Til svara eru: Mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og innanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að ræða flóttamannamálin við hæstv. ráðherra. Við höfum fengið óljósar fregnir af því að ríkisstjórnin sé að vinna í þessum málum þessa dagana og heyrðum af því í gær að menn sjái fyrir sér að taka einhverjar ákvarðanir á morgun á ríkisstjórnarfundi. Mig langar að hvetja ríkisstjórnina til að gera það og taka ákvörðun á morgun um þann fjölda flóttamanna sem við getum byrjað á að taka á móti núna vegna þess að tíminn er ekkert að vinna með þessu fólki. Við heyrum það frá Rauða krossinum líka að þeir telji að við séum vel tilbúin til að gera þetta. Á annan tug sveitarfélaga hafa lýst því yfir að þau séu tilbúin. Við erum með sterka innviði hér á landi og við getum vel gert þetta. Mér hefur þótt dálítið erfitt að skilja til dæmis forsætisráðherra þegar hann ræðir þessi mál og hvernig hann talar um þann hóp sem kominn er til Evrópu eins og hann sé hópur sem við eigum ekki að horfa til. Það má ekki gleyma því að þetta eru svokallaðir undanfarar. Fjölskyldan ákveður að fjármagna einn eða senda þann sterkasta úr fjölskyldunni á undan vegna þess að öll fjölskyldan getur ekki af einhverjum ástæðum farið með. Við megum ekki fara að flokka fólk með þessum hætti að mínu mati og frekar eigum við að gera þetta með eðlilegum hætti í gegnum Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og byrja verkefnið. Það fer ákveðið ferli af stað sem tekur töluverðan tíma þegar við höfum lýst því yfir að við viljum taka á móti hópi flóttamanna og þess vegna er ekki seinna vænna að gera það, lýsa því yfir og síðan hefja prósessinn. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hyggst ríkisstjórnin fyrir? Ætlar ríkisstjórnin að fara að handvelja fólk hingað inn? Er ekki eðlilegast að fara í gegnum Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna [[Forseti hringir.]]og gera þetta eftir þeirra verkferlum frekar en við séum að búa okkur til einhverjar mjög vafasamar kríteríur hér innan lands um það hverjir megi koma og hverjir ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir fyrirspurnina. Ráðherra nefndi um málefni flóttamanna að við munum funda á morgun og eins og komið hefur fram í máli forsætisráðherra værum við búin að kortleggja það á næsta fundi hversu mörgum verði hægt að taka vel á móti sem fyrsta hópi, og sá fundur er á morgun. Ég vil hins vegar líka minna á það eins og hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að við erum nú í dag að taka á móti flóttamönnum. Nú þegar í septembermánuði erum við raunar búin að taka á móti meiri fjölda bara í ár en var tekið á móti á öllu síðasta kjörtímabili þannig að það er búið að tvöfalda fjölda þeirra einstaklinga sem hafa fengið dvalarleyfi hér sem flóttamenn eða komið sem kvótaflóttamenn frá því sem var gert á síðasta kjörtímabili. Þetta þýðir að við erum búin að öðlast miklu meiri reynslu í því hvernig á að standa að þessu. Við höfum unnið með Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og við höfum mótað reglur sem við gáfum út í ráðuneytinu, sem byggjast einmitt á þeirri reynslu, um hvernig best er að taka á móti flóttamönnum. Ég hef sjálf fundað með fulltrúum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í þessari viku þar sem við upplýstum um það að við hefðum í hyggju að taka á móti fleiri flóttamönnum í gegnum samstarf við þá. Við treystum að sjálfsögðu á leiðbeiningar þeirra um hvernig sé best að gera það. Það sem þau bentu á var einmitt að það væri mjög mikilvægt að upplýsa fólk með sem bestum hætti áður en það kemur til landsins um það hvert það er að fara og hvernig aðstæður eru hér á landi. Annað atriði sem líka hefur verið rætt og við erum að vinna að núna er að það hefur verið skortur á túlkum. Við tókum til dæmis á móti 13 sýrlenskum flóttamönnum sem kvótaflóttamönnum fyrr í ár og það hefur komið upp að hér er skortur á túlkum sem tala arabísku og geta túlkað á milli hér í samfélaginu [[Forseti hringir.]]þannig að við erum bæði að leita eftir fleira fólki en líka að þjálfa það fólk sem er þegar fyrir.
Virðulegi forseti. Núna á þessu ári 2015 er uppi fordæmalaust neyðarástand og það er neyðarástand í gangi hjá okkar næstu nágrönnum. Við getum þá ekki farið í einhverja hefðbundna yfirferð yfir málið. Við þurfum að gera okkar hlut núna og við þurfum að átta okkur á því að það ríkir neyðarástand og þá grípum við til annarra meðala og meðhöndlum aðstæðurnar sem slíkar. Ég vil hvetja ríkisstjórnina til að taka um það ákvörðun á morgun að taka hér á móti hópi fólks. Við í Samfylkingunni höfum lagt til að tekið verði á móti 500 manns. Ég horfi yfir hverfið mitt og götuna mína og það er svona álíka eins og hópur af fólki sem býr í blokkarlengjunni sem ég bý í, þetta er ekki meira en það. Þetta er ekki stór hópur og við eigum vel að geta tekið á móti 500 manna hópi nú þegar. Við skulum gera okkar hlut í þessu fordæmalausa ástandi [[Forseti hringir.]]í stað þess að halda að við getum farið í gegnum einhverja venjulega prósessa eins og ekkert hafi í skorist og [[Forseti hringir.]]haldið áfram að horfa á einhverja kvótaflóttamenn eins og við gerðum í fyrra, hittiðfyrra og þar áður. Þetta er fordæmalaust ástand og það þarf að grípa inn í það [[Forseti hringir.]]og við eigum að vera ábyrgir þátttakendur í því.
Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í tölum Sameinuðu þjóðanna að það eru tæplega 60 milljónir manna á flótta í heiminum. Þetta fólk hefur verið á flótta lengi og það endurspeglast t.d. í ákvörðun fyrri ríkisstjórnar að lána skip Landhelgisgæslunnar til að bjarga flóttamönnum á síðasta kjörtímabili. Við vitum að stærsti fjöldinn, áður en þetta ástand kom upp í Sýrlandi, var frá Afganistan. Sem betur fer hefur gengið betur að hjálpa fólki að snúa aftur við þar. Það hefur komið margítrekað fram í máli mínu og annarra ráðherra ríkisstjórnarinnar að strax og við tókum við, þá tókum við ákvörðun um að hefja aftur að taka reglulega á móti kvótaflóttamönnum. Því var að hluta til hætt á síðasta kjörtímabili. Við höfum líka tekið á móti mun fleiri flóttamönnum í gegnum hælisleitendaferlið en áður. Við höfum séð það á síðustu vikum að fjöldi þeirra hefur margfaldast sem sækja um hæli hér á landi og fá dvalarleyfi sem flóttamenn. [[Forseti hringir.]] Við munum, það hefur komið hér fram og ég sagði það í upphafi míns máls, funda á morgun [[Forseti hringir.]]og fara yfir hver næstu skref eru. Allir þeir sem hafa unnið að þessum málaflokki, sérfræðingar sem ráðleggja okkur, leggja áherslu á að vanda sig, vanda sig mjög.
Hæstv. forseti. Í síðustu viku bárust fregnir af því að Útlendingastofnun hefði vísað úr landi nokkrum hælisleitendum frá Sýrlandi á grunni Dyflinnarreglugerðarinnar en sú reglugerð felur í sér, eins og öllum ætti að vera orðið kunnugt um, heimild til að aðildarríki í Schengen-samstarfinu geti endursent hælisleitendur til þess lands þar sem þeir komu fyrst inn á svæðið. Mikilvægt er að hafa í huga að Dyflinnarreglugerðin felur einungis í sér heimild til slíkrar endursendingar á fólki en ekki skyldu eins og stundum mætti ætla af fréttaflutningi. Raunar er það mjög gegn anda samkomulagsins ef ríki sem njóta landfræðilegrar einangrunar léku þann leik að vísa öllum af höndum sér á grunni hennar. Rifja má upp að fyrir tæpum fimm árum, þann 14. október 2010, ákvað ráðherra dómsmála og mannréttinda að hætta að senda hælisleitendur til Grikklands um tíma vegna þess að aðstæður í Grikklandi voru taldar með öllu ófullnægjandi. Vegna þessa fordæmis og í ljósi þess ástands sem nú ríkir víða á meginlandi Evrópu vegna flóttamannastraumsins vil ég spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort hún hyggist senda Útlendingastofnun tilmæli um að hætta, að minnsta kosti tímabundið, brottvísun fólks frá Sýrlandi með vísun í Dyflinnarreglugerðina.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Hún hreyfir hér við mjög mikilvægu máli. Þannig er að Dyflinnarreglugerðin er einn mikilvægasti hlekkur sem tengist Schengen-samstarfinu og hefur skipt mjög miklu máli í því hvernig við leysum úr málefnum hælisleitenda, og það að hún sé virk skiptir miklu máli fyrir kerfið innan Evrópuríkjanna og Schengen til að halda utan um þessi mál, sem er móttaka hælisleitenda. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að Íslendingar senda ekki hælisleitendur til baka til Grikklands nú um stundir. Grikkland er ekki talið öruggt land. Það á einnig við um Ítalíu og Ungverjaland, þau eru til viðbótar ekki talin örugg lönd. Það er ekki óhætt að senda fólk til baka þangað. Við fylgjumst núna með ástandinu í Króatíu. Við vitum auðvitað ekki hver þróunin verður þar. Við teljum hins vegar mikilvægt að Dyflinnarregluverkið virki og þegar verið er að senda til baka er verið að senda til öruggra landa á grunni Dyflinnarreglugerðarinnar, sem geta haldið utan um þessar skráningar og lokið við málin. Þetta er eitt af því sem verið hefur til umræðu á vettvangi Schengen-ráðherra undanfarið, bæði í þessari viku og án efa á næsta fundi í næstu viku, af því að menn eru að hittast mjög ört vegna þess mikla vanda sem að okkur steðjar. Ég held að mikilvægt sé fyrir okkur Íslendinga að vera hluti af því hvernig menn taka slíkar ákvarðanir þar, og hérna erum við að vinna með sama hætti og þau ríki sem við vinnum mest með. Við fylgjumst reyndar grannt með en á þessum tímapunkti erum við ekki tilbúin til að taka Dyflinnarreglugerðina úr sambandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mér finnst fremur leitt að heyra að ekki komi til greina að taka Dyflinnarreglugerðina úr sambandi því að að mínu mati eru aðstæðurnar sem nú eru uppi með þeim hætti að mér fyndist full ástæða til að gera það. Auðvitað þarf að halda utan um skráningu á fólki sem kemur, en mér finnst nú samt mikilvægara að veita fólki sem er að flýja úr mjög erfiðum aðstæðum skjól og það eigi að ganga fyrir en ekki skriffinnskan. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að við núverandi aðstæður í Evrópu, þar sem til að mynda Þjóðverjar og ýmsir fleiri, Austurríkismenn, eru að taka við gríðarlegum fjölda - hvort henni finnist það vera í samræmi við anda reglugerðarinnar að senda fólk til baka vegna þess hversu margir flóttamenn eru komnir á meginland Evrópu.
Virðulegi forseti. Öll sú atburðarás sem er í Evrópu, þessir fordæmalausu atburðir sem nú eru að verða, þar sem við erum ekki að tala um neinn venjulegan flóttamannastraum heldur hreina þjóðflutninga milli svæða, gerir það að verkum að mjög reynir á allt regluverk. Það er hins vegar þannig að Schengen-samstarfið hefur skipt þau ríki sem eru aðilar að því gríðarlega miklu máli og menn eru að reyna að leita leiða til að styrkja þessi ytri landamæri Schengen og þá skiptir skráning nefnilega máli. Ef við ætlum að halda í það regluverk þá verðum við að styrkja það þannig að það virki. Þegar ég segi að mér finnist ekki koma til greina á þessu stigi að fara að ræða Dyflinnarreglugerðina að þessu leyti, þá er það vegna þess að um leið og við förum að gera það erum við faktískt að segja að það kerfi allt saman virki bara ekki, og þá erum við kannski komin að annarri grundvallarspurningu sem er auðvitað sú hvert framhaldið verður á Schengen. Meðan menn eru að reyna að ná tökum á þessu ástandi og eru að ræða það þá finnst mér ekki tímabært fyrir okkur Íslendinga að stíga slík skref á þessu stigi, það finnst mér ekki.
Herra forseti. Borgarstjórinn í New York greindi frá því í fyrradag að allir opinberir skólar í ríkinu þyrftu að bjóða upp á forritun sem sjálfstætt skyldufag í skólum. Í dag verður dreift þingsályktunartillögu frá Bjartri framtíð sem leggur einmitt þetta til, að við undirbúum okkur fyrir framtíðina með því að setja forritunarkennslu sérstaklega inn í aðalnámskrá grunnskóla. Hagkerfi framtíðarinnar mun byggjast á tækniþekkingu, skrift og læsi. Skortur á tæknikennslu gerir það snemma að verkum að nemendur útiloka jafnvel tæknigreinar sem hefur þau keðjuverkandi áhrif að viðvarandi skortur er á tæknimenntuðu vinnuafli. Vitundarvakning um mikilvægi tæknikennslu hefur nú þegar skilað sér inn í aðalnámskrá margra nágrannalanda okkar en mikið vantar upp á að hlutur forritunarkennslu í aðalnámskrá íslenska grunnskólans sé í samræmi við mikilvægi slíkrar kennslu. Samfélagslegur ávinningur af verkefninu yrði mikill. Með því að efla tæknimenntun á öllu grunnskólastigi skólakerfisins skapast gríðarleg verðmæti fyrir íslenskt atvinnulíf. En það sem stendur sprotafyrirtækjum og öðrum fyrirtækjum sem byggja á hugviti helst fyrir þrifum er skortur á vinnuafli í tækni og forritun. Það er einmitt sá iðnaður sem ekki byggir á takmörkuðum auðlindum og getur tryggt þessu landi gjaldeyristekjur til framtíðar. Eins ýtir kennsla í forritun undir fjölbreytt námsframboð og líklegra er að ólíkir nemendur fái að njóta sín og finni til styrkleika sinna snemma með tilheyrandi sjálfsstyrkingu og heilbrigðri sjálfsmynd. Mig langar því að spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra: Er hann tilbúinn til að ryðja brautina fyrir framtíðina með því að tryggja að við búum okkur undir framtíðina með því að kenna börnum tölvuskrift í stað þess að þau séu hlutlausir þiggjendur tækninnar? Við þurfum að halda áfram að sækja þá þekkingu að miklu leyti til útlanda.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og hrósa henni og samþingmönnum hennar fyrir þessa tillögugerð. Ég held að hér sé um að ræða mjög áhugavert mál og ég get sagt það hér og nú að ég mun skoða þetta mál mjög vel. Gengið var frá nýrri námskrá á síðasta kjörtímabili og hafði ég ekki ætlað mér að gera miklar breytingar þar á, ég tel ekki rétt að gera stanslausar breytingar á námskrám. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að betra sé að gera það yfir tíma. Í stað þess að skrifa námskrár alveg frá grunni tel ég rétt að gera einhverjar afmarkaðar breytingar í hvert sinn. Ég held að þetta geti einmitt verið verkefni sem passar inn í þá hugmyndafræði, að í stað þess að umbylta námskránni gæti þetta verið tækifæri fyrir okkur til að vinna eftir slíkri hugmyndafræði. En það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir, það er verulegt vandamál í menntakerfi okkar að krakkarnir okkar á grunnskólaaldri og alveg upp í framhaldsskóla velja sig jafnvel kerfisbundið frá raungreinum og greinum sem tengjast vísindum og tækni. Það endurspeglast síðan í samsetningunni á háskólastiginu hjá okkur vegna þess að háskólastigið er heilmikið drifið áfram af eftirspurn nemenda. Ef nemendur hafa ekki fengið nægjanlega örvun og þjálfun í stærðfræði eða öðrum raunvísindagreinum allt frá því að þeir komu inn í grunnskólann þarf enginn að verða hissa þegar kemur að því að nemendur velji sér nám í háskóla að þeir leiti fremur frá þeim greinum sem hv. þingmaður talar um, og mikilvægi þeirra. Þess vegna leggjum við núna mikla áherslu á læsi til þess að auka við gæðin í skólakerfinu. Við vitum að læsi styður við annað nám. Við þurfum að bæta stærðfræðikennsluna og já, ég held að þetta séu orð í tíma töluð. Þetta er ágæt tillaga og ég mun skoða hana vel einmitt í því samhengi sem ég var að lýsa hér.
Herra forseti. Ég get ekki verið annað en glöð og sátt við svar hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er verkefni sem þarf að hlúa að og kannski eru kennarar ekki á hverju strái. En við þurfum að byrja strax, við getum ekki beðið lengur eftir framtíðinni, þetta tekur nokkur ár. Borgarstjórinn í New York gefur þessu til dæmis tíu ár, til undirbúnings. Mér finnst það náttúrlega fulllangur tími. Engu að síður: Við getum ekki beðið mikið lengur eftir framtíðinni. En ég þakka bara kærlega fyrir þessa jákvæðni og hvet hæstv. menntamálaráðherra til þess að skilja þessa arfleifð eftir sig í starfi.
Virðulegi forseti. Ég held að við séum öll í þessum sal sammála um mikilvægi þess máls sem hv. þingmaður hefur vakið athygli á. Við þurfum á hverjum tíma að tryggja að skólakerfið okkur undirbúi nemendur vel fyrir framtíðina. Það sem er svo sérstakt við þær aðstæður sem uppi eru núna er að við vitum kannski það eitt að þegar krakkarnir, sem nú eru í sex ára bekk, ljúka háskólagöngu sinni mun verða allt öðruvísi umhorfs í samfélagi okkar, stór hluti þeirra starfa sem við þekkjum verður horfinn og ný störf komin í staðinn, störf sem við þekkjum ekki og vitum ekki hvaða kröfur munu gera til þeirra einstaklinga. Það skiptir því máli að menntun barna og ungmenna taki mið af þeirri staðreynd og að við undirbúum þau þannig að þau verði fær til þess að aðlagast, nýta sér tæknibreytingar, yfirfæra þekkingu sína yfir á þær aðstæður sem munu skapast þannig að þetta verði einstaklingar sem geti bjargað sér í þeim heimi sem þeir munu síðan þurfa að starfa og lifa í.
Virðulegi forseti. Málefni flóttamanna eru okkur þingmönnum mjög hugleikin þessa dagana, rétt eins og öllum almenningi eftir því sem best verður séð. Það berast áköll úr auglýsingatímum Ríkisútvarpsins núna, það er nýútkomin skoðanakönnun sem sýnir að 60% landsmanna vilja að ríkisstjórnin dragi ekki lappirnar lengur varðandi það að taka ákvörðun í þessu akútmáli, þessu bráðamáli sem hinn þungi flóttamannastraumur til Evrópu er nú um stundir. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur ákallað almenning um stuðning við einhvers konar aðgerðir eða afstöðu af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessu máli og það hefur ekki skort á það að almenningur hafi svarað því ákalli. Almenningur hefur opinberlega komið inn á opnar vefsíður, boðið fram aðstoð, boðið fram húsnæði, búnað, ráðgjöf, vináttu, leiðsögn, hvaðeina, jafnvel lestrarkennslu. Það stendur ekki á íslenskum almenningi í þessu máli en það hefur strandað á ríkisstjórninni. Nú er talað um það að ríkisstjórnin ætli hugsanlega að taka ákvörðun í málinu á morgun. Ég fagna því að sjálfsögðu en mig langar til þess að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. innanríkisráðherra, sem ég þakka fyrir að vera hér í dag, hvort hún sé sammála mér um að undir vissum kringumstæðum þurfi að gera greinarmun á almennri innflytjendastefnu stjórnvalda, sem tekur mið af einhverjum almennum viðmiðum, annars vegar og hins vegar bráðum flóttamannavanda. Málefni flóttamanna eru að hluta til innflytjendamál en eru að mörgu leyti annars eðlis.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr um ákveðið grundvallaratriði, sem snýr raunar í þessu tilviki að tveimur ráðuneytum. Það er alltaf svolítið vandasamt þegar við erum að tala um þessi mál af því að undir innanríkisráðuneyti heyrir það sem snýr landamærum og þar til það er komið í gegn og síðan tekur félagsmálaráðherra við með flóttamannamálið, þannig að sú verkaskipting sé skýr. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að þeir atburðir sem nú eru í heiminum séu náttúrlega af allt annarri stærðargráðu en við höfum séð frá síðari heimsstyrjöld og ég held að við þurfum ekkert að deila um það, við vitum það. Við vitum líka að þetta er ekki nokkuð sem við munum leysa núna á næstu mánuðum, það er líka gott að hafa í huga. Ég held að við séum þvert á móti að horfa til nokkurra ára bils þar sem heimsmyndin, að öllum þeim breytingum loknum, gæti orðið töluvert öðruvísi, a.m.k. hvað varðar Evrópu ef áfram heldur sem horfir. Ég held að ágætt sé að reyna að setja hlutina í dálítið stærra samhengi þegar við lítum á þetta mál. Það er í þeim kringumstæðum sem ríki Evrópu núna, og Íslendingar eru svo sannarlega hluti af heiminum, eiga við ákveðið verkefni, við skulum frekar orða það þannig, sem eins og hv. þingmaður impraði á, gengur kannski ekki alveg inn í þetta hefðbundna. Þess vegna er það mín skoðun að mjög mikilvægt sé að við lítum til flóttamanna á þeim svæðum þar sem þeir eru, þeirra fordæmalausu aðstæðna sem þeir búa við á heimasvæðum sínum, og menn geri það sem þeir geti til að hjálpa líka þar. Um leið og við erum að tala um það að inn í Evrópu leiti menn, og við fáum að sjálfsögðu fólk hingað til okkar og við eigum við það í innanríkisráðuneytinu þegar við lítum á hælisleitendur og höfum verið að fá meira fé og setja meiri kraft í það, þá megum við ekki gleyma því að vandinn steðjar að þeim [[Forseti hringir.]]heima fyrir og þar finnst mér að við þurfum að gera miklu, miklu betur. En það er erfitt að svara svona spurningu á tveimur mínútum.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hæstv. innanríkisráðherra að málið er stórt og ég hef fullan skilning á því að erfitt er að svara stórum grundvallarspurningum á tveimur mínútum. Ég þakka henni þó fyrir viðleitnina og þakka henni fyrir að hnykkja aðeins betur á ákveðnum sjónarmiðum í þessu, eins og t.d. því að vissulega snýst þetta ekki einungis um móttöku flóttamanna, þetta snýst líka um að koma inn á vettvang þar sem vandinn er og hjálpa fólki í heimalöndum sínum. Í því ljósi hefur náttúrlega stefna ríkisstjórnarinnar vakið talsverðan ugg, vegna þess að í raun og veru er verið að skera niður til þróunarmála, það er verið að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun Íslands. Það er augljóslega ákveðin tvíhyggja uppi í þessu máli þegar ríkisstjórnin er annars vegar. Við höfum skamman tíma hér. Ég vil nota þetta tækifæri til að brýna ríkisstjórn Íslands í því að líta á það mál sem við stöndum frammi fyrir núna sem [[Forseti hringir.]]mannúðarmál og bregðast við í ljósi þess. Þetta snýst um mannúð núna.
Virðulegi forseti. Sú ráðherranefnd sem nú er að störfum og hittist á morgun er auðvitað sett í þeim tilgangi að draga saman ólík sjónarmið þeirra sem um þetta mál véla, þ.e. ólíka aðila og ólíka aðkomu manna að málinu. Undir þeim hatti eru að sjálfsögðu líka þróunarmál, við skulum orða það svo, á þeim svæðum þar sem fólk er, eins og ég nefndi í fyrra svari mínu, það er líka undir þar. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að við getum lagt heilmikið af mörkum þar. Við skulum ekki gleyma því sem við höfum þegar lagt af mörkum, sem kom fram í svari hæstv. félagsmálaráðherra og þingmenn þekkja auðvitað mjög vel frá fyrri tíð. Við leggjum mjög mikið af mörkum þegar litið er til Landhelgisgæslunnar úti á Miðjarðarhafi og ég tel að við getum gert miklu meira þegar við lítum á bæði flóttamannabúðir og aðra hluti á heimasvæðum. Ég vil segja það sem mína skoðun að við þurfum samt sem áður að hafa ákveðin kerfi í lagi. Það er mjög erfitt að landamæri Evrópu séu hreinlega brostin [[Forseti hringir.]]og það er nokkuð sem við verðum að bregðast við, það er eitt af þeim viðfangsefnum sem við þurfum að eiga við í tengslum við þetta flókna mál.
Herra forseti. Mig langar til að gera málefni Akureyrarakademíunnar að umtalsefni í dag og beina fyrirspurn til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra vegna hennar. Í kjölfar stofnunar Akureyrarakademíunnar árið 2014 var gengið frá samningi síðastliðið vor milli menntamálaráðuneytis og Akureyrarakademíunnar sem gaf fyrirheit um ákveðin fjárframlög þó að ekki standi neinar tölur í samningnum, enda er það samkvæmt leiðbeiningum Ríkisendurskoðunar um að slíkt sé ekki gert. Til að segja frá því þá var Akureyrarakademían með svipuðu sniði og Reykjavíkurakademían. Hún gegnir miklu og góðu hlutverki í fræðasamfélaginu á Norðurlandi og býr yfir töluverðum mannauði. Óskir standa til þess að efla og styrkja sjálfstæðar rannsóknir á landsbyggðinni og miðlun þeirra um land allt og það fram kemur í samningi milli ráðuneytisins og Akureyrarakademíunnar. Þess utan hefur Akureyrarakademían undirritað samstarfssamning við Háskólann á Akureyri þar sem hún veitir háskólanemum, m.a. þeim sem stunda fjarnám við aðrar háskólastofnanir en Háskólann á Akureyri, skrifstofuaðstöðu og vettvang til samveru og samstarfs, en sá vettvangur er ekki í boði annars staðar á Akureyri. Gert er ráð fyrir 2,3 millj. kr. framlagi til akademíunnar og við undirbúning fjárlaga var látið að því liggja að fjárveitingin yrði í kringum 8 millj. kr. en þetta er niðurstaðan. Það eru rétt um 200 þús. kr. sem félagið fær greitt á mánuði. Það gengur ekki. Svo á að greiða þetta út mánaðarlega. Það getur enginn gert nokkurn skapaðan hlut fyrir slíka fjárhæð [[Forseti hringir.]]á mánuði. Því spyr ég: Hyggst ráðherra leggja til [[Forseti hringir.]]breytingar og standa við það sem mér skilst að ráðuneytið hafi sjálft lagt upp með við undirritun þessa samnings?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á að gerðir hafa verið samningar við akademíuna og það er líka rétt að þar er ekki frágengin nein föst fjárhæð. Það er sjálfsagt mál að ræða þetta mál sérstaklega á meðan fjárlög eru til umræðu í þinginu. Þetta varð niðurstaða okkar hvað varðar fjárframlög til Akureyrarakademíunnar. Ég vil benda á að það skiptir máli að á sama tíma erum við líka að auka með mjög afgerandi hætti framlögin til Rannsóknarsjóðs og Tækniþróunarsjóðs, þannig að fjárframlag til rannsókna hefur verið aukið gríðarlega, leyfi ég mér að segja, sem gerir það að verkum að akademískir starfsmenn sem vinna að rannsóknum eiga núna miklu meiri möguleika en áður á að fá fjármagn til rannsókna sinna í samkeppnisumhverfi, vissulega. Þessir fjármunir nýtast þeim sem þar starfa og hér um ræðir með sama hætti og öðrum, þ.e. tækifærin eru mun meiri nú en áður til þess að fjármagna rannsóknir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við í fjárlaganefnd höfum var gengið út frá því við gerð samningsins við menntamálaráðuneytið að Akureyrarakademían fengi til ráðstöfunar í kringum 8 millj. kr. næstu tvö ár, enda hlýtur hæstv. ráðherra að átta sig á því að stofnunin hefur ekki haft efni á því að vera með starfsmann. Það er erfitt að sækja um aðra styrki þegar maður er með fólk í sjálfboðavinnu. Reykjavíkurakademían fær tæplega 19 millj. kr. fram til ársins 2019 á meðan Akureyrarakademían hefur fengið á bilinu 500 þús. kr. til 2,5 millj. kr. styrk. Því spyr ég: Er ekki óeðlilegt að önnur stofnunin fái viðvarandi hækkun en sú sem er í sambærilegu starfi fyrir norðan fái hana ekki? Er rangt að gengið hafi verið út frá öðrum fjárhæðum en niðurstaðan er hér? Það er ekki samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum í fjárlaganefnd.
Virðulegi forseti. Þær tölur sem birtast í fjárlagafrumvarpinu eru þær tölur sem lagðar eru til grundvallar. Eins var ekki nein samningsbundin fjárhæð í þeim samningi sem gerður var við akademíuna. Það er líka rétt að hafa þá í huga varðandi umfang þeirrar starfsemi sem um er að ræða, þær tölur sem hv. þingmaður nefndi sjálf um það rekstrarfé sem þessi stofnun hefur haft á undanförnum árum. Ég ítreka að mikilvægi rannsókna hefur verið undirstrikað með gríðarlegri aukningu í þessu fjárlagafrumvarpi til rannsókna, bæði til Rannsóknasjóðs og eins Tækniþróunarsjóðs og svo í innviðauppbyggingu í kringum rannsóknirnar. Allt nýtist það öllu háskólasamfélaginu á Íslandi, öllum þeim sem starfa við rannsóknir og gerir það umhverfi enn betra en áður var og reyndar er heilmikil bylting, ef svo má segja, þegar horft er til þeirra fjármuna sem áður var varið til þessa málaflokks.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að eiga hér við mig orðastað um þjóðarátak um læsi. Það eru hér nokkur sjónarmið sem mig langar til að viðra við hæstv. ráðherra og fá viðbrögð við. Nú er það ljóst að þetta tiltekna verkefni og viðfangsefni er ekki í menntapólitísku tómarúmi heldur kemur við ýmsa aðra þætti og embættisfærslur hæstv. ráðherra og myndar þar með ákveðna heildarmynd sem er að dragast upp af framtíðarsýn og afstöðu hæstv. ráðherra til skólakerfisins. Það kemur fram í því hvernig fé er ráðstafað, hvernig því er forgangsraðað í kerfinu og hverjar áherslur ráðherrans eru og skilningur hans á menntun og skólastarfi. Nú hefur það því miður verið svo að það hafa verið teknar hér stórar ákvarðanir án þess að um það hafi fengist viðhlítandi umræða. Má þar nefna lokun framhaldsskólans fyrir 25 ára og eldri og styttingu framhaldsskólans niður í þrjú ár án þess að um það væri fjallað sérstaklega í þingnefndum öðrum en fjárlaganefnd. Virðulegi forseti. Mig langar í fyrsta lagi að velta upp því meginsjónarmiði að skólinn er ekki einangrað fyrirbæri heldur hluti af samfélaginu. Hann er í raun og veru samfélag í sjálfu sér, verður fyrir áhrifum af samfélaginu og er mótandi afl í samfélaginu og það gildir um öll skólastigin. Þess vegna hef ég áhyggjur af því sjónarmiði sem kemur fram í þessu tiltekna verkefni og endurspeglast í þeirri ítrekuðu sýn ráðherrans að vænlegt sé til árangurs að miðstýra breytingum og miðstýra áherslum. Við sjáum það mjög gjarnan, þegar um er að ræða stjórnmálafólk sem er til hægri í pólitík, að þar takast á tvö meginsjónarmið. Það er annars vegar óttaleysi við fjölbreytni, víðsýni og val og hins vegar mjög mikil miðstýringar-, skimunar- og mælingarárátta. Hæstv. ráðherra Illugi Gunnarsson tilheyrir frekar hinum síðari hóp þar sem áherslur á skimanir, mælingar, greiningar og eftirlit eru það sem er í fyrirrúmi í hans nálgun á skólastarf, og mundi nú einhver kippast við ef sjálfstæðismenn segðu það nú bara fullum fetum að eftirlitsiðnaðurinn þyrfti meira fóður í skólastarfi því að þegar atvinnulífið er annars vegar þá er ekki mikill áhugi á eftirliti og þar tala menn um íþyngjandi aðgerðir. Einsleitni er líka nokkuð sem við sjáum því miður allt of mikla áherslu á. Þegar ég heyrði af því á dögunum að verið væri að fækka kennslustundum í skapandi greinum á fyrri stigum í grunnskólum víða um land, vegna áherslu menntamálaráðherra í þessu umrædda verkefni, þá jukust áhyggjur mínar enn. Læsi í víðum skilningi snýst auðvitað um miklu meira en hinn tæknilega þátt sem hæstv. ráðherra hefur kannski fókuserað á hér í of ríkum mæli. Í aðalnámskrá grunnskólanna segir að þótt þeim verkfærum sem nota má í skólastarfi hafi fjölgað þá skipti sem fyrr miklu máli að börn nái tökum á tiltekinni lestrar- og ritunartækni en athyglin beinist nú jafnframt að allri þeirri tækni sem nemendur geta notað í samskiptum, námi og merkingarsköpun í þágu sjálfra sín og samfélagsins í heild. Hér virðist ráðherrann leggja meiri áherslu á tæknilegan þátt, þ.e. tæknilegan og mælanlegan þátt læsis, en síður þann þátt að nemendur séu virkir þátttakendur í að umskapa og umskrifa heiminn með því að skapa eigin merkingu og bregðast á persónulegan og skapandi hátt við því sem þau lesa með hjálp þeirra miðla og tækni sem völ er á, eins og segir í aðalnámskrá grunnskóla. Þegar átaksverkefni hæstv. ráðherra endurspeglast fyrst og fremst í því að ráða fjöldann allan af ráðgjöfum til Menntamálastofnunar Íslands í Reykjavík, en við sjáum þess ekki í stað í skattlagningu á bækur eða einhverri viðbótaráherslu á barnabókmenntir eða slíkar örvandi aðgerðir, þá hefur maður áhyggjur af því hver verði afurð átaksins mikla. Stóra spurningin er kannski sú: Mun læsi batna eins og hæstv. ráðherra Illugi Gunnarsson og Menntamálastofnun kjósa að mæla læsi? Eða kannski miklu frekar: Verður íslenski skólinn betri, [[Forseti hringir.]]verður samfélagið betra og verða börn á Íslandi betur búin undir þátttöku í lýðræðissamfélagi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu átaki sem nú stendur yfir. Fyrst er nú það til að taka að það er mikilvægt að hafa í huga að þau próf sem gjarnan eru til umræðu þegar rætt er um læsi, hin alþjóðlegu PISA-próf, eru alls ekki góður mælikvarði á skólastarf. Þau mæla nefnilega ekki hluti sem skipta svo miklu máli, eins og sköpunargáfu, lýðræðisvitund, félagsgáfu, félagslæsi, náttúrulæsi, margs konar, ekki bara eina tegund af því, þrautseigju og aðra slíka þætti sem skipta svo miklu máli þegar við erum að mennta börnin okkar. En þau mæla ákveðna þætti. Þau mæla meðal annars læsi í hinum víða skilningi að geta lesið sér til gagns þannig að viðkomandi geti lesið og skilið það sem hann les og nýtt sér það, svarað upp úr texta einföldum spurningum. Það er alveg klárt mál, virðulegi forseti, að þessi geta skiptir miklu máli þegar komið er til náms á framhaldsskólastigi. Fyrir þjóð eins og okkar, sem hefur þá sjálfsmynd að vera hin lesandi þjóð, þá er það verulegt áhyggjuefni þegar mælingar sýna að okkur hefur hrakað verulega frá árinu 2000 í þessum mælingum sem eru samanburðarhæfar og að staðan sé núna sú að 30% drengjanna okkar eigi mjög erfitt með að lesa sér til gagns og 12% stúlknanna. Þetta kallast á við þá staðreynd að þegar við skoðum krakkana, þegar þeir koma upp úr grunnskólum og eru að skrá sig inn í framhaldsskóla, þá fer langleiðina í 30%, 27–28%, af þeim hóp í framhaldsskóla, sé ekki fær um að hefja nám í framhaldsskóla; fyrir svokallað almennt nám, sem var kallað núlláfangar í gamla daga þegar ég var á framhaldsskólastigi. Þetta er gríðarlega stór hópur. Afdrif þessa hóps, virðulegi forseti, eru þau að sex árum eftir að hann hefur nám eru 70% hópsins ekki búin að ljúka námi á framhaldsskólastigi. Við skuldum öllum þessum krökkum það að færa þeim í hendur tæki og tól til þess að geta lesið sér til gagns, sem er grundvöllur alls annars náms. Virðulegi forseti. Ég mótmæli þeirri nálgun sem hv. þingmaður hafði hér og útlistun hv. þingmanns á því sem liggur til grundvallar þessu átaki. Þetta er eins rangt og það getur orðið. Hv. þingmaður gerði vel í því að mæta á einn af þeim fjölmörgu viðburðum þar sem við höfum verið að skrifa undir þessi samkomulög með sveitarstjórnarfólkinu, með kennurum, með foreldrum, vegna þess að Heimili og skóli koma að þessu átaki með okkur, og heyra hvað fólkið segir, heyra hvað skólafólkið segir, heyra hvað kennararnir segja, heyra hvað foreldrarnir segja, heyra hvað sveitarstjórnarfólkið segir. Og þá, virðulegi forseti, er það önnur mynd en sú sem var dregin hér upp áðan hjá hv. þingmanni. Hvað það varðar að nú eigi að fara að miðstýra öllu hér þá er það herfilega röng fullyrðing. Virðulegi forseti, áfram verður það eins og verið hefur að það er skólafólkið, kennararnir og skólastjórnendur, sem tekur ákvörðun um það hvernig læsi er kennt. Að sjálfsögðu er það þannig vegna þess að þarna er um að ræða fagmennina sem eiga að taka ákvarðanirnar og þekkja best til sinna nemenda og þeirra aðferða sem duga. Það er engin ein aðferð sem dugar, það liggur fyrir. Má ég benda á að nú þegar eru mjög víðtæk skimunarpróf í gangi í kerfinu okkar, alveg niður í leikskóla, vegna þess að við vitum það að því fyrr sem við greinum vandann, því fyrr sem við tökum eftir því að barnið á erfitt með að læra að lesa, því meiri möguleikar eru á því að snúa þeirri þróun við og hjálpa barninu þannig að það geti lesið sér til gagns og eigi þá möguleika á öllu því námi sem í boði er. Þess vegna er það svo herfilega rangt, virðulegi forseti, og lýsir miklum misskilningi, að halda því fram að hér sé einhvers konar miðstýringarárátta á ferðinni. Það væri miðstýringarárátta ef menn segðu að það ætti bara að vera einhver ein aðferð við það að læra að lesa. Það væri herfilegt rugl að leggja upp með slíkt, en þannig er það ekki. Ég ætla að segja þetta við þingheim: Sú staðreynd að 30% drengjanna geta núna ekki lesið sér til gagns og 12% stúlknanna er ekkert annað en ávísun á stéttskiptingu í okkar samfélagi. Menntun er aflvaki og drifkraftur allra efnahagslegra framfara í nútímasamfélögum og um leið líka leið manna til gjöfuls og góðs lífs. Virðulegi forseti, með því að útskrifa krakkana úr grunnskóla án þess að búa yfir þessari sérstöku færni þá erum við að gera þeim allt að því ómanneskjulega erfitt fyrir, eins og tölur benda til, að nýta sér námsframboð á framhaldsskólastiginu og það sem við tekur þar á eftir. Það er stéttskipting, hörmuleg og æpandi stéttskipting, stéttskipting sem við eigum ekki að sætta okkur við. Við skuldum okkur sjálfum og börnunum okkar að við tökum til hendinni. Þessi ríkisstjórn leggur upp með það að settar verði sérstaklega 150 milljónir á ári í þetta átak næstu fimm árin. Það dregur ekki úr öllu hinu mikilvæga [[Forseti hringir.]]starfinu sem unnið er í skólunum og samhengi þess að við undirbúum krakkana okkar [[Forseti hringir.]]undir það að verða virkir þátttakendur í því þjóðfélagi sem þeirra bíður þegar skólagöngunni lýkur.
Virðulegi forseti. Ég vil fá að byrja á því að vitna í sálmaskáldið góða, með þínu leyfi: Að lesa og skrifa list er góð læri það sem flestir. Þeir eru haldnir heims hjá þjóð höfðingjarnir mestir. Það er alveg ljóst, eins og þessi vísa Hallgríms Péturssonar ber með sér, að við Íslendingar höfum í gegnum aldirnar litið á okkur sem lesandi þjóð, a.m.k. frá því að húsagatilskipun Danakonungs var innleidd hér 1746 þar sem kveðið var á um húslæsi, þ.e. að á hverjum bæ á byggðu bóli skyldi vera a.m.k. einn læs maður til þess að miðla guðspjallinu að sjálfsögðu á kvöldvökunni. Síðustu árin, eins og fram hefur komið, hefur fjarað undan þessari ímynd okkar sem hinnar ritlæsu þjóðar enda hafa komið fram vísbendingar og kannanir sem hafa bent til þess að lestrargetu ungmenna, sérstaklega drengja, fari mjög hrakandi. Það er auðvitað ástæða þess að nú hefur verið boðað til þessa þjóðarátaks um læsi. Um markmið þess átaks verður að sjálfsögðu ekki deilt enda er læsi grunnfærni sem skiptir máli fyrir framtíðarmöguleika fólks í lífinu. En ég er hrædd um að viðfangsefnið sé margþættara og flóknara en svo að það verði fullnustað með einu átaki því að læsi krefst margslunginnar færni og samhæfingar. Ritlæsi, tölvulæsi, hljóðlæsi, myndlæsi, þetta er menningartengd athöfn sem byggir ekki bara á því að geta raðað saman hljóðum og orðum. Ef við höldum okkur við ritlæsið þá þurfa börn að hafa aðgengi að bókum og öðru ritmáli til að læra að lesa. Þau þurfa tíma og aðgengi að fullorðnu fólki sem er tilbúið að lesa fyrir þau og með þeim. Það er ekki nóg að kennarar kunni vel til [[Forseti hringir.]]verka í skólastofunni því að heimilið verður að geta stutt við læsi barnsins. Þá erum við komin að aðgerðum stjórnmálamanna og raunverulegri stefnumótun sem ég ætla að ræða betur í seinni ræðu minni.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa sérstöku umræðu um þetta mikilvæga mál. Mig langar til þess að byrja á því að vitna í hvítbók menntamálaráðherra þar sem hann vitnar í Guðmund Finnbogason, þann merka mann, en hann segir, með leyfi forseta: „Menntun hvers manns verður að metast eftir því hve hæfur hann er til að lifa og starfa í mannlegu félagi, lifa og starfa þannig að líf hans verði með hverjum degi meira virði fyrir sjálfan hann og aðra.“ Þetta finnst mér algert lykilhugtak í menntun og til þess að geta menntað sig og tekið þátt í lífinu verður maður að kunna að lesa. Það er alger undirstöðugrein í skóla að kunna að lesa. Ég var eins og fleiri sleginn yfir þeim niðurstöðum sem birtust um að 30% ungra drengja gætu ekki lesið sér til gagns þegar þeir kláruðu skóla. Þetta er alveg ævintýralega há tala og engan veginn ásættanleg. Hvað varðar þjóðarátakið í læsi þá fagna ég því þó að auðvitað megi alltaf deila um hitt og þetta, hvernig við ráðstöfum peningum og annað, en lykilatriði er að mynda samstöðu um þetta og að við vinnum saman að því öll sem eitt að bæta þetta. Mér finnst markmiðið sem birt er í hvítbókinni, að 90% grunnskólabarna nái að lesa, mjög göfugt og ég mun taka þátt í því af fullum krafti með hæstv. menntamálaráðherra. Ég vil líka undirstrika gríðarlegt mikilvægi leikskólans í þessu. Ég var viðstaddur undirskrift á einum svona samningi um að strax frá byrjun skyldi gripið inn í og börn aðstoðuð við að læra vegna þess að það er fylgni milli orðaforða og læsis í skólum og einkunna í skóla. Mig langar að enda þetta eins og hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir gerði með því að fara með smá vísubrot sem heitir Bók í hönd eftir Þórarin Eldjárn: Bók í hönd og þér halda engin bönd. Bók í hönd og þú berst niður á strönd. Bók í hönd og þú breytist í önd. Bók í hönd og beint út í lönd.
Hæstv. forseti. Við gerum okkur öll grein fyrir því að í skólum landsins er unnið margvíslegt og gott starf þar sem starfsmenn leggja sitt af mörkum til að koma til móts við mismunandi þarfir og getu nemenda sinna. Þrátt fyrir það sýna tölur úr ýmsum skimunum okkur það mjög sláandi að 12% af stúlkum og 30% drengja ná ekki tökum á læsi og geta ekki lesið sér til gagns eða gamans. Mig langar aðeins að taka einn pól hér í umræðuna sem er sá að þrátt fyrir að ég hafi miklar áhyggjur af þessum tölum set ég svolítið spurningarmerki líka við ýmsar skimanir og hvaða þátta þær ná til. Í aðalnámskrá grunnskóla er komið inn á það að við þurfum að vera með mismunandi kennsluaðferðir fyrir mismunandi þarfir og getu nemenda og margar kennsluaðferðir miðast að því að reyna að ná því að við séum að sinna ólíkum hópi með ólíka getu. Síðan eru lagðar fyrir ýmsar skimanir sem nemendur taka á ákveðnum degi sem mæla afmarkaða þætti og þar skiptir dagsform öllu máli og getur haft stór áhrif á þá þætti sem mældir eru. Mér finnst við þurfa aðeins að skoða samhengið þarna á milli þrátt fyrir að ég sé ekki að gera lítið úr áhyggjum af þessum tölum sem birtast, en við verðum að skoða hvernig þetta kemur saman. Ég vil bara enda á því að segja að ég fagna þessu þjóðarátaki og mér sýnist vera mikil samstaða um þetta meðal starfsfólks skólanna, sem skiptir miklu máli, meðal sveitarstjórnarfulltrúa og okkar þingmanna. Það held ég að sé einn stór lykilþáttur í því að við náum árangri í því sem við erum að gera.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst fá að þakka fyrir þessa mjög góðu og áhugaverðu umræðu. Ég er af þeirri kynslóð sem hefur þurft að taka PISA-prófin nokkuð reglulega. Þau voru rosalega leiðinleg, það var kannski það sem stóð mest upp úr í öllum þessum prófatörnum sem við þurftum að fara í gegnum í 7., 8., 9. og 10. bekk. Það var hvað þessi próf voru rosalega löng og rosalega leiðinleg. Ég er af þessari ADHD-kynslóð þar sem ofvirkni og athyglisbrestur er hægri, vinstri, alls staðar í skólakerfinu. Það þarf að höfða öðruvísi til fólks, það þýðir ekkert bara að henda í það einhverjum Íslendingasögum og ætlast til þess að þetta ágæta fólk - unglingar eru líka fólk og börn eru líka fólk - læri allt í einu að lesa eða læri að skilja það sem stendur. Mín reynsla var sú að Anna í Grænuhlíð væri ekkert sérstaklega skemmtileg bók. Að lesa þarf að vera gaman. Það þýðir ekki að ætlast til þess að fólk lesi ef maður setur bók fyrir framan það. Það er svolítið liðin tíð, svolítið liðin námsleið. Fólk er nú í dag að lesa daginn út og daginn inn, við skrifumst rosalega mikið á, þ.e. á fésbók og Twitter og ég veit ekki hvað. Það að lesa sér til gagns hefur kannski svolítið breyst. Mig langar til að setja spurningarmerki við það hversu mikið er hægt að taka mark á svona PISA-könnunum sem eru bæði langar og leiðinlegar, að mínu mati og miðað við það hvað skólafélagar mínir sögðu; við ættum kannski að skoða hvernig lestrarnámi er háttað varðandi skemmtanagildi fyrir ungt fólk.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að við ræðum hér á Alþingi mikilvæg mál á borð við læsi barna. Mér finnst rétt að við veltum aðeins fyrir okkur forsendunum. Það er hlutur sem við þurfum að athuga þegar við ræðum PISA-könnunina, sem er sá mælikvarði sem flestir hér vitna til í umræðu um menntamál. Það er staðreynd að Vesturlönd koma verr út úr þeirri könnun en annars konar samfélög, t.d. samfélög Austur-Asíu sem byggja á allt öðrum gildum en hin vestrænu samfélög, þannig að við ættum að velta fyrir okkur nákvæmlega hér hvernig mælikvarði PISA-könnunin er. Hvað er hún nákvæmlega að mæla? Ríma þeir mælikvarðar við þau vestrænu lýðræðissamfélög sem við höfum verið að byggja upp í ljósi þess að það eru samfélög Austur-Asíu sem koma langbest út úr þessum mælikvörðum? Nú eru tvær mínútur bara allt of stuttur tími til að ræða þessi mál. Þörf er á miklu dýpri umræðu um menntamál en þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða. Við þurfum líka að velta því fyrir okkur að átaksverkefni eru átaksverkefni. Ein af mikilvægustu breytunum þegar til dæmis PISA-niðurstöður eru greindar, og unnið hefur verið talsvert í því á Norðurlöndum - ég man sérstaklega eftir danskri rannsókn sem sýnir að þeir sem koma best út úr PISA eru ekki endilega þeir sem eru í tilteknum skólum heldur þeir sem búa við ákveðnar heimilisaðstæður, þ.e. heimilið, aðstæður foreldra virðast hafa ráðandi áhrif. Þá ættum við aðeins að skoða líka, því að þó að hluti af þessu átaksverkefni sé ráðgjöf við foreldra og annað slíkt, hvað er það besta sem við getum gert til að stuðla að auknum lestri inni á heimilunum sem hafa svona mikil áhrif. Ég verð að segja að þó að átaksverkefni geti verið góðra gjalda verð þykir mér það skjóta skökku við að þegar við erum að lýsa yfir áhyggjum af læsi hækki sama ríkisstjórn og fer í átaksverkefnið virðisaukaskatt á bækur, geri bókaútgáfum erfiðara fyrir að stuðla að [[Forseti hringir.]]öflugri bókaútgáfu, ekki bara fyrir fullorðna heldur líka fyrir börn og unglinga. Ég, sem fer mjög reglulega í bókabúðir og kynni mér nýjustu útgáfu, held að full ástæða sé til að hafa áhyggjur af því. Börn þurfa að hafa gaman af því að lesa og þá þurfa þau að fá eitthvað skemmtilegt að lesa, eitthvað nýtt, [[Forseti hringir.]]eitthvað sem endurspeglar þeirra samfélag. Mér finnst að við ættum að vera að ræða það hér, frú forseti, þegar við ræðum læsi barna og unglinga.
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Í mínum huga er algerlega ljóst að það er eitthvað að í skólakerfinu þegar 30% drengja og 12% stúlkna geta ekki lesið sér til gagns. Það er meginvandinn sem við stöndum frammi fyrir. Af hverju er hann og hvernig leysum við hann? Er hann vegna þess að kennsluaðferðir eru ekki réttar? Er einhver ein kennsluaðferð réttari en önnur? Ég segi: Nei. En vandinn er fyrir hendi og við þurfum að leysa hann fyrir þá nemendur sem svo er ástatt um. Og hvernig gerum við það? Það er meginhlutverkið. Ég treysti skólafólki í flestu en skólafólk verður líka að vera tilbúið að taka gagnrýni ef svo er að nemendur kunni ekki að lesa sér til gagns eftir tíu ára veru í grunnskóla. Þá er eitthvað að skólakerfinu. Greinum þann vanda og tökum sameiginlega á honum því að það er það sem máli skiptir fyrir börn, að þau geti nýtt sér þá grunnfærni sem er læsi til að læra, hvort heldur það er á bókina, tölvuna eða hvernig svo sem þeir nemendur nálgast þekkingu. Horfumst í augu við vandann, leitum leiða til þess að vinna á honum en hættum að togast á um það hverjum hann er að kenna.
Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að vandinn liggi í skólakerfinu. Ég held að vandinn geti allt eins legið í sjálfu samfélaginu. Við hér á hinu háa Alþingi erum oft og iðulega að taka ákvarðanir sem hafa beinlínis áhrif á samfélagslegar aðstæður, lífskjör fólks, tíma fólks til að verja með börnum sínum. Við tökum ákvarðanir um virðisaukaskatt á bækur. Við tökum ákvarðanir um starfsaðstöðu skólanna í landinu, útilokum fullorðið fólk frá skólum, minnkum þar með menntunarmöguleika þess. Hér hafa verið teknar ákvarðanir um að þrengja mjög að skólastarfi í landinu. Þetta eru ákvarðanir sem hér eru teknar. Vandinn liggur því líka á Alþingi Íslendinga, gleymum því ekki. Ég fagna að sjálfsögðu vilja til þess að bæta læsi en eins og ég sagði er að mörgu að hyggja. Er bókin aðgengilegur kostur fyrir fólk í dag? Er hún notuð eftir 60% hækkun á virðisaukaskatti, ákvörðun sem var tekin hér á þessum stað? Við skulum líka varast þá villu að læsi sé eitthvað sem hægt er að leiðrétta með einu slembiátaki til skamms tíma því að læsi, eins og svo margt annað, er samofið margslungnum menningar- og samfélagsþáttum og skilyrðum sem við alþingismenn erum að taka ákvarðanir um frá degi til dags. Ísland er lítið málsvæði og ef við ætlum að viðhalda góðu menntunarstigi, læsi er forsenda þess, þá útheimtir það samstöðu og pólitískan stuðning. Norðmenn hafa farið þá leið að ríkið kaupir þar í landi tiltekið magn af útgefnum bókum hverju sinni. Það er stuðningur í verki. Hér á landi tala ráðamenn hins vegar um þjóðarátak í læsi í beinu framhaldi af 60% hækkun á virðisaukaskatti á bækur, í beinu framhaldi af því að fullorðnu fólki hefur verið vísað út úr framhaldsskólunum og í beinu framhaldi af fjárlögum sem þrengja að skólastarfi í landinu. Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Stjórnvöld mættu stundum vera betur læs [[Forseti hringir.]]á sitt eigið samfélag. [[Gripið fram í: Heyr, heyr!]]
Virðulegur forseti. Takk fyrir það sem ég hef fengið að heyra hér í dag. Ég verð að viðurkenna að orðið læsi er mér oft hugleikið og fær mig oft til að skjálfa. Mér líður svona vegna þess að í hefðbundnum skilningi þess orðs þá er ég varla læs sjálf. Ég misskil gjarnan það sem ég les og ef mér er réttur texti sem ég þarf að lesa upphátt fæ ég kvíðahnút í magann á punktinum, alls ekki stóran en samt smá. Svo byrja ég að lesa og það er alltaf ákveðin óvissuför. Síðast í gær misskildi ég sérstakar umræður vegna þess að ég mislas yfirskrift umræðunnar og ræðan mín var eftir því. Statusar sem ég skrifa á Facebook og tíst sem ég skrifa á Twitter bera þess glögglega merki að ég er snarlesblind. Ég er komin á þann stað í dag að mér finnst þetta allt saman fyndið frekar en vandræðalegt. Ég kem ekki hingað upp til að ausa úr skálum sjálfsvorkunnar minnar, ég geymi það fyrir eiginmann minn og þerapista, en mér finnst ástæða til að minna á, eins og fleiri hafa gert hér í dag, að læsi er mjög víðtækt hugtak. Ég vil meina að ég sé mjög tilfinningalæs og persónulega finnst mér það mikilvægara en hvort tvö n eru í einhverju orði eða hvort fáni er skrifaður með f-i eða v-i. Þetta var mér allt mikil kvöl sem barni í grunnskóla. Ég veit að þetta veldur börnum kvöl í dag og fleirum sem ég gekk í skóla með og var í sérstökum tossabekk með. Læsisátak og fjárveiting til þess er í sjálfu sér gott mál en læsi í mjög einföldum skilningi þess orðs getur skilið marga eftir í myrkrinu. Ég hvet ráðherra til þess að útvíkka skilgreininguna á hugtakinu læsi í þessu þjóðarátaki og velti fyrir mér hvort þjóðarátak um tilfinningalæsi væri jafnvel áhrifaríkara og mundi skila okkur mun betri árangri í öllum þessum merkilegu könnunum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, þessa umræðu um þjóðarátak í læsi. Ég vil jafnframt nota tækifærið og þakka hæstv. ráðherra Illuga Gunnarssyni fyrir að setja átakið, þennan sáttmála um að efla læsi í gang og sameina þannig krafta allra sem að málinu koma. Ég er sammála hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur, þetta er samfélagslegt verkefni. Það er ljósið sem ég sé í þessu átaki. Verið er að vekja samfélagið til vitundar um mikilvægi þess að takast á við þann vanda sem blasir við og hefur ítrekað komið fram í niðurstöðum PISA-kannana. Þetta er mælitæki um það hvernig nemendur eru færir um að lesa sér til gagns. Við þurfum að taka mark á því og bregðast við því og það er verið að gera með þessu átaki. Við búum á margan hátt við mjög öflugt skólakerfi. Það hafa margvíslegar kannanir sýnt. Hér er blessunarlega dreifstýring í okkar kerfi en umfram allt skiptir kannski hvað mestu máli að nemendum líði vel í skólanum sínum. Það er mikilvægasti mælikvarðinn í mínum huga. Ég horfi á þetta verkefni sem faglegt ferli, stefnumótunarferli. Það er alltaf sérstaklega ánægjulegt þegar stjórnvöld fylgja eftir stefnu, eins og hér er verið að gera, með skilgreindum markmiðum, tímasettum aðgerðum og staðfestri þátttöku allra sem hafa um málið að segja, samfélagsins alls.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hans áðan og hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í umræðunni sem hefur kannski fyrst og fremst skilið eftir fleiri spurningar en hún hefur svarað. Ég held að full ástæða sé til að halda umræðunni áfram. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra sagði að læsi væri ávísun á stéttleysi, þ.e. að í samfélagi þar sem allir væru læsir væru meiri líkur á stéttleysi - hann orðaði það einhvern veginn svona. Ég vil því spyrja vegna þess að þetta er ákveðið skólapólitískt stef sem heyrist oft: Telur ráðherrann að það sé fyrst og fremst viðfangsefni skólans að leiðrétta stéttaskiptingu og leiðrétta mun á kjörum? Og ef markmiðið númer eitt er að draga úr ójöfnuði í samfélaginu þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra um það hvaða skilning hann hefur á því hvar misréttið í samfélaginu liggur fyrst og fremst og hvaða leiðir eru bestar til að leiðrétta það misrétti? Hvort það er kannski með ýmsum öðrum aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur unnið í þveröfuga átt og ítrekað í þá átt að auka hér misrétti, að auka færi þeirra ríku til að styrkja stöðu sína og halda þeim efnaminni niðri. Virðulegi forseti. Ætlar hæstv. ráðherra að leiðrétta stéttaskiptingu og misrétti á Íslandi með átaksverkefni um læsi? Ég held að mikilvægt sé að hæstv. ráðherra ræði þetta í lokasvari sínu en ekki síður hvernig hann sér fyrir sér þá staðreynd að staða íslenskrar tungu verður sífellt veikari og þess sér ekki stað að [[Forseti hringir.]]núverandi ríkisstjórn sé ótilkvödd, ótilneydd, liggur mér við að segja, að styrkja stöðu tungunnar.
Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þingmanns vil ég segja að það sem hér er átt við er þetta: Börn sem ekki geta lesið sér til gagns hafa ekki sömu tækifæri til menntunar eins og þau sem það geta. Menntun er aflvaki efnahagslegra framfara og efnahagslegra tækifæra í nútímasamfélögum. Börn sem koma upp úr grunnskólunum og geta ekki lesið sér til gagns eiga á hættu að lenda í mun erfiðari stöðu en þau sem það geta. Það er það sem ég á við. Það er æpandi að horfa á þá skiptingu - já, stéttaskiptingu sem myndast einmitt vegna þessa. Við eigum að leiðrétta það og við eigum tryggja að börnin okkar, við lok grunnskólagöngunnar, eigi sem jöfnust tækifæri í lífinu. Ég vil líka undirstrika það, virðulegi forseti, að það á alls ekki að vera svo og væru mikil mistök að láta PISA-prófin og niðurstöður þeirra stýra skólastarfi á Íslandi, en það á að horfa til þeirra niðurstaðna sem úr þeim koma hvað varðar afmarkaða þætti eins og læsi. Ég vek athygli á því að við höfum lækkað verulega í þeim mælingum frá árinu 2000 þegar við tókum fyrst þátt í þessu. Við vorum í efri hluta hóps þjóða sem voru vel yfir meðallagi en nú erum við komin langt undir meðallag. Virðulegi forseti. Það er rétt sem hér er sagt að þetta er margþætt mál og flókið. Það er einmitt þess vegna sem meðal annars Heimili og skóli skrifa undir þetta samkomulag sem ríki og sveitarfélög standa að, því að það sem gerist inni á heimilunum er svo mikilvægt. Það er ekki að ástæðulausu sem þau samtök eru fengin með okkur í þetta verkefni. Síðan vil ég segja, virðulegi forseti, að auðvitað er ekki hér um eitthvert átak að ræða sem á að gera á einu ári í hendingskasti. Hér er lagt upp með fimm ára verkáætlun þar sem við ætlum að breyta ákveðnu vinnulagi og ákveðnu starfi til að auka líkurnar á því að börnin okkar nái að læra að lesa. Af því að virðisaukaskattur var nefndur þá vil ég bara benda á að það eru engar tölur sem sýna að samhengi sé á milli virðisaukaskattsprósentunnar annars vegar og læsisniðurstaðna hins vegar, það er ekki svo. En ég vil benda á að ríkisstjórnin er til dæmis að auka framlög í Bókasafnssjóð höfunda úr því sem var árið 2012, 23 milljónir í 70 milljónir núna. Virðulegi forseti. Það er rétt sem hér er sagt, þetta er flókið mál, þetta er mikilvægt mál. Það er ekki einhver ein aðferð við að leysa það en það sem við erum að gera núna er að [[Forseti hringir.]]leggja áherslu á þetta, ná góðri samstöðu og vekja athygli á því [[Forseti hringir.]]að við Íslendingar látum það ekki spyrjast um okkur að 30% drengjanna okkar [[Forseti hringir.]]geti ekki lesið sér til gagns og 12% stúlknanna. Það er alger skömm að því fyrir okkar samfélag.
Virðulegi forseti. Þegar við hugsum um fanga höfum við tilhneigingu til að leggja ofuráherslu á fólkið sem um ræðir. Hvað á maður skilið sem brýtur svona eða hinsegin á öðrum, ef hann lemur einhvern til óbóta eða myrðir jafnvel? Þá vaknar í okkur hefndarþorstinn og sá sem hér stendur er ekki yfir þá tilfinningu hafinn. En þótt hefndarþorstinn verði alltaf til staðar er hann í eðli sínu frumstæð tilfinning. Hefndarþorstinn elur á réttmætri reiði hins saklausa og ótta hins seka. Við munum sem einstaklingar aldrei verða yfir þessar tilfinningar hafin, en sem samfélag, með formlegum ferlum til að ná skýrt skilgreindum markmiðum frekar en að svala eigin frumstæðu hvötum, verðum við að vera yfir þær hafin. Refsing ein og sér á aldrei að vera sjálft markmiðið heldur tæki til að ná öðrum markmiðum á borð við fækkun afbrota, lækkun endurkomutíðni og helst, vil ég meina, að þegar fangi lýkur afplánun standi honum til boða björt framtíð. Þetta þýðir að við þurfum að hjálpa föngum með ýmsum hætti. Það er þar sem jafnvel mjög góðhjörtuðu fólki ofbýður stundum hugmyndin um að hjálpa fanga, fanga sem hefur jafnvel brotið mjög alvarlega á öðrum, hjálpa honum með atvinnutækifæri, góðri menntun og helst húsnæði að lokinni afplánun. Hugmyndin minnir fólk óhjákvæmilega á allt það saklausa fólk sem ekki hefur endilega aðgang að slíku. En við eigum að líta til fangans þegar hann hefur lokið afplánun og spyrja okkur hvað við viljum helst, sem samfélag, að gerist næst í lífi hans. Ef við nálgumst spurninguna þannig þá verður svarið kannski skýrara. Flestir hafa einhvers konar öryggisnet, einhvern til að tala við þegar eitthvað bjátar á, einhvern til að redda sér þegar fjárhagurinn verður erfiður, einhvern sem getur hýst mann ef maður missir húsnæðið, alla vega tímabundið. Slík öryggisnet geta verið hundleiðinleg og óþolandi en þau eru samt yfirleitt til staðar í einhverju formi. Fangar hafa hins vegar oft einungis félagslegt öryggisnet í umhverfi sem er mjög hvetjandi til glæpa, vímuefnaneyslu og óreglu. Þá hættir það að vera spurning um hvað henti fanganum. Spyrjum að því hvað hentar samfélaginu. Hentar það samfélaginu að um leið og fangi lýkur afplánun gisti hann hjá vini sínum í mikilli óreglu, vímuefnaneyslu og jafnvel afbrotum? Hentar það samfélagi að þegar fangi lýkur afplánun standi honum það eina tekjuúrræði til boða að detta í sama gamla farið? Nei, virðulegi forseti, það hentar ekki samfélaginu. Betrun hentar samfélaginu. En betrun krefst þess að okkur sé alvara með því að gera vel við einstaklinga sem frá siðferðilegu sjónarmiði eiga ekkert endilega mikið gott skilið, að fangar öðlist strax rétt á atvinnuleysisbótum að lokinni afplánun virkar ekki sanngjarnt gagnvart saklausu fólki sem á um sárt að binda. En þá erum við aftur komin í manngreinarálit í stað þess að reyna að ná settu markmiði, að koma viðkomandi á beinu brautina og út úr því umhverfi sem sennilega gerði það að verkum að hann var fangelsaður til að byrja með. Betrun þarf að vera annað og meira en að veita einfaldlega menntun og einstaka atvinnutækifæri innan veggja fangelsisins. Betrun þarf að vera heildstæð nálgun sem hefur skýrt afmörkuð markmið. Síðast en ekki síst verðum við að sætta okkur við það að betrun kostar peninga og reyndar fangelsiskerfið óháð því, en það er gott á okkur ef það svíður. Okkur á að svíða fjöldi fanga. Besti sparnaðurinn í fangelsiskerfinu fæst með því að þurfa minna á því að halda. Því langar mig að spyrja hæstv. innanríkisráðherra: Hver er sýn hennar á fangelsiskerfið, markmið þess og sér í lagi betrun sem hluti af því að ná settum markmiðum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að óska eftir þessari umræðu hér um markmið fangelsisrefsinga og aðgerðir til að fækka endurkomum í fangelsi sem, eins og við vitum, eru allt of tíðar. Fangelsisrefsing er önnur tveggja refsitegunda á Íslandi og felst í frelsissviptingu sem birtist einkum í skerðingu á sjálfstæði og athafnafrelsi þeirra sem sæta fangelsisvistinni. Athafnafrelsi fanga er skert með innilokun í fangelsi. Þeir þurfa að sætta sig við félagslega einangrun frá fjölskyldum, vinum og vinnustað, þurfa að þola ýmsar ákvarðanir, samvistir við aðra fanga og margvísleg óþægindi sem þeim fylgja. Í umfjöllun um markmið refsinga er oft bent á að markmiði og tilgangi refsinga megi skipta í fimm þætti: Tryggja réttaröryggi, fælingaráhrif, bætur, hegning og í fimmta lagi betrun. Ætla verður að fullnusta refsinga eigi meðal annars að standa vörð um markmið refsinga. Hér á árum áður var minni áhersla lögð á viðreisnarþáttinn við fullnustu refsinga þó að hann hafi ekki alveg verið undanskilinn. Með árunum hefur meiri áhersla verið lögð á að gera fullnustu fangelsisrefsinga mannlegri og gera fanga betur í stakk búna til að taka þátt í samfélaginu á ný og takmarka þannig líkur á því að þeir brjóti af sér aftur. Þekkt er að löng afplánun í fangelsi getur haft í för með sér ýmsar neikvæðar afleiðingar fyrir fanga, svo sem þunglyndi, vonleysi og fleira þess háttar. Einnig getur slík frelsissvipting haft mikil áhrif á nánustu aðstandendur fanga. Eitt af meginhlutverkum fangelsisyfirvalda er að reyna að sporna gegn slíkum neikvæðum og óæskilegum afleiðingum en í lögum um fullnustu refsinga er kveðið á um ýmis úrræði í því skyni, svo sem vinnu utan fangelsis, nám, dagsleyfi og afplánun utan fangelsis í lok refsitímans. Þá eru meðferðir, svo sem áfengis- og fíkniefnameðferðir, aðstoð sálfræðinga, félagsfræðinga, iðjuþjálfa og annars heilbrigðisstarfsfólks, allt liður í því að reyna að betra fanga og takmarka neikvæðar afleiðingar frelsissviptingar og koma í veg fyrir að fangi brjóti af sér á nýjan leik. Rétt er hins vegar að benda á að framangreint takmarkast aðallega af fjármunum en einnig í ákveðnum tilvikum af framboði, svo sem vinnu, menntuðu starfsfólki og fleira í þeim dúr. Í þessu sambandi er rétt að benda á að ekkert í lögum um fullnustu refsinga kemur í veg fyrir að fangar fái aukna félagslega þjónustu frá því sem er í dag, vinnu, nám o.s.frv., en hér verða allir að leggjast á eitt og þar á meðal fjárveitingavaldið. Í frumvarpi sem kynnt hefur verið á vefsíðu innanríkisráðuneytisins og stefnt er að að leggja fram á komandi vikum er enn frekari áhersla á sjónarmið um betrun við fullnustu. Í frumvarpinu er að finna nýtt markmiðsákvæði þar sem meðal annars er vísað til að draga eigi úr líkum á ítrekun brota og stuðla að farsælli aðlögun dómþola í samfélaginu. Þó að frekari umfjöllun um nýtt frumvarp til fullnustu refsinga bíði þar til það verður lagt fram eru í því nýjungar sem hvetja eigi fanga til að taka sig á. Þannig er styrkari stoðum rennt undir þrepaskiptingu afplánunar, þ.e. að fangar vinni sig upp í betri aðstæður með góðri hegðun, vímuefnalausu lífi o.s.frv. Þá er þar kveðið á um svokallað fjölskylduleyfi, rýmri reynslulausnarreglur fyrir unga fanga o.fl. Ég tel einnig skynsamlegt að skoðað verði hvort rétt sé að taka í notkun nýjar refsitegundir sem einstaklingar gætu verið dæmdir í í stað fangelsisvistar í sumum tilvikum og einnig að fullnusta utan fangelsa verði rýmkuð, enda hafa slík úrræði reynst afar vel auk þess að vera ódýrari en hefðbundin refsivist. Vinna við gerð fullnustuáætlunar er í gangi en þar verður meðal annars skoðað hvernig hægt er að rýma fullnustu utan fangelsis, auk þess sem nýjar refsitegundir verða teknar til skoðunar og eftir atvikum útfærðar með aðstoð refsiréttarnefndar. Í þessu sambandi erum við auðvitað að ræða það að gerð verði breyting á almennum hegningarlögum í þá veru að öðru úrræði verði bætt við, svokallaðri samfélagsþjónustu. Það er vilji minn að við förum strax í það að skoða möguleika á slíkum breytingum á hegningarlögum í samstarfi við refsiréttarnefnd. Þá er rétt að skoða að danskri fyrirmynd hvernig hægt er að undirbúa betur lausn fanga út í samfélagið í meiri samvinnu við sveitarfélögin sem veita félagslega þjónustu. Þannig væri hægt að tryggja betur félagslega aðstoð þegar fangi losnar úr fangelsi og þannig minnka líkur á endurkomu í fangelsi. Eins og við vitum kemur annar hver fangi aftur í fangelsi og það er allt of hátt hlutfall. Lækkun á endurkomutíðni er mikilvægt markmið og þar þarf að skoða virkni ólíkra leiða til að ná fram því markmiði sem best.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Þegar málefni fanga og fangelsismála eru metin hér á landi viljum við helst bera okkur saman við Norðurlöndin þar sem endurkoma í fangelsi er lág í alþjóðlegum samanburði og lægri en hér á landi. Í þeim samanburði blasir við munurinn á þjónustu við fanga í formi félagsráðgjafar og sálfræðiþjónustu þar sem við komum frekar illa út og virkilega er þörf fyrir að auka þá þjónustu hér. Í dag er staðan þannig að fyrir alla fanga sem eru á reynslulausn er aðeins ein staða félagsráðgjafa og hálf staða sálfræðings. Fangar sem eru á reynslulausn eru ekki einsleitur hópur, þeir glíma við margvísleg og ólík vandamál og augljóst er að til að styðja við þá við lok fangelsisvistar þurfa fleiri að koma að. Fjöldatakmarkanir í framhaldsskóla á bóknámsnemendum sem eru 25 ára eða eldri bitna illa á föngum sem hafa klárað sína betrunarvist og vilja afla sér menntunar. Sýnt hefur verið fram á mikilvægi menntunar fanga á leið þeirra til betra lífs. Slæm menntastefna hæstv. ríkisstjórnar kemur sér augljóslega illa fyrir fleiri en fanga. Huga þarf sérstaklega að heilbrigðismálum fanga, menntun og vinnumálum. Ég hvet hæstv. innanríkisráðherra til að setja á stofn starfshópa sem fara yfir þau mál hvert fyrir sig og setja fram kostnaðarmetnar tillögur til úrbóta. Heilsa fanga er oft og tíðum bágborin, hvort sem er líkamleg eða andleg, menntunarmöguleikar þeirra fara versnandi og vinnumálin eru meðal annars með þeim hætti að fangar ávinna sér ekki lífeyrisréttindi vegna vinnu sem þeir stunda á meðan á fangavist stendur. Það að fækka endurkomum fanga í fangelsi hefur í för með sér þjóðhagslegan ávinning, um það deilum við ekki, en úrbóta er þörf og til þeirra þarf að grípa sem fyrst.
Herra forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu umræðu, að hefja hana hér. Á síðasta kjörtímabili var hafist handa við að byggja nýtt fangelsi á Hólmsheiði sem kemur til með að bæta aðstöðu fanga til muna þó að það komi ekki til með að duga nema í skamman tíma, því miður, ef óbreytt stefna verður viðhöfð í þessum málum áfram. Það var auðvitað mikil varnarbarátta á síðasta kjörtímabili, á þeim niðurskurðartímum, og því miður var langt í frá það gert sem hugur okkar vinstri grænna stóð til. Aðbúnaður er kannski ekki alveg aðalatriðið heldur þarf fangavistin að hafa eitthvert innihald. Hv. þm. Ögmundur Jónasson flutti frumvarp á þinginu á síðasta kjörtímabili um breytingu á lögum um fullnustu refsinga sem fól í sér upptöku á rafrænu eftirliti í lok afplánunar og rýmkun á samfélagsþjónustu, sem núverandi hæstv. innanríkisráðherra fór hér yfir að væri verið að vinna að. Samþykkt var frumvarp 16. september 2011 um það mál. Meginbreytingin var sú að fangar sem hljóta 12 mánaða fangelsisdóm eða lengri hafa tækifæri til þess að ljúka afplánun utan fangelsis undir rafrænu eftirliti. Tilgangurinn með rafrænu eftirliti er að hjálpa föngum að aðlaga sig að samfélaginu og takast á við lífið að nýju. Tækifæri til að afplána með samfélagsþjónustu var einnig rýmkað þannig að þeir sem dæmdir eru í níu mánaða fangelsi, sem voru þá áður sex, geta fullnustað dóm með samfélagsþjónustu. Í frumvarpinu var gerð tillaga um að tímamörkin yrðu 12 mánuðir en þingið breytti því í níu mánuði. Nú er tækifærið til að láta reyna á hvort viljinn er annar. Ég fer svo nánar í málið í seinni ræðu minni á eftir.
Virðulegur forseti. Í afdrifakönnun Barnaverndarstofu sem fjallar um þau börn sem stofnunin hefur haft afskipti af með einum eða öðrum hætti í barnaverndarmálum kemur fram að 41% drengjanna hefur setið í gæsluvarðhaldi eða í fangelsi. Við ræddum áðan þjóðarátak um læsi og mér finnst báðar þessar umræður tengjast vegna þess að fyrir mér liggur ákveðin rót samfélagslegs vanda sem elur af sér afbrot og andfélagslega hegðun í sambandsleysinu á milli þess sem á sér stað í þroskaferli barna og þess hvaða manneskjur þau verða þegar þau eru orðin fullorðnir einstaklingar og hvernig við bregðumst við frávikum. Þeir, ég segi þeir vegna þess að stór hluti síbrotafólks á Íslandi er karlmenn, hafa verið í snertingu við hið svokallaða kerfi um langa hríð og verið barnaverndarmál eða vandræðabörn í skólum og málefni þeirra í mismikilli vinnslu. Það er eitthvað að í samfélagi þar sem hópar af fólki koma skaðaðir út úr barnæsku sinni og unglingsárum. Þess vegna nefni ég hér þjóðarátak um læsi vegna þess að það er mikil fylgni milli þeirra sem eiga við veruleg hegðunarvandamál og námsörðugleika að stríða og þeirra sem komast endurtekið í kast við lögin. Það þarf ekki bara að kenna börnum að lesa heldur þarf að stuðla að því að börn og unglingar verði hæfilega funkerandi einstaklingar og ég veit að þetta vita allir sem vinna með börnum og unglingum og ég veit að við vitum þetta hérna líka, en við verðum að setja fjármuni í að gera fagfólki kleift að styðja við fjölskyldur og börn þeirra sem eiga við hegðunarvandamál að stríða og grípa inn í strax á fyrstu stigum, strax í leikskóla og jafnvel fyrr. Í nýlegri úttekt Ríkisendurskoðunar á barnavernd í landinu kom fram ákall til félags- og húsnæðismálaráðherra um að tryggja sérhæfð meðferðarúrræði á höfuðborgarsvæðinu fyrir börn á aldrinum 16–18 ára sem glíma við alvarlegan fíkniefnavanda, afbrotahegðun og börn sem glíma við fjölþætta geðröskun og hegðunarvandamál. Þetta er raunverulegt vandamál sem við verðum að takast á við og stjórnvöld verða að bregðast við.
Hæstv. forseti. Þetta er afar áhugaverð umræða. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helga Hrafni fyrir að hefja máls á þessu, fangelsismálum. Mér finnst af því sem ég hef heyrt hér í dag að sóknarfæri okkar og tækifæri á þessu sviði séu fjölmörg. Við getum svo sannarlega gert betur, en hlutirnir kosta peninga. Mér fannst líka gaman að heyra hv. þm. Heiðu Kristínu tengja þessi verkefni öll við til dæmis læsi. [[Forseti hringir.]]
Forseti biður hv. þingmann að nefna aðra þingmenn fullu nafni.
Afsakið, hv. þm. Heiðu Kristínu Helgadóttur, fyrirgefðu - tengja þetta við læsi vegna þess að það er staðreynd að margir fangar, fullorðnir menn, koma inn í fangelsi landsins ólæsir. Það hefur verið gert mikið átak varðandi menntun fanga síðustu ár sem hefur skilað miklum árangri og dregið mikið úr endurkomum. Þarna eru því mikil tækifæri til að huga að þessu. Samkvæmt upplýsingum mínum er hátt hlutfall fanga með ýmiss konar greiningar, ADHD, lesblindu og annað, þannig að við erum örugglega öll sammála um að það er skynsamleg ráðstöfun fjármuna að betra fólk í fangelsum. Hæstv. innanríkisráðherra, Ólöf Nordal, fór yfir áðan, þetta voru fimm atriði, um tilgang refsinga, og neðst á listanum var betrun. Ég held að betrun ætti að vera í fyrsta sæti vegna þess að, eins og ég segi, það er skynsamleg ráðstöfun fjármuna fyrst og fremst. Ég sé að ég á lítinn tíma eftir, en mig langar að koma því á framfæri hér í dag að þegar við tölum um fangelsismál kemur oft sú gagnrýni upp að það eigi ekki að vera að dekra við fanga, fangelsi eiga ekki að vera hótel, það á ekki að vera að gera þeim eitthvað gott. Það er enginn að tala um það, við erum að fara yfir þær staðreyndir sem máli skipta, að með því að betra fólk og gera það að gildum þegnum og leiða það af vegi glæpabrautarinnar þá erum við akkúrat að koma í veg [[Forseti hringir.]]fyrir það að fólk brjóti af sér aftur og það hlýtur að vera tilgangurinn með þessu öllu saman.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir þessa sérstöku umræðu sem er alveg einstaklega áhugaverð og þarf að vera af mikilli yfirvegun. Sömuleiðis þakka ég hæstv. innanríkisráðherra fyrir greinargott svar sem kom frá henni, meðal annars hvernig hún talaði um að taka upp mögulega nýjar refsitegundir. En hvaða refsitegundir er hún helst að hugsa um? Það væri mjög gaman að fá að heyra meira um það hvaða vinna hefur farið fram innan fangelsisins. Fangelsið er náttúrlega frekar gömul stofnun, það er kannski ekki mannúðlegasta leiðin til að betra fólk, að loka fólk inni án þess að gefa því nokkurt tækifæri til að betra sjálft sig. Það er alveg spurning hvort fangelsið sé ekki bara hreinlega stofnun sem er barn síns tíma að miklu leyti. Hversu mikið gagn er að því að loka fólk af í samfélaginu? Ég hlakka mjög til að fá að heyra frá hæstv. innanríkisráðherra um aðrar og nýjar refsitegundir í þessu samhengi. Á meðan við erum með fangelsi er náttúrlega mikilvægt að huga að föngunum sem eru þar inni. Fangar eru líka fólk og mikilvægt er að koma fram við þá eins og fólk, af virðingu og nærgætni. Það þarf að gefa því fólki sálfræðiþjónustu alla leið frá upphafi til enda og það þarf sömuleiðis að veita því námsráðgjöf sem hefur ekki alltaf verið til staðar. Nú hef ég ekki mikinn tíma en ég fagna þessari umræðu alveg sérstaklega.
Hæstv. forseti. Ég er ekki vanur að þakka mönnum mikið hérna í ræðustól en ég vil þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir þessa umræðu. Ég hef nú aðeins verið í slíkri umræðu í um það bil 25 ár og ég held að við þurfum aðeins að komast út úr þeim fasa, þeim mikla tilfinningafasa og reiðinni, ég er ekki að segja að hún sé óeðlileg, hún er eðlileg, en skynsemin verður einhvers staðar að koma inn. Við getum ekki fjallað um fullnustu refsinga alltaf með hefndina og reiðina að vopni. Við komumst þá ekkert áfram vegna þess að þetta er samfélagslegt mál, það skiptir samfélagið máli hvernig okkur tekst til að betra, fækka brotum o.s.frv. Ég geri ekki lítið úr mikilvægi þess að menn beri ábyrgð sem af sér brjóta. Ég er hins vegar í miklum vafa um það að rétta leiðin sé í öllum tilvikum að loka menn frá samfélaginu. Hægt er að refsa með allt öðrum hætti. Ég tel að við þurfum að rýmka heimildir um reynslulausn, auka möguleika á annarri refsingu eins og samfélagsþjónustu, jafnvel þótt menn séu með þokkalega þunga dóma. Ég geri mér jafnframt grein fyrir því að ástandið hjá sumum er þannig að það verður að loka þá af. En þegar það er verðum við að nýta þann tíma vel til þess að viðkomandi verði betri samfélagsþegnar, minni líkur verði á ítrekuðum brotum o.s.frv. Það er afar mikilvægt að við náum að fara í þá umræðu [[Forseti hringir.]]án þess að láta reiðina og hefndina stjórna henni alfarið.
Virðulegur forseti. Sagt er að þegar félagsleg vandamál eru annars vegar sé það rík tilhneiging okkar Íslendinga að hringja á steypubílinn og má segja að við höfum gert það í fangelsismálunum. Þó að verið sé að byggja mikilvægt fangelsi á Hólmsheiðinni sem skapi ný tækifæri þá verðum við að hafa í huga að það er innihaldið en ekki húsin sem máli skiptir. Við þurfum ekki að bíða eftir nýjum húsum, við eigum og þurfum að gera miklu betur í vinnu okkar með unga afbrotamenn. Hér liggur annað árið í röð fyrir tillaga um að dómarar fái heimild til að dæma unga afbrotamenn í samfélagsþjónustu. Við getum til dæmis samþykkt það. Við gerum allt of mikið af því að haga kerfi okkar þannig að það herði fremur unga menn í afbrotum en að beina þeim frá þeirri braut. Við getum líka opnað fleiri opin úrræði fyrir fjölda þeirra sem eru á svokölluðum boðunarlista. 400 manns bíða eftir afplánun, margir vegna fremur vægra brota. Það er óþolandi að menn séu sóttir löngu eftir að atvikin hafa átt sér stað, komnir kannski sæmilega aftur á beinu brautina, og teknir inn í afplánun. Það er ódýrt og skynsamlegt úrræði að veita þeim opin úrræði í ríkari mæli. Fyrst og fremst þurfum við að setja fjármuni í þjónustuna inni í þeim fangelsum sem við þegar eigum, svo hægt sé að deildaskipta þannig að þar geti menn fengið að fara milli deilda ef þeir sýna góða hegðun og að þar þurfi fórnarlömb ekki að afplána með síbrotamönnum í ofbeldisglæpum sem beitt hafa þá sjálfa ofbeldi fyrr á tíð. Það er algjörlega óviðeigandi, virðulegur forseti, [[Forseti hringir.]]það er innihaldið í þjónustunni við fanga sem við þurfum að leggja miklu meiri rækt við.
Frú forseti. Ég er sammála tveimur síðustu ræðumönnum. Það er nánast að mér finnist ég ekki þurfa að koma hér upp aftur. Innihaldið er það sem skiptir máli, þessi heildstæða nálgun og þar þurfa auðvitað að koma að bæði velferðarráðuneyti, innanríkisráðuneyti og menntamálaráðuneyti. Það vantar í sjálfu sér ekki hugmyndir að góðum úrræðum sem lúta að félagslega miðuðum lausnum til handa því fólki sem er í þessari stöðu. Hlutirnir gerast gjarnan hægar en maður vildi, en ég er ánægð að heyra af hugmyndum ráðherra og hefði gjarnan viljað, eins og fleiri hafa komið hér að, að hún deildi örlítið með okkur, ef hún mögulega getur, hverjar þær eru aðrar en hér kom fram, þ.e. rýmri reynslulausn og einhverja nýja refsitegund nefndi hún. Á síðasta kjörtímabili komu fram tillögur frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, mig minnir að ein þeirra heiti Góð lausn, sem er lík því verkefni sem sett var á laggirnar í Danmörku á svipuðum tíma og lögreglustjórinn kynnti sína hugmynd. Þar geta fangar fengið meiri félagslega aðstoð meðan á afplánun stendur og þegar líða fer að lokum afplánunar fá þeir einnig félagslega aðstoð frá sveitarfélaginu sem tekur við, en það er eins og kom fram hjá ráðherra ekkert í lögunum sem bannar slíkt. Við vitum að þessi félagslega sálfræði og sálfræðiaðstoð takmarkast auðvitað við fjármuni sem veittir eru til Fangelsismálastofnunar og eins og við vitum vantar töluvert aukna fjármuni í þau mál. Eins og hér kom líka fram hafa Norðurlöndin, fyrir utan Ísland, tekið upp betrunarvist með ótvíræðum árangri með fækkun glæpa, fækkun endurkomu og minni kostnaði hjá fangelsum, lögreglu og dómstólum. Ég tek undir þau sjónarmið að verknám, starfsþjálfun og samskipti við fjölskyldu sé lykillinn að betrun. Því miður styður stefna menntamálaráðherra ekki við það sem skyldi. Við eigum að nálgast fangelsismál út frá hinum mannlega vinkli og hugmyndum um að hjálpa þeim sem hlotið hafa dóm til farsældar í lífinu. [[Forseti hringir.]]Burt séð frá þeirri staðreynd að slík nálgun skilar sér peningalega er aðalmálið að viðkomandi einstaklingar og þar með allt umhverfi þeirra batnar fyrir bragðið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir þessa mikilvægu umræðu. Í hjarta mínu trúi ég ekki á stofnanir í því ljósi að hrúga ákveðnu fólki saman sem við segjum svolítið að sé alveg eins, þar sem eigi annaðhvort að hæfa það, bæta það eða vernda með einhverjum hætti. Þar skapast alltaf ákveðið valdamisræmi sem ég held að sé sérstaklega hættulegt þar sem markmiðið með stofnanavistuninni er einhvers konar refsing eða frelsissvipting. Ég fagna því þess vegna að hæstv. innanríkisráðherra hafi nefnt það að við þyrftum að færa okkur meira út í það að vinna með föngum, afbrotamönnum, úti í samfélaginu. Eftir sem áður sitjum við uppi með þá staðreynd að afbrotamenn eru auðvitað manneskjur. Það er alveg sama hver brotaferillinn er. Það er það sem við þurfum að nálgast, sama hvort okkur finnst það óþægilegt eða ekki. Þá þurfum við að gera það með stuðningi meðal annars fagfólks eins og sálfræðinga, náms- og starfsráðgjafa, félagsráðgjafa, iðju- og þroskaþjálfa til dæmis vegna þess að við sjáum það að fjöldi fanga er til dæmis með einhvers konar skerðingar, geðfatlanir, ADHD o.s.frv. Við þurfum því að nálgast þetta. Jafnframt tel ég mjög mikilvægt að við vinnum með óhefðbundnum hætti, t.d. með jafningjahópum þar sem fólk sem hefur reynslu af afbrotum og er kannski komið á réttan stað aðstoðar aðra fanga sem núna eru að glíma við það að vera í fangelsi. Svo finnst mér náttúrlega bara augljóst að betrun hlýtur alltaf að vera markmiðið fyrir fangann bæði þannig að hann geti axlað ábyrgð á því sem hann hefur gert en líka til þess að honum geti liðið betur og farið aðrar leiðir. Betrunin þarf líka að snúast um samfélagið. Ég held að ein af mikilvægustu leiðunum til að draga úr afbrotatíðni og koma í veg fyrir að fólk fari aftur og aftur í fangelsi sé að draga úr misrétti og draga úr jaðarsetningu. Við getum ekki horft fram hjá því og það er eitthvað sem mér finnst mjög mikilvægt að við leggjum áherslu á.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ég held að við séum öll sammála um það að við verðum að reyna að auka þau markmið sem við viljum fá með betrun í fangelsisvist. Einnig viljum við reyna að fækka þeim endurkomum sem eru meðal íslenskra fanga, sem sagt að þeir fari aftur í fangelsi að fyrri afplánun lokinni. En til að við getum náð þeim árangri þurfum við að stuðla að aukinni betrun innan veggja fangelsisins og eftir að fangar hafa lokið afplánun sinni. Í þessu samhengi langar mig að minnast á þingsályktunartillögu sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir er fyrsti flutningsmaður að, auk annarra þingmanna, sem fjallar um að tryggja föngum sem uppfylla ákveðin skilyrði ákveðna framfærslu eða atvinnuleysisbætur eftir að refsivist lýkur. Slík umræða fer misvel í fólk, að veita eigi föngum þau réttindi. En viljum við ekki frekar tryggja þeim ákveðna framfærslu ef þeir uppfylla skilyrðin í stað þess að þeir reyni tekjuöflun með einhverjum öðrum eða vafasömum hætti? Ég fagna orðum hæstv. innanríkisráðherra, Ólafar Nordal, um þá vinnu sem er í gangi innan ráðuneytisins um endurskoðun á þeim fullnustuaðgerðum sem eru í gangi í dag. Ég tel meðal annars vegna þeirra löngu biðlista sem við sjáum í dag, um það bil 400 manns eru á biðlista eftir því að ljúka afplánun, að nauðsynlegt sé að skoða nýjar leiðir er varða fullnustu. Við hljótum öll að vera sammála um að það er engin betrun fólgin í því að aðili sem er búinn að vera á biðlista til fjölda ára, kominn á beina braut, sé kallaður inn í fangelsi mörgum árum síðar, því að það getur jafnvel aukið líkurnar á að hann leiðist enn frekar eða aftur út í afbrot. Ég fagna þeirri vinnu sem er í gangi.
Virðulegi forseti. Það er mér sérstakt fagnaðarefni hvernig hæstv. innanríkisráðherra tekur þessari umræðu og tekur á málaflokknum reyndar almennt. Ég held að það sé hárrétt hjá hæstv. innanríkisráðherra að fjárveitingavaldið þurfi að taka þennan málaflokk alvarlegar vegna þess að alls staðar þar sem maður skoðar þessi mál rekst maður á það að fjárveitingar eru af skornum skammti, niðurskurðarkröfur eru eða aðhaldskröfur eins og þær eru kallaðar, þegar jafnvel öryggi fanga og fangavarða er ógnað, hvað þá þegar kemur að úrbótum, svo sem gagnvart geðheilbrigði o.fl. Það er ýmislegt fleira sem hægt er að ræða í þessu sambandi, til dæmis skaðaminnkunarúrræði fyrir fíkla sem enda í fangelsi og eru bara í fráhvarfseinkennum, mjög hörðum og vondum fráhvarfseinkennum. Á sama tíma og þeir fara í fangelsið, jafnvel innan um aðra fanga, þá er ekki endilega betra að þeir séu í einangrun. Ýmislegt í því sambandi, hvernig málum er háttað innan fangelsis og í kerfinu, er eitthvað sem við þurfum að ræða betur. En það sem ég sé hins vegar og upplifi hérna sem sameiginlegt hjá öllum ræðumönnum, og ég þakka hverjum og einum fyrir sínar ræður, er að enginn vill ala á refsigleðinni. Mér þykir vænt um að sjá að það sé sameiginlegt meðal allra sem ýmist hafa reynslu innan úr kerfinu, eins og hv. 5. þm. Reykv. n., Brynjar Níelsson, eða hafa kynnt sér þennan málaflokk. Enginn leggur sérstaka áherslu á refsingar sem sjálfstætt markmið, það gleður mig mjög. Annað sem ég tek eftir er að allir sjá ástæðu til breytinga. Allir sjá að það er ýmislegt sem við þurfum að gera í málaflokknum. Síðast en ekki síst virðast allir sjá enn fremur að þetta kostar peninga og þarf að kosta peninga og að fjárveitingavaldið þarf að taka mið af þeirri staðreynd, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Ég hugsa að ég þurfi að hlusta aftur á þessar umræður að þeim loknum til að taka inn allt sem hér hefur verið sagt, það voru margir góðir punktar. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna og sér í lagi hæstv. innanríkisráðherra.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa gagnlegu umræðu. Hún er mjög mikilvæg fyrir mig núna í upphafi þingvetrar þar sem ætlunin er að taka til umræðu, eins og hér hefur komið fram, frumvarp um fullnustu refsinga. Mig langar að bæta aðeins í það sem hér hefur verið sagt og beindist að mér. Ég held að óhætt sé að segja að þessi mál séu að fara í meiri fókus nú í vetur með þeim umræðum sem við munum hefja í þinginu í þessum málaflokki. Við erum líka að líta til annarra þátta til viðbótar og ég nefndi ætlun okkar að skoða hegningarlögin. Það er þannig að samfélagsþjónusta er nú stjórnvaldsákvörðun og þá er hugmyndin sú að velta upp þeim möguleika í samstarfi við helstu sérfræðinga að það sé ekki æskilegt að þetta sé hluti af regluverki hegningarlaganna og sé þá ákvörðun dómara. Það má líka í því sambandi skoða rafrænt eftirlit og við mundum víkka þetta aðeins út og taka kannski frekari skref áfram í framhaldi af því frumvarpi sem við ræðum í vetur. Einnig vil ég nefna í framhaldi af umræðu sem var hér á síðasta þingvetri um geðheilbrigðismál fanga að þar er líka loksins að fara af stað vinna, það tók dálítinn tíma að tilnefna í starfshóp milli velferðar- og innanríkisráðuneytis, um málefni þeirra fanga sem hafa verið afar viðkvæm. Við munum halda áfram með það. Ég tek það líka með mér úr þessari umræðu að við skoðum tengslin milli okkar og sveitarstjórnarstigsins, ef við lítum til málefna fanga þegar þeir koma aftur út í samfélagið, hvernig við tökum á móti þeim. Tilgangurinn er sá að koma í veg fyrir þessa miklu endurkomu fanga í fangelsin. Við viljum það auðvitað ekki, við viljum bæta þeirra hag, við viljum koma þeim aftur út í þjóðfélagið. Við viljum að þetta hafi þýðingu og við þurfum að stíga skref í þá átt í þeirri vinnu sem fram undan er.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga. Frumvarpið flyt ég fyrir hönd forsætisnefndar Alþingis en nefndin stendur öll að frumvarpinu ásamt áheyrnarfulltrúa Pírata í nefndinni. Upphaflega var þetta mál flutt á 143. þingi en í ljósi athugasemda sem bárust endurskoðaði forsætisnefnd frumvarpið og lagði síðan fram að nýju á 144. þingi. Þá hlaut það ekki afgreiðslu og er nú endurflutt óbreytt. Forsætisnefnd hefur farið yfir þær athugasemdir sem fram höfðu komið við frumvarpið á meðan það var til umfjöllunar hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á síðasta þingi og er sammála um að þær gefi ekki tilefni til breytinga á frumvarpinu. Ég fer nú í stuttu máli yfir helstu atriði frumvarpsins. Í I. kafla þess kemur fram sú meginbreyting að ríkisendurskoðandi verði kosinn af Alþingi í stað þess að vera ráðinn af forsætisnefnd. Með þessu er sjálfstæði hans undirstrikað. Í II. kafla frumvarpsins er gerð grein fyrir starfssviði ríkisendurskoðanda og til hvaða aðila endurskoðun hans og eftirlit tekur. Efnislega er ekki um breytingu að ræða frá gildandi lögum. Helstu nýmæli III. kaflans lúta að því að í stað þess að vísa til góðrar endurskoðunarvenju við framkvæmd fjárhagsendurskoðunar er gert ráð fyrir því að um endurskoðunina verði litið til endurskoðunarstaðla og verklagsreglna sem gilda um endurskoðun hjá opinberum aðilum. Ákvæði IV. kafla um meðferð mála hjá Ríkisendurskoðun eru nýmæli. Er þar kveðið á um þagnarskyldu og sérstakt hæfi ríkisendurskoðanda, starfsmanna Ríkisendurskoðunar og annarra sem starfa í þágu stofnunarinnar. Jafnframt er kveðið á um rétt til umsagnar um drög að skýrslum og greinargerðum sem eiga að tryggja betur réttarstöðu þeirra sem falla undir eftirlit ríkisendurskoðanda. Loks er fjallað um aðgang almennings að upplýsingum hjá Ríkisendurskoðun. Í frumvarpinu er lagt til að upplýsingaréttur almennings verði rýmkaður þegar um er að ræða gögn sem til verða í samskiptum ríkisendurskoðanda og eftirlitsskylds aðila. Um meðferð skýrslubeiðnar til ríkisendurskoðanda og upplýsingagjöf hans til Alþingis er fjallað í V. kafla frumvarpsins. Helstu nýmæli í V. kafla frumvarpsins eru þau að gert er ráð fyrir því að ríkisendurskoðandi greini forsætisnefnd frá umfangi og beiðni og áætluðum skýrsluskilum. Í VI. kafla eru ýmis ákvæði sem flest eru nýmæli. Meðal annars er lagt til að forsætisnefnd ákveði starfskjör ríkisendurskoðanda til samræmis við laun hæstaréttardómara. Heimilt verði að ráða staðgengil ríkisendurskoðanda í fjarveru hans. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að ríkisendurskoðandi verði kosinn í fyrsta sinn samkvæmt 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins þegar núverandi ríkisendurskoðandi lætur af störfum, en núverandi ráðning gerir ráð fyrir því að hann starfi til 1. maí 2018. Að öðru leyti vísa ég til framsöguræðu minnar á síðasta löggjafarþingi og legg svo til að mál þetta gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Við fengum málið til umfjöllunar í fjárlaganefnd og sendum niðurstöðu okkar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með töluvert mörgum athugasemdum. Ég hef ekki náð að lúslesa frumvarpið aftur til að skoða hvort miklar breytingar hafi verið gerðar á því. 2. gr. er um löggildingu og að viðkomandi þurfi að vera löggiltur endurskoðandi og megi ekki vera alþingismaður. Þá spyr ég: Hvers vegna ákvað forsætisnefnd að halda sig við það þrátt fyrir mjög ítarlega umsögn ríkisendurskoðanda sjálfs um að það væri ekki nauðsynlegt og að þeirra mati mætti gera ráð fyrir því að fólk með ólíka menntun og bakgrunn gæti uppfyllt hæfniskröfur sem dygðu til að sinna því starfi sem ríkisendurskoðandi vinnur? Hvergi annars staðar á Norðurlöndunum er þessi krafa gerð og í umsögn þeirra kemur fram að ríkisendurskoðendur Danmerkur og Noregs árita ríkisreikning þessara landa og meira að segja millistjórnendur. Ég spyr: Hvers vegna viljum við skera okkur úr hvað þetta varðar? Hin spurningin varðar það hvernig ráðið er til starfans. Ekki er gert ráð fyrir því að auglýsa, heldur fyrst og fremst að þingið geti tilnefnt og forsætisnefnd tilnefni - talað er um að ekkert sé því til fyrirstöðu. En hvers vegna á ekki að auglýsa þetta starf eins og önnur opinber störf?
Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna. Það mál sem hv. þingmaður vakti máls á, sem laut að þeim reglum, þeim skilyrðum eða þeim kröfum sem gerðar eru til ríkisendurskoðunar, hefur verið álitamál. Það er alveg rétt að það fyrirkomulag tíðkast ekki mjög víða að gera þá kröfu að um sé að ræða mann með réttindi löggilts endurskoðanda. Þetta var eitt af þeim málum sem við ræddum mjög mikið í forsætisnefnd, ekki bara núna við undirbúning málsins heldur ekki síður þegar við lögðum það upphaflega fram. Okkar niðurstaða var eindregið sú að eðlilegt væri að gera þá kröfu til þess manns sem bæri heitið ríkisendurskoðandi að hann hefði heimild til að árita reikninga. Við töldum að þar væri um að ræða kröfu sem eðlilegt væri að gera til ríkisendurskoðanda og þess vegna héldum við okkur fast við það. Það er alveg rétt að fram kom ábending, m.a. frá fjárlaganefnd, um þessi mál sem endurspeglar, og okkur er það alveg ljóst, að um þessi mál eru skiptar skoðanir, en þetta var eindregin niðurstaða okkar. Varðandi hitt, að auglýsa eftir ríkisendurskoðanda, er það þannig, eins og við þekkjum, að í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að ríkisendurskoðandi verði kjörinn á Alþingi líkt og tíðkast hefur um umboðsmann og það fyrirkomulag erum við í rauninni þar með að færa yfir á hlutverk ríkisendurskoðanda. Með því er fyrst og fremst verið að undirstrika sjálfstæði ríkisendurskoðanda. Það er mjög mikilvægt að hann geti starfað óháð framkvæmdarvaldinu. Þó að ríkisendurskoðandi heyri undir Alþingi með tilteknum hætti er hann auðvitað ekki þjónn Alþingis í þeim skilningi. Þess vegna er það grundvallaratriði í frumvarpinu og ein meginbreytingin frá gildandi löggjöf að gert er ráð fyrir því að ríkisendurskoðandi sé kjörinn og þar með er sjálfstæði hans undirstrikað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er ekki sammála nálguninni varðandi það að þrengja hópinn eins og hér er gert. Með því að velja það að hafa löggiltan endurskoðanda, sem er hvergi gert í Vestur-Evrópu, held ég, þrengjum við hópinn gríðarlega mikið á okkar litla landi. Samkvæmt mati stofnunarinnar sjálfrar er það algjörlega óþarft enda verkefnin og hlutverkið miklu víðtækara en bara það að setja nafnið sitt undir ríkisreikninginn þegar hann er tilbúinn. Ég er því ekki sammála því. Ég skil sjónarmiðið varðandi það hvort auglýsa eigi eða ekki, ég hefði bara haldið að við vildum hafa stjórnsýsluna gegnsærri en hún er. Þingið hefur verið gagnrýnt fyrir að stjórnsýslan sé ekki nægilega opin, en hér er búið að þjappa þessu saman þegar verið er að tilnefna tiltekna fulltrúa, hver og einn þingmaður í forsætisnefnd getur gert það, í stað þess að þetta sé auglýst og birt öllum. Það er kannski munurinn fyrst og fremst, finnst mér. Varðandi 3. mgr. 4. gr. er komið inn á að Alþingi greiði eitt A-hluta stofnana fyrir endurskoðun. Í frumvarpinu kemur fram að það sé eitthvert lítilræði, að kostnaðurinn sé um það bil vinna endurskoðanda í heila viku. Ég spyr nú samt hvort það þurfi að vera þannig þegar gert er ráð fyrir þessum framlögum til Ríkisendurskoðunar. Varðandi ýmsar athugasemdir fjárlaganefndar sem lúta að opinberu fjármálunum sem við leggjum fram hér og ætlumst til að verði samþykktar er mjög margt sem skarast, alla vega í því frumvarpi sem var, á við frumvarp um opinber fjármál. [[Forseti hringir.]]Ég spyr hvort forsætisnefnd hafi ekki íhugað að breyta því.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að dvelja lengur við þá spurningu um hvort ríkisendurskoðandi eigi að vera löggiltur endurskoðandi eða ekki, þarna eru bara ólík viðhorf uppi og allt ósköp heilbrigt í sambandi við það. Hv. þingmaður vék að öðrum atriðum, m.a. niðurstöðu forsætisnefndar. Við fórum yfir frumvarpið og lúslásum sömuleiðis athugasemdirnar. Þær lutu annars vegar að stærri hlutum, eins og spurningunni um löggildinguna og hvernig ráða ætti ríkisendurskoðanda og annað slíkt. Þar höfðum við skoðun sem við fylgdum þá eftir. Það var ekkert í þeim ábendingum sem fram komu sem leiddi til þess að við skiptum um skoðun í þeim efnum. Síðan eru ýmis önnur atriði eins og til dæmis þau sem hv. þingmaður nefndi varðandi kostnaðinn, sem lýtur að endurskoðun á fjárhag Alþingis, atriði sem lúta að lögum um opinber fjármál, sem er löggjöf sem er ekki orðin að lögum núna. Niðurstaða okkar var einfaldlega sú að við mundum ekki hvika frá hinum stærri atriðum og teldum skynsamlegast að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem hefði þetta mál með höndum og fengi þetta mál í framhaldi af þessari umræðu, gæti þá haldið áfram að vinna þau mál í stað þess að forsætisnefnd væri að reyna með einhverjum tvíverknaði að fara í þá vinnu. Við lítum þannig á að það sé verkefni sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi með höndum að vinna úr.
Virðulegi forseti. Ég ætla rétt aðeins að fara yfir þær athugasemdir sem fjárlaganefnd gerði og byggjast að hluta til, eins og hér kom fram áðan, á þeim athugasemdum sem ríkisendurskoðandi gerði og mér finnst ástæða til að velta upp. Ég á von á því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komi með sínar athugasemdir. Það er áhugavert að sjá að þrátt fyrir að frumvarp um opinber fjármál sé ekki orðið að lögum hafi verið ákveðið að reyna ekki að aðlaga frumvarpið að því. Ég veit ekki hvort þeir kaflar sem við eiga verða skrifaðir upp á nýtt því að þarna eru töluverðar skaranir. Fyrir það fyrsta bárust ábendingar um heitið, þ.e. ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga. Það eru auðvitað skiptar skoðanir á því hvort þetta eigi bara að heita frumvarp til laga um Ríkisendurskoðun. Í greinargerðinni hér kemur fram að þetta sé látið heita ríkisendurskoðandi vegna þess að hann starfar á vegum Alþingis og er trúnaðarmaður þess við endurskoðun. Það er líklega verið að setja þetta, eins og hér kom fram hjá hv. þingmanni, í svipað mót og umboðsmann Alþingis með því að persónugera þetta við ríkisendurskoðanda sem slíkan. Gott og vel, það er ákvörðun sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fær að ræða ef henni þykir það skipta máli. Síðan höfum við í fjárlaganefnd gert athugasemdir við opinberu fjármálin. Það liggur til dæmis ekki fyrir hvort Ríkisendurskoðun á að endurskoða framsetningu ríkisreiknings samkvæmt hagskýrslustaðli GFS. Eins og frumvarpið um opinber fjármál lítur út í dag þá á að endurskoða bæði fjárlög og ríkisreikning samkvæmt þeim staðli. Eins og ég kom inn á í andsvarinu áðan þá lagði fjárlaganefnd til að starfið yrði auglýst en ekki tilnefnt í það til að hæfustu umsækjendur gætu sótt um og embættið stæði öllum til boða sem uppfylltu tiltekin skilyrði og Alþingi mundi síðan tryggja faglega úrvinnslu umsóknanna. Við 3. gr. lagði fjárlaganefnd til hvort það ætti að breyta 2. málsgrein. Í stað þess að ríkisendurskoðandi gerði tillögur að úrbótum, skipulegði bætta stjórnsýslu eða hvað þá mundi hann leggja til að gerðar yrðu úrbætur. Það getur skipt máli hvaða orðfæri við notum í þessu þar sem Ríkisendurskoðun á kannski erfitt með að leggja fram fullmótaðar tillögur um hvernig rekstrinum skuli háttað því að þá gæti stofnunin orðið hluti af framkvæmdarvaldinu og sett sig í erfiða stöðu þegar kemur að því að endurskoða málið hlutlaust öðru sinni eða eitthvað slíkt. Það þarf að fara varlega í tillögugerð við að skýra ábyrgð. Greinin felur í sér tillögu um að stofnunin hanni nýtt skipurit fyrir þann aðila sem til skoðunar er. Það er svo rakið nánar í umsögn fjárlaganefndar. Varðandi g-lið 1. mgr 4. gr. ætla ég að lesa upp úr umsögn fjárlaganefndar, með leyfi forseta: „Um þetta segir í athugasemdum um 4. gr.: „Í g-lið 1. mgr. er loks tekið fram að starfssvið ríkisendurskoðanda taki einnig til þess að hafa eftirlit með starfsemi og árangri ríkisaðila, en þar er vísað til stjórnsýsluendurskoðunar, samanber 6. gr. frumvarpsins. Rétt þykir að taka þetta atriði sérstaklega fram í greininni.“ Í 4. tölulið 8. gr. gildandi laga um Ríkisendurskoðun kemur fram að eitt af markmiðum fjárhagsendurskoðunar er: „Að kanna og votta áreiðanleika kennitalna um umsvif og árangur af starfsemi stofnana birtist þær með ársreikningi.“ Í athugasemdum við 5. gr. frumvarpsins segir um kennitölurnar: „Ekki er þörf á að tilgreina slíkt sérstaklega í lögum. Þó ber að hafa í huga að slíkar kennitölur eru almennt ekki af sama meiði og kennitölur um fjárhagslegan árangur af atvinnurekstri á einkamarkaði, samanber enn fremur umfjöllun um 21. gr. frumvarpsins.““ Fjárlaganefnd vísar til þessa frumvarps um opinber fjármál þar sem mikil áhersla er lögð á að mæla árangur á starfsemi ríkisins og telur mikilvægt að allar stofnanir setji sér árlega mælanleg markmið til að meta árangur og gæði starfseminnar. Til þess að hægt sé að tryggja sem árangursríkasta markmiðssetningu og árangursmælikvarða þá telur fjárlaganefnd mikilvægt að óháðir sérfræðingar bregði reglulega máli á þessa mælikvarða og meti gæði þeirra og um leið árangurinn af starfsemi ríkisins. „Í ljósi þess að stjórnsýsluendurskoðun nær til tiltölulega fárra verkefna ár hvert miðað við fjárhagsendurskoðun má spyrja hvort ekki þurfi að taka umfjöllunina í athugasemdinni til endurskoðunar. Ef mælikvarðar eru ekki settir, með hvaða hætti vill Alþingi að stjórnendur gangi úr skugga um hvort regluleg starfsemi ríkisstofnana sé markviss og árangursrík? Erfiðara er fyrir Alþingi og aðra að meta árangur ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja ef þau birta sjálf ekki neina árangursmælikvarða.“ Ég fór hér áðan í andsvari yfir þann kostnað sem af þessu hlýst fyrir Alþingi, þ.e. af endurskoðuninni, og ætla ekki að fara yfir það aftur en mig langar til að fara yfir 7. gr. sem fjallar um faglegt starf Ríkisendurskoðunar. Hún hefur færi á að fela aðilum utan stofnunarinnar í ríkum mæli að endurskoða þau verkefni sem eru mest krefjandi út frá reikningum og skoðunarstöðlum. Ef flóknustu verkefnin eru unnin hjá öðrum aðilum er kannski vafi á því hvort eins mikil þekking yrði á því umhverfi eins og ef stofnunin annaðist sjálf verkið. Fjárlaganefnd taldi að það vantaði inn í frumvarpið skýr ákvæði um að aðilum sem falin væru endurskoðun eða sérfræðiverkefni í umboði Ríkisendurskoðunar bæri að veita eftirlitsnefndum þingsins upplýsingar sem þær óskuðu eftir án endurgjalds. Það er afar mikilvægt að ekki hljótist viðbótarkostnaður af þessu og að við fáum hingað inn í þingið upplýsingar þrátt fyrir að verkefnunum sé útvistað. Varðandi 10. gr. þarf að skýra betur hvað felst í heimildum Ríkisendurskoðunar til að geta skoðað reikningsskil sveitarfélaga og stofnana og félaga sem ríkissjóður á hlut í. Það er eins og þetta veigaminni heimild til endurskoðunar sem er að mati fjárlaganefndar ekki nægjanleg í ljósi þess að við erum að tala um almannafé. Við 12. gr. beindi fjárlaganefnd því til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar - ég sé að þar er fulltrúi sem ætlar tala hér á eftir mér og það er áhugavert að vita hvort þetta komi til tals því að ég er ekki með nefndarálit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um málið - að kanna þyrfti gaumgæfilega hvort ákvæði greinarinnar gengju skemmra en ásættanlegt er fyrir eftirlitsnefndir Alþingis, þ.e. hvort ríkisendurskoðanda ætti að vera skylt að afhenda fjárlaganefnd og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd allar upplýsingar sem þær óskuðu eftir og hvort eftirlitsnefndir þingsins gætu unnið starf sitt hefðu þær ekki aðgang að öllum fjárhagsupplýsingum um starfsemi ríkisins og upplýsingum sem unnið hefur verið úr af sérfræðingum Ríkisendurskoðunar. Að lokum, virðulegi forseti, ætla ég að fara hér í 1. mgr. 17. gr. sem gengur út á að ríkisendurskoðanda beri að veita þingnefndum upplýsingar þegar eftir því er óskað af forsætisnefnd Alþingis. Fjárlaganefnd telur að það þurfi að breyta því þannig að það sé ekki bara forsætisnefnd sem geti gert það. Ef þetta eigi að vera svona þá skuli liggja fyrir með hvaða hætti sé hægt að bregðast við þegar þingnefndir þarfnast mikilvægra sérfræðiupplýsinga sem stofnunin hefur hingað til útvegað nefndum en ákveðið á grundvelli sjálfstæðis síns að veita ekki. Ríkisendurskoðun hefur sem sagt sjálf haft ákvörðunarréttinn sem sjálfstæð stofnun eins 17. gr. var. Ég er ekki búin að lúslesa frumvarpið aftur þannig að ég veit ekki hvort breyting hefur átt sér stað varðandi þetta. Það er kannski ágætt að taka það til umræðu þegar þetta fer í nefnd. Varðandi 19. gr. var fjárlaganefnd ósammála því að launakjör ríkisendurskoðanda skyldu ákveðin af kjararáði, þ.e. að þau tækju mið af launum hæstaréttadómara, og lagði til að ríkisendurskoðandi hefði ekki rétt til biðlauna. Þá er einnig bent á að ekki er getið um tímamörk biðlauna í frumvarpinu. Nefndin lagði líka til að 2. málsliður 2. málsgreinar félli niður þar sem það væri ríkisendurskoðanda að ráða sér staðgengil ef að hann kysi svo. Einnig lagði nefndin til að 3. málsliður félli niður þar sem forsætisnefnd ætti ekki að staðfesta ráðningu annars starfsfólks Ríkisendurskoðunar. Nú má vera að því hafi verið breytt. Eins og ég sagði þá hef ég ekki náð að fara yfir það þar sem þetta kom aðeins fyrr á dagskrá en ég gerði ráð fyrir. Varðandi 20. gr. þá velti fjárlaganefnd því upp hvort rétt væri að geta í lagatexta heimilda sem Ríkisendurskoðun hefur til að vera aðili að alþjóðasamtökum ríkisendurskoðenda og öðrum samtökum. Í öðru lagi hvort Ríkisendurskoðun ætti fremur að vera skylt en ekki einungis heimilt að innleiða alþjóðlega samþykkta endurskoðunarstaðla. Þetta er líka mikilvægt í ljósi frumvarpsins um opinber fjármál. Nefndin taldi að það þyrfti líka að meta hvort og þá með hvaða hætti Ríkisendurskoðun innleiddi þessa alþjóðlegu gæðastaðla um endurskoðun og aðra starfsemi stofnunarinnar. Að lokum, virðulegi forseti, við 21. gr. beindi fjárlaganefnd því til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að kanna vel hvað fælist í því að lög um endurskoðendur tækju ekki til Ríkisendurskoðunar því að ákvæðin taka til þeirra starfsmanna Ríkisendurskoðunar sem annast tiltekna endurskoðun. Einnig þarf að meta greinina vel verði tillaga fjárlaganefndar um að ríkisendurskoðandi þurfi ekki að vera löggiltur endurskoðandi að veruleika. Virðulegi forseti. Þetta var nú bara rétt til þess að fara yfir þetta frumvarp því að það er mjög mikilvægt. Þetta er afar mikilvæg stofnun sem skiptir Alþingi miklu máli og þess vegna þarf umgjörðin að vera í lagi, sérstaklega þarf hún að taka mið af þeim lögum sem verið er að smíða. Mér finnst það óþarflega mikil endurvinnsla ef lagt er fram frumvarp sem þarf að breyta töluvert mikið í ljósi þess að ég geri ráð fyrir að ný lög um opinber fjármál verði samþykkt. Hefði ekki verið skynsamlegra að laga það að því eins og hægt væri þó að vissulega gæti það líka átt eftir að taka breytingum, sem ég geri þó ekki ráð fyrir að verði miklar héðan af? Ég er nokkuð viss um að hugmyndir stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hafi ekki náð fram að ganga þar sem frumvarpið er lagt fram nánast óbreytt. Nefndin tekur þá til umfjöllunar þær athugasemdir sem ég hef nú rakið og komu frá fjárlaganefnd þegar málið kom hér síðast fram.
Forseti. Ég verð að lýsa nokkurri furðu minni á því að þetta frumvarp skuli lagt fram í þeim búningi sem það er, því að það er að öllu leyti fullkomlega óbreytt frá því frumvarpi sem lagt var fram á síðasta ári um þetta sama efni, sem var mál nr. 307 á síðasta þingi. Það sést náttúrlega best á því að í byrjun greinargerðarinnar segir: „Frumvarp þetta var áður flutt á 144. löggjafarþingi (307. mál) og fylgdi því þá svofelld greinargerð:“ Gæsalappir opnast og síðan í lok plaggsins á bls. 37 eftir athugasemdir um 23. gr. þá lokast gæsalappir. Þetta er því algjörlega óbreytt frá því frumvarpi sem flutt var á síðasta þingi. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir nefndi það, orðaði það svo, held ég, að hún hefði ekki nefndarálit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar undir höndum. Ég er ekki hissa á því því að það nefndarálit var aldrei gefið út. Hins vegar bárust stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd nokkrar umsagnir. Það komu umsagnir frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, endurskoðendaráði, Félagi löggiltra endurskoðenda, fjárlaganefnd og Ríkisendurskoðun sem sendu inn athugasemdir. Það liggur náttúrlega allt fyrir í gögnum nefndarinnar. Gerðar voru ýmsar athugasemdir og það undrar mig mjög að ekki hafi verið tekið tillit til neins af því. Síðan fóru fram umræður í nefndinni en nefndarálit var aldrei endanlega samþykkt. Við 1. umr. í fyrra var einmitt gerð athugasemd við það sem hv. þingmaður nefndi hér við forseta þingsins í andsvörum áðan, þ.e. spurningin um hvers vegna þessi krafa er gerð um að forstöðumaður Ríkisendurskoðunar sé löggiltur endurskoðandi. Ég man ekki betur en fram hafi farið nákvæmlega sömu orðaskipti þá og fóru milli hv. þingmanns og hæstv. forseta áðan um að það hefði einfaldlega verið niðurstaða forsætisnefndar að það væri rétt að hafa þetta svona, þrátt fyrir að á þeim tíma hefði nefnd verið sett til að endurskoða lögin um Ríkisendurskoðun og ríkisendurskoðanda, sem starfaði hér á síðasta kjörtímabili, og sú nefnd hefði einmitt gert tillögu um að þetta ákvæði væri ekki inni. Ég minnist þess að forseti þingsins sagði í fyrra að það hefði bara verið skoðun forsætisnefndar að rétt væri að hafa þetta svona. Svo kemur sama svarið núna: Það er skoðun forsætisnefndar að hafa þetta svona. Þrátt fyrir að í öllum þeim umsögnum sem komu inn um frumvarpið, og liggja fyrir í skjalasafni þingsins hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd frá því í fyrra, eru gerðar athugasemdir einmitt við þetta ákvæði. Allir gera athugasemd við það. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp úr umsögn atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, með leyfi forseta: „Samkvæmt 2. gr. frumvarpsins skal ríkisendurskoðandi hafa löggildingu sem endurskoðandi sem þýðir að hann sé á endurskoðendaskrá ráðuneytisins. Í 21. gr. frumvarpsins segir hins vegar að lög um endurskoðendur, nr. 79/2008, taki ekki til ríkisendurskoðanda eða Ríkisendurskoðunar. Samkvæmt lögum nr. 79/2008, um endurskoðendur, hafa ekki aðrir en þeir sem fullnægja skilyrðum laganna heimild til að endurskoða og kalla sig endurskoðanda. Taki lög um endurskoðendur ekki til ríkisendurskoðanda þá þarf hann að leggja inn réttindi sín á meðan hann gegnir þessu embætti sem þýðir að hann geti þá ekki endurskoðað og áritað í samræmi við lög um endurskoðendur á þessu tímabili.“ Af hverju í ósköpunum er það þá skoðun forsætisnefndar að þetta eigi samt að vera svona? Það er mér algerlega óskiljanlegt. Það kemur fram í öllum umsögnunum að þetta gangi ekki upp. Það kemur líka fram í umsögnum að Ríkisendurskoðun þarf ekki að standast sömu staðla og sömu reglur og endurskoðendur almennt. Þetta rímar bara ekki. Það rímar ekki finnst mér, virðulegi forseti, að við hér á Alþingi séum að setja lög um ríkisendurskoðanda sem ríma ekki við það sem aðrir endurskoðendur eiga að uppfylla. Ég tala nú ekki um þegar komin er hérna inn lagagrein um það að ríkisendurskoðanda sé heimilt að útvista og þar fram eftir götunum. Ég veit að mikill áhugi er hjá endurskoðendum að meira verði útvistað. Ég veit að Samtök verslunar og þjónustu, þau skiluðu reyndar ekki inn umsögn, en ég veit bara af viðtölum við fólk þaðan að þau hafa mikinn áhuga á því að ríkið útvisti meira. Þá ætla ég að skjóta því inn, virðulegi forseti, að það á náttúrlega alls ekki að útvista nema það sé ódýrara. Það er auðvitað sjálfsagt að ríkið vinni sína vinnu, nema einhverjir aðrir geti gert það á ódýrari hátt. En þá verður náttúrlega líka að gera þá kröfu að Ríkisendurskoðun þurfi að uppfylla sömu skilyrði og stofurnar úti í bæ. Við hljótum að verða að gera það. Þetta er svo gamaldags. Það er svo gamaldags að vera með þetta ríkisapparat, ég er alls ekki á móti því, ég vil segja það, ég er alls ekki á móti því, en það er svo gamaldags að vera að gera einhverjar aðrar kröfur til ríkisins en annarra í þessu tilfelli. Það fer allur grundvöllur í burtu um það að hugsanlega sé hægt að vera með einhverja samkeppni á milli ríkis og einkaaðila ef ekki eru gerðar sömu kröfur. Þá virkar það oftast í hina áttina, menn vilja til dæmis kannski útvista meira í heilbrigðisþjónustu eða í menntakerfinu eða ég veit ekki hverju. Þá verður líka að sjá til þess að einkafyrirtækin uppfylli sömu kröfur og við gerum til ríkisstofnana. Það sama á við þegar við erum komin í þetta dæmi, þá verður ríkið líka að uppfylla sömu kröfur og gerðar eru til einkafyrirtækjanna. Annað gengur ekki. Að Ríkisendurskoðun vinni undir einhverjum öðrum stöðlum en aðrir endurskoðendur, það finnst mér hreinlega ekki ganga upp. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir spurði til dæmis um það að ríkisendurskoðanda væri ekki skylt að afhenda gögn, hvort heldur það væri þinginu, fjárlaganefnd eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að stofnuninni Ríkisendurskoðun væri ekki skylt að afhenda gögn. Þetta var rætt í nefndinni. Ég get alveg staðfest að skiptar skoðanir voru í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um það. Ég er þeirrar skoðunar að auðvitað á Ríkisendurskoðun að vera skylt að afhenda þinginu eða nefndum þess gögn, við gætum samþykkt ályktun um það að afhenda ætti okkur eitthvað, að þá á Ríkisendurskoðun að vera það skylt. Mér finnst það líka skipta mjög miklu máli, virðulegi forseti, að Ríkisendurskoðun sé sjálfstæð. En mér finnst stundum vera svolítill misskilningur í því hvað sjálfstæði þýðir í þessu efni. Sjálfstæði þýðir það að þingið eða nefndir þess séu ekki með puttana í því hvernig Ríkisendurskoðun vinnur mál eða hvað Ríkisendurskoðun segir og hvernig Ríkisendurskoðun kemst að sinni niðurstöðu. En það þýðir ekki að Ríkisendurskoðun geti bara sagt: Nei, ég ætla ekkert að skoða þetta. Það má ekki túlka sjálfstæði ríkisstofnana þannig að þær geri bara ekki neitt af því sem þeim er sagt - ég vil ekki nota þetta orðalag - þær geri ekki það sem óskað er af þeim eða þær beðnar um. Mér finnst þurfa að athuga þetta svolítið. Við höfum verið að ræða hér undanfarna daga annað frumvarp um að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun. Það er nákvæmlega eins unnið og þetta, sama gamla frumvarpið og var hér í fyrra er lagt fram. Í utanríkismálanefnd komu fram margar athugasemdir um það frumvarp. Hæstv. utanríkisráðherra, sem leggur frumvarpið fram, kærir sig kollóttan um það og leggur fram sama frumvarpið. Það sama gerir forsætisnefnd þingsins. Mér finnst þetta mjög skrýtin vinnubrögð og segi ekki meira um það. Tökum líka með sjálfstæði stofnananna. Þetta eru fagstofnanir. Þróunarsamvinnustofnun er fagstofnun. Hún á að fá að vera það sem hún er. Það þýðir ekki það að ráðuneytið sem yfir henni er hafi ekki einhverja hugmynd um hvernig hún á að starfa og geti beðið hana um að vinna þetta verkefnið eða hitt verkefnið eða annað þar fram eftir götunum. Það er alveg sama með Ríkisendurskoðun. Sjálfstæði hennar felst ekki í því að segja: Nei, við ætlum ekki að gera þetta. Við ætlum ekki að fara að óskum þingsins. Af hverju? Af því að við erum sjálfstæð og þið segið okkur ekkert fyrir verkum. Það finnst mér ekki vera rétt. Virðulegi forseti. Ég er verða búin með tíma minn. Ég hélt sannast að segja að ekki tæki svona langan tíma að koma þessu á framfæri. Málið fer núna til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég er ekki lengur í þeirri nefnd, en ég mun vissulega fylgjast með þessu í 2. umr. og taka þátt í henni, af því að þetta er, eins og kom fram hjá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, mjög mikilvægt frumvarp. Það er mikilvægt að við færum ríkisendurskoðunarlögin um stofnunina til nútímans en séum ekki alltaf í einhverri fortíð og segjum bara: Ja, við í forsætisnefnd, við hérna á þinginu ætlum að hafa þetta svona, alveg sama hvað sérfræðingar í þessum efnum segja. Alveg sama hvað ný lög um endurskoðun segja. Alveg sama hvaða reglur við þurfum að taka upp af því að við erum í EES og þar eru lög um endurskoðendur. Við ætlum samt sem áður bara að hafa þetta svona.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um landsskipulagsstefnu 2015–2026. Tillagan er lögð fram í samræmi við ákvæði skipulagslaga, nr. 123/2010, en með þeim lögum var í fyrsta skipti sett hér á landi ákvæði um landsskipulagsstefnu. Umhverfis- og auðlindaráðherra ber að leggja fram tillögu til 12 ára. Megintilgangur stefnunnar er að setja fram samræmda stefnu með heildstæðri sýn stjórnvalda um landnotkun sem byggist á stefnumörkun ríkisins á ýmsum sviðum. Með því móti hafa sveitarfélög landsins aðgang að stefnu ríkisvaldsins, sem varðar skipulagsgerð, á einum stað. Þá er tillögunni ætlað að samþætta áætlanir sem unnar eru á vegum stjórnvalda um samgöngur, byggðamál, náttúruvernd, orkunýtingu og aðra málaflokka sem varða landnotkun. Í landsskipulagsstefnu ber alltaf að fjalla um miðhálendi Íslands. Gert er ráð fyrir að stjórnvöld vinni á árunum 2015–2026 að skipulagsmálum í samræmi við stefnuna. Það felur meðal annars í sér að þau taki mið af henni við gerð og breytingu skipulagsáætlana og samræmi skipulagsáætlanir landsskipulagsstefnu innan fjögurra ára frá samþykkt hennar þegar það á við. Skipulagsstofnun hóf vinnu við gerð landsskipulagsstefnu á árinu 2013 að beiðni umhverfis- og auðlindaráðherra. Samhliða var skipuð ráðgjafarnefnd stjórnvalda og Sambands íslenskra sveitarfélaga um landsskipulagsstefnuna, sem og Skipulagsstofnunar og ráðherra, til ráðgjafar og samráðs við starfið. Tillaga að landsskipulagsstefnu var unnin í virku samráði við sveitarfélög og samtök þeirra, opinberar stofnanir og félagasamtök. Einnig var starfræktur sérstakur samráðsvettvangur um mótun stefnunnar sem í voru fulltrúar frá sveitarfélögum og samtökum þeirra, opinberum stofnunum, fyrirtækjum sem sinna uppbyggingu og rekstri grunngerðar og samtökum á sviði atvinnuvega og náttúru- og umhverfisverndar. Tillaga að landsskipulagsstefnu var auglýst af Skipulagsstofnun og kynnt opinberlega, auk þess sem hún var send út til umsagnar 180 aðila. Skipulagsstofnun bárust athugasemdir um tillöguna frá 73 aðilum með gagnlegum og góðum ábendingum sem sýna skýrt mikinn áhuga á þessari vinnu. Skipulagsstofnun skilaði umhverfis- og auðlindaráðherra tillögu að landsskipulagsstefnu ásamt fylgiskjölum og greinargerð um afgreiðslu tillögunnar 12. mars síðastliðinn að loknum kynningartíma. Tillaga til þingsályktunar um landsskipulagsstefnu var í kjölfarið lögð fram á síðasta löggjafarþingi en náði ekki afgreiðslu fyrir þinglok. Tillagan er því lögð hér fram í annað sinn efnislega óbreytt en með nokkrum breytingum á athugasemdum við tillöguna vegna breytinga á raforkulögum og í kjölfar niðurstaðna starfshóps um sameiginlega athugun ríkis, Reykjavíkurborgar og Icelandair Group á flugvallarkostum á höfuðborgarsvæðinu. Tillaga þessi um landsskipulagsstefnu felur í sér fjórar meginstefnur, þ.e. stefnu um skipulag á miðhálendi Íslands, stefnu um skipulag í dreifbýli, stefnu um búsetumynstur og dreifingu byggðar og stefnu um skipulag á haf- og strandsvæðum. Stefnan er byggð upp á þann hátt að öllum viðfangsefnum hennar eru lögð til grundvallar ákveðin leiðarljós. Leiðarljósin eru þau að skipulag byggðar og landnotkunar stuðli að sjálfbærri þróun, skipulagið sé sveigjanlegt gagnvart samfélags- og umhverfisbreytingum og lífsgæðum fólks og styðji enn fremur samkeppnishæfni landsins alls og einstakra landshluta. Undir hvert viðfangsefni tillögunnar er sett fram eitt yfirmarkmið og síðan markmið sem varða einstaka efnisþætti eða málaflokk eins og byggð, náttúruvernd, orkuvinnslu eða samgöngur. Þá er lagt til að hverju markmiði sé fylgt eftir með tilteknum aðgerðum eða leiðum. Þar er annars vegar um að ræða tilmæli og aðgerðir sem beint er til sveitarfélaga við gerð skipulagsáætlana og hins vegar ýmis verkefni sem beint er til annarra stjórnvalda. Ég ætla nú að gera grein fyrir hinum fjóru stefnum landsskipulagsstefnunnar. Fyrst er að nefna stefnu um skipulagsmál á miðhálendinu sem er ætlað að leysa af hólmi svæðisskipulag miðhálendis Íslands 2015 og tekur til sama landsvæðis. Í stefnunni er lögð áhersla á að viðhalda meginstefnu gildandi svæðisskipulags, auk þess sem horft er til reynslunnar við framkvæmd þess. Jafnframt var tekið mið af þeim áætlunum sem fyrir hendi eru um landnotkun á miðhálendinu, svo sem áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, kerfisáætlun, samgönguáætlun og náttúruverndaráætlun. Yfirmarkmið stefnu um skipulagsmál á miðhálendinu er að staðinn verði vörður um náttúru og landslag miðhálendisins vegna náttúruverndargildis og mikilvægis þess fyrir útivist og að uppbygging innviða á miðhálendinu taki mið af sérstöðu þess. Í tillögunni eru lagðar til nokkrar leiðir eða aðgerðir til að stuðla að framfylgd markmiða stefnu um skipulagsmál á miðhálendinu. Mikilvægt er að skipulags- og samgönguyfirvöld vinni að nánari greiningu á kostum varðandi þróun samgöngukerfis og útfærslu vega. Í tillögu að landsskipulagsstefnu er því gert ráð fyrir að sveitarfélög sem land eiga að miðhálendinu marki sér stefnu um þjóðvegi í aðalskipulagi í samráði við Vegagerðina. Skortur er á heildstæðri yfirsýn yfir núverandi húsakost og þjónustuframboð á miðhálendinu. Því er lagt til að Skipulagsstofnun í samvinnu við Þjóðskrá Íslands og sveitarfélög sem land eiga að hálendinu hafi forgöngu um skráningu mannvirkja og þjónustu á hálendinu. Í því sambandi skal nefnt að í tillögu þessari er fylgt áfram stefnu svæðisskipulags miðhálendisins um að megináherslan verði á uppbyggingu ferðaþjónustu á jaðarsvæðum og á afmörkuðum svæðum í nánd við aðalvegi um hálendið. Áfram verða því skilgreindir fjórir flokkar ferðaþjónustustaða, þ.e. jaðarmiðstöðvar, hálendismiðstöðvar, skálasvæði og fjallasel. Auk þess er leitast við að skýra betur eðli uppbyggingar og þjónustu innan hvers einstaks flokks. Í tillögu þessari er unnið á grundvelli þeirra meginhugmynda svæðisskipulags miðhálendisins að viðhalda skuli víðernum hálendisins. Vegna þess er lagt til að Skipulagsstofnun ásamt Umhverfisstofnun hafi forgöngu um reglulega uppfærslu á korti af umfangi og þróun víðerna á miðhálendinu. Vegna aukins ferðamannastraums til landsins er afar mikilvægt að fyrir liggi mat á uppbyggingu ferðaþjónustumannvirkja á hálendinu. Því er lagt til að Skipulagsstofnun í samvinnu við Ferðamálastofu, Samband íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélög sem land eiga á hálendinu safni upplýsingum um þörf fyrir breyttar áherslur í mannvirkjagerð. Á undanförnum árum hafa orðið talsverðar breytingar á landnotkun í dreifbýli samhliða breytingum í landbúnaði. Aukin áhersla er meðal annars á skógrækt og akuryrkju samhliða aukinni þekkingu og hlýnandi veðurfari. Þá hefur uppbygging ferðaþjónustu í dreifbýli aukist með aukinni útivist almennt. Því er ljóst að ýmiss konar áskoranir blasa við á komandi árum varðandi skipulag landnotkunar í dreifbýli, svo sem í landbúnaði, náttúruvernd, landgræðslu, skógrækt og ferðamennsku. Í stefnu um skipulag í dreifbýli er gert ráð fyrir að skipulag gefi kost á fjölbreytni um nýtingu lands svo sem til ræktunar og ferðaþjónustu og útivistar í sátt við náttúru og landslag. Nánari markmið koma fram undir umfjöllunarefni um sjálfbæra byggð í dreifbýli, umhverfis- og menningargæði, sjálfbæra nýtingu landbúnaðarlands, ferðaþjónustu í sátt við náttúru og umhverfi, orkumannvirki og örugga afhendingu raforku í sátt við náttúru og umhverfi, sjálfbærar samgöngur, trygg fjarskipti og skipulag með tilliti til náttúruvár og loftslagsbreytinga. Til þess að framfylgja stefnu um skipulag í dreifbýli er meðal annars lagt til að umhverfis- og auðlindaráðuneyti standi fyrir gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands til þess að nota við skipulagsgerð og aðra stefnumótun um landnýtingu. Mikil þörf er fyrir slíkar leiðbeiningar í ljósi þess að margt bendir til þess að landbúnaðarframleiðsla muni aukast í framtíðinni, m.a. í ljósi aukins ferðamannastraums til landsins. Þá er fyrirsjáanlegt að aukin eftirspurn verður eftir því að reisa vindmyllur í dreifbýli. Nýting vindorku er nýtt viðfangsefni í skipulagsmálum hérlendis sem kallar á þekkingaröflun og þekkingarmiðlun um skipulagslega nálgun og umhverfisáhrif. Er því í tillögunni lagt til að Skipulagsstofnun standi fyrir fræðslu og miðlun upplýsinga um skipulag vindorkunýtingar í samstarfi við hlutaðeigandi stofnanir. Þriðja meginstefna landsskipulagsstefnu fjallar um stefnu um búsetumynstur og dreifingu byggðar, en hún tekur til byggðaumhverfis, einkum þéttbýlis og samspili þess við nærliggjandi vinnusóknar- og þjónustusvæði. Um er að ræða stefnu sem annars vegar fjallar um búsetumynstur í landinu í heild og hins vegar um innri gerð þéttbýlis og gæði hins byggða umhverfis. Yfirmarkmið stefnunnar er að þróun þéttbýlis og fyrirkomulag byggðar stuðli að sjálfbærni með áherslu á gæði í hinu byggða umhverfi og markvissu og samþættu skipulagi byggða og samgangna. Nánari markmið koma fram undir umfjöllunarefni um heildstætt búsetumynstur og jafnvægi í byggðaþróun, sjálfbæru skipulagi þéttbýlis, gæði hins byggða umhverfis, samkeppnishæfum samfélögum og atvinnulífi, sjálfbærum samgöngum og tryggum fjarskiptum í sátt við umhverfið. Ljóst er að með því að hlúa að vexti og viðgangi meginkjarna í hverjum landshluta er lagður sterkari grundvöllur fyrir fjölbreyttri þjónustu og atvinnulífi í hverju héraði sem býður upp á þau nútímalífsgæði sem við gerum kröfu um. Meðal þeirra verkefna sem tillagan gerir hér ráð fyrir er að við skipulagsgerð sveitarfélaga og gerð sóknaráætlana landshluta verði skilgreindir meginkjarnar í hverjum landshluta og vinnusóknar- og þjónustusvæði þeirra. Einnig er gert ráð fyrir að Skipulagsstofnun vinni samræmda greiningu á vinnusóknar- og þjónustusvæðum stærstu þéttbýlisstaða og kortlagningu virkra borgarsvæða í samstarfi við Byggðastofnun, innanríkisráðuneytið, Vegagerðina, Samband íslenskra sveitarfélaga og Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Fjórða og síðasta meginstefna í landsskipulagi tekur til skipulags á haf- og strandsvæðum. Þetta er nýtt viðfangsefni hér á landi. Skort hefur heildstæða yfirsýn yfir starfsemi á haf- og strandsvæðum við landið og því hefur verið kallað eftir heildstæðu skipulagi fyrir þau. Innleiðing skipulags hafs- og strandsvæða hér við land helst í hendur við sams konar þróun í löndunum í kringum okkur, en bæði vestan hafs og austan hafa ríki verið að innleiða slíka skipulagsgerð á síðustu árum til að stuðla að sjálfbærri nýtingu og takast á við hagsmunaárekstra um nýtingu einstakra haf- og strandsvæða. Umfang og fjölbreytni atvinnustarfsemi á haf- og strandsvæðum Íslands hefur aukist á síðustu árum. Fyrir utan hefðbundna starfsemi og nýtingu eins og fiskveiðar, flutninga, efnistöku, siglingar, frárennsli og sæstrengi hefur ýmis önnur starfsemi rutt sér til rúms eins og fiskeldi, skelrækt, ferðatengd starfsemi og rannsóknir á orkuvinnslu. Takmörkuð yfirsýn er yfir starfsemi sem nú fer fram á haf- og strandsvæðum við landið og umfang hennar, en frumgreining á nýtingu og vernd á haf- og strandsvæðum við landið var unnin á Skipulagsstofnun árið 2012. Heildstæð öflun upplýsinga um sjótengda starfsemi og svæði sem hafa verið vernduð eða nýting þeirra á einhvern hátt takmörkuð er ein af undirstöðum skipulagsgerðar á haf- og strandsvæðum og mun styðja við sjálfbæra nýtingu auðlinda þeirra. Þá er nauðsynlegt að farið verði í frekari stefnumótun um skipulagsmál haf- og strandsvæða þar sem fjallað verði heildstætt um nýtingu og vernd þeirra, svo sem veiðar, sjávareldi, orkuvinnslu, sjóvarnir, efnistöku og vernd viðkvæmra svæða. Umhverfis- og auðlindaráðherra skipaði árið 2014 starfshóp til að vinna að gerð lagafrumvarps um skipulag hafs og stranda. Hópnum er ætlað að móta umgjörð um stjórnsýslu skipulags haf- og strandsvæða, helstu stjórntæki við skipulagsgerðina og landfræðilega afmörkun þeirra. Miðað er við að frumvarp um skipulag haf- og strandsvæða verði lagt fram á vorþingi 2015. Stefnu um skipulag haf- og strandsvæða sem nú er sett fram tekur mið af því að lagaumgjörð skipulagsmála á haf- og strandsvæðum er enn í mótun. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni tillögu þessarar til þingsályktunar. Ég legg til að tillögunni verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna og óska nýjum forseta til lukku með embættið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra nokkurra spurninga á þessu stigi umræðunnar. Nú er þetta lagt fram aftur og eins og ég skil hæstv. ráðherra þá er tillagan óbreytt. Ég vil spyrja út frá athugasemdum sem bárust við vinnslu málsins hjá hv. umhverfis- og samgöngunefnd og þá sérstaklega að því er varðar athugasemdir um samspil við aðra löggjöf og annað regluverk. Í kafla 1.3.2 er fjallað um utanvegaakstur. Þar er talað um að Landmælingar Íslands skuli veita aðgang að kortagrunni við samþykkta vegi og vegslóða utan flokkunarkerfis vegalaga. Eftir því sem ég best veit er sú sýn á kortlagningu vegaslóða komin inn í frumvarpið sem hæstv. ráðherra mun vonandi mæla fljótlega fyrir. Ég fagna því sérstaklega að Vegagerðin hafi það verkefni með höndum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki rétt hjá mér að farist hafi fyrir að samræma þessa tvo texta því að hér er enn þá eldri sýnin höfð að leiðarljósi. Hins vegar vil ég spyrja almennt um kafla 1.3.3 um stefnumótun um vegakerfi miðhálendisins hverju það sætir að þar er ekki minnst á náttúruverndarlög. Loks vil ég spyrja hæstv. ráðherra um þá staðreynd að þetta er mikið samráðsplagg, en ekki hafi sérstaklega verið leitað eftir samráði við grasrótarhreyfingar [[Forseti hringir.]]á sviði náttúruverndar, þá er ég sérstaklega að tala um Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrirspurnina. Mér þykir leitt ef okkur hefur láðst að samræma þarna, en hugur minn stóð til þess að flytja fyrst framsögu fyrir náttúruverndinni þannig að það væri upphafið. Við munum skoða þetta varðandi utanvegaaksturinn. Það er rétt sem þingmaðurinn gat um að við erum að beina því til Vegagerðarinnar að allir slóðar séu þar kortlagðir í þeirra vefsjá. Mér er ekki kunnugt um annað en að við undirbúning hafi einn af þeim fjölmörgu sem leitað var til verið náttúruverndarsamtök í upphafi þessarar vinnu. Þingmanninum er kannski kunnugt um eitthvað annað en þeirri sem hér stendur.
Forseti. Ég vísa bara í umsagnir sem bárust við meðferð málsins á fyrri stigum þannig að það eru ekki neinar persónulegar upplýsingar sem mér bárust á nokkurn hátt heldur það sem kemur fram í umsögn frá Landvernd þar sem fram kemur, með leyfi forseta: „Á bls. 13 í greinargerð með þingsályktunartillögunni er yfirlit um samráð við mótun landsskipulagsstefnu. Þar kemur fram að við mótun tillögu hafi verið haft samráð við einstakar stofnanir og ráðuneyti …“ Svo kemur fram: „Í ljósi Árósasamningsins hefði verið eðlilegt að kalla félagasamtök á sviði umhverfismála til samráðs. Tekið skal sérstaklega fram að félagasamtök eru ekki hagsmunaaðili í þeim skilningi sem t.d. orkufyrirtæki eða ferðaþjónustufyrirtæki sem hafa arðsemi að leiðarljósi eru.“ Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, af því að þetta kemur fram í millitíðinni, hvort það sé einhver sérstök ástæða fyrir því að það er ekki kosið að verða við þessari vinsamlegu ábendingu frá Landvernd. Það hefði verið ráðherra og ráðuneyti í lófa lagið að verða við þessum athugasemdum Landverndar. Síðan vil ég spyrja hæstv. ráðherra um kafla 2.3.2 um flokkun landbúnaðarlands. Í þeim texta kemur fram að umhverfis- og auðlindaráðuneytið í samstarfi við Skipulagsstofnun, Samband íslenskra sveitarfélaga, Landgræðslu, Skógrækt og Bændasamtökin standi fyrir gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands til nota við skipulagsgerða og aðra stefnumótun um landnýtingu. Í umsögn sem kemur frá lykilstofnun hæstv. ráðherra, sem er Náttúrufræðistofnun Íslands, er gerð sérstök athugasemd við það að hér séu ekki nefndar þær tvær stofnanir ráðuneytisins sem fara annars vegar með umsjón með friðlýstum svæðum, þ.e. Umhverfisstofnun, og hins vegar Náttúrufræðistofnun sem beinlínis sér um vistgerðarflokkun lands og skipulagða skráningu náttúrunnar sem er skilgreint verkefni þessarar lykilstofnunar og er á borði ráðherra. Ég vil spyrja ráðherrann hvort það sé einhver tiltekin ástæða fyrir því að þessi ábending Náttúrufræðistofnunar hafi ekki verið tekin til greina við [[Forseti hringir.]]endurframlagningu málsins.
Virðulegi forseti. Eins og ég gat um í fyrra svari mínu þá veit ég ekki annað en að við höfum farið eftir opnu samráðsferli þegar verið var að vinna þessa tillögu. Ég gat þess að málið hefði verið sent til einna 180 aðila. Ég hugsa að það sé frekar í hærri kantinum en hitt varðandi löggjafarsmíði. Það er engin dýpri ástæða fyrir því að Náttúrufræðistofnun er ekki kölluð til varðandi lið 2.3.2. Þetta er flokkun landbúnaðarlands og þarna stendur að í samráði við Skipulagsstofnun, Samband íslenskra sveitarfélaga, Landgræðsluna, Skógrækt ríkisins og Bændasamtökin verði staðið fyrir gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands við skipulagsgerð. Það er alltaf ágætt að fá ábendingar og hlusta á fólk. Alla vega hef ég yfirleitt haft það að leiðarljósi í mínu lífi þannig að það er ekki nema sjálfsagt að hafa samband við þá ágætu undirstofnun ráðuneytisins, Náttúrufræðistofnun. Ég sé samt ekkert óeðlilegt við hvernig greinin er sett fram. Það eru helstu stofnanirnar sem flokka og hafa skoðanir á landbúnaði.
Virðulegi forseti. Við ræðum þetta mál nú í annað sinn. Það var lagt fram á síðasta vetri, á síðasta þingi og því miður náðum við ekki að klára það þá en mikið gekk á. Mig langar í upphafi að segja að við höfum auðvitað beðið eftir þessu lengi og megintilgangurinn með tillögunni er eins og kemur fram í 10. gr. skipulagslaga að setja fram samræmda stefnu um landnotkun sem byggist á stefnumörkun ríkisins hverju sinni. Það er auðvitað mikilvægt fyrir sveitarfélögin að hafa aðgang að einhverju alvörusamtali og alvörusýn hins opinbera eða ríkisins eins og þessu og hér er margt mjög gott. En mig langar samt í upphafi áður en ég fer í nokkra þætti sem ég vil nefna sérstaklega áður en við fáum málið til nefndarinnar að ræða almennt um meðferð svona stefnu og meðferð þingsályktana. Við höfum því miður orðið vör við það að við samþykkjum hér þingsályktunartillögur eins og t.d. rammaáætlun, sem menn fara síðan ekki eftir, ekki með fullnægjandi hætti. Menn virðast fara eftir þeim eftir því hvar áhugi þeirra liggur hverju sinni. Mér finnst framkvæmdarvaldið þurfa að taka sig verulega á í þessu. Ég get nefnt dæmi og farið í gamla umræðu, eða ekki gamla, hún er nú brakandi fersk frá síðasta þingi, um rammaáætlun og hvernig menn umgangast verndarflokkinn. Þar sem ekki virðist vera áhugi á að sinna þeim málum sérstaklega af þessari ríkisstjórn þá er verndarflokkurinn bara hunsaður en menn eru hins vegar tilbúnir að koma inn í þingið og taka slag eftir slag um nýtingarflokkinn. Við þurfum að vera sammála um að stefnunni sé fylgt eftir af fullum þunga, það skiptir máli að við vitum það. Annars er tíma okkar hér ekki vel varið. Annað dæmi sem ég get nefnt er Evrópusambandstillagan og ætla ég ekki að opna það pandórubox hér en það er enn önnur þingsályktunartillaga sem hefur verið samþykkt á þinginu og menn hafa algerlega sniðgengið og unnið í raun og veru gegn. Við þurfum því að fá fullvissu um það hjá ráðherranum að menn ætli að fylgja þessu eftir af fullum þunga vegna þess að að öðrum kosti verður verkfærið slappt strax í upphafi. Það skiptir máli að þegar við höfum samþykkt þessa fyrstu landsskipulagsstefnu fylgi menn henni eftir af fullum þunga þannig að við sýnum það frá upphafi að okkur sé full alvara með henni, þetta séu ekki bara falleg orð á blaði. En gott og vel. Mig langar að fara yfir nokkur atriði. Eitt langar mig í fyrsta lagi að nefna. Ég hef haft svolítið gaman af að fylgjast með umræðunni í kringum skipulagsmál hjá Reykjavíkurborg. Manni hefur fundist að minni hlutinn þar hafi gagnrýnt stjórnvöld í Reykjavík dálítið harkalega undir því yfirskini að þetta séu allt meira og minna einhverjir hjólandi hippalingar sem vilji gera slíkar breytingar á borgarskipulaginu að það sé ekkert annað en aðför að einkabílnum. Þið þekkið öll þessa umræðu. Þess vegna þykir mér gríðarlega gott að sjá í þessari landsskipulagsáætlun að þar er beinlínis stutt við þá stefnumörkun sem hefur átt sér stað við skipulag í Reykjavík. Á bls. 8 í þingsályktunartillögunni er fjallað um sjálfbært skipulag þéttbýlis. Þar er fjallað um skipulag byggðar og lagt til að það verði stefna ríkisins að skipulag byggðar skuli stuðla að sjálfbærri þróun þéttbýlisstaða með þéttri samfelldri byggð, endurskipulagningu vannýttra svæða og eflingu nærsamfélags. Svo er byggt undir þetta líka í athugasemdum með tillögunni en þar kemur fram varðandi markmið um sjálfbært skipulag þéttbýlis sé áhersla lögð á að blanda atvinnustarfsemi og tengja hana íbúabyggð, stytta vegalengdir vegna daglegra athafna og lækka þannig kostnað samfélagsins vegna innviða, svo sem gatna og veitukerfa. Einnig eigi að skapa skilyrði fyrir almenningssamgöngum og öðrum valkostum um ferðamáta. Ég verð að segja það alveg eins og er að það hlýtur að vera fagnaðarefni að við sjáum stuðning við þessa stefnumörkun í landsskipulagsstefnu sem samþykkt er hér á Alþingi. Vonandi getum við þá komið þessari umræðu á eitthvert skikkanlegt plan vegna þess að hún hefur auðvitað ekki verið í lagi og þetta er leiðin áfram fyrir þróun borga, þróun þéttbýlis í framtíðinni. Þetta er það sem ég held að við sem búum í þéttbýli köllum eftir, þ.e. við eyðum minni tíma í bílnum og meiri tíma með okkar nánustu. Það er krafan. Þá verðum við að samþætta þá hugsun inn í allt skipulag þegar við skipuleggjum nánasta umhverfi fólks. Ég vona að samþykkt þessarar stefnu sé skref á þeirri leið að þessi hugsun verði almenn en ekki umdeilanleg eins og verið hefur. Líklega hefur hún bara verið umdeilanleg vegna þess að þeir sem hana gagnrýndu töldu að það væru ekki réttir pólitískir aðilar sem báru hana fram. Það er líklega kannski frekar ástæðan. En ég fagna þessu og það er gott að við náum saman um þetta. Ég fagna því líka sem hér er fjallað um varðandi skipulag á hafi og strandsvæðum. Það er fyrir eyríki eins og okkur sem erum með jafn stóra efnahagslögsögu og raun ber vitni orðið löngu tímabært. Það tekur auðvitað tíma að þróa svona stefnu og ég hlakka til að fjalla um hana. Ráðherra hefur boðað sérstakt frumvarp um þessi mál seinna í vetur þannig að við munum fjalla um þau í heildarsamhengi og í enn stærra máli. Ég hlakka til að takast á við það verkefni vegna þess að maður hefur heyrt um þetta verkefni í töluverðan tíma. Háskólasetur Vestfjarða hefur verið að vinna með það og ég heyrði af þessu fyrst þar sjálf fyrir líklega tíu árum síðan. Fræðasamfélagið hefur því tekið þetta mál og unnið það vel og það skilar sér vonandi í dálítið góðu og massífu frumvarpi í vetur þannig að við getum farið að taka skref fram á við. Það sem þar er á ferðinni er að menn horfa á skipulag hafsvæða og strandsvæða með nýjum og heildstæðari hætti en ekki í þeim bútum sem við höfum séð hingað til án þess að ég hafi tíma til að fara í það. En ég hlakka til að takast á við það verkefni í vetur og sjá það mál hjá ráðherranum þegar þar að kemur og vil þakka fyrir hversu vel hún hefur haldið á því máli og ýtt því áfram þannig að við förum að sjá það fullbúið á þessu þingi. Að lokum vil ég nefna eitt sem mér finnst skipta mjög miklu máli í þessu og það er skipulag miðhálendisins. Í þessari þingsályktun um landsskipulagsstefnu er fjallað um skipulag á miðhálendi Íslands og þar segir í 1. kafla að standa verði vörð um náttúru og landslag miðhálendisins vegna náttúruverndargildis og mikilvægis fyrir útivist og við uppbyggingu innviða á miðhálendinu verði að taka tillit til þess. Síðan er fjallað um þetta í miklum smáatriðum. Við í Samfylkingunni höfum ályktað um það á síðasta vetri að ganga verði lengra en hér er fjallað um með því beinlínis að taka skrefið alla leið og ákveða að setja á laggirnar þjóðgarð á miðhálendinu vegna þess að með þjóðgarði má tryggja varðveislu hinna miklu náttúruverðmæta miðhálendisins og tryggja að sú merkilega náttúra verði sjálfbær uppspretta atvinnu, arðs og upplifunar fyrir alla, fyrir utan verndun hennar. Við teljum að það ætti að gera það með miklu öflugri hætti með því að taka skrefið alla leið og lýsa því yfir að þarna verði þjóðgarður á miðhálendinu. Það er mikill stuðningur við þetta í samfélaginu, ég held að við séum flest komin á þá skoðun að það eigi að gilda önnur lögmál um miðhálendið og það sé orðið tímabært að taka þau skref að stofna hreinlega þjóðgarð á miðhálendinu. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram þingsályktunartillögu um það mál sem komið er inn í þingið og verður vonandi mælt fyrir fljótlega og ég vona innilega að ráðherra sé til í að skoða það mál mjög vel og athuga hvort hún telji ekki eins og við að tímabært sé að taka einfaldlega það skref að hefja friðlýsingarferli sem fylgir stofnun þjóðgarðsins og ganga skrefinu lengra en í þessari tillögu. Við erum sammála um markmiðin [[Forseti hringir.]]og með því að stofna þjóðgarð náum við miklu betur að tryggja markmiðin sem kveðið er á um í landsskipulagsstefnu.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér, eins og áður hefur komið fram, tillögu til þingsályktunar um landsskipulagsstefnu 2015–2026, en þetta mál er lagt hér fram í annað sinn. Fram kom fram í andsvörum mínum við hæstv. ráðherra að mér finnst það vera ljóður á ráði ráðherra og/eða ráðuneytisins að hafa ekki tekið tillit til þeirra athugasemda sem eru mjög málefnalegar og nánast að segja hafnar yfir vafa, eins og til að mynda þá sem fram kom frá Náttúrufræðistofnun Íslands varðandi flokkun landbúnaðarlands, en Náttúrufræðistofnun Íslands sér beinlínis um vistgerðarflokkun. Það er það sem fjallað er um í kaflanum um skipulagningu landbúnaðarlands og er bæði málefnalegt og eðlilegt. Mér hefði fundist til bóta ef ráðuneytið hefði náð að uppfæra tillöguna a.m.k. í samræmi við þær athugasemdir sem fram hafa komið. Ég fagna í grundvallaratriðum framkomu málsins. Ég tel að það sé afar mikilvægt og það byggir á gildandi skipulagslögum sem sett voru á síðasta kjörtímabili eftir að ráðherrar allmargra flokka höfðu gengið þá þrautagöngu að mæla fyrir nýju skipulagslögum án þess að hafa erindi sem erfiði. Þá náðist loksins sú breiða, þverpólitíska sátt um löggjöfina að það lánaðist að setja hér ný skipulagslög, en ekki síður að ná því skrefi að búa til eðlilegan lagagrunn eða lagaramma utan um landsskipulagsstefnu, sem var fyrst og fremst verkefni sem vinna þurfti með sveitarfélögunum. Kom þar vel á vondan vegna þess að ég sjálf hafði þá verið varaformaður Sambands íslenskra sveitarfélaga og hafði haft miklar efasemdir um landsskipulag og settist svo í sæti skipulagsmálaráðherra og þurfti, ef svo má að orði komast, að leiða þennan ágreining allan saman í jörð. Ég vona að það hafi tekist vel til þó að við séum enn þá hugsi yfir því hversu vel verkfærið bítur síðan þegar við erum búin að koma því í gegnum þingið, vegna þess að það má eiginlega segja að stefnan sem slík sé í besta falli stefnuyfirlýsing stjórnvalda um það hvernig við viljum sjá skipulag þróast á landi og á strandsvæðum, en kannski minna um hvað gerist ef sveitarfélög kjósa að fara í aðrar áttir. Þessi stefna er ekki sett til höfuðs sveitarfélögunum og skipulagsgerð sveitarfélaganna er mjög skýrt römmuð inn í lögum eftir sem áður. Þess vegna er það langa samráðsferli sem hæstv. ráðherra gerði hér ágætlega grein fyrir mjög mikilvægt, þ.e. að við sjáum fyrir endann á því samráði og ég mundi vilja sjá þá stefnu kláraða frá Alþingi. Ef við víkjum þá frekar að þeim efnisatriðum sem hér eru helst undir vil ég í fyrsta lagi ræða hér verkefni sem við þurfum að skoða í nefndinni. Það eru uppsetningar- og framsetningarmál, þ.e. um er að ræða kafla þar sem fjallað er um sjálfbært skipulag þéttbýlis og skipulagsgerð með tilliti til náttúruvár og umhverfisbreytinga. Þar eru kaflar sem eru nánast um það sama undir mismunandi yfirköflum sem þarf að samræma og síðan kemur í allt öðrum kafla umræðan um breytingu á sjávarborði í kjölfar loftslagsbreytinga sem ekki er fjallað um þar sem fjallað er um þau áhrif sem náttúruvá og loftslagsbreytingar hefur í för með sér í öðrum köflum. En þetta er meira handavinna og verkefni. Ég vil taka undir það sem fram kom hjá hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur varðandi þéttari byggð og varðandi innviðina og bæta aðeins við þær vangaveltur sem fram komu í ræðu hv. þingmanns, þ.e. um mikilvægi þess sem manni virðist vera að aukast ásmegin almennt í umræðunni, skilningurinn á því að innviðirnir séu þéttir, þ.e. að við séum ekki með innviði að því er varðar vegagerð, bílastæði, lagnir, veitumannvirki o.s.frv. upp um allar heiðar og síðan mjög gisna byggð, vegna þess að þessir innviðir eru greiddir úr sameiginlegum sjóðum. Þess vegna er mikilvægt fyrir samfélagið í heild að nýta fjárfestinguna vel með þéttri byggð. Það finnst mér sem betur fer vera meiri umræða um nú almennt í umræðunni um skipulagsmál í þéttbýli. Ég fagna því sérstaklega sem hér kemur fram og það er í góðu samræmi við bæði aðalskipulag Reykjavíkurborgar, en ekki síður svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins sem er mjög vel á veg komið og er í sama anda hér á þéttbýlasta svæðinu í landinu. Í umsögnum um málið á fyrri stigum þess eða þegar það var lagt fram hér í fyrra, kemur mjög skýrt fram, bæði frá Náttúrufræðistofnun Íslands en ekki síður frá Landvernd, að textinn þurfi að kveða miklu sterkar að orði að því er varðar skipulag miðhálendisins og vernd víðernanna. Það held ég að sé okkar stærsta verkefni núna. Ég held í raun og veru að sú umræða sem verið hefur úti í samfélaginu um mikilvægi þess að draga varnarlínu um ósnortin víðerni þurfi að endurspeglast í umfjöllun Alþingis. Ég vil segja það alveg skýrt að þegar ég lagði sjálf fram þingsályktunartillögu um landsskipulagsstefnu vorið 2013 var heldur ekkert sérstaklega skýrt kveðið að orði að því er varðar vernd miðhálendisins. En það er einfaldlega þannig að tíminn vinnur með víðernunum og tíminn vinnur með miðhálendinu. Ég hef um það vaxandi efasemdir að til að mynda rammaáætlun um nýtingu og vernd landsvæða eigi yfir höfuð að fjalla um þau svæði sem falla innan miðhálendislínunnar vegna þess að við séum hreinlega komin að þeim stað að það svæði eigi að vera hafið yfir vafa og það eigi að vernda fyrir öllum framkvæmdum, bæði orkuframkvæmdum, klossaðri vegagerð og raflínum. Mér hefur fundist sú umræða vera vaxandi út um allt samfélag. Landvernd veit það. Hún kallaði eftir svörum almennings út um allt samfélag og ég heyri raddir úr ríkisstjórnarflokkunum báðum - ég heyri raddir, þetta hljómaði ekki vel! - þ.e. Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum, um að mönnum þyki þetta vera orðið brýnt. Við heyrum að ferðaþjónustan talar um ósnortin víðerni sem ef til vill okkar mikilvægustu auðlind til grundvallar ferðaþjónustunni, þannig að þetta er orðin auðlind sem við verðum að gæta rétt eins og fiskveiðiauðlindin eða orkuauðlindirnar. Ég held að það sé einsýnt að landsskipulagsstefna sem er nútímaleg og endurspeglar samfélagsumræðuna eigi að taka mjög djúpt í árinni og þar dugi ekki að segja, eins og fram kemur í kafla 1.1.1 í tillögu ráðherrans til þingsins, að mannvirki og umferð um hálendið skerði víðerni og önnur sérkenni og náttúrugæði hálendisins sem minnst. Það dugar ekki ef við ætlum að uppfæra það til nútímans, heldur þarf að segja mjög skýrt „nema brýna nauðsyn beri til“. Við sem sitjum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd erum með þetta verkefni í höndunum og líka ný náttúruverndarlög. Það spilar auðvitað allt saman. Eins og ég kom aðeins að í andsvörum við hæstv. ráðherra þurfum við að samræma texta og við þurfum að samræma það sem talað er um hér og það sem talað er um í nýjum náttúruverndarlögum með því frumvarpi sem hæstv. ráðherra leggur vonandi fram á næstu dögum svo þessir textar tali saman, þannig að við séum búin að uppfæra það allt saman. Ég vil að lokum segja almennt um þetta mál að ég tel að það sé til mikilla framfara. Mér finnst textinn um skipulag á haf- og strandsvæðum - og já, það er eitt sem boðað er á málaskrá hæstv. ráðherra sem er löggjöf um það skipulag og það þurfum við líka að láta tala saman, ef svo má að orði komast. En ég held að það sé allt saman til verulegra bóta. Kaflinn um búsetumunstur og dreifingu byggðar er í grundvallaratriðum verulega mikilvægt framlag og skipulag í dreifbýli sömuleiðis. En við þurfum að láta til okkar taka fyrst og fremst í því að tryggja vernd miðhálendisins í samræmi við framkomnar þingsályktunartillögur og umræðu í samfélaginu og almennan aukinn skilning á mikilvægi þess máls.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hér ágæta umræðu þó að ekki hafi margir tekið til máls og ætla að víkja að seinni ræðunni fyrst út af því hvernig hún endaði. Það er alveg rétt sem þingmaðurinn gat um að ég mun leggja hér fram frumvarp og það sem er kannski einkennandi með þau frumvörp sem koma frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu þennan þingveturinn er utanumhald varðandi skipulag, að reyna að koma fram með ákveðin verkfæri. Innviðafrumvarpið mun koma fram á næstu dögum og ég tel afskaplega mikilvægt til verndar náttúru- og menningarverðmætum landsins að kortleggja það. Svo rétt sé til tekið munum við á vorþingi leggja fram frumvarp um haf- og strandsvæði. Það er líka kannski nútíminn og margt annað á undanförnum árum sem hefur verið að gerast varðandi þau svæði sem kallar enn frekar á að sú löggjöf verði sett. En fyrst og fremst er heildarstefnan lögð með landsskipulagsstefnunni sem við fjöllum um hér og munum svo þrengja það niður, og einn liðurinn eins og komið hefur fram í dag eru einmitt haf- og strandsvæði. Síðan munum við náttúrlega vinna það enn frekar, það er gríðarlega mikilvægt verkfæri. Við tölum hér stundum um að við séum að setja löggjöf sem við köllum verkfæri utan um ákveðin mál. Við tökumst oft mjög á um það hvernig þessi verkfæri okkar eiga síðan að virka, sem er nokkuð sérstakt en ég ætla ekki að fara mjög langt í það en hér hefur ramminn verið nefndur og þar kem ég að ræðu hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur. Í mínum huga er ramminn, og ég hef margoft sagt það, mikilvægt verkfæri sem var búið til á Alþingi með það að leiðarljósi að reyna að finna einhvers konar jafnvægi á milli þessara tveggja flokka, að nýta auðlind okkar og síðan að vernda hana til þess að við tækjumst ekki eins heiftarlega á um þau mál. Einhvern veginn sýnist mér á öllu að það sé mjög erfitt að breyta þeim átakalínum eða þeim átökum þótt við höfum reynt að smíða þar ákveðið verkfæri. Land er stöðugt að þróast og þess vegna er jafnvel landnotkun að breytast. Þessi nýi stóri atvinnuvegur okkar, ferðamennskan, hefur náttúrlega mjög mikil áhrif á land og þjóð, ekki síst hvernig við viljum hugsa um náttúru landsins. Hér var getið um skipulagsmál og ég þakka það og það gleður alltaf mitt borgarfulltrúahjarta þegar verið er að hæla skipulagsmálum í Reykjavík. Skipulagsmál eru mjög spennandi og ekki hvað síst við að móta framtíð höfuðborgarinnar, ég finn enn fyrir því. Mig langar aðeins að segja frá því að sá aðili sem hafði kannski hvað mest áhrif fyrir um 100 árum á uppbyggingu Reykjavíkur, Guðmundur Hannesson, gaf út skipulagsbók sem verður 100 ára á næsta ári. Hann skipulagði meðal annars eða sagði til um Þingholtin sem er sennilega einhver þéttasta byggð í Reykjavík, en hann vildi endilega hafa byggðina samt þannig að menn gætu notið garðs og sólar. Við mættum kannski svolítið taka það upp, það þarf ekki að byggja bara upp í loftið til þess að þétta byggð. Það er líka hægt að byggja svolítið líkt því og Þingholtin voru skipulögð. Haldandi áfram með það þá man ég að á þeim tíma var líka dálítið velt vöngum í borginni um það hvort ætti að reyna að byggja blandað og mér sýnist að það sé svolítið komið í þá átt, alla vega fyrir gesti að hafa íbúð á efri hæð yfir verslunarmiðstöðvum eða verslunarhúsnæði. Varðandi það að hafa vegalengdir stuttar þá er ég þannig þenkjandi að ég vil hvetja ágæta þingmenn sem hér hafa talað og eru á þeirri línu að hjálpa mér í því að við getum komið Sundabraut á. Ég held að hún sé gríðarlega mikilvæg til þess að stytta vegalengdir á milli borgarhluta. Ég held ég þurfi ekki að segja mikið meira hérna, en ég þakka aftur fyrir umræðuna. Þingmennirnir sem hér hafa talað hafa farið nokkrum orðum um ósnortin víðerni og vilja búa til þjóðgarð á öllu miðhálendinu. Það er sjálfsagt að hugsa öll mál og ég er alveg tilbúin til þess af því að það var skorað á mig að gera það. En einhvern veginn er það nú þannig að menn vilja hvorki hafa í byggð né í óbyggð raflínur eða miklar vegalagningar eða einhver mikil stórvirki. En ég get ekki sagt að mér finnist betra að raflínur þveri búsældarlega dali ef hægt er að koma þeim fyrir í jaðri hálendis þar sem slík virki eru meira hulin. Þannig að mér finnst að þetta verði allt að skoðast, maður má ekki verða einstrengingslegur á einn eða annan hátt varðandi það hvar hlutunum er best fyrir komið. Það vildi ég hafa mín lokaorð.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um siðareglur fyrir alþingismenn. Tillagan er flutt af forsetum Alþingis og formönnum þingflokka. Í tillögunni felast ákveðin tímamót þar sem þetta er í fyrsta sinn sem þjóðkjörnir fulltrúar á Alþingi taka formlega til umfjöllunar tillögu um að setja sér siðareglur. Ég vek athygli á að ég nota hér orðin þjóðkjörnir fulltrúar sem undirstrikar það meginstef siðareglnanna að þingmenn eru kosnir til Alþingis til að vinna að hagsmunum alls almennings. Með þeim breytingum sem gerðar voru á þingsköpum árið 2011, og kemur fram í 88. gr. þingskapalaga, samþykkti Alþingi að forsætisnefnd skyldi hefja undirbúning að setningu siðareglna fyrir alþingismenn. Í framhaldi af því hófst vinna við undirbúning siðareglnanna. Stuttu fyrir þinglok 2013 lágu fyrir drög að siðareglum sem send voru þingflokkunum til umsagnar, en ekki bárust formleg viðbrögð við þeim. Þrátt fyrir þá vinnu sem þá hafði verið unnin var ljóst að ekki mundi nást samkomulag milli þingflokkanna um afgreiðslu málsins. Það var á sumarfundi forsætisnefndar í ágúst 2013, þar sem farið var yfir þá vinnu sem unnin hafði verið, að ákveðið var að líta til siðareglna Evrópuráðsþingsins með það í huga að kanna hvort samkomulag gæti náðst um að láta þær reglur gilda, að breyttu breytanda, sem siðareglur þingmanna á Alþingi. Í fyrstu sýndist þessi leið einföld og skynsamleg, en nær öll þjóðþing Evrópu eiga aðild að Evrópuráðinu. Siðareglur Evrópuráðsþingsins eru á hinn bóginn settar fyrir fjölþjóðasamkomur þar sem fulltrúar þess taka sæti samkvæmt ákvörðun þjóðþinga þeirra landa sem eiga aðild að Evrópuráðinu. Þingfulltrúar Evrópuráðsþingsins sækja þannig ekki umboð sitt til kjósenda í lýðræðislegum kosningum, líkt og á við um alþingismenn og fulltrúa annarra þjóðþinga. Skipulag og uppbygging Evrópuráðsþingsins eru ekki heldur sambærilegt Alþingi. Á það einnig við um störf þingmanna Evrópuráðsþingsins og alþingismanna, til að mynda taka störf þingmanna Evrópuráðsþingsins einnig til kosningaeftirlits í öðrum löndum, en einstök ákvæði siðareglna Evrópuráðsþingsins taka mið af slíku. Í siðareglum Evrópuráðsþingsins er engu síður að finna lýsingu á tilteknum meginreglum um hátterni þingmanna og hátternisskyldum sem í megindráttum má byggja á viðmið um hátterni þjóðkjörinna fulltrúa á Alþingi. Það er hins vegar ekki svo að um alþingismenn hafi ekki gilt neinar reglur eða viðmið um háttsemi og framkomu sem þjóðkjörinna fulltrúa. Þannig vinna alþingismenn drengskaparheit að stjórnarskránni, sbr. 47. gr. hennar og samkvæmt 48. gr. stjórnarskrárinnar eru þingmenn eingöngu bundnir við sannfæringu sína og ekki af fyrirmælum frá kjósendum sínum. Enn fremur leiðir það af 50. gr. stjórnarskrárinnar að þingmönnum beri að sinna störfum sínum með þeim hætti að ekki leiði til þess að þeir glati kjörgengi. Til viðbótar þessu geyma ákvæði þingskapa fyrirmæli um hátterni þingmanna, sbr. 4. mgr. 78. gr. um að enginn þingmaður megi greiða atkvæði með fjárveitingu til sjálfs sín og þau atriði sem falla undir agavald forseta Alþingis, sbr. 1. mgr. 8. gr. þingskapa. Auk þessara ákvæða gera lög um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað og almenn hegningarlög ákveðnar kröfur til þess hvernig þingmenn koma fram í störfum sínum og utan þeirra. Þó að þær siðareglur sem hér er lagt til að samþykktar verði byggist á siðareglum Evrópuráðsþingsins sækja þær engu síður stoð í framangreindar réttarheimildir svo og almenn ólögfest viðmið sem gera verður til góðrar rækslu þingmannsstarfa og hátternis þeirra sem þjóðkjörinna fulltrúa. Eru þær siðareglur sem hér er lagt til að verði samþykktar jafnframt framangreindum réttarheimildum til fyllingar, sbr. 3. gr. reglnanna. Þetta er mjög mikilvægt ákvæði að þessar siðareglur eru auðvitað ekki eitthvað sem við erum að innleiða í dag og hefur ekki í neinum mæli fundist staður fyrir í óskráðum reglum eða lögum. Þetta er fyrst og fremst hér til fyllingar eins og kveðið er á um og undirstrikað í 3. gr. þingsályktunartillögunnar. Til hvers eru þessar siðareglur settar? Má ekki segja að þegar leiði af lögum að til staðar eru viðmið fyrir góða rækslu þingmannsstarfsins? Þarf eitthvað meira, gætu einhverjir spurt. Það er mikilvægt að við spyrjum þessara spurninga, því með þeim leitum við að inntaki eða kjarna þess starfs sem felst í því að taka sæti á Alþingi sem þjóðkjörinn fulltrúi. Það er þess vegna ekki endilega forsenda fyrir þingmannsstarfinu að fyrir liggi skráðar siðareglur. Slíkar reglur geta hins vegar verið til leiðbeiningar. Það atriði sem ég ætla að nefna núna skiptir að mínu mati höfuðmáli. Þessar reglur geta sem sagt verið til leiðbeiningar og veitt þingmönnum styrk þegar þeir sjálfir standa frammi fyrir erfiðum aðstæðum. Ég vil árétta í þessu sambandi að með þeirri tillögu að siðareglum sem hér hefur verið lögð fram felst að þingmenn, hver og einn, samþykkja að fylgja reglunum enda beinast þær að þeim sjálfum. Tilgangurinn er, eins og segir í 1. gr. þeirra, að efla gagnsæi í störfum alþingismanna og ábyrgðarskyldu þeirra svo og tiltrú á traust almennings á Alþingi. Ég ætla nú að víkja stuttlega að framsetningu reglnanna og efni þeirra. Í fyrsta lagi eru í 1. mgr. 5. gr. reglnanna taldar í sjö stafliðum þær meginreglur sem alþingismenn sem þingkjörnir fulltrúar skuli fylgja. Í meginreglunum felast viðmið eða leiðarljós fyrir þingmenn sem þeir geta sótt stuðning til þegar svo ber undir. Það má segja að þar komi fram kjarni siðareglnanna. Með leyfi hæstv. forseta, eru meginreglurnar eftirfarandi: „Alþingismenn skulu sem þjóðkjörnir fulltrúar: a. rækja störf sín af ábyrgð, ráðvendni og heiðarleika, b. taka ákvarðanir í almannaþágu án þess að vera bundnir af fyrirmælum sem kunna að vera í andstöðu við siðareglur þessar, c. ekki kasta rýrð á Alþingi eða skaða ímynd þess með framkomu sinni, d. nýta þá aðstöðu sem þeim er veitt við störf sín með ábyrgum hætti, e. ekki nýta opinbera stöðu sína til persónulegs ávinnings fyrir sig eða aðra, f. greina frá öllum hagsmunum sem máli skipta og varða opinbert starf þeirra og leysa úr árekstrum sem upp kunna að koma með almannahag að leiðarljósi, g. efla og styðja grundvallarreglur þessar með því að sýna frumkvæði og fordæmi.“ Í 7.–14. gr. siðareglnanna er síðan kveðið nánar á um hátterni, skyldur þingmanna í einstökum tilvikum og í 15.–16. gr. er fjallað um eftirlit með framkvæmd siðareglnanna. Gert er ráð fyrir því að sérstök siðareglunefnd, sem forsætisnefnd skipar, taki til meðferðar erindi frá almenningi um meint brot á siðareglunum. Nefndin er forsætisnefnd jafnframt til ráðgjafar um öll málefni sem falla undir reglurnar og aðstæður sem kunna að koma upp við framkvæmd þeirra. Við það er miðað að skipan nefndarinnar endurspegli sem best þekkingu á siðareglum og lagareglum á sviði stjórnskipunarréttar og starfsháttum Alþingis. Í 16. gr. er jafnframt nánari ákvæði um meðferð einstakra mála um skilyrði þess að erindi sé skriflegt og undirritað af þeim sem það leggur fram, og enn fremur um rétt þingmanns til að koma að athugasemdum og skýringum. Í 17. og 18. gr. er loks ákvæði um afgreiðslu siðareglunefndar á einstökum erindum og umfjöllun forsætisnefndar um þau. Í fylgiskjali með tillögunum fylgja drög að nánari reglum um meðferð mála út af meintum brotum á siðareglum fyrir alþingismenn. Ég vil að lokum nefna það mikilvæga atriði í lokamálsgrein 5. gr. siðareglnanna, sem gerir ráð fyrir því að við upphaf þingsetu þingmanns fái þingmenn sérstaka kynningu á siðareglunum og að henni fenginni gefi þeir forseta Alþingis yfirlýsingu þar sem þeir skuldbinda sig til þess að hlíta þeim, en með því móti er tryggt að alþingismenn séu alltaf minntir á gildi siðareglnanna og sé ljós tilvera þeirra. Ég legg til, hæstv. forseti, að mál þetta gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka forseta þings framsögu í þessu máli, tillögu til þingsályktunar. Ég get nú ekki á mér setið og greint frá ýmsum skoðunum mínum varðandi siðareglur. Ég hef ávallt hrokkið við þegar stofnanir eða fyrirtæki setja sér siðareglur og mér finnst það yfirleitt gerast að gefnu tilefni, þ.e. að einhver hafi gert eitthvað af sér, lent í klandri, þannig að það hafi orðið að setja siðareglur vegna þess að sjálfsagðir hlutir voru ekki virtir. Í þessari tillögu til þingsályktunar er í sjálfu sér ekkert sem truflar mig verulega. Það liggur svo sem í augum uppi, eins og kemur fram í 10. gr., að þingmenn eiga ekki að þiggja mútur vegna starfa sinna eða bara almennt að þiggja mútur. Það liggur líka í augum uppi að þingmenn eiga að vera, við getum sagt óháðir í störfum sínum, þ.e. hvorki háðir í afkomu sinni, skuldum, eignum eða jafnvel háðir, ja svo maður bara taki fíkn, háðir fíknum, að menn séu svona nokkurn veginn allsgáðir. Um þetta er svona hér um bil fjallað í þessum siðareglum, þannig að ég get alveg sætt mig við þessar sjálfsögðu reglur. En mér finnst rétt að minna þingmenn á að víða eru til siðareglur í löggjöf. Til dæmis er hlutafélagalöggjöfin út í gegn siðareglur, þ.e. umgengnisreglur þeirra sem leggja saman í félag um ákveðna starfsemi og þeir kalla hlutafélag. Sömuleiðis sú löggjöf sem ég kannast þokkalega við, verðbréfaviðskiptalöggjöfin, hún er siðareglur. Lög um fjármálafyrirtæki eru nánast byggð á siðareglum. Og regla Fjallræðunnar sem almennt er kölluð gullna reglan: „Allt sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra.“ - Ef þetta er rétt munað, það er nú alltaf verið að breyta þýðingunni, þannig að það getur vel verið að þetta sé rangt hjá mér. En þetta er það sem ég tel að siðareglur gangi út á og þingmenn eigi að hafa í huga. En það eru hér hlutir settir fram í rangri röð vegna þess að í einhverju siðaæði sem rann á þingið datt mönnum fyrst í hug að setja reglur um hagsmunaskráningu, sem ég tel að eigi að koma á eftir siðareglunum. Það hefur stundum truflað mig, þær miklu kröfur sem eru gerðar til skráningar eigna í fasteignaskráningunni, en engar kröfur eru gerðar til skráningar skulda. Ég tel að sá sem er skuldum vafinn, eins og skrattinn skömmunum, sé miklu háðari og hættulegri en sá sem er fjár síns ráðandi. Ég ætla bara í eitt skipti fyrir öll að nota þetta tækifæri, fyrst þetta ber á góma í þingsal, að koma þessari skoðun minni á framfæri. Annað vildi ég nefna, sem er nú kannski náskylt mútuákvæðinu, þ.e. meðferð upplýsinga. Enn og aftur vísa ég til laga um verðbréfaviðskipti þar sem talað er um innherjaupplýsingar, að þingmenn eru náttúrlega bundnir af því, ég lít á þetta allt sem sjálfsagða hluti. Það að ég komi hér upp í fámennum sal stafar ekki af andstöðu minni heldur miklu fremur vil ég aðeins segja það að mér finnst það fjandi hart að setja þurfi sjálfsagðar reglur, að það skuli þurfa, við skulum segja færa í búning sjálfsagðar reglur sem öllum eiga að vera ljósar og menn eiga að hegða sér eftir. Það getur vel verið að horfa megi á þetta í ljósi sögunnar. Vísað er til samþykktar Alþingis frá því í júní 2011. Árið 2011 er jú skömmu eftir 2008. Þá rann siðaregluæði á þjóðina, setja átti öllum siðareglur en það var nær undantekningarlaust vegna þess að menn höfðu gert eitthvað af sér. Það er það sem ég hef áhyggjur af. Er þetta sett af samviskubiti eða er þetta sett af heilum hug? Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að sinni, en ég vona að þingheimur allur sýni af sér siðræna hegðun. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu okkar þingmanna Samfylkingarinnar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Bjartrar framtíðar og Pírata, liðlega 20 þingmanna alls, hygg ég, en 1. flutningsmaður málsins er hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sem getur því miður ekki verið með okkur í dag til að fylgja málinu úr hlaði sökum veikinda. Hún bað mig þess vegna um að mæla fyrir málinu í fjarveru sinni til að hún mundi ekki með nokkrum hætti að tefja fyrir framgangi málsins. Ég hygg að það sé það sem flutningsmenn eiga fyrst og fremst sameiginlegt og markmiðið með tillöguflutningnum er auðvitað fyrst og fremst að kalla eftir því að við tvínónum ekki við að taka stórar ákvarðanir um ábyrgð okkar og skyldur í móttöku flóttamanna á þessum fordæmalausu tímum. Hæstv. innanríkisráðherra sagði hér í morgun að það væri kannski ekki rétt að kalla þetta flóttamannavanda heldur væri nær að tala hér um þjóðflutninga í ljósi þess gríðarlega fjölda sem nú er á flótta í Evrópu og raunar um heim allan. Hér er gert ráð fyrir að við tökum tafarlaust þá ákvörðun að hér verði boðin vist fyrir kvótaflóttamenn í samráði við Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna, 500 talsins á næstu þremur árum, 100 nú þegar á þessu ári og síðan boðin dvöl fyrir 200 á næsta ári og 200 árið þar á eftir, sem okkar hlut í því að takast á við þennan vanda. Auðvitað er það aðeins hluti þeirra aðgerða sem við þurfum að taka þátt í en í nokkuð góðu samræmi við það sem aðrar þjóðir ákveða hér í kringum okkur. Í morgun ákvað Evrópuþingið að taka við 120 þúsund manns. Norðmenn hafa ákveðið að taka við 8.000 manns til viðbótar við það sem þeir höfðu þegar ákveðið og hér hafa fjölmargar þjóðir tekið stórar ákvarðanir um að leggja sitt af mörkum. Auðvitað munu 500 manns ekki ríða baggamuninn í þeim gríðarlega vanda sem við er að etja og eflaust má nefna ýmsar tölur, bæði hærri og lægri um það sem rétt væri að taka á móti, en ég hygg að það sé nokkuð óumdeilt, a.m.k. af hálfu þeirra sem vinna við þessi mál, að við eigum að geta tekið vel á móti flóttamönnum í hundraðatali. Þegar við nú vitum það er í sjálfu sér ekki eftir neinu að bíða. Það þarf ekki að skipa fleiri nefndir eða halda fleiri fundi. Við getum einfaldlega tekið ákvörðun um að taka við flóttamönnum í hundraðatali og bregðast við núna því að þetta eru algerlega fordæmalausar aðstæður. Á síðasta ári einu jókst sá fjöldi flóttamanna sem Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna þurfti að hafa afskipti af, úr liðlega 40 milljónum í 50 milljónir - á einu einasta ári. Flóttamönnum fjölgaði um 13 milljónir á 12 mánuðum, meira en 1 milljón manna í hverjum einasta mánuði allt síðasta ár, fleira fólk á hverjum einasta degi missti en býr í næststærstu bæjum landsins, bæjum eins og Akureyri, Hafnarfirði eða Kópavogi, heimili sín og var á vergangi á hverjum einasta degi, þannig að vandinn er gríðarlegur, hann er aðkallandi og hann er núna. Það er hátt í það að vera íbúafjöldi Íslands, íslenska þjóðin í heild sinni, sem flýr yfir Miðjarðarhafið á hverju ári. Þess vegna kalla flutningsmenn þessarar tillögu eftir því að við tökum ákvörðun í samvinnu við Flóttamannahjálpina - sem hefur auðvitað víðtæka reynslu af þessum verkefnum í samstarfi við þær stofnanir hér innan lands sem búa yfir þekkingu til að taka á móti flóttamönnum í samvinnu við aðra góða aðila - en setjum um leið af stað vinnu við að hér sé ekki bara til skammtímaáætlun eins og þessi heldur sé til áætlun sem verði unnin og lögð fram í þinginu og gildi frá árinu 2018 og eftirleiðis sem tryggi það að við tökum við flóttamönnum í samræmi við fjölda okkar og efnahagslegan styrk. Sú vinna fari fram samhliða þessu. Auk móttöku þessara kvótaflóttamanna leggjum við áherslu á að greiða fyrir fjölskyldusameiningum þeirra Sýrlendinga sem þegar eru hér með því að auka verulega heimildir til þess að stuðla að fjölskyldusameiningum og gefa ættmennum þeirra kost á því að koma hingað og einnig að í þessari vinnu allri verði haldið til haga þeim áherslum sem Ísland hefur haft í starfi með flóttamönnum. Við leggjum mikið upp úr því að þar sé hugað að hópum sem hafa sérstöðu og sem gæta þarf að sérstaklega, t.d. hópum kvenna sem höllum fæti standa, svo sem einstæðum mæðrum, hinsegin fólki og öðrum hópum sem geta í löndum sínum eða heimshluta átt á brattann að sækja sökum fordóma eða skorts á mannréttindum umfram það sem þegar í því felst að vera flóttamenn. Við höfum rætt málefni flóttamanna ítrekað hér, bæði í vor og einnig nú á haustinu. Ég hygg að mikill samhljómur sé í öllum stjórnmálaflokkum hér á Alþingi um að nauðsynlegt sé að grípa til aðgerða. Við fögnum því að ríkisstjórnin boðar að hún hyggist taka einhverjar ákvarðanir á morgun. Við vonum að þessi tillöguflutningur hafi verið hluti af þeim þrýstingi sem mikilvægt var að hafa uppi á því að menn kæmu þegar fram með úrlausnir. Ég vænti þess að þær tillögur séu í þeim anda sem er að finna í þessari þingsályktunartillögu í því umfangi sem gert er ráð fyrir, 500 flóttamenn strax og síðan áætlun til lengri tíma um það hvernig við ætlum að standa við okkar hlut í þessum málum. Kannski verður þingsályktunartillagan óþörf eftir ríkisstjórnarfundinn á morgun, en þangað til er full ástæða til að málið fái hér góða umræðu í dag en gangi síðan þegar til nefndar og að nefndin sé ekki að tvínóna við þetta verkefni heldur vindi bráðan bug að því að fá gesti að málinu og afgreiði það þegar í stað aftur hingað inn í þingsal svo ljúka megi ákvarðanatöku í málinu. Fyrir okkur í þessum sal er ekki eftir neinu að bíða en fyrir fólkið sem er á flótta er eftir miklu að bíða.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér mjög mikilvægt mál 22 þingmanna úr stjórnarandstöðuflokkunum sem flutt er sameiginlega undir forustu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur. Málið er gríðarlega mikilvægt í þeim vanda sem við okkur blasir og við höfum verið að tala um á síðastliðnum dögum, vikum og missirum. Málið er þess eðlis að ég tel að það þurfi að fá mjög hraða meðferð í gegnum þingið. Málið varð til á síðasta þingi en tekin var ákvörðun um að leggja það fram núna, þannig að það er ekki nýtt af nálinni, enda svo sem orðið ljóst fyrir þó nokkru síðan í hvað stefndi. Við erum að horfa á fordæmalausar og skelfilegar aðstæður núna í málefnum flóttamanna sem við þekkjum öll vel. Ég held reyndar að umræðan hafi tekið töluverðum breytingum sem merkja má af máli innanríkisráðherra í morgun þegar hún sagði réttilega að við værum ekki lengur að tala um einhvern hefðbundinn flóttamannavanda, við erum að tala um þjóðflutninga. Það er aðkallandi vandi þegar fólk streymir núna í örvæntingu sinni yfir Miðjarðarhafið og til Evrópu vegna þess að aðstæður heima fyrir eru algerlega óbærilegar. Ég verð að segja alveg eins og er að mér hefur sárnað það að talsmenn Íslands út á við skuli á undanförnum dögum hafi aðallega verið að láta það fara í taugarnar á sér hvort og hvernig Evrópusambandið segði okkur til um það hve miklum fjölda við ættum að taka á móti. Mér finnst þetta ekki rétti tíminn eða málefni til að fara í einhverja sjálfstæðisbaráttu gagnvart Evrópusambandinu þegar við erum að taka á móti Evrópulöggjöf hér nánast á hverjum degi, sem við mættum oft leggja okkur meira fram um að gera breytingar á. Það er ekki þannig að mínu mati þegar svona stórfenglegur mannlegur harmleikur á sér stað að við tökum þá það mál til að sýna að við getum staðið á okkar eigin fótum. Þetta snýst ekkert um það. Þetta snýst um það að menn komi sér saman um að takast sameiginlega á við risamál eins og þetta þar sem mannslíf er undir. Ég hef líka verið verulega ósátt við það með hvaða hætti forsætisráðherra hefur nálgast þetta mál vegna þess að mér finnst eins og hann hafi verið að gefa í skyn að þeir sem flýja yfir Miðjarðarhafið og koma inn til Evrópu séu hópur sem við ættum ekkert sérstaklega að horfa til vegna þess að þeir hafi komið í skjóli einhverra glæpasamtaka og það eigi ekki að umbuna þeim sérstaklega fyrir það. Við erum ekki að tala um neitt normalástand. Við erum að tala um meiri háttar neyð þjóða, þá getum við ekki leyft okkur að tala með þeim hætti. Þeir sem koma yfir til Evrópu eru vissulega þeir sem hafa bestu líkamlegu burði til þess, ekki alltaf en oft, og þá eru þeir oft undanfarar, þ.e. þeir fara frá fjölskyldum sínum, ákveðið er að fjármagna einn til að fara en síðan komi fjölskyldan. Við verðum líka að horfa til fjölskyldusameiningar, eins og hv. þm. Helgi Hjörvar nefndi áðan. Við megum ekki skipta þessu fólki upp í einhverja flokka, að það sé betri eða verri flóttamenn en aðrir. Við þurfum að horfa á þá alla eins. Neyðin er öll sú sama og þetta fólk er allt saman með fjölskyldur, með tengsl og með sama rétt til að leita sér hjálpar. Við þurfum frekar að horfa til þess að þeir sem ná að komast til Evrópu eru vissulega sterkir. Þeir eru vissulega með líkamlega burði til þess, en án efa í flestum tilfellum eru þeir að koma á undan fjölskyldum sínum, þeir hafa þurft að skilja fjölskyldu sína eftir heima við sem þeir ætla að sameinast síðar. Það er þetta sem við verðum að horfa á. Mér hefur þótt sú umræða ofboðslega erfið að með því að taka á móti flóttamönnum þá sé verið að taka eitthvað frá öðrum. Við megum undir engum kringumstæðum stilla málinu þannig upp. Það að taka á móti flóttamönnum lækkar ekki kjör eða veldur því að kjör annarra hópa hér í landinu versni. Það er ekki þannig. Ég veit ekki betur en rannsóknir sýni það meira og minna að þeir sem koma nýir og setjast að í nýju landi - þó að einhver kostnaður fylgi því til að byrja með þá skilar það sér mjög fljótlega til baka til samfélagsins. Umfjöllun er um þetta í Markaðspunktum greiningardeildar Arion banka þar sem dregnar eru saman rannsóknir sem sýna að það hafi jákvæð efnahagsleg áhrif að taka á móti hópum fólks hingað og það er vel rökstutt, þannig að menn þurfa ekki og eiga ekki og mega ekki óttast þetta. Ég held að komin sé mjög góð þverpólitísk samstaða um þetta mál og um það að við þurfum að leggja okkar af mörkum. Þess vegna hef ég undrast það hvers vegna ríkisstjórnin er svona lengi að lýsa því yfir opinberlega að við ætlum að taka á móti flóttamönnum. Rauði krossinn hefur sagt að við séum tilbúin til þess, á annan tug sveitarfélaga hafa sagt að þau séu tilbúin til þess, þannig að ekki vantar yfirlýsingarnar um það. Við vitum líka mætavel að innviðir okkar eru sterkir og við getum vel gert þetta. Ég verð að segja alveg eins og er að ég varð fyrir mjög miklum vonbrigðum með umræðuna í morgun þegar ég átti orðastað við félags- og húsnæðismálaráðherra. Hún stóð hérna og talaði eins og það væri hægt að bera ástandið núna saman við ástandið á síðasta kjörtímabili, þegar við vitum að fjölgunin í hópi flóttamanna hefur orðið gríðarleg á undanförnum tveimur árum, og eins og innanríkisráðherra bara leiðrétti hana hér í annarri fyrirspurn, að við erum ekki lengur að tala um flóttamannavanda heldur þjóðflutninga. Ég trúi því ekki að við séum með félagsmálaráðherra í landinu sem sér þetta ekki, heldur er hún enn að telja hausa og bera saman, að það sé nú svona smotterí, sú hlutfallslega aukning núna frá því sem var á síðasta kjörtímabili. Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um að við stöndum núna frammi fyrir fordæmalausu ástandi, ástandi sem við verðum að grípa inn í og taka þátt í að bæta og við verðum að leggja okkar af mörkum. Ég vona að okkur takist að ná saman um þessa þingsályktunartillögu vegna þess að hún er algert lágmark í því sem við eigum að leggja af mörkum. Og ef okkur tekst að gera meira í þeirri vinnu sem fram undan er, þá er það eitthvað sem væri líka enn betra. En þetta er algert lágmark og við eigum að geta náð saman um það að taka á móti 500 manns eins og lagt er til í tillögunni. Ég vil enn og aftur setja það saman í samhengi í mínu nánasta umhverfi. Í blokkarlengjunni sem ég bý í búa rétt tæplega 500 manns. Það er ekki meira en það, verkefnið er ekki stærra. Þetta er svona kannski rétt rúmlega fjöldi íbúa í blokkarlengjunni minni. Við skulum sýna hvað í okkur býr, Íslendingar, og samþykkjum þessa tillögu. Ríkisstjórnin er með stuðning frá þinginu og skýra yfirlýsingu um það hvað henni beri að gera á komandi árum og greinum það þá líka betur í vinnunni hvort við getum ekki jafnvel tekið á móti fleirum og búum okkur þá til einhver viðmið í því með hvaða hætti við tökum ákvörðun um fjölda hverju sinni þannig að þetta verði hluti af stefnumörkun til lengri tíma. Virðulegi forseti. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að segja að ég vona innilega að ríkisstjórnin muni koma með tilkynningu á morgun um það að hún ætli að taka á móti myndarlegum hópi flóttamanna. Þó að við séum fá þá erum við samt sem áður með sterka innviði og við erum ein af ríkustu þjóðum í heimi og hópur af flóttamönnum á eingöngu eftir, til lengri tíma litið, að auka samfélag okkar að svo mörgu leyti, ekki bara efnahagslega heldur líka menningarlega og styrkja okkur til lengri tíma. Þar að auki er það þannig að í gegnum söguna hafa orðið svona stórir atburðir og þá er það skylda hverrar þjóðar að grípa inn í. Eða ætlum við að skilja það eftir í sögunni að við höfum ekki gert neitt í þessu fordæmalausa ástandi? Ég trúi því ekki og það væri Íslandi til skammar.
Frú forseti. Eðli málsins samkvæmt hafa málefni flóttafólks tekið mikinn tíma í umræðu í samfélaginu og sem betur fer. Það er nefnilega eins og hér hefur ítrekað komið fram mikil ábyrgð sem fylgir því að takast ekki á við það verkefni sem fylgir þessum gríðarlegu þjóðflutningum, þetta er orðinn ótrúlega mikill fjöldi fólks. Til að draga þetta fram í nærumhverfið þá er það svo að þegar þessi tillaga var smíðuð og lögð fram höfðu í kringum 2.500 manns látið lífið við það að reyna að koma sér yfir Miðjarðarhafið og sú tala fer hækkandi. Í samhenginu þá er þetta kannski eins og sveitarfélagið mitt, Fjallabyggð og Dalvíkurbyggð. Ef fólk bara staldrar aðeins við og veltir þessu fyrir sér, það er jafn margt fólk og kannski fleira sem hefur látið lífið við það að reyna að bjarga sér og börnum sínum og samsvarar íbúatölum á þessu svæði. Ég tek undir það sem hér kom fram að mér þykir sú umræða afar veik þegar talað er um að við höfum ekki innviði til að takast á við að hjálpa fólki sem er að berjast fyrir lífi sínu, koma sér í skjól undan stríðsátökum, upplausn og stjórnleysi, forða börnum sínum sem verða jafnvel viðskila við foreldra sína og lenda í klónum á misindismönnum. Við megum ekki fara á þann stað að bera þetta saman, að við getum ekki tekið á móti fólki við þessar aðstæður vegna þess að kerfið okkar hér heima sé ekki nógu gott. Það er vissulega margt fólk sem þarf að bíða eftir þjónustu, því miður, í velferðarkerfinu okkar, eftir heilbrigðisþjónustu og öðru og ég ætla ekki að draga úr því að það er óþolandi og það er hægt að bæta. Það snýst líka um forgangsröðun fjármuna, að mínu viti snýst það fyrst og fremst um forgangsröðun fjármuna. Það er auðvitað við þessa ríkisstjórn að eiga hvað það varðar. En að bera þetta saman og segja að við þurfum fyrst að huga að því áður en við getum tekið á móti fólki finnst mér ekki ásættanlegt. Ég segi við það fólk sem á um sárt að binda hér heima: þetta hefur ekkert með það að gera að það eigi ekki rétt á betri aðbúnaði eða betri kjörum eða öðru því sem það þarf á að halda, það er hægt að gera það líka. Þeir sem standa í þessum sporum eru ekki í þeim sjálfviljugir. Þetta er fólk sem býr við það ástand að það getur ekki verið heima hjá sér. Í þessari tillögu erum við að tala um kvótaflóttamenn og við erum að tala um sárafáa, 500. Ég hef ekki viljað festa mig í einhverri tölu en við getum dregið fram það sem hér var sagt, þetta er ein blokk hér í borginni. Við erum að tala um að þetta dreifist á sveitarfélög landsins. Sumir hafa efasemdir um það. Ég hef þær ekki. Ég tel að við eigum að dreifa fólki um samfélagið okkar. Við höfum öll gott af því að takast á við þetta verkefni. Ég bý í sveitarfélagi þar sem kom fólk frá Serbíu og Króatíu fyrir margt löngu, hefur að vísu tekið sig upp og flutt þaðan núna. Á Siglufirði býr töluvert af fólki sem kom einmitt sem innflytjendur og í leit að betra lífi þannig að ég held að hvert sveitarfélag sem tekur á móti fjölskyldum eða einstaklingum þurfi ekki að óttast það eða íbúar þess að þjónusta eða annað skerðist eitthvað gagnvart þeim sem fyrir eru vegna þess að við bætum við okkur fólki sem við getum lært af, það getur kennt okkur svo margt og styrkir líka íbúaflóruna. Ég hvet fólk til að fara inn á síðu Rauða krossins og sjá hvað verið er að gera. Það er líka verið að reyna að aðstoða á vettvangi eins og við sáum svo eftirminnilega í umfjöllun Kastljóss og ég segi aftur, ég er búin að segja það áður í þessari pontu, ég hvet fólk til að horfa á þann þátt hafi það ekki gert það því þar var farið ótrúlega vel ofan í þetta. Átakanlegt en upplýsandi. Ég tek undir það að við eigum að drífa í þessu, gera þetta núna. Það er óþarfi að bíða. Við erum alltaf að setja mál í nefndir. Við getum tekið á móti þessum hópi sem hér er nefndur, 500 manns, leikandi létt án þess að þurfa að vera búin að negla niður allt um það hvernig hlutirnir eiga að vera. Það er nefnilega oft þannig að þegar fólk er búið að lenda í svona gríðarlegum áföllum eins og fylgir því að vera á flótta að það er ekkert tilbúið til að leysa úr öllum sínum sálrænu vandamálum strax. Það er fyrst og fremst að hugsa um að komast í öruggt skjól, fá þak yfir höfuðið, hafa hreint vatn til að drekka, geta baðað sig og borðað og það vill taka þátt í samfélaginu með því að fara í vinnu. Þetta er eitt af því sem við höfum heyrt undanfarið af því fólki sem hefur komið hingað til lands. Þetta er það sem það vill gera. Svo vill það auðvitað fara heim til sín aftur. Flest viljum við nefnilega gera það, við viljum flest vera þar sem við þekkjum best til, kunnum vel við okkur. Umræðan hefur allt of mikið verið á þann veg að fólk sem hingað komi lendi einvörðungu á kerfinu og taki þar af leiðandi frá öðrum þannig að ég bið ykkur, kæra þjóð, og þá sem þannig hugsa að skoða málið svolítið betur. Virðulegi forseti. Ég þarf kannski ekki að ræða þetta mál neitt frekar. Ég er í sjálfu sér ánægð með viðhorf innanríkisráðherra, mér finnst hún taka yfirvegað á þessum málum. Ég er ekki endilega sammála henni í öllu því sem hún hefur sagt um þessi mál en mér sýnist hún samt sem áður hafa aukinn vilja til að bæta úr og reyna að gera það hraðar. Hún hefur líka talað um að auka fjölskyldusameiningu og ég tel að það sé mikilvægt. Við erum með fólk hér á landi sem hefur komið til okkar en fjölskylda þeirra er enn þá á heimaslóðum. Það er mikilvægt að fjölskyldusameiningar eigi sér stað og þær verði ekki einskorðaðar við einstæðar mæður eða tiltekna hópa. Það eru miklu meiri líkur á því að fólk nái fótfestu og geti endurreist líf sitt ef það hefur fleiri úr fjölskyldunni eða vinahóp hér sem fá að koma hingað til lands og vera samferða. Ef við viljum flýta fyrir því að fólk verði virkt í samfélaginu þá held ég að við þurfum að huga að þessu þegar við veljum það fólk sem til okkar kemur. Ég vona að ríkisstjórnin fari að drífa í málum og hún hefur strax tækifæri með fjölskyldusameiningunni fyrir þá sem nú þegar eru hér, það er eitthvað sem hægt væri að gera strax í dag. Ég bind vonir eins og fleiri við það að ríkisstjórnin hætti að hugsa og tala um þessi mál heldur láti verkin tala og á morgun verði fyrsta frétt, helst í kvöld en að fyrsta frétt í fyrramálið sem við heyrum verði sú að verkið sé hafið. Það held ég að gefi stórum hluta þjóðarinnar tilefni til að gleðjast. Það hafa margir boðið sig fram til að taka þátt í þessu stóra verkefni. Einstaklingar og fjölskyldur hafa boðist til að taka að sér munaðarlaus börn og fólk gerir það ekki út í bláinn. Fólki er alvara því þetta er auðvitað stærsta vandamálið sem við stöndum frammi fyrir og því miður er þetta vandamál af manna völdum, bæði þegar kemur að stríðsátökunum og þegar kemur að loftslagsbreytingum sem valda því að ástandið er víða eins og það er.
Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um aukinn stuðning við móttöku flóttafólks. Ég er einmitt einn af meðflutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu sem gengur í meginatriðum út á það að Alþingi feli ríkisstjórninni að hefja þegar í stað undirbúning að móttöku flóttamanna, þ.e. kvótaflóttafólks. Í þessari tillögu er lagt til að hér verði tekið á móti 500 manns á næstu þremur árum. Ég vil í upphafi segja að mér finnst hér vera um algera lágmarkstölu að ræða og tek því undir það sem hefur verið sagt að þetta eigi að vera grunnviðmiðið. Svo eigum við að gera stefnumörkun til enn lengri tíma þar sem við undirbúum að taka við enn fleira fólki. Hv. þm. Helgi Hjörvar sagði í framsögu sinni með þessari þingsályktunartillögu að nú þyrftum við ekki að skipa nefndir eða halda fundi heldur væri komið að því að framkvæma. Ég tek svo sannarlega undir það. Fólk býr við skelfilegar aðstæður víðs vegar um heiminn og mér finnst þetta fólk eiga það skilið frá okkur sem búum við frið og öryggi í einu af ríkustu löndum heimsins að við tökum hratt, fast og örugglega á þessum málum og komum fólki til hjálpar nú þegar. Í þessari tillögu er fyrst og fremst talað um kvótaflóttamenn en einnig um að stuðla að fjölskyldusameiningu. Ég tel það gríðarlega mikilvægt og held raunar að það sé jafnvel eitt af því sem væri auðveldast og hraðvirkast að gera. Hér er nú þegar talsverður hópur af til að mynda Sýrlendingum, fólki sem hefur verið hér um lengri eða skemmri tíma, og ef við mundum hreinlega byrja á fjölskyldusameiningu þessa fólks þá værum við þar með fólk sem væri með tengilið við íslenskt samfélag. Það ætti að vera auðveldara fyrir alla að aðlagast nýju landi og skapa sér lífsgrundvöll þegar einhver fjölskyldumeðlimur hefur svolitla þekkingu eða nasasjón af því hvernig íslenskt samfélag funkerar. Ég átti fyrr í dag orðaskipti við hæstv. innanríkisráðherra vegna þess að í síðustu viku bárust fregnir af því að Útlendingastofnun hefði vísað úr landi nokkrum hælisleitendum frá Sýrlandi á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Um er að ræða fólk sem hefur komið hingað upp á eigin spýtur og fellur þess vegna ekki í hóp kvótaflóttamanna heldur hefur skilgreininguna hælisleitendur. Mér finnst mikilvægt að við veitum þessu fólki sem nú þegar er komið hingað hæli og leyfum því að vera hér og setjast að í samfélagi okkar en vísum því ekki til baka og notum Dyflinnarreglugerðina sem einhvers konar skálkaskjól til að gera það, enda er þar einungis um að ræða heimild til að senda fólk aftur til baka til þess lands sem það kom fyrst til á Schengen-svæðinu. Ég tel það ekki í anda þessarar reglugerðar eða þessa samkomulags að við sem búum hér í útkanti Evrópu notum landfræðilega einangrun okkar sem skálkaskjól til að taka ekki við hælisleitendum. Vegna þess gríðarlega fjölda fólks sem um er að ræða þá finnst mér við ekki mega einblína á einhverja tiltekna „kategoríu“ fólks. Þess vegna er mikilvægt að hugsa ekki bara um kvótaflóttamennina því að það eru svo sannanlega óskaplega margir aðrir í erfiðri stöðu. Þetta fólk er nú þegar komið hingað til okkar og við eigum þess vegna að leyfa því að vera. Mér fannst þó gríðarlega jákvætt það sem hæstv. innanríkisráðherra sagði um að við sendum ekki lengur fólk til baka til landa eins og Grikklands, Ítalíu og Ungverjalands þar sem er nú þegar gríðarlegur fjöldi flóttamanna en önnur Evrópulönd eru einnig að taka við gríðarlegum fjölda fólks. Á sama tíma vil ég líka segja að við megum heldur ekki bara einblína á þá sem nú þegar eru komnir til Evrópu. Það má alls ekki skilja orð mín á þann veg. Það er auðvitað hræðilegt ástand til að mynda í Líbanon og þess vegna þurfum við auðvitað líka að taka við kvótaflóttamönnum sem kæmu jafnvel fyrst og fremst þaðan. Mér finnst líka mikilvægt að við höfum það í huga að langflestir vilja búa heima hjá sér. Fólk leggur ekkert á flótta nema vegna þess að það er í bráðri hættu. Bent hefur verið á að eitt af því sem veldur því að fólk yfirgefur heimili sín eru loftslagsbreytingar sem gera það að verkum að fólk flosnar upp frá heimilum sínum. Það er heldur ekki hægt að líta fram hjá því að meginþunginn er orðinn til vegna þess að við Íslendingar sem og aðrar vestrænar þjóðir höfum kynt undir stríðsátökum í fjarlægum löndum undanfarin ár og nú erum við að sjá afleiðingarnar af því hvað gerist þegar við förum með hernaði og sprengjum lönd í tætlur. Þá leggur fólk skiljanlega á flótta. Til að skapa ekki enn meiri vandamál til framtíðar þurfum við auðvitað að hætta að fara með hernaði á hendur öðrum þjóðum og búa þar af leiðandi ekki til sífellt nýja flóttamenn síðar meir. Um leið og við tökum á móti kvótaflóttamönnum finnst mér við þurfa að hafa orsökina í huga og líta einnig til þess að taka vel á móti þeim sem til okkar eru nú þegar komnir. Þjóðin hefur sýnt vilja sinn í verki á vefmiðlum undanfarna daga og vikur. Það er alveg klárt að meginþorri Íslendinga vill taka við fólki og gera það vel og gera það hratt og er tilbúinn til að leggja fram krafta sína, vinnu og vera góðir gestgjafar sem leggja sitt af mörkum til að hjálpa fólki að aðlagast samfélaginu og vonandi einnig til að læra eitthvað nýtt um aðra menningarheima og kynnast fólkinu sem hingað kemur. Mér þykir óskaplega dapurlegt hversu hægt gengur hjá hæstv. ríkisstjórn. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að vonandi fáum við góð tíðindi af ríkisstjórnarfundinum sem halda á í fyrramálið og að þar verði tekin fyrstu skrefin í því að fá hreinlega fólk hingað. Fyrsta skrefið gæti jafnvel verið að hætta að vísa fólkinu sem hingað er komið úr landi. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við getum gert nú þegar, þ.e. leyft þeim [[Forseti hringir.]]sem hingað eru komnir að vera og svo byggjum við ofan á það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir þetta mikilvæga mál. Þetta er mál sem hefur verið mikið til umfjöllunar á undanförnum vikum og mánuðum, ef ekki árum, bæði hérlendis og erlendis. Nú er komin upp sú staða að það er hreinlega flóttamannakrísa í Evrópu og ekki bara í Evrópu heldur einnig í löndunum í kring og einkum Sýrlandi. Þetta mikilvæga mál er mjög persónulegt mál fyrir mig en þegar ég var á ferð í Armeníu 2012 þá kom ég við í Jerevan þar sem ég kynntist sýrlenskum flóttamönnum. Þetta var árið 2012 og það eru þrjú ár síðan þetta fólk flúði land og það hefur ekki náð að koma öruggt til Sýrlands síðan þá. Þau voru reyndar það heppin að fá fjölskyldu sína til að koma til sín en það er einungis vegna þess að þau voru af þriðju kynslóð flóttamanna, þetta voru armenskir Sýrlendingar. Þetta var fólk sem hafði þurft að flýja heimahaga sína frá Tyrklandi niður til Sýrlands í upphafi 20. aldar vegna þjóðarmorða sem áttu sér stað þá. Armenía er pínulítið land og það hefur tekið á móti mörgum Sýrlendingum, aðallega af armenskum uppruna, til þess að bjarga þeim frá því ástandi sem þar ríkir. Armenía er land sem hefur ekki mikið á milli handanna, það er sárafátækt, en það er samt búið að gera meira en Ísland nokkurn tíma. Ég held að það sé best, með leyfi forseta, að gefa vini mínum SarKiss Rshdouni orðið en ég var að spyrja hann áðan hvað hann vildi segja íslensku þjóðinni og hvað hann vildi segja Alþingi Íslendinga um stöðuna sem er komin upp. SarKiss vill segja Alþingi Íslendinga að ekki séu allir Sýrlendingar hryðjuverkamenn, ekki séu allir Sýrlendingar róttækir salafistamúslimar. Þar eigi heima margir minnihlutahópar og sem hafa komið þangað, þetta er ekki bara ein þjóð, þetta eru margar þjóðir sem eru þarna í neyð. Sýrland sem land hefur tekið á móti flóttamönnum í gegnum tíðina og SarKiss vill trúa því að núna sé komið að Sýrlendingum að fá greitt til baka fyrir þá hjálp og þá gestrisni sem þeir hafa veitt öðru fólki í gegnum tíðina. Hann vill líka meina að hluti af flóttamannavandamálinu sé hvernig vestrænu löndin taka á móti þessum straumi flóttamanna, að við séum að loka á allar löglegar leiðir fyrir þetta fólk til að komast að, til að sækja löglega um hæli. Það er verið að loka landamærum, það er verið að koma þessu fólki fyrir í útrýmingarbúðum - eða ekki beinlínis útrýmingarbúðum enn þá þó að aðstaðan sé alveg hræðileg þarna og það er t.d. bara tímaspursmál hvenær kólera kemur upp í sumum búðum í Ungverjalandi, en hluti af vandamálinu er að flóttafólkið getur hvergi sótt um hæli löglega. Vestræn lönd þurfa að taka á móti því, bjarga þeim og hjálpa þar sem það er ekki mögulegt að setja alþjóðlegan þrýsting á núverandi stjórnvöld í Sýrlandi. Það er sama hvort maður kallar þetta flóttamannakrísu eða þjóðflutninga í Sýrlandi. Þar er stríð og það er ekkert nýtt, það hefur geisað í um það bil fjögur ár, ef ekki lengur og mikið til komið vegna íhlutunar vestrænna ríkja. Ef við viljum fara á þann háa hest að fordæma þjóðarmorð, heimsstyrjaldir eða ómannúðlega stefnu ákveðinnar ríkisstjórnar þá er tækifærið til að sýna það núna í verki, ekki bara í orði heldur einnig á borði. Íslendingar hafa sýnt vilja sinn til að gera það og núna er bara spurning um að framkvæma. Það er hægt að gera það núna, það er hægt að gera það strax. Ég hvet þetta þing eindregið og hæstv. innanríkisráðherra til að taka þátt í þessu og leyfa þeim Íslendingum, sem hafa tækifæri til til að hjálpa þessu fólki, til að taka á móti því og þar af leiðandi sýna í verki það sem okkur finnst.
Virðulegur forseti. Mig langar í örfáum orðum að gera grein fyrir því hvers vegna ég er einn af meðflutningsmönnum þessa ágæta máls sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir er 1. flutningsmaður að. Það er vegna þess að mér finnst full ástæða til þess að Ísland láti til sín taka og móti áætlun um það að taka með stöðugum hætti þátt í því sjálfsagða verkefni alþjóðasamfélagsins að koma til móts við þá miklu neyð sem blasir við fjölda fólks í stríðshrjáðum löndum fyrir botni Miðjarðarhafs. Það er hægt að skipta þeim vanda sem við er að etja niður, í fyrsta lagi í flóttamannavanda sem er viðvarandi íveröldinni. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði í morgun að um 6 milljónir manna væru á flótta í heiminum. Auðvitað er það rétt, það er eitthvað sem fjöldamörg vestræn ríki, þar á meðal Ísland, reyna að bregðast við með því að vera með áætlanir um viðtöku og móttöku flóttafólks þar sem þeim er veitt aðstoð ýmist til að koma undir sig fótum, til að vera hluti af samfélaginu eða tímabundið þangað til þau geta áttað sig á hver næstu skref eru. En sá vandi sem nú blasir við í Evrópu vegna ástandsins í Sýrlandi er auðvitað bráðavandi, það er krísa, það er neyðarástand sem blasir við. Þá horfir málið svolítið öðruvísi við. Þá þurfa menn að vera tilbúnir til þess að hafa hraðari hendur og taka málið fastari tökum. Í umræðunni undanfarið hefur það sjónarmið oft heyrst að menn þurfi að vanda sig í þessum efnum og vera tilbúnir til að taka vel á móti þeim flóttamönnum sem hingað munu koma og ég er alveg sammála því. En til þess að hægt sé að taka á móti flóttamönnum og gera það vel þá þurfa þeir auðvitað að ná að halda lífi, að vera í þeirri stöðu að hægt sé að bjarga þeim. Það sem við blasir núna er bara einfaldlega slík krísa að fólk er að deyja við það að reyna að koma sér í öruggt skjól. Það er ástæðan fyrir því að þessi umræða hefur verið svo hávær sem raun ber vitni í Evrópu og hér á landi. Við útidyrnar hjá okkur er fólk að deyja við að koma sér í skjól. Það er auðvitað það sem við erum að bregðast við og þá þurfa menn auðvitað ekki að taka langan tíma til að bregðast við. Evrópusambandið tilkynnti í dag um áætlun sína um það hvernig það hyggst skipta niður flóttamönnum sem komnir eru til Evrópu og hvert land tekur sitt. Það er dálítið eftirtektarvert, finnst mér, að það skuli taka Evrópusambandið, sem allir hafa gagnrýnt í mjög mörg ár fyrir það að vera mjög seinlegt skrifræðisbákn, skemmri tíma til að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin en ríkisstjórn Íslands. Það hlýtur að segja ákveðna sögu og það hlýtur að vera umhugsunarefni. Nú eru þau sjónarmið uppi í íslensku samfélagi að Ísland sé ekki í stakk búið til að taka á móti fleiri flóttamönnum eða bregðast neitt sérstaklega við. Sú skoðun er reyndar ekki útbreidd og á sér ekki mjög marga fylgismenn miðað við skoðanakannanir. Ef þessi skoðun er uppi á borðum innan ríkisstjórnar Íslands þá væri það auðvitað heiðarlegra af ríkisstjórninni að gera einfaldlega grein fyrir því og starfa í samræmi við það. Ég var mjög vongóður í síðustu viku þegar hæstv. forsætisráðherra tilkynnti um það að hann ætlaði að stofna ráðherranefnd í þessu skyni. Ég bjóst við því að í sömu viku mundu koma einhverjar tillögur frá þeirri nefnd en ég heyri hins vegar á umræðunni hér að hún ætlar að funda á morgun. Gott og vel. Þá hlýtur að koma niðurstaða á þeim fundi á morgun. Það væri reyndar mjög ákjósanlegt að fá að vita hversu mikið sú nefnd hefur fundað frá því að hæstv. ráðherra tilkynnti um stofnun hennar. Stuttu eftir þetta komu fram þau sjónarmið frá hæstv. fjármálaráðherra, sem er hitt höfuð ríkisstjórnarinnar, að við hlytum að geta gert meira í þessum efnum en ákveðið hefur verið og það var mjög gott að heyra það líka. Um helgina bárust reyndar þær raddir frá talsmönnum ríkisstjórnarinnar að það kæmi hins vegar ekki til greina að Evrópusambandið mundi ákveða hversu margir það væru sem kæmu til Íslands. Mér er reyndar ekki kunnugt um það að Evrópusambandið hafi ætlað að ákveða það eða það sé eitthvert sérstakt mál í þessu samhengi. Að sama skapi þótti mér mjög undarlegt að heyra málflutning hæstv. forsætisráðherra í gær þar sem hann sagði að sá fjöldi sem tekið yrði á móti gæti hlaupið á tugum vegna þess að ég veit að 50 manns eru tugir og það er sú ákvörðun sem gekk svolítið fram af íslenskum almenningi í ljósi þeirrar stöðu sem upp er komin. Það væri kannski ekki mjög rausnarlegt af Íslendingum í ljósi þeirrar stöðu að ætla að taka við 50 manns. Ég hef stundum sjálfur haft í flimtingum að þegar mín ævisaga kemur út, sem ég hef ákveðið að muni hljóta titilinn Betur fór en á horfðist og vona að ég geti staðið við það, muni hún seljast í tugum eintaka. Punkturinn í brandaranum er sá að tugir eintaka sé kannski ekki svo ýkja mikið. Tugir flóttamanna í þessu samhengi, í ljósi þeirrar neyðar sem uppi er, í ljósi þess fjölda sem kominn er til Austurríkis, til Þýskalands, er hraksmánarlegur að mínu mati. Það dugar ekki. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með svör hæstv. félagsmálaráðherra í morgun þegar hún var spurð út í þessi efni. Ég fékk ekki betur séð en hæstv. félagsmálaráðherra hefði ákveðið að taka tíma í að bera saman hversu mörgum flóttamönnum hefði verið tekið við á þessu ári og hversu mörgum á síðasta kjörtímabili, rétt eins og þetta mál snerist um einhvers konar frammistöðukeppni á milli stjórnarinnar sem er núna við völd á Íslandi og þeirrar sem var síðast. Það er bara ekki þannig. Þetta er engin keppni í gæsku. Þetta er engin frammistöðukeppni um það hvor ríkisstjórnin hafi tekið á móti fleirum, alls ekki. Nú er uppi krísa í Evrópu, það er gríðarlegur fjöldi manns á vergangi, börn eru að deyja á leið sinni hingað. Þá verða menn einfaldlega að vera tilbúnir til þess og hafa getu til þess að fara upp úr þessu hefðbundna argaþrasi, minn flokkur er betri en þinn, og gera eitthvað í málunum. Og ef þeir eru á móti því þá eiga þeir ekki að þykjast vera fylgjandi því að gera þetta og gera síðan ekki neitt og þæfa málið þangað til það er orðið of seint og þangað til aðrir eru búnir að leysa það fyrir okkur vegna þess að það er sú staða sem blasir við núna. Þess vegna vildi ég taka þátt í þessari umræðu hérna um þetta góða mál sem er auðvitað tillaga um það að búa til áætlun, tillaga um það að vanda sig, þetta er tillaga um að gera þetta vel. En þetta er líka ákall. Þetta endurspeglar þann vilja sem er á meðal þjóðarinnar að gera meira en ákveðið hafði verið vegna þess að getan er til þess í íslensku samfélagi, það vitum við öll mætavel, og þá þarf að bregðast hratt við og gera þetta þannig að það sé myndarskapur á því. Ég vil í þessum fáu orðum lýsa yfir miklum stuðningi við þetta mál og að sama skapi lýsa því yfir að mér þykir það mjög leiðinlegt að engir fulltrúar stjórnarinnar skuli styðja þetta mál eða alla vega ekki þannig að þeir séu meðflutningsmenn á þessu máli. Það er ekkert í þessu máli sem ætti að fela í sér einhverja uppgjöf eða undanlátssemi af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er verið að álykta að fela ríkisstjórninni að hefja þegar í stað undirbúning á móttöku flóttamanna, kvótaflóttafólki til landsins á næstu þremur árum. Það er ekkert óðagot hér á ferðinni þannig að það er undarlegt að mínu mati. Þetta mál var líka kynnt til sögunnar áður en sú mikla umræða hófst sem hér er á ferðinni þannig að hér er ekki um að ræða einhver handahófskennd viðbrögð stjórnarandstöðunnar. Þetta er tillaga sem er vel hugsuð og hún ætti að vera þannig að sem flestir ættu að geta fellt sig við efni hennar og komið með í það að styðja þetta góða málefni.
Virðulegi forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum þessarar tillögu og er mjög stoltur af því. Það var mjög auðsótt mál að fá mig til að vera með á þessari tillögu. Maður hefur fengið að heyra það úti í samfélaginu og er oft spurður: Hvað viltu marga? Hvernig eigum við að fara að þessu? Og það er sérstaklega þessi spurning: Hvað viltu marga? Hvað eiga þeir að vera margir, 5.000, 500, 50, 10? Mér finnst ótrúlega erfitt að þurfa að ákveða hvað við viljum margt flóttafólk til Íslands, það skiptir ekki máli. Fyrir mig skiptir máli að það er alvarlegt ástand fyrir botni Miðjarðarhafs og ekki bara þar heldur út um allan heim og flóttafólk streymir frá heimahögum sínum. Það er ekkert að ástæðulausu að fólk frá Sýrlandi er að flýja þaðan. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom inn á það áðan. Hvers vegna er þetta fólk að fara? Hvers vegna er þessi ótrúlegi straumur fólks í burtu frá Sýrlandi, af því að það er sérstaklega í umræðunni núna? Hvers vegna er það? Jú, það er út af stríði. Það er verið að sprengja heimili fólks í loft upp. Við sem þjóð tókum þátt í því að fara í stríð við þjóð fyrir nokkrum árum þegar þáverandi hæstv. forsætisráðherra tók þá ákvörðun við annan mann að við yrðum þátttakendur í því stríði og samþykkja það stríð. Kannski er þetta ein afleiðingin af því að við ákváðum það. Þjóð sem er tilbúin að taka þá ábyrgð að fara í stríð við aðra þjóð verður líka að taka ábyrgð á afleiðingunum. Þetta er afleiðingin af því meðal annars. Þetta er afleiðing af stórfelldri heimsvaldastefnu Vesturlanda gagnvart íbúum á þessu svæði og ekki bara þarna heldur byrjaði þetta fyrir mörgum áratugum eða öldum síðan þegar Vesturlönd fóru að ráðast inn á nýlendur og annað. Það er ekki glæsileg saga og það voru ekki múslimar sem gerðu það. Það voru ekki múslimar sem réðust inn í Afríku og strádrápu fólk þar. Það er líka þessi umræða um múslima sem orðið hefur á Íslandi sem er mjög dapurleg. Ég var í viðtali í gær í Íslandi í bítið ásamt hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni þar sem hann sagði að hann fyndi fyrir ótta úti í samfélaginu við þetta fólk og það væri aðallega hjá eldra fólki á Íslandi. Það getur vel verið að fólk hafi einhvern ugg í brjósti gagnvart þessu fólki, en af hverju? Hvers vegna hefur það þennan ugg? Er reynsla okkar Íslendinga af því fólki sem hingað hefur flutt slæm? Það finnst mér ekki. Ég hef ekki orðið var við það. Hér á Íslandi er talið að búi um 1.500 múslimar, íslenskir múslimar, og ég get hreinlega ekki fundið það nokkurs staðar að þeir hafi verið til trafala í þessu samfélagi, að þeir hafi verið með uppsteyt eða óeirðir eða framið glæpi. Þeir gera það ekki, það stríðir algjörlega gegn trú þeirra. Það búa á milli 20–30 þús. útlendingar á Íslandi, eða fólk af erlendu bergi brotið og í mínu bæjarfélagi, Grindavík, er yfir 10% íbúa útlendingar. Þetta fólk aðlagast samfélaginu þar fullkomlega. Það er að vinna erfiðustu störfin sem við Íslendingar viljum ekki. Hvar sem þú kemur á Íslandi í dag þá eru útlendingar að vinna þessi störf, þjónustustörf, þeir vinna á hjúkrunarheimilum sem sjúkraliðar, ræstingafólk er nánast undantekningarlaust útlendingar og í fiskvinnslu. Í Grindavík eru til dæmis yfir 70% þeirra sem vinna í fiski útlendingar. Þetta fólk aðlagast vel í Grindavík og hefur aldrei verið til trafala. Mér finnst algjört aukaatriði hvort við tökum 100, 200, 300, 400, 500 eða 1.000. Þessi tillaga miðar við það að við tökum við 100 núna og síðan 200 og 200. Þetta er bara tillaga. Ég get alveg velt því fyrir mér og vil ræða það hvort talan gæti verið hærri. Við þurfum bara að komast að því. Við eigum ekki að vera í pólitískum slag út af þessu máli. Það finnst mér alveg ömurlegt. Þetta á að vera svo sjálfsagt mál að við eigum ekki að þurfa að kýta um það í þingsal og benda hvert á annað, vera í einhverri keppni um það hver sé betri og hver verri. Mér finnst það alveg ömurlegt. Svo er farið að blanda blessuðu Evrópusambandinu inn í þetta. Það er alveg með ólíkindum að fólk skuli nota sér þessa umræðu til þess. Við höfum annars nóg tækifæri til þess. Þetta snýst um ótrúlegar þjáningar og hörmungar fólks sem ég trúi ekki að snerti ekki hjarta hvers einasta manns á Íslandi. Fólk má vera illa harðbrjósta ef það gerir það ekki. Ríkissjónvarpið hefur staðið sig gríðarlega vel undanfarið í umfjöllun um þessi mál, sýnt okkur myndir og tekið viðtöl við fólk. Hvað á þetta fólk sammerkt? Það vill lifa í friði. Það vill geta alið börnin sín upp í friði. Ég er alveg viss um það, þrátt fyrir okkar yndislega og stórkostlega land, að fólk vilji ekki helst fara hingað í leit að betra lífi, fólk sem hefur alist upp við allt aðrar aðstæður, allt annað veðurfar og allt aðra menningu. En það vill koma hingað vegna þess að hér er friður, hér er kærleiksríkt samfélag. Við Íslendingar erum kærleiksrík þó að hávær minni hluti hoppi á vagninn og fordæmi þetta og finni þessu allt til foráttu, vitni í Kóraninn og Biblíuna og að búið hafi verið að spá því fyrir mörg þúsund árum að þetta mundi gerast og ala á tortryggni og hatri. Útlendingar sem búa á Íslandi vilja lifa í friði og hafa aldrei verið til trafala. En orðræðan getur komið af stað vandamálum og það höfum við til dæmis séð annars staðar á Norðurlöndunum en ekkert svakalega mikil vandamál. Það fylgja öllum breytingum vandamál, það er bara þannig. Við verðum að átta okkur á því að í nútímasamfélögum eru gríðarlegar breytingar og fólk er farið að færa sig á milli heimsálfa og landa í miklu meira mæli en nokkurn tímann áður og við verðum bara að takast á við það og vera þátttakendur í því. Það er siðferðisleg skylda okkar. Við erum aðilar að mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Við vorum ein af stofnendum þeirra ágætu samtaka. Í 1. málslið 14. gr. hans stendur að allir eigi rétt á að leita og njóta griðlands erlendis gegn ofsóknum. Okkur ber siðferðisleg skylda til að gera þetta. Ég vil beina orðum mínum til þeirra sem eru hræddir á Íslandi. Þeir þurfa ekki að vera hræddir. Það er engin ástæða til hræðslu. Lykilatriðið er að sýna þessu fólki kærleika og umhyggju og taka þannig á móti því, hjálpa því, umvefja það og láta það vita að það sé velkomið. Ef okkur auðnast að gera það þá er engin hætta á að hér fari allt á verri veg.
Virðulegi forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir er 1. flutningsmaður að og er hér borin fram af 22 þingmönnum á Alþingi Íslendinga. Tillagan kemur fram núna í skugga geigvænlegra atburða sem eiga sér stað í heiminum þegar 60 milljónir manns eru að kalla má á vergangi, á flótta undan hamförum stríðsátaka í heimalöndum sínum. Við höfum rætt þetta mál á undanförnum dögum og talað um hinn þunga flóttamannastraum í þessu sambandi, en auðvitað eru orð fátækleg þegar verið er að ræða jafn stóra og mikla atburði. Í raun og veru ættum við að tala hér um þjóðflutninga frekar en flóttamannastraum því að það er auðvitað það sem á sér raunverulega stað. Það segir sig sjálft að þegar svo stórir atburðir gerast í mannkynssögunni þá er óhjákvæmilegt að ríki heims í hinum betur megandi hluta veraldar taki sig saman um lausn á vandanum sem við er að eiga. Einstök ríki geta eiginlega ekki í þessu samhengi leyft sér þann lúxus að hafa hentistefnu í málinu eða sitja hjá, skila auðu. Það er svo sannarlega komið að okkur Íslendingum. Við höfum ekki verið framarlega í flokki í þróunaraðstoð og flóttamannahjálp á undanförnum árum. Það er því sannarlega komið að okkur núna að haga okkur eins og manneskjur, ef svo má segja, og sýna mannlega reisn í þessu samhengi. Við höfum á síðustu vikum og dögum fylgst með aðstæðum og örlögum þess fólks sem í hlut á og flýr núna stríðshrjáð svæði. Tölur sem við höfum heyrt um fjölda flóttamanna segja okkur auðvitað ákveðinn sannleika, en það er nú einu sinni þannig að fréttamyndirnar segja okkur eiginlega enn stærri sannleika, segja okkur meira en mörg orð hvílík örvænting knýr fólk út í þær aðstæður að fara með ótryggum hætti í leit að betra lífi í Evrópu. Ég ætla ekki að lýsa þeim fréttamyndum sem við höfum séð, við þekkjum þær og við vitum að það er mikill mannlegur harmleikur á bak við hverja eina og einustu. Íslenskur almenningur hefur brugðist mjög vel við eins og skoðanakannanir sýna og nýstofnaðar vefsíður þar sem stjórnvöld eru ákölluð um að bregðast við í þessu máli. Auglýsingatímar Ríkisútvarpsins í gær báru þess glögglega vitni að íslenskur almenningur hefur látið bifast af þessum atburðum og vill gjarnan fá að opna faðminn og bregðast við. Ákallið er til stjórnvalda, að bregðast við og lýsa sig reiðubúin að taka á móti fleiri flóttamönnum en raunin hefur verið fram til þessa. Við höfum líka rætt það í þessari umræðu að innflytjendastefna sé eitt. Innflytjendastefna er nokkuð sem stjórnvöld setja í rólegheitum og lýtur að móttöku og aðlögun þeirra sem vilja gjarnan koma til Íslands og festa hér rætur. Innflytendamálefni skarast auðvitað við flóttamannamálefni en það er ekki hægt að draga algjörlega samasemmerki þarna á milli því að hið síðarnefnda lýtur að bráðavanda sem kemur upp eins og við verðum vitni að núna sem kallar á skjótari aðgerðir og markvissari en við leyfum okkur þegar um er að ræða almenn innflytjendamál. Það má segja að núna sé eiginlega þörf fyrir krísustjórnun og krísuviðbrögð í þeim aðstæðum sem við stöndum frammi fyrir í málefnum flóttamanna. Það má segja að við stöndum núna frammi fyrir einu stærsta mannúðarmáli sem þessi heimshluti hefur staðið frammi fyrir í áratugi. Við Íslendingar megum ekki falla á þessu prófi. Þetta er prófsteinn á siðferðisstyrk okkar. Það er mælikvarði á siðferðisstyrk þjóðar hvort og hvernig landsmenn taka á móti þeim sem leita aðstoðar í nauðum. Við megum alls ekki falla á þessu prófi. Í þessari þingsályktunartillögu er lagt til að við tökum á móti 500 flóttamönnum á næstu þremur árum. Ástæðurnar eru mjög vel rökstuddar. Ég ætla ekki að endurtaka þær eða að fara að endurtaka mikið það sem fram hefur komið í umræðunni fram að þessu. Ég vil bara hnykkja á því, virðulegi forseti, að nú um stundir fer efnahagur Íslands ört batnandi. Við erum að rísa upp úr efnahagslægðinni og erum komin í efnahagsbata. Við vorum fyrir fáum dögum að ræða ráðstöfun 15 milljarða kr. sem standa út af frá fyrri forsendum fjárlaga. Við höfum efni á því og við höfum innviði, getu og þekkingu og vilja almennings til þess að rétta hjálparhönd því fólki sem á um sárt að binda og er á landflótta frá hörmulegum aðstæðum. Við eigum að sýna að við erum menn en ekki mýs og taka vel á móti þessu fólki, opna dyr okkar, veita því vináttu, aðstoð og liðveislu við að aðlagast íslensku samfélagi vilji það vera hér til frambúðar. Ef aðstæður lagast í einhverjum af heimalöndum þeirra sem hingað koma þá megum við heldur ekki móðgast þótt fólk vilji fara til síns heima á ný. Það er eðlilegt. Við Íslendingar búum í landi harðneskjulegrar náttúru sem getur sýnt vald sitt með óvægnum hætti. Við þekkjum af eigin raun mikilvægi mannúðar og samheldni þegar hamfarir herja á eins og náttúruhamfarir sem við höfum nú fengið að upplifa nokkuð ört á undanförnum árum og áratugum. Við kunnum að skipuleggja okkur í hjálparstarfi. Við kunnum að taka á móti fólki og sýna gestrisni og vinarþel þegar það á við. Núna á það svo sannarlega við. Stríð er hamfarir og þess vegna efast ég ekki um að ef stjórnvöld stíga það skref og taka þá ákvörðun á ríkisstjórnarfundi á morgun að taka á móti fleiri flóttamönnum en verið hefur og þingið tekur vel í þessa tillögu og sú áætlun verður sett á laggirnar um að taka við 500 manns á næstu þremur árum þá efast ég ekki um að bæði þingið og ríkisstjórnin munu eiga stuðning meginþorra almennings í landinu. Ég vona sannarlega að svo megi verða.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka flutningsmönnum fyrir þessa mikilvægu þingsályktunartillögu og ekki síst hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur sem átti frumkvæði að henni. Í mínum huga er auðvitað augljóst að við styðjum hana og finnst mér í raun mjög skrýtið að þurfa eitthvað að tala um það. En síðustu vikurnar hefur margt farið í gegnum hugann og er mjög margt sem ég hef hugsað og margt sem mig langar að segja, þess vegna fannst mér flókið að ákveða hvað það væri sem ég vildi tala um hér í dag. Hvað er það sem skiptir máli að segja? Hvað er það sem kemur fólkinu, flóttafólkinu, best? Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson ritaði á Facebook-síðu sína 28. ágúst þar sem hann fjallaði um flóttamannavandann og mikilvægi þess að við tækjum ábyrgð á honum. Hann sagði, með leyfi forseta: „Manni líður illa í manneskjunni.“ Mér fannst þetta svolítið vel orðað. Það er eiginlega þannig sem mér hefur liðið líka. Mér líður illa í manneskjunni. Ég er að horfa á mennsku fólks vera gerða að engu og mennsku okkar bregðast stundum svolítið skringilega við. Mér líður illa í manneskjunni af mörgum ástæðum, fyrst og fremst út af þessu ástandi af því að við höfum búið það til. Stríð sprettur ekki upp úr jörðinni sjálfkrafa eða dettur af himnum ofan, þetta eru aðgerðir mannfólksins. Þetta eru ákvarðanir sem við höfum tekið. Við fjármögnum það. Við höfum tekið þátt í að fjármagna það og gerum enn með margs konar hætti, þar af leiðandi berum við sérstaklega mikla ábyrgð á því að bregðast við. Við getum í raun ekki litið undan. Og þótt við bærum enga ábyrgð gætum við auðvitað ekki heldur litið undan. En í ljósi þess að við erum gerendur í þessu máli þá þurfum við að taka við skömminni og girða okkur hressilega í brók hvað þetta varðar. Það sem lætur mig líka líða illa í manneskjunni er að horfa á fjölmiðlaumfjallanir og myndir og sjá að það þarf alltaf það til til að vekja okkur. Ég er engin undantekning, við erum svo ótrúlega meðvitundarlaus vegna forréttindastöðu okkar að við þurfum að sjá myndir af deyjandi börnum í flæðarmáli til þess að vakna. Það fer í taugarnar á mér. Það fer í taugarnar á mér fyrst og fremst gagnvart sjálfri mér að ég sé ekki betri manneskja en líka gagnvart okkur sem samfélagi. Auðvitað hugsar maður oft um alls konar mál en það er eins og það þurfti alltaf að troða því í andlitið á manni til þess að við bregðumst við. Ég held að það sé einn af lærdómunum til að draga af þessu að þetta er alltaf vandi sem er til staðar, því miður. Stríðsátök hafa verið til staðar lengi. Þetta minnir okkur á að við þurfum alltaf að vera vakandi, þurfum alltaf að vera á varðbergi og við getum ekki alltaf stokkið til þegar allt er farið úr böndunum og komið í einhver ósköp. Það sem hefur líka kannski verið flókið fyrir mig og látið mér líða illa í manneskjunni er að umræðan hefur verið margþætt. Hún hefur verið jákvæð og hún hefur verið neikvæð og hún hefur verið skrýtin. Sumar raddir hafa blossað upp um það að við getum ekkert verið að aðstoða fólk frá öðrum löndum sem er á flótta af því við eigum svo bágt sjálf, af því að hér glímum við við vandamál, hópar samfélagsins eru jaðarsettir og búa við mannréttindabrot. Það er kannski alveg rétt í sjálfu sér. Það er fullt af hópum Íslandi sem býr ekki við mannréttindi. Og það er rosalega mikið af vandamálum á Íslandi sem þarf að takast á við. En mér finnst bara mjög eðlilegt að við áttum okkur á því að við erum ekki svona ótrúlega úrræðalaus. Við hljótum að geta gert fullt í einu. Mér finnst mjög skrýtið að heyra sérstaklega stjórnvöld eða stjórnmálamenn tala svona, að þeir feli sig á bak við jaðarsetningu hópa á Íslandi til að gangast ekki við ábyrgð sinni gagnvart flóttamönnum. Mig langar til að lesa upp úr tilvitnun í yfirlýsingu fatlaðra kvenna í Tabú og stýrihópi kvennahreyfingar ÖBÍ sem við sendum þingmönnum í fyrradag þar sem við útskýrum hvernig það lætur okkur líða þegar við erum notaðar sem afsökun fyrir að brjóta á mannréttindum annarra. Með leyfi forseta, hefst tilvitnun: „Staða okkar“ - þ.e. staða fatlaðra kvenna - „er ekki þess eðlis að hægt sé að bera hana saman við stöðu flóttafólks. Við erum ekki að finnast dánar í flutningabílum né að drukkna í Miðjarðarhafinu. Að líkja lífi okkar saman er í besta falli fullkomlegt skilningsleysi á lífi okkar og flóttafólks. Að lokum leggjum við þunga áherslu á að mannréttindabrot gagnvart okkur, sem vissulega eru gróf á Íslandi, séu ekki notuð sem afsökun eða ástæða fyrir því að taka meðvitaða ákvörðun um að brjóta á öðrum hópum með aðgerðaleysi. Við kærum okkur ekki um að vera notaðar sem skálkaskjól fyrir huglaust stjórnmálafólk.“ Það sem við erum að segja er að vissulega er vandi okkar til staðar en það hefur bara ekkert að gera með það að milljónir manna eru á flótta og við þurfum að taka ábyrgð á því. Við bendum líka á í þessari yfirlýsingu sem mér finnst mjög mikilvægt að segja að almennt hafa stjórnvöld ekki sérstakar áhyggjur af okkar stöðu. En allt í einu núna er það mikið áhyggjuefni. Það er náttúrlega alveg ótrúleg hræsni. Sem betur fer eru þetta ekki einu skilaboðin sem samfélagið sendir. Þvert á móti, viðbrögð borgaranna í samfélaginu hafa verið mjög jákvæð. Fólk hefur boðið fram aðstoð sína. Það hefur lýst yfir vilja til að styðja við flóttafólk, t.d. á Facebook og í alls konar vitundarvakningarherferðum. Fólk vill leggja sitt af mörkum. Fólk er tilbúið og er eiginlega svolítið að bíða eftir að stjórnvöld geri eitthvað. Það er rosalega jákvætt og gott og hefur glatt mig mjög. Ég hef verið stolt af því að tilheyra samfélagi sem getur það. En á hinn bóginn koma líka upp hugsanir sem ég get ekki horft fram hjá um að við þurfum að vanda okkur í þessari umræðu. Drifkrafturinn í því að aðstoða flóttafólk eða vinna með flóttafólki getur ekki byggt alfarið á meðaumkvun eða samúð, að við séum að tala um hvað þau eigi bágt og hvernig við ætlum að koma og bjarga þeim. Akkúrat núna er fullt af flóttafólki að sýna brjálæðislega mikla sjálfsbjargarviðleitni. Það er sjálft að bjarga sér, auðvitað með aðstoð margra, en það er fyrst og fremst sjálft að bjarga sér. Það er að taka ákvörðun um að yfirgefa heimaland sitt, stofna lífi sínu í hættu til að komast burt. Það eina sem við þurfum að gera og erum að gera er að skapa pláss og veita stuðning og vinna með hópnum. En við erum ekki einhverjar ofurhetjur. Ég kæri mig ekki um að vera í hópi sem lítur svo á. Mér finnst það vandræðalegt. Þótt ég viti ekkert um það hvernig er að vera flóttakona eða manneskja á flótta þá veit ég talsvert mikið um það hvernig er að vera viðfang aumingjagæsku annarra. Það er rosalega óþægileg tilfinning, það er rosalega niðurlægjandi og það hjálpar ekki neitt. Stundum er það jafnvel verra en að finna fyrir fyrirlitningu, fordómum og hatri. Ástæðan fyrir því að ég segi þetta er sú að mér finnst mikilvægt að við höfum það í huga að hingað kemur, ætla ég rétt að vona, stór hópur af flóttafólki og það eru sérfræðingarnir. Það eru sérfræðingarnir sem geta best sagt okkur hvernig við eigum að gera þetta sjálf ásamt því fólki sem hefur það að atvinnu sinni að sinna þróunarsamvinnu og fólk sem hefur nú þegar aðstoðað flóttafólk á Íslandi. Mér finnst mjög mikilvægt að um leið og við sýnum kærleika og virðingu og sýnum að við erum tilbúin til að aðstoða að við munum samt að það er fólkið sem á að skilgreina sig sjálft, það er fólkið sem á að skilgreina hvað er erfitt og hvað ekki, hvaða þjónustu og aðstoð það þarf og hvort það þurfi samúð eða ekki. Það er mikilvægt. Að lokum langar mig til þess að segja að við þurfum að bregðast við [[Forseti hringir.]]hratt og faglega. Mig langar í því skyni að benda á að það er til fólk sem gerir það daglega, fólk [[Forseti hringir.]]sem vinnur við sjúkraflutninga, við að bjarga fólki. Það þarf að taka mjög hraðar ákvarðanir og vinna mjög faglega og hratt. Það er nákvæmlega það sem við [[Forseti hringir.]]þurfum að gera núna. Við þurfum að taka skjótar ákvarðanir, [[Forseti hringir.]]vinna faglega og gera það helst í fyrradag.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu sem lögð er fram af öllum hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um þjóðgarð á miðhálendinu. Þessi tillaga byggir á tillögu sem við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum áður flutt og vil ég þá sérstaklega nefna Hjörleif Guttormsson sem hóf vinnu við þessi mál á 10. áratugnum en síðar Guðfríði Lilju Grétarsdóttur sem flutti mál um stofnun Hofsjökulsþjóðgarðs. Þessi tillaga byggir á þeirri vinnu. Hjörleifur Guttormsson lagði fram tillögu á sínum tíma um stofnun bæði Hofsjökulsþjóðgarðs og Vatnajökulsþjóðgarðs, sú umræða eða sú hugmynd kom upp á miðjum 10. áratug liðinnar aldar, og það var á árinu 1998 sem hv. þáverandi þingmaður, Hjörleifur Guttormsson, flutti þingsályktunartillögu þar sem kveðið var á um stofnun fjögurra þjóðgarða á miðhálendinu sem hefðu innan sinna marka helstu jökla miðhálendisins og aðliggjandi landsvæða, þ.e. Hofsjökuls, Langjökuls, Mýrdalsjökuls og Vatnajökulsþjóðgarða. Sú tillaga var endurflutt á 123. löggjafarþingi og leiddi til ályktunar Alþingis árið 1999 um stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs og niðurstaða hennar urðu lögin frá 2007, um Vatnajökulsþjóðgarð. Þá var þjóðgarðurinn formlega stofnaður með reglugerð vorið 2008. Síðan hefur tillaga um Hofsjökulsþjóðgarð nokkrum sinnum verið flutt en við leggjum hana nú fram sem tillögu um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu í kjölfar umsagna sem bárust um þá tillögu. Það má ljóst vera að umræðan um náttúruvernd hefur tekið miklum breytingum á undanförnum árum og krafan um friðun miðhálendisins er orðin hávær. Baráttufundur var haldinn í vor í Háskólabíói á vegum náttúruverndar- og útivistarsamtaka þar sem þessi krafa var orðuð með mjög sterkum hætti og fékk mikinn stuðning fundarmanna á þeim fundi. Þetta hefur verið kannað í skoðanakönnunum þar sem meiri hluti landsmanna er hlynntur stofnun miðhálendisþjóðgarðs. Þegar tillaga um stofnun Hofsjökulsþjóðgarðs var síðast lögð fram kom fram í umsögn Landverndar sú skoðun að rétt væri að friða miðhálendi Íslands með stofnun þjóðgarðs. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Mörg og sterk rök hníga að slíkri friðlýsingu; sérstök náttúra sem Íslendingar bera ábyrgð á, möguleikar til einstakrar upplifunar og hughrifa, og sjálfbær ferðaþjónusta og verðmætasköpun fyrir þjóðina. Útivist í lítt snortinni náttúru er einnig mjög mikilvæg fyrir líkamlega heilsu og vellíðan fólks. Sérstaða og verðmæti svæðisins felast í einstakri náttúru, gróðurvinjum, jarðfræði og landmótun, einstöku samspili elds og íss og óviðjafnanlegum andstæðum í landslagi og víðernum sem af mörgum eru talin meðal síðustu stóru víðerna Evrópu.“ Í þessari umsögn var tekið mjög vel í tillöguna um Hofsjökulsþjóðgarð en í raun lagt til að hún yrði útvíkkuð. Það hefur verið gert hér með tillögu um þjóðgarð á miðhálendinu. Í umsögninni kemur líka fram um stuðning sem hefur verið mældur við þjóðgarð á miðhálendinu, sem er gríðarlega áhugavert, en í skoðanakönnun sem náttúruverndarsamtök létu gera árið 2011 voru 56% aðspurðra hlynnt slíkum þjóðgarði, einungis 17,8% andvíg og 26,2% tóku ekki afstöðu. Þannig að hugmyndin reyndist eiga vísan stuðning meðal kjósenda allra stjórnmálaflokka, meðal allra aldurshópa og um land allt. Það sýnir auðvitað þá breytingu sem hefur orðið á umræðu um náttúruvernd hér á nokkrum árum og ég leyfi mér að segja í raun frá 2002, 2003, ég byrjaði einmitt að hafa afskipti af pólitík þá, ekki síst vegna umræðunnar um Kárahnjúka og þau víðerni sem þar var spillt. Þessi umræða hefur tekið stakkaskiptum síðan þá og ég held að æ fleiri átti sig á þeim verðmætum sem felast í því að eiga ósnortna náttúru og víðerni sem eru eins og kom fram í máli mínu áðan jafnvel meðal síðustu stóru víðerna Evrópu. Tillaga okkar hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að undirbúa og hrinda í framkvæmd í samstarfi við hlutaðeigandi aðila stofnun þjóðgarðs sem taki yfir allt miðhálendi Íslands. Ráðherra leggi áætlun um þjóðgarðsstofnun og ráðstafanir sem gera þarf vegna verkefnisins fyrir Alþingi á haustþingi 2017 með það að markmiði að miðhálendisþjóðgarður verði stofnaður vorið 2018 þegar 90 ár verða liðin frá því að sett voru lög um friðun Þingvalla.“ Okkur finnst við hæfi að tengja tillöguna þessari sögu þjóðgarða á Íslandi en vorið 1928 samþykkti Alþingi lög um friðun Þingvalla sem lýstu Þingvelli við Öxará friðlýstan helgistað allra Íslendinga frá og með upphafi þjóðhátíðarársins 1930. Þar voru í raun og veru mörkuð þau mikilvægu tímamót í sambúð lands og þjóðar að verndargildi landsvæðis í almannaeigu hlaut viðurkenningu löggjafans og gerðar voru ráðstafanir í samræmi við það sem miðuðu að því að varðveita þær menningarminjar og náttúrufar. Auðvitað skipti það miklu máli eins og kemur fram hér í greinargerð að þarna var um að ræða hinn forna þingstað en ekki síður þær náttúruminjar sem þar eru. Alþingi var stofnað á Þingvöllum, þingið háð við Öxará í sérstæðu og mikilúðlegu umhverfi frá stofnun þess á þjóðveldistíma allt fram til 1798 að þinghald lagðist af á Þingvöllum. Þingvellir höfðu því ótvírætt og táknrænt gildi sem sögustaður en náttúrufarið heillaði, enda sagði í niðurlagi greinargerðar með frumvarpi til laga um friðun Þingvalla að takmark þjóðrækinna manna með friðlýsingu Þingvalla væri, með leyfi forseta, „að vernda sem best hina sögulegu helgistaði og náttúrufar Þingvallasveitar.“ Þjóðrækni var þannig drifkraftur aðgerða til að varðveita menningu og náttúrufar hins merka staðar. Þótt undirbúningur Alþingishátíðarinnar sem var haldinn á Þingvöllum árið 1930 væri meðal áhrifavaldanna sem urðu til þess að friðlýsingin komst í kring einmitt á þeim tíma einkenndust áformin líka af langtímahugsun og vilja til að vernda Þingvöll og hinar sögulegu minningar vegna óborinna kynslóða. Það er dálítið merkilegt þegar maður les þessa gömlu greinargerð að sjá þarna langtímahugsun sem við köllum stundum í dag sjálfbæra þróun, hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar, þ.e. að taka ákvarðanir með tilliti til óborinna kynslóða. Í greinargerð með þessu máli er farið talsvert yfir stöðuna á Þingvöllum á þessum tíma sem varð til þess að þessi lög voru sett. Ég ætla að leyfa hv. þingmönnum að lesa þá skemmtilegu sögu sjálfum, en ástæða þess að við miðum við þetta er að stofnun Þingvallaþjóðgarðs var eiginlega fyrsti áfanginn í verndun tiltekinna svæða hér á landi fyrir mannvirkjagerð og öðru raski í því sjónarmiði að leyfa almenningi að njóta þeirra óspilltra. Næst var ráðist í stofnun þjóðgarðs árið 1967 er Skaftafellsþjóðgarður var stofnaður. Þjóðgarður var settur á stofn í Jökulsárgljúfrum á grundvelli náttúruverndarlaga árið 1973 og árið 2001 var Þjóðgarðurinn Snæfellsjökull stofnaður á grundvelli laga um náttúruvernd. Síðan eins og ég fór hér yfir áðan fór fram mjög mikil umræða á 10. áratug síðustu aldar um málefni miðhálendisins og það var í því andrúmi sem Hjörleifur Guttormsson, sem ég nefndi hér áðan, lagði fyrst fram tillögu um þjóðgarða á miðhálendinu sem áttu að miðast við jöklana fjóra, Vatnajökul, Hofsjökul, Langjökul og Mýrdalsjökul. Hún var flutt tvisvar og afurð þess tillöguflutnings var Vatnajökulsþjóðgarður. Þegar hann var stofnaður þá runnu þjóðgarðarnir sem fyrir voru í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum inn í hinn nýstofnaða þjóðgarð. Vatnajökulsþjóðgarður var mikill og góður áfangi fyrir náttúruvernd á Íslandi. Hann nær yfir Vatnajökul, stærsta jökul landsins og næsta áhrifasvæði hans þar sem er að finna einstakt landslag, jarðmyndanir og lífríki sem nú njóta verndar. Þjóðgarðurinn er ríkisstofnun og er stefna hans mótuð af ráðherraskipaðri stjórn og innan marka hans eru lendur í eigu hins opinbera og einkaaðila og nokkur sveitarfélög eru innan stjórnsýslu- og áhrifasvæðis hans. Sú reynsla sem hefur fengist af starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs og beitingu stjórntækja hans til að rækja það meginhlutverk slíkra stofnana að vernda náttúruna og gera hana aðgengilega almenningi ætti að nýtast vel til nýrra sókna á þessu sviði. Eins og ég fór líka yfir í upphafi þá hefur nokkrum sinnum verið flutt þingsályktunartillaga um stofnun Hofsjökulsþjóðgarðs, fyrst á 140. löggjafarþingi, aftur á 141. af Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og nokkrum öðrum þingmönnum og þingmenn VG hafa síðan flutt tillöguna tvisvar án þess að hún hafi náð fram að ganga og það þótt málið hafi verið forgangsmál okkar á tveimur síðustu þingum. Í þessari þingsályktunartillögu er lagt til að þjóðgarði verði komið á sem taki yfir allt miðhálendi Íslands. Við vitnum í þessari greinargerð til þeirra umsagna sem bárust frá náttúruverndarsamtökum sem hafa viljað kalla þetta svæði hjarta landsins. Það er gert í ljósi þess að skilningur á nauðsyn og gildi náttúruverndar fer sívaxandi og krafan um friðun miðhálendis fær aukið gildi ár frá ári. Ég vitnaði áðan í könnunina frá 2011 og til fundarins á hálendishátíðinni sem haldin var vorið 2015 í Háskólabíói. Ég vil líka nefna að lokum að ástæða þess að ég tel málið mjög brýnt og það er enn og aftur eitt af forgangsmálum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á Alþingi Íslendinga er að þessu svæði er ógnað úr ýmsum áttum. Við erum að horfa framan í hugmyndir um virkjanir, vegalagnir, raflínulagnir sem allar snerta miðhálendið. Allt er þetta til þess fallið að svipta þetta landsvæði og þar með landið í heild mikilsverðum sérkennum og eiginleikum sem er ómögulegt að endurheimta. Og það sem er svo grátlegt við þessar ógnanir er að þær byggjast upp á bútasaumshugsun þar sem er verið að klípa af svæðum með einni virkjun hér, einni raflögn þar, einum vegi hér og alltaf minnka og minnka þessi stóru víðerni þangað til að þau munu ekki geta staðið undir nafni sem slík. Það er einstök upplifun fyrir hvern þann mann sem hefur farið upp á hálendi Íslands að upplifa það að vera einn með náttúrunni og ekkert mannvirki í augsýn. Það eru auðvitað verðmæti sem við sem þjóð ættum að íhuga. Ég hef stundum sagt og sagði það hér þegar við ræddum um rammaáætlun á síðasta þingi að við gleymum því stundum að hugsa um verðmætin sem felast í því. Við þekkjum það öll sem höfum flogið yfir Evrópu þegar við horfum niður á litla ferkantaða reiti sem fylla landsvæðin og sjáum sjaldnast nokkurt svæði sem er óspillt af mannvirkjum. Síðan þegar flogið er heim til Íslands sjáum við landið fá að njóta sín algerlega án mannanna verka. Það eru ekki lítil verðmæti því á 20. öldinni og þeirri 21. að sjálfsögðu upphófust gríðarlegar umhverfis- og náttúrubreytingar af völdum manna sem felast í nýtingu, getum við sagt, auðlinda og breytingum á landslagi sem hefur gert það að verkum að maðurinn hefur breytt jörðinni meira á þessari öld og hinni síðustu en við höfum séð náttúruna sjálfa breyta jörðinni fram að því. Mennirnir geta nýtt áhrif sín til mikilla breytinga og það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur þingmenn á Alþingi Íslendinga hvort við ætlum að leyfa hálendinu að fara sömu leið eða hvort við getum sammælst um að fylgja vilja meiri hluta þjóðarinnar og tryggja að hér verði stofnaður þjóðgarður á miðhálendinu. Ég er nokkuð viss um að það yrði ákvörðun sem komandi kynslóðir mundu þakka okkur fyrir, alveg eins og við sem hér stöndum í dag þökkum Alþingi sem samþykkti árið 1928 stofnun Þingvallaþjóðgarðs. Ég held að við hljótum öll hér inni að vera mjög þakklát þeim þingmönnum sem þá tóku þessa ákvörðun og við höfum full tækifæri til að gera þá sem munu standa hér eftir 90 ár jafn þakkláta.
Virðulegur forseti. Mig langaði örstutt að koma hingað upp og fagna þessu máli sem er að mínu mati mjög gott. Þessi tillaga hefur nokkrum sinnum komið frá hv. þingmönnum Vinstri grænna og er hið besta mál. Ég hef stundum í nördaskap mínum legið yfir Alþingisvefnum og lesið tillögu Hjörleifs Guttormssonar, sem vitnað var í í ræðu hv. flutningsmanns hér áðan, um stofnun þjóðgarða í kringum jöklana, þ.e. Vatnajökul, Hofsjökul, Langjökul og Mýrdalsjökul. Ég hef verið mjög hrifinn af þeirri hugmynd að búa til einn þjóðgarð á miðhálendinu. Ég hefði í rauninni viljað ganga enn lengra en það og sameina undir þann hatt Þingvallaþjóðgarð og Þjóðgarðinn Snæfellsjökul þannig að menn væru með á sömu hendi einn stóran þjóðgarð sem væri í rauninni ekki endilega staðsettur á einum og sama staðnum. Það mætti sjá fyrir sér að friðland að Fjallabaki, friðlandið í Lónsöræfum og fleiri svæði eins og Þórsmörk mundu tilheyra þessum þjóðgarði. Ég held að þá yrði mun einfaldara að skipuleggja þessi svæði með tilliti til rannsókna á náttúrufari og með tilliti til þess að viðhalda þeirri náttúru sem þar er ósnortinni fyrir það sem hún er í sjálfri sér og líka sem vettvang fyrir okkur sem búum á þessu landi og ferðamenn til að koma og upplifa snertingu við eilífðina sem finna má á þessum stöðum sem hafa í raun og veru ekki verið snertir af mönnum. Það ætti ekki að vera mikill fórnarkostnaður fyrir Íslendinga að ákveða að friða þessi svæði. Þau eru á mörkum hins byggilega. Það eru afar fáir sem gætu hafst við allan ársins hring á þessum svæðum. Það er ekki hægt að sjá fyrir sér að margvísleg atvinnustarfsemi geti þrifist þar. Á jaðri þessa svæðis, sérstaklega þegar kemur að Þjórsá, er verið að nýta náttúruna með mjög afkastamiklum hætti í einum sex eða sjö vatnsaflsvirkjunum. Það er algerlega komið að ystu mörkum þess sem hægt er að gera án þess að raska þessu svæði alveg fullkomlega. Það er auðvitað þannig að það er sitt hvað umhverfi og náttúra. Við höfum tilhneigingu til þess í umræðu um umhverfisvernd og náttúruvernd að blanda hvoru tveggja saman en umhverfið er eitthvað sem við mennirnir búum í og höfum haft áhrif á og mótað eftir okkar þörfum, að mörgu leyti til þess að hafa stjórn á náttúruöflunum, sérstaklega kannski á Íslandi. Þegar kemur að náttúru Íslands þá erum við einfaldlega að mörgu leyti með einstaka vistgerð sem á sér eiginlega enga líka í heiminum. Það þarf því að grípa til aðgerða til að vernda eins mikið af þessum svæðum og mögulegt er. Það er ekki bara eitthvað sem menn ættu að velta fyrir sér af skyldurækni við komandi kynslóðir eða við okkur sjálf sem byggjum þetta land núna. Ég held að það sé skylda okkar á heimsvísu að passa upp á það sem finna má í náttúru Íslands. Ég er ekki að tala um náttúru Íslands sem eitthvert fyrirbæri sem ekki megi gera neitt í eða hrófla við á nokkurn hátt. Ég lít ekki á þjóðgarða sem fyrirbæri sem feli það í sér að ekki megi gera neitt á svæðunum. Þvert á móti finnst mér að þjóðgarðar eigi að vera lifandi. Mér finnst að fólk eigi að geta ferðast um þjóðgarða. Mér finnst að fólk eigi að geta komist í snertingu við þá náttúru sem þar er og mér finnst mjög miklu máli skipta að það sem þar er gert sé gert með tilliti til þess að menn séu að passa upp á upplifun þeirra sem þangað koma. Það er hægt að passa upp á upplifunina þó að menn hafi nýtt náttúruna með einum eða öðrum hætti. Það er auðvitað hægt að njóta fegurðar við Hágöngulón þó að það lón sé manngert. Það er mjög gott dæmi um svæði þar sem maðurinn hefur með afskiptum haft veruleg áhrif á landslag en það er í raun ekkert í því landslagi sem minnir á aðkomu mannsins, nema kannski stíflumannvirki hvorum megin við Syðri-Hágöngur. Þar fyrir utan er þessi upplifun af ósnortinni náttúru af nálægðinni við þennan stóra jökul með Bárðarbungu og Tungnafellsjökul sams konar upplifun og af því að vera í nágrenni við algerlega ósnortna náttúru. Mér finnst hins vegar að þjóðgarður sé stjórntæki til að ná utan um svona svæði og nýta þau með tilteknum, skipulögðum hætti svo að svæðin sem um ræðir njóti sérstakrar verndar og hugmyndir sem menn hafa uppi um atvinnustarfsemi o.fl. þurfi fara í gegnum ákveðna ferla. Mér finnst felast ákveðin tækifæri í því að búa til einn stóran þjóðgarð á Íslandi, sem næði yfir friðlönd og þjóðgarða sem fyrir eru og jafnvel að einhverju leyti þjóðlendur, að því leytinu til að þarna er um mjög viðkvæm svæði að ræða sem gilda mjög sérstök lögmál um. Það er ekkert sjálfgefið að þeir ferðamenn sem koma til landsins og njóta kannski leiðsagnar leiðsögumanna frá öðrum löndum, sem eru fullbærir til þess og með öll réttindi til að leiðsegja fólki um íslensk öræfi, að þeir séu meðvitaðir um sérstöðu íslenskrar náttúru. Ég held að sérstök afmörkuð svæði með tilteknum reglum sem gilda um þau gæti til dæmis falið í sér að menn settu þá kvöð á leiðsögumenn að þeir hefðu lokið tilteknu námskeiði í íslenskri vistgerð, í afleiðingum utanvegaaksturs og hvað rask náttúru af þessari tegund felur í sér. Það eru margir sem koma til Íslands, og ekki bara þeir sem koma til Íslands heldur líka fólk sem býr hérna og ferðast um landið, sem halda að lífrænn úrgangur sé eitthvað sem eyðist bara í náttúrunni og það sé í rauninni allt í lagi að kasta frá sér bananahýði, berki af appelsínu eða skilja klósettpappír eftir undir steini o.s.frv. Við sjáum þess fjölmörg dæmi eftir því sem ferðamönnum fjölgar að þetta virðist vera útbreidd skoðun. En staðreyndin er sú að á sama tíma og þessi úrgangur eyðist á mjög skömmum tíma í erlendri náttúru þar sem hitastigið er öðruvísi þá líður mjög langur tími þangað til íslensk náttúra afgreiðir hann þannig að hann verði ekki áberandi. Það gerir upplifun ferðamanna auðvitað ekki mjög skemmtilega að koma að úrgangi á hálendinu, þó að hann sé lífrænn. Þetta er bara dæmi um það sem ég held að stjórnsýslueining á borð við þjóðgarð á miðhálendinu og jafnvel enn stærri gæti haft í för með sér. Þá værum við ekki bara með einhverjar sérstakar reglur heldur fræðslu, lifandi starfsemi, hefðum einhver tök á því að taka á móti fólki, næðum tengslum við skólakerfið o.s.frv. Ég fagna þessu máli og hef í hyggju að styðja það og framgang þess á þingi.
Forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um þjóðgarð á miðhálendinu, sem lögð er fram af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir gerði ágæta grein fyrir í framsögu sinni. Eins og kom fram í máli hennar á þingsályktunartillagan nokkurn aðdraganda og sögu, bæði hér á þinginu en kannski ekki síður í samfélagsumræðunni, í almennum straumum og stefnum í umhverfis- og náttúruverndarmálum. Það var kannski þar sem mig langaði að bæta við þau sjónarmið sem hér hafa verið rædd. Í fyrsta lagi þau sjónarmið sem lúta að skilningnum almennt á landslagsheildum. Það eru breytingar á ríkjandi skólum, ef svo má að orði komast, í náttúruvernd sem fyrir nokkrum missirum snerust kannski miklu frekar um ákveðna blettasýn, ef svo má að orði komast, þ.e. þau markmið að vernda tiltekin svæði, búsvæði, tegundir eða gróður fremur en að taka tillit til landslagsheilda. Þeirri sýn hefur vaxið ásmegin og því má segja að þau stefnumið sem við höfum lengst af verið að horfa til, bæði í náttúruverndaráætlun í gegnum tíðina og að hluta til kannski varðandi nálgun okkar í rammaáætlun, höfum við með of ríkum hætti verið að horfa á minni og afmarkaðri svæði. Þess er skemmst að minnast til dæmis hvað varðar rammaáætlun, að þar eru skilgreindir allnokkrir virkjunarkostir á einu svæði sem fellur allt saman undir það að heita Torfajökulssvæði. Nú er það svo að Torfajökulssvæðið sem heild er á undirbúningsstigi fyrir skráningu á heimsminjaskrá UNESCO og þar kemur engum í hug lengur að horfa á Torfajökulssvæðið sem mörg svæði heldur sem eina samfellda heild. Við í umhverfisráðuneytinu höfðum á síðasta kjörtímabili verið að undirbúa stækkun friðlandsins í Þjórsárverum og í þessum anda var farið að horfa til þess að nema ekki þar staðar, sem var stækkun friðlandsins í Þjórsárverum, heldur að láta friðlýsinguna ná yfir jökulinn sjálfan, þ.e. Hofsjökul, sem mundi þá mynda samfellda heild norður og norðvestur í Guðlaugstungur. Þessi nálgun hefur því verið að styrkjast í friðlýsingarferlum og í náttúruverndarstjórnsýslunni, ef svo má að orði komast, að horfa á stærri og samfelldari svæði. Það kemur þeirri sem hér stendur í sjálfu sér ekki á óvart að þarna hafi brautryðjandinn í náttúruverndarmálum hér á Alþingi, Hjörleifur Guttormsson náttúrufræðingur, verið að tala í þeim anda fyrir þó nokkrum áratugum, þ.e. að horfa til fjögurra þjóðgarða á miðhálendinu umhverfis helstu jökla þess; Vatnajökuls, Hofsjökuls, Langjökuls og Mýrdalsjökuls, því að Hjörleifur ruddi að mörgu leyti brautir í þessum málaflokki og var alltaf stórhuga alveg frá fyrstu tíð þegar þessi mál voru rædd á Alþingi Íslendinga. Ánægjulegt er til þess að vita að geta haldið því merki uppi en um leið er svo komið í þessu máli, eins og fleirum sem hann á sinni tíð vakti máls á, að fylgjendunum fjölgar. Sífellt fleiri eru þeirrar skoðunar að þessi leið sé góð, þ.e. í fyrsta lagi að horfa til stórra heilda og í öðru lagi að skilja það, ekki bara með höfðinu heldur ekki síður með hjartanu, að íslensku víðernin eru engu lík og þau ber að vernda. Ekki bara fyrir okkur og fyrir vaxandi ferðaþjónustu og vaxandi skilning ferðamanna alls staðar að í heiminum á því að þau víðerni eru verðmæti á heimsvísu, heldur ekki síður fyrir komandi kynslóðir og það sem ég leyfi mér að segja og ég held að við ættum að segja oftar að náttúruna má líka vernda hennar sjálfrar vegna. Ekki endilega vegna núverandi eða komandi kynslóða yfir höfuð því að náttúran getur svo vel þrifist án okkar en við getum ekki án hennar verið og þess vegna er náttúruvernd mikilvæg sjálfrar sín vegna ekki síst. Hér hefur komið fram að ýmsar ógnir steðja að miðhálendinu og víðernunum þar. Ég vil þó segja að í umræðunni um raflínur á síðasta þingi, 144. þingi, og um landsskipulagsstefnu á því hinu sama þingi og í umræðum og samtali við hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra hér fyrr í dag um landsskipulagsstefnu, þá fjölgar þeim röddum líka þegar við erum að tala um raflínur, vegagerð og landsskipulag að þau sjónarmið séu rædd undir þeim þingmálum. Það er liðin tíð að vernd miðhálendisins og vernd víðernanna á Íslandi sé bara á dagskrá undir slíkum liðum hér í þinginu. Þess vegna vil ég leyfa mér að trúa því að tíminn hafi unnið með þeim sjónarmiðum og að þingmönnum fjölgi í öllum flokkum sem færast nær þeirri hugmyndafræði að vernd hálendisins, miðhálendisins og víðernanna sé skynsamleg og mikilvæg ákvörðun sem gæti verið á okkar borði og gæti markað mikilvæg spor í náttúruverndarsögunni á Íslandi. Ég vona að þessi ágæta tillaga fái framgang, við höfum séð það í umfjöllun um tillöguna og viðlíka hugmyndir í samfélaginu, eins og kemur fram í greinargerð með málinu að árið 2011 fengu helstu náttúruverndarsamtök landsins Capacent Gallup til að annast skoðanakönnun um viðhorf landsmanna til stofnunar þjóðgarðs á miðhálendinu og þá kom í ljós að 56% þeirra sem svöruðu voru hlynnt stofnun slíks þjóðgarðs. Þannig að þessi tillaga sem hér er mælt fyrir og lögð fram endurspeglar meirihlutavilja þjóðarinnar. Ég hef því væntingar til þess að vilji sé til þess á Alþingi að endurspegla þann þjóðarvilja með því að afgreiða þessa þingsályktunartillögu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sem er eitt af forgangsmálum okkar á þessu 145. þingi til enda. Þjóðgarðar eru í sjálfu sér mikilvæg og merkileg fyrirbæri vegna þess að þeir snúast ekki bara um vernd, rannsóknir og skráningu náttúruminja heldur ekki síður hvílir á þjóðgörðum sú skylda að fræða og upplýsa allan almenning á öllum aldri og ekki síst yngstu kynslóðina um verðmætin sem náttúran býr yfir. Fræðsluhlutverkið er ekki síður mikilvægt og það er spennandi, ánægjulegt verkefni sem mundi blasa við nýjum þjóðgarði og þeim stjórnvöldum sem þar um véluðu að búa til öflugt fræðsluprógramm um nýjan miðhálendisþjóðgarð á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum, nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum (andvanafæðing). Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Björt Ólafsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Óttarr Proppé, Róbert Marshall, Katrín Jakobsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson og Össur Skarphéðinsson. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „Í stað orðanna „sameiginlegan rétt á fæðingarorlofi í allt að þrjá mánuði“ í 1. málsl. 1. mgr. 12. gr. kemur: sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að þrjá mánuði hvort um sig, auk þriggja mánaða sem annað foreldrið getur tekið í heild eða foreldrar skipt með sér.“ 2. gr. „Í stað orðanna „sameiginlegan rétt til fæðingarstyrks í allt að þrjá mánuði“ í 1. málsl. 1. mgr. 20. gr. kemur: sjálfstæðan rétt til fæðingarstyrks í allt að þrjá mánuði hvort um sig, auk þriggja mánaða sem annað foreldrið getur tekið í heild eða foreldrar skipt með sér.“ 3. gr. skýrir sig sjálf, en hún er: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég lagði þetta frumvarp fram áður á síðasta þingi, 144 löggjafarþingi, mál nr. 413, og legg það nú fram að nýju þar sem það fékk ekki umræðu þá. Frumvarpið er lagt fram í því skyni að leggja rétt foreldra sem eiga andvana barn eftir 22 vikna meðgöngu að jöfnu við rétt foreldra sem missa barn stuttu eftir fæðingu á meðan á fæðingarorlofi stendur. Gildandi lög gera greinarmun á rétti til fæðingarorlofs og fæðingarstyrks í slíkum tilvikum sem nemur sex mánuðum. Engin sanngirnisrök liggja því til grundvallar. Allt frá gildistöku laga nr. 97/1980, um breytingu á lögum nr. 67/1971, um almannatryggingar, hafa íslensk lög mælt fyrir um rétt foreldra til fæðingarorlofs vegna andvanafæðingar. Samkvæmt fyrsta ákvæðinu um fósturlát og andvanafæðingar og athugasemdum með því var það móðirin sem átti rétt á eins mánaðar fæðingarorlofi og var sá tími hugsaður fyrir konuna til að jafna sig eftir barnsburð. Við þróun ákvæða um fæðingarorlof vegna fósturláta og andvanafæðinga má greina aukna áherslu á hinn andlega þátt slíks áfalls. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi er varð að lögum um breytingu lagaákvæða um fæðingarorlof, nr. 51/1997, er vísað til þess að það taki konu langan tíma að jafna sig bæði líkamlega og andlega eftir andvanafæðingu. Með gildandi lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000, var réttur vegna andvana barns gerður sameiginlegur til þriggja mánaða í samræmi við almennar breytingar í þá veru að báðir foreldrar hefðu sama rétt við fæðingu barns. Fæðing andvana barns er mikið áfall. Missir barns skömmu eftir fæðingu er einnig mikið áfall. Vart er hægt að halda því fram að munur á þessu tvennu sé þess eðlis að hann réttlæti hin ólíku réttindi samkvæmt gildandi lögum. Ef barn deyr í móðurkviði fyrir fæðingu fá foreldrarnir sameiginlega þriggja mánaða fæðingarorlof. Þeir foreldrar sem eignast lifandi barn en missa það skömmu síðar fá hins vegar fulla níu mánuði í samræmi við hina almennu meginreglu um lengd fæðingarorlofs. Í báðum tilvikum þurfa foreldrarnir að takast á við sambærilegt sorgarferli, til viðbótar því álagi sem fylgir fæðingu barns. Hið andlega bataferli er af sama meiði hvort sem barnið lést í móðurkviði eða stuttu eftir fæðingu. Með frumvarpi þessu er því lagt til að réttur foreldra til fæðingarorlofs og fæðingarstyrks við andvana fæðingu barns verði sjálfstæður í allt að þrjá mánuði fyrir hvort um sig og sameiginlegur í þrjá mánuði að auki, samtals níu mánuðir. Þetta er í samræmi við tilhögun gildandi reglna við andlát barns skömmu eftir fæðingu sem byggist á hinum almennu réttindum um lengd og skiptingu fæðingarorlofs og fæðingarstyrks. Ég fór í að semja þetta frumvarp í fyrra þegar mér var bent á þetta misræmi og í rauninni óréttlæti hvað varðar þennan lið. Það var fullt af fólki sem skoraði á mig að gera það, kannski sérstaklega vegna þess að það gerðist ekkert langt frá mér að fólk missti barn sitt, það var andvana við fæðingu. Hvorki ég né nokkur annar getur sagt til um það hvað kona eða foreldrar eða fjölskylda er lengi að jafna sig eftir svona gríðarlegt áfall sem það er að missa barn. Mig langar að lesa úr grein sem okkar góði vinur og félagi, Guðbjartur Hannesson, skrifaði um þetta. Hann er ekki hjá okkur í dag vegna veikinda og ég vil nota tækifærið og senda honum baráttu- og batakveðjur og ég veit að honum er sama þótt ég lesi upp úr þessari grein sem hann skrifaði og birti 15. október 2012. Hún heitir „Missir á meðgöngu og barnsmissir“. Mér finnst þessi grein fanga það sem frumvarpið gengur út á og hvað barnsmissir er mikið áfall fyrir fólk. Hann skrifaði greinina í tilefni þess að stuðningshópurinn Englarnir okkar stóð fyrir minningarathöfn um missi á meðgöngu og barnsmissi í Hallgrímskirkju 15. október 2012. Í greininni segir hann, með leyfi forseta: „Þegar barn er í vændum er tilhlökkunin venjulega mikil, allar væntingar standa til þess að í heiminn verði borinn einstaklingur sem foreldrar og aðrir aðstandendur eiga eftir að njóta framtíðarinnar með. Á hverju ári verður þó fjöldi fólks fyrir þeirri djúpu sorg að framtíð þessa litla einstaklings verður að engu, þegar barnið fæðist andvana, of snemma til að eiga sér líf, eða deyr eftir fæðingu. Eftir sitja foreldrarnir með brostnar vonir, tóma vöggu og þunga sorg sem engin orð duga til að lýsa. Þó eigum við orð sem lýsa börnum án foreldra, mökum án maka en ekkert orð yfir það að vera foreldri sem misst hefur barn. Sorgin vegna framtíðarinnar sem ekki varð er þó ekki einungis foreldranna. Hún er líka sorg ömmu og afa, systkina, frænda, frænku og vinanna. Allt þetta fólk upplifir sorgina með ástvinum sínum. Viðbrögð og viðmót gagnvart þeim sem verða fyrir þessari sáru reynslu hefur á undanförnum árum og áratugum breyst mikið til batnaðar. Áður fyrr var reynt að „hlífa“ fólki við sorginni með því að láta sem ekkert hefði gerst og því eru margir sem ekki hafa fengið tækifæri til að vinna úr missi sínum og sorg. Eins eiga margir erfitt með að sýna hluttekningu sína, finna ekki orðin eða vita ekki hvað er viðeigandi í þessum erfiðu aðstæðum. Framtak stuðningshópsins Englanna okkar er mikilvægt, því með opinni umræðu vill hópurinn styðja við aðstandendur þeirra sem missa með því að sýna hluttekningu í sorginni. Orð eru oft óþörf, nærvera, faðmlag eða hlýtt handtak segir svo margt.“ Þessi orð sem eru skrifuð af Guðbjarti Hannessyni lýsa því nákvæmlega sem ég er að tala um. Ég þakka honum fyrir þau og að hafa haft tækifæri til þess að nota þau til þess að styðja við frumvarpið. Ég vona svo sannarlega að það fái umræðu í þinginu og við ræðum þessi mál. Það sýnist örugglega sitt hverjum í þessu eins og svo mörgu öðru, en fyrir mér er þetta mikið réttlætismál og ég þekki foreldra sem hafa lent í þessu sem vita það líka og segja að þetta sé réttlætismál. Það er ekkert hægt að segja fólki að fara bara heim og hvíla sig í þrjá mánuði. Þetta er gríðarlegt áfall. Hæstv. forseti. Ég endurtek að ég vona að frumvarpið fái brautargengi í þinginu.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt sérstaklega, en vil taka undir það að mér finnst þetta afar mikilvægt réttlætismál og við erum örugglega mörg í þeirri stöðu að þekkja fólk sem gengið hefur í gegnum ýmislegt, m.a. andvanafæðingu. Mér fannst þessi orð sem félagi okkar Guðbjartur Hannesson skrifaði og hér voru lesin upp eiga afskaplega vel við. Það er nefnilega þannig eins og hér var rakið að þeir sem ganga í gegnum þetta upplifa áfall en líka stórfjölskyldan, þetta snýr ekki bara að viðkomandi einstaklingum sem ganga í gegnum það að missa barn heldur líka stórfjölskyldunni. Umræðan er að opnast og hefur auðvitað opnast en eins og hér var sagt var þetta kannski bara þagað í hel áður fyrr, fólk ræddi þetta almennt ekki, en hluttekningin er mun meiri en var oft á tíðum áður fyrr. Ég held að við getum togast á um það hvort orlofið eigi að vera níu mánuðir eða sex mánuðir eða eitthvað slíkt, fólk getur fest sig í því, en fyrst og fremst held ég það eigi að hugsa til andlegs ástands viðkomandi. Eins og framsögumaður sagði þá standa foreldrarnir eftir með tóma vöggu, búnir að búa sig undir komu þessa litla einstaklings og ekkert verður til þess að fylla það tómarúm, en það er þá í það minnsta verið að gefa fólki almennilegt tækifæri til þess, kjósi það svo að þiggja fæðingarstyrkinn þennan tíma. Það er í rauninni svolítið sérstakt ef við veltum því fyrir okkur að þessi mismunur sé í kerfinu, annars vegar er það fæðing andvana barns eftir þó þetta langa meðgöngu, eða fæðing sem er nákvæmlega á 22. viku og svo deyr það viku seinna, en kerfið höndlar það með mjög mismunandi hætti. Það nær náttúrlega ekki nokkru tali. Ég ætlaði ekki að ræða þetta mikið, ég vildi koma hér upp og taka undir þetta mál af því þetta er eitt af mörgum réttlætis- og sanngirnismálunum sem ég held að við þurfum að reyna að fá góða umræðu um, bæði hér í þingsal og í nefndinni. Vonandi tekst okkur að breyta lagaumhverfinu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um sjálfstætt eftirlit með starfsemi og starfsháttum lögreglu. Flutningsmenn tillögunnar ásamt mér eru hv. þm. Birgitta Jónsdóttir og Ásta Guðrún Helgadóttir. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisnefnd Alþingis að láta undirbúa lagafrumvarp um sérstaka stofnun á vegum Alþingis sem hafi sjálfstætt eftirlit með starfsemi og starfsháttum lögreglu. Við undirbúning frumvarpsins verði m.a. litið til þess að stofnunin fái þau verkefni að: a. hefja athugun að eigin frumkvæði, b. taka við kærum einstaklinga sem telja lögreglu hafa brotið á réttindum sínum, c. rannsaka meint brot lögreglumanna í starfi, d. rannsaka tilkynningar innan úr lögregluliðum um einelti og kynferðislega áreitni, e. rannsaka upplýsingar frá nafnlausum afhjúpendum innan lögreglu eða stjórnsýslu. Þá verði við undirbúning frumvarpsins metið hvort stofnunin geti einnig farið með ákæruvald í slíkum eftirlitsmálum. Í frumvarpinu verði kveðið sérstaklega á um sjálfstæði stofnunarinnar. Forsætisnefnd leggi frumvarpið fram til kynningar ásamt kostnaðargreiningu eigi síðar en á vorþingi 2017.“ Þessi tillaga var einnig lögð fram á síðasta þingi og þá hélt ég ræðu sem er efnislega og að miklu leyti orðafarslega sú sama og ég flyt hér í dag, með sérstöku leyfi forseta. Í tillögunni er gert ráð fyrir að frumvarpið kveði á um fjölþætt hlutverk stofnunarinnar. Í fyrsta lagi almennt eftirlit með starfsemi lögreglunnar. Í því felst til dæmis eftirlit með því að verklagsreglur séu til og aðgengilegar fyrir lögreglumenn, eftirlit með beitingu valdheimilda lögreglunnar, framkvæmd húsleitar, símhlustun, handtökum, vistun handtekinna manna og eftirlit með þjónustu lögreglunnar við almenning. Í öðru lagi könnun mála vegna kvartana sem koma frá almenningi, félagasamtökum, einstaklingum eða lögaðilum. Oft koma upp mál sem tengjast framkvæmd lögreglustarfa sem benda til þess að eitthvað hefði mátt betur fara án þess þó að beinlínis liggi fyrir grunur um refsivert brot af hálfu lögreglu. Stofnunin gæti sinnt kvörtunum af því tagi og haft valdheimildir til að kalla eftir skýringum og gögnum frá lögregluembættum. Í þriðja lagi rannsókn minni háttar brota lögreglumanna. Hér er átt við bæði meint brot lögreglumanna gegn starfsskyldum sínum og meint brot þeirra gegn almenningi og einstaklingum. Í fjórða lagi rannsóknir á meiri háttar brotum lögreglumanna hvort sem er í starfi eða utan þess. Hér er átt við þau brot sem fangelsisrefsing eða verulegar fjársektir geta legið við. Sérstök athygli er vakin á því að ólíkt rannsóknum minni háttar brota, sem aðeins eiga að ná til meintra brota meðan á skyldustörfum stendur, er mælt með því að stofnunin rannsaki einnig meiri háttar brot sem grunur leikur á um að lögreglumaður hafi framið utan vinnutíma. Með því væri komið í veg fyrir að lögreglumenn stæðu frammi fyrir því að rannsaka háttsemi stéttarbræðra sinna og stéttarsystra sem gæti valdið því að þeim yrði gerð veruleg fjársekt eða fangelsisrefsing. Einnig væri með því tryggt að slíkar rannsóknir hefðu yfirbragð trúverðugleika umfram það fyrirkomulag sem nú er við lýði. Í fimmta og síðasta lagi þarf að skoða hvort unnt væri að veita stofnuninni ákæruvald í málum sem undir hana heyra. Það kallar þó á sérstaka skoðun stjórnskipunarlaga með tilliti til þrígreiningar ríkisvaldsins, en markmiðið er að gera ákæruvald í málefnum lögreglu síður tengt lögreglunni. Virðulegi forseti. Það eru ríkar ástæður fyrir því að halda úti sjálfstæðu eftirliti með lögreglunni. Á hverju ári kemur upp gagnrýni á lögreglu og framferði hennar án þess að beinlínis sé um að ræða brot á hegningarlögum eða eitthvað því um líkt. Sem dæmi má nefna hvernig lögreglan leitar á fólki og undir hvaða kringumstæðum, til dæmis hvort það þyki eðlilegt að leita beinlínis á öllum gestum tiltekinna hátíða eins og Extreme Chill hátíðinni sem var haldin í ár. Á þeirri hátíð að sögn, eftir því sem maður heyrir úti í bæ, var það vegna þess að nýtt skipulag væri í gangi hjá lögreglunni og hún vildi svolítið sýna hver réði á þeim stað. Ég veit ekki hvort það er satt, virðulegur forseti, en það er alla vega það sem maður heyrir úr nokkrum áttum. Þetta leiðir af sér að lögreglan beitir kannski aðferðum sem eru umfram það sem er nauðsynlegt. Ég trúi því staðfastlega að fólk vilji almennt ekki vera undir stöðugu eftirliti og stöðugu áreiti frá laganna vörðum nema það sé nauðsynlegt. Að því sögðu er líka mikilvægt að halda því til haga að þessi tillaga er ekki lögð fram eingöngu til þess að almenningur sjálfur njóti góðs af, heldur einnig lögreglan sjálf. Það er mikilvægt fyrir lögregluna sjálfa og margir hv. lögreglumenn og yfirlögregluþjónar og lögreglustjórar hafa beinlínis kallað eftir því, óaðspurðir, að komið verði á fót sjálfstæðu eftirliti með lögreglu til þess að línurnar séu skýrar, til þess að verklagið sé skýrt, til þess að þegar til verður hefð fyrir því að gera eitthvað sem er ekki í fullu samræmi við laganna bókstaf þá sé það lagað með einhverjum hætti. Meðan lögreglan stólar á slíkt eftirlit frá fólki sem hún vinnur einnig mikið með gerist það óhjákvæmilega að til verður ákveðin menning, einhvers konar félagamenning. Það er ekki gott fyrir þá lögreglumenn sem vilja standa hvað best að starfinu og vilja að lögreglan njóti sem mests trausts frá öllum stéttum þjóðfélagsins, þar á meðal þeirra sem eru oft með hið svokallaða og víðfræga vesen. Þeir lögreglumenn eiga erfitt með að tryggja að þeir geti starfað sem best í þágu réttinda borgaranna ef það myndast einhvers konar menning sem gerir það að verkum að lögreglan hefur tilhneigingu til þess að haga sér einhvern veginn öðruvísi en fólk ætlast til. Gott dæmi um þetta er þegar menn eru handteknir, en þeim er ekki sagt hvers vegna. Þegar lögreglumenn eru stundum spurðir að þessu þá neita þeir að svara og láta eins og slíkar spurningar eigi heima í einhverjum bandarískum bíómyndum þegar reyndin er sú að það er réttur hvers og eins að fá að vita hvers vegna hann er handtekinn og hver réttarstaða hans er, hvaða réttindi hann hefur. Það kemur ítrekað fram að oft er þetta ekki gert og þykir ekkert tiltökumál af einhverjum ástæðum. Þetta er sennilega einhvers konar menningarlegt atriði sem hefur fengið að þróast í áranna rás. Menn hlýða á þessa réttindarunu í bandarískum bíómyndum og hugsa með sér að þetta eigi bara heima í bíómyndum en ekki í raunveruleikanum. Annað er hvernig lögreglumenn hóta því oft að handtaka menn og fara með þá niður á stöð ef ekki fæst leyfi til þess að leita á fólki. Þá virkar það þannig að einhver einstaklingur sem er kannski eða kannski ekki með hið víðfræga vesen eða jafnvel ekki neitt meint vesen heldur er bara á einhverjum stað á ákveðnum tíma og lögreglumaður vill fá að leita á viðkomandi. Þá gerist það trekk í trekk, maður heyrir endalausar svona sögur, virðulegur forseti, að lögreglumaður vill fá að leita á einstaklingum. Sá segir nei eða spyr hvers vegna eða eitthvað því um líkt og þá hótar lögreglumaðurinn því að fara með viðkomandi burt úr hverju svo sem er í gangi, skemmtun eða hvaðeina, niður á lögreglustöð og húka þar og bíða þar eftir dómsúrskurði frá dómara. Það eru bara tvær lögmætar kringumstæður þar sem lögreglumaður má leita á almennum borgara, það er annars vegar með dómsúrskurði og hins vegar með samþykki þess sem leitað er á. Hins vegar má lögreglan fara með viðkomandi niður á stöð, má handtaka hann og hefja rannsókn við grun og síðan er beðið þar eftir dómsúrskurði. Þá er viðhorfið jafnan þannig að vegna þess að viðkomandi hafnaði leit þá hljóti hann að hafa eitthvað að fela og þar af leiðandi fæst auðvitað dómsúrskurður. Þetta er sambærilegur vandi og á við um símhleranir og heimildir til hlerunar. Þær eru eiginlega samþykktar sjálfkrafa ef mönnum svo mikið sem dettur í hug að spyrja um heimild. Þetta er eitt af þeim vandamálum sem er ekki auðvelt að taka á með öðrum leiðum en þeirri hafa einhvers konar sjálfstætt eftirlit þar sem eftirlitsaðilinn er ekki tengdur þeim sem eftirlit er haft með. Þá ítreka ég aftur að lögreglumenn sem vilja hafa þetta í lagi, ég tala nú ekki um lögreglustjóra sem vilja hafa þetta í lagi eins og hv. fyrrverandi lögreglustjóri Stefán Eiríksson, eða hv. fyrrverandi yfirlögregluþjónn Geir Jón Þórisson, sem studdi einmitt þetta mál í fyrra, telja að sjálfstætt eftirlit með lögreglu þjóni hagsmunum alls samfélagsins, líka lögreglunnar sjálfrar. Ég held að ef við hefðum sjálfstætt eftirlit væru borgararnir í fyrsta lagi mun samvinnuþýðari og í öðru lagi væru þeir ekki jafn óttaslegnir við lögregluna. Það gerist oft að þegar lögreglan spyr einhvern um nafn þá neitar hann að svara án þess að hafa eitthvað að fela, bara vegna þess að það ríkir tortryggni gagnvart lögreglunni. Þótt lögreglan njóti mikils trausts almennt í samfélaginu þá er mjög stór hópur í samfélaginu sem treystir ekki lögreglunni, varla til að hringja í hana ef eitthvað bjátar á. Það eru dæmi um það. Það eru dæmi um að einhver taki of stóran skammt af vímuefnum og þurfi sjúkraaðstoð en einhver sem er á svæðinu vill ekki hringja í lögregluna af ótta við hana, yfirleitt vegna fyrri samskipta. Enginn vill hafa þetta svona, allra síst lögreglan, tel ég. Það eru rök fyrir því að samþykkja þetta góða mál og koma á fót þessu eftirliti. Að öðru leyti vísa ég í greinargerð með tillögunni og óska eftir því að tillagan fari til meðferðar hjá hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Hv. þingmaður flutti hér alveg prýðilega ræðu fyrir þeirri ágætu tillögu sem hann leggur hér fram. Er það ekki rétt munað hjá mér að þessi tillaga gengur í reynd mjög í takt við vilja lögreglumanna sjálfra? Er það ekki rétt að þeir hafi beinlínis samþykkt stefnu sem miðar að því að það verði tekið upp eftirlit af þeim toga sem hv. þm. nefndi hér áðan? Í fyrra þegar hv. þingmaður mælti fyrir tillögunni þá var hér meðal okkar mjög merkur þingmaður, hávaxnasti þingmaður sem nokkru sinni hefur setið á Alþingi Íslendinga, hv. þm. Geir Jón Þórisson, sem nýtur ekki bara trausts okkar hér heldur var þess megnugur á sínum tíma, þegar miklar öldur risu í samfélaginu, m.a. fyrir utan Alþingishúsið, að stilla hafið og hasta á það eins og annar maður gerði forðum, sem hann hefur reyndar miklar mætur á. Hv. þm. Geir Jón Þórisson sagði þá að það væri afdráttarlaust sín skoðun að tillaga af þessum toga yrði lögð fyrir fagnefnd þingsins og óskaði eftir því að hún yrði afgreidd þaðan með jákvæðu viðmóti. Ég tel því að hér sé um að ræða mál sem mörg ólík sjónarmið falla að og beri að samþykkja á Alþingi. Ég er einn af þeim sem telja að það eigi að samþykkja þessa tillögu hv. þingmanns og vísa til þess líka að sá sem hér hefur talað sem sérstakur fulltrúi hávaxinna lögreglumanna mælti með því í fyrra.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. 4. þm. Reykv. n. bendir á að hv. þm. Geir Jón Þórisson, sá sérstaklega háttvirti leyfi ég mér að segja, mælti eindregið með samþykkt tillögunnar í fyrra og fór einmitt yfir það að lögreglumenn sjálfir og yfirmenn hennar hefðu kallað eftir þessu. Ég man að ég las grein á sínum tíma eftir fyrrverandi lögreglustjóra, Stefán Eiríksson, þar sem hann kallaði eftir þessu og gerði það óaðspurður, án þess að nokkur maður hefði stungið upp á því á undan honum endilega þótt það hefði margsinnis verið gert. Síðan var góð ræða hv. þm. Geirs Jóns Þórissonar hér í fyrra eftirminnileg. Það er mikið til af þeim ástæðum sem ég tel að svona mál færi frekar smurt í gegn ef þingstörfin virkuðu þannig að það væri almennt auðvelt, sem þau gera því miður ekki, en það er eins og það er. Burt séð frá því þá ítreka ég bara það sem ég fór yfir í ræðu minni að þetta er ekki síst fyrir lögreglumenn sjálfa. Ég held að lögreglumenn sem mundu sinna starfi sínu undir sjálfstæðu eftirliti ættu mun auðveldara með starfið. Lögreglustarfið er þannig að lögreglumenn þurfa oft að eiga við aðstæður sem eru erfiðar, ófyrirsjáanlegar og strembnar. Þeir þurfa oft að eiga samskipti við aðila sem eru mjög skilningslausir og ósamvinnuþýðir og erfiðir og með víðfrægt vesen. Undir slíkum kringumstæðum er alltaf hætta á því að menn geri mistök. Eins og hv. þm. Geir Jón Þórisson sagði réttilega hér í fyrra: Lögreglumenn eru bara fólk og þeir gera mistök. Þá er mikilvægt að læra af þeim. - Það er kannski aðalatriðið að það sé tækifæri til að læra af mistökunum en þá þarf líka að skilja mistökin. Það þarf að vera á hreinu hver mistökin voru og hvað eigi að gera til að bæta úr þeim.
Herra forseti. Mér hættir allt of oft til að sjá hið skondna og kómíska í tilverunni. Ég hef alltaf litið á mína félaga í Pírötum sem uppreisnarafl og þá sem heldur vilja - ég kannski segi ekki bylta en færa samfélagið til betri vegar með nokkrum látum. Meðal Pírata er að finna fólk sem ég lít á sem anarkista. Ég tel að það sé bara jákvætt. Anarkismi á víða rétt á sér. Í því ljósi er það nú pínkulítið skondið að einn af helstu leiðtogum hinnar miklu og vaxandi hreyfingar Pírata skuli koma hingað upp og tala eiginlega sem málsvari Stefáns Eiríkssonar lögreglustjóra. Ekki nóg með það heldur flytur hann hér tillögu sem er beinlínis í anda samþykkta Landssambands lögreglumanna. Það er skondið að það skuli vera píratinn hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Ég sjálfur er í hópi þeirra sem bera mikið traust til lögreglunnar. Það er athyglisvert að í könnunum sem gerðar hafa verið á trausti íslensku þjóðarinnar til ýmissa stofnana samfélagsins þá hefur lögreglan á síðustu árum skorað hvað hæst. Ég held að almannarómur hafi dæmt framkomu og háttsemi lögreglunnar á þeim erfiðu tímum sem ríktu hér í kjölfar bankahrunsins með þeim hætti að hún hafi staðið sig afburða vel. Ég er að minnsta kosti þeirrar skoðunar. Ég tel líka að það sé heppilegt fyrir samstarf okkar, almennings í landinu og lögreglunnar, að tillaga af þessu tagi verði samþykkt. Góðu heilli eru lögreglumenn sammála því líka. Þeir hafa beinlínis lagt það til og þess vegna væri mjög jákvætt ef þessi tillaga hlyti brautargengi á Alþingi Íslendinga.
Virðulegi forseti. Ég þakka stuðninginn frá hv. þingmanni. Það er rétt að sá sem hér stendur hefur miklar mætur á fyrrverandi lögreglustjóra, Stefáni Eiríkssyni, og fyrrverandi þingmanni og yfirlögreglustjóra, Geir Jóni Þórissyni. Ég veit ekki hvernig ég á að svara nákvæmlega þessu með anarkismann. Ég kalla mig alla vega ekki anarkista lengur, ég skal alveg viðurkenna það fúslega að [[Gripið fram í.]]ég geri það ekki lengur. - Ég skal segja hv. þingmanni það. Það er vegna þess að ég hef aldrei í lífinu hitt tvo anarkista sem eru sammála um hvað anarkismi sé. Þannig að þegar maður fer að ræða það þá endar umræðan aldrei um einhver málefni sem varða frelsið og allt það [[Það er anarkismi í hnotskurn.]]heldur skilgreininguna á orðinu.
Það er anarkismi …
Mér leiðist slík umræða. Hún er kannski mikilvæg, en mér leiðist hún. Enda vil ég bara benda á að eitt af grunngildum Pírata finnst á okkar ágætu vefsíðu piratar.is, með leyfi forseta: „1.1 Píratar leggja áherslu á gagnrýna hugsun og vel upplýstar ákvarðanir. 1.2 Í þessu felst að Píratar móti stefnu sína í ljósi gagna og þekkingar sem er aflað óháð því hvort tillaga virðist í fyrstu æskileg eða ekki. Afstaða Pírata til hugmynda er óháð því hverjir fortalsmenn hennar eru.“ Það er beinlínis í hugmyndafræði Pírata að taka mark á fólki og stofnunum sem þeir eru hugsanlega tortryggnir gagnvart. Það er hluti af gagnrýninni hugsun að mínu mati. Það gleður mig auðvitað að stuðningur komi frá lögreglunni. Ég undirstrika að málstaðurinn er góður, jafnvel þótt hann sé pínu pons anarkískur. [[Gripið fram í: Lifi anarkisminn.]]
Virðulegi forseti. Ég ætla hvorki að lengja þessa umræðu mjög mikið né stríða hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Mér fannst málflutningur hv. þingmanns vera sannfærandi og góður og mér finnst, miðað við það sem maður hefur heyrt úr þessum ræðustól, að það séu málefnaleg rök fyrir því að fara vel yfir þetta mál og samþykkja ef það er eins og búið er að leggja upp hér. Þá vísa ég til þess að það skiptir auðvitað máli að gæta að persónufrelsi einstaklinganna sem er grundvallaratriði í okkar réttarríki og ég held að það fari oftast saman við að auðvelda lögreglumönnum sitt starf. Ég ætla að hrósa hv. þingmanni fyrir góða framsöguræðu og ég held að þetta mál sé þess virði að skoða það vandlega. Vonandi verða þingstörfin þannig í vetur að við nálgumst málin með þeim hætti, bæði þetta og önnur, og förum ekki í sama farið og við höfum verið undanfarin þing. Þá þurfum við öll að leggjast á eitt til að svo megi verða.
Herra forseti. Það gleður mig sannarlega fyrir hönd okkar sem viljum hag lögreglunnar sem mestan og byggja undir traust við hana að uppreisnaröflin í Sjálfstæðisflokknum hafa líka komið hér og lýst yfir stuðningi við þessa tillögu. Ég tek undir hvert orð sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson sagði hérna áðan. Sögulega er þetta dálítið merkilegt, Sjálfstæðisflokkurinn hefur alltaf verið sá flokkur sem hefur talið sér það helst til dyggða að bera fram gunnfána laga og réttar og hefur alltaf staðið vörð um löggæsluna og hefur gert það dyggilega. Hann hefur líka áratugum saman verið stærsti flokkur þjóðarinnar. Nú hafa orðið umskipti og þau eru dálítið merkileg. Nú er komin fram hreyfing sem byrjar á anarkískum fæti, sú hreyfing sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson tilheyrir, Píratar, og er samkvæmt könnunum búinn að vera langstærsti flokkurinn frá upphafi þessa árs. Mér finnst það tímanna tákn við þessar aðstæður að það eru Píratar en ekki Sjálfstæðisflokkurinn sem bera fram þetta mál sem má segja að njóti beinlínis stuðnings og sé svar við kröfu Landssambands lögreglumanna. Það hefur meira að segja líka komið fram að Stefán Eiríksson, fyrrverandi lögreglustjóri, er upphafsmaður að þessari hugmynd. Einhvern tímann hefði maður haldið að Sjálfstæðisflokkurinn hefði verið sá flokkur sem hefði komið með tillögu af þessu tagi. Herra forseti. Ég kem nú einungis upp hér til að benda á þessa sögulegu og merkilegu staðreynd að uppreisnarhreyfingin, sem vissulega hefur skorið upp herör og nýtur mikils stuðnings meðal Íslendinga, hefur nú tekið sér í fang, eigum við að segja þann stuðning við það sem einu sinni var kallað tæki borgarastéttarinnar en við hinir dröttumst svona á eftir. Það er tímanna tákn.
Virðulegi forseti. Nú er hv. þm. Össur Skarphéðinsson ekki nýgræðingur í pólitík og allra síst vinstri pólitík og hefur kannski upplýsingar sem maður er ekki með varðandi vinstri flokkana, en ég hef nú staðið í þeirri trú og vildi trúa því að það hafi verið almennt traust til lögreglunnar og við sjálfstæðismenn hefðum ekki einkarétt á því að halda utan um góða löggæslu á Íslandi, en má vera að það hafi verið þannig. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson getur kannski upplýst okkur um hvort þannig hafi það verið og hvort vinstri menn á Íslandi hafi þá litið á sig sem ekki neina sérstaka stuðningsmenn öflugrar og góðrar löggæslu. Ég er ekkert hlutlaus í þessu máli, virðulegi forseti, ég hef oft sagt það að ég sé alinn upp í lögreglubíl enda faðir minn yfirlögregluþjónn og lögregluþjónn til áratuga í mínum gamla heimabæ Borgarnesi. Ég hef aldrei litið svo á að við sjálfstæðismenn hefðum einkarétt á því að tala fyrir persónufrelsi eða öflugri og góðri löggæslu í landinu. Ég held að ef grannt er skoðað sé erfitt að finna því rök að við höfum verið eini flokkurinn sem hefur gert það í gegnum tíðina, en hv. þingmaður leiðréttir mig kannski ef það er rangt. Þannig að ég sé ekki alveg þessi sögulegu umskipti sem hafa orðið í þingsalnum í dag. En ég fagna því þegar menn koma með góð mál, hvort sem það er hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson í Pírötum eða hv. þm. Össur Skarphéðinsson eða hv. þm. Helgi Hjörvar frá Samfylkingunni, og þá finnst mér að maður eigi að styðja þau og leggja sitt lóð á vogarskálarnar. Ég vona að við nálgumst mál með þeim hætti í nútíð og framtíð.
Herra forseti. Mér þykir auðvitað miður ef hv. þingmaður skynjar ekki hvað þetta er út af fyrir sig merkilegt, að hér er það uppreisnaraflið sem nýtur um þessar mundir langmests fylgis allra stjórnmálaflokka sem ber fram tillögu sem beinlínis er í anda lögreglunnar og byggir á ályktun frá Landssambandi lögreglumanna og hugmynd frá fyrrverandi lögreglustjóra í Reykjavík. Það eitt og sér er merkilegt og menn gætu lagt út frá því með ýmsum hætti, gætu t.d. velt því fyrir sér hvort uppreisnaraflið sé svona fljótt að þroskast að það sé þegar komið yfir miðjan aldur og sé í reynd búið að taka upp það sem gömlu flokkarnir báru áður fyrir brjósti. Það er merkilegt ef hægt væri að túlka það með þeim hætti en ég er nú ekkert að gera það sérstaklega. Ég er eins og hv. þingmaður alinn upp í Sjálfstæðisflokknum þótt ég hafi kannski ekki verið alinn upp í lögreglubíl eins og hv. þingmaður en mér er mætavel kunnugt um það, frá æskuskeiði og síðar í pólitík, hversu mikla áherslu Sjálfstæðisflokkurinn og sjálfstæðismenn lögðu jafnan á það að bera fram óskir og kröfur og mál til stuðnings lögreglunni á Íslandi. Mér finnst það bara eðlilegt. En mér finnst merkileg þessi hlutverkaskipti sem hafa orðið og af því að við erum glöð á góðum degi og það er sól úti þá fannst mér í lagi að taka tíma þingsins til að draga þetta fram. Mér finnst þessi hlutverkaskipti, sem mér finnst hafa orðið hjá þeim tveimur glæsilegum þingmönnum sem ég horfi hér á, sögulega merkileg og tímanna tákn og kannski ná þau utan um kjarnann á því sem hefur verið að breytast í íslenskum stjórnmálum.
Virðulegi forseti. Mér finnst gott að hv. þm. Össur Skarphéðinsson upplýsi þingheim um að það er ekki uppeldinu um að kenna að hann hafi villst yfir á vinstri væng íslenskra stjórnmála. [[Gripið fram í.]]Það kemur mér ekkert á óvart, ég er alveg sannfærður um það og veit að hann fékk gott uppeldi og er ekkert að álasa foreldrunum fyrir að þetta fór eins og það fór, en það er önnur saga sem við ræðum ekki. Ég er nú bara þannig gerður að í hvert skipti sem ég heyri hv. þingmenn, sama úr hvaða flokki þeir koma, slá tón sem snertir við hjartanu í á mér eins og hér hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni þá fagna ég.
… ekki leiðina að hjarta hv. þingmanns.
Hv. þingmaður kvartar undan því að hann hafi ekki fundið leið að mínu pólitíska hjarta, [[Gripið fram í.]]en ef hann hefði verið bara aðeins fyrr í Alþýðuflokknum, aðeins fyrr inni á þingi þá mætti vekja athygli á því að - nei, Alþýðuflokkurinn greiddi ekki atkvæði með frjálsu útvarpi. Þarna varð mér á í messunni. En ég er alveg sannfærður um að ég get fundið mál sem hann hefur flutt sem er mér að skapi, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem ég hef auðvitað miklar mætur á eins og hv. þingmaður veit þótt honum finnist ég aldrei hrósa honum nóg en ég reyni nú að bæta úr því eins og ég get. En aðalatriði málsins er að þegar menn tala eins og sjálfstæðismenn og koma fram með tillögur eins og sjálfstæðismenn eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson þá gleðst ég. Því fleiri, því betra og ég vona bara að þetta sé upphafið að fleiri góðum tillögum frá hv. þingmanni. Eins og ég segi, miðað við þá ræðu sem hv. þingmaður flutti, þá er það ekkert leyndarmál og hefur verið upplýst hér margoft í ræðustólnum af minni hálfu að þetta hljómar afskaplega vel og ég fagna liðsaukanum.
Virðulegi forseti. Þetta mál er einfalt. Það gengur út á að opna bókhald ríkisstofnana og fyrirtækja í eigu ríkisins. Það var flutt á síðasta þingi. Þá var 1. flutningsmaður hv. þm. Óli Björn Kárason ásamt þeim sem hér stendur og hv. þm. Brynjari Níelssyni en núna flytja málið í forföllum hv. þingmanns sömu flutningsmenn og að auki hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir. Svo ég lesi beint upp úr breytingartillögunni með frumvarpinu, með leyfi forseta, segir hér um frumvarpið: „Stjórnvöldum og lögaðilum sem eru að 51% hluta eða meira í eigu hins opinbera er skylt að birta opinberlega sundurgreindar upplýsingar um kaup á vörum og þjónustu yfir 150.000 kr. í hverjum almanaksmánuði, nema ákvæði 10. gr. um takmarkanir á upplýsingarétti vegna almannahagsmuna eigi við. Skulu upplýsingarnar vera öllum aðgengilegar og birtar sem mánaðarlegt yfirlit á vef viðkomandi stjórnvalds eða lögaðila eigi síðar en 10. dag næsta mánaðar. Þar skal kaupfjárhæð koma fram, ásamt lýsingu á keyptri vöru og þjónustu. Þá skulu einnig fylgja upplýsingar um hver seljandi er. Fjárhæðir skv. 1. mgr. skulu breytast annað hvert ár í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs, í fyrsta sinn 1. janúar 2018.“ Í 2. gr. frumvarpsins segir að lög þessi öðlist gildi 1. janúar 2016. Megintilgangur frumvarps þessa er að tryggja aðgang almennings, fjölmiðla, fræðimanna og félagasamtaka að upplýsingum um hvernig opinberir aðilar, jafnt á vegum ríkis sem sveitarfélaga, verja sameiginlegum fjármunum. Aðgangur almennings að slíkum upplýsingum er sjálfsagður og eðlilegur. Þá mun birting þeirra leiða til aukins aðhalds með hinu opinbera og þar með tryggja betur að hið opinbera verji fjármunum af skynsemi og ráðdeild. Kaup ríkis og sveitarfélaga á vörum og þjónustu á árinu 2013 voru tæp 28% af heildartekjum sem námu tæpum 797 milljörðum kr. Þá eru ótalin kaup fyrirtækja sem eru að meiri hluta í eigu opinberra aðila. Með samþykkt frumvarpsins munu ekki eingöngu ráðuneyti, undirstofnanir þeirra og sveitarfélög þurfa að birta mánaðarlega yfirlit yfir keyptar vörur og þjónustu, heldur einnig öll fyrirtæki sem eru að meiri hluta í eigu opinberra aðila. Hér er ekki lagt til að félagasamtök eða sjálfseignarstofnanir sem byggja rekstur sinn að mestu eða öllu leyti á framlögum frá ríki eða sveitarfélögum falli undir ákvæðið. Flutningsmenn telja hins vegar að í náinni framtíð sé nauðsynlegt að setja í lög ákvæði um slíka almenna upplýsingaskyldu aðila sem þiggja opinbert fé. Þannig verði fjárveitingar opinberra aðila bundnar þeim skilyrðum að viðkomandi upplýsi með sundurgreindum hætti hvernig þeim fjármunum hefur verið varið. Á síðustu árum hafa verið stigin ákveðin skref í Bretlandi við að opna opinbera stjórnsýslu og gera fjármál ríkis og sveitarfélaga gagnsærri en áður. Árangurinn er aukið aðhald og sparnaður í innkaupum en ekki síður hefur orðið til jarðvegur fyrir einstaklinga og fyrirtæki með nýjar og ódýrari vörur og þjónustu fyrir opinbera aðila. Þannig hefur samkeppni um viðskipti við opinbera aðila aukist sem hefur leitt til lægra verðs á aðföngum og keyptri þjónustu. Reynslan í Bandaríkjunum hefur verið svipuð en árið 2006 samþykkti Bandaríkjaþing lög, The Federal Funding Accountability and Transparency Act of 2006, þar sem alríkinu og stofnunum þess er gert skylt að birta opinberlega upplýsingar um hvernig fjármunum ríkisins er varið. Í samræmi við lögin var komið á fót sérstakri vefsíðu, USASpending.gov, þar sem skattgreiðendur geta nálgast upplýsingar um það hvernig alríkið ver fjármunum sínum. Nú hafa a.m.k. 46 ríki Bandaríkjanna opnað svipaðar vefsíður þar sem fram koma ítarlegar upplýsingar um útgjöld viðkomandi ríkis, m.a. um kaup á vörum og þjónustu. Þá hafa margar borgir og sveitarfélög í Bandaríkjunum farið svipaðar leiðir. Upplýsingakerfi og gagnsæisgáttir alríkisins og einstakra ríkja Bandaríkjanna hafa aukið aðhald að fjárveitingavaldinu og embættismönnum. Ábendingar almennings og fjölmiðla hafa leitt til þess að milljónir dollara hafa sparast. Aukinn þrýstingur hefur orðið til þess að opinberir aðilar fara betur með skattfé og sóun hefur minnkað. Markmið frumvarpsins er ekki aðeins að tryggja betri meðferð opinbers fjár og draga úr sóun heldur ekki síður að vinna gegn hvers konar spillingu sem fær aðeins þrifist þegar upplýsingum er haldið leyndum eða aðgangur almennings að upplýsingum er torveldaður. Gagnsæi við kaup opinberra aðila á vörum og þjónustu hamlar því að óeðlilega sé staðið að verki og eykur þar með traust á opinberum aðilum. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að á eftir 13. gr. upplýsingalaga um birtingu upplýsinga að frumkvæði stjórnvalda komi ný grein er verði 13. gr. a með fyrirsögninni: Upplýsingar um kaup á vörum og þjónustu. Markmiðið með greininni er að skylda stjórnvöld og lögaðila sem eru að 51% hluta eða meira í eigu hins opinbera, þ.e. ríkis og sveitarfélaga, að birta opinberlega sundurgreindar upplýsingar um kaup á vörum og þjónustu yfir 150.000 kr. í hverjum almanaksmánuði. Lagt er til að fjárhæðin hækki miðað við neysluvísitölu annað hvert ár, í fyrsta sinn 1. janúar 2018. Í greininni felst jafnframt að upplýsingarnar skuli vera öllum aðgengilegar og birtar á vef viðkomandi stjórnvalds eða lögaðila eigi síðar en 10. dag næsta mánaðar. Þannig skuli birtur listi yfir kaup hvers mánaðar innan 40 daga frá kaupum sem voru samþykkt 1. dag mánaðar. Kaupfjárhæð komi fram ásamt lýsingu á keyptri vöru og þjónustu. Þá fylgi einnig upplýsingar um hver seljandi er, þ.e. nafn og kennitala. Nauðsynlegt er að leggja til takmarkanir á þessari skyldu stjórnvalda og lögaðila, sbr. 10. gr. laganna, en samkvæmt þeirri grein er heimilt að takmarka aðgang almennings að gögnum þegar mikilvægir almannahagsmunir krefjast. Meta þarf því í hverju tilfelli hvort heimildin til takmörkunar eigi við en hana ber að túlka þröngt út frá meginreglunni sem lögð er til í greininni. Komi fram krafa um aðgang að upplýsingum sem hafa ekki verið birtar samkvæmt greininni og sem lögaðili ásamt æðra stjórnvaldi synjar um aðgang að á grundvelli 10. gr. laganna yrði unnt að bera slíka synjun stjórnvalds undir úrskurðarnefnd um upplýsingamál. Með samþykkt frumvarpsins munu ekki eingöngu ráðuneyti, undirstofnanir þeirra og sveitarfélög þurfa að birta mánaðarlega yfirlit yfir keyptar vörur og þjónustu heldur einnig öll fyrirtæki sem eru að meiri hluta í eigu opinberra aðila. Virðulegi forseti. Í örstuttu máli er þetta svona. Hér er bókhaldið opnað fyrir almenning og aðra til að auka líkurnar á ráðdeild og sparnaði og koma í veg fyrir sóun og spillingu. Fordæmin eru til staðar. Við gerum ekki neitt hér sem enginn hefur gert áður, við erum ekki að finna upp hjólið. Til að vekja athygli á ástandinu eins og það er í dag má nefna að búið er að birta endalausar skýrslur. Margir benda á að það borgi sig fyrir hið opinbera að bjóða út vöru og þjónustu. Til eru rammasamningar, þ.e. sérstofnun sem heitir Ríkiskaup. Nú skyldi einhver segja: Það hlýtur þá að hafa verið gert, en staðreyndin er að það er ekki gert. Maður mundi ætla að það væri t.d. einfalt mál að bjóða út rafmagn, síma og aðra slíka þætti sem spara mundu milljónir, jafnvel tugmilljónir fyrir einstakar stofnanir, en það er ekki gert. Það er ekki einu sinni farið inn á rammasamninginn þar sem ódýrasta varan er. Ég nefni bara tvær vörur af því að þær eru sams konar og ekkert mælir gegn því að slíkt sé boðið út. Meiri hluti hv. núverandi fjárlaganefndar hefur farið leiðir sem ekki hafa verið farnar áður. Við erum búnir að senda hverju einasta ráðuneyti bréf sem við viljum fá sundurliðað svar við um hvað búið sé að bjóða út og hverju það hafi skilað. Enn sem komið er hefur mjög lítið af upplýsingum borist en þó hefur komið bréf, svo maður sé sanngjarn, frá einstaka ráðuneytum þar sem sagt er að þessar upplýsingar séu á leiðinni. En ég veit það fyrir víst að því er ekki fylgt eftir, hvorki í lagabókstafnum né stefnu stjórnvalda hvað þetta varðar. Við munum halda því áfram í meiri hlutanum í hv. fjárlaganefnd að fylgja þessu máli eftir en við þurfum augljóslega að ganga lengra og hér er tæki til þess. Það þarf einfaldlega að opna þetta. Ég vek athygli á því að eitt sem tilgreint er í greinargerðinni og ætti að vera smámál snýr að því að þetta auðveldar líka nýjum aðilum, sem oftast eru litlir aðilar, oft einyrkjar sem koma af markaðnum, að koma vöru sinni áleiðis og það er gríðarlega mikilvægt. Þarna er um að ræða kaup hins opinbera upp á nær 800 milljarða kr. þannig að það er eftir miklu að slægjast fyrir þá sem vilja selja vöru og þjónustu og mikilvægt að þeir hafi tækifæri til að vekja athygli á vöru sinni og átta sig á hvar tækifærin liggja, því að tækifæri þeirra sem eru með góða og ódýra vöru eru líka tækifæri fyrir skattgreiðendur. Það er í þriðja skipti sem þetta frumvarp er lagt fram og ég vonast til þess að það fái afgreiðslu núna. Og þrátt fyrir að færa megi rök fyrir að málið eigi jafnvel heima í annarri nefnd legg ég til að því verði vísað til hv. fjárlaganefndar þó að þetta séu upplýsingalög, vegna þess að þau snerta beint rekstur ríkisins. Það getur ekki verið skýrara. Það er því óeðlilegt að málið fari til annarrar nefndar jafnvel þótt upplýsingalögin heyri ekki undir hv. fjárlaganefnd. En þetta er einmitt mál sem hv. fjárlaganefnd, sem hefur lengri tíma en nokkurn tíma áður til að fara yfir fjárlögin, á að ræða um leið og við förum í gegnum fjárlagavinnuna. Ég vek athygli á því að ekki er bara um ríkisstofnanir að ræða heldur öll fyrirtæki í eigu ríkisins sem ríkið á meira en 51% hlut í. Þá þýðir það ohf.-fyrirtækin, sem mörg hver hafa lagt mikið á sig til að halda upplýsingum - þau eru náttúrlega ekki mörg, en það eru mjög ljós dæmi um að þau hafi reynt að halda upplýsingum frá hv. fjárlaganefnd og gert okkur mjög erfitt fyrir við að veita eðlilegt aðhald sem við erum þó kosin til að gera. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. fjárlaganefndar til afgreiðslu.
Herra forseti. Það er langt síðan hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hætti að koma mér á óvart, en mér finnst að hér reki hvert sögulegt atvikið annað. Mér finnst það sögulegt þegar hv. þingmaður stígur hér fram með tveimur öðrum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins og er engu líkara en á þá hafi vaxið sósíaldemókratískir píratavængir. Hv. þingmaður leggur fram frumvarp sem hann segir að sé beinlínis til að auka gegnsæi og koma í veg fyrir spillingu. Ég segi: Fyrir hönd okkar hinna sósíaldemókratísku pírata, velkominn í hópinn, hv. þingmaður. Ég veit að hv. þingmaður hefur alltaf verið skeleggur talsmaður einstaklingsfrelsis og litla mannsins í viðskiptum en leyfist mér þá á þessum góða degi að gagnálykta frá máli þingmannsins. Hv. þingmaður eyddi löngu og glæsilegu máli í að reifa hvað þetta væri mikilvægt fyrir þá sem væru litlir og smáir og vildu koma sér á framfæri. Gagnvart hverjum? Gagnvart einhverjum spilltum kommissörum í kerfinu? Leyfist mér þá að gagnálykta að hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að innan okkar kerfis, og ég ætla ekki að segja í skjóli neins sérstaks flokks en væntanlega þeirra sem hér hafa lengstum farið með völdin, hafi þrifist háttsemi sem er þannig að mönnum sé bægt frá nema þeir séu í réttum færum gagnvart þeim sem með völdin fara. Ég bara spyr í alvöru. Það hlýtur að vera eitthvert andlag við þessa tillögu. En til að ég taki það alveg skýrt fram, þá er ég sammála tillögunni. Ég hef tvær spurningar til hv. þingmanns. Hann fór nokkrum orðum um það að tillagan ætti ekki að ná yfir félagasamtök eða sjálfseignarstofnanir sem eru að stóru leyti reknar af almannafé. Hvers vegna ekki? Að öðru leyti til að taka af vafa um afstöðu mína, [[Forseti hringir.]]þá er ég sem leir í höndum þingmannsins gagnvart þessu máli og til að sýna það í verki ef hv. þingmaður vill mitt atkvæði til að það fari til fjárlaganefndar og til að það sé betra fyrir málið þá er ég til í það.
Virðulegi forseti. Þegar hv. þingmaður byrjaði hélt ég að hann ætlaði að kalla mig repúblikana vegna þess að ég held að þeir hafi byrjað á svipuðu mál á sínum tíma. En svo var ekki [[Er það skammaryrði í huga þingmannsins?]]því að hv. þingmaður sagði að á mig væru að vaxa sósíaldemókratískir píratavængir. Það er bara fínt að vera með allt undir og breið samstaða er bara góð. Ég fagna því ef hv. þingmaður, sem lýsti því yfir, ætli að styðja þetta mál og ég geri ekkert lítið úr því. En ég held hins vegar að það sé alþjóðlegt verkefni að gæta almannafjár og það er það, öll þjóðfélög eru sífellt að eiga við það, og mér er alveg nákvæmlega sama hvaðan þær hugmyndir koma. Þær eru góðar og eru alveg í anda þess sem ég hef barist fyrir frá því ég hóf að hafa afskipti af stjórnmálum. Þegar ég var formaður SUS þá gerði ég eitt sem var kannski svolítið í anda þessa og fékk skammir fyrir að við settum stofnanir á svart/hvítan lista, við settum á hvítan lista stofnanir sem voru alltaf innan ramma fjárlaga og svo fóru á svarta listann þær stofnanir sem fóru alltaf yfir, og við gerðum ýmislegt annað til að draga athyglina að því hvernig væri farið með opinbert fé. Hv. þingmaður spyr hvernig gangi núna, ég veit ekki. Það væri áhugavert að kanna tregðulögmál, af hverju þau eru til staðar. Fyrir mér eru þau óskiljanleg. Ég er þeirrar skoðunar að þær opinberu stofnanir sem bjóða ekki út, til þeirra eigi að lækka fjárframlög. Þær hafa augljóslega of mikið af peningum ef þær þurfa ekki að bjóða út. En ég hef bara ekki svarið við því af hverju þessi tregða er. Hv. þingmaður spyr um sjálfseignarstofnanir. Þeirra er sérstaklega getið vegna þess að mönnum finnst þær koma til greina en gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að fyrsta skrefið sé að gera þetta með þessum hætti en við ættum auðvitað að ræða það líka.
Herra forseti. Það er alltaf gaman að því að verða vitni að endurfæðingu og mér finnst sem hér stígi fram ákveðinn hluti þingmanna Sjálfstæðisflokksins endurfæddir. Allt í einu reisa þeir gunnfánann gegn spillingu. Hv. þingmaður kallaði þetta, sem hann í seinni ræðu sinni nefndi tregðulögmál, spillingu í fyrstu ræðunni. Það sem hv. þingmaður lýsir er auðvitað ekkert annað en spilling og mér finnst að hv. þingmaður eigi, af því að hann er kjarkaður, að stíga skrefið til fulls og greina fyrir okkur hvernig þetta tregðulögmál birtist í reynd. Mér fannst hv. þingmaður koma mjög nálægt því. En ég sakna þess gagnvart þessari endurfæðingu og því liðsinni sem okkur er að berast í baráttunni fyrir auknu gagnsæi í samfélaginu að það skuli bara vera þrír þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem fylkja liði undir forustu hv. þingmanns. Enn og aftur segi ég: Ég fagna þessu. Það má síðan velta því fyrir sér hvort eitthvert ósamræmi sé í afstöðu þessara þriggja hv. þingmanna sem til dæmis vilja fá upplýsingar um hvaða persónur það kunna að vera sem verið er að kaupa af, allt niður í 150 þús. kr. Ef maður leggur þetta saman þá veltir maður fyrir sér hvort hugsanlega sé farið þarna á svig við það sem við sósíaldemókratískir píratar erum nú stundum að velta fyrir okkur, sem er persónufrelsi, persónuverndin. Er ekki svolítið rökleg andstaða eða ágreiningur á milli þessa viðhorfs og síðan hins að hv. þingmaður hefur allar götur frá því á sælum dögum hans sem formanns SUS barist gegn því til dæmis að birtar séu upplýsingar um einstaklinga sem varða skatta þeirra? Er þetta ekki pínulítil þversögn? Ég held að hv. þingmaður sé einn af þeim sem vilja umbreyta sér, gera sig að betri einstaklingi og betri stjórnmálamanni, skilja hlutina betur. [[Forseti hringir.]]Vill hann þá ekki fara alla leið með okkur, láta til dæmis af andstöðu sinni við það, ef hann ætlar að samþykkja þetta, að menn upplýsi um skatta einstaklinga. [[Forseti hringir.]]Í sumum löndum er hægt að lesa það bara á netinu.
Virðulegi forseti. Ég talaði að vísu í ræðu minni um að þetta væri barátta gegn spillingu og ég átta mig ekki á því hvernig þetta geti talist endurfæðing þegar maður er að flytja mál sem er nákvæmlega í anda þess sem maður hefur barist fyrir frá því að maður byrjaði í stjórnmálum. Eins og ég skil hv. þm. Össur Skarphéðinsson oft þá þarf það ekki að vera alltaf. Ég hef engar áhyggjur af því að við séum ekki með fullan stuðning Sjálfstæðisflokksins á bak við þetta mál en við vildum hins vegar koma snemma með málið og við þingflokksstjórnin erum á því. Varðandi persónufrelsið þá er það þannig núna að þú getur kallað eftir upplýsingum til dæmis varðandi sérfræðikostnað. Þá færðu upplýsingar um persónur, það er gert núna. Ég hef meðal annars kallað eftir því og í það minnsta hv. þingmenn úr flokki hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar hafa gert það, en menn geta ekki fengið launin; ef sett er á tímabundin ráðning, sem er það sama og sérfræðikostnaður, þá er ekki hægt að kalla það fram. Varðandi upplýsingar um skattana og samræmið. Hvar ætla menn að draga línuna í því? Vilja menn til dæmis kalla fram upplýsingar um skuldir einstaklinga? Ef þú ert með skattana, af hverju þá ekki skuldirnar og hvaðeina sem við setjum undir hefðbundið persónufrelsi? Ég hélt, af því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson er á svo miklu píratasvingi, að hann ætlaði að segja að hann væri á móti því að leggja fram þessar persónulegu upplýsingar um hagi fólks, svona um tíma í ræðunni, en það breyttist aðeins. En við ættum að ræða þau mál í þaula, en það tengist kannski ekki alveg þessu máli og ég held að við ættum að klára það eins hratt og við getum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni og meðflutningsmönnum fyrir þessa stórgóðu tillögu. Hann getur algjörlega stólað á minn stuðning við þetta góða og þarfa mál. Ég er með tvær spurningar en ég ætla að hafa bara eina í hvoru andsvari. Sú fyrri er: Til hvers er þessi 150 þús. kr. takmörkun? Ég velti því fyrir mér hvers vegna svona takmarkanir eru settar yfir höfuð. Ég sé ekki skýringu á því í greinargerð og er hreinlega forvitinn og líka vegna þess að ég velti því fyrir mér hvort ekki megi komast fram hjá því að upplýsingar verði birtar með því að senda einfaldlega marga litla reikninga upp á 149 þús. kr. sem dæmi. Ég velti því fyrir mér hverjar forsendurnar eru á bak við þetta. Ég geri ráð fyrir því að þarna sé einhver persónuverndarvinkill eða því um líkt sem menn hafa kannski verið að velta fyrir sér, en svo ég upplýsi bara strax um mína afstöðu til þess þá finnst mér það ekki einkamál hvað ríkið borgar, svo lengi sem það er fyrir fram vitað af þeim sem eiga í viðskiptum við ríkið hvað er opinbert og hvað ekki. Ég lít ekki á það sem vandamál enda er það ekkert einkamál hvað ríkið borgar í sjálfu sér, þegar kemur að kaupum á vöru og þjónustu fyrir opinber fyrirtæki. Mér finnst það ekki vera einkamál. En ég velti fyrir mér þessu 150 þús. kr. marki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott andsvar og sömuleiðis stuðninginn. Það er mjög eðlilegt að velta upp spurningu um 150 þús. kr. Ef hv. þingmaður fer, sem ég veit að hann mun gera, inn á þá heimasíðu sem vísað er á í greinargerðinni þá sér hann strax vandann. Þetta er svo gríðarlega mikið af upplýsingum. Það væri náttúrlega annað mál ef upplýsingarnar væru settar fram á þann hátt að sem auðveldast væri fyrir fólk að skilja það, svo að maður tali nú bara um hlutina eins og þeir eru, en því mundi fylgja mikill kostnaður. Hver og einn sem ætlar að skoða þetta verður að leggja þó nokkra vinnu í það að átta sig á stóru línunum og hvernig þessi mál liggja. Þannig að 150 þús. kr. eru meira hugsaðar til þess að takmarka aðeins upplýsingamagnið. Kannski þarf ekki á því að halda en eftir því sem ég best veit þá eru alltaf settar einhverjar lágmarksupphæðir, ég geri þá ráð fyrir því að ef maður setti ekki þau takmörk mundi upplýsingunum fjölga verulega án þess að þær mundu kannski nýtast í því sem er markmið frumvarpsins. En auðvitað er 150 þús. kr. markið ekki greypt í stein og það er sjálfsagt að fara yfir það. Mér fannst alla vega þegar ég var að skoða þetta lauslega að það þyrfti að setja einhver takmörk og það er augljóst þegar við horfum til Bandaríkjanna og Bretlands þar sem eru enn stærri stofnanir og enn meiri kostnaður o.s.frv., að þá erum við að tala um enn meira umfang. En 150 þús. kr. eru ekki greyptar í stein, en þetta er ástæðan fyrir því að þær eru þarna inni, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég tel það alveg rétt hjá hv. þingmanni að þetta mál eigi heima í fjárlaganefnd, vegna eðlis málsins. En þessi 150 þús. kr. spurning plagar mig enn þá. Ég geri ráð fyrir því að hv. fjárlaganefnd muni einfaldlega fara yfir málið og komast að niðurstöðu um það. Nú verð ég hreinlega að viðurkenna að ég er búinn að gleyma seinni spurningu minni og ætla frekar að koma með hana í ræðu minni seinna.
Herra forseti. Ég hef stundum litið á það sem hlutverk mitt á langri samferð minni og hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar að leggja honum til efnivið til að brýna sinn gogg á og reyna í honum hin rökfræðilegu þolrif. Hann er alltaf að batna, ég verð að segja það honum til hróss. Til að taka af allan vafa vil ég lýsa því yfir að ég styð þetta þingmál algjörlega, alla leið. Hins vegar fyrirgefst mér væntanlega, virðulegi forseti, að hafa verið í nokkru uppnámi í ræðum mínum áðan því að það er svo sjaldan sem hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins stíga fram og hafa beinlínis frumkvæði að því að reisa gunnfána í baráttu gegn því sem er bókstaflega í munni þeirra kallað spilling, og ég fagna því. Hv. þingmaður lýsti ákveðnum aðstæðum sem geta skapast í umhverfi þar sem upplýsingar liggja ekki á lausu og geta leitt til þess sem ekki er hægt að kalla annað en spillingu. Hv. þingmaður beitti því orði væntanlega vegna þess að það eru svo fáir í þessum sal að hlusta á hann og enginn sem kemur og slær á putta hans. Í fyrri ræðum sínum hefur hann kallað það tregðulögmál. Það breytir engu um það að hér er um að ræða mikilvægt skref til að tryggja að allir geti notið jafnræðis og til að ýta til baka því tregðulögmáli sem hefur oft leitt til þess að nýir aðilar á markaði, sem hafa freistað þess að koma varningi sínum og þjónustu á framfæri gagnvart ríkinu, sitji oft eftir með skarðan hlut. Hér er um að ræða ákaflega háar upphæðir, eins og hv. þingmaður reifaði í ræðu sinni, ríkið og hið opinbera og þær stofnanir sem ríkið á meiri hluta í, sem hér um ræðir, eru gríðarlega stór partur af veltunni á þessum markaði. Því segi ég það að þetta er mikilvægt og jákvætt og stuðlar vitaskuld að því að skapa heilbrigðari viðskiptahætti og betra viðskiptaumhverfi. Og ekki skal ég af því draga að hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hefur verið einna fremstur í sínum flokki til að tala fyrir vinnubrögðum sem þjóna þeim tilgangi, en hitt er svo það að mér finnst Sjálfstæðisflokkurinn almennt allt of oft og allt of lengi hafa dregið lappirnar gagnvart því. Hér var lögð fram gríðarlega þykk og viðamikil skýrsla í kjölfar bankahrunsins, sem búin var til af rannsóknarnefnd Alþingis, þar sem allar meginniðurstöður hnigu að því að menn gerðu reka að því að tryggja betur gagnsæi og upplýsingaflæði og opna fyrir upplýsingar gagnvart almenningi og mér hefur oft fundist vanta á það að Sjálfstæðisflokkurinn tæki undir það. Af því að ég er nú í stjórnmálahreyfingu sem aðhyllist umhverfisvernd og hef barist árum saman, allt frá því að ég var umhverfisráðherra frá 1993–1995, fyrir því að í lög væru slegnar ákveðnar skuldbindingar sem tryggðu að almenningur ætti frjálsan aðgang að öllum upplýsingum sem umhverfismál varðaði, ekki síst þeim sem lúta að umhverfismati, þá hefur mér oft fundist Sjálfstæðisflokkurinn heldur leggjast í hina áttina. Hér hins vegar, að vísu á gjörólíku sviði, eru þrír hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins að taka rösklega á árinni að því er varðar upplýsingaopnun og gagnsæi og ég fagna því. Ég segi bara: Virðulegur forseti. Guð láti gott á vita. Ég vona að þessi litli partur þingflokksins nái með afli sínu og áræði að draga allan þingflokkinn með sér í þessu máli og ekki aðeins á sviði viðskipta heldur alls staðar. Heilbrigt samfélag getur aldrei orðið til nema við tryggjum sem ríkast gagnsæi.
Virðulegi forseti. Ég skal alveg viðurkenna það að ég nota sparlega orðið spillingu. Mín tilfinning er sú, eftir að hafa verið til í nærri fimmtíu ár, og sérstaklega á síðustu árum, að þeir sem hæst tala um spillingu, tala mest um siðleysi og annað slíkt, eru alla jafna sekir um það. Mér hefur fundist mikil fylgni þar á milli. Ég ætla því ekki að ganga um og saka fólk um spillingu án þess að hafa staðfesta vitneskju um það, það geta verið aðrar ástæður fyrir því að menn gera ekki hlutina eins og þeir ættu að gera. Í mínum huga er spilling stórt orð og ég er ekki alveg sáttur við það hvernig hv. þm. Össur Skarphéðinsson leggur þetta upp. Ég get tekið undir það að við höfum ekki talað jafn mikið um spillingu og margir aðrir og ég held að það sé vel, ég held að við eigum að nota svona stór orð sparlega, en við höfum svo sannarlega sýnt það í verkum okkar að við erum að auka gagnsæi og draga úr spillingu. Gagnsæi varð að skammaryrði á síðast kjörtímabili vegna þess að ríkisstjórnin sem talaði mest fyrir gagnsæi var alltaf í einhverjum feluleik. Ég get alveg farið yfir það bæði í löngu og stuttu máli, en mér finnst að umræðan hér eigi að snúast um þetta mál. Ég er ekki hér kominn til að ásaka einn eða neinn. Þetta mál, sem ég veit ekki til að neinn hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins sé á móti, þvert á móti á ég von á stuðningi þar, er fram komið til þess að ná þeim markmiðum sem hér er lagt upp með, þ.e. að gæta betur að fjármunum almennings með því að opna bókhald þessara stofnana.
Herra forseti. Ég veit nú ekki hvernig á að gera þessum hv. þingmanni til geðs. Hér kem ég upp og lýsi mjög afdráttarlausum stuðningi við þetta ákaflega góða mál og hv. þingmaður kemur upp í andsvari bara til að kvarta og gráta undan orðum mínum. Hv. þingmaður virðist vera ósáttur við það hvernig ég fór með notkun hans á orðinu spillingu. Ég er nú óvart í hópi þeirra þingmanna sem nota bókstaflega aldrei það orð. Það var ekki ég sem færði það inn í þessa umræðu heldur var það hv. þingmaður sjálfur. Það stendur í greinargerðinni sem hv. þingmaður las orðrétt upp að markmið þessa frumvarps sé ekki bara að tryggja betri meðferð opinbers fjár heldur ekki síður að vinna gegn hvers konar spillingu sem fær aðeins þrifist þegar upplýsingum er haldið leyndum eða aðgangur almennings að upplýsingum er torveldaður. Hv. þingmaður lýsti því mætavel með hvaða hætti upplýsingaöflun almennings hvað þennan þátt varðar hefur verið torvelduð. Upplýsingum hefur algjörlega verið lokað gagnvart almenningi um þessi efni og við þekkjum það báðir að þetta hefur valdið úlfúð og tortryggni, sérstaklega í hópi þeirra sem vilja gjarnan komast að með sinn varning, og það er fyllilega skiljanlegt. Ég ætla að endingu að ítreka stuðning minn. Ég vona að þessi ræða mína pirri ekki þingmanninn eins og hin fyrri. Ég styð þetta mál og hef meira að segja gengið svo langt í stuðningi mínum að ég er reiðubúinn til að styðja hv. þingmann í að fara nokkuð óhefðbundna leið varðandi vinnslu málsins.
Virðulegi forseti. Ég ætla bara að endurtaka það að ég fagna stuðningi hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og ég veit að það munar um minna. Aðalatriði málsins er að við erum báðir sammála um markmið og efni málsins og það er það sem skiptir máli. Svo það sé alveg skýrt þá fagna ég mjög stuðningi hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og ég vonast til þess að við getum klárað þetta mál. Þeim sem fylgjast með þingstörfum fyndist almennt góður bragur á því að menn kláruðu mál þvert á flokka og ég hef alla vega ekki fengið nein efnisleg rök gegn málinu fram til þessa. Það er auðvitað ekki að marka því að hér hafa tveir fræknir hv. þingmenn komið og lýst yfir stuðningi við málið. En um leið, sem ég geri engar athugasemdir við, er ég spurður spurninga og ýmsum þáttum málsins velt upp. Það er það sem við eigum að gera, bæði í þingsal og í nefndastörfum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að ítreka algeran stuðning minn við þetta góða mál. Enn finnst mér hins vegar óljóst hvert nákvæmt markmið er með þessari 150 þús. kr. takmörkun en ég geri ráð fyrir því að hv. fjárlaganefnd fari ítarlega yfir það. Ég veit að hv. 1. flutningsmaður þessa máls er í fjárlaganefnd þannig að ég geri ráð fyrir að hann taki spurningar þangað. Hvað varðar áhyggjur af magni upplýsinga þá fer það inn á atriði sem er líka vert að hafa í huga, sem er framsetning gagnanna. Ef gögnin eru sett fram á tölvutæku formi má búast við því að þau verði nýtt og sett fram á ýmsan hátt sem fólk úti í bæ getur ákvarðað frekar en endilega Alþingi sjálft. Það er nefnilega þannig að ef upplýsingar eru lagðar fram á hráum gögnum, nú nota ég tæknihugtök eins og CSV, XML, eða einhverju því um líku, þá er mjög auðvelt fyrir einstaklinga úti í bæ, í frítíma sínum jafnvel, að búa til skýrar framsetningar á gögnum sem geta reynst mun betri en eitthvað sem Alþingi mundi sjá fyrir. Kosturinn við frelsið, eins og hv. þingmaður veit, er að maður sér ekki fyrir fram það góða sem getur komið út úr því. En burt séð frá framsetningu gagnanna og tæknilegum atriðum hvað varðar 150 þús. kr. markið þá dettur mér einnig í hug að það sé hugsað út frá einhvers konar persónuverndarvinkli og því alveg þess virði að fara aðeins yfir það. Gegnsæi og friðhelgi einkalífs er í meginatriðum spurning um vald, valdastöðu og einstaklinga. Eins og við Píratar segjum alltaf um gegnsæi og friðhelgi: Gegnsæi varðar yfirvöld. Yfirvöld eiga að vera gegnsæ. Einkalíf á ekki að verða gegnsætt. Friðhelgi einkalífs varðar einstaklinga. Yfirvöld hafa enga friðhelgi, ekki einkalíf. Það er mikilvægt að halda þessu til haga. Og vegna þess að hv. 4. þm. Reykv. n., Össur Skarphéðinsson, fór hér stuttlega inn á skattframtöl og opinbera birtingu á þeim þá er það akkúrat spurning sem þvælist fyrir okkur, þar viljum við hafa gegnsæi. Þegar kemur að skattagögnunum vandast málið. Annars vegar er um að ræða stærstu og umsvifamestu aðilana í samfélaginu, og færa mætti rök fyrir því að þeir hafi völd og stjórni hlutum í samfélaginu, og hins vegar fólk sem hefur engin völd og býr jafnvel þvert á móti við mjög slæma stöðu hvað varðar frelsi til að framfylgja eigin vilja. Það eru einmitt grundvallaratriðin sem við eigum að hafa í huga þegar við veltum fyrir okkur birtingu eða ekki birtingu á skattagögnum eða fjárhagsupplýsingum ríkisins. Þegar kemur að fjárhagsupplýsingum ríkisins, stofnunum sem eru 51% eða meira í eigu ríkisins, er algerlega sjálfsagt að birta slíkar upplýsingar. Ég sé engan friðhelgisvinkil hvað það varðar, hvort sem um er að ræða 150 þús. kr. eða eitthvað minna. Það sem skiptir mestu máli, og hér fer ég inn á það sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um áðan, er að fólk sjái fyrir fram eftir hvaða reglum er spilað. Það er höfuðatriði. Nú ætlast ég ekki til þess að hv. þingmaður útskýri þetta hér og nú, ég treysti því að hann fari með spurninguna til hv. fjárlaganefndar, en ég velti því fyrir mér hvort yfir höfuð þurfi að meðhöndla sérstaklega viðskipti þar sem fyrirtæki eða jafnvel einstaklingar gera langtímasamninga við ríkið og hafa kannski gert samninga á þeim forsendum að þetta séu gögn sem þeir geti haldið út af fyrir sig, kannski af viðskiptalegum eða samkeppnisástæðum, hver veit, og mundu kannski vilja breyta viðskiptasambandi í ljósi þess að gögnin verði opinber. Ég er ekki viss um að maður þurfi að hafa miklar áhyggjur af þessu en þetta er eitthvað sem hv. fjárlaganefnd getur kannski rætt og komist að því hvort einhver áhyggjuefni séu þar til að útkljá. Aðalatriðið er að ef tímasetningin á nýjum reglum er ekki afturvirk þá sé ég engin vandamál við þetta. Að sama skapi er mjög mikilvægt að fólk viti að hverju það gengur þegar það er í viðskiptum við ríkið. Það held ég að sé mikilvægast í þessu gagnvart öllum spurningum um friðhelgi og trúnað o.s.frv., samkeppnissjónarmið og hvað eina. Að öðru leyti ítreka ég stuðning minn við þetta góða mál. Ég vona innilega að það nái í gegn á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og stuðninginn. Eins og ég nefndi eru 150 þús. kr. ekki greyptar í stein. Ég er sammála hv. þingmanni um að framsetning gagna skiptir mjög miklu máli þannig að hægt sé að vinna úr þeim. Hann veltir upp þætti sem skiptir máli sem er persónuverndarvinkillinn. Eins og ég nefndi áðan til upplýsingar þá er þetta þannig, sem er eðlilegt og mikilvægt, að ráðuneyti og stofnanir geta kallað til sérfræðinga í skamman tíma, þurfa ekki að ráða þá í langan tíma, enda er þar oft um skammtímaverkefni að ræða og kannski fáir sem hafa þekkinguna, og ekkert mælir heldur gegn því að þeir séu ráðnir inn til lengri tíma. Það eru tvær leiðir: annars vegar geta þeir farið í sérverkefni, hins vegar tímabundnar ráðningar. Nú er það þannig hjá okkur að hv. þingmaður getur beðið um upplýsingar um sérverkefni. Þá fær hann bara nafnið á viðkomandi einstaklingi og upphæðina en ekki tímabundnar ráðningar. Þetta er oft gert tortryggilegt og því má færa rök fyrir því að þeir sem kunna betur á þetta verði þá ekki fyrir kastljósi fjölmiðla en aðrir, sem eru þá óvanari í þessum bransa, gætu orðið fyrir einhverju ónæði stundum, kannski ekki að ástæðulausu en stundum er eitthvað sem er fullkomlega eðlilegt gert tortryggilegt. En auðvitað þurfum við að huga að þessum þætti sem varðar friðhelgi einkalífsins, það þurfum við alltaf að gera. Það er eitthvað sem við þurfum að velta fyrir okkur því að það er náttúrlega partur af þjónustukaupunum að kaupa þjónustu af einstaklingnum. Varðandi samkeppnissjónarmið þá væri það nú kannski fyrst og fremst það að menn væru þá að upplýsa eftir útboð eða eitthvað slíkt á hvað þeir væru að selja vöruna. Kannski er þá hægt að finna það ef menn fá reikningana, alla vega ef það er merkt sérstaklega inn á reikningana, en þetta er eitthvað sem við þurfum að fara yfir.
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir þetta en kannski bæti ég því við að þegar kemur að muninum á sérverkefnum og tímabundnum ráðningum þá er mikilvægast að forsendurnar séu skýrar fyrir fram. Það er ætlast til annarra hluta af manni ef maður ræður sig sem verktaka en ef maður ræður sig sem launþega. Ef maður er verktaki þarf maður að sjá um skatta og lífeyrissjóð og allt slíkt sjálfur en ef maður er í launaðri vinnu þá gerir vinnuveitandinn það jafnan fyrir mann o.s.frv. Það er mikilvægast að þetta sé skýrt fyrir fram þannig að menn viti eftir hvaða reglum þeir eru að spila, það er númer eitt, tvö og þrjú. Oft er spurningin um friðhelgi einkalífsins einfaldlega upplýst samþykki. Nú er enginn neyddur til að versla við ríkið. Maður er hins vegar neyddur til að borga skatta sem dæmi. Það felst í þessu val sem hægt er að setja ákveðin skilyrði við. Og svo lengi sem upplýst samþykki er raunverulega upplýst þá hef ég ekki miklar áhyggjur af þessu, en auðvitað er þetta bara útfærsluatriði sem þarf að fara yfir. Kannski þarf þetta ekki einu sinni að standa í lögum. Kannski fylgir þetta bara upplýsingalögum eins og þau eru og lögum um persónuvernd. En ég hlakka mikið til að sjá nefndarálit hv. fjárlaganefndar að því gefnu að henni gefist rúm til að fara vel yfir þetta áhugaverða og mikilvæga mál.
Virðulegi forseti. Ég held að almennt eigi forsendurnar að vera skýrar, af hverju viðkomandi einstaklingur er ráðinn í tímabundna ráðningu í stað sérverkefna. Eitt er þessi þáttur, eins og hv. þingmaður nefndi, varðandi vinnu verktaka og að vera ráðinn inn á laun, það er allt satt og rétt. En ég held að stóra málið sé að það sé nokkuð skýrt hvenær menn fara í tímabundnar ráðningar og af hverju og hvenær menn kaupa eða selja hefðbundna sérfræðiaðstoð. Ég held að það ætti ekki að vera stórmál í þessu. Að öllu óbreyttu geri ég ráð fyrir því, eins og nú er, að kalla ætti eftir upplýsingum um sérfræðiaðstoð, sem er mjög mikið gert af, en hins vegar er það bara sérmál og tengist ekki þessum muni á milli tímabundnu ráðninganna og sérfræðiaðstoðar. Í öllum okkar verkum eigum við að huga að persónufrelsi og friðhelgi einkalífsins. Ég er ekki að segja að hv. þingmaður hafi neitt verið að gefa það í skyn en alla vega sé ég ekki að rökin eigi við um það þegar um er að ræða lögaðila sem eru að selja þjónustu, jafnvel þó að þeir séu litlir lögaðilar, en væntanlega fáum við einhver viðbrögð frá hagsmunaaðilum þegar við sendum þetta til umsagnar. Þá kannski koma einhver slík sjónarmið sem við sjáum ekki hér í salnum. Til þess erum við með þetta vinnulag, að senda mál út, að betur sjá augu en auga. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnaleg og góð andsvör og stuðning við málið.
Virðulegi forseti. Ég hlakka mikið til að sjá nefndarálitin um þetta mál að því gefnu að þau verði fleiri en eitt, sem ég vona að verði ekki tilfellið. Ég vona einfaldlega að sátt verði um þetta mál og býst reyndar fastlega við því. Eins og hv. þingmaður veit, og hefur talað um, þá er hins vegar stundum kerfislegur mótþrói gegn svona hlutum og þá kemur hann í ljós og einhver rök um „svona atriði“ sem okkur eru ekki ljós hér og nú. Ég hugsa að við getum aldrei fundið út úr því hér, með einfaldri umræðu, hvaða „svona atriði“ gætu orðið að vandamálum seinna en það er oft þannig að hlutir sem geta orðið að vandamálum verða aldrei raunverulega að vandamálum. Það er eitthvað sem við skoðum þegar þetta er gengið í gegn, sem ég geri ráð fyrir að gerist einhvern tíma; kannski ekki á þessu þingi en vonandi. En eins og nefnt er í greinargerðinni þá eru fleiri skref sem hægt er að stíga í þessum efnum og í sjálfu sér engin ástæða til að staldra við eða ætla á einhvern hátt að fara ekki áfram með þetta vegna þess að einhver vandkvæði gætu orðið seinna. Ef þau koma upp þá er um að gera að eiga bara við þau þegar það gerist.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá og lögum um málefni aldraðra (uppfærslurétt íbúðarréttar). Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Willum Þór Þórsson, Ögmundur Jónasson, Kristján L. Möller og Brynjar Níelsson. Það er því góð þverpólitísk samstaða um þetta mál. Frumvarpið byggist á frumvarpi um sama efni sem var lagt fram á 143. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Frumvarp sama efnis var flutt á 144. löggjafarþingi og er nú lagt fram óbreytt. Í stuttu máli er um að ræða breytingu á einni grein í lögum um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, nr. 19/1988, með síðari breytingum. Er lagt til að við 5. gr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Í umsögn sinni skal Ríkisendurskoðun leggja mat á fjárhagsstöðu, rekstrarhorfur og hreina eign sjóðs eða stofnunar og miða umsögn við niðurstöður.“ Í skýringu eða athugasemd með þessari grein segir: Í 5. gr. laga um sjóði og stofnanir sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá er fjallað um veðsetningar. Nauðsynlegt er að bæta við ákvæðið að Ríkisendurskoðun skuli leggja mat á fjárhagsstöðu, rekstrarhorfur og hreina eign. Í umsögn ríkisendurskoðanda skal lagt mat á það hvort rými sé til frekari veðsetningar af hálfu sjóðs eða stofnunar. Sé umsögn Ríkisendurskoðunar neikvæð um þetta efni er rétt að ætla að sýslumaður hafni því að veita samþykki fyrir veðsetningu. Síðan er lagt til í II. kafla frumvarpsins að breyting verði á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, með síðari breytingum, og felst í eftirfarandi: Við 2. gr. laganna bætist nýr töluliður, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Íbúðarréttur: Þegar endurgjald, í heild eða hluta, fyrir þjónustuíbúð skv. 4. tölulið 13. gr. er í formi eingreiðslu sem endurgreiðist rétthafa eða erfingjum hans eftir að afnotum af íbúð lýkur.“ Einnig við 3. gr. segir: „Á eftir 13. gr. laganna kemur ný grein, 13. gr. a, og jafnframt ný millifyrirsögn, Sala íbúðarréttar, á undan henni, svohljóðandi: Sé seljandi þjónustuíbúðar sjóður eða stofnun sem starfar samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, sbr. lög nr. 19/1988, ber sjóðnum eða stofnuninni að gera kaupanda íbúðarréttar grein fyrir fjárhagsstöðu og rekstrarhorfum sínum og áhvílandi veðum á öllum fasteignum í eigu hans. Skal kaupandi undirrita staðfestingu þess efnis að honum hafi verið kynnt þessi gögn. Sjóði eða stofnun er skylt að annast þinglýsingu vegna íbúðarréttar, þar með talin veðréttinda, í fasteign. Veðréttindi í fasteign sem eru veitt við sölu á íbúðarrétti skulu hafa uppfærslurétt á viðkomandi eign.“ Í athugasemdum við þessar tvær greinar segir svo um 2. gr., með leyfi forseta: „Hugtakinu íbúðarréttur er ætlað að eiga við um búseturétt og sambærileg réttindi þar sem aldraðir greiða við upphaf samnings fjárhæð fyrir afnot af íbúð sem ber að endurgreiða við lok samningsins. Endurgreiðslufjárhæð getur tekið mið af verðlagsbreytingum.“ Og um 3. gr.: „Ákvæðið kveður á um skyldu sjóða eða stofnana sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá, sbr. lög nr. 19/1988, til að veita kaupendum íbúðarréttar upplýsingar um eignastöðu, skuldir og veð. Auk þess er kveðið á um að sjóðum og stofnunum verði skylt að sjá um þinglýsingar. Jafnframt er ætlunin að styrkja stöðu þeirra sem hafa greitt fyrir íbúðarrétt og fengið veðréttindi í fasteign til tryggingar fyrir endurgjaldi með svokölluðum uppfærslurétti. Ef fjármögnun byggingar fer fram með þeim hætti að fjármögnunaraðila er veittur fyrsti veðréttur en kaupendum íbúðarréttar annar veðréttur felst í uppfærsluréttinum að kaupendur færast upp í veðröðinni við endurgreiðslu lánsins til fjármögnunaraðilans, en viðsemjanda kaupanda íbúðarréttar er óheimilt að stofna til nýrra veðréttinda í stað þeirra sem féllu niður eða þrengdust. Með þessum hætti er komið í veg fyrir að sú fasteign verði notuð til tryggingar við fjármögnun byggingar annarrar fasteignar með aukinni áhættu fyrir þá sem hafa greitt fyrir íbúðarrétt.“ Gert er ráð fyrir að lögin öðlist þegar gildi verði frumvarpið samþykkt. Hér segir í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Í janúar 2015 voru 30.054 Íslendingar 70 ára og eldri en samkvæmt spá Hagstofunnar verður fjöldinn kominn upp í 58.000 eftir aðeins tvo áratugi. Töluverður fjöldi aldraðra býr í þjónustuíbúðum sem reistar hafa verið af fasteignafélögum sem eru að stórum hluta í eigu sjóða sem starfa samkvæmt staðfestri skipulagsskrá. Reikna má með að eftirspurn eftir slíkum íbúðum aukist til samræmis við fjölgun aldraðra. Nýliðnir atburðir gera það að verkum að nauðsynlegt er að tryggja rétt íbúa öryggisíbúða frekar en nú er. Dæmi eru um að ævisparnaður einstaklinga hafi verið í hættu vegna þess að undirliggjandi eigur þeirra í fasteignum, í formi íbúðarréttar, voru notaðar sem veðandlag við fjármögnun á annarri starfsemi þeirra sem hafa selt þeim réttinn. Breytingar þær sem hér er lýst eiga að styrkja stöðu og öryggi íbúðarréttar og búseturéttar í öryggisíbúðum öldrunar- og hjúkrunarstofnana. Með þessum hætti má verja grundvallarhagsmuni og eigur fólks en um leið standa vörð um mikilvæga þætti í félagsframtaki og samhjálp landsmanna.“ Eins og fram kom í upphafsorðum mínum er þetta í þriðja sinn sem frumvarp þessa efnis er flutt á hinu háa Alþingi og um það ríkir þó nokkuð góð þverpólitísk samstaða. Það er von mín og ósk að frumvarpið verði nú tekið til gaumgæfilegrar meðferðar og það hljóti góða afgreiðslu á Alþingi vegna þess að það er mikið í húfi fyrir þann hóp sem við erum væntanlega öll sammála um að þurfi að standa vörð um, þ.e. þann hóp sem reisti þetta þjóðfélag á sínum tíma, um miðja síðustu öld og fyrr, og gerði Ísland í raun og veru að því þjóðfélagi sem það er í dag. Okkur ber að sjálfsögðu öllum skylda til þess að verja hagsmuni þessa hóps eins og mest við megum. Það er því ósk mín að frumvarpið fari að aflokinni umræðu til hv. velferðarnefndar til afgreiðslu og yfirferðar.