Borist hefur bréf frá 6. þm. Reykv. n., Steinunni Þóru Árnadóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 13. maí, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Halla Gunnarsdóttir.
Kjörbréf Höllu Gunnarsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Halla Gunnarsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Eins og tilkynnt var á síðasta þingfundi hefur forseta borist svohljóðandi dagskrártillaga: „Undirritaður gerir tillögu um, með vísan til 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta fundar verði svohljóðandi“ - og fylgja þau 12 mál sem eru á dagskrá fundarins sem nú var settur að því fyrsta undanskildu. Forseti spyr: Fallast þingmenn á að það sé nægjanleg skýring á tillögunni eða á ég að lesa upp alla dagskrána eins og hún annars yrði? [[Gripið fram í: Þetta er nóg.]]Það er sem sagt óbreytt dagskrá að öðru leyti en því að 1. dagskrármálið hverfur af dagskrá ef dagskrártillagan yrði samþykkt. Undirritaður óskar eftir því að tillaga þessi verði í samræmi við tilvitnaða grein þingskapa borin upp til atkvæða á Alþingi. Undir þetta bréf ritar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.
Forseti. Eins og forseti gat um er hér lagt til að dagskrá verði óbreytt, að því undanskildu að fyrsta málið, svokallað þungunarrof, falli af dagskrá í dag. Í 3. umr. um það mál biðluðu þingmenn, bæði stjórnarmeirihlutans og stjórnarandstöðu, til hv. velferðarnefndar um að hún tæki málið til endurskoðunar með það að markmiði að skapa mætti breiðari sátt um þetta viðkvæma mál. Það var ekki gert. Fundur var haldinn, en að því er virtist eingöngu til málamynda. Síðan þá hefur umræða um þetta mál í samfélaginu þróast mikið. Nú bættist við það síðast í dag að hæstv. forsætisráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra héldu því fram að þetta mál væri í raun komið frá Sjálfstæðisflokknum, sem ég veit ekki hvort að er sanngjörn staðhæfing. Í öllu falli er fullt tilefni til þess að fresta afgreiðslu þessa máls með það að leiðarljósi að varðveita þá sátt sem ríkt hefur um þessi viðkvæmu mál í íslensku samfélagi til þessa.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir tillögu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og í ljósi þess sérstaklega að mér finnst málið þannig vaxið að ég vildi gjarnan að við gætum tekið betur utan um það og í meiri sátt en nú er. Ég tel að það sé engan veginn tekið heildstætt á þessum viðkvæma málaflokki, samanber 4. og 5. gr. frumvarpsins, og svo mýmargt annað sem ég hef við frumvarpið að athuga. Þannig að ég styð þessa tillögu heils hugar.
Virðulegi forseti. Það er ekki rétt að það hafi verið sátt um þessi mál hingað til. Þess vegna er frumvarpið komið fram. Ég ber fulla virðingu fyrir því að fólki finnist málefnið vera viðkvæmt. Það hefur fengið hins vegar mjög mikla umræðu og það er alveg augljóst að á einhverjum tímapunkti þarf að taka ákvörðun. Það hefur ekkert nýtt komið fram sem krefst þess að fólk þurfi meiri tíma. Fólk er ósammála um þetta og stundum er það bara þannig. Við verðum samt að taka ákvörðunina. Ég er oftast með þeim fyrri til að koma hingað upp og sýna því stuðning að fólk þurfi meiri tíma til að vinna einhver mál. Við gerum stundum lítið úr því að fólk þurfi tíma. Ég tel ekki að það sé tilfellið nú. Ég held að fólk vilji greiða atkvæði um þetta mál seinna vegna þess að því finnst eðlilega óþægilegt að greiða atkvæði um það, sem ég hef fullan skilning á og ber fulla virðingu fyrir. En mér finnst það ekki vera næg rök til að fresta atkvæðagreiðslu um málið. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn því að gera það.
Virðulegur forseti. Við ræðum mjög viðkvæmt mál sem snertir margar taugar samfélagsins. Það er óheppilegt að við skulum í ágreiningi, miklum ágreiningi, þurfa að afgreiða slíkt mál. Ég hef, og mæli það af viðræðum mínum við fjölda annarra þingmanna á undanförnum dögum, trú á því að menn geti náð saman um niðurstöðu í þessu máli. Ég tel, virðulegur forseti, þess virði að á það verði látið reyna. Málinu var vísað til nefndar eftir 2. umr. og það hlaut ekki málefnalega meðhöndlun í nefndinni. Það var afgreitt þar út án þess að tekið væri tillit til þeirra gestabeiðna sem fram komu og hefðu kannski komið fram fleiri. Málinu var vísað til nefndarinnar í trausti þess að nefndin gæfi eitthvert svigrúm til umfjöllunar. [[Forseti hringir.]]Ég styð þessa tillögu á grundvelli þess að við reynum að ná víðtækari sátt um þetta mál.
Virðulegur forseti. Þetta frumvarp er um margt tímabært, eins og komið hefur fram í umræðum hérna og er í sjálfu sér alveg ágætt að mörgu leyti. En að mínu viti hefur ekki orðið sú umræða um alla helstu þætti þess sem ég tel að æskilegt væri. Ég nefni sem dæmi 5. gr. Ég nefni sem dæmi yfirskrift frumvarpsins. Og það er fleira. Umræðan innan þings og utan hefur nánast öll verið undirlögð af 4. gr. frumvarpsins, sem lýtur að þeim tímamörkum sem óskilyrt heimild er til að framkvæma þungunarrof, eins og það er orðað í frumvarpinu. Málið fékk nokkra umræðu við 2. umr. og var sent til hv. velferðarnefndar til frekari skoðanir. Einhverra hluta vegna stóð a.m.k. ég í þeirri trú að það hefði verið gert til að gefa nefndinni tækifæri til að fella 4. gr. frumvarpsins til þess vegar að gefa fleiri þingmönnum tækifæri til þess að styðja málið í heild sinni og mögulega skapa sátt utan þings líka um ákveðin sjónarmið. Ég veit svo sem ekkert hvort mögulega er hægt að skapa sátt, en það fyndist mér vera reynandi og í því ljósi styð ég þessa tillögu.
Virðulegi forseti. Ég styð að málið verði sett í nefnd aftur. Okkur var neitað um gestakomur í nefnd. Málið er ekki nógu vel rætt. Okkur ber skylda til þess í þessum þingsal að flýta okkur hægt. Okkur liggur ekki lífið á. Það er ekkert sem kallar á að keyra þurfi þetta mál í gegn eins og það er núna. Drögum andann. Flýtum okkur ekki við að eyða lífi.
Herra forseti. Hér erum við með dagskrártillögu um að fá að tala oftar og meira um mál sem hefur fengið umtalsverða umfjöllun í þinginu, hvort tveggja í hv. velferðarnefnd og við þrjár umræður í þingsal, algerlega án takmarkana, án nokkurra takmarkana þar sem hver og einn hefur fengið að tala eins oft og hann vill. Ég átta mig ekki alveg á til hvers þessi dagskrártillaga er komin fram núna nema til að búa til sátt hjá þeim sem eru á móti frumvarpinu. Er það sátt? Er það endilega sátt, ef meiri hlutinn er með frumvarpinu, að fresta umræðu svo að þeir sem eru á móti því geti þvingað meiri hlutann á sitt band? Ég er ekkert viss um að við hin yrðum sátt við það, ég er ekki viss um að það yrði nein sérstök sátt við það að breyta frumvarpinu úr því að konur hafi sjálfsákvörðunarrétt um sig og sinn líkama yfir í það að það eigi einhver annar að hafa það. Ég er ekki viss um að það sé meiri hluti á þingi fyrir slíkri tillögu.
Í umræðuþættinum Þingvöllum í gær, þar sem þátttakendur voru prófessorar í siðfræði, mannréttindalögfræðingur og fæðingarlæknir, kom vel fram að þetta mál er mjög vanreifað, sjálft fóstrið er ekki nálægt í frumvarpinu og engin samfélagsumræða hefur farið fram um það í raun og veru. Fram kom hvatning um að þingmenn tækju sér meiri tíma til að gaumgæfa málið, líkt og Siðfræðistofnun Háskóla Íslands hefur lagt til, sem og Þroskahjálp og biskup Íslands. Hér er gengið lengra en annars staðar á Norðurlöndum og búið til nýyrðið þungunarrof til að forðast tilfinningatengsl við lífið, þar sem verið er að deyða. Herra forseti. Má virkilega ekki fresta þessu máli, hugsa það og vinna það betur? Það er ekkert sem kallar á þessa flýtimeðferð. Ég skora á hæstv. forseta að fresta málinu. Það er ekki hægt að halda því til streitu í ósætti við stóran hluta þjóðarinnar.
Þingið hefur talað mjög skýrt með atkvæði sínu hér áðan um að málið skuli vera á dagskrá fundarins. Um leið og það hefur verið tekið fyrir geta þingmenn gert grein fyrir afstöðu sinni þegar atkvæðagreiðslur hefjast.
Virðulegur forseti. Þær breytingar á löggjöf um þungunarrof sem nú eru greidd atkvæði um marka þáttaskil. Þau þáttaskil að með þessum nýju lögum fá konur á Íslandi loks fullan sjálfsákvörðunarrétt um hvort þær vilji ganga með og eiga barn. Málið snýst um öryggi og frelsi kvenna að þessu leyti og löngu tímabært að þessi breyting verði gerð og lögin færð til 21. aldarinnar. Ég vil þakka hv. velferðarnefnd fyrir góða vinnu og ekki síst hv. formanni nefndarinnar og framsögumanni málsins, Halldóru Mogensen, fyrir að halda einkar vel á þessu flókna máli. Mig langar líka til að þakka kvennahreyfingunni langa baráttu, baráttufólki fyrir kvenfrelsi fyrr og síðar, grasrótarhreyfingum, fólki innan þings og utan, þeim sem eru á pöllunum hér í dag og standa fyrir þessi sjónarmið. Mig langar líka að þakka öllum þeim konum sem hafa stigið fram og deilt sínum sögum, bæði opinberlega og við mig persónulega. Þetta er löng vegferð en í dag erum við að eignast eina framsæknustu löggjöf að því er varðar sjálfsákvörðunarrétt kvenna í heiminum. Þess vegna er þetta gleðidagur. Með breiðum stuðningi í þinginu sýnum við þann skýra vilja að við viljum áfram vera í fremstu röð í heiminum varðandi stöðu kvenna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við greiðum hér á eftir atkvæði um breytingartillögu mína um örlitla breytingu á 4. gr. frumvarpsins, sem er til þess ætluð að koma hænufet til móts við sjónarmið allra þeirra sem lýst hafa miklum efasemdum um þessa grein, m.a. af siðferðislegum, tilfinningalegum og trúarlegum ástæðum. Í þessum stóra hópi eru meðal fjölmargra annarra Siðfræðistofnun Háskóla Íslands, biskup Íslands og formaður læknaráðs Landspítalans, sem svo vill til að er fæðinga- og kvensjúkdómalæknir. Í frumvarpinu sjálfu eru tekin tíu skref áfram í vikum talið frá núgildandi lögum. Það er of langt gengið. Hér er of hratt farið. Tökum tvö skref til baka af virðingu við önnur sjónarmið í þessu viðkvæma máli og samþykkjum þá breytingartillögu sem hér kemur til atkvæða á eftir.
Herra forseti. Í dag greiðum við atkvæði um mál sem mér finnst ég alla vega hafa verið að ræða allt frá því að ég kynnti mér hugmyndafræði femínismans, allt frá því að ég fór að rökræða við mann og annan um hin ýmsu þjóðþrifamál. Þannig að ég get ekki tekið undir með hv. þingmönnum hér að ekki hafi farið fram samfélagsumræða um sjálfsákvörðunarrétt kvenna um eigin líkama, heimild þeirra til þungunarrofs, mörk lífs og dauða og alla þá hluti. Mér finnst ég hafa rætt þá allt mitt líf og ég held að margir hérna inni geti tekið undir það. Þetta er grundvallarmál. Það skiptir gríðarlegu máli fyrir mig og fyrir mjög marga. Málið er vel unnið, þvert á það sem aðrir hv. þingmenn hafa sagt hér, bæði í þinginu og áður en það var lagt hér fram. Málið er byggt á umfangsmikilli vinnu og löngu ferli. Það snýr að grundvallarfrelsi kvenna, heilsu okkar og lífi. Ég mun segja já.
Herra forseti. Þetta frumvarp kemur ekki skyndilega af himnum ofan heldur byggir á ítarlegri umræðu og vinnu, skýrslu sem byrjað var að vinna í tíð hæstv. ráðherra Kristjáns Þórs Júlíussonar og var skilað til hæstv. ráðherra Óttars Proppés, vinnu sem átti að skila því að endurskoða þungunarrofslöggjöfina. Nú hefur Alþingi lokið umfjöllun sinni um málið. Ég tel þá umfjöllun góða og nefndina hafa staðið sig vel. Ég styð þetta frumvarp heils hugar því að það er hluti af stærri hugmyndafræði um að útvíkka frelsi og réttindi fólks. Ég treysti konum til að fara vel með þetta frelsi og umgangast það af ábyrgð. En við skulum hafa það í huga að konan verður ekki frjáls nema hún ráði yfir eigin líkama. Þetta frumvarp er skref í þá átt að gera konur í þessu landi frjálsari og ég styð það heils hugar og hefði sjálf stutt það að hafa engin tímamörk. En ég tel að þetta frumvarp sé ákveðin málamiðlun milli sjónarmiða og mun styðja það því ég tel það gríðarlegt framfaraskref fyrir frelsi einstaklingsins. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við göngum hér til atkvæðagreiðslu um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Það eru engar forsendur fyrir því að taka það úr sambandi við einhvern ákveðinn vikufjölda. Þungunarrof hefur verið framkvæmt hér fram að þessum tíma. Við erum einungis að velta fyrir okkur þessum sjálfsákvörðunarrétti. Það eru komnar 22 vikur síðan við tókum þetta mál inn í nefnd. Við höfum sannarlega unnið af fullum heiðarleika að þessu máli eins og við höfum mögulega getað og kannski var það vanhugsað að hafa ekki opna fundi um málið til að sýna hvað við unnum mikið og heiðarlega í því. Við höfum ekki dregið lappirnar eða haldið aftur upplýsingum. Við höfum tekið inn öll sjónarmið og fjallað um þau. Í okkar persónulega lífi göngum við til þeirrar atkvæðagreiðslu sem skiptir okkur máli út lífið. Þar skulum við greiða atkvæði fyrir hvert okkar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Þungunarrof ætti aldrei að vera fyrsti valkostur heldur einn af þeim kostum sem standa konum til boða sem ekki treysta sér til að ganga fulla meðgöngu. Þungunarrof ætti ávallt að framkvæma sem fyrst á meðgöngu. En það að heimila þungunarrof seinna á meðgöngu er til að koma til móts við alger undantekningartilfelli. Frumvarpið fjallar ekki um aðstæður eða umhverfi sem ég eða flest okkar hér inni þekkjum af eigin raun. Engin kona fer í þungunarrof á 22. viku nema ástæður séu mjög sérstakar. Það er aldrei léttbær ákvörðun og erfitt að ímynda sér að nokkur annar geti tekið slíka ákvörðun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ólíkt mörgum sem hér hafa fjallað um þetta mál þá lýsi ég því yfir að ég hef ekki hugmynd um hvað er rétt eða rangt í þessu máli. En ég hef tekið eftir því að menn hafa mikla sannfæringu fyrir því að þetta frumvarp, nákvæmlega þetta frumvarp eins og það er úr garði gert, sé rétt frumvarp. Ég hef ekki sannfæringu fyrir því. Menn hafa nefnt hér sjálfsákvörðunarrétt kvenna og menn hafa hér hver um annan þveran lýst yfir stuðningi við sjálfsákvörðunarrétt kvenna, eins og einhver hafi verið að bera brigður á að hér sæti einhver inni sem væri á móti honum. [[Kliður á þingpöllum.]]Ég er svo sannarlega fylgjandi sjálfsákvörðunarrétti kvenna [[Forseti hringir.]]en nefni það að þetta frumvarp lýtur að engu leyti að sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Þetta frumvarp gerir ráð fyrir því að konur þurfi að leita eftir heimild fyrir fóstureyðingu eftir 22. viku. Það er þá virðingarvert af hæstv. forsætisráðherra að lýsa því hér yfir að hún hefði viljað ganga lengra, það væri í samræmi við þá lífsskoðun hennar að kona þyrfti ekki að taka tillit til ófædds fósturs. [[Forseti hringir.]]Einnig hefur verið nefnd virðing við fatlaða, en [[Forseti hringir.]]sjónarmið sem fram koma í greinargerðinni virðist virðast ekki alveg fara saman við það markmið. Ég tel hins vegar mjög nauðsynlegt að umræða um mögulegan rétt fósturs [[Forseti hringir.]]fari fram á heimspekilegum og siðfræðilegum forsendum [[Forseti hringir.]]í því augnamiði að mögulega ná einhverri sátt [[Forseti hringir.]]á milli sérfræðinga og annarra hópa í samfélaginu, þótt það verði ef til vill ekki hægt. [[Forseti hringir.]]Þess vegna sé ég mér ekki fært að styðja þetta mál.
Herra forseti. Þetta er dagur vonbrigða. Afgreiðsla þessa máls ber glöggt vitni um vangetu ríkisstjórnarinnar til að sætta ólík sjónarmið. Ríkisstjórnin er búin að bera sig að því að hafa ekki getu til að sætta ólík sjónarmið. Ekkert hefur verið gefið eftir í þessu máli frá því að það kom inn, ekkert þrátt fyrir viðvörunarorð, ekkert þrátt fyrir víðtæka andstöðu meðal þjóðarinnar. Þrátt fyrir töluverða andstöðu innan þings hefur ekkert verið gefið eftir. Þetta ber fyrst og fremst vitni um vangetu til að sætta ólík sjónarmið.
Forseti. Mér finnst mikilvægt að þakka hv. þingmönnum í velferðarnefnd fyrir þá vinnu sem við unnum vegna þess að við fengum gríðarlega marga gesti og þetta er búið að vera erfitt mál fyrir marga sem sitja í velferðarnefnd. Við erum búin að ræða þetta fram og til baka og þótt þrír aðilar í velferðarnefnd hafi skilað séráliti náðum við samt saman um niðurstöðu í þessu máli í velferðarnefnd. Ég kann ofboðslega vel að meta það og þá vinnu sem fór þar fram og mig langar til að þakka fyrir það. Þetta er gríðarlega mikið mál og ég er ofboðslega stolt af að hafa fengið að taka þátt í því. Mér þykir miður að umræðan hafi farið í þann farveg sem hún fór vegna þess að það sem við erum að tala um er mjög lítill hópur kvenna sem eru oft í ofboðslega erfiðum aðstæðum og að taka gríðarlega erfiðar ákvarðanir sem þær þurfa að bera ábyrgð á alla sína ævi. Hér hefur fólk talað um þessar konur eins og þær séu einhvers konar illmenni og mér þykir ótrúlega sárt að hafa þurft að hlusta á það. [[Forseti hringir.]] Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þetta mikilvæga mál, ég er stolt af því að hafa tekið þátt í því og ég þakka velferðarnefnd. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Mig langar að koma hingað upp til að lýsa yfir vonbrigðum mínum með að ekki hafi tekist betur til en raunin er að mynda einhvers lags sátt á milli þeirra hópa sem hér takast á. Það hefur verið furðugóð sátt í samfélaginu um þessi mál um langan tíma sem nú er rofin. Það er hætt við að næstu misseri og ár munum við sjá hópa formast sem berjast aftur fyrir breytingum á þeim lögum sem reikna má með að verði samþykkt hér á eftir. Ég held að það hefði verið hollt margra hluta vegna að við tækjum okkur aðeins lengri tíma í að reyna að brúa bilið milli þeirra sjónarmiða sem hér takast á og stíga varlegar til jarðar í þessu viðkvæma máli.
Virðulegi forseti. Fyrir ríflega 40 árum síðan sagði Svava Jakobsdóttir hér á þingi um sama efni: „Það er ekki fyrr en kemur að ákvörðunarréttinum sem deilurnar rísa. Þegar krafist er sjálfsákvörðunarréttar vanfærrar konu, þá er hrópað hátt um líf og synd og glæp. En þegar ákvörðunarrétturinn er færður í hendur embættismanna þagna þessar raddir. Þá er ekki lengur talað um synd og glæp.“ Virðulegi forseti. Hér er ekki verið að breyta þeirri tímaframkvæmd sem nú þegar er til staðar. Það er fyrst og fremst verið að færa ákvörðunarvaldið til móðurinnar og færa löggjöfina út úr fortíðinni inn í framtíðina og inn í nútíðina. Ákvörðun um þungunarrof getur ekki verið tekin af kerfinu og embættismönnum heldur af konunni einni. Það er algjört grundvallaratriði um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Þetta er rétt skref, ekki rangt, og þetta er frumvarp sem ég styð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég treysti konum. Þessi atkvæðagreiðsla er ekki það erfiðasta sem ég hef gert á mínum stutta þingmannsferli af því að ég treysti konum. Ég treysti konum til að meta sjálfar hvað þeim er fyrir bestu. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir frumvarpið. Ég þakka hv. velferðarnefnd og þeim þingmönnum sem hafa unnið vel í nefndinni. Ég vil líka þakka þeim konum sem hafa barist fyrir þessu og þeim konum sem hafa deilt með okkur sinni erfiðu reynslu. Takk, konur. Takk, öll. Ég er ótrúlega stolt af því að fá að greiða atkvæði með þessu í dag.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Sú breytingartillaga um 20 vikur sem hér er sett fram er vafalaust sett fram af góðum hug til að freista þess að miðla málum, en með samþykkt hennar væri hins vegar verið að skerða möguleika fólks í afar erfiðum aðstæðum til að taka ákvarðanir um eigin hag miðað við núverandi framkvæmd 2. og 3. mgr. 10. gr. núverandi laga. Í umræðu í velferðarnefnd kom fram það sjónarmið, m.a. með tilliti til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, að ófært væri að skrifa inn undanþágur eftir 18. eða 20. viku nema lenda í gryfju fötlunarfordóma. Lending meiri hluta nefndarinnar í þessu erfiða máli er sú sem kemst næst því að sætta ólík sjónarmið. Því segi ég já.
Virðulegi forseti. Þá er stóra stundin runnin upp. Ég var í rauninni að vonast til þess að við þyrftum ekki að taka á þessu, burt séð frá mörgum öðrum hv. þingmönnum hér. Rökræðuna, sem hér er talað um að hafi farið fram um frumvarpið, hefur skort að mínu viti. Mér hefur þótt hún frekar rýr í roðinu. Að tala annars vegar um sjálfsákvörðunarrétt konunnar til að taka ákvörðun um að rjúfa þungun sína til loka 22. viku meðgöngu, um leið og hún er greinilega búin að týna honum þegar þessum tímamörkum sleppir, finnst mér ekki vera rétt. Mér finnst heldur ekki hafa verið tekið heildstætt á frumvarpinu. 5. gr. hefur valdið mér miklu angri, svo ég tali nú ekki um 4. gr., þannig að ég hefði gjarnan viljað sjá að við hefðum tekið utan um þetta mál heildstætt og að við hefðum gert það í sátt og gert það saman. Því miður horfumst við nú í augu við þetta. Þetta er ekki gleðidagur í mínum huga. Ég er ekki stolt af því endilega að vera kona sem getur státað af þessum sjálfsákvörðunarrétti. Ég er sorgmædd í dag og ég segi nei.
Virðulegur forseti. Við greiðum senn atkvæði um frumvarp sem skiptir þjóðinni upp í andstæðar fylkingar, sögulegasta frumvarp í seinni tíð að öllum líkindum og sem snýr að jafnrétti og kvenfrelsi. Inn í það fléttast trúarleg viðhorf, lögfræði, siðfræði og læknisfræði og önnur samfélagsleg viðfangsefni af ýmsum toga. Álitamálin eru margvísleg og það kemur ekki á óvart, eðli málsins samkvæmt, en þingflokkur Samfylkingarinnar styður þetta tímamótafrumvarp ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Í lokin vil ég árétta, virðulegur forseti, að um málið hefur verið fjallað ítarlega í velferðarnefnd á vandaðan og faglegan hátt. Formaður nefndarinnar, Halldóra Mogensen, lýsti því yfir strax þegar málið kom inn að hún hygðist gefa því góðan tíma eins og þörf væri á, kalla til gesti og efna til samtals í nefndinni, afla allra upplýsinga samkvæmt óskum nefndarmanna. Við þetta var staðið og ég þakka formanni fyrir góða verkstjórn og öðrum samnefndarmönnum fyrir yfirvegaða nálgun um viðkvæmt mál sem vonandi fær farsæla niðurstöðu í dag.
Forseti. Það sætir furðu hvernig þetta mál hefur verið rekið áfram og það gerir líka framkoma margra stuðningsmanna þessa máls í garð þeirra sem hafa haft efasemdir um það, haft efasemdir um að það væri rétt að reyna að setja einhvers konar heimsmet í því hversu lengi mætti hafa óheftar fóstureyðingar á Íslandi. Það hefur verið hlegið að mönnum, hæðst að þeim og á allan hátt gert lítið úr því að menn skuli vilja gjalda varhuga við slíkri breytingu. Rökin hafa heldur ekki haldið því að ég efast um að nokkur þingmaður efist um sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Ef þetta snerist eingöngu um yfirráð yfir lífi sem er innan líkama annarrar manneskju ætti það sama við um sjö mánuði, átta mánuði og níu mánuði. Svo lýsti reyndar hæstv. forsætisráðherra því yfir á mjög sláandi hátt hér áðan að ráðherrann hefði ekki viljað hafa nein tímamörk. Það er þá reyndar í samræmi við þennan rökstuðning en umræðan hefur aldrei fengið að snúast um það hver væru hin eðlilegu tímamörk.
Herra forseti. Í svo viðkvæmu máli sem hér um ræðir má ekki telja eftir sér að velta við hverjum steini og skoða málið frá öllum hliðum. Fulltrúi Miðflokksins í velferðarnefnd óskaði eftir 2. umr. eftir að tiltekin atriði yrðu athuguð og að sérfróðir aðilar kæmu fyrir velferðarnefnd. Þeirri málefnalegu og sanngjörnu ósk var hafnað. Af hverju má ekki gaumgæfa málið nánar? Ekki er góður bragur á málsmeðferð af þessu tagi, herra forseti. Í umræðuna vantar ýmislegt, þar á meðal ítarlegri umræðu en raun ber vitni um lífsrétt ófæddra barna og réttindi fatlaðs fólks.
Virðulegi forseti. Ég veit að þetta mál er viðkvæmt. Það snertir á mörgum mannlegum hliðum. En staðan í dag er sú að 96% þungunarrofa fara fram fyrir 12. viku, 3% fyrir 16. viku og aðeins 1% eftir þann tíma. Það sem um er deilt eru afar fá tilvik. Það er engri konu léttvæg ákvörðun að fara seint í þungunarrof. Það þori ég að fullyrða. Framkvæmdin er við sama tímamark í dag, en það er nefnd sem tekur þá ákvörðun fyrir konuna. Það er sannfæring mín, upp að ákveðnu marki þar sem við metum að fóstur hafi sjálfstæðan rétt, að ég tel einu réttu leiðina vera þá að konan taki þá ákvörðun sjálf. Ástæður geta verið margvíslegar, en það er ógjörningur að setja slíkt í löggjöf og ég treysti konum til að taka þá erfiðu ákvörðun. Hennar líf, hennar líkami, hennar ákvörðun. Umræðan hefur verið harkaleg og löggjöfin er gömul og staða og réttindi kvenna hafa blessunarlega breyst síðan lögin voru sett, en að tala um vanvirðingu í umræðunni í eina átt er afar sérstakt því að það eru ekki síst andstæðingar frumvarpsins, og stundum að því er virðist þungunarrofs yfirleitt, sem hafa sýnt konum sem tekið hafa þessa erfiðu ákvörðun, mikla vanvirðingu. [[Forseti hringir.]]En það er ekki síst vegna sannfæringar minnar um frelsi einstaklingsins, að bera ábyrgð á sjálfum sér og um sjálfsákvörðunarrétt sem ég fæ þessa niðurstöðu og styð frumvarpið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við erum hér með í höndunum gríðarlega viðkvæmt mál en um leið mikilvægt og þess vegna skipti miklu máli að vinna við að skoða framkvæmd þessara mála á Íslandi færi af stað á sínum tíma. Það tók tíma að koma málinu til þingsins og ég átti satt best að segja von á því að þingið gæfi sér betri tíma til að gaumgæfa öll þau ólíku sjónarmið sem þarf að hafa í huga. Mér finnst að við sérhverju álitamáli sem hefur komið upp, sérstaklega varðandi viðmiðunartímann í þessu efni, hafi svarið alltaf verið: Kvenfrelsi. Mér finnst kvenfrelsið skipta gríðarlega miklu máli og það á að vera meginþráður í meðferð þessara mála en mér finnst samt kvenfrelsi ekki trompa hvert einasta annað álitamál sem upp kemur í þessum efnum. Ég verð að segja alveg eins og er að mér þykir þetta nefndarálit tiltölulega léttvægt í ofboðslega stóru, þungu og mikilvægu máli og skautað yfir gríðarlega viðkvæm og erfið mál með örfáum setningum, [[Forseti hringir.]]t.d. um að það sé svo erfitt að lista upp atriðin sem geti réttlætt inngrip seint á meðgöngunni og þess vegna er því bara sleppt. Það eru mér mikil vonbrigði.
Herra forseti. Það á ekki að vera hlutverk stjórnvalda að rýmka svo mikið heimildir til fóstureyðinga. Málið er umdeilt og viðkvæmt. Það á að vera hlutverk stjórnvalda að tryggja bestu fáanlegu mæðravernd og efnahagslegar og félagslegar aðstæður sem hvetja konur til að standa með lífinu sem guð gaf og hefur heitið okkur að blessa. Ég er á móti þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Hérna áðan féllu orð sem hafa valdið mér svolitlum heilabrotum. Ég skrifaði þau niður. Einn hv. þingmaður nefndi að þetta snerist um að forðast tilfinningatengsl við lífið sem verið væri að deyða. Mér þykja þau orð ríma svolítið vel við vanskilninginn á málinu - ég ætla ekki að segja misskilning, ég ætla að segja vanskilning á málinu - eins og að það sé einhver með sterkari tilfinningatengsl en sú sem stendur frammi fyrir þessari ákvörðun. Eins og læknir með alla sína menntun sé með sterkari tilfinningatengsl við fóstur en ólétta konan sjálf er fráleitt. Það er enginn með sterkari tilfinningatengsl en ólétta konan sjálf. Það er enginn í heiminum betur til þess fallinn að taka þá ákvörðun en sá einstaklingur. Málið snýst í grunninn um það hvort fólk vilji frekar að læknir, sem er ekki með þau sterku tilfinningatengsl, taki ákvörðunina en sú sem gengur með barnið. Þetta snýst um ákvörðunarrétt kvenna. Það er það sem þetta snýst um. [[Forseti hringir.]]Það er staðreynd. Mér finnst það merki um ákveðna þrjósku og afneitun að láta eins og svo sé ekki. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Tökum efnið saman. Það er ekki verið að skerða rétt fóstursins með þessu frumvarpi. Í dag er heimilt að fara í fóstureyðingu í 22. viku. Eftir að þetta frumvarp verður samþykkt er heimilt að fara í þungunarrof í 22. viku. Það er ekki verið að skerða réttindi barnsins eða fóstursins. Það er aftur á móti verið að auka réttindi móðurinnar til að koma að ákvörðuninni lengur, að þessari 22. viku. Hvað er á hinum endanum? Sumir vilja banna við getnað, sumir vilja banna við fyrsta hjartslátt sem þýðir að konan veit jafnvel ekki einu sinni af því að hún sé þunguð. Það er að gerast í Bandaríkjunum. Í Kanada er ekki með lögum samkvæmt dómi frá hæstaréttinum þar bannað að fara í fóstureyðingu alveg þangað til barnið er fætt. Það yrði aftur á móti ýtt undir að þungunin ætti sér stað o.s.frv. en þannig er það. Þetta er í miðjunni á grundvallarréttindum fóstursins. [[Forseti hringir.]]Ef kona t.d. reykir eða er að gera eitthvað sem skaðar fóstrið eftir 22. viku er hægt að svipta hana sjálfræði. Það er ekki verið að svipta fóstrið réttindum með þessu, það er aftur á móti verið að auka réttindi kvenna.
Virðulegur forseti. Þetta snýst um rétt kvenna, rétt þess lífs sem er byrjað og á engan hátt, segja allir, um rétt karlmanna. En ég tel að við eigum dálítinn rétt til a.m.k. að ræða þetta. Við verðum að átta okkur á því að sagt er að fóstur geti ekki lifað fyrir 22. viku. Það er ekki rétt. 6% fóstra lifa fyrir þann tíma. Tækninni fleygir alltaf fram og það eiga fleiri fóstur eftir að lifa af fyrir þann tíma. Prósentan á eftir að hækka vegna þess að viðkomandi fóstur er komið með öll líffæri. Það eina sem hefur hamlað því er lungnaþroski. Þannig að við eigum að gefa okkur góðan tíma. Við eigum líka að ræða rétt þess lífs sem er að fæðast. Okkur ber skylda til þess.
Hæstv. forseti. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra, nefndarálit í máli sem er risasiðferðisspursmál, risamál varðandi réttindi kvenna og sjálfsákvörðunarrétt er eiginlega ekki neitt. Ég hef sjálfur litið svo á að þetta mál snúist ekki eingöngu um sjálfsákvörðunarrétt eða kvenfrelsi, ekki frekar en að það snúi um kvenfrelsi, að geta labbað inn á Landspítalann og sagt: Þú átt að framkvæma hér aðgerð og eyða fóstrinu. Þú verður að vera fljótur, það eru að koma 22 vikur. Ég sé ekkert sérstakt réttindamál í því, ekki frekar en að ég gæti gengið inn á Landspítalann og sagt: Heyrðu, ég hef ákveðið að taka eigið líf og þú átt að framkvæma það. Þetta er ekkert sjálfsagt í mínum huga. Það þarf að ræða miklu meira um þessi siðferðislegu og heimspekilegu atriði. Svo kemur nefndarálit sem [[Forseti hringir.]]gefur okkur ekki ástæðu til að ætla að þetta mál hafi nokkuð verið rætt. Ég efast ekki um að það hafi heilmikið verið rætt í nefndinni en álitið gefur okkur ekki tilefni til að halda það.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að árétta gagnvart öllum þeim hv. þingmönnum sem halda því fram að hér hafi hin eða þessi atvik í þessu máli ekki verið rædd, hin eða þessi álitaefni ekki verið rædd í samfélaginu eða í þjóðfélaginu, að það er bara alls ekki rétt. Ég ætla að endurtaka það. Margir þessara hv. þingmanna hafa kosið að taka svo gott sem engan þátt í umræðum um þetta mál á meðan það var í meðferð þingsins. Sömuleiðis þykir mér holur hljómur í því hjá hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem tala hér um að þingið hefði átt að taka sér lengri tíma í þetta mál, ef við miðum það við önnur stór, mjög umdeild mál sem hv. Sjálfstæðisflokkur hefur komið í gegnum þingið á miklu meiri hraða og miklu styttri tíma í ríkisstjórnartíð sinni en raunin er með þetta mál. Má þar nefna veiðigjaldafrumvarpið eða skipun dómara í Landsrétt. En þegar kemur að sjálfsákvörðunarrétti kvenna yfir eigin líkama þá þurfa þeir meiri umhugsunartíma. [[Forseti hringir.]]Við leggjum kannski ólíkt mat á hvað þarf góða og vandaða meðferð þingsins og hvað það telst vera.
Herra forseti. Málið snýst vissulega um sjálfsákvörðunarrétt kvenna og kvenfrelsi og það á ekki að vera neitt „en“ sem fylgir í kjölfarið. Það hlýtur að vera siðferðislegur mælikvarði konunnar sjálfrar, það hlýtur að vera trú konunnar sjálfrar, það hlýtur að vera viðhorf hennar til þungunarinnar og þess að eignast barn, sem á að ráða. Það getur ekki verið viðhorf mitt, mitt siðferðilega mat. Það getur ekki verið mín trúarlega skoðun heldur er það konan ein sem á það við sjálfa sig út frá þeim gildum sem hún lifir lífinu, ekki einhverjum kollektífum gildum sem við ákveðum fyrir hverja og eina konu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Kæra samstarfsfólk. Hér ræðum við afar viðkvæmt og um leið mikið réttlætismál kvenna. Eftir þessum breytingum hefur verið beðið í ríflega fjóra áratugi, að konur ráði yfir líkama sínum sjálfar. Pælið í því. Gömlu lögin voru sett 1975 - af körlum. Karlar búa ekki við skertan rétt er varðar líkama þeirra af hálfu löggjafans og slíkan rétt eiga hvorki þeir né aðrir að skammta konum byggðan á tilfinningum. Konur eru alla vega og aðstæður þeirra líka. Ákvörðun um að rjúfa þungun tekur engin kona af léttúð, leyfi ég mér að segja, á hvaða tíma sem er í meðgöngunni, hvort sem það er í 3. viku, 6. viku, 12. viku eða 22.. Þetta frumvarp breytir því heldur ekki að öll aðstoð er til staðar fyrir konu sem óskar eftir því, bæði læknisfræðileg og önnur. Virðum ólíkar skoðanir [[Forseti hringir.]]en, kæru samstarfsfélagar, við skerðum ekki rétt kvenna á 21. öldinni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Háreysti á þingpöllum.]]
Forseti minnir á að það ber að gefa þögn og hafa hljótt á pöllum.
Virðulegur forseti. Sú sátt sem hefur ríkt frá 1975 er að lögin segja ekki hvað við gerum. Hér er rifist um það að við ætlum að festa í lög þungunarrof við tímamörk eins og þau hafa verið ástunduð í 40 ár og það er það sem veldur ósáttinni. Hér er talað um að við í velferðarnefnd hefðum átt að hugsa það að taka tvö hænuskref til baka og velja einhvern annan vikufjölda, eins og við höfum verið að slumpa á þetta, [[Hlátur í þingsal.]]eins og við höfum verið í einhverju reiptogi, einhverju pólitísku hanaati um hvað vikurnar ættu að vera margar. Nei, þær byggðu á faglegu mati sérfræðinga. Um það er fjallað í frumvarpinu og nefndarálitinu og þó að ráðherrar hafi ekki lesið það þýðir það ekki að þeir geti gert lítið úr því. [[Háreysti á þingpöllum.]]Ég vil rétt nefna það sem þarf að nefna af því að lítið er gert úr störfum velferðarnefndar í þessum umræðum. Ég þakka [[Forseti hringir.]]Halldóru Mogensen, hv. þingmanni, fyrir vandaða vinnu í þessu máli þar sem öllum gestakomum var vel tekið og þetta mál var rannsakað í þaula. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni með málflutning Sjálfstæðismanna, hæstv. fjármálaráðherra og fleiri Sjálfstæðismanna sem hafa tekið hér til máls. Það vekur jafnframt undrun mína að Sjálfstæðisflokkurinn skyldi í fyrsta lagi hafa hleypt þessu máli í gegnum ríkisstjórnina og í öðru lagi að þeir skyldu ekki hafa haft meiri viðbúnað í nefndinni þaðan sem það var afgreitt með ófullnægjandi hætti. Síðan sitja Sjálfstæðismenn hér undir því frá forsætisráðherra að málið sé upprunnið frá þeim.
Hæstv. forseti. Þetta er erfitt mál sem verið er að ræða. Mig langar til að koma aðeins inn á þann málflutning sem hér hefur verið um frelsi einstaklingsins, um frelsi konunnar til að ráða yfir eigin líkama. Ég tek undir þau sjónarmið að engum manni detti í hug að skerða frelsi einstaklingsins eða rétt konunnar til að ráða yfir eigin líkama. En það er meira undir og ég tek undir það sjónarmið að það hefði þurft að ræða þetta meira og hleypa að Siðfræðistofnun Háskóla Íslands því að þetta varðar ýmislegt, t.d. önnur lög og reglugerðir sem við höfum í gildi þar sem verndun fósturs er látin ráða, til að mynda með jónandi geislun um borð í loftförum. Þar má venjulegt fólk fá eitt millisívert. Geislastéttir, til að mynda röntgentæknar, mega taka þrjú míkrósívert og flugstéttir sex - en það er fóstrið sem ræður. Annað dæmi má taka af barnaverndarlögum eða eins og [[Forseti hringir.]]hv. þm. Brynjar Níelsson hefur komið inn á, að í refsirétti og í sifjarétti er kveðið á um rétt fósturs. Ég held að við ættum að ræða þetta betur.
Forseti. Eins og margoft hefur komið fram í dag úr þessum ræðustól er þetta mál erfitt á margan hátt. Það er viðkvæmt. Það hefur líka tekið breytingum í meðförum þingsins. Frá heilbrigðisráðherra kom þetta mál inn með 18 vikna tímabili. Það er búið að breyta því í 22 vikur. Ég tel eins og margir aðrir hér inni að þetta mál hefði þurft lengri tíma. Það er ekki út af því að ég virði ekki sjálfsákvörðunarrétt konu, það geri ég af heilum hug, en annaðhvort er ég svona ófullkominn eða ekki bær um að taka ákvörðun í þessu máli, ég kemst ekki hjá því að horfa á þroska 22 vikna fósturs. Af þeirri ástæðu einni ræð ég ekki við að samþykkja þetta mál eins og það er nú búið.
Virðulegi forseti. Það verður hver hv. þingmaður að draga sínar ályktanir og taka sínar ákvarðanir út frá eigin sannfæringu og þær eru misjafnar og fólk nálgast þetta mál á misjöfnum forsendum. Ég kemst ekki hjá því að athuga að þótt þetta sé erfitt mál sem ég skil að það sé fyrir marga virðist það vera ívið erfiðara fyrir karlþingmenn [[Hlátur í þingsal.]]en kvenþingmenn. Hvers vegna ætli það sé? Eru kvenþingmenn bara meira harðbrjósta? Skilja þær málið verr? Hvað gæti útskýrt það tölfræðilega mynstur? Ég ætla að skilja þá spurningu eftir handa hv. þingmönnum sjálfum.
Hæstv. forseti. Gildandi lög um fóstureyðingar eru síðan 1975 en hver er best til þess fallinn að ákveða þungunarrof annar en sá einstaklingur sem ber fóstur innra með sér? Þeim réttindum fylgir sannarlega mikil ábyrgð sem hver kona, sem þetta ákveður, ber alla sína ævi. Ég treysti konum og ég treysti mæðrum fyrir þessum réttindum og mun þess vegna segja já. Eitt er hér í þessum sal að vera á móti fóstureyðingum sem menn verða þá bara að opinbera en þetta mál snýst í mínum huga um sjálfsákvörðunarrétt kvenna, um sjálfsákvörðunarrétt þungaðrar konu sem mun bera þessa byrði alla sína ævi.
Herra forseti. Það er orðið löngu tímabært að endurskoða og bæta þessa 44 ára gömlu löggjöf. Í dag fara langflestar konur, 94,4%, í þungunarrof fyrir 12. viku þrátt fyrir að þær hafi leyfi til loka 16. viku. Þetta frumvarp mun því engu breyta um það. Að uppfylltum ákveðnum skilyrðum er þungunarrof svo einnig heimilt að 22. viku en ákvörðunarvaldið liggur ekki hjá konunni sjálfri heldur nefnd sem í sitja læknir, lögfræðingur og félagsfræðingur. Því er hægt að neyða konu til að ganga með í níu mánuði. Þungunarrof er, þegar liðið er á meðgöngu, mjög erfið ákvörðun og ýmsar þungbærar ástæður geta kallað á slíka aðgerð. Það er einfaldlega enginn betur til þess fallinn en konan sjálf að ákveða það og ég mun því segja já.
Forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu öllu meira en mér fannst mikilvægt að koma hingað upp og taka undir með kollega mínum, hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni. Það er grátlegt að fylgjast með því hversu margir karlmenn koma hingað og tala nánast í sömu setningu um hvað þeir virði sjálfsákvörðunarrétt kvenna en ekki þegar kemur að því að hafa forræði yfir eigin líkama. Staðan er þannig að í dag fer kona í þungunarrof að 22. viku, ekki að lokum 22. viku eins og hefur verið sagt hérna, heldur að 22. viku. Það er það sem þetta snýst um. En það er með leyfi heilbrigðisstarfsfólks, það er heilbrigðisstarfsfólk sem tekur þessa ákvörðun fyrir konuna. Við erum að tala hérna um að treysta konunni til að taka þessa ákvörðun sjálf. Það er enginn sem á að taka þessa ákvörðun fyrir hana. Við getum ekki talað um að við berum virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti kvenna, bara ekki þarna. Þarna á einhver annar að taka ákvörðun og þar með er verið að segja, [[Forseti hringir.]]forseti, að það sé hræðsla við að konur séu að fara að hlaupa í þungunarrof að 22. viku bara að gamni sínu af því að það [[Forseti hringir.]]er hægt núna. Ó, já, heyrðu, ég er komin 20 vikur, ég ætla bara að rjúfa þungun - af því að ég get það núna án þess að fá leyfi frá heilbrigðisstarfsfólki. [[Forseti hringir.]]Þetta er bara vanvirðing við konur, gífurlega mikil vanvirðing og vantraustsyfirlýsing á konur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég var svo heppin að fá að sitja einn nefndarfund velferðarnefndar nýverið þar sem var verið að fjalla um það mál sem við greiðum nú atkvæði um. Þar var alveg ljóst að nefndin tók málið mjög alvarlega og var greinilega búið að fjalla um málið út frá ólíkum sjónarhornum og ýmsu búið að velta upp, sérstaklega varðandi vikufjöldann. Við í þingflokki Samfylkingarinnar vorum sömuleiðis upplýst um alla umræðuna í nefndinni af nefndarmanni okkar, hv. þm. Guðjóni Brjánssyni. Ég skil þess vegna ekki alveg hversu illa upplýstir margir hv. þingmenn virðast vera, jafnvel í þingflokkum sem eiga tvo þingmenn í nefndinni. Eins og fram hefur komið hér er það eina sem er verið að breyta það hver tekur ákvörðunina. Vikufjöldinn er í raun sá sami áfram og sömuleiðis aukin áhersla á upplýsingagjöf sem er einnig mikilvægt. Í mínum huga er það ekki spurning, konan er sú eina sem hefur forsendur til að taka ákvarðanir um eigin líkama og eigið líf. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að þetta er mjög erfitt mál. Þegar maður hlustar á atkvæðaskýringar er augljóst, og það er bara skiljanlegt, að sumir hafa tekið umræðuna miklu meira og dýpra og hafa því ákveðnar skoðanir en ég held að það skipti hins vegar miklu máli að við reynum að hafa þessa umræðu bæði hér og í þjóðfélagi eins hófstillta og mögulegt er. Ég er þeirrar skoðunar að það sé augljóst að konur séu betur til þess fallnar að taka þessa erfiðu ákvörðun en einhverjir sérfræðingar, jafn góðir og þeir eru, en ég kem eiginlega hingað upp vegna þess að ég er einn af þeim fjölmörgu sem finnst þetta erfitt, að mér finnst af augljósum ástæðum, en ég held að þetta sé enn þá erfiðara ef við tölum ekki í þessum sal og annars staðar af virðingu um skoðanir hvert annars. Það er bara mjög skiljanlegt að þær séu mjög misjafnar.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir þessu sama og hv. þm. Halldóra Mogensen áðan, að hér koma margir karlþingmenn og lýsa því yfir að þeir virði að sjálfsögðu sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama um leið og þeir bera í rauninni brigður á þennan sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama vegna þess að þungunin fer fram í þessum líkama. Það er enginn annar líkami sem er þungaður og þess vegna er bara um þennan eina líkama að ræða. Það er allt í lagi að viðurkenna að við erum hér inni ósammála um það hvort virða beri sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama og að ekki muni nást nein sátt um það. Ég get sagt fyrir sjálfan mig að ég styð þennan sjálfsákvörðunarrétt og þess vegna styð ég þetta frumvarp.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp af því að ég finn mig hreinlega knúna til að leiðrétta hv. formann velferðarnefndar sem alhæfir hér að frumvarpið - fyrst við erum að tala um vikur og virðumst vera föst þar - nái fram að 22. viku. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hérna þennan stutta fyrsta málslið 4. gr. í frumvarpinu sem við erum að fara að greiða atkvæði um: „Heimilt er að rjúfa þungun konu, að hennar beiðni, til loka 22. viku þungunar.“ Ég veit ekki hvað ætti að vera óskýrt í þessu. Mér finnst það algjörlega kýrskýrt. Annað sem hefur valdið miklum ruglingi, fyrir utan það að hér hefur hv. þingmaður komið fram og ætlað að líkja þessu við meðferðina á veiðileyfagjaldi, mér finnst það nú alveg með hreinum ólíkindum, en það er líka alrangt að það sé engin breyting frá 16. upp í 22. viku miðað við það sem við erum að gera hér og nú. Eftir 16. viku er krafa í núgildandi löggjöf að það þurfi að vera skýr læknisfræðileg ástæða fyrir því að [[Forseti hringir.]]þessi aðgerð sé framkvæmd. Það er algjörlega ólíkt því sem á við um 4. gr. frumvarpsins sem upphaflega var lagt fram.
Forseti. Mér fannst mikilvægt að koma upp og útskýra það að þótt ég telji að þessi breytingartillaga sé gerð af góðum hug þá skoðuðum við þetta mjög vel í vinnu velferðarnefndar, en þetta myndi fela í sér að takmarka núverandi rétt konu til að fara í þungunarrof. Ef við erum að taka undanþágur úr lögunum en halda okkur við 20 vikur þá værum við að takmarka núverandi rétt kvenna til þungunarrofs. Þannig að ég get ekki stutt þessa breytingartillögu og ég sé að það eru fæstir sem gera það, sem er mikið gleðiefni.
Herra forseti. Bara aðeins til að útskýra þessa breytingartillögu. Um er að ræða minni háttar breytingartillögu. Breytingin er tæknileg og er lögð fram til að tryggja samræmi við frumvarp til laga um ófrjósemisaðgerðir. Við lokayfirlestur málsins kom fram að nokkur atriði í 13. gr. frumvarpsins þörfnuðust lagfæringar. 13. gr. gerir ráð fyrir að umfjöllun um þungunarrof verði tekin út úr lögum um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Það var ekki í frumvarpinu að öllu leyti gætt að því að þær breytingar skiluðu sér í heildstæðum lagatexta. Þessi breyting er því lögð til.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir að þetta er ágætisbreytingartillaga og ég vil segja að það liggur við að það sé það eina góða sem kom út úr þessu máli.
Herra forseti. Líkt og ég gerði skilmerkilega grein fyrir í 2. umr. styð ég öll meginatriði þessa frumvarps, öll meginatriði, og greiddi þeim atkvæði og studdi þau. En það er 4. gr., 22 vikur, sem er þó þröskuldur sem ég kemst ekki yfir. Það kemur því engum eða ætti ekki að koma neinum í þessum sal á óvart þegar ég við lokaatkvæðagreiðslu þessa máls - ég óskaði í seinustu viku eftir að umræðu yrði frestað þannig að hægt væri að gera einhverjar lokatilraun til að mynda einhverja frekari sátt - segi nei.
Virðulegur forseti. Mér þykir mjög miður að geta ekki stutt þetta frumvarp. Ég greiddi öllum greinum þess atkvæði eftir 2. umr. að frátalinni 4. gr. þess þar sem ég sat hjá í trausti þess líkt og hv. þm. Óli Björn Kárason lýsti hérna áðan. Ég tel með öðrum orðum að frumvarpið sé gott að flestu eða öllu öðru leyti en því sem varðar vikufjöldann og sérstaklega þykir mér frumvarpið gott í því sem snýr að sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Hins vegar er sú óbilgirni og það tillitsleysi gagnvart gildum sjónarmiðum fjölda fólks sem felst í því að böðla 4. gr. óbreyttri í gegn, það gengur hreinlega fram af mér. Þetta knýr mig til að segja nei, virðulegi forseti. Nei.
Þingmaðurinn segir nei, það telur bara einu sinni.
Virðulegur forseti. Ég geri mér engar vonir eða nokkrar væntingar um að mál sem þetta sé hægt að leysa eða að um það náist einhvers konar allsherjarsamfélagsleg sátt. Mér finnst hins vegar mál af þessum toga, og þá er ég að vísa til 4. gr., vera þess eðlis að mér finnst ekki annað forsvaranlegt en að þingið fái tækifæri til að fjalla miklum mun ítarlegra um það atriði, veki upp umræðu utan þings líka um það og þá frá húmanísku sjónarhorni. Það eru áleitnar siðferðisspurningar í þessu, heimspekilegar, sem ég hef ekki svör við. Ég get ekki fullyrt hér á þessari stundu í sjálfu sér hver afstaða mín til þessara mála er. Hún kann meira að segja líka hafa breyst, enda hefur hún breyst á minni lífstíð, mín eigin skoðun í þessu máli. En mér finnst þessi afgreiðsla ekki vera þinginu og þessu máli til sóma og með vísan til þess segi ég nei.
Hæstv. forseti. Í aprílmánuði árið 1975 var í þessum sal deilt um frumvarp er varðaði þungunarrof. Áður hafði það kveðið á um frjálsar fóstureyðingar en að tillögu þriggja karla nefndar var ákvörðunarvaldið fært úr höndum kvenna og til fagaðila. Fagaðilar þóttu betur til þess fallnir að meta hvenær þungun getur talist konu óbærileg og hvenær ekki. Líkt og þáverandi hv. þingmaður, Svava Jakobsdóttir, vakti athygli á í þeim umræðum sneri óttinn að ákvörðunarrétti kvenna en hvarf út í veður og vind um leið og ákvörðunarvaldið var fært til embættismanna, sem væru þá, með leyfi forseta, einhvers konar syndalausir endurlausnarar. Sennilega var þetta ótti við einhvers konar óútreiknanleika kvenna. Fái þær of mikil réttindi er aldrei að vita hvað þær gera við þau. Þessi ótti á sér sterkt minni í menningu okkar, en það getur ekki talist til góðs að hann stjórni lagasetningu þótt eflaust séu allt of mörg dæmi um það. Í dag, 44 árum síðar, liggur fyrir Alþingi frumvarp sem leiðréttir þessa skekkju í lagasetningu frá áttunda áratugnum og færir ákvörðunarvaldið til kvenna [[Forseti hringir.]]þar sem það á heima. Loksins, hæstv. forseti, loksins. Ég segi já. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mér finnst tilefni til að koma hingað upp og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir vel unnið frumvarp, bæði út frá sögulegu samhengi en líka til að færa okkur inn í nútímann og inn í framtíðina, og einnig hv. heilbrigðis- og velferðarnefnd fyrir að hafa farið mjög gaumgæfilega yfir alla þætti; upplýsingar sem liggja fyrir sem nýtast mér og öðrum vel til að geta tekið afstöðu út frá eigin sannfæringu og samvisku. Mér finnst þetta vera mikilvægur dagur. Við erum að undirstrika rækilega sjálfsákvörðunarrétt kvenna, frelsi kvenna, í þessu máli. Mig langar til að beina einu sérstaklega til hæstv. ráðherra af því að ég veit að hún hefur sýnt því áhuga, en komið hafa fram ákveðnar áhyggjur varðandi skimanir í heilbrigðiskerfinu. Ég bið hæstv. ráðherra að fara sérstaklega yfir þá stefnu og hvernig á að standa að skimunum þannig að heilbrigðiskerfið eitt og sér taki ekki ákvörðun um stefnu í þeim efnum. En ég segi já.
Herra forseti. Ég fagna líklegri samþykkt þessa frumvarps og mig langar enn og aftur að árétta vegna fjöldamargra ummæla þingmanna um vikufjöldann og að ekki hafi verið hægt að hnika honum til sé einhvers konar óbilgirni af hálfu þeirra sem vilja standa við hann, að í skýrslu starfshóps sem hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, lét semja um lög um þungunarrof kemur fram - frá árinu 2016, nota bene, er þetta búið að liggja fyrir - með leyfi forseta: „Ef þungun lýkur fyrir 23 vikur og fóstur vegur undir 500 g er það skilgreint sem fósturlát samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Ljúki þungun eftir 22 vikur er það skilgreint sem fæðing. Þessi viðmið hafa verið notuð á Íslandi frá árinu 1987 og er burðarmálsdauði miðaður við það í íslensku fæðingarskránni. Fóstur sem fæðist fyrir fullar 22 vikur þungunar hefur nánast engar líkur á því að geta lifað af. Við 23 vikna meðgöngu lifa um 10–35% barna af, …“ Þessar upplýsingar hafa legið fyrir mjög lengi. Þar er ekkert [[Forseti hringir.]]prútt. Þar er ekki einhver tilfinning sem við höfum. Þetta eru allir sérfræðingar sammála um.
Þingmaðurinn segir …
Þingmaðurinn segir já.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um eitt stærsta réttindamál kvenna í seinni tíð og ég vildi nýta þetta tækifæri til að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að hafa haft hugrekki til þess að leggja þetta mál fram, velferðarnefnd fyrir vandaða umfjöllun og sömuleiðis þeim fjölmörgu konum og heilbrigðisstarfsmönnum sem hafa stigið fram í umræðunni. Ég er stolt af því að fá að greiða atkvæði um þetta grundvallarmál, en í mínum huga er það ávallt konan sem á að taka ákvörðun um eigið líf og eigin líkama. Ég segi já.
Virðulegur forseti. Þegar Rauðsokkahreyfingin fékk það loksins í gegn að hér voru fóstureyðingar gerðar næstum því frjálsar var það með þeim fyrirvara að það þyrfti að gerast í kyrrþey eftir ákveðinn tíma. Það mátti ekki setja í lög þá staðreynd að þær voru praktíseraðar í rauninni. Hér erum við að færa þann veruleika í lög. Þess vegna þykir mér þetta ekki tiltöluleg ákvörðun. Við erum bara að festa í lagatexta réttindi sem konur hafa átt undir góðu veðri í samfélaginu síðustu áratugi. Hér hefur verið talað um að ótal gild sjónarmið hafi verið færð fram og ekki hlustað á þau öll. Það voru færð fram sjónarmið frá sérfræðingum í kvenréttindum varðandi sjálfsákvörðunarrétt kvenna, eða það sem fólk kallar stundum í niðrandi tón: „geðþótta kvenna til að taka ákvörðun“. Við stöndum með honum með því að samþykkja þetta mál. Það voru færð fram rök á læknisfræðilegum grunni sem segja að 22 vikurnar sé rétti staðurinn, jafnvægispunkturinn í þessu máli. Við förum eftir þeim rökum. [[Forseti hringir.]]Þau rök sem við hlustuðum síst á komu frá fólki sem notar trúarsannfæringu sem grundvöll sinna stjórnmálaskoðana. Þar fer einna fremstur [[Forseti hringir.]]í flokki biskup Íslands. Það fólk ræður ekki í lögum í landi sem byggir á borgaralegum gildum. [[Forseti hringir.]]
Þingmaðurinn segir?
Ég segi já.
Hæstv. forseti. Ég styð sjálfsákvörðunarrétt kvenna sem hér er ræddur og vissulega er tími til kominn. En ég mun ekki greiða þessu frumvarpi atkvæði mitt þar sem mér finnst ekki virtar umsagnir Öryrkjabandalags Íslands sem er þrátt fyrir allt regnhlífarsamtök fyrir fjölmörg önnur samtök. Ekki er virt umsögn Þroskahjálpar og ekki er virt umsögn Félags áhugafólks um Downs-heilkenni. Um það fjallaði mitt nefndarálit þar sem ég batt við 18 vikur.
Þingmaðurinn segir?
Greiði ekki atkvæði.
Þingmaðurinn greiðir ekki atkvæði.
Herra forseti. Hún er löng, keðja ábyrgðarinnar í níu mánuði við fjölgun hvers okkar í mannheimum. Ég nefni t.d. ábyrgð karls og konu í upphafi. Ég nefni konunnar á meðgöngunni, sérfræðinga sem koma að meðgöngunni, ýmist sem ráðgjafar eða bjargvættir, en í öllum ábyrgðarkeðjum er einn lokaákvarðandi og það er einn dómari. Og hver er hann í þessu tilviki? Hver stendur fóstrinu næst? Á því leikur enginn vafi: Það er konan sjálf. Því segi ég já.
Virðulegi forseti. Þetta er þungur dagur. Þetta er erfitt mál fyrir okkur öll. Í hverjum mánuði eru framkvæmdar fóstureyðingar sem nema tvöföldum fjölda þeirra sem sitja hér í þessum sal, í hverjum einasta mánuði á árinu - eða u.þ.b. 120 fóstur á mánuði. Ég er þakklátur fyrir öll lífin hér. Ég stend með lífinu og þess vegna segi ég nei.
Ég segi já, hæstv. forseti, vegna þess að þetta er gríðarlega mikið framfaraskref sem búið er að bíða eftir lengi. Það að hlusta hér á miðaldra karlmenn ætla að skammta konum úr hnefa réttindi er óþolandi. [[Gripið fram í: Hvaða fordómar eru þetta?]] [[Hlátur í þingsal.]]
Forseti biður um hljóð, bæði í salnum og á pöllum.
Líklega sambærilegir og karlar bera gagnvart konum og þeirra ákvörðunarrétti. Að treysta ekki konum til þess að taka skynsamlega ákvörðun. Ákvörðunin sem slík, eins og þessi, er aldrei tekin af neinni léttúð. Hér hefur verið látið liggja að því að þungunarrof verði bara hér á færibandi. Það er bara ekki þannig. En ég kom hingað upp og ætlaði að þakka hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fyrir að hafa sett málið af stað á sínum tíma með því að óska eftir þessari skýrslu. Ég ætla að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að hafa kjark og þor til þess að leggja þetta mál fram og ekki síst velferðarnefnd og hv. formanni hennar fyrir að vinna þetta mál á allan þann hátt sem búið er að tiltaka hér í þessum sal. Við eigum ekki að skerða rétt kvenna til [[Forseti hringir.]]sjálfsákvörðunar eins og hér hefur ítrekað verið lagt til, því miður. Ég segi já.
Virðulegur forseti. Í umræðu um frumvarp það sem nú er undir hefur því miður verið slegið úr og í. Umræðan hefur verið á köflum villandi og þung og alvarleg atriði verið afvegaleidd á ósanngjarnan og heimóttarlegan hátt. Hér úr ræðustól hins háa Alþingis hafa allnokkrir þingmenn lýst því yfir, jafnvel brostinni röddu og með tárin í augunum, að vissulega styðji þeir sjálfsákvörðunarrétt konunnar, en bara ekki svona, þetta sé fullmikið af því góða. Fyrr megi nú aldeilis fyrr vera. Ummælin endurspegla í raun efasemdir um hæfni konunnar til að taka sjálfstæða ákvörðun um eigin hag, eigið líf. Og umræðan í þeirra garð hefur verið niðurlægjandi og ósæmileg. Sjálfstæðismenn hafa brugðist öryrkjum, vanrækt barnafjölskyldur og brugðist þeim og öldruðum. Nú sýnir drjúgur hópur þeirra konum í erfiðum aðstæðum vantraust. Þeir sýna pólitískan tvískinnung og loddaraskap og [[Forseti hringir.]]gefa þessu eigin stjórnarfrumvarpi langt nef. Það geri ég ekki og segi já.
Virðulegi forseti. Mér þótti leitt að heyra ræðu síðasta hv. þingmanns sem alla jafna er nú málefnalegur og sanngjarn en var það svo sannarlega ekki í atkvæðaskýringu sinni. Mér finnst þetta mál erfitt. Finnst þetta mál bara mjög erfitt. Ég virði sjónarmið allra þeirra sem eru með mismunandi sjónarmið hér inni. Ég sé enga ástæðu til þess og ég get ekki séð hvað fær menn til þess að tala með þessum hætti til þeirra aðila sem af bestu samvisku í þessu erfiða máli tjá sig um sína afstöðu. Mér finnst erfiðast - fyrir utan bara að almennt eru svona mál erfið - að maður hefði viljað sjá 4. gr. unna betur. Þess vegna greiddi ég atkvæði breytingartillögu hv. þm. Páls Magnússonar. En samt sem áður, þegar allt er tekið saman, tel ég það til bóta sem hér er, og þá er ég sérstaklega að vísa til þess að ég tel að viðkomandi einstaklingur, í þessu tilfelli kona, sé best til þess fallinn að taka þessa erfiðu ákvörðun [[Forseti hringir.]]en ekki sérfræðingar og segi þess vegna já.
Virðulegur forseti. Ég get ekki samþykkt þetta frumvarp vegna þess að það stendur skýrum stöfum: „við lok 22. viku“. Það er sem sagt við upphaf 23. viku sem þungunarrof má fara fram. Og af annarri ástæðu, það er 5. gr. Þar getur barn farið í þungunarrof - eða eigum við að nota rétta orðið yfir það? Við eigum ekki að vera með þetta orð inni í einhverjum glanspappír. Þetta er fóstureyðing. Við erum að eyða, við erum ekki að rjúfa eitt né neitt. Þá getur barn til loka 22. viku farið í fóstureyðingu án samþykkis foreldra eða forráðamanna. Og af þessum ástæðum get ég ekki stutt þetta og segi nei. Við verðum líka að spyrja okkur: Það eru 1.000 fóstureyðingar á ári, nærri þrjár hvern einasta dag ársins. Þetta á að hringja bjöllum hjá okkur og vekja spurninguna: Er þetta í lagi?
Herra forseti. Þegar talað er um frelsi almennt vill stundum gleymast að þá er samsvörun sem það fær ekki þrifist á, þ.e. ábyrgð. Og það er þetta samband frelsis og ábyrgðar sem skiptir máli varðandi afstöðu mína til þessa máls. Til viðbótar við þá femínísku lífssýn sem ég hef og þá trú að frelsi einstaklingsins sé mikilvægt markmið út frá hugmyndum um réttindi einstaklinga almennt að þannig þrífist samfélög best. Það frumvarp sem hér er til umræðu snýst um hver hefur valdið til að taka ákvörðun um þungunarrof, konan hverju sinni eða nefnd sérfræðinga. Það er óumdeilt að ábyrgðin liggur hjá konunni. Það skref að tryggja að valdið, að frelsið til að taka þessa ákvörðun liggi líka hjá konunni er mikilvægt grundvallaratriði í mínum huga. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Hér koma margir fram og tala um mikið framfaraskref. Ég held það sé nánast enginn sem ekki talar um sjálfsákvörðunarrétt konunnar. Ég velti fyrir mér þegar ítrekað er verið að tala um sjálfsákvörðunarrétt konunnar, hver í veröldinni eigi lokaorðið um það fram að þeim tíma sem hún fer í fóstureyðingu að sú aðgerð skuli framkvæmd? Er það ekki konan sjálf? Það eina sem stendur í mér er að eftir 16. viku skuli það vera svona rosalega mikið prinsippmál að enginn úr heilbrigðisstétt geti komið að því að ákveða hvort það sé eðlilegt að eyða barni eða rjúfa þungun á þeim tíma. Þannig að ég segi náttúrlega nei, nei og aftur nei. Og mér hefði fundist eðlilegt, í ljósi þess hvað þetta frumvarp er ótrúlega brogað, bæði hvað lýtur að 4. og 5. gr., að við hefðum tekið það betur upp hér og talað um það, eins og ég hef áður sagt, af meiri kostgæfni og reynt að ná um það sátt. Ég trúi því að það hefði verið hægt. Ég trúi því virkilega, virðulegi forseti, að við hefðum getað gert betur. Ég segi nei.
Þingmaðurinn segir nei.
Ég segi fjórum sinnum nei. Ég ætla að vona að öll atkvæðin telji.
Virðulegur forseti. Það eru auðvitað merki um mikla málefnaþurrð að þurfa að hlusta á persónulegar, allt að því persónulegar svívirðingar ákveðinna þingmanna í garð annarra þingmanna vegna mismunandi skoðana í þessu máli. Að væna menn um að bera ekki virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti kvenna þegar umræðan snýst um það hversu langt sá réttur á að ná, hversu lengi á hann að gilda. Hæstv. forsætisráðherra hefur gefið upp sína skoðun á því: Hann á að ná alla leið að fæðingu. Það er skoðun sem fólki er frjálst að hafa. Ég hef ekki þá skoðun. Hvenær á fóstrið rétt til lífs? Og flóttinn frá umræðunni birtist okkur síðan í því þegar fólk er farið að tala um þungunarrof í staðinn fyrir fóstureyðingu. Hver eru mörkin milli þungunarrofs og fóstureyðingar, eða frá frumuklasa, eins og hv. Samfylkingarþingmenn kjósa [[Forseti hringir.]]að kalla þetta? Hann er ansi myndarlegur frumuklasinn, formaður Samfylkingarinnar, sem situr þarna fyrir aftan mig í salnum.
Þingmönnum ber að gera grein fyrir sínu atkvæði en ekki nota tækifærið til árása á aðra þingmenn.
Ég segi nei.
Herra forseti. Komið hefur í ljós að enginn vilji var til að ljúka eða ná einhverri sátt í þessu máli. Stefnan var tekin og hvergi var hvikað frá henni þrátt fyrir háværar athugasemdir og erfiðar siðferðislegar spurningar auk mikillar andstöðu meðal þjóðarinnar. Niðurstaðan er eða verður róttækasta fóstureyðingalöggjöf í vestrænum heimi. [[Gripið fram í: Nei.]] [[Kliður í þingsal.]]Fyrst og fremst ber afgreiðsla málsins vott um vangetu forystu ríkisstjórnarinnar til að ná sáttum milli ólíkra sjónarmiða. Sáttageta ríkisstjórnarinnar fékk falleinkunn í þessu máli. Ég segi nei.
Forseti. Það er alveg sama í hvaða orðabúning við færum afstöðu okkar í þessu máli. Fyrir mér snýst hún um þá einföldu spurningu um hvort ég virði sjálfsákvörðunarrétt kvenna eða ekki. Ég virði sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Ég er stoltur yfir því að standa hér í dag og leggja mitt pínulitla lóð á þær vogarskálar að hann megi verða sem mestur og nái alla leið. Ákveðnir hv. þingmenn tala eins og það séu einhver takmörk á því - hann á að ná alla leið. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Þetta er, eins og hefur margoft komið fram, umdeilt mál. Mér finnst hins vegar alveg ömurlegt að hlýða á umræðuna undir þeim formerkjum að verið sé að skipa fólki til skoðana eftir aldri, kyni eða stjórnmálaflokkum. Þetta er einfaldlega mál sem sker þvert á alla flokka. Hér hefur verið alhæft að miðaldra karlmenn séu á móti þessu máli. Seint verð ég nú sakaður um að vera drengur á fermingaraldri en ég er stuðningsmaður þessa máls og ég er Sjálfstæðismaður að auki, þannig að alhæfingar sem koma fram gera ekkert annað en að sýna mér fram á að þeir sem þannig tala eru ekki hæfastir manna til að taka ákvarðanir í svona máli. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Virðum skoðanir þeirra sem eru andstæðir okkur. Við þurfum ekki endilega vera sammála þeim, en tölum ekki niður til þeirra. Þetta er ekki þannig mál. Virðulegur forseti. Ég styð málið.
Virðulegur forseti. Hér erum við í atkvæðagreiðslu um mál sem hefur farið til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd og fengið mjög góða umfjöllun, sé ég, og málefnalega. Það kemur vel undirbúið frá hæstv. heilbrigðisráðherra og hefur verið nokkur ár í athugun. Við erum hér saman komin, hv. þingmenn, í umboði íslensku þjóðarinnar. Við erum lýðræðislega kjörin til að taka ákvarðanir sem snúa að hag landsins, en líka þeirra sem hér búa. Mér þykir heiður að fá að standa hérna m.a. vegna trausts frá kjósendum sem eru konur. Við konur vil ég segja eitt: Traustið gildir í báðar áttir. Ég segi já.
Herra forseti. Skaparinn fól konum að ganga með börn. Það var mikið traust og ég tek það traust lengra. Ég treysti konum til þess að hafa þann sjálfsákvörðunarrétt að ákveða hvort þær ganga með barn fram að 22. viku eða ekki. Það er konunnar að ákveða. Ég vil líka segja gagnvart samþingmönnum mínum að ég virði ólíkar skoðanir. Mér finnst að við eigum að gera það í svona erfiðri umræðu. Þetta er mörgum erfitt. Fyrir mér er þetta ekki erfitt. Mér finnst þetta mjög eðlilegur hlutur. Við erum komin á þann stað í jafnrétti að þetta er sjálfsákvörðunarréttur kvenna. Það er enginn nema konan sjálf sem getur upplifað þær tilfinningar þegar hún þarf að taka slíka ákvörðun. Við skulum treysta konum til enda í þeim málum. Skaparinn treysti okkur konum til að ganga með börnin og ég treysti konum til að taka ákvörðun í þessu máli.
Þingmaðurinn segir?
Já.
Herra forseti. Ég ætla að hrósa fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að sýna þá framsýni að setja málið á dagskrá á sínum tíma og núverandi heilbrigðisráðherra fyrir kjark til að leggja það fram. Jafnframt þakka ég velferðarnefnd og formanni hennar fyrir vel unnin störf og vandaða vinnu. Ég dáist auðvitað að öllu því fólki sem sífellt berst fyrir mannréttindum, jafnrétti og kvenfrelsi. Þegar það rann upp fyrir mér að ég væri síðastur til að greiða atkvæði fannst mér í rauninni viðeigandi að segja já og að síðustu orðin í þessari umræðu yrðu: Til hamingju konur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Þingmaðurinn segir já. Það er reyndar ekki alveg rétt að hann greiði atkvæði síðastur [Hlátur í þingsal.] því að Steingrímur J. Sigfússon segir já.]] því að Steingrímur J. Sigfússon segir já.) Það munaði litlu.
Herra forseti. Við erum að greiða atkvæði um þennan fríverslunarsamning og við vitum öll að mannréttindi eru gróflega brotin á Filippseyjum. Við vitum líka að það er óeining meðal mannréttindasamtaka, bæði þar og annars staðar, um fríverslunarsamning við landið. Ég hef verulegar efasemdir um réttmæti þess að samþykkja þennan fríverslunarsamning meðan Duterte eða aðrir slíkir ráða ríkisvaldinu á Filippseyjum. Ég legg áherslu á að mannréttindamál og umræðan um þau verði höfð í fyrirrúmi varðandi fríverslunarsamninginn hvenær sem hann er ræddur eða notaður, en horfi einnig til þess tíma sem kemur að loknum völdum Dutertes og hans líka í landinu. Ég mun greiða atkvæði með þingsályktunartillögunni en með þessum fyrirvara.
Herra forseti. Eins og allir vita hefur ríkt hræðilegt ástand í stöðu mannréttindamála frá því að Duterte, forseti Filippseyja, var kjörinn forseti landsins. Minni hluti utanríkismálanefndar leggst eindregið gegn því að fríverslunarsamningur verði fullgiltur af hálfu íslenska þingsins við Filippseyjar við núverandi aðstæður í mannréttindamálum og telur einboðið að Ísland eigi að bíða með fullgildinguna þar til ástand í mannréttindamálum batni til muna. Fordæmi eru fyrir því að Alþingi Íslendinga hafi ítrekað hafnað samþykkt á framlagningu þingsályktunartillögu um að fullgilda fríverslunarsamning vegna bágs ástands mannréttindamála í viðkomandi samningsríki. Það gerðist með fríverslunarsamninga EFTA við Kólumbíu, en þingsályktunartillaga um þá var lögð fram í fjórgang áður en hún hlaut samþykki Alþingis sem gerði það ekki fyrr en staða mannréttindamála hafi batnað verulega. Því segi ég nei við fullgildingu fríverslunarsamningsins núna og tel að Alþingi eigi að bíða þar til raunverulegar umbætur verða á mannréttindum og mannfrelsi íbúa Filippseyja.
Herra forseti. Ég myndi gjarnan vilja geta stutt þennan fríverslunarsamning en að svo stöddu er mannréttindaástandið í Filippseyjum með því móti að ég get ekki séð að það samræmist siðferði mínu að samþykkja hann. Allir verða að fá að njóta mannréttinda eins mikið og hægt er og í þessu tilfelli erum við ekki að gera Filippseyingum né sjálfum okkur neina greiða með því að styðja þetta. Ég hefði að sjálfsögðu stutt þetta eins og aðra samninga þegar á líður og ástandið lagast, en þingkosningarnar í Filippseyjum sem eru í dag virðast sýna að óbreytt ástand verður viðvarandi til einhverra ára hið minnsta. Ég verð því miður að segja nei.
Herra forseti. Það er auðvitað ekki auðvelt að svara því hvort eiga skuli samskipti við lönd þar sem við völd eru harðstjórar sem skeyta engu um mannréttindi. Ég trúi því hins vegar að eina leið mannkynsins til að ráðast að rótum stórra ógna, ófriðar, fátæktar, loftslagsmála, sé með náinni samvinnu. Ég held að þrátt fyrir allt sé betra að við eigum í samskiptum við önnur ríki og ég trúi því raunar að eina útflutningsvara Íslendinga þegar kemur að utanríkismálum sé rödd friðar, mannréttinda, jafnréttis og slíkra hluta. Þess vegna treysti ég því að stjórnvöld noti þá rödd sína og greiði atkvæði með þessu.
Herra forseti. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við eigum að stuðla að friði og farsæld í heiminum með því að gera samninga og halda uppi samskiptum við þjóðir, þó að þær þjóðir séu ekki endilega lýðræðisþjóðir. Hitt er síðan að á öllum þessum árum hefur ekki verið gerð úttekt á því hvort þetta skili raunverulega árangri. Við Íslendingar höfum verið að fara þessa leið en við sjáum að öll þau samskipti og viðskipti sem við höfum í gegnum fríverslunarsamninga og fleira - ég er ekki lengur viss um að þetta skili því sem við erum að kalla eftir, m.a. auknu frelsi og lýðræði fyrir alla í heiminum, því það er lykillinn að velsæld, efnahagslegri sem félagslegri, okkar allra. Hitt er annað mál að í nefndarálitinu er skýrt undirstrikað að lögð sé áhersla á að íslensk stjórnvöld haldi á lofti stöðu mannréttinda á Filippseyjum eins og þau hafa gert að undanförnu á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra, sem hefur gert vel á þeim vettvangi í að halda uppi þessum sjónarmiðum, að gera slíkt áfram. Á þeirri forsendu [[Forseti hringir.]]og m.a. með það í huga að við vonandi skoðum hvort rétt sé að taka þessi skref hverju sinni styð ég þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég skil vel rökin, að okkur beri að beita fríverslun til að reyna að bæta ástand mannréttinda og lýðræðis í heiminum. Ég skil sjónarmiðið. En við erum núna að díla við ríki sem er stjórnað af manni sem heitir Duterte sem hvetur lögregluna til að taka fólk af lífi á götum úti án dóms og laga. Við erum að tala um algjöran vitfirring. Það er ekkert orðum aukið, það er ekkert dónalegt að segja það. Það er bara staðan sem blasir við. Sú hugmynd að hann og hans kónar fari að bæta mannréttindastöðuna á Filippseyjum vegna þessa samnings þykir mér fráleit. Ég get ekki með góðri samvisku annað en greitt atkvæði gegn honum. Þegar ég les það sem kemur fram í formála samningsins um skuldbindingu til að styðja við lýðræði og réttarreglur finnst mér svolítið verið að gera lítið úr okkur, ef við ætlum að láta eins og það standi eitthvað til af hálfu yfirvalda Filippseyja að standa við þetta. Mér finnst það pínu móðgandi. Persónulega, ég ber nú virðingu fyrir annarra manna atkvæðum, get ég ekki [[Forseti hringir.]]annað en greitt atkvæði gegn þessu máli að svo stöddu.
Herra forseti. Ég tek að langflestu leyti bara heils hugar undir þau orð sem hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir lét falla hér í pontu rétt áðan um mikilvægi frjálsra viðskipta milli þjóða og mikilvægi þess að við berum út boðskap mannréttinda og frelsis í þeim viðskiptum. Það sem mér finnst hins vegar grafa undan mannréttindum og trúverðugleika þeirra við þessa tillögu hér er sú að við vitum það - það er gefið fyrir fram - að það stendur ekki til að virða mannréttindaákvæðið í þessari tillögu. Ef ríkin sem við ætlum að eiga í viðskiptum við eru ekki einu sinni að reyna, hafa ekki einu sinni sýnt minnsta vilja til þess að þokast í átt að betra lýðræði og meiri mannréttindavernd heldur ganga bersýnilega og augljóslega í þveröfuga átt grefur það undan trúverðugleika, gildi mannréttinda og virðingu fyrir þeim að við kvittum undir það eins og hvert annað tómt skjal.
Virðulegi forseti. Ég held að óhætt sé að segja að engin þjóð hafi gengið harðar fram í að gagnrýna mannréttindabrot í Filippseyjum en Íslendingar og eftir því hefur verið tekið. Ég las það í erlendu pressunni fyrir um einu og hálfu ári að mannréttindasamtökin Human Rights Watch töldu að framganga Íslands í mannréttindaráðinu hefði haldið aftur af dauðasveitum Dutertes. En á sama tíma, virðulegi forseti, stundum við frjáls viðskipti við ýmis lönd og mörg lönd sem eru alls ekki á þeim stað í mannréttindamálum sem við viljum sjá. Ef við ætlum að breyta því erum við að breyta mjög mörgu. Þá er ég að vísa til viðskiptastefnunnar. Það er nú þannig, virðulegi forseti, að m.a. við Íslendingar höfum fengið hugmyndir um margt sem við höfum sem betur fer framkvæmt hér í gegnum samskipti við aðrar þjóðir, gegnum viðskipti við aðrar þjóðir. Það er nákvæmlega sama á ferðinni hér. Ég er ánægður [[Forseti hringir.]]með að yfirgnæfandi meiri hluti er við þennan samning. En ég veit, virðulegi forseti, og ég treysti því að enginn hv. þingmaður skrifar hins vegar upp á þessi mannréttindabrot [[Forseti hringir.]]sem við svo sannarlega mótmælum og munum halda áfram að mótmæla.
Hæstv. forseti. Hér er um nýtt starf að ræða, samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs, með það að markmiði að bæta umgjörð og stuðla með því að öryggi þeirra sem taka þátt í því viðamikla starfi sem fer fram á vegum íþrótta- og æskulýðshreyfingarinnar og svara ákalli fjölmargra íþróttakvenna, yfirlýsinga og frásagna þeirra undir myllumerkinu #églíka, frásagna sem lýstu margs konar ofbeldi, áreiti, áreitni, mismunun og misrétti í heimi íþróttanna og eru í samræmi við rannsóknir um slíkar aðstæður valdbeitingar og ofbeldis. Frumvarpið er grundvallað á vinnu starfshóps ráðherra og felur í sér að tryggja frekar vernd og öryggi þeirra sem stunda og starfa við íþrótta- og æskulýðsstarf, ekki síst barna og unglinga. Einhugur um það birtist í öllum umsögnum um málið. Breytingartillögur nefndarinnar varða gildistíma, skyldur, framkvæmd og hlutverk starfans, skyldu ráðherra um reglusetningu og um starfið, sem og samræmi við önnur lög og hugtök.
Virðulegur forseti. Alltaf fær maður að prófa eitthvað nýtt. Þetta mál er í sjálfu sér nokkuð einfalt. Málið í þeirri mynd sem það liggur fyrir þinginu núna snýst fyrst og fremst um afnám ríkiseinokunar á áfengisverslun en óbreyttu fyrirkomulagi, þ.e. sölu í sérverslunum, eftir sem áður líkt og hingað til. Þegar þessi mál hafa áður komið til meðhöndlunar þingsins hafa þau ýmist gengið til allsherjar- og menntamálanefndar eða efnahags- og viðskiptanefndar. Það er auðvitað gjarnan unnið á grundvelli hefðar til hvaða nefndar málinu er vísað. Hér liggja fyrir málinu tvær tillögur, annars vegar um efnahags- og viðskiptanefnd, hins vegar um velferðarnefnd, sem þessi mál hafa ekki áður gengið til. En í ljósi þess að hér er fyrst og fremst um rekstrarumhverfi áfengisverslunar að ræða - og auðvitað ósk flutningsmanns að baki málinu - óska ég eftir stuðningi við að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar - til, að ég geri ráð fyrir, ítarlegrar [[Forseti hringir.]]umfjöllunar það sem eftir lifir þings.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með þingmanninum að það er alltaf gaman að prófa eitthvað nýtt. Síðast þegar þetta mál kom fyrir þingið fór það til allsherjar- og menntamálanefndar. Þær athugasemdir sem einna mest áberandi voru sneru að lýðheilsumálum og við þeim hafa flutningsmenn málsins brugðist að nokkru leyti með því að láta þessa útgáfu málsins ná til laga um landlækni og lýðheilsu. Í mínum huga er þetta einfalt. Ja, ekki einfalt, en þetta mál á mögulega heima í þremur ólíkum nefndum. Hvar sem ábyrgðin lendir á að klára málið þarf það að fara til umfjöllunar allra þriggja, þótt ein leiði það. En auðvitað á velferðarnefnd að tækla þetta mál, sem er lýðheilsumál. Nema ef við lítum á þetta mál bara sem spurningu um tekjuöflunartæki ríkisins. Þá getum við sent það til efnahags- og viðskiptanefndar. En mér finnst þetta frekar einfalt mál og ekki bara snúast um krónur og aura í bókhaldi ríkisins heldur grundvöll [[Forseti hringir.]]lýðheilsustefnu ríkisins, eins og kom reyndar fram hjá velferðarráðuneytinu sem hv. þingmaður sat í þegar sú athugasemd [[Forseti hringir.]]kom hingað inn.
Virðulegi forseti. Eins og oft áður hafa mál margar hliðar og getur verið svolítið flókið að ákveða í hvaða nefnd mál eigi að fara. Hefðir eru góðar og gildar og eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson fór yfir eru gild rök fyrir því að þetta mál fari í efnahags- og viðskiptanefnd. En þar sem þingflokkur Framsóknar hefur lagt áherslu á lýðheilsusjónarmið í umfjöllun um þetta mál styðjum við framkomna tillögu hv. þm. Andrésar Jónssonar um að málið gangi til hv. velferðarnefndar.
Forseti. Ég missti því miður af upphafi umræðunnar um þetta mál í þetta skiptið, en verð að játa að miðað við það sem ég heyrði af umræðunni varð ég hissa þegar ég komst að því að málinu væri ætlaður staður í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég gat ekki heyrt annað hjá stuðningsmönnum þessa frumvarps en að í þeirra málflutningi skipti ekki síst máli lýðheilsumál og sú mikla áhersla sem ætti að leggja á forvarnir og lýðheilsu og lýðheilsusjóð sem myndi breyta öllu varðandi afstöðu til þessa frumvarps. Ég gerði þess vegna, forseti, einfaldlega ráð fyrir því að það væri ætlan flutningsmanna að mál sem að svo miklu leyti snerist um lýðheilsumál færi í þá nefnd sem fjallaði um lýðheilsumál. Þess vegna kom þetta mér á óvart en ég mun að sjálfsögðu styðja góða tillögu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um að málið fari þangað sem það á heima, til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara minna á að mjög sambærilegt mál - sem sumir vilja meina að hafi verið það sama - fór til allsherjar- og menntamálanefndar á þarseinasta kjörtímabili og mér fannst persónulega að kannski ætti málið best heima þar en ætlaði að spara hv. Alþingi sporin og vera ekki að greiða hér atkvæði um einhvern algjöran óþarfa.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, með síðari breytingum. Í frumvarpinu er lagt til að heimildir til skattfrjálsrar ráðstöfunar og úttektar viðbótariðgjalds til séreignarsparnaðar í tengslum við öflun íbúðarhúsnæðis til eigin nota, sem tóku gildi 1. júlí 2014, verði framlengdar um tvö ár. Núgildandi heimildir til ráðstöfunar og úttektar á viðbótariðgjaldi til séreignarsparnaðar falla að óbreyttu úr gildi 30. júní 2019, núna í sumar. Frumvarpið felur ekki í sér aðrar breytingar en þær að lagt er til að heimildir til að nýta úrræðin verði framlengdar til 30. júní 2021, rétthöfum séreignarsparnaðar til hagsbóta. Þá er í frumvarpinu að finna afleiddar breytingar á tekjuskattslögum til að tryggja rétthöfum áframhaldandi skattfrelsi við nýtingu úrræðanna. Frumvarpið er hluti af áframhaldandi aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar um stuðning til handa einstaklingum til að eignast eigið íbúðarhúsnæði og stuðla að lægri skuldsetningu vegna íbúðarhúsnæðis. Þá er frumvarpið liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem kynntar voru með yfirlýsingu vegna lífskjarasamninga aðila vinnumarkaðarins 3. apríl 2019. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þetta mál sem er sérstakt að því leytinu til að það lýtur að því að framlengja ákvæði um séreignarsparnað, að hægt sé að nýta hann til að greiða inn á húsnæðislán til íbúðakaupa. Nú er það svo að ríkisstjórnin ákvað í fjárlögum síðasta árs, í fjárlagafrumvarpinu fyrir þetta ár, að þetta ákvæði myndi falla niður. Ég vil taka fram að við í Miðflokknum erum með sams konar frumvarp fyrir þinginu þar sem við leggjum til að framlengja þetta ákvæði vegna þess að okkur þótti mjög óskynsamlegt að fella það niður. Þetta ákvæði hefur reynst mjög vel og nokkur þúsund aðilar nýta sér það samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóra. Þess vegna er brýnt að það verði framlengt og ég fagna því. Jafnframt langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra að því hvort ekki sé óæskilegt að vera með svona hringlandahátt í máli þar sem fólk gerir ákveðnar ráðstafanir varðandi íbúðarkaup o.s.frv., að tilkynna það í síðasta fjárlagafrumvarpi að þetta falli niður og síðan er núna ákveðið að framlengja þetta. Eru svona vinnubrögð, hæstv. fjármálaráðherra, ekki óheppileg?
Virðulegur forseti. Í fjárlagafrumvarpinu var gerð grein fyrir því að að óbreyttu myndi þetta úrræði falla niður um mitt ár. Það var í sjálfu sér ekki ákveðið með fjárlögunum heldur er það ákvæði í gildandi lögum sem orðið er nokkurra ára gamalt. Það er ágætt að greina frá því hér að hugmyndir um ráðstöfun séreignarsparnaðar komu fyrst fram af krafti fyrir kosningarnar 2013, við Sjálfstæðismenn settum það mál á oddinn í kosningabaráttu okkar fyrir kosningarnar 2013. Frá þeim tíma hafa rúmlega 50 milljarðar verið teknir út úr séreignarsparnaðarkerfinu til þess að lækka skuldabyrði heimilanna og enn bætist í á þessu ári. Ég tel að framkvæmdin hafi verið afskaplega vel heppnuð. Það er ekki hægt að fjalla um þetta án þess að minnast á að það var í upphafi liður í samþættri aðgerð til skuldaleiðréttingar og síðan séreignarsparnaðarráðstöfunin með skattafslætti. Ástæðan fyrir því að það hefur í gildandi lögum átt að taka enda í sumar er kannski fyrst og fremst sú að þeim meginmarkmiðum sem við lögðum af stað með á kjörtímabilinu 2013 höfum við náð. Við höfum náð betri skuldastöðu heimilanna en hún var bara hreinlega fyrir hrun. Þess vegna sögðu menn að þetta sérstaka úrræði myndi renna sitt skeið en önnur úrræði hafa verið lögfest í millitíðinni síðan sérstaklega fyrir fyrstuíbúðarkaupendur. Það kemur síðan í ljós núna kjaralotunni sem staðið hefur yfir að með því að framlengja þetta úrræði erum við að færa kjarabætur til inn á vinnumarkaðinn sem hjálpuðu til við að loka kjarasamningum. Með vísan í alla þá góðu kosti sem þetta úrræði hefur haft undanfarin ár að þá fannst mér sjálfsagt að verða við þeirri ósk, enda gat það hjálpað til við að loka kjarasamningum og mun áfram gagnast heimilunum í landinu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og tek heils hugar undir með honum með það að þetta hefur reynst ákaflega vel. Þess vegna lögðum við Miðflokksmenn fram sams konar frumvarp þegar það varð ljóst að ríkisstjórnin ætlaði að fella þetta úr gildi. Ég er fyrst og fremst að gagnrýna þessa aðferðafræði, að hringla með þetta fram og til baka, að koma með það fram í haust að heimildin verði felld niður. Auðvitað hefur það áhrif og veldur áhyggjum hjá t.d. ungu fólki og þeim sem ætla að greiða inn á sín lán að það stefni í það að heimildin verði felld niður. Síðan er tekin stefnubreyting í tengslum við kjarasamninga eins og hæstv. ráðherra segir réttilega. Það er þessi aðferðafræði sem mér hugnast ekki og er fyrst og fremst að gagnrýna. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að þetta er mikilvægt úrræði og hefur reynst mjög vel.
Virðulegi forseti. Það sem skiptir kannski mestu varðandi fyrirsjáanleika þessara mála er að við erum hér með ívilnandi aðgerð. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það er auðvitað best að þessir hlutir liggi fyrir til sem lengstrar framtíðar hverju sinni. Fram til þessa hafa menn mátt gera ráð fyrir því að úrræðið sem upphaflega var til þriggja ára, var síðan framlengt og síðan erum við að framlengja það aftur núna um tvö ár, myndi taka enda í sumar. Með ívilnandi ákvörðun erum við að framlengja úrræðið þannig að ég sé ekki alveg þennan vanda sem kann að skapast af því að leggja þetta til núna. Við hv. þingmaður erum sammála um meginatriðin. Það er vonandi þannig með þingið almennt að við höfum verið sammála um að þetta væri skynsamlegt. Ein af ástæðunum fyrir því að menn hafa verið sáttir við að heimila svo snemmbúna úttekt á séreignarsparnaði með skattleysi er sú að menn hafa talið að það myndi ekki raska um of lífeyrisréttindum í framtíðinni. Undirliggjandi er auðvitað sú hugsun að lífeyrissparnaðurinn að öðru leyti myndi duga og þetta væri afmarkaður tími. Ég get ekki séð fyrir mér t.d. að við látum það vera viðvarandi ástand að einhver sem er segjum 25 ára sé með eitthvað sem er kallað séreignarsparnaður en taki jafnóðum út af honum alla starfsævina og verji til húsnæðis. Þá er það í raun og veru enginn séreignarsparnaðar og við eigum að fara að kalla hlutina réttum nöfnum.
Hæstv. forseti. Ég fagna þessu frumvarpi mjög og ég reyndar fagna því að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi uppi tilburði til að vera skynsöm. Það birtist m.a. í því að hún tekur upp hvert málið á fætur öðru sem Miðflokkurinn hefur þegar lagt fram. Ég get nefnt þetta mál og ég gæti nefnt mál um kennitöluflakk, þó að ríkisstjórnin hafi ekki viljað ganga alveg eins langt og við Miðflokksmenn í því efni. En þetta er fagnaðarefni og það er alveg rétt sem hv. þm. Birgir Þórarinsson sagði hér fyrr í umræðunni að við Miðflokksmenn lögðum til um jólin, þ.e. í fjárlagaumræðunni, að þetta ákvæði yrði framlengt, en ríkisstjórnin féllst ekki á það þá. Ég skil alveg mótífið. Ég skil alveg að ríkisstjórnin, með hæstv. fjármálaráðherra í broddi fylkingar, vilji koma eins og riddari á hvítum hesti inn í kjaraviðræður og leysa málin með einu snöggu höggi. Ég skil það mjög vel. En það breytir ekki máli, það er sama hvaðan gott kemur. Og auðvitað er það rétt sem hæstv. fjármálaráðherra sagði hér áðan, það er alveg laukrétt hjá honum, að þessi tiltekna aðgerð var náttúrlega mjög mikilvægur hlekkur í skuldaleiðréttingunni sem var gerð á sínum tíma og er að mínu mati og margra annarra líklega ein best heppnaða efnahagsaðgerð sem farið hefur verið í á Íslandi mjög lengi. Það er búið að afflytja þá aðgerð mjög víða og mjög oft og það er búið að segja hvað eftir annað að þetta hafi verið sniðið að einhverju ríku fólki. Því fer aldeilis fjarri. Ég man eftir því að þáverandi hv. þingmanni, nú hæstv. forseta þingsins, fannst alveg ótækt þegar við vorum að berja málið um skuldaleiðréttinguna í gegnum þingið að, eins og hann sagði, fólk gæti aukið auðlegð sína. Nú er það þannig að ef ég man rétt fór alla vega mikill meiri hluti þessarar upphæðar til fólks þar sem heimilistekjur voru svona allt að 800.000 kr., þ.e. tveir BSRB-félagar á þeim tíma, svo ég nefni dæmi, eða tveir ASÍ-félagar á þeim tíma, með meðallaun. Ég man eftir því að ég lét þess getið við þennan hv. þingmann og nú hæstv. forseta að það væri náttúrlega skelfing til þess að vita að fólk í þessari stöðu gæti aukið auðlegð sína. Það væri alveg hroðalegt. En auðvitað er það þannig, frú forseti, að t.d. þessi ráðstöfun hefur komið mörgum gríðarlega vel. Eins og hæstv. ráðherra benti á áðan hafa skuldir íslenskra heimila stórlækkað. Þetta hefur jafnvel gert mörgum kleift að komast langleiðina í að verða skuldlausir, eða mjög skuldlitlir. Og þess vegna kannski - svo ég segi prívatskoðun mína - gramdist mér í haust þegar átti að taka þessa ákvörðun til baka. Sú þróun sem mér hefur sýnst verða akkúrat í þessum lið er að ungt fólk með góðar tekjur hefur getað nýtt þennan séreignarsparnað til að koma sér upp fótfestu í útborgun á íbúð, þ.e. þeir sem eru í leiguhúsnæði en búa við góð kjör að öðru leyti hafa getað leitað í þetta úrræði. Þess vegna fagna ég því enn þá meira að þetta skuli nú framlengt, einmitt út af þessum hópi, út af þessu unga, vel menntaða fólki sem alla vega vill, þorir og getur sest að á Íslandi. Það vantar að vísu aðeins meira upp á og ég vænti þess að það sjái til aðgerða í því máli fyrr en seinna, þ.e. að lækna hér og lækka það vaxtaokur sem verður til þess að ungt fólk, margt hvert, treystir sér ekki til að flytja heim að loknu námi erlendis. Það er í sjálfu sér alveg skiljanlegt þegar maður sér þau kjör sem fólk býr við, t.d. í Danmörku og Noregi, á húsnæðislánum og hvernig það kerfi er uppbyggt. Þá getur maður alveg í sjálfu sér skilið að fólk skuli ekki kæra sig um að koma hingað heim - eins ljótt og önugt það er að segja þetta - og vera hér í vinnu fyrir íslenska banka í 40 ár. Maður skilur það alveg. Þess vegna veitir ekki af því að við komum fram með hugmyndir. Þeir segja nú vestur í Ameríku: Ef það er ekki bilað á maður ekki að gera við það. Í þessu tilfelli, þ.e. með þessa aðgerð, þurfti ekkert að gera við neitt. Það var ekkert bilað þannig að það þurfti ekki að hætta við þetta á sínum tíma. Nú segi ég þetta með fyrirvara um þennan freistnivanda stjórnvalda að vilja koma, eins og ég segi, eins og frelsisher inn í kjaraviðræður á viðkvæmum punkti og kasta karamellum yfir hópinn. Að því sögðu vona ég að þetta mál fari fljótt og vel í gegnum þingið og að í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sem ég geri ráð fyrir að fái þetta mál til afgreiðslu, verði tekið vel og rösklega á málum og að þetta frumvarp verði að lögum nú þegar í vor þannig að það verði samfella í þessari aðgerð. Að það takist að gera þetta frumvarp að lögum áður en núverandi skyldusparnaðarákvæði renna út. Í framhaldi af þessu hvet ég hæstv. fjármálaráðherra til að gaumgæfa fleiri mál sem Miðflokkurinn hefur borið fram. Ég heyrði nú reyndar á honum í dag að hann var t.d. ekki afhuga því sem við viljum leggja til í sambandi við að ríkisstarfsmenn geti unnið lengur en til sjötugs, sem ég tel bæði mikið réttlætis- og skynsemismál. Eins og kom fram í máli hæstv ráðherra sjálfs er það að banna fólki að vinna mánuð eftir sjötugt náttúrlega sóun á verðmætum, sóun á kröftum og þekkingu - sem við höfum ekkert efni á. Þannig að ef hæstv. fjármálaráðherra myndi nú kíkja í malinn hjá okkur Miðflokksmönnum veit ég að hann mun finna ýmislegt sem hægt er að gera gott með. Við erum ekkert sárir yfir því þó að einhverjir taki mál sem við höfum verið að bera fram. Við erum ekki með nein skrásett vörumerki á þessum málum og við viljum að þau komist fram og verði landi og lýð til gæfu. Þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til þess að skoða betur nokkuð mörg önnur mál sem við Miðflokksmenn höfum verið að bera fram. Fyrst ég minntist á þetta sem var hér til umræðu í dag, þó að ég sé kominn aðeins út fyrir efnið, þ.e. vinnu ríkisstarfsmanna frá 70–73 ára, getur maður ekki sleppt því að minnast á góðar tillögur sem Miðflokksmenn settu fram í desember í fjárlagaumræðunni um að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur, sem er lykill að því að slíkt ákvæði virki. En hvað þetta mál varðar ítreka ég ánægju mína og ég veit að við Miðflokksmenn munum taka vel á árinni með hæstv. ráðherra og ríkisstjórninni við að gera þetta mál að lögum eins fljótt og verða má.
Frú forseti. Mig langar að koma hér upp og fagna því að þetta frumvarp sé komið fram um framlengingu á séreignarsparnaði til húsnæðiskaupa næstu tvö árin. Þetta verkefni hefur heppnast gríðarlega vel og er mjög mikilvægur þáttur undir séreignarstefnu sem við viljum byggja upp á Íslandi og Sjálfstæðisflokkurinn stendur fyrir. Það er gríðarlega mikilvægt innlegg í það dæmi. Fram kemur í greinargerðinni að búið sé að verja 56 milljörðum í gegnum þetta kerfi, sem sagt inn í húsnæðismálin 2014–2018, og 12,8 milljörðum á síðasta ári. Þetta eru 23.000 manns þannig að það fóru 400.000–450.000 kr. á einstakling til húsnæðiskaupa í gegnum þetta kerfi á síðasta ári. Ég tel þetta vera með allra best heppnuðu aðgerðum í mjög langan tíma til að byggja upp séreign í húsnæði á Íslandi. Ég ætla hafa þetta örstutt og koma inn á þetta. Það gleður mig gríðarlega mikið að frumvarpið sé komið fram. Þetta úrræði hefur hjálpað einstaklingum mikið á undanförnum árum og mun halda áfram að gera það á næstu árum með því sem hér er sett fram.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki. Sértækir skattar á banka á Íslandi eru með þeim hæstu á meðal landanna sem við berum okkur gjarnan saman við. Þetta hefur haft neikvæð áhrif á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja, auk þess sem almenningur hefur búið við óhagstæðari vexti en gengur og gerist í löndunum í kringum okkur. Frumvarp þetta hefur að geyma tillögu að breytingum á framangreindum lögum er varða lækkun á gjaldhlutfalli í fjórum þrepum á árunum 2020–2023 í samræmi við síðustu þrjár fjármálaáætlanir ríkisstjórnarinnar. Það er nefnilega þannig að í síðustu þremur áætlunum höfum við gert ráð fyrir að þessi skattur myndi lækka í þrepum á þessu tímabili. Hér er verið að koma fram með frumvarpið að vori til á árinu 2019 til að lögfesta það þó fram í tímann. Verði ákvæði frumvarpsins að lögum mun endurskoðunin skila sér í lægra gjaldhlutfalli svo að það verði framvegis 0,145%, frá árinu 2023, en gjaldhlutfallið stendur í dag í 0,376%. Það lækkar sem sagt í áföngum á tímabilinu 2020–2023. Með frumvarpinu er komið til móts við gagnrýni ýmissa aðila. Það fylgir sömuleiðis ábendingum sem komu fram í Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið þar sem lögð er áhersla á að lækkun sértækra skatta á fjármálakerfið sé skýrasta tækifæri ríkisins til að draga úr vaxtamun. Gera má ráð fyrir að lækkun bankaskatts veiti fjármálafyrirtækjunum svigrúm til að lækka útlánsvexti og/eða hækka innlánsvexti til viðskiptavina en sú breyting myndi bæta afkomu heimila og rekstrarumhverfi fyrirtækja. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu munu lækka skatttekjur ríkissjóðs frá því sem ella hefði orðið á árunum 2020–2023 um 1,6 milljarða kr. til að byrja með á tekjuárinu 2020 en síðan skref fyrir skref allt upp í 7,75 milljarða kr. á tekjuárinu 2023. Með vísan í þær tölur má ætla að svigrúm fjármálafyrirtækja til að draga úr kostnaði aukist sem því nemur. Fyrirtækin eru þá samanlagt laus undan þessari skattlagningu og má ætla að sú breyting skili sér í hagkvæmari kjörum til viðskiptavina bankanna og annarra fjármálafyrirtækja. Virðulegi forseti. Ég hyggst ekki flytja öllu lengra mál um þetta frumvarp. Ég vil þó nefna að fleiri atriði eru tiltekin í Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið sem skipta máli. Eitt þeirra mála er innstæðutryggingargjaldið sem er lagt á og við erum með annað frumvarp, sem nú þegar er komið til nefndar, um að lækka það gjald. Það myndi sömuleiðis auka svigrúm fjármálafyrirtækja til að bjóða viðskiptavinum betri kjör. Önnur atriði sem eru nefnd í því samhengi snúa að eiginfjáraukum á fjármálakerfið. Við erum með þá tiltölulega hátt stillta í dag, réttilega, vegna þess hvar við erum stödd í hagsveiflunni, en sú ábending er komin fram að við þurfum að gæta að því að stilla ekki kröfum um eigið fé í bankakerfinu svo hátt að þær samrýmist ekki vel ástandinu hverju sinni og komi í veg fyrir að bankarnir og önnur fjármálafyrirtæki geti sinnt því mikilvæga hlutverki sem þeim er ætlað með því að vera of heftandi. Eiginfjáraukarnir og eiginfjárreglurnar eru þess vegna mjög mikilvæg í því samhengi en þau atriði sem snerta eigið féð kallast síðan á við áhættuvogina sem fjallar um það hversu mikið fé þurfi að binda vegna tiltekinna tegunda lána og hefur líka töluvert mikil áhrif. Af hálfu fjármálafyrirtækjanna hefur því verið haldið fram að við séum hvað áhættumatsreglurnar varðar með tiltölulega ströng viðmið á Íslandi í dag. Ég held að það sé ekki óeðlilegt miðað við þá stöðu sem við erum nýkomin út úr með gríðarlega há vanskilahlutföll í bankakerfinu, en það er allt að breytast. Við þurfum áfram að halda vöku okkar fyrir ábendingum um atriði sem gætu mögulega dregið úr vaxtamun í íslenska fjármálakerfinu og þannig gagnast beint fyrirtækjum og heimilum. Það mál sem við erum með í höndunum er af þeim toga og ég tel að það sé gott ráð að láta það taka gildi sem fyrst, þ.e. að taka ákvörðun um að lækka skattinn og þá liggi fyrir lögfest fram í tímann hvernig skrefin verða stigin í því efni. Virðulegi forseti. Ég hef þá lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Hér er lagt til að lækka bankaskattinn og ég hef áður sagt að það hefur verið sérstakt áhugamál þessarar ríkisstjórnar að lækka gjöld á bankana. Þetta eru ekki einu gjöldin sem stendur til að lækka heldur hefur nú þegar verið lækkað gjaldið til Fjármálaeftirlitsins og síðan stendur til að lækka gjaldið í innstæðusjóð, þ.e. innstæðutryggingarsjóðinn. Það sem ég vildi koma inn á er að þessi skattur var settur á fót til að mæta útgjöldum íslenska ríkisins og Íslendinga vegna bankahrunsins. Það voru einmitt bankarnir sem komu Íslandi og Íslendingum í hina slæmu stöðu eins og við þekkjum öll og þurfa að greiða það til baka. Áður en þessi skattur er lækkaður eða tekinn af þá þarf að svara grundvallarspurningum. Það þarf t.d. að svara því hvort íslenska ríkið sé búið að fá endurgreitt það sem það lagði út vegna hrunsins með vöxtum og áhættuálagi. Einnig þarf að svara því hvort Íslendingar hafi fengið til baka það sem þurfti að leggja út vegna falls bankanna. Það væri fróðlegt að fá svör við því frá hæstv. fjármálaráðherra hvort ríkið sé búið að fá það endurgreitt sem það lagði út vegna hrunsins og þá með vöxtum og áhættuálagi og hvort Íslendingar hafi fengið til baka það sem þeir þurftu að leggja út vegna falls bankanna. Þetta eru grundvallarspurningar sem þarf að svara þegar á að fara að lækka þennan skatt.
Virðulegi forseti. Við höfum nokkrar úttektir á beinum framlögum ríkisins til endurreisnar innlenda fjármálakerfisins. Það sem ríkið lagði fram og tók á sig til fjármögnunar hefur verið reiknað út og menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að við séum búin að endurheimta og ágætlega rúmlega það allan beinan kostnað ríkisins. Nú skal ég ekki fullyrða um það hvaða undirliggjandi ávöxtunarkrafa var gerð í þeim útreikningum, ég bara man það hreinlega ekki, eða hversu hátt áhættuálag ætti að vera, en ég tel að niðurstaðan standi vel undir einhverjum vöxtum og mögulega áhættuálagi því til viðbótar. Þetta er staða sem er til komin m.a. vegna þess að ríkið fjármagnaði Landsbankann, tók síðan yfir viðbótarhlut í bankanum þegar skuldabréfið sem gefið hafði verið út var upp greitt og Landsbankinn hefur greitt yfir 100 milljarða í arð frá þessum tíma. Hinir bankarnir hafa sömuleiðis skilað arði til ríkisins en eins og menn muna þá tók ríkið við stöðugleikaframlögum sem skipta einna mestu máli í þessari heildarmynd og þar inni var Íslandsbanki. Menn verða að gefa sér ákveðnar forsendur um virði þessara eigna þegar þeir reikna þessa hluti. Ég tel að þetta liggi fyrir. Svo vil ég bæta því við hér undir lokin að við megum ekki gleyma því þegar við erum að aflétta sköttum að við eigum enn þá tvo stærstu bankana og ég tel algjörlega óumdeilt að þeir hækki í virði. Það væri meira að segja fróðlegt hér í nefndarstarfi að láta reikna fyrir sig, [[Forseti hringir.]]fá kannski Bankasýsluna til að hafa skoðun á því, hversu mikið bankarnir hækka í virði við það eitt að vera lausir undan skattinum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni að ætla mætti að þetta skilaði sér í hagstæðari kjörum til viðskiptamanna og almennings. Mótrök bankanna, þegar rætt hefur verið rætt um þennan skatt, eru þau að þetta sé vondur skattur og að skattalækkun muni skila sér í lægri gjöldum og vaxtalækkun. Ég verð að segja það, frú forseti, að ég treysti ekki bönkunum til að skila þessari lækkun, að gjaldskráin komi til með að lækka og að vextir komi til með að lækka. Ég held að það sé hreinlega lögmál að þetta muni leiða til meiri hagnaður hjá bönkunum og gjöld mun í raun og veru ekki lækka. Þá spyr maður sig: Hefði ekki verið hægt að setja einhvers konar kröfur á bankana að þegar þessi skattur er lækkaður verði þeir að mæta því gagnvart almenningi en ekki bara til hluthafa í formi meiri hagnaður og hærri arðgreiðslna? Það væri gott að fá viðhorf hæstv. ráðherra til þessa. Verðum við ekki að hafa einhverjar tryggingar fyrir því annað en bara eitthvað munnlegt um að gjöld og vextir komi til með að lækka við það að lækka þennan skatt sem bankarnir hafa nú kvartað sáran yfir lengi?
Virðulegi forseti. Það er tvennt sem ég myndi vilja nefna í tilefni af þessum orðum. Annars vegar vil ég vísa í töflu sem er í hvítbók um framtíð fjármálakerfisins þar sem skattlagningin er sérstaklega útskýrð og borin saman við skatta sem eru lagðir á sambærilega banka í nágrannalöndunum. Það er mjög sláandi samanburður. Það er mjög greinilegt að við skerum okkur algerlega úr. Það kemur í sjálfu sér ekki á óvart vegna þess, eins og hv. þingmaður rakti áðan, að þessi skattur kemur til við þær aðstæður að við tókum ákvörðun um að leggja gjöld á bankakerfið til að endurheimta tiltekinn kostnað sem hafði fallið á ríkissjóð vegna falls bankanna. Það á ekki að koma neinum á óvart þess vegna að þessi skattur sé mjög sérstakur og fyrirfinnist ekki annars staðar. En við teljum að það sé kominn tími til að láta hann fjara út. Reyndar situr eftir smávægilegur skattur þrátt fyrir þessa miklu lækkun sem hér er verið að tala um en munar samt verulega um þegar allt er saman tekið. Síðan er það spurningin sem maður skilur mjög vel og það er eðlilegt að menn velti fyrir sér: Munu bankarnir skila þessu til viðskiptamannanna? Eina tryggingin sem við höfum í því er bara sú að það muni gerast vegna samkeppni. Við þurfum að sjá til þess og það þarf að ganga eftir því að þetta skili sér til viðskiptamanna og að markaðurinn í þessum efnum virki. Við eigum öll gríðarlega mikið undir að það gerist. Ég bendi aftur á hitt sem ég nefndi áðan að við eigum tvo af þremur stóru bönkunum með húð og hári, [[Forseti hringir.]]reyndar er smávægilegur hlutur í Landsbankanum í eigu starfsmanna. Bara við það að lækka þessar álögur [[Forseti hringir.]]mun virði þessara eignarhluta ríkisins aukast mjög.
Virðulegi forseti. Við tölum um hinn margumtalaða bankaskatt. Þessi kona hefur ósjaldan komið hér upp og tjáð sig hvað hann varðar. Mér hefur fundist áherslan röng. Á það að lækka tekjur ríkissjóðs um 7 milljarða kr. ef við lækkum þennan bankaskatt? Mér finnst bankarnir algerlega burðugir til þess að greiða hann þótt sérstaks eðlis sé. Ég tel líka að það sé miklum vafa undirorpið, eins og hefur komið fram, hvort neytendur fái nokkurn tíma að njóta þess þótt bankarnir losni við 7 milljarða í formi skattgreiðslu í ríkissjóð. Ég tel að við gætum nýtt þetta fjármagn mun betur í innviðina okkar og til að koma til móts við þann vanda sem er úti í samfélaginu, fátækt og annað slíkt. Það er af nógu að taka eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra veit. Svo kemur líka sú spurning upp: Hvernig voru vaxtakjörin áður en við lögðum bankaskattinn á? Var eitthvað farið mýkri höndum um íslenska lántaka af þeirra völdum þá? Mig rekur ekki minni til þess, því miður. Þannig að ég segi: Við höfum í rauninni mátt sæta vaxtaokri, ekki síst fyrir tilkomu þessa bankaskatts. Ég sé því enga ástæðu til að ætla að við neytendur þessa lands verðum eitthvað sérstaklega verðlaunuð í formi samkeppni á bankamarkaði, sem einkennist sérstaklega af algjörri fákeppni. Ég held að það sé alveg sama hvað maður skoðar á milli bankanna, það munar 0,00%, einhverju slíku, þegar maður skoðar vexti, hvort sem það eru inn- eða útlánsvextir. Það er því alveg greinilegt að ekki er um mikla samkeppni á þeim markaði að ræða. Ég held að það sé mest spennandi að við náum okkur í einhvern erlendan banka til að koma hingað og koma á alvörusamkeppni. Það þætti mér svolítið spennandi og þá gætum við séð hvernig hlutirnir þróuðust. Í ljósi alls sem á undan er gengið vil ég ítreka að ég tel ekki nokkra einustu ástæðu til að láta sig einu sinni dreyma um það að vextir á innlán neytenda muni lækka þrátt fyrir að bönkunum verði réttir á silfurfati 7 milljarðar kr. sem þeir þurfa ekki að greiða inn í sameiginlegan sjóð okkar. Ég segi það. Ég hef svo sem ekkert meira um það að segja. Ég fann mig knúna til að nefna þetta sem eitt af því sem ég tel rangt í forgangsröðun ríkisstjórnar. Mér þykir ekki rétt að lækka þennan skatt, a.m.k. er þetta ekki rétti tímapunkturinn núna þegar við erum nýbúin að fá útgefna nýja þjóðhagsspá sem sýnir svo ekki verður um villst að þrátt fyrir að lendingin verði mýkri en var óttast þá er samdráttur hér. Við að fara úr hagvexti, 2,7%, í mínus 0,2%. Hagstofan hefur svo sem gefið okkur bjartari vonir strax á næsta ári en það breytir ekki þeirri staðreynd að við erum að sigla í gegnum ákveðinn brimskafl. Þess vegna árétta ég að þetta þykir mér sannarlega ekki rétt forgangsröðun, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um matvæli, nr. 93/1995, með síðari breytingum, sýklalyfjanotkun. Flutningsmenn málsins eru þingmenn Miðflokksins. Málið er í sjálfu sér ekki gríðarlega flókið. Frumvarpið er svohljóðandi: „1. gr. Á eftir 15. gr. laganna“ - þ.e. laga nr. 93/1995 - „kemur ný grein er verður 15. gr. a, svohljóðandi: Fyrirtæki sem hafa með höndum smásölu matvæla skulu tryggja með merkingum í sölurýmum að neytendur hafi greiðan aðgang að upplýsingum um upprunaland matvælanna og meðalnotkun sýklalyfja við framleiðslu matvæla í viðkomandi landi. Matvælastofnun skal gefa út árlegar leiðbeiningar um miðlun upplýsinga um sýklalyfjanotkun við framleiðslu matvæla. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Greinargerðin hljóðar svo: Markmið frumvarpsins er að bæta miðlun upplýsinga um sýklalyfjanotkun við framleiðslu matvæla til neytenda. Með þessu er tryggt að neytendur séu upplýstir um meðalnotkun sýklalyfja við framleiðslu matvæla í upprunalandi þeirra matvæla sem boðin eru til sölu í matvöruverslunum og geti byggt ákvarðanir sínar um val á matvöru á þeim upplýsingum. Í byrjun árs 2017 birti Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) lista yfir sýklalyfjaónæmar bakteríur þar sem stofnunin flokkaði tólf ættir baktería eftir áhættuflokkum. Haustið 2019 varaði stofnunin við að jarðarbúar væru að verða uppiskroppa með nothæf sýklalyf og hvatti til þróunar nýrra lyfja. Aðalframkvæmdastjóri stofnunarinnar, dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, lýsti því yfir 20. september 2017 að neyðarástand væri að skapast í meðhöndlun sjúklinga vegna sýklalyfjaónæmis. Þá kemur fram í nýrri skýrslu Evrópusambandsins frá því í febrúar 2019 að aukið ónæmi gegn sýklalyfjum stofni í hættu hefðbundinni meðferð við lekanda, sem er næstalgengasti kynsjúkdómur innan EES-svæðisins. Í skýrslu sem unnin var í Bretlandi um aðgerðir gegn sýklalyfjaónæmum bakteríum kemur fram að um 700.000 manns láti lífið á hverju ári af völdum slíkra baktería. 12. apríl 2017 skilaði starfshópur sem heilbrigðisráðherra skipaði greinargerð um aðgerðir til að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería á Íslandi. Í greinargerðinni kemur m.a. fram að sýklalyfjanotkun í dýrum hér á landi hefur verið ein sú lægsta á heimsvísu. Þá hafi algengi sýklalyfjaónæmis hér á landi verið umtalsvert lægra en í nágrannalöndum. Í greinargerð starfshópsins og í bresku skýrslunni er fjallað um mikilvægi þess að auka meðvitund almennings um hættuna sem fylgir ofnotkun sýklalyfja. Þá er í greinargerð starfshópsins lagt til að innleidd verði stefna um skynsamlega notkun sýklalyfja í dýrum, m.a. verði gefnar út leiðbeiningar um skynsamlega notkun þeirra. Þótt mikið hafi verið fjallað um notkun sýklalyfja og hættuna sem fylgir sýklalyfjaónæmum bakteríum hefur heildstæða stefnu vantað. Lyfjastofnun Evrópu gefur árlega út skýrslu um sölu sýklalyfja sem ætluð eru dýrum í 30 ríkjum Evrópu. Í þeirri skýrslu má finna upplýsingar um notkun sýklalyfja í helstu innflutningsríkjum Íslands. Nauðsynlegt er að auka vitund almennings um efni skýrslunnar enda hefur skort mikið á miðlun upplýsinga til almennings um notkun sýklalyfja við framleiðslu matvæla. Hafi almenningur greiðan aðgang að þessum upplýsingum í sölurýmum verslana geta neytendur tekið ákvörðun um frá hvaða ríkjum þeir kaupa matvæli á grundvelli opinberra upplýsinga um notkun sýklalyfja í matvælaframleiðslu. Virðulegi forseti. Þessi greinargerð skýrir, held ég, nægjanlega hvað vakir fyrir flutningsmönnum frumvarpsins. Það er fyrst og fremst að auka vitund almennings og miðla til almennings upplýsingum um þá vöru sem þeim stendur til boða. Fullyrða má að það hafi verið þörf á þessu en ekki síst núna þegar ljóst er að fyrirvarar sem Ísland taldi sig hafa varðandi það að þurfa ekki að heimila innflutning á hráu, ófrosnu kjöti virðast ekki hafa dugað á sínum tíma. Þá er ekki síst mikilvægt núna að auka fræðslu til almennings um muninn á þeim vörum sem í boði eru. Að sjálfsögðu þarf ekki að taka fram að íslenskar vörur eru ekki undanskildar því að vera með í þessum upplýsingum, og eru það reyndar nú þegar í dag í þessum skýrslum Evrópusambandsins. Þetta leiðir kannski umræðuna aðeins að því, virðulegi forseti, að við þurfum að horfa heildstætt á það hvernig við getum miðlað upplýsingum til neytenda. Fyrir utan það má nefna að hugsanlegt gæti verið að gera enn þá skýrari þær merkingar sem eru á matvælum í dag, þ.e. upprunamerkingar. Í dag þarf að leita að því ef fólk vill sjá hvort varan sé upprunamerkt íslensk, þýsk, dönsk eða hvaðeina. Þetta mætti gera augljósara með því að hafa t.d. rauðan grunn og gult letur eða eitthvað slíkt þannig að fólk gæti séð það og að sjálfsögðu myndi þetta líka gilda um íslenskar vörur. Síðan mætti hugsa sér að skylda þá sem selja þessar vörur að öll upprunakeðjan sé sett á pakkningarnar, þ.e. hvar dýrið er alið, slátrað, unnið o.s.frv. Ekki eingöngu slátrunar- eða framleiðslustaðinn. Það er líka nauðsynlegt að horfa til þess hvort við eigum ekki að gera átak í því, og um það hefur verið flutt þingmál, að kortleggja kolefnisspor þeirrar vöru sem við neytum og birta upplýsingar um t.d. matvæli í verslunum, um kolefnisspor viðkomandi matvæla, hver þau eru. Við getum séð fyrir okkur grænmeti, að kolefnisspor af grænmeti á Suðurlandinu versus kolefnisspor grænmetis sem flutt er frá Afríku eða einhvers staðar frá Evrópu, mismunur gæti verið þar á og ef til vill vilja neytendur kaupa vöru þar sem þetta skiptir máli. Þá má líka nefna að merkja íslenskar vörur með íslenska fánanum. Nú er það, ég held að ég fari rétt með, valkvætt. Og hugsanlega mætti kveða sterkar að orði að það skuli vera skylda með einhverjum hætti. Ég er ekki að leggja það til hér en vildi kasta þessu upp, en það er kannski svolítið bratt. Að lokum, forseti, tel ég að líka megi velta því upp hvort við viljum að upplýst sé um hvers konar bú standi að baki vörunni. Hvort nautakjötið sem við kaupum í verslunum komi úr einhverju risastóru verksmiðjubúi þar sem gripirnir eru aldir við ákveðnar aðstæður eða af litlu fjölskyldubúi á Íslandi. Það getur líka skipt máli þegar menn velja sér hvað þeir kaupa í matinn. Í það minnsta er mikilvægt að byrja ferlið á að upplýsa neytendur um þetta og frumvarpið er liður í því.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, þ.e. hækkun lífeyris. Flutningsmenn auk mín er restin af Samfylkingunni, sjö þingmenn. Við 1. gr.: Við ákvæði til bráðabirgða í lögunum bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 69. gr. skulu bætur almannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 63. gr. og fjárhæðir samkvæmt 22. gr., hækka í samræmi við almennar hækkanir lægstu launataxta samkvæmt lífskjarasamningi 2019–2022. 2. gr. hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Frumvarp í sama dúr var lagt fram á 145. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Málið er nú lagt fram aftur með breytingum sem taka mið af nýundirrituðum kjarasamningum á almennum vinnumarkaði, sem undirritaðir voru 3. apríl 2019, og samsvarandi breytingum á röksemdum í greinargerð. Með frumvarpi þessu er lagt til að elli- og örorkulífeyrir almannatrygginga fylgi þróun lægstu launataxta í samræmi við kjarasamninga og verði 390.000 kr. árið 2022. Greiðslurnar fari stighækkandi fram til 2022 með hliðstæðum hætti og lægstu laun samkvæmt kjarasamningum. Markmið frumvarpsins er að aldraðir og öryrkjar fái mannsæmandi greiðslur til framfærslu. Ljóst er að hópur aldraðra og öryrkja býr við fátækt. Tæplega fjórðungur öryrkja býr við skort á efnislegum gæðum samkvæmt nýjustu rannsóknum Hagstofu Íslands og eru öryrkjar sá hópur sem verst stendur þegar þátttakendur eru greindir eftir atvinnustöðu. Frá árinu 1998 hefur kjaragliðnun öryrkja numið 59,4% samkvæmt tölum sem unnar hafa verið fyrir málefnahóp Öryrkjabandalags Íslands um kjaramál. Staðan er þannig nú að þúsundir lífeyrisþega ná ekki viðmiðum um lágmarkslífeyri og fá þar af leiðandi sérstaka uppbót til framfærslu, þ.e. þeir sem eiga rétt á henni. Til grundvallar þeim hækkunum sem lagðar eru til í frumvarpinu liggja hækkanir samkvæmt kjarasamningum milli Starfsgreinasambandsins og Samtaka atvinnulífsins frá 3. apríl 2019 sem ætlað er að gilda til 2022. Í samningnum er miðað við stighækkandi laun á samningstímanum og að lægstu launataxtar verði 390.000 kr. á mánuði árið 2022. Samkvæmt kjarasamningum voru lágmarkslaun hækkuð í 317.000 kr. á mánuði 1. apríl 2019 og eiga að hækka um 73.000 kr. til viðbótar til ársins 2022. Boðuð hækkun lífeyris almannatrygginga í fjármálaáætlun er langt frá því að ná fyrrgreindum markmiðum. Lágmarksframfærslutrygging þeirra sem fá örorku og endurhæfingarlífeyri er 247.183 kr. hjá þeim sem fá ekki greidda heimilisuppbót. Hámarkslífeyrir með öllum tengdum greiðslum er 310.800 kr. á mánuði. Það er ljóst að margir ná ekki þeirri upphæð. Því er, frú forseti, lagt til að upphæðin þróist með eftirfarandi hætti: Að 1. apríl 2019, sem er kannski orðið fullseint, verði það 317.000 kr. á mánuði, 1. apríl 2020 verði það 341.000 kr. á mánuði, 1. janúar 2021 verði það 365.000 kr. á mánuði og 1. janúar 2022 verði það 390.000 kr. á mánuði. Einungis fyrsta hækkunin þyrfti því að vera afturvirk um nokkrar vikur. Samhliða þeim breytingum sem lagðar eru til er líka alveg ljóst að draga þarf úr vægi tekjuskerðinga vegna sérstakrar uppbótar á lífeyri sem stundum er kölluð hérna í sal króna á móti krónu skerðing, en um hana er kveðið á í lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Gert er ráð fyrir að breytingar á fjárhæðum til samræmis við frumvarpið verði birtar í reglugerðum. Frú forseti. Það eru fordæmi fyrir því að þessum hópum séu ákvarðaðar kjarabætur í tengslum við samninga. Það var t.d. gert árið 2011 þegar Alþingi þess tíma hækkaði greiðslur til hópanna í samræmi við kjarasamningana þá. Ef einhver vill vísa í það að nú sé vinna í gangi við að ná saman við þá hópa bendi ég á að reynslan sýnir að það mun ganga allt of hægt. Hæstv. forsætisráðherra landsins sagði í þingræðu fyrir einu og hálfu ári síðan að þetta væru einmitt hópar sem ættu ekki þurfa að bíða og mættu ekki bíða. Hér er því verið að koma til móts við leiðtoga ríkisstjórnarinnar. Ég geri ráð fyrir að það verði auðsótt mál hjá flestum flokkum að greiða fyrir málinu og tryggja að þessir hópar, sem svo sannarlega eru illa staddir, margt í þeim a.m.k., fái sömu hækkanir og verið er að veita þeim sem eru á lægstu launatöxtunum í samfélaginu, annars er ljóst að það fólk mun dragast enn aftur úr. Frú forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til velferðarnefndar til skjótrar en vandaðrar og frekari umfjöllunar.
Forseti. Mig langaði bara til að styðja þetta góða þingmál og segja að það er óþarfi að fátækt skuli fyrirfinnast í jafn miklum mæli í nútímasamfélagi, tæknivæddu samfélagi sem er jafn ríkt af náttúruauðlindum og Ísland. Útrýming fátæktar er fjárfesting til framtíðar. Við höfum ekki efni á því lengur að dvelja í þeirri úrkynjuðu hugmyndafræði að endalaust þurfi að fjármagna samfélagið og styðja við þá ríku og valdamiklu með þá von í brjósti að auður þeirra muni einhvern tímann seytla niður til hins almenna borgara. Við þurfum að byggja á grunninum og upp og það að tryggja að fólk fái mannsæmandi laun er hluti í því. Hagfræðingurinn Charles Kenny orðaði það svo vel þegar hann sagði: Stóra ástæðan fyrir því að fátækt fólk er fátækt er að það á ekki nægilega mikla peninga. Það ætti því ekki að koma neinum sérstaklega á óvart að góð leið til að draga úr þessu vandamáli sé að gefa þessu fólki peninga. Það virðist vera mjög augljóst. Einhverra hluta vegna gengur fólki treglega að skilja hversu mikilvægt það er að við tryggjum að fólk hafi nægilega mikla peninga til að ná endum saman. Því að útrýming fátæktar er gífurlega mikilvæg fyrir þjóðfélagið og mun spara okkur alveg ofboðslega mikinn tíma. Fátækt er ofboðslega dýr. Ég hlakka til að fá þetta mál til meðferðar velferðarnefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Má Einarssyni fyrir sína vasklegu framgöngu í þessu þarfa máli. Ég tek heils hugar undir með þeim báðum sem á undan mér hafa talað, hv. þingmanni og hv. formanni velferðarnefndar Halldóru Mogensen. Tillagan sem felst í þessu frumvarpi er í rauninni sú að fylgja bara eftir gildandi rétti sem hefur ekki verið gert um árabil. Ég hef ósjaldan staðið hér og bent á það hróplega óréttlæti sem allir þeir hafa þurft að búa við sem fá greitt úr almannatryggingakerfinu. Það er í rauninni með hreinum ólíkindum að við skulum vera með löggjöf um almannatryggingar þar sem er svo augljóslega, eins og sést í 69. gr. þeirra laga, verið síendurtekið að brjóta á rétti þeirra sem ættu að njóta verndar þeirra laga. Hvað lífskjarasamningana varðar styð ég þá náttúrlega algjörlega heils hugar. Auðvitað hefðu þessir þjóðfélagshópar sem við erum hvað hatrammast að berjast fyrir, hópar sem er haldið í fátæktargildru, hópar sem ná ekki endum saman - maður furðar sig á því, virðulegi forseti, hvernig í veröldinni stendur á því að þessi hópar eru hreinlega skildir eftir. Af öllum í samfélaginu eru þeir fátækustu, okkar minnstu bræður og systur, skildir eftir. Á meðan flestallir aðrir uppskera einhverja kjarabót gera þau það ekki. Þannig að ég styð heils hugar þetta frumvarp. Ég styð það heils hugar að kjarabætur þær sem nú eru sýnilegar og hafa fengið framgöngu samkvæmt nýjum lífskjarasamningi, fái að ganga yfir til öryrkja, eldri borgara og allra þeirra sem njóta sinnar framfærslu af almannatryggingakerfinu. Mig langar að tíunda pínulítið það sem kemur fram í 69. gr. þar sem í rauninni í 2. mgr. er tekinn allur vafi af um það að almannatryggingakerfið skuli endurskoða með tilliti til þess að laun hækki aldrei minna en sem nemur launaþróun í landinu hverju sinni. Í staðinn hefur ríkisvaldið nýtt sér í rauninni þetta stuðningsákvæði greinarinnar sem segir: Þó má aldrei hækka minna en sem nemur neysluvísitölu. Það er það sem ríkisvaldið hefur nákvæmlega gert. Í mörg ár hefur það miðað við vísitölu neysluverðs. Munurinn bara frá 2011 á þessu tvennu, vísitölu neysluverðs á móti launaþróun í landinu, er sennilega, virðulegur forseti, vel yfir 30% á þessu tímabili, sem hallar á okkar minnstu bræður og systur sem þurfa að nýta sér það kerfi sem almannatryggingakerfið er. Ég hef líka boðað það hér oftar en einu sinni eða tvisvar að við viljum láta reyna á það fyrir dómstólum hvort þetta sé lögmætt, að fara svona með þessa einstaklinga. Við teljum svo ekki vera. Þannig að um leið og ég styð heils hugar og hvet velferðarnefnd til að taka utan um mál Samfylkingarinnar og keyra það sem hraðast í gegnum velferðarnefnd eigum við alltaf þetta sem er akkúrat að gerast núna. Það er verið að höfða mál gegn ríkinu til þess að láta reyna á 69. gr. og hvernig ríkisvaldið, eins og ég hef sagt, hefur verið með valdníðslu gagnvart þessum þjóðfélagshópum sem eiga virkilega undir högg að sækja og erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér. Þess vegna er ég sérstaklega þakklát fyrir það hvað mér finnst í rauninni þessi umræða hafa fengið að vaxa og dafna hér inni á hinu háa Alþingi og ég tel að það sé ekki síst fyrir það að Flokkur fólksins, fullskipaður, er bara öryrkjar, eins og maðurinn sagði. Við vitum nákvæmlega um hvað við erum að tala. Við höfum verið að boða það hvernig við höfum þurft að berjast fyrir tilverunni. Þannig að það er ekki erfitt fyrir okkur að setja okkur í þau spor sem allt of, allt of margir okkar samfélagsbræður og systur feta núna. Þannig að ég segi: Á meðan við höldum umræðunni gangandi og höldum bara áfram og gefumst ekki upp trúi ég því að það sé ekki eins langt í það að okkur takist að útrýma sárustu fátæktinni. Allt sem þarf, eins og ég hef alltaf sagt, er bara vilji. Það er vilji, samstaða okkar allra. Og ég vil líka trúa því, virðulegi forseti, að það sé í rauninni enginn þingmaður hér inni sem ekki er tilbúinn að greiða fyrir því að við tökum virkilega á og hjálpum þeim sem mest þurfa á okkur að halda.
Hæstv. forseti. Ég er hér með framsögu fyrir frumvarpi til laga um breytingu á barnaverndarlögum, sem varðar viðurlög og refsingar við tálmun og takmörkun á umgengni. Frumvarp þess efnis var lagt fram á 146. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu þá. Nú er það lagt fram að nýju með örlitlum breytingum. Hér er um að ræða viðbót við 98. gr. barnaverndarlaganna. Meginbreytingin er að hin nýja grein hljómar svo: „Tálmi foreldri hinu foreldrinu eða öðrum sem eiga umgengnisrétt samkvæmt úrskurði, dómi, dómsátt foreldra eða samningi þeirra staðfestum af sýslumanni að neyta umgengnisréttar, eða takmarki hann, varðar það sektum eða fangelsi allt að fimm árum. Brot gegn ákvæði þessu sætir aðeins opinberri rannsókn að undangenginni kæru barnaverndar til lögreglu.“ Þar er kannski meginbreytingin frá fyrra frumvarpinu, auk þess sem brotið nær til beggja foreldra, þess sem hefur forsjá og þess sem hefur umgengni ef það foreldri takmarki eða tálmi það að barnið geti hitt foreldrið. Það er svo sem enginn ágreiningur um að samkvæmt 1. gr. barnalaga og 7. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna eiga börn rétt á að þekkja og umgangast báða foreldra sína. Það er réttur barnsins. Í 46. gr. barnalaga er sérstaklega tekið fram að barn eigi rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá og þegar foreldrar búa ekki saman hvílir sú skylda á báðum að grípa til þeirra ráðstafana sem við verði komið til að tryggja að þessi réttur sé virtur. Ástæðan fyrir því að lögð er svona mikil áhersla á rétt barnsins og skyldu foreldra í lögum og barnasáttmálanum er sú að það skiptir verulegu máli fyrir velferð barnsins. Það er tæplega ágreiningur um það hér í þingsal eða í samfélaginu almennt. Það er því vanræksla að svipta barnið rétti til að umgangast báða foreldra. Í 98. gr. barnaverndarlaga segir að þeir sem vanrækja barn andlega þannig að það stefni lífi eða heilsu þess í hættu skuli sæta refsingu. Rannsóknir sýna að barni, sem er svipt þeim möguleika að eiga samskipti við foreldri, getur orðið það mjög tilfinningalega og andlega þungbært til framtíðar, ekki síst ef það hefur alist upp í samvistum við það foreldri í einhvern tíma. Af þeim sökum er mikilvægt að vanræksla gagnvart barni, sem felst í tálmunum eða takmörkunum á umgengni, fái sömu meðhöndlun barnaverndaryfirvalda og annars konar vanræksla og/eða ofbeldi gagnvart barni. Það er um þetta sem málið fjallar. Þótt löggjafinn hafi með nokkuð skýrum hætti litið svo á að réttur barns til umgengni við báða foreldra skipti miklu máli fyrir velferð þess hafa gildandi ákvæði í lögum ekki tryggt nægjanlega rétt barnsins. Því er frumvarp af þessu tagi mjög nauðsynlegt. Því er lagt til að bætt verði við 98. gr. barnaverndarlaga sérstöku ákvæði, sem ég rakti hér áðan, sem taki af öll tvímæli um að slík tálmun eða takmörkun á umgengni sé ólíðandi út frá velferð barns og sé því refsiverð. Með viðurlögum er undirstrikað það sjónarmið að tálmun eða takmörkun á umgengni er brot á skyldum foreldris. Orðalag ákvæðisins er sambærilegt því sem notað er í ákvæðum barnalaga um tálmanir á umgengni, þó með þeirri breytingu að ekki er miðað við heimilisfesti barns, og má því byggja á skilgreiningu í athugasemdum við frumvarp það sem lögfesti ákvæði barnalaga um dagsektir og aðför vegna tálmunar. Með tálmun er vísað til þess atferlis foreldris að koma í veg fyrir að barn njóti umgengnisréttar við hitt foreldrið, t.d. með því að halda barni í læstri íbúð þegar á að sækja það, fara á brott með barn af heimili þess eða öðrum stað þar sem umgengni á að hefjast eða ljúka, koma ekki með barn á þann stað þar sem afhenda á barnið eða valda því með öðrum hætti að úrskurður verður ekki framkvæmdur. Af framangreindri skilgreiningu má ráða að það sé í raun tálmun eða takmörkun á umgengni þegar foreldri veldur því með einum eða öðrum hætti að úrskurður, dómur, dómsátt eða samningur aðila verður ekki framkvæmdur. Hér er mikilvægt að hafa í huga að þetta nær eingöngu til þess að fyrir liggi einhver niðurstaða, annaðhvort dómstóla, stjórnvalda eða foreldranna sjálfra, um að ekkert sé varhugavert við umgengni beggja foreldra. Til að koma til móts við þá gagnrýni sem frumvarpið fékk á sínum tíma á 146. löggjafarþingi er komið inn í ákvæðið núna að kæra til lögreglu fari aðeins í gegnum barnaverndaryfirvöld. Hafi eitthvað komið upp, eitthvað nýtt sem ekki var þegar úrskurður eða dómur féll eða samningur gerður eða eitthvað slíkt, þá sé það í höndum barnaverndaryfirvalda að meta það. Þetta er því lykilatriði í að ná einhverri sátt um þetta og svo auðvitað að það gildi á báða vegu, hvort sem er til forsjárforeldris eða umgengnisforeldris eða þegar sameiginleg forsjá er, að það sé ekki bara ákvörðun annars foreldrisins að segja: Ja, nú verður ekki umgengni af því að ég met það sjálfur eða sjálf að það sé ekki barninu fyrir bestu. Það gerist ekki þannig og hvergi í siðmenntuðum löndum að það sé bara einhver ákvörðun og þá raunverulega með yfirgangi og frekju. Hér er því verið að gera skýrt í lögum að þetta er brot gegn barni, sem ég held að enginn neiti. Og við brotum þar sem heilsu barns er stefnt í voða sé rétt að beita viðurlögum og sambærilegum viðurlögum og er við brotum sem geta valdið eða stofnað heilsu barns í voða. Þetta er lykilatriði í frumvarpinu. Mér kæmi það mjög á óvart að frumvarpið eins og það er núna sæti hér einhverri andstöðu, því að ég held að öllum sé ljóst sem hafa unnið í þessum málum og þekkja þau að einhverju marki, að fjölmörg vandamál eru þar sem ekki er farið að niðurstöðu dómstóla, ekki að úrskurðum stjórnvalda eða samningum milli aðila og menn hafa komist upp með það mánuðum, árum og jafnvel áratugum saman að virða að vettugi þennan rétt barna. Við það verður ekki unað. Samfélagið hefur auðvitað breyst. Það er orðið miklu algengara en áður var að foreldrar slíti samvistum. Fleiri svona mál koma þar af leiðandi upp þar sem annað foreldrið kemst upp með án nokkurra vandkvæða að því er virðist að tálma umgengni eða takmarka. Í nefndarálitinu kemur fram að frá árinu 2007 til 2016 hafi verið fjölmörg mál af þessu tagi um kröfur um beitingu dagsekta, sem greinilega hafa aldrei virkað, og fjölmargir úrskurðir upp kveðnir. Við erum að tala um 550 kröfur um dagsektir. Það eru örugglega miklu fleiri tálmunarmál en þessi 550, því að ekki krefjast endilega allir dagsekta, sjá kannski ekki hagsmuni mikla fólgna í því, hvorki fyrir barnið né aðila. Ég og aðrir flutningsmenn teljum þetta mikilvægt framfaraskref til að tryggja þennan rétt barnsins, tryggja það að barn verði ekki beitt þessu ofbeldi frekar en öðru ofbeldi og hér sé því líka eðlileg viðbót við 98. gr. barnaverndarlaganna þar sem tekin eru af öll tvímæli um brotin og viðurlög við þeim.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina. Það eru nokkrar spurningar sem vakna við þessa yfirferð, kannski helst út frá praktíkinni í því öllu saman. Í 1. gr. er talað um að brot gegn ákvæði þessu sæti aðeins opinberri rannsókn að undangenginni kæru barnaverndar til lögreglu. Nú er það svo að barnaverndarnefndir hafa verið mjög tregar til að fara inn í mál þar sem um er að ræða umgengnisdeilu, eins og þær kalla það, þannig að barnaverndarnefnd kemur ekki að málum þar sem foreldrar deila um umgengni. Þá veltir maður fyrir sér hvernig hv. þingmaður og þeir sem eru á þessu frumvarpi sjái fyrir sér að barnavernd geti komið að málinu og kært til lögreglu þegar barnavernd neitar að koma að því, rannsaka það og kanna hvort einhver ástæða sé til þess að barn njóti ekki umgengni. Nú skal tekið fram að ég lít ekki svo á að það sé tálmun þegar foreldri, af hvaða kyni sem er, er að vernda barn sitt gegn ofbeldi. Það eru önnur mál. En hins vegar er það svo að barnavernd hefur ekki viljað koma að þeim málum. Þá er frekar flókið að láta þetta vera að undangenginni kæru barnaverndar til lögreglu. Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þingmann út í umgengnina og fagna því að báðir foreldrar séu teknir inn, bæði það foreldri sem nýtur umgengnisréttar sem og lögheimilisforeldrið, því að þetta hefur ekkert með forsjá að gera. En nú velti ég fyrir mér, því að í öllum barnalögunum er umgengni alltaf bundin við umgengnisforeldrið en ekki forsjárforeldri: Er ekki nauðsynlegt að breyta einhvern veginn orðalaginu í frumvarpinu til þess að það samræmist öðrum lögum er varða börn?
Hæstv. forseti. Það er misskilningur hjá hv. þingmanni að þetta snúist um umgengnisdeilur. Það segir sérstaklega: Það er búið að leysa úr þeim. Það er búið að leysa úr forsjá og umgengni. Þetta er því ekki spurning um að barnaverndaryfirvöld fari inn í umgengnisdeilur. Menn fara einfaldlega ekki að eftir niðurstöðu sem er fengin. Það kunna að vera nýjar forsendur, breyttar aðstæður frá því að úrskurður var kveðinn upp, dómur var kveðinn upp eða samningur gerður. Þess vegna er það barnaverndaryfirvalda að meta það. Ef engar nýjar forsendur eru fyrir hendi, t.d. ofbeldi eða eitthvað slíkt, ber barnaverndaryfirvöldum að kæra. Þá er það orðið brot. Þetta er ekki flóknara en það, hv. þingmaður. Það er alveg rétt að þær aðstæður geta komið upp að umgengnisforeldrið telji að forsjárforeldri beiti einhvers konar ofbeldi og neiti þá að skila barninu. Þess vegna er sú breyting. Hún er ekki í andstöðu við eitt né neitt. Umgengnisforeldri skilar ekki barninu til forsjárforeldris vegna aðstæðna sem það telur réttlæta það. Þá er auðvitað rétt að barnaverndaryfirvöld athugi, alveg eins og á hinn veginn, hvort slíkar ásakanir eigi við rök að styðjast eða hvort ástæða sé til að ætla það. Þetta er bara brot eins og svo mörg önnur brot, eins og ofbeldisbrot. Við förum eins með þetta mál og öll önnur brot gegn börnum. Ég skil ekki vandkvæðin við það. Mér eru þau óskiljanleg, hv. þingmaður.
Frú forseti. Ég er ansi hrædd um að þingmaðurinn hafi haldið að sá þingmaður sem hér stendur hafa haldið allt annað og flutt allt aðra ræðu en hún gerði. Það er mjög mikill misskilningur í svari hv. þm. Brynjars Níelssonar. Það er ekki hægt að tala um tálmun ef það liggur engin úrskurður, dómur eða samningur fyrir. Þá er það ekki tálmun, af því að það er enginn samningur. Þá er alveg sama hvert þú ferð með slíkt mál, þú þarft að byrja á því að reyna að ná umgengnissamningi. Annars er það ekki tálmun. Það ætti lögmaðurinn að vita, hv. þingmaður. Þetta er alger útúrsnúningur. Í öðru lagi er það ekki flóknara en svo að barnavernd lítur svo á að þegar er ágreiningur um að afhenda barn sé það umgengniságreiningur. Það er þess vegna sem barnavernd hefur ekki viljað fara inn í málin. Það túlkar barnavernd. Það hefur meira að segja komið bréf frá Barnaverndarstofu til barnaverndarnefnda um að vera ekki að skipta sér af svona málum. Ég er fullkomlega sammála því að þegar foreldri, hvort sem um er að ræða lögheimilisforeldri eða umgengnisforeldri, meinar barni að hitta hitt foreldri sitt, án nokkurrar ástæðu, sé það í sjálfu sér ofbeldi. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það. Ég lít hins vegar á framkvæmdina, hvernig þetta er í framkvæmd. Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að barnaverndarnefnd sem neitar að koma að málum eigi að fara í að kæra þetta til lögreglu, þegar barnavernd neitar að koma að slíkum málum? Ég er bara að benda á að það eru hlutir í frumvarpinu sem ganga ekki upp í praxís. Ég vil skora á hv. þingmann að koma með mér í þann leiðangur að reyna að laga [[Forseti hringir.]]kerfið, laga allt kerfið, frá sýslumanni yfir í barnavernd og allt þetta sem ég hef svo oft talað um.
Hæstv. forseti. Ég held að við séum að tala um sitt hvort málið. Að barnavernd fari ekki inn í umgengnisdeilur - þetta eru ekki umgengnisdeilur. Þú getur búið það til … [[Gripið fram í.]]Þegar kemur dómsniðurstaða, að kalla það einhverjar deilur af því að annar aðilinn ætlar ekki að efna dóminn - það eru engar deilur, það er ofbeldi. Hér er verið að leggja þá skyldu á barnaverndaryfirvöld að ef menn brjóta þessi ákvæði, og það er sérstaklega skilgreint hvað tálmun sé og takmörkun á umgengni, þá segir barnavernd ekki: Við tökum ekki þátt í þessu.
Hún gerir það.
Það gengur ekki. Getur barnavernd bara sagt þegar meiri háttar líkamsmeiðingar eða ofbeldisbrot koma til hennar: Nei, við tökum ekki þátt í þessu?
Það er þannig …
Það er okkur óviðkomandi? Það gerist ekki þannig, enda ber barnavernd lögum samkvæmt að gæta hagsmuna barna og tryggja þá. Ef hún gerir það ekki þarf að gera mikið í þeim málum. Það má vel vera að það þurfi, ég veit það ekki. En þetta er alveg skýrt í ákvæðinu og flækist ekki fyrir mér, þótt það kunni hugsanlega að flækjast fyrir einhverjum barnaverndarfulltrúum. En það er þá mjög sérstakt. Það er mjög sérstakt ef embættismenn segja: Ég tek ekki þátt í svona málum. Þá skulum við fara saman, hv. þingmaður, í verulegan uppskurð og endurskoðun á því öllu saman. En það hvarflar ekki að mér eina sekúndu að embættismenn vinni þannig. Ég trúi því ekki. Þó hef ég séð ýmislegt, þannig að þetta er kannski ekki algjörlega fráleitt hjá hv. þingmanninum. Fyrir mér er þetta mjög einfalt mál. Ef það er tálmun þarf að grípa inn í. Ef það verður þannig [[Forseti hringir.]]eftir þetta að barnaverndarnefnd segir: Nei, ég kem ekki nálægt þessu - þá þurfum að breyta því aftur.
Frú forseti. Við hv. þm. Brynjar Níelsson höfum áður rætt svipað frumvarp og hann leggur fyrir þetta þing, reyndar á öðru kjörtímabili, ef ég man rétt. En spurningar mínar til hv. þingmanns eru að mörgu leyti af algerlega sama meiði og þær voru þá, vegna þess að þótt frumvarpið hafi vissulega tekið breytingum hefur það ekki tekið breytingum að því marki sem snýr að því sem ég les út úr frumvarpi hv. þingmanns, snýr að rétti foreldra, þ.e. rétti barna til að umgangast báða foreldra sína, sem ég tek heils hugar undir. En frumvarpinu nú, rétt eins og þá, tekst ekki að útskýra hvernig það aðstoði umgengnisrétt barna við foreldra sína að setja annað þeirra í fangelsi fyrir tálmun. Mér finnst það vera þversögn og mótsögn í sjálfu sér að ef annað foreldri tálmar aðgengi hins sé rétta lausnin að fangelsa það foreldrið og þar með tálma aðgengi barnsins að því foreldri - af hálfu ríkisvaldsins. Ég einbeiti mér kannski í fyrra andsvari að því hvers vegna hv. þingmanni finnst ekki tilefni til að skoða aðrar lausnir og hvort honum finnist ekki ákveðin mótsögn í því falin að tala um umgengnisrétt barna við báða foreldra en ætla svo að beita ríkisvaldinu til að takmarka umgengnisrétt við annað foreldrið.
Hæstv. forseti. Þetta finnst mér mjög undarlegar spurningar. Ef við teljum að foreldri brjóti gegn barni, svo skaðað geti barnið, erum við öll sammála um að viðurlög séu við því. Það hindrar ekki að barnið geti umgengist það foreldri sem sætir refsiábyrgð. Það er fullt af foreldrum í fangelsi. En þetta er ekki til að koma foreldrum í fangelsi.
Nú?
Þetta er til þess að foreldrar beri ábyrgð. Öll þurfum við að bera ábyrgð á rangri hegðun, ólöglegri hegðun, í hverju sem er. Það er verið að snúa hlutunum á haus með þessum hætti. Ég verð að segja að ég veit ekki hvað liggur að baki andstöðu af þessu tagi. Hefur þetta eitthvað með kynin að gera? Hefur þetta eitthvað með það að gera hvar forsjáin liggur iðulega? Hún gerði það svolítið. Ég var spurður að því trekk í trekk: Vilt þú setja mæður í fangelsi? Það eru fyrst og fremst feður í fangelsi í dag, sko. Þetta er undarleg umræða. Ég segi ekki annað. Það er þannig víða að þegar menn brjóta gegn barni og réttindum þess með þessum hætti bera þeir refsiábyrgð sem oft getur falist í sektum, oftast auðvitað. Eða því atriði sem ég tel mikilvægast í þessu, að svipta einfaldlega það foreldri rétti til forsjár, t.d. ef forsjárforeldrar tálma, sem er náttúrlega iðulega, að þeir séu einfaldlega sviptir forsjánni og þurfi bara að sæta umgengnireglum [[Forseti hringir.]]eins og hitt foreldrið þurfti að gera áður.
Herra forseti. Enn er hv. þingmaður í andsvari um eitthvað allt annað en hann er spurður um. Ég alla vega spurði hv. þingmann ekki að því hvort hann vildi setja mæður í fangelsi. Ég spurði hann hins vegar hvort honum þætti ekki ákveðin þversögn í því að tala um umgengnisrétt beggja foreldra og í næstu andrá tala um bara frekar þunga fangelsisrefsingu, miðað við allt og allt. Hvort honum þætti engin þversögn í því fólgin gagnvart því að takmarka umgengni. Hann getur verið ósammála mér um að það sé málefnaleg spurning, gott og vel, og haldið áfram að fabúlera um hvað standi að baki þessum spurningum mínum. En mér finnst þessi mál frekar snúin. Mér finnst málsmeðferðin á þeim hingað til hafa sýnt að þar er víða pottur brotinn. Það vanti fjármagn, það vanti sérhæfingu, það vanti betri málsmeðferð, það vanti betri þjálfun og greinilega betri fræðslu hjá sýslumannsembættunum um hvernig sé best að taka á svona málum. Og sömuleiðis vanti bara heildstæða skoðun á hvernig best sé að taka á tálmunarmálum. Mér finnst líka vanta inn í þetta frumvarp hjá hv. þingmanni einhvers konar undanþágur, einhvers konar tilhliðranir fyrir tálmun í sjálfsvörn fyrir barnið. Ég velti þess vegna fyrir mér - og endurtek í raun bara sömu spurningu og ég spurði hv. þingmann síðast þegar hann lagði þetta mál fram - hvort það hefði ekki verið æskilegra að leggja fram þingsályktunartillögu sem fæli dómsmálaráðherra að fara í heildstæða úttekt á því hvað vanti upp á, að hún setti sína sérfræðinga í það mál og ynni úr því talsvert vandaðra frumvarp en hv. þingmaður virðist vera megnugur um að færa okkur hingað inn.
Hæstv. forseti. Þetta frumvarp er afskaplega vandað og einfalt. Það fjallar um að þessi brot, eins og önnur brot gegn börnum, sæti sömu viðurlögum og önnur andleg ofbeldisbrot, eða eitthvað sem stofnar lífi og heilsu barnsins í hættu. Þetta er ekkert flókið. Það þarf enga úttekt eða þingsályktunartillögu fyrir ráðuneytið um að gera eitt eða neitt, þetta er bara sáraeinfalt. Það er sáraeinfalt að við hér viðurkennum og þorum að viðurkenna að í mörgum tilvikum eru þetta mjög alvarleg brot gegn börnum, en það virðist mörgum reynast ógurlega erfitt með að sætta sig við það og þeir líta á þetta sem eitthvert kvenréttindamál, að setja mæður í fangelsi, þetta sé einhver misskilningur um að gott sé fyrir barnið að einhver fari í fangelsi. Það er auðvitað ekki gott fyrir neitt barn að einhver sé í fangelsi. Það þarf þá enginn að fara í fangelsi frekar en hann vill. Hann þarf bara að fara eftir reglum. Flóknara er það ekki. Þess vegna er sérstaklega breytt þessu ákvæði núna um að ef koma upp einhver slík atvik eftir á, þegar búið er að kveða upp dóm eða gera sátt eða … [[Gripið fram í: Annars er það ekki tálmun ...]]Þess vegna er ég að segja að það geta komið upp einhver slík atriði. Þess vegna þarf að kanna með sérstökum hætti hvort um einhverja óeðlilega tálmun sé að ræða. Enginn á að vera betur til þess fallinn en barnaverndaryfirvöld. Þess vegna er frumvarpið orðið betra núna en það var. Kjarni málsins er bara þessi - og einfaldleikinn og skýrleikinn og snilldin við þetta frumvarp - að við viðurkennum það einfaldlega bara að þetta er brot gegn barninu, það er kjarni málsins, sem við eigum ekki að sætta okkur við.
Virðulegi forseti. Ég kem nú eiginlega í minna andsvar. Ég vildi nú bara óska hv. flutningsmanni og meðflytjendum til hamingju með þetta frumvarp. Mér finnst það líka vera hálfgerð snilld í sínum einfaldleika. Það eina sem pínulítið stakk mig er í rauninni refsiramminn. Hann er ansi rúmur. Fimm ár finnst mér dálítið vel í lagt, en alvarleikinn getur líka verið mikill. Ég geri mér grein fyrir því að þó að refsiramminn sé þetta rúmur yrði honum einungis beitt í sérstaklega alvarlegum tilvikum. Ég vona bara að við stöndum heils hugar á bak við þetta mál og komum til móts við börnin okkar. Það er sjálfsagt enginn okkar alþingismanna sem ekki þekkir einhvern sem í rauninni hefur þurft að sæta tálmun á umgengni við barn sitt. Til hamingju, hv. þingmaður, og allir þið meðflutningsmenn. Þetta er flott frumvarp.
Hæstv. forseti. Ég þakka nú þetta andsvar. Þetta var svolítið hlýlegt andsvar sem ég er nú ekki vanur að fá.
Þú veist bara ekki hvernig þú átt að haga þér?
Nei, þá veit maður ekki hvernig maður á að haga sér. Hv. þingmaður nefnir refsirammann. Hann truflar marga. En þetta er bara sami refsirammi og er í barnaverndarlögunum. Ef einhver beitir barn andlegu ofbeldi, eins og þetta er auðvitað, getur það haft verulega slæm áhrif. Þess vegna er refsiramminn svona, eins og í öllum öðrum málum. Þessi sami refsirammi er í brotum sem eru að mínu viti miklu vægari. Þannig að ástæðan fyrir að hann er með þessum hætti er einfaldlega bara svo þetta stingi ekki í stúf við lögin sjálf. Það er eina ástæðan fyrir að hann er sá sami. En auðvitað þýðir þetta ekki að fólk fari í fangelsi við fyrsta brot. Það gerist ekki þannig. Og það vita allir sem vinna í þessu. En ef það verða einhverjar ítrekanir, aftur og aftur, kann að koma til einhverrar refsivistar að lokum, því menn láta sér þá ekki segjast, þrátt fyrir ítrekuð brot. Það er bara eins og í öllum öðrum brotaflokkum - sem ég tel vera miklu vægari brot. Það getur þýtt refsivist. En auðvitað kann að vera, eins og hv. þm. Helga Vala segir, að það þurfi kannski að skoða allt kerfið. Ég ætla ekki að andmæla því. Ég hef áhyggjur af getuleysi í því - og dugleysi aðallega. En ég held að þetta hafi mjög mikið forvarnagildi [[Forseti hringir.]]og verði til þess að misnotkun af þessu tagi eigi sér ekki stað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í rauninni hef ég svo sem engu að bæta við mína lofræðu hérna áðan. Ég skil mætavel tilganginn með refsirammanum þó að ég geri mér grein fyrir að hann stingi svolítið í augun. En ég segi bara: Ég hef engu við þetta bæta. Þetta er flott frumvarp.
Herra forseti. Við ræðum hér aftur frumvarp til laga um breytingu á barnaverndarlögum. Því að aftur leggur hv. þm. Brynjar Níelsson fram forgangsmál sitt, og um leið forgangsmál þingflokks Sjálfstæðisflokksins, á stórum kvenréttindadegi hér í þinginu. En kannski má segja að það sé frekar lítill dagur fyrir þingflokk Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að kvenréttindum, því miður. Aftur leggur hv. þingmaður fram þetta umdeilda frumvarp sitt um að gera það refsivert að tálma umgengni, og ekki bara refsivert heldur geti það varðað fangelsi allt að fimm árum. Hér á undan mér talaði hv. þm. Inga Sæland um að þetta væri flott frumvarp. Ég er aldeilis ekki sammála því að þetta sé flott frumvarp. Mér finnst þetta ákaflega dapurlegt frumvarp að öllu leyti og mjög vanhugsað þó að hv. þingmaður hafi gert á því nokkrar breytingar frá því að hann lagði það fram síðast. Sér í lagi er það vanhugsað út frá hagsmunum barna, enda er það ekki til þess fallið að vernda réttindi barna í forsjár- og umgengnismálum heldur til þess að standa eingöngu vörð um réttindi foreldra og um réttindi ákveðins hóps foreldra. Til að minna bæði hv. þingmann og aðra á þá er það skýrt leiðarstef í barnarétti í íslenskum lögum að gera aðeins það sem barninu er fyrir bestu, ekki foreldrunum heldur barninu. Fyrir það fyrsta er í frumvarpi hv. þingmanns ekki að finna ígrundaða skilgreiningu á hugtakinu tálmun, heldur er þar reynt með einhverjum hætti að skýra það í greinargerðinni með frumvarpinu. Að auki er bætt við hugtakinu takmörkun, sem er heldur ekki skýrt að neinu ráði í því frumvarpi sem við ræðum nú. Að vísu er ekki að finna greinargóða skilgreiningu á tálmun í neinum lögum, hvorki í barnaverndarlögum né í öðrum lögum. Hvorki nú né fyrr er að finna einhverja greinargóðar skilgreiningar á tálmun eða rannsóknir á tálmun eða takmörkunum, heldur er eingöngu vísað í tölur sem eru tveggja ára gamlar. Það eru ágætistölur. Ég kem þeim síðar. Það má því segja að forsendur fyrir frumvarpinu séu af afar skornum skammti og vekur hjá mér furðu nú eins og þegar við ræddum frumvarp hv. þingmannsins hér síðast. Þessi tilraun til að skýra út tálmunarhugtakið finnst mér vera veik og sömuleiðis algjör skortur á útskýringu á hugtakinu takmörkun. Við höfum nú þegar neyðarúrræði í barnaverndarlögunum sem kallast aðfarargerð sem felst í því að ef foreldri sem barn býr hjá heldur áfram að hindra umgengni, þrátt fyrir úrskurð um dagsektir og fjárnám fyrir ógreiddum dagsektum, getur dómari, að kröfu þess sem á rétt á umgengni við barn, heimilað að umgengni verði komið á með aðfarargerð. Það þýðir að heimilt er að barn sé tekið úr umsjá foreldris sem það býr hjá og fært umgengnisforeldri í eitt skipti eða fleiri. Eins og hv. þingmaður vitnar til í greinargerð sinni voru þau skipti sem gripið var til þessa neyðarúrræðis afar fá, alls níu skipti á tíu ára tímabili, frá 2007 til 2016. Því miður er það svo að sum af þessum skiptum snúast ítrekað um sömu börn og sömu foreldra, sem er auðvitað afar sorglegt. Með þessari tölu er það staðfest að þetta hámarksinngrip yfirvalda vegna umgengni við hitt foreldrið á sér stað í örfá skipti, sem betur fer. Yfirgnæfandi hluti umgengnismála er nefnilega blessunarlega til lykta leiddur og umgengni er komið á án þess að dagsektarmál séu opnuð. Þetta minnir hv. fyrsti flutningsmaður á í greinargerð sinni. Örfá mál enda með dagsektum og alger undantekningartilfelli fer fram aðför þar sem barnið er sótt með valdi samkvæmt dómsúrskurði. Því miður eru harðar umgengnisdeilur til staðar, en sem betur fer eru þær miklu fátíðari en hin einsleita umræða um umgengnismál gefur til kynna. Sú umræða fer afskaplega oft fram í fjölmiðlum með aðeins annarri hlið mála. Það er miður, sérstaklega fyrir þau börn sem eiga hlut að máli. Sú umræða og umfjöllun fjölmiðla endurspeglar heldur ekki raunveruleikann í kerfinu, hjá stofnunum og því starfsfólki sem vinnur með þennan viðkvæma málaflokk. Eins og ég benti á áðan eru nú þegar til staðar tæki og tól sem hægt er að beita í erfiðum umgengnismálum. Ég velti því fyrir mér hvers vegna lagt er til að gerðar séu breytingar á barnaverndarlögum þegar til staðar eru tæki og tól til að glíma við þessi erfiðu mál. Það er þá líka svolítið í mótsögn við það sem hv. þingmaður hefur sagt, að honum finnist það mjög bagalegt að börn missi af því að umgangast og sjá annað foreldrið, þegar hann leggur fram frumvarp til laga um að annað foreldrið fari í fangelsi í fimm ár. Það er vægast sagt mótsagnakennt og algerlega með ólíkindum. En fimm ára fangelsisrefsing. Hv. þm. Inga Sæland benti á að þrátt fyrir að henni fyndist þetta vera flott frumvarp væri refsiramminn ansi hár. Jú, hann er hár. Samanborið við önnur refsiverð brot er þessi fimm ára refsirammi í takt við 98. gr. barnaverndarlaga, sem taka til alvarlegustu brotanna gegn börnum. Ofbeldisbrota, andlegra brota og jafnvel kynferðislegs og líkamlegs ofbeldis. Með þessu frumvarpi er í raun og veru verið að leggja til að tálmun, sem er óútskýrð í frumvarpinu, jafnist á við þau allra verstu brot sem við vitum því miður af í samfélagi okkar gegn börnum. Það þykir mér, herra forseti, vægast sagt undarlegt. Hvað er best fyrir börn í þessari stöðu? Eru það ekki friðsamleg samskipti, stöðugleiki og jafnvægi foreldra á milli? Er það ekki einhvers konar sáttameðferð? Hefði ekki verið betra af hv. þingmanni að leggja til að mynda fram frumvarp til laga um aukið fjármagn til sýslumannsembættanna til að vinna á þeirri löngu bið sem foreldrar, sem standa í skilnaði og þurfa að útkljá um sín mál, þurfa að þola eftir því að sýslumannsembættin hjálpi þeim og aðstoði þau við að útkljá umgengnismál sín á milli. Meðalbiðtími sýslumannsembættisins í Reykjavík er því miður enn þá hæstur á landinu. Það vill nú svo til að það er kjördæmi hv. þingmanns sem um ræðir þannig að það hefði kannski verið ágætt hjá hv. þingmanni að leggja fram frumvarp um aukið fjármagn til að stytta þennan biðtíma, sem getur verið samkvæmt nýjustu tölum 14–17 mánuðir - 14–17 mánuðir þar sem fólk er að bíða eftir úrlausn sinna mála þegar kemur að umgengnissamningnum. Það skiptir gríðarlega miklu máli, hv. þingmaður, af því að fólk þarf að bíða í meira en ár eftir því að því sé leiðbeint og það fái sinn umgengnissamning. Það getur súrnað ansi mikið í mörgum samskiptum á þeim tíma. Refsiákvæðið sem er að finna í þessu frumvarpi er alls ekki til þess fallið að hlúa að hagsmunum barna. Það bitnar afar illa á börnum enda hefur ekkert Norðurlandanna farið þá leið, með barnaverndarlög inn í refsirétt. Það hefur hvergi verið gert á hinum Norðurlöndunum og þó hafa þau mál verið könnuð og rannsökuð miklu ítarlegar þar en hér á landi þar sem fjölskyldu- og barnaréttur er afar sterkur á Norðurlöndunum. Það kom m.a. fram í umræðum um endurskoðun á barnaverndarlögunum 2013 að ekkert Norðurlandanna hefur farið þá leið sem hér er boðuð, að fara refsiréttarleiðina. Og það er ekkert sem bendir til að refsiákvæði á borð við fimm ára fangelsisvist stuðli að aukinni umgengni eða verndi hagsmuni barna. Engar rannsóknir eða kannanir liggja þar til grundvallar. Það frumvarp sem við ræðum núna gengur þvert gegn fjölskyldu- og barnarétti á Norðurlöndunum. Ég er ekki sammála því sem fram kemur í frumvarpinu, að þessi viðkvæmu og flóknu mál verði sett til barnaverndaryfirvalda heldur er, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom inn á, með því verið að fara inn á verksvið barnaverndaryfirvalda sem fjalla um barnavernd en ekki um refsingar, ekki um fangelsisrefsingar heldur barnavernd, að vernda börn. Refsingarnar eru nefnilega á borði lögreglu, ákæruvaldsins og dómstólanna, sem hv. þingmaður hefði kannski átt að vita, þar sem hann er slíkur reynslubolti í dómsmálum sem raun ber vitni. Svo er ekki hægt að sleppa því, hv. þm. Brynjar Níelsson, að nefna kynjavinkilinn. Vegna þess að hv. þingmaður hefur í þessari umræðu, eins og síðast, komið hér upp og frábeðið sér alla umræðu um að þetta tengist á nokkurn hátt kynjavinkli. Þetta tengist honum bara þráðbeint. Hér á landi er nefnilega svo að sameiginleg forsjá langalgengasta er úrræðið við skilnað foreldra. Í sumum tilvikum heldur móðirin eingöngu forsjánni en í örfá skipti fer faðirinn með forsjá. Af 598 skilnuðum foreldra á árunum 2006–2010 voru 477 með sameiginlega forsjá, 112 mæður voru einar með forsjána á móti níu feðrum. Þetta kemur fram í tölum Hagstofunnar frá árinu 2017. Þar kemur líka fram að fyrir tveimur árum síðan, sem eru nýjustu tölur sem ég hef fundið, bjuggu rúmlega 90% barna foreldra á Íslandi sem hafa skilið, hjá mæðrum sínum. Þess vegna er fullkomlega ljóst að þessu frumvarpi er beint sérstaklega gagnvart mæðrum vegna þess að þær fara með forsjá barna þegar forsjáin fellur hjá öðru foreldrinu. Tölulegar vísbendingar, tölulegar sannanir sýna það. Hvað finnst okkur um það? Hvað finnst okkur um að hér sé komið fram frumvarp sem beint er gegn mæðrum á þessum degi? Hvað finnst okkur um það? Ég veit alveg hvað mér finnst um það, en það væri ágætt að heyra fleiri skoðanir um það en mína. Eins og einhverjir hafa bent á hér þurfum við að fjalla um umgengnis- og forræðismál á heildstæðari hátt en gert er í þessu frumvarpi. Við þurfum að leggja miklu meiri áherslu á sáttameðferð fyrr í ferlinu og markvissa sálfræðiráðgjöf eða fjölskylduráðgjöf fyrir foreldra sem skilja að skiptum. Við þurfum að styrkja sýslumannsembættin í þeim hluta sem snýst um sifjamálin og eru á þeirra verksviði. Við þurfum að tryggja fjármagn til að stytta verulega afgreiðslutíma hjá embættum sýslumanna vegna úrskurða um umgengni. En eins og ég nefndi áðan er hér gríðarlega langur biðtími eftir því að fá úrskurð um umgengnissamning. [[Gripið fram í.]]Það væri miklu meira hagsmunamál fyrir börn foreldra sem skilja, miklu meira, en að varpa öðru foreldri þeirra í fangelsi. Af því að þessi langi biðtími, sem er óviðunandi fyrir alla, ekki síst börnin, er mjög erfiður. Lausnin er sú að ljúka málum í sem mestri sátt. Það er nú einu sinni svo að þegar fólk skilur að skiptum er það ekki vegna þess að allir séu ánægðir eða sáttir. Ég held að við getum fullyrt það hér að yfirvöldum beri að leita allra leiða til þess að aðstoða foreldra sem eru að ganga í gegnum skilnað með börn, við að ná sáttum um umgengni, af því að það er börnunum fyrir bestu. Það er mikilvægt að hafa þann skýrleika. Rannsóknir sýna að mörg þeirra barna þar sem foreldrarnir skilja, eru undir ofurálagi vegna deilna foreldra, refsimála og umgengnismála. Harðvítugar og langvarandi forræðisdeilur og umgengnisdeilur hafa markandi áhrif á börn sem eru fyrir vikið undir ótrúlega miklu og stöðugu álagi, berjast við kvíða og sum geta ekkert leitað eftir stuðningi. Það hefði verið virkilega ánægjulegt að sjá hv. þm. Brynjar Níelsson leggja hér fram þingmál sem hefði það að markmiði að skoða heildrænt réttindi barna sem þurfa að upplifa umgengnis- og forræðismál foreldra sinna og hvernig hægt væri að bæta þau mál og þann feril mála.
Hæstv. forseti. Megnið af þessari ræðu fjallaði ekkert um þetta frumvarp eða neitt tengt því, [[Gripið fram í: Nú?]]það snýst ekki um umgengnisdeilur.
Nei.
Nei, það gerir það ekki.
Akkúrat.
Hér er sérstaklega tekið fram að búið sé að leysa þær. Það er búið að afgreiða þau mál. Það kom strax fram í þessari ágætu ræðu hv. þingmanns og að koma með svona frumvarp á stórum degi kvenréttinda. Snýst þetta orðið um kvenréttindi eða kynjaréttindi? Ég vil spyrja hv. þingmann: Þegar kominn er dómsúrskurður um forsjá og umgengni og annað foreldrið fer ekki eftir því, brýtur gegn barninu þá, á það þá að vera án viðurlaga? Engin áhrif? Myndi t.d. hv. þingmaður sem hefði forsjá barns líða það ef faðirinn, sem á barnið líka, myndi nú bara ekki skila því úr umgengni og segja: Ég tel að forsjárforeldrið beiti það ofbeldi. - Á umgengnisforeldrið að komast upp með það án nokkurra viðurlaga? Það væri mjög merkileg niðurstaða. Það er þannig, og líka t.d. í Danmörku, að litið er á þetta sem brot á barnaverndarlögum, en menn fara aðra leið, menn svipta bara viðkomandi forsjá. Það úrræði er líka alltaf hér. Það þarf ekki að fara í einhverja kærumeðferð til lögreglu enda tel ég það algjörlega síðasta úrræðið.
Herra forseti. Tveimur spurningum var beint til mín, hin fyrri hvort þetta væri kvenréttindamál. Já, þetta er kvenréttindamál því að samkvæmt tölum Hagstofu Íslands kemur fram að 90% barna á Íslandi, sem eiga foreldra sem hafa skilið, búa hjá mæðrum sínum. Það eru líka aðrar tölur sem sýna að þegar annað foreldrið er með forsjá þá er það að langmestum hluta mæður. Þetta er til að svara fyrri spurningunni. Til að svara hinni seinni, sem mér skildist á hv. þingmanni, herra forseti, að væri úrræði sem hægt væri að nota. Við höfum nú þegar úrræði í barnaverndarlögunum. Við höfum það nú þegar. Við höfum ákvæði um úrskurð um dagsektir, fjárnám fyrir ógreiddum dagsektum og svo aðfararaðgerðir þar sem lögregla kemur inn á heimili og fjarlægir barn til að það fái að umgangast hitt foreldrið. Sú stóra aðgerð, að lögregla komi inn á heimili, fjarlægi barn af heimilinu til að láta það í hendur annars foreldris, til að það foreldri geti haft umgengni við barnið er svo sannarlega ekki óumdeild, hv. þm. Brynjar Níelsson. Ég á bágt með að sjá að það að varpa öðru foreldrinu í fimm ára fangelsi geti verið betri leið til að leysa úr vanda þeirra barna sem hv. þingmaður kveðst hér vilja leysa úr. Hvernig eiga þau samskipti þá að vera, ef hv. þingmanni er svo umhugað um að barn eigi að geta notið samvista við báða foreldra sína? Á það síðan að gerast bara með heimsóknum á Litla-Hraun, eða hvernig á það að vera?
Já, já, það gerist þannig.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður segir þetta kvenréttindamál vegna þess að 90% barna er með lögheimili hjá móður. Þetta frumvarp snýst ekki bara um þá foreldra. Þetta snýst um báða foreldra. Þá eru væntanlega 90% af foreldrum umgengnisforeldrar þar sem barnið er ekki með lögheimili. Þá getum við bara kallað þetta karlréttindamál, er það ekki? Þetta er algerlega rugluð umræða, hv. þingmaður. Fólk sem er í andstöðu við þetta frumvarp verður bara að svara því, ef það er í andstöðu við það, og segja það fullum fetum og vera heiðarlegt í því að það telji að ekki eigi að refsa fólki fyrir þetta, að þetta sé ekki brot, og að ekki eigi að vera viðurlög. En það þorir enginn að segja það beint. Er það af því að það eru 90% konur sem tálma? Kann það að vera ástæðan? Ég spyr. [[Gripið fram í: … ekki 90% sem tálma.]]Nei. En kann að vera að menn telji það? Hvernig eru þessi tálmunarmál? Hver er varnaraðili og hver er sóknaraðili? Veit hv. þingmaður það? Ég veit það. Þetta snýst auðvitað ekkert um kvenréttindi, karlréttindi eða kynjaréttindi. Þetta snýst um það að fólk fari að lögum og reglum, vanræki ekki börnin og rétt þeirra. Þetta er ekki flóknara en það. En hér geta sumir bara ekki sætt sig við það einhverra hluta vegna. Ég held að ég hafi nefnilega fengið svarið við því áðan. Fyrsta setningin hjá hv. þingmanni var sú: Þetta er kvenréttindamál. Þess vegna eiga ekki að vera viðurlög. Það er hin skýra niðurstaða. Takk fyrir það.
Herra forseti. Ég átta mig bara ekkert á rökfræðinni sem hv. þingmaðurinn er að nota hérna. Það eru nú þegar viðurlög í barnaverndarlögunum eins og ég nefndi áðan í ræðu minni og í mínu fyrra andsvari. Það eru nú þegar viðurlög í barnaverndarlögum um það ef umgengni er brotin, umgengnissamningur er brotinn. Ég átta mig hreinlega ekki á þessu. Og, jú, þetta er kvenréttindamál. Vegna þess að það eru fleiri, margfalt fleiri börn fráskildra foreldra sem eru hjá mæðrum sínum, þar sem mæður þeirra hafa umgengni með börnunum. Þannig að, já, þess vegna kalla ég þetta kvenréttindamál þó að hv. þingmaður vilji kalla þetta karlréttindamál. Gott og vel, þá skulum við bara vera ósammála um það. Ég hef alla vega einhverjar tölur til að nota sem haldreipi á meðan mér sýnist að hv. þm. Brynjar Níelsson noti nú eftir sem áður tilfinningar sínar til að rökstyðja mál sitt en aldrei neinar tölur, rannsakanir eða kannanir. [[Gripið fram í.]]Algerlega á skjön við það sem tíðkast á Norðurlöndunum, algjörlega á skjön við það, fullkomlega. Hér er verið að leggja til eitthvert undarlegt ákvæði í barnaverndarlögunum sem kallast bara einfaldlega ekkert á við það sem tíðkast á Norðurlöndunum í refsirétti eða við framkvæmd barnaverndarlaga. Gott og vel, þá skal hv. þm. Brynjar Níelsson tala um að hér sé um karlréttindamál að ræða, [[Ég sagði það ekki.]]að hér sé mikið og brýnt mál, þó svo að á níu ára tímabili, árin 2007–2016 hafi alls verið níu tilfelli þar sem [[Forseti hringir.]]ströngustu aðgerðum var beitt til þess að koma á umgengni. Níu tilfelli á níu ára tímabili. [[Forseti hringir.]]Þetta er öll nauðsynin. Þetta er þunginn sem hvílir að baki framlagningu þessa máls.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki sátt við það í hvaða átt umræðan hefur þróast í orðaskiptum hv. þm. Brynjars Níelssonar og hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur. Mig langar í upphafi að taka fram að ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps og ég sé líka þegar ég les það hér að ég er eina konan. Ég held reyndar að það hljóti að vera hrein tilviljun því að ég ætlaði að spyrja hv. þingmann að því hvernig hún gæti fengið út að þetta væri kvenréttindamál, en hún hefur svo sem greint frá þeirri afstöðu sinni. Ég held að við séum hvorki að tala um kvenréttindi, karlréttindi eða jafnrétti yfir höfuð - fyrst og fremst réttindi barnsins. Við erum að ræða undantekningartilfellin, svipað og við ræddum fyrr í dag í heitum umræðum. Við erum að ræða undantekningartilfellin þegar foreldrar geta í fyrsta lagi ekki komið sér saman og utanaðkomandi aðili þarf að taka ákvörðun um hvernig umgengninni verði háttað, eða það að foreldrar brjóti á því samkomulagi sem þeir þegar hafa gert. Ég beini þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort hún sé ekki sammála mér í því að það séu réttindi barns að hitta báða foreldra sína reglulega og eiga í samskiptum við foreldrana. Og ég ítreka líka annað sem kom fram í fyrra andsvari, ég held frá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, að við erum auðvitað ekki að tala um mál þar sem eitthvert ofbeldi eða eitthvað slíkt er í gangi. Það eru auðvitað mál af allt öðrum toga. Svo langar mig líka að vita, virðulegur forseti, hvernig hv. þingmaður gat fengið það út að hér væri um einhvers konar forgangsmál Sjálfstæðisflokksins að ræða - sem mælt væri fyrir hérna 13. maí í 1. umr.
Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hefði kannski búist við og hefði líka viljað sjá að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kæmi fram með eitthvert frumvarp sem væri heildstæðari lausn þessara mála, til að flýta fyrir og styrkja þá foreldra sem standa í þessum erfiðu sporum. Með það að tilgangi og meginmarkmiði að huga að velferð barna sem um ræðir. Við vitum að umgengnismál og skilnaðir koma oft og tíðum mjög illa við börn, hvað þá þegar um átök og deilur er að ræða. Börn lenda í hollustuklemmu. Þau upplifa kvíða, þurfa oft að taka afstöðu og eru sett í þá stöðu, því miður. Varðandi seinni spurninguna, sem var ... Fyrirgefðu, herra forseti, ég biðst afsökunar, ég náði ekki alveg seinni spurningunni.
Að þú teljir að þetta sé forgangsmál Sjálfstæðisflokksins.
Já, það er bara röðunin á dagskránni í þingmannamálunum sem fær mig til að draga þá ályktun. En ég er, að ég held, búin að svara því sem hv. þingmaður velti því fyrir sér varðandi hvort þetta væri kvenréttindamál. Ég tel svo vera og er búin að útskýra það hér í andsvörum og í ræðu minni og hef þar tölur til að styðja mitt mál. En eins og ég segi hef ég líka talað um það hér í ræðu minni og sömuleiðis þegar málið var flutt í fyrra skiptið á 146. þingi að ég mundi gjarnan viljað sjá heildstæðari tillögu að lausn inni á þinginu og hún hefur komið fram. Mig minnir að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sé með þingsályktunartillögu [[Forseti hringir.]]um að stytta þennan biðtíma hjá [[Forseti hringir.]]sýslumannsembættunum. Ég held að það sé hið allra besta mál og mundi styðja það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar fyrst að segja að nú er ég mikill jafnréttissinni og mér finnast reyndar þær tölur sem hv. þingmaður fór með um hlutfall þeirra foreldra sem fara með forræði eða eru lögheimilisforeldrar - hversu hátt hlutfall? Ég held að hún hafi nefnt að 90% séu þar konur - mér finnast þær ekkert sérstaklega gott mál út frá jafnréttisvinklinum. En ég lýsi því aftur yfir að mér finnst þetta mál, sem og önnur mál er tengjast forræði barna, snúast fyrst og fremst um réttindi barnanna, ekki réttindi mæðra versus réttindi feðra. Ég held að hér sé ekki um neitt sérstakt forgangsmál Sjálfstæðisflokksins að ræða vegna þess að þetta mál kemur einfaldlega inn út frá tímaröðinni og þingmannamál liggja hér fyrir í tímaröð. Það hafa önnur þingmannamál Sjálfstæðisflokksins farið í gegn og verið samþykkt nú þegar á þessu þingi og því miður verður að teljast ólíklegt að þegar mælt er fyrir þessu máli núna, 13. maí og mjög stutt er í þinglok, fái það einhverja efnislega umræðu inni í nefndinni. En ég ítreka aftur á móti að ég held að það sé mjög mikilvægt að málið fái slíka umræðu. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að það er mjög nauðsynlegt að vinna að því að stytta biðtíma og flýta sáttameðferð. Ég reyndar stóð í þeirri meiningu að ráðherra hefði unnið að slíkum málum og það hefði náðst einhver árangur, þótt það virðist vera ákveðið misræmi í hversu vel eða illa þetta gengur hjá sýslumanni. En það skal ég heils hugar taka undir og fara með hv. þingmanni og öðrum góðum þingmönnum í að vinna að því. Ég held að það sé mjög, mjög mikilvægt. En ég held að ég noti tækifærið á eftir í ræðu til að fara betur yfir sjónarmið mín hvað þetta varðar. En mig langar þó að nefna eitt vegna þess að aðför er nefnd. Ég held að það hljóti að vera versta leiðin til að huga að [[Forseti hringir.]]réttindum barns, að lögreglan mæti inn á heimili til að fjarlæga barn úr faðmi annars foreldris til að færa yfir til hins. Svoleiðis hlutir [[Forseti hringir.]]eiga auðvitað ekki að gerast og gerist auðvitað væntanlega í algjörum undantekningartilfellum og við ættum að fækka þeim.
Herra forseti. Ég áttaði mig ekki alveg á hver seinni fyrirspurnin var, nema hvað ég er sammála hv. þingmanni um að það væri ágætt ef hlutfall barna foreldra sem hafa skilið væri jafnara þegar kemur að búsetu hjá foreldrum. Ég held að það gæti verið bara hið besta mál og kannski í takti við þróunina eins og hún hefur verið á síðustu árum í auknu foreldrajafnrétti. En ég var heldur ekki að segja að þetta væri gott, bara til að leiðrétta hv. þingmann. Það kom hvergi fram í minni ræðu eða mínum orðum. Þetta einfaldlega staðreynd sem fram kemur á vef Hagstofu Íslands um hversu mörg prósent barna foreldra sem hafa skilið búa hjá mæðrum sínum. Og sömuleiðis er, eins og vitnað er hér til, samkvæmt nýjustu tölum - reyndar frá árinu 2010 - hlutfall mæðra sem voru einar með forsjána á móti feðrum afskaplega hátt, miðað við lága tölu hjá feðrum. Það gleður mig að heyra hv. þingmann lýsa yfir staðföstum vilja til þess að vinna að lausn mála þegar kemur að styttingu biðtíma eftir úrlausn foreldra sem eru að skilja, eftir því að fá aðstoð við gerð umgengnissamninga. Sömuleiðis, eins og ég minntist á hér og held að væri hið besta mál, að veita foreldrum sálfræðiráðgjöf og félagsráðgjöf við þessar erfiðu aðstæður. Ég held að við gætum komið í veg fyrir ansi marga … eða alla vega linað þá sorg sem margar fjölskyldur fara í gegnum þegar um skilnað er að ræða og ekki síst börn sem fara í gegnum sorgarferli þegar skilnaður foreldra verður.
Herra forseti. Ég vona að forseti og þingheimur fyrirgefi mér ef það er einhver nýgræðingsbragur á þessari ræðu, enda er þetta minn fyrsti dagur hér og ég að stíga mín fyrstu skref í ræðustóli. En ég ætla ekki að lengja umræðuna mjög mikið. Ég tók eftir því að hv. flutningsmaður virkaði svolítið þreyttur. [[Gripið fram í.]]Mig langaði samt að hafa um þetta nokkur orð. Við vitum að fólk sem á mjög mikið undir þeim breytingum sem við ræðum í dag fylgist með umræðunum, hvort sem það er í beinni útsendingu eða síðar meir. Það var mikið undir því regluverki sem gildir núna um þessi mál og þeim tillögum sem hér eru lagðar fram en einnig þeim úrbótatillögum sem margir hv. þingmenn hafa vikið að í umræðunni. Við vitum að eflaust fylgjast með umræðunni foreldrar sem ekki hafa fengið að njóta samvista við börn sín af einhverjum ástæðum, foreldrar sem hafa veigrað sér við að setja börn sín í umgengni, ef til vill af mjög lögmætum ástæðum, og svo kannski líka börn eða uppkomin börn sem hafa sjálf verið í þeirri stöðu að foreldrar hafa deilt um forsjá þeirra og umgengni. Vandinn er sá að við vitum ekki hvað það eru margir í neinum af þeim hópum. Við höfum ekki fullnægjandi tölfræði sem getur sagt okkur til um það hvernig þau mál skiptast niður. Við vitum frá barnaverndaryfirvöldum að svokölluð tálmunarmál skiptast í ólíka flokka og þá er einkum talað um annars vegar tilhæfulausa tálmun og svo hins vegar tálmun þar sem foreldrar telja að börnum sínum sé hætta búin fari þau í umgengni. Við vitum líka að þar getur eigi að síður legið fyrir úrskurður um umgengni sem foreldrar hika við að framfylgja af ótta við slíkt. Er sá ótti tilhæfulaust eða ekki? Það vitum við ekki nógu mikið um. Þá tölfræði höfum við ekki nægjanlega mikið uppi á borðum. Við vitum hins vegar að Kvennaathvarfið varar við frumvarpi eins og þessu. Sagt var áðan að þetta hefði ekkert með ofbeldismál að gera, þau væru annars eðlis. En það er ekki rétt því að ofbeldi, heimilisofbeldi og annað ofbeldi í nánum samböndum, er frekar viðvarandi í þessum málaflokki, þ.e. í þeim fáu málum sem enda í svona miklum ágreiningi. Þar eru oft og tíðum uppi ásakanir um ofbeldi, stundum rökstuddar, stundum órökstuddar. En við slítum málaflokkana ekki sundur vegna þessa. Blessunarlega, eins og hefur komið fram, lýkur langflestum slíkra mála í sátt. Þetta er því afskaplega lítill hópur sem við erum í rauninni að fjalla um með þessum tillögum. Við vitum að refsivist foreldra setur líf barna í uppnám og við hljótum að gera allt sem við getum í þessum þingsölum til að draga úr slíkum tilfellum frekar en að fjölga þeim og það á alls ekki setja foreldra án tilefnis í fangelsi. Það hefur líka komið fram af hálfu hv. flutningsmanns, Brynjars Níelssonar, að þetta séu ekki umgengnisdeilur þar sem fyrir liggi úrskurður. Að baki því sjónarmiði liggur væntanlega sú hugmynd að deilum ljúki alltaf með úrskurði en það er alls ekki þannig, vegna þess að deilur halda áfram löngu eftir að úrskurðir eru kveðnir upp. Við þekkjum dæmi þess að menn stofna nýtt og nýtt og nýtt mál, ganga út frá úrskurðaraðila og stofna nýtt mál. Við þekkjum dæmi um það. Það sem skiptir svo miklu máli í málaflokknum er að við fjöllum um þann veruleika sem er þarna úti, ekki teórískar umræður um hvernig við höldum að þetta sé eða hvernig þetta ætti að vera heldur reynum að beina sjónum að þeim veruleika. Hér var nefnt að 550 beiðnir um dagsektir hefðu borist. Ég veit ekki hvort fram kom að það var á tíu ára tímabili. Því þarf að fylgja að aðeins 107 tilfelli voru samþykkt þar sem slíkir úrskurðir voru kveðnir upp. Í því liggur að 450 var hafnað. Þetta er eitt dæmi um fjölda mála sem eru til meðferðar. Hv. flutningsmaður sagði að frumvarpið væri orðið betra og það er rétt, en vont er það nú samt. Hins vegar, og það hefur komið fram í umræðunni, getum við gert miklu betur. Það hefur verið rætt um eflda sáttameðferð og við vitum að sáttameðferð hefur skilað ofboðslega góðum árangri í málaflokknum. Við vitum að við þurfum að gera betur þegar kemur að ofbeldi gegn konum. Refsivörslukerfið nær ekki utan um það, þannig að við þurfum að gera betur í því. Við vitum líka að við þurfum að hraða málsmeðferð, það að fólk sé að bíða jafnvel árum saman eftir niðurstöðu í umgengnismálum og öðrum málum er ekki gott. En við þurfum líka að öðlast betri þekkingu á málaflokknum, betri þekkingu á þeim málum sem við erum að fjalla um. Ég ætla að enda þetta á aðeins víðtækari nótum. Við vitum að það eru ólíkar hugmyndir um hvernig eigi að bregðast við vandamálum sem mætti kalla félagsleg vandamál. Ýmsir telja að það eigi einkum að gera í gegnum velferðarkerfið en aðrir telja að það eigi að gera í gegnum refsivörslukerfið. Þær aðferðir eru notaðar í sumum ríkjum, t.d. í Bandaríkjunum, þar sem refsivörslukerfið hefur verið gert að lykilkerfi í að bregðast við ýmsum vandamálum, þar sem foreldrar eru fangelsaðir ef börnin þeirra mæta ekki skóla, því að vissulega er það vanræksla, jafnvel ofbeldi gegn börnum að tryggja ekki að þau mæti í skóla. Þetta er það sem er gert í sumum löndum, foreldrar eru settir í fangelsi og teknir þannig út úr lífi barna sinna. Þetta er ekki bara kynjað, það koma líka mjög sterkar kynþáttabreytur inn í þarna. Ég skipa mér í hóp þeirra sem telja að við eigum að nýta velferðarkerfið til að takast á við svona mál og þar getum við gert miklu betur. Ég vil taka þátt í þeirri vinnu með þeim þingmönnum sem hafa komið upp í pontu og lýst yfir vilja til að gera betur í þeim efnum.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna áhuga þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem nú sýna áhuga á málefnum barna en geri þó fjölmargar athugasemdir við frumvarpið. Ég myndi gjarnan vilja eiga orðastað við þingmennina og reyna að koma á einhverjum hópi hér á þingi til þess að fara heildrænt yfir bæði barnaverndarlög og barnalög af því að þar er fjölmargt sem þarf að laga miðað við hvernig málum er háttað úti á akrinum. Í fyrsta lagi verð ég að benda á það sem fjallað er um í umræddu frumvarpi og varðar umgengni. Þegar fjallað er um umgengni og umgengnisrétt í barnalögum er ávallt verið að tala um rétt barns til umgengni við það foreldri sem barn býr ekki hjá. Þess vegna getur þetta frumvarp orðið pínulítið flókið í framkvæmd þó að við skiljum alveg hvað átt er við þarna, að barn eigi skýlausan rétt á að njóta samvista við báða foreldra sína. En út frá lögfræðinni, af því að nú erum við hér löggjafinn, þá er ekki talað um umgengni þegar um er að ræða lögheimilisforeldrið. Það er mjög þreytandi að vera nákvæmur og allt það en við þurfum samt að vera nákvæm þegar við setjum lög. Þetta er í sjálfu sér óheppilega orðað í þessu frumvarpi öllu. Hins vegar fagna ég mjög að þessi tilraun sé gerð til að taka báða foreldra inn, þ.e. bæði lögheimilisforeldrið og umgengnisforeldrið. Hvort tveggja gerist, að umgengnisforeldri skili ekki barni úr umgengni og að lögheimilisforeldri tálmi. Áður en lengra er haldið vil ég þó segja að þegar ég tala um tálmun þá er ég ekki að tala um það þegar foreldri reynir að vernda barn sitt og láta það ekki fara í umgengni eða samvistir með foreldri þar sem barni stafar hætta af samvistum vegna ýmissa ástæðna, ofbeldis eða vanrækslu, eiturlyfjaneyslu eða hvað sem er. Það eru auðvitað slík tilvik til. Það verður hins vegar að gæta að ákveðinni nákvæmni í svona frumvörpum. Nú hefur mikið verið rætt hér um umgengnisdeilur og mikið látið eins og það sé ekki deila, umgengnisdeila, ef fyrir liggur úrskurður. Það er alls ekki rétt. Daginn eftir að úrskurður liggur fyrir eða jafnvel daginn eftir að samningur liggur fyrir milli aðila sem sýslumaður hefur staðfest, lögum samkvæmt, getur verið kominn upp ágreiningur. Það heitir umgengnisdeila. Ágreiningur um það hver á að fá að hafa barnið yfir helgina. Um leið er komin upp umgengnisdeila eða umgengniságreiningur enda getur foreldri ekki leitað til sýslumanns með dagsektarkröfu eða reynt að fara fram á innsetningu nema hafa annaðhvort dóm eða staðfestan samning í höndunum. Það er ekki hægt að fara og segja að verið sé að tálma nema maður sé með pappíra upp á að búið sé annaðhvort að semja eða úrskurða um umgengni. Það er ekki hægt að tala um tálmun ef það er ekki staðfest hvernig þetta eigi að fara fram. Þetta er smámunasemi sem ég gerist sek um en smámunasemi er nauðsynleg þegar lagt er fram svona frumvarp. Við getum alveg lent í því að þetta verði samþykkt og plaggið er allt í einu orðið að lögum og er algjörlega gagnslaust og ekki hægt að nota það af því að það er stútfullt af einhverri vitleysu. Við verðum að vanda okkur. Í þriðja lagi hef ég bent á það og benti á það í andsvari við hv. flutningsmann Brynjar Níelsson að barnaverndarnefnd hefur undanfarin ár a.m.k. neitað að koma að þegar foreldrar deila um umgengni, þ.e. forsjárforeldri neitar að afhenda barn eða þegar umgengnisforeldri neitar að skila barni. Af hverju veit ég ekki. Ég hef margsinnis sagt að ég líti svo á að það að skerða rétt barns til samvista, ef ekki er ástæða fyrir því, sé í sjálfu sér ofbeldi gegn barninu. Ef engin ástæða, engin rök búa að baki önnur en að móðir sé komin með kærasta og það sé óhollt fyrir barnið eða pabbinn sé að fara upp í sumarbústað enn eitt skiptið - það eru alveg til svona tilvik þar sem maður getur ekki fallist á að það sé hættulegt fyrir barn að fara í bíltúr með pabba eða í bíó með mömmu. Einhverra hluta vegna hefur barnavernd ekki viljað koma að þessum málum af því að þarna eru foreldrar að deila um umgengni, deila um af hverju barninu er ekki skilað. Ég held að við getum samt öll verið sammála því að það er beinlínis grundvallarréttur barns að fá að njóta samvista við báða foreldra sína. Mig langar líka að velta upp þeirri spurningu hvers vegna hv. þingmenn sem standa að þessu máli velta ekki fyrir sér að setja inn í lög skyldu foreldris til að rækja umgengnisskyldur sínar og þá mögulega eitthvert ákvæði sem segir: Ef þú rækir ekki skyldu þína þá þarftu að borga meiri pening. Ég held að þau séu óteljandi dæmin sem ég hef þurft að fást við í mínum fyrri störfum þar sem foreldri þótti það mjög ósanngjarnt að það væru ekki ríkari meðlagsskyldur á foreldri sem hittir aldrei barnið sitt og sinnir því ekki neitt. Þetta er eitthvað sem við ættum kannski líka að skoða áður en við förum og vinnum svona mál. Það sem við ættum einnig að skoða hér á Alþingi og sem ég hef margsinnis bent á, bæði á þessu ári og á síðasta löggjafarþingi, er ástandið á sifjadeild sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu og öðrum sýslumannsembættum víða um land. Ríkisendurskoðun skilaði frá sér skýrslu sem var algjör rassskelling fyrir stjórnvöld sem stóðu að sameiningu sýslumannsembættanna af því að það var svo ofboðslega illa að því staðið. Það var ekkert verið að velta fyrir sér málastöðunni eða hvernig verkefnin dreifðust um landið né heldur var tryggt að nægt fjármagn fylgdi. Staðan er svoleiðis í dag að ný mál sem varða t.d. umgengnisdeilur, ný mál sem komu í byrjun október, fyrir sex, sjö mánuðum, eru ekki enn þá komin til úthlutunar til fulltrúa. Allan þennan tíma er fullt af börnum sem ekki fá að njóta samvista við foreldra sína af því að kerfið, og á því bera stjórnvöld ábyrgð, virkar ekki af því það er ekki nægur peningur. Það er enginn annar sem ber ábyrgð á því. Hvernig væri nú að við myndum bretta upp ermar í næstu viku þegar við klárum fjármálaáætlun og reyndum að koma sýslumannsembættunum til aðstoðar og setja inn skýra fjárveitingu til sifjadeildanna á landinu til að koma í veg fyrir þetta neyðarástand hjá litlum börnum úti um allt land? Ég skora á flutningsmenn þessa frumvarps að koma með mér í þann leiðangur af því að ég hef verið pínulítið ein öskrandi hérna úti í eyðimörkinni. Flutningsmenn eru stjórnarliðar. Það væri frábært að fá ykkar liðsinni í þetta. Um leið og staðan er þessi þá veltir maður líka fyrir sér möguleikum fulltrúa sýslumanna til þess að fara djúpt í nauðsynlega skoðun á því hvort það séu nægileg rök fyrir því að umgengni sé stöðvuð. Hvernig eiga þessir yfirhlöðnu fulltrúar sýslumanna að fara að því að rannsaka með fullnægjandi hætti hvort það geti verið rétt að ofbeldi sé til staðar, hvort þessi grunur sé rökstuddur, hvað búi að baki þegar umgengni er stöðvuð? Ég óttast það, miðað við það ofboðslega álag sem er á fulltrúunum, að allt of oft séu gerð mistök í þessum málum á báða bóga. Fyrir utan það hversu margir foreldrar hreinlega gefast upp á þessum slagsmálum og segja: Æ, gleymið þessu bara. Og hver tapar þar? Það er barnið sem á sínum fullorðinsárum fer að velta fyrir sér hvað gerðist, hvað varð um mömmu eða pabba, af hverju reyndi hann eða hún ekkert að hafa samband við mig, og kemst þá að því hvernig í pottinn var búið. Að viðkomandi gafst upp á því að reyna að berjast fyrir skýlausum rétti barnsins til að eiga samvistir við báða foreldra af því að kerfið á Íslandi bauð ekki upp á það. Þá langar mig að tala aðeins um sáttameðferð. Sáttameðferð hjá sýslumannsembættunum er líka á ótrúlega vondum stað. Hv. þm. Halla Gunnarsdóttir sagði að sáttameðferð hefði skilað ofboðslega góðum árangri. En sáttameðferð eins og hún er skráð í lögin hefur líka valdið ofboðslegu tjóni. Hún getur tafið mjög nauðsynlegar aðgerðir. Vil ég taka dæmi af foreldrum sem hafa í þrjú ár verið að deila um forsjá, lögheimili og umgengni barna sinna. Eftir niðurstöðu í héraðsdómi þar sem annað foreldrið á að afhenda barnið til hins neitar foreldrið að afhenda barnið. Hvað þarf þá að gera? Jú, það þarf að fara aftur í sáttameðferð af því að lögin segja það. Það er ekki hægt að fara í innsetningu, krefjast afhendingar á barni, af því að það vantar sáttavottorð. Þetta er auðvitað algerlega galið. Þeir sem starfa í þessum málaflokki, sifjaréttinum, eru sammála um að þetta sé orðið algjört klúður. Það eru fjórir sáttamenn sem starfa á öllu landinu að því ég best veit, sem eiga að sinna öllum þessum málum. Það byrjar á því að það tekur mann sjö, átta mánuði að fá fyrsta viðtal hjá löglærðum fulltrúa og svo tekur mögulega þrjá mánuði að fá hinn aðilann til að mæta í viðtal. Þá er komið næstum því ár og svo á fólk að fara í sáttameðferð. Þið sjáið það að foreldri sem vill koma í veg fyrir umgengni getur dregið það mánuðum og árum saman að fara í svona sáttameðferð. Þetta er algerlega óboðlegt ástand. Við þurfum að tryggja úrbætur á því. Ég legg því til að við reynum að fara saman í þetta verkefni í staðinn fyrir að afgreiða frumvarp eins og þetta þar sem byrjað er einhvern veginn á öfugum enda. Svo má velta fyrir sér hvort refsingar per se séu lausnin. Það hefur komið alveg skýrt fram í mínu máli að þegar verið er að skerða skýlausan rétt barns til umgengni við báða foreldra sína þá er það í sjálfu sér ofbeldi í mínum huga. Það er það. Það er grundvallarréttur barns að fá að þekkja báða foreldra sína. Tálmun er ekki tálmun þegar foreldri er að verja barn sitt gegn ofbeldi, svo því sé líka haldið til haga fyrir þá sem eru að fylgjast með þessari umræðu. En að ákveða refsingar á þessum tímapunkti með svona veikt kerfi, vegna alls þess ómöguleika sem ég hef bent á, þá er ég eiginlega mjög fegin hvað þetta mál kemur seint fram. Það er alveg útilokað að það komist neitt lengra en bara inn í einhverja nefndina og sofni þar værum svefni. Ég ítreka að ég hvet flutningsmenn til þess að koma með mér í þann leiðangur að reyna að efla kerfið svo að við getum tryggt grundvallarmannréttindi barna á Íslandi.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til breytinga á barnaverndarlögum, refsingar við tálmun eða takmörkun á umgengni. Eins og fram kom í andsvörum mínum áðan er ég ein af flutningsmönnunum. Ég var jafnframt flutningsmaður á fyrra frumvarpi sem lagt var fram á 147. þingi, að ég hygg. Ég minnist þess að ég fékk fjölda athugasemda sendar til mín, bæði í tölvupósti og í gegnum samfélagsmiðla. Það voru einhverjir sem hrósuðu mér fyrir að vera á þessu mikilvæga frumvarpi og mikilvægi þess að tekist væri á um þetta mál. Jafnframt fékk ég mikið af hryllilegum sögum mæðra sem hefðu verið að vernda börn sín, að þeirra mati, gegn feðrunum og töldu með einhverjum hætti að þessu frumvarpi væri beint gegn þeim. Ég vil ítreka það sem kom fram í fyrri ræðum, hjá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og jafnframt hjá 1. flutningsmanni, hv. þm. Brynjari Níelssyni, að það er auðvitað ekki það sem hér er verið að ræða. Ef barn hefur orðið fyrir ofbeldi eða hætta er á ofbeldi, hvort sem það er kynferðislegt, líkamlegt eða andlegt, þá er það auðvitað allt annað mál. En ef búið er að komast að þeirri niðurstöðu að báðir foreldrar séu hæfir til að umgangast barnið, og við erum jú öll sammála um að það séu réttindi barnsins, og annað foreldrið hamlar því að svo geti orðið, þá er það tálmun. Slíkt er brot á réttindum barnsins, slíkt er ofbeldi gagnvart barninu. Þess vegna vil ég alls ekki líta svo á að hér sé um einhvers konar jafnréttismál að ræða eða einhverja baráttu gegn kvenréttindum, alls ekki. Fyrst og fremst eigum við að horfa á hagsmuni barnsins. Virðulegur forseti. Ég sagði líka áðan í andsvari að mér fyndist sú aðgerð sem kölluð er aðför, vera mjög ómannúðleg. Ég get með engum hætti séð að það þjóni hagsmunum barnsins. En ég er líka þeirrar skoðunar að ef við erum með lög og ramma þurfum við líka að vera með einhvers konar viðurlög til að sjá til þess að lögunum sé fylgt eftir. Hér hefur verið bent á að við erum með heimildir til dagsekta, en almennt er það mál manna að það virðist ekki þjóna sínum tilgangi. Því fellst ég á þau rök sem eru í þessu frumvarpi að tálmun, eins og ég hef farið yfir og eins og hún er útskýrð í frumvarpinu, sé í rauninni brot á réttindum barnsins. Þar af leiðandi ætti það að vera refsivert í samræmi við önnur refsiákvæði er lúta að slíkum brotum. Með því er ég auðvitað ekki að segja að ég aðhyllist það að foreldri sé sett í fimm ára fangelsi, ekki frekar en að ég sagði hér fyrr í dag að ég legði til að þungunarrof væru framkvæmd á 22. viku. Við erum hér að tala um alger undantekningartilfelli og horfa á ákveðinn refsiramma. Ég tel reyndar að þetta frumvarp hafi batnað mjög frá því að það kom fram síðast vegna þess að horft var til þeirra athugasemda sem fram komu. Þannig að hér er um refsiramma að ræða sem varðar annaðhvort sektir eða fangelsi, jú allt að fimm árum, og er þá verið að horfa til þess ramma sem þekkist við sambærilegum brotum. Umræðan hefur mikið snúist um stöðuna hjá sýslumanni og sáttameðferðirnar. Ég get tekið undir að það er auðvitað ekki ásættanlegt að fólk bíði - ég ætla ekki að segja fólk því að í rauninni snýst þetta ekki um foreldrana, en að börn bíði svo árum skiptir til að hægt sé að ná einhverri niðurstöðu um það hvernig samskiptum þeirra eigi að vera háttað við foreldra. Það er algjörlega óboðlegt. Þá tek ég heils hugar undir að við þurfum að beita okkur fyrir því að vinnubrögðin séu bætt. Eflaust þarf fjármuni líka. Eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom aðeins inn á á undan mér, kann að vera að við þurfum að gera einhverjar breytingar á framkvæmdinni eða kerfinu sem slíku. Ég minnist þess þegar ég var flutningsmaður á frumvarpinu á þarsíðasta þingi. Ég er og var þá jafnframt talsmaður barna á þingi. Þeir hópar sem haldið hafa utan um þessi mál, talsmenn barna, kölluðu okkur á fund sinn með fulltrúum sýslumanns því að þau höfðu verulegar áhyggjur af því að með því frumvarpi værum við með einhverjum hætti að ganga á réttindi barna. Þá var farið ágætlega yfir það, og það var mat fulltrúa sýslumanns sem vinna með þessi mál, að vel hefði tekist til með þessa breytingu á sáttameðferð. Þau töldu það. Það var afstaða þeirra. Síðan eru reyndar liðin tvö ár. Ég veit ekki hvort það hefur breyst að einhverju leyti, að málin hafi með einhverjum hætti orðið flóknari. Mér finnst mikilvægt að við drögum það fram að við erum að tala um refsiramma eða refsiákvæði í algjörum undantekningartilfellum þegar fólk kemur sér annaðhvort ekki saman um niðurstöðu eða brýtur gegn því sem þegar hefur verið ákveðið. Auðvitað er það svo sem betur fer að í langflestum tilfellum geta foreldrar komið sér saman um þessa hluti með sómasamlegum hætti og hugsað fyrst og fremst um hagsmuni barnanna. Í einhverjum undantekningartilfellum er svo ekki. Ég hygg að sáttameðferðin, þær leiðir, hafi leitt það af sér að það sé þó betra en áður var að ná einhvers konar sátt þegar aðilar virðast ekki vera færir um það sjálfir. Ég skal alveg taka undir að það er full ástæða til að horfa á þetta mál heildstætt. Ein af rökunum fyrir því að ég er flutningsmaður á þessu máli eru að mér finnst eðlilegt að það séu viðurlög þegar brotið er gegn lögum. Þá vil ég nota tækifærið til nefna hér annað mál sem ég er jafnframt meðflutningsmaður á. Það er mál nr. 186, um viðurlög vegna hlutfalls kynja í stjórnum fyrirtækja. Það eru lög sem samþykkt hafa verið á Íslandi, hér í þingsal, um mikilvægi þess að kynjajafnrétti sé virt í stjórnum fyrirtækja, en við því eru engin viðurlög og virðist vera erfitt að fylgja því eftir að því sé sinnt. Að sama skapi finnst mér líka mjög mikilvægt í slíkum málum að séu viðurlög. Einhverjum kann að finnast þetta vera útúrdúr en ég nefni þetta til að færa rök fyrir því að mér finnast það vera mikilvæg rök í málinu yfir höfuð að við séum með viðurlög þegar þeim lögum sem við höfum sett okkur er ekki fylgt. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu frekar. Ég veit að margir þingmenn bíða spenntir eftir því að komast að og mæla fyrir sínum málum. En eins og hér fyrr mælist ég til þess að umræðan um þetta mál og öll mál er snúa að börnum og réttindum þeirra séu hófstillt og að við hugum fyrst og fremst að réttindum barnanna sjálfra.
Hæstv. forseti. Það hefur verið nokkuð fróðlegt fyrir mig að hlusta á ræður hérna, sérstaklega ræður þeirra sem eru andstæðingar þessa frumvarps vegna þess að mér finnst hafa verið áberandi í þeim að menn grauta saman jafnvel óskyldum hlutum. Þetta mál er mjög einfalt. Vandamál hjá sýslumanni og allt það skiptir engu máli í þessu, það er bara annað vandamál, hv. þm. Helga Vala. Þetta frumvarp snýst um það að við viðurkennum hvað tálmun þýðir - og tálmun þýðir að þá eru ekki réttmætar ástæður - að tálmun sé ofbeldi gagnvart barninu. Þá kemur hér umræða um að barnayfirvöld neiti að taka þátt í deilum milli foreldra. En þetta snýst ekki um neinar deilur milli foreldra. Auðvitað geta menn alltaf búið til deilur. Þegar þetta er orðið brot og komið við barnaverndarlög þá verður auðvitað barnavernd að taka á þeim brotum eins og öllum öðrum. Þeir geta ekki sagt: Nei, við tökum ekki þátt í þessu, þetta eru bara einhverjar deilur. Það gerist ekki þannig. Hér er grautað öllu saman, sáttameðferð hjá sýslumanni o.fl. Það er allt búið, það er búið og gert. Það er komin niðurstaða. Þess vegna hefur barnaverndaryfirvöldum verið blandað inn í þetta. Eitthvað kemur upp á. Það gætu verið lögmætar ástæður fyrir því að barnið fær ekki umgengni við viðkomandi. En það er ekki einkamál annars foreldrisins ef þetta er niðurstaða rannsóknar í kringum það. Þannig að ég skil ekki þetta vandamál. Ég segi einfaldlega að þetta mál er mjög mikilvægt. Það er í samræmi við barnasáttmálann og barnaverndarlög um að barnið þurfi ekki að sæta þessu ofbeldi, þessari vanrækslu. Menn hafa velt mikið fyrir sér refsingu. Það er aldrei gott fyrir barn að þurfa að sjá eftir foreldrum sínum í fangelsi, hvorki í þessu máli né öðrum málum. Aldrei. [[Gripið fram í: … samt að leggja það til.]]Viðkomandi foreldri þarf að leggja mikið á sig til að reyna að komast þangað. Það segir mikið um hæfni þess foreldris til þess að vera með barn. Það segir það í mínum huga. Það er auðvitað ástæðan fyrir því að ég legg þetta mál fram. Á 28 ára starfsferli blöstu þessi vandamál við mér. Úrræðaleysið algjört. Enginn gerði neitt, barnið bara sætti þessu ofbeldi. Nú reyna sumir að snúa þessu upp í eitthvert kynjamál eða karlréttindamál eða kvenréttindamál. Þetta er hvorugt. Það snýst bara um þann einfalda veruleika að við viðurkennum að tálmun, að uppfylltum öllum skilyrðum, sé brot gegn barni. Flóknara er það ekki. Hér grauta menn þessu algjörlega út og suður með alls konar útúrsnúningum og vangaveltum. Ég á afskaplega bágt með að hlusta á þingmenn sem hafa barist fyrir réttindum barna í alls konar málum sem stíga allt í einu niður fæti núna. Af hverju gerist það? Er það af því að hugsanlega þurfi móðir að sæta refsingu? Nei, ég vil ekki trúa því. Grunurinn læðist að mér en ég vona að það sé rangt, ég vona innilega að það sé röng tilfinning því ef hún er rétt þá erum við í vondum málum. Menn hafa líka rætt um að það sé úrræði í lögum sem eru dagsektir. Það eru auðvitað engin úrræði. Ef fólk greiðir ekki sektina - fullt af fólki á ekki einu sinni fyrir henni, á engar eignir - þá er engin vararefsing eins og er með aðrar sektir. Ég held að það sé miklu meira átak að rífa barn úr fangi foreldris í innsetningargerð heldur en með því að segja einfaldlega: Þú sætir refsiábyrgð, sektum, vararefsingu eða ef það eru ítrekuð brot, þá er þyngri refsing. Barnaverndaryfirvöld grípa auðvitað til annarra og vægari úrræða fyrst. Ef viðkomandi heldur áfram og fer ekki eftir rétti barnsins þá er hann óhæfur til að hafa forsjá barnsins. Það er bara þannig. Þess vegna hafa flestar þjóðir það þannig að viðkomandi er stillt upp við vegg. Þú getur ekki haft forsjá, ekki haft þau réttindi sem fylgja því að hafa forsjá af því að þú sinnir ekki skyldu þinni. Þú brýtur gegn barninu. Það er rétt sem hv. þm. Halla Gunnarsdóttir sagði að víða er tekið mjög hart á allri svona vanrækslu gagnvart börnum eins og í Bandaríkjunum, t.d. því að fara ekki með börnin í skóla. Auðvitað er ekki það fyrsta sem menn gera að stinga foreldrum inn. Það eru önnur úrræði reynd áður, ítrekað reynt. Þetta er allt ítrekuð brot. Alveg eins og gerist í Danmörku, það þarf ítrekuð brot til að svipta viðkomandi foreldri forsjá fyrir brot af þessu tagi. Ég veit í sjálfu sér ekki hvort barnaverndaryfirvöld séu í stakk búin til að taka við einhverju af þessu tagi. Ef ekki þá þarf að bæta það. Það mæðir mikið á barnaverndaryfirvöldum. Það er mikið af brotnum fjölskyldum, það eru miklar deilur. Það eru mörg mál í gangi eins og þessar tölur sýna hér. Það er ljóst að málin eru afskaplega mörg þegar það eru 550 kröfur á níu árum þar sem annað foreldri telur greinilega að verið sé að tálma barni umgengni við sig. Það er gífurlega algengt. Það er reynsla mín sem lögmanns. Gífurlega algengt. Maður horfði á mörg þessi mál þar sem fólk stóð úrræðalaust, annað foreldrið tók bara völdin og ekkert gerðist. Ég horfði upp á foreldra sem þurftu að upplifa þessar hörmungar sem var ekkert auðvelt og maður var algerlega úrræðalaus. Allir vissu að þeir væru að brjóta reglur, allir vissu að það var ekki farið eftir niðurstöðu dómstóla. Það breytti engu, menn komust bara upp með þetta. Það finnst mér ekki í lagi. Ég vona að engum þingmanni finnist það í lagi því það er auðvitað mjög slæmt. Ég fullyrði það, það á auðvitað ekki við öll tilvik, en ég fullyrði það, sérstaklega í þeim tilvikum þar sem barn hefur í einhvern tíma, jafnvel lengri tíma, alist upp með báðum foreldrum, að það gerist allt í einu við skilnað, þrátt fyrir niðurstöðu dómstóla, þrátt fyrir niðurstöður sýslumanna, þrátt fyrir samning, að annað foreldrið segir: Ég tel að barninu sé ekki best borgið með að þú hafir umgengni við það, og í krafti þeirrar ákvörðunar, þess yfirgangs, án þess að nokkuð liggi fyrir um það, er umgengni tálmuð. Farðu í mál hjá sýslumanni, farðu bara í mál eða eitthvað. Nei. Viðurkennum það að svona framganga gagnvart barninu er brot. Ég get algerlega lofað ykkur því, öllum hér, að fyrir barn sem upplifir það að allt í einu er annað foreldrið rifið frá því hlýtur það að vera mikil sorg. Það er mikil vanræksla, það er barninu mjög erfitt. Það er bara þannig. Hér standa menn í einhverjum hártogunum um algjör aukaatriði í málinu, finnst mér, á grundvelli þess að einhver tölfræði liggi ekki fyrir og eitthvað þannig. Það skiptir bara engu máli. [[Gripið fram í.]]Það sem skiptir máli er að þetta er veruleikinn, hann er þekktur og ef við viðurkennum að þetta sé ofbeldi og vanræksla gegn barni þá eiga að vera viðurlög. Við þurfum ekkert meira, við þurfum enga tölfræði. Hins vegar vitum við að það eru mörg svona mál. Það skiptir ekki máli hvort þau séu tíu eða 100. Tíu er bara allt of mikið. Þetta er algjört aukaatriði í umræðunni. Ég heyrði á hv. þm. Helgu Völu að þetta frumvarp á aldrei að fara neitt, það er fullt af fólki sem horfir á það allt öðrum augum en ég, þetta sé einhvers konar kvenréttindamál og það eigi ekki að fara neitt. Ég veit það en ég vil bara fá að sjá það gerast. Það þorir enginn að taka afstöðu með börnum í þessu máli, mjög fáir. Það er mín upplifun. Einfaldlega þora það mjög fáir og þess vegna er þetta látið snúast um einhvers konar kynjamál eða að ég sé að ganga erinda einhverra karla eða karlréttinda. Það er ekki þannig. Ég hef engan áhuga á því. Ég hef bara áhuga á því að fólk beri ábyrgð, beri ábyrgð á rangri hegðun eins og við eigum öll að gera, komist ekki upp með hana með frekju og yfirgangi. Alvörusamfélag lætur slíkt ekki viðgangast í mínum huga. Við getum auðvitað deilt um það hvort refsingar í þessu eigi að vera eitthvað öðruvísi. Tökum þá umræðu. Refsingin sem ég legg til í frumvarpinu er bara eins og allar aðrar, eins og við öllum öðrum alvarlegum brotum, er ekkert öðruvísi. Ef við getum gert það þá getum við gert það líka í þessu máli. Annað er bara hártogun ef menn neita því, hártogun þar sem verið er að verja aðra hagsmuni og málinu snúið á hvolf og snúið helst út úr því. Þetta er svo einfalt mál. Viðurkennum að tálmun sé ofbeldi gagnvart börnum. Flóknara er það ekki.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að ávarpa aðra þingmenn með fullu nafni.
Frú forseti. Ég þakka hv. ræðumanni kærlega fyrir ræðuna. Ég hef áhuga á að við stundum vandaða lagasetningu hér á Alþingi. Þetta frumvarp er því miður ótækt til afgreiðslu og ætti að vera afturkallað, eins og ég kom inn á í ræðu minni. Mun ég reyna á mínum stutta tíma að segja hvers vegna - og hefur það hvorki með konu eða karl að gera, né hán eða hvað það er, heldur hvernig um það er búið lögfræðilega séð. Nú er hv. flutningsmaður löglærður maður og starfaði í áratugi sem lögmaður en hefur líkast til setið aðeins of lengi á þingi. Vegna þess að í 33. gr. a. barnalaga, nr. 76/2003, kemur fram að áður en krafist er úrskurðar eða höfðað mál um forsjá, lögheimili, umgengni, dagsektir eða aðför er foreldrum skylt að leita sátta samkvæmt þessari grein. Þetta er ákvæði sem var inni í barnalögunum og umgengnisþættinum var bætt við í lok desember 2012 - rétt áður en hv. þingmaður settist inn á þing, held ég, eða jafnvel eftir. Kannski var hv. þingmaður sestur á þing þarna. Þessi mál sem við ræðum hér í dag byrja á sáttameðferð. Þannig að það er ekki rétt sem hv. þingmaður sagði að sáttameðferð væri löngu lokið. Í öðru lagi er hér verið að leggja til refsingu - og þá er verið að leggja til refsingu. Það er ekkert verið að leggja til að viðurkennt sé að tálmun sé ofbeldi. Það er verið að leggja til refsingu. Þegar allir flutningsmenn segja að þeir séu í rauninni ekkert að leggja til refsingu veltir maður fyrir sér af hverju þeir séu þá að leggja til refsingu. Maður þarf að kannast við það sem maður er að leggja fram, frú forseti. Annaðhvort er verið að leggja til refsingu eða ekki og ég sé ekki betur en að í þessu ótrúlega vanbúna frumvarpi, sem hefur ekkert með karla eða konur að gera heldur hefur með börn og réttindi þeirra að gera, sé verið að leggja til refsingu. [[Forseti hringir.]]Ég skal vera fyrst til að viðurkenna að það að meina barni um skýlausan rétt til samvista við báða foreldra er ofbeldi. Er það nóg, frú forseti?
Hæstv. forseti. Vandaða lagasetningu? Það er verið að segja: Ákveðin háttsemi er refsiverð. Það eru viðurlög við slíkri háttsemi. Alveg eins og við gætum bætt inn í hér að viðurlög séu við því að rassskella barn. Það er auðvitað þannig í dag þótt það sé ekki sérstaklega tekið fram. En það er bara verið að segja að ef þú tálmar, og það er ákveðin skilgreining á tálmun, er það brot. Ég er ekki að segja að það séu ekki viðurlög. Ég er að segja hvernig framkvæmdin er. Að sjálfsögðu verður refsing á endanum ef engin önnur úrræði duga. Frumvarpið snýst um það og er svo sáraeinfalt, það er „bjútíið“ í þessu, eins og sagt er á útlensku, fyrirgefðu, hæstv. forseti.
Þingmálið er íslenska.
Já, ég man það núna. En fegurðin er í einfaldleikanum. Fegurðin snýst um að við viðurkennum það um slíka háttsemi. Það kann að vera ágreiningur hvað teljist tálmun og hvort hún sé undir einhverjum kringumstæðum réttmæt. Ef hún er réttmæt kæra barnaverndaryfirvöld ekki til lögreglu. Það þarf ekkert að vanda sig meira í því. Sáttameðferð? Auðvitað reyna menn, eins og alltaf ef koma fram mál … [[Þetta er lögbundið.]]Þarna er verið að rugla saman ákveðnum atriðum. Tálmun er tálmun. Ef það er brot þarf enga sátt um það brot.
Sáttameðferð er undangengin.
Nei.
Víst, það er lögbundið.
Nei. [[Gripið fram í.]]
Þingmaðurinn hefur orðið.
Ég held að menn séu algerlega úti á túni hérna. Það er bara þannig að ef þú hefur fullframið brot snýst það ekkert um sáttameðferð. [[Forseti hringir.]]Þetta vita allir sem hafa verið eitthvað í þessu. Það er ekki flóknara en það.
Frú forseti. Hv. þm. Brynjar Níelsson talar margsinnis um að við séum að grauta öllu saman og að fegurðin leynist í einfaldleikanum. Ég verð aftur að segja, og hryggja hv. þingmann með því, að þetta frumvarp er ekki tækt til meðferðar vegna þess að í því er einmitt öllu grautað saman. Það er verið að nota orðið umgengni yfir þá sem ekki njóta umgengnisréttar, vegna þess að þeir eru lögheimilisforeldrið. Það er verið að tala um að sáttameðferð sé löngu lokið þegar sáttameðferð er lögbundin, ætli menn að krefjast einhverrar afgreiðslu hjá einhverri stofnun. Það skiptir engu máli þó að maður sé með pappíra upp á að maður eigi rétt á umgengni. Við erum með ákveðið fyrirbæri sem heitir sýslumaður og ekki hægt að gera neitt nema að fara í gegnum hann. Flutningsmenn frumvarpsins ætla að fara að nota barnavernd í þetta mál. Barnavernd mun ekki fara í þetta mál af því að barnavernd hefur engin völd til þess. Þá þarf hv. þingmaður að aftengja allt kerfið. Þá þarf að byrja á réttum enda til að grauta ekki öllu saman og enda úti í skurði með eitthvað sem hv. þingmenn ráða ekkert við, þ.e. að það sé allt í einu komið inn ákvæði í lög um að beita megi refsingum sem enginn veit hvernig á að fara með. Hv. þingmaður fer að beita fyrir sig meginreglum í sakamálaréttarfari inni í miðjum barnalögunum þegar lögbundið er að það eigi að fara fram sáttameðferð. Það hefur heldur betur verið kvartað yfir því. Þolendur ofbeldis þurfa að gjöra svo vel að mæta í sáttameðferð með gerendum til að fá skilnað og til að geta komið málum sínum inn til dómara. Við skulum bara taka til í þessum lögum öllum [[Forseti hringir.]]í staðinn fyrir að henda inn einhverju algjörlega vanreifuðu.
Herra forseti. Barnavernd hefur ekki heimild til þess? Í þessu frumvarpi er verið að gera ákveðna háttsemi að broti, broti á barnaverndarlögum. Þá hefur barnavernd auðvitað allar heimildir, alveg eins og í öðrum brotum. Hvað getur verið svona flókið við það? [[Gripið fram í: Ekki nema tálmun sé skilgreind sem …]]Nei, ég er að segja það: Tálmun er skilgreind með ákveðnum hætti í þessu. Ef barnavernd telur hana vera brot á því nýja ákvæði sem verður að lögum, vonandi, hefur hún að sjálfsögðu allar heimildir. Þetta er ekki flókið, hv. þingmaður. Málið snýst ekkert um sáttameðferð um það, þótt ég efist ekki um að barnavernd muni segja: Heyrðu, þú átt kost á að láta af þessu áður en þetta mál fer lengra - eins og alltaf þegar er um brot að ræða. Það er reynt að lægja öldurnar, reynt að ná niðurstöðu svo að ekki þurfi að fara í mikla sakamálameðferð. Það er ekkert að því. Málið snýst bara um það að hér er ákveðin háttsemi gerð refsiverð á skýran hátt, brot gegn barni. Þegar búið er að gera það í barnaverndarlögum er komin refsiheimild og þá þarf ekkert að fara í einhverja sáttameðferð. Brotið er þá annaðhvort fullframið eða það er ekki brot. Þannig lærði ég lögfræði, hv. þm. Helga Vala Helgadóttir. Ég veit ekki hvernig þú lærðir hana. Mig minnir að ég hafi samt getað kennt þér í henni.
Já, gott ef ekki.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi sem ég tel, þó að það sé smátt í sniðum, geta haft mjög mikilvægar úrbætur í för með sér gagnvart málskotsrétti umhverfissamtaka og þar með alls almennings gagnvart mikilvægum ákvörðunum sem teknar eru um umhverfi okkar, framkvæmdir og líka gagnvart umhverfisspjöllum. Ég held að mjög mikilvægt sé að málið fái framgang til að veita stjórnvöldum aðhald í vernd umhverfisins. Þetta er eitthvað sem við þurfum mjög svo á að halda og ég held að það hafi sýnt sig í gegnum árin að aðhald og aktívismi náttúruverndarsinna hafi skilað gríðarlegum árangri í vernd umhverfisins á síðustu árum. Því meiri aðgang sem við getum veitt þeim í að standa vörð um umhverfi okkar, þeim mun betra, ekki síst nú þegar mest ríður á. Frumvarpið er unnið í góðu samstarfi og að tilstuðlan Landverndar. Hugmyndin að því kom upp eftir fund með Landvernd þegar rætt var um aðgang þessa sama félags að því að geta kært úrskurð kærunefndar um umhverfis- og auðlindamál til dómstóla. Í ljós kom að samtökin, þótt þau geti kært ákveðna hluti þangað, geta ekki kært niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar til dómstóla eins og eðlilegt er þegar kemur að stjórnvaldsákvörðunum í flestum tilfellum. Ég ætla að leyfa mér, frú forseti, að lesa úr greinargerð frumvarpsins því að hún gerir málinu ágætlega góð skil. Þar stendur, með leyfi forseta: Frumvarp þetta felur í sér rýmkun á málskotsrétti umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtaka bæði fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála og dómstólum. Lög um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála voru sett í kjölfar þess að íslenska ríkið fullgilti svonefndan Árósasamning. Samningurinn veitir almenningi þríþætt réttindi sem mynda þrjár stoðir hans. Fyrsta stoðin leggur samningsaðilum, þ.e. stjórnvöldum viðkomandi ríkja, skyldur á herðar varðandi aðgang almennings að upplýsingum um umhverfismál. Önnur stoðin skyldar aðildarríki til að tryggja almenningi þátttöku í ákvarðanatöku sem lýtur að einstökum framkvæmdum sem hafa áhrif á umhverfið. Með þriðju stoðinni styður samningurinn framangreind réttindi með ákvæðum um aðgang að réttlátri málsmeðferð sem stuðlar að auknu vægi samningsins. Árósasamningurinn hefur verið innleiddur í íslenska löggjöf, m.a. með ákvæðum laga nr. 130/2011, um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Samkvæmt lögunum er umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtökum heimilt að bera tilteknar ákvarðanir og, eftir atvikum, athafnaleysi undir kærunefndina án tillits til þess hvort slík samtök eigi lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn málsins. Framangreind samtök geta þó einvörðungu leitað efnislegrar endurskoðunar dómstóla á niðurstöðu nefndarinnar eigi þau lögvarinna hagsmuna að gæta samkvæmt reglum einkamálaréttarfars. Virðulegi forseti. Þetta er veruleg þrenging á getu þessara samtaka til að standa fyrir réttindum náttúrunnar og til að standa fyrir réttindum umhverfisins sem stundum á sér allt of fáa málsvara. Samtökin hafa líka töluvert betri getu til að sinna hagsmunavörslu fyrir umhverfi af þessu tagi heldur en kannski íbúar á svæðinu. Þau hafa miklu betri þekkingu og samtakamátt og hafa jafnvel einmitt eitthvert fjármagn á bak við sig og lögfræðinga að vinna fyrir sig. Þau eru því í mörgum tilfellum best til þess fallin að standa vörð um umhverfið, að standa gegn umhverfisspjöllum og standa vörð um rétt almennings til að vera í hreinu og góðu umhverfi. En svo ég haldi áfram með nefndarálitið, með leyfi forseta: Með frumvarpi þessu er í fyrsta lagi leitast við að rýmka kærurétt samtaka til nefndarinnar þannig að þeim sé heimilt að kæra allar þær ákvarðanir sem falla undir verksvið nefndarinnar með þeim fyrirvara að slík hagsmunagæsla samrýmist tilgangi samtakanna. Í öðru lagi er leitast við að rýmka rétt samtaka til að bera niðurstöður úrskurðarnefndarinnar undir dómstóla þannig að þeim sé heimilt að bera úrskurði nefndarinnar undir dóm hafi þau átt aðild að málinu á kærustigi fyrir nefndinni. Í 2. mgr. 9. gr. Árósasamningsins er áskilið að aðildarríki skuli tryggja aðgang að endurskoðunarleið og/eða öðrum óháðum og hlutlausum aðila um hvort ákvarðanir, aðgerðir eða aðgerðaleysi stjórnvalda, sem fjallað er um í 6. gr. samningsins, samræmist lögum að efni eða formi. Í greinargerð með frumvarpi er varð að lögum nr. 130/2011, um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, var vísað til þess að valið stæði á milli tveggja leiða að því markmiði, stjórnsýsluleiðar eða dómstólaleiðar. Hafi löggjafinn þá valið að fara stjórnsýsluleiðina. Með b-lið 1. gr. frumvarps þessa er lagt til að jafnframt verði mögulegt að bera úrskurð úrskurðarnefndar undir dómstóla, sem taki úrskurðinn til efnislegrar meðferðar í stað þess að skera eingöngu úr um hvort málsmeðferðarreglum hafi verið fylgt. Því skal haldið til haga að Árósasamningurinn kemur ekki í veg fyrir að opnað sé fyrir bæði stjórnsýslu- og dómstólaleið, en af orðalagi 2. mgr. 9. gr. samningsins má ráða að aðildarríkjum sé bæði heimilt að velja aðra leiðina eða báðar. Sú tilhögun sem hér er lögð til felur í sér að treysta enn betur þau réttindi sem Árósasamningurinn kveður á um. Skoða þarf hvort þessi breyting kalli á frekari breytingar á lögum, t.d. lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Flutningsmenn telja rétt að það verði gert við þinglega meðferð málsins og umfjöllun í umhverfis- og samgöngunefnd. Sem ég legg hér með einnig til að málið gangi til. Um einstakar greinar frumvarpsins: Með a-lið í 1. gr. er stefnt að því að rýmka kærurétt umhverfissamtaka til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Samkvæmt gildandi lögum er meginreglan sú að aðild að kærumáli fyrir úrskurðarnefndinni sé háð því að kærandi hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Frá þeirri meginreglu er vikið í 3. mgr. 4. gr. gildandi laga þar sem umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtökum er játuð aðild að tilteknum flokkum mála ef slík hagsmunagæsla samrýmist tilgangi þeirra. Lagt er til að rýmka kærurétt slíkra samtaka með því að fella brott þá takmörkun að kæruréttur þeirra sé bundinn við þá málaflokka sem eru taldir upp í a–d-lið 3. mgr. 4. gr. Þeir málaflokkar sem heyra almennt undir úrskurðarnefndina eru ekki ýkja margir og helsta raunhæfa breytingin, verði frumvarp þetta að lögum, er sú að opnað er á möguleika samtaka til að kæra skipulagsbreytingar samkvæmt skipulagslögum, nr. 123/2010. Skipulagsbreytingar eru að jafnaði nauðsynlegur undanfari matsskyldra framkvæmda áður en framkvæmdaleyfi er gefið út en einungis hin síðarnefnda ákvörðun er kæranleg af samtökum á grundvelli ákvæðisins. Með því að rýmka kæruréttinn má þannig tryggja að úrlausn málsins fáist á fyrri stigum þess. Hvað b-liðinn varðar er með hinu nýja ákvæði stefnt að því að umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök, sem aðild eiga að málum fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, geti borið úrskurði nefndarinnar undir dómstóla, sem taki afstöðu til efnismeðferðar úrskurðarnefndarinnar en ekki eingöngu formreglna, eins og nú er. Samkvæmt gildandi lögum er samtökunum einungis heimilt að bera undir dómstóla hvort málsmeðferð fyrir nefndinni sé í samræmi við lög. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 432/2017 var því slegið föstu að sérreglur laganna um aðild fyrir úrskurðarnefndinni veittu ekki rýmkaðan rétt til að bera mál undir dómstóla. Með hinu nýja ákvæði er stefnt að því að breyta þeirri framkvæmd með því að veita samtökum, sem átt hafa aðild að máli fyrir úrskurðarnefndinni, möguleika á að bera úrskurðinn undir dómstóla sem taki málið til efnislegrar meðferðar. Í einkamálaréttarfari gildir sú meginregla að stefnandi í máli þarf að hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn dómsmálsins. Þar sem ekki verður leitt af almennum reglum og lagaákvæðum um meðferð einkamála að kæruheimild sú sem hér er lögð til rúmist innan þessarar meginreglu er rétt að kveðið verði sérstaklega á um rétt umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtaka til að bera úrskurði nefndarinnar undir dómstóla, óháð því hvort þau eigi sjálf lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Sú breyting sem hér er lögð til samrýmist betur 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og alþjóðlegum skuldbindingum ríkisins á grundvelli Árósasamningsins, auk þess sem með ákvæðinu opnast frekari tækifæri til að fá úrlausn dómstóla um mikilsverð málefni sem varða þjóðina alla. Ég vil að lokum segja, virðulegi forseti, að það sem heillaði mig fyrst við Árósasamninginn og kveikti áhuga minn var þessi sýn að almenningur ætti að hafa aðkomu að málefnum sem varða umhverfið. Að almenningur ætti að geta með sterkum hætti skorist í leikinn þegar útlit er fyrir að stjórnvöld eða aðrir framkvæmdaraðilar virðast ætla eða séu á leiðinni að spilla umhverfinu eða fara fram með óafturkræfum breytingum sem samtökin eru ósammála í umhverfi sínu. Sum lönd, veit ég til, hafa engar takmarkanir á aðildarrétti einstaklinga í samfélögum sínum til að mótmæla framkvæmdum og aðgerðum af hálfu stjórnvalda þegar þær snúa að umhverfismálum. Á Íslandi er því ekki svo farið og aðild er frekar þröngt sniðinn stakkur í íslensku réttarfari, sem mér hefur stundum fundist vera til trafala, ekki bara í málum sem þessum. Hér er um lítið skref að ræða til að rýmka aðildarrétt umhverfisverndarsamtaka að mikilvægum málefnum. Í dag þegar loftslagsbreytingar eru hafnar er kominn mjög brýnn tími til að bregðast við. Því þurfum við mjög mikið á þeirra rödd að halda sem í tómstundum sínum, eða gera það að ævistarfi sínu, berjast fyrir rétti umhverfisins sem er málleysingi en á sér sem betur fer fleiri og fleiri málsvara hér á þessu þingi og í samfélaginu öllu. Styrkjum þann rétt, frú forseti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir að flytja þetta mál og vekja þessa umræðu, en með því er ég nú ekki að segja að ég sé endilega tilbúinn til að samþykkja málið. Ég átti þátt í málsmeðferð hér á þinginu 2011 þegar núgildandi lög voru sett, var reyndar ekki aðili að þeim meiri hluta sem stóð að þeirri lagasetningu, hvorki í umhverfis- og samgöngunefnd þáverandi né hér í þinginu, en tók nokkurn þátt í málsmeðferðinni og undirbúningi. Þá var á því byggt að það fyrirkomulag sem hér er gert ráð fyrir, eða gert er ráð fyrir í núgildandi lögum, samræmdist skuldbindingum okkar samkvæmt Árósasamningnum, sem vissulega veitir svigrúm til að fara mismunandi leiðir til að tryggja þátttökurétt almennings í ákvarðanatöku í þessu sambandi. Ég minnist þess að menn gerðu einhverjar atlögur að því í umhverfis- og samgöngunefnd að átta sig á réttarstöðunni í öðrum löndum en í ljós kom að það var nokkur skafl að komast í gegnum, vegna þess að þær leiðir sem eru farnar í löndunum í kringum okkur, eða þeim löndum sem við berum okkur helst saman við, eru mismunandi og byggja á mismunandi kerfum. Við völdum þá leið að horfa frekar á stjórnsýsluleið, kæruleið innan stjórnsýslunnar, en dómstólaleið og töldum að það væri í samræmi við skuldbindingar okkar að þessu leyti. Hvort meiri hluta þingsins á þeim tíma tókst vel til ætla ég að láta ósagt. En á hinn bóginn held ég að við verðum að horfa á það að þá þótti a.m.k. mér og ýmsum hér í þinginu að það væri verið að ganga fulllangt með að rýmka aðildarrétt félagasamtaka að þessu leyti. A.m.k. töldum við að það væri verið að ganga nokkuð langt miðað við réttarástandið í alla vega þeim löndum sem búa við kerfi líkust okkar. Að þessu sögðu segi ég að það kann að vera tímabært og tilefni til þess að fara yfir réttarstöðuna að þessu leyti. Þá staldra ég við setningu sem kom fram í máli hv. þingmanns, flutningsmanns málsins, að hugsanlega, ef við horfðum á samspil þeirra laga sem hér um ræðir og síðan annarra laga sem gilda á svipuðu sviði, skipulagslaga og fleiri laga, kynni að skapast sú staða, eins og hv. þingmaður vék að, að kæruréttur kæmi í ákveðnum tilvikum til allt of seint í ferlinu, þ.e. að þegar horft er á samspil laga komi kannski kæruréttur ekki til framkvæmda eða verði ekki raunhæfur eða virkur fyrr en mál eru komin að því stigi að það þarf að gefa út framkvæmdaleyfi. Þá er auðvitað ljóst að það er ansi seint í rassinn gripið, hæstv. forseti, ef ég má taka þannig til orða. Þá er mikill aðdragandi búinn að eiga sér stað, undirbúningur og fjárfesting og annað þess háttar. Og fyrir þá aðila sem standa í framkvæmdum, hvort sem um er að ræða opinberra aðila eða einkaaðila, getur það vissulega verið ansi viðurhlutamikið að láta stoppa sig á því stigi. Þannig að þó að ég hafi fyrirvara og jafnvel efasemdir um endanlega niðurstöðu þessa frumvarps eða þá breytingu sem þar er nákvæmlega kveðið á um, tel ég að það sé full ástæða til þess að fjalla um þessi mál hér á vettvangi þingsins og fara yfir þessa þætti. En ég myndi þá kannski vilja gera það örlítið meira heildstætt en þetta frumvarp gerir ráð fyrir þannig að við reynum, áður en við tökum ákvörðun um að gera einstakar breytingar að þessu leyti, að átta okkur á ferli þeirra mála sem lúta að framkvæmdum sem geta haft áhrif á umhverfið eða náttúruna og veltum fyrir okkur hvernig sé hægt að - hvað eigum við að segja? - minnka stjórnsýslulegar flækjur í þessari málsmeðferð án þess að það komi niður á gæðum þeirrar vinnu sem þarf auðvitað að liggja til grundvallar áður en ákvarðanir eru teknar að þessu leyti. Ég held að framlagning frumvarpsins sé að því leyti jákvæð og þannig bara jákvætt innlegg í þessa umræðu að þar birtast auðvitað ákveðnar tillögur, ákveðin sjónarmið í þessu sambandi. En ég held að það sé í raun og veru töluvert meira sem þarf að skoða í þessu sambandi og það sé mikilvægt að gera það með því að reyna að átta sig á því og teikna upp hvernig ferli þessara mála er frá A til Ö, ef svo má segja, frá því að fyrst eru settar fram tillögur eða hugmyndir sem stjórnvöld þurfa að taka afstöðu til og þangað til endanlegar ákvarðanir eru teknar. Þó að mér finnist orðið „straumlínulagað“ ekkert endilega alltaf eiga við held ég að það geti skipt máli í þessu sambandi að ferlið sé alla vega skýrara og allir aðilar, bæði þeir sem standa að framkvæmdum, þeir sem þurfa að taka ákvarðanir um leyfisveitingar og þeir sem hafa eða kunna að hafa athugasemdir við slík áform, eigi auðveldara með að átta sig á því hvar þeir geta komið að sjónarmiðum og athugasemdum og látið reyna á rétt sinn. Því að í dag virðist manni stundum að flækjustigið sjálft sé sjálfstætt vandamál og að átakapunkturinn sé stundum allt of aftarlega í ferlinu. Það væri hægt að afgreiða eða útkljá ýmis álitamál og deilumál miklu fyrr í ferlinu og ég held að það væri æskilegt ef við gætum náð fram breytingum í þá veru.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir ákveðna sögulega yfirferð og fyrir einhvers konar stuðning við mikilvægi þess að skoða þessi mál. Mig langaði að fá að spyrja hv. þingmann aðeins út í afstöðu hans gagnvart frumvarpinu sjálfu. Ég heyri að hann talar um mikilvægi þess að við förum að skoða þessi mál heildstætt. Þó að mér finnist oft mikilvægt að „skoða málin heildstætt“ fæ ég alltaf svona smá grænar bólur - að þá skuli henda málum í nefnd og taka sér fimm ár í að skoða þau. Mér finnst í sjálfu sér alls ekkert athugavert við að fara í heildstæða endurskoðun á þessum málum og skoða þetta í krók og kima. En ég velti fyrir mér hvort það sé eitthvað konkret, eitthvað sérstakt, í efni þessa frumvarps sem veldur hv. þingmanni áhyggjum, verði það samþykkt. Hvort það sé eitthvað athugavert við það að þetta verði bara fyrsta skrefið sem svo síðar verði kveikjan að þessari heildarendurskoðun. Eða hrýs honum hugur við einhverju afmörkuðu í þessu frumvarpi?
Hæstv. forseti. Ég myndi svara þessu að því leyti að ég teldi mig eiga erfitt með að taka afstöðu til tillagnanna sem hér liggja fyrir nema með því að átta mig á þessu aðeins í meira heildarsamhengi. Ég held að við höfum fyrir augunum fjölmörg dæmi um að mál geti þvælst um í kerfinu vegna alls konar kærumöguleika og alls konar ágreinings sem upp getur komið í ferlinu, árum saman, án þess að nokkur niðurstaða fáist. Ég væri hikandi við að samþykkja rýmkun kæruheimilda nema ég sæi það í einhverju samhengi við að það væri þá hugsanlega einfaldað á einhverjum öðrum stöðum á móti, að það væri þá með einhverjum öðrum hætti gert að verkum að ekki væri bara um að ræða að auka kæruheimildir á einhverju sviði, til viðbótar við allt sem er fyrir, öðruvísi en við höfum þá einhverja heildarsýn á það hvernig ákvarðanataka í þessum efnum á að fara fram. Ég held að ég hafi orðað einhverja hugsun í þessa veru hér 2011 og alveg örugglega í tengslum við aðra löggjöf, t.d. þegar breytingar voru gerðar á náttúruverndarlögum og fleiri lögum, að það þyrfti að huga að þessu heildstætt. Ég segi að ef við ætlum að bæta við kæruheimildum myndi ég vilja sjá það í einhverju heildarsamhengi áður en ég segi já eða nei við slíkum tillögum.
Forseti. Ég vil byrja á að fagna þessu frumvarpi þar sem ég er mikill áhugamaður um allt sem styrkir rétt samkvæmt Árósasamningnum. Ég ætla að játa að ég hef ekki lagst í mikla yfirlegu yfir það. Ég ákvað að kveðja mér hljóðs þegar ég heyrði orðaskipti hv. þingmanna áðan, bara til að tiltaka tvennt. Hér var rætt um hugsanlega heildarendurskoðun og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kallaði eftir því hvað væri þá fast í hendi með hana. Því langar mig að nefna þá heildarendurskoðun sem er í gangi á sviði sem tengist þessu vissulega, sem er heildarendurskoðun á lögum um mat á umhverfisáhrifum. Þar undir eru allar kæruleiðir. Þar undir er réttur almennings, skilgreining á hagsmunasamtökum o.s.frv. Slík endurskoðun er í gangi. Haldnir hafa verið fjölmargir fundir þar um. Mér er málið nokkuð skylt þar sem ég er formaður þess hóps sem leiðir þá endurskoðun. Henni er, ef ég man rétt, ætlað að skila af sér tillögum um þau mál fyrir lok þessa árs. Hv. nefnd sem fær frumvarpið til umsagnar getur litið til þess, ég vil bara lyfta þessu aðeins upp inn í umræðuna, hvernig þetta muni tengjast. Annað er að fyrir hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd liggur núna frumvarp til breytinga á lögum um upplýsingalög. Allt er lýtur að aðgangi að upplýsingum undir Árósasamningnum er þar fellt inn í þá löggjöf. Ég vildi því líka draga það fram, án þess að ég hafi lagst í mikla yfirlegu um hvort nákvæmlega það eigi við hér, og ég sé á þeirri skömmu yfirlegu sem ég hef stundað að það á alls ekki við um allt, en vildi bara tiltaka að kannski þarf að horfa til þess við áframhaldandi vinnu varðandi þetta frumvarp að hluti af starfsemi úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála verður kominn undir úrskurðarnefnd upplýsingamála, verði það frumvarp að lögum. Annað var það nú ekki.
Herra forseti. Það gleður mig mjög að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um að Alþingi feli ríkisstjórninni að kanna með heildrænum hætti stöðu barna á Íslandi nú þegar tíu ár eru liðin frá hruni. Þingsályktunartillagan felur í sér að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp til að kanna með heildrænum hætti stöðu barna á Íslandi tíu árum eftir hrun. Tillagan kveður á um að starfshópurinn hafi samráð við umboðsmann barna, Barnaverndarstofu, UNICEF á Íslandi, Velferðarvaktina, Samband íslenskra sveitarfélaga og önnur félagasamtök og stofnanir sem málefnið snertir. Starfshópurinn skili skýrslu til ríkisstjórnarinnar innan sex mánaða frá skipun starfshópsins en skýrslan verði kynnt Alþingi eigi síðar en fyrir lok 149. löggjafarþings. Eins og fram kemur í greinargerð málsins hafa borist athugasemdir barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna um áhrif efnahagshrunsins á Íslandi á börn og fjölskyldur þeirra, sérstaklega efnaminni fjölskyldur. Jafnframt er í athugasemdunum lögð áhersla á mikilvægi þess að með vænkandi hag ríkissjóðs verði leiðréttur sá niðurskurður sem var á sviði velferðar-, heilbrigðis- og menntamála í kjölfar hrunsins. Nú þegar tíu ár eru liðin frá efnahagshruninu er ástæða til að kanna hvort börn hafi notið bætts efnahagsástands landsins, en ekki liggur fyrir greining á stöðu þeirra barna sem eru fædd á árunum 1990–2011. Þó má þess geta að barnaréttarnefndin hefur ítrekað bent á að það skorti heildstætt kerfi um söfnun, vinnslu og greiningu gagna um stöðu barna hér á landi, enda er slík gagnasöfnun forsenda þess að raunverulega sé hægt að vinna að auknu jafnræði meðal barna á Íslandi. Í upphafi hrunsins var mikið rætt um möguleg langtímaáhrif þess á börn. Því er full ástæða til að skoða stöðu barna á þessu tíu ára tímabili, 2008–2018 - ég segi 2018 því þá var þessari þingsályktunartillögu sem hér um ræðir dreift þannig að við erum komin upp í 11 ár - og meta áhrif hrunsins á stöðu þeirra og líðan, svo sem út frá félagslegum, sálrænum og efnahagslegum áhrifum, sem og hvar þjónusta við börn var skorin niður og hvort úrbætur hafi átt sér stað á þessu sviði. Slík könnun nær jafnframt til víðtækra þátta og þarf sérstaklega að hafa í huga ýmsar breytur, svo sem kyn, uppruna, fötlun, efnahagslega stöðu, búsetu, fjölskyldumynstur o.s.frv. Mikilvægt er að leggja mat á áhrif hrunsins á börn og grundvallarkerfi þjóðfélagsins, m.a. í velferðar-, heilbrigðis- og menntakerfinu. Aðgerðir samkvæmt þingsályktunartillögu þessari eru jafnframt mikilvægt framlag til að nýta tímamótin nú þegar tíu ár eru liðin frá hruni til að safna saman reynslu sem fengist hefur á framangreindu tímabili og til þess að líta fram á veginn og meta hvort hrunið hafi hugsanlega haft áhrif á líf þessarar kynslóðar og þá hvernig, þ.e. barna fæddra á árunum 1990–2011, t.d. innan skólasamfélagsins og á vinnumarkaði. Til eru ýmsar rannsóknir og greiningar sem gerðar hafa verið á stöðu og líðan barna á undanförnum árum sem þó virðist aldrei hafa verið lagt heildstætt mat á með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég vil þó nefna rannsóknarskýrslu um lífskjör og fátækt barna á Íslandi 2004–2016, sem unnin var af Kolbeini Stefánssyni félagsfræðingi fyrir Velferðarvaktina og kynnt var í febrúar sl. Í rannsókn Kolbeins er þróun lífskjara og lífsgæða barna rakin yfir tímabilið 2004–2016 með megináherslu á þrjú tímabil, þ.e. uppgangstímabilið frá 2005–2007, árin um og eftir hrun frá 2008–2011 og svo endurreisnartímann frá 2012–2016. Það er góð skýrsla og getur verið afar nytsamleg við þá vinnu sem ríkisstjórninni er falið að inna af hendi í þessari þingsályktunartillögu. Áhersla er lögð á að við gerð skýrslunnar sem beðið er um að unnin verði í þessari tillögu, verði, eins og áður segir, haft samráð við grundvallarstofnanir og embætti sem koma að réttindum barna og högum þeirra. Þá yrði líka horft til rannsókna um hagi og líðan barna og ungmenna á vegum rannsóknarmiðstöðvarinnar Rannsóknir og greining, alþjóðlegrar rannsóknar um heilsu og lífskjör skólanema sem heitir á ensku, með leyfi forseta, Health Behaviors in School-Aged Children frá HBSC, skýrslu UNICEF frá 2016 um börn sem líða efnislegan skort, rannsókna og skýrslna Rannsóknarstofnunar í barna- og fjölskylduvernd við Háskóla Íslands, upplýsinga frá Hagstofu Íslands, kannana og athugana umboðsmanns barna og Barnaverndarstofu og einnig skýrslna eða upplýsinga sem hafa komið fram á vegum velferðarsviða sveitarfélaga, svo sem rannsóknir velferðarsviðs Reykjavíkurborgar um hagi og líðan grunnskólanemenda. Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því að þessi þingsályktunartillaga bætist í hóp góðra tillagna hv. þingmanna á yfirstandandi þingi sem snúast um hag barna og réttindi þeirra. Þar nefni ég þingsályktunartillögu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar um undirritun og fullgildingu þriðju valfrjálsu bókunarinnar við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og þingsályktunartillögu hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur um aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2022 til að styrkja stöðu barna og ungmenna. Ég held að sú þingsályktunartillaga rími einmitt mjög vel sem framhald af þeirri ágætu þingsályktunartillögu sem hér er mælt fyrir. Að lokum vil ég þakka kærlega talsmönnum barna á Alþingi sem öll eru meðflutningsmenn mínir á þessari ágætu þingsályktunartillögu og það sýnir svart á hvítu einhug og vilja þingmanna þvert á flokka um mikilvægi þessa máls.
Hæstv. forseti. Ég fann mig knúinn til að standa aðeins á fætur og koma upp í ræðustól. Hins vegar get ég sagt bara til gamans að þegar maður stendur í kennslustund og segir yfir nemendahópinn: „Sko, fyrir hrun …“ þá gera nemendur, sem eru börn í dag, sér enga grein fyrir því. Þau miða ekki við neitt fyrir hrun. Ég vil koma því á framfæri að við drögum úr því að búa of mikla hrunumræðu. Ég ýja bara að því hér þó svo að ég ætli ekki að draga úr áhrifum hrunsins. Ég vil að þið veitið því athygli. Af því að þingmaðurinn orðaði það lauslega - mér heyrðist hún í upptalningu sinni tala um Rannsóknir og greiningu. Ég vil skora á þingheim að kynna sér þær niðurstöður sem þar eru. Rannsóknir og greining hafa kannað hag ungs fólks síðan 1992 og er þar að finna gríðarlegt magn af upplýsingum. Þótt ekki væri nema að þessi starfshópur skoðaði hvort einhver breyting hafi orðið við hrunið, svo ég noti nú þá skilgreiningu. Varð einhver breyting í kringum 2007, 2008, 2009? Fóru línuritin eitthvað upp á við eða niður? Fóru súlurnar eitthvað upp eða niður? Því að þar má finna upplýsingar um líðan, hreyfingu, samveru með foreldrum. Upplifa unglingar sig meira eina nú? Eru þeir minna með foreldrum sínum en búa bara inni í sínu herbergi með sinn tölvuskjá? Ég vil að menn velti því aðeins fyrir sér: Tölum við við börn í dag eða töluðum við við börnin þá?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að ég geti að hluta tekið undir með þingmanninum um að við þurfum ekki að vera föst í hruninu sjálfu, en ég held samt sem áður að það hjálpi okkur og öllum þeim sem vinna að málefnum barna að hafa þennan samanburð og kanna hvort eitthvað hafi breyst á árunum eftir hrun og hvað það var nákvæmlega. Af því að hv. þingmaður nefnir hina góðu rannsóknamiðstöð Rannsóknir og greiningu þá tek ég undir með honum um mikilvægi þess starfs sem þar hefur verið unnið og þeirra rannsókna og greininga sem unnar hafa verið af hálfu þeirrar stöðvar. Til að mynda þegar kemur að áfengisneyslu og líðan barna og ungmenna eru þær upplýsingar sem rannsóknamiðstöðin Rannsóknir og greining hefur safnað saman um árabil, verið gríðarlega gott nesti inn í forvarnastefnu og forvarnamál hér á landi. Auðvitað hafa þau mál vakið mikla athygli og sá góði árangur sem náðst hefur þar. Þær breytingar sem orðið hafa á áfengis- og vímuefnaneyslu ungmenna sem Rannsóknir og greining hefur sýnt fram á og kynnt hafa vakið mikla athygli út fyrir landsteinana. En líkt og hv. þingmaður minntist á aðeins undir lokin á andsvari sínu þá hafa sumir fræðimenn greint það í einhverjum tölulegum gögnum að á árunum eftir hrun hafi líðan sumra barna og ungmenna, þeirra sem ekki bjuggu við efnislegan skort, að einhverju leyti batnað vegna þess að þá hafi samvera foreldra og barna og ungmenna aukist miðað við það sem áður var. Það væri líka áhugavert að greina [[Forseti hringir.]]þau gögn og nýta þau við áframhaldandi vinnu.
Hæstv. forseti. Ég velti fyrir mér í hverju samanburðurinn ætti að felast, því að eins og þingmaðurinn benti réttilega á sjálf er ekkert víst að hagur ungs fólks hafi endilega verið betri fyrir hrun en jafnvel eftir hrun. Og af því að þingmaðurinn nefndi réttilega neyslu á áfengi þá hefur t.d. talan yfir unglinga í 10. bekk sem drukkið hafa síðastliðna 30 daga, fallið úr 42% árið 1995 niður í 3% árið 2016. Ég túlka það þá þannig að þessi vinnuhópur sé í rauninni að rannsaka tíðarandann þá og tíðarandann í dag. Þá er spurning hvort hópurinn ætli að koma með einhverjar tillögur til úrbóta, því að verið er að rannsaka menningu, verið er að rannsaka tíðarandann og menninguna eins og hún er hjá ungu fólki og foreldrum og samfélaginu öllu gagnvart hagsmunum barna. Ég fagna því að sjálfsögðu að þessi hópur komi hér fram og rannsaki hagi ungs fólks áfram. Að lokum vil ég hvetja þingheim allan til að fara inn á www.rannsoknir.is og kynna sér hag ungs fólks því að það er gríðarlega áhugavert að skoða allt það gagnasafn sem þar er.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið og þann áhuga sem hann sýnir hér á því að kanna nánar og ítarlegar hag barna og ungmenna. Ég vona að sá áhugi smitist yfir á aðra þingmenn. Af því að hv. þingmaður nefndi áfengis- og vímuefnaneyslu og hversu ofboðslegum stakkaskiptum þau mál hafa tekið síðustu árin, má líka halda því til haga að sá árangur hefur náðst fyrir nánast grettistak skóla- og foreldrasamstarfs og svo opinberra stofnana. Við verðum að varðveita og passa vel upp á þann árangur vegna þess að það hefur sýnt sig að líðan barna og unglinga hefur batnað þegar kemur að neyslu áfengis og vímuefna og það hefur að sjálfsögðu gríðarlega mikil áhrif á hag barna. Sá árangur hefur líka, eins og ég minntist á áðan, vakið mikla eftirtekt erlendis. Ég held að við ættum að velta því fyrir okkur hvort við ættum ekki að bera þann boðskap út svolítið hressilega, af því að við viljum nú oft stæra okkur af ýmsum hlutum hér á Íslandi. Sá gríðarlega góði árangur sem Íslendingar hafa náð í forvarna- og lýðheilsumálum þegar kemur að neyslu áfengis og vímuefna meðal barna og ungmenna, er afar eftirtektarverður. Mig langar samt undir lokin að ítreka að þingsályktunartillagan byggir líka á athugasemdum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna um að könnuð verði frekar en gert hefur verið áhrif efnahagshrunsins á Íslandi á börn og fjölskyldur þeirra, sérstaklega efnaminni fjölskyldur. Í þeim athugasemdum er lögð áhersla á mikilvægi þess að á þessum síðustu árum eftir hrun, sem við höfum [[Forseti hringir.]]blessunarlega verið að upplifa núna að undanförnu, hafi [[Forseti hringir.]]hagur ríkissjóðs farið batnandi - ég veit að [[Forseti hringir.]]það gleður herra forseta að heyra það - og að [[Forseti hringir.]]við sjáum hinn góða hag ríkissjóðs líka birtast í velferðar-, [[Forseti hringir.]]heilbrigðis- og menntamálum í málefnum barna og ungmenna.
Forseti biður hv. þingmenn vinsamlegast að virða ræðutímann.
Herra forseti. Ég flyt frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum, og þetta snýst um endurgreiðslu kostnaðar. Við fyrstu sýn væri hægt að segja að þetta væri tæknilegt mál en breytingartillagan snýst aðeins um eina grein, þ.e. að á eftir 1. mgr. 38. gr. laganna komi ný málsgrein, svohljóðandi: „Uppfylli sjúkratryggður skilyrði 23. gr. a til að sækja sér heilbrigðisþjónustu í öðru aðildarríki EES-samningsins skal honum greiddur kostnaður við þá þjónustu hér á landi þótt samningur um heilbrigðisþjónustu sé ekki fyrir hendi, samanber IV. kafla. Skilyrði endurgreiðslu er að þjónusta sé veitt af aðila sem uppfyllir allar kröfur sem til slíkrar þjónustu eru gerðar og kostnaður við þjónustuna sé ekki meiri en henni myndi fylgja í öðru EES-ríki. Sjúkratryggingastofnun skal síðan gefa út reglur um framkvæmd þessa ákvæðis.“ Tæknilegt mál, já, að vissu leyti, en hápólitískt því að málið snýst einmitt um endurgreiðslu vegna sjúkrakostnaðar sjúklinga sem eru á biðlista - og þetta eru vel að merkja einstaklingar sem eru búnir að vera á biðlista til að komast á biðlista til þess að geta hugsanlega komist til læknis hérna heima. Þetta snýst um endurgreiðslu á kostnaði við að fara í aðgerðir hér til sjálfstætt starfandi aðila sem uppfylla öll skilyrði og hætta að setja fjármagn, sem er óþarfakostnaður, í að senda sjúklinga til útlanda til að fá þá þjónustu sem þeir eiga skilið. Þetta mál snýst sem sagt um að reyna að minnka á biðlistum sem allra fyrst. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að málið er snúið meðal ríkisstjórnarinnar og reyndar eru mörg mál eftir daginn í dag snúin meðal ríkisstjórnarflokkanna. Mér er spurn: Af hverju gera Sjálfstæðismenn ekki eins og í málinu fyrr í dag um kvenfrelsi og sjálfsákvörðunarrétt kvenna og fara sínar leiðir í málum varðandi biðlista? Sjúklingar hér heima eru oftar en ekki búnir að líða miklar kvalir, þeir eru ungir, miðaldra, þetta er eldra fólk í misgóðu ástandi til að ferðast. Af hverju er ekki búið að fara í það mál að segja: Gott og vel, við vitum þetta og berum virðingu fyrir því að hæstv. heilbrigðisráðherra er að móta stefnu í heilbrigðismálum til næstu ára. Við vitum alveg hverjar áherslur Vinstri grænna eru í þeim efnum. Þau vilja ekki leita til aðila utan opinbera kerfisins. Það er pólitísk hugsun út af fyrir sig sem ég ætla að bera virðingu fyrir þótt ég sé ekki sammála henni. En meðan sá ágreiningur ríkisstjórnarflokkanna er ekki leystur, hvað eigum við þá að gera? Eigum við bara að bíða? Eru skilaboðin: Kæru vinir, okkur finnst þetta leitt, bryðjið pillur og bíðið þangað til við erum búin að leysa úr ágreiningnum? Þess vegna höfum við í Viðreisn, ásamt fleiri þingmönnum, lagt fram þetta mál. Ég lagði málið fram 2. nóvember á síðasta ári. Málið er umdeilt og hefur ekki fengið að komast á dagskrá fyrr en núna síðla kvölds um miðjan maí, en það er engu að síður þakkarefni að það skuli loksins hafa hlotið náð fyrir forsætisnefndinni að setja málið á dagskrá. [[Gripið fram í.]]- Já. Hér er skiptir máli að hafa hugfast að við í Viðreisn lögðum einnig til breytingartillögu á fjárlagagerðinni til að koma strax til móts við nákvæmlega þau sjónarmið, af því að við vissum og skynjuðum að það var ekkert rosalega mikill vilji hjá öllum stjórnarflokkunum til að ræða þau mál. Við lögðum fram breytingartillögu við fjárlögin upp á 200 milljónir, að fullu fjármagnaðar, til þess að koma strax til móts við þennan vanda, til þess að hægt væri að auka lífsgæði fólks og fara í aðgerðir hjá sjálfstætt starfandi læknum sem uppfylla skilyrðin, sama hvort það er á klíník eða annars staðar, að hægt sé að fara í aðgerðir heima fyrir. Við lögðum fram tillögu upp á 200 milljónir meðan ríkisstjórnin væri að koma sér saman um aðferðafræðina í þeim efnum. En allir þingmenn stjórnarflokkanna, bæði þeir flokkar sem kenna sig við sósíalisma en ekki síður þeir flokkar sem hafa kennt sig við frelsi einstaklinganna á góðri stundu, höfnuðu henni. Það tækifæri hefur því ítrekað verið lagt á borð en ekki notað. Ég hefði haldið að til að mynda hv. formaður fjárlaganefndar hefði kosið að sjá ljósið hvað þetta varðar, að sjá að hægt sé að spara með því að gera þetta svona, alla vega meðan ríkisstjórnin er að koma sér saman um það, að loka ekki augunum fyrir því að hægt sé að leita til sjálfstætt starfandi aðila. Það er enginn að tala um að ekki eigi að vera jöfn tækifæri til heilbrigðisþjónustu því að við vitum - og við höfum mýmörg dæmi um það í heilbrigðiskerfinu, í menntakerfinu - að opinberar stofnanir, opinberir aðilar sem og einkaaðilar geta veitt vel skilgreinda opinbera þjónustu. Við sjáum það víða í heilbrigðiskerfinu. Í dag eru til að mynda, og sem betur fer, tannlækningar greiddar upp að 18 ára aldri. Eru þær allar ríkisvæddar? Eru það allt saman opinberar stofnanir sem sjá um tannlækningar? Nei, við leitum til sjálfstætt starfandi tannlækna. Það er hægt að leita víða. Við vitum um ýmsar aðgerðir sem tengjast augum, um kvensjúkdómalækningar. Við vitum að í menntakerfinu erum við með öfluga háskóla sem eru starfræktir af sjálfstæðum aðilum, stofnunum, einkaréttarlegum stofnunum, og gera það vel. Jöfn tækifæri til náms eru tryggð með öðrum hætti, m.a. með jöfnum aðgangi að lánasjóðnum. Það er í rauninni algerlega óskiljanlegt þegar ríkisstjórnin hefur verið vel á annað ár að störfum að ekki hafi verið komið til móts við það að stytta biðlista almennilega. Ég ætla engu að síður að láta heilbrigðisráðherra njóta sannmælis. Ég veit að hún hefur beitt sér fyrir auknu fjármagni inn á heilbrigðisstofnanirnar, inn á Landspítala – háskólasjúkrahús. En við vitum líka að þá er öðrum aðgerðum ýtt til hliðar. Þá er öðrum aðgerðum seinkað. Við höfum margar fréttir þess efnis. Þannig má segja að vissu leyti að verið sé að pissa í skóinn sinn hvað þetta varðar. Við í Viðreisn leggjum gríðarlega áherslu á að í þessu tilviki, þegar biðlistarnir eru svona langir - það eru yfir 1.000 manns á biðlista í liðskipta- og mjaðmaaðgerðir - sé komið til móts við þann hóp og það strax. Það er hægt með einfaldri breytingu á lögum og líka með einfaldri hugarfarsbreytingu hjá ríkisstjórninni. Það er vert að draga fram að í 20. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins á sjúkratryggður einstaklingur rétt á því að sækja sér heilbrigðisþjónustu í öðru EES-landi sé bið hans eftir nauðsynlegri meðferð í heimalandi eftir greiningu orðið lengri en viðmiðunartími nauðsynlegrar meðferðar. Við sjáum fólk fara í hrönnum til Svíþjóðar og vel að merkja ekki til opinberra stofnana í Svíþjóð heldur til einkastofnana, stofnana í einkarekstri. Það er mikil kaldhæðni í því að íslenskir læknar skuli fljúga út og gera aðgerðirnar úti af því að ekki má gera þær hér heima. Það er miklu meira en eitthvað skrýtið í þessum kýrhaus. Þetta er bara ekki í lagi. Gildi þessarar Evrópureglugerðar var staðfest hér á landi á sínum tíma, eins og gengur um gildistöku slíkrar reglugerðar, og var sett inn í almannatryggingar. Embætti landlæknis setti reglur um slík viðmiðunarmörk 15. júní 2016. Ásættanleg bið eftir aðgerð og meðferð hjá sérfræðingi er þar ákveðin 90 dagar frá greiningu. Að þeim tíma liðnum stofnast réttur sjúkratryggðs einstaklings til að leita sér þjónustu annars staðar á EES-svæðinu. Það er alkunna að hér á landi hafa um árabil verið langir biðlistar eftir ýmsum aðgerðum og ekki eru horfur á að þeir styttist verulega í náinni framtíð í ýmsum greinum, t.d. í liðskiptaaðgerðum. Vegna þessa hafa allmargir, eins og ég hef þegar komið inn á, sem sjúkratryggðir eru á Íslandi fengið slíkar aðgerðir framkvæmdar erlendis á síðustu árum og kostnaður við þær verið greiddur af Sjúkratryggingum Íslands ef skilyrði um biðtíma hefur verið uppfyllt - vel að merkja, biðtími eftir að komast á biðlista. Sú undarlega staða er uppi að Sjúkratryggingar Íslands telja sér ekki heimilt að greiða kostnað við sams konar aðgerð hér á landi enda þótt hún hafi verið gerð af aðila sem uppfyllir öll lagaskilyrði til að framkvæma hana: Nei, kæri vinur, þú uppfyllir ekki allt og tikkar ekki í rétta hugmyndafræðilega boxið. Farðu út í aðgerðina þar, ekki hérna heima. Þetta eru náttúrlega glötuð skilaboð. Sú afstaða hefur í reynd leitt til þess að kostnaður við aðgerðirnar eru miklu meiri en nauðsyn krefur því að aðgerðir framkvæmdar erlendis eru mun dýrari en sams konar aðgerðir framkvæmdar utan ríkisspítalanna hér á landi. Auk þess fellur ferða- og uppihaldskostnaður á sjúkratryggingarnar og í mörgum tilvikum einnig kostnaður vegna fylgdarmanns. Það er oftar en ekki sem slíkt kemur upp á. Annað sem kemur oft upp og er mismunun, ekki síst gagnvart eldra fólki sem þarf verulega á slíkum aðgerðum að halda, er að sumt fólk hefur einfaldlega ekki heilsu til að ferðast til útlanda út af þessu eða er með viðbótarsjúkdómsgreiningar sem gera það að verkum að það fær ekki heimild til að fara út í aðgerð. Hvað er til ráða? Hver eru þá skilaboðin? Jú: Bíðið bara lengur. Mér finnst þetta orðið þannig að viðhorf gagnvart sjálfstætt starfandi aðilum er, ég ætla ekki að segja algerlega fjandsamlegt en menn eru andsnúnir sjálfstætt starfandi aðilum og stofnunum, einkaréttarlegum stofnunum á Íslandi. Það er hægt að taka mörg dæmi. Krabbameinsfélagið var nefnt á þingi fyrr í dag. Þeim er ekki svarað almennilega. Það er verið að reyna að draga helstu grunnstoðir undan félaginu, setja fram ákveðnar efasemdir um starfsemi félags sem hefur sinnt skoðun og skimun með góðum hætti í gegnum tíðina. Það vitum við konur sem höfum leitað þangað. Við sjáum líka Vog. Vogur getur sinnt miklu fleiri en eru á biðlistum til þess að komast í meðferð. Eigum við að tala um unga fólkið? Því er ekki sinnt. Nýlega benti framkvæmdastjóri Vogs á nákvæmlega þetta, að þau geta tekið við fleirum, en það er ekki hlustað á þarfir um aukna þjónustu og aukinn stuðning. Ég velti fyrir mér í svona stjórnarsamstarfi hvenær til að mynda Sjálfstæðisflokkurinn spyrnir við fótum í þessu máli. Nú hefur það liðist í hátt á annað ár að það eru ekki nein úrræði. Hvenær ætlar Sjálfstæðisflokkurinn að segja: Kæri heilbrigðisráðherra, við skiljum það sem þú ert að gera en við ætlum ekki að láta fólk bíða lengur. Þess vegna ætlum við að setja tímabundið fjármagn í þetta meðan við erum að koma okkur að niðurstöðu um það hvernig við ætlum að framkvæma þessar aðgerðir og fjármagna. Af hverju er það ekki hægt? Það eru mér mikil vonbrigði að upplifa að það er eins og það hafi verið alger uppgjöf þegar kemur að heilbrigðismálum af hálfu annarra stjórnarþingmanna en Vinstri grænna. Ég undirstrika að ég ber mikla virðingu fyrir þeim krafti og þeirri elju sem einkennir heilbrigðisráðherra þótt ég sé oft allsendis ósammála henni varðandi nálgun á heilbrigðismálin sem slík. Ég vil biðja fólk að hafa það hugfast að ýmist aðilar geta veitt skilgreinda opinbera þjónustu. Við ógnum ekki jöfnum tækifærum til heilbrigðisþjónustu með því að viðurkenna það. Við skulum hins vegar viðurkenna þann vanda sem við stöndum frammi fyrir þegar kemur að því að stytta biðlistana. Það þýðir ekki að setja málin í nefnd, aftur í nefnd, skoða þau aðeins betur, því að fólkið sem er á biðlistunum er sumt hvert búið að bíða mánuðum saman og jafnvel svo árum skipti. Það gengur ekki. Ég vil því hvetja ríkisstjórnina, og ég beini orðum mínum ekki síst til þeirra sem vilja á hátíðarstundum kenna sig við frjálslyndi, frelsi, víðsýni, til að tala fyrir því að þetta mál verði leyst, að fólk sem er á biðlistum fái önnur svör en: Kæru vinir, bíðið, við erum aðeins að pæla betur í því hvernig við ætlum að klára málin. Það gengur ekki. Það er ábyrgðarhluti af hálfu ríkisstjórnar Íslands að senda út slík skilaboð. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að lítið er eftir af þingi og þetta mál verður ekki klárað. En ríkisstjórnin sjálf getur engu að síður stigið fram og gert það á þann hátt og með þeim tólum og tækjum sem hún hefur alla jafna yfir að ráða. Ég ítreka hvatningu mína til þeirra sem vilja leggja málinu lið. Það er hægt að breyta þessu. Það þarf bara vilja og kraft. Við í Viðreisn erum tilbúin til að styðja ríkisstjórnina og þá flokka innan hennar sem vilja tala fyrir málinu með ráðum og dáð. Við hvetjum alla á þingi til að ýta við því að þetta mál fari af stað, þannig að við sjáum biðlistana styttast og fólk fá úrlausn mála sinna, ekki einhvern tímann í óskilgreindri framtíð heldur sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Ég flyt þingsályktunartillögu um fræðslu um og meðferð við vefjagigt. Sú sem hér stendur er fyrsti flutningsmaður ásamt hv. þingmönnum Ólafi Þór Gunnarssyni, Bryndísi Haraldsdóttur, Guðmundi Inga Kristinssyni og Þórunni Egilsdóttir. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir fræðslu til almennings um vefjagigt og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu með það að markmiði að styrkja greiningarferli og bjóða upp á heildræna meðferð byggða á niðurstöðum gagnreyndra rannsókna. Í greinargerð segir: „Vefjagigt (e. fibromyalgia syndrome) er langvinnur sjúkdómur sem samanstendur af fjölmörgum einkennum frá ýmsu líffærakerfum. Helstu einkenni eru langvarandi og útbreiddir stoðkerfisverkir, stirðleiki, yfirþyrmandi þreyta og svefntruflanir. Önnur algeng einkenni eru fótapirringur, kuldanæmi, órólegur ristill, ofurnæm þvagblaðra, dauðir fingur (e. Raynaud's phenomenon), einbeitingarskortur og depurð. Árið 1993 var vefjagigt formlega skilgreind sem sjúkdómur af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO). Töluverðan tíma tók uns sjúkdómurinn öðlaðist almenna viðurkenningu innan læknasamfélagsins en framan af var algengt að litið væri á vefjagigt sem eins konar ruslakistugreiningu. Í gegnum tíðina hafa fordómar verið tengdir sjúkdómnum sem mikilvægt er að eyða með markvissri fræðslu um hann. Vefjagigt mælist hvorki með blóðprufum né röntgenrannsóknum og er það vafalaust ein helsta ástæða fordóma í garð sjúkdómsins. Vefjagigt getur lagst mjög hart á fólk og dregið verulega úr lífsgæðum og færni til daglegra athafna. Vefjagigt hrjáir fólk á öllum aldri en er algengust hjá konum á miðjum aldri. Margar erlendar rannsóknir sýna að lífsgæði þessara einstaklinga eru oft mjög slök, eða talsvert fyrir neðan það sem almennt gerist í samfélaginu. Birtingarmyndir sjúkdómsins eru margvíslegar. Hjá sumum eru einkennin tiltölulega væg og koma fram seint á ævinni en hjá öðrum eru þau hastarleg og koma fram strax á unglingsárum. Á vægu stigi er fólk með verki sem það ræður að mestu við sjálft og getur haldið nær fullri færni og vinnugetu. Þegar einkennin ágerast leitar fólk gjarnan til lækna vegna verkja, þreytu og svefnleysis. Þegar sjúkdómurinn er á slæmu stigi er fólk undirlagt af verkjum frá morgni til kvölds og færni þess skerðist verulega. Það er oft ekki fyrr en þá sem fólk fær fulla athygli lækna og kerfisins og brugðist er við vandanum af festu. En því miður er hætta á að einstaklingar með vefjagigt á slæmu stigi nái minni bata og allt of margir verða óvinnufærir. Í desember 2017 voru 1.738 einstaklingar skráðir með vefjagigt sem orsakaþátt í 75% örorku samkvæmt tölum Tryggingastofnunar ríkisins og var meðalaldur þeirra 49,9 ár. Á sama tíma voru 268 einstaklingar á endurhæfingarlífeyri með vefjagigt. Konur á 75% örorku sem höfðu greinst með vefjagigt voru 91,7% tilvika. Vefjagigt var talin meðvirkandi þáttur í 75% örorku hjá 14% allra kvenna sem voru á örorku. Tekið skal fram að örorka vefjagigtarsjúklinga orsakast oft af samverkandi þáttum vefjagigtar, annarra stoðkerfissjúkdóma og geðsjúkdóma. Heildstæðar upplýsingar um fjölda einstaklinga sem greindir hafa verið með vefjagigt á Íslandi liggja ekki fyrir. Samkvæmt íslenskri rannsókn frá 1998 má áætla að tæplega 14.000 einstaklingar 18 ára og eldri séu með vefjagigt sem er talsvert meiri fjöldi en erlendar rannsóknir sýna. Um 90% þeirra sem greinast með sjúkdóminn eru konur. Flestir eru á aldrinum 30–60 ára en umtalsverður fjöldi (yfir 15%) innan við þrítugt. Kostnaður einstaklingsins, heilbrigðiskerfisins og alls samfélagsins af vefjagigt er mjög mikill. Enn sem komið er hefur ekki verið gerð heilsuhagfræðileg úttekt á kostnaði vegna vefjagigtar á Íslandi. Þó hafa evrópskar rannsóknir sýnt að 80–90% af útgjöldunum er óbeinn kostnaður vegna veikindafjarvista, vinnutaps og örorku. Áætlað er að árlegur kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu, veikindafjarvista og endurhæfingarlífeyris vefjagigtarsjúklinga sé að lágmarki 4–6 milljarðar kr. Framreiknaður kostnaður samfélagsins vegna þeirra vefjagigtarsjúklinga sem voru með 75% örorku í desember 2017 er 1.040 milljarðar kr. ef óvinnufærni helst út starfsævina. Meðferðarúrræði á Íslandi. Flestir einstaklingar með vefjagigt eru greindir hjá heilsugæslulækni en í mörgum tilfellum er leitað eftir frekari staðfestingu hjá gigtarsérfræðingi. Einstaklingar með væg einkenni fá flestir þjónustu í gegnum heilsugæsluna en þeir sem eru með meðalslæma eða slæma vefjagigt þurfa á fjölþættri endurhæfingu að halda með aðkomu fagteymis heilbrigðisstétta. Hérlendis bjóða nokkrar meðferðarstofnanir upp á slíka meðferð og má þar nefna Þraut, Reykjalund, Heilsustofnun Náttúrulækningafélags Íslands og Kristnesspítala. Meðalbiðtími eftir fjölþættri endurhæfingarmeðferð eru þrír til sex mánuðir hjá Heilsugæslustofnuninni í Hveragerði og allt að tveimur og hálfu ári hjá Þraut. Bið eftir tíma hjá gigtarlækni getur verið mjög löng. Hreyfistjórar í heilsugæslunni og sjúkraþjálfarar gegna mikilvægu hlutverki í meðferð vefjagigtar og bið eftir þeim er alla jafna stutt. Á fyrri stigum sjúkdómsins hefur meðferð vefjagigtar oft verið takmörkuð og handahófskennd hérlendis. Fjölmargt er þó hægt að gera til að vinna bug á vefjagigt og því mikilvægt að rétt meðferð hefjist áður en í óefni er komið. Til að svo verði þarf formleg greining og mat á stöðu sjúklinga að eiga sér stað snemma í ferlinu og einstaklingunum þarf að standa heildræn gagnreynd meðferð til boða, bæði á heilsugæslustöð og hjá stofnunum sem veita sérhæfðari endurhæfingarmeðferð.“ Flutningsmaður, sú sem hér stendur, telur brýnt að núverandi skipulag heilbrigðisþjónustu vegna vefjagigtar verði endurskoðað með það í huga að sjúkdómsgreining og aðgerðaáætlun vegna vefjagigtar liggi fyrr fyrir í sjúkdómsferlinu en nú tíðkast og að meðferðarþjónusta verði samhliða því efld. Einnig telur flutningsmaður mikilvægt að heilbrigðisráðherra komi af stað fræðslu til almennings um vefjagigt, m.a. til að vinna bug á fordómum vegna sjúkdómsins og eins til að auka almennan skilning á mikilvægi þess að einstaklingar sem búa við langvinna verki grípi sjálfir til aðgerða til að sporna við frekari þróun sjúkdómsins. Virðulegi forseti. Ég hef lagt þessa þingsályktunartillögu fram, að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir fræðslu til almennings og láta fara fram endurskoðun á skipan sérhæfðrar endurhæfingarþjónustu með það að markmiði að styrkja greiningarferli og geta boðið upp á heildræna meðferð byggða á niðurstöðum gagnreyndra rannsókna. Heilbrigðiskerfið þarf að leggja eyrun við þessum þögla sjúkdómi og viðurkenna hann sem stóran þátt í því að fólk á öllum aldri dettur út af vinnumarkaði og einangrast heima með verkjasjúkdóm sem gerir einstaklinginn óvirkan, bæði á vinnumarkaði og sem þátttakanda í samfélaginu. Að því sögðu vonast ég til að málið fari til velferðarnefndar og hún fái að fjalla um það. Ég tel að hér sé komin rödd, ef þetta nær í gegn, þess þögla sjúkdóms sem hefur hrjáð svo margar konur og er stór orsakaþáttur í örorku kvenna hér á landi. Það skiptir ekki bara máli að haldið sé utan um þennan hóp og hann fái rödd heldur skiptir líka gríðarlegu máli að konur komist sem fyrst til meðferðar svo þær komist aftur út á vinnumarkaðinn. Það eru náttúrulega bæði konur og karlar með þennan sjúkdóm en þó sérstaklega konur.
Herra forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um fræðslu um og meðferð við vefjagigt. Eins og kom fram í máli hv. flutningsmanns er ég einn af meðflutningsmönnum að málinu. Hér er um ágætismál að ræða. Mikilvægt er að við lyftum umræðunni aðeins upp um þennan sjúkdóm og í rauninni ekki bara þennan sjúkdóm heldur marga aðra þeirra sjúkdóma sem svona, hvað eigum við að segja, falla svolítið undir radarinn. Það er ágætt að byrja á því. Eins og hv. flutningsmaður kom inn á er vefjagigt á Íslandi andlag töluvert stórs hluta þeirrar örorku sem íslenskar konur glíma sérstaklega við. Þær búa iðulega við fordóma gagnvart sjúkdómi sínum, eru oft og tíðum ekki á yfirborðinu sjáanlega veikar eða veikindalegar. Bera þess vegna oft harm sinn í hljóði og fá kannski ekki alltaf þann stuðning eða samhygð sem þær þyrftu vegna vandamála sinna. Það er kannski að einhverju leyti vegna þess að greiningin á sjúkdómnum er fyrst og fremst það sem við kölluðum klínísk greining, þ.e. ekki eru einhverjar sértækar blóðprufur, myndgreiningar eða eitthvað þess háttar sem getur hjálpað til. Þetta leggst á stóran hluta þjóðarinnar og af þeim hluta er langstærsti hlutinn konur. Sjúkdómurinn skerðir lífsgæði þeirra einstaklinga sem búa við sjúkdóminn. Einkennin geta verið allt frá því að vera mjög væg einkenni, sem kannski er fyrst og fremst eitthvert svona slen og þreytueinkenni, yfir í það að vera það alvarleg að þau valda algerri óvinnufærni og örorku. Ég tel að mikilvægt sé að fá einhvers konar heildstæða mynd af sjúkdómnum sem vandamáli í íslensku heilbrigðiskerfi. Mikilvægt er að samhæfa meðferðarúrræði og bæta aðgengi sjúklinga alls staðar á landinu að meðferð. Þingsályktunartillagan er liður í þeirri vitundarvakningu sem hv. 1. flutningsmaður talaði um að þörf væri á. Ég tel að tillagan geti ýtt við mörgum, vonandi við ráðuneyti heilbrigðismála og heilbrigðisstarfsmönnum yfirleitt, að taka þétt utan um þann hóp sem býr við þennan sjúkdóm í þeim tilgangi að reyna að finna lausnir og hjálpa fólki að ná þeirri heilsu og búa við eins góða heilsu og það mögulega getur.
Virðulegi forseti. Þetta fer nú að verða nokkurs konar miðnæturtillaga hjá okkur í kvöld, þessi þingsályktunartillaga. Ég er afskaplega stolt að við skyldum fá að taka þetta mál úr nefnd og mæla fyrir því þó að ég búist ekki við að það fari miklu lengra frekar en önnur mál sem við í Flokki fólksins höfum sett inn í hv. velferðarnefnd. Við í Flokki fólksins höfum beitt okkur fyrir því og verið hugsjón okkar frá upphafi, ekki einungis að berjast gegn fátækt, heldur að taka utan um þá þjóðfélagshópa sem búa við erfiðar aðstæður. Í þessu tilviki erum við að tala um aldraða, þó sérstaklega með tilliti til þess að komið hefur í ljós við athuganir og rannsóknir á aðbúnaði aldraðra, sérstaklega þeirra sem hafa verið á sjúkrastofnunum og farið síðan heim, viljað fara heim, að aðbúnaði þar hefur verið virkilega ábótavant, allt of oft. Ung kona skilaði skýrslu - ég man ekki alveg hvað hún heitir, dottið úr mér - eftir að hafa gert rannsókn á því. Hún var að gera rannsóknarritgerð í Háskóla Íslands í sambandi við aðbúnað, næringarfræði og annað slíkt, er laut að öldruðum sem bjuggu einir heima og höfðu útskrifast eftir sjúkrameðferð. Af þeim 13 einstaklingum sem hún heimsótti og skoðaði aðbúnaðinn hjá þjáðust þeir allir af mismiklum næringarskorti, og ekki bara það, heldur var öllum aðbúnaði algjörlega ábótavant. Ísskápurinn var tómur og oft var viðkvæðið þetta: Ég treysti mér bara ekki út. Það er enginn til að hjálpa mér í búðina. Það er allt of hált, ég gæti dottið, ég gæti brotnað. Það er á slíkum tímapunkti, og ég veit að það er sannarlega ekki í fyrsta skipti, sem okkur finnst nauðsynlegt að koma á fót einhverjum fulltrúa, hagsmunafulltrúa aldraðra, sem heldur utan um hagsmunamál þeirra af hvaða toga sem er. Þess vegna hef ég sem flutningsmaður og minn ágæti samflokksmaður, Guðmundur Ingi Kristinsson, lagt fram þessa þingsályktunartillögu um að fela félags- og barnamálaráðherra að leggja fyrir árslok fram á Alþingi frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Ég ætla að lesa þessa stuttu greinargerð, með leyfi forseta: Með tillögu þessari er lagt til að fela félags- og barnamálaráðherra að undirbúa og leggja fram frumvarp til laga um embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Þjónusta við aldraða dreifist á hendur ríkis, sveitarfélaga, félagasamtaka og einkaaðila. Lög og reglur um málaflokk aldraðra eru flókin, ekki síst á sviði skatta, almannatrygginga og heilbrigðismála. Aldraðir eru stór og fjölbreyttur hópur og misjafnlega fær um að gæta eigin réttar og hagsmuna. Að mati flutningsmanna er því rík þörf á málsvara sem gætir réttinda og hagsmuna aldraðra og leiðbeinir þeim um rétt þeirra. Hagsmunafulltrúa aldraðra er ætlað að vekja athygli á réttinda- og hagsmunamálum aldraðra almennt, jafnt á opinberum vettvangi sem og hjá einkaaðilum, leiðbeina öldruðum um réttindi sín og bregðast við telji hann að brotið sé á þeim. Hagsmunafulltrúa aldraðra ber að hafa frumkvæðiseftirlit með persónulegum högum allra eldri borgara og þá sérstaklega með tilliti til að koma í veg fyrir félagslega einangrun, næringarskort og almennt bágan aðbúnað þeirra. Jafnframt skal hann gera tillögur um úrbætur á réttarreglum er varða aldraða og hafa frumkvæði að stefnumarkandi umræðu í samfélaginu um málefni aldraðra. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar hafa tillögur í þessa veru verið lagðar fram áður á þingi en ekki hlotið afgreiðslu, því miður. Á 120., 121., 122., 126., 144. og 145. löggjafarþingi voru lagðar fram tillögur til þingsályktunar um umboðsmann aldraðra. Á 122. löggjafarþingi var lagt fram frumvarp til laga um umboðsmann aldraðra, 475. mál. Þá var á 136. löggjafarþingi lögð fram tillaga til þingsályktunar um málsvara fyrir aldraða. Í ljósi þess að við verðum sífellt eldri og öldruðum fjölgar sífellt er meiri hætta á einangrun. Við vitum að fullorðna fólkið lætur ekki hafa mikið fyrir sér. Það er hógvært og heldur sig til hlés. Það eru mjög miklar líkur á því að aldraður einstæðingur sem hefur misst maka sinn og býr einn einangrist heima. Þess vegna segjum við að ærin ástæða sé til að láta loks verða af því að koma á fót embætti hagsmunafulltrúa aldraðra. Þess vegna skora ég á þingheim allan að taka vel undir þessa tillögu, þótt ég sé alls ekki bjartsýn á að hún komi úr velferðarnefnd frekar en nokkuð annað. En ég vonast náttúrlega til þess að svo verði þar sem þetta er sannarlega hagsmunamál sem við komum öll til með, vonandi, að fá að njóta á efri árum. Ég geri ráð fyrir, svona almennt séð, að flest okkar fái að verða gömul. Flokkur fólksins hefur virkilega látið sig málefni aldraðra, öryrkja og fátækra varða. Allt sem lýtur að félagslegum aðbúnaði og vanda. Við teljum að það sé grundvallaratriði í okkar velferðarsamfélagi, opna og gegnsæja, eins og við viljum gjarnan kallað það, að við tökum utan um hvert annað og hjálpumst að við að láta öllum líða sem best. Við teljum að hagsmunafulltrúi aldraðra, sem við leggjum til að verði komið á fót, muni skipta sköpum sérstaklega fyrir þá sem hafa ekki marga til að styðja sig við og þá sem eru einangraðir og einir og líða jafnvel næringarskort.