Herra forseti. Í dag eru rúmir 38 sólarhringar þar til Bretar ganga úr Evrópusambandinu. Óhætt er að segja að bresk stjórnmál leiki á reiðiskjálfi þessa dagana og ekkert útlit er fyrir að samningar takist um útgönguna og því æ líklegra að Bretar gangi úr Evrópusambandinu án samnings. Deilur eru harðar innan breska Íhaldsflokksins en ekki síður Verkamannaflokksins. Þau tíðindi urðu í gær að sjö þingmenn gengu úr þeim flokki og boða stofnun nýs stjórnmálaflokks og gefa í skyn að fleiri þingmenn, bæði úr Verkamannaflokknum og Íhaldsflokknum, muni fylgja í kjölfarið. Fyrir okkur sem fylgjumst með úr fjarlægð er rík ástæða til þess að hafa áhyggjur af þessari framvindu allri. Líkur á því að Ísland verði verr sett eftir útgönguna en fyrir aukast dag frá degi. Allt tal um mikil tækifæri fyrir okkur í samskiptum okkar við Breta verður æ hjákátlegra en um leið alvarlegra. Þann 16. október á síðasta ári lagði ég þrjár spurningar fyrir hæstv. utanríkisráðherra með skriflegri fyrirspurn. Þeim hefur enn ekki verið svarað. Sex sinnum hefur verið óskað eftir fresti til að svara, síðast í gær. Spurningarnar snúast um réttindi Íslendinga í Bretlandi eftir Brexit. Það er ljóst að þau réttindi verða verri fyrir þá sem kjósa að sækja störf og nám eftir Brexit ef marka má stefnumörkun breskra stjórnvalda. Það er ef til vill þess vegna sem hæstv. utanríkisráðherra dregur svör sín. Hann á ef til vill erfitt með að sýna svart á hvítu að réttindi okkar Íslendinga í Bretlandi verða verri en þau eru í dag. Þar dregur úr tækifærunum, réttindi sem við njótum í dag hverfa við Brexit. Stjórnvöld hafa vissulega í samfloti við Norðmenn og Liechtenstein tryggt að nokkru leyti réttindi þeirra sem þegar eru fyrir í Bretlandi en alls ekki hinna. [[Forseti hringir.]]Hæstv. utanríkisráðherra ætti að sjá sóma sinn í að svara fyrirspurn minni sem er fimm mánaða gömul um þessar mundir.
Virðulegi forseti. Í gær ræddi sóttvarnalæknir í kvöldfréttum Stöðvar 2 um bólusetningar við hlaupabólu. 5% íslenskra barna eru bólusett fyrir hlaupabólu og eitt barn lést á síðasta ári. Hann ræddi hvort taka ætti þessa bólusetningu inn í hina almennu bólusetningu. Mér fannst umræðan áhugaverð og hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að skoða það. Vissulega fylgir þessu nýr kostnaður en með þessu er ekki aðeins mögulegt að komast hjá miklum veikindum og mögulega dauðsföllum, heldur gæti þetta einnig verið afar hagkvæmt, enda getur maður rétt ímyndað sér allan þann fjölda veikindadaga foreldra vegna hlaupabólu sem öll börn fá. Hér liggur líka fyrir tillaga til þingsályktunar um skipan starfshóps er leggi til breytingar til að auka hlutfall bólusetninga barna. Fyrsti flutningsmaður hennar er Hildur Sverrisdóttir. Virðist af tillögunni sem allir flokkar styðji hana. Þar er sagt að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem greini hvaða breytingar sé hægt að gera til að auka hlutfall bólusetninga barna og komi með tillögur þar um. Í umræðum, eins og segir í greinargerð, hefur komið fram að hluti vandans sé ekki síst sá að það farist fyrir hjá foreldrum að láta bólusetja börn sín af andvaraleysi eða öðrum ástæðum frekar en vegna vísvitandi ákvarðana. Tillaga þessi er viðleitni til þess að gerðar verði úrbætur innan heilsugæslukerfisins til að tryggja að sem flestir ljúki öllum nauðsynlegum bólusetningum barna sinna með þeim hætti sem landlæknisembættið ráðleggur svo viðhalda megi hjarðónæmi. Það væri afskaplega gott að þessi þingsályktunartillaga kæmist á dagskrá og yrði samþykkt af því að ég held að þetta sé afar mikilvægt, ekki bara fyrir okkur öll heldur börnin okkar líka. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Launakjör bankastjóra ríkisbankanna hafa verið mjög til umræðu hér á undanförnum dögum. Það væri óskandi að það væri stærsta vandamálið þegar kemur að innlenda bankakerfinu okkar. Á síðasta ári, þegar rýnt er í sundurliðuð uppgjör bankanna þriggja, greiddu einstaklingar 15 milljarða kr. í þóknanir til bankanna og hafa hækkað talsvert milli ára. Þessu til viðbótar má nefna að við greiðum um 5–6 milljarða kr. á ári í gengismun af erlendri kortaveltu okkar þar sem kortafyrirtækin taka 3–5% álag ofan á skráð gengi Seðlabankans hverju sinni vegna innkaupa okkar sem eiga sér stað erlendis. Á sama tíma og rætt er hér fjálglega um tækifæri sem fylgja aukinni samkeppni vegna fjártækni höfum við ekki, eða innlenda bankakerfið, tekið þátt í „Single Euro Payments Area“, þ.e. að gjaldtaka, þóknanir, vegna millifærslna milli banka innan Evrópska efnahagssvæðisins sé eins og ef um innlendar millifærslur væri að ræða. Þetta er auðvitað verulegur þrándur í götu erlendrar samkeppni. Allt ber þetta að sama brunni, herra forseti. Það er engin samkeppni á innlendum fjármálamarkaði. Ábyrgðin á því samkeppnisleysi liggur auðvitað að stórum hluta hjá eiganda stærsta hluta þess, þ.e. ríkinu sjálfu. Það er enginn þrýstingur af hálfu eigandans á að hér sé virk samkeppni á fjármálamarkaði. Fjármálakerfi sem er ekki samkeppnishæft á alþjóðavísu er byrði á því samfélagi sem það starfar í. Þetta fjármálakerfi er ósamkeppnishæft og allt of dýrt. Það er byrði á litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem ekki eiga kost á annarri fjármögnun. Það er byrði á íslenskum heimilum sem þurfa að rísa undir háum þóknanakröfum bankanna og háum fjármagnskostnaði. Það er orðið löngu tímabært að á þessu [[Forseti hringir.]]sé tekið, svo ekki sé nefnt það sem mestu máli skiptir í þessu sem er auðvitað kostnaðurinn sem af gjaldmiðlinum hlýst og verndin sem gjaldmiðillinn [[Forseti hringir.]]skapar þessu innlenda fjármálakerfi til þess að starfa án nokkurrar samkeppni.
Herra forseti. Fyrir jól var kynntur til leiks viðskiptahraðallinn „Til sjávar og sveita“. Tilgangurinn er að styðja við nýsköpun í landbúnaði og sjávarútvegi, með áherslu á sjálfbærni. Verkefnið er ákaflega gott og mikilvægt fyrir okkur sem samfélag sem byggjum okkar lífskjör að miklu leyti á því að nýta auðlindir til sjós og lands. Nú á tímum sívaxandi sjálfvirknivæðingar í bæði landbúnaði og sjávarútvegi er mikilvægt að leggja grunn að verðmætasköpun framtíðarinnar, að nýsköpun, hugviti og sköpunargleði. Lykilatriði er að slík vinna fari fram á forsendum sjálfbærni. Við þurfum grænan hagvöxt og fátt er hollara en heimafenginn baggi. Að hraðlinum kemur Icelandic Startups í samstarfi við Íslenska sjávarklasann ásamt IKEA, Matarauði Íslands, HB Granda og landbúnaðarklasanum. Þetta er því samvinnuverkefni einkaaðila og ríkisins. Mér barst til eyrna kynning á verkefninu sem haldin var fyrir austan. Mér skilst að það hafi þurft allnokkurt átak til þess að fá yfir höfuð kynningu á verkefninu á Austurlandi sem er furðu líkast á tímum þegar við tölum um jafnan rétt borgaranna, óháð búsetu. Eins og oft áður var þar aðallega spurt um ferðakostnað, enda miklar vegalengdir. Á daginn kom að þrátt fyrir að ekkert kosti að taka þátt í verkefninu fyrir frumkvöðla er ekkert fjármagn eyrnamerkt ferðakostnaði. Fyrir þá hugmyndaríku frumkvöðla sem búa á Austurlandi þarf að hósta upp a.m.k. hálfri milljón í ferðakostnað í þær átta vikur sem hraðallinn tekur. Það þykir mér vera óþarflega há aðgangshindrun fyrir landshluta sem sárlega þarfnast aukinnar nýsköpunar og aukinna fjárfestinga í nýsköpun. Nýlega er komið út hjá Byggðastofnun yfirlit yfir hagvöxt áranna 2008–2016, sundurgreint á landshluta. Þar kemur í ljós að Austurland hefur setið eftir í uppgangi síðustu ára. Þar er hagvöxtur neikvæður um 1%, þ.e. eftir að álversuppbyggingunni lauk hefur framleiðslan farið minnkandi í landshlutanum öllum meðan landið allt hefur vaxið um tíu af hundraði. Þar kemur inn mikilvægi verkefna eins og þessara og við getum ekki látið hjá líða að gera enn betur í þessum málum þannig að störf framtíðarinnar verði til úti um allt land.
Virðulegi forseti. Síðastliðinn föstudag var mjög áhugaverður kynningarfundur um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna haldinn á Grand Hótel í Reykjavík. Fundurinn var haldinn af Sambandi íslenskra sveitarfélaga í samstarfi við verkefnisstjórn heimsmarkmiðanna. Fundurinn var vel sóttur en honum var einnig streymt í gegnum vef sambandsins þannig að sveitarstjórnarmenn og starfsmenn sveitarfélaga um land allt gátu tekið þátt í vettvanginum. Hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir tók fram í setningarávarpi sínu að Efnahags- og framfarastofnunin OECD hefur gefið út að ekki verði hægt að ná 65% af 169 undirmarkmiðum heimsmarkmiðanna án virkrar aðkomu og þátttöku sveitarfélaganna. Sveitarfélögin eru því lykilaðilar í innleiðingu framkvæmdaáætlunarinnar um heimsmarkmiðin. Sum sveitarfélög eru farin af stað í innleiðingarvinnunni og tel ég líklegt að Kópavogur sé kominn einna lengst í vinnunni. Mjög áhugavert og fræðandi var að fá kynningu frá þeim. Það var mjög ánægjulegt að finna þann áhuga og kraft sem kom fram á fundinum og hve margvísleg og góð verkefni er verið að vinna í sveitarfélögum landsins og í samstarfi sveitarfélaga. Heimsmarkmiðin eru framkvæmdaáætlun í þágu mannkyns, jarðarinnar og hagsældar. Þau eru verkefni okkar hvers og eins sem einstaklinga og jafnframt samfélaganna sem við búum í. Ágætu alþingismenn. Ég hvet ykkur til að fara inn á vef Sambands íslenskra sveitarfélaga, finna ykkur erindin sem voru flutt á fundinum, taka svo þátt í þeirri vinnu sem fram undan er jafnt sem íbúar í samfélagi og kjörnir fulltrúar á Alþingi.
Hæstv. forseti. Það er hollt fyrir alla stjórnmálamenn að setjast öðru hverju niður, sérstaklega ef þeir detta tímabundið út af þingi, til að átta sig á því til hvers þeir starfa í stjórnmálum. Hver eru markmiðin? Hvað á maður ógert? Hvað er það sem maður brennur fyrir að breyta á Íslandi? Eitt af því sem ég brenn fyrir er það stóra sameiginlega verkefni okkar stjórnmálanna, atvinnulífsins og samfélagsins alls að auka samkeppnishæfni Íslands. Af hverju ættum við að vilja það? Vegna þess að með því styrkjum við hagkerfi Íslands. Við aukum stöðugleika og verðmætasköpun sem leiðir af sér aukin lífsgæði fyrir alla borgara í landinu. Atvinnulífið okkar verður fjölbreyttara. Allt þetta samanlagt leiðir til þess að ungt fólk sem er að velja sér hvar í heiminum það ætlar að búa er líklegra til að velja sér búsetustað á Íslandi. Það viljum við að sjálfsögðu styðja við. Hvernig í ósköpunum aukum við samkeppnishæfni Íslands? Við gerum það með umbótum í menntakerfinu, með því að tryggja að menntakerfið hlusti á það hvað atvinnulífið vantar, með því að styðja iðnnám og með því að fjölga tækifærum fyrir ungt fólk til að taka sér sæti á skólabekk, m.a. í háskóla, eins og ágætt frumvarp hv. þm. Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur leiðir til. Þetta er mikilvægt. Það er mikilvægt að öll börn í landinu fái jöfn tækifæri til að mennta sig. Við þurfum að búa nýsköpun og nýsköpunarfyrirtækjum umhverfi á heimsmælikvarða. Við þurfum að standa að uppbyggingu innviða og bæta starfsskilyrði fyrirtækja þannig að ekki verði of flókið fyrir fyrirtækin að velja sér búsetustað á Íslandi. Stöðugleiki er mikilvægur til þess að við getum aukið samkeppnishæfni Íslands og það er akkúrat það sem sú ríkisstjórn sem hér starfar býður upp á. Ég fagna því að fá að taka þátt í þeirri vegferð sem ríkisstjórnin er á.
Herra forseti. Hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir gerði hlaupabólu og bólusetningu gegn henni að umræðuefni. Mig langar að nota þennan vettvang til að segja að í svari hæstv. heilbrigðisráðherra við skriflegri fyrirspurn minni til munnlegs svars kom fram að þetta mál væri núna til jákvæðrar skoðunar innan ráðuneytisins og að kostnaðargreining á því benti til þess að það yrði mjög hagkvæmt fyrir íslenskt samfélag. Ég held því að við getum vænst þess að eitthvað muni gerast í þessum málum nú á næstunni. Ég held að það sé mjög jákvætt. Það var annars ekki þetta mál sem varð þess valdandi að ég kveð mér hljóðs hér, heldur langar mig að vekja athygli á þingmáli sem er nr. 14 á dagskránni í dag, sem fjallar um samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Ég hef áður gert að umræðuefni hér í ræðustóli kjarnorkuvopn og kjarnorkuvopnakapphlaup og mikilvægi þess að kjarnorkuvopn verði bönnuð með alþjóðasáttmálum. Það skiptir máli að við tölum um þessi mál og við vekjum okkur sjálf, almenning og aðra jarðarbúa til meðvitundar um þessi mál. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir hafi tekið þessi mál upp á fundi sínum með Pompeo, utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Nú hafa 25 sitjandi þingmenn undirritað einhvers konar áskorun eða loforð um að veita þessum samningi brautargengi og ég vona svo sannarlega að þessir þingmenn helli sér í umræðuna um þetta gríðarlega mikilvæga þingmál þegar líða fer á daginn.
Hæstv. forseti. Ég veit að hæstv. forseti getur verið mér sammála um að kjördæmavikur eru eitt það skemmtilegasta sem gerist í lífi og starfi þingmanna. Þá gefst okkur tækifæri til að fara víða og það gerðum við, þingmenn Viðreisnar, og finna hvað brennur á fólki vítt og breitt um landið. Auðvitað eru mismunandi viðhorf, umhverfið er mismunandi og aðstæður líka. Þá er náttúrlega hlutverk okkar að reyna að horfast í augu við raunveruleikann á hverjum stað fyrir sig og velta því fyrir okkur hvernig við getum gert betur. Þvert yfir alla flokka vilja allir gera betur og það er líka eitt það góða, sem við megum alveg draga fram, að oftar en ekki er gott samstarf þvert á flokka um hagsmuni allra landsmanna. Við fórum m.a. á Suðurnesin og vorum lengi í Reykjanesbæ. Við tókum hús á lögreglunni þar sem farið var yfir mjög breytt umhverfi - því er stjórnað með sóma en umhverfið er gjörbreytt þar - og eins var hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Bæði þessi embætti standa frammi fyrir gjörbreyttu umhverfi, og fólkið sem býr þar en ekki síður þeir sem starfa þar. Það er 25% fjölgun á síðustu árum á Suðurnesjunum. Þetta er orðið fjórða stærsta sveitarfélag landsins en því miður hafa stjórnvöld, hver sem þau eru hverju sinni, nú þessi ríkisstjórn, ekki horfst í augu við það breytta umhverfi og það álag sem fylgir ekki síst inn á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Við heyrðum í bæjarstjóranum og fulltrúa bæjaryfirvalda og það var einróma - það eru mismunandi áherslur, mismunandi hagsmunir á milli bæja og sveitarfélaga - stuðningur við að halda betur utan um Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, styðja hana á þann veg að stofnunin geti staðið undir þessari breyttu mynd, 25% fjölgun eins og ég gat um. Ekki er verið að sýna það af hálfu stjórnvalda þegar kemur að stuðningi. [[Forseti hringir.]]Ég hvet heilbrigðisyfirvöld sérstaklega til þess að skoða aðstæður á Suðurnesjum, í Reykjanesbæ. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég ætla að verja þessum stutta tíma í störfum þingsins til þess að tala um verkalýðsbaráttuna, til að tala um það grafalvarlega ástand sem við horfumst nú í augu við í samfélaginu í dag. Á fimmtudaginn kemur í ljós til hvaða aðgerða verður gripið. Ég hafði samband við ágætan kunningja, Vilhjálm Birgisson, 1. varaforseta Alþýðusambandsins, núna rétt áður en ég kom upp í störfum þingsins. Ég vísa beint í það sem haft var eftir honum í fjölmiðlum: Staðan var alvarleg þá, en drottinn minn dýri, hún er alvarleg núna, segir Vilhjálmur Birgisson. Hann gekk út af fundi með ríkisstjórninni og aðilum vinnumarkaðarins í Stjórnarráðinu nú í hádeginu. Hvers vegna? Það er með ólíkindum ef það er virkilega þannig núna … Ég ætla að vísa meira í Vilhjálm. Hann spyr: Hvar eru þingmenn Vinstri grænna, sérstaklega í ljósi þess að krafa verkalýðshreyfingarinnar í komandi kjarasamningum er nákvæmlega sú sama og frumvarp þingmanna Vinstri grænna hljóðaði upp á hér fyrir nokkrum árum síðan? Það er að lágmarkslaun dugi fyrir framfærsluviðmiðum sem velferðarráðuneytið hefur gefið þannig að fólk geti framfleytt sér frá mánuði til mánaðar og haldið mannlegri reisn. Það er sorglegt að sjá hvernig þingflokkur og ráðherrar Vinstri grænna breiða nú sængina upp fyrir haus í ljósi þess að nú hafa þeir raunverulegt tækifæri, hæstv. forseti, til að standa með íslensku verkafólki. Virðulegi forseti. Það er nú eiginlega kominn tími til að nudda glýjuna úr augunum og koma með raunverulegar aðgerðir til stuðnings við það sem koma skal, því að það er ekki eins og að það sem við erum að horfast í augu við núna sé alveg spánnýtt. Það er búið að eiga sér aðdraganda. Við höfum vitað það í marga mánuði. Það eina sem verið er að kalla eftir er lágmarksréttlæti. Það eina sem þessi ríkisstjórn er beðin um er: Hættið að skattleggja fátækt. Því að það er nákvæmlega það sem hér er verið að gera og virðist enga bragarbót eiga að gera á í þeim efnum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég geri enn að umtalsefni málefni innflytjenda, flóttafólks, farenda, nýrra Íslendinga eða hvaða nafn við viljum gefa þeim stóra hópi fólks sem til Íslands leitar eftir búsetu um lengri eða skemmri tíma. Langflestir flytja hingað af fúsum og frjálsum vilja, margir úr mjög erfiðum aðstæðum. Það eru um 250 milljónir manna á faraldsfæti í heiminum, einstaklingar sem eru að leita sér að tryggu viðurværi og öruggari framtíð fyrir sig og börn sín. Hvati þessa getur verið af ýmsum toga, efnahagslegur, veðurfarslegur eða að óöld ríki í nærsamfélögunum. Mörg Vesturlanda geta ekki þvegið hendur sínar af þeirri ábyrgð sem þau bera af slæmu ástandi víða í heimalöndum farandfólks og því ber okkur að sýna skilning og umburðarlyndi og leggjast á árarnar með uppbyggilegum hætti. Gerum við það? Nei, við sláum úr og í og raddir sem ala á tortryggni og ótta gera sig gildandi. Eigum við markvissa stefnu um það hvernig við tökum á móti aðkomufólki sem vill setjast hér að? Nei, það er allt í skötulíki, hvort sem um er að ræða börn, nemendur eða vinnandi fólk. Hér búa nú yfir 44.000 einstaklingar með erlent ríkisfang frá um 170 þjóðlöndum. Fjögurra ára framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda er útrunnin. Fjármunir í áætlunina liggja að mestu ónotaðir í skúffu ráðherra. Fjölmenningarsetur býr við viðvarandi fjársvelti og megnar ekki, þrátt fyrir góðan ásetning, þekkingu og reynslu, að sinna verkefnum sínum eins og þarf. Og nú er það nýjasta nýtt, þingsályktunartillaga um að stofna þjónustuver fyrir innflytjendur hér á suðvesturhorninu. Engin stefna. Herra forseti. Er ekki mál til komið að þingið taki á sig rögg, setji sér langtímamarkmið, vinni að umgjörð og stefnu í innflytjendamálum? Það viljum við í Samfylkingunni.
Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er tekið sérstaklega á vinnumarkaðnum og mikilvægi þess að sátt ríki á vinnumarkaði. Þar eru listuð markmið ríkisstjórnarinnar er lúta að t.d. keðjuábyrgð, kynbundnum launamun, félagslegu undirboði og ýmsu fleira. Vilji meiri hlutans er nefnilega alveg skýr í þessum efnum. Margt hefur nú þegar verið gert, til að mynda hækkun barnabóta til þeirra sem lægst hafa launin og annað er í farvatninu. Ríkisstjórnin sem situr í umboði Alþingis hefur sagt skýrt að svigrúm til skattalækkana verði nýtt til handa þeim sem lægst hafa launin. Virðulegur forseti. Nú stendur yfir alvarleg deila á vinnumarkaði. Það eru tveir aðilar sem deila, annars vegar verkalýðshreyfingin og hins vegar atvinnulífið. Ríkisvaldið er ekki við samningaborðið þrátt fyrir yfirlýstan samstarfsvilja. Virðulegur forseti. Það gengur ekki að Alþingi, okkur hér 63 þjóðkjörnum fulltrúum sem eigum eingöngu að fylgja lögum og okkar sannfæringu, sé hótað. Það er hroki.
Herra forseti. Undanfarna daga hefur verið rætt mjög um kjör bankastjóra Landsbankans. Það vill svo til að nú í morgun birtist frétt á mbl.is þar sem bankaráð Landsbankans segir að laun bankastjóra bankans séu að mati þess í samræmi við eigendastefnu ríkisins þar sem fram kemur að starfskjarastefna bankans skuli vera samkeppnishæf en hófleg og ekki leiðandi. Bankaráðið telur sem sagt að þær 4 milljónir sem bankastjórinn hefur í laun séu hófleg laun. Við þessa yfirlýsingu bankaráðsins vaknar ein spurning mín til þess: Hvar er línan þar sem óhófið byrjar? Ég held að það væri mjög fróðlegt fyrir alla ef bankaráð Landsbanka Íslands myndi birta upplýsingar um hvað er óhóflegt að mati þess. Það hefur komið fram að á árunum 2009–2017 voru laun bankastjóra Landsbankans lægri en annarra viðskiptabanka vegna þess að bankinn var í eigu ríkisins. Það hefur líka komið fram að þegar Íslandsbanki fór í hendur ríkisins lækkuðu laun þess bankastjóra sem þar starfaði ekki, heldur voru þau viðmiðun til að hægt væri að hækka laun bankastjóra Landsbankans. Nú tek ég skýrt fram að ég er ekki að tala um persónur og leikendur, ég er bara að tala um embættið eða starfið, og mér þykir satt að segja furðulegt að þarna erum við að tala um fyrirtæki sem er að 98% í eigu ríkisins. Það er kannski hugmynd fyrir þá sem skipa þetta bankaráð að koma málum þannig fyrir að þjóðin geti sagt álit sitt á störfum þess á sirka fjögurra ára fresti og kosið bankaráðið beinni kosningu. Eins og er núna hafa kjörnir fulltrúar í þessu landi engan aðgang og ekkert aðgengi og enga aðkomu að neinum þeim ráðstöfunum eða ákvörðunum sem teknar eru í þessum banka [[Forseti hringir.]]sem ríkið eða þjóðin á þó 98,3% í. Það er umhugsunarefni.
Herra forseti. Nú hefur neyðarástand ríkt í húsnæðismálum um nokkurra ára skeið. Það sem hefur verið gert af hinu opinbera er of lítið og of seint. Markaðurinn hefur heldur ekki leyst vandann enda: Hver ákvað að markaðurinn ætti alfarið að sjá um og leysa húsnæðismálin? Líklega sama mannvitsbrekkan og ákvað að landbúnaður og sjávarútvegur yrði undanþeginn öllum markaðslögmálum. Við vitum af börnum, eldri borgurum, öryrkjum og innflytjendum í iðnaðarhúsnæði, bílskúrum, geymslum og hanabjálkum. Okkur er alveg frjálst að hafa þær stjórnmálaskoðanir að hver sé sinnar gæfu smiður. Ég er þeirra á meðal. En frumskylda ríkisins er að hjálpa þeim sem ekki geta hjálpað sér sjálfir. Þar á meðal eru einmitt börn og öryrkjar. Húsnæði er ekki lúxus heldur grunnþörf líkt og matur og vatn. Húsnæðisskorti hér heima má því líkja við brauðraðirnar í Sovét forðum. Ef þetta er ekki leyst fljótt og vel er bara tímaspursmál hvenær hjólhýsahverfin og pappakassaborgirnar farið að rísa. Eftir Vestmannaeyjagosið árið 1973 voru flutt inn rúmlega 500 einingahús og byggð á um 20 stöðum á landinu. Við þekkjum öll viðlagasjóðshúsin og meiri hluti þeirra er enn í notkun 45 árum seinna, fín hús. Því legg ég til að hafist verði handa, nú þegar, við byggingu hagkvæmra einingahúsa í anda Viðlagasjóðs forðum til að leysa þennan vanda því þetta er til háborinnar skammar.
Herra forseti. Í september síðastliðnum fór fram umræða í þingsal um greiðsluþátttöku sjúkratrygginga í tannréttingum þeirra sem fæðast með klofinn góm eða vör og var þá fyrirspurn beint til hæstv. heilbrigðisráðherra. Í svörum hans kom fram að álitamál væri hvernig túlka ætti reglugerð. Hæstv. ráðherra ítrekaði að fara ætti í vinnu innan ráðuneytisins til að skýra stöðu þeirra barna sem um ræðir, með öðrum orðum koma í veg fyrir að börnin og foreldrar þeirra yrðu sett í svona ójafna stöðu. Til að gera langa sögu stutta sendu foreldrar umsókn um greiðsluþátttöku sjúkratrygginga nú í febrúar þar sem búið var að breyta orðalagi reglugerðarinnar. Umsókninni var synjað á þeim grundvelli að ekki væri unnt að meta hversu alvarlegur talvandi barnsins yrði. Því sama var haldið fram áður og þess vegna má draga þá ályktun að ekkert hafi breyst. Er verið að afgreiða umsóknir á grundvelli óbreyttrar reglugerðar þrátt fyrir skýrara orðalag? Er verið að hunsa góðan vilja hæstv. ráðherra? Hvað er um að vera?
Virðulegi forseti. Á fundi umhverfis- og samgöngunefndar í morgun var beðið um að fundir nefndarinnar yrðu lengri og fundum yrði fjölgað. Ég lagði fram bókun um þá beiðni sem hljómar að hluta til svona, með leyfi forseta: Lenging fundartíma og fjölgun funda hefur gríðarlega mismikil áhrif á nefndarmenn og önnur þingstörf þeirra. Þörfin fyrir lengingu nefndafunda og fjölgun funda fellur að mínu mati algerlega á skipulagsleysi nefndastarfa af hálfu fyrri stjórnar nefndarinnar og skipulagsleysi þess hvernig stjórnarmeirihlutinn afgreiddi samgönguáætlun. Samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar tók nefnilega nær allan tíma nefndarinnar á liðnu haustþingi og meira að segja hluta af störfum núverandi vorþings. Það varð niðurstaðan að leggja þarf fram nýja samgönguáætlun í haust. Það er svo sem skiljanlegt að nefndin taki sér góðan tíma í jafn mikilvæga áætlun, alla jafna, en sú áætlun sem við enduðum með hefði alls ekki átt að taka svona mikinn tíma. Að lengja og fjölga fundum hefur mismikil áhrif á nefndarmenn. Ég hef t.d. mætti á 65 nefndarfundi það sem af er þessu þingi, en formaður nefndarinnar hefur mætt á 25. Þingmenn þurfa að sinna fjölmörgum störfum og skipulagning vinnunnar miðast við nefndastörfin og þingfundi. Allur undirbúningur fer fram utan þess tíma sem nefndafundir eru og mjög oft utan þess tíma sem þingfundir eru, þar sem fylgja þarf málum eftir á þingfundi. Þess má geta að ansi langur tími fór í að ræða forsendur þess að það þyrfti að lengja fundi og fjölga þeim. Hluti rökstuðningsins fyrir því var sá að ríkisstjórnarmál sem lægju fyrir nefndinni væru svo mörg eða að það væru svo mörg mál á þingmálaskrá. Það var því mjög kaldhæðnislegt að næsta mál á dagskrá var þingmannamál formannsins. Ég hef ekkert á móti afgreiðslu þingmannamála en ekki er á sama tíma hægt að biðja um meiri tíma til að afgreiða ríkisstjórnarmál og horfa svo upp á formann eyða tíma í sitt eigið mál.
Herra forseti. Mig langar að ræða við hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur um heildarendurskoðunarferli hennar um stjórnarskrána. Áhersla umræðunnar verður það heildarendurskoðunarferli sem forsætisráðherra lagði til 22. janúar á síðasta ári. Í öðru lagi: Hverjir eru áfangar verkefnisins? Hver er staða þeirra í dag og hvernig lítur síðan framhaldið út? Í þriðja lagi: Hvaða tækifæri telur Katrín Jakobsdóttir, hæstv. forsætisráðherra, felast í þessari heildarendurskoðun sem hún hefur lagt til og þá sérstaklega með samráði við almenning með rökræðukönnunum? Fyrsta atriðið er það sem forsætisráðherra nefnir í minnisblaði um sitt verkefni fyrir ári síðan. Þar segir, með leyfi forseta: „Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir: Ríkisstjórnin vill halda áfram heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar og nýta meðal annars til þess aðferðir almenningssamráðs. Nefnd um málið mun hefja störf í upphafi nýs þings og leggur ríkisstjórnin áherslu á að samstaða náist um feril vinnunnar.“ Áfram held ég með það sem segir í minnisblaði forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Forsætisráðherra leggur til eftirfarandi feril í ljósi þessa fyrirheits í stjórnarsáttmála og samskipta milli formanna flokkanna og fulltrúa þeirra á síðasta kjörtímabili.“ Það er alveg ljóst að þessi orð eins og önnur í stjórnarsáttmálanum eru bindandi fyrir þessa ríkisstjórn. Hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur sagt að þetta sé það sem ríkisstjórnin ætlar að gera. Hæstv. ráðherrar Bjarni Benediktsson og Sigurður Ingi Jóhannsson hafa báðir samþykkt þetta. Sáttmálinn var síðan lagður fyrir og samþykktur af flokksráðum og miðstjórnum Sjálfstæðisflokksins, 200 manns þar, Framsóknarflokksins, 200 manns þar, og Vinstri grænna, 80 manns þar. Sem forsætisráðherra fékk hún þetta inn í stjórnarsáttmálann sem er mjög virðingarvert og mjög mikilvægt fyrir áframhaldandi ferli og jafnframt var þetta samþykkt af öllum hlutaðeigandi. Hefur Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra því fullt umboð þjóðarinnar sem forsætisráðherra landsins, ríkisstjórnarinnar, sem hefur samþykkt að fara í þessa heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, og stjórnarflokkanna um að - ég vitna aftur í sáttmálann - „halda áfram heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar og nýta meðal annars til þess aðferðir almenningssamráðs“. Sá sem svíkur þetta í stjórnarsáttmálanum er ómerkingur orða sinna. Ef ekki er hægt að treysta því að þeir flokkar sem aðkomu hafa standi við þetta í stjórnarsáttmálanum eru þeir ekki stjórntækir. Þá þarf að efast um orð þeirra þegar verið er að semja næsta stjórnarsáttmála, þá eru þeir óstjórntækir. Gleðifréttirnar eru þær að forsætisráðherra hefur valdið varðandi heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í þessari ríkisstjórn. Hún hefur fulla heimild til þess. Ég er að hefja þessa umræðu til að forsætisráðherra hafi tækifæri til að koma hingað upp og tala um þetta mál og tala um tækifærin sem í því felast og þau eru vissulega mörg, svo að við fáum að sjá hvort viljinn sé til staðar, við þurfum ekki treysta því í blindni að þarna sé vilji til staðar af því að valdið er hjá forsætisráðherra. Mig langar því að spyrja forsætisráðherra: Hverjir eru áfangar verkefnisins? Hver er staða þess þá í dag og hvert er útlitið með framhaldið? Þetta kemur svolítið fram í minnisblaðinu en ákveðnir þættir eru smáóljósir. Mér sýnist umræðuskjalið, sem er fyrsta atriðið og átti að vera tilbúið í júní á þessu ári, enn vera innan ramma en síðan byrjar þetta opna samráð með rökræðukönnunum, eins og segir í minnisblaði forsætisráðherra, um hvert og eitt þessara atriða. Svo landsmenn viti hver atriðin eru skal ég nefna þau, það er umhverfið og náttúruauðlindir, nýting auðlinda og vernd umhverfisins. Það er valdframsal frá stjórnmálamönnunum, annars vegar til alþjóðlegra stofnana en hins vegar líka til landsmanna sjálfra í þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo er það forsetakaflinn og framkvæmdarvaldskaflinn og að lokum er það endurskoðun á því hvernig við breytum stjórnarskránni. Þetta er það sem á að gera og um það er búið að búa til umræðuskjal. Næst er almenningssamráð, samráð við almenning, m.a. er hér talað um rökræðukannanir. Það sem mér finnst langmest spennandi í þessu ferli öllu saman eru þessar rökræðukannanir. Hafa prófessorar frá Harvard og Stanford, James S. Fishkin við Stanford-háskóla og Lawrence Lessig, lagaprófessor við Harvard-háskóla, lofað því að aðstoða íslensk stjórnvöld ókeypis og koma að þessum rökræðukönnunum. Þær þýða að stjórnmálamennirnir, sem greinir á um mikið af þessum hlutum, geta sett fram sín sjónarmið en landsmenn eru valdir af handahófi til að koma saman og fara „grundigt“ í rökræðuna út frá sjónarmiðum stjórnmálamannanna, hvað þeim finnst rétt um þessi erfiðu álitamál. Þetta hefur þýtt að í mörgum þjóðríkjum hafa landsmenn náð að koma sér saman um [[Forseti hringir.]]stjórnarskrárbreytingar sem stjórnmálamenn hafa ekki getað gert. Ég hlakka til að heyra hvernig forsætisráðherra lýsir fyrir okkur ferlinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir að vekja máls á stöðu mála hvað varðar heildarendurskoðun stjórnarskrár. Hv. þingmaður spurði hvar verkefnið stæði en eins og kunnugt er lagði ég fram minnisblað í upphafi þessa ferlis sem hefur verið á borðum formanna og fulltrúa flokkanna. Raunar lagði ég fram endurskoðuð minnisblöð nýlega til að fara yfir áframhaldið því að þetta er verkefni sem hefur tekið breytingum með fleiri fundum. Grundvallarhugmyndin er að núgildandi stjórnarskrá verði endurskoðuð í heild á þessu og næsta kjörtímabili og vinnunni áfangaskipt og að í vinnunni verði höfð hliðsjón af þeirri miklu vinnu sem unnin var bæði í starfi stjórnarskrárnefndar 2005–2007 og 2013–2016 en ekki síður á vettvangi stjórnlaganefndar, stjórnlagaráðs og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í kjölfarið og einnig með hliðsjón af þeirri miklu samfélagslegu umræðu sem hefur orðið um stjórnarskrárbreytingar í kjölfarið. Í minnisblaðinu kom fram hvernig þeim verkefnum væri skipt og ég get upplýst að við erum búin að nýta töluverðan tíma í að ræða bæði þjóðareign á náttúruauðlindum, umhverfis- og náttúruvernd, þjóðaratkvæðagreiðslur, framsal valdheimilda, forsetakaflann og framkvæmdarvaldið og breytingarákvæði stjórnarskrár. Öll þau verkefni hafa ýmist verið rædd einu sinni eða oftar og eru í einhvers konar ferli. Hugsunin var sú að á næsta kjörtímabili yrðu teknir fyrir kaflar um Alþingi, kosningar, dómstóla, þjóðkirkju, mannréttindaákvæði og inngangsákvæði. Hins vegar sæi ég ekkert því til fyrirstöðu að því verkefni yrði flýtt, ef vilji væri fyrir því í formannahópnum, og hlutirnir gerðir hraðar. Ég hefði ekki á móti því sjálf. Við höfum átt tíu fundi og uppleggið hefur verið að reyna að ná sem breiðastri samstöðu um þau ákvæði sem verða lögð fram. Það verður kannski aldrei alveg fullkomin samstaða um breytingarnar en mikilvægt er að við byggjum á því sem gert hefur verið og að við reynum að ná samstöðu. Af því að hv. þingmaður nefnir hvaða tækifæri felist í ferlinu hvað varðar samráð við almenning þá er það svo að auðvitað eru ákvæðin mismikið rædd. Við höfum t.d. rætt auðlindaákvæði í stjórnarskrá nánast, með litlum hléum, allt frá árinu 2000. Ef við horfum til almennrar umræðu um umhverfisákvæði og þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði eru það ákvæði sem hafa verið mikið rædd meðal almennings. Ég myndi segja að til að mynda meðferð framkvæmdarvalds sé minna rædd almennt meðal almennings, ef ég tek dæmi af handahófi. Hugsunin er sú að við munum hafa eins mikið gagnsæi í störfum okkar og mögulegt er. Við höfum verið gagnrýnd fyrir það að gagnsæi sé ekki nóg og því höfum við reynt að birta fleiri pappíra úr vinnu okkar núna á vefsvæði okkar. Síðan höfum við kynnt okkur helstu valkosti við almenningssamráð þar sem er hægt að fara ýmsar leiðir. Hægt er að gera hefðbundna viðhorfskönnun. Hægt er að gera svokallaða rökræðukönnun, sem hv. þingmaður vísaði til. Það er líka hægt að hugsa sér svokallaða lýðvistun, sem er kölluð á ensku „crowd sourcing“, þar sem almenningi gefst kostur á að setja fram hugmyndir tengdar stjórnarskrá og rökræða þær, gjarnan með þátttöku stjórnmálamanna og sérfræðinga. Það sem við höfum rætt að gera er að setja af stað undirbúning hefðbundinnar viðhorfskönnunar þar sem viðhorf Íslendinga til stjórnarskrárinnar og endurskoðunar hennar verða rannsökuð. Við höfum rætt við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands um það verkefni. Síðan er hugsunin að fram fari rökræðukönnun, sem er ekki endanlega tímasett en við erum að hugsa það kannski ár fram í tímann, þar sem við myndum byggja á niðurstöðum viðhorfskönnunarinnar. Hv. þingmaður vísaði í góðan fund þar sem formönnum og fulltrúum flokka var boðið að hitta erlenda sérfræðinga á því sviði en við hv. þingmaður vorum, held ég, ein þar ásamt verkefnisstjóra verkefnisins, hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur. Til að skýra það er þar hægt að fá fámennara úrtak hvaðanæva af landinu, kannski 300 manns, þar sem fjallað er um tiltekið mál. Þetta virkar þannig að þátttakendur fá boð um að taka þátt í rökræðufundi um tiltekin mál, þeir eru látnir svara sömu könnun og þeir svöruðu áður en fundurinn hefst og svo svara þeir henni í þriðja sinn áður en fundinum lýkur. Þannig má kanna hvernig viðhorf manna breytast eftir því sem þeir kynnast málinu, fá tækifæri til að ræða við sérfræðinga og eiga samtal um viðfangsefnið í smærri hópi. Þegar við erum spurð í almennri viðhorfskönnun byggjum við á þeim viðhorfum sem við höfum fyrir fram og erum kannski ekki mikið búin að ígrunda og því er rökræðukönnunin ákveðið tæki til að eiga almenningssamráð um tiltekin viðfangsefni og kanna hvert rökræðan leiðir okkur. Mér finnst þetta sjálfri afskaplega spennandi tæki. Það væri mjög spennandi fyrir stjórnvöld að prufa að beita slíku tæki, sem hefur verið nýtt víða. Við höfum kynnst dæmum um það, bæði frá Bandaríkjunum og Evrópu. Þetta var til að mynda nýtt á Írlandi við úrlausn flókinna mála sem kölluðu á mikla umræðu. Ég gæti trúað því að þetta yrði ekki aðeins mikilvægt fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar heldur mikilvægt [[Forseti hringir.]]fyrir stjórnvöld að reyna slíkar nýjar aðferðir í almenningssamráði. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir að vekja máls á stjórnarskránni. Þetta er eitthvað sem við, stjórnmálafólk á Alþingi, skuldum þjóðinni að fara í af fullri alvöru. Af hverju? Jú, vegna þess að okkur hefur einhvern veginn ekki tekist að fara í þessa heildarendurskoðun og klára verkið frá 1874 þegar vinnan hófst. Við skuldum þjóðinni að klára þetta. Alþingi samþykkti ályktun um heildarendurskoðun. Stjórnlagaráð var skipað 25 valinkunnum einstaklingum sem voru fyrst kosnir af almenningi og svo af meiri hluta þings. Stjórnlagaráð fór í verkið af einurð og skilaði Alþingi nýrri stjórnarskrá sem lögð var fyrir þjóðina þannig að hún gæti sagt af eða á hvort byggja ætti á því plaggi. Og þjóðin kaus: Já, takk. Þjóðin ákvað að styðjast skyldi við það. Vinnan hélt áfram hér á þingi. En hvar erum við nú stödd? Nú erum við þar stödd að nefnd skipuð formönnum flokka sem eiga sæti á Alþingi hefur fundað að ég held tíu sinnum á 14 mánuðum. Síðast fréttum við af því að ekki væru endilega allir sammála því að það ætti að fara fram heildarendurskoðun á stjórnarskránni þó að það hafi nú verið stefnan allt frá 1874. Nú kann að vera að einstaka þingmönnum, jafnvel formönnum flokka, finnist engin þörf á þessu. En við skulum ekki gleyma því að endurskoðun stjórnarskrár hefur verið í gangi linnulaust allan þennan tíma. Lögð voru fram 36 mál bara á árunum 1874–1942 til breytingar á stjórnarskránni. Herra forseti. Hér um daginn var lagt fram nýtt frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Ég held að sómi væri að því að við myndum ryðja brautina og koma því máli í gegnum þingið. [[Forseti hringir.]]Það verður aldrei hin fullkomna sátt um breytingar á stjórnarskránni enda er ekki um að ræða verk sem verður endanlegt og mun aldrei verða breytt aftur. Gerum þetta bara.
Herra forseti. Ég vildi í upphafi þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir að vekja máls á þessu máli með þeim hætti sem hann gerði í framsöguræðu sinni, sem mér fannst taka mið af hinum pólitíska veruleika sem við búum við í dag frekar en að vera fastur í deilu fortíðarinnar, vil ég meina, hvernig málum var háttað hér á kjörtímabilinu 2009–2013. Síðan hefur verið kosið þrívegis til Alþingis og margt breyst í hinu pólitíska umhverfi. Ég held að þegar við ræðum verkefnið núna eigum við í staðinn fyrir að vera föst einhvers staðar á vetrinum 2012–2013 að ræða stöðuna eins og hún er í dag. Það finnst mér hæstv. forsætisráðherra gera, sem og hv. þm. Jón Þór Ólafsson, en aðeins minna var af því í ræðu hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem væri hægt að ræða við um þessi mál í löngu máli, en ég ætla að sleppa því að þessu sinni á þeim tveimur mínútum sem ég hef til ráðstöfunar. Ég fæ vonandi tækifæri til þess síðar. [[Gripið fram í.]] Afstaða okkar til breytinga á stjórnarskránni er mismunandi. Hún er mismunandi milli manna og mismunandi eftir flokkum. Sú leið sem hæstv. forsætisráðherra hefur boðað hér gerir ráð fyrir ákveðinni málamiðlun. Með því er ekki sagt að allir séu 100% sammála um alla hluti, auðvitað ekki, en ég lít svo á að þegar formenn stjórnmálaflokkanna taka þátt í verkefni af þessu tagi séu þeir að skuldbinda sig til að vinna málin á þeim forsendum og í þeim farvegi sem þar er gert ráð fyrir. Svo geta menn haft þær prívatskoðanir að það eigi að gera hlutina einhvern veginn öðruvísi. En á meðan menn sitja við þetta borð og vinna málin þannig held ég [[Forseti hringir.]]að þeir ættu að einbeita sér að því og láta aðra ferla eða aðrar aðferðir við að fara í þessa endurskoðun eiga sig - að minnsta kosti á meðan.
Forseti. Tvennt vekur einkum athygli við umræðu um þá vinnu sem hæstv. forsætisráðherra hefur haldið utan um við endurskoðun stjórnarskrárinnar; annars vegar að fulltrúi Pírata, hv. þm. Jón Þór Ólafsson, skuli spyrjast fyrir um vinnu sem flokkur hans hefur verið þátttakandi í og hann jafnvel sjálfur að nokkru leyti. Það er sérstaklega áhugavert í ljósi þess að Píratar, þingflokkur þeirra allur að mér skilst, hefur þegar lagt fram tillögu að nýrri stjórnarskrá, lagt fram frumvarp um nýja stjórnarskrá og ef eitthvað er að marka það frumvarp er ekki hægt að líta öðruvísi á en svo að þar með hafi Píratar sagt sig frá þeirri vinnu sem hv. þingmaður flokksins spyr nú um. Hitt sem vekur athygli er að hæstv. forsætisráðherra skuli líta fram hjá þeirri staðreynd og láta eins og ekkert hafi í skorist. Reyndar er eins og hæstv. ráðherra virðist líta fram hjá því að í raun hefur vinnan ekki skilað samstöðu um nokkurt atriði umfram það sem þegar var samstaða um þegar vinnan hófst. Má jafnvel segja að ákveðin gliðnun hafi átt sér stað, þ.e. að myndast hafi ágreiningur um mál sem ekki var ágreiningur um áður. Skýrasta dæmið er kannski frumvarp hv. þingmanna Pírata sem ekki getur falið annað í sér en brotthvarf þeirra frá vinnunni. Brotthvarf þeirra frá þeirri samstöðu sem þó hafði myndast um hvernig unnið yrði að breytingum á stjórnarskránni. Því að varla ætlast Píratar til þess að menn ræði hér af alvöru frumvarp þeirra um nýja stjórnarskrá en á sama tíma séu þeir af alvöru að vinna samkvæmt annarri aðferð og öðrum áformum sem þó hafði myndast einhvers konar samstaða um við endurskoðun stjórnarskrárinnar.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni, fyrir þessa umræðu um stjórnarskrána og hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir hennar innlegg. Það er mikilvægt að halda gangandi samtali um stjórnarskrána og jafnframt að fjalla um hana reglulega, ekki síst út frá því verkefni sem hæstv. ríkisstjórn lagði upp með. Í stjórnarsáttmála segir að hún vilji halda áfram með heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Það verður alltaf nauðsynlegt, eins og þar er áréttað, að það verði í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar og með aðferðum almenningssamráðs. Ég fagna þeirri áherslu sem lögð er á að nýta vinnu undangenginna missera, það er mikilvægt, og byggja á þeirri samfélagslegu umræðu sem hefur átt sér stað þó að auðvitað verði alltaf misjafnar skoðanir á því hversu langt eigi að ganga, bæði að efni og umfangi. Á flokksþingi Framsóknarflokksins 2018 kom fram eindreginn vilji til að endurskoða stjórnarskrána með sérstakri áherslu á nýtt auðlindaákvæði. Framsóknarflokkurinn hefur lagt mikla áherslu á auðlindaákvæðið og nýtingu auðlinda og að ákvæði um auðlindir í þjóðareign verði bætt við núgildandi stjórnarskrá. Auk þess hefur flokkurinn lagt áherslu á skýrt ákvæði um beint lýðræði og umhverfisvernd. Formaður flokksins, hæstv. samgönguráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson, þá forsætisráðherra, lagði fram frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá. Það var í ágúst 2016 og þær tillögur sneru að umhverfisvernd, þjóðareign á náttúruauðlindum og þjóðaratkvæðagreiðslum á grundvelli undirskrifta almennra kjósenda. Ekki gafst tími til að ná sátt um þær breytingar [[Forseti hringir.]]þó að ég trúi því að nokkur samstaða hafi verið um þær.
Herra forseti. Ég fagna þessari umræðu. Hún endurspeglar að vissu leyti hve ólík við erum hér. Við erum ólík í því stóra og mikla viðfangsefni sem stjórnarskráin okkar er og við eigum líka að hafa ákveðið frelsi til að vera með okkar áherslur í þeirri vinnu sem nú fer fram undir forystu forsætisráðherra. Hvað þá vinnu alla varðar vil ég undirstrika að við í Viðreisn höfum okkar skoðun, við teljum að breyta þurfi stjórnarskránni. Það eru ólíkar skoðanir innan Viðreisnar eins og innan margra flokka en við viljum af einlægni taka þátt í því starfi sem forsætisráðherra hefur lagt upp með og styðjum það fyrirkomulag sem hún hefur beitt sér fyrir. Ég vil auðvitað líka hvetja hæstv. forsætisráðherra til að halda sínu fólki innan ríkisstjórnar við efnið því að í stjórnarsáttmálanum er talað um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Allir ríkisstjórnarflokkarnir verða líka að starfa af einlægni og heiðarleika þegar kemur að því að vinna að breytingum á stjórnarskrá. Ég hefði vissulega viljað sjá ákveðnum hlutum forgangsraðað. Við getum talað um heildarendurskoðun eða ekki, við erum í ákveðinni vegferð sem ég tel mjög mikilvæga. Við megum ekki láta hjá líða að nýta það tækifæri sem nú gefst. Við eigum heldur ekki að leyfa þeim sem vilja engu breyta að komast upp með að engar breytingar verði gerðar. Auðvitað er skrefið sem við erum að stíga núna ákveðin málamiðlun. Ég hefði viljað sjá jöfnun atkvæðisréttar tekna fyrir á þessu kjörtímabili en ekki á því næsta. En það er ýmislegt annað sem ég legg líka áherslu á og við í Viðreisn, eins og það að fá auðlinda- og umhverfisákvæðið fram hið fyrsta. Það er búið að bíða allt of lengi með að ná slíku ákvæði fram og ég tel vera lag núna til að það takist ásamt öðrum mikilvægum málefnum. Ég nefni forsetakaflann, framsalsákvæðið, breytingarákvæðið, allt gríðarlega mikilvæg atriði. Við erum í raun að vinna að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar næstu átta árin. [[Forseti hringir.]]Ég styð upplegg hæstv. forsætisráðherra og mun starfa af einlægni og heiðarleika í allri þeirri vinnu sem fram undan er.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir nánast hvert orð sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði hér áðan. Við erum að vinna sameiginlega að breytingu og endurskoðun á stjórnarskrá. Það hefur verið hólfað skipulega niður hvernig hæstv. forsætisráðherra hefur séð þetta fyrir og unnið með okkar ágæta starfsmanni sem hefur leitt þessa vinnu af mikilli elju, hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur. Ég get ekki betur séð en að við höfum virkilega sterkan vilja til að láta hlutina ganga upp. Við getum ekki flanað að neinu. Vilji þjóðarinnar er skýr, ákallið var fyrst og síðast aðallega um að við viljum fá auðlindaákvæðið, við viljum fá auðlindirnar okkar inn í stjórnarskrá. Við viljum að það sé hafið yfir allan vafa að auðlindirnar eru okkar, þjóðarinnar. Það er bara einn liður í því og það er nákvæmlega eitt af atriðunum í þeim kafla í stjórnarskrá sem við erum akkúrat að vinna að núna og markmiðið er að verði sett fyrir þjóðina næst þegar verður kosið. Ég væri ekki að segja satt ef ég segði ekki að ég hef góða tilfinningu fyrir því sem við erum að gera. Mér finnst við vera samstiga í því sem við erum að gera. Hins vegar er það frumvarp sem Píratar leggja fram af öðrum meiði. Ég ætla ekki að líta á það þannig að þeir séu ekki samt sem áður að vinna með okkur af heilum hug að því sem við erum að gera því að það er nákvæmlega það sem ég tel að þau séu að gera. Ég tel við séum öll að vinna vel, af heilum hug. Ég er bjartsýn og brosandi yfir því sem koma skal. Ég veit að við eigum eftir að fá nýja stjórnarskrá. Það er ekki spurningin um hvort heldur bara hvenær.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að ræða stjórnarskrána við þetta tækifæri. Það er mikil iðn af hálfu sumra að tala niður gildandi stjórnarskrá, lýðveldisstjórnarskrána frá 1944 sem samþykkt var með þorra atkvæða atkvæðisbærra manna á sínum tíma. Það virðist líka vera mikil iðn hér af hálfu sumra að tala eins og að verkefnið sé það að við samþykkjum hér algjörlega nýja stjórnarskrá og kollvörpum þannig gildandi stjórnskipan landsins. Ég leyfi mér að segja að þetta eru eins og hverjir aðrir órar. Það sem vantar er kannski í meginatriðum tvennt, ákvæði um að tryggja auðlindir landsins í eigu þjóðarinnar annars vegar og síðan lýðræðisumbætur af ýmsu tagi þar sem hæst ber jöfnun kosningarréttar, beint lýðræði og persónukjör. Ég legg áherslu á hægfara breytingar sem gerðar eru í víðtækri sátt.
Herra forseti. Þessi formannahópur er sannarlega fagnaðarefni og að í samstarfssáttmála ríkisstjórnarinnar skuli sérstaklega tekið fram að stjórnarskrána skuli endurskoða í heild sinni. Ég veit að margir þeir sem voru vonsviknir, jafnvel reiðir, með niðurstöðu draga og tillagna stjórnlagaráðs eru mjög ánægðir með að þetta skuli vera komið á dagskrá og í ferli. Ég vildi bara þakka félaga mínum, hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni, fyrir að taka málið á dagskrá hérna og ég hlakka sérstaklega til að sjá kröfur um þjóðaratkvæðagreiðslur í hendur þjóðarinnar og þá ekki síður frumkvæðisrétt þjóðarinnar til að leggja fram mál til Alþingis sem þjóðin telur að Alþingi sé ekki að sinna. Það er mjög mikilvægur réttur sem og jöfnun atkvæða. Persónukjör var í tillögum stjórnlagaráðsins. Ég lagði fram frumvarp á þessu þingi um persónukjör, frumvarp sem Valgerður Bjarnadóttir lagði upphaflega fram. Hún gaf mér vinsamlegt leyfi til að halda því lifandi þannig að mér finnst ekkert að því að vera með plan B ef illa fer í þessari vinnu, hún strandi jafnvel á einhverju. Auðlindaákvæðið get ég nefnt og fleira til sem er mjög mikilvægt að við náum að breyta sem fyrst. Ég tel að það sé samstaða um flest þessi grundvallarmál. [[Forseti hringir.]]Það eina sem ég hef áhyggjur af er hvernig við eigum að túlka mismunandi yfirlýsingar frá ríkisstjórnarflokkunum, einstökum þingmönnum sem hafa lýst sig andsnúna þessari heildarendurskoðun.
Forseti. Ég þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir innlegg sín í þessa umræðu. Það er ágætt að við tökum einn snúning á þessu, förum yfir hvernig málin standa. Það hefur svo sem legið fyrir nokkuð vel hvar vinnan er stödd. Ég verð að hrósa hæstv. forsætisráðherra fyrir að hafa verið óspör á upplýsingar um hvernig vinnunni er háttað og hvernig henni vindur fram. Það hafa verið gefin út minnisblöð um hvernig vinnunni háttar og hvað er að gerast, nú síðast í desember. Eins og fram hefur komið, og hér hafa einhverjir hv. þingmenn komið inn á það, segir mjög skýrt í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar að fara skuli í heildarendurskoðun á stjórnarskránni í þverpólitísku samstarfi. Og það er akkúrat það sem verið er að gera. Formenn eða talsmenn þeirra flokka sem sæti eiga á Alþingi hafa hist tíu sinnum. Það er búið að skipta verkinu upp í áfanga. Á fyrra tímabilinu verða tekin fyrir viðfangsefni eins og þjóðareign á náttúruauðlindum, umhverfis- og náttúruvernd, þjóðaratkvæðagreiðslur að frumkvæði hluta kjósenda eða minni hluta þings, framsal valdheimilda í þágu alþjóðasamvinnu, II. kafli stjórnarskrárinnar um forseta lýðveldisins og margt fleira, og kannski ekki síst ákvörðun um hvernig stjórnarskránni verði breytt. Það er nokkuð sem oft gleymist í umræðunni að verður að fylgja með í pakkanum því að þær breytingar sem við komum á á stjórnarskránni fara náttúrlega eftir þeirri stjórnarskrá sem er í gildi þegar breytingarnar verða gerðar. Síðan hefur verið sagt frá hvað verður tekið fyrir á öðru tímabilinu þannig að mér finnst vinnan vera á mjög góðu róli. Ég hef engar áhyggjur af einstaka yfirlýsingum af því að við förum eftir stjórnarsáttmálanum og hann er skýr.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir að eiga frumkvæði að þessari umræðu. Samfylkingin styður það markmið nefndar forsætisráðherra að standa að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar og vill vinna að heilindum innan þeirrar nefndar sem annars staðar. Stjórnarskráin er grunnlög íslensks samfélags og enn er grundvallarplagg íslenskrar stjórnsýslu bráðabirgðaplagg. Grundvallarplagg íslenskrar stjórnsýslu er enn þá bráðabirgðaplagg. Við súpum seyðið af því með ýmsu móti, í óljósum reglum, í skorti á stjórnfestu og í spunastjórnsýslu. Í þessu nefndarstarfi felast ýmis tækifæri sé þar unnið af heilindum. Það er mikilvægt að allir flokkar komi að þessari vinnu, enda erum við sem hér sitjum fulltrúar ólíkra hugsjóna og ólíkra hagsmuna sem mikilvægt er að hugað sé að í vinnu af þessu tagi. Veikleikinn er sá að menn kunni að nota þetta starf til að þæfa málið og tefja, menn sem telja okkur vel sett með frelsisskrá úr föðurhendi sem við fengum 1874, menn sem vilja ekkert gera í endurskoðun stjórnarskrárinnar og gera það ekkert vel og vandlega og vera lengi að því. Formaður Sjálfstæðisflokksins fann sig knúinn til að láta bóka í nefndinni að hann teldi ekki þörf á heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar sem voru náttúrlega fréttir fyrir aðra sem töldu sig vera að vinna samkvæmt sjálfu erindisbréfi nefndarinnar um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Stjórnarskráin er ekki einkamál lögfræðinga eða stjórnmálamanna, hún varðar okkur öll. Stjórnarskráin snýst ekki bara um grundvöll samfélagsskipanarinnar heldur líka daglegt líf okkar og framtíð barnanna okkar. [[Forseti hringir.]]Hún snýst um mannréttindi, lýðræði, náttúruvernd, auðlindir og sjálfbærni. Hún snýst um valdið í samfélaginu.
Hæstv. forseti. Öfugt við flesta aðra þingmenn sem hér hafa talað ætla ég ekki að þakka fyrirspyrjanda sérstaklega fyrir þessa sérstöku umræðu. Ég veit ekki af hverju hún er núna. Fyrirspyrjandinn er í nefnd til að fara yfir þetta og hans flokkur. Hæstv. forsætisráðherra hefur upplýst alla um ganginn og við vitum alveg hvað er að gerast. Það er einhver allt annar tilgangur með þessari sérstöku umræðu núna. Það vantar alveg að ræða sérstaklega í umræðunni hvað eigi heima í stjórnarskrá. Um hvað er stjórnarskrá, hvað á heima þar? Þar á auðvitað heima stjórnskipan landsins og grundvallarreglur sem við erum ekki að breyta hér dagsdaglega með lögum og eru ekki hluti af daglegri pólitík. Það á heima í stjórnarskrá en einhvern veginn eru margir flokkar með þá hugmynd að þeir þurfi að koma sínum hugðarefnum og stefnumálum inn í stjórnarskrá. Það er alveg sérstök íslensk uppfinning að það hafi þurft að kollvarpa íslensku stjórnarskránni af því að einhverjir bankar hrundu. Við erum enn í þessari umræðu eins og stjórnarskránni hafi aldrei verið breytt og aldrei verið endurskoðuð. Það er mörgu búið að breyta, hún hefur tekið miklum breytingum, öll mannréttindaákvæðin, vissar breytingar á stjórnskipan landsins. Hún hefur verið í stöðugri endurnýjun og endurskoðun og tekið breytingum. Auðvitað má breyta ýmsu. Ég er sérstakur áhugamaður um að fara yfir kaflann um forsetaembættið. Enginn virðist vita hvaða völd forsetinn hefur í raun. Það koma alltaf nýjar hugmyndir í hvert sinn sem kemur nýr forseti um hvaða vald hann hefur. Það þarf að endurskoða þetta og fara yfir þetta. Auðvitað þarf að koma þjóðaratkvæði að í stjórnarskránni og líka framsali á valdi ef við ætlum að vera áfram í EES-samningnum. Þetta þarf að gera, [[Forseti hringir.]]en um gjörbreytingu með nýrri hugmyndafræði og nýrri pólitík í stjórnarskrá núna mun aldrei nást nein sátt. Það verður bara vesen.
Hæstv. forseti. Það fer ekki á milli mála að það eru mjög ólíkar skoðanir milli flokka og þingmanna á því hvað felist í þeirri vinnu sem nú stendur yfir og hvert hún eigi að leiða. Það er því kannski ekki úr vegi að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvert sé álit hennar á þeirri vinnu. Ég hafði skilið þetta sem svo að hugmyndin væri sú að nýta þá staðreynd að samstaða virtist vera um allmargt er varðaði stjórnarskrána og leita að því sem helst væri samstaða um, finna það sem menn gætu náð saman um og ráðast í breytingar í samræmi við það. En svo sjáum við hér, og heyrum á umræðunni, mjög ólíka sýn á þeirri vinnu og að því marki að a.m.k. einn flokkur hefur lagt fram eigin tillögu að stjórnarskrá. Þá spyr maður: Á hvoru á að taka mark, frumvarpi Pírata um nýja stjórnarskrá eða vinnu þeirra í hópi formanna við endurskoðun stjórnarskrár eða þeirra atriða sem menn geta náð saman um þar? Spurningin er því: Hvert á þessi vinna að leiða? Hvert er markmiðið með henni? Er þetta kannski bara sýndarsamráð til að geta sagst hafa farið í samráð milli flokka og samráð við almenning, en ætlunin er svo að mynda einhvers konar meiri hluta um þær breytingar sem sá meiri hluti, sem verður ekkert endilega stjórnarmeirihlutinn miðað við umræðuna, gæti náð? Það er mikilvægt fyrir fulltrúa flokkanna að vita þetta. Til hvers er sú vinna sem hæstv. forsætisráðherra heldur utan um?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu um yfirstandandi endurskoðun á stjórnarskránni. Eins og fram hefur komið er samstaða um að halda áfram heildarendurskoðun stjórnarskrár í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar og samráði við almenning. Mín tilfinning er sú að þó að stór hluti almennings hafi mikinn áhuga á endurskoðun stjórnarskrárinnar sé það enn stærri hluti sem veltir því lítið fyrir sér og kemur því lítið að umræðunni. Er það kannski stóra áskorunin í þessari vinnu að tryggja að þeir sem lítið heyrist í dagsdaglega um þetta málefni komi skoðunum sínum líka á framfæri? Hvernig getum við tryggt að samráðið við almenning skili sjónarmiðum allra, bæði þeirra sem telja mikilla breytinga þörf og hinna sem telja lítilla breytinga þörf? Kannski er rökræðukönnun leiðin. Ég held að það sé mikilvægt að prófa þá aðferðafræði. Þó að samráðsgáttin sé mikilvæg og mikilvægt sé að kalla eftir umsögnum um tiltekin viðfangsefni náum við þar fyrst og fremst til þeirra sem hafa mestan áhuga. Hv. þm. Willum Þór Þórsson fór hér ágætlega yfir stefnu Framsóknarflokksins, sem má lesa út úr stefnu og ályktunum flokksþinga. Þar hefur verið lýst yfir stuðningi við núgildandi stjórnarskrá en jafnframt stuðningi við endurskoðun, verk sem yrði unnið í hæfilegum áföngum.
Herra forseti. Umræða um stjórnarskrá er alltaf þörf og jafnvel nauðsynleg. Ég hef saknað þess aðeins í máli þeirra sem hér hafa tekið til máls að þau rifji upp með sjálfum sér hver setji stjórnarskrá í landinu. Hver er stjórnarskrárgjafinn? Stjórnarskrárgjafinn er nefnilega þjóðin. Kjósendur okkar eiga að setja okkur leikreglur. Við gleymum því stundum og förum að ræða um hvað hver og einn þingmaður vill, hvað hver og einn þingflokkur vill en það skiptir kannski ekki öllu máli. Aðalmálið er hvað þjóðin vill. Hvernig getum við búið þannig um hnútana að þjóðin hafi um þetta að segja? Í því ferli sem hér er í gangi eru gerðar athyglisverðar tilraunir til þess. Ég held að það sé mjög varasamt, eins og hefur komið hér fram, að þetta fari eftir því hvernig pólitískir vindar blása í þinginu hverju sinni hvernig stjórnarskrá á að vera eða ekki að vera. Ég held að það sé stórhættulegt. Ég held að við eigum líka að vera alveg óhrædd við að tala um heildarendurskoðun eins og gert er ráð fyrir í áætlun hæstv. forsætisráðherra. Það felur ekkert endilega í sér einhverja kollsteypu. Það er hægt að endurskoða ýmsa hluti, breyta sumu og fallast á það, þegar búið er að skoða hlutina, að hér sé bara harla góð ákvæði að finna og að þeim þurfi ekki að breyta. Ég held að við þurfum að passa okkur svolítið, hv. þingmenn, á að þykjast ekki eiga stjórnarskrána. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að taka það til mín það sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson lauk ræðu sinni með áðan, að við teldum að við ættum stjórnarskrána. Það er nokkuð ljóst að án aðkomu Alþingis, eftir að þjóðin hefur greitt atkvæði um hana, yrði lítið um breytingar á stjórnarskrá. En það er rétt að þjóðin á að hafa orðið og þjóðin hafði talað, hafði sagt sína meiningu um það hvað hún vildi gera við stjórnarskrána. Ef við lítum pínulítið í baksýnisspegilinn er staðreyndin sú að við höfum í rauninni aldrei eignast eigin stjórnarskrá. Við fengum hina sérstöku stjórnarskrá svokölluðu 1874 frá konungi Danaveldis á þeim tíma. Hún var nánast danska stjórnarskráin óbreytt í rauninni nema út hafði verið tekið hugtakið konungur og í staðinn fengum við hugtakið forseti. Við höfum gert ýmislegt til að bæta stjórnarskrána okkar og henni hefur verið breytt. Sérstaklega þurftum við að taka mjög svo á mannréttindakaflanum á sínum tíma eftir lögleiðingu mannréttindasáttmálans í kringum 1994. Þetta er langhlaup, þetta er ekki hástökk. Við tökum ekki stjórnarskrána, grundvallarlög okkar, og stokkum upp á einni nóttu. Það er nokkuð ljóst. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði áðan, það er morgunljóst að það sem við erum að gera í þessari nefnd, sem hefur verið skipuð af formönnum allra stjórnmálaflokka eða fulltrúum þeirra í stað - sú nefnd er að vinna góða vinnu. Mín tilfinning er mjög góð gagnvart því. Ég held að við séum á réttri leið og við munum virða og virðum þjóðarviljann. Það er þess vegna sem þau fjögur atriði eru undir núna og við ræðum sérstaklega í stjórnarskrárnefndinni, því að þau lúta eingöngu að þeim fjórum atriðum sem þjóðin greiddi svo augljóslega atkvæði með á sínum tíma. Ég er því bara áfram jafn bjartsýn og brosandi og ég var í ræðu minni á undan og það er ekki spurning um hvort [[Forseti hringir.]]við séum að breyta heldur bara hvenær.
Herra forseti. Ég verð samt sem áður að þakka málshefjanda, hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni, fyrir að vekja máls á þessu. Ég tel nauðsynlegt að við þingmenn fáum að tjá okkur um þetta í þingsal. Með því að hlusta á þá hv. þingmenn sem hafa tekið til máls í umræðunni má heyra hversu misjafnlega þeir sjá breytingar á stjórnarskránni fyrir sér. Greinilegt er að á þingi eru mjög skiptar skoðanir um hversu hratt eigi að ganga fram í þeim efnum. Það liggur ljóst fyrir að mjög misjafnt er hvernig þingmenn horfa til þess að leggja eigi fram veigamiklar breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins. Ég er talsmaður þess að fara hægt í sakirnar í þeim efnum. Stjórnarskráin hefur að geyma grundvallarlög þjóðarinnar, grunn lýðveldisins og þann grundvöll ber að umgangast með mikilli varúð. Stjórnarskrá lýðveldisins á þó ekki að vera dautt plagg og ég er hlynntur mörgu því sem nefnt hefur verið en aðhyllist hægfara breytingar á henni. Stjórnarskráin hefur í raun reynst okkur ágætlega. Ákvæði sem margir töldu lítils virði, sökum notkunarleysis, lifnaði við og þjónaði tilgangi sínum frábærlega þegar fimmti forseti lýðveldisins virkjaði það eftirminnilega í tengslum við Icesave-samningana. Stjórnarskráin á auðvitað að geyma grundvallarreglur um þjóðfélagsskipanina, hún á að vera knöpp og gagnorð en ekki uppfull af orðskrúði um háfleygar pólitískar væntingar eða tilfinningalegt kám einstakra stjórnmálastefna. Ég er hlynntur því og tel afar brýnt að breytingar á stjórnarskránni séu gerðar í fullri sátt við öll helstu stjórnmálasamtök í landinu.
Herra forseti. Þjóðin hefur sjálf ákveðið að gefa sjálfri sér nýja stjórnarskrá. Hún mætti á þjóðfundinn 2010 og lagði til breytingar á stjórnarskránni. Hún mætti sama ár í kosningu stjórnlagaþings og kaus sína fulltrúa. Þjóðin mætti síðan 2012 og greiddi atkvæði um frumvarpið sem kom frá stjórnlagaráði, um að hún vildi grundvalla nýja stjórnarskrá á frumvarpi stjórnlagaráðs. Þjóðin er búin að ákveða að hún ætli að gefa sjálfri sér nýja stjórnarskrá. Ég vitna í ræðu Vigdísar Finnbogadóttur, ástsæls fyrrverandi forseta Íslands, sem hún flutti fyrir tveimur árum, með leyfi forseta: „Árið 2008 steig Alþingi verulega merkilegt skref sem átti að verða til þess að draumurinn um nýja stjórnarskrá rættist loksins. Þá hófst víðfeðmasta og lýðræðislegasta starf að stjórnarskrárritun sem sagan kann frá að greina …“ Píratar hafa lagt fram frumvarp sem tekur alla þá vinnu á grundvelli stjórnlagaráðs sem átti sér stað hérna innan Alþingis og búið til eitt frumvarp úr því svo það er tilbúið fyrir næstu þingkosningar eftir tvö ár ef þörf er á því og ef Píratar komast í ríkisstjórn. Það er það sem við munum gera. Jafnframt sjáum við tækifæri í því sem hæstv. forsætisráðherra er að gera og sér í lagi að ætla að virkja nýja leið til almenningssamráðs sem rökræðukannanir eru, að fá landsmenn að borðinu til að rökræða um sjónarmið sem stjórnmálaflokkarnir koma sér ekki saman um, fá þjóðina inn í þá rökræðu, að þjóðin segi: Þetta er það sem við viljum. Þetta var gert á Írlandi nýlega um erfið stjórnarskrármálefni og virkaði vel. Það er búið að gera þetta hundruðum sinnum um allan heim og við erum með prófessor í lögum við Harvard og prófessor í stjórnmálafræði við Stanford sem hafa gert þetta víða um heim og eru tilbúnir að aðstoða okkur ókeypis við það. Það eru tækifæri þarna. Ég óska hæstv. forsætisráðherra alls hins besta í þeirri vinnu sem hún er í við heildarendurskoðun og þakka henni fyrir að setja það orð þarna inn. [[Forseti hringir.]]Ég þakka henni fyrir að setja af stað ferli sem eru tækifæri í og ég mun áfram styðja hana í því. [[Forseti hringir.]]Jafnframt bendi ég á að frumvarp Pírata er tilbúið þannig að þið hin sem viljið ekki breytingar og viljið ekki heildarendurskoðunina, styðjið þá Katrínu Jakobsdóttur í þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu sem vissulega nálguðust viðfangsefnin út frá mjög ólíkum sjónarhornum. Einn hv. þingmaður, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, spurði um tilganginn með þessu jarðlífi og tilganginn með þessari stjórnarskrárvinnu. Það er einmitt að ná sem breiðastri samstöðu um breytingar á stjórnarskrá sem munu standa af sér pólitíska vinda og munu standa til lengri tíma. Hlutverk okkar sem tökum þátt í þessari vinnu er annars vegar að standa fyrir okkar sýn, sýn okkar flokka, okkar fólks og stjórnarskrárbreytinga, en líka að hefja okkur aðeins yfir það og reyna að horfa vítt yfir sviðið og nálgast það viðfangsefni að hér hefur verið kallað eftir stjórnarskrárbreytingum mörg undanfarin ár, meira en undanfarinn áratug, og það er mikilvægt að stjórnmálin sýni að þau séu þess megnug að ná fram góðum breytingum á stjórnarskrá. Uppleggið sem við lögðum til grundvallar þessari vinnu miðaði að því að við ættum öll aðgang að breytingunum en að við myndum líka leita til almennings. Eins og ég sagði í minni fyrri ræðu lít ég á það eitt og sér sem ákveðið tækifæri fyrir íslensk stjórnvöld og íslensk stjórnmál ef vel tekst til með slíkar tilraunir í almenningssamráði. Stóra markmið mitt er að við, sem Alþingi, náum að sammælast, vonandi öll, a.m.k. sem flest, um breytingar á stjórnarskrá í lok þessa kjörtímabils sem þar af leiðandi verða að líkindum staðfestar á næsta kjörtímabili. Mín von er líka sú að þá sé hægt að halda áfram vinnunni. Með gleði vildi ég að hún gengi hraðar en ég hef sjálf lagt upp í minni áætlun. Við verðum bara að sjá hvernig það gefst. Ég vil meina að við eigum öll færi til þess, ef við treystum [[Forseti hringir.]]okkur til þess, að horfa á heildarhagsmuni í þessu máli, ekki eingöngu okkar dýpstu sannfæringu, þó að hún ráði auðvitað ráði för, heldur að við horfum líka á heildarhagsmuni, hvaða breytingum við getum náð fram í sem breiðastri samstöðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili, nr. 85/2011, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um málið á allmörgum fundum og fengið á sinn fund Rögnu Bjarnadóttur frá dómsmálaráðuneyti, Sigríði J. Friðjónsdóttur ríkissaksóknara, Huldu Elsu Björgvinsdóttur frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, Nichole Leigh Mosty frá Samtökum kvenna af erlendum uppruna á Íslandi og Elínu G. Einarsdóttur frá Mannréttindaskrifstofu Íslands. Nefndinni bárust umsagnir frá Mannréttindaskrifstofu Íslands og Samtökum kvenna af erlendum uppruna á Íslandi. Með frumvarpinu er lagt til að breyta framkvæmdinni varðandi meðferð beiðna um nálgunarbann. Þannig er gerður nokkur greinarmunur á meðferð mála er varða nálgunarbann annars vegar og brottvísun af heimili hins vegar, án þess þó að ganga á réttindi sakbornings og með það fyrir augum að styrkja réttarstöðu brotaþola með einfaldari málsmeðferð, aukinni skilvirkni og frekari greinarmun á tryggingarráðstöfunum og þvingunarráðstöfunum. Þá er málsmeðferð vegna nálgunarbanns einfölduð, án þess að breytt sé því efnislega mati sem fer fram varðandi það álitaefni hvort skilyrðum fyrir beitingu úrræðisins sé fullnægt. Samhljómur var um mikilvægi þess að bæta meðferð beiðna um nálgunarbann með það að markmiði að vernda þann sem brotið er á og fyrirbyggja frekara ofbeldi, en um leið að ekki verði gengið á réttindi sakbornings. Jafnframt stuðli frumvarpið að vandaðri málsmeðferð og auknu hagræði. Við meðferð málsins var fjallað nokkuð um 1. gr. frumvarpsins sem felur í sér að ríkissaksóknari setji almenn fyrirmæli um svokölluð vægari úrræði. Þannig geti ríkissaksóknari gefið út leiðbeiningar sem lúti að slíkum vægari úrræðum, þar á meðal hver þau geti verið og um framkvæmd þeirra. Slíkt stuðli að samræmdri framkvæmd milli lögreglustjóraembætta, svo sem er varðar verklagsreglur um bókanir lögreglunnar um samskipti við sakborning eða þær óformfestu yfirlýsingar sakbornings um að halda sig frá brotaþola og setja sig ekki í samband við hann sem embættin hafa verið að nýta sem vægari úrræði. Nefndinni var þó bent á að meta verði hvert mál út frá því hvaða úrræðum er beitt hverju sinni. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og tekur undir mikilvægi þess að ríkissaksóknari gefi út almenn fyrirmæli þar sem vægari úrræði verði skilgreind til að tryggja samræmt verklag milli lögregluembætta. Nefndin leggur til lagfæringu á gildistöku frumvarpsins þannig að miðað verði við 1. mars í stað 1. janúar 2019. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „Í stað orðanna „1. janúar“ í 4. gr. komi: 1. mars.“ Birgir Ármannsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Willum Þór Þórsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Guðmundur Ingi Kristinsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, var samþykkur þessu áliti. Undir álitið rita Páll Magnússon, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson og þau Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Willum Þór Þórsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd kærlega fyrir vinnu við frumvarpið og það nefndarálit sem liggur hér fyrir. Það er virkilega gaman að sjá að bæði umsagnir og meðferð nefndarinnar er allt mjög jákvætt og styður þessar breytingar. Einnig er gaman að flytja málið með öllum flokkum. Þó að einn flutningsmann vanti á frumvarpið sjálft, frá Viðreisn, þá studdu það allir, og það voru aðeins mistök við útbýtingu. En málið er mikilvægt að mörgu leyti. Það gæti verið aðeins flókið að skilja af hverju þessar breytingar eru nauðsynlegar. Þær eru vissulega að mörgu leyti örlítið tæknilegar, en lögin frá 2011 voru góð og mjög mikilvæg breyting fyrir meðferð beiðna um nálgunarbann og brottvísun af heimili. En síðan verður að taka mið af reynslu laganna og framkvæmdinni og reyna að gera bót á til þess að öll framkvæmdin verði eins og stefnt var að í upphafi. Stærsta breytingin, mögulega, verður að meðferð mála er varða nálgunarbann og hins vegar brottvísun af heimili verður ekki alveg eins. Af hverju er það mikilvægt? Jú, það er mikilvægt af því að við getum ekki flokkað þessi úrræði sem hin sömu eða jafn þvingandi. Það að beita nálgunarbanni á einstakling sem brotið hefur verið á eða beittur ofbeldi, eða röskun verður á friði, hefur mun minni áhrif en að vísa manneskju af heimili sínu. Að fá ekki að nálgast manneskju sem þú býrð ekki með, er einhvers staðar annars staðar í þessu litla samfélagi okkar, er ekki jafn mikil þvingun og að mega ekki búa á heimili sínu. Þannig að þessi breyting, að taka þessa meðferð þessara tveggja úrræða örlítið í sundur, hefur vonandi þau áhrif að litið er á nálgunarbann meira sem tryggingarúrræði en brottvísun af heimili, sem það þvingunarúrræði vissulega er. Með því vonast ég að réttarstaða brotaþola í tengslum við nálgunarbann verði styrkt og að það verði ekki jafn þungt í vöfum að óska eftir nálgunarbanni og fá það samþykkt. Mörg nálgunarbönn í dag eru samþykkt af sakborningi. Því þurfa þau mál með þessum breytingum ekki lengur að fá samþykki eða fara fyrir dóm ef þau eru samþykkt af sakborningi. Kannski mætti halda að það væru færri mál en fleiri sem samþykkt eru af sakborningi en svo er ekki. Ef þetta frumvarp verður að lögum verður látið á það reyna hvort það breytist eitthvað þar sem hitt úrræðið verður talsvert auðveldara og fljótlegra án úrskurðar dómara. Síðan eru aðrar breytingar sem eru einnig til þess fallnar að reyna að létta á málsmeðferðinni, gera hana auðveldari og einnig skýrari. Kveðið er á um í lögunum um vægari úrræði, en ekkert um það hver þau eru eða hvernig þau eiga að vera framkvæmd. Oft er þá vísað til þess í dómaframkvæmd að vægari úrræðum skuli beita fyrst án þess að það sé tiltekið hvaða, hvernig eða nokkurn veginn hvort þau muni virka. Ég held því, bara með því að setja um það fyrirmæli um hver vægari úrræðin væru, að hægt væri að hafa það samræmt hjá lögreglu, því að það er ansi mismunandi í dag milli lögregluembætta, að það sé þá búið að tikka í ákveðin box, búið að reyna vægara úrræðið og með auðveldari hætti væri hægt að sýna fram á að þau hafi ekki virkað. Ég vona að með þessum almennu úrræðum sem fjallað var um sérstaklega í nefndinni, og ég tek undir það sem stendur í greinargerðinni, að það þurfi auðvitað og verði að meta hvert mál út frá hvaða úrræðum er beitt hverju sinni, en ekki að þau sömu vægari úrræði geti gilt fyrir hvaða mál sem er, enda eru málin afar ólík oft og tíðum og sérstaklega þegar við horfum á allar þær nýju áskoranir sem við sjáum vegna tækninnar og þær nýju áskoranir sem sjá má í þessum málum líka, út af árás, ofbeldi og röskun, í gegnum tæknina. Ég á von á því að með því að ríkissaksóknari gefi út almenn fyrirmæli um vægari úrræði, að skýrt sé hvaða skilyrði þurfi að vera fyrir hendi og hvernig staðið skuli að framkvæmd þeirra. Við meðferð málsins og við undirbúning minn á því ræddi ég við nokkur lögregluembætti til að átta mig á mismunandi úrræðum og hvernig lögregluembættin beittu þessum vægari úrræðum. Þessar breytingar, sem verða vonandi samþykktar, verða til þess að létta aðeins á meðferðinni, enda ekki vanþörf á. En ég held að það verði kannski að skoða í kjölfarið hvort refsingarnar við þessum brotum virki raunverulega. Það er svo í dómaframkvæmd að það eru örfáir þúsundkallar sem fólk þarf að greiða í sekt fyrir brot á hverju nálgunarbanni. Svo virðist vera að ekki séu mikil varnaðaráhrif í þeim refsingum sem við erum með gagnvart því að brjóta nálgunarbann. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að skoða það í samræmi við önnur ákvæði hegningarlaganna og kannski ef við lítum til umferðarreglnanna, hvað menn geta fengið háar sektir fyrir að tala í símann, en afskaplega lágar sektir fyrir að brjóta nálgunarbann, kannski 20 sinnum. Ásamt því held ég að nauðsynlegt sé að skoða löggjöf um umsáturseinelti og hvort við þurfum ekki slíkt ákvæði í hegningarlög á Íslandi. Að því sögðu held ég og vona að þessar lagabreytingar, nái þær fram að ganga, verði til þess að fyrirbyggja og vernda þann sem brotið er á og fyrirbyggja frekara ofbeldi með því að bæta meðferð beiðna um nálgunarbann og þakka ég hv. allsherjar- og menntamálanefnd aftur fyrir vel unnin störf.
Herra forseti. Erindi mitt í pontu er fyrst og fremst að þakka hv. flutningsmanni fyrir frumvarpið, sem ég styð heils hugar. Ég lít á það sem eitt af þeim mörgu skrefum sem við þurfum að stíga til að sporna við ofbeldi af ýmsu tagi. Það má segja að hér sé heimilisofbeldi fyrst og fremst undir og oftar en ekki er það kynbundið. Við erum mjög að reyna að herða okkur í sókninni til að koma í veg fyrir slíkt ofbeldi og geta tekið á því með viðunandi úrræðum. Erindi mitt er fyrst og fremst að fagna þessu máli og ég er alveg sannfærður um að það mun fljúga hér í gegnum þingið. Ég tek undir orð hv. flutningsmanns um refsingarnar, að skoða þurfi vandlega hvort hægt sé að fylgja þessu nógu vel eftir. Ég vildi fyrst og fremst koma hér upp til að leggja áherslu á að þetta er gott mál sem er mikilvægt að við samþykkjum. Ég ætlast ekkert sérstaklega til þess að hv. þingmaður bregðist við þar sem engin spurning er fólgin í orðum mínum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fá tækifæri til að bæta örlitlu við og þakka hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni fyrir þetta. Það er stundum þannig þegar maður lítur á framkvæmd laga og hefur upplifað hana, sem ég gerði sjálf þegar ég starfaði sem lögreglumaður, þá heldur maður að mistökin í lögunum séu skýrari, að það sé ljóst hvað sé að þeim. Síðan les maður lögin og veltir fyrir sér: Hvernig getur framkvæmdin verið eins og hún er í dag, dómaframkvæmdin miðað við þau lög sem eru hér á borðinu? Ég ítrekaði í greinargerð með frumvarpinu að ekki megi líta fram hjá því að röskun á friði er nægjanlegt skilyrði til að fá nálgunarbann. Það virðist oft vera, þegar ég kynnti mér dómaframkvæmdina, að sett séu strangari skilyrði en lögin kveða á um - þrátt fyrir tiltölulega lágan þröskuld ákvæðisins, sem ég breytti ekki í þessum lögum. Ég ítrekaði það enn frekar í greinargerðinni, af því að nálgunarbann á að bæta réttarstöðu þolenda heimilisofbeldis og annarra þolenda ofbeldis og ofsókna, að röskun á friði sé nægjanlegt tilefni. Ég vona að með þessum breytingum verði litið sérstaklega til þess.
Virðulegur forseti. Mig langar til að taka undir með þeim sem hafa tekið til máls hér og þakka hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur fyrir að leggja málið fram. Það er ánægjulegt að sjá í hvaða farveg þetta er komið. Það vill nú þannig til að akkúrat í dag var ég að fá svar frá dómsmálaráðherra við fyrirspurn varðandi heimilisofbeldismál þannig að það rímar inn í þessa umræðu. Hv. þingmaður talar um brot á nálgunarbanni og lágar sektir, og ég fagna því að verið sé að taka betur á því. Mér skilst, af samræðum við fólk sem starfar innan löggæslunnar, að það sé jafnvel ekki túlkað sem brot á nálgunarbanni ef verið er að senda SMS-skilaboð, það verði að túlka innihald. Í raun er það brot á nálgunarbanni þegar þú ert að fá skilaboð frá aðilanum sem nálgunarbannið er sett á því að þú veist ekki hvert innihaldið er fyrr en þú ert farinn að lesa það. Þannig að þetta er áreiti sem taka þarf harðar á. Ég vil einnig taka undir þörfina fyrir að skoða betur umsáturseinelti og hvar þau mál eru í kerfinu okkar, að það sé mjög þarft. Svo að ég vísi í svar dómsmálaráðherra, sem barst í dag, komu á síðasta ári 868 heimilisofbeldismál inn á borð lögreglu. Auðvitað leysist fjöldi þessara mála án þess að hafa komið til dómstóla eða annað slíkt. Hv. þingmaður kom líka inn á það að fleiri sakborningar leita sér aðstoðar. Það er því verið að leysa málin án mikilla inngripa en þar sem þeirra er þörf er ekki spurning að við þurfum að gera betur og vernda þá einstaklinga sem lenda í þessum málum og hjálpa þeim sem eru gerendur líka. Þetta vinnur allt að betra lífi þessara einstaklinga.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, með síðari breytingum. Álitið er frá allsherjar- og menntamálanefnd, eins og fram kom í máli forseta. Nefndin hefur fjallað um málið á þó nokkrum fundum. Á þá komu Sverrir Jónsson og Sara Lind Guðbergsdóttir frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Magnús Norðdahl frá Alþýðusambandi Íslands og Hrannar Már Guðmundsson frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Nefndinni bárust umsagnir frá Fjölmenningarráði Reykjavíkurborgar, Jafnréttisstofu, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Persónuvernd, Samtökum kvenna af erlendum uppruna og Viðskiptaráði Íslands. Málið hafði áður verið flutt og höfðu þá borist umsagnir frá fleiri aðilum. Vil ég nefna sérstaklega Skógræktina, Mannréttindastofu Íslands, Háskólann á Hólum til viðbótar við það sem hér er. Með frumvarpinu er lagt til að 4. tölul. 1. mgr. 6. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, verði felldur brott. Þar segir að til þess að fá skipun eða ráðningu í starf þurfi viðkomandi að hafa íslenskan ríkisborgararétt eða ríkisborgararétt í öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins, aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyjum. Þegar sérstaklega stendur á megi þó víkja frá þessu ákvæði þegar um er að ræða aðra erlenda ríkisborgara. Umsagnaraðilar og gestir nefndarinnar voru almennt jákvæðir í garð frumvarpsins. Samhljómur var um markmið og tilgang þess. Rétt er að taka fram að samkvæmt 52. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins skal við samningu stjórnvaldsfyrirmæla samkvæmt lögum þessum, annarra en verklagsreglna, svo og við endurskoðun þeirra, jafnan gefa Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Bandalagi háskólamanna og Alþýðusambandi Íslands kost á að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um ágreiningsatriði þau sem upp kunna að koma. Með því að afla umsagna og fá umrædda aðila á fund nefndarinnar, og einnig við fyrri flutning þess á síðasta þingi, lítur nefndin þannig á að þessari samráðsskyldu hafi verið sinnt. Þar sem umræddir aðilar gera engar athugasemdir og lýsa sig þvert á móti fylgjandi frumvarpinu sé óhætt að halda áfram með málið. Við meðferð málsins nú og þegar frumvarpið var lagt fram á 146. löggjafarþingi og 148. löggjafarþingi hefur bandalögum opinberra starfsmanna samkvæmt 52. gr. laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna gefist kostur á að skila inn umsögn vegna málsins og að mæta á fund nefndarinnar. Bandalögin gera engar athugasemdir við efni frumvarpsins. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin að samráðsskyldu við bandalögin hafi verið gætt. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um að þótt umrætt skilyrði um íslenskan ríkisborgararétt félli brott úr lögunum yrði enn heimilt að setja ákveðin hæfisskilyrði þegar störf væru auglýst. Nefndin áréttar að ávallt þurfi að líta til eðlis starfa við setningu slíkra skilyrða. Þannig geti sum störf verið þess eðlis að gera þurfi þá efnislegu kröfu að viðkomandi hafi fullkomið vald á íslensku til að geta sinnt starfinu. Að öðru leyti hafi frumvarpið ekki í för með sér efnislega breytingu eða breytingar á öðrum lögum. Þess vegna er það niðurstaða nefndarinnar að leggja til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Birgir Ármannsson, Jón Steindór Valdimarsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Willum Þór Þórsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álitið í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Guðmundur Ingi Kristinsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Öll nefndin stendur að álitinu og er það afskaplega gleðilegt. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka hv. allsherjar og menntamálanefnd, og sérstaklega formanni hennar, hv. þm. Páli Magnússyni, fyrir að greiða götu þessa máls. Mér sýnist að mjög góður samhljómur ætti að geta orðið um það hér í þinginu að afgreiða það og gera að lögum frá Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu á uppfærðum fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Tyrklands. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Kristin F. Árnason, Katrínu Einarsdóttur og Davíð Loga Sigurðsson frá utanríkisráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á uppfærðum fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Tyrklands sem undirritaður var á Sauðárkróki 25. júní 2018. EFTA-ríkin og Tyrkland gerðu fríverslunarsamning árið 1992. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að helstu viðbætur og breytingar sem felast í uppfærslu samningsins eru þær að formálsorðum hefur verið breytt að mestu, samningurinn nær nú til þjónustuviðskipta, viðskipta og sjálfbærrar þróunar og lausnar deilumála auk þess sem ákvæði um hugverkaréttindi hafa verið uppfærð. Það eru þættir sem jafnan eru hafðir inni í þeim samningum sem EFTA gerir nú til dags. Þá kemur fram í greinargerðinni að ákvæðum um mannréttindi, sjálfbæra þróun og umhverfismál sé bætt við fríverslunarsamninginn við Tyrkland. Það sé í samræmi við utanríkisstefnu EFTA-ríkjanna að fullgilda viðskiptasamninga við ríki þrátt fyrir að samningsaðilar séu ósammála í ýmsum öðrum málum, eins og m.a. á sviði mannréttindamála. Framkvæmdin hefur verið hin sama í hinum EFTA-ríkjunum, þ.e. að gagnrýni á stöðu mannréttindamála hefur hingað til ekki komið í veg fyrir að fríverslunarsamningar séu gerðir og fullgiltir. Litið er svo á að almennt verði gagnrýni vegna stöðu mannréttindamála haldið uppi á vettvangi stofnana Sameinuðu þjóðanna fremur en á vettvangi EFTA. Að auki má færa rök fyrir því að frjáls viðskipti milli ríkja geti stuðlað að úrbótum í lýðræðis- og mannréttindamálum. - Þetta fékk töluverða umfjöllun í nefndinni, mikilvægi þess að ítreka hversu mikilvægt það er að standa að úrbótum í mannréttindamálum í Tyrklandi. Loks kemur fram að útflutningur frá Íslandi til Tyrklands, aðallega sjávarafurðir, vélar, húðir og skinn, nam 2,1 milljarði kr. árið 2017. Innflutningur frá Tyrklandi hefur sveiflast mikið milli ára og farið eftir því hvort Tyrkir hafi smíðað skip fyrir Íslendinga á viðkomandi ári. Andvirði innflutningsins hefur þannig sveiflast frá 2,4 milljörðum kr. árið 2010 í 24,4 milljarða árið 2017. Auk véla og samgöngutækja eru fluttar inn ýmsar vörur frá Tyrklandi, t.d. hráefni og matvæli. Útflutningur á sviði þjónustuviðskipta til Tyrklands nam 434 millj. kr. árið 2017 en innflutningur 698 millj. kr. Þorgerður K. Gunnarsdóttir skrifar undir nefndarálit þetta með fyrirvara sem lýtur að stöðu mannréttindamála í Tyrklandi og því að heildarendurskoðunar sé þörf með mannréttindi í huga þegar fríverslunarsamningar eru gerðir fyrir Íslands hönd. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt og undir það rita sú sem hér stendur, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Ásgerður, K. Gylfadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður K. Gunnarsdóttir, sem fyrr sagði, með fyrirvara.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur fyrir styrka stjórn í nefndinni almennt þar sem mikill agi er á hlutum, en líka skilningur á því að fólk þarf að tjá sig og ræða og fara yfir mál. Ég vil nota tækifærið og nefna, þótt það sé kannski óskylt utanríkismálum, að því verði beint til formanna annarra nefnda að taka m.a. þingmannamál fyrir, ekki bara stjórnarmál. Það fer síðan eftir nefnd og síðan í sal hvort þau verða afgreidd. En það minnsta sem hægt er að gera er að formenn starfi af virðingu gagnvart öðrum nefndarmönnum, eins og hv. formaður núverandi utanríkismálanefndar. Ekki alltaf að þeir séu sammála en þar er unnið vel. Varðandi þetta mál eyddum við einmitt dágóðum tíma í að fara yfir það, því að segjast verður eins og er að frá því að EFTA-ríkin gerðu á sínum tíma fríverslunarsamning við Tyrkland árið 1992, að mig minnir, er ýmislegt náttúrlega búið að gerast. Og líka varðandi þróun mála í Tyrklandi. Ég vil meina, og það er mín skoðun, að þróun mannréttindamála í Tyrklandi hafi ekki batnað á þeim tíma. Það hefur ekki horft til framfara þegar kemur að opnu, gegnsæju, frjálsu lýðræðisríki, þvert á móti hefur staða mála orðið snúnari fyrir lýðræðisöfl, fyrir dómstóla, fyrir kennara í Tyrklandi, fyrir opinbera starfsmenn sem og ýmsa aðra vegna þeirrar stjórnar sem þar er. Þess vegna skrifa ég undir álitið með fyrirvara hvað varðar stöðu mannréttindamála en ég er ekki á móti því að samningurinn verði samþykktur. Ég vil draga það fram að ég tel einmitt að leiðin til að koma þjóðum út úr ólýðræðislegum farvegi sé að tala við þær, ekki að einangra þær, frjáls viðskipti séu, verslun, þjónusta og frjáls flutningur. Ég held einmitt að meiri samskipti, frelsið, stuðli að lýðræðislegu frelsi, að mannréttindi verði frekar virt, að þjóðir geti ekki einangrað sig, lokað sig frá umheiminum haldandi það að hið sjáandi auga annars staðar frá komi ekki auga á þau mannréttindabrot sem eru innan landsteina þeirra. Það er ekki spurning að fríverslunarsamningar, þó að ég telji náttúrlega ekki spurningu að hagfelldara sé fyrir ríki heimsins að vera meira í bandalögum, hvort sem við ræðum um Evrópusambandið eða aðrar þjóðir, þá sýnir það sig að aukin samskipti á sviði verslunar, viðskipta, líka varnarmála, öll slík skref hafa leitt af sér aukin mannréttindi, frelsi o.s.frv. Við sjáum það líka - svo að ég haldi áfram og reyni að halda þræðinum hér - að síðan við gerðum þennan fríverslunarsamning 1992 við EFTA hafa orðið breytingar. En eins og ég segi, ekki í átt til aukinna mannréttinda, síður en svo. Þá var líka sett klásúla, sem hefur verið viðhaldið, um mannréttindamál. Hverju hefur það skilað? Hefur á fastafundum EFTA - ég spurði að því og fleiri innan nefndarinnar - verið farið yfir samninginn á samningstímanum? Hefur verið minnst á mannréttindamál? Nei, það hefur ekki verið gert. Það virðist vera til þess að friðþægja alla. Það eru bara setningar um mannréttindamál settar inn til að passa upp á það að við viljum stuðla að og hjálpa til við að efla mannréttindi sem mest, hvort sem er í Tyrklandi eða annars staðar. Slíkt er bara sett inn og lítið annað gert með það. Þess vegna vil ég á árinu 2019 spyrja hvort við ættum ekki að innleiða önnur vinnubrögð, alla vega ræða að innleiða önnur vinnubrögð inn í fríverslunarsamninga, hvort sem það er við Tyrkland, Filippseyjar eða þau ríki sem eru ekki endilega mjög til fyrirmyndar varðandi stjórnarhætti í dag. Hvernig getum við stuðlað að því? Það hefur sýnt sig að við höfum rödd þegar kemur að því að tala fyrir lýðræði, berjast fyrir lýðræði og mannréttindum. Hvað getum við þá gert í þessu? Erum við það ofurseld þeim viðskiptahagsmunum sem hlut eiga að máli að við getum ekkert gert annað? Ég ætla að vona að svo verði seint, að við látum bara samskipti við aðrar þjóðir litast af því hvaða viðskipti við höfum hverju sinni, þ.e. inn- og útflutningstekjur af samskiptum við þjóðirnar. Af því að það skiptir máli upp á hagsæld, velsæld, og farsæld þjóða að lýðræði sé sem mest. Þess vegna eigum við að nota öll tækifæri og það skilar sér síðan í viðskiptum. Það vita allir sem hafa fylgst með þróun mála á umliðnum árum og áratugum, að opnir markaðir og frelsi stuðlar að aukinni hagsæld einstaklinga, fólks og fyrirtækja. Þess vegna vil ég draga það fram. Ég óska eftir því að utanríkisráðuneytið eigi þetta samtal við okkur, m.a. í nefndinni, hvernig við getum lagt aukna áherslu á mannréttindi. Við erum að gera það víða með ágætum á sumum stöðum, en mættum vera aktífari eða virkari á öðrum. Við höfum þessa rödd og við eigum að nýta okkur hana. Þess vegna vil ég sjá aðeins aðra nálgun, a.m.k. rædda, það er alla vega fyrsta skrefið þegar kemur að fríverslunarsamningum. Fyrir utan það að ég tel það mikilvægt. Þetta er gert á forsendum EFTA-ríkjanna. Þar komum við inn með öðrum hætti, en það stendur hugsanlega til að fara í einhvers konar viðskiptasamning við önnur ríki, Bandaríkin Er ekki ástæða til að ræða ýmis mál? Vinur er sá sem til vamms segir. Og það er allt í lagi að ræða þau mál sem snerta mannréttindi, hvort sem það er í Bandaríkjunum eða við aðrar okkar vina- og bandalagsþjóðir í gegnum tíðina. Felst það í því að við ætlum ekki að halda áfram vestrænni samvinnu? Nei, það styrkir samvinnuna, styrkir lýðræðishugsjónina, að við getum talað opinskátt hvert við annað, þjóðir á milli þjóða, ekki síst sem hafa áratugalanga sögu í þá veru að hafa byggt upp frið og farsæld í Evrópu og á norðurhveli jarðar. Það á enginn að vera hræddur við það. Fyrst við erum að tala um Bandaríkin vil ég undirstrika, af því að ég átti í orðaskiptum við forsætisráðherra hér í gær, að eitt er að hafa samráð við nefndina - og mér fannst hún vilja það þó að hægt sé að gagnrýna utanríkisráðherra fyrir ekki skýra stefnu hvað samráð varðar, svolítið dyntótt eftir því hvaða mál eru uppi á borðum hverju sinni. Það sem mér finnst ekki síður skipta máli, m.a. með áherslu á mannréttindaþáttinn, er að þegar við förum í svona víðtæka samninga sem geta haft áhrif á stöðu þjóðarinnar, bæði viðskiptalega en ekki síður varnarlega, hvernig litið sé á okkur sem þjóð, að við séum talsmenn mannréttinda o.s.frv. Og þá skiptir máli að byggt sé upp samráðsferli og að samningsviðmið séu ekki ákveðin eingöngu innan ráðuneytanna heldur sé reynt að koma með þau inn í þingið og láta þingið allt vinna saman að því undir forystu utanríkismálanefndar. Það er ekki bara út af því að ég hef mikið traust á forystumönnum nefndarinnar, heldur held ég einfaldlega að þingið geti gert ýmislegt þegar að svona hlutum kemur; að móta samningsmarkmið, reyna að finna sameiginlegan þráð sem tengist hagsmunum íslensku þjóðarinnar í fríverslunarsamningum eða annars konar samningum, hvort sem þeir eru viðskiptalegs eðlis, varnarlegs eðlis eða annars konar. Mér finnst mikilvægt og ítreka það að ekki verði bara samráð, stundum eins og punt en stundum aðeins meira. Þegar verið er að skrifa og vinna að samningum verðum við að móta sameiginlega samningsmarkmið okkar. Það var reynt á sínum tíma og ég benti á það í því umdeilda máli þegar farið var út í að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Skoðanir voru skiptar í þinginu en sú ríkisstjórn sem var þá, 2009–2013, lagði upp í það ferli að utanríkismálanefnd var dregin mjög inn í málið og allir flokkar sem voru í nefndinni gátu sett fram skoðanir sínar og það var reynt að finna okkar sameiginlegu viðmið, hvernig hagsmunagæslu þjóðarinnar væri best mætt og gætt í slíkum samningaviðræðum. Þannig vil ég að fleiri mál verði unnin, þar með taldir fríverslunarsamningar. Í þessu máli varðandi uppfærsluna á fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Tyrklands, er ég samþykk því að hann verði fullgiltur, uppfærður, en ég bið þingheim og utanríkismálanefnd ekki síst, að huga að því hvernig við getum komið mannréttindamálum betur á framfæri. Við eigum ekki að nota sömu vinnubrögðin og 1992, hvað þá 1952, þegar kemur að gerð samninga. Reynum að uppfæra okkur í þessum efnum líka. En að öðru leyti var vinnan í nefndinni ljómandi góð og ég styð málið með þessum fyrirvara.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir hrós varðandi stjórnun nefndarinnar. Mig langaði aðeins að velta því upp að staðan er auðvitað ekki góð í Tyrklandi, hún hefur versnað mikið upp á síðkastið en þegar litið er til baka til 1992 þá hefur margt gerst, þegar horft er yfir langan tíma er þróunin auðvitað stundum upp og niður. En með þessu er í fyrsta skipti mannréttindaákvæði í samningnum sem var ekki í fyrri samningi og það leiðir kannski og vonandi til þess að það verði hægt að ræða mannréttindi á þessum vettvangi í auknum mæli. Við það má binda ákveðnar vonir um nýrri tíma. Íslensk stjórnvöld hafa ítrekað komið áhyggjum sínum á framfæri og gagnrýnt framferði tyrkneskra stjórnvalda og þetta er mikilvæg viðbót við þá gagnrýni sem uppi hefur verið á tyrknesk stjórnvöld vegna ýmissa þátta, hvort sem það er fjölmiðlafrelsi, sjálfstæði dómstóla eða aðför að mannréttindafrömuðum. Hér bætist við ákveðið mannréttindaákvæði sem ekki er í fyrri samningi og vonandi stuðlar það að því að hægt sé að ræða mannréttindamál í auknum mæli á þessum vettvangi. Að auki þá var, eins og hv. þingmaður kom inn á, mikil og góð umræða um þessi mál í nefndinni og ég vonast til að það verði áfram. Á morgun kemur hæstv. ráðherra á fund nefndarinnar til að ræða komandi fundalotu Íslands í mannréttindaráðinu og það verði framhald á þessu samtali hvar við gagnrýnum og finnum að ákveðnum mannréttindamálum í heiminum. Með þessum samningi verður mögulega hægt að ræða mannréttindi á nýjum vettvangi þar sem það er nýtt ákvæði í samningnum.
Hæstv. forseti. Ég ætla líka að minna hv. þingmann og formann nefndarinnar á að það voru óskir um að ráðherra myndi gefa sér tíma til að fara líka yfir samningsmarkmiðin vegna Brexit. Ég hef m.a. óskað eftir því af því að það hefur ekki alveg verið skýrt hver samningsmarkmiðin varðandi Brexit eru. Við erum með ákveðnar upplýsingar í nefndinni sem við þurfum að fara betur yfir með ráðherra. Ég vil líka benda hv. formanni nefndarinnar á að það var einnig, af minni hálfu, óskað eftir því að ráðherra færi yfir fundinn með Pompeo sem hann átti um daginn. Það skiptir máli, sér í lagi þegar talað er um viðskiptalega hagsmuni en líka öryggishagsmuni eins og kom fram í máli Pompeos, þá þýðir það eitthvað meira en bara þessi orð. Þetta þýðir auðvitað hugsanleg aukin hernaðarumsvif, m.a. vegna aukinna umsvifa Kínverja og Rússa hér og þetta eru hlutir sem við þurfum að fá að fara yfir með ráðherra, hvað er í pípunum. Það á ekki að koma neinum á óvart. Síðan segi ég bara guð láti gott á vita ef við ætlum að taka þessi mál fastari tökum með því að færa betur inn mannréttindamálin og nálgast þau formlegar í þessum samningi. Við sem höfum verið að fylgjast með þróun alþjóðamála, eins og ég og hv. þingmaður og fleiri, sjáum að það eru hefðbundin vinnubrögð í gangi varðandi fríverslunarsamninga, varðandi samskipti á milli þjóða. Það sem ég kalla eftir er að við spyrjum: Er ekki kominn tími fyrir okkur að staldra við og nálgast mannréttindamálin með öðrum hætti? Getum við notað viðskiptamálin til að setja enn meiri þrýsting á ríki heims eða sem hvata fyrir ríki til að sinna mannréttindamálum betur og vera eðlilegur þátttakandi í alþjóðasamfélaginu sem frjáls lýðræðisþjóð? Tyrkland getur þetta alveg, hefur alla burði til þess en þróun síðustu ára er því miður dapurleg.
Virðulegi forseti. Mig langar bara rétt að koma hérna upp til að kynna hv. þingmanni það að orðið verður við báðum óskum hennar á morgun og vonandi verður boðað til fundarins innan skamms. Við ætlum ekki bara að ræða mannréttindalotuna í mannréttindaráðinu sem verður fljótlega heldur einnig að ræða fund utanríkisráðherra við utanríkisráðherra Bandaríkjanna og stöðuna í Brexit. Það er auðvitað í nefndinni sem okkur gefst færi á að ræða nánar um slíkt, en ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu.
Herra forseti. Ég hendi þessu kefli bara til baka og segi: Takk kærlega fyrir þessi viðbrögð. Ég talaði hér fyrr í dag um kjördæmaviku og hvað það skiptir miklu máli fyrir þingmenn að komast út í kjördæmin, heyra í fólki í mismunandi umhverfi, sjá mál í öðru ljósi og finna mismunandi áherslur og það er þetta sem hv. þingmaður var í rauninni að lýsa, þetta er líka hluti þingmannsstarfsins innan veggja þingsins, í öllum þessum húsum, ef við lítum á stóru myndina, þessi vinna sem á sér stað í nefndum sem skiptir gríðarlega miklu máli upp á það hvernig við höldum utan um málin, fyrir lýðræðisframvindu, málaframvinduna. Þess vegna er svo gríðarlega mikilvægt að stjórn á nefndunum og skipulag sé með þeim hætti, m.a. eins og við erum að upplifa núna í utanríkismálanefnd, að fólk geti komið og tjáð sig mjög opinskátt og komið sínum málum á framfæri. Eðlilega þá er hér þingræði og það er meiri hluti í þinginu og auðvitað finnum við fyrir því. Það sem skiptir máli er að við, stjórnarminnihlutinn - það er kannski ágætt að fara að kalla stjórnarandstöðuna líka stjórnarminnihlutann - getum komið málum okkar á framfæri, að þau séu sett á dagskrá. Það skiptir líka máli. En stóra myndin í utanríkismálum er auðvitað mikilvæg og það er fagnaðarefni að fá hæstv. ráðherra Guðlaug Þór Þórðarson til okkar, gott að fá hann á fund nefndarinnar til að fara yfir þessi risastóru hagsmunamál sem við blasa í utanríkismálum þjóðarinnar hvort sem þau tengjast Brexit, hugsanlega nýjum viðskipta- og öryggissamningi við Bandaríkin eða mannréttindamálum ekki síst. Þessu vil ég sérstaklega fagna og hlakka til að mæta á fund nefndarinnar í fyrramálið.
Herra forseti. Ég ræddi Tyrkland og mannréttindamál þegar mælt var fyrir þessu fríverslunarmáli í þingsal og ætla að nota tækifærið til að ræða aftur mannréttindi í Tyrklandi og lýðræðið þar sem er á fallanda fæti. Mig grunar að mörgu leyti að ástandið sé alvarlegra en við heyrum gjarnan um. Ég vísa til þess að fram fara miklar fangelsanir þeirra sem gagnrýna stjórnvöld. Það er vegið að frelsi fjölmiðla. Það eru hreinsanir í stjórnkerfinu, dómskerfinu, menntakerfinu og víðtækar aðgerðir líka gegn stjórnarandstöðunni. Allt þetta er merki um aðgerðir sem eru fullkomlega ólíðandi. Svo er alveg sérstaklega rétt að minna á aðförina gegn Kúrdum sem heitir einfaldlega á venjulegu máli mjög alvarleg kúgun. Sumir nota enn alvarlegri eða stærri orð um þetta en ég ætla ekki að gera það hér. Það má líka nefna innrásina í Sýrland þar sem Tyrkland hefur beinlínis ráðist inn í nágrannaríki. Okkur verður tíðrætt um gildi og gagnsemi fríverslunarsamninga og margt er sagt um hvaða áhrif þessir samningar kunni að hafa, annars vegar á valdhafana og hins vegar á almenning og þá jafnvel stjórnarandstöðu, hvernig okkur beri að umgangast það, hvort við tökum, eins og hér kom fram áðan, viðskiptahagsmunina fram yfir allt annað eða hvernig við vegum þetta allt saman. Það er vissulega vikið að nauðsyn mannréttinda í umræddum fríverslunarsamningi og þá vaknar spurningin um hver styrkur EFTA-landanna í gagnrýni á mannréttindamál í Tyrklandi er yfir höfuð. Nú má segja að í EFTA séu smáríki á alþjóðavísu og alveg spurning hversu alvarlega tyrknesk stjórnvöld taka gagnrýni ef hún kemur þaðan. Þá kviknar önnur spurning. Mannréttindanefnd á að vera starfandi á vegum EFTA en eftir því sem við höfum heyrt er hún lítt eða ekki virk. Spurningin er hvort þá sé ekki kominn tími til að virkja hana. Ég ætla ekki að fjölyrða um endurnýjun þessa fríverslunarsamnings eða um hvernig vega beri annars vegar fríverslunarsamning við eitthvert ríki og hins vegar ástandið innan lands. Þetta er vissulega erfitt en ég tek undir orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um að við verðum að vanda okkur mjög við það, hvort sem það er innan utanríkismálanefndar þar sem ég sit eða við samráð milli utanríkisráðherra eða stjórnvalda og nefndar. Við eigum að vanda okkur mjög mikið til að þessi afstaða okkar sé rétt og skýr hverju sinni. Ég vil nota tækifærið hér til að hvetja ríkisstjórnina, sérstaklega utanríkisráðherra, til að ræða nú hvort og með hvaða hætti Ísland geti komið skýrum skilaboðum um skort á mannréttindum til Tyrklands við þær aðstæður sem eru þar til orðnar. Ég vil líka nota tækifærið og hvetja okkar fulltrúa í þingmannanefnd EFTA og í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna til að gera sitt besta af þessu sama tilefni. Ég hef samþykkt að vera með á þessu nefndaráliti með töluverðum efasemdum, með tunguna út í kinn eins og sagt er, en taldi samt rétt að vera þar með ásamt öllum öðrum. Ég vil þá líka nota tækifærið, eins og hér hefur verið gert, til að þakka formanni fyrir að hafa haldið styrkri hendi utan um þessa vinnu. Það eru fleiri slíkir samningar í farvatninu, t.d. varðandi Filippseyjar, og við eigum sjálfsagt eftir að endurtaka þessa umræðu oft og tíðum við önnur tækifæri.
Herra forseti. Ég er sammála því sem hefur komið fram um að frjáls viðskipti á milli ríkja geti verið lykill að góðum samskiptum, skilningi milli ólíkra þjóða og jafnvel friði í heiminum. Nú tók ég ekki þátt í störfum nefndarinnar við umræðu og umfjöllun um málið en af því að þetta er endurnýjun á samningi frá árinu 1992, þegar ástandið í Tyrklandi var allt annað en það er í dag, tel ég enga þörf á því að vera að endurnýja þennan samning. Tyrkland er ekki lengur flokkað sem lýðræðisríki á meðal fræðimanna í stjórnmálafræði heldur einræðisríki. Erdogan hefur verið að breyta stjórnarskránni, hefur aukið völd sín en minnkað ábyrgð. Löggjafanum er ekki lengur leyft að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu, hann lagði niður embætti forsætisráðherra en gegnir nú báðum stöðum sem forseti. Hann hefur fangelsað blaðamenn, fræðimenn, stjórnmálamenn, andófsmenn og internetbloggara ásamt fleirum. Hann hefur verið svo iðinn við að fangelsa saklausa borgara að stærsti iðnaður Tyrklands í dag er bygging nýrra fangelsa vítt og breitt um landið, bara til að koma öllu þessu fólki fyrir. Hann ofsækir Kúrda. Hann beitir saklausa borgara ofbeldi; 22 friðsamir mótmælendur voru drepnir árið 2013. Hann er bendlaðir við spillingu og fjármálamisferli. Hann lokar reglulega aðgangi að internetinu fyrir Tyrki. Hann lokar aðgangi að Wikipediu, YouTube, Facebook, Twitter og fleiri vefsvæðum. Það er ekki hægt að semja við einræðisherra. Þessar klásúlur til málamynda um mannréttindi í samningnum eru til skammar. Mér finnst það lögleysa að vera með klásúlur inni í samningum sem er bara gefið að ekki standi til að fara eftir. Ég ætla að lesa upp úr nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Þá kemur fram í greinargerðinni að ákvæðum um mannréttindi, sjálfbæra þróun og umhverfismál sé bætt við fríverslunarsamninginn við Tyrkland.“ - Og þetta á sem sagt að vera þessi mikla bót. „Það sé í samræmi við utanríkisstefnu EFTA-ríkjanna að fullgilda viðskiptasamninga við ríki þrátt fyrir að samningsaðilar séu ósammála í ýmsum öðrum málum, eins og m.a. á sviði mannréttindamála. Framkvæmdin hefur verið hin sama í hinum EFTA-ríkjunum, þ.e. að gagnrýni á stöðu mannréttindamála hefur hingað til ekki komið í veg fyrir að fríverslunarsamningar séu gerðir og fullgiltir. Litið er svo á að almennt verði gagnrýni vegna stöðu mannréttindamála haldið uppi á vettvangi stofnana Sameinuðu þjóðanna fremur en á vettvangi EFTA.“ Hér stendur það svart á hvítu og í samningnum sjálfum og í gögnum frá EFTA að það sé ekkert að marka þessi nýju ákvæði, sem eiga að vera til mikilla bóta, og það eigi ekki að fara eftir þeim. Til hvers þá að hafa þau í samningnum? Ég veit ekki hvort það á að vera eitthvert PR-atriði fyrir almenning í þessum löndum sem verður neyddur til að taka þátt í fríverslunarsamningum við einræðisherra. Við eigum að hafa kjark til að beita okkur á vettvangi EFTA og hafna þessum fríverslunarsamningi. Ísland á að stunda sjálfstæða utanríkisstefnu. Ég man aðeins eftir tveimur skiptum þar sem Ísland hefur stundað sjálfstæða utanríkisstefnu. Í fyrra skiptið var það þegar við viðurkenndum sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og í seinna skiptið þegar við viðurkenndum Palestínu. Annars fylgjum við bara eins og rollur þessu alþjóðasamstarfi sem við erum í, hvort sem það er EFTA eða Sameinuðu þjóðirnar. Ég veit að ESB ætlar ekki að hleypa Tyrklandi í Evrópusambandið vegna ástandsins sem þar ríkir. Þetta er ekki lýðræðisríki, þetta er einræðisríki. Þess vegna fær það ekki inngöngu í Evrópusambandið. Af hverju ætlum við þá að fara að gera fríverslunarsamning við þetta ríki, við þennan einræðisherra?
Herra forseti. Ég ber virðingu fyrir skoðunum flokkssystur minnar, Álfheiðar Eymarsdóttur, hvað þetta varðar. Bara svona til að árétta það þá hafa Píratar ekki mótað sér stefnu í þessum málaflokki en við höfum verið að ræða þetta. Eigum við að gera fríverslunarsamninga við ríki sem klárlega brjóta mannréttindi, eins og hv. þingmaður fór mjög ítarlega yfir? Eigum við að gera fríverslunarsamninga? Það er eitt að sýna frumkvæði, að fara af stað með að gera fríverslunarsamninga. En eigum við að rifta fríverslunarsamningum sem eru til staðar við slík ríki? Það er annað. Þessi umræða á sér enn stað meðal Pírata og við tökum vel upplýstar ákvarðanir. Þegar ég horfi til fríverslunarsamninga eða einhvers konar efnahagsþvingana eða þess að slíta viðskiptasambandi eða beita efnahagsþvingunum til að koma í veg fyrir að önnur ríki geti stundað viðskipti við eitthvert ríki vegna mögulegra brota sem alþjóðasamfélagið vill taka á þá er slíkt yfirleitt gert gagnvart veikari ríkjum. Það er tekið á veiku ríkjunum en ekki þeim stóru, alveg óháð brotunum. Þá skiptir líka máli hvaða árangri það skilar. Hvaða áhrif hefur það, annars vegar á stjórnvöld, til þess að þau hegði sér betur, og hins vegar á fólkið í landinu? Það sem við sáum í tíu ára efnahagsstríði gegn Írak á sínum tíma, undir Saddam Hussein, var að það styrkti stjórn hans. Það gerði lífsviðurværi fólksins í landinu gríðarlega slæmt. Þannig að við verðum að horfa til þess. Ég veit um eitt dæmi um að það hafi dugað að nota einhvers konar efnahagsþvinganir eða viðskipti sem vogarafl í afstöðu stjórnvalda til breytinga á stjórnarfari. Það er Suður-Afríka. Það virkaði þar. Ég veit ekki um fleiri staði. Ég myndi sjálfur ekki taka afstöðu til þess að gera fríverslunarsamning, slíta viðskiptasambandi eða fara í efnahagsþvinganir gagnvart ríki nema ég vissi hver raunveruleg áhrif þess væru. Hefur það þau áhrif að ástand mannréttindamála í landinu verður betra eða verður það jafnvel verra? Fyrr en ég veit það mun ég ekki taka afstöðu til þess. En eins og ég segi: Þetta er enn þá umræða sem er í gangi hjá Pírötum. Við tökum ákvarðanir í ljósi upplýsinga og gagna. Þess vegna er ekki komin nein formleg stefna enn í þessum málaflokki. En hún mun koma - eins og fleiri stefnur.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings um efnahagslega samvinnu milli EFTA-ríkjanna og Ekvador. Það er skemmst frá því að segja að nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Kristin F. Árnason, Katrínu Einarsdóttur og Davíð Loga Sigurðsson frá utanríkisráðuneyti. Með þessari tillögu er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á umræddum fríverslunarsamningi milli EFTA-ríkjanna og Ekvador sem undirritaður var á Sauðárkróki 25. júní 2018. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að fríverslunarsamningurinn við Ekvador kveði á um gagnkvæma niðurfellingu og lækkun tolla á iðnaðarvörur, sjávarafurðir og unnar og óunnar landbúnaðarvörur. Þannig muni tollar á hvers kyns sjávarafurðir og iðnaðarvörur, sem fluttar eru út héðan til Ekvador, falla niður frá gildistöku samningsins eða á aðlögunartíma. Það sama á við um helstu landbúnaðarvörur sem framleiddar eru hér á landi til útflutnings. Þá kemur fram í greinargerðinni að útflutningur frá Íslandi til Ekvador hafi verið lítill og numið tæpum 30 millj. kr. árið 2018. Er þar nær einungis um að ræða útflutning á iðnaðarvörum. Innflutningur frá Ekvador hefur einnig verið lítill en hefur þó aukist undanfarin ár og nam um 600 millj. kr. árið 2017. Er þar að mestu um að ræða innflutning á ávöxtum og öðrum matvælum. Ég nefni það sérstaklega til skýringar að það eru fyrst og fremst bananar sem eru uppistaðan í þessu. Með gagnkvæmri niðurfellingu og lækkun tolla skapar samningurinn forsendur fyrir auknum viðskiptum milli landanna. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa 6. febrúar 2019: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður, Ari Trausti Guðmundsson, flutningsmaður sem hér stendur, Ásgerður K. Gylfadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Smári McCarthy og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Að þessu sögðu langar mig að nota tækifærið og segja nokkur orð um Ekvador og ástæðan er ekki flókin. Það er land sem ég hef mjög sterkar taugar til. Þetta er land sem er u.þ.b. tvisvar og hálfum sinnum Ísland. Frekar lítið land. Þar búa um 15 milljónir manna og það er óvenjulegt í Suður-Ameríku, að minnsta kosti í sumum löndunum, að þar er meiri hluti frumbyggjar. Landið liggur á miðbaug, það eru engar árstíðir. Það er ekkert vandamál með klukkuna eins og hjá okkur, það eru 12 tímar birtu og 12 tímar af myrkri. Það er tiltölulega mikill pólitískur stöðugleiki, eða hefur verið undanfarin alla vega 20 ár eða rúmlega það, í landinu. Mannréttindamál eru ekki í fullkomnu lagi. Spilling er til staðar. En það ástand er miklum mun skárra en í mörgum öðrum Suður-Ameríkuríkjum. Landið er afar ríkt af auðlindum. Þar má nefna málma og ýmis jarðefni en þó sérstaklega olíu, sem er ein aðalútflutningsvara landsins. Það er ríkt af vatnsafli, mjög frjósamt land, gott til landbúnaðar og þar er einnig jarðhiti. Þar hafa mörg ríki vélað um auðlindir og nú sérstaklega Kína sem hefur komið þar inn af töluverðum þunga eins og víða annars staðar. Það sem er sérstakt svo og kannski okkur skylt, fyrir utan jarðhitann, er að mörg eldfjöll eru í Ekvador, og eldgos þar með. Það eru jafnvel einhver eldgos í gangi á hverju ári. Þar eru öflugir jarðskjálftar og sérkennið er byggt á því að þarna eru plötur, jarðskautsplöturnar stóru, að rekast saman en ekki að færast í sundur eins og hér á landi. Það einkennir mjög alla þá jarðvirkni sem um ræðir. Ég hef áður en ég settist á Alþingi reynt að koma á einhverri þróunarsamvinnu milli Ekvador og Íslands. Ég ætla ekki fjölyrða neitt um það en ég held að í tilefni af þessum fríverslunarsamningi sé komið lag að einhverju leyti til aukinna samskipta, verslunar-, menningarsamstarfs og þróunarsamvinnu. Þá er hægt að dusta rykið af því sem áður hefur verið rætt um, þ.e. orkumálum, jarðhitavinnslu t.d., jafnvel vatnsvirkjunum, þó að við séum nú engir sérstakir sérfræðingar í þeim. Það er samvinna á vettvangi náttúruvár eða jarðvár. Þá á ég við jarðskjálfta og eldgos. Og þar eru líka tækifæri til þess að nýta alla fjóra skólana sem hér eru á Íslandi sem tengjast Sameinuðu þjóðunum, það eru Jafnréttisskólinn, Fiskvinnsluskólinn og Landgræðsluskólinn og svo Jarðhitaskólinn. Oft er sagt að lítil ríki eigi að sníða sér stakk eftir vexti þegar kemur t.d. að þróunarsamvinnu og þarna er ágætistækifæri til þess. En við gætum líka lært af Ekvadorbúum vegna þess að þar eru umhverfismál að mörgu leyti með góðum skikk, einkanlega þegar kemur að þjóðgörðum og friðlýstum svæðum. Það eru 11 þjóðgarðar í Ekvador og þar á meðal Galapagos, sem er heimsfrægur staður eins og allir vita. Þar hafa Ekvadorbúar reynt að stunda ákveðna aðgangsstýringu út frá þolmörkum. Það á reyndar við um fleiri þeirra svæði. Það eru líka 24 stór friðlýst svæði í landinu. Sennilega gætu Ekvadorbúar frætt okkur eitt og annað um skipulagningu og rekstur svona svæða, þótt ekki sé annað. Ég læt þessu lokið, herra forseti. Þetta voru dálitlar upplýsingar um þetta land sem margir Íslendingar þekkja ekki en þó nokkuð margir hafa ferðast þangað og það sem verið hefur sérstakt varðandi Ekvador og Ísland er að þar hefur nokkur fjöldi skiptinema verið.
Virðulegi forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 158/2018, frá 6. júlí 2018, um breytingu á XVII. viðauka (Hugverkaréttindi) við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2017/1128 frá 14. júní 2017 um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum. Reglugerð nr. 2017/1128 miðar að því að fjarlægja hindranir á því að neytendur geti notið þjónustu frá efnisveitum sem þeir eru áskrifendur að eða á því að þeir geti fengið aðgang að efni sem þeir hafa áður keypt eða leigt í heimalandi sínu þegar þeir ferðast til annarra ríkja innan EES. Reglunum er því sérstaklega ætlað að tryggja flutning á þjónustu á netinu yfir landamæri. Neytendur geta því haft full afnot af margs konar efni, til að mynda kvikmyndum, íþróttaviðburðum, tónlist, rafbókum og tölvuleikjum sem þeir hafa löglegan aðgang að í heimalandinu. Reglurnar koma þannig veitendum slíkrar þjónustu til góða því að þeir munu geta boðið þjónustu sína yfir landamæri án þess að þurfa að afla leyfis rétthafa á mörgum svæðum. Eins og stendur eru til staðar ákveðnar leyfisveitingaraðferðir rétthafasamtaka og tilteknir notkunarskilmálar þjónustuveitenda sem koma í veg fyrir að neytendur fái aðgang að þessari þjónustu þegar þeir fara utan. Virðulegi forseti. Ákvörðunin kallar á lagabreytingar hér á landi. Fyrirhugað er að mennta- og menningarmálaráðherra leggi fram lagafrumvarp um flytjanleika efnisveituþjónustu á netinu yfir landamæri á innri markaðnum á yfirstandandi löggjafarþingi. Gert er ráð fyrir að eftirlit með framkvæmdinni verði á hendi Neytendastofu. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 92/2018, sem mælir fyrir um að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2010/78/ESB verði felld inn í EES-samninginn. Þar sem lagastoð var ekki fyrir hendi fyrir framangreindri gerð var ákvörðun tekin af sameiginlegu EES-nefndinni með stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu. Á árinu 2010 var samþykkt innan ESB að koma á fót nýju samevrópsku eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Eftirlitskerfinu er ætlað að vernda hagsmuni almennings og fjármálamarkaðarins með því að stuðla að stöðugleika og heilbrigði fjármálakerfisins á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins. Komið var á fót þremur stofnunum sem hafa eftirlit með fjármálastarfsemi á innri markaðnum. Tilskipun 2010/78/ESB, sem nefnd hefur verið Omnibus I, var samþykkt samhliða stofnreglugerðunum og breytti því gildandi efnislöggjöf ESB á ýmsum sviðum svo að hún endurspeglaði hið nýja eftirlitsumhverfi. Tilskipunin er þannig eins konar safnlöggjöf. Með henni eru gerðar breytingar á tilteknum ESB-gerðum á sviði fjármálamarkaðar þannig að kveðið sé á um heimild til eftirlitsstofnana ESB þar sem við á. Eftir að samkomulag náðist milli ESB- og EFTA-ríkjanna innan EES um aðlögun reglugerðanna um stofnun hinna þriggja eftirlitsstofnana í samræmi við tveggja stoða kerfi EES-samningsins voru þær gerðir teknar upp í EES-samninginn haustið 2016. Þær reglugerðir voru í kjölfarið innleiddar í íslenskan rétt með lögum nr. 24/2017, um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði. Aðlaganir í þeirri ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar sem hér eru til umfjöllunar um upptöku Omnibus I í EES-samninginn eru í samræmi við aðlaganir í tengslum við upptöku reglugerðarinnar um eftirlitsstofnanirnar þrjár í EES-samninginn. Virðulegi forseti. Ákvörðunin kallar á lagabreytingar hér á landi þannig að kveðið verði á um hlutverk eftirlitsstofnananna þriggja gagnvart íslenskum aðilum í viðkomandi löggjöf. Stefnt er að því að fjármála- og efnahagsráðherra leggi á komandi hausti fram frumvörp til innleiðingar á þeim hlutum tilskipunarinnar sem falla undir málefnasvið fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Þá voru samþykkt hér á Alþingi fyrir síðustu áramót lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem fólu í sér innleiðingu á tilteknum ákvæðum tilskipunar sem varðar varnir gegn peningaþvætti. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli EFTA-ríkjanna og Filippseyja sem undirritaður var 28. apríl 2016. Tillaga þessa efnis var áður flutt á 146. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er því endurflutt. EFTA-ríkin og Filippseyjar hófu viðræður um gerð fríverslunarsamnings í mars 2015 og lauk þeim í febrúar 2016. Samningurinn kveður á um gagnkvæma niðurfellingu og lækkun tolla á iðnaðarvörur, sjávarafurðir og unnar og óunnar landbúnaðarvörur. Þannig munu tollar á flestallar sjávarafurðir og iðnaðarvörur, sem fluttar eru út frá Íslandi til Filippseyja, falla niður og sama á við um helstu landbúnaðarvörur sem framleiddar eru hér á landi til útflutnings. Samningurinn mun því bæta samkeppnisstöðu íslenskra útflytjenda sem flytja vörur sínar út til Filippseyja. Samningurinn er jafnframt liður í því sameiginlega verkefni EFTA-ríkjanna að bæta markaðsaðgang fyrirtækja þeirra að mörkuðum víðs vegar um heim með gerð fríverslunarsamninga. EFTA-ríkin hafa sameiginlega gert 29 slíka samninga við 40 ríki eða ríkjahópa. Í þingsályktunartillögunni er gerð grein fyrir helstu efnisþáttum fríverslunarsamningsins. Þar kemur fram að samningurinn inniheldur m.a. ákvæði um vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjárfestingar, verndun hugverkaréttar, opinber innkaup, samkeppnismál og viðskipti og sjálfbæra þróun. Útflutningur á vörum frá Íslandi til Filippseyja hefur verið lítill, eða sem nemur á bilinu 30–100 milljónum kr. á ári. Hefur þar fyrst og fremst verið um að ræða útflutning á lax, makríl og tækjabúnaði, einkum vogum og búnaði í tengslum við jarðboranir. Einnig hafa íslenskir aðilar í talsverðum mæli selt þjónustu sína og þekkingu vegna rannsókna og nýtingar á jarðhita á Filippseyjum. Innflutningur frá Filippseyjum hefur á undanförnum árum numið um 300–500 milljónum kr. á ári. Með gagnkvæmri niðurfellingu og lækkun tolla skapar samningurinn forsendur fyrir auknum viðskiptum milli landanna. Virðulegi forseti. Í umræðum um tillöguna á þinginu og í utanríkismálanefnd á 146. löggjafarþingi var talsvert fjallað um stöðu mannréttindamála á Filippseyjum í kjölfar þess að Rodrigo Duterte tók við embætti forseta landsins í júní 2016. Rétt er að taka fram að í formálsorðum samningsins er áréttuð skuldbinding samningsríkjanna til að styðja við lýðræði og mannréttindi. Þá er með fríverslunarsamningnum komið á sameiginlegri nefnd landanna og þó að þeirri nefnd sé fyrst og fremst ætlað að fjalla um framkvæmd samningsins væri einnig unnt að taka mannréttindamál upp á þeim vettvangi. Í þessu sambandi má nefna að íslensk stjórnvöld hafa undanfarin ár haldið uppi gagnrýni á stjórnvöld á Filippseyjum á vettvangi mannréttindaráðs Sameinuðu Þjóðanna, m.a. þegar Filippseyjar komu til skoðunar í svokallaðri jafningjarýni á árinu 2017. Var eftir því tekið við lokaafgreiðslu þeirrar rýni í september 2017 að Ísland talaði í nafni 39 ríkja og kom skýrt á framfæri gagnrýni til þarlendra ráðamanna. Ég tók málefni Filippseyja enn fremur upp í ávarpi mínu í mannréttindaráðinu í febrúar 2018 og ítrekaði að Filippseyjar þyrftu að heimila eftirlitsheimsóknir erindreka Sameinuðu þjóðanna. Ég ítrekaði þetta á tvíhliða fundi með utanríkisráðherra Filippseyja við það tækifæri. Litið er svo á að almennt verði gagnrýni vegna stöðu mannréttinda haldið uppi á vettvangi stofnana Sameinuðu þjóðanna, fremur en á vettvangi EFTA. Að auki má færa rök fyrir því að frjáls viðskipti milli ríkja geti stuðlað að úrbótum í lýðræðis- og mannréttindamálum. Að lokum skal geta þess að hin EFTA-ríkin hafa fullgilt fríverslunarsamninginn og sama á við um Filippseyjar. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Mig langar aðallega að fjalla um mannréttindamál á Filippseyjum, en vil byrja á því að lýsa ánægju með það að hæstv. utanríkisráðherra hafi nýtt hvert tækifæri, eins og hann nefnir, til að gagnrýna stöðu mála þar í landi. Það er eitthvað sem íslenskir ráðamenn eiga að gera við ríki af þessu tagi. Við eigum að segja þeim til syndanna þegar ástæða er til. Mig langar að ræða formálsorðin í fríverslunarsamningnum sem eru stöðluð fyrir samninga sem EFTA-ríkin gera þessa dagana, þar sem samningsaðilar árétta skuldbindingu sína að styðja við lýðræði, réttarreglur, mannréttindi og mannfrelsi. Ég hef verulegar áhyggjur af þessum orðum, að þau séu, eins og var nefnt fyrr í dag í umræðu um samninginn við Tyrkland, bara friðþæging, þau þjóni engum tilgangi öðrum en að láta okkur sem höfum áhyggjur af stöðu mála í þessum ríkjum líða betur. Það finnst mér t.d. endurspeglast í því að þegar kemur að viðskiptahlið þessara samninga þá setja samningsaðilar á stofn sameiginlega nefnd EFTA-ríkjanna og Filippseyja sem getur vísað ágreiningsmálum yfir í gerðardóm, en sá gerðardómur tekur bara á hinum eiginlegu efnisákvæðum samningsins, tekur bara á fríverslunarhlutanum en ekki formálsorðunum sem hljóta að vera grunnlæg undir þessum samningi. Til hvers erum við annars með þessi orð ef þau hafa ekkert vægi? Annað sem vekur vissar áhyggjur er að þessi samningur hafi verið fullunninn áður en staða mála breyttist á Filippseyjum. Hann var undirritaður í apríl 2016, en Duterte tók við sem forseti í júní sama ár. Það hefði átt að setja af stað þvílíkar viðvörunarbjöllur að EFTA-ríkin hefðu átt að setjast niður og spyrja sig hvort þessi samningur væri tækur, hvort formálsorðin kölluðu ekki á það að samningurinn væri í það minnsta lagður til hliðar meðan dauðasveitir gengu um Filippseyjar og tóku af lífi m.a. pólitíska andstæðinga en gengu líka ansi hart fram gagnvart almennum borgurum á götum Manilla. Viðbragðsleysi EFTA-ríkjanna er kannski ekkert skrýtið vegna þess að skrifstofa EFTA heldur ekkert utan um þessi mál, það er enginn aðili sem vaktar það hvort þróun mannréttindamála sé í rétta eða ranga átt á hverjum tíma. Það er enginn hlutlægur mælikvarði lagður á það hvort þessi formálsorð fríverslunarsamninga milli EFTA-ríkjanna og hvaða ríkis sem er gefi tilefni til þess að vekja máls á stöðu mála á hverjum tíma. Annað gildir væntanlega með þau ákvæði samninganna sem snerta beinharða peninga. Þar er eftirlitsmekanisminn myndi ég halda nokkuð skýr og skilvirkur. Það er nú kannski endurspeglun á forgangsröðun sem er allt of algeng í alþjóðasamskiptum, hagsmunir auðmagns hafa sterka málsvara en mannréttindi eru öllu veikari, fá hér til málamynda sæti í formála frekar en með eiginlegum efnisákvæðum. Hér vék hæstv. ráðherra að framgöngu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna þar sem við tókum einmitt sæti á þeim tíma sem er liðinn frá því að skrifað var undir samninginn við Filippseyjar. Það er önnur breyting á stöðunni sem mér finnst ekki tekið nægjanlegt tillit til. Hvernig getum við gumað okkur af því að það hversu skýrt við kveðum að orði gegn Filippseyjum sé ein af ástæðum þess að við eigum fullt erindi inn í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna - og þegar Ísland var að taka sæti var talið eins og þetta væri ein af ástæðunum fyrir því að við hefðum komið svo sterklega til álita - þegar við réttum á sama tíma þeim stjórnvöldum gulrótina sem felst í fríverslunarsamningi? Og hvað með stöðu okkar með fulltrúa í barnaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna þar sem við tókum sæti á síðasta ári sömuleiðis? Það er gráglettni örlaganna að þessi tillaga til þingsályktunar birtist í sömu viku og fréttist af því að neðri deild filippseyska þingsins hefði samþykkt að lækka sakhæfisaldur úr 15 árum í 12. Það vakti ekki mikla hrifningu hjá þeim sem berjast fyrir réttindum barna um allan heim. Og við, sem eitt af þeim ríkjum sem telja sig vera í framvarðasveit í þágu mannréttinda og réttinda barna, ættum að setja fótinn sterkt niður. Einn af þeim stöðum þar sem við getum gert það er samningur eins og þessi. Þó að hagsmunirnir séu ekki miklir, hér er talað um 30–100 milljónir á ári í útflutning til Filippseyja og 300–500 milljónir í innflutning, þá eru skilaboðin skýr af því að við erum þrátt fyrir stærð alltaf ein þjóð. Við erum eitt ríki með sömu stöðu á alþjóðasviðinu og margfalt stærri ríki og eigum að nýta okkur þá stöðu, þá rödd sem við getum haft jafn sterka og rödd hvaða stærri þjóðar sem er. Hér hefur verið talað í dag í tengslum við aðra fríverslunarsamninga um að það séu ýmis grá svæði, skulum við segja. Hvar eigum við að draga línu í sandinn og hvar ekki? Til dæmis vorum við að fjalla um samning milli EFTA-ríkjanna og Tyrklands, þar sem ástand mála er ekki sérstaklega gott heldur, en það er auðvelt að segja að sá samningur falli á grátt svæði þar sem um er að ræða endurnýjun á samningi sem þegar er í gildi. En hér erum við að tala um glænýjan samning við ríki sem, þegar blekið var rétt þornað á samningnum, fór að gerast bara síbrotamaður í mannréttindamálum. Þessi samningur er ekki á neinu gráu svæði. Ef við ætlum einhvern tímann að draga línu í sandinn þá er það hér. Hér höfum við tækifæri til að sýna að Ísland standi með mannréttindum og réttindum barna þó að það kosti nokkrar milljónir.
Herra forseti. Ég get tekið undir flest sem kom fram í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Ég gæti líka endurtekið ræðuna mína sem ég hélt áðan um fríverslunarsamning við Tyrkland. Ég ætla ekki að gera það. Ég tek hins vegar undir að þetta er í raun og veru að mínu mati enn verra af því að þetta er nýr samningur. Við erum bara að semja sérstaklega við Filippseyjar um fríverslun. Við erum ekki að endurnýja samning sem var til staðar. Við erum að fara að semja við harðstjóra sem notar nýstárlegar aðferðir við bæði löggæslu og fíkniefnameðferð, mjög hagkvæmar en hræðilegar. Ég er talsmaður frjálsra viðskipta og ég held að þau stuðli að auknum samskiptum sem eru af hinu góða, skilningi milli ólíkra þjóða og geti jafnvel stuðlað að friði í heiminum. En það er sífellt verið að tönnlast á sérstöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu. Ég held að við eigum að nýta okkur þá sérstöðu. Við hefðum á vettvangi EFTA átt að beita okkur fyrir því að þessi samningur yrði ekki gerður í ljósi aðstæðna á Filippseyjum, í staðinn fyrir að fylgja bara með eins og rollur. Notum þessa sérstöðu okkar og tökum skýra afstöðu með mannréttindum. Það er enginn að tala um viðskiptaþvinganir. Ég er einungis að benda á að við eigum að sleppa því að semja við harðstjóra.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fullgildingu fríverslunarsamnings EFTA-ríkjanna við Filippseyjar. Málið er eins og allir vita okkur kunnugt. Mælt hefur verið fyrir því nokkrum sinnum og það hefur þegar fengið umfjöllun í utanríkismálanefnd en ekki komist í gegnum þingið. Ég er mjög hlynnt alþjóðaviðskiptum og sem minnstum kvöðum á slík viðskipti. Ég hef einfaldlega þá trú að slík viðskipti auki samskipti þjóða á milli og séu báðum aðilum hagfelld. Nú er ég ekki að tala um krónur eða aura í því sambandi, enda er alveg ljóst að sá ágæti fríverslunarsamningur sem hér er mælt fyrir er ekki endilega til þess fallinn að auka mjög hag einkaaðila sem kunna að vera í viðskiptum við Filippseyjar. En ég held að slík viðskipti auki samskipti ríkjanna og gefi því fólki sem býr á Filippseyjum aukin tækifæri til að vera í samskiptum við alþjóðasamfélagið og koma á framfæri því sem þar er um að vera. Virðulegi forseti. Talað var um það í ræðu áðan að standa með mannréttindum og réttindum barna og ég geri það svo sannarlega. Umræðan um þennan fríverslunarsamning hefur staðið í langan tíma. Þegar samningsferlið hófst hafði Duterte ekki tekið við völdum eins og fram hefur komið. Það er töluvert síðan þetta mál kom hér fyrst fram og við höfum ekki enn fullgilt þennan samning. Ég get ekki séð að sú staða hafi minnkað eitthvað, eigum við að segja, hrokann og ofbeldisfulla stjórnarhætti Dutertes. Ég hef áhyggjur af því að það að við mundum segja nei við því að fullgilda samninginn hefði ekki nokkur áhrif á það stjórnarfar sem þar ríkir. Ég tek aftur á móti undir það að við eigum að nota hvert tækifæri sem gefst til að tala fyrir mannréttindum og fordæma mannréttindabrot. Það hefur hæstv. utanríkisráðherra gert. Ég held að við ættum einmitt á vettvangi EFTA að ganga enn lengra í þeim efnum. Það hefur verið rætt í hv. utanríkismálanefnd, þegar við vorum að ræða aðra fríverslunarsamninga - en mælt var fyrir nefndarálitum um þá áðan - hvort eftirlit EFTA og þingmannanefnda tengdra EFTA og EES-samningnum gæti verið markvissara og meira rætt um mikilvægi þess að mannréttindi séu í heiðri höfð í þeim ríkjum sem EFTA-ríkin eru að gera samninga við. Ég aðhyllist það að opnara samtal og opnari samskipti þjóða á milli séu frekar til þess fallin að standa vörð um mannréttindi íbúa á Filippseyjum frekar en að við hér á þingi segjum: Nei, drögum línu í sandinn og segjum nei við fullgildingu þessa samnings.
Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna. Ég vil fyrst taka fram að ég skil mætavel að hv. þingmenn hafi áhyggjur af mannréttindamálum á Filippseyjum og í öðrum löndum þar sem mannréttindamál eru í ólestri. Út af umræðunni, ég fylgdist með umræðunni í dag, vil ég vekja athygli á því að það hefur aldrei áður gerst að íslenskur ráðherra hafi ávarpað mannréttindaráðið fyrr en núverandi ráðherra tók við, það hefur aldrei áður gerst. Sömuleiðis hefur það svo sannarlega aldrei áður gerst að við fengjum sæti í mannréttindaráðinu. Það var samstaða í þeim ríkjahópi sem við erum í um að við færum þar inn. Ég vil trúa því að það hafi verið út af framgöngu okkar þegar kemur að mannréttindamálum. Hvað sem öðru líður finnst mér hæpið að tala um það - og ég er ekkert að segja að hv. þingmenn sem hér hafa tekið til máls hafi talað með þeim hætti. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, fór sérstaklega yfir það og þakkaði fyrir þann framgang. Það er langur vegur frá því að við beitum okkur ekki í þágu mannréttinda og látum rödd okkar ekki heyrast í þágu mannréttinda. Það er langur vegur frá því. Þvert á móti held ég að óhætt sé að fullyrða að ástæðan fyrir því að samstaða náðist innan okkar ríkjahóps um að við færum þarna inn sé af því hvernig við höfum beitt okkur hvað þetta varðar, m.a. gagnvart Filippseyjum. Nú er það svo að fulltrúi mannréttindavaktarinnar - á ensku, virðulegi forseti, Human Rights Watch - tók það sérstaklega upp að það hefði haft jákvæð áhrif, hvað varðar mannréttindi á Filippseyjum, hvernig Ísland beitti sér í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Það voru þeirra orð. Svo sannarlega hef ég fengið gagnrýni frá ríkisstjórn Filippseyja, eins og ríkisstjórn Sádi-Arabíu, svo að einhver dæmi séu tekin, um það hvernig við höfum beitt okkur þar. Ég tel að það sé gott þegar við fáum slíka gagnrýni. Á vettvangi EFTA höfum við m.a. beitt okkur fyrir því að kynjajafnrétti sé tekið inn í myndina þegar kemur að fríverslunarsamningum. Við erum ekki alveg komin á þann stað sem við mundum vilja sjá þar, en við stýrum ekki og stjórnum ekki EFTA ein. En við höfum algerlega staðið vaktina þegar kemur að þessum málaflokki. Við höfum algerlega staðið vaktina. Það getur enginn haldið öðru fram. Ef við ætlum að fara þá leið, eins og sumir hafa sagt hér, að gera ekki fríverslunarsamninga þegar okkur ofbýður framganga einstakra ríkja í mannréttindamálum er það grundvallarbreyting frá því sem við höfum gert um áratugaskeið. Ég vil vekja athygli á því að á þeim tíma þegar við gerðum fríverslunarsamning við Kína kom fram, í samhljóða áliti hv. utanríkismálanefndar sem þá var, að til að knýja fram framfarir á sviði mannréttinda og vinnumála væri heilladrýgra að eiga í samskiptum við ríki í stað þess að einangra sig í samskiptum við þau og útiloka. Ég geri ráð fyrir því að sömu viðbrögð hafi orðið og sama nálgun þegar menn gerðu fríverslunarsamning við Sádi-Arabíu og fleiri ríki við Persaflóa í maí 2012 og í Kólumbíu í maí 2014, svo að einhver dæmi séu tekin. Ætla menn að breyta þessu í grundvallaratriðum, sem hefur verið stefna okkar, stefna íslenskra stjórnvalda, sama hvernig ríkisstjórnirnar hafa verið samsettar? Samningar við Kína og Sádi-Arabíu voru gerðir í tíð vinstri stjórnar, sem var kölluð „tær vinstri stjórn“ á þeim tíma. Ég get ekki séð annað en að þetta sé nákvæmlega sama nálgun, af því að sumir þingmenn vilja ganga í Evrópusambandið, og Evrópusambandið hefur þegar kemur að fríverslunarsamningum. Mér finnst skynsamlegra að við ræðum það, eins og við gerum í hv. utanríkismálanefnd á morgun, hvernig við getum beitt okkar rödd, t.d. í mannréttindaráðinu. Við ætlum að fara sérstaklega yfir það á morgun. Ef marka má erlenda aðila sem láta sig þessi mál varða virðist skipta máli að við ræðum hvernig við getum nýtt það með sem bestum hætti til að láta gott af okkur leiða. Og svo sannarlega eigum við að halda þeim sjónarmiðum á lofti sem við höfum gert þegar kemur að fríverslunarsamningum og þeim alþjóðlegu samtökum sem við erum í. En ef við ætlum að breyta til og hafa það þannig að við gerum ekki slíka samninga ef ríki eða ríkjabandalög uppfylla ekki þær forsendur sem við gefum okkur, eða þau gildi sem við aðhyllumst þegar kemur að mannréttindamálum, lýðræði, réttarríki og öðru slíku, erum við að tala um mjög mikla breytingu, sem ég mundi ekki telja að hefði góð áhrif, m.a. á mannréttindamál í heiminum. Ef við færum þá leið dugar ekki fyrir okkur að segja A, við þurfum þá að segja B og C líka. Það verður að segjast eins og er að þegar maður fer t.d. yfir fríverslunarsamninga EFTA, sem að mörgu leyti eru svipaðir fríverslunarsamningum ESB, er því miður í mörg horn að líta þegar kemur að mannréttindamálum í þeim ríkjum sem við eigum fríverslunarsamninga við. Ég held að fyrir land eins og Ísland sé lykilatriði að við reynum hvað við getum til að vera samkvæm sjálfum okkur í utanríkismálum. Þá hljótum við að líta til þessara samninga líka, ekki bara þegar verið er að uppfæra þá heldur hlýtur það líka að eiga við þessi ríki sem við erum í samskiptum við núna og erum með fríverslun við núna.
Forseti. Mig langar að spyrja ráðherrann út í að tvennt. Hann talaði um að við þyrftum að vera samkvæm sjálfum okkur sem ríki og ég held að það skipti miklu máli. Þess vegna á ég dálítið erfitt með að fá það til að vera samkvæmar staðreyndir, eins og ráðherrann sagði rétt áðan, að framganga Íslands gagnvart Filippseyjum hafi skipt sköpum varðandi það að við kæmum til álita sem ríki inn í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna, en síðan sé einhver ósamkvæmni í því að á sama tíma myndum við kannski leggja til hliðar fríverslunarsamning við það ríki meðan mannréttindamál eru í ólestri eins og þau eru í dag. Mér finnst nefnilega fullkomin samkvæmni í því að ef við segjum A þá gerum við B. Við segjum að það hvernig við komum fram við Filippseyjar hafi skipt sköpum um það að við komumst inn í mannréttindaráðið og þá fylgir því að við erum ekki að rétta harðstjóranum þá gulrót sem felst í fríverslunarsamningi. Síðan er það stóra spurningin: Til hvers erum við þá með þetta ákvæði í formálsorðum fríverslunarsamninga ef það er ekkert bit í því? Við erum búin að segja A nefnilega, svo að ég noti það aftur, eins og ráðherrann kom inn á, við erum búin að árétta skuldbindingu okkar við að styðja við lýðræði, réttarreglur og mannréttindi, og þá hljótum við að þurfa að segja B, sem er það að þegar lýðræði og mannréttindum er ýtt algerlega út af borðinu áður en búið er að fullgilda samninginn, þá geti sá samningur bara beðið fullgildingar þar til þau mál eru komin í lag.
Virðulegi forseti. Svo að við förum aftur yfir þetta. Ég veit ekki hvort það hafi skipt sköpum, þ.e. framgangan, en ég held að það sé ein ástæðan fyrir því að sameinast var um okkur. Ég held að aðalástæðan hafi verið framganga okkar almennt í mannréttindaráðinu, ég geri ráð fyrir því. En ég var að vísa til þess að fram til þessa, alveg sama hvaða ríkisstjórnir hafa verið, alveg sama hvernig þær hafa verið samsettar og af hvaða flokkum, þá er það í samræmi við stefnu EFTA-ríkjanna, sem eru Noregur, Sviss og Liechtenstein, að menn hafa gert fríverslunarsamninga jafnvel þó að ástandið í mannréttindamálum í viðkomandi ríkjum hafi ekki verið eins og við vildum sjá þau. Ef við ætlum að breyta frá þeirri stefnu þá hljótum við að þurfa að endurskoða aðild okkar að EFTA. Eitt er víst að við getum ekki gengið í ESB. Einhver myndi segja að við þyrftum þá að fara líka að taka harðar á málum á vettvangi EES, málum sem okkur mislíkar hjá vinaþjóðum okkar í Evrópusambandinu. Því að ef við erum sammála um að við gerum eins og við getum til að vera sjálfum okkur samkvæm þá getum við ekki sagt: Við ætlum ekki að gera fríverslunarsamning við þetta ríki út af mannréttindamálum en ætlum að halda áfram með fríverslunarsamninginn sem við erum með nú þegar í ríkjum þar sem jafnvel er gengið miklu lengra og verr fram í að brjóta mannréttindi. Það bara segir sig sjálft. Það er það sem ég er að vísa hér til. Því miður er það þannig að lönd heims eru ekki eins, og stjórnarfar er eins og það er, en ekki eins og við viljum hafa það. Ég er að segja að það getur enginn haldið því fram að við höfum ekki verið að nýta rödd Íslands á alþjóðavettvangi til að berjast fyrir mannréttindum. En á sama hátt höfum við, ásamt öðrum EFTA-ríkjum [[Forseti hringir.]]og Evrópuríkjum, verið með þessa stefnu þegar kemur að fríverslunarmálum.
Forseti. Já, það má sjálfsagt skoða eldri samninga og taka til umræðu hvort þar sé ástand mála nógu gott, eða ekki. Það er bara allt önnur umræða. Hér er um það að ræða að gera nýjan samning við ríki sem er með allt niður um sig í mannréttindamálum. Það eru ótal grá svæði, en þetta er ekki eitt af þeim. Hér er bara kolsvart dæmi um ríki sem treður mannréttindi fótum dag hvern. Að það sé einhver viðsnúningur á stefnu að ástand mannréttindamála ráði einhverju um það hvar við gerum samninga og hvar ekki - hvernig fær það staðist ef við erum með klausu í þessum samningum um mannréttindamálin? Skiptir sú klausa engu? Það er kannski dálítið erfitt að meta það af því að við erum ekki að fylgjast nógu mikið með þessum málum. EFTA sinnir ekki sérstöku eftirliti með þessum hluta þeirra fríverslunarsamninga sem undir samtökin heyra. Það væri kannski fróðlegt að fá að heyra það hjá ráðherranum hvernig hann sjái fyrir sér að styrkja þessa klausu, þessa áréttingu á stuðningi okkar við lýðræði og mannréttindi í samstarfsríkjunum. Eða hvort þessi klausa eigi bara að fara út ef hún er tóm orð á blaði og hefur ekkert með stefnu stjórnvalda að gera.
Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þingmaður fara nokkuð frjálslega með mín ummæli. Ég hvet hv. þingmann, af því ég veit að hann getur vel kynnt sér mál og hefur oft gert það og komið með gott innlegg í þingið, að kynna sér stöðu mannréttindamála í þeim löndum sem við erum núna með fríverslunarsamninga við í gegnum EFTA, og jafnvel okkur sjálf. Ég held að hv. þingmaður komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé um grá svæði að ræða hjá mörgum þeim löndum, því miður, engin grá svæði, við erum að tala um kolsvört. Það að setja klásúlu þarna inn, sem er nýmæli og tiltölulega nýtilkomið, er að mínu áliti gott vegna þess að það skiptir máli að taka þessi mál upp alls staðar. Þær stofnanir sem hafa eftirlit með þessu eru fyrst og fremst stofnanir Sameinuðu þjóðanna, sem er nýtt, virðulegi forseti, að við séum að beita okkur í, og sérstaklega fór ég yfir mannréttindaráðið. Það er nýtt. Það hefur ekki verið gert áður. Við höfum aldrei setið í mannréttindaráðinu áður. Við höfum aldrei beitt okkur með þessa hluti áður. En ef við ætlum hins vegar eins og ég hef farið yfir - ég hef vísað í nefndarálit þegar við vorum að gera fríverslunarsamninga við Kína, og ég geri ráð fyrir, ég hef ekki skoðað nefndarálitið þegar við vorum að gera samningana við Sádi-Arabíu, svo dæmi sé tekið, að þar hafi verið nákvæmlega sama nálgun. Ég er að vísa í hvað nágrannalöndin sem við berum okkur saman við, Evrópuríkin, gera hvað þetta varðar. Þetta er alveg skýrt. Við beitum okkur í þágu mannréttinda, höfum gert það með öflugri, markvissari og skipulegri hætti en áður, en á sama tíma trúi ég því að betri leið til að ná fram mannréttindum sé að eiga samskipti t.d. á sviði viðskipta. Því að viðskipti er ekki bara að skipta á peningum og vörum og þjónustu. Það eru líka samskipti milli fólks. Það eru mun meiri líkur á því að fólk skilji betur, það læri af hvert öðru og meiri líkur eru á því að við [[Forseti hringir.]]ýtum undir þau lýðræðisöfl sem eru í viðkomandi löndum ef við eigum slík samskipti við þau en ekki.
Forseti vill biðja hæstv. utanríkisráðherra afsökunar á því að fara ítrekað ranglega með föðurnafnið, kann ekki skýringuna á því. Kann að vera sú að ég hafi ekki séð ráðherra svo lengi [[Nýbúinn að kynnast honum.]]eða að ég sé að ruglast á honum og öðrum frægum knattspyrnukappa, Willum Þór Þórssyni. Það kann að vera.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum til innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2015/1794, sem felur í sér breytingar á fimm eldri Evróputilskipunum sem þegar hafa verið innleiddar í löggjöf hér á landi. Frumvarpið var samið í félagsmálaráðuneytinu að höfðu samráði við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið og fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands, Félagi skipstjórnarmanna, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi, Sjómannasambandinu og Samtökum verslunar og þjónustu. Auk þess var frumvarpið sett í opið umsagnarferli í samráðsgátt Stjórnarráðsins. Markmið fyrrnefndrar tilskipunar og þar með frumvarpsins er að farmenn geti nýtt sér að fullu rétt sinn til sanngjarnra og réttlátra vinnuskilyrða sem og rétt til upplýsingamiðlunar og samráðs. Í aðfaraorðum tilskipunarinnar er áréttað mikilvægi þess að setja samþættan lagaramma í þeim tilgangi að gera sjávarútveginn samkeppnishæfari. Í því sambandi má nefna að með tilskipuninni voru felldar út nokkrar valkvæðar undanþágur úr eldri tilskipun sem leiddu til þess að hin ýmsu aðildarríki meðhöndluðu starfsmenn í sömu starfsstétt með ólíkum hætti. Með innleiðingu tilskipunarinnar í íslenskan rétt er nauðsynlegt að gera breytingar á fjórum lagabálkum, þ.e. lögum um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum, lögum um upplýsingar og samráð í fyrirtækjum, lögum um hópuppsagnir og lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Hvað varðar lög um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum þarf að bæta við lögin nýrri málsgrein sem kveður á um að fulltrúar sérstaks samningaráðs og samstarfsráðs sem tilheyra áhöfn hafskips skuli í nánar tilgreindum tilvikum eiga rétt á því að taka þátt í fundum ráðanna. Þá þarf að kveða á um í lögum að þegar mögulegt er skuli slíkir fundir vera skipulagðir þannig að það auðveldi þátttöku fulltrúa og varamanna sem tilheyra áhöfnum hafskipa. Er gert ráð fyrir því að í þeim tilvikum þar sem fulltrúar sem tilheyra áhöfnum hafskips geta ekki setið fund skuli leitast við að nota upplýsinga- og fjarskiptatækni. Í þessu sambandi vil ég vekja sérstaklega athygli á því að umrædd lög um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum gilda um fyrirtæki sem hafa a.m.k. 1.000 starfsmenn. Munu þær breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir í þeim lögum því að öllum líkindum ekki koma til framkvæmda hér á landi nema að óverulegu leyti. Hvað varðar lög um upplýsingar og samráð í fyrirtækjum sem og lög um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum þarf að fella út úr lögunum ákvæði sem kveður á um að lögin gildi ekki um áhafnir hafskipa og útvíkka þannig gildissvið þeirra þannig að þau gildi einnig um áhafnir hafskipa. Við innleiðingu þeirrar tilskipunar sem hér um ræðir þarf einnig að fella út úr lögum um hópuppsagnir sambærilegt ákvæði og ég gat um hér að framan, auk þess sem bæta þarf við lögin ákvæði sem kveður á um að atvinnurekandi skuli senda skriflega tilkynningu til Vinnumálastofnunar ef fyrirhugaðar uppsagnir varða aðila úr áhöfn hafskips. Virðulegur forseti. Að lokum vil ég taka fram að hvorki er gert ráð fyrir því að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á stjórnsýslu ríkisins né að það leiði til útgjalda fyrir ríkissjóð. Þá legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á innheimtulögum, nr. 95/2008, með síðari breytingum, um brottfall tilvísunar, frá allsherjar- og menntamálanefnd. Í 4. gr. innheimtulaga, nr. 95/2008, er fjallað um veitingu innheimtuleyfis. Innheimtuleyfi hefur verið veitt á grundvelli umsóknar frá einstaklingi sem samkvæmt b-lið 1. mgr. hefur óflekkað mannorð svo sem áskilið er til kjörgengis við kosningar til Alþingis, samanber 5. gr. laga nr. 24/2000, um kosningar til Alþingis. Við samþykkt laga um breytingu á ýmsum lögum vegna afnáms ákvæða um uppreist æru, nr. 141/2018, láðist að fella brott tilvísun til 5. gr. laga um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, í b-lið 1. mgr. 4. gr. innheimtulaga. Með lögunum var gerð sú breyting á umræddu ákvæði innheimtulaga að hæfisskilyrðið „gott orðspor“ kom í stað „óflekkaðs mannorðs“. En eftir stóð tilvísun til 5. gr. laga um kosningar til Alþingis. Þar er hins vegar að finna skilgreiningu á óflekkuðu mannorði. Nauðsynlegt er að bregðast við þessum annmarka og er því lagt til með frumvarpi þessu að fella brott tilvísun í 5. gr. laga um kosningar til Alþingis enda á hún ekki lengur við.
Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um að ríkið eignist Landssímahúsið við Austurvöll. Tillagan er orðuð þannig: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að beita sér fyrir því að ríkið eignist Landssímahúsið við Austurvöll með því að leita samninga um kaup ríkisins á húsinu en að öðrum kosti að hefja undirbúning þess að ríkið taki eignarnámi þann hluta byggingarlóðar sem tilheyrir Víkurkirkjugarði.“ Gert er ráð fyrir því í tillögunni að ráðherra flytji Alþingi munnlega skýrslu um aðgerðir á yfirstandandi vorþingi. Sá sem hér stendur er einn fjögurra flutningsmanna á ályktuninni. Ekki þarf að fjölyrða um að hér er um mjög mikilvægt mál að ræða. Það hefur ekki farið fram hjá neinum hér að miklar framkvæmdir standa yfir hér steinsnar frá þinghúsinu. Herra forseti. Fréttir frá því í gærkvöldi, um að Minjastofnun hafi fallið frá skyndifriðun austurhluta Víkurkirkjugarðs, breyta engu um nauðsyn þessarar þingsályktunartillögu. Ef einhver heldur að svokallað samkomulag, um að bæta inngangi við áður fyrirhugaða teikningu hótelsins, leysi það mál sem hér er til umfjöllunar er það fjarstæða. Það eina sem þetta samkomulag bætir við það mál sem við fjöllum um hér er að nú horfir svo við að enn frekar megi búast við örtröð gesta lúxushótelsins fram hjá Alþingishúsinu með tilheyrandi töskuglamri. Ég vil, með leyfi forseta, vitna til orða Helga Þorlákssonar sagnfræðings í dag um þetta mál en hann er einn þeirra sem skrifuðu undir yfirlýsingu þar sem skorað er á menntamálaráðherra að staðfesta skyndifriðun Minjastofnunar og segir hann niðurstöðuna slæma. „Maður getur ekki séð að saga minja sé í fyrirrúmi í garðinum. Okkur finnst ástæðulaust að skilja austurhlutann eftir. Auðvitað á að friðlýsa allan Víkurkirkjugarð. Austurhlutinn er ekkert ómerkari en vesturhlutinn. Það er greinilega rökleysa og ósamræmi í þessu.“ Málið er því enn á sama stað og áður. Það fjallar í sem stystu máli um að ekki sé byggt yfir forna grafreiti Reykvíkinga. Það er mergurinn málsins, ef það hefur farið fram hjá einhverjum. Þarna stendur til að byggja lúxushótel yfir grafreit 30 kynslóða Reykvíkinga. Nýjustu grafirnar voru teknar á síðustu árum 19. aldar. Málið er því grafalvarlegt á marga vegu. Af hverju skyldi það vera? Það má eiginlega segja að rökin fyrir því að þessi tillaga nái fram að ganga séu helst tvenns konar, að mínu mati. Í fyrsta lagi snúa ástæðurnar að Alþingi og röskun á friði löggjafarsamkundunnar. Önnur ástæðan, en kannski sú mikilvægasta, er friðhelgi grafreita. Í þriðja lagi er, hvað varðar umferðaröryggi, um áhættusamar framkvæmdir að ræða. Loks er það einfaldlega ásýnd og skuggamyndun á Austurvelli í miðborg höfuðborgarinnar. Aðrir ræðumenn hafa rætt um friðhelgi Alþingis, samkvæmt 36. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem kemur fram að ekki megi raska friði þess né frelsi. Byggingar sem skaga hátt yfir og eru í seilingarfjarlægð frá gluggum löggjafarsamkundu þjóðarinnar eiga ekki að rísa. Leiða má að því rök að umferð þjónustuaðila og birgja við og að fyrirhuguðu hóteli á Landssímareitnum, svo og hópferðabifreiða, og umgangur ferðamanna verði svo mikill og í svo miklu nágrenni við þinghúsið að það raski friði Alþingis og það eigi hreint ekki að láta óátalið. Ég reikna með að leitun sé að löggjafarþingi þar sem svo þröngt er búið að þinghúsi eins og hér verður ef fyrirhuguð bygging fær að rísa með óbreyttu sniði. Einnig verður ekki séð að aðkoma viðbragðsaðila, svo sem slökkviliðs, sé fyllilega tryggð í þeim þrengslum sem þarna verða. Herra forseti. Með tilkomu hinnar fyrirhuguðu byggingar í vesturjaðri Austurvallar mun síðdegissól á stórum hluta þessa vinsæla útivistarstaðs Reykvíkinga heyra sögunni til. Að síðustu ætla ég, herra forseti, að fjalla um það sem mestu máli skiptir að mínu mati, grafarhelgina. Það hefur verið órjúfanlegur hluti af sáttmála kynslóðanna að verja jarðneskar leifar forfeðranna. Þannig var það strax forgangsmál í Vestmannaeyjum eftir Heimaeyjargosið 1973 að hreinsa kirkjugarðinn af vikri. Maður gekk undir manns hönd við að moka óheyrilegu magni af vikri þaðan. Þannig sýndu Vestmannaeyingar og allt þeirra aðstoðarfólk gröfum genginna kynslóða þá virðingu sem þær eiga skilið og í dag ber kirkjugarður Eyjamanna því verki fagurt vitni. Sá háttur hefur einnig verið viðhafður víðar um landið þar sem grafir forfeðra okkar liggja undir ágangi, ekki af manna völdum heldur náttúrunnar völdum. Við Ásakirkju í Skaftártungu, sem aflögð var 1897, var áfram jarðsett fram yfir aldamótin 1900, eða litlu síðar en síðasta gröfin var tekin í austasta hluta Víkurkirkjugarðs hér við Austurvöll. En ólíkt hafast mennirnir að. Í Ásakirkjugarði í Skaftártungu hefur kirkjugarðurinn einmitt mátt sæta ágangi Eldvatns sem lengi vel braut af bökkum nálægt gröfum gamalla Skaftfellinga. Þar streymir Eldvatn fram hjá og vex á stundum hrikalega í reglulegum Skaftárhlaupum. Á Ásum var bakkavörn hlaðin í árfarveginum fyrir mörgum árum og hefur haldið vel hingað til. Slíka virðingu, herra forseti, sem ég hef hér nefnt dæmi um, ber okkur skylda til að sýna grafreitum forfeðra okkar. Undir fyrirhuguðum byggingum var austasti hluti hins gamla Víkurkirkjugarðs. Um það vitna fjölmargir beinafundir og heillegar kistur með jarðneskum leyfum íbúa Reykjavíkur sem hafa komið upp við jarðrask á þeim stað á undanförnum áratugum, eins og kemur fram í greinargerð með ályktun þessari. Herra forseti. Okkur ber skylda til að standa vörð um grafarhelgi forfeðra okkar og því vona ég að mál þetta fái greiða leið hér í gegnum þingið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég hef nokkrar spurningar fyrir hv. þingmann. Í fyrsta lagi spyr ég hvort flutningsmenn hafi áætlað kostnað vegna þessa. Það er auðvitað ljóst að þegar land er tekið eignarnámi eftir miklar fjárfestingar og vinnu mun það kosta ríkið mikið, mögulega tugi milljarða, og ég velti fyrir mér hver forgangsröðun hv. þingmanna sé í því samhengi. Ég velti líka fyrir mér hvort það sé ekki rétt hjá mér að Víkurkirkjugarður hafi verið lagður niður formlega og afhelgaður árið 1838. Einnig er það svo, fyrst þingmaður talaði um áhrif umferðar á þessu svæði og í kringum þinghúsið, að umferð hópbifreiða á þessari götu hér fyrir aftan er bönnuð, ef mig minnir rétt, þannig að við munum auðvitað ekki finna fyrir breytingu þar á. Einnig langar mig að nefna að ég var að skoða deiliskipulag Reykjavíkurborgar og þar er einmitt fjallað um þessa skuggamyndun sem hv. þingmanni varð tíðrætt um, að þetta myndi skemma síðdegissól hér á Austurvelli og fleira. En mér sýnist á deiliskipulaginu það vera rangt, þar sem það var metið svo að það hefði engin áhrif á síðdegissólina eða önnur áhrif, skuggamyndun væri sem sagt lítil sem engin. Ég vonast til að þingmaðurinn geti svarað mér til um kostnaðinn og hvort þetta sé forgangsröðun hv. þingmanna. Síðan kem ég kannski í seinna andsvari mínu að öðru hér í nágrenninu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmanni fyrir þessar spurningar. Tillagan gerir ráð fyrir því, svo það sé upplýst, að ráðherra flytji um þetta skýrslu nú í vor. Ef þessi tillaga nær fram að ganga er gert ráð fyrir því að fjármálaráðherra flytji um málið skýrslu á vorþingi þannig að það kemur fljótt í ljós hver kostnaður yrði, ef einhver, af því að kaupa þetta hús. Það gæti hugsanlega nýst Alþingi líka. Þá getum við sparað byggingu nýbyggingar sem áætlað er að verði byggð vestan við þinghúsið og notast frekar við þessa byggingu þannig að við gætum jafnvel sparað þegar upp væri staðið. Varðandi orð hennar um skuggamyndun leyfi ég mér að segja að þarna voru bílastæði áður og ef það á að byggja þar sem bílastæðin voru þá myndast auðvitað skuggi af því húsi. Þetta er í vesturátt og kvöldsólin er nú þar yfirleitt. Það hlýtur að varpa einhverjum skugga á Austurvöll. Ég ætla ekki að fara í hnútukast um það hversu mikill skugginn verður en hann verður eflaust einhver af því húsi sem rís þar sem áður voru bílastæði. Þau hafa ekki haft í för með sér mikla skuggamyndun. Varðandi áhrif umferðar þá er reiknað með að inngangur þessa hótels, eins og fallist var á að breyta honum, komi nær Alþingishúsinu en áður var. Ég sé alveg fyrir mér og allir Reykvíkingar sjá fyrir sér þann fjölda ferðamanna sem hér er í grennd við Alþingishúsið, jafnvel bara beint fram fyrir framan það, og rúlli sínum töskum fram hjá. Ég sé það alveg fyrir mér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það eru á netinu gríðarlega góðar myndir af teikningunum og hvernig skuggavarp hefur áhrif á nærsvæðið. Það er lítið sem ekkert samkvæmt þeim myndum. Ég hvet fólk til að kynna sér það. Mig langar í seinna andsvari mínu að koma inn á að það er sambærileg starfsemi annars staðar nálægt þinginu og jafnvel nær þinghúsinu en Landssímareiturinn. Við getum auðvitað nefnt starfsemi hótelsins hér við hliðina á og starfsemi Klausturbars. Ég velti því fyrir mér hvort það eigi að taka eignarnámi Hótel Borg, Klausturbar, Skólabrú eða aðra sambærilega starfsemi nálægt þinghúsinu.
Herra forseti. Ég vil enn og aftur þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég verð að lýsa undrun minni yfir því að fulltrúar Sjálfstæðisflokksins komi hér upp í ræðustól og ætli sér að verja það að grafreitir Reykvíkinga séu lagðir undir hótelbyggingar. Öðruvísi mér áður brá, vil ég bara segja við hv. þingmann. Að leggja grafreiti Reykvíkinga þar sem síðast var grafið á síðasta áratug 19. aldar undir lúxushótel finnst mér fráleitt og fjarstæða. Ég held að hv. þingmaður ætti frekar að styðja þessa tillögu okkar. Og það að velta málinu upp úr því hvort skuggi sé lítill eða mikill finnst mér algjört aukaatriði. Hótelið nær lengra út á Kirkjustræti en áður var og mun mynda skugga. Hversu mikill hann verður ætla ég ekki að fjargviðrast um. En þegar leggja á grafir forfeðra okkar undir hótelbyggingar hefði ég nú haldið að Sjálfstæðisflokkurinn væri sá flokkur sem fyrstur myndi styðja að koma í veg fyrir það.
Herra forseti. Tilkynning mennta- og menningarmálaráðuneytis sem dagsett er 18. febrúar og birt á vefsíðu ráðuneytisins hefur fengið blendin viðbrögð. Þegar að er gáð er ekki að sjá að ráðherra hafi í raun tekið neina sérstaka ákvörðun í þessu máli - þrátt fyrir að slík ákvörðun hafi verið boðuð með nokkrum lúðraþyt - heldur hefur það eitt gerst að Minjastofnun hefur fallist á að falla frá og draga til baka, eins og það heitir, friðlýsingartillögu sína af því að henni var afhent eitthvert blað frá framkvæmdaraðila. Það er svo að skilja af þessari frétt, eða tilkynningu ráðuneytisins, að það sé þá þessum framkvæmdaraðila að þakka að Víkurgarður, eins og það er orðað, fái þann virðingarsess sem honum beri sem einum merkasta minjastað þjóðarinnar. Hvaða ákvörðun er það sem í raun og veru er tekin hér? Hún er ósköp einfaldlega að færa inngang hótelsins nær þinghúsinu, að því er virðist án þess að nokkurt samráð hafi verið haft við Alþingi í þessu sambandi. Haft er eftir prófessor Helga Þorlákssyni sagnfræðingi á vefmiðli Ríkisútvarpsins að niðurstaðan um að falla frá stækkun friðlýsta svæðisins í garðinum sé slæm. Eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason rakti í ræðu sinni áðan er prófessor Helgi Þorláksson einn þeirra sem skrifa undir yfirlýsingu þar sem skorað var á menntamálaráðherra að staðfesta skyndifriðun Minjastofnunar. Með leyfi forseta er enn fremur haft á þessum umrædda vefmiðli eftir prófessor Helga Þorlákssyni: „Maður getur ekki séð að saga minja sé í fyrirrúmi í garðinum. Okkur fannst ástæðulaust að skilja austurhlutann eftir. Auðvitað á að friðlýsa allan Víkurkirkjugarðinn. Austurhlutinn er ekkert ómerkari eða síður merkilegur en vesturhlutinn. Svo er vesturhlutanum hampað svona mikið. Það er greinileg rökleysa og ósamræmi í þessu.“ Búið var að friðlýsa Fógetagarðinn, sem borgin kallar Víkurgarð. Það var gert 8. janúar síðastliðinn og það var sigur fyrir þá sem hafa haldið á lofti sögulegum sjónarmiðum í tengslum við þennan garð og menningarlegum sjónarmiðum. Minjastofnun hafði amast við inngangi hótels frá Fógetagarði út frá því sjónarmiði að Fógetagarðurinn ætti ekki að vera forgarður hótels heldur ættu saga og minjar að vera í fyrirrúmi. Núna fær hótelið ekki aðeins einn inngang á vesturhlið heldur tvo og erfitt að sjá að saga og minjar geti verið í fyrirrúmi í garðinum. Út frá þeirri niðurstöðu er fallið frá friðlýsingaráformum í austurhlutanum, þeim sem boðuð voru með umræddri skyndifriðun 8. janúar síðastliðinn. Það er erfitt að skilja, herra forseti, að sagan í vesturhluta garðsins sé vegsömuð og honum hampað sem helgum reit, eins og það var orðað, en hótelbygging leyfð í austurhlutanum. Til að það væri hægt þurfti að flytja 22 heillegar kistur með heillegum beinagrindum í burtu. Líklega voru þarna bein úr alls 35 manns, að mati fornleifafræðings. Svona umgengni um kirkjugarð er náttúrlega hreint hneyksli. Skýringar um að tilefnið sé rannsókn á heilsufari eru eftiráskýringar, það blasir við. Þetta var gert til að rýma fyrir umræddu hóteli. Samt er austurhlutinn kirkjugarður áfram, verður ekki afhelgaður formlega, og samkvæmt lögum má aðeins vera þarna almenningsgarður. Hvaða lög eru það? Jú, það eru lög um kirkjugarða. Ég minni á þessi umræddu lög, herra forseti, eins og ég gerði í fyrri ræðu minni, og bendi á að borgin hefur ekki sótt um undanþágu fyrir að reisa þarna mannvirki, eins og henni ber að lögum. Í þessari tilkynningu menntamálaráðuneytisins er hvergi minnst á lög um kirkjugarða - eins og þau skipti engu máli. Þar fyrir utan, herra forseti, er svo frekjan gagnvart Alþingi. Inngangur bæði frá Kirkjustræti handan við hornið og Thorvaldsensstræti. Sá sem hér stendur hafði tækifæri til að ræða á dögunum við framkvæmdastjóra framkvæmdaraðila, fyrirtæki sem heitir Lindarvatn, um ýmis sjónarmið sem uppi hafa verið um innganga í hótelið. Við megum samkvæmt samkomulagi um ákvörðun ráðherra - ef ákvörðun er hægt að kalla því að það virðist varla vera nein ákvörðun - búast við mikilli umferð og skrölti frá ferðatöskum sem ferðamenn á leið að eða frá langferðabifreiðamiðstöðinni nýju við Ráðhúsið draga á eftir sér úr þessum hótelinngangi eða að honum, frá Kirkjustræti og úr Thorvaldsensstræti, milli skála Alþingis og til hússins, þ.e. hérna handan við veggi þinghússins. Er 36. gr. stjórnarskrárinnar eins og hver annar dauður bókstafur sem menn geta haft að engu? Samkvæmt 36. gr. stjórnarskrárinnar er Alþingi friðheilagt og má enginn raska friði þess né frelsi. Niðurstaða menntamálaráðuneytis kemur að þessu leyti verr út fyrir Alþingi. Eins og ég gat um áðan er ekki vitað til þess að haft hafi verið samband við yfirvöld hér á bæ um þetta efni. Það er ekki heldur minnst á umrætt stjórnarskrárákvæði í þessari tilkynningu eða frétt mennta- og menningarmálaráðuneytisins eins og það heitir. Herra forseti. Ég ítreka þakkir til þeirra sem lögðu lið þessum tillöguflutningi sem hefur verndun Víkurgarðs að markmiði með menningarleg sjónarmið og söguleg sjónarmið fyrir augum. Ég ítreka þakkir til Friðriks Ólafssonar fyrir liðsinni hans við undirbúning tillögunnar, en hann lagði m.a. til áskorun heiðursborgara Reykjavíkur og greinargerð með henni. Þar segir að heiðursborgararnir telji með öllu óverjandi að reist verði hótel í Víkurgarði, einum elsta kirkjugarði landsins og helgistað í höfuðborginni. Skorað er á Reykjavíkurborg og byggingaraðila að láta þegar í stað af fyrirhuguðum áformum sem myndu fyrirsjáanlega valda óbætanlegum spjöllum á þessum viðkvæma og söguhelga reit í hjarta höfuðborgarinnar með það fyrir augum, eins og þeir komast að orði, að „þyrma“ Víkurgarði. Þá þakka ég prófessor Helga Þorlákssyni fyrir margvíslegt liðsinni, einkum varðandi sögu kirkjugarðsins og Landssímareitsins, en hann er meðal þeirra fræðimanna sem mest hafa beitt sér í þessu máli. Enn fremur þakka ég Hjörleifi Stefánssyni arkitekt fyrir að láta mér í té uppdrátt af Víkurgarði þar sem leitast er við að afmarka austurmörk Víkurgarðs eftir því sem sögulegar heimildir frekast hrökkva til. Þau gögn sem ég hef hér getið um úr hendi Friðriks Ólafssonar og Hjörleifs Stefánssonar fylgja tillögunni og eru hverjum manni aðgengileg. Ég þakka meðflutningsmönnum, og þá ekki síst hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, sem hafði mótandi áhrif á orðalag þingsályktunartillögunnar. Þessi tillaga, herra forseti, er eins og neyðarhemill í þessu máli. Henni er ætlað að koma í veg fyrir ákvarðanir borgaryfirvalda sem ganga fram eins og þau séu laus við menningarlegan metnað og sögulega vitund. Ég treysti því að hv. þingnefnd vinni hratt og vel í málinu. Borgarbúar sýndu hug sinn til Víkurgarðs með því að troðfylla salinn í Iðnó á glæsilegum fundi á laugardaginn var og fylkja síðan liði í garðinn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég nýti kannski tækifærið til að spyrja hann spurningar sem ég fékk ekki svör við áðan, þar sem hann er 1. flutningsmaður málsins. Ég velti fyrir mér því sem ég hef kannski mestar áhyggjur af, sem er kostnaðurinn, og spyr hvort hann hafi lagst yfir það hvað þetta gæti kostað ríkissjóð. Í öðru lagi langar mig að túlka niðurstöðu gærdagsins talsvert öðruvísi. Hér er talað eins og ekkert sé friðað þarna, og það er auðvitað rangt. Ég held að sú niðurstaða að færa innganginn og friða Fógetagarðinn sé góð, bæði fyrir okkur sem viljum halda í söguna og okkur - og ég tel mig með í báðum hópum - sem viljum byggja upp borgina og leyfa fyrirtækjum að velta upp spennandi verkefnum. Ég ætla þá líka að nýta tækifærið til að spyrja þingmanninn, fyrst ég fékk ekki svar við því áðan, af því að það er auðvitað margt annað hér í kring, hvort hann vilji taka það allt eignarnámi, Hótel Borg, Klausturbar, Skólabrú eða aðra sambærilega starfsemi hér í kringum þinghúsið. Þetta hlýtur þá að snúast um ásýndina umhverfis þingið hér í hjarta Reykjavíkur en víða er sambærileg starfsemi við þá sem þarna mun rísa. Hv. þingmaður ræddi síðan oft um lög um kirkjugarða. Ég kem kannski að því í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það vill þannig til að ég hef kynnt mér fjárhagsleg sjónarmið í þessu máli. Ég gat þess í ræðu minni að ég hefði haft tækifæri til að ræða við forsvarsmann byggingaraðila. Hann greindi mér frá verðmati sem hefði verið gert á því eignasafni sem liggur þarna undir eða tengist þessu, sem er mun meira en umrædd bygging ef ég skildi viðmælanda minn rétt. Ég hef líka sem nefndarmaður í fjárlaganefnd - sem ég var - haft tækifæri til að kynna mér áform um byggingu nýs skrifstofuhúsnæðis fyrir Alþingi og kostnað í sambandi við það. Ef maður tekur þetta saman, ef svo færi að niðurstaðan yrði að ríkið eignaðist Landssímahúsið, væri að verulegu leyti hægt að koma til móts við þau sjónarmið sem liggja að baki áformum um að byggja nýtt skrifstofuhúsnæði og falla ósköp einfaldlega frá þeim áformum. Reyndar er það svo að ég leyfi mér, eftir að hafa hlýtt á umræðu um það mál á vettvangi hv. fjárlaganefndar, að álíta að sú framkvæmd kunni að vera vanfjármögnuð. Þetta vildi ég segja um hinn fjárhagslega þátt þessa máls.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að svara einni af spurningum mínum. Ég ætla að spyrja aftur: Hafa þeir hv. þingmenn sem leggja þetta mál fram einhverja heildarsýn um aðra starfsemi hér í kring? Hvernig sjá þeir það fyrir sér og af hverju bara þetta? Ég fékk heldur ekki svar við spurningu minni í fyrri andsvörum um það hvort ekki væri búið að afhelga garðinn 1838. Hluti garðsins er friðaður og ég velti fyrir mér hvort menn hafi kynnt sér málið nógu vel. Og talandi um kostnað: Þó að maður leiði hugann að því hvað sé þarna undir - minjar munu auðvitað ekki spillast né glatast - velti ég því fyrir mér hvort þingmenn séu tilbúnir til að forgangsraða almannafé í tugmilljarða króna skaðabætur til þess eins að stoppa þessa byggingu sem er langt á veg komin og náðst hefur gott samkomulag um og niðurstaða með því að færa innganginn. Fyrst og fremst vil ég fá svar við því hvort hv. þingmenn hafi heildarsýn um svæðið í kringum Alþingi og hvort þeir ætli að taka eignarnámi fleiri hús og fyrirtæki, hótel, bari, veitingastaði og annað sem liggur hér að þinginu. Mér finnst það áhugaverð forgangsröðun í öllum þeim málum sem liggja hér fyrir löggjafarvaldinu.
Herra forseti. Þegar spurt er um heildarsýn vil ég ósköp einfaldlega leyfa mér að beina því til hv. þingmanns að hún láti svo lítið að líta út um gluggann og sjá með eigin augum þær framkvæmdir sem eru algerlega ofan í Alþingi. Ég tek eftir því að hv. þingmaður virðist ekkert gefa fyrir þau sjónarmið sem hér hafa verið rakin, að hér séu lög um kirkjugarða og fara eigi eftir þeim. Nei, nei. Hv. þingmaður virðist ekkert gefa fyrir það að hér sé stjórnarskrárákvæði um friðhelgi Alþingis, ekki er minnst á það. Síðan ber hv. þingmaður hér á borð einhverjar tölur um tugi milljarða króna. Hv. þingmaður hefur bara enga grein gert fyrir því hvaðan þær tölur eru fengnar. Meðan það er ekki gert þá er það náttúrlega eins og hvert annað fleipur. Ég ætla líka að leyfa mér að segja að ég hefði frekar átt von á því - eða a.m.k. frekar búist við því - að til andsvara vegna þessa máls yrðu fulltrúar þeirra flokka sem mynda meiri hluta í borgarstjórn Reykjavíkur og sem bera ábyrgð á því menningarlega og sögulega slysi sem þessari tillögu er ætlað að afstýra. En það er þriðji æðsti maður Sjálfstæðisflokksins sem gengur fram með þessum hætti, eins og hv. alþingismaður gerir hér ítrekað. Það er ótrúlegt að horfa upp á Sjálfstæðisflokkinn í þessu máli eins og fleiri, genginn í björg. Einhvern tímann hefðu Sjálfstæðismenn tekið öðruvísi á málum. Reyndar gerðu þeir það 1965 og 1966 undir forystu Bjarna Benediktssonar sem þá var forsætisráðherra. Þá var á vettvangi ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]leitast við að afstýra áformum svipuðum þeim og hér er leitast við að afstýra.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka síðasta ræðumanni og flutningsmönnum fyrir að flytja þetta mál. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Ólafi Ísleifssyni um þá breytingu sem er greinilega að verða á viðhorfum Sjálfstæðisflokksins til kirkjunnar, til menningar og til þess arfs, þjóðararfs, sem við Íslendingar eigum. Það er í rauninni mjög merkilegt að sjá það þegar forystumenn flokksins koma hér upp og tala fyrir þeirri framkvæmd sem þarna er. Einhvern tímann, eins og þingmaður sagði réttilega, hefði manni brugðið jafnvel meira. En líklega er Sjálfstæðisflokkurinn að fara í þá vegferð að verða bara eins og allir hinir popúlistaflokkarnir hér á Alþingi. Hv. þingmaður talar um mikilvægi þess að við varðveitum söguna og ásýnd og þessa merkilegu sögu sem þessi kirkjugarður hefur. Mig langar að spyrja hvort málið sé ekki aðeins stærra, hvort það tengist ekki öðru þingmáli sem hér hefur verið lagt fram sem snýr að skipulagsvaldinu við Alþingi, þ.e. að skilgreina Alþingisreitinn og næsta nágrenni þannig að Alþingi fari með skipulagsvaldið. Og jú, þá getum við haft einhver áhrif á byggingar eða framkvæmdir líkt og það sem hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir talaði um áðan, hún nefndi ákveðna bari og hótel, eitthvað slíkt. Hugsanlega mætti hafa áhrif á það ef Alþingi hefði það skipulagsvald sem það þyrfti að hafa yfir sínu nærumhverfi. Það hefur sannarlega komið fram að borgin hefur ekki staðið sig árum saman. Hún hefur vanrækt algerlega það umhverfi sem Alþingi býr við. Við þurfum ekki annað en að horfa yfir Austurvöll til að sjá, ég ætla bara að leyfa mér að segja það, þetta ljóta tún sem Austurvöllur er, sem ekkert hefur verið hugsað um árum og áratugum saman, og einhvern grjóthnullung hér úti sem er bara til skammar fyrir Alþingi að sé fyrir utan húsið. Svo er Austurvöllinn sjálfur dimmur og illa umhirtur. Það er borgin sem þarna ber að sjálfsögðu ábyrgð. Alþingi þarf að taka völdin til sín á sínu nærumhverfi, þar á meðal einmitt þeim framkvæmdum sem hv. þingmenn eru hér að fjalla um. Þannig að ég spyr þingmanninn: Er ekki málið í raun stærra en svo að það snúist eingöngu um þetta? Snýr það ekki líka að öllu umhverfi í kringum Alþingi og þeirri menningu og sögu sem hér er að finna við hvert fótmál?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er einmitt heila málið. Fyrir skemmstu var mælt fyrir frumvarpi um skipulagsmál á því sem kallað er Alþingisreiturinn. Flutningsmenn eru tveir, hv. alþingismenn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Jón Gunnarsson. Þar er gert ráð fyrir að það verði sérstök stjórn yfir þessum skipulagsreit. Reyndar er það ekki þannig í frumvarpinu að Alþingi hafi nein úrslitaráð í þessum efnum heldur er í þessari fimm manna stjórn gert ráð fyrir því að Alþingi tilnefni tvo fulltrúa, borgin tvo og síðan einn án tilnefningar, eftir því sem ég best veit. Þessari tillögu er náttúrlega ætlað að koma einhverri festu á skipulagsmálin í kringum þinghúsið. Það er full ástæða til. Það er erfitt að ímynda sér nokkurt land sem við viljum bera okkur saman við þar sem löggjafarsamkundunni væri sýnd önnur eins framkoma og felst í því að vera með þær framkvæmdir sem við sjáum hérna út um gluggann og með því raski og ónæði og truflun sem því fylgir. Ég leyfi mér að líta þannig á að með þessum tillöguflutningi, annars vegar þeirri tillögu sem hv. þingmaður gerði að umtalsefni um skipulagsmál á Alþingisreitnum og síðan þessari sem ætlað er að verja Víkurgarð sérstaklega og um leið friðhelgi Alþingis, sé leitast við að sýna fram á það að á Alþingi sé viðspyrna, raunhæf markviss viðspyrna gagnvart þessum áformum sem einkennast af skorti á menningarlegum metnaði og að því er virðist algerum skorti á sögulegri vitund.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er til vitnis um þessa lausung, sem við sjáum kannski einkenna málflutning sumra ræðumanna sem hafa komið í það minnsta í andsvör, sem er að ganga yfir samfélagið í dag, að meira að segja hinir gömlu, kjarnföstu flokkar sem einu sinni voru festan í íslensku samfélagi, eins og Sjálfstæðisflokkurinn, eru nú að hverfa frá því og orðnir bara eins og hinir flokkarnir sem spretta upp úr grasrótinni, eða hvað á að kalla þetta, og þrífast á því að þjóna hagsmunum samfélagsmiðla eða eitthvað slíkt. Mig langar því að velta upp við hv. þingmann hvort það geti verið að þetta sé svona stundar - hvað eigum við að segja? Ég ætla ekki að segja brjálæði, það er vitlaust orð, en einhvers konar stundaræði sem rennur á einn af forystumönnum Sjálfstæðisflokksins að tala gegn þessari tillögu. Það er annað sem mig langar að nefna. Það er rétt sem kom fram í þessum ræðustól að auðvitað er niðurstaða mennta- og menningarmálaráðuneytisins engin. Þetta er yfirklór sem þaðan hefur komið vegna þess að verktakinn bauð fram einhverja lausn sem minjayfirvöld stukku á. Hvort það var þannig að ráðuneytið þrýsti á að þessi niðurstaða yrði fengin, þ.e. beitti sína stofnun einhvers konar þrýstingi, veit ég ekki en við skulum ekki útiloka það, til að þurfa ekki að kveða upp úrskurð í málinu. Þá veltir maður fyrir sér: Til hvers eru menn að fara í þá vegferð? Til hvers að hafa þetta vald til að kveða upp úr ef menn treysta sér ekki til þess? Annað sem mig langar að nefna: Er það rétt munað hjá mér, hv. þingmaður, að fjárveitingar til nýbyggingar Alþingis séu um 3 milljarðar, 3.000 milljónir? Að fenginni reynslu, ef við horfum á þær framkvæmdir sem farið hafa fram úr í borginni undanfarin ár, má reikna með að sú tala geti a.m.k. tvöfaldast eða bæst við hana umtalsverðar upphæðir. Það er svolítið erfitt að áætla tölu á eitthvað sem við vitum ekki hvað er fyrr en upp er risið. Þar af leiðandi getum við ekki heldur sagt hvers konar upphæðir væri um að ræða ef húsið er tekið [[Forseti hringir.]]eignarnámi eða samið um þetta hús sem er verið að byggja hér, öllum til ama.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framlag hans til þessarar umræðu. Já, það er ekki laust við að það gæti hvarflað að manni að það gæti verið athyglisvert að vita um baksvið þessarar atburðarásar sem við höfum orðið vitni að í tengslum við þetta mál eins og það snýr að Minjastofnun, ráðuneytinu og framkvæmdaraðilanum. Það má hugsa til baka, eins og ég leyfði mér að gera áðan, og rifja það upp að ríkisstjórnin sem þá var, viðreisnarstjórnin sem kölluð var - og á ekkert skylt við þann ágæta stjórnmálaflokk sem núna gengur fram undir því heiti - og var framan af undir forystu Ólafs Thors og svo lengst af undir forystu Bjarna Benediktssonar meðan hans naut við, beitti sér undir hans forystu í málinu. Það er rifjað upp í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það var einu sinni þannig. Ég er að tala um stjórnmálaflokk sem ég hef mjög góðar taugar til og hef haft um áratugaskeið, líka af ákveðnum sögulegum og persónulegum ástæðum. Það er svolítið raunalegt að bera þetta saman, á sjöunda áratugnum voru þarna Bjarni Benediktsson og þeir sem gengu fram í þessu máli voru Sigurbjörn Einarsson biskup og Kristján Eldjárn þjóðminjavörður, síðar forseti Íslands. En við sjáum hvernig gengið er fram núna. Reyndar er það þannig að Sjálfstæðisflokkurinn hefur mörgu öndvegisfólki á að skipa og líka í sínum þingflokki. En mér þykir það svolítið sárt [[Forseti hringir.]]að horfa upp á Sjálfstæðisflokkinn genginn í þau björg að þeir sem vilja virða sögulegar menjar [[Forseti hringir.]]og þau kirkjulegu gildi sem þarna liggja undir, vegna þess að hér er um að ræða kirkjugarð [[Forseti hringir.]]með 1000 ára sögu og 30 kynslóðir [[Forseti hringir.]]- þeir eiga ekkert skjól, eftir því sem best verður séð, í Sjálfstæðisflokknum.
Forseti biður þingmenn um að halda ræðutíma.
Virðulegur forseti. Það er rétt að við ræðum grafalvarlegt mál. Skipulagsmál eru eitt af mínum uppáhaldsmálum og verður að segjast eins og er að þegar um skipulagsmál er að ræða verður allt miklu einfaldara ef við hefðum bara autt blað. Það er alltaf bölvað vesen þegar verið er að skipuleggja inni í byggð með alls konar húsum og sögu, menningarminjum og fleiru. Hlutirnir verða einhvern veginn miklu flóknari. Ég hef þess vegna skilning á því sjónarmiði tillöguflytjenda að þeim finnist kannski full nærri þinghúsinu gengið í þeim efnum að reisa þar hótel. En þarna úti stendur í dag, virðulegur forseti, mikið sár. Þetta er mikið lýti á miðbænum og því svæði. Ég velti fyrir mér hversu langt tillöguflytjendur vilji ganga í þeim efnum. Eins og bent hefur verið á yrði það umtalsverður kostnaður fyrir ríkissjóð að ganga inn í þetta verkefni og kaupa reitinn og byggingarleyfið sem þar er. En það eitt og sér væri ekki nóg, því að hvað vilja tillöguflytjendur þá sjá þarna? Væntanlega viljum við ekki það sár sem er þar í dag. Þá þyrfti að ráðast í annars konar framkvæmdir á reitnum, hvort sem það væri skrúðgarður eða hvað það er sem tillöguflytjendur myndu vilja sjá. Ég verð að viðurkenna að mér finnst reyndar þessi reitur hafa verið ansi ljótur í langan tíma, löngu áður en farið var í að brjóta þar og grafa. Landssímahúsið sjálft fannst mér ekki fallegt og enginn sérstakur sómi var að bílastæðum þarna nálægt þinghúsinu. Ég verð að viðurkenna að ef ég á að velja á milli þess sem var og þess sem sést núna í tillögum þeirra sem hafa rétt til að byggja á svæðinu hugnast mér það þó skár. Reyndar í ljósi þeirrar umræðu sem skapaðist áðan um að eðlilegt væri að hafa eitthvert stærra rými í kringum þinghúsið, þá gætu verið í því einhvers konar öryggissjónarmið. Það gæti líka verið einhvers konar virðing við þjóðþingið og bygginguna að eðlilegt væri að þjóðþingið hefði skipulagsvald og hefði yfir að ráða stærri lóð. Þá velti ég því hreinlega fyrir mér hvort við eigum ekki bara að selja þetta hús og reisa nýtt hús annars staðar. Mér dettur í hug lóð í Mosfellsbæ þar sem væri fínt að byggja fallegt þinghús, við höfum fallega náttúru þar og gætum ráðið yfir mun stærra rými en hér er. En ég verð að segja að þrátt fyrir að ég hafi kannski einhvern skilning á því sjónarmiði að mörgum finnist gengið ansi nærri þjóðþinginu með þeirri uppbyggingu þarna er, er svo auðvelt að benda á önnur dæmi hér í kring þar sem eru bæði veitingastaðir og hótel. Ég sé það seint gerast að við munum einhvern tímann forgangsraða fjármunum í að kaupa upp byggingar allt í kringum þinghúsið til að búa til stærra rými. Mér þykir sú hugmynd nokkuð galin og sé ekki tilganginn með því. Þá verður eiginlega að velta fyrir sér: Er það alslæmt að hafa hótel á umræddu svæði þegar hótel og barir eru hér allt í kring? Ég get alveg fallist á að mér finnst Austurvöllur ekkert ofboðslega fallegt svæði og ég myndi gjarnan vilja sjá opnum svæðum í borginni betur haldið við og meiri fegurð yrði í kringum þetta svæði. Ég held reyndar að sú uppbygging sem þarna er sé kannski einmitt til þess fallin, að þarna muni þá rísa nýtt og fallegt hús. Ég hygg að þeir sem það reisa, ætlandi sér að selja ferðamönnum gistingu, leggi allan metnað sinn í það að umhverfið verði sem glæsilegast. Það getur að sjálfsögðu bara unnið með skipulagi í miðbænum. Hvað kirkjugarðinn varðar held ég að full ástæða sé til, í ljósi þess að við ræðum oft um þéttingu byggðar og það er einmitt það sem er að gerast í miðborg Reykjavíkur, að við ræðum líka þéttingu kirkjugarðabyggðar. Til framtíðar litið held ég að ástæða sé til að horfa til þess að fara aðrar leiðir en við höfum farið hingað til þegar kemur að kirkjugörðum; auka frelsi fólks til að velja hvaða leiðir það fer, hvort sem það er brennsla eða hefðbundin jarðsetning. Þá má velta fyrir sér hvernig hægt er að jarðsetja duftker eða setja upp einhvers konar grafhýsi eins og þekkjast víða í þéttari byggðum eða auka frelsi til að dreifa ösku eða gera eitthvað annað. Það er aldrei að vita nema sú sem hér stendur muni koma fram með einhverjar tillögur í þeim efnum. Þótt ég hafi ákveðinn skilning á sjónarmiðinu sem hér er uppi get ég seint fallist á að það eigi að vera forgangsverkefni hjá ríkissjóði að ganga inn í framkvæmdir sem hér eru þegar hafnar með þeim tilkostnaði sem af því hlýst. Ég velti líka fyrir mér: Hver er framtíðarsýnin fyrir reitinn í staðinn? Hvað á ríkissjóður að ganga langt í því að byggja þarna eða halda í heiðri kirkjugarðinum með einhverjum hætti? Á Alþingi að eiga þann reit og sjá um hann til langrar framtíðar? Hvað er það sem tillöguflytjendur vilja í þeim efnum?
Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekki að fara í sérstaka ræðu en ég get ekki gert annað eftir að ýmsir hv. þingmenn reyndu ítrekað að gera mér upp skoðanir og segja að skoðanir mínar væru stundarbrjálæði eða einhver mistök Sjálfstæðismanns. Ég get ekki túlkað það öðruvísi en svo að verið sé að reyna að gera lítið úr því sem ég hef hér að segja og hver skoðun mín er á málinu. Mig langar að fara yfir nokkur atriði aukalega sem oft nást ekki í andsvörum. Mig langar að byrja á að minnast á það að á Landssímareitnum er verið að gera upp gamla Kvennaskólahúsið, Aðalstræti 7 og Vallarstræti 4, auk þess sem gamli Sjálfstæðissalurinn verður gerður upp í upprunalegri mynd. Það verður ekki annað séð en verið sé að koma til móts við sjónarmið fortíðar og framtíðar. Það er ekki skortur á mínum menningarlega metnaði að ég horfi ekki nægjanlega til fortíðar. Það er aldeilis ekki skortur á menningarlegum metnaði að horfa bæði til fortíðar og framtíðar. Að segja mig hlaupast undan menningar- og söguarfi Íslendinga í andsvörum, þegar ég spyr að því er ég taldi málefnalegra spurninga sem ekki er svarað í greinargerð þessa máls, er fráleitt. Við berum okkur gjarnan saman við önnur lönd, Íslendingum finnst það ekki leiðinlegt að borg okkar líkist borgum í kringum okkur, að við fylgjum góðum fordæmum og lærum af öðrum þjóðum. Það sama má gera í þessu máli. Í borgum sem við berum okkur gjarnan saman við og viljum líkjast tvinnast nefnilega saman saga og menning við uppbyggingu fyrir íbúa hverju sinni. Ég sé ekki betur en að á þessum reit hafi beggja sjónarmiða verið gætt. Flutningsmönnum hefur orðið tíðrætt um fortíðina en þá virðist skorta alla framtíðarsýn. Maður veltir aðeins fyrir sér umræðunni um byggingu hótelsins hérna megin, líkt og hótel er öðrum megin, austan við garðinn sem er nú þegar friðaður, og ég veit ekki alveg hvort umræðan snýst meira um ferðatöskur eða nálægð við friðhelgan stað. Það er því mjög ánægjulegt að um Fógetagarðinn, sem hefur þegar verið friðaður og er mjög mikilvægur í íslenskri menningu, stendur til að efna til hönnunarsamkeppni. Vonandi verður sú niðurstaða til að gera sögu og menningu svæðisins hátt undir höfði. Hér held ég að geti spilað saman svo skemmtilega virðing fyrir sögunni og menningunni á sama tíma og sú uppbygging sem farin er af stað. Það má kannski halda því til haga, af því að ég fékk ekki skýr svör við spurningu minni áðan, að Minjastofnun hafi samþykkt að minjar væru fjarlægðar á lóðinni og þar eru engar minjar lengur. Það er búið að friða Fógetagarðinn. Þessi uppbygging kemur þar við hliðina líkt og önnur uppbygging sem er í nálægð við Alþingisreitinn. Ég held að við eigum að gæta þess að hlúa að menningunni og sögunni en á sama tíma að þora að hafa framtíðarsýn, sem mér sýnist skorta algerlega í þessu máli.
Herra forseti. Ég kem hér upp í þessu máli þar sem verið er að flytja tillögu til þingsályktunar um að ríkið eignist Landssímahúsið eða taki eignarnámi þann hluta lóðarinnar sem er yfir hinum gamla austurhluta Víkurkirkjugarðs. Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það að þarna undir var kirkjugarður. Þegar hinum gamla Víkurkirkjugarði var skipt 1883 í þessa hluta, vestur- og austurhluta, fór austurhlutinn undir garð apótekarans og smám saman virðist það hafa gleymst hjá skipulagsyfirvöldum, á einhverjum tíma, að þar undir var kirkjugarður líka - ekki bara undir því sem við köllum Fógetagarð í dag heldur líka þar sem til skamms tíma voru bílastæði. Enda hefur það komið í ljós. Síðast núna 2016 komu þarna upp 20 heillegar kistur. Þannig að ég kem hingað upp til að árétta margt af því sem ég sagði áðan, t.d. það hvaða rökum ég styð þetta mál. Það er í fyrsta lagi friður Alþingis, friðhelgi Alþingis, í öðru lagi friðhelgi grafreita, í þriðja lagi er það umferðaröryggið, þar sem mjög þröngt er búið um þetta húsnæði, þetta fyrirhugaða hótel og loks varðar það ásýnd Austurvallar sem útivistarsvæðis í miðborg Reykjavíkur. Ég hef talið það vera órjúfanlegan hluta af sáttmála kynslóðanna að verja jarðneskar leifar forfeðranna. Mér finnst það vera aðalmálið varðandi þessa tillögu, að sýna forfeðrum okkar tilhlýðilega virðingu með því að vera ekki að reisa byggingar yfir fornum grafreitum. Þarna undir var grafreitur ekki fyrir svo löngu. Síðustu grafirnar eru teknar þarna á síðasta áratug 19. aldar. Ég fer fram á það að Alþingi bregðist við eins og brugðist var við í Vestmannaeyjum eftir Vestmannaeyjagosið, þar sem kirkjugarðurinn var hreinsaður 1973. Með hjálp gesta. Það var gert strax. Höfum það sem forgangsverkefni að hreinsa kirkjugarðinn. Ég fer fram á það að við sýnum grafreitum forfeðra okkar álíka virðingu og íbúar í Skaftártungu sem hafa byggt upp varnir, bakkavörn í Eldvatni, til að áin í flóðum sínum rjúfi ekki þennan gamla kirkjugarð sem var í Ásakirkju. Okkur ber skylda til að standa vörð um grafarhelgi forfeðra okkar og vona ég því að þetta mál fái greiða leið í gegnum þingið.
Hæstv. forseti. Ég þakka flutningsmanni fyrir að flytja þetta mál og þeim sem að því stóðu. Þetta hefur verið langt ferli, með þessa byggingarlóð þarna hinum megin. Einhvern veginn verður þarna röð atvika en það vantar að hnappa þessu saman og taka síðan ákvörðun út frá því hvernig málið er statt. Þetta ýtist einhvern veginn áfram og þar af leiðandi eru ekki teknar, að manni finnst, ákvarðanir sem mælast vel fyrir. Mér þykir virðing kirkjugarðsins bíða hnekki í þessu máli - eins og síðasti ræðumaður, hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, kom inn á. Mig langar að vitna í greinargerð sem fylgir þessari þingsályktunartillögu en þar segir, undir fyrirsögninni Lög eru ekki virt: „Ítrekað skal að telja verður að bygging mannvirkis í kirkjugarðinum sé ekki í samræmi við gildandi lög og vísum þá í lög nr. 36/1993 og jafnframt eldri lög um kirkjugarða en eftir þeim var farið 1965. Framkvæmdin samræmist ekki 33. gr. í gildandi lögum þar sem segir að í niðurlögðum kirkjugarði megi ekki reisa nein mannvirki nema ráðherra veiti undanþágu. Slík undanþága skal þó vera háð samþykki Kirkjugarðaráðs. Borgaryfirvöld hafa aldrei farið fram á neitt leyfi eða undanþágu. Kirkjugarðaráð hefur af þessum sökum krafist skýringa á þessu hátterni þeirra.“ Mig langar til að spyrja þingmanninn í framhaldi af því: Hefur hann eða þeir sem flytja þetta mál ekki fengið nein svör hvað þetta varðar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það virðist eins og þessi lög, lög um kirkjugarða, séu algerlega sniðgengin í þessu máli. Við horfum upp á að horft er fram hjá þeim eins og þau séu ekki til, hafi aldrei verið sett. Voru þau þó sett hér í þessu virðulega húsi. Ég verð að nota tækifærið, fyrst ég er kominn hingað upp, og furða mig á því á hvaða vegferð þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa verið í þessu máli. Þeir tala mikið um kostnaðinn. Þeim vex hann í augum. Ég vil bara benda á tækifærin. Hver eru tækifærin? Þetta hús gæti nýst undir starfsemi Alþingis. Þar myndum við spara mikinn kostnað við að byggja hús undir þingið eins og nú eru ráðagerðir um. Sjá menn ekki þetta tækifæri? Ég er mest hissa á því að þingmenn Sjálfstæðisflokksins þyrpist ekki einmitt á þetta mál. Maður hefði haldið svona fyrir fram að þeir mundu þyrpast á þetta til að vernda grafir forfeðranna, sem svo sannarlega eru þarna undir.
Hæstv. forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að það er svolítið skrýtið að hlusta á þann hola hljóm sem er í málflutningi þingmanna Sjálfstæðisflokksins, mér finnst það holur hljómur í ljósi sögunnar, eins og ég las upp úr greinargerðinni áðan. Það eru miklir möguleikar með það hvernig ríkið gæti nýtt þetta hús. Það þarf bara að vera með frjótt hugmyndaflug í sambandi við það. Ég verð að hnykkja á því að mér finnst virðingu fyrir reitum eins og kirkjugarðar eru fara hnignandi. Ég hef séð það í þáttum í sjónvarpinu og heyrt það í útvarpinu, það er verið að fjalla um þetta mál og mér finnst fólk oft láta sér það í léttu rúmi liggja hvernig um þessi svæði er gengið. Þetta hefur verið látið reka á reiðanum, ekki tekin afstaða til þess að gera gangskör í þessu máli í eitt skipti fyrir öll með virðingu þessa kirkjugarðs fyrir augum eins og annarra kirkjugarða vítt og breitt um landið. Fólkið sem er jarðsett í þessum görðum hefur byggt upp landið og við eigum að sýna því fulla virðingu. Við erum alltaf að tala um það hér á Alþingi að halda virðingu Alþingis. Þá hljótum að þurfa að tala um virðingu fyrir því sem liðið er og eru þá menjar til að krossa sig yfir. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þetta mál er hið besta mál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir, að mér heyrðist, liðveislu hans í þessu máli og ég vil taka fram í þessu svari mínu að nú er ögurstund, það er ögurstund í þessu máli núna, þessa dagana. Verið er að grafa upp hinn forna kirkjugarð. Menn eiga að taka sig saman í andlitinu og bjarga honum, friða hann, taka hann eignarnámi, a.m.k. þann hluta þar sem kirkjugarðurinn stóð, austasti hluti Víkurkirkjugarðs, þar sem 30 kynslóðir Reykvíkinga hvíla. Nú er ögurstund. Ég fagna hverjum þingmanni sem veitir þessu máli liðsinni.
Herra forseti. Skipulagsmál hafa staðið mér nærri, af hreinum áhuga á þeim og svo er ég alinn upp að hluta til í 101, þekki þennan miðbæ ákaflega vel eins og hann var fyrir löngu síðan. Hann hefur auðvitað breyst og það er mjög eðlilegt. Þetta tiltekna verkefni snertir umrædda hótelbyggingu og ég hef aldrei nokkurn tíma verið sáttur við hana, en tel hins vegar þetta verkefni svo langt komið að of seint sé að grípa inn í það með þeim hætti og hér er lagt til. Ég ætla ekki að orðlengja það. Sjálft verkefnið og allt sem að því lýtur eru mistök, skrifast sennilega á borgaryfirvöld og skipulagsyfirvöld og kannski þá sem hafa þarna hugmyndir um hótelbyggingu yfir höfuð. Það sem mér liggur á hjarta er þessi margfalda hótelvæðing Kvosarinnar. Það finnst mér vera meginmálið í þessu. Það sem ég á við er samþykkt sem var gerð á vegum borgarinnar um að 23% af byggingarmagni - ég þori ekki alveg að fullyrða hvar mörkin eru, nánast einn fjórði - megi vera gistirými, og þá erum við ekki að tala um einkagistingu, við erum að tala um gistiheimili eða hótel. Ef við horfum á nágrennið, bæði hótel sem eru byggð og hótel sem gætu risið og nokkuð líklegt að þau rísi, jafnvel er búið að grafa grunna o.s.frv., þá held ég að í kringum 15 byggingar séu á svæðinu frá Tjörninni út að höfn, og svo upp í hallann hérna rétt beggja vegna, hin eiginlega Kvos. Rætt er um Herkastalann sem hótel, sennilega, þó ekki víst. Það eru hótel í röð eftir Aðalstrætinu. Handan við þinghúsið er hótel. Það er verið að reisa hótel við Lækjargötu. Rætt er um að hugsanlega gætu hús eins og Landsbankahúsið orðið að hóteli. Það eru tvær hótelbyggingar aðrar og sérstaklega þó ein sem rís við Hörpu. Ef við leggjum þetta saman á þessu örlitla svæði erum við komin með, við skulum segja heiðarlega á milli 10 og 15 hótelbyggingar og sumar mjög stórar. Allt sem þessu fylgir, rútuumferðin og verslanir, sem eru með mjög sérstökum hætti eins og við vitum, við köllum þær lundabúðir, ásamt veitingahúsum, börum og öðru slíku, gerir það að verkum að ferðaþjónustuvæðingin í Kvosinni er komin langt fram úr því sem manni finnst eðlilegt. Það er fullt af dæmum um borgir í öðrum löndum, litlar borgir, þar sem ástandið er eitthvað svipað og við getum alveg horft til þess hvaða áhrif það hefur haft í þeim samfélögum. Ég þarf ekki að rekja það. Menn eru búnir að tala endalaust um hvernig miðborg Reykjavíkur, eða sérstaklega Kvosin, er orðin mörgum framandi. Þá er ég ekki að tala um fólkið, heldur bara starfsemina sem þar fer fram, ég er alls ekki að hnjóða í hina erlendu ferðamenn. Þetta finnst mér vera aðalmálið í þessu. Auðvitað er endurgerð húsa af hinu góða. Við sjáum það á Alþingisreitnum og jú, það er verið að koma einhverju hlutverki í Landssímahúsið og endurgera það a.m.k. að innan og gamli Kvennaskólinn fylgir líka o.s.frv. Við erum ekkert á móti þessu, svo fjarri því, en það er ekki sama í hvað þessar byggingar eru notaðar. Hvað Fógetagarðinn snertir og kirkjugarðinn festi ég mig svolítið við þá málamiðlun sem búið er að gera. Við getum alveg sagt sem svo að notkunin á Fógetagarðinum hingað til með styttuna af Skúla og trén og þau fáu minningamörk sem þar eru, ásamt því sem hugsanlega verður þá friðað til viðbótar eða með breytingu á inngangi hótelsins, dugi til minningar um þennan stað sem einu sinni var kirkjugarður í fullri notkun. Ég er ekki það viðkvæmur fyrir því að ég líti svo á að hvergi megi bygging teygja sig inn á kirkjugarð, ég er bara þannig gerður. Mig langar ekki að orðlengja þetta mjög, en koma aðeins inn á eitt, þ.e. þegar við tölum um borgir til samanburðar. Ég hef gert það sjálfur, en alltaf þegar við horfum til annarra borga og segjum: Ja, það er búið að gera svona eða hinsegin í þessum borgum og viljum við ekki vera lík þessari eða hinni? Þá verðum við að muna hversu lítil miðborg Reykjavíkur er. Sennilega miðað við íbúafjölda er hún einhver minnsta miðborg sem hægt er að komast af með, þetta litla svæði frá höfninni og þar um kring og hér inn undir Tjörnina. Eins og byggingarmagn hefur þróast þar og notkun þeirra bygginga þá finnst manni það vera einstakt orðið, held ég, í sinni röð. Ég efa það að maður finni borgir þar sem þetta hlutfall búða, veitingastaða, sem mér skilst að séu orðnir 370 í Reykjavík plús, og þá er ég náttúrlega ekki að tala um Kvosina eina heldur bara í það heila tekið, plús þessir gististaðir, að maður finni svipað hlutfall annars staðar. Þó hef ég ekki að rannsaka það. Ofurþungi ferðaþjónustunnar er einfaldlega orðinn of mikill. Við tölum um fjölmenningu og fjölbreytni. Mér finnst því hafa verið hætt hér, hætt þeim sem sögn, þ.e. að við erum búin að hætta þessum gildum of mikið með því að bregðast svona ýmsum viðmiðum hvað snertir skipulag og nýtingu á þeim örlitla miðbæjarkjarna sem við köllum Kvosina.
Herra forseti. Ég vil umfram allt þakka hv. þingmönnum sem hafa lagt orð í belg í þessari umræðu. Í orðum hv. þm. Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, ritara Sjálfstæðisflokksins og þriðja æðsta mann þess flokks, ágætan, heyrðist mér að það hefði náðst nýr hátindur í málflutningnum þegar hv. þingmaður nefndi að það ætti að gera upp Sjálfstæðissalinn og virtist mega skilja það af máli þingmannsins að það væri helgireitur á borð við kirkjugarðinn og var það kannski í huga þingmannsins og kannski fleiri. Þetta var auðvitað markvert framlag, en ég ætla að spara mér að hafa þau orð sem ég teldi best hæfa um málflutning hv. þingmanns að öðru leyti, a.m.k. í sumum efnum. Öðru máli gegnir um málflutning hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, sem er einn af varaforsetum Alþingis, og mér þótti mjög mikill fengur að því að heyra sjónarmið þingmannsins í þessum efnum. Þingmaðurinn vakti máls á ýmsum atriðum sem eru eftirtektarverð og líka varðandi framtíðarþróun kirkjugarða og annað. Við þekkjum að það er að verða viðhorfsbreyting í þeim efnum meðal þjóðarinnar eins og sést af því að vaxandi fjöldi kýs líkbrennslu frekar en greftrun í grafreit. Þingmaðurinn vakti máls á möguleikanum á auknum sveigjanleika við ráðstöfun á líkamsleifum. Þetta eru út af fyrir sig sjónarmið sem tengjast okkar samtíma. Ég hefði leyft mér að hvetja þingmanninn til að leggja heldur meiri áherslu en mér þótti mega merkja í máli hans á friðhelgi Alþingis. Sömuleiðis vil ég leyfa mér að segja það að sjónarmiðið um að eitthvað hafi verið fótum troðið lengi og sé ljótt núna réttlætir ekki vanvirðandi meðferð á helgum reit. Við verðum að vera menn til að rísa undir okkar ábyrgð. Menn hafa kosið að setja þar sem þessi kirkjugarður er bílastæði og núna á að rísa þar hótel Parliament, eins og það heitir svo fagurlega, með miklu raski og ónæði fyrir Alþingi sem var fyrirsjáanlegt. Ég vil sömuleiðis þakka hv. alþingismanni Ara Trausta Guðmundssyni fyrir hugleiðingar hans um skipulagsmálin. Áhugavert að heyra hann tala um Fógetagarðinn og ég tala nú ekki um styttuna sem þar er, sem er gerð af föður þingmannsins og er náttúrlega meistaraverk eins og svo margt annað sem frá hendi þess mikla og góða listamanns kom. Hans sjónarmið og umræður um hótelvæðingu Kvosarinnar eru náttúrlega allrar athygli verðar. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar, herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði. Þessi tillaga er eins og neyðarhemill. Hún er til að verja af sögulegum og menningarlegum ástæðum fornhelgan reit í hjarta höfuðborgarinnar. Þessi garður er auðvitað mjög sérstakur að því leytinu til að hann á sér þessa 1000 ára sögu a.m.k. í höfuðborg landsins, í miðborginni, og það er svo margt sem gerir þennan reit algerlega sérstakan sem kallar á að hann njóti þeirrar verndar sem honum ber. Að öðru leyti, herra forseti, þá vil ég þakka fyrir þessa umræðu og leyfi ég mér að leggja það til að málinu verði vísað til nefndar og síðari umr.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta meira en það hefur verið fróðlegt að hlusta á umræðuna um þetta mál. Það hvessti ekki en kaldaði svolítið í umræðunni áðan þegar hv. þingmaður var í andsvörum við þingmann Sjálfstæðisflokksins. Ég fann frétt á ruv.is frá 21. nóvember 2013, og með leyfi forseta, ætla ég að vitna aðeins í þessi skrif: „Forsætisnefnd Alþingis hefur kært ákvörðun Reykjavíkurborgar - að samþykkja deiliskipulag við Landssímareit í Kvosinni - til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Alþingi telur að með ákvörðun sinni hafi Reykjavíkurborg sýnt þjóðþingi Íslendinga og sögu landsins vanvirðingu. Í kæru Alþingis er Reykjavíkurborg meðal annars sögð brjóta gegn 36. grein stjórnarskrárinnar þar sem segir að Alþingi sé friðheilagt og að enginn megi raska friði þess né frelsi. Forsætisnefnd Alþingis segir að Reykjavíkurborg hafi borið að rannsaka þarfir og kröfur þingsins og hafa samráð við það þegar ákvörðun um deiliskipulagið var tekin. Ekkert slíkt hafi verið gert, athugasemdir Alþingis hafi verið virtar að vettugi og ekkert gert til að koma til móts við sjónarmið þess. Með þeirri háttsemi telur Alþingi að borgin hafi sýnt menningarminjum, þjóðþingi Íslendinga og sögu landsins vanvirðingu og brotið gegn stjórnarskránni.“ Þetta er nú lengra í málinu, en ég hef ekki tíma til að fara yfir þetta. Ég spyr þingmanninn: Hefur þingmaðurinn kynnt sér þetta mál í sögunni? Og þekkir hann þetta? Kemur þetta fram [[Forseti hringir.]]í máli hans?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni andsvarið. Það er einmitt þannig að vikið er að því í greinargerð með þingsályktunartillögunni að forsætisnefnd Alþingis kærði á sínum tíma til þeirrar nefndar sem um málið fer, hvað hún nú heitir, umhverfis- og skipulagsnefnd einhver, en niðurstaðan varð að sú kæra var á endanum dregin til baka. Reyndar vil ég geta þess líka að ég hafði samband við þrjá fyrrverandi forseta Alþingis við undirbúning tillögunnar, þar á meðal Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, sem flutti um þetta tillögu, tillögu um skipulag Alþingisreitsins, sem núna hefur verið endurflutt af hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni og Jóni Gunnarssyni, eins og ég nefndi hérna áðan. Þannig að forsætisnefnd og forsetar Alþingis hafa haft mikla aðkomu að málinu í gegnum tíðina. Þar hefur verið mjög mikið viðnám, en það er eins og það viðnám sé eitthvað minna nú um stundir en það hefur stundum áður verið.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir. Ég mátti til með að koma hingað upp og rifja þetta upp þegar ég sá þetta, vegna þess að það sló svolítið í brýnu hérna á milli þingmanna um málið. Eins kom fram í ræðu hjá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni að það væri orðið of seint að stöðva framkvæmdir. Mér þykir það afskaplega lélegt svar, ég læt mér þá skoðun þingmannsins í léttu rúmi liggja vegna þess að í hug mér kom bygging Landspítalans sem hefur heldur betur verið rætt mikið um. Þar var talað um að búið væri að taka of margar ákvarðanir og skipuleggja of mikið. En í raun og veru er það mál þannig að það hefur ýst áfram í tímans rás án þess að nokkur hafi í raun og veru myndað sér sterkar skoðanir um það. Það hefur enginn fengið rönd við reist af því að fólk lét sig ekki málið varða. Svo var bara komið að því að það þurfti að gera eitthvað, og þá var farið af stað þó að miklu betri hugmyndir væru uppi á borðum um að byggja nýjan spítala á nýjum stað. Það er því svolítið skylt að segja: Þetta er bara orðið of seint, við verðum að klára þetta. Og þá hitnar manni svolítið í hamsi. Þetta er svona hálfgerður gunguháttur, finnst mér. Ég er ekki með neina spurningu til hv. þingmanns að lokum, heldur þakka ég fyrir umræðuna og vona að málið fái góða umræðu og skilning allra í þingheimi til að það fái grænt ljós.
Ég þakka hv. þingmanni. Ég er kannski ekki að ljóstra upp neinu leyndarmálum hérna, en ég hafði auðvitað hug á því að fá fulltrúa fleiri stjórnmálaflokka með á þessa þingsályktunartillögu. Ég hafði sérstaklega áhuga fyrir því að fá fulltrúa úr stærsta stjórnarandstöðuflokknum og beitti mér fyrir því með því að tala við áhrifafólk í þeim flokki, sem nú er utan þings, en það tókst ekki. Það var enginn þar í þeim ágæta þingflokki sem treysti sér til að ljá þessu máli stuðning. Það er kannski helst, ef maður má leyfa sér að geta sér til um ástæður, að það gæti verið talið móðgun við núverandi meiri hluta í borgarstjórn Reykjavíkur, eða að það kæmi sér að einhverju leyti illa fyrir meiri hlutann að draga það fram meira en orðið er hvað þeim meiri hluta hafa verið mislagðar hendur í skipulagsmálum borgarinnar og ekki síst skipulagsmálum miðborgarinnar. Ég vil árétta það, herra forseti, að hinn fjárhagslegi bakgrunnur þessa máls er um það ef til þess kæmi að ríkið eignaðist Landssímahúsið, sem er glæsilegt hús og myndi sóma sér mjög vel sem skrifstofuhúsnæði fyrir Alþingi, en það væri þá jafnframt hægt að falla frá þeim áformum sem eru um byggingu nýs skrifstofuhúss sem ég rakti í ræðu minni og tel ég vera ástæðu til að ætla að sú bygging kunni að vera að einhverju leyti vanfjármögnuð. Ég vil að lokum taka undir með hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni. Það er ögurstund í málinu. Hér er neyðarhemillinn til að grípa í.
Virðulegur forseti. Ég er glaður að fá að mæla hér fyrir mikilvægu máli er varðar réttindi barna sem aðstandenda eða barna sem hafa misst annað eða báða foreldra sína eða nákomna. Frumvarpið er breyting á ýmsum lögum vegna réttar barna sem aðstandenda og innleiðir vissa frumkvæðisskyldu nokkurra aðila, tryggir samstarf aðila varðandi hag þessara barna og réttindi og virkjar vissa leiðbeiningarskyldu. Í tengslum við málið hafa líka verið lagðar fram fyrirspurnir og unnar rannsóknir til að undirbúa það. Það er margt sem á eftir að upplýsa og halda áfram með en það sem er nú þegar komið í ljós bendir til þess að mjög mikilvægt sé að vanda til verka og gera miklar breytingar. Frumvarpið var áður lagt fram á 148. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það er nú lagt fram að nýju og hefur tekið þó nokkrum breytingum af því sem við höfum lært frá því við lögðum það fram síðast. Töluverðar breytingar eru á frumvarpinu til hins betra og til að samrýma það betur þeirri löggjöf sem fyrir er til þess að innleiðing þess megi verða sem auðveldust og skýrust. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins var lögfestur hér á landi með lögum nr. 19/2013. Í 8. gr. samningsins skuldbinda aðildarríki sig til að virða rétt barns til að viðhalda því sem auðkennir það sem einstakling, þar með talið fjölskyldutengslum. Hér á landi hefur lítið verið hugað að rétti barna sem eiga foreldri sem glímir við alvarleg veikindi eða barna sem missa foreldri, annað eða bæði, vegna sjúkdóms eða af slysförum. Staða þessara barna hefur á hinn bóginn verið í brennidepli í nágrannalöndum okkar. Þó var gerð rannsókn á stöðu þessara barna að frumkvæði Jóns Bjarnasonar, fyrrverandi alþingismanns og ráðherra, og var rannsóknin undir forustu dr. Sigrúnar Júlíusdóttur með stuðningi Ólafar Nordal, þáverandi innanríkisráðherra. Árangur rannsóknarinnar er þrjár skýrslur sem gefnar voru út 2015, 2017 og 2018 í ritröð Rannsóknastofnunar í barna- og fjölskylduvernd. Rannsóknin sýnir að brotalamir eru bæði á upplýsingum og stuðningi við börn í þeim aðstæðum í heilbrigðis-, skóla- og félagsþjónustu. Rannsóknin náði til fagfólks í heilbrigðisþjónustu, skólastjórnenda og reynslu fjölskyldnanna sjálfra þar sem foreldri hefur greinst með krabbamein og látist af völdum þess. Fram kom að ekki er gefinn gaumur að þörfum barnanna, þau eru afskipt í veikindum foreldrisins og þurfa oft að þola kunnáttuleysi og klaufaskap í viðmóti hinna fullorðnu. Það átti einkum við um heilbrigðisstarfsfólk og í skólanum. Þá eru þess dæmi að eftir andlát foreldris sé þess ekki gætt að viðhaldið sé fjölskyldutengslum barnsins við nána vandamenn hins látna foreldris eða aðra nákomna barni. Það hefur jafnvel komið fyrir að börn sem misst hafa foreldri sitt hafa verið ættleidd frá fjölskyldu hins látna foreldris án þess að nánir aðstandendur þess hafi vitað af því eða haft nokkuð um það að segja. Þetta ranglæti í löggjöf hefur nú verið leiðrétt með lögum nr. 35/2018, um breytingu á lögum um ættleiðingar, nr. 130/1999, með síðari breytingum (umsögn nákominna). Það var lagafrumvarp sem við kláruðum til mikillar gæfu hér síðasta vor og ber að fagna. Hér höldum við áfram að betrumbæta þennan málaflokk fyrir þennan viðkvæma hóp vegna þeirrar viðkvæmu stöðu sem þessi börn lenda í. Betur má ef duga skal því það er á fleiri sviðum sem tryggja þarf rétt þessa hóps barna. Þá skal tekið fram að það er réttur barnsins að viðhalda tengslum og þekkja uppruna sinn en rannsóknir sýna að það er liður í að treysta velferð barnsins. Erlendar rannsóknir hafa leitt í ljós að áföll í bernsku, eins og það að missa foreldri, geta haft afdrifarík áhrif á barnið til langframa, heilsu þess, námsframvindu og framtíð þess sem samfélagsþegns. Allur stuðningur við börn sem lenda í þessari stöðu er því mikilvægur og nauðsynlegur fyrir hvert og eitt þeirra. Þetta eitt og sér sýnir mikilvægi þessa frumvarps, og mikilvægi þess að vel takist til. Um leið hefur stuðningur við börn í þessum aðstæðum almenn forvarnaáhrif, dregur úr kostnaði og líkum á langtímaáhrifum og getur þannig stuðlað að virkri og farsælli samfélagsþátttöku þeirra til framtíðar. Þetta snýst um að gera eitthvað strax áður en takast þarf á við afleiðingarnar, það er betra að bregðast við í upphafi. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um réttindi sjúklinga, lögum um heilbrigðisstarfsmenn, barnalögum og lögum um öll skólastigin, þ.e. lögum um leikskóla, lögum um grunnskóla og lögum um framhaldsskóla, til að tryggja að börnum sem missa foreldri, vegna sjúkdóms eða vegna andláts, sé tryggður viðeigandi stuðningur og ráðgjöf í þessum kringumstæðum og að virtur sé m.a. réttur þeirra til umgengni við nána vandamenn hins látna foreldris eða aðra nákomna barni. Þeir sem eru að vinna í kringum þessi mál verða fulloft varir við það að eftir andlát foreldris slitna með tímanum og innan fárra ára oft öll tengsl við fjölskyldu þess foreldris sem lést. Eins og ég hef rakið hér og rannsóknir benda til er það ekki velferð barns fyrir bestu heldur er það velferð barns fyrir bestu að tryggja þessi tengsl og að barnið þekki uppruna sinn. Í Noregi er kveðið á um rétt barna sem aðstandenda í lögum um heilbrigðisstarfsmenn og lögum um sérhæfða heilbrigðisþjónustu, en í lögunum er m.a. kveðið á um skyldu heilbrigðisstarfsmanna til að tryggja réttindi þessara barna sem aðstandenda sem og skyldu stofnana sem bjóða upp á sérhæfða heilbrigðisþjónustu til að hafa starfsmann sem ber ábyrgð á þessum málaflokki. Með þeim lagabreytingum sem lagðar eru til í frumvarpi þessu er fetað í fótspor helstu nágrannalanda sem mörg hver hafa sett lagaákvæði um börn sem aðstandendur og með því tryggt börnum sjálfstæðan rétt til stuðnings, ráðgjafar og umgengni í þessum kringumstæðum. Jafnframt er með þeim lagabreytingum sem hér eru lagðar til leitast við að tryggja að ákveðnir verkferlar fari í gang hjá tilgreindum aðilum og tryggja að börn í þessari stöðu verði upplýst um lagalega og félagslega stöðu sína og fái þá þjónustu og þann stuðning sem lagabreytingunum er ætlað að tryggja þeim. Ég vil einnig geta þess að með þeim lagabreytingum sem við leggjum hér til erum við að lögfesta, eins og ég kom inn á áðan, vissa frumkvæðisskyldu, ábyrgð vissra aðila, tryggja að samstarf verði á milli aðila, innan nýrrar persónuverndarlöggjafar að sjálfsögðu, og leiðbeiningarskyldu. Allt til að tryggja velferð barnsins og sinna vissum forvörnum. Hér eru ekki ítarlegar útfærslur á því hvernig þetta allt saman á að fara fram. Hér erum við aðeins að setja þessar skyldur og leiðbeiningar inn í lögin og skilaboð um í hvaða ramma á að vinna. Það er svo fagaðilanna og rannsóknanna að finna út úr því hvaða verklag er best á hverjum stað og hvernig framkvæmdin kemur sem best út þannig að sem skýrast sé hægt að veita þjónustuna og á sem auðveldastan hátt þannig að hentugast sé fyrir hvert barn og hverja fjölskyldu - það er mikilvægt að hér erum við ekki að leggja til nákvæmar útfærslur. Við treystum hins vegar fagfólkinu og þeim sem eru að vinna í þessum málum til að útfæra það. Það kemur svo fram í reglugerðum og verklagsreglum og öðru slíku. Hér erum við að senda skýr skilaboð frá löggjafanum. Þetta er viðkvæmur hópur barna sem lendir í þessari stöðu, við viljum að þeim sé leiðbeint, það sé tekið utan um þau, safnað upplýsingum um hver þessi staða er og í hvaða stöðu þau eru og þau séu aðstoðuð með upplýsingagjöf og tilheyrandi meðferð eftir því sem hentar hverjum og einum og þeim sé sýnd sú athygli sem þau þurfa. Það eru margir innan kerfisins sem standa sig vel í þessu. Það er bara svo misjafnt eftir því í hvaða skóla barnið er, á hvaða heilsugæslu eða í hvaða nærsamfélagi. Við þurfum að tryggja að þetta sé almennt og við þurfum að tryggja að einhvers staðar sé talsmaður barnsins. Þegar aðstandandi er mjög veikur eða lætur lífið er margt í gangi í fjölskyldum og þess vegna þarf að vera til kerfi sem heldur utan um barn, er talsmaður barnsins og passar upp á réttindi barnsins í því. Það er það sem við erum að gera með þessu frumvarpi og það er gríðarlega mikilvægt að það nái fram að ganga. Flutningsmenn eru úr allflestum flokkum: Vilhjálmur Árnason, Albert Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Hildur Sverrisdóttir, Páll Magnússon, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Helga Vala Helgadóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jóhann Friðrik Friðriksson og Ólafur Ísleifsson. Ég legg til að málið gangi til hv. velferðarnefndar og 2. umr. Ég vonast eftir góðu samstarfi innan þingsins um að veita þessu máli góða og greiða meðferð í gegnum þingið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir framsöguna og fyrir þetta frumvarp sem ég tel til mikilla bóta og er bara mjög ánægð með frumvarpið sem slíkt. En það sem mér datt helst í hug að gæti orðið vandkvæðum bundið er að upplýsingar berist á milli aðila, þ.e. heilbrigðisstarfsmanna og skóla, leikskóla og þeirra sem þurfa að vita um málið. Bæði geta upplýsingarnar bara hreinlega ekki borist til heilbrigðisstarfsmanns því að sum af þessum veikindum, og jafnvel langvinnum veikindum, eru feimnismál og jafnvel mikil skömm. Það er kannski ekkert verið að tilkynna þau á neinum vígstöðvum. Í annan stað held ég að við þurfum líka að athuga vel allt í sambandi við trúnaðarskyldu. Allir heilbrigðisstarfsmenn eru bundnir trúnaði. Það þyrfti eitthvað, held ég, að lagfæra í öðrum lögum varðandi þetta leyfi til að bera þessar upplýsingar á milli stofnana. Það er t.d. skylda starfsmanna leikskóla að tilkynna til barnaverndar ef þau sjá að pottur er brotinn, hafa áhyggjur af barni en ég veit að það er tregða í þessu kerfi. Ég held að vanda verði mjög til verka við útfærsluna á þessu þannig að þetta hafi raunverulegt gildi og hagur sé af þessu fyrir barnið eða börnin. Ég held að það væri líka affarasælast að skilgreina og skýra sem mest í frumvarpinu sjálfu frekar en að láta það eftir framkvæmdarvaldinu í reglugerðum varðandi útfærslu. Ég fagna þessu og vona að velferðarnefndin taki þessar athugasemdir mínar til greina og skoði þetta frekar því að ég hef áhyggjur. Þetta er góð hugsun, góð hugmynd, frábært frumvarp. En ég held að það verði ekki auðvelt að hrinda þessu í framkvæmd þannig að markmiðunum verði náð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og góðar ábendingar. Ég get tekið heils hugar undir hennar áhyggjur og áherslu á mikilvægi þess að upplýsingarnar gangi á milli og að þetta gangi upp. Við munum að sjálfsögðu fjalla um þetta í hv. velferðarnefnd en ég vildi samt koma hingað upp og benda á að hugsunin hér er sú að við setjum vissar skyldur á aðila til að tala saman. Það er innbyggð í frumvarpið lagaleg skylda að upplýsa á milli, til heilsugæslunnar, innan heilbrigðiskerfisins, og þaðan yfir á skólastigin. Það er líka gert ráð fyrir að það sé gert í samráði við nánustu fjölskyldu og annað slíkt og gert í samræmi við persónuverndarlög. Þessi sérlöggjöf auðveldar samskiptin með því að leggja þessa skyldu á herðar þessum aðilum, að þeir upplýsi hver annan. Þetta atriði er mjög stórt atriði innan alls barnaverndarkerfisins. Nú hefur hæstv. félags- og barnamálaráðherra sett af stað vinnuhóp um málefni barna þar sem ég á sæti. Þar er þetta einmitt umræðan, hvernig upplýsingar sem fara milli heilsugæslu, skóla og annara aðila geti verið meira á sama stað til þess að sú þjónusta sem barnið þarf á að halda skili sér og hægt sé að bregðast við þeim aðstæðum sem barnið er í. Ég vildi bara koma hingað upp og taka undir þessa mikilvægu ábendingu og benda á að við erum að reyna að ganga eins langt og við getum í lögunum [[Forseti hringir.]]sjálfum og við sjáum svo hvernig þessari vinnu vindur fram.
Herra forseti. Takk fyrir þessi svör. Ég held, eins og er augljóst af flutningsmönnum þessa frumvarps, að það sé þverpólitísk sátt um nauðsyn og gæði þessa máls. En varðandi skyldur starfsmanna, hvort sem er á heilbrigðissviði, skólasviði eða einhverju öðru, þá er ekki nóg að setja þessar skyldur á herðar starfsmanna. Eins og ég sagði er skylda nú þegar á starfsmönnum leikskóla að tilkynna til barnaverndar ef grunur leikur á að einhver aðstoð sé nauðsynleg. Ég veit að það er tregða til að sinna þessari skyldu og það er kannski það sem maður hefur áhyggjur af. Við vitum að þetta eru einmitt stéttirnar sem eru kannski undir hvað mestu álagi, þ.e. heilbrigðisstarfsmenn, starfsmenn leikskóla og starfsmenn grunnskóla. Það er tregða í kerfinu við að taka á sig of mikil verkefni. Því miður er það þannig, ég þekki sérstaklega til í leikskólum, að þegar upp kemur þessi grunur er barnið ekki látið njóta vafans heldur minna vinnuálag. Þetta er mjög miður. En ég fagna því að þessi vinna varðandi upplýsingaflæði á milli stofnana, hvað megi fara á milli og hvað ekki, fari af stað. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt, [[Forseti hringir.]]en ég held að það að leggja skyldu á starfsmenn sé ekki nóg.
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er viss tregða og það verður bara að segjast eins og er að barnaverndarkerfið er oft málað upp sem einhver grýla og sé tilkynning gefin til þess sé maður að gera einhverjum óleik. Það er svolítið þannig sem fólk upplifir kerfið allt of oft, en svo upplifa þeir sem hafa fengið að njóta þjónustu kerfisins að það sé allt öðruvísi í flestum tilfellum. Í flestum tilfellum er það þannig. Ég tek undir að það er mikilvægt að vinna áfram að þessu og ætla ekki að gera lítið úr því. En ég vil meina að það mál sem við erum með hér eigi ekki að mæta sömu tregðu og feimni þar sem þarna er um skyldu að ræða til að tryggja þjónustu við barnið vegna einhvers óumflýjanlegs atburðar sem er andlát eða langvinn eða alvarleg veikindi, og til að aðstoða barnið við að fara inn í aðstæðurnar. Tilkynningin þarf að koma frá heilbrigðisyfirvöldum til skólayfirvalda og sýslumanns eftir atvikum til þess að umhverfið sem barnið fer inn í eftir andlátið sé betur meðvitað um stöðu barnsins, til að aðstoða það í sínum aðstæðum, t.d. skólanum, í gegnum það áfall sem það varð fyrir við að missa foreldri sitt. Þess vegna held ég að þetta eigi að vera svolítill hvati fyrir fólk að hafa þessa skyldu á sér að tilkynna þetta til að tryggja velferð barnsins betur og líðan þess.
Herra forseti. Ég þakka góð svör og ég er fullviss um að áframhaldandi meðferð málsins gerir það bara enn betra. Mig langaði kannski aðeins að nefna, fyrst ég fæ að koma upp aftur, að ég veit að SÁÁ hefur verið með sálfræðinga á sínum snærum í nokkur ár, átta ár núna, þar sem þeir bjóða börnum upp á sálfræðiaðstoð. Þar eru gríðarlegir biðlistar fyrir börn og unglinga sem þurfa og vilja aðstoð vegna langveikra foreldra. Það er full þörf á þessu út af öllum þeim ástæðum sem tíndar eru til í frumvarpinu, þ.e. þetta geta verið langvinn veikindi, andlát, þetta geta verið geðsjúkdómar. Þetta getur verið hvað sem er. Auðvitað eigum við að láta börnin njóta vafans og að þau fái þá þjónustu sem þau þurfa. Ég bind vonir við að áframhaldandi vinna leiði af sér bestu mögulegu lausnir fyrir börnin okkar.
Virðulegur forseti. Ég vil ekki lengja umræðuna um of. Ég vil leyfa mér að þakka hv. flutningsmanni Vilhjálmi Árnasyni fyrir að leggja þetta gagnmerka frumvarp fram, sem er löngu tímabært. Það hefur verið lagt fram áður og því miður fékk það ekki framgang en vonandi gerist það nú. Okkur er umhugað um framtíð barnanna okkar og að við getum búið þeim sem þroskavænlegastar uppeldisaðstæður. Það vill auðvitað verða misbrestur á því og margt hendir á langri leið uppalenda sem leggja af stað í góðri trú og af fullum metnaði og leitast við að nýta sína færni til uppeldisstarfa. Sem betur fer lánast það nú í langflestum tilvikum. Hv. þm. Álfheiður Eymarsdóttir, hefur fjallað um þetta frá sínum sjónarhóli sem leikskólakennari og þekkir þessar aðstæður, þekkir hvaða kraftar oft leysast úr læðingi og hvaða truflanir verða oft, hvaða snurður hlaupa á þráðinn þegar upp koma vandkvæði. Það er tillitssemi við foreldrana og tillitssemi við börnin. Hvenær erum við að ganga erinda þeirra og hvenær erum við að ganga erinda foreldranna? Þetta veldur oft vandkvæðum og þetta eru mjög krefjandi aðstæður eins og nefnt hefur verið, bæði gagnvart heilbrigðisstarfsfólki og þeim sem vinna að uppeldisstörfum. Þetta er auðvitað umræða sem við höfum tekið að nokkru leyti inni í velferðarnefnd, upplýsingaflæðið þegar um hagsmuni barna er að ræða. Við höfum lent í tilvikum þar sem bornar eru brigður á það að hagsmunir barna séu hafðir að leiðarljósi. Eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom inn á áðan byggist það á gamalli hjátrú eða fordómum um að barnaverndarnefndir séu öfl hins illa og vilji gera foreldrum og börnum einhvern miska. Þetta eru krefjandi verkefni sem barnaverndarnefndir hafa þurft að ganga í gegnum í gegnum tíðina. Þetta var hér áður fyrr áhugafólk og fullt af góðum vilja. Þessir aðilar voru dæmdir harkalega en nú erum við komin með þetta í miklu traustara umhverfi og leyfi ég mér að segja faglegra. Til þess að við getum búið um hnútana eins og þessar breytingar gera ráð fyrir þarf að gera allnokkrar breytingar á nokkrum lögum og það verður spennandi viðfangsefni að fást við það innan velferðarnefndar og taka þá umræðu sem nauðsynleg er. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur tekið málefni barna í sínar hendur fastari tökum og ætlar að hafa þau sem áhersluþátt. Það er vel. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi að það væri starfandi hópur sem væri sérstaklega að gefa gaum að því hvernig við getum með öruggum hætti fleytt á milli þeirra aðila sem fjalla um málefni og hagsmuni barna nauðsynlegum upplýsingum til að gæta að velferð barna. Vonandi fáum við að sjá niðurstöðu við fyrstu hentugleika en það er nauðsynlegt að vanda vel til verka og gefa sér góðan tíma. Kannski að þetta innlegg, þetta frumvarp, verði eitthvert leiðarljós eða haft til viðmiðunar í þeirri vinnu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Flutningsmenn með mér á tillögunni eru hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Ólafur Þór Gunnarsson. Tillögutextinn sjálfur er stuttur og einfaldur. Hann hljóðar svo, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að sjá til þess að Ísland gerist aðili að samningi Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Ég ætla að gera grein fyrir málinu og rökstyðja það af hverju Ísland eigi að gerast aðili að samningnum. Fyrst er kannski rétt að taka fram að samhljóða tillaga var lögð fram á bæði 147. og 148. þingi en greinargerðin hefur tekið lítils háttar breytingum frá þeim tíma. Þannig er mál með vexti að 7. júlí árið 2017 samþykktu 122 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna samning um bann við kjarnorkuvopnum. Það er þannig með samninga af þessu tagi að þeir taka gildi þegar 50 ríki hafa undirritað þá og lögfest. Vonir standa til að þessi samningur muni með tímanum komast í hóp mikilsverðustu afvopnunarsamninga þjóða heims á borð við samninga eins og til að mynda þann sem kveður á um bann við efnavopnum, sýklavopnum og jarðsprengjum. Staðan er sú akkúrat núna að 70 ríki hafa undirritað þennan samning og 21 ríki hefur fullgilt hann. Við þokumst því nær 50 ríkja markinu og má segja að það sé til marks um mikilvægi samkomulags eins og þess sem hér um ræðir að samtökin ICAN, sem hafa staðið að undirbúningi og því að koma þessu máli á dagskrá hjá Sameinuðu þjóðunum og hafa unnið að því í mörg ár, hlutu friðarverðlaun Nóbels árið 2017. Það eru í raun ekki lítil meðmæli með samningnum. Í rökstuðningi norsku Nóbelsnefndarinnar segir að samtökin ICAN, sem fengu friðarverðlaunin, hafi átt stærstan þátt í því að leiða saman þjóðir heims og undirbúa gerð þessa mikilvæga sáttmála. Það eru á fimmta hundrað friðarhópar og félagasamtök um víða veröld sem standa að þessum merku samtökum, ICAN. Mig langar aðeins í stuttu máli að víkja nokkrum orðum að kjarnorkuvopnum vegna þess að kjarnorkuvopn eru ekki bara eins og hver önnur vopn, og eins mikinn ímugust og ég hef á vopnum og hernaði almennt eru kjarnorkuvopn auðvitað sérlega andstyggileg vegna eyðileggingarmáttar þeirra. Með einni kjarnorkusprengju er hægt að leggja heilar borgir rúst og drepa milljónir manna. Við þekkjum hörmulegar afleiðingar þess þegar kjarnorkuvopn hafa verið notuð í hernaði. Við þekkjum öll hvernig fór fyrir íbúum borganna Hírósíma og Nagasaki þar sem um 200 þúsund manns dóu á einu augabragði í sprengingu. Fólk er enn þá að glíma við eftirköst, veikindi og erfiðleika vegna kjarnorkusprengja sem var varpað þar fyrir yfir 70 árum. Aðdragandi samningsins er langur og sáttmálinn um bann við útbreiðslu kjarnorkuvopna frá árinu 1968, sem gengur oft undir nafninu NPT-samningurinn og 191 ríki er aðili að, hefur löngum verið talinn mikilvægasti afvopnunarsamningurinn á sviði kjarnorkuvígbúnaðar. Sá samningur felur í sér bann við frekari útbreiðslu þessara háskalegu vopna en jafnframt leggur hann skyldur á herðar þeim ríkjum sem þegar búa yfir slíkum vopnum um að vinna að útrýmingu þeirra. Lítið hefur borið á efndum á þeim hluta samningsins. Kjarnorkusprengjum hefur að sönnu fækkað en þær hafa þess í stað stækkað og orðið fullkomnari þannig að sprengimátturinn hefur stóraukist. Jafnframt verja flest kjarnorkuveldin svimandi háum upphæðum til þróunar nýrra og fullkomnari kjarnorkuvopna og hugmyndin um takmarkaða notkun slíkra vopna í almennum hernaði er rædd af sífellt meiri alvöru. Við erum sem sagt í alvöru stödd þar að kjarnorkuógnin fer aftur vaxandi. Í þessu samhengi er mikilvægt að nefna nýlega endurskoðaða kjarnorkuvopnastefnu Trump-stjórnarinnar í Washington, sem gerir ráð fyrir mun víðtækari beitingu kjarnorkuvopna en áður hefur verið rætt. Mikilvægt er að hafa í huga að sprengjurnar hafa verið að stækka og eyðileggingarmáttur þeirra hefur verið að aukast, en það er þó samt svo að þessar hræðilegu kjarnorkusprengjur, sem heimurinn þó hefur reynslu af, teljast litlar í samanburði við þau vopn sem nú er verið að þróa. Því miður eru málin að verða enn dekkri en hér er lýst því að í byrjun þessa mánaðar bárust fréttir af riftingu Bandaríkjanna á öðrum mikilvægum kjarnorkuafvopnunarsamningi sem oft gengur undir nafninu INF-samningurinn eða samningurinn um meðaldrægar kjarnorkuflaugar, flaugar sem drífa á bilinu 500–5.500 km, sem sagt ekki þær langdrægu sem NPT-samningurinn hefur kannski verið að setja meiri áherslu á. Sá samningur, um meðaldrægu kjarnorkuflaugarnar, hefur verið í gildi í um 30 ár og gengur út á það að heilum flokki kjarnorkuvopna, þ.e. þessum meðaldrægu, verði hreinlega eytt. Á því tímabili og á grundvelli þess samnings hafa Bandaríkin eytt um 850 kjarnorkuflaugum og 32 skotstæðum og Rússar um 1.850 kjarnorkuflaugum og 117 skotstæðum. Það munar nú um minna. Samningurinn hefur verið sérstaklega á milli Bandaríkjanna og Rússlands. Ef fram fer sem horfir akkúrat núna verður enginn samningur um meðaldrægar kjarnorkuflaugar í gildi eftir 2. ágúst næstkomandi og þá eru allar líkur á því að þróun slíkra kjarnorkuvopna fari aftur á fullt skrið. Og í samhengi við önnur teikn sem eru á lofti, eins og ég vísaði til áðan, m.a. um nýlega endurskoðaða kjarnorkuvopnastefnu Trump-stjórnarinnar í Washington, er full ástæða til að hafa áhyggjur af því. Þetta snýst auðvitað ekki bara um kjarnorkustefnu Bandaríkjanna eða kjarnorkustefnu Rússa því kjarnorkuveldin eru fleiri. Það eru níu skilgreind kjarnorkuveldi. Talið er að þessi nýju lönd eigi samtals í kringum 15.000 kjarnorkusprengjur. Því er full ástæða til að hafa uppi stór og þung orð þegar kemur að kjarnorkuvopnum. Sem betur fer hafa aðrar þjóðir heimsins tekið sig saman um að vilja banna þessi vopn. Og það er um það að gerast aðili, að ganga í lið með þeim hópi sem vill banna þessi hættulegu vopn sem þessi þingsályktunartillaga gengur út á. Enda hafa andstæðingar kjarnorkuvopna lengi varað við því að eftir því sem meiri orku og fjármunum er varið í þróun og framleiðslu vopna skapist meiri þekking sem aftur stuðlar að aukinni útbreiðslu. Því miður hefur mannkynið aldrei smíðað vopn sem það hefur svo ekki að lokum beitt. Það sýnir reynslan, því miður. Það er einmitt í ljósi alls þessa sem hópur ríkja komst að þeirri niðurstöðu að alþjóðasamfélagið yrði að ganga hart fram og leiða í lög algjört bann við kjarnorkuvopnum, enda væri fullreynt að kjarnorkuveldin myndu sjálf stuðla að útrýmingu þeirra innan gildandi sáttmála. Því miður sýnir það sig, þessa dagana, að er raunin. Samningur um að banna kjarnorkuvopn myndi byrja, eins og raunin varð til að mynda um samninginn um bann við kjarnorkusprengjum, að frumkvæði þeirra ríkja sem ekki búa yfir slíkum vopnum en verða með tímanum almennur. Þannig hefur heimsbyggðin farið að þegar kemur að því að banna skelfileg vopn. Ríkin sem hafa leitt baráttuna fyrir því að kjarnorkuvopn verði bönnuð á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eru víða í heiminum, en það er kannski ágætt að nefna Evrópulöndin sem stóðu að samþykkt málsins. Meðal þessara 122 landa sem vildu að þessum samningi yrði komið á koppinn voru Svíþjóð, Austurríki, Kýpur, Írland, Malta og Sviss. Því miður er það svo að aðildarríki NATO sniðgengu þessar viðræður við gerð sáttmálans og ekkert NATO-ríki hefur enn undirritað samninginn en það mun vonandi breytast fljótlega, m.a. eru umræður í gangi núna á Spáni. Hins vegar eru ríki á borð við Austurríki og Nýja-Sjáland í hópnum sem hefur ekki bara undirritað samninginn heldur fullgilt hann. Ég vona að þingmálið hljóti hér brautargengi og ríkisstjórninni verði falið að gera Ísland aðila að þessum samningi. Nú þegar [[Forseti hringir.]]hafa 25 sitjandi þingmenn skrifað undir heit eða loforð þess efnis að vinna að því að kjarnorkuvopn verði bönnuð. Ég vona að þetta mikilvæga mál, í heimi [[Forseti hringir.]]sem stendur frammi fyrir því að kjarnorkuvígvæðing er aftur að færast í aukana, verði samþykkt og að Ísland verði orðið aðili að samningnum innan skamms.
Virðulegi forseti. Ég fagna því mikið að þessi þingsályktunartillaga er komin hér inn í þingsal í kvöld. Það er vægast sagt ógnvekjandi sýn sem kom fram í máli hv. þm. Steinunnar Þóru. Nú stöndum við oft í þessari pontu og í þessum þingsal og ræðum um loftslagsógnina og hversu lítinn tíma við höfum, mannkynið, þjóðir heimsins, í því samhengi. Þegar maður yfirfærir það á þessa ógn, kjarnorkuógnina, - orðið „ógn“ kemur mikið fyrir í þessari ræðu minni - er það mjög ógnvekjandi því þá myndum við ekki hafa slíkan tíma eins og við höfum þó vonandi fyrir okkur í loftslagsmálunum. Gerist það að einhver stjórnmálamaður eða einstaklingur eða stjórnmálasamtök eða einhver þjóð ákveði að láta til skarar skríða, þá er bara úti um mannkynið mun fyrr en loftslagsmálin gætu nokkurn tímann komist nálægt. Eins og hv. þingmaður talaði um er búið að þróa þessi vopn töluvert miklu meira en þau sem voru sprengd fyrir öllum þessum árum. Þetta er náttúrlega alveg svakalegt ef maður fer að hugsa um þetta. Eins leiðir maður ósjálfrátt hugann að því hvers vegna þetta sé ekki meira í umræðunni. Þetta er svo rosaleg ógn. Við sjáum stjórnmálamann fyrir vestan, sem er forseti Bandaríkjanna, sem virðist til alls líklegur. Það er eins gott [[Forseti hringir.]]að við förum að taka þetta alvarlega og ræðum þetta meira innan stjórnmálanna. Ég held að ástæðan sem gæti verið fyrir því, sé … [[Forseti hringir.]]Já, ég þori ekki að styggja forseta.
Frú forseti. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni. Það er ótrúlegt hversu lítil umræða hefur verið um kjarnorkuvopn á síðustu misserum. Ég er varla nógu gömul til þess að muna eftir kjarnorkuógninni sem þeir sem eru kannski kynslóðinni eldri en ég ólust upp við þar sem fréttir af yfirvofandi heimsendi voru upp á hvern dag og samdir hafa verið frægir dægurlagatextar um angistina og hræðsluna yfir því hversu alvarleg ógnin af kjarnorkuvopnum var. En ástæðan er ekkert minni núna, myndi ég telja. Eftir að kalda stríðinu lauk létti á ákveðinni spennu en hún hefur því miður verið að byggjast aftur upp. Það er núna þannig að Bandaríkin og Rússland - ég hef því miður ekki tölur um önnur kjarnorkuveldi, ég minni á að þau eru fleiri, en Bandaríkin og Rússland eru þau langsamlega stærstu - eru núna með yfir 1.800 sprengjur sem eru tilbúnar á, afsakið slettuna, frú forseti, „high alert status“. Þau eru tilbúin til að þeim sé skotið. Hv. þingmaður setti þetta í tengsl við loftslagsmálin þar sem við hefðum þurft að bregðast við helst í gær. Hér erum við með vopn sem eru tilbúin ef ýtt er á einn takka, þá fara þau af stað. Þá er bara kjarnorkustríðið hafið, þannig að þetta er svo grafalvarlegt mál.
Frú forseti. Ég þakka þessi orð hv. þm. Steinunnar Þóru og viðbrögð hennar við því sem ég sagði áðan. Eins og hún talaði um sjálf hvernig þetta var - ég er fædd í upphafi 9. áratugarins og ég ólst upp við það að við vorum mjög meðvituð um þessa ógn og uppáhaldslögin mín með Sting og fleirum fjölluðu einmitt um þetta. Mig langar þess vegna að beina þeirri spurningu til hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur: Telur hún að það sé kannski þörf á meiri vitundarvakningu um þetta í samfélaginu, þá kannski sér í lagi í menntakerfinu? En þó náttúrlega auðvitað án hræðsluáróðurs, það er auðvelt að snúa slíku á hvolf eins og við höfum séð í mannkynssögunni. En vitundarvakningu, svolítið eins og er núna í gangi með loftslagsmálin. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að þörf sé á því. Ég tel að ástæðan fyrir því, mögulega, að fólk sé ekki jafn meðvitað og tali ekki jafn mikið um þetta í dag og áður sé út af því að það hefur einhvern veginn fallið í skuggann fyrir annarri pólitík og af því að hættan á þessu var mun minni, held ég, eftir að kalda stríðinu lauk á þessum tíma. En núna erum við bara eins og í vísindaskáldsögu, að þetta sé ekki raunverulegt, við erum kannski svolítið í afneitun. En það er algerlega kominn tími á að það hætti sem allra fyrst og þess vegna vona ég að þetta mál fái góðan og fljótan framgang hér á Alþingi. Og auðvitað er það ekki spurning. Það á bara að vera algjört bann við gjöreyðingarvopnum ef við ætlum okkur að búa hér áfram og afhenda börnum okkar þessa jörð.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir afdráttarlausan stuðning við málið. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Eins og ég kom inn á í niðurlagi ræðu minnar hafa 25 þingmenn sem sitja á Alþingi skrifað undir heit eða loforð þess efnis að vinna að því að kjarnorkuvopn verði bönnuð með alþjóðasamningi. Það er mikilvægt að við sem erum þessarar skoðunar tölum hátt og tölum skýrt og komum málinu á dagskrá. Það er jú alltaf eitt af stóru verkefnunum í pólitík, að koma málum á dagskrá og að fá þau í umræðu úti í samfélaginu. Ég held að hræðsluáróður eigi alveg við í þessu tilfelli vegna þess að afleiðingin af því ef það brýst út kjarnorkustyrjöld er heimsendir. Það gerist mjög hratt. Það er bara mjög skelfilegt til þess að hugsa og fyrir mér er engin létt leið fram hjá því. Það er bara ömurleg, bláköld staðreynd máls og það er mikilvægt að við tölum mjög skýrt. Auðvitað getur framsetning eftir því við hvaða hóp maður er að tala hverju sinni skipt miklu máli. En þetta er grafalvarlegt mál og það er mjög athyglisvert að sjá að það eru löndin sem ekki búa yfir kjarnorkuvopnum sem eru að setja málið á dagskrá því að þó svo að tvö ríki sem eiga kjarnorkuvopn fari í stríð sín á milli [[Forseti hringir.]]hefur það áhrif á alla hina. Það skiptir öllu máli að við tölum hátt og að við tölum skýrt og að við komum málinu kýrskýrt á dagskrá.
Áður en við höldum áfram andsvörum vill forseti minna hv. þingmenn á að virða tímamörkin. Jafnframt vill forseti minna á að við notum fullt nafn þingmanna þegar við vísum til þeirra og svo er æskilegt að þingmenn slökkvi á hringingum á símum og hljóði í tölvum áður en þeir koma í þingsalinn.
Frú forseti. Í upphafi vil ég þakka fyrir ágætar leiðbeiningar - sem áttu sér sínar ástæður, ábyggilega. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að leggja þessa tillögu til þingsályktunar fram. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hún gerir það og það er aðdáunarvert að hún skuli af þrautseigju vekja athygli okkar á þessum alvarlegu málefnum sem við gefum kannski ekki nægilega mikinn gaum. Við sofum á verðinum. Einhvern veginn er þetta svolítið fjarri okkur þó svo að þessi hrollvekja sé vakin upp annað veifið með myndefni frá þeim hörmungum sem áttu sér stað í Japan á sinni tíð. En það er áhyggjuefni, eins og hv. þingmaður benti á, að vopn sem hafa verið framleidd, skaðræðisgripir af þessu tagi sem eru framleiddir, eru yfirleitt notuð í einhverju samhengi einhvern tíma. Menn eru enn að bardúsa við það einhvers staðar austur í Asíu, í bílskúrum eða einhvers staðar, og hinn elskaði og dáði leiðtogi í Norður-Kóreu er að föndra við að búa til einhvers konar vopn. Hann vill meina sjálfur að það séu kjarnorkuvopn en menn bera einhverjar brigður á það. Kim Jong-un ber sig vel og telur sig vera að gera vinna stórvirki í kjarnorkumálefnum. Ég vil leyfa mér að spyrja hv. þingmann: Merkjum við að við séum að vinna einhver lönd í þessum áróðri fyrir banninu? Hún nefndi að þjóðunum fjölgar. En í samskiptunum við kjarnorkuveldin - er skilningur fyrir banni að vaxa?
Frú forseti. Þetta er gríðarlega mikilvæg spurning sem hv. þingmaður veltir hér upp og snýst um það hvort við séum að vinna þau ríki sem mestu ráða í þessum málum á okkar band, þ.e. kjarnorkuveldin. Enn sem komið er hefur ekkert kjarnorkuveldi og ekkert aðildarríki NATO gerst aðili að þessu banni. En líkt og ég sagði áðan eru einhverjar umræður í gangi á Spáni en ég veit ekkert hvert það mun leiða. Þetta er gríðarlega mikið áhyggjuefni. Það er staðreynd að hernaðarstefna NATO byggist á því að bandalagið áskilur sér rétt til beitingar kjarnorkuvopna að fyrra bragði. NATO er hernaðarbandalag sem er m.a. bandalag um kjarnorkuvopn. Forsvarsmenn ICAN, þeir sem unnu að því að þessi samningur yrði til á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, hafa lagt áherslu á að það að ríki gerist aðili að þessum samningi sé ekki sjálfkrafa úrsögn úr NATO eða andstaða við hernaðarbandalagið NATO. En einhverra hluta vegna hefur það enn sem komið er verið túlkað þannig. Þá segi ég: Þá er enn fremur verk að vinna vegna þess að hvort sem við erum í hernaðarbandalagi eða ekki hljótum við að áskilja okkur réttinn að vilja vera á móti gjöreyðingarvopnum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta kjarnorkuvopnaskak nær út yfir allan þjófabálk og nær í kringum hnöttinn. Eins og hv. þingmaður nefndi og kemur fram í tillögunni, í greinargerð, kann vopnunum ef til vill að hafa fækkað en þau eru orðin margfalt öflugri. Við erum auðvitað með kjarnorkuna í notkun í friðsamlegum tilgangi, að kalla. Það er kannski ekki efni þessarar þingsályktunartillögu en hefur ekki hv. þingmaður líka áhyggjur af því? Hún er kannski nálægari okkur ógnin af kjarnorkunni sem nýtt er til að knýja skip og framleiða raforku. Hún er mjög nálæg Eystrasaltslöndunum, skulum við segja, og í hafinu í kringum okkur. Er þetta ekki líka umhugsunarefni og höfum við einhver tök á því að hafa taumhald á þessari þróun?
Frú forseti. Jú, auðvitað geta orðið gríðarlega alvarleg slys ef eitthvað gerist í kjarnorkuverum þar sem verið er að framleiða rafmagn. En ég tel reyndar að í þessu máli sé mikilvægt að drepa umræðunni ekki á dreif og blanda saman annars vegar kjarnorkuverum, og þeirri mengunarhættu og þeim ógnum sem af þeim getur stafað, og hins vegar agressífri hernaðarhyggju og -stefnu sem endurspeglast í framleiðslu og því að áskilja sér réttinn til beitingar kjarnorkuvopna. Hér held ég að það sé mikilvægt að halda fókusnum á að við sem samfélag, sem heimur, viljum ekki líða gjöreyðingarvopn. Það er ofboðslega mikilvægt. Mönnum finnst vera á brattann að sækja þar sem kjarnorkuveldin eru ekki enn komin að borðinu þegar að því kemur að banna kjarnorkuvopn. Það er svo mikilvægt að muna það að aðrir mikilvægir afvopnunarsáttmálar hafa átt uppruna sinn í friðarhreyfingum og hjá þeim ríkjum sem ekki hafa yfir slíkum vopnum að búa. Þaðan hefur umræðan og samfélagssýnin á það að slík vopn séu ekki líðandi komið og þaðan hefur hún þróast. Það er þannig sem við getum unnið þessa baráttu, með því að þjóðir heimsins og íbúar kjarnorkuríkjanna vilji ekki líða þessi vopn.
Frú forseti. Ég styð heils hugar þessa þingsályktunartillögu og vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að flytja hana og öðrum meðflutningsmönnum úr Vinstri grænum. Við höfum lifað við kjarnorkuvá allt frá seinni heimsstyrjöld. Það fór ekki að örla á neinni bjartsýni fyrr en á níunda og tíunda áratug síðustu aldar við lok kalda stríðsins. Við munum öll eftir mjög mikilvægum fundi í Höfða þar sem tvö stórveldi voru að semja sín á milli um það að minnka þessi umsvif kjarnorkuvopna. Nú er þróunin aftur að snúast við. Það eru fleiri ríki sem eru komin með kjarnavopn. Það eru ekki nema 20 ár síðan það voru fimm ríki. Þau eru að nálgast tuginn sem við vitum af. Það eru fleiri ríki sem við vitum ekki af sem eru með kjarnorkuvopn. Þetta eru kannski færri vopn en þau eru stærri og þau eru öflugri. Það þýðir bara meiri eyðileggingu. Með hverju árinu sem líður er alltaf að aukast hættan á því að óvandaðir ráðamenn komist yfir þessi vopn, hvað þá hryðjuverkasamtök eða aðrir hópar, það sem við köllum „rogue“-ríki. Mér finnst þetta óhugnanlegt. Ísland hefur sérstöðu, við erum herlaust land. Það eru ekki mörg lönd í heiminum sem geta státað af því. Ég er stolt af því og hvar sem ég fer erlendis vek ég alltaf athygli á því. Ég hef áður talað um þörfina á því að Ísland stundi sjálfstæða utanríkisstefnu í stað þess að fylgja alltaf öllum hinum. Ég held að við eigum að nota tækifærið og samþykkja þessa þingsályktunartillögu, iðka þessa sjálfstæðu utanríkisstefnu, sýna kjark og gerast frumkvöðlar innan NATO með því að samþykkja þetta. Því það væri gaman að sjá hver viðbrögð NATO yrðu við þessu. Eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir benti á hér áðan þá eru það yfirleitt kjarnorkuvopnalaus ríki sem ríða á vaðið. Svo fylgja aðrir smám saman eftir. Það skiptir máli að sá fræjum. Ég held að hér sé tækifæri fyrir okkur til að sýna okkar sérstöðu og standa með henni og sá þessum fræjum innan NATO.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um velferðartækni. Fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir og með henni á tillögunni eru hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem meti með hvaða hætti velferðartækni nýtist í þjónustu við eldra fólk og fólk með fatlanir. Hópurinn leggi áherslu á að skoða hvernig aðferðir, t.d. í fjarþjónustu, geti nýst hér á landi með hliðsjón af reynslu annarra Norðurlanda. Hópurinn skili áliti sem nýtist við gerð heilbrigðisstefnu sem nú er unnin í ráðuneytinu. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í september 2019.“ Þá ætla ég að fylgja þessu eftir með greinargerðinni. Hugtakið velferðartækni er tiltölulega nýtt á Íslandi en það nær yfir fjölmargar tæknitengdar lausnir í þágu notenda sem eru til þess fallnar að viðhalda eða auka færni, samfélagsþátttöku og lífsgæði. Hugtakið er einkum notað á Norðurlöndunum en þau hafa unnið markvisst að því að kanna hvernig nýta megi nútímatækni til að þróa velferðarþjónustu. Velferðartækni er eitt af áherslumálunum í norrænu samstarfi og var nefnt sérstaklega í formennskuáætlun Noregs í Norðurlandaráði fyrir árið 2018. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er áhersla lögð á nýsköpun í heilbrigðismálum með því að nýta nýjustu tækni á því sviði og að styrkja þjónustu fyrir aldraða, þ.e. heimahjúkrun, dagþjálfun og endurhæfingu. Þá er það stefna stjórnvalda. Í september 2015 skipaði heilbrigðisráðherra verkefnisstjórn til að greina núverandi stöðu heilbrigðishluta þjónustu við aldraða og setja fram tillögur að mótun nýrrar stefnu í þjónustu við aldraða. Verkefnisstjórnin skilaði tillögum til heilbrigðisráðherra í mars 2016 og í september kom út skýrsla starfshópsins sem nefnist Mótun stefnu í þjónustu við aldraða til næstu ára. Tillögur samstarfsnefndar um málefni aldraðra til félags- og húsnæðismálaráðherra (2016). Á bls. 6 segir að rannsóknir sýni að flestir aldraðir vilji búa á eigin heimili eins lengi og mögulegt er. Mikilvægt sé að réttur til sjálfstæðrar búsetu sé virtur, þrátt fyrir þverrandi heilsu einstaklingsins og að sérstök áhersla verði lögð á að aldraðir fái viðeigandi stuðning og einstaklingsmiðaða þjónustu til að geta búið sem lengst á eigin heimili við öryggi. Í skýrslunni kemur fram að tæknilausnir verði sífellt mikilvægari til að ná fram aukinni hagræðingu í opinberum rekstri. Þá kemur fram að félags- og húsnæðismálaráðherra hafi „markað stefnu í nýsköpun og tækni á sviði velferðarþjónustu. Nýting ýmiss konar tæknilausna og nýsköpunar við framkvæmd þjónustunnar, meðal annars til að viðhalda og auka færni aldraðra, getur aukið líkur á því að þeir geti búið lengur heima og þurfi síður að dvelja á hjúkrunarheimilum. Áskoranir framtíðarinnar í þjónustu við aldraða munu ekki bara felast í því að bregðast við og veita meiri þjónustu til þess að koma til móts við óskir og væntingar. Áskoranirnar munu felast í því að kveikja hugmyndir sem stuðla að nýsköpun innan þjónustunnar. Þetta kallar á að þjónustan verði einstaklingsbundin og að margra kosta verði völ þannig að hægt verði að laga þjónustuna að þörfum hvers og eins. Snjalllausnir munu bæta nýju lagi af getu inn í þjónustuna sem hjálpar til við að takast á við hinar nýju áskoranir.“ Í skýrslunni frá 2016 er vitnað í aðra skýrslu sem unnin var í ráðuneytinu og gefin út árið 2015 sem ber yfirskriftina Stefna í nýsköpun og tækni á sviði velferðarþjónustu. Í henni er rík áhersla lögð á nýsköpun og tækni í velferðarþjónustu. Þar segir m.a. að „horfast þarf í augu við að velferðartækni er ein vænlegasta leiðin til að takast á við þær breytingar sem velferðarkerfið stendur frammi fyrir og því þarf að tryggja að mótuð sé sýn til lengri tíma og fjárframlög tryggð.“ Hér er einnig fjallað um fjarþjónustu og rafræna heimaþjónustu. Samkvæmt mannfjöldaspá Hagstofu Íslands 2017 verða yfir 20% landsmanna eldri en 65 ára árið 2039 og yfir 25% árið 2057. Frá árinu 2047 verða þeir sem eru eldri en 65 ára í fyrsta sinn fjölmennari en þeir sem eru undir tvítugu. Þessi þróun setur ríki og sveitarfélögum þrengri fjárhagslegar skorður við úrlausn verkefna á sviði heilbrigðis- og velferðarmála. Velferðartækni getur stuðlað að margvíslegum jákvæðum áhrifum, svo sem auknu öryggi, aukinni þátttöku og meira sjálfstæði hjá einstaklingum með skerta hæfni og aðstandendum þeirra. Velferðartækni getur fyrirbyggt eða verið viðbót við þá stuðningsþörf sem veitt er. Einnig getur hún aukið skilvirkni í þjónustunni og auðveldað samskipti milli notenda, aðstandenda og starfsfólks. Síðast en ekki síst getur velferðartækni aukið félagslega virkni fólks og dregið úr einmanaleika þótt hún komi að sjálfsögðu aldrei í staðinn fyrir mannleg samskipti, svona „live“, eins og maður getur sagt, eða augliti til auglitis. Einmanaleiki er samfélagslegt og einstaklingsbundið vandamál. Það er staðreynd að aldraðir eiga á hættu á að einangrast félagslega, sérstaklega þeir sem glíma við krónískan sjúkdóm eða hafa misst maka. Í doktorsritgerð Braga Skúlasonar Samtal um dauða og sorg: Íslenskir karlar og ekklar frá 2014 kemur fram að vísbendingar séu um að staða karla sem misst hafa maka sé á mörgum sviðum verri en staða kvenna sem misst hafa maka. Félagsleg aðstoð skiptir sköpum fyrir þessa einstaklinga. Samkvæmt könnunum hefur einmanaleiki aukist árlega og er mun meiri í þéttbýli. Nú er talið að um 18% telji sig einmana. Í könnun sem gerð var í lok árs 2016, Greining á högum og líðan aldraðra, og unnin var af Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands fyrir velferðarsvið Reykjavíkurborgar, velferðarráðuneytið og Landssamband eldri borgara, kom fram að um tveir af hverjum þremur eldri borgurum eru aldrei einmana. Hópurinn sem upplifir einmanaleika hefur þó stækkað frá árinu 2007 þegar fyrsta könnunin var gerð og árið 2012 reyndust 13% eldri borgara stundum eða oft einmana. Þá kom einnig fram að mun fleiri upplifa einmanaleika stundum eða oft í hópi þeirra sem eru ógiftir eða ekkjur/ekklar, búa einir, eru tekjulitlir eða búa við slæma heilsu. Norðurlöndin og Bretland hafa sett af stað átaksverkefni til að sporna gegn einmanaleika. Fullyrt er að 9 milljónir Breta séu oft eða alltaf einmana og í danskri rannsókn kemur fram að um 24% þeirra sem eru 65 ára og eldri upplifi sig stundum eða oft einmana. Ef við lítum til Norðurlanda og fleiri nágrannalanda hafa þau þróað ýmis verkefni tengd velferðartækni og við horfum til þeirra í þessari þingsályktunartillögu. Við höfum dæmi frá Álandseyjum um tilraunaverkefni sem var sett þar af stað og því lauk í desember 2015. Landsstjórn Álandseyja setti sér það markmið að 90% af öllum 75 ára einstaklingum gætu búið á eigin heimili árið 2020. Markmiðið var að innleiða fjarþjónustu hjá minnst tíu sveitarfélögum á Álandseyjum og að minnst fimmtíu aldraðir myndu nýta sér fjarþjónustu. Flest sveitarfélög þar hafa þetta markmið í áætlunum sínum á sviði öldrunarþjónustu. Öllum sveitarfélögum Álandseyja var boðin þátttaka í verkefninu. Á árinu 2013 skráðu átta sveitarfélög sig til þátttöku og sex bættust við árið eftir. Þeir sem vildu nýta sér fjarþjónustu fengu leiðbeiningar um hvernig nota mætti tæknina og notandavænum snertiskjá var komið fyrir á heimili notandans. Valin var skjástærð sem hæfði notandanum. Við getum sagt líka að við horfum til þeirra tæknibreytinga og þróunar sem verða í framtíðinni og þeir sem verða komnir á þennan aldur, ég tala nú ekki um eftir 2040 eða 2050 eru einstaklingar sem þekkja vel og eru fljótir að tileinka sér þessa tækni. Það getur skipt máli. Þegar kemur að fyrirmyndum að fjarþjónustu eru til tvær raunhæfar leiðir til að samhæfa þjónustuna. Annars vegar er gengið út frá því að hvert sveitarfélag sjái alfarið um sína eigin þjónustu. Hins vegar kaupa þau sveitarfélög sem taka þátt í verkefninu þjónustuna frá utanaðkomandi aðila. Í verkefninu á Álandseyjum fólst stuðningsþjónustan í þrennu; daglegum athöfnum, fjarþjónustu og félagslegri samveru. Á meðan á verkefninu stóð sýndi það sig að daglegar athafnir og félagsleg samvera var sú þjónusta sem sveitarfélögin nýttu best og mest. Verkefnisstjórar nálguðust verkefnið heildrænt og gátu veitt stuðning til notenda og sveitarfélaga. Þarfir sveitarfélaganna eru náttúrlega mismunandi og fólkið líka. Sum sveitarfélög hafa þörf fyrir að geta boðið upp á alla hluta þjónustunnar á meðan önnur sveitarfélög þurfa að geta boðið upp á hluta af henni. Þörfin verður alltaf háð aðstæðum borgaranna sem njóta þjónustunnar. Niðurstaða skýrslunnar er sú að reynsla verkefnisins á Álandseyjum sýnir að fjarþjónusta getur haft jákvæða þætti í för með sér; lækkun útgjalda, aukin afköst meðal starfsfólks og tímasparnað vegna ferða þannig að starfsfólk hefur meiri tíma fyrir þá sem þurfa meiri aðstoð. Þetta á nú einmitt við hér á landi á öllum stöðum, bæði getur þjónustuumhverfið verið stórt, t.d. bara í Reykjavík, og um langan veg að fara og tímafrekt að fara á milli, sérstaklega eins og umferðin er hér, og við erum líka að tala um víðfeðm sveitarfélög úti um landið þar sem getur verið jafnvel klukkustunda keyrsla á milli þjónustuþega. Þetta hefur verið reynt á Norðurlöndum og tekist þar og við horfum til þess að þetta gæti átt erindi hingað heim. Flutningsmenn þessarar tillögu telja brýnt að ríki og sveitarfélög vinni saman að því að innleiða fjartækni í velferðarþjónustu og bæta með því heilsu og líðan eldra fólks og fólki með fötlun um land allt. Fjarþjónusta gerir fólki t.d. kleift að búa lengur á heimilum sínum sem er ósk flestra og sparar um leið hinu opinbera umtalsverða fjármuni við rekstur heilbrigðisstofnana og hjúkrunarheimila. Einmanaleiki og einangrun er heilsuspillandi. Það er því ekki síður mikilvægt að rjúfa félagslega einangrun fólks og nýta fjartækni til þess. Bætt heimaþjónusta og regluleg félagsleg samskipti hafa verulega jákvæð áhrif á heilsu fólks sem eykur hamingju og lífsgæði. Lagt er til að heilbrigðisráðherra skipi starfshóp sem skili áliti sem nýtist við gerð heilbrigðisstefnunnar. Hópurinn leggi áherslu á að skoða hvernig aðferðir nýtist best hér á landi með hliðsjón af reynslu annarra Norðurlanda. Virðulegur forseti. Nú hefur hæstv. heilbrigðisráðherra lagt fram heilbrigðisstefnu sem nær til ársins 2030. Í henni má finna áherslur sem snúa að því að nýta tækniframfarir til að ná til þjónustuþega heilbrigðiskerfisins með t.d. fjarlækningum og auka tækifæri með fjarþjónustu og jafna tækifæri allra landsmanna. Það er mikilvægt að afgreiðsla þessa máls verði samhliða heilbrigðisstefnunni því að í þessari þingsályktunartillögu má finna sama tóninn og þar er sleginn. Þingsályktunartillagan gengur nú til velferðarnefndar og það er náttúrlega hennar að vinna úr henni. Það er vonandi gott að fá hana inn samhliða heilbrigðisstefnunni þannig að við getum tvinnað þetta saman og jafnvel styrkir þetta hvort annað. Auðvitað kemur þessi tækni aldrei í staðinn fyrir mannleg samskipti augliti til auglitis en þetta er vissulega leið til að reyna að rjúfa þann múr sem margir búa við sem búa einir eða eiga ekki kost á þeim samskiptum sem við búum alla jafna við.
Frú forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. flutningsmanni Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að mæla fyrir þessari þingsályktunartillögu. Hún ber vott um framsýni og líka meðvitund um þær samfélagslegu breytingar sem við göngum í gegnum og fram undan eru. Þessi tillaga rímar giska vel við þá umræðu sem við áttum í þingsal í gær, sérstaka umræðu um fjarlækningar og fjarheilbrigðisþjónustu og kallast líka á við þau viðhorf sem fram komu í máli flestra þingmanna sem tóku þátt í umræðunni. Það kemur fram í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu að hugtakið velferðartækni sé ættað frá Norðurlöndum. Einhverjum kann að þykja þetta svolítið kalt heiti, velferðartækni, en eitthvað verður þetta að heita og ekki er óeðlilegt að velferðarþjónustan hagnýti sér nýja tækni og leiðir til að bæta þjónustuna því að þetta er bara einn þáttur í því að gera þjónustuna enn betri, ekkert síður mannúðlegri og markvissari. Þetta eru auðvitað þættir sem hafa verið forgangsverkefni á Norðurlöndunum öllum meira og minna og þau eru komin langtum framar okkur. Við sitjum eftir og getum gert miklu betur að þessu leyti í okkar strjálbýla, stóra landi þar sem hluti okkar þegna býr til sveita og gjarnan er það fullorðið fólk sem býr í dreifbýlinu. Það er nú þannig. Velferðartækni hefur verið, eins og flutningsmaður kom inn á, áhersluatriði í formennskutíð Noregs í Norðurlandaráði og Noregur hefur talað mjög fyrir þessu máli. Ómurinn hefur borist til Íslands, því er ekki að neita. Við þekkjum hugtakið og þekkjum viðfangsefnið, við tölum eitthvað um það en okkur verður lítið úr verki. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar eru þó lögð nokkur orð í nýsköpun í heilbrigðisþjónustu og þar er þessi tækni orðuð, fjarlækningar. Það er vel. Fjarlækningar ná kannski ekki nægilega vel utan um þetta viðfangsefni. Þetta er fjarheilbrigðisþjónusta sem getur náð yfir ýmsa aðra þjónustu á heilbrigðissviði og á félagslegu sviði svo sem líka. Það má líka geta um það, og það er ánægjulegt hvað sem mönnum finnst um byggðaáætlanir sem gerðar eru, að þær eru stundum dálítið opnar og fljótandi en í þeirri byggðaáætlun sem við höfum nýverið samið, sem gildir fyrir árin 2018–2024, eru býsna vel skilgreind nokkur atriði, þar á meðal fjarheilbrigðisþjónusta. Þar eru sett skýr markmið, þ.e. að bæta heilbrigðisþjónustuna með því að nýta nýjustu tækni og fjarskipti við framkvæmd þjónustu. Þar með verði það einn liður í því að bæta eða jafna aðgengi almennings að heilbrigðisþjónustu og jafnvel sérhæfðri þjónustu hvar sem menn búa. Þá erum við ekki eingöngu að tala um lækna og hjúkrunarfræðinga, við erum að tala um talmeinafræðinga, sálfræðinga og fleiri. Síðan verður hin rafræna miðlun heilbrigðisþjónustu nýtt til að auka aðgengi að sérfræðiþekkingu og það er ekki bara fyrir sjúklinga heldur líka fyrir annað fagfólk sem býr kannski fjarri þeim stöðum þar sem sérfræðingar starfa. Þetta á að vera komið í gang og á fullan skrið, framkvæmdaraðili og sá aðili sem á að stjórna þessu er Þróunarmiðstöð heilsugæslunnar sem er starfrækt hér í Reykjavík. Við vonumst til að sprotarnir nái að skjóta rótum úti um landið. Það á að gerast í samstarfi við heilbrigðisstofnanir, landshlutasamtökin og einstök sveitarfélög um landið allt. Í þetta eru settir peningar, 140 milljónir, og ég gat um það í gær í minni ræðu að þetta væru ekki nægilega miklir peningar, menn væru með þessu að sýna lit, það kostaði talsvert að koma þessu á laggirnar en ekki mjög mikla peninga. Hins vegar þarf að skapa um þetta umgjörð, þ.e. hvernig greiðslufyrirkomulaginu sé háttað og hverjir ætli að annast þjónustuna. Það þarf að skilgreina það vel. Þeir aðilar sem veita þjónustuna eða eru á hinum endanum þurfa ekki endilega að vera í Reykjavík, þeir geta verið á Akureyri eða á Ísafirði ef þekkingin er þar, þeir geta verið á Akranesi eða Suðurnesjum, hvar sem er, í útlöndum þess vegna. Þetta eru allt góð markmið en mér finnst fara heldur lítið fyrir innleiðingunni því að samkvæmt tillögum starfshóps sem ráðherra skipaði til að fjalla um fjarheilbrigðisþjónustu, fjarlækningar, og hefur skilað af sér á, samkvæmt tímaplani, innleiðing þeirra að vera í fullum gangi á þessu ári. Ég verð lítið var við það, a.m.k. í mínu kjördæmi sem er víðfeðmt og strjálbýlt á köflum. Þar er mikið landbúnaðarhérað og dreifbýli og væri kjörið til innleiðingar á lausnum sem þessum. Frú forseti. Á komandi árum eru allar líkur á því að við leggjum stöðugt meiri áherslu á sjálfstæða búsetu einstaklinga á eigin heimili þrátt fyrir að viðkomandi búi hugsanlega við fötlun eða skerta hreyfifærni vegna aldurs eða áfalla. Það má segja að NPA-hugmyndafræðin sé angi af þessu og að þessi stuðningur verði veittur með mjög markvissum hætti. Við eigum ríka hefð á Íslandi fyrir því að vista fólk á stofnunum. Það er eiginlega ljóður á okkar ráði og við þurfum að fara að snúa þessu við. Sú kynslóð sem er að vaxa úr grasi og verður eldri borgarar innan fárra ára mun ekki una þeim lausnum sem eldri borgarar nútímans hafa unað við. Um ástæðu þess að við höfum valið þessa leið er ekki gott að segja. Vegna hvers flytur fólk af sínu eigin heimili á stofnun? Það er auðvitað krefjandi spurning sem við eigum að velta fyrir okkur. Það má segja að sé í fyrsta lagi vegna þess að heilsan brestur og það er metið að viðkomandi geti ekki búið heima; það er óhentugt húsnæði; félagsleg einangrun og síðast en ekki síst öryggisleysi. Það má vinna verulega með alla þessa þætti, óhentugt húsnæði, félagslega einangrun má rjúfa með ýmsu móti og öryggisleysi líka. Það má vinna á þessum þáttum og það eigum við að gera. Við getum einmitt hagnýtt svona lausnir til þess. Við Íslendingar eigum mýmörg tækifæri á þessu sviði og eigum að þaulnýta þau. Þau eru jafnan farsælli fyrir viðkomandi, gera meiri kröfur til manns, en hluti af lífinu er að baksa og hafa fyrir hlutunum. Þetta er líka hagkvæmari lausn fyrir samfélagið í heildina. Í þeirri greinargerð sem fylgir þessari tillögu eru tekin dæmi frá Álandseyjum sem er lítið eyjasamfélag sem ætti að höfða til okkar með 40.000 íbúa. Þar hefur gengið á ýmsu og við eigum að læra af því. Þessari umbreytingu verður ekki komið á yfir nótt. Við þurfum að aðlaga okkur að þessu, við erum að aðlaga skjólstæðinga okkar að þessu og við þurfum að þjálfa starfsfólk síðast en ekki síst. Frú forseti. Tíminn rennur út eftir fáeinar sekúndur. Þessi tillaga er komin fram á ágætum tímamótum, nú þegar við höfum til umfjöllunar í þinginu tillögu ráðherra að heilbrigðisstefnu. [[Forseti hringir.]]Það er beinlínis ætlan þeirra sem að tillögunni standa að hún nýtist með beinum hætti við lokagerð þeirrar stefnu og verði hluti af aðgerðaáætlun sem óhjákvæmilega hlýtur að fylgja nýrri heilbrigðisstefnu. Framkomin þingsályktunartillaga af þessu tagi er fagnaðarefni.
Tíminn var sannarlega runninn út og rúmlega það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir ræðuna og vil jafnframt nota tækifærið til að fagna því að þessi þingsályktunartillaga sé komin hingað til umræðu, enda er ég einn af flutningsmönnunum eins og hv. þingmaður. Það er rétt sem kom fram í ræðu hv. þingmanns að við höfum í mörgu ekki staðið okkur vel og þingmaðurinn kom með dæmi frá öðrum Norðurlöndum þar sem menn væru um margt að standa sig betur. Ég held að það sé rétt hjá honum. Víða annars staðar á Norðurlöndunum eru menn komnir miklu lengra, jafnvel farnir að útvega einstaklingum flókin tæki í heimahús, flókinn tækjabúnað, sem þeim er jafnvel bara kennt á til að hjálpa viðkomandi að búa betur og geta betur annast sjálfa sig. Þá kemur eiginlega að spurningunni, eða vangaveltum öllu heldur, sem mig langar að ræða aðeins við hv. þingmann, og það er þetta: Á öðrum Norðurlöndum er það víðast hvar þannig að sveitarfélögin eru ábyrg fyrir öldrunarþjónustunni og eru líka ábyrg fyrir rekstri hjúkrunarheimila, öfugt við það sem gerist á Íslandi þar sem félagsþjónustan er annars vegar á ábyrgð sveitarfélaganna og hins vegar eru hjúkrunarheimilin á ábyrgð ríkisins. Mig langar að ræða við þingmanninn hvort hann telji að það geti verið að áhugaleysi eða meint áhugaleysi íslenskra sveitarfélaga á að grípa til tækninnar í meiri mæli en þau hafa gert, geti að einhverju leyti legið í því að ekki er beinlínis hægt að halda því fram að það sé a.m.k. fjárhagslegur hagur sveitarfélaganna undir í því að útvega skjólstæðingum sínum tækjabúnað vegna þess að ríkið tekur við þeim ef sveitarfélögin geta ekki lengur séð um þá.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni andsvarið. Ég held að þetta sé laukrétt hjá þingmanninum. Góð ábending. Um hagsmunina, þá er það nú bara þannig þó að það eigi ekki að vera þungamiðja málanna, að hinir fjárhagslegu hvatar til þess að vinna að samþættum lausnum kastast dálítið á dreif. Annars vegar erum við með félagsþjónustuna sem er á hendi sveitarfélags og hins vegar heilbrigðisþáttinn sem er á hendi ríkisins. Auðvitað ætti öldrunarþjónustan, þjónusta við okkar góðu og gegnu eldri borgara að vera hluti af nærþjónustunni í meginatriðum, en auðvitað verða aldraðir veikir eins og aðrir og kannski öðrum fremur, eðli málsins samkvæmt, og þá tekur heilbrigðiskerfið til sinna ráða. En almenn félagsleg þjónusta ætti auðvitað að vera á einni og sömu hendinni. Þá leiðir af sjálfu sér að sveitarfélögin í sínu samfélagi leita bestu lausnanna í þágu sinna eldri borgara í byggðarlaginu. En það má kannski benda á í þessu efni, af því að hv. þingmaður drap á það að við værum ekki komin eins langt eða höfum ekki leitt hugann eins mikið að þessu eins og Norðurlöndin, eða víðast á Norðurlöndum skulum við segja. Norðurlöndin eru misjöfn eins og önnur lönd. Tæknin er þrautreynd og hún virkar. En við megum ekki vanmeta innleiðinguna gagnvart því að kenna skjólstæðingum að nýta hana og ekki síst að fá starfsfólk í lið með okkur, að það nýti sér þetta og sjái tilganginn til hagræðingar fyrir það sjálft og alla í málinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég held að við hv. þingmaður séum í öllum grundvallaratriðum sammála um þessa vinkla, þ.e. hvernig væri hægt að bregðast við. Í seinna andsvari langar mig að fá þingmanninn til að ræða betur það sem hann impraði aðeins á í fyrra andsvari sínu, þ.e. hvers eðlis búseta á hjúkrunarheimili er. Þingmaðurinn þekkir það jafn vel og ég að sú umræða hefur lengi verið uppi að búseta á hjúkrunarheimili sé a.m.k. að stórum hluta til búsetuúrræði en ekki heilbrigðisþjónusta. Auðvitað sé heilbrigðisþjónusta þar í boði og þurfi jafnvel stundum að vera til reiðu allan sólarhringinn. Þingmaðurinn þekkir það. Mig langar að velta því upp með þingmanninum hvort hann sjái einhverja fleti á því eða þekki dæmi þess að menn hafi þróað slíka hugsun eitthvað aðeins lengra, þ.e. að skilgreina til að mynda tiltekinn hluta, og þá væntanlega stærri hluta en eitthvað smávegis, af þjónustunni á hjúkrunarheimili sem búsetuúrræði, og kannski sem milliskref á milli þess að láta sveitarfélögin fá þetta algjörlega í sínar hendur, að þau sjái þá um þann hlutann og þar með að skapa þann hvata sem við erum að tala um fyrir sveitarfélögin að reyna að búa betur að fólki meðan það er enn þá heima og getur að einhverju leyti séð um sig sjálft með aðstoð samfélagsins.
Frú forseti. Hv. þingmaður kemur í seinna andsvari sínu að krefjandi og viðkvæmu atriði. Er hjúkrunarheimili búsetuúrræði? Ég leyfi mér að hafa þá skoðun, svona núorðið, að það sé ekki búsetuúrræði. Við höfum líka annað form sem heitir dvalarheimilisúrræði. Það kann að líkjast meira búsetuúrræði. Við þekkjum dæmi um einstaklinga sem hafa búið á stofnun áratugum saman, á dvalarheimilum og síðan á hjúkrunarheimili. Við þekkjum líka umræðuna um að þetta er stundum skæklatog, bitamunur en ekki fjár, þ.e. að fá skilgreind fleiri hjúkrunarheimili, jafnvel á kostnað dvalarheimila, til að auðvelda reksturinn á tiltölulega litlum og kannski óhentugum rekstrareiningum. En við þekkjum það líka í seinni tíð, á síðustu árum, að viðdvölin á hjúkrunarheimilum er stöðugt að styttast og komin í mörgum tilvikum undir eitt ár. Þetta er þróun sem heldur áfram að einhverju marki. Auðvitað á allt sín takmörk, en við munum í framtíðinni leggja allt kapp á það, samfélagið og við saman, að búa í haginn heima fyrir. Af því að hv. þingmaður spyr þá eigum við að vera opin fyrir öllum nýjum lausnum. Við eigum að vera það. Við höfum ekki ráð á öðru. Þessi hópur er að stækka. Hann getur verið þátttakandi og virkur mjög lengi og við eigum að nýta okkur það, ekki að kasta á glæ bæði kröftum og reynslu eins og við höfum gert í allt of ríkum mæli.
Frú forseti. Ég þakka fyrir framlagningu þessarar þingsályktunartillögu og þakka sérstaklega Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að fara yfir þetta mál og leggja það fram. Þetta er mál sem, eins og kom fram í ræðum þingmanna hér áðan, sem við Íslendingar höfum trassað svolítið. Mig langar í framhaldi af orðum þessara tveggja ágætu þingmanna sem hér tóku til máls, Guðjóns S. Brjánssonar og Ólafs Þórs Gunnarssonar, að koma inn í umræðuna varðandi hjúkrunarrýmin og dvalarrýmin. Velferðartæknin mun hjálpa okkur að leysa málin varðandi dvalarrýmin. Þau hafa verið búsetuúrræði fyrir það fólk sérstaklega sem kemur úr dreifbýli og þarf minni þjónustu, en sá hópur mun njóta þess þegar velferðartæknin verður orðin virk. Þessi tækni er til, eins og hefur komið fram, en við höfum ekki hagnýtt okkur hana eins og við hefðum getað. Varðandi rekstur á hjúkrunarrýmum og dvalarrýmum eru hjúkrunarrýmin rekin bæði af sveitarfélögum og ríkinu. Mig langar að minna á að eitt sveitarfélag á Íslandi sem rekur dvalarrými af miklum myndarbrag er Akureyrarbær. Öldrunarheimili Akureyrar eru rekin af bænum og þau hafa verið í fararbroddi í velferðartækni, þeirri sem er þó komin af stað í öldrunarþjónustu á Íslandi. Það er gaman að segja frá því líka í þessu samhengi að akkúrat núna þessa dagana er SÍMEY, Símenntunarmiðstöð Eyjafjarðar, að hefja nám á Akureyri í velferðartækni þar sem aðilar úr félagsþjónustunni, úr öldrunarþjónustunni og heimahjúkrun og öðru slíku eru að stíga inn í það nám. Það er fyrsta námið af þessu tagi á Íslandi og er í samvinnu við heilbrigðisráðuneytið. Þetta er verkefni sem er komið af stað. Það er alveg rétt hjá þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls að við höfum dregið svolítið lappirnar, Íslendingar. Hvort sem það er vegna þess að þetta er þjónusta sem sveitarfélögin eru kannski að meginhluta til að veita eða ekki, t.d. eins og heimahjúkrun sem er mikið á hendi ríkisins, þá eru þarna mýmörg tækifæri sem við vitum að við höfum ekki nýtt okkur. Þar er ríkið fyrsti aðili til að veita það. En auðvitað eru reynslusveitarfélög eins og Sveitarfélagið Hornafjörður og Akureyri til skamms tíma sem hafa sinnt heimahjúkrun og núna reyndar Reykjavíkurborg, sem er komin ný inn í og þar eru góðir hlutir að gerast og skemmtilegir. Í þessari þingsályktunartillögu er ályktað að heilbrigðisráðherra verði falið að skipa starfshóp sem meti með hvaða hætti velferðartækni nýtist í þjónustu við eldra fólk og fólk með fatlanir. Þessi þjónusta getur einnig nýst langveikum einstaklingum, fólki í endurhæfingu og öðru slíku, fólki sem býr fjarri miðlægri þjónustu. Þetta er talið til þess fallið að viðhalda og auka færni, samfélagsþátttöku og lífsgæði, en getur líka nýst vel við endurhæfingu, æfingar og annað slíkt. Í greinargerðinni er talað svolítið um rafræna heimaþjónustu og sótt dæmi um verkefni til Álandseyja, sem er mjög gott, og komið inn á það líka að á næstu árum munu eldri borgarar þessa lands vera mjög snjallvænir. Þeir munu væntanlega eiga snjalltæki sem þeir geta nýtt og sótt öpp sem verða örugg fyrir þessa þjónustu o.s.frv. Við erum með fólk á Facebook í dag sem er á níræðis- og tíræðisaldri, sem verður fljótt að tileinka sér þessa þjónustu. Það eru væntingar um að nýta þessa tækni þar sem mannafli minnki, það er rétt. Auðvitað er þessi félagslegi þáttur, það að eiga í samskiptum og að draga úr einmanaleika og öðru slíku, mjög mikilvægur í þessu samhengi. En þetta er bara það sem við gerum í dag, við erum að tala saman á Skype og Facetime og það allt saman. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir kom inn á að það sé ekki það sama og „live“ samskipti, en fyrir stóran hluta þjóðarinnar þá er það „live“ að vera á Facebook Live eða á Skype eða öðru slíku þannig að þröskuldarnir eru að lækka með hverjum deginum sem líður í þessari þjónustu. Það sem mig langar líka til að bæta inn í umræðuna um velferðartækni er það sem snýr að stofnununum, að þegar ríkið er að hanna ný hjúkrunarheimili eða koma á fót nýjum stofnunum sé velferðartæknin nýtt þar. Þar er tækifæri fyrir ríkið til að koma inn með góðum hætti því einstaklingarnir sem dvelja á hjúkrunarheimilum í dag eru mun veikari en þeir sem tekin voru dæmi um hér áður, sem komu kannski inn í hálfgert búsetuúrræði en hafa kannski búið í mörg ár eða jafnvel áratugi inni á hjúkrunarheimilum. Þessum einstaklingum fækkar. Það er erfiðara að fá starfsfólk og annað slíkt og í dag eru til ýmsar snjalllausnir eins og gólf sem nema hreyfingu og byltur og slíkt og gefa merki. Þarna er stórt tækifæri fyrir ríkið til að koma myndarlega að og búa þau nýju heimili sem er verið að hanna snjalllausnum sem auka öryggi og lífsgæði íbúa og auðvelda starfsfólki líka umönnun. Að lokum langar mig að ítreka það sem ég kom inn á í byrjun að það er að hefjast nám í velferðartækni á Akureyri og er það mjög vel gert hjá þessum aðilum. Akureyrarbær hefur verið í fararbroddi í velferðarþjónustu í öldrunarþjónustunni. Með náminu er stefnt að því að efla þekkingu og auka hæfni þeirra sem starfa eða hafa hug á að starfa í velferðarþjónustu og að takast á við nýsköpun í tækni í velferðarþjónustu. Starfsfólkið okkar sem starfar í heimahjúkrun, í félagslegri heimaþjónustu og í öldrunarþjónustu er hafsjór af hugmyndum, líka í nýsköpuninni. Ríkið þarf að koma öflugt þar inn í og styrkja nýsköpun á þessum vettvangi því að með velferðartækni er verið að innleiða ný vinnubrögð og nýjar lausnir, oft stafrænar, sem hjálpa fólki að takast á við daglegt líf, bæta lífsgæði og efla heilbrigði. Velferðarnefnd fær þingsályktunartillöguna til umræðu og eins og hefur komið fram er mjög gott að hún kemur fram á þessum tíma og getur nýst með heilbrigðisáætluninni. Ég veit að í hv. velferðarnefnd er fólk með frjóa hugsun og það mun væntanlega geta bætt inn í þetta verkefni. Ég vona að niðurstaðan verði sú að þingsályktunartillagan verði samþykkt og skipaður verði starfshópur sem mun vinna með þetta verkefni áfram.
Frú forseti. Ég verð að biðjast afsökunar á því að hafa verið ónákvæmur í orðavali. Auðvitað er það rétt hjá hv. þm. Ásgerði K. Gylfadóttur að bæði dvalarheimili og hjúkrunarheimili í nokkrum tilvikum eru starfrækt á vegum sveitarfélaga en fjármögnunin er á hendi ríkisins. Það er líka rétt að staðið hefur verið að öldrunarþjónustunni með miklum myndarbrag á Akureyri, en Akureyri var og er með þetta á sinni könnu alfarið, var annað tveggja sveitarfélaga sem var tilraunaverkefni og gafst mjög vel. Það er óumdeilt að gæði þjónustunnar urðu meiri. Höfn í Hornafirði var hitt sveitarfélagið. Svo deila menn auðvitað um kostnað. Auðvitað kostar allt sitt. Á Akureyri er afar metnaðarfullur forstöðumaður í öldrunarþjónustunni, Halldór Sigurður Guðmundsson, og hann kann stafrófið í velferðartækni býsna vel og það verður áhugavert að fylgjast með framvindunni þar. En sannast sagna þá hef ég á tilfinningunni að hann hafi talað fyrir býsna daufum eyrum lengi vel hvað þessa þætti varðar. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni að einn þátturinn sem ýtir undir það að við eigum að nýta okkur þessa velferðartækni er auðvitað framtíðarhorfur varðandi mönnun. Við getum ekki vænst þess að geta mannað eins vel og mikið og við gerum í dag. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því hún hefur svo góða innsýn inn í þennan geira, hvort hún hafi dæmi um [[Forseti hringir.]]lausnir sem menn eru að nota á sviði velferðartækni á Íslandi í dag.
Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir andsvarið. Það sem mér finnst mest spennandi, alla vega sem er til í dag, eru þessir hreyfiskynjarar og vöktunarbúnaður og fleira slíkt sem ég veit að Akureyringar hafa verið að taka upp. Til dæmis hefur inni á hjúkrunarheimilum, þar sem sjúklingar eru órólegir, verið nýttur með leyfi aðstandenda myndavélabúnaður, vöktunarbúnaður, til að minnka áreiti á einstaklinginn. Ég nefni líka nýjar lausnir í byltuvörnum og hreyfiskynjurum, ekki gömlu rafmotturnar á gólfinu sem fólk var snjallt að komast fram hjá, heldur skynja geislar hvort fólk fer fram úr t.d. á nóttinni þannig að það er ekki heft, það eru ekki uppi grindur sem geta valdið byltum ef fólk er að fara yfir þær. Það er rétt með sveitarfélögin, það getur verið að það hafi heft svolítið framgang velferðartækninnar að fjármagnið er ekki nægilegt. Það er bara þannig. En við þurfum að gera betur í þessu. Þess vegna tel ég að það væri mjög gott að ríkið kæmi þarna inn með styrki og fjármagn og stuðning til að koma þessu af stað. Þess vegna er líka mikilvægt að í þessum starfshópi sem verður, þá verði skipaðir fulltrúar sveitarfélaganna, að sjálfsögðu þar sem þetta er mjög stórt verkefni þeirra.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ásgerði K. Gylfadóttur fyrir svarið. Mig langar að veita andsvar síðara sinni og fræðast aðeins um það hver hennar reynsla er gagnvart innleiðingu á velferðartæknilegum lausnum. Hvernig taka starfsmenn þessu? Taka þeir þessu fagnandi? Eru þeir tortryggnir? Hvernig sér hún fyrir sér þróun meðal starfsfólks í öldrunarþjónustu með því að við förum að taka inn og hagnýta okkur fleiri lausnir á þessu sviði? Er það mat hennar að hugsanlega verði menn á varðbergi gagnvart því að taka þær inn? Þær eru ýmislegar, bæði einfaldar og flóknar eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kom inn á. Það eru til einfaldar og flóknar lausnir, bæði ódýrar og dýrar. Einfaldur búnaður í heimahús kostar kannski 10.000 kr. sem kemur að mjög góðu gagni. Ég leyfi mér að nefna á hraðbergi tvö dæmi sem ég upplifði. Annað er á Ísafirði í íbúðum aldraðra. Þar var einföld aðferð meðal íbúanna sem voru sjálfbjarga, bjuggu í þjónustuíbúð fyrir aldraða. Það var þannig kerfi að þegar þeir vöknuðu á morgnana þá fóru þeir fram á gang og kveiktu ljós sem var fyrir utan hurðina hjá þeim, það var staðfesting um að viðkomandi var kominn á fætur og allt í lagi. Annað er dæmi sem ég kynntist fyrir 25 árum í Bergen, fyrir 25 árum, hugsið ykkur. Þar var það þannig í þjónustukjarna að ef ekki var búið að sturta niður úr klósettinu fyrir ákveðinn tíma dagsins þá fór skynjari í gang og þjónustukjarni gerði aðvart. Svona lausnir eru til af öllu tagi.
Frú forseti. Ég þakka fyrir andsvar síðara sinni. Varðandi starfsfólk og velferðarþjónustu þá held ég að almennt séð taki flestir fagnandi nýjum verkferlum og því sem auðveldar vinnuna, en auðvitað erum við misjöfn og þegar talað er um velferðartækni þá sjá kannski sumir fyrir sér einhverja róbóta og slíkt og verða smákvíðnir. Ég held samt að t.d. í heimaþjónustu þar sem einstaklingurinn er kominn að því að þurfa meiri þjónustu séu allir öruggari með það ef hægt er að fylgjast betur með fólki, hvort sem það er með því að viðkomandi gefi frá sér merki eða það sé hægt að hafa samband við hann í gegnum spjaldtölvu til að spjalla við hann eða eitthvað slíkt. Ég held að það sé bara jákvætt. Ég upplifi það ekki þannig að starfsfólkið í þessari þjónustu sé neikvætt út í þessa umræðu um velferðartæknina heldur hafi það frekar hugmyndir um það hvernig við getum unnið áfram með verkefnin, t.d. inni á stofnunum, að starfsmaður sé látinn vita að hann geti sinnt öðrum verkefnum og þurfi ekki að hafa áhyggjur af einstaklingi. En auðvitað þurfum við líka að passa að tæknin getur klikkað og við verðum alltaf að vera á tánum. Þegar vöktunin er komin á þýðir það ekki að ekki þurfi að sinna einstaklingnum heldur frekar að starfsmaðurinn geti einbeitt sér betur að því sem hann er að gera hverju sinni, nýti tæknina til hagsbóta. Ég held að þetta sé bara jákvætt og eigi eftir að koma mjög hratt og vel inn í þá þjónustu sem við veitum nú þegar.