Forseti vill, í ljósi þess að í embætti umboðsmanns Alþingis er kosið á Alþingi og að það er hlutverk forsætisnefndar að gera tillögu þar um, greina frá því að þann 18. febrúar sl. barst bréf frá umboðsmanni Alþingis, Tryggva Gunnarssyni, um lausn frá embætti umboðsmanns Alþingis frá og með 1. maí nk. Bréf umboðsmanns var kynnt forsætisnefnd Alþingis og hefur verið fallist á beiðni hans um lausn frá og með 1. maí nk. Forseti vill nota þetta tækifæri til að þakka Tryggva Gunnarssyni fyrir störf hans í embætti umboðsmanns Alþingis en hann hefur gegnt því síðastliðna rúma tvo áratugi. Það er lögum samkvæmt hlutverk forsætisnefndar Alþingis að gera tillögu til Alþingis um einstakling í embætti umboðsmanns. Forsætisnefnd hefur hafið vinnu við það ferli og hefur í því skyni skipað þriggja manna undirnefnd úr sínum hópi sem mun annast undirbúning tillögugerðar til forsætisnefndar um tilnefningu einstaklings við kosningu í embætti umboðsmanns Alþingis. Undirnefnd forsætisnefndar mun jafnframt á næstu dögum skipa nefnd þriggja sérfræðinga sem verða undirnefndinni og forsætisnefnd til ráðgjafar. Síðar í dag verður jafnframt birt tilkynning á vef Alþingis um fyrirhugaða kosningu í embætti umboðsmanns. Þar mun koma fram að þeir sem áhuga hafa á því að verða tilnefndir við kosningu í embættið geti sent erindi um það efni til Alþingis fyrir tilgreindan tíma. Enn fremur að þeir sem þess óska geti sent forsætisnefnd ábendingar um einstakling eða einstaklinga sem þeir telja vel til þess fallna að gegna embættinu.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
Herra forseti. Það þarf auðvitað ekki að fjölyrða um að það eru gríðarlega miklir hagsmunir í því að útgerð fái sem hæst verð fyrir þann afla sem hún veiðir úr sameiginlegum og takmörkuðum auðlindum okkar. Og ekki bara fyrir þær heldur fá sjómenn hærri laun, hafnir landsins meiri tekjur, sveitarfélög hærra útsvar og ríkissjóður hærri tekjuskatt og hærri veiðigjöld. Þetta gerir okkur kleift að reka hér gott samfélag og ekki veitir nú af á þessum erfiðu tímum. Í mars 2019 kom fram í tölum frá Verðlagsstofu skiptaverðs að meðalverð íslenskra skipa sem seldu kolmunna til bræðslu var 25 kr. en 36 kr. hjá norskum skipum. Það sem er ekki síður áhugavert við þetta dæmi er að veiðarnar áttu sér stað á sama tíma, úr sömu torfu og var aflað á land í sömu verksmiðju, á sama degi. Nú hefur hæstv. sjávarútvegsráðherra væntanlega brugðið við að sjá þetta, einhent sér strax í að skoða hvað þarna var í gangi og haft drjúgan tíma til að melta hlutina. Nú bið ég hann vinsamlegast að upplýsa þingheim um hvað skoðun hans leiddi í ljós. Hvernig getur hann útskýrt þennan 45% verðmun og hvaða vinnu hefur hann sett í gang í kjölfarið til að hafa eftirlit með þessum hlutum í framtíðinni? Mun hann t.d. fylgjast með hvort svipuð mynd er að teikna sig upp varðandi loðnuveiðarnar sem blessunarlega eru hafnar aftur? Ég minni hann á, þegar hann svarar þessari spurningu, að gríðarlegir hagsmunir eru í húfi fyrir samfélagið allt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrirspurnina og efni hennar. Ég held að við séum þokkalega stöðugir menn í sinni og bregður ekki við mörg tíðindi sem eyrum okkar berast. En sá munur, sérstaklega í uppsjávarflotanum, sem liggur á milli verðs á þessum sameiginlegu fiskstofnum, sem eru kolmunni, síld og loðna, í mörgum tilfellum, hefur verið sláandi. Viðbragð ráðuneytisins í þessum efnum var að setja af stað sameiginlegt norrænt verkefni um verðmyndun í uppsjávarveiðum í Norður-Atlantshafi. Niðurstaða þess verks hefur ekki enn borist inn á mitt borð. Sá einstaklingur sem leiðir þetta verkefni heitir Daði Már Kristófersson. Hann er í forsvari fyrir sameiginlega vinnu norrænu ríkjanna á þessu sviði og vonandi kemur eitthvað út úr því. Ég hef heyrt ýmsar skýringar á þessu af hálfu íslenskra fyrirtækja, eins og hv. þingmaður hefur sömuleiðis hlýtt á. Þau leiða fram sín rök fyrir verðlagningunni og þessum mismun. Ég er ekki í færum frekar en einhver annar til að setjast í eitthvert dómarasæti yfir þeim mismun eða segja til um hvernig á honum stendur. Menn leiða bara fram sínar tölur, sínar röksemdir, við þekkjum það, hlutaskiptakerfi eru misjöfn eftir löndum o.s.frv. Þess vegna taldi ég það rétt í þeirri stöðu sem kom upp, eins og réttilega er getið í orðum hv. þingmanns, 2019, að reyna að ná yfir stærra svæði í þeim samanburði sem fara þyrfti fram og það væri gert á einhvern hlutlægan máta. En því miður hef ég ekki fengið niðurstöðu úr þeirri vinnu enn.
Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra að við erum yfirvegaðir menn og tökum hlutunum yfirleitt með stóískri ró. En þó bregður manni vissulega þegar maður sér svona tölur vitandi að 27.000 manns eru atvinnulausir á Íslandi og draga fram lífið með erfiðum hætti og ríkissjóður þarf að leggja í mikinn kostnað við að halda hlutunum gangandi hér í samfélaginu. Það munar því svo sannarlega um þessar krónur ef munurinn er til kominn af öðru en því sem getur kallast eðlilegt. Þess vegna væri æskilegt að hæstv. sjávarútvegsráðherra myndi einhenda sér í að kalla eftir skýringum, þetta skiptir okkur miklu máli. Nú berast t.d. fréttir af því að það sé verið að borga 220 kr. fyrir loðnuna úr norskum skipum en vísbendingar um að það sé kannski helmingi lægra hjá íslenskum skipum. Verður þessu fylgt eftir? Verður þetta skoðað og verður það skýrt með viðeigandi hætti vegna þess að það eru sömu aðilar að kaupa þetta?
Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram strax að það er ekki opinber verðlagning á fiski, það er ekki á forræði stjórnvalda að ákvarða verð í þessum viðskiptum. Það eru sjómenn og útgerðarmenn sem eiga með sér samstarf um það og þar hefur m.a. Verðlagsstofa komið að málum og reynt að leiða menn saman, draga fram upplýsingar o.s.frv. Það er tæki stjórnvalda í þessum málum. En þarna er um að ræða frjálsa samninga á milli sjómanna og útgerða. Eins og ég segi: Við höfum ekkert ákvörðunarvald. Við erum ekki með nein inngrip í þessa frjálsu samninga. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er gleðiefni að uppsjávarflotinn er farinn aftur til veiða og skilar verðmætum inn í landið sem við höfum ekki séð í loðnunni í þrjú ár; gríðarleg verðmæti þarna undir. En verðmyndunin er frjáls, bara svo að það sé sagt. Það er ekkert inngrip í því.
Hún þarf að vera eðlileg. Það er það sem ég er að …
Ég tek undir það að hún þarf að vera eðlileg og ég [[Gripið fram í.]]hef ekki verið að gera … [[Gripið fram í.]]Það er í athugun, hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Í athugasemdum við fjáraukalög, plaggi ríkisstjórnarinnar, segir að skuldir ríkissjóðs hafi aukist um 45 milljarða, í hennar eigin plaggi, á síðasta ári vegna gengisbreytinga. Gengið hrundi um 13% á síðasta ári og enginn annar gjaldmiðill í Evrópu hefur rýrnað í líkingu við krónuna á þessum veirutíma. Það þýðir 45 milljarða í aukaskattlagningu á almenning og fyrirtæki. Þegar kreppan skall á lofaði Seðlabankinn að ríkissjóður hefði aðgang að innlendum lánum á viðráðanlegum kjörum. Það studdi Viðreisn. Hins vegar ákvað ríkisstjórnin að kúvenda og fara í erlenda lántöku upp á 600 milljarða. Kreppuhallinn er því fjármagnaður með erlendum lánum og mikilli gengisáhættu. Aðrar þjóðir forðast það við þessar aðstæður. Til að erlendar lántökur gangi upp þarf hagvöxtur að vera hærri en vextir og gengisáhætta. Þó að vextirnir séu 0 þá er ávöxtunarkrafan 1% eða u.þ.b., samhliða mikilli gengisáhættu og við höfum aldrei upplifað tímabil í íslenskri hagsögu sem hefur verið án gengisáhættu. Ég geng út frá því að þetta hafi verið rætt í þaula í ríkisstjórn. Ég geng jafnframt út frá því að áhættumat hafi verið gert og lagt fyrir ríkisstjórn og það áhættumat verði jafnframt lagt fyrir þingið. Ég geri ráð fyrir því að í því liggi mat á áhættu á erlendum lánum fyrir skattgreiðendur, fyrir heimilin og velferðarkerfið og að þar liggi einnig fyrir áhættan fyrir útflutningsatvinnugreinar okkar ef síðan á að nota gjaldeyrisvaraforðann til að halda genginu uppi. Eftir hrun var sagt að það hefði verið eitraður kokteill að fólk sem fyrirtæki hafi tekið erlend lán en verið með tekjur í íslenskum krónum. Það leiddi m.a. til þess að Alþingi bannaði slíkt. En nú ákveður ríkissjóður að gera nákvæmlega þetta, að taka erlend lán en lætur skattgreiðendur sitja uppi með áhættuna. Samtök atvinnulífsins hafa m.a. verið með verulegar efasemdir um það hvort hagvöxtur verði hærri en vaxtabyrðin. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Telur hann forsendur fyrir því að endurskoða núna fjármálaáætlun ríkissjóðs? [[Forseti hringir.]]Í öðru lagi: Hvenær fær Alþingi aðgang að áhættumati ríkisstjórnar, sem ég geri ráð fyrir að hafi verið gert vegna þessarar 600 milljarða lántöku?
Virðulegi forseti. Það er margt sem ég fæ ástæðu til að bregðast við vegna þess að sumt af því sem sagt var setur hlutina ekki í rétt samhengi. Ríkið skuldar í erlendum gjaldmiðlum en ríkið á líka stóra sjóði af erlendum gjaldmiðlum í Seðlabankanum. Hluti gjaldeyrisforða landsins eru eignir ríkisins í erlendum gjaldmiðlum í Seðlabankanum. Þegar hv. þingmaður segir að skuldir okkar hafi vaxið vegna gengisbreytinga þá sleppir hún því að nefna að eignir okkar í Seðlabankanum í erlendum gjaldeyri hafa hækkað og annar gjaldeyrisforði Seðlabankans sömuleiðis. Þess vegna er það rangt sem hv. þingmaður segir að það hafi lagst einhverjar 45 milljarða viðbótarbyrðar á íslenska skattgreiðendur. Það er bara alrangt. Í besta falli væri hægt að kreista fram einhverja niðurstöðu um svona einn tíunda þeirrar fjárhæðar. Einn tíundi, sem er þá mismunurinn á breytingum eignastöðunnar og skuldastöðunnar, væri það sem við ættum að vera að ræða hér. Það er engin fjárhæð til að hafa áhyggjur af. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum náð gríðarlega góðum árangri, og markaðurinn hefur verið sömu skoðunar, við að sýna fram á það hvernig við ætlum að fjármagna hallann. Það birtist í góðum viðtökum við útgáfum íslenska ríkisins, bæði á erlendum mörkuðum og hér heima fyrir, og kjörin sem okkur hafa boðist núna síðast í erlendri lántöku eru þau bestu sem íslenska ríkið hefur nokkru sinni fengið. Þetta er mikill gæðastimpill á þá áætlun sem við höfum sett saman. Að sjálfsögðu verður ný fjármálaáætlun lögð fyrir þingið núna í vor. Ég skal í síðara andsvari mínu koma aðeins nánar inn á það hvernig ég tel að hv. þingmaður misskilji hreinlega gengisáhættuna vegna erlendrar lántöku ríkisins í þessu samhengi.
Virðulegi forseti. Það er rétt að halda því til haga að fyrir veiru var ríkissjóður orðinn ósjálfbær. Þá voru tekjur minni en útgjöld ríkisins, bara þannig að það sé sagt og því sé haldið til haga. Eftir stendur að erlendir lánveitendur hafa traust á ríkissjóði. Það þýðir ekki traust þeirra á gjaldmiðlinum, langt í frá. Og hvað er það sem ríkissjóður getur gert? Meðal annars lagt byrðar, í gegnum skattgreiðslur o.fl., skattaálögur, á almenning. Það vita erlendir lánveitendur. Þess vegna treysta þeir því að ríkið fari þá gamalkunnugu leiðir. Ég vek athygli á því að fjármálaráðherra svarar því ekki enn hvort áhættumat hafi verið gert vegna þessarar kúvendingar. Það er allt annað að veita ríkissjóði innlend lán í gengisgjaldmiðlabúblu okkar hér heima á Íslandi en að kúvenda og fara yfir í 600 milljarða erlenda lántöku án þess að það hafi verið rætt hér og áhættan metin fyrir heimilin, áhættan metin fyrir fyrirtækin og velferðarkerfið okkar. [[Forseti hringir.]]Það skil ég ekki. Ég trúi ekki öðru í ljósi reynslunnar, sem við verðum að fara að læra af og horfast í augu við, en að ríkisstjórnin hafi gert áhættumat. Við höfum ekki séð þetta áhættumat frá ríkisstjórninni. Ríkisstjórnin hlýtur [[Forseti hringir.]]að hafa gert áhættumat. Hæstv. forseti ætti að vita manna best og helst [[Forseti hringir.]]að við eigum að fara varlega [[Forseti hringir.]]og við eigum að vera með gegnsæi þegar kemur að svona málum.
Virðulegi forseti. Við höfum ekkert gert áhættumat vegna 600 milljarða erlendrar lántöku vegna þess að við stefnum ekkert á 600 milljarða nýja erlenda lántöku. Þetta er bara einhver tala sem hv. þingmaður hefur fundið hjá sjálfri sér. Erlend lántaka upp á 600 milljarða vegna hallareksturs ríkissjóðs hefur ekkert verið boðuð. [[Gripið fram í.]]Við höfum hins vegar þörf fyrir að gefa út í erlendu til að endurfjármagna eldri erlend lán. Á bak við þau erlendu eldri lán er sjóður í Seðlabankanum. Það eru evrur í Seðlabankanum á móti evruskuld. Þetta er einhver misskilningur. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að taka umræðu um þá áhættu sem getur myndast þegar menn fjármagna innlendan halla með erlendri lántöku. Það er alveg rétt að við erum með stefnubreytingu hvað það varðar, bara ekki í því umfangi sem hv. þingmaður er að nefna. Ef við horfum hins vegar í gegnum stofnanirnar og skoðum ríkissjóð og Seðlabankann saman og gerum okkur grein fyrir því að það er engin rökbundin nauðsyn að snúa gjaldeyrinum öllum í íslenskar krónur heldur er hægt að vista hann í evrum í Seðlabankanum verður gengisáhættan aldrei til í reynd, ekki fyrir íslenska þjóðarbúið.
Virðulegur forseti. Þann 16. febrúar sl. sagði hæstv. fjármálaráðherra við mig í óundirbúnum fyrirspurnum að við ættum að vera stolt, og einnig hann, af ótrúlega öflugu almannatryggingakerfi. Stolt af hverju í þessu kerfi? Öllu eða að þeir verst settu séu skattaðir og keðjuverkandi skertir til fátæktar? Stolt af því að það sé bara 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrislaun og síðan 45% skerðingar á lífeyrislaunum eftir skatt? 45% skerðingar á vinnulaunum eftir 100.000 kr. frítekjumark? Eða stolt af keðjuverkandi skerðingum á kjörum öryrkja sem leiðir oft stóran hóp þeirra í sárafátækt? Þá var hæstv. fjármálaráðherra einnig stoltur af því að frá 2015 hefðu ráðstöfunartekjur þeirra sem þiggja bætur frá almannatryggingum að meðaltali hækkað um 25%. Stoltur af hækkun þeirra úr 200.000 kr. á mánuði fyrir skatt í 250.000 kr. Nei, ellilífeyririnn er kominn í 266.000 kr. Þetta eru sem sagt 25%, rosa hækkun. Á sama tíma hafa laun þingmanna með sömu hækkun hækkað um 250.000 kr. eða sömu upphæð og hinir eiga að lifa af, bara hækkunin. Er hæstv. fjármálaráðherra virkilega stoltur af því? 266.000 kr. er ellilífeyrir í dag og ef þú ert með búsetuskerðingu færðu 10% skerðingu ofan á það plús króna á móti krónu skerðingu á allar tekjur eftir það. Er þetta kerfi til að vera stoltur af?
Virðulegi forseti. Ég tel að það sé full ástæða fyrir okkur til að vera mjög stolt af því gríðarlega öfluga félagslega öryggisneti sem almannatryggingar á Íslandi eru þar sem við setjum í dag út meira en 10% af öllum útgjöldum ríkissjóðs til að standa með fólki sem ekki hefur nægilega mikið á milli handanna. Það er gríðarlega merkilegt kerfi sem hefur verið að þróast í rétta átt. Aukningin sem hv. þingmaður nefnir hefur kostað ríkissjóð tugi milljarða á undanförnum árum, u.þ.b. 30 milljarða, bara í ellilífeyriskerfin - 30 milljarða aukning á ársgrundvelli frá 2015. Þannig að já, ég held að við eigum að vera stolt af því. Getum við gert betur? Já, við getum svo sannarlega gert betur, en til þess þurfa réttu forsendurnar að vera til staðar. Við þurfum að skapa verðmæti til að geta staðið með öllu þessu fólki. Það er ekkert sjálfgefið þegar fólk hefur lokið starfsævi sinni, þar sem við byggjum á því að lífeyrisréttindi verði til, að við séum bara með öryggisnet sem grípi alla og tryggi framfærslu með þeim hætti sem kerfið gerir í dag þegar ekki hefur tekist nægilega vel yfir starfsævina að afla lífeyrisréttinda. Það er langt frá því að vera sjálfgefið. Ég ætla að fá að segja, af því að hv. þingmaður notar hér einstakt dæmi um tiltekna fjárhæð: Það eru óskaplega fáir einstaklingar sem eru í þeirri stöðu sem hv. þingmaður notaði til að lýsa kerfinu í heild. Það getur maður mjög auðveldlega séð ef maður vill skoða þetta í breiðara samhengi. Mér verður stundum hugsað til þess þegar við ræðum um þessi mál að ég heimsótti eitt sinn danskan kollega minn, danska fjármálaráðherrann. Fremst á skrifborðinu hjá honum var skilti þar sem stóð með rauðum stöfum á hvítum grunni, svo ég þýði yfir á íslensku: Hvaðan eiga peningarnir að koma? Í augnablikinu erum við að reka ríkissjóð með yfir 300 milljarða halla. Hv. þingmaður talar um það sem eitthvert reginhneyksli að við setjum ekki tugi milljarða til viðbótar út í bætur til fólks. En vandamálið er bara eitt, hv. þingmaður, það er bara þetta hér: Við sköpum ekki enn næg verðmæti til þess að geta mætt slíkum þörfum og slíkum væntingum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Hann sagði sjálfur: Það eru bara örfáir sem lifa á þessum lægstu bótum og hafa ekki til hnífs og skeiðar. Af hverju í ósköpunum er þeim þá ekki hjálpað? Hann segir: Það eru ekki til peningar. Hvar eru peningarnir? Í lífeyrissjóðakerfinu. Við í Flokki fólksins vorum að mæla fyrir frumvarpi um að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóðina. Þannig er hægt að ná 100 milljörðum. Í lífeyrissjóðakerfinu eru nú þegar á þriðja þúsund milljarða af skattfé, peningar sem hægt væri að nota í þetta kerfi. Þetta eru bara peningar í skógi, ekki í hendi. Við sáum það í bankahruninu að þessir peningar geta gufað upp. Það er alveg með ólíkindum að við skulum á sama tíma leyfa það að verið sé að gambla með þessa 6.000 milljarða á markaði, sem er orðið allt of hátt, en taka ekki skattpeninginn af þessu og nýta hann fyrir það fólk sem búið er að borga þetta og á þessa peninga í sjálfu sér, í staðinn fyrir að skatta þetta og skerða upp undir 80–90%.
Virðulegur forseti. Ég vil taka það fram að sá hópur sem hefur haft minnst hefur fengið mikla bót sinna mála með frumvarpi sem hæstv. félagsmálaráðherra kynnti til sögunnar og fékk lögfest á þessu kjörtímabili. Þar beindum við sjónum okkar sérstaklega að þeim sem höfðu minnst. Í raun og veru tókum við aftur upp eins konar sérstaka framfærsluuppbót sem áður hafði verið felld inn í grunnbæturnar. Hv. þingmaður nefnir hér gamalkunnuga hugmynd, sem ég taldi á sínum tíma að við ættum að skoða, sem væri að færa til í tíma skattlagningu á lífeyristekjum. En við björguðum okkur upp úr miklum efnahagsþrengingum án þess að gera það og ég tel að við eigum áfram að byggja á sömu aðferðafræði, þ.e. að geyma þessar skatttekjur inni í lífeyriskerfinu og eiga þær þá sem framtíðartekjur ríkissjóðs. Það er auðvitað gríðarlega mikill styrkur af því. Þetta eru peningar sem verða ekki notaðir tvisvar. Ef við tökum þá til okkar núna til að leysa svona vanda væri það einskiptisaðgerð og við værum að gera það á kostnað framtíðartekna ríkissjóðs.
Herra forseti. Á þskj. 498, 166. mál, er svar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur um kaupendur fullnustueigna Landsbankans og félaga sem tengjast bankanum. Í stuttu máli er svarið ekki neitt. Hér er sagt, og vitnað í lög um þingsköp, að þingmenn geti spurt um opinber málefni. Svo segir hér, með leyfi forseta: „Þær upplýsingar sem fyrirspurnin lýtur að eru ekki fyrirliggjandi hjá ráðuneytinu eða stofnunum þess. Landsbankinn hf. og tengd félög eru ekki ríkisstofnanir eða félög sem annast stjórnsýslu eða veita opinbera þjónustu í skilningi framangreinds ákvæðis.“ - Þ.e. annaðhvort á grundvelli laga, stjórnvaldsfyrirmæla eða samnings. Þannig að ekkert svar fæst við þessu og sagt er að ráðuneytið búi ekki sjálft yfir þessum upplýsingum. Mig langar því til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist leita eftir þessum upplýsingum sem handhafi hlutabréfs í bankanum og fulltrúi landsmanna, eigenda bankans. Númer tvö: Á heimasíðu Landsbankans er samantekt um almenn og sértæk markmið í rekstri Landsbankans hf. Þar er m.a., á bls. 7, talað um samfélagslega ábyrgð. Ég get ekki séð betur en að í þessum samningi séu stjórnvaldsfyrirmæli til Landsbanka Íslands um hvernig hann eigi að haga störfum sínum. Mig langar því í fyrsta lagi að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann ætli að sækjast eftir þessum upplýsingum sem fulltrúi eigenda og í annan stað, vegna þess að þetta svar stenst ekki skoðun og það stenst ekki lög, ætla ég að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist greiða fyrir því að sá sem hér stendur fái svar við þessari mjög brýnu og réttlátu spurningu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég er talsmaður þess að sem allra mest gegnsæi ríki, ekki bara í stjórnsýslunni heldur líka hjá opinberum fyrirtækjum og félögum. Það er niðurstaðan í mínu ráðuneyti að við séum ekki í aðstöðu til að krefjast þess að þessar upplýsingar séu látnar okkur í té. En reglur um þessi efni eru m.a. settar hér á Alþingi, reglur um fjármálastarfsemina almennt. Grundvöllur að eignarhaldi ríkisins á Landsbankanum er lagður hér á þinginu. Ég ætla ekki að fara út í langar bollaleggingar um hina einu réttu lagalegu niðurstöðu í þessu álitamáli. Ég ætla bara að segja það að ég vil ekki gerast talsmaður þess að við höldum til baka upplýsingum sem þingið metur mikilvægar og þingið hefur auðvitað mikil tækifæri til að hafa áhrif á aðgengi að upplýsingum af þessum toga, svo lengi sem það myndast ekki miklar mótsagnir í einstökum lögum þannig að markmiðin stangist á. Ég verð að svara því neitandi að ég muni halda áfram að láta á það reyna hvort við getum krafist þess að fá upplýsingarnar til okkar í þeim tilgangi að koma þeim til þingsins. Ég get ekki nema bara staðið með svarinu sem liggur fyrir þinginu. Sé það hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að það sé röng lagaleg niðurstaða að upplýsingarnar séu ekki aðgengilegar þá verðum við að taka málið aftur upp.
Herra forseti. Síst hef ég á móti því að taka málið aftur upp og leggja þessa fyrirspurn fram á ný. Ekki er langt síðan ég fékk svar um sambærilegar eignir Íbúðalánasjóðs eftir þrjú ár. Ráðherrar sem þar komu að voru, samkvæmt minnisblaði sem gefið var út af yfirlögfræðingi Alþingis, að fara á svig við lög um þingsköp og lög um ráðherraábyrgð. Nú þekki ég hæstv. fjármálaráðherra að því að vera drengur góður þannig að ég ætla honum ekki að fara þá leið. Ég ítreka það við hæstv. ráðherra, hafandi í huga þennan samning sem er hér í þessu púlti, um rekstur Landsbanka Íslands, sem er í þjóðareigu, að þessar upplýsingar verði reiddar af hendi. Ég treysti bara á það að fjármálaráðherra muni verða stuðningsmaður minn í því að þessar sjálfsögðu upplýsingar verði lagðar fram.
Virðulegur forseti. Ég ber fulla virðingu fyrir því að hv. þingmaður telji að hann ætti að hafa greiðara aðgengi að þessum upplýsingum. En þetta er engu að síður niðurstaða ráðuneytisins. Ég mun bara líta á þetta sem hvatningu til þess að spyrja mig að því hvort sú lagaumgjörð sem ræður úrslitum um þetta efni sé of þröng og bregðast við í samræmi við það.
Frú forseti. Í ljósi þeirrar stöðu sem komin er upp hér á landi í ferðamannaiðnaðinum og kvikmyndaiðnaðinum vegna Covid-19 og gríðarlega hertra aðgerða á landamærunum hafa komið fram hugmyndir um hvernig hægt sé að bjarga því sem bjargað verður hvað þessar iðngreinar varðar. Við höfum séð fjölda hópuppsagna hérlendis vegna heimsfaraldursins og atvinnuleysi eykst gríðarlega. Mjög brýnt er að fjölga atvinnutækifærum strax. Það eru gríðarleg tækifæri í stöðunni sem upp er komin, sér í lagi hvað varðar komu erlendra kvikmynda- og sjónvarpsframleiðenda. Ísland stendur nú frammi fyrir tækifærum sem aldrei fyrr til að laða að erlenda framleiðendur og erlend stórverkefni, þökk sé árangri þjóðarinnar í sóttvörnum. Hæstv. sveitarstjórnar- og samgönguráðherra sagði í lok síðasta árs að tækifæri fælust í því að styðja enn frekar við kvikmyndagerð í landinu og hækka endurgreiðslur af framleiðslukostnaði í 35% úr 25%. Nýlega lagði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fram nýja langtímakvikmyndastefnu fyrir Ísland. Í henni er miðað að því að gera kvikmyndaframleiðslu að fjórðu stoð íslensks efnahagslífs. Ljóst er að ferðaiðnaðurinn verður áfram í lamasessi vegna Covid-19 og atvinnuleysi heldur áfram að aukast með tilheyrandi kostnaði fyrir ríkissjóð. Erlend kvikmyndaverkefni gætu fært ríkissjóði stórfé og skapað fjöldamörg störf á stuttum tíma. Ég vil spyrja: Telur hæstv. ráðherra ekki mikilvægt að ráðuneyti hennar taki þátt í að styðja við að skapa störf sem þessi sem myndu hafa uppbyggileg áhrif á ferðaþjónustuna og telur hún ekki rökrétt að fylgja eftir nýju flottu kvikmyndastefnu hæstv. menntamálaráðherra með þessum hætti? [[Forseti hringir.]]Það eru gríðarleg sóknarfæri í þessu. Við erum að tala um milljarða sem koma inn í hagkerfið og streyma hér um áður en til nokkurrar endurgreiðslu kæmi.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að segja að ég er sammála hv. þingmanni um að það eru gríðarleg tækifæri í kvikmyndageiranum hér á landi, umsvifum í erlendum verkefnum og meiri gæðum í innlendum verkefnum sömuleiðis. En það er nú samt þannig að kvikmyndaiðnaðurinn er á góðum stað. Þar er mjög björt framtíð og vöxtur hefur verið mikill. Bara í fyrra voru metumsvif. Ef við horfum á endurgreiðslukerfið þá eru vaxandi fjármunir að fara úr því kerfi sem þýðir að umsvifin eru meiri vegna þess að það er hlutfall af þeim umsvifum sem hér verða. Staðreyndin er sú að endurgreiðslukerfið okkar, sem er það sem skiptir miklu máli og kemur okkur á kortið fyrst og fremst, þrátt fyrir að við séum með öflugt fólk og fallega náttúru sem hefur líka áhrif, er mjög samkeppnishæft. Ég fór sjálf í vinnuferð rétt fyrir Covid, í febrúar í fyrra, og heimsótti alls konar fólk sem kemur með ólíkum hætti að þessum verkefnum og það voru í raun allir sammála um að kerfið okkar væri samkeppnishæft. Það er skilvirkt, það er einfalt. Við erum í raun með allan framleiðslukostnað þar undir og það er það sem skiptir máli. Ríkið sinnir síðan sínum með því að endurgreiða hratt og vel, sem er ekki staðan alls staðar annars staðar. Það sem við þurfum hér er til að mynda nýtt stúdíó. Ég er ekki að leggja til að ríkið fari í slíka fjárfestingu. En ég vil að kvikmyndaiðnaðurinn trúi þannig á framtíðina og sjái að það séu góð viðskiptatækifæri að fara í slíkar fjárfestingar. Það er rétt hjá hv. þingmanni að samlegðaráhrifin við ferðaþjónustu eru gríðarlega mikilvæg og stór hluti fólks sem hingað kemur tók ákvörðun um það einmitt af því að það sá eitthvert íslenskt efni, tónlistarmyndband, kvikmynd eða annað slíkt, þannig að það eru mikil samlegðaráhrif þar. Við erum með sérstakan starfshóp að störfum og það er spurning hvort við ættum að skoða ákveðinn tröppugang í þessum efnum, þ.e. ef umsvifin ná einhverju marki og verða meiri þá sé möguleiki á að ívilna enn frekar til að hvetja til þess [[Forseti hringir.]]að stærri hluti verkefnis sé tekinn upp hér eða samningar gerðir til lengri tíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin þó að þau séu aðeins að hluta til rétt. Það er rangt að Ísland sé samkeppnishæft í þessum bransa. Það er rangt og það kemur í ljós þegar við erum að missa stór erlend verkefni, jafnvel verkefni þar sem sögusviðið er Ísland. Við erum að missa þau út bara í þessum töluðu orðum þannig að það er ekki rétt að Ísland sé samkeppnishæft. Við erum að missa verkefni til Bretlands, Írlands og fleiri landa sem átta sig á þeim tækifærum sem upp eru komin núna einmitt vegna Covid. Þjóðir sem reiða sig mikið á ferðaþjónustuna eru að fara nákvæmlega þessa leið og eru að taka af okkur stóru verkefnin og stóru tækifærin. Endurgreiðslukerfið er gott, eins og hæstv. ráðherra segir, og hefur reynst mjög vel. En tímabundin hækkun endurgreiðslunnar upp í 35% myndi stórauka samkeppnisforskot Íslands og auka líkurnar á því að við getum halað inn þessi verkefni. Eins og staðan er núna erum við að missa þessi tækifæri. Ég vil spyrja: [[Forseti hringir.]]Áformar ráðherra að beita sér fyrir því í ríkisstjórnarsamstarfinu að endurgreiðslur til kvikmyndagerðar verði hækkaðar nú þegar og við missum ekki fleiri stór verkefni? [[Forseti hringir.]]Þetta er blóðugt. Þetta er grátlegt og það verður að hækka þetta strax. [[Forseti hringir.]]Þetta er „no brainer“, virðulegi forseti, eða augljóst á góðri íslensku.
Það má ekki á milli sjá hvort er verra að menn sletti erlendum málum eða fari mjög langt fram úr ræðutíma.
Herra forseti. Með fullri virðingu sýna umsvifin okkur að kerfið okkar er samkeppnishæft. Hv. þingmaður sagði að það myndi stórauka samkeppnisforskot Íslands og hún er þá væntanlega að segja að við séum með samkeppnisforskot eins og staðan er í dag. Það er líka ábyrgðarhluti þegar við erum með ríkuleg ívilnanakerfi að vera viss um að við áttum okkur á því hvar mörkin liggja. Þess vegna segi ég: Það segir í kvikmyndastefnu að skoða eigi kerfið með tilliti til samkeppnishæfni. Það er akkúrat það sem við erum að gera þannig að við erum klárlega fylgja stefnunni hvað það varðar. Það var gríðarlegur vöxtur í þessu í fyrra. Hér er talað um 35% og ég spyr bara: Af hverju ekki 50% eða 55%? Auðvitað er það þannig að því meiri ívilnanir sem ákveðnir geirar fá því hagstæðara verður það. Við erum með samkeppnishæft kerfi. Það er staðan. Við erum með það. Það sýna tölurnar, það sýna umsvifin. Við þurfum nýtt stúdíó, þar er þröskuldurinn. [[Forseti hringir.]]Vinnan sem við erum í núna gengur líka út á að við séum með þennan tröppugang, þ.e. að ef verkefnin eru af þannig stærðargráðu, með þannig heildarfjármuni eða lengri tíma samninga, sé það einmitt punkturinn sem eigi að skoða, hvort við eigum að [[Forseti hringir.]]ganga lengra í endurgreiðslu.
Herra forseti. Á mörgum þingum hafa þingmenn VG, með stuðningi Samfylkingarinnar, Pírata og Framsóknar, lagt fram þingmál um aðskilnað viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Meðal fyrstu flutningsmanna hafa verið hæstv. núverandi forseti þingsins og hæstv. forsætisráðherra, síðast fyrir fjórum árum. Þau hafa skipt um skoðun og virðast láta Sjálfstæðisflokkinn ráða för líkt og um önnur málefni fjármálakerfisins. Samfylkingin leggur fram breytingartillögu um aðskilnað, enda er aðeins með aðskilnaði komið í veg fyrir að almenningur taki áhættu af glæfralegum fjárfestingum fjármálafyrirtækja. 15% af eiginfjárgrunni sem þak á stöðutöku, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, breytir hins vegar engu.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp sem byggist á margra ára vinnu sérfræðinga, það er starfshópur frá 2017 á vegum hæstv. fjármálaráðherra, það er nefnd á vegum fjármálaráðherra sem skilaði af sér 2018 og síðan er það hvítbókin sem kom út og við ræddum hér ítarlega. Þess utan höfum við gert róttækar breytingar á áhættuvörnum íslenska fjármálakerfisins. Þær aðstæður sem eru núna eru allt aðrar en þær voru fyrir fjórum árum, hvað þá fyrir 10–12 árum. Verið er að gera skynsamlega og hófsama breytingu til að takmarka áhættu í íslensku fjármálakerfi en hún mun ekki leiða til þess, líkt og sumar breytingartillögur sem hér liggja fyrir, að kostnaður almennings, heimila og fyrirtækja af fjármálakerfinu muni aukast.
Hæstv. forseti. Lengi hefur verið rætt um að draga línu á milli, aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Aukin áhætta kallar á aukið eigið fé. Sú krafa, ásamt fjölmörgum öðrum breytingum á regluverkinu, hefur dregið úr áhættu og aukið öryggi og fjármálastöðugleika. Þegar aðskilnaður er skoðaður þarf að vega rekstrarleg hagkvæmnisrök, skilja á milli án þess að raska núverandi starfsemi fjármálastofnana og hlutverki á markaði. Útfærslan sem boðuð er í frumvarpinu er talin skynsamleg og umfram svokallaða bannleið. Sú hlutfallsleið sem lögð er til í frumvarpinu, og meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar leggur til að við samþykkjum óbreytt, er talin skynsamleg og hún byggir á niðurstöðu hvítbókar um fjármálakerfið. Þar áður hafði fjármála- og efnahagsráðherra skipað starfshóp sem skilaði mjög greinargóðri skýrslu og mælti með þessari leið. Við Framsóknarmenn styðjum því leiðina sem lögð er til hér, hlutfallsleg 15% af eiginfjárgrunni eins og meiri hlutinn leggur til, óbreytta.
Herra forseti. Hér erum við að gera mikilvæga breytingu á umhverfi íslenskra fjármálafyrirtækja. Við erum að skilja að að hluta fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Mikil vinna hefur farið fram í aðdraganda þessa frumvarps og hvítbókin bendir á þessa leið sem meiri hlutinn leggur til. Mikilvægt er að taka þetta skref. Þetta mun skipta máli fyrir íslenskt fjármálakerfi og Vinstri græn styðja þessa breytingu.
Virðulegi forseti. Fjárfestingarbanka á ekki að fjármagna með innlánum og sparifé almennings. Hér munum við sjá hvaða flokkar styðja það að aðskilja starfsemi fjárfestingarbanka og viðskiptabanka. Áhættan á að liggja þar sem hún er tekin. Starfsemi bankanna gengur út á að taka við sparifé almennings og ávaxta það og síðan að selja almenningi peninga til að sinna frumþörfum heimila sinna, frumþörfum fjölskyldunnar. Það er í eðli sínu allt annað heldur en starfsemi fjárfestingarbanka þar sem áhætta er tekin og mikill gróði getur skapast en líka mikið tap. Það tap á að falla þar sem það er ákveðið.
Virðulegi forseti. Við erum hér að greiða atkvæði um mjög merkilegt mál, algjört stórmál, mál sem komst kannski mjög rækilega á dagskrá þegar stóru bankarnir okkar fóru í þrot fyrir rúmum áratug. Enn erum við að ræða viðbrögð við þeirri alvarlegu stöðu sem þá kom upp en í millitíðinni höfum við gert grundvallarbreytingar. Við höfum nú þegar komið sparifjáreigendum, þeim sem leggja peninga inn í bankana til að geyma þá þar, í skjól. Reyndar hefur allt of lítið verið rætt um það og of lítið úr því gert hvernig Ísland ruddi brautina fyrir alla Evrópu í því máli með því að veita innstæðum forgang að eignum gömlu bankanna. Svo lögfestum við þá reglu og síðan kom öll Evrópa í kjölfarið. Með forgangi innstæðna í vandræðum og öðrum skrefum sem stigin hafa verið til að fyrirbyggja áhættu sem getur smitast yfir til innstæðueigenda höfum við brugðist við nú þegar. Þetta er bara eitt viðbótarskref, varfærið viðbótarskref og skynsamleg niðurstaða.
Herra forseti. Mál þetta er í grunninn gott. Hins vegar teljum við í Viðreisn að fara eigi varlega í sakirnar. Við vísum til títtnefndra sérfræðinga og vinnu þeirra en þeir lögðu einmitt til að hlutfallið sem við ræðum hér yrði á bilinu 10–15%. Við teljum rétt að vera varkár og velja frekar lægri kostinn. Þess vegna leggjum við fram breytingartillögu um að velja 10%. Jafnframt leggjum við fram tillögu um bráðabirgðaákvæði um að hlutfallið verði síðan tekið til endurskoðunar eftir fjögur ár. Það held ég að sé skynsamlegast í stöðunni. Það er varkárt og ég held að við eigum að vera þar í þeim málum sem varða bankastarfsemina.
Herra forseti. Það er út af fyrir sig ánægjulegt ef við viljum vera í fararbroddi meðal þjóða í Evrópu í bankaviðskiptum og þá held ég að við höfum alveg ágætismöguleika til þess. Það er ekkert óeðlilegt við það að fjárfestingarstarfsemi leitist eftir áhættusömum kaupum og kostum til þess að gera fólki og fyrirtækjum mögulegt að hagnast. En er ekki eðlilegt að þeir bankar beri þá bara sjálfir ábyrgð og þeir sem leggja fé inn í það í stað þess að láta almenning með venjulegum innlánum eða sparnaði, og ríkissjóð þá jafnvel, bera kostnaðinn á endanum? Við höfum þennan skýra möguleika að skilja enn frekar á milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi og ég held við ættum að gera það.
Herra forseti. Þessi breytingartillaga og breytingartillögur Samfylkingarinnar eru um aðskilnað fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi. Á íslenskum bankamarkaði ríkir fákeppni. Með aðskilnaði fæst eftirsóknarverð samkeppni og einfaldara regluverk fyrir fjárfestingarbankastarfsemi. Að baki áhættusömum fjárfestingum, ef þessi tillaga verður samþykkt, verður Seðlabankinn hins vegar ekki með lánveitingu til þrautavara og áhættan liggur hjá þeim sem taka hana en ekki hjá almenningi. Ríkið mun hins vegar alltaf hlaupa undir bagga með bankastarfsemi sem er fjármögnuð með innlánum líkt og á við um alla þrjá kerfislega mikilvægu bankana. Þess vegna er tillaga um aðskilnað svo mikilvæg.
Herra forseti. Ég get ekki stutt breytingartillögu þá sem hér eru greidd atkvæði um og ástæðan er í sjálfu sér einföld. Verði hún samþykkt fullyrði ég að hagkvæmni íslenska fjármálakerfisins verður miklum mun minni en hún er í dag. Og hvað þýðir það, hæstv. forseti? Það þýðir aukinn kostnað fyrir íslensk heimili. Við getum líkt því við aukaskatt á íslensk heimili og það mun líka þýða aukinn kostnað fyrir íslensk fyrirtæki, ekki síst lítil og meðalstór fyrirtæki, þar sem íslensku stórfyrirtækin, sem eru kannski lítil á alþjóðlegan mælikvarða, eiga þann kost að sækja sér lánsfjármagn, þjónustu og fyrirgreiðslu til erlendra banka. Það er rangt að setja þær kvaðir sem gerðar eru hjá Samfylkingunni í góðri trú, örugglega, en afleiðingin verður sú að íslensk heimili og íslensk fyrirtæki sitja sár eftir.
Herra forseti. Í stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs segir, með leyfi forseta: „Aðskilja þarf starfsemi bankanna í viðskipta- og fjárfestingarstarfsemi og hins vegar í innlenda og erlenda starfsemi.“ Nú gefst þingmönnum flokksins tækifæri til að fylgja þeirri stefnu flokks síns og greiða atkvæði með tillögu okkar í Samfylkingunni og samþykkja ekki þennan sýndargjörning Sjálfstæðisflokksins. Það er ljóst að þetta frumvarp, sem felur í sér takmörkun á beinni og óbeinni stöðutöku þannig að samanlögð eiginfjárþörf banka vegna stöðutökunnar verði ekki umfram 15% af eiginfjárgrunni, skiptir engu máli. Svo hátt þak mun engu breyta enda var stöðutökuhlutfall stóru bankanna þriggja 4,35% í lok árs 2019 líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu.
Herra forseti. Það er ekki rétt sem haldið hefur verið fram að aðskilnaði fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi muni fylgja aukinn kostnaður fyrir viðskiptavinina heldur þvert á móti. Fjárfestingarbankastarfsemi þarf ekki að vera með eins miklar hömlur og viðskiptabankastarfsemi sem sér um innlán og sparifé almennings. Í öllu falli, herra forseti, yrði kostnaðurinn mun minni. En ef glæfralegar fjárfestingar eigenda viðskiptabanka færu illa þá myndi kostnaðurinn lenda á okkur, eins og dæmin sanna með stórkostlegu efnahagshruni og vandræðum í kjölfar bankahruns. Það verður að aðskilja þessa starfsemi ef við viljum í raun verja almenning gegn falli og glæfralegri áhættutöku.
Herra forseti. Ég vil bara ítreka um hvað þessar tillögur snúast. Fyrsti töluliðurinn snýst um það að taka hlutfallið í 10% í stað þeirra 15% sem meiri hlutinn leggur til. Það er innan marka þeirra tillagna sem sérfræðingahópurinn lagði til. Þetta er varfærnara skref og við teljum mjög skynsamlegt að stíga varlega til jarðar. Síðan verður borið upp hér á eftir, og ég nefni það nú, bráðabirgðaákvæði sem kveður á um að þetta hlutfall verði endurskoðað innan fjögurra ára.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að sjá þann stuðning sem hér er í salnum við þetta jákvæða og góða skref sem við erum að stíga til að tryggja enn betur það markmið að áhætta í bankakerfinu bitni ekki á almenningi. Ég fjalla á eftir um þessa 300 blaðsíðna skýrslu sem fjallar að stóru leyti um allt það sem hefur verið unnið á undanförnum áratug einmitt til að ná því markmiði að gera fjármálakerfið öruggara, sjálfbærara og tryggja hag almennings gagnvart því. Þetta mál, sem er auðvitað ekki í þeirri skýrslu, því að við erum bara að klára það núna, er enn eitt jákvæða skrefið sem byggir á ákveðinni varfærni en nær því markmiði að draga úr áhættu gagnvart fjárfestingarbankastarfsemi. Þess vegna segi ég já við þessari grein, og já við þessu máli því að það er gott mál. Og mér sýnist yfirgnæfandi meiri hluti þingheims vera mér sammála um það.
Herra forseti. Þetta 15% þak á stöðutökuna mun ekki skipta neinu máli en það er engin ástæða til að vera á móti málinu. En þetta er bara eitthvað sem er ekki neitt neitt. Þetta eru ekki skorður eða skil á milli fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi en svo sem meinlaust. En það mun ekki taka á öllu því sem mögulegt er að gera í nafni fjárfestingarbankastarfsemi með innlánum og með Seðlabanka Íslands sem lánveitanda til þrautavara. Þetta er sýndarmennska og ekkert annað og til að friðþægja þá sem í stjórnarliðinu hafa talað fyrir aðskilnaði viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi, meinlaus sýndarmennska.
Herra forseti. Við erum búin að samþykkja hvaða hlutfall varð ofan á í þessu, sem voru 15%. Eftir stendur þá þessi tillaga um að innan fjögurra ára taki menn það hlutfall til endurskoðunar. Ég tel mjög skynsamlegt að hafa slík endurskoðunarákvæði og hvet þingheim eindregið til að samþykkja það þannig að við getum þá í ljósi reynslunnar hækkað það, lækkað eða afnumið.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra heilbrigðismála, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir að taka vel í beiðni mína um sérstaka umræðu um þetta mál og mæta hingað í þingsal. Það er svo að talmeinafræðingar og sjúkraþjálfarar og skjólstæðingar þeirra hafa tjáð sig um neikvæðar afleiðingar af breytingum heilbrigðisyfirvalda á starfsumhverfi þeirra. Þessar breytingar voru gerðar án þess að nægileg rök og útskýringar fylgdu með. Það má í raun kjarna afleiðingarnar af þeim þannig að þær vegi annars vegar að starfsöryggi fagfólks í heilbrigðiskerfinu og þar með þeirri fagþekkingu sem þar hefur byggst upp og hins vegar að þær leiði til vaxandi biðlista eftir þjónustu þar sem sannarlega var þó ærin bið fyrir, ekki síst á landsbyggðinni. Það væri býsna sérstakt að ræða þessa stöðu án þess að minna á að þetta eru ekki einu sjálfstætt starfandi fagstéttirnar í heilbrigðisþjónustu sem eiga undir högg að sækja vegna ríkisvæðingarstefnu stjórnvalda. Ég kem aðeins að því aftur í lokin. Hvað talmeinafræðinga varðar var í tíð þessarar ríkisstjórnar sett skilyrði í rammasamning þeirra um tveggja ára starfsreynslu til að komast á samning. Þetta þýðir að nýútskrifaður talmeinafræðingur, með nám að baki og öll tilskilin leyfi frá landlækni, getur ekki veitt sína þjónustu og fengið hana niðurgreidda frá Sjúkratryggingum nema hafa starfað hjá ríki eða sveitarfélagi fyrst í tvö ár. Talmeinafræðingar hafa ítrekað reynt að fá þessu ákvæði breytt án árangurs. Ástæður skilyrðisins af hálfu heilbrigðisyfirvalda eru ýmist sagðar faglegs eðlis án nánari útskýringa eða varða kostnað. Sjálfstætt starfandi talmeinafræðingar á Íslandi eru 40–50 í mismiklu starfshlutfalli, þar af 12 á landsbyggðinni. Það eru um 600 einstaklingar á biðlista eftir þjónustu talmeinafræðinga, aðallega börn og unglingar þar sem snemmtæk íhlutun getur skipt lykilmáli. Biðin er 17–36 mánuðir samkvæmt nýlegri könnun. Skerðingin hefur eðlilega neikvæð áhrif á þjónustuna, mest þó á landsbyggðinni þar sem talmeinastofur geta ekki ráðið til sín nýútskrifaða talmeinafræðinga. Eru dæmi um að nýútskrifaðir talmeinafræðingar, búsettir úti á landi, þurfi að sækja vinnu í heilbrigðisstofnun í þéttbýli á meðan skortur er á þjónustunni í heimabæ þeirra og stofur sem þar starfa eru að gefast upp vegna manneklu. Þetta er auðvitað ekkert annað en óþolandi ástand fyrir íbúa landsbyggðarinnar. Í þessu ljósi spyr ég: Ætlar heilbrigðisráðherra að halda skerðingarákvæðinu til streitu? Ef svo, af hverju? Herra forseti. Sjúkraþjálfarar eru hin fagstéttin sem við ræðum. Hér er staðan sú að sjálfstætt starfandi sjúkraþjálfarar, sem eru helmingur af þeim tæplega 700 sjúkraþjálfurum sem starfa hér á landi, hafa verið án samnings við Sjúkratryggingar í töluverðan tíma. Þeir hafa því starfað eftir svokallaðri endurgreiðslureglugerð og síðasti samningafundur við heilbrigðisyfirvöld var í lok maí árið 2019. Í síðasta mánuði var nýju ákvæði bætt inn í reglugerð þar sem gerð er krafa um, aftur, tveggja ára starfsreynslu á heilbrigðisstofnun og til viðbótar í a.m.k. 80% starfshlutfalli. Reglugerðin nær til þeirra sem útskrifast í vor. Hún skerðir starfsval. Margir þessara útskriftarnema voru komnir með tilboð á þeim stofum þar sem þeir voru í þjálfun en þess ber að geta að 40% af námsstofum útskriftarnema eru einmitt stofur. Þessir nemar treysta á vinnu þar eftir útskrift og stofurnar treysta á þessa starfsmenn. Svo er það faglega hliðin en það er mikill munur á viðfangsefnum sjúkraþjálfara eftir því hvort þeir starfa á heilbrigðisstofnunum eða á stofum. Þetta eru tveir ólíkir geirar sjúkraþjálfunar. Þessi reglugerð mun því að mati Félags sjúkraþjálfara hafa áhrif á sérhæfingu sjúkraþjálfara til hins verra þar sem draga mun úr fjölbreytni. Spurningin er til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hver eru rökin fyrir þessu nýja ákvæði? Í ljósi neikvæðra áhrifa, m.a. á starfsmöguleika nýútskrifaðra sjúkraþjálfara og á þjónustu sjúkraþjálfara á landsbyggðinni, hyggst ráðherra draga breytinguna til baka? Ég nefndi í upphafi að fleiri fagstéttir í heilbrigðisþjónustu ættu undir högg að sækja vegna ríkisvæðingarstefnu ríkisstjórnarinnar. Ýmsir hafa líka bent á að þessi stefna, þar sem unnið er gegn samvinnu opinbers rekstrar og einkarekstrar í heilbrigðismálum, sé hægt og örugglega að mynda jarðveg fyrir tvöfalt heilbrigðiskerfi hér á landi. Dæmi um slíka þróun má finna í svari heilbrigðisráðuneytis til áhyggjufulls útskriftarnema en ráðuneytið benti á að hún gæti stofnað eigin rekstur án greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga Íslands. Það er sannarlega áhugaverð nálgun. Sú lausn [[Forseti hringir.]]kallar á að fólk sem gefst upp á biðlistum leiti til þessara nýútskrifuðu sjúkraþjálfara ef það treystir sér til að borga hærra verð en ella. Og hvað stendur þá eftir af þjóðarsáttmála okkar um [[Forseti hringir.]]að öllum sé tryggður jafn aðgangur að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu óháð efnahag? Verður þessi þjónusta kannski í náinni framtíð [[Forseti hringir.]]sótt til Svíþjóðar eða Danmerkur eins og nýjustu dæmin sýna fyrir framtíðarsýn hæstv. ráðherra?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæðið að þessari umræðu sem er góð og mikilvæg og sjálfsagt að taka hana hér í þingsal. En það er ástæða til að leiðrétta ákveðna þætti í forsendum hv. þingmanns sem lúta að því annars vegar þegar um er að ræða samning sem er í gildi, þó að hann sé sannarlega framlengdur frá einum mánuði til annars, og er þá um að ræða talmeinafræðinga og hins vegar að sannarlegu samningsleysi varðandi sjúkraþjálfara. Í fyrsta lagi spyr þingmaðurinn með hvaða hætti heilbrigðisyfirvöld séu að bregðast við skorti á talmeinaþjónustu fyrir börn og hvernig þau ætli að bregðast við aðstæðum varðandi talmeinaþjónustu á landsbyggðinni í ljósi kröfu um tveggja ára starfsreynslu talmeinafræðinga. Sjúkratryggingar Íslands skoða nú gerð fyrirtækjasamninga við talmeinafræðinga í stað rammasamnings sem nú er í gildi þar sem samið er við einstaka talmeinafræðinga sjálfstætt. Ef sú leið yrði farin skapast sá möguleiki að hluti talmeinafræðinga á stofu geti starfað samkvæmt samningi þó að tveggja ára skilyrði um starfsreynslu sé ekki uppfyllt þar sem nýútskrifaðir myndu þá starfa undir handleiðslu reyndari talmeinafræðinga. Ákvæðið um skilyrði um tveggja ára starfsreynslu kom inn í rammasamning á árinu 2017 og samþykktu talmeinafræðingar þann samning. Fjögur ár eru liðin frá gildistöku ákvæðisins og því ljóst að tímatöfin í kjölfar þess er liðin. Nú bætast árlega við talmeinafræðingar sem starfa samkvæmt rammasamningi SÍ. Starfshópur fulltrúa heilbrigðisráðuneytis, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga skoðar breytt fyrirkomulag talmeinaþjónustu við skólabörn og hvernig megi bæta talmeinaþjónustu við umræddan hóp. Starfshópurinn stefnir að því að skila tillögum til ráðuneytanna á næstu vikum. Hvað landsbyggðina varðar sérstaklega hafa möguleikar verið í þróun á undanförnum árum sem eru mikilvægir og hægt er að nýta í gegnum fjarheilbrigðisþjónustu eða fjarþjálfunarbúnað, til að mynda búnað Köru Connect sem nýtist við fjarþjónustu talmeinafræðinga og hefur reynst vel. Svo held ég að rétt sé að nefna að Covid hefur haft þau áhrif að fólk er óhræddara við að nota slíkan búnað. Það hefur á stundum gefist vel þótt að sjálfsögðu komi ekkert í staðinn fyrir að hitta skjólstæðing þegar um flókna fagþjónustu er að ræða. Ég vil líka nefna Heyrnar- og talmeinastöð. Þar starfa þrír talmeinafræðingar sem eru sérhæfðir í þjónustu við heyrnarskert börn og endurhæfingu fólks með kuðungsígræðslu og börn með skarð í vör og góm. Þeir grípa sem sé flóknustu tilvikin. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður um rökin fyrir því að ákvæði um tveggja ára starfsreynslu var sett í reglugerð sem skilyrði fyrir því að sjúkraþjálfarar kæmust á samning hjá Sjúkratryggingum Íslands og spyr sérstaklega hvort ráðherra hyggist draga það skilyrði til baka. Þá er mikilvægt að árétta að það er ekki rétt sem þingmaðurinn segir að ákvæðið sé skilyrði fyrir því að sjúkraþjálfarar komist á samning, eins og hv. þingmaður orðar það. Reglugerðin er sett til að tryggja áframhaldandi greiðsluþátttöku til sjúkratryggðra í því millibilsástandi sem nú varir, þ.e. þegar við erum ekki með samninga. Þar er kveðið á um umrætt skilyrði um tveggja ára reynslu, þ.e. í reglugerðinni en ekki í samningi. Það er því misskilningur hjá hv. þingmanni að það sé svo. Sjúkraþjálfarar hafa ekki enn samið við Sjúkratryggingar Íslands. Hér skiptir mestu máli að þegar starfsstétt hefur ekki náð samningum við SÍ um veitingu þjónustu verðum við að horfast í augu við að við þurfum að forgangsraða fjármagni til viðkomandi málaflokks og það þarf að gera á faglegum forsendum. Þegar Sjúkratryggingar semja um heilbrigðisþjónustu er í samningnum kveðið á um ákveðið eftirlit með þeirri þjónustu sem veitt er, með magni, gæðum, kostnaði og árangri þjónustunnar. En þegar samningsleysi stendur yfir í málaflokki, eins og staðreyndin er varðandi sjúkraþjálfara, hefur SÍ einungis eftirlit með því að reikningar séu gerðir í samræmi við veitta þjónustu og gjaldskrá. Þess vegna er að mati SÍ nauðsynlegt að gera enn ríkari faglegar kröfur til þeirra aðila sem veita þjónustu sem niðurgreidd er af ríkinu samkvæmt reglugerð. Í öðru lagi má nefna að samkvæmt upplýsingum frá SÍ virðist meiri hluti þeirra sem útskrifast úr sjúkraþjálfun fara út í sjálfstæðan rekstur en á sama tíma skortir sjúkraþjálfara til starfa á sjúkrahúsum og stofnunum en æskilegt væri að fá fleiri sjúkraþjálfara til starfa hjá hinu opinbera. Ákvæðið verður ekki dregið til baka úr reglugerð en það verður að koma í ljós hver niðurstaðan verður við samningaborðið. Við það sitja tveir aðilar, [[Forseti hringir.]]þ.e. Sjúkratryggingar Íslands og sjúkraþjálfarar sem síðan ákveða innihald samningsins. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Ég kem væntanlega að þriðju spurningu hv. þingmanns hér í lok umræðunnar.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu hér í dag. Við sem sitjum í velferðarnefnd fengum bæði talmeinafræðinga og sjúkraþjálfara til okkar í vikunni. Það var frekar dökk mynd sem þau drógu upp fyrir okkur af samskiptum þeirra við Sjúkratryggingar Íslands, stofnun sem við sjáum dagsdaglega sem mikilvæga og er m.a. ætlað að tryggja aðgengi, gæði og fjármagn, og að allt sé rétt og til haga haldið. Núna horfum við upp á vaxandi biðlista og þeir lengjast og reglugerðum er breytt til mikils óhagræðis, bæði fyrir þjónustuveitendur og þiggjendur. Ég nefni dæmi um bráðameðferð, sem hægt var að fá hjá sjúkraþjálfara án tilvísunar heimilislæknis, sem nú er afnumin með einu pennastriki. Þannig að nú eykst álagið á heimilislækna og nóg var það fyrir. Auk þessa, ef við ræðum þjónustu talmeinafræðinga, þá er oft um börn að ræða og það er sannað að snemmtæk íhlutun skilar bestum árangri. Því sætir það furðu að slíkar girðingar séu settar upp sem gera ekkert annað en að auka vandann, auka biðina og vonleysið. Ef við ræðum landsbyggðina, af hverju erum við komin á þann stað að tala annars vegar um höfuðborgarsvæðið og hins vegar um landsbyggðina? Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Er það vegna þess að ákvarðanir ráðherra breikka þessa gjá? Á að eyða með öllu sjálfstætt starfandi sérfræðingum? Vegna þess að innan þessara raða eru þeir margir hverjir sjálfstætt starfandi og þetta getur allt fallið undir hið opinbera, svo það sé sagt, í gegnum samninga við Sjúkratryggingar Íslands.
Virðulegi forseti. Aðgengi að heilbrigðisþjónustu er eitt það mikilvægasta fyrir okkur og að það sé á allra færi að greiða fyrir það, að kostnaðarþátttaka sjúklinga sé ekki of mikil. Til þess voru Sjúkratryggingar Íslands stofnaðar, til að reyna að finna þarna jafnvægi á milli og sjá hvernig hægt væri að gera það á sem hagkvæmastan og öruggastan hátt. Því er mikilvægt að það gangi vel fyrir sig. Eins og ég upplifi þetta eru annars vegar framlengdir samningar og hins vegar samningsleysi hjá þessum tveimur mikilvægu fagstéttum sem við fjöllum um, sem eru gríðarlega mikilvægar. Það eru stéttir sem aðstoða fólk við ýmsar hamlanir sem mikilvægt er að laga, sem komið getur í veg fyrir annan kostnað og bætt lífsgæði mikið og annað slíkt. Það er því mjög mikilvægt að slík þjónusta sé til staðar. Mér finnst það vera sameiginlegt þessum málum, samkvæmt upplýsingum frá þessum aðilum, að það vantar svolítið meira samstarf og samtal á milli fulltrúa ríkisins, sem er kaupandi að þjónustunni, og þessara aðila um hvernig þessi þjónusta verði sem best veitt þannig að hún nái markmiðum sínum. Það er svolítið slæmt ef við höfum ekki nógu miklar upplýsingar um hvaða afleiðingar það hefur að útfæra samningana og að ekki hafi náðst að eiga þetta samtal og samstarf áður en samningar renna út. Það er mikilvægt að við höfum allar upplýsingar um hvað þetta þýðir. Að lokum vil ég segja að skortur á talmeinafræðingum eða sjúkraþjálfurum verður ekki leystur með samningsleysi við Sjúkratryggingar Íslands.
Herra forseti. Já, það var á vissan hátt átakanlegt að heyra raddir sjúkraþjálfara og talmeinafræðinga sem mættu fyrir hv. velferðarnefnd í vikunni. Það er alveg ljóst að þarna er fagfólk sem vill þjónusta almenning á Íslandi, unga sem eldri, en því miður hafa samskipti við stjórnvöld ekki verið eins og best verður á kosið. Hæstv. ráðherra getur ekki skýlt sér á bak við það að samninga eigi eingöngu að gera við Sjúkratryggingar Íslands af því að Sjúkratryggingar Íslands eru þjónustustofnun á vegum stjórnvalda. Þar verða ráðherrar í ríkisstjórn að bera þá ábyrgð sem þeir bera ef ekkert gengur árum saman að ganga frá samningum við nauðsynlegar stéttir hér á landi, sem leiðir til þess að biðlistar lengjast og lengjast. Biðlistar eftir að komast í nauðsynlega sjúkraþjálfun eru farnir að slaga upp í heilt ár, biðlistar á einstakar stofur, t.d. fyrir talmeinaþjálfun fyrir börn, þar bíða 900 manns eftir að komast í fyrsta viðtal. Þetta er allt í boði stjórnvalda, herra forseti, í boði ríkisstjórnarinnar að hafa þetta svona, að ganga ekki til samninga, að klára ekki þetta ferli, heldur búa til hvern þröskuldinn á fætur öðrum. Þetta leiðir til þess að lífsgæði versna, lyfjataka eykst og það verður mun meiri kostnaður fyrir íslenskt samfélag. Að láta þetta dragast svona er algjörlega óboðlegt. Það er skortur bæði á talmeinafræðingum og sjúkraþjálfurum hér á landi. Biðlistar eru ógnarlangir og nú verður hæstv. heilbrigðisráðherra að taka á þessu en láta þetta ekki bara malla svona árum saman. Þetta gerist á hennar vakt og hún verður að bera ábyrgð.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Eins og aðrir þingmenn hafa komið hér inn á fengum við þessar stéttir til okkar á fund velferðarnefndar. Ég tek undir það sem aðrir hv. þingmenn hafa sagt, mér var einnig brugðið. Mér var annars vegar brugðið vegna þess að samskiptin eru eins og þau eru á milli stjórnvalda og þessara stétta, og hins vegar vegna þess hversu langir biðlistarnir eru. Börn og unglingar með tal- og málþroskaröskun þurfa nauðsynlega á aðstoð talmeinafræðinga að halda og mjög mikilvægt er að þau fái bót meina sinna eins snemma og við verður komið. Það er ekki bara mikilvægt fyrir þau í daglegu lífi heldur einnig til að fyrirbyggja frekari þróun röskunarinnar. Snemmtæk íhlutun er mjög mikilvæg og allar rannsóknir mæla sterklega með henni. En staðan í dag er mjög bágborin. Biðlistar eru afar langir og dæmi eru um að börn þurfi að bíða í um og yfir tvö ár eftir þjónustu. Ekki hafa tekist samningar við Sjúkratryggingar Íslands, sem er undirstofnun ráðuneytis hæstv. ráðherra, og ráðherra ber endanlega ábyrgð á málaflokknum. Talmeinafræðingar eru sífellt að verða meira áberandi stétt, bæði í mennta- og heilbrigðiskerfinu. Þeir sinna þjónustu við einstaklinga á öllum aldri með örðugleika tengda tali, máli og samskiptum. Þetta er mikilvæg stétt og aukinn skilningur er að verða á snemmtækri íhlutun. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til dáða, að hún taki þennan málaflokk föstum tökum, leysi þetta samningavandamál og stytti biðlista. Það er mjög mikilvægt. Snemmtæk íhlutun hvað varðar svona hluti, bæði sjúkraþjálfun og talmein, er stefna sem verður að taka og stjórnvöld bera þar ábyrgð.
Virðulegi forseti. Það vekur furðu að fjölskyldur neyðist til að bíða eftir aðstoð talmeinafræðings á meðan fjöldi nýskráninga í nám í talmeinafræði er töluvert minni en fjöldi áhugasamra umsækjenda. Biðin eftir þjónustu er óvenjulega mikil, sérstaklega á landsbyggðinni. Þar hef ég heyrt sögur um að foreldrar bíði jafnvel í tvö til þrjú ár eftir að fá símtal eftir að hafa skráð sig. Biðtíminn hefur lengst og er það óviðunandi. Hann hefur áhrif á málþroska barna sem þurfa á aðstoð talmeinafræðings að halda. Einnig hefur hann áhrif á þá þjónustu sem talmeinafræðingar veita og Félag talmeinafræðinga deilir þeim áhyggjum. Tekið er inn í nám í talmeinafræði annaðhvort ár og þá takmarkast hópur nýskráðra nemenda við 15 einstaklinga. Þó að aðsókn í námið sé mikil eru töluvert færri sem komast inn en vilja. Maður spyr sig: Hvað veldur? Hvers vegna lengist biðtími þeirra barna sem þurfa á þessari aðstoð að halda þegar það liggur í augum uppi að nýskráningar í talmeinafræði eru færri en hægt væri? Og af hverju er þessi takmörkun við töluna 15? Virðulegi forseti. Samningur talmeinafræðinga við SÍ er útrunninn og vil ég hvetja samningsaðila til dáða til að ná ásættanlegri niðurstöðu. Við þessa stöðu er ekki hægt að una. Það er viðkvæmur hópur sem bíður og efla þarf þjónustu talmeinafræðinga um allt land. Börn sem falla undir niðurgreiðsluviðmið í talþjálfun þurfa að sækja þjónustu til sjálfstætt starfandi talmeinafræðinga þar sem þeir sem starfa hjá sveitarfélögum og ríki eru bara í greiningu og ráðgjöf. Talþjálfun er mikilvæg aðstoð sem þarf að beita sem fyrst og því verður að ná samningum. Hér þarf að hafa þarfir barnanna í huga.
Virðulegur forseti. Í störfum þingsins í gær tók ég fyrir biðlista í heilbrigðiskerfinu og líka það sem ég rakst á á sínum tíma, að fólk fær jafnvel samband við símsvara og fær villandi upplýsingar þar. Ég var þar með tillögu til heilbrigðisráðherra og ríkisstjórnarinnar, hvort ekki væri kominn tími á að ríkisstjórnin kæmi fljótlega á símsvara fyrir alla þá sem eru á biðlistum eftir aðgerðum á Íslandi. Þá gæti vélræn rödd svarað: Ef þú ert með Covid-19, ýttu á takka eitt, þú ert í forgangi. Ef þú ert barn á biðlista ýttu á takka tvö og þú ert ekki í forgangi. Ef þú ert að bíða eftir lífsnauðsynlegri aðgerð, ýttu á takka þrjú og þér verður sagt hvar þú ert á 200 manna biðlista. Ef þú ert á biðlista eftir að komast á biðlista, ýttu á takka fjögur og bíddu þangað til röðin kemur að þér. Símsvarinn heldur áfram og segir: Ef þú ert að bíða eftir sjúkraþjálfun eða tíma hjá talmeinafræðingi þá eru langir biðlistar þar vegna reglugerðarbreytinga og hafðu því samband eftir tvö ár. Það er verið að valda fólki tjóni með því að hafa það á biðlistum og það sem er verra er að þetta á ekkert eftir að batna. Nú á t.d. Félag talmeinafræðinga 40 ára afmæli á þessu ári og komin upp sú staða að margir þeirra eru að fara á eftirlaun og líka sjúkraþjálfarar þannig að vandinn eykst. En lausnirnar eru kannski ekki á næsta leiti. Ég kem í næstu ræðu ítarlega inn á þetta.
Virðulegi forseti. Mér fannst ég merkja það hversu mjög forseti nýtur þessarar umræðu. Mig langaði til að segja sögu af konu sem er að útskrifast í vor úr sjúkraþjálfun í Háskóla Íslands. Hún hefur fengið starfsþjálfun hjá sjúkraþjálfara með eigin stofu og hann langar til að ráða hana áfram til starfa. En hér lendir þessi kona á vegg. Ný breyting á reglugerð um greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga Íslands felur í sér að sjúkraþjálfari þarf að hafa starfað sem slíkur í minnst 80% starfshlutfalli í tvö heil ár. Ákvæðið gildir ekki um þá sem eru þegar með samning við Sjúkratryggingar heldur eingöngu hina, þessa nýju sem óska eftir að komast nýir inn á skrá. Konan er með fimm ára háskólanám að baki, mastersgráðu og viðamikla starfsþjálfun en skjólstæðingar hennar munu þurfa að borga hærra verð fyrir sjúkraþjálfun hjá henni en hjá þeim sem útskrifuðust árinu áður. Nýútskrifaðir sjúkraþjálfarar munu því lenda undir í samkeppni við þá sem eru fyrir í stéttinni því að ekki munu þeir geta veitt þjónustu í tvö ár fyrir hærra verð en allir aðrir bjóða. Þeir þurfa því að fá vinnu hjá heilbrigðisstofnunum út þennan tilskilda tíma áður en þeir geta farið að starfa sjálfstætt. Þá er spurningin: Er vinnu fyrir alla að fá hjá hinu opinbera? Getur heilbrigðisráðherra tryggt öllum 30 nýútskrifuðum sjúkraþjálfurum störf? Er æskilegt að lama einkageirann og senda alla í vinnu hjá ríkinu? Mætti ekki taka tillit til fjölbreytts áhugasviðs fólks sem sérhæfir sig í sjúkraþjálfun? Eru biðlistar ekki nægilega langir fyrir? Staðan er nefnilega þannig að það eru langir biðlistar til að komast að hjá sjúkraþjálfara. Þeir gegna ómetanlegu starfi við endurhæfingu óvinnufærs fólks og við að draga úr nýgengi örorku, t.d. vegna bakmeiðsla. Þessi breyting hugsa ég að muni fyrst og fremst bitna á fólkinu í landinu sem ekki fær nauðsynlega þjónustu, fyrir utan auðvitað hið augljósa, [[Forseti hringir.]]að hún bitnar á þeim sem hafa sérhæft sig í þessu námi. Þannig að með þessum takmörkunum erum við komin á þann stað og að þeirri niðurstöðu að sum nauðsynleg þjónusta er niðurgreidd fyrir suma en ekki fyrir aðra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að vekja máls á þessu efni og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í umræðunni. Það sem mér finnst standa upp úr í umræðunni er annars vegar það hvað við erum sammála um að hér séum við að tala um tvær mjög mikilvægar stéttir í heilbrigðisþjónustunni, þ.e. sjúkraþjálfara og talmeinafræðinga, en hitt ekki síður hversu mikilvægt er að samningar náist á milli aðila og það sem fyrst. Auðvitað má velta fyrir sér að þar hafi Covid áhrif og jafnvel það að samningarnir sem stendur fyrir dyrum að gera eru flóknari en þeir samningar sem hafa hingað til verið gerðir, en það breytir ekki því að það er mikilvægt að samningar náist. Hún hefur mjög verið uppi í umræðunni undanfarið þessi svokallaða tveggja ára regla sem menn hafa sagt vera ósanngjarna. Aðilar verða auðvitað að meta það í samningum sín á milli með hvaða hætti farið er með þessa þætti en sú leið sem hæstv. ráðherra benti á hér áðan, þ.e. að nýútskrifaðir geti í þessum tilvikum starfað við hlið, annaðhvort á ábyrgð eða undir eftirliti, reynds starfsmanns, getur væntanlega gengið. Ég held að sú leið sé mjög skynsamleg. Hún ýtir undir faglega ábyrgð og ýtir líka undir það sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson kom inn á hér áðan, að þessar starfsstéttir geti sjálfar valið sér faglegan vettvang eftir útskrift og hafi þá reynslu í hvoru tveggja, þ.e. að vinna á opinberum stofnunum og einkastofnunum eftir atvikum. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, herra forseti, það skiptir mestu máli að ná samningum sem fyrst þannig að þessi mikilvæga þjónusta komist sem fyrst í eðlilegt horf.
Herra forseti. Við ræðum hér stöðu talmeinafræðinga og sjúkraþjálfara. Það hefur komið fram að víða um land eru langir biðlistar eftir þjónustu talmeinafræðinga. Staðan þar er að hundruð barna og unglinga eru á biðlistum eftir þessari þjónustu. Þetta kemur víða illa niður á þjónustu talmeinafræðinga úti á landi við börn og unglinga. Það er mjög mikilvægt að gripið sé snemma inn í þeirra vandamál og ef ekki er brugðist við snemma þá hefur það auðvitað áhrif á þroskamöguleika þessara barna og að þau geti átt eðlileg félagsleg samskipti við jafnaldra sína. Nýútskrifaðir talmeinafræðingar sem búsettir eru úti á landi þurfa oft að flytja í bæinn til að geta uppfyllt skilyrði rammasamnings Sjúkratrygginga og Félags talmeinafræðinga. Herra forseti. Fréttir hafa verið að berast af því að hver fagstéttin á fætur annarri sem starfa á heilbrigðissviði á grundvelli samninga við ríkið kvarti sáran yfir samskiptum sínum við Sjúkratryggingar ríkisins. Þetta er ekkert nýtt, herra forseti. Við höfum óralanga biðlista eftir liðskiptaaðgerðum þar sem fólk er fremur sent utan í miklu dýrari aðgerðir heldur en að skipta við innlenda aðgerðaaðila. Við höfum áralanga sorgarsögu um samskipti ráðuneytisins við rekstraraðila hjúkrunarheimila þar sem nú er eðlilega þolinmæði margra sveitarfélaga brostin, enda höfðu sveitarfélögin oft greitt stórfé til rekstursins sem þó er á ábyrgð ríkisins. Þannig hleður heilbrigðisráðuneytið hvert götuvígið á fætur öðru gegn einkaframtakinu og öllum þeim sem voga sér að vera ekki á launaskrá hjá ríkinu, hvort sem um er að ræða frjáls félagasamtök, þjónustuveitendur á heilbrigðissviði eða fagaðila í stéttum sem eru með samninga við hið opinbera um þjónustu á sviði ráðuneytisins. Herra forseti. Ráðherra verður að svara fyrir gangverk heilbrigðiskerfisins hér.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir þessa umræðu, sem er mjög þörf. Ég hef oftar en ekki staðið í þessum stól og staðið með heilbrigðisráðherra. Ég hef líka staðið með henni þegar kemur að því að fara vel með fé ríkissjóðs sem nýtt er til greiðslu þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Ég held við séum öll sammála um það. En í þessum málum talmeinafræðinga og sjúkraþjálfara er ég á öndverðum meiði við hæstv. ráðherra, að tveggja ára starfsreynsla í 80% hlutfalli sé nauðsynleg áður en sjúkraþjálfarar geta gert samning við Sjúkratryggingar Íslands. Það er mér frekar óskiljanlegt. Í kjördæmi mínu eru nokkrar stofur sjúkraþjálfara sem hafa farið mjög illa út úr þessu vegna veikinda eða ef sjúkraþjálfarar þurfa að taka sér frí frá vinnu af öðrum ástæðum. Dæmi eru um að jafnvel 40% sjúkraþjálfara á lítilli stofu úti á landi fari í frí en geti ekki fengið nýútskrifaðan sjúkraþjálfara til starfa vegna þess að reyndir sjúkraþjálfarar fást ekki á landsbyggðinni. Ég hef mjög miklar áhyggjur af þjónustunni á landsbyggðinni, virðulegur forseti. Þetta hefur í för með sér að sjúkraþjálfurum fækkar, þjónustan versnar og biðlistarnir lengjast. Þetta er alvarlegt. Ég hef áhyggjur af því að með lengri biðlistum fjölgi þeim sem aldrei koma aftur til starfa. Hæstv. ráðherra. Ég stend heils hugar með því að fara vel með skattfé, en þessi leið leiðir til lakari þjónustu. Það hefur verið hugsun okkar í hv. velferðarnefnd og í þinginu, og ég veit að við erum sammála um það, að við viljum bæta lífskjör landsmanna en ekki skerða þau.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að óska eftir þessari mikilvægu umræðu um tvær mikilvægar kvennastéttir. Það er ljóst að breytt reglugerð um endurgreiðslu á kostnaði sjúkraþjálfara og talmeinafræðinga vinnur gegn nýliðun í greininni og leiðir jafnframt til verri þjónustu á landsbyggðinni. Þá er hætt við að þetta minnki áhuga íslenskra stúdenta á að leggja fyrir sig fögin og sömuleiðis, í tilfelli sjúkraþjálfara, að fleiri stofur telji sér nauðugan einn kost að ráða til starfa erlenda sjúkraþjálfara með starfsreynslu. Þetta er líka sérstök ráðstöfun í ljósi þess að það eru að öllum líkindum ekki nægjanlega mörg stöðugildi hjá stofnunum ríkisins til að ráða þennan fjölda nýútskrifaða sjúkraþjálfara og talmeinafræðinga til starfa, ekki nema ríkið ætli að láta af ráðningarbanni sem verið hefur víða í kerfinu, og bæta verulega í stöðugildafjöldann. Sérstaklega hef ég áhyggjur af þeim áhrifum sem þetta gæti haft á þjónustu sjúkraþjálfara á landsbyggðinni sem lengi hafa treyst á afleysingar og nýliðun. Þessi breyting mun auka á vandann þar við að fá sjúkraþjálfara til starfa. Þá er þetta mjög takmarkandi fyrir það unga fólk sem vill flytja aftur heim eftir að námi lýkur. Það sama gildir um talmeinafræðinga. Herra forseti. Sjúkraþjálfarar fá starfsleyfi sitt frá landlækni eftir fimm ára háskólanám. Ég verð að taka undir orð formanns Félags sjúkraþjálfara þegar hún spyr: Hvers vegna ákveður ráðherra að takmarka starfsleyfi sem landlæknir hefur þegar gefið út? Það er óskiljanlegt, sérstaklega þegar litið er til þess að nú þegar eru miklir biðlistar eftir þjónustu bæði sjúkraþjálfara og talmeinafræðinga. Var ekki eitt af loforðum ríkisstjórnarinnar að gera heilbrigðisþjónustuna ódýrari og aðgengilegri? Vandséð er hvað þessar ráðstafanir gera annað en að lengja biðlista, sérstaklega á landsbyggðinni, skapa atvinnuleysi meðal nýútskrifaðra og setja stofurekstur í uppnám. En það er kannski einmitt meiningin.
Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í máli mínu áðan sjáum við ítrekað hversu mikilvægt það er að beita snemmtækri íhlutun í heilbrigðiskerfinu og fyrirbyggja framtíðarvandamál. Ég fæ illa skilið hvernig velferðarríkið Ísland getur ekki gert betur en svo að börn þurfi að bíða í hátt í tvö ár eftir að fá bót meina sinna þegar kemur að einhverju eins og talmeini. Það getur verið mjög íþyngjandi fyrir barn að burðast með slíkt mein ómeðhöndlað í langan tíma og tvö ár er langur tími í lífi barns, heldur betur. Þetta getur haft áhrif á félagslegan þroska og fleiri fleti daglegs lífs hjá barni. Samningar takast ekki og biðlistar lengjast. Við sjáum þetta hvað varðar umrædda stéttir en líka fleiri stéttir í heilbrigðiskerfinu. Það er á borði hæstv. ráðherra að semja við þessa aðila, að tryggja að nýliðun geti átt sér stað í heilbrigðiskerfinu á Íslandi, að það séu jákvæðir hvatar til þess að koma til Íslands að loknu námi og að koma í veg fyrir framtíðarvandamál. Það hlýtur að vera réttur barns á velferðarlandinu Íslandi að geta fengið meðferð hjá talmeinafræðingi eða sjúkraþjálfara. Þetta er bagalegt ástand og við sjáum líka það sama vera að gerast hjá sérgreinalæknum. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur haft mikið á sinni könnu vegna heimsfaraldursins og það er skiljanlegt en nú erum við væntanlega að sjá einhvers konar bót í máli þar. Núna þarf því að ráðast á þessa biðlista í íslensku heilbrigðiskerfi, hvernig sem það er gert. Auðvitað þarf að verja skattfé íslenskra ríkisborgara vel og vandlega og vanda til verka en stundum þarf að horfa út fyrir ramma ríkisins til að gera það.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að vekja athygli á þessum mikilvægu málum. Hér ræðum við m.a. sjúkraþjálfun og leiðir til að bæta starfsumhverfi, bæði til góðs fyrir sjúkraþjálfun og notendum til bata. Í því samhengi vil ég benda á að Sjúkratryggingar Íslands ákváðu á síðasta ári að fela Ríkiskaupum að bjóða út sjúkraþjálfun á höfuðborgarsvæðinu. Sú ákvörðun á sér stoð í lögum um opinber innkaup sem sett voru samkvæmt tilskipun frá Evrópusambandinu árið 2014. Lögin eiga að tryggja skilvirkni og hagkvæmni á nýtingu á opinberu fé. En á heilbrigðis- og félagsþjónusta að falla undir þessi lög? Norðurlöndin hafa tekið upp lög um opinber innkaup en þau hafa sett sérstaka umgjörð um heilbrigðis- og félagsþjónustu. Sem dæmi má nefna Noreg en þar fjalla lögin um útboð á heilbrigðis- og félagsþjónustu og segja m.a. að setja skuli reglugerð um sérstöðu heilbrigðis- og félagsþjónustu. Leggja skuli áherslu á fjölbreytni, gæði og samfellu og þátttöku notenda þjónustunnar. Virðulegi forseti. Við eigum og megum fara sömu leið og nágrannaþjóðir okkar í þessum efnum. Þetta ætti ekki að vera erfitt fyrir fámenna þjóð. Núverandi ríkisstjórn hefur breikkað greiðsluþátttökukerfið þannig að fleirum var gert kleift að nýta sér þjónustu sjúkraþjálfara. Það er mikilvægt fyrir virkni og heilsu einstaklinga ásamt því að vera í samræmi við áherslu í stjórnarsáttmálanum á sviði forvarna og lýðheilsu. Við getum ekki nálgast viðkvæma málaflokka líkt og heilbrigðis- og félagsþjónustu eins og við nálgumst vegaframkvæmdir. Aðrar sérreglur verða að gilda um slíka þjónustu. Að fara slíka leið væri okkur til bóta.
Virðulegur forseti. Hvaða foreldri vill hringja og biðja um aðstoð fyrir barnið sitt, kannski sjö ára gamalt, hjá talmeinafræðingi og fá þau skilaboð að það sé númer 200 eða 300 eða 400 í röðinni sem þýðir bið í eitt og hálft ár, tvö ár, jafnvel þrjú? Barnið verður þá ekki lengur sjö ára heldur tíu ára og búið að missa af tveimur, þremur árum af skólagöngu. Afleiðingarnar af þessu eru gífurlegar. Það er svolítið skrýtið að í óundirbúnum fyrirspurnum sagði heilbrigðisráðherra við mig, í sambandi við sjúkraþjálfara, að það hefðu verið, ef ég man rétt, haldnir vikulegir fundir með sjúkraþjálfurum. Á fundi velferðarnefndar sögðust sjúkraþjálfarar ekki kannast við þetta. Ég spyr því: Hverjir voru á þessum vikulegum fundum? Var það bara ráðherra og Sjúkratryggingar Íslands? Og voru þau þá bara að tala um sjúkraþjálfara, vegna þess að sjúkraþjálfarar virðist ekki hafa verið þarna? Það er ekki hægt að semja við sjúkraþjálfara og þar af leiðandi eru einhverjar þvingunaraðgerðir í gangi. Á meðan er verið að semja fá þeir ekki neitt en það er ekki verið að semja við þá og það er ekki verið að tala við þá. Og í því samhengi: Hver var tilgangurinn með þessu? Ég get ekki séð að það hafi verið til þess að stytta biðlista að taka sex tímana sem var hægt að fá hjá sjúkraþjálfurum án þess að fara til heimilislæknis. Til hvers í ósköpunum var það gert? Þarna eru einstaklingar sem kannski hafa tognað og eru að missa úr vinnu. Til hvers að senda þá til heimilislæknis til að fá beiðni og draga málið þannig á langinn og viðkomandi missir helling úr vinnu? [[Forseti hringir.]]Kerfið eins og það var virkaði mjög vel og á þess vegna að vera þannig. Ég skil ekki þegar verið er að leggja steina í götu fólks sem þarf virkilega á þessari þjónustu að halda.
Herra forseti. Ég þakka fyrir góðar umræður hér í dag. Ef einhvern rauðan þráð má finna í þeim er hann sá að þessi staða er ekki í lagi. Mér þykir miður að hæstv. ráðherra hafi eytt dýrmætum tíma hér áðan í að leiðrétta meintan misskilning hjá mér. Ég þekki vel muninn á samningi og greiðsluþátttökureglugerð, það eru aðrir en sú sem hér stendur sem eru uppteknir af þeim formlegheitum á kostnað þjónustu við sjúklinga. Og talandi um formlegheit: Ábyrgðin á þessari stöðu liggur ekki hjá Sjúkratryggingum Íslands. Hún liggur ekki hjá samningsaðilum þeirra. Hún liggur hjá ríkisstjórn Íslands. Vaxandi biðlistar eftir þjónustu talmeinafræðinga og sjúkraþjálfara hafa neikvæð áhrif á fjölda fólks á öllum aldri sem bíður í lengri tíma eftir mikilvægum úrbótum sem varða lífsgæði þess. Það er líka full ástæða til að hafa áhyggjur af neikvæðum áhrifum biðlista eftir þessari þjónustu á heilbrigðiskerfið í heild. Við vitum að ef þjónusta þessara fagstétta er veitt tímanlega dregur verulega úr þörf fólks eftir dýrari og flóknari heilbrigðisþjónustu þegar fram líða stundir og öfugt. Álag á kerfið er ekki síst vegna þess að þangað mætir fólk sem hefur ekki tímanlega fengið úrlausn sinna mála, ekki hefur verið brugðist við í tíma. Herra forseti. Ef þetta snýst ekki um enn einn slaginn við sjálfstætt starfandi fagaðila, hvað þá? Faglegu rökin eru enn ónefnd. Ef þetta er fyrst og síðast spurning um fjármögnun þá hlýtur þessi staða að vera vísbending um forgangsröðun þar sem fyrirliggjandi ráðstafanir og endurhæfing lenda einfaldlega aftast í röðinni. Þetta er óboðleg staða, hver sem ástæðan er. Ég kalla eftir breytingum og það sem fyrst.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Aðeins hér í lokin, ég held að það sé mikilvægt að geta um eflingu heilsugæslunnar og fjölgun sjúkraþjálfara á vettvangi heilsugæslunnar og nýsamþykkta endurhæfingarstefnu sem var löngu tímabær, vinnu sem hafin er varðandi uppbyggingu teymisvinnu fyrir þau sem búa við langvarandi verki, óháð búsetu, endurhæfingarstefnu sem segir okkur að við eigum að byggja upp endurhæfingarteymi í öllum landshlutum og fréttir af nýjasta og fyrsta endurhæfingarteyminu sem þegar er búið að byggja upp við Heilbrigðisstofnun Austurlands, sem er þverfaglegt og mannað endurhæfingarlækni, sjúkraþjálfurum, félagsráðgjafa og iðjuþjálfa. Þetta teymi hefur hafið störf og markmiðið er að við getum verið með teymi af þessu tagi um allt land. Ég geri ekki ráð fyrir því að hv. þingmaður og málshefjandi og fleiri sem hér hafa verið að ræða stöðuna, ætlist til þess að ráðherrann semji sjálfur við veitendur heilbrigðisþjónustu. Ég hef a.m.k. ekki heyrt að það sé markmiðið. Við höfum búið þannig um í lögum að Sjúkratryggingar Íslands sjái um þetta. Við gerum heldur ekki ráð fyrir, er það, virðulegi forseti, að fjármagnið sé ótakmarkað. Við viljum að það sé með einhverju móti þannig að við sem kaupendur þjónustunnar höfum einhverja upphæð til þess að kaupa þessa tilteknu þjónustu fyrir. Þá þurfum við að setja einhver viðmið um gæði, magn og árangur og kostnað þjónustunnar. Þetta veit hv. þingmaður og þetta er samningsatriði. Það er ekki þannig, [[Gripið fram í.]]virðulegi forseti, meðan við erum með einhvers konar gjaldskrá í gildi, að það sé vísbending um hvað samningur kemur til með að fela í sér. Þegar hv. þingmaður heldur því fram er hann að drepa málinu á dreif. Við erum með takmarkað fjármagn og rammasamningur eins og sá sem er núna í gildi reisir engar skorður við því hversu mikið fer úr ríkissjóði í þessa tilteknu þjónustu. Ég hef ekki sem heilbrigðisráðherra leyfi til þess að opna ótakmarkað á ríkissjóð.
Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir skýrslu sem ég hef lagt fyrir Alþingi um ábendingar sem varða stjórnsýsluna í rannsóknarskýrslum Alþingis, eins og hæstv. forseti fór yfir. Tilurð og aðdraganda hennar má rekja til skýrslubeiðni hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar ásamt fleirum á 148. löggjafarþingi. Ljóst var frá upphafi að umfang verkefnisins væri slíkt að ekki tækist að ljúka því innan tilætlaðs frests en hins vegar hef ég reglulega upplýst þingið um að skýrslan sé í vinnslu. Ég ætla ekki að nýta minn litla tíma hér til að fara yfir fyrirkomulag skýrslubeiðna á Alþingi. Um það væri margt að segja. En eftir stendur þetta plagg, sem er hátt í 400 blaðsíður, þar sem leitast hefur verið við að taka mið af þeim áherslum sem koma fram í beiðninni að svo miklu leyti sem unnt er. Í þeirri vinnu hefur m.a. falist að greina og afmarka allar ábendingar sem varða stjórnsýsluna og setja þær svo fram í sem bestu samhengi. Það hafa verið afmarkaðar 339 ábendingar. Að ritun þessarar skýrslu komu nokkur ráðuneyti og stofnanir þannig að þetta er umtalsvert verk og áhugavert aflestrar, vona ég. Rannsóknarskýrslur Alþingis vörpuðu ljósi á veikleika í íslensku stjórnkerfi en að sama skapi sýna þær niðurstöður, sem við erum með í þessari skýrslu, að stoðir stjórnsýslunnar hafa verið treystar verulega á þeim rúma áratug sem liðinn er frá hruni og helst það að hluta til í hendur við alþjóðlega þróun. Ég nefndi 339 ábendingar sem hefðu verið afmarkaðar og við þeim hefur verið brugðist að nokkru leyti eða öllu, þ.e. 320 af 339 ábendingum, sem ég myndi telja að væri allnokkur árangur. Ég ætla að stikla á stóru í viðbrögðum við ábendingum eins og þeim er lýst í skýrslunni. Þar ber fyrst að nefna að umgjörð og skilyrði stjórnsýslunnar hafa tekið gagngerum breytingum. Þar get ég nefnt ný heildarlög um Stjórnarráð Íslands sem sett voru árið 2011 og miðuðu að því að bæta störf og starfshætti ráðherra ríkisstjórnar og stjórnsýslu Stjórnarráðsins almennt. Eitt helsta markmiðið var að efla samhæfingu starfa á milli ráðherra, m.a. kveðið á um skyldur ráðherra til að leitast við að samhæfa stefnu og aðgerðir þegar málefni og málefnasvið skarast og skýrt kveðið á um stjórnunar- og eftirlitsskyldur ráðherra með stjórnvöldum á málefnasviði viðkomandi ráðherra. Undirbúningur og gæði lagasetningar hafa verið bætt og um leið sú stefnumótun sem löggjöf byggir á. Í forsætisráðuneytinu hefur verið sett á fót skrifstofa löggjafarmála sem fer með gæðaeftirlit við undirbúning stjórnarfrumvarpa og stjórnartillagna ráðuneyta. Árið 2017 samþykkti ríkisstjórn reglur um undirbúning og frágang stjórnarfrumvarpa og stjórnartillagna. Breytt fyrirkomulag við mat á áhrifum frumvarpa var tekið upp með lögum um opinber fjármál 2015 með aukinni áherslu á heildaráhrif stjórnarfrumvarpa og að fyrir liggi tilhlýðilegt mat á fjárhagslegum áhrifum auk annarra atriða áður en mál eru lögð fyrir Alþingi. Samráðsgátt Stjórnarráðsins var opnuð í febrúar 2018 þar sem lögð eru fram til samráðs stefnuskjöl, áform um lagagerð og smíði reglugerða, drög að stjórnarfrumvörpum sem og EES-gerðir. Þar með var kröfum um opið samráð við gerð lagafrumvarpa mætt og gagnsæi stóraukið. Stefnumótun hefur markvisst verið efld hjá Stjórnarráðinu til samræmis við ábendingar. Lög um opinber fjármál hafa þar markað ákveðin þáttaskil þar sem kveðið er á um skyldu ráðherra til að móta stefnu fyrir málefnasvið og málaflokka til fimm ára í senn. Fræðsla og þjálfun hefur sömuleiðis verið aukin með tilkomu Stjórnarráðsskólans. Aukið gagnsæi og bætt skráning upplýsinga voru meðal markmiða með nýjum lögum um opinber skjalasöfn árið 2014, nýjum upplýsingalögum árið 2013 og frekari umbætur voru gerðar á lagaumgjörð stjórnsýslunnar með endurskoðun upplýsingalaga árið 2019 og ná lögin nú til handhafa löggjafar- og dómsvalds. Þá var hámarksmálsmeðferðartími styttur og ráðuneytum gert að birta skrá yfir mál sem eru til meðferðar. Grundvallarbreytingar hafa orðið á umgjörð um fjármálakerfið. Umbætur á lögum um fjármálafyrirtæki felast m.a. í auknum eiginfjárkröfum og gera þannig fjármálafyrirtæki betur í stakk búin til að takast á við rekstrarerfiðleika. Með nýjum reglum um aukið laust fé er stuðlað að því að fjármálafyrirtæki geti mætt greiðsluskuldbindingum sínum. Settar hafa verið reglur um könnunar- og matsferli Fjármálaeftirlits Seðlabankans, eiginfjárauka og vogunarhlutfall sem vinnur gegn yfirskuldsetningu. Áhersla hefur verið á að skýra hlutverk, ábyrgð og skyldur stjórnar og gagnger endurskoðun átt sér stað á reglum um áhættustýringu, stöðuga fjármögnun og innra eftirlit fjármálafyrirtækja. Ný löggjöf um endurreisn og skilameðferð fjármálafyrirtækja miðar að því að takmarka tjón af vandkvæðum fjármálafyrirtækja. Neytendavernd hefur verið efld með nýrri löggjöf um vátryggingastarfsemi sem einnig stuðlar að fjármálastöðugleika. Ný löggjöf um rekstraraðila sérhæfðra sjóða á rætur að rekja til viðbragða við erfiðleikum á alþjóðlegum fjármálamörkuðum 2008–2009, en vandamál tengd slíkum sjóðum eru talin hafa aukið áhættu innan evrópska fjármálakerfisins. Með löggjöfinni er tekið á skorti á heildarsýn yfir lausafjáráhættu og áhættu tengda vogun sérhæfðra sjóða. Umbætur á löggjöf á verðbréfamarkaði hafa verið gerðar í formi nýrra laga um skortsölu og um afleiðuviðskipti. Regluverk varðandi eignarhald á fjármálafyrirtækjum hefur tekið grundvallarbreytingum frá árinu 2008 en fjárfestir sem hyggst fara með virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki verður að standast hæfismat sem byggir á ítarlegri greiningu og gagnaöflun. Skyldur eigenda virkra eignarhluta til að veita upplýsingar hafa verið auknar og Fjármálaeftirlit Seðlabankans hefur viðvarandi eftirlit með hæfi þeirra. Takmarka má eignarhald ef fjárfestir er talinn óhæfur til að fara með virkan eignarhlut þrátt fyrir að hafa áður verið metinn hæfur. Frá árinu 2014 hefur verið heimilt að stöðva fjárfestingu erlendra aðila í kerfislega mikilvægum bönkum ef slík fjárfesting er talin fela í sér kerfisáhættu. Sameining Seðlabanka og Fjármálaeftirlits var liður í stöðugt auknu samstarfi stofnananna tveggja frá hruni en áður hafði verið komið á samstarfssamningi árið 2011 um greiningu á áhættu í fjármálakerfinu í heild og komið á formlegri umgjörð samráðs um málefni fjármálastöðugleika með aðkomu ráðherra frá árinu 2014 með stofnun fjármálastöðugleikaráðs og kerfisáhættunefndar sem starfaði fyrir það. Með sameiningunni eru yfirsýn og úrræði til að stuðla að fjármálastöðugleika komin á einn stað og um leið skapaðar mun betri forsendur fyrir samþættingu eindar- og þjóðhagsvarúðar annars vegar og, eftir því sem við á, peningastefnu og fjármálastöðugleikastefnu hins vegar. Fjármálaeftirlitið hefur tekið miklum breytingum með tilliti til skipulags og starfshátta þess í þágu aukinnar festu og eftirfylgni í meðferð mála hjá stofnuninni, auk fjárfestinga í mannauði og upplýsingakerfum. Loks hafa töluverðar umbætur verið gerðar á stjórn efnahagsmála í því skyni að tryggja betur að markmið um verðstöðugleika og almennan efnahagslegan stöðugleika geti náðst. Peningastefnunefnd var komið á fót 2009 og ákvarðanir um beitingu stjórntækja peningastefnunnar gerðar markvissari og betur tengdar undirliggjandi efnahagsgreiningum og spám. Gagnsæi hefur aukist sem skapar forsendur fyrir bættri umræðu um peningamál og auknum skilningi á mótun og framkvæmd stefnunnar. Þá var umgjörð um opinbera fjármálastefnu gjörbreytt með lögum um opinber fjármál 2015 og áætlanagerð og stefnumörkun stjórnvalda betur löguð að langtímahugsun, stöðugleika og aga við meðferð opinberra fjármuna. Umhverfi vinnumarkaðsmála hefur verið í brennidepli og ber þar hæst stofnun þjóðhagsráðs aðila vinnumarkaðarins, stjórnvalda og Seðlabankans og aukið hlutverk þess síðan frá árinu 2019 með kjaratölfræðinefnd og reglubundnum fundum. Ráðinu er ætlað að styrkja samhæfingu hagstjórnar og ákvarðana á vinnumarkaði með hliðsjón af efnahagslegum og félagslegum stöðugleika og áhrifum á loftslagsmál. Samráð og samhæfing varðandi hagstjórn hefur verið aukin, m.a. með flutningi efnahagsmála til efnahags- og viðskiptaráðuneytis og síðar fjármála- og efnahagsráðuneytis. Ráðherranefndum var komið á með nýjum lögum um Stjórnarráð Íslands 2011 og þær eru vettvangur fyrir ráðherra sem ábyrgð ber á skyldum málefnum til að samhæfa stefnu sína og aðgerðir í málum og málaflokkum. Að endingu vil ég segja, herra forseti, því að þarna fór ég bara yfir stóru línurnar í þessari skýrslu um það sem lýtur að fjármálakerfinu og stjórnkerfinu sem slíku, að í raun er skýrslan töluvert umfangsmeiri. Þar er líka fjallað um ýmsar ábendingar sem lúta að siðferði, starfsháttum, menntakerfi og fjölmiðlum. Mér gefst ekki tími til að fara yfir allt það sem hefur verið unnið í þeim efnum, m.a. þær breytingar sem gerðar voru á lögum um háskóla til að tryggja akademískt frelsi, breytingar sem hafa verið gerðar á ýmsum þáttum sem varða siðareglur fyrir bæði Alþingi, ráðherra, varnir gegn hagsmunaárekstrum og fleiri þætti. Í stuttu máli vil ég segja, herra forseti, að eins og kom fram í rannsóknarskýrslu Alþingis var ærið tilefni til umbóta bæði í lagaumhverfi og stjórnkerfi Íslands eftir hrunið. Hér á Alþingi var á þeim tíma samstaða um að koma á fót óháðri nefnd til að rannsaka aðdraganda þess og orsakir og á síðastliðnum rúmum áratug hafa alls fimm ríkisstjórnir unnið að bættri umgjörð stjórnsýslunnar og fjármálakerfisins. Þó að þessi skýrsla hafi kostað töluverða vinnu og sé kannski ekki hefðbundin skýrsla sem unnt er að biðja um á Alþingi með tiltölulega litlum fresti, er ég samt mjög ánægð með að ráðist var í gerð hennar því hún sýnir að unnið hefur verið mjög markvisst að úrbótum innan stjórnkerfisins, fjármálakerfisins og Alþingis á þessum áratug. Slík skýrsla er því liður í að staldra við og kanna hver staðan er en getur líka verið liður í áframhaldandi umbótastarfi. Þótt mikið verk hafi verið unnið er ljóst að umbótastarfi á þessum sviðum lýkur aldrei. Þannig að ég vil bara segja það, herra forseti, að ég held að hér sé mikið verk á ferð sem getur reynst okkur gagnlegur leiðarvísir um framhaldið en líka mikilvægt til upprifjunar, því þarna hafa vissulega allmargir komið að málum til að gera íslenskt stjórnkerfi betur í stakk búið til að takast á við stórar áskoranir, íslenskt fjármálakerfi betur í stakk búið til að gera slíkt hið sama og samfélagið allt.
Herra forseti. Ég þakka skýrsluna sem sýnist hin vandaðasta. Eins þakka ég framsögu hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna og tek undir með henni um gagnsemi skýrslunnar og upplýsingagildi. Áherslan í skýrslunni er á aðdraganda hrunsins og breytingar á stjórnsýslu eftir það samkvæmt tillögum í skýrslum sem um er fjallað. En, herra forseti, enda þótt hrunið hafi verið ógott var eftirleikur þess kannski hálfu verri. Margir misstu hús sín og íbúðir og sparnað sem safnað hafði verið yfir langan tíma. Eignatjón er af óþekktum stærðum á heimsmælikvarða og sögulegan kvarða eins og rakið hefur verið í viðurkenndum hagfræðiritum. Miðað við upplýsingar opinberra aðila sem m.a. koma fram í svörum ráðherra við fyrirspurnum frá mér voru það ekki færri en 10.000 fjölskyldur sem hrepptu þau örlög að missa húsnæði sitt. Foreldrar máttu þúsundum saman leiða börnin sér við hönd út af heimilunum með öllu því raski, angist og þjáningu sem slíku fylgir. Svona snerti eftirleikurinn tugi þúsunda Íslendinga. Herra forseti. Sú spurning vaknar hvort annað eins gæti hafa gerst í nokkru öðru landi nema eftir stórfelldar náttúruhamfarir eða styrjaldarátök. Ég skal ekki kasta rýrð á það sem stjórnvöld leituðust við að gera en skjaldborgin reis aldrei og fyrrgreindar tölur eru til marks um árangurinn. Finnst glöggt sú reiði og gremja sem undir býr í íslensku samfélagi vegna þessarar reynslu þótt bætt hafi verið úr skák með leiðréttingunni svonefndu í tíð ríkisstjórnarinnar sem við tók árið 2013 undir forystu Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Herra forseti. Við þurfum úttekt á þessum atburðum, húsnæðismissi tugþúsunda Íslendinga sem varpað var út á götu, mat á aðgerðum sem gripið var til og mat á öðrum kostum sem kunna að hafa verið fyrir hendi. Við þurfum það sem Hagsmunasamtök heimilanna kalla rannsóknarskýrslu heimilanna og þau rökstyðja á vefsíðu sinni með eftirfarandi orðum, með leyfi forseta: „Rannsóknarskýrsla heimilanna er nauðsynleg forsenda þess að hægt verði að gera upp við hrunið og leitast við að græða þau sár sem það skildi eftir sig, að því marki sem kostur er. Án slíkrar rannsóknar og réttmætra viðbragða við niðurstöðum hennar, er hin raunverulega staða fjármálakerfisins óvissu háð því ekki eru öll kurl komin til grafar. Sem dæmi eru enn að koma upp mál þar sem lánastofnanir hafa orðið uppvísar að því að hlunnfara viðskiptavini og þurft að endurgreiða háar fjárhæðir.“ Miðflokkurinn vil bregðast við ákalli Hagsmunasamtakanna og mun á næstunni leggja fram skýrslubeiðni þessa efnis, um rannsóknarskýrslu heimilanna. Miðflokkurinn hefur unnið ötullega að hagsmunum heimilanna í góðu samstarfi við Hagsmunasamtök heimilanna með frumvörpum, þingsályktunartillögum og málflutningi hér á Alþingi. Nefni ég lyklafrumvarp, frumvarp um vexti og verðtryggingu sem felur í sér tangarsókn úr öllum höfuðáttum gegn verðtryggingunni, frumvarp sem ætlað er að koma í veg fyrir að nokkur maður þurfi að þola innheimtuaðgerðir af hálfu aðila sem ganga um eftirlitslausir og bætta umgjörð lánshæfismats og vanskilaskrár þannig að óvandaðir aðilar geti ekki misnotað kerfið til að varpa fólki fyrir þau björg sem það að lenda á vanskilaskrá felur í sér í fjárhagslegu tilliti. Við höfum verk að vinna við að auka neytendavernd á fjármálamarkaði og verja þannig heimili landsmanna.
Herra forseti. Fyrst vil ég segja að þessi skýrsla sem við ræðum hér er afskaplega mikilvæg. Það skiptir máli að rannsaka og draga fram orsakir, afleiðingar og lærdóma af því sem fór úrskeiðis á fjármálamarkaði fyrir bankahrun, hrun sem setti efnahag þjóðarinnar á hliðina. Margir töpuðu miklum fjármunum og sumir misstu allt sitt. Einnig er mikilvægt að taka saman hvernig brugðist hefur verið við og hvað hefur verið gert til að forða því að slíkt hrun endurtaki sig. Þess vegna er skýrslan mikilvæg. Hún dregur fram það sem hefur verið gert og hvað skýrsluhöfundar telja að sé fullnægjandi eða ekki. Við þurfum ekki að vera sammála því mati í hverju einasta tilfelli en engu að síður er hér á ferðinni góð samantekt sem getur komið að gagni í áframhaldandi umbótastarfi. Afar mikilsvert er að á fáum árum hefur aukið gagnsæi í stjórnsýslunni og skráningu upplýsinga auðveldað eftirlitshlutverk og gagnaúrvinnslu ásamt því að greiða aðgengi almennings að upplýsingum. Tækniframfarir munu enn auka á gagnsæið og gagnaöflun og -vinnslu. Ef nýsköpun í opinberri stjórnsýslu er ræktuð áfram mun hún skila skilvirkni og betri lausnum. Í stuttri ræðu um þessa löngu skýrslu mun ég fjalla um þrennt: Skort á framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið 12 árum eftir hrun, lög um opinber fjármál og nauðsyn á nýrri þjóðhagsstofnun. Skýrsla þingmannanefndarinnar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndarinnar lagði áherslu á að marka þyrfti opinbera stefnu um fjármálamarkaðinn og að í henni kæmi fram skýr framtíðarsýn. Það hefur ekki enn verið gert. Frá bankahruni hefur ekki farið fram nauðsynleg almenn umræða um það hvernig almenningur vill að bankakerfið þróist hér á landi og hvað þurfi til að koma til móts við vilja almennings í þeim efnum. Skapa þarf traustan grundvöll fyrir stefnumörkun með umræðu í samfélaginu. Traust til fjármálakerfisins hefur ekki verið endurheimt frá hruni. Svara þarf þeirri spurningu hvernig bankakerfið tryggi góða og trausta þjónustu við fólk og fyrirtæki. Samhliða örri tækniþróun og nauðsyn grænna fjárfestinga eru augljósar áskoranir til staðar í fjármálaumhverfinu. Vega þarf og meta kosti samfélagsbanka, leitast við að laða að æskilega eigendur fjármálastofnana með þekkingu á bankarekstri og mikilvægt er að breytt kerfi verði til þess að áhætta í fjárfestingarbankastarfsemi verði áhyggjuefni eigenda fjárfestingarbanka en ekki ríkisins. Þar liggur mikilvægur lærdómur bankahrunsins. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram að nefndin telji að efnahagsstjórn ríkisfjármála hafi átt þátt í að skapa ofþenslu, eignaverðbólgu og lánsfjáreftirspurn í aðdraganda falls bankanna. Stefnan í ríkisfjármálum hafi verið ósveigjanleg og ýmsum þensluhvetjandi aðgerðum hafi verið hrint í framkvæmd þótt efnahagsaðstæður hafi ekki gefið tilefni til þeirra. Til að bregðast við þeirri réttmætu athugasemd var hafist handa við undirbúning nýrra laga um opinber fjármál árið 2011. Lögin tóku gildi 1. janúar 2016 og á þau er komin nokkur reynsla. Þau eru viðamikil og ekki hafa allar greinar tekið gildi enn þá. Má þar nefna dæmi um ákvæði um að tilgreina í ríkisreikningi tekjur af auðlindum þjóðarinnar. Skipulögð stefnumörkun og áætlunargerð stjórnvalda á öllum málasviðum og fyrir alla málaflokka er eitt af því sem lögin kveða á um og er sérlega jákvætt, vinnubragðaferlar sem ég tel að skili miklu betri rekstri og skilvirkni í rekstri ríkisins ásamt fyrirsjáanleika fyrir stofnanir ríkisins. Hins vegar er nauðsynlegt að endurskoða nokkur ákvæði. Þar vil ég fyrst og fremst nefna 7. gr. laganna um fjármálareglurnar þrjár. Reglurnar segja í fyrsta lagi að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu. Í öðru lagi að heildarskuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum og að frádregnum sjóðum og bankainnstæðum, séu lægri en sem nemur 30% af vergri landsframleiðslu. Í þriðja lagi að ef skuldahlutfall er hærra en 30% skuli sá hluti sem umfram er lækka á hverju þriggja ára tímabili um a.m.k. 5% að meðaltali á hverju ári. Þetta eru mjög strangar reglur og geta orðið til óþurftar. Nú í djúpri efnahagslægð hefur reglunum verið kippt úr sambandi enda óvinnandi vegur við núverandi ástand að fylgja þeim eftir. Ef reglurnar fá að standa óhreyfðar er nokkuð ljóst að reglan um hallalausan rekstur verður notuð sem afsökun til að draga úr opinberri þjónustu og selja eignir ef við völd verða hægri flokkar þegar þær taka aftur gildi. Ábendingum rannsóknarnefndar Alþingis var ekki ætlað að leiða okkur í þá átt. Forseti. Það er löngu tímabært að Alþingi bregðist við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrslu þingmannanefndarinnar sem fjallaði um hana og endurreisi Þjóðhagsstofnun. Lög um opinber fjármál kveða á um að fjármálaráð skuli leggja mat á fjármálastefnu og fjármálaáætlun stjórnvalda. Fjármála- og efnahagsráðuneytið lýtur pólitísku valdi og er því ekki óvilhallt ráðandi stjórnvöldum á hverjum tíma. Með því að setja á stofn sjálfstæða stofnun sem heyrir undir Alþingi til að fjalla um efnahagsmál væri tekinn af allur vafi um pólitísk áhrif á þær forsendur sem fjármálaráð byggði vinnu sína á. Brýnt er að í landinu sé stofnun sem treysta má með nokkurri vissu að dragi ekki taum ákveðinna hagsmunaafla í þjóðfélaginu heldur hafi þjóðarhagsmuni ávallt að leiðarljósi.
Hæstv. forseti. Við erum hér að ræða skýrslu hæstv. forsætisráðherra um ábendingar sem varða stjórnsýsluna sem fram koma í umfangsmiklum rannsóknarskýrslum nefnda á vegum Alþingis um aðdraganda og orsakir falls banka og sparisjóða og um Íbúðalánasjóð og viðbrögð við þeim ábendingum. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa skýrslu. Ég skal viðurkenna þegar í upphafi að ég hef ekki náð að lesa hana alla í samhengi en það er augljóst að tekist hefur afar vel að formgera þetta verkefni. Þetta er gríðarlega umfangsmikið verkefni. Ég vil taka undir það sem hæstv. forsætisráðherra kom inn á varðandi þær fjölmörgu umbætur sem hafa verið gerðar síðastliðinn áratug á stjórnkerfinu, í lagasetningu, í lagaframkvæmd, að það að taka þessa skýrslu saman eins og hér er gert mun styðja við skilvirkari aðgerðir fram á veginn, í frekari umbótum. Það er afar mikilvægt. Mér finnst það eiginlega standa upp úr sem fyrstu viðbrögð við þessari skýrslu. Það er gagnlegt að draga saman hvaða ábendingar, sem við getum sagt að hafi komið fram í viðamiklum skýrslum rannsóknarnefndanna, hafa leitt til breytinga og fá betri yfirsýn yfir þær fjölmörgu breytingar og lagfæringar um leið. Það hefur verið mjög erfitt þegar maður hefur flett í gegnum þær skýrslur í gegnum tíðina að glöggva sig á því hvað væri raunverulega búið að gera. Þess vegna er mikilvægt að sýna fram á, eins og hér er gert, að öll sú vinna sé að skila sér. Hvort það skili sér í auknu trausti er síðan erfitt að fullyrða um en við erum hér um 13 árum síðar frá falli þeirra fjármálastofnana sem skýrslurnar fjalla um að meta afraksturinn með þessari greiningarvinnu og hvernig tekist hefur til við að bæta úr og fylgja þeim ábendingum sem fólust í skýrslunum. Reyndar er talað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um fall bankanna um stóran kerfislægan vanda fremur en að þar séu vel afmarkaðar ábendingar. Það er m.a. það sem ég sé sem kost í þessari vinnu hér, reynt er að draga þetta betur saman og skýra. Það er mjög til bóta því að oft hefur maður gluggað í þá skýrslu og kannski verið aðeins óljóst hvar eigi að bera niður til að bæta um betur. Þá kemur hérna fram að síðasta rúma áratuginn höfum við farið í viðamiklar aðgerðir sem snúa að fjármálakerfinu. Það er óhætt að fullyrða að í samanburði við þann tíma höfum við í dag öflugri stjórnsýslu og skýrari verkferla og þéttari löggjöf að því leytinu til, á þessu sviði. Það er mikilvægt að læra af reynslu og girða fyrir að viðlíka ástand skapist aftur. Afleiðing slíkrar reynslu hlýtur alltaf að verða mikil tortryggni. Við þurfum ekki annað en að horfa til fyrirhugaðrar sölu á Íslandsbanka til að sjá hvernig þessi tortryggni birtist þrátt fyrir allar breytingar á regluverki fjármálakerfisins, til að mynda í umræðu undanfarnar vikur. Það er hins vegar eðlilegt og það er skiljanlegt að almennt mætum við slíkum fyrirætlunum af tortryggni og varúð. Við erum enn að byggja upp og ávinna okkur traust og þess vegna er þessi skýrsla mjög gott innlegg í þá vegferð að vinna það traust til baka, þó að það verði auðvitað aldrei fullkomið traust á slíkar aðgerðir og það verður í raun og veru alltaf að vera þannig að það sé vefengt til að treysta framkvæmd. Þetta er eins og gott endurmat á stöðugri vegferð sem lýkur aldrei og við getum alltaf bætt. Niðurstöður og ábendingar rannsóknarnefndanna og skýrslurnar skildu eftir áleitnar spurningar og opnuðu sýn á veikleika og þess vegna voru þær skýrslur, en sú skýrsla sem hér er dregur saman ábendingar þeirra, mjög nauðsynlegar á þeim tíma, ég hef eiginlega ekki annað orð yfir það. Ég get tekið dæmi: Ferli einkavæðingarinnar í aðdraganda falls bankanna. Það er auðvitað gagnrýnt. Þar er afhjúpað ógagnsætt ferli, pólitísk afskipti um of, óvandaðir starfshættir. Það er farið mjög vel yfir það í þessum skýrslum. Við því hefur á margan hátt verið brugðist og við þurfum líka á því að halda að viðurkenna það sem vel er gert. Það er auðvitað alltaf mikilvægt að reyni á að löggjöfin og umbúnaðurinn tryggi aukið gagnsæi, vandaðri vinnubrögð þegar um kerfislega mikilvæg fyrirtæki er að ræða. En þetta er auðvitað bara eitt dæmi um hvað við erum raunverulega fjalla að um hér, virðulegi forseti. Regluverk fjármálastofnana er gerbreytt. Ég held að það sé algerlega óumdeilt. Hvort það megi treysta og betrumbæta - alveg örugglega. Við þekkjum úrbætur á umbúnaði og verklagi sölumeðferðar eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Við höfum rætt það mjög mikið hér undanfarnar vikur, eðlilega. Ég ætla að vísa í þrjár meginbreytingar sem eiga að stuðla að bættu verklagi við sölu á eignum ríkisins. Í fyrsta lagi almenn eigendastefna fyrir hluta- og sameignarfélög í eigu ríkisins og eigendastefnu fyrir fjármálafyrirtæki í eigu ríkisins þar sem Bankasýsla ríkisins fer með umsýslu eignarhluta og á að tryggja að armslengdarsjónarmið nái fram ásamt því að skilgreina betur stjórnskipulag og ábyrgðarskiptingu í rekstri þessara félaga. Þá er einnig fjallað um viðmið og markmið varðandi mögulega sölu á eignarhlutum í fyrirtækjum. Í öðru lagi má vísa í lagasetningu varðandi sölu á fjármálafyrirtækjum í eigu ríkisins og í þriðja lagi voru sett ákvæði í lögum um opinber fjármál um sölumeðferð eigna ríkisins, þar með talið hluti í félögum. Þessi skýrsla geymir fjölmargar aðgerðir þannig að ég er bara að draga fram það sem við höfum verið að fjalla hvað mest um hér undanfarnar vikur og tengist fyrirhugaðri sölu á hlut í Íslandsbanka, sem dæmi. Núna fyrr í dag vorum við að samþykkja varfærna og skynsamlega leið til að draga varnarlínu í sandinn um það sem við köllum aðskilnað á milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Verkefninu lýkur aldrei, það heldur áfram. Regluverkið og eftirlitið á sínum tíma fékk auðvitað falleinkunn í orðsins fyllstu merkingu, eignarhaldið, fagmennskan, hversu auðvelt ferli það var að eignast og stjórna banka án krafna um reynslu og þekkingu, færni, fjárstyrk o.s.frv. Það er búið að bæta úr öllu þessu. Þetta skiptir máli í þessu samhengi og blasir við að um leið og dreift eignarhald getur verið æskilegt þurfa þeir aðilar sem eiga og stjórna fjármálafyrirtækjum að vera hæfir til þess. Reglur um eignarhald fjármálafyrirtækja hafa breyst töluvert og í dag eru gerðar miklar kröfur til þeirra sem kunna að eignast fjármálastofnanir og fara með stjórn þeirra. Þeir þurfa að standast ítarlegt hæfismat sem byggir á ítarlegri greiningu á fjölmörgum þáttum og ströngu mati á hæfi. Heimildir til handa Fjármálaeftirlitinu ná til þeirra sem jafnvel eru ekki að fjárfesta, til þess sem kallað er virkur eignarhlutur. Þá hafa skyldur aðila sem eiga virkan eignarhlut er varða nauðsynlega upplýsingagjöf til Fjármálaeftirlits Seðlabankans verið auknar ásamt því að Fjármálaeftirlitið hefur viðvarandi eftirlit með hæfi þeirra og getur jafnframt sett takmarkanir á eignarhald aðila verði viðkomandi talinn óhæfur til að fara með virkan eignarhlut og það þrátt fyrir að hann hafi áður verið metinn hæfur til að fara með slíkan hlut. Það eru því raunverulega miklu öflugri heimildir í dag og augun á boltanum alla leið, á þá sem eru að fjárfesta og ætla sér að stýra þessum fyrirtækjum. Þannig hefur verið brugðist við fjölmörgum ábendingum. Við framtíðarsölu á hlutum ríkisins í ríkisbönkunum eigum við og verðum að geta treyst því að hæfir aðilar verði þar við stjórnvölinn með þessu virka aðhaldi. Þá hefur verið girt fyrir það að stærstu eigendur fjármálafyrirtækja geti nýtt aðstöðu sína með ótakmörkuðum aðgangi að lánsfé sem dæmi. Ég sé að tíminn er fljótur að fara enda mikið efni sem við erum að fjalla um. Ég ætla rétt í lokin, virðulegur forseti, að ítreka þakkir mínar fyrir þetta verk. Þetta verður mjög gagnlegt. Ég var hugsi yfir því, þegar þessi skýrslubeiðni kom fram, hverju hún gæti skilað og hvernig ætti að nálgast þetta verkefni. Það er auðvitað vonlaust í örstuttri ræðu að ígrunda af nákvæmni allar þær aðgerðir sem búið er að fara í og það sem þessi skýrsla fjallar um. En mér finnst hafa tekist vel til. Það mun gagnast afar vel í framtíðarverkefnum um að treysta og bæta stjórnsýslu. Um það er ég sannfærður, virðulegi forseti.
Forseti. Það hefur verið ansi langur aðdragandi að þessari skýrslu. Hugmyndin að henni kviknaði á 146. þingi yfir andsvörum við flutningsræðu hv. þm. Einars Brynjólfssonar, sem þá var á þingi, um rannsókn á fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. Þar var Svandís Svavarsdóttir, þáverandi þingmaður og núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, í andsvari við flutningsmann og spurði, með leyfi forseta: „Eigum við með skipulegum hætti að skoða málið aftur eftir fjögur ár, eftir tvö ár, eftir fimm ár, eftir eitthvað, þannig að við högum okkur sjálf í þá veru að það gerist aldrei að við föllum í freistni hvítþvottar, þ.e. það komi út skýrslur og við teljum þar með að við séum búin að tikka í boxin og getum haldið áfram eins og ekkert hafi í skorist?“ Í kjölfarið gaf ég mig á tal við hv. þingmann og spurði hvort við ættum ekki einmitt að spyrja um hvernig gengi að framfylgja þeim ábendingum sem fram komu í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, hvernig gengi nú eiginlega að vinna úr þeim gögnum sem þar komu fram. Úr því varð einmitt beiðni um skýrslu sem flutt var á 147. þingi, sem ég, Svandís Svavarsdóttir, Einar Brynjólfsson, Andrés Ingi Jónsson, Birgitta Jónsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson, Nichole Leigh Mosty, Oddný G. Harðardóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Smári McCarthy, fluttum. Það þing varð ansi stutt, eins og fólk þekkir, og beiðni um skýrslu var endurflutt á 148. þingi, á þessu kjörtímabili. Þá voru flutningsmenn sá sem hér stendur, Hanna Katrín Friðriksson, Halldóra Mogensen, Helgi Hrafn Gunnarsson, Inga Sæland, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Oddný G. Harðardóttir, Smári McCarthy og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Hér stöndum við loksins nokkrum árum síðar með afurð þessarar skýrslubeiðni. Það kom mér mjög á óvart að ekki hafi verið haldið skipulega utan um þær ábendingar sem fram komu í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ég bjóst í alvörunni ekki við því að það yrði svona mikið mál að taka þessar niðurstöður saman af því að ég hélt að eftir alla þá vinnu sem lögð var í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, væri haldið utan um það á skipulagðan hátt sem þyrfti að gera og það sem gert hefði verið og væri tiltölulega einföld samantekt að skella því saman í skýrslu og skila Alþingi. Þannig að það kom mér mjög á óvart hversu mikla vinnu þurfti til að fá það plagg sem við fjöllum hér um. En skýrslan er komin og er vel aðgengileg og vel unnin. Það er mjög mikilvægt að fá þessa skipulögðu samantekt á þeim ábendingum sem koma fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um orsakir falls íslensku bankanna og hvernig hefur verið brugðist við henni. Það býr til heildstæða mynd um hvað gert hefur verið og hvernig mismunandi aðgerðir eru sem tengjast síðan sem ein heild til að bregðast við þeim vanda sem kerfið var í fyrir hrun. Síðast, nefnilega fyrir hrun og þegar hrunið varð, var það ekki bara regluverkið sem var ekki nægileg gott heldur stóðu eftirlitsaðilar ekki undir væntingum. Það voru reglur til staðar sem ekki var framfylgt. Dæmi um nauðsyn gæðaeftirlits er t.d. að finna í skýrslunni, í ábendingum 152–200, um þau vandamál í upplýsingagjöf sem áttu sér stað á milli Fjármálaeftirlits, Seðlabanka, innan ríkisstjórnarinnar sjálfrar og síðan við Glitni um yfirtökuna sem þar fór fram. Þetta eru dæmi um hvers vegna gæðaeftirlit er mikilvægt. Niðurstaða þessarar skýrslu er að almennt er búið að bregðast við þeim ábendingum sem fram komu í rannsóknarskýrslunni. Það er mikilvægt að þær upplýsingar séu aðgengilegar til þess að byggja upp traust á fjármálakerfinu. Það er mjög mikilvægt að fólk fái það ekki á tilfinninguna að um falskt öryggi sé að ræða, að það trúi því að ekki sé um falskt öryggi að ræða. Mikilvægt er að meira gagnsæi sé varðandi það gæðaeftirlit sem er í dag, gæðaeftirlit sem virkar og vinnur vel vegna þess sem út af brá fyrir hrun, að í alvörunni sé verið að vinna á virkan hátt gegn því að slíkt geti komið upp aftur. Í skýrslunni eru 339 ábendingar um atriði sem einhver ber ábyrgð á framkvæmd á. Alls eru 12 ábendingar sem sagt er að ekki hafi verið brugðist við. Það er líka áhugavert af ýmsum ástæðum. Þar eru t.d. þeir sem eru ábyrgðaraðilar gagnvart framkvæmd: Það er fjármála- og efnahagsráðuneytið, það er Seðlabanki Íslands, það er fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands, það er forsætisráðuneytið og utanríkisráðuneytið, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, sem er annar ábyrgðaraðili nokkurra ábendinga, það er embætti forseta Íslands, það er mennta- og menningarmálaráðuneytið, félagsmálaráðuneytið og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, varðandi aðrar skýrslur. Þetta er gríðarlega viðamikið verkefni sem er ástæðan fyrir því að það var pínulítið vandamál þegar skýrslubeiðnin var lögð fram fyrst til hvaða ráðherra skýrslubeiðnin ætti að fara. Hún endaði hjá hæstv. forsætisráðherra vegna þess að þar var ákveðið samhæfingarhlutverk á milli til að safna saman upplýsingum frá öllum þessum mismunandi aðilum. Það eru nokkur athyglisverð atriði sem mig langar til að minnast á, t.d. kemur fram í ábendingu nr. 74 að margt bendir til þess að innan bankanna hafi aðgreining miðlunar og deilda eigin viðskipta í reynd ekki verið jafn mikil og ætla hefði mátt. Tekur rannsóknarnefndin fram að það sé mjög mikilvægt fyrir eðlileg verðbréfaviðskipti að þessi aðgreining sé í raun fyrir hendi. Þar er því svarað með því að brugðist hafi verið við þessari ábendingu með ýmsum aðgerðum, sem er áhugavert með tilliti til atkvæðagreiðslu dagsins um varnarlínu um fjárfestingarbankastarfsemi. Maður veltir því óhjákvæmilega fyrir sér hvort svarið hafi í raun og veru verið já við þessari ábendingu, eða bara: Ekki nægilega vel. Eða er það sem verið var að gera í dag kannski meira en þarf eða bara sýndarmennska, eins og kom fram í þeirri umræðu? Hvað eigum við að gera við þetta plagg í kjölfarið? Ég tel að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætti að taka þessa skýrslu til sín og biðja um umsagnir vegna þeirra aðgerða sem fjallað er um í skýrslunni við þeim ábendingum sem þar birtast. Þær aðgerðir sem sagt er að gripið hafi verið til koma fram í orðum þeirra aðila sem eiga að bregðast við. Og eins og ávallt þarf þingið að fara yfir slíkar útskýringar á gagnrýninn hátt. Þingið fer með eftirlitshlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu og sem slíkt getur þingið ekki tekið útskýringar framkvæmdarvaldsins góðar og gildar án nánari skoðunar. Við höfum nokkur dæmi um misbrest í því á undanförnum árum. Sú skýrsla sem við höfum hér er því upphafið að endalokum þessa hluta hrunsins, endalok sem munu sýna fram á að stoppað hefur verið upp í öll göt þannig að sambærilegt hrun mun ekki eiga sér stað aftur. Að framvindan verði þá nýjar áskoranir byggðar á traustum grunni þess að hafa lært af fyrri mistökum. Ábendingarnar fjalla um margar risastórar samfélagslegar spurningar líka, eins og hæstv. forsætisráðherra kom hérna inn á, svo sem spurningar um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja sem ekki er hægt að fara yfir á nægilega greinargóðan hátt í 90 mínútna ræðu í þingsal frá öllum flokkum. Ég tel að vinna þurfi áfram með þær ábendingar og niðurstöður þeirra og kalla eftir umsögnum og samfélagslegri umræðu um þau lykilatriði sem fjallað er um í þessari skýrslu; um traust á bæði fjármálakerfinu og stjórnmálum, um hvað gert hefur verið til að byggja undir endurnýjað traust og hvort það sé nóg. Ef atvinnulífið á að bera ábyrgð á sjálfu sér, líkt og fjallað er um í rammagrein á blaðsíðu 232, þarf sú ábyrgð að vera sýnileg og skiljanleg. Í nýlegu máli um meintar mútur íslensks fyrirtækis í Afríku er ekki svo augljóst að staðið sé við loforð um ábyrgð, svo dæmi sé tekið. Slík mál geta auðveldlega grafið undan öllu trausti á öllu atvinnulífinu. Því verður að sýna ábyrgðin skili sér til þeirra sem hana bera. Önnur rammagreinin fjallar um siðareglur ráðherra og stjórnsýslunnar. Mikilvægi slíkra reglna er að finna í því hruni sem skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis fjallar um. Ekki þarf að leita langt til að finna dæmi um hvernig ráðherrar hafa farið frjálslega með siðareglurnar síðan þær voru settar. Ráðherrar hafa stungið skýrslum undir stól, hringt í vin, umturnað heilu dómstigi, haft ýmis pólitísk afskipti. Það er ekki nóg að setja reglur og segja að allt sé orðið betra. Það verður að sýna að farið sé eftir þeim og þegar brugðið sé út af þeim þýði það ábyrgð. Að lokum er rammagrein um stóraukna áherslu á gagnrýna hugsun og akademískt frelsi í námskrá og löggjöf. Hvernig hefur það skilað sér? Hefur markvisst verið unnið samkvæmt því og hefur það skilað árangri? Því að síðan aðalnámskrá var sett með þessum áherslum hafa t.d. falsfréttir náð góðu flugi. Það eru rosalega mörg áhugaverð atriði í þessari skýrslu og ég hvet eindregið til þess að skýrslunni verði vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem kalli eftir umsögnum og frekari samfélagslegri umræðu.
Virðulegur forseti. Það virðist vera hér til siðs að þakka fyrir skýrslubeiðnir og skýrslur en ég verð að viðurkenna að þakklæti var mér ekki efst í huga þegar ég sá þessa 400 blaðsíðna skýrslu um skýrslurnar. Ég velti fyrir mér: Hvert erum við eiginlega komin í öllu skýrslufarganinu og stjórnsýslunni sem stundum fer að snúast öll í kringum sjálfa sig? Mér leikur reyndar líka forvitni á að vita, ég fann það ekki í fljótu bragði og verð að viðurkenna hér í ræðustól, virðulegur forseti, að ég er ekki búin að lesa allar 400 blaðsíðurnar, hvað skýrslan kostaði. Kannski er þetta bara alger pirringur í þeirri sem hér stendur og þegar betur er að gáð verður hv. þingmaður sem hér stendur kannski jafn glaður og ánægður og hv. þingmaður sem talaði áðan, Willum Þór Þórsson, sem sagði að þetta væri allt saman hið besta mál þrátt fyrir að hafa haft efasemdir um það til að byrja með. Þegar gerðar eru jafn viðamiklar skýrslur og rannsóknarskýrslan um Alþingi var á sínum tíma er eðlilegt að með einhverjum hætti sé hægt að fylgja eftir þeim ábendingum sem fram eru komnar. Ekki er ég talsmaður þess að farið sé í alls konar stefnumótanir og skoðanir á hinu og þessu og svo séu það bara einhver plögg sem liggja uppi í hillu, alls ekki. Ég fór þess vegna að velta fyrir mér hvort það væri ekki einhver formbetri leið til að halda utan um þetta, einhvers konar gagnagrunnar og annað þar sem væri hægt að fletta því upp hvað hefði verið gert í ýmsum málum. Það er alveg skýrt og við höfum svo sem fjallað um það hér í þessum sal frá því að ég settist á þing, að það hafa t.d. verið gerðar miklar breytingar á laga- og eftirlitsumgjörð um fjármálamarkaðinn. Við erum nýlega búin að fjalla um það hér í tengslum við væntanlega sölu á hlut í Íslandsbanka. Það er farið mjög vel yfir það í skýrslunni. Það eru nokkrir tugir frumvarpa sem hafa komið fram um breytingar á umhverfi fjármálamarkaða. Lög um opinber fjármál hafa líka verið nefnd hér. Ég skal alveg viðurkenna það, hafandi haft tækifæri til að setjast hér á þing sem varamaður, líklega á árunum 2004, 2005, einmitt á tíma þegar verið var að samþykkja fjárlög korter í jól, að það var verið að rífast um oft mjög litlar upphæðir til safna eða einhverra þátta sem kannski skipta miklu máli og það var augljóslega ekki verið að ræða stóru myndina. Það er svakalegur munur núna á þeirri umgjörð sem við höfum í kringum opinber fjármál með fjármálastefnu, fjármálaáætlun og svo fjárlögunum og framsetningunni þar sem við erum með verkefni, verkþætti, tíma, ábyrgðaraðila og fé í hvert verkefni. Þetta er svakalega mikill munur og til mikilla bóta. Virðulegur forseti. Í tengslum við fjármálakerfið hefur líka svolítið verið rætt, og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á það áðan, að það vantaði enn frekari umræðu um bankakerfið og hvað almenningur vill með bankakerfinu. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að mér finnst svona hljóma oft - kannski hljómar þetta vel í ræðu, en hvað erum við raunverulega að tala um? Við höfum tekið upp allt regluverk Evrópska efnahagssvæðisins í kringum fjármálakerfið, gengið jafnvel enn lengra á þeim forsendum að við séum lítið kerfi og viljum ganga enn lengra í að tryggja öryggi, en samt vill fólk eitthvað ræða það hvernig almenningur vill hafa hlutina. Ég skil ekki þessa umræðu nema fólk sé hreinlega segja að við viljum eiga ríkisbanka, ríkisbankar eigi að vera ríkisbankar um alla framtíð og það sé bara eðlilegt að ríkið eigi tvo af þremur viðskiptabönkunum. Það þykir mér ekki eðlilegt, svo það sé skýrt tekið fram. Virðulegur forseti. Það kann vel að vera að þessi skýrsla geti komið sér ágætlega og það er ágætt að sjá öll þessi já, þegar maður flettir yfir það við hverju er búið að bregðast og hverju ekki. Auðvitað er nei í einhverjum tilfellum. Kannski væri gott að hafa þetta sett upp í einhvers konar gagnagrunn þegar verið er að fara betur yfir þetta. En vegna þess að það kom fram í umfjöllun frá þingmanni Miðflokksins, það var eflaust hv. þm. Ólafur Ísleifsson, sem sagði það, að Miðflokkurinn væri einna helst að óska eftir annarri rannsóknarskýrslu, þá veit ég ekki, virðulegur forseti. Það er auðvitað mikilvægt að við lærum af fortíðinni og við eigum að horfa á þau mistök sem voru gerð í fortíðinni og læra af því. En mér þykir við stundum of upptekin af fortíðinni og ekki horfa nógu mikið inn í framtíðina. Ég er eiginlega alveg sannfærð um að verkefni okkar í framtíðinni og það sem kann að koma upp á í framtíðinni og gæti verið alveg jafn viðamikið og bankahrunið var, er eitthvað allt annað en við lentum í þá. Eins og það er gott stundum að rifja upp hvað fór úrskeiðis og hvað hefur verið gert til að bregðast við þá ætla ég líka að hvetja til þess að við förum hér í frekari umræðu um framtíðina.
Herra forseti. Þetta er mikil skýrsla að vöxtum. Ég vil byrja á því að hrósa þeim sem að skýrslunni unnu fyrir framsetningu hennar, sem er aðgengileg. Maður sér það í inngangi skýrslunnar að þeir sem hafa um hana vélað hafa velt því mjög fyrir sér hvernig væri best að nálgast viðfangsefnið og mér sýnist að niðurstaðan sé mjög gagnleg. Auðvitað er skýrslan, og það er tekið fram í inngangi hennar líka, samin af stjórnsýslunni, hún er samin í ráðuneytunum og eftir atvikum þeim stofnunum sem um er fjallað, a.m.k. er leitað til þeirra. Án þess að ég vilji á nokkurn hátt hér á þessu stigi gera innihald skýrslunnar með nokkrum hætti tortryggilegt er það auðvitað fólk sem málið er skylt og hefur jafnvel komið að málum í fortíð sem vinnur að skýrslunni. Að því sögðu sé ég enga sérstaka ástæðu til að bera neinar brigður á efni skýrslunnar og er alls ekki að gera það. Ef óskað er eftir skýrslum og samantektum þekkjum við það sem hér störfum, og svo sem þekkist það víðar, að skýrslur eru gerðar og síðan gerist harla lítið með þær. Ég hugsa að grunnhugmynd hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar hafi verið að reyna að fullvissa sig um að svo væri gert og að hægt væri að ganga úr skugga um að svo væri gert. Það leiðir hugann að því almennt að þegar svona samantektir eru gerðar, af hvaða tagi sem er, ætti auðvitað annaðhvort að vera aðgerðalisti í þeim sjálfum sem hægt væri að fylgjast með eða þá að þeir sem skýrslan beinist að fái strax það verkefni að setja saman slíkan verkefnalista til að vinna úr viðkomandi skýrslu og ábendingum sem þar kunna að vera, einmitt þannig að hægt sé að fylgjast með og ganga úr skugga um að þau verk séu unnin. Það verður auðvitað að segjast eins og er að ekki er á hvers manns færi að lesa öll þau bindi sem eru undir í þessari skýrslu, sem er 5.000 blaðsíður, minnir mig að hafi komið fram, í 20 bindum. Það er svolítið erfitt að haka við sjálfur að allt hafi verið gert. En svo við snúum okkur aðeins að efni þessarar ágætu samantektar kemur auðvitað í ljós, og það er mjög ánægjulegt, að langstærstur hluti þeirra ábendinga sem koma fram í rannsóknarskýrslunum hefur verið tekinn til greina og verið framfylgt með ýmsum hætti. Út af standa, og á því eru í einhverjum tilvikum auðvitað gefnar tilteknar skýringar, nokkrar ábendingar þar sem svarið er: Nei, það hefur ekkert verið gert. Auðvitað er sjálfsagt og eðlilegt að rýna það sérstaklega, þ.e. hverjar séu orsakir þess að ekki hefur verið aðhafst, hvort menn hafi þá enga þörf talið á því eða að aðstæður hafi breyst o.s.frv. Þá er maður að minnsta kosti komin með í hendurnar smáyfirlit yfir það sem út af stendur að því marki. Síðan eru auðvitað nokkur atriði þarna, þau eru svo sem ekki mjög mörg, það eru 15–20 atriði í allri skýrslunni, þar sem svarið er já að hluta, já að vissu leyti og já að því marki sem það á við. Þarna er sjálfsagt eitthvert túlkunarsvigrúm sem er mikilvægt að líta betur á og fara yfir. Auðvitað hefur gríðarlega margt breyst frá því að hrunið varð sem var tilefni allra þessara skýrslna. Að mínu mati þjónar það í sjálfu sér ekki stórum tilgangi að fara þangað aftur og velta því fyrir sér beinlínis hvað fór úrskeiðis, heldur miklu frekar þetta: Hverju höfum við breytt? Hvernig hefur verið brugðist við? Ég held að við höfum að mjög mörgu leyti brugðist vel við og sett undir ýmsa leka. Við hugsum kannski hlutina aðeins öðruvísi. Við erum orðin formfastari í stjórnsýslunni og ákvörðunum okkar. Við beitum stefnumótun af meiri krafti og við beitum líka tólum sem vega og meta kosti og galla. Fyrri ræðumenn hafa farið yfir ýmis atriði í löggjöfinni og ég ætla svo sem ekkert að endurtaka það. Svo er auðvitað annað sem er mikilvægt fyrir okkur að hafa í huga þegar við veltum fyrir okkur hvað við höfum gert til að bregðast við því áfalli sem við urðum fyrir - við höfum gert það að mörgu leyti vel, það kemur fram í þessari skýrslu - það er nánast öruggt að við verðum fyrir einhvers konar áfalli í efnahagsmálum. Við getum alltaf dregið úr líkunum á því með því að vera vel á varðbergi og fylgjast vel með allri þróun og við höfum auðvitað alltaf tól og tæki til að reyna að gera það. Við héldum það svo sem líka á þeim tíma þegar við fórum út af sporinu. En það sem við getum þó verið viss um er að næsta áfall verður ekki eins og það síðasta. Það verður öðruvísi þótt ekki væri nema af þeirri ástæðu að við höfum breytt alls konar leikreglum til að reyna að koma fyrir að það verði eins hrun. En það þýðir ekki að það geti ekki orðið með öðrum hætti. Mér finnst þetta allt vera mjög gott tilefni til að við brýnum okkur öll til að allt sem við gerum, öll stefnumótun og allar ákvarðanir, þurfi að vera vel ígrundaðar. Við þurfum að fylgjast vel með þróun ýmissa hluta. Við vitum að reglur af ýmsu tagi koma aldrei í veg fyrir að með einhverjum hætti verði slys, annaðhvort af ásettu ráði eða að aðstæður verði þannig í samfélaginu að það gerist. Mér finnst lærdómurinn af þessu öllu fyrst og fremst vera sá að við þurfum alltaf að vera á varðbergi og við þurfum alltaf að vanda okkur og vera undir það búin að takast á við alls konar aðstæður. Ég er alveg sannfærður um að við erum betur í stakk búin almennt séð, þ.e. við höfum gert ýmsar strúktúrbreytingar. Við höfum líka aðeins breytt hugsunarhætti þannig, held ég og vona í það minnsta, að við viljum haga okkur með þeim hætti [[Forseti hringir.]]að við gerum allt sem hægt er til að koma í veg fyrir áföll af svipuðum toga.
Herra forseti. Fáein orð frá mér um það sem snýr sérstaklega að Alþingi í þessu efni. Þar er fyrst til að taka að Alþingi undirbjó móttöku skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis með því að stofna sérstaka nefnd, þingmannanefnd, sem mánuðinn á undan bjó sig undir það verkefni að taka við afurðinni. Sú nefnd vann mikið starf á árinu 2010 og skilaði sjálf skýrslu og lagði fram tillögu til þingsályktunar um úrbætur og ályktun Alþingis um þetta efni sem samþykkt var einróma 28. september 2010. Ef dregnar eru saman í örfá orð meginniðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem sneru að Alþingi má segja að þær hafi verið að auka þyrfti sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, leggja bæri meiri áherslu á eftirlitshlutverk þingsins og auka fagmennsku við undirbúning löggjafar. Þingmannanefndin sjálf kom með allmargar ábendingar í sinni skýrslu og þær eru að hluta til teknar upp í þingsályktuninni. Þar var í fyrsta lagi lagt til að þingmenn settu sér siðareglur, að það þyrfti að styrkja eftirlitshlutverk þingsins, tryggja rétt þingmanna til upplýsinga og aðgengi að faglegri ráðgjöf, huga vel að stöðu stjórnarandstöðu á Alþingi, að Alþingi yrði gefin árleg skýrsla um framkvæmd þingsályktana og mála sem Alþingi vísar til ríkisstjórnar. Jafnframt lagði þingmannanefndin til að sett yrðu almenn lög um rannsóknarnefndir. Er skemmst frá því að segja að allt hefur þetta gengið eftir. Með breytingu á þingskapalögum árið 2011 var eftirlitshlutverk Alþingis aukið til mikilla muna og styrkt með tilkomu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hefur vel skilgreint hlutverk og sterkt umboð til eftirlits af hálfu Alþingis í þessum efnum. Siðareglur alþingismanna voru seint um síðir settar 2016, lög um rannsóknarnefndir sett eins og áður kom fram og ýmislegt fleira mætti tína til. Þá er ánægjulegt að geta þess að á þessu kjörtímabili hefur þessu verki undið fram og Alþingi verið verulega styrkt að þessu leyti og er það m.a. gert með stuðningi af ákvæðum í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar. Þannig hafa allmargir sérfræðingar í viðbót verið ráðnir inn á nefndasvið Alþingis, lagaskrifstofa Alþingis hefur verið styrkt, aðstoðarmönnum þingflokka fjölgað og búið mun betur að þingflokkunum. Til umfjöllunar er nú í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd nýtt frumvarp til endurskoðunar á þingskapalögum þar sem haldið er áfram á þessari braut. Þar er t.d. lagt til að tekið verði af skarið um það að eftirlitshlutverk Alþingis nái einnig til svokallaðra sjálfstæðra stjórnvalda og að upplýsingum til Alþingis sem óskað er eftir frá ráðuneytum og opinberum stofnunum skuli skilað refjalaust og það án kostnaðar frá Alþingi því að það hefur meira að segja hent að menn hafa óskað eftir greiðslu fyrir gögn sem Alþingi hefur beðið um í þágu síns eftirlitsstarfs. Það er því ánægjulegt að þessi ágæta skýrsla hæstv. forsætisráðherra birtir mjög jákvæða niðurstöðu hvað það varðar að almennt hefur verið brugðist við ábendingum og tillögum rannsóknarnefndar Alþingis og við getum fyrir hönd Alþingis sagt að við höfum einnig lifað upp til þess sem við sjálf settum okkur að gera árið 2010. Þessi tíu ár hafa því nýst vel íslenskri stjórnsýslu og ekki síst fjármálaumhverfinu til að bæta lagaumhverfið, efla stjórnsýsluna og reyna með öllum tiltækum ráðum að fyrirbyggja hamfarir af því tagi sem við urðum fyrir 2008. Það er líka ánægjulegt að sjá að mælingar á trausti sýna að það er almennt á uppleið hvað varðar stofnanir og stjórnkerfið, þar á meðal nýtur Alþingi nú meira trausts og var á dögunum að fá sína bestu mælingu frá því fyrir hrun.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um skýrslu forsætisráðherra um ábendingar sem varða stjórnsýsluna í rannsóknarskýrslu Alþingis um orsakir falls íslensku bankanna 2008. Skýrslan er mjög umfangsmikil, heilar 400 blaðsíður, og verður sennilega aldrei mest lesna bók landsins - ég held að þetta sé frekar bók en skýrsla. Þar er að finna ítarlega greiningu á því hvaða ábendingar komu fram í skýrslunum sem beindust að stjórnvöldum. Samkvæmt skýrslunni hefur verið brugðist við velflestum ábendingum. Sem dæmi um úrbætur eru nefnd lög um opinber fjármál, ný lög um Stjórnarráð Íslands, endurskipulagning fjármálakerfisins, auknar áherslur á siðareglur, úrbætur á verkferlum stjórnvalda o.fl. Eflaust má finna ýmis dæmi í skýrslunni þar sem brugðist hefur verið við ábendingum án þess að pólitísk sátt ráði um viðbrögðin. Ekki þarf að leita lengra en til atkvæðagreiðslunnar áðan um frumvarp um varnarlínu um fjárfestingarbankastarfsemi - við erum alls ekki sammála um hvernig skuli tryggja nægilegan aðskilnað milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Það hefði verið betra að fá yfirlit yfir fjölda ábendinga og þá hve mörgum ábendingum hefði verið brugðist við og hve mörgum hefði ekki verið brugðist við. Eftir að hafa leitað í skjalinu hef ég tekið saman hversu oft skýrsluhöfundar telja að ekki hafi verið brugðist við ábendingum. Úr rannsóknarskýrslu er það ábending nr. 23 á bls. 55, nr. 85 á bls. 106, nr. 87 á bls. 108, nr. 158 á bls. 167, nr. 230 á bls. 253 og nr. 249 á bls. 283. Úr skýrslu um Íbúðalánasjóð eru ábendingar nr. 39, 40 og 41 á bls. 325, nr. 46 á bls. 328 og í skýrslu um fall sparisjóðanna ábending nr. 21 á bls. 354, nr. 30 á bls. 360 og 35 á bls. 365. Það eru því a.m.k. 13 tilvik þar sem ekki hefur verið brugðist við ábendingum að mati skýrsluhöfunda. Þá eru einhver tilvik þar sem aðeins er brugðist við ábendingum að hluta til. Í ákveðnum tilvikum hefur ekki verið brugðist við vegna þess að ábendingarnar eiga ekki lengur við, t.d. vegna þess að búið er að leggja Íbúðalánasjóð niður. Í sumum tilvikum hefur ekki verið brugðist við vegna þess að ábendingarnar samrýmast ekki stefnumótun, svo sem ábending nr. 249, um að draga þurfi skýr mörk á milli þeirra verkefna sem eðlilegt sé að fela opinberum aðilum annars vegar og einkaaðilum hins vegar. Sú ábending kom til vegna þess hve áberandi tilteknir aðilar í viðskiptalífinu voru þegar kom að styrkveitingum til menningarviðburða, menningarstofnana og félagasamtaka. Skýrsluhöfundar telja að það myndi fara gegn menningarstefnu stjórnvalda að takmarka stuðning viðskiptalífsins við samfélagsleg eða menningarleg verkefni. Athyglisverðar ábendingar. Í fyrsta lagi: Ekki hefur verið brugðist við ábendingum um að setja þurfi skorður við því að æðstu stjórnendur fjárfestingarfélaga stundi fjárfestingar í eigin nafni, ábending nr. 23. Þetta er ámælisvert. Skýrsluhöfundar virðast ekki telja þörf á slíkum breytingum vegna almennra ákvæða um hagsmunaárekstra, t.d. í lögum um hlutafélög og lögum um fjármálafyrirtæki. Flokkur fólksins vill ganga lengra í þessum efnum og höfum við m.a. lagt til að settar verði frekari reglur um stjórnendur lífeyrissjóða svo að komið sé í veg fyrir að þeir stundi viðskipti í eigin reikning með hlutabréf eða skuldabréf í félögum tengdum viðkomandi lífeyrissjóði. Í öðru lagi: Ekki hefur verið brugðist við ábendingum um aðkomu forseta Íslands að viðskiptum og tengslamyndunum íslenskra viðskiptamanna og félaga. Þar eru nefnd nokkur dæmi þess að forseti Íslands ritaði erlendum stjórnmálamönnum og þjóðhöfðingjum fyrir hönd íslenskra aðila og fór fögrum orðum um viðkomandi aðila. Bent er á það í skýrslunni að forseti telji að huga megi að því að setja lög um embætti forseta Íslands og undir það má taka. Forseti Íslands gegnir vissulega mikilvægu hlutverki í kynningu á landi og þjóð en það er mikilvægt að embættið fylgi fyrir fram ákveðnum reglum til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og til að tryggja að embættið stundi ekki bréfaskrif í þágu tiltekinna aðila án þess að kynna sér fyllilega viðskiptasögu þeirra o.s.frv. Þá má velta því upp hvort það sé yfir höfuð eðlilegt að þjóðhöfðingi skrifi meðmælabréf. Að lokum: Skýrsla þessi sýnir að við getum brugðist við og lært af mistökum. Hún sýnir einnig hve óundirbúin við vorum fyrir efnahagshrunið. Við höfum lært af mistökum fortíðarinnar en við erum ekki útskrifuð úr þeim skóla. Heimsfaraldurinn hefur svo sannarlega sýnt okkur að við getum aldrei tryggt okkur í bak og fyrir. Við þurfum að halda áfram að endurskoða lagaumhverfið og verkferla með það að leiðarljósi að draga úr skyndilegum efnahagslegum áföllum sem ávallt bitna verst á fólkinu í landinu. Skjaldborgin sem í hruninu var slegin um bankana var ekki slegin um heimilin. Á annan tug þúsunda heimila voru tekin af fólki, af fjölskyldum. Uppgjör vegna þessa hefur ekki farið fram. Hagsmunasamtök heimilanna hafa krafist þess að farið verði í uppgjör á þeim málum. Það er grafalvarlegt mál fyrir fjölskyldur að hafa misst heimili sín vegna bankahruns, vegna þess að óábyrgir bankamenn fóru hamförum og ollu stórkostlegu tjóni í efnahagslífinu. Þetta uppgjör þarf að fara fram. Við verðum að klára uppgjörið, fyrr held ég að þjóðin verði ekki sátt. Þegar því er lokið verðum við líka að sjá til þess að þeir sem fóru illa út úr þeim viðskiptum fái uppreisn æru.
Herra forseti. Ég þakka þessa mikilvægu umræðu og skýrsluna. Hún er ágætlega unnin þó að það sé svo sem ekkert nýtt í henni. Mikið hefur verið gert í því að bæta regluverk fjármálakerfisins eftir bankahrunið og ég fagna því að sjálfsögðu. Af mörgu er að taka en tíminn er mjög skammur. Ég vil fyrst víkja að ábendingu nr. 43 á bls. 74 í skýrslunni þar sem fjallað er um lán til forstjóra fjármálafyrirtækja og kauprétti í viðskiptabönkum. Búið er að setja strangari reglur í þeim efnum, sem er að sjálfsögðu mikilvægt, en við sáum það t.d. í þessum mánuði að Arion banki gerði umfangsmikla kaupréttaráætlun fyrir stjórnendur og starfsmenn sína upp á tæpa 2 milljarða kr. Hér er um kauprétti og kaupauka að ræða. Kaupauki er einfaldlega fínna orð yfir bónusa og bónusar mega samkvæmt reglum nema 25% af árslaunum. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson hefur hins vegar verið talsmaður þess að hækka það hlutfall hér á landi upp í 100%. Kaupaukarnir hjá Arion banka byggjast á því að bankinn nái meiri hagnaði en aðrir bankar. Með öðrum orðum er verið að innleiða áhættusækni til að geta skilað betri arðsemi. Það getur haft í för með sér afleiðingar fyrir samfélagið allt eins og við þekkjum öll á eigin skinni frá því að bankarnir féllu 2008. Íslenskir bankar stækkuðu afar hratt í kjölfar einkavæðingar þeirra og áhættusæknin var mikil. Þessir kaupréttarsamningar og væntanlegir bónusar hjá Arion banka eru vissulega í samræmi við reglur FME. Það sem hræðir hins vegar í þessum efnum er að ef áform Sjálfstæðisflokksins ganga eftir og báðir ríkisbankarnir verða einkavæddir þá mun það örugglega gerast að þrýst verður verulega á að gera breytingar á regluverkinu og sýnt fram á nauðsyn þess að lækka eiginfjárhlutfall bankanna og sumir stjórnmálamenn munu spila með, alveg eins og þeir spila með við sölu á Íslandsbanka í miðjum faraldri. Tilgangurinn er síðan sá að geta greitt út meiri arð til eiganda. Því fylgir áhætta fyrir samfélagið ef eiginfjárhlutfall bankanna er lækkað eins og eigendur bankanna í einkaeigu vilja gera. Það verður að vera til nægilegt fé í bönkunum til að geta tekist á við komandi sveiflur o.s.frv. Næst koma svo væntanlega kröfur um að geta greitt himinháa bónusa í bönkunum. Allt eru þetta kunnugleg stef og fjármálaráðherra er vissulega í klappliði bankamanna þegar kemur að því að hækka bónusana. Maður spyr óneitanlega: Fyrir hvað er verið að greiða bónusa í bönkunum? Eru stjórnendur bankanna að finna upp á einhverju nýju? Nei, svo er ekki. Þar er einfaldlega verið að færa til peninga, færa peninga frá lífeyrissjóðum og eignafólki, og fyrir það fá sumir háar bónusgreiðslur. Einnig er rétt að hafa í huga að það hefur gerst, þrátt fyrir nýtt regluverk, að fjármálafyrirtæki hafi reynt að fara í umfangsmeiri kauprétti og bónusa en reglur heimila og það hefur verið kallað nýjum nöfnum eins og B-hlutabréf. Herra forseti. Tíminn er naumur. Þrátt fyrir að í þessari skýrslu sé verið að tíunda breytingar á regluverki í kjölfar bankahrunsins þá er íslenska ríkið enn langt á eftir við innleiðingu reglugerða EES hvað varðar fjármálamarkað. Þannig er kerfið sundurleitt og ekki eins vel búið undir ytri áföll. Nefna má sem dæmi svokallaðar MiFID-reglur en þær lúta að viðskiptaháttum við kaup og sölu hlutabréfa og voru innleiddar í Evrópu eftir fjármálahrunið 2008. MiFID II reglurnar sem lúta að verðbréfasjóðum voru innleiddar í Evrópu 2018. Þær hafa ekki verið innleiddar hér að fullu og því þarf að svara hver sé staðan á innleiðingu þeirra og tengdra reglugerða. Herra forseti. Ef tíminn leyfði hefði ég viljað fara í margt annað eins og heimildir starfsmanna í stjórnsýslunni til að eiga viðskipti á markaði. [[Forseti hringir.]]Hvað hefur breyst í þeim efnum? Geta starfsmenn ráðuneyta enn átt viðskipti með hlutabréf og skuldabréf? Hvar standa þær reglur, svo dæmi sé tekið? Ýmsu er ósvarað hvað það varðar [[Forseti hringir.]]en ég þakka fyrir umræðuna og þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðuna og þessa skýrslu.
Virðulegi forseti. Helstu gerendur í hruninu, úr óvinafylkingunum, eru sammála um a.m.k. eitt, að hrunið sé öðrum að kenna. Það er þá ýmist hinni fylkingunni og skapgerðarbrestum einhverra tiltekinna einstaklinga þar eða þá utanaðkomandi öflum að kenna. Hvorugt er rétt, eins og sést glögglega af rannsóknarskýrslu Alþingis og þeirri ágætu eftirfylgjuskýrslu sem hér er til umræðu. Hrunið varð vegna veikleika í okkar eigin kerfum, fjármálakerfinu og stjórnmálakerfinu og hinum kerfunum, því að þetta var um leið hrun siðferðis, sjálfsmyndar og menningar. Þegar alþjóðleg bankakreppa skall svo á reyndust kerfin hjá okkur vera sérlega viðkvæm, með hörmulegum afleiðingum fyrir heimilin í landinu og þjóðarbúskapinn í heild. Við vorum eins og sjómennirnir í Smugunni, sagði einn af helstu umsvifamönnunum í viðtali á sjaldgæfri einlægnistund; fjármálakerfið sjálft bauð upp á fjárglæfraeftirlit, það var orðið skammaryrði, og litið var á stjórnmálamenn sem gagnrýndu glæfrana eins og nokkurs konar veislugikki. Afleiðingin varð sú að traustið hrundi á stofnunum samfélagsins, þar á meðal þessari stofnun hér. Þótt traustsmælingar bendi til þess að það sé að rétta úr kútnum þá eru ýmsir þeir veikleikar enn til staðar sem dregnir voru fram í rannsóknarskýrslunni á sínum tíma. Þessi skýrsla hér er mikilvægt gagn í þeirri viðleitni að endurvekja það traust og byggja það upp, sem er lýðræðisleg nauðsyn. Bygging skýrslunnar er þannig að raktar eru ábendingar og því svarað hvort brugðist hafi verið við þeim og síðan er það mat rökstutt. Skýrslan sýnir að við höfum sem samfélag margt lært af hruninu. En hún sýnir líka að þetta eru matsatriði, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson vék hér að áðan. Mig langar að nota tækifærið til að víkja ögn að einni af þessum ábendingum á blaðsíðu 261–262. Þar er vísað til ábendinga í skýrslu vinnuhóps um siðferði og starfshætti, sem var þess efnis að íslensk stjórnmálamenning einkenndist af foringjaræði, þar sem oddvitar flokkanna leika lykilhlutverk, og það auki hættuna á gerræðislegum ákvörðunum. Þetta sé réttlætt með því að stjórnmálaforingjarnir endurnýi umboð sitt hjá kjósendum reglulega, en þess á milli hafi þeir meira og minna frjálsar hendur. Einnig er nefnt að dómur kjósenda virki illa vegna þess að flokkarnir ganga flestir óbundnir til kosninga. Kjósendur vita ekki hvernig samsteypustjórnir verða myndaðar eftir kosningar. Í því sambandi er áréttað að aðgreining framkvæmdarvalds og löggjafarvalds sé eitt af meginatriðum lýðræðislegrar stjórnskipunar og þinginu beri að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Hið ramma foringjaræði og óhefta meirihlutaræði sem hér ríkir - sigurvegarinn hirðir pottinn - veikir aðhaldshlutverkið, að því er kemur fram í þessari skýrslu. Niðurstaðan af því er að taka þyrfti stjórnarskrána til skipulegrar endurskoðunar til að treysta grundvallarinnviði lýðræðissamfélagsins og skýra betur meginskyldur, ábyrgð og hlutverk valdhafa. Svo er spurt, eins og um aðrar ábendingar: Hefur verið brugðist við þessari ábendingu? Svarið er já, og svo kemur nokkuð langt mál um hið krókótta endurskoðunarferli stjórnarskrárinnar frá hruni. Ítarlegt svar og ágætt, en ég veit samt ekki alveg hvort það verðskuldar jáið sem á undan fer. Virðulegi forseti. Er verið að taka stjórnarskrána til skipulegrar endurskoðunar til að treysta grundvallarinnviði lýðræðissamfélagsins og skýra betur meginskyldur, ábyrgð og hlutverk valdhafa? Það er nú það. Manni verður eiginlega hugsað til ljóðs eftir Þórarin Eldjárn, sem er svona, með leyfi forseta: „Ég vil vera jákvæður en verð oftast júkvæður.“ Þetta er svolítið jú-legt svar: Já, jú, jú. Þegar maður flettir þessari skýrslu er mikið um já. Þarna eru mörg já en þau reynast mörg, þegar betur er að gáð, vera meira: Jú. Jú, jú. Kannski. Jafnvel: Tja. Jafnvel: Nja.
Virðulegur forseti. Ég er enginn sérstakur talsmaður rannsóknarskýrslna eins og þær hafa verið framkvæmdar hér á landi, þær eiga sér reyndar ekki sögu langt aftur í tímann heldur bara eftir fall bankanna árið 2008. Ég er enginn sérstakur talsmaður þess að menn eigi að eyða miklum tíma og kröftum og peningum í það. Það er ekki vegna þess að ég haldi ekki að það geti ekki komið fram gagnlegar ábendingar þegar menn leggjast yfir hlutina og líta til baka. Skárra væri það nú ef menn gætu ekki ratað á einhverjar ágætar ábendingar. Ég held að í rannsóknarskýrslu Alþingis, öllum þeim rannsóknarskýrslum, hafi komið fram margar gagnlegar ábendingar um það sem betur mætti fara í okkar ágæta landi og það sama má svo sem segja um þá skýrslu sem hér liggur fyrir, sem er skýrsla skýrslnanna, yfirferð yfir ákveðna þætti í þessum rannsóknarskýrslum öllum. En afstaða mín til þessara skýrslna almennt er sú að þær hafa verið framkvæmdar í fyrsta lagi í andrúmslofti ákveðinnar geðshræringar. Hér var samþykkt á Alþingi í desember 2008, stuttu eftir fall bankanna, að fram skyldi fara rannsókn með fyrstu rannsóknarskýrslunni. Það tók tvö ár og rúmlega það að framleiða þá skýrslu, hún kom út árið 2010. Á sama tíma var lagst í gerð fleiri rannsóknarskýrsla. Allur þessi kostnaður minni mig að hafi slagað upp í 1,5 milljarða, ef ekki meira. Umfang rannsóknarskýrslnanna allra er hátt í 5.000 blaðsíður í 20 bindum og hér liggur fyrir okkur enn ný skýrsla upp á 400 síður. Ég hef ekki tölu yfir það hvað þessi skýrsla hefur kostað en eitthvað hefur hún kostað. Það væri ágætt að fá það fram, þá vinnu sem hefur farið fram og kostnað við hana. Eins og ég segi er gallinn við þessar skýrslur auðvitað andrúmsloftið sem þær hafa verið gerðar í. Mig rekur minni til þess, bara sem eitt dæmi um það sem ég gæti nefnt sem kannski lýsandi fyrir andrúmsloftið, að biskup Íslands hafi lagt það til við allar kirkjur landsins, þegar rannsóknarskýrsla Alþingis kom út um orsakir og aðdraganda að falli bankanna, að sú skýrsla myndi liggja frammi í öllum kirkjum landsins, hvað þá meira, og myndi þá mögulega víkja út hinni bókinni sem þar liggur þótt það hafi kannski ekki verið tekið fram hjá biskupi. En slík var geðshræringin í þessum málum. Það er kannski ekki heppilegt ef menn vilja setjast yfir mál með skipulögðum hætti að það sé gert í slíku umhverfi. Þessi skýrslubeiðni Pírata endurspeglar líka það sem mér finnst galli við svona rannsóknarskýrslur. Það brennur við að það sé miklu meira formið en efnið sem skipti máli. Það er vont þegar menn festast í forminu og þessu kerfi okkar. Nú er mjög mörgum stjórnmálamönnum mjög tamt að nefna að það þurfi að bæta kerfin okkar, þetta snúist allt um kerfin. Þessi skýrsla er því marki brennd og aðrar rannsóknarskýrslur. Ég held að Píratar hafi nefnt, ég las um það fréttir, ég veit ekki hvort það er komið inn á þingið, að það þurfi að fara fram rannsókn á sóttvarnaaðgerðum og öllum aðgerðum í tengslum við heimsfaraldurinn sem nú geisar. Mér finnst það líka sama marki brennt. Menn eru uppteknir af forminu auðvitað. En ég verð ekki vör við annað en að menn hafi veigrað sér við að taka til máls, taka þátt í umræðu, hafa frumkvæði að umræðu, meira að segja hér á þinginu um þessi mál, þessi sami flokkur, núna í heilt ár. En allt að einu þá finnst mönnum mikilvægt að henda í rannsóknarskýrslu um málið. Mér fannst merkilegt að sjá í danska þinginu, þar sem stjórnskipanin er nú bara mjög svipuð og hjá okkur á Íslandi, að þar var í fyrsta sinn hrundið af stað rannsókn með útgáfu skýrslu fyrir nokkrum vikum. Það var reyndar út af sóttvarnaaðgerðum og aðgerðum í tengslum við heimsfaraldur. En það var í fyrsta sinn sem þingið danska lagði í þá vinnu að gera svokallaða rannsóknarskýrslu. Ég held reyndar að við gætum lært ýmislegt af þeirri skýrslu þótt ég ætli í sjálfu sér ekki að leggjast gegn því að menn fari yfir og horfi aftur í tímann þegar kemur að uppgjöri eða einhvers konar a.m.k. yfirferð yfir sóttvarnaaðgerðir og aðgerðir aðrar í tengslum við heimsfaraldur. En mér finnst skipta miklu meira máli að menn taki þátt í umræðum um málið þegar þær eiga sér stað. Það sama má segja um rannsóknarskýrslu Alþingis um bankahrunið og alla þá eftiráspekinga sem koma og eru rifjaðar upp í þessu öllu saman í tengslum við það. Það rifjast t.d. upp fyrir mér að umboðsmaður Alþingis benti á, og hann var reyndar einn af skýrsluhöfundum rannsóknarskýrslunnar á sínum tíma, að það hefði verið brotalöm við innleiðingu evrópskra reglna og það hefði ekki verið reynt að laga þær reglur að því umhverfi sem hér væri á landi. Þetta á eflaust enn þá við að mínu mati. En það breytir því ekki að það voru fáir [[Forseti hringir.]]sem töluðu fyrir því að aðrar reglur ættu að gilda hér á landi en í Evrópu. Virðulegur forseti. Ég geng á tíma samflokksmanns míns með heimild hans. Það breytir því ekki að enginn talaði fyrir því á þessum tíma. [[Forseti hringir.]]Af þessu tilefni er rétt kannski að nefna það að íslenska stjórnkerfið bjó svo vel að í landinu starfaði allan útrásartímann algerlega sjálfstætt embætti sem hafði m.a. þá skyldu að láta vita af því ef meinbugir væru á gildandi lögum og það er t.d. embætti umboðsmanns Alþingis. En í lögum um hann segir að ef hann verður þess áskynja að meinbugir séu á gildandi lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum þá skuli hann tilkynna það Alþingi, hlutaðeigandi ráðherra eða sveitarstjórn. Þetta tek ég bara sem dæmi um eftiráspekina sem kemur fram í umræðu um þessi mál. Nú átta ég mig ekki á klukkunni en ef marka má forseta þá er tími minn liðinn. Hér hefur auðvitað ekki gefist nokkur einasti tími til að ræða kannski það sem skiptir mestu máli sem er hvað menn ætla að gera við þessa skýrslu, enn og aftur. Menn geta verið að hengja sig í þessi mál langt fram eftir öldinni.
Herra forseti. Ég tek undir mikilvægi þessarar skýrslu sem er um aðrar eldri og lengri skýrslur og tel umræðu um hana nauðsynlega, fyrir hana ber að þakka. Það er óvinnandi vegur að ræða svo viðamikla skýrslu hér á einni eða tveimur klukkustundum, herra forseti, en ein af ábendingum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis laut að því að vanda betur til lagasetningar á þeim málefnasviðum sem skýrslan fjallar um. Þar er m.a. nefnt að sérstök skrifstofa hafi verið sett á laggirnar í forsætisráðuneytinu sem fari með gæðaeftirlit við undirbúning stjórnarfrumvarpa og stjórnartillagna, og lagafrumvarp fari þannig í gegnum alls 21 fasa. Hér er eins og endranær allt kapp lagt á að framkvæmdarvaldið sé enn betur í stakk búið við undirbúning og samningu laga, eins og það hefur reyndar haft með höndum lengi og mikið lagt undir. Ég sakna þess hversu lítið hefur í raun verið gert hér á löggjafarsamkomunni sjálfri í þessum efnum. Ég hefði talið fé vera vel varið við að stórefla lagaskrifstofu þingsins til aðstoðar þingnefndum og þingmönnum. Skýrslan sem við ræðum hér er 369 blaðsíður. Ég verð að játa að ég náði ekki alveg að ljúka lestrinum. En til gamans sló ég upp leitarorðinu heimili. Þá komu upp fimm leitarniðurstöður sem innihéldu orðið heimili á öllum þessum tæplega 400 blaðsíðum en engin þeirra kom inn á erfiðleika heimilanna í kjölfar bankahrunsins, fimm orð en ekkert þeirra var um aðgerðir til að laga stjórnsýsluna hvað varðar heimilin í landinu. Fyrsta leitarniðurstaðan var um að Heimili og skóli hefðu gefið út bækling. Sú niðurstaða kom upp tvisvar. Önnur leitarniðurstaðan var um heimilisfræði þar sem fjallað var um námskrá í skólum. Þriðja leitarniðurstaðan var um lögheimili þar sem fjallað var um upplýsingar vegna eignarhalds í fjölmiðlum. Þar sagði að það væri almennt svo að þeir sem rækju heimili legðu meira á sig til að standa í skilum en eigendur fyrirtækja. Herra forseti. Það er svo sannarlega rétt. Miðflokkurinn hefur unnið að því og hyggst leggja fram skýrslubeiðni á næstu dögum um að unnin verði skýrsla um afleiðingar falls bankanna á heimilin í landinu þar sem tekið verði saman með ítarlegum hætti hvernig heimilin og fjölskyldur komu út úr hruni bankanna, bæði fjárhagslegar og félagslegar afleiðingar fyrir heimilin og fjölskyldurnar, þótt ekki væri nema vegna þeirrar staðreyndar að meira en 10.000 fjölskyldur, menn, konur og börn, voru borin út af heimilum sínum í kjölfar bankahrunsins. Þannig verði m.a. rannsakaðar orsakir þess að fjármálafyrirtækjum var veitt því sem næst óheft heimild til að bera út þúsundir manna. Þar verði einnig greint til hvaða ráðstafana stjórnvöld gripu til að verja heimilin, í hverju þær ráðstafanir voru fólgnar, hvernig þær reyndust og hverjum þær gögnuðust, ef einhverjum. Þessi skýrsla myndi bera heitið Rannsóknarskýrsla heimilanna, eins og Hagsmunasamtök heimilanna hafa lengi kallað eftir. Þar yrði bankahrunið gert upp á forsendum heimilanna í landinu. En það verk er óunnið, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég get ekki sagt að ég sé almennt aðdáandi rannsóknarskýrslna og sérstaklega ekki rannsóknarskýrslna sem eru gerðar við mjög sérstakar aðstæður, þegar þjóðin var í uppnámi eftir mikið áfall þegar fjármálakerfi heimsins hrundi. En alltaf má hafa eitthvert gagn af skýrslum og í rannsóknarskýrslu Alþingis eru ýmsar ábendingar, einkum sem varða lagaumhverfið og atriði sem snúa að stjórnvöldum, einkum varðandi fjármálakerfið hvað lagaumhverfið snertir og svo hvað betur megi fara í stjórnsýslunni. Sumar þessar ábendingar eru gagnlegar. Það er nánast óhjákvæmilegt þegar menn skoða mál mjög vel. Aðrar voru að mínu viti byggðar á hreinum misskilningi. Á það kannski einkum við um siðfræðikafla skýrslunnar og svo eru aðrar ábendingar mjög umdeildar og jafnvel bara úreltar í dag. En maður upplifir það hér, eftir að hafa hlustað á þessa umræðu, að þingmenn láta enn eins og bankahrunið hafi verið eitthvert séríslenskt fyrirbæri, jafnvel heimatilbúið á Íslandi, og ekki haft áhrif neins staðar nema hér og hér hafi allt verið í molum, hér hafi stjórnsýslan verið í molum, lögin í molum, stjórnarskráin í molum. Svo var ekki og kannski vegna þess að við erum að mörgu leyti snjallari en margir aðrir eða við gátum unnið okkur út úr þessu miklu hraðar vorum við sennilega búin að ná bestu lífskjörum í öllum heiminum strax á árinu 2016, en aðrar þjóðir eru enn að glíma við afleiðingarnar og ekkert hefur gengið og ekkert breyst. Ég held að við þurfum að komast út úr þessu og við gerum það ekki með því að biðja um skýrslu eins og hér var gert. Ég tek ekki undir með mörgum sem hafa sagt að það sé mikið gagn að þessari skýrslu sem við höfum hér til umfjöllunar. Hún segir mér ekki neitt, er þannig séð gagnslaus og kostnaðurinn mikill. Miklu skynsamlegra hefði verið að hafa beiðni af þessu tagi afmarkaðri þannig að einhver sérstök atriði hefðu verið til umfjöllunar. Það gæti verið gagnlegt í einstökum tilvikum. Skýrslubeiðni af þessu tagi setur hálft Stjórnarráðið í vinnu mánuðum saman með ærnum tilkostnaði en segir okkur ekki neitt. Ég get alveg lofað ykkur því að að þessum degi loknum mun ekkert verða meiri umræða um þetta og enginn mun velta einu né neinu fyrir sér. Ég tel að því fé sem hefur verið varið í þessa skýrslu hefði verið betur varið í aksturskostnað fyrir þingmenn til að sinna kjósendum sínum. Ég er viss um að peningarnir væru betur nýttir með þeim hætti. Að lokum vil ég bara segja að við erum alltaf, á hverjum degi hér, í hverri viku, í hverjum mánuði, að reyna að bæta lagaumhverfið, bæta framkvæmdarvaldið, bæta stjórnsýsluna. Þetta er verkefni sem er stöðugt og við erum alltaf að vinna að því. Við lærum auðvitað alltaf af reynslunni. Við lærum af reynslunni af bankahruninu. Heimurinn hefur lært af því. Við höfum farið í mjög miklar breytingar sem öllum eru ljósar og þarf enga skýrslu um. Lykilatriðið er að við kunnum að læra af reynslunni.
Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem hv. þingmönnum þykir misgagnleg. Það eru ekki margir hv. þingmenn á þingi enn sem voru hér í hruninu en ég er ein þeirra. Ég þekki því ágætlega vinnulagið sem tíðkaðist þá sem og í Stjórnarráðinu þegar ég tók við sem ráðherra 2009 og get sagt við þau sem telja að svona skýrslugerð sé fullkomlega gagnslaus, og hvað þá að taka eitthvað saman af því sem gert hefur verið, að það skiptir mjög miklu máli. Ég veit að það er himinn og haf á milli vinnubragða, hvort sem er í Stjórnarráðinu eða á Alþingi, og hluti af því hefur gerst vegna ábendinga í rannsóknarskýrslu Alþingis, hluti af því hefur gerst með eðlilegum lífrænum hætti, vegna umræðu og reynslu þeirra sem gengu í gegnum þetta, og hluti af því hefur orðið vegna nýrra ákvarðana. En við skulum ekki gera lítið úr því að það skiptir máli að draga lærdóm af því sem gerist. Það skiptir máli að vera reiðubúin að taka á móti lærdómum. Í ljósi þess hversu gríðarleg endurnýjun hefur orðið á Alþingi frá hruni - ég held að við séum kannski sjö, átta, níu sem enn erum hér og ekki hefur tekist að losna við frá hruni þannig að endurnýjun hefur verið mikil og endurnýjun hefur verið mikil í hverjum einustu kosningum - þá skiptir máli að við hugum að því sem við getum kallað stofnanaminni, hvort sem er í Stjórnarráðinu eða á Alþingi, að við glutrum ekki niður þeirri þekkingu sem hefur skapast. Þessi vinna skiptir auðvitað máli til að halda utan um þá þekkingu og reynslu sem við tókum út úr hruninu. Hér er rætt töluvert um það sem ekki er í skýrslunni. Ég vil minna á að skýrslan snerist auðvitað um að verða við beiðni um ákveðna þætti, þ.e. að skoða allar ábendingar sem komu fram í tilteknum rannsóknarskýrslum. Hv. þingmenn hafa nokkrir spurt: Hví er ekki fjallað um eitthvað annað hér? En beiðnin var um þetta og við því er orðið þannig að skýrslan fjallar bara nákvæmlega um það sem hún átti að fjalla um. Það er alveg rétt að kalla má sumt af því sem rætt var eftir hrun einhvers konar eftiráspeki. Það er samt ekki þannig að ekki hafi ýmislegt komið fram í ýmsum varnaðarorðum fyrir hrun þannig að ekki er aðeins um eftiráspeki að ræða. Ég er ekkert feimin við að rifja upp til að mynda atbeina míns flokks á Alþingi fyrir hrun þar sem m.a. var varað við ýmsu af því sem mátti sjá fyrir í hruninu og það er ekkert hægt að líta neitt fram hjá því og afgreiða þetta allt sem eftiráspeki. Hins vegar er það svo að það sem mér fannst gagnlegt við þessa vinnu - svo getur vel verið að við eigum þetta til og séum ekki að fara að vinna neitt frekar með þetta en það er alfarið ákvörðun þingsins - og það sem skiptir máli er að það er áhugavert að fara yfir ábendingarnar og sjá í raun og veru þær gríðarlegu breytingar sem hafa orðið í stjórnkerfinu og sérstaklega í fjármálakerfinu. Þar er ekki bara um að ræða breytingar á hinu evrópska regluverki, sem vissulega er fyrirferðarmikið á sumum sviðum, heldur líka þær breytingar sem við höfum sjálf staðið fyrir sem íslenskt samfélag. Síðan er eðlilega spurt: Hvaða gagn gerir svona skýrsla fyrir næsta áfall sem íslenskt samfélag verður fyrir því að það verður öðruvísi? Núverandi kjörtímabil hefur ekki verið áfallalaust, og nærtækt að nefna heimsfaraldur en líka ýmis önnur áföll, og það skiptir máli að draga lærdóm af því hvernig er unnið, ekki síst þegar kemur að stjórnkerfi þar sem skiptir svo miklu máli að fólk vinni saman, samhæfi störf sín og geti þannig tekið réttar ákvarðanir, að hlutir séu skráðir niður og farið sé í rannsókn á viðfangsefninu til að taka sem bestar ákvarðanir fyrir samfélagið. Það vinnulag á alltaf við, hvort sem við eigum við heimsfaraldur eða bankahrun. Þannig að kannski er mikilvægasti lærdómurinn hvernig við vinnum en ekki nákvæmlega einstakar breytingar sem hafa verið gerðar á einstökum þáttum í einangruðum kerfum. Annars vil ég bara þakka fyrir þessa umræðu, herra forseti. Ég tel a.m.k. að þessi skýrsla segi okkur að rannsóknarskýrslurnar voru teknar alvarlega, við ábendingum þeirra var brugðist og þær hafa margar hverjar verið til mikilla bóta.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um verndun og varðveislu skipa og báta. Auk mín eru flutningsmenn á tillögunni hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Ásmundur Friðriksson, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Karl Gauti Hjaltason, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem geri úttekt á því hvernig staðið er að verndun og varðveislu skipa og báta og geri tillögur að úrbótum. Starfshópurinn taki m.a. saman yfirlit yfir skip og báta sem hafa menningarlegt og atvinnusögulegt gildi, óháð aldri, og endurskoða aldursmörk skipa og báta samkvæmt lögum um menningarminjar, nr. 80/2012. Í starfshópum eigi sæti fulltrúar frá félagasamtökum er sinna verndun skipa og báta, fulltrúar frá greinum sjávarútvegsins og fulltrúar héraðssafna auk fulltrúa mennta- og menningarmálaráðuneytisins, Þjóðminjasafns Íslands og Minjastofnunar Íslands. Starfshópnum verði jafnframt falið að finna fjárstreymis- eða fjáröflunarleiðir til verkefnisins og móta reglur um meðhöndlun fjármagnsins. Starfshópurinn skili úttekt sinni og tillögum til mennta- og menningarmálaráðherra innan árs frá samþykkt tillögu þessarar. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins.“ Í greinargerð með tillögunni segir að þingsályktunartillaga þessi hafi verið flutt áður á 150. löggjafarþingi en ekki fengið afgreiðslu og sé því endurflutt núna. ,,Hinn 9. maí 2000 samþykkti Alþingi þingsályktun nr. 18/125, um varðveislu báta og skipa. Í þeirri þingsályktun er ríkisstjórninni falið að undirbúa tillögur um hvernig skuli staðið að varðveislu gamalla skipa og báta sem eru mikilsverðar minjar um atvinnu- og byggðasögu sem og að móta reglur um fjármögnun og skilgreina varðveislugildi báta og skipa. Menntamálaráðuneytinu var falin framkvæmd ályktunarinnar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Í umræðum um fyrirspurn Kolbrúnar Halldórsdóttur um undirbúning tillagna um hvernig staðið skuli að varðveislu gamalla skipa og báta sem hafa menningarsögulegt gildi, sbr. ályktun Alþingis frá 9. maí 2000 (428. mál á 131. löggjafarþingi), kom fram að skipuð hefði verið nefnd sem lagt hefði fram tillögur sínar í minnisblaði árið 2002. Þá kom einnig fram að tillögurnar hefðu verið til sérstakrar skoðunar ráðherra og að fram ætti að fara endurskoðun á þjóðminjalögum, nr. 107/2001. Lög um menningarminjar, nr. 80/2012, leystu m.a. af hólmi þjóðminjalögin. Megintilgangur laganna er að stuðla að verndun menningarminja og auka skilvirkni minjavörslu í landinu. Samkvæmt 3. gr. laganna teljast skip og bátar til forngripa, þ.e. lausra minja og eru aldursmörk skipa og báta sem teljast til forngripa sett við ártalið 1950.” Hérna vil ég staldra aðeins við vegna þess að sumir vilja meina að þarna sé um prentvillu að ræða eða mistök, að miða við þetta ártal sem aldursmörk skipa og báta sem teljast til forngripa, að það geti ekki staðist vegna þess að tíminn líður og skip verða alltaf eldri og eldri, þau sem teljast til gamalla skipa. Þess vegna væri betra að breyta þessu í 50 ára og eldri, til að þessi lög stæðust tímans tönn, bara svipað og er með fornbíla þar sem miðað er við 25 ára og eldri en ekki við neitt ártal. Þannig að þessu þyrfti að breyta og er mjög brýnt að það verði gert. Ég held áfram, með leyfi forseta: ,,Þá teljast fornleifar hvers kyns mannvistarleifar, á landi, í jörðu, í jökli, sjó eða vatni, sem menn hafa gert eða mannaverk eru á og eru 100 ára og eldri …“ - Þarna er miðað við 100 ár í öðrum menningarminjum sem styður það sem ég var að segja um að skip ættu að vera 50 ára og eldri en ekki að miða við visst ártal. - ,,Til byggingararfs teljast hins vegar hús og önnur mannvirki og einstakir hlutar þeirra sem hafa menningarsögulegt, vísindalegt eða listrænt gildi, sbr. 4. gr. laganna. Hérlendis hafa verið smíðuð fjölmörg skip og bátar. Mikilvægt er að viðhalda þekkingu á smíði gamalla báta og skipa, enn fremur hefur það menntunargildi. Þannig væri hægt að nýta gömul skip við fræðslu ungmenna og nýta uppgerð skip til kennslu.“ Þetta er einmitt mjög góð ábending um menningarlega gildið og eins tillagan um að kynna og kenna ungu fólki á skip og sjómennsku svo að það þekki hvaðan við komum og hvernig þetta var fyrr á árum Sjómennskan hefur breyst mikið og þess vegna er mjög brýnt að kenna ungu fólki og hvetja það til þessara starfa eða til að kynna sér þetta. Ef ég held áfram: ,,Þá hafa fjölmörg samtök og áhugafélög tekið að sér að viðhalda skipum og bátum og má telja að án aðstoðar þeirra hefði skipum og bátum, sem í eru fólgin menningarverðmæti og arfleifð handverks, verið eytt. Að mati flutningsmanna er mikilvægt að veita þessum samtökum stuðning. Tilgangur tillögu þessarar er að gera úttekt á því hvernig staðið hefur verið að verndun og varðveislu skipa og báta, m.a. með hliðsjón af lögum um menningarminjar, auk þess að taka saman yfirlit yfir skip og báta sem talin eru hafa menningarlegt og atvinnusögulegt gildi, óháð aldri, í þeim tilgangi að fá heildarmynd af stöðunni. Þá er jafnframt gert ráð fyrir því að starfshópurinn geri tillögur að úrbótum. Mikilvægt er að starfshópurinn hafi til hliðsjónar hvort tilefni sé til að verndun skipa og báta sem hafa varðveislugildi verði sambærileg og verndun byggingararfs. Jafnframt skoði starfshópurinn hvort falla eigi frá því að miða aldursmörk við ártal …“ - eins og ég gat um fyrr í ræðunni, að miða við 50 ára og eldri en ekki við ártal eins og er í lögunum, svo það sé sagt aftur. Þessi tillaga snýst sem sagt um að fá þann starfshóp sem nefndur var í upphafi til að skoða alla þessa þætti frá öllum hliðum málsins og hvernig til hefur tekist, hvers vegna við höfum ekki náð betri árangri í varðveislu skipa og báta og hvað megi betur fara, svo að við getum lært af mistökum sem hafa verið gerð í þeim efnum. Það verður að segjast eins og er að þetta hefur verið í sameiginlegu verkefni með húsaminjum og meiri orka og peningar hafa farið í þá starfsemi og af því þarf að læra, svoleiðis að við getum einbeitt okkur að því að varðveita betur skip og báta. Það er ýmislegt sem má læra og við höfum nýleg dæmi um það, hæstv. forseti. Nýlega var í fréttum mjög merkur bátur í Vestmannaeyjum sem heitir Blátindur. Hann er smíðaður einhvern tímann í kringum 1930 og honum var haldið til haga og settur í naust þar sem hann átti að vera til sýnis. Svo er það í einhverju vonskuveðri að hann fer á flot. Hann er dreginn yfir höfnina og sekkur síðan, er á botninum við bryggjuna í nokkra daga og er síðan tekinn upp og þá kemur náttúrlega í ljós að hann er bæði skemmdur og illa farinn og það kostar mikið að gera við hann. Í haust voru menn síðan að gefast upp á þessu verkefni, að sjálfsögðu út af peningaleysi. Ég var að lesa fréttir og sá að það var verið að skora á eigendur þessa merka bátar að sjá til og bíða átekta. Í fréttinni segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn Sambands íslenskra sjóminjasafna hvetur framkvæmda- og hafnarráð Vestmannaeyja til að endurskoða ákvörðun sína um förgun á Blátindi VE 21 og huga að sögulegu mikilvægi skipsins og varðveislugildi. Þar með er tekið undir með Hollvinafélögum Húna II á Akureyri og Magna í Reykjavík.“ Einnig segir að ekki megi farga Blátindi og að menn verði að leita allra leiða til að bjarga honum. En þetta eru dýr verkefni og það þarf peninga í þau og það er sorglegt að við skulum vera að horfa upp á að þessum merki báti verði jafnvel fargað. Við getum líka nefnt bát sem er á safninu á Akranesi, kútter Sigurfara, sem er búinn að vera þar í 30 ár uppi á landi og er orðinn liðónýtur af því, því að trébátar þurfa að vera á sjó til að endast. Það eru áform um að farga honum. Það mætti kannski bjarga honum með því að lappa upp á hann þar sem hann er, bara þannig að útlitið héldist í lagi. En svona mætti áfram telja. Við náum ekki utan um þetta verkefni. Við tölum mikið á tyllidögum en við gerum lítið. Við erum að tala um minjar, við erum að tala um verðmæti og menningu. Við komum hér siglandi yfir hafið þegar Ísland var numið á sínum tíma á skipum og bátum og ef við getum ekki haldið þeim menningarverðmætum sem þó eru enn til, sem ekki er búið að eyðileggja, í einhverju því horfi sem við getum verið stolt af þá er illa komið fyrir okkur. Mér finnst það vera eitt af forgangsmálum okkar að ná utan um þetta mál og koma því á þann stað að þetta sé í lagi. Eins og ég segi er þetta dýrt en menningarminjar eins og þessi gömlu skip og bátar eru ómetanlegar. Það er eiginlega ekki hægt að horfa í kostnað heldur þarf að horfa til þess að ganga til verksins og koma þessu í lag. Það eru félög hringinn í kringum landið sem eru með fullt af bátum sem þurfa uppbyggingu og í það þurfa stjórnvöld að setja orku og kraft.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um rafræna birtingu álagningar- og skattskrár. Auk þess sem hér stendur eru flutningsmenn þessa máls Björn Leví Gunnarsson, Inga Sæland og Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Tillagan sjálf er giska einföld, hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að hlutast til um rafræna birtingu árlegar álagningar- og skattskrár sem verði aðgengileg allt árið uns ný skrá er birt. Ráðherra leggi fyrir Alþingi frumvarp þessa efnis á vorþingi 2021.“ Við fyrstu sýn virkar tillaga af þessu tagi kannski eins og róttækt skref í átt að auknu gagnsæi en hún er það í raun ekki vegna þess að þó að ákveðin vatnaskil hafi orðið í því hversu vel fólk áttar sig á mikilvægi þess að nota aukið gagnsæi til að byggja upp traust í samfélaginu þá hefur Alþingi stigið slík skref með afgerandi hætti fyrir löngu síðan. Gagnsæið var nefnilega ekki fundið upp í gær og það hefur verið hægt að fletta upp álagningu einstaklinga í skrám skattstjóra og sjá þar hverjar tekjur hvers og eins skattgreiðanda hér á landi hafa verið undanfarið tekjuár. Fyrir því er gömul lagaheimild, heimild í lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, þó að orðalag greinarinnar sé raunar enn eldra. Þar stendur að álagningarskrá og skattskrá skuli liggja frammi til sýnis í tvær vikur á hentugum stað. Þessi þingsályktunartillaga snýst í rauninni um að skilgreina þann hentuga stað í takt við 21. öldina. Framkvæmdin undanfarin ár hefur í raun verið tvíþætt. Annars vegar hefur Skatturinn prentað út skrárnar, bundið í gorma og látið liggja á skrifstofum sínum um tveggja vikna skeið. Þangað hefur fólk getað komið og flett upp þeim sem það vildi fletta upp. Hins vegar hafa komið út svokölluð tekjublöð, eins og það sem ég er með hér, þar sem tekjur nokkur þúsund vel valinna Íslendinga eru teknar saman og birtar. Það sem hefur gerst frá því að þessi heimild var sett í lög er að hentugur staður er ekki endilega bundinn við skrifstofu skattstjóra heldur er hentugasti staðurinn fyrir upplýsingar af þessu tagi einfaldlega netið sem við höfum öll aðgang að í dag. Í því samhengi er kannski rétt að rifja upp að svo til öll skattskil fara fram á netinu í dag þannig að þessar skrár eru í eðli sínu rafrænar frá upphafi til enda þangað til einhver á skrifstofu skattstjóra þarf að prenta þær út og láta þær liggja frammi á svokölluðum hentugum stað sem er ekki hentugur lengur. Fyrirkomulag af þessu tagi þekkist annars staðar. Þekktasta dæmið er sennilega í Noregi þar sem skattskráin hefur verið opinber svo lengi sem frá árinu 1863 og aðgengileg rafrænt í 17 ár. Norðmenn hafa þróað birtinguna þannig að hún uppfylli skilyrði um persónuvernd, svo dæmi sé tekið. Norski skatturinn skráir allar uppflettingar þannig að gagnsæið gangi í báðar áttir, þannig að ekki sé hægt að hnýsast í mál nágrannans án þess að nágranninn viti af því. Þar er hugsunin að girða fyrir mögulega misnotkun á aðganginum. Og vegna þess að Noregur gerir þetta, þar sem allt regluverk er í öllum grundvallaratriðum hið sama og hér á landi, má ætla að framkvæmd þessa hér á landi yrði nokkuð einföld og frekar beint af augum. Þetta mál hefur verið lagt fram nokkrum sinnum áður. Mér telst til að þetta sé í fimmta sinn sem ég legg þessa þingsályktunartillögu fram og gaman að segja frá því að nokkur þróun hefur orðið í þessum málum á þeim tíma sem hefur liðið. Hér stóð ég t.d. fyrir rétt rúmu ári og mælti fyrir svona þingsályktunartillögu á síðasta löggjafarþingi og vísaði til þess að vefurinn tekjur.is hafi gert aðgengilegan gagnagrunn með upplýsingum um skattskrár fyrir árið 2016, gagnagrunn sem sá aðili fékk afhentan frá Skattinum en vefurinn var tekinn niður skömmu síðar eftir að upp komu efasemdir um að heimild væri í tekjuskattslögum fyrir uppsetningu og rekstri rafræns gagnagrunns tiltekins fyrirtækis með þessum hætti. En það er einmitt stóri munurinn, í þessari þingsályktunartillögu er ekki lagt til að einkaaðili haldi utan um þetta heldur Skatturinn sem við treystum til að hafa taumhald á gagnagrunninum þannig að gætt sé hagsmuna þeirra sem eiga upplýsingar í honum, auk þess sem Skatturinn er stofnun af því tagi að notendur geta treyst því að upplýsingarnar séu réttar. Það væri auðvitað ekkert verra en að fá gagnagrunn af þessu tagi í loftið með einhverjum villum. Fyrir ári mælti ég fyrir sömu tillögu hér í ræðustól og stuttu síðar skall á með Covid. Þá voru í framhaldinu gerðar breytingar á því ákvæði tekjuskattslaga sem um ræðir. Það var í bandormi sem fjármála- og efnahagsráðherra lagði fram um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, sem varð síðar að lögum nr. 37/2020. Þá áttaði fólk sig nefnilega á því að hentugi staðurinn, skrifstofa Skattsins, gæti í heimsfaraldri ekki bara verið óhentugur heldur hreinlega hættulegur. Það að safna saman fólki að fletta í álagningarskrám á skrifstofum Skattsins gæti hreinlega verið sóttvarnamál. Þess vegna var sett inn bráðabirgðaákvæði í tekjuskattslög sem myndi víkja frá þeirri skyldu ríkisskattstjóra að leggja fram skattskrá fyrir hvert sveitarfélag á árinu 2020 vegna tekna ársins 2019. Það var önnur leiðin sem hefði verið hægt að fara til að bregðast við vandanum við birtingu á tímum Covid-19. Hin leiðin hefði verið að gera þær breytingar sem eru lagðar til í þeirri þingsályktunartillögu sem ég mæli hér fyrir. Það er nefnilega bagalegt að meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar hafi valið að víkja til hliðar því aðhaldshlutverki sem felst í birtingu skránna en ekki hefði þurft að grípa til slíkra ráðstafana ef rafræn birting hefði verið orðin að veruleika líkt og hér er lagt til. Svo gerðist það í haust að til þingsins kom frumvarp frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem lagt var til að framlengja bráðabirgðaákvæðið sem víkur frá þeirri skyldu Skattsins að leggja skrárnar fram, framlengja það um eitt ár vegna heimsfaraldurs. Til allra heilla taldi meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar þá tillögu ráðherrans ótímabæra. Það var sem sagt ótímabært haustið 2020 þegar þetta var til umfjöllunar að ákveða að síðla vors 2021 yrði enn slíkt almannavarnaástand að ekki væri hægt að safna fólki saman á skrifstofu Skattsins svo öruggt væri. Því lagði nefndin til að bráðabirgðaákvæðið yrði ekki framlengt en lýsti sig reiðubúna til að taka slíkar undanþágur til skoðunar, gerðist þess þörf. Ég legg til að nefndin skoði frekar hvort ekki sé hægt að stíga það skref að færa birtinguna í rafrænt form til bráðabirgða, gerist þess þörf að losa Skattinn undan því að bjóða fólki á skrifstofu sína til að skoða skrárnar. Við fyrri umfjöllun um þetta mál hafa nokkrir aðilar skilað inn umsögnum. Mig langar sérstaklega að nefna umsögn sem barst frá Alþýðusambandi Íslands. Þar var vakin athygli á ályktun miðstjórnar ASÍ sem hvatti Alþingi til þess að samþykkja að birta álagningarskrár með rafrænum hætti til að tryggja aðgengi að þessum mikilvægu upplýsingum. Innan bæði verkalýðshreyfingarinnar og fræðasamfélagsins eru nefnilega uppi þau sjónarmið að þær upplýsingar sem eru í þessum skrám eigi ekki bara erindi við almenning eins og verið hefur í áratugi heldur geti þær jafnvel nýst til að greina t.d. ástand vinnumarkaðarins, kynbundinn launamun og launamun á milli stétta. Það væri mjög áhugavert að sjá útfærslu á því hvernig nýta mætti þessar umfangsmiklu skrár til að búa til betri upplýsingar um samfélagið þannig að hægt sé að taka upplýstari ákvarðanir um það í hvaða átt á að stefna að því, með þeim fyrirvara að að sjálfsögðu þurfi að tryggja sjónarmið persónuverndar við þá framkvæmd. Það þarf kannski ekki að fjölyrða um mikilvægi birtingarinnar enda sennilega fá samtök sem leggja til að hún verði lögð niður. Ég man nú eftir því að ungir Sjálfstæðismenn tóku sig til nokkur ár í röð og hlekkjuðu sig nánast við skrifstofu Skattsins til að erfiða aðgengi að skránni. En þessi framkvæmd, sem er í takt við það sem tíðkast á öðrum Norðurlöndum, er, að ég tel, hluti af ástæðunni fyrir því að á Norðurlöndunum [[Forseti hringir.]]ríkir mikið félagslegt traust á milli fólks sem byggist m.a. á því að við teljum að [[Forseti hringir.]]stofnanir og einstaklingar standi sína samfélagslegu skyldu upp á punkt og prik. [[Forseti hringir.]] Afsakið, forseti. Að þessu loknu myndi ég vilja að málið fari til efnahags- og viðskiptanefndar, ef ég man rétt.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um hagkvæmnisathugun á uppbyggingu á Skógarstrandarvegi á Snæfellsnesi. Flutningsmenn auk þess sem hér stendur eru hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að hlutast til um að gerð verði fjölþætt hagkvæmnisathugun á uppbyggingu Skógarstrandarvegar á norðanverðu Snæfellsnesi, milli Búðardals og Stykkishólms, sem heilsársvegar. Athugunin taki til samfélagslegra og byggðalegra áhrifa þess að efla þannig samgöngur á milli byggðarlaga á norðanverðu Snæfellsnesi, um Dali, í Reykhólasveit, um sunnanverða Vestfirði og norður á Strandir. Sérstaklega verði litið til styrkingar svæðisins sem eins atvinnu- og þjónustusvæðis, uppbyggingar ferðaþjónustu og vegaöryggis. Ráðherra leggi niðurstöður hagkvæmnisathugunarinnar fyrir Alþingi ásamt kostnaðaráætlun vegna uppbyggingarinnar í síðasta lagi 1. apríl 2021.“ Það er svolítið stutt þangað til en við skulum vera bjartsýn. Í greinargerð segir: Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 148. löggjafarþingi af Bjarna Jónssyni og á 150. löggjafarþingi af þeim sem hér stendur en var ekki afgreidd. Málinu var vísað til umhverfis- og samgöngunefndar sem sendi málið til umsagnar. Rannsókn sem gerð var á slysatíðni á vegum á árunum 2007–2010 undir stjórn Þórodds Bjarnasonar leiddi í ljós að Skógarstrandarvegur var einn þriggja hættulegustu vegarkafla landsins, hvorki meira né minna. Ekki er ástæða til að ætla að þetta hafi breyst til batnaðar þar sem fréttir af umferðaróhöppum á þessum vegi eru tíðar enda ástand hans bágborið. Ljóst er að hann stendur engan veginn undir þeirri umferð sem þar er eða því hlutverki sínu að mynda greið tengsl milli byggðra bóla, þar sem hann liggur. Viðhald og endurbætur á þessum vegi hafa nánast engar verið á undanförnum árum og áratugum og lítill gaumur verið gefinn að mikilvægi hans fyrir greið samskipti á milli byggðarlaga og eflingu ferðaþjónustu og viðskipta innan þessa svæðis. Allur vegurinn er á láglendi meðfram sjó og enga fjallvegi yfir að fara sem teppast fyrstir vegna veðurs eða snjóalaga. Það yrði því fyrirhafnarlítið að halda uppbyggðum Skógarstrandarvegi opnum allt árið um kring. Í þingsályktun nr. 41/150, um samgönguáætlun fyrir árin 2020–2034, kemur fram að kostnaður við framkvæmdir á Skógarstrandarvegi sé 4 milljarðar kr. Á fyrsta tímabili, 2020–2024, fari 100 millj. kr. í framkvæmdir á veginum, 850 millj. kr. á öðru tímabili áætlunarinnar, 2025–2029, og á þriðja tímabili, 2030–2034, 3,1 milljarður. Ekki liggur fyrir hvenær áætlað er að verkinu verði lokið en ljóst er af samgönguáætlun að það verður í það minnsta ekki á næstu 15 árum, hæstv. forseti. Það er ansi langur tími. Slík bið eftir nauðsynlegum úrbótum á veginum er ótæk og mikilvægt að fjármögnun framkvæmdarinnar verði tryggð fyrr. Brýnt er að hafist verði handa sem fyrst við uppbyggingu Skógarstrandarvegar svo hann verði ekki lengur slysagildra og fái gegnt samgönguhlutverki sínu með sóma. Með eflingu samgangna um norðanvert Snæfellsnes og innanverðan Breiðafjörð opnast nýir möguleikar til margvíslegs samstarfs og bættrar þjónustu, svo sem í heilbrigðis- og menntamálum. Eins og staðan er nú þurfa íbúar þeirra byggðarlaga sem tengd verða saman með uppbyggðum heilsársvegi um Skógarströnd oftast að ferðast um langan veg til að komast á milli svæða þótt vissulega sé hægt að komast um illfæran veginn hluta ársins eins og hann er í dag. Þessar byggðir eiga sumar hverjar í vök að verjast í atvinnu- og byggðalegu tilliti. Þegar horft er til aukinnar ferðaþjónustu er svæðið uppfullt af náttúrufyrirbrigðum, sögu og menningarhefðum sem gætu staðið undir uppbyggingu ferðaþjónustu ef greiðar samgöngur væru fyrir hendi. Þingsályktunartillögunni er ætlað að stuðla að því að uppbyggingu þessa mikilvæga samgöngumannvirkis verði komið í kring eins fljótt og unnt er. Það gerist ekki síst með því að skoða gaumgæfilega hve mikla þýðingu slíkar samgöngubætur hafa og draga fram sterkari forsendur fyrir því að hraða uppbyggingu þessa vegar. Þetta stendur í greinargerðinni. Í lokaorðunum kemur fram að draga þurfi fram sterkari forsendur fyrir því að hraða uppbyggingu þessa vegar. Það minnir mann á að við höfum oft talað um að ástand samgangna hér á landi eru a.m.k. tíu árum á eftir samtímanum, tíu árum á eftir þörfinni, ef ekki meira. Því þarf að leita allra leiða til að flýta þessari vegaframkvæmd, ásamt öðrum framkvæmdum að sjálfsögðu, á vegum sem þarfnast uppbyggingar. Hæstv. forseti. Mig langar að vitna í umsagnir frá því í janúar 2020 sem sendar voru þegar samgönguáætlanir, bæði til skamms tíma og lengri tíma, voru til umræðu í umhverfis- og samgöngunefnd. Það eru sveitarstjórar hvor við sinn enda þessa vegar, þ.e. sveitarstjórinn í Búðardal og bæjarstjórinn í Stykkishólmi, sem ég ætla að vitna aðeins í, með leyfi hæstv. forseta. Í umsögn Kristjáns Sturlusonar, sveitarstjóra Dalabyggðar, er bent á eftirfarandi: „Í markmiðum draga að samgönguáætlun er talað um jákvæða byggðaþróun og stefnt verði að því að auka lífsgæði um land allt með bættum samgöngum og styrkja þann grunn sem nauðsynlegur er til að efla fjölbreytta atvinnu og bæta samkeppnishæfni, svo sem með betri aðgangi að þjónustu.“ Síðan segir aftar í umsögninni: „Það er ljóst að hlutur Dalabyggðar er ekki mikill í samgönguáætlun og seint farið í verkefni og ekki er verið að uppfylla markmið áætlunarinnar varðandi samgöngur innan sveitarfélagsins, en allt hér að ofan eru lykilþættir til að auka búsetugæði í Dalabyggð og efla byggðina.“ Þetta segir orðrétt í umsögn frá Kristjáni Sturlusyni, sveitarstjóra í Dalabyggð. Svo segir: „Vegakerfi Dalabyggðar er með því verra sem gerist og er sveitarfélagið í 70. sæti af nær jafnmörgum sveitarfélögum á landinu yfir hlutfall vega með bundnu slitlagi. Tíðni umferðarslysa er einnig einna mest í Dalabyggð og er vegakerfið innan sveitarfélagsins það fimmta hættulegasta á landinu samkvæmt skýrslu sem nefnist Samgönguáætlun Vesturlands og unnin var á vegum Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi á árinu 2017. Nýlega hafa verið dregnar fram þær upplýsingar að vegur 54 er annar hættulegasti vegur á Vesturlandi.“ Síðan þetta var skrifað hefur ekkert breyst. Bæjarstjórinn í Stykkishólmi, Jakob Björgvin Jakobsson, sendi ítarlega umsögn um tillögudrögin sem voru til umræðu í fyrra. Þar segir m.a.: „Þar sem Skógarstrandarvegur er hluti grunnnetsins samkvæmt samgönguáætlun mætti ætla að hann væri forgangsatriði við ráðstöfun fjármuna á samgönguáætlun líkt og markmið hennar kveða á um, en það endurspeglast hins vegar ekki í fyrirliggjandi samgönguáætlun. Það er því óhjákvæmilegt að gera þá kröfu að fyrirliggjandi samgönguáætlun verði breytt með tilliti til mikilvægis vegarins sem hluti af grunnneti samgöngukerfisins og framkvæmdum verði flýtt þannig að vegurinn komi til framkvæmda á fyrsta tímabili samgönguáætlunar.“ Bæjarstjórnin færir fjölmörg rök til stuðnings máli sínu, m.a. að núverandi ástand Skógarstrandarvegar sundri byggðum í stað þess að góður vegur myndi auka samvinnu og stuðla að sameiningu byggðar. Hann rekur samfélagsleg og byggðaleg áhrif vegabóta á m.a. búsetu, atvinnulíf, loftslagsmál og skólasókn. Vegurinn hafi í raun virkað sem hraðahindrun á atvinnuþróun og uppbyggingu á svæðinu, sér í lagi í Dalabyggð og hafi einnig verið það fyrir fjölmörg fyrirtæki. Ástandið í dag sé óboðlegt og hafi verið lengi. Þá bendir Jakob Björgvin á að út frá öryggissjónarmiðum sé vegurinn um Skógarströnd meðal hættulegustu vegarkafla landsins og miðað við núverandi ástand hamli hann uppbyggingu ferðaþjónustu og dragi úr framþróun í ferðamálum. Hæstv. forseti. Það kemur mjög skýrt fram hjá báðum þessum sveitarstjórnarmönnum, hvor sínum megin þess vegar sem er hér til umræðu, hvernig ástandið er. Það segir manni í raun og veru, enn og aftur, að þetta hefur gleymst, það hefur bara gleymst að fara í þessar framkvæmdir. Orðið hefur uppbygging á vegakerfinu á Snæfellsnesi suður í Borgarfjörð og til Reykjavíkur og norður í land. En þessi kafli, inn Skógarströnd og inn í Dali og tengingin við þá vegi sem byggðir hafa verið upp í austurendann, getum við sagt, hefur gleymst, hann hefur setið á hakanum. Kannski má setja það undir hatt of mikillar kurteisi. Ég veit það ekki. Menn voru svo fegnir á sínum tíma þegar vegurinn kom yfir Vatnaleið á Snæfellsnesi t.d., sem leysti af hólmi gamla Kerlingarskarðið, og gerði það að verkum að ófærð heyrir nánast sögunni til yfir norðanvert Snæfellsnes og einnig suður. Menn urðu svo fegnir að þessi vegarkafli fékk ekki mikla umfjöllun eftir það. En nú er heldur betur kominn tími til. Við þurfum að ráðast í þetta. Þau rök sem færð eru fyrir því eru náttúrlega öryggissjónarmið og líka atvinnuuppbygging á svæðinu og svo er það ferðamannastraumurinn, sem fer vonandi af stað á þessu ári að einhverju leyti, og eins þungaflutningar. Þetta styttir leiðina mikið norður og vestur, á Vestfirði og norður í land. Þungaflutningabílar sem keyra mikið þungavöru norður og vestur, og suður frá Vestfjörðum og að norðan, fara ekki þessa leið vegna þess að vegurinn er ónýtur. Þeir fara frekar leið sem er 50 kílómetrum lengri til að vera öruggir um að komast, því að betri er krókur en kelda. Uppbygging vegarins myndi greiða þær samgöngur mjög mikið og allt það sem hér hefur verið talið upp. Ég ætla að gera þetta að lokaorðum mínum: Oft var þörf en nú er nauðsyn að byggja upp Skógarstrandarveg.
Virðulegur forseti. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns þá er ég einn af flutningsmönnum þessa máls. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að ljá því stuðning minn og finnst nú rétt að þakka líka þeim sem fyrstur bar málið fram hér á þingi, hv. varaþingmanni Bjarna Jónssyni, sem verið hefur ötull talsmaður samgöngubóta á svæðinu. Þó að við beinum öll hér sjónum okkar að einum vegi má líta á þennan fjórðung allan. Það eru holur víða. Hægt væri að nefna Vatnsnesveg eða Reykjaströnd eða Hegranes eða vegina alla í Árneshreppi. Það er víða pottur brotinn. En þessi bútur, Skógarstrandarvegurinn, virðist vera svo viðráðanlegur. Þetta er láglendisvegur. Það á ekki að vera mikið mál að gera þetta og hann myndi tengja saman tvo hnúta í fjórðungnum þar sem annars þarf að fara rosalega hjáleið til þetta sé eitt svæði. Þingmaðurinn sagði að þetta hefði gleymst. Það er einmitt vandinn og það sem ég stranda alltaf á: Af hverju gleymdist þetta? Hvaða meinloka varð þess valdandi að þessi beini bútur á milli tveggja þéttbýliskjarna á Vesturlandi var ekki lagaður fyrir langa löngu síðan? Þótt ég hafi glaður stokkið á að vera meðflutningsmaður á þessu máli þá skil ég ekki af hverju við þurfum þetta mál. Það er spurning hvort hv. þingmaður geti eitthvað hjálpað mér að geta í eyðurnar þar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið og tek glaður undir það að hv. varaþingmaður Bjarni Jónsson flutti þetta mál hér þegar hann sat sem varaþingmaður og ég fékk góðfúslegt leyfi hjá honum til að stela því. Þannig að hann á heiðurinn af því að þetta var flutt fyrst, það er mér ljúft og skylt að segja. Af hverju hefur þetta gleymst? Ég var aðeins að tala um það í ræðunni áðan að menn voru svo fegnir því þegar vegurinn var færður yfir á Vatnaleiðina og Kerlingarskarð var aflagt. Það voru alls konar hugmyndir í gangi þarna áður. Brattabrekka var byggð upp. Þar áður hafði komið vegur upp Hnappadalinn yfir Heydal og voru alls konar áform í gangi um framtíð uppbyggingar á þessum vegum. En einhverra hluta vegna gleymdist þessi kafli og það er sorglegt. Við getum kannski kennt hruninu um, þetta var fyrir hrun. Það má kenna því um ýmislegt. Svo er þarna Álftafjörðurinn sem þarf að brúa og það er verkefni sem er sennilega eitthvað sem við þurfum að leysa. Bæði er það svolítið stórt verkefni og svo eru líka umhverfissjónarmið þar. Mér dettur í hug að þetta tengist hvað öðru í því að þetta gleymdist. En þetta fallega landsvæði, Dalir og Skógarströndin, Snæfellsness - í Dölunum er mesta lengd af malarvegum á landinu og eins í Húnavatnssýslu. Þannig að þetta svæði hefur algjörlega orðið út undan í samgöngumálum.
Virðulegur forseti. Það eru rétt tvö atriði sem mig langar að nefna. Annars vegar stendur hér í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Það yrði því fyrirhafnarlítið að halda uppbyggðum Skógarstrandarvegi opnum allt árið um kring.“ Mig langar að velta því upp, að fenginni reynslu af framkvæmd vetrarþjónustu Vegagerðarinnar í fjórðungnum þar sem það eru oft ekki vegirnir sem tálma samgöngur heldur það að þeir eru einfaldlega ekki ruddir þegar mest þarf á að halda, hvort þetta sé kannski svolítil bjartsýni hjá okkur, hvort ekki þurfi að halda Vegagerðinni alltaf við efnið þegar kemur að því að þjónusta vegi á þessu svæði á veturna. Og síðan hitt atriðið. Mér fannst dálítið sláandi núna í janúar þegar niðurstöður birtust úr íbúakönnun landshlutanna sem Byggðastofnun hafði látið framkvæma þar sem Dalirnir komu alveg hræðilega út. Íbúar í Dölunum eru, af öllum þeim sveitarfélögum sem undir voru, óánægðastir með sveitarfélagið sitt. Þetta er frábær sveit, örugglega ofboðslega gott að búa þarna. Skyldi vera að samgöngur spili þar eitthvað inn í? Eðlilega getur svona lítið sveitarfélag ekki boðið upp á t.d. alla afþreyingu sem fólk vill til að fylla tímann. Þá getur verið gott að skreppa eitthvert. Getur verið að þessi tálmun, sem lélegur Skógarstrandarvegur er við því að fólk geti leitað sér þjónustu út fyrir sveitarfélagið, sé ein af ástæðunum fyrir því að Dalirnir koma jafn illa út úr svona mælingum og raun ber vitni? Því að efniviðurinn til að þetta sé fyrirmyndarsveitarfélag er auðvitað allur til staðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum. Dalir og Dalasýsla mega muna fífil sinn fegri í þessum málum, fyrst við tölum um íbúakönnun. Dalirnir eru með fallegustu sveitum landsins og líka þeim gróðursælustu. Hér áður fyrr voru mörg stór býli og merkar sögur til úr Dölunum, bæði af skáldum og stórbændum og ég veit ekki hvað fleira. Þetta er sorglegt. En við getum lagað þetta með því að bæta samgöngur, eins og fram hefur komið. Það er einhvern veginn alltaf sama skilyrðið fyrir uppbyggingu á landinu, þ.e. bættar samgöngur. Samgönguskilyrði á innanverðu Snæfellsnesi og inni í Dölum eru algjörlega fyrir neðan allar hellur. Ég er alveg sannfærður um að þessi íbúakönnun fékk þessa niðurstöðu að stórum hluta af því að samgöngumál eru í ólestri. Það er erfitt fyrir Dalamenn að sækja sér heilbrigðisþjónustu, t.d. á sjúkrahúsið í Stykkishólmi og annað slíkt, þannig að það má örugglega kenna samgöngumálum um það. Að halda veginum opnum - hann er ekki inni á kortinu hvað varðar snjóruðning eða viðhald, eins og hann væri ef hann væri í betra ástandi. Þá þyrfti náttúrlega ekki að þjónusta hann eins mikið. Þannig að vegurinn er bara lítið notaður á veturna út af því hvernig ástandið er.
Forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um starfshóp um útgáfu öruggra opinberra skilríkja. Þetta er í sjötta sinn sem ég mæli fyrir þessari tillögu, sem er athyglisvert, ég komst að því áðan, eftir að hafa verið á þingi í ekki nema fimm ár. En þetta er engu að síður í sjötta sinn sem ég mæli fyrir þessari tillögu og vona heitt og innilega að það verði í síðasta sinn sem þarf að mæla fyrir svona tillögu og af þeirri ástæðu að hún nái fram að ganga. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að skipa starfshóp sem geri tillögur að útgáfu öruggra opinberra skilríkja og áætlun um kostnað við að taka skilríkin í notkun. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Þjóðskrár Íslands, ríkislögreglustjóra, Neytendastofu, Samtaka atvinnulífsins og Íslandsrótar auk fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins. Þá taki starfshópurinn mið af því starfi sérfræðinga sem nú vinna að samhæfðum norrænum skilríkjum eða kennitölum á vegum norrænu ráðherranefndarinnar. Dómsmálaráðherra skipi formann starfshópsins. Ráðuneyti greiði kostnað vegna starfshópsins og leggi honum til aðstöðu og nauðsynlega sérfræðiþjónustu. Starfshópurinn skili tillögum sínum til dómsmálaráðherra eigi síðar en 1. desember 2021.“ Forseti. Að mínu viti er sennilega allt of ríflegur tími gefinn í þetta. Hafi einhver einhvern tímann haft efasemdir um það að íbúum þessa lands ættu að standa til boða örugg opinber rafræn skilríki þá held ég að viðkomandi hljóti að hafa skipt um skoðun í þeim heimsfaraldri sem nú gengur yfir. Ég hef ekki tölu á þeim skiptum sem ég hef sjálfur þurft að nota einhvers konar rafræn skilríki til að sinna þeim erindum sem ég áður sinnti með því að mæta á staðinn. Ég hef þurft að gera það í gegnum netið, ýmist með einhverjum sérstökum leiðum til rafrænnar undirskriftar eða með því að nota þau rafrænu skilríki sem okkur standa til boða. Það eru fyrst og fremst tvenns konar skilríki í dag, forseti. Annars vegar er það Íslandslykill sem því miður er ekki metinn sem örugg opinber rafræn skilríki, er ekki nægilega öruggur og er því ekki algengur, þ.e. ekki gjaldgengur í öllum þeim tilvikum sem þarf að nota skilríki við. Hins vegar eru það rafræn skilríki í síma sem hægt er að fá í gegnum fyrirtækið Auðkenni. Þetta eru svona heilt yfir þau rafrænu skilríki sem okkur bjóðast þó að vafalaust séu einhver önnur þar til hliðar. Engum blöðum er um það að fletta að þetta er það sem við stefnum til. Þannig munum við áfram eiga í okkar viðskiptum og samskiptum að stórum hluta til þrátt fyrir að heimsfaraldrinum linni. Við sjáum að æ stærri hluti verður rafrænn eða stafrænn, eða hvað við köllum það, með fjórðu iðnbyltingunni og þeim miklu breytingum sem þar verða. Við höfum séð skref stigin í þá átt með því að ökuskírteini eru núna orðin rafræn o.s.frv. Það eru engin rök fyrir því, forseti, að ríkið sem býður íbúum sínum upp á skilríki sem nauðsynleg eru; vegabréf, ökuskírteini, nafnskírteini - þegar ég segi býður þá á ég vissulega við gegn gjaldi sem dekki kostnaðinn. Það eru engin rök fyrir því að ríkið eigi ekki líka að bjóða íbúum með sömu forsendum skilríki sem þeir geta notað á þeim stað, ef má kallað internetið stað, sem verður æ stærri hluti daglegra athafna, athafna sem krefjast jafnvel skilríkja. Ég ætla, forseti, ekki að lesa mig í gegnum greinargerðina, það er alger óþarfi. Hún er þingskjal og þarf ekki að lesa upp sem slíkt, en í henni er farið ágætlega yfir ýmsa hluti. Horft er til þess sem hefur verið gert víða í öðrum löndum, nefnd eru dæmi m.a. frá Eistlandi sem stendur mjög framarlega í þessu efnum. Mig langar að minnast á Noreg af því að þar hefur verið unnið að breytingum á útgáfu persónuskilríkja til að mæta vaxandi kröfum. Fyrir nokkrum árum samþykkti Stórþingið ný lög sem fela m.a. í sér að lögreglan hefur fengið það hlutverk að gefa út örugg skilríki til norskra ríkisborgara og ríkisborgara annarra landa sem búsettir eru í Noregi og hafa þar réttindi og bera skyldur gagnvart stjórnvöldum. Fram að þeim lögum, forseti, varð það á forræði bankanna í Noregi að gefa út rafrænu skilríkin til viðskiptavina sinna en forsvarsmenn þeirra fyrirtækja gáfu stjórnvöldum til kynna að þeir teldu þessu verkefni betur fyrir komið hjá hinu opinbera enda væri um stjórnsýsluverkefni að ræða. Þetta tel ég vera mjög skynsamlega afstöðu hjá þessum norsku fyrirtækjum sem áður sáu um útgáfu skilríkjanna og það er á nákvæmlega þeim sömu forsendum sem hér er hugsað í þessu máli, að útgáfa skilríkjanna sé stjórnsýsluverkefni og þess vegna eigi hún fyrst og fremst að vera á höndum hins opinbera, eins og útgáfa annarra skilríkja sem ég fór yfir áðan. Forseti. Að lokum langar mig að nefna að það hefur verið inni heimild til að kaupa fyrirtækið Auðkenni um nokkra hríð í fjárlögum. Ég tel einboðið að við samþykkjum þá tillögu sem fyrst, komum á fót þessari vinnu, þó ekki væri nema út frá þeirri skoðun minni að það sé betra viðskiptalega séð að hafa fleiri en einn kost í stöðunni. Sé eini kostur ríkisins til að komast í það að gefa út örugg opinber rafræn skilríki sá að kaupa eitt fyrirtæki þá hefur það áhrif á verðmiðann á umræddu fyrirtæki. Sé líka kostur á að ríkið sjálft gefi út sín skilríki þá breytir það held ég þeim viðræðum. Forseti. Mér er alveg sama eftir hvaða leiðum hið opinbera fer til að gefa út örugg opinber rafræn skilríki. Fyrst og fremst er mér annt um að hið opinbera geri það af því að það er það sem íbúar landsins eiga skilið.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Það eru nokkrir punktar sem „poppa út“, ef ég má sletta, þegar ég les yfir greinargerðina. Ef ég man rétt er það bara íslenska ríkið sem má gefa út opinber skilríki, hvort heldur sem það er á rafrænu formi eður ei. Ég hnýt um eitt: Það er auðvitað gott fyrir sum að þau skilríki séu aðgengileg á snjallsímum, en með því að gera opinbera hluti eða kerfi aðgengilegri í gegnum tölvur eða snjallsíma þá setur það náttúrlega meiri pressu á hinn almenna borgara að eiga slík tæki. Þannig að ég set spurningarmerki við að þetta sé endilega svo frábært fyrir öll. Þegar rafrænu ökuskírteinin komu út á sínum tíma skildi ég ekki alveg hvað var svona frábært við þau, af því að það sem þú ert að gera með því að hafa ökuskírteini í símanum og lögreglan stoppar þig og biður þig um ökuskírteini, þá þarftu að opna símann þinn til að sýna lögreglumanninum ökuskírteinið. Með því ertu búin að opna aðgengi að símanum þínum sem geymir ýmiss konar aðrar upplýsingar líka. Þetta kemur kannski svolítið inn á hvað telst vera öryggi, hvernig hægt er að tryggja að opinber skilríki eða opinber gögn séu örugg á t.d. snjallsímum. Ég veit ekki hvort hið opinbera sé best til þess fallið að tryggja öryggi þar sem mér hefur fundist hið opinbera gera mjög skrýtna samninga m.a. þegar kemur að því hvort allt sem er í skýinu hérna eigi að vera hjá Microsoft. Sem persónuverndarráðgjafi set ég stórt spurningarmerki við það. Ég hnýt sérstaklega um að talað sé um Auðkenni ehf. Ef það er einhver heimild fyrir ríkið að kaupa Auðkenni er það gott og blessað. Þegar umræðan um rafræna auðkenningu átti sér stað var það svo sem aldrei inni í myndinni að það ætti að vera einkafyrirtæki sem héldi utan um það. En svo vildi svo skemmtilega til að þeir menn sem höfðu talað hvað mest fyrir því að setja þessa auðkennaveitu á laggirnar samkvæmt lögum, stofnuðu Auðkenni. Og þá var allt í einu best fyrir ríkið að Auðkenni myndi sjá um þessa rafrænu auðkenningu. Eins og staðan er núna máttu tæknilega séð velja á milli þess að vera með rafræn skilríki eða ekki. Ég sem einstaklingur sem lengi vel var ekki með rafræn skilríki, rak mig á margar, erfiðar hindranir innan margra kerfa. Þannig að ég velti fyrir mér hvar valið muni liggja: Munu öll þurfa að vera með skilríki sín rafrænt í símanum eða mun vera hægt að gera þetta upp á gamla mátann samt sem áður? Þannig að ég velti því fyrir mér nauðsyn og mikilvægi þess að geta verið með rafræn skilríki. Svo átta ég mig ekki alveg á hvernig þetta tengist inn í hættulega, skipulagða glæpastarfsemi á tækniöld. Ég myndi halda að þetta myndi auka líkurnar á því að hægt væri að stela auðkennum með auðveldari hætti. Þetta er helst það sem ég hnýt um, að öryggi er alls konar og við höfum öll mismunandi sýn á hvað telst vera öruggt. Mig langar endilega að heyra hvernig íslenska ríkið telur sig vera í stakk búið til að tryggja öryggi rafrænna skilríkja.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég biðst forláts ef ég er ekki alveg nógu skýr. Ég verð að játa að ég fylgdi ekki alveg öllu því sem hv. þingmaður kom inn á og er líklegra en ekki að þar sé við mig að sakast. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, að tillagan gengur út á að skipa starfshóp. Verkefni starfshópsins er að gera tillögur að útgáfu öruggra opinberra skilríkja og áætlun um kostnað við að taka skilríkin í notkun. Tillagan gengur ekki út á neitt annað. Allar þær mjög góðu spurningar sem hv. þingmaður kom inn á, ásamt ótal fleiri án efa, eru væntanlega það sem starfshópurinn ætti að setjast yfir og svara. Í greinargerðinni er bent á ýmis fordæmi og þróun í einhverja átt án þess að hvert og eitt þeirra atriða sé sérstök röksemdafærsla fyrir akkúrat þessu. Fyrir mér eru rafræn skilríki tvenns konar, annars vegar það að geta opnað símann og sýnt ökuskírteini sitt, eða hvað það er, og hins vegar auðkennislykill sem við höfum æ oftar þurft að reiða okkur á. Ég þekki fullt af fólki sem er ekki með rafræn skilríki heldur aðeins Íslykilinn og hann virkar ekki nema í mjög takmörkuðu tilliti. Ég spyr því hv. þingmann sem, ef ég skil hana rétt, hefur efasemdir varðandi sjálfa sig og það að hafa skilríki í símanum sínum: Er hún ekki sátt við að við höfum val um það, að þau sem vilji hafa skilríkin sín í símanum geri það? Og telur hún ekki einmitt mjög skynsamlegt að það sé hið opinbera sem komi að útgáfu auðkennislykla en ekki einkafyrirtæki?
Forseti. Takk fyrir andsvarið. Þegar kemur að því að skipa starfshópa hugsa ég frekar að það sé oftast byrjunin á mun lengra ferli. Erfitt er að eiga við ferlið þegar það er komið langt á veg eins og við sáum á því sem gerðist með Auðkenni á sínum tíma. Til að svara spurningunni þá held ég að það sé mjög skynsamlegt að fólk hafi val en það eru mismunandi leiðir til að velja. Þegar ég segi það meina ég að val getur verið þvingað eða óþvingað eins og ég var að reyna að benda á. Dæmi um það sem hefur gerst með rafræna auðkenningu er að þegar ég hafði samband við bankann á sínum tíma og nefndi að ég væri ekki með rafræn skilríki var viðmótið frekar eins og ég væri með vesen, til að orða það rétt. Það varð til þess að ég neyddist til að fá mér þessi rafrænu auðkenni þótt mig langaði alls ekki að kaupa þjónustu af Auðkenni ehf. En ég neyddist til þess að lokum. Það er kannski valið sem mig langar svolítið að ítreka að þurfi að vera til staðar. Það er svolítið þetta með hver nauðsynin er á að skipa þennan starfshóp og á hvaða forsendum hann mun vinna. Þetta er hugmynd sem er mjög auðvelt að selja hinum almenna borgara, en eins og ég benti á er munur á öryggi og öryggi. Öryggi er alls konar og fólk getur misskilið hvað er öruggt og hvað ekki. Það sem hefur gerst með þennan rafræna auðkenningarlykil er að við höfum ekkert val um [[Forseti hringir.]]hvort við notum hann tæknilega séð. Að mínu viti er hann ekki endilega eins öruggur og öll vilja endilega telja mér trú um.
Forseti. Ég veit það ekki, en sá grunur læðist að mér að kannski séum við hv. þingmaður bara ekki sammála um endanlegt markmið. Ég væri t.d. alveg rosalega ánægður ef starfshópurinn leiddi til einhvers stærra og meira, sem mér heyrðist hv. þingmaður helst óttast. Ég vona að starfshópurinn leiði til þess að gefin verði út örugg opinber rafræn skilríki. Það er markmið mitt og annarra sem leggja fram þessa þingsályktunartillögu og starfshópurinn er ákveðið skref í þá átt. Ég hef áður gert þetta. Ég lagði t.d. fram tillögu um starfshóp sem ynni að því að stofna ráðgjafarstofu innflytjenda. Það varð síðan að ráðgjafarstofu fyrir innflytjendur. Ég vona að þetta gerist þannig. Ég skildi hv. þingmann á stundum, í máli hennar áðan, eins og rafræn skilríki væru eitthvað sem kæmi ef starfshópurinn yrði að veruleika og myndi vinna sína vinnu. Rafræn skilríki eru til í dag. Hv. þingmaður lýsti samskiptum sínum við banka. Ef starfshópurinn væri búinn að vinna vinnuna sína og hefði stofnað rafræn skilríki hins opinbera hefði hv. þingmaður ekki lent í þessum vandræðum með bankann. Þá hefði hv. þingmanni staðið til boða skilríki á vegum ríkisins en hefði ekki þurft að kaupa þau af einkafyrirtæki. Jú, ef hv. þingmaður vill alls ekki vera með rafræn skilríki þá er það ekki góð þjónusta af hálfu umrædds fyrirtækis, sem ég veit ekki hvert er, að bjóða ekki upp á það. En eins og ég segi, ég hef heyrt mýmörg dæmi um fólk sem er ekki með þau skilríki og lendir í vandræðum. Það sem ég er að segja, forseti, er að við erum með rafræn skilríki í dag. Annars vegar eru þau gefin út, og þá er ég að tala um auðkennislykilinn, á vegum hins opinbera, þ.e. Íslandslykil sem er því miður ekki nógu góður af því að hann gildir ekki alls staðar. Hins vegar eru skilríki gefin út af einkafyrirtæki. Ég vil að hið opinbera gefi út þessi skilríki svo að þau standi öllum íbúum landsins til boða sem þess óska.
Forseti. Ég ætla ekki að flækja þetta meira en þörf er á en það er munur á rafrænni auðkenningu og rafrænum skilríkjum. Það er það eina sem ég vil hafa sem lokapunkt í þessari ræðu.
Forseti. Ég kem hingað aftur af því að mér láðist að nefna það í flutningsræðu minni að þessi tillaga er nú lögð fram, eins og ég kom inn á, í sjötta sinn og hún hefur verið í nokkur síðustu ár og er einnig núna lögð fram af þeim hv. þingmönnum sem sitja í Íslandsdeild Norðurlandaráðs auk annarra þingmanna sem ekki sitja þar. Auk mín eru flutningsmenn hv. þingmenn Steinunn Þóra Árnadóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Oddný G. Harðardóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Forseti. Ástæðan fyrir því að þetta er á forræði Íslandsdeildarinnar, eða þeirra hv. þingmanna sem þar sitja, er að það hafa verið hugmyndir uppi um og vinna að því innan Norðurlandanna og Norðurlandaráðs að gefa mögulega út einhvers konar sameiginleg rafræn skilríki sem hjálpa þegnum eða íbúum sem fara þar á milli landa og nýtast þeim á milli landa. Í greinargerðinni er sérstaklega komið inn á þessa vinnu. Ég biðst forláts á að hafa láðst að minnast á þetta í fyrri ræðu en því er þá skilmerkilega til haga haldið.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um að heiðra minningu þeirra Íslendinga sem fórust í seinni heimsstyrjöldinni. Þetta er í þriðja skipti sem þessi tillaga er lögð fram, að þessu sinni lítillega breytt en efnislega sú sama. Verði þessi þingsályktunartillaga samþykkt, en að baki henni standa, auk þess er hér stendur, 19 aðrir þingmenn, verður ríkisstjórninni falið að setja fram annars vegar áætlun um að heiðra á varanlegan hátt minningu þeirra Íslendinga sem fórust í seinni heimsstyrjöldinni og hins vegar áætlun um undirbúning minningarathafnar sem fram fari árið 2024. Ríkisstjórnin hafi samráð við sérfræðinga við gerð áætlananna sem verði bornar undir Alþingi í formi þingsályktunartillögu eigi síðar en í apríl 2021. Það er alveg augljóst að nefndin sem fær þessa tillögu til umfjöllunar þarf auðvitað að skoða þessa dagsetningu sem tók mið af því að vonir mínar stóðu til þess að geta mælt fyrir tillögunni síðastliðið haust, en nú erum við komin inn í nýtt ár. Þrátt fyrir herleysi Íslands fóru Íslendingar ekki varhluta af því mannfalli sem átök seinni heimsstyrjaldarinnar höfðu í för með sér. Siglingar voru landinu lífsnauðsyn því að flytja þurfti afurðir landsins út og birgja landið af hvers kyns nauðsynjum á stríðsárunum. Þá jókst verðmæti og mikilvægi útflutnings sjávarafurða gríðarlega. Jafnframt leiddi herseta Breta og síðar Bandaríkjamanna til þess að íslensk skip voru að einhverju leyti í þjónustu þeirra og skiptu miklu máli í baráttunni fyrir frelsi Evrópu og heimsins alls. Mikilvægi íslenska skipaflotans fólst þó ekki síst í útflutningi á afurðum landsins. Siglingar á hafsvæðinu kringum Ísland voru því tíðar og má rekja megnið af mannfalli Íslendinga á stríðsárunum til árekstra og árása á íslenska skipaflotann þótt allnokkur íslensk skip hafi farist langt frá Íslandsströndum. Við Íslendingar og bandamenn allir stöndum í þakkarskuld við þá sem lögðu líf sitt að veði í þessum siglingum fullkomlega meðvitaðir um áhættuna. Fórnir þeirra sem fórust voru miklar og er löngu tímabært að heiðra minningu þeirra líkt og lagt er til í þingsályktunartillögu þessari. Flutningsmenn telja viðeigandi að Alþingi samþykki að heiðra varanlega minningu þeirra sem fórust nú þegar 75 ár eru liðin - nú eru það 76 ár og ástæðan er auðvitað sú að ég gerði mér vonir um að ná að mæla fyrir tillögunni fyrir löngu - frá því að hildarleiknum lauk og að sérstök minningarathöfn verði haldin árið 2024 þegar þess er minnst að 85 ár eru frá því að seinni heimsstyrjöldin hófst. Fyrir liggja heimildir um þann fjölda Íslendinga sem lést á stríðsárunum þótt heildartalan ráðist nokkuð af því hvað er álitið flokkast undir fall af völdum stríðsátaka. Í sumum tilvikum skortir upplýsingar um ástæður þess að skip fórust. Þó liggja fyrir tilgátur sérfræðinga sem hafa rannsakað þessa sögu og skráð heimildir. Má þar nefna Þór Whitehead sem gaf út verkið Ísland í hers höndum árið 2002. Gunnar M. Magnúss tók saman verkið Virkið í norðri III sem var endurútgefið með breytingum og viðbótum árið 1984 af Helga Haukssyni. Þar er yfirlit yfir alla Íslendinga sem létust af völdum stríðs. Af þessum heimildum má álykta að í það minnsta 153 Íslendingar hafi látist vegna árása á skip sem þeir voru á eða árekstra skipanna við tundurdufl. Um er að ræða íslensk skip og erlend skip sem höfðu íslenska skipverja um borð. Þetta eru 0,13% af íbúafjölda hér á landi miðað við manntal í lok árs 1940, en þá voru Íslendingar 121.474. Þessu til viðbótar fórust 58 á tveimur skipum, Sviða og Max Pemberton, sem líkur standa til að hafi tengst árekstrum við tundurdufl. Einnig er gert ráð fyrir þeim sem féllu á Íslandi á stríðsárunum fyrir hendi bandarískra hermanna. Heildarfjöldi Íslendinga sem féll af völdum stríðsátaka var því um 211 eða 0,17% af íbúafjölda landsins í lok árs 1940. Þetta er litlu minna hlutfallslegt mannfall en í Danmörku. Það má benda á að í Bandaríkjunum var mannfallið, miðað við sömu forsendur, 0,2%. Með greinargerð þessari birtist nafnalisti yfir alla þá sem féllu í seinni heimsstyrjöldinni vegna þessa eftir árum. Mér finnst líka rétt að geta þess að við erum ekki bara að heiðra minningu þessara manna, þessara hetja sem við eigum, heldur líka sýna fjölskyldu þeirra og afkomendum virðingu. Nú er þegar að finna nokkur minnismerki um þá sem hafa látist á einstaka skipun, svo sem á Sjóminjasafninu um þá sem fóru með Dettifossi og Goðafossi. Í einhverjum tilfellum eru grafreitir erlendra manna sem fórust við Ísland sérstaklega merktir. Jafnframt er við höfnina í Reykjavík yfirlit yfir öll skip sem hafa farist við Íslandsstrendur, m.a. á stríðsárunum. Ekki er fyrir að fara neinum varanlegum minnisvarða um alla þá Íslendinga sem taldir eru upp hér í þessari þingsályktunartillögu. Það er því löngu tímabært að skipa þeim varanlegan sess í sögu þjóðarinnar. Með hvaða hætti slíkt verður best gert skal nánar útfært af ríkisstjórn í samráði við sérfræðinga sem starfa m.a. á sviði sagnfræði og safnafræði. Frú forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu gangi þingsályktunartillagan til allsherjar- og menntamálanefndar og til síðari umræðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að flytja okkur þetta mál. Mig langar bara að undirstrika það sem kom fram hjá þingmanninum, hve ríkar tilfinningar eru í þessu. Þetta er líf fólks sem við erum hér að tala um. Af því að þingmaðurinn nefndi fjölskyldurnar þá er jafnvel spurning hvort einhverjir eftirlifendur séu af einhverjum af þeim skipum sem fórust. Nú þekki ég það ekki, einhverjir komust af en það er langt um liðið. En þegar talið berst í greinargerðinni að sérfræðingunum sem á að útfæra þetta í samráði við eru nefndar tvær fræðigreinar, bara í dæmaskyni veit ég. En ég held að við verðum samt að nefna fleiri en sagnfræðinga og safnafræðinga. Til þess að það náist almennilega utan um tilfinningarnar, sem eðlilega eru í þessu, þyrfti þá ekki að fá einhverja listamenn líka? Þyrftum við ekki að nálgast verkefnið þannig að minningunni verði búinn varanlegur sess í einhvers konar listaverki sem nær að fanga tilfinningarnar og minninguna? Það er örugglega hægt að nefna fleiri fræðigreinar en mig langaði að nefna þennan eina hóp bara rétt til að gefa þingmanninum tækifæri til að koma inn á það í þessari fyrri umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni þetta innlegg og ég finn að ég á bandamann í honum; a.m.k. í þessu máli, kannski ekki í öðrum. En það er alltaf gott að finna bandamenn í svona máli. Ég geri mér vonir um að málið nái fram að ganga. Það er ekki seinna vænna. Það er rétt, sem hv. þingmaður bendir á, að auðvitað ættu fleiri aðilar að koma að þessu. Það er fullkomlega eðlilegt að nefna þar listamenn, ekki síst þegar við horfum til þess að hugsanlega verði það niðurstaðan að reistur verði varanlegur minnisvarði sem við getum verið stolt af, til að halda sögunni til haga. Það skiptir okkur máli, ekki bara í þessu heldur yfir höfuð, að við kunnum að meta söguna og sýnum þeim sem á undan fóru og færðu fórnir og fjölskyldum þeirra þakklætisvott. Mér finnst þetta vera það minnsta, frú forseti, sem við getum gert í þessum efnum og við eigum að vera stolt af því að klára þetta mál. Ég treysti því að málið fái skjótan framgang, m.a. með tilliti til þeirra ábendinga sem koma fram frá hendi hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég flyt tillögu til þingsályktunar um könnun á hagkvæmni strandflutninga. Í tillögunni segir: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta kanna hagkvæmni þess að halda úti tveimur strandflutningaskipum til að flytja vörur um landið með það að markmiði að minnka vöruflutninga á þjóðvegum og draga þannig úr sliti á vegakerfinu. Í úttektinni verði m.a. skoðaður möguleiki á að nýta skipin til sorpflutninga og sem björgunarskip í neyðartilfellum. Jafnframt verði skoðuð hugsanleg aðkoma ríkis og sveitarfélaga að slíku verkefni. Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra skili skýrslu og kynni Alþingi niðurstöður hennar eigi síðar en 1. apríl 2021.“ - Það þarf að endurskoða þessa dagsetningu, virðulegi forseti. Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 150. löggjafarþingi og er nú lögð fram að nýju óbreytt. Markmiðið með tillögunni er að strandflutningar verði skoðaðir sem hagkvæmur og umhverfisvænn kostur í vöruflutningum þannig að hægt verði að flytja þungaflutninga af vegakerfinu. Með vaxandi umferð hefur slit á vegum aukist til muna en þar vega þungaflutningar mest. Þungar bifreiðar slíta þjóðvegum landsins margfalt á við léttar fólksbifreiðar. Þungaumferð brýtur niður burðarlög veganna sem veldur því að með tímanum minnkar burðarþol þeirra og viðhaldsþörf eykst. Talið er að áhrif þyngdar hafi fjórða veldis áhrif á niðurbrot veganna. Þetta þýðir að öxull sem er 10 tonn að þyngd hefur 10 þúsund sinnum meiri áhrif á niðurbrot vega en öxull sem er 1 tonn. Strandsiglingar væru nútímalegri og umhverfisvænni kostur en landflutningar þar sem mögulegt er að tvö vel búin skip sem sigla í kringum landið, annað réttsælis og hitt rangsælis, í vikulegri og tveggja vikna áætlun losi minni koltvísýring en losaður er með landflutningi. Hægt væri að hafa vélbúnaðinn knúinn að hluta eða öllu leyti með vistvænu eldsneyti, t.d. náttúrugasi eins og metani. Skipin sem yrðu notuð þyrftu að uppfylla ýtrustu kröfur um öryggi og vera útbúin tveimur öflugum Azimuth-skrúfum ásamt tveimur öflugum hliðarskrúfum, þola vindálag á hlið allt að 25 m/sek. og hafa fulla stjórnhæfni við slíkar aðstæður, m.a. til þess að komast inn í litlar hafnir við erfið skilyrði. Með slíku vélarafli yrði dráttargeta skipanna um 80 tonn. Eitt stærsta og mest krefjandi vandamál sveitarfélaga á Íslandi í nánustu framtíð er flutningur, losun og urðun sorps. Heildarmagn úrgangs er komið yfir milljón tonn á ári, en miðað við þróun síðustu ára má gera ráð fyrir að flutningar á vegum landsins á úrgangi til endurvinnslu, útflutnings eða til brennslu í sorpbrennslu aukist. Þrátt fyrir að settum markmiðum um endurnýtingu og endurvinnslu sorps verði náð má gera ráð fyrir að ávallt verði nauðsynlegt að losa sig við um 10–20% alls úrgangs með öðrum hætti, svo sem með brennslu eða urðun. Stefnt er að því að allri urðun sorps verði hætt á Íslandi innan fárra ára. Það eru því aðeins tveir kostir í stöðunni, að flytja sorpafganginn til útlanda til förgunar þar eða reisa hér hæfilega stóra fullkomna sorporkustöð til brennslu á sorpi. Aðeins ein sorpbrennsla á landinu stenst þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til slíkrar starfsemi. Afkastageta hennar er u.þ.b. 12.300 tonn á ári, en talið er að hér þurfi að reisa 80.000–100.000 tonna sorpbrennslu til að annast brennslu á þeim innanlandsúrgangi sem verður eftir þegar búið er að endurnýta og endurvinna það sem hægt er. Strandsiglingar gætu gegnt því lykilhlutverki að flytja sorp frá höfnum allt í kringum landið til förgunar. Með endurvakningu strandferða mætti færa stærstan hluta landflutninga, þ.e. annað en ferskar afurðir, í vistvænni og ódýrari farveg til sjós. Hvers konar iðnaðarframleiðslu, búslóðir og hráefni mætti færa af vegum landsins og flytja með sjófrakt og þannig minnka kolefnisspor og eldsneytiseyðslu. Góðar líkur eru á því að sjóflutningar yrðu mun ódýrari en landflutningar. Því gæti endurvakning strandflutninga haft bein áhrif á afkomu heimila og fyrirtækja um land allt. Í þessu sambandi þarf sérstaklega að skoða hafnargjöld við rekstur strandferðaskipa, en nú eru þau langt umfram þann kostnað sem landflutningar greiða. Strandsiglingar gætu því verið raunhæfur kostur bæði af umhverfislegum og fjárhagslegum ástæðum. Það eru fleiri kostir við rekstur tveggja strandferðaskipa, en þau mætti t.d. nýta sem viðbótaröryggi fyrir sjófarendur og íbúa í dreifbýli. Skoða þyrfti kostina við að útbúa strandferðaskip með öflugan slökkvibúnað á brúarþaki, tilbúna dráttartaug í kanal neðst fyrir miðju skipi, aðstöðu fyrir mikinn fjölda fólks um borð vegna náttúruhamfara í landi og þyrlupall og eldsneytisgeyma fyrir þyrluolíu. Það væri mikið öryggismál fyrir sjófarendur og íbúa bæjarfélaga við hafnir sem nú hafa litla eða enga tengingu hver við aðra ef skip væri til taks á sífelldum hringferðum sínum um landið alla daga ársins, sérstaklega þegar válynd veður geisa og ófært er bæði með flugi og bíl. Flutningsmenn hafa ekki skoðað eignarfyrirkomulag strandferðaskipa en telja að samstarfsverkefni hins opinbera og einkaaðila væri hagkvæmasti kosturinn. Verkefnið yrði þá samstarf ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja og/eða einstaklinga með þekkingu á strandflutningum og yrði boðið út sem samvinnuleiðarverkefni, á ensku „public private partnership“. Leggja flutningsmenn því til að aðkoma ríkis og sveitarfélaga að slíku verkefni verði skoðuð sérstaklega. Flutningsmenn leggja til að strandflutningar verði þegar skoðaðir sem framtíðarlausn á stærstum hluta flutninga allt í kringum landið með tilheyrandi sparnaði og minni kolefnislosun og að niðurstöðum um þennan valkost verði skilað eigi síðar en 1. apríl 2021 - og eins og áður sagði þarf að endurskoða þá dagsetningu, virðulegi forseti. Flutningsmenn á þessari tillögu eru sá sem hér stendur, Ásmundur Friðriksson, framsögumaður, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigurður Páll Jónsson, Guðjón S. Brjánsson og Ari Trausti Guðmundsson. Virðulegur forseti. Við leggjum til að málinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og síðari umr.
Forseti. Hér er kominn gamall kunningi sem fjallar um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna, gengur út á það að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningum úr 18 árum í 16. Málið hefur verið lagt fram margoft áður, á 146. löggjafarþingi og endurflutt á 147. löggjafarþingi og á 148. löggjafarþingi var það lagt fram af fulltrúum allra flokka. Þá komu fram þau sjónarmið að of skammur tími væri til stefnu til að undirbúa breytinguna fyrir sveitarstjórnarkosningarnar sem voru það sama ár og 3. umr. var því ekki lokið en þó náði það svo langt. Forseti. Frumvarpið er afskaplega einfalt í raun, aðeins fjórar greinar. Í 1. gr. er nefnt að í stað orðanna „18 ára“ komi: 16 ára. 2. gr. Á eftir orðunum „Kjörgengur í sveitarstjórn er hver sá sem á kosningarrétt í sveitarfélaginu skv. 2. gr.“ í 1. mgr. 3. gr. laganna kemur: er lögráða. 3. gr. Í stað orðanna „allir kjósendur“ í b-lið 19. gr. laganna kemur: þeir sem eru kjörgengir. Í 4. gr. er síðan gildistökuákvæði. Það er mitt mat - og ég hygg að margir sem tóku þátt í umræðum á 148. löggjafarþingi eða fylgdust með því þegar málið náðist úr nefnd og inn í 3. umr., en var, eins og ég kom inn á áðan, ekki lokið, geti tekið undir það - að helsta röksemdin á móti málinu, þeirra sem ekki gátu fellt sig við að það yrði samþykkt, í það minnsta sú háværasta og sú sem tók lengstan tíma hér í ræðustól, hafi akkúrat verið sú að það væri of knappur tími til að gera þessa breytingu rétt fyrir sveitarstjórnarkosningarnar. Nefndin hafði lokið umfjöllun sinni og tekið á þeim faglegu álitaefnum sem fylgdu þessu máli. Þess vegna er það mitt mat, forseti, að stærstur hluti vinnunnar sé að baki. Við búum svo vel að hafa farið vel í málið á sínum tíma, bæði þegar hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var fyrsti flutningsmaður og leiddi umræðuna hér í þingsal og eins í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem ég var framsögumaður málsins, og höfum búið okkur í haginn til að vinna málið fljótt og örugglega. Frumvarpið fjallar um breytingar á lögum um kosningar til sveitarstjórna, það er tiltölulega einföld lagabreyting. Þeir fjölmörgu umsagnaraðilar sem komu að málinu á sínum tíma eiga sínar umsagnir og geta að sjálfsögðu uppfært þær en umræðan í hv. nefnd ætti að vera okkur öllum í fersku minni og eins umræðan í þingsal. Ég sagði að málið væri gamall vinur okkar hér. Ég fór aðeins yfir hvenær það hefði verið flutt áður. En áður en það var fyrst flutt á 146. löggjafarþingi höfðu ýmis skyld þingmál verið lögð fram. Ég ætla að nefna, forseti, tvö mál þingmanna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, annars vegar þingsályktunartillögu Hlyns Hallssonar og Kolbrúnar Halldórsdóttur á 133. löggjafarþingi og hins vegar frumvarp Árna Þórs Sigurðssonar á 141. löggjafarþingi. Þetta mál hefur nefnilega fylgt Vinstrihreyfingunni – grænu framboði býsna lengi en ekki verið bundið við hana eingöngu því að á 144. löggjafarþingi lögðu hv. þingmenn Katrín Jakobsdóttir, Árni Páll Árnason, Kristján L. Möller og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fram svipað mál sem var svo endurflutt af Katrínu Jakobsdóttur og Árna Páli Árnasyni á 145. löggjafarþingi. Það er því heilmikil vinna, forseti, að baki þessu máli. Greinargerðin bólgnar við hverja framlagningu. Í nefndaráliti með breytingartillögu frá 148. löggjafarþingi er lagt til að málið verði samþykkt. Okkur er ekkert að vanbúnaði að einhenda okkur í umræðuna. Það eru mýmörg rök fyrir því að stíga eigi þetta skref. Það er freistandi að sökkva sér ofan í greinargerðina og fara djúpt yfir þau rök sem í henni eru. Ég ætla hins vegar að standast þá freistingu, vísa í greinargerðina og leyfa mér að segja að í mínum huga snýst þetta einfaldlega um hvort við höfum vilja til að gera þessa breytingu eða hvort einhver okkar vilja einfaldlega alls ekki hagga við kosningaaldrinum og lækka hann niður í 16 ár. Það kemur þá í ljós og ekki er lengur hægt að skýla sér á bak við það að við séum í tímaþröng. Ég vona að öll þessi vinna allra þeirra þingmanna, bæði núverandi og þeirra sem áður voru á þingi, sem að þessu máli hafa komið í öll þessi ár, og eins sú vinna sem unnin var í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og má lesa um í nefndarálitinu sem vísað var til, verði ekki til einskis og heldur ekki sú mikla vinna sem umsagnaraðilar lögðu á sig, bæði í umsögnum sínum og eins í komum fyrir nefndina og umræðum í samfélaginu. Ég vona að við nýtum þessa umræðu til einhvers og lækkum kosningaaldurinn í sveitarstjórnarkosningunum niður í 16 ár.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu. Fyrsti flutningsmaður er Þórunn Egilsdóttir, ásamt þeirri sem hér stendur og hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að útbúa tillögur um heimild til tímabundinna og skilyrtra veiða á eftirfarandi tegundum fugla, utan hefðbundins veiðitíma þeirra: a. álft, grágæs, heiðagæs og helsingja á kornökrum og túnum frá 15. mars til 15. júní, b. álft á kornökrum frá 1. maí til 1. október. Leyfin verði veitt á þeim svæðum þar sem þörf er talin á aðgerðum vegna ágangs fugla á tún og kornakra. Ráðherra geri jafnframt áætlun um að tryggja vernd stofnanna. Ráðherra greini Alþingi frá tillögum sínum eigi síðar en 1. apríl 2021.“ - Eðli málsins samkvæmt er það fullfljótt því að einungis er mánuður í þá dagsetningu. Álftir, grágæsir, heiðagæsir og helsingjar valda miklu tjóni á túnum og kornökrum. Þörf er á að finna leiðir fyrir bændur til þess að stemma stigu við ágangi álfta og gæsa. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið, Umhverfisstofnun, Náttúrufræðistofnun og Bændasamtök Íslands hafa tekið saman upplýsingar um ágang af völdum gæsa og álfta á ræktarlönd. Hægt er að byggja á þeirri vinnu við mat á þörf til að bregðast við ágangi. Eftir sem áður þarf að tryggja vernd stofnanna og meta árangur aðgerðanna. Álftir og gæsir teljast til andfugla og eru grasbítar. Álftir og gæsir sækja frekar í tún sem eru í góðri rækt en lélegri. Þær eiga auðvelt með að greina fóðurgildi gróðurs og velja sér bithaga eftir því. Álftir þurfa að éta um 300 g á dag af þurrefni. Þrátt fyrir að álftin sé alfriðuð hefur líklega eitthvað verið um að hún sé skotin ólöglega þar sem hún er talin valda skemmdum á túnum og í kornrækt. Ungfuglar safnast oft í stórum hópum í nýrækt og á kornökrum. Þörf er á að veita staðbundna undanþágu frá lögunum til þess að bregðast við tjóni. Álftin hefur verið friðuð á Íslandi frá árinu 1913 en álftarstofninn hefur stækkað verulega. Um 1960 var stofninn um 3.000–5.000 fuglar en í dag er talið að stofninn sé um 34.000 fuglar. Grágæsir sækja mikið í grænan gróður yfir sumartímann og kornakra á haustin. Þær þurfa að éta um 150 g á dag af þurrefni. Stofnstærð grágæsa er í kringum um 100.000 fuglar. Kjörsvæði heiðagæsa er á hálendinu en við komuna til landsins fara heiðagæsir talsvert í ræktarlönd áður en þær halda til heiða. Heiðagæs étur um 130 g á dag af þurrefni. Gróður er víða viðkvæmur á hálendi Íslands og má ætla að fuglinn gangi nærri honum á viðkvæmum svæðum. Stofninn er gríðarlega sterkur og fer stækkandi, íslensk-grænlenski stofninn hefur stækkað mjög undanfarna áratugi. Árið 1952 var hann 23.000 fuglar en er nú í sögulegu hámarki, um 500.000 fuglar. Helsingjastofninn á Íslandi hefur vaxið mjög eins og aðrir helsingjastofnar í Evrópu. Hann var stærstur um 81.000 fuglar árið 2013 og hafði fækkað niður í 72.000 fugla árið 2018, m.a. vegna skipulagðra fækkunaraðgerða skoskra stjórnvalda. Bændur hafa reynt að verjast ágangi fugla með ýmsum hætti, bæði með sjónrænum og hljóðrænum aðferðum. Þær duga þó skammt þar sem fuglinn er fljótur að venjast fælum og kemur fljótt aftur í tún og akra. Sömu aðferðir eru notaðar í öðrum löndum og hafa fuglarnir einnig vanist fælum þar. Með vörnunum er aðeins verið að hrekja fuglana tímabundið af ákveðnum svæðum en þeir leita þá gjarnan til næsta bónda. Slík tilfærsla á vandamálinu er ekki skynsamleg lausn til lengdar og er því nauðsynlegt að bregðast við með aukinni forsjálni. Ágangur álfta og gæsa veldur bændum fjárhagslegu tjóni og einskorðast sá vandi ekki við Ísland. Árið 2016 kom út skýrsla á vegum Ráðgjafarmiðstöðvar landbúnaðarins um tjón af völdum álfta og gæsa árin 2014 og 2015. Á þessu tímabili gátu bændur tilkynnt rafrænt um tjón sitt í gegnum Bændatorgið. Niðurstaða skýrslunnar sýndi að tjón af völdum ágangs fugla var mest á túnum. Í flestum tilvikum var um að ræða fleiri en eina fuglategund sem ollu tjóni á tilteknu ræktarlandi. Fram kom að mun fleiri tjónatilkynningar bárust árið 2014 en árið eftir. Samkvæmt niðurstöðum skýrslunnar má ætla að margir bændur hafi látið hjá líða að tilkynna um tjón því að lítið hafi áunnist síðustu ár í að fá tjón viðurkennt eða bætt eða að fá viðeigandi úrræði til að verjast ágangi. Frá árinu 2013 hefur Ísland verið aðili að samningnum um vernd farfugla og votlendisfugla í Afríku og Evrasíu. Samningurinn kveður á um aðgerðir til verndunar votlendisfuglum á viðkomustöðum þeirra og nær til fjölda fuglategunda sem verpa eða hafa áningarstað á Íslandi. Á grundvelli samningsins geta ríki ákveðið að vinna að því að stýra stofnstærðum fuglategunda sem valda skemmdum á uppskeru. Samtökin AEWA hafa ráðist í gerð áætlana til að hafa áhrif á stærð gæsastofna í Evrópu, m.a. vegna heiðagæsar, grágæsar og helsingja. Árið 2012 var t.d. gerð áætlun um að minnka stærð Svalbarðastofns heiðagæsa í Danmörku og Noregi í samstarfi við Holland og Belgíu niður í u.þ.b. 60.000 fugla. Takmarkið náðist tveimur árum síðar. Markmið áætlunarinnar um Svalbarðastofninn er að viðhalda stofnstærðinni í 60.000 fuglum til þess að lágmarka skaða sem gæsirnar valda á uppskeru og gróðri í freðmýri án þess að gera út af við stofninn. Hugmyndin um tjónveiði helst í hendur við 43. gr. frumvarps til laga um vernd, velferð og veiðar villtra fugla og villtra spendýra, sem birt hefur verið í samráðsgátt stjórnvalda. Í áðurnefndri grein frumvarpsins er gert ráð fyrir því að Umhverfisstofnun geti veitt tímabundna og skilyrta undanþágu til veiða á tiltekinni tegund villtra fugla enda sé sýnt fram á raunverulega og skilgreinda hættu á tjóni af þeirra völdum í ákveðnum tilvikum eða á tilteknum stöðum eða svæðum, enda sé undanþágan í samræmi við samþykkta stjórnunar- og verndaráætlun hlutaðeigandi tegundar. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að setja markmið um stærð stofna álfta og gæsa. Þá er mikilvægt að til verði skýr heimild og áætlun um veiðar á álft og gæs í því skyni að minnka tjón bænda, hvort sem hún feli í sér breytingar á lögum eða eftir atvikum reglugerðum þar að lútandi. Samhliða þessari aðgerð verði gerð áætlun um að tryggja vernd stofnanna. Þetta er í þriðja sinn sem þessi þingsályktunartillaga er flutt hér og vonast flutningsmenn til að gripið verði til þeirra aðgerða sem þessar tillögur segja til um. Ég legg til að þessi þingsályktunartillaga fari til umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um háskóla og lögum um opinbera háskóla. Hugmyndafræðin á bak við frumvarpið gengur út á það að gera fleirum fært að stunda háskólanám án þess að til þurfi einhvers konar undanþágur, þ.e. að gera háskólunum það sjálfum fært að ákveða hvaða hæfniskröfur eru gerðar fyrir það nám sem þeir bjóða upp á. Í dag er tilgreint að stúdentspróf þurfi til að sækja nám í háskólum nema samkvæmt einhvers konar undanþáguákvæði. Reynslan er sú að þeir eru yfirleitt svona aftast í röðinni sem þurfa slíka undanþágu og eiga þar af leiðandi takmarkaða möguleika til að stunda háskólanám. Með þessu frumvarpi er lagt til að lagagreinin hljóði frekar þannig að leggja skuli heildstætt mat á umsækjendur og meta einstaklinga sem hafa lokið stúdentsprófi, sveinsprófi eða öðru fag,- starfs- eða listnámi. Mælt hefur verið fyrir þessu máli nokkrum sinnum og það fengið einhverja umfjöllun í nefnd þótt lítil hafi verið. Hugmyndafræðin er fyrst og fremst sú að opna dyr háskólanna fyrir nemendur sem hafa lokið ýmiss konar námi, einnig í ljósi þess að við erum alltaf að auka fjölbreytileikann í námsflórunni okkar, sem betur fer, vegna þess að einstaklingarnir eru fjölbreyttir og eiga að hafa val um að sækja fjölbreytt nám. Þetta er líka spurning um að vinna frekar með iðn- og verknám og listnám og auka fjölbreytileika þeirra sem stunda háskólanám. Hugmyndafræðin gengur ekki út á það að allir þurfi endilega að fara í háskóla en á seinni árum er það orðið þannig að fólk leggur meira og meira upp úr því að sækja nám alla sína ævi. Það er ekki lengur þannig að fólk mennti sig bara til eins starfs og stundi það til æviloka heldur kýs fólk í auknum mæli að skipta um starfsvettvang einu sinni og jafnvel oftar á starfsævinni. Þannig kann það að vera mjög eðlilegt að þeir sem hafa starfað í sinni grein fyrst eftir iðnnám geti síðar bætt við sig háskólanámi og starfað við það eða öfugt, þeir sem hafa stúdentspróf og háskólapróf geti síðar farið í einhvers konar iðnnám. Sem betur fer sjáum við slíka þróun og mjög mikla aukningu á umsóknum í iðn- og verknám, enda hefur það lengi verið talið hamla íslensku skólakerfi hversu lítil aðsókn hefur verið í iðn- og tæknigreinar. Mig langar að segja í þessu samhengi að frumvarp þetta var fyrst flutt af núverandi hæstv. dómsmálaráðherra, sem þá var hv. þingmaður, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur og má segja að ég hafi fengið málið í arf frá henni þegar hún tók við sem ráðherra. Það kemur fyrir að þingmannamál fái framgang í þessum sal þó að það sé ekki ofboðslega algengt. Það lítur samt sem áður út fyrir að þetta mál eða þessi hugmynd hafi kannski fengið byr undir báða vængi því að ekki er svo langt síðan hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra mælti fyrir frumvarpi, það var reyndar bara núna 18. febrúar sl., það var lagt fram 16. febrúar, og er þar af leiðandi stjórnarfrumvarp sem hefur sambærilega meiningu. Það er um breytingar á þessum sömu lögum og ber heitið aðgangsskilyrði. Þar er horft til þess að inntökuskilyrðin séu að viðkomandi hafi staðist lokapróf frá framhaldsskóla á þriðja hæfniþrepi. Það er sem sagt aðeins ítarlegar rammað inn en þetta frumvarp. Ég held að það fari ágætlega á því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi bæði þessi mál til umfjöllunar á sama tíma og fái um þau umsagnir. Ég hef ekki náð að kynna mér umsagnir um stjórnarfrumvarpið í samráðsgáttinni en ég hygg að það hafi verið samið í samráði við a.m.k. háskólana. Ég veit að Háskóli Íslands hafði sent inn umsögn um þetta mál á sínum tíma og hafði ákveðnar áhyggjur af því þegar verið væri að meta nemendur frá öðrum löndum út frá samstarfssamningum okkar við Norðurlöndin og annað. Það var reyndar tekið á því í greininni um opinberu háskólana, að horfa til þess sem viðurkenndir háskólar á sambærilegu sviði erlendis væru að gera. Ég hygg að hv. allsherjar- og menntamálanefnd sé vel til þess fallin að fara yfir bæði þessi mál og finna út hver besta leiðin er. Stóra málið er auðvitað það að opna háskólana og viðurkenna iðnmenntunina og verknámið gagnvart þeim möguleika að sækja sér meiri menntun síðar. Það þarf enginn að segja mér það að til að mynda smiður eða rafvirki sem rekið hefur fyrirtæki, er jafnvel með meistarapróf í sinni grein og hefur þar af leiðandi stundað töluvert nám til að ná í meistararéttindi, sé verr til þess fallinn að fara í tæknifræðinám eða viðskiptafræðinám en einhver sem er nýútskrifaður úr framhaldsskóla af einhverri allt annarri braut. Ég held því að það sé mjög eðlilegt að háskólarnir sjálfir hafi tækifæri til að setja eigin skilyrði um hvað þeir fari fram á og með frumvarpinu væri það auðvitað hvatning til háskólanna að horfa til starfsreynslu og iðn- og verknáms sérstaklega. Mig langar í þessu samhengi að segja að ég naut þess að stunda mitt háskólanám í gamla Tækniskólanum, hann bar það heiti til langs tíma, fékk svo heitið Tækniháskólinn og sameinaðist að lokum Háskólanum í Reykjavík. Ég stundaði þar viðskiptafræðinám en þar var líka boðið upp á alls konar tæknifræðinám. Ég man að ég valdi þennan skóla sérstaklega vegna þess að umgjörðin var allt öðruvísi og andrúmsloftið í skólanum í ljósi þess að þar var töluvert af fólki sem var að koma aftur inn í skóla eftir að hafa stundað vinnu úti á atvinnumarkaðnum og prófað ýmsa hluti. Það var það sem heillaði mig við námið, að geta stundað nám með fólki með fjölbreyttari bakgrunn. Ég held að þetta sé ekki bara tækifæri fyrir þá sem stundað hafa iðnnám, verknám, listnám, til að koma inn í háskólana heldur eru líka gríðarleg tækifæri í því fyrir háskólana að fá fólk með fjölbreyttan bakgrunn inn í skólana. Ég held að það gefi ákveðna dínamík í kennslu og skipti þar af leiðandi alla aðila miklu máli. Ég ætla ekki að hafa þetta miklu lengra. Hér fylgir ágætisgreinargerð með frumvarpinu en ég ætla ekki að lesa hana enda liggur hún fyrir í þingskjölum. Ég vona svo innilega að við munum á þessu þingi klára þetta mál, hvort sem það er þetta frumvarp eða stjórnarfrumvarpið sem um ræðir eða einhvers konar sambland af þessu hvoru tveggja, alla vega að við opnum fyrir það með lögum að háskólarnir geti haft sín inntökuskilyrði, við séum ekki að njörva það niður í lagatexta að stúdentspróf þurfi til að stunda háskólanám.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skipan starfshóps um merkingu kolefnisspors matvæla. Meðflutningsmenn á þessu máli eru hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Tillagan felur í sér að fela ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðarmála að skipa starfshóp sem móti tillögur um hvernig tilgreina megi kolefnisspor matvæla. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Bændasamtakanna, Samtaka verslunar og þjónustu, Neytendasamtakanna og umræddra ráðuneyta. Starfshópurinn skili síðan skýrslu með tillögum til ráðherra eigi síðar en 1. september 2021. Tildrög þessa máls eru þau að á 149. þingi beindi ég fyrirspurn til ráðherra um hvort ráðuneytið eða ráðherrann hefði áform um frekari vinnu á þessu sviði eða hvort slík vinna væri hafin. Fram kom í svari ráðherra að starfandi væri starfshópur sem væri m.a. að skoða þetta og í kjölfarið kom skýrsla frá starfshópnum. Í niðurstöðum hans, sem voru birtar í ítarlegri skýrslu 9. september sl., kemur fram í níundu tillögu að mikilvægt sé að halda áfram að hvetja til merkinga og að aðilum tengdum stjórnvöldum verði skylt að merkja vörur með þessum hætti. Eins kemur fram að áfram þurfi að hvetja til merkinga, annarra þá væntanlega, og skapa jákvæða hvata. Þá er í þeirri skýrslu, eins og raunar hefur komið fram í máli mínu áður, bent á samhengið á milli áforma stjórnvalda um kolefnishlutleysi og loftslagsmarkmiða stjórnvalda og svo þess að neytendum sé gert kleift með auðveldum og einföldum hætti að átta sig á því hvaða kolefnisspor þeir stíga, ef maður getur orðað það svo, þegar þeir kaupa eða neyta vöru eða þjónustu. Fram kemur í áðurnefndri skýrslu að nú þegar eru til einhverjar aðferðir til að meta kolefnisspor matvæla þótt þær séu ekki enn sem komið er fullkomnar. Meðal annars þess vegna er þetta lagt fram í þingsályktunartillöguformi, flutningsmenn gera sér grein fyrir því að undirbúningsvinna þarf að fara fram áður en hægt er að leggja fram frumvarp eða einhverjar reglur um þetta. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að ríkisvaldið stígi fyrstu skrefin í þessu og gefi þannig tóninn fyrir það hvaða leið við ætlum að fara og þar liggur kannski meginástæðan fyrir því að málið er flutt. Ég tel líka að merkingar eins og þessar geti verið mjög mikilvægar fyrir framleiðslu hér innan lands og geti til að mynda skipt verulegu máli í samkeppni við erlendar vörur sem koma þá væntanlega til landsins með einhverju aukakolefnisspori þó ekki væri nema bara út af flutningi. Þetta gerir þá neytendum kleift að velja kolefnisvænni vörur, ef það er orð, og hjálpar þeim smátt og smátt að breyta neysluvenjum. Hér innan lands hefur þegar verið unnin nokkur vinna og Bændasamtökin hafa til að mynda hafið starf í þessa veru og sett sér markmið um að kolefnisjafna matvælaframleiðslu sína, sem er afar mikilvægt. Breyting sem þessi gæti í rauninni stutt við slíka vegferð og ýtt undir hana og gert hana að öllu leyti jákvæðari. Fyrir okkur sem ferðamannaland getur þetta líka skipt miklu máli vegna þess að við viljum væntanlega sýna þá ímynd að við séum samfélag sem taki þessi mál virkilega alvarlega og það væri skemmtilegt ef við yrðum eitt af fyrstu löndunum í heiminum til að setja upp einhvers konar litakóða á matvæli með tilliti til þess hversu stórt eða smátt kolefnisspor þau hafa. Eins og ég nefndi áðan á eftir að vinna dálítið af undirbúningsvinnunni en ég tel mikilvægt að við sem löggjafarsamkunda sendum framkvæmdarvaldinu þau skilaboð að við viljum að þessari vinnu verði haldið áfram og það sé gert með þessum hætti. Eins og ég nefndi í upphafi er með samþykkt tillögu eins og þessarar í rauninni kominn enn einn stuðningsflöturinn sem stjórnvöld geta haft gagnvart loftslagsmarkmiðum sínum og jafnframt enn ein skilaboðin til samfélagsins alls um að þetta sé mál sem varði okkur miklu og við ætlum að halda áfram á þeirri vegferð að reyna að gera betur í þessum málum. Að lokinni þessari umræðu, herra forseti, geri ég ráð fyrir að málið fari til hv. atvinnuveganefndar.