Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef á þarf að halda. Er óskað eftir atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu um tillögu forseta og kemur hún til atkvæða að afloknum liðnum Óundirbúnar fyrirspurnir.
Eins og þingheimi er kunnugt hafa verið veitt afbrigði frá ákvæðum þingskapa um mætingarskyldu nefndarmanna á fundi fastanefnda þingsins og um ályktunarbærni funda þingnefnda. Miðað hefur verið við að afbrigðin gildi út þetta þing og að þau verði nýtt eftir því sem nauðsyn krefur. Á þessum grundvelli og með vísan til 5. mgr. 8. gr. þingskapa hefur forseti gefið út leiðbeiningar um fundahöld og notkun fjarfundabúnaðar á fundum fastanefnda. Þrátt fyrir þær breytingar sem gerðar hafa verið á fyrirkomulagi funda fastanefnda og tilkynnt var um á þingfundi 29. maí sl. er nauðsynlegt að hafa í huga að þó að nefndarfundir hafi færst í átt að því sem þingmenn voru vanir, gætir enn áhrifa farsóttarinnar, til að mynda eru fundir með gestum takmarkaðir og áhrifa gætir enn í flugsamgöngum. Forseti leggur því til í þessu ljósi að þau afbrigði sem veitt hafa verið verði nýtt með eftirfarandi hætti: Nefndarmenn skulu að jafnaði vera staddir á fundarstað. Nefndarmenn sem af sóttvarna- eða heilsufarslegum varúðarástæðum óska þess að taka þátt í fundi nefndar með fjarfundabúnaði, eða á meðan takmarkanir á flugsamgöngum vegna faraldursins setja möguleikum landsbyggðarþingmanna íþyngjandi skorður, er slíkt heimilt og skulu þeir tilkynna þar um með nægilegum fyrirvara til að hægt sé að grípa til viðeigandi ráðstafana.
Svo háttar til um 11. dagskrármálið að þingmálinu var útbýtt eftir 1. apríl og ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga reglu. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka málið á dagskrá. Lítur forseti svo á að afbrigðin séu samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Enginn hreyfir andmælum og eru afbrigðin því samþykkt og málið kemur til umræðu síðar á þessum fundi. Svo háttar til um 3., 4. og 5. dagskrármálið að of skammt er liðið frá útbýtingu breytingartillagna í þeim. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka breytingartillögurnar á dagskrá. Afbrigðin skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. [[Gripið fram í.]] Hreyft er andmælum og verða greidd atkvæði um afbrigðin samhliða atkvæðagreiðslu um lengd þingfundar.
Forseti. Ég vil minna hæstv. forseta Steingrím J. Sigfússon, hann sat ekki í stól forseta þegar ég nefndi það í síðustu viku, þó að ég hafi nefnt það við þingfundaskrifstofu, á að forseti getur ekki með mínu samþykki litið svo á að hann geti beitt 80. gr. þingskapa, eins og hann hefur gert meðan Covid-málin stóðu yfir, um að taka fyrir breytingartillögur og svoleiðis, án þess að kosið sé um það í þingsal eins og hefðin hefur verið frá upphafi, alveg fram að Covid. Forseti getur ekki tekið sér það vald núna fyrst við erum ekki í þessari halarófukosningu. Við þurfum að fara til baka í það form sem var því að það vald forseta að lýsa því yfir að hann líti svo á að samþykki sé fyrir máli ef enginn hreyfir andmælum er eitthvað sem ég hreinlega treysti þessum sitjandi forseta ekki fyrir. Varðandi 80. gr. er það núna skýrt fyrir forseta og alþjóð í annað sinn að hann getur ekki litið svo á að fyrir liggi samþykki frá mér til að hann megi afgreiða mál án atkvæðagreiðslu og þar við situr. Hvernig ætlar forseti að bregðast við því?
Forseti bregst ekki við því á nokkurn hátt. Valdið liggur hjá salnum enda getur hver og einn gert athugasemd eða óskað eftir atkvæðagreiðslu og þá er ætíð orðið við því, þannig að það er einhver misskilningur á ferðinni varðandi það hvar valdið liggur til að veita afbrigði frá þingsköpum. Það liggur hjá Alþingi. Það liggur hjá þingsalnum. Hver og einn hefur möguleika til að kalla fram slíka atkvæðagreiðslu eins og hér hefur verið gert og skýrir það málið, held ég, fullkomlega.
Herra forseti. Ég hef lagt fram nokkrar fyrirspurnir um fjölda íbúða sem fjármálafyrirtæki hafa eignast á umliðnum árum með það að markmiði að draga fram áhrif hrunsins á heimilin og stefnu stjórnvalda á sínum tíma. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur á þessu þingi svarað tveimur slíkum fyrirspurnum, í desember 2019 og mars 2020. Nú ber svo við að fyrr í þessum mánuði og alveg nýverið koma svör við nákvæmlega sambærilegum fyrirspurnum frá dómsmálaráðherra þar sem sagt er að fyrirspurnirnar falli ekki undir undir málefnasvið dómsmálaráðherra sem kemur á óvart í ljósi fyrri svara. Þá er því haldið fram að fyrirspurnir uppfylli ekki skilyrði þingskapalaga. Er sagt að ekki sé unnt að svara fyrirspurn í stuttu máli þótt hér sé bara beðið um tölulegar upplýsingar sem hægt er að setja fram í töflu. Ég beini því til hæstv. forseta að hann veiti liðsinni við að fá svör og leiðrétti þann misskilning dómsmálaráðherra að ráðherra eigi síðasta orðið um mat á ákvæðum þingskapalaga. Það á forseti að sjálfsögðu eins og ljóslega hefur komið fram nýlega opinberlega.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að kvarta líka yfir svarleysi frá ráðherrum og ráðuneytum. Ég tek undir það með hv. þm. Ólafi Ísleifssyni að það sé svolítið óheppilegt að dómsmálaráðherra snupri þingið með þessum svörum sínum. Þann 17. desember 2019 var samþykkt skýrslubeiðni varðandi aðdraganda og afleiðingar óveðursins 9.–11. desember. Forsætisráðherra átti að vinna þá skýrslu en ekkert hefur spurst til hennar. Síðan voru samþykktar 13. mars 2020 spurningar sem ég beindi til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra varðandi eftirlit með samruna fyrirtækja. Þetta var 13. mars. Ekkert hefur spurst til svara við þessum spurningum og þetta voru ekki flóknar spurningar sem þarna voru settar fram. Í þriðja lagi, virðulegi forseti, var spurt 26. mars um fjölda starfsmanna ríkisins sem láta af störfum fyrir aldurs sakir. Þeirri spurningu var beint til hæstv. fjármálaráðherra. Ég beini því til hæstv. forseta að hnippa í ráðherra og ráðuneytin þannig að við fáum svör við þessum spurningum því að þeim spurningum sem hér eru nefndar er tiltölulega einfalt að svara.
Forseti. Í 80. gr. þingskapa segir, með leyfi forseta: „Þá er forseti hefur ástæðu til að ætla að allir séu á einu máli eða úrslit máls séu ljós fyrir fram má hann lýsa yfir því að gert sé út um atriði án atkvæðagreiðslu ef enginn þingmaður krefst þess að hún fari fram og skal þá sú yfirlýsing forseta koma í stað atkvæðagreiðslu.“ Það felst í því mjög mikið vald að forseti geti bara sleppt því að láta atkvæðagreiðslu fara fram á þingi. Hann þarf ekki að láta greiða atkvæði um mál, hann lýsir því bara yfir einn og óstuddur að atriðið sé samþykkt. Þó er búið að setja hér inn „hefur ástæðu til að ætla að allir séu á einu máli eða úrslit máls séu ljós fyrir fram“. Þannig hefur þetta alltaf verið og nú fékk forseti heimild hjá þingflokkunum til að fara í það Covid-málinu að taka mál saman, breytingartillögur og svoleiðis, til að auðvelda fyrir, og hann ætlar að halda í það vald áfram. Þetta gengur ekki. Forseti verður að lýsa því yfir að við förum aftur í sama horf og að hann hirði ekki það vald og haldi ekki í það vald sem hann fékk vegna Covid, þær undanþágur sem við gáfum honum vegna Covid. Ég sé ekki betur en það sé brot á þingsköpum ef þingforseti ætlar að halda þessu til streitu. [[Forseti hringir.]]Ég er búinn að lýsa því yfir að hann hefur ekki þennan stuðning.
Forseti bar upp áðan tillögu um afbrigði fyrir því að 11. dagskrármálið, sem er frumvarp flutt af nefnd og er samkomulagsmál, flutt af öllum þingflokkum, fengi að koma á dagskrá þótt því væri útbýtt eftir 1. apríl o.s.frv., og notaði orðalagið að hann liti svo á að afbrigðin væru samþykkt ef enginn hreyfði andmælum. Þetta var vegna þess að forseti hafði áður rætt það við formenn þingflokka í morgun hvort ekki mætti líta svo á að um þetta mál væri þannig lagað fullt samkomulag að ekki þyrfti atkvæðagreiðslu um afbrigðin. Eftir sem áður hefði hver og einn þingmaður getað óskað atkvæðagreiðslu um það, en það var ekki gert. Þar af leiðandi var forseti í góðri trú með að um þetta væri fullt samkomulag. Varðandi lengd þingfundar þá notaði forseti annað orðalag, þ.e. það er tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur. Svo spurði forseti hvort einhver óskaði eftir atkvæðagreiðslu. Það var gert og þá fer hún fram. Hér hefur engin breyting orðið á túlkun eða framkvæmd þingskapa. Hitt er vissulega rétt að Alþingi sameinaðist um að einfalda sér lífið eins og kostur væri meðan atkvæðagreiðslur voru með hvað erfiðustum hætti með því að taka eins mikið af þeim í gegnum yfirlýsingar og mögulegt var. Forseti er þakklátur fyrir það. En forseti vonar að hv. þingmenn séu ekki í neinum vafa um það hvar valdið liggur í þessum efnum. Það liggur hjá salnum, ætíð og alltaf. Forseti hefur hins vegar tillögurétt og forseti þarf ekki leyfi frá einstökum þingmönnum til að bera það upp hvort tillaga hans þurfi atkvæðagreiðslu eða ekki. Að öðru leyti ætlar forseti ekki í frekari umræður um þetta mál og allra síst í eintal við hv. þm. Jón Þór Ólafsson um það mál. Málið liggur tiltölulega skýrt fyrir. Það eru þingsköpin sem gilda. Forseti tekur því ekki létt ef annað er borið upp á hann en að ætla svo.
Herra forseti. Það er að verða útbreiddur ósiður meðal ráðherra að svara ekki fyrirspurnum sem til þeirra er beint af þinginu. Nú er það þannig að ég verð að vekja athygli á því sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson sagði áðan, að eftir að forseti er búinn að samþykkja að fyrirspurnir standist form fyrirspurna þá tekur hæstv. dómsmálaráðherra það upp hjá sjálfri sér að ákveða það einhliða að fyrirspurnirnar séu of víðfeðmar og ekki sé hægt að svara þeim. Þetta er óþolandi, herra forseti. Þarna gengur framkvæmdarvaldið freklega á rétt Alþingis. Ég ætlaði helst ekki að koma hér upp og minnast enn einu sinni á fyrirspurn um Íbúðalánasjóðseignirnar sem hafa komið hér fram sjö sinnum en ég verð að gera það aftur, forseti, vegna þess að það bólar ekkert á svari við þeim. Það er hálfur mánuður eftir af þessu þingi og ég sé ekki að það klárist fyrr en að full svör liggja fyrir við þessum fyrirspurnum. Það er alla vega alveg klárt að hér verður staðið við. Þó svo að við megum ekki fara í samsvör hver við annan er hægt að fara í drjúg ræðuhöld til að koma í veg fyrir það að þessu þing ljúki áður en þessum fyrirspurnum er svarað.
Forseti. Mér finnst tilefni til að ítreka það sem bent hefur verið á hér, mikilvægi þess að forseti beiti sér fyrir því að ráðherrar svari fyrirspurnum innan tilskilins tímafrests. Það er nánast að verða regla frekar en undantekning að ráðherrar svari allt of seint og jafnvel allt of, allt of seint, eins og í því dæmi sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson nefndi hér áðan. Svo gerist það núna, eins og fram kom í máli hv. þm. Ólafs Ísleifssonar, að ráðherra sem áður hefur svarað sams konar fyrirspurnum tekur allt í einu upp á því að telja sig ekki eiga að svara fyrirspurnum, einhver annar eigi að gera það og þær séu of ítarlegar. Það tekur ráðherrann einhverja mánuði að koma með það svar, komast að þeirri niðurstöðu að viðkomandi ráðherra eigi ekki að svara. Hér verður forseti þingsins að grípa inn í.
Herra forseti. Ég ætlaði bara rétt að geta þess að auðvitað er það þannig, eins og hæstv. forseti hefur getið um, að afbrigði eru háð því að þingið samþykki. Verklag forseta í þessu hefur verið skýrt og skylda hans til að bera þetta undir þingið er skýr, enda hefur forseti ávallt gert það þannig að hann hefur ekki tekið neinar ákvarðanir um að sleppa atkvæðagreiðslum öðruvísi en að gefa þingmönnum tækifæri til að krefjast atkvæðagreiðslu eins og þeir eiga skýlausan rétt á samkvæmt þingsköpum. Þannig er það í dag og þannig hefur það verið. Ég held að það sé alveg ástæðulaust að ætla að forseti sé með einhverjum hætti að ganga á svig við þingsköpin eða ganga á svig við rétt þingmanna. Hann hefur alltaf í sambandi við þessar framkvæmdir, jafnvel þó að fordæmalausar aðstæður hafi verið fyrir hendi, gefið þinginu og þingmönnum tækifæri til þess að knýja fram aðra niðurstöðu með meirihlutavaldi en hann hefur lagt til. Ásakanir um annað eru að mínu mati fullkomlega tilefnislausar.
Forseti. Mér fannst bara rétt að það kæmi fram að það er vissulega rétt að á fundi þingflokksformanna í morgun var samkomulag um að 11. mál kæmi á dagskrá án þess að greidd yrðu atkvæði um það sérstaklega. En ég tel mig vita að kollegi minn, hv. þm. Jón Þór Ólafsson, hafi verið að bregðast við því að þarna var einnig verið að bera fram afbrigði um breytingartillögur sem komu seint fram sem var ekki rætt um á fundi þingflokksformanna í morgun og var ekki samkomulag um en voru samt sem áður bornar fram á þennan hátt. Bara svo það sé skýrt hvað við erum að tala um.
Þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni en þær breytingartillögur eru nú að stærstum hluta frá stjórnarandstöðunni, frá minni hlutanum, þannig að forseti var svo bjartsýnn og barnalegur að reikna með því að þokkaleg sátt væri um að breytingartillögur, m.a. fluttar af stjórnarandstöðunni, fengju að koma fyrir fundinn án þess að greidd yrðu sérstaklega um það atkvæði. En það reyndist misskilningur og forseti mun reyna að forðast hann. Ef stjórnarandstaðan óskar almennt eftir því að fá að greiða atkvæði um að hennar eigin mál megi koma á dagskrá þá er sjálfsagt að verða við því.
Herra forseti. Ég velti fyrir mér í hvaða stöðu við erum hér og ég velti fyrir mér eftirlitshlutverki okkar þingmanna þegar við fáum ítrekað og margítrekað ekki svör við fyrirspurnum sem við leggjum fram. Ef þau koma seint og um síðir er þeim er ekki svarað. Jafnvel fyrirspurnir sem eru lagðar fram fyrir rúmum þremur mánuðum síðan, eins og hv. þm. Ólafur Ísleifsson nefndi, hann fær svar við fyrirspurn sem hann lagði fram fyrir meira en þremur mánuðum. Og það er staðlað svar þar sem ráðherra kýs að svara ekki spurningum sem hún hefur áður svarað í fyrri fyrirspurnum. Ég velti fyrir mér hlutverki okkar og hlutverki þingsins í eftirliti með framkvæmdarvaldinu. Í hvaða stöðu er við? Er þingið orðið máttlaust? Hvar er bit þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu þegar við horfum á þetta margítrekað?
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir áhyggjur þingmanna hér af svarleysi eða hversu seint ríkisstjórnin svari. Ítrekað er verið að biðja um frest á frest ofan vegna fyrirspurna og starfsfólki í ráðuneytum hefur vel að merkja ekki fækkað. Því hefur fjölgað á síðustu árum þannig að ekki er hægt að skýla sér á bak við mannaflsleysi innan ráðuneytanna. Þannig að mér finnst þetta viðhorf sem kemur frá ríkisstjórninni og þingmönnum meiri hlutans, í þá veru að gera lítið úr fyrirspurnum þingmanna stjórnarandstöðunnar eða gera lítið úr skýrslubeiðnum þingmanna, einfaldlega ekki við hæfi. Mér finnst það sýna vanvirðingu og fara m.a. þvert gegn því sem stendur í ríkisstjórnarsáttmálanum um að efla veg og virðingu Alþingis. Ég vil beina því sérstaklega til hæstv. forseta og mig langar að fá að vita það, er sjálfkrafa veittur frestur þegar ríkisstjórnin og ráðherrar biðja um frest á fyrirspurnum? Er hann sjálfkrafa veittur eða eru einhverjar reglur til um það [[Forseti hringir.]]hvernig við hér á þinginu getum sinnt eftirlitshlutverki okkar betur?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem gagnrýnt hafa tafir á svörum og sein svör. Það er ekki líðandi hversu algengt þetta er og hversu oft þingmenn þurfa að draga upplýsingar út úr ríkisstjórninni, nánast með töngum, til þess að fá upplýsingar sem við eigum rétt á að fá frá ráðuneytunum. Mér finnst mjög mikilvægt að við höldum þeim rétti okkar á lofti hér enda er hann mikilvægur. Ég vil sömuleiðis benda á að það er mikilvægt, þegar þingmenn hafa gefið skýrt til kynna að þeir styðji ekki lengur það fyrirkomulag að hægt sé að ganga út frá stuðningi þeirra sem vísum nema þeir mótmæli því sérstaklega, að ekki verði efnt til atkvæðagreiðslu um hin ýmsu mál, breytingartillögur, dagskrárbreytingar eða annað, eða það að mál fái að koma fyrir salinn fyrr en ætlað er. Það er mikilvægt að tekið sé mark á því og þessu fyrirkomulagi hætt, enda ekki ástæða til að halda því áfram. Eins að hæstv. forseti ræði það við þingflokksformenn hverju sinni að hann óski eftir samþykki allra.
Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim þingmönnum sem hafa kvartað undan því að svör komi seint frá ráðherrum og jafnvel sé ekki svarað þegar svörin koma nema bara að hálfu leyti. Þetta gengur ekki lengur. Ég treysti því, herra forseti, að forseti taki undir með okkur þingmönnum þegar við biðjum um hans liðsinni í því að kalla eftir svörum og kalla eftir því að brugðist sé hratt við og spurningum sé svarað af bestu getu og fyllstu einlægni, það sé ekki verið að bera því fyrir sig að starfsmenn ráði ekki við spurningafjöldann vegna þess að þá, herra forseti, þurfa ráðuneytin að ráða til sín fleiri starfsmenn. Við höfum hér ákveðnu eftirlitshlutverki að gegna og við verðum að fá næði og rúm til að sinna því.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir orð margra þeirra þingmanna sem hafa komið hér upp og gagnrýnt það hversu seinir ráðherrar eru til svara. Í þessu samhengi langaði mig til að nefna þrjár fyrirspurnir af fjórum sem ég hef lagt fram á þessu þingi til skriflegs svars. Þetta eru ekki alltaf efnislega flóknar spurningar. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra 21. janúar, fyrir rúmum fjórum mánuðum, hvort lögð hefði verið fram ný kostnaðaráætlun eða uppfærð kostnaðaráætlun fyrir nýja Landspítalann, ég spurði menntamálaráðherra 4. febrúar um heildaruppgjör kostnaðar við framkvæmdir við Hörpu og svo mætti lengi telja. Það að svona einfaldar spurningar taki þrjá til fjóra mánuði getur varla skýrst af einhverjum raðfyrirspurnum hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar sem rata oftast í fjölmiðlaumræðu af þeim fyrirspurnum sem þingmenn leggja fyrir ráðherra.
Herra forseti. Ég ætlaði ekki að koma hér upp aftur en af því að ég sé að hæstv. fjármálaráðherra er svo glaður yfir þessari umræðu langaði mig til þess að auka gleði hans enn og inna hann eftir fyrirspurn sem ég setti fram fyrir nokkrum mánuðum um tekjur ríkisins af virðisaukaskatti af viðskiptum með lyf, þ.e. lyfseðilsskyld lyf. Maður hefði haldið að þetta væri einfalt því að nóg er til af einhverjum gaurum uppi í fjármálaráðuneyti sem kunna á excel, það höfum við orðið vör við hérna í gegnum tíðina. Þannig að þessi gleði og kátína ráðherrans bara hvatti mig til að beina þessari fyrirspurn til hans prívat og persónulega aftur og biðja hann um að skila svörum við þessari fyrirspurn sem eru nokkuð mikilvæg og gera það sem fyrst þannig að við þurfum ekki að koma hér upp aftur og aftur til að tala um sömu hlutina við ríkisstjórnina sem ætlaði að efla veg Alþingis.
Forseti mælist til þess að umræðum um fundarstjórn forseta verði ekki breytt í fyrirspurnatíma.
Virðulegi forseti. Við svona fundarstjórnarumræður keyri ég alla jafna þetta skemmtilega forrit sem sýnir mér að meðalsvartími í virkum dögum eru 37 dagar fyrir hverja fyrirspurn. 251 fyrirspurn hefur verið svarað, 178 er ósvarað. Hæstv. utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra er með lengsta svartímann, meðalsvartími í virkum dögum 94 dagar. Það er ein fyrirspurn, og svo eru sex aðrar fyrirspurnir. Hann er líka þarna sem utanríkisráðherra og þar var meðalsvartími í virkum dögum 76 dagar fyrir heilar sex fyrirspurnir. Þetta er því ekki endilega alltaf gríðarlega mikið álag vegna fjölda fyrirspurna þegar það er ekki einu sinni hægt að svara sex fyrirspurnum á skikkanlegum tíma. Þannig að ég tek undir þessa umræðu.
Forseti vill segja að það er viðvarandi viðfangsefni að ganga eftir því að svör berist. Mæðir þar mest á þingfundaskrifstofu sem er í þeim samskiptum. Það er jafnan svo að haldið er utan um hvaða svör hafa borist og hve langt er síðan svör bárust. Við höfum einnig lagt mikla áherslu á að ráðuneytin sæki um frest, en á því voru veruleg frávik hér á árum áður. Það hygg ég að sé komið í betra lag, að nú sé almennt sótt um lengri frest en það ekki bara hunsað ef svör berast ekki á réttum tíma. Hitt er alveg rétt, því miður, að orðinn er umtalsverður dráttur og hefur farið vaxandi undanfarin þing á því að svör berist við fyrirspurnum og jafnvel þannig að þau berast alveg fram undir haust. Það er svo sem mögulegt að útbýta svörum þótt þing sé ekki að störfum, þannig að þrátt fyrir gott tilboð um að halda uppi fundum þangað til svör eru komin þarf þess ekki í sjálfu sér. Það er hægt að senda okkur svörin þó að þingfundir standi ekki.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra og utanríkisráðherra.
Forseti. Síðustu misseri hefur þessi ríkisstjórn gert ýmiss konar samninga, samkomulög við borgarstjórnarmeirihlutann í Reykjavík og hvað eftir annað kemur á daginn að ráðherrar, og kannski ekki hvað síst sá ráðherra sem hefur haft forgöngu um það, virðast ekki átta sig á því hvað þeir eru að skrifa undir. A.m.k. er mjög ólíkur skilningur á því hvað í þessum samningum felist. Ríkið hefur líka gert samninga við sveitarfélög um að selja lóðir í eigu ríkisins, oft á algerum kostakjörum að því er virðist, oft og tíðum í einhverjum allt öðrum tilgangi en að hámarka verðmæti eigna ríkisins. Ég nefni sem dæmi sölu á Vífilsstaðalandinu til að koma í veg fyrir byggingu nýs spítala. Sama má segja um Keldnalandið sem reyndar á að selja líka til að fjármagna borgarlínu fyrir meiri hlutann í Reykjavík og svo á sínum tíma sölu á hluta af landi ríkisins undan flugvellinum í Vatnsmýri. Þetta var reyndar í tíð forvera hæstv. ráðherra og það samkomulag með stökustu ólíkindum gert á milli ráðherra Samfylkingarinnar og borgarstjóra Samfylkingarinnar þar sem ríkið gaf nánast eða seldi á mjög góðum kjörum land undan flugvellinum í Vatnsmýri, flugvelli sem er sameign þjóðarinnar. Land undan flugvellinum var selt en þó látið fylgja sögunni að það væri skilyrði samkvæmt þessum samningi að landið yrði selt á markaði til að tryggja lágmarksheimtur fyrir ríkið. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur hæstv. ráðherra gert einhverjar breytingar á þessu eða einhverjir aðrir? Því að nú er Reykjavíkurborg byrjuð að útdeila þessu landi án þess að setja það á markað. Spurningin er einföld: Hefur verið gerð breyting á þessum samningi ríkisins og Reykjavíkurborgar [[Forseti hringir.]]frá 2013 þar sem kveðið er á um að þetta land skuli allt fara á markað?
Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við að gerðar hafi verið breytingar á þessu. Ég myndi þurfa að láta fletta því upp til þess að vera alveg 100% öruggur um það. En ég minnist þess ekki að það hafi nokkurn tímann komið inn á mitt borð að gera breytingar á umræddum samningi.
Forseti. Þá vek ég hér með aftur athygli hæstv. ráðherra á því að borgin virðist vera að fara á svig við samning sem hún gerði við ríkið árið 2013 og fullt tilefni fyrir hæstv. ráðherra og ríkisstjórnina að grípa þarna inn í, eins og ríkisstjórnin hefði reyndar átt að gera í ótal mörg önnur skipti. Nýjasta dæmið, sem verið hefur í fréttum undanfarna daga, er af því þegar borgin hafði ákveðið að leggja veg í gegnum flugskýli á Reykjavíkurflugvelli. Eftir það komst í hámæli reyndu menn að draga í land með það en fundargerðir og önnur gögn sýndu að borgin hafði einfaldlega ætlað sér að gera það sem hún vildi með þetta land þótt það þýddi að leggja þarna fyrirtæki í rúst, veikja innanlandsflugið og leggja veg í gegnum flugskýli. Það er fullt tilefni til þess fyrir hæstv. ráðherra að kanna þetta mál, fletta upp þessum afleita samningi frá árinu 2013 og tryggja að borgin standi við sitt hvað þennan samning varðar en komist ekki upp með undanbrögð, eins og hún reynir allt of oft gegn ríkinu og því miður allt of oft með allt of miklum árangri.
Virðulegi forseti. Ég vil nú meina að ágætlega hafi verið passað upp á hagsmuni ríkisins í samskiptum við borgina eins og önnur sveitarfélög. Í þessari fyrirspurn hafa verið nefnd dæmi um samninga sem t.d. eru með ýmiss konar ábataskiptafyrirkomulagi til framtíðar þannig að ef virði landsins vex eftir samningsgerðina, t.d. með breytingu á skipulagi, þá nýtur ríkið góðs af því með auknum hlut sínum. Það sem snertir síðan höfuðborgarsamkomulagið, þ.e. samkomulag um bættar samgöngur hér á höfuðborgarsvæðinu, eru skýr ákvæði um aðkomu þingsins í því máli og samhengi við samgönguáætlun sem er nú hér til meðferðar í þinginu og mjög langt komin. Annað frumvarp er sömuleiðis til umfjöllunar í þinginu til að setja ramma utan um það. Þingleg aðkoma að þessum málum er því mjög ríkuleg.
Forseti. Síðustu mánuðir hafa sýnt á óyggjandi máta ótrúlega þrautseigju, fórnfýsi og dug þeirra sem starfa í heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Öllum ætti að vera orðið ljóst hversu ómissandi störf hjúkrunarfræðinga og annars heilbrigðisstarfsfólks eru fyrir samfélagið. Þingflokkur Pírata hefur ávallt hvatt til að forgangsraða fjármunum í þágu heilbrigðisstarfsfólks og -stofnana og styður kjarabaráttu hjúkrunarfræðinga. Þannig tryggjum við framúrskarandi heilbrigðisþjónustu fyrir þá sem á henni þurfa að halda. Hjúkrunarfræðingar gegna þar lykilhlutverki og góð kjör og góð starfsaðstaða hjúkrunarfræðinga er grundvallarforsenda fyrir góðu heilbrigðiskerfi. Hjúkrunarfræðingar eru grundvallarforsenda fyrir góðu heilbrigðiskerfi. Eftir hátt í átta ár án þess að fá ásættanlegan kjarasamning, eftir fimm ár undir lögum sem bönnuðu verkfall þeirra, eftir þrjú ár undir samningi sem gerðardómur þvingað upp á þau og eftir 15 mánuði án samninga og eftir að hafa sett sig í hættu í framlínunni við að kveða niður Covid-faraldurinn, sjá hjúkrunarfræðingar sig tilneydda að fara í verkfall 22. júní. Á sama tíma og við stefnum að opnun landsins og uppbyggingu atvinnulífs stefnir einnig í að ekki verði hægt að framkvæma þær sýnatökur á landamærunum sem ríkisstjórnin tilkynnti fyrir rétt um klukkustund síðan. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvernig sér hún fram á að sýnatöku verði sinnt án hjúkrunarfræðinga? Verkfallið, ef því verður ekki afstýrt með samningi, mun skella á einungis viku eftir að landamæri opnast. Hvað gerist þá, hæstv. heilbrigðisráðherra? Telur ráðherra líklegt að ferðamenn muni bóka ferðir til lands þar sem verkfall hjúkrunarfræðinga blasir við? Er ekki hagsmunum Íslands best borgið með því að semja strax?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurn sem ég held að brenni á okkur öllum og tek undir þau sjónarmið sem fram koma í fyrirspurninni um mikilvægi þess að ljúka samningum. Það er rétt að halda því til haga að fundað verður í dag þannig að það er líklega ekki ráðlegt að heilbrigðisráðherra hafi mörg orð um innihald samningsins eða hvað beri í milli hjá samningsaðilum. Ég vil hins vegar segja að þau samskipti sem átt hafa sér stað milli samninganefndar ríkisins og hjúkrunarfræðinga hafa verið góð allan tímann. Þessir kjarasamningar hafa verið gríðarlega flóknir og hafa aðilar fundið lausnir á mjög flóknum viðfangsefnum sem lúta að kjaraumhverfi hjúkrunarfræðinga. Það er ekki síst vegna óeigingjarns vinnuframlags hjúkrunarfræðinga við samningaborðið. Þá er ég að tala um það sem lýtur að vaktavinnufólki og launum fyrir vaktavinnu. Það hefur verið gríðarlega mikilvægt og er mikilvægur hluti sem má segja að báðir aðilar séu sáttir við niðurstöðuna í og er í raun og veru kjarninn í því að gjörbreyta kjaraumhverfi hjúkrunarfræðinga. En það sem stendur enn þá út af, eins og hv. þingmaður nefnir og hefur komið fram í fjölmiðlum, er launaliðurinn sjálfur. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns varðandi það verkefni sem lýtur að sýnatökum við landamæri, að við þurfum að sjálfsögðu á heilbrigðisþjónustunni okkar að halda og þeirri mönnun sem þar er fyrir hendi. Það gildir jafnt um hjúkrunarfræðinga og aðrar heilbrigðisstéttir.
Forseti. Ég verð nú eiginlega að endurtaka spurningu mína. Ég spyr: Hvernig sér hæstv. heilbrigðisráðherra fram á að sýnatöku verði sinnt án hjúkrunarfræðinga? Eða er hægt að skilja þetta sem svo að planið sé að semja við hjúkrunarfræðinga? Það væri óskandi, það væri besta mögulega niðurstaðan. En ég spyr líka af því að margir hjúkrunarfræðingar óttast skiljanlega að sagan endurtaki sig og að lög verði sett á verkfallið, sérstaklega í ljósi þess mikilvæga tíma sem er núna, þ.e. að við erum að opna landamærin og starfsfólk þarf að vera til staðar til að sinna því starfi. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvað hún vilji segja við hjúkrunarfræðinga til að slá á þessar áhyggjur og hvort hún myndi styðja slíka lagasetningu, [[Forseti hringir.]]þ.e. að setja bann á verkfall hjúkrunarfræðinga. En mér finnst skorta svar við fyrri spurningunni [[Forseti hringir.]]um hvernig verði farið að þessari sýnatöku án hjúkrunarfræðinga ef verkfallinu verður ekki afstýrt með samningi.
Virðulegur forseti. Ég vil bara ítreka það að auðvitað erum við í þeirri stöðu eins lengi og þess er nokkur kostur að það sé markmið okkar að ná samningum. Ég myndi vilja sjá að samið yrði strax og ekki bara vegna verkefnisins um sýnatöku á landamærum heldur vegna þess að hjúkrunarfræðingar eru ein lykilstétt heilbrigðiskerfisins. Stundum er sagt að hjúkrunarfræðingar séu hryggjarstykkið í heilbrigðisþjónustunni og ég held að það sé ekki ofmælt. Stétt sem slík á auðvitað að búa við fullnægjandi kjaraumhverfi og starfsaðstæður sem sómi er að. Ég sem heilbrigðisráðherra hef talað fyrir því að svo sé og mun gera það áfram.
… að styðja þann …
Herra forseti. Fyrir um klukkustund síðan var haldinn fyrsti kynningarfundur um breyttar reglur er varðar móttöku ferðamanna sem taka gildi eftir viku. Af því tilefni kvikna fjölmargar spurningar um framkvæmdina sem ég vil bera upp við hæstv. heilbrigðisráðherra. Fram kom að ferðafólk hefði val um að fara annaðhvort í tveggja vikna sóttkví eða kaupa sér sýnatöku, en þeir sem fara í sýnatöku þurfa ekki að fara í sóttkví á meðan beðið er. Ég spyr hæstv. ráðherra: Stendur þetta verkefni og fellur með því að við fáum hingað fáa ferðamenn? Afkastageta er sögð vera 2.000 sýni á sólarhring samtals hjá Landspítala og Íslenskri erfðagreiningu. Ég spyr hæstv. ráðherra: Eru þar með talin sýni þeirra sem kunna að koma með Norrænu? Það ágæta skip tekur 1.400 farþega. Hvað með þá sem koma með flugi á Akureyri? Hvað með íslenska ferðalanga? Geta þeir valið að fara frekar í ókeypis sýnatöku hjá Íslenskri erfðagreiningu en borga 15.000 kr. við landamærin? Geta ferðamenn jafnvel líka pantað sér ókeypis sýnatöku hjá Íslenskri erfðagreiningu? Landlæknir benti réttilega á veikleika á fundinum fyrr í dag varðandi ófullnægjandi húsnæði og ónógan fjölda heilbrigðisstarfsfólks. Telur hæstv. ráðherra það líka vera áhyggjuefni? Hvað með þær valkvæðu aðgerðir sem hefur nú verið verið frestað mánuðum saman? Verður þeim áfram slegið á frest vegna þessa verkefnis, þessarar sýnatöku sem verður á landamærunum? Að lokum vil ég spyrja hæstv. ráðherra í fyrri umferð: Hvernig sér hún fyrir sér að tekið verði á áhöfnum flugvéla og farþegaskipa sem og ferðafélögum í umræddum farartækjum ef ferðamaður greinist sýktur af kórónuveirunni? Fá allir þeir inni í sóttvarnahúsi sér að kostnaðarlausu? Hver greiðir laun áhafnarmeðlima sem þurfa að fara í sóttkví og annarra sem þurfa að fara í sóttkví vegna þessa ferðalags?
Virðulegur forseti. Þetta voru allnokkrar spurningar. Ég vil í tilefni af því fagna því sérstaklega að mér hefur verið boðið á fund hv. velferðarnefndar til að ræða þessi mál og þar mun ég hafa mér til fulltingis sóttvarnalækni til að svara um einstök útfærsluatriði. En svo ég haldi mig við stóru línurnar í spurningu hv. þingmanns þá miðar verkefnið við að greiningargetan sé 2.000 sýni á sólarhring. Það þýðir heildarumfang sýna sem verða tekin og greind, þar með talin þau sýni sem koma með Norrænu eða um önnur hlið inn í landið. Við höfum hins vegar verið með til skoðunar möguleika á því að Sjúkrahúsið á Akureyri komi að greiningu að einhverju leyti, það er til skoðunar. En það er algerlega ljóst að við þurfum, á meðan við erum að stíga fyrstu skrefin í þessu mjög svo flókna verkefni, að svara sumum af þessum spurningum jafnóðum og verkefninu vindur fram, ekki síst að því er varðar utanumhaldið í stóru myndinni. Og af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um heilbrigðiskerfið að öðru leyti, þá erum við að tala um mönnun og aðstöðu og annað slíkt, þurfum við auðvitað áfram að hafa burði til að taka sýni úr fólki með einkenni, ef kemur til þess að fólk fái einfaldlega Covid-einkenni, þá séum við með burði til þess að greina það fólk. Ég vil líka greina frá því hér að við gerum ráð fyrir því að fjármagna uppbyggingu og tækjavæðingu veirufræðideildar þannig að hún standi undir aukinni greiningargetu. Það hefur komið fram í úttekt almannavarna að það er sérstakt áhyggjuefni að skortur á greiningargetu veirufræðideildar er flöskuháls í sjálfu sér í almannavarnaástandi þegar faraldur er. Við það verður náttúrlega ekki unað og það snýst ekki bara um glímuna við Covid-19 heldur aðrar bylgjur í framtíðinni þar sem við glímum mögulega við aðra sjúkdóma.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, sem gat þó ekki svarað öllum spurningum. Mig langar að ítreka spurninguna varðandi sýnatöku: Geta ferðamenn og Íslendingar í rauninni pantað sér tíma hjá Íslenskri erfðagreiningu og fengið þar ókeypis skimun áfram eins og verið hefur, í stað þess að þurfa að borga 15.000 kr. gjald við landamærin? Er það möguleiki? Mig langar að spyrja út í ferðatakmarkanir hjá því fólki sem bíður niðurstöðu. Verða einhverjar takmarkanir í almenningssamgöngum, eins og þekkist víða um Evrópu? Má fólk sem bíður niðurstöðu fara upp í rútu? Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að rekja ferðir þeirra eða annarra sem bíða niðurstöðu? Fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra fyrr í dag að sýni sem tekin yrðu yrðu ekki geymd heldur yrði þeim eytt en upplýsingar skráðar. Við höfum ekki heyrt neitt viðlíka varðandi þau sýni sem tekin hafa verið nú þegar. Það væri gott að fá svar hæstv. ráðherra um þau sýni sem nú þegar hafa verið tekin. Er búið að eyða þeim eða eru þau geymd?
Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið er náttúrlega verið að vinna að svörum við mörgum þeirra spurninga sem hér koma fram hjá hv. þingmanni. Hver einasti dagur er þrunginn spurningum og svörum sem eru í raun og veru hluti af umhverfi þessa verkefnis. Hæstv. forsætisráðherra greinir frá því í dag að sýnin verði ekki geymd í sjálfu sér en því er þó haldið til haga að tölfræðilegar upplýsingar verða varðveittar vegna þess að þær kunna að vera mikilvægar til að byggja ákvarðanir á þegar fram líða stundir. Hv. þingmaður spyr líka um það fólk sem bíður eftir niðurstöðu, hvort það sé stopp, hvort það sé útilokað frá almenningssamgöngum o.s.frv. Meiningin er sú, eins og fram hefur komið á fundum hingað til, að á meðan fólk bíður eftir niðurstöðu vegna sýnatöku er gert ráð fyrir því að það hafi hægt um sig, ef svo má að orði komast, það skrái sig inn á hótelherbergi eða hvað það er og bíði eftir því að niðurstaða úr sýnatöku berist. Ég vona að hv. þingmaður haldi [[Forseti hringir.]]þessum fyrirspurnum öllum til haga þegar ég hitti hv. [[Forseti hringir.]]velferðarnefnd á næstu dögum.
Virðulegi forseti. Í dag fór fram fyrsti stöðufundur þríeykisins svokallaða frá 25. maí þegar þau Alma, Þórólfur og Víðir fóru yfir stöðu og álitaefni í tengslum við opnun landsins sem fyrirhuguð er eftir rúma viku. Það er þekkt að við höfum náð góðum árangri og við viljum vitaskuld öll að hann haldist. Við erum þakklát sérfræðingum okkar fyrir góðan árangur og við megum heldur ekki gleyma því að vera þakklát fólkinu í landinu sem lagði mikið á sig til að ná fram þessum góða árangri með því að taka þátt og gangast undir takmarkanir á daglegu lífi og atvinnufrelsi. Ég held að allt almenningsálit og þjóðin öll sé á því að þar hafi heilbrigðisstarfsfólkið reynst okkur einna mikilvægast, störf þess og framlag, að öllum öðrum virtum. Í dag heyrðum við landlækni lýsa því yfir að staðan í kjaradeilu hjúkrunarfræðinga væri ógn við það verkefni að opna landið, heilbrigðiskerfið yrði einfaldlega ekki rekið án hjúkrunarfræðinga. Sýnatökur verða ekki framkvæmdar snurðulaust án hjúkrunarfræðinga og skimunin í öllum faraldrinum hefur fyrst og fremst verið unnin af hjúkrunarfræðingum. Í því sambandi spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort hann hafi áhyggjur af stöðunni hvað varðar kjaradeiluna og samninga við hjúkrunarfræðinga. Sér hann fyrir sér hverjar afleiðingar verkfalls hjúkrunarfræðinga geti orðið fyrir opnun landsins? Hyggst hann beita sér fyrir lausn og þá lausn til framtíðar?
Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu höfum við öll áhyggjur af því að ná ekki niðurstöðu í samninga við mikilvægar heilbrigðisstéttir. Við höfum þó samið við rétt u.þ.b. 80% allra opinberra starfsmanna sem voru með samninga lausa á síðastliðnu ári. Við sömdum líka við hjúkrunarfræðinga fyrir nokkrum vikum en þeir samningar voru því miður felldir naumlega í atkvæðagreiðslu þeirra. Á meðan við eigum þetta samtal hér geri ég ráð fyrir að enn standi yfir fundur hjá ríkissáttasemjara milli samninganefnda ríkisins og hjúkrunarfræðinga um næstu skref sem við viljum taka til þess að fá góða lausn fyrir báða samningsaðila. Við getum hins vegar ekki samið með þeim hætti að forsenduákvæði annarra samninga ríkisins séu öll í uppnámi. Það getum við ekki gert. Við leggjum áherslu á að halda okkur innan þess svigrúms sem aðrir samningar hafa mótað og eru að verulegu leyti byggðir á svigrúminu í lífskjarasamningunum. En við höfum náð tímamótaáföngum í þessari samningalotu. Má ég nefna sem dæmi styttingu vinnuvikunnar. Fyrir þá sem ganga mjög langar vaktir er verið að stytta vinnuvikuna niður í allt að 32 klukkustundir, en almenna reglan er að stytta hana niður í 36 klukkustundir. Það var ein af meginkröfum. Við höfum sömuleiðis verið að vinna að því að hækka verulega grunnlaunin. Svo virðist sem það eina sem út af standi sé almenni launaliðurinn, en það er akkúrat fundarefni dagsins í dag að reyna að átta sig á því hvað kemur í veg fyrir að við ljúkum samningsgerðinni að nýju eftir þessa atkvæðagreiðslu. Ég hef í sjálfu sér ekkert meira um þetta mál að segja en að vilji ríkisins hefur alla tíð staðið til þess að ljúka samningum og hefur verið ágætisgangur í því samtali undanfarna daga.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra hvað áhyggjurnar varðar, hagsmunirnir eru auðvitað þannig og tíminn er einfaldlega mjög naumur. En eftir stendur að við stæðum ekki frammi fyrir þeim vanda að horfa fram á mögulegt verkfall ef þessi mál hefðu verið tekin af meiri alvöru og meiri ábyrgð á kjörtímabilinu. Við stæðum ekki frammi fyrir því að nokkrum dögum áður en opna á landamærin sé enn þá ósamið við þá stétt sem mun leiða skimunina og tryggja að þetta geti gengið vel. Það hefur legið fyrir alveg frá því að rætt var um að opna landið að það verkefni verður ekki leyst með hjúkrunarfræðinga í verkfalli. Sú staða er ekki bara ógn við verkefnið, eins og landlæknir sagði réttilega, heldur ógn við okkur öll. Það skiptir máli að ríkið vanræki ekki að sinna fjárfestingum í innviðum. Sinnuleysi þar verður að skuld og almenningur greiðir þá skuld, sérstaklega ef flóttinn úr stétt hjúkrunarfræðinga, sem við þekkjum að er veruleiki, heldur áfram. Þar verður ekki litið fram hjá því að þetta er jafnréttismál og að hjúkrunarfræðingar eru kvennastétt. [[Forseti hringir.]]Flótti úr stéttinni er að mínu viti augljóst merki um markaðsbrest og hér blasir því miður við að það mun koma að skuldadögum og ekki er hægt að líta [[Forseti hringir.]]fram hjá því að samningurinn var felldur.
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að samningar voru felldir en 46% hjúkrunarfræðinga vildu styðja samninginn sem samninganefnd þeirra hafði gert við ríkið. Ég hafna því algerlega að málinu hafi ekki verið sinnt á kjörtímabilinu eða undanfarið ár. Líklega er þetta meðal þeirra samninga sem hvað mest vinna hefur farið í á undanförnum árum af hálfu ríkisins. Það er ekkert annað en að menn hafa einfaldlega ekki náð saman og frá sjónarhorni ríkisins er ekki hægt að fallast á kröfur sem sprengja forsendur almennrar kjarasamningagerðar ríkisins. Eða er verið að halda því fram að það skipti ekki máli?
Virðulegi forseti. Með hækkandi sól fyllumst við oft bjartsýni og brosi. Ég vil leyfa mér að nota hugtakið fordæmalaust, við höfum gengið í gegnum fordæmalausan vetur, fyrir áramót í ofsaveðrum og afleiðingum sem þeim voru samfara og svo núna í þessu ófremdarástandi kórónuveirufaraldurs sem hefur herjað á heimsbyggðina. Nú erum við að fara að létta á höftum við komu ferðamanna til landsins eftir viku og mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort hann og fjármálaráðuneyti hans, af því að ég veit að hann er vakinn og sofinn í þessu og hefur sannarlega fengið að finna fyrir þeim átökum sem við höfum verið að ganga í gegnum út af kórónuveirufaraldrinum, sé með einhverjar sviðsmyndir, eitthvað sem hann eigi fyrir okkur, björtustu sviðsmyndina eða þá svörtustu? Við erum jú að sigla inn í algjöra óvissu. Eins og ég segi og ítreka bjartsýn og brosandi, við höfum nánast verið eins og kýr sem er hleypt út á vorin eftir að fór að slakna á hér innan lands. Við höfum væntanlega unnið fyrsta áfangann gegn veirunni en við vitum, og sóttvarnalæknir og fleiri hafa sagt það, að við eigum ekki bara sennilega heldur nánast örugglega eftir að þurfa að ganga í gegnum annað áfall. Það hefur líka verið viðurkennt að það verður gríðarlegur kostnaður því samfara að ráðast í þær aðgerðir sem á að fara að ráðast í núna á landamærunum. Á hæstv. fjármálaráðherra einhverja sviðsmynd fyrir okkur, þá björtustu, þá svörtustu, sem sýnir fram á þann efnahagslega ábata sem það felur í sér að fara í þessa opnun hér og nú?
Virðulegi forseti. Já, við höfum leitast við að teikna upp hagrænu áhrifin af því að hafa annars vegar lokað eða opna. Þetta eru engin raunvísindi, það er ekki hægt að mæla það upp á gramm hver áhrifin verða, heldur er verið að vinna með alveg óteljandi margar breytur, marga óvissuþætti, að því er manni finnst stundum, t.d. um hegðun ferðamanna. Kannanir sýna, svo dæmi sé tekið, ef við horfum bara á þann þáttinn sem snýr að ferðamönnum og mögulegri komu þeirra til landsins, að hinn almenni ferðamaður er ekki eins líklegur og áður til að leggja af stað í ferðalag þrátt fyrir að honum standi ýmsir kostir til boða. Menn munu hafa meiri gætur á sér. Það er heldur ekki hægt að gera lítið úr því að margir hafa orðið fyrir efnahagslegum skakkaföllum. Tekjur margra hafa hrunið, margir hafa misst starfið og eru þess vegna ekki í sömu færum og áður til að fara í ferðalög. Það nefni ég sem dæmi um óvissuþætti sem hafa áhrif á heildarmyndina. En við vitum hins vegar að okkur munar um alla framleiðsluþættina hér á landi. Eins og sakir standa horfi ég þannig á málið að efnahagslegt verkefni okkar sé að endurheimta störf, skapa ný, búa til ný verðmæti. Við höfum tapað tugum þúsunda starfa og allt það sem getur orðið okkur að gagni til að endurheimta framleiðslukraftinn í landinu þurfum við að sækja. En við erum að reyna að stíga varlega til jarðar hvað þessar opnanir varðar. Við erum sömuleiðis að reyna að skapa sátt með þeim skimunum sem eru í umræðunni þessa dagana til að sýna fram á að við ætlum að fara gætilega og læra við hvert skref hvað gengur vel og hvað þarf mögulega að endurhugsa.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég er honum hjartanlega sammála. Auðvitað verðum við að gera hvaðeina sem í okkar valdi stendur til að reyna að skapa þau störf sem mögulegt er að skaffa. Ég var meira að velta fyrir mér að við byggjum allt meira og minna á einhverjum spálíkönum, eins og ég þekki úr fjárlaganefnd, þannig að við erum í óvissu hvað þetta varðar. Ég velti fyrir mér þeim gríðarlega kostnaði sem þessu fylgir. Talað var um í kringum 170 millj. kr. í kostnað fyrstu tvær vikurnar miðað við að 500 ferðamenn kæmu til landsins. Nú er talað um hugsanlega 1.000 og þá mun kostnaðurinn væntanlega verða meiri, a.m.k. þessar tvær vikur. Það er alls konar annar kostnaður og líka annar ábati sem við finnum. Við erum að markaðssetja landið okkar innan lands fyrir Íslendinga á sama tíma og við erum að ráðast í risamarkaðsátak til að fá fólk til okkar. Íslendingar eru farnir að bregðast við og ferðast allnokkuð mikið innan lands. Áður fannst okkur jafnvel sumum að ekki væri pláss fyrir okkur heima af því að við vorum svo vinsæl. [[Forseti hringir.]]Ég er að hugsa um hver sé akkurinn af þessu núna þegar við sjáum hugsanlega fram á lyf við veirunni. Það er svo margt sem verið er að velta upp. En mig langar að vita hvort hæstv. ráðherra hafi séð einhvern skýrari ábata.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt að við birtum einfaldlega samantekt okkar eða eftir atvikum látum þinginu hana í té, alveg sjálfsagt. Þetta er ekki neitt leyniskjal, þetta er ekkert annað en það er gefið út fyrir að vera. Reynt er, með þeim annmörkum sem við erum háð, að leggja mat á hagrænu áhrifin. Varðandi kostnaðinn lít ég þannig á að það sé mjög mikils virði fyrir okkur að fara varlega og að upplýsingarnar sem við munum afla, t.d. með skimunum, séu gríðarlega mikils virði. Það getur vel verið að við fáum slíkar upplýsingar að við getum tekið nýja ákvörðun sem byggð er á gögnum; skimunargögnum, rannsókn á því hvaða líkur eru á því í einhverju stóru mengi ferðamanna að það séu svo og svo mörg smit. Og ef líkurnar eru hverfandi getum við tekið nýja ákvörðun og sagt: Það er kannski ekki þess virði og kannski óþarfi [[Forseti hringir.]]að fara út í þessar miklu ráðstafanir. En það er stór ákvörðun sem maður tekur ekki bara sisvona án þess að hafa gögnin til að byggja ákvörðunina á.
Virðulegur forseti. Það hefur verið ánægjulegt að fylgjast með því hversu ágætlega stjórnvöld hafa brugðist við Covid-vandanum frá því að hann kom upp í byrjun febrúar. Allar aðgerðir hafa verið teknar með tilliti til meðalhófs og jafnræðis og menn hafa ekki látið geðshræringuna hlaupa með sig í gönur, eins og við höfum séð í mörgum löndum í kringum okkur og jafnvel nágrannalöndum okkar. Þess vegna var það illu heilli að mínu mati að ákvörðun var tekin í byrjun maí um að loka í raun landamærum Íslands með því að krefjast þess að menn færu í sóttkví sem hingað kæmu í 14 daga. Sérstaklega fannst mér undarlegt að taka slíka ákvörðun í byrjun maí þegar það hafði sýnt sig að hér var ekki mikill ágangur af ferðamönnum inn til landsins og var kannski óþarfi, og þá í ljósi meðalhófsreglu, að taka slíka ákvörðun. Nú hefur hins vegar verið tekin ákvörðun um að aflétta þessari kröfu að nokkru leyti með því að gefa fólki kost á að þiggja skimun, eða kaupa sér skimun öllu heldur, frá 15. júní. Þetta er í rauninni sú krafa sem gerð verður til einstaklinga sem hingað koma, því að það er kannski ekki raunhæft að ætla mönnum að þiggja það að fara í 14 daga sóttkví. Það liggur líka fyrir að menn hafa viljað fylgja ráðum okkar færustu lækna og sérfræðinga, en sérfræðinga greinir á um kosti þess og markmið að skima. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það stangist hugsanlega á við jafnræðissjónarmið og meðalhóf að óska eftir að allir ferðamenn sem hingað koma fari í þessi próf eða sæti sóttkví ella. Kæmi ekki enn þá til greina að gæta meira meðalhófs í þessu eins og með t.d. [[Forseti hringir.]]stikkprufum? Sérstaklega vil ég nefna nýjar fréttir varðandi það að við getum ekki sinnt fleirum en 2.000 manns á dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Hún er hluti af því sem rætt hefur verið í samfélaginu undanfarnar vikur, sem er hvort það sé rétt og skynsamleg ákvörðun að fara þá leið að taka sýni úr farþegum sem koma til landsins og úr hverjum einasta einstaklingi. Eins og hv. þingmaður bendir á höfum við borið gæfu til þess að fylgja ráðum okkar besta fólks í hverju skrefi. En því skal jafnframt til haga haldið að það hafa verið álitamál í hverju einasta skrefi. Það er ekki þannig að allir hafi verið sammála um skrefin sem tekin hafa verið hingað til heldur hefur sóttvarnalæknir átt samtöl við kollega sína á öllum stigum máls og komist síðan að niðurstöðu sem hann færir fram í minnisblaði til mín sem heilbrigðisráðherra á grundvelli sóttvarnalaga. Það er hans hlutverk samkvæmt sóttvarnalögum að ráðleggja heilbrigðisráðherra á hverjum tíma varðandi næstu skref. Það er ráðgjöf sóttvarnalæknis á þessum tímapunkti að fara að með einstakri gát við að opna betur fyrir gestum, bæði ferðamönnum og svo auðvitað Íslendingum sem búa erlendis og vilja koma heim. Hv. þingmaður spyr um jafnræðisreglu og meðalhóf. Við erum þeirrar skoðunar að þegar um val er að ræða, þegar viðkomandi getur farið aðra hvora leiðina, farið í sóttkví ellegar greitt fyrir sýnatöku, séu þau sjónarmið tryggð. Hins vegar hef ég sagt það og sóttvarnalæknir hefur líka haldið því til haga, að þetta verkefni er af því tagi að við þurfum að hafa í það bein að vega og meta gæði þess og réttmæti eins og því vindur fram.
Virðulegur forseti. Svo því sé haldið til haga held ég að það sé ekki degi of snemma sem landið verður opnað og fellt niður það fordæmalausa inngöngubann sem komið var á með sóttkvínni. Ég hjó eftir því á blaðamannafundinum í dag að sóttvarnalæknir nefndi að það væru takmörk fyrir því hversu margir ferðamenn gætu komið hingað á degi hverjum, eða 2.000 manns. Við höfum ekki hugmynd um hvort slíkur fjöldi hafi áhuga á að koma hingað. Sóttvarnalæknir nefndi að út júlí yrði skimað fyrir smiti hjá 2.000 manns. Þess vegna nefni ég jafnræðissjónarmiðið vegna þess að ef menn ætla að fara að setja takmarkanir á það hversu margir geta komið inn í landið og notið þeirra úrræða sem hér eru í boði er verið að fara gegn jafnræði og meðalhófi. Svo vildi ég spyrja hæstv. ráðherra um gjaldtökuna, hvort hún telji nú ekki ráðlegra að lagagrundvöllur sé fyrir gjaldtökunni og hvort von sé á frumvarpi í þingið um hana. Ég þekki ákvæðin bæði í sóttvarnalögum og í lögum um heilsugæslu um greiðsluskyldu og finn þess ekki stað að þar sé lagaheimild fyrir slíkri gjaldtöku.
Virðulegur forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir innlegg hennar sem ég held að sé afar mikilvægt. Nákvæmlega það að fólk greini á um hvaða skref eigi að taka og hver sé rétti tímapunkturinn til að taka þau skref er birtingarmynd lýðræðissamfélags, að við göngum ekki bara öll sömu leið og lútum höfði. Það er ekki heilbrigt samfélag sem slíkt gerir. Hins vegar vil ég segja það varðandi sýnatöku og gjaldtöku fyrir hana að samkvæmt mínu ráðuneyti er sú lagaheimild fyrir hendi í 1. tölulið 1. mgr. 5. mgr. 29. gr. laga um sjúkratryggingar og er fyrirhugað að heilbrigðisráðherra gefi út reglugerð um gjaldtökuna á grundvelli þeirra laga.
Herra forseti. Þetta er nú ekki flóknasta breytingartillaga sem hefur verið flutt í þessum sal. Hún er á þskj. 1640 og er við 11. gr. frumvarpsins og er í raun lagatæknilegs eðlis. Hún er þannig að á eftir 11. gr. komi ný grein, svohljóðandi: „Orðin „og höfuðstöðvar lánveitenda“ í 6. tölulið 1. mgr. 57. gr. laganna falla brott.“ Þetta er til að gæta innra samræmis í frumvarpinu í heild sinni.
Virðulegur forseti. Það komu fram ákveðnar athugasemdir í 2. umr. um málið. Hv. allsherjar- og menntamálanefnd ákvað að taka málið aftur inn til nánari skoðunar og fékk til sín gesti frá ríkisskattstjóra, Persónuvernd og Lánasjóði íslenskra námsmanna til þess að fara betur yfir ákveðna þætti málsins. Niðurstaðan af því samtali og þeirri skoðun varð sú að gera lítils háttar breytingu á 3. mgr. 12. gr. sem felst í því að skýra með afmarkaðri hætti hvaða upplýsingar ríkisskattstjóra verði skylt að afhenda við framkvæmd laganna. Orðalagið var ekki nógu skýrt áður þannig að við ákváðum að skerpa á því. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að 12. gr. sé í fyllsta samræmi við lög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og yfir það hefur verið farið mjög vandlega. Það er niðurstaðan. Annað sem kom fram er að nefndin taldi ekki tímabært að hafa 7. mgr. 30. gr. í lögunum. Nefndin segir í áliti sínu að æskilegt sé að ráðuneytið haldi áfram að skoða þessar útfærslur í samráði við viðkomandi aðila, en það sé ekki tímabært að setja þær hugmyndir fram í lögum með þessum hætti að svo stöddu. Nefndin leggur því til að 7. mgr. 30. gr. falli brott. Einnig þurfti að gera lítils háttar lagfæringu á ákvæði til bráðabirgða varðandi endurskoðunarákvæði laganna, að það verði á haustþingi 2023 en ekki á haustþingi 2026. Nefndin leggur fram þessar breytingartillögur sem farið hefur verið yfir. Birgir Ármannsson var fjarverandi en skrifar undir álit þetta samkvæmt 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Einnig eru á álitinu hv. þingmenn Páll Magnússon, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og yfirferð hennar í þessu ágæta máli að mörgu leyti. Ég sagði það í minni ræðu að margt væri til bóta í þessu máli um Menntasjóð námsmanna og það væri mikilvægt. En það sem ég hef haft áhyggjur af er sá aukni kostnaður sem fylgir málinu. Það þarf að fjölga stöðugildum, allt að 15 starfsmenn sem þarf að bæta við hjá hinum nýja Menntasjóði námsmanna. Ég vil vekja athygli á nefndaráliti 1. minni hluta frá hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur þar sem hún fer aðeins yfir þetta og getur þess m.a. að við meðferð málsins hafi að mati 1. minni hlutans ekki verið veittar viðhlítandi skýringar á fjölgun starfsmanna sjóðsins. Þá skjóti skökku við að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir auknum umsvifum annarra stofnana en samhliða því sé ekki gert ráð fyrir fjölgun starfsmanna hjá þeim stofnunum. Mig langaði aðeins að fá þetta fram hjá hv. þingmanni. Mér finnst þetta vera mjög mikilvægt í þessari umræðu núna og því efnahagsástandi sem við stöndum frammi fyrir. Það þarf að hagræða á mörgum sviðum vegna mikilla útgjalda ríkissjóðs og mikils halla á ríkissjóði vegna veirufaraldurs. Hér er verið að leggja til að fjölga ríkisstarfsmönnum um 15 stöðugildi sem kostar u.þ.b. 150 millj. kr. á ári. Var búið að fara ítarlega yfir þetta, hv. þingmaður? Er ekki möguleiki að breyta hér og draga úr þessari miklu starfsmannafjölgun? Er nefndin búin að fara ítarlega yfir þetta? Er alveg nauðsynlegt að fara þessa leið við að koma þessu mikilvæga máli í gegn?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Já, nefndin fór yfir þetta eins ítarlega og hægt er í ljósi stöðunnar, ef það svarar spurningunni. Það eru mjög margir óvissuþættir sem fylgja málinu og þess vegna fannst okkur mikilvægt að setja inn endurskoðunarákvæði til þriggja ára. Svo bætist náttúrlega við Covid-faraldur og fleira sem kallar á enn frekari óvissu og ekki nokkur maður getur séð fyrir fjölda nemenda, aldurssamsetningu og ýmislegt fleira. Það sem við vitum er að með lögum um Menntasjóð námsmanna verða svo sannarlega breytingar á starfseminni, hjá fólkinu sem annast þjónustu við námsmenn. En það er með það eins og annað að við getum ekki nákvæmlega séð fyrir hversu mikla fjölgun starfsmanna þetta mun kalla á þannig að meiri hlutanum þótti einmitt ástæða til þess að árétta það í nefndaráliti sínu að þetta væri atriði sem þyrfti að meta og sjá þegar starfsemin færi af stað með breyttu sniði hver þörfin yrði. Þetta kom einnig fram í ræðum okkar í 1. og 2. umr. um málið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ef ég skil rétt, hv. þingmaður kemur kannski inn á það í síðara svari, þá er ekki ljóst hvort það þurfi þessi 15 stöðugildi. Er hugsanlegt að þau verði færri? Ég fagna því vissulega að það er endurskoðunarákvæði eftir þrjú ár. Það sem mér finnst vera sérkennilegt við þetta, eins og ég nefndi og kemur fram í minnihlutaáliti hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur, er að gert er ráð fyrir auknum umsvifum og auknu álagi hjá öðrum stofnunum sem tengjast þessu frumvarpi, en þar þarf ekki að fjölga starfsmönnum. Hins vegar þarf að fjölga hjá sjóðnum um 15 stöðugildi. Herra forseti. Ég er mjög fylgjandi þessu máli en ég á erfitt með að styðja það að fjölga um 15 stöðugildi, í ljósi efnahagsástandsins í þjóðfélaginu og ráðdeildarsemi í ríkisfjármálum, sitjandi í fjárlaganefnd. Það eru aukin útgjöld um 150 millj. kr. á ári. Það er bara mjög erfitt fyrir mig að styðja þetta mál á þeim forsendum þó að það sé margt gott í frumvarpinu. Ef hv. þingmaður gæti komið inn á það að það verði metið og það komi fram að hugsanlega sé ekki þörf fyrir þetta mörg stöðugildi. Það er töluverður munur á t.d. fimm stöðugildum eða 15, svo að dæmi sé tekið. Ef hv. þingmaður gæti farið nánar út í það.
Herra forseti. Eins og ég sagði áðan þá ítrekaði einmitt meiri hluti nefndarinnar, í sínu nefndaráliti, þetta atriði. Það er rétt skilið hjá þingmanninum að þessi fjölgun starfsmanna er bara ákveðið mat sem lánasjóðurinn gerir út frá þeim verkefnum og breytingum á starfsemi sem munu eiga sér stað þegar ný lög taka gildi. Þetta er eingöngu þeirra mat miðað við þá starfsemi og þjónustu sem þau veita í dag og þá þjónustu sem þau munu þurfa að veita þegar lögin taka gildi. Það er rétt skilið hjá þingmanninum að það er ekkert sem segir að það muni þurfa að fjölga um tíu eða 15 heldur þarf að sjálfsögðu að vega það og meta þegar fólk áttar sig betur á umfanginu og þegar óvissuþættir sem við ráðum ekkert við fara að skýrast aðeins með tíð og tíma. Eins og ég sagði höfum við sem tókum þátt í umræðunni af hálfu meiri hlutans komið inn á það að þetta sé eitthvað sem verði að vera aðeins innan sviga um sinn og síðan metið þegar starfsemin er farin af stað með breyttu sniði.
Hæstv. forseti. Það er kannski kominn tími til að ég geri grein fyrir nefndaráliti sem hv. fyrri ræðumenn fjölluðu hér um. Ég ákvað á seinni stigum máls að skila séráliti, ég hafði í upphafi verið með málinu með fyrirvara en mér fannst ekki nægjanlega komið inn á það sem mér finnst vanta upp á, ef ég get orðað það þannig. Ég ætla að fara yfir álitið en ég skipti því upp í tvo hluta. Hinn fyrri fjallar um stöðugildin þar sem í minnisblaði mennta- og menningarmálaráðuneytis til nefndarinnar kom fram að Menntasjóðurinn fái aukið rekstrarfé til að mæta auknum kröfum um þjónustuhlutverk sjóðsins og jafnframt er gert ráð fyrir 10–15 stöðugildum til viðbótar hjá Menntasjóðnum. Eins og hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir minntist á áðan þá er það rétt að við ræddum þetta töluvert síðast þegar við vorum með þetta mál hér í þingsal, að það virðist þurfa að auka stöðugildin, en á sama tíma höfum við ekki enn fengið svör af hverju. Það eru u.þ.b. 35 manns sem starfa nú hjá sjóðnum sem heitir enn í dag Lánasjóður íslenskra námsmanna. Þegar við vorum að ræða þetta mál var ég ekki sátt við að fá ekki þau svör. Ég vildi fá þessi svör. Það er líka annað atriði, að gert er ráð fyrir því sem kallast í mínu áliti „auknum umsvifum annarra stofnana“ en samt sem áður er ekki gert ráð fyrir að fjölga starfsmönnum hjá þeim stofnunum. Það hefði gjarnan mátt koma betur fram hvað fylgir í þessum kostnaði og sérstaklega þeim kostnaðarlið þegar við vorum að meta áhrif kostnaðar á þessa lagasetningu. Seinni athugasemdin mín snýr að því sem við höfum kallað flokkun Menntasjóðs námsmanna og snýr að fjármálalyklum, ef við getum kallað það svo. Samkvæmt upplýsingum frá fjármála- og efnahagsráðuneyti hefur reikningsskilaráð haft flokkun lánasjóðsins til umfjöllunar með hliðsjón af því hvort breyta eigi flokkun stofnunarinnar frá því að vera í B-hluta yfir í A-hluta stofnun. Niðurstaða ráðsins væri að sennilega beri að flokka stofnunina til A-hluta. Við meðferð málsins í nefndinni kom hins vegar fram að lánasjóðurinn félli frekar undir skilgreiningu C-hluta stofnunar, samanber 50. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015. Mér finnst þetta vera dálítið loðið allt saman og fæ ekki alveg botn í það þar sem við vitum líka að þetta mun kannski hafa einhver áhrif á ríkisfjármálin í heild sinni. Því finnst mér mjög mikilvægt að þessi flokkun verði tekin til sérstakrar skoðunar af mennta- og menningarmálaráðuneytinu í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið. En ég vil þó að lokum taka sérstaklega fram að við ræddum málefni Menntasjóðsins ágætlega og komið var til móts við marga hluti. En eftir standa þó þessir tveir punktar sem urðu til þess að ég ákvað að skila minnihlutaáliti.
Virðulegur forseti. Varðandi nefndarálit 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir fór mjög vandlega yfir, vil ég bara benda á, svo það sé sagt hér, að nefndin fékk ítarlegt minnisblað, m.a. frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu, sem fylgir gögnum málsins, þar sem gerð er grein fyrir þeim verkefnum sem munu bætast við hjá starfsmönnum sjóðsins sem skýra kannski, alla vega að einhverju leyti, þetta mat á fjölgun stöðugilda. Eins og ég sagði áðan í svari við andsvari hv. þm. Birgis Þórarinssonar fjallaði meiri hlutinn um þetta í nefndaráliti sínu og einnig var þetta nefnt nokkrum sinnum í umræðu um málið í þingsal. Matið væri að sjálfsögðu bundið ákveðinni óvissu og verður eitt af því sem þarf svolítið að koma í ljós þegar starfsemin fer af stað með breyttu sniði. Við deilum öll þessum áhyggjum, kannski ekki áhyggjum, en þetta er óvissa og það er staðreynd og ekki er hægt skýra þetta betur en gert hefur verið. Þetta er ákveðið mat út frá mjög óljósum forsendum. En varðandi seinni hlutann, um A-, B- eða C-hluta stofnun, þá erum við einnig með mjög gott minnisblað frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem þau láta í ljós sína skoðun á þessu. En það var ekki verkefni nefndarinnar að skera úr um með hvaða hætti stofnunin færi inn í ríkisfjármálin. Þar af leiðandi tók nefndin ekki afstöðu til þess. En við getum náttúrlega hvert og eitt haft okkar skoðun á því og það er allt í góðu lagi. [[Forseti hringir.]]Annars hefur verið góð samstaða um málið og ég vona að hv. þingmaður geti tekið undir það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Ég geri mér grein fyrir því að allt umhverfi Menntasjóðsins er flóknara en lánasjóðurinn hefur verið hingað til. Þar erum við að ræða bæði um styrki og lán, þetta eru ekki bara verðtryggð lán, það eru einnig óverðtryggð lán, hægt er að fara fram á niðurfellingu af lánagreiðslum og ýmisleg flækjustig eru í þessu. Það sem ég er kannski að falast eftir er að mér fannst skorta á greiningu á því hvað það væri raunverulega sem fjármunirnir eigi að fara í og hvaða þörf væri fyrir 10–15 starfsmenn, ég vildi bara fá það aðeins skýrar fram af hverju þessi aukning á að verða. Ég geri mér fulla grein fyrir því að við erum að fara inn á nýjan stað. Ég veit að það hefur enginn hér áður verið í þessu umhverfi en mér finnst einhvern veginn eins og það sé verið að skjóta á að við þurfum svona 10–15 starfsmenn, en betri sviðsmynd, eins og oft er notað í dag, hefði ég kosið. Hitt er svo annað mál með A-, B- og C-hluta stofnun, að í mínum huga var það mjög mikilvægt að tryggja áfram að Menntasjóður gæti verið með sínar eigin sértekjur. Með því að opna á þetta eins og gert er, þó að það snerti ekki þetta frumvarp beint, þá segir það mér að fjármálaráðuneytið geti allt eins tekið fjármagn út úr þessum sjóði og nýtt í eitthvað annað. Og ef það er reyndin þá hef ég dálitlar áhyggjur af því.
Virðulegi forseti. Ég kynni hér afskaplega einfalda breytingartillögu sem ég lagði fram við 2. umr., að fella brott 26. gr. frumvarpsins. Fyrst vil ég samt fagna því að meiri hlutinn hafi gert einhverjar breytingar milli 2. og 3. umr., sér í lagi þá sem var bent á af hálfu þess sem hér stendur, að þrengja 12. gr., sem fjallar um skyldu ríkisskattstjóra til að afhenda upplýsingar, þannig að hún yrði skýrari og félli betur að starfsemi ríkisskattstjóra. Starfsemi hans felur ekki almennt í sér túlkun á framkvæmd laga um Menntasjóð. Það er gott að ákvæðið var þrengt og gert skýrara þannig að þeir aðilar sem fá á sig þá skyldu að veita upplýsingar geti sinnt starfi sínu án þess að þurfa að vera í vafa um til hvers sé ætlast af þeim eða að þurfa að fara í einhverjar lagatúlkunarvinnu til að komast að því hvernig eigi að bregðast við beiðnum um upplýsingar hverju sinni. Það er mjög jákvætt og ég fagna því. Sömuleiðis tel ég breytingu á 7. mgr. 30. gr. frumvarpsins skynsamlega. Ég læt nefndarálit meiri hlutans tala fyrir sig í þeim efnum. Síðast en ekki síst er auðvitað skynsamlegt að niðurstöður endurskoðunar á lögunum liggi fyrir árið 2023 en ekki 2026. Þá vík ég að 26. gr. Ég hef lagt fram aftur breytingartillögu þess efnis að hún falli brott. Í umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna var bent á það, og við nánari grennslan kom það í ljós, að Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur verið að sækja lán sem hafa gjaldfallið til fólks sem hefur farið í gjaldþrot. Í kjölfar laga sem voru sett eftir hrun 2010, ef ég man rétt, hefur LÍN átt erfiðara með þetta og hefur verið að sækja þessi mál en tapað þeim í Hæstarétti. Forsendurnar sem LÍN hefur notað eru að LÍN hafi sérstaka hagsmuni. Það er nefnilega hægt að rjúfa fyrningarfrest, eins og það heitir, ef lánveitandi geti sýnt fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að viðkomandi, sem hefur farið í gjaldþrot og lánin eru að fyrnast, njóti ekki ávaxta þess fyrningarfrests. En LÍN hefur verið að tapa þeim málum. Því er það væntanlega komið inn í frumvarpið, í 26. gr., að LÍN mun geta þegar þetta verður samþykkt sótt þessi lán til þeirra sem hafa lent í gjaldþroti. Við 2. umr. var lagt til að þessi grein yrði felld brott. Við nánari skoðun í óformlegri kantinum milli mín og hv. framsögumanns, Silju Daggar Gunnarsdóttur, áttum við samtal við ráðuneytið um þetta. Kom þar ýmislegt fram, ekkert sem kom á óvart. En síðan var hugsunin sú að ég myndi kalla þessa breytingartillögu til baka og þetta yrði rætt í allsherjar- og menntamálanefnd á milli 2. og 3. umr. Ég kallaði tillöguna til baka og bjóst við því að hún yrði rædd í allsherjar- og menntamálanefnd en ég verð að viðurkenna, þrátt fyrir ágæta viðleitni hv. framsögumanns, sem ég kann að meta, að það olli mér vonbrigðum hvernig nefndin tók á því eða öllu heldur tók ekki á því. Við héldum tvo fundi, ekkert illt að segja um annan þeirra, á hinum tókum við fyrir áhyggjur frá einum aðila málsins og allt í góðu með það. En svo gátum við ekki farið að ræða 26. gr., sem ég hafði lagt til að yrði felld brott, fyrr en fundartímanum var lokið og hv. formaður farinn að ýta mjög mikið á að allir styttu mál sitt og við færum að ljúka fundi. Það er auðvitað formannsins von og vísa og skylda sem formaður, en þarna vorum við komin í algjöra tímaþröng, ekki bara tímaþröng, tíminn var búinn og fólk var næstum því farið að tínast út af fundinum þegar átti að fara að ræða þetta. Þá kom í ljós að við ætluðum ekki að ræða neitt efnislega mikið um þetta atriði sem nefnd heldur hefði meiri hlutinn þar áður fundað um það og komist að þeirri niðurstöðu að hann ætlaði að halda greininni inni. Ég hafði ímyndað mér að við myndum ræða þetta öll saman og komast að sameiginlegri niðurstöðu sem nefnd. Það var frekar þannig að meiri hlutinn kynnti niðurstöðu sem hann var þegar búinn að komast að. Þetta þykir mér miður. Mér finnst þetta vera einkenni þess hvernig þetta mál fær ekki þann tíma og þá alúð sem það ætti að fá, að mínu mati. Ég átta mig á því að sumir hv. þingmenn eru ósammála mér um það vegna þess að málið var lagt fram á sínum tíma og hefur verið í þinginu í einhvern tíma og þess háttar. Ég bendi samt á að lengi vel var ekkert rætt um málið í allsherjar- og menntamálanefnd, m.a. vegna Covid-ástandsins og önnur mál voru í forgangi, en það er ekki tíminn sem mál liggur fyrir einhvers staðar í skjölum þingsins sem bætir það heldur það þegar við vinnum í því. Ég efast ekki í eina sekúndu um að hv. framsögumaður og aðrir þingmenn meiri hlutans hafi unnið heilmikið í málinu en ekki með minni hlutanum umfram þá nefndarfundi sem hafa verið haldnir í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Við þá málsmeðferð alla finnst mér á hverjum einasta tímapunkti alveg skýrt að þetta mál hefði mjög gott af nánari umræðu. Ég get skilið sjónarmið meiri hlutans fyrir því að halda 26. gr. inni. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins, reyndar er blæbrigðamunur á skýringum sem maður hefur heyrt annars staðar frá, en eftir stendur að það sem ég sé í þessu er að LÍN var að tapa málum, LÍN hafði aðgang að ráðuneytinu við samningu þessa frumvarps og gat komið þessu þar inn. Þeir skuldarar sem hafa verið sóttir hingað til höfðu ekki þann kost. Þeir voru ekki í stöðu lánasjóðsins að hafa aðgang að ráðuneytinu og gátu ekki bara beðið um að settar væru inn klausur inn í frumvörp sem síðan verða að lögum. Þarna er mikill munur á aðstöðu sem mér finnst leitt að sjá nýttan með þessum hætti. Rökin fyrir Hæstarétti í þessum málum hafa verið þau að LÍN hafi sérstaka hagsmuni. Þeir sérstöku hagsmunir eru notaðir sem rökstuðningur í frumvarpinu eins og það liggur fyrir. Þeim rökstuðningi hefur verið hafnað af Hæstarétti. Þau rök standast ekki. Minn skilningur á stjórnarskrá er ekki betri en sá að ég tel þetta uppfylla stjórnarskrá. En það breytir því ekki hvað liggur að baki því sem við erum að gera. Við erum að setja inn ákvæði sem er gert til þess að bregðast við því að einhver aðili tapar málum í Hæstarétti sem sá aðili vill vinna. Mér finnst það bara ekki nógu gott, virðulegi forseti. Mér finnst að við ættum að fella brott 26. gr. frumvarpsins. Fyrir utan það verð ég að segja, eins og reyndar mjög oft, að mér finnst það engan veginn einsýnt að þetta standist stjórnarskrá. Mér finnst ekki augljóst að málflutningur Hagsmunasamtaka heimilanna sé rangur í þeim efnum. Ég hallast að því að hann sé rangur, mér sýnist hann vera rangur en ég er engan veginn viss. Mér finnst þess vegna það vera atriði sem hefði mátt skoða betur frekar en að tilkynna minni hlutanum um niðurstöðu meiri hlutans þegar fundi allsherjar- og menntamálanefndar var lokið. Mér finnst þetta ekki góð vinnubrögð, virðulegi forseti, og verð að kvarta aðeins undan því. Hv. 3. þm. Suðurk., Birgir Þórarinsson, ræddi áðan um efasemdir um að leggja í þennan kostnað á þessari stundu vegna Covid-faraldursins. Fyrst ég hef orðið þá verð ég að koma að mínu eigin sjónarmiði, virðulegi forseti, sem er að þetta er akkúrat rétti tíminn til þess. Þetta er akkúrat rétti tíminn til að styðja við nýsköpun, menntun og þess háttar. Þegar fjöldi fólks fær ekki atvinnu, missir vinnuna, þá getum við nýtt þann tíma til að undirbúa okkur fyrir framtíðina. Það er þannig sem við eigum, að mínu mati, að kljást við kreppur sem þessar, gefa fólki tækifæri til að nýta tímann og planta fræjum inn í framtíðina. Ég varð að koma þessu að fyrst þetta var nefnt í andsvörum áðan. Að því sögðu mun ég greiða atkvæði með tillögu um að fella brott 26. gr. frumvarpsins. Aftur á móti mun ég greiða atkvæði með ágætum breytingartillögum meiri hlutans. Að lokum vil ég segja að þótt það sé alls konar efnislegur ágreiningur milli tveggja til þriggja minni hluta og meiri hluta um efnið þá held ég og vona og trúi því að þetta mál verði mikið heillaspor. Það verði mjög jákvætt fyrir getu okkar til að styðja við námsmenn. Ég er samt afskaplega feginn því að lögin verði tekin til endurskoðunar, vegna þess að ég held að nokkrar gildrur séu þar sem geti bitið okkur í tána síðar, og eftir að við öðlumst reynslu af þessum lögum. Ég geri fastlega ráð fyrir því að innan skamms munum við komast að einhverjum slíkum vanköntum, jafnvel umfram þá sem þegar hafa verið ræddir og ekki ræddir nóg að mínu mati. Þá býst ég við því og vona að samstaða verði um að klára þau mál hratt og vel, en auðvitað að vel athuguðu máli.
Virðulegi forseti. Já, þetta er risastórt mál og frábært mál. Þetta er framfaraskref, ég styð það og ég styð breytingartillögur sem fram hafa komið. Þetta varðar næstum því allar íslenskar fjölskyldur með einum eða öðrum hætti og verður vonandi til þess að styrkja þennan sjóð og gera honum kleift að standa undir hlutverki sínu sem félagslegur jöfnunarsjóður, sem hefur verið mjög mikilvægur í þróun íslensks samfélags. En því er ekki að neita að það hlutverk hefur svona hin seinni árin kannski ekki verið rækt af sjóðnum eins vel og æskilegt hefði verið, þ.e. það eru æ færri námsmenn sem nýta sér þessi lán en kjósa fremur að vinna með námi. Vinna með námi hefur verið meiri hér á landi en í þeim löndum sem við miðum okkur gjarnan við, og ég tel að það sé miður. Ég tel að það sé jákvætt að fólk einbeiti sér að námi sínu og það geti þá treyst því að lánin nægi því til framfærslu. Það hefði verið æskilegt ef meiri hlutinn hefði fallist á breytingartillögur okkar bæði í 1. minni hluta, sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talaði fyrir á sínum tíma, og í 2. minni hluta, þar sem ég var framsögumaður, um að reyna að tryggja betur að framfærsla dygði, að framfærslan yrði nógu há. En það fór sem fór, það var fellt. Engu síður styðjum við málið vegna þess að það er svo margt sem horfir til bóta. Ég deili ekki þeim áhyggjum sem fram hafa komið af því að lagt sé í of mikinn kostnað vegna aukins mannahalds og bendi í því sambandi á að sjóðurinn hefur ekki bara það hlutverk að vera lánastofnun heldur gegnir hann líka mikilsverðu hlutverki sem þjónustustofnun, hefur það hlutverk. Til að veita góða þjónustu, góða ráðgjöf og þar fram eftir götunum þarf góðan mannskap og ekki er vanþörf á því að fjölga mannskap hjá þessum sjóði til að auka og hækka þjónustustigið. Ég vil taka undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni þegar hann talaði um að nokkur fljótaskrift hefði verið á því hvernig við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd afgreiddum þá breytingartillögu sem hann hafði dregið til baka í 2. umr. í þeirri von að við myndum taka þetta fyrir í nefndinni milli umræðna. Eins og hann rakti áðan ágætlega í ræðu sinni var það skoðað á fundi meiri hluta nefndarinnar en kom ekki til raunverulegrar og alvarlegrar umræðu. Þetta var eiginlega búið og gert. Ég held að það standi alveg rök til þess í báðar áttir að vissir hagsmunir séu fólgnir í því að sjóðurinn geti sótt útistandandi skuldir. Það eru bæði hagsmunir þeirra sem eru greiðandi skuldarar, þeirra sem standa í skilum, það eru jafnræðissjónarmið þar, og það eru líka hagsmunir þeirra sem eru lántakar, að sjóðurinn sé sjálfbær að einhverju leyti og að sem mestu leyti. En á móti kemur líka að ég hef efasemdir um að sjóðurinn sem slíkur hafi sérstaka hagsmuni. Sjóðurinn sem slíkur er ekki mannvera. Sjóðurinn er ekkert nema bara vettvangur fyrir lánastarfsemi og fyrir ákveðin félagsleg jöfnunartæki sem honum er ætlað að vera. Lánþegar hafa hagsmuni, skuldarar hafa hagsmuni en sjóðurinn sem slíkur hefur ekki hagsmuni. Sjóðurinn sem slíkur hefur engin mannréttindi eða réttindi, sjóðurinn er bara sjóður, þannig að ég get kannski ekki alveg lifað mig inn í þann málatilbúnað að sjóðurinn hafi sérstaka hagsmuni af því að geta gengið að gjaldþrotabúum og sótt kröfur þangað. Að þessu sögðu þá er ég fyrst og fremst hingað kominn til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál.
Herra forseti. Fyrst það að hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson nefndi í lok sinnar ræðu að sjóðurinn sem slíkur hefði kannski ekki hagsmuni. Ég vildi setja það í það samhengi að ef sjóðurinn er ekki sjálfbær þá þarf einhver að borga reikninginn og það kunna að vera skattgreiðendur. Þó að sjóðurinn sem slíkur hafi ekki endilega hagsmuni af því að allt gangi upp í fjárhagslegu tilliti þá eru þetta peningar, sem verður að greiða ef halli verður á rekstri sjóðsins eða hann getur ekki staðið undir sér, sem koma auðvitað frá skattgreiðendum og eru þá ekki notaðir til annarra verka. Það er vídd sem við þurfum að hafa í huga í þessum umræðum. En það var nú ekki erindi mitt, herra forseti, að ræða þetta frekar. Ég, eins og aðrir þingmenn sem hér hafa talað, styð þetta mál. Ég tel að það sé í öllum aðalatriðum til mikilla bóta. Ég held að við fáum út úr þessu býsna gott kerfi. Ég held að það sé mikilvægt að við tökum það til endurskoðunar innan fárra ára eins og nú er gert ráð fyrir og held að það gefi okkur kost á að átta okkur betur á því hvaða breytingar þetta kemur til með að hafa í för með sér. Auðvitað verður lítið farið að reyna á endurgreiðslur að þremur árum liðnum en það verður hins vegar hægt að átta sig betur á því hver eftirspurnin verður eftir lánum frá þessum sjóði og fyrirgreiðslu hans. Að þremur árum liðnum getum við þá alla vega stigið fyrstu skrefin í að meta hvernig til hefur tekist. En ég er, eins og aðrir sem hér hafa talað, í meginatriðum þeirrar skoðunar að hér sé um framfaramál að ræða. Það atriði sem ég ætlaði að gera athugasemd við á þessu stigi, bara til að nefna það hér við umræðuna - ég er ekki með breytingartillögur eða neitt slíkt og gerði það ekki á vettvangi nefndarinnar eða við fyrri umræður - er að ákvæði 27. og 28. gr. frumvarpsins hafa í raun fengið mjög litla athygli og umræðu í allri málsmeðferðinni. Ég vildi vekja athygli á því að þær breytingar sem þar er gert ráð fyrir vekja í mínum huga ákveðnar spurningar. Í 27. gr. er gert ráð fyrir sérstakri ívilnun námsgreina og að ráðherra geti með auglýsingu ákveðið sérstaka tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána vegna tiltekinna námsgreina. Hér er um að ræða breytingu sem þjónar þeim jákvæða tilgangi að örva eftirspurn eftir námi í tilteknum greinum, gera það fýsilegra fyrir námsmenn að velja sér ákveðnar námsgreinar, og auðvitað er gert ráð fyrir að byggt verði á mati á því hvaða þörf er fyrir hendi á vinnumarkaðnum. Með sama hætti er í 28. gr. gert ráð fyrir sérstakri ívilnun vegna námsgreina á sérstökum svæðum. Þar kemur byggðavinkill inn í þetta. Í báðum tilvikum er um að ræða markmið sem fallast má á að geti verið jákvæð. Það er annars vegar að stuðla að því að námsmenn velji tilteknar greinar þar sem hugsanlega er skortur og hins vegar að það verði hvati fyrir þá sem lokið hafa námi að velja sér búsetu eða starfsvettvang á svæðum þar sem þörf er á menntuðu fólki. Ég verð hins vegar að játa að ég hef efasemdir um stýringu af þessu tagi. Ég er almennt ekki viss um að nota eigi endurgreiðslukerfi námslána til að hvetja fólk til að fara í tilteknar greinar eða til að starfa á tilteknum landsvæðum. Ég held að besta leiðin til að nálgast slík markmið sé einfaldlega að bjóða góð og samkeppnishæf laun í viðkomandi starfsgreinum eða á viðkomandi svæðum. Mér finnst miklu eðlilegra að nota það sem hvata en einhverja svona stýringu í gegnum endurgreiðslukerfi námslána. Ég veit að mjög margir í þessum sal eru mér ósammála um þetta en ég tel að það sé miklu æskilegra, segjum sem svo að það vanti hjúkrunarfræðinga á Kópaskeri eða lækni á Þórshöfn, að borga fólki betra kaup fyrir að vinna á þessum stöðum frekar en að fara út í einhverja fídusa varðandi námslánakerfið. Þetta er sjónarmið sem ég vildi koma á framfæri hérna. Annað atriði í þessu sambandi, sem ég ætla heldur ekki að gera neitt stórmál út af, en finnst þó rétt að nefna hér, er að í ákvæðum 27. og 28. gr. er að mörgu leyti mjög opin heimild fyrir ráðherra til að taka ákvarðanir í þessu sambandi. Það er gert ráð fyrir því að ráðherra geti ákveðið þetta með auglýsingu sem hefur stöðu reglugerðar í lagaumhverfinu. Ég myndi almennt telja betra að útfæra reglur sem fela í sér ívilnun frá almennum reglum í lögum frekar en í reglugerð eða auglýsingu. Þetta vildi ég nefna. Þetta eru ekki stór atriði í heildarsamhengi þessa frumvarps eða í heildarsamhengi þess námslánakerfis sem ætlunin er að setja upp hér. En til þess að ná þeim markmiðum sem gert er ráð fyrir í 27. og 28. gr., að hvetja til náms á ákveðnum sviðum eða hvetja fólk með tiltekna menntun til að velja sér búsetu og starfsvettvang á tilteknum svæðum landsins, tel ég að miklu eðlilegra sé og æskilegra að slíkir hvatar komi í gegnum það hvað fólki er borgað í kaup en ekki hvernig það borgar til baka námslánin sín. Að þessu sögðu vil ég segja að í öllum aðalatriðum styð ég þetta frumvarp. Eins og áður kom fram í máli mínu þá tel ég að það leiði til þess að námslánakerfi og námsstyrkjakerfi komist í betra horf en verið hefur fram að þessu.
Herra forseti. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni fyrir framlag þeirra vegna þess að með því að skoða hlutina niður í kjölinn og koma með ólíkar hugmyndir náum við að mínu mati yfirleitt að bæta málin því að betur sjá augu en auga. Við höfum að sjálfsögðu bara okkar ólíku pólitísku sýn og þess vegna sitjum við hér og við höfum ólíkar skoðanir. En það sem eftir situr eftir meðferð málsins hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd er ríkur vilji allra nefndarmanna, sama hvar í flokki við erum, til þess að finna leiðir til að bæta kjör námsmanna. Allir þeir sem tekið hafa til máls í þessu máli hafa sagt að þeir styðji það en hefðu mögulega viljað breyta einu og öðru. Það er fagnaðarefni því að mikil eftirspurn hefur verið eftir breytingum á námslánakerfinu um langt árabil og íslenskir námsmenn hafa metið stöðu sína verri en námsmanna í nágrannalöndunum. Það var svo sannarlega tími til kominn að uppfæra þau lög sem nú eru í gildi enda orðin rúmlega 30 ára gömul og margt hefur breyst á þeim tíma. Við erum að breyta kerfinu í átt að öðrum norrænum lánakerfum, þ.e. að blanda saman hefðbundnu láni og styrkjum frá ríkinu, styrkjum sem þeir fá sem ljúka námi á tilteknum tíma og einnig þeir sem eiga börn. Rauði þráðurinn er félagslegur þráður, að við göngum út frá því að allir, sama hver staða þeirra er í samfélaginu, eigi að eiga kost á því að stunda nám og auka þar með möguleikana á að bæta stöðu sína í samfélaginu. Það verður stór stund fyrir okkur öll, vonandi á morgun, að fá að greiða atkvæði um þetta mikilvæga mál og ég vil enn og aftur þakka nefndinni kærlega fyrir gott samstarf og innlegg vegna þess að við höfum tvímælalaust gert gott mál betra. Málið hefur fengið mjög mikla efnislega meðferð, í mörg ár í rauninni. Núverandi hæstv. menntamálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, er þriðji ráðherrann sem leggur fram frumvarp að lagabreytingum og í millitíðinni hafa hagsmunaaðilar og þingnefndir komið að málum og mikið samráð og lagfæringar átt sér stað þannig að ég er alveg sannfærð um að lengra komumst við ekki að svo stöddu. En eins og fram hefur komið eru endurskoðunarákvæði í frumvarpinu eftir þrjú ár. Það þýðir ekki að við séum svo óviss með að málið sé gott, að það sé alveg bráðnauðsynlegt heldur eru bara ákveðnir óvissuþættir til staðar sem enginn getur sagt fyrir um eða varla giskað á. Það er því bara eðlilegt að við endurskoðum löggjöfina eftir þrjú ár og tökum stöðuna að nýju. Herra forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir mjög ánægjulegt og gjöfult samstarf í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir orð hv. þingmanns, sem síðast tók til máls, um það að umræðan hér í þingsal hefur verið góð og vönduð og dregið það fram, sem kannski var augljóst strax frá upphafi, að pólitískar áherslur og pólitísk sýn eru að einhverju marki einfaldlega ólík. Viðreisn hefur tekið heils hugar undir markmið frumvarpsins og styður það; tekur undir það markmið að tryggja háskólastúdentum jöfn tækifæri til náms án tillits til efnahags og telur að það verði best gert með því að veita námsmönnum annars vegar fjárhagslega aðstoð í formi námslána og hins vegar í formi styrkja. Það stuðningskerfi sem þetta frumvarp innleiðir, verði það að lögum, sem ég býst fastlega við að verði niðurstaðan, er kannski fremur í því formi að liðka fyrir og milda það með hvaða hætti námsmenn endurgreiða lánin sín en gerir minna fyrir námsmenn á meðan á námi stendur, þ.e. hvað varðar styrkjaþáttinn. Það er mín skoðun að fjárhagslegur stuðningur við námsmenn og námslánakerfið sé grundvallarforsenda þess að tryggja jafnrétti til náms og sé um leið verkfæri stjórnvalda til að sýna pólitískan stuðning sinn í verki og afstöðu til háskólamenntunar. Ég hef talað um það og er dálítið upptekin af því að þetta frumvarp, sem á sér vissulega langan aðdraganda og langan meðgöngutíma, er að fæðast inn í þær aðstæður sem við nú glímum við, efnahagslegar afleiðingar Covid-19 eða aðgerða sem grípa þurfti til til þess að stemma stigu við heimsfaraldrinum. Við stöndum frammi fyrir efnahagslegu áfalli og stjórnvöld, ríkisstjórn og þing, stjórnarmeirihluti og minni hluti, eiga hér í þessum sal í samtali um aðgerðir til að bregðast við þeirri stöðu. Það er mín eindregna skoðun að liður í því samtali, til að það verði þjóðinni til góða og heilla, verði að vera framtíðarsýn, hvert við stefnum þegar þessu slökkvistarfi, við getum kallað það það, er lokið. Mér hefði fundist kjörið, við þær aðstæður sem nú eru uppi í íslensku samfélagi, að horfa til framtíðar í þessari menntapólitík og ganga lengra, stíga fastari skref niður, hvað það varðar að fjárfesta markvisst í háskólamenntun, í rannsóknum og nýsköpun, og liður í því sé það hvernig við ætlum að búa að háskólastúdentum. Það er auðvitað stóra málið og stóra stefið hvernig við speglum þau skilaboð að nám sé full vinna og námsmenn séu í þeirri stöðu að geta tryggt sér framfærslu með námslánum og með styrkjum, að þeir séu í þeirri stöðu að þurfa ekki jafnframt að tryggja sér framfærslu með vinnu. Mér hefði fundist mikilvægt og mér hefði fundist við koma sterkari frá þessu máli með því að svara því skýrt og afdráttarlaust að við ætluðum samhliða námslánum að leggja til styrkjakerfi í þágu stúdenta til framfærslu. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara aftur inn í samtalið sem við áttum í síðustu umræðu um það hvort grunnframfærslan dugi til. Við þekkjum það samtal, við þekkjum þann veruleika, við þekkjum þær röksemdir og við vitum að námsmenn eru þeirrar skoðunar, og það hefur verið þeirra veruleiki um árabil og áratugaskeið, að svo hefur einfaldlega ekki verið. Námslánin hafa ekki dugað stúdentum til framfærslu. Ég er líka þeirrar skoðunar að sá veruleiki, niðurstaðan af því kerfi, sé ekki bara kostnaður námsmanna því að það kostar okkur sem samfélag að háskólastúdentar séu að vinna með námi, séu að hægja á námsframvindu sinni og séu í þeirri stöðu að geta ekki sett allan sinn fókus á háskólanámið. Það er kannski það sem skilur á milli Viðreisnar a.m.k. og meiri hlutans að enda þótt við styðjum frumvarpið og teljum margt í því gott og jákvætt þá hefði, við þær aðstæður sem nú eru, verið svo kjörið tækifæri til að staldra við og horfast í augu við þá stöðu sem við erum í akkúrat í dag og lýsa því yfir fullum fetum að háskólamenntunina ætlum við að styrkja með þeim ráðum sem við höfum til þess. Það ætlum við að gera með því að auka fjárframlög inn í háskólana sjálfa. Það ætlum við að gera með því að styrkja umhverfi rannsókna á Íslandi og það ætlum við að gera með því að búa stúdentum betri efnahagslegar aðstæður til að sinna sínu námi. Það hefðum við viljað gera með því að bjóða stúdentum námsstyrki. Tillaga okkar um það atriði liggur fyrir og ég ber enn þá von í brjósti að hún geti orðið að veruleika.
Virðulegi forseti. Málið fór til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. Það var fyrst og fremst vegna ábendingar hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur en það þurfti líka að gera örlitlar breytingar á frumvarpinu. Þær eru nú flestar mjög tæknilegar og voru ábendingar frá nefndasviði og ætla ég ekki að lesa þær upp. Ég vil þó lesa hér upp örlitla breytingu sem við í nefndinni bættum við í b-lið 1. liðar breytingartillögunnar, sem er: „Við 4. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Að því marki sem um er að ræða sameign skv. 43. gr. er tengdur kostnaður vegna hleðslubúnaðar fyrir rafbíla, svo sem vegna sameiginlegra raflagna, sameiginlegur kostnaður eigenda, allra eða sumra, sbr. 7. og 44. gr., enda þótt hleðslubúnaður sé við eða á bílastæði sem er séreign eða fylgir séreign.“ Þetta ákvæði kemur inn í frumvarpið og síðan eru breytingar, virðulegur forseti, sem eru hér með lagðar fram á þskj. 1636 og eru eins og þær standa þar. Ég vil líka að það komi hér fram úr ræðustól að á milli 2. og 3. umr. fékk nefndin á fund sinn fulltrúa frá Reykjavíkurborg til að fjalla um styrkveitingar borgarinnar vegna hleðslubúnaðar fyrir rafbíla við fjöleignarhús. Reykjavíkurborg og Orkuveita Reykjavíkur leggja árlega 20 milljónir hvor í þrjú ár til að úthluta styrkjum til húsfélaga íbúðarhúsa sem koma upp hleðslubúnaði fyrir rafbíla. Framangreint fyrirkomulag hefur gengið vel og með skýrari lagaumgjörð er líklegt að eftirspurn eftir styrkjum til uppsetningar á hleðslustöðvum fyrir rafbíla muni aukast. Því er fullt tilefni til þess að skoða hvernig ríkið getur veitt slíkri uppbyggingu enn frekari stuðning, t.d. með sambærilegum styrkveitingum sem myndu gagnast öllum sveitarfélögum landsins. Þá er einnig rétt að árétta það sem fram kemur í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar milli 1. og 2. umr. um þá sem nú þegar hafa sett upp eigin hleðslustöð og staðið undir kostnaði á því. Húsfélagi verður í þeim tilvikum heimilt að krefjast þóknunar fyrir notkun stæða sem greidd hafa verið sameiginlega af húsfélagi en ekki þeirra sem rafbílaeigendur hafa nú þegar sett upp. Ef um bílastæði í séreign er að ræða telst kostnaður vegna búnaðarins sérkostnaður og búnaðurinn sjálfur séreign. Viðkomandi þarf hins vegar að taka þátt í sameiginlegum kostnaði vegna raflagna og jarðvinnu ef slíkt er nauðsynlegt. Nefndin vill koma þessu hér sérstaklega á framfæri. Ég vil líka bæta því við, virðulegur forseti, að samkvæmt minni vitneskju og mínu minni var um síðustu áramót felldur niður virðisaukaskattur af rafbúnaði sem skiptir auðvitað verulegu máli þegar verið er að fara í slíkar framkvæmdir og í aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar núna í Covid-ástandinu var felldur niður virðisaukaskattur af vinnu við eigin húsnæði vegna endurbóta og lagfæringa. Það kemur líka til góða og við í nefndinni lítum auðvitað á það sem gott innlegg í þessa umræðu. Þetta nýtist þeim sem ætla sér að fara í þessa uppbyggingu, sem er mikilvæg. Virðulegur forseti. Þessi aðgerð hefur nú þegar liðkað fyrir rafbílavæðingu í samræmi við stefnu stjórnarflokkanna um orkuskipti í vegasamgöngum. Að þessu sögðu vona ég að hér sé gott mál á ferðinni sem ég mun greiða atkvæði með.
Hæstv. forseti. Ég gat ekki stutt þetta frumvarp eins og það var í byrjun og ákvað á seinni stigum, eftir að vera búin að fá nokkra gesti fyrir velferðarnefnd, að leggja fram eigið álit sem ég ætla að fara hér yfir. Með fyrirliggjandi frumvarpi er lagt til að lögfestar verði reglur um hvernig skal hátta ákvarðanatöku um og kostnaðarskiptingu við uppsetningu hleðslubúnaðar fyrir rafbíla við fjöleignarhús. Í frumvarpinu er lögð til veruleg breyting á réttarstöðu húseigenda sem þurfa að bera kostnað af uppsetningu hleðslubúnaðar fyrir aðra íbúa fjöleignarhússins og jafnvel að kröfu einungis eins eiganda. Ákvæði frumvarpsins geta því haft í för með sér veruleg óvænt útgjöld fyrir húseigendur. Minni hlutinn telur of langt gengið í að binda hendur eigenda til að taka þátt í kostnaði við uppsetningu hleðslubúnaðar fyrir rafbíla og telur ákvæði frumvarpsins jafnvel geta orðið til að valda ósætti milli húseigenda. Þá eru ýmis matskennd og óljós atriði í frumvarpinu sem skýra hefði mátt betur, svo sem í d-lið 5. gr. sem verður ný 33. gr. d um heimildir minni hluta til að fresta framkvæmdum ef sameiginlegur kostnaður telst „óvenju hár“. Í sömu grein er kveðið á um að húsfélagi sé heimilt að krefjast „hóflegrar mánaðarlegrar þóknunar“ sem ekki er skýrð nánar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að því er m.a. ætlað að liðka fyrir rafbílavæðingu í samræmi við stefnu stjórnvalda um orkuskipti í vegasamgöngum. Ef stefnt er að aukinni rafbílavæðingu er vissulega mikilvægt að fjölga hleðslumöguleikum og auka aðgengi að hleðslubúnaði. Minni hlutinn telur þó að sú leið sem valin er í fyrirliggjandi frumvarpi sé ekki best til þess fallin að ná því markmiði. Í umsögn Samtaka verslunar og þjónustu er bent á að efnahagslegir hvatar í formi fjárhagsstuðnings opinberra aðila til húseigenda, sem hafa það markmið að hraða uppsetningu hleðslubúnaðar fyrir rafbíla við fjöleignarhús, séu mun skynsamlegri leið en valin hefur verið með frumvarpinu. Vísað er til þess að Reykjavíkurborg hefur staðið fyrir slíkum styrkveitingum og sett nokkuð ítarlegar reglur um hana. Fyrir nefndinni kom fram að styrkveitingar Reykjavíkurborgar hafi það að markmiði að örva og flýta fyrir orkuskiptum. Styrkveitingar byggjast á samningi Reykjavíkurborgar, OR og Veitna, en OR og Reykjavíkurborg leggja árlega 20 millj. kr. hvor í þrjú ár í styrktarsjóð árin 2019–2021. Styrkurinn er veittur til fjöleignarhúsa með fimm íbúðum eða fleiri og er hámarksstyrkveiting til hvers húsfélags 1,5 millj. kr. Fyrir nefndinni kom fram að ásókn hefur verið nokkuð mikil og að þegar hefur verið sótt um styrki fyrir um 989 íbúðir. Þar af hafa 265 þegar sett upp hleðslubúnað. Minni hlutinn telur að ræða hefði þurft lögfestingu sambærilegra styrkja ríkisins fyrir uppsetningu hleðslubúnaðar frekar en að leggja kostnað af uppsetningu hans á aðra húseigendur. Telur minni hlutinn að nefndin hafi ekki gefið sér nægilegt svigrúm til að fjalla um ýmsar hliðar málsins, m.a. möguleika á að breyta ákvæðum um kostnaðarskiptingu, leiðir til að tryggja réttindi allra húseigenda og möguleika á að tryggja húseigendum styrki til uppsetningar á hleðslubúnaði. Þá eru ýmis óljós atriði í frumvarpinu sem skýra hefði mátt nánar. Minni hlutinn getur ekki stutt samþykkt málsins að óbreyttu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um innflutning dýra. Málið fór til atvinnuveganefndar milli 2. og 3. umr. og við fengum á fund nefndarinnar Sigurborgu Daðadóttur yfirdýralækni og Þorvald H. Þórðarson frá Matvælastofnun. Það bárust einnig umsagnir frá Dýraverndarsambandi Íslands, Félagi ábyrgra hundaeigenda og Samtökum grænkera á Íslandi. Ég ætla aðeins að reifa það sem kom út úr vinnu nefndarinnar milli 2. og 3. umr. Í umsögn til nefndarinnar er því velt upp hvort ástæða sé til að endurskoða orðalag ákvæðis er varðar meðferð dýra sem flutt eru til landsins án heimildar eða þegar þau sleppa frá flutningsförum. Í því samhengi er m.a. vísað til meðalhófs og lagt til að ávallt sé beitt vægari úrræðum en þeim að dýri sé tafarlaust lógað eða fargað. Nefndin bendir á að markmiðið með þeirri breytingu sem lögð er til með hinu tilvísaða ákvæði er að gætt sé meðalhófs þegar dýr eru flutt til landsins án heimildar eða þau sleppa frá flutningsförum. Gildandi ákvæði kveður á um að í slíkum tilvikum sé dýrum tafarlaust lógað. Þá hafi komið fram fyrir nefndinni að breytingin veiti svigrúm til að beita vægari úrræðum með því að Matvælastofnun verði veitt heimild til að gefa umráðamönnum dýra kost á að senda þau úr landi, að því skilyrði uppfylltu að smitvörnum sé ekki ógnað. Í því felist m.a. að meðan gerðar eru ráðstafanir um afdrif þeirra dýra séu þau í vörslu Matvælastofnunar. Æskilegt væri að slík einangrun fari fram í móttökustöð gæludýra á Keflavíkurflugvelli, hafi innflutningurinn átt sér stað um Keflavíkurflugvöll en annars staðar þyrfti að gera viðeigandi ráðstafanir hverju sinni. Nefndin telur með hliðsjón af framangreindu rétt að tekinn sé af allur vafi um að umrædd dýr skuli vera í vörslu Matvælastofnunar á meðan gerðar eru ráðstafanir um afdrif þeirra og leggur til viðeigandi breytingu á orðalagi ákvæðisins. Við meðferð málsins fyrir nefndinni lagði ráðuneytið til sambærilegar breytingar á 4. málslið 1. efnismálsgrein 1. gr. frumvarpsins er varðar ráðstöfun dýra sem hafa verið sædd eða notuð sem fósturmæður og afkvæma þeirra eftir ólögmætan innflutning á sæði, eggjum eða fósturvísum. Þar sem slík dýr eru íslensk, þ.e. fædd á Íslandi, er talið æskilegt að Matvælastofnun verði heimilt að láta framkvæma áhættumat með tilliti til smitvarna áður en ákvörðun varðandi ráðstöfun verði tekin. Í einhverjum tilfellum gæti niðurstaða slíks áhættumats jafnvel orðið sú að ekki verði krafist aflífunar né brottflutnings heldur yrði dvöl á landinu heimiluð með skilyrðum á grundvelli sóttvarnasjónarmiða, samanber önnur ákvæði laganna. Nefndin fellst á þau sjónarmið enda í samræmi við markmið frumvarpsins um beitingu meðalhófs við ráðstöfun og leggur til viðeigandi breytingu á frumvarpinu. Í umsögn Félags ábyrgra hundaeigenda er sett fram það sjónarmið að í þeim tilvikum þegar umráðamaður dýrs hefur falið þriðja aðila að flytja það til landsins með flutningsfari sé ekki rétt að umráðamanni sé gert að bera kostnað af förgun eða flutningi dýrs úr landi, þegar það sleppur úr flutningsfari. Nefndin vill í þessu samhengi minna á að ákvörðun um hvort flytja skuli dýr úr landi eða lóga því byggist á sjónarmiðum um viðbrögð við smitvörnum og skuli því ekki litið á sem refsingu við brot á lögum um innflutning dýra. Hvað varðar sjónarmið um kostnað umráðamanns mætti líta svo á að flutningsaðili sé ábyrgur fyrir flutningi á viðkomandi dýri á meðan á flutningi stendur. Eigi mistök sér stað fari um þann kostnað eftir því sem umráðamaður dýrs samdi um við flutningsaðilann og þeim skilmálum er gilda um flutninginn. Með hliðsjón af framangreindu telur nefndin þó rétt að gera skýrara að sá sem er ábyrgur fyrir flutningi dýrs sem sleppur úr flutningsfari fyrir slysni skuli tafarlaust gera ráðstafanir þar að lútandi og leggur til breytingu þess efnis. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Í stað 3. og 4. málsliðar 1. efnismálsgreinar 1. gr. komi fimm nýir málsliðir, svohljóðandi: Umráðamaður dýrs, sem er flutt inn án heimildar, skal þá tafarlaust gera ráðstafanir þar að lútandi á eigin kostnað. Sá sem er ábyrgur fyrir flutningi dýrs, sem sleppur úr flutningsfari fyrir slysni, skal á sama hátt tafarlaust gera ráðstafanir þar að lútandi á eigin kostnað. Á meðan ráðstafanir eru gerðar um afdrif dýra sem eru flutt inn án heimildar eða sloppið hafa úr flutningsförum skal einangra þau í vörslu Matvælastofnunar. Eggjum, sæði eða fósturvísum skal á sama hátt eyða eða senda úr landi á kostnað innflytjanda, svo og dýrum sem sædd kunna að hafa verið eða notuð sem fósturmæður og afkvæmum sem kunna að hafa fæðst eftir ólögmætan innflutning. Matvælastofnun er þó heimilt að láta framkvæma áhættumat með tilliti til smitvarna áður en ákvörðun um ráðstöfun er tekin samkvæmt 6. málslið og getur á grundvelli þeirrar niðurstöðu heimilað dvöl á landinu að uppfylltum skilyrðum. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis og með fyrirvara. Undir nefndarálitið skrifar sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Sigurður Páll Jónsson og hv. þm. Jón Þór Ólafsson, með fyrirvara.
Hæstv. forseti. Ég ætla að koma hingað upp í sambandi við þetta nefndarálit og þakka hv. formanni nefndarinnar, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, fyrir flutning þess. Ég er á þessu máli og vildi segja það hér í pontu að ég fagna því að málið tók breytingum, eins og fram kom í máli framsögumanns og eins og stendur hér, með leyfi forseta: Í 1. gr. frumvarpsins komi fram nýir málsliðir, svohljóðandi: „Umráðamaður dýrs, sem er flutt inn án heimildar, skal þá tafarlaust gera ráðstafanir þar að lútandi á eigin kostnað. Sá sem er ábyrgur fyrir flutningi dýrs, sem sleppur úr flutningsfari fyrir slysni, skal á sama hátt tafarlaust gera ráðstafanir þar að lútandi á eigin kostnað. Á meðan ráðstafanir eru gerðar um afdrif dýra sem eru flutt inn án heimildar eða sloppið hafa úr flutningsförum skal einangra þau í vörslu Matvælastofnunar. […] Matvælastofnun er þó heimilt að láta framkvæma áhættumat með tilliti til smitvarna áður en ákvörðun um ráðstöfun er tekin skv. 6. málsl. og getur á grundvelli þeirrar niðurstöðu heimilað dvöl á landinu að uppfylltum skilyrðum.“ Ég er algerlega sammála þessu atriði og það varð til þess að ég setti mig á málið skilyrðislaust. Í ljósi þeirrar hugsunar að við þurfum að gæta allrar varúðar í sambandi við sóttvarnir og smitvarnir, ekki síst í því ástandi sem við höfum verið að ganga í gegnum undanfarna mánuði, hefur mér verið ofarlega í huga hvað það skiptir miklu máli að fara varlega í þessum efnum og fagna ég því að þessi breyting hafi verið lögð til. Við ættum að gæta þess í öllum öðrum innflutningi, t.d. hvað varðar innflutning á hráu kjöti, að þar er verk að vinna og munum við ræða það betur síðar. En ég fagna þessum breytingum og styð þetta mál.
Forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni málsins, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, formanni atvinnuveganefndar, fyrir að hafa tekið svo vel á þessu máli um sóttvarnir dýra og innflutning dýra hvað varðar dýravernd, passa upp á að vel sé búið um sóttvarnir en bæta dýravernd við samhliða. Það er mjög gott. Það komu umsagnir hvað þetta varðar frá Dýraverndarsambandi Íslands, Félagi ábyrgra hundaeigenda og Samtökum grænkera, sem eru vegan-samtök á Íslandi sem stilla sinn lífsstíl þannig að velferð dýra sé höfð að leiðarljósi, hvort sem um er að ræða hvað fólk borðar eða hvers konar klæðnað það velur eða hvað. Í frumvarpinu eins og það kom frá ráðherra segir, með leyfi forseta: „Dýrum, sem eru flutt inn án heimildar eða sleppa úr flutningsförum, skal tafarlaust lógað og fargað bótalaust á kostnað umráðanda svo eigi stafi hætta af. Matvælastofnun er þó heimilt að gefa kost á að slík dýr séu tafarlaust send úr landi sé smitvörnum ekki ógnað.“ Eins og framsögumaður fór yfir áðan er búið að breyta þessu verulega til að gæta að velferð dýra. Það var líka bent á að þetta væri á kostnað þess aðila sem væri að flytja dýrið inn, jafnvel þó að það væri ekki honum að kenna. Ef dýrið sleppur eða einhvers konar mistök eiga sér stað er það samt sem áður á kostnað eigandans eða innflytjandans. Segjum að dýrið hafi verið sett í sóttkví eða eitthvað svoleiðis og sleppur þaðan. Þetta var leiðrétt líka, sem er mjög gott. Þetta frumvarp er um breytingu á lögum um innflutning á dýrum, varðandi sóttvarna- og einangrunarstöðvar, og það er búið að laga ofboðslega mikið, eins og ég segi, dýravelferðarvinkilinn með hliðsjón af því sem ofantöldu samtökin nefndu. En ástæðan fyrir því að ég er með fyrirvara er að ekki var tekið á einu sem ég hefði viljað sjá. Það eru heimasóttvarnir, ekki bara fyrir dýr sem eru hjálpardýr eins og hjálparhundar fyrir blinda eða slíkt. Þeir geta fengið undanþágu til að vera með dýrin í heimasóttkví. Mér fannst að það hefði verið hægt að taka betur á því. Var það ekki í fyrra nefndaráliti sem eitthvað kom fram varðandi það? Ég er með fyrirvara á því en annars er þetta mjög vel gert í nánast alla staði varðandi það að efla dýravelferð í þessu frumvarpi, ég vil þakka það. Ég vildi nefna það í lokin að í nefndarálitinu segir: „Jón Þór Ólafsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis, og með fyrirvara.“ Ég var ekki fjarverandi því ég var búinn að hringja mig inn á fundinn. Ég þurfti að víkja af fundi til að sækja börnin mín en ég fór inn á fjarfundinn. Ég hafði ekki tillögurétt eða atkvæðarétt á fundinum en ég sat þó fundinn áfram með seturétt og málfrelsi. Þetta er þá bara leiðrétt hérna munnlega.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um innflutning dýra og er fullt tilefni til að lýsa yfir ánægju með hvað málið hefur tekið jákvæðum breytingum í meðförum á Alþingi. Fyrir það vil ég þakka um leið og ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir framsöguna og fyrir mjög trausta forystu fyrir atvinnuveganefnd. Þannig stóð á eftir 2. umr., þegar kom að því að ganga frá nefndaráliti, að við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson settum nöfn okkar undir nefndarálitið með fyrirvara. Fyrirvarinn var sá að við rituðum undir nefndarálitið í trausti þess að á milli 2. og 3. umr. kæmu fyrir nefndina sérfræðingar sem gætu staðfest að með samþykkt frumvarpsins væri í engu ógnað smit- og sóttvörnum vegna innflutnings dýra. Það gekk allt saman eftir, eins og menn hafa heyrt hér. Á fund nefndarinnar á milli 2 og 3. umr. komu góðir gestir, þar á meðal yfirdýralæknir og fulltrúi frá Matvælastofnun, sem hefur veigamiklu hlutverki að gegna í þessu efni. Frumvarpið hefur tekið breytingum sem eru mjög í þessa átt. Fyrst er að nefna að í nefndaráliti sem flestir nefndarmenn eru á, þar á meðal við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson án fyrirvara að þessu sinni, segir, með leyfi forseta: „Nefndin lagði í umfjöllun sinni áherslu á smit- og sóttvarnir vegna innflutnings dýra og telur með hliðsjón af þeim upplýsingum er fram komu við meðferð málsins að með samþykkt frumvarpsins sé verið að veita Matvælastofnun úrræði til að tryggja sem best sóttvarnir og lágmarka eins og kostur er smithættu við innflutning dýra til landsins.“ Herra forseti. Ég vil lýsa mikilli ánægju minni með þá áherslu sem fram kemur af hálfu atvinnuveganefndar þegar kemur að smit- og sóttvörnum. Eins og nefnt hefur verið er það atriði okkur öllum ofarlega í huga í ljósi veirufaraldursins sem heimurinn hefur verið að glíma við undanfarnar vikur og mánuði. Ég sé fyrir mér að smit- og sóttvarnir komi við sögu í fleiri málum sem bíða afgreiðslu og hafa verið til meðferðar á vettvangi hv. atvinnuveganefndar. Þess vegna er það mjög ánægjulegt að nefndin hefur í raun markað sér stefnu í því að leggja áherslu á þann þátt mála meðfram ýmsum öðrum áherslum, að sjálfsögðu. Hér hefur verið rakið ágætlega hvaða breytingar það eru sem orðið hafa á frumvarpinu. Aðalmálið lýtur að meðferð dýra sem flutt eru inn til landsins án heimildar eða þegar þau sleppa frá flutningsförum. Það er niðurstaða nefndarinnar, eins og rakið er í nefndaráliti, að rétt sé að taka af allan vafa um að umrædd dýr skuli vera í vörslu Matvælastofnunar á meðan gerðar eru ráðstafanir um afdrif þeirra. Leggur nefndin til viðeigandi breytingu á orðalagi ákvæðisins og er hana er að finna í nefndarálitinu. Ég skal ekki lengja umræðuna hér með því að ræða frekari breytingar. Þær eru mjög of ið sama far, eins og stendur í fornum ritum, og gera það að verkum að það er með mikilli ánægju sem ég get stutt þetta frumvarp um leið og ég ítreka þakkir mínar til samnefndarmanna fyrir ánægjulegt samstarf í þessu máli eins og svo mörgum öðrum, með sérstökum þökkum til hv. formanns nefndarinnar.
Herra forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu en koma stuttlega inn á þetta mikilvæga mál. Þetta er mikilvægt mál, svo sannarlega, vegna þess að mikil verðmæti eru í því fólgin að við varðveitum búfjárstofna okkar sérstaklega fyrir smitsjúkdómum að utan. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að gætt sé fyllstu varúðar þegar kemur að innflutningi á dýrum og öll mistök í þeim efnum geta orðið okkur verulega dýrkeypt. Ég vil þakka sérstaklega fyrir nefndarvinnuna og þakka fyrir að tekið var tillit til sjónarmiða fulltrúa Miðflokksins í nefndinni sem óskuðu eftir því að málið yrði frekar rætt og þá sérstaklega með tilliti til smit- og sóttvarna. Það er ánægjulegt að sjá að gott samstarf var í nefndinni um þessi mál og ber að þakka þá ágætu vinnu sem þar fór fram, og þakka ég formanni nefndarinnar sérstaklega í þeim efnum. Það kemur hér fram að nefndin vill í þessu samhengi minna á að ákvörðun um hvort flytja skuli dýr úr landi eða lóga því byggist á sjónarmiðum um viðbrögð við smitvörnum og skuli því ekki litið á sem refsingu við brotum á lögum um innflutning dýra. Hvað varðar sjónarmið um kostnað umráðamanns mætti líta svo á að flutningsaðili sé ábyrgur fyrir flutningi á viðkomandi dýri á meðan á flutningi stendur. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Það hefur því miður gerst í Leifsstöð, þegar dýr hafa verið flutt inn, að þau hafa sloppið og það er ekki svo langt síðan það gerðist. Af stað fór umfangsmikil leit og kostnaðarsöm að viðkomandi dýri sem fannst að endingu. En það er alveg ljóst að það þarf að vera á hreinu hver á að greiða slíkan kostnað. Í þessu ákveðna tilfelli komu björgunarsveitirnar að því verkefni sem segir okkur enn og aftur hve fjölbreyttum verkefnum þær sinna og hversu mikilvægar þær eru okkur hér á Íslandi og það góða starf sem þær leggja fram. Ég fagna því þannig sérstaklega að rætt sé um kostnaðinn hér. Ég vildi einnig koma inn á það í þessu samhengi hversu mikilvægt þetta mál er og við eigum líka að horfa til annarra þátta, þegar kemur t.d. að okkar einstaka hestakyni, íslenska hestinum, og hversu viðkvæmur hann er fyrir smitsjúkdómum að utan. Því miður eru margir hrossastofnar erlendis undirlagðir alls kyns smitsjúkdómum og hefur það valdið miklum vandræðum á meginlandinu, í Bretlandi og Svíþjóð svo að dæmi sé tekið. Í því tilfelli er afar mikilvægt að menn passi upp á búnað sem þarf að sótthreinsa sérstaklega, reiðtygi og annað slíkt. Hestamenn sem fara á sýningar erlendis þurfa að hafa allan varann á í þeim efnum. Ég vildi bara árétta þetta hér vegna þess að það sýnir okkur hve mikið er í húfi. Við eigum þennan hreina búfjárstofn á Íslandi og ég nefndi íslenska hestinn sérstaklega, hann er ákaflega viðkvæmur fyrir þeim smitsjúkdómum sem gætu borist til landsins. Það þarf því að gæta ýtrustu varkárni í þessum efnum. En þetta er gott mál og ég þakka nefndinni fyrir gott starf og fyrir að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem Miðflokkurinn nefndi sérstaklega í þeirri vinnu. Hér er stigið mikilvægt og gott skref í að vernda verðmæti sem felast í búfjárstofnum okkar á Íslandi og þeim hreinleika sem þeim fylgir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. velferðarnefndar um tillögu til þingsályktunar um siðferðileg gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Mál þetta á nokkurn aðdraganda, þ.e. grundvöllurinn að málinu liggur í raun í þeirri heilbrigðisstefnu sem var samþykkt hér á þingi fyrir um ári síðan en á sér auðvitað miklu dýpri rætur. Nefndin tók á móti gestum, eins og fram kemur í nefndarálitinu, en auk þess bárust umsagnir frá Landssamtökunum Þroskahjálp, Læknafélagi Íslands, Siðfræðistofnun Háskóla Íslands og Öryrkjabandalaginu. Það má kannski segja, virðulegi forseti, að það veki nokkra athygli að það skyldu ekki vera fleiri umsagnaraðilar en kannski kemur það ekki svo mikið á óvart því að aðdragandi vinnunnar var allnokkur og töluvert haft fyrir því að vinna málið þá og þar koma hagsmunaaðilar einmitt að málum. Markmið þingsályktunartillögunnar er að setja fram þau gildi sem höfð skulu að leiðarljósi við forgangsröðun í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Fyrsta og fremsta gildið er mannhelgi og skal það ganga framar öðrum gildum. Næst kemur þörf og samstaða og er þar vísað til þess að þeir sem mesta þörf hafa fyrir heilbrigðisþjónustu gangi fyrir. Því næst kemur hagkvæmni og skilvirkni. Þingsályktunartillagan á uppruna sinn í umræðu um siðferðileg gildi og forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu sem haldin var á heilbrigðisþingi í nóvember 2019. Rétt er að geta þess einnig, herra forseti, að hér er í rauninni í fyrsta sinn verið að leggja fram stefnu eins og þessa sem þingmál. Auðvitað hefur áður verið unnið með efni eins og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu, síðast að einhverju marki árið 1998, fyrir 22 árum, í ráðherratíð Ingibjargar Pálmadóttur, þáverandi heilbrigðisráðherra, ef mig brestur ekki skelfilega minni. Ég held að það sé rétt munað hjá mér. Þetta mál er eitthvað, eins og við er að búast, sem þarf stöðuga endurnýjun. - Það er nokkuð skvaldur í hliðarsal, herra forseti. [[Forseti hringir.]]
Forseti vill biðja hv. þingmenn að hafa lægra í hliðarsal.
Þakka þér fyrir, herra forseti. Með þingsályktunartillögunni er í fyrsta sinn formlega skilgreint eftir hvaða gildum íslensk heilbrigðisþjónusta skuli starfa. Almenn sátt virðist ríkja um þau gildi sem orðið hafa fyrir valinu, ef dæma má af umsögnum sem nefndinni bárust. Vert er að benda á að ráðuneytið hafði víðtækt samráð við hagaðila við undirbúning tillögunnar. Fulltrúar heilbrigðiskerfisins, sjúklingasamtaka og fræðasamfélagsins komu að undirbúningi heilbrigðisþings og tóku þátt í mótun þessara gilda um forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Óhætt er að segja, hafandi verið á stærsta undirbúningsfundinum sem tók góðan part af heilum degi, að þarna var virkilega skemmtileg og frjó umræða í gangi. Þessi niðurstaða kemur þaðan. Við meðferð málsins fyrir nefndinni var sérstaklega rætt um notkun hugtaksins mannhelgi og hvort það væri besta hugtakið til að lýsa þeim víðtæku réttindum sem ættu að felast í fyrsta og mikilvægasta gildinu. Í ítarlegri og greinargóðri umsögn Læknafélags Íslands var bent á að í siðfræði læknavísindanna er hugtakið mannhelgi ein fjögurra stoða mannvirðingar og er merking þess að skaða ekki, að gefa upplýsingar, styðja við sjálfsákvörðun og halda hæfilegri fjarlægð. Hinar þrjár stoðirnar eru velgjörð, þ.e. að veita aðstoð og umhyggju eða krafan um nálægð, sanngirni, eða krafan um jafna meðferð og réttlæti, og virðing fyrir sjálfsákvörðunarrétti einstaklingsins. Að mati Læknafélagsins væri mannvirðing því yfirgripsmeira hugtak og ætti frekar að notast við það í ályktuninni. Í lögfræðiorðabók er hugtakið mannhelgi sömuleiðis skilgreint þröngt, sem vernd þeirra réttinda sem standa einstaklingum næst, þ.e. réttinum til lífs, lima, æru og einkalífs. Við umfjöllun málsins fyrir nefndinni komu hins vegar einnig fram þau sjónarmið að hugtakið mannhelgi væri umfangsmikið og ætti sér djúpstæða skírskotun í íslensku máli. Þannig vísaði hugtakið til rýmis en einnig verðmæta, verndar og réttinda, samanber friðhelgi og landhelgi, svo eitthvað sé nefnt. Það má benda á að hugtakið mannhelgi hefur einmitt nýverið verið í umræðunni í þessum þingsal þar sem þrír hæstv. ráðherrar tóku þátt í þeirri umræðu í kjölfar fyrirspurnar þar um, þ.e. hæstv. forsætisráðherra, hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Það hefur því farið fram nokkur jarðvegsvinna, ef svo má segja, í tengslum við þetta hugtak og það verið aðeins í umræðunni, sem er vel. Í tillögunni er tekið fram að í ljósi mannhelgi fái allir þá þjónustu sem búast má við að verði þeim að gagni. Í greinargerð er hugtakið mannhelgi enn fremur skilgreint sem það rými sem sérhver manneskja á óskoraðan rétt yfir. Hugtakið feli í sér virðingu fyrir mannlegri reisn hvers og eins og jafnan rétt allra til verndar lífi og viðhalds heilbrigði. Rétturinn til heilbrigðisþjónustu sé þannig grundvallarréttur einstaklinga. Þetta er býsna mikilvægt, virðulegi forseti. Það er í rauninni verið að skilgreina rétt til heilbrigðisþjónustu sem mannréttindi. Undir mannhelgi fellur fjöldi réttinda á borð við sjálfræði, jafnrétti og réttlæti. Að veita notendum heilbrigðisþjónustu réttar upplýsingar á réttum tíma er því hluti af því að virða mannhelgi samkvæmt greinargerð ályktunarinnar, sömuleiðis að veita sjúklingum í sambærilegri stöðu sambærilega þjónustu og að tryggja jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Að ígrunduðu máli hefur nefndin ákveðið að gera ekki athugasemdir við notkun hugtaksins mannhelgi en ítrekar þann skilning sinn á hugtakinu að það nái yfir alla þá þætti sem nefndir eru hér að framan, þ.e. ekki aðeins réttinn til lífs og lima heldur sjálfsákvörðunarrétt, jafnrétti og réttlæti. Skör neðar en mannhelgi koma gildi þarfar og samstöðu. Þar er vísað til þess að þeir gangi fyrir sem hafi brýnasta þörf fyrir heilbrigðisþjónustu á hverjum tíma. Mikilvægt sé að gæta að rétti þeirra sem séu í viðkvæmri stöðu og geti því ekki sjálfir leitað réttar síns. Enn fremur skuli horft til þarfa samfélagsins í heild og þannig beina sjónum að forvörnum og lýðheilsu í þeim tilgangi að efla heilsu almennings. Mikilvægt er að það komi fram, virðulegi forseti, að í umræðu og umfjöllun nefndarinnar var einmitt rætt töluvert mikið um þá hópa sem við þurfum að horfa sérstaklega til. Þar er átt við hópa eins og suma hópa aldraðra einstaklinga, fatlaða einstaklinga, fólk sem er með fíknisjúkdóma, fólk með sumar tegundir geðraskana o.s.frv. Þetta eru meðal annarra þeir hópar, og þetta er ekki tæmandi, herra forseti, sem við þurfum að horfa sérstaklega til. Í umsögn Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands um málið var gagnrýnt að í umfjöllun tillögunnar um þennan lið væri ekkert fjallað um samstöðu sem grundvallargildi í félagslegri heilbrigðisþjónustu. Samstaða gæti þannig vísað til sameiginlegs tryggingakerfis og samábyrgðar. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og áréttar að íslenska heilbrigðiskerfið er sameign þjóðarinnar og bera allir landsmenn sameiginlega ábyrgð á að standa vörð um það. Leggur nefndin því til breytingartillögu til að leggja áherslu á samstöðu um heilbrigðisþjónustu fyrir alla. Í umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um málið var bent á að í heilbrigðiskerfum allra landa væri hætta á að fötluðum væri mismunað í aðgangi að heilbrigðisþjónustu. Sú hætta væri enn meiri á tímum hættuástands eða álags á heilbrigðisþjónustu. Við umfjöllun málsins fyrir nefndinni var bent á að fatlaðir væru sumir hverjir mjög háðir heilbrigðisþjónustu og mikilvægt að komið væri fram við fatlaða af virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti þeirra og jöfnum rétti til að njóta heilbrigðisþjónustu. Í heimsfaraldri kórónuveiru voru dæmi þess í Evrópulöndum að fatlaðir sjúklingar væru settir skör lægra ófötluðum við forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu. Djúpstæðir fordómar gagnvart fötluðu fólki auka hættuna á að fatlaðir lendi aftar í röðinni þegar aðstæður krefjast forgangsröðunar sjúklinga. Nefndin áréttar að slíkt er skýrt brot á jöfnum rétti fatlaðra til heilbrigðisþjónustu. Sérstaklega skal bent á 25. ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem Ísland hefur fullgilt, sem bannar mismunun fatlaðra í aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðisstarfsfólk og stjórnendur þurfa stöðugt að standa vörð um réttindi fatlaðra til jafns aðgengis að þjónustu. Virðulegi forseti. Ég held að þetta megi sérstaklega undirstrika. Það þekki ég af eigin raun og er þingsályktunartillaga sem undirritaður hefur flutt, um að sporna við öldrunarfordómum, einmitt liður í þessari umræðu. Það þarf stöðugt að vera á vaktinni. Í þriðja sæti yfir þau gildi sem eiga að stýra forgangsröðun í íslenskri heilbrigðisþjónustu eru hagkvæmni og skilvirkni. Litið verði til samspils kostnaðar og ávinnings við ákvörðun um meðferð, þó af virðingu við mannhelgi og þar með jafnréttis og sjálfræðis notenda. Til að auka hagkvæmni þurfa heilbrigðisstofnanir að vinna að umbótum og innleiðingu nýrrar tækni. Enn fremur má auka hagkvæmni með því að beina sjónum í auknum mæli að heilsueflingu og forvörnum í samfélaginu. Siðferðilegum gildum í heilbrigðisþjónustu er ætlað að vera leiðarljós við ákvarðanatöku stjórnvalda, stjórnenda í heilbrigðiskerfinu og heilbrigðisstarfsfólks. Líkt og fram hefur komið er gildunum ekki öllum gert jafn hátt undir höfði. Mannhelgi er þeirra fremst og æðst og er grundvallargildi. Þá kemur þörf og samstaða og loks hagkvæmni og skilvirkni. Þrátt fyrir að hagkvæmni og skilvirkni skuli höfð að leiðarljósi í heilbrigðisþjónustu verður virðing fyrir mannhelgi ávallt í forgrunni. Virðulegi forseti. Þetta samhengi og þessi röð er mjög mikilvæg, þ.e. að mannhelgin er alltaf fyrst. Það er ekki hægt að skýla sér á bak við það að hér sé í gangi einhvers konar skilvirknipæling og þá megi mannhelgin víkja. Það er ekki þannig. Mannhelgin er alltaf fyrst. Þar sem mannhelgi er ávallt í forgrunni samræmist það ekki gildum ályktunarinnar að forgangsraða sjúklingum á grundvelli aldurs þeirra, þjóðfélagsstöðu, fötlunar eða lífsstíls. Öll önnur gildi en þau sem sett eru fram í ályktuninni skulu sett skör lægra við forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Nefndin styður heils hugar áherslu tillögunnar á hugtakið mannhelgi umfram öll önnur gildi við forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Þannig skal ávallt breyta fyrst og fremst út frá virðingu fyrir grundvallarréttindum, þar á meðal jafnrétti og sjálfsákvörðunarrétti. Mikilvægt er að huga sérstaklega að stöðu einstaklinga í viðkvæmri stöðu eins og áður hefur verið getið. Við umfjöllun málsins fyrir nefndinni var bent á mikilvægi þess að forgangsröðun tæki ekki of mikið mið af framboði og eftirspurn. Sífellt algengara væri að markaðslögmál væru látin ráða för í heilbrigðisþjónustu á Vesturlöndum. Nefndin telur ástæðu til að bæta við ákvæði tillögunnar um þetta málefni til að ítreka að við forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu þurfi að taka tillit til mats á alvarleika og umfangi hvers vanda. Markmið þingsályktunartillögunnar er að siðferðileg gildi um forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu verði raunverulegt leiðarljós heilbrigðisstarfsfólks. Til þess að ná því markmiði þarf að flétta siðferðilegu gildin inn í menntun heilbrigðisstétta. Því telur nefndin rétt að bæta við ályktunina ákvæði um kennslu siðferðilegra gilda í heilbrigðisþjónustu í grunnnámi heilbrigðisstétta. Gæta þarf þess að nemendum gefist nægilegur tími til að tileinka sér siðferðilegu gildin. Við kennsluna þarf að fara fram umræða um mikilvægi þess að fyrsta gildið, um mannhelgi, skipi ávallt æðri sess en gildi þarfa eða hagkvæmni. Nemendur þurfa sömuleiðis að öðlast færni í að taka ákvarðanir á grundvelli gildanna í þeim tilvikum þar sem átök skapast milli grundvallargildis um mannhelgi og krafna um hagkvæmni og skilvirkni. Fyrir nefndinni komu fram m.a. þau sjónarmið að þrátt fyrir þetta, að við værum að leggja áherslu á menntun í grunnnámi heilbrigðisstétta og í námi allra heilbrigðisstétta, væri ólíklegt að þessi nálgun, þessi siðferðilegi þroski sem menn öðlast við að taka á verkefnunum og í rauninni vinna með sjúklingum eða skjólstæðingum í þessu tilfelli, kæmi fyrr en menn væru búnir að öðlast nokkra reynslu í starfi. Þess vegna, eins og kemur fram í 5. kafla tillögurnar, er líka mjög mikilvægt að hugað sé sérstaklega að þessum þáttum og gefinn tími til að huga að þeim í öllu starfi heilbrigðisstofnana. Það að við leggjum áherslu á menntunina dregur ekki úr vægi hins. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma í 1.–3. tölulið í nefndarálitinu og ég ætla ekki að rekja frekar hérna. Það er gaman að segja frá því að öll hv. velferðarnefnd skrifar undir nefndarálitið, en það eru hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir, formaður nefndarinnar, undirritaður, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en vil að lokum þakka hv. velferðarnefnd fyrir vinnuna við málið. Allir nefndarmenn hafa tekið virkan þátt í umræðunni um þessi gildi og lagt til hennar. Í nefndarálitinu kemur fram, eins og ég rakti áðan, að allir nefndarmenn treysta sér til að vera á nefndarálitinu. Það er mjög gleðilegt þegar við erum að tala um mál eins og þetta, að það skuli myndast rík samstaða á þingi, enda er það afar mikilvægt þegar við erum að tala um grundvallarþátt í réttindum allra Íslendinga, réttinn til heilbrigðisþjónustu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Honum var tíðrætt um hugtakið mannhelgi. Að mannhelgi kæmi alltaf fyrst. Mannhelgi hlýtur að vera þannig að lífið sé heilagt og það varði friðhelgi lífsins. Við horfum á aðra manneskju eins og hún sé helgidómur sem okkur beri að virða og vernda. Mannhelgi snýr að lífinu, varðveislu þess. Mannhelgi hlýtur þá að snúa að því að lífið sé dýrmætt og að reynt sé að koma í veg fyrir það með öllum ráðum að því sé spillt. Þá rifjast upp að fyrir rétt rúmu ári síðan voru samþykkt lög um fóstureyðingar í þessum þingsal, þar sem fóstureyðing er heimil út 22. viku meðgöngunnar þegar fóstrið hefur náð tilfinningalegum fullþroska og hefur tilfinningar, er fullvaxið og gæti lifað utan móðurkviðar ef svo færi. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig samræmist það sem hv. þingmaður hefur lagt ríka áherslu á: mannhelgi alltaf fyrst, [[Forseti hringir.]]frumvarpi sem Vinstri grænir lögðu svo mikla áherslu á að yrði samþykkt, [[Forseti hringir.]]sem Sjálfstæðisflokkurinn samþykkti og Framsóknarflokkurinn samþykkti: fóstureyðingalöggjöf? [[Forseti hringir.]]Hvernig samræmist það frumvarp því sem hv. þingmaður fór hér yfir [[Gripið fram í: Það er rangt hjá þér.]]er varðar mannhelgi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þingmaðurinn spurði út í mannhelgi, hvernig hún samræmdist lögum um þungunarrof. Í þeirri umræðu sem þá fór fram fór það a.m.k. ekki fram hjá mér og vonandi ekki öðrum þingmönnum, að hér takast á annars vegar mannhelgi móður, þ.e. réttur hennar til eigin líkama og réttur hennar til þeirrar heilbrigðisþjónustu sem hún óskar annars vegar, og hins vegar meintur réttur fósturs og hvenær sá réttur taki í rauninni við. Hvenær getum við skilgreint fóstur í móðurkviði lífvænlegt? Ég ráðlegg hv. þingmanni í þessu sambandi að lesa til að mynda umsögn Siðfræðistofnunar um málið frá því í fyrra, sem ég er ekki með í kollinum en ég man að þar var einmitt sérstaklega talað um það atriði. Ég tel að þetta samræmist ágætlega. Við erum í lögum um þungunarrof búin að skilgreina að persóna er í rauninni ekki til fyrr en barn fæðist. Þess vegna er í sjálfu sér ekki hægt að leggja að jöfnu mannhelgi einstaklings sem er lifandi fæddur og mannhelgi ófullburða fósturs í móðurkviði.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil leiðrétta eitt; mér var bent á að ekki hafi allir þingmenn Sjálfstæðisflokksins samþykkt frumvarpið.
Átta sögðu nei.
Átta þingmenn Sjálfstæðisflokksins sögðu nei, [[Gripið fram í.]]segir hv. þm. Óli Björn Kárason, við afgreiðslu á frumvarpi um fóstureyðingar, eða þungunarrof. Það er rétt að halda því til haga og leiðréttist það hér með. En það er einnig rétt að halda því til haga að Sjálfstæðisflokkurinn, sem á sér merka sögu þegar kemur að baráttunni gegn fóstureyðingum og barðist gegn þeim hér á árum áður, að flokkurinn hefði getað stöðvað þetta mál í ríkisstjórn á sínum tíma á síðasta ári en gerði það ekki. Málið varð að lögum og þar ber Sjálfstæðisflokkurinn að sjálfsögðu ábyrgð þar sem hann situr í núverandi ríkisstjórn. Ég ætlaði nú ekki að fara út í þá sálma hér, en það má að sjálfsögðu ræða það síðar og er mikilvægt að minna á það. En ég er ósammála hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni um að mannhelgin sem við höfum rætt hér, nái ekki til fósturs í móðurkviði. Ég get ekki séð annað en að þar sé þingmaðurinn kominn út á mjög hála braut. Og þegar hann segir að við höfum skilgreint - það er ekki í okkar verkahring að skilgreina það. Fóstur er lifandi mannvera og á þá að njóta þeirrar mannhelgi sem hv. þingmanni var tíðrætt um hér. Hv. þingmaður benti mér á að lesa umsögn Siðfræðistofnunar við fóstureyðingafrumvarpið. Ég hef gert það, ég er ekki sammála því. En ég vil þá benda hv. þingmanni á að lesa spádómsbók Jeremía í Biblíunni, sérstaklega þegar drottinn talar og segir: Ég þekkti þig í móðurkviði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla ekki að fara í orðaskipti við hv. þingmann um hvað stendur í Biblíunni. Ég efast ekki um ágæta þekkingu hans á henni og ætla ekki að vefengja hann hvað þar stendur, enda stæði það mér ekki nærri að gera slíkt. Ég tel hins vegar að við séum þarna að blanda hlutunum saman með því að jafna þessum tveimur málum saman að einhverju leyti, en það er ekki akkúrat það sem við eigum að gera. Við erum að skilgreina forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu og siðferðileg gildi, að þau eigi að gilda. Þingmaðurinn talaði um fóstur í móðurkviði sem lifandi mannveru. Við töluðum um það í umræðunni í fyrra að að svo miklu leyti sem fóstur væri lífvænlegt upp á eigin spýtur og með aðstoð læknavísindanna utan móðurkviðar þá nyti það réttinda. Við ræddum það líka að við þær aðstæður sem eru nú í heilbrigðisþjónustu almennt í heiminum og íslensku heilbrigðiskerfi væri eðlilegt að miða við 22 vikur, enda væru frávik frá þeim tíma svo sárasjaldgæf að ekki væri eðlilegt að nota þau frávik til að skerða réttindi konunnar sem í hlut á. Þar komum við kannski að því sem þingmaðurinn er áreiðanlega að velta fyrir sér með mér, þ.e. þegar vegast á tvennir hagsmunir, hvora setjum við framar? Það er alltaf þannig. [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður þekkir það áreiðanlega, eins og ég, að stundum standa menn frammi fyrir slíkum valkostum, að þurfa hreinlega að meta hvorir hagsmunirnir vega þyngra. Og stundum geta þetta verið mjög sársaukafullar ákvarðanir. Það er alveg rétt hjá þingmanninum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir framsögu hans um þingsályktunartillögu um siðferðileg gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Ég velti því fyrir mér meðan ég var að hlusta hvað flutningsmaður eða heilbrigðisráðherra ætlaði að fá út úr þessu máli. Það kom fram í ræðu þingmannsins að þetta væri lengi búið að vera til umræðu á öðrum stöðum líka og hann nefndi fyrrverandi heilbrigðisráðherra fyrir síðustu aldamót. Mig langar að spyrja þingmanninn út í eitt af því að forvarnir og fordómar komu fram í máli hans. Eins og þingmaðurinn veit er sá sem hér stendur mikill áhugamaður um fíknisjúkdóma og glímuna við þá. Ég hef átt orðastað við heilbrigðisráðherra hvað það varðar og virðist vera erfitt að fá heilbrigðisráðherrann til að opna arma sína gagnvart þeim málaflokki af því að mér finnst að það séu ekki réttir aðilar sem eru stærstir í rekstri þeirrar stofnunar, sem er stærst í þeim málum, hvort þingmaðurinn geti tekið undir það að við þurfum að sýna þeim árangri sem þar hefur orðið - þá er ég að tala um SÁÁ að stærstum hluta - meiri athygli í þessari umræðu og í vinnu þingsályktunartillögunnar. [[Forseti hringir.]]Ég kem betur inn á þetta í síðara andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni andsvarið. Þingmaðurinn minntist á fíknisjúkdóma og ég nefndi einmitt í ræðu minni áðan einstaklinga sem eiga við fíknisjúkdóma að stríða, að það væri einmitt sá hópur sem við þyrftum sérstaklega að horfa til þegar ákvarðanir eru teknar, m.a. vegna eðlis sjúkdómanna og hvernig sjúkdómarnir leika þá einstaklinga sem eiga við þá að glíma. Við þurfum því að horfa sérstaklega á þá hópa og hvað þeir eru í viðkvæmri stöðu. Ég er hins vegar ekki sammála þingmanninum um það að hæstv. heilbrigðisráðherra standi ekki með opinn faðminn gagnvart þeim aðilum sem reka þessi úrræði. Ég veit ekki betur en að á Íslandi séu það fyrst og fremst, eða að langstærstum hluta til, félagasamtök og líknarfélög sem reka meðferðarstarf fyrir fólk í fíknivanda eða með fíknisjúkdóma. Þó að við getum auðvitað haft á því mismunandi skoðanir hvenær er nóg að gert eða hvar í röðinni við eigum að forgangsraða meiri fjármunum til þessara samtaka þá er það langt í frá að einhver óvild sé í garð þessara samtaka. Ég held að það sé alls ekki. Þvert á móti höfum við ítrekað sýnt það, bæði í fjárlögum og annars staðar og eins í orðræðunni hér á þingi, að menn bera mikla virðingu fyrir þeim samtökum og því góða starfi sem þau vinna.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég verð samt að benda hv. þingmanni á, því að ég nefndi SÁÁ, að SÁÁ hefur ekki haft samning við hið opinbera í mörg ár og unnið er eftir gömlum útrunnum samningi. En burt séð frá því þá er það nú einu sinni svo með glímuna við þennan blessaða fíknisjúkdóm, sem er erfiður viðureignar, og ég veit að þingmaðurinn veit það sem læknir, að árangurinn hefur verið hvað bestur þegar þeir sem fást við sjúkling á þessum sviðum hafa sjálfir átt í glímu við hann áður. Flestir meðferðarfulltrúar á þessum stöðum eru óvirkir alkóhólistar eða fíklar, og þannig hefur árangurinn náðst. Þetta er grunnur sem kemur úr AA-samtökunum. En nú hafa tímarnir breyst og það hefur orðið meiri fagmennska, sem er gleðiefni, til að mæta tímans þróun. Af því að ég minntist á fordóma áðan þá hefur mér fundist fordómar hafa aukist úti í samfélaginu vegna þess að við erum á þannig tíma í dag að við viljum að hlutirnir beri árangur mjög fljótt og örugglega en þessi sjúkdómur er ekki endilega þannig. Mig langar að leggja það fram við þingmanninn hvort hann sé ekki sammála mér í því að það þurfi að koma skýrt fram - og þá er ég aðallega að hugsa um foreldra ungs fólks sem á í glímu við þennan sjúkdóm - að fólk sé frætt betur um eðli sjúkdómsins þannig að þolinmæði verði meiri gagnvart því að árangurinn komi ekki strax í ljós.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og full ástæða er til að þakka þingmanninum, ekki bara þetta andsvar, heldur elju hans og málafylgju þegar kemur að málum þeirra sem eiga við fíknisjúkdóma að stríða. Það er mikilvægt í hverju samfélagi að það séu á hverjum tíma talsmenn þessara hópa sem láta í sér heyra og þingmaðurinn á sannarlega hrós skilið fyrir það. Auðvitað erum við að eiga við langvinnan sjúkdóm og auðvitað er ég sammála þingmanninum í því að við eigum að gera allt sem við getum til að reyna að ryðja burt fordómum og til að reyna að koma því að í hugsun okkar allra að þeir sem eru svo óheppnir að eiga við þessa sjúkdóma að stríða eru engu ómerkilegri sjúklingar en þeir sem eiga við einhverja aðra sjúkdóma að stríða. Við eigum ekki að leyfa okkur að líta þannig á að þeir geti verið einhver afgangsstærð í umræðunni eða í heilbrigðisþjónustu yfirleitt. Ég er algerlega sammála þingmanninum um það og tek undir með honum um mikilvægi þess að koma þessu að hjá ungu fólki, það hefur ekki bara gildi í því að útrýma fordómum heldur hefur það líka mikið gildi í því að ungt fólk, sem er svo ólánssamt að lenda í þessari glímu, hefur þá kannski frekar hugsunina og tækin í höndunum til að leita sér hjálpar hafi það fengið stuðning og fræðslu á fyrri stigum. Ég tek heils hugar undir þetta með þingmanninum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006, fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem varða skil ársreikninga, nánar tiltekið um þá fresti sem þurfa að líða áður en ársreikningaskrá krefst skipta á búi félags vegna vanskila eða ófullnægjandi skila á ársreikningi eða samstæðureikningi og um meðferð slíkrar kröfu fyrir héraðsdómi. Jafnframt er lagt til að ársreikningaskrá verði heimilt að fella niður stjórnvaldssektir vegna ársreikningsskila samhliða slitum á félagi. Í umfjöllun nefndarinnar hafa ekki komið fram athugasemdir við efni frumvarpsins. Þó hefur athygli nefndarinnar verið vakin á öðrum þáttum í lögum um ársreikninga, einkum sem varða skilgreiningu á hugtakinu ársverk annars vegar og stærðarmörk félaga í tengslum við endurskoðunarskyldu hins vegar. Í þessu sambandi er vert að vekja athygli á umsögn Samtaka iðnaðarins þar sem bent er á meginreglu 1. mgr. 96. gr. ársreikningalaga um endurskoðunarskyldu félaga og undanþágu frá þeirri reglu í 98. gr. laganna. Samkvæmt 98. gr. þurfa félög að vera undir tveimur af þremur skilgreindum stærðarmörkum til að falla undir undanþáguheimildina. Telja samtökin að endurskoða þurfi þessi viðmið með það að markmiði að auka samræmi og bregðast við erfiðri stöðu fyrirtækja í framleiðsluiðnaði. Benda samtökin á að eigna- og tekjuviðmið samkvæmt ákvæðinu hafi haldist óbreytt frá 2014 og ekki hækkað í takti við þróun í veltu og eignum íslenskra framleiðslufyrirtækja. Því megi álykta að hlutfall fyrirtækja í framleiðsluiðnaði sem séu endurskoðunarskyld hafi hækkað á undanförnum árum, og ég hygg að það eigi við um fyrirtæki í öðrum greinum. Endurskoðunarskyldan og kostnaður sem henni fylgir sé íþyngjandi fyrir minni fyrirtæki sem búi við litla arðsemi og eiga í mikilli alþjóðlegri samkeppni. Samtökin benda á að samkvæmt aðfararorðum tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2013/34/ESB, sem innleidd var í íslenskan rétt, ættu lítil fyrirtæki ekki að sæta endurskoðunarskyldu, samanber markmið tilskipunarinnar um að draga úr stjórnsýslubyrðum og íþyngjandi kröfum með einföldun regluverks. Lítil félög eru skilgreind í b-lið 11. töluliðar 2. gr. laga um ársreikninga sem þau félög sem eru undir tveimur af þremur stærðarmörkum sem taka mið af eignum, veltu og fjölda ársverka. Séu viðmiðin borin saman við þau sem gilda um undanþágu frá endurskoðunarskyldu samkvæmt 1. mgr. 98. gr. sést að fjárhæðamörk eigna og veltu til að njóta þeirrar undanþágu eru mun lægri en til að skilgreinast sem lítið félag. Viðmiðið um fjölda ársverka er hið sama í báðum tilvikum. Í umsögn sinni leggja Samtök iðnaðarins til að fjárhæðaviðmið í 1. mgr. 98. gr. verði hækkuð til samræmis við skilgreiningu laganna á litlum félögum. Herra forseti. Í nefndarálitinu er síðan vitnað til minnisblaðs sem nefndin óskaði sérstaklega eftir frá ráðuneytinu og ætla ég ekki að rekja það efnislega hér. En nefndin hefur hins vegar skilning á þeim sjónarmiðum sem koma fram í umsögn Samtaka iðnaðarins. Nefndin bendir á að nauðsynlegt sé að ráðast í endurskoðun á IX. kafla laga um ársreikninga, m.a. að því leyti sem lýtur að fjárhæðarmörkum 1. mgr. 98. gr. Telur nefndin rétt að við þá vinnu verði m.a. tekið mið af ákvæðum og aðfaraorðum tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2013/34/ESB og breytinga sem orðið hafa á hlutfalli þeirra félaga sem endurskoðunarskyldan nær yfir síðan fjárhæðarmörkin voru síðast endurskoðuð. Jafnframt verði gætt að innra samræmi laganna með tilliti til skilgreiningar þeirra á litlum félögum. Beinir nefndin því til ráðuneytisins að endurskoðun að þessu leyti fari fram og að nefndin verði upplýst um framgang hennar. Herra forseti. Ég hygg að ég tali fyrir hönd allrar nefndarinnar þegar ég ítreka að við ætlumst til þess að við sjáum frumvarp þessa efnis þegar hér á haustmánuðum. Með þessu nefndaráliti er síðan breytingartillaga sem er tæknilegs eðlis og hefur ekki efnisleg áhrif. Hv. þingmenn Jón Steindór Valdimarsson og Brynjar Níelsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var viðstaddur í gegnum fjarfundabúnað. Brynjar Níelsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson skrifa undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Smári McCarthy og Willum Þór Þórsson.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti ásamt breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um uppbyggingu og rekstur fráveitna, nr. 9/2009, með síðari breytingum. Efnislega fjallar frumvarpið um átak í fráveitumálum. Nefndarálitið er frá umhverfis- og samgöngunefnd og er á þingskjali 1623. Frumvarpið er á þingskjali 1355 og málsnúmerið er 776. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund nokkra gesti og fékk umsagnir frá 12 aðilum sem allir tengjast sveitarfélögunum. Með frumvarpinu er lagt til að ríkið styrki fráveituframkvæmdir fráveitna sveitarfélaga á árunum 2020–2030 með sambærilegum hætti og gert var með lögum um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum, nr. 53/1995. Meginmarkmið frumvarpsins er að styrkja fráveituframkvæmdir á vegum fráveitna sveitarfélaga til þess að uppfylla lög um uppbyggingu og rekstur fráveitna, lög um stjórn vatnamála og reglugerð um fráveitur og skólp. Gert er ráð fyrir að fjárveiting til þessa verkefnis verði ákveðin af Alþingi, miðað verði við fasta fjárhæð í fjármálaáætlun og fjárlögum hverju sinni og ráðherra falin úthlutun. Kannski er rétt að geta þess að þegar hefur verið ákvörðuð fjárhæð til verkefnisins fyrir árið í ár í fjáraukalögum sem samþykkt voru nýlega. Á fundum nefndarinnar og í umsögnum sem nefndinni bárust var almennt mikilli ánægju lýst með frumvarpið, hvatt til samþykktar þess og lögð rík áhersla á að verkefninu yrði tryggt nægjanlegt fjármagn til að áform um framkvæmdir næðu fram að ganga á þessu árabili. Nefndin telur frumvarpið til mikilla bóta en með því er stuðlað að verulegum og tímabærum úrbótum á fráveitum sveitarfélaga, íbúum og umhverfinu til góðs. Ég fer þá yfir helstu atriðin í nefndarálitinu en fyrst er fjallað um styrki til þegar hafinna framkvæmda. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að styrkir vegna fráveituframkvæmda yrðu einnig að ná til þeirra sveitarfélaga sem þegar hafa hafið kostnaðarsamar framkvæmdir á undanförnum árum en ekki eingöngu til þeirra sveitarfélaga sem dregið hafa að fara í slíkar framkvæmdir. Á grundvelli sanngirnissjónarmiða væri rétt að styrkir til fráveituframkvæmda næðu til framkvæmda á árinu 2020 hvort sem þær hófust á árinu eða fyrir þann tíma. Nefndin áréttar að framkvæmdir frá og með 1. janúar 2020 falla undir 1. gr. frumvarpsins og eru þar af leiðandi styrkhæfar að öðrum skilyrðum uppfylltum. Með frumvarpinu er lagt til að á árunum 2020–2030 skuli styrkja fráveituframkvæmdir með framlögum úr ríkissjóði og eðlilegt að stuðningur ríkisins taki til framkvæmda innan hvers árs á því tímabili. Er það sameiginlegur skilningur nefndarinnar og umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Þá er fjallað um framkvæmd við úthlutun styrkja. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um mikilvægi fyrirsjáanleika og gagnsæis í umsóknarferlinu og við afgreiðslu styrkbeiðna. Æskilegt væri að umsóknir og styrkir á grundvelli þeirra næðu til nokkurra ára í senn til að auðvelda fráveitum sveitarfélaga skipulagningu framkvæmda í heild sinni. Tryggja yrði nægjanlegt fjármagn í fjármálaáætlun og fjárlögum meðan á átakinu stendur og gera raunhæfar kröfur um verklok í því sambandi þar sem ætla má að í mörgum tilvikum verði um viðamiklar, tímafrekar og kostnaðarsamar framkvæmdir að ræða. Þá komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að sveitarfélög gætu gert áætlanir út frá væntingum um styrki og fyrirsjáanlegu greiðsluflæði og ráðist í framkvæmdir óháð samkomulagi um forgangsröðun framkvæmda í trausti þess að eiga von á styrk vegna framkvæmdanna síðar á tímabilinu. Með því móti gæfist tækifæri til að dreifa verkþáttum yfir tímabilið. Enn fremur var á það bent að gera þyrfti hóflegar kröfur til áætlanagerðar sveitarfélaga og umsóknarferlis þar sem of þröng skilyrði væru til þess fallin að tefja framkvæmdir. Nefndin áréttar vegna þessara sjónarmiða að í 3. mgr. 1. gr. frumvarpsins er fjallað um umsóknarferlið og það skilyrði sett fyrir fjárstuðningi að framkvæmdin sé áfangi í heildarlausn á fráveitumálum sveitarfélags í samræmi við samþykkta áætlun. Nánar er fjallað um fyrirkomulag styrkveitingar í athugasemdum greinargerðar við 1. gr. frumvarpsins. Lögð er áhersla á mikilvægi þess að skapa fyrirsjáanleika við úthlutun fjármuna til fráveitna sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir samkomulagi um röð og tímasetningu einstakra framkvæmda, með hliðsjón af áætlunum fráveitna, til að framkvæmdir dreifist sem jafnast á árin 2020–2030 í samræmi við gildandi fjármálaáætlun hverju sinni. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og leggur til að umhverfis- og auðlindaráðherra útfæri nánar þau atriði, framkvæmdarlegs eðlis, sem sjónarmiðin lúta að við setningu reglugerðar á grundvelli 4. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Síðan var nokkuð fjallað um styrk sem hlutfall af heildarkostnaði við framkvæmdir. Fram kom fyrir nefndinni að við undirbúning málsins var lagt upp með að styrkhlutfall gæti ráðist af heildarkostnaði á hvern íbúa viðkomandi sveitarfélags í þeim tilgangi að jafna svo sem kostur er kostnað einstakra sveitarfélaga. Þar sem heildarkostnaður á hvern íbúa reynist sérstaklega hár væri gert ráð fyrir að styrkhlutfallið gæti orðið hærra, allt að 30%. Var í því sambandi vísað til fyrri framkvæmdar á grundvelli 2. mgr. 4. gr. laga um stuðning við framkvæmdir sveitarfélaga í fráveitumálum, nr. 53/1995, þar sem styrkhlutfall hefði verið á bilinu 15–30%. Í athugasemdum greinargerðar við 1. gr. frumvarpsins kemur fram að almennt sé gengið út frá því að stuðningur ríkisins geti numið allt að 20% af heildarkostnaði framkvæmda sveitarfélaga, háð fjárlögum hverju sinni. Umfjöllun um atriði þetta á fundum nefndarinnar gefur ástæðu til að ætla að gott samkomulag sé um þá framkvæmd á meðal sveitarfélaga að styrkhlutfall taki mið af heildarkostnaði á hvern íbúa. Nefndin áréttar að almennt skuli styrkhlutfallið miðast við 20% af heildarkostnaði, þó þannig að tryggður verði sveigjanleiki til að mæta erfiðustu tilfellunum. Að því sögðu leggur nefndin áherslu á að umhverfis- og auðlindaráðherra útfæri nánar viðmið þess efnis í reglugerð. Þá um styrkhæfar framkvæmdir. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um nauðsyn þess að skýra frekar í reglugerð hvaða framkvæmdir teljist styrkhæfar á grundvelli 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Í því sambandi var sérstaklega bent á að samkvæmt ákvæðinu væri hefðbundið viðhald og endurbætur á eldri kerfum ekki styrkhæft nema markmið þeirra framkvæmda væri að uppfylla lög og reglugerðir. Tryggja yrði styrkhæfni endurbóta sem rekja mætti til aukinna skyldna sem lagðar væru á sveitarfélög með hvers kyns stjórnvaldsfyrirmælum eða krafna sem leiddu af Evrópureglum. Þá yrði jafnframt að skýra hvers kyns framkvæmdir gætu talist til hreinsunar ofanvatns samkvæmt ákvæðinu. Nefndin telur sjónarmið þessi góðra gjalda verð og beinir því til umhverfis- og auðlindaráðherra að skýra inntak 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins nánar í reglugerð. Þá er kafli um samráð við setningu reglugerðar. Í umsögn Umhverfisstofnunar um frumvarpið er bent á mikilvægi samræmingar þegar kemur að vinnslu aðgerðaáætlunar undir lögum um stjórn vatnamála, nr. 36/2011, þar sem fram fer vinna um forgangsröðun fráveituframkvæmda sveitarfélaga sem ekki uppfylla hreinsikröfur reglugerðar um fráveitur og skólp. Fram kemur að stofnunin hafi verið í samstarfi við umhverfis- og auðlindaráðuneytið, Samorku og Samband íslenskra sveitarfélaga um þær útfærslur og að sú vinna standi enn. Þar af leiðandi sé rétt að stofnunin hafi aðkomu að því samráði sem gert er ráð fyrir í 4. mgr. 1. gr. frumvarpsins við setningu reglugerðar um framkvæmdina. Nefndin telur eðlilegt og til þess fallið að bæta framkvæmd laganna að haft verði áframhaldandi samráð við Umhverfisstofnun líkt og gert var við undirbúning frumvarpsins, samanber 5. kafla greinargerðar. Leggur nefndin því til að stofnuninni verði bætt inn í ákvæði 4. mgr. 1. gr. frumvarpsins. Þá leggur nefndin til eina orðalagsbreytingu sem ekki hefur efnisleg áhrif þar sem lagt er til að í stað orðsins stafrænt komi orðið rafrænt. Þá hefur verið gerð grein fyrir helstu sjónarmiðum í nefndarálitinu og nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim tveimur breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir nefndarálitið rita Bergþór Ólason formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Vilhjálmur Árnason og Karl Gauti Hjaltason sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, lýsti sig samþykkan álitinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég vildi koma stuttlega inn á eitt atriði til að fá fram hvort það hafi ratað inn á borð nefndarinnar og að við því hafi verið brugðist. Í umsögn Samorku, sem eru samtök orku- og veitufyrirtækja á Íslandi, er vakin athygli á því að hafnar eru veituframkvæmdir, misjafnlega umfangsmiklar, sumar umfangsmiklar og aðrar ekki. Hjá Norðurorku t.d. eru hafnar töluvert miklar framkvæmdir en hjá minni sveitarfélögum, eins og sveitarfélaginu Vogum, voru þær minni en þó nauðsynlegar og skiluðu góðum árangri. Þessu fylgir náttúrlega kostnaður. Þess vegna er fyrirspurnin á þann veg sem Samorka leggur áherslu á í umsögn sinni, en þar segir: „Mikilvægt er að styrkir vegna fráveituframkvæmda nái einnig til þeirra sem þegar hafa lagt af stað, svo ekki sé mismunað þeim sem lögðu af stað, þrátt fyrir að ekki væri komin niðurstaða í vinnu á vettvangi ríkisvaldsins um kostnaðarþátttöku þess í fráveituframkvæmdum.“ Fyrirspurnin til hv. þingmanns er einfaldlega þessi: Geta sveitarfélög sem farið hafa í nauðsynlegar framkvæmdir á síðustu misserum, á síðustu mánuðum, eitt, tvö, þrjú ár aftur í tímann, sótt um styrki í gegnum þá leið sem hér er verið að mæla fyrir? Þannig yrði þá dregið úr kostnaði þeirra. [[Forseti hringir.]]Eins og við þekkjum eru sveitarfélögin mörg hver ekki vel sett, sérstaklega eftir veirufaraldurinn, þannig að auðvitað skipta svona upphæðir máli.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og hann benti á kom það upp bæði í fyrri umræðu og fyrir nefndinni hvar skilin væru í raun í framkvæmdum. Um það er fjallað í nefndarálitinu. Nefndin áréttar þar að framkvæmdir frá og með 1. janúar 2020 falli undir 1. gr. frumvarpsins. Framkvæmdir sem unnar hafa verið á þessu ári falla þarna undir. Þær gætu verið liður í stærra verkefni þar sem eitthvað er fyrirhugað á næstu árum en öðru er lokið. Þarna er sem sagt tekið á því að framkvæmd sé styrkhæf sem gerð er innan þessa árs og síðan í framhaldinu og fellur að öðru leyti að þeim reglum sem gilda. Ég veit að það á við um hluta af þeim framkvæmdum sem Samorka benti á, bæði einhver verkefni á Norðurlandi og líklega víðar. Auðvitað þurfa þau sveitarfélög sem þarna eiga hlut að máli að skila sínum áætlunum og það fer allt í gegnum heildarmat, en það er alla vega tekinn af sá vafi sem var uppi. Við undirbúning frumvarpsins var í rauninni gert ráð fyrir að hinu nýja fyrirkomulagi yrði ekki komið á fyrr en frá og með næstu áramótum. En vegna ákvarðana sem teknar hafa verið sem viðbragð við afleiðingum Covid kemur þessi stuðningur og þetta frumvarp fram á þessu þingi og nær til ársins í ár.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ef ég skil ráðherrann rétt er verið að miða við 1. janúar á þessu ári, eins og fram kemur í nefndaráliti. Ég hefði talið æskilegt að þetta gilti eins og eitt ár aftur í tímann. Vissulega er hluti af þessu viðbrögð við veirufaraldrinum og fjárfestingarleið til að auka og skapa atvinnu í tengslum við þessi mikilvægu verkefni. En engu að síður er þetta málefni það mikilvægt að horfa ætti til sveitarfélaga, sem hafa kannski af veikum mætti verið að reyna að bæta sín mál, eitt eða tvö ár aftur í tímann, og reyna að styrkja þau með einhverjum hætti svo þau geti hugsanlega haldið áfram. Ég hefði talið að það væri skynsamleg nálgun. Ég vildi í síðara andsvari aðeins koma inn á þær formkröfur sem er lagt upp með, að framkvæmdir séu hluti af áætlun og sett ákveðin skilyrði. En við verðum að passa okkur á því að þessar formkröfur hindri ekki framgang þessa mikilvæga verkefnis. Talað er um heildarlausn og samþykkta áætlun til að hljóta náð til að fá hugsanlega styrk. Þá spyr maður: Hvað felst í hugtakinu heildarlausn? Er það alveg tryggt að þarna sé ekki eitthvert flækjustig [[Forseti hringir.]]sem geri það að verkum að verið sé að hindra þessi mikilvægu verkefni? Það þarf að vera einfalt þegar menn sækja um styrki í þetta [[Forseti hringir.]]því að málið snýst einfaldlega um framkvæmdir á þessu sviði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, heildarlausn og samþykkt áætlun. Ég held að það sé grundvallaratriði til þess að vel sé staðið að málum í þessum efnum, að bæta fráveitur um land allt. Ég sannfærðist um það í vinnu umhverfis- og samgöngunefndar að það er mjög mikil sátt um þetta vinnulag. Það sem er nýtt frá fyrra átaki er að nú geta sveitarfélögin fengið styrki til undirbúnings og nauðsynlegra rannsókna og það getur náttúrlega verið fyrsti liðurinn í verkefninu. En það verklag að setja upp áætlun er líka liður í því að tryggja fyrirsjáanleika. Sveitarfélag setur upp áætlun þar sem fyrsta árið fer í rannsóknir, segjum það, og svo taka við mismunandi stór verkefni í þrjú, fjögur, fimm ár þar á eftir. Ef búið er að samþykkja áætlunina er gert ráð fyrir að þá taki við rafrænt kerfi þar sem sveitarfélagið sækir um styrk fyrir árlegri framkvæmd. Ég tel að þetta verði í rauninni mun einfaldara í framkvæmd en við höfum upplifað í sambærilegum samstarfsverkefnum ríkis og sveitarfélaga hingað til. Þarna er Samorka í lykilhlutverki ásamt Sambandi íslenskra sveitarfélaga í samstarfi við sveitarfélögin og orkufyrirtækin og veiturnar um allt land sem sinna þessum málum. Búið er að vinna ákveðna grunnvinnu sem skilar þessum verkefnum hratt af stað og kerfinu hratt í framkvæmd.
Herra forseti. Fráveitumálin eru eitt mikilvægasta umhverfismál samtímans og það væri óskandi að við sýndum þeim málaflokki meiri athygli. Eins og við þekkjum hefur ofuráhersla verið hjá ríkisstjórninni á loftslagsmálin, en engu að síður er hér málaflokkur sem skiptir verulegu máli og ég hefði viljað sjá mun meiri áherslu af hálfu ríkisstjórnarflokkanna og almennt í stjórnmálum á fráveitumálin. Þegar við tölum um loftslagsmálin, að við þurfum að uppfylla allar okkar skuldbindingar þar, og þó að við mengum ekki nema 0,000 eitthvað prósent af þeirri koltvísýringsmengun sem um er rætt í loftslagsmálum, þá eigum við að horfa svolítið til þeirra þjóða sem menga hvað mest, eins og Bandaríkin og Kína sem menga hátt í 50% af allri koltvísýringsmengun í heiminum. Það væri kannski nærtækara að við myndum horfa svolítið til okkar hvað varðar fráveitumálin og væri kannski ágætt að fá eitthvað af þeim fjármunum sem ríkisstjórnin hefur samþykkt í loftslagsmálin í umhverfismál sem lúta að fráveitu og fráveitumálum. Þetta er innlegg sem ég vildi koma fram með í upphafi vegna þess að þessi málaflokkur, eins og ég segi, er afar mikilvægur. Staðreyndin er sú að við Íslendingar eigum langt í land með að innleiða skolphreinsun í samræmi við skuldbindingar sem ríkið hefur undirgengist vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta kemur fram í vandaðri skýrslu Samtaka iðnaðarins um innviðafjárfestingar frá árinu 2017. Það er því ljóst að þörf er á miklum úrbótum í þessum málum svo uppfylla megi reglugerðarkröfur. Ófullnægjandi hreinsun skolps getur haft áhrif á umhverfið, við þekkjum það. Sem dæmi má nefna að gera má ráð fyrir að mikið magn úrgangs á borð við plast berist með fráveituvatni út í umhverfið hér á landi vegna svo til engrar hreinsunar eða lítillar hreinsunar víða um landið. Töluverð umræða hefur verið um hugsanlega skaðsemi efna í frárennsli sem ekki hefur endilega verið gefinn mikill gaumur við skolphreinsun fram að þessu. Dæmi um slík efni eru örplast og lyfjaleifar. Það má líka gera ráð fyrir að meira svigrúm sé hjá verktökum til að standa að framkvæmdum með hagkvæmum hætti núna þegar samdráttur er í efnahagslífinu. Það hefur lengi verið kallað eftir því að ríkið styðji við fráveituframkvæmdir, t.d. með því að endurgreiða ígildi virðisaukaskatts vegna framkvæmdanna og fyrir þeirri leið hafa sveitarfélög talað sérstaklega, t.d. Sveitarfélagið Árborg og fleiri sveitarfélög. Þingmenn hér, einkum á vegum Sjálfstæðisflokksins, hafa lagt áherslu á að fara virðisaukaskattsleiðina og náðst hefur mikill árangur með henni. Ekki má gleyma því að sú leið var farin hér á árum áður. Árin 1995–2008 náðist mjög góður árangur og þess vegna spyr maður: Hvers vegna er verið að fara þá leið núna að veita þennan styrk, sem er allt of lágur, 200 millj. kr., í það mikla verkefni sem við blasir frekar en að fara virðisaukaskattsleiðina sem mörg sveitarfélög hafa talað fyrir? Í greinargerð með lagafrumvarpinu kemur fram í umfjöllun um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar, að í fjáraukalögum hafi verið veittar 200 millj. kr. í uppbyggingu fráveitna hjá sveitarfélögum sem hluta af framlögum í innviðafjárfestingar eða sérstakt tímabundið fjárfestingarátak til að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu og með arðbærum fjárfestingum sem auka eftirspurn eftir vinnuafli. Og þetta eru svo sannarlega arðbærar fjárfestingar þannig að þetta verkefni á mjög vel heima í því ástandi sem við höfum verið að glíma við þegar kemur að því að örva efnahagslífið og stuðla að fjárfestingum. Samkvæmt fjáraukalögum er skilyrði framlaga til verkefnisins að það hefjist eigi síðar en 1. september 2020 og sé að fullu lokið eigi síðar en 1. apríl 2021. Bent hefur verið á ýmislegt í umsögnum, t.d. bendir Samorka á það að flestar stærri fráveituframkvæmdir séu af þeirri stærðargráðu að þær nái út fyrir þennan tímaramma, þó að þær hefjist innan hans. Því leggja samtökin til að við frumvarpið verði bætt við tímabundnu ákvæði sem eigi einungis við um úthlutun þessa árs. Það væri mikilvægt að það komi fram að nægilegt sé að fráveituframkvæmdirnar hafi átt sér stað eða hafist á árinu 2020. Mér finnst að horfa hefði átt til þessa í vinnu nefndarinnar. Ég kom inn á það áðan varðandi styrkina að þeir yrðu afturvirkir, t.d. fyrir árið 2019, einfaldlega vegna þess að það eru sveitarfélög sem hafa af veikum mætti farið í framkvæmdir sem skipta miklu máli og gætu þá sótt um styrki og hugsanlega haldið áfram með sínar framkvæmdir. Ég hefði talið að við ættum að fara þá leið. En staðan í þessum málaflokki er alvarleg eins og upplýsingar sýna sem Samorka hefur tekið saman. Það eru einungis 23% landsmanna sem búa við skolphreinsun sem uppfyllir kröfur reglugerðar, ef höfuðborgarsvæðið er undanskilið. Þetta eru náttúrlega mjög slæmar tölur, sérstaklega þegar horft er á landsbyggðina. Við vitum að við eigum að nálgast þessi mál á grundvelli almannasjónarmiða og vernd umhverfisgæða en ekki einhvern skattstofn þegar við horfum til virðisaukans. Þess vegna finnst mér að við hefðum átt að fara þessa leið með virðisaukaskattinn og jafnvel í framhaldi að bjóða einnig upp á styrkjaaðferðina. Í greinargerðinni kemur fram um 1. gr., varðandi styrkhlutfallið, að almennt er gengið út frá því að stuðningur ríkisins geti numið allt að 20% af heildarkostnaði framkvæmda sveitarfélaga. Það er nefnilega hugsanlegt að þetta framlag sé of lágt hjá mörgum sveitarfélögum og þá sérstaklega hjá sveitarfélögum sem eiga við fjárhagsvanda að etja vegna veirufaraldursins og á þá einkum við sveitarfélög þar sem kostnaður er sérstaklega hár miðað við íbúafjölda. Þess vegna hefði maður talið að það væri skynsamlegra að hafa hærra styrkhlutfall í þessu frumvarpi. Ég kom líka áðan inn á það, herra forseti, að ræða skilyrði fyrir fjárstuðningi, að það sé eins og kveðið er á um í 1. gr. frumvarpsins, áfangi í heildarlausn á fráveitumálum sveitarfélags í samræmi við samþykkta áætlun. Hér er mjög mikilvægt að ekki sé verið að gera of ítarlegar kröfur um hvað felist í heildarlausn og samþykktri áætlun. Svona formkröfur mega einfaldlega ekki hindra framgang þessa mikilvæga verkefnis sem er síðan búið að skapa svona ákveðinn tímaramma um að verði að eiga sér stað á þessum tímaramma, eins og segir í frumvarpinu. Það verður að passa mjög vel upp á það að þessar formkröfur hindri ekki framkvæmd verkefnisins. Ég vildi síðan aðeins koma inn á það að ríkisvaldið á að hvetja sveitarfélögin til að vinna að þeim nærumhverfisvanda sem frárennslismálin eru og ríkisvaldið á að standa myndarlega að baki sveitarfélögunum í þessum efnum svo að þau geti einfaldlega uppfyllt lagaskyldur sínar, og auk þess að hvetja þau til að hreinsa skolp svo draga megi úr mengun vatns og sjávar. Síðan snýr þetta bara að matvælaframleiðslu, sem er okkur mjög mikilvæg, að þessir hlutir séu í lagi. Ég held ég hafi átt hér orðastað við hæstv. umhverfisráðherra um þetta mál á fyrri stigum, sérstaklega varðandi þessa leið, að fara styrkjaleiðina í staðinn fyrir virðisaukaskattsleiðina. Þá var rökstuðningur ráðherra fyrir þessu leiðarvali sá að það styddi við stefnu um einföldun virðisaukaskattskerfisins. Að sjálfsögðu erum við í Miðflokknum fylgjandi einföldun regluverks og viljum alls ekki að flækja skattkerfið með nokkrum hætti. En engu að síður hefur þessi leið bara sýnt að hún beri góðan árangur og hefur borið góðan árangur. Þess vegna finnst manni svolítið einkennilegt að hverfa frá henni. Þetta eru lágir styrkir þegar horft er í hversu viðamikið verkefnið er og þá hefði einfaldlega bara átt að bæta því við þessa virðisaukaskattsleið, eins og ég nefndi fyrr í ræðunni. Við höfum séð hvað tölurnar eru ótrúlega háar þegar kemur að hlutfalli íbúa sem búa við ófullnægjandi skolphreinsun. Vandinn er stór og mikill og það kemur fram í skýrslu Samtaka iðnaðarins frá 2017 að það kosti u.þ.b. 50–80 milljarða að koma fráveitumálum í viðunandi horf. Þetta eru gríðarlegir fjármunir og ljóst er að sú leið sem ríkisstjórnin er að leggja hér til er algerlega bara dropi í hafið. Þess vegna segir maður að það hefði átt að fara virðisaukaskattsleiðina einnig og bæta síðan þessu ofan á. Ég verð að segja að lokum í þessari umræðu, ég ætla ekki að hafa þetta lengra, herra forseti, að þetta er málaflokkur sem skiptir okkur verulegu máli. Hann hefur ekki fengið nægilega athygli að mínum dómi. Athyglin hér á Íslandi er öll á loftslagsmálum í dag og þess vegna er brýnt að við förum að vekja athygli á þessu máli. Þetta eru smámunir, 200 milljónir, í samanburði við það sem verið er að gera í loftslagsmálum hér á landi. Ríkisstjórnin leggur á kolefnisskatt á alla landsmenn sem skilar hátt í 6 milljörðum kr. á ári, hækkar bensínlítrann og dísillítrann um 12–14 kr. Fólk munar um það og fólk á landsbyggðinni sérstaklega. Og svo er ekkert hægt að segja til um árangurinn. Miðflokkurinn hefur spurt sérstaklega um það og spurt umhverfisráðherra um árangurinn af þessari skattheimtu, eins og með kolefnisskattinn. Svörin hafa verið á þann veg að ekki sé hægt að segja til um hver árangurinn er. Það er náttúrlega bara mikið umhugsunarefni að leggja skatta á almenning með þeim hætti að ekkert er hægt að segja til um árangurinn. Það væri nú aldeilis árangur í fráveitumálum landsins ef hægt væri að setja 5–6 milljarða á hverju ári í þann málaflokk. Við yrðum sannarlega fljót að sjá árangur af því að setja í fráveitumálin svo háar upphæðir. Þarna þurfa menn að taka sér tak þegar kemur að því að forgangsraða í umhverfismálum. Þetta er málefni sem hefur legið á okkur í mörg ár. Við stöndum okkur ekki nægilega vel, eins og ég nefndi hér í upphafi, t.d. þegar kemur að þeim kröfum sem við þurfum að undirgangast vegna aðildar okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Við erum ekki að standa okkur í þeim efnum hvað varðar skuldbindingar okkar. Þetta er málaflokkur sem þarf að setja miklu meiri fjármuni í heldur en sem nemur þessum 200 milljónum sem verið er að ræða um í stóra samhenginu, sem er á bilinu 50–80 milljarðar. Ég vil því hvetja ríkisstjórnina til þess að íhuga það alvarlega að nýta eitthvað af þeim skattstofnum sem er verið að leggja á almenning í loftslagsmálum í málefni sem við sjáum áþreifanlegan árangur af og það er t.d. í fráveitumálum. Að þessu sögðu hef ég lokið máli mínu, herra forseti.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um uppbyggingu og rekstur fráveitna, nr. 9/2009, með síðari breytingum, átak í fráveitumálum, og meðfylgjandi nefndarálit og breytingartillögu. Ég fagna þessu máli. Þótt komið hafi fram í máli hv. þm. Birgis Þórarinssonar að þetta væri lítið skref í stóra samhenginu þá langar mig samt sem áður að fagna þessu skrefi því að fráveitumálin eru búin að hanga yfir okkur gríðarlega lengi. Þetta eru rosalega dýr úrræði, dýrar framkvæmdir. Ég þekki það sjálfur frá því að ég var í sveitarstjórn og bæjarstjórn að framkvæmdin sem fara þurfti í til að uppfylla lágmarkskröfur um fráveitur hljóp á milljónum og tugum milljóna. Þar af leiðandi sat slíkt oftast á hakanum nema það sem bráðnauðsynlegt var. Við höfum oft talað um, sérstaklega á þeim stöðum sem eru við sjóinn, að lengi taki sjórinn við, straumarnir séu miklir og að það fari bara út í buskann sem við sturtum niður og þar fram eftir götunum. Sjálfsagt gerir það það víðast hvar. En það er alls ekki nógu gott í stóra samhenginu hvernig fráveitumálum hefur verið þjónað síðustu ár í ljósi krafna um betri skil á því. Nú hefur byggð aukist uppi í landi og þar eru þá öðruvísi úrræði og jafnvel dýrari. Þetta er því stórmál og þyrfti virkilega að taka til hendinni í þeim efnum. Ég tek undir með hv. þm. Birgi Þórarinssyni að einhvers konar hvatar, einhvers konar virðisaukaskattsafsláttur eða niðurfellingar og önnur slík úrræði myndu hjálpa til í þessu efni. Ef rétt er að það myndi kosta 50–80 milljarða að koma fráveitumálum í lag á landinu þá er það ekkert smáverkefni. Í sambandi við skuldbindingar eða EES-skuldbindingar og þá staðla sem eru vegna þeirra samninga þá er langt í land að þetta sé í lagi. En kannski má segja í þessu máli að mjór er mikils vísir og ætla ég ekki að fara í neina „díteila“ í því enda hef ég ekkert kynnt mér þetta mál nema bara að öll svona skref eru þó skref í rétta átt. En mig langar aðeins að nefna annað mál þar sem við erum, vil ég leyfa mér að segja, líka með allt niður um okkur í. Það eru sorpmál. Nú erum við að komast að því að það hafi verið reginmistök að fara í mikla urðun á sorpi. Ég hef líkt því við það að sópa ruslinu undir teppið. Ef maður sópar ruslinu undir teppið er það bara undir teppinu, það fer ekki neitt. Það eru til betri lausnir. Nú er komin sú tækni að hægt er að eyða sorpi án þess að það valdi mikilli mengun. Mig langar að nefna þingsályktunartillögu sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason er með um sorpbrennslu. Sú tillaga er byggð á fyrirmynd af sorpbrennslum sem til eru og eru starfandi, alla vega í Skandinavíu. Það er stórmál að stíga skref í þessa átt. Eins í sambandi við sorp sem flutt er í gámum til eyðingar, eins og ég talaði um er það eins og að sópa ruslinu undir teppið. Það er eins og að henda ruslinu í tunnurnar hjá nágranna sínum. Við eigum stór verkefni þar fyrir höndum. Þetta kom upp í huga mér þegar ég hlustaði á framsögu og ræður um fráveitumál. Ég hvet okkur þingmenn og stjórnmálamenn til að vinda sér í þessi mál. Þetta er dýrt en þetta er nauðsynlegt. Það er líka dýrt að ganga ekki vel um náttúruna og það kemur í bakið á okkur síðar. Að því sögðu ætla ég að láta þetta gott heita.
Forseti minnir á að þingmálið er íslenska og minnir sérstaklega á hið góða og gilda orð „smáatriði“.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 38/2020, oft kallað lokunarstyrkir og í þessu tilfelli viðbótarlokunarstyrkir. Á grundvelli laga um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 38/2020, geta þeir rekstraraðilar, einstaklingar eða lögaðilar, sem þurftu að loka eða láta af starfsemi vegna sóttvarnaráðstafana á gildistíma auglýsingar nr. 243/2020 um takmörkun á samkomum vegna farsóttar, samanber auglýsingu nr. 309/2020, sótt um sérstakan lokunarstyrk að nánari skilyrðum uppfylltum. Samkvæmt 5. gr. laganna skal fjárhæð lokunarstyrks vera jafn há rekstrarkostnaði á því tímabili sem skylt var að loka samkomustað eða láta af starfsemi eða þjónustu, þ.e. á tímabilinu 24. mars til 4. maí 2020, þó þannig að hann nemi að hámarki 800 þús. kr. á hvern launamann eða að hámarki 2,4 millj. kr. á hvern rekstraraðila. Við setningu laganna hafði ný auglýsing um takmörkun á samkomum vegna farsóttar, nr. 360/2020, tekið gildi, þar sem tilteknum aðilum var gert að hafa lokað umfram gildistíma auglýsingar nr. 243/2020. Auglýsing nr. 360/2020 kom í stað þeirrar auglýsingar, tók gildi 4. maí 2020 og hafði gildistíma til 1. júní 2020. Í henni kom fram að stjórnvöld myndu endurmeta þörf á takmörkunum samkvæmt auglýsingunni eftir því sem efni stæðu til. Í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarpið, sem varð að lögum nr. 38/2020, var tekið fram að nýja auglýsingin hlyti að kalla á endurskoðun á hámarksfjárhæðum lokunarstyrks sem stæði til boða aðilum sem ljóst væri að þyrftu að hafa lokað áfram og að meiri hlutinn vænti þess að nefndin ætti samráð við ráðuneytið um slíka breytingu þegar ljóst lægi fyrir hve lengi framlenging fyrirmæla um lokun myndi vara. Drög að frumvarpinu sem hér er rætt um voru unnin í fjármála- og efnahagsráðuneyti, þar sem samráð var haft við heilbrigðisráðuneyti og Skattinn. Frumvarpinu er ætlað að koma til móts við þá aðila sem þurftu að hafa lokað lengur en ráð var fyrir gert við framlagningu frumvarpsins sem varð að lögum nr. 38/2020. Samkvæmt 5. gr. auglýsingar nr. 360/2020 var skemmtistöðum, krám og spilasölum gert að hafa áfram lokað auk þess sem sundlaugar skyldu vera lokaðar almenningi og eins húsnæði líkamsræktarstöðva. Með auglýsingu nr. 445 um breytingu á auglýsingu nr. 360 sem margoft hefur verið nefnd, var sund- og baðstöðum heimilað að hafa opið að nýju frá og með 18. maí, að virtum tilteknum skilyrðum um fjölda gesta. Sund- og baðstöðum var því gert að hafa lokað samtals í 55 daga. Auglýsing nr. 360 var felld úr gildi frá og með 25. maí 2020 með nýrri auglýsingu um takmörkun á samkomum vegna farsóttar, nr. 470, og var fyrirmælum um lokun skemmtistaða, kráa, spilasala og húsnæðis líkamsræktarstöðva aflétt frá og með gildistöku hennar. Var þeim stöðum því gert að hafa lokað samtals í 62 daga. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á II. kafla laga um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Lagt er til að þeir rekstraraðilar sem þurftu að sæta lokunum í starfsemi sinni á tímabilinu frá 4. maí 2020 til 18. eða 25. maí 2020 geti sótt um viðbótarlokunarstyrk úr ríkissjóði. Fjárhæðir viðbótarlokunarstyrkja samkvæmt frumvarpinu lúta sömu sjónarmiðum og eiga við um lokunarstyrki samkvæmt lögunum að teknu tilliti til þess dagafjölda sem fyrirmæli um lokun náðu til. Lokunarstyrkur á grundvelli nýs 2. málsliðar 1. töluliðar 4. gr. kemur til viðbótar lokunastyrk á grundvelli gildandi 1. töluliðar 4. gr. og hefur ekki áhrif á fjárhæð hans. Þá er lagt til að umsóknarfrestur um lokunarstyrki samkvæmt þessu frumvarpi verði til 1. október 2020. Kostnaðarmat vegna frumvarpsins sem varð að lögum nr. 38/2020 gerði ráð fyrir ákveðnu svigrúmi vegna óvissu um umfang styrkjanna. Að óbreyttu er ekki talið að þeir viðbótarstyrkir sem lagðir eru til í þessu frumvarpi kalli á umframfjárheimildir. Að lokum er rétt að benda á varðandi þær fjárhæðir sem er um að ræða að gert er ráð fyrir því að viðbótarlokunarstyrkir geti numið allt að 400.000 kr. á hvern launamann, þó að hámarki 1,2 milljónir fyrir hvern rekstraraðila sem þurfti að hafa lokað á tímabilinu 4.–24. maí. Sömu tölur eru 270.000 kr. fyrir hvern launamann hjá rekstraraðila sem þurfti að hafa lokað frá 4.–17. maí, þó að hámarki 810.000 kr. á hvern rekstraraðila. Herra forseti. Ég mælist til þess að frumvarpið eftir umræðu hér fari til 2. umr.
Forseti. Ég fagna mjög þessu frumvarpi og því frumkvæði hv. efnahags- og viðskiptanefndar að hafa gripið til frekari aðgerða. Það á reyndar ekki bara við í þessum efnum heldur finnst mér bæði sú hv. þingnefnd og þingheimur allur í raun passa það að fylgjast vel með og grípa til þeirra aðgerða sem þarf hverju sinni eftir því sem fram vindur. Mig langaði að nýta þetta tækifæri og spyrja hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar aðeins út í það að hér er rætt annars vegar um styrki til launafólks og hins vegar styrki til rekstraraðila. Komu þau tilvik upp í umræðu nefndarinnar þar sem þetta tvennt fer saman, þ.e. þar sem fólk rekur fyrirtæki á eigin kennitölu? Það á raunar ekki bara við um lokunarstyrki heldur er þetta hópur sem einhvern veginn hefur fallið milli skips og bryggju í einhverjum aðgerðum. Þetta er ekki endilega skynsamlegasta rekstrarformið en er þó til víða. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Var hugað sérstaklega að þessum hópi í frumvarpinu? Hvorum megin hryggjar myndi fólk í slíkum rekstri falla, er það rekstraraðilar eða launþegar? Eða hefur það yfir höfuð verið rætt?
Herra forseti. Það er alveg skýrt að í þeim lögum sem samþykkt voru hér og ég vitnaði til, lög nr. 38/2020, og þetta frumvarp er í rauninni breyting á þeim lögum, er skilgreining á orðinu rekstraraðili. Það nær til einstaklinga sem stunda sjálfstæðan rekstur á eigin kennitölu, nær til hlutafélaga, einkahlutafélaga o.s.frv., að uppfylltum ákveðnum skilyrðum sem þar koma fram. Einstaklingur sem stundaði atvinnurekstur og þurfti að sæta því að láta af starfsemi sinni af sóttvarnaástæðum samkvæmt ákvörðun heilbrigðisyfirvalda á rétt á styrk allt þetta tímabil, að hámarki 2,4 milljónir fyrir fyrra tímabil og að hámarki 1,2 milljónir fyrir síðara tímabilið sem frumvarpið fjallar um.