Hæstv. forseti. Fyrir hönd jafnréttis- og samvinnufólksins í þingflokki Framsóknarflokksins vil ég þakka góðar undirtektir og fagna þessum áfanga.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um þungunarrof. Frumvarpið er samið í velferðarráðuneytinu. Forsaga þess er í stuttu máli sú að þáverandi heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, skipaði í mars 2016 nefnd sem ætlað var að vinna að heildarendurskoðun laga nr. 25/1995, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Nefndin skilaði ráðherra skýrslu í nóvember 2016 og lagði m.a. til að lögunum yrði skipt upp. Mæli ég því hér fyrir frumvarpi til sérlaga um þungunarrof. Er frumvarpið sem nú er lagt fram í megindráttum í samræmi við tillögur nefndarinnar. Megintillaga nefndarinnar var að gera ætti breytingar á löggjöfinni þannig að lög tryggðu sjálfsforræði og sjálfsákvörðunarrétt kvenna yfir eigin líkama. Með það að leiðarljósi lagði nefndin til að þungunarrof yrði gert frjálst að beiðni konu fram að lokum 22. viku þungunar. Nefndin lagði einnig til að orðanotkun yrði breytt og orðið þungunarrof yrði notað í nýrri löggjöf. Þungunarrof er heiti yfir það þegar rof er gert á þungun konu að hennar beiðni, annaðhvort með læknisaðgerð eða lyfjagjöf. Hingað til hefur umrædd læknisaðgerð verið kölluð fóstureyðing í lögum, en nú er lagt til að þeirri orðanotkun verði hætt og hugtakið þungunarrof komi í þess stað. Hugtakið fóstureyðing hefur verið talið gildishlaðið og sambærileg orðanotkun þekkist ekki í nágrannalöndum okkar. Virðulegi forseti. Ég tel mikilvægt að reifa stuttlega sögulegt samhengi þessa máls. Allt til ársins 1935, þegar fyrstu lögin um fóstureyðingar voru sett, giltu ákvæði hegningarlaga frá árinu 1869 sem bönnuðu alfarið fóstureyðingar að viðlagðri allt að átta ára hegningarvinnu. Einu gilti þótt lífi eða heilsu konu væri stefnt í hættu með áframhaldandi meðgöngu eða fæðingu og samkvæmt lögum voru hendur lækna bundnar. Þeim var óheimilt að hjálpa konum við þessar aðstæður. Ljóst er að farið var í kringum lögin á þeim tíma og þau brotin. Í kjölfar mikillar umræðu um þessi mál í samfélaginu samþykkti Alþingi lög nr. 38/1935, um leiðbeiningar fyrir konur um varnir gegn því að verða barnshafandi og um fóstureyðingar. Færa má rök fyrir því, m.a. í sögulegu samhengi, að á Íslandi hafi ríkt nokkuð frjálslynt viðhorf til þungunarrofs. Lögin voru eftir því sem næst verður komist þau fyrstu í heiminum sem heimiluðu þungunarrof á grundvelli félagslegra aðstæðna. Voru ófrjósemisaðgerðir á konum einnig heimilaðar í tilvikum þar sem konum stafaði lífshætta eða önnur mjög mikil sjúkdómahætta af því að verða barnshafandi eða í tilvikum þar sem um minni hættu væri að ræða en gera mætti ráð fyrir að kona yrði iðulega barnshafandi. Var þannig frá upphafi hér á landi kveðið á um ófrjósemisaðgerðir kvenna í sama lagabálki og um þungunarrof. Með frumvarpi þessu er lagt til að fjallað verði um þessar heimildir í aðskildum lögum. Rúm 40 ár eru liðin frá því að gildandi lög um þungunarrof voru samþykkt á Alþingi. Má í raun segja að niðurstaða þingsins á þeim tíma hafi verið málamiðlun þegar litið er til þess frumvarps sem lagt var fram á Alþingi árið 1973 og byggðist á því að virða ætti sjálfsákvörðunarrétt kvenna til að taka ákvörðun um barneignir. Í frumvarpinu var lagt til að þungunarrof yrði frjálst að beiðni konu fram að lokum 12. viku þungunar. Frumvarpið mætti mikilli andstöðu og varð úr að þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra skipaði þriggja manna nefnd, sem nánar tiltekið var skipuð þremur karlmönnum, sem gera átti breytingar á frumvarpinu með það fyrir augum að meiri líkur væru á að það yrði samþykkt á Alþingi. Breytingarnar voru þess efnis að dregið var úr heimildum kvenna til að taka sjálfar ákvörðun um þungunarrof, takmarkanir settar fyrir heimildunum og vald til ákvarðanatöku var fært að hluta til í hendur tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa. Mig langar að fara aðeins yfir þau ákvæði gildandi laga sem sætt hafa gagnrýni og ástæður þess að ég tel mikla þörf á að setja ný lög með það að markmiði að sjálfsforræði kvenna til ákvarðanatöku um eigin líkama verði tryggt. Þau ákvæði sem sætt hafa hvað mestri gagnrýni eru ákvæði 9., 10. og 11. gr. gildandi laga. Þessi lagaákvæði innihalda ýmiss konar skilyrði sem öll eru til þess fallin að takmarka sjálfsforræði kvenna varðandi ákvarðanatöku um þungunarrof. Í 9. gr. laganna eru skilyrði þess að kona geti fengið þungun sína rofna tilgreind. Skilyrðin eru þrenns konar: Það eru félagslegar ástæður, læknisfræðilegar ástæður og þegar þungun kemur til vegna nauðgunar eða annarrar refsiverðrar háttsemi. Við mat á félagslegum ástæðum skal tekið mið af því hvort konan hafi alið mörg börn með stuttu millibili og skammt sé frá síðasta barnsburði, hvort konan búi við bágar heimilisaðstæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu, að konan geti ekki vegna æsku eða þroskaleysis annast barn á fullnægjandi hátt, eða um sé að ræða ástæður sem eru fyllilega sambærilegar framangreindum ástæðum. Þessi upptalning endurspeglar ekki þær aðstæður sem flestar konur sem óskað eftir þungunarrofi standa frammi fyrir í dag. Enn fremur fela skilyrtar heimildir til þungunarrofs með vísan til félagslegra ástæðna í sér ákveðna lítilsvirðingu og eru til þess fallnar að valda hlutaðeigandi konum aukinni vanlíðan, því að við skulum átta okkur á því og muna að ákvörðun um að rjúfa þungun er og verður konum sem standa í þeim sporum alltaf erfið. Sú ákvörðun verður alltaf þungbær. Í þessu ljósi og af þessum ástæðum legg ég til í því frumvarpi sem hér er mælt fyrir að hver sú kona sem telur sig knúna til þess að óska eftir þungunarrofi, hver svo sem ástæðan þar að baki er, ráði þeirri ákvörðun alfarið sjálf. Aftur á móti verði henni boðinn og veittur og tryggður sá stuðningur sem hún telur sig þurfa, bæði fyrir og eftir að þungunarrof hefur verið framkvæmt. Undir læknisfræðilegar ástæður samkvæmt gildandi lögum falla tilvik þegar ætla má að líkamlegri eða andlegri heilsu sé hætta búin af áframhaldandi meðgöngu og fæðingu sé hætta talin á að barn fæðist vanskapað eða haldið alvarlegum sjúkdómi vegna erfða eða sköddunar á fósturlífi eða þegar geta foreldris til að annast og ala upp barn er talin verulega skert vegna líkamlegs eða geðræns sjúkdóms. Hér skulum við staldra aðeins við og skoða skuldbindingar Íslands samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Seinni tvær af þeim ástæðum sem gildandi lög heimila þungunarrof byggt á læknisfræðilegum ástæðum, verða að teljast nokkuð gagnrýniverðar, fyrst og fremst þegar litið er til 8. gr. samningsins sem fjallar um skyldur ríkja hvað varðar vitundarvakningu og til að vinna á móti staðalímyndum, fordómum og skaðlegum venjum sem tengjast fötluðu fólki. Ég tel í því samhengi óeðlilegt að veita í lögum rýmri heimildir til þungunarrofs vegna þess að hægt sé að leiða líkur að því að barn sem kona gengur með verði á einhvern hátt fatlað. Gildandi lagaákvæði hefur verið gagnrýnt hvað þetta varðar og ég tel brýnt og sjálfsagt að taka þá gagnrýni til greina, enda er það yfirleitt ekki fötlunin eða skerðingin sem slík sem gerir það að verkum að kona vill láta rjúfa þungun sína, heldur er það mat konunnar á aðstæðum sínum hverju sinni sem verður til þess að hún tekur ákvörðun um þungunarrof. Því má í raun færa rök fyrir því að þungunarrof sé alltaf byggt á mati á félagslegum ástæðum, nema í þeim fáu tilvikum sem lífi konu stendur hætta af þungun. Sömu sjónarmið búa að baki gagnrýni á ákvæði laganna þar sem heimild byggir á því að ætla megi að sjúkdómur, líkamlegur eða geðrænn, dragi alvarlega úr getu konu eða manns til að annast og ala upp barn. Það er alveg skýrt í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að aðildarríkjum samningsins er skylt að veita fötluðu fólki viðeigandi aðstoð við að uppfylla skyldur sínar sem uppalendur barna og því tel ég ekki rétt að útlista andlega eða líkamlega fötlun foreldris sem ástæðu fyrir rýmri heimild til þungunarrofs í lögum. Ég tel víst að við getum öll verið sammála því að það skuli ætíð vera heimilt að framkvæma þungunarrof ef ótvíræðar læknisfræðilegar ástæður liggja fyrir að um líf og heilsu konunnar sé að tefla. Í 2. mgr. 10. gr. gildandi laga er kveðið á um að fóstureyðing skuli aldrei framkvæmd eftir 16. viku meðgöngutímans nema af slíkum ástæðum. Í sömu grein segir að fóstureyðing skuli einnig leyfileg eftir 16 vikur séu miklar líkur á vansköpun, erfðagöllum eða sköddun fósturs. Í þessu samhengi minni ég á orð mín hér fyrr í ræðunni um 8. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og víðtækari heimildir sem byggja á því að fóstur teljist fyrirsjáanlega fatlað. Ég tel að með því að veita rýmri heimildir til að rjúfa þungun með þeirri skírskotun sem birtist í gildandi lögum sé verið að senda skilaboð um að fatlað fólk sé ekki jafn mikilvægt og það sem við kjósum að kalla heilbrigt fólk. Ég er því með öðrum orðum alfarið á móti því að löggjöf innihaldi flokkun á verðleika fóstursins. Slíkt er í mínum huga til þess fallið að viðhalda fordómum gagnvart fötluðu fólki og staðalímyndum um fatlaða einstaklinga sem er andstætt 8. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna. Meðal annars með það í huga legg ég til að lögin geri engan greinarmun þegar kemur að beiðni konu um þungunarrof. Ákvörðunin er konunnar óháð því hvaða aðstæður búa að baki. Krafa gildandi laga, og nú er ég að tala um ákvæði 11. gr., um að þungunarrof vegna félagslegra ástæðna sé ekki heimilt nema fyrir liggi skriflega rökstudd greinargerð tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa þess efnis, hefur einnig sætt mikilli gagnrýni. Í þessu felst að vilji konunnar og mat á eigin aðstæðum teljist ekki marktækt nema tveir heilbrigðisstarfsmenn séu henni sammála. Þannig er frelsi og öryggi konu í þessum aðstæðum í höndum einhvers annars en hennar sjálfrar. Ég tel að þetta ákvæði beri merki gamaldags forræðishyggju sem standist ekki nútímaviðhorf til mannréttinda og sjálfsforræðis einstaklinga og kvenfrelsis. Virðulegi forseti. Þótt frumvarpið sem ég mæli hér fyrir sé ekki stórt í sniðum felur efni þess í sér mjög mikilvæg réttindi konum til handa, réttindi sem eiga að vera sjálfsögð þar sem þau snúast um rétt kvenna til að ráða sjálfar yfir líkama sínum og taka ákvarðanir um framtíð sína og öryggi. Markmið laganna er að tryggja að sjálfsforræði kvenna sem óska eftir þungunarrofi sé virt með því að veita þeim öruggan aðgang að heilbrigðisþjónustu í samræmi við ákvæði laganna. Ákvæði laganna gilda um rétt kvenna til þungunarrofs sem og um framkvæmd þungunarrofs og heilbrigðisþjónustu vegna þess en ekki um tilvik þar sem um nauðsynlega læknismeðferð er að ræða, enda þótt fósturlát hljótist af. Þá gilda ákvæði laganna einnig um fósturfækkun. Í lögunum er skýrt kveðið á um að konur eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita í tengslum við þungunarrof í samræmi við ákvæði laganna, laga um heilbrigðisþjónustu, lög um réttindi sjúklinga og annarra laga eftir því sem við á. Í 4. gr. frumvarpsins er fjallað um heimildir til þungunarrofs en þar er lagt til að heimilt verði að rjúfa þungun konu að hennar beiðni til loka 22. viku þungunar. Þá segir að þungunarrof skuli ætíð framkvæmt eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku. Með þessu eru ekki sett nein skilyrði fyrir heimildum til framkvæmdar þungunarrofs önnur en varðandi gæði þjónustunnar, þ.e. hver megi framkvæma þungunarrof og hvar. Í 2. mgr. greinarinnar kemur fram hvaða heimildir eru til þungunarrofs eftir lok 22. viku þungunar. Þá er þungunarrof einungis heimilt ef lífi konunnar er að öðrum kosti stefnt í hættu eða ef fóstur telst ekki lífvænlegt til frambúðar. Staðfesting tveggja lækna skal liggja fyrir um að fóstur teljist ekki lífvænlegt til frambúðar. Í 5. gr. er lagt til að heimilt verði að rjúfa þungun samkvæmt ákvæðum laganna hjá stúlku sem er ólögráða fyrir æsku sakir að hennar beiðni án þess að leitað sé eftir samþykki foreldra og forráðamanna. Þess ber að geta að umboðsmaður barna og dómsmálaráðuneytið lögðu ríka áherslu á að ákvæði þetta myndi standa í lögunum og byggðu afstöðu sína á stigvaxandi rétti barna til að hafa áhrif á eigið líf, sem endurspeglaðist m.a. í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Samkvæmt 6. gr. frumvarpsins skal aðgangur að heilbrigðisþjónustu vegna framkvæmdar þungunarrofs vera tryggður í öllum heilbrigðisumdæmum landsins að lágmarki fram að lokum 12. viku þungunar. Þetta er gert með áherslu á jafnræði og til að konur í dreifbýli sem standa frammi fyrir þessum aðstæðum þurfi ekki að ferðast um langan veg og verða fyrir enn meira álagi og röskun á högum sínum en óhjákvæmilegt er þegar horft er til þeirra áhrifa sem þungunarrof hefur á líf kvenna almennt. Í 7. og 8. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði annars vegar um framkvæmd þungunarrofs og hins vegar um fræðslu og ráðgjöf. Lagt er til að þungunarrof með læknisaðgerð skuli framkvæmt á sjúkrahúsi eða á heilbrigðisstofnun undir handleiðslu sérfræðings á sviði kvenlækninga. Er með þessu átt við öll þau þungunarrof sem krefjast frekara læknisfræðilegs inngrips en lyfjagjafar, svo sem svæfingar. Þá verði heimilt að framkvæma þungunarrof með lyfjagjöf á starfsstöðvum lækna sem landlæknir hefur eftirlit með fram að lokum 12. viku þungunar. Með þessu er átt við starfsstöðvar líkt og heilsugæslustöðvar, en einnig starfsstöðvar sjálfstætt starfandi sérfræðinga. Áður en þungunarrof á sér stað skal hlutaðeigandi konu veitt fræðsla um áhættur samfara aðgerðinni. Mæli læknisfræðilegar ástæður gegn þungunarrofi skal fjallað um það sérstaklega. Ákveði konan engu að síður að undirgangast þungunarrof er gerð krafa um að slíkt skuli skráð í sjúkraskrá. Er horft til þess að hér gildi sambærilegar reglur og eiga við í tilvikum þegar sjúklingur hafnar meðferð. Sérstaklega er kveðið á um rétt kvenna til að fá stuðningsviðtal við heilbrigðisstarfsmann með nauðsynlega sérþekkingu, bæði fyrir og eftir þungunarrof. Öll fræðsla og ráðgjöf skal veitt á óhlutdrægan hátt og byggjast á gagnreyndri þekkingu með virðingu fyrir mannréttindum og með mannlega reisn að leiðarljósi. Þetta er afar mikilvægt þar sem ráðgjöf og fræðsla heilbrigðisstarfsmanna getur haft mikil áhrif á þær ákvarðanir sem kona tekur um þungunarrof, t.d. þegar líkur benda til fyrirsjáanlegrar fötlunar eða skerðingar. Krafa um að fræðsla og ráðgjöf skuli byggð á gagnreyndri þekkingu vísar til þekkingar sem er alþjóðlega viðurkennd í ljósi aðstæðna hverju sinni og byggist á rannsóknum, viðurkenndum aðferðum og reynslu. Með vísan til virðingar fyrir mannréttindum og mannlegri reisn er bæði átt við mannréttindi þeirra kvenna sem óska eftir þungunarrofi, en einnig annarra einstaklinga í samfélaginu, svo sem fatlaðs fólks, samanber 8. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Líkt og í gildandi lögum er í frumvarpinu kveðið á um að heilbrigðisþjónusta vegna þungunarrofs verði gjaldfrjáls fyrir allar konur sem eru sjúkratryggðar samkvæmt lögum um sjúkratryggingar. Þá skal embætti landlæknis halda rafræna ópersónugreinanlega skrá yfir öll þungunarrof. Um brot gegn ákvæðum laganna skal fara samkvæmt almennum hegningarlögum og lögum um heilbrigðisstarfsmenn eftir því sem við á. Umfangsmikið samráð var haft á öllum stigum þessa máls. Við upphaf vinnu nefndar um heildarendurskoðun laganna óskaði nefndin opinberlega eftir umsögnum um gildandi lög og bárust 27 umsagnir. Niðurstöður nefndarinnar byggðust að mörgu leyti á því sem fram kom í umsögnum fagaðila og er innihald umsagnanna rakið nokkuð nákvæmlega í frumvarpinu. Þegar frumvarpsdrög voru orðin nokkuð fullmótuð var haft samráð við hóp fagaðila og í framhaldi af því voru endurskoðuð drög að frumvarpi birt til umsagnar í samráðsgátt Stjórnarráðsins. Í því ferli bárust 11 umsagnir frá stofnunum og félagasamtökum og 40 frá einstaklingum og eru þær raktar efnislega í frumvarpinu. Ákall um að þungunarrof yrði gert heimilt að beiðni konu fram að lokum 22. viku þungunar var áberandi í fjölda umsagna sem bárust. Félag íslenskra fæðingar- og kvensjúkdómalækna, Landspítali, Ljósmæðrafélag Íslands, Femínistafélag Háskóla Íslands, Kvenréttindafélag Íslands og fjöldi sérfræðinga, m.a. á sviði heilbrigðisvísinda, lögðu þetta til með ítarlegum rökstuðningi sem hafður hefur verið að leiðarljósi við gerð þessa frumvarps. Fagaðilar lögðu áherslu á tvennt. Flestir fagaðilar fjölluðu um að tilteknir fósturgallar greindust ekki fyrr en seint á meðgöngu um eða eftir 20 vikna sónarinn, og því væri mikilvægt að konur gætu tekið ákvörðun um þungunarrof fram að lokum 22. viku þungunar. Fagaðilarnir undirstrikuðu allir hve erfið ákvörðun þetta væri fyrir þær konur sem í hlut ættu og oft maka þeirra. Var það faglegt mat þeirra byggt á langri reynslu að það að takmarka þessi réttindi væri mjög slæmt skref. Aðrir fagaðilar vörpuðu ljósi á að afar mikilvægt væri að þungunarrof yrði heimilt sem lengst vegna þess að þær konur sem eru í hvað verstu félagslegu aðstæðunum eru oft einmitt þær konur sem ekki átta sig á að þær eru þungaðar fyrr en mjög seint, eiga erfitt með að nálgast þjónustu vegna þungunarrofs vegna þeirra aðstæðna sem þær eru í, mögulega í hjónabandi eða sambandi. Þetta gætu verið möguleg fórnarlömb heiðursglæpa, nauðgunar eða mansals. Sumar ættu erfitt með að nálgast þjónustuna vegna tungumálaörðugleika, þroskahömlunar eða annarra ástæðna. Virðulegi forseti. Verði þetta frumvarp að lögum er um mikla breytingu að ræða sem er ætlað að tryggja konum sjálfsforræði yfir eigin líkama og eigin framtíð hvað barneignir varðar. Með þessari breytingu er ætlunin að tryggja konum öruggan aðgang að heilbrigðisþjónustu óski þær eftir þungunarrofi fram að lokum 22. viku þungunar. Hefur frumvarpið því fyrst og fremst aukin réttindi í för með sér fyrir konur. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins, en ég vil í lokin nefna nokkur atriði sem ég vonast til að umræðan hér í þingsal geti byggt á. Það er mikilvægt að halda staðreyndum þessa máls til haga. Sérfræðingar á sviði fæðingarlækninga mæla þroska fósturs í mánuðum, vikum og dögum. Til að í framhaldinu gæti engrar óvissu um þau viðmið sem til umfjöllunar eru þá er talað um lok 22. viku þegar kona er gengin 21 viku plús sex daga. Þannig er 22. vika vikan þar sem kona er genginn 21 viku plús engan dag fram að 21 viku og sex daga. Í frumvarpinu er miðað við lok 22. viku, eða þegar kona er gengið 21 viku og sex daga. Þetta eru þau viðmið sem sérfræðingar á sviðinu nota og mikilvægt er að halda til haga í umræðunni. Samkvæmt upplýsingum frá sérfræðingum á þessu sviði eru barnalæknar almennt ekki kallaðir til við fæðingu á fyrirbura nema fóstur hafi þroska upp á a.m.k. 23 vikur eða við upphaf 24. viku þar sem líkur eru taldar engar á að barnið lifi af. Fyrirburar sem lifað hafa af eftir fæðingu um miðja 24. viku hér á landi eru teljandi á fingrum annarrar handar. Mörkin sem lögð eru til, það er lok 22. viku eða 21 vika plús sex dagar, eru því á tímamarki þar sem ekki er reynt að bjarga fóstrum innan heilbrigðisþjónustunnar. Þetta er staðreynd sem mikilvægt er að þingmenn sem aðrir séu meðvitaðir um. Í þessu samhengi langar mig að vitna í orð eins ágæts fæðingar- og kvensjúkdómalæknis sem birtust í umræðunni á dögunum, með leyfi forseta: „Eitt er alveg á hreinu: konur munu um alla tíð verða þungaðar á röngum tíma, með röngum manni, í röngu ástandi, óviljandi, vegna þess að smokkurinn rifnaði eða þær köstuðu upp pillunni.“ Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Ég óska þess eindregið að við höldum okkur við umfjöllunarefni þessa máls í umræðunum hér. Efni þessa frumvarps snýst ekki um tilvik þegar kona í eftirvæntingu sinn eftir barni, gengin 22 vikur, missir það vegna andláts fyrirbura í fæðingu. Það er ekki umfjöllunarefnið hér. Það mál sem hér er til umfjöllunar er þegar kona tekur þá þungbæru og erfiðu ákvörðun að binda enda á þungun vegna þess að hún hefur tekið þá ákvörðun með sjálfri sér eða þeim aðilum sem hún ákveður að treysta og reiða sig á, hver svo sem ástæðan er fyrir þeirri ákvörðun. Ég spyr því: Hver er betur til þess fallinn að meta aðstæður sínar en konan sjálf? Er löggjafinn betur til þess fallinn að skipta niður í flokka þeim ástæðum sem konan þarf að uppfylla til að geta fengið að ganga hér um frjáls og örugg? Eru tveir læknar betur til þess fallnir? Er nefnd skipuð lækni, félagsráðgjafa og lögfræðingi betur til þess fallin? Það er mín niðurstaða, en ekki bara mín niðurstaða, það er niðurstaða nefndar sem skipuð var af forvera mínum í stól heilbrigðisráðherra og í áttu sæti fremstu sérfræðingar okkar á þessu sviði, að konan væri sú sem ætti að taka þessa ákvörðun. Það var líka niðurstaða fjölda sérfræðinga og félagasamtaka og kom svo bersýnilega í ljós í umsagnarferli þessa máls hve skýr afstaða fagfólks á þessu sviði er til málsins. Fagfólk var á sama máli um að ákvörðun ætti að vera konunnar, hún væri best til þess fallin að taka þessa ákvörðun og skyldi eiga þess kost fram til loka 22. viku þungunar. Þessi ákvörðun er ekki og verður aldrei konum auðveld eða léttvæg. Við skulum hafa það hugfast. Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og til 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir yfirferðina á þessu mikilvæga máli. Mig langar að byrja á að taka fram að ég er fyllilega sammála áherslum á sjálfsákvörðunarrétt kvenna í þessu máli. Það breytir því ekki að það eru áhugaverðir vinklar og hæstv. ráðherra kom svo sem inn á það. En það sem mig langar ekki síst að fókusera á í andsvörum mínum er áherslan á það sem verið er að útrýma, þ.e. að verið er að útrýma flokkuninni, hvort um er að ræða fatlað fóstur eða ófatlað, og það fært yfir í sjálfsákvörðunarrétt kvenna óháð skimunum á fóstrinu. Þá er ég komin að því sem mig langar að ræða, þ.e. skimun. Við höfum með réttu, tel ég, fengið orð á okkur að vera þjóðfélag sem leggur gríðarlega áherslu á skimun og við ýtum því að þunguðum konum frekar en ekki. Mig langar til að byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra: Var [[Forseti hringir.]]þessi menning okkar, ef svo má segja, eitthvað rædd samhliða gerð þessa frumvarps?
Virðulegur forseti. Því er ekki að leyna að umfjöllunin um skimanir er að sumu leyti mjög skyld því frumvarpi sem hér er til umræðu. En ég vil nefna það fyrst, af því að hv. þingmaður talar um að það sé mikilvægt, að hér er algerlega verið að útrýma flokkun á fólki, þá á ég við fatlað fólk annars vegar og hins vegar það sem er ófatlað. Við erum líka að útrýma skilunum á milli mismunandi tegunda af félagslegum ástæðum, þ.e. við skiljum ákvörðunina eftir hjá konunni sjálfri þar sem ákvörðunin á heima og þar sem hún á að vera. En varðandi skimanirnar hef ég óskað eftir því að farið sé yfir það sérstaklega með hvaða hætti við vinnum skimanir á Íslandi. Þá er ég að tala um krabbameinsskimanir, en ekki síður skimanir, fósturskimanir, og hvaða ástæður liggja þar að baki, hvaða faglegt og heilbrigðispólitískt mat liggur þar til grundvallar. Ég tel að við eigum að halda þeirri spurningu vakandi og hef falið tilteknum hópi að vinna úr þeirri stöðu.
Herra forseti. Ég þakka svarið og ég er ánægð að heyra að þetta sé komið í ferli af því að þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli, óháð því frumvarpi sem hér er til umræðu. Við virðumst vera að detta í þann farveg, og ég hef svo sem það rætt áður, að í stað þess að nota þá tækni sem við búum yfir til að einstaklingsmiða hina ýmsu þjónustu, erum við farin að setja alla einstaklinga undir sama hatt. Við notum tæknina við að stíga skref aftur á bak. Þá langar mig til að nota tækifærið í seinni umferð til að spyrja hæstv. ráðherra. Ég veit að í löndum eins og í Hollandi, Kanada og öðrum löndum er mjög frjáls löggjöf í þessum efnum. Er til einhver tölfræði þar yfir fjölda þungunarrofa? Hafa orðið einhverjar stökkbreytingar í þeim tilfellum sem létt hefur verið á löggjöfinni? Eitthvað sem við getum haft til hliðsjónar og eiginlega til að svara þeim sem telja hættu á að konur fari að nýta sér þetta í ríkari mæli sem getnaðarvörn?
Virðulegi forseti. Samkvæmt þeim tölum og þeim gögnum sem ég hef undir höndum og nefndin einnig og fjallaði sérstaklega um við gerð skýrslunnar til ráðherra á sínum tíma, kemur fram að rúm löggjöf hvað þetta varðar, hvort sem er í Kanada, þar sem mörkin eru engin, eða í Bretlandi og Hollandi þar sem þau eru svipuð því sem við leggjum til hér, eru engar vísbendingar um að það verði til þess annars vegar að konur færi þungunarrofið síðar á meðgönguna, eða hins vegar að þungunarrofum fjölgi. Það er sem sagt vísbending um hvorugt. Hins vegar vil ég taka undir það sem hv. þingmaður segir, að ég held að við eigum að mörgu leyti eftir að þræða það inn í alla okkar löggjöf og alla okkar framkvæmd, ekki bara í heilbrigðisþjónustunni heldur almennt í samfélaginu, að ef við viljum fjölbreytileika í samfélaginu verður það að endurspeglast í löggjöf, í reglugerðum og í framkvæmd laga og m.a. í heilbrigðiskerfinu. Er sannarlega ekki vanþörf á vegna þess að fjölbreytt samfélag er betra samfélag. En við þurfum þá að standa undir nafni í því að það endurspeglist líka í framkvæmdinni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra yfirferðina. Ég er með eina fyrirspurn: Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að þessi breyting, að lengja tímann sem fóstureyðing er heimiluð, verði nýtt af geðþótta, t.d. eftir 20 vikna sónar þegar hægt er að vita kyn barnsins?
Virðulegur forseti. Eins og fram kom í svari mínu við andsvari við spurningu hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson eru engar vísbendingar um það í þeim löndum í kringum okkur þar sem þessi aldursmörk eru rýmri að til verði einhvers konar geðþóttaþungunarrof. Ég tel ekki ástæðu til að hafa frekari áhyggjur af því hér.
Þakka hæstv. ráðherra svarið. Hæstv. ráðherra minntist á löggjöf í öðrum löndum. Í Bretlandi, held ég að sé alveg örugglega rétt hjá mér, er óheimilt að fá að vita kyn barns þar til svokallaður frestur er liðinn. Ég tek það fram að ég er ekki fylgjandi þessu frumvarpi, en hefur þetta komið til álita að það verði óheimilt að vita kyn barns þar til þessi frestur, 21 vika og sex dagar, er liðinn?
Virðulegi forseti. Samkvæmt mínum upplýsingum er í bresku lögunum óheimilt að vísa til kyns sem röksemdar fyrir þungunarrofi. En hins vegar er það líka þannig, og ég vil biðja hv. þingmann um að hafa fyrirvara á því, því að ég þarf að ná mér í betri upplýsingar um það, að þunguð kona getur alltaf leitað eftir upplýsingum um kyn hjá einkaklíník þó að óheimilt sé að nýta það og vísa til þess sem einhvers konar röksemdar fyrir þungunarrofi. Þannig er þessu háttað í Bretlandi. En við smíði þess frumvarps sem hér er til umfjöllunar þótti það afar mikilvægt að það væri alveg skýrt að sjálfsákvörðunarrétturinn væri skýr og að röksemdirnar væru konunnar.
Herra forseti. Við erum hér að ræða mjög stórt og mikið mál sem fylgja miklar tilfinningar og sterkar skoðanir á báða, eða alla bóga kannski, það er kannski ekki um tvennt að ræða í þessu. Ég vil fyrst segja að það er mikið fagnaðarefni að í þessu frumvarpi er kveðið skýrt að orði um sjálfsákvörðunarrétt kvenna, að hann sé óskoraður í þessum efnum. Það held ég að sé gríðarlega mikilvægt að svo sé um hnúta búið. Hér er líka verið að tala um hvenær heimilt sé að beita þungunarrofi, eða að kona taki ákvörðun um þungunarrof. [[Forseti hringir.]]Fram kom í máli manna áðan að sums staðar væru engin sérstök tímamörk á því. Hefur ráðherrann eitthvað [[Forseti hringir.]]skoðað hvort það ætti jafnvel að ganga enn lengra og hafa engin tímamörk?
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi er ég sammála hv. þingmanni um að það sé löngu tímabært að uppfæra þessi lög til nútímans. Þau eru orðin 43 ára gömul og eru í raun okkur öllum, íslensku samfélagi - ég segi ekki til skammar, en það er a.m.k. algerlega tímabært að við uppfærum þau til nútímans, við sem við viljum vera fremst í flokki þjóða í jafnréttismálum. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þessi mörk og hvort til álita hafi komið að hafa engin tímamörk. Þá er því til að svara að það kom ekki sérstaklega til álita vegna þess að í skýrslunni sem kom frá nefndinni eru þessi tilteknu tímamörk lögð til og við í ráðuneytinu töldum ekki rétt að fara að togast á um þá niðurstöðu nefndarinnar, enda var þar um að ræða tilteknar röksemdir. En í Kanada, þar sem tímamörkin eru engin, snerist málið um það samkvæmt mínum upplýsingum að það þótti brjóta í bága við stjórnarskrá þar að lögin væru [[Forseti hringir.]]eins og um þau var búið og því voru þau [[Forseti hringir.]]felld úr gildi.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Að því gefnu að kona hafi óskoraðan sjálfsákvörðunarrétt um þungunarrof er samhliða mjög mikilvægt að kona hafi þá góðan og greiðan aðgang að fræðslu og aðstoð til að taka ákvarðanir sem hún raunverulega vill taka og gerir það á réttum forsendum, hún sé vel upplýst um hvort hún ákveður þungunarrof eða ekki. Vissulega eru ákvæði í frumvarpinu um þessi efni en ég vil fyrst og fremst leggja áherslu á hvað þetta er mikilvægur þáttur. Er ekki öruggt að á þetta verði lögð rík áhersla og þetta verði alvöruaðstoð og -fræðsla sem konur geta notið?
Virðulegi forseti. Ég tek undir mikilvægi þess. Það kemur auðvitað fram í frumvarpinu sjálfu, eins og hv. þingmaður bendir á. Gert er ráð fyrir að lögin taki gildi sex mánuðum eftir að þau eru samþykkt og þá hafi viðkomandi aðilar þann tíma sem þarf til að bæta um betur þegar um fræðslu er að ræða. En ég vil líka nefna það hér, af því að nú fer málið til hv. velferðarnefndar, að ég held að það sé mjög mikilvægt að nefndin taki sérstaklega utan um þann þátt málsins vegna þess að þar munum við kannski fyrst og fremst finna fyrir breytingunni, þ.e. að tryggja að samfélagið standi undir nafni, að konur geti nýtt þennan sjálfsákvörðunarrétt og hafi allar þær upplýsingar og þann stuðning sem þarf til að þær geti notið þess réttar sem þeim ber.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þetta frumvarp sem er uppfærsla á nærri hálfrar aldar gömlu frumvarpi sem fjallaði um fóstureyðingar. Ég tek undir það sem komið hefur fram hér, að verið er að festa sjálfsákvörðunarrétt kvenna í sessi, sem mér finnst skipta gríðarlega miklu máli. Þetta er mikið tilfinningamál og við erum ekki að fara í einhverja flokkadrætti. Bara orðið, að breyta úr fóstureyðingu í þungunarrof, segir heilmikið og getur kveikt einhverjar spurningar. Maður hefur lesið bæði greinar fagaðila með og á móti í þessu efni. En þá langar mig í fyrra andsvari að koma að tímamörkunum. Hvað var það nákvæmlega sem studdi þau í stað þess að fara neðar eða jafnvel ofar? Voruð þið að horfa til annarra landa? [[Forseti hringir.]]Hvað var það að endingu sem varð til þess að þið tókuð þessa ákvörðun, 22 vikur?
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst leiðrétta það sem fram kom í orðum mínum áðan. Það liggur fyrir í frumvarpinu að lögin taki gildi 1. febrúar og er svo í frumvarpinu sem hér er til umræðu. Hv. þingmaður staldrar sérstaklega við þá ákvörðun um að leggja til 22 vikur. Eins og staðan er núna fer sannarlega fram þungunarrof allan þennan tíma, þ.e. fram að lokum 22. viku. Það sem við erum að segja í þessu frumvarpi er að það sé tryggt að ákvörðunin sé konunnar alla leið, ekki bara fram að tilteknum tíma og þá taki við einhvers konar sérfræðingar eða nefnd eða eitthvað annað, heldur sé þessi ákvörðun aldrei af henni tekin í því ferli og á því tímabili sem hér er undir. Eftir sem áður, rétt eins og er í núgildandi lögum og eins og er í lögunum í löndunum í kringum okkur, er það svo að ef lífi konunnar stafar hætta af þunguninni [[Forseti hringir.]]taka auðvitað við önnur rök. En þarna erum við að tala um að þegar ákvörðunin er tekin yfir höfuð þá sé hún alltaf konurnar.
Virðulegi forseti. Þá langar mig aðeins að staldra við 5. gr. þar sem talað er um að sjálfsákvörðunarréttur stúlkna yngri en 18 ára til að fara í þungunarrof sé virtur, án aðkomu foreldra. Mig langar aðeins að koma að því hvernig það er hugsað í sambandi við að það er skylda foreldra að styðja barn sitt. Ég tek undir varðandi sjálfsákvörðunarréttinn, en ég verð að koma að því að þegar svo ung stúlka fer í fóstureyðingu eða þungunarrof þarf hún mikinn stuðning á eftir. Hvernig er skyldu foreldra við barnið háttað í því efni? Eiga foreldrar ekki rétt á að fá að vita um ákvörðun barnsins þó að þau geta ekki gripið inn í hana?
Virðulegur forseti. Eins og fram kom í framsögu minni var lögð mjög mikil áhersla á að þessi ákvörðunarréttur barns væri stigvaxandi með hækkuðum aldri og lögðu bæði dómsmálaráðuneytið og umboðsmaður barna mjög skýra áherslu á það. En við gerum ráð fyrir því í frumvarpinu, og ég vænti þess að nefndin muni skoða þann þátt sérstaklega, að tryggt sé að barnið njóti stuðnings bæði á undan og eftir þessari aðgerð, það sé gert í samræmi við aðra heilbrigðisþjónustu en ekki síður þá viðkvæmu og flóknu ákvörðun sem þarna er verið að taka. Ég geri ráð fyrir því að vegna þess að við erum aðilar að samningum, alþjóðasamningum o.s.frv., um réttindi barnsins, að það sé í raun þau sjónarmið sem hér séu undir. En við verðum auðvitað að tryggja, eins og hv. þingmaður bendir á, að [[Forseti hringir.]]umbúnaður sé allur með þeim hætti að það sé tryggt að barnið fái allar upplýsingar og allan [[Forseti hringir.]]þann stuðning sem það þarf á að halda.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér um heimild konunnar til að láta eyða fóstri sínu fram að 23. viku meðgöngu, til loka 22. viku. Ég hefði seint trúað því að ég ætti eftir að standa í þessu æðsta ræðupúlti landsins og draga í efa að við konur höfum verið sviptar sjálfsákvörðunarrétti yfir eigin líkama þó að við höfum ekki heimild til að láta eyða barni eftir 22. vikna meðgöngu. Það skal tekið fram að við erum ekki bara að tala um fóstur á þessum tíma heldur ófullburða barn í móðurkviði. Það er lítil stúlka á leikskólanum á Ólafsfirði. Hún fæddist eftir 22. vikna meðgöngu, rétt tæplega, hér á Völlunum í Hafnarfirði. Sú fæðing var fyrir tímann. Það var lán að ljósmóðir var í næsta húsi sem fór með móðurinni og þessum litla fyrirbura á sjúkrahúsið. Nú er hún tveggja ára á leikskólanum á Ólafsfirði og það er ekkert að henni. Það er eitt sem er mjög jákvætt í frumvarpinu sem mér finnst sérstaklega ástæða til að taka til, burt séð frá því að lögin eru frá 1975, en það er að aðskilja ófrjósemisaðgerðir frá hinni eiginlegu fóstureyðingu. En að ætla einhvern veginn að koma því þannig fyrir að við konur vitum ekki fyrir þennan tíma að við göngum með barni, og séum þá búnar um leið að taka ákvörðun um það hvort við viljum eiga barnið eða ekki, verð ég að benda á að á árinu 2017 voru framkallaðar 1.044 fóstureyðingar. Það var engri konu af neinni einustu ástæðu neitað um fóstureyðingu. Ekki einni. Bendir það til þess að búið sé að svipta okkur sjálfsákvörðunarrétti yfir eigin líkama? Eða hvað er verið að gera með því að ætla að keyra í gegn þetta andstyggðarfrumvarp? Fyrirgefið þið, þetta er mér tilfinningalega mjög mikilvægt, mér finnst þetta siðferðislega rangt. Ég ætla að fá mér vatnssopa, þetta er mér mikið hjartans mál, þetta er í fyrsta skipti sem ég titra í ræðupúltinu, það er núna. Ég ætla að snúa mér að öðru. Ég á von á litlu barnabarni. Þegar móðirin var gengin 18 vikur á leið þá fékk ég að vita að þetta væri lítill drengur sem ætti að heita Tristan og hann var spriklandi í móðurkviði. Hver er lífsréttur hans? Hver er lífsréttur ófædda barnsins? Er aðlögunartíminn ekki nógur? Við höfum miðað við 12 vikur. Við höfum verið að framkalla fóstureyðingar hér alveg hiklaust upp á 16. viku. Við höfum tekið tillit til þess ef konu hefur verið nauðgað, ef kona á ofboðslega erfitt félagslega. Ef eitthvað þannig hefur komið upp höfum við ekki hafnað fóstureyðingu. Við erum að framkalla fjórar fóstureyðingar hvern einasta virka dag ársins miðað við 1.044 framkallaðar fóstureyðingar á árinu 2017. Mér finnst þetta frumvarp lítilsvirðing við lífið. Það virðist engu máli skipta hvaða ástæður liggja að baki fram að 23. viku. Það hefur ekkert með það að gera lengur hvort fóstrið, sem nú er orðið að ófullburða barni í móðurkviði, er heilbrigt eða ekki. Kynfrelsi konunnar og réttur hennar til að ráða yfir eigin líkama skal settur í öndvegi yfir allan lífsrétt barnsins, bara algjörlega. Þetta er með miklum ólíkindum. Það væri allt í lagi að fá einhverja röksemd fyrir því hvað veldur þessu í ljósi fóstureyðinga ársins 2017. Hvað veldur því þegar engri konu var neitað um fóstureyðingu? Hvers vegna skyldum við taka þá áhættu að slík atvik komi upp? Við skulum gefa lítið dæmi. Við skulum gefa dæmi sem við þekkjum úr samfélaginu um yndislegt par sem á von á barni. Allt í einu kastast í kekki og konan er komin 20 vikur á leið. Þau ætluðu að eiga barnið. Það var hamingja. En eitthvað kom upp á, kanski framhjáhald, hver hefur ekki heyrt það hugtak? Allt í einu verður konan reið og segir: Nei. Ég ætla ekki að eiga barn með þér. Nei, ég vil ekki sjá þetta, ég ætla að fara í fóstureyðingu. Hver er réttur barnsins? Hvers vegna tölum við eins og lífið skipti ekki máli?. Og hvernig stendur á því að það er hvergi verið að ræða það hvernig við getum tekið utan um þær konur sem virkilega eru í vanda og hjálpað þeim til að eignast barnið sitt, því að það er mesta guðs gjöf sem við fáum nokkurn tímann, þegar við fáum barnið okkar. Og auðvitað er þessi ákvörðun, að láta eyða barninu sínu, skelfilega þungbær - örugglega eitt það hræðilegasta sem nokkur móðir þarf að ganga í gegnum. Þá er ég að miða við þegar það er nánast nauðsynlegt, annaðhvort vegna þess að fóstrið er þannig úr garði gert að það eru engar lífslíkur fyrir það og það væri bara hrein og klár mannvonska að fæða það í heiminn eða að móðurinni er hætta búin. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara út í smáatriði lagabókstafsins hvað varðar núgildandi tímaramma um fóstureyðingar, enda algjör óþarfi. Í raun er ekki einu sinni farið að gildandi lögum nú heldur hafa lögin verið sveigð í áttina að óskum kvenna sem kjósa að láta eyða fóstri sínu eftir 12 vikna meðgöngu. Erfitt? Jú. Erfitt að fara í fóstureyðingu? Jú. Sú sem hér stendur veit nákvæmlega um hvað hún er að tala. En það breytir ekki þeirri staðreynd að mér finnst við gera lítið úr réttinum til lífs. Mér finnst við gera lítið úr því að 22. vikna fóstur er orðið lítil manneskja. Í alvörunni, fóstrið er lítil manneskja sem á rétt á lífi. Og ef hún hefur aldrei átt að verða til, ef hún er óvelkomin, þá finnst mér líka að það hefði verið hægt að skoða það pínulítið fyrr, því við vitum á 4. til 6. viku hvort við erum barnshafandi eða ekki. En mér finnst gert lítið úr okkur konum að halda að við séum algerlega ómeðvitaðar um það þegar við verðum þungaðar. Mér finnst það lítilsvirðing við okkur konur. Í þessu nýja frumvarpi er talað um að í gildandi lögum sé hugtakið fóstureyðing notað. Og í greinargerð með nýju frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísar Svavarsdóttur þykir hugtakið fullgildishlaðið og betur við hæfi að kalla aðgerðina þungunarrof. En hvers vegna? Hvers vegna þungunarrof? Þetta er fóstureyðing og ekkert annað. Hvers vegna að klæða þetta í annan kjól? Við erum að tala um fóstureyðingu og ekkert annað. Þegar við erum að tala um sjálfsákvörðunarréttinn, virðulegi forseti, þá ber ég virðingu fyrir kynsystrum mínum ekki síður en sjálfri mér. Ég ætla þeim ekki þá grunnhyggni, eins og ég sagði áður, að þær viti ekki hvernig börnin verða til. Ég ætla þeim heldur ekki að vita ekki að til eru getnaðarvarnir. Ég ætla þeim heldur ekki á nokkrum tímapunkti að þurfa að þola það að vera nauðgað og hafa ekkert um það að segja, því það er í einu skiptin sem þær eru ekki með sjálfsákvörðunarrétt yfir líkama sínum, það er ef þær eru teknar með valdi, þeim er nauðgað eða annað slíkt. Að öðru leyti ákveða þær flestar sjálfar hvort þær stunda kynlíf eða ekki og við vitum einnig hvernig börnin verða til. Eins og hæstv. heilbrigðisráðherra benti á áðan er þetta afskaplega tilfinningaþrungið. Og við ætlum að ganga á undan, bara vegna þess að við viljum segja að við séum þjóðin sem göngum á undan og bjóðum konum mesta kynfrelsi á jörðinni eða hvað eina annað sem er. Mér er alveg sama hvaða nöfnum það nefnt, ég horfi einungis á 22. vikna gamalt fóstur. Ég horfi bara á það. Ég horfi bara á það hvernig það er síðan deytt; þegar sprautað er í það eitri og það er látið deyja í móðurkviði til að kalla fram fæðingu eftir tvo sólarhringa og þegar komið er í sónar hefur sú skelfilega staða meira að segja komið upp að barnið var ekki enn dáið. Ég segi bara: Mér finnst bara við vera að skjóta okkur aftur til - ég veit ekki hvaða tíma - útburðartíma, þegar börn voru óvelkomin. Þau voru bara borin út. Ég segi: Ég held okkur væri nær að taka saman höndum og taka utan um þær konur og þær stúlkur sem virkilega þrá að eignast barnið sitt, en af félagslegum ástæðum eða vegna erfiðleika þá geta þær það ekki, heldur neyðast þær til að taka þá ömurlegu ákvörðun að láta eyða fóstri sínu, að eyða barninu sínu. Það er þar sem við ættum að koma inn. Það er þar sem við ættum að styðja við. Það er þar sem við eigum að ganga á undan með góðu fordæmi og ekki gleyma því að árið 2017 voru framkvæmdar 1.044 fóstureyðingar, fjórar fóstureyðingar hvern einasta virka dag ársins og engri konu, engri einustu, var neitað um framkvæmd þeirrar aðgerðar. Ekki einni. Niðurstaða mín er þessi: Það er rétt og skylt að aðskilja ófrjósemisaðgerðir og fóstureyðingar, en að öðru leyti hafa þær reglur sem við höfum haft hingað til virkað fullkomlega. Það er a.m.k. hafið yfir allan vafa að það mun ekki verða geðþóttaákvörðun, eftir 16, 18, 20 eða hvað þá 22 vikur, hvort mér eða þér dettur allt í einu í hug að barnið sem við göngum með sé óvelkomið í dag.
Virðulegi forseti. Það kom skýrt fram í máli hv. þingmanns sem talaði hér á undan mér, Ingu Sæland, að við erum eiginlega ósammála um flest sem þessu máli viðkemur. Ég verð að viðurkenna það, virðulegur forseti, því ég hef miklar mætur á hv. þingmanni, að ég vona innilega að umræða okkar um þetta mikilvæga frumvarp sem hér liggur fyrir verði ekki á þeim nótum sem voru í ræðustól áðan. Ég vil hvetja okkur öll sem ætlum að taka þátt í þessari umræðu til að hugsa til þess fólks sem er þarna úti að fylgjast með þessari umræðu og hefur gengið í gegnum slíkt og hefur alls konar tilfinningar. Ég skal, virðulegur forseti bera fulla virðingu fyrir þeim tilfinningum sem hv. þingmaður hefur, en tilfinningar eru alls konar. Ég held að í þessari umræðu þurfum við að einbeita okkur að því að horfa á frumvarpið og staðreyndir málsins en ekki líkja spriklandi börnum í móðurkviði eða einhverju slíku við þetta mál. Að þessu sögðu þá langar mig að spyrja hv. þingmann um lögin en hún sagðist telja að lögin eins og þau væru í dag virkuðu fullkomlega. Samt hjó ég eftir því að hv. þingmaður virtist hafa ýmislegt við það að athuga hversu mörg þungunarrof væru gerð á ári hverju. Lögin sem gilda í dag eru frá árinu 1975, sem þýðir að þau eru eldri en ég. Þar er fjallað um sérstakar ástæður til þess að heimila þungunarrof sem í þeirri löggjöf heitir jú fóstureyðing. Þar er talað um aðstæður sem ég hefði haldið að við flest gætum verið sammála um að eru ekki endilega aðstæðurnar í dag og eins og hv. þingmaður kom einmitt inn á þá er framkvæmd laganna í dag ekki í samræmi við lögin. Af þeirri einu ástæðu spyr ég: Telur hv. þingmaður að sú ástæða sé ekki fullgild til þess að við endurskoðum [[Forseti hringir.]]lögin og förum yfir þá þætti sem þar undir liggja, óháð því [[Forseti hringir.]]hvaða viku við erum að tala um varðandi tímamörkin?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þessi kona mun í rauninni aldrei tala öðruvísi um þetta mál en hún gerði nákvæmlega núna. Hér er talað um að ég hafi ýmislegt við lögin að athuga. Það var aðeins eitt sem ég sagði að væri athugandi og væri rétt og satt að gera, það er að aðskilja í rauninni ófrjósemisaðgerðir versus fóstureyðingar, þannig að það sé ekki í einu og sama frumvarpinu. Ég veit ekki hversu gildishlaðið það var þegar ég var að tala um 1.044 fóstureyðingar á árinu 2017, ég var bara að tala um upplýsingar frá landlæknisembættinu þar sem kemur fram að það voru framkallaðar fjórar fóstureyðingar á dag alla virka daga ársins 2017 og engri konu neitað um fóstureyðingu. Þess vegna liggur við að ég snúi þessu upp í andsvar á andsvarið, sem ég veit að er kannski ekki alveg í tísku, og spyrji: Hversu mikið þurfum við að gefa í? Skilar þetta ekki tilætluðum árangri, virðulegi þingmaður? Það er alveg sama hvernig á þetta mál er litið, 22 vikna gamalt fóstur er jú spriklandi lítil mannvera, svo það sé sagt. Það er á engum tímapunkti sem ég geri lítið úr þeirri sorg og þeim erfiðleikum sem steðjar að þeim sem þarf að gangast undir þessa aðgerð. Ég er hins vegar að vísa til þeirra ófæddu barna sem hugsanlega myndu fæðast ef þetta frumvarp næði ekki fram að ganga.
Virðulegur forseti. Í greinargerð með frumvarpinu á bls. 4 kemur fram að í 9. gr. núverandi laga eru þrjú skilyrði fyrir fóstureyðingu eins og það kallast í þeim lögum, þ.e. að þær séu vegna félagslegra aðstæðna, læknisfræðilegra aðstæðna eða þegar þungun kemur til vegna nauðgunar eða annarrar refsiverðrar háttsemi. Í framhaldi af textanum kemur í rauninni fram að þessar lýsingar sem tilgreindar eru á félagslegum aðstæðum í gildandi lögum eigi varla við í dag árið 2018. Þess vegna spyr ég hv. þingmann hvort ekki sé ástæða að breyta því. Og þá fer maður að velta fyrir sér: Hvað gætum við haft sem eðlilegar ástæður fyrir því að kona geti óskað þungunarrofs? Ég óttast að ef við færum í slíka upptalningu og reyndum að setja okkur inn í öll þau mögulegu og óvenjulegu atvik sem upp gætu komið, þá verði [[Forseti hringir.]]niðurstaðan sú sem sett er fram í þessu frumvarpi, að aðstæður konunnar séu best metnar af konunni sjálfri en ekki okkur hér, löggjafanum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið aftur. Hv. þingmaður talar um þessi þrjú skilyrði sem sett eru í gildandi lögum um ástæður þess að geta farið í fóstureyðingu. Ég veit ekki til þess að þær ástæður séu einhverjum breytingum háðar í nýju frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra. Einungis er verið að lengja tímann í 22 vikur. Það er enn verið að tala um ástæðurnar séu félagslegir erfiðleikar, læknisfræðilegir og ef um nauðgun hefur verið að ræða. Þó svo að við vitum hvernig það félagslega hefur vaxið, þá breytir það ekki þeirri staðreynd að ég hef sagt nákvæmlega það sem ég hef um þetta frumvarp að segja.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur um hvernig við viljum taka umræðu um þetta frumvarp. Við þurfum að vanda okkur. Það eru margir sem eru að horfa á þessa umræðu, konur sem hafa m.a. átt í erfiðum félagslegum aðstæðum og konur sem hafa í þessum örfáu tilfellum farið í þungunarrof seinna, sem eru að hlusta, sem hafa tekið þessa erfiðu ákvörðun byggða á núgildandi lögum þannig að ég ætla að biðja okkur öll um að vanda okkur í umræðunni. Hv. þm. Inga Sæland fór hér mikinn um konur, að frumvarpið gerði lítið úr okkur konum og að hún bæri sérstaka virðingu fyrir konum. Mér finnst hún einmitt gera lítið úr okkur konum með því að treysta okkur ekki fyrir því að taka þessa ótrúlega erfiðu ákvörðun sjálfar. Það að trúa því að við hoppum á þessa ákvörðun út af einhverjum einföldum erfiðleikum í sambandi eða öðru slíku er fjarstæðukennt. Ég er ótrúlega tilbúin að taka hér umræðuna um það hvar við viljum málefnalega setja þessi skilyrði við sjálfsákvörðunarréttinn. Það á að vera umræða okkar í þingsal. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hún sé einfaldlega - hún kallaði þetta frumvarp andstyggilegt - á móti frumvarpinu í heild sinni eða hvort hún sé til í að taka umræðu um þennan vikufjölda sem mér heyrist hv. þingmanni mest umhugað um. Eins og kom fram áðan eru þessi lög úr sér gengin og breytingar á mörgu öðru [[Forseti hringir.]]í frumvarpinu sem tengist ekki þessum vikufjölda svo löngu tímabærar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég ber virðingu fyrir konum og, já, ég trúi því að við áttum okkur á því fyrir tólftu viku hvort við erum óléttar eða ekki. Og, já, ég tel þetta andstyggilegt frumvarp og, já, það hefur siðferðilega særandi og bara meiðandi áhrif á mig. Og, já, ég tel þennan tíma, 22 vikur, algjörlega fyrir neðan allar hellur. Og, já, mér finnst lífsréttur barnsins algjörlega fótum troðinn með þessu frumvarpi. Og, já, sjálfsákvörðunarréttur kvenna var fullkomlega virtur árið 2017 þegar engri konu var meinað um að fara í fóstureyðingu. Það mætti kannski segja: Hvers vegna, hv. þingmaður, þarf að rýmka þennan ramma svona rosalega eins og nú er lagt til að sé gert?
Virðulegi forseti. Það eru einfaldlega ýmsar konur sem eiga sér engan málsvara í máli hv. þm. Ingu Sæland, konurnar sem þú telur að eigi alltaf að átta sig á því að þær séu óléttar fyrir þessar 12 vikur. Ég velti einfaldlega fyrir mér: Finnst hv. þingmanni við bara eiga að setja endanleg mörk þar? Eigum við að ræða það? Hvað með konu sem er í mikilli fíkniefnaneyslu og í engu ástandi til að átta sig á því að hún sé ólétt og áttar sig á því seinna og hefur enga burði til þess, vilja, þrek, orku eða heilsu til að eignast barn? Hvað með 13 ára barnið sem verður ólétt? Það eru þessar konur sem átta sig einmitt ekki á því fyrir tólftu viku og þurfa að eiga sér málsvara í öðrum konum á þinginu af því að við virðum sjálfsákvörðunarrétt þeirra og vilja. Við getum rætt hér málefnalega um þennan vikufjölda, en við þurfum að sleppa því að tala niður til kvenna [[Forseti hringir.]]sem eru að horfa á okkur sem hafa tekið þessa ógeðslega erfiðu ákvörðun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Engri konu, ekki heldur fíkniefnakonunni sem hv. þingmaður talaði um sem fattaði það löngu seinna að hún væri barnshafandi og þurfti að fá hjálp, var meinað um fóstureyðingu árið 2017, ekki heldur ungu stúlkunni, ekki heldur þeirri sem var nauðgað. Engri konu var meinað um fóstureyðingu árið 2017. Ekki einni. [[Gripið fram í.]] Ég get líka bætt öðru við. Já, ég vildi gjarnan sjá það fest í lög að 12 vikur væru meginregla þó að annað kæmi út úr því þegar betur er að gáð því að við höfum alltaf undantekningar frá meginreglunni. En, já, hv. þingmaður, 12 vikur eru í mínum huga meira en nóg.
Virðulegi forseti. Já, þetta eru tilfinningaríkar umræður. En það gengur stundum alveg fram af mér og mér finnst við vera að tala niður til kvenna um sjálfsákvörðunarrétt kvenna sem þetta frumvarp undirstrikar. Hv. þm. Inga Sæland talaði um að konur vissu allar fyrir 12. viku að þær væru óléttar. Ég hef lesið það og staðfest hjá ljósmóður að það fæðist eitt barn á ári, fullburða, sem konur hafa ekki vitað um að þær væru ófrískar að, og það er ekkert endilega af því að konur hafi verið eitthvað óheilbrigðar, eru bara fullheilbrigðar konur. Þetta hefur alla tíð verið svo. Ég skil ekki alveg þennan málflutning hérna, mér finnst að við þurfum að vera málefnaleg og tala frekar málefnalega um ýmis ákvæði í frumvarpi heldur en að tala svona niður til kvenna. Hv. þingmaður fjallaði um að frumvarpið byggði á því að konur gætu fengið þungunarrof á félagslegum rökum. Þá tel ég að hv. þingmaður þurfi að lesa frumvarpið aðeins betur, því að það er algerlega sjálfsákvörðunarréttur kvenna að fara í þungunarrof. En mig langar þá til að spyrja: Vilt þú bara banna þungunarrof á Íslandi?
Forseti minnir hv. þingmenn á að beina fyrirspurnum til forseta eða kalla aðra þingmenn háttvirta eða nefna þá með nafni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem hefur einkennt andsvörin sem ég hef fengið frá kynsystrum mínum er það að ég sé að tala okkur niður, ég sé að tala konur niður, en ég hef aldrei nokkurn tíma heyrt eina einustu þeirra tala um það að ég sé að tala fyrir lífsrétti barnsins, ekki eina einustu. En jú, það er alveg rétt sem hv. þm. Halla Signý benti á, ég talaði um félagslega réttinn í nýju lögunum. Það voru mismæli, því að ég hef sagt áður að það væri geðþótti konunnar hvenær henni þóknaðist að fara í fóstureyðingu fram yfir 22. vikna meðgöngu. En hvernig sem í rauninni er verið að tala um þetta, að við tölum um hlutina og eiga orðavalið og hafa það kurteisislegt á hinum eða þessum nótunum, þá get ég alveg sagt það alveg bara frá innstu hjartarótum: Ég hef í rauninni aldrei talað um neitt í þessu háa Alþingi sem hefur stungið mig eins í hjartað og þetta frumvarp. Aldrei. Það er líka þannig um marga, ekki bara konur í samfélaginu, heldur Íslendinga í samfélaginu sem finnst þetta vera siðferðilega rangt. Og að við skulum voga okkur að leggja þetta fyrir, það eru margir sem eiga ekki eitt einasta aukatekið orð yfir því og ég er ein af þeim.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Inga Sæland svaraði ekki alveg spurningu minni, hvort hún teldi að það þyrfti bara að banna þungunarrof á Íslandi. En mig langar til að nefna eina dæmisögu. 42 ára gömul gift kona, þriggja barna móðir verður ófrísk, hyggst ekki vegna stöðu sinnar eða heilsu ganga með barnið. Hún þarf að fara til læknis. Hún þarf núna samkvæmt núgildandi lögum að hitta félagsráðgjafa, sem gæti jafnvel verið dóttir hennar, sem veitir henni fræðslu um getnaðarvarnir og kynfræðslu. Hún er kannski búin að lifa kynlífi í 30 ár jafnvel. Þetta er konan [[Gripið fram í.]]sem hefur ekki þann sjálfsákvörðunarrétt í dag til að fara í fóstureyðingu. En mig langar til að árétta þessa spurningu: Telur hv. þm. Inga Sæland að þessar 1.041 [[Gripið fram í: Fjórar.]]- fjórar fóstureyðingar sem voru framkvæmdar í fyrra, að þar hefði kannski einhver átt að fá nei?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni Höllu Signýju fyrir andsvarið. Það kom reyndar fram hjá mér áðan í fyrra andsvari, að ég taldi 12 vikur vera alveg nægjanlegt. Á engum tímapunkti hef ég sagt að ætti að banna fóstureyðingar með öllu. Mér hefur þótt nógu erfitt að horfa fram á hitt. En að taka þessa dæmisögu um 42 ára gömlu konuna sem treysti sér ekki til að eignast barn, mér finnst þetta svo furðuleg dæmisaga að ég get varla talað um hana, að hún dytti bara allt í einu á dóttur sína sem einhvern ráðgjafa. Hvers lags eiginlega er þetta? Þessi kona myndi náttúrlega fá fóstureyðingu alveg á stundinni, meira að segja árið 2017, [[Gripið fram í: Nei.]]því að engri einustu konu var meinað um fóstureyðingu árið 2017.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um þungunarrof frá ráðherra heilbrigðismála. Í upphafi vil ég fjalla aðeins um hugtakið þungunarrof. Þungunarrof er nýyrði sem hefur um tíma verið notað í stað orðsins fóstureyðing. Hugtak þetta er ekki óumdeilt og hafa sumir sagt það vera fegrandi feluorð. Það verður að segjast eins og er að með þessu nýja hugtaki er fókusinn tekinn frá fóstrinu og færður alfarið yfir á móðurina. Hér er á ferðinni hugtak sem gefur tilefni til að ætla að verið sé að milda það sem raunverulega er að gerast. Frumvarp þetta er borið fram undir formerkjum mannskilnings, að sjálfsákvörðunarréttur konunnar sé virtur. Það er fært í ákveðinn búning í langri greinargerð þannig að erfitt er að mæla gegn tilteknu atriði í frumvarpinu annars vegar þegar verulegur galli fósturs kemur í ljós en hins vegar felst breytingin í mjög mikilli lengingu þess tíma sem fóstureyðing er heimiluð og að ekki þurfi aðrir en móðirin sjálf að koma að ákvörðun um fóstureyðingu. Hér er að mínu viti gerð tilraun til að ganga lengra en rétt er, í fyrsta lagi vegna þess að fóstrið sem eyða má er orðið að einstaklingi sem gæti lifað ef það fæddist og yrði því manneskja að lagalegum skilningi. Í öðru lagi er vald móður yfir lífi barns í móðurkviði metið út frá því að barnið sé hluti af móðurinni en ekki sjálfstæður einstaklingur. Í núverandi löggjöf er fóstureyðing heimiluð til loka 15. viku meðgöngu. Í frumvarpinu er lagt til að konu verði veitt fullt ákvörðunarvald um það hvort hún elur barn fram að 22. viku þungunar, óháð því hvaða ástæður liggja að baki þeim vilja konunnar. Það er því verið að heimila fóstureyðingu að 21. viku og 6. degi meðgöngu. Barnið er þá löngu orðið fullþroskað. Nú á tímum geta læknavísindin bjargað fyrirburum allt niður að 23. viku meðgöngu. Þetta er því spurning um örfáa daga milli þess sem reynt er að bjarga lífi og þess að deyða það. En hvenær er fóstur orðið lifandi manneskja sem hefur rétt til lífs? Hvenær eignast barn í móðurkviði mannréttindi? Það að halda því fram að mannréttindi verði ekki til fyrr en við fæðingu er í hæsta máta varasöm kenning. Við tökum mannréttindi alvarlega og fögnum um þessar mundir 70 ára afmæli mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Á bls. 5 í frumvarpinu er þess getið að samkvæmt 3. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna sé kveðið á um að allir eigi rétt til lífs, frelsis og mannhelgi. Þá spyr maður sig: Hvar er réttur fósturs sem er fullþroskað til lífs? Því má aldrei gleyma að sá möguleiki er ávallt fyrir hendi að breyta óvelkominni þungun í gleðigjafa til þeirra sem ekki geta alið barn. Ættleiðing er kostur sem mikilvægt er að íhuga við þessar aðstæður. Styðja ber við þær konur sem taka ákvörðun um að gefa barn sitt við fæðingu og hefur Miðflokkurinn lagt fram frumvarp þess efnis, en konur sem gefa barn sitt við fæðingu hafa ekki notið neins stuðnings frá hinu opinbera. Herra forseti. Ég virði sjálfsákvörðunarrétt konunnar til að taka ákvörðun um eigin líkama, að taka ákvörðun um að enda líf ófædds barns. Hvort sem ákvörðun er tekin vegna fæðingargalla, sjúkdóms eða óvelkominnar þungunar er hún langt því frá auðveld. Aðstæður fólks geta oft og tíðum verið margslungnar og erfitt er að setja sig í þessi spor. Ég trúi því að konan geti tekið upplýsta ákvörðun eftir ráðgjöf fagfólks. Að endingu er ákvörðunin hennar, ákvörðun sem hún þarf að lifa með. Við verðum hins vegar að gæta þess að það má aldrei verða geðþóttaákvörðun konunnar, t.d. eftir sónar við 20. viku meðgöngu, þar sem hægt er að vita kyn barnsins, að ljúka skuli meðgöngunni. Við skulum einnig hafa hugfast að samfélag okkar byggir á fjölbreytileika karla og kvenna. Þar eiga fatlaðir rétt á að lifa og fá umönnun við hæfi. Það er nokkuð víst að skoðanir eru skiptar um rétt til þungunarrofs eða fóstureyðinga meðal kristinna manna. Mörgum finnst það einfaldlega vera brot á fimmta boðorðinu: „Þú skalt ekki morð fremja“. Allt frá því að umræðan um fóstureyðingar fór af stað sem leiddi til löggjafar um þau efni hefur þjóðkirkjan ekki viljað ganga eins langt og sum önnur kristin trúfélög og halda fram þeirri skoðun að aldrei megi heimila fóstureyðingu, jafnvel þótt margir sem henni tilheyra telja að svo ætti að vera. Hins vegar eru ekki til margar yfirlýsingar þjóðkirkjunnar og stofnana hennar um þessi mál. Árið 1987 samþykkti kirkjuþing eftirfarandi ályktun, með leyfi forseta: „Rétturinn til lífs er frumatriði allra mannréttinda. Þá kröfu verður að gera til ríkisvaldsins að það verndi mannlegt líf og efli meðal almennings vitundina um mannhelgi.“ Löggjöf sem í raun gerir hið ófædda líf réttlaust brýtur gegn því grundvallarsjónarmiði kristindómsins að sérhver einstaklingur eigi rétt til lífs allt frá upphafi og þangað til dauðinn ber að dyrum með eðlilegum og óviðráðanlegum hætti. Í greinargerð með ofangreindri samþykkt segir orðrétt, með leyfi forseta: „Kirkjuþing telur brýna nauðsyn bera til að lög kveði á um friðhelgi mannlegs lífs, tryggi rétt þess jafnt fyrir sem eftir fæðingu.“ Herra forseti. Er þetta frumvarp hinn sanni jólaandi ríkisstjórnarinnar? Ég styð það ekki. Við Íslendingar þurfum ekki að hafa frjálslyndustu löggjöfina um fóstureyðingar.
Forseti. Ég verð að viðurkenna að það sýður dálítið í mér blóðið við að hlusta á karlmann koma hingað upp í pontu og tala um hvernig ég eigi að haga mínum ákvörðunum varðandi mitt líf og minn líkama, en ég ætla bara að reyna að róa það aðeins niður og vera málefnaleg eins og ég get. Hv. þingmaður talar hérna um mannréttindi ófædds barns sem er samkvæmt öllum stöðlum ekki orðið lífvænlegt. Þá langar mig til að spyrja: Er hægt að telja það mannréttindi þegar það hefur áhrif á mannréttindi konunnar sem ber barnið? Ef þú ert að skerða mannréttindi konurnar? Er hægt að tala um mannréttindi sem skerða mannréttindi annarra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og mér kemur svolítið á óvart að hún telji að ég sé að ganga á hennar rétt með minni ræðu. Ég sagði í minni ræðu að ég virti sjálfsákvörðunarrétt konurnar til að taka ákvörðun um eigin líkama. Hv. þingmaður hefur eflaust ekki verið að hlusta. Þannig að ég skil ekki alveg þessa ákveðnu gagnrýni. Ég sagði líka að það væri hennar réttur að taka ákvörðun um að enda líf ófædds barns, hvort sem ákvörðun er tekin vegna fæðingargalla, sjúkdóms eða óvelkominnar þungunar. En ég sagði líka að það væri langt í frá auðvelt fyrir konuna að taka slíka ákvörðun. Þannig að ég mótmæli því sem hv. þingmaður sagði í minn garð hér áðan. Varðandi mannréttindi hins ófædda barns þá varpaði ég þeirri fyrirspurn fram áðan hvort hið ófædda barn sem er fullþroskað ætti ekki að hafa mannréttindi. Það væri líka fróðlegt að snúa þessu aðeins við og fá skoðun hv. þingmanns á því. Ég varpaði þessu fram sem fyrirspurn. Þetta er að sjálfsögðu eitthvað sem er afar mikilvægt að ræða og ég er alveg tilbúinn að setjast niður með hv. þingmanni og fara vel og vandlega yfir það og þar á meðal mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna í því samhengi.
Forseti. Hv. þingmaður talaði í ræðu sinni um að þetta mætti ekki vera geðþóttaákvörðun konunnar. Þá spyr ég: Hver dæmir um það? Er það þá einhver karlmaður sem ákveður hvort það sé geðþóttaákvörðun eða ekki? Það var það sem ég var að vísa í áðan. Hv. þingmaður talar mikið um réttinn til lífs sem er orðræða sem er mikið notuð af andstæðingum fóstureyðinga, eða þungunarrofs eins og við köllum það nú, í heiminum, og mig langar til að spyrja: Hvað er það nákvæmlega við þetta frumvarp sem hv. þingmaður setur sig gegn? Er það einungis tíminn, þessi 21 vika plús sex dagar? Eða hvað er það nákvæmlega? Það væri fróðlegt að heyra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Já, ég set mig upp á móti þessum tímaramma. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega þetta með geðþóttaákvörðun og þá tel ég að þær aðstæður gætu komið upp, eins og ég nefndi t.d. varðandi löggjöfina í Bretlandi, þar er ekki heimilt að fá að vita kyn barns fyrr en þessi ákveðni frestur til að fara í fóstureyðingu er liðinn og ástæðan hlýtur að vera sú hætta að ákvörðunin að fara í þungunarrof hafi með kyn barnsins að gera. Ég spurði hæstv. ráðherra einmitt að þessu áðan, hvort ekki sé hætta á því að ákvarðanir verði teknar með þessum hætti. Ég held að það hafi ekkert með það hvort karlmaður sé að segja til um það eða kona. Það held ég að sé einhvers konar útúrsnúningur hjá hv. þingmanni. En já, þetta frumvarp og þá sérstaklega það hvað er búið að lengja þetta tímabil til að fara í fóstureyðingu eða þungunarrof, er andstætt minni lífsskoðun, ég segi það bara hér. Við erum að tala um barn sem er orðið fullþroska og það er í raun og veru dagamunur hvort hægt væri að bjarga slíku barni sem er orðið þetta þroskað í fyrirburafæðingu. Þetta er það sem ég vildi koma á framfæri varðandi fyrirspurn hv. þingmanns, sem ég þakka fyrir.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að það væri erfitt að setja sig í þessi spor. Hann var þá auðvitað að tala um þau spor að standa frammi fyrir slíkri ákvörðun. Sömuleiðis sagði hv. þingmaður að hann bæri virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti konunnar, en í sömu ræðu skynjaði ég mikla mótsögn í því efni sem hann fór út í. Hann talaði um geðþóttaákvarðanir og slíkt. Mér finnst í rauninni vera mótsögn þarna. Annaðhvort treystir hv. þingmaður konum til þess að taka þessa ákvörðun eða ekki. Mér finnst það ekki geta verið hvort tveggja. En ég kem hér upp í andsvar við hv. þingmann vegna þess að við erum tveir þingmenn, við erum karlmenn. Ég hef tekið eftir því í þessari umræðu, hér sem annars staðar, að nálgun kvenna við hana er yfirleitt mjög frábrugðin nálgun karla þegar ég hlýði á mismunandi nálganir á rök. Rökin hjá körlum hafa tilhneigingu til að vera svona - ég vil ekki segja þurrari, en tæknilegri, meira út frá einhverjum mælieiningum eða því um líku. Þegar konur tala um sömu atriði nálgast þær það öðruvísi. Ég held það sé góð ástæðan fyrir því. Ég held að hún sé sú að konur hafa óhjákvæmilega innsæi sem mér er ómögulegt að hafa og tel það eiga við um alla karla nema þeir hafi verið konur áður. Það gerir það t.d. að verkum að ræða mín á eftir verður ekki svo mikið um efnislegt innihald frumvarpsins, en mér finnst mikilvægt að við gerum upp við okkur spurninguna um það hvar þessi mál eiga heima. Ég tek eftir því að enginn er til í að segja að hann treysti konum ekki til að taka þessa ákvörðun. En þá finnst mér við þurfa að sýna það í verki og ekki segja konum hvernig þær eiga að haga þessari ákvörðun eða láta eins og þær séu að taka á þessu af einhverri léttúð, vegna þess að í því felast skilaboð um að karlmaður þurfi einhvern veginn stíga inn og hafa vit fyrir konunni, óhjákvæmilega, eðli málsins samkvæmt, þótt það sé ekki ætlun þingmannsins. Mig langaði að leggja þetta upp fyrir hv. þingmann.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þetta var kannski ekki eiginleg fyrirspurn, en svona vangaveltur. Ég vil segja að þessi umræða á ekki að vera einkamál kvenna. Ég benti á að konur, fagaðilar, hafa skrifað greinar um þetta frumvarp og mælt gegn því, þannig að ég held að það sé fullkomlega eðlilegt að karlmenn jafnt sem konur taki þátt í þessari umræðu. En ég tek alveg heils hugar undir að fara ber varlega í þessari umræðu. Það verður að nota rétt orðfæri. Það er fólk úti í samfélaginu sem er viðkvæmt fyrir þessari umræðu. Ég skil það mætavel og ég held að ég hafi nú nálgast mína ræðu með þeim hætti. Ég sé ekki að það séu neinar mótsagnir í ræðu minni hér vegna þess að ég tel, og ég hef skýrt það út, að sú staða getur komið upp að fólk nýti þetta úrræði í tilgangi sem ég tel vera mjög vafasaman. Þá nefni ég sérstaklega það þegar kemur að kyni barna. Það er bara staðreynd að sumir vilja ekki fleiri drengi eða ekki fleiri stúlkur, þannig að þarna eru þættir sem valda verulegum áhyggjum að mínum dómi. Ég held að það sé alveg ljóst að það verður að reyna að tryggja það, eins og t.d. er gert í Bretlandi, [[Forseti hringir.]]að sú staða komi ekki upp að hægt sé að [[Forseti hringir.]]taka ákvörðun á grundvelli t.d. kyns barns, eins og ég hef nefnt hér oftar en einu sinni.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður sagði að það gæti verið að fólk nýtti þetta úrræði. Það getur bara verið þannig að konur nýti úrræðið, það er svolítið punkturinn hjá mér. Ég ætla að fara betur yfir í það í ræðu minni á eftir. Mig langaði að spyrja hv. þingmann út í annað sem er svipaðs eðlis en varðar ekki efni frumvarpsins sjálfs, þ.e. hvernig við eigum að nálgast spurninguna og hvernig við eigum að nálgast réttu svörin við svo sem hvaða spurningum við höfum. Hv. þingmaður fór aðeins yfir í viðhorf kristinna manna. Þetta frumvarp kemur upp úr gríðarlega mikilli vinnu sérfræðinga, siðfræðinga og lækna, eftir heilmikla umræðu þar sem tekist hefur verið á við mjög erfiðar spurningar eins og þroska barnsins og alls konar mismunandi aðstæður sem eru erfiðar eðli málsins samkvæmt. Það er jú þungamiðjan í þessu öllu saman, þetta eru erfiðar spurningar. Og 22. vikna markið er ekkert út í bláinn. Það er til komið eftir verulega umfjöllun, fólk sem sérhæfir sig í siðfræðilegum álitamálum, í læknavísindum. Það eru mjög erfiðar spurningar þar. Mér finnst alltaf mjög óþægilegt þegar fólk tekur fyrir abrahamísk trúarbrögð sem einhverja leið til að útkljá siðferðisspurningar, sér í lagi á Alþingi, vegna þess að mínu mati eru þau úrelt leið til þess. Það þarf ekki margar tilvitnanir í Gamla testamentið til að sýna fram á það. En ég sé ekki alveg hvaða hlutverki trúarsannfæringar spila í siðfræðinni eða í vísindum í dag. Ég sé ekki að siðfræði eða vísindi hafi nokkurn skapaðan hlut að gera með abrahamísk trúarbrögð nema kannski sem einhverja sögu um hvernig hugmyndir manna hafa þróast í gegnum tíðina. Þannig að seinni spurning mín til hv. þingmanns er: Hvað koma trúarlegar kennisetningar, hvort sem er kristinna manna eða annarra, þessu máli við?
Já, það er ánægjulegt að heyra að hv. þingmaður er alltaf jafn áhugasamur um trúmál [[Nei.]]og ekkert nema sjálfsagt að ræða þau mál við hann og vonandi sem oftast. Í fyrsta lagi vil ég segja það áður en ég kem að þessari beinu spurningu, að eins og ég nefndi í ræðu minni hefur kirkjuþing ályktað um þessi mál. Þá vil ég spyrja hv. þingmann á móti: Er það óeðlilegt? Er það óeðlilegt að kirkjuþing álykti um svo mikilvægt mál? [[Gripið fram í: Já.]]Eflaust hafa einhverjir þá skoðun. Gott og vel. En stutta svarið, af því að hv. þingmaður spurði hvað trúmál kæmu þessu við ætla ég að svara honum með einu versi úr spádómsbók Jeremía: [[Bíðið nú.]]Ég þekkti þig í móðurkviði.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til breytinga á lögum um þungunarrof frá heilbrigðisráðherra. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við förum öll inn í þessa umræðu af smáyfirvegun og áttum okkur á því að hér er um stórt frumvarp að ræða með gríðarlega mörgum og mikilvægum breytingum. Umræðan má ekki einskorðast við einn hlut í því máli þó að það sé mikilvægt að ræða alla hluta frumvarpsins. Frumvarpið á auðvitað að leysa afar gömul lög af hólmi. Þau voru orðin 43 ára gömul og úrelt að mjög mörgu leyti, þar á meðal hvað varðar sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Lögin voru engan veginn í takt við framkvæmdina. Þannig löggjöf viljum við ekki hafa hér og það er einmitt verkefni okkar að breyta því og gera bragarbót á, sér í lagi þegar miklar þjóðfélagsbreytingar hafa átt sér stað síðan síðustu lög voru samþykkt. Það er óhætt að segja að gildandi lög séu hvorki í samræmi við framkvæmd, eins og ég fór yfir áðan, né nútímaviðhorf, hvert sem við lítum, hvort sem varðar réttindi fatlaðs fólks eða til að mynda sjálfsákvörðunarrétt kvenna. Þróunin hefur verið gríðarlega mikil og hröð. Um þetta var einnig tekist á fyrir 43 árum af því að þá voru einnig baráttumenn fyrir enn betri lögum - sem urðu undir. Konur njóta hér á landi mikillar virðingar, ætla ég að leyfa mér að segja. Við eigum að vera óhrædd við að ræða í umræðu um þetta frumvarp að ákvörðun þeirra um þungunarrof sé virt og að sjálfsforræði þeirra sé í forgangi. Að sjálfsögðu er í þessu frumvarpi eins og þeim lögum sem það tekur við af undirstrikað að ávallt eigi að framkvæma þungunarrof eins fljótt og auðið er af því að þessi ákvörðun fyrir konuna er ávallt gríðarlega erfið. Það er ávallt vilji konunnar að gera þetta sjálf eins fljótt og hún getur. Það er óhætt að segja að þetta sé með þeim erfiðustu ef ekki ein erfiðasta ákvörðun sem manneskja getur tekið. Á sama tíma og við ræðum þetta - og að hér fari fólk fram með miklu offorsi um það eina atriði hvar mörkin liggja - verðum við að vera tilbúin að taka þá umræðu á sem málefnalegastan hátt, hvar við viljum setja sjálfsákvörðunarréttinum skorður og hvar það sé eðlilegt. Ég er ekkert handviss um að þetta sé endilega rétta lausnin. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við tökum umræðuna, setjum málið í nefnd og í farveg og fáum enn þá fleiri umsagnir og ræðum það frekar. En ég er alveg handviss um að það er konan sem á að hafa ákvörðunarvaldið eins lengi og að við eigum að setja ný, bætt og breytt lög sem er löngu tímabært að gera. Það er á þeim forsendum sem við ættum að taka umræðu um þetta frumvarp af því að það breytir svo miklu fleira en bara þeim vikufjölda sem fólk ræðir hér og segir sig þá vera andstæðinga alls frumvarpsins. Það er algjörlega óþörf umræða. Ef fólk myndi aðeins setja það til hliðar væri ég alveg til í að heyra hvað fólki fyndist um frumvarpið, hvort það væri andstyggilegt og hvort fólk væri algjörlega á móti öllu sem í því stendur. Ég er alveg handviss um að svo er ekki. Ég held að sú umræða gæti orðið og ég vonast til að hún sé með aðeins öðrum hætti en fyrir 43 árum. Ég vonast almennt til að umræður í þessum þingsal séu að mörgu leyti breyttar síðan þá. Stundum uppgötvar maður að viðhorf eru bara ansi lítið breytt síðan þá og að m.a. viðhorf til kvenna hafi mjög lítið þróast síðan þá, meðal sumra en auðvitað ekki allra. Það er ósanngjarnt að láta þá umræðu sem byggist einungis á þessu atriði frumvarpsins snúast og slettast á frumvarpið í heild sinni og þá nauðsynlegu bragarbót sem frumvarpið er. En kannski mun umræðan eðlilega snúast að mestu um það af því að fólk er fast í einhverjum ákveðnum hjólförum um þetta eina atriði og reynir með þeim hætti að taka inn mikil tilfinningarök. Að vissu leyti er það eðlilegt en að sama skapi held ég að sú umræða hjálpi engan veginn, hvorki þeim sem tala gegn þessum þætti frumvarpsins né með því. Í frumvarpinu er nefnilega líka fjallað um margt annað. Þar má nefna rétt kvenna til fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita í tengslum við þungunarrofið. Síðan sýnir tölfræði annarra landa sem hafa sambærilega löggjöf og hafa rýmkað heimildirnar að áhrifin hafa hvorki verið þau að fleiri konur fara í þungunarrof né að konur dragi það eitthvað sérstaklega að velta því fyrir sér hvort þær ætli í þungunarrof af því að þær eru lengra gengnar og þungunarrof verður af þeim ástæðum enn þá meira inngrip, bæði í líf kvenna og líkama. Að sjálfsögðu ekki. Það er svo fjarstæðukennt að mæta upp í þennan ræðustól og taka dæmi þess að konur ætli bara aðeins að velta þessu fyrir sér, aðeins að bíða. Ætli þetta verði ekki örugglega strákur? Það er nefnilega enn þá smávandamál með viðhorf til kvenna. Eða: Æi, hann hélt fram hjá mér, bombum þessu barni í burtu. Hvað haldið þið í alvörunni að konur séu? Það er engin kona að fara að hugsa með þessum hætti! En á sama tíma eigum við að ræða hér málefnalega um hvar við viljum hafa þennan vikufjölda. Það er umræða sem ég er svo innilega til í að taka, ég er ekkert alveg 100% viss um að hér sé nákvæmlega réttur dagur. En hvernig eigum við að taka þá umræðu á meðan fólk heldur að konur geri þetta og hugsi svona? Það er svo fjarstæðukennt að það gerir mig að mun meiri stuðningsmann alls frumvarpsins. [[Hlátur í þingsal.]] Það mikilvægasta er að hér verði tekið tillit til þess hvernig konan sjálf metur sínar eigin aðstæður, hvort sem við erum að fara að ræða að setja upp einhvers konar skilyrði eða hvert sem þessi umræða um frumvarpið fer í nefndinni, að það er konan sem metur einnig sjálf aðstæður sínar. Við getum vísað í Noreg sem dæmi um það sem hefur verið gert í löggjöf þar í landi. Síðan erum við líka, eins og ég nefndi fyrr, að ræða markmið samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þar sem talið er að fyrri lög, sem eru 43 ára gömul, viðhaldi staðalímyndum, fordómum og skaðlegum venjum sem tengjast fötluðu fólki. Ég var ánægð með þá umræðu sem fór fram í andsvörum við hæstv. heilbrigðisráðherra um skimun og að það sé einnig til skoðunar hjá ráðuneytinu. Í umsögn Félags áhugafólks um Downs-heilkenni og Landssamtakanna Þroskahjálpar segja félögin, með leyfi forseta: „Í ljósi framkvæmdar stjórnvalda við skimanir …“ Tilvitnun lýkur af því að þarna staldra ég einmitt við. Framkvæmd stjórnvalda er nokkuð sem við þurfum að skoða. Er framkvæmd þessara mála hjá okkur eðlileg? Það er auðvitað algjörlega í takt við það sem verið er að reyna að koma til móts við, þau réttindi sem fólki með fötlun eru tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna og má ekki verða út undan í umræðu okkar að ræða með málefnalegum hætti. Ég vonast til að þetta frumvarp og allir þeir fjölbreyttu angar sem eru á því fái hér málefnalega umræðu, ekki bara í þessum þingsal heldur úti í samfélaginu af því að dæmin og ástæðurnar og staða mismunandi einstaklinga í samfélaginu er svo mismunandi. Þó að við eigum kannski erfitt með að ímynda okkur að einstaklingur átti þig ekki á óléttunni eða sé í svo erfiðri stöðu að viðkomandi sjái engan veginn fram á líf eftir það, þó að við eigum erfitt með að setja okkur í þau spor verðum við samt að skoða öll þessi dæmi sem eru fyrir hendi í íslensku þjóðfélagi. Okkar verkefni er að uppfæra þessi lög. Það er mikilvægt verkefni en að sama skapi er það líka okkar verkefni að skoða hvort við viljum gera einhverjar breytingar á þeim. Það er verkefni þingsins. Ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra er komin með þetta frumvarp hingað til að við fáum það í þinglega meðferð og getum rætt það á þeim grunni að það er gríðarlega mikilvægt að breyta úreltum lögum sem eru ekki með neinum hætti í samræmi við framkvæmd - og ætti það að vera forgangsatriði löggjafarvaldsins - en heldur ekki í samræmi við nútímaviðhorf í garð fólks með fötlun eða kvenna.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir vel flutta ræðu. Ég nefndi það áðan í fyrirspurn til hæstv. ráðherra og í andsvari áðan hvernig löggjöfinni er háttað í Bretlandi þar sem það er óheimilt að gefa upp kyn barns fyrr en að frestur til þungunarrofs eða fóstureyðingar er liðinn. Vil ég spyrja hv. þingmann: Hvers vegna heldur hann að þau lög hafi verið sett?
Virðulegi forseti. Ég held að þau hafi verið sett til þess einmitt að koma til móts við þá hugsun ýmissa að konur velji barn eftir kyni. Ef það er eitthvað sem hjálpar umræðunni um þetta frumvarp að við þurfum að gera slíkt hið sama, færa tímamörkin aftar eða hvernig sem við viljum hátta því, held ég að það sé nú með þeim minni háttar breytingum sem hægt er að gera á frumvarpinu til að koma til móts við andstæða póla. Ég held að það hafi kannski einmitt verið svarið í Bretlandi, þó að ég þekki það ekki sérstaklega. Ég sé ekkert að því ef fólk heldur að það sé raunverulegt vandamál á Íslandi eða í rauninni í Bretlandi að setja því mörk svo að konur velji sér ekki barn eftir kyni. Ef fólk telur það í alvöru vera raunverulegt vandamál held ég að það sé ekki mikið raunverulegt vandamál fyrir okkur að breyta því til að koma til móts við svo sérkennilegar hugsanir í garð kvenna og ákvörðunarréttar þeirra.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið en það er mótsögn í svari hv. þingmanns vegna þess að í ræðu sinni lagði hún ríka áherslu á það að konur hugsuðu ekki þannig að þær veldu á milli kyns. En svo kemur hv. þingmaður hér nú í andsvari og segir að það sé sennilega ástæðan fyrir því [[Karlarnir setja lögin.]]að þetta ákvæði var sett í Bretlandi, að sú hætta geti verið fyrir hendi að það sé valið milli kyns. Það gætti þannig mótsagnar hjá hv. þingmanni. En ég þakka svarið og ég heyri að hv. þingmaður er þeirrar skoðunar að það komi vel til greina að ákvæði sem þetta, eins og er í Bretlandi, verði fært inn í þetta frumvarp. Og þó að ég sé á móti frumvarpinu styð ég það eitt og sér, en ég held að þetta sé nauðsynlegt að verði rætt innan nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Nei, það gætti engrar mótsagnar í tali mínu af því að ég sagði ekki að það væri ástæðan, að það myndi gerast eða að þannig hugsuðu konur. Ég sagði að ástæðan væri líklega út af hv. þingmönnum eins og þér sem telja það yfir höfuð vera hugsun kvenna að fara í þungunarrof út af ákveðnu kyni. Það samræmist algerlega því sem ég hélt fram í ræðu minni. Ef þetta dugar ekki hv. þingmanninum til að vera með löggjöfinni og með frumvarpinu í heild sinni - það hryggir mig að segja að hann sé alfarið á móti því þó að hann virðist bara vera upptekinn af vikufjöldanum - þá sé ég ekki nokkra ástæðu til að setja þetta inn í lögin.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um heildarendurskoðun laga um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, nr. 25/1975. Hæstv. ráðherra hefur farið yfir efni frumvarpsins af mikilli prýði og hafi hún hugheila þökk fyrir. Ég fagna tímabærri framlagningu þess. Að vísu eigum við eftir að hlýða á framlagningu frumvarps til laga um ófrjósemisaðgerðir síðar í kvöld. Þungunarrof og heimildir til þess hafa alltaf valdið deilum, bæði hér á landi og erlendis, og valda enn. Ekki þarf annað en að fylgjast með fréttum vestan hafs til þess að verða vitni að verulegum samfélagslegum átökum í þessum efnum sem færast svo samhliða yfir á hið pólitíska svið. Í dag höfum við sömuleiðis orðið vitni að tilfinningaríkum ræðum þingmanna hér í sal Alþingis. Það er ljóst að þetta er málefni sem snertir okkur öll og menn og konur hafa skoðanir á þessu með ýmsu móti. Það er eðlilegt. Í greinargerð með frumvarpinu er rakin með ágætum hætti saga þungunarrofs á Íslandi, eða fóstureyðinga eins og þetta inngrip og aðgerð heitir enn í núgildandi lögum. Eitt af þeim atriðum sem lagt er til að breytt verði í nýju frumvarpi er að tekið verði upp hugtakið þungunarrof í stað fóstureyðinga, sem er mjög gildishlaðið og sker sig úr hvað það varðar ef litið er til annarra landa. Það er ekki svona gildishlaðið hugtak hvað þetta varðar í Norðurlandamálum og eða á enskri tungu. Það er nú ánægjulegt því að í rauninni hefur þetta hugtak þegar skotið rótum og það ber fyrir augu og eyru alloft í umræðunni nú þegar. Í greinargerðinni með frumvarpinu kemur fram að færa megi rök fyrir því, m.a. í sögulegu samhengi, að á Íslandi hafi ríkt nokkuð frjálslynt viðhorf til þungunarrofs. Fyrstu lögin um fóstureyðingar voru sett árið 1935, eins og kom fram í máli ráðherra fyrr í dag. Fyrir þann tíma giltu einfaldlega ákvæði hegningarlaga frá árinu 1869 sem bönnuðu alfarið fóstureyðingar og við lá allt að átta ára hegningarvinna. Þetta tíundaði hæstv. ráðherra fyrr í dag. Lögin nr. 38/1935 voru því tímamótalög. Þau eru líklega þau fyrstu í heiminum sem heimiluðu þungunarrof á grundvelli félagslegra aðstæðna, þótt heilsufarslegar og læknisfræðilegar ástæður væru jafnan í forgrunni sem ríkasta ástæða inngripa, eða hugsanlega uppgefinna ástæðna inngripa. Það eru því 43 ár síðan gildandi lög, nr. 25/1975, voru samþykkt hér á Alþingi og var það umdeild lagasetning á þeim tíma. Niðurstaðan var málamiðlun. Frumvarpið hafði verið lagt fram árið 1973, tveimur árum áður, og olli það miklum deilum í samfélaginu og náði ekki fram að ganga. Það þótti ganga of langt í átt til fjálslyndis. Eðlilegt er að fjallað sé um nýja löggjöf á þessu sviði á okkar dögum. Miklar þjóðfélagsbreytingar hafa orðið frá árinu 1975. Það nær til samfélagslegra þátta jafnt sem lífshátta, menntunar, fjölskyldugerða og stöðu kynjanna. Fyrirferðarmikið atriði í frumvarpinu og kannski rauði þráðurinn með ýmsum öðrum atriðum er sá grundvallarþáttur sem snýr að virðingu fyrir og viðurkenningu á sjálfsákvörðunarrétti konunnar varðandi barneignir. Þarna hefur okkur reynst erfitt að ná saman og í rauninni greint á. Siðferðileg og trúarleg álitaefni hafa mörgum verið erfið og ýmsa borið af leið og við ekki alltaf verið samkvæm sjálfum okkur. Vilmundur Jónsson landlæknir hafði skýra hugsun, hans rödd er ekki rödd aftan úr myrkustu kimum öfga og ofstækis eins og á miðöldum. Mér hefur fundist óma svolítið af því í sal hins virðulega Alþingis í dag. Vonandi eru það ekki háværar raddir. Vilmundur Jónsson fangaði kjarna málsins vel þegar hann ritaði árið 1934, með leyfi forseta: „… láta konur með öllu sjálfráða um, hvort þær vilja verða mæður eða ekki.“ Hér er skynsamlega mælt, þetta eru orð sem standast býsna vel tímans tönn. Frú forseti. Nefnd sem heilbrigðisráðherra skipaði árið 2016 og unnið hefur þetta frumvarp sem við fjöllum nú um og er, að því er virðist, vandað að allri gerð, komst að þeirri niðurstöðu að heillavænlegast og best færi á að virða sjálfsákvörðunarrétt kvenna með því að heimila konu að óska eftir þungunarrofi til loka 22. viku þungunar. Þannig sé hennar réttur virtur til að taka á frjálsan og ábyrgan hátt ákvörðun um að koma í veg fyrir barneign þegar hún sé ekki til þess búin. Það er mat nefndarinnar að við þessar breytingar á lögunum sé ekkert sem bendi til þess að konur muni fara seinna í þungunarrof en hingað til eða að þeim muni fjölga sem það gera. Það er reynsla nágrannalanda okkar og þeirra landa sem aflað hefur verið upplýsinga um og kom sömuleiðis fram í máli ráðherra í dag. Það verður afar fróðlegt og krefjandi verkefni að fá að takast á við umfjöllun og meðferð þessa frumvarps í velferðarnefnd og hlýða á og lesa um öll þau viðhorf og umsagnir sem eflaust munu berast til nefndarinnar. Það má heita víst að skoðanir verði skiptar, að tekist verði á um einstaka þætti frumvarpsins, rökin margvísleg og tilfinningar heitar. Kannski verður erfiðasta álitamálið það sem rætt hefur verið hér nokkuð í dag, þ.e. hvar við eigum að draga mörkin. Eru það 18 vikur, eru það 20 eða 22? Við munum auðvitað leggja okkur fram um að finna sátt í málinu og niðurstöðu. Ég tel að þetta sé gott frumvarp og að það eigi að fá framgöngu. Ég leyfi mér í niðurlagi þessa ræðustubbs að vitna til ræðu Sighvats Björgvinssonar á Alþingi í heitum umræðum þann 16. apríl 1975 þegar núverandi lög voru til umfjöllunar, og gera þau að mínum lokaorðum. Þau ramma umfjöllunarefnið skarplega inn. Sighvatur sagði, með leyfi forseta: „Deilan nú stendur því ekki um hvort leyfa eigi fóstureyðingar á Íslandi, heldur um það eitt hversu mikið eigi að meta vilja þeirrar konu sem ber fóstrið undir belti, hvort ástæða sé til þess að ætla að kona, sem orðið hefur ófrísk, sé dómbær um aðstöðu sína til að eiga barn og ala það upp eða hvort opinbert og þá væntanlega óþungað vottorðavald þurfi og eigi að hafa vit fyrir henni. Almenna reglan í okkar þjóðfélagi er sú að hver heilbrigður og sjálfum sér ráðandi einstaklingur eigi að hafa vit fyrir sér sjálfur. Spurningin er hvort þungun sé sjúkdómur eða áfall af því tagi sem skerði hæfi konu til þess arna í þeim mæli að opinbert vottorðavald þurfi að svipta hana sjálfræði …“
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að segja frá svolítið kjánalegri sögu. Ég fór einu sinni í pallborð hjá félagi sem ég er meðlimur í og var á þeim tíma að mig minnir í stjórn. Við fórum á fund og það var bókuð kona á fundinn en hún forfallaðist á seinustu stundu þannig að þarna sátu fjórir karlmenn. Í pallborðinu kom upp á einhverjum tímapunkti spurning um þungunarrof. Og jú, við fjórir karlarnir spjölluðum vissulega um það, enda aðspurðir, en síðan baunaði einhver á okkur, réttilega að mínu mati, að konur gætu verið orðnar svolítið þreyttar á því að vera sífellt að hlusta á einhverja kalla tala um þungunarrof, eitthvað sem þeir, eðli málsins samkvæmt, munu aldrei ganga í gegnum og finna á eigin skinni. Mér leið mjög kjánalega í þessu pallborði og mér líður hálfkjánalega að koma hérna upp í pontu og tala um þetta mál af sömu ástæðum. Það er vegna þess að þegar allt kemur til alls - og nú orða ég þetta pínulítið óvarlega og ætla að segja það samt: Þegar allt kemur til alls finnst mér þetta mál ekki koma mér mikið við vegna þess að ég er karlmaður. Ég átta mig fyllilega á því hversu móðgandi þetta getur verið fyrir suma karlmenn vegna þess að ég var einu sinni á þeim stað sjálfur og fannst það alveg fráleit pæling að karlar ættu ekki hafa skoðun á þessu. Bara til að árétta það þá er allt í góðu að karlar hafi skoðun á henni. Mér finnst bara erfiðara að taka mark á því. Það er málið. Mér finnst erfiðara að taka mark á því. Og mér finnst umræðan hérna í dag sýna í raun enn þá betur fram á þann punkt vegna þess að ég tek mjög skýrt eftir misjafnri nálgun karla og kvenna í þessari umræðu. Og hvern ætti það að undra? Við erum að ræða málefni sem - ef það er einhver ein leið til að skilgreina líffræðilegt kyn væri það þetta. Ég læt lækninn góða leiðrétta mig ef það er misskilningur hjá mér. Ég tek líka eftir skoðanamun og nálgunarmun almennt í umræðunni og ég get bara ímyndað mér eina ástæðu fyrir því að svo er. Hún er sú að konur hafi innsæi sem karla skortir í þessu málefni. Ég veit það um sjálfan mig, alla vega, að ég hef ekki þetta innsæi. Þegar konur tala hérna í pontu eða almennt við mig um þetta tala þær af innlifun og upplifun sem er mér mjög fjarlæg og hún er það vegna þess að ég er karlmaður. Ég held að það sé bara þannig. Nú er ég ekki þeirrar skoðunar að maður þurfi að upplifa allt á eigin skinni til að skilja það. En ég held að þetta sé eitt af þeim málum þar sem maður þarf fyllilega að geta sett sig í spor annars einstaklings til þess að öðlast nógu mikið innsæi til þess að taka allt með í reikninginn sem þarf að gera. Ég held að karlmenn skorti bara ákveðnar forsendur sem eru óhjákvæmilega nauðsynlegar til að taka rökrétta ákvörðun í þessu máli sem og í aðstæðunum sem þetta mál fjallar um. Þess vegna hef ég ekki alveg gert upp við mig hvernig ég hyggst greiða atkvæði, hvort ég verði með þessu eða sitji hjá. Ég veit það ekki, ég á eftir að finna út úr því. En mér finnst mitt hlutverk í þessari umræðu vera miklu meira að hlusta en að segja eitthvað. En ég hef skoðun á því hvernig er farið með mál. Ég hef skoðanir á því hvernig við tökum ákvarðanir almennt. Mér finnst það skipta mjög miklu máli. Eitt af því sem einkennir vitleysisgang mannkyns er hugsunarleysi og rangar aðferðir við sannleiksleitina, mjög rangar aðferðir, aðferðir sem vitað er mætavel að virka ekki og er mjög auðvelt að sýna fram á að virki ekki. Kóngurinn í þeim efnum er að sjálfsögðu abrahamísk trúarbrögð. Fyrirgefið að ég fari út í þetta málefni, en það þarf að tala aðeins upphátt um þetta. Þegar abrahamísk trúarbrögð, með öllum þeim sögulega bagga sem þeim fylgja, fara að blanda sér í ákvörðunarferli eins og hér á Alþingi þá verða slys, ákvarðanaslys. Það er fullt af góðum hlutum að finna sennilega í öllum abrahamískum trúarbrögðum. Það er ekki allt vitleysa sem er skrifað, það er reyndar fullt af frábærum hlutum í Biblíunni, en það er rosalega mikið af vitleysu líka. Og það má alveg segja það upphátt. Ef við ætlum að fara eftir siðfræði Gamla testamentisins þá erum við í alvörunni að tala um að lífláta samkynhneigða karlmenn. Það stendur þarna í alvörunni, flettið því upp. Ókei? Allir á sömu blaðsíðu? [[Gripið fram í: … kæmi ekki umræðunni við.]]Þetta ætti náttúrlega ekki að koma þessari umræðu neitt við. Mér finnst líka mjög kjánalegt að tala um þetta hér í pontu, eins og ég nefnt það áður í nokkrum ræðum. En eftir stendur að það þarf að ræða þetta vegna þess að þetta þvælist fyrir eins og karlmennska mín þvælist fyrir í þessu máli. Trúarbrögðin þvælast fyrir þegar kemur að siðferðilegum álitaefnum. Þau er ekkert endilega algerlega gagnslaus en þau þvælast fyrir. Þau eru fyrirferðarmikil og ég veit ekki til þess að þau svari neinu í siðfræði, hvað þá vísindum, sem siðfræðin og vísindin ráða ekki við sjálf. Þetta frumvarp er skrifað út frá vinnu fólks sem sérhæfir sig í mjög erfiðum siðfræðilegum álitamálum eins og t.d. þessu með 22 vikurnar og ýmislegt fleira í þessu máli. Það er ekki eins og fólk hafi bara slumpað á einhverja tölu og sagt: Það er enginn guð til hvort sem er, við getum gert það sem okkur sýnist. Það er ekki þannig. Siðfræði er raunverulegt fag, vísindi eru raunverulegt fag. Þau voru notuð við gerð þessa frumvarps og mér finnst það skipta máli að borin sé virðing fyrir því. Mér finnst mikilvægt að við séum ekki að nota úreltar aðferðir til að útkljá siðferðisspurningar og úreltar aðferðir við að leita sannleikans eða látum þær þvælast fyrir, hvorki í þessu máli né öðrum, eins áhugaverð og þau fræði öll geta verið. Það er alveg rétt sem 3. þm. Suðurk. sagði hér áðan, ég hef mikinn áhuga á trúarbrögðum og skal ræða þau við hvern sem er. En eins og gefur að skilja á ég svolítið erfitt með að líða vel í þessari umræðu af þeim ástæðum sem ég hef nefnt og ætla þess vegna forða mér af sviðinu hið snarasta.
Forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Það er alveg gríðarlega mikilvægt. Við erum að ræða frumvarp til laga um þungunarrof. Það sem þetta frumvarp gerir er að leysa af hólmi eldri lög um þungunarrof en þau lög fjalla um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Lögin eru komin mjög til ára sinna en þau voru sett árið 1975 þannig að það er mikil þörf fyrir að færa allt fyrirkomulag þungunarrofs til nútímalegra horfs, tel ég a.m.k. og vonandi flestir í þessu húsi. Ákvörðun um að rjúfa þungun er bæði þungbær og erfið. Það er ákvörðun sem kona tekur með sjálfri sér hver svo sem ástæðan er. Þegar við setjum lög um slíkar ákvarðanir er ein mikilvægasta spurningin hver sé best til þess fallinn að taka slíka ákvörðun. Ég tel augljóst að það sé konan sjálf af því að enginn er í betri aðstöðu til að meta aðstæður sínar en konan sjálf sem gengur með barnið. Enginn. Það getur enginn annar tekið þessa ákvörðun. Ákvörðun um þungunarrof, eða fóstureyðingu eins og hún var kölluð í eldri lögum, hefur hingað til verið að miklum hluta til hjá öðrum en konunni sjálfri. Í 11. gr. núgildandi laga segir að það verði að liggja fyrir greinargerð tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa, já, eða jafnvel geðlæknis, áður en fóstureyðing getur farið fram. Þannig er þessi ákvörðun í raun í höndum annarra en konunnar sjálfrar. Þess vegna er þetta frumvarp svo ofboðslega mikilvægt. Með því yrði horfið frá því fyrirkomulagi og rétturinn til að taka þessa ákvörðun færður til konunnar sjálfrar. Þetta fyrirkomulag er í samræmi við nefnd sem heilbrigðisráðherra skipaði í mars 2016 til að vinna að heildarendurskoðun laganna. Nefndin lagði einnig til að heimilt yrði að rjúfa þungun að beiðni konu fram að lokum 22. viku ef engar læknisfræðilegar ástæður mæltu gegn því. Það er niðurstaða fjölda sérfræðinga og félagasamtaka sem komu að vinnu nefndarinnar, Félags íslenskra fæðingar- og kvensjúkdómalækna, Landspítala, Ljósmæðrafélags Íslands, Kvenréttindafélags Íslands, Femínistafélags Háskóla Íslands og fleiri sérfræðinga á sviði heilbrigðisvísinda. Öll voru þau sammála um þá breytingu að konan væri best til þess fallin að taka þessa ákvörðun og skyldi eiga þess kost fram til loka 22. viku þungunar, sem eru 21 vika plús sex dagar eins og hefur komið fram í umræðunni hérna í kvöld. Mín skoðun er sú að sá aðili sem sé best fallinn til að taka ákvörðun um að rjúfa þungun sé konan sjálf. Konum er fyllilega treystandi til að taka þessa erfiðu ákvörðun sjálfar. Það er búið að segja þetta dálítið oft en það virðist þurfa að segja þetta oftar þannig að ég ætla bara að segja þetta oft svo fólk heyri það vonandi. Áhyggjur þeirra sem lýsa sig mótfallna þessu frumvarpi eiga rætur í því að þau telji ekki að konur ættu að taka þessa ákvörðun sjálfar, að það sé einhver færari til að taka hana fyrir þær, að læknar eða aðrir heilbrigðisstarfsmenn séu einhvern veginn færari um að meta aðstæður konunnar. Þetta lýsir einfaldlega vantrausti í garð kvenna og þeirri skoðun að þær séu ekki færar um að taka ákvarðanir sjálfar án aðkomu ríkisins. Ef konan telur sig þurfa ráðgjöf, fræðslu, stuðning eða aðra aðstoð frá heilbrigðisstarfsmönnum í tengslum við ákvörðun sína er það skýrt að hún verður áfram í boði. Við viljum bara að ákvörðunin sé konunnar. Þetta er mikilvægt fyrir þær konur sem hafa gengið í gegnum þetta ferli, eins niðurlægjandi og það er núna. Þetta er ótrúlega niðurlægjandi ferli, að vera fullorðin kona að ákveða að fara í þungunarrof og þurfa að hlusta á einhvern í raun og veru bara með fyrirlestur yfir sér um getnaðarvarnir og hvernig það þurfi að koma í veg fyrir að þetta gerist aftur, eins og þetta sé einhver ákvörðun sem maður tekur bara með því að segja: Æ, þetta skiptir ekki máli, ég ætla ekki að nota getnaðarvarnir af því að ég get bara farið í þungunarrof. Eins og það sé einfaldasti hlutur í heimi, eins og það sé einhver ákvörðun sem nokkur kona tekur! Þetta er réttindamál fyrir konur sem tryggir sjálfsákvörðunarrétt þeirra, frelsi og öryggi. Og þetta er ofboðslega mikilvægt mál. Mig grunar út frá umræðunni sem er búin að vera hérna í dag að þeir aðilar sem standa gegn þessu séu ekki bara að tala um vikufjöldann. Það er búið að tala um að það þurfi að færa tímann niður í 12 vikur en það kemur ekki til greina, að það sé fólk sem hreinlega telur að einhverjir aðrir aðilar séu færari um að taka þessa ákvörðun en konan af því að konunni er hreinlega ekki treyst. Það er það sem ég er farin að sjá út frá þessari umræðu. Það er mjög sorglegt að þetta sé staðan árið 2018, að við séum enn þá þarna, að verða 2019. Varðandi það að ná sátt um þennan vikufjölda held ég að þetta snúist ekkert um þennan vikufjölda. En ég og við sem sitjum í hv. velferðarnefnd fáum þetta mál til okkar og munum fjalla um það þar á faglegum forsendum þar sem við munum fá fagaðila til okkar. Vonandi verður samstaða um að afgreiða þetta mál frá okkur út frá faglegum forsendum en ekki tilfinningalegum um hvort hægt sé að treysta konum eða ekki til að taka ákvarðanir um líf sitt, öryggi og framtíð.
Frú forseti. Við erum hér saman komin til að ræða mikilvæga uppfærslu á lögum um þungunarrof sem er löngu tímabær. Lögin sem eru í gildi í dag voru sett árið 1975 og hefur sem betur fer margt breyst frá þeim tíma í íslensku samfélagi. Þar að auki liggur fyrir að í raun hefur ekki verið starfað eftir þeim lengi. Eins og hæstv. ráðherra Svandís Svavarsdóttir fór vel yfir í ræðu sinni áðan hefur sjálfsákvörðunarréttur kvenna í tengslum við ákvarðanir um barneign ekki verið nægjanlega vel tryggður samkvæmt núgildandi lögum. Hefur þungunarrof í raun ekki verið frjálst hér á landi, enda eru núgildandi lög barn síns tíma, eins og eðlilegt er og ég kom inn á áðan. Með því frumvarpi sem við fjöllum um í dag verður einmitt undirstrikaður sá grundvallarréttur kvenna að ráða yfir eigin líkama, yfir eigin heilsu og yfir eigin framtíð með ákvörðun sinni. Er þar með tekið stórt skref í þá átt að virða rétt kvenna til að stjórna eigin lífi. Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða hér að engin kona taki léttilega ákvörðun um að binda enda á meðgöngu yfir höfuð, hvað þá þegar ákvörðunin er tekin á bilinu 18. til 22. viku. Tölfræðin segir okkur ýmislegt varðandi það. Í Talnabrunni, fréttabréfi landlæknis um heilbrigðisupplýsingar, kemur fram um fóstureyðingar 2017, að á því ári hafi verið framkvæmdar 1.044 þungunarrofsaðgerðir hér á landi eða 13,1 aðgerð á hverja 1.000 konur á frjósemisaldri. Er það nálægt hinu norræna meðaltali. Flestar aðgerðir árið 2017 voru gerðar hjá konum á aldrinum 20–29 eða tæplega 53% framkvæmdra aðgerða. Stór hluti þeirra kvenna sem gekkst undir þungunarrof á því ári, eða tæplega 64%, hafði ekki gengist undir slíka aðgerð áður. Þá kemur einnig fram að langflestar aðgerðirnar, eða 95%, fóru fram innan 12. viku meðgöngu og um 3,5% aðgerða fór fram eftir 13–16 vikna meðgöngu, en aðeins rétt rúmlega 1% eftir lengri meðgöngu en 16 vikur. Það sýnir okkur að það er ekki stórt vandamál hvað það varðar. Reynsla annarra landa, svo við skoðum það líka, sem eru með sambærilega löggjöf og verið er er að leggja til hér á Íslandi, t.d. í Bretlandi og Hollandi, Kanada, bendir til þess að ekki sé ástæða til að ætla að hin nýja löggjöf hafi þau áhrif að fleiri konur fari í þungunarrof eða að konur dragi að óska eftir þungunarrofi, enda er hugmyndin um slíkt raunar fáránleg. Þetta er nefnilega ein stærsta og mig langar að segja alvarlegasta eða kannski frekar erfiðasta ákvörðun sem kona getur þurft að standa frammi fyrir á lífsleiðinni, að rjúfa meðgöngu. Það er mikilvægt að kona fái frelsi til þess að taka þá ákvörðun sjálf en sömuleiðis, eins og kveðið er á um í frumvarpi þessu, að hún fái allan þann stuðning og þær upplýsingar sem hún þarf til að geta tekið upplýsta ákvörðun. Staðreyndin er nefnilega sú að það er engum betur treystandi til að taka ákvörðun um eigin framtíð, eigin líf og eigin líkama en konunni sjálfri og það er mikilvægt að tryggja þann rétt í löggjöf. Konur eiga að hafa sjálfsákvörðunarrétt yfir eigin líkama og er það grundvallaratriði hvað varðar jafnrétti kynjanna. Bandaríski lögfræðingurinn Sarah Weddington orðaði það svo í málflutningi fyrir hæstarétti Bandaríkjanna í máli Roe gegn Wade, með leyfi forseta: „Þungun er líklega einn mest markandi atburður í lífi konu. Þungun setur mark sitt á líkama hennar, truflar menntun hennar, truflar atvinnu hennar og setur jafnvel allt fjölskyldulíf hennar úr skorðum. Vegna alls þessa er mikilvægt að konan hafi sjálfsákvörðunarrétt þegar kemur að ákvörðun um þungunarrof.“ Í útlöndum hefur þetta hugtak einmitt verið tengt við réttinn til öryggis og til frelsis og hafa sum lönd raunar gengið mun lengra en við erum að tala um hér, samanber niðurstöðu hæstaréttar Kanada í máli er varðar þungunarrof þar sem þungunarrofslög voru hreinlega dæmd ógild. Það eru sem sagt engin lög um fóstureyðingar í Kanada eftir þennan úrskurð, einfaldlega vegna þess að þau fara í bága við ákvæði stjórnarskrár Kanada um rétt einstaklinga til að öryggis og til frelsis og eru nú engar takmarkanir. Hér er verið að ræða um að ganga mun skemmra en svo, þó að persónulega væri ég alveg til í að skoða Kanadaleiðina. En það er önnur saga. Frú forseti. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að þessi löggjöf sé komin fram og langar mig að nýta tækifærið og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að stíga þetta skref sem er löngu tímabært. Það er hefur líklega aldrei verið mikilvægara en nú að við tryggjum aðgang kvenna að þungunarrofi til frambúðar og þar með sjálfsákvörðunarrétt kvenna hvað það varðar. Og það er sérstaklega mikilvægt nú þegar við horfum upp á bakslag í mannréttindamálum víða um heim, sérstaklega hvað varðar sjálfsákvörðunarrétt kvenna þar sem jafnvel er verið að þrengja aðgang kvenna að þungunarrofi. Frú forseti. Með samþykki þessara laga - og ég hvet þingheim og sérstaklega hv. velferðarnefnd til að leggja til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt - getum við tekið forystu varðandi þessi mál og verið til fyrirmyndar um allan heim, sem er nokkuð sem við getum sannarlega verið stolt af og okkur Íslendingum finnst alltaf svolítið gott að gera. En þarna höfum við sérstaklega gott tækifæri til að gera það, að taka forystu meðal Norðurlandaþjóðanna og vera til fyrirmyndar í heiminum.
Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp og taka þar með afar mikilvægt skref sem er löngu tímabært. Það skref er að mínu viti grundvallaratriðið í þessu frumvarpi. Við erum sem samfélag að taka ákvörðun um að það sé réttur kvenna að taka ákvörðun um eigin heilsu, eigið líf og eigin líkama. Það er aðalatriðið í málinu og fyrir mér eru öll önnur álitaefni sem kynnu að vera í frumvarpinu í rauninni bara á allt öðrum stað. Þetta er grundvallaratriðið, hv. þingmenn, reynum að halda umræðunni þar. Ég geri ráð fyrir að hv. velferðarnefnd fari síðan vel og vandlega yfir þær spurningar og álitaefni sem hafa komið fram í umræðunni í dag, leitist við að svara þeim á sem bestan hátt en horfa ávallt á þetta meginmarkmið lagasetningarinnar. Ég fagna því jafnframt sem kemur fram í þessu frumvarpi - eða raunar því sem kemur ekki fram í þessu frumvarpi, þ.e. að það sé skilið á milli þungunarrofslöggjafarinnar annars vegar og ófrjósemislöggjafarinnar hins vegar. Það held ég að sé jafnframt mjög mikilvægt skref og þess vegna sérlega ánægjulegt að þessi frumvörp skuli koma fram sama daginn og verði rædd í þinginu nánast í sömu andránni. Ég fagna frumvarpinu og mun leggja mig allan fram við að tryggja framgang þess í hv. velferðarnefnd.
Hæstv. forseti. Ég kýs að líta ekki á sjálfan mig sem boðflennu í þessari umræðu þó að ég sé karlmaður kominn yfir miðjan aldur - ég get ekki annað - heldur er ég hér sem faðir tveggja barna á lífi og „eigandi“ fimm barnabarna. Ég hef mikinn áhuga á að hafa áhrif á það hvernig þeirra framtíð verður. Við Íslendingar höfum verið í fararbroddi á alþjóðavettvangi. Við höfum t.d. barist gegn ótímabærum þungunum. Við höfum lagt áherslu á það á alþjóðavettvangi að konur hafi óskoruð yfirráð yfir sínum eigin líkama. Auðvitað eru mjög mörg rök til þess að endurnýja rúmlega 40 ára gamla löggjöf um þetta efni. Það fer ekki hjá því, og það hefur sést og heyrst hér í þessum umræðum, að frumvarp sem þetta veki heitar tilfinningar. Það vekur upp tilfinningaríkar umræður. Við höfum talað svolítið um það hér að við erum að tala við fólk utan húss, sérstaklega konur sem hafa þurft að taka þá þungbæru ákvörðun að láta eyða fóstri sem þær ganga með og sem hlýtur að vera - nú tala ég af skilningsleysi - ein þungbærasta ákvörðun sem nokkur manneskja getur tekið, en þetta er líka þungbær umræða fyrir þann hóp sem er ekki fær um að eignast börn sem og þann hóp sem hefur orðið fyrir því að missa barn í móðurkviði. Ég held að við eigum að bera virðingu fyrir öllum þessum tilfinningum. Það gefur hins vegar augaleið að enginn er betur til þess fallinn en kona, verðandi móðir, að taka ákvörðun um að enda meðgöngu, með mikilli virðingu fyrir hópi þriggja sérfræðinga eða hvað það nú er. Ég efast ekki um nefndina sem kom að samningu þessa frumvarps, ég veit að hún er vel mönnuð. Ég þekki sumt af þessu fólki að góðu einu en ég hnaut samt um það að í nefndinni var t.d. enginn siðfræðingur. Ég hefði talið að þessi nefnd hefði átt að vera fjölskipaðri en hún var vegna þess að þetta mál snertir svo ofboðslega marga fleti. Ræða hæstv. ráðherra var mjög góð en ég varð aðeins fyrir vonbrigðum með niðurlagið. Ég held að ég muni rétt að ráðherra hafi vitnað til þriðja aðila sem sagði að það myndi alltaf gerast að konur yrðu barnshafandi á röngum tíma með röngum manni vegna rifins smokks eða eitthvað slíkt. Það kann vel að vera að það verði ekki frá okkur tekið í framtíðinni en ég vona að í þessum orðum liggi ekki einhver yfirlýsing um að það að eyða fóstri sé einhver síðbúin getnaðarvörn, bara svo ég tali hreint út. En eins og ég segi eiga konur auðvitað að hafa óskoraðan rétt yfir líkama sínum og hvað þær gera. Áðan kom fram í máli hv. þm. Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur að við værum bara upptekin af vikufjöldanum. Það getur vel verið að ég sé bara upptekinn af vikufjöldanum en ég verð að segja út frá þeirri löggjöf sem við höfum og með því að bæta hana eins og við ætlum að gera núna að ég spyr mig hvort við þurfum að fara alla þessa leið. Við vísum til Norðurlandanna sem eru með 12–18 vikur. Við ætlum að fara í 22. Við erum komnir á sama stað og Hollendingar og Bretar. Færeyingar eru miklu strangari en hinar Norðurlandaþjóðirnar þrjár. Ég spyr mig: Þurfum við að fara alla þessa leið? Í lögunum eins og þau eru núna er talað um að ef ástæður kalla á fóstureyðingu allt að 22. viku eða eitthvað slíkt vegna mikillar vansköpunar fósturs eða vegna þess að lífi móðurinnar er hætta búin sé sá möguleiki fyrir hendi hér. Ég hef skilið lögin þannig. Ég spyr mig hvers vegna við þurfum að fara tíu vikur fram úr þremur Norðurlöndum, Finnlandi, Danmörku og Noregi, í þessu skrefi þar sem við tölum um umyrðalausa fóstureyðingu eftir 21 viku og sex daga. Þetta er vissulega stórt skref. Ég fagna því sem segir í greinargerð, að þeirri konu sem fer í fóstureyðingu á þessum tíma sé kynnt áhættan við aðgerðina, henni verði gerð kunnugt um aðstoð sem hún getur fengið kjósi hún að ganga með barnið og að hinn aðili sambandsins fái líka upplýsingar um hvernig þessu er farið. Þetta er allt af hinu góða. En það eru eiginlega tvær spurningar sem ég hef aðeins verið að velta fyrir mér líka. Sú fyrri er: Hvenær verður einstaklingur einstaklingur? Mér finnst dálítið stór spurning hvenær einstaklingur verður einstaklingur. Ég skal alveg viðurkenna það sem svar við spurningu hv. þm. Áslaugar Örnu, sem ég ber mikla virðingu fyrir, og ræða hennar var innblásin og góð og hún var þörf - það er alltaf gott þegar ungt fólk kemur inn í salinn og talar svo að gustar af því. Það blæs upp rykinu sem er í kringum okkur hina. En, jú, ég viðurkenni fúslega að ég sé svolítið fyrir mér fóstur sem er að stinga sér kollhnís í móðurkviði eins og þau gera þegar þau eru 22 vikna, hálft kíló, lífvænleg, með hár, þroskaðan heila, lungu byrjuð að þroskast nóg og augabrúnir. Það getur vel verið að það sé bara út af því að ég er gamall, feyskinn, afturhaldssamur og eitthvað, ég skal gangast við því öllu, en ég losna ekki við þessa mynd. Þess vegna skal ég bara viðurkenna það: Já, ég er upptekinn af því að þetta séu 22 vikur eða 21 vika og sex dagar. Ég væri mjög til í að taka mjög alvarlega umræðu um akkúrat það. Ég væri líka til í að fara mjög djúpt ofan í það markmið að tryggja að verðandi móðir hafi síðasta orðið, ekki þrír sérfræðingar, ekki einhver annar, heldur að verðandi móðir hafi alltaf síðasta orðið. Það veit enginn nema sá sem reynt hefur eða verið nálægt því hvað slík ákvörðun getur verið hræðilega þungbær og erfið að taka. Það ber ekki að tala um það af léttúð, alls ekki. Það á ekki að gera það. Þess vegna velti ég líka fyrir mér hvað hafi vakað fyrir þeim sem kusu að breyta nafni á þessari aðgerð, að tala um þungunarrof í staðinn fyrir fóstureyðingu, hvort það sé tilraun til að gera þessa ákvörðun einhvern veginn léttbærari, auðveldari eða öðruvísi en hún er. Ég sé það ekki fyrir mér sjálfur. Ég held að svoleiðis ákvörðun verði alltaf jafn þungbær hverjum sem í því lendir, alveg sama hvaða nafni við köllum aðgerðina. En að sjálfsögðu geri ég mér grein fyrir því að lögin sem eru orðin allforn þurfi leiðréttingar og lagfæringar við. En það er hin spurningin sem ég hnaut um og get ekki losnað við úr hausnum og verð þess vegna að bera fram hér: Hvað er það sem kemur í ljós við 20 vikna sónar? Hér hefur komið fram að það er t.d. kyn. Líka Downs-heilkenni. Ég held að við verðum að spyrja okkur þeirrar spurningar hvort sá vikufjöldi sem er miðað við í þessu frumvarpi sé á einhvern hátt miðaður að því að börn með Downs-heilkenni fæðist ekki lengur á Íslandi og hvort við ætlum að fara að skima fyrir því heilkenni í því augnamiði að slík börn fæðist ekki á Íslandi. Ef það hefur á einhvern hátt filtrast inn í þetta frumvarp tel ég það miður. Við sem viljum fagna fjölbreytileika lífsins, hvernig sem hann birtist, eigum ekki að stuðla að því að fjölbreytileikinn endi þarna, alls ekki. Nú segi ég aftur: Ég finn líka til með fólki sem er að fylgjast með þessari umræðu og er ófært um að eignast börn. Ég finn til með því líka. Ég finn til með fólki sem er að leita sér að barni til fósturs af því að það vantar lífsfyllingu og vantar farveg til að hella ást sinni í. Ég get þess vegna ekki nógsamlega bent á það að ef með þessu frumvarpi verður gerð, ég ætla ekki segja alvörutilraun heldur alvöruatlaga að því að gera konum kleift að ganga fulla meðgöngu, eignast börn, gera þeim kleift og segja þeim í tíma að það sé möguleiki á því að þær geti gefið sín börn til ættleiðingar, að sá möguleiki sé gerður auðveldari, kannski manneskjulegri en er í dag, held ég að það væri líka mikill árangur í staðinn fyrir að horfa staðfastlega á þann möguleika sem er undir í þessu frumvarpi sem nota bene rúmlega 1.000 konur notuðu sér á síðasta ári. Ég segi því aftur: Þessi umræða er erfið, hún er tilfinningarík. Við verðum hins vegar að taka hana og við verðum að taka hana af hreinskilni og heiðarleika. Við verðum að virða skoðanir hvert annars og við verðum að láta af því í þessu máli sem skiptir svo marga svo miklu máli að vera með óþol gagnvart skoðunum annarra. Síðan þurfum við náttúrlega að afgreiða þetta frumvarp sem lög eins vel og við getum þannig að það komi öllum þeim sem það varðar eins vel og hugsast getur. Það er skylda okkar og það eigum við að gera.
Frú forseti. Ég reyndi eftir fremsta megni framan af ræðu hv. þingmanns að virða skoðanir hans í þessu máli. En ég verð að viðurkenna að ég átti talsvert erfiðara með það þegar hv. þingmaður ræddi mikið um hversu þungbært þetta væri konum allt saman og setti sig í ákveðið dómarasæti yfir því. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmanni finnist hann hafa einhverjar forsendur fyrir því að meta hvort einhver nafngift hafi einhver áhrif á þessa aðgerð og þá þungbæru reynslu sem alltaf er verið að vísa í, hvort hann hafi einhverja innsýn í þær tilfinningar sem hrærast í konum þegar þær taka slíka ákvörðun, hvort honum finnist hann í raun og veru hafa eitthvert tilkall til að vera með einhverjar yfirlýsingar í þeirra garð. Um þverbak keyrði þegar hv. þingmaður fór að draga inn í fólk sem er að reyna að eignast börn en getur það ekki eða hefur misst fóstur eða hefur lent í andvanafæðingu og ætlar, að því er virðist, að setja það til höfuðs konum sem eru að hugsa um hvort þær geti hugsað sér að ganga með barn í einhvers konar samviskubitsgapastokk. Og spyrða það saman við þetta mikilvæga mál. Hann finnur til með því fólki, kom fram í ræðu hv. þingmanns. Ég get ekki virt það viðlits þegar svona samviskubitsömurðartaktík er notuð gagnvart konum, að þær eigi núna líka, þegar þær hugsa um að fara í þungunarrof, að hugsa um allt fólkið sem er að reyna að eignast börn og hvað það sé skelfilega ljótt af þeim að ganga ekki með barnið, vera einhvers konar staðgöngumæður fyrir barnlaust fólk, og að hún skuli láta sér detta í hug að fara þess í stað í þungunarrof. Mér finnst þetta skammarleg orðræða. Ég skil ekki hvernig hv. [[Forseti hringir.]]þingmanni finnst réttlætanlegt að halda þessu fram, verandi af því kyni sem hann er.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér tækifæri til að leiðrétta eða útskýra frekar það sem hún misskilur greinilega gjörsamlega í því sem ég sagði áðan. Ástæðan fyrir því að ég segi að þetta sé þungbært líka þeim sem hafa misst og geta ekki átt börn er sú að ég veit það. Bæði af upplifun og öðru. Og ég veit að það er þungbært konum að taka þessa ákvörðun vegna þess að ég þekki til kvenna sem hafa þurft að gera þetta. Og að ég sé að setja mig í dómarasæti yfir konum með þessu? Ég veit ekki hvaða hugmyndaflug þarf til að snúa svo gjörsamlega út úr því sem ég var að segja. Að ég sé að vitna til einhvers samviskubits og setja þetta til höfuðs konum? Alls ekki. Það sem ég var að segja var að mér fyndist - og mér finnst - að það eigi að vekja máls á því við konur sem standa frammi fyrir þessari ákvörðun - sem ég veit nota bene að er þungbær, hv. þingmaður, ég veit það, þótt ég sé ekki kona og hafi ekki þurft að taka þessa ákvörðun sjálfur - þá vil ég í hjarta mínu vita af því að fólk viti af öllum kostum sem í boði eru. Það hefur ekkert með það að gera að innprenta fólki samviskubit eða láta því líða illa með sjálft sig út af þessari ömurlegu ákvörðun sem það þarf að taka. Eins og ég segi aftur: Það þarf bara töluvert hugmyndaflug til að leggja þennan skilning í mín orð hvað þetta varðar. Þau eru ekki sett fram í því skyni, nema síður sé, þau eru sett fram af virðingu fyrir því fólki. Ég er náttúrlega orðinn gamall og þess vegna þekki ég töluvert af fólki sem hefur staðið frammi fyrir þessari ákvörðun og ég veit hvaða áhrif það hefur og hvaða áhrif það hafði og ég veit hversu þungbært það var.
Frú forseti. Í fyrsta lagi eru persónuleg dæmi úr lífi fólks ekki það sama og að vita einhvern sannleik í einhverju máli. Það sem ég var að vísa í með þessu er að ég heyri stöðugt þetta orð notað, þungbært. Og ég skil alveg af hverju fólk vísar endalaust til þess þegar það talar um þungunarrof af því að það vill halda því fram og halda því til haga að þetta er aldrei ákvörðun sem það tekur í einhverju flippi eða bara svona af því að það langar til að ganga inn á kvennadeild Landspítalans og fara í þungunarrof. Þetta er erfið ákvörðun hverri konu sem hana tekur. En að hún sitji í sárum, hver einasta kona sem fer í þungunarrof, sem tekur skynsamlega ákvörðun fyrir sig og líf sitt, að hún þurfi einhvern veginn að jafna sig eftir það í fleiri mánuði og það sé þess vegna svo þungbært - ég er að reyna að koma í veg fyrir þessa orðræðu vegna þess að ég held að það sé bara alls ekki alltaf þannig. Það getur oft verið mikill léttir að komast hjá því að þurfa að ganga með barn sem maður vill bara alls ekkert ganga með. Og að tala endurtekið um þetta sem einhvers konar jarðarför - það finnst mér bara vandamál. Vegna þess að þetta er erfið ákvörðun. Það tekur hana enginn af léttúð. En það er heldur ekki þannig að allar konur sitji og þurfi sálfræðimeðferð í fleiri ár eftir að hafa farið í þungunarrof. Það er bara ekki svoleiðis. Ég vildi halda þessu til haga. Hvað aðrar tilvísanir hv. þingmanns varðar um fólk sem á í erfiðleikum með að eignast börn eða hefur eignast andvana barn þá var bara mjög erfitt að skilja eitthvað annað á orðum hv. þingmanns en að konur ættu að lesa út úr því að íhuga alvarlega hvort þær gengju ekki frekar með barnið til að barnlaust fólk geti fengið börn. Og það hljómar bara eins og staðgöngumæðrun fyrir mér. Ég get hreinlega ekki að því gert, því miður.
Hæstv. forseti. Nú ætla ég ekki að sitja hér eins og einhver á sakabekk út af þeim orðum sem ég hafði hér áðan, alls ekki. Það kann að vera, og nú hefur hv. þingmaður það fram yfir mig að hún er kona og skilur kannski og örugglega tilfinningar kvenna sem þurfa að stíga þessi skref betur en ég. Mér dettur ekki til hugar að halda því fram að ég viti allt um þetta mál frekar en önnur mál sem hér eru á döf á dagskrá þingsins. En það vill þannig til að lífið kennir manni ýmislegt þó að maður viti ekki allt og maður verður vitni að ýmsu og lífsreynslan er drjúg. En það kann vel að vera að hv. þingmaður hafi meiri og yfirgripsmeiri reynslu af þessum málum en ég og ég ber mikla virðingu fyrir því. En ég bið hv. þingmann að bera mér ekki á brýn að ég sé að reyna að hengja eitthvert samviskubit um háls þeirra sem þurfa að ganga þennan veg, því fer algerlega fjarri. Það sem ég sagði hins vegar er að menn eiga að vita af öllum kostum. Það er allt annað, hv. þingmaður, allt annað. Hv. þingmaður getur gert jafn lítið úr því og hún vill að þessi umræða sé þungbær fleirum en þeim sem þurfa að ganga þann veg að fara í fóstureyðingu. Henni er það náttúrlega fullkomlega frjálst. En það fer ekki hjá því hins vegar að umræðan er, eins og ég sagði áðan, jafnframt erfið þeim sem hvorki geta eignast börn, hafa orðið fyrir því að missa börn í móðurkviði, þessi umræða er erfið því fólki. Hafi menn eitthvert óþol gagnvart því verður bara svo að vera. En ég legg mig yfirleitt eftir því að reyna að komast í samband við skoðanir annarra eins og ég mögulega get [[Forseti hringir.]]og jafnvel tilfinningar þeirra ef þannig ber undir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og hlý orð í minn garð áðan. Hv. þingmaður vitnaði í að ég hefði sagt að fólk ætti ekki að ræða bara þetta atriði, að umræðan mætti ekki snúast um það, en ég lagði einnig áherslu á að við þyrftum að taka málefnalega umræðu um það og það var auðvitað í samhengi við að fólk hafði lýst andstyggð á öllu frumvarpinu. Því liggur beint við að spyrja hv. þingmann: Er hann á móti öllu frumvarpinu, sem mér fannst ekki almennt á ræðu hans? Eða er hann tilbúinn að taka málefnalega umræðu um þennan vikufjölda og hvernig við gerum það og háttum því til frambúðar sérstaklega, en lítum á alla kosti sem frumvarpið hefur burt séð frá því atriði?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég er greinilega ekki mjög skýrmæltur í dag, ég er það kannski aldrei, en ég lýsti hvergi í máli mínu andstöðu við þetta frumvarp. Ég lýsti hvergi í máli mínu andstöðu við frumvarpið sem heild. Ég lýsti einmitt í ræðu minni að það væri örugglega kominn tími til þess að lagfæra hér rúmlega 40 ára gamla löggjöf. Í tilefni af orðum hv. þingmanns um það hvort þetta snerist bara um vikur tók ég það til í ræðu minni að mér fyndist kannski vel í lagt að við stykkjum í einu vetfangi tíu vikur fram fyrir næstu Norðurlönd, af því að það var vitnað til þróunarinnar í nágrannalöndunum. Þess vegna setti ég þetta fram. Og jú, ég lýsti þeim vilja mínum líka í ræðunni að taka málefnalega umræðu um einmitt þau atriði. Ég er til í, eins og ég lýsti yfir í ræðunni, að ég hélt, að taka málefnalega umræðu um eiginlega hvað sem er í frumvarpinu, alla kosti þess og galla. Eins og ég sagði undir lok ræðu minnar áðan er það skylda okkar fyrir þann hóp sem þetta frumvarp snertir að við vöndum okkur og það verði hér lagasetning sem er vönduð og góð. Þannig að, hv. þingmaður, ég er meira en til í að taka málefnalega umræðu um þetta frumvarp og kosti þess og galla.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir og tek fram að ég var að tala um að aðrir þingmenn sem töluðu á undan mér hefðu sagt þetta, en ég lagði ekki þann skilning í orð hv. þingmanns. En mig langaði að fá það á hreint af því að mér þykir gott að heyra að fólk sé tilbúið að ræða þetta frumvarp sem framför þó að við tökumst á um einhver atriði innan þess. Ég er verulega tilbúin í þá umræðu og ég heyri á hv. þingmanni að hann er líka tilbúinn til þess og telur margt í frumvarpinu til bóta, enda verður ekki annað séð á langflestum ræðumönnum hér en að einhugur sé - á því eru einhverjar tvær undantekningar - um að frumvarpið í heild sé nauðsynlegt. Svo getum við tekið málefnalega umræðu um hvernig við útfærum nokkur atriði. Þetta var það eina sem ég vildi koma á framfæri í ræðu minni áðan, af því að þá höfðu tveir hv. þingmenn lýst andstyggð sinni á frumvarpinu og voru algerlega andsnúnir öllu málinu. En ég fagna því að hv. þingmaður er það ekki og sé tilbúinn að ræða málið. Ég tel að okkur muni vegna mun betur og að við munum búa til mun betri löggjöf fyrir alla, til að mynda þá sem hv. þingmaður nefnir, ef okkur tekst að ræða málið á þeim nótum, sem ég tel mun til bóta. Ég hef ekki fleiri spurningar um ræðu hv. þingmanns.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Hvað varðar þingmenn sem töluðu fyrr í dag verður hv. þingmaður að tala við þá um það sem þeir sögðu, ekki við mig. En það er þannig með öll mál sem við tökumst á um í lífinu að þau dýpka og þau batna ef við tökum heiðarlega og hreinskipta umræðu um þau. Þetta er eins og í denn þegar maður var að vinna skólaverkefni í hóp, meiri og dýpri umræða um verkefnin bætti þau alltaf um síðir, þó að menn rifust um tíma hressilega og allt það. Það er eins með þetta mál og mörg önnur og flest önnur sem við ræðum í þinginu. Það er um að gera fyrir okkur að ræða þetta mál opinskátt og af hreinskilni með virðingu fyrir skoðunum hvert annars, hvort sem þær lúta að því að sá tími sem um er rætt verði styttur, hvort sem það er um að mönnum, eða konum sérstaklega, sé gerð grein fyrir því að fleiri kostir eru í stöðunni. Hvaða leið sem við viljum fara finnst mér um að gera að við hlustum hvert á annað. Það getur ekki annað en bætt málið þegar upp er staðið.
Herra forseti. Til umræðu hefur verið hvort klára eigi samgönguáætlun fyrir áramót eður ei. Það hefur verið til umræða á ýmsum stöðum. Við töldum það mál vera í farvegi og þess vegna fundust mér það heldur kaldar kveðjur að heyra starfandi formann hv. umhverfis- og samgöngunefndar halda því fram að þetta væri allt saman bara á leiðinni. Það væri bara óskilvirkri vinnu um að kenna ef við myndum ekki klára það fyrir áramót, að það hefði víst átt sér stað hellingssamráð og væri engin ástæða til annars en að klára málið fyrir áramót. Ég stóð í þeirri trú að þetta mál væri til umræðu hér í þinginu, um hvort til stæði að klára það eða ekki. Mér finnst satt best að segja svolítið óþægilegt að starfandi formaður umhverfis- og samgöngunefndar komi fram með þessum hætti beint í umræðuna. Mér finnst það ekki traustvekjandi. Mér finnst það ekki bera þess merki að hlustað hafi verið á okkur í stjórnarandstöðunni. Ég vil bara ítreka að mér þykir ekki við hæfi að við klárum þessa áætlun núna fyrir áramót, jafn órædd og jafn vanbúin og hún er. Stjórnarmeirihlutinn verður að fara að tala svolítið skýrt og segja hvað hann ætlar sér í þessum efnum.
Já, virðulegi forseti. Enn og aftur verðum við vitni að því hér á þinginu að undir lokin stendur til að keyra í gegn stórt, flókið, vandasamt og veigamikið mál og neyta þar aflsmunar. Maður fær á tilfinninguna að hér sé ekki síst um að ræða einhvers konar sýningu á afli, sýningu á því að maður hafi valdið, maður kunni að beita því, maður geti beitt því og maður muni beita því ef manni sýnist. Virðulegi forseti. Það er með öllu ólíðandi ef þetta gengur fram, eins og manni virðist að stefnt sé að hjá sumum aðilum. Við í stjórnarandstöðunni munum ekki [[Forseti hringir.]]una því að samgönguáætlunaráform sitjandi formanns [[Forseti hringir.]]umhverfis- og samgöngunefndar nái í gegn.
Herra forseti. Ég vil koma hér upp og taka undir með hv. þingmönnum þar sem þeir gera athugasemd við þessa því miður allt of dæmigerðu vinnu í þinginu. Komið hefur fram nánast nýtt frumvarp, má segja, ný samgönguáætlun, sem meiri hluti samgöngunefndar virðast ætla að þvinga í gegn. Hvar er kjarkurinn og þorið? spyr ég nú, bara til að ræða þessa nýju samgönguáætlun, þó að sannarlega séu ýmsir góðir og mikilvægir punktar í henni. Það verður að gefa meira ráðrúm til samráðs og til samtals innan þingsins áður en þetta verður þvingað í gegn. En því miður virðist þetta vera enn eitt dæmið um samráðsleysi þessarar ríkisstjórnar.
Herra forseti. Maður fer að lýsa eftir þverpólitísku samstarfi þessarar ríkisstjórnar sem svo oft er talað um á hátíðarstundum en ekki orðið vör við það enn þá hjá minni hlutanum. Það virðist raunar vera að ríkisstjórnin leiti beinlínis uppi átök þar sem friður er í boði. Hér hefur ítrekað verið boðið upp á að leysa þetta mál varðandi samgönguáætlun, sem er risavaxið mál fyrir þjóðina alla, í víðtækri sátt hér í þinginu, ef bara er vandað til verka. En á slíkri vandvirkni hefur þessi ríkisstjórn engan áhuga. Það er sennilegast vegna þess að hún vill ekki ræða hvað þær skattahækkanir, veggjöld, sem hér er verið að boða, fela í sér fyrir almenning í landinu og ekki hvað síst íbúa suðvesturhornsins. Skattahækkanir sem eru margfaldar á við [[Forseti hringir.]]áformaðar kolefnisgjaldshækkanir sem sömu flokkar mótmæltu svo hatrammlega. Hér eru áform í veggjöldum sem tveir af þremur [[Forseti hringir.]]ríkisstjórnarflokkum sögðu fyrir kosningar að kæmi [[Forseti hringir.]]ekki til greina að stofna til. En nú má ekki einu sinni [[Forseti hringir.]]ræða þetta mál.
Forseti. Þetta er eitthvað sem maður er farinn að venjast, að það eigi að flýta málum í gegn rétt áður en við eigum að fara í frí. Þetta er óþolandi. Svo sjáum við formann umhverfis- og samgöngunefndar koma í kvöldfréttum og svara því til að þetta hafi legið fyrir frá því í september. En þessar breytingartillögur hafa ekkert legið fyrir frá því í september, þær eru nýtilkomnar og við eigum að gútera það og afgreiða í flýti í gegnum þingið. Út af hverju? Hvers vegna þarf að flýta sér svona mikið? Það er allt í uppnámi út af þessu. Þetta er óheiðarlegt, forseti. Það er óheiðarlegt að koma svona fram gagnvart minni hlutanum og gagnvart almenningi í landinu, að fara í svona ofboðslega miklar og stórar breytingar í máli sem samfélagið hefur ekki átt samtal um. Svo á bara að þrýsta þessu í gegn.
Herra forseti. Í nýafstöðnu viðtali starfandi formanns umhverfis- og samgöngunefndar, hv. þm. Jóns Gunnarssonar, kristallaðist það sem um ræðir hér. Hann var spurður að því hvort ekki þyrfti að ræða þessi veggjöld við land og þjóð, ef svo má segja. Hann svaraði því til að þess þyrfti ekki vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn væri búinn að ræða þetta við fullt af fólki. Ég held að þarna hafi hreinlega opnast gluggi og við stöndum fyrir utan, tilneydd að horfa á ríkisstjórnina viðra óhreina þvottinn sinn. Ég held að þetta mál sé of stórt til að sú hreingerning fari af stað fyrir luktum dyrum, hún þarf að fara fram fyrir opnum tjöldum. Ég legg til að ríkisstjórnarflokkarnir klári þetta mál, átti sig á því á hvers forræði það er, reyni að komast að sameiginlegri stefnu, beri smávirðingu fyrir samstarfsaðilum á þingi eða samþingmönnum í stjórnarandstöðu, en öllu meiri virðingu fyrir þjóðinni allri - dragi þetta mál til baka, vinni það með sóma með stjórnarandstöðunni [[Forseti hringir.]]á næstu vikum og leggi það fram fullklárað og fullkynnt þegar þing kemur saman aftur.
Forseti. Það er e.t.v. að bera í bakkafullan lækinn að vitna í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Allar áætlanir sem eiga að halda til lengri framtíðar þarf að gera í auknu samráði og með bættum samskiptum. Efla þarf samstarf milli flokka á Alþingi. Óvenjulegar aðstæður kalla á breytt vinnubrögð, opnari stjórnsýslu, gagnsæi og virðingu fyrir verkefnum. Veggjöld geta örugglega verið góð, en við gerum ekki kerfisbreytingu, þar sem við ætlum að gjörbylta skattheimtu af umferð í landinu, snúa við blaðinu, á nokkrum seinni pörtum eða næturfundum á Alþingi. Til þess þarf yfirvegun. Til þess þarf að horfa til áforma ríkisstjórnarinnar og fagurra orða í stjórnarsáttmála. Ef farið væri eftir þeim, ja, þá væri gaman að lifa.
Herra forseti. Okkur verður tíðrætt um samráð í þessum þingsal. Ég vil líka hvetja hv. ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutann til að hafa aukið samráð sín á milli vegna þess að það virðist vera munur á því milli daga, milli fólks, milli flokka og innan flokka, við hvern maður talar í stjórnarliðinu, hvort það standi til að klára þetta fyrir jól eða ekki þetta mál. Og þessi óvissa og óákveðni er óþolandi. Við erum að reyna að haga okkar störfum með sæmandi hætti og sjá fyrir okkur hvernig þetta verður og við erum líka að segja að til að þingstörf geti klárast á eðlilegan hátt þá þurfi þetta mál að bíða. En til þess þurfum við að fá skýr svör og þau hafa ekki fengist í fleiri daga. Það er orðið mjög þreytandi að það geti enginn ákveðið í þessari ríkisstjórn hvað standi eiginlega til.
Herra forseti. Það eru tveir dagar síðan meiri hlutinn sýndi á spilin í þessu máli. Málið er algjörlega vanbúið og hefði þurft vandlega yfirferð af hálfu meiri hlutans og nú í kvöld fáum við að sjá það sem meiri hlutinn segir, að það sé endanleg ákvörðun sem meiri hlutinn allur standi að baki. Hér er stórfelld skattheimta á íbúa suðvesturhornsins sem ekkert hefur verið rædd. Sjálfstæðisflokkurinn segist vera búinn að ræða þetta við 1.000 manns í Valhöll, en mér telst til að það séu liðlega 350.000 manns sem á eftir að kynna þetta mál fyrir. Það er allnokkuð. Það er alveg ljóst að í þessum áformum er algjörlega óljóst hvernig staðið verður að fjármögnun á ríkisframlagi fyrir borgarlínu. Það er algjörlega óljóst hvernig staðið verður að nokkurri stofnvegaframkvæmd á suðvesturhorninu, ekki stafkrókur á blaði um það í raun og veru hvernig það verði útfært og algjörlega óljóst hvort það takist að fjármagna það yfir höfuð. En svona [[Forseti hringir.]]er okkur ætlað að klára þessa samgönguáætlun. Þetta er fúsk, herra forseti.
Virðulegi forseti. Gömlu og ekki góðu vinnubrögðin. Við erum komin með nýtt ferli í fjárlögum og fjármálaáætlun þar sem ríkisstjórnin setur sér stefnu og fjármögnun fyrir þá stefnu. Þar eigum við að vera. Við erum núna með fullfjármagnaða samgönguáætlun eins og hún er fyrir breytingar samkvæmt fjármálaáætlun. Ef það á að bæta í og gera nýja samgönguáætlun næsta vetur þá þýðir það að fjármögnun kemur fyrir hana í fjármálaáætlun núna í vor. Það er ekkert flókið. Það er meira að segja búið að boða frumvarp einmitt um þetta veggjaldadót allt. Hæstv. samgönguráðherra segir að við verðum að hafa kjark og þor til þess að klára þetta, kjark og þor til að fara gegn lögum um opinber fjármál með nákvæmlega þetta fjármögnunarferli. Hvað er hæstv. ráðherra að segja? Það er gert í samvinnu við ráðuneytið að koma með þessar veggjaldatillögur. Hann hefur greinilega ekki haft kjark og þor til þess að klára þetta sjálfur, heldur biður hann nefndina [[Forseti hringir.]]um að klára það fyrir sig. Hver er þá með kjark og þor í þessu máli eða skortir kjark?
Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið fram þá hefur hv. umhverfis- og samgöngunefnd haft tvo daga til að skoða þetta mál sem var fleygt inn í nefndina á síðustu stundu með gamalkunnum hætti. Þetta er stórmál allra hluta vegna, vegna þess að hér er um að ræða grundvallarstefnubreytingu í því hvernig við fjármögnum stórframkvæmdir hér á landi. Þetta er fyrst og fremst stórmál fyrir íslenskan almenning vegna þess að þarna er um að ræða álögur á daglegt líf fólks, á okkar daglegu venju. Þetta er skattheimta á okkar daglega líf. Slíkt rennur ekki sisvona í gegnum þingið þó að hæstv. samgönguráðherra hafi haft ríkulegt samráð við sjálfan sig um það.
Virðulegi forseti. Maður lærir smátt og smátt að öðlast smá húmor fyrir vitleysunni sem gengur stundum á hérna. Í morgun heyrðum við ræðu frá hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni um virðingu Alþingis, hann kom í pontu og talaði um að fólk ætti ekki að vera í gallabuxum í þingsal. Ég ætla ekki að vitna beint í það sem hv. þm. Jón Gunnarsson sagði á þessum fundi áðan, en ég ætla að segja frá því hvernig hann var klæddur. Hann var í jakka og hann var með bindi og hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom hingað í pontu í morgun í jakka og með bindi, sem tákn um virðingu Alþingis. Í kvöld tekur starfandi formaður, hv. þm. Jón Gunnarsson, upp á því á miðjum nefndarfundi að ganga út af fundinum og taka símann, allt í lagi, maður skilur það svo sem, og tilkynnir fjölmiðlum hvernig nefndin hyggist fara með málið. Nefndarmenn komast að því með skilaboðum inni á fundinum sjálfum. Og svo tala þessir menn um virðingu Alþingis. Þetta er bara til hugleiðingar, bara til að hafa eitthvert smá aðhlátursefni hér á bæ gagnvart virðingu þingsins. Hvílíkt rugl.
Herra forseti. Það hljóta allir að sjá að það gengur ekki að gera grundvallarbreytingar á því hvernig gjald er innheimt til að byggja upp vegakerfið okkar og það sé kynnt umhverfis- og samgöngunefnd viku áður. Svo á að taka þetta út úr nefndinni með nefndarálitinu. Þetta er grundvallarbreyting á gjaldheimtu í landinu. Um þessa samgönguáætlun hafa verið send inn 71 erindi frá sveitarfélögum og byggðarlögum, fólki, stofnunum og fyrirtækjum um allt land, að sjálfsögðu, af því að það þarf svona samráð til þess að geta gert samgönguáætlun. Þú gjörbreytir ekki bara svona í nefndaráliti gjaldheimtu fyrir þennan málaflokk. Þetta er einn mikilvægasti málaflokkurinn, sá málaflokkur sem er fólki hvað kærastur í dag. Hann var númer tvö í forgangseinkunn hjá kjósendum landsins. Maður breytir því ekki svona. Það hljóta allir að sjá það. Ef það á að þvinga málið út úr nefndinni þá þýðir það að Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Ari Trausti Guðmundsson [[Forseti hringir.]]þurfa að taka þátt í því. Það þarf fimm til að þvinga það svona út úr nefndinni ef minni hlutinn vill halda [[Forseti hringir.]]áfram að kalla eftir umsögnum. Ókei, hann gæti gert það. Þá þarf líka forseta Alþingis til að kasta þessu hingað [[Forseti hringir.]]inn í þetta ástand. Og að sjálfsögðu [[Forseti hringir.]]þurfum við að tala. Við þurfum að tala [[Forseti hringir.]]til þess [[Forseti hringir.]]að hægt sé að senda inn umsagnir um þetta mál. Og það er nákvæmlega það sem við munum gera.
Forseti hefur til þessa verið blíður á manninn gagnvart tíma, en biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Við erum búin að tala mikið um skort, ekki bara skort á pólitískri sátt, þverpólitískri sátt, heldur skort á tilraunum til þess. Ég get alveg skilið að ekki næst alltaf sátt og nýlegt dæmi um það er afgreiðsla veiðigjaldafrumvarpsins fyrr í dag. Stundum eru það ekki hægt, stundum er skoðanaágreiningurinn of mikill. En það er himinn og haf á milli þess og svo beinlínis þess að leitast við að setja mál í ágreining, að leita eftir átökum, leita eftir ágreiningi, af því að - hver veit? Þetta mál hafði og hefur enn, vegna þess að enn er von, alla burði til að vera unnið hér af þingheimi öllum því að ég held að allir, megi segja, geri sér grein fyrir því að endurskoða þarf fjármögnun samgöngukerfisins okkar, allir eru til í þá vinnu. En að velja þá leið, að velja að fara í ágreining og átök, það er óskiljanlegt.
Forseti. Enn reyni ég að leita á náðir stjórnarsáttmálans til að reyna að finna skýringar eða í sumum tilvikum reyndar til að sýna fram á hvað ríkisstjórnin er illa að sér í eigin stjórnarsáttmála. Í kaflanum um samgöngumál er talað um nauðsyn þess að byggja upp innviði og reyna að hraða framkvæmdum, viðhaldi og nýframkvæmdum. Í kaflanum um skatta segir svo, með leyfi forseta: „Tímabært er að huga að heildarendurskoðun gjaldtöku í samgöngum, svokölluðum grænum sköttum og skattaívilnunum, þannig að skattheimtan þjóni loftslagsmarkmiðum.“ Hér er ekki vikið einu aukateknu orði að þeirri gjaldtöku sem fyrirhugað er að fara í núna, enda var það kannski ekkert skrýtið þegar stjórnarsáttmálinn [[Forseti hringir.]]var saminn þar sem það var beinlínis yfirlýst stefna a.m.k. tveggja ríkisstjórnarflokka að veggjöld kæmu ekki til greina.
Virðulegur forseti. Ég vil fara aðeins meira út í fjárlagaferlið sem við erum í núna samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þetta eru framkvæmdir upp á tugi milljarða sem verið er að tala um í breyttri samgönguáætlunum, í þeim tillögum, tugi milljarða. Venjulega fáum við umsagnir fagaðila eins og fjármálaráðs o.s.frv. sem kynnir fyrir okkur áhrifin sem þetta mun hafa á þjóðarbúið og þjóðhaginn í heild sinni. Með því að gera þetta svona rétt í lok árs höfum við rosalega mikil áhrif á þjóðarbúið í heild sinni. Hvað gerir þetta fyrir hagvöxt? Væntanlega góða hluti. Hvað gerir þetta við verðbólgu? Ekki hugmynd, væntanlega er það líka þensluhvetjandi. Þegar viðhöfð eru svona vinnubrögð fer maður að spyrja stóru spurninganna um stöðugleika og festu og gagnsæi sem er grundvöllurinn að lögum um opinber fjármál. Við erum að tala um tugi milljarða til framkvæmda [[Forseti hringir.]]sem við förum með fram hjá ferlinu sem við bjuggum til í [[Forseti hringir.]]í þeim lögum.
Forseti. Ég á eiginlega bágt með að trúa því að þingflokkur Vinstri grænna leggi blessun sína yfir slík vinnubrögð og ég vona innilega að svo sé ekki. Þetta er einmitt vandamálið, að við vitum ekkert hvað er að fara að gerast. Við í minni hlutanum vitum ekki hvað ríkisstjórnin ætlar sér í málinu af því að það eru allir með mismunandi svör. Þetta verður að komast á hreint. Það eru þrír dagar eftir af þessu þingi. Við verðum að fá að vita hvað ríkisstjórnin ætlar sér í málinu. Nú sé ég að nokkrir þingmenn Vinstri grænna sitja hérna og hlusta. Eru þeir ekki til í að koma og segja okkur hvort þeir leggi blessun sína yfir svona vinnubrögð, að það komi breytingartillögur við samgönguáætlun, risastórar breytingar sem hafa áhrif á skattlagningu almennings og það á bara að drífa þetta í gegn? Er það eitthvað sem hv. þingmenn samþykkja?
Herra forseti. Þær ræður sem hafa verið fluttar af hv. samþingmönnum mínum eiga það allar sammerkt að í þeim kemur fram að það er sannarlega vilji til þess hjá þingheimi öllum að byggja upp samgönguinnviði, sem gerir það enn sorglegra og sárara að fara eigi þá leið að þvinga málið í gegn. Ég held að þess vegna sé mikilvægt að hæstv. forseti kalli saman þingflokksformenn og lendi málinu strax í kvöld á sem virðingarfyllstan hátt, sem ég veit að hann getur gert svo vel, í stað þess að þingheimur taki við skilaboðum úr fréttum frá hv. formanni umhverfis- og samgöngunefndar um afgreiðslu málsins.
Virðulegur forseti. Samgönguáætlun er það sem brennur á mönnum. Er það samgönguáætlunin sem við samþykktum í haust? Nei, það er ekki hún, það er einhver ný. Hefur hún fengið umfjöllun? Hefur hún farið í þetta hefðbundna lýðræðislega ferli sem við þekkjum? Nei. Veit þingheimur út á hvað hún gengur þessi nýja samgönguáætlun? Nei, kallað er eftir því. Við erum að tala um breytingar eftir því sem næst verður komist, mestu breytingar í umferðarmenningu á Íslandi og umferðarháttum sem þekkjast, bæði hvað varðar gjaldtöku og varðandi uppbyggingu. Það þarf að vanda. Okkur sýnist það ekki vera gert í þessu tilviki og köllum eftir vandaðri umgjörð.
Virðulegi forseti. Eins og mörgum öðrum þingmönnum er mér svolítið annt um virðingu Alþingis. Ég vildi óska þess að fólk virti Alþingi meira. En hér á bæ er oft dottið í það að fara að mála upp virðingu Alþingis út frá því hvort menn séu með bindi eða í hvernig buxum þeir eru, einhverjum yfirborðskenndum aukaatriðum sem skipta nákvæmlega engu máli. En svo þegar kemur að raunverulegri hegðun, t.d. í samskiptum þingflokka í nefndum og slíkt, kemur það fyrir á góðum dögum sem vondum, að hv. þm. Jón Gunnarsson virðist leggja sig fram um að sýna slíka framkomu að fólk verður auðvitað að svara fyrir. Það verður að svara. Maður lætur ekki svona ganga yfir sig. Það er bara fáránlegt. Mig langar að biðja forseta og formenn sérstaklega um að brýna fyrir þingmönnum sínum að virðing felst í hegðun. Hún felst ekki í því að ganga um með bindi og í jakka eða vera ekki í gallabuxum. Hún snýst um það hvernig við komum fram [[Forseti hringir.]]hvert við annað. Þessi framkoma hjá hv. þm. Jóni Gunnarssyni, [[Forseti hringir.]]starfandi formanni umhverfis- og samgönguráðherra, er slæm. Hún er til skammar. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við ættum að vera að velta fyrir okkur hvar þurfi að sýna virðingu, þ.e. í hegðun hér innan húss, ekki einhverjum klæðaburði, öðru eins yfirborðskenndu rugli.
Herra forseti. Ég held að við getum einfaldlega ekki sæst á þá kröfu stjórnarinnar að málið verði klárað á þremur dögum. Ég horfði á hv. starfandi formann umhverfis- og samgöngunefndar í fréttum þar sem hann talaði um að engin ástæða væri til að bíða með málið vegna þess að búið væri að ræða það í þaula síðan í september, að búið væri að kalla ótal manns á fundi þannig að okkur væri ekkert að vanbúnaði, við gætum klárað það á tveimur, þremur dögum. Það væri ekki skilvirkt þing sem ekki gæti gert það. Þetta mál minnir mig pínulítið á söguna um hamarinn þar sem var búið að skipta tvisvar um skaftið og þrisvar um hausinn. Þá er spurningin: Er þetta sami hamarinn? Er þetta nýr hamar eða gamall hamar? Þetta mál snýst um það. Og ég ætla að koma aftur upp.
Herra forseti. Ef menn halda því fram að hægt sé að klára þetta mál á þremur dögum, sem virðist vera það sem starfandi hv. formaður samgöngunefndar, Jón Gunnarsson, leggur áherslu á, þegar málið er gjörsamlega breytt - algjörlega ný tegund af gjaldtöku til að byggja upp vegakerfi okkar er lögð til í nefndaráliti án þess að nokkrar umsagnir um það atriði hafi borist inn í umhverfis- og samgöngunefnd - þá þurfum við bara að halda áfram að tala hér þangað til það mál er raunverulega upplýst. Við þurfum að vita hvað sveitarfélögum finnst, þeim sjötíu og einum aðila sem sendi inn umsagnir um málið eins og það var áður. En nú er verið að breyta því með áliti umhverfis- og samgöngunefndar og við munum þurfa að tala um málið þangað til það er nógu vel upplýst. Það eru ýmsar mismunandi fléttur af því. Landsmenn virðast ekki vilja veggjöld sem stendur. Það gæti verið að þeir kæmust að þeirri niðurstöðu að þeir vilji vegatolla. En við erum ekki komin þangað og það er ekki fyrr en það er vel upplýst í samfélaginu að við getum leyft okkur að hleypa því út úr þinginu. Ef við þurfum að tala áfram [[Forseti hringir.]]um þetta á þingi til að það gerist, þá gerum við það. Það er ábyrgt [[Forseti hringir.]]í lýðræðissamfélagi að hleypa ekki svona máli óræddu [[Forseti hringir.]]frá Alþingi.
Herra forseti. Ég ítreka að ég held að við eigum töluvert órætt. Það getur vel verið að umhverfið á Íslandi sé að breytast þannig að við þurfum að fara að leita að öðrum gjaldstofnum sem fjármagna vegaframkvæmdir. Það er eflaust þannig. Ég ætla ekki að útiloka að það verði gert með einhvers konar gjaldtöku, en þá þarf hún í fyrsta lagi að vera þannig að hún skiptist jafnt og að raunverulega sé hægt að leggja gjald á notkun en það falli ekki þyngst á ákveðin svæði. Það þarf að skoða hvernig hún leggst á þjóðfélagshópa, það getur verið erfitt fyrir fólk sem á ekki mikla peninga að fá þetta ofan í kaupið. Mér finnst umræðan ekki komin nógu langt. Mér finnst að við eigum að bíða eftir að fá frumvarp um gjaldtökuna. Við getum svo rætt það og þá getum við tekið ákvörðun um hvernig við ætlum að verja peningunum.
Virðulegur forseti. Menn eru stóryrtir í ræðustól Alþingis og saka undirritaðan um einhvern yfirgang og frekju í þessu máli. Það er svo sem ekki í fyrsta skipti sem þau sjónarmið eru viðruð hér í salnum. - Þá hlær hv. Píratinn. Þetta skemmtir þeim og það er kannski það sem þeir eru að reyna að gera, að skemmta skrattanum með þessari uppákomu hér. Auðvitað er þetta mál búið að hljóta ítarlega umræðu. Það er hægt að snúa út úr allri málsmeðferð í þinginu. Búið er að funda með nánast öllum sveitarfélögum á landinu eða fulltrúum þeirra. Búið er að funda með öllum samtökum sem að þessum málum koma og nánast undantekningarlaust hefur þessi leið verið rædd við menn, hvort þeir gætu hugsað sér að flýta framkvæmdum með því að fara þá leið. Þetta hefur verið í samfélagslegri umræðu í langan tíma og var sett fram í tíð síðustu ríkisstjórnar. Meiri hlutinn er sammála á grundvelli þeirrar málsmeðferðar að stíga inn í umrædda leið og útfæra hana. Það hefur verið til umræðu í nefndinni núna, sennilega í tvær vikur. Menn hafa verið að vinna að því. Þetta er nú öll frekjan og yfirgangurinn í undirrituðum, eða meiri hlutanum, af því að það vill svo til að við erum saman í þessu í meiri hlutanum, [[Forseti hringir.]]þetta er ekki bundið við eina persónu enda getur engin ein persóna [[Forseti hringir.]]keyrt mál í gegn í þinginu. Talandi um dónaskap, [[Forseti hringir.]]hæstv. forseti, held ég að hann hafi endurspeglast í ræðum þeirra áðan, en ég hef ekki náð að hlusta á allar, en þær [[Forseti hringir.]]sem ég hef hlustað á eru frá mönnum sem [[Forseti hringir.]]hafa ekki setið nefndarfundi í haust.
Forseti minnir á tímamörk en lítur svo á að umræða um fundarstjórn forseta sé tæmd að sinni.
Virðulegur forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um þungunarrof. Ég vil þakka heilbrigðisráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps en verið er að endurskoða lög frá árinu 1975 og skilja á milli laga um þungunarrof, eða fóstureyðingar í fyrri lögum, og ófrjósemisaðgerða. Frumvarp þetta er að hluta til byggt á vinnu nefndar um heildarendurskoðun laga um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Nefndin var skipuð sérfræðingum sem þekkja vel til þessa málaflokks og er unnið eftir tillögum þeirra að hluta. Í dag hafa verið miklar tilfinningar í umræðunni og það er mjög eðlilegt því að í slíkum málum eru margar birtingarmyndir þeirra aðstæðna sem leiða til þungunarrofs. Þær eru það margar að hver og ein kona á sínar eigin aðstæður og ekki hægt að fullyrða um neinn út frá því. Varðandi áhyggjur af því að aukin tíðni þungunarrofs verði í lok þess tímabils sem um ræðir í frumvarpinu, eða frá 16. viku og allt að 21. viku og sex dögum, þá kemur fram í Talnabrunni landlæknis að á árinu 2017 var aðeins um 1% þungunarrofa gert eftir 16. viku meðgöngu. Lagt er til í frumvarpinu að ákvæði laga nr. 25/1975, um að fóstureyðing skuli ætíð framkvæmd eins fljótt og auðið er eða helst fyrir lok 12. viku þungunar, muni standa áfram í nýju lögunum til að undirstrika mikilvægi þess að þungunarrof skuli framkvæmt eins snemma og mögulegt er. Í Kanada sýnir reynslan að þrátt fyrir víðtækar heimildir til þungunarrofs eru yfir 90% allra þungunarrofa framkvæmd fyrir lok 12. viku og aðeins 0,3% eftir lok 20. viku, en í Kanada eru engin tímamörk á þungunarrofum. Mig langar aðeins að fjalla um það sem hefur verið rætt hér, að kona viti ávallt fyrir 12. viku hvort hún sé barnshafandi eða ekki. Það kann að vera erfitt að skilja fyrir þá sem ekki hafa verið í þeirri stöðu en það er bara þannig að mörg dæmi eru um að konur hafi alið fullburða börn án þess að hafa gert sér grein fyrir því að þær hafi verið barnshafandi. Þar geta komið inn í erfiðar aðstæður, afneitun, áfengis- eða fíkniefnaneysla o.fl., sem getur haft áhrif á þá skynjun. En það er annar þáttur í frumvarpinu sem ekki hefur verið svo mikið ræddur í dag, sem mér finnst mjög mikilvægt að árétta. Það er 8. gr. frumvarpsins um fræðslu og ráðgjöf. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Áður en þungunarrof er framkvæmt skal veita konu fræðslu um áhættu samfara aðgerðinni, sbr. 5. gr. laga um réttindi sjúklinga. Ef læknisfræðilegar ástæður mæla gegn þungunarrofi skal fjalla sérstaklega um það og hugsanlegar afleiðingar þess. Ef kona ákveður samt sem áður að láta rjúfa þungun sína skal það skráð sérstaklega í sjúkraskrá. Kona skal eiga kost á stuðningsviðtali bæði fyrir og eftir þungunarrof. Öll fræðsla og ráðgjöf í tengslum við þungunarrof skal veitt á óhlutdrægan hátt og byggjast á gagnreyndri þekkingu með virðingu fyrir mannréttindum og með mannlega reisn að leiðarljósi.“ Þetta finnst mér mjög mikilvægt. Í því er ekki skylda að kona fái fræðslu heldur stendur henni hún til boða. Þarna er það stuðningur og ráðgjöf sem er lykilatriði, að konunni sé mætt á þeim stað sem hún er og hún studd á hlutlægan hátt til að taka ákvörðun sem hún að lokum er sátt við. Kona á að geta leitað sér stuðnings í ákvörðunarferlinu ef hún óskar þess. Einnig vil ég gera að umtalsefni þungunarrof hjá stúlkum sem er ólögráða fyrir æsku sakir. Sá hópur þarf einna helst á stuðningi og fræðslu að halda, einkum ef hann er ekki að finna í fjölskyldu eða nærumhverfi stúlkunnar. Því miður geta þær aðstæður verið til staðar að betra sé fyrir ólögráða stúlku að þungunarrof sé framkvæmt án vitundar foreldra eða forráðamanna. Þá er stuðningurinn og fræðslan enn mikilvægari. Ég vona því að frumvarpið fái góða og vandaða umfjöllun hjá hv. velferðarnefnd. Nefndin mun án efa velta upp hinum ýmsu sjónarmiðum í málinu. Ég árétta að ég styð eindregið þá breytingu sem sett er fram um sjálfsákvörðunarrétt kvenna og vil undirstrika að það þýðir ekki að konur muni óska eftir þungunarrofi án þess að ráðfæra sig við nokkurn mann eða taka slíka ákvörðun án yfirvegaðrar umhugsunar. Í dag var rætt um fóstureyðingu, þungunarrof, hvaða orð væri notað, hvort það skipti einhverju máli. Ég þori að fullyrða að það skiptir engu máli hvað aðgerðin heitir, hún hefur alltaf mikil áhrif á þann einstakling sem velur þá leið.
Herra forseti. Við bíðum enn svara og sitjum svo undir skömmum fyrir að vera ekki alveg nógu kurteis í beiðnum okkar um að fá einhvers konar útskýringar á því hvernig standi til að klára þetta þing. Að við skulum dirfast að afþakka það að fá í sjónvarpsfréttum einhverjar fabúleringar hv. formanns umhverfis- og samgöngunefndar um hvernig eigi að ljúka málinu frekar en að það sé rætt beint við okkur, sem höfum verið að kalla eftir svörum. Við köllum enn eftir skýrum svörum um það hvað standi eiginlega til hérna en það virðist enginn vera búinn að ákveða sig í þeim efnum. Ég er satt best að segja, herra forseti, orðin mjög þreytt á því ástandi. Við höfum spurt í fleiri daga hvort þetta standi virkilega til og það er kominn tími til þess að einhver á stjórnarheimilinu ákveði sig. Ætla þeir að þröngva samgönguáætlun í gegnum þingið enn eina ferðina án samráð, stórri áætlun sem er gjörbreytt frá upphaflegri framlagningu, eða [[Forseti hringir.]]ætla þeir að bíða og freista þess að ná meiri sátt í þetta sinn?
Virðulegur forseti. Ég kippi mér í sjálfu sér ekkert sérstaklega upp við það þótt þingmenn og forvígismenn einstakra mála séu óttalegir klaufar þegar kemur að því að ná fram málamiðlun og leiða mál til lykta. Það verða þeir hv. þingmenn að eiga við sig sjálfa. En það er algjör vanvirðing fyrir þinginu þegar búið er að breyta málinu svo mjög í meðförum meiri hluta nefndarinnar - og rétt að halda því til haga að það er fyrst og fremst meiri hluti nefndarinnar sem hefur unnið þær breytingar og minni hlutinn er rétt að fá að sjá þær núna - að búið er að auka áætlunina umtalsvert að umfangi, það er búið að gerbreyta fjármögnun hennar. Við eigum alveg órædd grundvallarsjónarmið þegar kemur að slíkri fjármögnun og ýmis sjónarmið sem slíka fjármögnun varðar eða veggjöld, varðandi persónuverndarsjónarmið, varðandi jafnræði milli landshluta og svo mætti áfram telja. Það er grundvallarkurteisi gagnvart þinginu að gefa því nægan tíma til að ræða [[Forseti hringir.]]það af einhverri vandvirkni. Það er ekkert sem hastar á að þetta mál sé klárað í þessari [[Forseti hringir.]]viku ef hér á að ríkja sátt um þingfrestun. Það er ekkert sem liggur á. [[Forseti hringir.]]Það er nægur tími til að ljúka málinu [[Forseti hringir.]]í janúar eða febrúar.
Virðulegi forseti. Talandi um tíma þá langar mig til að rifja upp svipaðar athugasemdir sem ég gerði við fjárlagaumræðuna, þ.e. í starfsreglum fastanefnda segir að minni hlutinn eigi að fá að jafnaði eigi skemur en tvo daga til að klára nefndarálit sitt. Það er eftir rétt ferli þar sem mál hafa farið í gegnum allt umsagnarferlið og fengið eðlilega þingmeðferð, þá eigum við að fá ekki minna en tvo daga til að skila inn nefndaráliti um viðlíka mál. Í þessu tilfelli fáum við alveg gjörbreytta samgönguáætlun með viku fyrirvara þar sem lokaniðurstaðan kom loksins fyrir nokkrum klukkutímum síðan. Að sjálfsögðu þurfum við a.m.k. tvo daga til að vinna minnihlutaálit okkar hvað samgönguáætlun varðar [[Forseti hringir.]]ef hún á að hafa þetta útlit. Ef hún er óbreytt frá því að hún var lögð fram með þeim umsögnum sem um hana bárust er það náttúrlega miklu minna mál.
Herra forseti. Það koma tímar þar sem jafnvel öflugustu keppnismenn þurfa að átta sig á þeim gömlu sannindum að kapp er stundum betra með forsjá. Ég held að það sé öllum ljóst eftir umræðu í þingsal undanfarna daga og eftir fréttir í fjölmiðlum í kvöld að þær tillögur sem verið er að kljást um eru Sjálfstæðisflokksins. Þar með held ég að starfandi formanni ætti að vera óhætt að setjast niður og leyfa umhverfis- og samgöngunefnd, leyfa þingheimi öllum, leyfa baklandinu, leyfa almenningi, að ræða þessi mál, að fá á hreint um hvað það snýst, hver ávinningurinn er, hvernig við getum best unnið þetta áfram í sátt. Þetta eru töluverðar breytingar, það mun ekkert gerast til að valda málinu skaða ef við gefum okkur þann tíma sem þinginu er sómi að til að vinna það áfram.
Herra forseti. Málþóf snýst um það að tala hérna. Við getum gert það, í 2. umr. getum við talað í fimm mínútur aftur og aftur. Það er það sem gerir okkur heimilt að stunda málþóf. En málþóf er ekki stundað nema forseti þingsins sé fyrst búinn að setja mál á dagskrá sem er algerlega ljóst að landsmenn vilja ekki, sem ekki er búið að vinna faglega o.s.frv. Það er akkúrat þá sem málþóf virkar. Þegar málþóf er í gangi finnst öllum það leiðinlegt, meiri hlutanum finnst það leiðinlegt, minni hlutanum finnst það leiðinlegt, þjóðinni finnst það leiðinlegt. Það finnst öllum það leiðinlegt. Þannig að sá sem hefur réttmæta ástæðu til að standa hérna uppi og passa upp á að vilji þjóðarinnar sé virtur vinnur málþófið. En það er líka annað sem gerir það að verkum að málþóf eru erfið. Meiri hlutinn fer yfirleitt bara í frí. Minni hlutinn þarf að standa hérna og standa í málþófinu. Það er hægt að snúa því við. Minni hlutinn getur farið í jólafrí, það er fjölskyldufólk og svoleiðis. Nokkrir standa hérna - og ég væri tilbúinn að gera það - [[Forseti hringir.]]úr öllum flokkum. Við stöndum hérna og stöndum í málþófi til að tefja [[Forseti hringir.]]þetta mál sem forseti heldur áfram að setja á dagskrá. Svo köllum eftir því að kosið sé [[Forseti hringir.]]um að málið fari út af dagskrá sem þýðir að hóa þarf í alla stjórnarþingmenn í upphafi næsta fundar þannig að þeir komast ekki í frí. [[Forseti hringir.]]Við snúum því við og þjóðin er varin [[Forseti hringir.]]gagnvart þessum tillögum fram á næsta ár.
Forseti bendir á að það tefur fyrir því að mál komist á dagskrá ef menn virða ekki tímamörk.
Virðulegi forseti. Hér stöndum við frammi fyrir máli sem er risavaxið á alla kanta og varðar ótal svið þjóðlífsins. Það varðar líka, eins og ég hef vikið að áður, daglegt líf almennings í landinu. Það varðar daglegt líf nánast hvers einasta borgara landsins og það varðar skattheimtu á daglegt líf hvers einasta borgara landsins. Ég efast ekkert um að hv. sitjandi formanni umhverfis- og samgöngunefndar finnist að ágætt samráð hafi átt sér stað. Ég er viss um að hann hefur átt ágætt samráð við sjálfan sig og hann hefur átt ágætt samráð við flokkinn sinn og hann hefur átt ágætt samráð við fólk í Valhöll og hann hefur jafnvel talað við félaga sína í hinum ríkisstjórnarflokkunum um þetta. En það er ekki nóg. Það hefur ekki verið haft nægilegt samráð við stjórnarandstöðuflokkana og það hefur ekki verið haft neitt [[Forseti hringir.]]samráð við almenning í landinu sem þetta kemur allt til með að bitna á.
Herra forseti. Ég gæti tekið upp þráðinn þar sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson sleppti honum, þ.e. við erum að tala um gríðarlega mikilvæga uppbyggingu á innviðum sem varðar allan almenning mjög mikið. Í Kastljósinu áðan sagði hæstv. samgönguráðherra einmitt að málið væri ekki mælt í kílómetrum af lögðum vegi heldur í lífsgæðum og heilsu og því að koma fólki heilu á milli staða. Við erum því kannski að tala um eitt stærsta mál samtímans, mál sem varðar okkur svo mikið inn í langa framtíð. Og þá verð ég að vitna enn einu sinni í stjórnarsáttmálann sem segir beinlínis að um öll stór mál sem varða okkur til langrar framtíðar sé gríðarlega mikilvægt að náist [[Forseti hringir.]]samhljómur allra flokka, sem breiðust samstaða a.m.k. Engin tilraun hefur verið gerð til þess í málinu.
Herra forseti. Ég er komin upp í þriðja skipti til að taka undir með hv. þingmönnum og gera athugasemdir við þá fundarstjórn forseta að ætla að setja þetta mál á dagskrá nú áður en … [[Hvenær var það ákveðið?]]- Það kom fram í fréttunum áðan.
Hver ákvað það?
Hv. formaður samgöngunefndar greinilega. Ég fagna því, [[Gripið fram í.]]herra forseti, ef forseti lýsir því hér yfir …
Þögn í salnum.
Ég fagna því ef forseti er að tilkynna það úti í sal að þetta mál fari ekki á dagskrá. Ég ítreka þá hvatningu mína aftur til hæstv. forseta að kalla saman þingflokksformenn og ná samkomulagi um þetta mál. Þá þurfum við ekki að standa í því sem við erum að gera hér.
Herra forseti. Það er aldeilis fróðlegt að heyra að einræður hv. þm. Jóns Gunnarssonar í fréttum sjónvarpsins eru ekki lögmál í þingsal. Hv. þingmaður og starfandi formaður umhverfis- og samgöngunefndar hefur boðað að þetta mjög svo óklárað mál verði afgreitt út úr nefnd og sett hér á dagskrá. Það er svo að málfundafélag Sjálfstæðisflokksins hefur farið með hugmyndir einstakra þingmanna á hringferð um landið undanfarnar vikur og mánuði og þó að einstaka þingmaður þess ágæta flokks telji að flokkurinn sé upphaf og endir alls er það samt þannig að meginþorri almennings í landinu mætir ekkert á einhverja fundi í þeim klúbbi. Þannig að reyna að láta eins og það sé eitthvert samráð að fara með málfundi í einhverjum stjórnmálaflokki um landið - það er auðvitað ekkert samráð, herra forseti. Við verðum að eiga samtalið hér inni í þinginu og það hefur ekki átt sér stað.
Herra forseti. Það hefur verið kallað eftir samkomulagi um þetta mál af hálfu minni hlutans. Við því hefur í engu verið orðið heldur tilkynnt að ætlun meiri hlutans sé að keyra málið í gegn fyrir þingfrestun. Maður veltir auðvitað fyrir sér þegar kemur t.d. að ábyrgri ráðstöfun opinbers fjár, að hér sé verið að taka ákvarðanir sem þessar. Við fáum síðustu útgáfu í hendurnar núna, sennilega þá þriðju í dag, af því hvar þetta mál er statt, þ.e. hversu skýrt það liggur fyrir þinginu. Það liggur fyrir að verið er að auka verulega í framkvæmdir sem við getum sjálfsagt flest vel fagnað, en hvaða forgangsröðun er lagt upp með? Hvernig kemur það út varðandi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar? Það rýfur ramma hennar væntanlega talsvert. Hvernig kemur þetta út þegar kemur að forgangsröðun verkefna? Svona mætti lengi telja. Enn og aftur hefur ekkert komið fram í málinu sem gefur tilefni til þess að það þurfi að klára í einhverjum flumbrugangi [[Forseti hringir.]]á tveimur til þremur dögum. Það er nægur tími til að vinna þetta mál strax eftir áramótin, [[Forseti hringir.]]vinna það þannig að sómi sé að fyrir þingið.
Virðulegi forseti. Ég er enn þá svolítið barnalegur að því leyti að ég spyr mjög oft af hverju hlutirnir eru eins og þeir eru. Þegar kemur að hinum ýmsu þingtæknilegu ferlum og því hvernig hlutirnir ganga fyrir sig get ég yfirleitt fundið eitthvert svar. Það er ekki endilega rétt svar en ég get fundið svar. Ég get ímyndað mér að einhver ástæða sé fyrir því að ákveðnir hlutir gerist, ýmis vegna þess að reglurnar eru einhvern veginn eða af því að fólk hefur ákveðið að nota reglurnar á annan hátt, yfirleitt vegna þess að það hentar fyrir umræðuna eða pólitíkin eða hvað eina. Það sem ég skil hins vegar ekki og fatta engan veginn er hvaða hagsmunum það á að þjóna þegar þetta mál er vísvitandi sett í ósætti, sér í lagi af hálfu hv. þm. Sjálfstæðisflokksins. Ég fatta ekki hvaða hagsmuni hv. þingmaður er að verja með því að gera það. Af hverju ekki að leyfa málinu að fá þá umræðu sem það þarf? Þá er ég ekki bara að tala um umræðu hér, ég er að tala um umræðu í samfélaginu. Fólk er enn mjög á móti í umræðunni og þarf kannski rökræðu til að sjá [[Forseti hringir.]]hvað þetta er allt saman frábært mál. Það getur vel verið. [[Forseti hringir.]]Það eru ekki aðeins við á Alþingi og skoðun okkar [[Forseti hringir.]]sem skiptir máli, það skiptir líka máli hvað fólki úti í bæ finnst. Það skiptir máli að það átti sig á því hvers vegna við gerum hlutina eins og við gerum þá. [[Forseti hringir.]]Það er ekki nóg að skrifa nefndarálit til þess. Fólk þarf tíma. Af hverju má ekki gefa hann? [[Forseti hringir.]]Hvað liggur á?
Forseti bendir á að það skiptir líka miklu máli að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að segja að ég hef ekkert við fundarstjórn hæstv. forseta að athuga. Ég velti því fyrir mér um hvað umræðan hérna inni snýst. Ég verð að segja að ég er alveg ótrúlega spennt fyrir því að ræða samgönguáætlun og nýjar leiðir í samgöngumálum. Ef við hefðum eitthvað í höndunum og þetta væri á dagskrá væri fínt að gera það. En þegar sumir hv. þingmenn hafa setið í umhverfis- og samgöngunefnd, þar sem augljóslega er kominn upp einhver ágreiningur, en aðrir ekki er rosalega erfitt að taka þá umræðu, enda erum við í umræðu um fundarstjórn forseta. Ég velti fyrir mér af hverju hv. umhverfis- og samgöngunefnd hittist ekki aftur og fer yfir málið og ef afgreiða á málið út úr nefndinni er það gert og þá fáum þau gögn hingað inn og getum tekið málefnalega umræðu um samgönguáætlun. [[Gripið fram í.]]Ég sé ekki að það skili árangri þegar við erum með fulla dagskrá af mikilvægum málum að ræða að eyða tíma í fundarstjórn forseta, hæstv. forseti.
Herra forseti. Það er gott að hafa menn sem kunna fundarsköpin hér í salnum. En ég vildi upplýsa hv. þingmenn um það að formenn flokka á Alþingi áttu fund um þetta mál og stöðu þess í þinghaldinu klukkan fimm í dag. Þar fóru formenn allra flokka og fulltrúar yfir sjónarmið sinna flokka í málinu. Það vantaði að vísu einn formann á fundinn og það var auðvitað miður, náðist ekki í hann. En ég vildi greina þingheimi frá því að ég hef í hyggju að boða formenn flokka til fundar síðar í kvöld til að ræða þetta mál áfram. Það léttir kannski einhverjum áhyggjum af þingmönnum um að ræða þennan lið undir fundarstjórn forseta í ljósi þess að ég hef í hyggju að ræða þetta áfram við formenn í kvöld og taldi satt að segja að málið væri í því ferli að nýjar ákvarðanir yrðu ekki teknar um stöðu málsins fyrr en formenn hefðu aftur komið saman.
Virðulegur forseti. Við gerum okkur auðvitað öll grein fyrir að hér er um stórmál að ræða sem þarfnast víðtækrar og vandaðrar umræðu með þátttöku þings og raunar þjóðarinnar líka. Hv. starfandi formaður umhverfis- og samgöngunefndar, Jón Gunnarsson, er nútímalega þenkjandi maður. Menn fara ekkert í grafgötur með það. Hann hefur mikinn metnað fyrir bættum samgöngum. En það er ekki við alþýðuskap hvernig hann beitir sér í málinu, hann segist hafa haft mikið samráð en það hefur skort á það dálítið innan þingsins. [[Kliður í þingsal.]]Ég held að við verðum að leggja áherslu á að við vinnum þetta eftir hefðbundnum leiðum. Við vitum að gera þarf stórfellt átak í samgöngumálum en við þurfum að skapa um það sátt í samfélaginu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti mælist til þess að hljóð sé í þingsal og hliðarsölum.
Virðulegi forseti. Vegna þessa sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talaði um áðan vil ég segja að þetta er kannski dálítið óskiljanlegt fyrir þá sem eru fyrir utan nefndina. En það er einmitt texti og í rauninni stefnubreyting sett fram í nefndaráliti meiri hlutans. Ef það kemst út úr nefndinni á því formi er málið eiginlega sjálfdautt á þinginu. Sú ákvörðun sem er tekin þar er ekki afturkallanleg því að hún er bara tilmæli til ráðherra í nefndarálitinu. Rifrildið snýst dálítið um það, að nefndarálitið geti ekki verið svona og bundið hendur þingsins og framhald málsins á þennan hátt. En svo er ég líka áhugamaður um að kalla hlutina réttum nöfnum og ég vil minna á að þetta er skattahækkun upp á a.m.k. 5 milljarða á ári. Ég vil minna þingheim á að það tengist ekki alveg þeirri fjármálastefnu sem er í gildi að fara eigi í 5 milljarða kr. skattahækkun á ári til að fjármagna þessi verkefni.
Herra forseti. Ég biðst velvirðingar á því að hafa verið hissa áðan þegar hæstv. forsætisráðherra var kölluð hingað upp fyrir okkur öll.
Kemur fyrir okkur öll.
Ég áttaði mig ekki á því en mér er bæði skylt og reyndar ljúft að víkja hvenær sem er úr ræðustól fyrir hana. Mér fannst líka býsna skemmtilegt það andrúmsloft sem myndaðist þegar herra forseti sat fyrir aftan mig og forseti þingsins var svo í rökræðum við hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Það vantaði ekkert annað en að hv. þm. Guðjón S. Brjánsson, 1. varaforseti, blandaði sér inn í þetta. Og allt í einu hugsaði ég: Kannski ættu fundirnir okkar að vera svolítið óformlegri, þannig að við sætum bara og spjölluðum saman. [[Hlátur í þingsal.]] En ég hlakka til að mæta á fund hjá hæstv. forsætisráðherra í kvöld og við skulum vona að hún leggi eitthvað á borðið sem við getum öll sæst á. [[Gripið fram í: Þó ekki …]]
Hæstv. forseti. Ég ætla að vekja athygli á því að nú er að ljúka eða farið að halla á síðari hluta hálftímalotu af umræðum um fundarstjórn forseta. Þar áður, fyrir einni efnislegri ræðu um það málefni sem er á dagskrá, var önnur svona hálftímalota. Í þessari lotu hefur verið látið skína í málþófsvopnið og hv. þm. Jón Þór Ólafsson lýsti því fjálglega hvernig hann hygðist beita því málþófsvopni. Ég veit ekki hvort menn halda að það hjálpi til við að finna lausn á málinu að gera þetta á þennan hátt, en ég efast þó um það. Ég held að málið sem vekur þessa umræðu, samgönguáætlunin, verðskuldi fyllilega að koma til umræðu í þingsal og ég vona að það verði fyrir jólin. Við eigum eftir að sjá hvernig við högum dagskrá næstu daga í þinginu. [[Forseti hringir.]]Ég upplifi það þannig að hér sé rík þörf hjá þingmönnum til að komast í umræðu um það málefni og vonandi verður það frjórra en umræðan um fundarstjórn forseta.
Herra forseti. Það er af mörgu að taka. Mig langar að gera að umtalsefni innkomu hæstv. forsætisráðherra. Það var ánægjulegt að heyra að verið er að hlusta þar. Ástæðan fyrir því hins vegar að við stöndum hér er að það var ekki hægt að skilja og er ekki hægt að skilja orð starfandi formanns umhverfis- og samgöngunefndar öðruvísi en hann ætlaði að taka málið út úr nefnd á morgun eða daginn þar á eftir. Hann var enn skorinorðari í útvarpi eða sjónvarpi á sama tíma og nefndarfundir fóru fram. Það væri því vel þegið að fá svolítið skýrari leiðsögn frá hæstv. ríkisstjórn eða stjórnarliðum um hvorn aðilann maður á að hlusta á. Svo verð ég að segja að ég sakna þess eiginlega að heyra í öðrum hv. þingmönnum meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. [[Forseti hringir.]]Þeir hafa ekki haft sig mikið frammi á nefndarfundum. [[Forseti hringir.]]Þeir hafa ekkert haft sig í frammi í málinu hér. Mér þætti gaman og áhugavert [[Forseti hringir.]]og það gæti jafnvel verið svolítið upplýsandi að fá skoðun þeirra á stöðunni.
Virðulegur forseti. Menn setja sig auðvitað á misjafnlega háan hest í umræðunni, sumir tala um að landsmenn vilji ekki, að vilji þjóðarinnar sé ekki virtur. Þeir telja sig þess umkomna að tala í nafni þjóðarinnar. Það er nauðsynlegt í öllu því samhengi að halda því til haga að í allri þeirri miklu vinnu sem hefur verið síðustu tvær vikurnar innan umhverfis- og samgöngunefndar hefur minni hlutanum verið boðin þátttaka í öllum fundum með þeim sérfræðingum sem nefndin hefur unnið með. Þeim hefur verið boðið að taka þátt í viðræðum við ráðuneytið. Við höfum boðið öllum flokkum í gegnum fulltrúa í nefndinni að við kæmum með kynningarefni inn á alla þingflokksfundi, þannig að þingflokkarnir gætu tekið umræðu um málið og fylgst með því hvert það væri komið. Þetta varðar nefnilega daglegt líf landsmanna. Þetta snýst um umferðaröryggi. Þetta snýst um að draga úr slysum. Þetta snýst um að koma samgöngukerfi okkar til nútímans svo að fólk geti ferðast sómasamlega á milli landshluta. [[Forseti hringir.]] Það er kallað eftir samhljómi allra flokka. Það var líka kallað eftir því í fiskveiðistjórnarlögunum. [[Forseti hringir.]]Það var líka kallað eftir því í fjárlögum. Það er auðvitað ágreiningur, hann er vel þekktur á þingi. [[Forseti hringir.]]Eina málefnalega athugasemdin sem ég hef rekist á [[Forseti hringir.]]í þessari umræðu er frá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni þar sem hann sagði að þetta hefði áhrif á ríkisfjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]og fjármálastefnu. Það er alveg hárrétt og það er auðvitað það sem er næsta skref [[Forseti hringir.]]og myndi fylgja því frumvarpi [[Forseti hringir.]]sem hæstv. samgönguráðherra boðar eftir jól eða á nýju ári.
Forseti mælist til þess að hv. þingmenn virði tímamörk.
Herra forseti. Það kemur mér í rauninni ekki á óvart þó að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir átti sig ekki alveg á því hvað á sér stað hérna, af hverju við viljum ekki bara að fá að ræða málið í þingsal. Þetta mál er ekki tækt til umræðu í þingsal af því að það eru ekki öll gögn, sem liggja á bak við fullyrðingar um eitt og annað, tilbúin. Málið er ekki tilbúið. Við erum ekki komin með töflu í hendur sem sýnir hvaða framkvæmdir á að fara í og hvaða framkvæmdir á ekki að fara í og hvernig á að fjármagna þær. Við erum enn þá að bíða eftir nýjustu útgáfu af þeirri töflu. Þegar var verið að fara yfir nefndarálitið í morgun þá var það enn þá ekki alveg tilbúið heldur og ýmislegt þar inni sem ekki á að vera þar, samkvæmt [[Forseti hringir.]]fyrirskipun frá ráðuneytinu. Þannig að þetta er staðan og þegar staðan er sú að ekki er búið að klára málið í nefndinni, þá er það nú varla tækt til umræðu í þingsal.
Virðulegi forseti. Nýbakað heiðurslaunaskáld okkar Íslendinga, Bubbi Morthens, orti í einum af sínum ódauðlegu kvæðum: Þúsund þorskar á færibandinu þokast nær. Mér verður stundum hugsað til þessarar línu þegar ég er hér við störf á Alþingi Íslendinga eða það væri kannski þúsund bálkar á færibandinu þokast nær vegna þess að við erum stundum hérna inni eins og við færiband þar sem við stimplum og stimplum lög sem okkur berast frá Evrópu, og við höfum athugasemdir við það, en líka úr ráðuneytum og jafnvel frá einhverjum flokksskrifstofum. Við erum sem sagt hér að ræða um fundarstjórn forseta en við erum ekki enn þá farin að ræða um samgönguáætlun. Okkur langar til að ræða um samgönguáætlun. Við þurfum að ræða vel og lengi um samgönguáætlun. Þrír dagar til þess er náttúrlega með öllu fráleitt.
Virðulegi forseti. Ég er með þrjá og hálfan punkt. Ég tala ekki fyrir kjósendur en ég tala við mikið af fólki. Eins og hún birtist mér er umræðan skammt á veg komin í samfélaginu og hv. þm. Jón Gunnarsson ákveður ekkert hversu miklar rökræður fólk þarf, það er bara ekki eitthvað sem hann ákveður. Um ummæli hv. þm. Birgis Ármannssonar vil ég segja að málþófsvopnið er einkenni valdaleysis minni hlutans. Við ræddum þetta mjög mikið, eða ég alla vega, á þarsíðasta kjörtímabili og ég er hvenær sem er til í meira af því samtali, enda mikilvægt. Og við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur vil ég segja að ég treysti þeim hv. þingmanni alveg til að taka heiðarlega umræðu og skipta um skoðun ef einhver ný gögn koma inn. Það er hins vegar dæmigert þetta trukk hérna sem við erum að kvarta yfir sem stendur í vegi fyrir trúverðugleika gagnvart því heila ferli. Það hefði ekki kostað hv. þm. Jón Gunnarsson neitt að taka tillit til annarra, það hefði ekki kostað neinn neitt. En hann kaus að gera það ekki. Hann kýs almennt að gera það ekki og það vekur fólki ótta og vantrú á því að hið þinglega ferli, þar sem við rökræðum okkur niður á einhverja lausn, virki sem skyldi. Slík hegðun dregur úr trúverðugleika gagnvart því og þaðan kemur óttinn. En að lokum segi ég bara að mér finnst mjög gott og mikilvægt að hæstv. forsætisráðherra hafi komið hingað og útskýrt að [[Forseti hringir.]]þetta sé áfram til umræðu í kvöld. Það átti samt að vera óþarfi.
Herra forseti. Ég má til með í fyrsta lagi að taka undir orð hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur. Ég hélt einmitt að þetta mál væri í farvegi hjá formönnum flokkanna. Það var einmitt ástæðan fyrir því að ég sat róleg og beið, en mér var bent á kvöldfréttirnar þar sem sitjandi formaður umhverfis- og samgöngunefndar tjáði okkur að það stæði til að taka þetta mál út á morgun eða hinn og stefnan væri tekin á að taka það út. Ég var í góðri trú um að það væri enn þá til umræðu og fannst skjóta skökku við að í stað þess að fara aftur á fund formanna til að ræða framhald þessa máls fengi ég um það fréttir í sjónvarpsfréttum. Mér finnst það bara ekki merki um gott samráð. Það er ástæðan fyrir því að ég brást ekkert sérstaklega vel við þessum aðstæðum. Mér finnst það frekar eðlilegt. Hvað orð hv. þingmanns Birgis Ármannssonar varðar um lengd þessarar umræðu þá skiptir máli fyrir okkur að koma því vel á framfæri að við þurfum tíma til að ræða þetta mál og það skiptir okkur máli að hafa tíma til að ræða við fólk í okkar kjördæmum, við fólk í okkar [[Forseti hringir.]]kjósendahópum, við fólk í okkar samfélagi, um hvað því finnist um þetta mál [[Forseti hringir.]]áður en það er tekið til umræðu og sá tími kostar líka, líka í fundarstjórn forseta.
Forseti. Það var auðvitað mikilvægt og ánægjulegt að hæstv. forsætisráðherra tæki til máls og ítrekaði á hvers forræði málið er sem stendur. Það er mikilvægt. Hins vegar varðandi málið sjálft og hversu vel ígrundað og tilbúið það er þá hef ég séð núna á síðasta eina og hálfa tímanum a.m.k. tvær útgáfur af gögnum frá hv. samgöngunefnd og í einni af töflunum sem fylgir þar munar ekki nema u.þ.b. litlum 10 milljörðum, svona í prófarkalestri væntanlega. Ein Hvalfjarðargöng horfin út. Þannig að mér sýnist nú að vinnubrögðin séu kannski dálítið hroðvirknisleg. [[Forseti hringir.]]En það er gott að vita hvar málið er og hvar ákvarðanir verða teknar um framhald þess.
Virðulegur forseti. Ég verð að byrja á því að þakka forseta fyrir að stýra afar vel umræðu um þungunarrof sem hefur átt sér stað hér í dag og þakka þingheimi líka fyrir að taka þátt í þeirri mikilvægu umræðu. Við erum í miðjum klíðum í þeirri umræðu hér. En ég vil líka árétta það að þegar hæstv. forsætisráðherra kemur hér inn og tekur til máls um fundarstjórn forseta þá er það ekki að ástæðulausu. Það er til þess að tryggja að það sé sameiginlegur skilningur í þinginu á því hver séu næstu skref í málinu. Það eru hennar orð og þau eru algjörlega skýr að það verður ekki aðhafst frekar í þessu máli fyrr en að afloknum fundi með formönnum. Það að fundur sé boðaður með formönnum hér í þinghúsinu klukkan níu, sem er tíminn samkvæmt mínum upplýsingum, segir okkur að þingið getur andað rólega fram yfir þann fund, þ.e. að forsætisráðherra hefur tekið ákvörðun um að málið sé statt þar að það verðskuldi fund [[Forseti hringir.]]með formönnum allra flokka. Ég fagna því og ég held að það sé afar mikilvægt að við getum haldið áfram að ræða þau mál sem hér eru á dagskrá.
Herra forseti. Ég er algerlega sammála hæstv. heilbrigðisráðherra Svandísi Svavarsdóttur. Ég ætlaði ekkert að koma upp aftur. Ég þakka einmitt Katrínu Jakobsdóttir, hæstv. forsætisráðherra, fyrir að stíga fram og segja: Svona er málið. Ég verð bara að svara Birgi Ármannssyni, hv. þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins: Jú, að sjálfsögðu vil ég ræða samgönguáætlun, bara ekki samgönguáætlun þar sem er búið að þvinga öðru þingmáli í rauninni inn í hana, sem er grundvallarbreyting á gjaldtöku í vegakerfi landsins. Við verðum að fara að átta okkur á að forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, sagði að hann skyti málum í þjóðaratkvæðagreiðslu ef það væru tvær forsendur. Annars vegar að það væri grundvallarbreyting, hann vildi ekki gera það varðandi veiðigjöldin en hann sagði að ef það væri grundvallarbreyting á t.d. fiskveiðistjórnarkerfinu þá væri hann tilbúinn að skjóta málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. En það er annað sem þarf að gerast líka. Það þarf að vera mikil umræða í samfélaginu. Mikil umræða á þingi. Og það verður mikil umræða um þetta mál ef það kemur svona inn í þingið. Ég er líka alveg tilbúinn til þess, ef það á ekki að fara þessa leið sem er verið að leggja til núna af meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, að við gerum [[Forseti hringir.]]þetta og getum klárað þetta fyrir jól. Við viljum ræða þetta mál en við viljum ekki gera grundvallarbreytingar í hendingskasti.
Virðulegur forseti. Svona rétt til að halda því til haga af því að maður er ásakaður um vandlæti og yfirgang þá var áhugavert að hlusta á hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem sagði við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur áðan að hún áttaði sig ekki á því hvað væri til umræðu. Það er ágætt að þingheimur viti hver getur dæmt um það í þingsal hvenær fólk áttar sig á því hvað er til umræðu og hvað ekki. Ég vil ítreka það sem kom fram áðan, sem er mjög mikilvægt í þessu máli, að öllum þingmönnum umhverfis- og samgöngunefndar hefur verið boðið að taka þátt í þeirri vinnu með sérfræðingum sem hefur átt sér stað undanfarna daga. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur til að mynda unnið mikið með Vilhjálmi Árnasyni, þingmanni Sjálfstæðisflokksins, í þessu nefndaráliti, bara svo að því sé haldið til haga. Við höfum ítrekað boðið það að við séum tilbúin að koma og kynna málið á þingflokksfundum hjá öllum flokkum. Það hefur aldrei verið þegið. [[Forseti hringir.]]Fólk hefur ekki séð ástæðu til að setja sig betur inn í málin en telur sig þess umkomið hér að ræða um þetta [[Forseti hringir.]]af mikilli yfirvegun og þekkingu án þess að hafa óskað eftir því eða [[Forseti hringir.]]tekið þátt í því að móta þá stefnu. Það hefur allt staðið til boða. Já, það eru dagar eftir af þessu þingi [[Forseti hringir.]]og það verður víst nægur tími núna fram að jólum sem við höfum [[Forseti hringir.]]ef einhverjir kjósa að vera með málþóf út af málinu. Það yrði ekki í fyrsta skipti sem slíkt á sér stað í þinginu
Virðulegur forseti. Það kann að vera svolítið erfitt að setja sig í stellingar til að ræða hér um mikilvægt mál. Það er greinilega ekki gott að lenda í matarhléi og svo tvöföldum skammti af fundarstjórnarumræðu. Ég er hér til að ræða stjórnarfrumvarp til laga um þungunarrof frá hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég ætla að byrja á því að fá að segja: Loksins, loksins! Þetta frumvarp er svo löngu, löngu tímabært. Í dag búum við nefnilega við lög í þessum efnum sem eru eldri en sú sem hér stendur og taka hreinlega ekki mið af því samfélagi sem við búum í í dag. Því held ég að það sé mjög mikilvægt að þetta frumvarp sé fram komið. Ég sé það vel á greinargerðinni og þegar maður kynnir sér þetta mál að það hefur svo sem staðið til lengi. Það var ekki fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra heldur fyrrverandi fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, ekki satt, sem skipaði nefnd á sínum tíma til að yfirfara lögin. Ég veit að læknar sjálfir skrifuðu grein fyrir einhverjum árum síðan og vöktu okkur til umhugsunar um að það væri orðið algjörlega nauðsynlegt að gera breytingar á þessum lögum. Og þegar við í þessum sal heyrum í þokkabót að í rauninni er ekki verið að vinna eftir lögunum heldur er útfærslan orðin einhver önnur, hlýtur það að segja okkur að það sé algjörlega tímabært að ráðast í þessa breytingu. Það eru ekki svo margar greinar í þessu ágæta frumvarpi og mér finnst það nokkuð skýrt. Ég ætla aðeins að fá að tæpa hérna á nokkrum atriðum. 1. gr. er um markmið og gildissvið. Markmiðið er að tryggja sjálfsforræði kvenna sem óska eftir þungunarrofi, að það sé virkt með því að veita þeim öruggan aðgang að heilbrigðisþjónustu í samræmi við ákvæði laganna. Ég vona að við séum öll sammála um mikilvægi þess að tryggja sjálfsforræði kvenna þegar kemur að þessum þætti. Í dag er það þannig í lögunum að það þurfa annars vegar að vera tilgreindar ástæður, sem eru þá annaðhvort félagslegar ástæður eða læknisfræðilegar ástæður, og það sé annarra þá að leggja einhvers konar mat á það hvort það sé raunverulegt. Einhver notaði þau orð hér áðan að það væri „opinbert óþungað vottorðavald“ sem tæki ákvörðun um slíkt. Það getur illa samræmst þeim sjónarmiðum sem ég hef alla vega og ég held reyndar að við flest höfum í þessum sal þegar kemur að þessum lið. Ég tala nú ekki um þegar talið er upp í lögunum hvað geti fallið undir skilyrði um félagslegar aðstæður. Þær skilgreiningar voru á árinu 1975 allt aðrar en þær eru hjá okkur í dag. Þá veltir maður því fyrir sér hvers konar aðstæður kunni að vera uppi til að kona óski þess að fara í þungunarrof. Mér getur að sjálfsögðu dottið í hug nokkrar ástæður. En ef við ætlum að reyna að skrifa það inn í lögin held ég að það sé algerlega vonlaust fyrir okkur hér, löggjafann, að gera okkur í hugarlund allar þær aðstæður sem mögulega kynnu að koma upp sem ættu að veita sjálfsagðan rétt til þungunarrofs. Þess vegna held ég að það verði að vera þannig að við treystum alltaf konunni fyrir því að taka þessa ákvörðun. Hér áðan varð einhver umræða um þungbæra ákvörðun. Hvaða orð sem við notum um það þá er ég handviss um að það er aldrei léttvæg ákvörðun að rjúfa þungun. Og ég get ekki ímyndað mér að það sé nokkur annar betur til þess fallinn að leggja mat á aðstæður sem uppi kunna að vera en konan sjálf. Þess vegna er ég fylgjandi því sem hér kemur fram í þessu frumvarpi um sjálfsákvörðunarrétt konunnar. Þá eru það kannski tvær aðrar greinar sem vekja ákveðna umhugsun, eðlilega. Það er annars vegar 4. gr. sem fjallar um tímalengdina. Í þessu frumvarpi er talað um að heimilt sé að rjúfa þungun konu, að hennar beiðni, til loka 22. viku. Það er jafnframt lögð áhersla á það að þungunarrof skuli ætíð framkvæmt eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku þungunar. Ég get alveg haft skilning á því að fólk hafi mismunandi sýn og skoðanir á því hvað sé réttur vikufjöldi þegar kemur að þessum málum. En mér þykja þó þau svör sem bárust frá hæstv. heilbrigðisráðherra og skilgreiningarnar sem fjallað er um í greinargerðinni nokkuð góð. Það að 22 vikna fóstur er ekki lífvænlegt fóstur eru rök í málinu. En ég velti fyrir mér því að segja 18, 20 eða 22 vikur eða fara jafnvel enn þá lengra, hvar sé endilega eðlilegt að draga mörkin. Mér þykir því þessi tillaga, kannski sérstaklega þegar maður áttar sig á því hvernig hún kom til en hún kom í raun til eftir athugasemdir inni á samráðsgáttinni frá sérfræðingum í þessum málaflokki sem lögðu til nákvæmlega þetta, ef ég skil málið rétt, þannig að það gefur mér einhverja sálarró um að þarna kunnum við að hafa sett niður réttan, ef hægt er að orða það með þeim hætti, tíma hvað það varðar. Ég hvet bara hv. velferðarnefnd til að fara mjög vel yfir þetta mál og ég geri ráð fyrir því að þessi grein verði töluvert til umræðu. Það er full ástæða til að hlusta á þau sjónarmið sem kunna að vera uppi hvað það varðar. Þá staldraði ég líka við 5. gr. frumvarpsins, um heimild til þungunarrofs hjá stúlku sem er ólögráða fyrir æsku sakir. Þar segir: „Heimilt er að rjúfa þungun samkvæmt ákvæðum laga þessara hjá stúlku sem er ólögráða fyrir æsku sakir, að hennar beiðni, án samþykkis foreldra eða forráðamanna. Í tengslum við þungunarrof skal henni boðin fræðsla og ráðgjöf um getnaðarvarnir.“ Ég held að það sé eðlilegt, og það kom fram í einhverri ræðu fyrr í kvöld, að velta fyrir sér hlutverki foreldra eða ekki bara hlutverki heldur skyldum foreldra í þessum efnum. En þá fannst mér líka ágætt að lesa í greinargerðinni umræðuna sem hafði átt sér stað um það, annars vegar þau sjónarmið sem dómsmálaráðuneytið hafði haldið á lofti og hins vegar sjónarmið sem höfðu komið frá umboðsmanni barna. Mér fannst það býsna góð rök og aftur hvet ég hv. velferðarnefnd til að fara yfir þetta. Ég geri ráð fyrir því að það kunni líka að vera einhver sjónarmið hvað þessa grein varðar en finnst þetta vera mjög málefnaleg og góð nálgun á málið. Það eru kannski fyrst og fremst þessi atriði í 4. gr. og 5. gr. sem fá mann til að hugsa sérstaklega: Er þetta nákvæmlega rétta leiðin til að nálgast þetta viðkvæma viðfangsefni? En ég er alla vega ekki í neinum vafa um að markmið laganna um að tryggja sjálfsforræði kvenna sé mikilvægt og mér hefur heyrst að flestir sem hafa tekið til máls í þessu máli séu sammála um mikilvægi þess. Þá langar mig að hvetja nefndina til að skoða sérstaklega hvað verður um þann lagabálk sem í dag heldur utan um það sem í lögum kallast fóstureyðing, þ.e. lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Hér erum við að ræða nýjan lagabálk sem mun taka á þungunarrofi, eins og það mun heita núna, og ég vil ítreka það að ég er mjög hlynnt því nafni og held að það sé mjög mun meira lýsandi yfir það sem hér um ræðir. En nú á eftir ræðum við svo frumvarp til laga um ófrjósemisaðgerðir. Þá stendur eftir sá hluti laganna sem er um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Af því að ég hef ekki haft tíma undir þessum umræðum að lesa mig sérstaklega í gegnum það þá held ég að það sé mjög mikilvægt að fara vel yfir hvað stendur þá eftir í þeim lögum og hvort það þurfi frekari breytinga við en gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi þar sem verið er að fella ákveðnar greinar burt er lúta að þungunarrofi og ófrjósemisaðgerðum. Ég held að ég hafi klárað nokkurn veginn allt það sem ég vildi koma á framfæri en segi aftur að það tekur mann aðeins aðra leið þegar búið er að gera svona langt hlé á umræðunni og ræða um eitthvað allt annað eins og samgönguáætlun. Mér finnst þetta svo löngu tímabært frumvarp og ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja það fram loksins núna og ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna áðan, sérstaklega þegar hún hvatti okkur í því hvernig við nálgumst þessa umræðu og mér finnst það afskaplega mikilvægt. Þetta er viðkvæmt mál og ég hef fullan skilning á því að það kunni að vera mismunandi sjónarmið uppi, en það eru líka rosalega mikið af tilfinningum. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að við förum yfirveguð inn í þessa umræðu og nálgumst hana út frá þeim staðreyndum og gögnum sem liggja fyrir. Nú ætla ég samt ekki að tala fyrir því að fólk megi ekki hafa tilfinningar. Það er auðvitað bara í mannlegu eðli að hafa það. En ég vil ítreka það sem ég sagði áðan í andsvari við hv. þm. Ingu Sæland að mér finnst gríðarlega mikilvægt hvernig við nálgumst umræðuna. Ég held að þeir sem leggist yfir þetta frumvarp hljóti að átta sig á mikilvægi þess, enda höfum við nefndir og fagaðila, við höfum ábendingar frá fagaðilum og fleirum, um mikilvægi þess að ráðast í þessa lagabreytingu. Þess vegna er mikilvægt að þetta frumvarp fái framgang og að það verði að lögum og að við nálgumst þau atriði í lögunum sem fólk kann að hafa mismunandi skoðanir á og mismunandi sjónarmið á málefnalegan hátt og að umræðan sé yfirveguð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég er bara með stutta fyrirspurn til hv. þingmanns. Hvað er það í gömlu lögunum sem er svona andstætt nútímanum að mati hv. þingmanns?
Virðulegur forseti. Það sem stendur upp úr í þeim efnum er að mínu mati 9. gr. Þar er talað um að ákveðnar ástæður, annaðhvort félagslegar eða læknisfræðilegar þurfi að vera fyrir fóstureyðingu og hvernig eigi að meta slíkt. „Við mat á félagslegum ástæðum skal tekið mið af því hvort konan hafi alið mörg börn með stuttu millibili og skammt sé frá síðasta barnsburði, hvort konan eigi við að búa bágar heimilisaðstæður vegna ómegðar eða alvarlegs heilsuleysis annarra á heimilinu, konan geti ekki vegna æsku eða þroskaleysis annast barn á fullnægjandi hátt eða um sé að ræða ástæður sem eru fyllilega sambærilegar framangreindum ástæðum.“ Í greinargerðinni segir: „Þessi upptalning endurspeglar ekki þær aðstæður sem flestar konur sem óska eftir þungunarrofi standa frammi fyrir í dag.“ Ég held að það sé einna helst þessi þáttur, að það sé á færi tveggja aðila, læknis og félagsfræðings, ef ég skil það rétt, að meta hvort kona uppfylli þau skilyrði sem löggjafanum datt í hug að setja inn árið 1975, skilyrði sem gætu verið möguleg ástæða þess að kona vildi fara í fóstureyðingu. Ég er ekki búin að lúslesa öll lögin og þess vegna hvet ég nefndina sérstaklega til að fara yfir það sem eftir mun standa af lagabálknum. En þessir þættir stinga mig verulega. Fagaðilar hafa einnig bent á, fæðingarlæknar og ljósmæður, að nauðsynlegt sé að gera breytingar á þessum lögum einmitt vegna þess að þau séu orðin úrelt miðað við þær aðstæður sem uppi eru í dag.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þá vil ég kannski spyrja að öðru í þessu sambandi. Hún telur þarna upp þessar félagslegu ástæður, að það sé að hennar dómi ekki í samræmi við nútímann. En finnst hv. þingmanni að þessi þáttur hafi gefist illa? Veit hv. þingmaður til þess að konum hafi verið neitað um fóstureyðingu á þessum forsendum? Það kom hér fram að rúmlega 1.000 fóstureyðingar voru framkvæmdar á síðasta ári sem tengjast félagslegum ástæðum. Ég sé ekki samkvæmt því að einhver hindrun sé í því þannig að leggja þurfi þetta niður eins og það kemur fram í gömlu lögunum. Mín fyrirspurn er þessi: Telur hv. þingmaður að þetta hafi á einhvern hátt reynst illa?
Virðulegi forseti. Já, ég er á þeirri skoðun að almennt skuli fylgja lögum og vinna eftir þeim. Þegar við fáum ábendingar um það frá þessum aðilum að kannski sé ekki verið að fylgja þessum gömlu lögum í einu og öllu þá hringja bjöllur um að við hljótum að þurfi að breyta þeim. Mér er ekki kunnugt um að einhver hafi fengið neitun á slíku, nema ef um er að ræða tímamörk. Í greinargerðinni er fjallað um dóm er lýtur að því. En mér finnst það tímaskekkja að kona þurfi að leggja fram umsókn og yfir umsóknina þurfi að fara „þar til bærir aðilar“ - ég ætla að setja það innan gæsalappa - til að leggja mat á það hvort það sé raunverulega best fyrir þá konu sem um ræðir að fara þessa leið. Þess vegna segi ég: Ég hef skilning á því þegar fólk talar um tímann og spyr: Hvað sjáum við fyrir okkur? Er verið að tala um nauðgun? Fólk segir kannski að konan hafi fyrir löngu átt að vera búin að komast að því að hún væri ófrísk, löngu áður en 12 vikur eða eitthvað slíkt eru liðnar, að þetta eigi ekki að vera neitt vandamál o.s.frv. En það eru samt til dæmi um þessa hluti. Ég held að við í þessum sal gætum aldrei fangað öll þau dæmi og skrifað þau inn í lagatexta. Að því sögðu get ég ekki séð annað en að það sé í fyrsta lagi einfaldast, í öðru lagi skýrast, og í þriðja lagi samræmist það kannski best stefnu okkar um mannréttindi, að horfa til þess að konan sjálf beri ábyrgð á þeirri ákvörðun sinni og sé best til þess bær að leggja mat á slíkt, hvort það sé rétta leiðin.
Virðulegi forseti. Þetta er eitthvað á milli þess að bera af sér sakir og ræða um fundarstjórn. En hv. þm. Jón Gunnarsson ásakaði mig um „mikið samráð“ við hv. þm. Vilhjálm Árnason. Nú er það svo að samráð í þessu máli, um samgönguáætlun, hefur verið dálítið einhliða. Okkur var kynnt það á þriðjudaginn í síðustu viku að í boði væri einhvers konar undirnefnd í umhverfis- og samgöngunefnd sem myndi vinna náið með samgönguráðuneytinu eftir einhvers konar vilyrðum sem enginn kannaðist við. Þetta var mjög undarlegt. En alla vega var boðað til undirnefndarfundar eða eitthvað svoleiðis sem ég mætti á, sem var hér í færeyska herberginu og stóð í svo sem hálftíma. Ég og hv. þm. Jón Þór Þorvaldsson vorum þar ásamt hv. þingmönnum Líneik Önnu Sævarsdóttur og Vilhjálmi Árnasyni. Þetta var nú öll „mikla samvinnan“ með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni sem hv. þm. Jón Gunnarsson virðist hafa [[Forseti hringir.]]verið að vísa í. Ég get ómögulega túlkað það sem svo að ég hafi verið að vinna mikið með hv. þingmanni í þessu máli.
Herra forseti. Við erum að ræða mikið mál og það verðskuldar vandaða umfjöllun. Það verðskuldar líka hófstillta orðræðu vegna þess að við erum að tala um stórar ákvarðanir og við erum að tala um ákvarðanir sem varða rof á þungun og það er efni sem ekki á að fara mjög stórum orðum um eða nota orðalag sem er til þess fallið að valda sárindum, sorg eða raunum þeirra sem í gegnum slíkt hafa farið. Ég vil þess vegna byrja á að þakka hæstv. ráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir frumvarpið. Mér sýnist að það sé vel undirbúið og vel ígrundað, samráð alls konar aðila um efni málsins hafi farið fram og það er gríðarlega mikilvægt. Að mínu mati snýst þetta fyrst og fremst um sjálfsákvörðunarrétt kvenna og að konan hafi yfirráð yfir líkama sínum og hún taki ákvarðanir um hvort rjúfa skuli þungun eða ekki. Þetta er því kvenfrelsismál. Þetta er líka mál sem snýst um að ráða sínu eigin lífi. Þetta er löngu tímabært mál, þ.e. að færa löggjöf til nútímahorfs sem er mjög mikilvægt. Ég held líka að þetta sé mál - af því að okkur hefur dvalist hér nokkuð í fundarstjórn og við höfum verið að tala um alls konar mál sem uppi hafa verið miklar deilur og ágreiningur um - sem við eigum að vanda okkur með, flýta okkur hæfilega og reyna að tala okkur sem mest niður á góða niðurstöðu. Ég tel, eins og ég hef minnst áður á, að þetta snúist fyrst og fremst um ákvörðunarrétt konunnar sjálfrar. Það getur ekki verið að kona eigi það undir öðrum hvort hún kýs að rjúfa þungun eða ekki. Og það er alveg sama hversu vel sú nefnd er skipuð, það er alveg sama hversu vel sú nefnd er meinandi og vill bera hag konunnar og líf hennar fyrir brjósti. Slík nefnd getur aldrei ákveðið fyrir konuna hvað hún vill og hvað er henni fyrir bestu. Konan hlýtur að vera besti dómarinn um það hvað henni er fyrir bestu og hvað hún vill með sitt líf. Við erum með ákvæði í gömlu lögunum sem var gert að umtalsefni í andsvörum þegar hv. þm. Birgir Þórarinsson átti orðastað við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur um að það þyrftu að vera einhverjar tilteknar ástæður sem heimiluðu að hægt væri að fara í fóstureyðingu, eins og það hét þá, og að meta þyrfti félagslegar ástæður, fjölda barneigna o.s.frv. Þetta er náttúrlega ekki það sem samræmist nútímanum og þess vegna löngu tímabært að breyta því. Mig langar til að vitna aðeins í greinargerðina þegar var talað um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar af því að mér finnst það býsna mikilvægt. Hefst nú tilvitnun, með leyfi forseta: „Mikilvægt væri að Ísland sýndi umheiminum að konur hér á landi nytu virðingar, ákvörðun þeirra um þungunarrof væri virt sem og sjálfsforræði þeirra og þær studdar með faglegri fræðslu og ráðgjöf sem byggist á gagnreyndri þekkingu. Er þetta í takt við þróun á sviði mannréttinda sem hefur verið í þá átt að auka sjálfsforræði einstaklingsins. Má í því samhengi nefna fjölmarga alþjóðlega samninga og þróun í dómaframkvæmd á sviði þeirra, svo sem mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, mannréttindasáttmála Evrópu, samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, samning Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum, samning Evrópuráðsins um vernd mannréttinda og mannlegrar reisnar með hliðsjón af starfsemi á sviði líffræði og læknisfræði: samningur um mannréttindi og líflæknisfræði. Þá er í 3. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna kveðið á um að allir eigi rétt til lífs, frelsis og mannhelgi. Takmarkanir á rétti kvenna til aðgangs að þungunarrofi hafa verið dæmdar brjóta gegn sambærilegu ákvæði í kanadísku stjórnarskránni af Hæstarétti þar í landi …“ Þetta er úr skýrslu nefndarinnar sem vann m.a. að því að undirbyggja þetta frumvarp. Mér finnst sérlega athyglisvert að horfa til þess sem nefnt er þarna, sem er dómur hæstaréttar Kanada þar sem raunverulega er dæmt að það fari gegn mannréttindum að takmarka rétt konunnar til þungunarrofs. Ég held því að þetta sé gott mál, nauðsynlegt mál. Ég ætla að grípa niður í fleiri atriði. Það koma náttúrlega upp spurningar eins og í hæstaréttardómnum í Kanada: Er það konan ein sem á að ráða þessu? Í greinargerðinni, þar sem fjallað er um samræmið við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar, er vitnað í nokkra dóma og þar er t.d. vitnað í mál fyrir Mannréttindadómstólnum, og hér segir, með leyfi forseta: „Í máli Bosso gegn Ítalíu […] tók dómstóllinn ákvörðun um frávísun kvörtunar um brot gegn 8. gr. sáttmálans með þeim rökstuðningi að réttindi mögulegs verðandi föður í tengslum við þungunarrof konu skuli fyrst og fremst taka mið af réttindum konunnar þar sem hún sé sá aðili sem þungunin hefur megináhrif á sem og framhald þungunarinnar eða rof hennar.“ - Það er gríðarlega merkilegt að lesa þetta. Og áfram. - „Þannig tók dómstóllinn ekki til greina afstöðu karlsins um aðkomu hans að ákvarðanatökunni.“ Þarna eru tekin af öll tvímæli um að það er konan sjálf sem ræður líkama sínum. Það er líka rétt að hnykkja á því sem segir í greinargerðinni á blaðsíðu 13, með leyfi forseta: „Við gerð frumvarpsins var lögð áhersla á að ákvæði þess yrðu ekki til þess fallin að ganga á ofanrituð réttindi“ - verið er að tala um réttindi fatlaðra - „og markmið samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þá var áhersla lögð á að tryggja að frumvarpið samræmdist ákvæði 8. gr. samningsins um vitundarvakningu. Greinin skuldbindur ríki til þess að samþykkja tafarlausar, árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir til þess meðal annars að vinna á móti staðalímyndum, fordómum og skaðlegum venjum sem tengjast fötluðu fólki, einnig þeim sem heimfæra má til kyns og aldurs, á öllum sviðum mannlífs.“ Þetta færir mann aðeins að öðru sem tengist vissulega efni frumvarpsins sem komið var hér að í upphafi umræðunnar og það er skimun og notkun skimunar til að greina, hvað eigum við að segja, heilbrigði eða ástand fósturs eða líkur á að fóstrið sé ekki innan einhverra marka þess sem menn telja vera einhvers konar norm og afleiðingar þess. Ég get alveg sett spurningarmerki við það hversu langt hefur verið gengið í því að allar konur eða flestar konur, ég þori ekki að taka of stórt upp í mig, fari í alls konar skimanir. Við erum sem betur fer flest ágæt til heilsunnar og meðganga gengur yfirleitt snurðulaust fyrir sig. Það er meginreglan. Maður getur spurt sig hversu langt á að ganga nema það séu einhverjar skýrar ástæður til þess að beita skimun. Auðvitað er það þannig að í skimuninni getur ýmislegt komið fram sem hugsanlega gæti haft áhrif á líðan konunnar og viðhorf til þungunarinnar. Mér finnst alveg allt í lagi að ræða þetta í samhengi, en ég fagna því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra að verið væri að skoða þessi mál á viðeigandi vettvangi. Mig langar líka, af því að mikilvægt er að gott samráð sé um alla þessa hluti, rétt að minnast á í greinargerðinni þar sem fjallað er einmitt um samráð og vitna í hana, með leyfi forseta: „Í umsögn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga var mikilvægi fyrsta kafla laganna um ráðgjöf og fræðslu undirstrikað.“ Ég held einmitt að þetta sé mjög mikilvægur þáttur, að ráðgjöf og fræðsla standi konum til boða þegar og ef þær velta fyrir sér þungunarrofi. Þetta er erfið ákvörðun. Ég veit að konur taka ekki svona ákvörðun og vilja ekki taka svona ákvörðun nema að yfirveguðu máli og mjög mikilvægt er að hjálpa þeim og styðja til þess. Held ég áfram tilvitnuninni þar sem frá var horfið, með leyfi forseta: „Taldi félagið að mikilvægt væri að breyta ákvæðum laganna um þungunarrof í grundvallaratriðum. Félagið lagði áherslu á að sjálfsákvörðunarréttur konu yfir eigin líkama yrði virtur enda endurspeglaði það viðhorf og kröfur nútímans. Kom fram að konur ættu ekki að þurfa að afsala þeim rétti til óskyldra aðila, lækna eða félagsráðgjafa, […] og taldi félagið slíka forræðishyggju ekki ásættanlega.“ Einnig kemur fram í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í umsögn Kvenréttindafélags Íslands kemur fram að á Íslandi ríki víðtæk samfélagssátt um nauðsyn þess að tryggja að konur geti rofið þungun að eigin ósk og því sé löngu tímabært að farið sé í endurskoðun á löggjöfinni til að færa hana til nútímans og viðurkenna kynfrelsi kvenna og yfirráð kvenna yfir eigin líkama.“ Ég ætla ekki að fara í sjálfu sér ofan í einstök ákvæði frumvarpsins. Mér finnst það ágætt. Það er skýrt, það er stutt, það er í sjálfu sér einfalt. En það er mjög mikilvægt. Ég vil þó kannski rétt að lokum, ég kemst eiginlega ekki hjá því að minnast á 5. gr., þ.e. heimild til þungunarrofs hjá stúlku sem er ólögráða fyrir æsku sakir. Ég held að þetta sé afar mikilvægt og eins það sem kemur fram hjá umboðsmanni barna, að það sé óvarlegt og ekki æskilegt að foreldrar geti með einhverjum hætti haft ákvörðunarrétt fyrir hönd dóttur væntanlega eða stúlkubarns eða ungri konu um svona mikilvæga ákvörðun. Það hljóti að vera barnsins sjálfs eða unglingsins að taka þá ákvörðun því að enn og aftur þarf að leggja þá áherslu á að það sé stutt vel við og fræðsla sé góð. Í þeim tilvikum er það kannski enn mikilvægara en ella að ákvarðanir séu teknar á eins upplýstum grunni og nokkur einasti kostur er.
Herra forseti. Ég hef hlustað eins og kostur hefur verið í önnum dagsins á margar af þeim ræðum sem hér hafa verið haldnar. Þær hafa verið áhugaverðar, margar mjög góðar, og það hafa komið fram alls konar sjónarmið sem ég ætla svo sem ekki að rekja hér eða tala í löngu máli um þetta mál, þetta er mikið rætt. Það er eiginlega ein lína sem mig langar að taka í þessu. Hún er annars vegar sú, sem mér er mjög annt um, sem snertir sjálfsákvörðunarrétt fólks almennt og hins vegar það að þegar samfélagið er sammála um einhverja hluti þá sé samfélagsgerðin þannig að hún styðji einstaklinga í þeirri viðleitni að lifa samkvæmt því. Mig langar til að byrja á að segja að markmið þessara laga, að tryggja sjálfsforræði kvenna sem óska eftir þungunarrofi og að virða það með því að veita þeim öruggan aðgang að heilbrigðisþjónustu í samræmi við ákvæði laganna og að tryggja yfir höfuð forræði þeirra yfir eigin líkama, er nokkuð sem ég styð algerlega 100%. Ég ætla að lýsa aðeins hvaða þankagang ég fór í gegnum í umræðunni. Hæstv. ráðherra leggur fram til umsagnar frumvarpsdrög sem kveða á um heimildir fram að lokum 18. viku. Gott og vel. Það er eitthvað sem er mikil bót frá því sem nú er. Öll lagasetningin um þetta mál er bót frá því sem nú er. Síðan kemur frumvarpið út með þessum 22 vikum. Það kostaði svolitla sjálfsskoðun hjá mér að fara í gegnum það hvort það væri eitthvað sem ég væri sátt við. Ég skoðaði gögn og tölur sem sýndu að þar sem ríkir frjálsræði af þessum toga, löggjöfin er þannig, þýðir það ekki neina aukningu, eins og hæstv. ráðherra kom reyndar inn á í andsvörum við mig í dag, hvorki fjölgun á þungunarrofum né að tíminn færist aftar. Það sem þetta gerir hins vegar er að það þurrkar út þennan millikafla sem ætti að vera, þ.e. sjálfsákvörðunarréttur kvenna er alger upp að vissu marki, 18 vikur í tilfelli frumvarpsdraganna, en eftir það þarf sérstakar aðstæður til. Og þær sérstöku aðstæður, fyrir utan það að stefna mögulega lífi og heilsu viðkomandi konu í voða, eru að það er eitthvað að fóstrinu, þ.e. einhver frávik, einhver fötlun. Þar með erum við farin að kaflaskipta þessu svolítið mikið og það er það sem mér hugnast ekki. Ég er sátt við þessa nálgun svona, að það séu 22 vikur, í ljósi þeirra upplýsinga sem fram hafa komið um áhrifin sem þetta hefur víða. En að því sögðu þá hef ég líka áhuga á því að ræða, eins og ég kom inn á í andsvörum mínum fyrr í dag, þessar skimanir sem eru jú undirliggjandi hluti af þessu öllu, tímasetning sónars og þann mikla fjölda kvenna sem fer í sónar. Ég held að ég fari rétt með að það eru hátt í 100% kvenna sem fara í 12 vikna sónar og svo um 80% sem fara seinna. Svo ég fari svolítið út fyrir efnið núna þá erum við mjög hrifin, mjög upptekin af skimunum hér á landi og í einhverjum geirum heilbrigðiskerfisins er það svo að það kallar beinlínis á oflækningar. Þetta er svolítið eins og eitthvert dót sem við erum ekki alveg búin að ná tökum á hvernig við notum. En það sem mér finnst mikilvægt, og ég veit að hæstv. ráðherra er mér sammála þar og hún hefur svolítið mikið um það að segja núna, er að á sama tíma þá tryggjum við að samfélagið geri eins og best það getur - við getum gert það í gegnum löggjöfina og við getum gert það í gegnum alls konar hluti - og standi við það líka að þegar fatlaðir einstaklingar koma í heiminn séu þeim tryggð sömu skilyrði og öðrum til góðs lífs, menntunar, uppvaxtar og síðan starfs við hæfi þegar þeir vaxa úr grasi. Að við stöndum við það að samfélag okkar allt taki jafn vel á móti öllum einstaklingum í sínum fjölbreytileika sem fæðast. Ég held að fjölbreytileiki sé eitt af stóru málunum. Ég hef hlustað töluvert oft á þá spurningu hér af hverju þetta sé ekki bara í lagi eins og þetta er, vegna þess að þrátt fyrir að lagabókstafurinn sé ekki mjög nútímalegur erum við með einhverjar uppfærslur þar, það eru nefndir, og hér hefur verið tekið fram að það eru ekki margar konur sem hafa fengið höfnun við beiðni um þungunarrof. En það er bara staðreynd að það felst hindrun í því að þurfa að kvitta upp á að maður uppfylli einhver skilyrði sem einhverjir aðrir hafa sett fyrir því að fá að taka þessa ákvörðun, óháð því hvort það er samþykkt eða ekki, bara með því að það þurfi að fara í gegnum þetta er búið að taka þennan ákvörðunarrétt af konu. Ég hef skoðað hvernig staðan er á Norðurlöndum. Þar er mismunandi langt gengið. Ég hef fylgst með þróun í Noregi þar sem hefur verið vilji einstakra flokka að herða mjög tökin á þessu þannig að það skipast skjótt veður í lofti víða. Ég tel gríðarlega mikilvægt að ná þessari löggjöf í gegn núna þannig að þetta verði óumdeilt. Ég trúi því að þetta muni hafa jákvæð áhrif fyrir þær konur sem þurfa af einni ástæðu eða annarri að ganga í gegnum það að velta því fyrir sér og síðan taka ákvörðun um þungunarrof. Ég er sannfærð um að það gerir enginn að gamni sínu. Ég er sannfærð um að þegar búið er að breyta lögum þannig að þær hafi sjálfar þennan rétt, að þurfa ekki að setjast niður og flytja mál sitt eða biðja um leyfi, verði það þeim léttbærara. Það felst í þessari löggjöf engin mótstaða við því að þær fái alla þá aðstoð sem þær óska eftir, ef þær gera það. Ég ætla ekki, herra forseti, að lengja mál mitt frekar. Mig langaði bara að koma þessari hugsun hérna á framfæri, annars vegar af hverju ég komst eiginlega að þeirri niðurstöðu, aftur, eftir að hafa flakkað á milli 18 og 22 vikna, að ég væri sátt við þetta svona, og hins vegar áherslu á að skimunarmálið verði skoðað og ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur talað um það og er að vinna í því. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við skoðum vel vegferð okkar þar. Á heildina litið, eins og alltaf þegar um er að ræða jafnréttismál, fagna ég þessu frumvarpi og óska þess að það nái fljótt fram að ganga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Hún ræddi svolítið um ráðgjöf og væntanlega á hún þá við félagsráðgjafa í þeim efnum. Nú gerir þetta nýja frumvarp ráð fyrir að ekki þurfi að fara þá leiðina að ræða við ráðgjafa. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður gæti hugsanlega sagt til um hvað hún héldi í þeim efnum, hvort konur kæmu áfram til með að leita sér ráðgjafar, hvort hún telji það. Og ef þetta nýja frumvarp verður að lögum þá er það orðið valfrjálst. Auk þess má velta fyrir sér hvort hv. þingmaður þekki hvort einhverjar tölur séu til um það og væri fróðlegt að vita hversu margar konur hafa hætt við fóstureyðingu eftir að hafa leitað sér ráðgjafar. Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður þekkir þetta, en hennar hug í þessum efnum.
Herra forseti. Þetta er vandræðalegt, það er seint liðið á kvöldið og ég er búin að gleyma fyrri hluta spurningarinnar. Það var í sambandi við ráðgjöf, hvort ég teldi að þeim þætti gott … [[Gripið fram í: Hvort þær myndu halda áfram að leita sér ráðgjafar.]]Já, já, akkúrat, nú þegar það er orðið valfrjálst, svo að segja. Ég veit það ekki að sjálfsögðu, enda held ég að hv. þingmaður sé fyrst og fremst að velta fyrir sér hver tilfinning mín er fyrir því. Ég ímynda mér að sumar konur myndu gera það og aðrar ekki. Það fer væntanlega eftir ýmsum atriðum. Það fer eftir ástæðu þess að þær eru yfir höfuð að íhuga þetta og félagslegum aðstæðum þeirra, umhverfi og væntanlega persónuleika líka, bara eins og með svo margt annað í lífinu. Stundum tekur fólk gríðarlega erfiðar ákvarðanir eitt og sér og þarf engan annan stuðning. Stundum er gott að hafa hann og sumir geta leitað í þann stuðning heima við eða hjá nánum fjölskyldumeðlimum eða vinum en aðrir hafa hann ekki. Og svo er það væntanlega þannig að einhverjar ástæður sem konur hafa fyrir því að vera komnar inn á þessa vegferð á annað borð, geta verið það flóknar að bókstaflega þurfi slíka ráðgjöf og þá mögulega læknisfræðilega. Aðrar vilja mögulega eitthvað trúarlegs eðlis, þær ástæður eru óteljandi. Ég er ekki viss um að þetta verði eitthvað sem muni falla niður, þ.e. þessi ráðgjöf. Ég geri ráð fyrir að einhverjar muni leita sér slíkrar ráðgjafar. Hvað varðar tölurnar, hvort einhver hafi hætt við, viðurkenni ég að ég hef ekki hugmynd um það, hef svo sem ekki velt því fyrir mér. Ég get ekki svarað því.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég skil það svo sem vel að hún hafi kannski ekki þær tölur á reiðum höndum. En þetta er eitthvað, held ég, sem mikilvægt er að rætt verði innan nefndarinnar og hvort hugsanlega sé hægt að fá einhverjar upplýsingar um það hversu margar konur hafa hætt við fóstureyðingu vegna þess að þær fóru í ráðgjöf og ráðgjöfin leiddi til þess að þær hættu við fóstureyðingu. Ég held að þær tölur hljóti að vera til og væri mjög æskilegt, að mínu mati, að þetta yrði rætt innan nefndarinnar. Það má heldur ekki gleyma því að ráðgjafi, félagsráðgjafi í þessu tilfelli, veltir væntanlega fyrir sér þeim möguleikum sem eru í stöðunni þegar kona kemur í ráðgjöf og er að íhuga fóstureyðingu. Einn af þeim möguleikum er að ganga með barnið og gefa það síðan til ættleiðingar, þannig að það er mikilvægur kostur í erfiðri stöðu að mínu mati. Þess vegna held ég að afar mikilvægt sé að þessi ráðgjöf sé fyrir hendi og hún á að sjálfsögðu að vera endurgjaldslaus. Ég hef svolitlar áhyggjur af því í frumvarpinu, að þetta verði ekki lengur krafa, og þá fari konur jafnvel á mis við mikilvæga ráðgjöf. Ég vil því hvetja nefndina til að skoða þennan þátt málsins.
Já, ég þakka hv. þingmanni og ég heyri hvað hann segir og hvaða áhyggjur hann hefur. Hann hefur svo sem viðrað þær í umræðunni fyrr. Ég er fullviss um að nefndin mun taka hina ýmsu anga þessa máls til góðrar umfjöllunar. Mér þykir t.d. varðandi ráðgjöfina fróðlegt að velta öðrum anga upp og hann er sá: Eru til tölur um konur sem hafa farið í skimun, fengið þær upplýsingar að fóstrið er fatlað á einhvern hátt og fengið ráðgjöf um að best væri að framkvæma þungunarrof? Það er líka spurning sem væri áhugavert að fá svar við. Ráðgjöf getur svo sem leitt fólk í hinar ýmsu áttir og það er ekkert að því að fá ráðgjöf. Ég mun taka þátt í umræðu um það alla daga. En ég mun aldrei hvika frá því að það verður aldrei annað en ráðgjöf, því að að mínu viti liggur ákvörðunarrétturinn hjá konunni.
Virðulegi forseti. Það er fjallað um alveg stórmerkilegt og gríðarlega mikilvægt mál sem snýst um að tryggja sjálfsforræði kvenna sem óska eftir þungunarrofi, að sjálfsforræði þeirra sé virt. Ég ætla ekki hafa neina skoðun á efni málsins af því að ég tel það mér einfaldlega vera óviðkomandi að nokkurn veginn öllu leyti, en það sem ég get haft skoðun á er hvernig frumvarpið var unnið. Mér finnst nauðsynlegt að koma dálítið að því. Á blaðsíðu 14, seint og um síðir í frumvarpinu, af því að þetta er mjög viðamikil greinargerð sem fylgir, er kafli 5 um samráð. Samráðskaflinn er upp á einar sjö blaðsíður þar sem safnað var, áður en farið var út í nánari gerð frumvarpsins, umsögnum frá 19 einstaklingum sem og frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, Siðmennt, Félagi áhugafólks um Downs-heilkenni og Landssamtökunum Þroskahjálp, Félagi íslenskra fæðingar- og kvensjúkdómalækna, Kvenréttindafélagi Íslands og umboðsmanni barna. Síðan þegar frumvarpsdrög drög voru fullmótuð, eins og segir hér, var haft samráð við stóran hóp fagaðila, heilbrigðisstofnanir í öllum heilbrigðisumdæmum landsins, Læknafélag Íslands, Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, Félag fæðingar- og kvensjúkdómalækna, Landssamtökin Þroskahjálp, Félag áhugafólks um Downs-heilkenni, Kvenréttindafélag Íslands, embætti landlæknis og dómsmálaráðuneytið. Einnig voru drög send á nefndarmenn í nefnd um heildarendurskoðun laganna og gefinn kostur á athugasemdum. Svo var þetta birt á samráðsgátt Stjórnarráðsins. Þar bárust 11 umsagnir frá stofnunum og félagasamtökum og 40 frá einstaklingum. Það voru umsagnir frá dómsmálaráðuneytinu, embætti landlæknis, Femínistafélagi Háskóla Íslands, Félagi áhugafólks um Downs-heilkenni og Landssamtökunum Þroskahjálp sem voru með sameiginlega umsögn, Félagi íslenskra fæðingar- og kvensjúkdómalækna, Félagsráðgjafafélag Íslands, kaþólsku kirkjunni, Kvenréttindafélagi Íslands, Landspítala, Ljósmæðrafélagi Íslands og umboðsmanni barna. Meðal umsagna frá einstaklingum voru sérfræðingar á sviði kvenlækninga, barnalækninga, heimilislækninga, ljósmæðrum starfandi á sviði fósturgreininga og fullt af sérfræðingum í kynjafræði og stjórnmálafræði og fleiri aðilum. Mér finnst nauðsynlegt að koma því á framfæri hvert samráðið var í þessu. Til viðbótar við þetta má bæta, sem er ekki í frumvarpinu, að hæstv. ráðherra kom inn til þingflokkanna og kynnti efni frumvarpsins, til að fara mjög vel yfir málið, þannig að allir væru með sameiginlegan skilning á því hvernig málið lá. Ég verð einfaldlega að koma í ræðustól til þess að hrósa nákvæmlega því að fram að þessu hefur verið gríðarlega vel unnið að frumvarpinu. Ég treysti hv. velferðarnefnd og formanni hennar Halldóru Mogensen fyllilega til að halda málinu áfram og halda áfram því faglega starfi sem hingað til hefur skilað sér í hendur alþingismanna. Ég hlakka til að sjá næstu skref málsins og þakka kærlega fyrir.
Herra forseti. Ég fagna því að þetta mál sé komið fram og þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að vinna vel að því. Ég hef beðið þessa frumvarps með talsverðri eftirvæntingu eftir að skýrsla tíðrædds starfshóps kom út og langar til að byrja á því að fagna sérstaklega því sem hefur ekki fengið neitt sérstaklega mikla athygli. Þess vegna vil ég byrja á því að segja að verði þetta frumvarp að lögum er ekki lengur heimild í lögum, alla vega ekki skýrt orðuð, og ég vona að það verði ekki lengur í lögum, að lögráðamaður ólögráða konu geti ákveðið fyrir hennar hönd að hún hafi ekki vit á eigin líkama og að hún hafi ekki eigin sjálfsákvörðunarrétt hvað það varðar. Hann geti því sótt um að fara í þungunarrof fyrir hennar hönd. Við höfum í raun og veru enn þá lagaheimild í núgildandi lögum fyrir því að lögráðamaður lögræðissviptrar konu geti neytt hana í þungunarrof. Mér hefur alltaf sviðið að það komi ekki fram í skýrslunni frá starfshópnum. Það var það eina sem mér fannst vanta í þá skýrslu, af því að hún er mjög yfirgripsmikil og góð og tekur öllum helstu álitaefnum og hópurinn kemur efninu virkilega vel frá sér. Þetta var eina sem mér fannst vanta, að það bara geti ekki gengið að hafa það þannig, enda hefur komið fram hjá sérstökum sendiherra Sameinuðu þjóðanna um bann við pyndingum og annarri vanvirðandi og ómannúðlegri meðferð eða refsingu, að það að neyða konur í fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerðir eða hvað sem það nú er, geti talist til pyndinga og ætti að teljast til pyndinga. Við erum sem sagt enn með pyndingarákvæði í lögunum okkar, enda eru þau frá 1975 þegar ekki var borin neitt sérstaklega mikil virðing fyrir sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Og það leiðir mig að því sem átti að vera upphafspunktur ræðunnar minnar, og mér fannst mjög mikilvægt að þetta kæmi fram, að til stendur að breyta þessu. Það skiptir miklu máli vegna þess að það er mjög ljótt og andstætt öllum þeim mannréttindum sem við segjumst virða og mér þykir mjög vænt um, að þetta ákvæði sé enn þá í lögunum okkar í dag. En hvað sjálfsákvörðunarrétt kvenna varðar gilda lögin frá árinu 1975, eftir því sem ég best veit. Samþykkt þeirra á sínum tíma var nokkuð umdeild. Þá stóð til að konur þyrftu ekki að færa sérstök rök fyrir því fram að 12. viku hvers vegna þær kysu að fara í þungunarrof. Þær gætu bara sóst eftir þeirri læknisaðstoð og fengið hana. En það þótti ekki í lagi á þeim tíma að konur hefðu þann sjálfsagða sjálfsákvörðunarrétt að ákveða sjálfar hvort þær byndu enda á þungun eða ekki. Þess vegna voru þessi skilyrði um sérfræðinganefnd sem tæki ákvörðun fyrir hönd konunnar sett inn, að þeirra leyfi þyrfti fyrir því að kona fengi að fara í þungunarrof. Ástæðurnar voru svo flokkaðar og tilgreindar. Konan þurfti að hafa félagslegar ástæður og svo læknisfræðilegar ástæður og það voru sér ferli fyrir málin. Það þurfti að vera einhver sérstök afsökun fyrir ákvörðuninni. Mér finnst sú krafa mjög úreltur og gamaldags hugsunarháttur að það þurfi einhverja sérfræðinefnd til þess að ákveða það að konur þurfi að koma með einhverja afsökun fyrir því að þær kjósi að ganga ekki í gegnum níu mánaða ferli, jafnvel lengra, þar sem lífið umturnast hjá viðkomandi konu og svo þarf hún að vera með barnið næstu áratugina, ef ekki allt lífið. Ég fagna því að við séum að víkja af þeirri leið núna með þessu frumvarpi og að við séum að hætta að krefjast einhverrar réttlætingar og einhverra afsakana fyrir því að konur stjórni sínum eigin líkama og ráði hvernig farið er með hann. Það á ekki að vera þannig að við þurfum að koma með einhverjar afsakanir eða útskýringar á því hvernig við kjósum að ráðstafa lífi okkar og limum, eða svo skyldi maður halda. Það leiðir mig að því sem ég hef heyrt, að örfáir hv. þingmenn hér virðast ekki alveg sannfærðir um ágæti þessa frumvarps. Þeir hafa áhyggjur af því að konur leiti sér ekki lengur ráðgjafar, verði skyldan til að fá ráðgjöf um getnaðarvarnir og barneignir og ég veit ekki hvað, afnumin úr lögum, verði fullorðnar konur ekki lengur neyddar til þess að hlusta á ráð sérfræðinga um hvernig þær eiga að haga sínu móðurlífi. Að þær megi þá bara hætta að leita sér ráðgjafar og það verði þar af leiðandi einhvers konar upplausn, einhvers konar minna siðferðisvit eftir í þeim konum sem munu neita að leita sér ráðgjafar vegna þess að löggjafinn skikkar þær ekki lengur til þess. Ég verð að segja að mér finnst almennt ljótt að neyða fólk til að fá einhverja ráðgjöf og mér heldur niðurlægjandi og niðrandi gagnvart konum að skikka þær eins og staðan er núna í að fá ráðgjöf um getnaðarvarnir og annað. Það þurfa ekki allar konur ráðgjöf um það. Það er bara fáránlegt að leggja einhverjar skyldur á þær að þiggja það. Svo hefur það valdið mér talsverðum áhyggjum að heyra hugmyndir um að konur þurfi að fá meiri stuðning og meiri ráðgjöf um ættleiðingar, um þann möguleika að gefa barn til ættleiðingar. Ég tengi það við nokkra hluti. Þessar hugleiðingar hafa komið frá hv. þingmönnum Miðflokksins sem standa að frumvarpi sem lagt hefur verið fram. Mér finnst svolítið erfitt að tala um það af því að mér finnst það svo ótrúlega fáránleg tillaga. En allt í lagi. Þeir leggja til að þunguðum konum verði sérstaklega greitt fyrir að ganga með börn og eiga þau og gefa þau til ættleiðingar, frekar en að fara í þungunarrof. Þessi hugmynd er sett fram samhliða því að hv. þingmenn tala um að konur þurfi að fá ráðgjöf um allar þær leiðir sem standa til boða til að þær geti gengið með barn sem þær vilja ekki eiga, og gefa það til ættleiðingar. Á sama tíma er talað um hvað fólkið sem ekki getur eignast börn og fólki sem fæðast andvana börn, hljóti að líða illa yfir umræðunni um að núna eigi að rýmka rétt kvenna til þess að fara í þungunarrof. Ósvífnar þessar konur að vilja losa sig við fullkomlega lífvænleg börn úr þeirra legum, þegar hér er fólk sem vantar börn. Þetta er nákvæmlega það andrúmsloft og sú hugmyndafræði sem ég tel að hv. þingmenn Miðflokksins séu að færa til kvenna. Þær eru útungunarvélar og ef þær hafa lífvænlegt fóstur innra með sér skuli reyna eftir fremsta megni að fá þær til að ganga með það til þess að þeir geti fengið barn sem vantar það. Annað er bara sóun á góðu fóstri og góðri útungunarvél og möguleikum hennar að láta hana ekki ganga með fóstrið til enda fyrst búið er að koma því fyrir í vélinni. Þetta eru þau hugrenningatengsl sem ég fæ í kringum þessa orðræða. Mér finnst hún ljót. Mér finnst hún virkilega ljót, vegna þess að það er nóg gert af því að reyna að koma samviskubiti endalaust inn í heilann á konum vegna alls sem þær gera, og þá sérstaklega í sambandi við það sem tengist þeirra innsta kjarna, líkama þeirra. Mér finnst óþolandi að hér sé verið að gefa í skyn að konur eigi nú að hugsa um fólk sem ekki getur eignast börn, áður en þær íhuga hvort þær vilji ganga með börn eða ekki. Mér finnst það bara virkilega ljót taktík, ég verð að segja það. Mér finnst hún hundaflautuleg. Það er auðvitað hægt að sverja það bara af sér að verið sé að halda því fram, en ég vil halda því til haga að Miðflokkurinn er með tillögu sem leggur til að borga konum fyrir að vera staðgöngumæður. Útungunarvélar. Fyrir að ganga með barn sem þær vilja ekki ganga með og fá borgað fyrir það. Mér finnst það ógeðslegt, svo ég komi því nú að. [[Gripið fram í: Og hana nú.]]- Og hana nú. Nákvæmlega. Svo vil ég snúa mér að aðeins öðru máli. Ég á ekkert rosalega mikinn tíma eftir, en ég á örugglega eftir að halda fleiri ræður um þetta mál. Komið hafa fram hugleiðingar um hvenær líf kviknar og hvenær einstaklingur verður til og hver sé sjálfsákvörðunarréttur konunnar gagnvart barninu og hvað með pabbann og allt það. Ég vil halda því til haga að það hefur verið rætt í fleiri áratugi og bara mjög lengi, skulum við segja, ef ekki árhundruð. En núna höfum við alla vega fallega stofnun sem heitir Mannréttindadómstóll Evrópu og fallegan samning sem heitir mannréttindasáttmáli Evrópu. Þar kemur fram í 2. gr. að allir hafi meðfæddan rétt til lífs. Komið hefur mjög skýrt fram í dómasögu Mannréttindadómstóls Evrópu, sem ég tek mikið mark á, að konan hafi sjálfsákvörðunarrétt yfir sínum eigin líkama og að hagsmunir föður víki fyrir hagsmuni þeirrar konu, eða hagsmunir þess sem kom fóstrinu fyrir, skulum við segja, þurfa að víkja fyrir hagsmunum konunnar sem gengur með fóstrið. Hann hefur ekki ákvörðunarrétt um líkama kvenna, því miður. Svoleiðis er það bara, svona eru mannréttindin. Mér þykir leitt að upplýsa ykkur um þetta, en þannig er réttur til lífs túlkaður og þannig er sjálfsákvörðunarréttur kvenna túlkaður. Þetta hefur verið rætt mjög lengi, fram og til baka. Það virðist vera komin nokkuð mótuð niðurstaða í þetta mál. Við ráðum okkar líkömum sjálfar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Og svo að lokum um annað mannréttindamál vegna þess að þau eru mér mjög kær. Það varðar þá umræðu sem verið hefur um fósturskimun og að konur velji að fara í þungunarrof eftir að í ljós kemur að barn er alvarlega fatlað og hvers vegna við gerum ekki einhverjar undantekningar og af hverju við stoppum þetta ekki fyrr, og alla þessa hluti. Rætt hefur verið um hvort það sé ekki einhvers konar aðför að fötluðu fólki vegna þess að sá möguleiki sé til staðar að konur geti ákveðið að fara í þungunarrof eftir að í ljós kemur að barnið er alvarlega fatlað eða eitthvað slíkt. Mig langar að segja: Í núgildandi lögum er það þannig að löggjafinn veitir undantekningu frá þeirri meginreglu að ekki megi fara í þungunarrof eftir 12. viku ef barn er talið alvarlega fatlað samkvæmt skimun. Með því ákvæði er löggjafinn að segja að það sé afsökun, það sé ástæða til að víkja frá meginreglunni um að almennt eigi ekki að fara lengra en að 12. viku, eins og staðan er núna, að fóstur sé alvarlega fatlað eða líklegt að það sé það. Það finnst mér miklu verra réttarfarslega séð gagnvart viðhorfum löggjafans til fatlaðs fólks en að konur ráði því bara sjálfar, vegna þess að þrátt fyrir allt getum við ekki tekið þetta val frá konunni. Okkur kann að finnast það siðferðislega ámælisvert að velja þessa leið, en við getum samt ekki neytt konur til þess að ganga með líklega alvarlega fatlað barn. Það hlýtur að vera þeirra eigin ákvörðun. Mér finnst ekki í lagi að löggjafinn segi: Jú, það er afsökun að fara í þungunarrof ef fóstur er líklegt til að verða alvarlega fatlað. Mér finnst heldur ekki í lagi af löggjafanum að taka þennan ákvörðunarrétt af konunni vegna þess að það felur vissulega í sér miklar skuldbindingar og það geta ekki allir hugsað sér standa undir því, en tölfræðin hefur sýnt okkur að minni hluti þeirra sem fá upplýsingar um alvarlega fæðingargalla, alvarlega litningagalla, velja að fara í þungunarrof eftir að hafa fengið þær upplýsingar. Þeir eru í miklum minni hluta. Mér finnst fólk gera konum allt of mikið upp skoðanir í þessari umræðu, gefa sér að fái þær ekki tilsetta ráðgjöf muni þær gera einhverja vitleysu. Verði þeim leyft að ákveða þetta sjálfar muni þær taka einhverjar hræðilegar ákvarðanir og skunda beint niður á Landspítala í skemmtiferð í þungunarrof. Mér finnst þetta þessum talsmönnum ekki til framdráttar. Mér finnst að það ætti að treysta konum fyrir yfirráðum á sínum eigin líkama, enda eigum við okkar líkama sjálfar [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]og ég er komin með hundleið á einhverjum köllum sem ætla að segja mér eitthvað annað. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir afar góða umræðu. Í raun og veru eru að mörgu leyti ákveðin tíðindi í þessari umræðu. Ég vil segja í fyrsta lagi að það gleður mig sérstaklega að hafa fundið fyrir þeirri öflugu kvennasamstöðu sem ég hef skynjað hér og heyrt í þinginu sem er þvert á flokka og endurspeglast í ræðum hjá hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur og fleiri þingkonum sem hafa talað hér undir lokin, en einnig hafa auðvitað ýmsir karlar á þingi talað inn í þennan straum. Það er komið að því að við uppfærum þessa löggjöf á Íslandi. Mig langar að lesa brot úr ræðu til að minna okkur á hversu mikið af þeirri umræðu sem hér er er tímalaust. Þetta er ræða sem á hv. varaþingmaður Alþýðubandalagsins 1975, Soffía Guðmundsdóttir, hélt á Alþingi. Þegar hún mælti sjálf fyrir breytingartillögu við frumvarp sem þá hafði verið breytt í þá veru að þremur karlmönnum hafði verið falið að tryggja að sérfræðingar pössuðu upp á konurnar sagði hún, með leyfi forseta: „Það hefur margoft komið fram í umræðum innan þings og utan og sakar ekki að endurtaka það að slíkt vald yfir lífi og örlögum annarra má engum fela í hendur. En það má með sanni segja að karlmannavaldið lætur ekki að sér hæða frekar en fyrri daginn.“ Þetta er árið 1975 og segir síðar í ræðunni, með leyfi forseta: „Það er ekki fyrr en sú tillaga er uppi að helsti málsaðilinn, konan sjálf, fái ákvörðunarréttinn, að menn taka að ýfast og virðast því aðeins vera reiðubúnir að fallast á heimildir til fóstureyðinga að það sé tryggt að einhver annar en konan sjálf taki ákvörðun þar um.“ Það er miklu fleiri góðir kaflar í þessari ræðu og það er líka áhugavert sem kemur fram í ræðunni þegar hún segir: „Þetta er dæmigert kvenréttindamál, því að hér er einmitt um að ræða rétt konunnar til sjálfræðis og ábyrgðar. Sá réttur hefur ævinlega verið harðsóttur og svo er enn. Allar réttarkröfur, sem miðast við að konan viðurkennist sem sjálfstæður einstaklingur, hafa löngum mætt harðri mótspyrnu. Nægir þar að minna á baráttuna fyrir rétti kvenna til fjárforræðis, til mennta og starfa, að ógleymdri baráttunni fyrir kosningarrétti og kjörgengi.“ Því miður á enn allt of margt við af því sem þáverandi hv. þm. Soffía Guðmundsdóttir sagði hér á Alþingi og minnir okkur á að það þarf að sækja þennan rétt stöðugt og á hverjum einasta degi. Þess vegna fagna ég því sérstaklega hversu breið pólitísk samstaða er um mikilvægi þessa máls þó að við höfum því miður horft upp á það í síðustu þingkosningum að hér varð bakslag í kvenfrelsismálum á Alþingi. Það varð ekki bara bakslag í því að konum stórfækkaði á Alþingi heldur var líka bakslag að því er varðaði umræðuna í samfélaginu og innkomu flokka sem tala gegn kvenfrelsi. Við höfum því miður heyrt ræður af þeim toga í dag frá hv. þingmönnum Flokks fólksins og þingmönnum Miðflokksins. En það sem ég heyri í þessari umræðu er að á þessu þingi, á þessum örlagaríka vetri okkar á Alþingi þar sem við höfum horfst í augu við mjög erfiða hluti sem höggva nærri trú okkar á að kvenfrelsið sé raunverulegt á Íslandi, er einstakt tækifæri þar sem við getum með breytingu á þessari löggjöf sett Ísland þar sem það vill vera með frjálslyndri og öflugri löggjöf í fremstu röð í heiminum þar sem kynfrelsi kvenna og sjálfsákvörðunarréttur er virtur. Bakslag í höfðatölu við síðustu kosningar á ekki að hindra okkur í því vegna þess að við getum nefnilega safnað liði utan um svona gott mál, óháð stjórn og stjórnarandstöðu, og við eigum að gera það. Mig langar að nefna nokkur efnisatriði úr umræðunni. Nokkrir þingmenn nefndu niðurstöðu hæstaréttar Kanada um að fella úr gildi lögin sem þar voru felld úr gildi og nokkrir þingmenn nefndu það hér, sem er staðreynd málsins, að sú niðurstaða hæstaréttar Kanada byggði á ákvæði í stjórnarskránni sem snerist um réttinn til lífs, frelsis og mannhelgi. Hvers? Móðurinnar. Konunnar. Það er konan sem á þennan stjórnarskrárvarða rétt sem gerði það að verkum að lög um tímatakmarkanir voru úr gildi fallin. Í Hollandi er mjög lág tíðni þungunarrofs þrátt fyrir þennan vikufjölda sem hér er verið að ræða vegna þess að þar er mikil áhersla á fræðslu og ráðgjöf um kynheilbrigði. Samhliða þessum breytingum á lögum erum við með frumvarp sem hefur gengið undir heitinu pillufrumvarpið og er til að tryggja að ljósmæður og hjúkrunarfræðingar geti ávísað getnaðarvarnarlyfjum og auk þess setjum við á stofn nýtt fagráð um kynheilbrigði. Þessi atriði eru samhliða því frumvarpi sem hér er rætt vegna þess að samhliða verður að vera aukin fræðsla, bætt aðgengi að getnaðarvörnum o.s.frv. Annar staðreyndapunktur er að í Svíþjóð er löggjöfin rýmst á Norðurlöndum. Þar eru vikurnar 18 en þar eru fleiri aðgerðir fyrir lok níundu viku en annars staðar á Norðurlöndunum. Hvers vegna? Vegna þess að þar er líka meiri fræðsla. Það þýðir að vikufjöldinn sem slíkur hefur ekkert að segja, a.m.k. ekki í þessum samanburðarlöndum, um það hversu margar fóstureyðingar eru ákveðnar eða framkvæmdar, hversu mörg þungunarrof, hversu seint í ferlinu o.s.frv. Kjarni málsins er að krafan um sjálfsákvörðunarrétt kvenna snýst ekki um fjölda vikna. Hún snýst um að konan eigi að hafa fullt vald yfir líkama sínum og að enginn annar geti tekið ákvörðun um það hvort hún ætlar að láta rjúfa meðgöngu sína eða ekki. Hvorki sérfræðingar, læknar, félagsráðgjafar né aðrir þeir sem telja sig vera sérfræðinga geta gert hennar líkama að sinni lögsögu í því máli. Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir afar góða umræðu og vona að hv. velferðarnefnd leiði þetta mál til hafnar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ófrjósemisaðgerðir. Forsaga þessa máls er sú sama og forsaga frumvarps til laga um þungunarrof sem rætt var áðan. Heilbrigðisráðherra skipaði nefnd sem ætlað var að vinna að heildarendurskoðun laga nr. 25/1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Nefndin skilaði ráðherra skýrslu í nóvember 2016 og lagði m.a. til að lögunum yrði skipt upp. Taldi nefndin að ekki ætti að fjalla um þungunarrof og ófrjósemisaðgerðir í sömu lögum þar sem um mjög óskyldar aðgerðir væri að ræða og ekki stæðu rök til að fjallað væri um þær í sömu lögum. Mæli ég því fyrir frumvarpi til sérlaga um ófrjósemisaðgerðir. Tillögur nefndarinnar voru þrjár, að lækka aldurstakmark ófrjósemisaðgerða niður í 18 ár til samræmis við gildandi lögræðislög, að einungis verði heimilt að framkvæma ófrjósemisaðgerð á barni af læknisfræðilegum ástæðum ef líf eða heilsu stúlku væri stefnt í hættu með þungun eða fæðingu eða ef einsýnt væri að barn viðkomandi yrði alvarlega vanskapnað og/eða lífshættulega veikt og í þriðja lagi að afmá alla mismunun í lögum gagnvart fötluðum einstaklingum. Virðulegi forseti. Til að varpa stuttlega ljósi á sögulegt samhengi þessa máls langar mig að fjalla aðeins um þau lög sem gilt hafa hér á landi um ófrjósemisaðgerðir fram að þessu. Með lögum nr. 38/1935, sem voru til umræðu fyrr í dag, voru fyrstu lögin um ófrjósemisaðgerðir sett. Lögin heimiluðu m.a. lækni, ef nauðsyn krefði, að gera konu ófrjóa ef hún óskaði þess. Við mat á þeirri nauðsyn var heimilt að taka tillit til félagslegra aðstæðna. Þær þröngu heimildir til ófrjósemisaðgerðar af félagslegum ástæðum byggðu m.a. á því að kona hefði átt mörg börn með stuttu millibili. Árið 1938 voru sett lög nr. 16, um að heimila í viðeigandi tilfellum aðgerðir á fólki er koma eigi í veg fyrir að það auki kyn sitt. Í lögunum voru veittar heimildir fyrir afkynjunum, vönun og þungunarrofi. Árið 1975 voru gildandi lög samþykkt á Alþingi. Í III. kafla laganna er fjallað sérstaklega um ófrjósemisaðgerðir. Samkvæmt lögunum er ófrjósemisaðgerð heimil óski einstaklingur eftir því, ef viðkomandi er fullra 25 ára og óskar eindregið og að vel íhuguðu máli eftir því að komið verði í veg fyrir að hann eða hún auki kyn sitt og ef engar læknisfræðilegar ástæður eru til staðar sem mæla gegn aðgerð. Þá er jafnframt heimilt að framkvæma ófrjósemisaðgerð ef einstaklingur er ekki fullra 25 ára, ef ætla má að heilsu konu sé hætta búin á meðgöngu og fæðingu, ef fæðing og forsjá barna yrði of mikið álag fyrir hana eða hann með hliðsjón af lífskjörum fjölskyldunnar og af öðrum ástæðum, ef sjúkdómur, líkamlegur eða geðrænn, dregur alvarlegum úr getu hennar eða hans til að annast og ala upp börn og þegar ætla má að barn viðkomandi eigi hættu á fæðast vanskapað eða haldið alvarlegum sjúkdómi vegna erfða eða sköddunar á fósturstigi. Ef einstaklingur hefur ekki náð tilskildum aldri þarf að liggja fyrir rökstudd greinargerð tveggja lækna eða læknis og félagsráðgjafa þegar beiðni byggist á félagslegum ástæðum og skal annar læknanna vera sá sérfræðingur sem framkvæmir aðgerðina ef einstaklingur hefur náð 25 ára aldri en er varanlega ófær um að gera sér grein fyrir afleiðingum aðgerðarinnar vegna tilgreindra ástæðna. Virðulegi forseti. Ísland hefur nú fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ein af skuldbindingum Íslands sem aðildarríkis að samningnum er að gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að gildandi lögum, reglum, venjum eða starfsháttum sem fela í sér mismunun gagnvart fötluðu fólki verði breytt eða þau afnumin. Í þingsályktun sem samþykkt var á Alþingi um fullgildingu samningsins var fjallað um lög sem ættu eftir að fá þinglega meðferð vegna ákvæða sem ekki stæðust samninginn. Eru gildandi lög um þungunarrof og ófrjósemisaðgerðir þar tiltekin og vísast sérstaklega til ákvæðis 23. og 25. gr. samningsins. Í 23. gr. er fjallað um virðingu fyrir heimili og fjölskyldu, en þar kemur m.a. fram réttur fatlaðs fólks til að stofna til sambands og ganga í hjónaband, en einnig er viðurkenndur réttur þeirra til að halda frjósemi sinni til jafns við aðra. Í 25. gr. er fjallað um heilsu, en þar er viðurkenndur réttur fatlaðs fólks til að njóta góðrar heilsu að hæsta marki eins og frekast er unnt án mismununar vegna fötlunar, en einnig að aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja fötluðu fólki aðgang að heilbrigðisþjónustu sem tekur mið af kyni. Í greininni er aðildarríkjum einnig gert skylt að sjá fötluðu fólki fyrir heilsugæslu, m.a. með tilliti til kyn- og frjósemisheilbrigðis, og er lögð sérstök áhersla á að fatlað fólk hafi aðgang að sömu þjónustu og aðrir og sú krafa gerð til fagfólks í heilbrigðisþjónustu að það annist fatlað fólk eins vel og aðra, m.a. á grundvelli frjáls og upplýsts samþykkis. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er lagt fram er skrifað með þau sjónarmið að leiðarljósi. Enn fremur er lögð áhersla á að frumvarpið samrýmist ákvæði 8. gr. samningsins, en þar er fjallað um skuldbindingar ríkja til að auka virðingu fyrir réttindum og mannlegri reisn fatlaðs fólks og til að vinna á móti staðalímyndum, fordómum og skaðlegum venjum sem tengjast fötluðu fólki. Lít ég svo á að ákvæði gildandi laga standist ekki kröfur samningsins að því leyti og í þeim gæti fordóma um fatlað fólk sem séu til þess fallnir að viðhalda staðalímyndum og skaðlegum venjum sem tengjast fötluðu fólki. Einkum á ég við ákvæði laganna þar sem veittar eru rýmri heimildir til ófrjósemisaðgerða á einstaklingum vegna sjúkdóms, líkamlegs eða geðræns, eða eins og fram kemur í 22. gr. laganna, ef viðkomandi er vegna geðsjúkdóms, mikils greindarskorts eða annarra geðtruflana, varanlega ófær um að gera sér grein fyrir afleiðingum aðgerðarinnar. Legg ég því til í frumvarpinu að ófrjósemisaðgerð verði einungis heimil ef einstaklingur óskar eftir slíkri aðgerð hafi hann náð 18 ára aldri. Þannig er ætlunin að verði frumvarpið að lögum verði mannréttindi og mannhelgi einstaklinga í hvívetna tryggð þegar ófrjósemisaðgerðir eru framkvæmdar. Eina undanþágan sem lögð er til er í 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins en þar er veitt heimild til að framkvæma ófrjósemisaðgerð á einstaklingi sem er ólögráða fyrir æsku sakir þegar ætla má að frjósemi viðkomandi hafi alvarleg áhrif á líf eða heilsu einstaklingsins og sett eru skilyrði um staðfestingu tveggja lækna um slíkt sem og samþykkt sérstaklega skipaðs lögráðamanns. Lagt er til að áður en ófrjósemisaðgerð er framkvæmd hljóti einstaklingur fræðslu um í hverju aðgerð er fólgin, áhættur samfara aðgerðinni og afleiðingar hennar. Þá er lagt til að einungis læknar með sérfræðiviðurkenningu í almennum skurðlækningum, kvensjúkdómalækningum eða þvagfæraskurðlækningum megi framkvæma ófrjósemisaðgerðir og að einungis megi framkvæma ófrjósemisaðgerð á heilbrigðisstofnunum eða starfsstöðvum lækna sem landlæknir hefur eftirlit með. Með því ákvæði er veitt rýmri heimild en finna má í gildandi lögum þar sem einungis er heimilt að framkvæma ófrjósemisaðgerð á sjúkrahúsum. Þá er lagt til að gildandi greiðslufyrirkomulag haldist en ófrjósemisaðgerðir eru gjaldfrjálsar samkvæmt gildandi lögum og mun það fyrirkomulag haldast verði frumvarpið að lögum. Virðulegi forseti. Við upphaf vinnu nefndar um heildarendurskoðun laganna var óskað eftir athugasemdum og tillögum um breytingar á lögunum. Eru þær umsagnir sem bárust raktar í frumvarpinu en frumvarpið var samið með þær athugasemdir sem þar komu fram að leiðarljósi. Frumvarpið var einnig birt í samráðsgátt Stjórnarráðsins og barst ein umsögn. Umsögnin var frá Landssamtökunum Þroskahjálp en samtökin lögðu áherslu á að í frumvarpinu yrði tryggður réttur fatlaðs fólks og alveg sérstaklega einstaklinga með þroskahömlun eða skyldar raskanir til að fá notið óskerts gerhæfis varðandi allt það sem fjallað væri um í frumvarpinu og fá örugglega þann stuðning sem viðkomandi þyrfti til að geta nýtt gerhæfi sitt. Í ljósi markmiðs og efnis frumvarpsins var ekki talin ástæða til að gera breytingar á frumvarpinu vegna umsagnarinnar. Virðulegi forseti. Frumvarpinu er ætlað að tryggja öllum lögráða einstaklingum sjálfsforræði til að taka ákvörðun um ófrjósemisaðgerð. Með frumvarpinu er jafnframt verið að færa aldurstakmörk umsækjanda um ófrjósemisaðgerð til samræmis við ákvæði lögræðislaga. Ekki er þó talið að fjöldi ófrjósemisaðgerða aukist verði frumvarpið að lögum og byggist sú tilgáta fyrst og fremst á því að flestir sem undirgangast ófrjósemisaðgerð eru á aldrinum 35–44 ára. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Sjálfsforræði lögráða einstaklinga, upplýst samþykki einstaklingsins, fræðsla, gæði og öryggi þjónustunnar og gjaldfrelsi eru tryggð með því frumvarpi sem hér er lagt fram í stað forræðishyggju og heimilda sem byggja á gamaldags sjónarmiðum um að koma í veg fyrir að tilteknir hópar samfélagsins fái að njóta sömu réttinda til kyn- og frjósemiheilbrigðis og aðrir. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til velferðarnefndar og til 2. umr.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti, eins og herra forseti minntist á í upphafi, um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 21/2018 um breytingu á IX. viðauka um fjármálaþjónustu og XII. viðauka um frjálsa fjármagnsflutninga og XXII. viðauka um félagarétt við EES-samninginn. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 21/2018 frá 9. febrúar 2018, um breytingu á IX. viðauka um fjármálaþjónustu, XXII. viðauka um frjálsa fjármagnsflutninga og XXII. viðauka, er snertir félagarétt, við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og til að fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/59 sem setur ramma um endurreisn og skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja og breytingu á tilskipun ráðsins 82/891 og tilskipunum frá 2001, 2002, 2004, 2005, 2007, 2011, 2012 og 2013, sem og reglugerðum Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1093/2010 og nr. 648/2012. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 9. ágúst 2019. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun nr. 59/2014 um endurbætur og skilameðferð fjármálafyrirtækja mælir fyrir um viðbrögð og aðgerðir til að takast á við erfiðleika í rekstri fjármálafyrirtækja. Slíkum fyrirtækjum og stofnunum beri að gera sérstaka endurbótaáætlun sem búi þau undir erfiðleika í rekstri og að sérstakt stjórnvald eða stjórnsýslueining sem nefnt er skilavald útbúi sérstaka skilaáætlun sem það getur hrint í framkvæmd með skjótum hætti ef nauðsyn þykir til að takast á við áföll í rekstri stærri lánastofnana. Tilskipunin hefur jafnframt að markmiði að lágmarka neikvæðar afleiðingar af erfiðleikum fjármálafyrirtækja með því að tryggja áframhaldandi kerfislega mikilvæga starfsemi viðkomandi fyrirtækis eða fyrirtækja en takmarka um leið hættu á að erfiðleikar kalli á framlög úr ríkissjóði. Í tilskipuninni er kveðið á um skilasjóð. Honum er ætlað að tryggja skammtímafjármögnun vegna ýmissa aðgerða sem hægt er að grípa til við skilameðferð. Skilasjóðurinn verður að meginstefnu til fjármagnaður af fjármálafyrirtækjum. Þá er fyrirséð að kostnaður muni aukast fyrir þau fjármálafyrirtæki sem undir reglurnar falla og munu þær ef til vill breyta áhættusækni fyrirtækjanna, enda fylgir reglunum að hluthafar og lánardrottnar skulu bera stærri hluta tjóns ef illa fer í rekstri fjármálafyrirtækis. Það kemur fram í nefndaráliti hv. utanríkismálanefndar að almenningur hefur mikilla hagsmuna að gæta af því að samfella á fjármálamarkaði sé tryggð, komi til áfalla, og að kostnaður við fjármálaáföll verði að litlu, ef nokkru, leyti fjármagnaður með skattfé. Hluti tilskipunar nr. 59/2014 hefur nú þegar lagastoð í lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Eftirstandandi ákvæði verða innleidd með fyrirhugaðri setningu nýrra heildarlaga um endurreisn og skilameðferð fjármálafyrirtækja. Þá er gert ráð fyrir því að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram slíkt frumvarp á yfirstandandi löggjafarþingi. Undir þetta nefndarálit rita Rósa Björk Brynjólfsdóttir framsögumaður, formaður hv. utanríkismálanefndar, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Logi Einarsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Una María Óskarsdóttir og Smári McCarthy.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 153/2018 um breytingu á XI. viðauka, rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið, við EES-samninginn. Nefndarálitið er svohljóðandi: Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bergþór Magnússon og Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneyti og Sigríði Rafnar Pétursdóttir frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 153/2018, frá 6. júlí 2018, um breytingu XI. viðauka, rafræn fjarskipti, hljóð- og myndmiðlun og upplýsingasamfélagið, við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn ákvörðun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2017/899 frá 17. maí 2017 um notkun tíðnisviðsins 470–790 MHz í sambandinu. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 6. janúar 2019. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Aðildarríki innan EES-svæðisins skulu eigi síðar en 30. júní 2020 hafa heimilað notkun þessa tiltekna tíðnisvið sem oftast gengur undir nafninu 700 MHz tíðnisviðið fyrir háhraðafarnetsþjónustu. Ísland er komið lengra en flestar Evrópuþjóðir í því að losa þetta tíðnisvið þannig að úthluta megi því til notkunar fyrir háhraðafarnetsþjónustu. Áður en notkun þessarar þjónustu hefst verður notendum þráðlauss búnaðar til fjölmiðlunar og á sviði annarrar miðlunar efnis tilkynnt með fyrirvara um þær áætlanir. Þessir aðilar hafa heimild til að nýta hluta tíðnisviðsins með víkjandi heimildum þar til háhraðafarnetsþjónusta hefst á umræddu tíðnisviði. Samræmingunni er ætlað að tryggja útbreiðslu háhraðafarneta sem tryggt geti íbúum aðildarlandanna a.m.k. 30 Mb/s gagnahraða ásamt því að tryggja fríar þráðlausar sjónvarpssendingar til sömu aðila. Að auki skal þráðlausum búnaði sem notaður er til fjölmiðlunar tryggður aðgangur að tíðnisviði á næstu árum. Þá skulu stafrænar sjónvarpsútsendingar njóta forgangs á lægri hluta UHF-tíðnisviðsins (470–694 MHz) ásamt þráðlausum tækjum til fjölmiðlunar. Ákvörðunin hefur ekki áhrif á rétt aðildarríkjanna til að skipuleggja og nota tíðnisvið sín í þágu almennings, almannaöryggis og varnarmála. Þá felst engin fjárhagsleg skuldbinding hins opinbera í innleiðingu ákvörðunarinnar. Innleiðing ákvörðunarinnar kallar á breytingar á lögum um fjarskipti, nr. 81/2003. Gert er ráð fyrir því að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra leggi á yfirstandandi löggjafarþingi fram frumvarp til breytinga á lögunum. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Þorgerður K. Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita: Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, Ari Trausti Guðmundsson framsögumaður, Ásgerður K. Gylfadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Smári McCarthy, Una María Óskarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá utanríkismálanefnd um tillögu til þingsályktunar um EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bergþór Magnússon og Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneytinu og Ástríði Scheving Thorsteinsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 152/2018, frá 6. júlí 2018, um breytingu XI. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/61/ESB frá 15. maí 2014 um ráðstafanir til að lækka kostnað við uppbyggingu á rafrænum háhraðafjarskiptanetum Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 6. janúar 2019. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Aðdragandann að setningu tilskipunarinnar má rekja til markmiða fjarskiptaáætlunar ESB um aðgang allra íbúa sambandsins að öflugri háhraðanetsþjónustu fyrir árið 2020. Sambærileg markmið hafa jafnframt verið sett í fjarskiptaáætlun Alþingis. Tilskipuninni er ætlað að greiða fyrir uppbyggingu fjarskiptainnviða, fyrst og fremst lagningu ljósleiðara, með því að stuðla að auknum samlegðaráhrifum við samnýtingu á fjarskipta- og veituframkvæmdum. Mælt er fyrir um almennan rétt fjarskipta- og veitufyrirtækja til að bjóða aðgang að raunlægum innviðum sínum og skyldur þeirra til að koma til móts við sanngjarnar beiðnir um aðgang í því skyni að byggja upp háhraðafjarskiptakerfi á grundvelli sanngjarnra skilmála og skilyrða. Rekstraraðilar innviða eiga þannig gagnkvæman rétt á því að samnýta framkvæmdir til að uppbygging á innviðum sé sem hagkvæmust. Sérstaklega á þetta við á svæðum þar sem markaðsbrestur veldur því að markaðsaðilar treysta sér ekki til að byggja upp innviði einir en gætu gert það í samstarfi við aðra og þá einkanlega veitufyrirtæki og önnur innviðafyrirtæki. Þá fá stjórnvöld bæði hlutverk og úrræði til þess að hvetja til þessarar þróunar, svo sem með gerð gagnagrunns um innviði, miðlun upplýsinga og leiðbeininga til hagsmunaaðila og úrskurðarvaldi í ágreiningsmálum. Innleiðing tilskipunarinnar mun hafa í för með sér bæði beinan og óbeinan kostnað fyrir ríkið, sveitarfélög, veitufyrirtæki og jafnvel Vegagerðina. Beinn kostnaður felst í því að skilgreina þarf eftirlitsstjórnvald sem geti sinnt þeim verkefnum sem tilskipunin kveður á um, og búa þarf til innviðagagnagrunn og veita þjónustu honum tengda. Ef samnýting fyrirliggjandi gagnagrunna verður heimiluð má gera ráð fyrir að stofnkostnaður verði um 20 millj. kr. og aukinn rekstrarkostnaður vegna fjölgunar starfsgilda og viðvarandi rekstrarkostnaðar gagnagrunns verði um 15–25 millj. kr. á ári. Ætla má að óbeinn kostnaður felist í því að fjarskipta- og veitufyrirtæki þurfi að taka tillit til samnýtingar annarra í uppbyggingaráformum sínum sem gæti aukið flækjustig og kostnað við framkvæmdir. Að mati Póst- og fjarskiptastofnunar mun þjóðhagslegur ávinningur vega upp á móti þeim óbeina kostnaði. Innleiðing ákvörðunarinnar kallar á breytingar á fjarskiptalögum, nr. 81/2003. Þá verður skoðað hvort gera þurfi breytingar á fleiri lögum í kjölfarið. Gert er ráð fyrir því að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra leggi á yfirstandandi löggjafarþingi fram frumvarp til breytinga á lögunum. Samráð verður jafnframt haft við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið við innleiðinguna. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Þorgerður K. Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir nefndarálitið ritar sú sem hér stendur, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, ásamt nefndarmönnunum Ara Trausta Guðmundssyni, Ásgerði K. Gylfadóttur, Bryndísi Haraldsdóttur, Loga Einarssyni, Rósu Björk Guðjónsdóttur, Smára McCarthy og Unu Maríu Óskarsdóttur.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á XI. viðauka er varðar rafrænar undirskriftir og aðrar tengdar rafrænar aðgerðir við EES-samninginn. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 22/2018, frá 9. febrúar 2018, um breytingu XI. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992, og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 910/2014 frá 23. júlí 2014 um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti á innri markaðinum og um niðurfellingu á tilskipun 1999/93. Markmið reglugerðarinnar er að koma á rafrænum samskiptum milli aðildarríkja og tryggja öryggi rafrænna viðskipta innan sambandsins. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar og verða sett ný lög um rafrænar undirskriftir í stað laga nr. 28/2001. Gert er ráð fyrir því að ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra leggi fram slíkt frumvarp á yfirstandandi löggjafarþingi. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt, en nánari grein er gerð fyrir henni í nefndaráliti utanríkismálanefndar. Þorgerður K. Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir nefndarálitið rita Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, sú sem hér stendur, Ásgerður K. Gylfadóttir framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Smári McCarthy, Una María Óskarsdóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir, með áðurnefndum hætti.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bergþór Magnússon og Pétur Gunnarsson frá utanríkisráðuneyti og Hörpu Theodórsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 102/2018, frá 23. mars 2018, um breytingu á XXII. viðauka, félagaréttur, og bókun 37 við EES-samninginn, frá 2. maí 1992, og til að fella inn í samninginn eftirtaldar gerðir: Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/56/ESB frá 16. apríl 2014 um breytingu á tilskipun 2006/43/EB um lögboðna endurskoðun ársreikninga og samstæðureikningsskila. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 537/2014 frá 16. apríl 2014 um sérstakar kröfur í tengslum við lögboðna endurskoðun á einingum tengdum almannahagsmunum og niðurfellingu á ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar 2005/909/EB. Sex mánaða frestur samkvæmt EES-samningnum til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara var veittur til 23. september 2018. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/56/ESB kveður á um frekari samræmingu reglna um aðila sem annast lögboðna endurskoðun í því skyni að gera reglurnar gagnsærri og fyrirsjáanlegri. Þá er kveðið á um frekari samræmingu reglna um opinbert eftirlit með aðilum sem annast lögboðna endurskoðun. Sjálfstæði opinberra eftirlitsyfirvalda innan Evrópska efnahagssvæðisins verður eflt og þeim faldar valdheimildir sem nauðsynlegar þykja til að koma í veg fyrir brot gegn gildandi reglum í tengslum við endurskoðunarþjónustu. Innleiðing tilskipunarinnar hefur í för með sér umtalsverðar breytingar á eftirliti með endurskoðendum og leiðir til aukins kostnaðar við eftirlitið. Eftirlitsgjöld endurskoðenda standa hins vegar undir þeim kostnaði. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 537/2014 kveður á um sérstakar kröfur í tengslum við lögboðna endurskoðun á einingum tengdum almannahagsmunum. Í reglugerðinni eru gerðar meiri kröfur til endurskoðenda og endurskoðunarfyrirtækja sem endurskoða slíkar einingar. Þá eru jafnframt gerðar enn ríkari kröfur um gagnsæi til almennings og aukið áhættumiðað eftirlit með þess konar endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum. Gerðar verða breytingar á núverandi eftirliti með endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum sem endurskoða einingar tengdar almannahagsmunum. Með gerðinni er komið á fót Evrópunefnd eftirlitsaðila endurskoðenda (CEAOB) sem tekur við verkefnum sem áður voru í höndum Evrópuhóps eftirlitsaðila endurskoðenda en EFTA-ríkin hafa ekki verið aðilar að síðarnefnda hópnum. Í ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar er að finna aðlögunartexta þar sem kveðið er á um að eftirlitsaðilar í EFTA-ríkjunum skuli hafa rétt til þess að taka fullan þátt í fyrrgreindri Evrópunefnd eftirlitsaðila endurskoðenda með sömu skilyrðum og eftirlitsaðilar aðildarríkja ESB, þó án atkvæðisréttar eða réttar til formennsku. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á lagabreytingar og hefur ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra lagt fram frumvarp með nýjum heildarlögum um endurskoðendur í stað laga nr. 79/2008. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Þorgerður K. Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita auk mín, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, formaður nefndarinnar, Ásgerður K. Gylfadóttir, Smári McCarthy, Logi Einarsson, Una María Óskarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir komandi ár, á þskj. 634, frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Í 1. mgr. 57. gr. b laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, eru sett tímamörk á heimildir lögaðila til að draga frá skattskyldum tekjum vaxtagjöld og afföll vegna lánaviðskipta við tengda aðila. Þetta er undanþáguákvæði sem fellur úr gildi 1. janúar nk. samkvæmt 3. gr. laga nr. 59/2017. Brottfall undanþágunnar getur aftrað fyrirtækjasamstæðum frá sameiginlegri lántöku sem gæti hækkað fjármögnunarkostnað þeirra. Í nefndaráliti meiri hluta við 2. umr. um fyrirliggjandi frumvarp kom fram að á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins væri unnið að gerð frumvarps þar sem m.a. væri tekið á fyrrgreindu atriði. Frumvarpið hefur þegar verið lagt fram, það er 433. mál, en í ljósi þess að afgreiðsla frumvarpsins mun ekki takast fyrir áramót leggur meiri hlutinn til nýtt orðalag í b-lið 3. mgr. 57. gr. b laga um tekjuskatt, í stað þess sem fellur á brott um komandi áramót. Fyrr á þessu ári afgreiddi nefndin frumvarp til laga um breytingu á lögum um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., nr. 29/1993, og fleiri lögum, 162. mál, með nokkrum breytingum. Á meðal þeirra breytinga sem nefndin lagði til var tilgreining á gjalddaga vörugjalds og álags sem skyldi vera 10 dögum eftir dagsetningu úrskurðar um álagningu. Ábending hefur borist um að betur færi að gjalddagi viðkomandi gjalds væri 15. dagur næsta mánaðar á eftir álagningu gjaldsins. Tryggði það betur samræmi gjalddaga og einfaldaði álagningu. Þá væri sú framkvæmd í samræmi við stefnu stjórnvalda um fækkun opinberra gjalddaga. Meiri hlutinn fellst á ábendinguna og leggur til viðeigandi breytingu á 3. gr. laga nr. 117/2008. Af tæknilegum ástæðum leggur meiri hlutinn jafnframt til breytingu á ákvæði til bráðabirgða í lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, sem gerð var grein fyrir í nefndaráliti meiri hlutans við 2. umr. Breytingartillögurnar fylgja með þessu nefndaráliti. Undir nefndarálitið rita auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Ásgerður K. Gylfadóttir.
Herra forseti. Hér er fjallað um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2019. Ég vil koma aðeins inn á 12. gr. en þar er verið að lækka framlag fjármálafyrirtækja til Fjármálaeftirlitsins. Þetta er svolítið athyglisvert og virðist vera samkvæmt þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að lækka gjöld og skatta á fjármálafyrirtæki á sama tíma og það er ekki hægt að afnema skerðingar til öryrkja og eldri borgara. Þetta er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Mig langar að koma nánar að því sem segir í greinargerðinni með 12. gr., en lækkunin hefur í för með sér að það á að ganga á eigið fé Fjármálaeftirlitsins. Fjármálaeftirlitið hefur verið rekið fyrir gjöld sem fjármálafyrirtæki og tryggingafélög greiða til eftirlitsins en nú á að lækka þau gjöld og ganga á eigið fé stofnunarinnar. Ég tel það ranga forgangsröðun og skil ekki alveg hvað ríkisstjórninni gengur til með því. Sú hætta er fyrir hendi að þetta dragi úr eftirlitinu í framtíðinni, mikilvægu eftirliti með fjármálastofnunum. Ég tel þá ráðstöfun mjög óskynsamlega. Í framtíðinni þarf ríkissjóður væntanlega að fara að leggja þessari stofnun fé og borga þar með bönkunum og tryggingafélögunum hvað það varðar. Þetta er sem sagt ákvæði sem ég tel afar óskynsamlegt og skil ekki alveg á hvaða vegferð ríkisstjórnin er í því. Mig langar að koma inn á fleiri greinar, eins og 21. gr. þar sem er verðlagsuppfærsla á sóknargjöldum. Hún er einungis 0,32% á meðan almenna verðlagsuppfærslan er 2,5%. Ég skil ekki alveg hvers vegna er ekki hægt að hafa verðlagsuppfærsluna 2,5% eins og ætti að vera hvað sóknargjöldin varðar. Síðan er lækkun í starfsendurhæfingarsjóð sem er mjög mikilvægur sjóður, til að mynda í ljósi þess að verið er að hjálpa fólki að komast aftur út á vinnumarkaðinn, t.d. einstaklingum sem búa við örorku o.s.frv. Þarna er verið að lækka framlag til fagaðila. Það væri fróðlegt að vita hvort sú ráðstöfun sem slík auki ekki á vandann og kostnað samfélagsins um leið. Það hefur margsinnis verið sagt úr þessum ræðustól að það sé mikið áhyggjuefni hvað öryrkjum fjölgar og útgjöld til öryrkja aukast. Ef ekkert verður að gert verða útgjöld til öryrkja orðin 90 milljarðar á ári árið 2030, eftir einungis örfá ár, ef svo má segja. Þarna eru úrræði, starfsendurhæfing er úrræði til að reyna að draga úr slíku, en á sama tíma ákveður ríkisstjórnin að minnka framlög til þessa mikilvæga málaflokks. Ég held að alveg ljóst sé að þetta kemur til með að auka vandann ef eitthvað er. Þetta er ein af þeim forgangsröðunum sem ég skil ekki alveg hjá ríkisstjórninni. Samkvæmt lögum eiga allir atvinnurekendur og þeir sem standa undir sjálfstæðari atvinnustarfsemi að greiða 0,13% af stofninum til iðgjaldsins en hérna er verið að framlengja ákvæði um að þeir greiði 0,10%, ekki 0,13%. Ef vilji ríkisstjórnarinnar stendur til þess að lækka þetta mikilvæga gjald ætti að gera það í fjárlagafrumvarpinu. Þarna er á ferðinni forgangsröðun og áhersla ríkisstjórnarinnar sem ég tel afar dapurlega og ég skil ekki alveg á hvaða vegferð ríkisstjórnin er hvað þetta varðar. Síðan langar mig að nefna 25. gr. sem lýtur einnig að gjöldum til endurhæfingarsjóðsins sem ég fór í áðan. Það eru fleiri ákvæði sem ég vildi nefna í þessu sambandi, til að mynda kolefnismálin. Verið er að hækka kolefnisgjaldið. Við í Miðflokknum höfum bent á að kolefnisskatturinn er illa ígrundaður og honum er ekki jafnað niður á landsmenn á sanngjarnan hátt. Þess vegna verður að endurskoða þann skatt með tilliti til þess að hann komi jafnt niður á landsmenn. Það er ákveðið stefnuleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar þegar kemur að þessari skattheimtu, sem er mjög mikilvægt að fara yfir og endurskoða. Svo er verið að hækka gjöld fyrir eldri borgara á dvalarheimilum. Það eru því ýmis gjöld sem koma illa við þá sem hafa lítið á milli handanna og er það að sjálfsögðu dapurlegt. Ég vil enda þetta á því að segja að forgangsröðun hér er mjög einkennileg, eins og það að lækka gjöld á fjármálafyrirtæki. Því var haldið fram í ræðustól í morgun, í störfum þingsins, að þetta væri algjörlega nauðsynlegt til að ná niður vaxtastiginu í landinu. Ég get ekki séð að það að lækka framlag fjármálafyrirtækja til Fjármálaeftirlitsins eigi eftir að breyta vaxtastiginu í landinu. Ég held að það sé alveg kristaltært að svo er ekki. En það er stefna ríkisstjórnarinnar að lækka gjöldin á fjármálafyrirtæki á sama tíma og við horfum upp á það að öryrkjar fá ekki það sem þeim var lofað á nýju ári og stór hópur eldri borgara býr við fátæktarmörk, eins og kom fram í ræðu í störfum þingsins hjá hv. þm. Ellerti B. Schram og formanni Félags eldri borgara.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra innviða sem yrði fyrsti heildstæði lagabálkurinn á þessu sviði á Íslandi. Frumvarpið er í samræmi við efnisákvæði netöryggistilskipunar Evrópusambandsins, oft nefnt NIS-tilskipunin, en rétt er að taka fram að hún hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Unnið er að undirbúningi ákvörðunar þar um á vettvangi EFTA og EES-ríkja og undirbúningur hafinn að innleiðingu, bæði í Noregi og Liechtenstein. Við vinnslu frumvarpsins hefur verið haft víðtækt samráð við hagsmunaaðila og jafnframt horft til þess hvernig staðið var að innleiðingu NIS-tilskipunarinnar í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð. Net- og upplýsingakerfi gegna lykilhlutverki í nútímasamfélögum en hvarvetna er litið á netárásir sem vaxandi ógn. Frumvarpið varðar því mjög mikilvæga hagsmuni að efla viðnámsþrótt mikilvægra innviða samfélagsins gegn netógnum. Í stuttu máli eru meginmarkmið frumvarpsins að samræma lágmarkskröfur um áhættustýringu og viðbúnað mikilvægra innviða eins og þeir eru skilgreindir í frumvarpinu, að lögleiða tilkynningarskyldu um alvarleg atvik í net- og upplýsingakerfum til netöryggissveitar Póst- og fjarskiptastofnunar, að efla starfsemi netöryggissveitar verulega og gera stjórnendum betur kleift að samræma viðbrögð við netógnum. Net- og upplýsingaöryggi er málaflokkur sem hefur snertifleti við viðfangsefni margra stofnana. Þá er lagt til að kveðið verði á um skipun og hlutverk netöryggisráðs í fyrirhuguðum lögum. Nýmæli eru fjölmörg enda verður um nýjan lagabálk að ræða verði frumvarpið samþykkt. Til hagræðis er í frumvarpinu lagt til að hugtakið eða safnheitið mikilvægir innviðir verði skilgreint og notað yfir rekstraraðila nauðsynlegrar þjónustu og stafræna þjónustuveitendur sameiginlega. Með vísan til þess er í frumvarpinu lagt upp með að eftirlit með stafrænum þjónustuveitendum verði léttvægara en gagnvart rekstraraðilum nauðsynlegrar þjónustu. Það verði einkum eftir á og að teknu tilliti til eðlis starfsemi hlutaðeigandi. Í 7. gr. frumvarpsins er sú skylda lögð á herðar mikilvægum innviðum að skjalfesta með viðeigandi hætti stefnu og ferla um áhættustýringu vegna kerfa sinna, enda formfast verklag til þess fallið að stuðla að auknu öryggi og viðnámsþrótti net- og upplýsingakerfa. Áhættumat og prófanir skulu framkvæmdar reglubundið og öryggisráðstafanir endurmetnar eftir því sem við kann að eiga og í samræmi við alþjóðleg viðmið um bestu framkvæmd. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ólíkum eftirlitsstjórnvöldum verði falið eftirlit með framkvæmd fyrirhugaðra laga hver á sínu sviði, þ.e. Orkustofnun vegna orku- og hitaveitna, Samgöngustofu vegna flutningastarfsemi, Fjármálaeftirlitinu vegna bankastarfsemi og innviða fjármálamarkaða, embætti landlæknis vegna heilbrigðisþjónustu, Umhverfisstofnun vegna vatnsveitna og Póst- og fjarskiptastofnun vegna stafrænna grunnvirkja og stafrænna þjónustuveitenda. Stöðug viðleitni eftirlitsstjórnvalda til eflingar varna og viðnámsþróttar með tilliti til net- og upplýsingaöryggis er forsenda þess að markmið fyrirhugaðra laga náist. Í 12. gr. frumvarpsins eru því skilgreindar lágmarkseftirlitsheimildir þeirra gagnvart mikilvægum innviðum, svo sem um aðgang að gögnum og upplýsingum, skýrslugjöf, heimildir til úttekta, prófana og kröfugerðir um úrbætur. Gert er ráð fyrir heimild til álagningar dagsekta ef ekki er farið eftir tilmælum stjórnvalds eða orðið við óskum um afhendingu gagna. Þá er lagt til að Póst- og fjarskiptastofnun verði falið að gegna ráðgefandi samhæfingarhlutverki gagnvart eftirlitsstjórnvöldum sem samhæfingarstjórnvald. Starfslið Póst- og fjarskiptastofnunar býr yfir mikilli þekkingu og reynslu á sviði utanríkismála, starfrækir netöryggissveit og er eins og áður segir ætlað eftirlitshlutverk samkvæmt frumvarpinu. Netógnir fylgja ekki hefðbundnum landamærum og því er nauðsynlegt að samhæfingarstjórnvald sé í góðum tengslum við önnur ríki og systurstofnanir. Annað meginmarkmið frumvarpsins er að kveða á um tilkynningarskyldu um alvarleg atvik í net- og upplýsingakerfi mikilvægra innviða til netöryggissveitar Póst- og fjarskiptastofnunar án tafar. Lagt er til auk þess að varða skuli refsingu að gefa af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi ranga tilkynningu til netöryggissveitarinnar. Lagt er til að kveðið verði á um að netöryggissveit skuli tryggja að tilkynningar frá mikilvægum innviðum og upplýsingar um atvik séu aðgengilegar hlutaðeigandi stjórnvöldum án tafar. Póst- og fjarskiptastofnun hefur um nokkurt skeið starfrækt netöryggissveit, svonefnt CSIRT-teymi fyrir Ísland. Brýnt er að tryggja Póst- og fjarskiptastofnun nauðsynlegt bolmagn til starfrækslu netöryggissveitar. Rétt er að benda á að meginkostnaður vegna frumvarpsins, verði það að lögum, er vegna tímabærrar eflingar sveitarinnar. Í IV. kafla frumvarpsins er fjallað um þjónustu og samstarf við netöryggissveitina. Hún skal bregðast við tilkynningum um atvik frá mikilvægum innviðum og öðrum með því að veita viðeigandi upplýsingar eða ráðgjöf um viðbrögð og aðgerðir í því skyni að styðja við skilvirka meðhöndlun atviks. Leiki grunur á refsiverðri háttsemi er það eiganda net- og upplýsingakerfanna sem ógn steðjar að að tilkynna um atvik til lögreglu. Í frumvarpinu er ekki aðeins vikið að skyldum netöryggissveitarinnar heldur er einnig lagt til að mikilvægir innviðir geti leitað til sveitarinnar um aðstoð og leiðbeiningar um sérhæfðar forvarnir í tengslum við öryggi net- og upplýsingakerfa sinna. Lagt er til að opinberum stofnunum verði gert kleift að gera samninga við Póst- og fjarskiptastofnun um þjónustu af þessu tagi gegn endurgjaldi. Hins vegar er lagt til að Stjórnarráð Íslands fái notið þjónustu Póst- og fjarskiptastofnunar á sviði netöryggismála án sérstaks endurgjalds. Í frumvarpinu er enn fremur lagt til að netöryggissveit Póst- og fjarskiptastofnunar verði heimilt að bjóða mikilvægum innviðum og opinberum stofnunum tæknilega vöktunarþjónustu á nánar skilgreindum og skjalfestum forsendum í því skyni að greina ummerki um árásir, spillikóða og aðrar hættulegar aðstæður. Mikilvægt er að tryggja netöryggissveit aðgengi að nauðsynlegum upplýsingum svo hún hafi bestu faglegu forsendur til viðbragða við atvikum og áhættu. Fjallað er um heimildir sveitarinnar til vinnslu persónuupplýsinga í 21. gr. frumvarpsins og það má líka nefna að í 5. mgr. 18. gr. frumvarpsins er lagt til að vikið verði að heimild netöryggissveitar til að skipuleggja viðbúnaðaræfingar með þátttöku fulltrúa mikilvægra innviða og opinberra stofnana og eftir atvikum í samstarfi við ríkislögreglustjóra og eftirlitsstjórnvald. Í NIS-tilskipuninni er rík áhersla á landsbundnar stefnuáætlanir á sviði net- og upplýsingaöryggis og er lagt til í 4. gr. að vikið verði að stefnumörkun ráðherra í því skyni. Í gildi er stefna um net- og upplýsingaöryggi frá árinu 2015 með framtíðarsýn til ársins 2026. Netöryggisráð var sett á fót á sama tíma í því skyni að tryggja eftirfylgni þessarar stefnu. Lagt er til að hlutverk þess verði einkum að fylgja eftir framkvæmd stefnu stjórnvalda á þessu sviði. Ráðið leggi mat á stöðu netöryggis á Íslandi á hverjum tíma og verði vettvangur upplýsingamiðlunar og samhæfingar. Gert er ráð fyrir að fundir ráðsins skuli haldnir fyrir luktum dyrum með vísan til þess að um viðkvæmar upplýsingar kann að vera að ræða og sjónarmiða um þjóðaröryggi. Í ákvæðum 19. og 20. gr. er fjallað um þagnarskyldu og þá má nefna að lokum að gert er ráð fyrir að brot á ákvæðum um öryggiskröfur og tilkynningarskyldu svo og ákvæði um sérstaka þagnarskyldu skuli varða refsingu. Lagt er til að lögin öðlist gildi 1. janúar 2020 verði þau samþykkt. Þó þykir viðeigandi að gera ráð fyrir að 4. gr., sem lýtur að stefnu stjórnvalda á netöryggisráði, öðlist þegar gildi. Loks ber að geta að lagðar eru til breytingar á ákvæðum laga um Póst- og fjarskiptastofnun og laga um fjarskipti sem nauðsynlegar þykja verði frumvarpið að lögum. Verði frumvarpið að lögum munu þau stuðla að auknu netöryggi á Íslandi með áframhaldandi uppbyggingu á eigin getu og samstarfi við önnur ríki. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu í kjölfar yfirlýsinga og frásagna íþróttakvenna undir myllumerkinu #églíka. Um er að ræða eina af tillögum starfshóps sem skipaður var í kjölfar #églíka en hópurinn skilaði einnig fleiri tillögum sem snerta ýmsa aðila sem koma að íþrótta- og æskulýðsstarfi, svo sem íþróttahreyfinguna, æskulýðsfélögin, sveitarfélög og stjórnvöld. Það er mikilvægt að þessir aðilar séu samtaka um aðgerðir á þessu sviði, en stefna okkar er skýr; öryggi iðkenda á að vera í fyrirrúmi. Eins og vel er þekkt sögðu fjölmargar konur frá framkomu sem þær hafa mátt þola kyns síns vegna á samfélagsmiðlum undir myllumerkinu fyrir um ári. Síðan þá hafa endurtekið komið upp atburðir sem sanna að jafnréttisbaráttan er ekki nógu langt komin og því talsvert verk enn óunnið á þessu sviði. Frásagnir íþróttakvenna voru, líkt og frásagnir annarra kvenna, margar og alvarlegar. Þar var lýst margs konar ofbeldi, áreitni, mismunun, niðurlægingu og annars konar misrétti sem konur hafa mátt þola í heimi íþrótta. Frásagnirnar voru margar hverjar alvarlegar þar sem þær vörðuðu brot á ákvæðum almennra hegningarlaga og mörg tilvikin áttu sér stað þegar konurnar voru undir 18 ára aldri. Þrátt fyrir að frásagnir íþróttakvenna hafi verið kveikjan að frumvarpi þessu var ákveðið við samningu þess að láta það hafa víðtækara gildissvið svo það næði til samtaka og félaga sem standa fyrir íþrótta- og æskulýðsstarfi. Slíkt starf er mjög viðamikið á Íslandi. Í því samhengi er vert að nefna að samkvæmt tölum frá ÍSÍ frá árinu 2017 stunduðu tæplega 100.000 manns á öllum aldri íþróttir innan íþróttahreyfingarinnar og er stór hluti þess hóps börn og ungmenni. Í greinargerð sem fylgir frumvarpinu er vísað til nokkurra rannsókna og greina sem sýna fram á að aðstæður við íþróttaiðkun eru oft með þeim hætti að sérstök hætta skapast á að iðkendur verði fyrir ofbeldi eða valdbeitingu í tengslum við ástundunina þar sem gerandi er oft valdamikill aðili, svo sem þjálfari. Því miður má sjá að niðurstöður þessara rannsókna eru í samræmi við frásagnir íþróttakvenna á Íslandi. Þess ber að geta að íþróttastarf á Íslandi er afskaplega uppbyggilegt og í langflestum tilvika gengur það mjög vel. En hins vegar er með þessu frumvarpi, sem mælt er fyrir, lagt til að stofnað verði tímabundið til starfs samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs með það að markmiði að umhverfi slíks starfs verði öruggt og að börn, ungmenni og fullorðnir, óháð kyni og stöðu að öðru leyti, geti stundað íþróttir eða æskulýðsstarf og leitað sér aðstoðar vegna atvika eða misgerða sem þar koma upp, án ótta við afleiðingarnar. Virðulegi forseti. Vík ég nú að einstökum greinum frumvarpsins. Í 1. gr. er gildissvið þess skilgreint. Með ákvæðinu er kveðið á um að starfssvið samskiptaráðgjafa nær til skipulagðrar starfsemi á vegum ÍSÍ, UMFÍ, æskulýðssamtaka sem starfa á grundvelli æskulýðslaga og aðila sem gera samninga við það ráðuneyti sem fer með íþrótta- og æskulýðsmál um rekstrarframlag vegna sambærilegrar starfsemi. Með 2. gr. er kveðið á um markmið frumvarpsins, sem er að íþrótta- og æskulýðsstarf fari fram í öruggu umhverfi og að börn, unglingar og fullorðnir, óháð kynferði og stöðu að öðru leyti, geti stundað íþróttir eða æskulýðsstarf og leitað sér aðstoðar eða réttar síns vegna atvika og misgerða sem þar koma upp án ótta við afleiðingarnar. Í 3. gr. frumvarpsins er að finna orðskýringar. Með 4. gr. frumvarpsins er kveðið á um að starf samskiptaráðgjafa verði sett á fót tímabundið og gerðar þær kröfur sem samskiptaráðgjafi þarf að uppfylla hvað varðar menntun og reynslu til að geta gegnt starfinu. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum þakka öllum þeim konum sem stigu fram og sögðu sögu sína. Einnig vil ég þakka starfshópnum fyrir frábæra og framúrskarandi vinnu. Þetta frumvarp er umbótamál fyrir íþrótta- og æskulýðsstarf í landinu og ég er sannfærð um að það muni leiða til aukins öryggis iðkenda í slíku starfi. Ég vísa hér með frumvarpinu til allsherjar- og menntamálanefndar.
Hæstv. forseti og hæstv. ráðherra. Hér er lagt fram frumvarp til laga um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs og fór ráðherra yfir forsögu þess máls. Settur var á fót undirbúningshópur sem Ungmennafélag Íslands, Íþróttasamband Íslands, Samband íslenskra sveitarfélaga og fleiri sérfræðingar tóku þátt í. Þetta starf er tímabundið, eins og ráðherra sagði. Hún fór einnig yfir hið mikilvæga hlutverk þessa samskiptaráðgjafa og sýnist mér það skipta miklu máli í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað varðandi öll þau atvik sem orðið hafa í íþróttahreyfingunni. Í tengslum við þetta frumvarp langar mig að minnast á og tel rétt að nefna að íþróttahreyfingin hefur lengi þrýst á um að hægt sé að fá upplýsingar um sakavottorð. Ég veit t.d. að í Danmörku er það þannig hjá sambærilegum félögum að mjög auðvelt er að fá upplýsingar um sakavottorð og persónuverndarlögin hér á landi eru keimlík lögunum í Danmörku. Þess vegna spyr maður sig hvers vegna það sé svo flókið að fá slíkar upplýsingar hér. Þá vil ég hvetja til þess að vandað verði til verks varðandi hvar þessi nýi starfsmaður mun starfa. Væntanlega er heppilegt að staðsetja hann innan æskulýðsgeirans. Ég vil líka minnast á að frumvarpið tekur ekki á ákveðnu grundvallaratriði að mínu mati, þ.e. um að stjórnir íþróttafélaganna og deildanna í landinu þurfa líka að setja sér leiðbeinandi reglur um samskipti og hegðun og hafa eftirlit með starfinu. Ég er líka tala um bætt uppeldi þjóðarinnar. Ég nefni það atriði vegna þess að ef slíkt væri í betra horfi væri þörfin fyrir slíkan samskiptaráðgjafa kannski minni. Að því þurfum við að huga meira að mínu mati. Ég vona annars að þessi starfsmaður muni nýtast vel og finnst frumvarpið gott hvað það varðar.
Virðulegur forseti. „Ef íslenskan hverfur tapast þekking og við hættum að vera þjóð“ er haft eftir Vigdísi Finnbogadóttur, fyrrverandi forseta. Á tímum örrar alþjóðavæðingar og tæknibyltinga er mikilvægt að undirstrika stöðu þjóðtungunnar. Vaxandi áhrif tölvu- og samskiptatækni á daglegt líf krefjast aðgerða af hálfu stjórnvalda til að tryggja að tungumál líkt og íslenska séu gjaldgeng í nútímasamskiptum. Nauðsynlegt er að snúa vörn í sókn fyrir íslenskuna svo að hún megi þróast og dafna til framtíðar. Ábyrgðin á því viðvarandi verkefni hvílir hjá stjórnvöldum og atvinnulífi hvers tíma sem og hverjum og einum þeim sem byggir þetta land. Það eru forréttindi fyrir fámenna þjóð að tala eigið tungumál. Íslenskan skipti sköpum í sjálfstæðisbaráttu okkar og athyglisvert er hversu mikla áherslu forystufólk á þeim tíma lagði á mikilvægi tungumáls og menntunar. Það er ekki síður í ljósi þessa sem við höfum ákveðið að setja íslenskuna í öndvegi, á þessu mikla merkisári í sögu þjóðarinnar, og snúa vörn í sókn í hennar nafni. Íslensk stjórnvöld hafa kynnt heildstæða áætlun sem miðar að því að styrkja stöðu íslenskunnar. Aðgerðirnar snerta ólíkar hliðar þjóðlífsins en markmið þeirra ber að sama brunni, að tryggja að íslenska verði áfram notuð á öllum sviðum samfélagsins. Þeim til grundvallar er eindreginn vilji til að tryggja framgang tungumálsins. Nú þegar er frumvarp í meðferð þingsins sem nýr að stuðningi við útgáfu bóka á íslensku. Með samþykkt þess verður sett á laggirnar stuðningskerfi sem felur í sér 25% endurgreiðslu vegna beins kostnaðar við útgáfu íslenskra bóka. Áætluð framlög eru um 400 millj. kr. frá og með árinu 2019. Að auki verður stofnaður sérstakur barna- og unglingabókasjóður en yngri kynslóðin hefur bent ötullega á að auka þurfi framboð af slíkum bókum. Mikilvægi bókaútgáfu er óumdeilt fyrir varðveislu íslenskunnar. Staðreyndin er sú að læsi barna okkar hefur hrakað í alþjóðlegum samanburði. Að auki hefur bóksala í landinu dregist verulega saman, þ.e. um 36% á síðustu tíu árum. Ástæður þess má einna helst rekja til breyttrar samfélagsgerðar og örrar tækniþróunar því að aukið framboð lesefnis og myndefnis á netinu hefur leitt til þess að lestur bóka á íslensku hefur minnkað. Þessi þróun skapar ákveðna ógn við tungumálið og við því verður bókaþjóðin sjálf að bregðast. Á næstu vikum verða áform um stuðning við einkarekna fjölmiðla kláruð. Fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki við miðlun upplýsinga og sem vettvangur umræðu og skoðanaskipta. Þeir spegla sögu okkar og styðja við og viðhalda íslenskri tungu. Að því sögðu liggur fyrir að rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla hér á landi er erfitt, m.a. vegna samkeppni á innlendum og alþjóðlegum auglýsingamarkaði og örrar tækniþróunar. Til þessa hafa einkareknir fjölmiðlar á Íslandi verið þeir einu á Norðurlöndum sem ekki njóta opinbers stuðnings. Við viljum skapa frjóan jarðveg fyrir fjölbreytta flóru fjölmiðla hér á landi, fjölmiðla sem miðla vönduðu fréttaefni á íslensku og efla þannig lýðræðislega umræðu. Virðulegur forseti. Til að tryggja að íslenska verði gjaldgeng í stafrænum heimi, rafrænum samskiptum og upplýsingavinnslu sem byggist á tölvu- og fjarskiptatækni er nú unnið eftir verkáætluninni Máltækni fyrir íslensku 2018–2022. Í því felst að þróa og byggja upp tæknilega innviði sem nauðsynlegir eru til þess að brúa bil milli talmáls og búnaðar, svo sem talgreini, talgervil, þýðingarvél og málrýni/leiðréttingarforrit. Verkáætlunin er að fullu fjármögnuð í núverandi fjármálaáætlun, en áætlaður heildarkostnaður ríkisins við hana er 2,2 milljarðar kr. á tímabilinu. Í kvöld er ég komin til að mæla fyrir þingsályktunartillögu um nauðsyn þess að efla íslenska tungu sem opinbers máls á Íslandi. Sú þingsályktunartillaga rammar inn okkar heildstæðu stefnu í málefnum íslenskunnar. Helstu markmið tillögunnar eru þrjú, þ.e. að íslenska verði notuð á öllum sviðum samfélagsins, að íslenskukennsla verði efld á öllum skólastigum ásamt menntun og starfsþróun kennara og að framtíð íslenskrar tungu í stafrænum heimi verði tryggð. Til að ná þeim markmiðum eru gerðar tillögur að 22 aðgerðum sem vinna á að á næstu þremur árum. Þær aðgerðir sem lagðar eru til snerta velflest svið þjóðfélagsins og fer þar fremst tillaga um vitundarvakningu um mikilvægi íslenskrar tungu. Sú vitundarvakning er reyndar þegar hafin því að á degi íslenskrar tungu, 16. nóvember sl., notaði ég tækifærið og kynnti hana undir yfirskriftinni Áfram íslenska. Hinar aðgerðirnar varða menntun og skólastarf, menningu, tækniþróun, aðgengi, nýsköpun, stefnumótun, stjórnsýslu, atvinnulíf o.fl. Virðulegur forseti. Íslenskan er lifandi samskiptatæki og okkar sjálfsagða mál. Vitundarvakning og heildstæð nálgun af því tagi þarf að eiga sér stað sem víðast í samfélaginu og því verður á næstunni leitað eftir víðtæku samstarfi um hana, m.a. við stofnanir, atvinnulíf og félagasamtök. Við getum öll tekið virkan þátt í því að þróa íslenskuna, móta hana og nýta á skapandi hátt. Framtíð íslenskunnar er í okkar höndum og á okkar vörum. Hún er full af spennandi áskorunum og tækifærum. Vinnum að því saman að allt sé hægt á íslensku.
Virðulegi forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd rammasamkomulag milli Grænlands, Danmerkur, Íslands og Noregs um verndun loðnustofnsins og stjórn veiða úr honum, sem var undirritað fyrir hönd Íslands 21. júní á þessu ári. Þetta nýja samkomulag um loðnuveiðar leysir af hólmi eldri samning frá árinu 2003. Í því felst að hlutur Íslands í heildarafla loðnu lækkar úr 81% í 80% en hlutur Noregs minnkar úr 8% í 5% frá fyrri samningi. Hlutur Grænlands aftur á móti hækkar úr 11% í 15%. Gert er ráð fyrir að samningsaðilar geti breytt efni viðauka á árlegum samráðsfundi ríkjanna um loðnustofninn ef samningsaðilar sem hagsmuna hafa að gæta samþykkja það. Samningaviðræður milli þeirra ríkja sem eiga hagsmuna að gæta vegna veiða úr loðnustofninum og skilgreind eru sem strandríki, þ.e. Grænlands, Noregs og Íslands, hafa staðið yfir frá árinu 2016. Á viðræðufundi í London dagana 18.–21. júní á þessu ári náðist niðurstaða um nýtt þríhliða samkomulag milli Íslands, Grænlands, Danmerkur og Noregs um skiptingu leyfilegs hámarksafla og fyrirkomulag kvótaúthlutunar. Forsögu samningaviðræðnanna má rekja til lífsferilsskýrslu um loðnustofninn sem út kom árið 2016. Samkvæmt skýrslunni hafa umtalsverðar breytingar orðið á lífsferli loðnu og er hún nú talin vera um 75–95% eftir árabilum af sínum lífsferli í grænlenskri lögsögu en samkvæmt skýrslunni er loðnu ekki að finna í lögsögu Jan Mayen. Í kjölfar skýrslunnar settu fulltrúar Grænlands fram þá kröfu að hlutdeild Grænlands í heildarafla loðnu yrði yfir helmingur heildaraflans á vertíðinni. Jafnframt óskuðu grænlensk yfirvöld eftir auknum aðgangi að íslenskri lögsögu til loðnuveiða fyrir sín skip. Fulltrúar Íslands töldu þessar kröfur óraunhæfar og vísuðu m.a. til þess að skýrslan væri ekki í samræmi við þær tímaforsendur sem strandríkin lögðu upp með, auk annarra veigamikilla raka. Þar sem ný lífsferilsskýrsla sýndi að loðnan væri ekki í lögsögu Jan Mayen voru uppi sjónarmið um að Noregur ætti ekki rétt til hlutdeildar í loðnuveiðum ríkjanna. Afstaða Íslands er sú að Noregur skyldi áfram vera samningsaðili enda gæti hegðun og göngumynstur loðnu átt eftir að breytast í framtíðinni og hún gæti gengið aftur í lögsögu Jan Mayen. Samkomulagið staðfesti með formlegum hætti að ákvörðun heildarafla á hverri vertíð byggir á langtímanýtingarstefnu. Alþjóðahafrannsóknaráðið hefur staðfest að þessi nýtingarstefna sé í samræmi við viðmið um ábyrgar veiðar, sjálfbærni stofnsins og varúðarsjónarmið. Með þessari nýtingarstefnu er staðfest sú samstaða strandríkjanna sem ríkt hefur frá árinu 2015 að stunda ekki ósjálfbærar sumarveiðar á loðnu. Þessi samstaða þýðir að nær engin loðna er lengur veidd í fiskveiðilögsögu annarra ríkja en Íslands. Samkomulagið gerir ekki ráð fyrir öðrum breytingum á fyrirkomulagi kvótaúthlutunar. Ísland er því t.d. áfram heimilt, komi í ljós að hlutur Grænlands eða Noregs veiðist ekki að fullu, að veiða það magn sem óveitt er. Ísland þarf þó að greiða bætur vegna slíkra veiða ef grænlensk og norsk skip ná ekki að veiða sína hlutdeild vegna síðbúinnar ákvörðunar um leyfilegan hámarksafla. Í samkomulaginu er bótaskylda þó miðuð við að ákvörðun um heildarafla sé tekin 5. febrúar eða síðar á árinu. Slíku tímamarki var ekki fyrir að fara í fyrri samningi. Skilyrði fyrir tvíhliða aðgangi að fiskveiðilögsögu samningsaðila og tæknilegum takmörkunum koma fram í viðaukunum II, III og IV við samkomulagið. Fjöldi norskra skipa sem samtímis fá leyfi til að veiða í fiskveiðilandhelgi Íslands takmarkast eins og áður við 30 skip. Aðgangur grænlenskra skipa er nánast óbreyttur. Aðilar samkomulagsins lýsa yfir þeim vilja að eiga náið samstarf um frekari rannsóknir á loðnustofninum. Þá inniheldur samkomulagið skýrari ákvæði um skýrsluskil og miðlun upplýsinga um afla og framsal aflahlutdeildar en fyrri samningur. Samkomulagið er ótímabundið en uppsegjanlegt með einnar vertíðar fyrirvara. Það tók gildi til bráðabirgða við undirritun en mun öðlast gildi endanlega þegar stjórnskipulegum fyrirvörum hvers lands um sig hefur verið fullnægt. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þingsályktunartillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd samning milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2018 sem gengið var frá til bráðabirgða með bréfaskiptum milli stjórnvalda ríkjanna fyrr á þessu ári. Samningurinn kveður á um heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvors annars á árinu 2018. Efni samningsins er þó að ákveðnu leyti frábrugðið því sem verið hefur undanfarin ár. Munurinn liggur í breyttu hámarki sem er sett á loðnuveiðar Færeyinga miðað við 5% af heildarloðnukvótanum. Hámarkið 2018 er 25.000 lestir en var áður 30.000 lestir. Þá eykst fjöldi íslenskra skipa sem mega vera við kolmunnaveiðar samtímis í lögsögu Færeyinga og fer fjöldinn úr 12 skipum upp í 15 skip. Ekki var gerður samningur milli þjóðanna um loðnuveiðar Færeyinga í íslenskri lögsögu vegna vertíðarinnar 2018/2019. Þjóðirnar samþykktu að hefja vinnu við að breyta fyrirkomulagi þessara samningaviðræðna með það að markmiði að gerður yrði rammasamningur til lengri tíma, en hægt yrði að breyta ýmsum atriðum, svo sem kvótum og aðgangi miðað við aðstæður hvers tíma. Samningurinn gerir ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á árinu 2018. Íslenskum skipum eru heimilar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl innan færeyskrar lögsögu á þessu ári. Samningurinn tók gildi til bráðabirgða í nóvember 2018. Hann öðlast endanlegt gildi þegar tilkynnt hefur verið um að stjórnskipulegum skilyrðum hvors lands um sig hafi verið fullnægt. Áður en samningur þessi var gerður var á grundvelli samnings landanna frá árinu 1976 um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árinu 2018. Heildarafli þorsks verður þó ekki meiri en 2.400 lestir, heildarafli keilu ekki meiri en 650 lestir og engar veiðar eru heimilar á lúðu eða grálúðu. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.