Forseti vekur athygli hv. alþingismanna á því að í dag, 23. mars, er dagur Norðurlanda. Norræn félög alls staðar á Norðurlöndunum halda daginn hátíðlegan, draga fána að húni og hvetja til þess að fánum Norðurlandanna sé flaggað. Af þessu tilefni er nú fánum Norðurlandanna skartað hér við inngang Alþingishússins. Dagur Norðurlanda er haldinn hátíðlegur árlega í tilefni þess að 23. mars árið 1962 var Helsingfors-sáttmálinn undirritaður. Sáttmálann má kalla vísi að stjórnarskrá Norðurlanda og hann er hornsteinn samstarfs ríkjanna sem kristallast í Norðurlandaráði. Sáttmálinn tryggir öllum ríkisborgurum Norðurlanda meðal annars jafnt aðgengi til náms og vinnu hvar sem er á Norðurlöndunum. Þá má geta þess að í tilefni dagsins standa Norræna félagið og Norræna húsið fyrir dagskrá í Norræna húsinu.
Með bréfi, dagsettu 20. mars 2018, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: Rekstur og starfsemi sendiskrifstofa Íslands, Staða barnaverndarmála á Íslandi, Sjúkratryggingar Íslands sem kaupandi heilbrigðisþjónustu, og loks skýrsla um Heilbrigðisstofnun Austurlands.
Borist hafa þrjú bréf frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 385, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni, þskj. 431, um starfsmenn stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni, og þskj. 367, um hleðslustöðvar fyrir rafbíla, frá Guðmundi Inga Kristinssyni. Einnig hefur borist bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 319, um greiðslur til foreldra vegna andvanafæðingar og fósturláts, frá Andrési Inga Jónssyni.
Herra forseti. Þinghaldið í gær veitti mikilvæga innsýn í samstarf flokkanna þriggja sem standa að ríkisstjórninni. Tvö atriði ber í mínum huga hæst í því sambandi. Í fyrirspurnatíma spurði ég hæstv. forsætisráðherra hvort mætti treysta því að ríkisstjórn hennar myndi verja óbyggð víðerni á hálendi Vestfjarða. Það kom ekki já við þessari spurningu, herra forseti. Samkvæmt þessu verður þarna sleppt lausum jarðýtum og beltagröfum í boði VG sem munu stórspilla vötnum og fossum og öðrum náttúruperlum samkvæmt áliti Umhverfisstofnunar. Þetta er gjaldið sem VG greiðir fyrir þátttöku í ríkisstjórninni. Á hinn bóginn, herra forseti, máttu Sjálfstæðismenn sitja undir því að samstarfsflokkar þeirra virtu sjónarmið þeirra vettergis í máli um kosningaaldurinn sem þeim er bersýnilega umhugað um. Gengu æðstu forystumenn samstarfsflokka Sjálfstæðisflokksins fast fram; formaður forystuflokksins, hæstv. forsætisráðherra, og varaformaður hins flokksins, hæstv. menntamálaráðherra, auk annars tignarfólks úr þessum flokkum. Ýmsir hljóta að vera hugsi eftir þessa viðburði gærdagsins. Í hugann kemur herra forseti, hið fornkveðna: Alltaf má fá annað skip og annað föruneyti.
Hæstv. forseti. Fréttaþátturinn Kveikur kveikti umræðuna um fjárhættuspil og ég ætla að ræða það hér. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur sagt að endurskoða þurfi fyrirkomulagið og til athugunar sé að takmarka fjárhæðir, spilatíma og auka eftirlit. Ég fagna því og hef áður tjáð mig um þessi mál hér í þessum ræðustól og lagt fram frumvarp sem tengist þessu. Nú er það svo að um 900 kassar eru í gangi og veltan hleypur á milljörðum. Ísland er eina landið í heiminum þar sem kassar eru utan spilavíta, engin takmörk sett, ekkert eftirlit, notkun reiðufjár víðast hætt. Þetta kemur m.a. fram í því frumvarpi sem ég hef lagt fram þar sem eru lögð til heildarlög þar sem slíkri starfsemi er komið undir eitt þak með sérstöku leyfi frá ráðherra og undir skipulögðu eftirliti. Það má vel hugsa sér að slíkum kössum, líkt og annars staðar í heiminum, verði einmitt safnað á einn stað og eftirlit aukið með þeim hætti og felld um leið niður sérlög þessa efnis. Þess utan er gert ráð fyrir að spilatekjur standi undir forvarnasjóði sem ekki er til í dag sem kemur spilafíklum til aðstoðar. Slíkur sjóður er nauðsynlegur. Það er tryggilega gengið frá því í frumvarpinu um fyrirkomulag þessa efnis þannig að fíklar geti látið loka á sig, þeim leiðbeint um aðstoð og til þess að komast inn á slíka staði þurfi að sýna skilríki og aldurstakmarkið verði 21 ár. Það er fyrst og fremst forvarnamál, þetta frumvarp. Þess utan breytir þetta því að koma starfsemi upp á yfirborðið sem eru ólöglegir spilaklúbbar sem þrífast í dag þar sem er spilað fyrir mun meiri fjárhæðir og undir engu eftirliti og þar sem réttarvernd þeirra sem spila er engin. [[Forseti hringir.]] Það er kominn tími til, virðulegi forseti, að taka á þessum málum og horfa til forvarnaþáttarins og setja heildarlög um málið.
Virðulegi forseti. Gærdagurinn var stórmerkilegur. Róttæka sósíalistastjórnin undir forystu Katrínar Jakobsdóttur fékk 32 atkvæði með sinni óábyrgu og ósjálfbæru fjármálastefnu. Talsmenn sjálfbærari og ábyrgari fjármálastefnu fengu 16 atkvæði með sinni tillögu. Þetta tapaðist í gær en sá dagur mun renna upp að talsmenn ábyrgðar í ríkisrekstri verði á ný í meiri hluta í þessum sal. Eitt af því síðasta sem gerðist sl. haust áður en allt fór í bál og brand var að ég fór í viðtal á sjónvarpsstöð og talaði um fjárlagafrumvarp þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, besta fjármálaráðherra Íslandssögunnar, Benedikts Jóhannessonar, við hæstv. forseta, Steingrím J. Sigfússon. Það var gaman að sjá hversu vel og átakalaust sömu rök og hæstv. forseti færði fyrir máli sínu þá, runnu upp úr þingmönnum Sjálfstæðisflokksins í umræðunni í gær. Það var gaman að sjá það. Þeir eru greinilega fljótir að læra. Dagurinn í gær var þó ekki til einskis þó að slagurinn hafi tapast. Það er alla vega hægt að segja að þegar Sjálfstæðisflokkurinn fer með þetta þjóðfélag ofan í gjána geta þeir ekki sagt að allir í bílnum hafi sagt þeim að gefa í.
Hæstv. forseti. Í dag 23. mars er dagur Norðurlandanna. Það var því ánægjulegt að mæta til vinnu í morgun og sjá glæsilega fánaborg blakta við hún framan við Alþingishúsið, fána Norðurlandanna í allri sinni dýrð. Af því tilefni langar mig til að hafa nokkur orð um þýðingu norræns samstarfs fyrir okkur Íslendinga. Samstarf á vettvangi Norðurlandaráðs skiptir Ísland afar miklu máli þar sem Ísland er smáríki og því veitir norrænt samstarf okkur ákveðna fótfestu á alþjóðavettvangi. Við erum samstiga öðrum Norðurlöndum í helstu áskorunum og álitamálum í hinu alþjóðlega umhverfi. Þannig tala Norðurlöndin oft einum rómi t.d. þegar kemur að öryggismálum, umhverfis- og loftslagsmálum og jafnréttismálum. Norðurlandaþjóðirnar deila einnig sameiginlegri sýn á ákveðin grundvallargildi eins og um mikilvægi mannréttinda, lýðræðis og réttarríkisins og um friðsamlega lausn deilumála. Norðurlandaráð er þingmannavettvangur í opinberu norrænu samstarfi og mörg þeirra réttinda sem eru sameiginleg á Norðurlöndunum eiga rætur að rekja til Norðurlandaráðs. Það var stofnað árið 1952 og er skipað 87 þingmönnum frá Danmörku, Finnlandi, Íslandi, Noregi, Svíþjóð, Álandseyjum, Færeyjum og Grænlandi. Alþingi hefur átt aðild að ráðinu frá stofnun þess og í Íslandsdeild Norðurlandaráðs eiga nú sæti sjö þingmenn úr sex þingflokkum. Norræna ráðherranefndin var síðan sett á laggirnar árið 1971. Á döfinni á vettvangi Norðurlandaráðs er þing ráðsins á Akureyri dagana 9.–10. apríl næstkomandi, en þema fundarins er hafið. Þar eiga Norðurlöndin auðvitað ríkra sameiginlegra hagsmuna að gæta. En þess ber einnig að geta að Noregur fer nú með formennskuáætlun í Norðurlandaráði, þema þeirra er hafið og svokölluð blábók. Norrænu gestirnir sem koma að heimsækja okkur til Akureyrar munu m.a. kynna sér sjávarútveg á Akureyri. Þar er án efa ýmislegt sem þeir geta tekið sér til fyrirmyndar. Velferðarnefnd Norðurlandaráðs mun [[Forseti hringir.]]jafnframt heimsækja Jafnréttisstofu á Akureyri og fræðast um jafnlaunavottun, en á því sviði hafa Íslendingar sem kunnugt er verið frumkvöðlar.
Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á þessu Cambridge Analytica máli og hvað það í rauninni þýðir og hvað búið er að gerast. The Economist fjallaði nýlega um það að með þeim upplýsingum sem fólk setur á netið, ljósmyndum og slíku, er hægt að meta með allt upp í 90% nákvæmni kynhneigð einstaklingsins. Þetta er komið þangað í dag. Menn geta rétt ímyndað sér hvernig hægt er að misnota þetta í þeim ríkjum þar sem t.d. samkynhneigð er ólögleg. Þetta er staðreynd. Þetta er sá veruleiki sem við lifum við í dag. Það er því mikilvægt að við vöknum og förum að veita því athygli hvað Cambridge Analytica hefur verið að gera og hvernig þetta gjörbreytir hinu stjórnmálalega landslagi þegar kemur að því hvernig hægt er að „targetera“ eða miða skilaboðum persónubundið til einstaklinga. Viðskiptamódelið hjá Cambridge Analytica, fyrir utan að reyna að múta fólki og eitthvað svoleiðis sem mögulega er til staðar samkvæmt því sem er í fréttum, er að þeir safna persónuupplýsingum um fólk, fjölda fólks, 50 milljón manns, nota þessar persónuupplýsingar og setja þær í gegnum persónugreinanlegt módel þar sem þeir greina persónuleika manneskjunnar út frá því sem þeir kalla Big Five, eða stóru fimm, það er líka kallað OCEAN, það er skammstöfun á því. Út frá þessu geta þeir síðan „targeterað“ einstakling innan allra hópa sem hefur ekki verið hægt hingað til með sín skilaboð. Það sem við þurfum að spyrja okkur er: Að hvaða leyti er þessi söfnun á persónugreinanlegum upplýsingum að ganga á friðhelgi einkalífs okkar allra? Að hvaða leyti er það að vinna þessar persónugreinanlegu upplýsingar inn í módel um persónu einstaklingsins, þ.e. gildi hans, stjórnmálaskoðanir og svo framvegis, þegar það er hægt að gera með þessum upplýsingum? Það er það sem er gert með þessar upplýsingar og þær eru notaðar í pólitískum tilgangi. Bara til að vekja okkur til umhugsunar um þetta. Við Píratar erum byrjaðir að skoða þetta. Þetta er hættan. Fólk fer inn í einhvern leik á Facebook sem segir hvaða persóna í Game of Thrones viðkomandi sé. [[Forseti hringir.]]Fólk gefur nákvæmlega þessar upplýsingar um sjálft sig og jafnvel þótt það geri það ekki þarf ekki að skoða mörg læk, stundum ekki nema fimm [[Forseti hringir.]]ef einstaklingur veist hvað hann er að gera, af Facebook-síðu hans til að vita mikið um stjórnmálaskoðanir hans. [[Forseti hringir.]]Tökum þetta til umhugsunar. Tökum þetta inn í þingið.
Virðulegur forseti. Strákarnir okkar. Allir vita um hverja er verið að tala þegar þetta er sagt. Strákarnir okkar. [[Gripið fram í: Sjálfstæðisflokkinn.]]En ég ætla ekki að tala um fótbolta- eða handboltastjörnurnar okkar núna, heldur ætla ég að tala um aðra stráka. Allt aðra stráka. Margir hafa veitt því athygli að drengir eiga erfitt uppdráttar í skólakerfinu. Þaðan kemur stór hluti pilta ólæs, þrefalt fleiri drengir en stúlkur fara ólæsir út úr því. Fleiri drengir ljúka ekki framhaldsskólanámi, færri fara í háskóla samanborið við stúlkur. 12% 5–9 ára drengja eru á einhvers konar hegðunarlyfjum. Helmingi fleiri drengir en stúlkur eru á slíkum lyfjum á þessum aldri. Þeir finna sig ekki. Við tekur alls kyns hegðun, áhættuhegðun, afbrot, vímuefni, þunglyndi, aðgerðaleysi, atvinnuleysi og alls kyns óhamingja. Fleiri ungir menn falla fyrir eigin hendi en ungar konur og er sjálfsmorðstíðni ungra manna verulegt áhyggjuefni. Það er hæst á Íslandi af öllum Norðurlöndunum. Hvað er til ráða? Þurfum við ekki að fara að taka eitthvað til bragðs? Ég vil ræða þennan vanda í svolitlu samhengi við þá stórkostlegu umræðubylgju sem hér reis, er enn í hávegum og er kennd við #metoo þar sem kastljósinu var beint að því sem allt of margar konur mega þola. Ég legg til að við beinum kastljósinu einnig að ungum mönnum. Ræðum málið. Finnum úrræði. Hér þarf stórátak. Styðjum ekki bara „strákana okkar“ heldur líka aðra stráka, stráka í vanda.
Herra forseti. Ég ætla í upphafi örstutt að bregðast við orðum hv. þm. Ólafs Ísleifssonar áðan þar sem hann vék að frumvarpi sem hér er á dagskrá í dag, um kosningalög til sveitarstjórna. Bara til áréttingar er rétt að vekja athygli á því að frumvarpið sem hér er til umfjöllunar er þingmannafrumvarp, ekki ríkisstjórnarfrumvarp. Það er flutt af þingmönnum úr fjölmörgum flokkum og stutt af þingmönnum úr fjölmörgum flokkum. Svo eru fjölmargir þingmenn sem hafa efasemdir um það. Línur í því eru ekki eftir stjórn eða stjórnarandstöðu. Innan flokka geta verið skiptar skoðanir um málið, eðlilega. Málið er þess eðlis. Þess vegna finnst mér ekki sanngjarnt af hv. þingmanni að setja það upp með þeim hætti sem hann gerði hér. Frumvarpið er hins vegar þess eðlis að það er fullrar umræðu virði. Ég geri ráð fyrir að við 3. umr. hér á eftir muni menn fjalla um efnisþætti málsins. Ég mun þess vegna ekki gera það í þessari ræðu. Hitt atriðið sem ég ætlaði að nefna í þessu stutta innleggi varðar beinlínis störf þingsins og hvernig við nálgumst það í þessum ræðustól og hér í þinginu. Mér fannst það nokkurt umhugsunarefni í gær þegar atkvæðagreiðsla var haldin um þetta tiltekna mál, kosningalagamálið, að fjöldamargir þingmenn sem ekki höfðu tekið þátt í umræðum um málið fundu skyndilega hjá sér mikla þörf fyrir að ræða það undir liðnum um atkvæðagreiðslu, og fóru út í efnislegar umræður um það. Sjálfur er ég ekki saklaus af því, ég gerði það að einhverju leyti. Það er hins vegar umhugsunarefni fyrir okkur hvers vegna við nýtum ekki þann tíma sem gefinn er til umræðu um mál þegar umræðan er á dagskrá og látum nægja þegar kemur að atkvæðagreiðslum að gera örstutt grein fyrir hvernig atkvæði okkar falla. [[Forseti hringir.]]Að við búum ekki til einhverja aukaumræðu þegar kemur að atkvæðagreiðslunni sjálfri heldur afgreiðum hana þegar hin eiginlega umræða er á dagskrá.
Virðulegi forseti. Í landinu okkar er að finna stóran hóp sem hefur það skítt. Þessi hópur nefnist öryrkjar. Þótt hópur sé þá er hann þó dreifður um land allt. Að vera öryrki þýðir m.a. að þú hefur ekki fulla starfsorku eða starfsgetu af líkamlegum eða andlegum orsökum og ef heilsan leyfir öryrkjum að afla sér aukatekna um styttri eða lengri tíma er þeim refsað með tekjuskerðingu og í raun meinað að leyfa sjálfinu að líða betur og finnast þeir vera einhvers virði. Í vikunni kallaði ég inn upplýsingar frá fólki víðs vegar að af landinu og var sláandi sú tala sem þessir einstaklingar hafa milli handanna, þegar öll útgjöld hafa verið greidd. Rokkaði talan frá 40 þús. kr. upp í 90 þús. kr. og þar við sat. Vestur á fjörðum er kona sem sefur á dýnu í íbúðarkytru í bið eftir félagslegri íbúð. Á tjaldsvæðinu í Laugardalnum býr fólk sem borgar nærri 40 þús. kr. í aðstöðugjöld fyrir mánuðinn. Næstu mánaðamót mun það hækka upp í 90 þús. kr. og mánuði seinna í rúmar 100 þús. kr. Það er ekkert húsnæði að fá á öllu landinu fyrir fólk sem er í þessari stöðu. Hvað ætlar þingheimur að gera í málum þessa fólks? Það væri kannski ráð að smala öryrkjunum saman til að fylla upp í holurnar á vegum landsins, það væri nýtilegra heldur en að sópa þeim undir teppið. Við fæðumst öll með silfurskeið í munni, en sumir glata sinni. Aðrir læra snemma að þykjast hafa týnt sinni og geyma hana þar sem sólar nýtur ekki við, af því að pabbi og mamma gefa þeim alltaf nýja ef þau týna sinni og þá safnast digur sjóður í geymslunni. Það er kannski ástæðan fyrir því að sumir sitja sem minnst á stólum Alþingis þó að þeir ættu að vera þar.
Herra forseti. Það er nauðsynlegt að minnast úr þessum ræðustól árásarinnar á Bretland þar sem taugaeitri var beitt á feðgin í bænum Salisbury í Bretlandi. Bretar, Frakkar, Bandaríkjamenn og Þjóðverjar segja í sameiginlegri yfirlýsingu að Rússar beri ábyrgð á þeirri svívirðilegu árás. Framkvæmdastjóri NATO hefur tekið í sama streng. Notkun hvaða ríkis sem er á vopni sem þessu er skýrt brot á alþjóðalögum og samningum um bann við efnavopnum. Mál þetta er eitt alvarlegasta sem komið hefur upp í alþjóðasamskiptum í Evrópu síðan í síðari heimsstyrjöldinni. Svo virðist sem málið haldi áfram að versna. Í gær líkti utanríkisráðherra Breta Pútín, forseta Rússlands, við Adolf Hitler og sagði að Pútín muni halda HM í Rússlandi í sumar eins og Hitler notaði Ólympíuleikana 1936. Forsætisráðherra Bretlands sagði að málið væri hluti af mynstri rússneskrar íhlutunar gegn Evrópu. Herra forseti. Við verðum að taka framferði Rússa í Evrópu alvarlega. Bandaríkjaþing gaf út í janúar vandaða skýrslu sem þeir kalla Árás Rússa á lýðræðið í Rússlandi og Evrópu. Þar kemur fram að markmið Rússa sé að grafa undan NATO. Mikilvægi NATO hefur aukist til muna undanfarin misseri. Öll aðildarríkin hafa aukið starfsemi sína innan bandalagsins. Ísland verður að fylgjast vel með því sem þar fer fram. Það er aðeins ein stofnun sem ekki hefur séð alvöru málsins og sem ekki hefur fjölgað sínum fulltrúum á vettvangi NATO, það er Alþingi. Í Íslandsdeild NATO sitja einungis þrír þingmenn, þar af aðeins einn frá stjórnarandstöðunni. Á sama tíma sitja sjö þingmenn í Norðurlandaráði, sex þingmenn í Vestnorræna ráðinu og fimm í EFTA og EES. Því verður að breyta. Ríkar ástæður kalla á það. Fjölga þarf í Íslandsdeild NATO-þingsins.
Herra forseti. Ég vil byrja á að óska okkur til hamingju með daginn, dag Norðurlandanna. Norðurlandasamstarfið er Íslandi ákaflega mikilvægt og ber að efla það og styrkja og halda því áfram og sýnir glöggt hvað samstarf þjóða er mikilvægt. Á dagskrá þingsins í dag verða tvö þingmál til lykta leidd, bæði mikilvæg og merkileg. Annars vegar er um að ræða breytingar á kosningalögum sem færa ungmennum, 16 ára, rétt til þess að kjósa til sveitarstjórna. Þetta er stefnumarkandi mál og sýnir framsýni, að við treystum ungu fólki til þess að taka ákvarðanir sem varða þeirra líf. Það er stigið varlega til jarðar með því að byrja á sveitarstjórnarstiginu og kann að vera að við eigum eftir að stíga lengra með því að treysta ungu fólki á fleiri sviðum og samræma ýmislegt sem við kemur aldri og þátttöku í samfélaginu. Hitt málið er breyting á almennum hegningarlögum þar sem hefur náðst mjög góð samstaða í þinginu um að breyta skilgreiningu á nauðgun og færa samþykki inn í skilgreininguna. Þar með gefur Alþingi frá sér mjög skýr skilaboð frá löggjafanum út í samfélagið. Með samþykkt þessa frumvarps eru Íslendingar að taka forystu á þessu sviði, að minnsta kosti á Norðurlöndunum sem við berum okkur nú helst saman við. Ég trúi því og treysti að við munum afgreiða það mál samhljóða hér frá þinginu og [[Forseti hringir.]]verðum Íslandi til sóma og stuðlum að kynfrelsi og friðhelgi einkalífsins og þess að kynferðislegar athafnir [[Forseti hringir.]]skuli ávallt byggjast á samþykki þeirra sem þátt taka.
Forseti. Í dag birtist í DV stutt grein um fimm hluti sem ég gæti spurt um. Með leyfi forseta: „Þetta óskiljanlega. Hvað gerir Smári McCarthy við 134 þúsund kallinn sem hann fær fyrir að búa á Hverfisgötu? Og er ekki ósanngjarnt að ég fái engan pening fyrir að búa í Ljósheimum? Fyrirspurn til félagsmálaráðherra. Stóra spurningin. Er veruleiki okkar draumsýn? Erum við þá ábyrg fyrir hlutum sem gerast í hliðstæðum veruleika? Fyrirspurn til ferðamálaráðherra. Skóleysið. Fá þingmenn niðurgreidda skó sem anda? Fyrirspurn til umhverfisráðherra. Það sem enginn vill vita. Hvenær verður næsta bankahrun? Fyrirspurn til forsætisráðherra. Það sem enginn vill svara. Af hverju fékk Ögmundur Jónasson að afþakka ráðherralaun ef það má ekki? Og af hverju hefur enginn annar reynt að afþakka sporslur? Ef ég skrái mig heima hjá Smára get ég líka fengið 134 þúsund kall? Fyrirspurn til fjármálaráðherra.“ Önnur hugmynd kom af Twitter frá @BirkirGudmundar, með leyfi forseta: „Fyrirspurn til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um eldun hafragrauts. Er hæstv. ráðherra að vinna með rauðan Solgryn eða lumar hann á einhverju öðru leynivopni? Hvert er kjörhlutfall vatns og hafra? Setur hæstv. ráðherra kíví eða banana út í grautinn eða er það bara salt af gamla skólanum?“ Virðulegi forseti. Öllu gamni fylgir alvara. Fyrirspurn mín um nafn höfuðborgar Íslands tengist skráningum á fæðingarstað barna. Er það rétt að barn sem fæðist á Norðfirði sé skráð með fæðingarstað í Fjarðabyggð? Að barn sem fæðist í heimafæðingu í Kjós sé skráð í Reykjavík en ekki Reykjavíkurborg? Að barn sem fæðist í Grímsey sé skráð með fæðingarstað á Akureyri en ekki Akureyrarkaupstað eða bara í Grímsey, á lögheimili? Svo er líka spurning hvort það eigi að skrá þetta yfir höfuð. Kannski finnst einhverjum þetta ekki mikilvæg spurning. Ég virði það alveg en mér finnst þetta mikilvæg spurning.
Virðulegi forseti. Fréttirnar um Cambridge Analytica og sambærilegar stofnanir hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um málefni sem hefur upp á síðkastið verið áhyggjuefni margra sem eru svokallaðar falsfréttir. Hver einasti stjórnmálamaður sem telur sig hafa eitthvað við fjölmiðla að athuga hefur auðvitað það við fréttir að athuga hvort þær séu sannar eða ekki. Við búum núna á tímum þar sem upplýsingatæknibyltingin hefur gert okkur kleift að gera ofboðslega marga hluti, bæði jákvæða og neikvæða. Svokallaðar falsfréttir, hreinn uppspuni settur í fréttagervi beinlínis til þess að móta skoðanir, eru kannski ekki í sjálfu sér nýtt fyrirbæri. En skalinn er nýr og það hversu erfitt það getur verið fyrir stóran hóp fólks að þekkja muninn á því sem er satt og ósatt. Það er nýtt hversu erfitt það getur verið. Nú er mannkyn ekki sérstaklega glöggt í því að þekkja muninn á sönnu og ósönnu eins og sagan sýnir og sér í lagi hin ýmsu trúarbrögð heimsins, leyfi ég mér að segja. Til þess að nýta þessa upplýsingatæknibyltingu sem við erum enn þá að ganga í gegnum þá skiptir ekki bara máli að yfirvöld séu með einhverjar hugmyndir um það hvernig þau geti stöðvað falsfréttir eða haft einhvern hemil á vitleysunni sem fær að flakka á internetinu góða eða í fjölmiðlum almennt. Það skiptir máli að almenningi sjálfum sé ekki einfaldlega sama um það hvað sé satt og hvað ekki. Það skiptir í grundvallaratriðum máli. Það er ótrúlegt ef maður lítur yfir söguna hversu litlu máli þetta virðist hafa skipt mannfólk almennt. Við þurfum ekki bara pólitísk viðbrögð við hættunum sem felast í upplýsingatæknibyltingunni. Við þurfum líka menningarleg viðbrögð. Okkur má ekki vera sama. Við verðum að vilja trúa því sem er satt og við verðum að vilja trúa því ekki sem er ósatt.
Virðulegur forseti. Mig langar í byrjun að beina orðum mínum til hv. þm. Ólafs Ísleifssonar, vinar míns í Flokki fólksins, þegar hann var að ræða hér um Hvalárvirkjun. Hann gerði það í gær og kom inn á það í dag og virkjunarmálin almennt. Mig langar að benda mönnum á að kynna sér söguna í málsmeðferð um slík mál í þinginu. Rammaáætlun er sáttafarvegur sem settur var á dagskrá til þess að leiða svona mál í faglega niðurstöðu og meiri sátt en áður hafði ríkt um slíkar stóra ákvarðanir. Það var gert á vakt Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn á sínum tíma. Þetta á að vera sáttaferill. Fagleg nálgun þar sem undirhópar vinna að faglegri nálgun á ýmsum sviðum og koma með niðurstöður sínar til verkefnisstjórnar sem tekur síðan þær einkunnir á hverju sviði og metur áhrif á náttúruna, metur áhrif á efnahagslíf o.s.frv. Það má deila um þetta fyrirkomulag. Ég hef ekki alltaf verið sáttur við það sjálfur. En á meðan við höfum þessar leikreglur sem þingið hefur sett er auðvitað ekkert annað að gera en fara eftir þeim, eins og hæstv. forsætisráðherra kom vel inn á í gær. Málið er ekki á vettvangi þingsins eins og staðan er, öðruvísi en að við tökum þá upp breytingar á þessum lögum. Það er mikilvægt að hafa málefnalega umræðu um þessi mál. Nýting náttúruauðlinda hefur auðvitað breytt öllu fyrir þetta samfélag, skipt sköpum fyrir okkur, en á sama tíma hafa viðhorf okkar í náttúruvernd breyst á undanförnum árum, sem betur fer. Við höfum náð miklum árangri í þeim efnum. Við getum rifjað upp söguna um það þegar einhvern tímann stóð til að virkja Gullfoss. Það dettur engum í hug í dag. Annað mál, virðulegur forseti, sem mig langar að minnast á og ég sé að er ekki á dagskrá þingsins í dag en ég hafði orð á í gær, er um fjölda fulltrúa í sveitarstjórn sem umhverfis- og samgöngunefnd afgreiddi hér út í gær. Ég legg mikla áherslu á að því verði komið á dagskrá þingsins í dag, fyrir helgi. Ég tel ákveðið samræmi í því að hraða málsmeðferð á því máli í samræmi við þann hraða sem er á málinu um kosningaaldur. Það eru ákveðin líkindi með þessum málum þó að vissulega sé munur á þeim. En það er bara mikilvægt að þetta mál verði tekið til umræðu á vettvangi þingsins og afgreitt áfram með sama hætti og við höfum orðið vitni að í hinu málinu.
Herra forseti. Í síðustu viku hafði ég ásamt nokkrum öðrum þingmönnum tækifæri til að sækja kvennaþing Sameinuðu þjóðanna. Af því tilefni langar mig að segja ykkur frá konu sem ég hitti þar og heitir Grizelda Grootboom. Grizelda er fórnarlamb mansals en tókst með einhverjum hætti að koma sér út úr þeirri hörmulegu stöðu. Á kvennaþinginu flutti Grizelda sögu sína, hún sagði frá skelfilegu ofbeldi sem hún var beitt, svo skelfilegu að eftir að frásögn hennar lauk voru þeir 500 aðilar sem voru í salnum allir í tárum, undirritaður þar með talinn. Hví er ég að segja frá þessari ágætu konu? Þannig er að lögreglan á Íslandi, lögreglan á höfuðborgarsvæðinu, hefur áhyggjur af því að mansal og vændi sé að stóraukast á höfuðborgarsvæðinu og raunar vitum við að þetta er að allnokkru leyti rétt hjá lögreglunni. Það geta verið einstaklingar á höfuðborgarsvæðinu og jafnvel víðar á landinu, í flestum tilfellum konur, sem búa við sömu skelfilegu stöðu og Grizelda; beittar ofbeldi á hverjum einasta degi og sendar á milli landa í gróðaskyni fyrir þá sem, við skulum segja misnota þær. Þetta vandamál er samfélagslegt vandamál okkar allra. Það er skylda allra hér, allra Íslendinga, allra þingmanna á Alþingi Íslendinga, að taka á þessu máli, skoða það af alvöru og gera það í málinu sem við getum gert til þess að hindra að konur [[Forseti hringir.]]í sömu stöðu þurfi að búa við sama ofbeldi og þessi góða kona. Ég skora á þingmenn að taka vel á í þessum málum.
Herra forseti. Ég verð að segja að það kom mér aðeins á óvart í atkvæðagreiðslu um fjármálastefnu í gær að okkar góðu félagar í Samfylkingunni ákváðu að styðja breytingartillögu Viðreisnar sem er - ja, eigum við að segja svolítið meira til hægri en sú sem þó var hér lögð fram. Ég hefði talið að það væri líklegra að félagar okkar myndu styðja stefnu sem stendur nær þeim þó að hún gangi kannski ekki eins langt og þau myndu vilja. Á síðasta ári greiddu þessir sömu þingmenn, ekki alveg sömu en einhverjir þingmenn, atkvæði gegn þeirri stefnu sem hér var svo samþykkt af þeirra hálfu í gær. Þar var kallað eftir minni ríkisútgjöldum og meiri niðurgreiðslu skulda. Það er alveg skiljanlegt út frá sjónarhorni og pólitík Viðreisnar en það er ekki jafn skiljanlegt út frá sjónarhorni og viðhorfi og pólitík Samfylkingarinnar sem hefur hamast á okkur með nákvæmlega sömu orðum og þau gerðu þá við þá stefnu sem lögð var fram. [[Gripið fram í.]] Nákvæmlega sama tölulega stefna var sett fram í gær af hálfu Viðreisnar og sett var fram af hálfu þáverandi hæstv. fjármálaráðherra Benedikts Jóhannessonar. Ég veit að formaður Samfylkingarinnar gagnrýndi þáverandi fjármálaráðherra töluvert þá og nefndi í því sambandi söguna um Dr. Jekyll og Mr. Hyde þar sem hann taldi að hann væri að snúa af þeirri braut sem hann hefði boðað, og talaði líka um að hægt væri að flytja fjöll fyrir 20 milljarða. Við höfum lagt talsvert betur í en þá var gert og erum að fara að gera enn þá betur. Þannig að ég átta mig ekki alveg á því hvernig þau hugsa, en það svo sem ekki mitt að gera það.
Áður en menn fá orðið um fundarstjórn forseta vill forseti upplýsa, í framhaldi af orðum hv. þm. Jóns Gunnarssonar, að forseti hyggst freista þess að setja nýjan fund með nýrri dagskrá síðar í dag ef vel gengur með þau dagskrármál sem nú liggja fyrir og taka þá einmitt á dagskrá mál sem ekki náðu inn á dagskrá dagsins í dag, mál sem ekki voru tilbúin til þess að ganga inn á dagskrána eins og þau stóðu í bókunarkerfum þingsins undir miðnætti í gær. Þetta eru áformin.
Herra forseti. Ég er hingað komin til að bera af mér sakir vegna orða síðasta ræðumanns. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir misskildi stórkostlega það sem gerðist hér í gær. Breytingartillaga Viðreisnar snerist um meiri afgang. Mér fannst það skárra en að ganga á afganginn eins og hv. þingmaður og hv. stjórnarþingmenn samþykktu hér í gær. Það snerist um afgang, ekki um það hvernig við ætluðum að ná slíkum afgangi. Við höfum talað fyrir auknum útgjöldum og aukinni tekjuöflun líka. Mér dettur ekki í hug að samþykkja þá leið sem hv. stjórnarþingmenn vilja fara, að auka útgjöld og lækka skatta á sama tíma sem er eitraður kokteill og það vita þeir sem vilja.
Virðulegi forseti. Það gleður mig að heyra hve ákafur forseti er í að taka upp þingmannamál hér sem ég hyggst vita að hann er efnislega ósammála miðað við ræður hans á síðasta kjörtímabili. Ég geri þá ráð fyrir því að hann hafi líka gaman af því að heyra mig tala, af því að það mun fylgja í kjölfarið. Þá vil ég beina því til hæstv. forseta að taka upp annað mál sem ég veit að hann hefur ekki sömu skoðun á og ég en það er frumvarpið um sölu áfengis og tóbaks, sem hefur komið inn á borð þingsins og verið borið fram og er löngu tímabært, að mínu viti, að fara að ræða. Hafi hæstv. forseti gaman af því að hlusta á þann sem hér stendur tala í pontu þá getur þingmaðurinn lofað því að það verður einnig gert í því máli. [[Gripið fram í: Ég er laus alla helgina.]]
Forseti er alltaf tilbúinn til að hlýða á málflutning hv. þingmanns með ánægju.
Herra forseti. Mér finnst þetta áhugaverð tillaga hjá hv. þm. Pawel Bartoszek. Ég geri hins vegar ráð fyrir því, án þess að ég vilji tala fyrir munn forseta, að afstaða hans til þess að taka fyrir mál hv. þm. Jóns Gunnarssonar o.fl. um fulltrúa í sveitarstjórnum tengist því að hér hefur síðustu daga verið rætt nokkuð um annað mál sem tengist sveitarstjórnarkosningum með einum eða öðrum hætti. Það er ákveðið samræmi í því að þau mál sem að því lúta séu tekin fyrir á sama tíma, sérstaklega þegar um er að ræða að tíminn fram að sveitarstjórnarkosningum er afskaplega skammur eins og menn þekkja og ef ég man rétt hefst utankjörfundaratkvæðagreiðsla vegna sveitarstjórnarkosninga í næstu viku. Það gefur ákveðið tilefni til að gera greinarmun [[Forseti hringir.]]á þessum tveimur málum, sveitarstjórnarmálunum og því máli sem hann nefnir varðandi afnám einkaréttar ríkisins á sölu áfengis, sem ég þó styð eindregið.
Forseti telur að ein leiðsögn sé fyrst og fremst skylda hans við ákvörðun dagskrár og það er að leiða þingviljann í ljós í málum eftir því sem þau eru tilbúin til umræðna og afgreiðslu. Ein meginskylda forseta á hverjum tíma hlýtur að vera að stuðla að því með störfum sínum að vilji Alþingis sé leiddur í ljós.
Herra forseti. Frumvarp þetta er liður í því að breyta viðhorfum sem feðraveldi fortíðar hefur skapað. Ekki þarf að minna þingheim á #höfumhátt og síðan #metoo-byltinguna sem farið hefur eins og eldur í sinu um heimsbyggðina og er Ísland þar engin undantekning. Þar sést svart á hvítu að samfélagið er gegnsýrt af viðhorfum og þar með hegðun sem við getum ekki látið viðgangast. Það er löngu kominn tími til að hverfa frá þeim karllægu sjónarmiðum sem endurspeglast víða, að við tilteknar aðstæður eigi karlmaður nánast rétt á kynlífi með konu. Við þurfum að breyta lögunum til samræmis við réttarvitund almennings og beita þeim til þess að breyta viðhorfum og hafa áhrif til hins betra á þessu mikilvæga sviði mannlífsins. Þess vegna segi ég já.
Herra forseti. Við erum að samþykkja hér mál sem ég held að eigi eftir að skipta miklu máli fyrir íslenskt samfélag. Við erum að gefa tóninn um það að þegar kynmök eru stunduð verða báðir eða allir aðilar að vera til í það. Ég held að þetta eigi eftir að hafa mikið forvarnagildi inn í framtíðina. Ég vona að við höldum áfram á sömu braut. Þetta er mikilvægt skref. Svo þurfum við að halda áfram til þess að útrýma kynferðislegu ofbeldi í okkar samfélagi. Þess vegna greiði ég atkvæði með þessu frumvarpi með mikilli gleði og miklu stolti.
Herra forseti. Ég vildi við þessa 3. umr. málsins fá tækifæri til að lýsa afstöðu minni til þess í aðeins lengra máli en gefst kostur á í atkvæðaskýringum eða yfirlýsingum um atkvæðagreiðslur. Sú breyting sem frumvarpið felur í meginatriðum í sér lýtur að því að lækka viðmið fyrir kosningaaldur úr 18 árum í 16 ár. Þetta er að mínu mati talsvert veigamikil breyting, ólíkt því sem ýmsir hafa haldið fram í umræðum fram að þessu, vegna þess að þarna er verið að breyta einu af grundvallarviðmiðunum í sambandi við kosningarrétt í landinu. Að því leyti er þetta veigamikil breyting og ef menn skoða það í samhengi við annað er rétt að minna á að í sambandi við kosningarrétt til Alþingis þykir ekki nægja að hafa kosningaaldurinn bundinn í kosningalögum eða lögum um alþingiskosningar, heldur er ákvæðið um 18 ára kosningarrétt til Alþingis bundið í stjórnarskrá. Menn átta sig á því að þetta er ekki léttvæg tæknileg breyting, heldur raunveruleg grundvallarbreyting. Eins og fram kom í máli mínu við 2. umr. er að mínu mati hægt að draga mörkin í sambandi við kosningarréttinn hvort sem menn vilja við 16 ár eða 18 ár. Í sjálfu sér eru engin vísindaleg eða fræðileg rök sem styðja aðra hvora niðurstöðuna. Það er hægt að rökstyðja 16 ára markið og það er hægt að rökstyðja 18 ára markið. Þegar 18 ára markið var valið á sínum tíma var gengið út frá því að þar væri um að ræða þann aldur þar sem fólk væri almennt komið með þann þroska að ráða ráðum sínum og hangir auðvitað saman við sjálfræðisaldur. Í skilningi laganna eru ungmenni börn fram að 18 ára aldri, en verða sjálfstæðir einstaklingar með sjálfræði og fjárræði 18 ára gömul. Ég geri ráð fyrir því að þegar ákvörðunin um 18 ára aldursmarkið var tekin hafi verið horft til þeirra sjónarmiða að þarna væri um að ræða aldursmörk sem almennt væri eðlilegt þegar litið væri til þess hvenær einstaklingar væru orðnir fullveðja, ef svo má segja. Það er vissulega rétt að í lögum eru víða önnur aldursmörk og ungmenni fá ýmis réttindi við annan aldur en hér um ræðir. Þó má segja við skoðun á lagaumhverfinu að 18 ár eru almennt það viðmið sem veitir mest réttindi og um leið mestu skyldurnar. Það veldur því að mér finnst ástæðulaust að gera þessa breytingu sem hér er lögð til nema það sé þá skoðað í því heildarsamhengi hvenær við teljum almennt að einstaklingar séu komnir með þann þroska að þeir séu fullgildir þátttakendur í samfélaginu. Ég er tilbúinn að skoða 16 ára aldursmarkið í því sambandi. Mér finnst ekki óeðlilegt að það sé skoðað, m.a. út frá ýmsum rökum um þátttöku í þjóðfélaginu, þroska og þess háttar. Mér finnst eðlilegt að það sé skoðað en ég átta mig ekki alveg á hvaða rök eru í sjálfu sér fyrir því að taka þennan þátt út þegar við erum enn þeirrar skoðunar að einstaklingar á aldrinum 16 til 18 ára eigi í meginatriðum að vera í forsjá foreldra sinna, lúta ákvörðunum þeirra og geti ekki tekið mikilvægar ákvarðanir sem varða þeirra persónulega líf nema með leyfi foreldra sinna. Mér finnst svolítið á skjön að taka þetta út úr með þessum hætti en væri tilbúinn að fara í þá umræðu að draga þessi mörk almennt við 16 ár frekar en 18 ár ef menn eru þeirrar skoðunar að fyrir því séu góð og gild rök. Þetta varðar sem sagt efnisinntak málsins. Ég myndi með engu móti telja fráleitt eða útilokað að færa kosningarréttinn niður í 16 ár, bæði í sveitarstjórnarkosningum og alþingiskosningum ef svo ber undir, samhliða því að þá væri skoðað hvernig við almennt teljum rétt að treysta ungmennum til að taka mikilvægar ákvarðanir sem varða þeirra persónulegu mál. Ákveðin ósamkvæmni eins og ég segi er í því að greina þarna á milli, taka þetta út úr og meðhöndla með einhverjum léttvægari hætti en aðrar þær skyldur og þau réttindi sem ungmenni takast á herðar sem fullgildir þátttakendur í samfélaginu. Hér hefur verið rakið að til séu dæmi, þau eru reyndar ekkert óskaplega mörg, um að kosningarréttur hafi verið færður niður í 16 ár í löndum í kringum okkur. Dæmin um 18 ára kosningarréttinn eru þó miklu fleiri. Í okkar helstu nágrannalöndum er eina dæmið frá Noregi þar sem kosningarréttur til sveitarstjórna var fyrir stuttu lækkaður í 16 ár. Ég hef heyrt það á máli manna í umræðunni sem til þekkja að sú tilraun hafi ekki tekist vel, þ.e. hafi valdið einhverjum vonbrigðum. Skýringin sem er gefin er sú að ekki hafi verið nægur tími til undirbúnings. Það hafa menn sagt um þessa tilraun í Noregi. Gallinn á því hvernig þetta var gert í Noregi er sá að ekki var nægur tími til undirbúnings. Ætlum við að læra af þeirri reynslu? Ætlum við að segja: Við ætlum ekki að falla í sömu pytti og Norðmenn? Nei, nei, hér er talað um að láta þetta taka gildi eftir tvo mánuði. Tími til undirbúnings er knappur og miklu knappari en var í Noregi á sínum tíma. Annað dæmi sem hefur verið nefnt og ég þekki ekki til og get ekki dæmt um er frá Austurríki þar sem kosningarréttur er 16 ár og reyndar Möltu líka. Í þjóðaratkvæðagreiðslu í Skotlandi var kosningarréttur færður niður í 16 ár. Þátttaka var þar mikil. Ég geri mér enga grein fyrir því hvort það hafði önnur áhrif en það olli engum sérstökum vandræðum, ég held að enginn hafi haldið því fram að það hafi valdið neinum vandræðum. Satt að segja þarf svona breyting, ef hún er vel undirbúin, ekki að valda neinum vandræðum en við erum hins vegar í þeirri stöðu að þegar við erum að tala um þetta mál í lok mars eru einungis tveir mánuðir til kosninga til sveitarstjórna þannig að allur sá tími sem menn eru að velta fyrir sér að nota til að undirbúa málið er nú ekki meiri en þeir dagar sem þar er um að ræða, átta eða kannski níu vikur. Níu vikur ef mér reiknast rétt til. Það má vera að til séu áætlanir um það hvernig eigi að standa að þessu. Það hefur ekki komið fram við þessa umræðu að fyrir liggi áætlun um hvernig eigi að kynna þetta fyrir þeim sem eru að fá kosningarrétt með þessu, það hefur ekki komið fram. Það hefur ekki heldur komið fram hvernig eigi að framkvæma þetta tæknilega. Mér er sagt að gestir sem hafa komið fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi sagt að þetta sé hægt en sé erfitt. Það segja þeir sem eiga að framkvæma kosninguna. Sveitarstjórnir bera helstu ábyrgð á framkvæmd sveitarstjórnarkosninga. Sveitarstjórnirnar hafa mælt gegn því að þetta verði afgreitt með svona skömmum fyrirvara, þ.e. Samband íslenskra sveitarfélaga. Allt það veldur manni ákveðnum áhyggjum þó að það sé alveg örugglega ekki útilokað að gera þetta á þeim tíma sem um er að ræða. Það er ábyggilega ekki útilokað. Spurningin er hvort það sé varfærnisleg nálgun eða skynsamleg. Það er síðan annað mál, ef svo má segja. Ég verð því, hæstv. forseti, að lýsa töluverðum efasemdum um að það sé rétt af þinginu að afgreiða þetta á þessum degi. Ég greiddi í gær atkvæði með tillögu um að fresta gildistöku, þ.e. greiddi atkvæði með tillögu sem fól það í sér að tekin væri sú prinsippákvörðun að lækka kosningarrétt í 16 ár en hins vegar myndi þingið og stjórnvöld gefa sér meiri tíma til undirbúnings. Það komu fram tvær slíkar tillögur í gær, en þær hlutu ekki náð fyrir augum þingmanna þá. Það kann að vera að ný tillaga af því tagi verði borin fram við 3. umr. Mér finnst það varfærnari nálgun en það að samþykkja þetta mál núna hérna og sjá svo til hvernig til takist með framkvæmdina. Ég verð auðvitað að segja að mér finnst nokkuð gáleysislega hafa verið farið með þetta mál í gegnum þingið miðað við eðli þess og umfang. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar er það að breyta grundvallarskilyrðum kosningarréttar ekkert smámál, það er töluvert stórt mál, töluvert viðurhlutamikið mál eins og rakið hefur verið. Þetta mál eins og ég kom inn á í umræðu um störf þingsins fyrr í dag í tilefni af orðum hv. þm. Ólafs Ísleifssonar er auðvitað ekki flokksmál. Það er borið fram af þingmönnum úr flestum flokkum á þingi. Fram hefur komið andstaða við það úr ýmsum flokkum. Mér heyrist fólk úr a.m.k. fjórum stjórnmálaflokkum á þingi vera þeirrar skoðunar upp til hópa að rétt væri að fresta gildistökunni, jafnvel þótt menn lýsi yfir stuðningi við grundvallarbreytinguna, efnisbreytinguna. Það er alveg ljóst að hér er ekki um að ræða einfalt mál eða óumdeilt. Ég held að við getum ekki haldið því fram. Varðandi afstöðu einstakra flokka er rétt að ég upplýsi um að í mínum flokki, Sjálfstæðisflokki, hafa verið skiptar skoðanir um þetta mál. Á landsfundi flokksins sem haldinn var um síðustu helgi voru greidd atkvæði um málið og féllu atkvæði svo þegar tekin var afstaða til breytingar af þessu tagi að 260 sem voru í sal á þeim tíma greiddu atkvæði með 16 ára aldursmarki en 290 á móti. Menn sjá því að víða eru skiptar skoðanir um þetta. Fyrir tveimur og hálfu ári féllu atkvæði hins vegar þannig á landsfundi míns flokks að 16 ára aldursmarkið var samþykkt þannig að við sjáum að þetta er umdeilt víða. Afstaða manna ræðst ekki af flokksböndum, ef svo má segja. Frá mínum bæjardyrum séð, hvernig sem við förum með þá efnisbreytingu sem ég teldi reyndar að þyrfti að hugsa betur áður en menn fara út í hana, er a.m.k. eðlilegt og skynsamlegt að við gefum okkur meiri tíma til að fara í gegnum þessa breytingu, undirbúum hana skynsamlega og vel með þeim aðilum sem eiga að sjá um framkvæmd kosninga, sjá um kynningu fyrir ungmenni og annað þess háttar, og skoðum og ræðum það í leiðinni hver afstaða okkar almennt er til þess hvenær ungmenni eiga að fá rétt til þess að ráða mikilvægum atriðum sem varða þeirra persónulega líf. Við höfum stigið það skref að miða þau mörk við 18 ár varðandi flesta þá þætti sem lúta að réttindum og skyldum í þjóðfélaginu. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mál lengra. Ég tel hins vegar að það sé mjög óvarlegt af okkur að afgreiða það án þess að fara betur í gegnum ólík sjónarmið og ræða nánar áður en við göngum til atkvæða.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir hans ágæta innlegg. Ákveðin samkvæmni er stef í því sem hann hefur talað um, að það eigi að vera samkvæmni milli lögræðis og síðan kosningarréttar. Mig langar örlítið að spyrja hann hvort hann sé samkvæmur sjálfum sér þegar kemur að rökstuðningi í þessu máli og tengja það við annað mál sem hér hefur verið til umræðu í dag. Ég nefndi í atkvæðaskýringu með þessu máli í gær að ég hefði samúð með því að það væri stutt til stefnu, ég hefði samúð með þeim rökum að kannski væri ekki ákjósanlegt að breyta kosningalögum svona skömmu fyrir kosningar en það væri annað sem vægi þyngra. Ég hyggst vera samkvæmur sjálfum mér í því að láta þau rök ekki vega þungt þegar kemur til umræðu um annað mál sem verður hér á dagskrá. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Er ekki rétt að yfirfæra þau rök sem hann hefur fært hér fyrir því að það sé óheppilegt að breyta kosningalögum með svo skömmum fyrirvara, sérstaklega í ljósi þess eins og hann nefndi að málið er umdeilt og skiptar skoðanir um það innan þingsins? Er ekki einboðið að hið sama gildi um annað mál sem hér á að taka til umræðu á eftir þar sem verið er að breyta fyrirkomulagi kosninga skömmu fyrir kosningar og það er augljóst að það eru skiptar skoðanir um það mál og jafnvel þingflokkar klofnir?
Ég hef á tilfinningunni að við hv. þm. Pawel Bartoszek ætlum að fara að hnita hringi hvor í kringum annan í þessum málum. Ég er almennt þeirrar skoðunar að það sé óvarlegt að breyta kosningalögum skömmu fyrir kosningar. Þess vegna hefði sennilega verið skynsamlegast að taka hvorugt málið á dagskrá. Ef meiri hluti þingsins aftur á móti, ekki ég, er þeirrar skoðunar að nægur tími sé til þess að taka ákvörðun sem varðar grundvallarbreytingu um það hvernig eigi að hafa kosningarrétt sé ég ekkert því til fyrirstöðu að meiri hluti þingsins samþykki líka að breyta fulltrúa, eða eins og það frumvarp gengur út á, gefa sveitarstjórnum sjálfum heimild til að ákveða fjölda sveitarstjórnarmanna. Ég held að ef meiri hluti þingsins telur það óhætt og engin vandkvæði fylgja því að breyta kjörskránni þegar það er vika þangað til utankjörfundaratkvæðagreiðsla á að hefjast sé enn minna mál að gefa svigrúm til breytingar á fjölda sveitarstjórnarmanna því að framboðslistar þurfa ekki að liggja fyrir fyrr en í maí. Ég hef ekki áhyggjur af þessu. Ef meiri hluti þingsins á annað borð er þeirrar skoðunar að lok mars sé hæfilegur tími til að gera breytingar sem varða sveitarstjórnarkosningar skil ég ekki að það eigi bara við um þetta mál en ekki hitt.
Virðulegur forseti. Reyndar hafa margir framboðslistar í það minnsta verið kynntir þó að auðvitað hafi [[Enginn lagður fram.]]enginn verið lagður fram formlega. Um það gilda frestir sem eru ákveðnir í kosningalögum þannig að þá þyrfti að gera lagfæringar á þeim eða klippa aftan af þeim eftir atvikum. Það kom mér eilítið á óvart í máli hv. þingmanns, ef hann vildi vera svo vænn að hlýða á mál mitt, að hann ætli að láta skoðun meiri hluta Alþingis ráða prinsippafstöðu sinni í þessu máli. Ég hef sagt að úr því að ég telji ekkert því til fyrirstöðu að taka eitt mál á dagskrá og ræða það, öllu heldur að gera ákveðna breytingu, sé ég einnig tilbúinn að ræða hina og taka hana til umræðu þó að ég sé efnislega innilega ósammála þeirri tillögu. Það er ekkert í kerfinu sem gerir það ómögulegt að láta hana ná fram að ganga. Mér finnst þingmaðurinn ætla sér að nýta það að atkvæðagreiðslan hugsanlega fari fram með einum hætti, ef ég skildi hann rétt, og geta síðan réttlætt það að það sé allt í lagi að gera einhverjar aðrar breytingar líka. Annaðhvort hefur þingmaðurinn þá skoðun á að of stutt sé til kosninga til að gera grundvallarbreytingar á kosningalögum eða ekki. Þá á hann að standa á þeirri skoðun en ekki láta meiri hluta Alþingis stýra henni.
Herra forseti. Eins og hv. þm. Pawel Bartoszek veit er ég eins og lauf í vindi þegar kemur að þessum málum. Ég taldi bara rétt að vekja athygli á þessu. Eins og ég segi sjálfur hefði ég kosið að við hv. þm. Pawel Bartoszek hefðum getað staðið saman að því að breyta ákvæðunum varðandi fjölda sveitarstjórnarmanna síðasta vetur og ég veit að hann lagði sitt af mörkum til þess að það mál kæmist til þingsins. Það hefði verið miklu heppilegra að ganga frá breytingum af þessu tagi á góðum tíma fyrir kosningar. Ég vildi segja með breytinguna á fjölda sveitarstjórnarmanna að auðvitað er rétt að hafa það í huga að eins og hún er lögð fram í frumvarpi hv. þm. Jóns Gunnarssonar og fleiri þingmanna felur hún ekki í sér skyldu fyrir sveitarfélögin að breyta fjölda sveitarstjórnarmanna, heldur gefur hún þeim heimild til þess, svigrúm. Ef þau kjósa að gera breytingar getur sú breyting komið til. Auðvitað verðum við að horfa á það að tveimur mánuðum fyrir kosningar er skammur tími til að taka slíkar ákvarðanir og raunar í þeirri sveitarstjórn sem málið á mest erindi við, borgarstjórn Reykjavíkur, hefur þegar verið tekin meirihlutaákvörðun um að fara í tiltekna fjölgun. Það er út af fyrir sig engin sérstök ástæða til þess að ætla að meiri hluti borgarstjórnar Reykjavíkur myndi breyta þeirri afstöðu sinni jafnvel þó að lagaramminn væri víkkaður að þessu leyti. Nú hefur hv. þm. Pawel Bartoszek ekki tækifæri til að koma í andsvar aftur en getur komið í ræðu, en ég velti fyrir mér hvort hann geti með einhverju móti slegið á þær áhyggjur sem hafa komið fram um það að tíminn hvað þessa breytingu varðar sé mjög knappur og [[Forseti hringir.]]setji þá sem eiga t.d. að framkvæma kosninguna í nokkurn vanda.
Virðulegi forseti. Það er ágætt að heyra hv. þm. Birgi Ármannsson nýta 3. umr. til að koma á framfæri sömu athugasemdum og hann hefur gert við málið frá upphafi. Það er ágætt að eiga orðastað við hann um það. En ég kveð mér til hljóðs vegna þess að hv. þingmaður lætur að því liggja, og er ekki einn um það úr sínum flokki, að hér sé eitthvað gáleysislegt á ferð. Í gær komu nokkrir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins og töluðu um að kastað væri til höndum eða að málið væri ekki fullbúið. Þess vegna langar mig að koma hér upp og mér liggur við að segja bera af mér sakir. Það eru fá mál sem ég hef fylgst með, bæði á þingferli mínum og þegar ég var fréttamaður að skrifa um þingið, þar sem jafn vel hefur verið vandað til verka og jafn mikið rætt um og þetta mál. Þetta mál var lagt fram 16. desember. Það eru fjórir mánuðir síðan það var. Það er búið að vera til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Sendar voru 323 umsagnarbeiðnir. 23 umsagnir bárust. Tölur gesta hef ég bara ekki í kollinum. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem mál af þessu tagi er lagt fram. Það var lagt fram á 146. löggjafarþingi. Það var sent til umsagnar. 21 umsögn barst. Þetta mál var lagt fram á 147. löggjafarþingi. Það var ekki útrætt. Áður hafa fjölmörg mál af þessum toga verið lögð fram, ekki nákvæmlega þetta, á mörgum þingum þar á undan. Þannig að ég bið hv. þingmenn, þó að þeir séu ósammála efnisinntaki málsins, að þeir falli ekki í þá gryfju að gera málatilbúnaðinn tortryggilegan eða kasta rýrð á hann. Þar er ekki undir efnisleg afstaða til málsins [[Forseti hringir.]]heldur virðing Alþingis.
Herra forseti. Ég á ekki sæti í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og hef ekki fylgst með umræðum þar. Ég vek hins vegar athygli á að þrátt fyrir þá umfjöllun sem þar fór fram hafa menn ekki verið á eitt sáttir um hver niðurstaðan væri. Minni hluti nefndarinnar hefur verið þeirrar skoðunar að þarna væru atriði sem bæri að skoða betur, sem leiddi til þess að síðast í gær voru kallaðir inn gestir til að fjalla um málið. Hversu oft mál eru lögð fram á Alþingi er ekki mælikvarði á gæði umfjöllunarinnar. Menn geta haft mismunandi skoðanir á einstökum atriðum í því sambandi. En mín tilfinning er sú, og um það erum við hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé alveg ábyggilega ósammála, að þarna sé einfaldlega um það að ræða að þeir sem hafa sannfæringu fyrir málinu eru löngu hættir að spyrja sig einhverra spurninga, bæði um efnisinnihald og framkvæmd. En þeir sem koma hugsanlega nýir að málinu og eru ekki búnir að flytja það sjö sinnum hafa ákveðnar efasemdir. Ef við tökum bara atkvæðaskýringar manna í gær þegar 40 þingmenn fóru í umræður um atkvæðagreiðslu því að þeir höfðu ekki tekið þátt í umræðum um málið í 2. umr., kom í ljós að þeir höfðu afskaplega mismunandi sjónarmið um þetta, mismikinn skilning á því sem var að gerast og tóku afstöðu út frá afar mismunandi forsendum. Undir þeim kringumstæðum finnst mér að mál hafi gott af meiri umræðu áður en það er tekið til endanlegrar afgreiðslu, þó að ég viðurkenni að það ræður afstöðu minni í þessu að ég hef [[Forseti hringir.]]meiri efasemdir um það en hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Það litar auðvitað afstöðu mína. Ég er varfærnari gagnvart breytingunni því að ég er ekki sannfærður um að hún sé rétt.
Virðulegi forseti. Aftur stappar nærri því að ég vilji bera af mér sakir. Hv. þm. Birgir Ármannsson segir að hann gruni að þeir sem hafi sannfæringu fyrir því að samþykkja eigi málið séu löngu hættir að spyrja sig spurninga um efnisatriði málsins. Það finnast mér heldur kaldar kveðjur til mín og annarra hv. þingmanna sem sitjum í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Við nýttum ekki bara hádegisverðarhléið í gær heldur einnig kvöldverðarhléið til að kalla inn nýja gesti einmitt til að spyrja þá spurninga til að fá úr því skorið hvernig yrði farið með framkvæmd kosninganna, yrði þessi tillaga hér að lögum. Hvernig menntamálaráðuneytið hygðist fara með framkvæmd þeirrar uppfræðslu sem nauðsynlegt er að fari fram, og fengum á okkar fund fulltrúa t.d. LUF, þ.e. fulltrúa unga fólksins, sem mér finnst hv. þingmaður oft gleyma að er andlag og það sem liggur undir þessu frumvarpi. Ekki landsfundur Sjálfstæðisflokksins eða við hér inni heldur unga fólkið sem myndi öðlast þennan kosningarrétt. Mér finnst frekar óeðlilegt að tala þannig að aðrir séu hættir að spyrja sig spurninga en þeir sem koma nýir að málinu. Það má þá spyrja um þá sem koma nýir að málinu hvort þeir hafi þá verið að vinna vinnuna sína ef málið er nýtt fyrir þeim núna, sem var lagt fram 16. desember í fyrra. Hvað mig varðar hef ég einmitt sífellt verið að spyrja mig spurninga í þessu máli. Ég hef spurt spurninga á hverjum einasta fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, lesið mig í gegnum allar umsóknir og talað við gesti. Og lært af reynslu þeirra sem hafa reynt þetta. Hv. þingmanni verður tíðrætt um reynslu Norðmanna, sem er þá eina dæmið sem við höfum þar sem er slæm reynsla af lækkun kosningaaldurs niður í 16 ár. Ég spyr af hverju hv. þingmaður líti ekki t.d. til Maltverja. Ég get fært hv. þingmanni þau góðu tíðindi að frá því að við skrifuðum þetta frumvarp [[Forseti hringir.]]hefur það gerst að Maltverjar, sem reyndu það í sveitarstjórnarkosningum að lækka kosningaaldur niður í 16 ár, hafa nú tekið skrefið til fulls því að reynslan af því var svo góð að þeir samþykktu í upphafi þessa mánaðar að það gilti einnig í þingkosningum.
Herra forseti. Ég geri ráð fyrir að ekki sé langt í hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Seðlabankinn hefur haft heimild til að beita innflæðishöftum, binda erlent fjármagn á vaxtalausum reikningum samkvæmt bráðabirgðaákvæði í lögum um gjaldeyrismál. Sú heimild var færð í lög í júní 2016 og var talin nauðsynleg í aðdraganda losunar almennra fjármagnshafta. Í greinargerð með frumvarpinu var bent á að innstreymi vegna beinnar erlendrar fjárfestingar fylgdu margir kostir og um leið takmörkuð áhætta, enda byggðist hún gjarnan á langtímaviðskiptasambandi þar sem til viðbótar við þá fjármögnun sem innstreymið felur í sér fylgir miðlun á þekkingu og tækni, líkt og sagði í greinargerð. Hins vegar felur spákaupmennska í sér ákveðnar hættur þar sem drifkrafturinn er skammtímaábati vegna vaxtamunar á milli landa. Við Íslendingar brenndum okkur illa á vaxtamunarviðskiptum á árunum fyrir fall fjármálakerfisins. Heimild Seðlabankans til að tempra innflæði erlends fjármagns miðaði ekki síst við að koma í veg fyrir vaxtamunarviðskipti og draga þar með úr áhættu og koma í veg fyrir þjóðhagslegt og fjárhagslegt ójafnvægi. Frá því að innflæðishöftin voru innleidd sumarið 2016 hefur engin breyting verið gerð á beitingu þeirra. Binda þarf 40% af erlendu fjármagni á vaxtalausum reikningi og gildir það um öll skuldabréf og innlán óháð útgefanda, ríki, sveitarfélögum og fyrirtækjum og óháð tímalengd. Enginn greinarmunur er gerður á því hvort um er að ræða vaxtamunarviðskipti eða langtímafjárfestingu í íslensku atvinnulífi. Í því sambandi skal tekið fram að ég er sammála þeim mörgu sem fært hafa fyrir því sterk rök að nauðsynlegt sé að vængstýfa vaxtamunarviðskipti. En einnig er vert að benda á að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn - auðvitað vitum við sem hér erum að sérfræðingar hans eru nú ekki alveg óskeikulir - er hins vegar afdráttarlaus í andstöðu sinni við innflæðishöft á Íslandi. Í skýrslu sem kom út síðastliðið sumar var því haldið fram að engin ástæða væri fyrir sérstökum höftum á innflæði fjármagns til Íslands. Innflæðishöftin eiga ekki að vera varanleg að mati AGS enda eru þau eingöngu réttlætanleg sem neyðarúrræði. Höft eiga aldrei að leika lykilhlutverk í innlendri hagstjórn. Ég held því fram að afleiðingar innflæðishaftanna séu alvarlegrar. Þær valda því að vaxtastig á Íslandi er óeðlilega hátt, fyrirtæki og heimili greiða sérstakt álag vegna haftanna og höftin hindra samkeppni á fjármálamarkaði. Í viðtali við Viðskiptablaðið í febrúar síðastliðnum sagði Ásgeir Jónsson, dósent í hagfræði og deildarforseti hagfræðideildar Háskóla Íslands, með leyfi forseta: „Ef þessi höft yrðu afnumin held ég að við myndum sjá vexti lækka tiltölulega hratt.“ Höftin draga úr samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs, eru skaðleg í íslenskum hagsmunum og er hlutfall erlendra fjárfestinga á íslenskum verðbréfamarkaði þar af leiðandi mjög lágt í alþjóðlegum samanburði. Það er eitt að eiga vopn og skotfæri í vopnabúrinu en annað að nota þau án þess að ógn steðji að. Það sama á við um heimild Seðlabanka Íslands að beita innflæðishöftum. Afnám haftanna á langtímafjárfestingar mun hafa jákvæð áhrif. Álag á fyrirtækjaskuldabréf mun lækka og samkeppni á fjármálamarkaði mun aukast. Heimilum stæði til boða hagstæðari nafn- og raunvaxtakjör og ég er nokkuð klár á því að óverðtryggð lán myndu festast frekar í sessi. Það er því eftir miklu að slægjast. Að þessu sögðu vil ég spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Telur ráðherrann að tilefni sé til að aflétta þeim höftum sem enn eru í gildi á fjárfestingar útlendinga í innlendum verðbréfum og innlánum? Er skynsamlegt af Alþingi að endurskoða bráðabirgðaákvæði í gjaldeyrislögum sem sett voru sumarið 2016? Tekur ráðherrann undir þá gagnrýni að innflæðishöftin hafi leitt til hærri vaxtakostnaðar fyrir atvinnulífið og einstaklinga en annars? Þá væri í raun sérstakt vaxtaálag [[Forseti hringir.]]á fyrirtæki og heimili og dregur úr samkeppnishæfi íslensks efnahagslífs.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir áhuga hans á þessu máli og fyrir að efna til þessarar umræðu um það. Mig langar að koma fyrst örstutt inn á það, þrátt fyrir ágætisinngang hér um tilgang fjárstreymistækisins, að með því að binda hluta innstreymis sem kemur til landsins til fjárfestinga í fjármálagerningum sem bera háa vexti á alþjóðlegan mælikvarða er verið að draga úr ábata þeirra fjárfesta sem horfa til skemmri tíma vaxtamunarviðskipta. Innstreymi af völdum vaxtamunarviðskipta getur grafið undan peningalegum og fjármálalegum stöðugleika með því að hindra eðlilega miðlun peningastefnunnar um vaxtafarveginn og hafa óæskileg áhrif á gengi krónunnar. Tækinu er ætlað að stuðla að áhættuminni samsetningu innstreymis en um leið að auka möguleika á að viðhalda vaxtastigi sem er frábrugðið því sem er erlendis, sé þess þörf til að halda verðbólgu í markmiði. Bara örstutt um þetta. Ég tel að það hefði verið stórkostlega mikið gáleysi af okkar hálfu ef við hefðum ekki sýnt fram á það við afnám hafta að við hefðum lært eitthvað af vaxtamunarviðskiptunum og við værum tilbúin til þess að bæta tólum í verkfærakistu okkar til að bregðast við því. Mér finnst líka mikilvægt að hafa í huga að við vorum að fara inn í talsvert mikla óvissu þegar við afnámum höftin og þetta var í mínum huga ein lykilaðgerð til þess að tryggja farsælt afnám haftanna, afléttingu haftanna, eins og við höfum reyndar séð gerast. Það hefur tekist vel. Það er spurt hvort ég telji tilefni til að aflétta þeim höftum sem enn eru í gildi á fjárfestingar útlendinga í innlendum verðbréfum á innlánum. Það má segja að almennt um þetta að aðstæður til slökunar bindiskyldu á fjármagnsinnstreymi batni þegar vaxtamunur við útlönd minnkar, gengi lækkar og framleiðsluspenna slaknar. Þegar við horfum á efnahagsframvinduna hérlendis og reyndar erlendis þá hefur hún þróast með þeim hætti undanfarin misseri að það er eðlilegt að huga að slökun bindiskyldunnar eins og við köllum hana. Á móti vegur að afnám fjármagnshafta og bætt lánshæfismat ríkissjóðs hafa gert vaxtamunarviðskipti álitlegri og um leið líklegri. Þá er einnig að líta til þess að enn á eftir að reka endahnútinn á losun fjármagnshafta og þá er ég að vísa til þessarar eftirstæðu aflandskróna sem nema um 88 milljörðum króna. Engu að síður er útlit fyrir að svigrúm til slökunar bindiskyldunnar skapist á næstu misserum, eftir því sem dregur úr mun á efnahagslegum aðstæðum milli Íslands og umheimsins þegar efnahagur erlendis tekur enn frekar við sér og íslenska hagsveiflan verður meira aflíðandi. Spurt er hvort það komi til greina að fella niður bindiskyldu á ákveðnar tegundir erlendra fjárfestinga að hluta eða að öllu leyti og þá ber hér fyrst að nefna að ákveðnar tegundir innstreymis eru undanskildar bindiskyldunni svo sem hlutabréfafjárfesting og bein erlend fjárfesting, þetta er undanskilið. Þegar bindiskyldunni var komið á tók rammi hennar mið af mati á virkni hennar en einnig komu sniðgöngusjónarmið til sögunnar og með því að undanskilja fyrirtækjaskuldabréf væri opnað á þann möguleika að stofna fyrirtæki sem fjárfestir í ríkisskuldabréfum en fjármagni sig með skuldabréfaútgáfu og kæmist þannig fram hjá bindiskyldunni. Það ber að hafa í huga að eftirspurn eftir fyrirtækjaskuldabréfum var lítil þegar bindiskyldunni var komið á en þær aðstæður kunna að hafa breyst samanber vaxandi fjárfestingar erlendra aðila í skráðum hlutabréfum og nýlegan lánasamning leigufélags við bandarískan fjárfestingarsjóð. Eðlilegt er því að fara yfir útfærslu bindiskyldunnar með tilliti til þess hvaða eignaflokka hún nær til og er vinna við það hafin í Seðlabankanum. Því hefur verið velt upp í umræðunni hvort bindiskyldan hafi leitt til hærri vaxtakostnaðar fyrir atvinnulífið og einstaklinga en þá er til þess að líta að það eru nú bara beinlínis markmið bindiskyldunnar að gera Seðlabankanum kleift að viðhalda vaxtastigi sem tekur eingöngu mið af innlendum aðstæðum þannig að það er nú erfitt svara þessu neitandi. En það er ágætt að rifja það upp að þegar fjárstreymistækið var tekið upp var staða efnahagsmála hér á landi töluvert frábrugðin bæði Evrópu og Bandaríkjunum. Hér var staðan sú að það var spenna en framleiðsluslaki beggja vegna Atlantshafsins á sama tíma en undanfarin misseri hafa þessi efnahagskerfi verið að breytast og slaki í bandaríska hagkerfinu virðist vera horfinn á sama tíma og minnkandi spennu og vaxtar efnahagsumsvifa gætir hér á landi. [[Forseti hringir.]]Þegar við horfum á það að Seðlabanki Íslands hefur lækkað vexti fimm sinnum og [[Forseti hringir.]]vextir í Bandaríkjunum hafa verið að hækka og jafnvel búist við því að það haldi áfram á þessu ári þá eru öll merki þess [[Forseti hringir.]]að aðstæður séu að skapast til þess að taka framkvæmd þessara úrræða til endurskoðunar.
Herra forseti. Stóra spurningin er hvort einhvern tímann verði mögulegt að reka peningastefnu hér á landi án allra hafta á meðan við höldum íslensku krónunni, minnsta sjálfstæða gjaldmiðli í heimi. Komið hefur fram í umræðunni að færa megi rök fyrir því að innflæðishöft leiði til þess að fjármagnskostnaður verði hærri, að innflæðishöftin ýti undir það að vextir hér á landi verði hærri en þeir væru ef við byggjum ekki við höftin og hafi þess vegna neikvæð áhrif á þjóðarframleiðsluna. Einnig er því haldið fram í umræðu um innflæðishöftin að þau gefi bönkunum yfirburðasamkeppnisstöðu. Innflæðishöftin skekki fjárfestingar og lífeyrissjóðir og bankar hafi hagsmuni af því að halda þeim. Ísland sé lítið land og við þurfum á erlendu fjármagni að halda. Á móti kemur að með innflæðishöftunum hefur Seðlabankinn betri tækifæri til að stýra peningamálunum og með þeim er erfiðara að skapa usla á gjaldeyrismarkaði, okkur í óhag. Innflæðishöftin virka hamlandi á að mögulegt sé að taka stöðu gegn krónunni með alvarlegum afleiðingum fyrir almenning. Þótt styrking krónunnar hafi góð áhrif á kjör almennings getur það verið skammgóður vermir. Og ef krónan styrkist enn frekar mun það hafa afleiðingar fyrir útflutningsgreinarnar, ekki síst ferðaþjónustuna, þá einnig á kjör almennings til hins verra. Herra forseti. Íslenska krónan er okkur mjög kostnaðarsöm og erfitt er að sjá hvernig við getum haldið henni án hafta. Innflæðishöftin eru okkur líka dýr. En meta þarf ískalt hvort það að taka þau alfarið af eða í skrefum verði okkur kostnaðarsamara og hvenær rétti tíminn sé til að gera slíkt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að vekja máls á þessu og þakka honum fyrir framsögu hans í málinu sem og hæstv. ráðherra. Mál þetta hefur verið nokkuð til umræðu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, eins og þingmanninum er kunnugt um, og hefur nefndin fengið útskýringar á hvernig þetta mál allt saman stendur. Ég tek undir áhyggjur Seðlabanka Íslands sem komið hafa fram um að sú leið að láta bindinguna alveg lausa í einu vetfangi geti verið varhugaverð og geti ýtt undir áhættuna af vaxtamunarviðskiptum, svipað og var hér fyrir hrun með skelfilegum afleiðingum. Íslenska hagkerfið hefur áður brennt sig illa á því. Að mínu viti má hins vegar alveg ræða hvort gera ætti greinarmun á hefðbundnum verðbréfaviðskiptum eða viðskiptum í verðbréfasjóði eða innflæði í verðbréfasjóði eða beinni fjárfestingu í atvinnulífi, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom raunar inn á, ég held það hafi örugglega verið í þessari ræðu frekar en í samtali áður. Það gæti verið farsælt. Ég verð að segja að ég treysti að þessu leyti Seðlabankanum ágætlega í samvinnu við stjórnvöld til þess að meta það á hvaða tímapunkti heppilegt sé að taka þessi skref. Ég geri ráð fyrir að hv. efnahags- og viðskiptanefnd muni fylgjast gaumgæfilega með því.
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst þakka fyrir þessa góðu umræðu sem hér fer fram. Horfandi á innflæðishöftin sem enn eru við lýði og síðan 88 milljarða eftirstæðisstabbann þá fer vonandi að sjá fyrir haftamálin að meginhluta til, en hvað innflæðishöftin varðar held ég að sé nauðsynlegt að ganga til þeirrar vinnu að vinda ofan af þeirri stöðu sem þar er. Það eru allt aðrar aðstæður í efnahagslífinu nú en voru þegar þau voru sett á, það er öllum augljóst. Framleiðsluspennan er minnkandi svo dæmi sé tekið. Það er bara komin upp sú staða að við sjáum að innflæðishöftin halda vaxtastiginu uppi og þá verðum við að ganga til verksins því að, eins og ég hef margsagt í þessum ræðustól, á endanum snýst þetta mjög mikið um vextina. Það að vaxtastig haldist uppi vegna þessa er raunverulegt vandamál sem bitnar bæði á heimilum og fyrirtækjum landsins. Svo er annað sem þarf að hafa í huga. Það er engin neyð í kerfinu núna eins og var verið að bregðast við við setningu reglnanna. Við erum í allt annarri stöðu og við eigum að ganga til þess að koma okkur út úr þessu fyrirkomulagi eins hratt og hægt er. Ég hef skilning á sjónarmiðum Seðlabankans að vilja ekki taka höftin af í einu vetfangi en það er stundum þannig að plástrana þarf að rífa af. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til dáða hvað það varðar að ganga hratt til þessa verks og fækka þeim óleystu málum sem eftir eru í heildarhaftaumhverfi Íslands.
Virðulegi forseti. Mér er jafn illa við fjármagnshöft og flestum öðrum, hvort sem það eru innflæðishöft eða aðrar tegundir af fjármagnshöftum. Þau eru kostnaðarsöm, það er engin spurning, og tiltölulega vel þekkt hver birtingarmynd þess kostnaðar er. Hér hefur verið talað um að þau hækki vaxtastigið á Íslandi. Stundum er talað um hinn ómögulega þríhyrning: Frjálst flæði fjármagns og stöðugan gjaldmiðill eða sjálfstæða peningastefnu. Það er hægt að velja tvennt, ekki allt þrennt. En þegar við ræðum hluti eins og innflæðishöft verðum við að mínu mati að ræða hina tvo þættina á sama tíma. Því að akkúrat núna er gengi krónunnar hátt. Það virðist samhugur um það. Í það minnsta ekki lágt. Við erum búin að draga þó nokkuð mikið úr fjármagnshöftum. Það er í eðli sínu jákvætt. En ef við ætlum að vera með sjálfstæða peningastefnu, sjálfstæðan gjaldmiðil, og ætlum ekki að vera með höft þýðir það að við verðum með óstöðugan gjaldmiðil. Kostnaðurinn birtist þá þannig. Við munum alltaf borga fyrir það á einhvern hátt. Með innflæðishöftum borgum við fyrir það með háu vaxtastigi. Ef við ætlum að hafa krónuna áfram munum við borga fyrir það. Það er þannig. Meira að segja líka þótt við tökum upp aðra mynt. Birtingarmynd kostnaðarins verður bara öðruvísi. Hún birtist þá ekki í vöxtum. Að mínu mati verðum við að ræða þetta þrennt saman: Frjálst flæði fjármagns, stöðugan gjaldmiðil og sjálfstæða peningastefnu. Það liggur alveg í augum uppi að núverandi stjórnvöld ætla að halda sjálfstæðri peningastefnu og halda í íslensku krónuna. Það liggur alveg ljóst fyrir að íslensk yfirvöld ætla að hafa frjálst flæði fjármagns. Eðlilega, það er hið eðlilega ástand í öllum hagkerfum að hafa frjálst flæði fjármagns. En það þýðir að við erum með óstöðugan gjaldmiðil. Ég velti fyrir mér hvað hinn almenni borgari geti gert í því. Og það þýðir að samband íslenskra hagkerfisins við gjaldmiðil sinn verður alltaf mjög vont. Ég fer nánar út í það í seinni umferð.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þingmanni og formanni efnahags- og viðskiptanefndar, Óla Birni Kárasyni, þessa umræðu um afnám innflæðishafta og vaxtastig. Eins og komið hefur fram eru höftin sett upprunalega til að draga úr fjármagni sem leitar hingað erlendis frá í þeim tilgangi að ávaxta sig á hærri vöxtum og setning laganna sett m.a. af biturri reynslu af útgáfu svokallaðra jöklabréfa sem þess utan veðja á gjaldmiðilinn. Markmiðið var og með lagasetningu og þessum fjárstreymistækjum fyrst og fremst þó til að draga úr áhættu tengdri óhóflegu mögulegu fjármagnsinnflæði í tengslum við losun fjármagnshafta og það kemur skýrt fram í nefndaráliti hv. efnahags- og viðskiptanefndar þegar frumvarp er var hér til umfjöllunar í þinginu þar sem segir, með leyfi forseta: „Frumvarpinu er ætlað að veita Seðlabanka Íslands stjórntæki til að draga úr áhættu tengdri óhóflegu fjármagnsflæði til landsins í tengslum við losun fjármagnshafta.“ Það er að einhverju marki rétt að frá setningunni í júní 2016 kann hættan sem fylgir þessum viðskiptum með lægra vaxtastigi að hafa minnkað og því rétt að hugleiða og ræða það hvort rökin haldi nú, þegar vextir t.d. í Bandaríkjunum og Evrópu hafa hækkað og Seðlabankinn hefur á þessum tíma jafnframt lækkað vexti, ræða hvort rök haldi. Það verður þó alltaf að líta á vaxtastigið og það kemur vel fram í umfjöllun Seðlabankans hverju sinni og mögulega þá að meta stöðuna hverju sinni og draga þá að einhverju leyti úr bindiskylduhlutfallinu eða bindihlutfallinu.
Herra forseti. Það er full ástæða til þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að taka þetta mikilvæga mál hér upp og eins þakka ég ráðherra fyrir hans framlag. Við lentum í erfiðum aðstæðum og það er ástæða til þess að gleðjast yfir því hversu vel hefur gengið við að losna við þau höft sem voru sett á að ráði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þau sættu nokkrum tíðindum, leyfi ég mér að segja, í sögu þeirrar merku stofnunar. Eftir sem áður erum við í þeirri aðstöðu að vera með höft, svokölluð innflæðishöft, frá árinu 2016 og áhrif þeirra eru vel þekkt. Það er engum blöðum um það að fletta að þau leiða annars vegar til hærra vaxtastigs en ella væri og auka þar af leiðandi kostnað, til að mynda hjá ríkissjóði, fyrirtækjum og heimilum. Þetta liggur alveg fyrir og um það er ekki deilt. Hin megináhrifin eru þau að höftin stuðla að sínu leyti að því að halda aftur af styrkingu krónunnar sem er veigamikill þáttur líka. Þessi höft hafa staðið óbreytt núna um skeið. Það er áberandi að þau gera engan greinarmun á því hvort um sé að ræða vaxtamunarviðskipti, sem við viljum náttúrlega fyrir alla muni komast hjá og höfum ekki góða reynslu af, eða langtímafjárfestingu í íslensku atvinnulífi sem ég held að við getum flest vel hugsað okkur hérna. Í seinni ræðu minni mun ég fjalla nánar um þessa þætti, herra forseti.
Herra forseti. Ég tek undir orð annarra þingmanna hér og þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga efni. Það er dálítið gaman að við séum að taka umræðu um peningastefnu í þinginu, við gerum það held ég allt of sjaldan. Innflæðishöftin, sem Seðlabankinn er að beita núna, eru nefnilega órjúfanlegur þáttur sjálfstæðrar peningastefnu með örsmáa mynt eins og íslenska krónu. Það kemur skýrt fram í rökstuðningi Seðlabankans fyrir höftunum og það kemur raunar mjög skýrt fram í málflutningi flestra þeirra sérfræðinga sem tekið hafa til máls um þetta mál að eins óæskileg og höft af þessu tagi séu þá sé líka alveg ljóst að við munum ekki reka svona lítinn gjaldmiðil án hafta. Þau kunna að vera útflæðishöft á tímum eins og við upplifðum hér eftir hrun, en þau kunna þá líka að vera innflæðishöft þegar við glímum við þenslu í hagkerfinu líkt og nú er. Seðlabankinn segir með mjög skýrum hætti í rökstuðningi sínum fyrir þessum innflæðishöftum: Megintilgangur þeirra er að beina aðhaldi peningastefnunnar í vaxtafarveginn en ekki gengisfarveginn. Því það er vissulega hægt að halda verðbólgu niðri með því að láta gengið styrkjast von úr viti, en við vitum að það grefur undan útflutningsatvinnuvegunum okkar og er miklu verra, miklu kostnaðarsamara, til lengri tíma litið en einfaldlega að viðurkenna kostnaðinn af sjálfstæðri peningastefnu, sem er vaxtamunurinn sem í henni felst, þ.e. kostnaðurinn af krónunni. Það væri miklu heiðarlegra ef talsmenn þeirra flokka sem tala hér fyrir áframhaldandi sjálfstæðri peningastefnu í formi íslenskrar krónu - undirritaður er ekki einn þeirra - myndu tala um kostnaðinn sem fylgir henni. Það er vaxtamunur. Það er verðtrygging. Það er ekki hægt að hjóla í afleiðingarnar afmarkaðar og ætla að banna þær, [[Forseti hringir.]]banna innflæðishöft, banna verðtryggingu. Þetta er einfaldlega hluti af kostnaðinum við sjálfstæða peningastefnu. Það þarf að tala um það þannig.
Herra forseti. Þetta er auðvitað býsna tæknileg umræða. Mér dettur í hug orðtakið að hafa vaðið fyrir neðan sig, sem þýðir að fara varlega og gera varúðarráðstafanir. Það er skynsamlegt. Þessi umræða er af þeim toga. Hins vegar er til málsháttur sem segir: Betri er krókur en kelda, sem þýðir að fara ekki endilega augljósu leiðina, taka á sig krók og girða fyrir að maður komist í vandræði. Það er nefnilega ótrúlegur ósiður, svolítið íslenskur, að ráðast alltaf gegn sjúkdómseinkenninu í stað þess að ráðast á sjúkdóminn sjálfan, svo ég tali nú ekki um að reyna að fyrirbyggja að maður fái hann. Nú hefur ríkisstjórnin verið alveg skýr með að ekki standi til að skoða kosti þess að taka upp stærri og stöðugri gjaldmiðil. En það skyldi þó ekki vera að þessi 96 ára gamli öldungur sem krónan er, sé sjálfur sjúkdómurinn? Uppstökkt gamalmenni sem er ýmist ofsa kátt eða geðillt þannig að ættingjarnir eiga bara í mesta basli við að umgangast hann? Þannig leika sveiflur krónunnar mörg fyrirtæki mjög grátt, ekki síst nýsköpunarfyrirtæki og fyrirtæki sem byggja á mikilli þekkingu og þurfa að leika stórt hlutverk í samfélagi okkar í framtíðinni. Á hinni löngu ævi er samt stóra tilhneigingin veiking, enda hefur krónan skroppið saman um 99% á ævi sinni. Munum að gengisfelling krónunnar hefur iðulega verið leið til að færa fé frá almenningi til sumra fyrirtækja sem hefur svo skilað sér í hærri verðbólgu og lakari kjörum fyrir launafólk. Er það virkilega svo að það sé réttlætanlegt að íslenskur almenningur og þorri íslenskra fyrirtækja þurfi að búa við krónuna og fylgifiska hennar sem eru háir vextir og verðtrygging?
Herra forseti. Vextir á Íslandi eru hærri en í nágrannalöndunum af margvíslegum orsökum. Það er í raun fleira en innflæðishöftin sem þar kemur til þó að þau hafi vissulega áhrif. Við erum með örsmátt hagkerfi eins og komið hefur fram í umræðunni. Við erum með jafnvel enn þá smærri gjaldmiðil. En það hefur líka verið mikil spenna í hagkerfinu og Seðlabankinn því beitt vaxtastiginu til að reyna að slá á þá spennu, eins og kemur fram í gögnum frá bankanum. Ég held að það sé í sjálfu sér ekki mikill ágreiningur um það í þessum sal, meðal þingmanna eða bara þjóðarinnar yfirleitt að auðvitað hefðum við viljað að afnám hafta í kjölfar bankahrunsins hefði gengið hraðar fyrir sig en það gerði. En svo ég komi inn á sjúkdómseinkenni, eins og hv. þm. Logi Einarsson áðan: Suma sjúkdóma og sum mein er ekkert hægt að lækna rosalega hratt. Það bara tekur tíma. Íslenska hagkerfið verður að hafa þá þolinmæði sem þarf og íslenskt samfélag hefur þurft að hafa þá þolinmæði sem þarf til að taka á þessu. Ég held að við séum öll sammála um að íslenska hagkerfið hafi þrátt fyrir allt, í kjölfar efnahagshrunsins, náð sér ótrúlega vel á strik. Það er ekki allt stjórnvöldum að þakka. Höldum því til haga. En margt af því sem hefur heppnast vel hefur einmitt komið til vegna þess að stjórnvöld, í samvinnu við þær stofnanir sem við reiðum okkur á, hafa borið gæfu til að stíga skrefin varlega og taka þau eitt og eitt þannig að hagkerfið hafi náð flugi á ný.
Herra forseti. Já, innflæðishöftin eru snúið mál. Það eru til góð rök með og það eru til góð rök á móti. Innflæðishöftin minnka eftirspurn erlendra aðila á skuldabréfum ríkisins og verðið fer því ekki upp. Ef það væru engin höft væri meiri eftirspurn eftir ríkisskuldabréfum, sem sagt fleiri kaupa bréf. Verðið fer upp og ávöxtunarkrafan fer niður og vaxtastigið einnig. Næsti skuldabréfaflokkur ríkisins bæri þá lægri ávöxtunarkröfu. Ef fjármagn streymir hér inn keyrir það ávöxtunarkröfuna niður. Svo getur það gerst að fjárfestar selji allt og þá skapar það ójafnvægi í efnahagslífinu. Þetta er nákvæmlega það sem gerðist fyrir hrun, eins og við þekkjum. Hins vegar eru rök fyrir þessu, bara rök sem virka ekki eins mikið núna og fyrir hrun. Við erum í öðrum aðstæðum eins og við þekkjum en það er hins vegar náttúrlega mjög bagalegt að fyrir hverja 100 dollara sem koma inn í landið fari 40 dollarar inn á vaxtalausan reikning. Fjárfestar hafa ekki áhuga á þessu fyrirkomulagi og við hefðum heldur ekki áhuga á þessu. Höftin eru miðstýrt fyrirbæri en maður skilur svo sem vel hugmyndina á bak við. Við þurfum og eigum að fá hérna inn langtímafjárfesta en þeir verða þá að skilgreina sig sem langtímafjárfesta. Lausn á þessu mikilvæga máli gæti til dæmis verið sú að ef fjárfestir kaupir ríkisskuldabréf til ákveðinna ára, segjum tíu ára, væri einungis hægt að selja þau í fyrsta lagi eftir helming binditímans, t.d. fimm ár, til að tryggja stöðugleikann. Þannig getum við trappað útflæðið þar sem fjárfestar kaupa á mismunandi tímum. Ég hvet ráðherra til að íhuga þessa leið.
Virðulegi forseti. Á meðan við verðum með sjálfstæða mynt og sjálfstæða peningastefnu og ekki með fjármagnshöft þá þýðir ekkert að tala um einhvern stöðugleika í því sambandi, það þýðir ekkert, hann verður ekki. Það er ekki pólitísk skoðun, það bara er þannig og ég held að allir viti að það sé þannig. Fólk er bara misduglegt annars vegar við að horfast í augu við það og hins vegar við að vita hvað eigi að gera í því. Nú langar mig að sýna smá vott af lausnamiðaðri nálgun á þetta, að því gefnu að við verðum áfram með sjálfstæða peningastefnu og við verðum einhvern tímann án hafta sem ég geri ráð fyrir að liggi fyrir í framtíðinni. Það er að almenningur sjálfur öðlist miklu betri skilning á fjármálum og sér í lagi peningamálum en almennt gerist, bara almennt í heiminum. Fólk er ekki almennt mikið að velta fyrir sér gjaldeyriskaupum og því um líku í sínu daglega lífi. Það veltir fyrir sér húsnæðislánum og bílalánum, yfirdrætti og slíku. Ef við ætlum að halda í þessa krónu þá þýðir það að samband almennings við gjaldmiðilinn þarf að verða svolítið skrýtið, svolítið brenglað. Mig langar að minna á eitt sem gleymist líka og var byrjað að gerast fyrir hrun sem er að fyrirtæki voru í auknum mæli farin að nota aðrar myntir. Það kom svona bakdyramegin inn í raun og veru, ákveðin evruvæðing eða gjaldeyrisvæðing í hagkerfinu meðal þeirra sem kunnu að díla við þennan óstöðugleika, þennan innbyggða óstöðugleika í notkun svo smárrar myntar. Ef almenningur allur hefur þessa sömu þekkingu, þennan sama áhuga á peningamálum og kann að verja sig í fjármálaáföllum eins og 2008 þá þýðir það auðvitað að við erum komin með í raun og veru tvöfalt peningakerfi sem er annars vegar íslenska krónan og hins vegar hvað annað sem fólk notar til þess að verja eigur sínar í hruni. Ein leið til þess að verja þetta er verðtrygging, með því að spara á verðtryggðum reikningi en þá erum við komin út í slíkt, fyrirgefðu virðulegi forseti, ég kann ekki betra orð, það er ákveðið skítamix [[Forseti hringir.]]sem við verðum föst með svo lengi sem við verðum með sjálfstæða krónu. Það er engin leið út úr þessu, við verðum með óstöðugleika [[Forseti hringir.]]svo lengi sem við erum með íslenska krónu án hafta.
Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. málshefjanda og jafnframt það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra. Það er jákvætt að ég greini samhljóm á milli þess sem fram kemur í máli Seðlabankans, sem heldur á peningastefnunni, og stjórnvalda og máli hæstv. ráðherra. Staðan núna er þessi: Bankinn hefur sagt að ekki sé tímabært að afnema höftin. Til þess þurfi vaxtamunur að vera minni. Til að svo megi verða þurfa vextir augljóslega annað tveggja að lækka hér eða hækka erlendis. Höftin hafa haft tilætluð áhrif. Stjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins var, ef ég man rétt, andvíg þessum höftum á sínum tíma þegar hv. efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði um málið við innsetninguna - þá tekur stjórn sjóðsins undir þau sjónarmið íslenskra stjórnvalda að bindiskyldan sé nauðsynleg við núverandi aðstæður. Vissulega hefur þessu verið beint í vaxtafarveginn enda umbúnaður peningastefnunnar með þeim hætti að það er nauðsynlegt til að viðhalda verðstöðugleika. Þessi heimild sem Seðlabankanum var veitt með þessari bindiskyldu: Það er eitt að hafa hana, annað er að beita henni. Ég tek undir með hv. þingmanni og formanni efnahags- og viðskiptanefndar Óla Birni Kárasyni varðandi það. Það er svo sem alveg í samræmi við það að Seðlabankinn telur nauðsynlegt að hafa [[Forseti hringir.]]þetta tæki í vopnabúrinu til að geta stutt við peningastefnu og þjóðhagsvarúð þegar svo ber undir.
Herra forseti. Ég vil taka upp þráðinn í ræðu ráðherra þegar hann reifaði þau sjónarmið að læra þyrfti af reynslunni varðandi þau vaxtamunarviðskipti sem hér voru ástunduð á sínum tíma. Sömuleiðis ummæli hans um að þegar höftin voru almennt talað afnumin var vissulega óvissa um hvernig hlutunum myndi reiða af. Það tókst hins vegar vel. Ég hef fullan skilning á þeim varúðarsjónarmiðum sem ráðherra hefur reifað hér. Það er hins vegar þannig að þessi höft kosta mikið. Þau leggja mjög þungar fjárhagslegar byrðar á ríkissjóð umfram það sem unnt væri að komast af með. Í annan stað skapa þau einhvers konar gerviveröld. Aðrar þjóðir ástunda ekki haftabúskap af þessu tagi. Þetta fyrirkomulag getur þannig ekki staðið hér til langframa. Hins vegar heyri ég á ráðherra að hann hefur uppi orð um að taka framkvæmd þessara úrræða til endurskoðunar. Ég vil, eins og fleiri hér, hvetja hann til dáða í þeim efnum. Sérstaklega vil ég beina því til ráðherra að hann láti Seðlabankann hafa hitann í haldinu og gangi fast á eftir skýringum af hálfu bankans á því af hverju hann vilji viðhalda höftum, sér í lagi þegar kemur að því að gera ekki greinarmun á vaxtamunarviðskiptum og því sem við myndum kalla eðlilegri, heilbrigðri langtímafjárfestingu í landinu.
Herra forseti. Mig langar að taka upp þráðinn þar sem ég var áðan. Þetta er einmitt spurning um heiðarleika í umræðu um sjálfstæða peningastefnu. Stjórnmálamenn hafa þann leiðinlega ósið að fagna sveigjanleikanum, dásama krónuna, hvað það sé frábært að hafa þennan sjálfstæða gjaldmiðil, hann sé svo mikilvægur, en leyfa sér síðan alltaf að bölva afleiðingunum án þess að ræða nokkurn tímann rót vandans. Hátt vaxtastig er bein afleiðing af smárri mynt. Það er óumflýjanlegt. Hún mun aldrei ná neinum stöðugleika án þess að hafa þokkalegan vaxtamun við nágrannalönd okkar. Hefur alltaf verið þannig. Við höfum horft á það um áratugaskeið. Sveiflur í gengi er önnur afleiðing af þessari sjálfstæðu mynt. Við dásömum gjarnan þessar sveiflur þegar krónan er að styrkjast, en bölvum þeim þegar hún veikist síðan aftur, sem hún gerir alltaf, óumflýjanlega. Það er því miður er æði margt sem bendir til þess að slíkt skeið veikingar kunni að vera skammt undan. Í stuttu máli. Ég er í hjarta mínu mjög andvígur þessum innflæðishöftum því ég tel mjög óæskilegt að við reisum skorður eða hindranir fyrir innflæði erlends fjármagns inn í hagkerfið okkar. Það væri í raun mjög æskilegt að lífeyrissjóðir gætu t.d. nýtt sér þetta innflæði sem áhugi er fyrir til þess að auka erlendar fjárfestingar sínar. En um leið er það alveg skýrt í rökstuðningi Seðlabankans að þessi höft eru nauðsynlegur þáttur sjálfstæðrar peningastefnu. Ef þau væru ekki fyrir hendi þá myndi gengið styrkjast enn frekar en þegar er orðið, grafa enn frekar undan útflutningsatvinnugreinunum, auka enn frekar líkurnar á gengisóstöðugleika eða gengishruni í framtíðinni. Því miður. Þessi innflæðishöft eru óhjákvæmilegur fylgifiskur [[Forseti hringir.]]sjálfstæðrar peningastefnu, sjálfstæðrar krónu. Við ættum þá kannski að ræða rótina, þ.e. hvort við viljum [[Forseti hringir.]]halda sjálfstæðri peningastefnu og sjálfstæðri krónu, eða taka upp gjaldgenga nothæfa alþjóðlega mynt.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu og fyrir svör hans. Fyrst: Það er rangt að höft séu eðlileg afleiðing af sjálfstæðri peningastefnu eða fylgifiskur hennar. Það er rangt. Það er vont að menn skuli nálgast viðfangsefnið sem eru innflæðishöftin með þeim hætti. En það verður svo að vera og ekki er tími til þess að fara í gegnum það. Það er kannski ástæða til að við efnum til sérstakrar umræðu um það efni. Höft, hvort heldur sem það eru innflæðishöft eða útflæðishöft, geta aldrei verið til lengri tíma hluti af einhverju hagstjórnartæki. Það er bara neyðin ein sem réttlætir að þeim sé beitt. Það er eitt að Seðlabanki Íslands hafi tæki og tól, hafi í vopnabúri sínu að beita hér ákveðnum höftum þegar kemur að innflæði erlends fjármagns, en það er annað beita þeim. Það eru engin rök fyrir því að Seðlabanki beiti heimild sinni til að hemja hér eða tempra innflæði erlends langtímafjármagns á skuldabréfamarkaði og innlánum með þeim hætti sem gert er. Það eru engin rök fyrir því. Það kunna að vera enn þá gild rök fyrir því að fara varlega og beita bindiskyldu þegar kemur að spákaupmennsku, vaxtamunarviðskiptum. En það hvernig framkvæmdin er og hvernig Seðlabankinn hefur nýtt sér heimildir sem hann fékk í bráðabirgðaákvæði í lögum frá 2016 í lögum um gjaldeyrismál, hefur leitt til þess að þeir vextir sem ríkissjóður greiðir eru hærri en ella. Vextir sem fyrirtæki þurfa að greiða eru hærri en ella. [[Forseti hringir.]]Vextir sem heimili á Íslandi þurfa að greiða eru hærri en ella. Það eru engin rök fyrir því núna þegar við sjáum að aðeins er að slakna á í efnahagslífinu að gera þetta með þeim hætti sem gert er. Það er það [[Forseti hringir.]]sem ég er að reyna að koma á framfæri, hæstv. forseti.
Virðulegi forseti. Ég rakti hér í fyrri ræðu minni aðdragandann að setningu þessara úrræða, þessara þjóðhagsvarúðartækja, sem eru að verða almennt viðurkennt úrræði stjórnvalda í hverju landi til þess að stýra efnahagsmálum. Þar kom ég meðal annars inn á það að vextir hafa hækkað í Bandaríkjunum síðan. Þeir hafa hækkað fimm sinnum, en lækkað fimm sinnum á Íslandi. Þannig að aðstæður hafa breyst mikið sem gefur mér væntingar um að þörfin fyrir beitingu úrræðisins sé ekki sú sem hún var. Hér hafa síðan margir komið inn á peningastefnu og sjálfstæðan gjaldmiðil. Ég verð bara að segja að mér finnst þeir, sem saka þá sem tala fyrir sjálfstæðri peningastefnu á grundvelli íslensku krónunnar um að tala ekki jafnframt um galla þess að halda úti sjálfstæðri peningastefnu, þeir eru í mínum huga sekir um að tala aldrei um kosti þess. Kostirnir eru svo augljósir, t.d. það grundvallaratriði að gengi gjaldmiðilsins hverju sinni endurspegli stöðu atvinnuveganna. Þetta er grundvallaratriði í allri peningamálastjórnun. Í því sambandi getur orðið mjög kostnaðarsamt og efnahagslega mikið hættuspil ef menn ætla að tengja sig mynt þegar vextir þeirrar myntar eru í engu samhengi við það sem er að gerast í atvinnulífi hér og í hagkerfinu almennt. Um þetta hefur mikið verið fjallað. Það er augljóst að Evrópski seðlabankinn myndi aldrei fara að líta til stöðunnar á Íslandi þegar hann væri að taka sínar ákvarðanir um vexti á evrusvæðinu. Það er alveg útilokað að það muni nokkurn tímann gerast. Þess vegna hef ég sagt að það sem við ættum að einbeita okkur að sé að laga þá þætti sem hafa verið að grafa undan sjálfstæðri peningamálastjórn, allt sem snýr að vinnumarkaðnum, opinberum fjármálum. Við erum að leggja mikla vinnu á okkur í dag, og höfum gert á undanförnum [[Forseti hringir.]]árum, til þess að styrkja umgjörðina. Það mun gagnast okkur við að halda úti sjálfstæðri mynt með sjálfstæðri peningamálastjórn. [[Forseti hringir.]] Svo verð ég að ljúka ræðunni á því að minna á að nú í vor fáum við skýrslu vegna endurskoðunar peningastefnunnar sem vonandi verður grundvöllur fyrir líflega umræðu hér í þinginu.
Forseti vill tilkynna að borist hafa tvö bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 432, um starfsmenn ráðuneytisins og stofnana á málefnasviði ráðherra, frá Þorsteini Sæmundssyni, og á þskj. 383, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Einnig hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 416, um starfsmenn opinberra hlutafélaga, frá Þorsteini Sæmundssyni.
Hæstv. forseti. Ég er svolítið að reyna að skilja þetta frumvarp og hver sé tilgangurinn með því. Ég heyri hér stundum í helstu stuðningsmönnum frumvarpsins að þeir vilji auka ábyrgð og treysta betur ungu fólki til að taka ákvarðanir sem geti skipt það máli. En það sem er kannski merkilegast er að þetta er samt sama fólkið að uppistöðu til og er ekki til í að treysta ungu fólki til eins eða neins, ekki einu sinni til að kaupa allar vörurnar sem til eru í kjörbúðinni. Það eru einhverjar mótsagnir í þessu. Ég hef oft sagt sjálfur að ég sé mjög tilbúinn að treysta ungu fólki meira en gert er. Ég var sjálfur alla tíð á móti því að hækka sjálfræðisaldurinn úr 16 árum í 18 ár en ef ég man rétt var það nú helsta áherslan hjá þeim flokkum sem styðja þetta frumvarp að vilja hækka sjálfræðisaldurinn. Þetta er mótsagnakennt og maður hefur grun um að eitthvað annað liggi að baki en að allt í einu sé orðið svo mikið traust til ungs fólks. Ég hefði viljað skoða þetta mál í miklu stærra samhengi. Ég hefði viljað fara almennt í það hvenær við eigum að treysta fólki til að taka ákvarðanir um líf sitt, hvort sem það varðar fjármál eða eigin málefni. Er ástæða til að lækka þann aldur til að mynda úr 18 árum í 16 ár? Það er alveg til skoðunar. En við höfum ákveðið að allir séu börn til 18 ára aldurs, eru þá ekki sjálfráða og ekki fjárráða af því að menn hafa ekki nægan þroska til að taka ákvarðanir um eigið líf fyrr en á þeim aldri? Það er niðurstaða þingsins. Svo kemur allt í einu fram frumvarp þar sem við ætlum að treysta þessu sama fólki, sem við treystum ekki til neins annars, til að kjósa til sveitarstjórna. Ég held að við viðurkennum öll að slíkum kosningarrétti fylgir mikil ábyrgð. Núna ætlum við bara að leggja þessa ábyrgð á ungmennin en þau eiga helst ekki að bera ábyrgð á neinu öðru, eða mjög fáu. Það er ekki bara það sem skiptir máli. Það skiptir líka máli þegar við erum að breyta kosningalöggjöf að sæmileg sátt sé um það, að það sé ekki gert í flýti og í miklum ágreiningi. Komið hafa fram breytingartilllögur um að fresta því um sinn eða fresta gildistökunni, en því var hafnað. Þetta skal einhvern veginn keyrt hér í gegn og það þrátt fyrir mikil andmæli Sambands íslenskra sveitarfélaga sem sér um framkvæmdina og telur að of skammur tími sé núna fyrir kosningarnar til þess og að ýmislegt geti komið upp. Það er svo sem alveg í samræmi við tilmæli frá Evrópuráðinu, að ekki skuli farið í miklar breytingar á styttri tíma en ári fyrir fyrirhugaðar kosningar. Hér er auðvitað um miklar breytingar að ræða. Þetta snýst ekki bara um að fjölga nokkrum á kjörskrá. Þetta er grundvallarbreyting. Það koma auðvitað upp praktísk vandamál í kringum svona lagað og það á að keyra þetta núna í gegnum þingið þrátt fyrir að sérfræðingar í dómsmálaráðuneytinu vari mjög við því. Það er ekki langt síðan menn voru hér gargandi í þingsal yfir því að við tækjum ekki nógu mikið mark á sérfræðingum í ráðuneytunum, það er bara örstutt síðan, en núna skipta sérfræðingarnir í ráðuneytunum engu máli. Þetta skal bara keyrt í gegn í miklum ágreiningi þvert á ráð sérfræðinga, þvert á tilmæli frá Evrópuráðinu, bara af því að við höldum einhver okkar að við séum að fara að græða á því að 16 og 17 ára krakkar muni kjósa okkur í næstu sveitarstjórnarkosningum. Það er ekkert annað baki þessu, það eru engin önnur skynsemisrök að baki þessu frumvarpi. Ég get ómögulega skilið að það sé einhver munur á kosningum í sveitarstjórnir eða á Alþingi hvað þetta varðar. Ábyrgðin er alveg jafn mikil hjá kjósendum, hvort sem um er að ræða sveitarstjórnir eða Alþingi. Og ekki breytum við þessum aldri til Alþingis nema að breyta stjórnarskránni þannig að menn hafa talið það mikilvægt að lögræði og kosningarréttur fari saman. Auðvitað er það mikilvægt. Við getum líka séð ýmis praktísk vandamál, við það að ólögráða einstaklingur hafi kosningarrétt. Við erum svolítið að vandræðast með það hvað felst í því að vera forsjáraðili barns, hversu mikið hægt sé að takmarka rétt barnsins sem það hefur að öðru leyti. Við getum séð það raunhæfa vandamál að ef 16 eða 17 ára unglingur þarf að kæra sig inn á kjörskrá, getur hann kært sig sjálfur inn á kjörskrá? Nei, hann er ekki lögráða. Og ef foreldrið segir bara: Nei, ég kæri þig ekkert inn á kjörskrá, mig grunar að þú ætlir að kjósa einhverja tóma vitleysu. Það eru vandamálin sem við stöndum frammi fyrir þegar við erum í þessum flýti, hv. þm. Andrés Ingi Jónsson. Það eru ýmis praktísk vandamál. - Nei, við erum ekki tilbúin að skoða það. Við skulum keyra þetta í gegn, einn, tveir og þrír. Þetta frumvarp er vanhugsað, það er ágreiningur um það og ég held að það væri skynsamlegt að draga það til baka og koma með það aftur síðar, þá í tengslum við almenna umræðu um réttindi ungmenna. Hvað þau eigi að vera mikil. Sjálfur er ég mjög hlynntur því að færa niður aldurinn í 16 ár, að fólk fyrr taki ábyrgð á sjálfu sér almennt. Ég er bara mjög hrifinn af því, alla vega vil ég skoða það mjög vel og tel að það geti vel verið að það sé skynsamlegt. Ég treysti ungu fólki mjög vel. Miklu meira en bara að kjósa til sveitarstjórna. Ég vil gjarnan að það sé miklu meiri þátttakendur í samfélaginu og eigi að hafa miklu meiri áhrif. Ungmenni eru auðvitað orðin nokkuð sjálfstæð 16 ára, skólaskyldunni er lokið … [[Gripið fram í: Varstu ekki farinn að búa þá?]]- Nei, ég var nú ekki einu sinni byrjaður að kíkja á konur þá. Það er nú bara þannig að það er alveg hægt að treysta ungu fólki og ég treysti því mjög vel, en ég vil ekki rasa um ráð fram. Ég tel að það geti ekki farið saman að vera ólögráða og hafa þennan rétt, þannig að ég tel miklu nær að við skoðum það einfaldlega að lækka lögræðisaldurinn, að færa almennt aukna ábyrgð á ungmenni. Það kann auðvitað að vera flókið. Það kann að þýða að við þurfum að undirbúa það vel. En það er umræðan sem ég vil gjarnan taka og ég lít almennt svo á að réttindi, skyldur og ábyrgð eigi að fara saman, en ekki tína eitt og eitt atriði fram af því að menn telja að það geti hentað þeim tímabundið. Það finnast mér ekki góð vinnubrögð og mér finnast það ekki góð vinnubrögð að afgreiða svona mál í ósátt. Ég veit að þetta er þverpólitískt mál. Þetta er ekki flokksbundið mál, þetta er ekki ríkisstjórnarmál en það breytir því ekki, Alþingi á ekki að vinna með þessum hætti, á ekki að afgreiða svona í ágreiningi. Það á að skoða það í miklu víðara samhengi, fara að ráðum sérfræðinga í ráðuneytinu, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, eins og þingmaðurinn hefur oft talað um, það er sérstaklega áríðandi í þessu máli, og fara betur yfir það. Okkur liggur ekkert á og ég vonast til að menn íhugi afstöðu sína, endurskoði afstöðu sína. [[Gripið fram í.]]- Ja, það er nú ekki hægt að stóla á það hjá öllum hér. Það er mikilvægt að fara betur yfir málið, skoða það betur og ná miklu meiri sátt.
Herra forseti. Ég er farinn að skilja betur af hverju hlutirnir gerast hægt hjá Sjálfstæðisflokknum þegar það er erfitt að breyta svona smávægilegu atriði, að færa kosningaaldur niður um tvö ár með fimm, sex vikna fyrirvara. Þetta er engin grundvallarbreyting. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga þegar við ræðum þetta að þegar Evrópuráðið varar við breytingum á kosningalöggjöf er verið að tala um grundvallarbreytingar. Að stækka kjörskrána um 3% getur aldrei talist grundvallarbreyting á kosningalöggjöf. Ég myndi frekar kalla það einhvers konar afstillingu. Mér mislíkar reyndar að ýjað sé að því í máli hv. þingmanns að hér liggi einhverjar annarlegar hvatir að baki. Ég held að við séum öll sammála um að við treystum 16–17 ára unglingum til að kjósa. Ég heyri ekki annað en að hv. þingmaður sé mér sammála um það. [[Gripið fram í: … kjörgengi?]]Ég get fyllilega tekið undir að við getum þá tekið þau mál síðar, varðandi sjálfræðisaldur og fjárræði, og rætt þau í framhaldinu. Mér verður hugsað til afstöðu Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að endurskoðun stjórnarskrár, að mikilvægt sé að taka svona endurskoðun í áföngum og brjóta niður í ákveðna hluta. Er þá ekki bara ágætt að segja: Ef við treystum 16 ára unglingum til að kjósa, leyfum þeim það og skoðum síðan í framhaldinu hvort endurskoða eigi sjálfræði, fjárræði og kjörgengi og láta það fylgjast að. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu. Varðandi sérfræðinga dómsmálaráðuneytisins skilst mér að þeir hafi nú ekki haft mjög miklar áhyggjur af þessu þegar þeir komu fyrir nefndina fyrir fimm vikum síðan en allt í einu hafa þeir stórkostlegar áhyggjur nú fáeinum vikum síðar. Ég spyr hv. þingmann: Er ekki ágætt bara að byrja á þessu og taka svo höndum saman um að klára endurskoðun á því sem ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um, að endurskoða hina þættina líka?
Hæstv. forseti. Ég sagði nú ekki að það væru annarlegar hvatir sem lægju að baki. Popúlismi telst ekki til annarlegra hvata. Bara venjulegt lýðskrum. Það er ekkert annarlegt við það. Þetta eru ekki smávægilegar breytingar. Það eru miklar breytingar að breyta kosningaaldri. Og það eru praktísk vandamál í kringum það. Það verður ekkert hjá því komist að viðurkenna það. Ég tók meira að segja dæmi um praktískt vandamál, þ.e. að kæra inn á kjörskrá. Það er til dæmis eitt. Við erum ekkert á móti breytingum. Allar alvörubreytingar í þessu samfélagi frá stríðslokum hafa verið á vegum Sjálfstæðisflokksins. Það vill svo til.
Þær hafa nú verið heldur fáar.
Nei. Við erum komin í stórkostlegt samfélag. Besta samfélag í heimi, segja sumir. Þannig að þetta er allt einhver misskilningur. Það sem skiptir máli, hv. þingmaður, er að svona breytingar, sem eru heilmiklar í raun, séu gerðar í sæmilegri sátt. Ég er alveg viss um að hægt er að ná sátt í þessu máli. En menn vilja það ekki því að menn þurfa að keyra þetta fram akkúrat fyrir þessar kosningar.
Þetta var lagt fram í fyrra, Brynjar. …
Þetta var lagt fram í desember í fyrra, þingmannamál, lögð fram í desember, hafa aldrei hingað til, svo ég viti til, náð afgreiðslu í mars.
Þetta er í fimmta sinn sem þetta mál er lagt fram. Ég hlusta ekki á þetta.
[[Gripið fram í.]] Í mars.
Við vorum að klára eitt í morgun.
Í mars. Það hefur aldrei gerst svo ég viti til.
Í morgun.
Jú, það var nú bara sagt hérna áðan.
En frumvarpið er alveg jafn vont fyrir það. Menn geta aldrei sagt það, og alls ekki, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, að hér sé eitthvað annað á ferð en kosningaskjálfti fyrir næstu kosningar.
Forseti vill árétta við þingmenn að þeir virði ræðumenn þannig að ef þeir ætla að vera með frammíköll þá séu þau stutt og snögg. Það er hefðin. [[Hlátur í þingsal.]]Og ekki vera með sífellt gjamm.
Herra forseti. Ég held að við verðum þá bara að vera ósammála um það, hv. þingmaður og ég, að þetta sé einhver grundvallarbreyting. Mér þykir það ekki vera mjög mikil breyting að víkka kosningaaldurinn með þessum hætti. Ég hef svolítið gaman af því hvað þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru miklir kerfiskarlar. Það virðast nefnilega vera helstu áhyggjur þeirra að erfitt sé fyrir kerfið að bregðast við þessu með tilhlýðilegum fyrirvara. Ég hélt að þetta væru einmitt boðberar frelsisins og að kerfið ætti ekki að vera ráðandi í öllu saman. En nú er allt í einu helsta áhyggjuefnið orðið að sveitarfélög hafi ekki nægan tíma til að undirbúa sveitarstjórnarkosningar af því að það fjölgaði um 3% á kjörskrá. Það þykja mér merkileg rök. Ég hef ekki sömu áhyggjur af því. Ég held að það sé tiltölulega lítið vandamál að uppfæra kjörskrána í rafrænum heimi í dag. [[Gripið fram í: Er það?]]En mér þætti þá áhugavert að heyra nánari útlistun hv. þingmanns á því hvað það er sem er svona rosalega flókið við að fjölga um 3% á kjörskrá tæknilega séð.
Hæstv. forseti. Ég ætla að lesa upp fyrir hv. þingmann samþykkt stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga sem send var til okkar á þinginu. Þar segir, með leyfi forseta: „Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga tekur ekki efnislega afstöðu til þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu en telur varhugavert að samþykkja breytingar á lögum um kosningar til sveitarstjórna nú þegar rúmlega tveir mánuðir eru til kosninga. Stjórnin bendir á leiðbeiningar frá Evrópuráðinu þar sem fram kemur að stöðugleiki er mikilvægur varðandi kosningalöggjöf og telur að stjórnvöld og Alþingi eigi að starfa út frá þeirri meginreglu að ekki séu gerðar meiri háttar breytingar á kosningalögum þegar minna en eitt ár er til kosninga.“ Þetta eru þeir sem eiga að framkvæma kosningarnar, hv. þingmaður. Það er heldur ekkert gamanmál. Það á ekki vera eitthvað kæruleysislega hugsi yfir því ef eitthvað klikkar við framkvæmd kosninga. Það er stórmál ef kosningar klikka, eins og dæmin sanna. Það er stórmál og þegar verður stórmál þegar er verið að kæra hér inn á kjörskrá. Hvað ætlar hv. þingmaður þá að segja þá? Bara: Úps, sorrí? Gerum þetta bara almennilega, hv. þingmaður.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hægt er að taka undir margt í ræðu hans. Það er eðlilegt að við spyrjum okkur hvernig það megi vera að við viljum taka eitt atriði út úr öllu þessu mengi sem við erum með fyrir framan okkur þegar við horfum á unga fólkið okkar, sem við berum að sjálfsögðu öll mikla virðingu fyrir? Flest okkar hér inni eiga börn, jafnvel unglinga, og það er ekkert langt síðan sum okkar voru unglingar, alla vega telja sum okkar ekkert vera langt síðan, kannski nokkur ár, þegar við vorum að vasast og pæla í þessum hlutum sjálf. En hv. þingmaður nefndi eitt atriði áðan, að 16 ára ungmenni gæti ekki kært sig á kjörskrá enda ekki lögráða sjálft. Það hefur ekki sama rétt og þeir sem orðnir eru 18 ára og geta gert slíkt. Ég velti fyrir mér: Ef 16 ára ungmenni vill gera athugasemdir við kosningar, getur sá viðkomandi kært framkvæmd kosninga? Ber þeim sem hafa eftirlit með kosningunum að taka mark á athugasemdum þess sem ekki er lögráða en mætir á kjörstað og kýs og sér að eitthvað er athugavert við kosningarnar? Ég held nefnilega að ekki sé alveg búið að hugsa fyrir öllu sem upp getur komið í þessu ferli öllu saman. Ég er ekki á móti því að við lækkum kosningaldurinn. Ég er heldur ekki á móti því að við lækkum sjálfræðisaldurinn. Ég er heldur ekki á móti því að við lækkum aldurinn til að ungmenni geti mögulega nálgast eitthvað sem er bannað í dag. Ég velti líka fyrir mér varðandi tóbak og allt það. En ég hef áhyggjur af því að við tökum út eitt svona atriði og hugsum það ekki til enda. Þess vegna hef ég sagt: Samþykkjum málið, frestum gildistökunni þannig að hægt sé að undirbúa og gera það miklu betur en nú stefnir í.
Hæstv. forseti. Ég held að sé alveg rétt hjá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að ekki sé búið að hugsa fyrir öllu sem upp getur komið. Þarna kom hv. þingmaður með fleiri dæmi en ég tiltók. Ég er auðvitað ekki búinn að skoða þau sjálfur en þetta eru raunhæf dæmi sem komið geta upp. Þess vegna segi ég: Það er nánast útilokað í mínum huga, nema þá með vandlegum undirbúningi, að slíta þarna á lögræðisaldurs og kosninganna. Það gengur því miður ekki upp. Ég get alveg sætt mig við það a.m.k. að skoða það að lækka lögræðisaldurinn, og þar með auka réttindi ungs fólks sem ég hef áður minnst á fyrir löngu að ég teldi að skoða ætti alvarlega. En það verður auðvitað ekkert gamanmál þegar við förum að glíma við öll þessi raunhæfu vandamál í kosningunum sjálfum. Og hvernig endar það svo ef öll framkvæmdin fer í rugl? Hvað verður um kosningarnar? Geta þær hreinlega orðið ógildar? Eru það mikil vandkvæði á framkvæmdinni að niðurstaðan verði sú að þær séu bara hreinlega ógildar? Það virðist ekki skipta fólki neinu máli í þessum ágæta þingsal. Málið skal keyrt fram án þess að skoða það nánar. Ég tók undir og greiddi atkvæði með breytingartillögunni um að láta tímann líða aðeins, láta lögin taka gildi síðar. Þá höfum við alla vega tíma til að skoða þetta mál betur.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Fram kemur í nokkrum athugasemda við þingmálið að aðilar séu fylgjandi málinu en leggi áherslu á að það sé vel kynnt, að settir séu fjármunir í að upplýsa í hverju þetta felst, að fjallað sé um lýðræðið, um kosningaþátttöku, ábyrgðina og allt það. Ég velti því fyrir mér hvernig það eigi að gerast á þessum stutta tíma þar til á að kjósa. Reyndar er hægt að byrja að kjósa utankjörfundar eftir viku, eitthvað slíkt, þannig að maður veltir fyrir sér hvernig þetta eigi að ganga upp allt saman. Það er annað sem er aðeins að brjótast um í kollinum á mér af því að ég held að það hafi ekki komið fram, ég hef þá misst af því. Sá sem er orðinn 16 ára getur merkt við hvað hann ætlar að kjósa, hann má kjósa. En má viðkomandi vera á framboðslista? Má viðkomandi starfa í kjördeild, til dæmis? Má viðkomandi fylgjast með kosningum, vera umboðsmaður lista? Ég held ekki. Ekki alla vega eins og ég skil þetta. Það er nefnilega málið að þeir aðilar sem bjóða þetta fram núna eru eingöngu að veita þessu unga fólki leyfi til að setja krossinn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga fyrir að draga fram fleiri atriði sem valdið geta miklum vandkvæðum við kosningarnar. Þetta eru allt mjög góðar spurningar og ég tek undir þær allar. Það er bara spurning um hvort ég eða hv. þingmaður getum sannfært aðra í þessum þingsal um að bíða aðeins með þetta. Ég hef efasemdir um það miðað við hvernig málflutningurinn hefur verið. Ég hef áhyggjur af því og áhyggjur mínar hafa vaxið því meira sem ég kynni mér þetta og því meira sem ég hlusta á aðra. Ég held að við séum hugsanlega á vegferð sem við sjáum ekki fyrir hörmungarnar, því miður.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir innlegg hans í þessa umræðu. Ég hef haft áhuga á þeim atriðum sem snúa að samskiptum barna og foreldra í þessu samhengi öllu og samræmi hlutanna sem hv. þm. Brynjar Níelsson hefur verið óþreytandi við að tengja inn í þetta mál allt saman. En það er eitt sem ég velti fyrir mér sem fram kemur í áliti umboðsmanns barna sem sent var inn til nefndarinnar. Þar segir, með leyfi forseta: „Frá 16 til 18 ára [aldurs] eru einstaklingar börn og því í forsjá foreldra eða annarra forsjáraðila. Mikilvægt er að löggjafinn meti hvort að forsjáraðili geti með einhverjum hætti haft áhrif á kosningarrétt barna við núverandi aðstæður, til dæmis um aðgengi að upplýsingum fyrir kosningar. Má í þessu sambandi nefna sendingu markpósta, aðgang stjórnmálaflokka að skólum eða nemendafélögum, til dæmis grunnskólum, en lækkun kosningaaldurs mun hafa í för með sér að hluti 10. bekkinga“ - ég ítreka: hluti 10. bekkinga - „öðlast kosningarrétt. Mikilvægt er að tryggt sé að foreldrar geti ekki með einhverjum hætti haft áhrif á kosningarrétt barna verði kosningarréttur lækkaður.“ Það er ekki alveg einfalt um að leysa þetta því að þarna stangast væntanlega á forræðisréttur foreldris við þennan nýtilkomna kosningarrétt barnsins sem telur sig og er samkvæmt áliti umboðsmanns barna í fullum rétti til að leita sér upplýsinga með hverjum þeim hætti sem barninu hugnast. Það væri áhugavert að heyra hvort hv. þm. Brynjar Níelsson hefur skoðað þann vinkil málsins, af því að ég veit að hann er vel inni í þessum málum.
Hæstv. forseti. Ég minntist aðeins á þessi flóknu atriði í ræðu minni sem snúa að forsjá og svo eitthvað sem eru réttindi í lögum. Hvað felst í því að foreldri hefur forsjá yfir barni? Hverju ræður það yfir? Hver eru áhrif þess? Þau hljóta að vera mikil. Þess vegna tók ég dæmi: Hvað ef það verða hér einhverjir árekstrar hvað þetta varðar milli barns og foreldris? Hvernig endar það? Þess vegna segi ég: Það er miklu eðlilegra og heilbrigðara að lækka þá bara lögræðisaldurinn. Förum í þá vinnu. Er það þannig að við ætlum í raun að treysta 16 og 17 ára unglingum til að taka ábyrgð og taka afstöðu sem skiptir þau máli? Ætlum við í raun að treysta þeim eða ætlum við bara að treysta þeim fyrir einhverju sérstöku sem við teljum að henti okkur? Það er auðvitað kjarni málsins. Við eru alltaf að því. Í staðinn fyrir að bara segja: Skoðum það hvenær á fólk að vera börn og hvenær er það orðið fullorðið? Við höfum tekið afstöðu til þess, það eru 18 ár. En svo ætlum við einhvern veginn að breyta því í þessu tilviki sem mun auðvitað bara rugla kerfið, af því að við erum svo miklir kerfiskarlar, Sjálfstæðismenn. Það ruglar kerfið. En það er ekki gott að rugla kerfið, það er ekki gott ef kerfið er í rugli. Það kemur okkur öllum illa. Þess vegna er mikilvægt að fara þannig í þetta mál að við skoðum það í heild sinni. Erum við virkilega tilbúnir að treysta 16 og 17 ára eða ekki?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir andsvarið. Ég held að það sé skynsamleg nálgun sem fram kemur hjá hv. þingmanni hvað það varðar að þó að fæstir vilji vera skilgreindir sem kerfiskarlar þá eru kerfiskarlarnir nauðsynlegir. Það verður vera eitthvert lógískt samhengi hlutanna. Mér sýnist á öllu í þessu máli eins og það er búið að menn séu meðvitað að stíga út úr slíku lógísku skipulagi. Ég held að það sé skynsamlegt sem hv. þingmaður kom inn á hvað það varðar að fara í heildstæða endurskoðun á þessum málum. Þá þurfum við líka að gera upp við okkur hvort við treystum 16 ára börnum til að höndla hluti sem við höfum ekki veitt þeim rétt til að hafa ákvörðunarvald yfir hingað til. En hefur þingmaðurinn skoðun á því hversu langan tíma slík skoðun gæti tekið í samhengi við það að nú er verið að horfa til möguleika? Hér liggur fyrir breytingartillaga um að fresta gildistöku um tiltekinn tíma. Hver væri tímaramminn fyrir slíka skoðun?
Hæstv. forseti. Ég held að það væri hægt að afgreiða það á einu til tveimur árum að fara í slíka endurskoðun á öllu. En ég þykist samt vita að þeir sem mest styðja þetta frumvarp eru algjörlega á móti því að veita ungmennum nokkurn meiri rétt að öðru leyti. Þeir munu aldrei leyfa þeim að kaupa einu sinni sígarettur og sennilega ekki að veipa heldur, en það er gott að fá atkvæðin þeirra, við treystum þeim til þess. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, lógískt samhengi hlutanna er mikilvægt og kerfiskarlar eru mikilvægir, vegna þess að ef það molnar undan kerfinu þá molnar undan okkur öllum. Kerfið þarf samt ekki að yfirtaka allt en það kerfi sem við höfum verður að virka.
Virðulegur forseti. Ég hefði viljað hvetja hæstv. forseta til að sjá til þess og ræða það við formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins að nefndin verði kölluð saman til fundar. Sá fundur má fyrir mér vera haldinn þrátt fyrir að þingfundi sé haldið hér áfram, en ég tel að það sé mjög mikilvægt að nefndin fái fulltrúa sveitarstjórnarráðuneytisins og helst ráðherrann á sinn fund til að kanna afstöðu ráðuneytisins til þeirrar yfirlýsingar sem stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga sendi frá sér í morgun. Ég tel nauðsynlegt að fara yfir þetta, ekki síst í ljósi þeirra ummæla sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson viðhafði hér fyrr í dag þar sem hann sagði: Ja, ég held hitt og þetta og ég vildi gjarnan fá betri upplýsingar, t.d. frá þeim sem þurfa að uppfæra kosningakerfið, um hversu mikið þetta er. Menn eru bara að taka afstöðu í mjög stóru máli á grundvelli þess að þeir halda hitt og þetta og kalla eftir meiri upplýsingum. Ég held að það sé nauðsynlegt [[Forseti hringir.]]að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fái sérfræðinga úr dómsmálaráðuneytinu sem þurfa að bera þessa vinnu ásamt sveitarstjórnarráðuneytinu til fundar við sig til að fara yfir þessi mál. Það er ekki hægt að fara um þetta mál þeim höndum [[Forseti hringir.]]og með þeim málflutningi sem maður verður vitni hér að. Það er alveg ljóst. [[Forseti hringir.]]Við erum við þannig aðstæður í þinginu núna og þurfum að flýta okkur aðeins hægar. [[Forseti hringir.]]Þess vegna segi ég að fundurinn í nefndinni má mín vegna vera haldinn á meðan þingfundur heldur hér áfram.
Forseti vill árétta við þingmenn að halda ræðutíma. Þetta voru 40 sekúndur umfram sem er metið held ég, alla vega í dag, ef ekki í vikunni. Forseti mun jafnframt koma þessum ábendingum til skila.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna, flutningsmaður er hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, þar sem lagt er til að börn á aldrinum 16–17 ára fái kosningarrétt. Það má segja að þegar mælt er fyrir málinu í desember hafi það litið sakleysislega út og jafnvel hef ég heyrt á orð þingmanna sem segja að þeim hafi liðið óskaplega vel að hlusta á hvernig málið var lagt upp og þetta væri svona, afsakið enskuslettuna, „feel good“-mál, það gæti öllum liðið vel með þetta. Síðan líður og bíður og málið þróast og vinnst. Þá fara einhvern veginn að koma í ljós að manni sýnist allt önnur sjónarmið: Tækifærismennska, það er blásið á hluti sem skipta virkilegu máli í þessu. Það eru ekki nema nokkrir dagar síðan menn stóðu hér útþandir af réttlætiskennd og gerðu kröfu um að dómsmálaráðherra segði af sér, lýstu yfir vantrausti á hana, vegna þess að hún hafði ekki hlustað á sérfræðinga í dómsmálaráðuneytinu. Og hvað gerist núna? Það koma sérfræðingar úr þessu sama dómsmálaráðuneyti, vara við því hvernig haldið er á þessu máli, og þá bara allt í einu skiptir það ekki nokkru máli. Hvatinn virðist allur annar en raunverulegur áhugi á að auka frelsi og sjálfsákvörðunarrétt barna á aldrinum 16–17 ára. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson kom inn á hér áðan eru þetta mjög sérvalin réttindi sem henta ýmsum hér inni að eigin mati. Svo það sé sagt, nú kann ég ekki alveg reglurnar hvað það varðar, en hv. þingmaður sem nú er í forsetastóli sagði í gær efnislega að þeir flokkar sem teldu sig hafa minnstan stuðning þessa aldurshóps væru á móti þessu. Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki hugsað þennan vinkil fyrr en hv. þm. Jón Þór Ólafsson setti þetta fram. Hvað gerðist síðan í atkvæðagreiðslunni í gær? Ég veit að hinn ágæti þingflokkur Pírata er duglegur í tölvuforritum og að setja hluti upp þannig að hann geti rýnt þá með sýnilegum og skiljanlegum hætti. Í atkvæðagreiðslunni í gær henti ég þessu inn í excel og alls konar litakóða og þess háttar. Það var stórskemmtilegt á að horfa þegar maður fór að sía eftir flokkum hvernig menn greiddu atkvæði. Þá kom í ljós að mesta fylgnin var hjá þeim sem hafa mesta sannfæringu fyrir því að þeir hafi eitthvert smáforskot í þessum hópi. Hjá þeim flokkum sem eru taldir hafa hóflegri stuðning í þessum aldursflokkum voru atkvæðin meira út og suður. Stundum lenda menn í því að eigin rök hitta þá fyrir. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson lendir í því núna og fylgist með úr forsetastóli. Þessi bragur er því miður allur á málinu. Þetta er ágætismál sem ég held að mjög margir séu sammála efnislega. Mér heyrist mjög margir sammála því að færa þessi réttindi til 16 og 17 ára barna en þeir vilja að það sé gert í einhverju samræmi við aðra hluti, það sé ekki tekið út eitthvert eitt afmarkað atriði og sagt: Hérna, krakkar mínir, þið megið kjósa mig, en þið megið ekki gera neitt annað. Það er ekki góður bragur á því. Það sama á við hvað varðar verklag í kringum málið á seinni stigum. Nú er ég nýkominn til starfa en ég hef ekki séð annað eins kapphlaup í nokkru máli og þessu. Ég ætlaði hreinlega ekki að trúa þeim hraða sem hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd afgreiddi málið á eftir að það var klárað hér í 2. umr. Það var komið út úr nefndinni, með smáýkjum, korteri seinna. Á þessum nefndarfundi voru kallaðir fyrir gestir, ég ætla ekki að nota orðalagið til málamynda, en umfjöllunin var alveg örugglega ekki eins djúp æskilegt hefði verið miðað við þær athugasemdir sem fram hafa komið. Þarna komu á fund í gærkvöldi, í kvöldmatarhléinu í gær, fulltrúar dómsmálaráðuneytis og menntamálaráðuneytis. Sjónarmið fulltrúa dómsmálaráðuneytisins sem ég kom inn á áðan að hefðu sett þessi sjónarmið fram í skriflegri umsögn sinni án þess að neitt væri með þau gert, voru sett aftur fram á fundi nefndarinnar í gær og aftur er ekkert með þau gert. Þetta eru sömu fulltrúar og menn vildu nota sem meginrökstuðning fyrir því að ráðherra sat hér undir vantrauststillögu vegna þess að hún hafði ekki farið í einu og öllu að ráðum þessara sömu aðila. Hér sitjum við og ætlum að breyta kosningalögum bara nokkrum vikum fyrir kosningar. Utankjörfundaratkvæðagreiðsla hefst eftir viku. Það er ægilega vondur bragur á þessu. Það er nú einhvern veginn þannig að margir hér inni eru viðkvæmir fyrir því þegar gagnrýni berst erlendis frá. Eftirlit ÖSE með kosningum, menn hafa gert mikið úr því reglulega þegar athugasemdir hafa komið þaðan. En nú allt í einu þegar á að velja út þetta eina atriði sem á að leyfa unglingum og börnum að njóta, ekki alls hins, bara þessa eina atriðis, þá skipta sjónarmið dómsmálaráðuneytisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga, ÖSE eða hverra þeirra sem um málið fjalla ekki nokkru máli. Það er auðvitað ekki heil brú í þessari nálgun. Burt séð frá því og ég ítreka að ég held að efnislegt markmið frumvarpsins sé prýðilegt. En það þarf að gerast í víðara samhengi. Það lítur afskaplega illa út, svo vægt sé til orða tekið, ef við finnum okkur á þeirri braut að ætla að afgreiða þetta mál í miklum ágreiningi. Þetta mál er þess eðlis að það verður eftir því tekið. Það er eitthvað markmið sem menn eru að uppfylla sem er ekki hægt að tala um ef menn eru tilbúnir að láta slíkar gusur yfir sig ganga. Nú hefur dómsmálaráðuneytið haft miklar áhyggjur af framkvæmdinni og kynningu og þar fram eftir götunum og sömu sjónarmið komu fram hjá fulltrúum menntamálaráðuneytisins og Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem sendir inn mjög vel ígrundaða umsögn. Það er ekkert mjög langt síðan að kosningar á Íslandi voru ógiltar. Það eru innan við tíu ár. Þá voru bara heilar kosningar til svokallaðs stjórnlagaþings ógiltar. Við eigum ekki að vera að taka svona áhættu með því að gera þessar breytingar núna. Þó að hv. þm. Þorsteinn Víglundsson vilji meina að þetta séu smávægilegar breytingar þá er það engu að síður þannig að hjá þessum aðilum sem ég hef vitnað til núna, dómsmálaráðuneytinu og Sambandi íslenskra sveitarfélaga, er talað um þetta eins og það er, sem grundvallarbreytingu. Og ef kappsmálið væri ekki að ná bara þessum eina rétti fram fyrir þessar kosningar sem eru eftir nokkrar vikur, að unglingarnir og börnin fái bara kosningarréttinn, ekkert annað, væri sáraeinfalt fyrir þá sem tala fyrir þessu frumvarpi að samþykkja þær breytingartillögur sem greidd voru atkvæði um í gær, og sambærileg tillaga liggur fyrir núna, þar sem gildistöku er frestað. Þá fá menn tilhlýðilegan tíma, forsvaranlegan, til að undirbúa málið fyrir kosningar að fjórum árum liðnum. Ef það væru einhver heilindi í þessari vinnu myndu menn taka svona tillögu fagnandi og segja: Við erum ánægðir með þessa nálgun, það er stór hópur þingmanna sammála meginmarkmiðinu og nú skulum við gera þetta vel og undirbúa þetta. En við erum ekki á þessum stað. Það vita það allir sem sitja hér inni. Þetta snýst því miður ekkert um að gera þetta vel eða rétt. Þetta snýst bara um að keyra þetta í gegn með öllum tiltækum ráðum svo að þessi 9.000 atkvæði komi inn í púllíuna fyrir sveitarstjórnarkosningarnar eftir nokkrar vikur. Þetta er auðvitað nálgun og verklag sem við sem hér störfum verðum að rísa yfir. Gerum þetta almennilega og nálgumst málin þannig að sómi verði að. Þetta er fyrsta ræða mín í þessu máli. Ég gæti þurft að koma hingað aftur upp. En mig langaði að nefna nokkur atriði úr umsögnum, fyrst ég hef svolítinn tíma í þessari ræðu. Mig langaði til að koma inn á það sem fulltrúar dómsmálaráðuneytis segja í umsögn sinni. Dómsmálaráðuneytið segir þar sem verið er að tala um frumvarpið sem nú liggur fyrir, með leyfi forseta, að það verði að fara vel yfir lögin þannig að „ljóst sé að breytingin á kosningaaldri kalli ekki á frekari breytingar“. Það hefur einhver skoðun farið fram en ég er þess fullviss að hún er ekki eins ítarleg og hún þyrfti að vera og með þeim hætti sem menn myndu framkvæma ef þeir hefðu tíma. Fulltrúar dómsmálaráðuneytisins segja sömuleiðis, með leyfi forseta: „Framkvæmd sveitarstjórnarkosninga er fyrst og fremst á sveitarstjórnarstiginu þannig að hitinn og þunginn af framkvæmd kosninganna lendir þar. Grundvallarbreytingar“ - ég ítreka, grundvallarbreytingar - „á lögum svo skömmu fyrir kosningar skapa hættu á að mistök verði í framkvæmd og mistök geta haft afdrifaríkar afleiðingar á gildi kosninga. Þá hefur Samband íslenskra sveitarfélaga einnig bent á í umsögn sinni um málið að óvarlegt sé að gera grundvallarbreytingar á kosningalöggjöf svo skömmu fyrir kosningar. Þá er almennt talið á alþjóðavettvangi að óvarlegt sé að breyta kosningalöggjöf skömmu fyrir kosningar.“ Það hljómar eins og ég sé að endurtaka mig en það er auðvitað af því að allar þær stofnanir og öll þau samtök sem hafa hvað mestan þunga í þessum efnum eru sömu skoðunar, að hér sé um grundvallarreglubreytingu að ræða og að það sé ótækt að keyra þetta í gegn með svona stuttum fyrirvara. Í þessu samhengi, bara við þessa málsgrein, vil ég aftur minna á það sem ég sagði rétt áðan að það eru innan við tíu ár síðan kosningar á landsvísu voru ógiltar hér á landi vegna mistaka í framkvæmd. Þetta spilar með beinum hætti inn í þau sjónarmið sem ÖSE setur fram en í bókun Sambands íslenskra sveitarfélaga er bent á leiðbeiningar frá Evrópuráðinu þar sem fram kemur, með leyfi forseta, „að stöðugleiki er mikilvægur varðandi kosningalöggjöf“ og stjórn sambandsins telji að „stjórnvöld og Alþingi eigi að starfa út frá þeirri meginreglu að ekki séu gerðar meiri háttar breytingar á kosningalögum þegar minna en eitt ár er til kosninga“. Eitt ár. Það eru rétt rúmir tveir mánuðir núna til kosninga. ÖSE heldur því fram að menn eigi bara alls ekki að hreyfa sig neitt ef það er minna en eitt ár til kosninga. Hérna ætla menn að fara í grundvallarbreytingu. Þetta gengur auðvitað ekki. Við hljótum öll að átta okkur á því. Að endingu vil ég ítreka að þetta er fyrsta ræðan mín í þessu máli og það er margt sem ég hef ekki haft tækifæri til að koma inn á í henni. Nú liggur meginskoðun þingmannsins sem hér stendur fyrir. Ég hvet þingheim til að nálgast mál með þeim hætti að minnka asann, gera þetta vel og þannig að lógískt samhengi og samræmi séu í hlutunum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu ræðu. Ég ætla fyrst að segja að ef ég léti hagsmuni flokks míns ráða för ætti ég að vera helsti talsmaður þess að þetta frumvarp yrði afgreitt og það með hraði, því að ég er sannfærður um að Sjálfstæðisflokkurinn á töluvert mikið fylgi og meira meðal yngri kjósenda, þ.e. 16–18 ára, en flestallir aðrir flokkar í þessum þingsal. [[Gripið fram í.]]- Nei, ég held að það sé rangt hjá þér, hv. þingmaður. En gefðu mér aðeins tíma til að eiga orðastað við ræðumann. Ég er ekki alveg klár á því hvort hv. þingmaður er almennt fylgjandi því að við ákveðum að kosningaaldur skuli vera 16 ár, ekki bara í sveitarstjórnarkosningum heldur í alþingiskosningum, í forsetakosningum og þjóðaratkvæðagreiðslum. Því að það vil ég gera. Og um leið vil ég færa sjálfræðisaldurinn niður. En það eru ýmsir fingurbrjótar þar sem við þurfum að fara í gegnum, ég geri mér grein fyrir því. Og auðvitað kjörgengi. Ég tel eðlilegt og sanngjörn krafa þessara ungmenna sem eru að fara að taka við af okkur, sem eru 16 ára í dag, að þau eigi þann skýlausa rétt að geta boðið sig fram til sveitarstjórna, til Alþingis og þess vegna líka til embættis forseta lýðveldisins. Er hv. þingmaður með mér í þessari för?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir spurningarnar. Ég held að farsælast væri að setja af stað vinnu við heildarskoðun í þessum efnum þar sem menn færu yfir réttindi og skyldur barna og unglinga á þessum aldri sem um ræðir, og eitthvað upp fyrir, og bara öll réttindi sem eru aldurstengd með einum eða öðrum hætti. Ég hef ekki í sjálfu sér komið mér upp skoðun á því hvort 16 árin séu rétti aldurinn. En ég vil að það sé samhengi þarna á milli. Í mínum huga er algerlega augljóst að það þarf að fara saman, rétturinn til að kjósa og bjóða sig fram, svo dæmi sé tekið, því að hv. þingmaður spurði nú sérstaklega um það atriði. En það er þessi tilhneiging til að grauta í kerfinu, flækja það og gera það óskiljanlegt og ógegnsætt, sem við verðum að sporna gegn. Hún er af sama meiði og endalaus flækjustig í skattkerfi og bótakerfi landsmanna. Við verðum að einfalda hlutina, hafa meira samhengi í þeim, hafa þá lógíska. Hluti af því held ég að sé að skoða þessi réttindi öllsömul. Ég held að sú vinna yrði nú helst unnin, án þess að ég hafi hugsað það mikið, annaðhvort í forsætisráðuneyti eða dómsmálaráðuneyti. En ég held að það sé mikils vert að hefja þá vinnu og þá séum við betur skóuð hvað það varðar að taka skynsamlega ákvörðun og breyta þessum reglum ef ástæða er til. En fremst í röðinni er samræmið og að ekki sé verið að pikka út eitt atriði, ein réttindi, en halda öllu öðru óbreyttu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir svarið. Ég bendi á að það væri sérkennilegt ef við lækkuðum kosningaaldurinn og gæfum 16 ára fólki kjörgengi án þess að breyta líka sjálfræði. Ekki getum við haft það þannig að kjörnir fulltrúar séu ekki fjárráða og sjálfráða þegar þeir setjast á þing eða í sveitarstjórnir. Það hlýtur að fylgja. En ég skil að hv. þingmaður hafi ekki alveg fastmótaðar skoðanir á því hvar mörkin liggja akkúrat, hvort það eigi að vera 16, 17 eða 18 ára. Ég held að það vefjist fyrir fleirum en hv. þingmanni. Ég tek eftir því að í Skessuhorni, fréttablaði í kjördæmi hans, birtist skoðanakönnun þar sem 407 manns tóku afstöðu til þess hvort rétt væri að lækka kosningaaldurinn. Þar voru 89% andvígir því að gera það með þeim hætti sem við erum hugsanlega að fara að gera hér síðar í dag, en 7% hlynnt. Þannig að það er afgerandi niðurstaða að minnsta kosti í kjördæmi hv. þingmanns. En ég velti líka fyrir mér: Hefur Miðflokkurinn markað stefnu í þessum málum, þ.e. þegar kemur að hinum borgaralegu réttindum? Með hvaða hætti? Kannski á þetta að vera stígandi eins og sumir hv. þingmenn vilja gera, þ.e. að eðlilegt sé að það sé eitthvert þroskaferli og maður fái ákveðin réttindi og þroskist upp í þau. Ég skil það viðhorf. Ég segi hins vegar: Reynsla mín af 16 ára unglingum er sú að þeir eru miklu þroskaðri en ég var þegar ég var 16 ára. Ég tel að það sé fullkomlega eðlileg og sanngjörn krafa að við vinnum að þessu máli og gerum það af heilindum og að það sé sæmileg sátt og samstaða um það sem við erum að gera en afgreiðum ekki málið í ágreiningi, [[Forseti hringir.]]sem er versta aðferðin við að breyta kosningalögum og versta aðferð til þess að auka réttindi almennings.
Virðulegur forseti. Svo ég svari því sem hv. þm. Óli Björn Kárason endaði á að spyrja um held ég að það sé sérstaklega vondur bragur á því að afgreiða mál sem þetta í miklum ágreiningi. Ég er ekkert viðkvæmur fyrir því að afgreiða ýmis mál í ágreiningi. Ég er meira að segja þeirrar skoðunar að ágreiningur sé góður á stað eins og hérna. Menn eiga að takast á um ólíkar skoðanir. En svo ég komi inn á það sem hv. þm. Óli Björn Kárason byrjaði á þá er í mínum huga augljóst að fjárræði og sjálfræði og fleiri atriði þurfa að fylgja með, sé gengið til þess verks að hnika til aldursviðmiðum. Hv. þingmaður spurði hvort Miðflokkurinn hefði mótað stefnu í þeim málum er snúa að borgaralegum réttindum. Eins og hv. þingmaður þekkir erum við ungt afl og þetta er í vinnslu hjá okkur, en formleg stefna hjá okkur hefur ekki verið mótuð í þessum efnum. Það kemur mér ekki á óvart að þessi skoðanakönnun hafi birst í Skessuhorni enda eru íbúar í Norðvesturkjördæmi skynsamlega þenkjandi, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason veit. Við verðum á sama tíma að passa okkur á að sveiflast ekki eftir skoðanakönnunum. Við höfum farið allt of oft út af sporinu í slíkum eltingarleik í gegnum árin. Ég var búinn að fara yfir það sem snýr að stefnumörkun Miðflokksins. Kjörgengið þarf að vera með. En af því að þetta er nú seinna andsvar, bara til að ramma það inn, þá er það skoðun mín að þetta þurfi að skoðast sem ein heild. Ég hef eflaust gleymt einhverjum af þeim borgaralegu réttindum sem um gæti verið að ræða, en þarna þarf að vera lógískt samhengi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir hans ágætu ræðu. Til að byrja með vil ég taka fram að ég ætla ekki að væna þingmann um að ásetningur hans í málinu stýrist af því hvort hann haldi að flokkur hans græði eða tapi. Ég trúi því að þingmaður taki ákvörðun um þetta mál sem önnur og réttindi borgaranna sem byggð er á einhverjum stærri hugmyndum en það. Það geri ég svo sannarlega. Ég hef ekki séð neitt í skoðanakönnunum eða öðrum þeim gögnum sem ég hef séð sem bendir til þess að flokkur minn njóti t.d. yfirburðafylgis meðal ungs fólks; þótt það væri gaman er það ekkert tilfellið sem stendur. En ég tek ekki ákvörðun út frá því í þessu máli. Mig langar aðeins að grípa boltann þar sem þingmaðurinn sleppti honum í síðara andsvari sínu og í ræðunni. Mér finnst stundum eins og þeir þingmenn sem tala á móti málinu séu að kalla eftir einhvers konar heildstæðri stefnumótun, ef við getum orðað það sem svo. Það er oft tilfinning mín þegar menn kalla eftir heildstæðri stefnumótun að þeir séu í rauninni ekki að kalla eftir neinu. Menn vita auðvitað að það tekur bara tíma og það getur þvælst. Oft kemur ekkert út úr slíkri heildstæðri stefnumótun. Ég velti því líka fyrir mér hvort það sé sannarlega svo nauðsynlegt að aldursmörk séu sem oftast svipuð. Truflar það t.d. hv. þingmann eitthvað að mörk um útivistartíma barna liggi við 16 ár en ekki 18 ár? Væri það betra og rökréttara að hans mati að setja lög um hvenær 18 ára einstaklingar mættu vera úti á nóttunni en ekki 16 ára, til að gæta samræmis? Truflar þessi mismunur hann?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hvað aldursmörk til útivistar varðar þá ráða foreldrar auðvitað reglum á aldursbilinu 16 til 18 ára þó að skrifaðar reglur endi við 16 ára markið. Ég hef alla vega skilið regluverkið þannig, svo ég svari þessari afmörkuðu spurningu fyrst. En varðandi það sem hv. þingmaður kom inn á, að þegar menn kalli eftir heildstæðri stefnumótun séu menn raunverulega ekki að kalla eftir neinu - ég skil alveg spurninguna. Það er trikk sem er alveg nýtilegt ef menn ætla sér að brúka það þannig. En ég held að þegar við eigum við hluti eins og kosningarrétt, sjálfræði, fjárræði og þar fram eftir götunum, noti menn það ekki sem einhver ódýr trikk að kalla eftir heildstæðri stefnumótun. Eins og ég kom inn á áðan höfum við allt of oft farið út af sporinu því að við tökum út afmörkuð atriði úr einhverju regluverki sem áður var í einhverju skynsamlegu og lógísku flæði, og endum uppi á skeri sem menn sáu ekki fyrir af því að hlutir eru illa undirbúnir og illa grundaðir. Það er það sem ég er hræddur um í þessu máli, að ef við vöðum áfram með þeim hætti sem gert hefur verið hingað til endum við uppi á skeri. Það er ekki til virðisauka fyrir neinn sem kemur að málinu og sérstaklega ekki fyrir Alþingi, af því að það eru nú margir hér inni miklir áhugamenn um aukna virðingu Alþingis. Ég held að hún aukist ekki með því verklagi sem viðhaft hefur verið í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég skal opinbera að ég er sjálfur ekki mikill aðdáandi heildrænnar endurskoðunar eða stefnumótunar. Oft held ég að það sé t.d. betra fyrir stöðugleika löggjafar að gera minni og afmarkaðri breytingar. Í fyrsta lagi er líklegra að þær nái í gegn og í öðru lagi þurfum við ekki að raska öllu til að breyta einhverju einu. Ef við færum í heildstæða endurskoðun á öllu því sem beðið er um væri það t.d. ekki hægt öðruvísi en að breyta stjórnarskrá. Það væri ekki hægt að breyta þessum lögum öðruvísi en að breyta stjórnarskrá í leiðinni, vegna þess að til þess að breyta aldursmörkum í kosningum til Alþingis þarf að breyta stjórnarskrá. Eins og við vitum er það flóknara verk en að breyta almennum lögum. Þannig að það er kannski dálítið áhættusamt, myndi ég segja, ef menn vilja ná fram einhverjum breytingum að þurfa þá alltaf að taka með í reikninginn að nauðsynlegt sé að breyta stjórnarskrá. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í atriði sem varðar stjórnarskrá. Er það að hans mati ólíðandi misræmi að kjörgengi til forseta Íslands og aldurstakmarkið til að kjósa sér forseta fari ekki saman? Það er annars vegar 35 ára og svo 18. Myndi hann vilja leiðrétta það misræmi og þá í hvora áttina? Hvort það ætti að vera 18 yfir allt eða 35 yfir allt í forsetakosningum?
Virðulegur forseti. Það er auðvitað augljóst að við myndum hækka kosningaaldurinn upp í 35 ár. Það er eina mögulega lausnin í þessu máli. En að öllu gríni slepptu verð ég að viðurkenna að ég hef ekki skoðað það mál sérstaklega. Ég treysti mér bara ekki til að úttala mig um það. Þá yrði ég að skoða hvaða málefnalegu rök hafa legið til grundvallar þessu á sínum tíma. Mig grunar nú að það sé eitthvað að utan, án þess að ég viti það. Ég vona að ég strjúki hv. þingmanni ekki öfugt með því að víkja mér undan spurningunni því að ég hef ekki kynnt mér þetta sérstaklega. Hvað varðar atriðið sem hv. þingmaður kom inn á í byrjun, að það gæti verið æskilegt að breyta hlutum í smærri skömmtum, ekki einblína á heildstæðar breytingar eða heildstæða endurskoðun hvers ramma fyrir sig, byggi ég á reynslu úr mínu fyrra lífi þegar ég starfaði í byggingarbransanum hjá bærilega stóru fyrirtæki sem heitir Loftorka og er rekið í Borgarnesi. Þar sinntum við þjónustu við byggingarverktaka um land allt. Þar kynntumst við á síðustu árum þeim mestu smáskammtabreytingum sem menn hafa lent í í því umhverfi og snýr að byggingarreglugerð. Hún var sett á árunum 2009–2013. Ég man nú ekki hvaða ár það var endurskoðað. Síðan þá er búið að breyta byggingarreglugerðinni sex sinnum. Sjöunda breytingin er á leiðinni. Það er ekki gott. Það flækir mál, það er ruglingslegt og því fylgir kostnaður. Þannig að ég held að við ættum [[Forseti hringir.]]ekki að mæla gæði Alþingis á því hversu miklu við afköstum og afgreiðum hér, þó að ég hafi gert það að hluta til í mínu fyrra fyrirtæki.
Virðulegi forseti. Þetta er ágætisumræða sem hefur farið fram hér í ræðustól. Ég hafði að sumu leyti vonast til að umræðan hefði verið meiri og dýpri og farið fram enn þá meira í nefndinni. Eftir því sem mér skilst var svolítill hraði á málinu í gegnum nefndina þannig að það var kannski ekki farið nógu djúpt í ýmis atriði eins og t.d. þau atriði sem hv. þm. Brynjar Níelsson nefndi varðandi það hvort viðkomandi geti kært kosninguna eða kært eitthvað varðandi framkvæmd kosninganna. Og við hv. þingmaður ræddum það hérna. Ég ætla í ræðunni að fara síðar aðeins yfir þær umsagnir sem hafa komið, sem eru margar hverjar mjög jákvæðar og aðrar jákvæðari en vara við ákveðnum hlutum. Það er jákvæð umsögn sem hvetur til þess að ákveðnir hlutir séu skoðaðir sérstaklega o.s.frv. Mín persónulega afstaða til þessa máls er sú að ég held að það sé vont að samþykkja frumvarpið eins og það er í dag og gera ráð fyrir að það taki strax gildi og virki í næstu kosningum. Ég held að tíminn sé bara einfaldlega of stuttur út af svo mörgu. Ég held að miklu betra væri að vanda betur til verka, undirbúa landið miklu betur, ef hægt er að segja sem svo, átta sig á því hvernig eigi að uppfræða þau ungmenni sem munu þá fá kosningarrétt, hvernig við ætlum að tryggja að þetta ágæta fólk, þetta frábæra fólk sem mun erfa landið og taka við af mörgum okkar sem erum í þessum sal og öðrum úti í samfélaginu og keyra áfram okkar góða samfélag, að upplýsingar, nálgun og annað sé með eðlilegum og hlutlausum hætti o.s.frv. Þetta þekkja þingmenn allir saman. Það sem stingur mig aðeins er að mér hefur virst að helstu talsmenn málsins hafi hreinlega ekki áhyggjur af nokkrum sköpuðum hlut, þetta sé bara ekkert mál, það sé ekkert mál að færa kosningaaldurinn niður, úr 18 árum í 16 ár, það sé lítill munur þar á. Það er ekkert pælt í því, virðist vera, alla vega hefur þeim spurningum ekki verið svarað, t.d. þeim spurningum sem hv. þm. Brynjar Níelsson velti upp. Geta menn kært sig á kjörskrá? Það er væntanlega ekki hægt nema foreldrar geri það og samþykki það. Ef foreldri neitar, er þá verið að brjóta á kosningarrétti barnsins? Hvað þýðir það þá? Getur barnið kært foreldri sitt fyrir að brjóta á réttinum? Hvernig gengur það upp? Ég er ekki löglærður maður, en það eru alls konar svona hlutir sem fylgjendur málsins hafa ekki komið inn á. Menn virðast ekki hafa áhyggjur af þessari framkvæmd, hvernig á að framkvæma kosningarnar, nema þeir sem eiga að sjá um þær, þeir hafa áhyggjur af því, bæði dómsmálaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga. Það virðist enginn hafa áhyggjur af hvernig á að fræða, hvernig á að mennta og hvernig á að upplýsa og standa að kynningu til þessa stóra hóps sem nú fengi kosningarréttinn. Og ágætt að hafa það í huga að ég held að hægt sé að byrja að kjósa eftir viku utan kjörfundar, og ekki einu sinni allir framboðslistar komnir fram um allt land. Menn virðast ekki hafa neinar áhyggjur af þessu. Menn virðast ekki hafa neinar áhyggjur af því hvernig á að leysa úr vandamálum. Er það skrifað í kosningalögin í dag, er það skrifað inn í lög um framkvæmd kosninga hvernig á að leysa úr því til dæmis þegar ólögráða barn telur á sér brotið. Hvernig er tekið á því varðandi kosningalögin? Þeir virðast ekkert kippa sér upp við það ef kosningarnar myndu nú klúðrast með einhverjum hætti, ef í ljós kemur hreinlega að þetta gengur ekki, ef þessi tilraun - þetta er náttúrlega ekki tilraun eins og þetta er lagt upp - gengur ekki upp. Hvað þá? Á þá bara að fara til baka? Á þá að afnema kosningarréttinn hjá þessu frábæra fólki? Það er ekkert pælt í því ef þetta fer allt í vitleysu. Það er ekki heldur búið að upplýsa um það eða velta því fyrir sér hvort menn hafi engar áhyggjur af samstöðuleysinu. Er það virkilega þannig að þetta sé svo lítið mál í huga þeirra sem keyra málið áfram að það skipti engu þó að naumur meiri hluti sé fyrir málinu, það rétt sleppi í gegnum Alþingi? Hvaða skilaboð eru það? Boðað hefur verið til kosninga hér undanfarið með mjög skömmum fyrirvara. Ef kosið yrði eftir tvo mánuði, myndi nýr meiri hluti hugsanlega vilja breyta þessum lögum. Það þarf nefnilega að ná samstöðu um svona stórt mál, því að þetta er stórt mál. Jafnvel þótt hv. þingmenn reyni að gera lítið úr athugasemdum alþjóðastofnana og segja að það eigi ekki við í þessu tilviki, þá er það risamál að færa kosningaaldur niður um tvö ár, færa þá heimild, þetta vald eða hvað við köllum það, í hendur á ungmennum, börnum og unglingum, sem hafa ekki rétt til að ráða sér sjálf, sem eru undir áhrifum, undir fjárhag, rauninni valdi foreldra sinna. Þetta er svolítið stórt mál. Þetta er í rauninni bara risamál í mínum huga. Ég ætla að endurtaka það sem ég sagði hér í gær. Eins og öllum foreldrum þykir mér gríðarlega vænt um börnin mín og mitt fólk og mína frábæru drengi sem ekki hafa fengið kosningarrétt en mikill áhugi er á því að fá að kjósa. En ég vil að þegar að því kemur sé alveg klárt að engum spurningum sé ósvarað í sambandi við rétt þeirra eða hvernig þeir nálgast ákvörðun sína eða hvernig þeir fara inn í þetta ferli eða taka þetta skref í sínu lífi. Virðulegi forseti. Ég tek undir þá gagnrýni sem kom fram í ræðum í dag, m.a. hjá hv. þm. Bergþóri Ólasyni, að auðvitað er það mjög hjákátlegt að heyra sama fólk sem stóð hér og úthúðaði hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að hlusta ekki á ráðleggingar en neitar svo sjálft að hlusta á ráðleggingar frá sama fólki, frá sérfræðingum, segir bara að það skipti ekki máli í þessu tilviki, þetta sé svoddan smámál, það skipti engu máli þótt sérfræðingar dómsmálaráðuneytisins, sem eru að einhverju leyti þeir sömu og voru að ráðleggja hæstv. dómsmálaráðherra, leggi til að menn geri þetta ekki, eða segja að þetta geti orðið erfitt í framkvæmd o.s.frv. En það á bara samt að keyra á þetta. Þetta finnst mér tvískinnungur. Það er líka svolítið sérstakt að hlusta ekki á þá sem eiga að framkvæma kosningarnar, þ.e. að hlusta ekki á athugasemdir Sambands íslenskra sveitarfélaga, svo því sé haldið til haga. Við vitum alveg að alþjóðastofnanir hafa gert athugasemdir við framkvæmd kosninga á Íslandi. Það getur vel verið að mönnum finnist það allt í lagi, hugsanlega búa til eitt tilefnið enn. Ráðleggingar hafa komið um hvernig eigi að standa að mikilvægum og stórum breytingum. Við getum deilt um hvað er stór og lítil breyting. Ég tel þetta stóra breytingu og mikla. En í grunninn hef ég samt mestar áhyggjur af því að þrátt fyrir góð orð okkar ágæta menntamálaráðherra sem ég veit að er mikill eldhugi og getur framkallað margt, þá efast ég um, eins frábær ráðherra og hún er, að hún geti galdrað það fram að hægt sé að kenna, upplýsa og í rauninni kynna allt það sem fram undan er fyrir þeim frábæra hópi sem bíður þarna úti og getur mögulega fengið þennan kosningarrétt. Það er einmitt það sem kemur fram í sumum af þessum álitum, m.a. frá umboðsmanni barna, að mjög mikilvægt sé að fram fari kynning og fræðsla þannig að börnin eða ungmennin þekki og viti hvað er í vændum, hvað blasir við þeim og hvað þau eru að fara að gera. Það kemur vissulega fram að embættið og ráðgjafarhópurinn hefur verið fylgjandi því að lækka kosningaaldurinn. Allt í lagi með það. Það er bara alveg sjálfsagt, en það kemur líka fram að vanda þurfi til verka, svara þurfi ákveðnum spurningum og hafa þurfi alveg á hreinu hvernig hlutirnir eigi að vera. Það er ekki verið að gera það með þessu máli. Það er ekki verið að fara að þeim ráðleggingum umboðsmanns barna. Það ætla ég að leyfa mér að segja hér og fullyrða. Ýmis sveitarfélög hafa sent inn umsagnir og gert athugasemdir. Ég nefndi Samband íslenskra sveitarfélaga áðan. Ég nefni Grýtubakkahrepp þar sem segir að kosningarréttur og kjörgengi eigi að fylgja sjálfræðisaldri. Það er hér bréf frá Hveragerðisbæ þar sem þeir hafa áhyggjur af svipuðum hlutum, að umræddur hópur sé ekki fjárráða og heyri undir lög um barnavernd og forræði foreldra og svoleiðis. Allt réttmætar áhyggjur og athugasemdir. Það kemur líka ágætisathugasemd frá Sambandi íslenskra framhaldsskólanema þar sem þeir lýsa sig hlynnta því að kosningaaldur verði lækkaður, en leggja gríðarlega mikla áherslu á að kennsla, kynning og slíkt eigi sér drjúgan aðdraganda og gangi vel fyrir sig. Listaðar eru upp ákveðnar aðgerðir sem þeir telja að þurfi að fara í. Það er alveg sama hvort fólk er fylgjandi málinu eða telur að bíða eigi með það, allir eru að tala um það sama í rauninni, ekki allir, fyrirgefið, flestir, að vanda þurfi til verka, að kynna þurfi þetta almennilega og fræða. Ekki er gert ráð fyrir því í frumvarpinu, sýnist mér, í það minnsta hef ég ekki orðið var við það og ekki heldur endilega í málflutningi þeirra sem hér helst vilja fara fram. Síðan er eitt sem mér finnst athyglisvert. Nú er hér stór hópur þingmanna sem ætlar að treysta þessu ágæta fólki til að öðlast kosningarrétt og kjósa. Allt fínt með það. Eflaust er ungt fólk í dag tilbúið til að gera slíkt ef það er uppfrætt og fær til þess tíma og hlutleysi. En ég veit ekki betur en einhverjir af þessum sömu þingmönnum treysti ekki sveitarfélögunum til að ákveða hvort það eigi að vera sex, sjö, fimm eða tíu í sveitarstjórn. Það er náttúrlega alveg dæmalaust. Það er náttúrlega stórfurðulegt að treysta ekki sveitarfélögunum til að ákveða það sjálf. Þannig að mótsagnirnar og margt annað í þessu máli er mjög undarlegt. Ég held að það sé fyrst og fremst vegna þess að hraðinn á því er svo mikill. Það er verið að keyra þetta áfram til að reyna að ná þessu núna í hús. Þá skiptir engu máli hvort vandað er til verka, hverjar afleiðingar kunna að verða, hvort spurningum sé ósvarað. Menn skulu ná þessu. Það getur vel verið að það gangi og þá vinnum við bara úr því að sjálfsögðu. Mig langar að spyrja spurningar, kannski sjálfan mig og þingheim líka: Getum við tryggt það að 16 ára unglingur eða barn fái frið til þess að móta skoðanir sínar og hugsanir heima hjá sér, með vinnufélögum, í skólanum, einhvers staðar, er það tryggt? Er hægt að tryggja það? Ég er ekki viss um að hægt sé að tryggja það, en í það minnsta er hægt að fræða þann ágæta einstakling um það hver réttindi hans eru, hvernig hann geti sorterað úr, hvernig hann geti myndað sér sína eigin skoðun o.s.frv. Það er það minnsta sem hægt er að gera. En ætlum við að gera það á einni viku núna áður en kjörstaðir opna fyrir utankjörfundaratkvæðagreiðslu til dæmis? Munum við ná því á þeirri viku? Ég veit það ekki, ég er ekki viss. Ég myndi ekki treysta mér í það, held ég. Virðulegi forseti. Ég held að mikilvægt sé að menn reyni að setjast niður og ná einhvers konar samstöðu um það hvernig hægt er að klára þetta annars ágæta mál þannig að hægt sé að una við það, það sé ekki einhvern veginn kreist í gegnum þingið korteri fyrir kosningar, eins og stundum er sagt um þingmál sem fara tæplega í gegnum þessa samkomu hér. Ég held að mjög mikilvægt sé að menn velti fyrir sér hvort ekki sé betra að gera það heldur en að böðlast svona áfram með þetta. Ég hef farið í gegnum marga af þeim punktum og þeim spurningum sem ég ætlaði að velta hér upp. Og mögulega fá menn svör við einhverjum af þeim spurningum, ég skal ekki segja. Það er ekki sjálfgefið að svör birtist í þessum ræðustól og í þessum sal við spurningum, en við reynum. Ég mun í atkvæðagreiðslu um málið flytja breytingartillögu þar sem lagt er til að gildistímanum verði frestað og það er sú miðlunartillaga, sem orða má svo, sem við í Miðflokknum ákváðum að leggja til. Við sjáum svo hvernig þetta fer allt saman. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar hér áðan að honum þætti óþarfa hraði á þessu máli og það hefði ekki fengið nægilega mikla umfjöllun. Nú er hv. þingmanni náttúrlega kunnugt um að þetta mál hefur verið lagt fram áður, hefur áður fengið umfjöllun, ekki bara hér í þinginu heldur líka úti í samfélaginu og að því leyti til er ég ekki sammála þingmanninum. Málið hefur fengið allnokkra umræðu, ekki bara hér inni. Þannig að hraðahugsunin í þessu á held ég ekki alveg við. Í mínum huga kom efnisleg afstaða þingsins til málsins fram við atkvæðagreiðslu í gær, þ.e. þingið ákvað að breyta málinu nokkuð til samræmis við þær ábendingar sem komu fram í þingnefnd og við það kom vilji góðs meiri hluta þingmanna fram í málinu, þannig að hann liggur fyrir. Það sem hins vegar stendur út af er hvort það eigi að klára málið nú þannig að þessi hópur ungmenna fái kosningarrétt nú í vor. Löng ræðuhöld núna við 3. umr. sem gætu gert það að verkum að málið kláraðist ekki, því að þingmenn þekkja náttúrlega þann knappa tímaramma sem við erum með, m.a. út af utankjörfundaratkvæðagreiðslu, mun því ekki hafa önnur áhrif en þau að þessi hópur mun ekki fá kosningarrétt í vor. Þá er kannski spurningin: Vill hv. þingmaður taka á því pólitíska ábyrgð að svo fari?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að svarið hljóti að liggja í breytingartillögunni sem ég sagðist ætla að flytja hér, að málið fengi afgreiðslu en breytingin tæki gildi seinna, 2020 var nú hugmyndin. Þannig svara ég þessari spurningu hv. þingmanns. Eflaust er málið búið að fá töluverða umræðu undanfarin þing. Það er nú búið að kjósa býsna oft líka. Það er mikið af nýjum þingmönnum hér sem ekki hafa komið að því að ræða þetta mál eða fjalla um það. Ég verð að viðurkenna það fyrir hv. þingmanni að ég kann ekki alveg þessa sögu um hvernig það leit út fyrst og það allt saman, enda finnst mér það ekki öllu skipta. Auðvitað er gott ef það er búið að laga málið, það er augljóst, en það er fullt af spurningum ósvarað enn sem ég var að velta upp áðan í ræðu minni, t.d. varðandi það ef 16 ára ungmenni eða barn vill kæra sig inn á kjörskrá. Hvernig mun það ganga fyrir sig? Það eru svona spurningar um framkvæmd kosninganna sem flutningsmenn hafa ekki reynt að svara einu sinni, í það minnsta hef ég ekki heyrt þau svör, hvorki í ræðum né andsvörum. Hv. þingmaður segir að efnisleg afstaða til málsins hafi komið fram í gær. Hátturinn á frumvörpum í þinginu er sá að það eru þrjár umræður um þau. Þau fara til nefndar milli umræðna, svo var með þetta mál líka. Það er því ekki hægt að segja að efnisleg niðurstaða sé komin fram, hún kemur ekki fram fyrr en í lok 3. umr. að sjálfsögðu. Við höfum þekkt dæmi um það í þinginu að menn hafa skipt um skoðun þegar mál hafa farið inn í þingnefndir. Menn voru kannski fylgjandi málinu og fylgjandi því að það færi til þingnefndar í von um einhverjar breytingar, en svo kannski verður engin breyting og þá breyta menn um afstöðu o.s.frv. Þannig að efnisleg afstaða liggur að sjálfsögðu ekki fyrir fyrr en að lokinni þeirri umræðu sem við erum í hér.
Herra forseti. Ég held að það geti átt við eins og hv. þingmaður sagði að stundum breytist efnisleg afstaða manna á milli 2. og 3. umr. Það held ég sé þá helst þegar málin breytast á milli 2. og 3. umr., en hv. þingnefnd hefur einmitt fjallað um þetta mál á milli umræðnanna, skilað því frá sér óbreyttu og hér er það. Ég veit það náttúrlega ekkert frekar en hv. þingmaður hvort afstaða einhverra þingmanna kunni að hafa breyst þarna á milli, en ég leyfi mér hins vegar að efast um að svo sé. Ég minni hv. þingmann á það að munurinn sem stendur út af þarna er ekki um það hvort hv. þingmenn eru fylgjandi því að 16 ára ungmenni fá kosningarrétt. Spurningin er bara hvort þau fái kosningarrétt í vor eða eftir fjögur ár.
Virðulegi forseti. Ef það er eini efnislegi munurinn sem út af stendur, hvort þetta eigi að taka gildi í dag eða 9. apríl eða hvað þetta er eða eftir fjögur ár eða eftir tvö ár eða hvað, þá vil ég segja að meginmunurinn er kannski fyrst og fremst sá að það er hér ákveðinn hópur þingmanna sem er býsna hlynntur málinu en vill vanda betur til, vill vanda til undirbúningsins, vill sjá til þess að það verði ekki einhver stórslys á þessari leið. Enn og aftur hafa þingmenn fengið tækifæri til þess að svara hér nokkrum vangaveltum og spurningum en hafa ekki gert það. En það er nefnilega þannig, hv. þingmaður og virðulegur forseti, að þó svo menn presenteri hér að þetta sé lítið mál þá er þetta stórmál. Það verður að vanda til verka, ekki bara varðandi framkvæmdina, heldur líka það sem kemur fram í mörgum umsögnum, m.a. hjá þeim sem eru jákvæðir fyrir málinu, að kynning og fræðsla og upplýsing verður að eiga sér stað. Ég efast um, þótt hér sé kraftaverkafólk á þingi og í [[Forseti hringir.]]ráðherrastólum, að hægt sé að gera það á þeim tíma sem fram undan er.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir góða ræðu. Þarna dró hv. þingmaður fram ýmislegt sem kalla má raunhæf vandamál við framkvæmd kosninga. Ég hef sömu áhyggjur og þingmaðurinn hvað það varðar. Nú hafa margir sem styðja þetta frumvarp látið í veðri vaka að þetta sé ekki mikið mál, hér sé bara verið að breyta úr 18 í 16, bara fjölga um 9.000 kjósendur, það geti ekki verið mikið mál í sjálfu sér, sé í raun og veru einfalt. En hv. þingmaður hefur sagt að þetta sé risamál og ég tek nú undir það, þetta er risamál. Þetta er risamál að mínu viti af því að það stangast á við önnur réttindi og skyldur ungmenna á þessum aldri. Hv. þingmaður er væntanlega sammála mér um að það blandist ýmsu sem varðar forsjá sem aðrir hafa. Sér hann ekki fyrir sér einhver vandamál í kringum það? Eða er þetta kannski bara smámál og pennastrik? Ég vil líka nefna það aðeins við hv. þingmann af því að hann hrósar hæstv. menntamálaráðherra mjög, sem ég get alveg tekið undir, að nú hefur menntamálaráðuneytið ekki mikið yfir grunnskólunum að segja. Það varðar fræðslu og kynningu, sem þingmaðurinn telur mikilvæga: Hvernig sér hann fræðslu og kynningu fyrir sér í grunnskólunum? Hver á að sjá um slíkt? Getur menntamálaráðuneytið gert það líka?
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Það er auðvitað stórmál að fá kosningarrétt. Ég man eftir því sjálfur þegar ég fékk að kjósa í fyrsta sinn. Það var vissulega stórmál fyrir allan þennan hóp sem fékk að gera slíkt. Vorum við öll tilbúin til að kjósa? Ekki ætla ég að fullyrða það. Við nokkur, sem höfðum verið á kafi í ungmennastarfinu, vorum hins vegar klárlega tilbúin til þess. Ég veit ekki hvernig á að kynna þetta í grunnskólunum, ég verð bara að segja það alveg eins og er. Þetta er eitt af því sem ég hef ekki hugsað nógu mikið út í, en væntanlega yrðu það sveitarfélögin sem yrðu að finna leið til þess. Myndu þau skipa einhvern erindreka til þess að fara í grunnskólana og kynna og upplýsa og kenna? Yrði haldið námskeið fyrir umsjónarkennarana í skólunum til þess að sjá um þetta? Því er erfitt að svara því af því að þetta hefur ekkert verið undirbúið. Menn hafa ekkert pælt í hvernig eigi að leysa það. Einhverjum finnst það sjálfsagt bara þvaður í manni að hafa áhyggjur af þessu. Það á bara að afhenda ungmennum réttinn og segja: Gjörið svo vel, farið og kjósið. En það þarf að eiga sér stað einhver umræða. Það þarf að eiga sér stað fræðsla. Það þarf að vera einhvers konar vitund hjá fólki um hvað þetta þýðir, að menn geti myndað sér sínar eigin skoðanir. Það er líka rétt að þetta er stórmál að því leytinu til að þetta stangast á við svo margt annað. Það er ein spurning sem ég las ekki upp áðan sem ég var að velta fyrir mér. Hún kemur í framhaldi af því sem hv. þingmaður nefndi hér varðandi það hvort það stangaðist á t.d. við sjálfræðisaldurinn: Má senda 16 ára ungmenni kosningaáróður? Má senda áróður á viðkomandi eða þarf að senda hann til pabba eða mömmu, einhver bréf: Vinsamlegast kynnið þetta fyrir honum Gunnari Braga litla þannig að hann geti lesið sér til um þetta?
Hæstv. forseti. Ég get tekið undir þetta allt saman hjá hv. þingmanni. Ég hef sjálfur sagt áður í umræðunni að ég sé nú mjög veikur fyrir því að efla ábyrgð ungmenna og auka traust til þeirra. Ég held þau séu að mörgu leyti miklu betur sett en þegar ég og hv. þingmaður vorum á þessum aldri. Ég hefði gaman af að sjá ungmenni taka þátt í pólitík sem ég held að þau geri það miklu minna núna en áður þó að þau séu jafnvel betur til þess fallin núna, en það hefur einhvern veginn þróast þannig að mér sýnist. Telur þingmaðurinn það skipta einhverju máli að það sé svolítil samkvæmni í þessu, þ.e. hvort það sé þá ekki sjálfgefið að ef einhver hefur kosningarrétt að hann geti þá [[Forseti hringir.]]boðið sig fram líka?
Virðulegur forseti. Það væri að sjálfsögðu mjög eðlilegt að sá sem er að fara að kjósa - setjum upp dæmi, sem er kannski frekar ólíklegt, að hv. þm. Brynjar Níelsson væri nú í framboði og ég væri að hugsa um að kjósa hann. Ekki það að hv. þm. Brynjar Níelsson er glæsilegur maður og góður, en ég er ekki viss um að skoðanir okkar fari alveg saman. Jú, 16 ára gæti ég mögulega kosið kallinn, en ég mætti hins vegar ekki vera á framboðslista með honum. Ég gæti ekki kosið sjálfan mig 16 ára, en ég get kosið einhvern allt annan. Þetta er eins og þegar menn bjóða sig fram, það gerðist reyndar einu sinni … [[Gripið fram í: Forseta?]]- Reyndar. Það er ágætt dæmi sem full þörf er á að velta fyrir sér og ræða. Það bætir samt ekki þetta mál, að Gunnar Bragi er 16 ára gamall og langar í framboð en má ekki fara í framboð, en hann má samt kjósa einhvern, [[Forseti hringir.]]hann getur ekki kosið sjálfan sig, má ekki vera á lista - það þurfum við [[Forseti hringir.]]að ræða.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir ræðu sína. Það sem mig fýsir að vita um er atriði sem hann kom inn á, atriði sem ég nefndi ekki í ræðu minni en ætla að koma inn á í síðari ræðu, en það snýr að því máli sem er nýbúið að taka út úr umhverfis- og samgöngunefnd og varðar fjölda fulltrúa í sveitarstjórnum. Í því samhengi að hv. þingmaður er fyrrverandi sveitarstjórnarmaður í sveitarfélaginu Skagafirði vil ég spyrja hvaða áhrif hann telji sem reynslumaður í sveitarstjórnarumhverfinu að svona mikil breyting hafi. Telur hann að þetta hafi áhrif á kosningabaráttu, það hvernig framboð setji fram kosningamál sín? Eða telur hann til að mynda í því sveitarfélagi sem hann þekkir best að líkur væru til þess að upplýsing um málið allt og kosningarnar lægi einvörðungu í grunnskólanum gagnvart þeim hópi barna sem er enn á grunnskólaaldri og síðan í framhaldsskólanum eða hvar sem 16, 17 ára unglingar eru hverju sinni? Heldur hann að pólitíkin myndi ná talsambandi við þennan aldur? Eða heldur hv. þingmaður að upplýsing vegna þessa verði fyrst og fremst á hendi skólanna þar sem börnin eru við nám? Mér þykir þetta skipta máli, því að þótt skólarnir eigi auðvitað að vera uppfræðendur þá hef ég ekki séð neina sérstaka sýn setta fram á þennan vinkil.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg ljóst að pólitíkin mun alltaf hafa einhver ráð með að ná til fólks. Það skiptir held ég ekki öllu máli á hvaða aldri kjósendur eru, ef menn vilja gera það finna þeir leið til þess. Spurningin er hins vegar hvað gerist á leiðinni, hvort það eru einhvers konar reglur um það, einhver lög eða reglur sem segja hvernig og hvað má gera. Í dag er það einfaldlega þannig að þú mátt ekki nálgast ef ég veit rétt, ég ætla nú að hafa fyrirvara á því, kann þetta ekki allt utanbókar, 16 ára ungling með áróðri. Það verður að fara eftir öðrum leiðum. Ég segi bara sögu hvernig menn gerðu þetta í gamla daga. Þá man ég nú eftir því að öllum sem voru að fá kosningarrétt í fyrsta sinn var boðið á dansleik og frægar hljómsveitir spiluðu. Þetta var nú lagt af. Það var vitanlega ekki mjög vinsælt að stefna öllum á einhvers konar sveitaball með öllu sem því fylgdi. Þetta var ein leiðin til þess að ná óbeint til fólks. Það vissu allir hverjir héldu þetta ball og þetta skipti máli að sjálfsögðu. Ég veit ekki hvort menn munu fara í, ég segi nú ekki dansleik eða sveitaball en einhverjar slíkar óhefðbundnar aðferðir til að ná athygli. En það í rauninni skiptir ekki öllu máli ef búið er að fræða viðkomandi. Ef viðkomandi veit um hvað stjórnmálin snúast og hvað þau eiga að snúast um, veit hvað er í boði, er búinn að fá uppfræðslu um að hvað þetta þýðir, hvað þessi réttur er mikilvægur, hvað hann er verðmætur og slíkt, hefur maður minni áhyggjur af þessu. Ég veit ekki hvernig á að uppfræða fólk í grunnskólunum. Við vorum að ræða það áðan. Ég get ekki svarað því og hvort sveitarfélögin með einhverjum hætti geti gert það. Ég veit ekki betur en menn megi ekki nema í einstaka tilvikum og kringum þessar skuggakosningar í framhaldsskólunum fara með áróður inn í skólana til dæmis, eða hvað við köllum þetta, áróður. En það sem upp úr stendur varðandi sveitarfélögin finnst mér í öllu þessu að þau vara við þessu og [[Forseti hringir.]]í öðru lagi að þingmenn sem vilja að 16 ára fái að kjósa treysta ekki sveitarfélögunum til að ákveða hvað eiga að vera margir í sveitarstjórn.
Virðulegur forseti. Það má með sanni segja að þessi sjónarmið rekist á varðandi það hvort sveitarfélögum og sveitarstjórnarfulltrúum sem er treystandi fyrir að ráðstafa fjármunum sveitarfélaga, taka ákvarðanir um byggingu sundlauga, íþróttamannvirkja, um félagsþjónustu og annað, sé treystandi fyrir því að ákveða hvort sveitarstjórnarfulltrúar séu fimm, sjö eða níu. En látum það nú liggja milli hluta í þessum efnum. Nú kom menntamálaráðuneytið, fulltrúar þess og menntamálaráðherra, á fund hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær. Þar viðraði ráðuneytið áhyggjur af því að menn væru ekki tilbúnir þar með kynningarmálin og hvernig þeim yrði háttað gagnvart þeim börnum sem fá kosningarrétt, gangi þessar tillögur í gegn eins og þær liggja hér fyrir. Ef menntamálaráðuneytið er ekki tilbúið, telur hv. þingmaður að sveitarfélögin séu tilbúin [[Forseti hringir.]]án þess að hafa unnið neinn undirbúning, þau hristi þetta fram úr erminni?
Virðulegi forseti. Miðað við þær upplýsingar sem við fengum á þessum ágæta fundi þá var nú lítið og fátt um svör frá menntamálaráðuneytinu varðandi þessi plön. En hugsanlega er hægt að galdra eitthvað fram, ég kann ekki að segja það, en þær upplýsingar sem við fengum af þessum fundi voru þær að það var lítið um svör. Enda er það ekkert óeðlilegt. Það getur vel verið að það sé hægt að bregðast við þessu, ég ætla ekki að segja það, vil ekki fullyrða það, en það þarf þá að sýna okkur fram á það. Ég les það úr umsögnum Sambands íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélaganna að þau eru ekkert undirbúin undir þetta, engan veginn. Það lendir nú kannski mest vinnan á þeim þegar upp er staðið. Ég er enn á þeim stað að ég held að sé betra að fresta gildistökunni og nota tímann til þess að ná utan um málið. Hugsanlega mætti nota þann tíma til þess að fá til liðs við okkur ungt fólk og fara í gegnum þetta sem við höfum rætt svo oft í þessari umræðu, samræminguna, hvar öll þessi leyfi og mörk eigi að liggja, fara í þá vinnu þannig [[Forseti hringir.]]að það sé klárt 2020 eða hvenær menn vilja sjá þetta gerast, þ.e. [[Forseti hringir.]]stóru myndina.
Virðulegur forseti. Í atkvæðagreiðslu um þetta mál í gær var niðurstaðan varðandi 1. gr. 43 já, 1 nei. Ég sagði nei við þessu máli. Ástæðan fyrir því að ég segi nei er sú að mér finnst það ekki komast inn á topp 10 lista þeirra mála sem við eigum að vera að ræða hér. Ef við lítum öll aðeins inn á við þá veit ég ekki hvort þetta mál kæmist yfirleitt á topp 100 vegna þess að það eru svo mörg önnur mál sem eru miklu brýnni en það. Við erum alltaf að tala um að ekki sé borin nógu mikil virðing fyrir Alþingi, að virðing Alþingis sé ekki upp á marga fiska, hvað þá mörg prósent. Þessi umræða tel ég að auki ekki þá virðingu. Ef samþykki við þessu frumvarpi, að leyfa 16–18 ára börnum að kjósa í sveitarstjórnarkosningum, yrði t.d. til þess að sveitarfélagið Reykjavík myndi fara að taka sig á og færi eftir dómi þar sem það var dæmt til að borga öryrkjum í Brynjuhúsi í Hátúni sérstakar húsaleigubætur afturvirkt, þá myndi ég segja já. En ég veit að þetta hefur engin áhrif á það. Þetta frumvarp er ekki einu sinni á topp 10 listanum hjá mér vegna þess að mál númer 1 hjá mér eru eldri borgarar sem svelta, öryrkjar sem svelta. Það ættum við að vera að ræða hér á rauðu ljósi. Númer 2 þá ættum við líka að vera að ræða um venjulegt fólk úti í samfélaginu sem stundar vinnu sína, vinnur tvær vinnur og jafnvel aukavinnu um helgar til þess að eiga í sig og á. Það er eitt af topp 10 málunum sem við ættum að vera að ræða hér. Á topp 10, á undan málinu um kosningarrétt 16–18 ára unglinga, er einnig það mál að 1.500 einstaklingar eru á biðlista eftir bæklunaraðgerðum, búnir að bíða í 90 daga eða lengur. Sumt af þessu fólki hefur ekki einu sinni heilsu til þess að fara til Svíþjóðar til þess að fara í aðgerð og láta ríkið borga tvöfalt fyrir það þar. Fólk verður fyrir tjóni af því að gleypa verkjalyf og annað. Nei, við ræðum það ekki. Við erum að að ræða hvort við ætlum að láta 16 til 18 ára börn fá kosningarrétt og það 10 mínútum fyrir kosningar. Hvers vegna í ósköpunum? Við erum að tala þarna um 9.000 börn. Á sama tíma erum við t.d. að eyðileggja frábært starf Hugarafls og geðteymisins þar. Það er að grotna niður. Á sama tíma eru menn í þessum sal að tala um fjölgun öryrkja. Öryrkjar eru orðnir 20.000. Hvers vegna í ósköpunum skyldi það vera þegar 1.500 manns eru á biðlista eftir bæklunaraðgerðum og fólk þarf að vinna tvær vinnur og aukavinnu um helgar og slíta sér út? Ég myndi líka taka undir málið um kosningarrétt til 16 ára unglinga ef það myndi breyta einhverju fyrir þá drengi, sem ég hef áhyggjur af og eru í þessum aldurshópi, 16–18 ára, sem eru að flosna upp úr skóla, 30% þessara drengja. Breytir þetta einhverju fyrir þá? Nei. Mun þetta auka geðheilbrigði í þessum skólum þannig að þessum drengjum verði hjálpað sérstaklega? Nei, það hefur ekkert með það að gera. 14, 16, 17, 18, 20. Lottótölur á laugardaginn, kannski fyrsti vinningur. En þetta eru ekki lottótölur. 14 ára sjálfráða, 16 ára kjósa í sveitarstjórnum, 17 ára bílpróf, 18 ára lögráða, 20 ára má kaupa áfengi. Var þetta dregið út úr lottói? Getum við ekki sýnt þessum hópi þá virðingu að finna eina tölu og leyfa þeim að fá öll réttindin? Um daginn kom umboðsmaður barna í þinghúsið. Í þeim hópi barna sem þar komu voru fimm frambærilegar stúlkur. Fyrsta hugsun mín var: Hvar eru drengirnir? Og hvar eru fatlaðir einstaklingar og hreyfihamlaðir? Ég spurði umboðsmann barna að því hvar þessir einstaklingar væru. Svarið var að það næðist ekki til þeirra. Það voru engir drengir sem hægt var að ná í. Þetta voru sem sagt örfáar stúlkur, enginn fatlaður einstaklingur og enginn hreyfihamlaður. Það veldur mér áhyggjum að láta 16–18 ára krakka kjósa. Við vitum af því að stjórnmálaflokkar hafa boðið ólögráða unglingum upp á bjór og pitsur. Ég er hræddur um að það muni gerast líka í þessu máli. Hvernig í ósköpunum getum við á sama tíma og við erum að tala um þetta mál gert það að forgangsmáli hérna? Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum? Vegna þess að ég veit að tel það miklu meira forgangsmál að leiðrétta það sem þingið hefur gert með lagasetningum sínum, sem eru ömurlegar lagasetningar sem ég hef áður bent á í þessum ræðustól, eins og að rétta fólki með vinstri hendinni lyfjastyrki, bílastyrki, og rífa þá svo af þeim með hægri og segja: Haha, okkur tókst að plata ykkur. Það sem er kannski það ömurlegasta við þetta er að í svona málum er það sett þannig upp að það lítur út fyrir á skattaskýrslum og alls staðar að viðkomandi hafi fengið styrki, en svo er það hirt af honum á bak við tjöldin ári seinna. Ég var að lesa umsögn umboðsmanns barna um frumvarpið. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Ekki er kveðið á um í frumvarpinu að börn fái kjörgengi samfara kosningarrétti, en rétt væri að sú afstaða væri rökstudd í greinargerð. Frá 16 til 18 ára aldurs eru einstaklingar börn og því í forsjá foreldra eða annarra forsjáraðila. Mikilvægt er að löggjafinn meti hvort að forsjáraðili geti með einhverjum hætti haft áhrif á kosningarrétt barna við núverandi aðstæður, til dæmis um aðgengi að upplýsingum fyrir kosningar. Má í þessu sambandi nefna sendingu markpósta, aðgang stjórnmálaflokka að skólum eða nemendafélögum, til dæmis grunnskólum, en lækkun kosningaaldurs mun hafa í för með sér að hluti 10. bekkinga öðlast kosningarrétt. Mikilvægt er að tryggt sé að foreldrar geti ekki með einhverjum hætti haft áhrif á kosningarrétt barna verði kosningaaldur lækkaður. Á síðustu árum hefur verið lögð áhersla á uppbyggingu ungmennaráða í mörgum sveitarfélögum fyrir börn á aldrinum 13–17 ára. Fram kemur í athugasemdum við 11. gr. æskulýðslaga nr. 70/2007, að ekki séu sett aldursviðmið um ungmennaráð. Þar sé oftast miðað við aldurshópinn 13–17 ára í ungmennaráð og vísað til þess að 18 ára séu ungmennin komin með kosningarrétt og geti þá haft áhrif á val kjörinna fulltrúa með atkvæði sínu. Nauðsynlegt er að meta og taka afstöðu til þess hvort lækkun kosningarréttar eigi að takmarka setu barna 16 ára og eldri í ungmennaráðum sveitarfélaga með vísan í ofangreint.“ Ég tel að við eigum að setja allt þetta í eina tölu, 18 ára. Hætta að vera með fimm tölur og vera bara með eina, 18 ára er rétturinn. Mér er eiginlega orðavant og ég skil ekki hvers vegna í ósköpunum liggur svona á þessu máli. Þetta eru 9.000 einstaklingar. Miðað við tölfræðina veit ég ekki hversu margir einstaklingar búist er við að muni kjósa. Ég myndi halda 10%, það væri mjög flott. Þá erum við að tala um 900 manns. Það væri bjartsýnasta spáin. Á þessum aldri var ég ekki að pæla í sveitarstjórnarkosningum. Ég var í skóla, iðnnámi. Það hvarflaði ekki að mér á þeim tíma hvað sveitarstjórnir væru að gera. Það sem ég hef áhyggjur af er hver eigi að uppfræða þessi ungmenni um pólitískt val. Ég myndi telja alveg pottþétt miðað við drengina mína - þeir eru nú allir komnir yfir þennan aldur núna, þeir eru ekki í þessum aldurshópi, en ef þeir væru á þessum aldri og væru að fara að kjósa og ég færi með þeim þá geri ég ráð fyrir að þeir myndu spyrja: Hvað á ég að kjósa? Þá ég myndi segja við þá: Þið verðið bara að hugsa um það sjálfir, þið verðið bara að reyna að finna út hvaða flokk þið viljið styðja, hvaða málefni ykkur finnst þið endilega þurfa að kjósa. Myndu þeir gera það, drengirnir mínir? Nei, þeir myndu miklu frekar fara í tölvuleik. Það er nefnilega vandamálið að á þessum aldri eru þau ekkert að hugsa um þetta. Ég segi fyrir mitt leyti að ég vona að við höfum kjark og þor til þess að segja nei við þessu, svæfum þetta bara. Ræðum þetta almennilega. Gefum okkur góðan tíma. Það liggur ekkert á. Það er enginn heimsendir í sjónmáli. Það eina sem gerist er að einhverjir, kannski 10% ungmenna, fá ekki að kjósa í maí. Ég sé ekki að það muni breyta nokkru máli í þeim kosningum sem fram undan eru. Þar af leiðandi ætti það ekki að verða neitt vandamál. Virðing Alþingis hefur ekki verið upp á marga fiska. Reynum að auka virðingu Alþingis og sýnum að við erum hæf til þess að taka á málum sem skipta virkilega máli, málum sem varðar fólk úti í samfélaginu sem er að vinna, fólk sem þarf á því að halda, sem sveltur, sem á ekki fyrir mat. Tölum um það. Setjum það í forgang. Svo skulum við ræða þetta mál.
Hæstv. forseti. Það kom eiginlega tvennt svolítið merkilegt fram í ræðu hv. þingmanns sem ég held að margir hafi ekki alveg áttað sig á. Það voru þær vangaveltur til að mynda um áhrif foreldra á börn í krafti þess að vera forsjáraðilinn. Það hefur alveg vantað þá umræðu í þessu máli. Það er líka annað atriði merkilegt sem hv. þingmaður kom inn á sem tengist þessu svolítið, af því að við erum alltaf að verja börnin okkar. Mér er minnisstæð umræðan sem varð í kringum kosningar hjá ungliðahreyfingum stjórnmálaflokkanna þegar var verið að bjóða krökkunum frítt far, jafnvel flugferð, til að koma og kjósa, ég tala nú ekki um þegar þeim var boðinn bjór, þá varð allt vitlaust. Þá þurfti að vernda börnin gegn þessu. Þá var það eiginlega barnaverndarmál, nánast, að stjórnmálahreyfingarnar væru ekki að djöflast í þeim ungmennum. En það er svolítið merkilegt í kringum þessa umræðu, því að nú er það allt í einu komið þannig að börnin eiga bara að fá að kjósa, að vísu ekki að vera kjörgeng, en þetta er mjög merkilegt. Það er kannski eitt af því að hv. þingmaður talaði um eina tölu og vildi að talan væri 18. Ég er ekki viss um að sú tala sé endilega rétt. Mér finnst talan 17 ekkert verri, eða 16 jafnvel. En ég vil taka þá umræðu, og auðvitað þýðir það þá að fólkið á að vera lögráða 16 eða 17 ára, [[Forseti hringir.]]þá náum við ekki þeim úrræðum eins og við þurfum stundum þegar eitthvað fer úrskeiðis hjá börnunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg sammála honum vegna þess að ég held að við foreldrar séum í þeirri aðstöðu að geta haft gífurleg áhrif á börnin okkar. En ég er líka í þeirri stöðu og með þá skoðun að það eigum við ekki að gera. Við eigum að leyfa þeim að hafa frjálsan vilja og frjálsa hugsun, en á þessum aldri er ég hræddur um að það gangi ekki upp. Ég veit og ég man eftir því, áður en ég fékk kosningarrétt, að ég fór í partí hjá stjórnmálaflokkunum og þar var áfengi haft um hönd. [[Gripið fram í: … sjálfsagt að …]]Maður var undir tvítugu, þannig að það er auðvitað eitt af því sem ég óttast, vegna þess að við höfum orðið vitni að því og þetta hefur komið upp. Þetta er virkilega alvarlegt mál. Unglingar eru svo móttækilegir á þessum aldri. Ég tel hitt líka að á þessum aldri eru þau ekkert að hugsa um nákvæmlega sveitarstjórnarkosningar, það er bara allt annað sem þau eiga að vera að hugsa um. Þau eiga að vera í námi. Þau eiga að hafa gaman. Þau eiga bara að skemmta sér með jafnöldrum sínum. Látum pólitíkina koma seinna. Mér finnst alveg sjálfsagt að við hugsum um hvort talan á að vera 16 ára, 17, 18 19 eða 20 ára, ég er einhvern veginn fastur í 18 árum. En það er ekkert heilög tala fyrir mér. Ég segi bara allt í lagi, ræðum það og gefum okkur góðan tíma í það.
Hæstv. forseti. Það er nefnilega alveg rétt að talan 18 er í sjálfu sér ekkert heilög tala. Segir þetta mál ekki okkur að það er miklum vandkvæðum bundið að fólk hafi kosningarrétt sem ekki er lögráða? Er það ekki eiginlega bara kjarni málsins? Það er vandamálið sem við erum að glíma við, sem gerir framkvæmdina erfiðari, það gerir kynninguna erfiðari, það gerir þetta allt erfitt, að vera með kosningarrétt ólögráða. Það er líka vandamál væntanlega, því að gert er ráð fyrir því í kosningalögunum að þeir einir hafi kosningarrétt sem eru kjörgengir. Svo bara allt í einu breytum við því hér með einu pennastriki þótt ákvæðið sé enn þá í hinum lögunum, en þá ákveðum við bara að 16 ára og 17 ára fái kosningarrétt en verði ekki kjörgengir. Það eru margir angar á þessu sem ganga hreinlega ekki upp. Það er ósamkvæmni í löggjöf. Þetta er vond löggjöf sem er með þessum hætti. Ef mönnum er svona annt um það að 16 og 17 ára hafi þennan kosningarrétt þá skulum við bara gera þau lögráða. Er það ekki kjarni málsins?
Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála þessu. Við hljótum að bera það mikla virðingu fyrir börnunum okkar að við gerum þau kjörgeng og lögráða áður en við látum þau kjósa. Mér finnst það svo eðlilegt og sjálfsagður hlutur að mér er það eiginlega óskiljanlegt að það skuli ekki vera gert. Og hitt, hvers vegna í ósköpunum við gefum okkur ekki góðan tíma í þetta. Af hverju þarf þetta að gerast tíu mínútum fyrir sveitarstjórnarkosningar? Hvað liggur svona á? Hvers vegna í ósköpunum - ég veit að það eru sveitarstjórnarkosningar vonandi bara á fjögurra ára fresti og þær verða þar af leiðandi ekki fyrr en eftir fjögur ár, en hvað segir það okkur? Það gefur okkur góðan tíma til þess að gera - hvað? Tala um málið, finna lendingu, gera krakkana kjörgenga, lögráða, og ákveða við hvaða aldur á að fá að kjósa til þingkosninga, til sveitarstjórnarkosninga, fá fjárræði, kaupa áfengi o.s.frv. Ræðum þetta og reynum að finna eina tölu en ekki vera með fimm lottótölur [[Gripið fram í.]]í þessu. Eins og ég segi, mér finnst þetta mál ekki skipta neinu og vera svo langt fyrir neðan okkar virðingu að knýja þetta fram tíu mínútum fyrir kosningar. Þess vegna sagði ég nei í gær. Þess vegna mun ég segja áfram nei við þessu, vegna þess að ég tel mig ekki geta sett þetta í neinn forgang og ætla mér ekki að setja það nokkurn tímann í neinn forgang fyrir þessar kosningar. [[Gripið fram í.]]Ég skal láta það í forgang fyrir næstu kosningar eftir fjögur ár, alveg sjálfsagt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir ræðuna. Ég veitti því athygli í ræðu hans áðan að hann sagði frá því að í tilteknum ungmennahópum, ungmennaráðum einhverrar gerðar, vantaði alveg fulltrúa þeirra unglinga sem minna mega sín í samfélaginu. Það er gömul saga og ný að það er sama hvar í aldri það er, þeir sem eiga erfitt um vik, hvort sem er vegna líkamlegrar fötlunar eða af hvaða ástæðu sem það er, finna sig í þeirri stöðu að vera út undan, svo maður orði það eins og það er. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið þingmannsins gagnvart minnihlutahópum sem eiga erfitt um vik, hvort sem það eru öryrkjar vegna hreyfihömlunar eða annarra kvilla. Hefur hann áhyggjur af því að þeir yrðu enn meira utan gátta með þessum reglubreytingum og þá jafnvel kannski sérstaklega vegna þess að með þessu er verið að færa mjög alvarlega ábyrgð, ákvarðanatöku og réttindi yfir til þess hóps sem um ræðir? Mig langar til að heyra sjónarmið hv. þingmanns hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa spurningu frá hv. þingmanni vegna þess að þetta er einmitt líka einn kjarni málsins. Því miður falla fatlaðir og hreyfihamlaðir einstaklingar alltaf á milli þilja. Þegar ég horfði á þessar fimm frambærilegu stúlkur með umboðsmanni barna á vegum UNICEF í þinghúsinu var fyrsta hugsunin mín: Hvar eru drengirnir, hvar eru fötluðu einstaklingarnir eða þeir hreyfihömluðu? Mér fannst eiginlega sorglegt þegar í ljós kom að það var enginn. Ég veit ekki hvort það var fullreynt að fá þessa einstaklinga þarna inn. Það er líka annað í þessu, við erum að tala um fatlaða einstaklinga sem eru kannski 16, 17 og 18 ára og, hugsið ykkur, við erum að segja að þeir megi kjósa en á sama tíma eru þessir fötluðu einstaklingar á vinnumarkaði, hafa kannski fæðst með sína fötlun, og þá geta þau ekki farið að vinna vegna þess að ef þau eru með einhverja vinnu kemur króna á móti krónu skerðing. Það koma alls konar skerðingar sem við erum enn með inni til að valda fötluðum einstaklingum erfiðleikum. Við setjum það ekki í forgang á þingi að taka þessar hindranir í burtu, að þau geti unnið án skerðingar og framfleytt sér sómasamlega. Nei, nei, látum þau kjósa í sveitarstjórnarkosningum. Það bætir allt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég held að við séum á stað í umræðunni sem við förum sjaldan inn á. Ef ég man rétt var það hv. þingmaður sjálfur sem kom inn á það í ræðu sinni að menn ættu að leyfa börnum og unglingum að vera einmitt það í samræmi við núverandi regluverk og ekki vera að tína út einhver ein tiltekin réttindi, ef ég skildi hv. þingmann rétt hér áðan. Hvað þennan hóp varðar sem ég veit að honum, og sem betur fer ýmsum öðrum en ekki nógu mörgum, er umhugað um, telur hv. þingmaður að það sé sókn í þessi réttindi? Hann nefndi áðan topp 10. Er þetta einhvers staðar á lista hjá þeim hópum sem hann þekkir best og brennur mest fyrir hvað hagsmunagæslu varðar á þingi?
Virðulegi forseti. Ég svara hv. þingmanni: Nei, því miður, þetta er ekki nokkurs staðar inni á topp 10 listanum. Það er annað í þessu sem er líka sorglegt til að vita. Við erum að tala um unglinga, og ef fatlaðir, hreyfihamlaðir unglingar eru í hjólastól, hafa ekki bifreið til umráða og ætla sér í leikhús lenda þau í ákveðnum vandræðum. Það er nýlegt dæmi um að bíll hafi komið að ná í þau klukkan níu en leikhúsið var ekki búið fyrr en hálftíu. Þau voru bara send út, fengu ekki að sjá endinn, út með ykkur, þið eigið bara að gjöra svo vel og mæta út í bíl og heim. Er þetta ekki ofbeldi? En við erum að tala um að þessir einstaklingar megi kjósa í sveitarstjórnarkosningum. Er það ekki svolítið öfugsnúið? Eigum við ekki að segja: Hey, þið megið hafa full réttindi, svo megið þið kjósa. En einhvern veginn finnst mér við á þingi stundum snúa öllu á hvolf. Við byrjum á öfugum enda. Ég vona að við höfum núna kjark og þor til þess hreinlega að sjá til þess að allir geti búið við reisn hérna, börn og unglingar líka, að þau fái að vera börn og unglingar. Þegar við erum búin að koma hlutunum í lag skulum við sjá til þess að þau hafi kjörgengi og allt og geti kosið á þeim tíma sem hentar þeim en ekki okkur vegna þess að við eigum að hugsa um hvað hentar unglingunum okkar en ekki hvað hentar pólitíkinni eða flokkunum. Ég hef það á tilfinningunni að þetta frumvarp sé bara til þess að þjóna ákveðnum flokkum, ekki börnunum okkar.
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en komið hér upp og sagt hver skoðun mín og sýn er á þetta frumvarp ekki síst vegna þess að ég er til að mynda algjörlega ósammála því sem kom fram í máli hv. þingmanns sem talaði hér á undan mér og hjá mörgum af mínum ágætu félögum í Sjálfstæðisflokknum. Mér finnst nefnilega alveg ótrúlega spennandi hugmynd að 16 ára ungmenni fái að kjósa. Ég tel að mörgu leyti að það sé í góðu lagi að einstaklingar fái mismunandi réttindi á mismunandi aldursskeiði og er þar af leiðandi ekki sammála því að það þurfi að festa allt í eina tölu, hvort sem hún væri 16, 17, 18, 19 eða 20 ára. Ég held það geti bara verið góð leið í ákveðnu þroskaferli, það er mín skoðun. Ég treysti ungu fólki fullkomlega til að taka þátt í sveitarstjórnarkosningum. Ég hef sjálf alloft verið í framboði til sveitarstjórnar og átt samtöl við bæði ungt fólk og fólk á miðjum aldri og eldra fólk, það er eiginlega skemmtilegast að tala við ungt fólk um þessi mál og þau brenna fyrir þeim. Á sveitarstjórnarstiginu er að sjálfsögðu svo mikið af þjónustu sem veitt er beint til ungs fólks og þau þekkja hana vel. Þau hafa gengið í gegnum grunnskólann, verandi í íþrótta- og tómstundastarfi, hafa notað sér félagsmiðstöðvarnar og annað þess háttar og þau hafa skoðanir og sjónarmið sem þau brenna fyrir. Mér finnst svo jákvætt og spennandi að við hlustum á þetta. Mér finnst líka alveg sjálfsagt að þau megi taka þátt í að kjósa. Ég vil líka segja, vegna þess að ég er talsmaður barna og það hefur aðeins komið til tals hérna, að við megum alls ekki stilla því fallega hlutverki upp einhvern veginn með og á móti og stilla fólki upp í tengslum við það. Fólk hefur sínar skoðanir á þessu máli og það eru bara mjög breið sjónarmið út um allt samfélagið hvað þetta varðar. Ég er t.d. á þeirri skoðun að það sé mjög gott að ala börn upp í samfélagsrýni og að börn eigi að hafa skoðun á samfélagi sínu, hlusta á fréttirnar og hafa tækifæri til að ræða hlutina og hafa skoðanir í allar áttir og það sé hluti af þroskaferlinu þeirra. Að þessu sögðu langar mig að segja það að við erum hér í 3. umr. um þetta þingmál. Það var lagt fram í desember. Það fór í 1. umr. nokkrum dögum seinna og þá tóku aðeins sex þingmenn til máls. Ég veit ekki hvernig stendur á því að ég tók ekki til máls, ég hef örugglega ekki verið í þingsalnum akkúrat á þeirri stundu. Það fór í 2. umr. fyrir nokkrum dögum síðan. Þá var rætt um málið í eina og hálfa klukkustund. Ég hafði þá í hyggju að koma upp og ræða málið. Ég var stödd annars staðar í öðrum störfum og sá að það var fullt af fólki á mælendaskrá, en ég vissi ekki fyrr en það var allt í einu búið að slíta fundi og 2. umr. var bara lokið. Fólk tók sig út af mælendaskrá og svo var 2. umr. búin og áfram haldið með málið. Við fórum svo í atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. í gær og þá fór eiginlega jafn langur tími í atkvæðaskýringar, því það hafa auðvitað komið fram fullt af sjónarmiðum sem höfðu ekki komið fram í 2. umr., sem er kannski eðlilega ferlið og við þekkjum mjög vel og er væntanlega ástæðan fyrir því að lagafrumvarp fer í þrjár umræður. Það er til að vanda til verka og fá öll sjónarmið fram. Það voru sendar út umsagnarbeiðnir til 323 aðila um þetta frumvarp og 24 umsögnum var skilað. Þær eru í allar áttir. Sumir eru hlynntir málinu, aðrir ekki. Þetta getur verið góð hugmynd, en það þarf að skoða málið betur. Það þarf að auka fræðsluna. Það þarf að huga að alls konar þáttum. Það er ekki sanngjarnt annað en að geta þess að þetta er auðvitað ekki í fyrsta skipti sem þetta mál kemur fram. Það var lagt fram á 146. þingi, reyndar líka á 147. þingi, en við vitum öll hvernig fór um það þing, það var aldrei hægt að mæla fyrir málinu þá. En hæstv. núverandi forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir mælti fyrir málinu á 146. þingi. Ég tók þar þátt í 1. umr. Ég fagnaði frumvarpinu. Ég sagði að mér fyndist þetta verulega áhugaverð hugmynd og við ættum að skoða þetta. Ég sagðist hlakka til að sjá umsagnir sem kæmu fram um þetta mál, en ég sagði líka þá, og ætla að taka fram að þetta var 2. maí 2017, að það væri mjög mikilvægt ef þetta mál ætti að ná fram að ganga fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar að það færi hratt og örugglega í gegn. Þetta var sagt í maí, ef við hefðum tekið umræðuna í maí 2017. Nú erum við stödd undir miðjum mars, man nú ekki einu sinni hvaða dagur er í dag, [[Gripið fram í.]]næstum því í lok mars og það eru um tveir mánuðir til sveitarstjórnarkosninga. Hér hafa komið fram í umræðunni alls konar sjónarmið sem vekja upp spurningar hjá mér. Erum við búin að hugsa út í alla þætti þessa máls? Eins og ég sagði áðan þá hef ég, virðulegi forseti, setið í sveitarstjórnum og horfi mjög til þess sem Samband íslenskra sveitarfélaga segir og sveitarstjórnir segja. Mig langar, með leyfi virðulegs forseta, að fá að lesa upp ályktun sem Samband íslenskra sveitarfélaga hefur sent okkur, en þar segir: „Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga tekur ekki efnislega afstöðu til þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu en telur varhugavert að samþykkja breytingar á lögum um kosningar til sveitarstjórna nú þegar rúmlega tveir mánuðir eru til kosninga. Stjórnin bendir á leiðbeiningar frá Evrópuráðinu þar sem fram kemur að stöðugleiki er mikilvægur varðandi kosningalöggjöf og telur að stjórnvöld og Alþingi eigi að starfa út frá þeirri meginreglu að ekki séu gerðar meiri háttar breytingar á kosningalögum þegar minna en eitt ár er til kosninga.“ Ég verð að segja það, hæstv. forseti, hafandi starfað í sveitarstjórn lengi, að það er mjög oft rætt að í þessum sal fái fólk oft góðar hugmyndir og greiði atkvæði með þeim án þess að átta sig algerlega á því hvernig eigi að útfæra málið. Nú skulum við átta okkur á því að kosningar til sveitarstjórna eru á ábyrgð sveitarfélaganna. Þau bera ábyrgð á framkvæmd þessarar kosningar. Þau segja hérna og beina því til löggjafans: Það er allt of hratt farið. Ég sagði í atkvæðaskýringu í gær að mér fyndist þetta mál mjög erfitt því alveg eins og ég hef rakið hér er ég í grunninn hlynnt þessari hugmynd, en ég ætla ekki að gefa mér það að ég geti séð fyrir alla hluti sem mögulega kunna að koma upp í þessu máli. Áttum okkur líka á því að hér er um þingmannafrumvarp að ræða. Stjórnarfrumvörp sem oft fá framgang í svona tímaröð eins og ég var að ræða eru samin í ráðuneytum af sérfræðingum. Þau hafa þegar farið í samráðsferli áður en þau koma hingað inn á þingið. Svo fara þau í gegnum þrjár umræður hér. Mér líður þannig að þessi hugmynd þurfi að þroskast betur og þurfi að fá meira samtal, bæði úti í samfélaginu og ekki síst hjá sérfræðingum sem þekkja til allra anga kosningalöggjafarinnar og allra þeirra mála sem mögulega gætu komið upp. Hér hafa menn velt fyrir sér hver eigi að kæra inn á kjörskrá ef slíkt kemur upp. Ég veit það ekki, það getur verið fullt af einhverjum svona spurningum sem ég kann ekki svör við og hef örugglega ekki ímyndunarafl í að setja fram þær spurningar sem upp kynnu að koma. Mig langar líka aðeins í ræðu minni að koma inn á fræðslugildið. Ég sagði í atkvæðaskýringum í gær að það væri ekki nóg með að sveitarfélögin bæru ábyrgð á framkvæmd kosninganna, heldur bæru þau líka ábyrgð á fræðsluskyldunni. Hvernig ætlum við að framkvæma þetta? Það er rétt að hæstv. menntamálaráðherra kom hér upp og taldi að það myndi ekki standa á menntamálaráðuneytinu hvað það varðaði. Ég hef samt verulegar efasemdir. Þá get ég líka alveg sagt að í dag er auðvitað engin, ég ætlaði að segja engin raunveruleg fræðsla, virðulegur forseti, en kannski væri sanngjarnara að tala um að það er engin markviss fræðsla frá hinu opinbera um gildi lýðræðisins og um gildi kosninga. Grunnskólinn horfir til lýðræðis, en ekki hvað kosningar varðar og annað þess háttar. Við rekum fyrir opinbert fé umferðarskóla ungra vegfarenda. Ungu krakkarnir okkar fá bækling á mánaðarfresti á einhverju árabili þar sem þau læra um umferðarreglurnar. Hvað með lýðræðisskólann? Hvað með að við tökum upp umræðu um gildi lýðræðisins og gildi samfélagslegrar umræðu og hvað það þýðir að taka þátt í kosningum? Af hverju horfum við fram á minnkandi kjörsókn og slaka kjörsókn hjá ungu fólki? Mig langar mjög gjarnan að ræða þessi mál og hvað við getum gert betur í þeim efnum. Það er alveg rétt eins og bent hefur verið á hér að það má ekki senda markpóst á fólk sem er undir 18 ára aldri. Það er sent á foreldra. Ég fæ nú aldeilis inn svoleiðis póst, ég á fermingarbarn, ég fæ mikið af svoleiðis pósti sem stílaður er á mig og nafn fermingarbarnsins er undir. Ég held að til séu lausnir á þessum málum. Mér finnst mjög áhugavert að horfa til þess að ungt fólk verði virkari þátttakendur í samfélaginu og fái þar af leiðandi líka að kjósa. En ég velti fyrir mér, virðulegi forseti, vöndum við okkur nægilega mikið? Við ræðum það gjarnan í þessum sal því að við eigum það til að þurfa að leiðrétta frumvörp og leiðrétta hluti sem hafa runnið hér í gegn hjá okkur, jafnvel þó að margir sérfræðingar hafi farið yfir það. Hér erum við að tala um algjöran grundvöll að lýðræðislegu samfélagi, kosningar. Höfum við svarað öllum þeim mikilvægu spurningum sem við þurfum að svara þegar við tökum svona ákvörðun? Hvað ef eitthvað kemur upp á, kosningar verða kærðar og ég veit ekki hvað getur gerst í kjölfarið? Höfum við velt öllu þessu fyrir okkur og höfum við svör við þessu? Erum við að vanda okkur nægjanlega?
Virðulegi forseti. Hér hafa verið í dag á þingpöllum krakkar, fullt af krökkum, sem hafa komið hingað til að kynna sér störf þingsins. Það sem þau hafa fengið að sjá er málþóf. Þau hafa fengið að sjá hvernig minni hluti hefur tekið sér það vald að stöðva framgang máls sem mjög líklegt er að meiri hluti sé fyrir á Alþingi. Þau hafa fengið að sjá hóp af körlum sem tala um að þau hafi ekki nægan þroska til að kjósa. Ég vil taka það fram að ræða hv. þingmanns hér á undan skar sig úr því sem ég hef heyrt hér í dag, var málefnaleg og innihaldsrík. Ég get tekið undir margt af því sem þar kom fram, sérstaklega nauðsyn þess að styrkja lýðræðisvitund ungs fólks og þekkingu ungs fólks á lýðræðinu og þjóðfélagsmálum almennt. Ég er hins vegar ósammála því að þetta frumvarp sé ekki tilbúið og ég tel ekki eftir neinu að bíða með að leiða fram vilja þingsins í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég held að í þessu andsvari hafi ekki komið fram nein spurning til mín, eða ég gat ekki lesið það í gegn. Ég held samt að nauðsynlegt sé að fara aðeins yfir þetta. Hv. þingmaður talar hér um málþóf. Ég veit ekki hvort hann hefur heyrt það sem ég fór yfir í ræðu minni, hann kann að hafa misst af því. Ég var að tala um að auðvitað hefði verið eðlilegt að sú umræða sem átt hefur sér stað hér í dag hefði komið fram í 2. umr. um málið. En 2. umr. fór hér í gegn með mjög sérstökum hætti. [[Gripið fram í.]]Það hefði líka getað komið fram í 1. umr., það er alveg rétt og ég fór yfir það að ég hafði áður tekið þátt í 1. umr. um sambærilegt mál sem hafði verið lagt hér fyrir, en það tóku sex þingmenn þátt í 1. umr. um þetta mál. Í 2. umr. háttaði aftur á móti svo til að fjöldi þingmanna var búinn að setja sig á mælendaskrá og ég var ein af þeim sem ætlaði að gera það. En áður en ég vissi af var þingfundi lokið og umræðunni þar með. Ég veit ekkert hvað olli því, hvort fólk hefur tekið sig saman í einhverjum slíkum aðgerðum eða ekki, ég bara veit það ekki. Við erum hér að tala um ákveðna grundvallarbreytingu. Það hlýtur að vera sanngjarnt og eðlilegt að fólk sem hefur skoðun á þeirri grundvallarbreytingu fái tækifæri til að koma hingað upp og halda ræðu og útskýra afstöðu sína. Það er einfaldlega það sem ég var að gera og hygg að það sé það sem þingmenn hafa verið að gera hér í dag. Ég tek það fram að þetta er í fyrsta skipti sem ég fæ tækifæri til að koma upp í ræðu um þetta mál, fyrir utan stutta atkvæðaskýringu. Mér finnst alla vega mikilvægt, þegar við göngum til atkvæða, að fyrir liggi hver sjónarmið mín eru og hver afstaða mín er í þessu máli.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að 2. umr. var með styttra móti, en það hefði verið þingmönnum í lófa lagið að taka þátt í 1. umr. og svo stendur þessi umræða yfir, en hún er orðin býsna langdregin og það er ekki margt nýtt sem hefur komið fram. Ég tel og ítreka það að málið sé tilbúið til atkvæðagreiðslu. Ég tel að minni hluti eigi ekki að taka sér vald til að koma í veg fyrir að meiri hluti þings geti ákveðið um afdrif þessa máls.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv þingmanni fyrir heiðarleikann. Það er gott að þessi afstaða hv. þingmanns liggur fyrir. Ég tek undir það að auðvitað á þingmeirihluti að ráða í þessu máli. Það sem mér finnst mjög skemmtilegt við þetta mál er að það er algjörlega þverpólitískt og skoðanir fólks ganga engan veginn eftir flokkum. Hér eru bara misjöfn sjónarmið uppi. Mér finnst það hressandi og skemmtilegt og full ástæða til að það fái að koma fram öðru hvoru, ekkert að því. Að sjálfsögðu, þegar málið er hér fullrætt, gengur það til atkvæða og þá er það bara þannig að meiri hlutinn ræður, þannig virkar lýðræðið. En með því er ekki hægt að segja að taka eigi rétt af þeim hv. þingmanni sem stendur hér, að ég hafi ekki rétt til að segja mína skoðun á málinu. Ég held að það sé einfaldlega hin þinglega meðferð sem við búum við. Það er réttur okkar sem þingmanna og í raun skylda okkar að útskýra afstöðu okkar, sérstaklega í svona stórum og miklum málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir betri ræðu, leyfi ég mér að segja, en ég hef heyrt hér fyrr í dag, alla vega frá þeim sem ekki styðja málið. Hv. þingmaður fór réttilega yfir það að umræðan var alla vega ekki mikil í 1. umr. Einhver umræða varð við 2. umr. þótt það sé miður að hv. þingmaður hafi ekki komist að þá. Svo átti sér stað ansi viðamikil umræða í gær, að vísu ekki að forminu til í 2. umr. heldur um atkvæðagreiðslu, en hún var mjög rík, var mjög þykk. Þingheimur var allur viðstaddur, en það verður til þess að sá hluti málsmeðferðarinnar felur oft í sér bestu rökræðurnar og mestu upplýsingarnar. Það er svolítið kaldhæðnislegt, en stundum virðist það vera þannig. Ég tel að það hafi verið þannig í gær. Nú skil ég mætavel þegar þingmenn nýta rétt sinn til að taka til máls til að hafa áhrif á dagskrána. Það er til uppnefni yfir það fyrirbæri, það er kallað málþóf. Ég ber fulla virðingu fyrir þeim rétti. Ég hef staðið hér og haldið ræður um mikilvægi þess að hægt sé [[Forseti hringir.]]að halda málþóf. En ég hef séð það í minni hluta ríkisstjórnar gagnvart ríkisstjórnarflokkum þegar ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]er að traðka yfir þingið, ekki einfaldlega þegar það er þingminnihluti heldur til þess að vera á móti einhverju sem [[Forseti hringir.]]ægivald framkvæmdarvaldsins er að setja [[Forseti hringir.]]yfir löggjafarvaldið. Nú er ég búinn með tímann, en getur hv. þingmaður tekið undir með mér um þetta?
Tíminn var búinn fyrir löngu.
Virðulegi forseti. Mér leiðist málþóf. Ég er ekki búin að vera mjög lengi hér á þingi, en er ein af þessum pólitísku nördum, leyfi ég mér að segja, sem hef í gegnum tíðina fylgst með alþingisrásinni. Mér hefur sjaldan fundist að í málþófi komi eitthvað mikið og gagnlegt fram sem verði til þess fallið að leysa mál. Ég get engan veginn tekið undir það að ég sé hér, með ræðu minni áðan, að taka þátt í málþófi. [[Gripið fram í.]]Nú er ég búin að fá andsvör og bæði andsvörin snúa með einhverjum hætti að málþófi. Þetta er fyrsta ræðan sem ég held um þetta mikilvæga mál. Ég tek undir það að skemmtilegar umræður urðu hér um atkvæðagreiðsluna í gær. Þar fékk ég örlítið tækifæri, eina eða tvær mínútur, til að gera grein fyrir afstöðu minni sem var á þá leið að ég myndi styðja breytingartillögu sem lyti að því að þetta mál tæki gildi síðar.
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður ætti að taka því sem hrósi að vera spurður út í þetta. Ég held að það sé vegna þess að ræða hennar bar af og sýndi ekki þessi merki sem maður sér stundum. Ég segi enn og aftur að ég hef margsinnis tekið þátt í málþófi og hef varið réttinn til þess að gera það og jafnvel nauðsyn þess. En ég geri það ekki að gamni mínu, ég geri það ekki nema ég hafi einhver prinsipp á bak við það. Í ræðu hv. þingmanns heyrir maður að þetta er fyrsta ræðan, maður heyrir að hv. þingmaður er bara að koma skoðunum sínum á framfæri. En það sem maður hefur heyrt mikið hér í dag eru sömu punktarnir aftur og aftur og einhvern veginn innleiddir inn í öll andsvör og þess háttar. Það þykir mér miður með hliðsjón af því að það eru afleiðingar af því að gera þetta núna. Ég heyrði einu sinni eitthvað sem mér finnst mjög gott, þ.e. að við ráðum því algjörlega hvað við gerum, en við ráðum því ekki hverjar afleiðingar gjörða okkar verða. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af því, og ég tel það vera málefnalegar áhyggjur, að ekki sé nægur tími til stefnu fyrir framkvæmdarvaldið til að búa um svona kosningar. Ég er ósammála hv. þingmanni, en ég tel það málefnaleg rök. Ef þessi umræða klárast ekki á næstu tveimur klukkutímunum eða svo þýðir það að tvær vikur fara af þessu máli. Það þýðir að atkvæði verða greidd eftir tvær vikur. 3. umr. er þess eðlis að ekki er hægt að tala endalaust, þannig að henni mun ljúka, það verða greidd atkvæði. Ég hygg, miðað við atkvæðagreiðslu gærdagsins, að málið verði samþykkt, en þá er minni tími til stefnu fyrir framkvæmdaraðila til að gera það sem þarf að gera. Það eru afleiðingarnar af þessu. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi ekki áhyggjur af því með hliðsjón af rökunum sem hún færði fram.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvað skal segja. Áhyggjur mínar lúta einmitt að því að of stuttur tími sé til stefnu og að framkvæmdarvaldið, í þessu tilfelli sveitarfélögin og mögulega skólarnir og aðrir, þyrfti meiri tíma og það þurfi kannski meiri samfélagslega umræðu um þetta mál. Þar liggja áhyggjur mínar. Ég er sjálf ekki löglærð eða útlærð í kosningafræðum en velti fyrir mér hvort einhver mál kunni að koma upp þegar við afgreiðum svona mikilvæg grundvallarlög kortéri fyrir kosningar, 60 dögum fyrir kosningar. Ég velti því fyrir mér hvort upp kunni að koma vandkvæði, sem við sjáum ekki fyrir, hvort enn sé spurningum ósvarað. Það hlýtur að vera tilgangurinn með málsmeðferðinni hér á þingi að öll sjónarmið fái að heyrast og allar mögulegar vangaveltur og spurningar komi upp svo að hægt sé að svara þeim, svo að við getum verið handviss um að við séum með góð lög í höndunum.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessa ræðu og er mjög ánægður að sjá að loksins tekur kona til máls en ekki einhver miðaldra karlmaður. Ég las Facebook-færslu um að hér væru bara miðaldra karlmenn með föðurlegt yfirlæti að tala þannig að ég gleðst innilega yfir þessu. Þingmaðurinn fór yfir málið á mjög góðan hátt, kom reyndar ekki fram með umsagnir sveitarstjórna og dómsmálaráðuneytisins, en hvað finnst þingmanninum um það sem hefur komið fram í ræðum, þegar menn tala um að þetta skipti ekki svo miklu máli, þetta séu bara 3%, 9.000 manns, og svo séu þetta „bara“ sveitarstjórnarkosningar?
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að svara þessu síðasta. Það er ekkert sem heitir „bara“ sveitarstjórnarkosningar. Sveitarstjórnarkosningar eru gríðarlega mikilvægar kosningar því að sveitarstjórnarstigið er alveg virkilega mikilvægt stig. Ég held meira að segja að við í þingsölum mættum oftar taka sveitarstjórnir og sveitarfélögin okkur til fyrirmyndar og hugsa meira um hag þeirra þegar við fjöllum um mál hérna. Það er einmitt það sem ég var að benda á, við erum með ályktun frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og við erum með umsagnir frá mörgum sveitarfélögum sem sum hver segja: Ókei, þetta er allt í lagi hugmynd en það þarf að huga að þessu og hinu. Flestar umsagnirnar eru þó á þá leið að þetta sé of knappur tími núna og það er í mínum huga lykilatriðið sem ég tel að við þurfum að vinna meira með. Það er mín skoðun. Þess vegna studdi ég í gær breytingartillögu um að lögin myndu taka gildi síðar vegna þess í grunninn er ég sammála hugmyndafræðinni sem liggur hér að baki, en ég tel að enn kunni að vera einhverjum spurningum ósvarað og framkvæmdaraðilinn þurfi meiri tíma til að framkvæma þessa breytingu.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Það hefur þá verið misskilningur hjá mér með sveitarstjórnarhliðina. Það kom vel fram núna. Þingmaðurinn kom inn á það í ræðu sinni að fáir tóku til máls við 1. umr. Ég er einn af þeim sem tóku til máls og var impóneraður, afsakið, þótti mikið til þessarar tillögu koma þá, en svo fór ég að skoða málið betur. Ég er í raun og veru alveg á því að 16 ára börn eigi að fá kosningarrétt, en þegar ég er búinn að kanna málið betur finnst mér þetta allt of knappur tími, alveg eins og segir í umsögnunum. Ég held að ég hafi ekki verið við 2. umr., en það er mjög einkennilegt að þar hafi fækkað hratt á mælendaskránni. Telur þingmaðurinn að svona mikill áhugi sem hafi verið sýndur í umræðunni í gær segi okkur eitthvað um málið sem slíkt? Segir það kannski að áhuginn hafi verið meiri undir niðri en í fyrstu sýndist?
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í ræðu minn áðan tók ég einmitt þátt í 1. umr. um málið þegar það var lagt fram á 146. þingi og lýsti örugglega sambærilegum áhuga og hv. þingmaður. En þá sagði ég líka, og það var í maí 2017, að ef þessi hugmynd ætti að verða að veruleika væri mjög mikilvægt að málið næði framgangi á þinginu þá, ekki núna, í apríl 2018, þegar það eru 60 dagar í sveitarstjórnarkosningar. Ég held að umræðan í gær um atkvæðagreiðsluna sýni hvað skoðanir eru gríðarlega skiptar í þessum sal. Það er eitt sem aðrir hv. þingmenn hafa bent á í ræðum sínum í dag, hvort það sé eðlilegt að við afgreiðum mál sem snúi að jafn miklum grundvallarréttindum og kosningarrétti í svo miklum ágreiningi.
Herra forseti. Ég kannast ekki við að þeim rökum hafi verið beitt í þessari umræðu af þeim sem andmælt hafa þessu frumvarpi, að 16 ára ungmennum væri ekki treystandi til að kjósa í sveitarstjórnarkosningum. Ég hef fylgst nokkuð grannt með umræðunni í dag. Þó kann það að hafa farið fram hjá mér að einhver hafi beitt þeim rökum, en ég hef ekki heyrt það hér í dag. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði að það væri henni svo sem ekki á móti skapi að mismunandi réttindi myndu skapast á mismunandi aldursbili fyrir ungmenni. En er það samt sem áður ekki rétt að þetta tvennt hljóti að fylgjast að, þ.e. kosningarrétturinn og kjörgengi? Hv. þingmaður nefndi að það væri spennandi að hlusta á viðhorf ungmenna sem fælist í því að þau hefðu kosningarrétt, en eigum við þá ekki að hlusta á þau viðhorf inni í sveitarstjórnum?
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Ég hef ekki heyrt mikið af því í þessum sal í dag að fólk segi að það treysti ekki 16 ára börnum til að taka þátt í kosningum til sveitarstjórna. Ég upplifi það þannig að umræðan hér sé frekar um það, en eins og hv. þingmaður nefnir hér, að ýmis önnur réttindi ættu að fylgja það með og að huga þurfi að ýmsum fleiri þáttum, eða þá að fólk sem rætt hefur þessi mál í dag sé á svipaðri skoðun og ég, þ.e. að það þurfi aðeins lengri tíma. Aftur á móti skal ég viðurkenna að á fésbókinni er ég búin að lesa ansi mikið af færslum þar sem fólk efast hreinlega um að 16 ára börn hafi þroska til að kjósa. Ég deili ekki þeim sjónarmiðum. Hv. þm. Páll Magnússon spyr mig hvort ég telji það rétt að kjörgengi og kosningarréttur fari saman, ef ég skil spurninguna rétt. Ég hef sagt að ég sé ekki sannfærð um að það þurfi að vera svo. Mér þykir ekkert óeðlilegt við að réttindi komi í einhverjum skrefum og þetta þurfi ekki endilega að fara saman. Leið sveitarfélaga til að hlusta eftir [[Forseti hringir.]]sjónarmiðum ungmenna kann að vera t.d. í gegnum ungmennaráð. Svo eru aðrar fleiri lýðræðislegar leiðir sem sveitarfélög geta beitt til að hlusta eftir sjónarmiðum ungs fólks.
Virðulegi forseti. Mig fýsir líka að vita, því nú liggur fyrir mjög afdráttarlaus skoðun stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga á framgangsmátanum á þessu máli og pólitískur bakgrunnur hv. þingmanns er í sveitarstjórnum. Finnst hv. þingmanni sú röksemd ekki duga til þess að þetta mál beri ekki að afgreiða með þeim hætti eins og það ber að í þinginu núna?
Virðulegi forseti. Jú, það er mjög einfalt svar. Jú, ég er sammála því. Mér finnst röksemd og ályktun Sambands íslenskra sveitarfélaga ætti að fá þingmenn hér í þessum sal til að hugsa hvort rétt sé að afgreiða þetta mál á þessum tímapunkti með það að augnamiði að breytingin taki gildi í næstkomandi sveitarstjórnarkosningum, sem eru eftir 60 daga. Mér finnst það mjög varhugavert. Mín helsta röksemdafærsla í þessu máli er að við hefðum átt að samþykkja breytingartillögu í gær sem fól í sér að gildistökunni yrði seinkað svo allir aðilar, bæði sveitarfélögin, menntamálayfirvöld og mögulega við hér á þinginu gætum farið yfir þær spurningar og þau sjónarmið sem upp kynnu að koma og verið viss um að við værum að vanda okkur og innleiða hér góð og vönduð lög.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp sem felur í sér að veita 16 og 17 ára ungmennum rétt til að kjósa sér fulltrúa í sveitarstjórnir. Frumvarpið kom fram fyrir þremur mánuðum, í desember. Nú eru réttar níu vikur til sveitarstjórnarkosninga. Ég tel einfaldlega að of skammur tími sé til stefnu. Ég tel skynsamlegast eins og nú er komið að gildistöku breytinganna verði frestað og myndi gildistaka miðast við næstu áramót. Ef það er ekki uppi á borðinu mun ég greiða atkvæði gegn frumvarpinu. Þegar fulltrúar dómsmálaráðuneytisins komu fyrir nefndina í febrúar voru þeir spurðir hvort þessi skammi tími sem þá var myndi valda vandræðum. Svarið var að þetta væri framkvæmanlegt þótt erfitt væri. Síðan eru liðnar fimm vikur, frá því að ráðuneytisfólk taldi þetta að vísu framkvæmanlegt en það gæti orðið torsótt að gera þetta það vel að sómi væri að. Nú hefur ráðuneytið svarað nefndinni að nýju um framkvæmd kosninganna og segir ráðuneytisfólk að það geti brugðist við breytingum þar, það hefði getað brugðist við breytingum þarna um miðjan febrúar með kynningum þrátt fyrir að tími til kosninga hafi þá, að sögn ráðuneytismanna, verið mjög skammur og hætta hafi verið á að ekki yrði nægilega vel staðið að undirbúningi þessara breytinga. Síðan eru liðnar fimm vikur. Áhyggjur ráðuneytisins núna eru af tvennum toga. Í fyrsta lagi framkvæmdarlegs eðlis, og þar er rætt um að framkvæmdinni yrði teflt í tvísýnu. Í öðru lagi telur það hættu á að kynning fari forgörðum. Þar hef ég verulegar áhyggjur, að umræddur hópur mæti hreinlega ekki nema í litlum mæli á kjörstað. Til hvers er þá unnið? Kynningin verður erfið þrátt fyrir yfirlýsingar sumra um annað. Það er ekki það sama og að bera þetta saman við 18 ára aðila núna sem hafa vitað af því lengi að nú fái hann kosningarrétt sem margir hafa beðið spenntir eftir, þeim tímamótum í lífi sínu. Þegar ég tala um kynningu verða menn að gera sér grein fyrir að nú er rétt vika þar til utankjörfundaratkvæðagreiðsla hefst. Ein vika. Framkvæmd hennar er ekki bara uppi í Perlu eða Smáralind. Framkvæmd utankjörfundaratkvæðagreiðslu á sér stað um allt land, hjá sýslumönnum og í sendiráðum erlendis og hjá kjörræðismönnum víða um lönd. Það er vika í það. Ef 16 og 17 ára ungmenni mæta illa á kjörstað vegna ónógrar kynningar á þessum nýja rétti þeirra gæti það orðið til þess að kosningarrétturinn fari einfaldlega fram hjá þeim. Þau séu og verði einfaldlega ekki meðvituð um kosningarrétt sinn. Á hvaða stað verðum við þá að kosningum loknum? Á hvaða stað verðum við ef sú sviðsmynd yrði uppi að verulega minni kjörsókn meðal þessa aldurshóps yrði? Að þessi tilraun hefði mistekist hrapallega. Það yrði niðurstaðan. Er það það sem við viljum? Að það standi eftir að loknum þeim kosningum, herra forseti? Síðan að framkvæmdinni. Framkvæmd sveitarstjórnarkosninga er í höndum 74 kjörstjórna um allt land. Kannski 73 núna eftir að sveitarfélögin Sandgerði og Garður voru sameinuð. Ráðuneytið telur hættu á mistökum vera mun meiri þar sem breytingin sé gerð með svo skömmum fyrirvara. Ég get tekið undir þetta sjónarmið þrátt fyrir að ég viti mætavel hversu öflugt og gott fólk starfar í kjörstjórnum um allt land. Utankjörfundarstjórar, nú er ég að tala um utankjörfundaratkvæðagreiðsluna sem byrjar eftir viku, og kjörstjórnir svo síðar, geta fengið til sín alls kyns álitaefni af þessu tilefni eins og ég hef bent á. Til dæmis vil ég nefna aðstoð við kjósanda sem einhverra hluta vegna getur ekki kosið sjálfur vegna þess að honum er höndin ónothæf eða sér ekki til við kosninguna. Kjósandinn getur þannig bent á hvern hann vilji láta aðstoða sig, bæði úr kjörstjórninni og einnig getur hann haft aðstoðarmann með sér og valið hann sjálfur. Sjá menn það fyrir sér að 16 ára ungmenni taki pabba sinn með sér og vilji aðstoð hans? Taka ber með í reikninginn að líklega er faðirinn forráðamaður kjósandans. Það yrði skemmtilegt úrlausnarefni ef upp kæmi einhver ágreiningur þar. Það þarf að ráða fram úr þessu. Það þarf að gefa svör, gefa 74 kjörstjórnum svör og öllum þessum sendiráðum og kjörræðismönnum svör við því hvernig á að leysa úr alls kyns ágreiningsefnum sem koma upp. Ég nefni það sem mér dettur í hug rétt núna. Hér má einnig nefna afsal kosningarréttar samkvæmt 56. gr. laga um kosningar til sveitarstjórna. Hvernig fer með álitaefni hvað það varðar? Það þarf að búa kjörstjórnir rækilega undir það ef ólögráða ungmenni ætla sér að nýta þessi úrræði kosningalaganna. En afsal kosningarréttar felur í sér að viðkomandi ólögráða ungmenni þarf að afsala sér að lögum kosningarrétti í einni kjördeild og kjósa í einhverri annarri, og hann er ólögráða. Kannski er þetta einfalt mál, en leysa þarf úr þessu, gefa 74 kjörstjórnum, sendiráðum, kjörræðismönnum, utankjörfundarkjörstjórum svör við slíkum ágreiningsefnum sem gætu komið upp. Ég hef kannski ekki svör við þessu, en það þarf að leysa úr þessu fyrir fram. Það er vika til stefnu. Þá er vert að benda á að samkvæmt ráðleggingum Evrópuráðsins á ekki að breyta kosningalögum á síðasta ári fyrir kosningar. Hér erum við ekki að tala um einhverja breytingu á kosningalöggjöf, við erum að tala um grundvallarbreytingu sem varðar kosningaaldur. Allt ber þetta að sama brunni. Framkvæmdaraðilar og ráðgjafar ráðleggja okkur að bíða með þessa breytingu og taka hana fremur upp með meiri og lengri fyrirvara. Eigum við að hlusta á ráðgjafana? Nei, auðvitað ekki. Nei, nei, nei. Bara þegar það hentar, en ekki núna, nei. Ekki núna. Einhvern tíma síðar. Mikill tími hefur farið í þetta mál í þinginu. Það leiðir hugann að því sem ég vakti máls á hér í morgun sem er vandi ungra drengja, þar sem ég byrjaði á að tala um strákana okkar, en beindi þó sjónum að öðrum strákum, talaði um aðra stráka, ekki fótbolta- eða handboltastrákana sem standa sig svo vel, heldur hina, aðra stráka. Strákana sem eru í vanda. Þeir eru svo sannarlega margir. Þar kallaði ég eftir aðgerðum í þeirra þágu. Allar tölur æpa á okkur að drengir eigi í miklum erfiðleikum á fjölmörgum sviðum, allt frá því að skólaganga þeirra hefst. Þeir eru settir á hegðunarlyf, yfir 12% drengja á aldrinum fimm til níu ára eru á slíkum lyfjum á Íslandi. Þriðjungur drengja kemur ólæs út úr grunnskólanum og nú eiga þeir að fara fyrst að kjósa. En hvenær eiga þeir að fá stuðninginn sem þeir þurfa svo sárlega á að halda? Þessir strákar finna sig ekki. Eftir grunnskólann tekur við alls kyns vandi. Áhættuhegðun, iðjuleysi, afbrot, vímuefni, þunglyndi, atvinnuleysi og alls kyns óhamingja. Nei, tölum frekar um kosningarrétt dögum saman. Við tölum ekki um vanda þessara pilta á meðan. Fleiri ungir menn falla fyrir eigin hendi en ungar konur og er sjálfsmorðstíðni ungra manna verulegt áhyggjuefni og falla hlutfallslega fleiri ungir menn hér fyrir eigin hendi en annars staðar á Norðurlöndunum. Hvað segir þetta okkur? Þarna er vandi og við erum ekki að ræða hann meðan við erum að tala um þetta mál. Tölum frekar um kosningarrétt 16 ára og ræðum ekki um vanda þessara pilta. Það sem ég er að kalla eftir er að þvert gegn ráðleggingum sérfræðinga og ráðgjafa, þvert gegn ráðleggingum þeirra sem segja að of skammur tími sé til undirbúnings, hætta á mistökum, hnökrar í framkvæmd - nei, tölum um eitthvað annað, ekki eyða tímanum í þetta. Það er búið að ráðleggja okkur að hafa lengri fyrirvara á þeirri breytingu sem hér er til umræðu. Ég segi: Tölum um eitthvað sem skiptir meira máli núna og hlustum á ráðgjafana og sérfræðingana.
Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þingmaður hefur verið viðriðinn kosningar, kosningaeftirlit, talningar o.s.frv. ansi lengi. Ég er búinn að hlusta eftir því í þessari umræðu hvað nákvæmlega geti farið úrskeiðis en hef bara heyrt útskýrt að eitthvað gæti farið úrskeiðis. Ég veit hins vegar ekki enn hvað nákvæmlega. Ég hef ekki efnislegt innihald fyrir því hvað geti farið úrskeiðis. Mig langar að leita til svona reynslubolta í kosningum hvað það varðar. Eins og ég sé málið fyrir mér eru sveitarstjórnir og kjörstjórnir að undirbúa kosningar alveg eins og áður, eins og þær hafa alltaf gert. Það eina sem breytist er að röðin verður kannski aðeins lengri. Ég sé ekkert framkvæmdarlegt vandamál við útfærslu kosninganna hvað sveitarstjórnirnar eða kjörstjórnirnar varðar. Það hefur verið bent á vandamálið með hvernig eigi að fræða krakkana. Þar höfum við hæfniviðmið grunnskólanna sem segja bara að þegar maður er búinn að klára grunnskólann hefur maður hæfni til að taka þátt í lýðræðislegu samfélagi. Það mál er leyst. Menntamálaráðherra segir okkur að það verði ekkert mál að kynna þeim að þau hafi þennan nýja rétt. Ég spyr aftur: Hvað höfum við efnislega að óttast?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann spyr mig hvað geti farið úrskeiðis. Ég taldi í ræðu minni áðan upp nokkur atriði. Ég talaði t.d. um að það þyrfti að upplýsa kjörstjórnirnar og kjörstjórana sem eru fjölmargir á mismunandi stöðum á mismunandi svæðum í heiminum. Það þarf að upplýsa þessa aðila um viðbrögð við ýmsum vandamálum sem upp geta komið. Það er ekkert einfalt mál. Eins og ég sagði líka í ræðu minni treysti ég kjörstjórnum fullkomlega til að vinna sitt verk mjög fagmannlega og vel. Þetta eru stórkostlega vel mannaðar nefndir um allt land. Ég þekki það mætavel eins og hv. þingmaður kom inn á. Ég hef haft mikið og gott samstarf við þær og treysti þeim til að takast á við alls kyns vandamál. En það eru ekki bara kjörstjórnirnar, það eru langtum fleiri, það eru kjörstjórarnir, sýslumennirnir og starfsmenn þeirra, það eru sendiráðsmennirnir og kjörræðismennirnir. Það er vika í að utankjörfundaratkvæðagreiðslan hefjist. Mjög margir af þessum aðilum þurfa að fara að vinna strax eftir eina viku og það þarf að uppfræða þá. Ég hef áhyggjur af að upp komi hnökrar þegar verið er að taka afstöðu til hinna ýmsu úrlausnarefna sem upp gætu komið. Ég nefndi þau áðan og ætla ekkert að fara að endurtaka þau.
Virðulegi forseti. Ég hlustaði einmitt á ræðu hv. þingmanns. Hann talaði um áhyggjur og, já, að það vantaði að fræða hina og þessa um hitt og þetta. En hvað er þetta hitt og þetta sem þarf að fræða um? Hvar eru efnislegu rökin fyrir því hvað þurfi að gera? Það stendur ekki í umsögnunum. Það er bara sagt: Þetta er ekki nægur tími. Það er ekki sagt nákvæmlega af hverju. Það er engin aðgerðaáætlun um hvað komi til með að bætast við sem ábyrgð hjá kjörstjórnum eða sveitarfélögum annað en að taka bara við kjörskránum í hendurnar og þeim sagt að þarna sé ný kennitala á listanum: Ókei, gerðu svo vel, kjóstu. Um fræðsluna sem á að koma hinum megin að, til kjósandans, um réttinn sem hann hefur til að tjá þessa skoðun sína sem er atkvæðið, er menntamálaráðuneytið búið að segja að það mál verði lagað. Grunnskólinn er þegar búinn að sjá um lýðræðismenntunina [[Forseti hringir.]]sem slíka. Það þarf bara að uppfræða þau um að þau hafi núna þennan atkvæðisrétt. Þetta er ekki það flókið. Við lifum á internetöldinni og síðast þegar við gerðum þetta, árið 1986, voru sex vikur til kosninga. Þá var ekkert internet einu sinni til að dreifa upplýsingum eins hratt og við getum núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvar hans aftur. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, það er ekkert efnislegt atriði sem ég sé með þessa lagabreytingu sem kemur til með [[Gripið fram í.]]að gera þetta ómögulegt. Þetta er framkvæmdaratriði sem ég tel að sé of skammur tími til að undirbúa.
Af hverju?
Það er það sem ég sagði í ræðu minni áðan. Varðandi fræðsluna er það auðvitað allt annað mál. Ég dáist að hæstv. menntamálaráðherra fyrir að lýsa því yfir, ég held að það hafi verið í gær, að hún ætlaði að uppfræða þessi ungmenni á þeim tíma sem til stefnu er, vika í utankjörfundaratkvæðagreiðslu og níu vikur í kosningar. Ég dáist að því. [[Gripið fram í.]]Þriðjungur ungra drengja er ólæs!
Herra forseti. Þetta var ágæt ræða hjá hv. þingmanni þó að hann hafi ekki alltaf fengið frið til að svara vegna frammíkalla. Það er plagsiður sem við erum misjafnlega sek um hér. En látum það nú liggja á milli hluta. Það er gott að það er sérfræðingur í salnum þegar kemur að framkvæmd kosninga. Það er hv. þingmaður sem var í tæp 20 ár formaður yfirkjörstjórnar, fyrst í Suðurlandskjördæmi og síðan í Suðurkjördæmi. Ég held því að það sé skynsamlegt fyrir okkur sem hér sitjum að hlusta nú aðeins á mann sem telst sérfræðingur samkvæmt öllum mælikvörðum. En það virðist vera valkvætt í þessum sal hvenær hlusta á á sérfræðinga og hvenær ekki. Það virðist fara eftir einhverju öðru en huglægu mati. Einhver geðþótti ræður þar för. En ég vil spyrja hv. þingmann vegna þess að ég er ekki alveg klár á hvort við séum samstiga. Ég hef marglýst því yfir í umræðum um þetta mál að ég telji rétt og skynsamlegt að lækka kosningaaldur, en ég sé ekki hvernig við ætlum að gera það öðruvísi en að við séum samkvæm sjálfum okkur og lækkum líka sjálfræðisaldurinn og gerum fólki kleift líka að vera kjörgengt í viðkomandi kosningum. Er þingmaðurinn sammála mér um að lækka kosningaaldurinn niður í [[Forseti hringir.]]16 ár eða hefur hann einhver önnur aldursbil í huga? Er hann sammála mér um að við þurfum að tryggja, til að gæta samræmis og vera sjálfum okkur samkvæm, að sá sem hefur kosningarrétt sé líka sjálfráða?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir andsvarið. Hann spyr hvort ég sé sammála honum varðandi þessi aldursmörk. Ég held að aðalatriðið sé að svona mál séu samþykkt í sátt. Að þingheimur komi sér saman um hvað beri að gera. Ég var á þessu frumvarpi í upphafi, í desember. Ég er á þeirri skoðun að færa eigi kosningaaldur niður. En menn spyrja um reynslu og ráðleggingar. Ég tel ekki ráðlegt og ekki óhætt að fara út í þetta eins og staðan er núna í lok mars, með þessum skamma fyrirvara. Það er bara alls ekki ráðlegt. Það tekst ekki að samræma framkvæmdina nægilega á þessum skamma tíma. Það er mat ráðuneytisins og það er líka mat mitt. Það er stórhætta á mistökum. Framkvæmdin sjálf, lagalega og framkvæmdarlega, er gerleg en hættan á mistökum er stórkostleg. Og það er hætta á öðrum mistökum, sem ég vil segja að sé enn þá ríkari í mínum huga, þ.e. að þessi hópur skili sér ekki á kjörstað vegna þess að þetta fari fram hjá svo mörgum, mikið fleirum en þeim sem eru 18–19 ára. Það væru stórkostleg mistök af þinginu að lækka kosningaaldur og standa svo uppi með 40% þátttöku þessa fólks þegar almenn þátttaka er kannski 70–80%.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Við erum a.m.k. samstiga að því leyti að leggja áherslu á að þegar menn ráðast í róttækar breytingar - því að þetta er róttæk breyting, við getum deilt um það í þessum þingsal um hvort um grundvallarbreytingu sé að ræða en mér finnast það næstum því vera hártoganir - sé mikilvægt að sæmileg sátt sé um það í þingsal, að umræða hafi átt sér stað og undirbúningur sé nægur. Við erum sammála um það. Ég vil spyrja þingmann: Telur hann nauðsynlegt að þegar við lækkum kosningaaldur nái sú lækkun einungis til ákveðinna kosninga, í þessu tilfelli bara sveitarstjórnarkosninga? Ég tel að ganga þurfi alla leið þannig að fólk öðlist kosningarrétt 16 ára í alþingiskosningum, forsetakosningum, sveitarstjórnarkosningum, þjóðaratkvæðagreiðslum [[Forseti hringir.]]og svo framvegis. Og önnur spurning: Ef þetta frumvarp nær fram að ganga, öðlast menn þá rétt á að taka þátt í íbúakosningum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur andsvarið. Ég tel að fara þurfi í breytingar á kosningalöggjöfinni í heild sinni. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt út af umræðunni og vegna þess að ég skynja að mjög margir á þingi eru fylgjandi því því að lækka kosningaaldur. Ég er líka fylgjandi því en tel að það ætti að gerast í meiri sátt, með meiri aðdraganda, og taka þá líka aðra hluti inn í það. En það er einn galli á gjöf Njarðar. Ef maður ætlar að lækka kosningaaldur í alþingiskosningum þarf stjórnarskrárbreytingu til. Hún er miklu erfiðari og flóknari, eins og við þekkjum öll. Það þarf að fara í gegnum kosningar og samþykki næsta þings þar á eftir áður en það tekur gildi. En auðvitað á þetta að vera samræmt, bæði á sveitarstjórnarstigi og í landsmálunum. Auðvitað á að vera sami kosningaaldur. Ég leit á þetta sem góða [[Forseti hringir.]]tilraun og upphaf að því að færa kosningaaldur niður þegar málið kom fram í desember.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir ræðuna. Hann kom áðan inn á það að hann skynjaði það sem svo að það væri ákall eftir þessari breytingu. Umræðan hér á fyrri stigum gæfi tilefni til þess að telja að það væri þörf á þessu. Eftir því sem liðið hefur á daginn og maður hefur fylgst með umræðunni í kringum okkur og þeim skilaboðum sem maður fær, fæ ég á tilfinninguna að það hafi verið eitthvert ofmat á eftirspurninni eftir þessum breytingum. Ég held að þetta liggi þannig núna að við eigum að fara í skoðun á kosningalöggjöfinni og heildarregluverkinu en við eigum bara að gera breytingar ef við teljum eitthvert vit í þeim. Við eigum ekki að gera þær til að bregðast við einhverri tilfinningu fyrir eftirspurn eftir lausninni. Hv. þm. Óli Björn kom inn á það fyrr í dag að það væri skoðanakönnun í gangi á héraðsfréttablaðinu Skessuhorni. Ég leit á hana rétt í þessu. Þar eru tæplega 500 manns búnir að kjósa og 89% telja enga ástæðu til að gera þetta. Spurning mín til hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar er: Telur hann að þetta sé skynsamlegt? Vill hann sjá þessa aldurslækkun verða? Eða telur hann að það eigi að fara í endurskoðun þar sem verður tekin sjálfstæð afstaða til þess hvort ástæða sé til breytinga?
Virðulegi forseti. Ég missti nú af því hvar þessi 89% komu fram, hvort það var á Bylgjunni eða hvar.
Skessuhorni.
Mér hefur nú fundist mjög margir fylgjandi þessari breytingu, alla vega í sölum Alþingis. En það getur verið að ég hafi ekki talið rétt. Ég er fylgjandi þessu, auðvitað má skoða alls konar útfærslur, 17 ára aldur eða eitthvað annað, en ég tel að það ætti að samræma þetta betur við önnur réttindi ungs fólks eins og hv. þm. Brynjar Níelsson hefur oft komið inn á. Ég er sammála honum í því. Auðvitað er ekki skynsamlegt að vera að taka einn hluta út úr menginu og færa hann til. Eins og ég var að segja áðan kalla ég eftir samræmdum lausnum í þessu máli eins og öðrum, eins og t.d. lögræðisaldurinn, að hann verði skoðaður í leiðinni og ýmis önnur réttindi. Ég kom inn á það í minni ræðu varðandi þá stöðu sem gæti komið upp ef viðkomandi mætir með föður sinn á kjörstað og hann er forráðamaður hans og biður um að faðirinn sé aðstoðarmaður sinn. Það getur vel verið raunhæft og eðlilegt og fyllilega í lagi en það er auðvitað svolítið afkáralegt ef hann á svo að aðstoða við kosninguna. Eins með afsal kosningarréttar og svo framvegis. Það geta komið upp alls konar sjónarmið þegar réttindin skarast svona mikið og heiftarlega eins og í þessu. Ég mæli með að við setjumst frekar niður síðar og reynum að finna samræmda lausn á þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir andsvarið. Ég held nefnilega einmitt að það sé að formast hér einhver skoðun eða afstaða innan þingsalarins í dag, að það sé ástæða til að fara í heildarskoðun á þessum málum. Þó að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sé annarrar skoðunar verður hann að lifa með því að við séum ósammála um þetta. En það var gaman að hlusta á hv. þm. Karl Gauta Hjaltason hér áðan því það var talað af mikilli þekkingu og reynslu í þessum efnum. Ég held að hann hafi komið inn á kjarnaatriði í málinu sem er að hér er lagt til að börn fái kosningarrétt sem ekki njóta sjálfræðis. Hvaða sjálfstæðu vandamál hvað praktísku hliðina varðar, við höfum nú komið inn á einhver þeirra, geta hlotist af því að kjósendur njóta ekki sjálfræðis?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir hans andsvör. Ákall eða ekki ákall. Maður heyrir ýmislegt. Ég heyrði t.d. áðan að það hefðu eiginlega allir sem hringdu inn á Bylgjuna verið á móti því að kosningaaldur yrði lækkaður. Ég var nú ekki hlustandi en tek það svo sem trúanlegt. Kannski er þetta bara algerlega bundið við einhvern hóp í þingsalnum. Ég skal ekki segja. En ég hef haft þá lífsskoðun að treysta fólki fyrir því að taka ákvarðanir fyrir sig sjálft. 16 ára og 17 ára geta þurft að gera ýmislegt strax þá, t.d. fá þau bílpróf 17 ára og við treystum þeim til þess. Við treystum þeim til að borga skatta frá 16 ára aldri og ýmislegs annars. Ég spyr mig bara: Hví ekki að kjósa líka?
Herra forseti. Ég er einn þeirra sem hafa lengi barist fyrir því að við tækjum til endurskoðunar kosningaaldurinn með það að markmiði að lækka hann. Ég hef talið eðlilegt að miða hann við 16 ár. Ég sat um liðna helgi glæsilegan landsfund okkar Sjálfstæðismanna. Þar kom fram tillaga um að lækka almennan kosningaaldur niður í 16 ár. Ég varð undir í þeirri atkvæðagreiðslu, það munaði ekki miklu, en við sem studdum tillöguna urðum að sætta okkur við niðurstöðuna. Það breytir ekki því að ég mun halda áfram baráttunni. Ég geri hins vegar þá kröfu að við vöndum til verka í þessum efnum eins og öðrum. Við höfum smám saman, kannski of hægt, verið að færa aldurinn niður á við, veita fleirum þau sjálfsögðu réttindi að velja sér kjörna fulltrúa, hvort heldur er á Alþingi, í sveitarstjórnir eða kjósa um forseta Íslands. Þessum sjálfsögðu réttindum fylgja auðvitað önnur réttindi, svo sem eins og kjörgengi. Ég sé ekki að það sé hægt að skilja þetta að, ekki frekar en sjálfræði. Í byrjun nóvember 1965 lagði Benedikt Gröndal, þá þingmaður Alþýðuflokksins, fram þingsályktunartillögu um að gerð skyldi athugun á því hvort ekki væri tímabært og æskilegt að taka upp 18 ára kosningaaldur á Íslandi. Athugun þessa átti að gera sjö manna nefnd sem yrði kosin af Alþingi. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni sagði Benedikt, en hann varð síðar forsætisráðherra og formaður Alþýðuflokksins, að hann vildi með tillögunni annars vegar vekja athygli annarra flokka á stefnu Alþýðuflokksins sem rúmum tveimur árum áður hafði samþykkt á aukaþingi að berjast fyrir lækkun kosningaaldurs úr 21 í 18 og hins vegar að það væri einfalt að flytja frumvarp um breytingu á stjórnarskránni -vegna þess að það krafðist stjórnarskrárbreytinga þegar kemur að alþingiskosningum eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason vék að hér áðan - en Benedikt var hins vegar r sannfærður um það færi best á því að breytingar af þessu tagi væru gerðar í sem mestri sátt og eftir umræðu í þingsal og þjóðfélaginu. Í greinargerð sagði m.a., með leyfi herra forseta: „Þar sem hinir flokkarnir hafa enn ekki látið opinberlega í ljós skoðun á málinu, þykir eðlilegra að fara fram á skipun nefndar til að fjalla um það og veita þannig svigrúm til athugunar og umræðu. Fari svo, að hugmyndin fái stuðning, er óþarft að láta samþykkt stjórnarskrárbreytingar af þessu tagi leiða til þingslita og kosninga, heldur rétt að afgreiða málið á síðasta þingi fyrir reglulegar kosningar.“ Benedikt Gröndal lagði áherslu á það að menn gerðu breytingar í eins mikilli sátt og hægt væri, að menn hefðu tíma til að ræða málið og móta sér skoðanir. Hann var sjálfur sannfærður um að það ætti að sýna ungu fólki, eins og hann sagði, fullkomið traust. Ég vitna aftur í greinargerð Benedikts Gröndals frá árinu 1965, með leyfi forseta: „Þá fyrst mun reyna á þroska hennar“ - þ.e. ungu kynslóðarinnar - „og hann mun ekki bregðast í þessu efni, frekar en hjá hinum eldri.“ Benedikt vildi veita æskufólki sinn sess í þjóðfélaginu með fullri ábyrgð og fullkomnu trausti. Kosningarréttur er órjúfanlegur hluti af lýðræðinu og allar breytingar á kosningalögum verður að undirbúa af kostgæfni og með góðum fyrirvara. Á þetta hef ég lagt áherslu í umræðu um fyrirliggjandi frumvarp. Það er órjúfanlegur hluti af kosningarrétti og er hornsteinn lýðræðisins að kosningar gangi eðlilega og hnökralaust fyrir sig. Þetta er sú krafa sem allir Íslendingar gera og um leið er eðlilegt og sanngjarnt að gera þá kröfu til okkar sem sitjum í þessum þingsal að við gerum ekkert sem stefni kosningum eða framkvæmd þeirra í hættu. Við verðum að vera alveg fullviss um að þær breytingar sem við gerum á kosningalögum hverju sinni séu þannig að hægt sé að framkvæma kosningar hnökralaust eins og við gerum kröfu til í lýðræðissamfélagi. Sé þar vafi er skylda okkar að vekja athygli á þeim vafa, draga hann fram og reyna að hafa áhrif á þá sem ætla að halda áfram og láta skeika að sköpuðu. Ég minni á að þeir sem eiga að framkvæma kosningarnar, sem eru sveitarfélögin sjálf, hafa beðið okkur að ganga hægt um gleðinnar dyr í þessum efnum, herra forseti. Í morgun samþykkti stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga bókun um breytingar þær sem við erum að fjalla um. Bókunin var send formanni og varaformanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, auk þess sem forseti Alþingis fékk afrit. Á vef Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur fram að þess hafi verið farið á leit að þeirri bókun yrði komið á framfæri við alla alþingismenn áður en gengið yrði til atkvæða um breytingar á kosningalögum. Aftur með leyfi hæstv. forseta vil ég vitna í og lesa bókunina upp þannig að hún verði til í þingtíðindum. Þar segir: „Stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga tekur ekki efnislega afstöðu til þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu en telur varhugavert að samþykkja breytingar á lögum um kosningar til sveitarstjórna nú þegar rúmlega tveir mánuðir eru til kosninga. Stjórnin bendir á leiðbeiningar frá Evrópuráðinu þar sem fram kemur að stöðugleiki er mikilvægur varðandi kosningalöggjöf og telur að stjórnvöld og Alþingi eigi að starfa út frá þeirri meginreglu að ekki séu gerðar meiri háttar breytingar á kosningalögum þegar minna en eitt ár er til kosninga.“ Það er dálítið magnað að við skulum ætla að treysta okkur til þess að leggja ekki við hlustir og taka ekki með neinum hætti mark á því þegar Samband íslenskra sveitarfélaga biður okkur aðeins að róa okkur þannig að við séum alveg fullviss um hvað við erum að gera, að við tökum tillit til þess að í meginreglu eigum við ekki að vera að hringla í og fikta í kosningalögum þegar innan við ár, hvað þá bara nokkrar vikur, eru til kosninga. Ég sit í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en hef ég ekki orðið var við það - þingmenn sem eru í salnum geta þá leiðrétt mig - að í dag hafi athygli þingmanna verið vakin á þessari bókun líkt og stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga bað um að gert yrði, bað formann og varaformann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að vekja sérstaka athygli þingheims á þessari bókun. Ég hef ekki orðið var við að neitt hafi verið gert í þeim efnum og hlýtur maður að vera hugsi yfir því. Það er tilviljun ein sem ræður því að ég fékk veður af þessari bókun og las hana. Það er nefnilega þannig að hitinn og þunginn af sveitarstjórnarkosningunum er hjá sveitarstjórnunum sjálfum. Að óbreyttu ætlar meiri hluti þingheims að fara þvert gegn óskum sveitarstjórna, stjórnar Sambands íslenskra sveitarstjórna. Það er ekki nóg með það, heldur á ekki í neinu að hlusta á sérfræðinga úr dómsmálaráðuneytinu sem vara við því að verið sé að gera hlutina með þeim hætti sem við ætlum að gera hér í dag með þeim fyrirvara sem verið er að gera. Menn vita ekki hvaða afleiðingar það getur hugsanlega haft. Menn vita hvernig leikreglurnar eru núna, menn vita nokkurn veginn hvernig á að framkvæma kosningarnar en það er verið að búa til óvissuþætti sem við vitum ekki hvaða afleiðingar hafa í för með sér. Það er töluvert þegar við ætlum að samþykkja breytingar og það leikur vafi á því að hægt sé að framkvæma kosningarnar með þeim hætti sem við gerum kröfu til að kosningar gangi fyrir sig á Íslandi, eðlilega og hnökralaust. Við ætlum að hunsa ráð sérfræðinganna. Við ætlum að hunsa óskir Sambands íslenskra sveitarfélaga. Einhvern tímann hefðu einhverjir hér gert athugasemd við að slíkar óskir yrðu virtar að vettugi en í þessu máli hentar það ekki. Virðulegi forseti. Þetta liggur þungt á mér vegna þess að ég er kominn í þá stöðu að það er verið að stíga skref sem ég er í hjarta mínu sammála. Ég er sammála því að auka réttindi ungs fólks, 17–18 ára. Það er það sem ég hef barist fyrir í mörg ár og talað fyrir innan míns flokks. En mér er stillt upp með þeim hætti að ég get ekki stutt málið vegna þess að ég óttast að afleiðingarnar af því sem við erum hugsanlega að gera hér verði þannig að framkvæmd kosninganna gangi ekki fyrir sig eins og við gerum kröfu til að hún verði. Það er eiginlega ömurleg staða að vera kominn í, að þurfa að standa hér og mæla gegn því að taka skref, þótt það sé ekki nema pínulítið skref af því sem ég vil taka, miklu minna skref en ég hef talað um, og þurfa að standa gegn því vegna þess hvernig staðið er að verki, vegna þess að öll viðvörunarorð eru virt að vettugi. [[Forseti hringir.]]Ekki er hlustað á ráðleggingar sérfræðinga. Virðulegi forseti. Þetta er einhver ömurlegasta staða sem nokkur þingmaður getur komið sér í.
Vertu nú ekki of viss um það. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Hv. þingmanni varð tíðrætt um ráðleggingar sérfræðinga, en hann sagði sjálfur að það sem sérfræðingarnir sögðu væri í rauninni bara: Passið ykkur, við vitum ekki alveg af hverju, en passið ykkur. Það eru engin efnisleg atriði sem við þurfum að vara okkur á. Þeir vita ekki á hverju við eigum að passa okkur, það gæti bara eitthvað gerst, við vitum ekki hvað. Þannig ég spyr enn og aftur eins og ég spurði hv. þm. Karl Gauta Hjaltason: Hver er vafinn efnislega? Það þarf að útskýra það. Við þurfum að óttast að þetta gerist af því að, hvað? Það vantar alltaf þetta „af því að“. Það er hvergi að finna. Hv. þingmaður talaði líka um vandamálið með sjálfræðisaldurinn. Það gerðist 1997. Það er dálítið athyglisvert að helstu rökin fyrir því að breyta sjálfræðisaldri úr 16 í 18 ára eru samkvæmt skjölum Alþingis þjóðfélagslegar breytingar. Flestir voru farnir að búa hjá foreldrum til 20 ára aldurs og sjálfræðið hefur í rauninni bara táknrænt gildi hvað það varðar. Það var ákveðið misræmi milli Norðurlandanna sem olli ákveðnum vandamálum. Svo er það náttúrlega barnasáttmálinn. Einnig er talað um að það verði að gera þetta í rosalega mikilli sátt. Það er aðalatriði. Hér í gær voru greidd atkvæði um það hvort við ættum að lækka kosningaaldurinn úr 18 í 16 ára. 43 greiddu því atkvæði, einn sagði nei, tíu sátu hjá. Eftir venjulegum kosningalögum þá þýðir það 97,7% samþykki. Það er ansi gott samþykki myndi ég segja. Það er ansi mikil sátt myndi ég segja hvað það varðar. Þannig ég spyr hv. þingmann aftur að því sem ég byrjaði á: Hver er vafinn? Hvað eigum við að óttast efnislega? Hvað getur gerst? Ekki bara að við þurfum að skjálfa á beinunum af því að eitthvað getur gerst, ég veit ekki hvað það er. Hvað nákvæmlega er það sem við þurfum að varast?
Herra forseti. Ég vil bara benda hv. þingmanni á eitt vandamál og hann getur kannski hjálpað mér. Hann getur kannski leyst úr því vandamáli. Hvernig á að leysa það vandamál þegar ólögráða unglingur mætir á kjörstað í næstu sveitarstjórnarkosningum með foreldrum og þau vilja fara með honum inn í kjörklefann? Hann á kröfu til þess. Hvernig ætlar hann að tryggja það að viðkomandi ólögráða, ósjálfráða einstaklingur kjósi samkvæmt eigin samvisku? Hvernig ætlar hann að tryggja rétt 16 ára unglings sem kemst að því að hann er ekki á kjörskrá og foreldrar viðkomandi, forráðamenn viðkomandi, neita að kæra hann inn á kjörskrá? Þetta er eitt af vandamálunum. Nú ætlar hv. þingmaður að leysa það.
Virðulegur forseti. Byrjum á kærunni. Þetta er orðatiltæki í rauninni, að kæra inn á kjörskrá. Samkvæmt kosningalögum biður maður um að verða færður inn á kjörskrá, það er ekkert um kæru þar eða neitt slíkt ferli. Maður sendir einfaldlega beiðni til þjóðskrár og segir: Ég vil fá að vera á kjörskrá. Takk. Hérna er eyðublaðið o.s.frv. Ekkert flókið við það. Það varð nú atvik í síðustu kosningum sem varð að blaðamáli þar sem þingmaður kom með barn inn í kjörklefa. Það er ekkert öðruvísi. Það má ekkert, það var samt gert, heimurinn fórst ekki. En í þessu tilviki er það mjög augljóst að það er réttur barnsins að fá að fara inn í kjörklefa án foreldranna og foreldrarnir mega ekki fara með, alveg eins og þessi sem var sjö ára eða hvað sem hún var gömul sem mátti ekki fara með fullorðnum einstaklingi þangað inn. [[Gripið fram í.]]Mátti samt ekki fara með. [[Gripið fram í.]]Nei, hún mátti það ekki. Það var mikið mál gert úr því einmitt. Þetta er rosalega einfalt. Ég skil ekki hvað er flókið við þetta í rauninni. [[Forseti hringir.]]Það er gert ráð fyrir þessu öllu í lögunum.
Forseti gleymdi að láta vita áðan að svo háttaði til að það voru þrír hv. þingmenn sem óskuðu eftir að veita andsvar þannig að ræðutíminn er styttur í eina mínútu í síðari umferð.
Herra forseti. Þetta er akkúrat það sem ég var að benda á og margir fleiri hér á undan í umræðunum. Þetta er vandamál. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson getur auðvitað gert lítið úr því alveg eins og hann gerir lítið úr áhyggjum og ábendingum sérfræðinga í dómsmálaráðuneytinu sem hv. þingmaður … [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður skal nú leyfa mér að svara og hætta öllum frammíköllum. [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður verður að virða það að nú er ég í ræðustól. Ég veit að það er stundum erfitt að sitja á sér, ég þekki það sjálfur, en þegar meginreglan er orðin frammíköll vegna þess að viðkomandi hv. þingmanni líkar ekki það sem sagt er í ræðustól þá verður hann að eiga við þann vanda sjálfur. Ég ætla ekki að hjálpa honum. Ég er bara að segja að menn geta ekki farið fram með þessum hætti eins og gert er og hunsað óskir sveitarfélaganna, virt að vettugi ráð og ábendingar og viðvaranir sérfræðinga í dómsmálaráðuneytinu. Ég er ekki tilbúinn til þess. Ég treysti mér ekki til þess. Ég ber miklu meiri virðingu fyrir lýðræðinu og kosningarréttinum en svo að ég ætli að tefla honum í tvísýnu bara svona af því bara.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni kærlega fyrir ræðu hans áðan. Ég sá bókun Sambands íslenskra sveitarfélaga fyrir algjöra tilviljun, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason. Ekki var sérstaklega reynt að vekja athygli okkar þingmanna á henni, að mér virðist. Mig langar að spyrja hv. þm. Óla Björn Kárason um hvort hann þekki einhver dæmi þess að jafn afgerandi og jafn alvarlegar athugasemdir hafi komið frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, sem er fulltrúi þess aðila sem sér um framkvæmd kosninganna sem um ræðir. Þekkir hv. þingmaður einhver dæmi þess að meiri hluti Alþingis, alla vega stór hluti þingmanna, hafi verið tilbúinn til að líta fram hjá jafn skýrum athugasemdum þar sem fulltrúi framkvæmdaraðilans hafði jafn miklar áhyggjur af því sem við tæki og í þessu máli? Ég verð að viðurkenna að ég sé varla fyrir mér að sú staða komi upp að þegar samtök eins og Samband íslenskra sveitarfélaga koma fram með jafn afgerandi athugasemdir og lýsa áhyggjum, þ.e. fulltrúi þeirra 72 eða 74 sveitarfélaga sem sjá um framkvæmd sveitarstjórnarkosninga núna í lok maí, sé þeim öllum sópað undir teppið. Ég hef áhyggjur af því hvað varðar almennt verklag hér inni.
Herra forseti. Ábending hv. þm. Bergþórs Ólasonar er auðvitað kórrétt. Því miður verð ég að hryggja þingmanninn með því að segja nei, ég þekki ekki nein slík dæmi. Það eru ekki bara ábendingar frá stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga varðandi þetta. Umboðsmaður barna varar við og biður okkur aðeins að hægja á okkur. Það er ekki bara dómsmálaráðuneytið, Evrópuráðið varar sérstaklega við því að verið sé að gera breytingar á kosningalögum innan við ári áður en kosningar eru haldnar. Það er einhver ástæða fyrir því, vegna þess að menn hafa slæma reynslu af því yfirleitt að löggjafinn sé að krukka í kosningalög þegar innan við ár er til kjördags. Ég segi hins vegar að það gefi auðvitað ákveðið fordæmi. Það mun gefa ákveðið fordæmi ef meiri hluti þingheims ætlar t.d. að henda alveg út beiðni og frómum óskum hagsmunasamtaka, í þessu tilfelli stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem eru auðvitað þverpólitísk samtök sem hafa miklar áhyggjur af því sem verið er að gera í dag. Þarna er verið að gefa fordæmi. Ég veit ekki hvert það fordæmi leiðir okkur. Ég hef áhyggjur af því. Ég hygg að við hv. þingmaður, ég og Bergþór Ólason, séum sammála þegar kemur að þessu, þ.e. við deilum áhyggjum af því fordæmi sem verið er að gefa. Auðvitað þurfum við stundum að taka ákvarðanir sem ekki öllum líkar við, en við [[Forseti hringir.]]reynum þó a.m.k. að tryggja að samtalið geti átt sér stað áður en það gerist.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni kærlega fyrir andsvarið. Ég verð að segja að mér er þó nokkuð létt að hv. þingmaður hafi ekki getað þulið upp langa runu mála þar sem athugasemdum sem þessum, frá aðilum sem þessum, er ýtt til hliðar. En það er eitt atriði hvað varðar mögulega framtíðarskoðun á kosningaumgjörðinni sem mig langar til að spyrja um skoðun hv. þingmanns á. Ég hef verið sammála því að mestu leyti sem hann hefur sagt varðandi nauðsyn þess að samræmi sé innan umhverfisins sem verið er að fjalla um. En mig langar í því samhengi að spyrja hv. þingmann um 35 ára kjörgengisviðmiðið varðandi framboð til forseta Íslands, hvaða skoðun hann hefur á því.
Herra forseti. Ef minnið svíkur mig ekki þá hygg ég að ég hafi tekið alveg sérstaklega fram að ég teldi eðlilegt að kjörgengi í embætti forseta Íslands yrði 16 ár þegar ég mælti fyrir nefndaráliti 3. minni hluta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem lagst var gegn því að við fetuðum okkur inn á þessa braut. Við lögðum til að við myndum hefja endurskoðun á kosningalögum og gera ein samræmd lög um allar kosningar hér á Íslandi og að m.a. væri tekið tillit til þess að lækka kosningaaldur og kjörgengi. Ég skil satt að segja ekki af hverju við höfum ekki breytt þessari reglu a.m.k. niður í 18, vegna þess að ég sé engin rök fyrir því að kjörgengi til embættis [[Forseti hringir.]]forseta Íslands skuli vera 35 ár. Ég hygg að það séu bara einhverjar sögulegar skýringar sem við höfum gleymt að uppfæra.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði ekkert að koma hérna upp en síðan heyrði ég hv. þingmann lýsa þessari bókun frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga sem gerð var í dag, eins og ég skildi málið. Það sem aðeins ýtti við mér var að nú upplýsti hv. þingmaður um að bókun þessi hefði verið send á formann og varaformann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og forseta Alþingis. Ég velti fyrir mér hvort þingmaðurinn og þá aðrir nefndarmenn í nefndinni hafi verið upplýstir um bókunina, hafi fengið þau skilaboð frá formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að þættinum hefði borist bréf, þ.e. að þessi bókun hefði verið send. Mér finnst það nokkuð alvarlegt mál ef svo hefur ekki verið vegna þess að bæði formanni og varaformanni mætti vera ljóst að það væri meiningarmunur um í það minnsta hvenær það lagafrumvarp sem hér hefur verið til umfjöllunar ætti að taka gildi. Hv. þingmaður hefur farið mjög ítarlega yfir sín sjónarmið varðandi það að almennt vill hann færa ungmennum og yngra fólki meiri ábyrgð. Það er mjög gott og allt skýrt með það en ég spyr hv. þingmann: Hafði hann vitneskju frá formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að þessi bókun hefði verið lögð fram? Ef ekki, hvar fékk hann þá vitneskju? Ef þingmaðurinn fékk ekki upplýsingarnar, er hann sáttur við þá stjórnvisku sem viðhöfð er í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að upplýsa ekki um slíkt?
Herra forseti. Fyrst til að taka af allan vafa - formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar var send þessi bókun samkvæmt því sem kemur fram á vef Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það var í samtali við annan hv. þingmann sem athygli mín var vakin á þessu eftir að viðkomandi þingmaður hafði átt samtal við starfsmann Sambands íslenskra sveitarfélaga. Forseta þings var sent afrit en hins vegar var óskað eftir því að athygli þingmann, ekki bara nefndarinnar, heldur þingmanna allra yrði vakin á þessari bókun áður en gengið yrði til atkvæðagreiðslu. Nú er sá tími ekki liðinn, við erum ekki alveg komin að atkvæðagreiðslunni, en það hefði a.m.k. verið þægilegra fyrir þá þingmenn sem hafa haldið ræður hér í dag að þeir hefðu vitað af þessari bókun. Hún er síðasta tilraun Sambands íslenskra sveitarfélaga til að - ég ætla ekki að segja koma vitinu fyrir okkur en það biðlar a.m.k. til okkar um að hægja aðeins á okkur. Auðvitað er ekki góður bragur að það sé ekki gert en ég hygg að það sé ekki bein skylda samkvæmt þingsköpum. Það hefði a.m.k. verið rétt að upplýsa þá sem sitja í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þessa bókun. Mér vitanlega hefur það ekki verið gert. Ég hef ekki fengið tölvupóst þess efnis. Ég hef ekki fengið SMS eða símtöl til að vekja athygli mína á þessu. Það vekur mig til umhugsunar um af hverju menn telja rétt að standa þannig að verki. Hv. þm. Jón Gunnarsson taldi í umræðu um fundarstjórn forseta rétt að [[Forseti hringir.]]stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kæmi á sérstakan upplýsingafund áður en að atkvæðagreiðslu kæmi og að þangað yrði kallaður ráðherra sveitarstjórnarmála. [[Forseti hringir.]]Það kann að vera að það sé rétt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Nú stendur hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í dyrunum og ég held að þá sé ágætt að upplýsa um það hvort formaður nefndarinnar hafi fengið þetta erindi frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Ég vissi reyndar ekki að það hefði verið hvatning um að upplýsa alla þingmenn um innihaldið, en ég hef svo sem ekki fengið að heyra af því frekar en aðrir. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafi yfirmenn þessarar ágætu nefndar, formaður og varaformaður, fengið áskorunina frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga sé henni komið til þingmanna hið allra fyrsta þar sem óskað hafi verið eftir því. Í það minnsta þarf að skýra hvers vegna það hefur ekki verið gert. Nú getum við hins vegar ekki fullyrt hvort þessir ágætu einstaklingar hafi fengið þennan póst eða bréf eða hvernig þessu var komið til skila.
Herra forseti. Það er alveg rétt, þess vegna taldi ég rétt að vekja athygli þeirra þingmanna sem eru í salnum á þessari bókun. Ég sá að þetta virtist fara ofan garðs og neðan vegna þess að athygli okkar hafði ekki verið vakin á þessu með neinum skipulögðum hætti. Það er tilviljun að ég frétti af henni. Ég ætla engum neinar óeðlilegar hvatir í þessum efnum. Það geta verið mistök, við erum t.d. misjafnlega dugleg að fylgjast með tölvupóstum, það fer ýmislegt fram hjá mér - sem betur fer stundum. Ég held að skilaboðin séu komin, a.m.k. held ég að allir þingmenn sem vilja vita ættu að vita að þessi bókun var gerð. Hún var send inn. Þetta er lokatilraun stjórnar Sambands íslenskra sveitarfélaga til að fara fram á það við okkur að við [[Forseti hringir.]]hægjum aðeins á okkur og förum að þeirra óskum um að gera ekki þessar breytingar [[Forseti hringir.]]í óðagoti á elleftu stundu.
Svo háttar til að 11 manns eru enn á mælendaskrá og því útséð um, að því er virðist, að umræðunni ljúki í kvöld og innan þeirra tímamarka sem við höfum til fundarhalda sem er í mesta lagi fram til kl. 20. Forseti telur því rétt að láta nótt sem nemur.