Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins, Óla Birni Kárasyni, um að Haraldur Benediktsson, 5. þm. Norðvest., verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Teitur Björn Einarsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Orra Páli Jóhannssyni, um að Guðmundur Ingi Guðbrandsson, 4. þm. Suðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því tekur í dag sæti á Alþingi 2. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Ólafur Þór Gunnarsson, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Ólafs Þórs Gunnarssonar. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hans.
Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Ólafs Þórs Gunnarssonar sem 2. varaþingmanns Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Suðvesturkjördæmi. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengið og mælir einróma með staðfestingu á kosningu Ólafs Þórs Gunnarssonar.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningu Ólafs Þórs Gunnarssonar og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Ólafur Þór Gunnarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkomin til starfa að nýju.
Með bréfi, dagsettu 31. maí 2022, hefur forseti óskað eftir því, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 113. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Landeyjahöfn, framkvæmda- og rekstrarkostnaður.
Borist hefur bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita svar við fyrirspurn á þskj. 952, um gagnkvæman rétt til hlunninda sem almannatryggingar veita, frá Steinunni Þóru Árnadóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. „Vonin bara dó í gær“, sagði Soffía Steingrímsdóttir bráðahjúkrunarfræðingur í viðtali við Morgunblaðið eftir erfiðan dag á bráðamóttökunni. Hún lýsir fullri biðstofu allan daginn, upp undir 100 sjúklingar, og þar af um 30 sem hefðu átt að vera annars staðar á yfirfullum deildum spítalans. Meira en fimm klukkustunda bið var í einhverjum tilfellum eftir þjónustu. Soffía er í hópi þeirra hjúkrunarfræðinga sem hafa gefist upp á ástandinu sem mörg hafa lýst á sama veg. Önnur tilvitnun, með leyfi: „Ástandið síðustu vikur hefur verið verra en nokkurn tíma í sögu bráðamóttökunnar, fleiri bíða innlagnar á sama tíma og það kvarnast upp úr hópi starfsfólks“, sagði yfirlæknir deildarinnar, Hjalti Már Björnsson. Þetta ástand er auðvitað ekki sæmandi ríkri, vel menntaðri og nútímalegri þjóð, herra forseti. Í umsögn Landspítalans um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 er bent á mikið álag spítalans vegna Covid og hækkandi aldurs þjóðarinnar. Vegna viðvarandi álags sé mönnunarvandi spítalans mikill og það þurfi að gera átak til að vinna á biðlistum. En við skulum aldrei gleyma því að á biðlistum bíða þjáðir sjúklingar eftir að fá sjálfsagða læknisþjónustu. Í umsögn spítalans segir líka, með leyfi: „Verði það niðurstaðan, að fjárveitingar til rekstrar Landspítala hækki um 1% á næsta ári, 2% næstu tvö ár þar á eftir og 1,3% árin þar á eftir, er ljóst að Landspítali mun ekki ná þeirri viðspyrnu sem nauðsynleg er í kjölfar COVID-19 og mun eiga mjög erfitt með að mæta þeim miklu áskorunum sem spítalinn stendur frammi fyrir. Slík niðurstaða yrði mikil vonbrigði.“ Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort það sé ekki full ástæða til þess að endurskoða fjármálaáætlun í ljósi þess neyðarástands sem ríkir á bráðamóttöku Landspítalans og ætla spítalanum meira fé.
Virðulegi forseti. Hér er vissulega verið að snerta á mjög mikilvægu máli sem varðar heilbrigðisþjónustunni í landinu og því er haldið fram að með því að láta Landspítalann hafa aukið fjármagn þá leysist öll okkar vandamál. Ég held að málið sé því miður ekki svo einfalt. Hér voru nefndir hlutir eins og biðlistar en mér hefur þótt í umræðu undanfarinna ára að hv. þingmaður, og kannski Samfylkingin sérstaklega, væri ekkert endilega til í að gera það sem hefði getað létt á biðlistum, að horfa til fjölbreyttari úrræða svo dæmi sé tekið. Hér var nefndur mönnunarvandi. Mönnunarvandinn einn og sér verður ekki leystur með aukinni fjárheimild til Landspítalans. Við hljótum að geta verið sammála um það. Hér var nefnt ástandið á bráðamóttökunni. Ég hélt að við værum sammála um það að ástandið á bráðamóttökunni verður ekki leyst með öðrum hætti en þeim annars vegar að bæta mönnunina en hins vegar með því að tryggja að fólk sem á ekki að liggja þar inni á göngum heldur vera annars staðar fái rými. Til að gera það höfum við verið að opna á undanförnum árum rými, ég nefni það sem hefur verið gert á Vífilsstöðum og ég nefni það sem hefur verið gert á Landakoti. En við höfum ekki einu sinni getað náð að manna þau pláss sem þó áttu að standa opin þar. Þannig að fjármagnið hefur verið til staðar en okkur hefur ekki tekist að fá fólk til að sinna plássunum. Þetta eru staðreyndir. Þess vegna segi ég: Það er eflaust í pólitískum tilgangi dálítið freistandi að koma með þessa einföldu mynd, spyrja fjármálaráðherrann: Geturðu ekki bara mokað peningum í vandann og þá hverfur vandamálið? En það er því miður ekki svona. Við erum með t.d. á fjárlögum þessa árs vannýttar fjárfestingarheimildir fyrir hjúkrunarrými upp á um 3 milljarða. Þar koma inn alls konar hlutir [[Forseti hringir.]]sem hafa með skipulagsmál, samstarf við sveitarfélögin að gera. Það hefur alls ekki [[Forseti hringir.]]skort fjármagnið. Það er víða annars staðar [[Forseti hringir.]]þar sem við þurfum að ráðast að rót vandans.
Herra forseti. Auðvitað leysast ekki öll vandamál með auknu fé en það vantar, og ég vísa bara í umsögn Landspítalans sjálfs við fjármálaáætlunina. Samfylkingin hefur ekki farið með málefni heilbrigðisþjónustunnar í landinu eða fjármál ríkisins undanfarin ár. Það hefur hæstv. ráðherra gert frá 2013, yfirleitt sem fjármálaráðherra en einnig sem forsætisráðherra. Á þeim tíma hafa stjórnarflokkarnir lagt niður skimanir Krabbameinsfélagsins án þess að vera með einhverjar áætlanir um hvað ætti að taka við. Við erum að fara að ræða núna skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu sem er áfellisdómur yfir ríkisstjórninni. Við erum að missa okkar besta fólk vegna vanfjármögnunar og vegna skorts á yfirsýn. Hæstv. fjármálaráðherra verður einfaldlega að líta í eigin barm vegna þess að ríkisstjórnum hans hefur ekki tekist að leysa þann vanda sem hann vísar kannski til að hægt væri að leysa.
Virðulegi forseti. Nei, það er auðvitað rétt að Samfylkingunni hefur ekki verið treyst fyrir þessum málaflokkum af kjósendum á undanförnum árum, ella hefði Samfylkingin mögulega verið í heilbrigðisráðuneytinu eða fjármálaráðuneytinu eða annars staðar, þess vegna forsætisráðuneytinu. En kjósendur hafa ekki treyst þeim, ekki trúað á stefnuna sem kynnt hefur verið. Í geðheilbrigðismálum hefur þessi ríkisstjórn og sú sem stjórnaði hér á síðasta kjörtímabili, sömu flokkar, verið í sérstöku átaki í geðheilbrigðismálum. Við erum sömuleiðis í sérstöku átaki til að byggja fleiri hjúkrunarrými og að sjálfsögðu verður þetta áfram mikil áskorun vegna þess að þjóðin er að eldast og kröfurnar eru sívaxandi. Við höfum stóraukið fjármagn til allra helstu málaflokka heilbrigðismála. Ég nefni hér t.d., bara frá þeim tíma sem ég hef verið í fjármálaráðuneytinu, lyf og lækningavörur. Við erum líklega með um 15–18 milljörðum hærri framlög á hverju ári inn í þann málaflokk til þess að geta keypt tæknilegri lyf, betri, hjálpað fólki betur að halda í lífið sem er að glíma við erfið veikindi o.s.frv. En heilbrigðismálin heilt yfir eru gríðarlega mikil áskorun og flest þeirra mála [[Forseti hringir.]]sem hv. þingmaður minnist hér á verða ekki leyst úr fjármálaráðuneytinu einu sér með auknum fjárframlögum [[Forseti hringir.]]heldur kalla á mikla samhæfingu í kerfinu í heild.
Virðulegi forseti. BHM bendir á í fréttum hjá sér að það sé ójafnt gefið í íslensku samfélagi og þar halli verulega á konur. Á næstu árum þurfi atvinnulíf og heildarsamtök að vinna saman að samfélagssátt og leiðrétta skakkt verðmætamat kvennastarfa á opinberum markaði. Samhliða því þurfi að sameinast um það að stoppa höfrungahlaup sem gæti hlotist af slíkri leiðréttingu. En til þess að það takist þá þurfi skilning meðal almennings og atvinnulífs á því kerfisbundna óréttlæti sem tíðkast einmitt í virðismati á kvennastörfum á opinbera markaðnum. Þetta er algerlega í takt við þá tillögu sem Viðreisn flutti hér 2017 og var síðan samþykkt, þjóðarsátt um að leiðrétta kjör kvennastétta sem var samþykkt 2018. Það eru fjögur ár síðan. Það hefur, að því er virðist, lítið sem ekkert gerst. Eflaust mun forsætisráðherra koma hingað og segja að það sé búið að gera eitt og annað. Samt fáum við frétt eftir frétt, dag eftir dag, við sjáum ástandið á Landspítalanum, við sjáum þessa beinhörðu staðreynd um að það er bugun í gangi, álag hefur margfaldast og þetta er bein afleiðing af því að það er hjúkrunarskortur í samfélaginu og við horfum ekki upp á meiri jöfnuð í launamun kvennastétta innan hins opinbera. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra af því að glugginn er opinn núna. Ríkisstjórnin missti af boltanum og glugganum við síðustu kjarasamninga en núna eru kjarasamningar að ganga í garð og þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvað ætlar ráðherra að gera til þess einmitt að stuðla að því sem við í Viðreisn höfum verið að berjast fyrir og sem launasamtök eins og BHM eru að tala fyrir til þess að leiðrétta kjör kvennastétta? Það er augljóst á því ástandi sem ég gat um áðan á Landspítalanum að það hefur lítið sem ekkert verið gert. Ástandið er verra [[Forseti hringir.]]en nokkurn tíma fyrr. Hvað ætlar forsætisráðherra að gera til að beita sér [[Forseti hringir.]]fyrir því að kjör kvennastétta verði leiðrétt?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Staðreyndir málsins eru þær að launamunur kynjanna hefur dregist saman á undanförnum árum, hvort sem litið er til almenna markaðarins eða opinbera markaðarins. Þar sjáum við þá stöðu að munurinn er minnstur hjá sveitarfélögum, svo hjá ríki og mestur á almenna markaðnum. Þetta gildir bæði um óleiðréttan og leiðréttan launamun. Ég vil nú minna hv. þingmann á, af því að hún var ein af þeim sem hafði forystu um það að mæla fyrir jafnlaunavottun sem ég hef fengið það hlutverk að innleiða, að nú er það svo að jafnlaunavottunin nær yfir meira en 100.000 starfsmenn, sem er eftirtektarverður árangur. Ég tel að þegar við horfum á þessa stöðu þar sem launamunurinn hefur dregist saman jafnt og þétt, getum við að mörgu leyti þakkað aðgerðum stjórnvalda. Þegar við lítum á þann launamun sem eftir stendur þá er það mín sannfæring að hann megi að mestu leyti skýra með þessum kynskipta vinnumarkaði sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni í sinni fyrirspurn. Þar er nú að störfum sérstakur aðgerðahópur sem er einmitt skipaður aðilum vinnumarkaðarins og stjórnvalda, bæði ríkis og sveitarfélaga, þar sem við erum að horfa á það hvernig við getum tekist á við að leiðrétta þann launamun sem er milli ólíkra greina; kvennastéttanna, sem hv. þingmaður nefnir svo, og annarra stétta í samfélaginu. Þetta er heilmikið verkefni en þar erum við langt komin í vinnu aðgerðahópsins. Ég hef líka hlustað eftir orðum formanns BHM og ég fagna því ef hægt er að ná sátt og skilningi á vinnumarkaði um að þarna sé aðgerða þörf þannig að við náum því lokamarkmiði að útrýma hér kynbundnum launamun. Við erum búin að stíga mörg skref og við sjáum þegar við skoðum þróunina milli ára, tíu ár aftur í tímann, að þróunin hefur verið í rétta átt. En lokamarkmiðið er að sjálfsögðu að útrýma kynbundnum launamun.
Virðulegi forseti. Þessi ríkisstjórn var ekki að taka við stjórnartaumunum bara í gær. Í fimm ár hefur lítið sem ekkert gerst í kynbundnum launamun í opinbera geiranum. Og hvaða ástand blasir við í dag? Þetta er ákall um allt samfélag. Einn stærsti vandi okkar í heilbrigðiskerfinu er einmitt ekki eingöngu það að setja aukið fjármagn, það þarf meira fjármagn inn í heilbrigðiskerfið en það þarf að fara markvisst í það og sýna forystu í því að jafna kynbundinn launamun innan hins opinbera. Þessu er BHM að kalla eftir og þessu eru hjúkrunarfræðingar, sem skrifa átakanlega pistla hvort sem það er inn á samfélagsmiðla eða eru bara tala inn í sína hópa, að greina frá. Þessu þarf að taka á því að þetta jafnréttismál er eitt stærsta velferðarmálið. Ég vona að forsætisráðherra eftir fimm ár skilji þetta ákall. [[Forseti hringir.]]Hvort sem við erum að tala um heilbrigðisstéttir eða aðrar kvennastéttir innan hins opinbera þá þurfum við [[Forseti hringir.]]að taka á nákvæmlega þessu. Við þurfum þjóðarsátt um að leiðrétta kynbundinn launamun innan hins opinbera.
Herra forseti. Hv. þingmaður þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af því að ég skilji þetta ekki mætavel. Ég skil þetta mætavel og hefur einmitt beitt mér af krafti fyrir innleiðingu jafnlaunavottunar og árangurinn skilar sér. Hv. þingmaður talar um að ekkert hafi gerst í launamun hjá hinu opinbera en það er einfaldlega ekki rétt. Hann hefur dregist saman og nemur heilu prósentustigi hjá ríki og um hálfu prósenti hjá sveitarfélögum. Hann minnkaði mest hjá ríkinu á síðasta kjörtímabili og hv. þingmaður getur spurt sig hvort það sé tilviljun. Ég segi að það sé ekki tilviljun. Þegar um er að ræða hins vegar mönnun heilbrigðiskerfisins þar sem vissulega er þörf á að koma til móts við kvennastéttir vil ég minna hv. þingmann á það, því að hún nefndi það ekki í fyrirspurn sinni, að þeir samningar sem voru gerðir um breytingar á vaktavinnufyrirkomulagi eru mögulega eitt stærsta skrefið sem stigið hefur verið einmitt til að koma til móts við þessar stóru kvennastéttir, nokkuð sem ekki hefur breyst í mörg ár fyrr en þetta samkomulag var gert. Þarf að gera meira? Já, og þess vegna vitnaði ég til þess aðgerðahóps sem ég hef skipað og er að störfum en minni líka á að mönnun heilbrigðiskerfa [[Forseti hringir.]]er því miður ekki séríslenskt vandamál. Þar erum við að glíma [[Forseti hringir.]]við sömu áskoranir og mörg nágrannaríki okkar sem verða áfram stórar áskoranir.
… að vera í forystu.
Virðulegur forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra sem formanns Sjálfstæðisflokksins og stærsta stjórnarflokksins í ríkisstjórninni. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram undir liðnum sjávarútvegsmál, með leyfi forseta: „Skipuð verður nefnd til að kortleggja áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi og tengdum greinum og meta þjóðhagslegan ávinning fiskveiðistjórnarkerfsins.“ Þann 31. maí síðastliðinn tilkynnti hæstv. matvælaráðherra um skipun nefnda, nokkuð fjölmennra, þar sem á að kortleggja þessa þætti og eitt og annað til viðbótar. En það sem mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra sem formann Sjálfstæðisflokksins er uppleggið sem lagt var af stað með þann 31. maí í tilkynningu matvælaráðherra þar sem segir, með leyfi forseta: „Í sjávarútvegi ríkir djúpstæð tilfinning meðal almennings um óréttlæti.“ Sömuleiðis segir, með leyfi forseta: „Sú tilfinning tel ég að stafi aðallega af tvennu; samþjöppun veiðiheimilda og þeirri tilfinningu að ágóðanum af sameiginlegri auðlind landsmanna sé ekki skipt á réttlátan hátt.“ Síðan segir áfram: „Fyrirhugaðar lokaafurðir þessa starfs eru m.a. ný heildarlög um stjórn fiskveiða …“ Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Er þetta uppleggið sem horft var til í stjórnarsáttmálanum? Deilir hæstv. ráðherra þeirri skoðun hæstv. matvælaráðherra að það sé djúpstæð tilfinning meðal almennings um óréttlæti í sjávarútvegskerfinu og er horft til þess að á kjörtímabilinu verði formuð og samþykkt á forsendum ríkisstjórnarinnar ný heildarlög um stjórn fiskveiða, eins og hæstv. matvælaráðherra sagði í inngangsorðum sínum í tengslum við skipun þessara nefnda?
Virðulegi forseti. Mér finnst hv. þingmaður vera að velta því upp hvort ég kannist við að sjávarútvegsmálin verði oft tilefni til átaka og pólitískrar umræðu í samfélaginu. Jú, ég verð nú að kannast við það og ég verð að kannast við að það eru býsna ólíkar skoðanir jafnvel hér á þinginu og í samfélaginu um hvernig megi úr að spila. Ég man eftir texta sem einu sinni var fluttur og varð vinsæll. Í honum sagði m.a.: „Á skrifstofunni arðræninginn situr og hlær, því línuritið sýnir að afköstin eru meiri í dag en í gær.“ Mér finnst þessi setning úr Ísbjarnarblús Bubba Morthens segja alveg ótrúlega mikið um ákveðna sýn á sjávarútvegskerfi þess tíma. Nú, býsna mörgum árum síðar, erum við enn í umræðu um það hvort við getum gert betur, hvort við getum búið til kerfi sem skapar meiri sátt. Ég held reyndar að frá þessum tíma þegar textinn var saminn og sunginn og Verbúðin vísar til þá hafi orðið gríðarlega miklar framfarir sem hafi nýst þjóðarbúinu í heild mjög vel. Við njótum góðs af þeim breytingum með því að hafa tekjur af sjávarútvegsauðlindinni sem þjóðarbú, sem hjálpar okkur að standa undir sameiginlegum verkefnum. Þannig að já, ég verð að kannast við það sem matvælaráðherra hefur bent á, að það ríki víða tilfinning um óréttlæti, að ágóðanum sé mögulega ekki skipt réttilega og það séu oft átök á milli byggðarlaga þegar kvóti færist á milli. Og frjálsa framsalið olli vissulega mikilli spennu. En við erum, held ég, hvert fyrir sig, flokkarnir hér á þingi með okkar svar [[Forseti hringir.]]við því nákvæmlega hvernig úr á að spila. Þetta er endalaus [[Forseti hringir.]]jafnvægislist, en ég hef lagt áherslu á það í minni nálgun að við töpum ekki þessari heildarsýn, heildarávinningi þjóðarbúsins [[Forseti hringir.]]af því að stunda fiskveiðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið og mig grunar að við deilum að nokkru marki skoðunum á því að það hefur tekist að flestu leyti býsna vel til hvað það varðar að hafa fiskveiðistjórnarkerfið hagkvæmt til hagsbóta fyrir alla landsmenn. En ég vil ítreka spurninguna frá því áðan sem hæstv. ráðherra svaraði ekki, hvort það væri afstaða ríkisstjórnarinnar og Sjálfstæðisflokksins að fyrirhuguð lokaafurð þessa samstarfs væri ný heildarlög um stjórn fiskveiða. Erum við að horfa inn í kjörtímabil þar sem ríkisstjórnin áætlar að koma fram með ný heildarlög um stjórn fiskveiða? Mér þykir skipta máli að það liggi fyrir hvort það sé sýn ríkisstjórnarinnar því það kemur ekki fram í texta stjórnarsáttmálans.
Virðulegi forseti. Ég hef sagt við matvælaráðherra að það sé mjög metnaðarfullt markmið og við skulum sjá. Nú er vinnan rétt að hefjast og það kann að vera að það sé hægt. Við höfum áður reynt að nálgast málið með því að, við skulum segja kasta netinu vítt. Það gerðum við í sáttanefndinni þar sem við ræddum um það með alls konar fyrirvörum og bókunum að gera grundvallarbreytingar sem hefðu getað leitt af sér nýja fiskveiðistjórnarlöggjöf. Ég skal ekki útiloka að það verði niðurstaðan í þessu verkefni, þessari vinnu sem núna er farin af stað en það er ekki í sjálfu sér markmiðið eins og ég horfi á það, heldur að okkur takist að leggja mat á þær breytingar sem hafa orðið í greininni undanfarin ár og kannski lengri tíma aftur í tímann spyrja okkur: Hvar stöndum við nú? Hvar getum við horft til tækifæra framtíðar? Ef við horfum á sjávarútvegsskýrsluna sem kom út vorið 2021 og fór svona aðeins fyrir ofan garð og neðan út af öðrum pólitískum málum [[Forseti hringir.]]þá er þar verið að benda á aragrúa af tækifærum [[Forseti hringir.]]fyrir þjóðarbúið til að auka verðmætasköpun og ég er mest að fylgjast með því.
Virðulegur forseti. Vegna gríðarlegrar hækkunar á fasteignamati sem tilkynnt var í síðustu viku má minna á það að í efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis liggur frumvarp sem ég ásamt Flokki fólksins lagði fram í desember og flutti fyrir þinginu í mars til að stöðva sjálfkrafa hækkanir fasteignaskatta með hækkandi fasteignamati. Frumvarpið byggir á þeirri meginreglu að skattar eigi aldrei að hækka sjálfkrafa heldur þurfi alltaf að fara fram umræða hjá þar til bærum yfirvöldum sem síðan leiði til ákvörðunar sem einhver eða einhverjir bera pólitíska ábyrgð á. Þannig er því ekki farið með fasteignaskatta. Það hlýtur að vera grundvallaratriði að stjórnmálamenn beri ábyrgð á þeim sköttum sem lagðir eru á heimili og fyrirtæki. Það hefur verið ánægjulegt að heyra málflutning hæstv. ráðherra á undanförnum dögum þar sem hann tekur undir allt eða svo til sem þetta frumvarp tekur á, en það situr fast inni í efnahags- og viðskiptanefnd. Það frumvarp hefði leyst margt af því sem við stöndum frammi fyrir í dag vegna hækkunar fasteignamats. Hæstv. fjármálaráðherra hefur oft rætt um góða eiginfjárstöðu heimilanna og það er ljóst að hún mun enn batna með þessum hækkunum. Þetta lítur gríðarlega vel út á pappír en lengra nær það ekki. Þessar hækkanir upp á tugi prósenta eru ekki vegna þess að tekjur fólks hafi hækkað eða skuldir þeirra lækkað. Þetta stafar eingöngu af því að húsnæðismarkaðurinn er í algjöru uppnámi, svo ekki sé fastar kveðið að orði, og hlutfallið hefur breyst. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga: 1. Telur ráðherra koma til greina að gera almenna endurskoðun á skattkerfinu til að útrýma sjálfvirkum tengingum skatta og opinberra gjalda við gjaldstofna sem ekki eru á valdi kjörinna fulltrúa heldur háðir duttlungum markaðarins? 2. Telur ráðherra réttlætanlegt að álögur á einstaklinga og fyrirtækja aukist um tugi prósenta án þess að neinar auknar tekjur komi á móti? Þessi spurning á alltaf við en ekki síst í því efnahagsástandi sem nú ríkir þar sem verðbólga og vaxtahækkanir hafa aukist gríðarlega og sér ekki enn fyrir endann á því. 3. Telur ráðherra koma til greina að hækka skerðingarmörk vaxtabóta vegna eigna til að mæta þeim auknu skerðingum sem annars myndu leiða af mikilli hækkun fasteignamats [[Forseti hringir.]]um næstu áramót með tilliti til þess að tekjur margra í viðkomandi hópum hafa ekki hækkað umfram almennar vísitöluhækkanir?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er mál sem hefur fengið aukið vægi núna vegna þeirra miklu breytinga á fasteignamati sem er að eiga sér stað og er í mínum huga mikilvægt. Þá má ekki gleyma því að sveitarstjórnir hafa hjá sér valdið til að bregðast við og að því leytinu til er ég dálítið tregur til að grípa fram fyrir hendurnar á sveitarstjórnarstiginu sem er með sína sjálfstæðu tekjustofna, sjálfstæð verkefni, ber ábyrgð á þeim en hefur líka sjálfstæða tekjustofna. Við getum ekki, þegar okkur líst þannig á að tekjustofnarnir séu að þróast með óeðlilegum hætti, bara valið hvenær við grípum inn í, heldur verðum að eiga samtal við sveitarstjórnarstigið ef meiningin er að endurskoða þennan þátt sérstaklega. Það þyrfti að vera í einhverju heildarsamhengi tekjuskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Það breytir því ekki að það er mín sannfæring að það sé ósanngjarnt að heimili og atvinnurekstur taki á sig stóraukna skattbyrði fyrir það sem er að gerast á markaðnum án þess að tekjur hafi fylgt með og ég er almennt þeirrar skoðunar. Þess vegna hef ég t.d. verið á móti eignarsköttum og hef fært fyrir því í raun og veru nákvæmlega sömu rök. Eignarskattarnir eru síðan alltaf réttlættir með því að þeir séu hóflegir o.s.frv., en þeir verka í grunninn samt sem áður með sama hætti og hér á við. Ég tek eftir því að sveitarfélögin virðast oftast vilja láta fasteignaskattinn bara fylgja verðlagi þannig að það eitt og sér er samt sem áður íþyngjandi fyrir þá sem hafa ekki tekjur sem fylgja verðlagi um þessar mundir. Að því leytinu til skiptir máli að þetta sé skoðað. Ég get ekki svarað spurningunni sem kom fremst almennt með öðrum hætti. Í einhverjum tilvikum er það óumflýjanlegt að skattstofnar séu [[Forseti hringir.]]eitthvað háðir duttlungum markaðarins en það á við í báðar áttir. Þegar t.d. hlutabréfamarkaðir [[Forseti hringir.]]fara upp þá aukast fjármagnstekjurnar en þegar þeir fara allir niður þá lækka þær.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fjármálaráðherra fyrir svarið. Það er gaman að við séum nokkuð sammála vegna þess að við höfum ekki oft verið það. Hvað varðar það að taka fram fyrir hendurnar á sveitarstjórnunum - þetta snýst miklu meira um heimilin og fyrirtæki. Ég ætla reyndar að tala meira út frá heimilum sem bara ráða ekki við það sem fram undan er. Þetta er ekki eina hækkunin sem blasir við heimilunum í dag. Það er náttúrlega gríðarleg hækkun á húsnæðiskostnaði, bara á lánum og öðru, fyrir utan verðbólguna. Þetta ofan á allt það er í rauninni eitthvað sem gengur ekki upp. Dæmið gekk ekki upp áður hjá mjög mörgum og alls ekki þegar þetta kannski bætist við. Mér finnst að þetta samtal við sveitarstjórnirnar þurfi að fara fram. Ég fagna því að ýmis bæjarfélög hafa talað um að lækka prósentuna hjá sér vegna þess að vitum að það skiptir máli en við vitum í sjálfu sér ekkert hvað kemur út úr því. Þannig að þetta er bara eitthvað. [[Forseti hringir.]]Svo er annað. Í þetta kemur ekkert eignahlutfall. [[Forseti hringir.]]Hvort sem þú skuldar 80% eða 90% í húsinu þínu eða ekkert eða 10%, [[Forseti hringir.]]það er sami skatturinn. Þannig að þetta eru bara hlutir sem þarf að skoða.
Virðulegi forseti. Já, ég er áfram þeirrar skoðunar að þetta geti komið mjög illa niður á heimilum og rekstraraðilum ef því er að skipta. Ég held hins vegar að það sé kannski meira áberandi hjá tekjulágum að þetta verði svo íþyngjandi að viðkomandi lendi í vandræðum þess vegna og þar finnst mér að sveitarfélögin hafi skyldum að gegna að gæta að því að þeirra tekjuheimta sé ekki framkvæmd þannig að fólk sem býr í viðkomandi sveitarfélagi lendi beinlínis í vandræðum. En það er síðan líka rétt hjá hv. þingmanni að þetta leggst margt saman, vaxandi húsnæðiskostnaður, hækkandi eldsneytisverð, það koma hærri skattar hjá þeim sveitarfélögum sem ætla ekki að endurskoða prósentuna. Þrátt fyrir allt þetta og að ég sé sammála þessu ætla ég samt sem áður að halda því til haga að ég á dálítið erfitt með að taka á mig ábyrgðina á því hvernig úr þessu spilast vegna þess að ábyrgðin liggur svo skýrlega hjá sveitarstjórnunum.
Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í fyrirhugaða breytingu á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Samkvæmt frumvarpi á að framlengja bráðabirgðaákvæði um sérstakan skattfrádrátt vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar en á sama tíma að lækka hlutfall frádráttarins úr 35% í 30% hjá smærri frumkvöðlafyrirtækjum. Lækkunin væri mikil vonbrigði fyrir íslenskt nýsköpunarumhverfi. Samkvæmt umsögn Samtaka sprotafyrirtækja myndi breytingin lækka endurgreiðslu um 14%. Frávik sem þessi setja afar stórt strik í reikninginn fyrir sprotafyrirtæki sem standa í mikilli rannsóknar- og þróunarvinnu því þau hafa ekki tekjustreymi til að mæta tapinu. Sprotafyrirtæki gera ráð fyrir því að stuðningur hins opinbera haldist fyrirsjáanlegur og haga fjárhagsáætlunum sínum í takt við það. Ekki er nóg með að hér sé farið á mis við þarfir sprotanna heldur gengur breytingin líka í berhögg við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Tímabundin hækkun endurgreiðsluhlutfalls vegna kostnaðar sem fellur til við rannsóknir og þróun verður gerð varanleg.“ Hver mánuður, hver króna skiptir máli í rekstri sprotafyrirtækja. Fjármálaráðuneytið veit það fullvel. Samt mótar það fjármálaáætlun sem gerir ráð fyrir að lækka hlutfallið alfarið án samráðs við nýsköpunarfyrirtækin. Ráðherra leggur svo fram frumvarp sem breytir lögum að óþörfu og þvert á yfirlýst markmið stjórnarsáttmálans til þess eins að tryggja að áætlun ráðuneytisins sé mætt. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist ráðleg vinnubrögð að laga lögin að fjármálaáætlun hverju sinni en ekki öfugt. Á fjármálaráðuneytið að hafa lokaorðið um hvaða lögum sé unnt að framfylgja, samanber niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, stuðning til kvikmyndageirans og nú stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, [[Forseti hringir.]]eða á fjármálaráðuneytið ekki að laga áætlunina að þeim þörfum sem lögin gera ráð fyrir?
Virðulegur forseti. Við skulum bara byrja á því að afgreiða þessa síðustu spurningu fyrst með því að segja að fjárveitingavaldið er hjá Alþingi og í sjálfu sér þegar lög hafa verið sett um framlög til einstakra málaflokka þá trompa þau fjármálaáætlunina í ákveðnum skilningi. En hér er sem sagt um að ræða frumvarp sem er til komið vegna þess að um síðustu áramót rann bráðabirgðaákvæðið út. Þetta kerfi er til heildarendurskoðunar, eins og hv. þingmaður veit, og brúa þurfti bilið frá síðustu áramótum fram að því að þeirri heildarendurskoðun er lokið. Þess vegna kom þetta frumvarp fram. Ég hef tekið eftir því að hv. þingmaður er mest að hugsa um sprotafyrirtæki sem enn eru í hallarekstri. Hér er komið inn á ákveðið grundvallaratriði sem er það að þetta stuðningskerfi virkar með þeim hætti að stærri fyrirtæki, sem eru jafnvel rekin með góðum hagnaði, eiga líka rétt á að sækja um endurgreiðslu vegna rannsókna og þróunarstarfs. Það gerist þá þannig að þau fá afslátt af sköttum sem ella hefðu runnið til ríkissjóðs sem tekjuskattar. Fyrirtæki sem hv. þingmaður brennur greinilega fyrir eru með halla í sínum rekstri og fá þess vegna innspýtingu inn í reksturinn, útgreiðslu frá ríkissjóði, þrátt fyrir að vera í tapi. Nú er málið inni í efnahags- og viðskiptanefnd og ég hef átt samskipti við formann nefndarinnar sem hefur verið að fara yfir umsagnir vegna málsins með mér og hefur vakið athygli á þeirri umsögn sem hv. þingmaður vísar sérstaklega til. Málið er að sjálfsögðu á forræði þingsins og ég hef sagt sem svo að vilji þingið gera breytingar á þessu frumvarpi þar til að við höfum fengið endanlega niðurstöðu í heildarendurskoðunina þá myndi ég einmitt frekar hallast að því að við ættum að gera breytingar á þeim þáttum málsins sem snúa að smærri fyrirtækjunum, sprotafyrirtækjunum, og síður að vera teygja okkur eftir stóru fyrirtækjunum sem eru sterkari en njóta á sama tíma góðs af þessu, vegna þess að breytingin sem snýr að þeim er minni háttar en hún skapar okkur ákveðið svigrúm til þess að bregðast við niðurstöðu endurmatsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er von mín að hæstv. ráðherra og efnahags- og viðskiptanefnd nái sér saman um að halda þessu í 35% vegna þess að ef við höldum þessu ekki 35% munum við tapa störfum úr landi. Við munum líka tapa störfum sem hefðu annars orðið til hér í nýsköpun. Og það sem verra er, þetta myndi hafa neikvæð áhrif á jafnrétti og það hversu auðvelt það er fyrir konur að ná í fjármagn til stuðnings sprotafyrirtækjum. Af hverju segi ég það? Jú, vegna þess að vísis- og fjárfestingasjóðir fjárfesta því miður síður í sprotafyrirtækjum sem konur stofna. Það sýna gögnin sem við höfum. Þetta lítur ekki á kyn.
Virðulegur forseti. Ég er eins og alltaf jákvæður fyrir því að hlusta eftir ábendingum sem koma fram í þinglegri meðferð og eins og ég sagði áðan þá er þetta mál á forræði þingsins í augnablikinu og ég trúi ekki öðru en að nefndinni muni takast vel til við að vinna úr ábendingum. Mig langar bara til að segja hérna í blálokin að sá ávinningur sem hefur hlotist af stórauknum stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki í þessu tilliti, þ.e. vegna endurgreiðslna í tengslum við rannsóknir og þróun eða eflingu samkeppnissjóðanna, Tækniþróunarsjóðs, Rannsóknarsjóðs, ég gæti talað um önnur mál sem snúa að skattalega umhverfinu, allt þetta saman hefur skapað algerlega nýtt umhverfi fyrir þennan geira í landinu og niðurstaðan, árangurinn er langt fram úr mínum væntingum frá því að við lögðum af stað. Við höfum séð nýjan geira verða til, hugverkaiðnaðurinn er orðinn stór útflutningsgrein og hundruð nýrra starfa hafa orðið til. Þetta er ótrúlega spennandi vettvangur fyrir ungt fólk [[Forseti hringir.]]til að stíga inn á og við munum gera allt [[Forseti hringir.]]sem í okkar valdi stendur til að viðhalda vextinum þarna.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að eiga hér orðastað við mig um þá stöðu sem blasir við okkur öllum. Ef ekkert verður að gert þá er það alveg ljóst að hjá þeim sem framleiða lambakjöt og þeim sem framleiða nautakjöt blasir við algjört hrun á þessu ári og næsta haust ef ekkert verður að gert og það hratt. Einnig vil ég benda á að það er líka mjög þung staða hjá þeim sem framleiða grísakjöt. En ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir sín viðbrögð og koma á fót starfshóp, svokölluðum spretthóp, sem kemur til með að skila ráðherra tillögum, að mér skilst, innan nokkurra daga. En ég vil í þessu samhengi minna enn og aftur á mál okkar í Framsókn sem snýr að mikilvægi þess að horft verði til þess að heimila afurðastöðvum í kjötiðnaði sambærilega undanþágu og mjólkuriðnaðurinn er með, þ.e. til samvinnu og samstarfs. Það liggur fyrir að sauðfjárbændur þurfa hátt í 40% hækkun á sínu innleggi í haust til þess eins að standa á sléttu og það sama á við um hinar greinarnar, þ.e. nautakjöt og grísakjöt, og það segir sig sjálft að þessum hækkunum hrindum við ekki bara út á markaðinn sisvona í því ástandi sem við erum í í dag. Verðbólgan er komin af stað og við þurfum að horfa til allra þátta. Í því samhengi þurfum við einnig að horfa til þess að hið opinbera getur komið að málum líka og mun ég koma inn á það í minni seinni ræðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessari alvarlegu stöðu sem upp er komin. Það má eiginlega segja að nú þegar hafi hluta vandans verið beint í þennan tiltekna farveg sem hér var nefndur sem er þessi spretthópur, sem gengur undir því heiti vegna þess hversu stuttan tímaramma hópurinn hefur til að aðhafast. Hópnum er ætlað að skila af sér tillögum og valkostagreiningu vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem upp er komin og á að skila þessum tillögum af sér núna 13. júní, þannig að þetta eru örfáir dagar sem hópurinn hefur. Þar er auðvitað allt undir og ég held að það sé bara mjög mikilvægt að við leyfum þessari vinnu að klárast áður en ég tjái mig um einstaka liði í þeim efnum. Tillögurnar munu liggja fyrir strax í næstu viku og þá getum við tekið dýpri umræðu um þetta. En eins og fram kemur í máli hv. þingmanns þá snýst þetta fyrst og fremst um þær áskoranir sem hljótast af hækkun aðfanga í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Auðvitað er staðan orðin þannig að það eru sífellt minni líkur á því að þessar hækkanir gangi til baka á næstu mánuðum eða jafnvel misserum. Þessi þróun mun að öllu óbreyttu einfaldlega kippa stoðum undan rekstri bænda, m.a. flestra sauðfjár- og nautgripabúa, og þannig kunni framboð á innlendri vöru að dragast verulega saman næstu misserin með tilheyrandi áhrifum á fæðuöryggi. Þetta hangir allt saman. En eins og ég hef áður sagt þá skiptir máli að setja þessa vinnu af stað óháð því sem er fyrirliggjandi og við þurfum að fara í heildarskoðun á, sem snýst um grundvöll endurskoðunar búvörusamnings fyrir næsta ár. Það er stærra verkefni en það verður ekki hjá því komist [[Forseti hringir.]]að horfa sérstaklega til þessa aðkallandi vanda sem innlend framleiðsla stendur frammi fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hennar ágætu svör. Það er ákveðin leið sem ég vil beina til ráðherra og vona að hún komi því til hópsins sem nokkurs sem vert sé að horfa til. Árlega, eða á hverju hausti ef við horfum t.d. á sauðfé, sjáum við að ofan á innleggið er lagður virðisaukaskattur. Mér finnst koma vel til greina að við horfum til þess í þessu samhengi varðandi þær kjötgreinar sem við ræðum hérna að við veitum undanþágu frá virðisaukaskattinum, sem kemur sem útskattur á framleiðandann, til tveggja ára þar sem menn greiða þá ekki útskatt af sínu en aftur á móti fá þeir innskattinn endurgreiddan, eins og gengur. Þarna getum við séð að ef það kæmi til þessa þá sæjum við allt annan rekstrargrundvöll fyrir þessar greinar.
Virðulegur forseti. Ég held að sú hugmynd sem hv. þingmaður varpaði fram í umræðunni sé vel skoðunarverð. Svo heppilega vill til að spretthópurinn er þegar tekinn til starfa og ég mun koma þeirri ábendingu á framfæri að þetta gæti verið hluti af einhverri tímabundinni lausn. En hópurinn er náttúrlega settur saman með það fyrir augum að reyna að ná utan um þetta hratt og vel. Þar eru fulltrúar frá matvælaráðuneytinu til aðstoðar og þar þarf sérstaklega að huga, ekki bara að framleiðsluhliðinni heldur ekki síður að verðlagi og hagsmunum neytenda, vegna þess að þetta snýst jú um þessa keðju alla eins og hún liggur fyrir. Ég held að við verðum að halda því til haga þrátt fyrir allt í umræðu sem þessari, að framtíð matvælaframleiðslu á Íslandi er björt í grunninn vegna þess að við höfum [[Forseti hringir.]]hér margt til að geta gert vel þó að við þurfum að yfirstíga þær áskoranir samhent sem stríðsátökin fela okkar.
Herra forseti. Nú er rétt vika eftir af þessu þingi og saman hefur komið undirnefnd um veitingu ríkisborgararéttar sem hefur það hlutverk að fara yfir þær umsóknir sem berast þinginu um ríkisborgararétt sem afgreiða á áður en vorþingi er lokið. Engin umsögn hefur borist frá Útlendingastofnun að þessu sinni, ekki ein einasta, fyrir undirnefndina að afgreiða áður en þingi er lokið. Fyrir mörgum vikum síðan fór allsherjar- og menntamálanefnd fram á það við Útlendingastofnun að hún afhenti gögn samkvæmt lögum um ríkisborgararétt, sem Útlendingastofnun ber að afhenda þinginu lögum samkvæmt, áður en þing kæmi saman eftir sveitarstjórnarkosningar. Þessi gögn hafa enn ekki borist. Á meðal þessara gagna er umsögn lögreglu sem tekur tvær vikur að afla. Því er alveg ljóst að það eru engar umsóknir á borði nefndarinnar fyrir þinglok. Útlendingastofnun hefur núna viðurkennt að ástæðan fyrir því að stofnunin heldur eftir þessum gögnum frá þinginu sé sú [[Forseti hringir.]]að þingið veiti fólki ríkisborgararétt sem stofnuninni hugnast ekki. Það er búið að staðfesta þetta. Þetta hefur ekkert með [[Forseti hringir.]]vinnuálag að gera, þetta hefur ekkert með jafnræði að gera, þetta hefur með það að gera að Útlendingastofnun, [[Forseti hringir.]]í skjóli hæstv. dómsmálaráðherra, telur sig geta stýrt vinnu Alþingis og hverjum sé veittur [[Forseti hringir.]]ríkisborgararéttur héðan frá Alþingi.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er auðvitað algjörlega óboðlegt. Þó að maður vilji helst ekki segja það hér þá freistast maður til að nota orð eins og að verið sé að hafa Alþingi að fífli. Við erum margbúin í allan vetur að reyna allt sem við getum til að afla þeirra gagna sem við sannarlega eigum rétt á að fá og hefur tíðkast að veita nefndinni svo árum og jafnvel áratugum skiptir. Þannig að fyrir þessu er rík hefð. Það er býsna sorglegur dagur sem rennur upp daginn sem þing fer í leyfi ef við náum ekki að veita þennan ríkisborgararétt. Hér hefur oft verið rætt um að herra forseti beiti sér með einhverjum hætti í málinu og ég hlýt að kalla eftir atbeina forseta Alþingis, [[Forseti hringir.]]sem er forseti okkar allra, og þetta er reyndar samdóma skoðun allra, held ég, [[Forseti hringir.]]eða flestra nefndarmanna allsherjar- og menntamálanefndar, mjög þvert á flokka.
Forseti. Þetta er að gerast. Þetta gerðist líka um áramótin. Það var líka kvartað yfir þessu og sagt að þetta væri óásættanlegt. Það var minnst á það að klúðra þessu ekki aftur. En það er aftur búið að klúðra þessu. Ég hefði rosalega gaman af því að vita hvort formenn stjórnarflokkanna kvitta undir svona vinnubrögð, hvort ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sé sátt við að það sé verið að breyta þessu svona, að þingið sé snuðað um þær upplýsingar sem það á að fá lögum samkvæmt. Ég er orðlaus yfir því að þetta sé að gerast. Þetta er algjörlega fáránlegt. Forseti. Vinsamlegast hjálpaðu okkur að komast til botns í þessu máli. Hvað er eiginlega að gerast?
Virðulegur forseti Alþingis. Hér kemur fram ákall þingheims um að forseti grípi í taumana þegar fulltrúar framkvæmdarvaldsins koma í veg fyrir að Alþingi Íslendinga geti sinnt sínu lögbundna hlutverki. Það er alveg skýrt í lögum að Útlendingastofnun ber að afhenda Alþingi ákveðnar upplýsingar við meðferð Alþingis á umsóknum um ríkisborgararétt sem samkvæmt lögum eru afgreiddar héðan og samkvæmt venju afgreiddar héðan tvisvar sinnum á ári. Það ástand sem hér er uppi er Alþingi ekki til sóma og framkvæmdarvaldinu alls ekki til sóma. Ég skora á forseta þings að koma nú Alþingi til aðstoðar við að fá þessi gögn. Ef breyta á fyrirkomulaginu þá er það gert með lögum en ekki með geðþóttaákvörðun ákveðinna stjórnenda hjá framkvæmdarvaldinu.
Herra forseti. Ég ætla að taka undir það sem fram hefur komið hér, það er orðið svolítið brýnt að koma skikki á þetta mál og tíminn er að hlaupa frá okkur. Það sem er undir í þessu máli eru einstaklingar af holdi og blóði sem gátu haft allar væntingar í heiminum um að mál yrðu afgreidd með tilteknum hætti af hálfu Alþingis. Það er stofnun framkvæmdarvaldsins sem er raunverulega og að mjög yfirveguðu ráði með atbeina hæstv. dómsmálaráðherra að koma í veg fyrir að Alþingi geti sinnt þessu lögbundna hlutverki sínu. Tvisvar á ári er talað um og það er verið að koma málum þannig fyrir að það verði ekki hægt að gera það núna, að því er virðist eins og staðan er núna. Við höfum farið fram á það margoft að forseti Alþingis beiti sér í þessu máli og ég ætla að skora á hann enn eina ferðina. Við getum ekki látið framkvæmdarvaldið valta svona yfir Alþingi. Það snýst ekki bara um virðingu þingsins. Það snýst líka um fólkið þarna úti sem gat átt lögmætar væntingar [[Forseti hringir.]]til þess samkvæmt venju að geta sótt um til Alþingis og fengið mögulega ríkisborgararétt.
Virðulegur forseti. Ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og hef komið að þessu máli og ég verð að segja alveg eins og er að sem nýliði á þingi er ég alveg steinhissa á þessari framkomu Útlendingastofnunar. Ég tel reyndar að þetta mál sé þannig vaxið að við ættum hreinlega að veita ríkisborgararétt með lögum án umsagnar Útlendingastofnunar. Við getum hæglega gert það, við erum löggjafarvaldið, það erum við sem setjum lögin. Við eigum núna í ár, þar sem við fáum ekki þessa blessuðu umsögn sem kveðið er á um í 6. gr., sem er mikilvægt undirbúningsgagn samkvæmt 6. gr. í lögum um ríkisborgararétt, við eigum að leggja fram í dag frumvarp sem ákveður að við ætlum að veita þessum aðilum ríkisborgararétt í ár. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að við getum gert það. Við erum löggjafarvaldið og við eigum að gera það. Þessi framkoma ráðherra Útlendingastofnunar er fyrir neðan allar hellur. Þetta er alveg kýrskýrt. Umsækjandi sækir um ríkisborgararétt til Alþingis [[Forseti hringir.]]og það er Alþingi sem veitir hann með umsögn frá Útlendingastofnun. Ég legg til að við gerum þetta núna með þessum hætti.
Virðulegi forseti. Það er algjörlega forkastanlegt að hér sé hæstv. ráðherra og stofnun sem undir hann heyrir að reyna að segja Alþingi fyrir verkum og þar með að brjóta 100 ára hefð og lög sem Alþingi hefur sett. Þetta er ekki bara lögbrot, þetta er vanvirðing við Alþingi. Ég trúi því bara ekki að virðulegur forseti muni ekki beita sér fyrir því að sú hefð sé ekki brotin og að þessi vanvirðing sé sýnd.
Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem við ræðum tregðu Útlendingastofnunar til að fylgja lögum og liðsinna Alþingi við afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt. 18. maí síðastliðinn stóðum við hér í þingsal og þá vakti einmitt hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir máls á þessu. Forseti sagðist ætla að kanna málið. Forseti sagðist ætla að kanna málið hér í ræðustól. Við bentum á að það væri ekki langur tími til stefnu. Það eru liðnar þrjár vikur síðan 18. maí var. Það er mjög stutt eftir af þingi, því á að ljúka eftir tvo daga. Þannig að mig langar að spyrja: Hvernig kannaði forseti málið? Hvernig beitti forseti sér gagnvart dómsmálaráðherra til þess að það fólk sem á heimtingu á afgreiðslu frá Alþingi fyrir sumarið þurfi ekki bíða úti í kuldanum? Hvað gerði forseti? Hvernig beitti forseti sér, eins og hann sagði 18. maí að hann myndi gera?
Virðulegur forseti. Það er hægt að hafa ákveðinn skilning á gremju þingmanna út af þessu máli og sjálfum getur mér gramist staða málsins. Hitt er svo annað mál að það dylst engum hugur um að það er gríðarlega mikið álag á Útlendingastofnun og starfsmönnum þess og þrátt fyrir að við höfum fjölgað þar starfsmönnum til að glíma við það álag þá vinnast málin auðvitað með þeim hraða sem hægt er að vinna þau. Þannig er það með þessi mál eins og önnur að þau vinnast í þeirri röð sem þau berast. Hitt er svo annað að vakið hefur verið máls á því að við þurfum að breyta þessu fyrirkomulagi. Þegar það tókst að afgreiða þær umsóknir sem lágu fyrir í haust minnir mig að talan hafi verið þar einhvers staðar nálægt 170 umsóknir. Alþingi afgreiddi, ef ég man rétt, 19 ríkisborgararéttindi af þeim fjölda sem sótti um. Fullt af þessu eru umsóknir sem eru bara í sínu eðlilega ferli, það tekur sinn tíma í kerfinu og fólk fær ríkisborgararétt að lokum. Ég hef bent á það til að flýta málsmeðferðinni þá geti nefndin valið úr þau nöfn úr umsóknunum sem hún hefur fullan aðgang að, til að skapa minni vinnu fyrir stofnunina sem er að vinna úr tugum umsókna, jafnvel á annað hundrað. [[Forseti hringir.]]Svo er það hárrétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að þingið hefur allan rétt [[Forseti hringir.]]til að skoða umsóknirnar sem það hefur fullan aðgang að meta þær sjálft og veita ríkisborgararétt með lögum.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra að við höfum allan rétt til að setja lög um þetta. Þó að við setjum lög um ríkisborgararétt þá erum við ekki að brjóta lögin sem eru fyrir, 6. gr., við erum bara alls ekki að gera það. Og varðandi umsagnir Útlendingastofnunar þá er það ekki stjórnsýslumeðferð í neinum skilningi, það er ekki stjórnsýslumeðferð til undirbúnings stjórnvaldsákvörðunar. Það er umsögn til undirbúnings löggjafar. Verið er að senda umsögn um lagafrumvarp sem er um veitingu ríkisborgararéttar. Útlendingastofnun virðist setja þetta allt í einn pott og hræra saman, grauta þessu saman, ríkisborgararétti sem veittur er af Útlendingastofnun og ríkisborgararétti veittum samkvæmt lögum. Ég skora á Alþingi að við veitum hann með þessum hætti núna. Ég skora jafnframt á forseta Alþingis að beina tilmælum til ráðherra og Útlendingastofnunar að þau komi með þessa blessuðu umsagnir sem vantar upp á svo við getum klárað þetta mál. Mér finnst komið fram við Alþingi af vanvirðingu af hálfu Útlendingastofnunar með því að setja bæði ríkisborgararétt samkvæmt ákvörðun þeirra og samkvæmt lögum í sama pott. [[Forseti hringir.]]Ég skora aftur á forseta Alþingis og ég vona að hann taki vel í þá áskorun.
Herra forseti. Ég er búin að missa töluna á fjölda þeirra greina, þeirra viðtala sem ég hef farið í á síðustu tveimur vikum til að leiðrétta rangfærslur og útúrsnúninga hæstv. dómsmálaráðherra í útlendingamálum. En hér er ég komin enn og aftur. Enn kemur hæstv. dómsmálaráðherra upp í pontu og fullyrðir að þetta hafi með vinnuálag hjá Útlendingastofnunar að gera. Nú er það bara því miður svo að við erum búin að fá það staðfest frá Útlendingastofnun, bæði skriflega og munnlega, að þetta hefur ekkert með vinnuálag gera. Útlendingastofnun er ósátt við að Alþingi sé að veita fólki ríkisborgararétt sem Útlendingastofnun vill ekki að fái ríkisborgararétt. Þetta staðfest. Þetta er ekki mín hugdetta þó að ég hafi svo sem talið mig vita þetta fyrir. Mig langar til að beina spurningu til virðulegs forseta: Hvað getur Alþingi gert þegar stjórnsýslan neitar að fylgja lögum? Hinir almennu borgarar geta farið í alls kyns aðfararmál og annað. Hvað getum við gert? Þá vil ég minna á að hæstv. ríkisstjórn situr á þessu þingi, er hluti af Alþingi. Mig langar bara að spyrja: Sjáum við enga ábyrgð í því? Sjáum við enga ábyrgð í því að Alþingi skuli vera vanvirt [[Forseti hringir.]]með slíkum hætti? Framkoma Útlendingastofnunar er á ábyrgð þessarar ríkisstjórnar.
Forseti. Hæstv. dómsmálaráðherra talaði áðan um að hann væri að leggja það til þingsins eða undirnefndarinnar að hún myndi einhvern veginn velja nöfn af þeim lista fólks sem væri að sækjast eftir ríkisborgararétti til að létta á álagi. Ég vissi bara ekki hvert ég ætlaði að fara þegar ég heyrði þessi orð. Er dómsmálaráðherra í alvörunni að leggja það til að þingið fari í einhvers konar forréttindaval um það hverjir fá afgreiðslu og ekki? Hvar erum við stödd? Ég hélt að hæstv. ráðherra væri einmitt svo annt um jafnræðið í þessu ferli. Svo kemur þessi tillaga. Hvað gerðist? Eins og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir var að útskýra þá stendur ekki steinn yfir steini í útlendingamálum ríkisstjórnarinnar. Við erum sífellt að reka ofan í ríkisstjórnina [[Forseti hringir.]]rangfærslur sem er farið með í þeim málaflokki. Hvað gengur eiginlega á hérna?
Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi vil ég nú segja: Hverjum dettur í hug að Útlendingastofnun vinni með þeim hætti að hafa einhverjar skoðanir á því hverjum Alþingi kann að veita ríkisborgararétt og afgreiði ekki umsóknir eða veiti ekki umsagnir um umsóknir sem stofnunin eða forsvarsmenn hennar hafa ekki velþóknun á? Ég vísa þessu til föðurhúsanna.
… segir þetta sjálf.
Þegar hv. þingmaður segir hér að ráðherrann sé að tala um að velja úr umsækjendur þá er ég að tala um það samstarf sem gæti átt sér stað á milli nefndarinnar og Útlendingastofnunar um að fara yfir umsóknirnar áður en djúpa skoðunin fer fram, vegna þess að það liggur í augum uppi að margar þessara umsókna munu aldrei hljóta náð fyrir augum þingsins. Fólk sem er í eðlilegu ferli er að láta reyna á kerfið. En það er fullt af einstaklingum þarna sem er með [[Forseti hringir.]]umsóknir sem eiga erindi til þingsins og ég er að kalla eftir því að það samstarf geti átt sér stað til að létta þessa vinnu. [[Forseti hringir.]]Ég bendi þá aftur á það hlutfall að umsóknir til Alþingis síðast voru hátt í 170, ef ég man rétt, og ég held að Alþingi hafi veitt [[Forseti hringir.]]19 ríkisborgararétti út á það. Það voru sem sagt vel á annað hundrað umsóknir þá, sem var lögð full vinna í, sem ekki hlutu náð fyrir augum þingsins.
Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Lýðveldisins Finnlands og Konungsríkisins Svíþjóðar. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á tveimur viðbótarsamningum við Norður-Atlantshafssamninginn frá 4. apríl 1949 um aðild Lýðveldisins Finnlands annars vegar og Konungsríkisins Svíþjóðar hins vegar þegar þeir liggja fyrir. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti eins og getið er um í fyrirliggjandi nefndaráliti. Það óvenjulega í þessu máli er þó að nefndin heimsótti Helsinki 18. maí, sama dag og aðildarumsóknir Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu voru formlega lagðar fram. Nefndin hafði auðvitað fylgst grannt með umræðu í löndunum tveimur um hugsanlega umsókn um aðild að NATO en það var óneitanlega sérstök og söguleg upplifun fyrir okkur sem vorum stödd í Finnlandi á þessum degi að eiga fundi með utanríkismálanefnd finnska þingsins og Pekka Haavisto, utanríkisráðherra Finnlands. Á fundunum var farið ítarlega yfir breytingar á öryggisumhverfi Evrópu í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu, nýtt ógnarmat sem ríkisstjórn Finnlands vann og þá ákvörðun Finnlands að hverfa frá áratugalangri stefnu um að standa utan hernaðarbandalaga og sækja um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Það var mjög upplýsandi að fara yfir það ferli og þá vönduðu vinnu sem Finnar unnu og leiddi til umsóknar þeirra um aðild að NATO. Svo farið sé nánar yfir tillöguna þá er nauðsynlegt að tæpa á því hvernig aðildarferli að NATO er. Norður- Atlantshafssamningurinn er grunnsáttmáli NATO en gerðir eru sérstakir viðbótarsamningar við hann þegar nýju ríkjum er boðin aðild að Atlantshafsbandalaginu, Finnland og Svíþjóð sóttu um að gerast bandalagsríki eins og fyrr sagði 18. maí með formlegu bréfi til framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins. Í kjölfarið er þess beðið að fastaráð bandalagsins hefji viðræður og frágang ýmissa þátta aðildar og gangi sömuleiðis frá texta samninganna. Texti viðbótarsamninga vegna aðildar Finnlands og Svíþjóðar liggur því ekki fyrir en með tillögunni er birt sniðmát sem sýnir hvernig viðbótarsamningar vegna aðildarríkjanna munu væntanlega líta út í samræmi við fyrri framkvæmd. Vegna stríðsins í Úkraínu og grafalvarlegrar stöðu í öryggismálum Evrópu er mikilvægt að mögulegt verði að fullgilda viðbótarsamninga um aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu eins fljótt og kostur er að lokinni formlegri undirritun þeirra. Því er farið fram á að Alþingi álykti um heimild ríkisstjórnar til fullgildingar áður en undirritun viðbótarsamninganna fer fram. Er það frávik frá hefðbundinni málsmeðferð Alþingis vegna þjóðréttarsamninga og þar með ólíkt því verklagi sem viðhaft hefur verið við staðfestingu viðbótarsamninga við fyrri stækkanir Atlantshafsbandalagsins, síðast vegna aðildar Norður-Makedóníu árið 2020 og Svartfjallalands árið 2017. Þá var þingsályktunartillaga til staðfestingar samninga lögð fram eftir að þeir höfðu verið undirritaðir. Utanríkismálanefnd er kunnugt um að sami háttur er hafður á í Noregi og Danmörku, þ.e. að tillögur um forheimild til staðfestingar væntanlegra viðbótarsamninga Finnlands og Svíþjóðar hafa verið lagðar fyrir norska og danska þingið. Danska þingið samþykkti samhljóða ályktun þessa efnis fyrr í dag. Norska þingið áformar að klára málið 16. júní. Þetta óvenjulega verklag og hraði endurspeglar auðvitað eindreginn stuðning norrænu NATO-ríkjanna við aðild Finnlands og Svíþjóðar að NATO. Utanríkismálanefnd leggur áherslu á að Norðurlöndin eru nánustu samstarfsríki Íslands og saman fylkja þau sér um norræn gildi lýðræðis og frelsis sem jafnframt eru grunngildi Atlantshafsbandalagsins. Nefndin fagnar umsóknum Finnlands og Svíþjóðar um aðild að Atlantshafsbandalaginu og leggur áherslu á að aðild þeirra mun auka öryggi og stöðugleika í norðanverðri Evrópu á viðsjárverðum tímum. Þá mun aðild ríkjanna að bandalaginu efla norrænt samstarf í öryggis- og varnarmálum. Enn fremur telur nefndin að aðild Finnlands og Svíþjóðar að Atlantshafsbandalaginu muni styðja við áherslumál sem Ísland hefur talað fyrir innan bandalagsins, svo sem öryggi og varnir á Norður-Atlantshafi, loftslagsbreytingar og öryggi, friðsamlegar lausnir deilumála, afvopnunarmál og framkvæmd ályktunar öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1325, um konur, frið og öryggi. Nefndin leggur áherslu á að ríkisstjórnin beiti sér fyrir því að aðildarferli ríkjanna gangi eins hratt fyrir sig og mögulegt er. Það er metnaðarmál norrænu NATO-ríkjanna þriggja að vera í hópi fyrstu ríkja til að staðfesta væntanlega viðbótarsamninga Finnlands og Svíþjóðar um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Með því er nánum vinaþjóðum og frændum sýnd samstaða og um leið þrýst á önnur bandalagsríki að staðfesta samningana hratt og vel. Mikill einhugur og samstaða er í nefndinni um málið og að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Bjarni Jónsson, Birgir Þórarinsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Friðrik Friðriksson, Logi Einarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Auk þess lýsti Gísli Rafn Ólafsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, sig samþykkan álitinu.
Herra forseti. Það er út af fyrir sig fagnaðarefni hversu mikill samhljómur hefur verið í nefndinni um þessa tillögu. Ég held að það sé vegna þess að Norðurlandaþjóðunum berst dýrmætur liðsauki í NATO ef af aðild Svía og Finna verður, það er engum blöðum um það að fletta. Við erum við þetta að fjölga þeim þjóðum innan bandalagsins sem leggja áherslu á jöfnuð og réttláta skiptingu til að koma í veg fyrir stríðsátök og deilur þjóða og vilja standa vörð um alþjóðlegar skuldbindingar og samninga milli þjóða sem okkur Íslendingum er auðvitað sérstaklega mikilvægt. Svíar og Finnar eru nú þegar í margvíslegu varnarsamstarfi við þjóðir NATO þó að formlega hafi þeir fylgt hlutleysisstefnu. Það fer ekki á milli mála að þessar þjóðir eiga mikla samleið með öðrum Evrópuríkjum í hugmyndafræðilegum efnum og þær aðhyllast einnig sömu grunngildi og nefnd eru í stofnsáttmála bandalagsins um lýðræði og friðarvilja. Við í Samfylkingunni styðjum þess vegna þessa tillögu. Eins og ég sagði í fyrri umræðu viljum við greiða fyrir því að hún verði afgreidd hratt og örugglega. Þó að innan okkar raða í Samfylkingunni séu vissulega margir einlægir hernaðarandstæðingar og friðarsinnar erum við í flokknum öll miklir talsmenn þess að Íslendingar séu þátttakendur í alþjóðlegu samstarfi, ekki síst samstarfi á vegum Evrópuþjóða. Frá stofnun Samfylkingarinnar hefur flokkurinn barist fyrir fullri aðild Íslendinga að Evrópusambandinu og í mínum huga er þetta nátengt. Þetta kemur ekkert hvort í staðinn fyrir hitt. Það er ekki nóg að vera bara í NATO eins og stundum heyrist haldið fram af andstæðingum Evrópusambandsins. Þetta vita forystumenn Eystrasaltsþjóðanna sem hafa lagt mikla áherslu á aðild að báðum bandalögum. Í samtölum við Svía og Finna kemur svo glöggt í ljós að þessar umsóknarþjóðir tvær eru einnig á þeirri skoðun að þú þurfir á hvoru tveggja að halda og annað sé ekki nóg. Herra forseti. Um þessar mundir stafar helsta ógnin við frið í Evrópu af framferði Rússa og ólöglegri innrás þeirra í Úkraínu. Það er mín skoðun að aðild að NATO tryggi öryggi þeirra þjóða sem búa við þessa ógn. Þessi aðild er frekar til þess fallin að koma í veg fyrir stríðsátök en ekki til þess fallin að auka líkurnar á þeim. Þetta er með öðrum orðum aðgerð sem stuðlar að friði og öryggi í þessum löndum. Það er mér því einstaklega ljúft að hvetja til þess að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt.
Herra forseti. Nú, þegar við horfum upp á stríðið í Úkraínu, innrás Rússa í Úkraínu, er kannski ekki úr vegi að velta aðeins upp nokkrum „hvað ef spurningum“. Hvað ef Vesturlönd hefðu tekið Rússlandi opnum örmum inn í hóp lýðræðisþjóða og hjálpað þeim að byggja upp öflugt velferðarsamfélag þegar járntjaldið féll og þannig náð að breiða út mannréttindi og lýðræði í Rússlandi? Það nefnilega mistókst. Það mistókst vegna þess að í staðinn var auðstéttinni hleypt lausri til að hagnast á falli Sovétríkjanna. Það byggðist upp ofurrík valdastétt sem aftur nærði Vladimír Pútín og fólkið í kringum hann til að byggja upp það ríki sem Rússland er í dag. Það er ekki hollt samfélag fyrir fólkið sem býr í Rússlandi. Það er ekki hollt samfélag fyrir fólkið sem býr nálægt Rússlandi. Um það eigum við orðið allt of mörg dæmi. Ég vil skrifa þetta á Vesturlöndin sem mistök sem voru dýrkeypt. Við skulum ekki gleyma því að Íslendingar voru á meðal hrægammanna. Við þekkjum t.d. hvernig hægt var að rekja auð hluta útrásarvíkinga til Rússlands sem síðan nýttist til að byggja upp starfsemi sem má alveg segja að hafi að hluta valdið bankahruninu á sínum tíma hér á landi. En svo eigum við nýlegri dæmi, t.d. tengsl kjörræðismanns Íslands í Belarús, Alexanders Mosjenskís, við yfirvöld þar. Hann hefur verið uppnefndur sparibaukur forsetans Lúkasjenkós sem á móti er uppnefndur síðasti einræðisherra Evrópu og er afar handgenginn Vladimír Pútín. Rússland getur varpað sínum völdum yfir til Belarús og þannig haft slæm áhrif á svæðið í kringum sig og þessi ræðismaður Íslands virðist hafa hjálpað íslenskum fyrirtækjum að sneiða hjá viðskiptaþvingunum sem Rússland setti á Ísland í kjölfar þess að Ísland tók þátt í viðskiptaþvingunum vegna innrásarinnar í Krím. Það er líka hægt að spyrja: Hvað ef Evrópa hefði ekki verið jafn sofandi og raun ber vitni varðandi orkuskipti? Það er komið dálítið vel í ljós að sofandaháttur á því sviði hefur hjálpað Vladimír Pútín að viðhalda völdum sínum vegna þess að Evrópa hefur verið svo háð því að kaupa olíu og gas þaðan. Hefði álfan verið miklu fljótari að skipta yfir í endurnýjanlega græna orkugjafa hefði Pútín ekki haft þetta tangarhald á álfunni öll þessi ár. Þá hefði mögulega verið tekið fastar í taumana eftir árásina og innlimun Krímskaga 2014 en þar var engan veginn brugðist nógu hart við. Ef við förum reyndar sex ár aftur í tímann, til þess tíma þegar Rússland réðist inn í Georgíu 2008, þá er það umhugsunarefni hvernig brugðist var við því. Það er kannski ekki hápólitískasta dæmið sem hægt er að taka, en rifjum það upp þegar úkraínska atriðið í Eurovision árið eftir innrásina í Georgíu vildi láta texta síns framlags deila á Pútín. Þá var þeim meinuð þátttaka vegna þess að ekki mætti troða pólitík inn í söngvakeppni Evrópskra sjónvarpsstöðva. Þetta var meðvirkni með rússneskum stjórnvöldum á þeim tíma. Sofandahátturinn birtist líka í því að tveimur árum eftir innrásina í Georgíu samþykkti Atlantshafsbandalagið langtímastefnu bandalagsins þar sem Rússar voru samstarfsaðili. Landið sem tveimur árum áður hafði ráðist inn í Georgíu, nágrannaríki sitt, var samstarfsaðili NATO og á því varð engin efnisleg breyting fyrr en 2014 þegar af innrásinni og innlimun Krímskaga varð. Ég held ég láti þetta nægja um Pútín og hans aðkomu að málum. Varðandi stöðu Svíþjóðar og Finnlands hljótum við öll að skilja þann þankagang sem á sér stað hjá stjórnvöldum, þ.e. að sækja um aðild að NATO. Það má kannski ekki heldur horfa fram hjá því að Svíþjóð og Finnland eru bæði mjög mikil hernaðarveldi. Svíar eru einhver mesti framleiðandi og útflytjandi hergagna í Evrópu og Finnland er síðan með einn sterkasta her í Evrópu og þótt víðar væri leitað. Þetta eru lönd sem völdu áratugum saman að standa utan hernaðarbandalaga en sá meginstraumur umræðunnar snerist á örskotsstundu í báðum löndum. Það held ég að aðildarsinnar get þakkað Pútín. Hann knúði fram mikla hugarfarsbreytingu í báðum löndunum þannig að nú, í stað þess að telja hag sínum best borgið utan hernaðarbandalaga, hafa þau sótt um aðild að NATO. Ég verð að segja að mér þykir eftirsjá að báðum löndum úr hópi þeirra ríkja sem hafa talað hvað skýrast fyrir friðsamlegum lausnum og afvopnun á heimsvísu. Það hafa þau gert í krafti stöðu sinnar utan hernaðarbandalaga. Og þó að ég sé sannfærður um að ríkisstjórnir landanna muni ekkert hætt að setja þann kraft í málaflokkinn er ansi hætt við að móttökuskilyrðin breytist, að rödd þeirra á alþjóðavísu veikist. Og það er eftirsjá að því. Svo má auðvitað ýmislegt segja um það hvernig umræðu var háttað í Svíþjóð og Finnlandi í aðdraganda þess að þingin beggja vegna samþykktu að sækja um aðild. Gagnrýnisraddir, sem alltaf eru hluti af eðlilegri lýðræðislegri umræðu, mættu miklu harðari andstöðu en í venjulegu árferði. Friðarsinnar til margra áratuga, sem hafa nú ýmsa fjöruna sopið, segjast aldrei hafa mætt öðru eins. Svo hefði náttúrlega verið ágætt að setja málið í þjóðaratkvæðagreiðslu til að fá þá staðfestingu á þjóðarvilja sem birtist ágætlega í skoðanakönnunum. En við þekkjum það sennilega ríkja best hvað það geta verið langvinn sár sem fylgja því að sækja um aðild að NATO án þess að fara þá leið. En gott og vel. Niðurstaðan er fengin eftir þeim lýðræðislegu ferlum sem þessi lönd hafa og hún er afdráttarlaus og skýr. Finnland og Svíþjóð vilja inn í NATO og NATO er með þá stefnu að dyr bandalagsins standi opnar þeim sem um sækja. Þetta er það sem er kallað „open door policy“, með leyfi forseta, á ensku. Þó að Úkraína sjálf hafi reyndar fengið að finna það á undanförnum árum að dyrnar eru ekkert alltaf galopnar. Við hljótum að þurfa að staldra aðeins við hvernig umræðan hefur síðan verið hjá verðandi samstarfsþjóðum Finna og Svía í NATO, eftir að þeir ákváðu að sækja um, og þá sérstaklega hvernig tyrknesk stjórnvöld hafa komið fram. Þegar fyrstu fréttir bárust af því að Finnland og Svíþjóð myndu sækja um var því fagnað af ráðherrum hérlendis, að mig minnir, með þeim orðum að þetta væru lönd sem pössuðu vel inn í bandalagið þar sem þau aðhylltust þau lýðræðislegu grunngildi sem bandalagið væri stofnað til að standa vörð um. Hvaða sameiginlegu lýðræðislegu gildi snýst NATO um ef Erdogan Tyrklandsforseti getur gert kröfu um mannréttindabrot af hálfu sænskra stjórnvalda til að borga fyrir aðgöngumiðann að NATO? Erdogan krefst þess í fúlustu alvöru að einstaklingum þjóðar sem býr við miklar ofsóknir í Tyrklandi en hafa fengið skjól í Svíþjóð verði vísað til baka til Tyrklands. Þetta setti hann fram sem eina af þeim kröfum sem Tyrkir þyrftu að sjá að orðið yrði við ef þeir ættu ekki að beita neitunarvaldi sínu til að halda Svíum og Finnum utan NATO. Að krefjast þess að Kúrdar sem hafa notið skjóls verði framseldir til Tyrklands í skiptum fyrir atkvæði greitt með aðildarumsókn, það er bara sjúkt og það sýnir innræti þess sem talar þannig. Ég hefði viljað heyra sterkari gagnrýnisraddir annarra bandalagsþjóða. Ég man t.d. ekki eftir því að hafa heyrt slíkt úr röðum ráðherra íslensku ríkisstjórnarinnar. Íslensk stjórnvöld þurfa að taka afstöðu gegn þessum kröfum Tyrklands, sama hversu fjarstæðukenndar og langsóttar og ólíklegar þær kunna að virðast. Íslensk stjórnvöld þurfa að taka afstöðu gegn þessu og segja skýrt að þessar systurþjóðir okkar þurfi ekki að gefa afslátt af mannréttindagildum sínum til að ganga í þennan klúbb með Íslandi. Mig langar svo að nefna eitt atriði svona rétt í lokin þar sem Svíþjóð hefur farið fremst í flokki. Samningur Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum er nefnilega eins árs um þessar mundir og seinna í þessum mánuði verður fyrsti aðildarríkjafundur hans haldinn í Vínarborg. Sænsk stjórnvöld hafa einmitt í krafti þess að standa utan hernaðarbandalaga - við skulum ekki gleyma því að NATO er ekki bara hernaðarbandalag heldur kjarnorkubandalag - getað talað nokkuð sterkum rómi gegn kjarnorkuvígvæðingu í heiminum. Þegar núverandi ríkisstjórn var stofnuð þá var eitt af því sem stefnt var að að samþykkja lög um það að á sænskri grundu yrðu aldrei staðsett kjarnorkuvopn. Það var eitt af því sem sett var á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar og verður áhugavert að sjá hvernig sænskum stjórnvöldum gengur að halda þeirri stefnu sinni skýrri og sterkri til streitu gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Reynslan hér á landi segir að það sé dálítið erfitt að stýra þessum málum. Verið er að útbúa Keflavíkurflugvöll þannig að hann geti verið heimavöllur fyrir B2-sprengjuflugvélar en það eru stærstu og dýrustu sprengjuflugvélar Bandaríkjahers og eru helst til þess hugsaðar að geta flutt kjarnavopn milli heimshluta. Í tengslum við það spurði ég hæstv. utanríkisráðherra um daginn hvernig stjórnvöld gengju úr skugga um að kjarnorkuvopnum yrði ekki komið fyrir á Íslandi. Þá fékk ég svarið, með leyfi forseta: „Þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland er afdráttarlaus hvað varðar þá stefnu að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga. Þessi yfirlýsta stefna Íslands hefur verið kynnt og áréttuð við bandalagsríki sem búa yfir kjarnavopnum.“ Ég held, herra forseti, að það skíni í gegnum þetta svar ráðherrans að íslensk stjórnvöld hafa bara engin verkfæri til að fullvissa sig um að slík vopn séu ekki geymd hér á landi og fari ekki um flugvelli hér á landi. Vonandi ber Svíþjóð gæfa til að búa betur um hnútana þannig að kjarnorkuvígvæðingin nái ekki þangað inn fyrir landamærin. Það er kannski ágætt, fyrst ég er að nefna þennan samning, að minnast á að á þessum aðildarríkjafundi sem haldinn verður um samning Sameinuðu þjóðanna, um bann við kjarnorkuvopnum, nú í lok mánaðar hefur fulltrúum allra ríkja verið boðið, hvort sem þau hafa fullgilt samninginn eða ekki, og ríki geta sent áheyrnarfulltrúa. Það mun Svíþjóð gera en það munu líka Noregur og Þýskaland gera, ríki sem eru innan kjarnorkubandalagsins NATO. Það mun Ísland hins vegar ekki gera og ég vil enn og aftur biðla til íslenskra stjórnvalda að mæta alla vega og eiga samtalið við ríki um það hvernig við getum gert allt sem í okkar valdi stendur til að vinna bug á kjarnorkuvígvæðingu í heiminum. Þó að íslensk stjórnvöld setji meginþungann á NPT-samninginn í baráttunni gegn kjarnorkuvopnum þá verðum við að leggja lóð okkar á allar vogaskálar, hverja eina og einustu, þó að það samrýmist kannski ekki þröngum kjarnorkuvarnarhagsmunum NATO. Við þurfum að standa með öllum þessum samningum vegna þess að ef það er eitthvað sem innrás Rússa í Úkraínu hefur kennt okkur þá er það það að við þurfum að losna við þessi gjöreyðingarvopn úr höndum brjálæðinga sem svífast einskis. Því miður skila íslensk stjórnvöld allt of oft auðu í því.
Frú forseti. Ég kem hér upp til að ítreka stuðning þingflokks Samfylkingarinnar við þá tillögu sem hér er til síðari umræðu og við aðild Svíþjóðar og Finnlands að Atlantshafsbandalaginu. Mig langar af þessu tilefni að minna á í þessu samhengi að Atlantshafsbandalagið er bandalag hervæddra þjóða, þ.e. öll aðildarríki þess nema Ísland búa yfir her og hafa komið sér saman um það að verjast innrásum og byggja það á 5. gr. Norður-Atlantshafssamningsins, sem er auðvitað lykillinn að NATO, lykillinn að þeirri öryggistryggingu sem aðild að Atlantshafsbandalaginu veitir. Það er mjög mikilvægt að skilja þýðingu þess, ekki síst fyrir herlaust land í Norður-Atlantshafi. Ég hef ekki miklu við það að bæta sem hér stendur í nefndaráliti sem gerð hefur verið grein fyrir. Mig langar að rifja upp, vegna þess að hér eru vina- og frændþjóðir okkar, Svíþjóð og Finnland, að öllum líkindum að ganga í Atlantshafsbandalagið verði aðildarumsókn þeirra samþykktar, sem ég geri ráð fyrir, að aðdragandi þess að Finnland og Svíþjóð ganga í NATO er ekki stuttur. Bæði þessi ríki hafa átt í nánu samstarfi við önnur ríki innan Atlantshafsbandalagsins og einnig auðvitað hér á norðurslóðum árum saman og í því sambandi er gott að rifja upp skýrslu sem Thorvald Stoltenberg, fyrrverandi utanríkisráðherra Noregs og reyndar faðir núverandi framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, skilaði til Norðurlandaráðs með 13 tillögum, og hefur alltaf verið nefnd Stoltenberg-skýrslan, árið 2009. Hún markaði í raun tímamót í norrænni samvinnu á sviði varnar- og öryggismála og þar var opnað á nýja möguleika um nánara samstarf landanna á þessu sviði og nýja hugsun, m.a. þá að Finnar og Svíar gætu stigið inn í loftrýmisgæsluna sem þeir hafa einnig gert. Það að Svíar og Finnar meti hagsmuna sína með þessum hætti í dag ætti í rauninni ekki að koma á óvart en það er líka mjög mikilvægt að gera sér grein fyrir því að það sem hratt þessari atburðarás af stað er að sjálfsögðu innrás herja Pútíns í Úkraínu, innrás í sjálfstætt og fullvalda Evrópuríki. Við sem sjálfstæð, fullvalda þjóð og lýðræðisríki getum að sjálfsögðu aldrei annað en staðið með Úkraínu og öðrum löndum sem standa í þeirra sporum. Annað atriði sem ég vildi nefna hér af þessu tilefni er mjög mikilvægt samstarf sem Ísland er aðili að og öll þau lönd sem liggja að norðurslóðum eða að norðurskautinu, og það er Norðurskautsráðið. Alla tíð og frá upphafi Norðurskautsráðsins hefur það verið sameiginlegur skilningur þeirra átta ríkja sem eiga aðild að því að norðurslóðir eigi ekki að vera og geti ekki verið vettvangur vígbúnaðarkapphlaups eða hernaðar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að rifja það upp í þessu samhengi af því að á þeim mikilvæga vettvangi erum við auðvitað líka að ræða um brýnustu öryggismálin. Við erum að ræða um loftslagsmálin, áhrif þeirra á hafið og lífríki norðurslóða, áhrif þeirra á fólkið sem býr á norðurslóðum, sem stundum vill gleymast, og ekki síst á menningu frumbyggja. Innan Norðurskautsráðsins hefur ríkt umtalsverð eindrægni og samstaða um þau verkefni sem þar eru og er skemmst að minnast þess að Ísland var í formennsku fyrir Norðurskautsráðinu 2019–2021 og stóð sig að mínu mati mjög vel á þeim tíma við að marka stefnuna fram á við fyrir Norðurskautsráðið. Nú er, eins og þingmenn eru væntanlega meðvitaðir um, starf þess ágæta ráðs í lamasessi, ætli það sé ekki best að orða það þannig, vegna þess að við formennskunni 2021 tóku Rússar. Ég ætla að koma hingað upp til að lýsa þeirri von minni að samstarf ríkja á norðurslóðum, þeirra átta ríkja sem sitja í Norðurskautsráðinu, geti haldið áfram þegar fram í sækir á þeim grunni sem það hefur verið. Ég held að það skipti Ísland meira máli en margir átta sig á og að það sé mjög mikilvægt að stuðla að því í framhaldinu. Það var í raun ekki annað sem ég vildi nefna hér, frú forseti, en ítreka stuðning Samfylkingarinnar við stækkun Atlantshafsbandalagsins og við þá nauðsyn að við stöndum með sjálfstæðum fullvalda þjóðum gegn ólöglegum innrásarstríðum eins og því hörmulega stríði sem við nú horfum upp á hvern einasta dag í Evrópu.
Frú forseti. Ég skal hafa þetta stutt til að liðka fyrir þingstörfum, enda er þetta nokkuð borðleggjandi mál sem við ræðum hér. Ég vildi nota tækifærið til að færa hv. utanríkismálanefnd þakkir fyrir það hvernig hún hefur haldið á þessu máli, leyst það hratt og vel í mikilli samstöðu og eindrægni og það væri óskandi að slík eindrægni birtist líka af hálfu ráðherra ríkisstjórnarinnar en það hefur vantaði aðeins upp á það, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu um þessa tillögu. Þá verður manni hugsað til tilvitnunar í John Maynard Keynes, hinn þekkta hagfræðing, sem sagði: Þegar staðreyndirnar breytast, þá skipti ég um skoðun. Hvað gerir þú, herra minn? Eða kannski í þessu tilviki: Hvað gerir þú, frú mín? Ég hefði talið að við þær aðstæður sem við stöndum frammi fyrir í Evrópu og raunar í heiminum í dag væri tilefni til að endurskoða afstöðuna til aðildar Íslands að NATO og sýna sama stuðning við þá aðild eins og við munum nú sýna Svíum og Finnum hvað varðar aðild þeirra. En þetta eru söguleg tíðindi. Það verður ekki fram hjá því litið. Þegar maður lærði um Finnland til að mynda í grunnskólanum í gamla daga þá minnist ég þess að það var útskýrt að í Finnlandi væru mörg vötn, þeir framleiddu mikinn pappír og þeir væru ekki í NATO. Nú er þetta að breytast en Finnar reyndar framleiða enn mikinn pappír og ég nota tækifærið til að hvetja hæstv. forseta til að nota meiri pappír hér á Alþingi því að það er gott fyrir umhverfið. Finnar gróðursetja tíu tré a.m.k. fyrir hvert tré sem er fellt til pappírsframleiðslu. En nú er ég kominn út fyrir efnið en þó ætla ég að leyfa mér að nefna eitt annað mál sem er algjörlega út fyrir efnið en ég geri það vegna þess að því hefur á einhvern furðulegan hátt verið blandað inn í þessa umræðu um NATO, og það er Evrópusambandið. Evrópusambandsaðild hefur ekkert með aðild að NATO að gera. Frammistaða Evrópusambandsins í varnarmálum hefur undanfarna áratugi ekki verið sérstaklega gæfuleg. Sambandið hefur í um 20 ár talað um mikilvægi þess að búa til einhvern sameiginlegan Evrópuher. Það var alltaf lítið gert úr því þegar andstæðingar Evrópusambandsaðildar á Íslandi bentu á þetta, að Evrópusambandið hefði áhuga á hervæðingu og það var nú stundum jafnvel sagt fráleitt að með aðild að ESB væru Íslendingar að ganga í einhvern Evrópuher, en nú allt í einu er þetta nefnt sem ein af ástæðunum fyrir því að við þurfum að ganga í ESB, að þeir séu að taka upp þráðinn með eigin hervæðingu. Aðalatriðið er að þetta eru algjörlega óskyld mál, til hliðar við þessi merku tíðindi sem nú eru að verða með inngöngu Svía og Finna í NATO og þar með þátttöku allra Norðurlandaþjóðanna í því varnarbandalagi. Það er ástæða til að fagna því og óska nágrönnum okkar og vinum og frændfólki til hamingju með þessa þróun mála og ég efast ekki um að bæði þessi lönd verða mjög mikilvægir og gagnlegir samstarfsaðilar og bandamenn í NATO. Að lokum ítreka ég þakkir til utanríkismálanefndar og raunar þingsins alls fyrir hvernig haldið hefur verið á þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að árétta eindreginn stuðning okkar í Viðreisn við þessa tillögu um leið og ég vil innilega þakka formanni nefndarinnar og allri nefndinni fyrir afbragðsvinnubrögð, eindrægni og ótvíræða samstöðu í þessu máli. Mér finnst það einmitt skipta máli að við sendum út þessa tóna þegar við ræðum um jafn mikilvægt mál og þetta er, þegar vinaþjóðir okkar hafa tekið þá afstöðu að ganga til liðs við varnarbandalagið sem NATO er. Og af því að hér hefur verið talað um friðarsinna þá vil ég undirstrika það að í Viðreisn eru allir friðarsinnar og m.a. þess vegna er Viðreisn eindreginn stuðningsaðili þess að Íslendingar séu fullir þátttakendur í NATO. Við erum stolt af því að við höfðum framsýnt forystufólk á sínum tíma, árið 1949, sem lét ekki hræðsluáróður til að mynda sósíalista fæla sig frá því að vera þátttakendur og sitja við borðið allt frá upphafi í þessu, að mínu mati, friðarbandalagi sem NATO er. Þá voru m.a. fullyrðingar um það að við værum hugsanlega að missa hluta af okkar fullveldi. Hvað hefur gerst? Þvert á móti hefur það styrkt okkar fullveldi, með fullri þátttöku í NATO, með skoðun í NATO, með þátttöku í því sem við getum gert, sem herlaus þjóð sem við eigum að vera að sjálfsögðu áfram. Við getum lagt ýmislegt til málanna í gegnum borgaralega þjónustu, borgaraleg störf, hvort sem það er í gegnum leiðsögn varðandi flug eða einfaldlega borgaraleg framlög eins og við höfum sýnt í gegnum tíðina. Eftir innrás Rússa í Úkraínu blasir við algerlega ný staða í stjórnmálum og við sjáum það af viðbrögðum á Norðurlöndunum sem þessi tillaga gengur út á, sem eru mjög skýr. Danir hafa því til viðbótar samþykkt, og kannski með enn stærri meiri hluta heldur en margir hverjir, m.a. í þessu húsi, voru að spjalla um og gerðu ráð fyrir, það voru 67% Dana sem tóku þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni, að hefja nú að fullu þátttöku í varnarsamstarfi Evrópusambandsins. Í Noregi er kallað eftir frekari umræðum um aðild að ESB. Fólk er að ræða Evrópusambandið, eðlilega, ég kem að því á eftir. Það er ekkert óeðlilegt að t.d. formaður Miðflokksins, sem er eindreginn andstæðingur Evrópusambandsins og þátttöku okkar Íslendinga þar, kunni ekki við að við tengjum m.a. samstarf við ESB við það að efla og styrkja varnir. En ég hef lýst því áður og sagt það áður af hverju ég telji svo vera og ég ætla að koma aðeins inn á það á eftir. Hvað hafa Norðmenn líka gert fyrir utan það að ræða frekar á hinum pólitíska vettvangi um aðild að ESB? Þeir hafa líka tekið skref í áttina að efla þeirra varnir, dýpka samstarfið við Bandaríkin til þess að tryggja, eins og þeir hafa sagt sjálfir og er hægt að lesa á heimasíðu ríkisstjórnarinnar norsku, fullveldi þeirra og sjálfstæði og tryggja varnirnar. Ekkert af þessu hefur verið gert hér. Hvað erum við að gera hér? Við erum að tryggja og taka þátt í lágmarksframlagi sem við Íslendingar getum gert þegar kemur að innrásinni í Úkraínu og afleiðingum hennar, að styðja við okkar vinaþjóðir, Svía og Finna, sem sækja nú um aðild að NATO. En hvaða annað frumkvæði til þess að efla varnir höfum við tekið? Hvernig höfum við farið í það að dýpka enn frekar umræðu um það hvernig við getum treyst varnir okkar hér heima? Ég nefni netárásir og að útvíkka til að mynda varnarsamninginn við Bandaríkin til þess að hann nái til fleiri sviða heldur en þessara hefðbundnu sviða sem hafa verið ákveðin í áranna rás og mótast auðvitað af því umhverfi sem var 1951. Hann hefur vissulega verið uppfærður að einhverju leyti en tekur að mínu mati ekki til þess nútíma sem við blasir. Ég hefði viljað sjá frumkvæði af hálfu ríkisstjórnarinnar til að fara í samtal við NATO um það hvernig við getum aukið borgaralega aðstoð okkar og framlög innan NATO, líka hvernig við getum víkkað út varnarsamninginn og hvernig við getum a.m.k. átt samtal um það hvernig og hvort aðild að ESB geti líka treyst varnir okkar Íslendinga. En auðvitað er það viðkvæmt við ríkisstjórnarborðið að fjalla um að styrkja varnir Íslands. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er kannski ekki heppilegt fyrir forystuflokkinn í ríkisstjórn að varnir okkar verði efldar og styrktar bæði í gegnum NATO og í gegnum Bandaríkin, þegar stefna Vinstri grænna er með þeim hætti sem hún er. Ég skil vel að það er viðkvæmt en það er engu að síður umhugsunarefni að allar aðrar þjóðir eru með einhverjum hætti að styrkja varnir sínar með auknu samtali og ekki síst markvissu samstarfi sín á milli, hvort sem það er innan ESB, innan NATO eða í tvíhliða samningum eins og Norðmenn eru að gera við NATO. Ég hefði kosið að það frumkvæði kæmi frá ríkisstjórninni. Ég vil líka geta þess að það er hægt að skoða þingsályktunartillögu okkar Viðreisnar sem kemur einmitt inn á það að styrkja varnir okkar. Ég vil benda á það að á sínum tíma, eftir að varnarliðið fór, var gerð áhættumatsskýrsla sem m.a. dró fram að samstarf við ESB myndi styrkja stöðu okkar á sviði varnar- og öryggismála. Í þessari þverfaglegu áhættumatsskýrslu sem stjórnvöld létu gera eftir brotthvarf varnarliðsins var sérstaklega mælt með samstarfi Íslands við Evrópusambandið þar sem landið stæði frammi fyrir áhættuþáttum, ekki ósvipuðum þeim sem eru í öryggisstefnu ESB. Þessi meðmæli eiga líka við í dag og ef eitthvað er þá eiga þau mun meira við í dag. Langflest Norðurlöndin og evrópsk nágrannaríki Rússlands gera sér grein fyrir nákvæmlega þessu mikilvægi sambandsins fyrir lýðræði og mannréttindi, sem upphaflega var einmitt stofnað til að viðhalda friði. Það var stofnað m.a. fyrir hvata og tilstuðlan Bandaríkjamanna, sem sögðu: NATO eitt og sér dugar ekki heldur verðum við líka að sjá bandalag Evrópuríkja þar sem þau taka svolítið utan um hlutina sjálf til að tryggja frið. Síðan kemur náttúrlega friðurinn m.a. í gegnum efnahagslegt samstarf, opna markaði og fleira. En grunnurinn að Evrópusambandinu er að varðveita frið í álfu sem þekkir allt of mikið og sorglega hörmulegar afleiðingar stríðs. NATO og ESB eru í mínum huga tvær hliðar á sama friðarpeningi. Þessi áhættumatsskýrsla á sínum tíma dró fram að öryggi okkar myndi njóta góðs af virkari þátttöku innan bæði ESB og varnarsamstarfsins sem þar er. Það var hnippt í mig áðan og ég minnt á það að helstu andstæðingar Evrópusambandsins hér á sínum tíma gerðu mikið grín að því að Evrópusambandið væri að huga að her. Þá var varað við því að fara í Evrópusambandið af því að það væri líka orðið hernaðarsamstarf. Það var sagt hér á þingi. Það hefur hefur verið sagt á fundum og víða. Nú er búið að draga í land. Fólki finnst greinilega óþægilegt að ræða nákvæmlega þessar hliðar á Evrópusambandinu, ekki bara hina efnahagslegu hlið og félagslegu heldur líka hvað það þýðir fyrir okkur að stuðla að því að standa vörð um þessi gildi sem við teljum að árásin í Úkraínu sé líka árás á. Árásin á Úkraínu var fyrst og fremst árás á íbúa Úkraínu og þetta er hörmulegt fyrir þá og við erum að upplifa núna mannréttindabrot af hálfu Rússa á hverjum einasta degi. En þetta var líka árás á gildi okkar um frelsi, frið, lýðræði og mannréttindi. Nágrannaþjóðir Rússa svara slíkri árás með því að leita bæði til NATO og Evrópusambandsins. Pólverjar gerðu það á sínum tíma með góðum árangri og það sama gildir um mjög skýra afstöðu og svar Eystrasaltsríkjanna sem vildu fara þessa leið. Það sem ég er að tala fyrir líka samhliða þessu máli, sem er gríðarlega mikilvægt og það er ánægjulegt að fá að vera hér í þingsalnum og fá að tala um að styðja við inngöngu Finna og Svía í NATO, er að þessi tillaga dregur um leið fram að það er ekkert frumkvæði af hálfu íslenskra stjórnvalda að taka skref í átt til þess að efla enn frekar varnir okkar Íslendinga og styrkja enn frekar stöðu okkar í Evrópu. Ég er sannfærð um það að staða smáþjóðar eins og Íslands er sterkari í öflugu samfélagi og bandalag þjóða heldur en að vera ein og sér. Ég held að við verðum einfaldlega að skoða hvaða hreyfing er núna á ferðinni í Evrópu og alla vega fá tækifæri eins og við höfum mjög hófleg sagt - það má alveg gagnrýna okkur í Viðreisn fyrir að við segjum ekki hér og nú og það eigi að sækja um nú þegar. Ég myndi vilja það. En ég geri mér grein fyrir þeirri stöðu sem ríkisstjórnin er í og ég geri mér líka grein fyrir því að við þurfum að stuðla að enn frekari umræðu um það hvað Evrópusambandið og aðild að því hafi í för með sér. Þess vegna biðjum við einfaldlega um að það verði gerð skýrsla og hún þarf ekki að taka langan tíma. Hér er hæstv. umhverfisráðherra í salnum og ég vil hrósa honum fyrir það einmitt að hafa beitt sér fyrir svonefndri grænni skýrslu í umhverfismálum, mjög skýrt plagg sem tók ekki langan tíma að vinna. Tækifæri, kostir og gallar og staðan eins og hún er á sviði umhverfismála í svonefndri grænni skýrslu. Við erum einfaldlega að draga þetta fram: Af hverju getum við ekki farið og tekið fyrsta skrefið í því að meta hvað það þýðir fyrir íslenska þjóð að eygja möguleika á því að verða aðili að Evrópusambandinu? Hvað þýðir það ekki bara í efnahagslegu og félagslegu tilliti heldur líka varnarlega og öryggislega séð? Danir hafa svarað að vissu leyti með því að vilja verða fullir þátttakendur. Nágrannaríki Rússlands hafa svarað þessu mjög skýrt með því að vilja vera fullir þátttakendur á báðum sviðum. Ég tel að við eigum að feta svipaðar slóðir og við eigum að taka þessu af fyllstu alvöru, mæta þessu hér heima með því að stíga skref fram á við, ekki bara að setja pottlokið ofan á umræðuna, pottlok ofan á stöðuna eins og hún er í dag. Ég tel reyndar að það sé stórvarasamt fyrir okkur Íslendinga ef við ætlum ekki að hreyfa við einu eða neinu af því ríkisstjórnin er samansett eins og hún er núna. Við vitum að það er viðkvæmni við ríkisstjórnarborðið, eins og ég gat um áðan. Ég er sannfærð um það að við hefðum séð fleiri skref tekin á sviði varnarmála, til að mynda í samstarfi við Bandaríkin og NATO, ef samsetning ríkisstjórnarinnar væri ekki eins og hún er. Það er einfaldlega þannig. Að því sögðu vil ég undirstrika að það eru áskoranir fram undan. Það eru áskoranir fyrir okkur sem viljum hreyfa við hlutum í þágu lýðræðis, í þágu frelsis, í þágu mannréttinda og í þágu varna landsins. Þá þurfum við að halda áfram og skoða og meta hvaða leiðir eru bestar fyrir okkur Íslendinga á sviði varnar- og öryggismála og hvaða leiðir eru bestar fyrir okkur Íslendinga á sviði efnahags- og viðskiptamála, umhverfismála, auðlindamála og til að tryggja borgaraleg réttindi. Þetta allt þurfum við að fara yfir en það er ekkert að gerast í þeim efnum hjá ríkisstjórninni nema núna þessi mikilvæga tillaga sem við erum að ræða, þessi sjálfsagða tillaga sem liggur hér fyrir um að styðja eindregið við umsóknir Finna og Svía um aðild að NATO. Þær umsóknir styðjum við í Viðreisn svo sannarlega því að það er í þágu friðar, frelsis og lýðræðis.
Virðulegur forseti. Ég tel þingsályktunartillögu þessa um staðfestingu viðbótarsamninga við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Finnlands og Svíþjóðar vera mjög mikilvægt skref til að styrkja Atlantshafsbandalagið, NATO. Ég fanga því líka að bæði þessi ríki séu að sækjast eftir aðild að þessu mikilvæga bandalagi. Það mun auka norrænt samstarf á allan hátt í varnarmálum og hin norræna vídd mun koma sterk inn í Atlantshafsbandalaginu. Þetta verður væntanlega samþykkt einróma hér á Alþingi sem er fagnaðarefni. Ég vil minna á að þetta er Norður-Atlantshafssamningurinn sem hér er undir. Vissulega eru Evrópuríkin þar í miklu meiri hluta en það eru tvö ríki vestan hafs, Bandaríkin og Kanada, og langöflugasta ríkið er Bandaríkin. Þetta er að mörgu leyti samningur þar sem Bandaríkin ábyrgjast öryggi í Evrópu. Þetta sýnir líka mikilvægi varnarsamningsins fyrir okkur á allan hátt. Dæmi um mikilvægi Bandaríkjanna í þessu samstarfi er að ríki sem er boðin aðild eiga að senda staðfestingarskjalið til ríkisstjórnar Bandaríkja Ameríku, svo það liggi alveg fyrir. Vissulega er búið að tala um Evrópuþjóðirnar og mikilvægi Evrópusamstarfsins í öryggismálum, sem er fagnaðarefni, en það hefur einmitt verið vandamál hversu lítið Evrópuþjóðir hafa lagt af mörkum. Þær hafa ekki staðið við 2% regluna, þ.e. sett 2% af þjóðarútgjöldum sínum til varnarmála, og þar hefur helst verið gagnrýni á Þýskaland sem er langöflugasta ríki Evrópu. En það er vonandi eitthvað að breytast núna í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu og væntanlega munu önnur ríki taka við sér. En þetta er fyrst og fremst samningur ríkjanna við Norður-Atlantshaf. Og jú, það má alveg ræða um mikilvægi aðildar að Evrópusambandinu en það má ekki horfa fram hjá því að Bandaríkin eru langöflugasta ríkið og það eru þau sem ábyrgjast öryggi okkar. Það má líka benda á að 5. gr., sem er allir fyrir einn og einn fyrir alla, að á árás á eitt ríki sé árás á öll ríkin, þar á meðal Ísland, hefur aðeins einu sinni verið virkjuð í sögunni og það var eftir árásina 11. september 2001. Það var árás á Bandaríkin. Það var ekki árás á Evrópuríki. Við þekkjum þá sögu öll og hvernig var brugðist við og Bandaríkjamenn fóru frá Afganistan eftir 20 ára dvöl í því landi. Það er óþarfi að fjölyrða um ríkin, Svíþjóð og Finnland. Þetta eru miklar vinaþjóðir okkar og nánustu samstarfsríki Íslands. Svíþjóð sem er óháð ríki er með öflugan her og hefur verið með síðan 1814 eftir Napóleonstyrjaldirnar, með öflugan hergagnaiðnað, framleiðir orrustuþotur, kafbáta og alls kyns vopn. Finnar hafa mjög öflugan her líka. Ég sá einhverjar tölur í frétt um að þeir gætu kallað á hátt í 200.000 manns með varaliði. Ég heyrði líka í fréttum að það verða ekki byggð einhver hernaðarmannvirki á vegum NATO, alla vega ekki í bráð. Þeir hafa þessa baktryggingu núna með NATO eftir árás Rússlands í Úkraínu. Ég held að sú árás muni gjörbreyta öllu landslaginu hvað varðar öryggismál í landinu og við skulum vona að þetta mál vegna Tyrkja, sem hafa verið andsnúnir aðild þessara ríkja út af Kúrdum, út af stuðningi stjórnvalda Finnlands og Svíþjóðar við Kúrda, leysist fljótt. Tyrkland er ekki heldur í Evrópusambandinu. Það sem mér finnst áhugavert varðandi þróun varnarsamningsins og samstarfsins við NATO eru netvarnirnar. Nú lifum við á tímum upplýsingabyltingarinnar og ég þykist vita að sú vinna sé hafin að efla netvarnir og þar sé kannski möguleiki að Íslendingar sjálfir geti lagt af mörkum sem herlaus þjóð. En það er alveg klárt mál að það er þar sem varnir Íslands skipta mjög miklu máli, nú og í framtíðinni. Það ætti þá jafnvel að vera viðbót við varnarsamninginn og ég veit að það er einhver vinna í NATO um þetta sem ég þekki ekki alveg nægilega vel. Mig langar að lesa úr inngangsorðum Atlantshafssáttmálans þar sem segir, með leyfi forseta: „Aðilar samnings þessa lýsa yfir að nýju tryggð sinni við markmið og meginreglur sáttmála Sameinuðu þjóðanna og ósk sinni um að lifa í friði við allar þjóðir og allar ríkisstjórnir. Þeir eru staðráðnir í því að varðveita frelsi þjóða sinni, sameiginlega arfleifð þeirra og menningu, er hvíla á meginreglum lýðræðis, einstaklingsfrelsi og lögum og rétti. Þeir leitast við að efla jafnvægi og velmegun á Norður Atlantshafssvæðinu. Þeir hafa ákveðið að taka höndum saman um sameiginlegar varnir og varðveizlu friðar og öryggis. Þeir hafa því orðið ásáttir um Norður-Atlantshafssamning þennan.“ Ég tel ekki ástæðu til að hafa þetta mikið lengra. Flokkur fólksins fagnar þessari aðild og við styðjum hana heils hugar. Við teljum þetta bera vott um það að hin norræna vídd muni aukast innan Atlantshafsbandalagsins og það verður fróðlegt að fylgjast með samstarfi Norðurlandanna í öryggis- og varnarmálum innan NATO og hér í Norður-Atlantshafi. Ég vil benda á að Norðurlöndin eru frá Grænlandi, sem á landamæri að Kanada, og að Finnlandi sem á 1.300 km landamæri að Rússlandi. Ég geri ráð fyrir að þetta verði samþykkt einróma og það verður spennandi að sjá framtíðina með þessum öflugu þjóðum innan Atlantshafsbandalagsins.
Virðulegi forseti. Ég að sjálfsögðu styð þingsályktunartillögu hæstv. utanríkisráðherra Þórdísar Kolbrúnar Gylfadóttur um staðfestingu um aðild lýðveldisins Finnlands og konungsríkisins Svíþjóðar í Atlantshafsbandalagið. Þetta er auðvitað stórmál og við lifum á sögulegum tímum. Núna eru vinaþjóðir okkar, tvær af okkar nánustu samstarfsþjóðum í norrænu fjölskyldunni okkar, að ganga í stærsta varnarbandalagi í heimi. Það kemur hins vegar ekki til af góðu. Það kemur til vegna þess að ástandið hefur breyst mjög hratt, sem gerist heldur ekki út af ekki neinu. Hlutirnir hafa eðlilega breyst hratt eftir að Pútín steig það skref sem allir voru að vona að hann myndi ekki stíga, að ráðast inn í Úkraínu. Við erum mjög lánsöm að þeir sem á undan okkur gengu sáu til þess að Ísland var stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu en að auki erum við með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Það er auðvitað miklu betra þegar við finnum ekkert fyrir ógn og þegar umræðan er lítil vegna þess að það er friðsamt í heiminum. En á stundum sem þessum þá finnum við hvað það er mikilvægt að vera með öflugar og góðar varnir. Bara út af orðum sem hér hafa fallið er mikilvægt að það komi fram að við höfum aldrei lagt meira til bandalagsins en á undanförnum árum og sömuleiðis er alla vega mjög langt síðan það hefur verið jafn mikið sett í varnarframkvæmdir á Íslandi eins og á undanförnum árum. Ég þekki það mjög vel út af mínum fyrri störfum og það var gert í minni tíð. Varðandi netárásir sem hér hefur líka verið minnst á þá stigum við þau skref, fyrir að ég held tveimur árum, að taka þátt í samstarfi sem við höfum ekki gert áður. Það voru mjög skynsamlegt skref bæði í samstarfi við setrið í Eistlandi, Helsinki og sömuleiðis með NATO þegar kemur að slíku. Það er langur vegur frá því að íslensk stjórnvöld hafi sofið á verðinum hvað þetta varðar, þvert á móti hefur þátttakan aldrei verið meiri. Ég vona að umræðan um öryggis- og varnarmál verði meiri hér á Íslandi því að hún kemur okkur öllum við. Það sem er alvarlegt er að sjá að það er svo margt sem bendir til þess að sagan endurtaki sig aftur. Þó svo að ég viti að margir hv. þingmenn vilji ólmir ganga í Evrópusambandið þá myndi ég ekki vera að tengja þessi mál saman, bæði eru engin efnisleg rök fyrir því en í ofanálag er það því miður þannig að Evrópuríkin og Evrópusambandið hafa ekki gert það sem þarf í aðdraganda þessa máls. Hvers er ég að vísa til þar? Ég er sérstaklega að vísa til Nord Stream 2 því að það furðulega hefur gerst að með skipulögðum hætti hafa Evrópuríkin, stærstu Evrópuríkin, og Evrópusambandið svo sannarlega ekki gert neitt til að stöðva það, það er langur vegur frá og ekkert hægt að greina neitt annað en stuðning við það, verið að vinna að því að gera sig háðan Pútín og efnahagsstarfsemi hans þegar kemur að orkumálum. Sem betur fer virðast menn hafi hætt við þessar nýju gasleiðslu, nóg var nú samt. En ég verð að viðurkenna að í minni tíð sem utanríkisráðherra þá spurði ég oft þeirrar gagnrýnu spurningar hvernig mönnum dytti í hug að fara í þessa vegferð. Það var ekki mikið um svör. En aðalatriði málsins er að það er mikilvægt núna að allir, ekki bara Norðurlandaþjóðirnar heldur allar þjóðir, sem eru með sömu gildi tali einni röddu og gefi þau sömu skilaboð til þeirra aðila sem aðhyllast ekki sömu gildi og hafa sýnt fram á það með því síðast að ráðast inn í Úkraínu, þar á undan með því að ráðast inn í Krím og Georgíu, að við stöndum þétt saman og látum ekki slíka hluti líðast því að hér er um að ræða lífsafkomu okkar allra. Ég nefni þessa gasleiðslu og hvernig Evrópa er búin að koma sér í þessa stöðu, sem er bara hræðilegt, því að á sama tíma og menn hafa sameinast um mjög harðar þvingunaraðgerðir gagnvart rússneskum stjórnvöldum þá dælast samt sem áður fjármunirnir til Rússlands og hafa eftir því sem ég best veit aldrei verið meiri út af hækkandi orkuverði vegna stríðsins. Það segir okkur líka hvað það er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga, eins og aðra, að líta á orkumálin sem þjóðaröryggismál. Núna þegar þjóðir heims eru að berjast við hátt orkuverð þá finnum við minna fyrir því en aðrar þjóðir vegna þess að við erum búin að fara í orkuskipti eitt og tvö, bæði með raforkuna og síðan með heita vatnið. En betur má ef duga skal. Það er ekki bara efnahagslega skynsamlegt, það er ekki bara skynsamlegt út af loftslagsmálum, umhverfismálum og samkeppnishæfni, heldur er það líka þjóðaröryggismál. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í það en núna þegar við eigum að gefa mjög skýr skilaboð - sem ég vona að allir hv. þingmenn geri og held ég flestir ef ekki allir sem hafa hlustað hafa gert það - um að við styðjum vini okkar í Finnlandi og Svíþjóð í þessari ákvörðun þá veit ég ekki hvernig menn tengja þessi mál saman og geta komið sér á þann stað að tengja þetta við hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég held að það sé alltaf mikilvægt að ræða aðild bara til að öllum sé ljóst að það er óskynsamlegt fyrir okkur að ganga þarna inn en ef það eru einhver rök fyrir því þá er það örugglega ekki út af öryggis- og varnarhagsmunum. Virðulegi forseti. Ég ætla að lokum að segja að ég held að það skipti mjög miklu máli í þessari umræðu að við gefum þau skilaboð sem ég veit að allir eru sammála um, að við dáumst að hetjunum í Úkraínu sem eru að berjast við ofurefli. Þó það hafi gengið vel þá eiga þau við ofurefli að etja, við skulum alveg átta okkur á því, og eru algerlega háð því að vestræn ríki styðji þau með eins miklum hætti og mögulegt er. Við skulum líka hafa það í huga að þessar hetjur, úkraínska þjóðin, eru ekki bara að berjast fyrir sínu lífi og sínu landi. Þær eru líka að berjast fyrir okkur. Allar þjóðir, sérstaklega þær sem eru í nágrenninu, segja eðlilega að þær hafi miklar áhyggjur af því ef Úkraína fellur þá séu þau næst. Ég held að það sé óhætt að segja um þann sem dettur í hug að ganga fram með þeim hætti sem Pútín hefur gert að hann sé til alls vís. Maður vildi hafa heiminn allt öðruvísi en hann er en heimurinn er eins og hann er. Við sem erum svo lánsöm, minni hluti jarðarbúa, að búa við lýðræði, mannréttindi og þau gildi sem okkur finnst sjálfsögð verðum að hafa varann á. Við verðum að vera í öflugu varnarbandalagi og við Íslendingar verðum auðvitað að vera með þessar styrku varnir í gegnum varnarsamninginn við Bandaríkin. Við verðum að styðja það fólk sem er að berjast fyrir lífi sínu og frelsi. Ég lít svo á að ef við samþykkjum þessa tillögu frá hæstv. utanríkisráðherra séum við í leiðinni að gefa skýr skilaboð í þá veruna.
Frú forseti. Mig langaði í lok þessarar umræðu einfaldlega að þakka hv. utanríkismálanefnd fyrir sína vinnu. Hún hefur unnið þessa vinnu vel og ég þakka fyrir þá skilvirkni og svigrúm sem þingið hefur sýnt. Þetta er í mínum huga mjög stór dagur, að afgreiða málið hér vonandi með mjög jákvæðum hætti eftir augnablik, þar sem við erum að sýna í verki, ekki bara í orði heldur á borði, samhug og stuðning við okkar helstu vina- og bandalagsríki sem hafa tekið sína ákvörðun fyrir sitt leyti um að vilja vera aðilar að öflugasta öryggis- og varnarbandalagi í heimi. Það er góður bragur á því að vera á meðal allra fyrstu til að gera það og afgreiða málið hér á sama degi og Danmörk gerir slíkt hið sama. Það er vonandi að málið leysist farsællega og að Finnland og Svíþjóð verði sem allra fyrst aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Þótt það mál sé eins og sakir standa á mjög viðkvæmu stigi þá getur maður ekki annað en vonast til og nánast gert kröfu um að það leysist á farsælan hátt enda mikið undir. Aðdragandinn hjá Finnum og Svíum við að komast að þessari niðurstöðu var að mínu mati með miklum sóma. Það er kannski ekki það sem Rússlandsforseti sá fyrir að Atlantshafsbandalagið myndi stækka og eflast og þar myndu ganga til liðs við bandalagið mjög framúrskarandi ríki þegar kemur að því að halda á lofti og lifa eftir þeim gildum sem virðast ógna Rússlandsforseta hvað helst. Það eru í mínum huga líka mjög jákvæð skilaboð. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka nefndinni fyrir vel unnin störf og ég get ekki annað sagt en að ég hlakka til að greiða atkvæði hér rétt á eftir.
Frú forseti. Hér fyrr í dag benti hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir á þá stöðu sem enn og aftur er komin upp í allsherjar- og menntamálanefnd, að Útlendingastofnun neitar að afhenda Alþingi gögn sem þarf til að afgreiða umsóknir um ríkisborgararétt. Hún spurði forseta hvað Alþingi geti gert þegar stjórnsýsla dómsmálaráðuneytis neitar að fylgja lögum. Ég spurði forseta 18. maí, eftir að forseti hafði sagst ætla að kanna málið: Hvernig kannaði forseti málið? Hvernig beitti forseti sér gagnvart ráðuneytinu? Hvað gerði forseti yfir höfuð til að Útlendingastofnun hætti að standa í vegi fyrir því að þetta fólk fengi að verða Íslendingar eins og það á heimtingu á lögum samkvæmt? Við fengum engin svör, frú forseti, og þess vegna langar mig að ítreka þessa beiðni: Hvað gerði forseti? Hvað mun forseti gera og hvað hefur forseti gert til að bæta úr þessu?
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni um ósk um svör frá hæstv. forseta. Mig langar líka að benda á það sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir sagði fyrr í dag sem er að það hefur komið mjög skýrt fram hvers vegna Útlendingastofnun neitar að afhenda þinginu umbeðnar umsóknir til ríkisborgararéttar. Það hefur komið fram í skriflegu svari frá Útlendingastofnun að það sé vegna þess að þingið taki hvort eð er ekki mark á því sem Útlendingastofnun segir í umsögnum sínum um hvað þeim finnist rétt að gera þegar kemur að veitingu ríkisborgararéttar. Þetta er mjög skýrt, virðulegi forseti. Útlendingastofnun ætlar að hætta að vinna með þinginu vegna þess að Útlendingastofnun er ósátt við þær ákvarðanir sem þingið tekur varðandi ríkisborgararétt, þingið sem hefur valdið samkvæmt lögum til að veita ríkisborgararétt. Það er auðvitað óforskammað, virðulegi forseti, að undirstofnun í dómsmálaráðuneytinu telji sig geta verið með uppsteyt vegna þess að þau eru ósammála þeim ákvörðunum sem Alþingi tekur.
Frú forseti. Við greiðum hér atkvæði um umsókn Svíþjóðar og Finnlands að Atlantshafsbandalaginu. Ég vil árétta það hér að ég hef lýst yfir skýrri afstöðu ríkisstjórnarinnar til þessarar umsóknar sem er byggð á lýðræðislegri niðurstöðu þjóðþinga Svíþjóðar og Finnlands, þjóða sem eru meðal okkar nánustu vinaþjóða í þessum heimi. Forsætisráðherrar Íslands, Noregs og Danmerkur, sem öll eru innan bandalagsins, lýstu því opinberlega yfir þegar þessar umsóknir voru lagðar fram að við myndum greiða fyrir þeim í ríkjum okkar. Ég hef enn fremur lýst þeirri afstöðu á fundum mínum með forsætisráðherrum Svíþjóðar og Finnlands. Ég mun því styðja þessa tillögu sem snýst um umsóknir þessara ríkja að Atlantshafsbandalaginu og raunar hef ég þá trú að þessi ríki muni vinna mjög náið með öðrum Norðurlöndum innan Atlantshafsbandalagsins þar sem við Íslendingar höfum talað mjög skýrt fyrir friðsamlegum lausnum og afvopnun. Ég trúi því að þar muni norrænu ríkin tala saman mjög skýrri röddu ef marka má utanríkisstefnu allra þessara ríkja. En mestu skiptir að hér er um að ræða lýðræðislega niðurstöðu okkar nánustu vinaþjóða.
Frú forseti. Samfylkingin öll, þingflokkur Samfylkingarinnar allur, styður þessa tillögu. Við fögnum því sérstaklega að akkúrat þessar góðu nágrannaþjóðir okkar skuli bætast við í bandalagið. Þær eru þekktar af því að leggja áherslu á svipuð gildi og Íslendingar á sviði friðar, lýðræðis og mannréttinda og ég tel að það styrki samtökin sérstaklega að fá fleiri málsvara slíkra gilda inn í NATO.
Virðulegi forseti. Á þeim hörmungartímum sem ganga yfir heiminn er ýmislegt sem breytist. Þess vegna hafa okkar ágætu vinir og nágrannar, Finnar og Svíar, tekið ákvörðun um að ganga til liðs við okkur og aðrar þjóðir í NATO. Við í Framsókn styðjum það að sjálfsögðu. Við bjóðum þá velkomna til starfa í NATO, það mun styrkja hina norrænu vídd í Atlantshafsbandalaginu. Ég hef komið þessum sjónarmiðum á framfæri við systurflokka mína og síðast á fundi með sveitarstjórnarráðherra í Svíþjóð í síðustu viku en þar er þetta mál meira og minna á dagskrá þangað til það verður yfirstaðið. Ég vil bara koma hingað upp og lýsa mikilli velþóknun á því að Svíar og Finnar hafi tekið þessa ákvörðun. Það er þeirra sjálfstæði réttur sem við virðum. Við getum á móti tekið því sérstaklega vel og það gerum við í dag.
Frú forseti. Það er skýr vilji Finna og Svía að sækja um aðild að NATO. NATO er með þá afdráttarlausu stefnu að dyr bandalagsins standi umsóknarríkjum opnar. Ég virði sjálfsákvörðunarrétt ríkjanna en styð ekki stækkun hernaðarbandalaga og mun því ekki greiða atkvæði með þessari tillögu. En innan þingflokks Pírata rúmast ýmsar skoðanir þannig að ég reikna með því að við verðum þvers og kruss. Ég get ekki sleppt því að nefna hér þá fráleitu kröfu Erdogans Tyrklandsforseta að Kúrdar, sem hafa notið skjóls í Svíþjóð, verði framseldir til Tyrklands í skiptum fyrir atkvæði greitt með aðildarumsókn. Við getum ekki leitt hjá okkur svona grófar kröfur um mannréttindabrot. Íslensk stjórnvöld verða að taka skýra afstöðu gegn þessum kröfum Tyrklands og standa þannig með þeim grunngildum mannréttinda sem við deilum með nágrannaþjóðum okkar.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um þá sjálfstæðu ákvörðun Svía og Finna, sem þeir tóku á grunni síns fullveldis, að ganga í friðar- og varnarbandalagið NATO. Viðreisn styður umsókn þessara vinaríkja okkar eindregið. Um leið vil ég hvetja hæstv. ráðherra utanríkismála, og líka forsætisráðherra, til að gera allt sem í hennar valdi stendur til að styðja eins og hægt er við bakið á Moldóvu og Georgíu í viðleitni þeirra til að verða líka aðilar að NATO. Ég vil líka taka undir þau orð sem hér hafa fallið um Erdogan og Tyrkland, af hálfu utanríkisráðherra og annarra sem hér hafa talað um Tyrkland. Það skiptir máli að sýna festu gagnvart þeim fráleitu kröfum sem Erdogan Tyrklandsforseti hefur sett fram í tengslum við aðildarumsókn Svía og Finna. Viðreisn styður þessa tillögu eindregið og við sjáum að þetta er svar [[Forseti hringir.]]Svía og Finna í því að verja sitt fullveldi. Þeir telja hag sínum betur borgið í samvinnu og samstarfi við aðra eins og innan NATO og ESB.
Frú forseti. Ég kem hér upp fyrst og síðast til að þakka hæstv. utanríkismálanefnd fyrir hennar vinnu og það svigrúm sem þingið hefur sýnt við meðferð þessa máls og sömuleiðis þá skilvirku málsmeðferð sem þetta mál hefur fengið hér. Þau sem vonuðust með árás sinni inn í fullvalda ríki til að veikja samstarf vina og bandalagsþjóða okkar, veikja Atlantshafsbandalagið sáu líklega ekki fyrir að ein öflugustu ríki okkar vina- og bandalagsþjóða þegar kemur að mannréttindum, sterkri lýðræðishefð og þeim gildum sem við stöndum almennt fyrir myndu nú óska eftir því að verða aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það hefur gerst. Þá ákvörðun virðum við og bjóðum þau hjartanlega velkomin í öflugasta varnar- og öryggisbandalag heims.
Virðulegi forseti. Við í Flokki fólksins styðjum heils hugar aðild Finna og Svía að Atlantshafsbandalaginu. Atlantshafsbandalagið er varnarbandalag og staðfesting á því er einfaldlega innganga Finna. Finnar eiga landamæri að Rússlandi og hafa verið óháð ríki um áratugi. Svíar hafa verið óháðir frá Napóleonstyrjöldunum 1814. Af hverju eru þeir að sækja um? Jú, út af innrásinni í Úkraínu. Þeir telji öryggi sínu best varið í varnarbandalaginu Atlantshafsbandalaginu til að tryggja lýðræði, einstaklingsfrelsi og varðveita frelsi sitt, lög og reglu, eins og segir í inngangsorðum Atlantshafssamningsins. Við teljum að þetta sé mjög mikilvægur samningur og við teljum að þetta muni styrkja hina norrænu vídd og samstarf Norðurlandanna í varnarmálum eins og hér hefur komið fram. Það verður spennandi að sjá hvernig áherslur Norðurlandanna hvað varðar mannréttindi og mannúð munu koma fram á vegum Atlantshafsbandalagsins í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Þetta er söguleg stund þegar við greiðum atkvæði um tillögu hæstv. utanríkisráðherra. Ég tel að það sé afskaplega mikilvægt að við sendum þessum nánu vinaþjóðum okkar skýr skilaboð um samstöðu frá Alþingi Íslendinga. Það er sorglegt að sjá að ein aðildarþjóðin, nánar tiltekið undir forystu Erdogan, skuli ganga fram með þeim hætti sem hún geir og þeim mun mikilvægara að aðrar þjóðir, sérstaklega nánar vinaþjóðir Finna og Svía eins og við erum, gefi mjög skýr skilaboð um að það sé full samstaða um að styðja þá í að ganga í Atlantshafsbandalagið.
Virðulegi forseti. Þetta er í sjálfu sér á margan hátt söguleg atkvæðagreiðsla og mikil tímamót í utanríkismálum að þessar nánu vinaþjóðir okkar sjái ástæðu til að sækjast eftir aðild. Það er í mínum huga meira en sjálfsagt mál að sýna samstöðu með þeim og virða þeirra vilja til að ganga í Atlantshafsbandalagið. Ég sé ekki annað en að með því sé mjög breiður stuðningur hér á þinginu. En þetta eru, eins og ég segi, mikil tímamót sem við hljótum á sama tíma að láta okkur verða tilefni til þess að spyrja hvort við séum í einu og öllu búin að bregðast við og leggja mat á þær breytingar sem verða tilefni til þessara sögulegu tíðinda. Það bíður okkar svona í framhaldi af þessu. Fram til þessa [[Forseti hringir.]]höfum við fyrst og fremst sýnt stuðning í verki og samstöðu en við verðum líka að láta þessa atburði alla verða okkur tilefni til þess að líta inn á við.
Frú forseti. Við lifum sögulega tíma og þetta er merkileg atkvæðagreiðsla hér í dag. Þetta er atkvæðagreiðsla þar sem við styðjum vinaþjóðir til að tryggja öryggi á norðurslóðum, við Eystrasaltið og er upphafið að nýjum tímum í samvinnu þessara þjóða sem snúa að varnar- og öryggismálum og öðrum sviðum. Ég er svo sannarlega glaður að vera hér í þessum sal að greiða atkvæði um þetta mikilvæga og stóra mál. Það ber að fagna þessum degi og því sem þetta er að skapa.
Frú forseti. Ég tel ekki að friður og öryggi í heiminum verði tryggt í gegnum hernaðarbandalög. Ég hins vegar virði sjálfsákvörðunarrétt þjóða og Svíar og Finnar hafa komist að þeirri niðurstöðu að sækja um aðild að NATO, félagsskap sem ég myndi helst vilja sjá Íslendinga ganga út úr, en það er þeirra ákvörðun að sækja þar um inngöngu og þess vegna greiði ég ekki atkvæði með þessari tillögu.
Frú forseti. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur tekið til umfjöllunar skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu, fengið til sín gesti og fjallað um umfjöllun ríkisendurskoðanda og tillögur hans til úrbóta. Álit nefndarinnar liggur fyrir á þskj. 1154, 723. mál, og ég hygg að þingmenn geti kynnt sér álitið á vef Alþingis ef þeir hafa ekki nú þegar lesið það. Ég hyggst því ekki lesa það frá orði til orðs hér í dag. Ég vil vekja athygli á því að eftir að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lauk umfjöllun sinni og ritaði álitið fór skýrslan til hv. velferðarnefndar þar sem hún er til umfjöllunar og ég á von á því að það sem fram kemur í skýrslunni, sem er viðamikil og góð, verði leiðarljós í umfjöllun velferðarnefndar um geðheilbrigðismál og þjónustu í geðheilbrigðiskerfinu til framtíðar. Mig langar að þessu sinni til að fara í stuttu máli yfir tillögur til úrbóta sem gerðar eru í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þær eru sjö og þær varpa mjög skýru ljósi á stöðu þessa mikilvæga málaflokks og sýna því miður hve mörgu er ábótavant í þjónustu við þau sem þurfa að leita sér lækninga í geðheilbrigðiskerfinu hér á landi. Þetta eru margs konar skavankar. Þeir varða bæði kerfið sem slíkt, útfærslu þess, skipulagningu, upplýsingasöfnun, en einnig það sem ég tel vera jaðarsetningu þessa málaflokks og þá á ég við jaðarsetningu innan heilbrigðiskerfisins og ég á líka við jaðarsetningu almennt í samfélaginu. Stóra verkefnið okkar er að vinna gegn fordómum í garð þeirra sem glíma við geðrænar áskoranir einhvern tímann á lífsleiðinni og að efla heilbrigðisþjónustu við þau sem þurfa á henni að halda þegar þau þurfa á henni að halda. Það hlýtur að vera stærsta verkefnið okkar hér sem fjárveitingavalds, okkar sem tökum stefnumótandi ákvarðanir um það hvernig við viljum forgangsraða innan kerfa og milli kerfa og líka innan heilbrigðiskerfisins. Fyrsta tillaga ríkisendurskoðanda til umbóta er sú að efla þurfi söfnun upplýsinga, greiningu og utanumhald. Það vantar yfirsýn í málaflokkinn og það kemur berlega í ljós í skýrslunni. Meðal þess sem þarf að gera er að eyða lagalegri óvissu um skil á gögnum til embættis landlæknis, koma á laggirnar miðlægri biðlistaskrá og halda skrá um beitingu þvingunarúrræða þegar þeim er beitt. Það þarf líka að skrá betur óvænt atvik sem verða í geðheilbrigðisþjónustu og kvartanir þeim tengdar. Loks þarf, og það er ekki lítið mál undir fyrsta lið, að greina þjónustu og mannaflaþörf í heilbrigðiskerfinu og auka yfirsýn ráðuneytisins. Eins og hv. þingmönnum er væntanlega kunnugt hefur verið sett á fót mannaflaráð, held ég að það heiti, á vegum heilbrigðisráðuneytisins sem er að rýna stöðuna í mönnun og nýliðun í heilbrigðiskerfinu. Það liggur fyrir og hefur verið til umfjöllunar á undanförnum dögum að það vantar tugi hjúkrunarfræðinga inn í heilbrigðiskerfið, eina 50 held ég að megi segja. Við höfum ekki útskrifað eða brautskráð nýjan sérfræðing í geðlæknisfræðum í ein fjögur ár. Það er mjög alvarleg staða. Ég er þeirrar skoðunar að ráðamenn, heilbrigðisráðherra og aðrir í ríkisstjórn og að sjálfsögðu þingmenn líka, þurfi að taka umræðuna um það hvernig við löðum fólk til náms í þessum greinum, ungt fólk, líka eldra fólk, líka þau sem vilja skipta um starfsvettvang t.d., hvernig við auðveldum þeim að afla sér menntunar í heilbrigðisgreinum og hvernig við síðan, þegar fólk hefur aflað sér kunnáttunnar og menntunarinnar, búum þannig um heilbrigðiskerfið sem vinnustað - það eru auðvitað fjölmargir vinnustaðir, tugir, ef ekki hundruð - að fólk endist í vinnunni og geti starfað þar og varið kröftum sínum í þessi mikilvægu störf. Það verður líka að vekja athygli á erfiðleikunum við að afla upplýsinga í kerfinu. Það verður að gera gangskör í því að eyða lagalegri óvissu og á það er bent í áliti nefndarinnar. Það verður að koma því þannig fyrir í löggjöfinni að heilbrigðisstarfsfólk, sjálfstætt starfandi læknar t.d., komist ekki upp með að skila ekki upplýsingum til landlæknis. Við þurfum að hafa yfirsýn yfir þetta kerfi eins og öll önnur og við þurfum að vita um fjölda tilfella, um sjúkdómsgreiningar og annað til þess að geta síðan veitt betri heilbrigðisþjónustu. Um skráningu atvika þarf í raun ekki að hafa mörg orð. Það segir sig sjálft að það er algjörlega nauðsynlegt að skrá alvarleg atvik. Það þarf einnig að skrá kvartanir sem berast. Önnur tillagan varðar það mikilvæga verkefni að tryggja sjúklingum samfellda þjónustu. Það er allt of mikið um það að þjónustuveitendur ræði ekki saman eða að kerfin tali ekki saman, heilbrigðis- og félagskerfi oftast en stundum innan heilbrigðiskerfisins, þegar veita þarf þjónustu. Auðvitað eru það ekki kerfin sem ekki eru að tala saman heldur fólkið sem er að vinna í kerfunum. Það er ekki að skiptast á upplýsingum og er ekki að sjá til þess að sjúklingurinn komist snurðulaust úr einni þjónustu í aðra ef á því er þörf. Það þarf að skoða hér, segir ríkisendurskoðandi, hvort formbinda skuli skyldu stofnana og þjónustuveitenda í heilbrigðis- og félagskerfinu til að vinna saman og jafnvel að kanna hvort það sé þannig að sumir sem þurfa þjónustu, eru kannski alvarlega veikir, fái málastjóra og er þar vísað í hugmyndafræði farsældarlaganna og það að hægt sé að fylgja einstaklingi eftir og málastjóri sjái til þess að viðkomandi einstaklingur fái þá þjónustu sem honum eða henni ber. Upplýsingagjöf til sjúklinga er mjög mikilvæg og einnig til aðstandenda og við verðum hreinlega að búa þannig um hnútana að það sé ljóst að sjúklingur sé alltaf upplýstur um hvers vegna hann er að fá þjónustu og hvernig og að alltaf sé tryggt að ef um samþykki er að ræða þá sé það upplýst samþykki. Þriðja atriðið sem Ríkisendurskoðun nefnir eru svokölluð grá svæði í geðheilbrigðisþjónustu. Gráu svæðin eru þau svæði sem einstaklingar geta lent á ef þeir fá ekki viðeigandi þjónustu. Að sögn eru þessi svæði vel þekkt innan kerfisins en það gengur illa að fækka þeim og við verðum að gera betur í því. Ástæða þess að það gengur illa að fækka þeim er sögð vera sú að ágreiningur sé um ábyrgðar- og kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga og einnig óskýr ábyrgðarskipting milli þjónustustiga í heilbrigðiskerfinu. Eins og kunnugt er hefur skiptingin á milli fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu í heilbrigðiskerfinu verið lögfest og það er mjög mikilvægt. Það er hins vegar ekki eins skýrt hvar nákvæmlega eigi að veita þjónustuna á fyrsta stigi, öðru stigi og þriðja stigi þegar á reynir. Það er líka mjög mikilvægt hér, og er auðvitað viðfangsefni sem stjórnvöldum hefur algerlega mistekist að leysa, að leysa ágreining um ábyrgðar- og kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Það eru allt of mörg mál sem lenda á gráa svæðinu þarna á milli og þá gleymast einstaklingarnir, þeir fá ekki þá þjónustu sem þeir þurfa. Þeir eru fastir á biðlistum eða jafnvel ekki með neina þjónustu í augsýn. Og hvað þýðir það? Það þýðir að þessir sömu sjúklingar eru í raun á ábyrgð sinna nánustu en ekki í þjónustu í heilbrigðis- og velferðarkerfinu. Það þarf að draga úr þeim hvötum sem Ríkisendurskoðun segir að séu í kerfinu, og ég ber ekki brigður á það, að hægt sé að vísa erfiðum og kostnaðarsömum málum frá sér eða á milli kerfa. Það má ekki vera þannig, hvorki milli sveitarfélaga né milli ríkis og sveitarfélaga eða innan heilbrigðiskerfisins, en því miður gerist það örugglega of oft að fólki er vísað þarna á milli vegna þess að hagsýnir stjórnendur sjá hreinlega að þeir hafi ekki efni á að halda úti þjónustunni vegna fjárveitinga. Þannig getur þetta ekki verið. Í fjórða lagi er bent á aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu, tímanlegt aðgengi samkvæmt skilgreindum viðmiðum um biðtíma. Það er fátt eins mikilvægt þegar fólk veikist, ég tala nú ekki um ef það veikist alvarlega, og að það fái þjónustu strax. Það verður að búa þannig um hnútana að fólk sé ekki fast á biðlistum vikum og mánuðum saman, ég tala ekki um þegar við erum að fjalla um börn og ungmenni. Það er algerlega óviðunandi að kerfið okkar sé með þeim hætti. Það þarf líka að jafna aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu með tilliti til landsbyggðanna. Að því sögðu vil ég benda á að í skýrslunni kemur fram að biðtími er í sumum tilvikum lengstur á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki einhlítt að það sé lengri bið úti um landið en það er hins vegar þannig að það eru ákveðin verk í heilbrigðisþjónustunni þar sem biðin er allt of löng og það skerðir að sjálfsögðu lífsgæði þeirra sem bíða eftir þjónustunni. Það er ekki við það unandi að fólk sem er alvarlega veikt þurfi að bíða vikum og mánuðum saman eftir því einu að komast inn fyrir þröskuldinn á heilbrigðiskerfinu. Mönnun og sérhæfing starfsfólks er fimmta ábendingin. Um það atriði mætti að sjálfsögðu hafa mjög langt mál og ræða um það með tilliti til launa og kjara, starfsumhverfis og húsnæðismála innan heilbrigðiskerfisins. Það er ósköp einfaldlega þannig að okkur vantar fleira fagfólk inn í heilbrigðiskerfið. Okkur vantar fleiri í geðheilbrigðiskerfið, okkur vantar fleiri geðlækna, geðhjúkrunarfræðinga. Okkur vantar fleiri sjúkraliða sem hafa sérþekkingu á þessum málum og sem betur fer er það þannig að hægt er að afla sér viðbótardiplómanáms fyrir sjúkraliða við Háskólann á Akureyri. Okkur vantar fleiri sálfræðinga og félagsráðgjafa. Í mínum huga er það alveg skýrt að það er hlutverk stjórnvalda að laða fólk til náms og starfa svo að við getum mannað kerfið og að við höldum þar inni bestu fáanlegu þekkingu og göngum ekki svo fram af starfsfólki í heilbrigðiskerfinu að það sjái sér ekki fært að vinna þar. Auðvitað skipta laun máli en starfsumhverfi, starfsaðstæður, álag og annað slíkt skiptir líka mjög miklu máli, svo að ég fari ekki út í umræðuna, sem er reyndar ekki hér til umfjöllunar, um þörfina á nýjum geðdeildum og viðunandi húsnæði fyrir geðdeildirnar, t.d. eins og á Landspítalanum, nútímalegt húsnæði sem svarar þeim kröfum sem gerðar eru til geðlækninga og geðhjúkrunar á 21. öldinni. Í sjötta lagi þarf að tryggja tilvist geðheilsuteyma. Það er, held ég, algjörlega óumdeilt, þvert á alla flokka, að geðheilsuteymi heilsugæslustöðva landsins hafa slegið í gegn, langar mig að segja. Þau hafa a.m.k. svarað mjög mikilli þörf. Það sjáum við í tölunum í skýrslunni og við sjáum að þau eru gott dæmi um góða þverfaglega fyrsta stigs geðheilbrigðisþjónustu, gott dæmi um það hvernig eigi að vinna. Við erum öll, og nefndin er það að sjálfsögðu líka, sammála um að tryggja tilvist þeirra og fjárveitingar til þeirra og við ræddum það reyndar einnig að slík fagleg þjónusta þyrfti að vera fyrir hendi fyrir börn og ungmenni. En við þurfum auðvitað að sjá hvernig innleiðing farsældarlaganna svarar því. Þar eru líka brýn verkefni. Í nefndinni var einnig fjallað um það að til þess að tryggja þetta samtal, sem við erum alltaf að tala um á milli heilbrigðis- og félagsþjónustu, sé mjög mikilvægt, og auðvitað er það víða þannig, að það sé fulltrúi úr félagsþjónustu í geðheilsuteymi á heilsugæslu. Það er gott að geta nefnt þetta dæmi um eitthvað sem er vel heppnað og virkar og svarar þörfinni. Sjöunda atriðið er um aðgerðaáætlanir og eftirfylgni þeirra, mjög mikilvægt atriði. Í ljósi þess að til umfjöllunar á þinginu er stefna í geðheilbrigðisþjónustu til 2030 ætla ég að leyfa mér að halda því fram að við þurfum jafnvel að horfa lengra. Við þurfum að gera tíu ára plan en við þurfum líka að horfa til 20 ára og eins langt fram og við komumst með tilliti til þeirra breytinga sem við vitum að verða á samsetningu þjóðarinnar, á tíðni geðsjúkdóma, það sem við vitum og höfum séð í rannsóknum erlendis um það við hvað er að etja í samtímanum. Ég vil taka undir þau tilmæli Ríkisendurskoðunar að tryggja þurfi eftirlit og eftirfylgni með aðgerðum og meta árangur aðgerðanna. En í einni setningu þá erum við að ræða hér um að langtímasýn, langtímastefna, í geðheilbrigðisþjónustu liggi fyrir og um hana sé sem mest samstaða þannig að við séum sammála um að fjármagna þær aðgerðir sem ráðast þarf í. Þær liggja ekki fyrir eins og staðan er í dag. Við þurfum nákvæma aðgerðaáætlun sem byggir á stefnu sem vonandi tekst að afgreiða hér fljótlega. Síðast en ekki síst þurfa fulltrúar allra flokka á Alþingi að muna að það þarf pólitískt þrek til að gera langtímabreytingar. Það þarf pólitískt þrek og staðfestu til þess að hrinda þessum veruleika í framkvæmd, að tryggja að við verðum árið 2030 eða 2040 þar sem við viljum vera í samræmi við stefnuna og að við höfum haft pólitískt þrek til að fjármagna þær aðgerðir sem við verðum að fara í. Um það verðum við að ná saman af því að hér er um að ræða einhvern mikilvægasta þátt heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu sem ríki og sveitarfélög halda úti. Við vitum að ef vel tekst til í geðheilbrigðisþjónustu þá erum við ekki bara að bæta lífsgæði sjúklinga og aðstandenda og heilsu heldur erum við að bæta lífsgæði í samfélaginu. Við erum að efla samfélagið og við erum að gefa fólki miklu fleiri tækifæri til að láta drauma sína rætast en við myndum gera ef við gerðum þetta ekki.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu, mjög nauðsynlega úttekt og löngu tímabæra en því miður svarta. Eitt barn á bið eftir geðheilbrigðisþjónustu er einu barni of mikið. Hvað eigum við að segja við barn sem hefur beðið eftir því í þrjú ár að fá nauðsynlega þjónustu, barn sem er kannski að byrja skólagöngu? Er hægt að segja við það: Þú þarft að bíða þangað til þú verður 10 ára, 11 ára eða 12 ára? Og skólagangan, hvernig endar hún? Við hugsum hlutina ekki alveg til enda vegna þess að á sama tíma og þetta er í gangi erum við að leika okkur að lífi viðkomandi barns. Við vitum ekkert hvað verður um viðkomandi barn ef það fær ekki hjálp til að geta stundað skólanámið. Allar líkur benda til þess að viðkomandi barn eigi eftir að lenda á milli einhvers staðar í kerfinu og það á jafnvel eftir að lenda á örorku. Ætlar ríkisstjórn þess tíma þá að segja: Heyrðu, við þurfum að senda viðkomandi í starfsendurhæfingu? Er þá ekki betra að grípa inn í málin strax, sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að ekkert barn fari á slíkan biðlista, að ekkert barn þurfi að ganga í gegnum þær hörmungar sem fylgja því að þurfa að bíða kannski í tvö til þrjú ár eftir þjónustu sem það á fullkomlega rétt á og það strax? Það er síðan annað í þessu kerfi og það er kostnaðurinn. Eins og staðan er í dag þá er gróf mismunun í gangi. Þeir sem hafa efni á því geta keypt sig fram fyrir í röðina. Þeir sem hafa ekki efni á því sitja eftir. Kostnaðurinn við einn tíma nálgast 20.000 kr. Það er gífurlegur kostnaður sem því miður er mörgum ofviða. Ég veit til þess að foreldrar hafa tekið þá ákvörðun að borga sig frekar út fyrir kerfið en að bíða í eitt, tvö eða þrjú ár eftir þeirri þjónustu sem þau vita að barnið þeirra þarf lífsnauðsynlega á að halda og getur skipt sköpum fyrir framtíð þess. Biðlistarnir lengjast og það er langt frá því að vera ásættanlegt. Snúum okkur að skýrslu Ríkisendurskoðunar. Í henni kemur fram að mannekla í geðheilbrigðiskerfinu er viðvarandi vandamál og skortur á sérhæfðu starfsfólki. Þá eru svokölluð grá svæði í kerfinu einnig vandamál og allt of langir biðlistar, eins og ég kom að áðan. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu á landsvísu er landlægt vandamál og enn búa margir við skert aðgengi að þjónustu á landsbyggðinni. Þarna vantar betri samvinnu, þverfaglegri vinnubrögð og samfellu í þjónustu. Eitt aðalvandamálið, að mati Ríkisendurskoðunar, er mikill skortur á fagmenntuðu starfsfólki. Það stendur geðheilbrigðismálum aðallega fyrir þrifum. Vegna mikils skorts á geðhjúkrunarfræðingum og geðlæknum er mjög erfitt að manna vaktir og þá sérstaklega þar sem verkefnum hefur fjölgað mikið og biðlistar lengjast og lengjast. Því miður er þetta hálfgerð falleinkunn fyrir þá ríkisstjórn sem er við völd og þá sem eru að reyna að koma þessu kerfi í lag. Mikilvægt er að fjölga menntuðu fagfólki í stéttinni og starfsaðstæður og starfsumhverfi þarf að vera þannig að það laði fólk til starfa. Staðreyndin er því miður sú að við erum að búa til ný kerfi, við erum að færa geðheilbrigðisþjónustuna inn á heilsugæslustöðvarnar. En sá vandi hefur fylgt því að ekki er nóg af starfsfólki. Fólk er að fara úr teymum sem það þyrfti helst að vera í til þess að vinna á biðlistum og að færast yfir í heilsugæsluna og það vantar fólk. Það er ekki nóg um það að nýtt starfsfólk sé að koma inn í kerfið. Þetta er vandamál sem við höfum vitað af lengi en einhverra hluta vegna virðist enginn hafa fundið lausn á því eða hafa farið kerfisbundið í að reyna að sjá til þess að við höfum nóg af menntuðu fólki. Að mati Ríkisendurskoðunar eru miklir veikleikar í kerfinu, það sé óljóst hver eigi að veita tiltekna þjónustu og samfella í þjónustu sé þá rofin. Einnig þurfi að útrýma gráu svæðunum þar sem fólk lendir á milli kerfa og fær ekki þá þjónustu sem það á rétt á. Ég hef orðið var við að fólk sem m.a.s. er inni í heilbrigðiskerfinu fær ekki þá þjónustu sem það þarf á að halda, það lendir einhvern veginn þarna á milli. Það er enginn sem virðist geta tekið að sér að hjálpa viðkomandi sem á við geðræn vandamál að stríða, t.d. að grípa hann á þann hátt að koma honum inn á örorkukerfið eða í endurhæfingarkerfið, að viðkomandi hafi eitthvert fast land undir fótum, hafi einhverjar fastar tekjur og eigi einhverja möguleika. Inn í kerfið vantar greiningar, utanumhald, samþætta þjónustu, fækkun á gráum svæðum í geðheilbrigðiskerfinu. Það þarf að auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og það þarf að vanda til verka. Það er furðulegt hvað Ríkisendurskoðun var í miklum erfiðleikum með að fá svar við spurningum sínum frá ráðuneytinu um kostnað og að brugðist yrði við beiðni um gögn. Það segir sína sögu að sú staða kom upp að það virðist eins og kerfin tali ekki saman. Það virðist eins og ekki sé búið að skilgreina það og koma hlutunum þannig fyrir að hægt sé að fara á einn stað og komast að öllum gögnum. Niðurstaðan er sú að stjórnvöld skortir yfirsýn yfir stöðu geðheilbrigðismála í landinu. Það er skortur á upplýsingum, greiningu á þeim. Það vantar upplýsingar um fjölda þeirra sem hafa glímt við geðraskanir á Íslandi. Það þarf nákvæma skrá um geðsjúkdóma á Íslandi, þ.e. heildstæðar upplýsingar um tíðni geðsjúkdóma eða geðraskana þó þannig að þær uppfylli kröfur laga um persónuvernd, um málefnalegan tilgang og meðalhóf við vinnslu persónuupplýsinga. Það er óásættanlegt að tölulegar upplýsingar um þvinganir og nauðungarvistanir í geðheilbrigðisþjónustu eða staðlaðar skrár í slíkum tilvikum vanti, að það sé ekkert verið að halda utan um það. Eins og við höfum komið að eru gráu svæðin einn furðulegasti hlutinn af þessu, þ.e. að ekki virðist hafa tekist að kortleggja þann hóp sem er að detta inn á milli þessar gráu svæða eða á milli kerfa. Það var verið að setja á fót nefnd um það en það svar kom fram við fyrirspurn minni í nefndinni að ekki væri vitað hvað hefði orðið um þá nefnd, hvort hún sé að störfum eða hvað sé í gangi þar. Mér skilst þó alla vega, sem er kannski jákvætt í þessu, að unnið hafi verið faglega að því sem gert var í sambandi við börn, að taka á þessum gráu svæðum. Hér er ákveðinn hópur sem á við fjölþættan vanda að glíma og það virðist vera lenska í kerfinu að því fjölþættari vanda sem viðkomandi á í því verra sé að fá einhvern einn aðila til þess að taka á vandanum. Kerfin virðast einhvern veginn vilja henda þessum einstaklingum á milli sín vegna þess kostnaðar sem af því hlýst að taka á vandanum. Það segir okkur að það er eitthvað mikið að ef við getum ekki tryggt fjármagn til að ekki þurfi að neita fólki um þjónustu eða að ýta þurfi því milli kerfa vegna þess að kostnaðurinn sé of mikill. Þá er sú hætta til staðar að viðkomandi detti á milli kerfa og ég tala af reynslu, það er dauðans alvara. Við erum þar að tala um grafalvarlegt mál. Við erum að tala um alvarlega veikt fólk og við getum ekki á nokkurn hátt réttlætt það að þeir einstaklingar séu í þessari aðstöðu. Ríkisendurskoðandi setti upp sjö atriði sem hann taldi að skoða þyrfti sérstaklega og það væri það sem þyrfti að einbeita sér að. Hann nefndi þar fyrst að efla þyrfti söfnun upplýsinga og greiningu og utanumhald eins og ég talaði um hér áðan. Það er algerlega óásættanlegt að við séum þar stödd í þessu kerfi að við getum ekki haft allar upplýsingar undir höndum og getum ekki greint vandann eða haft utanumhald um það hversu margir eru í kerfinu, hversu margir eru á gráu svæði eða hversu margir glíma við fjölþættan vanda. Það er auðvitað grafalvarlegt að við séum ekki heldur búin að kortleggja eða skrá hverjir það eru sem verða fyrir þvingunum eða nauðungarvistun í geðheilbrigðiskerfinu. Það er auðvitað eitthvað sem er fáránlegt og það verður að taka á því. Í öðru lagi þarf að tryggja geðsjúkum samfellda þjónustu. Þetta ætti að vera sjálfsagt mál. Það er eiginlega óskiljanlegt fyrirbrigði að það þurfi að hafa það skriflegt að tryggja eigi geðsjúklingum samfellda þjónustu. Það er einmitt það sem þarf og það er einmitt það sem mun skila árangri. Í þriðja lagi þarf að útrýma þeim gráu svæðum í heilbrigðisþjónustunni sem ég nefndi. Það er lífsnauðsynlegt að fara í þá vinnu og sjá til þess að það svæði sé vel skilgreint. Það þarf að búa til þannig kerfi að ekki nokkur maður þurfi að lenda í því ömurlega ástandi að verða á milli þessara kerfa. Ég segi bara: Guð hjálpi þeim einstaklingi sem er þar og fjölskyldu viðkomandi. Það er ekki góð staða til að vera í og ætti ekki að þurfa að koma til. Í fjórða lagi þarf að bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Auðvitað þarf að gera það, það ætti að vera sjálfsagt mál. Það ætti ekki að þurfa að bæta því við að bæta þurfi aðgengi allra að heilbrigðisþjónustu og sérstaklega þurfi að sjá til þess að börn fái þá þjónustu sem þau þurfa á að halda án nokkurrar biðar. Það er óþolandi, eins og ég hef komið inn á, að sú staða skuli vera uppi að 1.000 börn séu á biðlista eftir ADHD-greiningu og að við skulum vera með þriggja ára biðtíma fyrir þau. Ég segi fyrir mitt leyti: Það er óskiljanlegt. Því miður fjölgar þeim sem eru á biðlista og biðtíminn lengist. Samt er alltaf verið að tala um að verið sé að búa til nýtt kerfi utan um það að grípa börn fyrr, búa til kerfi sem eigi að virka eftir tíu ár. Það er allt of seint fyrir stóran hóp barna. Við erum með það stóran hóp barna sem þarf þjónustu núna. Mönnun og sérhæfing starfsfólks, það hefði átt að vera mjög einfalt mál að eiga við það en einhvern veginn virðist það hafa gleymst í kerfinu. Fólk virðist bara vera að færast á milli kerfa en ekki er um fjölgun að ræða þegar stofnað er nýtt kerfi eins og inni á heilsugæslunum. Tryggja þarf tilvist geðheilsuteyma. Það verður langbest gert með því að hægt sé að manna þessi teymi án þess að þurfa að taka mannskap annars staðar frá til að leysa þann vanda. Sjöunda atriðið snýst um það að vanda þurfi aðgerðaáætlanir og eftirfylgni þeirra. Það verður bara að segjast eins og er að sú staðreynd að það skuli þurfa að benda okkur á þetta segir okkur að kerfið er að fá falleinkunn, því miður. Við eigum aldrei að sætta okkur við kerfi þar sem ekki eru hundruð heldur þúsundir á bið, kerfi þar sem fólk hefur ekki efni á þeirri þjónustu sem það þarf á að halda og börn sitja eftir nema þau eigi efnaða foreldra, kerfi sem segir við einhvern og þá sérstaklega við börn: Þú ert á bið næstu 36 mánuði eða lengur. Eitt barn á bið er einu barni of mikið. Svo einfalt er það. Við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll og það á að vera okkar forgangsmál að taka á því.
Virðulegi forseti. Skýrslan sem við ræðum hér er umfangsmikil enda af nógu að taka þar sem eftirspurn eftir geðheilbrigðisþjónustu eykst ár frá ári, eins og þar segir. Skýrslan ber öll þess merki að átak hefur átt sér stað í geðheilbrigðismálum og ýmsar úrbætur hafa gefið góða raun. Vankantar við framkvæmd þjónustunnar skyggja þó verulega á þann árangur. Skipulag geðheilbrigðisþjónustu er í samræmi við stefnu stjórnvalda um að rétt þjónusta skuli veitt á réttum stað. Þó að skýrslan dragi upp dökka mynd hafa ýmsar aðgerðir verið til bóta, t.d. skipting heilbrigðisþjónustu í fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu. Þó er sérstaklega fjallað um að skilgreiningar skorti og þá einna helst á annars stigs heilbrigðisþjónustu. Óskýr mörk á milli þjónustulaga geta leitt til sóunar, bæði á tíma og fjármunum. Önnur jákvæð aðgerð er tilkoma geðheilsuteyma sem hefur stórlega aukið framboð sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum. Til að mynda hefur komum á heilsugæslu vegna geðvanda fjölgað um 91% á landsvísu en komum á sjúkrahús fækkaði um 24% á tímabilinu. Það er til marks um að því nær sem þjónustan er fólki því fleiri nýta sér hana. Í skýrslunni segir að skortur á fagmenntuðu starfsfólki standi geðheilbrigðisþjónustu fyrir þrifum. Það kom fram fyrir nefndinni að mannaflavandinn hefur ekki verið greindur og það hlýtur að vera forgangsmál að huga betur að menntun fagfólks í þessum stéttum. Nýliðun þarf að vera trygg um allt land. Auk þess að greina mannaflaþörfina þarf að gæta þess að starfsaðstæður og starfsumhverfi laði fólk til starfa í geðheilbrigðisþjónustu. Það þarf að skoða betur hvort tilefni sé til að beita einhvers konar efnahagslegum hvötum fyrir fagmenntaða einstaklinga til að sækja sér sérmenntun á sviði geðheilbrigðismála og greina þarf heildstætt hver þjónustuþörfin er, hver mannaflavandinn er og hver staða húsnæðismála raunverulega er. Í skýrslunni segir að mannaflavandinn sé ein helsta orsök langrar biðar. Það er því til mikils að vinna og nauðsynlegt að horfa til þess að vandinn eykst ár frá ári og aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu verður að bæta. Það er ánægjulegt að segja frá því að í haust mun hefjast nýtt meistaranám í geðhjúkrun við Háskólann á Akureyri í samstarfi við Háskóla Íslands og geðþjónustu Landspítala og Sjúkrahússins á Akureyri sem mun að öllum líkindum efla geðheilbrigðisþjónustu um landið allt. Geðhjúkrunarfræðingar gegna mikilvægu hlutverki í geðheilbrigðisþjónustu og þá sérstaklega í geðheilsuteymunum. Ríkisendurskoðun vekur sérstaka athygli á innbyggðri mismunun í geðheilbrigðiskerfinu og telur ljóst að ekki sitji allir við sama borð. Útrýma þarf slíkri mismunun en aðgengi ræðst oft af efnahag, búsetu og tegund geðvanda. Mismunurinn felst einnig í títtnefndum gráum svæðum í þjónustu. Gráu svæðin eru þar sem ábyrgð og verkaskipting er óljós. Á það bæði við um skiptingu milli félags- og vinnumarkaðsráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis sem og skiptingu milli heilbrigðisstofnana. Tryggja verður betri samfellu og samhæfingu milli þjónustustiga. Kjarninn er sá að þjónustuþegi á ekki að líða fyrir óljós mörk við veitingu heilbrigðisþjónustu en gráu svæðin virðast einna helst bitna á einstaklingum með langvinnan eða fjölþættan vanda. Umfjöllun um hindranir í aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu til þeirra sem kljást við fíknivanda og geðvanda vakti líka athygli mína í skýrslunni. Það ýtir enn frekar undir þann punkt í skýrslunni að heilbrigðiskerfið sé illa í stakk búið til að takast á við fjölþættan geðvanda. Fólki í virkri neyslu er vísað úr meðferð og geðheilsuteymi sinna ekki fólki í virkri neyslu. SÁÁ telur þessa útilokun bera vott um fordóma sem okkur beri að taka alvarlega. Gráu svæðin eru til staðar. Sums staðar þekkjum við þau og það er mikilvægt að ráðist verði í að fækka þeim. Það er líka bagalegt hversu illa kerfin okkar tala saman. Ein af athugasemdum Ríkisendurskoðunar snýr að lélegu aðgengi að gögnum og upplýsingum. Ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar um fjölda þeirra sem glíma eða hafa glímt við geðrænan vanda og geðraskanir á Íslandi. Upplýsingar og gögn eru auðvitað forsenda markvissrar stefnumótunar og gæðabætandi starfs. Ríkisendurskoðun telur brýnt að aðgengi að upplýsingum um tíðni geðsjúkdóma verði bætt hér á landi. Vísar Ríkisendurskoðun þá til SÁÁ sem fyrirmyndar, en SÁÁ hefur um áratugaskeið safnað gögnum sem veita innsýn í umfang og eðli fíknivanda sem nýtt eru í rannsóknir sem og bætt skipulag og gæði meðferðanna. Heilbrigðisráðuneytið vinnur nú að lagafrumvarpi sem eyða á lagalegri óvissu um öflun landlæknisembættisins á þeim gögnum, sem er vel. Að fjölgun óvinnufærra vegna geðraskana: Í skýrslunni kemur fram að 8.300 einstaklingar voru að hluta eða öllu leyti óvinnufærir sökum geðraskana árið 2020. Það er mikilvægt að efla betur möguleika fólks til endurhæfingar, ekki bara til að auka atvinnuþátttöku þessa hóps heldur líka til að efna til virkrar samfélagsþátttöku. Það verður líka að líta til annarra þátta en betra aðgengis að endurhæfingarúrræðum. Það verður að líta á orsök vandans. Fjölgun fólks á örorku- eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana á tíu ára tímabili, eða 2010–2020, var 30% en á því tímabili var 15% fjölgun íbúa á Íslandi. Það er Ríkisendurskoðun sem setur þetta í þetta merkilega samhengi. Einnig kemur fram að geðraskanir eru helstu orsakir örorku eða rúmlega þriðjungur tilvika árið 2020. Ef ekki er litið til geðraskana sem meginástæðu örorku hækkar hlutfallið í 60%. Það eru 60% sem tikka í það box að glíma við geðræn vandamál. Málið er risavaxið. Þessi umræða hefur verið áberandi en það hefur kannski lítið sem ekkert gerst. Beinn kostnaður félagstrygginga í örorku- og endurhæfingarlífeyri óvinnufærra vegna geðraskana voru 26,6 milljarðar kr. á árinu 2020. Mig langar líka að staldra við vanda ungs fólks í þessu samhengi. Nýgengi örorku er tiltölulega mikið í þessum hópi og hafa sláandi tölur litið ljós á undanförnum mánuðum en tíundi hver 19 ára einstaklingur á Íslandi er hvorki með atvinnu né í námi. Umsóknum frá ungu fólki vegna endurhæfingar fjölgar einnig. Þessi umræða má ekki einungis snúast um aukið virknihlutfall eða aukna möguleika ungs fólks til endurhæfingar þó að það sé líka verkefnið að auka lífsgæði ungs fólks með skerta starfsgetu. Það kemur fram í skýrslunni að heilbrigðisráðuneytið vinnur að viðeigandi útfærslu varðandi endurgreiðslu kostnaðar fyrir þjónustu sálfræðinga vegna ársins 2022 til að bregðast skjótt við brýnum geðvanda ungs fólks sem hefur þurft að bíða eftir þjónustu. Við eigum mikið undir því að það verkefni komist á laggirnar. Nefna má að Ráðgjafar- og greiningarstöð sinnir greiningu, ráðgjöf og fræðslu fyrir börn að 18 ára aldri á landsvísu. Stór hluti starfseminnar lýtur að geðheilbrigðismálum. Stofnunin heyrir nú undir mennta- og barnamálaráðuneytið og þjónustar m.a. börn með þroskaskerðingar og fatlanir. Gríðarlega langir biðlistar eru eftir þjónustunni eða allt að 18–24 mánuðir. Sama sagan á við um bið eftir þjónustu BUGL en hún er tæpir níu mánuðir. Við vitum öll að hvert ár í lífi barns er mikilvægt og óboðlegt að biðin sé svona löng. Í þessu samhengi og í þessari umræðu um geðheilbrigðismál og tengsl við nýgengi örorku meðal unga fólksins og bið barna eftir þjónustu finnst mér brýnt að við ræðum líka fyrirbyggjandi aðgerðir eins og stofnun geðheilsuteyma fyrir börn og ungmenni en ekki einungis fullorðna, að börn eigi líka aðgengi að sálfræðingum í skólum, að við leggjum meiri áherslu á fræðslu, forvarnir og geðrækt í skólunum. Ég bind miklar vonir við að stjórnsýsla geðheilbrigðismála verði bætt með tilliti til ábendinga Ríkisendurskoðunar í skýrslunni. Virðulegur forseti. Þessi stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar varpar ljósi á vanda sem hefur vaxið mjög á síðustu árum. Vandann ber að tækla þannig að fólk sem þarf á hjálp að halda fái þá aðstoð sem það hefur þörf fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna um þetta mjög svo mikilvæga mál. Ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði varðandi hindranir í geðheilbrigðisþjónustu þar sem greina má innbyggða fordóma, því miður. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að ákveðin mismunun sé innbyggð í geðheilbrigðiskerfið á Íslandi og ljóst að ekki sitji allir við sama borð. Aðgengi að þjónustu ráðist gjarnan af efnahag, tegund geðvanda og búsetu. Mismunun felist einnig í því að tilteknir hópar lendi á svokölluðu gráu svæði og fái ekki þjónustu við hæfi, m.a. vegna óljósrar ábyrgðar- og kostnaðarskiptingar, skorts á fjármagni, mönnun og úrræðum eða vegna annarra aðstæðna. Ég vil af þessu tilefni spyrja hv. þingmann út í það sem hefur verið samþykkt hér á Alþingi, þ.e. niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu úr Sjúkratryggingum Íslands. Þetta er mál sem var samþykkt hér á þingi fyrir nokkrum árum, frumvarp, en því miður hefur ekki fengist fjármagn í þessa þjónustu þannig að sálfræðiþjónusta sé niðurgreidd. Ef maður á að taka hópa sem falla algerlega utan borðs þarna þá er það ekki millistéttarfólk sem getur sótt stuðning til stéttarfélaga sinna heldur einmitt þeir sem eru utan vinnumarkaðar, námsmenn sem ekki hafa stéttarfélög til að leita til og þeir sem eru kannski í viðkvæmustu stöðunni. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað henni finnist um þetta og hvort við eigum ekki að reyna að taka höndum saman og fjármagna þessa nauðsynlegu þjónustu.
Forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Mig langar að benda á kafla í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem fjallað er um viðbrögð heilbrigðisráðuneytisins. Þar er einmitt tekið á þessu um samninga um kaup á sálfræðimeðferð og þar er aðeins fjallað um óformlegan starfshóp sem hefur verið settur á laggirnar og tillögur sem verið er að vinna. Ég vænti þess að tillögur komi frá heilbrigðisráðuneytinu sem fyrst til að bregðast við þessum brýna vanda og sérstaklega fyrir unga fólkið sem hefur beðið og fyrir námsmenn eins og þingmaður nefnir. Þetta er mikilvægt og það er auðvitað ástæða fyrir því að meiri hluti var fyrir þessu máli hér á þingi. Þeir sem greiddu atkvæði með því voru sammála því að þetta væri mikilvægt og að ráðast þyrfti í þetta mál. Hefði ég verið á þingi þegar það var samþykkt hefði ég líka greitt atkvæði með því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er sammála því að hvort tveggja er hluti af þessari nauðsynlegu geðheilbrigðisþjónustu sem við verðum að fara í en líka hluti af forvörnum. Með því að grípa fyrr inn, áður en vandinn er orðinn mjög djúpstæður - nú er ég ekki að segja að sálfræðingar geti ekki unnið að djúpstæðum vanda en það má grípa inn í með minna flóknum verkferlum og verkfærum þegar um er að ræða sálfræðiþjónustu en að fara með það alveg inn í heilbrigðiskerfið. Ég held að þessi hluti forvarna skipti gríðarlega miklu máli. Ég held að við verðum að fara að tileinka okkur að horfa á þetta sem fjárfestingu í fólki en ekki útgjöld. Við erum að fjárfesta í mannfólkinu sem verður svo miklu ódýrara á öllum öðrum stigum samfélagsins. Ég hnaut um annað í skýrslunni. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun sýndi þeim skilning sem þurftu frest til að svara fyrirspurnum vegna úttektarinnar en lýsir þó áhyggjum yfir hversu erfiðlega heilbrigðisráðuneyti gekk að svara spurningum, útvega kostnaðartölur og bregðast við gagnabeiðnum innan skynsamlegra tímamarka. Mátti Ríkisendurskoðun bíða mánuðum saman eftir svörum við tilteknum spurningum, þrátt fyrir ítrekanir, en einnig gekk erfiðlega að finna fundatíma. Ríkisendurskoðun telur jafnframt sum svör ráðuneytisins hafa verið óskýr og illa rökstudd þegar þau loks bárust.“ Ég vil spyrja hv. þingmann hvort þetta hafi verið rætt á fundi með Ríkisendurskoðun, hver svörin hafi verið og hvort þetta sé kannski líka einn angi af þessum inngrónu fordómum gagnvart þessari tegund af heilsufarsáskorunum, þ.e. að við virðumst einhvern veginn hafa svo litla yfirsýn yfir það hvað við erum að gera í þessum málaflokki.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Varðandi forvarnirnar þá er ég hjartanlega sammála því að sálfræðiþjónusta er liður í fyrirbyggjandi þjónustu sem við ættum að vera að veita á breiðari grunni. Við erum að fara inn í skólana með snemmtæka íhlutun. Við erum með skimanir fyrir yngri börnin og við erum að læra svolítið á síðustu árum hvernig við ætlum að tækla þessa þjónustu betur til framtíðar. Við sjáum þessa gríðarlegu fjölgun á örorku vegna geðraskana og þetta þurfum við að tækla miklu fyrr, á fyrri stigum. Ég er alveg sammála því að forvarnagildi sálfræðiþjónustu er líka mikið. Hvað varðar athugasemdir Ríkisendurskoðunar um svörun þá var heimsfaraldur í gangi. Geðheilbrigðisþjónusta er veitt á svo mörgum stigum og margar undirstofnanir sem þurfti að kalla eftir gögnum frá. Þær voru náttúrlega allar búnar að skipta sér upp á alls konar vegu og bregðast við reglugerðum um sóttvarnareglur vegna Covid. Skilningur er á því að svör hafi borist seint út af heimsfaraldrinum. En svo er það líka mjög alvarlegt að við skulum ekki hafa þessi gögn og þessar tölulegu upplýsingar í hendi. Mér finnst mjög erfitt að við séum að setja okkur stefnu og fjalla um mál þegar við höfum ekki öll gögnin konkret, þegar allar upplýsingarnar liggja ekki fyrir. Það er eitthvað sem verið er að tækla og er ofboðslega mikilvægt þegar kemur að því að móta stefnu í geðheilbrigðismálum til framtíðar.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir afbragðsræðu, þetta var fínasta yfirferð yfir skýrsluna. Ég var reyndar ekki alveg sammála því sem sagt var í upphafi, þ.e. að þetta snerist meira um framkvæmd stefnunnar, að það væri það sem væri athugavert. Ég held að það sé líka ákveðin grunnhugsunin í kerfinu sem er ekki alveg rétt. Í það minnsta er þessi skýrsla dökk, hún er fulldökk. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður fór einmitt í kafla sem ég ætlaði að gera að umtalsefni í ræðu hér á eftir. Hún bendir þar á það sem Ríkisendurskoðun segir um að brýnt sé að aðgengi að upplýsingum um tíðni geðsjúkdóma verði bætt hér á landi, enda hlýtur það að vera mikilvæg forsenda markvissrar stefnumótunar og gæðabætandi starfs. Þá er stofnunin að benda á að SÁÁ hefur um áratugaskeið haldið gagnagrunn sem gefið hefur góða raun. Hann geymir síðan upplýsingar um faraldsfræði fíknisjúkdóma sem veitir innsýn í umfang og eðli fíknivanda og hafa þær upplýsingar verið nýttar í rannsóknir og til að skipuleggja og gæðastýra meðferðum sem boðið er upp á. Þetta er auðvitað eitthvað sem er algerlega til fyrirmyndar. Ég veit að hv. þingmaður er hægra megin í tilverunni að þessu leyti og þarna erum við einmitt að tala um frjáls félagasamtök. Við erum í raun og veru að tala um einkaframtak, þ.e. SÁÁ sem byggir þessa þjónustu upp. Það sem manni finnst áhugavert við þetta er að þessi einkarekstur gengur að mörgu leyti miklu lengra en ríkisreksturinn gerir þegar kemur að þessum málum, þegar kemur að því að halda utan um upplýsingar og vinna upp úr þeim vísindarannsóknir og annað. Þetta erum við að ræða í dag og í fréttum á mbl.is í dag sjáum við einnig að einkareknar heilsugæslustöðvar fá miklu betri einkunn hjá notendum samkvæmt nýrri könnun Sjúkratrygginga. Á síðasta kjörtímabili sáum við svolítinn núning á milli stjórnarflokkanna, VG og Sjálfstæðisflokksins, um heilbrigðiskerfið einmitt þegar kemur að einkarekstri. Ég ætlaði að spyrja hv. þingmann hvort henni finnist þetta ekki einmitt vera enn ein rökin fyrir því að við eigum að leita víðar í einkaframtakið [[Forseti hringir.]]þegar kemur að heilbrigðisþjónustu, þó með þeim skilyrðum að samningar um það séu mjög skýrir og eftirlit virkt.
Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að tekið verði á þessum gagnavanda. Það er ekki eðlilegt að lagaleg flækja sé fyrirstaða þess að Embætti landlæknis geti kallað eftir gögnum frá undirstofnunum. Það er mál sem er í vinnslu og þarf að leiðrétta. Það er áhugavert að sjá að ekki hefur orðið hik í þeirri framkvæmd SÁÁ að safna gögnum með nýjum persónuverndarlögum en það verður það samt hjá hinu opinbera. Það er ágætispunktur í því að tala um að auka umsvif einkarekinnar heilbrigðisþjónustu. Það er ánægjulegt að hv. þingmaður skuli tala um einkarekstur í heilbrigðisþjónustu. Ég hef einmitt lagt fram þingsályktunartillögu þar sem ég legg til að heilbrigðisráðherra geri Sjúkratryggingum að bjóða út rekstur heilsugæslu á Akureyri. Ég vil veg einkarekinnar heilbrigðisþjónustu sem mestan. Ég tel mjög mikilvægt að við reiðum okkur á fleiri hendur í kerfinu og það er algerlega skýr afstaða mín hvað það varðar að hleypa fleirum að borðinu. Mér finnst það bara til marks um að við getum treyst öðrum en bara opinbera kerfinu fyrir því að veita þessa þjónustu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að svara þessari fyrirspurn frá mér. Þetta er einmitt málið og þetta er það sem oft hefur verið bent á. En stundum er talað fyrir daufum eyrum. Við megum ekki vera algerlega föst í þeirri hugsun að upphaf og endir alls, þegar kemur að þjónustu við fólk, jafnvel viðkvæmri þjónustu, þurfi að vera að launatékkinn komi frá hinu opinbera, annaðhvort frá ríki eða sveitarfélagi. Manni virðist einmitt að þessi skýrsla leiði það svolítið í ljós að sums staðar væri hægt að útvíkka hlutina á þann veg að leita frekar til aðila sem vilja stofna einhvers konar einkarekstur utan um tiltekna þætti þjónustunnar, og þá auðvitað með því fororði, sem alltaf hefur verið leiðarstef hjá okkur í Viðreisn, að það sé þá eitthvert batterí til sem er nægilega öflugt til að sinna eftirliti og að það sé algjörlega skýrt hvað verið sé að kaupa og á hvaða verði. Sá aðili gæti auðvitað verið Sjúkratryggingar Íslands. Ég vísa í heilsugæslustöðvarnar í þessu sambandi hvað það varðar að þeir sem nota þjónustuna virðast sammála um að í það minnsta sé þjónustan ekki verri hjá þeim sem eru einkareknar en hjá hinum. Í umfjöllun um þessa skýrslu bendir Geðhjálp á tölulegar upplýsingar þegar kemur að fjárframlögum. Bent er á, hvað varðar framlög til geðheilbrigðismála, að 4,6% fara til geðheilbrigðismála en umfang geðheilbrigðisþjónustunnar í kerfinu er hins vegar 30%. Við heyrðum í hæstv. fjármálaráðherra tala um það hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma í morgun að í sjálfu sér væri ekki endilega hægt að slá því föstu að vandi kerfisins væri fjárhagsvandi, það þyrfti að horfa til fleiri hluta. Ég ætla þá að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist vera samræmi þarna á milli, þ.e. hve lítill hluti af heildarfjármagninu fer í geðheilbrigðisþjónustu og hvort ekki þurfi að laga þá skekkju sem þarna er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið. Ég hef mikinn áhuga á því að fjalla um einkarekstur í heilbrigðiskerfinu. Þjónustukönnun sem gerð var 2019, held ég, leiddi í ljós að það var líka mikið traust til einkarekna kerfisins sem kom kannski einhverjum á óvart. Það kom mér ekki á óvart en það kom örugglega einhverjum á óvart. Ánægjan var líka með hæsta móti og ég held að við þurfum að skoða hvort við viljum leyfa fleiri höndum að koma að borðinu úti á landi. Ég held að það séu fjölmörg tækifæri til að hleypa fleiri aðilum að borðinu. Ég held að það sé líka alveg eftirspurn eftir því. Það væri áhugavert að sjá hvort heilbrigðisráðherra hefur áhuga á því að auka einkarekstur í kerfinu úti á landi. Það þarf ekkert að horfa lengst út á land, það er hægt að horfa til Suðurnesja þar sem ákall hefur verið eftir bættri þjónustu og fjölbreyttari þjónustu. Hvað varðar rammann og fjármagnið og allt það þá held ég að allt sé það spurning um forgangsröðun sem fer fram innan heilbrigðisráðuneytisins. Það er eðlilegt að spyrja sig hvort meira fjármagn eigi að fara í þetta en hitt. En ég held að við séum öll svolítið sammála, og nefndin var alveg sammála, um að við viljum veg geðheilbrigðisþjónustu sem mestan. Það þarf að fara að skila sér inn í kerfið, þær áherslur og sú umræða sem hefur orðið hér í þingsal af hálfu allra. Ég bind miklar vonir við að átak verði gert í þessum málum.
Virðulegi forseti. Við höfum hér til umfjöllunar skýrslu ríkisendurskoðanda um geðheilbrigðisþjónustu sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur haft til umfjöllunar. Í skýrslunni er að finna niðurstöður stjórnsýsluúttektar á stefnu stjórnvalda í geðheilbrigðismálum, innleiðingu hennar, kostnaði og hvort settum markmiðum hafi verið náð. Nefndin kallaði gesti á sinn fund til að fá gleggri mynd af stöðunni og eins var umræða innan nefndarinnar gagnleg. Að mati Ríkisendurskoðunar er skipulag geðheilbrigðisþjónustu í megindráttum í samræmi við stefnu stjórnvalda en ákveðnir vankantar eru á kerfinu sem draga úr árangri við framkvæmd. Ber þar að nefna manneklu og skort á sérhæfðu starfsfólki, svokölluð grá svæði og biðlista sem eru landlægir, eins og segir í skýrslunni. Niðurstöður skýrslunnar staðfesta að eftirspurn eftir og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu eykst ár frá ári, ekki einungis vegna fólksfjölgunar heldur hafa aðrar aðstæður skapast sem auka eftirspurn enn frekar. Nýafstaðinn heimsfaraldur getur haft mikil áhrif, ekki bara sem slíkur heldur getur skortur á þjónustu á meðan honum stóð einnig hafa aukið uppsafnaða þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu. Bent er á að íslensk stjórnvöld skorti yfirsýn yfir stöðu geðheilbrigðismála því að upplýsingar um tíðni og þróun geðsjúkdóma liggi ekki fyrir og ekki heldur greining á þjónustu og mannaflaþörf í þessum geira. Í skýrslunni er bent á vöntun á ítarlegri stefnu og skipulagningu í geðheilbrigðisþjónustu sem áður hefur verið í almennri stefnu fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu. Núverandi heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, hefur lagt fram hér á Alþingi stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 og liggur hún fyrir í nefnd. Skýrsla ríkisendurskoðanda er ákall á að við höskum okkur við að afgreiða það mál enda frumskilyrði þess að hægt sé að gera áætlanir um aðgerðir til fimm ára í senn í samráði við helstu hagsmunaaðila. Þau áhersluatriði sem finna má í framlagðri stefnu í geðheilbrigðismálum lúta að geðrækt, forvörnum og mikilvægi heildrænnar heilsueflingar. Grundvallarþáttur vellíðunar er að hlúa að geðheilsu alla ævi. Virðulegur forseti. Umrædd skýrsla staðfestir að geðheilbrigðiskerfið þarfnast breytinga til framtíðar. Það þarf að bregðast fljótt við. Þegar skýrslan var til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komu gestir sem bæði ræddu stöðuna í dag og framtíðina. Það er ljóst að miklar vonir eru bundnar við það fyrirkomulag sem lög um samþættingu þjónustu í þágu barna boða, það fyrirkomulag gæti bætt líðan og geðheilbrigði fólks til lengri tíma. Markmið laganna er að skapa heildarsýn og ramma um þá þjónustu sem skiptir mestu máli fyrir farsæld barna. Lögin eru þverfagleg og taka til þeirrar þjónustu sem börn njóta í skólum, innan heilbrigðiskerfisins og í félagsþjónustunni. Það var nefnt að yfirfæra mætti hugmyndafræði laganna á samþættingu geðheilbrigðisþjónustu. Þá leggja farsældarlögin ákveðna áherslu á að stjórnsýsla og eftirfylgni mála sé skilvirk og einföld. Það er sannarlega ákall eftir því innan geðheilbrigðiskerfisins. Þetta verklag gæti líka fækkað eða jafnvel útrýmt þessum gráu svæðum sem talað er um í skýrslunni. Virðulegi forseti. Það er ljóst að setja þarf fókusinn sérstaklega á geðheilbrigðismálin. Geðheilbrigði er undirstaða almennrar líðunar okkar allra. Margt hefur áunnist en það er sérstaklega núna eftir ríkjandi heimsfaraldur sem beina þarf kastljósinu að líðan fólks. Margir upplifa sig félagslega einangraða og á það við um fólk á öllum aldri, fólk sem upplifir sig einmana. Einmanaleiki er skilgreindur sem hin óþægilega tilfinning sem fylgir því að upplifa að félagsþörf manns sé ekki mætt. Rannsóknir hafa sýnt að eldra fólk er oft einmana en einmanaleiki hefur aukist í öllum aldurshópum. Rannsóknir sýna að einmanaleiki er vaxandi hjá ungu fólki á aldrinum 16–24 ára. Kostnaður samfélagsins og einstaklinga vegna einmanaleika er hár og er með margvíslegum hætti. Ef ekkert er gert getur einmanaleiki þróast í alvarleg veikindi, bæði líkamleg og andleg. Ekki var komið sérstaklega inn á það í skýrslunni en þetta er punktur sem mig langar að nefna í þessu sambandi. Virðulegi forseti. Í umfjöllun nefndarinnar kom skýrt fram mikilvægi þess að geðheilbrigðisteymum var komið á fót um allt land og lýsti nefndin ánægju með tilkomu þeirra. Um er að ræða gríðarlega stórt skref í jafnréttisbaráttu íbúa um allt land hvað varðar aðgengi að heilbrigðisþjónustu og sérstaklega að geðheilbrigðisþjónustu. Með þeim hefur orðið til rými á fyrsta stigi í geðheilbrigðisþjónustu sem áður hefur lent á sjúkrahúsum og þá ekki fyrr en ástandið var komið á alvarlegra stig. Í skýrslunni og fyrir nefndinni tók heilbrigðisráðuneytið undir tilmæli ríkisendurskoðanda um að tryggja þurfi tilvist geðheilsuteyma og efla starfsemi þeirra. Það er mikilvægt að byggt verði undir slíka þjónustu og hún verði efld um allt land og samþætta þarf slíka þjónustu milli heilbrigðis- og félagsþjónustu. Það er einnig mikilvægt að sambærilegu teymi fyrir börn á öðru stigi í heilbrigðisþjónustu verði komið á og vonandi verður það að veruleika innan tíðar. Einnig hefur komið fram að við vinnslu skýrslunnar hafi þjónustu geðheilsuteymis fangelsa verið tryggður rekstur til frambúðar með föstu fjármagni. Það er ánægjuefni og vil ég ítreka mikilvægi þess að því verði viðhaldið. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég ítreka mikilvægi þess að þingheimur afgreiði mál núverandi heilbrigðisráðherra um stefnu í geðheilbrigðisþjónustu til 2030, sem liggur fyrir hér á þinginu. Þar er sannarlega þjóðþrifamál á ferðinni sem ákallandi þörf er á. Samfélagið allt er á því máli að stórefla þurfi geðheilbrigðisþjónustu og ég held að við öll hér inni séum á sömu nótum. Nú er það okkar að sýna í framkvæmd að við tökum málaflokkinn alvarlega og til afgreiðslu. Stefna í geðheilbrigðismálum til ársins 2030, sem heilbrigðisráðherra hefur lagt fyrir þingið, er mikilvægt spor í rétta átt. Með bættu skipulagi, betra samtali þjónustuaðila, styttri biðlistum, auknu aðgengi og langtímahugsun í geðheilbrigðismálum má auka hagkvæmni, skilvirkni og árangur í málaflokknum til langs tíma.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir prýðisræðu. Þau atriði sem mig langar að fá samtal við hv. þingmann um eru þessar áherslur sem hv. þingmaðurinn lýsti að hefðu komið fram í umræðum gesta og annarra í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar skýrslan var til umræðu. Við höfum haft geðheilbrigðisstefnu til 2020 sem hefur verið með ákveðnum áhersluatriðum og það er ekkert launungarmál að þar eru ákveðnar áherslur sem ekki hefur verið klárað að innleiða. Við erum síðan með þingsályktunartillögu sem felur í sér stefnu til tíu ára til viðbótar, til 2030, og ég tek undir að það er mikilvægt að við förum að klára þau mál. Ég segi það þó án ábyrgðar, ég hef ekki lesið málið sjálft og get því ég ekki fullyrt um hvaða breytingar ég myndi vilja sjá þar. En það er ákveðið gat þarna á milli. Hv. þingmanni varð tíðrætt, og það með réttu, um einmanaleika og kvíða og þessa hluti sem liggja til grundvallar vægu þunglyndi og vanlíðan, sem er svokallað fyrsta stigs einkenni og getur leitt til geðraskana sem þurfa vissulega aðstoðar við. Skýrslan sem við ræðum setur hins vegar meiri fókus á stóru, þungu málin og aftur fullkomlega skiljanlega. Í ljósi stöðunnar er ekki hægt að komast hjá því að hafa ákveðnar áhyggjur af því að þegar áherslan fer á þessi stóru og þungu mál inni á geðdeild spítalans, fer á þessar þungu og erfiðu meðferðir þar sem úrræði skortir af alls konar ástæðum, þá flytjist áhersla þeirra sem vinna í þessum málaflokki frá þessum vægari atriðum sem þingmaðurinn nefndi einmitt áðan. Mig langaði til að byrja á því að spyrja: [[Forseti hringir.]]Er þetta eitthvað sem var rætt á fundi nefndarinnar sem hluti af málinu? Það litla sem ég veit um þessa nýju þingsályktunartillögu er að þar eru menn líka að fókusera á þungu málin.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir andsvörin. Já, vissulega var mjög góð umræða í nefndinni um skýrsluna og um hitt og þetta. Geðheilbrigðismálin koma víða við, þau koma við á öllum stigum þjóðfélagsins frá vöggu til grafar. Þungu málin, ég er svolítið að horfa til framtíðarinnar í þessari ræðu, hverju við getum breytt. Staðan er alvarleg í dag, ég tek undir það og það kom vel fram. Það kom líka fram að geðheilsuteymin hafa fækkað innlögnum inn á sjúkrahús, það léttir á því kerfi. Það var komið inn á fordóma, t.d. var talað um samráð við notendur. Þetta eru allt skref sem við þurfum að stíga til að bæta það ástand sem er í dag. Í þeirri stefnu sem ég nefndi fyrr í ræðu minni er einmitt talað um samráð við notendur og líka jafnrétti notenda að geðheilbrigðisþjónustu sem við höfum hreinlega ekki haft. Þess vegna er ég alltaf að tala um þessi geðheilsuteymi vegna þess að á litlum stöðum úti á landi var bara ekkert. Fólk fór ekki til heimilislæknisins með eitthvert þunglyndi, þá fékk það bara plástur frá Hansa. Það voru ýmis mál rædd og mikil og góð umræða varð um margt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Þetta er náttúrlega alveg gríðarlega stór og víðfeðmur málaflokkur og ég tek heils hugar undir það sem þingmaðurinn segir um þörfina á að líta á stóru myndina og horfa til lengri tíma. Það er bara svo oft erfitt að hafa pólitískt úthald þegar um er að ræða aðkallandi bráðaverkefni til skemmri tíma. Þá kemur alltaf þessi togstreita. Mér þykir t.d. áhugavert að sjá í skýrslunni að hvergi er talað um aðkomu VIRK. Það er reyndar útskýrt að litið er á það sem verkefni sem heyrir undir heilbrigðisráðuneytið. Staðreyndin er sú að sjúkrasjóður VIRK er stærsti einstaki sjóðurinn sem greiðir fyrir sálfræðiþjónustu þeirra sem ekki eru inni í kerfinu. Með því að tala um þetta út frá þessari skýrslu en undanskilja VIRK þá erum við strax komin í þessa hólfaskiptingu. Þar er t.d. verið að vinna alveg gríðarlega mikla vinnu í því að sinna einstaklingum sem þurfa aðstoð við vægu þunglyndi eða minni háttar, svo að ég tali á skala fagfólks, geðröskunum sem vaxa og verða illviðráðanlegri ef ekkert er að gert. En áherslan er á þessi stóru mál. Ég vona að hv. þingmaður sé sammála mér í því að þegar við förum að ræða stefnuna til næstu átta ára, tíminn líður, þá tökum við þetta allt saman inn í en höldum ekki áfram þessari hólfaskiptingu. Við munum ekki ná þeim árangri sem ég held við séum öll sammála um að við viljum ná og þurfum að ná nema fella þetta allt undir og ná að tala saman um hlutina eins og þeir eru í raun og veru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er alveg sammála því að við þurfum að horfa á stóru myndina. Geðheilbrigðisþjónusta er veitt á víðum grunni. Hv. þingmaður talaði um VIRK. Við getum talað um fullt af hópum og eflingu um allt samfélagið. Við getum til dæmis nefnt Stígamót, alla þá gríðarlegu hjálp sem er veitt hér og þar í félagasamtökum, í samtökum fólks sem hefur tekið sig saman um ákveðið vandamál, inni á Reykjalundi og víðar. Áðan var rætt um þjónustu sálfræðinga. Ég var á þeirri þingsályktunartillögu og við ræddum þá þjónustu mikið í nefndinni og fleiri þætti sem ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við verðum að horfa á. Við þurfum að taka leppana frá augunum og horfa mjög vítt, um allt land, til allra hópa. Við þurfum að byrja fyrr með snemmtækri íhlutun, bara strax í leikskóla. Við getum jafnvel séð strax í vöggu að eitthvað þarf að aðstoða til að skila heilbrigðari einstaklingi út í lífið. Það er svo mikilvægt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þessi skýrsla er svo góð af því að það er hægt að grípa svo víða niður í henni. Þar sem stendur í henni er miklu betra en það sem maður talar endilega frá sínu hjarta því að þarna eru staðreyndir. Ég vil, með leyfi forseta, fá að lesa aðeins upp úr skýrslunni: „Fjölmiðlar fjalla reglulega um sjúklinga sem vísað er frá geðdeild Landspítala án þess að fá þjónustu sem þeir telja við hæfi. […] Ríkisendurskoðun óskaði eftir upplýsingum um fjölda frávísana frá geðþjónustu Landspítala en sjúkrahúsið heldur ekki utan um slíkar tölur. […] Því er ekki hægt að skoða þróun slíkra tilfella, ástæður, afdrif viðkomandi eða annað. […] Auk frávísana hafa fjölmiðlar undanfarin misseri fjallað um tilfelli þar sem sjúklingar eru fastir í geðþjónustu Landspítala vegna skorts á viðeigandi úrræðum.“ Og áfram er haldið: „Í viðtali við RÚV í júlí 2021 sagði yfirlæknir réttargeðdeildarinnar á Kleppi að réttindi væru brotin á manni sem hefur verið fastur þar árum saman vegna skorts á viðeigandi sérúrræðum. Maðurinn hlaut framheilaskaða og hefur verið á geðdeild í fjögur ár þar sem ekki er til staðar sérhæfing í meðferð heilaskaðaðra. Reykjavíkurborg vísar á ríkið þar sem öryggisvistun sé ekki á borði sveitarfélaga. Málefni mannsins hafa verið á borði félagsmálaráðuneytis en engin lausn er í sjónmáli því ágreiningur ríkir um hvort ríki eða sveitarfélög eigi að sjá um kostnað vegna meðferðar heilaskaðaðra. Maðurinn líður fyrir stöðuna á meðan og kostnaðurinn fellur í þessu tilviki á heilbrigðiskerfið, í einu dýrasta úrræði sem til er. Mun dýrara er að vista sjúklinga á réttargeðdeild en í búsetuúrræði í samfélaginu eða um þrisvar til tíu sinnum dýrara samkvæmt yfirlækninum.“ Nú geri ég ráð fyrir að aðeins hafi verið fjallað um þetta í hv. velferðarnefnd, eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þar sem hv. þingmaður situr. Er þetta ekki eitthvað sem við verðum að bregðast við af því að þetta heitir sóun en ekki fjárfesting?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvarið. Þarna kemur hv. þingmaður einmitt inn á atriði sem ég hef svolítið skoðað og haft áhuga fyrir. Ég sat með hv. þingmanni í velferðarnefnd í fyrra og við fjölluðum um þessi mál. Það er alveg rétt, þarna er kannski ekki hægt að beita snemmtækri íhlutun eða öðru. En þessir sjúklingar sem hafa orðið fyrir framheilaskaða eru svolítið útundan í kerfinu, það er bara staðreynd. Það var kannski ekki fjallað sérstaklega um þetta í nefndinni í sambandi við þessa skýrslu. En þetta er bara stórt gat. Þetta er ekki grátt gat, þetta er svart gat sem þessir einstaklingar eru staddir í. Við vitum að þetta hefur verið svolítið bitbein í Grábókar-nefndinni sem fjallar um skiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga og það er engin niðurstaða komin í það. Ég hef verið í samtali við doktor í sálfræði sem er nýráðinn í Háskóla Íslands sem er að setja af stað nám varðandi þetta og aðra nálgun, því að sú nálgun sem við höfum beitt hér á landi og á Norðurlöndum er kannski ekki nægjanlega góð fyrir þessa einstaklinga. En ég tek alveg undir það að þessir einstaklingar eru staddir á mjög svörtum stað. Því miður erum við ekki að taka utan um þá í þeirri stefnu sem ég vitnaði áður í, heldur þurfum við að taka sérstaklega utan um þessa einstaklinga. Bæði er þeim útvísað frá Landspítalanum og á fleiri stöðum og komast kannski aldrei inn heldur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sammála því að þetta er í raun ekki grátt svæði heldur svart. Ríkisendurskoðun er sammála okkur, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur óásættanlegt að enn geti komið upp þær aðstæður að óljóst sé hver beri ábyrgð á og kostnað af sértækri geðþjónustu þótt vandinn hafi verið kunnur um langa hríð. Hagsmunir sjúklinga fyrst og fremst ásamt sjónarmiðum um hagkvæmni úrræða kalla á tafarlausar lausnir.“ Ég er sammála. Við verðum að bregðast við. Við erum ekki með viðeigandi húsnæði. Þá langar mig að vísa í þingsályktunartillögu okkar í Samfylkingunni, sem við höfum lagt fram oftar en einu sinni, varðandi það að fara í uppbyggingu á húsnæði fyrir geðheilbrigðisþjónustu. Eins og staðan er í dag eru allar geðdeildirnar hér á landi, sem eru á sjúkrahúsinu á Akureyri, á Landspítala við Hringbraut og á Kleppi, í húsnæði sem er óboðlegt, því miður. Í dag fengum við fregnir af fólki sem er nauðungarvistað og fyrsta 21 dag nauðungarvistunar í þrjár heilar vikur eftir að nauðungarvistun er framkvæmd, sem er mjög íþyngjandi og dramatísk aðgerð fyrir einstaklinga, getur viðkomandi einstaklingur ekki komast út undir bert loft og fengið súrefni. Maður hefur heyrt hrikalegar sögur af fólki sem beinlínis reynir að anda í gegnum lítið op á glugga - það fær auðvitað súrefni í herberginu, en lýsingarnar á þeirri tilfinningu að vera svona innilokaður eru skelfilegar. Þá hugsar maður: Bíddu, er ekki árið 2022? Eigum við ekki bara að fara í þetta?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Bæta aðgengi, bæta húsnæði, auka menntun fagaðila í geðheilbrigðisþjónustu - allt eru það mikilvæg atriði. Ég held að þetta atriði, hvað varðar húsnæði, sé ekkert minna mikilvægt en annað, ég er alveg sammála því. Við höldum kannski áfram að tala um að til séu grá svæði og jafnvel svört en með samþættingu þjónustu sveitarfélaga og ríkisins getum við kannski, svo að ég tali um það áfram, fundið lausn á þessu vandamáli. Húsnæðisvandinn er alveg jafn stór og hver annar og við erum núna að glíma við það sama á fleiri stöðum en í geðheilbrigðisþjónustunni. Lýsing hv. þingmanns á aðstæðum þeirra sem eru í nauðungarvistun - ég trúi henni alveg og við þurfum bara að bæta úr ástandinu. Það er sorglegt að heyra svona fréttir. Vonandi getum við bætt úr þessu. Það er líka framtíðarmúsík sem við þurfum að spila fyrir okkur öll og inn í framtíðina.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að leggja orð í belg um þessa skýrslu. Þetta er nú býsna merkileg skýrsla, það verður að segjast alveg eins og er. Ég ætla að leggja út af henni en líka að undirstrika ákveðna þætti hennar með því að vitna til hennar með beinum hætti. Það er ansi margt í henni sem kallar á öfluga umræðu hér í þingsal og að sjálfsögðu áframhaldandi vinnu stjórnvalda á næstu árum því að skýrslan er dökk. Fyrir örfáum klukkustundum stóð hæstv. fjármálaráðherra í þessum stól og svaraði óundirbúinni fyrirspurn. Þá heyrðist enn og aftur mantran um að vandi heilbrigðiskerfisins væri einhverjum allt öðrum að kenna en þeim sem hafa farið með stjórn landsins árum og jafnvel áratugum saman. Vandi kerfisins er ekki þeim sem stjórnað hafa landinu að kenna heldur einhverjum óútskýrðum mönnunarvanda sem virðist hafa fallið í fangið á ríkisstjórninni. Það er stundum talað eins og ríkisstjórnin sé einhver saklaus þolandi þessarar atburðarásar. Einhver vondur mönnunarvandi virðist hafa komið utan úr geimnum. Það er stóra vandamálið. Svoleiðis rökfræðilegir loftfimleikar leiða síðan fólk til að draga þá ályktun að stjórnvöld ætli sér að komast undan ábyrgð á málinu, þetta sé einfaldlega einhver mönnunarvandi. Það er verulegt áhyggjuefni að heyra þessar skýringar því að í þessu felst verulegur ábyrgðarflótti. Þau starfsskilyrði sem fólk býr við á spítalanum og í heilbrigðiskerfinu eru á ábyrgð stjórnvalda. Ef hjúkrunarfræðingar, læknar, eða eftir atvikum aðrar stéttir, vilja ekki vinna við það sem þau eru menntuð til vegna álags eða starfskjara þá er það á ábyrgð þess fólks sem mótað hefur stefnuna og framfylgt henni árum saman. Þetta á við um kerfið allt og ekki síður geðheilbrigðisþjónustuna sem við ræðum hér út frá þessari afbragðsskýrslu Ríkisendurskoðunar sem var til umfjöllunar hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og nefndarmenn tóku það alvarlega að fara vel ofan í hana. Þetta er ekki dökk skýrsla eða svört skýrsla. Þetta er kolsvört skýrsla. Hún er algjör falleinkunn yfir stjórnvöldum og þeim flokkum sem stýrt hafa landinu árum saman. Þrír flokkar hafa starfað saman í fimm ár og Framsókn og Sjálfstæðisflokkur enn lengur á undan því. Við vitum alveg hvar ábyrgðin liggur og ábyrgðarflótti er því ekki í boði þegar við ræðum þessa skýrslu. Það á ekki síst við um þennan svokallaða mönnunarvanda. Við ætlum að grípa orðrétt niður í skýrsluna, með leyfi forseta: „Notendur geðheilbrigðisþjónustu búa margir við stórskert aðgengi að þjónustunni. Biðlistar eru landlægir og eru sumir mældir í misserum og árum. Helst má skýra langa bið eftir þjónustu með skorti á sérhæfðu starfsfólki og viðeigandi úrræðum en einnig eru vísbendingar um að í kerfinu sé hvati til að vísa erfiðum málum frá og komast þannig hjá kostnaði.“ Talað er um að löng bið eftir þjónustu geti aukið á vanda fólks sem þarf á þjónustu að halda og að kostnaðurinn aukist verulega sem er kannski þvert á það sem á að vera leiðarstef. Svo kemur skýrt fram í skýrslunni að vöntun á geðhjúkrunarfræðingum standi geðheilbrigðisþjónustu, ekki síst á spítalanum, fyrir þrifum og að mikill skortur sé líka á geðlæknum. Samkvæmt óformlegu mati Landspítala, og nú er ég að vitna til skýrslunnar, vantar geðþjónustu spítalans a.m.k. 50 stöðugildi hjúkrunarfræðinga, tíu sérmenntaða geðhjúkrunarfræðinga og tíu geðlækna ásamt fleira fagfólki. Skýrslan er því dökk þegar sá mönnunarvandi er krufinn. Ég ætla að ítreka: Sá vandi er á ábyrgð þeirra sem með völdin hafa farið á undanförnum árum, skuldlaust. Það er á ábyrgð stjórnvalda að skapa manneskjuleg skilyrði fyrir starfsfólk, skapa það umhverfi að það laði öflugt fólk til starfa, skapa þá tekjumöguleika að hæft fólk vilji vinna við að hjálpa alvarlega veiku fólki með geðrænan vanda. Undan þessu verður ekkert komist. Mönnunarvandinn er ekkert eins og einhverjar náttúruhamfarir sem skyndilega og fyrirvaralaust bresta á. Hann er mannanna verk og það skiptir höfuðmáli, ef við ætlum að koma málum betur fyrir, að hann verði leystur hratt, vel og örugglega. Ég ætla að leyfa mér að vera dramatískur og segja að mannslíf séu í húfi og að íslenskur almenningur geri þá réttmætu kröfu að stjórnvöld á hverjum tíma fái ekki falleinkunn í svona skýrslu. Skýrslan undirstrikar að mönnunarvandinn er mannanna verk og það eru menn sem bera ábyrgð á því hvar kerfið er statt eins og svo rækilega er opinberað í skýrslunni. Það er verið að rekja það í skýrslunni hversu úrræðalítil stjórnvöld hafa verið í þessum efnum og ekki síst þegar kemur að menntun heilbrigðisstarfsfólks. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur að heilbrigðisráðuneyti þurfi að huga betur að nýliðun og menntun fagfólks í þessum stéttum og gæta þess að starfsaðstæður og -umhverfi fæli ekki fólk frá því að vinna á þessum vettvangi. Samhliða því þarf að skoða hvernig megi nýta krafta geðlækna betur m.a. með aukinni teymisvinnu, ráðgjafarþjónustu sjálfstætt starfandi lækna og eflingu annarra fagstétta sem sinna geðheilbrigði.“ Þetta undirstrikar auðvitað það sem ég er að segja. Starfsumhverfið er búið til af þeim sem bera ábyrgð á kerfinu. En ég ætla ekki að tala meira um mönnunarvandanum heldur að fara yfir í annað og vísa aftur í óundirbúinn fyrirspurnatíma frá því fyrr í dag. Þá sagði hæstv. fjármálaráðherra að sérstakt átak hefði verið gert í geðheilbrigðismálum á liðnum árum og þetta er líka það sem þingmenn og ráðherrar VG keyrðu mjög á í kosningabaráttunni síðast, að farið hefði verið í sérstakt átak í geðheilbrigðisþjónustu. Skýrslan sem við ræðum hér í dag segir okkur auðvitað mjög skýrt að þrátt fyrir fögur fyrirheit og mikinn fagurgala fyrir kosningar þá er niðurstaðan önnur. Ég ætla að telja hér upp nokkur atriði í fljótheitum. Samkvæmt skýrslunni eru biðlistar landlægir og gráu svæðin svokölluðu stórt og mikið vandamál þar sem ekki er ljóst hver ber ábyrgð á að veita tiltekna þjónustu. Það skortir mikið upp á að upplýsingum sé safnað saman og haldið utan um þær til að efla möguleika og greiningu á vanda. Ég vil þar vekja sérstaka athygli á því að það vantar tölulegar upplýsingar um beitingu þvingana og nauðungarvistunar við veitingu heilbrigðisþjónustu. Þessar upplýsingar eru ekki tiltækar og svo skortir yfirsýn yfir málaflokkinn, það er ein setning í skýrslunni. Ef þetta er staðan þá veltir maður því fyrir sér hvernig menn geta talað um að eitthvert átak hafi staðið yfir á liðnum árum í geðheilbrigðismálum. Ég vil í þessu samhengi líka vitna orðrétt í álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem var mjög samstiga í vinnu sinni, bæði stjórnarmeirihluti og stjórnarandstaða, þegar skýrslan var til umfjöllunar í nefndinni. „Eftirspurn og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu eykst ár frá ári innan heilbrigðiskerfisins. Geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu er undir væntingum og bið eftir þjónustu almennt of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Skortur er á yfirsýn í málaflokknum og nauðsynlegar upplýsingar liggja ekki fyrir eða eru óaðgengilegar. Þá hefur stefnumótun í málaflokknum verið rýr og árangur af aðgerðaáætlun sem fylgdi stefnu í geðheilbrigðismálum 2016–2020 var ófullnægjandi.“ Undir þetta rita stjórnarþingmenn rétt eins og stjórnarandstæðingar sem segir okkur auðvitað bara að við höfum verk að vinna. Ég get auðvitað haldið enn lengri ræðu um allar vanefndirnar í kerfinu en lítum til framtíðar og komum okkur saman um einhvers konar verklag sem nýtist þá til þess að taka utan um þann hóp sem er undir þarna í kerfinu því að oft er um að ræða bráðveikt og alvarlega veikt fólk í sérlega viðkvæmri stöðu, margt hvert. Það er talað svolítið um gráu svæðin í þessari skýrslu og það þýðir að það er óljóst hver á að veita tiltekna þjónustu og óljóst hver á að borga fyrir hana og það er auðvitað mjög alvarlegt. Við erum oft að búa til einhver hugtök eins og grá svæði, en það þýðir bara að veikt fólk er ekki að fá þjónustu við hæfi. Það bendir hver á annan og sjúklingurinn fellur þar á milli. Ef við setjum okkur aðeins í spor þess veika sem fær ekki þjónustu, vegna þess að ábyrgðin í málaflokknum og fjárveitingin er ekki skýr, þá sjáum við að allt tal um grá svæði er auðvitað bara ákveðin fegrun á því sem er í gangi. Engu að síður er þetta eitthvað sem þarf að takast á við. Í skýrslunni segir: „Á þetta ekki síst við um aðstæður þar sem um langvinnan vanda er að ræða og þegar einstaklingar þurfa á úrræðum heilbrigðis- og félagslega kerfisins að halda samtímis og þörf er á samhæfðari þjónustu, t.d. hjá börnum með fjölþættan vanda og fólk með heilabilun. Þetta er einn helsti veikleiki í stjórnsýslu málaflokksins. Vandinn er flestum kunnur en illa gengur að leysa hann.“ Þetta er enn ein uppáskrift Ríkisendurskoðunar um það að vandi hefur verið viðvarandi í kerfinu sem hefur ekki verið leystur þrátt fyrir að hann sé ávarpaður aftur og aftur, bæði úti í samfélaginu, af notendum, af hagsmunaaðilum og hér í þinginu. Undan þessu komast þeir ekki sem hafa farið með stjórn landsins undanfarin ár. Ríkisendurskoðun segir síðan um þetta: „Mikilvægt er að umgjörð geðheilbrigðisþjónustu og þjónustu við geðfatlaða sé ávallt hugsuð út frá þverfaglegum sjónarmiðum, allt frá stefnumörkun til framkvæmdar. Í þessu sambandi má nefna að lög um heilbrigðisþjónustu fjalla ekki um samráð eða samstarf heilbrigðisstofnana við aðra þjónustuveitendur svo sem félagsþjónustu. Margir viðmælendur Ríkisendurskoðunar vöktu athygli á að skortur á samstarfi og samráði heilbrigðisstofnana og félagsþjónustu sé algengur, skaðlegur hagsmunum sjúklinga og kostnaðarsamur þar sem bestur árangur náist sé hugað að heilsu fólks og félagslegum þáttum í samhengi.“ Það er auðvitað mjög sláandi að lesa að það sé þannig að einstaka einingar innan kerfisins talist ekki við. Það þýðir auðvitað, eins og ég held að hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir hafi orðað það ágætlega áðan, að fólk er ekki að tala saman. Þetta er ekki kerfi sem við ráðum ekkert við. Þetta er allt saman fólk og þá vantar bara stefnu og umgjörð sem gerir það að verkum að fólkið innan þessara kerfa tali saman. Ef það gerist ekki þá er það auðvitað sjúklingurinn sem líður fyrir það. Það er líka sorglegt að lesa um það að fordómar séu innbyggðir í kerfinu sem bætast þá við fordóma sem fólk með geðrænan vanda verður stundum fyrir í samfélaginu almennt. Ég hef ávarpað þetta áður í þingræðu og bendi á að þetta þýðir í raun og veru að ákveðin mismunun er innbyggð í heilbrigðiskerfið. Það sitja ekki allir við sama borð. Aðgengi að þjónustu er misgott, til að mynda vegna búsetu, út af efnahag og vegna tegundar geðvanda. Þetta þýðir að veiku fólki er mismunað og úr því að þetta er innbyggt í geðheilbrigðiskerfið þá er það þannig að þetta kerfi tryggir fólkinu okkar mismunun. Það tryggir ekki jafnræði, það tryggir mismunun, það er innbyggt inn í kerfið. Við hljótum að þurfa að taka þetta til rækilegrar skoðunar í framhaldi af þessari skýrslu. Það er ekki eins og sumt af þessu hafi ekki verið vitað áður en engu að síður þurfum við að taka þetta til rækilegrar skoðunar og þetta er auðvitað algerlega ólíðandi. Mig langar líka að nefna að Geðhjálp er aðeins að fara yfir það sem snýr að tölfræði og það hvernig haldið er utan um tölulegar upplýsingar. Geðhjálp ítrekar mikilvægi þess að auka, bæta og halda vel utan um gagnasöfnun og miðlun þegar kemur að geðheilbrigðismálum. Það sé auðvitað forsenda þess að meta árangur og ákvarða framfaraskref. Geðhjálp hefur t.d. ítrekað kallað eftir gögnum um lyfjaþvinganir, nauðungarvistanir, lyfjanotkun o.fl. sem má nota til að meta árangur hjá stofnunum sem meðhöndla fólk með geðrænar áskoranir. Bent er á það hjá Geðhjálp að það hafi tekið Ríkisendurskoðun sjö mánuði að fá gögn frá heilbrigðisráðuneytinu sem segir til um hversu miklar umbætur þurfa að verða er kemur að gagnasöfnun og vinnslu í málaflokknum. Það var aðeins farið yfir þetta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það gekk erfiðlega hjá Ríkisendurskoðun að fá upplýsingar þegar var verið að vinna skýrsluna og það er auðvitað ekki nógu gott. Ríkisendurskoðandi vakti svolítið einbeitt athygli á því að þrátt fyrir að þetta hafi verið gert á Covid-tímum hafi það ekki verið skýringin á því að upplýsingar bárust seint. Þetta þarf auðvitað að laga. Við vitum það öll að vinna Ríkisendurskoðunar er í umboði Alþingis og þetta er ákveðið eftirlit með framkvæmdarvaldinu sem verður að vera virkt. Það gengur ekki að framkvæmdarvaldið, hvort sem það eru ráðuneytin eða stofnanir undir ráðuneytunum, bregðist seint við þegar kallað er eftir upplýsingum í þessu. Ég vildi nefna í lokin, og ég ætla kannski að fara betur inn á það í síðari ræðu, það sem snýr að einum stærsta vandanum þegar kemur að geðheilbrigðismálum. Það er fólk sem er með áfengissýki eða er að glíma við fíkn. Sá vandi snýst ekki bara um það fólk heldur líka aðstandendur og aðra sem þurfa að þola afleiðingar þess. Það er vandi sem teygir sig inn í fleiri kerfi samfélagsins, félagsþjónustuna, barnavernd, fangelsin, dómskerfið, löggæslu og allt það. Ég kem kannski betur að því í seinni ræðu minni. Mig langaði alveg í lokin að nefna að við megum ekki gleyma því - þegar við erum að afgreiða svona skýrslu og erum að höndla með þau hugtök sem kastað er fram henni og er ætlað að skýra einhvern undirliggjandi vanda - að á bak við þetta allt saman er fólk. Í mörgum tilfellum er um að ræða fárveikt fólk. Þegar við erum að tala um kerfi, þegar við erum að tala um grá svæði, þegar við erum að tala um mönnunarvanda eða að kerfin tali ekki saman eða eitthvað þess háttar þá er fólk þar að baki, fólk sem er sjálfsagt í einna viðkvæmastri stöðu af öllum þeim sem reiða sig á samhjálp samfélagsins. Við eigum auðvitað að vera mjög meðvituð um það þegar við erum að fara í gegnum þessa skýrslu og hafa það líka til hliðsjónar þegar við ræðum síðan mögulegar úrbætur byggðar á henni. Ég held að það dyljist ekki neinum sem hefur farið í gegnum þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar að það er afskaplega margt sem þarf að gera til að koma málum í skaplegt horf.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir ágætisræðu. Þetta er töluverður áfellisdómur, þessi skýrsla. Ég geri ráð fyrir að nefndarfólk í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi farið ítarlega yfir það og það verði umræða um þetta. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni þá er þetta vandi sem er erfiður á svo margan hátt. Þetta fólk hefur þurft að glíma við fordóma lengi vel. Vandinn getur verið býsna lítið sýnilegur og væntanlega eru geðheilbrigðisvandamál stundum þannig að þau geta magnast ef fólk fær ekki athygli og hjálp og aðstoð nógu snemma. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður vitnaði í hæstv. fjármálaráðherra, sem blés til sóknar þegar hann var spurður út í mönnunarvanda og fjárhagsvanda heilbrigðiskerfisins og talaði um sókn í geðheilbrigðismálum. Nú er það þannig að flokkur hv. þingmanns, ásamt fleiri flokkum, fékk samþykkta hér þingsályktunartillögu um að niðurgreiða sálfræðiþjónustu, sem er væntanlega eitt fyrsta stig þess að fólk lendi ekki í meiri vanda samanlagt. Er þingmaðurinn sammála mér um að það sé hálfgert hjóm þegar hæstv. ráðherra talar um sókn þegar ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni getað orðið við þeirri fjárþörf og ósk um fjárútlát sem allt Alþingi, allir þingmenn og allir ráðherrar samþykktu bara fyrir nokkrum mánuðum síðan?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir andsvarið. Ég fagna því að geta átt skoðanaskipti um þetta við hann. Ég hjó eftir þessu í óundirbúna fyrirspurnatímanum í dag hjá hæstv. fjármálaráðherra. Það var talað um þessa sókn í geðheilbrigðismálum. Ég veit ekki hvað ég sat marga fundi í kosningabaráttunni með frambjóðendum VG þar sem endalaust var talað um sókn í geðheilbrigðismálum. Við erum auðvitað að horfa á skýrslu þar sem tekin er ákveðin punktstaða í því hvernig kerfið er á ákveðnum tíma. En þegar flokkar sem hafa verið við völd saman - þrír í fimm ár og tveir nánast óslitið frá 2013 og meira og minna við völd saman eða hvor í sínu lagi allan lýðveldistímann - er rosalega skrýtið hvernig menn ætla einhvern veginn að hlaupa frá vandanum og fara að tala um einhverja sókn. Þessi skýrsla er auðvitað bara punktstaða á ákveðnum tíma og segir okkur að þeir sem hafa farið með stjórn geðheilbrigðismála í kerfinu almennt hafa fallið á prófinu. Flóknara er það ekki. Það var alveg rétt sem hv. þm. Logi Einarsson benti á að ef menn hlúa ekki að sálfræðiþjónustu og efla hana þá magnar það upp vanda seinna meir. Það er t.d. það sem Geðhjálp er mjög mikið að tala um í umsögn sinni um þessa skýrslu. Í stóra samhenginu fer allt of mikið fjármagn í geðheilbrigðismálum í afleiðingaendann en sáralítið í orsakirnar, í heilsueflingu og forvarnir, einhverja snemmtæka skoðun. Tímar hjá sálfræðingi geta komið í veg fyrir mikil útgjöld í kerfinu seinna meir. Ég get ekki enn skilið hvernig stendur á því að það gengur svona illa að fjármagna það sem Alþingi samþykkti hér fyrir ekki alllöngu og snýr að sálfræðiþjónustu.
Herra forseti. Það er alveg rétt. Skýrslan fjallar aðeins um þessa svokölluðu sókn. Þar er talað um að þörf og eftirspurn eftir geðheilbrigðisþjónustu aukist ár frá ári. Í skýrslunni er það orðað svona: „Þrátt fyrir sókn í málaflokknum er geta stjórnvalda til að tryggja þá þjónustu sem þörf er á undir væntingum.“ Það þýðir væntanlega að þú nærð ekki einu sinni að halda í horfinu. Í venjulegum keppnisíþróttum, hlaupum og öðru slíku, væri kannski erfitt að túlka það sem sókn ef árangurinn yrði verri ár frá ári. Það stendur líka í skýrslunni að heilbrigðisráðuneytið hafi ekki lagt formlegt mat á árangur aðgerðaáætlunar 2011–2020. Ég spyr: Er þetta kannski ekki hluti af vandanum? Hér er sífellt verið að blása til nefnda og samráðshópa og annað slíkt og það hljómar allt fallega, aðgerðaáætlanir geta hljómað fallega. En er grunnforsendan ekki sú að skoða hver árangur af aðgerðunum er áður en fólk tekur ákvörðun um hver næstu skref eigi að vera? Af því að hæstv. fjármálaráðherra sagði líka í morgun að þetta væri Alþingi að kenna, það væri Alþingi sem færi með fjárveitingavaldið, langar mig aftur að spyrja út í þingsályktunartillöguna um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Hefur hv. þingmaður séð að Alþingi hafi einhverja möguleika til þess að koma með breytingartillögu og fá hana samþykkta í tengslum við fjármálaáætlunina? Telur hann einhverja möguleika á að stjórnarliðar muni koma með okkur í þann leiðangur?
Virðulegi forseti. Já, þessi samskipti eru farin að minna mann útvarpið í gamla daga, tæknin er eitthvað að stríða okkur sögðu menn þegar þeir ýttu á vitlausa takka einhvers staðar. En varðandi það sem hv. þingmaður kemur inn á, þetta er nefnilega svolítið sérstakt. Auðvitað er ekki hægt að skamma ríkisstjórnina fyrir þetta. Alþingi er með fjárveitingavaldið. Bara ef ríkisstjórnin þekkti einhvern á þingi sem gæti kippt í einhverja spotta og lagað þetta. Þetta er ábyrgðarflóttinn sem ég er alltaf að tala um. Það vantar fjármagn - þið verðið þá að tala við þingið, segir framkvæmdarvaldið. Mönnunarvandi - hann kom bara einhvern veginn til okkar og við berum ekki ábyrgð á honum. Þetta er auðvitað staða sem menn eru í þegar þeir eru búnir að fara með völd í tilteknum málaflokkum, ekki bara í eitt eða tvö ár heldur jafnvel í áratugi. Hæstv. fjármálaráðherra, sem við vitnum hér til, er búinn að vera óslitið í fjármálaráðuneytinu frá 2013, fyrir utan að hann var nokkra mánuði í forsætisráðuneytinu þar sem mér skilst að menn fari líka með einhver völd. Ég get ekkert sagt annað en að þetta sé bara svona klassískur ábyrgðarflótti þeirra sem geta a.m.k. ekki komið með þá skýringu að þeir séu búnir að vera svo stutt með málaflokkinn að gefa verði þeim andrými til að bregðast við. Ég vona að menn einhendi sér í það að standa við það loforð sem Alþingi gaf þjóðinni og fólki í viðkvæmri stöðu um það að sálfræðiþjónusta verði niðurgreidd. Það kostar vissulega einhvern pening en eins og við vorum að ræða hér áðan þá liggur það alveg fyrir að einhvers konar íhlutun á þeim enda sparar útgjöld síðar meir. Ég held að það séu eiginlega allir sammála um það. Það á reyndar á við um ansi margt í þessum kerfum okkar, að það að bregðast fyrr við dregur auðvitað úr kostnaði sem annars myndi falla til síðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir gott innlegg við þessa umræðu. Ég hjó eftir því að í ræðu sinni orðaði hann það sem svo að hinn svokallaði mönnunarvandi hefði ekki fallið af himnum ofan. Ekki gæti ég verið meira sammála þingmanninum. Það hefur legið fyrir árum saman, og margoft verið bent á það, m.a. af stéttarfélögum sem þar eru undir, hvort sem það eru hjúkrunarfræðingar, ljósmæður, geðlæknar eða aðrir fagmenn í heilbrigðiskerfinu, í hvað stefndi. Það liggur líka fyrir hversu margir eru í námi og hversu margir eru á leiðinni. Mig langar til að inna hv. þingmann eftir því hvort hann sé mér sammála um að hið opinbera, ríkisvaldið, eigi að beita ívilnunum til þess að laða fólk til náms í greinum sem við vitum að við þurfum á að halda, t.d. hvað varðar heilbrigðisstéttir sem starfa innan geðheilbrigðisþjónustunnar, þannig að við náum að vinda ofan af mönnunarvandanum og tryggja þá nýliðun sem þarf að vera, þó ekki sé nema vegna þess að fólk eldist og fer út af vinnumarkaði. Þegar ég tala um ívilnanir er ég kannski að ræða um eitthvað sem hefur að gera með Menntasjóð námsmanna og/eða launað starfsnám og annað sem gert er í nágrannalöndum okkar. Við þurfum að beita okkur til að fá fólk inn í þetta nám og til að fá fólk til starfa í heilbrigðiskerfinu. Það á að vera þannig að umhverfi, kjör og starfsaðstæður séu aðlaðandi. Ef við náum fleira fólki til okkar þá held ég að það verði auðveldara að manna stöðurnar.
Herra forseti. Stutta svarið við fyrirspurn hv. þingmanns er ofur einfaldlega: Já, ég er alveg sammála því að leggjast þurfi vel og rækilega yfir það. Ég fór aðeins yfir þetta í ræðu minni áðan. Í hinum fullkomna heimi þyrftum við ekkert að vera með kerfi ívilnana eða eitthvað þess háttar. Þá myndi mannskapurinn bara streyma þangað sem þörfin væri mest. En við erum hér að tala um heilbrigðisþjónustu, við erum að tala um geðheilbrigðisþjónustu, sem er ákaflega mikilvæg þjónusta. Ég fór yfir það í fyrri ræðu minni að það vantar a.m.k. 50 stöðugildi hjúkrunarfræðinga, tíu sérmenntaða geðhjúkrunarfræðinga og tíu geðlækna ásamt fleira fagfólki - þetta er samkvæmt óformlegu mati Landspítala og það sem vantar þá inn í geðþjónustu spítalans. Þegar staðan er þessi þurfum við auðvitað að velta fyrir okkur einhvers konar viðbragði. Ef við veltum ekki fyrir okkur viðbragði þá gerist það annaðhvort að ekkert breytist eða þá að staðan hreinlega versnar. Þá erum við, með því að taka ákvörðun um að velta ekki fyrir okkur einhvers konar ívilnunum eða að reyna einhvern veginn að stýra fólki í þessar áttir, bara svolítið að gefast upp, myndi ég telja. Það væri auðvitað langskemmtilegast að svara þessari spurningu, ef það væri hægt, ef heimurinn væri fullkominn, á þann veg að það ætti ekki að þurfa neinar ívilnanir, fólkið finni sér bara sinn farveg og allt leysist þetta einhvern veginn af sjálfu sér. En það er bara eins með þetta og annað, þegar kemur að atvinnuuppbyggingu og fleiri þáttum, að við þurfum stundum að standa fyrir einhvers konar átaki til þess að hleypa einhverju af stokkunum. Og þegar við erum að tala um viðkvæma þjónustu eins og geðheilbrigðisþjónustu, og það vantar fólk í tugatali til að sinna fárveiku fólki, þá er ég svo sannarlega til samtals um að nota megi þau kerfi og úrræði sem við höfum til að reyna að laða fólk í nám og í framhaldinu til starfa á þessum mikilvægu póstum.
Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu, álit meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður nefndarinnar, hefur, sem framsögumaður nefndarálits meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, farið yfir meginefni skýrslunnar. Ég ætla ég svo sem ekki að nota ræðu mína hér til að rekja allt álitið aftur en það eru nokkur atriði sem mig langar að draga fram í þessari umræðu. Í fyrsta lagi vil ég segja að ég tel skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu gríðarlega gagnlega. Hún er ítarleg og löng og þar eru settar fram ábendingar sem ég tel mikilvægt að þeir angar stjórnkerfisins og samfélagsins, sem um ræðir hverju sinni, og málin heyra undir, taki til skoðunar. Í raun er það svo að til að mynda þau ráðuneyti sem nefnd eru hafa svarað því að þau taki skýrsluna til sín og til skoðunar. Það hefur komið fram hér í umræðum að sumum finnist skýrslan vera algjör falleinkunn fyrir íslenska geðheilbrigðisþjónustu. Ég tel svo ekki vera þó svo að vissulega sé bent á það sem betur megi fara. Umræða um geðheilbrigðismál, hvernig þeim er fyrir komið, hefur sem betur fer verið að breytast. Það á við um faglega þjónustu heilbrigðisstofnana við þá sem þurfa að nota geðheilbrigðisþjónustu en einnig á það við um sýn sveitarfélaga og umræðuna í samfélaginu, mat okkar sem byggjum þetta samfélag. Sýn okkar á geðheilbrigðismálin hefur sem betur fer verið að breytast. Við erum að taka það mun alvarlegar að geðheilsa skiptir máli og að það skipti máli að þau sem þurfi fái viðeigandi þjónustu. Auðvitað leiðir það til þess að gera þarf breytingar á því hvernig við höfum gert hlutina, og einnig þarf að bæta úr. Það kemur fram í skýrslunni og er rakið hér í álitinu að að mati Ríkisendurskoðunar sé skipulag geðheilbrigðisþjónustu í megindráttum í samræmi við stefnu stjórnvalda en ákveðnir vankantar séu á kerfinu sem draga úr árangri við framkvæmd. Svo er það rakið og talið upp hvar þessir helstu vankantar eru og ég tel mikilvægt að við tökum þessar ábendingar alvarlega og vinnum í þeim. Jafnframt kemur fram að undanfarin ár hafi verið gerðar nokkrar grundvallarbreytingar á geðheilbrigðisþjónustu sem hafi gefið góða raun en enn sé rúm til frekari umbóta. Þar er nefnt að það hafi verið til bóta að lögfesta skiptingu heilbrigðisþjónustu í fyrsta, annað og þriðja stig en að skýra þurfi betur mörkin þar á milli og skilgreina hvaða þjónustu eigi að veita á hverju stigi sem og að tryggja þurfi betri samfellu og samhæfingu milli þjónustustiga. Þar sem það hefur verið nefnt hér í umræðunni að við í Vinstri grænum höfum viljað hreykja okkur af því sem gert hefur verið í heilbrigðismálum og í geðheilbrigðismálum þá tel ég að þetta sé einmitt eitt af því sem hefur verið gert, sem skiptir gríðarlega miklu máli. Einnig er fjallað um það í skýrslu Ríkisendurskoðunar að tilkoma geðheilsuteyma sem og aukið framboð sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum sé önnur grundvallarbreyting sem hefur aukið aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu á landsvísu. Þetta er eitthvað sem við í Vinstri grænum lögðum einmitt áherslu á og við fögnum því auðvitað að fyrir nefndinni var lýst almennri ánægju með tilkomu geðheilsuteymanna og þá þverfaglegu nálgun sem unnið er eftir í teymunum en vissulega er bent á að styrkja þurfi þau enn frekar í sessi. Bent er á að fulltrúar frá Félagsþjónustu ættu að koma að borðinu. Ég tel þetta mikilvægt og ég tel þetta sýna fram á að mörkuð hafi verið stefna sem skiptir máli. Róm var ekki byggð á einum degi og hér þarf að halda áfram, en við erum með góðan grunn sem skiptir máli. Það er líka mikilvægt að taka það jákvæða út úr svona skýrslu og byggja ofan á það, ekki síður en að taka til sín það sem bent er á að betur mætti fara. Mannekla er eitt af því sem nefnt er og ég tel að við hér á Alþingi þurfum m.a. að velta því fyrir okkur hvernig við getum tekið á því. Það er algerlega ljóst að það vantar fleira starfsfólk til að vinna í heilbrigðisþjónustunni. Við tölum mjög oft um skort á hjúkrunarfræðingum og hann er svo sannarlega til staðar, en það sama gildir einnig um fleiri fagstéttir. Mér finnst mikilvægt að við hugsum í lausnum í því hvernig við getum gert starfsumhverfið aðlaðandi til að fólk kjósi að mennta sig í þessum greinum en ekki síður þannig að fólk hafi áhuga á því að vinna síðan við það sem það hefur menntað sig í. Mér finnst vel koma til greina að vera með einhvers konar hvata í því kerfi. Þetta hefur líka stundum verið rætt í samhengi við það að fjölga heilbrigðismenntuðu starfsfólki á landsbyggðinni. Mér finnst klárlega að við eigum að taka þetta til skoðunar og gera breytingar, og þetta er mikilvæg ábending. Talsvert var fjallað um það í skýrslunni, og talsvert rætt um það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að efla þurfi utanumhald og greiningu og jafnvel söfnun á upplýsingum. Það skiptir auðvitað máli að hægt sé að taka tölfræði út úr gögnunum þannig að við vitum hver þróunin er að verða þegar kemur að því að vita eitthvað um það hverjir það eru sem leita eftir geðheilbrigðisþjónustu. Þá fannst mér ekki síður mikilvægt, sem komið er inn á í skýrslu Ríkisendurskoðunar, það sem varðar skort á upplýsingum um beitingu þvingana og nauðungarvistunar. Þetta eru náttúrlega alveg gríðarlega mikil inngrip í líf fólks og auðvitað þarf, þegar svo drastískum úrræðum er beitt, að vera skýr lagarammi um það hvenær grípa megi til einhvers konar þvingana og ekki síður um að það sé kirfilega skráð. Þetta hefur verið rætt hér, m.a. í samhengi við athugasemdir frá umboðsmanni Alþingis á grundvelli OPCAT-eftirlits, og lögð hafa verið fram frumvörp frá heilbrigðisráðherrum, alla vega tveimur þeirra, en meðferð þeirra er ekki lokið hér á þingi og hefur þurft að vinna þau enn betur. Talsvert var rætt um það í nefndinni að geðheilbrigðisþjónusta og reglur, það hvernig hugað er að mannréttindum fólks í samræmi við það sem hefur komið fram í ábendingum frá umboðsmanni Alþingis, þurfi að vera í takti. Það er kannski ekki beinlínis fjallað um þetta í skýrslunni en ég tel að við sem Alþingi þurfum að sjá til þess að hlutirnir vinni saman, það er eitthvað sem ég tel að við eigum algerlega að taka til okkar. Einnig kom fram í umræðum í nefndinni að þrátt fyrir almenna ánægju með störf geðheilsuteymanna, eins og ég fór yfir hér áðan, þá sé hvati til að vísa erfiðum málum frá. Þar var nefnt dæmi um fólk með fjölþættan vanda eða fólk með þroskahömlun, að það geti átt erfitt með að passa inn í þessi geðheilsuteymi. Ég tel gríðarlega mikilvægt að hugað verði að þessu og að geðheilsuteymin verði efld að þessu leyti. Það er auðvitað í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að fatlað fólk fái heilbrigðisþjónustu til jafns við aðra. Það er ýmislegt sem dregið er fram í skýrslunni, bæði það sem hefur verið gert vel en einnig annað sem betur má fara. Ég held að við eigum bara að einhenda okkur í að fylgjast með því að það verði gert, enda höfum við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði talað fyrir því að horfa eigi á heilbrigði þjóðarinnar í víðu samhengi og að það séu hagsmunir okkar allra að lýðheilsa, forvarnir og geðheilbrigðismál séu í forgangi. Við eigum því að taka skýrsluna alvarlega, halda áfram að sjá til þess að unnið sé með það sem vel er gert og bætt enn frekar í. [[Forseti hringir.]]En við eigum einnig að taka gagnrýnispunktana til okkar og sjá til þess að þar verði gert betur. Ræðutími minn er víst búinn.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og í skildi ræðu hv. þingmanns þannig að þrátt fyrir allt fyndist henni er nú staðan ekkert svo slæm vegna þess að það væri búið að gera svo margt á vakt Vinstri grænna. En, frú forseti, það kemur skýrt fram í þessari skýrslu sem við ræðum hér að það skortir yfirsýn um alla stöðuna í þessum málaflokki og það skortir á greiningu á þjónustu og mannaflaþörf og upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað geðheilbrigðisþjónustu er ekki á hreinu. Þegar við í velferðarnefnd erum að ræða stefna í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem liggur nú fyrir í velferðarnefnd þá hefur það líka komið fram að stjórnvöld viti ekki hver þjónustu þörfin er en augljóst er að vandamálið er mikið og það fer vaxandi og eins og fram kemur í skýrslunni að þá er sem sagt fjölgun fólks á örorku eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana hefur vaxið um 30% frá árinu 2010–2020 á meðan á fjölgun íbúa hefur vaxið um 15%. Þetta er náttúrlega klár vísbending um að þarna er eitthvað á ferðinni sem við þurfum að skoða. Það eru 8.300 einstaklinga sem eru óvinnufærir að hluta eða öllu leyti sökum geðraskana. Árið 2020 við höfum rætt um það, held ég bara á hverju einasta ári sem ég hef verið á þingi sem eru nú að nálgast 13, held ég að þá höfum við talað um að stóru hóparnir sem þurfa að treysta á almannatryggingar, örorkubætur, eru þeir eru þau sem eiga við geðraskanir raskanir að glíma eða stoðkerfisvandamál glíma. Spurning mín til hv. þingmanns er: Höfum við ekki sofið á vaktinni og eru stjórnvöld í raun að gera nægilega mikið í þessum efnum?
Hv. 7. þm. Reykv. n., Steinunn Þóra Árnadóttir. Frú forseti. Ég tel mig reyndar hafa verið mjög gagnrýna í ræðu minni um að það sé margt sem þarf að gera betur í geðheilbrigðismálum en finnst hins vegar mikilvægt að halda því líka til haga sem hefur verið gert vel á síðustu misserum þannig að við byggjum á því áfram og nefndi þar atriði sem einmitt eru talin upp í skýrslu ríkis, endur, skoða enda. Ég held að því miður þá sé það nú þannig að það er alltaf hægt að bæta samfélagið og það er svo sannarlega hægt að bæta kerfið þegar kemur að örorkulífeyrisþegum og þar tel ég einmitt að sú áhersla sem er verið að vinna með núna, sem fjallar um það, aðstoða fólk með skerta starfsgetu eða er á örorkulífeyri við að finna störf, skipti alveg gríðarlega miklu máli því að það að vera þátttakandi í samfélagi og það að vera þátttakandi á vinnumarkaði er partur af því að vera fullorðinn einstaklingur og búa í samfélagi þannig að það þarf að bæta kerfi. Þá þarf að auka endurhæfinguna og það þarf að tryggja það að fólk fái störf. Það er núna vinna í gangi í félagsmálaráðuneytinu, félags og vinnumarkaðs ráðuneytinu sem lýtur að því að mér finnst það bara vera að gæta sanngirni, bæði fjallað um það í þessari skýrslu sem við þurfum að gera betur og það er margt en líka að halda því til haga sem hefur verið að ganga vel og byggja ofan á. Það fá svar.
Já, frú forseti, ég hef aðeins eina mínútu, skilst mér, í þetta síðara andsvar. Nú er það þannig að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur talað um og hefur áhyggjur af því að næsti faraldur sé kulnun hjá starfsfólki í heilbrigðisþjónustu og það er fjallað um það í þessari skýrslu af því að það skortir starfsfólk og það er ekki verið að bjóða upp á menntun og tækifæri eins og þyrfti og við vitum. Það er mikilvægt að halda í fólk með reynslu og við þurfum róttækar aðgerðir, ekki bæði geðheilbrigðisþjónustu heldur í heilbrigðisþjónustu yfir höfuð og í. Ég fékk svar um daginn um það um þeir sem nýta sér þjónustu, virk og nýir einstaklingar þar frá 1. janúar 2021–2021. apríl 2022. Þegar kemur í ljós að 16,3% eða 446 einstaklingar á 2739 koma úr heilbrigðis og félagsþjónustu, hjúkrun og umönnun og meðferð og er það ekki? Getur hv. þingmaður ekki tekið undir það með mér að við þurfum róttækar aðgerðir til að mæta bæði álagi og síðan þjónustuþörf? Þá svarar andsvari síðara sinni háttvirts.
Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir og hefur til þess eina mínútu, frú forseti, og ég kom reyndar inn á þetta í ræðu minni, að það er áhyggjuefni að það skortir starfsfólk í heilbrigðisgeiranum. Það skortir ekki bara hjúkrunarfræðinga heldur skortir alls konar heilbrigðis, mennta, starfsfólk og ég held að það skorti í raun líka ýmiss konar, félagslega menntað starfsfólk sem iðjuþjálfar og fleira og jú, það þarf að bæta vinnuumhverfið, held ég, því að það skiptir máli að fólk haldist í vinnu. Hér er oft um að ræða stórar kvennastéttir og þá skiptir vinna sem er í gangi og hefur raunar verið í gangi lengi og of lengi mundi ég segja, en er samt verið að vinna að sem snýr að því að draga úr kynbundnum launamun. Það er bara stór jafna inn í þetta dæmi þannig að það að taka á launamuninum er eitt af því sem skiptir máli í þessu samhengi. Þá veitir.
Jú, frú forseti, ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðuna sem ég ætla aðeins að nýta tækifærið og fá að svara að þetta er svolítið spurning um hvernig menn velja sér sjónarhornið. Ég gat ekki heyrt betur á hv. þingmanni en að skýrslan væri bara nokkuð fín væru þarna einhverjir vankantar sem væri bent á hana að öðru leyti væri bara býsna góð. Ég tek eftir því að stjórnarliðar sem hingað koma í umræðunni að þeir tala svolítið út frá því sem hann segir í skýrslunni. Í megindráttum er skipulag heilbrigðisþjónustu í samræmi við stefnu stjórnvalda um þrjú þjónustustig og að rétt þjónusta skuli veitt á réttum stað. Það ætti því að vera til þess fallið að stuðla að árangri í málaflokknum. Ákveðnir vankantar eru hins vegar á kerfinu sem draga úr árangri við framkvæmd. Á þessu hafa menn svolítið hangið framkvæmd inn en ekki stefnan sem er eitthvað athugavert við. Þá geta menn kannski líka lesið aðra kafla í skýrslunni, eins og til að mynda þannig að hérna, eftirspurn og þörf eftir geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi eykst ár frá ári. Þrátt fyrir sókn í málaflokknum er geta stjórnvalda til að tryggja þá þjónustu sem þörf er á undir væntingum og bið eftir þjónustu almennt of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Íslensk stjórnvöld skortir yfirsýn um stöðu geðheilbrigðismála en upplýsingar um tíðni þróun geðsjúkdóma liggja ekki fyrir og ekki hefur farið fram greining á þjónustu og mannaflsþörfin Landspítala þekkir haldið miðlæg skrá um biðlista upp. Ekki eru upplýsingar um fjárþörf og raunkostnað geðheilbrigðisþjónustunnar sem liggja fyrir á reiðum höndum. Tölur um óvænt við alvarleg atvik við veitingu geðheilbrigðisþjónustu er ekki með góðu móti aðgengilegar og það á einnig við um fjölda kvartana. Til embættis landlæknis er skráningu á beitingu þvingunarúrræða ekki til staðar. Ríkisendurskoðun vill bæta úr þessu öllu og svo er talað um gráu svæðin þar sem einstaklingar lendi á milli úrræði og fá ekki viðeigandi þjónustu. Þessi svæði hafa verið þekkt lengi en það gengur ekkert að fækka þeim og síðan er talað um það líka að að ekkert hafi gengið að fækka þessu þrátt fyrir að menn hafi raunverulega farið í það verkefni þannig að það er eiginlega alveg sama hvar menn koma að skýrslunni. Hún er ótrúlega dökk, mér eiginlega algerlega kolsvört áfellisdómur yfir þeim flokkum sem farið hafa með stjórn þessara mála og því vil ég spyrja hæstv. hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála því að deilur stjórnarflokkanna á síðasta kjörtímabili, allt það sem þar kom fram, hvort það sé ekki öðrum þræði að koma fram í þessari skýrslu á annarri hverri síðu.
Steinunn Þóra Árnadóttir. Frú forseti. Í ræðu minni um skýrslur og álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fjallaði ég um langflesta þeirra þátta sem hv. þingmaður nefndi hérna um hluti sem betur mættu fara þannig að ég er ekkert að reyna að slá striki yfir það nema reyndar í viðurkenndu það. Ég fjallaði ekki um gráu svæðin. Ég hafði einfaldlega ekki tíma til þess í ræðu minni. Þar er svo sannarlega staður þar sem við þurfum að bæta okkur og ég fjallaði sérstaklega um það að við þyrftum að vanda okkur við það þegar kæmi að ábendingum varðandi Opcat eftirlitið. Það er verkefni sem bíður okkur enn þá. Ég veit ekki alveg hvaða tilgangi það þjónar að standa hér í einhverjum deilu um orð, hvort þetta sé kolsvört skýrsla eða skýrsla sem sendi inn gagnlegar ábendingar um hluti sem er gríðarlega mikilvægt að betur verði farið með. Það eru atriði sem þarf vissulega að bæta hérna. En líkt og ég er búinn að segja margoft áður þá eru líka atriði sem eru að virka vel og ég fagna því svo sannarlega að umræða um geðheilbrigðismál eru að aukast með vörur sem betur fer sem samfélag að gera kröfu um betri geðheilbrigðisþjónustu. Það hefði verið mjög gott. Hefur þessi umræða verið komin á þennan stað fyrir tíu árum? Þá værum við örugglega með betra kerfi þar sem ég segi bara: Tökum þessa skýrslu og vinnu meðan áfram, bæði það sem er jákvætt, en svo sannarlega auðvitað líka með það sem þarf að gera miklu betur.
Sinni hv. þm. Sigmar Guðmundsson hefur til þess eina mínútu. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Það skiptir auðvitað máli hvers konar gleraugu við setjum upp þegar við erum að lesa þessa skýrslu einfaldlega vegna þess að ef við ætlum að ná einhverjum árangri með kerfið og stefnunnar núna á næstu árum þá verðum við að lesa hana rétt. Við verðum að meta þessa þætti sem þarna er bent á og skoða þá þannig að það sé hægt að gera einhverja gangskör í því að bjarga okkur frekar en að tala um að þetta séu bara einhverjir ákveðnir vankantar sem þurfi að laga úr eða eitthvað. Þetta er svo miklu djúpstæðara en svo og ég náði ekki alveg að klára punktur minn hér í fyrra andsvari. En auðvitað er þetta þannig að þegar við erum með flokka sem eru lengst til hægri og lengst til vinstri á hinu pólitíska litrófi, að takast á um stefnu og kerfi sem snýst um að veita heilbrigðisþjónustu þá auðvitað er uppskriftin einhvern veginn úr því öllu saman einhvers staðar þarna mitt á milli að það gerist ekki nokkur skapaður hlutur. Og það var það sem við sáum á síðasta kjörtímabili. Og miðað við það sem hv. þingmaður er að segja hér þá óttast ég að það verði nú leiðarstefið áfram. Þrátt fyrir að nýju flokkurinn hafi nú tekið hina flokkana tvo niður úr snörunni með því að taka embætti heilbrigðisráðherra að sér.
Það eru síðari sinni hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir herra frú forseti. Afsakið týnist á Alþingi. Það er nú bara hress. Frú forseti. Nei, ég held að heilbrigðisþjónustan hafi ekkert goldið fyrir eitthvað fyrir það að ólíkir flokkar sitja í ríkisstjórn hefur einfaldlega verið áhersla hjá þessari ríkisstjórn á heilbrigðismálin og á síðasta kjörtímabili var lögð áhersla á að efla hið opinbera heilbrigðiskerfi. Það er vel. Ég hef ekki getað séð annað en að núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra vilji gera vel í þessum efnum þannig að ég veit eiginlega ekki hvað hv. þingmaður er að reyna að hann er að reyna að búa til einhverja gjá sem ég held að sé ekki svona djúpstæð því að ég hef ekki getað séð annað en það að við öll sem höfum talað hérna í dag í þessari umræðu um geðheilbrigðismálin séum sammála um að þetta sé mikilvægur málaflokkur og við þurfum að gera betur.
Hanna Katrín Friðriksson, frú forseti, þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og mig langar svolítið til að fara inn í vegna þess að þingmaðurinn talaði um mikilvæga geðheilsuteyma, talaði um stefnu og aðgerðir í tíð síðustu ríkisstjórnar þar sem Vinstri græn voru með heilbrigðisráðuneytið aðeins yfir í það sem kemur fram í áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þetta aðeins að lögfestingu á skiptingu heilbrigðisþjónustu í þrjú stig sem líka smitar yfir geðheilbrigðisþjónustunnar og síðan þessi tilvist geðheilsuteyma hana inn á heilsugæslunni sem eiga þá samkvæmt þessari skiptingu að kljást við þessa, annars stigs dæmi, svona frekar. Spítalinn er sjúkrahúsið með fyrsta stigs og svo eru það sálfræðingarnir á heilsugæslunni með þetta þriðja stigs sem er vægar, geðraskanir, áföll, kvíði og annað slíkt sem er síðan um að hugsa lengra ef það er ekki komið til móts við fólk sem glímir við þau, þá erfiðleika eitthvað sem er líklegt til að vaxa og stækka og það hefur komið fram hér í í máli ýmissa síðasti háttvirtur hjá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur aukna örorku af þessum sökum og hversu stórt hlutfall það er þannig að svona eigi er að teikna elliheimila. Teiknaði myndi upp, vegna þess að nú er staðan sú að þessi erfiða staða inni á spítalanum og í þjónustu þriðja stigs gæði vandamála geðrænna vandamála, þá er farið að færast svolítið þungann í meðferðinni niður og hætt við að eftir sitji þessi fyrsta stigs þjónusta. Það mundi ég segja í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum núna Asía algerlega kolröng nálgun og í ljósi þess að skýrslan talar um að okkur skorti yfirsýn, og það verð ég að segja, með leyfi frú forseti, er ekkert annað en áfellisdómur yfir okkur sem hér stöndum og þá sem ráða ferð að á skorti ofan á allt annað yfirsýnin stöðu mála. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún deili með mér áhyggjum af því að við séum að hliðra til fagfólki á fjármögnun innan milli þessara þriggja stiga þannig að út undan verði þessi vægari þjónustað við vægari geðraskanir og það muni springa enn frekar í andlitið á okkur.
Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir. Frú forseti. Ég held að þetta sé mikilvæg spurning sem hv. þingmaður veltir hér upp um það hvort það sé verið að hliðra þjónustunni. Ég hreinlega bara hef í rauninni ekki þekkingu til að vita hvort svo sé. En ég held alla vega að miðað við það sem fyrir liggur núna þá þurfi að auka enn frekar aðgengi að sálfræðiþjónustu innan heilsugæslanna. Það hefur sýnt sig að eftirspurnin er meiri en hægt, ja, meiri en það sem hefur verið í eða það sem hefur náð að svæðið svar við henni en sko hvort það sé hliðrun eða hvort það sé aukning í annars stigs þjónustunni vegna þess að það er komið nýtt úrræði sem geðheilsuteymin eru, treysti ég mér ekki til að segja. En það held ég að sé bara mjög verðugt atriði til að fylgjast með því að það er mikilvægt að fólk fái þjónustu á viðeigandi stað og við tölum oft mikið um mikilvægi aðgengis að sálfræðiþjónustu sem ég er sammála og ég tek undir. En á það hefur einnig verið bent að það séu ýmsar aðrar stéttir sem aukið aðgengi að til að mynda innan heilsugæslunnar gæti líka skipt máli, of einmitt, hjálpa til við það að fólk fái aðstoð á þessu fyrsta stigi í þjónustunni. Þannig að það er eiginlega besta svarið sem ég get gefið hv. þingmanni hérna en tel hins vegar að þetta sé eitt af því sem einmitt skiptir máli að fylgjast með því að það skiptir máli að fá þjónustuna á réttum stað í kerfinu.
Þá veitir andsvar síðara sinni. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson. Frú forseti. Nú hef ég mínútu. Ég ætla eiginlega bara að stikla á nokkrum. Ég þakka fyrir andsvarið og mig langaði bara að halda áfram á sömu braut vegna þess að ef svo fer sem horfir að þunginn færist yfirbragð á spítalanum færist yfir á heilsugæslunni en það er verið að sinna fyrst þeim sem eru með erfiðustu málin. Það er líka ósköp skiljanlegt. Afleiðingin. Fyrirsjáanleg afleiðing miðað við viðvörunum raddir innan úr heilsugæslunni hjá sálfræðingum eru þau að það eru þær að það verði ekki hægt að sinna. Þessum atriðum eru tvenn úrræði. Það er að fara og fá sálfræðiþjónustu nauðsynlega hjá sálfræðingum úti í bæ sem eru samningslausir eða að fólk endar á því að fá þjónustu hjá virk sem er að veita mjög góða þjónustu. Til þess fá þá þjónustu. Þá þurfum við að vera svo illa staddir að virkni þeirra í samfélaginu er orðið lítil þannig að eftir situr þá þetta og mig langar kannski þá erum við komin að sálfræðingunum sem eru samningslausir og það þó að í skýrslunni að situr heilbrigðisráðuneytið einhvern veginn og horfir sem tekur sér út úr jafn vel og segir bara það rosalega miður, að það sé ekki búið að semja við sálfræðinga, mjög miður. Þeir eru gerandi í því eða öllu heldur aðgerðaleysi skerandi er hægt að orða það þannig að ég. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, af því við erum ekki alltaf sammála um aðkomu sérfræðinga að kerfinu okkar. Það er þeirra sem ekki starfa hjá ríkisstofnunum. Telur hann ekki mikilvægt að þessum samningum verði lokið og þessi sálfræðingar með sína þekkingu og reynslu og menntun komi geti komið af fullum þunga inn í þetta verkefni með okkur.
Svarar andsvari síðara sinni, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir. Frú forseti. Jú, þótt að ég og fleiri í Vinstri grænum höfum lagt áherslu á opinbera heilbrigðiskerfi og höfum fagnað því mjög að sálfræðingar séu farnir að starfa innan heilbrigðisþjónustunnar. Þá auðvitað teljum við mikilvægt að fólk hafi einnig aðgang að sálfræðiþjónustu annars staðar í samfélaginu og það er bara staðreynd að það er ekki búið að það hafa ekki náðst samningar við sjálfstætt starfandi sálfræðinga og ég tel að það sé mikilvægt að vinna að því og ná þeim samningum. En eins og ég sagði líka áðan þá tel ég jafnframt að eins mikilvægar og sálfræðingar eru þá séu þeir ekki eina heilbrigðis stéttin í þessu, sem er mikilvægt að fólk hafi greitt aðgengi að. Stundum gæti það verið iðjuþjálfar, sjúkraþjálfarar. Það eru ýmsar aðrar heilbrigðisstéttir sem skiptir máli að koma að í því að lýðheilsa og geðheilsa og forvarnir hanga allar saman. Þá þarf að taka á því með fjölbreyttum hætti.
Frú forseti. Sú skýrsla sem við ræðum hér er þess eðlis að það er ekki hægt að kalla annað en áfellisdómur yfir því hvernig haldið hefur verið á þessum málaflokki. Við eðlilegar aðstæður í samfélaginu væri þetta fyrsta frétt í öllum fréttatímum svo afdráttarlaus og áhyggjur valdandi er niðurstaða þessarar skýrslu. Það er því sannarlega ljóst að það var tilefni til þess að fara fram á þessa skýrslugerð og rétt að þakka fyrrverandi þingmanni og háttvirtum varaþingmanni Önnu Kolbrúnu Árnadóttur fyrir að hafa barist fyrir því að þessi skýrsla yrði tekin saman því það er sannarlega ekki vanþörf á. Og til að undirstrika hversu afdráttarlauss gagnrýnin er ætla ég að byrja á því að vekja athygli á nokkrum setningum úr neðanmálsgrein Ríkisendurskoðunar eftir vinnunnar við þessa skýrslu því það segir sína sögu um innihaldið og kannski gefur einhverjar vísbendingar um hvers vegna áfellisdómurinn er sá sem hann er en Ríkisendurskoðun. Ríkisendurskoðun segir, með leyfi forseta: Erfiðlega gekk að fá umbeðið svör og gögn frá heilbrigðisráðuneyti sem og að útvega kostnaðartölur. Ríkisendurskoðun þurfti að bíða mánuðum saman eftir svörum við tilteknum spurningum þrátt fyrir ítrekanir. Einnig gekk erfiðlega að finna fundartíma. Ríkisendurskoðun telur jafnframt sum svör ráðuneytisins hafa verið óskýr og illa rökstudd þegar þau loks bárust. Þetta segir kannski sína sögu um það hvers vegna ástand þessara mála er eins og því er lýst í skýrslunni. Þetta er kerfis vandi, mjög víðtækur kerfisvanda ef það er rétt sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson sagði hér áðan það kerfi að byggjast á fólki en þá er það hlutverk stjórnvalda að tryggja að kerfið og fólkið innan þess starfi sem skyldi og kerfið virki fyrir fólki sem er að vinna innan kerfisins en kerfið virki líka til þessa þjónustu, þá sem þurfa að reiða sig á. Lagt var upp með þrjú megin umfjöllunarefni í þessari skýrslubeiðni nr. 2 er hverjir helstu veikleikar séu í stjórnsýslu málaflokksins. Vissulega farið mjög ítarlega í það en ég hefði viljað sjá meira um þann mikla vanda sem að mínu mati felst í skorti á forvörn, skorti á því að huga að því hvernig megi í tæka tíð draga úr því að vandinn vandi kerfisins og auðvitað sérstaklega vandi skjólstæðinga þess, verði sá sem hann er greinilega orðin samkvæmt þessari skýrslu og það er fjallað töluvert um biðtíma og ekki vanþörf á. Þegar litið er til annars stigs heilbrigðisþjónustu er biðtími eftir sálfræðiþjónustu 5–5,5 mánuður í hálft ár eftir í ágúst 2021. Þetta tengist líka mikilvægi forvarna vegna þess að ef menn þurfa að bíða í hálft ár eftir því að fá tíma þá auðvitað hjálpar það ekki við að bæta ástandið á með því fyrr sem hægt er að bregðast við og grípa inn í þeim mun líklegra er það til árangurs og augljóslega þjáningar þess sem býður þeim mun minni og það er líka tekið fram að geðheilsuteymin í geði, geðheilsuteymi, austur og vestur séu með um fimm mánaða bið. Þetta minnir á það sem hefur reyndar mikið verið rætt hér í þinginu og í samfélagsumræðunni, almennt stöðu geðheilbrigðismála á landsbyggðinni. En þrátt fyrir mikla umræðu þá hefur þá hafa viðbrögðin ekki verið í samræmi við umfang vandans og biðtími hjá þroska og hegðunarstöð 12–24 mánuðir 1–2 ár og ef litið er til þriðja stigs heilbrigðisþjónustu, meðalbiðtími mánuðum í júlí 2021 ADHD-teymi. Þar hætta menn að tala um mánuði og lýsa því að biðtíminn sé a.m.k. þrjú ár. Og hvað gerist á þeim tíma og hvað hefði verið hægt að koma í veg fyrir eða göng hversu mikið meira hefði verið hægt að hjálpa ef biðtíminn væri ekki þessu. Þessi d m teymi, 18–20 mánuðir, þunglyndis og kvíða, teymi 6–12 mánuðir, átröskunarteymið 18–20 mánuðir. Biðtíminn, sumt af þessu fólki getur hreinlega verið í lífshættu. Þessi ríkisstjórn hefur státað sig af því að bera hag barna mjög fyrir brjósti án þess þó að hafa sýnt fram á neinn verulegan árangur á því sviði hefur verið ráðist í einhverjar uppstokkanir á stofnunum og nöfnum þeirra jafnvel breytt og annað eftir því. En hver er árangurinn? Við sjáum í skýrslu Ríkisendurskoðunar að biðtími á bugl barna og unglingageðdeild Landspítalans hefur lengst og 7,4 mánuðum árið 2017 í 8,7 mánuði árið 2020. Á Akureyri bíða 24 einstaklingar á biðlista og þeir sem er að leita aðstoðar þar nú á biðlista eru í mörgum tilvikum fólk sem þarf bráðnauðsynlega á aðstoð að halda strax. Þar eru 24 á biðlista 24 viðkvæmir einstaklingar og Ríkisendurskoðun bendir á að hjá SÁÁ, í september 2021 hafi meðalbiðtími eftir meðferðar plássi á Vogi verið 40–50 dagar. Þetta er fólk sem er búið að taka stóra og erfiða ákvörðun en búið að taka ákvörðun um að leita sér aðstoðar vegna fíknivanda en eðli máls samkvæmt er ekkert víst að þetta fólk geti haldið út án aðstoðarinnar í í 40–50 daga og hættan á að viðkomandi hætti við eða lendi í frekari ógöngum svoleiðis að þetta er allt á sömu bókina lært. Það er verulegur vandi með biðlista og það virðist skorta annaðhvort vilja eða skipulag eða hvort tveggja til að taka á því og jafnvel eins og í tilviki SÁÁ, að stjórnvöld fari að kýta við þá sem veita þessa þjónustu, eins og reyndar ýmis önnur sjálfstæð samtök, svo ekki sé talað um einkarekstur á heilbrigðissviði þar sem a.m.k. allt síðasta kjörtímabil og ég hef ekki orðið var við breytingu á þessu kjörtímabili, hafa stjórnvöld í raun fjargviðrast við yfir þá sem eru sjálfstætt starfandi í í þessari grein á heilbrigðissviðinu og viljað þjappa þjónustunni saman hjá ríkinu sem ræður ekki við álagið og Ríkisendurskoðun bendir á nokkrar lykiltölur og m.a. að á árinu 2011–2020 hafi verið að meðaltali 44.260 konur og heilsugæslur á ári vegna geð og atferlisraskana og komum hafi fjölgað um 91% á tímabilinu á landsvísu en þjónustustöð þjónustuþegum um 81%. En á sama tíma fjölgaði fólki í fjarþjónustu geðþjónustu Landspítalans um 3.930% á þessu tímabili, 2011–2020. Og auðvitað er eðlilegt að fjölgunin hafi verið mikil ef þessi úrræði hafa verið skammt á veg komin í upphafi tímabilsins en séu lengra komin núna. Þetta þarf að skoðast í samhengi við þá fjölgun sem á sama tíma verður í eftirspurn og þörf fyrir aðra þjónustu og þingmenn hafa bent á það hér, háttvirta nokkrir, að skýrslan sýnir fram á það að fjölgun fólks á örorku eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana hafi numið 30% á áratugnum 2010–2020 á sama tíma og íbúum landsins fjölgaði um 15%. Þá komum við aftur að þessu með forvarnir og ástæðum og við þurfum að gera okkur betur grein fyrir ástæðunni fyrir því að fjölgunin hafi verið þetta mikið því það er ekki hægt að finna bestu lausnirnar og takast á við vandann ef menn vita ekki hvers vegna vandinn er sá sem hann er og hefur vaxið svona mikið og allt kostar þetta auðvitað sitt. Beinn kostnaður vegna félags, trygginga og heilbrigðiskerfis vegna geðraskana árið 2020 nam 41,8 milljörðum kr. og áætlaður kostnaður við geðheilbrigðisþjónustu árið 2021 13,83 milljarðar. Þetta eru stórar upphæðir en fyrst og fremst áminning um mikilvægi forvarna og þess að grípa tímanlega inn í því að það er ódýrara hagkvæmara en fyrst og fremst. Auðvitað skiptir það fólkið sem þarf á þjónustunni að halda öllu máli og mér sýnist á tímanum. En ég náði ekki að fara yfir helstu tillögurnar nema að mjög takmörkuðu leyti. Ég ætla að byrja á því að nefna fyrsta atriðið, fyrsta kaflann í tillögum til úrbóta sem snýr að mikilvægi þess að efla öflun upplýsinga og greiningu og utanumhald og raunar má segja að allir þessir kaflar, hvað út hvað úrbætur varðar, allir kaflar um tillögur að úrbótum snúi meira og minna að því sama að kerfið virki ekki sem skyldi og fela í sér mjög harða gagnrýni á kerfið og mikilvægi þess að laga það. En í fyrsta hlutanum um upplýsingar segir að það þurfi að efla söfnun upplýsinga og meðferð gagna og bæta aðgengi að þeim og eyða lagalegri óvissu sem er orðin töluvert vandamál í þessum málaflokki og reyndar víðar, því að með kerfisvæðingu, eins og við höfum horft upp á hér á Íslandi undanfarin misseri og ár, þá eykst aukast flækjurnar og lagalega óvissan og afleiðingin af því verður sú, eins og reyndar er farið ítarlega yfir í skýrslunni. Það myndast grá svæði. Menn vita ekki fyrir víst hver ber ábyrgðina, hver á að taka á málinu og hvernig kostnaður skiptist o.s.frv. og um leið er minnt á að það sé mikill vandi aðsteðjandi varðandi mannaflaþörf og skort á skortur á yfirsýn ráðuneytisins vegna kostnaðarins og vegna mannafla vandans og hvernig eigi að bregðast við því. Maður getur ekki annað en spurt sig: Hvers vegna hefur þetta ekki verið gert? Því að þetta er ekki í fyrsta skipti sem við ræðum vandann í þessum málaflokki. En viðbrögðin, miðað við þennan áfellisdóm sem skýrslan er hafa verið mjög lítil. Áfram er haldið að benda á galla fyrirkomulagsins og í rauninni forystuleysi stjórnvalda, ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki og talaði um mikilvægi þess að tryggja þurfi geðsjúkum samfellda þjónustu og auka samvinnu og samhæfingu milli stofnana. Á það hefur skort mjög verulega og fyrir vikið lenda sjúklingar milli skips og bryggju því að samstarfið í kerfinu virkar ekki sem skyldi og þar eru lagðar til nokkrar úrbætur eða tillögur að úrbótum sem ég hef ekki tíma til að rekja en greinilega full ástæða til þess að ráðast í þessar lagfæringar þannig að kerfið fari að virka sem heild og sjúklingar séu ekki sendir fram og til baka eða lendi í einhverju einhverja algjöra óvissuástandi inn á einhverjum gráum svæðum. Frú forseti. Ég sé að ég kemst ekki langt með að fara yfir tillögurnar. Það er reyndar búið að gera það nokkru í umræðunni til þessa. Ég ætla að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá því að það eru mörg atriði hérna sem ég þarf að draga sérstaklega fram í þessari sláandi, skýrslu þessum áfellisdómi yfir hvernig haldið hefur verið á þessum málaflokki og það á eftir að fara betur yfir tillögur til úrbóta en einnig að víkja aðeins að umsögn um Geðhjálpar um þessa skýrslu í því. Þar eru mikilvægir viðbótar punktar sem ég held að þurfi að ítreka hér og m.a. vikið að atriðum sem ég hef mjög verulegar áhyggjur af að skuli ekki hafa verið tekið á á undanförnum árum.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir afbragðsræðu um þetta og ég tek undir orðanotkun hans hér sem fór í gegnum ræðunni að þetta eru auðvitað ekkert annað en áfellisdómur. Þetta er dökk skýrsla og það er alveg sama hvernig menn reyna að koma hingað upp í ræðustól hver á fætur öðrum stjórnarþingmenn. Menn komast ekkert undan því að þetta er hérna. Þetta er alveg ótrúleg einkunnagjöf yfir þeim sem hafa farið með ábyrgð í þessum málaflokki á undanförnum árum og jafnvel ára áratugum. Ég ætla að taka undir þakkir sem hv. þingmaður kom með hér í upphafi af því að ég sá að það var hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir og þingmenn Miðflokksins. Aðrir og hv. þm. Vilhjálmur Árnason sem báðu um þessa skýrslu á sínum tíma er ómetanlegt að hafa hana til að ræða núna þegar við erum að fara svona komin aðeins inn í nýtt kjörtímabil. En hv. þingmaður kom inn á mönnunarvanda. Hann aðeins og ég verð alltaf svolítið hugsi yfir því þegar verið er að ræða þetta að þetta var nú nefnt hérna í óundirbúnum fyrirspurnatíma í dag þar sem var verið að tala um fjármagn sem vantar annars vegar inn í kerfið og þá með vísan í mönnunarvanda og þá kemur hæstv. fjármálaráðherra upp og fer að tala. Það vantar ekkert fjármagn inn í kerfið og þetta er mönnunarvandi eins og mönnunarvandinn sé eitthvað sem hafi fallið af himnum ofan og sé ekki úrlausnarefni stjórnmálanna eða á ábyrgð þeirra stjórnmálamanna sem sitja í ríkisstjórn og búnir að gera lengi og ég ætlaði bara að inna hv. þingmann eftir því hvort hann verði eða hvort hann sé sammála mér í því að það sé ákveðin svona ábyrgðar, flótti alltaf þegar við erum að tala um stóru myndina í þessum málum, svona hvort það sé hægt að afgreiða mönnun á vandann einhvern veginn þannig að hann hérna þurfum ekkert að takast mikið á við hann af því að það er ekki hægt að leysa með fjármögnun.
Maður Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Frú forseti. Auðvitað er þetta nátengt kjör fólks hafa líklega meira en flest annað um það að segja hversu vel gengur að ráða fólk til starfa eða að fá fólk til að hvetja fólk til að fara í ákveðið nám. Það þarf að sjá fyrir sér að í þeirri vinnu sem menntar sig til geti það haft viðunandi kjör. En ég held þó að það sé mikilvægt að hafa í huga að fleira kemur þarna til starfsaðstæður að öðru leyti skipta máli og þetta var töluvert rætt, m.a. af sjálfum mér, í tengslum við umræðu um viðbyggingu við Landspítalann við Hringbraut. Þess vegna var maður varð mjög var við það að meðal almenn starfsfólks á spítalanum að það vildi fara allt aðrar leiðir til að bæta starfsaðstöðuna. Það varð ekki úr því. En annað sem tengist þessu mjög er auðvitað hafa samkeppni, að þetta fólk hafi þann valkost að vinna á fleiri en einum stað, að það standi ekki frammi fyrir því að ef þið ætlið að eða ætlar sér að vinna við það sem það menntað sig til þá sé bara einn staður í boði. Var einn vinnustaður mögulegur til þess að einn af kostunum við það að hafa fleiri sjálfstætt starfandi félög eða fyrirtæki á sviði heilbrigðismála er að það eykur samkeppninnar sem þýðir að allir, þar með talið ríkið, þurfa að bæta starfsumhverfið og þurfa að bjóða upp á samkeppnishæf laun og þess vegna verð ég eiginlega að lýsa furðu á því að sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn, hafandi verið í þessari ríkisstjórn í fimm ár og raunar fjármálaráðuneytinu miklu lengur, eins og hv. þingmaður rakti í ræðu hér áðan, skuli ekki hafa gert neitt til þess að ýta undir kostina með þetta heldur þvert á móti látið Vinstrihreyfinguna – grænt framboð algjörlega ráða för.
Þá veitir andsvar síðara sinni, hv. þm. Sigmar Guðmundsson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir og þetta er alveg hárrétt sem hér er nefnt. Við verðum að passa okkur á því að byggja kerfið upp þannig að þá sogist ekki bara allt inn á einn vinnustað. Kerfið þarf að vera víðar á það með fleiri, koma inn á ákveðna þætti þess heldur en bara ríki eða sveitarfélög. Það geta verið félagasamtök eða fyrirtæki en þó með því fororði að það sé tryggt að eftirlit með þeim einkarekstri sé gott og það sé alveg skýrt hvað er verið að hvers konar þjónustu verða kaup og á hvaða verði og það allt saman. Þetta mundi auðvitað gera starfsumhverfið allt saman meira aðlaðandi ef það væri einhver einhver samkeppni um þetta inni í kerfinu. En mig langaði líka að spyrja hv. þingmann um það að þegar Ríkisendurskoðun er að vekja sérstaka athygli á því að það er ákveðin mismunun innbyggð í geðheilbrigðiskerfinu á Íslandi og ljóst að ekki sitja allir við sama borð og þetta er auðvitað eitthvað sem við höfum til að mynda alveg vitað út frá búsetu, að aðgengi að þjónustu er mismikið og það vill enginn hafa það þannig. En þannig er það nú engu að síður. En það er líka talað um hjá Ríkisendurskoðun að þetta snúist líka um efnahag og tegund geðvanda, að sem sagt. Það er mismunun út frá efnahag, tegund geðvanda og búsetu. Mismunun felst einnig í því að tilteknir hópar lenda á svokölluðu gráu svæði og fá ekki þjónustu við hæfi, m.a. vegna óljósrar ábyrgðar og kostnaðarskiptingu, skorts á fjármagni, mönnun og úrræðum eða annarra ástæðna. Ég les þennan texta ofur einfaldlega þannig að við séum einhvern veginn búin að byggja upp kerfi án þess að við höfum ætlað okkur það sem í raun og veru tryggir það að fólki sé mismunað. Það er bara nákvæmlega þannig sem kerfið virkar. Mismunun er innbyggð í kerfið sjálft og ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um það hvort hann geti lesið það sama út úr skýrslunni og ég með þetta. Það er að þetta snýst ekki bara um búsetunnar heldur líka geðvandamál hvers eðlis hann er. Þetta er efnahagurinn ábyrgða. Skiptingin á milli ríkis og sveitarfélaga gerir það að verkum að sumir fá ekki þjónustu og þar fram eftir götunum og hvort þetta sé kannski ekki stóra áhyggjuefnið í skýrslunni.
Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Frú forseti. Hv. þingmaður víkur hér að mjög stóru atriði í þessari skýrslu sem ég náði ekki að fara yfir í stuttri ræðu minni. En það er hvernig, eins og það er orðað, kerfið býr til innbyggða misskiptingu í. Reyndar held að við þurfum að að gera ráð fyrir að það sé ekki ætlunin að kerfið sé til þess hannað eða til þess ætlað að búa til misskiptingu, hvort tölvur sem eru eftir búsetu eða efnahag eða vonandi geðsjúkdómum. En vegna þess að kerfið virkar ekki vegna þess að kerfið er gallað þá er þetta afleiðingin. Þetta er enn eitt dæmið um það að það er ráðist hér í lagasetningu eða stefnumótun af hálfu ríkisstjórnarinnar sem miðar fyrst og fremst að því að útskýra markmiðin, umbúðirnar frekar en að líta á innihaldið og raunveruleg áhrif þess sem gert er. Þegar menn sjá að raunveruleg áhrif þessa kerfisvanda eru þau sem þau eru. Þá þarf að breyta. Kerfinu þarf að laga kerfið og nokkrir ráðherrar í ríkisstjórninni hafa viðurkennt það að þetta sé ekki bara að geðheilbrigðismálum heldur heilbrigðismálum almennt kerfis vandi. En svo bara gerist ekkert í því að laga kerfið og svo í hættu á að taka svolítið öfgakennt dæmi í þessu samhengi. En það er bara til þess að setja hlutina í ákveðið samhengi að þau kerfi sem áttu að vera til þess fallin að ná hámarks jöfnuði, kerfi margra landa Austur-Evrópu t.d. fyrir fall múrsins. Hverju skiluðu þau? Þau skiluðu misskiptingu afleiðingin, burt séð frá yfirlýstum markmiðum. Afleiðingin varð algjör misskipting milli fólks.
Já, frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ég vil taka undir með honum þegar hann talar um að þessi skýrsla sé áfellisdómur. Það er hún svo sannarlega og það má vera að ég og hv. þingmaður séum ekki sammála um hvernig eigi að vinna úr skýrslunni en hún er alla vega dregur fram hvað þarna, hvað við búum við í rauninni slæmt kerfi þegar kemur að það er geðheilbrigðismálum. Það hefur verið þannig að þeir sem glíma við geðrænan vanda þeir hafa ekki fengið leiðsögn í gegnum kerfið. Það vantar að skilgreina leiðir notandann í gegnum kerfið og það er kannski skiljanlegt að það hafi ekki það reynist flókið vegna þess að það eru mjög margir aðilar sem eru að bjóða fólki upp á þjónustu og fólk og þeir sem glíma við geðrænan vanda eru kannski búnir að leita hingað og þangað áður en þeim er leiðbeint eða lenda á einhverjum sem getur í rauninni hjálpa þeim. Og þetta er sem sagt það sem ég held að geti verið þarna partur af þessum vanda er að að heilbrigðisyfirvöld hafa ekki yfirsýnina, þeir vita ekki hver þjónustuþörfin eru þannig að það verður erfitt að gera samninga um þjónustu og það er svo mikil hætta á því þegar svona er að þeir sem vilja selja ríkinu þjónustu, að það séu þeir sem skilgreina þarfirnar, koma með þjónustusamninginn og segjast þekkja hlutina vel og skilgreina þarfirnar og ríkir kaupir. Ég vil bara spyrja hv. þingmann hvort hann sjái ekki fyrir sér að í kerfinu sé sóun að þessu leyti líka.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, frú forseti, þótt ég og hv. þm. Oddný Harðardóttir séum kannski ekki sammála um allt eins og þingmaðurinn nefndi þá kemur hv. þingmaður með mjög áhugaverðan punkt sem mér finnst það að þeir sem tala fyrir aukinni þjónustu af hálfu sjálfstæðra aðila eða einkaaðila þurfi að líta til. Þetta er alveg rétt. Þessi hætta er til staðar en hún er fyrst og fremst til staðar vegna þess að það skortir yfirsýn af hálfu stjórnvalda eins og kemur ítrekað fram í þessari skýrslu og þess vegna verða til þessi gráu svæði sem svo eru kölluð og einstaklingar lenda á milli úrræða, eins og ríkir Ríkisendurskoðun orðað það þegar menn lenda á gráu svæði eða á milli úrræða. Þá er aukin hætta á að menn komist upp með að skilgreina þarfirnar sjálfir til hliðar við vandann. En Ríkisendurskoðun bendir líka á að það þurfi að tryggja tímanlegt aðgengi fólks að geðheilbrigðisþjónustu við hæfi samkvæmt skilgreiningu og viðmiðunum um biðtíma og að eina leiðin til þess sé að auðvelda og jafna aðgengi fólks að geðheilbrigðisþjónustu, m.a. með því að ljúka samningum við sjálfstætt starfandi geðlækna og sálfræðinga. Og það hefur ekki tekist hjá þessari ríkisstjórn og ég held að viljinn hafi ekki verið fyrir hendi. Til að svo ég svari nú athugasemd hv. þingmanns þá get ég tekið undir það að þau atriði sem voru nefnd séu eitthvað sem ríkið þurfi að passa upp á og hafa í huga en þau ekki komið í veg fyrir að ríkið nýti þá kosti sem felast í því að ráða til starfa þá sem eru best til þess fallnir að leysa verkefnið. En þá þarf líka að vita hvert verkefnið er.
Síðara sinni hv. þm. Oddný Harðardóttir. Frú forseti. Í ræðu sinni þá fór hv. þingmaður ágætlega yfir biðlistana sem blasir við börnum í vanda. Nú er barnæskan bara ákveðin árafjöldi og hún dugar varla til þessa. Þá fá lausn. Það þarf að bíða eftir greiningu og síðan þegar greiningin er komin þá þarf að bíða eftir þjónustunni og vandinn magnast og ég hef miklar áhyggjur af þessari stöðu gagnvart börnum. En það er þegar talað er um geðheilbrigðismál og heilbrigðismál. Yfirleitt er talað mikið um að það þurfi að grípa inn í snemma svo að passa það að vandinn velta ekki upp á sig og í tillögu til þingsályktunartillaga um stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem háttvirt velferðarnefnd er núna með til vinnslu stendur í 1. lið: Geðrækt, forvarnir. Snemmtæk úrræði verði grundvöllur geðheilsa heilbrigðis einstaklinga og sérstakar áherslur fyrir árið 2030 verði m.a. að innleiða grundvallarþætti aðgerðaáætlunum, geðræktar, starf, forvarnir og stuðning við börn og ungmenni í leik, grunn og framhaldsskólum sem flokkast undir heilbrigðisþjónustu. Þetta eru þetta hljómar mjög vel í mínum huga. En ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi fundið í bæði fjárlögum fyrir árið í ár og í fjárhagsáætlun fyrir næstu fimm ár hvernig þessi aðgerðaáætlun eigi að vera fjármögnuð og hvort að við séum ekki kannski hvort við eigum ekki bara nóg að stefnum og fallegum orðum, hvort það sé ekki komið að tímasettum og fjármögnuðum aðgerðum.
Þá svarar andsvari síðara sinni hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Frú forseti. Hv. þingmaður lýsir þarna því sem ég tel vera meginvanda stjórnmálanna nú til dags. Þetta snýst allt um umbúðir og yfirlýsingar frekar en innihald og efndir. Hv. þingmaður náttúrlega fyrrverandi fjármálaráðherra og lengi starfað í fjárlaganefnd og verið ötull við að benda á mikilvægi þess að að fyrirheitin séu fjármögnuð og auðvitað helst að það sé einhver aðgerðaáætlun um hvernig skuli hrinda hlutum í framkvæmd. Þetta hefur algerlega skort, m.a. á sviði barna, málanna sem þessi ríkisstjórn, eða a.m.k. hluti hennar, hefur mikið reynt að skreyta sig á. En svo fer maður að skoða eins og hv. þingmaður nefndi hérna áðan, hvað er raunverulega að gerast? Hvaða fjármagni er að fari í þetta? Hvaða raunverulegu breytingar eiga sér stað? Þá er ekki mikið að finna því að miklu leyti hefur þetta snúist um fyrst og fremst bara yfirlýsingarnar heiti á ráðuneyti eins og það breyti einhverju, búa til ímynd og svo eru kynntar ítrekaðar ítrekað kynntar áætlanir um þennan málaflokk, ekki síst en svo er ekkert fylgt eftir. Það er ekkert klárað eins og markmiðið hafi fyrst og fremst verið að kynna áformin frekar en að framkvæma þau. Og við sjáum það m.a. í þessari skýrslu sem við erum að ræða hér, að þessi mikla barnamála, að ríkisstjórn hefur á sínu um sínum tímabili setið yfir ástandi á barna og unglingageðdeild Landspítalans þar sem biðlistar voru orðnir langir en hafa lengst mjög umtalsvert á þeim árum sem þessi ríkisstjórn hefur starfað frá 2017, úr 7,4 mánuðum í 8,7 árið 2001, 20. Og ég óttast að biðlistarnir gætu verið orðnir enn lengri. Enda er þetta allt á sömu bókina lært. Þeir hafa lengst og lengst.
Suður, Hanna Katrín Friðriksson, frú forseti. Þingmenn, þingmenn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, háttvirtir og aðrir talsmenn þingflokka hér við þessa skýrsluumræðu hafa farið vel og vandlega yfir helstu efnisatriði skýrslunnar er sannarlega af nægu að taka. Þeir hafa farið vel yfir stöðu mála almennt og svona væntingar og tillögur til úrbóta. Það er auðvitað þannig, eins og hefur komið skýrt fram, að það er ekkert endilega það að staðan sjálf sem þessi skýrsla lýsir komi á óvart. Til þess höfum við einfaldlega heyrt neyðarköll notenda úr kerfinu sem og þeirra sem þar starfa. Við vitum, það er pottur brotinn víða en það er ákveðið áfall í raun og veru þessa samantekt svona svart á hvítu, það sem einfaldlega bara kveðið á um það að það er bara sagt að á sama tíma og eftirspurn og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu hefur aukist stöðugt á milli ára, þá sé geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu undir væntingum einfaldlega og biðin of löng þar sem er síðan ákveðið áfall að sjá þessa staðfestingu á því sláandi. Það er sú staðreynd að stjórnvöld skortir yfirsýn yfir stöðuna. Við erum aftur og aftur að fá þessa einkunn þegar verið er að taka ákveðna málaflokka sem á þar sem eldar brenna að ekki eingöngu erum við ekki að bjóða úrræði en það skortir yfirsýnina. Afleiðingin af því er auðvitað sú að aðgerðir verða ómarkvissar. Oft og tíðum erum við jafnvel að horfa upp á það að við setjum leg undir lekann á einum stað með því að stinga gat annars staðar þannig að þetta er tilfærsla í kerfinu frekar en raunverulegar úrbætur. Það er bara afleiðing af þeirri stöðu og þeirri staðreynd sem hér er hnykkt á um að það skortir þessa yfirsýn þannig að vonandi verður þar lærdómur hér. Í ljósi þess að það er búið að fara mjög vel yfir efnisatriði þá langar mig að beina sjónum sérstaklega að því sem fellur undir hina svokölluðu fyrsta stigs þjónustu því í geðheilbrigðismálum líkt og annarri heilbrigðisþjónustu er búið að festa niður með lögum svona stig þjónustunnar og þessi fyrsta stigs þjónusta. Það er þjónusta við fólk með vægar geðraskanir, kvíða, þunglyndi, áfallastreituröskun, jafnvel átröskun og þetta er þjónusta sem er fyrst og fremst veikt af heilsugæslunni af sálfræðingum þar sem hefur verið bætt í. En nú eru blikur á lofti og síðan að geðheilsuteymum innan heilsugæslunnar líka sem bjóða þegar þverfaglega þjónustu hafa verið að bjóða þessa annars stigs geðheilbrigðisþjónustu en líka gripið inn í þessa og síðan er á þriðja stigi sem er sjúkrahúsþjónustan. Það er vissulega svo að Ríkisendurskoðun er minnist ekki beinlínis á virk í skýrslunni. Þekkt er er það þjónusta virk starfsendurhæfingarsjóðs fyrir einstaklinga sem búa við skerta starfsgetu vegna heilsubrests og stefna að aukinni þátttöku á markaði. En það er ekki minnst á virk í skýrslunni og það er eiginlega útskýrt af hverju í þessum orðum, með leyfi forseta: Samspil heilbrigðis og félagsþjónustu er töluvert en ákveðið var að afmarka efni skýrslunnar að mestu við fyrri þáttinn og það er staðreynd að virk tengist félagsmálaráðuneytinu en ekki í heilbrigðisráðuneytinu og er starfstengt en þetta náttúrlega þjónusta þjóðum sem slíkur. Þetta er sjóður og sem slíkur ber hitann og þungann af þjónustu vegna almennra geðraskana, þessarar svokallaða fyrsta stigs. Svo er það mögulega tengist líka fjarveru virk og þjónustuna þar sjóðsins í þessu máli að skýrslan tala fyrst og fremst um tungumálin en kannski leggur minni áherslu á þessar almennu geðraskanir og aftur, eins og ég nefndi hér í einhverjum andsvörum fyrr. Það er alveg skiljanlegt að þar sem vandinn er alvarlegastur, hann er stærstur, það brennur mest á ríður mest á að koma með bjargir, að þar liggi fókusinn. En gallinn er að ef ekki er hugað að fyrsta stigs þjónustunni þá erum við að búa til fleiri erfið dæmi inni nána framtíð. Það fara stórar fjárhæðir í gegnum virk til heilbrigðisþjónustunnar og stærsti þjónustuþátturinn þar er einmitt sálfræðiþjónusta sem þörf er á vegna almennra og vægra geðraskana. Það er kvíða og vaxið meðalhófs, þunglyndis og svo áfallastreituröskun. Þetta eru mál sem vega býsna þungt hjá virk og hjá sjúkrasjóði stéttarfélaganna og síðan er það svo. Á síðustu þremur áratugum hefur vægi geðraskana verið sem fyrsta ástæða þess að fólk er á endurhæfingarlífeyri. Það hefur aukist svo að það er stundum. Því er stundum haldið fram að geðraskanir séu hið nýja örorka þannig að það er full ástæða til að leggja áherslu á þennan málaflokk líka og full ástæða til að vara við því að nú sé enn og aftur farið í sérstakt átaksverkefni sem beinist bara að tilteknum hluta geðheilbrigðisþjónustunnar vegna þess að til viðbótar við þann mikla kostnað og álag á heilbrigðis, kerfi sem þessi þróun fólk á endurhæfingarlífeyri vegna þess að það fær ekki úrbót við vægum geðröskunum, kostnaður og álag á heilbrigðiskerfið sem það felur í sér mikla alveg óboðlegt að það síst sístækkandi hópur fólks í þessum þessari stöðu með skertum lífsgæðum af því fólk fær ekki nauðsynlega aðstoð á fyrri stigum. Þess vegna var það mikið fagnaðarefni þegar hér fyrir mjög stuttu síðan var farið að fjölga sálfræðingum innan heilsugæslunnar til að taka nákvæmlega á þessum hópi. Það er geðheilsuteymin, tóku annars stigs þjónustunni og sálfræðingarnir svo við þessu fólki og ekki síður varðar fagnaðarefni að þar var ráðinn sérstakur fagstjóri sálfræðiþjónustu sem átti að tryggja að það væri nýtt gagnreynd meðferð og hún væri eins á milli heilsugæslustöðva núna. Hins vegar eru blikur á lofti vegna þess að það er mikið álag, mikil ásókn í þessa þjónustu, langir biðlistar, spítalinn fær aðstoð við erfiðu verkefni, þeirra gerist himinn er að taka við þeim innan heilsugæslunnar að einhverju leyti og þróunin er einnig verða sú sem er og ég endurtek: Þetta er ekkert ódýrt. Þetta er skiljanlegt þegar um er að ræða það að við getum ekki við núverandi aðstæður veitt öllum þjónustu þetta fókusinn sjónvarps af þyngstu. En þetta er bara svo röng sýn. Þetta er bara svo rangt að gera þetta svona, að ýta þeim sem þurfa þessa fyrsta stigs þjónustu sem myndi duga, ef ég má nota það orð, gagnrýnda meðferð sálfræðinga, þetta tímafrekt ekkert þyki, ég veit það ekki, fimm, tíu, 15 skipti sem er heilmikið í kerfi sem er aðþrengt, en þetta leysir mál fólks þannig að það er ákveðið áhyggjuefni. Ég vísa hér í að Sálfræðingafélagi Íslands í lok mars sendi frá sér yfirlýsingu þar sem lýstu þungum áhyggjum vegna þessara breytinga á sálfræðiþjónustu innan heilsugæslunnar þar sem væri verið að draga aftur úr áherslum á gagnrýndar sálfræðilega meðferð og samhæfða þjónustu á milli heilsugæslustöðva vegna þvílíka horft, svo ef fólk sem kemur og þarf þessa fyrsta stigs þjónustu er ekki að fá hana. Það er ekki nema einhver ör viðtöl og er síðan vísað á sálfræðinga á stofum utan hins ríkisrekna kerfi eins og raunverulega utan opinbera kerfisins. Á meðan ekki er búið að semja við þá er það býsna þungur biti fyrir mjög marga og í öðru lagi er úrræðið að hætta að vinna og skrá í skrá sig í virk til að fá þar þjónustu. Þannig að þetta er ekkert sérlega fýsileg framtíðarsýn og ég hefði viljað sjá þetta svona fá meira vægi. Við erum að þegar að upplifa að fólk er að detta úr vinnu úr almennri virkni í samfélaginu vegna almennra geðraskana sem það fær ekki aðstoð við og þetta verður þyngra en við erum á einhverri annarri leið og það hefði verið áhugavert að það verður áhugavert að sjá hvort viðbrögð stjórnvalda við þessari skýrslu verði sú að raunverulega ná utan um heildstæða mynd þar sem farið verður í að veita hverja af þessum þremur stigum geðheilbrigðisþjónustunnar úrræði sem þau þurfa en ekki fari í hliðranir til að svara háværasta körlunum á hverjum stað. Þannig að niðurstaðan er eiginlega sú að þessa skýrslu þurfum við að nota til að komast upp úr þeim hjólförum að sinni ekki því verkefni að vinna langtímasýn sem byggir á gögnum og fjármagnið sem þarf til og hætta átaksverkefnum sem eiga að lækka hrópin þar sem þau eru hæst hverju sinni. Þau get alveg skila ákveðnum skammtíma árangri en staðar til lengri tíma. Hún verður jafnvel verri en hún er nú ef við förum að temja okkur þessi vinnubrögð. Það finnst mér vera lærdómurinn nr. 1 í þessari skýrslu.
Svar er hv. 8. þm. Suðvest., Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir sitt innlegg í umræðuna. Hún lauk ræðu sinni á því að þeim orðum svona u.þ.b. að það væri ekki þörf og fleiri átaksverkefnum og ég gæti ég tek heils hugar undir það þar sem þörfin núna er á langtímastefnumótun, langtímasýn, fjármagnaðar aðgerðir og samstöðu um það sem þarf að gera pólitíska samstöðu. En þingmaðurinn nefndi virk starfsendurhæfingu í sínu máli sem er mjög merkileg og mikilvæg starfsemi í samfélaginu og það var þannig að virk var stofnað, ef ég man rétt, árið 2008 eða níu þegar aðilar vinnumarkaðarins höfðu í raun gefist upp á því að bíða eftir því að hið opinbera tæki á starfsendurhæfingu af einhverju viti og því voru það ASÍ, BSRB, KÍ og BHM, SA ásamt fjármálaráðuneyti, Reykjavíkurborg, launanefnd sveitarfélaga sem eru stofnaðilar virk stendur starfsendurhæfingarsjóðs sem starfa sem sjálfseignarstofnun og stendur að mjög mikilvægri starfsemi hér á landi en málið er að virk er og á að vera starfsendurhæfingarúrræði. Auðvitað tekur á móti fólki sem glímir við ýmis veikindi. Oftar en ekki er það vegna aðstæðna á vinnumarkaði sem geta auðvitað verið margar og margvíslegar. En líka vegna annarra veikinda eða áfalla eða annars og mér. Það sem mig langaði kannski bara að benda á í því samhengi er að sjálfsögðu geta margir veitt þessa þjónustu. En starfsemi eins og sú sem virk veitir kemur kannski ekki í staðinn fyrir það sem hið opinbera þarf að veita.
Þingmaður, Hanna Katrín Friðriksson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir Þórunni Sveinbjarnardóttur, kærlega fyrir andsvarið og við erum nú líklega fáir hér inni í þessum sal eða hér á þingi nú sem þekkja þetta mál málefni virkja vel og hv. þingmaður gerir í ljósi fyrri starfa og þetta er allt. Þetta er alveg hárrétt. Ég tek alveg hjartanlega undir það með hlutverk virk. Það er kannski það sem ég var frekar að benda á, svona í ljósi þessa tölu sína hversu starfsendurhæfing vegna geðrænna vandamála er að vera stór hluti af þeirri aðstoð og þeim endurhæfingu sem á sér stað innan virk, tengja það síðan við það að einstaklingar eiga erfitt með að fá aðstoð á fyrstu stigum innan heilbrigðiskerfisins að þar er sú tenging raunverulega. Ef við horfum upp á það sem mér sýnist t.d. Sálfræðingafélagi og aðrir aðilar líka sálfræði deildir háskólanna verið að benda á að sé neikvæð afleiðing af því eða farið aftur einhvern veginn að draga úr þessari samstilltu meðferð, fyrsta stigs þjónustu innan heilsugæslunnar af því þar taka önnur fyrirferðarmeiri verkefni pláss. Þá er verið raunverulega að ja, beina fólki í tvenns konar úrræði, önnur ef það á annað borð ætlar að leita í þau og það er að fá sálfræðiþjónustu hjá sálfræðingum sem ekki sem eru án samnings eða að leita til virk virk. Já, það var eiginlega punkturinn, veiti.
Þá veitir andsvar síðara sinni, hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frú forseti. Já, ég hef kannski bara aðeins misskilið það sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni áðan. En auðvitað er það þannig eins og hér kom fram að virk hefur líka fyllt upp í tómarúm vegna þess, eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson bendir á, að aðgengi að fyrsta stigs þjónustu er ekki eins og það á að vera. Það er bæði bara ekki nóg framboð og svo eru líka og hömlur vegna þess að fólk hefur ekki efni á að sækja sér þjónustu sjálfstætt starfandi og sérfræðinga og borga það að fullu. Og það er alveg rétt að hér er starfsendurhæfing á vegum virk að grípa inn í. En það er það sem er svo dapurlegt við það að það er oft þannig að þegar fólk loksins fer til virk eða kemst þangað, af því það eru ekki allir sem þarf að meta hvert hvern og einn einstakling, þá er því miður oft komið í eindaga. Fólk er jafnvel orðið óvinnufært, þær örmagna. Það glímir við alls kyns geðrænar áskoranir, rynni áskoranir og einnig stoðkerfisvandamál. Og það sem mér finnst já sko endurspeglar svo vel sé ástandið í samfélaginu er að 70% þeirra sem leita til virk og fá þar þjónustu eru konur fullvinnandi konur sem eru oft að bugast, ekki bara undan álagi í starfi heldur öllu öðru álagi í samfélaginu, annarri og þriðju vaktinni og öllu sem þeim fylgja og þetta samfélag býr til veikt fólk. Það er bara þannig. Það veldur veikindum, allt þetta álag sem t.d. venjulegar konur búa við á vinnumarkaði.
Þá svarar andsvari síðara sinni hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson. Forseti. Ég tek hjartanlega undir með hv. þingmanni að þetta er áhyggjuefni. Þess vegna þarf umræðan um þennan málaflokk að vera töluvert víðari en það sem við erum að gera hér. Við erum vissulega ræðum getu heilbrigðiskerfisins til að bregðast við. Það er vond einkunn sem við fáum þar. En þegar við leitum síðan leiða til úrbóta þá hljótum við að þurfa útvíkka sjónarhornið. Ég verð nú að segja kannski bara í því samhengi að það hefði mögulega verið óskandi að uppstokkun ráðuneyta hér við ríkisstjórn að endurnýjun á ríkisstjórnar heitunum hefðu kannski falið í sér skilning á þessu viðfangsefni í staðinn fyrir að við stöndum hér og ræðum skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál sem útskýrir það baráttutæki ekki félagslega hlutann með í reikninginn vegna þess að þetta er mál sem snertir hann snertir vinnumarkaðinn snertir einmitt aðstöðu heimilar snertir svo ótal margt annað. Ég verð líka að segja að mér finnst það mjög þungt að viðurkenna að við þetta ör samfélaga séu aftur og aftur að skoða einhver einhverjar áskoranir og það fyrsta sem kemur upp alltaf er: Við höfum ekki yfirsýn, ég bara átta mig ekki á því hvernig við getum sætt okkur við þessa stöðu í tökum þessa umræðu í tugmilljóna samfélögum, 100 milljóna, en þetta er eiginlega ekki hægt lengur. Við hljótum hljóti einhver úrræði til þess að fara að ná heildarmyndinni og beina kröftum okkar og sjónum að því hvernig við mótum heildarstefnu þar sem allt er undir í þessu máli.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og mig langar til að halda aðeins áfram með þessa umræðu um virk. Eins og fram hefur komið fyrr í umræðunni í dag þá fékk ég svör frá félags og vinnumarkaðs ráðherra á dögunum um nýja einstaklinga sem hafa skráð sig í þjónustu virk í að á árinu 2021. Það er frá 1. janúar ársins 2021–2021., apríl 2022. Þar fannst mér mjög athyglisvert að af þeim 2739 nýskráningum á þessum tíma voru 446 eða 16,3% heilbrigðisstarfsfólk eða starfsfólks sem vinnur við félagsþjónustu, svo sem hjúkrun, umönnun eða meðferð, og við vitum það að það ríki mönnunum, valdi í öllu kerfinu og líka þar sem varðar það sem varðar geðheilbrigðis mál og það er mikið álag og það skiptir miklu máli að reyna einhvern veginn að halda fólki inni sem er með reynslu um leið og við reynum að hvetja til þess að nýtt fólk komi inn og þá er það auðvitað menntunin sem skiptir máli og auðvitað er það ekkert þó að þurfi að gera þarf átak. Þá tekur það tíma að mennta fólk og það hefur ekki alltaf verið í boði, t.d. eins og fram kemur í þessari skýrslu, meistaranám fyrir hjúkrunarfræðinga, svo dæmi séu tekin. En ég vil spyrja hv. þingmann hvort það hún sjái fyrir sér að það þurfi að setja einhverja aðra hvata inn í kerfið til að laða fólk að heilbrigðisþjónustu yfir höfuð og kannski ekki síst geðheilbrigðisþjónustu eins og við erum að ræða hér.
Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson slæst sýndi saman. Frú forseti. Þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir andsvarið. Þetta eru sláandi tölur sem svörin um hlutfall heilbrigðisstarfsfólks í af þessum nýskráningum, vont að sjá þetta svona svart á hvítu. Þó að tilhneigingin hefur verið þessi innst inni vitum við alveg hvert álagið er á starfsfólki og ég átti fund með hópi starfsfólks þvert að af spítalanum, bara til að nefna í þessu og var svona að ræða við þau um stöðunni á stemninguna og það skein í gegn svona djúpstæð vonbrigði yfir því að eftir ómanneskjulegt álag þessa hófu tíma þá skuli einhvern veginn ekki hafa neitt létt til, þeir bara að horfa fram á sama kapphlaupið aftur og slagsmál um að kría út einhverja sömuleiðis daga án þess að vera trufluð og o.s.frv. þannig að hvatar. Já, auðvitað ég. Í fyrsta lagi þarf náttúrlega borga fólki samkeppnisfær laun miðað við aðrar stéttir. Þetta eru fagfólk sem hefur lagt mikið á sig og komast þar sem það er. Þar getum við náttúrlega dustað rykið af hugmyndum sem ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um og það eru kjör kvennastétta séu lagfærðir, sauðburður þau aftur og aftur komum við þessu aðstöðu kvenna í þessu samfélagi okkar, hvernig við búum við, búum að þeim. En auðvitað eru hvatar líka vinnuaðstæður og bara almennt utanumhald og við erum ekki komin í ákveðnar ógöngur með þetta mál. Það vill enginn fara í dýrt og kostnaðarins, kostnaðarsamt, langt erfitt nám til þess eins að vera settir í aðstæður sem getur ekki einu sinni sinnt skyldu. Þeir eins og þú vilt fólk er bara miður sín yfir því að það bíður eftir eða einhver mistök verði þannig að þetta er orðið býsna erfið staða. Ég held að það sé alveg ljóst að það þarf að fara í einhverja markvissa vinnu til að leysa þetta og fá þá auðvelda fulltrúa þessara stétta með í það að horfa á þetta til lengri tíma. En ég ætla að fá að segja aðeins í lokin líka af því að þessi skýrsla er uppspretta upphrópunum, ef svo má segja. En það sló mig þegar ég áttaði mig á því t.d. með hjúkrunarfræðinganna. Það nám hefur bara ekki verið í boði í ákveðinn tíma.
Hv. þm. Oddný Harðardóttir. Frú forseti. Ég vil í síðari andsvari talað aðeins um almannatryggingar og lífeyrisgreiðslur og þegar verið er að tala um og hefur verið að tala þegar við höfum talað í gegnum árin um fjölgun öryrkja þá hefur einhvern veginn umtalið um það og umræðan um það verið eins og það sé við öryrkja að sakast að þeim skuli fjölga. En auðvitað er það ekki þannig og við vitum að stór og við erum búin að vita það lengi, að stóru hóparnir sem eru að fá hérna og örorkulífeyri og örorkugreiðslur eru eða endurhæfingarlífeyri eru þeir sem glíma við stoðkerfis vanda og þeim sem glíma við geðheilbrigðisvanda og viðbrögðin finnast mér hafa alltaf verið hjá stjórnvöldum. Þessi: Við verðum bara að breyta örorkumatinu. Við verðum að horfa á starfsgetu en ekki horfa á það sem fólk getur en ekki það sem getur ekki einhvern veginn að drepa málum á dreif í staðinn fyrir að segja: Heyrðu, bíddu við, það eru margir hér sem eru með stoðkerfisvandamál. Þá verðum við að bæta vinnuvernd til að reyna að koma í veg fyrir þetta. Svo er hinn stóri hópurinn geðheilbrigðisvandamál. Þá erum við auðvitað að bæta geðheilbrigðisþjónustunnar til þessa til að hérna koma í veg fyrir nýgengi. Núna kemur fram í þessari skýrslu að þeir sem einstaklinga sem eru óvinnufærir að hluta eða öllu leyti sökum geðraskana árið 2020 eru 8.300 manns og það er mikil sóun í því að reyna að hjálpa ekki fólkinu og koma þeim til virkni. Lífeyrisgreiðslurnar vegna gerða sem eru greiddir til fólks með geðraskanir er upp á 26,6 milljarða á ári og fjölgunin hefur verið 30% fjölgun íbúa 15%. Þá hlýtur hlíta aðgerðir stjórnvalda vera í þá veru að koma í veg fyrir þennan vanda og aðstoða fólki sem glímir við hann og koma í veg fyrir að fleiri veikist en umræða. Umræðan er alltaf einhvern veginn dreift eins og öllum blöðum sem hentugt að breyta öllu starfsgetumat. Þá verður allt miklu betra.
Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson. Herra forseti. Já, þetta er nefnilega áhugaverð nálgun hjá hv. þm. Oddnýju Harðardóttur. Við höfum um árabil núna tamið okkur að tala um mikilvægi lýðheilsu á tyllidögum, gert mikið úr því, búið til stefnur jafn vel og talað um að mögulega ættum við meira að segja sett einhverja peninga í það, skilja þessi mál og núna stöndum við frammi fyrir það að tveir helstu flokkarnir sem orsaka það að fólk neyðist til að fara að endurhæfingarlífeyri eru akkúrat nátengdir lýðheilsu, stoðkerfisvandamál og það eru geðraskanir sem erum á Unnar að mörgu leyti vegna einhverra umhverfistengdra atriða. Þannig að auðvitað er auðvitað segir öll skynsemi, okkur tréni utan bara mannúðinni í þessu máli. Öll skynsemi segi okkur að þarna á áherslan að vera. Mér finnst það vera oft þannig sem fólk talar. En þegar á reynir, og ég hef stundum velt því fyrir mér hvort við séum þarna að horfa á þetta klassíska vandamál stjórnmálanna, að einhver plástrar öðrum megin eru eitthvað sem hægt er að slá sér upp með fyrir næstu kosningar eða fyrir næsta hlé eða fyrir næsta fundi, hvað það er á meðan einhver raunverulegt raunverulegar aðgerðir sem miða að því að búa svo um hnútana að fólk og þá sér í lagi konur af því að þær segja tölurnar eru gerð hrynja hér út af markaði vinnumarkaði út úr virkni daglegs lífs, að þegar uppgjörið á sál og líkama bara af lífinu með það er eitthvað brogað við þetta hjá okkur og ég er sannarlega ekki með svörin. En ég hef mjög sterka tilfinningu fyrir því að við séum ekki að leggja þá vinnu í að finna svörin þarna megin á ásnum eins og við ættum að gera alla jafna.
Til máls tekur hv. 5. þm. Norðaust., Logi Einarsson, Jón forseti, ræðum við skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál og margar skýrslurnar hafa verið gerðar sem hafa gleymst í kjölfarið á umræðu en þessi er þess eðlis að við getum ekki leyft okkur það. Ég er nú ekki í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem þetta hefur verið mest rædd. Ég er heldur ekki í velferðarnefnd þar sem þetta mun örugglega verða rætt en þetta er mál af þeim toga að ég taldi að eigi yrði að segja nokkur orð þó að þetta verður ekki löng ræða vegna þess að við erum hér raunverulega að tala um vanda dóm sem snertir sennilega öll heimilin í landinu ef fólk hefur ekki fundið það á eigin skinni, þá a.m.k. á það systkini foreldra, ástvini, vini sem hafa verið að glíma við þetta. Auðvitað megi segja alvarlega. En alvarlegt er þetta þó og það er eitt af því sem við verðum að ræða því fyrr sem við bregðumst við því meiri líkur eru á að þetta verði ekki að stórum vanda síðar og auðvitað er þetta hlutur sem fyrst og fremst snýr að lífsgæðum fólks. En þetta er líka efnahagslegt mál vegna þess að kostnaðurinn af því að sinna þessu ekki er auðvitað gríðarlega mikill og bitnar þá á öðrum hlutum sem geta svo aftur framkallað vanda af þessum toga og það má eiginlega segja að hið raunverulega þjóðar, böl í þessum málaflokki sé og getuleysi stjórnvalda til að taka á vandanum. Við erum að tala um mjög viðkvæma hluti sem fyrir ekki svo löngu síðan ríktu bara miklir fordómar gegn og hópur sem glímdi við geðræn vandamál hefur bara verið skotspónn íslenskrar málnotkunar í gegnum tíðina að það er vísað til þessa hóps með niðurlægjandi hætti sem gerir þetta auðvitað enn þá erfiðara og síðan náttúrlega síðast en ekki síst þá er þessi vandi ekki alltaf sýnilegur. Hann sést ekki utan á fólki alltaf og það er erfitt kannski að átta sig á því hvenær maður þarf að leita hjálpar þannig að það er mjög brýnt að það séu allir vakandi yfir þessu, ekki síst þegar um er að ræða börn eða ungt fólk og við Íslendingar getum verið dálítið brattir og ýtt hlutunum frá okkur og viljum kannski ekki alltaf horfast í augu við stöðuna eins og hún er og sennilega þekkja allir það að hafa mætt kunningja eða vini eða vinnufélaga á götu og ávarpsorðið er alltaf. Hvernig hefur það? Og svarið er alltaf það sama. Svarið: Alltaf bara fínt, það er ekki í boði að segja neitt annað. Auðvitað er það þannig að það er allt í lagi að verða vera dapur sorgmæddur, reiður eða leyfa sér svona sveiflast með dags forminu án þess að vera að bera það á torg. En það þarf hins vegar að taka býsna alvarlega þegar fólki raunverulega líður illa og það þarf að hafa það á tilfinningunni að það geti sagt frá því án þess að því fylgi einhver skömm og þá þarf að geta sagt frá því og verið viss um að það sé tekið alvarlega og að fólk komist þá í úrræði, oft mjög vægt til að byrja með sem geta leitt fólki yfir þetta. Ég ætla nú að tala um kostnað eins og eftir þó að hann sé auðvitað aukaatriði eins og ég sagði. Aðalatriðið er auðvitað að fólk búi við góð lífsskilyrði og góða lýðheilsu eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson nefndi hérna áðan. Þessi skýrsla sem við ræðum hérna er hins vegar býsna þungur dómur og þrátt fyrir að einstaka stjórnarliðar hafa talað um að þetta væri nú ekki svo slæmt þá er í rauninni öll höfð gagnrýni í þessum málaflokki slæm og við verðum að taka hana alvarlega og Ríkisendurskoðun nær nú bara á mjög hófstilltan hátt að setja fram kjarnann í því sem við erum að tala um hérna. En þar segir á einum stað í þessari skýrslu, með leyfi forseta: Vandinn er flestum kunnur en illa gengur að leysa og eiginlega væri alveg hægt að nota þessa setningu sem einkunnarorðum stefnu ríkisstjórnarinnar almennt í heilbrigðismálum vegna þess að þar er yfirleitt vandinn, flestum kunnum, en það gengur bara illa að leysa en þessi tröllauknu vandi, hann vex með hverju ári. En þrátt fyrir það þá þverskallast stjórnvöld við að takast á við hann með nógu afgerandi hætti þannig að einhverju máli skiptir því að þau annaðhvort tíma ekki að setja meiri peninga eða treysta sér ekki til að breyta verðmætar skiptingu í samfélaginu og afla þeirra tekna sem þarf til til þess að fjármagna málaflokkinn. Svo dugi til til að aðstoða fólk í neyð. En hér erum við nefnilega að ræða grundvallarmál sem hlýtur að tengjast öllum öðrum málum í samfélaginu. Hvernig ætlum við að fjármagna þetta? Hverjir geta lagt af mörkum? Þar er allt undir hið almenna skattkerfi, skattlagning og veiðigjöld á stórútgerðina og allt það. En samkvæmt þessari skýrslu, eins og ég nefndi, eru geðheilbrigðismálum landsmanna í talsverðum ólíkt ólestri og þetta bitnar auðvitað fyrst og fremst á sjúklingunum sem margir fá ekki þá þjónustu sem þau þurfa eða hreinlega enga þjónustu og þurfa að bíða á biðlistum. En þetta bitnar auðvitað líka á öllu umhverfi sjúklingsins. Þetta bitnar á fjölskyldum og ástvinum. Þetta fólk upplifir líka mikla sorg yfir því að horfa á veikindi, ástvina og því meiri, kannski þegar það hefur verið ljóst frá upphafi að það hefði verið hægt að grípa inn í og aðstoða. En biðin eftir fyrsta viðtali tók mánuði eða ár þá taka við greiningar og eitthvert annað og svo loksins þegar mögulegt er að bjóða upp á úrræði þá getur það í einhverjum tilfellum orðið of seint og síðan bitnar þetta síðast en ekki síst af öllu samfélaginu með mjög margvíslegum kostnaði, hvort sem er að ræða um vinnustundir sjúklinga eða of dýr og ómarkviss úrræði. Eins og talað er um í skýrslunni eru reyndar líka og á einum stað í skýrslunni finnst mér þessi bandi vera settur býsna vel fram. En þar segir, með leyfi frú forseta: Fjöldi grárra svæða hefur verið skilgreindur en illa gengur að fækka þeim, m.a. vegna óljósrar ábyrgðarskiptingu innan heilbrigðisþjónustunnar, milli ríkis og sveitarfélaga og ágreinings um hver skuli bera kostnað af viðeigandi úrræði. Afleiðingarnar eru m.a. þær að fólk fær ekki alltaf viðeigandi þjónustu eða hún er ekki veitt á réttu þjónustustigi. Flæði í kerfinu raskast erfitt, getur reynst að útskrifa fólk í viðeigandi úrræði og það ílengist oft í dýrara úrræði heldur en þörf er á. Óljós verkaskipting dregur einnig úr skilvirkni og hefur þau áhrif að biðlistar lengjast. Þessi vandi kemur skýrt fram þar sem þörf er á sértækri geðþjónustu sem enginn telur sig eiga að veita. Dæmi eru um að sjúklingar bíða í dýrum úrræðum sem henta þeim illa árum saman. Hagsmunir sjúklinga ásamt hagkvæmnissjónarmiðum kallar á tafarlausa lausnir. Þetta er býsna skýrt en ásamt þessum gráu svæðum þá eru bara annars konar vandamál sem blasa við okkur vegna þess að Ríkisendurskoðun talar líka um það að í grunninn sé þetta skilgreint ágætlega. Þetta er þrjú þjónustustig er talað um hver á réttinn á þjónustunni, að það sé veitt á réttum stað og hverja hann ætti að skila. En ásamt þessu gráa svæði fá bætist ofan í þetta mannekla. Og nú ætla ég bara, frú forseti, að gera smá hlé vegna þess að hér stendur að ég eigi bara 16 sekúndum, rakti í árinu fimm mínútur plús af því að hann var gerður vitleysa inn, þá skrá sem önnur að. Þetta er sannarlega fyrsta ræða mín í málinu. Já, mannekla og ég var hér í morgun að tala við hæstv. fjármálaráðherra sem kannaðist ekki við neina fjárþörf í kerfinu og talaði um mönnun á vanda og áttaði sig ekki á að það er nú mikið samhengi þar á milli. Þannig að það er ýmislegt sem þarf að huga að í þessu. Og síðast en ekki síst langar mig að koma inn á það að að í þessu kerfi er ein birtingarmynd ójöfnuðar sem er ekkert voðalega falleg og hún er sú að það virðist vera eins og fólk fái misgóðri þjónustu og geti fengið missa og þjónustu eftir því hver efnahagur ACER eftir því hvaða tegund geðvanda það er að glíma við og eftir því hvar það býr á landinu. Og allt eru þetta risastór verkefni sem við verðum, frú forseti, að reyna einhvern veginn að laga. Nú er talað um í skýrslunni að það sé ekki neitt formlegt mat á hvernig til tekist hefur með stefnu aðgerðaáætlun stjórnvalda fyrir árið 2016–2020. Það er náttúrlega grafalvarlegt ef við værum að gera aðgerðaáætlanir og við fylgjumst ekki með því hverju þeir eru að skila vegna þess að hvernig eigum við þá að gera næstu aðgerðaáætlanir og nú akkúrat er einmitt ein í vinnslu. Þar var talað um að leggja áherslu á eflingu guð grunnþjónustu í nærumhverfi, forvarnir og snemmtæka íhlutun í íhlutun en eftirfylgni með öllu. Þessu var ómarkvisst og samráð hefur skort og það er mat Ríkisendurskoðunar að árangur stefnunnar sé ófullnægjandi. Það er bara falleinkunn yfir henni, eins og það er orðað í hinum varfærnislega embættismannamáli sem er oft í slíkum skýrslu en við getum ekki kallað það annað en áfellisdómur yfir stjórnvöldum. Að lokum, frú forseti, þá langar mig að ræða aðeins um kostnaðinn sem af þessu hlýst en það hlýtur að vera rannsóknarefni hvað við Íslendingar eru skammt komin þegar kemur að því að kostnaðarmeta nauðsynlega hluti og finna út hinn raunverulega kostnað, að reikna ekki kostnaðinn af afleiðingum þess hvernig vandinn getur orðið og að sinna í staðinn ekki forvörnum eða veita t.d. ódýra sálfræðiþjónustu sem þingið hefur þó ályktað um þegar valdið er lítill og viðráðanlegur og mér dettur í samhengi við þetta í hug hvernig við kostnaðarmyndun byggingar við kostnaðarmeta bara hönnun á byggingunum og svo látum staðar numið á meðan flestar siðmenntaðar þjóðir í kringum okkur þær reikna inn hönnun, byggingu og rekstur til 50 ára. Þá er hinn raunverulegi kostnaður fundur og það sama eigum við auðvitað að gera þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Við hljótum að þurfa að kostnaðarreikna hvað það hefur í för með sér að grípa ekki til þeirra úrræða sem þarf til að koma í veg fyrir að fólk lendi í vanda. Og þá ítreka ég að lokum, af því að það er lítið eftir af þessari ræðu, að auðvitað þó að peningarnir skipti máli hér og það geti sparað mikið þá erum við fyrst og fremst að tala um fólk en ekki ómerkilega hluti eins og gler, stál eða steinsteypu. Þess vegna þurfum við að umgangast viðfangsefnið út frá því. Við getum ekki með því að spara í tiltölulega einföldum, skilvirkum og árangursríkum úrræðum, dæmt lítil börn eða ungt fólk í stórkostlegan valda um aldur og ævi af því að við höfum ekki næga fyrirhyggju.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðuna. Mig langaði að gera eitt að umtalsefni hér núna þegar við erum að ræða þessa skýrslu. Fyrir það fyrsta er þetta náttúrlega alveg feikilega verðmætt að fá að ræða þetta skýrslu nú þegar svona stutt er liðið af kjörtímabilinu og ég ætla að skora á hæstv. ríkisstjórn að taka þessa skýrslu alvarlega, ég reyndar ekkert rosalega vongóður um að það verði gert að miklu leyti vegna þess að mér hefur fundist menn skauta svolítið fram hjá því, sumir stjórnarþingmenn, a.m.k. hversu alvarleg skýrslan er en ég ætlaði að vekja í raun og veru kannski máls á einu. Það er það sem Ríkisendurskoðun er að vekja sérstaka athygli á í skýrslunni og það er þetta sem er fjallað um í fínum kassa í skýrslunni. Ákveðin mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfinu á Íslandi og ljóst að ekki sitja allir við sama borð, aðgengi að þjónustu ræðis, gjarnan af efnahag, tegund geðvanda og búsetu. Mismunun felst einnig í því að tilteknir hópar lenda á svokölluðu gráu svæði og fá ekki þjónustu við hæfi, m.a. vegna óljósrar ábyrgðar og kostnaðarskiptingu, skorts á fjármagni, mönnun úrræðum eða annarra ástæðna. Ég fæ ég ekki betur lesið ég. Hún er svolítið að kalla eftir því að þingmenn meti þetta með mér einhverjir, a.m.k. ég fæ ekki betur séð en að þessi kafli segja okkur að kerfið, án þess að við hefðum ætlað að byggja það þannig upp að það sé mismunun, sé bara föst inni í kerfinu. Kerfið er orðið þannig að það systematískt mismuna fólki, vita þetta með búsetuna og örugglega stundum svolítið öxlum yfir því, erfitt að bregðast við því út frá búsetunni. En við erum líka með tegund geðrænna vanda þarna undir. Við erum að efna þarna undir. Við erum öll vandamálin sem skapast út af gráu svæðunum og annað og ég ætlaði bara að fá að spyrja hv. þingmann um það hvort hann sé ekki sammála því að þetta sem Ríkisendurskoðun er að vekja athygli á, það er bara að kerfið okkar er uppbyggt þannig mismunurinn er orðin óhjákvæmileg í og fleiri en ein og fleiri en tveimur og þremur sviðum.
Sviðið svarar andsvari hv. 5. þm. Norðaust., Logi Einarsson. Já, frú forseti. Nei, ég held alls ekki að það sé óhjákvæmilegt að það sé einhver mismunun en hún er þarna og ef það er mismunun þá þarf sérstaklega að veita henni athygli. Auðvitað getur verið flókið að tryggja sömu þjónustu á sértæku sviði hér á höfuðborginni og víða um land og við getum kannski ekki jafna það fullkomlega. En við getum a.m.k. gripið til aðgerða sem minnkar þennan ójöfnuð. En síðan auðvitað er margvíslegur annars konar ójöfnuður eins og t.d. milli gefðu vanda. Ég þekki t.d. konu sem var ágæt vinkona mín og þegar hún var ung þá þurfti hún á sálfræði aðstoð að halda. Hún hafði ekki efni á því þannig að hún dreif sig í áfengismeðferð vegna þess að þar fékk hún a.m.k. einhverja viðtals, ráðgjöf og annað og lausn kannski að einhverju leyti við sínum vanda án þess að hún væri kannski að glíma við fíkni vanda sem hún a.m.k. sjálf taldi sig þurfa að leysa með þeim hætti. En það var hins vegar sá möguleiki sem henni stóð til boða vegna þess að hún hafði ekki 17.500 kr. á viku aflögu til að leita sér til sálfræðings. Þess vegna er náttúrlega ein leiðin í að uppræta þessa mismunun sem hv. þingmaður bendir á er vissulega fyrir hendi, færa efna það loforð sem þingið gaf þá ákaft þinglýstu stjórnvalda að greiða niður sálfræðiþjónustu. Það er t.d. eitt auðvelt skref sem hægt væri að stíga og ég er ekki viss um að það kosti meira heldur en það sparar til langrar framtíðar.
Þá veitir andsvar síðara sinni, hv. 12. þm. Suðvest., Sigmar Guðmundsson hjá. Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir andsvarið. Alveg hárrétt. Við höfum margir þingmenn hér í dag komið inn á þetta með sálfræðiþjónustuna og einmitt nákvæmlega þennan punkt, að með því að grípa inn í þar getur verið að spara eitthvað á hinum endanum. Ég mundi síðan kannski líka aðeins: Sko vilja nefna hér eitt og það er þetta hvernig sko umfangið í geðheilbrigðisþjónustunni hefur vaxið alveg gríðarlega en fjármagnið hins vegar ekki í sama hlutfalli. En þetta er auðvitað bara vandi sem við þekkjum auðvitað, ekki bara með geðheilbrigðismálin sem slík heldur annars staðar úr ríkisrekstrinum. En þetta er svolítið sláandi vegna þess að Geðhjálp og fleiri aðilar hafa verið að kalla eftir því að þetta yrði kortlagt með almennilegum hætti og ég veit að Geðhjálp hélt að framlög til geðheilbrigðismála væru 12% en þessi skýrsla leiðir það í ljós að þau eru 4,6%. Það er umfang vandans. Geðheilbrigðisvandans innan kerfisins er 30% en fjármagnið er 4,6% og skekkjan þarna á milli er auðvitað þekkt en að hún sé svona mikil er eitthvað sem meira að segja kom Geðhjálp á óvart. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það hvernig sko afgreiðum við svona risavaxin vandamál þegar við erum með þessa skýrslu sem lýsir því svona í smáatriðum hvernig margt er ekki í lagi og þarf að laga og á sama tíma erum við með þetta misvægi á milli umfang geðheilbrigðisþjónustunnar og síðan fjármagnsins sem fer í þetta. Hvernig hérna leysum við þetta? Er hægt að leysa þetta bara með einhverri uppstokkun á kerfinu eða þurfum við að bæta inn í kerfið einhverjum þess vegna milljarða tugum til að að jafna þarna á milli? Að svara.
Þarna á milli þá svarar andsvari síðara sinni hv. 5. þm. Norðaust., Logi Einarsson, já, frú forseti. Kannski er þetta með einhverjum hætti áframhald við fyrri spurningu hjá hv. þingmanni og nú skil ég kannski betur, ég held að það sé ekki endalaust hægt að bæta við. Í óbreytt kerfi er svo gallað að það sé kostnaðarsamara heldur en hann þarf að vera. Ég held að við þurfum að einbeita okkur meira að svona snemmtækum úrræðum og grípa fyrr inn í þannig að við spörum á hinum endanum hvernig á að leysa það. Það held ég að verði nú gert best með víðtæku samráði allra flokka en við sjáum það í daga, ef ég man rétt. Samkvæmt skýrslunni eru útgjöld til geðheilbrigðismála um 13,8 milljarðar kr. en aurar sem Tryggingastofnun er að borga út úr kerfinu vegna slysa og örorku lífeyris eru 26,6 þannig að það segir sig sjálft að hver króna sem sparast í seinni upphæðinni með því að leggja örlítið á fyrri stigum. Það hlýtur að það hlýtur að skila okkur töluverðum árangri og þetta eru auðvitað ekki neitt meiri vísindi heldur en dæmið sem ég nefndi í ræðu minni um hvernig byggingarkostnaður er reiknaður. En það virðist einhvern veginn vera bara auðveldara af því að það snýst um dauða hluti og ískalt mat. En hér erum við að ræða miklu alvarlegri hluti og mál sem snerta svo ofboðslega mikið líf einstaklinga og fjölskyldna þeirra að við hljótum að þurfa að kafa mjög djúpt ofan í þetta, kalla til alla flokka á þingi, alla sérfræðinga, fólk í mismunandi samtökum vegna þess að við getum ekki haldið svona áfram. Þá tekur til máls.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir skýrslu Ríkisendurskoðunar sem um geðheilbrigðismál, sem er hér til umræðu og þegar ég rýni í þessa skýrslu sem er vel unnin og þar kemur margt mjög mikilvægt fram og margt sem má betur og þarf betur að fara í þessum málaflokki. Því miður. Þá höfum við ekki staðið okkur sem skyldi og ég vona svo sannarlega að við tökum þessa skýrslu alvarlega eins og hefur verið nefnt hér. Það er full þörf á því og við ráðumst nú þegar í þær umbætur sem koma fram í skýrslunni og þær tillögur sem Ríkisendurskoðun hefur til úrbóta í þessum mikilvæga málaflokki. Í þessari ræðu minni hér, frú forseti, langar mig svolítið að horfa til geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga sem er gríðarlega mikilvæg og það er nú þannig að börn eiga rétt á að njóta bestu mögulegu heilsu verndar sem völ er á og þarf því að tryggja þeim og fjölskyldum þeirra greiðan aðgang að þjónustu fagfólks á öllum sviðum heilbrigðisþjónustu. Um þetta hefur m.a. Umboðsmaður Alþingis ályktað og erlendar rannsóknir sýna að allt að 20% barna og unglinga, forseti, vanlíðan eða geðröskun eins og kvíða eða þunglyndi og líklegt er að fjöldi þeirra sem glímir við þennan vanda sé meiri en rannsóknir sýna því ekki segja öll börn frá því þegar þeim líður illa og það þarf að auka þekkingu barna og foreldra og ýmiss konar geðröskun svo þau geti leitað sér aðstoðar ef þau verða vör við einkenni. Þetta er mjög mikilvægt og það hefur verið sýnt fram á mikilvægi forvarna og svokallaðrar snemmtækri íhlutun hennar til að efla geðheilbrigði barna. Skilgreining á forvörn er sú að hún sé íhlutun sem getur komið í veg fyrir eitthvað tiltekið ástand sem sagt dregið úr því eða komið í veg fyrir að ástandið versni og þetta er mjög mikilvægt í þessum málaflokki. Þess vegna eru þessir biðlistar sem voru nefndir hér, ég held það hafi verið hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sem fór vel yfir það í sinni ræðu hversu skelfilega við stöndum okkur í þessum biðlistamálum, bara að segja alveg eins og er að það er gríðarlega mikilvægt að við förum í átak og eyða þessum biðlistum. En það þarf að leggja áherslu á það að finna þau börn eða unglinga sem finna fyrir vanlíðan eða geðrænum vanda og segi ekki frá því og leita sér ekki aðstoðar og það þarf að hafa gott aðgengi að úrræðum og þjónustu fyrir börn með vanlíðan eða geð röskun. Forvarnir eru líklega stærsti þátturinn í því. Þá þarf að fara að skoða það að veita forvarnir út frá hugtakinu eins og að skilgreina hér að framan, er að einblína á meiri meira á valdar og sértækar forvarnir með áherslu á þessa snemmtæku íhlutun, að grípa inn í stöðuna eða ástandið áður en það versnar og getur haft alvarlegar afleiðingar í för með sér og hingað til hafa t.d. hjúkrunarfræðingar í heilsugæslunni einblínt meira á almennar forvarnir. Þetta kemur fram í ágætri grein eftir Kristin Ingu Grímsdóttir geðhjúkrunarfræðinga sem ég hvet þingmenn til að kynna sér ákaflega fróðleg grein þar af ágætri konu sem þekkir mjög vel þennan málaflokk og með því að sinna börnum og fjölskyldum þeirra með forvörnum, auka og samræma þjónustu við börn með vanlíðan og geðrænan vanda. Eru meiri líkur á því að gripið verði til inn í hjá barni sem er með vanlíðan? Við þurfum að standa okkur betur í þessum efnum, frú forseti, vegna þess að þetta er ákaflega mikilvægt í því. Við horfum upp á börn og ungmenni þurfa að kljást við þessi vandamál, jafnvel stóran hluta af ævinni eða jafnvel ævilangt, og ef við förum aðeins eftir aftur inn á þessi bið eftir þjónustu hérna á Íslandi fyrir börn með geðrænan vanda þá er þessi bið allt of löng. Þetta er alveg óásættanlegt, eins og kom fram í ræðu sem ég nefndi hér áðan, að þá getur biðtími verið allt að þrjú ár og slíkt er algjörlega óásættanlegt. Ég vil hvetja heilbrigðisráðherra til að taka þetta mál föstum tökum og gefa ekkert eftir í þeim efnum þarf það þarf djörfung af hálfu framkvæmdarvaldsins og hugrekki til að taka á þessu og ég hvet, eins og ég segi, heilbrigðisráðherra eindregið til þess. Það má vera nokkuð ljóst að það vantar fleiri úrræði og aukna þjónustu á Íslandi sem vinnur að því að efla geðheilbrigði barna og unglinga. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að sem hér er til umfjöllunar segir að eftirspurn og þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu auki aukist ár frá ári innan heilbrigðiskerfisins ár frá ári og samt erum við á þessum stað sem við erum núna með þessa löngu biðlista og þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar sem við viðurkennum að er í raun og veru áfellisdómur og við verðum að bregðast við þeim ábendingum sem þar koma fram. Nú geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu, er undir væntingum og bið eftir þjónustu er almennt og löng, eins og ég sagði, og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Það er skortur á yfirsýn í þessum málaflokki og nauðsynlegar upplýsingar liggi ekki fyrir, eru óaðgengilegar. Þetta er býsna alvarlegt og við verðum að taka þetta alvarlega og þegar kemur að farsælu skipulagi geðheilbrigðisþjónustunnar skiptir smæð landsins að sjálfsögðu máli. Hér hjá okkur eru boðleið stuttar og það ætti að vera auðvelt að reyna að koma á skýrari skipulagi og verklagi innan og á milli stofnana. Ég held að við ættum að hafa þetta í huga í þeirri vinnu sem við verðum að fara í. Þetta á ekkert að vera neitt stórkostlegt mál vegna þess að við erum jú fámenn þjóð og að mörgu leyti við það að eiga og eigum gott starfsfólk þó að það vanti fleiri. Það eru allir af vilja gerðir sem eru í þessu heilbrigðis, geira, heilbrigðisþjónustunni, að leggja sitt af mörkum og þess vegna ætti það að vera mjög svo auðsótt að bregðast við ákveðnum athugasemdum í þeirri skýrslu og ég held að við verðum að horfa til þess að hér hefur verið unnin skýrsla sem er unnið mjög vel og hefur mjög margar og góðar tillögur. Ég fagna því framtaki sem felst í því að fá þessa skýrslu og hún er lögð hér fram. Mig minnir að hafi verið hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir sem er frumkvöðull að því að þessi skýrsla er komin hér til þingsins og ég fagna því sérstaklega og ég í ætla ég líka aðeins að koma inn á samþykkt Alþingis frá 2016 í geðheilbrigðismálum til ársins 2020 og ég sé það, frú forseti, að tími minn er að renna út þannig að ég ætla að fara nánar yfir það eða er hægt að setja mig aftur á mælendaskrá? Það er ég þakklátur fyrir það en þar kom fram að það væri sem sagt aukin þörf á forvörnum til að efla geðheilbrigði barna og unglinga, efla þjónustu og samráð í heilsugæslunni og stytta biðlista á göngudeild bugl til að efla geðheilbrigði barna og unglinga. Þetta er sem sagt samþykkt í aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum Alþingis árið 2016–2020 og ég ætla þá að víkja að því í minni næstu ræðu. Svo háttar til.
Virðulegur forseti. Þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna og byrja á að taka heils hugar undir áhyggjur hans af því sem hann kom inn á. Það er þessir biðlistar og þetta ástand með geðheilbrigði barna sem hlýtur að öskra á okkur í út úr þessari skýrslu og þar kemur t.d. fram að ADHD-teymi Landspítalans er 36 mánuðir og í dag teymi Landspítalans er rúm 18 mánuðir, þunglyndis og kvíða, teymið 12 mánuðir, átröskunarteymið rúmir 18 mánuðir og þroska og hegðunarstöð en er 24 mánuðir tvö. Við erum að tala um ótrúlegan fjölda barna og það hlýtur að hringja líka viðvörun vegna þess að þessi listi, þótt hann setur sér settur, er hún enginn réttur hjá, veita þær til Keilis tvö og ég mun segja einn þriðja listann. Einn biðlistarnir annað virðist svo við getum nefnt þriðja biðlistanum eftir í hvaða flokki þú lendir og hvernig ástandið er í kerfinu. Nú er hv. þingmaður í stjórn. Hvernig sér hann fyrir sér að leysa málið? Vegna þess að það er einhvern veginn verið, sagði byggt allt á einhverjum kviksyndi. Það er ekki verið að taka á. Hann hefur ekkert verið að taka á vandanum. Það er verið að búa til eitthvert kerfi sem á að virka í framtíðinni en meðan það er ekki tekið á biðlista þá virkar þetta framtíðarkerfi ekki. Og hvernig sér hann fyrir sér að það verði hægt að leysa mönnun á undan í þessu? Vegna þess að þar er líka allt í óefni og ég sé ekki hvernig þessi ríkisstjórn ætlar að fara að leysa á næstu árum. Ég hafði haft hug og hvaða áhrif þetta muni hafa börnin sem eru inni í þessu kerfi.
Þá svarar andsvari hv. 9. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson. Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða fyrirspurn og þarna kemur hv. þingmaður inn á mjög mikilvægan þátt þætti sem eru eiginlega grundvallar þættir í því sem við erum að kljást við. Það er það er þessi Láki, þessir löngu biðlistar og mönnunarvandi það samspil þarna á milli að hluta til að sem sagt að ástæðan fyrir því að biðlistarnir eru langir er m.a. vegna þess að það gengur erfiðlega að manna þessar sérfræðistöður, bara einfaldlega of fáir sérfræðingar sem geta tekið við sjúklingum og þá hleðst upp. Þessi biðlisti er eitt sem er áhugavert að skoða í í samspili við þessa skýrslu Ríkisendurskoðunar var árið 2017. Þá þá stóð landlæknisembættið fyrir samstarfsfundi um geðheilbrigðismál barna og unglinga og þar kemur margt mjög áhugavert fram og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér þennan skýrslu þessa fundar ef hann hefur ekki þegar gert það því hann hefur ágætisþekkingu á þessum málaflokki. Hvað sé ég fyrir mér sé hægt að gera í þessum mönnunarvanda. Við þurfum, við þurfum bara að eiga þetta samtal við þessa starfsstétt, geðhjúkrunarfræðinga og sérfræðinga á þessu sviði og fá fólk í lið með okkur til að finna leiðir til að að fjölga starfsfólki í þessum geira með sérfræðiþekkingu. Ég hef ekki lausnirnar per sé sjálfsagt er eitthvert einhvers staðar þarna, launamál, kjaramál, aðstæður, vinnuálag og annað slíkt. Þetta spilar allt saman. En þetta fyndist mér á fyrsta stigi til að reyna að að hefja þessa vinnu, að draga úr þessum mönnunarvanda og draga úr þessum löngu biðlista. Þá veitir andsvar síðara sinni.
Andsvar síðara sinni hv. 9. þm. Suðvest., Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegur forseti. Mjög frakka duldum manni þykir Þórarinssyni fyrir andsvarið og jú, ég verð líka að í umræðu af þessu fórum skýrt og gestum sem komu frá þeim sem komu frá Ríkisendurskoðun og voru að fara í gegnum skýrslunni í velferðarnefnd. Þá kom greinilega fram hvar sem er. Það furðulegasta í þessu kerfi er það að þegar við fórum að búa til geðdeildinni inn í heilsugæslunum þá sogaðar starfsfólk úr frá bugl og frá öllu kerfinu því það voru ekki eiginlega nýtt fólk að koma þannig að það sem þeir gátu. Árangurinn liggur við sem náðist í heilsugæslunni. Hann hvarf á að valda því að þá er enn þá myndu biðlistar annars staðar í kerfinu. Þannig að spurningin er sem er svo líka hitt, að það séu skugga svæði í þessu kerfi sem virðist enginn vera kortleggja. Ég hef mestar áhyggjur af því að við séum einhvern veginn að elta skottið á sjálfum okkur, hreinlega gersamlega nýja lausn sem allir geta tækju að hægt sé að finna.
Svarar andsvari síðara sinni hv. 9. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson. Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni. Ég tel heils hugar tek heils hugar undir með honum að að það þarf. Það þarf nýja nálgun í því að reyna að leysa þennan vanda og það er einn hluti af því að vera í stjórnmálum þegar stjórnmálamenn verða að vera svona frumlegir þegar til að reyna að finna lausn á vandamálum og virkja þá starfsfólkið eins og í ráðuneytum mál og slíta hana þannig að þessi málaflokkur sem er á ábyrgð heilbrigðisráðherra, hann ráðherra, verður að leita allra leiða til að reyna að finna þá þær lausnir sem gætu hjálpað til við að leysa þetta. En ég held að það sé samt sem áður mjög mikilvægt að hafa þetta samstarf við þá sem starfa í þessum geira sem ég nefndi hér áðan og það er alveg öruggt mál að þeir sem starfa að þessu og geðhjúkrunarfræðinga og fleiri þeir hafa hugmyndir um það hvernig hægt er að fjölga í starfsliði starfslið og þeir sem hafa sérfræðiþekkingu. Þetta er hlutur sem við megum aldrei gleyma að hafa samstarf og samráð við þá sem þekkja til í greininni og með því gætum við vonandi farið í það að vinna á þessum alvarlega vanda.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og einlæga afstöðu í þessum málum. Þetta er gríðarlega vandasamur málaflokkur og mér fannst gott að heyra svona auðsýnda umhyggju hans fyrir börnum sem eru að fást við geðrænar áskoranir af því að ef við ætlum að reyna að byrja einhvers staðar að grípa eða ná fyrir leka í þessum málaflokki þá væntanlega þurfum við að byrja þar og vinna okkur upp þegar ég veit það ekki. Og það er kannski það sem ég hjó eftir í umræðu hv. þingmanns er að fagna skýrslunni og ég geri það svo sannarlega líka að þetta er mjög vönduð skýrsla af hálfu ríkisendurskoðanda sem þó var í vanda með að fá upplýsingar frá kerfinu. En hvað svo? Af því að biðlistarnir hafi aldrei verið jafn langir og þeir eru núna og eins og sjá má á í skýrslunni þá er líka hlutfall barna sem metur andlega heilsu sína góða, fer sífellt minnkandi og maður veltir fyrir sér: Er það vegna þeirra eigin geðrænu áskoranna eða kann að vera að það sé líka vegna þess sem foreldrar eru að fást við, að ef foreldrar fá ekki þjónustu sem leitað er eftir í geðheilbrigðiskerfinu þá eðlilega finnur barnið fyrir því? Og það er svo skrýtið af því að mér er svo tíðrætt um þessa undirliggjandi kerfislæga fordóma gagnvart þessum sjúklingahópi sem er ekkert endilega meðvitaður, hún er bara þarna. Þá finnst mér vanta netið þegar einhver er að glíma við geðrænar áskoranir. Þá virðist vera sem það mæti ekkert net og grípi fjölskylduna grípi börn viðkomandi foreldra eða systkini. Mig langaði bara aðeins að heyra afstöðu hv. þingmanns til þessa.
Þá svarar andsvari hv. 9. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson, já. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta ágæta þessa ágætu hugleiðingar og ég tek undir með hv. þingmanni að það er ákaflega mikilvægt að að við hlúum að börnum og ungmennum og mér finnst persónulega að það ætti að vera fyrsta skrefið í því að bæta stöðu þessa málaflokks er að byrja á þeim hópi og ég hef sagt það hér í ræðu og fleiri að biðlistarnir eru algerlega óásættanlegir og ef eitthvað er þá hafa þeir bara lengst. Ég sagði líka hér áðan í minni ræðu að það væri áhugavert að skoða skýrslu sem er frá árinu 2017 þar sem landslag landlæknisembættið stóð fyrir samráðsfundi um geðheilbrigði, heilbrigðismál barna og unglinga. Þar kemur svolítið athyglisvert fram það sem segir að það ógni mjög skilvirkni heilbrigðisþjónustunnar að ekki sé litið á fjármálum ríkisins sem eina heild heldur getur hagræðing falist í því fyrir stofnanir eða draga úr þjónustu þótt álag vaxi á öðrum og jafnvel kostnaðarsamir svið. Þetta er mjög góður punktur og ég. Þess vegna hef ég talað fyrir því að við lesum þessa skýrslu samhliða skýrslu ríkisendurskoðanir í því að þetta er einn af þessum mikilvægum punktum sem væri hægt að grípa strax inn í af hálfu framkvæmdarvaldsins og mundi koma sér mjög til góða og það er líka annað í þessu að það sko það ógnar góðu skipulagi að ýmis úrræði og þjónusta sé háð styrkjum og tilvist tilvik vilja kenndri fjármögnun, t.d. út frá áhugasviði ráðherra frekar en í samræmi við þessa heildarstefnumótun og bestu þekkingu. Ég get svo sem er kannski ekki-svarað þessu öðruvísi en svo að ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að það þarf þetta net. Það er að grípa utan um fjölskyldurnar. Þegar kannski einn fjölskyldu með eitt barn á við vandamál að stríða þá þarf að grípa alla fjölskyldunnar. Það er partur af því að leysa þessi mál.
Þá veitir andsvar síðara sinni, hv. 4. þm. Reykv. n., Helga Vala Helgadóttir. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið og já með því líka að horfa á þetta sem fjárfestingu en ekki útgjöld. Þá kannski komumst við einmitt út úr því að vera alltaf föst inni í þessum boxum, að veita þjónustu hér ef mögulega þyrfti einhvers staðar annars staðar. Þá fara aðilarnir að slást um hver á að borga og við sjáum þetta auðvitað víða og eins og t.d. bara með það sem við ræddum hér fyrr í kvöld varðandi það að setja fjármuni inn í það að sálfræðiþjónusta og síðan í sjúkratryggingum, sem eru svona hluti af forvarna kerfinu, líka hluti af velferðarkerfinu en getur klárlega létt álagið á Þingeyri, hluta geðheilbrigðiskerfisins, alveg án efa og með því að grípa inn í þarna þá muntu, létta á félagskerfinu, réttarvörslukerfinu o.s.frv. o.s.frv. þannig að í rauninni þurfum við að horfa á þetta miklu heildstæðara sem fjárfestingu heldur en útgerð.
Þá svarar andsvari síðara sinni hv. 9. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson, já. Frú forseti. Ég tek heils hugar undir þetta með hv. þingmanni að við þurfum að horfa á þetta heildstætt og það er held ég að það sem sem má líka lesa úr þessari skýrslu ríkisendurskoðanda og það er algerlega vanmetið og það kom einnig fram í ræðu hér fyrr í kvöld, kostnaðurinn við það að hafa þessa löngu biðlista hafa þessar þennan mönnunarvanda, geta ekki sinnt þessari þjónustu nægilega vel. Þetta hefur allt saman í för með sér kostnað fyrir þjóðfélagið. Við höfum séð það og ég held að það séu til upplýsingar um það að þeir sem koma nýir inn á örorku, ungt fólk í mjög mörgum tilfellum, á við einhvers konar andlega erfiðleika að stríða og þess vegna er þessi að grípa snemma inn í þessi vandamál, mjög mikilvægt því þau geta síðan orðið að enn þá stærri vandamálum og með tilheyrandi kostnaði fyrir heilbrigðiskerfið o.s.frv., þannig að ég tek heils hugar undir þetta hjá hv. þingmanni. Það er víða pottur brotinn í þessum málaflokki, því miður. Skýrslan segir okkur það og við verðum að bregðast við.
Frú forseti. Ég þakka fyrir ágætis ræðu og mér fannst eins og hv. þingmaður væru sammála okkur mörgum hér um að þetta væri raunverulega stórt vandamál sem taka þyrfti á. Mig langar þá að spyrja, vegna þess að það er rétt hjá hv. þingmanni að það var þáverandi samflokkskonu, Hans Anna Kolbrún Árnadóttir, sem lagði þetta fram á sínum tíma og samflokksmaður hennar, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og hv. þingmaður talaði um að skýrslan væri áfellisdómur bara í kerfinu okkar sem mig langaði að spyrja hvort þingmaðurinn er sammála því sé hægt að nota svo sterk orð að þetta sé áfellisdómur yfir kerfinu okkar. Hv. þingmaður talaði líka um að við þyrftum að eiga samtal við sérfræðistarf fólk og fá það með og laga þá manneklu sem er. En telur þingmaðurinn að það verði hægt að gera það án þess að boðið verði upp á nám í geð hjúkrun vegna þess að í mörg ár hefur ekki verið boðið upp á nám í geðhjúkrun? Og loks langar mig að spyrja þingmanninn hvort hann telji að við getum í rauninni gert úrbætur til skemmri tíma, a.m.k. án þess að því fylgi meira fjármagn í málaflokkinn.
Þá svarar andsvari hv. 9. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og ég held að það sé alveg óhætt að segja að það sem fram kemur í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar eru mjög alvarlegar ábendingar. Ég held ég tek algerlega undir það, ég held að við gerum það öll. En það er kannski ekki svo að geðheilbrigðisþjónusta á Íslandi sé á vonarvöl. Það er ekki svo og það er búið að setja töluverða fjármuni núna á allra síðustu árum í að bæta þessa þjónustu og nú erum við að horfa fram á það að það er komið sem sagt sálfræðiþjónusta á heilsugæslunni stöðvum sem er mjög jákvætt og en ríkisskóli. Ríkisendurskoðun er þarna með ágæta tillögu til úrbóta í sjö liðum sem við verðum að taka alvarlega. Það eru þar tek ég heils hugar undir og ef við ætlum að ná raunverulegum árangri, raunverulegur árangur næst á hana, þá þurfa geðheilbrigðismál og ég horfi sérstaklega til barna og ungmenna að vera viðfangsefni efni í öllum stefnum stjórnvalda, bæði á vegum ríkis og sveitarfélaga, og það þarf að stuðla að vinnulagi sem einkennist af þverfaglegu og þver stofnanalegu samstarfi meðal allra aðila sem sinna þessu mikilvæga málaflokk. Ég tek heils hugar undir það. Ég fagna þessari skýrslu mjög og varðandi mönnun þar, vandann að þá hefur það komið fram, t.d. hjá framkvæmdastjóra félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, að að kjaramálin eru hluti af því. Það er fólk með þessa menntun í öðrum störf. Við þurfum að ná því aftur inn í þennan geira og að sjálfsögðu eigum við að vera hér með menntun sem hæfir þessum málaflokki. Þá erum við að tala um menntun í hjúkrunarfræði. Þá veitir hann.
Þá veitir andsvar síðara sinni, hv. 5. þm. Norðaust., Logi Einarsson. Frú forseti. Mér finnst við svo þau skoðanaskipti sem eiga sér stað hér og þær ræður sem eiga sér stað af jafn ólíkum flokkum og setja á Alþingi bendir til þess að það séu full mögulegt að við náum góðum samhljómi í þessum málaflokki vegna þess að þrátt fyrir ólíkar áherslur í einstaka málum þá held ég að gildi í samfélaginu og nauðsyn þess að hlúa vel að börnum og unglingum og auðvitað öllu fólki. Það er eitthvað sem við eigum sameiginlegt. En mig langaði að spyrja hv. þingmann, þó að það sé kannski flókið og erfitt að svara svoleiðis hlutum, en það kemur fram í skýrslunni að við verjum um 13,8 milljörðum í geðheilbrigðisþjónustu. Við erum að borga 26,6 milljónir frá Tryggingastofnun vegna ótímabæra örorku eða frá eða vegna þess að fólk getur ekki unnið vegna andlegra veikinda og hugsanlega telur hv. þingmaður: Telur hv. þingmaður að með því að auka sem sagt fjármunina í fyrsta stuðningi við börn og unglinga þá getum við sparað hinum megin.
Þá svarar andsvari síðara sinni hv. 9. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ég. Já, ég er algjörlega þeirrar skoðunar að ef við tökum þetta föstum tökum við vinnum á þessum biðlistum, eyðum þeim og grípum inn í aðstæður sem allra fyrst. Þá er það hagur fyrir allt samfélagið. Það er alveg klárt mál í mínum huga og ég held að það sé búið að sýna fram á þetta bæði í ræðu og riti, þeir sem best til þekkja í þessum málaflokki. Þetta kemur fram í skýrslu landslag landlæknis frá 2017 að ef við sinnum þessum einstaklingum strax frá upphafi, vel unga fólkinu sem hefur teikn um það að glíma við andlega erfiðleika, að grípa strax inn í því máli, þá skiptir það verulegu máli að þurfa að bíða í þrjú ár, er algerlega óásættanlegt. Það getur kostað það að viðkomandi jafnvel endi bara sem einstaklingur á örorku og ná ekki að stunda vinnu o.s.frv. þetta kostar allt samfélagið og umfram allt þá er verður að reyna að sinna þessum einstaklingum þannig að þeir geti lifað eðlilegu lífi.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við skýrslu Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu, stefna, skipulag, kostnaður og árangur og álits stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eftir umfjöllun nefndarinnar um skýrsluna og álit nefnd innan liggur fyrir sem 723. þingmál en velferðarnefnd fékk einnig kynningu á skýrslunni frá Ríkisendurskoðun á fundi nefndarinnar þann 30. maí síðastliðinn og ég vil hér sem formaður velferðarnefndar leggja áherslu á að velferðarnefnd nýti sér skýrsluna við umfjöllun um öll mál sem snerta efni hennar, hvort sem umfjöllun nefndarinnar tengist lagafrumvörpum, þingsályktun eða öðrum viðfangsefnum þar. Þannig sé ég fyrir mér að skýrslan geti orðið nokkurs konar leiðarvísir og viðmiðið í störfum velferðarnefndar að geðheilbrigðismálum a.m.k. á þessu kjörtímabili. Þar er nærtækast að nefna stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 sem nú er til umfjöllunar í velferðarnefnd og eðlilegt að spegla þá tillögu í skýrslunni og einkum og sér í lagi að að meta þá stefnu eins og hún er lögð fram í ljósi ábendinganna sjö sem Ríkisendurskoðun leggur áherslu á og enn yfir þær. Sjö ábendingar hefur nú þegar verið farið ítrekað hér í umræðunni. Skýrslan varpar ljósi á ýmsa þætti sem þurfa úrlausn lausn og hún er dýrmætt innlegg í þróun heilbrigðisþjónustu þar sem miklar breytingar eiga sér stað tengdar þjónustu í geðheilbrigðismálum, bæði hér innan lands og alþjóðlega og ég lít að vissu leyti þannig á að skýrslan sé í rauninni innlegg í þær breytingar sem hafa verið að eiga sér stað er að eiga sér stað og verða að eiga sér stað á næstunni. Virðulegi forseti. Þetta er kannski það sem ég kom hér fyrst og fremst til að segja hvernig velferðarnefnd getur nýtt sér þessa skýrslu og hvernig ég legg áherslu á að velferðarnefnd nýti sér skýrsluna. En mig langar að koma inn á ýmislegt fleira eftir því sem tími gefst til hér. Ég kannski fyrst það hafa orðið miklar breytingar á geðheilbrigðisþjónustu á skömmum tíma og jafnframt á samspili hennar við aðra heilbrigðisþjónustu. Margt er á réttri leið, margt þarfnast frekari úrbóta en eftir því sem verður framþróun, birta slíka nýjar áskoranir. Ég sé það t.d. sem er mjög jákvætt og það er dregið fram í skýrslunni sem ég jákvætt að þjónusta á fyrsta stigi hefði verið aukin þar sem þjónusta er veitt í í heilsugæslunni nær þjónustuþegum. En á sama tíma hafa fleiri störf við fyrsta stigs þjónustu laða til sín fólk sem áður vann við þriðja stigs þjónustu þar með fólki með sérþekkingu, hafi færst frá þjónustu á þriðja stigi yfir á þjónustu á fyrsta stigi sem skapar óþarfa mönnunarvanda en á sama hátt er líka bent á að það hafi hugsanlega dregið eitthvað úr þjónustuþörfinni á öðru og þriðja stigi við að veita betri þjónustu og auðvitað er það við að veita betri þjónustu á fyrsta stigi og auðvitað er það alltaf markmiðið. Þá er líka dregið fram af fjarþjónustu, hefur aukist og hana má eflaust nýta betur og markvissar eins þegar þjónustan er veitt strax fyrsta stigi. Það er hjá heilsugæslunni eru aukin tækifæri til að taka heildstætt utan um bæði geðheilsu og líkamlega heilsu fólks sem leitar sér aðstoðar heilbrigðiskerfis kerfisins en enn skortir á markvisst samspil við félagslega kerfið þó þar eigi sér líka stað miklar framfarir með aukinni samvinnu milli kerfa og eins og komið hefur verið ítrekað inn á hér er áherslan við innleiðingu farsældar laganna og þar með breytingu á þjónustu við börn. Eitt sem komið hefur ítrekað fram hjá velferðarnefnd nú er að það er mjög mikilvægt að fólk sem þarf að bíða eftir þjónustu á öðru eða kannski frekar þriðja slagi stigi fái þjónustu á fyrsta stigi eða öðru stigi meðan beðið er eftir sérhæfingunni eins og er virðast alla vega stundum verið ákveðnar girðingar. Þvert fyrir það. Þá er eitt sem okkur hættir stundum til að gleyma í umræðunni um geðheilbrigðisþjónustu að það er mikilvægt að skipulag, að það sé horft til mismunandi þarfa þeirra sem glíma við langtíma þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu og þeirra sem þurfa tímabundið stuðning frá við sitt geðheilbrigði einhvern tímann á lífsleiðinni, oft við þá í skamman tíma. En oft erum við að tala um annaðhvort en ekki bæði og ekki kannski ólíkar leiðir. En eins og líka hefur komið hér ítrekað fram þarf markvissar aðgerðir til að fjölga námsplássum og, eins og ég rakti við tilfærslu fólks milli þjónustustiga til að fjölga menntuðu fagfólki í ýmsu stéttum og þess vegna er það mikið gleðiefni að frá og með næsta hausti verður meistaranámið geð hjúkrun í boði við Háskólann á Akureyri og það verkefni er sameiginlegra gráða frá Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri og Háskólinn á Akureyri halda utan um námið. Þar verður lögð áhersla á klíníska þekkingu og færni nemenda og fagmennsku og rannsókna, færni. Þetta er afskaplega mikilvægt skref til að bæta mönnun á öllum stigum og skref í átt að settum markmiðum í geðheilbrigðismálum. Þar eru nú þegar fleiri skráðir í námið en komast að í fyrstu atrennu þannig að við getum vant vænst þess að geðhjúkrunarfræðingur fjölgi. Já, það er kannski mikilvægt eins og nefnt er í skýrslunni, það eru mörg verkefnin. Gangi framfaraverkefni hafi verið gerðar margar úttektir á síðustu árum og aðgerðaáætlun til úrbóta. En það er mikilvægt að horfa á heildarmynd myndina alla tíð samhliða því að einstök viðfangsefni eru leyst og þessu tengt er auðvitað, eins og þess er kannski. Mér kom mest á óvart. Í skýrslunni er þessi skortur á upplýsingum og skipulagðari söfnun upplýsinga, meðferð gagna og óskýrir, frásögnum af þeim, því að auðvitað er það grundvöllur að því að við vitum að við eigum kort af því sem er að gerast til að við vitum hvert við eigum að fara og þá er auðvitað, eins og ég hef komið inn á. Stefnumótunin skiptir máli en ekki síður markvissar aðgerðaáætlanir í framhaldinu sem er mikilvægt að við ég álít mikilvægt og við tökum til umfjöllunar hér í þinginu og það verði þá komist af stað, þessi hringur, stefnumótunin aðgerðar og mats á því hvernig til tekst og svo betrumbætur. Mig langaði bara að nefna eitt af því sem er sett fram í stefnunni sem áhersla þessarar stefnu sem nú er til umfjöllunar inni í velferðarnefnd, sem er áhersla á notendasamráð og geði ráð þar sem stjórnvöld, fagfólk, notendur og aðstandendur fjalla um málaflokkinn að komi að mótun stefnu í honum og stöðugum umbótum. Þetta er auðvitað bara afskaplega mikilvægt mál og svo má ég til með að koma aðeins inn á virkniúrræði af því. Hv. þingmenn Þórunn Sveinbjarnardóttir og Hanna Katrín Friðriksson ræddi það hér fyrr og ræddi sérstaklega um virk en ég held að sé mjög mikilvægt að við náum líka utan um upplýsingar um ýmiss konar virkniúrræði sem eru rekin um allt land, oft í samstarfi félagasamtaka, sveitarfélaga og jafnvel með aðkomu ríkisins. En þetta og þetta eru úrræði sem nýtast bæði til skamms tíma og öðrum til lengri tíma og skipta miklu máli. En að lokum vil ég taka undir með háttvirtum formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Þórunni Sveinbjarnardóttur. Það þarf pólitískt úthald og þolinmæði til að fylgja umbótum eins og þeim sem nú eiga sér stað í heilbrigðismálum. Verkefnin verða ekki leyst með einni skýrslu eða stuttri umræðu. Þetta eru langtímaverkefni hvort sem er. Við erum að hugsa um að byggja upp mannauð, tryggja dreifða þjónustu um allt samfélagið og samstarfs þvert eða samstarf þvert á kerfi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mig langar að spyrja hana hvort hún deili ekki með mér áhyggjum vegna þess að ég þekki af þeirri reynslu að hérna áður fyrr en þá var fólk sem lenti í erfiðleikum í skólakerfinu með örugglega ADHD eða einhverjar en fékk það ekki greiningu það. Þetta var fólk, krakkar sem voru kallaðar bara tossana, lent í einelti og öllum konar erfiðleikum og ég veit að þessir einstaklingar og ég þekki til hafa lent síðan í örorku kerfinu. Núna erum við með þúsundir 1000 börn í þessari aðstöðu og mun með börn sem kannski þurfa að bíða í þrjú ár og þau eru að byrja sína skólagöngu. Það getur raskað þeirra námi og þarna gætu verið er að búa til færiband af fjölda barna inn í örorkukerfi framtíðarinnar sem síðan komu væri komin með þá lausn að endur að búa til eitthvert starfsgetumat, reyna að endurhæfa. Við vitum að þarna að hjálpa þessum einstaklingum í dag kostar kannski einhverja tugi þúsunda, jafnvel hundruð þúsunda. En hver einn einstaklingur sem lendir inni í öllu kerfinu þá erum við að tala um milljónir er nú sé ég ekki hvernig ríkisstjórnin ætlar að leysa þetta mál vegna þess að eins og ég segi er búið að vera að ræða þessa biðlista síðan ég kom inn á þing. Ég held að í upphafi, þegar ég ræddi fyrst biðlista t.d. a d ákærunnar, hafi verið 700 börn á biðlista 1000. Þannig að ég spyr hv. þingmann hvort hún sjái einhvern einhverja lausn í þessu máli þannig að það sé hægt að leysa og þá aðallega upp á það að við séum ekki að hætta á það að þessi börn sem eru á biðlistum lendi inni í kerfinu.
Andsvari hv. 4. þm. Norðaust., Líneik Anna Sævarsdóttir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og hann ræðir hér mjög mikilvægt mál sem við eigum sannarlega að finna leiðir til að leysa og er mjög mikilvægt. En á hinn bóginn þá langar mig bara að koma með dæmi um að það eru 25 ár u.þ.b. núna sem ég kom fyrst til starfa inn í grunnskóla á Íslandi. Þá kom sálfræðingur heimsókn þrisvar á ári og hann kom úr öðrum landshluta og heimsótti örfáar skóla og þjónusta eða kannski þrjá nemendur. Síðan þá hefur mikið vatn runnið til sjávar og fyrst og fremst er miklu meiri þekking meðal starfsmanna skólanna á því hvernig á að mæta ólíkum einstaklingum vegna þess að fagfólkið sem hefur komið, sem kemur að greiningunum vissulega, sem kemur líka að upplýsingamiðlun til starfsmanna skólanna er búið hefur svo miklu fleiri inni í skólunum sem kunna að mæta einstaklingum með einhverfu með ofvirkni, athyglisbrest eða athyglisbresti og ofvirkni o.s.frv., þannig að að mörgu leyti hef ég minni áhyggjur af hverjum og einum einstaklingi en áður. En hins vegar er mikilvægt að allir geti fengið aðgang að þeim sérfræðingum og þeim stuðningi sem þau þurfa á að halda og það er auðvitað það sem farsældar. Lögin eiga m.a. að greiða úr, að allir þeir sem mögulega geta feng fáu stuðningi í sínum skóla eða sinni heilsugæslu og kannski færri þurfa að leita í sérhæfðari úrræði en eigi greiðari aðgang þangað.
Sinni hv. 9. þm. Suðvest., Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og er innilega sammála henni. En ég verð líka að benda á það að skoða. Skólakerfið er þannig upp að það er það þarf að fá greiningu í kerfinu til að hlutirnir fari að ganga og ég bara get það eru nýleg dæmi sem ég veit um. Var það það sem foreldrar stóðu frammi fyrir því að þau þurftu að bíða í 18 mánuði til að komast inn í með börnum, setji inn í kerfið eða að fara út fyrir kerfið og borga einhverja tugi þúsunda? Þau völdu að fara út fyrir kerfið þó að þau teldu sig ekki hafa efni á því. Þá töldu að það væri barninu fyrir bestu. Ég spyr mig þegar við erum komin með svona kerfi þar sem er hægt að fara fram hjá, ef þú hefur fjármuni, að hvaða afleiðingar það hefur á þá sem hafa ekki þennan möguleika og hvort það sé ekki ósanngjarnt að við skulum vera með í þessari aðstöðu á setja foreldrar yfirleitt í þá aðstöðu að þurfa að velja. Hann hlýtur að geta ekki-svarað.
Andsvar síðara sinni hv. 4. þm. Norðaust., Líneik Anna Sævarsdóttir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Auðvitað eiga allir að hafa jafnan aðgang að þeirri þjónustu sem þeir þurfa. Ég vil hins vegar segja það líka að af því að það er meiri þekkingin skólunum þá á að vera hægt að veita margvíslega þjónustu án þess að greining liggi fyrir vegna þess að það er margt sem bendir til þess að nemandi þurfi þessa gerð af þjónustu. Þó liggi ekki nákvæmlega fyrir hvernig greiningu hann fær. En auðvitað eru svo einstök tilfelli og sért tækt sem kannski enginn innan skólans hefur ráð við og er mjög mikilvægt að fá utanaðkomandi ráðgjöf og leiðbeiningar um hvernig sá nemandi verður best. Honum verður best þjónað.
Já, frú forseti. Ég þakka fyrir ræðuna og mig langaði að ræða ákveðið efni sem kemur fram í skýrslunni sem varðar mismunun. Það er talað um að það sé mismunur á nokkrum sviðum og nefndur efnahagslegu mismunur tegund geðvanda. Væntanlega spila ýmsir þættir þar inn en síðan er búsetan vernd og af því að ég veit að hv. þingmaður er búsett á Austfjörðum og þekkir þar til það er um langan veg að fara yfir stórt landsvæði, dýrt að ferðast á milli og af því að ég þekki að í gegnum tíðina þá hefur verið afskaplega erfitt ástand, ekki síst er varðar sjálf sálfræði og geðheilbrigðisþjónustu fyrir ungt fólk á Austfjörðum. Þetta hefur kannski að einhverju leyti batnað með samhæfðum vinnubrögðum Heilbrigðisstofnunar Austurlands en eru engu að síður enn þá langt frá því sem er í boði á stærri þéttbýlisstöðum á höfuðborgarsvæðinu og jafnvel á Akureyri og annars staðar. Mig langaði að heyra aðeins í hv. þingmanni hvað henni finnst til ráða og hvort hún sé ekki sammála mér um að þetta sé kannski svona hlutur sem þurfi sérstaklega að taka á vegna þess að þó að það verði auðvitað aldrei hægt að manna og sinna svona sértækum úrræðum jafn vel um allt land, hvort það sé þá ekki nauðsyn, a.m.k. að veita þessu sérstakan gaum og gera það besta sem hægt er að bæta töluvert í frá því sem nú er.
Við hv. 4. þm. Norðaust., Líneik Anna Sævarsdóttir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni svarið og þetta er auðvitað hárrétt að það er mismunandi aðgangur að þjónustu eftir því hvar fólk býr. Að einhverju leyti getum við aldrei leyst allt. En það er mjög margt hægt að gera til að bæta úr fjarþjónustu á ýmsum sviðum þó það sé ekki nema bara til þess að koma upplýsingum og ráðgjöf til skila og getur skipt miklu máli. En það sem ég hef átt samtöl við, m.a. núna bara á síðastliðnum ári við fólk sem er að vinna í félagsþjónustunni í þessum stóru sveitarfélögunum sem nú er orðin eða þessum tveimur stærri á Austurlandi, að þar er ákveðinn vandi að það virðist enginn hafa það hlutverk beinlínis að sinna ungmenni með fjölþættan vanda, virðist ekki vera skýrt hvort það er t.d. þak eða teymi hér á höfuðborgarsvæðinu sem hafa þetta skilgreinda hlutverk að hluta til vegna þess að þjónustan hjá þessum tveimur byggð þannig upp að hún þarf að vera í ákvæðinu. Fólkið sem er að njóta hennar þarf að vera í ákveðinni nálægð eða ekki of mikilli fjarlægð. En þetta er bara úrlausnarefni sem þarf að fara í að leysa það. Það er engin spurning. Þeir eru sem betur fer sálfræðingar, þeim hefur fjölgað kannski svona. Ef við horfum yfir tvo síðustu áratugina hafa fleiri sálfræðinga sett sig niður á Austurlandi og þar er samfelldara og betri þjónusta. En það er kannski enginn sem veitir beinlínis sem meðferð. Það eru þeir sem eru að veita sinna greiningu og ráðgjöf til til eins og skólanna.
Þá veitir andsvar síðara sinni, hv. 5. þm. Norðaust., Logi Einarsson, já, frú forseti, það sem hv. þingmaður kemur inn á með í rauninni hvar ábyrgðin liggur. Það er fjallað um það í skýrslunni líka og talaði um þetta gráa svæði þar sem ekki er ljóst hvort ríki, sveitarfélög, einstakar stofnanir eða aðrir, eigi að sinna því. Ég spyr þá: Er þó ekki augljósasta hæstv. heilbrigðisráðherra samfleytt, samflokksmaður þingmannsins beri ábyrgð á því og þurfa að greiða úr því að skýra það hvar ábyrgðin liggur á hverjum tíma? Mig langar líka, af því að hv. þingmaður talaði um að það vantaði Skipulagsstofnun, upplýsingasöfnun, gagna og annað slíkt og hún vísaði í geðheilbrigðisstefnu sem væri í smíðum. Það er sagt í skýrslunni að heilbrigðisráðherra hafi ekki lagt mat á aðgerðaáætlun 2011–2020. Er hv. þingmaður trúaðir á því að stefnan sem við erum að setja fram í tímann verði nógu góð? Ef það er ekki einu sinni lagt mat á hvað er búið að gera? Þá svarar andsvari.
Þingmaður Norðausturkjördæmis, Líneik Anna Sævarsdóttir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar og einmitt kannski bara af því að ég ætlaði að koma inn á það í fyrra andsvari hennar með sem sagt mismunandi geðvanda og mismunun eftir því. Þá kom mér verulega á óvart að við ættum ekki betri tölfræði um t.d. með svolítið geðvanda. Varðandi stefnunnar þá lít eins og staðan er. Þetta er allt satt og rétt sem hv. þingmaður fór yfir hér, lítið svolítið á að við séum á nýjum núllpunkti og svo semur hér með stefnu og það sé m.a. hlutverk velferðarnefndar þegar hún fjallar um þessa stefnu, að fá skýra skýrar upplýsingar um það hvernig og upplýsingar frá ráðuneyti og ráðherra um hvernig aðgerðaáætlun var unnin, hvernig hún verði metin, hvernig henni verður fylgt eftir og hvernig hún væri metin þannig að við séum að komast af þessum hring sem við viljum hafa í stefnumótun og aðgerðir.
Frú forseti. Eins og hv. þingmaður nefndi er skortur á fagmenntuðu starfsfólki sem stendur geðheilbrigðisþjónustu fyrir þrifum. Mikill skortur er á hjúkrunarfræðingum og geðlæknum og erfitt hefur reynst að vakta vakt manna vaktir á sama tíma og verkefnum hefur fjölgað mannekla í heilbrigðiskerfinu en því miður ekki bundið geðheilbrigðissviði. En þó virðist það vera að það sé ekki eftirsóknarvert að sérhæfa sig á því sviði og spurning hvort stjórnvöld þurfa ekki að skoða starfsumhverfi eins og t.d. laun og starfsaðstöðu heilbrigðisstarfsfólks til að laða fólk að. Það er bara ekki hægt að líta fram hjá því að þessir þættir skipta gríðarlega miklu máli og hafi það einhvern tímann verið hægt þá er það ekki lengur svo að hægt sé að treysta á fagfólk, vinni við óviðunandi aðstæður og léleg laun á hugsjóninni einni saman. Hv. þingmaður nefndi að í haust hæfist námi geðheilbrigðis fræðum, sem er verulega gott, en þar er þá væntanlega um a.m.k. fjögurra ára nám að ræða en vandinn er gríðarlegur núna. Í skýrslu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir að mikilvægt sé að hugsa sig betur að nýliðum og menntun fagfólks í þessum stéttum og gæta þess að starfsaðstæður umhverfi, laða fólk til starfa í geðheilbrigðisþjónustu. Fjölmargt heilbrigðisstarfsfólk er ekki að vinna á heilbrigðisstofnunum af því að það hefur hreinlega gefist upp á aðbúnað á launum hvern. Hvernig eigum við að tryggja að þegar þetta fólk útskrifast þá skili það sér til starfa? Hvernig getum við gert þessi störf aðlaðandi og eftirsóknarvert stórt? Er spurt.
Þá svarar andsvari hv. 4. þm. Norðaust., Líneik Anna Sævarsdóttir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég að nokkur atriði sem mig langar að nefna. Ég held að fagráð og mönnun og menntun sem tók til starfa fyrir rúmu ári síðan skiptir mjög miklu máli varðandi alla framtíðarsýn um mönnun heilbrigðisþjónustunnar og það er auðvitað þannig að það er að sýna sig að það eru ekki endilega skortur á áhuga heldur skortur á námsplássum. Það hefur ekki verið hvatning til að mennta sig t.d. til starfa við geðheilbrigðisþjónustu, hafi ekki verið náms pláss og við fengum þær upplýsingar á fundi velferðarnefndar í síðustu viku að þessi þetta nám í sem á við Háskólann á Akureyri, sem er á master stigi sem er tveggja ára nám ofan á grunnnám í hjúkrun, að það er í rauninni aðsóknin. Því er tvöföld á við námsplássum sem eru í boði þannig að það vantar ekki áhugann og en auðvitað tekur þetta allt sinn tíma og þó að þarna sé aðeins tvö ár, sem er sennilega skemmsti tíminn sem um ræðir þá hérna, þá er það mun það vera alveg verða tímamót og þetta verður vonandi ekki eina ári sagði: Hann verður í boði en það væri hugsanlega ekki boð, ekki tekin inn nýr hópur árlega vegna þess að tekur einhvern tíma á að fara í gegnum þetta. En við höfum séð þetta líka að það hefur verið á síðustu árum að fjölga námsplássum hér innan lands í fyrir lækna og fyrir hjúkrunarfræðinga í 2. greinum. Það vantar ekki aðsóknina þannig að ég held að við séum á réttri leið. En þetta tekur sinn tíma og það þarf þolinmæði til þess að halda út og halda áfram að bæta við plássum og búa til nýtt fólk.
Tiltrú Lóa Þórsdóttir. Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið og þetta með fagráð um mönnun og menntun. Það er bara hið besta mál algerlega. En engu að síður er þetta með skort á námsplássum þegar þörfin er jafnmikil og raun ber vitni. Þá er spurning með kannski bara fjölga þeim augum að það væri mögulegt og bjóða upp á þetta líka hér sunnan heiða eins og í Reykjavík, eins og á Akureyri, en ég hef líka áhyggjur af því sem gerist eftir útskrift. Það er það sem það er áhugi á og oft fyrst fólk vill gjarnan vinna við eitthvað. En svo eru það aðstæðurnar í starfinu og annað sem kannski gerir það að verkum að fólk gefst upp. Það er við höfum bara. Það eru allt of margar stéttir sem hafa horfst í augu við heilbrigðisstarfsfólk. Ég get nefnt kennara og fleiri þannig að ég er svona að velta því fyrir mér að það þurfi að gera þetta meira aðlaðandi starfsumhverfi þegar á hólminn er komið og svarað.
Bara í síðara sinni hv. 4. þm. Norðaust., Líneik Anna Sævarsdóttir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni seinna andsvar. Já, þetta með námsplássum inn. Þetta snýst náttúrlega kannski jú að einhverju leyti um plássið í háskólanum en fyrst og fremst um plássið inni á spítölunum og þar eru náttúrlega líka þær eru auðvitað fjármagn, takmarkandi þáttur en líka bara hversu mörgum er verið að sinna á hverju sviði þannig en fyrst og fremst þegar við höldum jafnt og þétt áfram og kannski, svo það sé alveg skýrt. Þetta nám sem er verið að bjóða upp á í haust er á það er haldið utan við Háskólann á Akureyri en það er ekkert bundið við Akureyri, það er samstarfsverkefni Háskóla Íslands og bara heilbrigðiskerfisins. Við Háskólann á Akureyri datt úr mér sem ætla að koma næst. En það sem ég vildi leggja áherslu á líka er að það er auðvitað fólk með t.d. hjúkrunin. Menntun og kennaramenntun er einfaldlega eftirsóttur starfskraftur víða í samfélaginu og mér finnst við stundum gera of mikið úr því að þessi menntun nýtist ekki samfélaginu þó að hún sé notuð annars staðar en akkúrat í menntakerfinu og heilbrigðiskerfinu.
Helgadóttir, frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna mjög þeirri umræðu sem á sér stað hér í dag og fagna sömuleiðis því að Ríkisendurskoðun hafi unnið þessa faglegu skýrslu, stjórnsýsluúttekt á geðheilbrigðismálum sem við fjöllum hér um í dag af því að við fáum að sjá svart á hvítu í þessari skýrslu hversu illa við höfum ræktað þetta mikilvæga þessa mikilvæga vægu þjónustu sem einhvern veginn hefur orðið að olnbogabarni í íslensku heilbrigðiskerfi einhverra hluta vegna. Ég veit ekki af hverju þetta þessi sjúklingahópur, þessi hópur og þessi úrræði mæta svona miklum afgangi í íslensku heilbrigðiskerfi og svona litlum skilningi að því er virðist hjá stjórnvöldum er varðar umfang verkefnisins fjárþörf og þörf á skipulagðri framtíðarsýn. Jú, skýrsla er góð stjórnsýsluúttekt, gríðarlega mikilvægt en ég. Ég get ekki sleppt því að nefna hversu mikilvægt það er að það fylgi svona stóru verkefni, eins og við sjáum núna frá Ríkisendurskoðun, einhver eftirfylgd að það sé farið í alvöru í að skera upp þetta kerfi og ég ætla ekki að leyfa mér að segja að velta við hverjum steini af því að við þurfum eitthvað allt annað en við þurfum að setja hjarta inn í þessa vinnu af því að ég held að þrátt fyrir allt þá sé það það sem við viljum. Til að byrja með vil ég árétta að við hættum að setja aðaláherslu á okkar á það að við séum að eyða svo miklu í þennan málaflokk og förum að líta frekar á að við séum að fjárfesta í fólki, fjárfesta í mannauð þegar við setjum nauðsynlegt fjármagn til þjónustu við borgara þessa lands sem glíma við geðrænar áskoranir á hvaða stigi lífsins sem er. Það er gríðarleg sóun að gera hlutina illa. Það er gríðarleg sóun í því að vann næra heilbrigðiskerfið af fjármagni, mannauð og framtíðarsýn. En því miður er það það sem við erum að horfa á daglega þegar kemur að geðheilbrigðiskerfinu og það staðfestir þessi stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar svart á hvítu. Við munum það að lang, mesta aukningin hjá fólki á örorku, er til komin vegna fólks með geðrænar áskoranir. Þar blasir aukningin við. Áður voru það einstaklingar með stóðu kerfisvanda, nú eru það einstaklingar með geðrænar áskoranir. Og hvað erum við að gera í því? Hvar er þríeykið? Það er ekkert þríeyki, frú forseti. Hvað kostar það okkur að festa fólk inni í kerfi þar sem það er komið inn á örorku og að fólk megi eiginlega ekki láta reyna á neina virkni? Það er ekki mjög gáfuleg lausn á þessum viðfangsefnum. Í hverri viku, frú forseti, fáum við fregnir af óboðlegu ástandi, nú síðast í dag þegar við lesum að nauðungarvistaðir einstaklingar á geðdeild Landspítala við Hringbraut, Klepp og á sjúkrahúsinu á Akureyri fái ekki viðunandi útivist. Við fengum fréttir í dag um að nauðungarvistaðir einstaklingar á geðdeild Landspítala við Hringbraut fái ekki að fara neitt út í 21 dag, fyrstu 21 dag, dvalar sinnar við Hringbraut á hinum stöðunum. Við Klepp, Hringbraut og á Akureyri er húsakostur óboðlegur og það hefur verið fjallað um það árum saman. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni ítrekað lagt fram tillögur á Alþingi um uppbyggingu húsnæðisins geðdeilda þannig að tryggja megi a.m.k. bætta aðstöðu fyrir þessi geðsvið. Við höfum lagt til að skipaður verði starfshópur fagfólks og hagsmunaaðila, þar með talið notenda þjónustunnar sem fari í athugun og þarfagreiningu til að það sé hægt að ráðast í þetta verkefni af því að það er ótrúlegt að segja frá því hér að hin nýja uppbygging sem á sér stað á Landspítala gerir ekki ráð fyrir geðdeild. Hún var skilinn eftir. Því miður hefur þessi tillaga okkar ekki hlotið brautargengi en við munum halda áfram að leggja hana til að sjálfsögðu. En aftur að skýrslunni skýrslu Ríkisendurskoðunar er einnig bent á mikilvægi þess að það sé til einhver tölfræði yfir þá þjónustu sem verið er að veita yfirlit um ýmiss konar inngrip gagnvart einstaklingum, svo sem lyfja, þvinganir, nauðungarvistun, lyfjanotkun og fleira svo hægt sé að meta árangur og líka yfirlit yfir það þegar fólk kemur inn í sjálfsvígshættu. Og hvað verður um það fólk og við höfum fjallað um það líka hér í vetur? Hvernig er hægt að meta árangur af læknismeðferð og annars konar meðferð og hvernig er hægt að hafa eftirlit með stofnunum sem meðhöndlar fólk með geðrænar áskoranir undir þessi orð Ríkisendurskoðunar taka landssamtökin Geðhjálp í viðbrögðum sínum við skýrslu Ríkisendurskoðunar sem send voru okkur öllum hér á Alþingi er eitt af því sem bent er á. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er að fjármagn til geðheilbrigðismála nema tæplega 5% af heildarframlögum ríkis til heilbrigðismála. Umfang málaflokksins er hins vegar 30% af heildinni. Vissulega eru ekki notuð jafn dýr tækjabúnaður við meðferð og greiningar í þessum málaflokki en það er samt sem áður æpandi misræmi sem sýnir okkur í raun og veru hversu vanræktur þessi málaflokkur er í heildarsamhenginu. Heilbrigðisþjónusta. Af því að ég nefndi lyfja, þvinganir og nauðung hér áðan þá get ég ekki látið hjá líða að nefna það mál sem hæstv. heilbrigðisráðherra blessunarlega dró til baka á þessu þingi vegna algjörs samráðsleysis við sjúklinga. Það mál varðaði réttindi sjúklinga og þær heimildir að beita sjúklinga, þvingun og nauðung en í þeim tilvikum er t.d. ekki til neinn gagnagrunnur um hversu oft er verið að beita sjúklinga. Þvingun eða nauðung er ekki til neitt um það hversu oft þetta er gert. Hvernig stendur á því að embætti landlæknis er ekki að halda utan um svona inngrip í líf fólks? Það er ekki neitt og það eru heldur ekki til nein úrræði fyrir einstaklinga sem óskaði eftir því að fá að nota njóta geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi án lyfja, inngrips en þó undir vökulu auga heilbrigðisstarfsfólks, en slíkt úrræði þekkist víða um heim og svo sannarlega á Norðurlöndunum öllu. Ef einstaklingur sem eru að fást við geðrænar áskoranir telur sig ráða við að ná bata á veikindum sínum án lyfja, inngrips en vill fá að njóta þess að vera í svona vernduðu umhverfi og undir umsjá heilbrigðisstarfsfólks. Þá er það bara ekki hægt á Íslandi. Það virðist vera svo mikil. Einhvern veginn ofurtrú á því að lyf lækni og að sjúklingurinn geti ekki sjálfur metið og gert tilraun og reynt allt sem hann getur til þess að komast í gegnum sín veikindi án lyfja. Við verðum, frú forseti, af því að það er svo lítill tími eftir því miður, að færa þjónustu við fólk með geðrænar áskoranir í nútímalegra horf. Við verðum að að breyta húsakost um því að það er fullkomlega óboðlegt að fólk sem er innilokað til lengri eða skemmri tíma geti ekki notið þess að fara út í náttúruna að njóta útiveru og hreyfingar heldur vegna ömurlegs. Húsakostar er lokað inni dögum og vikum saman. Við verðum að hlusta miklu, miklu meira á notendur þjónustunnar. Við verðum að hlusta meira á fjölskyldu þeirra sem eiga eru að glíma við geðrænar áskoranir verðum að taka utan um þessa hópa. Við þurfum að skipa þríeyki til að bregðast við þegar við fáum himinháar tölur sjálfsvíga á hverju ári og við verðum að opna augun fyrir því að þetta er sjúkdómur nútímans sem verður að að bregðast við með nútímalegum lausnum en ekki einhverjum lausnum fortíðarinnar.
Já, frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Fyrir afbragðsræðu segi ég það hér enn eina ferðina að það er alveg ótrúlega verðmætt að geta rætt þessa skýrslu núna þegar fyrsta vetri á þessu kjörtímabili er að ljúka og ég árétta það sem ég hef áður sagt. Það er mjög brýnt að við öll tökum þessa skýrslu svolítið vel til okkar og það verði gerðar einhverjar úrbætur og maður eiginlega veit ekki alveg hvar væri best að byrja á því að þetta er auðvitað langur verkefnalisti. Það er ekki hægt að segja annað skýrsla leiðir í ljós en hjó eftir því að hv. þingmaður talaði svolítið um húsnæðið og það er nefnt í skýrslunni að húsnæði geðþjónustu Landspítala hafi mikið verið til umfjöllunar í fjölmiðlum en að það sé þá þannig að mati fulltrúa Landspítala að þetta húsnæði sé hamlandi og það sé ógn við starfsemina. Við þurfum svolítið að staldra við svona lykil punkta hér og þar í skýrslunni sem stundum kannski láti ekki mikið yfir sér. Hvað þýðir það að við erum með fólk í húsnæði sem er ógn við starfseminni? Húsnæði er gamalt, það er heilsuspillandi úrelt og mikil þörf sé á umfangsmikla kostnaðarsömum viðhaldið til skamms tíma en til langs tíma litið þurfi nýtt húsnæði við hæfi og ég hjó eftir því að hv. þingmaður kom inn á þetta og nefndi að flokkur flokkurinn hennar, Samfylkingin, hefði látið sig þessi mál eða látið þessi mál sig varða svolítið og ég velti því fyrir mér að þegar sko svo lengi sem ég hef fylgst með samfélagsmálum hefur verið rætt um húsnæðið í þessu sambandi, að það sé bara hæfir starfseminni, ekki á neinn hátt og þá veltir maður því fyrir sér eftir allar þessar skýrslur, allan þennan tíma, fyrirspurnir og öllu því sem hefur verið beint til stjórnvalda. Er hv. þingmaður bjartsýnn á að það gerist eitthvað í þessum málum? Ég meina eins og var verið að nefna hér, það er ekki gert ráð fyrir þessu í þessum nýju stóru, miklu framkvæmdum, hvað þá.
Þá svarar andsvari hv. 4. þm. Reykv. n., Helga Vala Helgadóttir. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi andsvör eða þetta andsvar og já, sko utan langar mig bara að tala um fólk einhvern veginn en þurfum stundum að tala líka um húsnæði og það er magnað að sjá hérna á blaðsíðu 65 í skýrslu Ríkisendurskoðunar er aðeins farið yfir tímalínuna áform um úrbætur. Það er búið að fjalla lengi um hver staðan er en þar segir: Árið 2014 í úttekt embættis landlæknis á gæðum og öryggi þjónustu á geðsviði Landspítala árið 2014 kom fram eftirfarandi mat landlæknis: Tvípunktur ástand húsnæðis geðsviðsins er víða ábótavant og stenst ekki ætíð kröfur nútímans. Þetta var 2014. Svo kemur næsta sem gerist. Í þessu máli er 2020. Á Alþingi var lögð fram tillaga til þingsályktunar um uppbyggingu geðsjúkrahúss á höfuðborgarsvæðinu og kallað eftir að heilbrigðisráðherra að hefja vinnu við að tryggja bætta aðstöðu fyrir geðsvið Landspítala. Til frambúðar. Náði sú tillaga ekki fram að ganga að þetta er tillaga okkar í Samfylkingunni. 2001 heilbrigðisráðherra tilkynnti að tryggt yrði að lands geðþjónustu Landspítala, fengið viðunandi húsnæði um það leyti sem nýr meðferðarkjarni sjúkrahússins rís. Þetta er tilkynning frá þáverandi heilbrigðisráðherra nokkrum dögum fyrir kosningar síðasta haust. Það hefur ekkert spurst til þessa en það vill svo skemmtilega til að Ríkisendurskoðun er einmitt að fjalla um aðra skýrslu þessa dagana sem inniheldur loforð ráðherra í aðdraganda kosninga og hvað það kostaði af því að það er auðvitað ekkert grín þegar neyðarástand ríkir í húsnæðismálum varðandi geðþjónustu að ráðherrar leyfi sér að koma fram með svona yfirlýsingar rétt fyrir kosningar og svo bara svo er ekki neitt húsnæði bæði hér og á Akureyri er fullkomlega óboðlegt. Það er eina sem við vitum.
Já, frú forseti, ég þakka hv. þingmanninum kærlega fyrir svarið og tek undir það að þetta er auðvitað algerlega óviðunandi ástand og er auðvitað bara eitt dæmið af mörgum í þessari skýrslu þar sem er verið að benda á hluti sem hafa verið til umfjöllunar inni í kerfinu, jafnvel í áratugi aftur og aftur og aftur, og líti einhvern veginn þokast í hérna í rétta átt. En mig langaði líka aðeins að spyrja hv. þingmanninn, af því að það var aðeins minnst á þessa umsögn Geðhjálpar um þessa skýrslu, alveg afbragðs innlegg inn í þessa umræðu og ég hef svolítið staldra við þeirra útleggingu á því úr skýrslunni þar sem er verið að tala um framlög til heilbrigðismála og hlutdeild, hvernig fjármagnið rennur til geðheilbrigðismála í samhengi við heildarumfangið inn í heilbrigðiskerfinu sjálfu og þá er verið að vísa til þess að að umfangi heilbrigðismála er 30% af öllu kerfinu. En fjármagnið er ekki nema 4,6%. Það er þannig að mér skilst að Geðhjálp hélt að þetta hlutfall væri talsvert hærra, vel hærra 12% en er síðan aðeins um 4,6%. En það er reyndar tekið fram að það geti verið einhver skekkja í þessu. En þetta er a.m.k. segir okkur einhverja sögu um hvað vantar mikið upp á og ég hef spurt fleiri þingmenn að þessu af því að mér finnst svo þetta auðvitað setur okkur í þær stellingar að við þurfum að hugsa um jafnvægið í þessu, umfang geðheilbrigðisþjónustunnar eykst og eykst en fjármagnið fylgir ekki með. Hvernig ætlum við að brúa þetta bil? Hvað getum við gert til að koma að þessu þannig að það sé eitthvert jafnvægi á milli umfangsins innan kerfisins og þess hve mikið fjármagn fer þarna inn í? Þetta hlýtur að kalla á einhverja talsvert mikla uppstokkun og viðhorfsbreytingu þegar við skoðum kerfið í heild.
Hv. 4. þm. Reykv. n., Helga Vala Helgadóttir. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa seinni spurningu. Í dag spurði hv. þingmaður og formaður Samfylkingarinnar, Logi Einarsson, hæstv. fjármálaráðherra aðeins út í fjármögnun heilbrigðiskerfisins og fékk svar til baka að þetta snerist ekki um peninga. Þetta snerist um eitthvað annað og aðallega um að Samfylkingin væri líklega á móti öllu sem væri eitthvað annað. Ég átta mig ekki alveg á svarinu en það liggur algjörlega ljóst fyrir að það verður að fjármagna þetta kerfi og kerfi sem hefur verið vanfjármagnað í áratug hefur látið verulega á sjá þar sem Geðhjálp fjallar líka um í sinni sínum. Viðbrögðum við þessari skýrslu er hversu nauðsynlegt það er að gera stórátak í heilsueflingu og forvörnum. Það er ekki bara að standa fyrir neðan fossinn og reyna að grípa þá sem eru fallnir að. Þú farir á orsaka endann og þá spyr maður einmitt með þetta: Hvernig er verið að grípa börn t.d. á heimilum þar sem foreldri er að eiga við geðrænar áskoranir? Hvað er að gerast þar? Hvar er teymi sem grípur það barn? Hvað gerðist? Það er mig langar að minnast á magnaðan speking gap og matið sem hefur fjallað um þetta einmitt í feikn af góðri heimildarmynd sem heitir vistum oft gráma, með leyfi forseta. Þar er hann fer hann og ferðast út um allan heim, m.a. talað við fanga og svona og spyr þessa einstaklinga: Hvað kom fyrir þig og við þurfum miklu meira að spyrja að þessu, ekki? Hvað er að þér heldur? Hvað kom fyrir þig.
Frú forseti. Það er víða pottur brotinn í geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi árið 2022. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar geta stjórnvöld er geta stjórnvalda til að tryggja nauðsynlega þjónustu undir væntingum og bið eftir þjónustu of löng og ekki í samræmi við markmið stjórnvalda. Einnig er fjallað um að það skorti yfirsýn í málaflokknum og að nauðsynlegar upplýsingar liggi ekki fyrir auk þess sem stefnumótun í málaflokknum hafi verið rýr og ekki skila tilætluðum árangri. Þessi skýrsla er þungur áfellisdómur og ljóst að grípa þarf til aðgerða án tafar. Meðal þess sem Ríkisendurskoðun dregur fram er mannekla og skortur á sérhæfðu starfsfólki, svokölluð grá svæði, biðlistar skert aðgengi að þjónustunni, ekki síst úti á landi, ábyrgð og hlutverkaskipting milli þjónustuaðila, ekki nógu vel skilgreind og stuðla að þurfi betri samvinnu, þver, faglegum vinnubrögðum og samfellu í þjónustu. Það er margt sem slær mann við lestur skýrslunnar. Mannekla í heilbrigðiskerfinu er því miður ekki bundin geðheilsa geðheilbrigðissviði en þó virðist vera að það þyki jafnvel minna eftirsóknarvert að sérhæfa sig á því sviði og spurning hvort stjórnvöld þurfi ekki að skoða starfsumhverfi eins og t.d. laun og starfsaðstöðu geðheilbrigðis starfsfólks til að laða fólk að. Það er ekki hægt að líta fram hjá því að þessir þættir skipta gríðarlega miklu máli og hafi það einhvern tímann verið hægt er þá ekki lengur svo að hægt sé að treysta á fagfólk, vinni við óviðunandi aðstæður og léleg laun af hugsjóninni einni saman. Hin svokölluðu gráu svæði eru skelfileg, að við séum enn árið 2022 að neita fólki um lífsnauðsynlega þjónustu sem það á rétt á vegna þess að ríki og sveitarfélög eru að þrasa um hver beri kostnaðinn og að þjónustuveitendur vísi hreinlega erfiðum og kostnaðarsömum málum frá sér nær ekki nokkurri átt lítilsvirðingin gagnvart fólki, einstaklingum sem standa verulega höllum fæti í lífinu sem kristallast í svona þrasi um kostnað nær ekki nokkurri átt. Þarna verða aðilar að gyrða sig í brók og setja einstaklinga í forgang. Þegir verða að fá þjónustuna. Það er nr. 1/2 og þrjú og deilur um kostnað mega og eiga aldrei að koma í veg fyrir það. Biðlistar eru svo annar vandi sem engan, enda virðist ætla að taka frekar en listarnir sjálfir. Biðlistar eru alls staðar slæmir og að þau skuli yfirleitt vera til staðar. Í heilbrigðiskerfinu er okkur til háborinnar skammar. Samtökin Þroskahjálp töluðu um að það vantaði alveg úrræði fyrir fólk með þroskaraskanir, einhverfu og sér sértækan vanda. Þau sögðu að flóknum málum væri iðulega vísað frá og einhvern veginn lentu þannig mál milli skips og bryggju og engin tæki eða bæri ábyrgð á því. Einnig nefndi Þroskahjálp hjálpa þeim sem væru með sértækar geðraskanir væri oft vísað frá jafnvel þó að þeir væru bara að leita hjálpar vegna algengara kvilla eins og t.d. kvíða. Það er ekki annað hægt en að líta á þannig viðhorf sem alvarlega fordóma gagnvart fólki með þroskahamlanir miðað við þetta er einfaldlega ekki hlustað á þá einstaklinga. Þetta eru dæmi um fordóma sem við þurfum að útrýma, ekki hvað síst úr heilbrigðisþjónustunni. Svo eru það börnin og þjónustan við þau. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar stendur þetta um geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn, með leyfi forseta: Bugl veitir börnum og unglingum er flókin og samsettan geðvanda eða alvarleg geðræn einkenni margvíslega þjónustu. Á göngudeild bugl starfa bráða teymi göngudeildar teymi, átröskunarteymið, trans, teymi og taugar teymi. Ekki er opinn bráðamóttaka á bugl en utan starfstíma bragð og teymisins sé tekið á móti börnum í bráðum vanda Barnaspítala Hringsins og bráðamóttökunni í Fossvogi þegar þjónusta í nærumhverfi barna og sérfræðistofnun eða á göngudeild nægir ekki sinni legudeild bugl börnum og fjölskyldum þeirra sem þurfa á tímabundinni innlögn að halda. Börn í efri bekkjum grunnskóla og eldri eru fjölmennasti hópurinn sem þarf á innlögn að halda. Helsti vandi þeirra sem leggjast inn eru sjálfsvígshugsanir og tilraunir alvarlegt þunglyndi og kvíði skólasöfnum gefur of sveiflu sjúkdómar tilvitnun lýkur. Mig langar að endurtaka að helsti vandi þessara ungmenna eru sjálfsvígshugsanir og tilraunir alvarlegt þunglyndi og kvíði, skólasöfnum, geðrof og sveiflur sjúkdómar. Ég hef reynt að setja mig í spor foreldra með barn í sjálfu sér, sættu sem fá ekki hjálp fyrir barnið sitt. Er það ekki? Ég get hreinlega ekki ímyndað mér hvernig þeim líður svo ekki sé nú talað um líðan barns sem er á þessum stað. Það að láta barn bíða er ekki ásættanlegt. Hvert einasta ár í lífi barna er gríðarlega dýrt því bernskan er stutt. Við megum ekki sætta okkur við það að inni á leik og inni í leik og grunnskólum séu börn sem þurfa hjálp og fái hana ekki í þeim mæli sem þarf vegna þess að það skortir fjármagn sem kemur ekki nema að það komi greining. Þarna þarf líka að auka samstarf við skóla og kannski taka mark á fólkinu sem er með börnin margar klukkustundir á dag því ég hef ekki enn hitt kennara sem er hissa og greiningu sem barn fær. Raunveruleikinn sem heimilið skólinn og barnið býr við er sá sami, hvort sem búið er að setja lögvarinn stimpil á stöðuna eða ekki. Stimpillinn kemur yfirleitt ekki fyrr en eftir dúk og disk og þá hefur dýrmætur tími tapast og skaðinn jafnvel aukist til muna. Meðalbiðtími inn á bugl var 17,9 mánuðir árið 2020–2021 og hafði þá lækkað úr 20,1 mánuði, sem er vissulega framför en þó alls ekki ásættanlegt. Mig langar til að hvetja til að geðheilbrigðisþjónusta við börn og unglinga verði stórlega efld. Ef áform um snemmtæka íhlutun eru eitthvað meira en orðin tóm þá hlýtur íhlutunin að þurfa að eiga sér stað í grunn og leikskólum og þá þarf að hlusta á það sem sérfræðingarnir sem vinna með börnin allan daginn, kennararnir sjálfir segja, og veita fjárveitingar til aðstoðar inn í bekki með viðkomandi barni, þó stimpilinn frá hinum sérfræðingunum vanti þannig að skólinn geti í raun veitt nemandanum sem um ræðir þá aðstoð og hjálp sem á þarf að halda án þess að það bitni á þeirri kennslu og þjónustu sem aðrir nemendur í bekknum þá. Það sem situr eftir er að það er víða pottur brotinn og þörf á aðgerðum, ekki hvað síst í málefnum barna og unglinga sem glíma við einhvers konar geðraskanir eru geðraskanir. Við þurfum svo sannarlega að gyrða okkur í brók.
Þá veitir andsvar hv. 8. þm. Suðvest., Þórunn Sveinbjarnardóttir. Frú forseti. Mig langar að nota þetta tækifæri og þakka hv. þm. Ásthildi Lóu Þórsdóttur fyrir hennar góðu ræðu hér áðan og taka undir það sem hún sagði um áhersluna á þjónustu við börn og ungmenni og ég vona nú að í þeim samhljómi sem ég hef heyrt við þessa umræðu hér í dag að við nýtum þetta tækifæri og að við nýtum þessa góðu úttekt Ríkisendurskoðunar til þess að setja niður tímasett og fjármögnuð skref í því hvernig við bætum þjónustuna, geðheilbrigðisþjónustuna og að við sjáum þess stað í fjárlagavinnunni okkar og allri annarri vinnu er lýtur að fjármögnun geðheilbrigðisþjónustunnar. En það er óneitanlega dapurlegt. Ég hef verið að glugga fram og til baka í skýrsluna í dag undir þessari umræðu og þar m.a. kemur fram og styður það sem hv. þingmaður var að nefna. Það eru fyrirætlanir úr aðgerðaáætlun frá 2015 um samþætta og samfellda þjónustu við fólk með geðraskanir og fjölskyldur þeirra og það er á rauðu ljósi í skýrslunni. Það er sem sagt: Það hefur enginn árangur náðst í þessari samþættingu. Ég held að það sé hluti af þeim vanda. Það er auðvitað bæði vandi að sjálfsögðu fjölskyldna sem eiga börn eða ungmenni sem eru að glíma við geðrænar áskoranir. En það er svo sem heldur ekki síður mikilvægt þegar verið er að tala um samþætta þjónustu við fjölskyldur þar sem t.d. fullorðinn einstaklingur móðurinnar eða glímir við veikindi. Börnin á heimilinu líða fyrir.
Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Þórunni Sigurbjörnsdóttur fyrir andsvarið. Já, það þarf virkilega að huga að málum barna og unglinga, bæði þeirra sem sjálf eru með einhvers konar geðraskanir eða einhvers konar geðrænan vanda en einmitt líka þeim sem búa inni á heimilum þar sem geðræn, þar sem foreldrið umönnun er aðili, er með geðrænan vanda. Ég held að það þurfi virkilega að efla skólanna í þessu samhengi vegna þess að eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan þá þarf að fara að hlusta á það fólk sem er í nærumhverfi barnanna, kannski ekki fjölskyldunnar heldur eins og ég segi, í skólunum, kennaranna og skólast og starfsfólk þar sem er með þessum börnum og verður vart við það sem er í gangi. Þá þarf að hlusta. Þá má ekki bara já, þetta verður skoðað þegar vandinn versnar og þá kemst barnið svo kannski fyrir rest á einhvers konar biðlista eða lendir í einhvers konar svartholi af því að barnaverndarnefndir látinn vita og enginn veit hvað gerist eftir það. Það þarf að vinna í þessum málum á einhvern hátt í gegnum skólanna og í mínu að mínu mati þarf að treysta svolítið á það sem fagfólki þar. Kennararnir segja: Vegna þess að mér með fullri og mikilli virðingu fyrir sálfræðingum og öðrum sem að þessum málum koma. Þá líður oft of langur tími áður en gripið er til aðgerða af því að það er ekki komin, eins og ég orðaði það, stimpillinn á barnið og á meðan er því við ramman reip að draga, svo ekki sé fastar að orði kveðið, kannski inn í skólanum og barnið vestnorræn. Þannig að já.
Finni hv. 8. þm. Suðvest., Þórunn Sveinbjarnardóttir, já, frú forseti. Þetta er mjög umhugsunarvert sem hv. þingmaður er að benda á og það er eins og fram kemur í skýrslunni er þá eitt af því sem fær jákvæða og góða umfjöllun er geðheilsuteymin níu en okkur vantar þannig teymi þannig utanumhald utan um börn, ungmenni þegar kemur að geðheilsu þeirra. Ég geri mér grein fyrir að farsældar frumvörpin eða lögin fyrirgefið eða eiga að einhverju leyti að taka á þessu en við verðum að grípa börnin í sínu nærumhverfi. Stundum eru foreldrar hreinlega ekki færir um að veita þá aðstoð sem þarf að veita. Þá. Auðvitað grípur barnavernd þjónustan inn í það sem er svo dapurlegt við það þegar fagfólk sem vinnur með börnum, hvort sem það er í einmitt í skólum, leikskólum, grunnskólum, íþróttastarfi eða öðru tómstundastarfi, verður þess áskynja að barn þarf á hjálp að halda þá taki þá sé ekki greið leið, t.d. í göngudeildarþjónustu á barna og unglingageðdeild, ef það er það sem þarf eða greið leið í aðra þjónustu, fjölskyldumeðferð eða annað sem væri hægt að bjóða upp á heldur taki við mánaða ástundum ára löng bið og það er eiginlega. Það er þyngra en tárum taki. Ég veit ekki hvernig á að orða það öðruvísi af því að sóunin sem verður í samfélaginu við þessar aðstæður er svo hrikaleg. Við erum að tala um stóran hluta af þroskaskeiði barns og ungmennis sem getur gert gæfumuninn í lífi þess, gert gæfumuninn í því að það nái fótum nái heilsu eða nái utan um erfiðleika sem steðja að í fjölskyldunni. Það að við bjóðum upp á þessa bið er eiginlega ófyrirgefanlegt.
Kjördæmis, Ásthildur Lóa Þórsdóttir. Já, frú forseti. Ég vil aftur þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, það er rosalega dýrt að grípa ekki inn. Það er bara sóun, er alveg ágætis orð yfir þá sem þarna getur gerst. Málið er að þegar barnavændi eða félagsþjónusta eru kölluð inn þá er gríðarlega margt búið að gerast. Það er bara mjög seint í afsakið í rassinn gripið að taka þá í að fara þá að gera eitthvað. Það er alltaf einhver aðdragandi að einhverju svona og það er einhvern veginn vind. Það þarf einhvern veginn alltaf svo mikið til til þess að það komi þessi aukna aðstoð og ég er talsmaður þess og hef verið innan skólakerfisins að við séum einmitt að setja meira í kannski þau börn sem kannski þarf bara að hjálpa yfir einhvern hjalla sem þarf að styðja áður en að hlutirnir orðnir alvarlegir og það á alveg eins við í geðheilbrigðismálum eins og einhverju öðru þegar börn eru með geðrænan vanda, að það sé hægt að taka utan um þau strax. En það sé ekki ja, einhver kennari með 24, 5 börn, kannski að reyna að takast á við vandann með öll hinar auki og kannski eitthvert smá stuðning sem kemur. En það fylgir ekkert fé fyrr en stimpillinn er komin og eins og við vitum öll eru skólar ekki slíkar stofnanir þannig að þetta eru. Það þarf að virkja miklu meira og taka miklu meira mark á starfsfólki skólanna. Þeir kennarar eru sérfræðingar. Það hefur svolítið viljað brenna við að þegar mál eru komin lengra eins og til félagsþjónustunnar og barnaverndarnefndar þá eru þeir bara svona, þarf varla að tala við þá, þeir eru bara fyrir utan, þá eru aðrir sérfræðingar komnir og þeir tali ekki lengur við skóla nema í formi einhvers konar spurningalista sem þarf að fylla út. Það er ekki nógu gott. Það þarf að það þarf að auka þarna þessa aðkomu og taka mark á því að það séu ekki bara kennararnir séu ekki bara af því að nenna ekki að vinna vinnuna sína eins og stundum virðist vera viðhorfið þegar kennarar að láta vita.
Virðulegi forseti. Þann 25. nóvember 2020 samþykkti Alþingi beiðni um skýrslu frá ríkisendurskoðanda um heilbrigðisþjónustu í landinu. Þar skildi varpa ljósi á stefnu stjórnvalda í geðheilbrigðismálum, innleiðingu hennar kostað og hvort settum markmiðum hafi verið náð. Í ljósi fyrri úttektar á geðheilbrigðismálum barna og ungmenna var ákveðið að beina sjónum einkum að málefnum fullorðinna með geðraskanir í þessari úttekt. Mig langar til að varpa ljósi á geðheilbrigðisþjónustu í mínu kjördæmi, nýja þjónustu sem er dæmi um aðgerð sem síðasta ríkisstjórn fór í og hefur skipt miklu máli og skiptir miklu máli fyrir okkur íbúa austan Hellisheiðar. Árið 2019 tók til starfa geðheilbrigðisteymi við Heilbrigðisstofnun Suðurlands eftir langa og stranga undirbúningsvinnu. Geðheilsuteymið er fyrir einstaklinga 18 ára og eldri sem eru með greindan geðsjúkdóm og þurfa á sérhæfðri þverfaglegri þjónustu að halda. Í teyminu starfa m.a. hjúkrunarfræðingar, sálfræðingar, geðlæknir, sjúkraþjálfarar, iðjuþjálfi og félagsráðgjafar. Þjónustan er hugsuð sem heildræn og notenda miðuð og er áhersla á samþættingu þjónustu þar sem einstaklingurinn er í fyrirrúmi. Markmiðið er að stuðla að og viðhalda bata, tryggja samfellu og samþættingu í meðferð, hvetja til sjálfshjálpar og styðja einstaklinginn til að lifa innihaldsríku lífi. Markmiðið er að fólk útskrifist úr teyminu og er eitt af markmiðunum, að fækka endurinnlögnum skjólstæðinganna. Samvinna teymis hefur eflst og tengingar við aðrar stofnanir sem veita heilbrigðis og félagslega þjónustu hefur styrkt meðferð við skjólstæðinga. Meiri áhersla er lögð á meðferðar samning í upphafi ábyrgð, stjórn skjólstæðings á eigin meðferð og hvaða markmiðum er unnið að og með hvaða hætti. Nú í dag eru um 6–9 mánaða bið að koma af stað hjá teyminu ber starfsemin löngu sprungin. Til merkis um þörfina fyrir þessa þjónustu og Suðurlandi get ég nefnt að árið 2019, þegar starfsemin teymisins hófst, voru veitt 16 viðtöl. Árið 2021 var viðtals fjöldinn kominn í 2183 viðtöl árið 2020? Nei, það var 2020 og árið 2021 voru viðtölin komin vel yfir 3.000. Það sem helst hrjáir starfseminni núna er skortur á sérmenntuðu fólki og það þarf að stækka teymi, fjölga meðferðaraðilum. Markmiðið með því að veita þverfaglega þjónustu á sviði geðheilbrigðismála og þjónustu teymisins er viðbót við þau úrræði sem hafa verið til staðar við Heilbrigðisstofnun Suðurlands. Reynslan af starfsemi teymisins sýnir að mikil þörf var fyrir þjónustuna og þessi þörf á því miður bara eftir að aukast. Jafnt. Aðgengi að heilbrigðisþjónustu er mjög mikilvægt og raunar eitt af markmiðum heilbrigðisstefnu. Á síðasta kjörtímabili var heilbrigðisþjónustu á Suðurlandi sannarlega öld á fjölbreytta vegu og þeirri vinnu þarf að halda áfram á núverandi kjörtímabili. Hluti af þeirri eflingu var sérstakt fjármagn sem kom til að stofna geðheilbrigðisteymið og það skipti sköpum. Nú er draumur okkar Sunnlendinga að hægt verði að stofna sambærileg teymi fyrir börn og ungmenni enda þjónusta geðheilbrigðisteymið nú aðeins fólk yfir 18 ára aldri eins og áður sagði. Þörfin fyrir geðheilbrigðisþjónustu til barna er knýjandi. Mig langar að geta þess að í árslok 2019 var geðheilsuteymi fanga sett á laggirnar en teymið sinni geðheilbrigðisþjónustu við fanga í öllum fangelsum landsins. Tvö fangelsi eru á Suðurlandi, fangelsið á litla hrauni, á Eyrarbakka og á Sogni í Ölfusi. Þjónusta geta heilsu teymis fangelsa eða fyrir fólk sem er í afplánun í fangelsi og hefur því ekki aðgang að geðheilbrigðisþjónustu á sinni heilsugæslu eða öðrum stofnunum. Þjónustan nær einnig til þeirra sem eru á reynslulausn og hefur sú þjónusta fari vaxandi geðheilsuteymi fangelsa þjónar öllum fangelsum landsins. Geðheilbrigðisþjónusta innan fangelsa á að vera sambærileg þeirri þjónustu sem aðrir landsmenn njóta eftir því sem mögulegt er að teknu tilliti til sérþarfa fanga. Algjör stakkaskipti hafa orðið á geðheilbrigðisþjónustu við fólk í fangelsum og mikilvægt að nú er búið að treysta þjónustu geðheilbrigðisteymum fanga til frambúðar samkvæmt heilbrigðisstefnunni, að allir landsmenn hafi aðgang að hagnýtum gagnreyndum og auðskildum upplýsingum um geðrækt og forvarnir og geðheilbrigðisþjónustu. Tilkoma þverfaglegra geðheilsuteyma er liður í því að auka aðgengi landsmanna allra að heilbrigðisþjónustu og hefur sannarlega dregið úr álagi á geðdeildir sjúkrahúsanna. Í greinargerð með beiðninni kom fram að skýrsla um geðheilbrigðisþjónustu barna og unglinga hefði komið út 2016 og tímabært væri að kalla eftir skýrslu um geðheilbrigðisþjónustu almennt. Ég tek heils hugar undir það og sendi hér hvatningu til þings að unnin verði ný skýrsla um stöðugildi geðheilbrigðisþjónustu við börn hér á landi, enda tel ég að þar séum við komin í alvarlega stöðu og sjáum við það og heyrum á óheyrilega löngum biðlistum hjá börnum eftir greiningum eða komast til sálfræðings. Það er erfitt að meta áhrif andlegra sjúkdóma til fjár eða athafna. Í skýrslunni er þó brugðu upp nokkrum tölulegum staðreyndum. Árið 2020 voru um 8.300 einstaklingar óvinnufærir að hluta eða öllu leyti sökum geðraskana. 9.740 einstaklingar að meðaltali leituðu til sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana vegna geð og atferlisraskana á árinu 2016–2020. Fjölgun einstaklinga sem nutu geðheilbrigðisþjónustu, heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins á árunum 2016–2020 20 var um 313%. Það voru 5.700 manns sem nýttu sér þjónustuna. Áætlaður kostnaður við geðheilbrigðisþjónustu um 14 milljarðar á ári. Kostnaður almannatrygginga vegna lífeyris eru voru tæpir 27 milljarðar árið 2021 þannig að kosta samtals eru um 42 milljarðar. Þegar bætur almannatrygginga eru teknar með árið 2020 má segja að geðraskanir séu helstu orsakavaldur því að fólk falli út af vinnumarkaði. Árið 2020 fengu rúmlega 55.000 einstaklingar ávísun, þunglyndislyf og 25.000 ávísað róandi og kvíðastillandi lyf á sama ári. Það er umhugsunarvert að það er eitthvað í samfélagsgerð Vesturlanda sem eru að valda auknum geðsjúkdómum og að því verður að bregðast. Við höfum sem samfélag ekki efni á því að missa fólk úr virkni. Hér þarf stórátak að eiga sér stað og eins og ég nefndi í upphafi að þá bind ég miklar vonir við þverfagleg heil geðheilbrigðisteymi í þeirri vinnu. Við verðum að hlúa betur að þessum þáttum. Þessi skýrsla sem við höfum hér rætt í dag er okkur vissulega áminning um að við verðum að gera betur í geðheilbrigðismálum. Geðraskanir eru meðal algengustu orsakir langvinnra sjúkdóma. Talið er að um 20% fólks þjáist af einhvers konar geðröskun á æviskeiðinu og þar af leiðandi er álagið af því töluvert og heilbrigðiskerfið lífstíll okkar í dag er þess valdandi að lýst lífsstílstengdir. Langvinnir sjúkdómar eru að verða faraldri og eru geðraskanir einn hluti þeirra. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að hlúa að geðheilsu okkar. Vandinn er margþættur og lausnirnar. Sömuleiðis.
Herra forseti. Hv. þingmaður talaði um geðheilbrigðisteymið fyrir fólk og greinda geðsjúkdóma sem er afskaplega gott úrræði og er víða um land. Hún talaði þó um að það væri skortur á sérfræði, menntuðu fólki, það þyrfti að fjölga fólki í þessari þjónustu og þjónustan þörfin væri að aukast. Í morgun spurði ég hæstv. fjármálaráðherra um vanfjármögnun og hann vísa því á bug að um slíkt væri að ræða, það væri bara skortur á fólki. Nú höfum við hv. þingmaður bæði rekið fyrirtæki stóran hluta okkar, fullorðna lífs, hún að vísu miklu stærra en mitt fyrirtæki og þess vegna er ekki nema von að ég hafi ekki skilið lógík hjá hæstv. forsætisráðherra, fjármálaráðherra og því spyr ég hv. þingmann: Hvernig ætlar Sjálfstæðisflokkurinn og ríkisstjórnin að láta þetta ganga upp nema aukafjármagn til þjónustunnar.
Já, ég vil, virðulegi forseti, ég vil þakka Loga Einarssyni, 5. þm. Norðaust., kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég tek undir það með hv. þingmanni að geðheilbrigðisteymið sé nauðsynleg og þau eru góð og þau eru að virka og sérstaklega úti á landi nú. Hv. þingmaður nefnir að hann hafi rekið fyrirtæki og eitthvað minna heldur en fjölskyldufyrirtæki sem ég hef verið í rekstri. Ég vil bara minna á það að það skiptir ekki máli stærð fyrirtækjanna því að rekstur er alltaf sá sami. Ef ég man rétt þá hefur ekki útskrifast geðlæknir með það sérsvið. Síðan held ég 2018 og á Íslandi. Ég held að það séu ekki nema fjórir núna í því námi. Það er einnig skortur á hjúkrunarfræðingum sem er með þá sérhæfingu og það er að fara í nám af stað í haust, viðhald í Háskólann á Akureyri þar sem yfir 20, ef ég man rétt, eru búnir að skrá sig í það.
B, 5. þm. Norðvest. veitir andsvar öðru sinni. Herra forseti. Ég á rekstur og það er þá gott að fá það á hreint og þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þingmann aftur: Ef það er skortur á hálaunuðu sérfræðimenntuðum fólki, ef það þarf að fjölga fólki og ef þörf eftir þjónustunni er að aukast, hvernig gengur það upp sem hæstv. fjármálaráðherra segir í morgun að það vanti ekki fjármagn inn í þjónustu? Hvernig ætlar jafnvel öflugasta rekstrar fólk að koma þessu öllu við öðruvísi en þá að skera niður annars staðar? Er hv. þingmaður sammála mér um að það vantar fjármagn inn í reksturinn ef það á að bæta þjónustuna með þeim hætti sem hún sannarlega kallar á.
Sannarlega kallar eftir hv. 1. þm. Suðurk. fyrir andsvarið öðru sinni. Virðulegi forseti. Ég held að öllum hafi borið allir geta tekið undir það að það vantaði inn í rekstur geðheilbrigðis. Kerfi okkar Íslendinga og ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili hefur sett umtalsvert fjármagn til viðbótar einmitt í þá veruna. Ég nefndi hér í upphafi máls míns áðan dæmi um aukið fjármagn sem kom til nýttist vel og hefur nýtt vel einmitt í mínu kjördæmi með stofnun sérstaks geðheilbrigðisteymið. Þú getur ekki sett svoleiðis teymi upp öðruvísi en að auka fjármagn eins og var gert og það auðvitað liggur í hlutarins eðli að ef á að fara að fjölga starfsfólki og fjölga sérfræðingum þá þarf fjármagn að koma til að gera það. En fjármálaráðherra hefur einnig margoft tekið fram að það er gríðarlegt magn af fjármunum inn í kerfinu og við þurfum líka að fara vel með það fé sem þar er.
Nú forseti vill þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það sló mig svolítið ef maður fer að hugsa um þetta geðheilbrigðisteymi á Suðurlandi sem eru fyrir 18 ára og eldri þessir biðlistar sem eru þar þó að ef við förum að heimfæra það yfir á höfuðborgarsvæðið er landið allt. Þá sýnir það kannski svolítið í hnotskurn hvernig þetta kerfi er heila eiginlega komið svolítið fram í. Það kom líka fram í velferðarnefnd eða örugglega eða hvort ég las einhvern ráðherra breytir ekki máli. Það varð flótti þegar þessi heilbrigðiskerfið, geðheilbrigðisteymi voru búin til kominn flótti úr þriðja stiginu yfir í fyrsta stigið og þar var ala ástæðan, bæði álag og laun. Ég spyr hv. þingmann hvort hún telji ekki að þarna sé kannski einhver er hægt að leysa vandann með því að minnka álag á kerfinu sem eru fyrir og hækka laun þannig að hvetja til starfa.
Til starfa 20, 1. þm. Suðurk., Þorvalds forvitni. Virðulegi forseti. Ég þakka 9. þm. Suðvest. kærlega fyrir fyrirspurnina. Það er sláandi að heyra það alls staðar í þessu kerfi hversu biðlistarnir eru langir og eins og ég gat um hér áðan og sömuleiðis sláandi að okkur vantar fagmenntað fólk í þannig aðstæðum er mikil hætta á því að það fólk sem er fyrir að það brenni upp og álagið verður yfirþyrmandi hvort við leysum það eingöngu með því að hækka laun er ég ekki svo viss. Við þurfum líka að skapa góðar vinnuaðstæður og umgjörð í kringum þessa starfsemi.
Hv. 9. þm. Suðvest. veitir andsvar öðru sinni. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég get líka innilega manni en ég hefði átt að hugsa um hvort t.d. við erum með almannatryggingakerfið. Það er búið að vera hálfgerð bútasaumur, óskapnaður sem þar var gjörsamlega að stokka upp og erum við ekki þarna líka einmitt með nákvæmlega í sömu stöðu. Við erum með kerfi sem virðist ekki virka og það virðist það sem er kannski skelfilegast í þessu kerfi að það virðist engar. Það er ekki hægt að hafa heildarsýn yfir henni. Er ekki vitað hversu margir eru með hverjar raskanir fyrir sig, hvernig kerfið talast ekki saman? Það er ekki skráð í skugga hliðar í kerfinu sem enginn virðist vita um hversu margir eru í eða 11 eða er verið að endurskoða nokkurn mann ekki kominn tími á að við þurfum að fara að endurskoða gerðir, byrja upp á nýtt en líka það er í forvarnir, byrja á því að reyna að koma því að gera allt sem við gerum til þess að grípa til á fyrsta stigi og nýta kraftana þar til þess að stöðva þessa þróun sem mun líka.
Hv. 1. þm. Suðurk. fyrir andsvarið öðru sinni já, verið leigi. Forseti. Ég skal vera fyrst hér til að segja að vera sammála hv. þingmanni í því að ég held að almannatryggingakerfi okkar á Íslandi sé komið að fótum fram. Ég er bara þeirrar skoðunar að við eigum bara að kasta því eins og það er fyrir róða og byggja það frá grunni alveg upp á nýtt vegna þess að það er eins og útstöðva öll hérna, fullorðið okkar, að það er búið að bæta þetta og bæta og erfitt að sjá út úr því. Ég hef sömuleiðis verið þeirrar skoðunar í nokkuð mörg ár að þjónustan, hún eykst og eykst í heilbrigðiskerfinu okkar og verkefnin verða stærri og stærri. Við verðum eldri og þjóðinni fjölgar á sama tíma. Það er alveg útilokað að við getum leyst þau knýjandi úrlausnarefni sem er inni í okkar framtíð, eru í heilbrigðiskerfinu öðruvísi en að sjá til þess að fólk þurfi ekki að sækja þangað inn þjónustu og það gerum við fyrst og síðast með forvörnum og forvörnum.
Suðvesturkjördæmis, Sigmar Guðmundsson. Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur fyrir ræðuna sem hún flutti hérna áðan. Hún var áhugaverð, farið yfir margt þar en það sem ég saknaði kannski pínulítið. Það var af því að eins og ég hef skilið þetta rétt þá mun hv. þingmaður taka sæti í ríkisstjórn, ekkert eftir, ekki langan tíma og nú er það þannig að þessir flokkar sem sitja í ríkisstjórn, þeir hafa farið saman með völdin í fimm ár og Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur enn lengur aftur í tímann og það teygir sig allt til ársins 2013 og nánast óslitið. Skýrslan er eins og hún er. Við skulum bara ekkert vera með fagurgala í kringum því. Þetta er algjör áfellisdómur falleinkunn yfir þeirri stefnu sem rekin hefur verið í geðheilbrigðismálum í gegnum tíðina. Punktur. Við þurfum ekkert að rökræða það eitthvað meira. Það vantar klárlega fjármagn inn í kerfið til að geta bætt úr mörgum af þeim punktum sem nefndir eru í athugasemdum Ríkisendurskoðunar. En á sama tíma erum við auðvitað með fréttir og þá er þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins nú bara í fréttunum í kvöld, að benda á hagtölur og hagvísa og þann niðurskurð sem nauðsynlegur er á næstunni. Í fjármálaáætlun og því vil ég spyrja hv. þingmann: Hvernig getur þetta farið heim og saman sá niðurskurður sem fram undan er og svo þessi mikla uppbygging sem þarf að eiga sér stað í geðheilbrigðiskerfinu.
Suðurkjördæmis svarar andsvari. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 12. þm. Suðvest., Sigmari Guðmundssyni, fyrir fyrirspurnina. Það er alveg rétt, eins og ég sagði í máli mínu að þessi skýrsla er þörf áminning til okkar, að við þurfum að gera betur. Við þurfum að gera betur og eins og ég sagði einnig í mínu máli er það að það er ískyggilegt hversu knýjandi geð heilbrigðis sjúkdómar eru að verða í vestrænum samfélögum. Það er mikið áhyggjuefni, hv. þingmaður, hversu mikið heilbrigðiskerfinu okkar þenjast út og hversu dýr þegar að verða. Það er úrlausnarefni okkar allra sem erum í stjórnmálum og úrlausnarefni framtíðarinnar. Ég hef t.d. sagt að það er útilokað að við getum byggt hjúkrunarheimili yfir núna, að þær kynslóðir sem eru að ná þeim aldri og við verðum sem sagt að leita nýrra lausna.
Hv. 12. þm. Suðvest. veitir andsvar öðru sinni. Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir það að þetta er mikið og stórt úrlausnarefni og svo við skoðum þetta allt saman í samhengi þá vantar mikið fjármagn til að laga það sem aflaga hefur farið samkvæmt Ríkisendurskoðun. Á sama tíma erum við að horfa fram á einhvern niðurskurð á fjármálaáætlun og síðan enn á sama tíma og vitna ég nú enn einu sinni til þess sem kemur fram í skýrslunni. Það er að framlög til geðheilbrigðismála eru rétt tæp 5% af öllu því sem fer til heilbrigðismála en umfang geðvandi hans er 30%. Það er alveg gríðarleg skekkja þarna. Ég ofur einfaldlega kalla eftir því að ríkisstjórnin afgreiði þetta mál og setja þetta svolítið vel niður fyrir sér hvernig menn ætla til að mynda að brúa þetta bil á sama tíma og það er verið að fara að skera niður fjármuni eins og menn hafa verið að tala um og vísa þá auðvitað bara í þessa hagvísa og hagtölur sem eru að birtast okkur og segir okkur allt um það hvernig staðan verður í framtíðinni. Þannig að ég vil bara endurtaka spurn:.
Hvernig eigum við að fara aðeins hv. 1. þm. Suðurk. fyrir andsvarið öðru sinni? Já, virðulegi forseti. Hvernig ætlum við að fara að þessu? Spyr hv. þm. Sigmar Guðmundsson ég fyrst og síðast verðum við að bú eiga hér kröftugt atvinnulíf. Við þurfum að búa svo um hnútana að að atvinnulífið standi undir þeirri kröfu sem við gerum hér til rekstur þessa samfélags. Við þurfum sömuleiðis að fara vel með fé en eins og hv. þingmaður kom inn á að þá er kostnaðurinn svo gríðarlegur þegar fólk er komið á þann stað að það þarf að leita aðstoðar heilbrigðiskerfisins sviðs og þess vegna verðum við að vera öflugri forvörnum og ég tel að við munum taka þessa skýrslu til okkar öll hvert og eitt og reyna einmitt að gera betur og vinna með hana í þágu okkar allra.
Forseti verður að skoða fjármálaáætlun núna þessa dagana. Fjárlaganefnd er náttúrlega að afgreiða það mál út úr nefnd en eru samt að bíða eftir einhverjum breytingum sem von er á núna á næstunni. Við eigum eins og er sagt með niðurskurði af því að svona hljómar ég átta mig bara ekkert á því hvernig er hægt að fylgja því eftir en alla vega, það er ekkert rosalega mikið í fjármálaáætluninni eins og hún er núna um geðheilbrigðismál, talað um 100 millj. kr. aukningu á ári næstu árin, þessi fjögur ár sem endar þá í 400 milljónum aukalega. Við erum að glíma við áætlaðan kostnað, geðheilbrigðisþjónustu á heilsugæslunni upp á 2,4 milljarða og væntanlega verður það uppfært miðað við verðbólgu o.s.frv. þetta er 4% aukning um á ég bara satt að segja veit ekki hvort það dugar miðað við umfang vandans sem við erum að glíma við því það er líka náttúrlega mönnunarvandi eins hefur komið fram en það er líka fjárhagsvandi hvort tveggja. En það er ekkert í fjármálaáætluninni sem útskýri fyrir mér hvernig 400 milljónir eigi að leysa vandann, hvernig það glímir við. Mönnunarvandanum kvikmyndar fer inn.
Hv. 1. þm. Suðurk. fyrir andsvarið. Já. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir fyrirspurnina. Ég tilheyri flokki ég persónulega sem vil sjá svona minnkandi umsvif í ríkisrekstri. Ég vil sjá okkur fara vel með fé skattborgaranna og ég held einmitt að í þessari skýrslu hafi komi vel fram að við erum með þessa þrískiptingu í þjónustunnar og við getum gætum nýtt betur annars stigs þjónustu, sem sagt, sem er þá á milli heilsugæslunnar og sjúkrahúsanna sem eru m.a. sjálfstætt starfandi læknar og sálfræðingar sem ríkið hefur ekki eða ekki hefur tekist að ná samningum við. Hins vegar er það alveg ljóst að sérhæfðir starfsmenn kostar peninga og eru dýrir.
Þá veitir andsvar öðru sinni, hv. 6. þm. Reykv. s. forseti. Má ég þá skilja á orðum hv. þingmanns að þetta sé í rauninni þjónustuaðilar vegna annars og þriðja stigs sem fólk bara borga sjálft þegar við erum með Sjúkratryggingum kerfi hérna sem stýrir í rauninni umfangi þessa kerfis, hvort sem það eru sem sagt opinberir aðilar sem sinna þjónustunni eða einkaaðilar sem gera það með samningum við sjúkratryggingar, þá eru það samt tryggingakerfi sem við erum með sem eru í rauninni umsvifum hins opinbera. Þrátt fyrir að þjónustan fari fram hjá öðrum er það hjá fjárhagslega fjárheimilda séð umfang innan ríkisins þannig að ef hv. þingmaður er að segja að þessar 400 milljónir dekki kannski af þeim umsvifum varðandi samningana eða í opinbera heilbrigðiskerfinu en annað eigi þá bara að koma í gegnum komugjöld eða veggjöld hjá sérhæfðum aðilum? Er það það sem vantar í þessa jöfnu sem ætti að segja okkur að þessum málaflokki fleytir fram á næstu árum?
Fleytir fram á næstu árum hv. 1. þm. Suðurk., fyrir andsvarið öðru sinni? Já, verið. Virðulegi forseti. Nei, ég var ekki að segja það og ég vara við því að fólk mistúlki orð mín hér. En það sem ég aftur á móti sagði: Það hefur ekki verið samið við lækna eða sálfræðinga sem eru og gætu verið að veita þjónustu á þessu stigi. Þar af leiðandi er fullt af fólki úti í samfélaginu sem er að leita til þessara aðila og eru að greiða mjög mikið fyrir þessa þjónustu og það viljum við ekki. Við viljum ekki einhver hluti hér í okkar góða samfélagi, geti keypt sig frá vandanum og annar ekki þessi skýrsla. Hún birtist okkur eða sendir okkur þau skilaboð að geð heilbrigðiskerfi okkar Íslendinga er ekki í lagi. Við þurfum að bæta það. Það getur vel verið með mörgum hugmyndum sem voru lagðar fram í þessari skýrslu. Við getum örugglega ná fram gríðarlegri hagræðingu í kerfinu með því t.d. að safna upplýsingum, greina og svo annað án þess að það kosti óháð.
Þingmaður Guðmundsson. Herra forseti. Ég ætlaði nú í minni í ræðunni núna að koma aðeins inn á þætti sem ég náði ekki að koma inn á í ræðunni minni áðan og það snýr að SÁÁ og vanda þeirra sem eiga við áfengissýki eða glíma eða fíknivanda. Þetta eru auðvitað geðsjúkdómur. Alkóhólismi er geðsjúkdómur skilgreindur sem slíkur af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og íslenska kerfið er þannig að ef fólk er með þennan sjúkdóm þá leggst inn á spítala sem heitir vogur og fer þar í meðferð og síðan eftirmeðferð á Vík og svo eru auðvitað til fleiri úrræði og reyndar er ástandið í meðferðarmálum hér hjá okkur þannig að það er töluverður fjöldi Íslendinga sem fer til Svíþjóðar, meðferðarheimili þar sem Íslendingar reka, sem er þetta eitthvað sem ætti ekki að þurfa en er engu að síður. Þannig er farið aðeins yfir það í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar hver staðan er hjá SÁÁ og á Vogi og þetta eru tölur sem við þekkjum. Árið 2020 voru 613 innlagnir og vík sem er eftir meðferðin, svipaður fjöldi og árið á eftir. Það var þannig. 1624 einstaklingar fóru á vog árið 2019 og innlagnir voru 2137. Þetta eru svona tölur sem við erum að tala um. Meðal biðtími eftir meðferðar. Plássi á Vogi eru 40–50 dagar í september 2021. Þeir sem eru metnir í forgangi fá þjónustu fyrr en hámarks bið er um 300 dagar og ég ætla aðeins að staldra við þessar tölur vegna þess að það er ágætlega þekkt í þessum fræðum að að þegar fólk er veikt af alkóhólisma eða með fíknivanda þá myndast oft svona gluggi fyrir meðferð, getum við orðað það þannig. Þá gefst hinn veiki upp og er tilbúinn til að leita sér hjálpar og leggjast inn á viðeigandi stofnun. Þessi gluggi er oft ekkert opin í einhverja 40–50 daga, hvað þá 300 daga. Þetta er gluggi sem er kannski opin í tvo, þrjá daga, segjum það eða viku, og meðan fólk er á biðlista þá hverfur meðferðar. Viljinn og þetta fólk hættir við að fara í meðferð og heldur áfram út. Þetta er svolítið dapurleg staða og segir okkur auðvitað allt um það að við þurfum að gera betur þegar kemur að þessu vegna þess, eins og ég segi, þetta er sjúkdómur, það er geðsjúkdómur skilgreindur sem slíkur og það að fólk fái ekki aðstoð og komist ekki undir læknishendur. Það þýðir að það fólk er oft á tíðum að búa til vanda annars staðar í kerfinu. Það getur verið þá í löggæslu, kerfinu, í félagskerfinu, einhvers staðar barnaverndarkerfinu. Það getur verið í fangelsiskerfinu eða víða annars staðar. Kostnaðurinn við þennan sjúkdóm er svo mikill og þetta er alveg ágætlega rakið í þessari skýrslu að einhverju leyti og ég vildi kannski nota tækifærið hér og vekja athygli þingheims alveg sérstaklega á á þessu. Það er alveg ótrúlega dýrt í þessum efnum, eins og reyndar mörgum öðrum, að spara peninga því þetta býr til kostnað, þá bara síðar. Ég get t.d. nefnt það sem kemur hérna fram í skýrslunni og er það haft eftir s á Samtökin, telja einnig átakanlega skort og endurhæfingar og áfanga húsið fyrir ungar mæður í bata og börn þeirra. Þarna eru náttúrlega hvar mæður og börn í einhvers konar vanda og ekki aðstaða fyrir þá veikar mæður með börnin sín og síðan þarf að tryggja aðgengi að afeitrunum viðhaldsmeðferð á vogi og svo skortir langtímaúrræði fyrir veikasta fólkið sem séu á vergangi og þung byrði á félagsþjónustu heilsugæslu og bráðamóttöku. Ég mundi hvetja þingheim aðeins til að velta þessu fyrir sér. Þetta er ofur einfaldlega þannig að við erum að spara pening og við höfum ekki efni á því að veita þjónustu sem þeir sem veita þjónustuna er alltaf að benda á að þurfi. Það eru mörg hundruð manns á biðlista og biðtíminn er langur, fólk fer á biðlista út af honum aftur og deyr jafn vel á meðan það var á biðlista af því það fer aftur í neyslu. Kostnaðurinn sem þetta veldur síðan á öðrum póstum samfélagsins, eins og ég var að þylja upp hérna áðan, bara í löggæslu, kerfinu í dómskerfinu, í öllum félags, kerfunum okkar, að hann er auðvitað alveg gríðarlegur. Þannig að þótt við getum reiknað einhverja aura til eða frá hér í sparnað þegar kemur að þessu þá get ég alveg lofað ykkur öllum að sá kostnaður, hann kemur aftur og rúmlega það af auknum þunga annars staðar í kerfinu og það er svolítið erfitt. Auðvitað reikna samhengi þarna á milli. En það er auðvitað bara þannig að þetta blasir auðvitað við öllum þeim sem eitthvað að kynna sér þetta mál og hlusta eftir þeim upplýsingum sem fram koma hjá þeim sem starfa í þessu. Þannig að ég hvet þingheim til þess að hafa þetta í huga þegar viðbrögð við þessari skýrslu.
Forseti er einmitt áhugaverð ábending, þetta með gluggann sem fólk hefur tækifæri til að leita sér aðstoðar í rauninni mjög áhugavert í samhengi þess máls sem við Píratar höfum verið að reyna að koma í gegnum þingið linnulaust á undanförnum misserum varðandi afglæpavæðingu, af því einmitt sú sá feluleikur sem neytendur vímuefna lenda oft í er þeim mun meira fráhrindandi sem sagt þau glíma við þeim mun meira fráhrindandi kerfi þar sem ólögleg heitin eru sem slík enn annar þröskuldur sem þarf að stíga yfir, ólíkt þeim sem eru með áfengisvanda og þeim mun erfiðara er í rauninni að nálgast þann hóp á hvað þennan vanda varðar. Þannig að það væri mjög áhugavert ef fólk myndi loksins vakna til lífsins meiri hlutanum, alla vega bara klára þetta mál. Ég veit að það eru vinnuhópar og alls konar svoleiðis í gangi sé að það er ekki bara belti og axlabönd fær flotholt, skútur og björgunarbátur og ég veit ekki hvað og hvað sem þessi ríkisstjórn virðist vilja hafa áður en maður getur tekið nokkra ákvörðun sem gæti mögulega haft einhver meira að segja jákvæð áhrif frekar en heldur en neikvæð. Og þegar maður fær svona skýrslu og skoðar fjármálaáætlunina um það hvað er að fara að gerast, miðað við þetta ástand sem við fáum í hendurnar sé ég enga sögu um það hvernig málin eru að fara að verða eitthvað skýrari og betri. Ég sé engar útskýringar á því að við erum að glíma við vanda, koma hvað varðar einmitt vímuefnavandann. Sérstaklega hafði áhuga á að spjalla um.
Hv. þingmenn, hv. 12. þm. Suðvest., svarar andsvari. Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þetta. Ég er mjög gaman og áhugavert að gaman. Það er áhugavert, skulum við segja. Við skulum nota rétt orð að velta fyrir sér einmitt þessu samspili á milli meðferðar og þess sem hv. þingmaður nefnir um afglæpavæðingu. En ég hef oft velt þessu fyrir mér og ég þekki þessi mál alveg prýðilega frá ýmsum hliðum. Það er að í staðinn fyrir að refsa fólki sem er tekið með ólögleg vímuefni og þá erum við ekki að tala um sko í kíló af ís, þá ætti einmitt að vera til einhvers konar úrræði sem hjálpaði fólki og til að mynda einhvers konar úrræði sem gæti verið í þá veru hefur maður velt fyrir sér að í staðinn fyrir að menn taki út einhvers konar refsing eða eitthvað þá geti menn farið í meðferð. En hvernig ætti að vera hægt að bjóða upp á slíkt úrræði þegar meðalbiðtími eftir plássi, 40–50 dagar og þeir sem eru í forgangi fá þjónustu eitthvað fyrr en hámarks biður um 300 dagar, þessir fíklar sem við erum að tala um þarna? Þetta er oft fólk sem er ekki í forgangi vegna þess að það er oft fólk sem hefur farið í mörgum sinnum í meðferð. Sumir hafa farið í tugi skipta í meðferð þannig að það er auðvitað ákveðið samspil þarna á milli sem þyrfti að vera. Varðandi hins vegar síðan það sem hv. þingmaður kom aðeins inn á, þetta með áfengið annars vegar og ólöglegum vímuefnum hins vegar, þá er þetta fyrir heilann í öllu fólki, bara nákvæmlega sami hluturinn, heilinn í fólki. Þegar við erum að tala um þetta mál út frá einhverri siðfræði þá gerum við greinarmun á áfengi annars vegar og ólöglegum fíkniefnum hins vegar af því að það er bara bundið í menningu okkar og það allt saman en heilinn hjá okkur, sem er auðvitað móttakarinn á efnunum. Hann spyr ekkert að því hvort efnið sé löglegt eða ólöglegt þannig að það að vera að búa til svona rosalega miklar girðingar, annars vegar á milli þess sem er ólöglegt og það sem er ólöglegt þegar við erum að fást við sjúkdóm sem nær yfir bæði fyrirbæri, ef við getum orðað það þannig. Það er auðvitað alveg ótrúlega varasamt þannig að ég hef verið svolítið stuðningsmaður þess að fara í þessa afglæpavæðingu og reyndar viljað ganga lengra að einhverju leyti. En það þarf að eiga sér stað mjög mikil umræða í samfélaginu áður en við getum stigið eitthvert.
6. þm. Reykv. s. og veitir andsvar öðru sinni. Já, forseti. Ég er alveg sammála því að það þarf umræðu til að taka lengra og stærra skref heldur en afglæpavæðingu hana. En við erum að ræða það tiltölulega oft, t.d. í tengslum við skipulagða glæpastarfsemi sem er sífellt verið að gjamma hérna um og þrá vopnaða. Ég veit ekki hvaða hvað þegar myndu nokkurn veginn leysa vandann af, gera þessi efnis erum sem í rauninni skipulagða glæpastarfsemi, snýst um að miðla á milli fólks, löglegri sem slík. Slíkri verðum við að lögleg starfsemi í staðinn fyrir glæpastarfsemi og ég held að ofbeldið og ýmislegt svoleiðis myndi minnka í kjölfarið. Við glímum við það að það eru langflestir neytendur vímuefna laun nákvæmlega eins og áfengis og tóbaks sem eiga í lang, fæstir sem eigi í vandamálum eða langflestir bara neyta þess bara á mjög ábyrgan hátt. Einstaka aðilar verða fíkla. Þeir eiga í vanda og það tekur tíma að átta sig á því að viðkomandi á í vanda við talaði um hérna áður hvernig ýmiss konar birtingarmynd þess að eiga í vanda með áfengi er ekki eitthvað sem við kunnum endilega sem samfélag, bara það viðkomandi einn skólafélaga, minn sem talaði um þetta. Hann varð kærulaus þegar hann drakk áfengi. Það er vandamál eða var alla vega landbúnaðinum honum áfengisvandi? Var eitthvað smá þurft að glíma við? Það? Er ekki þessi staðlaða eða staðalímyndum róna úti í horni sem einhvern veginn fólk hefur þetta, að það sé áfengisvanda? Það er ekki staðalímyndir um það. Ef þú notar eitthvað sem núna flokkast sem ólögleg vímuefni þá ert þú bara glataður fíkill langt í frá og ég held að umræðan um það að einmitt sé dálítið sem vantar upp á skilningurinn á því þegar vímuefna, stríðið eða fíklunum stríðið fór á fleygiferð, var það bara allir sem prófa eru gjörsamlega glataður. Svo er það ekki þannig. Það er byggt á miklum lygum í rauninni þegar kemur. Að sjálfsögðu þarf að fara varlega með öll þessi vímuefni mjög eftir að hafa hætt hættuleg efni en velflestir nýta þau ábyrgan.
Hv. 12. þm. Suðvest. svarar andsvari öðru sinni. Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir að tæpa á þessu svo ég útskýri aðeins betur það sem ég var með í gangi þegar tíminn rann út hjá mér áðan. Það er í sjálfu sér að mínu mati ekkert flókið að fara í það skrif skref að samþykkja þessi lög og þessi áform um afglæpavæðingu. Það sem ég átti við er að ef menn ætluðu að stíga stærra skref að fara í einhvers konar stærri lögleiðingu á fíkniefnum er samfélagið ekki búið að taka nema eitt, tvö hænuskref í mjög löngu vegferð sem er það hvernig við ætluðum, hvernig við mundum gera það í framkvæmd hvernig við ætluðum að fara upp. Hver er það sem má selja fíkniefni? Hver má framleiða þau? Er það ríkið? Einkaaðilar á að flytja. Það eru alls konar svona spurningar sem við erum ekkert einu sinni farin að velta fyrir okkur þannig að mér finnst svo afglæpavæðingu en er í sjálfu sér bara fyrsta skrefið og svo verðum við auðvitað að sjá til með framhaldið. En mér finnst ofsalega gott að þessi umræða eigi sér stað hérna þegar við erum að tala um geðheilbrigðismálin vegna þess að það er alveg ótrúlega nátengt. Við erum auðvitað að tala um þau sem lenda í vanda með líf sitt, annaðhvort út af áfengi eða út af fíkniefnum í samhengi við ræðurnar sem ég var að nefna áðan. Það eru ekkert allir sem fara þangað og það er alveg hárrétt. En þetta er alveg rosalega samtvinnað oft vegna þess að sko fólk sem á við geðrænan vanda að stríða, það leitar stundum í einhvers konar frið í gegnum vímuefni eða áfengi og þeir sem hafa verið að misnota áfengi og vímuefni. Þeir þurfa oft á aðstoð á öðrum póstum inn í geðheilbrigðiskerfinu að halda. Þess vegna fagna ég því að við getum rætt þetta sem einhvern part af þessu öllu vegna þess að það er bara þannig að alkóhólismi er geðsjúkdómur, krónískur, geðsjúkdómur sem hægt er að halda niðri. Þú læknar en ekki, þú getur haldið honum niðri. En til þess að allur þessi fjöldi geti haldið sjúkdómum niðri þá þarf heilbrigðiskerfið að vera gott og öflugt. Höfum þetta í huga. Um 6% allra núlifandi Íslendinga hafa farið í meðferð á Vogi á árinu.
9. þm. Suðvest., Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir frábæra ræðu og ég held nefnilega komið inn á mjög athyglisverða stað í þessari umræðu og það er í sambandi við vímuefni SÁÁ og á það vandamál sem þar er við að glíma. Ríkisrétturinn vakti sérstaklega athygli á því, eins og segir orðrétt, með leyfi forseta: Ákveðin mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfinu á Íslandi og ljóst er að ekki sitja allir við sama borð, aðgengi að þjónustunni ræðis gjarnan að efnahag tegund geðvanda, búsetu. Mismunun felst einnig í því að tilteknir hópar lenda í svokölluðu gráu svæði og fái ekki þá þjónustu við hæfi meðan vegna óljósra ábyrgðar og kostnaðarskiptingu skorts á fjármagni, mönnun og úrræðum eða annarra ástæðna. Ég held að innan þessa svæðis, með fíkniefni og SÁÁ, þar sem svört svæði og eitt af því sem ég hef það gleymist kannski í viðauki eða hvort það hafi verið rætt nógu mikið, bæði í þessari umræðu og annað. Það eru börn þessara aðila sem lenda í vímuefna og áfengisvanda því mörg börn hafa komið fram og sagt frá þeim gífurlega vanda sem þau glíma við seinna á ævinni. Eftir að hafa þurft að alast upp á heimili þar sem hefur verið mikið vímuefnavandi og á áfengisvandi og þau kvarta einmitt sáran undan því að þau séu bara gleymd í kerfinu þannig að þetta virðist vera þarna eru börn sem lenda í þessu skugga svæði og eru ekkert vera að sinna. Og ég spyr hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér í því að þarna er vandamál sem þarf að taka á og sérstaklega þarf líka að grannskoða og kortleggja hvernig er farið með börn sem alast upp við þessar ömurlegu aðstæður sem þarna eru. 12. þm. Suðvest., fárra.
Þingmaður Suðvesturkjördæmis svarar andsvari. Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanninum kærlega fyrir andsvarið og fyrirspurnina og þessar pælingar og innleggið inn í umræðna. Þetta er auðvitað risavaxið mál. Við erum, það er þetta sem gerir þennan sjúkdóm oft svolítið illviðráðanlegan. Það er að þessir afleiddu hlutir sem maður er stundum að nefna að þeir eru svo miklir, það nær þá til barna en það nær líka til til maka og annarra fjölskyldumeðlima og jafnvel vina minna. Mengið í kringum þann veika er stórt og afleiðingarnar fyrir það mengi geta verið alveg óskaplega miklar. Þetta er auðvitað vel þekkt að börn alkóhólista alast upp við mjög erfiðar aðstæður og það hefur nú verið eitt og annað reynt til að grípa þennan hóp. En vandinn er auðvitað sá að það eru alveg ótrúlega margir sem eru í felum með sína drykkju og neyslu og þetta er ekkert eins og það sé alltaf vitað nákvæmlega hvaða börn það eru sem þarna eru undir. Það kemur oft í ljós síðar á lífsleiðinni þegar þessi börn verða fullorðin og koma upp úr sinni barnæsku sködduð og oft þá móttækileg fyrir því að misnota áfengi og vímuefni rétt eins og voru aðstæður þegar þegar þau ólust upp. Þetta er auðvitað gríðarlega mikið vandamál og þess vegna er auðvitað alltaf leiðin að hugsa um þessi mál, ekki bara út frá þeim sem er veikur heldur líka út frá börnunum og fjölskyldunni. Ég meina alvöru geðheilbrigðiskerfinu sem við værum að ræða hér. Það mundi auðvitað að grípa inn í með miklu meiri krafti heldur en gert er í dag þegar kemur að börnum veiks fólks, alveg sama hvort fólk er með alkóhólisma að glíma við alkóhólisma eða einhverjar aðrar geðrænar áskoranir. Skýrslan sem við erum að ræða hér er auðvitað að sýna okkur það svart á hvítu að það er alveg ótrúlega mikið af börnum þarna úti sem er að þjást út af veikindum foreldranna og það getur verið, eins og ég segi, þessi geðsjúkdómur sem er alkóhólismi eða annar geðrænn vandi sem þar er að baki miður er það þannig að skýrslan er að færa okkur heim sanninn um að þessi mál eru bara alls ekki í nógu góðu.
Standa hjá hv. 9. þm. Suðvest. veitir andsvar öðru sinni. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir andsvarið og ég er alveg innilega sammála mér. Þetta er aðalvandamálið. Er þarna í heild geðheilbrigðiskerfinu er þetta vandamál með biðlista barna sem eru okkur til áður til háborinnar skammar og er eiginlega ótrúlega sorglegt að við skulum vera enn að í þessa stöðu, vegna þess að við erum búin að vera í ekkert nýtt. Við erum búnir að það er búið að ræða þetta síðan ég kom hingað á þing ár eftir ár og einhvern veginn hefur maður á tilfinningunni að þessi skýrsla, sem ég vona heitt og innilega að við erum að ræða hérna og við erum að taka í umræða um hana einhvern veginn á tilfinningunni að þetta verði enn ein umræðan en en verkin verði látin tala og eitt af því t.d. sem er sum mjög svolítið skrýtið ef t.d. árangur SÁÁ í þessum málum, bæði gagnvart börnum árslokastaða gagnvart skuldum sínum á því. Það erum við að gera með þennan takmarkaða fjárhag sem þeir hafa og hversu illa gengur að fá aukið fjármagn miðað við þann árangur sem þeir sýna að hvort það sé ekki eitt af því sem við höfum að myndi verða hérna, atriði sem við ættum að ríkisstjórnin ætti að einbeita sér að og það er að virkja virkilega þá sem hafa þekkinguna hafa sýnt fram á að þeir eiga að ná árangri. Þið eru að gera rétta hluti en einhvern veginn er treg, gerði voða tregt til að setja fjármagn í það. Einhvern veginn vilja þeir alltaf eins og þau vilja hafa fólk á bið ef þetta fólk má ekkert vera á bið það það bara, segir sig sjálft að það getur ekkert vera bið. Því fyrr sem inngrip er því betra og hlýtur þar af leiðandi líka að vera kostaði minna heldur en að vera með þessa aðferðir sem þeir eru núna að einhvern veginn að reyna að halda þessu kerfi, fjársveltur og þar af leiðandi auka biðlista.
Engan biðlista. Hv. 12. þm. Suðvest. svarar andsvari öðru sinni. Já. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta. Það er eitt sem hér er hreyft sem ég mundi kannski aðeins vilja nota tíma minn í að nefna hérna. Við erum auðvitað með SÁÁ sem veitir þessa þjónustu sem þau veita. Það er spítalinn, Vogur sem þar er undir. Það er eftirmeðferð á Vík, það eru göngudeildir, þær viðhaldsmeðferð fyrir fólk sem glímir við ópíóðafíkn og annað og um þetta allt saman eru gerðir samningar við Sjúkratryggingar en það er auðvitað þannig að þessi samtök safna mjög miklu fé sjálf, sjálfsaflafé til að standa undir straum af mjög miklu af því sem þau gera og þau eru sem sagt að veita þá þjónustu langt umfram það sem þau fá greitt fyrir hjá ríkinu. Og eins og ég var að nefna hérna með tölurnar sem ég fór yfir þetta vantar talsvert mikið upp á að það sé jafnvægi þarna. En það er eitt sem ágætt væri að hafa í huga líka að mínum dómi í þessu. Það er að þjónusta í geðheilbrigðiskerfinu, hvort sem hún er veitt á SÁÁ eða hvort það eru náttúrlega alkóhólistar og fólk með fíknivanda sem fer inn á geðdeildir Landspítala og inn á göngudeildir og fær aðstoð annars staðar. Þetta þarf að vera til mjög fjölbreytt og mjög víða og öflugt vegna þess að það er auðvitað þannig að það eru ekkert allir alkóhólistar sem vilja fara og þeir voru tilbúnir til að fara í eitthvað annað úrræði og þar fram eftir götunum. Þannig að þetta er svo flókinn, sjúkdómur er ekki rökrétt. Þetta er ekki eins og krabbameins, sjúklingar sem vita það bara að þeir fái krabbamein. Þá þurfa þeir að gera þetta og þetta fólkið sem er að fara í meðferð eða leita sér aðstoðar við þessu. Það er að glíma við alls konar hérna ranghugmyndir í hausnum og það er búið að bíta í sig að þessi meðferð henti ekki en þessi gæti gert það og það getur verið svolítil kúnst að koma fólki fyrir þannig að ég ætla að segja það hér í lokin að þetta allt saman hlýtur að vera okkur keppikefli til að reyna að efla þjónustuna. Við þennan hóp á sem flestum sviðum þannig að hún sé sem fjölbreyttust þannig að þeir sem sjái ekki fyrir sér að geta farið í eitt úrræði, að það sé þá eitthvað annað sem bíður.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, herra forseti, þegar ég þurfti frá að hverfa í fyrri ræðu var ég byrjaður að rekja þær tillögur sem Ríkisendurskoðun leggur fram um úrbætur og ég átti eftir að nefna sérstaklega umsögn Geðhjálpar, Héðins Jóns Steinssonar fyrir hönd Geðhjálpar og ég ætla að byrja á því síðarnefnda og sjá svo til hvort ég kemst aftur í í tillögur Ríkisendurskoðunar því Héðinn Unnsteinsson nefnir atriði sem ég tel vera mjög mikilvægt í þessum málaflokki öllum og snýr að húsnæði, hann fyrir hönd. Geðhjálp nefnir reyndar mörg atriði en meðal þess sem hann bendir á er að byggja þurfi nýtt húsnæði geðsviðs Landspítala og endurskoða hugmyndafræði og innihald meðferðar. Þetta er að mínu mati mjög vanmetið atriði. Það er umhverfið sem fólki í meðferð er boðið upp á. Ég minnist þess þegar ég var snemma á þessari öld starfandi á Ríkisútvarpinu og fór í heimsókn á Landspítalann á geðdeild Landspítalans að skoðaði þær aðstæður. Ég hugsaði með mér og nú er ég ekki að grínast, herra forseti, með þetta en ég hugsa með mér að ef maður væri ekki með geðræn vandamál þegar maður lagðist þarna inn þá væri það örugglega þegar maður færi þaðan út því að húsnæðið, umgjörðin, andrúmsloftið var slíkt. Nú hafa verið, veit ég gerðar einhverjar breytingar á þessu húsnæði, það eflaust fært til nútímalegri og betri veg en engu að síður er þetta mjög raunverulegt vandamál eða a.m.k. umhugsunarefni. Sú umgjörð sem búin er um þessa þjónustu og þarna í tilviki Landspítalans var sú þjónusta er veitt áratugum saman í húsnæði í svona brútal lista stíl samkvæmt tísku ársins 1974 eða hvenær þetta var allt saman byggt og ekki til þess fallið að auðvelda ímyndað sér fólki að ná geðrænni heilsu því umhverfi fólks hefur mjög veruleg áhrif á andlega líðan. Fyrir liggja rannsóknir, ítrekaðar margar rannsóknir um þetta og þess vegna þurfum við að huga að umgjörðin í hinu byggða, umhverfi náttúrunni í kring þegar við reynum að koma á betri úrræðum til að aðstoða fólk við að ná geðrænni heilsu. Ég rakti það til sérstaklega í umræðu um viðbyggingu við Landspítalann við Hringbraut sem ég lagði til aðrar leiðir nýjan Landspítala annars staðar og þá vísaði sérstaklega til danskrar tillögu um nýja spítalabyggingu þar sem var gert ráð fyrir sérstöku húsi fyrir geðdeildina í náttúrunni, í fallegt hús, bjart í fallegu umhverfi. Þar gerðu menn sér grein fyrir því að þetta skiptir allt máli. Það sem ég mundi vilja nota tækifærið til að ítreka mikilvægi þess að menn hugi líka að umgjörðin. Auðvitað þarf að kerfinu, eins og ég ræddi í fyrri ræðu, kjörum starfs, aðbúnað starfsfólks og skipulagi kerfisins alls. Ég næ ekki að fara yfir það, herra forseti, á þeim stutta tíma sem ég hef eftir. En það þarf líka að huga að umhverfinu og af því ég sé að tíminn er að renna frá mér hlé rétt að ná að nefna sjöunda atriðið í í tillögum Ríkisendurskoðunar um aðgerðir þar sem fjallað er um mikilvægi aðgerða, áætlana og eftirfylgni þeirra og skýra framtíðarsýn. Stefna stjórnvalda þurfi að fylgja eftir með ákveðinni aðgerðaáætlun sem felur í sér skýr og vel skilgreind markmið, tímamörk og tilgreinda ábyrgðaraðila. Á þetta hefur algjörlega skort. Við þurfum frá núverandi ríkisstjórn og ef það gengur ekki þá frá næstu ríkisstjórn að fá skýra framtíðarsýn og heildaráætlun þar sem litið er til m.a. þessara tillagna sem birtust í skýrslu. Í lokin vil ég ítreka þakkir til þeirra sem stóðu að gerð skýrslunnar Ríkisendurskoðunar en einnig þeirra sem hvöttu til þess að hún yrði gerð Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, fyrrverandi þingmanns, þáverandi þingmanna Miðflokksins og Vilhjálms Árnasonar, fyrir að hafa gert þetta að veruleika því að hér birtast niðurstöður sem eru sláandi geta þau líka reynst gagnlegar ef menn hrinda þeim í framkvæmd.
Guðmundur Ingi Kristinsson veitir andsvör við ræðu hv. þingmanns. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir góða ræðu og hann kom inn á þetta svolítið merkilegt mál og það er mjög húsnæðið. Maður furðar sig á því. Þessi risa spítala sem er að rísa þarna við Hringbrautina er hvorki gert ráð fyrir geðsjúkdómum krabbameins, vegferð í þessu eins og þetta séu einhverjir sjúkdóma sem eiga ekki heima í svona nýrri og hallæri, byggingu heldur eiga að vera hornreka í í lélegu húsnæði og ég verð að vera sammála honum um að ég hef farið inn á geðdeild og skoða þá á meðan velferðarnefndar aðstöðunnar þar og þetta er auðvitað ekki boðlegt á neinn hátt fyrir fólk sem er að glíma við þennan sem ég segi bara: Hvar sér hann fyrir sér? T.d. er þetta húsnæði. Danir gera í góðu umhverfi, t.d. við segja Vífilsstaðavatn vænir með samþykkt kjörinn staður en sér hann fyrir sér miðað við hvernig þetta kerfi er byggt upp, hvernig það er fjársvelt, hvernig einhvern veginn við tölum og tölum ár eftir ár en kerfið versnað, biðlistarnir lengjast, það sé eiginlega bara einhvern veginn happa og glappa aðferðin. Það öll þessi skugga sagði allir þeir sem detta á milli. Það virðist enginn hafa tölfræðilegar upplýsingar um hversu margir þetta eru eða það virðist kerfið virðist ekki virka, hvorki héðan í því að reyna að lækna sjúkdómum né að hafa yfirsýn meðan við höfum ekki yfirsýn yfir fjöldann yfir samræmingu á milli kerfa. Þá hlýtur það að vera vonlaust dæmi séum. Hvernig sér hann fyrir sér að við gætum með nýju húsnæði og nýrri aðferð einhvern veginn brúa þetta bil.
Brúað þetta bil hv. 7. þm. Norðaust. svarar andsvari. Herra forseti. Hv. þingmaður sem oft hefur rætt þessi mál hér í þingsal kemur held ég inn á svarið í lok andsvarsins hér: Það skortir yfirsýn. Það skortir heildarsýn eins og birtist glögglega í þessari skýrslu vegna þess að fyrsta skrefið eins og Ríkisendurskoðun bendir á, er að einhver hafi heildarsýn yfir málaflokkinn og hvernig allt spila saman því öðruvísi bara ganga hlutirnir ekki saman. Eitt er jafnvel að vinna á móti öðru og menn falla milli skips og bryggju. Þetta er því miður allt of algengt vandamál í stjórnmálum samtímans, ekki bara þessum á þessu málasviði, að það skortir heildarsýn. Það skortir langtímasýn. Fyrsta atriðið sem þarf að koma í lag til að laga allt hitt er heildarsýnin og liður í þeirri heildarsýn þarf að mínu mati að vera umhverfið sem fólki er boðið upp á, eru augljóslega stofnanaumhverfið en líka bara umgjörðin um þessa þjónustu því að maður ímyndað sér að það hljóti að vera erfið og þung skref fyrir marga að ráðast í að leita sér hjálpar ef viðkomandi þarf að gera það með því að fara inn á stofnun þar sem manni líður nánast illa í umhverfinu er skrefin þeim mun þyngri ef viðkomandi getur gert það sem honum er tekið opnum örmum í fallegu gróflegu, afslappað umhverfi. Þá verður auðveldara að taka skrefið til að leita sér hjálpar og meðferðin verður árangursríkari. Ég er alveg sannfærður um það, enda sjáum við það til að mynda í tilviki fíkni eða áfengisvanda í útlöndum að þar leitar efnamesta fólkið eftir hjálp hjá stofnunum sem bjóða upp á gott umhverfi. Fólki líður vel.
Spyrja menn 20, 9. þm. Suðvest. veitir andsvar öðru sinni. Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en verið innilega sammála hv. þm. Sigmundi Davíð. Ég held að það séu bara leysa málin, gætu gert það ef við fengjum tækifæri til þess vegna þess að það kemur fram í þessari hana hjá Ríkisendurskoðun bendir á t.d. að landlæknir er ekki með neina heildarsýn. Hann bendir á að það er vandamál að einstakir læknar eru bara með upplýsingar og miðla þeim ekkert. Það er enginn sem fær ekkert gegnumstreymi þannig að einhver geti haft yfirsýn nákvæmlega yfir hlutina og þess vegna gætum við þess vegna ímyndað okkur að einhver einstaklingur í þessu kerfi að hann gæti verið á mörgum stöðum í kerfinu að fá mismuninn hjálp. En aldrei fór ég ekki öllu þannig að ég held að ef við mundum stokka kerfið bara byrjað frá grunni og sjá til þess í eitt skipti fyrir öll af því að við gerum þetta þannig að þetta sé eins og hann segir. Ég þekki af eigin raun. Ég átti við sem lenti inni á geðdeild og það var á þeim tíma þannig að það var eitt bara að fá að vita þegar þessir einstaklingar komi út á gildi. Einnig að fá að vita að þessi kom út, að einhver sé að taka á móti þeim og en þá kom upp þetta stórfurðulega svar. Nei, það er ekki hægt að láta ykkur vita af því vegna þess að það eru persónuverndarlög má ekki. En afleiðingarnar verða skelfilegar. Enginn fékk að vita. Það er dauðans alvara viðkomandi hann fólk tók sér deili á og þarna var klár gloppa í kerfinu sem gerðu það að verkum að það hlýtur að vera ábyrgð, mikil ábyrgð að útskrifa af stað án þess að nokkur taki á móti honum. Þannig að þetta sýnir hvers megnug hversu viðkvæm eftir kerfi, hvernig það er eiginlega bara ekki að virka.
Hv. 7. þm. Norðaust. fór andsvarið öðru sinni. Herra forseti. Þó að ekki megi gera lítið úr mikilvægi persónuverndar þá er ég þeirrar skoðunar a.m.k. og þar með sammála hv. þingmanni að fólk geti verið lent í þeim aðstæðum að það geti ekki lengur sjálft björg sér veitt, það þurfi utanaðkomandi aðstoð, fólk sé ekki fært um að meta eigin afstöðu og taka ákvarðanir um hvernig það verji sig best. Ég er ekki frjálshyggjumaður. Ég er þeirrar skoðunar að það komi upp aðstæður í samfélaginu þar sem geti þurft að hafa vit fyrir einhverjum og ég þekki mörg dæmi þess að fólk hafi orðið mjög þakklátt eftir á að gripið hafi verið inn í og gert sér grein fyrir því að ef viðkomandi hefði verið skilinn eftir bara sjálfur með það að meta sína stöðu og hvað ætti að gera þá hefði það getað farið mjög illa eins og í því dæmi sem hv. þingmaður nefndi hér áðan. En vegna þess að gripið hafi verið inn í þá hafi viðkomandi náð að koma sér á réttan kjöl aftur. Ég tek heils hugar undir það að koma upp þau tilfelli þar sem þarf inngrip og það inngrip virkar auðvitað þeim mun betur sem kerfið er betur í stakk búið ósamræmt eins og Ríkisendurskoðun bendir á og samræmt til að taka á máli viðkomandi á þann hátt sem á við hverju sinni. En allt of margir við núverandi aðstæður, jafnvel þegar gripið er inni sem mætti líklega eða þyrfti líklega vera oftar en jafnvel þeir gripir henni, þá er það ekki gert á réttan hátt vegna þess að það skortir heildarsýn á kerfið spilar ekki saman og menn falla milli skips og bryggju vegna þess að það er óljóst hvar ábyrgðin liggur, hver á að taka af skarið svoleiðis að þetta þarf að laga eins og Ríkisendurskoðun minnir okkur á og ætla að vona að ríkisstjórnin taki mið af þessari skýrslu og gera nauðsynlegar úrbætur.
Burt Björn Leví Gunnarsson, forseti fer viðamikill málaflokkur og hv. þingmaður nefndi einmitt húsnæði sem var áhugaverð viðbót í umræðunni hvað það varðar því að það var í fyrra fyrir rétt tæpu ári síðan, sem var verið að kynna framtíðarsýn eða skýrslu um framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum sem á að reyna að ná einhvers konar heildarsýn o.s.frv. þar er ein helsta aðgerðin í einum málaflokknum forgangsröðuð elstir að á næstu tveimur árum að hanna og byggja fyrir 2030 að klára það, tekur tíma að vinna það allt en annars tveimur árum og á að vera búið að hanna og byrjað að byggja nýtt húsnæði fyrir geðþjónustu sem svarar kalli tímans og sem hv. þingmaður var að tala um. Nú er ár síðan þetta sem skýrsla var gerð og send út til umsagnar og svoleiðis. Það bólar ekkert á þessu í fjármálaáætlun sé ég sé ekkert um þetta áætlun þvert á þá þegar næsta fjármálaáætlun er kominn út. Þá eru liðin tvö ár sem á allt að gerast á næstunni hver hollt að klára, alla vega að koma þessu af stað. Þetta er forgangsatriði nr. 1 í skýrslu stjórnvalda sem þýðir að lobbía fyrir sjálf mjög áhugavert. Ég þessi ræða hv. þingmanns minnti mig á svona ákveðin blómatíma í skapandi hugsun innan tölvufræði geirans að það var í Kísildalnum einmitt þegar það átti að fara í gríðarlega miklar nýsköpun þá var einmitt fólkið sem hún var sett í það hlutverk að búa til nýju hlutina var sett í skapandi það sem er einmitt mjög svipað og hv. þingmaður var að lýsa fyrir svona umhverfi sem er fyrir fólk sem á í erfiðleikum með brúttó, kannski sitthvað. Við erum að viðgangast hérna hjá hinu opinbera í þessum málaflokki.
Þingmaður Norðausturkjördæmis svarar andsvari. Herra forseti. Hv. þingmaður nefnir tíu, tvö, gríðarlega mikilvæg atriði, annars vegar yfirlýsingagleði stjórnvalda sem er nú töluverð, m.a. í þessum málaflokki án þess að það fylgi eftir efndir og nauðsynleg fjármögnun og hins vegar kom hann aðeins inn á umhverfi sem ég ætla að nefna á eftir en byrja á hinum fyrrnefnda. Við sjáum þetta gerast hvað eftir annað hjá þessari ríkisstjórn að það eru gefnar út miklar yfirlýsingar um betri kjör, um aðgerðir í þágu barna, um aðgerðir í geðvernd o.s.frv. jafnvel birtast hér þingsályktunartillögur og frumvörp um málið. En þegar maður kafar ofan í þetta þá sér maður að innihaldið er afskaplega takmarkað af því þetta snýst allt um umbúðirnar. Það hefur að mínu mati verið ein helsta ástæðan fyrir því hversu lítið hefur gerst og jafnvel orðið afturför eins og við sjáum í þessari skýrslu á sviði geðverndar að hér hafa komið eru ráðherrar í fyrirspurnatímum með frumvarp í stjórnarsáttmála og hvaðeina og lýst miklum áformum um að bregðast við í þessum málaflokki. En svo gerist ekkert jafn vel. Í fjármálaáætlun sjást þess engin merki að menn ætli sér raunverulega að framkvæma þessi loforð eða þessar tilkynningar sem er kastað fram. Svo aðeins til viðbótar varðandi umhverfið, þótt ég sjái, herra forseti, að tíminn er óðum að renna frá mér þá. Ég verð eiginlega fari í þetta ef ég má í næsta andsvari, því það er eitt mjög áhugavert atriði sem mig langaði að nefna í framhaldi af andsvari hv. þingmanns.
Sem er suður og veitir andsvar öðru sinni, herra forseti. Kannski bæta ekkert neitt miklu við þá í spurning upp hvað það varðar. En það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að maður sér t.d. í stjórnarsáttmálanum lægri skattar, meiri þjónusta maður líta í kringum sig og klórar sér í hausnum og hvernig á að fara að því? Það er bara einhver stórkostleg upp uppgötvunum, einhverja eilífðarvél, greinilega sem er í þessum stjórnarsáttmála. Ég hef þó aldrei séð neinn láta sér detta það í hug að veita meiri þjónustu og kosta til þess minni pening á sama tíma. Það er vissulega alltaf í gangi ákveðin hagræðing í opinberum rekstri en hún tekur allt tíma. Það þarf að kosta til hennar með ákveðnum ákveðnu átaki yfirleitt og afurðinni af því skilar sér oft ekkert alveg strax og þetta er að gerast á sama tíma og við erum að glíma við halla á ríkissjóði og ég bara átta mig ekki neitt á neinu. Hvernig stendur steinn yfir steini hér til þess enda þegar ég fæ síðan fjármálaáætluninni hendur að þá átta ég mig á því að já, þau meintu ekki neitt með þessu því það er nákvæmlega gert í þessari fjármálaáætlun, ekki neitt fyrir bara einu sinni lægsti samnefnari eins og var á síðasta kjörtímabili. Núna erum við að lenda í því að þau eru svo óákveðinn í ríkisstjórninni að þurfa að kalla saman nefnd til að koma einhverri sátt á hérna á sjávarútveginn sem er á stærð við þingið. Það eru jafn margir nefndarmenn í nefndinni og bara þingmanninn tala um 60 manns. Við erum með ríkisstjórn sem getur ekki ákveðið neitt sjálf heldur varpar öllu að einhverjar nefndir, skömmum tíma, nefndir eða sprett nefndir eða hvað sem er eða heilar heilt þing af nefndum og svo kemur eitthvað út úr þessu og það koma stór orð og ég veit ekki hvað og hvað. En við sjáum aldrei neitt í. Fjármálaáætlunin var.
Hv. 7. þm. Norðaust. svarar andsvari öðru sinni. Herra forseti. Ég og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson erum ekki alltaf sammála en ég er eiginlega sammála öllu sem hann sagði hér í seinna andsvari sínu en þá að því sem ég náði ekki að fara yfir áðan. Ég ætla að nota samanburðinn við félagslegt húsnæði. Ég veit að það er annars eðlis. Þá má segja að fólk með geðræn vandamál er kannski líklegra til að þurfa að nýta sér félagslegt húsnæði. Það er kannski tengingin að vissu leyti en við höfum séð það um ekki bara áratugi heldur aldir að það hvernig félagslegt húsnæði er hannað hefur mjög mikið að segja um það hvernig fólki líður og hversu vel því er við haldið og hversu eftirsóknarvert er að búa þar. Ég hef skoðað félagslegt húsnæði, til að mynda í Belgíu frá 13., 14. og 15. öld sem enn eru í notkun sem slíkt vegna þess það eru falleg hús í fallegu umhverfi, eftirsótt að fá íbúðar og íbúarnir allir sameinast um að halda umhverfinu falleg. Á sama tíma var byggt mikið af félagslegu húsnæði á sjötta sjöunda áttunda áratugnum sem var það óeðlilega óaðlaðandi að það ýtti undir félagsleg vandamál og jafnvel geðræn vandamál og nú er verið að rífa það víða um lönd að umhverfið, hönnun þess, skiptir máli og hefur áhrif á einstaklingana og ég ítreka það sem ég nefndi áðan um þennan samanburð við við þjónustu vegna hinna ýmsu geðrænu vandamála eða annars sem kallar á meðferð í útlöndum. Þar fara þeir sem hafa efni á því í slíka meðferð í fallegu umhverfi en þeir sem hafa síður efni á því fátækara fólk er sent inn á einhverjar stofnanir, kannski í einhverjum hrikalegum steinsteypu, kössum. Það bara virkar ekki eins vel. Þetta er eitthvað sem þarf að huga að í þessu heildarskipulagi, heildarsýn sem vonandi kemur í málaflokknum.