Með bréfi, dagsettu þann 1. september 2020, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar, Tryggingastofnun ríkisins og staða almannatrygginga.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Um helgina velti einn af þremur leiðtogum ríkisstjórnarinnar því fyrir sér í viðtalsþætti hvort ekki væri eðlilegt að fresta launahækkunum á opinberum og almennum markaði, fresta launahækkunum og kjarabótum sem samið var um í lífskjarasamningunum í a.m.k. eitt ár vegna efnahagsþrenginga. Í Kastljóssviðtali á þriðjudag endurtók hann sig og sagðist telja skynsamlegt að skoða að fresta öllum hækkunum. Formaður Sjálfstæðisflokksins tók síðan undir með honum í viðtali í Morgunblaðinu í gær og gaf í skyn að launafólk gæti ekki krafist þess að fá umsamdar launahækkanir í svona efnahagsástandi. Þannig að nú liggur fyrir að tveir af þremur forsvarsmönnum þessarar ríkisstjórnar hafa viðrað þá hugmynd að fresta kjarasamningsbundnum launahækkunum. Því er eðlilegt að spyrja: Hefur þetta verið rætt af formönnunum þremur og jafnvel í ríkisstjórninni? Og í öðru lagi: Er hæstv. forsætisráðherra sammála samstarfsfélögum sínum?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hann vitnaði hér til orða annars vegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og hins vegar hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um þá hugmynd að fresta launahækkunum. Ég vil fyrst segja hv. þingmanni, hann spyr hvort þetta hafi verið rætt í ríkisstjórn, að það er ekki svo. Þetta hefur ekki verið rætt í ríkisstjórn. Hins vegar var þetta rætt, ekki af hálfu ríkisstjórnarinnar en af hálfu annarra aðila á fundi þjóðhagsráðs sem haldinn var í gær, þar sem sitja forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins. Og eins og kom nú raunar mjög skýrt fram í máli þeirra beggja ráðherra sem hv. þingmaður nefnir þá fer þetta samtal auðvitað ekki fram nema við samningaborðið milli aðila. Það hlýtur að snúast um miklu stærri heildarmynd sem væri undir. Ég segi það hér að ríkisstjórnin er ekki að fara að setjast við það borð. Við höfum gefið skýra yfirlýsingu um okkar aðkomu að kjarasamningum og vinnum enn þá samkvæmt henni. Þá er ég að sjálfsögðu að vitna í yfirlýsingu okkar í tengslum við lífskjarasamninga. Við vorum nú að ljúka 2. umr. og atkvæðagreiðslu um eitt af málum sem er nátengt þeirri yfirlýsingu, þ.e. frumvarpi félags- og barnamálaráðherra um hlutdeildarlán og stuðning við fyrstu kaupendur. Málið hefur ekki verið rætt í ríkisstjórn að mínu viti og ég tel að við séum öll sammála um það að slíkt samtal á fara fram við samningaborðið á hinum almenna markaði og hlýtur þar að vera alltaf hluti af einhverri stærri heildarmynd. Forsvarsmenn verkalýðshreyfingarinnar og forsvarsmenn atvinnurekenda hafa tjáð sig í fjölmiðlum um þessar hugmyndir en ég ítreka að þarna er ríkisstjórnin ekki að leggja neitt til.
Herra forseti. Það er vissulega alveg rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að þetta ræðst á endanum hjá aðilum vinnumarkaðarins. En það er hins vegar ekki eins og hver önnur Facebook-færsla þegar tveir formenn stjórnarflokkanna, forvígismenn ríkisstjórnarinnar, varpa fram svona útspili. Það gerist varla í tómarúmi, ekki síst núna þegar ríkisvaldið er með stóran hluta af atvinnulífinu í fanginu, fyrir utan það svo að stór hluti af lífskjarasamningunum snýr auðvitað að aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Því hlýt ég að spyrja hvort lesa megi úr þessu vilja ríkisstjórnarinnar til að ýta til hliðar lífskjarasamningunum. Í öðru lagi vil ég ítreka spurningu sem ég verð að fá svar við: Er hæstv. forsætisráðherra sammála samstarfsmönnum sínum um að þetta sé góð hugmynd?
Herra forseti. Ég vil fyrst segja, af því hv. þingmaður spyr mig hvort það sé afstaða ríkisstjórnarinnar að ýta lífskjarasamningunum til hliðar, að það er að sjálfsögðu ekki afstaða ríkisstjórnarinnar. Ég vil bara ítreka það sem við vorum að gera hér í gærkvöldi. Við vorum að ljúka 2. umr. um eitt af þeim frumvörpum sem einmitt snýst um yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar vegna lífskjarasamninga. Með haustinu munum við sjá fleiri mál verða lögð fram sem varða til að mynda húsnæðismarkaðinn en ég tók eftir því að hv. þingmaður ræddi hann í ræðu sinni í gær, hvað varðar stöðu leigjenda. Lögð verða fram fleiri mál sem lúta að félagslegum undirboðum sem var annar stór hluti af þeirri yfirlýsingu þannig að ríkisstjórnin vinnur áfram samkvæmt þeirri skýru yfirlýsingu sem hún gaf í kringum lífskjarasamningana. Ég hef hins vegar haft það fyrir sið hér frá því að ég tók við þessu embætti að það sem vélað er um kaup og kjör á almennum markaði er vélað um á almennum markaði. Ég ætla ekki að stíga inn í þær viðræður sem eiga heima við samningaborðið en ekki hjá mér.
Virðulegur forseti. Biðlistar í heilbrigðiskerfinu lengjast og lengjast og hafa meira en tvöfaldast í sumum tilfellum. Þá hafa einnig borist þau ömurlegu tíðindi að um 30 manns hafi tekið eigið líf það sem af er árinu. Eins hafa biðlistar á barna- og unglingageðdeild Landspítalans, BUGL, lengst í Covid-19 faraldrinum og er búist við stóraukningu á þörf fyrir þjónustu deildarinnar strax nú í haust. Áhyggjur eru af auknum vanda barna í skóla. Þá eru dæmi um að nemendur hafi ekki skilað sér í skóla í eitt til tvö ár. Afleiðingarnar eru gígantískar af því að sjá ekki til þess að börn fái greiningu strax, það bitnar á framtíðinni. Hvað er ríkið að gera í því tilfelli? Jú, það er að framleiða á færibandi öryrkja til framtíðar. Það þarf ekki að segja okkur annað en það að setja 1 kr. í þetta málefni sparar tíma. Það margborgar sig. Við vitum afleiðingarnar fyrir þessa einstaklinga og fjölskyldur þeirra ef vinatengsl bresta, skólagangan raskast algjörlega. Þá erum við með slæmt kerfi sem mun bitna illa á heilbrigðiskerfinu í framtíðinni. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hve mörg börn eru á biðlista á göngudeild BUGL og hvað hefur hann lengst mikið? Jafnframt vil ég spyrja: Hve mörg börn eru á biðlista legudeildar í dag? Hver er meðalbiðtíminn? Hefur hann lengst og þá hversu mikið? Hvað hafa börnin þurft að bíða lengst eftir þjónustu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil segja það almennt að eftir því sem þessu ári vindur fram verður okkur sífellt betur ljóst að allt sem var erfitt fyrir verður erfiðara í Covid. Það gildir einu hvort um er að ræða fátækt, erfiðar félagslegar aðstæður, geðheilbrigðismál, sálfélagslegar áskoranir o.s.frv. Krakkar sem voru í vandræðum fyrir eru í enn meiri vandræðum. Fólk sem glímdi við vanda fyrir er í enn meiri vanda. Við erum að stíga fjölmörg skref og höfum verið að gera það í fjáraukanum sem hefur þegar verið samþykktur. Á mínu málasviði fara til að mynda sérstakar nýjar 540 millj. kr. á þessu ári til geðheilbrigðismála um allt land. Við erum þar að tala um að bæta við sálfræðingum í heilsugæsluna og að styðja við geðheilsuteymin um allt land af því að það skiptir máli að landið allt sé undir. Ég hef spurt sérstaklega eftir því sem hv. þingmaður talar um hér varðandi sjálfsvíg. Þar erum við komin með nýjar tölur en þó ekki endanlega staðfestar frá embætti landlæknis. Allir þeir aðilar sem koma að þeim málum funduðu í gær til að kanna hvort hægt sé að styrkja enn frekar forvarnir og varnir í þessum alvarlega málaflokki. En ég get fullvissað hv. þingmann um að þetta er mér mjög ofarlega í huga og sérstaklega þau mál sem lúta að börnum og ungmennum, fíknivanda og geðheilbrigðismálum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég er alveg sammála því að við eigum að sjá til þess að fátækt fólk þurfi ekki að bíða. En þeir sem hafa efni á því geta gengið fram fyrir og reddað sínum börnum. Við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll og við eigum að sameinast um það: Látum börn ekki vera á biðlista. Þetta er ekkert flókið. Það er hreinlega mannréttindabrot og jafnvel brot á stjórnarskrá að láta börn bíða eftir lífsnauðsynlegri þjónustu vegna þess að þetta er dauðans alvara. Þetta er það. Við vitum og þekkjum af reynslunni hvaða afleiðingar það hefur ef við grípum ekki inn í nógu snemma.
Virðulegi forseti. Af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um sundurgreindar tölur að því er varðar biðlista á BUGL þá vil ég benda þingmanninum á að þetta er kjörið efni í skriflega fyrirspurn því ég er ekki með hér á hraðbergi tímalengdir og fjölda á biðlistum á einstaka deildum. Hins vegar er það svo að biðlisti eftir göngudeildarþjónustu á BUGL hefur ekki lengst í Covid, það er ég með staðfest núna frá Landspítala. Það er hins vegar rétt að biðlistar eftir liðskiptaaðgerðum og ýmsum slíkum aðgerðum hafa lengst á þessum sama tíma. Ég er sammála hv. þingmanni. Við höfum ítrekað rætt það hér í ræðustól Alþingis. Ég lít á okkur sem samherja í baráttunni gegn fátækt og við skulum halda því áfram.
Herra forseti. Ég vil víkja hér aðeins að ályktun sem Samtök atvinnurekenda á Reykjanesi sendu frá sér um mánaðamótin og varðar lokun landamæra og aukið atvinnuleysi. Ályktunin var send þingmönnum Suðurkjördæmis, forsætisráðherra og fjármálaráðherra. Ég vona að forsætisráðherra hafi lesið ályktunina, en samtökin segja hér, með leyfi forseta: „Erfitt ástand er í þjóðfélaginu og í heiminum öllum um þessar mundir vegna Covid-19. Íslendingum hefur samt gengið nokkuð vel að ná tökum á faraldrinum og í raun svo vel að eftir því er tekið út fyrir landsteinana. Jafnframt hefur ríkisstjórn Íslands séð ástæðu til þess að setja af stað markaðsátak til að kynna þann góða árangur með það að markmiði að hvetja erlenda ferðamenn til að ferðast til Íslands. Frá upphafi faraldursins hefur sóttvarnalæknir talað fyrir því að í raun og veru séu það Íslendingar sem séu líklegastir til þess að bera smit inn í landið. Erlendir ferðamenn séu ekki líklegir til að smita mikið, enda ekki í jafn nánum samskiptum inn í samfélagið. Jafnframt hefur sóttvarnalæknir talað fyrir því að það sé ekki markmið út af fyrir sig að fá engin smit inn í landið, heldur getum við búist við smitum af og til á meðan faraldurinn geisar á heimsvísu.“ Síðan segja samtökin: „Óhætt er því að segja að sú kúvending sem varð á stefnu stjórnvalda hvað varðar frjálsa för fólks til og frá landinu hafi komið flatt upp á marga. Ákvörðun um að loka nánast landinu með því að skylda alla í tvær skimanir og sóttkví virðist hafa verið tekin án samráðs við atvinnulífið í landinu og án þess að lagðir hafi verið fram útreikningar og rökstuðningur fyrir þeirri ákvörðun.“ Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra í tengslum við ályktun samtakanna: Hefði ekki verið hægt að velja mildari útfærslu á skimun á landamærum án þess að loka fyrir flæði ferðamanna með svo íþyngjandi sóttvörnum? Þetta kemur fram í ályktun samtakanna.
Herra forseti. Eins og hv. þingmaður þekkir hafa markmið stjórnvalda frá upphafi faraldurs verið skýr. Þau hafa verið að vernda líf og heilsu Íslendinga og þeirra sem hér búa og fækka þeim sem fá þessa hættulegu veiru eins og mögulegt er og um leið að lágmarka samfélagsleg og efnahagsleg áhrif. Þegar við horfum til allra okkar aðgerða þá er það í fyrsta lagi þannig að sóttvarnaráðstafanir á Íslandi hafa verið minna íþyngjandi en í velflestum þeim löndum sem við berum okkur saman við, þar sem börn hafa verið lokuð inni vikum saman, þar sem beitt hefur verið lögregluvaldi til að fylgjast með því að fólk hlíti sóttvarnaráðstöfunum og þar sem beinlínis hefur verið beitt útgöngubanni. Þetta höfum við ekki gert heldur höfum við í öllum okkar aðgerðum gengið fram með þeim hætti að við séum ekki að fara of langt inn á réttindi fólks. Aðgerðir á landamærum núna sem hv. þingmaður vísar í - mér er kunnugt um þessa ályktun og fékk hana senda eins og hv. þingmaður nefndi - eru í beinu framhaldi af þeim gögnum og þeim rannsóknum sem við höfum byggt okkar ákvarðanir á og voru að mati sóttvarnalæknis besta ráðstöfunin til að koma í veg fyrir frekari smit. Við sjáum það til að mynda í þeim smitum sem við erum enn að eiga við hér innan lands og bara í morgun komu fréttir af lokun útibús Landsbankans í Breiðholtinu vegna smits. Það tengist afbrigði veiru sem að öllum líkindum hefur borist hingað yfir landamæri. Það er svo. Þannig að aðgerðir stjórnvalda á landamærum eru í beinu framhaldi af þeirri reynslu, þeirri þekkingu og þeim gögnum sem við höfum aflað okkur. Við fórum í raun og veru ótroðnar slóðir þegar við tókum upp skimun á landamærum. Á þeirri reynslu byggðum við það að taka upp heimkomusmitgát og tvöfalda skimun fyrir þá sem hér búa. Nú stendur yfir í raun og veru það ástand að það er tvöföld skimun og sóttkví. [[Forseti hringir.]]Við munum síðan, þegar reynsla er komin á þessa aðferðafræði, meta hvort hægt sé að breyta þessum aðgerðum með ívilnandi hætti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Auðvitað er ýmislegt sem þarf að meta heildstætt í þeim ákvörðunum sem ríkisstjórnin hefur tekið varðandi landamærin og skimun og annað sem tengist því að sjá til þess að veiran berist í sem minnstum mæli hingað til landsins. Samtök atvinnurekenda á Reykjanesi segja í lok ályktunar sinnar að þau telji að hægt hefði verið að skima alla, og jafnvel tvisvar, en láta duga að setja Íslendinga í sóttkví. Að mörgu leyti er ég sammála því og ef þær ráðstafanir bæru ekki tilætlaðan árangur hefði á seinni stigum alltaf verið hægt að herða sóttvarnir í takt við þær reglur sem nú eru í gildi. Ég vil kannski fá álit hæstv. forsætisráðherra á þessu. En horfum til þess að eftir gjaldþrot WOW air og svo á ný eftir veirufaraldurinn er atvinnuleysi að stóraukast í landinu. Það stefnir í að verða um 10% á landsvísu [[Forseti hringir.]]um áramótin. Það stefnir í 20% á Reykjanesi. [[Forseti hringir.]]Við horfum fram á mjög alvarlegt ástand þannig að nauðsynlegt er að meta málið heildstætt hvað þetta varðar.
Herra forseti. Ég vil segja þrennt sem svar við fyrirspurn hv. þingmanns. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður hvort ekki hefði verið betra að gera minna en meira og herða þá síðar. Það lá algjörlega fyrir þegar við hófum þá vegferð að ráðast í skimun á landamærum, þar sem við vorum vissulega, eins og ég nefndi áðan, að feta ótroðnar slóðir þannig að eftirtekt hefur vakið víða um heim, og kom m.a. algerlega skýrt fram í máli mínu að ef við yrðum í þeirri stöðu að sjá smit berast yfir landamæri og næðum ekki tökum á þeim innan lands yrði gripið inn í með afgerandi hætti. Það er það sem gert var 19. ágúst. Það var gripið inn í með afgerandi hætti því að það var okkar mat, sem byggði m.a. á valkostum sóttvarnalæknis en líka ýmsum öðrum þáttum, að skynsamlegra væri að grípa inn í með hörðum aðgerðum og einfaldara að slaka á þeim síðar. Hvað varðar Suðurnesin vil ég segja að það er mjög mikilvægt að við lítum sérstaklega til stöðunnar þar. Ég mun eiga fund með bæjarstjórum á Suðurnesjum í næstu viku þar sem við munum fara yfir þessa stöðu. Ríkisstjórnin hefur þegar veitt ákveðinn fjárstuðning [[Forseti hringir.]]vegna þeirrar erfiðu stöðu sem þarna er og ég held að við munum þurfa að horfa á fjölbreyttar lausnir þegar kemur að því að bæta atvinnuástand. Að lokum vil ég nefna, herra forseti, [[Forseti hringir.]]að áhugaverð könnun birtist í gær sem sýnir mjög eindreginn stuðning við þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa gripið til, m.a. á landamærum.
Virðulegi forseti. Við í Viðreisn héldum opinn fund eða streymdum áherslum okkar varðandi fjármálastefnuna á blaðamannafundi áðan þar sem við tókum fram að við hefðum stutt margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Við höfum lagt áherslu á að styðja það sem gott er, ekki bara út frá því hvaðan það kemur, og sérstaklega þær aðgerðir sem halda utan um fólkið, heimilin og fyrirtækin. Nú horfum við fram á, og ég er ekki að skamma ríkisstjórnina, að ákvarðanir ríkisstjórnarinnar um lokun munu hafa í för með sér meiri og erfiðari efnahagslegar afleiðingar en menn sáu fyrir, ekki síst með tilliti til atvinnuleysis. Við í Viðreisn leggjum áherslu á að það er dýrkeypt að bíða. Það er mjög dýrkeypt fyrir þjóðina, fyrir heimilin og fyrirtækin að bíða með ákvarðanir. Og út frá því sem kemur fram í allri meðferð varðandi fjármálastefnuna, umsögn fjármálaráðs og spá Seðlabankans, er alveg ljóst að við erum að glíma við tímabundinn vanda. Þá þýðir ekki að koma með fögur fyrirheit, sem er í sjálfu sér virðingarvert, einhvern tímann á árunum 2022 eða 2023. Það þarf að horfast í augu við vandann núna á árunum 2020 og 2021 - spáð er allt upp í 10% atvinnuleysi, sem er hugsanlega 30.000 manns, fyrirtæki fara á hausinn - til þess að við getum veitt fólkinu einhverja von og vissu á þessum erfiðu tímum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji það koma til greina að færa til í fjármálastefnunni þannig að við færum það sem eyrnamerkt er útgjöldum eftir þrjú ár fremst í stefnuna, þannig að ríkisvaldið stígi af miklum krafti inn í kreppuna núna en fari ekki inn í efnahagsástand síðar, eftir kannski tvö til þrjú ár þegar uppsveiflan er hafin. [[Forseti hringir.]]Við þekkjum það af sögunni hvaða afleiðingar slíkar aðgerðir geta haft. Þannig að spurningin er þessi: Er forsætisráðherra tilbúin að ljá máls á því að færa til í fjármálaáætluninni þannig að hún verði framhlaðin en ekki flöt kúrfa eins og hún er í dag?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil fyrst segja að ég hjó aðeins eftir því sem hv. þingmaður sagði um að sóttvarnaráðstafanir ríkisstjórnarinnar hefðu þau áhrif að auka atvinnuleysi. Ég bið alla hv. þingmenn að velta því fyrir sér hver staðan væri ef ekki hefði verið gripið til þeirra sóttvarnaráðstafana sem gripið hefur verið til. Eru það ráðstafanirnar sem hafa áhrif eða er það heimsfaraldurinn sem hefur áhrif? Ég held að það væri áhugavert fyrir hv. þingmenn að skoða tölur um samdrátt til að mynda á Norðurlöndum þar sem Norðurlöndin hafa valið mjög ólíkar leiðir til að takast á við faraldurinn. Við erum með dæmi frá Svíþjóð sem valdi allt aðra leið en Ísland en er með nánast sama samdrátt á öðrum ársfjórðungi. Höfum það í huga þegar við ræðum þessi mál. Allar þjóðir standa frammi fyrir efnahagslegum afleiðingum af faraldrinum. Þar er ekki hægt að tala um ráðstafanirnar sem beina orsök heldur stöndum við frammi fyrir efnahagslegum samdrætti af völdum heimsfaraldurs sem er að breyta öllu okkar lífi. Hv. þingmaður vísar til fjármálastefnunnar sem er núna í meðförum þingsins. Ég veit að fjárlaganefnd er að skoða sérstaklega hvernig hún metur í raun og veru það óvissusvigrúm sem gefið er upp í stefnunni. Ég held að við eigum að leyfa fjárlaganefndinni að ljúka þeirri vinnu og þeirri umræðu. Hvað varðar síðan fjármálaáætlun sem lögð verður fram hér 1. október er það mín skoðun, og ég tel að áætlunin muni endurspegla það, að við eigum að beita ríkisfjármálunum af fullum þunga til þess að við getum vaxið út úr þessari kreppu. Við höfum gefið út mjög skýra yfirlýsingu sem felur í sér þá stóru pólitísku ákvörðun að við ætlum ekki að skera niður í kerfum okkar heldur ætlum við að standa vörð um þann mikla árangur sem þar hefur náðst og við ætlum að auka opinbera fjárfestingu. Hversu mikið á að auka þá fjárfestingu held ég að sé líka mikilvægt samtal til að eiga hér í þinginu. Ég á nú eftir að kynna mér tillögur Viðreisnar sem hv. þingmaður vísaði til. [[Forseti hringir.]]En mér finnst ánægjulegt að skynja að það virðist vera nokkuð breið samstaða um áherslu á að skapa störf og fjölga störfum.
Virðulegi forseti. Það hefur verið dásamlegt að fylgjast með almannavarnaþríeykinu, hvernig þau hafa sýnt bæði leiðtogahæfni og auðmýkt í þeim erfiðu spurningum sem þau hafa verið að fá. Þau hafa leitt samtalið, þau hafa upplýst þjóðina og ekki svarað spurningum með útúrdúrum og útúrsnúningum eða hvað það nú er, og mér finnst það til fyrirmyndar. Það sem ég legg áherslu á, og við erum að segja í Viðreisn, er að það er dýrkeypt að bíða. Að mínu mati er það dýrkeypt fyrir allt samfélagið að setja fram fjármálastefnu sem ber meiri keim af því hvernig ríkisstjórnarflokkarnir fara inn í kosningar frekar en því að taka á bráðavandanum núna. Í fullri vinsemd er ég að brýna ríkisstjórnina til þess að fara í enn frekari aðgerðir, færa það sem við áætluðum eftir þrjú ár framar í forgangsröðina til að taka á þeim mikla vanda sem við stöndum frammi fyrir - og hann er núna. Ég vil líka undirstrika það að þegar við vorum að gagnrýna ríkisstjórnina hér varðandi lokunina þá gerðum við það líka varðandi opnunina. Hvort sem það var ákvörðunin í sumar eða núna þá [[Forseti hringir.]]vantaði planið samhliða. Það vantaði að útskýra fyrir fólki hvaða efnahagslegu og félagslegu afleiðingar ákvarðanir ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]hefðu í för með sér, bæði í sumar og nú í haust.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir og ítreka svar mitt hér áðan. Mér finnst mjög mikilvægt að samtal eigi sér stað í þinginu um það hvernig við viljum nákvæmlega skipuleggja þær nauðsynlegu opinberu fjárfestingar sem núverandi ríkisstjórn hefur aukið gríðarlega frá því að hún tók við. Við vorum auðvitað í sögulegu lágmarki þegar þessi ríkisstjórn tók við af þeirri ríkisstjórn sem sat á undan sem aðhafðist lítt í þeim málum. Við höfum fyrst tekið þá ákvörðun að auka við vegna þess að opinbert fjárfestingarstig var einfaldlega allt of lágt miðað við stöðu efnahagsmála. Síðan bættum við í vegna heimsfaraldurs. Myndist hér þverpólitísk samstaða um að auka enn frekar í þá held ég að það sé ekkert slæm hugmynd. Mér finnst áhugavert að heyra hv. þingmann tala um að það þurfi að útskýra hlutina fyrir fólki. Ég held að Íslendingar skilji bara mjög vel hvað það er sem við höfum verið að gera, núverandi ríkisstjórn. Ég vísaði áðan í svari mínu við hv. þm. Birgi Þórarinsson í áhugaverða könnun sem birtist í gær þar sem kemur fram að 84% vilja óbreyttar eða harðari aðgerðir á landamærum. [[Forseti hringir.]]Er það vegna þess að landsmenn skilji ekki það sem ríkisstjórnin er að gera eða er það kannski einmitt vegna þess að þeir skilja það mjög vel og styðja hana? Það er sú ályktun [[Forseti hringir.]]sem ég dreg af þessari könnun, herra forseti, því að ég treysti landsmönnum mjög vel.
Herra forseti. Nú á tímum Covid höldum við óteljandi fjarfundi og reiðum okkur meira á netið en nokkru sinni fyrr í samskiptum, fjarskiptum og viðskiptum okkar. Nú berast óþægilegar fréttir frá Danmörku. Í ljós hefur komið að leyniþjónusta danska hersins veitti Þjóðaröryggisstofnun Bandaríkjanna aðgang að ljósleiðurum í Danmörku svo að hún gæti stundað sínar víðtæku netnjósnir á öllu mannkyninu með töluvert skilvirkari hætti en hefur verið til þessa. Þarna eru samantekin ráð tveggja vinaþjóða okkar um að fylgjast með hegðun fólks á netinu, væntanlega í pólitískum tilgangi. Það eru óþægilegar fréttir fyrir margra hluta sakir, ekki síst vegna þess að þetta snertir Íslendinga með beinum hætti. Öll fjarskipti Íslendinga fara í gegnum þrjá sæstrengi sem allir liggja í gegnum danskt yfirráðasvæði. Allir tölvupóstarnir, öll skjölin, allir fjarfundirnir, öll okkar fjarskipti fara um þessa þrjá sæstrengi. Þegar þetta fer í gegnum þessa sæstrengi sem liggja á yfirráðasvæði Dana, sem hafa heimilað Bandaríkjastjórn að fylgjast með því sem er flutt í gegnum ljósleiðara, þá verðum við að vita hvað er í gangi. Ef Bandaríkjamenn hefðu áhuga á því að hnýsast um samskipti íslenskra stjórnvalda við önnur ríki þá eru þeir vísir til að gera það, enda hafa stjórnvöld í Washington ítrekað sýnt að þau eru tilbúin til að njósna um vini sína. Bandaríkjamenn hleruðu t.d. Angelu Merkel, Þýskalandskanslara og í rauninni sinn nánasta bandamann. Það væri barnalegt af okkur að ætla að þeir myndu hlífa okkur eitthvað sérstaklega. Áhugi Bandaríkjanna á Íslandi er vissulega til staðar eins og heimsóknir Mike Pence og Mike Pompeos hafa sýnt, og reyndar fleiri dæmi. Mér finnst því eðlilegt að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hefur hann rætt við dönsk eða bandarísk stjórnvöld um þessar tilteknu njósnir? Hafa bandarísk stjórnvöld farið fram á að njósna hér á landi með beinum hætti eins og þau hafa gert í Danmörku? Og hefur hann leitað eftir upplýsingum um þá áhættu og hvernig sé hægt að meta hana og jafnvel koma í veg fyrir hana?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég held að þetta mál verði skoðað. Við höfum fengið upplýsingar um það af augljósum ástæðum og ég hef verið í nokkrum samskiptum við norræna kollega mína að undanförnu. En við munum funda sérstaklega á næstunni, fyrst munu norrænu ráðherrarnir og Eystrasaltsráðherrarnir funda saman og síðan munu norrænu ráðherrarnir funda þar sem þetta mál verður tekið upp ásamt því sem við höfum mikið rætt, sem eru netöryggismál. Ég ligg ekkert á þeirri skoðun minni að mér finnst við ekki vera nægilega vakandi þegar kemur að þeim málaflokki. Við erum t.d. eina ríkið í Atlantshafsbandalaginu sem ekki tekur þátt í setrinu á Ítalíu, við erum eina norræna ríkið sem ekki tekur þátt í setrinu í Helsinki og þetta er tengt bæði beint og óbeint. Ég tel að það eigi að vera forgangur hjá okkur að sinna þessum málum betur. Þessi mál hafa iðulega verið rædd á fundum, sérstaklega á fundum okkar norrænu kollega og líka á fundum norrænu ráðherranna og Eystrasaltsráðherranna. Við ræddum þetta mikið á Borgarnesfundinum þarsíðasta sumar, bara svo dæmi sé tekið. Við erum ekki eyland þegar kemur að þessum málum. Þó að við séum eyja þá er þetta umhverfi með þeim hætti að við þurfum að vera vel vakandi. Ég vil líka vekja athygli á skýrslu Björns Bjarnasonar, sem er framhald Stoltenberg-skýrslunnar, þar sem sérstaklega er tekið á þessum málum. Þetta einstaka mál sem hv. þingmaður nefnir er því miður ekkert einsdæmi. Ég þarf að fá betri upplýsingar hvað það varðar og ég þarf ekki að taka fram að enginn hefur komið til mín, hvorki frá því landi sem hv. þingmaður nefndi né öðrum, og beðið mig um að fá njósna um Íslendinga. Það hefur ekki dottið inn hjá mér.
Herra forseti. Það er ágætt að heyra að hæstv. utanríkisráðherra ætli að bera þetta upp á fundum með norrænum ráðherrum, en mér fannst alla utanríkispólitík skorta í svar hæstv. ráðherra. Hann vildi ekki einu sinni nefna Bandaríkin á nafn og í raun svaraði hann engu um álit sitt á þessum njósnum að öðru leyti en því að þetta væri vissulega alvarlegt. Auðvitað er þetta alvarlegt. Það er verið að njósna um mögulega öll fjarskipti allra Íslendinga og vissulega öll fjarskipti marga annarra landa. Við hljótum að geta fengið ögn betra svar en þetta vegna þess að þetta er alvöru þjóðaröryggismál. Það er vissulega rétt hjá hæstv. ráðherra að við þurfum að vera miklu betur vakandi í þessum málaflokki, en það að segjast ætla að vera meira vakandi er ekki það sama og að gera eitthvað. Við þurfum að vera miklu betur vakandi. Við gætum vissulega tekið þátt í stofnunum í Tallinn og Helsinki. En hvað um að sýna frumkvæði, t.d. með því að tala við sendiherra Danmerkur [[Forseti hringir.]]og Bandaríkjanna?
Virðulegur forseti. Fyrst, svo það sé sagt, þá verða þessi mál að minnstum hluta á mínu borði. En ef hv. þingmaður vill fá skýrt hver skoðun mín er og hvernig ég beiti mér fyrir þessu þá er þetta þjóðaröryggismál. Mér finnst við Íslendingar hafa verið nokkuð sofandi þegar kemur að þeim málum. Þetta hefur verið tekið upp og ég hef vakið athygli á því hvað eftir annað að þetta eru mikilvæg mál. Öryggismál eru ekki bara þessi hefðbundnu öryggismál sem við þekkjum síðustu áratugi. Heimurinn er að breytast. Tækninni hefur fleygt mjög fram og við erum að sjá ógnir sem við höfum ekki séð áður. Það er ekki lítið mál, virðulegi forseti, að fara fram á það og leggja áherslu á að við tökum þátt í alþjóðlegu samstarfi til að verja okkur gegn þeim ógnum. Ég vona að hv. þingmaður styðji mig í því af því að það er ekkert leyndarmál að ég tel að við þurfum að ganga harðar fram þegar kemur að netöryggismálum. Ef við erum bandamenn í því, virðulegi forseti, þá er það gott [[Forseti hringir.]]því að hér er verk að vinna.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagsáhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru og um frekari aðgerðir á vinnumarkaði. Því miður verður að segjast alveg eins og er að á frumvarpinu eru margir gallar. Því miður, þó að margt sé gott í því, er erfitt að styðja það. Stór hópur fólks lendir fyrir utan í þessu máli. Stjórnvöld gripu til þess strax við upphaf faraldursins að bjóða upp á hlutabótaleiðina. Sú aðgerð nýttist mörgum vel og kom í veg fyrir algjört tekjufall hjá fjölda heimila og fyrirtækja í landinu. Leiðin var þó ekki gallalaus eins og margoft hefur verið bent á. Hlutabætur eru úrræði sem gagnast einkum þeim sem starfa sem launþegar. Það þýðir að fjöldi fólks sem hefur orðið fyrir gríðarlegum tekjumissi getur ekki nýtt sér hlutabótaúrræðið. Það eru stúdentar, foreldra langveikra barna, listafólk, leigubílstjórar, sjálfstætt starfandi verktakar og fleiri. Þessir hópar þjóðfélagsins hafa ítrekað vakið athygli ríkisstjórnarinnar á vanda sínum en við litlar undirtektir. Því kemur það ekki á óvart að enn á ný skuli ríkisstjórnin neita að grípa til aðgerða til að taka utan um þann hóp. Listafólk starfar gjarnan með óhefðbundnu sniði. Það er jú eðli listarinnar að í kringum sköpunina þarf að ríkja ákveðið frelsi. Tökum sem dæmi tónlistarfólk, það fær ekki tekjur fyrir að semja tónlistina, þó að mikil vinna fari í það, og í raun litlar sem engar tekjur fyrir spilun, hvort sem það er í útvarpi eða í gegnum streymisveitur. Það er ekki fyrr en tónlistin er flutt á tónleikum sem tekjurnar fara að skila sér. Þar sem ástandið kemur í veg fyrir að þessir tekjuliðir þeirra skili sér þá verður þessi hópur samfélagsins fyrir gífurlegum tekjumissi. Sömu rök eiga einnig við um annað listafólk. Sviðslistafólk reiðir sig á sýningar sem lúta í dag ýmsum takmörkunum vegna sóttvarnaráðstafana. Málarar, myndhöggvarar og gjörningalistamenn reiða sig á kynningar. Allt verður þetta fólk fyrir tekjumissi vegna ástandsins. Þá er bransinn mjög vertíðabundinn og yfirleitt ekki miklu meira um tækifæri á sumrin. Vegna faraldursins reyndist þó nauðsynlegt að aflýsa fjölda viðburða í sumar. Það hefur auðvitað einnig mikil áhrif á tekjur listafólks að ferðamönnum hefur fækkað verulega. Vegna þess hve óreglulegar tekjur listamanna eru þá standa þeir misjafnlega vel þegar kemur að umsóknum um atvinnuleysisbætur. Margir hafa kannski verið mánuðum saman tekjulausir vegna væntinga um tekjuöflun á viðburðum á komandi misserum. Vegna þess hafa þeir ekki greitt tryggingagjald reglulega og eiga mögulega engan bótarétt. Þá hafa listamenn og aðrir sjálfstætt starfandi verktakar ítrekað kallað eftir endurskoðun á reikningsgrundvelli atvinnuleysistrygginga þar sem kerfið gerir kröfu um að fólk geti sýnt fram á talsvert hærri tekjur en margir hafa lifað á. Fólk á jú erfitt uppdráttar í listinni og margir þurfa að lifa mörg mögur ár áður en þeir sjá til sólar. Listamenn skrimta gjarnan í venjulegu árferði og því er ekki á það bætandi þegar tekjur þeirra þorna algerlega upp. Engu að síður koma þeir að lokuðum dyrum þegar þeir leita aðstoðar stjórnvalda. Þá hafa listamenn átt erfitt með að komast í gegnum þvöguna sem myndast hefur hjá Vinnumálastofnun. Umsóknir þeirra taka gjarnan lengri tíma í afgreiðslu en umsóknir launafólks. Margir hafa þurft að bíða mánuðum saman eftir úrlausn sinna mála. Á meðan mega þeir lepja dauðann úr skel og lifa í algjörri óvissu um framtíðina. Þá þurfa þeir sem vinna blandaða vinnu, þ.e. bæði sjálfstætt og sem launþegar í hlutastörfum, að velja á milli þess að sækja um réttindi sem sjálfstætt starfandi eða launþegar. Þá geta þeir gjarnan ekki sýnt fram á meiri tekjur en svo að þeir eigi rétt á strípuðum bótum enda ekki litið til nema helmings tekna þeirra. Þrátt fyrir allt er horft fram hjá þeim enn á ný. Meiri hlutinn viðurkennir jú að vandi sé í kerfinu og kallar eftir því að vinnu við endurskoðun verði flýtt. Það er bara ekki boðlegt að kasta boltanum til ráðuneytisins aftur. Listamenn þurfa úrlausn sinna mála strax. Við eigum að tryggja þeim aðstoð og afgreiðslu hér og nú. Þessi orð gilda líka um marga aðra, t.d. hefði verið mjög auðvelt að setja inn í frumvarpið eitthvað fyrir öryrkja. Því miður er þar ekkert inni. Hver er staðan hjá þeim hópi sem þarf að lifa á 220.000 kr. á mánuði fyrir utan það að gengið, matvara og allt hefur hækkað? Síðan er enn þá alvarlegra að ekki er hlaupið að því að leita eftir aðstoð hjálparsamtaka vegna þess að þar hefur umsóknum fjölgað um 40% og allt upp í 200%. Það segir okkur að það kreppir að. Það kreppir að hjá stórum hópi fólks. Sá stóri hópur fólks sem er veikur á ekki að fá neitt. Hvernig er staðan hjá eldri borgurum? Góð hjá sumum en virkilega slæm hjá öðrum. Og hvað á að gera fyrir eldri borgara í þessu? Ekkert, ekki frekar en vanalega. Þeir eru ekki með vegna þess að - eins og kom fram í ræðu hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssonar, fyrir ekki svo löngu síðan - þeir hafa það svo rosalega gott. Greiðslur til almannatrygginga á ákveðnum árafjölda hafa verið tvöfaldaðar úr 40 milljörðum í 80 milljarða. Það á að sýna að góðærið sé alveg bullandi hjá eldri borgurum og þeim sem eru í almannatryggingakerfinu en ráðherra tekur ekki inn í alls konar breytur eins og skerðingarnar sem höfðu á sama tíma hækkað úr 30 milljörðum í 60 milljarða og hækka enn. Hann tekur ekki inn í að þessi hópur hefur eingöngu fengið hækkun samkvæmt vísitölu neysluverðs en ekki launaskriði. Hann tekur ekki inn í að þessi hópur var skilinn eftir eftir hrunið og fékk ekki kjaragliðnun leiðrétta eins og allir aðrir afturvirkt og hefur ekki fengið launaþróunina sína fram á við. Ráðherra tekur ekki heldur inn í það hvernig hann hefur hækkað skattbyrðina á þennan hóp, breiðu bökin. Hann tekur ekki inn í dæmið að skattbyrði hefur hækkað gífurlega því að persónuafslætti hefur verið haldið niðri. Fátækt eykst hröðum skrefum og fleiri og fleiri lenda í sárafátækt. En hvað gerir þessi ríkisstjórn? Sér hún til þess að allir sitji við sama borð? Nei, langt því frá. Hún ýtir vandanum á undan sér og segjast ætla að gera eitthvað fyrir þennan hóp seinna og kannski dusta rykið af gömlum loforðum þegar kemur að kosningum. Síðan er einn hópur sem er í gífurlegum vanda, foreldrar langveikra barna. Það er ömurlegt að horfa upp á það í nefndarálitinu hvernig á að afgreiða þann hóp. Þar segir, með leyfi forseta, orðrétt: „Með þeirri breytingu var heimilt að greiða framfærendum barna, sem voru með gilt umönnunarmat á tilgreindu tímabili, eingreiðslu sem nemur 25% af fullum umönnunargreiðslum fyrir einn mánuð vegna aukinnar umönnunar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum.“ Hvað þýðir þetta á mannamáli? Jú, það er ósköp einfalt. Þetta þýðir að framfærendur langveikra barna með gilt umönnunarmat á tímabilinu 16. mars til 4. apríl gátu sótt um viðbótargreiðslu vegna Covid-19. Um er að ræða eingreiðslu vegna aukinnar umönnunar barna sem skapast hefur vegna Covid-19 faraldursins. Upphæð eingreiðslunnar er að hámarki 48.108 kr. Þvílík ofrausn. Þessi smágreiðsla, 48.108 kr., er ekki inni í þessu í dag. En það er líka alvarlegt hvaða skilyrði þarf að uppfylla til að fá þennan smánaraur. Við erum að tala um fólk sem er með langveik börn og er að reyna að vinna líka. Skilyrðið kemur skýrt fram hér orðrétt á vef Tryggingastofnunar ríkisins, með leyfi forseta: „Skilyrði fyrir greiðslum er að eftirfarandi aðstæður hafi skapast á tímabilinu 16. mars til 4. maí: Þjónusta, t.d. skóli eða dagvistun hafi legið niðri. Barn hafi ekki getað sótt þjónustu vegna ástandsins. Undirliggjandi sjúkdómar barns hafi valdið því að það þurfti að vera heima (vandi skilgreindur sem áhættuþáttur af embætti landlæknis fyrir alvarlegri sýkingu vegna COVID-19). Jafnframt er skilyrði að þessar aðstæður hafi varað í a.m.k. 15 virka daga á framangreindu tímabili.“ 15 dagar án tekna. 48.108 kr. að hámarki. Maður hefur heyrt tölurnar 16.000–17.000, upp í 30.000. Við höfum líka fengið að heyra af fólki með langveik börn sem er hreinlega að missa vinnuna. Það segir okkur líka þá sögu að ekki er verið að fara eftir stjórnarskránni, að allir séu jafnir fyrir lögum. Hvernig í ósköpunum getur ríkisstjórnin leyft sér að segja: Þú færð og þú færð, en ekki þú og ekki þú? Það er enginn rökstuðningur fyrir því. Þetta er bara ákvörðun ríkisstjórnarinnar að bjarga ákveðnum hópum og skilja hina eftir. Það er eiginlega hreinlega ömurlegt til þess að hugsa að við skulum, virðulegur forseti, vera í svona stöðu eins og ég hef hér fjallað um. Það er margt annað að í þessu frumvarpi, t.d. með hlutabótaleiðina sem átti að framlengja í tvo mánuði en sem betur fer var snúið við og hún framlengd um fjóra mánuði, til áramóta, en hefði átt að vera, ef eðlilegt væri, framlengd til sex mánaða og síðan endurskoðuð þegar við kæmum saman til þings 1. október, vegna þess að það hefur ekki reynt á það hvort hún virkar vel. Ég tel að hún virki vel ef gefinn er nógu langur fyrirvari. Við vitum af því og fengum upplýsingar um það að sum lönd hafa lengt slíka hlutabótaleið upp í 18 mánuði. Þess vegna er spurningin: Hvers vegna í ósköpunum gerir þessi ríkisstjórn hlutina svona? Hvernig í ósköpunum stendur á því þegar maður sér tölfræðina um það hvað hefur verið áætlað í málaflokkinn og hvað hefur þurft að borga að í flestum tilfellum er himinn og haf þar á milli? Í sumum tilfellum hefur bara brotabrot farið út, bara 5%–10% af þeirri upphæð sem áætlað var í þetta. Það segir okkur að það er eitthvað að í kerfinu. Ég fer að halda að hreinlega sé verið að plata í gegnum þetta kerfi. Almenningi og okkur öllum er sagt að þetta muni kosta gífurlegan pening og það er reiknað út en svo gerir það það ekki. Það segir okkur að það er borð fyrir báru. Það eru til peningar til að sjá til þess fyrir stúdenta að hámark eininga fari ekki úr 10 einingum í 12, eins og er í frumvarpinu, heldur í 22 einingar, eins og þeir báðu um. Það er mjög undarlegt að bjóða stúdentum að koma að samráði og samtali en hlusta ekki á eitt einasta orð. Það kom skýrt fram. Ekki ein einasta tillaga frá þeim kom hér inn. Samt vinna 70–80% af stúdentum með skóla og ef þeir vinna með skóla þá borga þeir inn í kerfið og ef þeir borga inn í kerfið þá eiga þeir rétt á því fá út úr kerfinu. Nei, þetta var allt tekið. Og eins og kemur fram, af hverju er ekki verið að hjálpa listafólki? Af hverju er ekki verið að hjálpa sjálfstætt starfandi verktökum? Við verðum að gera okkur grein fyrir því að það er ákveðinn hópur sem hefur beðið hjá Vinnumálastofnun allt upp í tíu eða ellefu vikur. Að vera launalaus ein mánaðamót er slæmt. Ef fólk er launalaust tvenn mánaðamót og þarf að borga leigu eða annan húsnæðiskostnað þá kemst það í vandræði. En að vera launalaus í fimm eða sex mánuði er skelfilegt. En það er ákveðinn hópur líka sem þekkir það að vera launalaus í heilt ár. Ég hef séð bréf, fengið bréf inn um lúguna hjá mér, tilkynningu um að bætur almannatrygginga, frá Tryggingastofnun ríkisins, verði 0 kr. í heilt ár. Bara 0 kr. Hvers vegna? Jú, vegna þess að ég fékk eingreiðslu frá lífeyrissjóði, eingreiðslu frá lífeyrissjóði sem reddaði mér til að borga upp uppsafnaðan halla. Þannig að ég átti ekkert eftir. En þá þurfti ég bara að herða sultarólina og vera launalaus í heilt ár. Þessu hefur fólk lent í og þetta er ömurlegt og á ekki að eiga sér stað í okkar þjóðfélagi, svona ljóta hluti á ekki að gera. Þetta er bara ljótt. Miðað við þær upphæðir og allt sem er búið að segja að verði notað í þessar aðgerðir þá er það eiginlega gjörsamlega óskiljanlegt með öllu að þeir ætli sér að hunsa þennan stóra hóp og ætli að reyna að keyra þetta svona í gegn. En það er ákvörðun ríkisstjórnarinnar og er á hennar ábyrgð. Ég tek ekki þátt í því.
Frú forseti. Við ræðum hér breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum þess heimsfaraldurs sem við stöndum nú frammi fyrir. Á mannamáli eru þetta frekari aðgerðir vegna vinnumarkaðar. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum. Sem áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd er ég samþykk meirihlutaálitinu. Það þýðir ekki að mér þyki það fullkomið og það þýðir ekki heldur að mér þyki ekki tilefni til að gera frekari breytingar á málinu en lagðar eru til. Samþykki mitt felst í því að mér þykja þetta hafa verið skref í rétta átt. Og það verður að segjast eins og er að velferðarnefnd gafst ekki mikill tími, frekar en þingheimi öllum, til að vinna málið áfram. Það var kynnt í síðustu viku og unnið mjög hratt, eins og þurfti að gera í ljósi þess til hvaða aðgerða er gripið. Það er hægt að fara þá leið að fara ofan í kjölinn á hverju einasta atriði og rökstyðja að hægt hefði verið að ganga lengra eða að það vanti einhverjar upplýsingar eða eitthvað slíkt. Ég ætla svo sem að nýta mér það í einhverjum tilteknum málum á eftir. En fyrst og fremst langar mig að nota tækifærið og kynna þær breytingartillögur sem við í Viðreisn leggjum fram við þetta tiltekna mál. Þær koma seint fram en eru þó fram komnar. Ástæðuna má fyrst fremst rekja til þess að í upphafi hugsuðum við okkur að setja fram mikinn aðgerðapakka sem við kynntum á blaðamannafundi í morgun. Við höfum hugsað okkur að leggja hann allan fram sem tillögu við fjármálastefnu sem verður rædd síðar í dag. Hluti af þeim tillögum heyrir beint til þessa tiltekna máls. Ég hef því lagt þær fram og ég vonast til að þær séu gaumgæfðar mjög vel þrátt fyrir að þær komi svona seint fram. Varðandi þetta tiltekna mál í heild má segja að það séu breytingartillögur frá mörgum hlutum minni hlutans í velferðarnefnd og frá meiri hlutanum líka. Ég myndi segja að allar þessar breytingartillögur séu til hins betra. Og mikið hefði verið gott hefði velferðarnefnd getað unnið þetta allt saman og lagt breytingarnar fram í heild sinni með aðeins yfirvegaðri hætti vegna þess að ég sé ekki betur en að allir séu að stefna í sömu átt. Að mínu viti er hins vegar mjög mikilvægt að gera greinarmun á því hvort við horfum á tímabundnar aðgerðir vegna þeirra aðstæðna sem nú eru uppi eða breytingartillögur sem lúta að stóru myndinni, þ.e. breytingar á kerfinu í heild. Inni á milli eru slíkar tillögur. Þær eru góðra gjalda verðar og til þess fallnar að bæta þetta umhverfi. En ég er þeirrar skoðunar að við eigum núna að einblína á tímabundnar ráðstafanir vegna þess að við megum hreinlega ekki missa fókusinn. Það er verið að skoða kerfið og við munum fá tækifæri til að koma áhersluatriðum okkar þar að. Ég tel að tíma okkar nú sé best varið í að líta á tímabundnar aðgerðir vegna þess að við trúum því, ekki satt, að hér sé um tímabundinn vanda, tímabundið áfall að ræða, ekki bara samfélagsins í heild, ekki bara efnahagslífsins heldur tímabundið áfall sem hópur okkar er að kljást við fyrst og fremst í formi atvinnumissis og tekjumissis. Tillögurnar sem við í Viðreisn leggjum til og lúta að málinu hér eru þríþættar. Við leggjum til að svigrúm til vinnu meðfram atvinnuleysisbótum verði aukið. Í dag er frítekjumarkið rétt rúmar 70.000 kr. og við leggjum til að það verði þrefaldað tímabundið, til 12 mánaða. Af því er margvíslegur ávinningur, ekki síst hvatinn eða tækifærið sem þetta felur í sér fyrir fólk sem stendur frammi fyrir því að hafa misst vinnu, og mögulega þeim veruleika að atvinna þess verði ekki eins að einhverjum tíma liðnum, til að þróa sig áfram og koma með nýjar hugmyndir. Mér finnst þessi tillaga ekki síst spennandi þegar kemur að ferðaþjónustu og afleiddum störfum. Ég held að við getum öll ímyndað okkur að þjónustan verði að einhverju leyti öðruvísi þegar hún fer aftur á flug. Og hún mun fara á flug. Hver er betur til þess fallinn að sjá fyrir hverjar þær breytingar verða og þróa ný störf, nýjar leiðir, nýjar hugmyndir, en akkúrat fólkið sem kann á þennan bransa, hefur starfað í honum og er tímabundið atvinnulaust? Aðgerðin hefur líka þær ágætu afleiðingar að hún verður ekki útgjaldaaukandi fyrir ríkissjóð vegna þess að þetta snýst um frítekjumarkið eitt og sér. Hinar tvær tillögurnar sem við leggjum til kosta. Önnur er sú að ganga lengra en upphaflegt frumvarp félagsmálaráðherra og breytingartillögur meiri hlutans gera varðandi tekjutengdar atvinnuleysisbætur. Við viljum í tillögum okkar sjá þær til 12 mánaða í einu og taka ákvörðun um það núna. Það byggir á því að helstu sérfræðingar okkar, þeir sem vinna við að greina gögn og nota þau til að spá fyrir um framtíðina, hvort sem um er að ræða sérfræðinga hér á landi eða í löndum í kringum okkur sem tengjast okkur, tala um að líkur séu á því að eftir 12 mánuði héðan í frá förum við að sjá til sólar. Það er heilmikið öryggi fólgið í fyrirsjáanleikanum. Ef fólk fær að vita í dag að það verði á tekjutengdum bótum hefur það öryggi til næstu 12 mánaða. Það ríður ekki endilega feitum hesti frá því en það er töluvert betra en strípaðar atvinnuleysistekjur. Því til viðbótar viljum við líka taka utan um fólk sem er búið að vera atvinnulaust svo lengi að það er þegar farið af tekjutengdum bótum eða hefur verið með þannig tekjur að það breytir ekki öllu. Við leggjum til svokallaðan atvinnuleysisbótaauka, þ.e. að þeir sem njóta ekki tekjutengda úrræðisins fái 25.000 kr. aukalega á mánuði, líka til næstu 12 mánaða. Við erum alltaf að horfa til 12 mánaða með þessi þrjú úrræði. Og af hverju 25.000 kr.? Jú, vegna þess að það ofan á berar atvinnuleysisbætur er sú upphæð sem er í lagi án þess að það fari að ganga á annan bótarétt. Flækjustigið er minnst svona og þetta er hægt að gera þetta hratt og örugglega. Af þeim gögnum sem fyrir liggja metum við þær tvær tillögur af þremur sem kosta á 10 milljarða kr. Allt eru þetta tímabundin úrræði og þeim er ætlað að taka utan um þann stóra hóp sem efnahagsleg áhrif viðbragða við kórónuveirunni ná raunverulega til. Eins og við vitum eru það ekki allir. Við erum öll í þeim bát að vanda okkur. Þetta hefur áhrif á félagslíf okkar. Þetta hefur áhrif á heilsu okkar, sannarlega þeirra sem veikjast. Og við berum öll ábyrgð á að ná okkur upp úr því. En efnahagslegu áhrifin ná bara til afmarkaðs hóps. Við vitum hvaða hópur þetta er. Við eigum að beina sjónum okkar tímabundið að honum. Hitt stóra verkefnið er að leggja allt í endurreisn atvinnulífsins á þann hátt að þeir sem hafa misst vinnu fái sem fyrst atvinnutækifæri þar sem hæfileikar þeirra og þekking nýtast, ekki bara þeirra vegna heldur samfélagsins alls. Í atvinnu felast ekki aðeins möguleikar fólks til að framfleyta sér. Í atvinnu fólks býr verðmætasköpun samfélagsins. Við erum ekkert ef við höfum ekki þá verðmætasköpun. Við lítum til 12 mánaða og tillögur okkar lúta að því í staðinn fyrir að færa þetta skref fyrir skref - sem er þægilegt því að þá geta menn reiknað fram og til baka en það er óöryggi fyrir þá sem þurfa á þessu að halda. Og líkt og við treystum, svo dæmi sé tekið, á orð þeirra og spár sem best þekkja til þegar kemur að útbreiðslu faraldursins sjálfs er full ástæða til að hlusta líka á þá sem best þekkja til í greiningu tölulegra gagna og áhrifa á hagspár, haglíkön og þess háttar, sem tala um að þetta séu 12 mánuðir. Hlustum. Komi í ljós eftir þrjá eða sex mánuði að mánuðirnir séu ekki 12 heldur eitthvað annað þá stillum við okkur af. Við verðum aldrei verr sett. Og þótt þeir 10 milljarðar sem þetta kostar séu gríðarleg fjárhæð er hún dropi í hafið miðað við alls konar aðrar aðgerðir. Við vitum þó að þetta nýtist. Úttekt Kjarnans fyrir nokkrum dögum á þeim aðgerðapökkum sem gripið hefur verið til var mjög áhugaverð. Það var aðgerðapakki eitt, tvö og síðan þrjú. Mest var lagt í þann fyrsta, 230 milljarðar ef ég man rétt. Þar af voru 60 milljarða bein fjárútlát. Fæst af þessu hefur raungerst á þann hátt sem menn töldu. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt. Við vorum öll í þoku, að reyna að fálma okkur áfram í þoku. Við vitum núna að það sem enginn hafði áhuga á, það sem ekki virkaði, voru lán. Hver skuldsetur fyrirtæki sitt þegar hann veit ekkert um tekjumöguleikana í framtíðinni? Önnur úrræði eru kannski föst einhvers staðar í kerfinu af því að það var ekki tilbúið að taka við öllum þessum óskapa fjölda flókinna umsókna. Það stendur til bóta. En það sem flaug áfram var úttekt almennings á séreignarsparnaði. Það er ekkert rosalega gott. Við viljum ekki að það verði flaggskipið í aðgerðum stjórnvalda til að hjálpa fólki út úr kreppu, að leyfa því að taka út lífeyrissparnaðinn sinn. Það er fínt með, ef þörf er á, en ekki aðal. Fólk hefur tekið út 20 milljarða af séreignarsparnaði. Aðgerðin sem leggjum til kostar 10 milljarða. Það er há upphæð en hún er ekki há í samhenginu. Við vitum að þetta aðstoðar. Við höfum tölurnar. Þetta fer beint í hjartað á þeim sem á þurfa að halda. Líkt og aðrar breytingartillögur sem hér hafa verið settar fram eru þessar jákvæðar en hafa það fram yfir að þær eru til lengri tíma, létta óvissu og eru markvissar. Við vitum öll að atvinnuleysi - og þetta mál sem við ræðum hér lýtur að aðgerðum á vinnumarkaði - er mjög dýrkeypt fyrir samfélagið allt og afleiðingarnar eru margvíslegar. Neikvæðu langtímaáhrifin, bæði efnahagsleg og félagsleg, eru mjög mikil og við þurfum að sporna við þeim eins og við getum. Þessar tillögur eru til þess að bregðast við vanda þeirra sem eru atvinnulausir, einstaklinga og fjölskyldna þeirra. En í tillögupakkanum leggjum við líka fram margvíslegar aðgerðir til að koma hjólum atvinnulífsins af stað aftur. Og þá öllum hjólunum. Við erum að tala um fjárfestingar í opinberum framkvæmdum, flýtingu framkvæmda. Við erum að tala um hvata til aðgerða í loftslagsmálum og beinar aðgerðir sem einfaldlega verja og skapa störf. Og við munum ræða þetta allt og kynna vandlega í umræðunni um fjármálastefnuna. En þetta eru þær tillögur sem við teljum að eigi beint erindi inn í það ágæta mál sem er til umræðu. Frú forseti. Ég hef margt og mikið um þetta mál að segja, t.d. er ég með uppbyggilega gagnrýni á aðstoð við sjálfstætt starfandi sérfræðinga, listafólk, hvernig við tökum utan um námsmennina okkar o.s.frv. Það er ekki nægilega langt gengið í þessu frumvarpi til að leysa úr vanda þeirra. En stjórnvöldum er töluverður vandi á höndum vegna þess að það er flókið og þarf að vanda vel til verka við að laga þessi mál svo að vel sé. Það sem ég er að reyna að segja er að það er langtímaverkefni. Við þurfum t.d. að fara að átta okkur á því að hefðbundið ráðningarsamband einstaklings og vinnuveitanda er svolítið að úreldast. Fólk í dag er gjarnan með vinnu hjá fleiri en einum aðila, þiggur laun fyrir vinnu sína hjá fleiri en einum aðila og er síðan að bauka eitthvað sjálfstætt líka. Bótakerfið okkar, það sem grípur fólk, verður að taka mið af þeim breytta veruleika. Ég held hins vegar að það gæti annars vegar tafið þetta brýna mál að púsla bótakerfinu inn í tímabundnar björgunaraðgerðir og hins vegar leitt til þess að við vöndum okkur ekki nægilega vel. Ég myndi vilja sjá breytingar í þá átt að við hleypum fleirum inn í úrræðin. Þau eru tímabundin. Það er ekkert sem heitir að misnota þessi úrræði. Við erum að hjálpa fólki í bráðum vanda sem við höfum ekki gert neitt sjálf til að skapa. Þetta eru ytri aðstæður. Síðan þarf að taka tillit til allrar þeirrar fjölbreyttu gagnrýni mismunandi hópa um málið, taka hana inn í nánari og vandaða umfjöllun um sjálft atvinnuleysisbótakerfið, hvernig við ætlum að haga því til lengri tíma. Það er óskandi að það fái góðan tíma í meðförum þingsins. Ég ætla að láta vera að fara frekar út í þau atriði. Það hefur töluvert verið nefnt hér af kollegum mínum í velferðarnefnd. Einhverjar breytingartillögur snúa að aðgerðum þar að lútandi og þær eru góðar og jákvæðar. Lykilatriðið hér, að mínu mati, er að við beitum þessu tæki, frumvarpi til laga um breytingar á lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins, [[Forseti hringir.]]aðgerðum vegna vinnumarkaðsmála, [[Forseti hringir.]]til að létta óvissunni af fólki, búa því í skjól í 12 mánuði, sem annars vegar veitir því fyrirsjáanleika og nokkurt fjárhagslegt öryggi og hins vegar tækifæri til að skapa eitthvað án þess að það hafi bein áhrif til skerðingar á þeim bótum sem verið er að tryggja. Þetta skiptir miklu máli.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, sem segir í nefndaráliti sínu í upphafi að það sé mjög leiðinlegt að þetta mál hafi ekki fengið þá athygli og natni sem það á skilið. Þar er kvartað undan því að nefndinni hafi verið ætlaður of skammur tími til að fjalla um málið o.s.frv. Þetta er gömul saga og ný, þetta er ekki í fyrsta sinn sem kvartað er undan þessu, hvorki hér í pontu né í nefndaráliti. Mig langar að fara aðeins yfir breytingartillögurnar sem liggja fyrir. En til að undirstrika orð hv. þingmanns í nefndarálitinu þá eru hér nefndarálit sem bera öll þess merki, fyrir utan kannski hið síðastnefnda sem kom inn síðast, að hægt hefði verið að hafa meiri samstöðu um þetta mál innan nefndarinnar, ýmist meiri hluta og minni hluta eða annarra nefndarmanna sem flokkast ekki í þau tvö mengi. Hér kom fram breytingartillaga mjög seint, reyndar þegar umræðan var hafin á ný. Þar er ekki við hv. þingmenn að sakast sem leggja fram breytingartillögur fram heldur er það einkenni þess að farið er allt of hratt, ekki bara í þessu máli og ekki bara núna heldur allt of oft þegar við erum komin í kapphlaup við tímann. Að því sögðu verð ég að segja að eftir að hafa farið yfir þær breytingartillögur sem lagðar hafa verið fram geri ég fastlega ráð fyrir því að ég muni styðja þær allar, bæði tillögur minni hluta og meiri hluta. Þær eru margar svipaðar nema þær ganga misjafnlega langt. Má þar helst nefna að nokkrir leggja til að hlutabótaleiðin verði framlengd. Frumvarpið felur í sér að framlengja um tvo mánuði. Um leið og við fórum að ræða það í nefndinni kom mjög fljótt í ljós að það væri næstum því tilgangslaust vegna þess að það skipuleggur ekkert fyrirtæki sig einungis tvo mánuði fram í tímann þegar kemur að atvinnusambandi. Hefðbundinn uppsagnarfrestur er þrír mánuðir þannig að augljóslega eru fyrirtæki vön því og þurfa að geta skipulagt sig lengra fram í tímann en það og þess vegna eru tveir mánuðir ekki nóg. Við ræddum þetta mál nokkuð í nefndinni og var mikið talað um það og bent á þetta. Telja má meiri hlutanum það til tekna að hann leggur til í breytingartillögu sinni að hlutabótaleiðin verði framlengd um fjóra mánuði, gott og vel. Svo kemur 1. minni hluti og leggur til sex mánuði, sem er gott, og svo kemur 2. minni hluti og leggur til níu mánuði, sem er sjálfsagt betra. Ég geri ráð fyrir að styðja það sem og þingflokkur minn. En þetta sýnir að það hefði mátt ræða málin aðeins betur. Það er enginn ágreiningur um úrræðið í sjálfu sér. Það er ágreiningur um hversu langt eigi að ganga í því að framlengja. Það er spurning um hversu lengi við teljum það að koma til móts við fólk og atvinnulífið á meðan faraldurinn gengur yfir. Hversu langt er í það? Við vitum það ekki þannig að það hlýtur að vera best fyrir fyrirtækin og fólkið í landinu að fyrirsjáanleikinn sé sem mestur. Miklu frekar ættum við að framlengja hlutabótaleiðina meira en við teljum mögulegt að við gætum þurft á því að halda og afnema þá eða taka út úrræðið þegar ekki er þörf á því lengur eða leyfa því bara að renna sitt skeið, sem er ekkert endilega það versta sem gæti gerst. Það sem er hins vegar mjög slæmt er þegar fyrirtækin geta ekki skipulagt sig út frá úrræðunum, vita ekki fyrir fram hversu lengi þetta er og það hefur áhrif á ákvörðunartökuna í dag. Þetta er ekki spurning um óþægindi heldur að fyrirtæki sem er með starfsfólk og starfsfólkið sjálft þarf að vita að hverju það gengur í fyrirsjáanlegri framtíð. Nokkrir mánuðir eru á margan hátt minna en fyrirsjáanleg framtíð í atvinnurekstrinum, sér í lagi þegar kemur að starfsmannasambandi. Ég hafði vonað að meiri hlutinn myndi framlengja hlutabótaleiðina meira en það sem hann leggur til, til að mynda eins og lagt er til í breytingartillögum minni hluta sem borist hafa síðan. Annað sem er ágætt að meiri hlutinn leggi til, er að ellilífeyrisgreiðslur séu ekki til skerðingar atvinnuleysistrygginga samkvæmt ákvörðunum sem þar eru undir. Það er jákvætt. En það er fleira sem mig langar til að fjalla um sem rætt var í nefndinni og virðist ekki vera tekin afstaða til. Það mál kemur frá 1. minni hluta, hv. 5. þm. Norðaust., Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, þ.e. að frumvarpið gerir ekki ráð fyrir stöðu foreldra langveikra og fatlaðra barna. Tekið er á því í breytingartillögum 1. og 2. minni hluta, sem við munum að sjálfsögðu styðja. Meiri hlutinn segir að það sé til skoðunar og hafi verið til skoðunar í dágóðan tíma hjá ráðuneytinu, þ.e. staða foreldra almennt sem ekki geta unnið vegna þess að þeir þurfa að sjá um börn sem ekki komust í skóla vegna sóttkvíar. Það er gott og blessað að skoða það en aftur á móti fæ ég ekki alveg séð hvers vegna ekki má bregðast við þessu núna, eins og 1. og 2. minni hluti gerir með tillögum sínum. Þær liggja fyrir. Af hverju getum við ekki bara greitt atkvæði með þeim? Nú þykist ég þekkja þingstörfin nógu vel til að vita að að öllum líkindum verði tillögur minni hlutanna felldar fyrir það eitt að vera frá minni hluta. Hin hefðbundna þinglega leið til að ná fram einhverju frá minni hlutanum er það að við rökræðum hér fram og til baka. Ef meiri hlutinn fellst síðan á einhverja tillögu frá minni hlutanum vill meiri hlutinn venjulega leggja það fram sjálfur, kannski í nýrri breytingartillögu, eitthvað því um líkt. Það hefur komið fyrir. Meiri hlutinn vill þó alltaf í það minnsta hafa nöfn meirihlutaþingmanna á því og meiri hluta nefndar og svoleiðis. Í þessum aðstæðum er hins vegar ekki að sjá að það séu miklar líkur á því að við getum gert það milli 2. og 3. umr. sökum tímaskorts. Ég vil stinga því að hv. meiri hluta nefndarinnar að íhuga það hvort við hefðum ekki hugsanlega náð saman um þessar tillögur frá minni hlutanum ef við hefðum bara gefið okkur aðeins meiri tíma í málið. Ég held nefnilega að svo sé. Ég held ekki að það sé það margt í tillögum minni hlutans sem er alveg óhugsandi að áliti meiri hlutans. Ég held að þetta sé einkenni tímaskortsins og vandamálanna sem verða til vegna hans. Þetta er mjög skaðlegt og ég þreytist sjálfur stundum á að hlusta á sjálfan mig tuða yfir áhrifum tímaleysisins á störf þingsins, en þetta skiptir verulegu máli, hefur í alvörunni áhrif til hins verra, ekki út frá pólitísku sjónarmiði heldur út frá því sjónarmiði að við sinnum starfi okkar eins vel og við viljum gera. Svo er auðvitað alltaf þrætt fyrir það vegna þess að þetta sé eins og það hefur alltaf verið, eins og það séu einhver rök gegn þessu. En ég ætla nú ekki að dvelja í þessu alla ræðuna. Fyrsti minni hluti, hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir leggur einnig til að rýmkuð verði sú heimild sem atvinnulausir hafa til stunda nám án þess að bætur skerðist. Frumvarpið felur í sér að hækka þá heimild úr 10 ECTS-einingum upp í 12, en við umfjöllun málsins, sér í lagi í umsögn frá stúdentaráði Háskóla Íslands, kom fram að það væri ekki nóg. 12 ECTS-einingar duga ekki til þess að vera gagnlegar fyrir afskaplega stóran hóp fólks og lágmarkið til að fá námslán yfir höfuð eru 22 einingar. Þannig að það er mjög skrýtið að ekki sé er gert ráð fyrir meira en 12 ECTS-einingum í þessu tilliti. Stúdentaráð Háskóla Íslands vildi reyndar fara upp í 30 og sjálfur væri ég alveg til í það. En hér er lagt til af 1. minni hluta að hækka þetta úr 12 upp í 22 ECTS-einingar, sem við styðjum að sjálfsögðu líka. Við umfjöllun um þetta atriði kom annað áhugavert fram í umsögn stúdentaráðs Háskóla Íslands. Þar er bent á að frumvarpið geri ráð fyrir að koma til móts við atvinnulausa hópinn sem vill fara í nám, sem nemendur sem vilja vinna með skóla hafa verið að biðja um árum saman. Það er svolítið kaldhæðnislegt að sjá að þarna er komið til móts við einhver sjónarmið sem verið hafa til staðar hjá stúdentaráði Háskóla Íslands árum saman. Mér finnst það varpa svo skýru ljósi á að það þarf að hlusta meira á stúdenta. Mér finnst það næstum því pínlegt, eða ekkert næstum því, mér finnst pínlegt hvað það er áberandi að ekki er hlustað á stúdentaráð Háskóla Íslands eða stúdenta almennt, eins og þeir kvarta undan. Það er hálfkjánalegt að sitja í nefnd og fá gesti, stúdentar eru yfirveguðustu gestirnir sem eru með allt sitt á hreinu, góðan málstað, góð rök, gögnin sér í vil og ein af kvörtununum úr kerfinu gagnvart hinum ýmsu stofnunum ríkisins, og að mínu mati einnig þinginu, er að ekki sé hlustað á stúdenta. Það er látið eins og þeir hafi ekki sagt það sem þeir sögðu. Mér finnst það leiðinlegt. Það er eitt að hafa einhver rök gegn málflutningnum. Það er annað að segja: Við eigum ekki peninga, eða þetta kerfi þarf að vera svona eða hinsegin. En það eru svo oft ekki svörin. Svörin eru bara engin. Það er ekkert hlustað. Það finnst mér alveg afleitt. Mér fannst það koma rosalega skýrt fram við meðferð þessa máls vegna þess að hérna erum við ekki að fjalla um nemendur sem vilja vinna meira eða geta unnið meira án þess að það skerði námslánin, heldur fólk sem er á vinnumarkaði sem vill fara í nám. Það er fyndið að það sé allt í einu hlustað miklu meira á það fólk og að meiri skilningur sé gagnvart því en gagnvart stúdentunum. Ég held það sé hollt að velta fyrir sér hvers vegna það er svo. Ég held að það sé sambland af því að stúdentar eru oftar yngri en fólk á vinnumarkaði og sömuleiðis að það er því miður enn þá svolítið það hugarfar að námslán og aðstoð við nám sé einhvers konar ölmusa, sem það er auðvitað ekki. Þetta er fjárfesting okkar, samfélagsins, í samfélaginu okkar og við eigum að líta þannig á það. Við vitum að t.d. stúdentar sem mæta á nefndafundi Alþingis sýna að það að vera yngri er ekki það sama og að vita ekki hvað um að maður er að tala, alls ekki. Ég hef það á tilfinningunni að svona atriði skapi það andrúmsloft að ekki sé hlustað á þetta fólk. Ég vil einnig ræða nýjustu breytingartillöguna sem kom frá hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson. Hún felur í sér að hækka frítekjumark við atvinnuleysisbætur þrefalt og framlengja úr sex mánuðum í tólf. Þetta finnst mér mjög áhugaverð tillaga. Reyndar hef ég ekki haft tíma til að pæla í henni meira en svo að sitja hérna í þingsal og hlýða á hv. þingmann útskýra hana í pontu fyrir mjög skömmu. En mér þykir þetta snyrtileg tillaga því að hún hækkar frítekjumark og veldur ekki beinlínis kostnaði hjá ríkissjóði, ef nokkrum yfir höfuð, því að í stað þess að setja fram meiri peninga er einfaldlega ekki skert þótt fólk vinni meira. Sú tegund af atvinnuleysi sem við eigum við að stríða núna er vegna mjög skyndilegs áfalls á markaðnum, sem ég myndi halda, með fyrrgreindum fyrirvara, að gerði það að verkum að sá hópur sem er atvinnulaus núna er miklu óþreyjufyllri í að komast í vinnu. Eftir langt atvinnuleysi hjá fólki missir það svolítið móðinn og verður oft vonlaust. Það getur haft áhrif á hversu vel úrræðin virka og hversu vel hvatar virka, eins og hækkað frítekjumark á þá hópa. Núna er ofboðslega stór hópur atvinnulaus sem varð það allt í einu og hefur ekki verið atvinnulaus lengi, við köllum það alla vega ekki langtímaatvinnuleysi enn þá. Það er fullt af fólki sem vill ólmt fara í ný verkefni, prófa nýja hluti og gera nýjar tilraunir, sér í lagi þegar faraldrinum linnir og ferðaþjónustan tekur aftur við sér, sem hún mun gera. Upp að hvaða marki vitum við ekki, en hún mun auðvitað gera það. Þá verður einmitt þörf á nýjum hugmyndum og nýjum lausnum sem akkúrat fólkið sem nú er atvinnulaust, vegna þess að bransinn er farinn, er í hvað bestri stöðu til að finna nýjungar fyrir. Sá hópur er meira eða minna allur atvinnulaus núna og verður væntanlega á atvinnuleysisbótum þegar þetta tímabil kemur, þegar það skapast virkileg þörf á nýsköpun og nýrri hugsun og nýjum lausnum í ferðaþjónustunni. Þá er svo mikilvægt að þetta fólk geti tekið þátt í því að byggja upp án þess að fórna í leiðinni því litla öryggi sem það hefur þegar. Mér finnst þetta stórgóð lausn og betri eftir því sem ég hef sannfært um sjálfan mig um það með því að tala um hana hérna, en auðvitað með þeim fyrirvara að nefndin hefur ekki fengið tækifæri til að taka inn svona hugmyndir og ræða þær efnislega að einhverju marki. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Eins og ég sagði snemma í ræðunni þá geri ég ráð fyrir að þingflokkur Pírata styðji allar breytingartillögurnar. Þær eru allar góðar, eftir því sem ég fæ best séð, frá meiri hluta og minni hluta og helsti ágreiningurinn virðist vera um hversu langt eigi að ganga. Ég er frekar þeim megin í hagfræðinni að undir svona kringumstæðum sé mjög erfitt að gera of mikið. Ég held að það sé ansi langt í að yfirvöld geri of mikið til þess að bregðast við ástandinu, vegna þess að jafnvel allt sem ríkið getur gert er ekki nóg. En við sjáum hvað setur. Ég vil lauma því hér að meiri hlutanum að í ljósi aðstæðna þurfum kannski að breyta og beita aðferðum sem við erum ekki vön að nota. Og kannski meiri hlutinn greiði atkvæði hreinlega með tillögu frá minni hlutanum, tillögu sem er bara merkt þingmönnum úr minni hlutanum. Þessar sérstöku aðstæður núna gætu boðið upp á þau sérstöku vinnubrögð. En það væri þá nýbreytni til bóta og vonandi eitthvað sem verður einn daginn hefð þegar Alþingi fer að virka eins og fólk í landinu heldur að það virki.
Forseti. Við ræðum frumvarp félags- og barnamálaráðherra um aðgerðir á vinnumarkaði sem hefur að geyma ýmsar aðgerðir sem viðbrögð við heimsfaraldri Covid-19. Ég ætla að leyfa mér, forseti, að vera dálítið gagnrýnin vegna þess að margt í þessu stríðir hreinlega gegn skilningi mínum og þekkingu á því hvernig við virkum sem manneskjur. Í bandorminum er ýmislegt ágætt, minni háttar lagfæringar og framlengingar sem eru sjálfsagðar og þarf ekki að ræða frekar hér. Það sem mig langar hins vegar að víkja sérstaklega að og leggja sérstaklega áherslu á í þessari ræðu er nýtt átak ríkisstjórnarinnar sem fært er í lög með frumvarpi sem nefnist Nám er tækifæri. Það hljómar ofboðslega vel. Það hljómar bara yndislega af því að nám er tækifæri en ekki bara það heldur líka fjárfesting. Það er í sjálfu sér góð hugmynd að hleypa atvinnulausum í menntaúrræði en rétt eins og aðrar aðgerðir ríkisstjórnarinnar í Covid-faraldrinum einkennist úrræðið því miður af mikilli forræðishyggju, nísku og gríðarlegri þörf núverandi valdhafa á að hafa vit fyrir fólki og engum skilningi á því að nám er ekki bara tækifæri heldur einnig fjárfesting. Fjárfesting í fólkinu, samfélaginu og framtíðinni. Byrjum á þeirri augljósu vitleysu sem felst í því að hleypa þeim sem eru á atvinnuleysisbótum í nám en undanskilja alla þá sem eru þegar farnir í nám, jafnvel þó að þeir hafi farið í nám eftir að hafa misst vinnuna vegna Covid-faraldursins. Það er ekki einungis ósanngjarnt og óréttlátt gagnvart þeim heldur líka órökrétt. Hvað er það sem skilur allt það fólk sem þegar er í námi frá þeim sem vilja hefja nýtt nám? Hvers konar óréttlæti er það að á næsta ári verði annar hver nemandi í stofunni á fullum atvinnuleysisbótum á meðan hinn helmingurinn verður algerlega án aðstoðar? Þetta kemur í kjölfar þess að ríkisstjórnin gat ekki einu sinni greitt nemendum atvinnuleysisbætur vegna gríðarlegs tekjumissis stúdenta sl. sumar. Það er ekki nauðsynlegt að banna námsmönnum að sækja um stuðning meðfram námi í haust. Það er ákvörðun þvert á ákall og þarfir námsmanna. Íslenskir stúdentar neyðast til að vinna miklu meira með námi en stúdentar í Skandinavíu til þess eins að ná endum saman en nú hafa störfin þeirra bara fuðrað upp. Þeir eru því í enn verri stöðu í upphafi þessa skólaárs en oft áður og lausnin er að styðja við hina í skólastofunni. Þetta þarf ekki að vera svona, forseti, en það er það sem ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn virðist vilja. Eða þá að það er eitthvert gríðarlegt skilningsleysi í gangi, samhengislaus hugsun sem skortir alla heildstæða sýn á framtíðina og samfélagið og þessar aðgerðir. Mér finnst sá þáttur þó ekki sá alvarlegasti við þetta úrræði. Það alvarlegasta er sú gríðarlega forræðishyggja sem birtist í skilyrðum úrræðisins. Til að geta komist inn í þetta átak ríkisstjórnarinnar þarf að funda með ráðgjafa Vinnumálastofnunar sem leggur mat á færni og stöðu umsækjandans og svo velja þeir nám í samráði sem hentar umsækjandanum en ekki hvaða nám sem er. Námið þarf að vera viðurkennt sem vinnumarkaðsúrræði, samanber d-lið 1. mgr. 12. gr. laga um vinnumarkaðsaðgerðir. Á mannamáli þýðir það að stjórnvöld þurfa fyrst að ákveða með sjálfum sér hvort þau telja námið gagnlegt. Gagnlegt hverjum, spyr maður. Væntanlega vinnumarkaðnum sem kemur á undan öllu öðru. Það þarf að stimpla og þá fyrst má hleypa umsækjanda í námið, að því gefnu að ráðgjafinn meti viðkomandi færan til að fara í það. En það er ekki það eina, forseti. Umsækjandinn þarf að hafa verið atvinnulaus í sex mánuði áður en hann óskar eftir samningi, námið þarf að nýtast honum í atvinnuleit að námi loknu að mati ráðgjafa Vinnumálastofnunar en alveg óljóst er hvernig á að meta það. Viðkomandi má ekki hafa nýtt rétt til námslána hjá Menntasjóði námsmanna. Svo gildir samningurinn hvort eð er bara í eina námsönn. Þetta úrræði endurspeglar svo vel þá forræðishyggju sem hefur birst í öllum aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Skilyrðin eiga að vera svo þröng, eins þröng og mögulegt er, til að takmarka útgjöld, til að passa að einstaklingar og fjölskyldur taki ekki of stóran bita af kökunni. Vinnumarkaðurinn er settur á undan fólkinu, vinnumarkaðurinn vel að merkja eins og við höfum þekkt hann hingað til, engin hugsun um hvernig hann er að breytast því að við höfum ekki hugmynd um það. En meira en nokkuð annað sýnir þetta fram á gamaldags og íhaldssama sýn ríkisstjórnarinnar á menntun. Takmarkið er ekki að efla einstaklinginn og gefa honum tækifæri til að auka færni sína heldur erum við að þjálfa upp gagnleg tannhjól í hagvaxtarvélina á vinnumarkaði eins og við höfum þekkt hann hingað til. Við vitum ekkert og tökum ekki til greina hvernig sá vinnumarkaður er að breytast og þróast til framtíðar. Á þessum erfiðu tímum eigum við ekki að gera einstaklingum og fjölskyldum erfiðara fyrir með því að búa til þröng skilyrði og kerfi sem erfitt er að passa inn í. Það er ekki hlutverk okkar. Við eigum miklu frekar að vinna að því að fjarlægja skilyrðingar og skerðingar. Við eigum að auka fjárhagslegan stuðning við viðkvæma hópa eins og atvinnulausa, öryrkja og aldraða. Nú er tími til að fækka hindrunum og skapa sveigjanleika fyrir fólk til að feta sig á þessum óvissutímum. Við eigum að fella niður skilyrði og skerðingar. Hlutverk okkar er að skapa jarðveg fyrir fólk til þess að planta fræjum í og vaxa og dafna af því að hugmyndirnar sem koma til með að auka gæði framtíðarsamfélagsins og breyta vinnumarkaðnum koma ekki héðan úr þessu húsi, frá okkur eða ráðherrum. Þær koma frá fólkinu í landinu og við vitum ekki hvernig þær hugmyndir munu líta út og það er ekki hlutverk okkar að vita það fyrir fram. Við eigum bara að passa upp á það að jarðvegurinn sé til staðar og tækifærin séu jöfn. Ríkisstjórnin segir að nám sé tækifæri en sleppir því alveg að klára fullyrðinguna. Nám er tækifæri ef ríkisstjórnin segir að það sé gott fyrir vinnumarkaðinn. Nám er tækifæri ef sótt er um á réttum tíma og þá bara í eina önn. Nám er tækifæri ef ráðgjafi Vinnumálastofnunar telur þig hæfan. Nám er tækifæri ef ráðgjafinn telur að það komi þér beint í vinnu eftir útskrift. Það er mjög auðvelt fyrir ríkisstjórnina að láta fullyrðingarnar sínar ganga upp ef hún fær síðan að skeyta óþörfum og skaðlegum skilyrðum aftan við hana. Forseti. Við eigum að styrkja fólk í því að fara út í óvissuna og skapa eitthvað nýtt. Þar eru samfélagsverðmætin en ekki í úreltum hugmyndum ríkisstjórnarinnar um hvað hentar fólki og samfélaginu og hvað ekki. Það er nefnilega ekki hlutverk stjórnmálamanna að búa til kassa til að troða fólki í. Fólk þarf ekki stjórnmálamenn til að hafa vit fyrir sér. Það er í algerri andstöðu við allt það sem vinnumarkaðurinn kallar á. Þegar kemur að vinnumarkaðinum eigum við að styðja við nýsköpun og einstaklinga með hugmyndir. Við eigum að skapa jarðveg fyrir fólk til að blómstra og dafna í. Ég held að stjórnmálamenn misskilji hlutverk sitt þegar kemur að stuðningi við einstaklinga og að menntakerfinu og misskilji hlutverk sitt yfir höfuð. Það finnst mér synd.
Virðulegur forseti. Það er nóg að gera í þinginu, þingmenn að breyta ræðutímum og að laga sig að því mikla annríki sem hér gildir. Hv. þm. Oddný Harðardóttir átti að vera á undan mér en við erum búin að vera að skipta um sæti á listanum í allan morgun þannig að hún kemur hér rétt á eftir og kemur þá bara í kjölfarið á mér. Virðulegur forseti. Ég ætla að ræða nefndarálit með breytingartillögu um frekari aðgerðir vegna vinnumarkaðar. Líkt og hefur verið rakið er frumvarpið lagt fram í ljósi breyttra aðstæðna á vinnumarkaði þar sem mikil óvissa ríkir enn vegna Covid-faraldursins. Mikill samdráttur hefur orðið í mörgum atvinnugreinum og enn er ófyrirséð hve lengi sá samdráttur mun standa yfir. En það er líka mikilvægt á meðan svo er að þingið og ríkisstjórnin og við öll saman gerum meira en minna í þeim efnum eins og margoft hefur komið fram. Mér finnst - og ég finn undirtektir fyrir því - almenningur hafa verið sáttur við það sem hefur verið gert og mikilvægt að við höldum því áfram. Það þarf að bregðast við og það eru stjórnvöld að gera. Lagðar eru til tímabundnar breytingar til að bregðast við aðstæðum á íslenskum vinnumarkaði. Vert er þó að undirstrika að í undirbúningi er heildarendurskoðun laga um atvinnuleysistryggingar í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins og vegna þeirrar endurskoðunar hafa ýmsar aðgerðir okkar ekki náð að klárast eins og við hefðum kannski kosið, sem síðar verður komið inn á og aðrir þingmenn hafa þegar rætt um. Meiri hluti velferðarnefndar áréttar að þær breytingar sem varða atvinnutengda starfsendurhæfingu í frumvarpinu eru gerðar varanlegar en markmiðið með þeirri aðgerð er að gera sem flestum kleift að vera virkir á vinnumarkaði með heildstætt kerfi endurhæfingar. Hér hefur mikilvægt skref verið stigið. Þá er tryggð heimild til vinnuveitenda og sjálfstætt starfandi einstaklinga til að greiða launatap til þeirra foreldra sem eiga langveik eða alvarlega fötluð börn sem ekki geta lifað sínu daglega lífi þar sem þjónusta við þau liggur niðri. Komið er til móts við þennan hóp með hækkun umönnunarbóta. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að taka sjónarmið í þeim efnum til skoðunar við heildarendurskoðun almannatryggingalaga. Mikilvægt er að jaðarsettir hópar fái úrlausn sinna mála en mikilvægast er að áhrifum Covid-faraldursins linni. Hann hefur haft gríðarleg áhrif á þessa hópa og það kemur auðvitað í ljós undir þessum kringumstæðum að tryggingar þeirra og lög og umgjörð um afkomu þeirra hefði mátt vera tryggari. Með frumvarpinu er lagt til að sá sem telst tryggður innan atvinnuleysistryggingakerfisins öðlist rétt til tekjutengdra atvinnuleysisbóta í allt að sex mánuði í stað þriggja. Hér er um sérstaklega mikilvæga aðgerð að ræða til að takast á við þær aðstæður sem komið hafa upp í samfélaginu vegna heimsfaraldursins. Með þeirri aðgerð er komið til móts við einstaklinga sem orðið hafa fyrir atvinnumissi og munu búa við skerta möguleika á atvinnu næstu misseri því ljóst er að hið mikla óvissuástand mun vara öllu lengur en gert var ráð fyrir í upphafi. Með úrræðinu er staða heimila og fjölskyldna í landinu styrkt við krefjandi aðstæður. Í því sambandi er vert að minna á að á svæðinu þar sem atvinnuleysi er mest, á Suðurnesjum, er ekki óalgengt að fjölskyldur, fyrirvinnurnar báðar og jafnvel börnin, vinni á flugvellinum þar sem starfsemin hefur nánast legið niðri síðan í vor. Það hefði verið hrikaleg staða ef við hefðum ekki farið þessa leið. Þess vegna var það rætt strax í þingflokki Sjálfstæðisflokksins í vor, undir forystu fjármálaráðherra, að þriggja mánaða tekjutengdar atvinnuleysisbætur yrðu trúlega ekki nóg og nú er verið að bæta úr því og skiptir það gríðarlega miklu máli fyrir fólk á Suðurnesjum og alla þá sem þurfa á því að halda. Virðulegi forseti. Meiri hluti nefndarinnar leggur áherslu á að hlutastarfaleiðin hefur sem úrræði náð að vernda ráðningarsamband þúsunda launamanna við vinnuveitendur. Ef ekki hefði komið til þess hefði mögulega þurft að mæta sama kostnaði annars staðar í rekstri hins opinbera. Meiri hluti velferðarnefndar hefur því lagt til þær breytingar á frumvarpinu að úrræðið verði framlengt um fjóra mánuði en ekki tvo, til 31. desember 2020, vegna þeirrar miklu óvissu sem enn ríkir á vinnumarkaði. Sá framlengdi tími sem meiri hluti nefndarinnar leggur til getur jafnframt gagnast til þess að stjórnvöld fái svigrúm til að endurmeta aðgerðir. Í því sambandi er vert að minna á að í lögunum er gert ráð fyrir því að framlengt yrði um tvo mánuði en það kom skýrt fram í nefndinni, bæði hjá meiri og minni hluta og eins þeim gestum sem fyrir nefndina komu, að sá tími væri of skammur og fyrirtækin og einstaklingarnir þyrftu að gera áætlanir lengra fram í tímann og það var og er algjör samstaða um það. Nú vinnst okkur tími til þess að endurskoða hlutabótakerfið, hvort við höldum því áfram inn í næsta ár eða hvort önnur leið verður fær. Sá tími sem gefst verður notaður til að finna þær leiðir. Virðulegur forseti. Nefndin fjallaði um skörun bótakerfa og þá staðreynd að greiðslur ellilífeyris geti virkað sem skerðing á hlutabótum. Upp hafa komið tilvik þar sem greiðslur ellilífeyris hafa komið til lækkunar á hlutabótum. Ég hef alla tíð barist fyrir bættum kjörum eldri borgara og öryrkja. Þess vegna er sérstaklega ánægjulegt að meiri hluti velferðarnefndar leggi til breytingar þess efnis að greiðslur elli- og örorkulífeyris samkvæmt lögum um almannatryggingar skerði ekki greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði, nýti einstaklingur sér hlutastarfaleiðina. Hér er verið að fara nýja leið, kannski tímabundna leið, en það minnir okkur jafnframt á að skerðingar vegna atvinnutekna eldri borgara og öryrkja eru auðvitað eitthvað sem þarf að endurskoða og er auðvitað í umræðu endalaust og ég vona að þessi lög og þær breytingartillögur sem hér koma fram verði til þess að bæta enn betur úr. Við höfum talað um það að við ætlum að gera nóg. Það verður trúlega aldrei nóg en við ætlum að gera meira en minna.
Frú forseti. Við erum auðvitað að glíma við mjög alvarlega stöðu. Það dylst engum. Í lok júlí voru alls 17.104 einstaklingar að fullu án atvinnu hér á landi og fengu greiddar atvinnuleysistryggingar frá Vinnumálastofnun og 3.815 fengu greiddar hlutabætur á móti minnkuðu starfshlutfalli. Samtals 20.919 manns. Í þessum tölum eru ekki þeir sem nú eru á uppsagnarfresti en spár gera almennt ráð fyrir að atvinnuleysi fari vaxandi með haustinu samhliða því sem langtímaatvinnulausum fjölgi. Síðan þessar tölur voru teknar saman hjá Vinnumálastofnun var 62 sagt upp í Fríhöfninni og 133 hjá Isavia, svo að dæmi séu tekin um nýlegar hópuppsagnir. Ef okkur tekst ekki að skapa ný störf, ef faraldurinn heldur áfram, bóluefni finnst ekki og kreppan dýpkar, erum við í enn meiri vanda. Í júlí var atvinnuleysi á Suðurlandi 7,3%. Á Austurlandi var það 4%, Norðurlandi eystra 5,5%, Norðurlandi vestra 3,3%, á Vestfjörðum 3,2%, Vesturlandi 5,3% en á Suðurnesjum 16,5% og á höfuðborgarsvæðinu 9,3%. Heildaratvinnuleysi á landinu í júlí var samtals 8,8%. Meðallaun fyrir fullt starf eru í kringum 800.000 kr. á mánuði samkvæmt framreiknuðum tölum frá Hagstofu Íslands um laun fyrir árið 2018. Líkt og bent er á í nefndaráliti fulltrúa Samfylkingarinnar í velferðarnefnd, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, formanns nefndarinnar, eru atvinnuleysisbætur á Íslandi áunnin réttindi launafólks til að tryggja afkomuöryggi við atvinnumissi. Fyrirkomulagið byggist á grunngildum norrænnar jafnaðarstefnu og var komið á hérlendis eftir mikla baráttu verkalýðshreyfingarinnar og stjórnmálaflokka sem tóku slaginn fyrir almenning. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir þau heimili sem verða fyrir atvinnuleysi en atvinnuleysistryggingar eru einnig hagkvæmar út frá þjóðhagslegu sjónarmiði og hagstjórnarlegum markmiðum. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga að þegar við erum í eftirspurnarkreppu, og þegar ástandið er eins og það er núna, skiptir máli að fólk hafi fjármuni milli handanna til að setja út í hagkerfið, ef svo má segja, og sjá fjölskyldu sinni og sjálfu sér farborða. Grunnatvinnuleysisbætur eru í dag 289.510 kr. á mánuði sem er umtalsvert lægra en lægsta tekjutryggingin sem er 335.000 kr. Að auki eru greiddar 11.580 kr., eða 4% af grunnatvinnuleysisbótum, með hverju barni undir 18 ára. Með samþykkt Alþingis 11. maí 2020 voru greiðslur með hverju barni hækkaðar í 6% til bráðabirgða að tillögu Samfylkingarinnar og fóru þá í 17.371 kr. Þetta gildir þó aðeins til 31. desember í ár. Sá sem er á grunnatvinnuleysisbótum þarf að vera með þrjú börn undir 18 ára aldri á sinni framfærslu til að ná lágmarkstekjutryggingunni og komast yfir 335.000 kr. á mánuði. Það sér hver maður að fjölskylda sem þarf að búa við þær aðstæður langtímum saman, vikum og mánuðum saman, er í miklum vanda. Tekjufallið er mikið þegar farið er inn í tekjutengda tímabilið en verður enn meira þegar farið er frá tekjutengingu niður í grunnatvinnuleysisbætur. Atvinnuleitendur eiga rétt til tekjutengdra atvinnuleysisbóta í allt að þrjá mánuði í upphafi hvers bótatímabils sem nú er að hámarki 30 mánuðir. Tekjutengdar atvinnuleysisbætur nema 70% af tekjum fyrir atvinnumissi en þó að hámarki 456.404 kr. á mánuði. Tekjufall þeirra sem hafa tekjur umfram 652.000 kr. er því umfram þau 30% sem lagt er upp með á tekjutengda tímabilinu. Tekjutenging bóta skiptir því litlu máli fyrir heildarmyndina ef atvinnuleysistímabilið verður langt. Eftir skatt eru grunnatvinnuleysisbætur 242.700 kr. og tekjutengdar bætur 348.500 kr. Af þessum tölum má sjá að fjárhagslegt tjón einstaklings sem missir vinnuna er verulegt og hefur mikil áhrif á fjárhag heimilis, fjölskylduna og þar með líf og heilsu viðkomandi. Augljóslega dregur sá sem þarf að framfleyta sér á atvinnuleysisbótum verulega úr neyslu sinni. Mikið og langvarandi atvinnuleysi hefur því einnig neikvæð áhrif á eftirspurn í hagkerfinu sem aftur fækkar störfum. Áhrif kreppunnar í kjölfar Covid-19 faraldursins bitna harðast á þeim sem missa vinnuna og fjölskyldum þeirra. Þeir bera að mestu byrðarnar af heimsfaraldrinum. Grunnatvinnuleysisbætur eru langt undir lágmarkstekjutryggingunni en til að dreifa byrðunum og draga úr tekjufalli verður að lengja tekjutengda tímabilið strax, eins og reyndar er verið að gera og því má fagna. Það verður að hækka grunnatvinnuleysisbætur. Miðstjórn ASÍ hefur lagt til að þær verði 95% af lágmarkstekjutryggingunni og réttur til atvinnuleysistrygginga verði lengdur um 12 mánuði til að mæta vaxandi langtímaatvinnuleysi. Auk þess er mikilvægt að framlag með hverju barni hækki og það varanlega, því að það er skammarlega lágt eins og það er í lögunum, og að hlutabótaleiðin verði framlengd til a.m.k. 1. júní 2021 til að auka fyrirsjáanleika í kerfinu. Nú er verið að leggja til að hlutabótaleiðin verði framlengd til áramóta. Atvinnumissir er alvarlegra mál í kreppu en í góðæri. Fjöldi fólks missir vinnuna á sama tíma og það skapar sérkennilegt ástand sem getur orðið mjög alvarlegt á landsvæðum þar sem atvinnuleysi verður hvað mest. Slæmar aukaverkanir af langtímaatvinnuleysi eru þekktar, þ.e. aukið ofbeldi á heimilum, meiri drykkja, svartsýni og vanræksla á börnum. Nú er það ekki svo að ástandið sé þannig á heimilum allra sem verða langtímaatvinnulausir. En því miður eru þetta fylgikvillar. Það þarf að gæta sérstaklega að heimilum langtímaatvinnulausra og barna þeirra. Þegar fram líður er mikilvægast að fjölga störfum en það tekur tíma. Atvinnuleysisbætur má hins vegar hækka strax. Mikilvægt er að atvinnuleitendur finni starf þar sem menntun þeirra og reynsla nýtist sem best. Að öðrum kosti er hætta á að verðmæt menntun og sérhæfing glatist. Því hefur verið haldið fram, m.a. af Samtökum atvinnulífsins og hæstv. fjármálaráðherra, að hækki atvinnuleysisbætur fjölgi atvinnulausum. Því sé mikilvægt að halda atvinnuleysisbótum lágum þegar störfum fækkar í þúsundatali í heimsfaraldri. Þessi ummæli eru hjákátleg því að það er enga vinnu að fá. Eins og margir hagfræðingar, bæði innlendir og erlendir, hafa bent á á undanförnum dögum skiptir núna máli að hækka atvinnuleysisbætur, bæði til að bjarga efnahag heimilanna og koma til móts við vonda stöðu þar og einnig til að auka eftirspurn í hagkerfinu. Fólkið sem er á atvinnuleysisbótum á ekki pening til að setja í bankabók eða senda til Tortóla, eða hvað það nú er, heldur mun það fara út í búð og kaupa nauðsynjavörur fyrir sig og börnin sín. Stór hluti þeirrar upphæðar sem ríkið leggur til hækkunar atvinnuleysistrygginga skilar sér beint til baka í gegnum skatta og aukin efnahagsumsvif. Hins vegar er fátækt og neyð á heimilum samfélaginu mjög dýr í öllum skilningi. Þegar við í Samfylkingunni leggjum áherslu á að grunnatvinnuleysisbætur verði hækkaðar er það því auðvitað til að mæta bráðavanda en einnig til að koma í veg fyrir að kostnaðurinn lendi harkalega á samfélaginu síðar. Nú er það svo að í því stjórnarfrumvarpi sem hér er rætt um er hvergi minnst á þá 12.000 einstaklinga sem samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun fá ekki tekjutengdar atvinnuleysisbætur heldur eru á grunnatvinnuleysisbótum. Þær eru 289.510 kr. á mánuði og rétt um 243.000 kr. eftir skatt, eins og ég sagði áðan. Við í Samfylkingunni tökum undir með ASÍ þegar við segjum að núna er mikilvægt að hækka atvinnuleysisbæturnar upp í 95% af lágmarkstekjutryggingu. Grunnatvinnuleysisbætur sem hlutfall af lágmarkslaunum eða lágmarkstekjutryggingu hafa rokkað mikið í gegnum árin. Árið 2009, strax eftir bankakreppu, voru atvinnuleysisbætur hækkaðar upp í 95% af lágmarkslaunum. Síðan fóru þær lækkandi og þegar hægri stjórnin var við völd á árunum 2013–2016 sigu þær mjög langt niður og voru komnar í 75% af lágmarkslaunum árið 2015. Þá var auðvitað góðæri og fáir atvinnulausir. Atvinnuleysi í kreppu er miklu alvarlegra en atvinnuleysi í góðæri þar sem mörg störf eru á lausu og líklegt að fólk sé ekki lengi atvinnulaust. Síðan voru atvinnuleysistryggingarnar hækkaðar að kröfu verkalýðshreyfingarinnar árið 2018 og nú eru þær 86% af lágmarkstekjutryggingunni. Krafan er ekki mikil. Hún er aðeins um að fara upp í 95% af lágmarkstekjutryggingunni. Í andsvörum við hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur í gær, þegar hún var að mæla fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar, spurði ég hvers vegna stjórnarflokkarnir vildu skilja þennan hóp eftir og ekki gera neitt fyrir hann, þessi 12.000. Væntanlega mun hópurinn fara vaxandi á næsta ári ef ekki dregur úr faraldrinum og bóluefni kemst ekki á markaðinn. En auðvitað mun fara fækkandi í hópnum um leið og ný störf og ný atvinnutækifæri skapast. Hv. þingmaður svaraði því til að of dýrt væri að koma til móts við þær fjölskyldur í landinu sem verst eru staddar og þurfa að bera þyngstu byrðarnar af heimsfaraldrinum. Í þeim sporum sem við erum núna eru sumir bara í fínni stöðu og fjárhagur heimilanna mjög góður en þeir sem hafa misst vinnuna bera byrðarnar. Við í Samfylkingunni viljum dreifa byrðunum. Það er ekki dýrt. Ef við myndum hækka grunnatvinnuleysisbætur núna og láta hækkunina taka gildi frá 1. október yrði kostnaðurinn 1 milljarður og 35 millj. kr., ef við færum upp í 95% af lágmarkstekjutryggingunni. Auðvitað myndi kostnaðurinn hækka á árinu 2021. Í breytingartillögu við frumvarpið gerum við ráð fyrir að hækkunin yrði til bráðabirgða til 1. október 2021. Fyrir 12.000 manns myndi sú hækkun kosta 4 milljarða og 746 millj. kr. Auðvitað er erfitt að sjá hve stór hópurinn yrði á árinu 2021, hann getur meira að segja orðið eitthvað breytilegur á árinu 2020 en þar eru lægri tölur undir. Fyrir 12.000 manns myndi þessi hækkun sem sagt kosta 1 milljarð og 35 millj. kr. á árinu 2020 en 4 milljarða og 746 millj. kr. á árinu 2021. Þetta segja stjórnarliðar að sé of dýrt, fólkið verði bara að bera þessar byrðar, það sé ekkert hægt að létta undir með því. Þetta verði bara að vera svona. Þetta sama fólk samþykkti að lækka bankaskatt um 11 milljarða. Því fannst í lagi að gera það. Það aðstoðaði fyrirtæki við að segja upp fólki og gerði ráð fyrir að það myndi kosta 25 milljarða. Það hækkaði endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu við fasteignir og það kostar 8 milljarða. Fínasta aðgerð en ekki of dýr fyrir stjórnarflokkana. Og ferðagjöfin. Ef við berum kostnaðinn við að hækka grunnatvinnuleysisbætur upp í 95% af lágmarkstekjutryggingu árið 2020 saman við ferðagjöfina, sem við fengum til að kaupa okkur gistingu og mat í sumar, er hann lægri. Það er lægri upphæð. Það var 1,5 milljarðar. Frú forseti. Það er alveg sama í hvaða samhengi við setjum þessar tölur. Það er svo fáránleg röksemd að segja: Við getum ekki dreift byrðunum. Við getum ekki létt undir með þeim sem þurfa að bera skaðann að mestu af heimsfaraldrinum af því að það er svo dýrt. Á meðan rennur í gegn annað upp á tugi milljarða. Síðar í þessari viku fjöllum við um ríkisábyrgð á láni til Icelandair. Það getur kostað okkur ef illa fer en stjórnarflokkarnir eru tilbúnir til að taka þá áhættu. En þeir vilja ekki standa með fólkinu sem þarf að framfleyta sér á grunnatvinnuleysisbótum. Það má vera, frú forseti, að þér finnist ég ekkert óskaplega æst yfir þessu máli. Þá get ég sagt að ég er svo brjáluð úr reiði út í stjórnarflokkana og yfir skorti þeirra á mannvirðingu og virðingu fyrir fólki sem misst hefur vinnuna að ég er komin í doðaástand, næstum því. Þetta er svo mikið til skammar fyrir Vinstri græna, fyrir Sjálfstæðisflokkinn, fyrir Framsóknarflokkinn sem voga sér að halda fólki sem misst hefur vinnuna í heimsfaraldri í sárafátækt. Skammist ykkar.
Frú forseti. Ég held að mér sé óhætt að taka undir vonbrigði og reiði hv. þingkonu Oddnýjar Harðardóttur með þetta skeytingarleysi en ég ætla að halda áfram að ræða um frumvarp hæstv. félags- og barnamálaráðherra er varðar breytingar sem hafa áhrif á fólk sem hefur misst vinnuna. Markmið breytinganna er augljóslega að bregðast við neyðarástandi vegna veirufaraldursins. Það er þó rétt að minna á það í upphafi að atvinnuleysi hafði verið að aukast í rúmt ár fyrir faraldurinn samfara kólnandi hagkerfi, með andvaraleysi núverandi ríkisstjórnar. Samfylkingin mun styðja frumvarpið því að í því felast vissulega úrbætur en þó er verið að stíga allt of smá og stutt skref til að mæta þeim hrikalegu aðstæðum sem tugir þúsunda manna og heimili þeirra þurfa að glíma við næstu mánuðina. Þetta mun dýpka kreppuna, auka ójöfnuð og fyrst og fremst leiða ómælda óhamingju yfir fjölda fólks. En til þess að freista þess að bæta þetta frumvarp mun Samfylkingin leggja fram breytingartillögu þar sem m.a. er gert ráð fyrir að grunnatvinnuleysisbætur hækki tímabundið til 12 mánaða og verði 95% af lágmarkstekjutryggingu hverju sinni og að hlutabótaleiðin verði framlengd til júní á næsta ári til að tryggja fólki og fyrirtækjum meiri fyrirsjáanleika. Að öðru leyti ætla ég að vísa í vandað nefndarálit hv. þingkonu Samfylkingarinnar, Helgu Völu Helgadóttur, sem gerir grein fyrir sjónarmiðum Samfylkingarinnar á ítarlegri hátt en ég mun gera. Frú forseti. Á undanförnum dögum og vikum hefur verið tekist mjög á um hvort hækkun atvinnuleysisbóta frá því sem nú er sé vinnuletjandi. Slík umræða er auðvitað fullkomlega galin við þær aðstæður sem nú eru uppi þar sem enga vinnu er að fá fyrir allt of marga. Þótt brýnustu verkefni stjórnvalda nú lúti að sjálfsögðu að djarfri atvinnusókn, mun djarfari en teflt hefur verið fram, mun einfaldlega taka einhvern tíma að fylla í það skarð sem hefur verið hoggið, sérstaklega í bein og afleidd störf í ferðaþjónustu sem eru horfin úr hagkerfinu. Þúsundir munu því þurfa um ófyrirséða tíð að sjá fyrir sér og sínum á atvinnuleysisbótum og á annan tug þúsunda manna þarf að gera það á strípuðum bótum sem eru 240.000 kr. eftir skatt, frú forseti. Samfylkingin er alveg til í prinsippumræðu við hægrið um áhrif bótafjárhæða á viðhorf til vinnu en það er miklu eðlilegra að gera það þegar ástandið er aftur orðið nær því að geta kallast eðlilegt. Því leggur Samfylkingin til, í sáttaumleitunum, að hækkunin verði tímabundin, til eins árs. Í millitíðinni skulum við svo leggjast öll á árar við að skapa sem fjölbreyttust störf sem fyrst. En það er alveg ljóst að hagfræðikenningar hægrisins eru foknar út í veður og vind því við þessar aðstæður virkar ekki lögmálið um framboð og eftirspurn og nú er einfaldlega ekki tími til að viðhalda pólitískum kreddum og hengja sig í einhver pólitísk trúarbrögð heldur leggja ofurkapp á að verja líf og heimili fólks. Ég veit að það eru stór orð að fullyrða að um líf og heimili sé að tefla en þau eru bara því miður ekki of stór miðað við þær aðstæður sem eru að ganga í garð, með stærstu kreppu sem á okkur hefur dunið í 100 ár, eða eins og Kristrún Frostadóttir, aðalhagfræðingur Kviku banka, orðaði það skýrt í viðtalsþætti um helgina, með leyfi forseta: „Þetta er okkar styrjöld sem við lentum ekki í 1940.“ Frú forseti. Ríkisstjórnin sló talsvert um sig í vor með yfirlýsingu um að nú þyrfti að gera meira en minna. Stuðningur við fyrirtæki á krepputímum eins og nú er vissulega gríðarlega mikilvægur en hann kemur ekki í staðinn fyrir aðstoð við manneskjur. Í ljós hefur auk þess komið að flestar aðgerðir ríkisstjórnarinnar í þágu fyrirtækja síðasta hálfa árið geiguðu. Þess vegna vaknar sú spurning hvort ekki hefði verið gagnlegra, eins og við bentum á í vor, að láta enn stærri hluta þeirra snúa beint að manneskjum, gera meira en minna fyrir heimilin í landinu. Allt púður var sett í að koma fyrirtækjum í gegnum skaflinn, eins og hann var kallaður, að tryggja að þau væru sem best rekstrarhæf þegar komið væri í gegnum hann þannig að þau gætu veitt kröftuga viðspyrnu. Meðal annars voru samþykkt lög sem hvöttu fyrirtæki beinlínis til að segja upp fólki og laga sig þannig að breyttri eftirspurn haustsins þegar ferðamenn færu að streyma til landsins. Með hertum ferðatakmörkunum er ljóst að bið verður á því og atvinnuleysi verður enn meira en ella. Að ósekju hefði mátt gera miklu meira til að koma illa stöddum heimilum í gegnum þann sama skafl, einmitt þannig að þau hefðu líka nægilega viðspyrnu þegar að því kemur, jafnvel þótt tekjufall sé því miður óumflýjanlegt að einhverju marki. Það þarf líka að tryggja að heimilisfólkið bíði ekki óbætanlegan skaða á meðan stormurinn gengur yfir og heimilislífið fari sem minnst úr skorðum. Það var líka kallað úr ýmsum áttum eftir því að fyrirtæki gætu lagst í eins konar híði þar til óveðrinu slotaði og það var vissulega áhugaverð hugmynd og er enn. En þótt fyrirtæki geti tæknilega lagst í híði ef afborganir eru frystar og gjöld jafnvel felld niður tímabundið og þó að setja megi áhöld í geymslu og drepa á vélum og loka gluggum og læsa dyrum getur fólk og heimili þess einfaldlega ekki lagst í híði, frú forseti. Þar heldur lífið nefnilega áfram í sinni allra verstu mynd. Auk fastra skuldbindinga munu börn áfram vaxa upp úr fötum, þau munu brjóta gleraugun sín, þvottavélar munu bila, fólk mun áfram missa fyllingu úr tönnum, slasa sig eða veikjast og jafnvel alvarlega. Öllu þessu fylgir tilheyrandi kostnaður og jafnvel þótt ekkert óvænt komi upp á, sem við vonum að verði tilfellið hjá sem flestum, neyðast fjölskyldur til að skera niður við trog allt það aukalega sem þrátt fyrir allt gefur lífinu einhvern aukalit. Ef ekki verður meira gert en gert er ráð fyrir í frumvarpinu er hætta á að það bætist enn í þá hópa sem nú þegar eru jaðarsettir í samfélaginu, öryrkja, fátæka eldri borgara og aðra sem hafa stanslaust horft á lífskjarabilið milli sín og annarra breikka ár eftir ár, jafnt í góðæri sem niðursveiflu. Þessa hópa þarf líka að taka utan um í kreppunni þótt maður óttist að þessi ríkisstjórn telji það ekki í forgangi nú, bæði miðað við það hvernig hún hagaði sér í uppsveiflu og hvernig allt of margir stjórnarliðar, jafnvel þeir sem hingað til hafa talist til vinstra fólks, hafa talað í þessari umræðu og á síðustu vikum. Frú forseti. Það var líka talað mjög mikið um fyrirsjáanleika fyrirtækja. Hann er vissulega gríðarlega mikilvægur og hægt er að gagnrýna stjórnvöld fyrir að hafa beðið fram á síðustu stundu með framlengingu úrræða og það er örugglega hægt að gagnrýna þau fyrir að hafa tilkynnt um sóttvarnaaðgerðir með of skömmum fyrirvara en fólk sem er af holdi og blóði þarf líka fyrirsjáanleika. Óvissa, peningaáhyggjur og skortur á fyrirsjáanleika hefur nefnilega slæm áhrif á fólk og jafnvel langtímaheilsu þess. Þess vegna er nauðsynlegt að grípa til stærri aðgerða en nú. Það er enn mögulegt, það er hægt að samþykkja breytingartillögur Samfylkingarinnar. Tólf þúsund manns eru á lágmarksbótum í dag og fólk sem missti vinnuna í júní, og fær nú samkvæmt frumvarpinu framlengingu á tekjutengingu atvinnuleysisbóta í þrjá mánuði, andar vissulega aðeins léttar í augnablikinu. En í desember lendir það á strípuðum bótum og fær þá 240.000 kr. eftir skatt til að lifa af. Það er því hætt við að víða verði erfiðleikar og vonbrigði þessi jólin, frú forseti. Þess vegna hvet ég þingheim til að setja fólkið í fyrsta sæti og samþykkja tillögur Samfylkingarinnar. Við getum ákveðið það saman hér í dag að hækka grunnatvinnuleysisbætur tímabundið og lengja tekjutengdar atvinnuleysisbætur og tryggja þannig að heimilum landsins verði tryggður nægilegur fyrirsjáanleiki.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um ýmsar góðar tillögur, bæði frá meiri hluta, frá ríkisstjórninni, og ekki síður frá minni hluta. Ég vil hvetja stjórnarliða til þess að opna augun, vera hugrökk, horfa fram á veginn og ígrunda í alvöru hvort það geti gagnast almenningi, samfélaginu öllu, að styðja þær góðu breytingartillögur sem koma frá minni hlutanum. Við erum að tala um tímabundna hækkun grunnatvinnuleysisbóta. Við erum að tala um að styðja við foreldra langveikra og fatlaðra barna sem þurfa að fara úr vinnu vegna þess að börnin fá ekki nauðsynlega sólarhringsþjónustu út af sóttvarnaráðstöfunum. Við erum að tala um að lengja hlutabótaleiðina, ekki bara um nokkur skref heldur fram á næsta vor, af því að þá höldum við að samfélagið verði aðeins komið af stað. Að lokum leggjum við til að stutt verði við námsmenn. Ég vil hvetja stjórnarliða til þess að þora að styðja við nauðsynlegar tillögur af því að við eigum að grípa sem flesta í þessu ástandi.
Forseti. Ég tók til máls áðan við 2. umr. um þetta mál. Mér finnst mikilvægt að ítreka það hér, ég tek undir með hv. formanni velferðarnefndar, að það koma góðar breytingartillögur frá minni hlutanum, en þetta frumvarp ber þess því miður merki að ríkisstjórnin misskilur hlutverk sitt í grundvallaratriðum. Hér er verið að gera einstaklingum og fjölskyldum óþarflega erfitt fyrir með því að setja þröng skilyrði og kerfi sem erfitt er að passa inn í. Forræðishyggjan er gríðarleg. Það er ekki hlutverk ríkisstjórnar að búa til kassa til að troða fólki inn í, eins við sjáum gert í þessu frumvarpi. Við þurfum ekki stjórnmálamenn til að hafa vit fyrir okkur. Hlutverk okkar er að tryggja jöfn tækifæri og skapa jarðveg fyrir fólk til að planta fræjum sínum, vaxa og dafna á eigin forsendum og á eigin hraða, en ekki að hafa mjög þröng skilyrði í mikilvægum úrræðum sem margir munu eiga erfitt með að komast komast inn í. Það á ekki að ákveða fyrir fólk og reyna að stýra því inn í eitthvert nám sem hentar því mögulega alls ekki. En annars verðum við græn í þessu máli af því að þetta er betrumbót.
Forseti. Við í Miðflokknum munum styðja allar tillögur. Þær kalla allar á aukinn fyrirsjáanleika sem okkur skortir svo mjög núna. Því miður óttast ég að við séum stödd í ákveðnu svikalogni, en við í Miðflokknum höfum einmitt kallað eftir auknum fyrirsjáanleika. Ég vil líka nota tækifærið og hvetja alla hv. þingmenn til að styðja tillögur minni hluta sem eru mjög góðar og munu gagnast mörgum.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með þeim sem töluðu á undan mér. Ef við samþykkjum tillögur minni hlutans verður þetta frumvarp mjög gott og þá getum við stolt samþykkt það og séð til þess að flest allir fái eitthvað út úr því. En því miður er stór hópur sem ekki fær neitt út úr þessu frumvarpi.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um mjög mikilvægar vinnumarkaðsaðgerðir fyrir atvinnulausa. Við erum að lengja tekjutengda atvinnuleysisbótatímabilið úr þremur mánuðum í sex mánuði, sem er mjög mikilvæg aðgerð, og hækka atvinnuleysisbætur. Við bjóðum fólki á atvinnuleysisbótum að fara í nám á atvinnuleysisbótum, sem styrkir viðkomandi mjög á vinnumarkaði. Við látum atvinnutengda starfsendurhæfingu svara til 13 vikna vinnuframlags, sem styrkir viðkomandi mjög mikið og þátttöku hans á vinnumarkaði. Við hækkum einingafjölda á önn úr 10 einingum í 12 fyrir þá sem eru á bótum og í námi, án þess að bætur skerðist. Hlutabótaleiðin verður lengd til áramóta, sem skiptir gífurlegu máli fyrir þá sem eru með ráðningarsamning til þess að geta haldið því áfram. Nám er tækifæri, mjög mikilvægt úrræði, þar sem fólki á atvinnuleysisbótum býðst að fara í nám og námsstuðning í framhaldinu. Þetta eru gífurlega góðar aðgerðir sem skipta fólk máli. Það má ekki vanmeta slíkar aðgerðir og við höldum áfram að vinna að því að styðja atvinnulausa til starfa.
Forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir stuðningi þingflokks Viðreisnar við þetta mál, en enn frekar vil ég lýsa yfir stuðningi við málflutning kollega minna í stjórnarandstöðunni sem hér mæltust til þess að skoðaðar yrðu með opnum huga þær fjölmörgu breytingartillögur sem lagðar eru fram í þessu máli. Þetta mál, eins og það er lagt fram af hálfu meiri hlutans, er vissulega gott, en það er hægt að gera betur og við erum nú sífellt að fá fleiri og betri upplýsingar, eða unnið er að því. Það segir okkur að þó að við horfum fram á gríðarlega harðan vetur, sérstaklega sá hópur fólks sem misst hefur vinnuna, þá er þetta tímabundið. Það skiptir máli að grípa til aðgerða núna, að veita fólki fyrirsjáanleika og von. Þess vegna vona ég að þær tillögur, sem lúta mjög margar að því að lengja enn frekar í þessum úrræðum, hljóti brautargengi.
Virðulegur forseti. Ég vildi koma hér upp og nefna að þótt ég greiði atkvæði með öllum breytingartillögunum og ákvæðum frumvarpsins sjálfs þá er þetta hins vegar ekki það frumvarp sem við Píratar hefðum lagt fram. Það er margt gott í því og það er margt til bóta. En það er líka margt í því sem hefði mátt gera betur, annað sem hefði mátt gera meira af og enn annað sem hefði mátt gera öðruvísi. Það er alveg tilefni til að hugsa aðeins út fyrir kassann þegar við erum að reyna að takast á við þessar aðstæður. En fyrst við tölum um aðstæður þá eru þær óvenjulegar, jafnvel fordæmalausar. Þá er vel við hæfi að beita hér fordæmalausri aðferð meiri hlutans við að meta tillögur minni hlutans eftir efni þeirra í staðinn fyrir uppruna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Atvinnuleysi er stóra ógnin sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir og það er þungt áfall að verða fyrir atvinnumissi. Þess vegna tel ég að það mál sem við ætlum að greiða atkvæði um sé mjög gott af því að við erum að lengja tekjutengda tímabilið sem mun grípa mjög marga þá sem misst hafa vinnuna vegna heimsfaraldurs, af því að við erum að tryggja að atvinnuleitendur geti skapað sér ný tækifæri með því að sækja sér menntun. Ég þekki það mætavel eftir að hafa verið menntamálaráðherra hér eftir hrun hversu miklu það skipti að geta boðið upp á ný tækifæri fyrir á fjórða þúsund manns sem sóttu sér menntun, sköpuðu sér ný tækifæri eftir að hafa misst vinnu. Í þriðja lagi ítreka ég að stóra verkefnið okkar allra hlýtur að vera að skapa ný störf í samfélaginu, auka verðmætasköpun og tryggja að saman getum við vaxið út úr þessari kreppu. Það er stóra verkefnið okkar allra og ég held að þær aðgerðir sem við erum að samþykkja hér í dag muni hjálpa samfélaginu til að gera einmitt það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Mér fannst mikilvægt að koma hér upp. Ég var kannski óþarflega neikvæð áðan. Þetta mál er að mörgu leyti betrumbót og við styðjum það. En mér finnst bara leiðinlegt hvað það felst mikil skammsýni og forræðishyggja í þessu. Ég myndi vilja sjá okkur hækka atvinnuleysisbætur. Ég myndi vilja sjá okkur auka sveigjanleika fólks til að taka ákvarðanir á sínum eigin forsendum í stað þess að vera að troða fólki inn einhverja fyrir fram ákveðna kassa. Verið er að tala um að gefa atvinnulausum tækifæri á að fara í nám. Það er ekki verið að hjálpa námsmönnum að fá atvinnuleysisbætur, sem er mjög furðulegt. En maður fer í nám ef ríkisstjórnin segir að það sé gott fyrir vinnumarkaðinn, ef maður sækir um á réttum tíma og þá bara í eina önn, ef ráðgjafi Vinnumálastofnunar telur mann hæfan, ef ráðgjafinn telur að það komi manni beint í vinnu eftir útskrift. Það eru svo mörg skilyrði. Þetta er svo þröngur rammi. Ég velti fyrir mér: Af hverju gefum við ekki fólki frekar meira frelsi með því að afnema öll þessi skilyrði og skerðingar til að það geti tekið ákvarðanir á eigin forsendum? Því að það er það sem framtíðarvinnumarkaðurinn kallar eftir. [[Forseti hringir.]]Hugmyndirnar munu ekki koma frá okkur, þær munu koma frá frumkvöðlum í samfélaginu og hugmyndum þeirra um hvernig framtíðarvinnumarkaðurinn og samfélagið munu líta út, en ekki ef við niðurnjörvum þá í fyrir fram ákveðin úrræði.
Herra forseti. Það er hárrétt hjá hæstv. forsætisráðherra að við þurfum að ráðast í gríðarlega atvinnusókn og skapa ný atvinnutækifæri fyrir það fólk sem hefur misst vinnu. Það er líka hárrétt hjá hæstv. forsætisráðherra að atvinnuleysi er stærsta ógnin sem við stöndum frammi fyrir í dag. Og það er jafnframt rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að tillaga um að lengja tekjutengdar atvinnuleysisbætur er gríðarlega gott skref. En þar með er líka verið að viðurkenna að það getur enginn lifað á strípuðum bótum. Því hljóta stjórnarliðar hér að taka undir með hæstv. forsætisráðherra landsins og samþykkja tillögur um að hækka grunnatvinnuleysisbætur.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um breytingu á lögum um stuðning vegna launa í sóttkví. Við höfum ákveðið að styðja fólk sem þarf að fara í sóttkví og getur þess vegna ekki sótt vinnu. Við ákváðum síðasta vor að styðja foreldra barna sem ekki geta verið í skóla eða leikskóla en þurfa umönnun heima, þurfa að hafa foreldri heima. Við ákváðum að styðja það. Við ákváðum hins vegar að skilja út undan foreldra langveikra og fatlaðra barna á þeim tímapunkti af því að við vildum að ráðuneytið myndi grípa það og reyna að finna út hvernig við getum komið til móts við atvinnumissi þessara foreldra. Því miður gekk það ekki eftir. Hér höfum við tækifæri til þess að leyfa foreldrum fatlaðra og langveikra barna líka að njóta stuðnings vegna þessa úrræðis þegar þau geta ekki sinnt vinnu vegna þess að sólarhringsþjónusta við þennan hóp barna fellur niður vegna sóttvarnaráðstafana. [[Forseti hringir.]]Þetta er jafnréttismál, þetta er stórt mannréttindamál og ég hvet stjórnarliða til þess að sýna hugrekki og styðja það. Þetta er algjört prinsippmál.
Virðulegur forseti. Það er mjög auðvelt að greiða atkvæði með þessu ákvæði og þessari tillögu. En ég vildi líka nefna það að þetta er eitt af þeim atriðum sem ég tel augljóst að nefndin hefði getað komið sér saman um ef við værum ekki alltaf að vinna undir tímapressu. Ég held að meiri hlutinn gleymi því oft að stundum eru útfærslurnar til staðar, það þarf ekki að bíða eftir ráðuneytinu heldur liggja þær fyrir, eins og tilfellið er með þessar breytingartillögur. Það væri óskandi að sjá meiri hlutann greiða atkvæði með þessu máli. Svo er þó ekki, en ég styð alla vega breytingartillöguna.
Virðulegi forseti. Það stuðningskerfi sem nær utan um langveik og fötluð börn er samfélaginu mjög mikilvægt, en það er í eðli sínu ekki sóttvarnaráðstöfun eins og sú tillaga sem við greiðum nú atkvæði um, þ.e. breyting á þeim ákvæðum. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað að það er mikilvægt að reyna að ná utan um þetta mál og segja má að þegar heimsfaraldurinn skall á höfum við gert okkur grein fyrir ákveðnum veikleika í stuðningskerfinu. Ég og meiri hluti nefndarinnar höfum hvatt hæstv. ráðherra og ráðuneytið til að taka samtalið í samráði við sveitarfélögin, vinnuveitendur og aðra hagsmunaaðila til að ná almennilega utan um þennan hóp. Ég fullyrði að slíkur stuðningur getur hæglega verið afturvirkur þegar menn hafa komið sér saman um hvernig leysa á það mál. [[Gripið fram í: Áfram.]]
Forseti. Mig langar aðeins að útskýra af hverju nauðsynlegt er að hækka einingafjöldann upp í 22 ECTS-einingar. Ég veit að ég er á röngum stað. En mér finnst rétt að fólk hafi tíma til að íhuga, það er hægt að hugsa um þetta í tvær til þrjár mínútur þar til við greiðum atkvæði um málið.
Forseti. Nú er ég komin á þann stað sem ég ræddi um hér fyrir nokkrum mínútum. Ég vona að allir hafi nú lesið minnihlutaálitið sem 1. minni hluti lagði fram, þ.e. að það sé ekki bundið við að einingafjöldinn sé færður úr tíu í tólf einingar heldur sé farið upp að því einingafjöldamarki sem miðar við að fólk geti tekið námslán, sem eru 22 ECTS-einingar. Ég vona að hv. þingmenn í þessum sal endurskoði ákvörðun sína af því að þeir höfðu til þess tvær til þrjár mínútur.
Virðulegur forseti. Ég styð breytingartillöguna um að fjölga ECTS-einingunum og færa hámarkið upp í 22 einingar. En mér finnst hafa komið í ljós það sem ég hef séð áður, að ekki sé nógu mikið hlustað á stúdenta. Mér finnst ekki nógu mikið mið tekið af því hvað fólk er að reyna að gera þegar það fer af vinnumarkaði í nám og fannst það endurspeglast í vinnu nefndarinnar að þessu sinni. Mér finnst leiðinlegt að ekki sé gengið lengra. En auðvitað er gott að verið sé að bæta þetta aðeins. Ég styð bæði breytingartillöguna og ákvæðið, jafnvel þótt breytingartillagan nái ekki fram að ganga.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um að framlengja hlutabótaleiðina til 1. júní næstkomandi. Hvers vegna? Vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að viðhalda ráðningarsambandi milli starfsmanns og fyrirtækis. Af hverju? Jú, vegna þess að nú þrengir að á vinnumarkaði. Það þrengir að hjá fyrirtækjum og það skiptir svo miklu máli að hvetja fyrirtæki til að auka við hlutastarfið, að bæta við það starf sem fólk er í. Það er miklu auðveldara að gera það en að fara að ráða inn nýtt fólk þegar hagurinn vænkast. Þess vegna viljum við lengja úrræðið. Það er þjóðhagslega hagkvæmt og ég hvet stjórnarliða til að sýna hugrekki og standa með fólkinu í landinu.
Forseti. Breytingartillaga mín snýr að því að þeir sem eru í starfstengdri endurhæfingu geti farið inn í úrræðið Nám er tækifæri án þess að hafa viðkomu á atvinnuleysisskrá, þ.e. að það jafngildi því að hafa verið á vinnumarkaði að hafa verið í starfstengdri endurhæfingu, enda er fólk í endurhæfingu í fullri virkni þann tíma, jafnvel 14 og upp í 18 mánuði, áður en það útskrifast.
Herra forseti. Staðreyndin er sú að í tillögum meiri hlutans er hvergi minnst á fólkið sem nú þegar þarf að framfleyta sér á grunnatvinnuleysisbótum. Hvergi er minnst á fólkið sem nú er í erfiðustu stöðunni og það eru þúsundir manna. Þessi tillaga gengur út á að grunnatvinnuleysisbætur hækki upp í 95% af lágmarkstekjutryggingu og verði þannig í eitt ár. Ég vísa algerlega til föðurhúsanna þeim fullyrðingum að ef við hækkum grunnatvinnuleysisbætur kjósi fleiri að vera án atvinnu. Ég vísa líka á bug þeim fullyrðingum að þetta sé of kostnaðarsamt. Til þess að setja tölurnar í samhengi myndi þessi hækkun kosta á árinu 2020 1 milljarð og 35 millj. kr. á meðan ferðagjöfin svokallaða kostaði 1,5 milljarða. Á næsta ári yrði þetta undir 5 milljörðum kr. ef miðað væri við 12.000 manns. Stjórnarliðar lækkuðu eins og [[Forseti hringir.]]ekkert væri bankaskatt um 11 milljarða kr. Það er enginn vandi á höndum, þetta er ekki of dýrt [[Forseti hringir.]]en þetta er hins vegar til þess að bæta stöðu heimila sem verst standa og um leið auka [[Forseti hringir.]]eftirspurn í hagkerfinu. Ég hvet ykkur til að skipta um skoðun, stjórnarliðar, [[Forseti hringir.]]og standa með fólkinu sem verst er sett nú um stundir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við í Viðreisn höfum ekki verið fyrir það að fara í að breyta grunnkerfum, við erum hrædd um að það séu viðvarandi breytingar. Krísan er núna, hún er tímabundin. Þessi tillaga frá Samfylkingunni felur m.a. í sér að verið er að taka tímabundið á þeim vanda sem fólk stendur frammi fyrir og fleiri munu bætast í hóp atvinnulausra. Við þurfum að færa fólki bjargir núna, ekki einhvern tímann seinna, þótt velviljinn sé mikill. Fólk þarf á stuðningi og fyrirsjáanleika að halda núna. En enn og aftur stöndum við frammi fyrir ríkisstjórn með gamaldags nálgun. Allt sem kemur frá stjórnarandstöðunni er fellt, sama frá hvaða flokki það er, en það eru einmitt tillögur sem fela í sér að mæta erfiðleikum fólks og fyrirtækja núna, ekki seinna heldur núna. Ríkisstjórnin fellir allar okkar tillögur og mér finnst það mikil skömm fyrir ríkisstjórnina.
Forseti. Auðvitað eigum við að hækka grunnatvinnuleysisbætur. Það er rökrétt og allt annað er bara slæm hagfræði. Öll þessi rök falla um sjálf sig og standast ekki skoðun, að slíkt sé á einhvern hátt letjandi í því ástandi sem nú er í þjóðfélaginu. Við sjáum það á nýjum rannsóknum eftir Covid-faraldurinn að það stenst ekki skoðun. Kerfi eins og atvinnuleysisbótakerfið á ekki að vera meitlað í stein. Mögulega ætti það að sveiflast með hagsveiflum, þ.e. að við hækkum og lækkum atvinnuleysisbætur eftir því hvar við erum stödd í hagsveiflunni. Ef við erum í niðursveiflu hækkum við þær, ef við erum í uppsveiflu lækkum við þær. Svona hluti þarf að skoða. Við þurfum að vera opin fyrir þessu, en við verðum að tryggja grunnframfærslu fólks. Við verðum að gera það. Það er þannig sem við aukum hagvöxt, með því að tryggja að allir í landinu geti tekið þátt í hagkerfinu. Annað er bara della. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég spái því að þegar líður á veturinn, sem við gerum okkur öll grein fyrir að verður harður og erfiður, verðum við farin að ræða hér, ekki bara stjórnarandstaðan heldur allur þingheimur, um nauðsyn þeirra aðgerða sem stjórnarandstaðan hefur lagt til og voru felldar án umhugsunar, að því er virðist. Það er margt í þessu frumvarpi sem er góðra gjalda vert og gott. En miðað við stöðuna, miðað við það sem við sjáum fyrir núna og þær bestu spár sem við höfum, gengur það of skammt til að verja fólk næstu mánuði. Það þarf fyrirsjáanleika. Í því liggur munurinn, að ákveða núna að koma fólki í skjól næstu 12 mánuði en ekki mjatla þetta út yfir allan veturinn. Þær þrjár tillögur Viðreisnar sem hér hafa verið felldar lúta að þessu, að framlengja tekjutengdar atvinnuleysisbætur, bætur í 12 mánuði, vera með sérstakan atvinnuleysisbótaauka fyrir þá sem eru á strípuðum tekjum og síðast en ekki síst, að þrefalda frítekjumarkið, til að [[Forseti hringir.]]gefa fólki svigrúm til að veita sjálfu sér bjargráð í aðstæðum sem það hefur enga stjórn á. Við skuldum fólki það. [[Gripið fram í: Heyr, heyr]]
Forseti. Kærar þakkir. Þetta er ofboðslega góð breytingartillaga og mér finnst mikilvægt að koma hingað upp og segja að ég styð hana heils hugar. Þarna er verið að skapa aukinn sveigjanleika fyrir fólk á þessum gríðarlegu óvissutímum á gjörbreyttum vinnumarkaði. Við erum að skapa nauðsynlegan sveigjanleika til að fólk geti mögulega prófað sig áfram í nýjum störfum í staðinn fyrir að halda að sér höndum og gera ekki neitt. Við sáum hvað það var erfitt í sumar. Við komumst að því þegar Íslendingar voru að ferðast um landið í miklum mæli að það vantaði starfsfólk úti um allt úti á landi í sumar. Það var ófyrirséð, það var svo mikil óvissa og fólk fann ekki fyrir því öryggi að það hefði trausta og trygga grunnframfærslu, það gat ekki mætt til vinnu þegar þörf var á. Það er einmitt þannig staða sem við viljum koma í veg fyrir í núverandi efnahagsástandi. Við viljum skapa sveigjanleika og þetta er mjög mikilvægt skref í því. [[Forseti hringir.]]Ég vona innilega að fólk skipti um skoðun og styðji þetta, ef ekki þá vona ég að ríkisstjórnin komi kannski með eitthvað [[Forseti hringir.]]til þess að breyta þessu.
Virðulegur forseti. Þetta úrræði er góðra gjalda vert en ég verð þó að taka undir gagnrýni hv. þm. Halldóru Mogensen, þetta ákvæði ber öll einkenni þess að hér vilji yfirvöld stjórna afskaplega mörgum hlutum sem er kannski ekki skynsamlegt að stjórna fyrir fram heldur er betra að þeir séu frekar settir í hendurnar á sjálfum skjólstæðingum úrræðisins. Að því sögðu þá hygg ég að úrræðið sé þó til bóta miðað við ekkert og styð það þess vegna.
Forseti. Orð dagsins hlýtur að vera fyrirsjáanleiki. Allar tillögur okkar í minni hluta ganga út á að geta séð hlutina aðeins fyrir. Það þýðir að við viljum helst lengja í þeim úrræðum sem standa til boða í stað þess að plástra mánuð fyrir mánuð þannig að fólk viti ekki með nokkru móti í hvorn fótinn það á að stíga. Þessi breytingartillaga fjallar um það, þ.e. að auka fyrirsjáanleika.
Herra forseti. Mig langar að koma upp hér í lokin og segja hversu mikið það hryggir mig að ekki einn einasti stjórnarliði skuli þora að greiða atkvæði með framtíðinni. Það þýðir ekki að reka ríkissjóð, fyrirtæki eða heimili frá degi til dags. Það þarf að veita öllu fólki og fyrirtækjum einhvern fyrirsjáanleika, einhverja pínulitla öryggistilfinningu. Við erum að framlengja úrræði hér til svo skamms tíma að það er eins og ríkisstjórnin hafi enga trú á því að við munum koma okkur upp úr þessum vanda á næstunni. Þau skilaboð eru svo slæm. Ríkisstjórnin og stjórnarliðar halda að það muni knésetja okkur að hjálpa fólki yfir hjallann. Ef fólk þarf ekki á þessu úrræði að halda [[Forseti hringir.]]þá er það vegna þess að það er komið aftur í vinnu. Við skulum vona að störfum fjölgi fyrr en seinna. Mér þykir þetta ótrúlega [[Forseti hringir.]]aumt og vond skilaboð út í samfélagið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]