Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að 4. þm. Norðvest., Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Hafdís Gunnarsdóttir. Kjörbréf Hafdísar Gunnarsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið áður sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Hafdís Gunnarsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Forseti vill, að gefnu tilefni, minna á þær reglur sem gilda um skráningu þingmanna á mælendaskrá undir dagskrárliðnum störf þingsins. Tekið er við skráningum eftir kl. 8 að morgni þingfundardags eins og fram kemur í gögnum sem þingmenn hafa fengið í hendur.
Virðulegi forseti. Mig langar að koma inn á stöðuna eins og hún er núna almennt í samfélaginu, ekki síst í tengslum við mál sem við munum þó ræða hér síðar í vikunni og áfram í mánuðinum, sem eru fjárlögin. Við erum í þeirri stöðu að neyðarkall er komið frá mörgum mikilvægustu stofnunum landsins. Það skortir sárlega fjármuni í þá innviðauppbyggingu sem flestir ef ekki allir flokkar lofuðu með fögrum orðum fyrir kosningar. Það er ákall frá þjóðinni um umbætur í heilbrigðismálum. Tæplega 87 þúsund landsmenn, eða um 40% kjósenda, skrifuðu undir undirskriftasöfnun um að snarauka ætti útgjöld til heilbrigðismála upp í um 11% af vergri landsframleiðslu. Það eru umtalsverðir fjármunir. Þegar þeim undirskriftum var skilað tóku ráðamenn nokkuð vel í það að nú ætti aldeilis að fara að gera eitthvað í þessu. Flokkarnir létu í kosningum sem það væri vilji þeirra líka að setja umtalsverða fjármuni í þau mál. Aldraðir og öryrkjar, staða þeirra. Ætlum við ekki að taka á henni? Ætlum við að láta eins og það sé eitthvað sem komi okkur ekki við hér í þingsal? Landspítali, háskólarnir, framhaldsskólarnir, Landhelgisgæslan, Hafnabótasjóður, það er ákall alls staðar að í samfélaginu um að við setjum aukna fjármuni í það sem við sögðumst ætla að gera fyrir kosningar. Samgönguáætlun. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson heyktist því miður á að sinna því sem þingið fól honum að gera, að finna fjármuni til að fjármagna hana. Það er verkefni okkar að fara í það allt. Aðeins á næsta ári þurfum við um 27,5 milljarða fyrir utan það sem tekur við eftir það. Ég fagna því að margir hv. þingmenn hafa bæði á samfélagsmiðlum og víðar talað um aukin útgjöld. Ég nefni hv. þm. Loga Einarsson, hv. þm. Benedikt Jóhannesson, hv. þm. Eygló Harðardóttur. Ég fagna því að samstaða sé að nást hjá okkur í þinginu [[Forseti hringir.]]um að bæta úr því ófremdarástandi sem ríkir þegar kemur að útgjöldum ríkissjóðs.
Herra forseti. Ég tel ástæðu til að gefa gaum orðum hæstv. starfandi fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar á þingfundi í síðastliðinni viku þar sem fjallað var um svokallaðan bandorm vegna frumvarps til fjárlaga. Þar vék hann að umfjöllun nokkurra forstöðumanna ríkisstofnana í fjölmiðlum um fjárþörf eigin stofnana, taldi þær gagnrýnisverðar og hafði uppi nokkuð harkaleg orð um þessa gjörð. Ég nota þetta tækifæri hér til að gagnrýna hæstv. starfandi fjármálaráðherra fyrir afstöðu hans og ummæli. Ég tel að forstöðumönnum mikilvægra þjónustustofnana sé eðlilega heimilt og raunar skylt að upplýsa almenning um alvarlegan vanda sinna stofnana. Forstöðumennirnir hafa auðvitað rætt málefnið, brýna fjárþörf stofnana, við framkvæmdarvaldið, ráðuneyti sitt og við nefndir þingsins og rökstutt hana með ýmsu móti. Kjósi þeir að hafa almenning upplýstan við upphaf nýs kjörtímabils eða á meðan þing situr og lög um ríkisfjármál eru rædd er það hlutverk þeirra sem samfélagsþjóna að gera þjóðinni grein fyrir hvað við blasir. Okkur vantar gott hugtak, með leyfi herra forseta, við enska hugtakið „public servant“. Rétt eins og ég og hæstv. starfandi fjármálaráðherra eru t.d. spítalaforstjórar og rektorar samfélagsþjónar. Þeim ber að haga sem sér slíkir. Við vantreystum þeim ekki, er það? Og teljum ekki sjálfkrafa að þeir ýki fjárþörf eða fari með rangar tölur og reiðumst ekki þegar forstöðumenn stofnana sem skipta samfélagið gríðarmiklu máli eru í samtali við almenning um staðreyndir.
Virðulegi forseti. Hér er talað um störf þingsins og þá eru þau eðli málsins samkvæmt það sem við þurfum að klára, nauðsynleg mál, rétt fyrir jól, þar á meðal fjárlög. Við erum núna í fyrsta skipti að vinna eftir lögum um opinber fjármál og ástæðan fyrir því að við samþykktum þau lög er að við viljum vera eins og þær þjóðir sem best standa sig hvað það varðar. Það er hins vegar ekki nóg að samþykkja lög. Í þessum löndum er þverpólitísk samstaða um ákveðið vinnulag, ákveðið orðalag og hvernig menn haga sér, m.a. í fjölmiðlum. Þar kom t.d. að því sem hv. þingmaður ræddi hér og hæstv. fjármálaráðherra fór yfir, hann benti á hið augljósa, að sú orðræða sem er í fjölmiðlum núna er ekki í samræmi við það sem við segjumst vilja vera með. Ef við segjumst vilja vera eins og aðrir Norðurlandabúar þá þurfum við að haga okkur eins og þeir, eða er það ekki? Virðulegi forseti. Sumt er ekki rætt hérna sem mér finnst vera risamál, m.a. í fjárlögum. Það er aldrei rætt um að lækka skuldir. Ég spyr, virðulegi forseti: Ef við ætlum ekki að lækka skuldir, setja okkur metnaðarfull markmið um að lækka skuldir þegar svona stendur á, hvenær eigum við þá að gera það? Vaxtagjöldin, og þá eru ekki meðtaldar lífeyrisskuldbindingar en lífeyrisskuldir þarf að greiða líka, eru 70 milljarðar á ári. Það er mun meira en framlagið til Landspítalans. Vildum við ekki öll í þessum sal vera í þeirri stöðu að geta nýtt þá peninga í eitthvað annað? Ef við ætlum ekki að leggja á það áherslu að greiða þetta niður hratt og vel, ætlum við að bíða eftir því að það harðni í ári? Ætlum við þá að gera það? Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að við samþykkjum ekki bara lög um opinber fjármál [[Forseti hringir.]]og viljum þar af leiðandi vera eins og þau lönd sem standa sig best hvað varðar opinber fjármál, ég vona að við högum okkur líka samkvæmt því.
Virðulegur forseti. Já, lönd sem standa sig best og lönd sem standa sig verst. Ég ætla að nýta þetta tækifæri til að vekja athygli á skýrslu sem Hagstofan gaf út í gær sem sýnir hið síðarnefnda, það er skýrslan Félagsvísar: Hagur og heilbrigðisþjónusta 2015. Skýrslan lýsir grafalvarlegri stöðu sem á fullt erindi inn í þá vinnu sem er í gangi í tengslum við fjárlög og raunar hvers kyns stefnumótun í velferðarmálum sem hér á sér stað. Samkvæmt skýrslunni neituðu tæplega 8.000 manns sér um læknisþjónustu vegna kostnaðar árið 2015. Sama ár slepptu 25.000 fullorðnir Íslendingar því að fara til tannlæknis af sömu ástæðu. Í evrópskum samanburði er Ísland á topplista samkvæmt þessari skýrslu en við hljótum að vera sammála um að það sé topplisti sem við viljum ekki vera á. Í þessu samhengi skiptir félagsleg staða fólks miklu máli. Hlutfall þeirra sem sleppa því að fara til tannlæknis er til að mynda tvöfalt hærra hjá þeim sem eru í lægsta tekjufimmtungi en þeim sem eru í meðaltalinu. Og hvað atvinnustöðu varðar er hlutfallið langhæst hjá atvinnulausum, einn af hverjum fjórum, þá hjá öðrum sem ekki eru á vinnumarkaði, eins og öryrkjum, námsmönnum og heimavinnandi. Hið sama gildir um læknisþjónustu þar sem um 10% kvenna og 7% karla komust ekki til læknis á síðasta ári. Kostnaður er fyrirstaða hjá 6% þeirra í lægsta tekjufimmtungi á móti 1% fólks í tekjuhæstu hópunum. Forseti. Við erum ekki að tala um fólk sem verður að neita sér um einhvern glysvarning, heldur fólk sem hefur ekki efni á lífsnauðsynlegri þjónustu. Svona birtist ójöfnuður og fátækt í auðugu samfélagi og hér sést að kostnaðarþátttaka einstaklinga er allt of há í velferðarþjónustunni. Fjársvelt heilbrigðiskerfi heldur fólki frá því að leita til læknis. Sem löggjafi á tímum markmiðasettrar áætlanagerðar getum við sett okkur einfalt markmið: Að ná þessum tölum í núll.
Virðulegi forseti. Dýrmætt tækifæri fór því miður í súginn í gær til að láta reyna á ný vinnubrögð og nýja sýn í íslenskum stjórnmálum þar sem sjónarmið fleiri en tveggja eða þriggja flokka yrðu lögð fram við ákvarðanatöku og samningsgerð ríkisstjórnar landsins. Við upplifum því nú sérstakt ástand í íslenskum stjórnmálum. Starfsstjórn hægri flokkanna er við völd og hvorki stjórnarmeirihluti né minni hluti á þinginu. Í þessu pólitíska andrúmi glímir Alþingi við fjárlagafrumvarp Bjarna Benediktssonar og ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar. Í frumvarpinu má finna afar mörg vonbrigði eins og kom fram í 1. umr. um fjárlagafrumvarpið í þingsal og líka í viðbrögðum forstöðufólks ríkisstofnana og samfélagsins alls. Þrátt fyrir batnandi stöðu ríkissjóðs búa stærstu og mikilvægustu málaflokkar íslensks samfélags, heilbrigðismálin, velferðarmálin og menntamálin og önnur uppbygging innviða á borð við samgöngur og löggæslu, áfram við afar þröngar fjárveitingar. Það er á sama tíma og mikil þenslumerki eru á lofti og áframhaldandi styrking krónunnar er varhugaverð þegar kemur að útflutningsgreinum og ferðaþjónustunni sem hefur verið bjargvættur okkar frá hruni. En einn af mikilvægustu málaflokkunum sem ekki er sinnt að neinu ásættanlegu marki í fjárlagafrumvarpi starfsstjórnarinnar er loftslagsmálin og eftirfylgnin við loftslagssamning Sameinuðu þjóðanna sem undirritaður var í París í desember fyrir ári síðan og undirritaður af hálfu ríkisstjórnar Íslands. Heildarfjármögnun verkefna sem heyra undir sóknaráætlun í loftslagsmálum nam á yfirstandandi ári 250 millj. kr. Hluti af þeim fjármunum á að tryggja fjármögnun til þriggja ára til þessa málaflokks. Í stöðuskýrslu um framgang verkefna í sóknaráætluninni sem lögð var fram í október 2016 og sýnd hefur verið fjárlaganefnd kemur til að mynda fram að fjárframlög til verkefnisins um eflingu rafbílavæðingar á landsvísu eru heilar 67 millj. kr. [[Forseti hringir.]]á þremur árum. Þetta er eitt dæmi um hversu vanfjármögnuð loftslagsmálin eru í fjárlagafrumvarpinu. [[Forseti hringir.]]Loftslagsmálin eru þau mál sem okkur ber skylda til að taka okkur betur á í og ég óska þess og vona að komandi ríkisstjórn muni taka betur á þessum málum en sú starfsstjórn sem hér situr.
Herra forseti. Það er mér mikill heiður að fá að ávarpa Alþingi sem hér er saman komið. Mig langar að fjalla um mál sem ég tel mjög brýnt að horfast í augu við, það er traust almennings til Alþingis. Ég tel að helstu ástæður þess laka trausts sem almenningur hefur á þinginu séu m.a. skortur á gagnsæi í ákvarðanatöku stjórnvalda sem og óformlegir en þó viðurkenndir starfshættir og framkoma þjóðkjörinna fulltrúa. Gagnsæi er auðveldlega hægt að auka með lagasetningum og breytingu á formlegum starfsháttum stjórnvalda en hinu er erfiðara að breyta. Það er vegna þess að ákveðin menning hefur skapast hér á þingi í áranna rás og orðin svo rótgróin að litið er á hana sem sjálfsagðan hlut. Fólk virðist vera fast í leikjum og stjórnmálaklækjum sem einkennast af tortryggni og þar af leiðandi er enginn tilbúinn í að stíga fyrsta skrefið og treysta öðrum. Hvernig getum við ætlast til þess að almenningur treysti okkur þegar við getum ekki einu sinni treyst hvert öðru? Niðurstöður síðustu kosninga sýna að almenningur vill sjá breytt samstarf ólíkra flokka á þingi og hann vill sjá umbætur. Við erum hér 63 þingmenn sem þjóðin hefur kosið til að starfa í þágu þessara umbóta og ég trúi því að ef við störfum af heilindum, sanngirni, virðingu og með hagsmuni allra landsmanna að leiðarljósi þá muni okkur takast það verk að auka traust til þingsins.
Herra forseti. Meðan ég trúi því að við gerðum allt sem við gátum þá get ég ekki skotið mér undan þeirri ábyrgð sem fylgir því að okkur mistókst það ætlunarverk okkar í gær að mynda ríkisstjórn. Það er ekki heimsendir og það er enn möguleiki á að ná stjórn saman með ýmsum hætti, en raunin er sú að á meðan stjórnmálamenn á Íslandi eru að tefja framfarir með smáatriðum þá eru ótal heimsins vandamál sem við náum ekki að leysa. Í nótt bárust hrikalegar fréttir frá Sýrlandi eins og undanfarin fimm ár, nema í upphafi fjölluðu þær fyrst og fremst um borgina Homs fremur en Aleppó eins og í gær. Frá árinu 2011 hefur nánast hver einasti dagur verið markaður dauðsföllum í Sýrlandi. Ég man einn dag í júlí 2011 þegar ungur maður var að lýsa því fyrir mér í gegnum textaskilaboð þegar skriðdrekar keyrðu inn í borgina Homs, skjótandi hingað og þangað af handahófi. Svo hættu lýsingarnar skyndilega að berast. Vesturlönd hafa þóst hjálpa til og sett sig á háan hest fyrir að vera að gera svo góða hluti, fyrir að vera svo góð að taka á móti flóttamönnum, nema alls ekki of mörgum og aðeins þeim sem hentar. Á meðan streymir olía frá stríðssvæðinu, peningar streyma inn, peningar streyma út aftur og vopn koma í þeirra stað. Ég hef sjálfur komið að rannsókn sem sýndi fram á vopnasölu upp á 1,5 milljarða dollara inn í Sýrland á stríðstímum. Það er ekki nokkur skapaður hlutur sem hefur verið gerður af hálfu vestrænna stjórnvalda til að koma í veg fyrir eða stöðva þetta stríð. Skömm Vesturveldanna er algjör. En það mun enginn pæla í því. Ég er ekki að segja að það sé á valdi ríkisstjórnar Íslands að leysa þetta vandamál, en það er algjörlega ljóst að geta Íslands til þess að miðla málum og stuðla að friði í heiminum er engin meðan við getum ekki einu sinni leyst úr minni háttar ágreiningi hér heima. Það er því fyrir mannkynið allt sem ég græt getuleysi okkar í dag. [[Forseti hringir.]]Íslands vald er mikið og ábyrgðin eftir því.
Hæstv. forseti. Okkur verður tíðrætt um heilbrigðismál og samgöngumál í umræðunni um fjárlög, en í þessari stuttu ræðu minni í dag langar mig til að tala um menntakerfið. Menntakerfið er okkar fjöregg og að því verðum við að hlúa betur en við höfum gert hin síðari ár. Góð menntun er lykill okkar að framtíðinni og í raun gulls ígildi. Við segjum þetta nánast daglega við börnin okkar, hvetjum þau til að gera betur í skólanum, höldum reglulega „leiðinlega“ fyrirlestra um gildi menntunar, að það skipti máli að klára eitthvert nám til að eiga betri framtíðarmöguleika á vinnumarkaði. Á sama tíma getum við ekki leyft skólunum okkar að drabbast niður og kennurum að flýja starf sitt vegna lakra kjara. Við verðum að sýna í verki að góð menntun skipti okkur öll máli. Þjóðhagslega skiptir gott menntunarstig verulegu máli og hefur jafnvel úrslitaþýðingu hvað varðar samkeppnisforskot okkar á alþjóðlegum markaði. Það er áhyggjuefni hversu illa grunnskólabörn okkar koma út úr mælingum. Þau dragast aftur úr jafnöldrum sínum í samanburðarlöndum. Ég vil þó nota tækifærið hér til að óska grunnskólum Reykjanesbæjar sérstaklega til hamingju með miklar framfarir í samræmdum prófum. Þann góða árangur má þakka samræmdu átaki heimila og skóla í Reykjanesbæ, þannig að góðir hlutir eru nú líka að gerast í skólakerfinu. En góðir skólar verða ekki til án góðra kennara. Kjarabarátta grunnskólakennara er einnig á erfiðum stað og ekki fyrirséð hvar hún endar. Í því samhengi verðum við að ræða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Við getum ekki fært stóra og dýra málaflokka yfir til sveitarfélaga, eins og grunnskóla og málefni fatlaðra, án þess að endurskoðun á tekjuskiptingu fari fram á sama tíma. Þar höfum við ekki staðið okkur. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Flest ef ekki öll viljum við bættar samgöngur og víða er mikilla úrbóta þörf, hvort sem það er á hringveginum eða annars staðar. Í því kjördæmi sem ég starfa hefur verið mikið ákall um bættar vegasamgöngur á Vestfjörðum enda löngu kominn tími til. Flestir ef ekki allir þingmenn kjördæmisins hafa staðið saman í þeirri baráttu að bregðast við því ákalli. Núna loksins glittir í að verulegar samgönguumbætur á Vestfjörðum verði að veruleika, en hins vegar er mikið ákall um bættar samgöngur á landinu öllu og get ég vel skilið það. Í þessari stuttu ræðu langar mig að ræða vegarkafla sem er reyndar ekki oft í umræðunni, það er vegurinn um Kjalarnes. Nauðsynlegt er að tryggja að mikilvægar vegaumbætur um Kjalarnes fari af stað ekki síðar en árið 2018, en gert er ráð fyrir þeim framkvæmdum í samgönguáætlun sem hæstv. innanríkisráðherra lagði fram á Alþingi og samþykkt var fyrir nokkrum vikum. Dag hvern fara um 6 þúsund bílar um Kjalarnes. Stór hluti þeirra sem fara um Kjalarnesið er fólk sem fer daglega til og frá vinnu og býr í sveitarfélögum norðan megin ganganna. Ég og margir þessara aðila höfum verulegar áhyggjur af stöðunni og umferðaröryggi þeirra sem fara þennan veg. Nú er það svo að komnar eru mjög djúpar rásir í veginn. Í miklu vatnsveðri eins og hefur verið í haust og vetur eru þessar rásir mjög varasamar. Þeir sem fara um veginn í slíku veðri verða helst að keyra út í vegarkanti til að hafa almennilega stjórn á bílnum. Á of stórum köflum vegarins vantar merkingar og jafnframt er leiðin mjög dimm. Skyggni getur verið erfitt og liggur oft við slysum í þeim umferðarþunga sem er þarna dag hvern. Ég vil nýta þetta stutta tækifæri hér í störfum þingsins og minna á mikilvægi þessa þó að ég geri mér fulla grein fyrir því að víða sé þörfin mikil.
Herra forseti. Við þingsetningu undirritaði ég drengskaparheit að stjórnarskránni. Það er því ekki úr vegi að mitt fyrsta ávarp á Alþingi varði verndun mikilvægra réttinda sem þar er að finna. Hér vísa ég, með leyfi forseta, til 65. gr. stjórnarskrárinnar sem segir: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum.“ Ég vek athygli þingsins á þessari grein vegna þess að ekki eru allir jafnir fyrir lögum á Íslandi og því verður að breyta. Ég vísa hér einna helst til lögræðislaga en þar er að finna ýmis ákvæði sem mismuna fólki á grundvelli fötlunar. Má þar nefna 19. gr. laganna sem heimilar frelsissviptingu, svokallaða nauðungarvistun einstaklings, á þeim grunni einum að hann sé, með leyfi forseta, „haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms“. Ekki er að finna í lögræðislögunum önnur skilyrði til slíkrar frelsissviptingar og því verð ég að taka undir ítrekaðar ávirðingar Evrópunefndar um varnir gegn pyndingum sem bent hefur á að ákvæðið feli í sér lagalega mismunun gagnvart fólki með geðsjúkdóma. Annað alvarlegt dæmi um slíka mismunun er að finna í lögum um fóstureyðingar sem gera lögráðamanni lögræðissviptrar konu kleift að neyða hana í fóstureyðingu. Þvingaðar fóstureyðingar hafa verið skilgreindar sem form pyndinga af sérlegum sendiherra Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum. Herra forseti. Þessi lög eru ólög. Þau standast hvorki stjórnarskrá né samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég bið því hv. þingmenn alla að leggja mér lið til að fá þeim breytt við fyrsta tækifæri.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að bjóða nýja þingmenn velkomna til starfa. Ég finn að það fylgja þeim ferskir vindar, eins og í Garðinum. Ég hlakka til að eiga samstarf við ykkur. Ég hef fylgst með ykkur og þó að ég hafi ekki langa þingreynslu finn ég að þið eruð í sömu sporum og ég fyrir rúmum þremur árum, við finnum öll til ábyrgðar okkar þegar við setjumst á Alþingi. Ég veit að þið eigið eftir að láta gott af ykkur leiða og ég hlakka til samstarfsins. Það er mikil ábyrgð sem hvílir á okkur, m.a. sú að mynda hér starfhæfa ríkisstjórn. Undanfarnar vikur hafa þingmenn og ráðherrar, formenn flokkanna, glímt við að mynda ríkisstjórn. Því miður hefur það ekki enn tekist. Ég held að við þurfum öll að setja okkur í þau spor að nú þurfum við að ná samstöðu um ríkisstjórn og sýna þjóðinni að við rísum undir þeirri ábyrgð sem á okkur hvílir, að mynda starfhæfa ríkisstjórn. Það er frumskylda okkar á þessum tíma. Það eru fordæmalausir tímar í þinginu, fjárlögin í gangi og við finnum að þrátt fyrir góðan takt hér í salnum er þetta ekki eins og það á að vera. Ef við nýtum ekki þennan stutta tíma til jóla til að ljúka myndun ríkisstjórnar held ég að hér verði starfsstjórn og kosningar að vori. Það er ekki endilega lakasti kosturinn, en það blasir við í dag að ef við náum ekki saman verður það líklegasta niðurstaðan.
Herra forseti. Eðlilega verður mörgum hv. þingmönnum tíðrætt undir þessum lið um stjórnmálaástandið á Íslandi þessa dagana, enda er mikilvægt að við ræðum það. Líkt og margoft hefur verið sagt er staðan flókin. En þrátt fyrir það sem er að gerast hjá okkur innan lands heldur jörðin áfram að snúast og því miður berast okkur hræðilegar fréttir þessa klukkutímana frá Aleppó í Sýrlandi. Sameinuðu þjóðirnar og Rauði krossinn hafa beðið núna á síðustu klukkustundum um að almennum borgurum sé hlíft í því styrjaldarástandi sem þar ríkir en hið gagnstæða á sér stað. Sprengjum rignir nú af meiri krafti en áður yfir í gríðarlegum loftárásum. Sameinuðu þjóðirnar hafa staðfest að fjöldamorð á óbreyttum borgurum hafi átt sér stað í borginni. Með þessu er hræðilegt að fylgjast. En það er ýmislegt sem Ísland getur gert. Það er meira að segja ýmislegt sem við á Alþingi gætum gert. Það einfaldasta og táknrænasta væri auðvitað að fordæma þennan viðbjóð. Annað sem við getum gert, og ég tel að við eigum alltaf að gera, er að tala fyrir friðsamlegum lausnum og gegn vígbúnaði, alltaf, alls staðar. Og svo auðvitað það sem við verðum að gera núna [[Forseti hringir.]]í kjölfarið á þeim hræðilegu hlutum sem eru að gerast, að axla ábyrgð okkar í samfélagi þjóðanna og hjálpa þeim sem um sárt eiga að binda, [[Forseti hringir.]]hjálpa þeim sem komast lífs af úr þessum hildarleik og veita þeim hæli í okkar friðsama landi.
Virðulegi forseti. Mér finnst fara vel á því að hv. þingmenn komi hingað upp og veki athygli á þeim hörmungum sem eru í Sýrlandi. Ég er hjartanlega sammála því að við eigum að gera hvað við getum til að koma til aðstoðar þar og hef rætt það áður á þessum vettvangi. Ég vil hins vegar í seinni ræðu minni segja að mér finnst þetta þinghald hafa farið vel af stað og mér finnst umræður, bæði í þeirri nefnd sem ég starfa sem og hér í þingsal, hafa verið málefnalegar og góðar. Ég held að vel færi á því að við héldum því áfram á þeim fáu dögum sem við höfum til að klára mjög mikilvæg mál. Við vitum að okkur er þröngur stakkur sniðinn [[skorinn]]… skorinn. Þakka þér fyrir. Svona er samstarfið gott á hv. þingi, virðulegi forseti, að meira að segja hv. þm. Svandís Svavarsdóttir er farin að hjálpa þeim sem hér stendur og hefur það nú ekki gerst oft á þeim tíma sem við höfum starfað saman.
Nei, en …
Ég trúi nú ekki að síðasta yfirlýsing hv. þingmanns sé rétt, ég held að þetta verði svona alveg fram að jólum. Menn tala mikið um stjórnarmyndun eðli málsins samkvæmt, við erum ekki búin að klára að mynda ríkisstjórn. En stóra málið núna er að það reynir á okkur þingmenn hvernig okkur gengur að starfa saman við þessar aðstæður. Það er stuttur tími og alveg ljóst að ný ríkisstjórn, sama hver hún verður, mun leggja stóru línurnar þegar kemur að ríkisfjármálum og koma með nýja ríkisfjármálaáætlun. Þá gef ég mér að við ætlum að starfa eftir þeim lögum og í anda þeirra laga sem við samþykktum samhljóða á síðasta kjörtímabili. En við þurfum hins vegar að vinna hratt og laga auðvitað það sem við getum lagað á þeim stutta tíma. En ég vil bara segja eins og er, mér finnst þetta fara vel af stað og ég vona að svo verði áfram.
Virðulegi forseti. Ég vil einmitt ræða fundarstjórn forseta. Ég verð að segja að það kom mér talsvert á óvart að fyrsti liður á dagskrá í dag væri störf þingsins. Það var vissulega mjög gott og gaman að heyra þær jómfrúrræður sem fluttar hafa verið hér af hv. þingmönnum. En það var skilningur minn og fleiri þingflokksformanna, heyri ég, að vegna þeirra aðstæðna sem nú væru uppi - að við værum með nokkur brýn mál til umræðu og vildum nýta tímann vel - ætluðum við ekki að fara í þennan lið og aðra liði sem við þingmenn höfum getað nýtt okkur hér heldur vinna í þeim málum sem fyrir liggja. Það kom mér á óvart, og öðrum þingflokksformönnum, að forseti hefði gert breytingar hér á án þess að láta vita. Ég heyrði þó, þegar ég fór að spyrjast fyrir, að forsætisnefnd hefði haft einhverjar fregnir af þessu. Ég geri líka athugasemd við annað í fundarstjórn forseta en það er að fjárlaganefnd eigi að funda á meðan á þingfundi stendur hér í dag, sem ég hef ekki heyrt áður að hafi verið á dagskrá.
Forseti vill af þessu tilefni segja að á fundi með formönnum þingflokka í fyrri viku var rætt um það hvort ekki ætti að hafa á dagskrá fljótlega liðinn störf þingsins og sérstaklega tekið til þess að nýir þingmenn kynnu að hafa áhuga á því að nota sér þann dagskrárlið til að hefja málflutning á þingi. Hins vegar var ákveðið að gera það ekki í síðustu viku en það yrði þess í stað fyrst á fundi í þessari viku. Eitthvað hefur skolast til eða niðurstaðan ekki verið nógu skýr ef þetta hefur valdið misskilningi. Forseti biðst þá velvirðingar á því. En það var minn skilningur eftir þennan fund að við værum sammála um að þessi dagskrárliður yrði hafður með á dagskrá þegar fundum yrði fram haldið í þessari viku. Varðandi fyrirhugaðan fund í fjárlaganefnd sem var skipulagður í gær vegna vinnunnar þar áður en fullljóst var hvort þingfundur yrði í dag þá hefur sú hefð oft verið við lýði við knappar aðstæður í störfum þingsins undir lok þinghalds að ef enginn nefndarmaður hreyfir andmælum séu ekki gerðar athugasemdir við að nefndarfundir geti skarast við þingfundi. Það byggir á því að allir séu sammála um það. Um leið og einhver hreyfir andmælum við því er það ekki gert. Þannig að ef mér ber að líta svo á að þessu sé andmælt þá verður að sjálfsögðu ekki þingfundur samhliða fjárlaganefndarfundi.
Hæstv. forseti. Ég geri athugasemdir við fundarstjórn forseta. Ég vil samt segja að ég hef talað fyrir því að við nýtum tíma okkar þingmanna vel og við ástundum meiri framleiðni en hingað til hefur verið og því ætla ég ekki að standa í vegi fyrir því að þessi fundur í fjárlaganefnd verði haldinn. Ég vil þó segja og vil færa það til bókar að mér hefði fundist eðlilegt að það hefði verið rætt skýrt áður og hvað varðar hitt atriðið þá var ég ekki eini þingflokksformaðurinn sem kom þetta á óvart. Ég óska forseta velgengni í því að hafa þetta skýrara í framtíðinni.
Forseti skal reyna að vanda sig hvað skýrleika snertir í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Frumvarpið er að meginstefnu byggt á samkomulagi milli annars vegar heildarsamtaka opinberra starfsmanna og hins vegar fjármála- og efnahagsráðherra fyrir hönd ríkisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Frumvarp þetta var samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og var áður flutt á 145. löggjafarþingi. Bandalag háskólamanna, BSRB og Kennarasamband Íslands gerðu þá athugasemdir við frumvarpið við þinglega meðferð þess og töldu það ekki endurspegla samkomulagið sem gert var í september 2016 nægjanlega vel. Samtöl hafa staðið milli aðila um mögulega lausn og stóðu vonir til þess að sameiginleg niðurstaða fengist fyrir lok nóvember sl. en sú von brást. Þrátt fyrir að ekki hafi náðst niðurstaða milli aðila um öll atriði er frumvarpið nú lagt fram að nýju. Frumvarpið hefur tekið nokkrum breytingum frá því að það var flutt á 145. löggjafarþingi. Með breytingunum er komið til móts við sjónarmið bandalaga opinberra starfsmanna sem komu fram við meðferð áður framlagðs frumvarps. Auk þess hafa verið gerðar tæknilegar breytingar á tilteknum ákvæðum frumvarpsins. Helstu breytingar frá fyrra frumvarpi eru: 1. Framlag ríkisins til lífeyrisaukasjóðs er hækkað til samræmis við áætlaðar tryggingafræðilegar forsendur í árslok 2016. Í sjálfu samkomulaginu hafði verið gert ráð fyrir að miðað yrði við árslok 2015 en þessu er hér breytt. 2. Ríkissjóður greiðir framlag til A-deildar til að koma áfallinni stöðu deildarinnar í jafnvægi. 3. Ríkissjóður ábyrgist óbreytt réttindi lífeyrisþega og sjóðfélaga sem orðnir eru 60 ára fyrir gildistöku nýrra samþykkta. 4. Við frumvarpið bætist ný grein sem fjallar um breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997. Með henni er annars vegar frestað ákvörðunum um hækkun iðgjalda lífeyrissjóða á opinberum vinnumarkaði, þ.e. A-deild LSR og A-deild Brúar, og hins vegar felur greinin í sér undanþágu frá ákvæðum um samsetningu eigna. 5. Tilteknum dagsetningum og viðmiðunartímabilum er breytt þar sem ekki tókst að afgreiða málið á 145. löggjafarþingi. Virðulegi forseti. Samkomulag frá því í september sl. kveður á um nýtt samræmt lífeyriskerfi þar sem allt launafólk nýtur sambærilegra lífeyrisréttinda, hvort sem það starfar á opinberum eða almennum vinnumarkaði. Helstu atriði samkomulagsins eru þessi: Launakjör á opinberum og almennum vinnumarkaði verða samræmd og jöfnuð samkvæmt sérstakri bókun um það efni. Launafólki verður betur gert kleift að færa sig milli almenns og opinbers vinnumarkaðar hvenær sem er starfsævinnar án þess að það hafi teljandi áhrif á ávinnslu lífeyrisréttinda. Má segja að þetta leiði af jöfnuninni að með því að réttindin eru orðin sambærileg þá eru ólík réttindi ekki lengur sú hindrun sem oft hefur verið í vegi þess að færa sig milli hins opinbera og almenna markaðar. Sjóðfélögum í lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna verða tryggð sambærileg réttindi og þeir hafa nú með 120 milljarða kr. framlagi hins opinbera til að mæta ófjármögnuðum framtíðarskuldbindingum vegna þeirra. Lífeyriskerfi opinberra starfsmanna verður fullfjármagnað og kerfið sjálfbært. Tilurð þessa samkomulags má rekja til viðræðna aðila vinnumarkaðarins um nauðsyn þess að koma á samræmdu lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Ein af forsendum þess að ná fram slíkri samræmingu er að færa lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna í svipað horf og nú gildir á hinum almenna vinnumarkaði. Hafa viðræður um breytta skipan lífeyrismála opinberra starfsmanna farið fram á vettvangi starfshóps um LSR sem skipaður var í mars 2011 og í eiga sæti fulltrúar annars vegar heildarsamtaka opinberra starfsmanna og hins vegar fulltrúar Sambands íslenskra sveitarfélaga og fjármála- og efnahagsráðherra. Í frumvarpinu er lagt til að lagaákvæði um A-deild verði að meginstefnu til felld brott í lok maí 2017 og að deildin verði frá og með 1. júní 2017 starfrækt á grundvelli laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, og samþykkta sem um hana gilda. Þar með er horfið frá því að kveða á um föst réttindi sjóðfélaga á grundvelli breytilegs iðgjalds í lögum líkt og nú er gert. Þá er og gert ráð fyrir að stjórn sjóðsins leggi til breytingar á samþykktum sjóðsins þar sem nýtt réttindakerfi verður sett upp, miðað við fast iðgjald, og fjallað verður um aðra þætti sem þýðingu hafa, til að mynda um skipulag sjóðsins að öðru leyti og fjárfestingarstefnu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði framlag, svonefndan lífeyrisauka, þ.e. þann mismun sem er á annars vegar réttindum sjóðfélaga samkvæmt jafnri réttindaávinnslu og 65 ára lífeyristökualdri og hins vegar réttindum sjóðfélaga samkvæmt aldurstengdri réttindaávinnslu og 67 ára lífeyristökualdri, og leggi fjármagn í sérstakan varúðarsjóð. Samkvæmt samkomulagi ríkis og sveitarfélaga er það sameiginlegt mat að í ljósi fjárhagsstöðu ríkissjóðs annars vegar og sveitarfélaga hins vegar sé það í þágu settra markmiða um opinber fjármál að ríkissjóður taki yfir um 23,6 milljarða kr. skuldbindingu sem sveitarfélögin hefðu ella borið vegna fjárframlaga til A-deildar LSR. Jafnframt er það sameiginlegur skilningur að í viðræðum ríkis og sveitarfélaga næstu misseri um fjárhagsleg samskipti, m.a. vegna áhrifa lagabreytinga, verði tekið tillit til þess stuðnings ríkisins við sveitarfélög sem felst í yfirtöku skuldbindinganna. Eftir sem áður munu sveitarfélögin bera kostnað vegna A-deildar Brúar og eykur það hreinar skuldir sveitarfélaganna þó nokkuð. Lengi hefur verið stefnt að því að mynda einn vinnumarkað á Íslandi með samræmdum kjörum, en einn liðurinn í því er að samræma lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna og starfsmanna á almennum vinnumarkaði, bæði til þess að auðvelda samanburð á kjörum hópanna og til þess að tryggt sé að launamenn og þeir sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi geti flutt sig til á vinnumarkaði, líkt og ég hef áður komið inn á, og á milli lífeyrissjóða hvenær sem er á starfsævinni án þess að það hafi teljandi áhrif á réttindaávinnslu þeirra. Almenni markaðurinn hefur þegar tekið upp aldurstengda ávinnslu en Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins gerðu með sér samkomulag í desember 2004 um að taka upp aldurstengda réttindaávinnslu í sjóðum á samningssviði þeirra. Henni var komið á í sjóðum með tiltekinni aðlögun. Þannig héldu þeir sjóðfélagar sem voru greiðandi við breytinguna að jafnaði rétti til jafnrar réttindamyndunar að tilteknu hámarki til loka starfsævinnar og iðgjald umfram það hámark reiknast til réttinda samkvæmt almennum reglum um aldurstengda ávinnslu. Í þessu sambandi þykir rétt að líta til þess að þær forsendur sem gengið var út frá við setningu laga nr. 1/1997 hafa ekki gengið eftir þegar litið er til tryggingafræðilegra forsendna. Þannig var tryggingafræðileg staða A-deildar í árslok 2015 neikvæð um rúma 57 milljarða kr., þ.e. um 8,8% af heildarskuldbindingum sjóðsins. Sú staða kallar enn fremur á breytingar. Til að sjóðurinn komist í jafnvægi þyrfti iðgjald launagreiðenda að hækka úr 11,5% í 15,1% þannig að iðgjald í heild yrði 19,1%. Í núverandi kerfi safnast réttindi eftir jafnri réttindaávinnslu. Slík ávinnsla leiðir til þess að króna sem borguð er inn fyrir starfsmann sem er t.d. 66 ára gefur jafn ríkuleg réttindi og fyrir starfsmann sem er t.d. 20 ára þrátt fyrir að króna þess yngri eigi eftir að safna ávöxtun í 47 ár en þess eldri í einungis eitt ár. Þetta leiðir í reynd til þess að ungar kynslóðir niðurgreiða réttindi eldri kynslóða samkvæmt núgildandi fyrirkomulagi. Eins og staðan er nú er útilokað að A-deild geti verið sjálfbær meðan deildin er með jafna réttindaávinnslu sökum aldurssamsetningar sjóðfélaganna. Aldurstengd réttindaávinnsla leiðréttir þetta misvægi þar sem kerfið gerir ráð fyrir því að iðgjöld skapi réttindi í samræmi við þann tíma sem þau ávaxtast í sjóðnum. Þá leiðir aldurstenging til þess að afkoma lífeyrissjóðsins er óháð aldurssamsetningu sjóðfélaga. Flestir lífeyrissjóðir á almennum markaði hafa undanfarin ár leiðrétt þetta misræmi og það er áríðandi að sama leið verði farin til að koma jafnvægi á A-deild. Í frumvarpinu er því lagt til að lagaákvæði um A-deild verði í meginatriðum felld brott og samhliða verði samþykktum fyrir sjóðinn breytt og þar kveðið á um að hann byggi á aldurstengdri réttindaávinnslu og 67 ára lífeyristökualdri. Með þessu verður aldurstengd réttindaávinnsla fest í sessi í íslenska lífeyrissjóðakerfinu. Frumvarpið felur í sér grundvallarbreytingar á skipan lífeyrismála þorra opinberra starfsmanna eins og ég hef reifað. Réttindaávinnsla sjóðfélaga í A-deildum LSR og Brúar verður aldursháð en ekki jöfn yfir starfsævina en samhliða þeirri breytingu er halli á framtíðarskuldbindingum LSR og Brúar að fullu fjármagnaður af opinberum launagreiðendum, auk þess sem lífeyristökualdur verður hækkaður úr 65 árum í 67. Þessar breytingar eru til samræmis við það sem tíðkast á almennum markaði. Til að tryggja réttindi núverandi sjóðfélaga verður greidd eingreiðsla launagreiðenda inn í deildina sem lögin ná til og mun það tryggja að breytingin verði ekki gerð á kostnað þeirra sjóðfélaga sem hafa áunnið sér réttindi. Auk þess er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði framlag til A-deildar til að koma áfallinni stöðu deildarinnar í jafnvægi. Breytingarnar tryggja að sjóðurinn verður sjálfbær og því er óvissu um framtíðarskuldbindingar ríkissjóðs gagnvart sjóðnum jafnframt eytt með þessum aðgerðum. Hér er rétt að geta þess að fyrr á árinu tók almenni markaðurinn skref í þessa átt og ASÍ og Samtök atvinnulífsins undirrituðu samning þar sem lífeyrismótframlag vinnuveitenda er aukið í áföngum til jafns við mótframlag á opinberum vinnumarkaði og sú aðlögun verður að fullu komin til framkvæmda um mitt ár 2018. Það er sem sagt unnið að því að á íslenskum vinnumarkaði verði lífeyrisréttindin jöfnuð og á þeim markaði er gert ráð fyrir að viðmið lífeyris verði 76% fyrir allan vinnumarkaðinn. Á heildina litið mun breytingin hafa jákvæð áhrif á vinnumarkaðinn þar sem hún eykur val og sveigjanleika vinnuafls. Vinnuafl mun, eins og ég hef komið inn á, geta lagað sig að breytilegri eftirspurn markaðanna og langtímaáhrif af jöfnun lífeyrisréttinda eru líkleg til að hafa jákvæð áhrif á þjóðarbúið í heild. Ekki skiptir litlu í því samhengi að eyða óvissu um framtíðarskuldbindingar ríkissjóðs og hér er verið að gera rekstur opinberu lífeyrissjóðanna sjálfbæran. Það er eitt og sér stórmál, þó er ekki hægt að horfa fram hjá því að enn erum við með uppsafnaðan halla á B-deildinni en við erum þegar að stíga skref til að taka á þeim uppsafnaða vanda sem þar er til staðar. Í fjárlögum næsta árs er gert ráð fyrir 5 milljarða framlagi inn í B-deildina til að byrja að vinna niður þá uppsöfnuðu stöðu sem þar er að finna. Í augsýn er að í kjölfar þessara ráðstafana og skyldra áforma verði Ísland eitt örfárra ríkja í heiminum með fullfjármagnað og samræmt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Slík staða felur í sér afar þýðingarmikinn styrkleika til frambúðar, bæði fyrir fjármál hins opinbera og efnahagskerfið í heild. Varðandi B-deildina er hægt að segja að gríðarlega mikilvægt sé að við höldum striki varðandi það að taka á þeim vanda. Eins og ég hef komið inn á erum við að byrja inngreiðslu á næsta ári og við höfum í fjárlögum undanfarin ár vakið athygli á skekkjunni sem er þar til staðar. Það er ljóst að í kringum árið 2026 tæmist eignastaða Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins í B-deild á móti skuldbindingum og þá sitja skuldbindingar einar eftir og ríkissjóður mun að óbreyttu frá þeim tíma, verði ekkert gert í millitíðinni, sem við reyndar ætlum að gera eins og fjárlagafrumvarpið ber með sér fyrir næsta ár, myndi ríkissjóður þurfa að greiða út á bilinu 25–30 milljarða ár hvert til að mæta þeim þegar útgefnu skuldbindingum. Með fyrirframgreiðslu inn á þessa skuldbindingu er dregið úr því höggi eða því umfangi sem fellur á ríkið í framtíðinni og greiðslunum dreift yfir mun lengri tíma. Þetta er ótvírætt afar skynsamleg ráðstöfun sem við eigum að sammælast um að styðja, ella erum við einfaldlega að ýta vandanum enn frekar á undan okkur. Ég kom inn á það að Ísland er eitt örfárra ríkja í heiminum sem með þeim breytingum sem við erum hér að boða mun hafa virkt og fullfjármagnað lífeyrissjóðakerfi opinberra starfsmanna. Þetta er eitt stærsta hagsmunamál framtíðarkynslóða sem við vinnum að og í samhengi hlutanna er í raun og veru merkilegt hve lítið er horft til þátta eins og þessa þegar metin er staða einstakra þjóðríkja. Ég nefni sem dæmi að matsfyrirtæki horfa algerlega fram hjá uppsöfnuðum skuldbindingum ríkissjóða þegar lagt er mat á getu þeirra til að standa við skuldbindingar sínar í framtíðinni. Að jafnaði horfa matsfyrirtækin einungis til skuldbindinga sem falla til á næstu fimm árum og þar með eru uppsafnaðar lífeyrisskuldbindingar algerlega fyrir utan radar matsfyrirtækjanna. Það er eitt og annað sem bendir til þess að viðhorfin séu aðeins að breytast í þessu efni, maður er farinn að verða var við að þessi uppsafnaði vandi sé að færast nær yfirborðinu og er í auknum mæli að verða hluti af umræðu um stöðu opinberra fjármála í einstökum ríkjum. Víða í Evrópu er byggt á gegnumstreymiskerfi, það er sem sagt verið að gefa loforð daginn út og daginn inn um að fólk eigi inni hjá viðkomandi ríkisstjórnum lífeyrisréttindi einhvern tímann í framtíðinni sem skattgreiðendur þess tíma munu að óbreyttu þurfa að sjá um að standa undir. Það er ekki glæsilegt þegar maður horfir á sama tíma á þá lýðfræðilegu þróun sem á sér stað í þeim löndum. Það er ágætt að hafa þetta stóra samhengi hlutanna fyrir stöðu opinberra fjármála á Íslandi í huga í tengslum við þetta mál en við getum líka sett það í annað samhengi. Ég ætla að gera það og aðeins að nefna að við höfum verið að vinna að auknum stöðugleika, lægri verðbólgu og lægra vaxtastigi til lengri tíma á Íslandi. Vaxtagjöld heimilanna í landinu eru um 100 milljarðar á ári og meðalvaxtastigið liggur í kringum 5%. Það þýðir að hvert prósent sem okkur tekst að lækka í vaxtabyrði heimilanna myndi létta af þeim u.þ.b. 20 milljörðum í vexti á ári. Ég segi bara fullum fetum að þetta mál hér, jöfnun lífeyrisréttinda, er einn áfanginn, ein varðan, á leiðinni í átt að nýju vinnumarkaðsmódeli á Íslandi sem er bráðnauðsynlegt að komist á og verði áfram unnið að til þess að við færum okkur nær því vinnumarkaðslíkani sem lagt er til grundvallar á Norðurlöndunum. Þar hefur mönnum tekist að búa þannig um kjarasamningagerð, bæði á almenna og opinbera markaðnum, að mun sjaldnar hefur reynt á það að teknar séu út í kjaraviðræðum hækkanir sem eru umfram það svigrúm sem er til staðar í hagkerfinu hverju sinni og þar af leiðandi hefur það sjaldnar gerst þar að menn geri kjarasamninga sem hafi beinlínis orðið til þess að verðbólguþrýstingur vaxi og síðan í kjölfarið að vaxtastigið hækki. Ég held að það sé alveg full ástæða til að setja þetta mál í það samhengi enda er það svo að jöfnun lífeyrisréttinda er eitt af kjarnaatriðunum í SALEK-samkomulaginu ásamt með því sem ég hef hér aðeins komið inn á, sem er launaskriðstrygging eða jöfnun kjara að öðru leyti. Launaskriðstryggingin er krafa opinbera markaðarins sem er á margan hátt skiljanlegt að haldið sé á lofti vegna þess að launaskriðið hefur almennt fyrst og fremst orðið hér á almenna markaðnum á meðan kjarasamningarnir hafa verið grundvöllur launaþróunar hjá opinberum starfsmönnum. Þetta eitt og sér hefur leitt til spennu sem hefur oft brotist út í hörðum átökum á vinnumarkaði. Það er nokkuð sem við hljótum öll að vilja vinna að breytingum á, að koma í veg fyrir slíkt í framtíðinni og það mál sem við erum hér að ræða er einn hornsteinninn í þeirri vinnu. Það er full ástæða til að þakka fyrir ágætissamstarf sem hefur tekist með heildarsamtökum um þessi mál. Þetta er ekki einfalt mál, það er skiljanlegt að menn vilji hafa skoðun á því hvað eigi að koma á undan, jöfnun kjara og launa á milli markaða eða jöfnun lífeyrisréttinda. Hér er unnið með þá hugsun að rétt sé að fara fyrst í að jafna lífeyrisréttindin og það sé forsenda þess að hægt sé að vinna að hinu í framhaldinu. Eins og ég vék að er rætt um jöfnun kjaranna, jöfnun launa, í sérstakri bókun og það er einn þátturinn í þeirri vinnu sem staðið hefur yfir, að opinberir starfsmenn muni í framtíðinni geta notið launaskriðstrygginga. Ég ætla ekki að fara yfir allt það sem skiptir máli í þessu stærra vinnumarkaðssamhengi í ræðu minni. Ég ætla bara að ítreka mikilvægi þess máls, ekki síst við þær aðstæður sem eru uppi núna. Við vitum að enn er spenna á vinnumarkaði og ég ætla að láta það duga að segja að takist okkur ekki að finna niðurstöðu í þessu máli liggur fyrir að iðgjöldin munu hækka um áramótin og við það eitt eru iðgjöld launagreiðenda á opinbera markaðnum og hinum almenna orðin gjörólík og það verður ekkert smávegis verkefni að vinda ofan af þeirri stöðu til að halda áfram vinnu að jöfnun lífeyrisréttinda á Íslandi. Við stöndum í vissum skilningi á mjög viðkvæmum tímamótum með þessi mál hér á dagskrá og ég vonast eftir því að okkur takist í þessari umferð málsins, þó að það hafi ekki tekist fyrir nokkrum vikum síðan, að finna sameiginlega niðurstöðu í málinu sem sem allra mest sátt getur tekist um. Ég skal viðurkenna að ég hef ekki miklar væntingar um að hvert og eitt félag í landinu sem á aðild að heildarsamtökunum verði í öllum atriðum sátt við þá niðurstöðu sem fæst með þessu frumvarpi. Það er ekkert óeðlilegt eins og ég hef hér rakið. Sumir eru einfaldlega þeirrar skoðunar að fyrst þurfi að jafna launin og kjörin að öðru leyti og svo megi skoða jöfnun lífeyrisréttinda. En það samkomulag sem við gerðum við heildarsamtökin er um að við förum fyrst í jöfnun lífeyrisréttindanna en hins vegar skiptir máli að hlustað sé eftir sjónarmiðum og það höfum við verið að gera. Mörg af þeim atriðum sem eru komin inn í þetta frumvarp sem ekki voru í frumvarpinu þegar það var síðast lagt fram eru breytingar sem við höfðum þá þegar hafið samtal um þó að ekki ynnist tími og aðstæður væru kannski ekki að spila með okkur í aðdraganda kosninga til að ljúka því á þeim tíma. Ljóst er að þær breytingar sem fylgja frumvarpinu munu kalla eftir töluvert hærra framlagi af ríkisins hálfu til að styðja við jöfnunina. Það kemur til af því sem ég rakti áðan að nú er horft til stöðu lífeyrissjóðanna við árslok 2016 en ekki árslok 2015. Horft er til ávöxtunar á yfirstandandi ári sem hefur svo sem ekki verið nálægt því jafn góð og síðastliðin tvö, þrjú ár. Það hefur sömuleiðis áhrif í þessu samhengi að verið er að verja stöðu þeirra sem eru komnir á lífeyrisaldur eða eru að nálgast lífeyrisaldur með því að hér er komið inn 60 ára viðmiðið sem ekki var í frumvarpinu í fyrri mynd. Með því má segja að það sé að verulegu leyti komið til móts við þau sjónarmið sem fram komu fyrr á þessu ári, við fyrra frumvarpi, þegar rætt var um að það skorti á að staða þeirra sem málið varðaði væri ekki jöfn fyrir og eftir breytinguna, með því að bakábyrgðin er í reynd áfram í gildi fyrir 60 ára og eldri gjörbreytist sú staða. Þetta allt samanlagt leiðir til þess að í fjáraukalögum, sem ég vænti að komi fram hér á morgun, munar tugum milljarða á því framlagi sem þarf að koma frá ríkinu til að þetta mál geti gengið upp. Það eru rétt tæplega 30 milljarðar sem bætast við þá rúmu 80 milljarða sem áður var gert ráð fyrir að þyrftu að fylgja þessari breytingu og gjaldfærast á yfirstandandi ári. Við höfum svo sem líka komið inn á það í samskiptum við sveitarfélögin að það hefur ekkert breyst varðandi fjárhagslega getu sveitarfélaganna til að taka á sig auknar byrðar, það stendur bara óbreytt varðandi mikilvægi þess að ríkið hjálpi til og létti undir með sveitarfélögunum til að klára þetta mál. Það er margt sem á hinn bóginn gengur með okkur um þessar mundir. Þannig ætla ég að leyfa mér að segja að við séum á margan hátt í einstökum færum til að ljúka máli af þessari stærðargráðu á árinu 2016. Heildarstaðan í ríkisfjármálasamhenginu er slík að við getum, án þess að setja heildarafkomuna eða stöðu ríkisfjármálanna í öðru samhengi í einhvers konar uppnám, tekið á okkur gjaldfærslu af þessari stærðargráðu. Hins vegar er mjög mikilvægt að hafa í huga að hér er ekki um að ræða að ríkissjóður taki á sig skuldbindingar sem hann hefði ekki ella þurft að standa undir í framtíðinni. Það er í raun og veru verið að færa til í tíma skuldbindingar vegna loforða sem þegar voru gefin út, þ.e. uppgjör þeirra. Ég vænti þess að sú vinna sem þegar hefur verið unnin í þinginu geti með einhverju móti nýst. Af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytisins er boðin fram öll aðstoð við að fara nánar ofan í saumana á málinu í þinglegri meðferð. Við höfum m.a. í upplýsingaskyni tekið saman stutt kynningarefni sem mér finnst sjálfsagt að verði gert opinbert á vefsíðu ráðuneytisins og sömuleiðis vænti ég þess að í þinglegri meðferð verði hlustað eftir sjónarmiðum þeirra sem málið varðar sérstaklega. Ég legg til, virðulegi forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og til efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að bregðast aðeins við þeirri gagnrýni sem hefur verið höfð uppi á frumvarpið af hálfu félaga innan samtaka opinberra starfsmanna þar sem því er haldið fram að til þess að lífeyrisréttindi geti talist jafn verðmæt sé mikilvægt að þeir sem á sínum tíma, 1997, völdu A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins fái að halda þeim réttindum óskertum. Á þetta hefur verið bent t.d. af Kennarasambandi Íslands og telja forsvarsmenn þar að þetta sé í raun og veru forsendubrestur fyrir þá sem völdu á sínum tíma A-deildina. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að bregðast við þessari gagnrýni. Í ljósi þess að Kennarasambandið sendi frá sér yfirlýsingu í dag þar sem sambandið leggur til aðra leið, þ.e. að loka A-deildum LSR og Brúar fyrir nýjum sjóðfélögum og þannig verði ekki gengið á réttindi núverandi sjóðfélaga og er því haldið fram að þannig sé hægt að koma í veg fyrir að hækka þurfi iðgjöld inn í sjóðinn, langar mig líka að biðja hæstv. ráðherra að útskýra það fyrir okkur. Var sú leið eitthvað rædd í samtali fjármálaráðuneytisins við þessi heildarsamtök?
Virðulegi forseti. Ég kannast við hugmyndina um að þeir sem völdu A-deildina verði varðir sérstaklega en ég sé í sjálfu sér ekki að ástæða sé til að ganga lengra en frumvarpið kveður á um, þ.e. að allir þeir sem eru í A-deildinni séu jafnsettir þegar kemur að þessu, óháð því hvenær og hvort þeir hafi á einhverjum tímapunkti átt kost á að vera mögulega áfram í B-deildinni. Það er einfaldlega slegið striki yfir 60 árin og það er ákveðið jafnræði í því að eitt skuli yfir alla ganga. Hitt atriðið, varðandi það að loka deildinni og viðhalda þannig kerfinu eins og það er, koma þessu fyrir í einhverri einangrun og láta þetta lifa áfram sjálfstæðu lífi, er í sjálfu sér, eins og mér sýnist það vera, ákvörðun um að jöfnun lífeyrisréttindanna eigi sér stað yfir einhverja áratugi. Ég held að það sé alveg augljóst að það er ekki sú jöfnun lífeyrisréttinda sem almenni markaðurinn er að kalla eftir. Þar með talið, ef við færum þá leið, getum við alveg gleymt öllu tali um að í kjölfar breytingarinnar fari menn að vinna að jöfnun launa, launaskriðstryggingu og öllu hinu sem á að fylgja með í heildarbreytingunni. Ég sé ekki annað en að ákvörðun um að loka deildinni og hefja C-deildar-ferðalagið, eða búa til nýja deild fyrir þá sem koma nýir inn sem starfsmenn hjá hinu opinbera, væri ákvörðun um að við sættum okkur við að þetta gerðist bara á næstu áratugum. Það er allt annað en samtalið hefur gengið út frá allt frá því það var sett af stað árið 2011.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langar að koma að því sem hann nefndi hér undir lok síns svars, sem varðar einmitt launajöfnunina sem gert er ráð fyrir að fari fram næstu sex til tíu árin: Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að að því verði staðið? Það liggur fyrir að ekki er auðvelt að átta sig á launamun almenna markaðarins og opinbera markaðarins og hann er mismunandi milli ríkis og sveitarfélaga. Það hefur verið ágreiningur um það hvernig eigi í raun að reikna út eða meta þennan launamun. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að þetta samtal geti farið fram þannig að það skili árangri? Því það er ljóst að einhverjir forsvarsmenn félaga í hinum opinbera geira hafa mestar áhyggjur af þessu, þ.e. að lífeyrisréttindin verði jöfnuð en kjarajöfnunin fylgi ekki í kjölfarið og vísa til þess að það sé bæði flókið verkefni og menn séu ekki á eitt sáttir um hvernig eigi að ráðast í það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um hans sýn á þetta verkefni.
Virðulegi forseti. Ég er hræddur um að við getum ekki botnað það nákvæmlega hvernig við munum fara í að jafna launin eða kjörin að öðru leyti. Launaskriðstryggingin er fyrirbæri sem þekkist annars staðar. Ég er bjartsýnn á að okkur takist að búa til fyrirkomulag sem líkist því sem tekist hefur að innleiða annars staðar þannig að sá þáttur málsins ætti kannski að vera auðveldari í útfærslu. Svo er það hitt: Geta menn komið sér saman um það hvað eigi að liggja til grundvallar þegar laun eru borin saman? Ég held að hv. þingmaður sé meðal annars að vísa til þess að það er ekki bara áralöng heldur kannski áratugalöng umræða hvað eigi að setja inn í þá jöfnu. Á til dæmis að setja lögin um opinbera starfsmenn, réttindi og skyldur, inn í þá jöfnu? Eða á bara að horfa á launaseðlana, heildarlaun? Hvað með önnur réttindi? Við verðum einfaldlega að leiða fram okkar besta fólk til að hjálpa til við þessa sérfræðivinnu [[Forseti hringir.]]sem hlýtur að þurfa að eiga sér stað til þess að við náum árangri í þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á málinu. Þetta er eins og við vitum mjög brýnt mál. Við reyndum mikið fyrir kosningar að takast á við það. Auðvitað kom það seint fram og tíminn var kannski ekki nægur, en engu að síður fann maður að fólk í öllum flokkum skildi vel að það var og er mikilvægt að við tökumst á við þetta verkefni. Helst þyrftum við að gera það núna í desember, fyrir áramót, því að við höfum til þess einstakt tækifæri. Þetta er töluvert flókið mál og ég ætla ekki að láta eins og ég skilji það að fullu og þess vegna kem ég upp og spyr hæstv. ráðherra. Hann segir hér að ekki hafi náðst niðurstaða um öll atriðin. Hvaða atriði eru það þá nákvæmlega sem sitja eftir? Svo í framhaldi af því sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði áðan um gagnrýni Kennarasambands Íslands sem stangast dálítið á við það sem kom fram í framsögu ráðherra, en Kennarasambandið segir að gengið sé á réttindi núverandi sjóðfélaga og eingreiðslna með þeirri breytingu sem nú er í vændum. Getur ráðherra varpað ljósi á þessa gagnrýni og hvernig hann sér hana? Við vitum að sjóðurinn er ekki sjálfbær. Við þurfum að gera breytingar. Við þurfum að jafna stöðu og flæði milli opinbera vinnumarkaðarins og einkamarkaðarins og við þurfum að hafa þetta þannig að það sé ekki eins og kom fram og hefur komið fram áður, að ungu kynslóðirnar niðurgreiði réttindi þeirra eldri. En það hefur verið önnur gagnrýni líka á að þeir sem ekki eru komnir inn í sjóðinn núna eða eru ekki enn með áunnin réttindi séu að missa einhver réttindi eða fái þá ekki þau réttindi sem þeir sem þar eru núna hafa. [[Forseti hringir.]]Getur hæstv. ráðherra varpað ljósi á þetta?
Virðulegi forseti. Ég vék að því í framsöguræðu minni að við værum ekki að taka á okkur í þessu máli kostnað sem ríkið væri ekki þegar búið að taka á sig með loforði um lífeyrisréttindi í framtíðinni. Við erum aðeins að færa til í tíma. Og ég get sagt að sama skapi: Ríkið er heldur ekki að reyna að komast þannig frá málinu að það losi sig undan einhverjum skuldbindingum sem það er þegar búið að lofa í framtíðinni. Það er sem sagt hvorki verið að taka á sig nýjar skuldbindingar né tel ég að ríkið sé að losa sig undan neinum skuldbindingum. En það er hins vegar verið að gera kerfisbreytingu og kerfisbreytingar geta mögulega í framtíðinni haft áhrif, allt eftir því hvernig úr spilast. Dæmin sem hv. þingmaður er kannski að kalla eftir eru: Hvað ef einhvern tíma í framtíðinni þarf að skerða réttindi þeirra sem eiga rétt sinn inni hjá A-deildinni, eftir 20–30 ár? Hvað ef eitthvað kemur upp á þannig að það þarf að skerða réttindi? Hvernig hefði það verið í kerfinu eins og það er í dag? Í dag hefði það verið þannig í grunninn að ríkið hefði tekið á sig að bæta það tjón sem þar hefði orðið með því að ríkið er í bakábyrgð í dag. Því erum við að breyta. Það má segja að mögulega sé hægt að horfa þannig á að í þessu felist einhver áhætta fyrir suma í framtíðinni en á móti kemur að ef vel gengur með ávöxtun sjóðsins þá batna réttindi sjóðfélaga ekki í dag en þau munu batna við breytinguna, ef vel gengur, alveg eins og á við á almenna markaðnum. Það er því bæði gefið og tekið í þessu. Það er ekkert óeðlilegt að það sjái þetta hver með sínum augum. Í mínum huga hlýtur að vera gríðarlega mikils virði fyrir sjóðfélaga í A-deildinni að ríkið geti við þessi tímamót fullfjármagnað til framtíðar þau réttindi sem eru þar inni. Það er eitt og sér risamál og það eru forréttindi [[Forseti hringir.]]íslenskra lífeyrisþega í LSR, A-deildinni, ef þessi breyting gengur eftir, sem nær enginn í Evrópu nýtur í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessi svör út af því að þetta er dálítið ruglingslegt. Það sem kemur fram í máli ráðherra, um það að þessar breytingar séu ekki gerðar á kostnað þeirra sem hafa áunnið sér réttindi, stangast á við það sem kemur fram í bréfi til þingmanna, sem við fengum í dag frá KÍ, um að gengið sé á réttindi núverandi sjóðfélaga og inngreiðslur. En eins og ég skil ráðherra þá hefur þetta að gera með hugsanlega áhættu og/eða ávinning sem er færður frá ríki yfir á sjóðfélagana. Þetta er nú bara byrjunin á þessu samtali, þetta er 1. umr. Ég vonast til að við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd fáum þessi félög til okkar á fund sem fyrst. Það er búið að boða þau á fund og þá komumst við betur til botns í þessu.
Virðulegi forseti. Ég vil halda því til haga að ekki er unnið að þessum breytingum að frumkvæði ríkisins eins og sér, heldur er unnið að þessu máli vegna þess að þetta er liður í samkomulagi á vinnumarkaði milli opinbera og almenna markaðarins. Ríkið er einfaldlega að reyna að leggja sitt af mörkum til þess að markmiðið um jöfnun lífeyrisréttinda nái fram að ganga. Þeir eru auðvitað til sem hafa engan áhuga á jöfnun lífeyrisréttinda og eru ekki beinir aðilar að neinu slíku samkomulagi. Þeir mun halda uppi sínu sjónarmiði og á vissan hátt má segja að það sé áhorfsmál hvort menn mundu frekar kjósa að vera í breyttu fyrirkomulagi eða þessu gamla. Það er bara eðlilegur hluti af umræðunni. Við stöndum frammi fyrir því að reyna að styðja áfram við vinnumarkaðsþróunina og það samkomulag sem gert var. Nú reynir á hvort við getum náð saman um þessa mikilvægu breytingu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni fyrir framsöguna og einlægni, sem er til fyrirmyndar, þegar hann nefnir að hann sé á engan hátt viss um að allir verði sáttir við þetta. Mér finnst til fyrirmyndar að segja það hreint út. Það eru ákveðnir þættir í máli hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar sem vekja upp spurningar hjá mér, t.d. þetta tal um að komið hafi verið til móts við sjónarmið opinberra starfsmanna að verulegu leyti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktsson að því hvort hann kannist ekki við það að sjónarmið opinberra starfsmanna hafi verið þau að samkomulagið sem var undirritað með bravúr á sínum tíma hafi gert ráð fyrir að lífeyrisþegar í A-deild héldu sínu, að réttindi þeirra yrðu varin gegn mögulegum sveiflum vegna lélegrar ávöxtunar og ekki kæmi til skerðingar. Það hafi ekki endilega verið bundið við 60 ár, eins og vissulega kemur fram í nýframlögðu frumvarpi en var, eins og ég skil það, ekki í því frumvarpi sem lagt var fram í haust. Í samkomulaginu sem var undirritað segir, með leyfi forseta: „… við jöfnun á tryggingafræðilegri stöðu og breytingar á réttindaávinnslu verði verðmæti núverandi sjóðfélaga sérstaklega tryggð.“ Hér er ekki talað um ávöxtun ef vel gengur eða mögulega skerðingu ef illa gengur. Hér ekkert verið að tala inn í framtíðina um að taka einhverja áhættu með skerðingu eða ekki, að annaðhvort græði fólk eða ekki. Hér er einfaldlega sagt berum orðum að réttindin núverandi sjóðfélaga verði tryggð. Ég finn því ekki stað í samkomulaginu að settar séu einhverjar hömlur á það. Kannast hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson við þessi sjónarmið opinberra starfsmanna? Telur hann að hann hafi komið til móts við þau?
Virðulegi forseti. Þegar hv. þingmaður les upp úr samkomulaginu vísar hann í það að menn eiga í dag rétt á jafnri réttindaávinnslu, jafnvel þótt menn séu komnir upp undir lífeyrisaldur og eins líka rétt á því að fara 65 ára á lífeyrisaldur. Við þá breytingu sem verður er því lofað af ríkinu að tryggja mismunun á þessu. Það er gert með tugmilljarða framlagi í sjóðinn. Þannig mun verða hægt að reikna stöðuna fyrir hvern og einn lífeyrisþega borið saman við eldra kerfi og mismunurinn verður alltaf bættur með viðbótarréttindum þegar við á. Það er sem sagt keyptur rétturinn af þessu fólki, keyptur rétturinn til þess að vera með jafna lífeyrisréttindaávinnslu alla starfsævina og það er keyptur rétturinn til þess að fara fyrr á lífeyrisaldur. Varðandi það hvernig við höfum frekar komið til móts við þá gagnrýni sem kom fram á fyrra frumvarp þá verð ég að vísa til 60 ára reglunnar. Já, mér finnst hún skipta mjög miklu máli vegna þess að menn höfðu auðvitað eitthvað til síns máls þegar þeir sögðu: Sá sem er farinn á lífeyrisaldur fær ekkert fyrir það að réttindin hafi breyst varðandi lífeyrisaldurinn eða að menn séu komnir í aldurstengda ávinnslu vegna þess að hann er hættur að vinna sér inn réttindi. Það eina sem hann sér í raun og veru er að bakábyrgðin hverfur. Þetta er lagað. Þá er sagt: Þetta gildir líka fyrir þá sem eru alveg að fara á lífeyri. Þess vegna er farið alveg niður í 60 árin. Þeir sem eru þar undir eiga þá alltaf fyrir framan sig einhver ár í réttindaávinnslu sem geta komið til móts við skammtímasveiflur í ávöxtun sjóðanna. Mér finnst ekki sanngjarnt að gert sé lítið úr mikilvægi þess að í framtíðinni munu menn njóta góðs af því ef ávöxtun sjóðanna er jákvæð í bættum lífeyrisréttindum vegna þess að þetta gengur í báðar áttir.
Virðulegi forseti. Það er enginn að gera lítið úr einu eða neinu hér. Það er bara verið að spyrja hvort framlagt frumvarp og það sem var áður lagt fram í haust sé í samræmi við samkomulagið sem skrifað var undir. Þar voru engir óvissuþættir að ég fæ best séð. Ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni um að þetta sé gríðarlega mikilvægt mál og einmitt þess vegna er miður að Alþingi Íslendinga sé í þeirri stöðu að samþykkja það á hlaupum, að ekki sé hægt að vinna betur að því. Eins og ég kom að í fyrri ræðu minni var nógu mikið blásið í lúðra þegar samkomulagið var kynnt. Hins vegar kom þar fram frumvarp sem aðilar samkomulagsins töldu ekki í samræmi við samkomulagið. Allt í einu var farið að tala um virka greiðendur í staðinn fyrir sjóðfélaga. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra beint út, óháð því hvort hann telji að verið sé að gera lítið úr mögulegri ávöxtun í framtíðinni eða skerðingu: Telur hann að sú regla sem hann vísar í sé í samræmi við það samkomulag [[Forseti hringir.]]sem hann og forystumenn launþegahreyfingarinnar rituðu undir á sínum tíma?
Virðulegi forseti. Ég tel tvímælalaust að frumvarpið sé í samræmi við samkomulagið og reyndar, eins og ég vék að, gott betur vegna þess að í samkomulaginu var miðað við árslok 2015 en nú erum við að horfa á árslok 2016. Til þess að einfalda þetta mál aðeins þá erum við í raun og veru að tala um að sumir hafa engan áhuga á því að hér verði gerð kerfisbreyting, þeir vilja halda í bakábyrgðina helst til næstu áratuga, jafnvel fyrir þann sem fyrst gerðist opinber starfsmaður í gær, að hann geti út starfsævina, í 30–40 ár, notið bakábyrgðarinnar og þess kerfis sem við höfum búið við og að þessi kerfisbreyting eigi aðeins við um framtíðina. Þetta er alveg kýrskýrt að var aldrei efni þess samkomulags sem hefur átt sér stað undanfarin ár, þess samtals sem átt hefur sér stað undanfarin ár. Samtalið hefur allt gengið út á það að við jöfnuðum lífeyrisréttindastöðuna núna, ekki eftir 50 ár, ekki eftir 25 eða 30 ár, heldur að við ynnum að jöfnuninni núna strax.
Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni gríðarlega mikilvægt mál sem skiptir miklu máli fyrir þróun þeirrar vinnu sem í gangi er á vinnumarkaði varðandi betri vinnubrögð, og er vonandi meira í takt við það sem við þekkjum annars staðar á Norðurlöndunum. Það er kannski tvennt sem ég hef helst áhyggjur af og langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins nánar út í þegar kemur að frumvarpinu. Ég spyr annars vegar út í það sem snýr að samkomulaginu sjálfu, að kjarajöfnun, þ.e. að því að jafna kjör milli opinbera vinnumarkaðarins og þess almenna. Nú er hið svokallaða höfrungahlaup milli markaða vel þekkt vandamál hér og það er mjög umdeilt hvort yfir höfuð sé einhver launamunur milli markaða. Hvernig hyggjast menn standa að mælingu þar á og hvernig á að taka á þessu án þess að þetta verði einhver sjálfstæð uppspretta höfrungahlaups á vinnumarkaði? Í því samhengi er ágætt að hafa í huga að alla vega síðast þegar ég gáði voru opinberir starfsmenn hærri en starfsmenn á almennum vinnumarkaði í öllum tekjutíundum, samkvæmt yfirliti Hagstofunnar. Þá er spurning í hvora áttina launamunurinn liggur. Það er alla vega ekkert sjálfgefið í því. Í öðru lagi, í ljósi þess að hér er einmitt um mikilvægt mál að ræða varðandi jöfnun lífeyrisréttindanna og þá þröskulda sem ólík lífeyriskerfi hafa sett upp á milli vinnumarkaða, skiptir miklu máli að vel takist til í þessu máli því að þetta mislukkaðist nú aðeins þegar lögunum var síðast breytt árið 1997. Það er ákvæði þarna sem ég hef áhyggjur af, í 7. gr. frumvarpsins sem snýr að X. bráðabirgðaákvæði, þ.e. hvernig tekið skuli á því ef hinn svonefndi lífeyrisauki dugir ekki, eins og það er orðað, þ.e. ef varúðarsjóðurinn getur ekki staðið við það hlutverk sem honum er ætlað að standa við. Nú er einmitt megintilgangur af hálfu ríkissjóðs með lögunum að afnema ríkisábyrgð og því spyr ég: Er hér áfram um dulda ríkisábyrgð að ræða?
Virðulegi forseti. Varðandi jöfnunina þá verð ég bara að vísa til þeirrar bókunar sem gerð var. Það er í sjálfu sér ekki útfært nákvæmlega hvernig staðið verður að því, þó eru gefnar vísbendingar um að menn muni sameiginlega vinna að því að skilgreina launamun, sé hann til staðar. Sé það rétt hjá hv. þingmanni að enginn launamunur sé til staðar þá held ég að það hljóti þá bara að verða niðurstaðan. En ég held að hann þekki það jafnvel betur en ég, hv. þingmaður, að þetta er auðvitað eilífðar deiluefni út af fyrir sig og ég vék að því að áðan, það er meira að segja deilt um það hvað eigi að taka með inn í þá jöfnu. Hvað varðar lífeyrisaukann þá var lögð á það áhersla af viðsemjendum ríkis og sveitarfélaga í þessu máli að ef til þess kæmi að það reyndi á varasjóðinn vegna lífeyrisaukans þyrftu að verða við því einhver viðbrögð. Það sem samkomulagið gengur út á er að þá lofa menn að setjast yfir það og meta hvers vegna varasjóðurinn hefur tæmst en í sjálfu sér er engin ástæða til að gefa sér það fyrir fram. Það sem mér finnst skipta máli hérna er þetta: Við höfðum verið að vinna með þá hugmynd að varasjóðurinn gæti mögulega líka staðið til fyllingar á réttindum lífeyrisþega, þeirra sem væru gengnir á lífeyrisaldur eða jafnvel allt niður í 60 árin. Það held ég að hefði verið slæm breyting. Ég held að það sé kostur að við erum þó að einangra varasjóðinn við lífeyrisaukann og látum þá bakábyrgðina lifa fyrir hitt. Það ætti að einfalda mögulegt framtíðaruppgjör vegna þessa. Við erum ekki að gjaldfæra varasjóðinn vegna þess að við höldum því til haga að mögulega reynir aldrei á hann og þá rennur hann bara aftur til ríkisins.
Forseti. Takk fyrir þetta hæstv. ráðherra. Varðandi fyrra áhyggjuefni mitt þá er þetta einmitt, sem ráðherra orðaði ágætlega, eilíft þrætuefni á vinnumarkaði. Ég held að það fáist aldrei niðurstaða í þennan meinta launamun, það er einmitt það sem ég óttast, að hann verði uppspretta áframhaldandi deilna og grafi undan þeim breyttu vinnubrögðum sem verið er að reyna að taka upp á vinnumarkaði. Þess vegna óttast ég þessa bókun talsvert en vona þó að úr þeim ótta mínum rætist ekki. Hitt er einmitt kjarni máls að við jöfnun lífeyrisréttinda þá eru almennu sjóðirnir þannig uppsettir að þar verður að skerða réttindi ef lýðfræðileg þróun eða ávöxtun er ekki eins og gert var ráð fyrir og eignir sjóðsins standa ekki undir skuldbindingum. Þess vegna velti ég því bara fyrir mér enn og aftur: Er það þá rétt skilið hjá mér að það eigi ekki fyllilega við um A-deild með þessum breytingum, að jafnvel kunni að koma til einhvers viðbótarframlags eða [[Forseti hringir.]]jafnvel hækkandi iðgjalds í framtíðinni til þess að mæta því loforði sem þarna er veitt?
Virðulegi forseti. Þetta eru aðskilin mál, þ.e. 60 ára og eldri hópurinn sem í reynd fær hér, með breytingu á frumvarpinu, bakábyrgð og svo varasjóðurinn sem eingöngu er ætlað að bregðast við ef þær forsendur sem menn gáfu sér varðandi lífeyrisaukann hafa brostið. Þá er verið að horfa til þess sérstaklega hvert virðið er í jöfnu réttindaávinnslunni og lífeyristökualdrinum. Það er búið að reyna að leggja á það mat. Samningsaðilar ríkis og sveitarfélaga treystu ekki 100% því mati og óttuðust að í framtíðinni gæti mögulega komið í ljós að einhverjar forsendur mundu bresta og þá þyrfti, vegna þess að bakábyrgðin er afnumin, að vera einhvers konar varasjóður. Þann varasjóð buðumst við til þess að leggja fram, en við ætlum bara að láta hann standa þarna til þess að mæta þessum mögulega forsendubresti. Við gerum ráð fyrir því að þeir fjármunir renni bara aftur í ríkissjóð reyni ekki á þann forsendubrest. Við höfum trú á þeim útreikningum sem liggja hér að baki og að ekki muni reyna á varasjóðinn.
Herra forseti. Þetta er stórmál sem hér liggur fyrir og við höfum rætt áður. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð um það. Við fórum ágætlega yfir málið þegar það var rætt síðast. Það er búið að gera breytingar á frumvarpinu til batnaðar. Mér finnst þó mikilvægt að nokkrum atriðum sé haldið til haga áður en við hefjum þinglega meðferð málsins í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Það liggur fyrir að við höfum fengið að fylgjast með þessu máli frá því að samkomulag náðist milli stjórnvalda og heildarsamtaka á vinnumarkaði en það verður að segjast eins og er að það er óheppilegt að uppi sé mismunandi túlkun og skilningur á samkomulaginu. Það hefur komið fram í þeim umræðum sem hér hafa verið, í ræðu hæstv. ráðherra og andsvörum, að það liggur fyrir að einhver samtök og félög segja að það sé þeirra skilningur á samkomulaginu að þeir sem séu inni í A-deildinni eigi að fá að halda þeim réttindum áfram, þ.e. halda áfram að vera inni í A-deildinni þangað til starfsævi þeirra lýkur. Það liggja líka fyrir þau sjónarmið stjórnvalda að með því móti næðum við ekki fram jöfnum lífeyrisréttinda nema á mun lengri tíma. En hins vegar er óheppilegt að skilningurinn hafi ekki verið sameiginlegur. Það er kannski það sem gerir þetta mál erfitt. Við horfum upp á að þeir sem hafa setið við borðið eru ekki nákvæmlega sammála um hvernig á að túlka samkomulagið þótt enginn hafi raunar sagt sig frá því. Við gagnrýndum það talsvert þegar mælt var fyrir málinu í haust að við þyrftum tíma til að fara yfir það. Það væri ekki hægt að taka þetta mál fyrir á örfáum dögum. Í sjálfu sér er staðan ekkert ósvipuð núna í ljósi þess að það þarf að ljúka málinu fyrir áramótin. Við höfum ekki mikinn tíma til að ljúka meðferð þess. Það hefði verið æskilegt, eins og ég lagði til í haust við umræðu í þinginu, að hægt hefði verið að setja málið í eitthvert ferli milli þinga þannig að hægt hefði verið að vinna að því áfram í stað þess að við komum að því núna og erum enn í þeirri stöðu, eins og kemur fram í greinargerðinni, að það hafi verið haldið áfram samtali milli samtaka á vinnumarkaði og stjórnvalda en ekki náðst neitt breiðara samkomulag í því samtali. Það er vissulega bagalegt. Það eru lagðar til verulegar breytingar. Í grundvallaratriðum er ég sammála markmiði breytinganna, þ.e. að jafna lífeyrisréttindi milli almenna markaðarins og opinbera markaðarins. Ég er sammála þeirri grundvallarbreytingu að eðlilegt sé að lífeyrisréttindi ráðist ekki af því hvar maður starfar og það eigi ekki að ráða því hvort maður skiptir um starf hvernig lífeyrisréttindum manns er háttað. Því markmiði er ég sammála. Ég held að allir hér inni átti sig líka á þjóðhagslegu mikilvægi málsins, að við horfum til þess að lífeyrissjóðakerfið verði í auknum mæli sjálfbært efnahagslega og fjárhagslega. Varðandi þá gagnrýni sem hefur komið fram sem ég vitnaði til áðan, þ.e. að menn leggi ekki sama skilning í samkomulagið, er mikilvægt að við förum yfir hana í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Það er líka mikilvægt að við förum yfir þau sjónarmið sem hafa komið fram hjá einstökum félögum innan heildarsamtaka. Ég tel raunar að það þurfi að skoða þau mál sérstaklega. Ég vitna þá til þeirra starfsstétta sem hafa verið að berjast fyrir sem hluta af sínum kjörum lækkun lífeyristökualdurs sökum líkamlega erfiðra starfa sem þær starfsstéttir gegna. Þarna er um að ræða nokkur aðildarfélög BSRB, þ.e. lögreglumenn, slökkviliðs- og sjúkraflutningamenn, tollverði og fangaverði og Sjúkraliðafélag Íslands, eftir því sem ég best man. Þessi félög hafa lengi barist fyrir lækkun lífeyristökualdurs út frá þeim rökum. Auðvitað eru það gild rök þegar um er að ræða störf sem verða æ erfiðari eftir því sem líður á starfsævina, að taka tillit til þess. Ég velti fyrir mér, og kannski kemur það fram í greinargerð, ég fann það þó ekki, hvort ekki sé eðlilegt að setja málefni þessara hópa í einhverja sérstaka skoðun. Ég mælist til þess að hv. efnahags- og viðskiptanefnd skoði sérstaklega hvort megi ekki setja þau málefni í sérstaka skoðun. Nú vitum við að það eru líka stéttir, ekki bara hjá hinu opinbera heldur líka á hinum almenna markaði, sem nákvæmlega sömu rök eiga við um. Það kallar kannski á heildarendurskoðun á því hvernig við horfum til lífeyristökualdurs. Við höfum talað fyrir því að lífeyristökualdurinn verði sveigjanlegri. En þarf ekki að hafa í huga að störf eru mjög miserfið eftir því sem við eldumst? Hér geta þingmenn verið langt fram eftir öllum aldri án þess að það hafi veruleg áhrif á þá, en það á kannski annað við um þá sem eru t.d. í sjúkraflutningum. Síðan vil ég nefna það sem hefur líka komið fram í þeim stuttu umræðum sem hafa verið, sem er kjarajöfnunin og launajöfnunin. Það er ekkert óeðlilegt að ýmis stéttarfélög eða félög innan samtakanna setji spurningarmerki við þá vinnu. Það hefur nú þegar komið fram í þessari umræðu að menn eru ekki einu sinni á eitt sáttir um það hver launamunurinn er. Það kom fram á fundi hv. efnahags- og viðskiptanefndar í morgun þar sem við fengum kynningu á frumvarpinu frá fjármálaráðuneytinu að launamunur milli almenna markaðarins og ríkisins væri t.d. mun minni en milli ríkisins og sveitarfélaga. Þar spilaði inn í ólík menntun, þ.e. algengi menntunar annars vegar hjá starfsmönnum ríkisins og hins vegar hjá starfsmönnum sveitarfélaga og síðan hjá starfsmönnum á almennum markaði. Það er erfitt að bera saman launamun eingöngu milli vinnuveitenda, það þarf líka að hafa aðrar breytur í huga. En þó var því kastað fram að gera mætti ráð fyrir launamun þannig að starfsmenn ríkisins væru fyrir neðan hinn almenna markað að einhverju meðaltali um 5% en síðan væri meiri munur milli hins almenna markaðar og sveitarfélaganna. Um þessi prósentustig öll og um reikningsaðferðirnar hafa menn ekki verið á eitt sáttir. Hæstv. ráðherra sagði áðan að mikilvægt væri að kalla á okkar besta fólk inn í þá vinnu. Auðvitað myndi ég vilja sjá í ljósi þeirra mörgu ára sem þetta samtal hefur staðið yfir, allt frá 2011, að þarna værum við komin með eitthvert skilgreint vinnulag um það hvernig við ætlum að meta jöfnunina á kjörunum og laununum þar sem við værum jafnvel búin að ná einhverjum „konsensus“ eða samkomulagi um það hver þessi munur væri og hvernig ætti að meta hann. Við þurfum auðvitað að bera saman sambærileg störf milli vinnuveitenda. Það er ekki hægt að skella bara fram meðaltölum, þau segja svo litla sögu. Að sjálfsögðu hefði maður viljað sjá samhliða þessu frumvarpi að fyrir lægi eitthvert vinnulag um hvernig við ætluðum að gera þetta, hvernig við ætlum að ráðast í jöfnun á kjörum og launum. Það er sú óvissa sem vekur spurningar hjá mörgum af þeim sem hafa verið að senda inn umsagnir. Mér sýnist á því að skoða umsagnir sem voru veittar um þetta frumvarp í síðustu lotu að þetta sé það sem brenni á langflestum sem senda inn umsagnir, áhyggjur af því hvernig eigi að standa að þessari jöfnun. Það væri mjög æskilegt ef við fengjum frekari botn í það. Ég ætla ekki að halda lengri ræðu, enda held ég að mjög margt af því sem ég sagðir í fyrri umræðum á síðasta þingi hafi í raun og veru komið þar við sögu. En síðan vil ég segja að það er aldrei gott að vera að gera grundvallarkerfisbreytingar á stuttum tíma. Það er þó gott að það gafst tími til að fá umsagnir við þetta mál í fyrri umferð hér á þinginu en nú er búið að kjósa nýtt þing og ný nefnd tekur við málinu, sem hefur ekki fjallað um málið áður. Það er aldrei þægilegt að vera að gera grundvallarkerfisbreytingar á hlaupum. Sérstaklega þegar um þær ríkir ekki fullkomin sátt. Hins vegar er það afstaða mín að við munum greiða fyrir þessu máli eins og framast er unnt og leggja okkar af mörkum í þeirri vinnu sem þar þarf að ráðast í. En helst hefði maður viljað sjá þessi áhyggjuefni, ég hef nefnt lífeyristökualdur tiltekinna stétta, ég hef nefnt vinnulag í kringum launa- og kjarajöfnun, maður hefði viljað sjá einhvern botn í þeim álitamálum þannig að við værum ekki að afgreiða málin hér og síðan eftir fimm ár, þegar ekkert hefur áunnist í því að jafna kjörin og menn eru enn jafn ósammála um hver munurinn sé milli almenna markaðarins og hins opinbera, þá hafi ekkert gerst. Auðvitað vildi maður hafa frekari fullvissu um hvernig ætti að standa að því áður en þetta mál verður afgreitt en kannski skýrist það í meðförum þingsins. Ég ætla að leyfa mér að vona það og að við tökum á þessum spurningum í nefndarstarfinu þar sem við munum fjalla um málið.
Frú forseti. Hér er til umræðu frumvarp um mikilvæg réttindi starfsmanna ríkisins. Breytingarnar sem frumvarpið gerir ráð fyrir eru liður í því að jafna lífeyrisréttindi ríkisstarfsmanna og þeirra sem starfa á almennum markaði. Ávinnsla réttindanna verður framvegis aldurstengd og lífeyrisaldur samræmdur á öllum íslenskum vinnumarkaði. Samtímis er séð fyrir fjármögnun Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Allt eru þetta mikilvæg skref til þess að stuðla að betra samræmi á vinnumarkaði hvað þessi grundvallarréttindi varðar og er það vel. Breytingin greiðir fyrir því að fólk geti fært sig milli starfa, óháð því hvort vinnuveitandinn er ríki, sveitarfélag eða einkafyrirtæki. Með þessu er rutt burt hindrun í vegi þess að unnt sé að skipta um starfsvettvang án þess að fórna mikilvægum réttindum sínum. Einnig er stuðlað að eðlilegum sveigjanleika og frelsi einstaklingsins til þess að velja sér og skipta um starfsvettvang eftir því sem hugur stendur til. Frumvarpið er jafnframt einn af mikilvægum og nauðsynlegum áföngum á þeirri vegferð að svokallað SALEK-samkomulag á vinnumarkaði verði að veruleika. Í því felst að allir helstu aðilar á vinnumarkaði eiga með sér samstarf um launaupplýsingar og efnahagsforsendur kjarasamninga. Samkomulaginu er ætlað að stuðla að betri undirbúningi og vinnubrögðum við gerð kjarasamninga. Einkum er horft til reynslu annarra norrænna ríkja í þeim efnum. Markmiðið með að hrinda SALEK í framkvæmd er að auka kaupmátt á grundvelli lágrar verðbólgu, lágra vaxta og stöðugs gengis. Í mínum huga er SALEK ákaflega mikilvæg forsenda fyrir því að okkur takist að ná markmiðum um lága vexti, stöðugt gengi og stígandi kaupmátt sem grundvallast á verðmætasköpun í samfélaginu. Af sama meiði er frumvarpið um kjararáð sem einnig kemur til afgreiðslu hér í þinginu. Það er mikilvægt að ákvarðanir þess séu grundvallaðar á sömu forsendum og lögmálum og innan ramma samstarfs á borð við SALEK. Allt tengist þetta svo saman í því mikilvæga verkefni að endurskoða peningastefnu landsins og stöðu gjaldmiðils okkar. Á að festa krónuna við annan gjaldmiðil, t.d. með myntráði eins og við hjá Viðreisn höfum talað fyrir, eða hreinlega að taka upp annan gjaldmiðil, svo sem evru, og þá í tengslum við inngöngu Íslands í Evrópusambandið? Það er ekki liðinn áratugur frá hruni. Þann tíma og eftirköst hrunsins langar fæsta til að upplifa að nýju. Hér skal því ekki spáð að annað slíkt sé í farvatninu og verður vonandi aldrei. Margt er hins vegar hægt að gera til þess að draga úr líkum á að annað hrun verði og um leið draga verulega úr þeim miklu sveiflum sem einkenna atvinnulíf okkar. Sveiflurnar rugla alla hluti og gera öllum erfitt fyrir á endanum. Gott dæmi er hve gengi krónunnar um þessar mundir gerir útflutningsgreinum erfitt fyrir, svo sem sjávarútvegi, svo ekki sé minnst á vaxtarsprota í nýsköpunargeiranum. Forsenda þess að við getum byggt upp gott samfélag, aukið verðmætasköpun og fundið vel menntuðu fólki starfsvettvang við hæfi er að ná tökum á efnahagsmálum og skapa hér eðlilegan stöðugleika. Frú forseti. Hér að framan hef ég tæpt á nokkrum atriðum sem skipta miklu máli á komandi misserum og árum. Drepið hefur verið á samræmingu lífeyrisréttindanna, SALEK-samkomulagið, kjararáð, peningastefnu, gjaldmiðil og vexti. Allt eru þetta viðfangsefni sem þingið verður að fjalla um og horfa á í víðu samhengi. Öll eru þessi mál bitar í sama púsli og heildarmyndin verður hvorki skýr né augnayndi nema allir bitar finnist og rati á réttan stað. Nú höfum við einstakt tækifæri til að koma þessum bita, um lífeyrisréttindin, á sinn stað. Vonandi tekst okkur það.
Frú forseti. Ég fagna því að þetta mikilvæga mál sé komið aftur til þingsins og að Alþingi fái nú tækifæri til þess að fara vandlega yfir þær breytingar sem gerðar hafa verið á frumvarpinu; meta hvort þær séu nægilegar og gera þær umbætur sem Alþingi telur að þurfi að gera. Þetta er mál sem við höfum mörg hver lengi borið fyrir brjósti vegna þess að það felur í sér samræmingu á lífeyrisréttindum á almennum markaði og á opinberum markaði. Breytingar á lífeyriskerfinu frá 1997, þegar A-deildin var sett á fót, hafa að flestu leyti gengið vel, en þar sem ekki er um aldurstengda ávinnslu að ræða hefur halli myndast á A-deildinni sem nú þegar er orðinn umtalsverður og fer vaxandi. Með breytingunni á kerfinu frá 1997 var gamla kerfið lagt af, sem nú er B-deild sjóðsins, og B-deildin er nú þegar með halla upp á um 500 milljarða kr. Það er óskaplega mikilvægt að við eigum lífeyriskerfi sem er sjálfbært, sem byggist á ávinnslu og eignum í ljósi þeirra breytinga sem eru að verða á aldurssamsetningu þjóðarinnar þar sem þeim fer fjölgandi sem fara á eftirlaun og fækkar í yngri kynslóðum. Unnið hefur verið að þessu máli frá árinu 2009. Unnið hefur verið að því að leita lausna sem gætu orðið til þess að samræma réttindin og binda enda á hallarekstur A-deildarinnar. Peningar sem við fáum vegna samninga við kröfuhafa gera það kleift að taka á málinu og setja inn fé til að strika út hallann. Niðurstaðan og farsæl lausn skiptir líka miklu máli fyrir sveitarfélögin. Ríkisstarfsmenn hafa áhyggjur af því að þeir séu að kasta frá sér réttindum út á óljósan ávinning. Í því samkomulagi sem frumvarpið byggir á er gert ráð fyrir því að opinberir starfsmenn fái hlutdeild í launaskriði á almennum markaði. Ég er þeirrar skoðunar að betra sé að fara þá leið að bæta laun opinberra starfsmanna og hafa þau samkeppnishæf við almenna markaðinn, og auðvelda þannig fólki að fara á milli hins opinbera og hins almenna markaðar yfir starfsævina frekar en að reyna að búa til gulrót sem felst í betri lífeyriskjörum á hinum opinbera markaði. Það er líka betra að semja um úrlausn og endurgjald fyrir réttindi en að halda áfram hallarekstri á lífeyrissjóðum, því að á endanum mun sá tími koma að ef ríkið stendur frammi fyrir mörg hundruð milljarða gati, eða enn stærra gati en nú er, vaxi verkefnin okkur einfaldlega yfir höfuð. Þau réttindi sem opinberir starfsmenn hafa talið sig eiga gætu reynst orðin tóm vegna þess að samfélagið standi hreinlega ekki undir þeim. Ég held þess vegna að allt mæli með því að feta áfram þennan veg og að Alþingi leggi sig fram við vinnslu frumvarpsins. Það skiptir líka miklu máli að skapa betri grunn fyrir kjaraviðræður í framtíðinni og að betra samræmi verði á milli launakjara á hinum almenna markaði og hinum opinbera. Frú forseti. Ég vil ítreka og endurtaka að ég vona að vinnan við frumvarpið verði góð og að farsæl niðurstaða náist. Hún er vitaskuld ein forsendan fyrir friði á vinnumarkaði til lengri tíma, en það skiptir líka máli fyrir ríkisreikninginn að við náum að lenda málinu fyrir áramót. Staðan er þannig núna að við kæmum ekki út í mínus ef við gerum þetta á árinu 2016, en ef við tökum okkur lengri tíma og látum þetta detta fram yfir áramótin þá fáum við mínus í ríkisreikninginn. Þá þurfum við líka að endurskoða þær fjármálareglur sem við höfum sett okkur með lögum um opinber fjármál ætlum við ekki að láta það koma niður á ríkisrekstrinum í heild. Ég vona því, frú forseti, að nefndin kalli inn alla hagsmunaaðila. Okkur hefur verið bent á að ekki hafi farið fram nægilegt samráð áður en málið kom hingað fyrir Alþingi að nýju og að sú gagnrýni sem sett var fram þegar málið kom hér á fyrri stigum standi enn. Það er mikilvægt að Alþingi og hv. efnahags- og viðskiptanefnd fari yfir þetta mál allt saman. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni, en vil aðeins ítreka það að þetta mál er afar mikilvægt. Það er mikilvægt fyrir kjör opinberra starfsmanna, fyrir lífeyrisréttindi þeirra og fyrir fólk á vinnumarkaði sem getur þá fært sig á milli kerfa án þess að tapa réttindum eða launum.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að benda á að í athugasemdum við c-lið 7. gr. frumvarpsins stendur, með leyfi forseta: „Að gefnum áformuðum aðgerðum og sömu ávöxtun og verið hefur og óbreyttum aðferðum við mat á lífslíkum eru meiri líkur á að staða sjóðsins verði jákvæð …“ Ég vek athygli á því að hér gefum við okkur margar óþekktar stærðir og notumst við óbreyttar aðferðir við mat á lífslíkum. Lífslíkur þjóðarinnar og fólks í heiminum öllum eru sífellt að aukast og við verðum að taka almennilega tillit til þess. Ég tel það vera skammsýna hugsun að hækka alltaf bara lífeyrisitökualdurinn eða auka iðgjöldin í hvert sinn sem lífslíkur þjóðarinnar virðast vera að aukast. Þetta frumvarp er búið til í kringum núverandi kerfi. Því er gagnrýni mín ekki beinlínis á frumvarpið í sjálfu sér heldur sú staða sem við erum í núna, þ.e. að við þurfum að leggja fram þetta frumvarp. Það segir okkur að kerfið virkar kannski ekki alveg. Það er alveg þess virði að velta því fyrir sér hvort hægt sé að fara einhverja aðra leið í lífeyrismálum. Ég árétta að ég er ekki að leggja til að farið verði í einhverjar stórauknar kerfisbreytingar á lífeyrismálum fyrir áramót, það er einfaldlega ekki tími til þess. En ég tel að við ættum algerlega að hafa það í huga í framtíðinni og huga að varanlegri lausn í lífeyrismálum í nánustu framtíð.
Virðulegi forseti. Líkt og ég kom aðeins inn á í andsvari mínu áðan við ræðu hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar er ég sammála um að þetta sé gríðarlega mikilvægt mál. Ég vil ítreka það sem ég kom inn á þá að það er miður að svo sé komið að við þurfum að afgreiða málið á einhverjum hlaupum til að ná því inn fyrir áramót. Þegar lagt var af stað með málið í haust, við skulum ekki gleyma því að þetta mál á sér mun lengri sögu, unnið hefur verið að þessu, þ.e. að jöfnun lífeyrisréttinda, árum ef ekki áratugum saman þannig að þegar af því bárust tíðindi í haust að nú hefði náðst samkomulag þá skal ég segja það fyrir mína parta að ég fylltist gleði og bjartsýni. Mér fannst það mikill áfangi sem hafði náðst í þjóðþrifamáli. Eins og fráfarandi ríkisstjórn hefur því miður of oft hætt til var þetta tilkynnt með töluverðum lúðrablæstri og bravúr og menn slógu sér dálítið mikið á brjóst yfir því hvaða árangur hefði náðst. Að vissu leyti var það skiljanlegt því að eins og ég kom inn á er málið gríðarlega mikilvægt. Það voru hins vegar enn sárari vonbrigðin þegar frumvarp hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar leit svo dagsins ljós á þinginu í haust. Það var samdóma álit fjölmargra þeirra launþegahreyfinga sem að samkomulaginu komu að frumvarpið væri ekki í takt við það samkomulag sem skrifað hafði verið undir. Það eru náttúrlega ekki boðleg vinnubrögð að skrifa undir samkomulag um eitt en leggja fram frumvarp um annað. Það sem helst þótti gagnrýnisvert þá var það sem ég kom aðeins inn á áðan í andsvari mínu að í frumvarpi um þessi mál var allt í einu farið að tala um virka greiðendur. Það hugtak hafði ekki sést í samkomulaginu. Þar var einfaldlega talað um sjóðfélaga. Þannig að hér hafði ráðherra þrengt skilgreininguna á því hverjir ættu að njóta þess að réttindi þeirra væru varin fyrir mögulegum breytingum fram í tímann. Það var gert einhliða af hálfu ríkisstjórnarinnar fráfarandi. Það er sérstaklega miður í svona stóru máli, í þjóðþrifamáli sem verður að nást í sátt við sem flesta, að þetta skuli hafa farið svona, ekki síst í þessu máli af því að það byggist svo mikið á trausti. Hér er stór hluti launþega að gefa eftir réttindi sín, gefa það eftir að öðlast lífeyristökuréttindi 65 ára og seinka því til 67 ára aldurs gegn því að fá launahækkanir á móti í framtíðinni. Eins og komið var inn á í umræðunum áðan var ekkert fast í hendi með það. Ekki er til útfærð áætlun um hvernig þeim launahækkunum verður komið á heldur byggir þetta eingöngu á því að aðilar treysti hver öðrum. Það er því býsna mikilvægt að gera ekki neitt sem rýrir það traust og býsna alvarlegt strax örfáum vikum síðar að gera það traust að engu þegar fram kom frumvarp sem var ekki í takt við samkomulagið. Síðan hefur verið unnið enn frekar að frumvarpinu og eins og hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson kom inn á að einhverju leyti komið til móts við sjónarmið opinberra starfsmanna. Það er hins vegar ekki þannig að opinberir starfsmenn líti svo á að það sé að öllu gert, að samkomulagið sem þeir rituðu undir á sínum tíma endurspeglist fullkomlega í þessu frumvarpi, eða kannski öfugt, að frumvarpið endurspeglist í samkomulaginu, því að staðan er enn þá þannig miðað við frumvarpið að þeir sjóðfélagar sem eiga réttindi í A-deild hafa ekki tryggingu fyrir því að greiðslur þeirra muni ekki skerðast í framtíðinni, þ.e. ekki allir sjóðfélagar. Búið er að setja þau mörk að það miðist við 60 ára aldur, sem er betra og framför frá hinu fyrra frumvarpi en ekki það sem um var rætt í samkomulaginu. Þar var einfaldlega talað um alla sjóðfélaga, þ.e. að þeir yrðu varðir fyrir mögulegum skaða. Í því skyni var komið upp lífeyrisaukasjóði og varúðarsjóði honum til hliðar til að standa undir honum sem ætti að bæta mönnum upp mismunandi réttindi sem nýja fyrirkomulagið gæfi miðað við núverandi fyrirkomulag. Þetta tengdist jafnri ávinnslu yfir í aldurstengda breytingu þar á, hækkun lífeyristökualdurs og fleira í þeim dúr. Það virðist vera einhver misskilningur hjá hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni að opinberir starfsmenn hafi talað um að réttindi starfsmanna í A-deildinni í dag myndu ekki skerðast heldur færu nýir starfsmenn inn í nýtt fyrirkomulag og þar væru minni réttindi. Það er ekki það sem opinberir starfsmenn skrifuðu undir á sínum tíma. Hvað er það sem getur gerst? Sjóðurinn getur lent í mjög lélegri ávöxtun ár eftir ár. Það þarf ekki að leita langt aftur í söguna til að finna slíkar aðstæður. Á hinum almenna markaði leiðir það til þess að réttindin skerðast einfaldlega. En eins og fyrirkomulagið er núna með opinbera starfsmenn er iðgjaldið hækkað til að koma til móts við þá. Þetta er eitt af því sem hinn almenni vinnumarkaður hefur gagnrýnt mjög þegar kemur að þessum mismunandi réttindum. Frumvarpið átti að taka á að jafna þar á milli. Hins vegar, eins og ég hef sagt hér nokkrum sinnum, er það ekki þannig að þegar opinberir starfsmenn skrifuðu undir þetta væru þeir að gefa blankan tékka varðandi það að þetta gæti orðið að veruleika fyrir þá sjóðfélaga sem þegar ættu réttindi í sjóðnum í A-deildinni. Það var bara alls ekki þannig. Það er alveg sama hvað hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson talar um að þetta eða hitt hafi náðst og að við eigum ekki að tala þetta niður, það breytir því ekki að frumvarpið er ekki í samræmi við það sem aðilar töldu sig vera að skrifa undir þegar að samkomulaginu kom. Ríkið eða ríkisvaldið hefur talað um að það ætli að verja hópinn frá 60 ára aldri fyrir mögulegum skaða. Það er vel. En það eru ekki allir sjóðfélagar. Ég sat ekki á hv. Alþingi fyrir síðustu kosningar og ég veit ekki hvernig á því stendur að í því frumvarpi sem þá var lagt fram hafi allt í einu komið inn það orðalag að tala um virka greiðendur. Ég veit hins vegar að afleiðingin af því er mjög alvarleg. Afleiðingin af því er sú að traustið sem nauðsynlegt er í þessu máli er skert. Vonandi ekki horfið með öllu. Ég veit til þess að einhver samtöl hafa átt sér stað á milli ríkisstjórnar og ráðherra og aðila vinnumarkaðarins. Hins vegar er þetta frumvarp sem er nú lagt fram eingöngu á ábyrgð ríkisstjórnar eins og eðlilegt er. Ég sakna þess að fá frekari útskýringar á þessum mismun. Það er eins og ég sagði áðan býsna alvarlegt að skrifa undir eitt og leggja svo fram frumvarp um annað. Að öllu þessu sögðu er þetta mál, eins og ég tók fram í upphafi máls míns, gríðarlega mikilvægt. Það er mjög mikilvægt að við vöndum okkur vel við hvernig við gerum þetta á þeim stutta tíma sem við því miður höfum, allt of stuttan tíma fyrir svo mikilvægt mál, en það er á ábyrgð okkar þingmanna í þessum meirihlutalausu aðstæðum sem við búum við, hvers og eins, að kafa djúpt ofan í þetta mál og heyra í aðilum þessa samkomulags. Við höfum fengið að heyra í einum aðila samkomulagsins sem skrifar undir, þ.e. hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssyni, en það er á ábyrgð okkar allra að heyra í öðrum aðilum. Ég veit til þess að fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd verða kallaðir þeir sem að samkomulaginu komu, en það er líka okkar þingmanna að kynna okkur sjónarmiðin, því að það erum við sem á endanum munum þurfa að greiða málinu atkvæði okkar. Þetta er mál sem hefði getað verið unnið alla leið í góðri sátt. Traust hafði skapast. Menn voru tilbúnir að treysta töluvert inn í framtíðina og gefa eftir ákveðin réttindi fyrir mögulegan ávinning. Ég brýni okkur öll hér inni og þau sem ekki eru hér inni, sem eru sennilega fleiri akkúrat þessa stundina, að sýna ábyrgð í málinu, skoða allar hliðar þess og vinna hratt og örugglega að því að það frumvarp sem á endanum verður að lögum sé í samræmi við samkomulagið sem skrifað var undir í haust.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Líkt og hefur komið fram í þessum umræðum í dag var þetta mál flutt á síðasta þingi og var talsverð umræða um það þá. Mig langar af því tilefni að taka undir það með hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur að vegna þess hversu stórt þetta mál er, því að það er gríðarlega mikilvægt og stórt og varðar mjög mikla fjárhagslega hagsmuni, annars vegar lífeyrisþega, þ.e. lífeyristakendur framtíðarinnar, þetta er ævisparnaðurinn og framfærsla fólks sem við erum að tala um, og hins vegar meira en 100 milljarða útgjöld úr ríkissjóði, er miður að ekki skuli hafa verið nægur tími á síðasta þingi til að ræða það og ekki fundinn farvegur fyrir málið til þess að setja það í nefnd á milli þinga svo að hægt væri að halda áfram að vinna það. Vissulega hefur málið tekið breytingum frá því að það var lagt fram á síðasta þingi. Ég held að þær séu til hins betra en ég veit ekki hvort þær eru nægjanlega miklar. Það er auðvitað alvarlegt, líkt og síðasti ræðumaður, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, nefndi í ræðu sinni, þegar skrifað hefur verið undir samkomulag að ólíkir aðilar séu ósammála um það í hverju það felst. Þá vil ég aftur vísa í það að við erum að tala um rosalega stórt og mikilvægt mál. Það er af svo stórri stærðargráðu að það verða allir að vera á sömu blaðsíðunni þegar ákvarðanir eru teknar. Það er nokkuð ljóst að hv. efnahags- og viðskiptanefndar bíður mikil vinna núna á næstu dögum við það að fá gesti, hagsmunaaðila, forsvarsmenn þeirra stéttarfélaga sem þetta frumvarp varðar, á sinn fund, kalla fram sýn þeirra og viðhorf til þessa máls og svo mögulega í framhaldinu að leggja til nauðsynlegar breytingar til þess að allir geti sáttir við unað. Mig langar í ræðu minni að gera tvennt að umræðuefni sem mér finnst skipta máli. Það er ekki það eina mikilvæga í þessu máli, ég átta mig á því að ég mun ekki geta komist yfir að fara yfir allt sem skiptir máli, en það eru tvö atriði sem mig langar að halda til haga og tengjast raunar atriðum sem mér fannst einnig mikilvægt að vekja máls á á síðasta þingi. Fyrra atriðið er hækkun á lífeyrisaldri úr 65 árum í 67 ár. Ég spurði hæstv. ráðherra út í það í andsvörum þegar hann mælti fyrir málinu á síðasta þingi, vegna þess að þá ræddum við einnig í þinginu annað mál sem sneri að hækkun lífeyristökualdurs nema þá vorum við að tala um það í samhengi við almannatryggingakerfið, en þá stóð til að hækka þar lífeyristökualdurinn úr 67 árum upp í 70 ár. Mér fannst mikilvægt að spyrja hæstv. ráðherra hvort lífeyrismálin hefðu verið skoðuð í samhengi. Svo virtist því miður ekki vera. Það fannst mér bagalegt því að almannatryggingar eru vissulega á sviði hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra meðan lífeyrismál opinberra starfsmanna eru á sviði hæstv. fjármálaráðherra. Mér finnst mjög mikilvægt að það sé yfirsýn yfir málið og hlutirnir ræddir í samhengi, enda kom fram milli 2. og 3. umr. um almannatryggingafrumvarpið í nefndaráliti meiri hluta hv. velferðarnefndar að mikilvægt væri að samræma lífeyrisréttindi innan lífeyrissjóðakerfisins áður en lífeyristökualdri innan almannatryggingakerfisins væri breytt og þeim var því frestað. Þetta finnst mér mikilvægt að hafi verið gert vegna þess að það skiptir máli að þessi mál séu í samræmi. Hækkun á lífeyristökualdri hefur áhrif sama í hvaða kerfi það er, hvort sem það er innan almannatryggingakerfisins, á almennum vinnumarkaði eða hjá hinu opinbera. Það er einboðið að þetta mun leiða til fjölgunar öryrkja þar sem nýgengi örorku er hátt, ekki hvað síst í fjölmennum kvennastéttum. Það er vissulega partur af hinum opinberu starfsmönnum. Auðvitað kemur þetta við fleiri en kvennastéttir. Líkt og hefur verið bent á í umræðunni kemur hækkun á lífeyristökualdri sérstaklega við alla sem vinna í líkamlega erfiðum störfum. Það eru auðvitað stéttir þar innan, líkt og hefur verið minnst á, svo sem sjúkraflutningamenn og slökkviliðsmenn, sem hingað til hafa ekki verið hefðbundnar kvennastéttir, en þarna undir eru líka aðrar stéttir eins og sjúkraliðar og kennarar sem kannski vinna ekki beinlínis líkamlega erfitt starf en andlega mjög krefjandi starf. Mér finnst að við þurfum að vera meðvituð um það hvað hækkun á lífeyristökualdri þýðir í hinni samfélagslegu mynd. Þar með er ég ekki að segja að ég leggist gegn því að lífeyristökualdur verði hækkaður, en mér finnst mikilvægt að við séum meðvituð um áhrifin sem það hefur á samfélagið og útgjöld annars staðar í kerfinu. Við þurfum einnig að vera meðvituð um að það þurfi að hafa sveigjanleika í kerfinu þar sem jafnvel er tekið sérstaklega tillit til þeirra stétta sem vinna líkamlega erfið störf. Hækkun á lífeyrisaldri krefst líka viðhorfsbreytinga í garð eldra fólks á vinnumarkaði. Ég held að við þekkjum öll og höfum orðið vör við í umræðunni um þetta að eldra fólk á oft erfitt með að fá vinnu og á jafnvel á hættu að missa vinnuna þegar samdráttur er á vinnumarkaði. Það er erfitt og líklega ómögulegt að skrifa viðhorfsbreytingar inn í lagatexta, ég átta mig alveg á því, en hér er ábyrgð vinnuveitenda mjög mikil. Í þessu tilfelli, í tilefni af því þingmáli sem við ræðum í dag, er ábyrgð hins opinbera mikil. Við verðum að gera kröfu á að hið opinbera gangi á undan með góðu fordæmi og segi fólki ekki upp sem er að komast á lífeyristökualdur og hafi það sem part af starfsmannastefnu sinni að ráða eldra fólk í vinnu. Þetta skiptir máli inn í þessa umræðu. Þetta var annað atriðið sem ég vildi ræða, breytingin á lífeyristökualdrinum. Hitt er jöfnun launakjara almenns og opinbers vinnumarkaðar. Mér fannst hæstv. fjármálaráðherra tala ágætlega um það í framsögu sinni að hér væru ólík sjónarmið, sumir vildu jafnvel fara í hina áttina, jafna launin fyrst og lífeyrisréttindin seinna. Mér fannst gott að hæstv. ráðherra skyldi nefna það vegna þess að ég verð að taka undir áhyggjur þeirra sem hafa talað um að ekki sé nógu vel um málið búið, þ.e. hvernig eigi að jafna launin, við hvað eigi að miða. Ég verð að segja það að textinn í greinargerðinni með frumvarpinu er ansi opinn fyrir túlkunum. Þar segir, með leyfi forseta, á bls. 16: „Þá verður að gera ráð fyrir því að launajöfnun í þessu tilliti verði innan þess svigrúms sem kjarasamningar og ríkisfjármálaáætlanir setja og að ýmsir aðrir þættir muni geta vegið þar til mótvægis, svo sem aukin framleiðni í opinberri starfsemi, endurskipulagning og hagræðing þjónustuveitingar, tækniþróun, ráðstafanir til að draga úr öðrum útgjöldum o.fl.“ Það er á þessum vettvangi sem er hreinlega hægt að hafa áhrif á það hvernig verður staðið að launajöfnun, til að mynda hvernig ríkisfjármálaáætlanirnar eru úr garði gerðar. Mér finnst ekkert skrýtið að það séu hópar fólks úti í samfélaginu sem hafa áhyggjur af þessu og þarna sé í raun ekkert í hendi en vissulega verið að gefa einhvers konar von og ádrátt um það að kjörin verði bætt. Textinn er þannig að þetta er rosalega óljóst og í raun hægt að gera ýmislegt til þess að minnka svigrúm til launabreytinga ef menn vilja gera það. Þetta er eitt af því sem mér finnst að hv. efnahags- og viðskiptanefnd eigi að taka til sérstakrar skoðunar og spyrja gesti sína út í og reyna í samræmi við þá að búa betur [[Forseti hringir.]]um vegna þess að ég held að vilji sé til að greiða fyrir þessu þingmáli og vegna þess að það skiptir svo miklu máli fjárhagslega að [[Forseti hringir.]]að vel verði um hnútana búið.
Frú forseti. Frumvarpið sem hér er til umræðu er ill nauðsyn. Það er nokkuð skýrt, það hefur komið fram í máli margra annarra hv. þingmanna sem og í máli hæstv. fjármálaráðherra þannig að ég ætla ekki að eyða tíma okkar í að endurtaka þau rök, enda er ég þeim mikið til sammála. Tvennu þurfum við þó að átta okkur á í þessu samhengi sem mér finnst þess virði að við ræðum aðeins. Annars vegar mun þessi aðgerð kosta ríkissjóð töluverða fjármuni. Um 100 milljarðar kr. fara í það að styrkja sjóði LSR, en sú upphæð er lögð til að rétta af mikinn uppsafnaðan halla og skapa svigrúm til að halda áfram rekstri með eðlilegum hætti. Þessir fjármunir verða að skoðast í samhengi við allt lífeyrissjóðakerfið sem einhverjir hafa áætlað að hljóði upp á um 3.500 milljarða kr. Þetta er því innspýting í gríðarlega stórt lífeyrissjóðakerfi upp á um 4% heildarumfangs þess ef þetta mat er rétt. Í ofanálag falla um 4 milljarðar á ríkissjóð árlega vegna hækkaðra iðgjalda sem fjármagna þarf við yfirferð fjárlaganna. Hvort sem litið er til þeirra fyrirtækja sem eru á hlutabréfamarkaði, ríkisskulda eða annarra stórra fjármuna innan íslenska hagkerfisins sést að lífeyrissjóðirnir eru orðnir ansi fyrirferðarmiklir. Það kann að vera að hinn mikli þungi lífeyrissjóðanna hafi ýmis ófyrirséð áhrif á hagkerfið, jafnvel skaðleg. Það getur verið að það hækki verð í almennri neyslu, á húsnæði og öðru, minnki svigrúm annarra til fjárfestinga og keyri upp vaxtastig og þar fram eftir götunum. Margt af þessu hefur verið kannað, en ekki til hlítar svo ég viti. Hitt atriðið er að lífaldur fólks hækkar stöðugt, eins og hv. þm. Eva Pandora Baldursdóttir rakti áðan. Mér fannst í raun og veru ágætt sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir rakti um atvinnutækifæri aldraðra rétt áðan, að þau þurfi að aukast og batna í ljósi hækkandi aldurs, enda hefur breski öldrunarsérfræðingurinn Aubrey de Grey haldið því fram að fyrsta mannveran sem muni ná þúsund ára aldri sé þegar fædd. Ég veit ekki hvort ég trúi því, það er svolítið langt gengið hjá honum, en í það minnsta er ljóst að það fer að verða meiri regla en undantekning að fólk nái því að verða aldargamalt. Læknisfræðilegar framfarir munu auka starfsgetu fólks fram eftir aldri, sem skiptir mjög miklu máli og við þurfum að fara að taka tillit til þess alls. Meðan lífaldurinn eykst en starfsgeta fólks er ekki í samræmi við það mun alltaf koma meira og meira álag á lífeyrissjóðakerfið. Það er augljóst að þau vandamál sem steðja að lífeyrissjóðakerfinu, bæði LSR og öðrum lífeyrissjóðum, munu ekki leysast, hvorki með minni háttar né meiri háttar leiðréttingum. Ég tel að það sé meiri háttar leiðrétting sem við ræðum hér í dag, en málið mun ekki leysast með henni. Við þurfum að gera heildarendurskoðun á lífeyrissjóðafyrirkomulaginu. Ég tel að við verðum að leysa vandamálið með hraði og binda fyrir það helst fyrir áramót. Þangað til legg ég til að farið verði sem fyrst í þá vinnu að endurskoða allt lífeyrissjóðakerfið, að kannaðir verði möguleikar á gegnumstreymiskerfi og allar aðrar hliðar á því máli verði vel skoðaðar vegna þess að það liggur mikið við. Þetta er flókið kerfi sem hefur ótrúlega víðtæk áhrif á hagkerfi Íslands. Ef við lögum ekki það ekki og gerum það vel getur það orðið þungur baggi á eldra fólki í samfélaginu. Í rauninni er engin ástæða til að laga það ekki.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um kjararáð. Með frumvarpinu er stefnt að breyttu fyrirkomulagi launaákvarðana embættismanna, forstöðumanna og annarra þeirra sem falla undir úrskurðarvald kjararáðs sem felst í því að fækka verulega þeim sem kjararáð ákvarðar laun og önnur starfskjör. Markmið frumvarpsins er annars vegar að fjölga þeim aftur sem taka laun samkvæmt kjarasamningum á venjulegan hátt og hins vegar að þeir sem ekki geta samið um laun á venjulegan hátt vegna eðlis starfanna hafi meiri aðkomu að málum þegar ákvarðanir eru teknar um laun og starfskjör þeirra en nú er. Í 74. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um rétt manna til að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stéttarfélög. Þá segir í 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar að í lögum skuli kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu. Þessi ákvæði þarf síðan að skýra í ljósi alþjóðasamninga sem Ísland hefur fullgilt eða fært í lög. Þar ber helst að nefna mannréttindasáttmála Evrópu, en félagafrelsið er tryggt í 11. gr. hans. Í 74. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram sú regla sem tryggir öllum borgurum frelsi til aðildar að félagasamtökum sem stofnuð eru í löglegum tilgangi. Stéttarfélög eru þar sérstaklega nefnd til sögunnar og sýnir það hversu mikilvæg starfsemi stéttarfélaganna og frelsi þeirra til athafna er í huga stjórnarskrárgjafans. Eitt af mikilvægustu hlutverkum stéttarfélaga er að standa að gerð kjarasamninga. Stéttarfélögum opinberra starfsmanna er með lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna markaður almennur rammi um starfsemi sína. Þar er rakið hlutverk félaganna og settar reglur um mikilvægustu þættina í starfsemi þeirra. Er þar m.a. að finna tæmandi talningu þeirra skilyrða sem félögin þurfa að fullnægja til að mega starfa og þau skilyrði að þau geti beitt heimildum sínum að lögum. Rétturinn til að semja um starfskjör er hins vegar verndaður berum orðum í 75. gr. stjórnarskrárinnar þótt því sé síðan vísað til löggjafans að útfæra nánar hvert inntak þess réttar skuli vera. En þrátt fyrir réttinn til að semja um starfskjör hefur löggjafinn þó talið þörf fyrir lögskipaðan úrskurðaraðila um launakjör sumra þeirra sem svo háttar til að launakjörin geta ekki ráðist af samningum á venjulegan hátt vegna eðlis starfanna eða samningsstöðu. Þau rök sem hafa verið færð fyrir því að hafa lögbundinn úrskurðaraðila eru í meginatriðum tvenns konar: Annars vegar er um að ræða þjóðkjörna menn og æðstu handhafa framkvæmdarvalds og dómsvalds og hins vegar er um að ræða menn sem gegna störfum sem ekki fylgir samnings- eða verkfallsréttur vegna eðlis starfanna, ýmist af öryggisástæðum eða vegna þess að þeir eru í fyrirsvari fyrir ríkið og þá fyrst og fremst í kjaramálum. Þegar metið er hverra launakjör skuli ákveðin af lögbundnum úrskurðaraðila er rétt að hafa í þeim hópi eingöngu æðstu ráðamenn þjóðarinnar, dómara landsins og saksóknara vegna sérstöðu þeirra samkvæmt stjórnarskránni og tiltekna embættismenn sem eðlis starfsins vegna njóta sérstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Rökin fyrir þessari skipan eru þau að óeðlilegt sé að framkvæmdarvaldið fjalli um launakjör viðkomandi. Þróun síðustu ára hefur verið í átt til aukinnar miðstýringar og of mikils fjölda þeirra sem undir ákvörðunarvald kjararáðs falla umfram það sem ástæða er til vegna eðlis starfa og sérstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Í þessu sambandi er ekki einungis verið að vísa til þeirra breytinga sem urðu hér eftir fjármálahrunið heldur að yfir lengra tímabil hafi þróunin verið í þessa áttina. Með félaga- og samningsfrelsið að leiðarljósi er það meginmarkmið sett í frumvarpinu að fækka verulega þeim sem kjararáð ákvarðar laun og önnur starfskjör og að þau ráðist af samningum á venjulegan hátt eftir því sem við verður komið vegna eðlis starfanna eða samningsstöðu. Virðulegur forseti. Með frumvarpinu eru því lagðar til nokkrar breytingar á lögum um kjararáð og fleiri lögum til samræmis við þær breytingar sem gerðar eru á lögunum um kjararáð. Í fyrsta lagi að það verði eingöngu verkefni kjararáðs að ákvarða laun og starfskjör þjóðkjörinna manna, dómara, saksóknara, ráðherra, ráðuneytisstjóra og þeirra embættismanna í Stjórnarráði Íslands sem heyra undir ráðherra sem fer með starfsmannamál ríkisins og fara með fyrirsvar fyrir hönd ráðherra við gerð kjarasamninga, forsetaritara, seðlabankastjóra, aðstoðarseðlabankastjóra og ríkissáttasemjara. Í öðru lagi að kjör skrifstofustjóra í Stjórnarráði Íslands og sendiherra taki mið af kjarasamningum á venjulegan hátt, þ.e. kjarasamningum Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, og að kjör aðstoðarmanna ráðherra taki mið af kjörum skrifstofustjóra í Stjórnarráðinu. Í þriðja lagi að sérstakri starfseiningu sem starfar á ábyrgð fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að ákvarða nánari grunnlaunaflokkun og undirflokkun starfa auk forsendna fyrir greiðslu viðbótarlauna en hlutaðeigandi ráðherra eða stjórn ákvarði undirflokkun og viðbótarlaun á grundvelli forsendna sem sérstaka starfseiningin setur þar sem Félagi forstöðumanna ríkisstofnana verði gefinn kostur á að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um álitamál sem upp kunna að koma vegna flokkunar starfa og forsendna viðbótarlauna, þ.e. að þessari sérstöku starfseiningu verði falið þetta hlutverk. Í fjórða lagi að ákvörðun kjara framkvæmdastjóra hlutafélaga og annars konar félaga, einkaréttareðlis, sem eru að meiri hluta í eigu ríkisins og framkvæmdastjóra félaga sem eru í eigu hlutafélaga og annars konar félaga, einkaréttareðlis, sem eru að meiri hluta í eigu ríkisins verði færð aftur til viðkomandi stjórna þar sem stjórnin semur á venjubundinn hátt um laun og starfskjör framkvæmdastjóra á grundvelli starfskjarastefnu félagsins og settrar eigandastefnu ríkisins í félögum. Í fimmta lagi að ákvörðun kjara biskups, vígslubiskupa, prófasta og presta þjóðkirkjunnar ráðist af samningum innan þjóðkirkjunnar en fari ekki eftir ákvörðun kjararáðs ef um það fyrirkomulag semst á milli ríkis og þjóðkirkjunnar, samanber samkomulag ríkis og þjóðkirkju frá 1997 og 60. gr. laga nr. 78/1997, um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar; sem sagt að takist um það samkomulag fari um ákvörðun kjara þessara aðila, biskups, vígslubiskupa, prófasta og presta, samkvæmt samkomulaginu en ella verði þeir sem hér eru upp taldir áfram undir kjararáði. Megintilgangurinn með frumvarpi þessu er því að breyta fyrirkomulagi launaákvarðana þannig að þeim fækki verulega sem kjararáð ákvarðar laun og önnur starfskjör. Verði frumvarpið samþykkt óbreytt fækkar þeim sem falla undir ákvörðunarvald kjararáðs samkvæmt frumvarpinu um 430 en eftir stæðu um 150, þar af 63 alþingismenn og 64 dómarar. Í þessum tölum er þá verið að gefa sér að samkomulag takist við þjóðkirkjuna. Takist það ekki verða þeir sem hér voru upp taldir áfram inni í því fyrirkomulagi sem í dag gildir, þ.e. þeir munu taka laun og njóta starfskjara samkvæmt ákvörðun kjararáðs og það mundi hafa áhrif til hækkunar á þeim fjölda sem ég nefndi. Hvað varðar launaákvarðanir þeirra aðila sem ekki heyrðu lengur undir ákvörðunarvald kjararáðs er einkum horft til þess að þeir hópar sem geti samið um sín kjör fái þann rétt aftur en þeir sem ekki geti samið um sín kjör fari undir svipað launafyrirkomulag og var í Noregi fram til ársins 2015 en það fyrirkomulag hafði verið í notkun frá árinu 1991. Norska kerfið byggðist upp á fimm grunnlaunaflokkum og fjórum undirflokkum auk tímabundinna viðbótarlauna. Hér er um nokkuð tæknilegt mál að ræða í þessu launakjarasamkomulagi en í stuttu máli má segja að laun fyrir starf ráðist af því í hvaða grunnlaunaflokk og undirflokk starf raðast og launin eru síðan uppfærð árlega. Nánari útfærsla er útskýrð í greinargerð með frumvarpinu en það má segja að 2/3 starfanna í norska kerfinu hafi flokkast í grunnlaunaflokk A og B. Síðan var ákveðin verkaskipting milli ráðuneyta um þessi efni. Um þetta eru til ítarlegar úttektir sem hægt er að styðjast við í frekari umfjöllun um nákvæma útfærslu. Ég leyfi mér að vísa nánar um þetta í greinargerð með frumvarpinu. Ég vil engu að síður fjalla stuttlega um þá sérstöku starfseiningu sem ég vék að í mínu máli en samkvæmt frumvarpinu verður sérstakri starfseiningu falið fyrir hönd ráðherra að ákvarða fjölda grunnlaunaflokka starfa, á hvaða forsendum sú grunnlaunaflokkun byggir og til hvaða grunnlaunaflokks einstöku starfi verður skipað, hvaða forsendur eru fyrir frekari undirflokkun og fyrir greiðslu viðbótarlauna. Samkvæmt hugmyndinni og frumvarpinu er það hlutaðeigandi ráðherra sem ákvarðar síðan, eða eftir atvikum hlutaðeigandi stjórn, sem ákvarðar undirflokkun forstöðumanns og viðbótarlaun hans á grundvelli þeirra forsendna sem sérstaka starfseiningin hefur sett. Ég hef sömuleiðis stuttlega vikið að því að gert er ráð fyrir því að Félagi forstöðumanna ríkisstofnana verði gefinn kostur á að fylgjast með og fjalla fyrir hönd félaga sinna um álitamál sem upp kunna að koma. Þetta er mikilvægt við breytingu sem þessa og eftir því kallað af félaginu að haft sé samráð um slíka þætti. Það er rétt að hafa í þeim hópi þá embættismenn sem ekki njóta sérstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu og forstöðumenn ríkisstofnana sem birtir eru á forstöðumannalista ár hvert samkvæmt 2. mgr. 22. gr. starfsmannalaga þegar metið er hverra launakjör skuli fara eftir nýju fyrirkomulagi. Í frumvarpinu er sú leið valin að leggja til breytingar á starfsmannalögum þar sem sérstakri starfseiningu er falið að ákveða þetta fyrir hönd ráðherra. Við samningu ákvæða um nýtt launafyrirkomulag hefur verið stuðst við tillögur starfshóps um vinnuumhverfi forstöðumanna. Starfshópurinn skilað tillögum um það efni og hafði þar fjallað um stöðu, starfsskilyrði og kjör forstöðumanna; skilaði reyndar fyrir nokkrum árum tillögum sínum til ráðuneytisins. Það hefur verið horft til þessa og einnig til tveggja skýrslna Ríkisendurskoðunar um mannauðsmál ríkisins sem komu út fyrir nokkrum árum undir heitunum Mannauðsmál ríkisins – 1. Starfslok ríkisstarfsmanna og Mannauðsmál ríkisins – 2. Stefna stjórnvalda og staða mannauðsmála ríkisins. Það er óhætt að segja að nokkur þrýstingur hefur verið á að gerðar væru breytingar til að auka sveigjanleika í þessum efnum á undanförnum árum og að nokkru er komið til móts við það hér. Ég vil síðan koma að því að í frumvarpinu er lagt til að skrifstofustjórar í Stjórnarráðinu og sendiherrar verði ekki lengur undir ákvörðunarvaldi kjararáðs eins og ég hef rakið. Það er rétt að geta þess sömuleiðis að til samræmingar við það er lagt til að kjör aðstoðarmanna ráðherra taki mið af kjörum skrifstofustjóra samkvæmt kjarasamningum. Svo er í frumvarpinu lagt til að ákvörðun um laun og starfskjör framkvæmdastjóra hlutafélaga og annars konar félaga verði aftur færð til viðkomandi stjórna. Ég tel það fullkomlega eðlilegt. Það má segja að það hafi ávallt verið hugsað sem tímabundin ráðstöfun að færa starfskjör framkvæmdastjóra hlutafélaga undir kjararáð en það var gert við fall fjármálafyrirtækjanna og í samhengi við aðrar breytingar sem voru gerðar og færðar undir kjararáð til ákvörðunar. En það er orðið tímabært að stjórnir taki aftur við því sjálfsagða hlutverki að semja um starfskjör framkvæmdastjóra. Samkvæmt lögum um opinber fjármál flokkast starfsemi og verkefni ríkisins í A-, B- og C-hluta. Gengið er út frá því í frumvarpi þessu að skipting samkvæmt lögum um opinber fjármál ráði því hvort viðkomandi fari undir nýtt fyrirkomulag eða ekki. Forstöðumenn í A-hluta og forstjórar í B-hluta fari undir nýtt fyrirkomulag en framkvæmdastjórar félaga í C-hluta fari hins vegar undan ákvörðunarvaldi kjararáðs og stjórnir félaganna látnar taka aftur ákvörðun um laun og starfskjör þeirra. Í frumvarpinu er einnig lagt til að færa ákvörðun um laun forstjóra Landsvirkjunar aftur til stjórnar og er þar gengið út frá því að skipting samkvæmt lögum um opinber fjármál ráði því en Landsvirkjun flokkast undir C-hluta. Er þetta í samræmi við það sem lagt er til varðandi framkvæmdastjóra hlutafélaga í meirihlutaeigu ríkisins. Jafnframt er lagt til að stjórnin setji starfskjarastefnu og má þar hafa hliðsjón af 79. gr. a hlutafélagalaga. Í þessum efnum er sömuleiðis ástæða til að minna á eigandastefnu ríkisins í hlutafélögum og sameignarfélögum en þar kemur fram að kjarni eigandastefnu ríkisins byggir á því að félög í eigu ríkisins séu rekin með faglegum og gagnsæjum hætti þannig að almennt traust ríki á stjórn og starfsemi þeirra. Ég sæi fyrir mér að við þá breytingu sem myndi leiða af samþykkt þessa frumvarps yrði það áréttað með sérstöku bréfi til viðkomandi stjórna að ríkið hygðist ekki vera leiðandi í þróun starfskjara. Á sama tíma væri lögð áhersla á að hægt væri að semja um samkeppnishæf laun til að tryggja að til þessara verkefna væri hægt að ráða á hverjum tíma hæfa og öfluga einstaklinga. Að öðru leyti leyfi ég mér að vísa almennt til eigandastefnunnar um þessi atriði. Þar er margt sem hafa mætti til hliðsjónar í þessu samhengi. Varðandi hlutafélögin er fullkomlega eðlilegt í þessu samhengi að stjórnir félaganna gæti að því að hafa starfskjarastefnu sem samrýmist eigandastefnu ríkisins. Ég hef hér rakið að það er háð því að samkomulag takist við þjóðkirkjuna að breyting verði gerð á núverandi skipan um ákvörðun launa presta og það verður að ráðast í framhaldinu hvort af slíku samkomulagi verður. Í frumvarpinu er lögð til breytt skipan á ákvörðun launa þessara aðila en með ákvæði til bráðabirgða er lagt til að ákvörðun launa innan þjóðkirkjunnar heyri undir kjararáð þar til samkomulag næst. Það má segja að það sé þess vegna allsendis óvíst með þetta en þær viðræður hafa samt sem áður verið lifandi. Ég vil að lokum nefna að löggjafinn hefur í nokkrum tilvikum ákveðið aðra framkvæmd á launaákvörðun tiltekinna embættismanna sem eðlis starfsins vegna njóta sérstöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Rökin fyrir þessari skipan eru að ekki er æskilegt að framkvæmdarvaldið fjalli um launakjör viðkomandi embættismanna. Um kjör þeirra embættismanna hefur því verið fjallað í sérlögum. Þessir embættismenn eru nú ríkissaksóknari og umboðsmaður Alþingis. Ekki er gert ráð fyrir breytingu hvað þessa embættismenn varðar. Ég vil að síðustu láta þess getið að á þeim tíma sem ég hef starfað á Alþingi hefur allnokkrum sinnum komið til þess að gripið hefur verið inn í ákvarðanir sem teknar hafa verið á grundvelli sérlaga um þessi efni. Þar má kannski fyrst minnast þess þegar Alþingi ákvað að grípa inn í ákvarðanir Kjaradóms á sínum tíma en það var undir lok árs 2005. Þá lágu fyrir ákvarðanir sem sættu gagnrýni og þingið sá sig knúið til að bregðast við til að skapa frið á vinnumarkaði og kannski setja gott fordæmi. Það hefur verið lærdómsríkt ferli að fylgjast með því hvernig úr slíkum inngripum hefur almennt spilast og síðan í framhaldinu hvernig þingið hefur í öðrum tilvikum viljað grípa inn í þróun kjara sem kjararáð hefur ákveðið. Kjararáði var komið á fót í framhaldi af því að gerðar voru breytingar á Kjaradómi. Það má segja að á árunum 2008–2009 hafi hugsunin verið sú hjá Alþingi annars vegar að skapa grundvöll fyrir sátt á vinnumarkaði, með svipuðum hætti og átti við 2005, að senda út skilaboð um að nú væru ekki tímar eða aðstæður til mikilla launahækkana og þess vegna var farið í æðstu embættismenn og forstjóra ríkisfyrirtækja og laun þeirra beinlínis lækkuð og í framhaldinu var launafrysting hjá öllum þeim sem heyrðu undir kjararáð eftir lækkun. Ég minnist þess að á þeim tíma var því haldið opnu að komið gæti til þess að launin yrðu lækkuð enn frekar, sem sýnir hversu svartsýnir menn voru á þeim tíma. Því var alveg haldið opnu varðandi almenna markaðinn, eftir atvikum, í kjarasamningum var gert ráð fyrir lækkun launa til að bjarga störfum. Svo svartsýnir voru menn á horfurnar á þeim tíma. En sem betur fer var það nú ekki það sem gerðist. Það sem gerðist var að það kom aðeins hik á þá jöfnu hækkun sem hafði verið á árunum á undan, bæði á almenna og opinbera markaðnum, en síðan hefur verið talsvert mikil hækkun og hún hefur verið því sem næst viðstöðulaus og á sama tíma gilti frystingin fyrir þá sem heyrðu undir kjararáð. Þetta leiddi á endanum til þess að það varð töluvert mikil gliðnun hjá þeim sem áður höfðu fylgst að í launaþróun. Það varð gliðnun á milli þeirra hópa sem heyrðu undir kjararáð og voru fyrst beinlínis lækkaðir í launum og síðan frystir, og hinna sem tóku laun samkvæmt samningum. Í þessu sambandi er mjög mikilvægt að hafa í huga að því var aldrei breytt sem segir í lögum um kjararáð, að kjararáði beri að ákvarða þeim sem undir það heyra laun sem eru sambærileg við það sem gerist hjá þeim sem gegna viðlíka ábyrgð eða stöðu í samfélaginu. Kjararáði er ætlað að fylgjast með launaþróun í landinu og haga ákvörðunum sínum í samræmi við það. Það er gott að muna það sem ég vék að í upphafi míns máls í því samhengi, hversu mikilvægur réttur er tekinn af þeim sem heyra undir kjararáð til þess að semja um kaup og kjör og eðlilegt að í lögum sé þess vegna að finna ákvæði sem tryggir einhvers konar vernd eða skapar fyrirkomulag þar sem gengið er úr skugga um að menn njóti kjaraþróunar í landinu og álíka kjara í flestu samhengi og gerist hjá þeim sem hafa ámóta stöðu, viðlíka ábyrgð o.s.frv. Það má sömuleiðis rifja upp að það var aldrei í umræðunni á sínum tíma þegar þessar breytingar voru gerðar minnst á að það væri sjálfstætt markmið með inngripinu að grípa inn í hlutfallslega stöðu þeirra sem heyra undir kjararáð borið saman við aðra hópa, að það væri með einhverjum hætti markmiðið að draga niður kjör þeirra sem heyrðu undir kjararáð borið saman við aðra, heldur var út frá því gengið að það væri eingöngu verið að setja fordæmi og ganga á undan þróun sem án vafa yrði óhjákvæmileg annars staðar. Við skulum hafa það í huga að þetta var á sama tíma og við höfðum tekið upp gjaldeyrishöft. Við rákum ríkissjóð með hundruð milljarða halla. Við vorum í óðaönn við að endurreisa fjármálakerfið, gengið var til snemmbúinna kosninga o.s.frv. Allt verður þetta að skoðast í því ljósi. Það má kannski segja að frá þessum tíma hafi ástandið á vinnumarkaði svo sem ekki verið rólegt, þrátt fyrir að kjörin hafi smám saman verið að batna. Það er af ýmsum ástæðum. Annars vegar má vísa í mjög vaxandi skuldir heimilanna vegna almennrar notkunar verðtryggingar á Íslandi. En augljóslega dró líka við fall krónunnar mjög úr kaupmætti og menn hafa verið að reyna að vinna hann til baka með launahækkunum. Það hefur ekki verið mikil sátt á vinnumarkaði um það hvernig ætti að fara í gegnum þetta. Stöðugleikasamkomulagið sem gert var á sínum tíma brast. Við höfum séð vinnudeilur hjá mörgum félögum á undanförnum sex, sjö árum. En kjararáð býr við þá lagaskyldu að ákvarða laun þeirra sem undir það heyra með hliðsjón af stöðu annarra. Þegar frostinu aflétti sem ákveðið var með lögum stóð kjararáð frammi fyrir dálítið snúinni stöðu. Það hafði orðið töluvert mikil gliðnun en á sama tíma var mjög viðkvæmt ástand á vinnumarkaði. Það var þess vegna úr vöndu að ráða. Það er að sjálfsögðu þannig að kjararáði er hvergi ætlað að skapa ófrið á vinnumarkaði og hefur í ákvörðunum sínum án vafa reynt að ganga þannig fram að sem mest sátt gæti tekist um ákvarðanir þess. En það er ekki einfalt mál við þær aðstæður sem hafa verið á vinnumarkaði undanfarin ár. Ég held að það sé mikilvægt þegar við horfum til baka á þá þróun sem hefur orðið í kjölfar inngripa löggjafans í störf kjararáðs og ákvarðanir þess að við veltum því fyrir okkur hversu oft og hversu afgerandi þingið getur yfir höfuð skipt sér af niðurstöðum kjararáðs. Ég ætla að leyfa mér að benda á eitt í því sambandi. Það er auðvitað gríðarleg kjararýrnun fólgin í því einu og sér að sitja eftir meðan allir aðrir hækka í launum. Það bil hefur í sjálfu sér aldrei verið bætt af kjararáði. Nú skulum við leyfa okkur að horfa á alla aðra en þá sem sitja hér á löggjafarþinginu. Það eru nefnilega margir aðrir, eins og dómarar, sem á sínum tíma fóru í dómsmál til þess að láta reyna á sinn rétt í þessu efni og höfðu betur. Það er í mínum huga alveg óumdeilanlegt að hvað sem líður nýlegum ákvörðunum kjararáðs er hópur sem liggur óbættur hjá garði vegna þess tíma þegar launin voru undir frosti. Allt þetta hefur fengið mig til að sannfærast um það að þinginu beri fyrst og fremst skylda til þess að gera eitt, að koma sanngjörnum, gagnsæjum reglum í lög fyrir kjararáð að fylgja. Í þessu frumvarpi er reynt að skerpa á slíkum reglum, m.a. um gegnsæi ákvarðana, rökstuðning fyrir ákvörðunum, heimildir fyrir kjararáð til að láta ákvarðanir fylgja heildarsamningum á markaði og kjarasamningum, þróun þeirra, að ákvarðanir séu teknar oftar og reglubundið o.s.frv. Sem sagt: meira gagnsæi, meiri kvöð um rökstuðning og reynt að sporna gegn því að það líði of langur tími milli ákvarðana. En í mínum huga er það almennt séð algert óráð að þingið geri síðan, þegar niðurstaða er fengin hjá kjararáði með úrskurði, efnislegar athugasemdir og geri breytingar á slíku. Með því er eingöngu verið að kalla yfir sig vandamál sem þarf að leysa þá úr einhvern tíma seinna. Þetta segi ég eftir að hafa horft á þetta gerast ítrekað í þinginu. Það er mín skoðun að það hafi verið góður ásetningur í upphafi með því inngripi sem var hér fært í lög í hruninu. En málið var hins vegar ekki hugsað til enda. Við höfum lent í miklum vandræðum með að fylgja því eftir allt fram á þennan dag. Þetta er hluti af ástæðunni fyrir því að ég legg aftur þetta frumvarp. Það breytir því hins vegar ekki að ég tel að þingið hafi skyldu til að hlusta eftir þeim sjónarmiðum sem hafa fram komið. Ég tel að það séu fleiri leiðir til þess en að vinda ofan af úrskurðum kjararáðs. Til að mynda að við skoðum í ljósi nýrra úrskurða kjararáðs kjör þingmanna heilt á litið og skoðum þann þáttinn sem við höfum stjórn á frá þinginu með öðru en lögum um kjararáð eða með því að grípa inn í úrskurði ráðsins. Þetta eru ekki í öllum atriðum einföld mál að fjalla um. Þau vekja oft upp miklar tilfinningar. Það er óþægilegt að fjalla um sín eigin kjör. Þess vegna segi ég: Við eigum aldrei að þurfa að vera í þeirri stöðu. Það er nú tilgangurinn með lögunum og því fyrirkomulagi sem hefur gilt. Sú staða er beinlínis óeðlileg. Það gildir þá í báðar áttir þótt frá þeim tíma sem ég kom inn á þing hafi menn fyrst og fremst verið í því að draga úr kjörum þingmanna með þeim inngripum sem ég hef vísað til. Síðan má halda því fram að breytingar á lífeyrisréttindum þingmanna og ráðherra hafi allar verið á einn veg þegar saman er tekið, til að draga úr þeim. Ég vonast til þess að þetta mál sem er borið upp af flestum formönnum stjórnmálaflokka [[Forseti hringir.]]geti fengið góða efnislega umræðu um. Við þurfum að setja það síðan í samhengi við hvað hægt er að gera í forsætisnefnd. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.
Frú forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það að þetta frumvarp er líklega komið fram, eitt af mjög fáum frumvörpum sem eru nú lögð fram, vegna þess að úrskurður kjararáðs veldur hættu á upplausn á vinnumarkaði í kjölfarið. Það er það sem Samtök atvinnulífsins segja, það sem heildarsamtök launþega segja líka. Í kjölfar hækkunar launa þingmanna og ráðherra í kringum kosningarnar, á kosningadegi var ákvörðunin tekin, hafa kennarar í einum skóla á höfuðborgarsvæðinu sagt störfum sínum lausum. Samkvæmt þeim aðilum, heildarsamtökum á vinnumarkaði, er hætta á upplausn á vinnumarkaði vegna úrskurðar kjararáðs. Ég trúi ekki öðru en að við stöndum hérna í dag að ræða þetta frumvarp út af þessum úrskurði. Það þurfi að gera eitthvað núna til að aftengja þá sprengju sem ákvörðun kjararáðs um að hækka laun þingmanna og ráðherra og fleiri er. Þá er spurningin og ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað í þessu frumvarpi gerir það? Í gildandi lögum er sagt að kjararáð verði að taka ákvarðanir sínar byggðar á innra samræmi, í samræmi við aðrar ákvarðanir sem eru teknar um aðra sem ákveðin eru laun fyrir, í ytra samræmi við sambærilegar starfsstéttir, en ákvarðanir þess megi ekki fara út fyrir þann ramma að þær skapi hættu á að setja kjarasamninga þorra launafólks í hættu. Þetta segir í lögunum. Þetta hverfur allt saman með þessu frumvarpi, þessir ofboðslega sterku varnaglar, að það megi ekki verða hætta á upplausn á vinnumarkaði vegna þess að það valdi efnahagsóstöðugleika. Þetta hverfur með frumvarpinu. Þessir varnaglar eru ekki nógu sterkir. Hvað er það í frumvarpinu, umfram það sem ráðherra nefndi, sem er einhvers konar [[Forseti hringir.]]aukið gagnsæi, sem er svar við því ástandi sem hefur skapast núna vegna ákvörðunar kjararáðs?
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi sem ég hef áður mælt fyrir. Það er reyndar með nokkrum breytingum. Þegar ég lagði málið fram síðast þá hafði sá úrskurður sem vísað er til ekki fallið og frumvarpið var ekki sett fram í samhengi við hækkanir á kjörum þjóðkjörinna fulltrúa heldur vegna þess sem ég hef farið yfir í mínu máli að ég tel að mikilvægt að stórfækka þeim sem heyra undir ráðið. En m.a. í ljósi þeirra athugasemda sem nýverið hafa verið gerðar þá bæti ég í frumvarpið og þeir sem að því standa ákvæðum um að það þurfi aukið gegnsæi í ákvörðun kjararáðs, það þurfi betri og meiri rökstuðning, að ákvarðanir skuli teknar með reglubundnum hætti og síðan eru ákvæði í frumvarpinu sem snúa að því að kjararáð geti ákveðið að fylgja heildarsamningum um þróun kjaramála á vinnumarkaði. Það sem mér finnst hv. þingmaður vera að kalla eftir er að hér sé á sama tíma tekin einhver ákvörðun um að vinda ofan af niðurstöðu kjararáðs. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að ég legg það ekki til. Ég er ekki að leggja til að við förum inn í ákvarðanir lögbundins úrskurðaraðila um kjör þeirra sem ekki geta samið um starfskjör sín. Ég færði fyrir því rök. En ég benti líka á að þingið hefur önnur úrræði til þess að skoða þau kjör í heildarsamhengi hlutanna. Þar má vísa til, svo dæmi sé tekið, álagsgreiðslna. Það er líka hægt að horfa á það hvaða starfskostnað ríkið endurgreiðir þjóðkjörnum fulltrúum o.s.frv. Þetta þarf allt að fara mjög vandlega yfir. En ef er verið að kalla eftir því að þar fyrir utan sé lagt til að síðasti úrskurðurinn sé felldur niður eða einhverjar aðrar breytingar gerðar á honum þá er ég ekki að leggja það til.
Forseti. Ég hef náttúrlega kallað eftir því að það sé nákvæmlega það sem þingið geri, en það er ekki það sem ég er að nefna, ég nefni það ekki varðandi þetta frumvarp heldur hvernig það rammi betur inn ákvarðanir kjararáðs. Hæstv. ráðherra segir að kjararáð geti tekið tillit til launaþróunar á vinnumarkaði. Það kom líka fram í hinu frumvarpinu, frumvarpinu sem kjararáð tók ákvörðun út frá núna og þar er miklu sterkara orðalag. Það var fært úr lögum um Kjaradóm inn í greinargerðina með frumvarpinu sem samþykkt var 2006 og sagt, með leyfi forseta, að þetta væri hugsað til þess „að ekki sé hætta á að úrskurður kjaradóms raski kjarasamningum þorra launafólks og stefni þar með stöðugleika í efnahagslífinu í hættu“. Þetta er miklu sterkara. Í þessu frumvarpi er sagt um kjararáð, með leyfi forseta: „Við ákvörðun starfskjara þeirra sem kjararáð ákveður laun fyrir skal ráðið gæta þess að þau séu á hverjum tíma í samræmi við laun í þjóðfélaginu.“ Í samræmi við laun í þjóðfélaginu. Svo er nefnt að ráðið geti það og það er líka það sem hæstv. ráðherra sagði. Þeir geta gert það. Þeir þurfa ekki að gera það. Þeir eru ekkert bundnir af þessu eins og þeir áttu að vera bundnir af því í hinu frumvarpinu. Nú er verið að taka það og þynna það út og þeir eru ekkert bundnir af því að taka tillit til þess að þeir megi ekki skapa hættu á að raska kjarasamningum þorra launafólks. Þetta er miklu veikara í þessu frumvarpi. Þar eru þeir ekkert bundnir. Gætum við ekki bundið þá til þess að þeir megi ekki fara fram úr almennri launaþróun? Gætum við ekki gert svoleiðis breytingartillögu og sett hana inn þannig að þeir séu bundnir? Ákvörðun kjararáðs á kosningadegi hækkaði laun þingmanna samkvæmt Samtökum atvinnulífsins - á heimasíðu ráðuneytisins er hækkunin alla vega umfram 10%, þetta eru ekki alveg nýjustu tölurnar hjá ráðuneytinu, þeir hafa framreiknað þetta eitthvað hjá SA og telja að hækkunin sé [[Forseti hringir.]]21% umfram almenna launaþróun. Þá erum við að fara aftur til 2006, [[Forseti hringir.]]þá er lækkunin 2008 inni í því. Þannig að þeir eru ekkert bundnir.
Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig sjálfsagt að taka það til skoðunar í þinglegri meðferð hvort þurfi eitthvað að herða upp á orðalaginu varðandi það að menn fylgi kjaraþróun í landinu. Mér finnst það hins vegar vera alveg augljóst að það er tilgangur laganna að ákvörðunum sem teknar eru af kjararáði fyrir þá sem undir það heyra er ætlað að endurspegla það sem er að gerast á vinnumarkaði að öðru leyti. Mér finnst hv. þingmaður vera að segja að kjararáði hafi mistekist í því hlutverki sínu. En hann gerir of lítið úr því sem ég hef rakið að þingið hefur áður gripið inn í ákvarðanir kjararáðs og undið ofan af þeim með mjög miklum afleiðingum fyrir alla þá sem þar eiga undir og m.a. höfðu dómarar látið reyna á sinn rétt í því efni og haft sigur. Það er ekki hægt að segja sem svo að kjararáði sé eingöngu ætlað að líta til kjaraþróunar eða samninga sem gerðir hafa verið á einhverju tilteknu tímabili. Þetta er dálítið kjarninn í málflutningi mínum. Þingið er að skapa vandræði ítrekað með því að vera að skipta sér af ákvörðunum kjararáðs. Það er kjarnaatriði í mínum málflutningi. Það voru sköpuð vandræði þegar menn fóru inn í þessar ákvarðanir í hruninu og ég hef rakið að það kom aldrei fram í þeirri umræðu að draga ætti úr kjörum þeirra sem heyra undir ráðið borið saman við aðra hópa í þjóðfélaginu. Því var meira að segja haldið opnu að mögulega þyrfti að halda áfram í framtíðinni að lækka kjör þeirra sem heyrðu undir kjararáð vegna þess að menn voru svo svartsýnir. En það sem í reynd gerðist var að aðrir viðmiðunarhópar hækkuðu stanslaust í launum. Nefndin fer svo bara yfir það í þinglegri meðferð hvort kjararáð hafi með einhverjum hætti farið fram úr launaþróun þegar horft er aftur í tímann. En það rifrildi er í raun og veru aldrei hægt að botna vegna þess að hver og einn velur sér viðmiðunarpunkt. Hver og einn finnur sinn viðmiðunarpunkt og segir: Ja, ef maður horfir á þetta frá 2012 þá er þetta svona. Hinn vill horfa á þetta frá 2009. Svo er einhver sem vill horfa á þetta frá 2011. [[Forseti hringir.]]Mín skoðun er sú að kjararáð þarf að hafa lögbundið skýrt hlutverk. Svo á að láta það í friði með sínar ákvarðanir.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Ég tek undir að nauðsynlegt er að endurskoða lög um kjararáð með gagnsæi og frekari skýrleika að leiðarljósi. Ég tel þetta frumvarp hins vegar alls ekki ganga nógu langt, sérstaklega í ljósi úrskurðar kjararáðs sem féll á kjördag um laun alþingismanna, ráðherra og forseta Íslands. Ég hef skoðað þennan úrskurð náið þar sem hann kom mér töluvert á óvart. Ég var ekki meðal þeirra sem kjararáð hafði samráð við við ákvarðanatöku sína. Ég ákvað því að skoða þær reglur sem kjararáð þarf að fara eftir við ákvarðanatöku sína og hjó eftir ýmsum atriðum sem mér fannst vanta upp á í úrskurði þess en líka eftir ýmsum atriðum sem mér fannst vanta upp á í lögum um kjararáð sem skylda ráðið til að veita almenningi skýr svör og upplýsingar um hvernig það kemst að niðurstöðu sinni. Það sem ég held að hafi valdið hvað mestu fjaðrafoki við ákvörðun kjararáðs var hreinlega að almenningur, og ég sem stend í þessum ræðustól þar á meðal, skilur ekki hvernig kjararáð komst að þessari niðurstöðu. Rökin sem fram koma í úrskurði kjararáðs eru ekki fullnægjandi, honum fylgja ekki nægilega mikil gögn til að hægt sé að glöggva sig almennilega á því á hverju úrskurðurinn byggir og felur ekki í sér nægar upplýsingar til að hægt sé að taka upplýsta afstöðu til þess hvort kjararáð hafi í einu og öllu farið að lögum við ákvarðanatöku sína. Hvað þetta frumvarp sem fyrir okkur liggur varðar vil ég fyrst benda á að mér finnst enn þá vanta ákvæði í lög um að kjararáð sé faglega skipað. Því er ekki fyrir að fara í þessu frumvarpi að einhvers konar menntunar- eða hæfniskröfur séu gerðar um skipun í kjararáð. Verður að teljast æskilegt að þeir sem sæti taka í kjararáði hafi einhvers konar menntun og/eða reynslu sem nýtist þeim í starfi og hafi góða innsýn og skilning á þróun launamála á hinum almenna vinnumarkaði, svo dæmi sé tekið. Annað sem ég rek augun í er hin aukna krafa um gagnsæi, sem ég hef heyrt marga hv. þingmenn kalla eftir, hvað varðar vinnubrögð kjararáðs. Hæstv. fjármálaráðherra kom inn á áðan að vissulega fæli þetta frumvarp í sér ákveðna aukna kröfu um gagnsæi. Í 5. gr. frumvarpsins um málsmeðferð stendur, með leyfi forseta: „Við endurmat launasetningar einstakra hópa skal kjararáð skilgreina samanburðarhópa og birta í úrskurði sínum tölulegar upplýsingar um laun og launaþróun þeirra.“ Þetta er hins vegar eina ákvæðið sem ég hef tekið eftir að kalli á aukið gagnsæi í ákvörðunartöku kjararáðs og verð ég að segja að mér finnst þetta alls ekki fullnægjandi til að almenningur geti verið almennilega upplýstur um hvernig kjararáð tekur ákvarðanir sínar. Úrskurður kjararáðs skildi nefnilega eftir sig fleiri spurningar en svör, alla vega í mínum huga og í huga þingflokks Pírata. Við sendum því formlega fyrirspurn sem aðilar máls til kjararáðs þann 22. nóvember og bíðum reyndar enn svara. Frumvarpið sem fyrir okkur liggur svarar í raun ekki mörgum þessara spurninga heldur og gerir ekki ráð fyrir að kjararáð muni þurfa að svara þeim í framtíðinni þegar það tekur ákvarðanir sínar. Meðal þeirra gagna sem við kölluðum eftir hjá kjararáði voru skjöl þau og gögn sem kjararáð notaðist við til þess að meta það sem kjararáð kallar sérstakar greiðslur til alþingismanna fyrir vinnu utan hefðbundins dagvinnutíma. Við óskuðum eftir áliti kjararáðs á hlutfalli þessara sérstöku greiðslna af heildarhækkun alþingismanna, samanber 2. mgr. á bls. 6 í úrskurði kjararáðs um laun og kjör alþingismanna. Ég fæ ekki séð í þessu frumvarpi að einhvers konar krafa sé gerð um að kjararáð upplýsi almenning, og þar með þá sem ákvörðun þeirra varðar, um það hvernig þeir meta hvað skuli teljast aukagreiðslur og hvað ekki og hversu hátt hlutfall launahækkunar okkar síðasta á kjördag var í raun og veru fyrir þær aukagreiðslur sem kjararáð víkur að í úrskurði sínum. Eins finnst mér tilefni til, í nafni gagnsæis, að kjararáði sé gert skylt að birta fundargerðir sínar, dagskrá funda, fundargögn og fundarboð sem 10. gr. starfsreglna kjararáðs gerir ráð fyrir og gerir í raun kröfu um að það haldi. Ég sé enga sérstaka skýra ástæðu til annars en að fundargerðir kjararáðs séu aðgengilegar almenningi til að skýra betur hvernig það komast að þeirri niðurstöðu sem það komst að, því að ég fæ ekki almennilega séð hvernig kjararáð komst að niðurstöðu sinni hvað varðar launahækkun þingmanna. Loks sé ég heldur ekki tilefni til annars en að kjararáð birti bréf og önnur gögn sem því berast vegna athugunar ráðsins á kjörum þingmanna, ráðherra og forseta Íslands og birti þau gögn öll á aðgengilegan hátt á heimasíðu sinni. Ég fæ nefnilega ekki séð að það sé einhver ástæða til að halda leyndum þeim bréfum sem komið hafa frá fjármálaráðuneyti t.d., forsætisráðuneytinu og forseta Alþingis hvað það varðar. Loks langar mig að víkja í máli mínu að stjórnsýslulögum, lögum um starfsreglur kjararáðs og lögum um kjararáð, sem virtust ekki nægilega uppfyllt í ákvörðun kjararáðs síðastliðinn kjördag, um það að kjararáði beri að hafa samráð við þá aðila máls sem ákvörðun þess tekur til. Nú sit ég hér, nýskipaður þingmaður, og ég vissi ekki af ákvörðun kjararáðs og kjararáð hafði ekki neitt samráð við mig um þessi launakjör. Því spyr ég mig hvort ekki þurfi að tryggja með einhverjum betri hætti að kjararáð taki ákvarðanir á þeim tíma og í því rými að það geti tryggt að samráð sé haft við alla aðila máls, en ekki tæpan helming þeirra eins og staðan er í dag. Ég vil því beina því til nefndarinnar að skoða hvort ekki megi auka gagnsæi á þann hátt sem ég hef bent á, að kjararáð birti eins mörg gögn og það mögulega getur og að kjararáð hafi betur í huga samráð við aðila máls. Ég fæ ekki séð í þessum lögum að kjararáði sé einhvers staðar gert skylt að taka ákvörðun á kjördegi, sem er að sjálfsögðu dagurinn þegar þingmenn endurnýja umboð sitt. Maður reiknar með því að það verði a.m.k. nokkrir nýir þingmenn sem þá hefur ekki verið haft samráð við. Ég kaupi það ekki, frú forseti, að hefð trompi stjórnsýslulög, starfsreglur kjararáðs sem og lög um kjararáð og hygg því að huga þurfi betur að þessum málum og tryggja að kjararáð starfi með gagnsæi, skýrleika og fagleg vinnubrögð að leiðarljósi. Það vantar ýmislegt upp á í þessu frumvarpi til að svo megi vera.
Frú forseti. Eins og fram kom í andsvörum við hæstv. ráðherra Bjarna Benediktsson er ekki megintilgangur þessa frumvarps að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin varðandi hættu á upplausn á vinnumarkaði, eins og heildarsamtök á vinnumarkaði nefna. Þetta frumvarp á ekki að bregðast við því. Hæstv. ráðherra nefnir einhverja aðra þætti sem hægt væri að gera en frumvarp gerir það ekki, enda kemur fram í frumvarpinu sjálfu að megintilgangurinn sé að fækka þeim sem heyra undir kjararáð. En það væri kannski samt sem áður hægt að láta frumvarpið bregðast við þeirri stöðu sem nú er uppi. Kjararáð gæti, þrátt fyrir lagaheimildir, þrátt fyrir greinargerðina með lögunum eins og þau standa, þ.e. að það megi ekki fara út fyrir þann ramma sem settur er varðandi almenna launaþróun á vinnumarkaði, fest það einhvern veginn betur í þessu frumvarpi. Það er ekki gert hér en það er hægt að gera það. Mér heyrðist ráðherra vera opinn fyrir því að skoða það. Það er nokkuð sem á þá eftir að gera í meðförum þingsins. Rekjum þann vanda sem upp er kominn með ákvörðun kjararáðs um að hækka laun þingmanna um 21% umfram almenna launaþróun á vinnumarkaði samkvæmt tölum frá Samtökum atvinnulífsins - það var gert á kjördag - og skoðum hvernig það er til komið, hvaða heimildir eru í lögum, hvernig kjararáð rökstyður þær ákvarðanir sem það tekur þannig að við getum lært af því. Hugsanlega væri ákvæði sett í frumvarpið til að koma í veg fyrir svona stöðu í framtíðinni. Við hljótum öll að vilja það. Það kemur skýrt fram í lögunum að markmiðið með því að setja ramma varðandi launaþróun á vinnumarkaði, að ákvarðanir kjararáðs fari ekki út fyrir hann, sé að minnka hættuna á því að þær hafi mikil áhrif kjarasamninga þorra launafólks og raski þar af leiðandi efnahagsstöðugleikanum. Það hljóta allir þingmenn að vera sammála um að það er markmiðið sem við ættum að halda okkur við og reyna að festa betur í sessi. Hvað gerðist? Kjararáð sendi forsætisnefnd erindi fyrir ári síðan, samkvæmt lögunum um það, þar sem spurt var: Hvað finnst ykkur um að fá launahækkun? Forsætisnefnd svarar - ég hef séð þessar fundargerðir - að það sé kannski kominn tími til að fara að skoða hækkanir en hún vilji samt ekki skipta sér neitt frekar af því. Það er það sem fram kemur í fundargerð forsætisnefndar. Það eina sem nefnt er um kjararáð í fundargerðum forsætisnefndar í haust er þegar forsætisnefnd fundar, hún fer árlega út á land og fundar. Þá er einn nefndarmaður þar sem spyr: Þurfum við ekki eitthvað að fara að tala við kjararáð? En hv. forseti Alþingis, Einar K. Guðfinnsson, segir: Við ætlum ekkert að skipta okkur af því. Þetta er það eina sem þingmenn vissu. Þingmenn vissu fyrir ári síðan að það ætti að koma hækkun. Þeir vissu ekki hvenær hún yrði. Öll umræða um að þeir hafi vitað það er ómálefnaleg. Ári síðar tekur kjararáð ákvörðun um þessa miklu hækkun, sem er langt út fyrir þann ramma sem því er settur. Hvað segir í lögunum um kjararáð? Þeir fara yfir það í úrskurði sínum þannig að þeir þekkja þessi lög. Þeir gera í kringum 20 úrskurði á hverju einasta ári. Þeir eru með mjög ítarlega útskýringu á stjórnskipunarlögum sem varða þá aðila sem þeir taka ákvarðanir um. Þeir þekkja þessi lög. Þar segja þeir í IV. kafla í úrskurði sínum - og fólk getur farið á kjararad.is, undir úrskurði og fundið þetta þar - með leyfi forseta: „Í 8. gr. laga um kjararáð segir, að það skuli við úrlausn mála gæta innbyrðis samræmis í starfskjörum þeim sem það ákveður, og að þau séu á hverjum tíma í samræmi við laun í þjóðfélaginu hjá þeim sem sambærilegir geta talist með tilliti til starfa og ábyrgðar.“ Það er innra og ytra samræmi. Kjararáð er með svolitla tölu um það í úrskurði sínum. Samkvæmt hinu innra samræmi gætir kjararáð að því í ákvörðunum sínum, þ.e. þegar það hækkar laun einhverra aðila sem heyra undir kjararáð, að horfa jafnframt til ákvarðana um aðra aðila sem það hefur hækkað laun hjá, hvort sem það eru prestar eða dómarar eða aðrir. Ytra samræmið er þá samræmið milli þeirra ábyrgðarstaðna sem þeir taka ákvarðanir um, að það sé samræmi milli launa fyrir störf í samfélaginu sem hægt væri að telja sambærileg á einhverjum forsendum. Aftur á móti nefnir kjararáð lykilatriði í einni setningu sem ramma má inn - og já, það á að gæta að þessum tveimur atriðum, innra samræmi og ytra samræmi - en í þeim ákvörðunum má það ekki fara út fyrir rammann, það má ekki skapa óstöðugleika á vinnumarkaði. Og þeir nefna það í einni setningu, með leyfi forseta: „Þá skuli kjararáð ætíð taka tillit til almennrar þróunar kjaramála á vinnumarkaði.“ - Ekkert meira, engar frekari útskýringar. Ekkert. Enda talaði kjararáð hvorki við ASÍ né SA um ákvörðun sína: Hei, gæti það verið að þessi ákvörðun okkar um að hækka laun þingmanna um 21% umfram almenna launaþróun á vinnumarkaði, stofni kjarasamningum þorra launafólks í hættu. Er það möguleiki? Þeir nefna ekkert um það. Ekkert. Er ekki bara sagt að þá skuli kjararáð ætíð taka tillit til 2. mgr. 8. gr. laganna? Taka tillit til, hvað þýðir það? Bara svona: tökum tillit til þess? Nei, það þýðir ekki það. Þetta er mjög sterk setning þegar maður skoðar hana í greinargerðinni. Og fólk getur skoðað lög um kjararáð, bara gúglað „lög um kjararáð“, farið inn í lögin, fundið feril málsins, sem er vinstra megin, farið inn í málið, og þá fylgir greinargerð frá því þegar frumvarpið var lagt fram fyrst sem útskýrir hvað er í raun verið að segja í lagatextanum. Hvað kemur fram í þeirri útskýringu? Þegar lögin eru sett kemur fram í þeirri útskýringu sem fylgir í greinargerð hvað það þýðir að taka tillit til launaþróunar á vinnumarkaði. Þá eru útskýringar með frumvarpinu, sem er núna lög um kjararáð, þarna er verið að sameina Kjaradóm og kjaranefnd í kjararáð. Þegar ég segi Kjaradómur er það dómurinn sem var varðandi þessi ákvæði, þeir færa þá varnagla inn í lögin að ekki megi fara út fyrir rammann og skapa hættu á vinnumarkaði. Ákvarðanir kjararáðs mega það ekki. Það er rammi um það. Í 2. málslið 5. gr. gildandi laga er ákvæði þar sem segir, með leyfi forseta: „Enn fremur skal Kjaradómur taka tillit til þróunar kjaramála á vinnumarkaði.“ Í athugasemdum með frumvarpinu, sem varð að lögum nr. 120/1992, er þetta ákvæði skýrt þannig, og það er alveg skýrt hvað það þýðir, að það sé hugsað til þess að, með leyfi forseta: „… ekki sé hætta á að úrskurðir Kjaradóms raski kjarasamningum þorra launafólks og stefni þar með stöðugleika í efnahagslífinu í hættu.“ Það er ekki þannig að ákvarðanir þeirra gangi gegn lögunum, að ákvarðanir þeirra hafa orsakað þetta, hafi raskað kjarasamningum, en þetta skapar hættu á því. Nú hafa heildarsamtök bæði launafólks og launagreiðenda á vinnumarkaði sagt alveg skýrt að ákvörðun kjararáðs skapi upplausn á vinnumarkaði, skapi hættu á upplausn á vinnumarkaði. Bæði heildarsamtökin á vinnumarkaði nota sömu orðin; upplausn á vinnumarkaði. Og bæði segja þau að Alþingi verði að gera eitthvað í málinu. Samtök atvinnulífsins nefna að Alþingi eigi að hafna ákvörðun kjararáðs og ASÍ segir að Alþingi eigi að snúa henni við. Förum aftur inn í greinargerðina. Hvað þýðir það að taka tillit til launaþróunar í ákvörðunum sínum? Með leyfi forseta: „Jafnframt felur ákvæðið í sér að Kjaradómi ber, standi þannig á, að taka tillit til launa- og kjarabreytinga á vinnumarkaði sem stafa af batnandi afkomu þjóðarbúsins, þó svo breytingarnar eigi sér ekki stoð í kjarasamningum. Kjaradómi ber þannig að hafa hliðsjón af launastefnu á vinnumarkaðnum en ekki móta hana.“ Þið munið að það er verið að færa þetta frá Kjaradómi inn í kjararáð sem „ber þannig að hafa hliðsjón af launastefnu á vinnumarkaðnum en ekki móta hana“. Það er hættan sem við erum m.a. að skapa núna. Þegar kennarar segja upp störfum vegna þessarar ákvörðunar og eru að fara að semja um sín laun getur þetta verið mótandi, sem má ekki samkvæmt lögunum. Aftur, með leyfi forseta: „Þessu ákvæði var með öðrum orðum ætlað að vera eins konar almenn umgjörð um ákvarðanir Kjaradóms sem byggðar væru á viðleitni til þess að tryggja bæði innra og ytra samræmi í kjaraákvörðunum Kjaradóms.“ Sjáið. Það er meira að segja talað um það í greinargerðinni sem sérstaka umgjörð um hinar ákvarðanirnar, innra og ytra samræmið. Í frumvarpinu um kjararáð sem hér er gerð grein fyrir er fylgt sömu stefnu og hún reyndar ítrekuð með því að í síðari málsgrein 8. gr. frumvarpsins er kveðið enn fastar að orði um þetta efni en þar segir: „Kjararáð skal ætíð taka tillit til almennrar þróunar kjaramála á vinnumarkaði.“ Til þess að leggja áherslu á að hér er um almenna viðmiðun að ræða en ekki einvörðungu vísað til sambærilegra starfa á vinnumarkaðnum er hér talað um almenna þróun á vinnumarkaði auk þess sem það er áréttað að þessa sjónarmiðs skuli ætíð gætt. Og það er skáletrað. Þetta er alveg ljóst. Kjararáði var gert að taka ákvarðanir með innra og ytra samræmi en alltaf innan ramma, innan umgjarðar, og fara ekki fram úr almennri launaþróun að því marki að það skapi hættu á að stofna kjarasamningum þorra launafólks í hættu og vera stefnumótandi hvað varðar launakjör á markaði. En það er það sem kjararáð hefur gert núna. Samkvæmt heildarsamtökum á vinnumarkaði, bæði launagreiðenda og launþega, er það það sem kjararáð hefur gert. Þessi ákvörðun hefur skapað hættu á upplausn á vinnumarkaði. Alþingi getur ekki sagt pass við svona kringumstæður. Ítrekað er verið að setja lög á verkföll fólks, sem er farið að nýta rétt sinn, af því að það getur valdið efnahagsóstöðugleika. Ítrekað. Samkvæmt lögum fer kjararáð með ákvörðun um að hækka laun þingmanna, sem skapar mögulega upplausn á vinnumarkaði og þar af leiðandi efnahagslegan óstöðugleika. Alþingi getur ekki sagt pass við svona kringumstæður. Það væri mjög óábyrgt. Já, það er slæmt að Alþingi sýsli með laun sín. Meginreglan á að vera að Alþingi á ekki að sýsla með sín laun. En það eru undantekningar. Ætla menn að segja sú staðreynd að hætta sé á upplausn á vinnumarkaði og efnahagslegum óstöðugleika í kjölfarið réttlæti það ekki að Alþingi grípi inn í? Alþingi þarf síðan að taka ákvörðun um hvort það ætlar að segja nýskipuðu kjararáði að kveða upp annan úrskurð, eins og Geir H. Haarde fyrirskipaði kjararáði með lögum 2008 eftir að það vildi ekki svara þegar hann sendi því bréf um að lækka aftur laun þingmanna niður fyrir almennu launaþróunina. Alþingi gæti líka brugðist við með einhverjum öðrum hætti þannig að heildarsamtök á vinnumarkaði gætu sagt: Það er ekki lengur hættuástand, ekki lengur hætta á upplausn á vinnumarkaði vegna þessa. En í frumvarpinu er lágmark, ef við höldum áfram með þá umræðu. Hér verður að binda kjararáð þannig að það geti ekki farið fram úr sér aftur í launahækkunum og skapað þannig mögulega hættu á upplausn á vinnumarkaði. Það er nokkuð sem við getum gert. Svo tökum við hina umræðuna síðar. En Alþingi getur ekki sagt pass þegar hætta er á upplausn á vinnumarkaðnum vegna ákvarðana kjararáðs.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á ályktun Alþingis nr. 40/145, um rannsókn á erlendri þátttöku í kaupum á 45,8% eignarhlut í Búnaðarbanka Íslands hf. o.fl. Tillöguna flyt ég fyrir hönd forsætisnefndar Alþingis og áheyrnarfulltrúa Bjartrar framtíðar og Samfylkingarinnar. Í henni felst að rannsóknarnefnd sú sem Alþingi skipaði 2. júní sl., til þess að rannsaka þátttöku þýsks banka í kaupum á nefndum eignarhlut í Búnaðarbanka Íslands, skuli ljúka rannsókn sinni svo fljótt sem verða má í stað þess að henni skuli ljúka fortakslaust eigi síðar en 31. desember nk. Rannsóknarnefndin hefur í samræmi við 2. mgr. 12. gr. laga um rannsóknarnefndir gert forseta Alþingis grein fyrir framgangi rannsóknarinnar. Kemur þar fram að nefndin hafði ráðgert, sem lokaþátt í rannsókn sinni, að boða tilgreind vitni til skýrslutöku 11. nóvember sl. Þegar í ljós kom að vitnin höfnuðu slíku eða sinntu því ekki óskaði nefndin eftir því í samræmi við lög um rannsóknarnefndir að þau yrðu kvödd fyrir héraðsdóm sem vitni til að svara spurningum um rannsóknina. Viðbrögð þeirra við óskum rannsóknarnefndarinnar um upplýsingar hafa leitt til þess að tafir hafa orðið á störfum nefndarinnar og fyrirsjáanlegt er að ekki mun takast að ljúka rannsókninni innan þess tíma sem ákveðinn er í ályktun Alþingis. Rannsóknarnefndin telur æskilegt að fresturinn sem henni er veittur til að skila skýrslu sinni verði framlengdur, enda yrði að öðrum kosti viðbúið að látið yrði reyna enn frekar á umboð og heimildir nefndarinnar fyrir dómstólum ef skýrslu verður ekki skilað fyrir 31. desember nk. Þessi fordæmalausu viðbrögð umræddra vitna við beiðni rannsóknarnefndarinnar um upplýsingar valda því að málið er nú í höndum dómstóla og óhjákvæmilegt er að rannsóknin muni dragast af þeim sökum. Með tillögunni er því lagt til að Alþingi álykti að í stað þess að nefndin ljúki störfum sínum eigi síðar en 31. desember nk. skuli hún ljúka störfum sínum svo fljótt sem verða má. Fullt samkomulag var um það í forsætisnefnd og stutt af forseta, varaforsetum og áheyrnarfulltrúum að Alþingi myndi með þessum hætti standa að baki rannsóknarnefnd sinni. Í ljósi þess að málið er flutt af forsætisnefnd, þar sem fulltrúar allra flokka eiga sæti auk áheyrnarfulltrúa, legg ég til að máli þessu verði ekki vísað til nefndar að lokinni þessari umræðu heldur gangi til síðari umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til lokafjárlaga fyrir árið 2015 sem dreift hefur verið á þskj. 8. Frumvarpið er lagt fram í samræmi við lög nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, til staðfestingar á ríkisreikningi fyrir árið 2015. Frumvarpið var einnig lagt fram undir lok september á síðasta þingi en ekki náðist að ræða það þá og er það nú endurflutt óbreytt. Framsetning á talnaefni frumvarpsins er í samræmi við fjárlög og fjáraukalög ársins og niðurstöðu ríkisreiknings fyrir sama ár og er með sama sniði og frumvarp til lokafjárlaga fyrir árin þar á undan. Í frumvarpinu er stuðst við sömu vinnureglur og áður hvað varðar útreikning á fjárheimildabreytingum vegna ríkistekjufrávika og uppgjör og ráðstöfun á fjárheimildastöðum í árslok. Auk tillagna um niðurfellingar á fjárheimildastöðum á grunni hefðbundinna, reglusettra viðmiða eru í þessu frumvarpi tillögur um sérstakar niðurfellingar á hluta af uppsöfnuðum hallastöðum nokkurra stofnana, eins og ég mun víkja nánar að á eftir. Í ákvæði I til bráðabirgða í lögum um opinber fjármál er mælt fyrir um að frumvörp til fjáraukalaga og lokafjárlaga til og með árinu 2016 skuli fylgja ákvæðum laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997. Sama gildir um ársreikninga ríkisaðila til og með árinu 2016. Samkvæmt 45. gr. fjárreiðulaga skal í lokafjárlögum leita heimilda til uppgjörs á gjöldum umfram fjárheimildir ársins og ónotuðum fjárheimildum sem ekki eru fluttar milli ára. Einnig skal í frumvarpinu gera grein fyrir ónýttum lántökuheimildum liðins árs. Jafnframt skal í frumvarpinu leggja fram sérstaka skrá yfir geymdar afgangsfjárheimildir og um þá aðila sem hafa farið fram úr fjárheimildum ársins. Í 37. gr. laganna er heimild til að geyma ónýttar fjárveitingar í lok reikningsársins og með sama hætti að draga umframgjöld fyrra árs frá fjárveitingu ársins. Efnisatriði frumvarpsins eru í stórum dráttum á þá leið að í 1. gr. er farið fram á að fjárveitingum verði breytt til samræmis við það sem reikningsfærðar ríkistekjur víkja frá áætlunum fjárlaga og fjáraukalaga ársins. Þar er þá um það að ræða að fjárheimildir stofnana og verkefna, sem fjármögnuð eru með hlutdeild í ríkistekjum, eru auknar eða minnkaðar eftir því hvort reikningsfærðar tekjur voru meiri eða minni en gert var ráð fyrir í fjárlögum og fjáraukalögum. Í 2. gr. er lögð til niðurfelling á fjárheimildastöðum í árslok. Þar er þá um að ræða afgangsheimildir og umframgjöld sem ekki flytjast milli ára og koma þar með ekki til breytinga á fjárheimildum ársins 2016. Hér er m.a. annars um að ræða fjárheimildastöður verkefna og liða þar sem útgjöld ráðast af öðrum lögum en fjárlögum, svo sem almannatryggingar, vaxtagjöld og lífeyrisskuldbindingar. Í fylgiskjali 1 með frumvarpinu er yfirlit um fjárheimildastöður í árslok 2015 sem gert er ráð fyrir að verði fluttar til ársins 2016. Það eru þá aðrar árslokastöður en þær sem lagt er til að verði felldar niður í árslok samkvæmt 2. gr. frumvarpsins. Í fylgiskjali 2 með frumvarpinu er yfirlit yfir talnagrunn þess. Yfirlitið sýnir uppruna allra fjárheimilda ársins 2015 bæði fyrir ríkissjóð í heild og einstök fjárlagaviðfangsefni. Þar er um að ræða yfirfærðar fjárheimildastöður frá fyrra ári, fjárheimildir samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum, millifærðar fjárheimildir innan ársins og breytingar á fjárheimildum vegna frávika ríkistekna samkvæmt þessu frumvarpi. Því næst eru tilfærð útgjöld samkvæmt ríkisreikningi og loks fjárheimildastaða í árslok, þ.e. mismunur heildarfjárheimilda og reikningsfærðra útgjalda. Heildarfjárheimildir á árinu 2015 námu 673,6 milljörðum kr. en útgjöld samkvæmt ríkisreikningi voru 666,5 milljarðar kr. Fjárheimildastaða í árslok var því jákvæð um 7,1 milljarð kr., þ.e. um rúmlega 1% af heildarfjárheimildum ársins. Árslokastaðan skiptist í samtals 29,1 milljarðs kr. afgangsheimildir og 22 milljarða kr. umframgjöld á einstökum fjárlagaliðum. Eins og jafnan áður eru það nokkrir óreglulegir liðir sem eru fyrirferðarmestir hvað varðar frávik reikningsfærðra útgjalda frá fjárheimildum. Þar má í fyrsta lagi nefna 7,4 milljarða kr. umframgjöld á fjárlagalið lífeyrisskuldbindinga vegna meiri hækkunar á gjaldfærðum lífeyrisskuldbindingum í ríkisreikningi en áætlað var í fjárlögum og fjáraukalögum. Í öðru lagi 4,5 milljarða kr. afgangsheimild á fjárlagalið Íbúðalánasjóðs þar sem ekki reyndist þörf á að leggja sjóðnum til 2 milljarða kr. í varúðarrekstrarframlag sem heimilað var í fjárlögum, en sjóðurinn var rekinn með hagnaði á árinu 2015, auk þess sem það reyndist einungis þörf á að nýta 1,2 milljarða kr. af 3,7 milljörðum sem veittir voru sem framlag í fjárlögum til að bæta sjóðnum tapaðan vaxtamun vegna skuldaleiðréttingaraðgerða stjórnvalda. Í þriðja lagi 2,9 milljarða kr. uppsafnaðan rekstrarhalla á fjárlagalið Landspítalans. Í fjórða lagi 2,2 milljarða kr. afgangsheimild á liðnum Afskriftir skattkrafna og í fimmta lagi 2,1 milljarðs kr. umframgjöld ársins á liðnum Vaxtagjöld ríkissjóðs. Í öllum þessum tilvikum, nema í tilviki Landspítalans, er um að ræða reikningshaldslegar uppgjörsfærslur sem ekki voru fyrirséðar við afgreiðslu fjáraukalaga ársins 2015 þar sem þær eru gerðar við lokun á ríkisreikningi um hálfu ári síðar. Vík ég þá nánar að lagagreinum frumvarpsins. Í 1. gr. frumvarpsins, samanber nánari skiptingu í sundurliðun 1, eru tillögur um breytingar á fjárheimildum ársins 2015 vegna frávika markaðra skatttekna og annarra rekstrartekna stofnana frá áætlunum fjárlaga og fjáraukalaga. Lagt er til að fjárheimildir verði auknar um tæpar 506 millj. kr. samkvæmt þessu uppgjöri á fjármögnun verkefna með mörkuðum ríkistekjum. Nánar tiltekið er hér leitað eftir heimild Alþingis til að ráðstafa þessum tekjum í samræmi við það hverjar þær urðu samkvæmt uppgjöri ríkisreiknings eða hver metin fjárþörf verkefna, sem fjármögnuð eru með þessum tekjum, reyndist vera. Almennt gildir að útgjaldaheimildir hækka sem nemur reikningsfærðum mörkuðum tekjum umfram fjárlög en lækka hafi tekjurnar reynst minni en áætlað var. Þetta viðmið er þó ekki algilt því að ekki eru lagðar til breytingar á fjárheimildum vegna ríkistekjufrávika þar sem ekki er beint samband milli tekna og útgjaldaþarfar, svo sem á lið lífeyristrygginga. Hið sama gildir ef útgjaldaheimildir í fjárlögum hafa verið ákvarðaðar út frá verkefnum án tillits til hugsanlegra breytinga á fjármögnun með mörkuðum ríkistekjum, svo sem framlög til vegamála. Í 2. gr. frumvarpsins, samanber nánari skiptingu í sundurliðun 2, eru tillögur um niðurfellingar á fjárheimildastöðum í árslok 2015. Meginviðmiðun hvað þetta varðar er sú að felld er niður staða á fjárlagaliðum þar sem útgjöld ráðast af öðrum lögum en fjárlögum eða eru samningsbundin og verður ekki stýrt nema með breytingum þar á. Hið sama á við um liði þar sem útgjöld ráðast af hagrænum, kerfislægum eða reikningshaldslegum þáttum fremur en fjármálastjórn tiltekins stjórnsýsluaðila. Einnig er við það miðað að afgangsheimildir í almennum stofnanarekstri og öðrum reglubundnum rekstrarverkefnum umfram 10% af fjárlagaveltu viðkomandi verkefna falli niður nema sérstakar ástæður séu taldar til annars. Fjárheimildastaða fellur einnig niður ef verkefni er lokið. Eins og jafnan við undirbúning frumvarps til lokafjárlaga hefur við undirbúning þessa frumvarps verið farið yfir stöður allra fjárlagaliða og tillögur um yfirfærslur og niðurfellingar gerðar með hliðsjón af málsatvikum samkvæmt þessum viðmiðunarreglum. Þannig er í frumvarpinu gert ráð fyrir að felld verði niður rúmlega 3,3 milljarða kr. umframgjöld á grundvelli hefðbundinna viðmiðunarreglna. Eins og ég vék að áðan er í þessu frumvarpi einnig gert ráð fyrir sérstökum niðurfellingum á hluta af uppsöfnuðum hallastöðum nokkurra stofnana í árslok. Um er að ræða tilvik þar sem uppsafnaður rekstrarhalli er orðinn það mikill að ekki er talið raunhæft að viðkomandi stofnanir geti unnið á honum að óbreyttum fjárheimildum og þjónustustigi. Tilgangur þessarar aðgerðar er einnig að búa í haginn fyrir ráðuneytin með því að skapa þeim traustari grundvöll undir áætlanagerð og framkvæmd fjárlaga í nýju lagaumhverfi á árinu 2017 í samræmi við lög um opinber fjármál og betri aðstæður til að uppfylla lagakröfur um að halda útgjöldum málaflokka innan fjárheimilda. Við undirbúning frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2016 sem afgreitt var á síðasta þingi kom til skoðunar að taka þennan uppsafnaða rekstrarvanda til úrlausnar þar. Í lögum um fjárreiður ríkisins er hins vegar mörkuð skýr stefna um hlutverk og efni fjáraukalaga og gert ráð fyrir að þar sé einungis fjallað um fjárráðstafanir sem grípa þarf til vegna atvika sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga, kjarasamninga eða nýrrar löggjafar. Það fer betur á því að taka á vanda sem þessum í lokafjárlögum. Samkvæmt fjárreiðulögunum skal í frumvarpi til lokafjárlaga leitað heimilda til uppgjörs á skuldum eða ónotuðum fjárveitingum sem ekki eru fluttar milli ára. Í samræmi við framangreint er í frumvarpinu lagt til að verulegur hluti af uppsafnaðri umframkeyrslu nokkurra stofnana í árslok 2015 verði ekki fluttur til ársins 2016 heldur felldur niður í árslok. Meginviðmið í þessum tillögum er að tekið verði á þeim tilfellum þar sem uppsafnaður rekstrarhalli í árslok 2015 er orðinn umfram 10% af fjárlagaveltu eða meiri en 50 millj. kr. að umfangi með því að 85% hallans verði felld niður. Í tilviki Landspítalans er þó gert ráð fyrir að 90% hallans verði felld niður. Einnig er við það miðað að í þeim tilvikum sem uppsafnaður rekstrarhalli stofnana í árslok 2015 er á milli 10 og 50 millj. kr. verði helmingur hallans felldur niður. Með þessari sérstöku aðgerð verða felldir niður rúmlega 5,9 milljarðar kr. af uppsöfnuðum rekstrarhalla stofnana í árslok 2015, þar af 2,6 milljarðar hjá Landspítalanum. Með þessari sérstöku aðgerð verður uppsöfnuðum rekstrarhalla að verulegu leyti létt af mörgum stofnununum, svo sem sjúkrahúsum, heilbrigðisstofnunum, framhaldsskólum, landbúnaðarháskóla, sýslumannsembættum, lögreglustjóraembættum og fleiri stofnunum. Samkvæmt 2. gr. frumvarpsins falla í heildina niður tæplega 9,3 milljarðar af umframgjöldum á rekstrargrunni en 1,4 milljarðar kr. á greiðslugrunni. Munurinn þarna á milli stafar af því að niður falla fjárheimildastöður á fjárlagaliðum þar sem útgjöld ráðast af reikningshaldslegum gjaldfærslum án þess að samsvarandi greiðslur fylgi úr ríkissjóði á árinu, svo sem gjaldfærslur vegna lífeyrisskuldbindinga, afskrifta skattkrafna, niðurfærslna á verðmæti eignarhluta og hlutafjár og áfallin en ógjaldfallin vaxtagjöld í árslok. Í fylgiskjali 1 með frumvarpinu er yfirlit um fjárheimildastöður sem gert er ráð fyrir að verði yfirfærðar til ársins 2016. Hrein aukning fjárheimilda á árinu 2016 vegna þessara ráðstafana nemur 16,4 milljörðum kr., þ.e. sem svarar 2,2% af gjaldaheimild fjárlaga 2016. Virðulegi forseti. Ég hef hér farið yfir helstu þætti frumvarpsins. Með því eru lagðar fyrir Alþingi niðurstöður úr rekstri stofnana og verkefna A-hluta ríkissjóðs gagnvart fjárheimildum á árinu 2015. Vísast í því sambandi til greinargerða í fjáraukalögum og ríkisreikningi 2015 um meginatriði í framvindu ríkisfjármálanna og helstu frávik í tekjum og gjöldum. Ég tel því ekki ástæðu til að tíunda frekar einstaka liði í frumvarpinu sem varða uppgjör samkvæmt fyrirliggjandi ríkisreikningi en ætla í lokin að láta þess getið að mikilvægt er að taka vel til með þeim hætti sem hér er lagt upp með. Það má kannski segja að almennt verði menn að vera raunsæir varðandi möguleika stofnana til að vinna á uppsöfnuðum eldri halla inn í framtíðina. Það hafa menn ávallt reynt að gera en í mjög mörgum tilvikum hefur engu að síður tilhneigingin verið sú að það reynist fjölmörgum ríkisstofnunum og ríkisaðilum ómögulegt að vinna slíkan halla niður þó að þess séu svo sem dæmi. Ég tel að með því verklagi sem hér hefur verið lagt upp með sé farið í nauðsynlega tiltekt. Þetta skiptir líka máli vegna þess nýja lagaumhverfis sem við erum að taka í gagnið. Almennt um þessi mál vil ég segja að ég myndi vilja sjá einhvers konar fyrirkomulag á því hvernig hjálpa eigi stofnunum út úr hallarekstri með samkomulagi. Þetta höfum við rætt áður en við skulum muna að í sjálfu sér er ekki gert ráð fyrir því að við störfum í öllum atriðum samkvæmt sömu viðmiðunarreglum um það hvernig tekið er á þessum málum í framtíðinni og gilt hefur. Breytingin sem fylgir nýjum lögum um opinber fjármál er töluvert mikil um þessi efni. Það eru varasjóðir skapaðir, ábyrgð ráðuneytanna er aukin mjög verulega og ekki gert ráð fyrir fjáraukalögum með sama hætti og gilt hefur o.s.frv. Svo dæmi sé tekið skiptir miklu máli að Landspítalinn losni við þennan 2,6 milljarða uppsafnaða, eldri halla sem er felldur niður hér. Ég ætla að láta máli mínu lokið og legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins.
Frú forseti. Ég ætla bara að játa það að ég hef ekki getað lesið frumvarpið, var að koma í hús af fjárlaganefndarfundi. Eins og við þekkjum er mikið um að vera hérna og lítill tími sem gefst til að fara almennilega ofan í þetta allt. En ég tek undir það með hæstv. ráðherra að auðvitað skiptir máli að þessar stofnanir fái niðurfellingu af því tagi sem hér er lagt til, hvort sem það er Landspítalinn, skólarnir eða aðrar þær stofnanir sem fyrirséð er að geta ekki unnið á þessum halla og sérstaklega, eins og hér var nefnt, í ljósi nýrra laga og í ljósi þess að við höfum verið að leggja af markaða tekjustofna o.s.frv. Það getur auðvitað skipt máli í því samhengi að fá niðurfellda stofna. En hvort það dugar til í ljósi fjárveitinga sem nú eru í fjárlagafrumvarpinu, t.d. varðandi framhaldsskólana eða hvað það nú er, þeir stofnar eru fluttir yfir, sumir með þó nokkrum halla samt sem áður, veit ég ekki og hef kannski ákveðnar efasemdir um það. Ég kom eiginlega hingað til að spyrja ráðherrann - um það leyti og ég labbaði upp í pontu var ég að fletta upp á Vegagerðinni sem við höfum fjallað oft um og hið neikvæða eigið bundna fé - hvort ég skil það rétt að hér sé verið að skera það í burtu, af því að ég náði því ekki sem ráðherrann sagði um Vegagerðina, ég játa það bara. Er það rétt að þær 234 milljónir séu í rauninni það eina sem stendur út af hjá Vegagerðinni, er búið að fella niður þennan stofn sem við höfum kallað neikvætt bundið eigið fé?
Virðulegi forseti. Nú er ég ekki með í kollinum nákvæmlega hvernig staðan verður hjá Vegagerðinni með þessum lokafjárlögum fyrir 2015. En í grunninn er verið að taka á rekstrarhalla. Vegagerðin hefur lotið dálítið sérstökum lögmálum í þessu vegna þess að ávallt er haldið utan um þetta bundna eigið fé og stundum neikvæða eigið fé. En fyrst og fremst er þar auðvitað um eins konar innra bókhald ríkisins að ræða sem segir sögu sem menn mega ekki leggja of mikinn trúnað á bara út frá tölunum einum og sér. Varðandi eiginfjárstöðu Vegagerðarinnar getur þar verið að safnast upp áralöng, jafnvel áratugalöng saga sem skiptir í sjálfu sér engu máli í stóra samhengi hlutanna varðandi það hvað menn ætlast til inn í framtíðina. Neikvæð slík eiginfjárstaða segir í sjálfu sér ekki þá sögu sem mætti kannski ætla við fyrstu sýn að uppi séu hugmyndir um að stofnuninni sé gert að skila með einhverjum hætti til baka og halda stórkostlega í við sig í framkvæmdum. Það er enginn að velta slíku fyrir sér heldur er bara verið að halda einhvers konar innra reikningsbókhald.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Við vitum auðvitað hvernig þetta er til komið. Þetta er til komið vegna framkvæmda sem áttu að vera sérstaklega fjármagnaðar en áttu í rauninni aldrei að fara inn í þetta hefðbundna form sem við þekkjum hjá Vegagerðinni, ekki frekar en göngin á Bakka áttu ekki að fara inn í samgönguáætlun en eru þar samt núna. Það kemur niður á framkvæmdafé, sem átti heldur ekki að gerast. Þetta er eitt af því sem við erum að takast á við með þessu neikvæða bundna eigin fé Vegagerðarinnar. Mér finnst það skipta máli í reikningsbókhaldinu að það sé lagfært og tekið út. Sama á í rauninni við um aðrar stofnanir sem við erum hér að fjalla um, þó að nákvæmlega þetta gildi kannski ekki um þær, ég man reyndar ekki eftir öðrum stofnunum sem eru í þessum sömu sporum. En auðvitað gildir það um svo margar. Þetta er nákvæmlega eins og með lögregluna og sýslumennina sem fóru af stað í nýju umhverfi, sameinað og stækkað, en svo var halanum skipt á milli, sem er auðvitað óásættanlegt fyrir alla aðila í sjálfu sér að fá ekki að byrja á réttum punkti og þeir sem voru í lagi þurftu að taka á sig hluta af þessu. Ég tel því að hluti af því að innleiða þessi nýju lög sé að þessar stofnanir fái að byrja á sæmilega sanngjörnum grunni, ég tala nú ekki um þar sem markaðar tekjur hafa verið undir en eru ekki lengur, að þess sé gætt í hvívetna, sem mér finnst ekki vera að öllu leyti í framlögðu fjárlagafrumvarpi. Það er í rauninni eini möguleikinn til að þær stofnanir geti haldið áfram eða fengið eðlilegt start miðað við núverandi framlög. Varðandi Vegagerðina, við fáum væntanlega kynningu á því í fjárlaganefnd á morgun, búið er að setja málið á dagskrá þar á morgun, hvort það er [[Forseti hringir.]]til staðar enn þá í bókhaldinu, þetta neikvæða eigið bundna fé.
Virðulegi forseti. Þetta kemur til af því að hluti af álögum á eldsneyti er merktur þessum tilgangi, ekki allar álögur á eldsneytið, en hluti af þeim. Svo ákveða menn að til viðbótar við það fjármagn sem þannig safnast saman þá ætli menn að fara í aðrar framkvæmdir. Svo er reynt að halda utan um það með þessu bókhaldi. Skiptir það miklu máli að við höfum þetta reikningslega nákvæmt alltaf frá einum tíma til annars? Já, það er kannski fróðlegt að sjá það og glöggva sig á því. Ég hef stutt þá viðleitni sem við höfum verið að vinna eftir og er svona meginlínan í nýjum lögum um opinber fjármál að við færum okkur frá þessum mörkuðu tekjum. Af því að þegar allt kemur til alls þá skiptir bara fyrst og fremst máli að við áttum okkur á því hvernig ástandið er á vegakerfinu, hvað við setjum mikið í viðhald, hvaða stofnfjárfestingarþörf er þar uppsöfnuð og til framtíðar. Hvernig stendur ríkissjóður heilt yfir, ekki aðeins með tilliti til þeirra tekna sem við höfum markað þessum málaflokki heldur heilt yfir, hvernig stendur ríkissjóður, hvernig er ástandið í efnahagsmálum til að ríkið auki við umfang sitt í fjárfestingum o.s.frv.? Þetta eru spurningarnar sem í raun og veru skipta öllu. En það getur verið fróðlegt að átta sig á því hvernig staðan er gagnvart þessum hluta mörkuðu teknanna og hver þessi bundna eiginfjárstaða er, jákvæð eða neikvæð hverju sinni, og hvernig hún stendur. Ég hef ekki viljað gera of mikið með hana, þannig að það sé sagt. Það eru til stofnanir sem eru með jákvæða bundna eiginfjárstöðu og óska eftir heimildum til að verja þeim tekjum með fjárheimildum. Svo eru aðrar sem eru með neikvæða stöðu. Ég hef horft á þetta til viðmiðunar um einhverja sögu sem hefur safnast upp. En þegar allt kemur til alls þá skiptir máli hvað mikið er til til að verja í fjárheimildir hverju sinni á fjárlögum.