta sér okkar íslenska, góða dómskerfi. Þangað viljum við sjá fleiri mál fara og þar eru að stórum hluta peningamálin, fjárhagsmálin, sem koma inn og óttinn við það að geta ekki greitt fyrir málið, hvernig sem málið muni fara, auk þess að þurfa að standa fyrir framan dómarann og fara í gegnum allt það ferli sem það þýðir að fara með mál fyrir dóm. Ég vil enn og aftur þakka fyrir þetta mál. Mér finnst þetta gott mál, eins og ég sagði áðan, í samhengi við þessa umræðu okkar um ofbeldismál. Nú erum við æ oftar að ræða um að sá sem verður fyrir ofbeldinu ætlar ekki að sitja uppi með það heldur skila skömminni. Það væri hægt að halda langa ræða um þetta en þetta er líka hluti af því að auðvelda fólki að fá úr málum sínum skorið frammi fyrir dómara í okkar ágæta dómskerfi.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum (upplýsingaskylda og eftirlitsheimildir). Auk mín á eru þessu frumvarpi Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas Tómasson. Það hljóðar svo: „1. gr. 2. mgr. 39. gr. laganna fellur brott. 2. gr. 2. og 3. mgr. 40. gr. laganna falla brott. 3. gr. Í stað orðanna „umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans“ í 1. málsl. 41. gr. laganna kemur: umsækjanda eða greiðsluþega. 4. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var lagt fram á 149., 150. og 151. löggjafarþingi, 93. mál, og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á tilteknum ákvæðum um upplýsingaskyldu í lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, nánar tiltekið ákvæðum sem heimila Tryggingastofnun ríkisins að afla upplýsinga um tekjur maka umsækjanda eða greiðsluþega samkvæmt lögunum að fengnu skriflegu samþykki beggja og ákvæði er skyldar maka til að taka þátt í meðferð máls. Þá verði umsækjandi eða greiðsluþegi ekki látinn bera hallann vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja má til maka hans. Það er eiginlega með ólíkindum að ég skuli þurfa að koma núna í fjórða skiptið og mæla fyrir þessu máli sem á að vera svo sjálfsagt að maður verður eiginlega gjörsamlega orðlaus yfir því að svona lög skuli vera í gildi í landinu. Ef búið væri að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks þá væru þessi lög ekki lengur í gildi, þá þyrfti ekki að leggja þetta fram. Þetta sýnir þá ótrúlegu óvirðingu sem ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur sýnt með því að viðhalda lögum sem eru gjörsamlega óþörf og eru eiginlega bara sett til höfuðs ákveðnum einstaklingum sem eru á örorku. Það er mat flutningsmanna að gildandi ákvæði laganna um upplýsingaskyldu gangi of langt í skerðingu á friðhelgi einkalífs umsækjenda og greiðsluþega og rétti til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika, sbr. ákvæði 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Þá er sú meginregla ákveðin í a-lið 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að virðing skuli borin fyrir meðfæddri göfgi og sjálfræði einstaklinga, þar með talið frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði þeirra. Er það mat flutningsmanna að ákvæði gildandi laga um almannatryggingar séu íþyngjandi og leggi of ríkar kvaðir á einstakling, sem nýtur réttinda samkvæmt samningnum, að afla upplýsinga hjá maka sínum og íþyngi einstaklingi sem bera þarf hallann af vanrækslu maka á því að sinna upplýsingaskyldu sinni. Lögin heimila þannig frestun á ákvörðun og greiðslu bóta vegna atriða sem ekki verða rakin til umsækjanda eða greiðsluþega sjálfs. Ímyndið ykkur hversu ótrúlega langt aftur í tímann við erum að fara með því að vera með svona lög. Við erum að segja þarna hreint og beint - að gera maka ábyrgan fyrir öðrum einstaklingi, hinum makanum. Og ef sá maki vill ekki hlíta þeim úrskurði þá verður hinum makanum refsað með því að hann fær ekki það sem hann á rétt á. Ég spyr bara um grundvöll lýðræðis, réttlætis, og jafnréttis. Hvernig í ósköpunum - þetta er nefnilega af sama meiði og var hér áður fyrr þegar öryrkjar og eldri borgarar og aðrir voru tekjutengdir maka. Þá var sett upp sú ótrúlega staða að heilbrigði makinn, ef þannig má orða það, sá sem ekki var öryrki, bar framfærsluskyldu gagnvart hinum og þar af leiðandi átti hinn makinn engan rétt á því að fá fullar bætur eða full lífeyrislaun frá almannatryggingum. Sem betur fer er orðið töluvert síðan þetta var afnumið. En við erum samt enn inni með þetta, enn inni með það að reyna að þvinga fram einhverjar upplýsingar. Það er gjörsamlega óþarft að gefa einni stofnun þetta vald vegna þess að það er hægt að fá þessar upplýsingar í flestum tilfellum, þær liggja fyrir. En samt telur viðkomandi stofnun að hún þurfi á þessu að halda svona til vara, held ég. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum er hægt að biðja um eitthvað til vara sem er hreinlega bara brot á mannréttindum? Mannréttindum. Það hlýtur að vera eitthvað alvarlegt að í þeim hugsanagangi, það er hugsanavilla að láta einn einstakling bera ábyrgð á öðrum einstaklingi og ef hann vill ekki bera ábyrgð á þeim einstaklingi þá er hægt að taka réttindin af hinum einstaklingnum. Þetta gengur bara ekki upp, alveg sama hvernig á það er litið. Það er alveg með ólíkindum að við skulum enn vera í þeirri fornöld að vera með þessa lagasetningu. Ég vona svo heitt og innilega að þetta frumvarp verði samþykkt núna, að ég þurfi ekki að koma með þetta enn eina ferðina af því að ég sé ekki fram á að lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna gangi fljótt í gegn. Það sem er furðulegast og eiginlega merkilegast í öllu þessu samhengi er: Hvað kostar að gera þetta? Hvað kostar það ríkissjóð að samþykkja þessa lagabreytingu sem ég legg hér til? Jú, ósköp einfaldlega: Ekki krónu. Ekki krónu. Það kostar bara það að sýna að þeir virði mannréttindi, að þeir virði einstaklinginn og láti ekki bjóða sér það lengur að sett séu í lög eiginlega gróf brot á mannréttindum um að þvinga einn aðila til að gera eitthvað til að þvinga það fram að annar fái ekki sínar bætur. Það er svo ótrúlegt að maður skuli þurfa yfir höfuð að standa hérna uppi og berjast fyrir þessu. En þetta bara sýnir svart á hvítu hvernig hvers lags baráttu öryrkjar og aðrir í almannatryggingakerfinu, sem eru með elli-, atvinnuleysis- eða öryrkjabætur og aðrir, þeir sem eru sjúkir, þurfa að standa í enn í dag við kerfið. Þetta er smámál sem hefði bara í fyrstu atrennu átt að samþykkja strax, einn, tveir og þrír, á 149. þingi. Þá spyrjum við okkur: Hvers vegna ekki? Hvað er það í fari núverandi ríkisstjórnar sem veldur því að þeir eru tilbúnir til að halda þessu inni og halda því inni að brjóta mannréttindi, jafnrétti, að brjóta á veiku fólki? Það hlýtur að vera einhver undarleg ástæða fyrir því, því að ekki er hún fjárhagsleg. Þá spyr ég: Hver er ástæðan? Ég hef ekki fengið svar við því. Hún hlýtur einhvers staðar að liggja fyrir. En ég held bara, og verð því miður að segja það, að það sé hreinlega það að þeir vilji hafa einhver lög inni sem klekkja á viðkomandi fólki. Þá spyr ég mig: Hvers vegna? Hvað fær ríkisstjórnin út úr því að hafa svona ólög í gildi?
Frú forseti. Ég er ekki sérfræðingur í almannatryggingakerfinu eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson en mér ofbýður þessi vanvirðing gagnvart einstaklingum sem í rauninni hafa ekki úr miklu að spila. Mér ofbýður að við skulum ekki meta einstaklingsréttindi öryrkja meira heldur en þetta. Við erum sjálfstæðar persónur líka í hjónabandi og í hvers kyns sambandið sem það er. Það að við skulum alltaf vera tilbúin til að ráðast gegn þeim sem verst standa og velta fyrir okkur hvernig við getum skert það sem þeir eiga rétt á að fá úr opinberum sjóðum vegna örorku, sannanlegrar örorku - ef einstaklingur á rétt á örorku þá á hann rétt á henni. Þá kemur það ríkinu ekki nokkurn skapaðan hlut við hvort maki hans hafi einhverjar tekjur vegna þess að þetta eru tveir aðskildir einstaklingar þrátt fyrir að reka kannski saman heimili. Þetta er bara hliðstætt við að laun væru skert hjá einhverjum af því að maki hans fær svo há laun. Við getum ekki hugsað þetta svona. Við megum ekki gera það. Ef einstaklingur á rétt á örorkubótum þá á hann það. Hann á rétt á þeim, alveg burt séð frá því hvort maki hans hafi einhverjar tekjur sem gætu - það bara skiptir ekki máli, þær eiga ekki að koma til skerðingar. Ég ætla því bara að hvetja þingheim til að fara að virða einstaklingsréttindi öryrkja sem og annarra, þ.e. að öryrkjar eiga a.m.k. að njóta sömu virðingar og sömu réttinda og aðrir einstaklingar í þessu þjóðfélagi.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997 (aðgerðir og rannsóknir á börnum). Flutningsmenn auk mín eru Inga Sæland og Tómas A. Tómasson. „1. gr. 2. mgr. 27. gr. laganna orðast svo: Óheimilt er að framkvæma ónauðsynlegar aðgerðir og rannsóknir á börnum. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ „Frumvarp þetta var áður lagt fram á 151. löggjafarþingi (530. mál) en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju óbreytt. Foreldrar hafa forræði yfir börnum sínum og taka ákvarðanir um málefni þeirra, leiðir sá réttur m.a. af 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Vald foreldra til að taka ákvarðanir um hagi barna sinna er þó ekki algert. Löggjafinn getur sett reglur sem takmarka réttindi foreldra enda standi þær vörð um hagsmuni barna, sem tryggðir eru í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Það er stjórnarskrárbundið hlutverk löggjafans að gæta sérstaklega að því að lög veiti börnum viðhlítandi vernd. Sérstaklega er mikilvægt að lög veiti börnum vernd umfram aðra þegna þjóðfélagsins, enda eru þau í flestum tilvikum ófær um að standa fyllilega vörð um eigin réttindi eða vekja athygli á eigin aðstæðum með sama hætti og fullorðnir. Sérstaka athygli ber að veita þeim tilvikum þar sem ákvarðanir eru teknar sem hafa varanleg áhrif á líf barns, svo sem þegar ákvarðanir eru teknar um að framkvæma á börnum læknisaðgerðir, en um það er fjallað í lögum um réttindi sjúklinga. Í 1. mgr. 26. gr. laganna kemur fram sú meginregla að foreldrar sem fara með forsjá barns skuli veita samþykki fyrir nauðsynlegum meðferðum en frá þeirri meginreglu eru undantekningar. Í 2. mgr. er lögð sú skylda á heilbrigðisstarfsmenn að leita til barnaverndar neiti foreldrar að samþykkja nauðsynlega meðferð sjúkra barna. Þá er í 3. mgr. sömu greinar heimild fyrir heilbrigðisstarfsmenn til að grípa tafarlaust til nauðsynlegrar meðferðar ef ekki vinnst tími til að leita liðsinnis barnaverndaryfirvalda. Ákvæði 26. gr. taka með öðrum orðum til þeirra tilvika þegar nauðsynlegt er að veita barni meðferð og fjalla um hvar mörk skuli dregin á milli réttinda barns og foreldra. Mikilvægt er að gæta þess að foreldrar gangi ekki of langt þegar kemur að því að ákveða hvort barn skuli undirgangast meðferð. Í 2. mgr. 27. gr. laga um réttindi sjúklinga kemur fram sú vísiregla að hlífa beri börnum við ónauðsynlegum rannsóknum og aðgerðum. Hana ber að hafa að leiðarljósi við ákvörðun um það hvort rannsóknir eða aðgerðir skuli framkvæmdar. Meta þarf hverjir séu hagsmunir barns af því að undirgangast aðgerð eða rannsókn og hvort sú áhætta sem af slíku hlýst sé meiri en þeir hagsmunir sem eru í húfi. Ólíkt þeim reglum sem gilda um nauðsynlega læknismeðferð barna er ekki fjallað um það í 27. gr. hvernig brugðist skuli við þegar foreldrar óska eftir meðferð sem er með öllu óþörf. Sú vísiregla sem kemur fram í 2. mgr. 27. gr. er matskennd og langt frá því að vera afdráttarlaus. Flutningsmenn málsins leggja til að 2. mgr. 27. gr. laga um réttindi sjúklinga kveði á um að óheimilt verði að framkvæma óþarfar aðgerðir og rannsóknir á börnum. Við mat á því hvort aðgerð teljist óþörf eða ekki þarf eðlilega að taka mið af hagsmunum barnsins auk læknisfræðilegra og sálfræðilegra þátta. Flutningsmenn leggja áherslu á að lífsskoðanir foreldra eigi ekki að geta réttlætt það að láta hjá líða að framkvæma tiltekna aðgerð eða valda því að tilteknar aðgerðir séu framkvæmdar. Þá eigi það hvort foreldrar telji að barn þeirra velji að undirgangast tiltekna aðgerð í framtíðinni ekki að hafa áhrif á læknisfræðilegt mat á nauðsyn. Faglegt mat eigi ávallt að ráða. Verði frumvarp þetta að lögum verður heilbrigðisstarfsmönnum skylt að leggja mat á það hvort aðgerðir og rannsóknir séu börnum nauðsynlegar og jafnframt að neita að framkvæma óþarfar aðgerðir og rannsóknir á börnum.“ Það er eiginlega stórfurðulegt að það skuli yfir höfuð þurfa að leggja fram svona frumvarp. Þetta er eitt af þeim frumvörpum þar sem maður spyr sig: Af hverju í ósköpunum er ekki löngu búið að tryggja það í lögum að réttur barnsins sé alltaf í fyrsta sæti, að það sé hafið yfir allan vafa að ekki sé hægt á nokkurn hátt að ganga á rétt barnsins með ónauðsynlegum aðgerðum á þeim stigum þar sem barnið er innan þess ramma og að slíkar aðgerðir séu ekki framkvæmdar fyrr en barnið er orðið fullorðið og getur tekið sínar ákvarðanir sjálft? Við höfum verið að dansa í kringum heitan graut að reyna að tryggja þessi réttindi barna en einhvern veginn höfum við algjörlega skautað fram hjá og einhvern veginn tekist að skilja ákveðin mál eftir. Okkur hefur einhvern veginn tekist að hafa vafa þannig að hægt sé að framkvæma eitthvað í nafni tilfinninga, trúar eða af öðrum orsökum og þá eigi að falla brott sá réttur barnsins að vera verndað fyrir þeim aðgerðum sem foreldrar vilja fara í. Við verðum að átta okkur á því að við erum að taka á því þegar foreldrar vilja láta framkvæma ónauðsynlega aðgerð á barni. Maður spyr sig: Hvers vegna í ósköpunum erum við ekki búin að tryggja að það sé ekki hægt og tryggja það líka að ef þörf er á nauðsynlegri aðgerð þá sé hún líka framkvæmd? Við þurfum að tryggja rétt barnsins í báðum þessum tilfellum. Í sjálfu sér ætti það að vera sjálfsagt en það er það ekki, því miður. Við verðum vör við það úti um allan heim að réttur barna er algerlega fótum troðinn í þessum málum og þá sérstaklega þegar það varðar mismunandi menningu. Við höfum orðið vör við það líka með mismunandi trúarbrögð. En þannig eiga hlutirnir ekki að vera. Hlutirnir eiga að vera þannig að það sé alltaf barnið sem nýtur vafans, að það sem er barninu fyrir bestu sé það sem gildir, alltaf. Við getum ekki látið líta þannig út að barnið sé eign foreldranna og þar af leiðandi geti foreldrarnir gert það sem þau vilja og látið barnið fara í þær aðgerðir sem þeim hentar eða þau vilja. Svoleiðis eigum við aldrei að hugsa. Við eigum alltaf að hugsa um það eitt og gæta að þeim grundvallarreglum að það sem barninu er fyrir bestu það kemur númer eitt, tvö og þrjú, aldrei hvað foreldrum er fyrir bestu eða hvað foreldrarnir telja að þurfi að gera. Þau hafa ekki rétt þarna, rétturinn alltaf barnsins megin.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir ræðuna. Mér finnst þetta afskaplega gott mál. Þetta er líka flókið mál. Ég held að það sé rétt sem ég var að reyna að skoða að það standi í lögunum að það eigi að hlífa börnum við ónauðsynlegum aðgerðum og auðvitað er það ótrúlega sérkennilegt orðalag; að hlífa börnum við. Hvað er í rauninni verið að segja? Það sé hægt að gera þetta og hitt en sjálfsagt sé að hlífa þeim við ónauðsynlegum aðgerðum. Ónauðsynlegt segir náttúrlega algerlega hvað verið er að tala um. Það sem er ónauðsynlegt er ekki nauðsynlegt. Málið er einmitt að það eru hagsmunir barnsins sem á ávallt að hafa að leiðarljósi. Það eru hagsmunir barnanna sem við þurfum alltaf að horfa á. Ég vil bara benda á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem hefur verið löggiltur hér og við erum að ræða um það víða hvernig við getum innleitt hann betur. Ég er nýlega búin að vera með tillögu í borgarstjórn um að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna verði innleiddur í Reykjavík. Það hefur ekki verið gert enn þá en hefur verið gert í öðrum sveitarfélögum, svo sem í Kópavogi. En allt sem stendur í þeim sáttmála hefur með akkúrat þetta að gera, barnið er ekki hlutur, það er ekki eign heldur einstaklingur sem vex úr grasi og gæti viljað hafa skoðun á ýmsum málum en gat ekki gert það vegna þess að það var barn þegar hlutirnir voru að gerast. Ónauðsynlegar aðgerðir - auðvitað þarf að horfa á hvert mál fyrir sig því að þetta er flókið og það sem einum gæti þótt nauðsynlegt gæti einhverjum öðrum þótt ónauðsynlegt. Ég get séð fyrir mér að foreldrar gætu verið ósammála um eitthvað slíkt á einhverjum tímapunkti og læknir verið að ræða um eitthvað sem sé nauðsynlegt meðan annar læknir segir að það sé ónauðsynlegt. Við getum séð alls konar birtingarmyndir í þessu efni. Skemmst er að minnast umræðna um hálskirtlatöku, ef ég man rétt þá þótti einhverjum það vera nauðsynleg aðgerð en einhverjum öðrum þótti hún ónauðsynleg á þeim tímapunkti og það mætti bara fresta slíku. Það getur verið allt frá slíkum málum yfir í miklu stærri mál, kannski óafturkræfar aðgerðir, aðgerðir á líkamanum þar sem verið er að taka hluti eða breyta líkamanum og þá erum við að tala um óafturkræfa hluti. Það eru kannski einmitt þessar aðgerðir sem barnið, þegar það er ekki barn lengur heldur 18 ára, vill kannski sjálft hafa líka um að segja og á að hafa um að segja en ekki eitthvað sem foreldrarnir voru kannski sjálfir aldir upp við að væri rétt. Eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kom inn á gæti þarna verið um að ræða ákveðinn menningarheim, trúarbrögð og annað slíkt. Þetta er gríðarlega flókin flóra. Það besta sem við getum gert í stöðunni er að hugsa ávallt um hagsmuni barnsins, hafa hagsmuni þess að leiðarljósi og hvað það er sem barnið myndi síðar kjósa að gera. Og þá er að bíða eftir að það nái þeim aldri að það geti sjálft tekið ákvörðun. En að öðru leyti þegar, af því við erum að leika okkur að orðum hérna, einhver er að tala um að eitthvað sé ekki nauðsynlegt, þá segir það allt sem segja þarf. Það má þá bíða og skoða málið seinna. Það má líka sjá hvernig mál þróast ef um er að ræða einhverja sjúkdóma eða líkamleg veikindi eða eitthvað, það getur vel verið að það megi taka púlsinn á því máli síðar og það sem er ónauðsynlegt í dag gæti orðið nauðsynlegt eftir einhvern tíma. Það þarf klárlega að hreinsa til í lögunum hvað varðar orðalag og það er algerlega út í hött að orða það með þeim hætti að hlífa börnum við ónauðsynlegum aðgerðum. Þarna þarf að skerpa vel á og gera þetta alveg skýrt. Þá myndi ég leggja til að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna yrði algerlega hafður að leiðarljósi í slíkri vinnu.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum (skerðing á lífeyri vegna búsetu). Flutningsmenn auk mín eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. „1. gr. Við 1. mgr. 17. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ekki skal takmarka réttindi íslensks ríkisborgara vegna búsetu í öðru landi nema að því marki sem hann nýtur fjárhagslegra réttinda vegna þeirrar búsetu. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ „Frumvarp þetta var áður lagt fram á 151. löggjafarþingi (28. mál) en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju óbreytt. Réttur til almannatrygginga á Íslandi er skertur hafi hinn tryggði verið búsettur erlendis á milli 16 og 67 ára aldurs. Fjöldi fólks líður því skerðingar á lífeyri sínum vegna búsetu erlendis. Þessar skerðingar eru í dag framkvæmdar óháð því hvort fólk á rétt á greiðslum frá erlendu ríki vegna búsetu sinnar þar. Miklar deilur hafa verið milli stjórnvalda og lífeyrisþega vegna búsetuskerðinga undanfarin ár. Sú aðferð sem Tryggingastofnun hefur beitt við ákvörðun búsetuhlutfalls var borin undir umboðsmann Alþingis og taldi hann að aðferðin væri ólögleg.“ - Takið eftir því: Ólögleg. „Þar að auki komst Héraðsdómur Reykjavíkur að þeirri niðurstöðu í fyrrasumar að óheimilt hefði verið að skerða sérstaka framfærsluaðstoð þar sem reglugerð ráðherra hafi skort lagastoð. Eftir mikla baráttu eldri borgara samþykkti Alþingi í vor lög um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða. Þau lög veita öldruðum rétt á framfærslustuðningi sem nemur allt að 90% af fjárhæð fulls ellilífeyris. Þessi viðbótarstuðningur er ætlaður þeim sem vegna búsetu sinnar erlendis eiga ekki rétt á fullum ellilífeyri. Þrátt fyrir að stuðningurinn veiti kærkomna aðstoð þá eru skilyrðin fyrir aðstoðinni ströng. Þar er til að mynda aftur komið á „krónu á móti krónu“-skerðingu.“ - Spáið í þetta. Það er aftur komið á „krónu á móti krónu“-skerðingu sem allir flokkar lofuðu, ekki fyrir síðustu kosningar heldur þar áður - en núverandi ríkisstjórn tókst á síðasta kjörtímabili að koma aftur á „krónu á móti krónu“-skerðingu. „Vegna baráttu lífeyrisþega gegn stjórnvöldum er nú búið að leiðrétta hlut margra sem liðu ólöglegar skerðingar árum saman.“ - Það eru margar eftir. „Eftir stendur þó að í fjölmörgum tilvikum viðgangast umfangsmiklar skerðingar á lífeyri almannatrygginga vegna búsetu lífeyrisþega erlendis. Auk þess fá þeir ellilífeyrisþegar sem fá greiddan viðbótarstuðning aðeins 90% af réttindum sínum. Til þess að réttlætið nái fram að ganga þarf að breyta lögunum.“ - Ef einhver á að fá 100% réttindi og á að lifa á þeim, eða réttara sagt reyna að tóra á þeim, hvernig í ósköpunum á viðkomandi að fara að því að reyna að tóra á þeim og lifa á 90% af þeim réttindum með „krónu á móti krónu“-skerðingu í þokkabót sem þessi ríkisstjórn af alkunnri gjafmildi sinni tók upp aftur? Eða hitt þó heldur. „Í 1. mgr. 17. gr. laga um almannatryggingar er kveðið á um hvaða áhrif búseta lífeyrisþega hafi á rétt hans til ellilífeyris. Í öðrum réttindaflokkum laganna er vísað í þær reglur sem koma fram í 17. gr. og er því miðað við sömu reglur til að reikna út örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót og tekjutryggingu. Sú reikniregla sem kemur fram í 1. mgr. 17. gr. laganna leggur til grundvallar að full réttindi til ellilífeyris ávinnist með búsetu hér á landi í a.m.k. 40 almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs. Hafi viðkomandi búið hér á landi skemur en 40 ár á umræddu tímabili skerðast réttindi hans hlutfallslega í samræmi við það. Þessar búsetuskerðingar eru framkvæmdar óháð því hvort búseta viðkomandi erlendis veiti honum sams konar fjárhagsleg réttindi.“ - Það er ekkert kannað. „Í 68. gr. laga um almannatryggingar er fjallað um að heimilt sé að semja á milli ríkja um hvernig skuli ákvarða réttindi fólks út frá búsetutíma. Ísland hefur gert slíka samninga við nokkur ríki og á milli EES-ríkjanna gildir sérstakur samningur sem kveður á um að réttindi glatist ekki vegna flutnings til annars EES-ríkis. Eftir stendur að fjöldi ríkja hefur ekki gert slíka samninga við Ísland. Sem dæmi getur það skert rétt til örorku ef viðkomandi hefur verið búsettur í Bandaríkjunum um árabil, þó svo að viðkomandi hafi fyrst verið metinn öryrki eftir að hafa flust aftur til Íslands. Í slíku tilviki á viðkomandi engan rétt á sambærilegum greiðslum erlendis frá og þeim sem hann missir. Þetta er ekkert annað en mismunun á grundvelli búsetu og fer á svig við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Það er eitt að lífeyrir skerðist vegna lífeyrisgreiðslna erlendis frá, en þegar lífeyrir er skertur vegna þess eins að einstaklingur hefur um tíma verið búsettur í öðru landi þá er það ekkert nema mismunun.“ - Og við verðum að spyrja okkur hvers vegna í ósköpunum við leyfum okkur svona. Hvers vegna í ósköpunum erum við að níðast fjárhagslega á fólki bara vegna þess að það hefur búið í öðru landi? Er það bara vegna þess að viðkomandi ríkisstjórn og við getum gert það? Og þá er það okkur alveg til háborinnar skammar og með ólíkindum að við skulum ekki hafa breytt þessu. „Til að koma í veg fyrir slíka mismunun er lagt til að einungis verði heimilt að skerða réttindi almannatrygginga vegna búsetu þegar ljóst liggur fyrir að viðkomandi eigi rétt á og njóti sambærilegra réttinda erlendis frá vegna búsetu þar. Þannig yrði komið í veg fyrir grimmilegar búsetuskerðingar gagnvart öryrkjum og ellilífeyrisþegar áður búsettir erlendis fengju 100% réttinda sinna en ekki 90%.“ Við verðum líka að átta okkur á því að við erum oft að tala um þá sem verst urðu úti í búsetuskerðingum og voru að lifa á kannski 60–70.000 kr. á mánuði. Við vitum að á Íslandi getur enginn lifað á því og við vitum líka að enginn getur lifað á 90% af lágmarksellilífeyri. Þetta er fjárhagslegt ofbeldi sem er okkur til háborinnar skammar. Það er alveg með ólíkindum að þetta hafi verið samþykkt fyrir ekki nema rúmu ári síðan, á síðasta löggjafarþingi, að samþykkt hafi verið lög um að borga 90% af lágmarksellilífeyri og „króna á móti krónu“ ofan á það. Og ég spyr mig: Hvað er í gangi hjá ríkisstjórninni? Hvert er hún að fara? Er hún að fara aftur á bak með réttindi? Og ég spyr mig: Er það þá hjóm eitt þegar þau þykjast vera að taka á og lögleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks? Maður getur á engan hátt trúað því. Ég trúði ekki mínum eigin augum og gat ekki bara á neinn hátt trúað því á sínum tíma þegar ég las um þetta ótrúlega óréttlæti, að á okkar tímum skuli verið að setja inn einhverja sem eiga að vera 10% lægri en aðrir ellilífeyrisþegar og verið að skerða allt hjá þeim með „krónu á móti krónu“ en ekki hinum. Ég hélt að við værum þróaðri. Ég hélt að við værum komin lengra. Ég hélt að við værum löngu komin út úr torfkofunum. Þessi ríkisstjórn er með þessum aðgerðum að fara aftur á bak og aftur inn í fornöldina. Ég vona heitt og innilega að hún sjái nú einu sinni ljósið og taki það til sín að allir séu jafnir fyrir lögum og að mannréttindi séu jöfn fyrir alla en það sé ekki hægt að refsa fólki fjárhagslega, og grimmilega fjárhagslega, fyrir það eitt í hvaða landi það bjó. Ef við ætlum á annan bóginn að leyfa fólki að lifa hérna og veita því ríkisborgararétt á það fullan rétt á því að vera á nákvæmlega sama stað og allir aðrir.
Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þetta frumvarp, ekki bara vegna þess að ég er miðaldra karlmaður sem einhvern tímann verður 67 ára gamall og þetta fer þá jafnvel að hafa áhrif á mig. En eftir að hafa búið mikið erlendis öðru hverju þá kannast ég alveg við þetta vandamál. Það er nefnilega þannig að þegar maður býr erlendis þá eru í sumum ríkjum öflug og góð kerfi þar sem maður vinnur sér inn lífeyri mjög hratt. Sem dæmi starfaði ég í eitt ár í Svíþjóð og vann mér strax inn lífeyrisréttindi þar, reyndar ekki mjög mikil, ég mun fá við sjötugsaldur 170 kr. sænskar á mánuði. En ég fékk alla vega réttindin. Í Bandaríkjunum hef ég búið um þó nokkurt skeið en fæ ekki réttindi af því að ég hef ekki búið þar nógu lengi til að þau detti inn. Ef við horfum bara á ártöl og hversu lengi viðkomandi hefur búið á þessu aldurstímabili þá gefur það mjög skakka mynd. Það er því mjög mikilvægt að það sé aðeins verið að skerða réttindi á Íslandi ef viðkomandi fær raunverulega eitthvað frá hinu landinu. Ég hef líka búið í löndum eins og Rúanda í Afríku þar sem er ekkert lífeyriskerfi. Ég á engin réttindi fyrir þau tvö ár sem ég bjó þar. Það þarf að hugsa um svona hluti. Að sjálfsögðu var þetta eflaust sett inn í lögin vegna þess að menn vildu ekki að það væri hægt að taka tvisvar sinnum lífeyri á sitt hvorum staðnum. Það sem fólk áttaði sig kannski ekki á þegar það var að skrifa þessi lög er að það fá ekki allir lífeyri, sérstaklega ekki útlendingar, þegar þeir búa erlendis. Ef þú ert Íslendingur og býrð einhvers staðar erlendis þá ertu skilgreindur sem útlendingur og þarft að vinna þér inn enn meiri réttindi, ef þú getur yfir höfuð fengið réttindi. Það er að sjálfsögðu bara réttlæti að horft sé á hvort fólk fær lífeyri frá þessum löndum þegar kemur að því að reikna út hversu mikið þetta á að vera. Þetta minnti mig svolítið á eitt sem ég rakst á einu sinni á þegar ég flutti á milli landa. Ég hélt að það væri þannig að það skipti máli hvenær ég flytti, hversu marga daga ég hefði búið í landinu, þegar kæmi að hlutum eins og skattafslætti. Ég hélt í minni einfeldni að reglan væri þannig að ef ég flytti 1. júlí ætti ég helminginn af skattafslættinum mínum. Nei, í þessu tilfelli var ákveðið að telja ekki dagana því að þeir gætu komið óhentuglega út, heldur voru skoðaðir tekjurnar á Íslandi, og ég fékk hlutfall skattafsláttarins miðað við tekjurnar. Það er alltaf valið það sem virðist vera hentugast í hvert sinn fyrir ríkið í stað þess að hugsa um það sem er réttlátara að gera. - Fleira vildi ég ekki segja, frú forseti.
Herra forseti. Fyrir hönd íslenskra stjórnvalda fordæmi ég harðlega innrás Rússa í Úkraínu. Hér er um að ræða árásarstríð sem er skýrt brot á alþjóðalögum og á sér enga réttlætingu. Þessi innrás, eins og öll önnur stríðsátök, er fyrst og fremst árás á venjulegt fólk, árás á daglegt líf venjulegs fólks, framtíð þess og öryggi. Hugur okkar er hjá þeim og skyldur okkar eru gagnvart þeim. Við krefjumst þess að Rússar stöðvi hernaðaraðgerðir sínar í Úkraínu sem þegar hafa kostað mannslíf og munu leiða til enn frekari stríðshörmunga, fólksflótta og mannréttindabrota. Til að fylgja þeim kröfum eftir styðja íslensk stjórnvöld þær efnahagslegu þvingunaraðgerðir sem gripið hefur verið til gegn Rússlandi. Þá mun Ísland styðja við Úkraínu með aukinni mannúðaraðstoð og má þar nefna að þegar hefur verið tekin ákvörðun um að veita sem svarar einni milljón evra til mannúðaraðstoðar í Úkraínu. Hernaðaraðgerðir Rússa vega ekki einungis að öryggi venjulegs fólks í Úkraínu og að sjálfstæði Úkraínu heldur einnig að öryggiskerfi Evrópu. Evrópa stendur frammi fyrir einni mestu ógn í öryggismálum í áratugi og nú reynir á samstöðu ríkja heims um að koma á friði, fá Rússa til að hætta hernaði sínum og koma í veg fyrir að þessi átök breiðist út. Eftir atburði næturinnar liggur fyrir að það sem við óttuðumst mest er að raungerast, stríð, mannfall og þjáning venjulegs fólks. Ísland hefur tekið skýra afstöðu. Við höfnum þessum hernaði. Við krefjumst þess að hann verði stöðvaður og við erum hluti af hinni breiðu alþjóðlegu samstöðu sem þegar hefur myndast um stuðning við Úkraínu og frið í heiminum.
Virðulegur forseti. Í nótt raungerðist það sem við höfum óttast undanfarnar vikur. Við upplifum nú mestu ógn í Evrópu frá því í seinni heimsstyrjöld. NATO og Evrópusambandið standa frammi fyrir stærstu áskorun sinni og það sem mun ráða úrslitum er samstaða þessara ríkja, samstaða fullvalda lýðræðisríkja gegn valdabrölti og árásum Pútíns. Það er mikilvægt að íslensk stjórnvöld hafi fordæmt innrás Rússa og tilkynnt að Ísland muni veita fjármuni til mannúðaraðstoðar. Við í Samfylkingunni styðjum afdráttarlausar yfirlýsingar íslenskra ráðamanna um fordæmingu á hernaðaraðgerðum og teljum við rétt að Ísland skipi sér eindregið í sveit með vestrænum þjóðum og að ráðamenn okkar tali hátt og skýrt á alþjóðavettvangi. Það er því miður ljóst að viðbrögð vestrænna ríkja þurfa að vera harðari en þegar hefur verið kynnt. Það er greinilegt að þær aðgerðir sem þegar hefur verið ráðist í duga ekki. Það er líka nauðsynlegt að smáríki eins og Ísland sýni samstöðu með Úkraínu og að við beitum öllum tiltækum ráðum til að styðja við úkraínsku þjóðina. Líklegt má telja að saklausir borgarar streymi yfir landamæri Úkraínu og vil ég héðan úr ræðustóli Alþingis skora á íslensk stjórnvöld að taka Úkraínu þegar í stað af lista yfir örugg ríki og hefja undirbúning við móttöku flóttafólks hér heima á Íslandi. Við erum herlaus þjóð en við getum sýnt samstöðu og veitt skjól og það eigum við að gera. Það er okkar skylda sem þjóð í samfélagi þjóða. Að lokum vil ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að hefja þessa umræðu í dag. Hún er mikilvæg og það er mikilvægt að hún eigi sér stað hér inni og að ráðherrar upplýsi þingheim um stöðuna og aðgerðir stjórnvalda.
Virðulegi forseti. Afstaða íslenskra stjórnvalda hefur verið skýr og hún er enn skýr. Við höfum fram til þessa stutt friðsamlegar viðræður vegna spennunnar sem hefur verið að myndast sérstaklega í austurhluta Úkraínu, en nú þegar landamærin hafa verið rofin og innrás hafin í fullvalda, frjálst lýðræðisríki þá sendum við líka skýr skilaboð um að hlutirnir hafi breyst. Við fordæmum tilefnislausa árás Rússlands á Úkraínu og hún er í okkar huga og okkar heimshluta alls skýrt brot á alþjóðalögum, á lögum sem við byggjum fullveldið okkar hreinlega á. Það er á svona stundum sem við skulum minnast þess hvers virði það er að fá viðurkenningu annarra þjóða á því að það beri að virða landamæri og fullveldi ríkja, að fólkið sjálft megi ráða til úrslita málum heima fyrir. Það finnst þetta greinilega ekki öllum. Traðkað er á öllum þessum grundvallaratriðum og það er þess vegna ekki annað hægt en að horfa dálítið til talsverðra umsvifa Rússa í hafinu í kringum Ísland, t.d. og í lofthelginni í allt öðru ljósi í dag. Skyndilega hefur það bara allt aðra þýðingu að kafbátar Rússa hafa verið hér á sveimi í íslenskri efnahagslögsögu og flugvélarnar rjúfa reglulega íslenska lofthelgi. Öllu þessu verðum við að velta fyrir okkur og spyrja okkur spurninga sem lúta að framtíðinni og í millitíðinni og núna strax í dag þurfum við að senda út alveg skýr skilaboð um að við ætlum að standa með þeim sem starfa með okkur í varnarbandalaginu, Atlantshafsbandalaginu, og bregðast við af hörku og í samræmi við árásargirndina sem okkur er sýnd.
Virðulegur forseti. Þetta er grafalvarlegt mál og það er eiginlega ömurlegt til þess að hugsa að það skuli vera hafið stríð hér stutt frá okkar landi. Innrás Rússa í Úkraínu er brot á alþjóðalögum og virðist aðeins gert til að þjóna egói eins einræðisherra. Vesturlönd verða að grípa til refsiaðgerða gagnvart Rússum og veita Úkraínu viðeigandi stuðning. Við megum þakka fyrir það friðarástand sem ríkt hefur undanfarna áratugi. En sagan sýnir að slíkt er því miður undantekning. Alþjóðasamfélagið þarf að vinna hörðum höndum að því næstu daga og vikur að tryggja öryggi fólks í Úkraínu og þrýsta á stjórnvöld í Rússlandi til að láta af þessari ólöglegu innrás. Rússneski björninn hefur dregið fram vopnin. Á sínum tíma réðust nasistar inn í Rússland. Nú ætlar Pútín að feta í fótspor Hitlers og ráðast inn í Úkraínu. Rússar höfðu fullan rétt á að verja sig gagnvart nasistum og það hafði Úkraína líka. Núna hefur Úkraína fullan rétt á því að verjast gegn rússneska birninum. En hverjir eru það sem eru þarna undir og fara verst út úr þessu? Almenningur, fatlað fólk, eldra fólk. Samúð okkar er hjá þeim. Það er þess vegna sem við verðum að nota og tryggja öll ráð til að stöðva þetta stríð vegna þess að þetta er fólkið sem þarf að vernda en lendir alltaf á milli og getur ekki forðað sér. Við verðum að senda skýr skilaboð til Rússlands: Við munum aldrei líða það að Rússland geti sjálfkrafa með hervaldi sínu innlimað ríki. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það sem við höfum mörg hver óttast og fylgst með á síðustu dögum og vikum hefur verið að raungerast á síðasta sólarhring. Við hljótum að fordæma harðlega þá framkomu og þær ákvarðanir sem forseti Rússlands og yfirvöld í Rússlandi hafa tekið með því að ráðast inn í frjálst og fullvalda nágrannaríki sitt, lýðræðisríki, og brjóta þar með landamæri og alþjóðleg lög. Við hljótum að skipa okkur í sama lið og allar aðrar lýðræðisþjóðir í heimi, vestrænar þjóðir, bandalagsþjóðir okkar, hvort sem þær eru innan NATO eða innan Evrópu. Ég fagna því og vil reyndar lýsa því yfir, svo að á því sé enginn vafi, að ríkisstjórnin er einhuga í þeirri yfirlýsingu sem forsætisráðherra fór með í upphafi þessarar umræðu. Ég er líka ánægður að heyra að þau skilaboð sem koma frá þinginu eru skýr. Skilaboð okkar frá Íslandi, frá ríkisstjórn, frá Alþingi, frá þjóðinni eru einfaldlega þessi: Við fordæmum þessar aðgerðir Rússa og við stöndum með fólkinu í Úkraínu. Hugur okkar hlýtur að vera hjá almenningi þar, þar sem þeirra venjulega, daglega lífi er ógnað. Við munum gera allt sem við getum gert. Við þurfum að axla þá ábyrgð sem við höfum í því varnarbandalagi sem við erum í og í þeirri bandalagsstarfsemi sem þar er til að gagnast í þessu verkefni. Við þurfum líka að reyna að gera það sem við mögulega getum til að hjálpa fólkinu í Úkraínu. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg og það er mikilvægt að við sýnum samstöðu frá Íslandi. Ég vona að allur heimurinn geri slíkt hið sama.
Virðulegur forseti. Valdasjúkur einræðisherra hefur hafið innrás í Úkraínu í kjölfar stigvaxandi stríðsæsings hans sjálfs undanfarin misseri. Hugur minn og þingflokks Pírata er hjá fólkinu í Úkraínu. Við tökum undir afdráttarlausa fordæmingu hæstv. forsætisráðherra á þessu óforsvaranlega og ólögmæta innrásarstríði sem nú er hafið. Rétt í þessu sat ég fund þingmanna Evrópuráðsþingsins og hlustaði á skelfilega frásögn úkraínskrar þingkonu og vinkonu minnar af ástandinu þar í landi. Hún sagði okkur af því að hersveitir hafa sölsað undir sig mikilvæga innviði eins og rafmagn og gas, ásamt því að sprengja og hertaka flugvelli og aðra hernaðarlega mikilvæga innviði. Hún lýsti því hvernig byssumenn og glæpagengi skjóta á almenna borgara sem eru að reyna að flýja úr borgum Úkraínu í öryggi sveitanna. Ákall hennar til okkar var skýrt: Við verðum að skapa vettvang fyrir friðarviðræður án tafar því að þetta stríð verður að stöðva strax. En hvað getum við gert til að skapa slíkan vettvang þegar stríðsviljinn er jafn ríkur og raun ber vitni? Þingflokkur Pírata telur að einstaklingsmiðaðar viðskiptaþvinganir og refsiaðgerðir séu líklegastar til að þvinga Rússa að samningaborðinu. Frystum bankareikninga, heftum ferðafrelsi og stöðvum athafnafrelsi æðstu ráðamanna í Rússlandi og ólígarkana sem fjármagna stríðsrekstur þeirra. Eins styðjum við að sjálfsögðu að Ísland taki þátt í öllum þeim þvingunar- og refsiaðgerðum sem bandamenn okkar ráðast í. Ég vil þó koma með varnaðarorð að lokum. Þótt fyrirséð sé að viðvera herliða NATO muni aukast á íslensku yfirráðasvæði teljum við ekki rétt að Ísland verði viðkomustaður fyrir kjarnavopn eða staður þar sem kjarnavopn eru geymd. Við viljum því flýta þingmáli þess efnis frá þingflokki Vinstri grænna í gegnum þingið sem allra fyrst. Við stöndum með friði og mannúð. Við stöndum með úkraínsku þjóðinni og við skorum á ríkisstjórnina að eiga frumkvæði að því að bjóða flóttafólk frá svæðinu velkomið til Íslands.
Herra forseti. Óveðursský vofa yfir Evrópu. Innrás Rússa gagnvart frjálsri og fullvalda þjóð, Úkraínu, er mesta ógn við vestræn lýðræðisríki, við alla Evrópu, í langan tíma. Þetta er sorgardagur. Það rignir sprengjum yfir almenna borgara vestræns ríkis. Á okkur Íslendingum hvílir sú skylda, sama skylda og á öðrum vestrænum lýðræðisríkjum, að vera samstiga í afdráttarlausri fordæmingu. Það er á stundum sem þessum sem reynir á samstöðuna og ég fagna afdráttarlausri yfirlýsingu hæstv. forsætisráðherra og stjórnvalda allra, afstöðu sem þingflokkur Viðreisnar styður heils hugar. Það er slík skýr afstaða og aðgerðir í samræmi við það sem er liður í því að verja þau gildi sem hafa mesta þýðingu fyrir okkur, frelsi, mannréttindi og lýðræði. Við sýnum samstöðu með fullvalda Evrópuþjóð sem sætir árásum vegna þróunar í lýðræðisátt. Við eigum að taka þátt í aðgerðum með Evrópusambandinu, með Atlantshafsbandalaginu, með vestrænum lýðræðisríkjum af fullum þunga. Alþjóðleg staða Íslands í breyttri heimsmynd er líka undir. Við þurfum, eins og aðrar minni þjóðir, að styrkja stöðu okkar í fjölþjóðasamfélaginu í ljósi nýrra ógna og breyttrar heimsmyndar. En verkefnið núna er hins vegar alger samstaða í viðbrögðum vestrænna lýðræðisríkja við árás Rússlands á frjálsa og fullvalda þjóð. Við munum standast það próf. Herra forseti. Að lokum langar mig að nota tækifærið og hvetja ríkisstjórnina til að bregðast hratt og vel við fyrirséðri þörf á aðstoð við almenna borgara í Úkraínu og móttöku flóttafólks þaðan. Skyldur okkar og hagsmunir sem vestræns lýðræðisríkis liggja líka þar.
Virðulegur forseti. Þingflokkur Pírata styður þetta mál en hefur komið á framfæri í 2. umr. um málið og í nefndaráliti ásamt hv. þingmönnum Flokks fólksins og Samfylkingarinnar ávirðingum gagnvart því hversu seint þetta mál er fram komið. Sömuleiðis höfum við lagt til ýmsar breytingar á frumvarpinu til að tryggja að aðstoðin fari til aðila sem greiða laun samkvæmt kjarasamningum og virða réttindi vinnandi fólks og skila að lágmarki inn CFC-skýrslum sem skylda er að skila hafi viðkomandi fyrirtæki einhverjar eignir í skattaskjólum. Við vitum að meiri hlutinn hefur ekki viljað banna fyrirtækjum sem nota skattaskjól að þiggja ríkisaðstoð en okkur þykir mögulega lágmark og vonandi lágmark að ríkisstjórnin samþykki að verði fyrirtæki uppvís að því að hafa ekki skilað tilskildum skýrslum um aflandseignir sínar þá beri þeim að greiða þessa viðspyrnustyrki til baka. Ég hvet hv. þingmenn meiri hlutans til að íhuga þessa tillögu okkar og samþykkja hana þegar þar að kemur.
Herra forseti. Við getum vissulega alltaf gert betur en ég frábið mér málflutning þeirra sem rita undir minnihlutaálit efnahags- og viðskiptanefndar þar sem ýjað er að því að ríkisstjórnin ætli sér að fækka fyrirtækjum í ferðaþjónustu. Við vitum öll hversu mikilvægt það er að tryggja fjölbreytta og gróskumikla ferðaþjónustu um allt land. Aðgerðirnar eru einmitt til þess fallnar að verja smærri fyrirtæki, verja störf vítt og breitt um landið og hefur það m.a. komið fram að ef ekki hefði komið til þessara aðgerða væru fjölmörg fyrirtæki búin að skella í lás nú þegar. Hér er búið að binda vel um alla hnúta og var þetta allt saman samið í samráði við Skattinn. Það er óskynsamlegt að breyta þeim skilyrðum sem unnið hefur verið eftir, ekki síst þegar það hefur enga efnislega þýðingu þar sem góður hugur dugir ekki. Markmiðið er að koma með sanngjarnt úrræði sem býr til jöfn tækifæri fyrir fyrirtæki í sambærilegri stöðu.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem fram kom í ræðu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur hér áðan. Varðandi það sem kom fram í ræðunni á eftir henni þá hvet ég eindregið þingmenn Framsóknarflokksins til að styðja atvinnulífið og greiða atkvæði með tillögu okkar um að tekjufallsviðmiðið verði lækkað úr 40% niður í 30% eins og talsmenn fyrirtækja í ferðaþjónustu hafa kallað eftir. Við höfum lagt fram breytingartillögur sem við munum greiða atkvæði um á eftir sem miða annars vegar að því að styðja betur og styðja við fleiri fyrirtæki sem hafa orðið fyrir gríðarlegum tekjusamdrætti í heimsfaraldrinum. Breytingartillögur okkar miða annars vegar að þessu og hins vegar að því, eins og fram kom í máli hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur áðan, að tryggja að stuðningurinn skili sér fyrst og fremst til fyrirtækja sem virða lög og reglur.
Virðulegur forseti. Flokkur fólksins styður þessa viðspyrnustyrki og mjög flott að við séum að styrkja þau fyrirtæki sem hafa farið illa út úr Covid. En það eru aðrir sem hafa líka farið illa út úr Covid. Almannatryggingaþegar hafa farið mjög illa út úr Covid og þar eru styrkir sem hafa ekki hækkað áratugum saman og ég vona að það verði næsta skref að hækka þá styrki, og einnig að það verði tekin stór skref í að styrkja geðheilbrigðiskerfið og sjúkratryggingakerfið þannig að þeir sem hafa farið illa út úr Covid fái þar líka þann stuðning sem þeir eiga rétt á.
Virðulegur forseti. Mig langar til að taka undir með hv. varaformanni efnahags- og viðskiptanefndar og mátti til með að koma hingað upp vegna orða sem hér voru látin falla áðan þar sem var vísað til fjárhagsaðstoðar frá ríkinu og mig langar til að halda á lofti því sjónarmiði að hér er um að ræða bætur fyrir tjón sem stjórnvöld hafa valdið þessum fyrirtækjum með aðgerðum sínum og sem fyrirtækin hafa sannarlega þurft að sýna fram á. Það má ekki gleymast í þessari umræðu. Ég tel því að málið eigi að vera lagt upp með þeim hætti sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar hefur lagt upp með.
Virðulegi forseti. Ég vil bara fagna því að við séum að koma saman í dag til að fleyta málinu áfram í þinginu og þakka fyrir gott samstarf við nefndina við að útfæra málið. Þetta mál kom fram eftir hlé sem gert var yfir jól og áramót og eins og menn eflaust muna þá lágum við talsvert yfir því hvort þörf væri á því að grípa til þessara aðgerða og við mátum það sem svo á þeim tíma. En ótrúlega margt hefur gerst á skömmum tíma í sjálfu sér sem þingið hefur þurft að bregðast við og nú er það þannig að þegar við erum að koma til atkvæðagreiðslu hér í dag erum við á þeim degi sem er síðasti dagur samkomutakmarkana. Enginn gat séð það fyrir þegar málið var lagt fyrir þingið fyrir nokkrum vikum síðan. Þetta er engu að síður nauðsynlegt mál. Þörfin fram á við hefur breyst þannig að það mun vonandi minna reyna á þetta. En þetta er lokahnykkurinn í sérstakri aðstoð við fyrirtæki [[Forseti hringir.]]og rekstraraðila sem leiðir af samkomutakmörkunum sem frá og með morgundeginum eru vonandi endanlega úr sögunni.
Virðulegur forseti. Ég er á þessu máli meiri hlutans og styð það heils hugar. Ég var reyndar hissa á þeim drætti sem varð í afgreiðslu þessa máls og hefði talið eðlilegt og rétt að við hefðum verið búin að klára þetta miklu fyrr. Við megum engan tíma missa. Þrátt fyrir að við séum að aflétta sóttvörnum þessa dagana eru fyrirtæki sem hafa verið tekjulítil og jafnvel tekjulaus svo mánuðum skiptir. Þeim þarf að hjálpa þannig að ég styð málið. Ég er tilbúinn að styðja breytingartillögu minni hlutans um 30%, en að öðru leyti hallast ég að þeirri tillögu meiri hlutans sem fram hefur komið.
Virðulegur forseti. Ég vil í ljósi þeirra orða sem komu fram áðan hjá hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur hvetja hana og aðra þingmenn Sjálfstæðisflokksins til að styðja þá tillögu okkar að tekjufallsviðmiðið verði lækkað. Sérstaklega ef fólk lítur á þetta út frá einhverjum skaðabótaréttarlegum sjónarmiðum þá eru engin rök sem hníga að því að koma bara til móts við - í rauninni ætti þá að vera miklu lægra tekjufallsviðmið og miklu minna um skilyrði í þessu frumvarpi ef það er sú hugsun sem hér er lögð til grundvallar.
Herra forseti. Ég tel sannarlega þörf á því að fara í þær aðgerðir sem boðaðar eru með þessu frumvarpi. Hins vegar finnst mér eðlilegt, um leið og styrkur og stuðningur er veittur við þessar aðstæður, að gera þær skýlausu kröfur til fyrirtækja sem njóta stuðnings að þau virði rétt launamanna á vinnumarkaði. Það á að vera alveg skýrt og við hér í þessum sal eigum að gera þær kröfur til þeirra fyrirtækja sem njóta stuðnings og einnig auðvitað að þau greiði skatta sína og skyldur hér á landi en fari ekki með ágóða í gegnum krókaleiðir í skattaskjól. Þess vegna tel ég mikilvægt að breytingartillögur minni hlutans verði allar samþykktar hér og hvet ykkur til þess.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér, ef mér skjátlast ekki - einhver má leiðrétta mig ef ég fer rangt með, en ég held að við séum að greiða atkvæði um þá tillögu okkar að gerð verði breyting á skilgreiningu tekna í lögum um viðspyrnustyrki. Við teljum að þessi breyting sé ósköp einfaldlega í anda þessa frumvarps og anda laga um viðspyrnustyrki og þeirrar hugsunar sem þar birtist, þetta snúist fyrst og fremst um að verja fyrirtæki fyrir samdrætti í sölu á vöru og þjónustu en ekki tekjusamdrætti sem hefur eitthvað með fjármagnshreyfingar og svoleiðis lagað að gera. Þannig að hér erum við einfaldlega að leggja til að girt verði fyrir að fyrirtæki geti sótt sér styrki í ríkissjóð vegna tekjufalls sem hefur með eitthvað allt annað en samdrátt á sölu vöru og þjónustu að gera. Þetta er bara ósköp einföld lagfæring. Ég vona að það verði stuðningur við þetta.
Herra forseti. Þessi ágæta breytingartillaga snýst um að lækka viðmið og tekjufall, bara frá og með ársbyrjun 2022, úr 40% niður í 30%, en með því erum við að leiðrétta fyrir hækkun verðlags frá viðmiðunartímanum árið 2017 án þess að auka eitthvað sérstaklega flækjustig við framkvæmd úrræðisins hjá Skattinum. Þetta er í takt við sjónarmið sem komu fram í umsögnum Félags atvinnurekenda, í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar og Samtaka atvinnulífsins og í umsögn samstöðuhóps einyrkja og lítilla fyrirtækja í ferðaþjónustu. Þetta er breyting sem skiptir miklu máli til að koma ferðaþjónustufyrirtækjum yfir hjallann núna þessa erfiðustu mánuði ársins þegar vonandi hillir undir endalok þessa heimsfaraldurs, við skulum vona það. Ég skora á þingmenn allra flokka að styðja þessa tillögu og sýna að þeir standi með atvinnulífinu.
Virðulegi forseti. Stjórnarmeirihlutinn hefur áður fellt tillögur okkar í minni hluta og okkar í Samfylkingunni um að útiloka einstaklinga og fyrirtæki sem nýta sér skattaskjól og aflandsfélög frá stuðningi úr ríkissjóði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Hér er ekki um slíkt ákvæði að ræða. Hér er einfaldlega gerð sú krafa, sú eðlilega lágmarkskrafa, að rekstraraðili sem nýtur viðspyrnustyrkja hafi staðið skil á svokölluðum CFC-skýrslum þegar það á við. Ég trúi ekki öðru, virðulegi forseti, en að stjórnarmeirihlutinn sé sammála okkur í minni hlutanum um þetta skilyrði. Það getur ekki verið eitthvert sérstakt keppikefli að fyrirtæki sem ekki fylgja lögum og reglum fái líka viðspyrnustyrki, lögum og reglum hvað þetta varðar, um skil á CFC-skýrslum.
Virðulegur forseti. Hér leggjum við til að umsóknarfrestur verði framlengdur til 30. júní 2002 og taki til tímabilsins mars 2021 til mars 2022. Með þessu viljum við bregðast við ábendingum um að stuttur umsóknarfrestur hafi bitnað á smáfyrirtækjum, m.a. fyrirtækjum sem hafa ekki yfir að ráða jafnmiklum mannskap og kannski sömu yfirsýn þegar kemur að bókhaldi og stærri fyrirtæki. Við framkvæmd tekjufalls- og lokunarstyrkja var sótt um tiltekið tímabil en ekki hvern mánuð fyrir sig eins og er gert hér með viðspyrnustyrkina. Það hefur auðvitað valdið nokkrum ruglingi. Okkur finnst eðlilegt að bregðast við því með því að rýmka enn frekar umsóknartímann. Ég vonast eftir stuðningi bæði meiri hluta og minni hluta við þessa breytingu.
Nú hefur atkvæðaskýring hv. þingmanns sennilega átt við aðra atkvæðagreiðslu en þá sem hér fer fram því nú greiðum við atkvæði um 2. gr. frumvarpsins.
Herra forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um það að verði rekstraraðili uppvís að því að greiða launamanni vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi laun eða önnur starfskjör sem eru lakari en umsamin lágmarkskjör á vinnumarkaði á því tímabili sem viðspyrnustyrkirnir ná yfir, þá þurfi hann að greiða styrkinn til baka. Það er sjálfsögð krafa og það eru mjög mikilvæg skilaboð sem Alþingi sendir fyrirtækjum sem fá þennan stuðning, að þau skuli skilyrðislaust virða rétt launamanna á vinnumarkaði. Hvernig má túlka þau skilaboð ef Alþingi fellir slíka tillögu? Hvernig má túlka þau? Það er mjög alvarlegt og við getum bara skoðað vörn samtaka atvinnurekenda í máli Flugfreyjufélagsins gegn þeim þar sem sérstaklega var vitnað í samþykktir Alþingis. [[Forseti hringir.]]Þau töldu sig ekki þurfa að ráða inn eftir aldursröð vegna þess að Alþingi hefði fellt slíka tillögu. [[Forseti hringir.]]Hvernig ætli Samtök atvinnulífsins túlki niðurstöður þessarar atkvæðagreiðslu um að virða rétt launamanna? Nú skulum við íhuga það, hv. alþingismenn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]