Hlé verður gert á þingfundi kl. 12.30–15 í dag.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða aðeins innanlandsflugið hér í dag. Mér finnst tímabært að stjórnvöld horfist í augu við það að innanlandsflugið er í reynd almenningssamgöngur landsbyggðarinnar, ekki síst í ljósi þess að vegir landsins bera ekki lengur alla þá þungaflutninga og umferð sem fylgir sívaxandi ferðamannastraumi. Hins vegar er staðan sú að innanlandsflugið er allt of dýr ferðakostur til þess að Íslendingar geti nýtt sér það í þeim mæli sem þyrfti. Þess vegna hefur flugfarþegum fækkað í innanlandsflugi um fjórðung á níu árum á sama tíma og ferðamannafjöldinn hefur þrefaldast. Hins vegar er sannleikurinn sá að flugið er lífæðin við þau byggðarlög sem eru í mikilli fjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu, Reykjavík er miðstöð stjórnsýslu og mikils hluta þjónustu við landsbyggðina, ekki síst heilbrigðisþjónustu, og greiðar samgöngur þarna á milli verða að vera til staðar. Ef innanlandsflugið væri á viðráðanlegu verði fyrir almenning væri það gjörbylting í búsetumöguleikum fólks á landsbyggðinni og ekki síður fyrir uppbyggingu atvinnulífs. Það hlýtur að vera umhugsunarefni að erlendum ferðamönnum í flugi skuli aðeins hafa fjölgað um þriðjung þegar fjölgun ferðamanna hefur verið um 150%. Það segir sitt um verðlagið á flugfargjöldunum sem er eins og sakir standa hamlandi þáttur fyrir þróun þessarar þjónustu. Það er verðugt verkefni fyrir stjórnvöld, sérstaklega í ljósi þess mikla álags sem er á vegum landsins, að leita leiða til að efla þennan þátt í samgöngum okkar, m.a. með því að hafa áhrif til þess að halda verði flugfargjalda niðri.
Herra forseti. Ég ætla að vera á svipuðum nótum og síðasti ræðumaður og ræða um innanlandsflugið sem hefur verið töluvert uppi á yfirborðinu undanfarið og mikið um það rætt síðustu daga. Ég hef haft efasemdir um fyrirætlanir núverandi stjórnvalda sem lögðu þó í það að stofna nefnd um þetta verkefni, þ.e. hvernig hægt væri að lækka gjöld í innanlandsflugi. Það er langt síðan þeirri vinnu var skilað en ekkert hefur gerst. Það kostar í kringum 200 milljónir ef gefinn er eftir virðisaukaskattur af eldsneyti í innanlandsflugi, lægri gjöld á flugvöll o.s.frv., og þá er hægt að lækka miðaverð, það skiptir máli, um 15–18%. Það munar um minna í fluginu innan lands eins og það er dýrt. Þetta snýst bæði um það að viðhalda byggð í landinu, hafa tækifæri til að sinna nýsköpun, sinna fjölskyldu o.s.frv. Það er ýmislegt sem er undir. Ef við viljum raunverulega hafa byggð í öllu landinu þarf flugið að vera valkostur. Það er alveg á hreinu. Það er líka annað sem skiptir miklu máli þegar kemur að hinni dreifðu búsetu og það er ljósleiðaravæðingin sem átti að spila mjög stórt hlutverk. Það var líka skipuð nefnd og hún skilaði af sér en því miður virðist það ekki ætla að ganga eftir með þeim hætti sem lagt var af stað með, a.m.k. í ríkisstjórnarsáttmálanum. Það þarf að leggja áherslu á byggðasjónarmið og það þarf að setja aukna fjármuni í verkefnið og það þarf að hafa úthlutunarreglurnar eins og upphaflega var ætlað. Þær áttu ekki að vera með þeim hætti að sveitarfélögin væru að etja kappi hvert við annað [[Forseti hringir.]]eins og raunin er núna og þau sem standa hvað veikast að vígi sitja eftir.
Hæstv. forseti. Ég ætla að nota þennan dagskrárlið sem ber nafnið störf þingsins til að ræða um störf þingsins. Eins og við öll hér inni vitum er síðasti dagur starfsáætlunar Alþingis á morgun. Í gær ræddum við mál sem var til 1. umr., risastórt mál sem fjallar um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og breytingu á þeim lögum. Nú á eftir fer fram atkvæðagreiðsla um nefndarskipan þess máls. Við látum það liggja á milli hluta í þessari umræðu til hvaða þingnefndar málið fer, en engu að síður er alveg augljóst, hvaða ofurnefnd svo sem fær það mál, að ómögulegt er að ljúka svo stóru máli á einum degi. Við kölluðum mikið eftir því í gær að fá skilaboð um hvaða mál það væru sem hæstv. ríkisstjórn vildi klára á þessu þingi og fá að vita eitthvað um hvert planið væri. Því miður hef ég enga vitneskju fengið um það að nokkuð hafi þokast í þessum málum. Þetta er auðvitað mjög bagaleg staða, því að þótt það sé ýmislegt sem við erum sammála um hvar áherslan eigi að liggja þá liggur ekkert fyrir. Það er auðvitað gott að mörg mál verða einnig á dagskrá í dag, sem eru mál til 2. umr. eða síðari umræðu, það þokar okkur auðvitað áfram í okkar vinnu hér. [[Forseti hringir.]]En eftir stendur að tíminn er í rauninni hlaupinn [[Forseti hringir.]]frá okkur. Við verðum því að kalla til hæstv. forseta og hæstv. ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]um að það komi eitthvað frá þeim um það hvernig ljúka á þessu þinghaldi.
Virðulegi forseti. Mig langar í nokkrum orðum að víkja að velferðarkerfinu. Eitt af því sem einkennir íslenskt samfélag sem betur fer er að hér er sterkur samfélagssáttmáli fyrir hendi um velferð. Í hvert skipti sem við göngum til kosninga, sama hvort það er á vegum sveitarfélaga eða hvort það er til Alþingis eða sveitarstjórna, er umfjöllunin um velferðina iðulega kjarni umræðunnar. Í fyrsta lagi það og svo hvernig við viljum standa straum af þeim útgjöldum. Kjarninn í góðu velferðarkerfi og góðri velferðarstefnu er hugsjónin um jöfnuð og hugsjónin um að allir eigi rétt á því að lifa með reisn óháð félagslegum aðstæðum, aldri, búsetu, kyni o.s.frv. Allar aðgerðir stjórnvalda ættu þá með réttu að miða að því að draga úr þessum aðstöðumun. Af hverju er það? Er það til þess að samfélagið sýni með einhverjum hætti góðmennsku eða gæði gagnvart borgurum landsins og íbúum landsins? Nei, markmiðið með sterku velferðarkerfi er að tryggja raunverulega þátttöku allra borgara í öflugu samfélagi. Það er þátttakan, aðgengið og rétturinn til þess að vera skapandi og þátttakandi í samfélaginu, sem á að vera markmiðið með sterku velferðarkerfi. Velferðarkerfið er ekki fyrst og fremst útgjaldaliður heldur leið til að tryggja að samfélagið njóti krafta allra, og allra jafnt.
Virðulegi forseti. Minnkandi kosningaþátttaka er áhyggjuefni sem hefur orðið alvarlegra núna í dágóðan tíma. Ýmsar tilgátur og kenningar eru um hvers vegna það sé. Í stuttu máli er algengasta skýringin sem ég heyri einfaldlega áhugaleysi á stjórnmálum. Ekki að það sé of erfitt eða flókið að mæta á kjörstað, það er bara einlægt áhugaleysi. Svo er mér sagt í það minnsta af fólki sem á að þekkja til. Nú er sjálfsagt hægt að fara í langa og mikla umræðu um hvað sé hægt að gera í því. En ég tel að eitt af því sem gerir að verkum að fólk missir trúna á stjórnmálunum og að hluta til á lýðræðinu í kjölfarið sé að það upplifi að skoðanir þess skipti ekki máli, að það skipti ekki máli hvað það kjósi því að í raun ráði stórar öldur ferðinni fremur en eitt og eitt atkvæði. Því mundi ég telja að leiðin fram á við til að öðlast trú á stjórnmálunum og lýðræðinu sjálfu væri að við einbeittum okkur að því í framtíðinni að gefa kjósandanum betri tækifæri til að hafa áhrif, beinlínis, á gang mála, ekki bara hvaða fólk situr hér inni eða í ríkisstjórn heldur líka til að þróa hugmyndir eins og um það hvernig almenningur gæti forgangsraðað fjármagni. Í stað þess að við séum hér að rífast um hina eða þessa skoðanakönnunina eða hvernig við lítum á forgangsröðunina þá eru til leiðir með nútímatækni til að setja fram gögn og staðreyndir á gagnlegan hátt. Það er til tækni í dag til þess að leyfa fólki að hafa einhver áhrif á þetta, ekki öll áhrif, ég er ekki að leggja til að fjárlög verði í höndum almennings, ég er bara að segja að það eru leiðir til að efla þátttöku almennings í ákvarðanatöku í dag. Við höfum aldrei haft betri og fleiri tækifæri til þess. Við eigum að nýta þau tækifæri frekar en að leyfa þessari vondu þróun að halda áfram mikið lengur.
Forseti. Mér finnst mikilvægt að benda þingmönnum Sjálfstæðisflokksins á það að sú rannsókn sem var birt í læknatímaritinu The Lancet þar sem var gerður samanburður á ríkjum heimsins með tilliti til ýmissa heilbrigðisþátta, setur okkur ekki í fyrsta sæti yfir besta heilbrigðiskerfi í heimi, heldur er þetta lýðheilsurannsókn, svona í ljósi ummæla hv. tilvonandi þingmanna þar á bæ. Mig langar að lesa hér upp ábendingar frá Kára Stefánssyni varðandi McKinsey-skýrsluna um Landspítalann, því að mér finnst mjög mikilvægt að við horfumst í augu við það að hér hefur ríkt ákveðið stefnuleysi. Með leyfi forseta, segir Kári: „Skýrsluhöfundar leiða að því rök að það sé engin heildarstefna í heilbrigðismálum á Íslandi. Það sé til dæmis ekki ljóst hvað eigi að höndla á legudeildum Landspítalans, hvað á göngudeildum eða á einkastofum úti í bæ eða í heilsugæslunni eða öðrum sjúkrastofnunum. Það er engin samhæfing og einstakir þættir heilbrigðisþjónustunnar hafa þróast með eigin þarfir að leiðarljósi frekar en þarfir samfélagsins. Heilbrigðisstarfsmenn og þá sérstaklega læknar hafa leitað í þá hluta kerfisins sem gefa hvað mest í aðra hönd. Þess vegna hefur kostnaður við þjónustu sem er veitt á einkastofum úti í bæ aukist umtalsvert á þeim tíma sem skorið hefur verið niður annars staðar. Þessi kostnaðaraukning skýrist af aukinni starfsemi og nýjum samningum við Sjúkratryggingar sem kveða á um hærri endurgreiðslur fyrir veitta þjónustu.“ Hann lýkur þessum ábendingum sínum um stefnuleysið í 3. hluta greinar sinnar á því að segja: „Staðreyndin er sú að einkastofupraxísinn hérlendis hefur vaxið að því marki að það eru ekki mörg lönd í Evrópu þar sem einkavæðing í heilbrigðisþjónustu er meiri en á Íslandi. Nú veit ég ekki hvort það er eitthvað sem þjóðin vildi.“ Mér finnst þetta mikið umhugsunarefni og ég skora á þingheim að finna leiðir þar sem við getum [[Forseti hringir.]]farið í langtímastefnumótun um svo mikilvæga málaflokka hér á þinginu sjálfu.
Virðulegur forseti. Mig langar að ræða enn og aftur um matarsóun. Af og til sér maður fréttir og myndir, t.d. á Facebook, þar sem verið er að benda á haugana af matvælum sem er hent, oft úr verslunum. Mér finnst í raun ganga svo ótrúlega hægt í þessu máli. Reyndar er mikið að gerast hvað varðar vitundarvakningu fólks og mikil áhersla á neytendur. En á meðan það er þannig að verslanir og jafnvel framleiðendur geta keyrt mat, sem einhverra hluta vegna hefur ekki verið nýttur, beint á urðunarstað og greitt fyrir það lágt gjald held ég að það gerist ekki mjög mikið. Mér er fyrirmunað að skilja hvernig það getur verið að það sé dýrara að fara með lífrænan úrgang í moltugerð en að keyra hann í urðun. Við erum land sem er mjög aftarlega á merinni í þessum efnum því að við urðum mjög mikið. Við erum með einhverja landsáætlun en mér finnst þetta ekki vera metnaðarfullt, ég verð að segja það. Í landsáætlun frá árinu 2013 er tillaga um að urðun úrgangs verði bönnuð frá og með 2021 og sérstakur skattur lagður á urðun. Þetta er tillaga. Þetta ætti bara að vera stefnan. Þetta ættum við hreinlega að fara í, öðruvísi gerist þetta ekki. Þar fyrir utan vitum við í raun ekki hversu mikið magn af mat er hent úr mötuneytum, frá framleiðendum og ég tala nú ekki um verslunum. Vitundarvakning er góð og gott með það, en það er hægt að kalla eftir þessum upplýsingum. Umhverfisráðherra á náttúrlega strax á morgun að tryggja að urðun á lífrænum úrgangi, urðun á mat, heyri sögunni til. Hún er ekki boðleg. Ef menn ætla að urða matvæli, lífrænan úrgang, fara menn í þar til gerða moltugerð og það verður að vera ódýrara en að fara á urðunarstaðinn. Það verður að vera þannig.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka góða samvinnu í þinginu í almennum þingstörfum okkar öllum hv. þingmönnum. Hér er vissulega kallað eftir skipulagi þingloka og málum í forgang sem hæstv. ríkisstjórn hyggst klára. Mér finnst það sjálfsögð krafa á sama tíma og mér finnst ekkert óeðlilegt að við sýnum áfram því umburðarlyndi að mörg mikilvæg mál eru búin að vera í vinnslu í nefndum og má alveg færa rök fyrir því að það væri í það minnsta ábyrgt að klára þótt ekki nema væri með skilvirkni þingsins í huga og þá miklu vinnu sem allir þingmenn allra flokka hafa lagt af mörkum. Ég gæti nefnt til sögunnar nokkur af þeim málum sem við öll vitum að vert væri og skynsamlegt að klára, ekki setja í bið og mögulega í einhverja óvissu. En auðvitað kemur alltaf upp sú tilfinning við slíkar aðstæður, á lokametrunum, að reyna að klára sem mest, að tíminn sé að renna úr greipum við að vinna að mikilvægum áherslumálum. Heilbrigðismálin brenna á fólki. Ég get vísað til kosningasjónvarps RÚV í gærkvöldi, þá voru flestir talsmenn stjórnmálaflokka á því að meira fé þurfi að setja í heilbrigðiskerfið. Ég ætla ekki að andmæla þeirri þörf en það ætti í raun að vera kappsmál að koma í veg fyrir stöðuga útgjaldaaukningu og reyna þá að huga að forvörnum og stórefla aðgerðir á því sviði. Stór hluti sjúkdóma er lífsstílstengdir sjúkdómar og ég hef á þessu kjörtímabili í þrígang lagt fram mál til að efla sjálfboðaliðastarf og mannvirkjagerð í íþróttahreyfingunni, mál sem stuðlar m.a. að líkamlegu og andlegu heilbrigði barna og unglinga, í raun risastórt forvarnamál. Tíminn er vissulega knappur en ég mun [[Forseti hringir.]]áfram beita mér og berjast fyrir slíkum áherslum.
Virðulegi forseti. Það líður að lokum þingsins. Síðustu vikur hefur mikil vinna farið fram í nefndum. Samvinna stjórnar og stjórnarandstöðu er að jafnaði góð í þeim nefndum sem ég starfa í. Oft næst þverpólitísk samstaða um breytingar eða hluta þeirra. Í öðrum málum er ágreiningur og í mörgum tilfellum er slíkur ágreiningur mikilvægur liður í að bæta mál. Nefndarvinnu er nú lokið eða að ljúka í nokkrum mikilvægum málum sem ég legg mikla áherslu á að skili sér til umræðu og afgreiðslu í þinginu. Þetta eru til dæmis mál eins og frumvarp til laga um námslán og námsstyrki, losun fjármagnshafta og stuðningur til kaupa á fyrstu íbúð. Það skiptir okkur öll máli sem hér störfum að sem mest af þeirri vinnu sem við höfum lagt á okkur í mismunandi málum á öllum stigum skili sér í gegnum þingið. Því tel ég mjög mikilvægt að við fáum tækifæri til að vinna hér áfram í einhverja daga fyrir kosningar. Þá langar mig líka að koma inn á mál sem á pappírnum sýnist vera hagsmunamál lítils hluta landsmanna en er sennilega stærra mál en okkur grunar, það er póstdreifingin í landinu. Eins og kunnugt er var póstdreifingardögum í dreifbýli fækkað á vormánuðum. Það kann að vera skynsamlegt en er algerlega fráleitt að farið sé í það verkefni öðruvísi en að í framhaldinu verði farið í endurskoðun á fleiri þáttum í póstdreifingunni, svo sem skiptingunni í A- og B-póst, hverjir geta tekið að sér póstdreifingu og fleira. Þá undrast ég að Póst- og fjarskiptastofnun hafi fallist á umsókn rekstrarleyfishafa um að fækka póstdreifingardögum á smærri þéttbýlisstöðum, stöðum sem ýmist eru skilgreindir sem þéttbýli eða dreifbýli, að því er virðist eftir hentugleika hverju sinni. Þetta á til dæmis við um staði eins og Borgarfjörð eystri og Hvanneyri.
Hæstv. forseti. Mig langar að vekja athygli á þingsályktunartillögu sem nokkrir framsóknarmenn lögðu fram þann 4. apríl sl. Hún fjallar um að hæstv. fjármálaráðherra skipi starfshóp sem hafi það að markmiði að greina kosti og galla þess að gera breytingar á útreikningi verðbólgu og verðtryggingar þannig að framvegis verði notuð samræmd vísitala neysluverðs í stað vísitölu neysluverðs. Hér á landi hefur verið stuðst við vísitölu neysluverðs sem mælikvarða á verðbólgu og á útreikning á verðtryggingu síðan 1995, ef ég fer með rétt mál. Í OECD-ríkjunum er stuðst við samræmda vísitölu neysluverðs, en tilgangur hennar er að tryggja samræmda verðbólgumælingu í OECD-ríkjunum. Helsti munurinn á þessum vísitölumælingum er sá að í útreikningum á samræmdri vísitölu neysluverðs er húsnæðisliðurinn ekki inni, þ.e. séreignarhluti húsnæðismarkaðarins. Nú hefur verið mikið í umræðunni og tölur og útreikningar ákveðinna aðila sýna að ef við hefðum stuðst við samræmda vísitölu neysluverðs síðustu 12 mánuði hefði verðbólga verið -0,9% en ekki 0,9% eins og hún er í dag. Hvað þýðir það í raun og veru? Þetta þýðir að verðtryggðar skuldir heimilanna hefðu lækkað um 18 milljarða á síðustu 12 mánuðum en ekki hækkað um 18 milljarða, en það gerði hún vegna gildandi vísitöluútreikninga. Ég verð að segja, hv. þingheimur og hæstv. forseti, að ég gerði mér ekki grein fyrir því hversu stór þessi litla þingsályktunartillaga mín er. Ég hélt að hér væri um að ræða sanngirnismál fyrir heimili landsins en ekki gríðarlegt hagsmunamál. Mig langar að spyrja hvort hv. þingheimur geti skoðað þetta mál á síðustu dögum þingsins, hvort hægt væri að koma þessu máli til skoðunar á milli 2. og 3. umr. um verðtryggingarmál í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Annað verði ábyrgðarlaust að mínu mati þegar við höfum þessa útreikninga og þessar tölur sem sýna fram á [[Forseti hringir.]]þennan gríðarlega mismun.
Virðulegi forseti. Það hafa orðið miklar umræður um heilbrigðismálin fyrir þessar kosningar og það er vel, vegna þess að fáir málaflokkar eru jafn mikilvægir og heilbrigðismál. Enginn getur haldið öðru fram en að sú ríkisstjórn sem nú situr hafi forgangsraðað í þágu heilbrigðismála. Nú tala allir um mikilvægi þess, en það hefur vantað upp á að menn væru tilbúnir að styðja ríkisstjórnina í að forgangsraða, því ef forgangsraða á í heilbrigðismál þá þýðir það að klípa þarf af annars staðar. Þar fara hljóð og mynd ekki saman hjá hv. stjórnarandstöðu. Í morgun fengum við enn eina skýrsluna um heilbrigðismál. Við höfum fengið skýrslu frá McKinsey sem er mjög góð. Þar er bent á að því miður, þrátt fyrir aukninguna í heilbrigðismálin, hafi afköstin minnkað á Landspítalanum, sem er eitthvað sem við þurfum að skoða sérstaklega. Í morgun vorum við á fundi um skýrslu sem efnahagssvið Samtaka atvinnulífsins hafði tekið saman um heilbrigðismál. Það er mjög greinargóð skýrsla sem ég hvet alla til að kynna sér. Þar kemur fram að við höfum aukið mikið í í heilbrigðismálum, en í ofanálag, sé leiðrétt fyrir aldurssamsetningu, eru framlög með því hæsta sem gerist innan OECD og það er nokkuð sem við þurfum að taka mið af. Á sama hátt kemur í ljós að greiðsluþátttaka miðað við aðrar þjóðir OECD er mjög lág sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Við erum algjörlega á pari þar við Norðurlöndin, erum að vísu með lægri greiðsluþátttöku en í það minnsta tvö Norðurlandanna. Annað sem kemur líka fram, af því að menn tala um Norðurlöndin, er að við skerum okkur úr í samanburði við Norðurlöndin þegar kemur að heilsugæslunni. Hver er sérstaðan? Við erum nær eingöngu með ríkisrekið kerfi meðan Norðurlöndin eru meira og minna með hana [[Forseti hringir.]]í höndum einkaaðila. Ég held að það sé mikilvægt, virðulegi forseti, að við ræðum þessi mál út frá staðreyndum en ekki óskhyggju.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hóf áhugaverða umræðu hér áðan sem m.a. varðar kosningaþátttöku og almennan áhuga á stjórnmálum og kosningum. Við höfum séð þá þróun víða í nágrannalöndunum að kjörsókn hefur minnkað á undanförnum árum og áratugum. Lengi vel var staðan sú hér á landi að við virtumst ekki vera á sömu leið og nágrannaþjóðirnar hvað þetta varðaði. Þannig hefur kjörsókn hér verið almennt mun meiri en gengur og gerist í flestum samanburðarlöndum þar sem ekki er skylda til að nýta sér atkvæðisréttinn eins og reyndar finnst í sumum löndum. Það kann hins vegar að vera að ákveðin hættumerki séu á lofti. Niðurstaða í sveitarstjórnarkosningum 2014 sýndi töluvert minni kjörsókn en við höfum séð áður. Það var ólíkt því sem gerðist til dæmis í alþingiskosningum 2013 og reyndar 2009 þar sem kjörsókn var veruleg. En við sáum ákveðið fall í kjörsókninni í sveitarstjórnarkosningunum 2014. Það kann að vera merki um einhverja þróun sem við þurfum að bregðast við. Í skemmri tímarammanum held ég að það sé hlutverk okkar stjórnmálamanna fyrst og fremst að hvetja fólk til að nýta sér kosningarréttinn, hvetja fólk til þátttöku. Til lengri tíma þurfum við vafalaust að velta fyrir okkur stærri breytingum. En ég er hins vegar ekki alveg viss um að fleiri kosningar eða aukin krafa um að þjóðin gangi að kjörborðinu um hin og þessi mál sé leiðin [[Forseti hringir.]]til þess að bregðast við þessu. Hættan er auðvitað sú að því oftar sem fólk er kallað að kjörborðinu, þeim mun áhugaminna verði það þegar til lengri tíma er litið.
Virðulegi forseti. Ég vildi koma upp og ræða aðeins það mál sem við erum með í þinginu sem kom óvænt inn frá hæstv. iðnaðarráðherra um raflínur til Bakka þar sem hæstv. ráðherra vill setja lög sem taka í burtu andmælarétt Landverndar og frysta í raun það ferli sem nú er í gangi, en úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála er að fara yfir kæru frá Landvernd um framkvæmdaleyfi í þessum atriðum. Nú er það svo, og við höfum farið yfir það hér, að málið er brýnt út af fjárhagslegum hagsmunum og allt það, það er engin þörf á að ég fari yfir það allt saman aftur. En það er vægast sagt mjög gerræðislegt að grípa inn í lögbundna ferla sem ganga mjög vel til þess að setja á lög sem taka í burt andmælarétt félagasamtaka eins og Landverndar. Það er mjög mikið áhyggjuefni að verið sé að fara þá leið. Líka af því að nú hefur komið í ljós að við þurfum ekkert að bíða lengi eftir úrskurði nefndar um umhverfis- og auðlindamál. Áætlað er að sá úrskurður komi inn 10.–14. október. Þá hlýtur maður að spyrja sig hvort hæstv. ráðherra hafi veður af því hvernig sá úrskurður hljómar ef hún þorir ekki að bíða eftir honum. Atvinnuveganefnd ætlar að [[Forseti hringir.]]taka út málið í dag og passa að við bíðum ekki eftir þeim úrskurði.
Virðulegi forseti. Það er svolítið skrýtið að standa hér og greiða atkvæði um það hvert þetta mál á að fara, hvort það eigi að fara til hv. fjárlaganefndar eða efnahags- og viðskiptanefndar, því að í þingskapalögum segir í 13. gr. hvert hlutverk fjárlaganefndar er, en það er svo, með leyfi forseta: „Nefndin fjallar um fjármál ríkisins, fjárveitingar, eignir ríkisins, lánsheimildir og ríkisábyrgðir og lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs.“ Hér erum við að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þess vegna tel ég að þessi atkvæðagreiðsla sé óþörf en geri að tillögu minni að þessu máli verði vísað þangað sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra gerði í umræðunum, enda á málið heima þar. Er það rökstutt hér með þingskapalögum.
Herra forseti. Í þingskapalögum, hinni sömu 13. gr., er einnig fjallað um efnahags- og viðskiptanefnd þar sem kemur fram að efnahags- og viðskiptanefnd eigi að fjalla um lífeyrismál. Nefndin hefur auðvitað verið að fjalla um starfsumhverfi lífeyrissjóða og lauk nýlega vinnu við fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Í ljósi þessa hefði ég talið eðlilegt að sá hluti málsins sem við ræðum um núna, kerfisbreytingin sjálf, ætti heima undir hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Hvað varðar lífeyrisskuldbindingarnar sem birtast í fjáraukalagafrumvarpinu eiga þær að sjálfsögðu heima undir fjárlaganefnd. Mér finnst eðlilegt að Alþingi lýsi þessum vilja sínum í ljósi greina þingskapanna um málið.
Virðulegi forseti. Áratugum saman hefur uppbygging á mengandi stóriðju verið leiðandi stefna á Íslandi. Menn hafa gengið út frá þeim forsendum að stórar verksmiðjur sem nota ótrúlegt magn rafmagns til þess helst að framleiða ál og nú seinna kísilmálm, að sú uppbygging sé góð fyrir íslenskt samfélag. Vafalaust var það þannig hér árið 1970 að það voru mikil samlegðaráhrif fólgin í því að byggja upp öflugt raflínukerfi fyrir landið allt og að gera það í tengslum við sölu á miklu rafmagni til stóriðju. Um það deila fáir. Nú er hins vegar árið 2016, ferðamannaiðnaðurinn er sá iðnaður sem er mest gjaldeyrisskapandi og 80% erlendra ferðamanna koma hingað til lands til að berja augum ósnortin víðerni landsins þar sem mannshöndin hefur ekki enn skilið eftir sig ummerki. Þetta er svo eftirsóknarvert því að það eru fáir staðir í veröldinni sem eiga þessi víðerni enn þá til og þetta verðum við að passa. Þá eru loftslagsmálefnin orðin svo brýn úrlausnar að næstu tíu ár skipta sköpum í því samhengi og þar verðum við að breyta um kúrs. Það ætti öllum að vera orðið ljóst. Við á Íslandi munum finna fyrir áhrifum loftslagsbreytinga mjög fljótt því að hækkandi hitastig og súrnun sjávar mun hafa hér gríðarleg efnahagsleg og samfélagsleg áhrif. Því hefur statt og stöðugt verið haldið fram, m.a. af flokki hæstv. ráðherra, að stóriðjan sé mikilvægasta tannhjól í gangvirki samfélagsins. Til að bjarga byggðum er lausnin að byggja stóriðju. Til að redda atvinnumálum er byggð stóriðja. Iðulega hefur það samt verið svo að við þá uppbyggingu höfum við þurft að flytja inn til landsins hundruð verkamanna því að innlent vinnuafl hefur ekki verið nóg. En hvað kostar þessi stefna okkar? Stóriðjan fær afslátt af sköttum og gjöldum hjá ríki og sveitarfélögum. Hún borgar t.d. ekki fullt tryggingagjald eins og öll önnur fyrirtæki. Þetta er rökstutt þannig að ekki sé um tekjumissi að ræða heldur sé verið að setja upp hvata fyrir væntum tekjum og umsvifum, að við séum ekki að borga neitt út í hönd fyrir stóriðjuna. Ekkert er fjær sanni. Það er rétt að stóriðjan borgar ekki en allir aðrir gera það, almenningur með sínu skattfé, almenn fyrirtæki sem þurfa auðvitað að standa skil á öllum sínum sköttum og gjöldum. Stóriðjan er ekki hér inni í neinu tómarúmi þar sem ekkert kostar. Hún notar rafmagnið sem kostar að virkja, hún notar línulagnir, hún notar vegina, hún notar almannatryggingasjóði o.s.frv. Hún notar þessa innviði en leggur ekki það sama til þeirra og restin af samfélaginu. Mér leikur hugur á að vita hve mörg hundruð milljarðar það eru sem farið hafa í bein útgjöld af hálfu hins opinbera í áranna rás til handa stóriðju, ekki í formi skattafsláttar heldur í bein útgjöld. Vegir hafa verið lagðir, lagðar raflínur, byggð tengivirki, byggð jarðgöng, byggðar heilu virkjanirnar, byggð hafnarmannvirki og svona get ég haldið áfram, allt í nafni stóriðju. Við getum staldrað aðeins við virkjunarkostnaðinn. Hæglega má gera ráð fyrir 300 milljónum íslenskra króna við kostnað á uppbyggingu við hvert framleitt megavatt. Þá er bara tekið tillit til virkjunarkostnaðarins. Það þýðir að 300 megavatta virkjun kostar tæplega 100 milljarða íslenskra króna. Og hvað er á teikniborðinu? Thorsil þarf 78 megavött, Silicor á Grundartanga 80 megavött. Hér hefur verið rætt um áburðarverksmiðjur, 350 megavött, álver í Helguvík, 625 megavött. Svona gætum við haldið áfram. Landsvirkjun tekur lán fyrir svona framkvæmdum og í því er fjárhagsleg áhætta fyrir skattgreiðendur sem eru eigendurnir. Það væri gott ef ráðherra gæti dregið allan þennan kostnað saman, þó að ég viti að það sé auðvitað erfitt, og svo væri áhugavert að heyra frá honum hve margar krónur hafa skilað sér inn í staðinn fyrir þessi útgjöld. Einhverjir hafa sagt: Það er ekki lengur stóriðjustefna á Íslandi, við erum að horfa frá henni. Það væri óskandi að það væri satt. Ef við lítum á það sem hefur verið til umræðu hér á þingi var það rætt í fullri alvöru fyrir viku að taka virkjunarhluta rammaáætlunar út fyrir sviga og hleypa honum einum í gegnum þingið en sleppa verndarhlutanum. Til hvers? Jú, vegna þess að hér eru verksmiðjur sem ella færu ekki í gang, verksmiðjur á Grundartanga og verksmiðjur í Helguvík. Þetta er það sem er ráðandi enn eina ferðina á Íslandi. Þessi ríkisstjórn er með stóriðjustefnu og vill virkja fyrir stóriðjuna. Fyrst hún vill það spyr ég að lokum hvort hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]vilji halda Landsvirkjun áfram í ríkiseign og setja fjárhagslegu áhættuna af öllum þessum virkjunum fyrir stóriðjuna á herðar almenningi.
Herra forseti. Það er fagnaðarefni að ræða jafn stórt mál og hér er sett á dagskrá. Ég þakka fyrir tækifærið til þess en á sama tíma er erfitt að komast yfir allt sviðið. Það er margt sett á dagskrá undir þessari sérstöku umræðu um ívilnun til stóriðju. Hv. málshefjandi segir að uppbygging á mengandi stóriðju hafi verið einhvers konar kjarni atvinnustefnu okkar Íslendinga á undanförnum árum. Ég held að það sé reyndar ekki alveg rétt, hins vegar varð mikil breyting á lífskjörum á Íslandi þegar við hurfum frá því að vera einfaldlega fiskimannasamfélag, þjóð sem byggði lífsafkomu sína á því að sækja verðmæti í hafið, og fórum að virkja og það fóru af stað álver eins og var byggt í Straumsvík. Við fengum með því fleiri stoðir undir hagkerfið. Ég held að það sé engum blöðum um það að fletta að lífskjörin á Íslandi hafa batnað mjög eftir því sem við höfum nýtt sjálfbæra orku í landinu. Við erum sú þjóð í heiminum sem t.d. fyrir heimilin nýtir hæst hlutfall sjálfbærrar orku til orkuöflunar, bæði fyrir rafmagn og hita. Það er mikilvægt að hafa í huga að uppbygging iðnaðarfyrirtækja á Íslandi hefur hjálpað til við að byggja upp raforkukerfið sem allur smáiðnaður, landbúnaður, byggðir um allt land, njóta góðs af. Það eru einungis þrjú til fjögur fyrirtæki á Íslandi sem kaupa 3/4 af öllu aflinu í raforkukerfinu - 3/4 af öllu aflinu - þannig að það er út af fyrir sig rétt að sú ákvörðun að gera samninga við jafn stór fyrirtæki og orkufrek hefur haft verulega mikil áhrif. Ég tel ólíkt málshefjanda að það hafi verið mjög til góðs fyrir lífskjörin í landinu, fyrir efnahagslífið okkar, fyrir hagkerfið. Við höfum með því fengið fleiri stoðir og óbeinu áhrifin verið gríðarlega jákvæð. Án þeirrar uppbyggingar hefðum við ekki getað séð byggðir blómstra, iðnað, raforku dreifast um landið með þeim hætti sem hefur verið. Ég vil taka undir með hv. þingmanni þegar kemur að því að horfa til nýrrar atvinnuuppbyggingar, skapandi greinar. Hún nefndi sérstaklega ferðaþjónustuna, en það er allt hitt líka sem við þurfum að fara að beina sjónum okkar að í auknum mæli, greinar sem hafa ekki þennan náttúrulega takmarkandi þátt sem orkan er til vaxtar heldur geta vaxið á erlendri grundu, t.d. með tækni. Við sjáum mörg fyrirtæki hasla sér völl frá Íslandi á því sviðinu. Ég nefni sem dæmi hugbúnaðarfyrirtækin sem þurfa m.a. öflugt stöðugt efnahagsumhverfi. Að því leytinu til er ég algjörlega sammála hv. þingmanni, leiðin fram á við er ekki að stórfjölga stóriðjuverum á Íslandi. Ég sé ekki fyrir mér t.d. að álverum muni fjölga á Íslandi í framtíðinni. Ég sé það ekki fyrir mér. Ég sé það hins vegar fyrir mér að smærri iðnaðarfyrirtæki geti haslað sér hér völl og við þannig fengið meiri fjölbreytni í viðskiptahóp raforkufyrirtækjanna. Ég leyfi mér að benda hér á vegna þess að þeirri spurningu er velt upp hvort allt þetta hafi skilað einhverju, hvort við höfum tekið á okkur meiri skuldbindingar en hægt er að réttlæta með hliðsjón af áhættunni, að þá er til þess að líta að eigið fé Landsvirkjunar er rétt rúmlega 40% um þessar mundir, eigið fé er yfir 200 milljarðar, eignir umfram skuldir yfir 200 milljarðar. Eftir einungis tvö til þrjú ár mun Landsvirkjun fara að greiða 15, 20, jafnvel 25 milljarða á ári til ríkisins í arð - 15–25 milljarða á hverju ári. Landsvirkjun hefur á undanförnum árum staðið í gríðarlega miklum framkvæmdum en á sama tíma greitt upp 80 milljarða af skuldum. Fyrirtækið er feikilega öflugt og vegna þeirrar framtíðar sem við okkur blasir hef ég talað fyrir því að við sköpum stöðugleikasjóð í landinu og beinum arðinum af nýtingu orkuauðlindanna inn í stöðugleikasjóðinn og höfum hann sem eins konar varúðarsjóð fyrir okkur til þess að jafna út sveiflur sem við getum þurft að búa við í efnahagsmálum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að við eigum að losa um eignarhald Landsvirkjunar til einkaaðila m.a. með hliðsjón af þessu, þótt ég hafi fyrr á árum viðrað þá hugmynd að við gætum átt eignarhaldið í sameign með lífeyrissjóðum, [[Forseti hringir.]]en sú hugmynd hefur ekki fengið góðan hljómgrunn. Ég tel að við eigum ekki að vera að rugga bátnum neitt varðandi eignarhaldið á því fyrirtæki.
Herra forseti. Gömlu samningarnir við stóriðjuna eru ekki til eftirbreytni. Nýlegt dæmi í umræðunni er fyrirtækið Alcoa sem samkvæmt fjárfestingarsamningi sínum verður alltaf undanþegið lögum um bann við svokallaðri eiginfjármögnun. Það þýðir bara eitt, arður fyrirtækisins er og verður fluttur úr landi og engir skattar greiddir af honum til íslensks samfélags. Slíka samninga, sem flytja arðinn af auðlindum okkar úr landi, má aldrei gera aftur. Þjóðir heims keppast nú um að laða til sína erlend fyrirtæki og þau nýta skattkerfin sín til þess. Það þarf að varast þá þróun því að á meðan eru önnur fyrirtæki starfandi við hlið þeirra sem þurfa að greiða full gjöld og skatta og við, fólkið í landinu, verðum af mikilvægum tekjum sem nýta ætti í heilbrigðiskerfið eða skólana. Undir stjórn hægri flokkanna hér áður voru gerðir tilfallandi sérsamningar við stóriðjufyrirtæki sem aðrir áttu ekki kost á hér á landi. Það var hins vegar undir forustu samfylkingarkonunnar og jafnaðarmannsins Katrínar Júlíusdóttur, þáverandi iðnaðarráðherra, að gerðar voru breytingar og almennar reglur um fjárfestingarsamninga tóku gildi. Nú eiga öll fyrirtæki sem staðsett eru utan höfuðborgarsvæðisins óháð starfsemi og eignarhaldi rétt á sams konar ívilnandi fjárfestingarsamningum fyrir fjárfestingar yfir ákveðinni stærð. Almennar reglur gilda í stað geðþóttaákvarðana stjórnmálamanna sem teknar eru eftir því hvernig vindurinn blæs. Við viljum fá erlendar fjárfestingar til Íslands og vonandi sjáum við fjölbreyttari starfsemi erlendra fyrirtækja í náinni framtíð sem skapar hér góð og vel launuð störf, en slíkar fjárfestingar eiga að vera í sátt við fólk og umhverfi og nýtast til þess að byggja öfluga velferð og atvinnulíf hér á landi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur þessa umræðu um stóriðju. Þegar við ræðum stóriðju verðum við að setja þessa hluti í einhvers konar tímasamhengi þjóðfélagsbreytinga, breytinga á atvinnuháttum og umhverfismálum, en þetta er starfsemi sem með afleiddum störfum og þjónustu henni tengdri skilar miklu í heildarverðmætasköpun landsins og er mikilvæg starfsemi í atvinnu- og byggðamálum. Við erum í samkeppni um að fá hingað til lands fjölþjóðlegar samsteypur á þessu sviði og þá er orkan dýrmætur samkeppnisþáttur, auk þess sem ívilnandi samningar stjórnvalda geta skipt sköpum. Auðvitað er þetta og verður á kostnað umhverfis og náttúru að einhverju marki og kostnaður í formi fórnar á öðrum valmöguleikum til nýtingar og að sama skapi því jafnvægi sem við reynum og viljum hafa á vernd og nýtingu. Þetta er orkukrefjandi búskapur og huga verður að fjármögnun orkuframleiðslunnar við virkjunarframkvæmdir og áhrif um leið á hagkerfið, hagstjórnina í þeirri viðleitni að hafa hér jafna aukningu verðmætasköpunar, hagvöxt sem byggir á framleiðnivexti og viðheldur þannig stöðugleika og stuðlar að raunverulegum og bættum lífskjörum. Það er vissulega margt jákvætt sem stóriðja og slík starfsemi hefur skilað hér á liðnum árum, til að mynda lægra orkuverði til almennings. Við komum best út í samanburði Norðurlanda, og smásöluverð á raforku til íslenskra heimila þegar tekið er tillit til dreifingarkostnaðar og skattheimtu er mun lægra en í völdum samanburðarlöndum Evrópu. Forsendur hagkvæmra virkjana eru ástæðan og arðbærar uppbyggingar á orkukerfum. Hún hefur verið hraðari og hagkvæmari en ella vegna stóriðju sem hefur þannig lagt grunninn að lægra verði fyrir almenna neytendur [[Forseti hringir.]]og aukinni hagsæld. Ég er sammála hv. framsögumanni og hæstv. ráðherra að fórnarhagsmunir eru í dag stærri með tilliti til ferðaþjónustu og loftslagsmála.
Herra forseti. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði erum hlynnt almennum ívilnunum fyrir fyrirtæki í landinu, löggjöf um almenna ívilnun. En atvinnustefna þessara ríkisstjórnarflokka í gegnum tíðina hefur fyrst og fremst miðast að stóriðjuuppbyggingu. Það hefur verið stóra lausnin, gamaldags lausn sem núna er liðin. Við vinstri græn teljum að það eigi ekki að horfa til þess að fara út í virkjunarframkvæmdir til að afla stóriðju raforku. Í dag fer yfir 80% af raforkuframleiðslu landsmanna til stóriðju. Til dæmis á Suðurlandi, þar sem mest af orkuframleiðslunni fer fram, eru einungis rétt um 4% sem verða eftir á því svæði. Ég held að við eigum að fara að horfa miklu frekar til þess að stóriðja okkar Íslendinga felst í mannauði fólksins sem býr hér. Við eigum að horfa til atvinnuuppbyggingar í litlum og meðalstórum fyrirtækjum og tryggja raforkuöryggi allra landsmanna, að það sé t.d. hægt að útvega þriggja fasa rafmagn vítt og breitt um landið þar sem fólk er að setja af stað fyrirtæki. Við höfum margt hér heima sem við eigum að horfa til annað en stóriðju. Það hefur líka komið fram að stóriðjan skilur ekki einu sinni eftir nema hluta af hagnaði sínum hér innan lands. Það er auðvitað algerlega óásættanlegt og verður að koma í veg fyrir að menn fari með arðinn úr landi vegna þess að þunn eiginfjármögnun er hér til staðar. Við Íslendingar - það var hlegið að okkur vinstri grænum þegar við töluðum um að við vildum eitthvað annað en stóriðju, hvað það væri, væri það fjallagrasatínsla? En hvað er þetta eitthvað annað í dag? Er það ekki ferðaþjónustan sem er að verða einn stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar? Þessi ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]hefur ekkert gert til að mæta þeirri gífurlegu aukningu ferðamanna og innviðauppbyggingu sem henni fylgir.
Virðulegi forseti. Þetta er ein af þeim umræðum sem ég mundi vilja hafa lengri, eins og reyndar fjölmargar sérstakar umræður ef út í það er farið. Ég get tekið undir ýmislegt sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði og fagna sérstaklega lokaorðunum. Þegar yfirvöld ákveða að beita einhvers konar ívilnunum, hvort sem það eru undanþágur frá lögum eða skattaívilnanir eða eitthvað því um líkt, eru þau með einhverjum hætti að stýra markaðnum. Það er ekki hægt að vera alfarið algerlega alltaf á móti því eða með því. Það er ekki það einfalt. Vissulega getur verið ærið tilefni til þess. Það hefur áhrif á aðra markaði líka. Þegar yfirvöld ákveða að rafmagn skuli fyrst og fremst notað til stóriðju af tiltekinni tegund hefur það líka áhrif á það hvaða möguleika aðrir aðilar hafa til að nota sama rafmagn til annars iðnaðar. Það felst í því stýring. Sú stefna sem var hér lengi vel alla vega, burt séð frá því hvernig menn líta á þetta núna, var sú að nýta þetta í stóriðju. Núna er það ferðamannaiðnaðurinn sem blómstrar, sem ætti reyndar ekki að hafa komið neinum á óvart, sérstaklega ekki miðað við málflutning sumra stjórnmálaflokka sem hafa verið hérna lengi. En það er líka annar iðnaður sem er ekki endilega hægt að sjá fyrir að þurfi eða alla vega geti ekki blómstrað betur með ódýru rafmagni. Það að hafa ódýrt rafmagn er dýrmætt. Það býður nýjum iðnaði upp á að prófa nýjar lausnir, sér í lagi þegar kemur að lausnum í sambandi við orkuskipti getur það verið lykilatriði í að það geti gengið upp. Þá er mikilvægt að yfirvöld hafi ekki verið að beina kröftum sínum á tilteknar iðnaðargreinar sem þeir sáu einungis fyrir um hvernig mundu virka kannski áratug eða tvo eða þrjá fram í tímann. Það þarf líka að leyfa markaðnum að nýta það svigrúm til tækniframfara og framþróunar sem ódýrt rafmagn getur veitt og reyndar einungis ódýrt rafmagn getur veitt. Það þýðir að það sé nóg af rafmagni og það þýðir að því hafi ekki verið varið í iðnað sem fyrir fram þarf þorra orkunnar sem við getum boðið upp á og getum [[Forseti hringir.]]selt til fyrir fram ákveðinnar notkunar.
Virðulegur forseti. Mér finnst þetta merkileg umræða um mjög mikilvægt mál. Undirliggjandi er eitt stærsta deilumál þessarar þjóðar sem er stóriðjustefnan og átökin um stóriðjustefnuna. Mér finnst það merkilegur áfangi í því máli öllu saman að heyra hæstv. fjármálaráðherra segja að hér verði ekki reist fleiri álver. Það finnst mér mikilvægt að heyra. Fyrir mér hefur það blasað við sem alveg augljóst að væri rétt að segja. Orkan er einfaldlega ekki til. Þar að auki er það kolröng atvinnustefna. Það er merkilegt að heyra líka þær áherslur sem hæstv. ráðherra setur á nýsköpun, hugvit, skapandi greinar, ferðaþjónustu. Þetta er nýr tónn. Það eru margir í þessum sal og úti í þjóðfélaginu sem hafa barist fyrir því að sá tónn verði ráðandi í atvinnustefnu þjóðarinnar en ekki stóriðjustefnan. Um hvað snerist Kárahnjúkamálið? Ég held að það sé stærsta einstaka deilan um stóriðjustefnuna sem farið hefur fram. Hún skipti þjóðinni algerlega í tvennt. Það var farið í það sem kallað var stærsta framkvæmd Íslandssögunnar. Óspillt náttúra var eyðilögð. Náttúra sem síðan er núna algerlega viðurkennt að færi okkur mikil gæði og miklar gjaldeyristekjur og er eftirsótt. Þetta var eyðilagt og ekki einu sinni metið til fjár á þeim tíma. Það var farið í stórbrotnar ívilnanir fyrir eitt fyrirtæki sem tekur alla þessa orku. Það var dregið í efa með mjög athyglisverðum hætti að þetta mundi nokkurn tíma verða arðbært því að orkuverðið var svo lágt. Síðan hefur tekið mörg ár að reyna að vinda ofan af þessu. Komið hefur í ljós að fyrirtækið borgar ekki einu sinni þá skatta á Íslandi sem það ætti að gera. Þetta einstaka dæmi, og það hefur greinilega [[Forseti hringir.]]tekið svolítinn tíma fyrir marga í pólitíkinni, er auðvitað núna, þegar sagan bregður ljósi á þetta, [[Forseti hringir.]]einstakur vitnisburður um að stóriðjustefnan er fullkomlega fáránleg. [[Forseti hringir.]]Við eigum að leggja áherslu á ferðaþjónustu, skapandi greinar [[Forseti hringir.]]og allt það sem við lögðum áherslu á í fjárfestingaráætluninni 2012.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Björt Ólafsdóttir talaði um kostnað vegna byggingar virkjana. Við hin tölum flest um fjárfestingar, arðbærar, samanber það sem hæstv. fjármálaráðherra fór hér yfir varðandi Landsvirkjun áðan. Það eru margir ferðamenn sem koma hingað til að skoða náttúruna, en það eru jafn margir ferðamenn sem fara og skoða nýtingu okkar á sjálfbærum orkuauðlindum okkar, virkjanir okkar, og fara upp á hálendið. Þetta var okkur nauðsynlegt á sínum til uppbyggingar í dreifikerfi raforku í stóru en fámennu landi og hefur leitt af sér lægsta raforkuverð sem er borgað í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Þannig hefur þjóðin notið óbeins ávinnings af þeirri stefnu sem hér var rekin. Ívilnanir eru okkur nauðsynlegar ef við ætlum að laða erlenda fjárfestingu og innlenda til landsins og efla hana. Þar erum við í samkeppni við aðrar þjóðir og við bjóðum ekki bestu kjör sem bjóðast á þeim alþjóðavettvangi, það er alveg ljóst. Við tölum um stefnu ríkisstjórnarinnar. Á þessu kjörtímabili, reyndar síðastliðið vor, var afgreidd út úr atvinnuveganefnd þingsályktunartillaga um nýfjárfestingar í íslensku atvinnulífi. Þar er ítarlega farið yfir þessi mál, hvernig við sjáum atvinnulífið þróast á næstu árum og áratugum. Þar horfum við til þess að stóriðja í þeirri merkingu sem hún hefur verið hingað til sé liðin tíð. Við lítum á uppbyggingu orkufreks iðnaðar eða orkuiðnaðar sem þarf 10–50 megavött úti um hinar dreifðu byggðir og leggjum mikla áherslu á innviðauppbyggingu í dreifikerfi raforku sem er nauðsynlegt til þess að öll landsvæði búi við sömu tækifæri í þeim efnum. Undir þessa þingsályktunartillögu skrifuðu reyndar, og í henni felst stefna stjórnvalda, stefna Sjálfstæðisflokksins, fulltrúar allra flokka nema Bjartrar framtíðar. Björt framtíð skilaði auðu í þessum efnum, en við skrifuðum undir þetta, fulltrúar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks, Samfylkingar og Vinstri grænna. Það hefði einhvern tímann þótt heyra til frétta [[Forseti hringir.]]að við næðum okkur saman um það hvernig við sjáum íslenskt atvinnulíf byggjast upp í orkutengdum [[Forseti hringir.]]iðnaði á næstu árum og áratugum. En Björt framtíð skilaði auðu.
Hæstv. forseti. Hér er rætt í sérstakri umræðu um ívilnunarsamninga og hnýtt við það: til stóriðju. Ég vil segja fyrir mitt leyti að ívilnunarsamningar og frumvörp og lög sem við höfum sett um þá eru nauðsynleg. Aðrar þjóðir eru með slíka löggjöf. Það er í raun og veru barátta um fyrirtækin. En hvað er stóriðja? Er stóriðja 600 manna vinnustaður? Já, ef til vill. Er kísilver á Bakka á Húsavík með 93 starfsmenn eins og hinir nákvæmu Þjóðverjar sögðu að mundu vinna þar stóriðja? Nei, varla. Það er eins og bara þokkalegt frystihús. Höfum í huga að við erum í alþjóðlegum samningum, alþjóðlegu rekstrarumhverfi, þar sem við þurfum að taka þátt í samkeppni. Þess vegna eru ívilnunarsamningar nauðsynlegir. En við þurfum að sjálfsögðu að haga málum okkar af skynsemi. Ég tek undir það og hef áður sagt í ræðustól Alþingis: Það verða ekki byggð fleiri álver á Íslandi. Við erum komin með nóg. Við eigum ekki að hafa öll eggin í sömu körfunni. Það ber líka að fagna því og minnast á að Landsvirkjun, þetta glæsilega stóra og mikla fyrirtæki okkar sem við getum öll verið stolt af, er með eigið fé upp á 40% og 200 milljarða króna. Þar að auki fáum við Íslendingar á hverjum einasta degi arð af þessu fyrirtæki í hinum lágu orkugjöldum sem eru á Íslandi og þekkjast ekki í nágrannalöndum okkar. Höfum það í huga. En það er ábyggilega mikill munur á raforkusamningi sem var gerður við Straumsvíkurálverið rétt eftir að síldin hvarf upp úr 1960 eða milli 1960 og 1970 og raforkusamningum sem gerðir eru í dag. Staðan er allt önnur. Mitt mat er að Landsvirkjun gæti hagsmuna okkar við að reyna að fá sem hæst verð fyrir orkuna í samningum, [[Forseti hringir.]]hvort sem um er að ræða lítil eða meðalstór fyrirtæki sem banka upp á hjá okkur. Virðulegi forseti. Allir aðrir njóta þess. Stóriðjan, ferðaþjónustan eða sjávarútvegurinn eða aðrir aðilar. Allir njóta þess sem þarna hefur komið fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli. Það er ekki að ástæðulausu að Eftirlitsstofnun EFTA hefur samþykkt byggðakort þar sem undanþágur eru veittar gagnvart meðgjöf hjá fyrirtækjum, hinum svokölluðu ívilnunum. Ívilnunarsamningar eru ekki útgjaldaliður fyrir ríkissjóð. Ívilnunarsamningar laða að fyrirtæki og þeir hafa verið þannig gerðir að veitt er til þeirra fyrirtækja sem kæmu annars ekki til landsins. Það er ekki hægt að segja að það séu tapaðar tekjur heldur má segja að ríkissjóður nái með ákveðnum ívilnunarsamningum í meiri tekjur. Ég vil líta svolítið á byggðavinkilinn. Það er ekki hægt að rengja það hvað sú stóriðja sem búin er að vera hérna lengst hefur verið mikilvæg fyrir land og þjóð, hvað hún hefur verið mikilvæg stoð í efnahagskerfinu þegar annað hefur brostið. Hvort það er mikilvægasta hjólið skal ég ekki segja um, en það eru breyttir tímar. Við vorum að ræða ívilnunarsamning í morgun í atvinnuveganefnd, heldur minni í sniðum. Hann er um endurgreiðslur vegna hljóðritunar á tónlist. Þetta er allt saman sami byggðavinkillinn á þessu, við erum að laða fyrirtæki til landsins [[Forseti hringir.]]til að laga hag þjóðarinnar. Að sama skapi þurfum við að beina því út á landsbyggðina að veita ívilnun fyrir minni fyrirtækin úti á landi.
Virðulegur forseti. Ég vil rétt eins og aðrir þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég ætla að leyfa mér að tala út frá hugmyndinni um pólitískan kostnað, samfélagslegan kostnað af pólitískum ívilnunum. Staðan er nefnilega sú að það er of þröngt að líta á þetta eingöngu út frá því sem við erum vön að kalla ívilnanir. Við erum með þá stöðu núna að stórfyrirtækin greiða ekki skatta hér að fullu vegna þess að hér skortir á löggjöf um þunna eiginfjármögnun. Árið 1995 var gefinn út bæklingur undir yfirskriftinni „Lowest Energy Prices“, til þess að laða að erlend stórfyrirtæki út á afsláttarkjör af íslenskri raforku. Þessir samningar eru margir enn í gildi. Við erum bundin í þá samninga. Það eru ærin samfélagsleg útgjöld. Kárahnjúkavirkjun hefur verið [[Gripið fram í.]]nefnd hér og þar er gríðarlega mikill kostnaður. Heimilin í landinu hafa verið að borga reikninginn fyrir þessa afstöðu, fyrir stóriðjustefnuna, á hverjum einasta degi í öll þessi ár. En hér er að verða viðsnúningur og það er það sem við heyrum hjá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, það eru nýir tónar. Ég vil bara minna þingheim á að það er ekki lengra síðan en þegar núverandi ríkisstjórn tók við að þáverandi og núverandi hæstv. iðnaðarráðherra, Ragnheiður Elín Árnadóttir, talaði um að nú væri lag að kippa í liðinn þessu álveri í Helguvík. Það eru bara nokkur ár síðan. Hér talar fjármálaráðherra um að álverum muni ekki fjölga. Það er sem betur fer aukin áhersla á náttúruvernd. En við erum enn þá að beita pólitískum ívilnunum í þágu stórfyrirtækja. Síðasta dæmið er það ólánsmál sem nú er til skoðunar hjá atvinnuveganefnd sem að líkindum fer í bága við [[Forseti hringir.]]EES-reglur, Árósasamninginn, almenn sjónarmið [[Forseti hringir.]]um málsmeðferð og [[Forseti hringir.]]fjölmörg ákvæði stjórnarskrár Íslands.
Forseti. Já, það er með sanni athyglisvert að heyra að þeir flokkar sem hafa hvað mest barist fyrir því að hér séu byggð álver og þeim afhent orkan á miklu útsöluverði séu að hverfa frá þeirri framtíðarsýn. Ég man alltaf eftir teikningu af Íslandi frá þeim sem sáu fyrir sér að Ísland ætti að verða ál-land. Það var eiginlega búið að setja álver á hvern einasta hugsanlega hluta landsins þar sem hægt var að pota slíku niður. En það eru aðrir tímar í dag. Ég vonast til þess að hægt sé að nýta sér aðkomu okkar að Parísarsáttmálanum til að móta langtímastefnu um hvernig við ætlum að nýta okkur þær gjafir jarðar sem hér má finna og ekki bara með hámarksarðsemi að leiðarljósi heldur líka hámarksvirðingu fyrir framtíðinni. Eins og var nú hart barist fyrir því að koma á þessu álveri fyrir Alcoa í Reyðarfirði, miðað við þær fórnir sem hafa verið færðar, er þeim mun sárara að sjá að ekki hefur verið tekið á því að þeir geti fært arðinn úr landi. Þetta stóra og mikla fyrirtæki tekur ekki þátt í að byggja Ísland upp heldur að framkvæma það sem mörgum Íslendingnum finnst réttlætanlegt, að fara á svig við lög og nýta sér skattaívilnanir og -skjól.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Hún hefur verið mjög góð og upplýsandi. Það voru sérstaklega tvær spurningar sem ég beindi til hæstv. ráðherra, í fyrsta lagi um að hann tæki saman eða hvort hann gæti slegið á allan útlagðan kostnað varðandi uppbyggingu fyrir stóriðju sem felst í raflínulögnum, hafnarmannvirkjagerð, vegum og öðrum innviðum. Ég geri mér grein fyrir að það er erfitt að koma með tölu á það núna en ég mun koma fram með spurninguna aftur í skriflegri fyrirspurn til ráðherrans. Svo var það hvort hann vildi losa um eignarhaldið á Landsvirkjun. Ég heyri að hann er farinn að draga úr aftur, hann opnaði á það fyrr á kjörtímabilinu. Við í Bjartri framtíð erum sammála um að það eigi ekki að selja Landsvirkjun en við erum ósammála ráðherranum af því að hann segir: Það á ekki að losa um eignarhaldið af Landsvirkjun, en hann lokar ekki fyrir að það eigi að halda áfram að virkja, ókei, ekki fyrir álfyrirtæki en hvað með kísilmálmverksmiðjur sem hér bíða og menga miklu meira en álverksmiðjur? Hvað með það? Ég segi að við getum fengið nóga orku á Íslandi án þess að virkja nokkurn skapaðan hlut. Það gerum við með því að hætta að semja við álfyrirtækin. Þau eru búin að vera hér í 20–30 ár, þau eru alveg búin að fá fyrir sína fjárfestingu. Nú eru þetta bara ekkert góðir samningar lengur. Nú geta þau bara farið eitthvert annað. Við þurfum að vera ábyrg í því að stjórna, við eigum ekki að vera í einhverri meðvirkni með álfyrirtækjum. Það á að stytta þessa samninga, svo á að hætta þeim. Landsvirkjun á að greiða meiri arð, hún er að fara að gera það, en ég vil sjá enn þá hærri tölur en hæstv. ráðherra talar um. Hann talar um [[Forseti hringir.]]200 milljarða eigið fé, já, en ein virkjun kostar 100 milljarða þannig að hvað er það í stóra samhenginu?
Frú forseti. Ég þakka fyrir ágætisumræðu hér í dag. Ég hef lýst þeirri skoðun minni að það hafi verið góð stefna að nýta sjálfbæra orku á landinu og m.a. selja hana til stóriðjuvera sem kaupa orkuna allan daginn, dag og nótt, á hverjum degi, um helgar, allt árið um kring. Það er það sem einkennir þessi fyrirtæki, þau eru allt öðruvísi, frábrugðin langflestum öðrum iðnaðarfyrirtækjum hvað þetta snertir. Það hefur gert okkur kleift að nýta þetta mikla afl. Við nýtum þar hreina orku. Ef menn vilja ræða þessi mál í samhengi við vanda heimsins, sem er hlýnun loftslags, er ágætt að hafa það í huga hversu miklu í raun við skilum vegna eftirspurnar eftir áli með því að nýta þessa orku fyrir þá framleiðslu, vegna þess að flest ný álver eru í dag byggð í Kína fyrir kolaorkuver. Heildarmengunin vegna slíkrar framleiðslu er margföld borið saman við það sem gerist á Íslandi. Ég lýsti því hér að ég teldi ekki rétt að stefna á fleiri álver á Íslandi. Síðasta álverið sem verið hefur í umræðunni er álverið í Helguvík. Ég sé ekki að það álver muni verða sér úti um rafmagn, það virðist ekki vera að fæðast nein lausn á því. Að öðru leyti sé ég ekki að það sé afl til þess að stefna á slík verkefni á næstunni. Ég vísa þar m.a. til rammaáætlunar og annarrar eftirspurnar sem við eru með fyrir framan okkur. Heildarumfang ívilnunar er ákveðið af reglum sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu. Það þýðir að það umfang ívilnunar sem stjórnvöld geta veitt getur rekist á þak og þá er stuðningnum hætt. Þegar spurt er um iðnaðarsvæðið á Bakka er um að ræða sérverkefni m.a. út af hafnargerð. Hafnargerð og jarðgöng hafa ekki talist til ívilnunar í regluverki Evrópska efnahagssvæðisins. [[Forseti hringir.]] Ég þakka hér fyrir ágætisumræðu. Það er samhljómur um að til framtíðar munum við vera með aðeins aðrar áherslur, en ég vil skilja við þessa umræðu með því að segja að við höfum skapað feikilega mikil verðmæti fyrir samfélagið með því að nýta orkuna með þeim hætti sem gert hefur verið.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um gjaldeyrismál. Ég verð að byrja á að segja að það er reglulega gleðilegt að geta nú stigið það skref við losun fjármagnshafta sem frumvarpið kveður á um. Frumvarpið er liður í áætlun stjórnvalda um losun fjármagnshafta sem kynnt var í júní 2015, en þá var lýst þríþættum aðgerðum til losunar hafta. Við höfum áður í þessum sal fjallað lítillega um aðgerðir fyrstu tveggja skrefanna sem lutu að slitabúum hinna föllnu fjármálafyrirtækja annars vegar og hins vegar að tryggja stöðugleika vegna svokallaðra aflandskróna. Nú er sem sagt komið að þriðja þætti þessarar áætlunar sem beinist að einstaklingum og lögaðilum, innlendum sem erlendum. Eins og greinir í athugasemdum við frumvarpið eru aðstæður nú til þessa ákjósanlegar í ljósi þess að vel hefur tekist til við hina fyrstu tvo þætti, þ.e. fyrstu tvo þætti aðgerðaáætlunar stjórnvalda. Það er ekki lengur ógn af stórum einstökum áhættuþáttum eins og slitabúum eða aflandskrónum. Nefndin leggur þó áherslu á að mikilvægt sé að framhald við losun hafta verði í skipulegum áföngum og varfærni gætt í hvívetna sérstaklega hvað varðar álag á lausafjárstöðu fjármálakerfisins og greiðslujöfnuð. Með þessu frumvarpi verður þó almenna reglan sú að gjaldeyrisviðskipti einstaklinga verða frjáls nema þau séu sérstaklega bönnuð vegna magntakmarkana. Þetta er mikilvægt, en auðvitað verður að ganga lengra og vonir standa til þess að það verði hægt innan skamms. Í minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneyti kemur t.d. fram að gert er ráð fyrir endurskoðun tiltekinna þátta strax á fyrri hluta næsta árs, t.d. hvað varðar fjárhæðarmörk í 6. tölulið a-liðar 1. gr. um fyrirframgreiðslu og uppgreiðslu lána og þar með áframhaldandi losun hafta. Umfjöllun í nefndinni um málið var mikil og barst nefndinni fjöldi umsagna sem flestar ef ekki allar voru jákvæðar. Allar voru þær gagnlegar. Þótt nefndin hafi getað tekið undir mörg sjónarmið sem hefðu leitt til breytinga á frumvarpinu taldi nefndin ekki rétt að gera það að svo stöddu. Nefndin taldi hins vegar tilefni til að bregðast við fjölmörgum ábendingum og leggur því til breytingar sem liggja frammi á þskj. 1702 og umfjöllun um þær eru í nefndaráliti sem liggur fyrir á þskj. 1701. [[Gripið fram í.]]Það eru nú alltaf sömu leiðindin í þessum Jóni Gunnarssyni háttvirtum. [[Hlátur í þingsal.]] Breytingartillaga við 1. gr. frumvarpsins lýtur að því að draga úr fyrirframgefnu skrifræði í tengslum við mat á því hvort fjármagnshreyfingar séu heimilar samkvæmt 13. gr. b laga um gjaldeyrismál, en sú grein tiltekur óheimilar fjármagnshreyfingar og gerir frumvarpið ráð fyrir nokkurs konar öfugri sönnunarbyrði, íþyngjandi fyrir þann sem ætlar að hreyfa fjármagn milli landa. Nefndin leggur til að dregið verði úr skyldu milligönguaðila til að tilkynna fyrir fram um fjármagnshreyfingar. Um leið leggur nefndin til að Seðlabankanum sé gert skylt að birta leiðbeiningar sem lúta að þessu. Þá gerir nefndin að tillögu sinni að skýra betur tiltekin hugtök í 1. gr. Við 2. gr. er breytingartillaga sem lýtur að því að rýmka heimild til kaupa á erlendum gjaldeyri sem keyptur er í þeim tilgangi að greiða upp eða fyrir fram inn á lán í erlendum gjaldeyri. Frumvarpið gerði bara ráð fyrir greiðslu til erlendra aðila. Nefndin leggur til að heimildin nái líka til kaupa vegna greiðslna til innlendra aðila. Við 10. gr. er breytingartillaga sem kemur til móts við samkeppnissjónarmið að því er varðar heimildir erlendra tryggingafélaga til að taka við iðgjöldum vegna lífeyrissparnaðar eða lífeyristrygginga. Innlend tryggingafélög hafa ekki haft samsvarandi heimild og frumvarpið gerði ekki ráð fyrir breytingum þar að lútandi. Nefndin gerir því tillögu um að innlend tryggingafélög og fjármálafyrirtæki fái möguleika á því að kaupa gjaldeyri vegna kaupa á lífeyrissparnaði og lífeyristryggingum í erlendum gjaldeyri. Nefndin leggur þannig til að einstaklingar geti framselt heimildir sínar til gjaldeyriskaupa til tiltekinna innlendra sjóða á grundvelli samninga um greiðslu iðgjalda til söfnunar lífeyrissparnaðar. Í 12. gr. frumvarpsins er lagt til að Seðlabanka Íslands verði tryggður víðtækur aðgangur að gögnum og núgildandi heimildir rýmkaðar. Nefndin telur óvarlegt að ganga jafnt langt og gert er ráð fyrir í frumvarpinu með því að fela Seðlabankanum sjálfdæmi um hvaða upplýsingum hann kallar eftir. Nefndin leggur til að b-liður 12. gr. í frumvarpinu falli brott. Frá því fjármagnshöftunum var komið á hafa Seðlabankanum verið veittar víðtækar heimildir til eftirlits í þágu fjármálastöðugleika með vísan til almannahagsmuna. Nefndin telur mikilvægt að breyta 12. gr. með þeim hætti að þagnarskylda eigi almennt við nema í tilviki annarra stjórnvalda, fjármálafyrirtækja, greiðslustofnana og rafeyrisfyrirtækja. Nefndin tekur undir sjónarmið sem fram koma í umsögnum um að rétt sé að innlend fjármálafyrirtæki verði undanþegin 2. málslið d-liðar 12. gr. frumvarpsins þannig að millifærslur á milli gjaldeyrisreikninga innlendra fjármálafyrirtækja falli hvorki undir vænta tilkynningarskyldu né heldur millifærslur viðskiptavina af eða á gjaldeyrisreikninga innlendra fjármálafyrirtækja. Nefndin telur rétt að dregið verði úr skyldu innlendra aðila til að tilkynna Seðlabankanum um fjármagnshreyfingar þeirra á milli í erlendum gjaldeyri. Nefndin leggur því til breytingu í samræmi við tillögu ráðuneytisins þess efnis að tilkynningarskyldan takmarkist við fjárhagslegar skuldbindingar milli innlendra aðila í erlendum gjaldeyri, svo sem lánaviðskipti, ábyrgðarskuldbindingar, afleiðuviðskipti og útgáfu skuldabréfa og annarra skuldagerninga. Í 16. gr. frumvarpsins er lagt til að gildandi heimildir bankans til upplýsingaöflunar verði rýmkaðar verulega á þann veg að þær taki einnig til fjármagnshreyfinga milli landa en ekki eingöngu gjaldeyrisviðskipta. Auk þess er gert ráð fyrir breytingu í 16. gr. frumvarpsins sem gerir ráð fyrir auknum heimildum Seðlabankans til upplýsingaöflunar til þess að bankinn geti stuðlað að verðlags- og fjármálastöðugleika í samræmi við hlutverk sitt. Nefndin tekur undir ýmis sjónarmið sem fram komu í umsögnum m.a. um að ekki skuli auka eftirlitsheimildir stjórnvalda gagnvart einstaklingum umfram það sem nauðsynlegt er og að undangengnu hagsmunamati. Við slíkt hagsmunamat þurfi að vega og meta hvort nauðsynlegt sé að skerða stjórnarskrárbundinn rétt einstaklinga til friðhelgi einkalífs í þágu fjármálastöðugleika. Einnig var bent á að þær breytingar sem lagðar eru til við 16. gr. frumvarpsins gengju of langt þar sem ekki er mælt um fyrir rökstuðning fyrir því að afnema trúnaðarskyldu almennt. Loks var velt upp því sjónarmiði hvort þörf væri á að Seðlabankinn safnaði svo umfangsmiklum upplýsingum um einkahagi almennings og fyrirtækja og hvort hugsanlega færi betur á því að Seðlabankinn hefði heimild til að kalla sérstaklega eftir afmörkuðum upplýsingum við rannsókn ákveðinna mála eða þegar grunur vaknaði um að fjárhæðarmörk hefðu ekki verið virt. Nefndin bendir á í þessu sambandi að eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu sé nauðsynlegt að veita Seðlabankanum ákveðna heimild til að stuðla að fjármálastöðugleika og tryggja þannig almannahagsmuni. Fyrir liggur að þær upplýsingar sem um er rætt gera bankanum kleift að meta hverju sinni greiðslujöfnuð og erlenda stöðu þjóðarbúsins og gera spár þar að lútandi sem eru undirstaða greiningar á kerfisáhættu á hverjum tíma. Mat á kerfisáhættu sýnir þörf á beitingu varúðartækja til að minnka uppsöfnun á kerfislegri áhættu. Sem dæmi má nefna að fjármagnsinnflæði í aðdraganda hrunsins 2008 var að verulegu leyti drifið af beinum lánveitingum til fyrirtækja í erlendum gjaldeyri. Seðlabankinn hafði á þeim tíma hvorki upplýsingar né gögn sem vörpuðu fram skýrri mynd af lántökum eða gjalddögum sem voru yfirvofandi. Þegar kreppan skall á reyndist erfitt að endurfjármagna lán erlendis og tóku innlendir bankar að miklu leyti yfir þessar lántökur með tilheyrandi áhættu á fjármálaáfalli innlends fjármálakerfis sem síðan varð að veruleika haustið 2008. Að mati nefndarinnar eru miklir almannahagsmunir undir við losun haftanna og því nauðsynlegt að Seðlabankinn búi yfir upplýsingum og gögnum til að greina kerfisáhættu og geti þannig gripið til viðeigandi varúðarráðstafana ef þörf krefur með beitingu varúðartækja til að stuðla að fjármálastöðugleika. Nefndin telur rétt að heimildir Seðlabankans verði settar fram á skýrari hátt en gert er í frumvarpinu. Nefndin mælir því með að heimild Seðlabankans til upplýsingaöflunar samkvæmt 1. tölulið 16. gr. frumvarpsins verði takmörkuð við upplýsingar frá lögaðilum og nái eingöngu til upplýsinga um eignir og fjárhagslegar skuldbindingar í erlendum gjaldeyri, svo sem beinar fjárfestingar, verðbréfafjárfestingar, aðrar fjárfestingar í framseljanlegum fjármálagerningum, lánaviðskipti, ábyrgðarskuldbindingar, afleiðuviðskipti og útgáfu skuldabréfa og annarra skuldagerninga. Þá er rétt að breyta 16. gr. á þann veg að þagnarskylda eigi almennt við, nema í tilviki annarra stjórnvalda, fjármálafyrirtækja, greiðslustofnana og rafeyrisfyrirtækja. Í ljósi framangreinds leggur nefndin til að frumvarpið verið samþykkt með breytingum sem lagar eru fram á sérstöku þingskjali. Willum Þór Þórsson og Valgerður Bjarnadóttir skrifa undir álitið með vísun í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Líneik Anna Sævarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Birgitta Jónsdóttir áheyrnarfulltrúi styður málið. Undir þetta rita Frosti Sigurjónsson, formaður, Sigríður Á. Andersen, Brynjar Níelsson, Vilhjálmur Bjarnason, Willum Þór Þórsson, Katrín Jakobsdóttir með fyrirvara, Valgerður Bjarnadóttir með fyrirvara og Guðmundur Steingrímsson.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og skýringuna á þessu ágæta nefndaráliti og langar að fagna því sérstaklega að nefndin hefur tekið tillit til sjónarmiða sem komu frá umsagnaraðilum, t.d. Persónuvernd, í sambandi við 12. gr. Ég hef tekið eftir því á mínum þingferli frá upphafi, allt frá hagstofumálinu sumarið 2013, að þessi tiltekna stofnun, Seðlabanki Íslands, virðist einhvern veginn aldrei fá nægar upplýsingar, hún virðist alltaf vilja meiri upplýsingar. Ég man ekki til þess máls á Alþingi sem hefur fjallað um Seðlabankann án þess að það væri ákvæði um enn frekari heimildir til upplýsingasöfnunar. Aðilar úti í bæ auðvitað hafa kvartað undan þessu og með réttu held ég. Ég velti fyrir mér hvenær við erum komin á þann stað að við þurfum að fara að setja upp eitthvert eftirlitskerfi í kringum í fyrsta lagi upplýsingasöfnunina, í öðru lagi upplýsinganýtinguna, sömuleiðis hvað varðar eyðingu gagna. Nú er ég ekkert að draga úr fagmennskunni hjá Seðlabanka Íslands. Ég er alveg viss um að þar sé þetta sennilega í eins góðu lagi og hægt er að hafa það á Íslandi. En þetta er ofboðslega mikið af upplýsingum sem núna er safnað og notuð í miklum mæli í ofboðslega víðum skilningi. Ég velti fyrir mér hvenær er kominn tími til að setja inn einhverja almenna meginreglu um þetta fyrirbæri sem er upplýsingasöfnun Seðlabankans. Þetta er orðið mjög áberandi finnst mér alltaf þegar við tölum um Seðlabankann. Nú hef ég ekki tíma í þessu andsvari til að fara út í miklar umræður um samhengið við krónuna og þá staðreynd að það er nauðsynlegt að safna miklum upplýsingum til að viðhalda stöðugleika, en ég velti fyrir mér vegna þess að ég veit að hv. þingmaður er prinsippmaður þegar kemur að friðhelgi og tekur þetta alvarlega, eins og sést á nefndarálitinu reyndar og breytingartillögum nefndarinnar: Hvenær erum við komin á þann stað að við þurfum að fara að huga að því að draga úr þessum heimildum?
Hæstv. forseti. Ég hef alveg sömu áhyggjur af þessum málum og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Ég tel að þingið hafi gengið of langt í vor með breytingunum um losun hafta varðandi upplýsingaöflun og úrræði Seðlabankans. Við erum hins vegar í mjög sérstakri stöðu með þetta mál. Það eru slíkir hagsmunir undir varðandi fjármálastöðugleika og efnahagsstjórn og greiðslujöfnuð og annað sem viðkemur þessu máli og við losun hafta má ekki gera nein mistök. Það má ekki gera nein mistök. Þess vegna tek ég varfærin skref í þessu. Það eru slíkir almannahagsmunir undir að við erum að reyna að tryggja að ekkert fari úrskeiðis. Þá teljum við rétt að Seðlabankinn hafi talsvert meiri úrræði en við helst mundum vilja. En það er líka hugsað sem tímabundið ástand meðan á þessu ferli stendur. Ég vonast til þess að þetta verði síðan lagfært og ég vona að við breytum lögunum frá því í vor varðandi þau úrræði sem Seðlabankinn hefur þar. Ég tel mikilvægt að við höfum alltaf í huga þetta mikilvæga atriði, friðhelgi einkalífs og persónuverndina, og göngum aldrei lengra en nauðsynlegt er. Ég vil minna á að þótt Seðlabankinn hafi þessi úrræði er hann samt alltaf bundinn af meginreglu stjórnsýslulaga um meðalhófið, að ganga aldrei lengra en nauðsynlegt er. Við megum ekki gleyma því. Ég veit að mörgum finnst að Seðlabankinn hafi farið illa með þetta vald í gegnum tíðina og þess vegna eru menn mjög skeptískir yfir höfuð að veita honum þetta vald, en við [[Forseti hringir.]]verðum að tryggja að ekkert fari úrskeiðis þegar svona miklir hagsmunir eru undir.
Virðulegi forseti. Áhyggjur mínar stafa ekki af því hvernig Seðlabankinn fer með gögnin eða hvernig hann nýtir þau. Meira að segja eru áhyggjur mínar ekki aðallega þær að hann hafi ekki gagn af þessum gögnum eða ekki þörf á þeim. Áhyggjur mínar snúa að því að þetta er bara ofboðslega mikið af gögnum. Segjum að við værum að tala um kjarnorkuver og einhver segir: Já, en við þurfum bara svo mikla orku. Já, við þurfum mikla orku, en það er samt hætta til staðar. Allir standa sig vel og gera sitt besta, en það er samt hætta til staðar. Þegar um svona mikla upplýsingasöfnun er að ræða, hversu nauðsynleg sem hún er, þá hef ég mestar áhyggjur af gagnaleka því að það þarf engin sérstök mistök til að hann eigi sér stað. Gagnaleki á sér stað vegna þess að tölvutækni er flókin. Það eru milljónir hakkara úti í heimi sem sinna alls konar hagsmunaaðilum, öllum þeim hagsmunaaðilum sem geta yfir höfuð skipulagt sig. Jafnvel þótt allir standi sig með stakri prýði, beiti meðalhófi við hvert fótmál og noti einungis þau gögn sem þörf er á sýnist mér samt sem áður umfangið vera þannig að þarna hljóti að vera hræðilegt magn af upplýsingum. Sömuleiðis verð ég að bæta því við að ég hef pínulitlar áhyggjur af meðalhófinu vegna þess að ég er ekki viss um að það sé augljóst fyrir fram hvað sé meðalhóf þegar kemur að því að safna upplýsingum. Til að koma auga á ógn við fjármálastöðugleika þarf það væntanlega að sjást í gögnum sem þegar eru komin til og þar af leiðandi þarf alltaf að safna meiri gögnum en kemur í ljós eftir á að hafi verið nauðsynlegt. Það er ekkert endilega nauðsynlegt fyrir fram. Allar meginreglur um meðalhóf eru að sjálfsögðu grundvallaratriði og ekkert valkvæðar, ég átta mig á því. Það er hins vegar ekki nóg til að taka fyrir eða útiloka hættuna sem skapast. Hættan verður til staðar sama hversu nauðsynlegt það er að framkvæma það sem veldur hættu. Það er það sem ég er að segja.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað hárrétt að þegar menn hafa miklar heimildir og geta safnað miklu af gögnum þá kemur upp hætta. Það er hætta. Það er gífurlegt magn af upplýsingum til í stjórnkerfinu en við reyndum þó að draga eins mikið úr þessu og við gátum. [[Gripið fram í.]]Við skulum fagna því saman. Ég get alveg viðurkennt að persónulega átti ég alltaf mjög erfitt með að samþykkja svona víðtæka upplýsingasöfnun og víðtækar heimildir. En ég met það þannig núna að þetta sé tímabundið við mjög sérstakar aðstæður og ég treysti á það að ekki verði farið í meiri upplýsingaöflun og gagnaöflun en nauðsynlegt er til þess að ná þessum markmiðum. Við erum auðvitað brennd. Við erum stressuð af því að það er svo mikið undir. Þess vegna kann auðvitað að vera hætta á því að við séum að ganga of langt. Ég veit alveg af þessum vanda. En ég ætla að horfa í gegnum þetta vegna þess að þetta er tímabundið og alveg við sérstakar aðstæður.
Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög en gera fyrst og fremst grein fyrir þeim fyrirvara sem ég setti við nefndarálitið. Ég vil fyrst segja að þetta er líklega fyrsta frumvarpið um losun hafta þar sem við höfum fengið tíma til að fara yfir málið. Það er auðvitað ánægjulegt að við höfum gefið okkur tíma til þess að reifa ólík sjónarmið og fara yfir efnisatriði málsins, sem er í sjálfu sér ekkert sérstaklega flókið. Það sem ég geri enn þá athugasemd við og gerði við 1. umr. þessa máls er að þetta var kynnt sem sérstakt átaksmál fyrir almenning. Ég efast um að allur almenningur muni finna mikið fyrir þessum breytingum, nema þeir sem eru í stærri viðskiptum. Vissulega er þetta hins vegar skref í átt að losun hafta sem við höfum öll tekið þátt í og stutt. Það er varfærið. Ég er sammála því að eðlilegt sé að hafa þessi skref varfærin. Ég er sammála því sjónarmiði sem kom fram við umræðu nefndarinnar að það er eðlilegt að við tímasetjum ekki endanlegt afnám hafta fram í tímann. Í sjálfu sér var því ágætt að fá tíma til þess að taka þessa umræðu í efnahags- og viðskiptanefnd. Eftir stendur að við erum með verkefni fram undan hvað varðar afnám hafta. Verkefninu er ekki lokið. Það hefur komið fram á þessu þingi að þrátt fyrir lítinn vilja ríkisstjórnarinnar, sérstaklega framan af kjörtímabilinu, til að hafa samráð við stjórnarandstöðuna um þau skref sem ætti að taka þá hefur stjórnarandstaðan sýnt í öllum þessum málum að hún er reiðubúin til þess að taka ábyrga afstöðu í þeim, þannig að það þarf ekki að vera nokkur ástæða til að óttast að það verði breytingar á því þótt það verði ríkisstjórnarskipti í landinu, eins og stundum hefur verið gefið til kynna af hv. forustumönnum ríkisstjórnarinnar. Hvað varðar fyrirvara minn, sem er það sem ég vildi ræða, tengist hann því sem hv. þm. Brynjar Níelsson og hv. þm. helgi Hrafn Gunnarsson ræddu áðan, þ.e. heimildir til upplýsingaöflunar. Ég tel að sú niðurstaða sé málefnaleg að við reynum að fylgja leiðbeiningum Persónuverndar um að reyna að afmarka betur hvaða heimildir það eru sem Seðlabankinn fær til upplýsingaöflunar og hvaða hagsmunir eigi að liggja þar að baki. Það er mikilvægt þegar við erum að skilgreina slíkar heimildir í lögum að þar liggi fyrir hagsmunir. Eins og kom fram og kemur fram í nefndarálitinu hafa verið mjög ríkir hagsmunir til þess að hafa heimildir til upplýsingaöflunar. Þetta er eitt af því sem var vanrækt í aðdraganda hrunsins, að fylgjast með fjármagnshreyfingum. Það er því mikilvægt að þessar heimildir séu fyrir hendi, en það er líka mikilvægt að leitast sé við að afmarka þær og skilgreina. Það sem ég vil fyrst og fremst segja hvað varðar fyrirvara minn er að hér er verið að þrengja þessar heimildir. Það er ekki útilokað að við munum þurfa að taka það til endurskoðunar. Við munum þurfa að hafa samráð, og á það legg ég áherslu, Alþingi, löggjafarsamkundan, við Seðlabankann og fjármálaráðuneytið um það hvernig þessi afmörkun gefst og hvaða vandkvæði kunna að koma upp. Ég held að í þeim málum þurfum við að vera tilbúin til að bregðast við í raun og veru óvæntum aðstæðum. Ég tel að það hafi verið stigið ágætisskref í að reyna að afmarka þetta, en ég held að við verðum líka að hafa opin augu fyrir því að það kann að þurfa að vera nauðsynlegt að breyta þessum heimildum aftur ef þær hafa verið of þröngt afmarkaðar að þessu sinni. Ég tel að við höfum reynt að gæta meðalhófs í því hvernig það var stigið. Eins og bent er á geta verið gríðarlegir þjóðhagslegir hagsmunir undir í því að við höfum skýra sýn á fjármagnshreyfingar til og frá landinu og þá er mjög mikilvægt að við sköpum ekki einhverjar hjáleiðir þar sem geta farið fram hjá viðeigandi aðilum. Þetta er fyrst og fremst það sem ég vildi segja hvað varðar fyrirvara minn við málið. Ég styð þetta skref en tel að við þurfum að vera vakandi fyrir framkvæmdinni á því hvernig þessar heimildir verða nýttar og hvort þær séu skilgreindar á nægjanlega skýran og skilvirkan hátt.
Forseti. Nú ræðum við í 2. umr. um losun fjármagnshafta. Nú er tekið eitt skref enn á þeirri leið að afnema gjaldeyrishöft sem voru sett seinni hluta árs 2008, síðan voru þau hert haustið 2009, ef ég man rétt. Við í Samfylkingunni höfum tekið undir og fylgt ríkisstjórninni á þessu kjörtímabili líka í þeim aðgerðum sem gerðar hafa verið til að við losnum úr gjaldeyrishöftum. Þetta er náttúrlega mál sem menn töluðu um í apríl síðastliðnum, þegar fólk missti trú á stjórnmálin og kom saman á Austurvelli og krafðist kosninga í vor. Við í Samfylkingunni tókum undir það, við vildum láta kjósa í vor, en þá sögðu menn að við þyrftum að halda áfram að afnema höftin og þess vegna væri það ekki hægt. Síðan afgreiddu menn frumvarp í júní, og síðan tökum við þetta frumvarp núna. Ég held að framganga stjórnarandstöðunnar og okkar í Samfylkingunni varðandi þessi mál sýni að þó að skipt verði um ríkisstjórn muni það ekkert stoppa það að haldið verði áfram á þessari leið. Ég vil í rauninni taka undir það sem fram kom í ræðu hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur. En fram kom í nefndinni að nauðsynlegt væri að tímasetja næstu skref í afnámi hafta, vegna þess að þetta hér er bara eitt skref í því. Ég er sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur að óþarfi er að gera það núna, þannig að ég tek ekki undir þau sjónarmið sem fram komu fyrir nefndinni um að nauðsynlegt væri að tímasetja næstu skref. Sagt er að það skref sem nú er tekið muni auðvelda mjög líf almennings í landinu sem hafi búið við gjaldeyrishöft. Nú er það reyndar þannig að mikill meiri hluti fólks í landinu hefur út af fyrir sig ekki orðið var við það beinlínis að hér væru gjaldeyrishöft. Þegar ég segi það, þá á ég ekki við að það skipti engu máli að gjaldeyrishöft séu, ég er bara að segja að það eru fleiri en færri sem hafa ekki orðið fyrir sérstökum vandkvæðum út af gjaldeyrishöftum. Vissulega er það þannig að almenningur sem hefur verið í einhverjum litlum viðskiptum við útlönd, sem eru ekki af mikilli stærðargráðu, hefur þurft að eiga í viðskiptum við útlönd, hefur þurft að bíða lengi til að fá það sem maður mundi kalla eðlilega fyrirgreiðslu. Hefur kannski þurft að bíða allt upp í átta vikur eftir því að flytja yfir 100 þúsund eða 50 þúsund kall, eitthvað svoleiðis. Við hljótum öll að fagna því að geta losað um það. Það er náttúrlega líka kominn góður tími á að opna meira fyrir það að lífeyrissjóðirnir geti fjárfest erlendis vegna þess að ekki er gott að lífeyrissjóðirnir með sína þörf fyrir fjárfestingu, því að lífeyrissjóðirnir þurfa vissulega að fjárfesta til að ávaxta það fé sem þeir eru ábyrgir fyrir, þurfi að binda það svo mjög við fjárfestingar á Íslandi eins og verið hefur, því að það er betra að hafa ekki öll eggin í sömu körfunni ef sú karfa skyldi nú velta um koll. Þetta er ánægjulegt, hægt er að nota það orð, það er ánægjulegt að við tökum þetta skref hérna. Mig langar samt aðeins í framhjáhlaupi að minnast á umsögn Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem barst nefndinni. Í þeirri umsögn kemur fram að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands telur að það hafi verið óþarfi að hafa gjaldeyrishöftin svo lengi sem þau hafa verið. Hún færir rök fyrir því að þeir sem búa við höft af þessu tagi en vilji komast fram hjá þeim finni alltaf leið til að komast fram hjá þeim. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands bendir líka á að þeir erlendu aðilar sem hér hafa verið með peninga, eða evrur, hafi getað komist út í útboðum Seðlabankans sem hefur samt ekki verið sú þátttaka í sem menn hefðu kannski vonast til. Síðast þegar útboðið var í júní síðastliðnum þá var mun minni þátttaka í því en menn höfðu vonast eftir, og það sýnir náttúrlega að ekki er mikil ásókn þessara erlendu aðila sem hér eru með peninga í að komast úr landi með þá. Umsögn Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands er fróðleg og vakti mig til umhugsunar. Það er samt ekki hennar vegna sem ég skrifa undir með fyrirvara, ekki þess vegna, og segi að það eigi að fara að ráðum hennar og afnema höftin í einu lagi. Ég er nú ekki svo köld, virðulegi forseti. Fyrirvari minn við nefndarálitið snýr að upplýsingunum eða þeim upplýsingum sem Seðlabankinn getur safnað. Það er nú ágætt að búið er að afmarka það. Ég segi það samt að mér finnst svolítið mikil taugaveiklun í gangi með að Seðlabankinn hugsanlega misfari með þessar upplýsingar. Það gilda náttúrlega lög um persónuvernd í landinu og allar þær heimildir sem eru veittar, og verður sú stofnun, í þessu tilfelli Seðlabankinn, sem ætlar að nýta sér heimildir til eftirlits að fara að lögum um persónuvernd og má ekki nota þær upplýsingar sem hún safnar nema fara eftir lögum um persónuvernd og gæta meðalhófs og að það séu almannahagsmunir sem krefjist þess að hún safni upplýsingum eða noti þær. Fyrirvari minn er eiginlega um það að mér finnst óþörf taugaveiklunin gagnvart því, og kom fram í nefndinni, að hugsanlega misfari stofnanir með heimildir af þessu tagi. Mér fannst líka fróðlegt að heyra og ætla að koma aðeins inn á það af því að ég hef tíma, virðulegi forseti, þ.e. það mál sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom með áðan að ef safnað er of miklum upplýsingum eða miklum upplýsingum er hætta á því að hakkarar eða einhverjir geti komist í þær. Það er náttúrlega ekki gott. Mig rak allt í einu minni til þess þegar var verið að ýta skuldaleiðréttingunni miklu úr höfn að þá voru samþykktar hér heimildir fyrir Hagstofuna, minnir mig, til að safna alveg gífurlega miklum upplýsingum um heimilin í landinu, ekki um einhverja mikla fjárfesta, heldur bara um okkur öll. Þetta var rætt töluvert hér. Ég man að ég sá ekki þörfina á því vegna þess að ég held að í hinum almennu hagtölum og upplýsingum sem eru til staðar hefði þessi mikla upplýsingaöflun verið óþörf. Ég greiddi því atkvæði gegn henni. Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér: Hvar eru öll þessi gögn núna? Þau voru aldrei notuð, það var aldrei minnst á þau þegar hin mikla skuldaleiðrétting, sem svo var kölluð, var framkvæmd og miklir peningar runnu til fólks sem ekki þurfti beinlínis á þeim að halda. Mig minnir að þau hafi aldrei verið notuð. Ég velti fyrir mér: Þarf ekki eitthvað að endurskoða það ef menn eru að segja hérna að endurskoða þurfi mjög fljótlega þessar heimildir til Seðlabankans til að safna upplýsingum, eins og fram kemur í frumvarpinu? Ættum við þá ekki að velta fyrir okkur hvort þurfi ekki að taka upp þá löggjöf um alla upplýsingaöflunina um heimilin í landinu sem leyfð var við undirbúning að hinni miklu skuldaleiðréttingu? Virðulegi forseti. Ég þarf ekki að hafa þetta lengra. Við í Samfylkingunni styðjum frumvarpið og vonandi verður hægt að halda áfram og taka fleiri skref á næstu mánuðum. Vonandi verðum við laus við einhver gjaldeyrishöft innan skamms. Hins vegar held ég að það verði þannig að á meðan við erum með íslensku krónuna þá verði alltaf einhvers konar höft í gangi. Það verði alltaf einhvers konar höft, en þeim mun minni, þeim mun betra. Það er krónan, það er þessi litli gjaldmiðill sem er eins og korktappi, sem veldur því að alltaf verða einhverjar stífar reglur og hættan felst í því. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra og hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég náði ekki andsvari við hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur sem talaði áðan. Ég hefði viljað fara í andsvar við hana en hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir vakti máls á sama atriði sem mig langar að spyrja út í og varðar upplýsingasöfnun, 12. gr. Það eru til lög um Persónuvernd og það er auðvitað meginreglan um meðalhóf, síðan er 71. gr. stjórnarskrárinnar og allt það. Ég fullyrði að slíkar lagalegar varúðarráðstafanir eru ekki nóg til að passa að vel sé farið með gögn. Þetta er í raun og veru lágmarkið. Það kom mjög skýrt í ljós og hefur komið oft í ljós í sambandi við Persónuvernd, sem ég skal segja að er ein mín uppáhaldsstofnun í allri stjórnsýslunni, ein af þeim alla vega, að það er í raun og veru lagaskrifstofa, það er í raun og veru stofnun sem sér um að skoða lagalega hlið málanna en ekki gildisspurningarnar í kringum persónuverndina og friðhelgina og allt það, það er hlutverk okkar hérna. Þótt fólk fari vel með gögn og svoleiðis hjá Seðlabankanum og víðar, sem ég er viss um að fólk gerir eftir fremstu getu, þá er samt sem áður alltaf hætta á því að gögn fari á kreik. Þarna eru óneitanlega alveg gríðarmiklar upplýsingar, ekki bara um einhverja stóra aðila, ekki bara um banka, þarna eru gríðarlega miklar upplýsingar um allt, eða kannski ekki allt en langflest sem varðar fjárhagsstöðugleika. Þar sem fjármálastöðugleikinn er svo mikilvægur og peningar og viðskipti svo ríkur þáttur af mannlegri menningu, þá segir það sig sjálft að á meðan við þurfum þessar eftirlitsheimildir eða upplýsingaheimildir verður það meira en góðu hófi gegnir vegna þess að við erum með krónuna og erum svo brothætt hagkerfi, eins og hv. þingmaður fór inn á. Þess vegna furða ég mig á því að hv. þingmanni finnist vera of mikil taugaveiklun [[Forseti hringir.]]í kringum þessa upplýsingasöfnun, vegna þess að það hlýtur að liggja fyrir að hún er miklu meiri en við mundum vilja.
Virðulegi forseti. Það má vel vera að það komi hv. þingmanni á óvart að mér finnist óþarfa taugaveiklun í kringum þetta, en mér finnst það. Ég tel að það þurfi að veita Seðlabankanum heimild til að fylgjast með þeim atriðum sem honum er veitt heimild til. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson sagði áðan er nauðsynlegt að viðhalda hér fjármálastöðugleika. Ef þeir sem eru ábyrgir fyrir því að gera það telja sig þurfa þessar heimildir er ég tilbúin til að veita þær. Ég er tilbúin til að segja það að ég treysti þeim stofnunum sem fara með þetta til að gera það á réttan og sómasamlegan hátt. Það er mín afstaða. Það getur vel verið að hv. þingmanni þyki hún eitthvað skrýtin og ekki rétt, en það er mín afstaða.
Virðulegi forseti. Treystir hv. þingmaður segjum leyniþjónustu Bandaríkjanna eða leyniþjónustu Bretlands eða rússnesku mafíunni eða rússneskumælandi mafíum öllu heldur? Þetta er raunveruleg hætta. Það er raunveruleg hætta á því að þessi gögn fari á kreik og séu misnotuð, ekki af Seðlabankanum sjálfum heldur öðrum. Það er raunveruleg hætta, eins og dæmin hljóta að hafa sýnt síðastliðin ár. Það þýðir ekkert að láta eins og hún sé ekki til staðar, hún er til staðar og er mjög raunveruleg, hún er yfirþyrmandi og stöðug. Það er alveg dæmigert, reyndar eiginlega reglan, að þegar atburðir verða eins og hrunið 2008, hryðjuverkaárásin í New York 2001 eða eitthvað því um líkt, einhver stórslys, einhver hryllingur, þá bregðast yfirvöld gjarnan við með því að veita heimildir til að gera hluti sem maður mundi að öðrum kosti ekki vilja. Maður mundi almennt ekki vilja að lögreglan þyrfti ekki leitarheimild. Maður mundi almennt ekki vilja að þúsundir manna væru handteknar og tvísýnt hvort viðkomandi fengi réttlát réttarhöld, sem dæmi. Það eru svona hlutir sem gerast þegar fólk er að reyna að forðast hið ógurlega, hið hræðilega, það sem við eigum öll að vera hrædd við. Í þessu tilfelli er það hrunið. Þá er hætt við því að í ákveðinni taugaveiklun - talandi um taugaveiklun - förum við að veita of miklar heimildir. Sú hætta hlýtur að vera raunveruleg. Ég held ef við nálgumst viðfangsefnið með því viðhorfi að við eigum einfaldlega að gera það sem þarf þá gleymum við að gera það innan þeirra marka sem mannréttindi og lýðræðisgildi almennt kveða á um að við eigum að gera. Það er verkefni okkar á þinginu. Það er ekki Persónuvernd eða Hæstiréttur eða Seðlabankinn eða einhver annar sem á eftir að passa það að gildismat okkar sé með fókusinn á þau gildi þegar við erum að bregðast við svona spurningum. Það erum við sem þurfum að takast á við þá spurningu. Auðvitað eru ríkar ástæður fyrir því að gera þetta. Ég er ekki að draga úr því. Ég held að þessar heimildir séu sennilega nauðsynlegar. Ég er bara að benda á að það fylgja þeim samt hættur, jafnvel þó að maður treysti Seðlabankanum, jafnvel þó að maður telji þetta nauðsynlegt.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa kennslustund. Ég hélt að ég hefði sagt í ræðu minni áðan að mér fyndust vangaveltur hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar fróðlegar og góðar um að hægt sé að misnota þær upplýsingar sem safnað er, að hakkarar geti komist í þær og þar fram eftir götunum. Þetta sagði hann í andsvari við hv. þm. Brynjar Níelsson áðan og ég sagði í ræðu minni að mér hefðu þótt þetta fróðlegar og alveg réttar vangaveltur. Auðvitað er hægt að misfara með svona. Ég var hins vegar að segja það, virðulegi forseti, að samkvæmt mínu gildismati og samkvæmt því sem er í þessum lögum tel ég að fólk sé óþarflega taugaveiklað út af því. Þingmanninum getur fundist ég vitlaus, [[Alls ekki.]]það er allt í lagi, en þetta er mín skoðun. Ég þakka kennslustundina.
Virðulegi forseti. Ég ætla að spyrja, þar sem tilefni er til, núna er klukkan þrjú og það er miðvikudagur. Á morgun mun þinginu ljúka samkvæmt starfsáætlun, sem gerist augljóslega ekki. Ég hef enn þá engar fréttir fengið af því að neitt sé að gerast eða að einhver samtöl eigi sér stað. Í gær var jú eitthvað talað um lokin á þingfundi. Meira veit ég ekki. Mig langar til að biðja virðulegan forseta um að láta okkur vita ef eitthvað nýtt er að frétta í þeim efnum, hvernig framvindan á að vera. Forgangsröðin í dag er augljós miðað við dagskrána en ég átta mig ekki á hvernig framhald þingsins verður og ítreka það sem ég sagði í gær: Ég mun koma hingað upp og spyrja þar til svör koma fram sem varpa einhverju ljósi á málið.
Forseta er ekki kunnugt um þau mál sem hv. þingmaður spyr um en mun gæta þess að koma þeim á framfæri strax og henni er kunnugt um þau.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér kemur fram. Ég held að það sé rétt að fara þess á leit við forseta nú að afloknum þingflokksfundum á þessum næstsíðasta degi þingsins fyrir kosningar miðað við gildandi starfsáætlun, að hann greini okkur frá því hér hver áformin séu, hvort fyrir liggi hvaða mál það eru sem við eigum að taka fyrir og ljúka afgreiðslu á í dag og á morgun. Tíminn er útrunninn og við höfum ekki fengið neinar upplýsingar um að forseti hyggist taka utan um þá stöðu. Hann talaði um það í gær að ná þyrfti utan um verkefnið, hann orðaði það þannig. Hann jafnvel talaði um að höggva á hnútinn. Það var ýmiss konar orðfæri sem hann notaði um þá stöðu sem upp er komin. Ég held að það blasi við öllum að við verðum að fara að ná utan um það hvað stendur til á allra næstu dægrum.
Virðulegi forseti. Mig langar að biðja virðulegan sitjandi forseta um að senda skilaboð ef mögulegt er til þeirra aðila sem mundu frétta af því fyrst ef einhverjar upplýsingar kæmu fram, svo sem um það ef einhverjir fulltrúar meiri hlutans væru að ræða við einhverja fulltrúa minni hlutans eða því um líkt. Ég held að það hjálpi til ef nýjar upplýsingar koma fram um það, að sitjandi forseti hverju sinni tilkynni það í þingsal þannig að við þurfum ekki sífellt að vera að eyða tíma í að spyrja um það. Auðvitað ætti það að vera alveg sjálfsagt. Það er miður að þurfa að taka það fram sérstaklega, og sér í lagi að það þurfi að gerast ítrekað. Ég átta mig á því að sitjandi forseti er ekki hv. 2. þm. Norðvesturkjördæmis, en ég óska eftir því að sitjandi forseti hverju sinni leggi sig fram um að halda þingsal upplýstum um gang mála, líka ef það eru engar fréttir, því að engar fréttir eru fréttir við þessar kringumstæður.
Forseta er ljúft og skylt að verða við þeirri beiðni hv. þingmanns sem hann nefnir hér.
Virðulegi forseti. Ég vil gera forseta viðvart um, í ljósi þess að ekki hefur verið boðaður kvöldfundur í dag og engin áform eru uppi um það, að tveir nefndarformenn hafa boðað fund hér í einhverju hléi sem var jafnvel kallað kvöldverðarhlé, sem er sérkennilegt þar sem við munum ekki halda áfram þingfundi eftir kvöldmat. Að vera með nefndarfund eftir þingfund hlýtur að kalla á einhvers konar samkomulag. Í ljósi þess að við erum nú á lokametrunum held ég að við þurfum að eiga samkomulag um hvað eina. Það er óboðlegt að vera með fundi í atvinnuveganefnd og fjárlaganefnd sem boðaðir hafa verið án þess að forseti komi að því með einhverju móti að við sammælumst um að það sé eðlilegt í ljósi framvindu mála. Ég geri alvarlegar athugasemdir við það, virðulegur forseti.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um gjaldeyrismál, mál sem ég hygg að enginn teljandi ágreiningur sé um í sjálfu sér. Þetta er stórt mál og varðar hagsmuni allra landsmanna og sumir mundu segja þó að víðar væri leitað. Þó er tilefni til að ræða málið þótt ég verði að viðurkenna að eftir að hafa garfað í frumvarpinu og farið í gegnum þær breytingar sem þar eru boðaðar þá skil ég ekki til hlítar alla fjármálalega þætti. Hins vegar sé ég að það er tilefni til að ræða upplýsingaöflun Seðlabanka Íslands eins og reyndar alltaf þegar um Seðlabankann er að ræða í þingmálum. Það er alla vega mín reynsla. Ég man ekki til þess að hafa fjallað um þingmál eða frumvarp sem varðar Seðlabanka Íslands án þess að hafa þurft að halda stuttan pistil um upplýsingar og sér í lagi tilhneigingu Seðlabankans til þess að vilja sífellt frekari heimildir til upplýsingaöflunar. Ég vil byrja á að þakka nefndinni fyrir að taka vel á athugasemdum sem komu í sambandi við þetta, fyrst og fremst frá hinni sérlega háttvirtu stofnun Persónuvernd. Hún gerði athugasemdir við frumvarpið sem ég fæ ekki betur séð en hafi verið tekið tillit til. Nefndin leggur til breytingar sem skerpa á hlutunum, skýra þá, njörva þá niður og takmarka, sem er gott í þessu tilfelli. Orðalagið eins og það var í frumvarpinu var svo vítt að ég get ekki ímyndað mér að nokkur önnur stofnun en Seðlabankinn hafi skrifað það. Ég ætla aðeins að fara yfir þetta. Mér finnst rétt að nefna að Persónuvernd er lagastofnun. Hún er ekki stofnun sem sinnir því pólitíska hlutverki að tilgreina hvert gildismat yfirvalda er gagnvart friðhelgi einkalífs eða persónuvernd í sjálfu sér heldur á hún að veita ráðleggingar og eftirlit með því að persónuverndarlögum sé framfylgt og vera Alþingi til ráðgjafar um hvort lög standist 71. gr. stjórnarskrárinnar og alþjóðasáttmála um mannréttindi. Hún kemur auðvitað með lagalegar tillögur en við getum ekki gefið okkur að Persónuvernd sé í þeirri stöðu að veita okkur einhverja siðferðilega leiðsögn. Hún bendir á að við þurfum að leggja mat á hvort það sé þess virði að ganga á þessi mannréttindi og friðhelgi einkalífsins til að ná þeim markmiðum sem frumvörpum hverju sinni er ætlað að ná. Nú er ekki hægt að draga úr því að þetta frumvarp varðar eiginlega eins ríka fjárhagslega hagsmuni landsmanna allra og hugsast getur. Það varðar gjaldeyrishöftin og er að sjálfsögðu í samhengi við hrunið 2008 og gert til að fyrirbyggja að það verði fjárhagslegur skaði fyrir alla landsmenn af því að aflétta höftum. Það er sameiginlegt markmið sem við hljótum öll að vera sammála um að sé nauðsynlegt. Það er ekki þar með sagt að það sé gallalaust. Margir fullyrða, með réttu að mínu mati, að íslenska krónan vegna smæðar og eðlis hagkerfisins verði alltaf í einhverjum höftum. Ég hygg að það sé frekar augljóst og það sé óhjákvæmilegt. En burt séð frá því stendur eftir að í frumvarpinu er kveðið á um upplýsingaheimildir til handa Seðlabanka Íslands sem ganga lengra en manni finnst þægilegt. Hv. 5. þm. Reykv. n., Brynjar Níelsson, kom inn á það rétt áðan í andsvari við mig að það væri nauðsynlegt að gera þetta en talaði einnig um að þetta væri tímabundið og þyrfti að vera tímabundið. Mér finnst svolítið mikilvægt að impra á því þegar um er að ræða svona upplýsingasöfnunarheimildir til stofnunar eins og Seðlabankans, stofnunar sem ég ber fulla virðingu fyrir og hef enga ástæðu til að tortryggja eða ætla að fari illa með gögn eða að öryggismálin séu ekki í lagi eða nokkuð slíkt. Ég gef mér fyrir fram að Seðlabanki Íslands sé langsamlega bestur hvað varðar fagmennsku, trúnað, í sambandi við upplýsingameðhöndlun, hvort sem það er í samhengi við lagasetningu, tæknimál eða siðferði eða hvað eina. Þetta er ekki tortryggni í garð stofnunarinnar Seðlabanka Íslands. Ég treysti henni afskaplega vel fyrir upplýsingum og Seðlabankinn er reyndar sú stofnun sem ég mundi sennilega treysta hvað best með þeim fyrirvara auðvitað að ég hef ekki lagst í einhverja vinnu við að kynna mér það í smáatriðum. Ég veit bara að þessi stofnun hefur í gegnum tíðina þurft að halda mjög vel utan um upplýsingar og þekki ekki dæmi þess að það hafi orðið nokkur skandall í kringum það. Þetta er ekki tortryggni gagnvart stofnuninni. Þetta er tortryggni gagnvart upplýsingasöfnun sem fyrirbæri, sem aðferð, aðgerð, sem lausn á vandamálum. Það er eðlisvandamál við það að gefa stofnunum heimildir til að safna upplýsingum og meðhöndla þær. Þá er ég ekki að draga úr mikilvægi þess að Seðlabankinn hafi sínar heimildir. Auðvitað þarf hann þær vegna þess að verkefnið er ærið og varðar vissulega ríka almannahagsmuni. Vandinn er hins vegar sá að ég fæ ekki séð annað en að þetta muni alltaf varða ríka almannahagsmuni, það verði alltaf þörf á að Seðlabanki Íslands hafi þessar ríku nauðsynlegu heimildir. Ég held að þessar heimildir verði nauðsynlegar í mjög langan tíma, nánar tiltekið svo lengi sem við erum með íslenska krónu. Svo lengi sem við erum með íslenska krónu hygg ég að við verðum með einhvers konar höft sem krefjast þessara nauðsynlegu heimilda. Það er af því sem ég hef áhyggjur. Nú kemst ég ekki hjá því að flissa pínulítið þegar ég les frumvörp sem varða Seðlabankann. Mér finnst svo augljóst af orðalaginu að þau eru skrifuð af stofnuninni sjálfri. Þá er stutt í að hv. nefndir þingsins breyti þeim eitthvað. Ég ætla að taka dæmi um 1. tölulið 16. gr. frumvarpsins sem varðar að bæta við nýrri málsgrein í 29. gr. laga um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001. Málsgreinin hefst þannig, með leyfi forseta: „Skylt er öllum að láta Seðlabanka Íslands í té þær upplýsingar og gögn sem hann þarf á að halda til að stuðla að verðlags- og fjármálastöðugleika að viðlögðum viðurlögum skv. 37. gr.“ Svo heldur þetta áfram um nánari framkvæmd. Þetta ætti ekki í sjálfu sér að hneyksla neinn. Það er bara svo augljóst að þegar orðið „öllum“ er sett þarna inn hlýtur að vera hægt að njörva ákvæðið meira niður og tilgreina frekar hvaða upplýsingar og hvaða gögn þetta eru. Þarna er bara tilgreint eitt af markmiðum Seðlabankans sem er að stuðla að verðlags- og fjármálastöðugleika, sem er að finna í 3. og 4. gr. laga um Seðlabanka Íslands, það er hluti af hlutverki bankans, ef ekki hreinlega aðalhlutverkið. Nefndin tekur á þessu með glæsibrag að mínu mati og leggur til orðalagsbreytingu sem njörvar þetta niður og tilgreinir betur hvað átt er við. En þetta er dæmi um hvernig maður sér á orðalaginu að þarna var aðili að skrifa inn heimildina sem hafði ekki þær áhyggjur að þetta væri of víðtækt. Eina stofnunin sem ég get ímyndað mér að sé þeirrar skoðunar er Seðlabankinn sjálfur. Aftur: Það er ekki af tortryggni eða neinni vanvirðingu við stofnunina sem ég segi þetta. Mér finnst bara þess virði að nefna þetta því að þetta er ekki í fyrsta sinn og ég efast stórlega um að það verði hið síðasta. Það er auðvitað hlutverk okkar hér á Alþingi að grípa slíkt orðalag og tilgreina hlutina nánar enda erum við með stofnun til að hjálpa okkur við það og hún heitir Persónuvernd, ekki Seðlabanki Íslands. Eins og kom fram á sínum tíma þegar við ræddum hagstofumálið 2013 er það ekki hlutverk Seðlabanka Íslands að tryggja persónuvernd eða friðhelgi einkalífsins, það er einfaldlega ekki hlutverk stofnunarinnar. Það segir okkur enn fremur, sem er vissulega tilfellið, að við getum ekki treyst þeirri stofnun til að setja viðeigandi hömlur í samræmi við þau réttindi. Hlutverk Seðlabankans er að tryggja efnahagslegan stöðugleika. Það er gríðarlega mikilvægt verkefni og auðvitað einbeitir hann sér að því. Þetta er ekki Seðlabankanum í sjálfu sér til vansæmdar, það bara minnir okkur á mikilvægi þess að við tökum svona mál til efnislegrar meðferðar, tökum það alvarlega að þarna er um að ræða upplýsingaheimildir sem varða ríka hagsmuni einstaklingsins og mannréttindi hans, nefnilega 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Þetta er ekki það eina sem hægt er að segja um málið. Ég velti fyrir mér hvort tími minn muni duga til að fara yfir þetta allt saman. Það eru tvær greinar í frumvarpinu sem eru breytingar á tveimur lagagreinum sem varða þessa upplýsingasöfnunarpælingu alla. Það er eins og fram hefur komið 12. gr. frumvarpsins sem varðar 14. gr. laga um gjaldeyrismál, nr. 87/1992. Síðan er það 16. gr. frumvarpsins en 1. töluliður hennar varðar breytingu á lögum nr. 36/2001, þ.e. lögum um Seðlabanka Íslands, og 2. töluliður er breyting á lögum um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum, nr. 37/2016, sem ég verð að viðurkenna að ég skoðaði ekki jafn ítarlega og breytinguna í sambandi við lögin um Seðlabanka Íslands og lögin um gjaldeyrismál, enda sé ég þar helsta álitamálið í sambandi við upplýsingaöflun. Í 29. gr. gildandi laga um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001, samkvæmt breytingu á lögum sem Alþingi gerði á sínum tíma, kemur fram í fyrri málslið, með leyfi forseta: „Skylt er, að viðlögðum viðurlögum skv. 37. gr., að láta Seðlabankanum í té allar upplýsingar og gögn sem bankinn telur nauðsynleg.“ Þetta er í lögunum nú þegar. Þessu var bætt inn árið 2013, nánar tiltekið um sumarið í máli sem við vorum þá að afgreiða um Seðlabankann sem fjallaði um upplýsingasöfnun Seðlabankans. Ef ég man rétt var sú umræða í samhengi við hagstofumálið sama ár og var eldskírnin í því viðfangsefni að eiga við upplýsingasöfnunarheimildir Seðlabankans og í því tilfelli Hagstofunnar. Ég nefni þetta því að fyrst þegar ég las frumvarpið sem við ræðum hér tók ég eftir að þarna var beðið um heimildir sem virðast vera til staðar nú þegar. Maður þarf svolítið að garfa í textanum til að átta sig á hvar vanti heimildir. Manni finnst eins og í hvert sinn sem frumvarp kemur um Seðlabankann sé verið að biðja um heimildir sem þegar eru til staðar. Maður er farinn að upplifa þetta þannig að alltaf þurfi að vera á varðbergi gagnvart Seðlabankanum þegar fram koma frumvörp sem varða hlutverk hans. Það er alltaf verið að biðja um frekari heimildir og þingið þarf alltaf að sporna á móti. Það er í sjálfu sér holl æfing, Alþingi á alveg að ráða við það, sér í lagi þegar við höfum Persónuvernd okkur til aðstoðar. En ef maður garfar meira í textanum sést að yfirleitt er tilgreint um hvaða aðila er að ræða eins og lögaðila, fjármálafyrirtæki eða greiðslufyrirtæki eða því um líkt, það er yfirleitt niðurnjörvað í lagatextanum. Ég þakka nefndinni aftur fyrir að taka ágætlega á þessu og leggja til bót á þessu ákvæði frumvarpsins þannig að það sé skýrt tilgreint um hvaða upplýsingar sé að ræða og frá hvaða aðilum, nefnilega lögaðilum en ekki öllum. Sumir mundu segja að það væri ekki endilega nóg. Nú þarf ég aðeins að fletta upp til að passa að ég sé að tala um rétta grein, en hér er dæmi sem hljómar kannski leiðinlega en ég vona að það heyrist að þetta er í samhengi við það hvernig orðið „öllum“ var notað í dæminu sem ég las áðan upp úr frumvarpinu. Í 7. tölulið breytingartillögu efnahags- og viðskiptanefndar er lagt til að þessi nýi málsliður hljómi svo, með leyfi forseta: „Seðlabankinn getur í sama tilgangi einnig aflað upplýsinga frá lögaðilum um eignir og fjárhagslegar skuldbindingar í erlendum gjaldeyri, svo sem beinar fjárfestingar, verðbréfafjárfestingar, aðrar fjárfestingar í framseljanlegum fjármálagerningum, lánaviðskipti, ábyrgðarskuldbindingar, afleiðuviðskipti og útgáfu skuldabréfa og annarra skuldagerninga.“ Síðan kemur þarna fram nánari útfærsla á þessu, að upplýsingar samkvæmt 1. og. 2. málslið skuli afhentar á því formi sem Seðlabankinn ákveður. Gott og vel. Ef þetta hljómar eins og leiðinleg upptalning á einhverjum fjármálagjörningum og fjármálahugtökum sem flestir eru ekki mikið að pæla í er það gott því að auðvitað á þetta að vera skýrt, þetta á að vera tilgreint. Það á ekki einvörðungu að tala um upplýsingar og gögn og ekki einfaldlega frá öllum. Það er mikilvægt að þetta sé tilgreint nánar. Það vakti athygli mína fyrr í dag þegar við vorum að ræða þetta að tveir hv. þingmenn skrifuðu undir nefndarálitið með fyrirvara vegna þess að þeir höfðu áhyggjur af því að ákvæðið væri hugsanlega þrengt aðeins of mikið. Það þyrfti að endurskoða þann þátt. Ég mundi segja að það væri öfugt. Það þarf kannski að setja þetta ákvæði inn núna en það er eins gott að það verði endurskoðað seinna. Þá kem ég að því sem mig langar að skilja eftir í þessari ræðu. Nú eru vissulega sérstakir tímar sem krefjast ákveðinna heimilda fyrir Seðlabanka Íslands. Ég geri ekki lítið úr því. Það er alltaf þannig þegar verða stór atvik eins og hrunið 2008 eða hryðjuverkaárásin 2001 í New York eða eitthvað sem kallar á sterk viðbrögð og fólk vill passa að gerist aldrei aftur, þá er hætt við því að löggjafinn fari offari. Það er hægt að benda á Bandaríkin eftir 2001. Ég ætla ekki að fullyrða að hið sama gildi hér hvað varðar hrunið 2008 en það er hætt við því að við göngum of langt af ótta við það sem við erum nýbúin að brenna okkur á. Það er nefnilega hægt að brenna sig á fleiri hlutum en efnahagshruni. Það er hægt að brenna sig á víðtækum mannréttindabrotum yfirvalda. Ef það er orðið viðtekin venja vegna þess að gott fólk vill setja skýr lög af góðum ásetningi og af góðri ástæðu er hætt við að seinna meir geti yfirvöld sem ekki eru jafn góðhjörtuð og gengur ekki svo gott til misnotað slíkar heimildir sér í hag. Sú ógn er raunveruleg. Heilu stjórnarskrárnar hafa verið skrifaðar til þess að draga fram þessa staðreynd og fyrirbyggja að vond yfirvöld noti nauðsynlegar breytingar sem ganga aðeins inn á mannréttindi í öðrum tilgangi en þeim sem er algerlega nauðsynlegur til að ná tilteknu markmiði, eins og í þessu tilfelli að forða okkur frá öðru hruni eða eitthvað slíkt. Þess vegna, vegna þess að við erum í þessum sérstöku aðstæðum og þurfum að gera þetta ofboðslega varlega, er mikilvægt að við sjáum fyrir okkur að við endurskoðum þetta. Það hlýtur að þurfa að gerast einhvern tímann. Hér er vandinn við það. Eftir að þetta frumvarp verður að lögum og ég geri fullkomlega ráð fyrir að það verði að lögum á þessu þingi, hef enga ástæðu til að ætla annað enda samhugur um að ljúka málinu, það held ég að sé alveg skýrt, en þegar frumvarpið með breytingum og tillögum hv. efnahags- og viðskiptanefndar er orðið að lögum verða enn þá einhver höft. Það verða enn þá takmarkanir. Hvenær þeim verður aflétt þarf að ræða á næsta kjörtímabili. En það hljóta að verða fleiri skref. Í þeim skrefum er mikilvægt að þessar heimildir séu endurskoðaðar, ekki til að útvíkka þær heldur til þess að njörva þær niður og helst fjarlægja þær þar sem þær eru ekki lengur algerlega nauðsynlegar til að viðhalda fjármálastöðugleika. Þá meina ég nauðsynlegar, ekki heppilegar, ekki ákjósanlegar, heldur nauðsynlegar. Í því felst að þegar á að takmarka réttindi fólks til friðhelgi einkalífsins verður það að vera af nauðsyn og vegna ríkra almannahagsmuna. Við höfum ekki staðið okkur í gegnum tíðina hér á Alþingi við það að halda okkur innan þeirra takmarkana sem ég tel eðlilegar með hliðsjón af 71. gr. stjórnarskrárinnar eða alþjóðasamningum um mannréttindi. Hagstofumálið fannst mér sanna endanlega að þingið er ekki algerlega hæft til þess að óbreyttu að verja þessi mikilvægu mannréttindi. Við erum ekki hæf til þess. Það er ein leiðinlegasta lexían sem ég hef lært á mínum stutta þingferli. Í öðru lagi: Ef við tökum ekki frekari skref til að losa höft eftir að þetta frumvarp er orðið að lögum, ef þetta er orðið varanlegt ástand, þurfum við að fara að hugsa aðeins út fyrir kassann um það hvernig við ætlum að haga heimildum Seðlabanka Íslands og annarra stofnana til að safna upplýsingum. Við þurfum þá að horfast í augu við það að svo lengi sem við höfum krónu verðum við í höftum og þurfum svona heimildir til að safna þvílíku fargi af upplýsingum til þess eins að geta verið áfram Ísland með íslenska krónu. [[Forseti hringir.]]Sá veruleiki finnst mér mjög óþægilegur. Ég vona að eftir því sem fram líða stundir muni Alþingi sýna viðleitni og metnað til að reyna að endurheimta það sem áður þótti sjálfsögð friðhelgi einkalífsins.
Frú forseti. Við erum að ræða hér stórt mál sem maður hefði ætlað að meiri athygli yrði á miðað við hversu margboðað það hefur verið að hið stóra og mikilvæga skref sem menn vilja meina að afnám gjaldeyrishafta sé, eins og sumir segja, aðrir tala um slökun gjaldeyrishafta, ætti að vera eitt af forgangsmálum til afgreiðslu á þessu þingi. Um það er í sjálfu sér ágæt samstaða. Það hefur engin áhuga á að tefja fyrir því [[Gripið fram í: Enginn í stjórnarflokkunum.]]ef hægt er að taka skynsamleg og yfirveguð skref í þeim efnum. Þess vegna hefði maður alveg eins átt von á að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og formaður eða framsögumaður efnahags- og viðskiptanefndar væru hér við umræðuna. Ég hefði haft áhuga á að spyrja þessa aðila um nokkur atriði og fæ kannski færi til þess á eftir í lok máls míns. Ég held að það sé hafið yfir vafa að setning gjaldeyrishaftanna á sínum tíma var óumflýjanleg aðgerð. Í það heila tekið held ég að það hafi þjónað okkur vel. Það var forsenda þess að við gátum tiltölulega fljótt komið á gengisstöðugleika og varið þjóðarbúið með ýmsum hætti í gegnum höftin, þótt enginn setti þau á með einhverri ánægju. Eftir á að hyggja voru hugmyndir um að síðan væri hægt að kippa þeim í burt eftir einhverja sex mánuði fullkomlega óraunhæfar. Þær aðstæður sköpuðust aldrei og hefðu sennilega aldrei getað skapast, m.a. af þeim ástæðum að við áttum engan gjaldeyri. Við vorum algerlega uppiskroppa með erlendan gjaldeyri á haustmánuðum 2008. Erlendir fjármálamarkaðir og lántökumöguleikar harðlokaðir. Um það var lítið að ræða. Gengisfall krónunnar breytti því vissulega tiltölulega fljótt einfaldlega vegna þess að raunhagkerfið hélt þó velli og útflutnings- og samkeppnisgreinar héldu áfram að skapa verðmæti. Margar að vísu laskaðar. En neysla landsmanna dróst harkalega saman og innflutningur þar með. Enda var hann nú ærið dýr þegar gengi krónunnar hafði fallið eins og raun bar vitni. Það leiddi fljótlega til þess að afgangur varð af viðskiptum við útlönd. Stjórnarliðar hafa sumir talað um afnám hafta. Að þetta sé frumvarp um afnám hafta. Auðvitað skipta slíkir merkimiðar ekki miklu máli. Mér finnst samt leiðinlegt þegar menn nota rangar nafngiftir á hlutina. Þetta er ekki afnám fjármagnshaftanna, mér liggur við að segja sem betur fer. Ég er ekki viss um að það væri mjög skynsamlegt að henda þeim með öllu. Það þarf nú ekki frekari vitna við en að lesa fyrstu grein þessa frumvarps. Hvað stendur þar? Með leyfi forseta: „Allar fjármagnshreyfingar samkvæmt 1. mgr. […] eru óheimilar“. Að undanskildum fjármagnshreyfingum sem sýnt er fram á að séu vegna ... Og svo koma undanþágurnar. Ekki er verið að snúa við þeirri grundvallarreglu að fjármagnshreyfingar til og frá landinu eru ekki frjálsar. Þær eru óheimilar nema þær falli undir undanþágur. Með öðrum orðum: fjármagnshöftin eru enn við lýði. En það er vissulega rétt að hér eru tekin fyrstu talsverðu skrefin í að rýmka þær reglur umtalsvert. Allt er talið þarna upp, sem sagt vegna vöru eða þjónustu, viðskipta, launa, gjafa og styrkja, vaxta, leigutekna, uppborgana og fyrirframgreiðslna á lánum og annarra slíkra hluta. En áfram er grundvallarreglan þessi: Það þarf undanþágur eða leyfi fyrir fjármagnshreyfingum nema þær falli skýrt undir undanþágurnar, séu þess eðlis eða það lágar í fjárhæðum að þær rekist ekki á þökin. Þetta er auðvitað gert vegna þess að menn vilja taka hér yfirveguð skref og hafa áfram ákveðin stýritæki, geta stjórnað stórum fjármagnshreyfingum sem gætu ella haft veruleg áhrif til ójafnvægis á gjaldeyrismarkaði. Þetta verður blanda af hraðatakmörkunum gagnvart aðilum eins og lífeyrissjóðum sem fá þá einhverja skammta til erlendra fjárfestinga, eins og þeir hafa reyndar gert núna undanfarin missiri, og svo beinlínis því að tilteknar stórar hreyfingar eru tilkynninga- og leyfisskyldar. Reyndar ætlar Seðlabankinn sér að hafa eftirlit með þessum hreyfingum langt umfram það sem undanþágurnar opna á, sem er alveg eðlilegt. Þetta mun hins vegar leiða til þess, sem vissulega er ánægjulegt, að allur þorri almennings og fyrirtækja hættir að taka eftir því að hér séu fjármagnshöft vegna þess að menn geta stundað sín dagsdaglegu viðskipti og keypt sér ferðamannagjaldeyri og hvað það nú er án þess að þurfa að standa sérstaklega í biðröð t.d. við hraðbankann í Keflavík, eins og henti ónefnda alþingismenn Íslendinga þegar höftin voru skollin á haustið 2008. Það voru nú þung spor, hygg ég, fyrir suma talsmenn frelsisins í þessum efnum. Það er að sjálfsögðu gott að geta liðkað þetta þannig til. Af því hef ég engar tiltakanlegar áhyggjur. Það eru að sjálfsögðu stóru hreyfingarnar sem eru varasamar í þessum efnum og það er spekúlasjón og það er hætta á einhverju slíku, sem alltaf er varhugavert. Nú eru menn að reyna að læra af biturri reynslu og Seðlabankinn hefur fengið stýritæki sem hann telur duga, að ég best veit, til að sporna gegn vaxtamunarviðskiptum og braski af því tagi. Væntanlega ætlum við ekki að fara að búa til nýja snjóhengju meðan umtalsverður vaxtamunur er hér milli Íslands og annarra landa. Þar með erum við að einhverju leyti varin fyrir þeirri spákaupmennsku. En samt er þetta nú allt vandasamt. Aðstæðurnar eru mjög sérstakar. Sagt er í greinargerð með frumvarpinu, það kemur að einhverju leyti fram í nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar og étur svo sem hver upp eftir öðrum, að aðstæður til afnáms hafta eða rýmkunar, losunar, þeirra, sem er réttnefnið, séu mjög hagstæðar og eiginlega að flestu leyti taldar hagstæðar. Já. Undir það má taka að mestu leyti. En þær eru samt óvenjulegar. Við höfum búið við mikið innstreymi gjaldeyris á síðustu missirum. Það hefur komið sér geysilega vel, það er út af vexti ferðaþjónustunnar og að einhverju leyti fjárfestinga. Það hefur gert það kleift sem eiginlega maður þarf að klípa sig í handlegginn til að trúa, að við höfum eignast nokkuð myndarlegan óskuldsettan gjaldeyrisvaraforða á örfáum missirum. Það er nú staða sem mann dreymdi nú ekki beinlínis um hérna þegar við áttum alls engan gjaldeyri 2008 og lengi vel 2009 og þurftum að taka það allt að láni sem við drógum inn til að byggja upp forða til að tryggja að við ættum fyrir afborgunum sem voru að falla á landið 2010–2011 og til þess að tryggja að ekki yrði greiðslufall af hálfu ríkisins eða stórra aðila sem áttu í vændum þungar afborganir af lánum þannig að örugglega yrði til gjaldeyrir til að mæta öllu slíku. En nú hefur Seðlabankinn sem sagt keypt gríðarlegt magn gjaldeyris, þar af bara 230 milljarða króna á þessu ári. 270 milljarðar voru keyptir í fyrra, árið á undan, þannig að samtals eru þetta 500 milljarðar í krónum sem keyptir eru á markaði af erlendum gjaldeyri og settir inn í forðann sem skuldlaus hluti hans. Það er nú stærstur hluti og mikill meiri hluti forðans án þess að á móti standi erlend lán. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt og ein af forsendunum sem þurftu að vera til staðar. Auðvitað hefðum við tímabundið getað mætt útflæði með skuldsettum forða en það er háskalegt að nota til þess gjaldeyrisforða sem tekinn er að láni og á að endurgreiðast síðar, kannski innan fárra ára. Það setur strax þrýsting á stöðu ríkisins á alþjóðlegum fjármálamarkaði o.s.frv. Þetta er auðvitað í alla staði mjög ánægjulegt, að við getum núna tekið á okkur þó nokkrar útgreiðslur eða útstreymi, ef það yrði, án þess að beinlínis komast í hættu af þeim sökum. En það er að fleiru að hyggja í þessum efnum. Ég hef ekki síður áhyggjur af því. Gengi íslensku krónunnar hefur styrkst um 11% frá áramótum, mælt á tiltekinn hátt, samtals um 20% á tveimur síðustu árum. Gengi íslensku krónunnar er núna komið yfir það sem Seðlabankinn telur jafnvægisgengi. Það er með öðrum orðum orðið fullsterkt nú þegar miðað við þær viðmiðanir sem Seðlabankinn notast við þegar hann reynir að átta sig á hvað væri jafnvægisgengi. Það á sinn þátt í því að gamalt hættumerki sem alltaf hefur nú verið, vöruskiptajöfnuðurinn, er orðinn bullandi neikvæður. Við flytjum sem sagt inn á þessu ári eitthvað á milli 70 og 100 milljörðum meira af vörum en við flytjum út. Hvað hefði það nú sagt okkur í gamla daga? Jú, það hefði alltaf verið ávísun á mikil vandræði innan skamms. En við komumst upp með það vegna hins ævintýralega vaxtar ferðaþjónustunnar. Þjónustujöfnuðurinn er svo myndarlega jákvæður að við getum búið við bullandi vöruskiptahalla og samt er útkoman í plús. Það er auðvitað vegna þess að gjaldeyrisinnstreymið vegna ferðaþjónustu eða ferðaþjónustu og samgangna, sem eru víst í þeim flokki, er orðið svo gríðarlega mikið. Áætlað er, ef ég man rétt, að á þessu ári verði það 430 eða jafnvel 450 milljarðar, t.d. vex kortavelta erlendra ferðamanna gríðarlega, fjöldi þeirra og allt það. Þetta verða jafnvel yfir 500 milljarðar á næsta ári. Það er að vísu brúttótalan sem þýðir einfaldlega að ferðaþjónustan skilur aðrar gjaldeyrisöflunargreinar eftir í reyk. Hún er komin yfir einn þriðja. Hún fer að slaga í 40% af allri gjaldeyrisöflun þjóðarbúsins. En það þýðir líka að við erum orðin rosalega háð þessari einu grein. Sveiflur þar mundu koma af miklum þunga inn í gjaldeyrisjöfnuðinn og gengið. Með öðrum orðum: Íslenska hagkerfið er ekki lengur byggt á þorski heldur ferðamönnum, ef við notum gömlu einföldunina þegar stærsta einstaka breytan var alltaf þorskurinn, hvað veiddist af honum og hvaða verð við fengum fyrir hann á erlendum mörkuðum. Við erum orðin miklum mun háðari ferðamanninum en þorskinum á sínum tíma eða þangað til fyrir fáum árum. Þá er líka að mörgu að hyggja í þessum efnum. Auðvitað vonar maður að þetta gangi allt saman vel áfram og að áætlanir standist um að viðskiptajöfnuðurinn í heild verði jákvæður næstu þrjú árin. Ég sé að bankarnir gera ráð fyrir því, en allir reikna þó með að afgangurinn minnki talsvert. Neyslan og innflutningurinn vaxa mjög hratt, vöruútflutningurinn bætir ekki neinu í, að hluta til vegna þess að verð á áli er lágt o.s.frv. Þá veðja menn á vöxtinn í ferðaþjónustunni. En þar er um að ræða býsna kvika grein. Gjaldeyrissveiflur, gengissveiflur, hafa alltaf verið eitt það allra versta við að eiga hér. Það má ekki á milli sjá ef maður fer yfir hagsöguna hvort hafi reynst okkur verr, þótt birtingarmynd spegli hvað annað, óraunhæf styrking krónunnar og svo gengishöggin sem koma í kjölfarið þegar jafnvægisleysið er orðið algert. Það hefur oft farið mjög illa með okkur þegar ójafnvægið hefur byggst upp í gegnum ferlið þegar gengi krónunnar var allt of sterkt. Frægust í þeim efnum eru árin fyrir hrun þegar menn leyfðu hér stjórnlaust innstreymi erlends lánsfjármagns og það að hluta til inn í vaxtamunarviðskipti, og þegar fullkomlega óraunhæfu gengi var haldið uppi á krónunni. Það fór líka illa með okkur þegar gengið var fest í bullandi verðbólgu á níunda áratugnum og sprengdi nú eina ríkisstjórn í loft upp. Ég nefni þetta hér vegna þess að þarna þurfum við að gæta vel að okkur. Auðvitað væri það ekki áhyggjuefni ef við ætluðum að rýmkun á höftunum leiddi frekar til veikingar gengisins en hitt. En það er ekki hægt að segja fyrir um það með fullri vissu. Þrýstingurinn er á gengið upp. Hversu lengi getur Seðlabankinn keypt, verið stór nettókaupandi á markaði? Ef hann hættir því, hvað gerist þá? Í tengslum við þessa rýmkun á höftunum hefðu menn kannski sagt: Það er nú kannski ekki ástæða til að taka áhættu á því að Seðlabankinn haldi áfram kaupum. Leyfum þessu nú aðeins að jafna sig og sjáum hvað gerist. En þá gætu líka áhrifin orðið áframhaldandi styrking gengisins, að minnsta kosti um einhvern tíma. Þá held ég að færu að byggjast upp verulegar hættur. Ég hefði sem sagt haft mikinn áhuga á að heyra hvað hin djúpvitra efnahags- og viðskiptanefnd og framsögumaður hennar og þess vegna hæstv. fjármála og efnahagsráðherra hafa náð að fara vel ofan í þessa þætti málsins. Auðvitað er eðlilegt að við ræðum þetta allt saman þegar við stígum skref af þessu tagi, hversu góða fótfestu höfum við og vissu fyrir því að þetta geti gengið allt saman fyrir sig án vandræða og án þess að eitthvert jafnvægi raskist í þeim efnum. Ef við horfumst í augu við þetta er meginskýringin á því að við erum yfirhöfuð að tala um að við séum í þessari stöðu hinn ævintýralegi vöxtur ferðaþjónustunnar. Við værum ekki að tala um góðar aðstæður til að afnema gjaldeyrishöft ef ferðaþjónustan hefði bara haldið sjó síðastliðin þrjú, fjögur ár og við værum með 70–100 milljarða halla á vöruskiptajöfnuði. Þá er ég hræddur um að menn mundu segja: Bíddu nú við, þetta er ekki gott. Enda væri það það ekki. Auðvitað væri þá gengið á öðrum stað. Þetta hefur allt áhrif hvert á annað. En ferðaþjónustan er líka að mörgu leyti þess eðlis að hún getur verið býsna kvik, til dæmis út af gengisbreytingum. Við vitum ekkert enn hvaða áhrif þessi 20% styrking gengisins smátt og smátt á tveimur árum mun hafa á ferðaþjónustuna þegar við bætist að vegna vaxtarins hefur verðlagið hér innan lands algerlega rokið upp. Það vita allir að t.d. verðlag á veitingahúsum hér í miðbænum, verðlagning á vínum eða öðru slíku, er orðin alveg ævintýraleg. En menn geta þetta því að það er allt fullt kvöld eftir kvöld. Og menn borga jafnvel 7 þús. krónur fyrir meðaldýra léttvínsflösku sem kostar innan við 2 þús. kr. út úr Ríkinu. Það er bara svona. Hvenær gæti komið bakslag í þetta? Ég tala nú ekki um ef gengið héldi áfram að styrkjast eða eitthvað annað gerist, sem alltaf er erfitt að sjá fyrir. Vandinn er sá að þegar grein hefur vaxið nánast veldisvexti af þessu tagi, 20–30% ár eftir ár, þá gírar allt sig inn á vöxtinn. Menn byggja hótel, panta inn í bílaflotana í raun og veru til þess að mæta vextinum, eðlilega. Það eru menn að reyna að gera. En það þýðir að jafnvel ekki samdráttur heldur bara allt í einu núll vöxtur gæti komið eins og högg á þessa grein. Það færi þá að taka í ef ekki tækist að fylla nýju hótelin sem bætast við á hverju ári. Við verðum að reyna að greina svona undirliggjandi þætti þegar við veltum því fyrir okkur hversu sterk staðan er. Ég verð að játa, frú forseti, að það er eitthvað aðeins ónotalegt í hnakkanum á mér þegar ég hugsa um þessi mál, að við séum kannski pínulítið sofandi gagnvart því að horfast í augu við vissar hættur sem eru að teiknast upp. Það er þannig. Ég vil vera bjartsýnn og trúa því að þetta geti gengið vel, en ég segi alveg eins og er að mér liði betur með hægari og jafnari vöxt t.d. í ferðaþjónustu. Þá hefði ég meiri trú á að þetta gæti haldið áfram enn um sinn að minnsta kosti án hættunnar á bakslagi. Ég þekki engin dæmi þess í sögunni að eitthvað geti vaxið árum eða jafnvel áratugum saman nánast veldisvexti án þess að það endi með einhverjum ósköpum. Sagan kennir manni það. Þótt ekki væri nema af ýmsum öðrum ástæðum eins og þeim sem snúa að náttúru landsins og fleiru og þolmörkunum gagnvart eiginlega öllu, gagnvart náttúrunni, innviðunum, íbúum landsins o.s.frv., held ég að við þurfum að fara að gæta að okkur. Þess vegna gæti reynst dálítið varasamt að þessi ævintýralegi afgangur af ferðaþjónustunni dugi okkur til að sigla áfram fullum seglum þó að við séum komin með verulegan halla á vöruskiptajöfnuð og svo framvegis. Ég er að hugsa um að blanda mér ekkert inn í djúpar umræður sem hér hafa farið fram um upplýsingasöfnun Seðlabankans og 12. gr. Mér fannst framsögumaður gera vel grein fyrir því og að þar hefði nefndin með breytingartillögum sínum á 12. gr. komist að vel yfirlögðum og vel vönduðum niðurstöðum. Ég fæ ekki séð annað. Ég tek að sjálfsögðu undir mikilvægi þess að menn gæti hófst í þeim efnum, að hafa ekki óþarfar eða algerlega galopnar og óskilgreindar heimildir til að krefjast hvaða upplýsinga sem er. Auðvitað óskar enginn eftir því, held ég, og ekki Seðlabankinn sjálfur. Hann hefur engan áhuga á öðru en því sem honum kemur við og hann þarf á að halda vegna ábyrgðar sinnar og starfa sinna. En það er okkar hlutverk að sjá um að það sé skynsamlega afmarkað í lögum. Mér sýnist að breytingartillögurnar mæti ákveðinni gagnrýni sem frumvarpið sætti eins og það kom fram. Þetta var nú sem sagt það, frú forseti. Þótt hér sé orðið naumt um tíma og við á síðustu metrunum í þessu þinghaldi hefði nú einhvern tíma verið talið tilefni til að taka smá eldhúsdag hér um efnahagsmál og gjaldeyrismál þegar stór mál af þessu tagi eru á leiðinni í gegnum þingið.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að lýsa yfir stuðningi við þá hugmynd sem hv. þingmaður kom með í lokin, að hafa sérstakan eldhúsdag um efnahagsmál og gjaldeyrismál. Það er sennilega sá málaflokkur í stjórnmálum sem reiði manna hefur helst beinst að eftir hrun, sumir segja e. Kr., sem sé eftir kreppu. En burt séð frá því vil ég segja sem borgari og hv. þingmaður á þingi í nokkurn tíma, og því er ekki nýtt að ég hlýði á orð hv. þingmanns um efnahagsmál, að ég hef tekið eftir því í áranna rás, löngu fyrir hrun, þótt ég hafi nú aldrei verið stuðningsmaður Vinstri grænna, að það var eiginlega bara hv. þingmaður og flokksmenn hans sem vöruðu við því að þetta gæti farið illa. Ég legg því við hlustir þegar hv. þingmaður talar þótt við séum kannski ekki sammála um allt í pólitík. Hv. þingmaður fór í upphafi sinnar ágætu ræðu yfir það að hér er ekki verið að afnema fjármagnshöftin, gjaldeyrishöftin eða hvað þau eiga að kallast, heldur er verið að breyta þeim aðeins. Þess vegna velti ég fyrir mér, ekki síst út af upplýsingasöfnunarmálunum sem ég hef svo ríkar áhyggjur af inn í framtíðina, þrátt fyrir ágætt starf hv. efnahags- og viðskiptanefndar: Munum við nokkurn tíma geta verið með íslenska krónu án þess að vera með hana í einhvers konar höftum, og þá auðvitað meðfram einhverjum heimildum, til dæmis Seðlabanka eða annarra eftirlitsstofnana sem fylgjast með því að hér fari ekki allt í steik af þeim sökum? Ég velti því fyrir mér vegna þess að ég veit að hv. þingmaður og þingflokkur hans er ekki hlynntur aðild að Evrópusambandinu en menn segja að það sé eina leiðin til að taka upp aðra mynt. Ég hef nú reyndar orðið trúminni með tímanum á þá fullyrðingu. En mér þætti gaman [[Forseti hringir.]]að heyra viðhorf hv. þingmanns í sambandi við það. Verðum við ekki alltaf í höftum með einum eða öðrum hætti?
Frú forseti. Þá erum við aftur komin að spurningunni um nafngiftir. Ég og fleiri lögðum á það áherslu á sínum tíma þegar við vorum að ræða um núverandi höft að þetta væru höft á fjármagnshreyfingar. Þetta væru ekki í sjálfu sér gjaldeyrishöft í gamla skilningnum vegna þess að við þyrftum að skammta gjaldeyri og ættum ekki nóg af honum, því að það í sjálfu sér áttum við til eyðslu og daglegra þarfa. Þetta voru fjármagnshöft vegna þess að hagkerfið var svo óvarið og opið fyrir sviptingum vegna stórra fjármagnshreyfinga. Þetta er auðvitað með þessari rýmkun hér að færast enn fjær því að vera gjaldeyrishöft. Þetta eru orðin enn þá meira sértæk fjármagnshöft á stórar hreyfingar. Eru það gjaldeyrishöft, eru það höft? Já, við getum kannski sagt að enn þá eigi sú nafngift við. En ef næstu skref verða kannski enn frekari rýmkun á þessu, hækkun á fjárhæðarmörkum, og í raun og veru aðallega leyst af hólmi með því sem stundum er talað um sem einhvers konar þjóðhagsvarúðartæki, möguleika til að grípa inn í, til að bremsa af einhverjar mjög stórar hreyfingar, þá finnst mér það vera orðið álitamál hvort rétt sé að tala um það sem höft. Þá spyr ég á móti: Hvað er að því? Eigum við ekki fyrst að ræða það? Er það vont? Er óæskilegt að við höfum einhver varúðartæki til þess að verja okkur? Það held ég ekki. Ég er ekki feiminn við að segja það. Og er ekkert endilega viss um að það eigi að skipta máli í þeim efnum hvort menn eru með stærri eða minni gjaldmiðil. Hvers vegna skyldu sjálfstæð hagkerfi ekki búa yfir varúðartækjum sem þau geta beitt til að verja efnahag sinn og samfélög sín fyrir höggum? Ég er enginn sérstakur áhugamaður um það að mislukkuð tilraun verði aftur endurtekin um að reyna að fleyta algerlega meðvitundarlaust íslensku krónunni [[Forseti hringir.]]og horfa sofandi á allt fljóta að feigðarósi. Þá vil ég frekar einhver skynsamleg varúðartæki.
Virðulegi forseti. Vandi minn er sá að ég er eiginlega sammála hv. þingmanni en þó meira af praktískum ástæðum en prinsippástæðum. Mér finnst vont í eðli sínu að hafa þessar takmarkanir. Það er ekki þar með sagt að ég sé á móti þeim því að þær geta verið nauðsynlegar, einmitt vegna þeirra aðstæðna sem hv. þingmaður var að lýsa. Ef við erum með algerlega fljótandi krónu og erum ekkert að fylgjast með þessu er voðinn vís vegna þess að við búum í pínulitlu hagkerfi. Og jafnvel þótt það væri þó nokkru stærra væri alltaf möguleiki á því, þótt ekki væri nema vegna gerðar hagkerfisins, vegna þess á hvað við stólum til verðmætasköpunar, nefnilega sjávarútveginn og ferðamannaiðnaðinn og fleiri slíkar iðnaðargreinar sem eru í raun útflutningsgreinar. Ástæða þess að mér þykja þessi höft slæm er ekki vegna þess að mér finnist mikilvægt að menn komist með 100 milljarða milli landa heldur vegna eftirlitsins sem það krefst, eins og maður þarf lögreglu, meiri lögreglu eftir því sem vandinn er stærri. Ég er ekki [[Forseti hringir.]]á móti því að það sé til lögregla, en mér finnst svo mikilvægt að hafa hemil á henni og ég vil þurfa hana sem minnst. [[Forseti hringir.]]Ég vil þurfa höftin sem minnst. Það er aðallega það sem ég set fyrir mig þegar kemur að höftunum. [[Forseti hringir.]]Hvort þetta eigi að kallast gjaldeyrishöft eða fjármagnshöft, ég er ekki viss. Mér er svolítið sama svo lengi sem það er á hreinu hvað við erum að tala um.
Frú forseti. Til að svara spurningunni aðeins betur þá segi ég já. Ég er alveg sannfærður um að það er hægt að hafa krónuna okkar sjálfstæðan gjaldmiðil án nokkurra hafta, nokkurra takmarkana. En það mun kosta tiltekna hluti og ég er ekki viss um að það sé þess virði. Ég er ekki viss um að það sé sanngjarnt. Það mun kosta að við þurfum að halda stóran óskuldsettan gjaldeyrisforða. Við verðum þá að hafa ríkissjóð mjög skuldlítinn og vel rekinn, með afgangi, og það gæti líka þýtt að við yrðum að halda uppi hærri vaxtamun milli Íslands og annarra landa en ella. Þótt margt af þessu sé jákvætt í sjálfu sér getur það kostað heilmikið líka. Kannski er raunsærra og sanngjarnara að byggja þetta þá á einhverri blöndu þessara leiða og hafa þjóðhagsvarúðartækin tiltæk ef á þeim þarf að halda. Ég man að ég spurði seðlabankastjóra Kanada að þessu í tengslum við umræðuna um upptöku kanadadollarsins hvað hann segði um þetta. Er raunhæft að við getum haft okkar mynt án nokkurra hafta? Og hann sagði: Já, auðvitað. En þá bara þurfið þið að gera það sem þarf [[Forseti hringir.]]til. Undirstaðan verður þá að vera mjög sterk. Það mun kosta ykkur eitthvað í þessum skilningi, þið verðið að viðhalda slíkri sterkri stöðu. Þá getið þið alveg gert það. Það var sá mæti maður sem nú er bankastjóri Englandsbanka.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu hans. Þingmaðurinn segir réttilega að hér sé ekki verið að afnema höftin, það sé verið að rýmka þau nokkuð, en bætir við að það sé enda varla skynsamlegt við núverandi aðstæður að rýmka þau frekar en hér sé verið að gera. Þá vaknar auðvitað spurningin hvort það sé yfir höfuð skynsamlegt, eins og aðeins kom til tals í andsvörum áðan. Ég vildi inna þingmanninn eftir því hvaða takmarkanir verða eftir þessar breytingar í gildi sem hann telur að væri mikilvægast að vinna að rýmkun á. Hvaða takmarkanir eru það sem helst eru til trafala eða væri gott að losna við af því sem eftir stendur af höftum eftir þessar breytingar? Og kannski í annan stað hvort þingmaðurinn hafi áhyggjur af vaxtamunarviðskiptum. Við höfðum allnokkra reynslu af þeim á sínum tíma og hana sannarlega ekki allskostar góða. Seðlabankastjóri hefur jú látið hafa eftir sér um vaxtamunarviðskipti að það sé með þau eins og ýmislegt annað í mannlegu samfélagi, í hófi séu þau ágæt. Hefur þingmaðurinn áhyggjur af því m.a. vegna gengisþróunarinnar og vaxtamunarins að hér geti færst líf á ný í vaxtamunarviðskipti í kjölfar þessara breytinga?
Frú forseti. Ég svo sem veit ekki hvar maður ætti að bera niður þá með það hvað ætti að rýmka meira í næstu umferð. En sjálfsagt mundu einhverjir telja að þessar 100 milljónir samanlagt á ári í 6. tölulið 2. mgr. a-liðar 1. gr. væru fjárhæð sem mætti alveg vera hærri. Einhverjir mundu sjálfsagt segja það og aðrir að það væri fulllítið að geta bara keypt eitt hús á ári eða eitthvað svona. Það eru áfram svoleiðis hlutir þarna inni. En mér finnst langmikilvægustu undanþágurnar vera að vöru- og þjónustuviðskiptin almennt séu komin undan þessu og gjaldeyriskaup einstaklinga til ferðalaga og annað slíkt séu ekki háð takmörkunum. Það er auðvitað sú rýmkun sem ég held að flestir muni finna fyrir, annars vegar einstaklingar og hins vegar fyrirtæki. Það er ekki mikið meira að sækja í það. Það er þá spurningin hvort á að lyfta eitthvað þökunum af þessum stóru hreyfingum. Varðandi vaxtamunarviðskiptin varð ég strax órólegur þegar fór að kræla á þeim hér aftur. Ég varð það strax haustið 2005 þegar þau byrjuðu, ef ég man rétt, frekar en 2004. Ég man að þá fékk ég menn úr gjaldeyrisdeild Landsbankans á fund til mín og í spjall við mig sem formann Vinstri grænna. Þá voru þetta orðnir 40 milljarðar sem höfðu komið inn í vaxtamunarviðskiptum um haustið. Mér fundust það heilmiklir peningar og ég spurði: Hafið þið ekki áhyggjur af þessu? Nei, þeir höfðu nú ekki miklar áhyggjur af því. Bíddu, endaði þetta ekki í 700–800 milljörðum? Það var orðin svoleiðis firnaleg stærð í hagkerfinu að það var ævintýralegt. Þess vegna er ég talsmaður þess að menn séu mjög fljótir á bremsuna ef þetta lætur á sér kræla. Sem betur fer hefur hvatinn orðið minni en menn óttuðust vegna þess að verðbólgan hefur, af utanaðkomandi ástæðum, verið svo lág að Seðlabankinn hefur ekki farið upp með vextina eins og hann lét ítrekað í skína eftir kjarasamninga. Og hann er kominn [[Forseti hringir.]]með bindiskyldumöguleikann, bindingarmöguleikann, sem er beinlínis ætlaður til að geta bremsað þetta niður. [[Forseti hringir.]]Ég hef metið það svo eða heyrt að hann telji það fullnægjandi í bili og þá það.
Ég þakka hv. þingmanni svarið og varnaðarorðin. Ég held að full ástæða sé til að hafa augun hjá sér þegar vaxtamunarviðskiptin eru annars vegar, slíkir erfiðleikar sem þeim fylgdu. En vegna þess að þingmaðurinn gerði efnahagsþróunina almennt að umfjöllunarefni er það býsna merkilegt að við skulum ná að fjármagna halla á vöruskiptum með þjónustujöfnuðinum. Þegar það fer saman við að við höfum náð þeirri stöðu að vera nettó eignarland erlendis, þ.e. eiga meiri eignir erlendis en við eigum af erlendum skuldum, veltir maður fyrir sér forsendunum fyrir þessum vaxtamun hér og í nálægum löndum. Þegar þjónustujöfnuðurinn skilar okkur jákvæðum og eignastaðan erlendis er orðin með þeim hætti, [[Forseti hringir.]]eru þá ekki að mörgu leyti að hverfa forsendurnar fyrir hinum mikla vaxtamun eða hinu háa vaxtastigi hér í landinu sem var til þess að fjármagna halla sem nú er horfinn?
Frú forseti. Aðeins meira um vaxtamunarviðskiptin. Við þurfum líka að horfa til ástandsins í umheiminum þegar við metum hættu okkar í þeim efnum. Það er ekki um auðugan garð að gresja að ná góðri ávöxtun á skammtímafjármagn eins og vaxtastigið er í nálægum löndum og efnahagsástandið. Þess vegna hefur þetta verið að gerast hér og þar að menn hafa heldur betur fengið að finna fyrir því, Svisslendingar, Nýsjálendingar, Danir, því að þeir eru þrátt fyrir allt með danska krónu þó að hún sé tengd við evruna, en það er hægt að kaupa hana sem slíka. Við þurfum að gæta að því. Ísland gæti allt í einu dottið inn í og komist í tísku, nægur er vaxtamunurinn. Mér finnst vaxtastigið hafa verið allt of hátt. Ég verð að segja alveg eins og er að auðvitað er hægt að vera vitur eftir á, horfandi í baksýnisspegilinn, en ég græt alla þá miklu fjármuni sem hafa farið í þessa háu vexti undanfarin missiri þegar í ljós kemur að vegna lágs olíu- og hrávöruverðs og vegna styrkingar krónunnar hefur engin verðbólguþrýstingur verið. Ef ekki væru hækkanir á húsnæði á fasteignavísitölunni hefði verið verðhjöðnun á Íslandi. Auðvitað hefði manni fundist að vextirnir [[Forseti hringir.]]hefðu átt að geta verið miklu lægri. Það er miklu skárra að þeir séu þá lágir ef Seðlabankinn telur sig síðar meir þurfa að hækka þá, heldur en að hækka þá á miklu hærri stað.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir þessa ræðu. Þar kom fram góður skilningur á efnahagsmálum og þeim vanda sem við stöndum alltaf frammi fyrir í svona litlu sjálfstæðu hagkerfi. Við erum auðvitað alltaf að elta skottið á okkur, alltaf að reyna að bregðast við einhverjum aðstæðum. Alveg eins og við þurfum að bregðast við þegar vaxtamunurinn verður of mikill og það verður innflæði. Við þurfum að bregðast við því að ferðaþjónustan vex hér mjög hratt. Þetta eru allt vandamál. Þessi greining var ágæt. Ég er ekki alveg viss um að allir séu jafn naskir á efnahagsmál í hans eigin flokki, ég tala nú ekki um fyrrverandi félaga sem núna eru í Alþýðufylkingunni, að þeir hafi þennan skilning á þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir. Af því að hv. þingmaður spurði hvort við í efnahagsnefnd hefðum nokkuð verið sofandi yfir þessum hættum þá er svarið neitandi. Við erum ekkert sofandi yfir því. Við höfum áhyggjur. Þess vegna eru ýmis varúðartæki í frumvarpinu. Við hugsum út í varúðarsjónarmið, hvernig eigi að bregðast við. Þessi losun t.d. er til að bregðast við miklu innflæði, að við eigum þá möguleika á að fara með meira út til að bregðast við þessu svo að styrking krónunnar verði ekki enn meiri. Það er alveg rétt að hún er komin alveg að mörkum, að mínu mati. Við erum alltaf að glíma við þetta og þarna erum við búin að búa til tæki sem gefur okkur kost á að gera það. Hv. þingmaður talaði svolítið um ferðaþjónustuna, að hún hafi aukist og geti minnkað og þá væri kannski vöruskiptahallinn mikill eftir. Ég held, og spyr þingmanninn hvort hann sé ekki sammála því, að búast megi við að hallinn minnki ef fjárfestingar í ferðaþjónustu dragast saman, ef ferðamönnum fækkar. Þetta helst örugglega [[Forseti hringir.]]í hendur að einhverju leyti. Er þingmaðurinn ekki sammála því?
Hæstv. forseti. Jú, að sjálfsögðu er það svo að þegar mikil uppbygging er og fjárfestingar hefur það áhrif á vöruskiptajöfnuðinn tímabundið til hins verra en getur verið fullkomlega réttlætanlegt ef það eru góðar og arðbærar fjárfestingar til framtíðar. Það er verið að endurnýja og kaupa inn talsvert af framleiðslutækjum og samgöngutækjum. Það var orðið brýnt og þarft og allt það. Þau eru þá til staðar þó að það þýði tímabundið meiri innflutning en útflutning. Ég er líka út af fyrir sig sammála því að losun eða rýmkun núna er á vissan hátt ágætismótleikur við hættunni á of miklu innflæði og of mikilli styrkingu krónunnar. Auðvitað eru það kjöraðstæður að taka þá frekar áhættuna á að hér verði eitthvert útflæði þegar í sjálfu sér getur verið efnahagslega ágætt að það stöðvi styrkingu krónunnar, sem ég bakka ekki með að er komin alveg á efstu mörk þess sem skynsamlegt er fyrir okkur til langs tíma litið. Ég held einfaldlega að þess færi að sjást býsna harkalega stað ef þetta héldi áfram eitthvað að ráði, að útflutnings- og samkeppnisgreinarnar færu að missa þróttinn. En allt er þetta að lokum spurning um einhverja takka sem stillast saman og þarf að reyna að finna besta jafnvægið í. Það er gott að heyra að efnahags- og viðskiptanefnd hefur reynt eftir bestu getu að fara yfir þetta. Ég efaðist svo sem ekkert um það, sú ágæta nefnd hefur unnið þetta eins vel og hægt er og fengið Seðlabankann og aðra sérfróða aðila til sín í þeim efnum. Ég held að við eigum alveg að hafa sjálfstraust til að taka þessi skref. Þetta hefur gengið nokkuð vel hjá okkur fram að þessu. Ég vil segja Seðlabankanum það til hróss að hann hefur ítrekað sýnt að hann hefur reynst vandanum vaxinn. Það er oft talað illa um hann og hann er skammaður fyrir of háa vexti o.s.frv. En mín reynsla af honum þessi árin, frá 2009, er sú að hann hafi í öllum aðalatriðum staðist prófið mjög vel [[Forseti hringir.]]og er það þó ekki öfundsvert hlutskipti fyrir einn seðlabanka að fá það óumbeðið í hendurnar að eiga að framkvæma gjaldeyrishöft.
Hæstv. forseti. Ég heyri að ég og hv. þingmaður erum nokkuð sammála um þetta í öllum aðalatriðum og sammála um að þetta frumvarp sé ekki bara gott heldur jafnvel nauðsynlegt við núverandi aðstæður. Ég held að við séum sennilega sammála um það líka að það er mikill vandi í svona litlu efnahagskerfi með sjálfstæða mynt að halda stöðugleika, missa ekki tökin. Það þarf svo lítið til að raska. Þess vegna er svo mikilvægt að við höfum úrræði til að bregðast við og getum brugðist skjótt við. Auðvitað er stjórn efnahagsmála alltaf svoleiðis að við erum, eins og ég sagði áðan, að elta svolítið skottið á okkur, bregðast við einhverjum aðstæðum. Kannski er mesti vandinn hjá okkur núna að helstu viðskiptalönd okkar í Evrópu eru nánast í lamasessi enn þá, sem gerir okkur erfitt fyrir með viðskipti okkar. En [[Forseti hringir.]]við verðum að halda áfram vöku okkar og hafa þau úrræði sem nauðsynleg eru til að bregðast við.
Frú forseti. Jú, það er að verulegu leyti samhljómur í því sem við erum að segja. Í sjálfu sér held ég að það sé ekkert óskaplega mikill ágreiningur um þetta, nema þá helst einfaldlega um endapunktinn í þessu, hvort það sé raunhæft eða hagstætt fyrir okkur að vera með sjálfstæðan gjaldmiðil eða ekki. Þann ágreining þekkjum við. Eitt er held ég alveg ljóst, og það á reynslan að kenna okkur og ætti að vera búin að því fyrir löngu, að það er krefjandi verkefni og kallar á mikla ábyrgð og mikinn aga ef á að reyna að hafa lítið opið hagkerfi með sjálfstæðan gjaldmiðil. Það gerir sérstakar kröfur til ábyrgðar í þeim efnum. Ég fór aðeins yfir það hvað ég telji að þá þurfi til. Það þarf sterkan gjaldeyrisforða, það þarf föst tök á ríkisfjármálum, lága skuldastöðu o.s.frv. Menn mega ekki láta eftir sér kæruleysi eða sofandahátt í þeim efnum. Þess vegna er mjög mikilvægt að í hverju einstöku skrefi sé farið vel yfir þetta [[Forseti hringir.]]og greint hvort við séum sæmilega örugg með það sem hér er undir. Þess vegna hef ég verið með mínar hugleiðingar í þeim efnum, kannski meira fyrir sjálfan mig en aðra.
Virðulegi forseti. Talandi um sofandahátt og kæruleysi þá velti ég fyrir mér: Nú er klukkan orðin rúmlega tíu mínútur yfir fjögur og ég spyr hér aftur eins og ég hef spurt áður í dag og mun halda áfram að spyrja, eins og málefnalegt og sjálfsagt er undir þessum kringumstæðum, hvort eitthvað sé að frétta, hvenær við getum búist við því að eitthvað sé að frétta og ef ekkert er að frétta væri gott að vita það líka því að það væru undir þessum kringumstæðum fréttir. Ég hef farið yfir þetta áður og mun halda áfram að fara yfir þetta þar til viðbrögð fást við þessu. Ég heyrði hérna út undan mér frammi áðan að einhver stjórnarliði sagði að einhvers konar málþóf væri í gangi. Hér er verið að nýta tímann til að tala um og spyrja þess sem spyrja þarf. Hér þarf að spyrja að þessu. Og ef menn vilja lausn á þinginu þurfa þeir að tala um hvernig þingið á að vera næstu vikuna eða vikurnar eða hvernig það er. Það að vita hvort menn séu yfirhöfuð að reyna að komast að því hvernig þeir ætli að leggja þetta fram er spurningin sem liggur fyrir. [[Forseti hringir.]]Ég tek undir með þeim ágæta hv. þingmanni sem talaði um þetta frammi í sal, það er alveg kominn tími til að spara allan þann tíma sem mögulegt er í því efni.
Forseti vill nefna að eins og hann sagði áðan við sams konar fyrirspurn hv. þingmanns hefur hann ekki vitneskju um að eitthvað sé að frétta af þeim málum sem hv. þingmaður spyr um og mun koma því á framfæri um leið og það breytist.
Virðulegi forseti. Maður hefur skilning á því að það taki hæstv. forsætisráðherra einhvern tíma að ná í formann Framsóknarflokksins og að það sé snúið fyrir þá að semja um hvaða mál eigi að leggja áherslu á hér. En við í þinginu getum ekki búið við þetta ástand lengur. Í hádegisfréttum útvarps kom fram forundran fréttastofunnar á þeirri stöðu sem hér er komin upp. Forseti á síðasta þingi neitaði einfaldlega að boða til þingfunda eftir að starfsáætlun var runnin út, nema ef ríkisstjórnin kæmi með forgangsmál á lista. Ég tel að við séum komin á þann stað núna. Það er tilgangslaust að sitja hér til þess eins að leyfa þessari ríkisstjórn að gefa þjóðinni þá ímynd að hér sé allt í uppnámi. Ríkisstjórnin veldur ekki verkefni sínu, hún ræður ekki við að ákveða hvaða mál hún vill reyna að komast áfram með. Þá ber forseta þingsins að verja þingið gegn svona slordónahætti eins og við megum sjá núna frá ríkisstjórninni og boða bara einfaldlega ekkert til þingfunda. Það er þess vegna bón mín til forseta að hann komi því á framfæri við forsætisnefnd. Það er eindregin ósk mín að fylgt verði því fordæmi sem áður hefur verið sett, að það verði ekki boðað [[Forseti hringir.]]til þingfunda fyrr en stjórnarmeirihlutinn komi með forgangslista.
Virðulegi forseti. Andstætt því sem margir kannski halda hafa þingmenn ýmislegt annað að gera en að vera í þingsal og tala. Það er ekkert mál að nýta tímann vel hérna. Það eina sem þarf er að nýta hann yfir höfuð til að komast að því hvernig framhaldið verði. Í ljósi þess sem hv. 4. þm. Suðvest. nefndi áðan í sambandi við hv. formann Framsóknarflokksins og hæstv. forsætisráðherra velti ég fyrir mér hvort þetta sé spurning um að einhverjir tveir framsóknarmenn, vissulega háttvirtir og hæstvirtir, tali saman. Ef það er spurningin hlýtur maður að setja það í samhengi við yfirvofandi formannskjör. Ef það er það sem er að stöðva þingið eigum við bara að sleppa þessu þingi þar til það er komið á hreint og við getum farið að tala saman. Ég skil alla vega engan veginn hvers vegna við erum að halda þessu áfram hérna án þess að menn tali saman. Ég skil það raunverulega ekki. Ég skil ekki hvers vegna menn tala ekki hreinlega saman. Hvað er svona erfitt við það? Hvað á að vera svona ósanngjarnt við þá kröfu?
Virðulegur forseti. Þetta þinghald er að verða hið kindarlegasta. Það var gert hlé á þingfundum á vorinu í nokkuð góðri sátt og voru afgreidd fjölmörg þingmál, málefnalega og vel og um það búið þannig að síðan kæmu menn saman til stutts þings í haust og ekki yrði sett nýtt þing í byrjun september. Það var loforð Bjarna Benediktssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins. Nú er svo búið að svindla á loforðinu með því að lengja gamla þingið inn í nýja þingið sem aldrei átti að halda. Hér damla þingstörfin áfram dag eftir dag og viku eftir viku langt fram yfir starfsáætlanir, margbrotnar, án þess að nokkur í ríkisstjórninni virðist vera með augun á þinginu eða að fylgja eftir þeim [[Forseti hringir.]]málum sem hér liggja inni. Forseti þingsins á náttúrlega bara að fylgja starfsáætlun eftir [[Forseti hringir.]]og ljúka störfum á morgun.
Virðulegi forseti. Ég dreg einfaldlega þær ályktanir af yfirlýsingu forsætisráðherra um að hann ætli að tala við forustu stjórnarandstöðunnar að hann sé að tala við formann Framsóknarflokksins því að ekki er hann að tala við formenn hinna formlegu stjórnarandstöðuflokka. Eins og við vitum öll er ein öflugasta stjórnarandstaðan í landinu, hana er nú að finna hjá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, fyrrverandi forsætisráðherra. Hér ganga síðan þingmenn Sjálfstæðisflokksins um gangana og segja: Það er bara best að fresta þessu þingi fram í næstu viku því að hér mun ekkert gerast hvort sem er og engar ákvarðanir verða teknar fyrr en eftir flokksþing Framsóknarflokksins. Ríkisstjórnin er óstarfhæf, forsætisráðherrann þorir ekki að taka af skarið og getur það ekki út af samkeppninni við fyrrverandi forsætisráðherra. Auðvitað er þinginu enginn sómi að því að halda þingstörfum áfram þegar enginn veit hvað ríkisstjórnin raunverulega vill. Ráðleysið er algert. Hér eru einn eða tveir þingmenn úr stjórnarliðinu, ýmist, ef einhver er á annað borð í þingsal, til að ræða afnám hafta, [[Forseti hringir.]]hvorki meira né minna, sem átti nú að vera stóra málið sem ríkisstjórnin ætlaði að starfa áfram um. Þetta er þinginu ekki samboðið. Forseta ber að hætta að halda þingfundi [[Forseti hringir.]]við þessar aðstæður þar til ríkisstjórnin kemur með forgangslista.
Hæstv. forseti. Það er skrýtið að heyra ræður stjórnarandstöðuþingmanna núna sem eru búnir að hreykja sér af því hvað þingstörfin hafi gengið vel, hvað þau hafi verið góð í að halda þeim áfram og staðið sig vel. Hér er fullt af stórum, mikilvægum hagsmunamálum fyrir þjóðina. Við eigum að halda áfram að ræða þau meðan tækt er. Þetta snýst ekki um okkur, þetta snýst um skyldur okkar, að koma hér mikilvægum málum í gegn sem meira og minna er samstaða um. Mjög stór og mikil hagsmunamál. Við eigum ekki að standa hér og þrasa við forseta þingsins um dagskrána.
Virðulegur forseti. Það verður að gera þá athugasemd við ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar að auðvitað snýst þetta að hluta til um okkur, þá sem hér starfa. Vandinn sem er upp kominn er náttúrlega sá að þær yfirlýsingar halda ekki sem stjórnarforustan hefur gefið um þinghaldið og um það með hvaða hætti málum væri skipað hér. Aftur og aftur. Ekki er að að marka þau fyrirheit sem forustumenn stjórnarflokkanna gefa í þeim efnum. Þær dagsetningar sem lagðar eru niður, þær áætlanir sem gerðar eru. Það er þannig á þinginu eins og í öðrum mannlegum samskiptum að það er mikilvægt að orð manna standi og að treysta megi því sem [[Forseti hringir.]]handsalað er eða lagt niður af áætlunum og dagsetningum í því efni. Forsetans er að fylgja því eftir.
Virðulegi forseti. Ég verð að vera sammála hv. þm. Brynjari Níelssyni um að það eru mörg þjóðþrifamál, mörg forgangsmál ríkisstjórnarinnar, sem við þurfum að sjálfsögðu að fá að taka til máls um í þessum þingsal. En það náttúrlega er búin að vera stóra spurningin undanfarna þrjá, fjóra mánuði hvaða mál það séu. Eru þetta menningarminjar og fleira? Mál um Minjastofnun? Eða erum við að tala um staðgöngumæðrun eða siglingalög? Skráningarmat fasteigna? Hvað erum við að tala um? Það er nákvæmlega það sem við erum búin að vera að biðja um undanfarna þrjá, fjóra mánuði; hver eru þessi blessuðu forgangsmál ríkisstjórnarinnar? Það eru svo mörg mál inni. Það liggur við að ríkisstjórnin tilkynni ný mál í hverjum einasta fréttatíma. Þetta er bara spurning um sjálfsagða kurteisi við þingheim að segja okkur hvernig við eigum að forgangsraða tíma okkar. Mér þykir það mál sem er til umræðu núna [[Forseti hringir.]]mjög mikilvægt, en kannski eru siglingalög mikilvægt mál hjá ríkisstjórninni.
Forseti. Við höldum áfram að spyrja. Forseti sagði það mjög skýrt í sjónvarpsfréttunum í gærkvöldi að það væri alveg ljóst að ekki væri hægt að klára þingstörf á morgun eins og áætlunin var. Ég er út af fyrir sig ósammála honum um það en get svo sem ekki gert neitt annað en að segja að ég sé ósammála því. Þá held ég að næsta skref sé að forseti þingsins segi okkur hvað hann telji að þinghald muni standa lengi hér í næstu viku. Erum við að tala um tvo eða þrjá þingdaga eða erum við að tala um alla vikuna? Erum við jafnvel að tala um þing eitthvað fram í miðjan október? Er það í spilunum?
Forseti gerir ráð fyrir að þingforseti og formenn þingflokka ráði ráðum sínum á næstunni.
Virðulegi forseti. Ég vil fara um þetta mál nokkrum orðum þegar það kemur hér í 2. umr. Það er athyglisvert og kannski tákn um ráðleysið og upplausnina í þinginu að núna við 2. umr. málsins sem ríkisstjórnin var mynduð um skuli enginn vera í salnum fyrir utan hæstv. forseta og þann sem hér stendur. Maður verður eiginlega að velta því fyrir sér hvort sé yfir höfuð einhver ríkisstjórnarmeirihluti eftir í landinu. Í þessu máli held ég að sé mikilvægt í byrjun að horfa til forsögu setningar gjaldeyrishaftanna. Þegar við lítum núna til baka þá var auðvitað mikilvægt að gjaldeyrishöftin voru sett á sínum tíma og þau voru nauðvörn sem var óhjákvæmilegt held ég að við getum verið sammála um núna að grípa til eftir hrun. Það var ekki einhugur um það þegar við sátum í viðskiptanefnd þingsins, eins og hún þá hét, á dimmu nóvemberkvöldi og ræddum þetta mál langt inn í nóttina og málið var afgreitt klukkan að verða fimm að morgni eftir miklar umræður í þingsal og í nefnd. Vegna þróunar mála fram að því var þessi ákvörðun óumflýjanleg. Þær efnahagsaðstæður sem voru í hruninu haustið 2008 verða í raun reglulega á Íslandi vegna þess að Ísland er lítið land og ungt land og þar af leiðandi lántökuland, tekur meira að láni en innlendur sparnaður stendur undir. Við tökum mikið að láni þegar vel gengur og þegar áhætta eykst í hinu alþjóðlega fjármálakerfi hækka áhættuálög, lánveitendur vilja aukið öryggi og þá leita peningarnir aftur út. Á Íslandi þurfa þeir alltaf að fara í gegnum gjaldeyrismarkaðinn og þá sunkar gjaldmiðillinn eins og steinn. Þetta gerðist á Íslandi á einni nóttu 2008 og blekkti á margan hátt sýn umheimsins á hrunið vegna þess að upplifun umheimsins í upphafi var að á Íslandi væru að gerast algjörlega sérstakir atburðir sem væru öðruvísi og annars eðlis í grundvallaratriðum en annars staðar í hinu alþjóðlega fjármálakerfi. Síðar kom í ljós að svo var ekki. Fleiri lönd lentu í hliðstæðum vanda. Ég nefni sérstaklega lántökulöndin á jaðri Evrópusambandsins, Grikkland, Spán, Portúgal. Þar leitaði fé aftur til baka til þeirra landa sem höfðu veitt lánin að stærstum hlut, Þýskalands og Hollands, en það fé fór í gegnum skuldabréfamarkaðinn og olli ekki hruni á einni nóttu eins og hér heldur langvarandi erfiðleikum í efnahagslífi þessara landa. Það vakti athygli að það skyldi vera Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og sérfræðingar hans sem mæltu með setningu gjaldeyrishaftanna. Ég man eftir forustumönnum aðila vinnumarkaðarins sem voru eins og Tómas og vildu fá að þreifa á naglaförunum til þess að fá að vita að það væri raunverulega þannig að fulltrúar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins væru að tala fyrir gjaldeyrishöftum. En staðan var svo erfið að þeir sáu enga leið til þess að hemja verðbólguna sem við var að glíma aðra en þá að setja á gjaldeyrishöft. Það var líka óhjákvæmilegt að setja gjaldeyrishöftin vegna þeirrar ófaglegu stjórnar sem var á Seðlabankanum á þessum tíma. Við vorum búin að lenda í gríðarlegum vandræðum með Seðlabankann mánuðinn á undan, fyrst þegar bankinn ákvað að lækka stýrivexti um 6 prósentustig á einni nóttu og þurfti svo að hækka þá aftur og svo líka þegar Seðlabankinn ákvað það að festa gengi krónunnar einn góðan veðurdag. Það dugði fram að hádegi þann sama dag, þá var fallið frá þeirri gengisfestingu. Seðlabankinn var algjörlega úti að aka, nú nefni ég ekki einu sinni Rússalánið, ég gleymdi því, hið fræga Rússalán sem auglýst var af hálfu Seðlabankans sem lausn á gjaldeyrisvanda Íslands. Það var þessi skortur á fagmennsku yfirstjórnar Seðlabankans sem gerði enn erfiðara að kljást við markað sem eiginlega var hruninn vegna þess að það var engin tiltrú á fagmennsku í Seðlabankanum eða getu hans til að taka á þessu máli. Það sem höftin gerðu var að skapa okkur svigrúm til að koma efnahagsáætluninni áfram. Margir efuðust um að við kæmumst nokkurn tímann aftur úr höftum eða það mundi taka gríðarlangan tíma. Þegar við vorum komin innan hafta var erfitt að sjá fyrir sér aðstæðurnar þar sem við gætum náð lausn á þessu máli. Vandamálin voru gríðarleg eins og gleggst kom í ljós þegar við settum fram áætlun um afnám hafta í marsmánuði 2011. Þá var aflandskrónuvandinn metinn á nærri 30% af þjóðarframleiðslu og engar hliðstæður voru í efnahagssögu heimsins. Þá var ekki lokið skiptameðferðinni í þrotabúi hinna föllnu banka þannig að umfang vandans sem steðjaði að gjaldeyrisstöðu þjóðarbúsins var ekki einu sinni fullgreint. Menn vissu ekki um umfang hinna innlendu eigna erlendra kröfuhafa sem bættust í reynd við aflandskrónustabbann og þurftu líka að komast út. Við tókum á því með löggjöf í marsmánuði 2012 og felldum eignir erlendra kröfuhafa í þrotabú bankanna undir höftin og sköpuðum okkur þannig samningsstöðu og umgjörð til þess að vinna úr þessari stöðu. Þegar maður horfði á þessum tíma fram á möguleikann á afnámi hafta þá var ekki mikil bjartsýni eins og ég segi. Það stafaði auðvitað af því að efnahagsgrunnur okkar og stærðirnar í hagkerfi okkar eru viðkvæmar. Sögulega séð hefur íslensk hagsaga einkennst af uppgangi sem dregur eiginlega alltaf með sér styrkingu gengis og bullandi viðskiptahalla sem síðan þarf að lagfæra með gengisfellingu og verðbólgu. Þetta er eiginlega saga íslenskrar hagstjórnar frá upphafi íslenskrar krónu. Á þessum árum var ýmislegt sem benti til þess að við værum að horfa í sömu átt. Kauphækkanirnar vorið 2011 fóru beint út í verðlagið og ollu samdrætti í þjóðartekjum undir lok árs 2012 og upphaf árs 2013, reyndar á allra versta tíma fyrir þáverandi stjórnarflokka. Strax það sumar hófst síðan sprengingin mikla í ferðaþjónustunni sem sér ekki fyrir endann á. Það má segja að viðbótarútflutningstekjur vegna fyrst makrílsins og síðan auðvitað gríðarlega jákvæður þjónustujöfnuður vegna ferðaþjónustunnar frá 2013 hafi algerlega breytt jafnvægisstöðunni í hagkerfinu og gert mögulega mikla styrkingu gengisins síðan þá og einnig að maður sjái fyrir sér að hægt sé að stíga hraðar frekari skref í afnámi gjaldeyrishafta. Innflæðið frá 2013 hefur styrkt gengið svo mjög að menn telja nú að það sé komið yfir meðaltalsraungengi og því eru ákjósanlegar aðstæður núna til þess að ráðast í skref til þess að opna frekar fyrir heimildir til frjálsra gjaldeyrisviðskipta. Við megum alveg við útflæði sem við máttum ekki alveg við árið 2011, 2012 eða 2013 og engin leið að sjá fyrir sér að við gætum þolað útflæði á þeim tíma. Vaxtamunur er líka mjög hagstæður okkur á meðan á árunum 2011, 2012 og 2013 var almenn vantrú, víðtækari vantrú skulum við orða það, 2010, 2011 og 2012 sérstaklega, jafnt innan lands sem erlendis á viðsnúningsgetu okkar í hagkerfinu. Stjórnarandstaðan flutti mál eftir mál um það að hér væri allt í kalda koli, að gerbreyta þyrfti efnahagsstefnunni og væntingavísitala í atvinnulífinu var lág og menn voru svartsýnir gagnvart framtíðarhorfum. Við þær aðstæður er mjög hættulegt að losa gjaldeyrishöft án fullnægjandi viðbúnaðar því að hættan er sú að það verði ekki útlendingar sem fari með peningana út heldur innlendir aðilar sem einfaldlega hafa ekki trú á stöðu mála heima fyrir. Þetta frumvarp og rannsóknarheimildir Seðlabankans sem í því eru fólgnar og eiga að greiða fyrir beitingu þjóðhagsvarúðartækja í framhaldinu o.s.frv., sýna í hnotskurn veikleikann sem við búum við með hina íslensku krónu. Við erum í fullkominni óvissu um framtíðarþróunina. Ef það er eitthvað sem er orðið alveg ljóst núna frá hruni er það að íslenska krónan virkar bara ef menn eru tilbúnir til þess að setja á höft þegar útflæðisþrýstingur eykst. Ég held að það sé lærdómurinn af þessu kerfi öllu saman. En í þeirri stefnumörkun felst líka mikið tjón. Það þýðir að við getum ekki búist við því að fyrirtæki sem ætla að vera í alþjóðlegri starfsemi kjósi að hafa höfuðstöðvar hér á landi vegna þess að engin fyrirtæki sem vilja láta taka sig alvarlega í alþjóðlegum viðskiptum hætta á það að vera í landi þar sem hægt er að setja höft. Það er fórnarkostnaður fyrir okkur. Við sjáum það svo vel í nýjum störfum í þekkingariðnaði hversu mjög dregið hefur úr jákvæðri þróun þar frá hruni. Fyrir hrun og frá gildistöku EES-samningsins höfðum við hér stór alþjóðleg fyrirtæki með höfuðstöðvar á Íslandi, ég nefni bara Marel, Össur og Actavis sem skiptu okkur miklu máli. Við höfum enn þá einstaka bútastarfsemi sumra þessara félaga hér, en Actavis er að loka í Hafnarfirði og það eru engin ný svona stór fyrirtæki að verða til á Íslandi í dag. Starfsstöðvar nýrra þekkingarfyrirtækja eru miklu minni og fámennari. Það eru engir mörg hundruð manna vinnustaðir. Það er sorglegt og mikið áhyggjuefni. Það er bein afleiðing þess að við búum við gjaldmiðil sem er haftagjaldmiðill og það vill enginn hætta á það að vera með höfuðstöðvar í haftagjaldmiðilslandi. Hinn fórnarkostnaðurinn sem fylgir því að vera tilbúinn að setja á höft er sú staðreynd að þá búum við til umgjörð sem auðvelt er að misnota til ofstjórnunar. Við búum til eitthvað sem heitir þjóðhagsvarúðartæki, en beiting þeirra skiptir miklu máli. Hvenær er þeim beitt? Klukkan hvað er þeim beitt? Fær réttur viðskiptamaður að sleppa í gegn með sína yfirfærslu fimm mínútur í fjögur ef hindranirnar eru settar á klukkan fjögur? Fær hann símhringingu um að það sé yfirvofandi að setja á þessar hindranir eða aðrar, alveg eins og var í gamla daga þegar vildarvinir núverandi stjórnarflokka fengu að vita um gengisfellingar á undan öllum öðrum? Þeir gátu fengið að afgreiða vörur á gamla genginu en venjulegt fólk þurfti hins vegar að sæta gengisfellingunni. Það er engin tilviljun að á sama tíma og þessi ríkisstjórn hættir við aðildarumsókn að Evrópusambandinu og lokar fyrir umræðu um nýjan gjaldmiðil og nýtt gjaldmiðilsumhverfi þá höfum við séð ítrekaðar tilraunir hennar á kjörtímabilinu til þess að breyta yfirstjórn Seðlabankans og gera hana pólitískari. Það er vegna þess að ef við ætlum að búa við íslenska krónu þar sem forsenda gjaldmiðilsins er að menn séu alltaf tilbúnir að setja á höft og þar sem ýmsar hindranir eru við frjálsum viðskiptum og hægt að koma þeim á með stjórnvaldsákvörðun þá gerum við stöðu seðlabankastjóra landsins pólitískt eftirsóknarverðasta starfið í landinu. Við aukum á hættuna á pólitískum afskiptum af Seðlabankanum og setjum okkur þar af leiðandi í þá stöðu að við séum ekki frjálst markaðshagkerfi heldur hagkerfi þar sem pólitísk ítök eru hluti af stjórnkerfi efnahagsmála. Þannig að tjónið af krónunni er gríðarlegt. Við vitum það alveg að ef við ætluðum að afnema höft til fulls þá þyrftum við að hafa skuldlausan ríkissjóð, þyrftum að hafa gríðarlega stóran óskuldsettan gjaldeyrisvaraforða og við þyrftum að hafa viðvarandi mun hærri vexti en í öðrum löndum. Allt er þetta tjón fyrir íslenskt atvinnulíf. Við reynum að gera þetta að verulegu leyti og við munum þurfa að gera þetta að verulegu leyti, en svo búum við líka til þjóðhagsvarúðartæki. Við erum nú þegar búin að samþykkja í vor innflæðishindranir þar sem hægt er að setja bindisskyldu á þá sem koma með erlent fé inn í landið í vaxtamunarviðskiptum og ýmiss konar útflæðishindranir eru auðvitað í pípunum og eins og ég segi, það verður þá þannig að íslenska krónan mun koma í veg fyrir að við verðum alþjóðlega gjaldgengt hagkerfi, við verðum svona hálfhaftaland til langframa. Þess vegna er það að rætast sem ég hef margoft sagt frá hruni að það sé óhugsandi að íslensk króna verði aftur án hafta. Hún verður alltaf með einhvers konar höftum. Menn munu kalla þau einhverjum öðrum nöfnum en við skulum ekki blekkja okkur með því að það að viðhalda hótuninni um að setja höft hvenær sem er og að hafa í gildi ýmiss konar þjóðhagsvarúðartæki sem bjóða upp á ýmiss konar einstaklingsbundnar eða sértækar ákvarðanir um hver má og hver má ekki bjóði ekki heim pólitískri misnotkun á Seðlabankanum og hagkerfi þar sem tekið verður á sambærilegum málum með ósambærilegum hætti. Ég vil að síðustu, virðulegi forseti, lýsa gleði minni yfir því að hér skuli í þingsal sitja nokkrir þingmenn stjórnarandstöðunnar. Athyglisvert að enginn úr stjórnarmeirihlutanum hafi tök á því, ég skil það nú reyndar að þingmenn Framsóknarflokksins séu uppteknir við úthringingar og önnur brýnni verkefni, en það hlýtur auðvitað að vera okkur sem þjóðþingi umhugsunarefni af hverju í ósköpunum þingið og þingforustan lætur bjóða sér það að hér sé verið að halda umræðu í gangi sem enginn vilji er af hálfu stjórnarliða til að taka þátt í. Ég fagna nú komu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar í salinn, en það væri eðlilegast að fresta þingfundum og halda þeim áfram þegar einhverjar horfur eru á því að stjórnarmeirihlutinn sé jafnt andlega sem líkamlega viðstaddur í þingsal.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu sem endranær. Hv. þingmaður fór hér aðeins yfir forsöguna að hruninu og mér þótti áhugavert að minnast hennar vegna þess að þótt ég hafi bara verið óbreyttur borgari þá, vonandi háttvirtur, man ég mjög vel eftir því hversu galið það var. Hv. þingmaður fór aðeins yfir yfirstjórn Seðlabankans. Ég man þegar fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra, Davíð Oddsson, varð seðlabankastjóri. Þá skellti ég upp úr. Mér þótti það svo galið, ekki út af persónu mannsins, ekki einu sinni út af stjórnmálaskoðunum hans eða því sem hann hafði gert í pólitíkinni, heldur vegna þeirrar staðreyndar að hann var umdeildasti og áhrifamesti stjórnmálamaður á Íslandi sennilega síðan á Sturlungaöld - það mætti færa alla vega rök fyrir því. Það býr til vandamál að setja slíkan mann á toppinn á Seðlabankanum, tortryggnisvandamál erlendra aðila í það minnsta og það vakti vissulega alla vega tortryggni hjá þeim sem hér stendur gagnvart því að viðkomandi aðili væri heppilegur til þess að stýra batteríi eins og Seðlabankanum. Síðar meir varð hann ritstjóri Morgunblaðsins, sem er ekki minna fyndið að mínu mati af sömu ástæðum. Á þessum tíma var þetta náttúrlega galið. Það var galið hvernig fór með efnahaginn hérna, sú hugmynd var galin að við værum á einhvern hátt sérstakir snillingar í fjármálum. Hið gagnstæða kom á daginn. Ég velti fyrir mér þegar ég heyri ræður eins og þessa ágætu ræðu hv. þingmanns: Höfum við lært eitthvað af þessu? Hefur Ísland sem samfélag og sem stjórnkerfi lært eitthvað? Verður þetta öðruvísi í framtíðinni? Erum við núna allt í einu komin með þetta allt á hreint þegar við erum komin með helling af ferðamönnum til að halda okkur uppi? Eða getum við búist við því að í framtíðinni munum við gera ef ekki sömu þá sambærileg mistök?
Virðulegi forseti. Ég er viss um að við höfum eitthvað lært, en ég er líka viss um að við höfum ekki lært nóg. Það sá maður nú á umfjölluninni um þingmálið sem við afgreiddum í síðustu viku um alþjóðlega fjármálaeftirlitið vegna þess að þar skorti mikið á greiningu á þeim undirliggjandi hættum sem ávallt eru fyrir íslenskt efnahagslíf á opnum markaði. Ég mundi vilja svara hv. þingmanni með þeim hætti að segja að mér fyndist við ekki hafa lært til fulls af þessu ef við teljum að lausnin geti verið gjaldmiðill sem ekki er almennilega gjaldgengur og getur ekki verið starfrækslugjaldmiðill fyrir alþjóðlega samkeppnishæf fyrirtæki. Þá held ég að gjaldmiðilsmálið og vandi okkar í peningamálum verði viðvarandi. Hann er ekki ofarlega á baugi núna vegna þess að verðbólga er lág vegna hagstæðari ytri aðstæðna, en við vitum það alveg eins og að nótt fylgir degi að það endist ekki endalaust. Þegar verðbólgan fer af stað eða gengið fer að falla, nema hvort tveggja sé, vitum við alveg hvað gerist í íslensku hagkerfi. Þá mun fólk horfa á nýjan leik til þess að fá alvöru gjaldmiðil sem er gjaldgengur og ekki eins sveiflukenndur og veikburða og krónan. Ég held líka að okkur skorti skilning, eins og í þessu fjármálaeftirlitsmáli, á þeim hagrænu staðreyndum sem við stöndum frammi fyrir. Það mun alltaf verða innflæði fjár til Íslands. Það mun alltaf verða útflæði fjár frá Íslandi. En það er mjög hættulegt að búa til kommisarakerfi eins og verið er að gera með þjóðhagsvarúðartækjunum sem skapa möguleika á því að ef óvandaðir menn komast í forustu [[Forseti hringir.]]Seðlabankans, eins og ríkisstjórnin hefur um margt stefnt að því að gera á þessu kjörtímabili, séu þar tæki til þess að mismuna mönnum, gera vildarvinum [[Forseti hringir.]]greiða og hegna öðrum.
Virðulegi forseti. Niðurlagið í svari hv. þingmanns minnti mig á það sem ég taldi mig hafa að mestu klárað að ræða hérna, þ.e. upplýsingasöfnunina sem á sér stað hjá Seðlabankanum, sem við höfum farið yfir. Hún er nauðsynleg og allt það, en samt sem áður hefur hún þessi vandkvæði í för með sér. Þetta eru auðvitað dýrmætar upplýsingar og fyrir fleiri en Seðlabankann og fyrir fleiri en Íslendinga. Það er jú ákveðinn vandi. Ég er sammála hv. þingmanni. Ég held að við höfum lært eitthvað, merkilegt nokk, en ekki nóg. Ég óttast sérstaklega að núna séum við fyrst og fremst að einblína á lausnir eða umgjörð hagkerfis sem geti tekist á við þetta tiltekna vandamál sem var bankahrunið 2008. Ef ég velti því upp hvort við séum t.d. reiðubúin fyrir skyndilegan viðsnúning í ferðamannastraumi, sem dæmi, sem gæti átt sér stað af milljón mismunandi ástæðum, það þarf ekkert að telja þær upp, það er ýmislegt sem getur valdið því, þá sé ég ekki fram á það að við værum jafn vel í stakk búin til að bregðast við því. Þá óttast ég líka ef eitthvað slíkt mundi gerast, og vonandi gerist það ekki, alla vega ekki snögglega, mundum við þurfa enn þá fleiri tæki á borð við þau sem hér eru sett inn. Hérna eru sett inn tæki til þess að safna saman upplýsingum hjá Seðlabankanum, mjög víðtækar heimildir, enn og aftur, og munu halda áfram að vera mikilvægar. Og ekki síst vegna þess að við erum með þennan gjaldmiðil held ég að við verðum alltaf einhvern veginn föst í viðbragðsstöðu gagnvart gjaldmiðilsvandamálinu, sem eru auðvitað hinar miklu gengissveiflur. En sömuleiðis hefur verið andvaraleysi hjá íslenskum yfirvöldum og, ég ætla bara að segja það, íslenskum almenningi líka, gagnvart hugsanlegum skakkaföllum í innviðum hagkerfis, t.d. bankakerfisins en ekki síður ferðamannaiðnaðarins. Ég velti fyrir mér: Ef við ætlum að vera með þessa krónu áfram, sem lítur allt út fyrir að verði tilfellið, hvernig getum við best búið að því án þess [[Forseti hringir.]]að vera alltaf í einhverjum höftum?
Virðulegi forseti. Vandinn við íslenskt hagkerfi er að það er mikið Mikka mús-hagkerfi. Þetta eru litlar stærðir og það er á færi eins þokkalega efnaðs manns að standa fyrir þannig tilflutningum á fjármagni milli landa að það getur haft veruleg áhrif á lykilstærðir í hagkerfinu innan sólarhringsins. Það er alveg óbærileg staða fyrir þjóðina að við séum þannig eins og leiksoppar auðmanna, að hægt sé að stilla af lykilstærðir í hagkerfinu eftir geðþótta örfárra einstaklinga. Það verður vandamál meðan við búum við íslenska krónu, sérstaklega eftir hrunið vegna þess að íslenska krónan er ekki vinsæl úti um heim og það er erfitt að sannfæra menn um að fjárfesta í henni. Auðvitað erum við alltaf að bíta í skottið á okkur. Nú er byrjað að fjárfesta eða markaðssetja íslensk skuldabréf í útlöndum og þar með þurfa menn að fjárfesta í íslenskum krónum. Það er gott fyrir okkur að sumu leyti, gjaldeyrismarkaðurinn verður dýpri, en það er líka slæmt að því leyti, eins og við upplifðum í hruninu, að þegar öllum verður mál á sama tíma sunkar krónan og við sitjum eftir með mikinn vanda. Ég held að skásta leiðin til að lifa við krónuna séu einhvers konar höft og hömlur og þjóðhagsvarúðartæki eins og við erum að þróa, en eins og ég sagði áðan. Þau skapa verulega hættu á misnotkun vegna þess að lykilstærðirnar sem leiða af upplýsingunum sem hv. þingmaður var að tala um áðan, þ.e. lykilstærðirnar og ákvarðanirnar um hver má fara út á hvaða tíma, eru verulega verðmætar ákvarðanir. Þeir sem fá að fara út geta hagnast gríðarlega umfram þá sem fá að fara út klukkutíma seinna eða fá kannski ekki að fara út. Það skapar hættur á pólitískum ítökum í yfirstjórn Seðlabankans. Það er stóra hættan sem ég sé að við stöndum frammi fyrir núna.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um opinber innkaup. Það er gott mál. Það er að sönnu byggt á tilskipunum sem við þurfum að innleiða vegna EES-samningsins. Á sama hátt er þarna ýmislegt sem tengist okkur beint og við höfum sjálf verið að vinna í. Við þekkjum málið í stærra samhengi. Við höfum lagt mikla áherslu á það á þessu kjörtímabili, og þá sérstaklega meiri hluti fjárlaganefndar, að ýta eftir því að útboð sé nýtt við innkaup á vörum og þjónustu hjá hinu opinbera eða hjá ríkinu. Ég held að það sé óhætt að segja að það hafi gefið góða raun. Það er bæði réttlátt og skynsamlegt og besta leiðin til að tryggja að við fáum bestu vöruna, og bestu þjónustuna, á sem hagstæðustu verði og ýtir sömuleiðis undir heilbrigða og eðlilega samkeppni. Það eru nokkrir hlutir sem tengjast þessu máli. Í umsögnum gerði eitt sveitarfélag athugasemdir við það að viðmiðunarfjárhæðir sem ná til ríkisins eigi líka að ná til sveitarfélaganna, en ég verð að segja að mér fannst það ekki vera nægjanlega sterk rök enda ættu sérstaklega stærstu sveitarfélögin sem þetta á við um, eða það stærsta, að hafa burði til þess að geta boðið út eins og hjá ríkinu. Sérstaklega í ljósi þess að það sem er viðkvæmt í þessu, sú þjónusta - hægt er að fá undanþágu frá því. Síðan er annað, virðulegi forseti. Það snýr að því að í gömlu lögunum var sérstakt ákvæði um samkeppnismat. Þá voru menn að vísa til þess að samkeppnisyfirvöld þyrftu að gera úttekt á stöðu samkeppnismála á viðkomandi markaði þannig að þegar farið yrði í útboð í samvinnu við opinberar stofnanir, sem er sjálfsagt og eðlilegt og æskilegt, með öðrum aðilum á Evrópska efnahagssvæðinu til að fá hagstæðari tilboð þá þyrfti að vera tryggt að það mundi ekki valda skaða á innlendum markaði í kjölfarið. Þetta var sett inn fyrir nokkrum árum. Það er hins vegar vont að sá aðili sem kannski mundi nýta sér þetta best lét aldrei á þetta reyna, þá er ég að vísa til Landspítalans, og þar af leiðandi fengum við ekki reynslu af því hvernig þetta gekk. En svo að það sé sagt þá voru umsagnaraðilar mjög ósammála um ágæti þessa samkeppnismats. Sumir aðilar töldu þetta vera svo erfitt og óyfirstíganlegt að ekki væri hægt að taka þátt í sameiginlegum útboðum, á meðan aðilar eins og Ríkiskaup og Samkeppniseftirlitið töldu að þetta væri tiltölulega lítið mál og einfalt að framkvæma þetta. Vísað var til reynslu ríkislögreglustjóra, að þetta hefði gengið vel hjá þeirri stofnun við opinber útboð. Við eftirgrennslan kom í ljós að þeir höfðu farið í sameiginlegt útboð á byssukúlum á Evrópska efnahagssvæðinu áður en samkeppnismatið kom inn í lögin. Það gekk mjög vel, en hins vegar tók það eitt og hálft ár fyrir þá að fá svör um samkeppnismatið þegar þeir reyndu að fara þá leið eftir að það kom inn í lögin. Það segir sig sjálft að það er eitthvað sem getur ekki gengið upp fyrir viðkomandi stofnanir. Landspítalinn sem kallaði hvað mest eftir þessu lét aldrei á þetta reyna, því miður, það hefði verið gott að hafa þá reynslu. Niðurstaðan í hv. fjárlaganefnd var sú að taka út ákvæðið eins og það er í dag. Þess í stað skal tilkynna Samkeppniseftirlitinu um fyrirhuguð innkaup ásamt rökstuðningi fyrir beitingu heimildarinnar. Samkeppniseftirlitið skal veita álit sitt á samkeppnismatinu og taka þar með afstöðu til þess hvort útboðið sé til þess fallið að raska samkeppni á innlendum markaði. Afstaða Samkeppniseftirlitsins kemur þó ekki til með að stöðva eða tefja útboðsferlið og þannig kemur álit þess ekki í veg fyrir að innkaupin geti farið fram. Á mannamáli þýðir þetta það að viðkomandi stofnun sendir tilkynningu til Samkeppniseftirlitsins en heldur áfram með útboðið og Samkeppniseftirlitinu er skylt að koma með álit sitt á því hvort þetta hafi áhrif á viðkomandi markað. Það er svolítið stórt mál hvort viðkomandi fyrirtæki, sem starfar í þessum geira, sé einungis að vinna á innlendum markaði eða hvort markaðurinn sé Evrópska efnahagssvæðið. Lyf hafa verið mest í umræðunni, en þetta á auðvitað við um mjög margt annað. Forsvarsmenn Landspítalans hafa til dæmis haldið því fram að ef þeir taki þátt í sameiginlegum útboðum með öðrum spítölum á Norðurlöndum geti þeir fengið mun hagstæðara verð. Er þetta tilkomið vegna þess að með EES-samningnum urðum við aðilar að haftaverslun ESB um lyfjamál. Nú kynni einhver að spyrja: Hvað er það? Þetta er myndin af því sem Evrópusambandið er hvað harðast gagnrýnt fyrir af aðilum innan Evrópusambandsins og aðildarlöndunum, en gagnrýnin beinist að stærstum hluta að því að þar er um að ræða embættismannaveldi sem enginn getur haft nein áhrif á, sem hefur ekki ábyrgð gagnvart neinum. Þá er ég að vísa til framkvæmdastjórnarinnar þar sem menn eru ráðnir inn, þeir eru ekki kosnir inn, og skiptir engu máli hvernig Evrópukosningar fara eða kosningar í viðkomandi löndum, þeir sitja þar og eru með gríðarleg völd. Þeir aðilar sem hafa mestan aðgang að þessum aðilum eru stórir aðilar, stórar lobbýgrúppur eins og bankarnir og stóru lyfjafyrirtækin. Hugmyndin með Evrópska efnahagssvæðinu er sú að þetta sé eitt markaðssvæði, þannig að ef viðkomandi aðili flytur eitthvað inn á Evrópska efnahagssvæðið, sama hvað er, segjum í Bretlandi, Þýskalandi eða hvar það er, þá á varan að geta flotið um allt svæðið. Þetta á hins vegar ekki við um lyf. Þar þurfa menn að fara í gegnum sama prósessinn, sama fyrirkomulagið, til að fá leyfi fyrir lyfið í hverju landi fyrir sig. Þetta er augljóslega gert til þess að skipta Evrópumarkaðnum upp eftir kaupgetu almennings þannig að þessir stóru lyfjaframleiðendur, sem eru nú ekkert mjög margir í heiminum, geti stýrt því á hvaða verði þeir selja viðkomandi lyf á viðkomandi markaði. Það segir sig sjálft, virðulegi forseti, að það er svolítið skrýtið þegar á svæðum eins og við Miðjarðarhafið, í löndunum þar, er vara seld á miklu lægra verði en til dæmis á Íslandi. Þeir aðilar sem fara sérstaklega illa út úr þessu eru litlu markaðirnir eins og Ísland. Þó er það þannig að innan Evrópusambandsins svindla menn svolítið á þessu eins og þeir gera oft. Lúxemborg fer til dæmis þá leið að nýta sér belgísku lyfjastofnunina. Malta fór, alla vega síðast þegar ég kannaði, þá leið að taka ekki mark á þessu heldur taka þeir bara allt inn sem kemur frá Bretlandi. En við Íslendingar höfum orðið fyrir barðinu á þessu sem kemur meðal annars fram í því að hér eru miklu færri lyf á markaði með miklu færri markaðsleyfi og hefur það reynst okkur erfitt þó svo að við höfum náð miklum árangri í því að lækka lyfjaverð á undanförnum árum, og erum vonandi að ná enn þá betri árangri því að lyf eru mjög mikilvæg og það er mjög mikilvægt að við séum með eins ný lyf og mögulegt er, eins góð lyf og mögulegt er, vegna þess að lyf eiga ekki bara að bjarga lífi fólks, heldur gera að verkum að fólk sem annars væri óvinnufært geti tekið þátt í þjóðfélaginu. Það eru sífellt fleiri sem geta tekið þátt í þjóðfélaginu út af þróuninni á lyfjamarkaðnum. Ég vísa hér til þessa, virðulegi forseti, af því ég þekki þetta mál nokkuð vel. Sem heilbrigðisráðherra vann ég á sínum tíma mikið í þessum málum, fundaði meðal annars með framkvæmdastjórum Evrópusambandsins út af þessu. Það viðurkenna allir þennan vanda, en það hefur hins vegar lítið verið gert í að leysa hann. Við þurfum að hafa þetta í huga þegar við gerum áætlanir hvað þessa hluti varðar. Niðurstaða hv. fjárlaganefndar er sú að við erum ekki að stöðva útboð, sama hvaða fyrirtæki er um að ræða. Þetta á að sjálfsögðu ekki bara við um Landspítalann, þetta á við um öll opinber fyrirtæki, þau geta farið í útboð en þau þurfa hins vegar að tilkynna það til Samkeppniseftirlitsins með þessu samkeppnismati. Samkeppniseftirlitið verður að taka afstöðu til þess hvort um sé að ræða markað sem er þá í raun evrópskur, þá þarf ekkert að gera það neitt meira, þá vita allir umboðsaðilar fyrir viðkomandi vöru hér á landi og sömuleiðis vita þeir aðilar sem kaupa inn að þeir geta gengið að þessu með þessum hætti. Ég held að þetta sé lausn sem flestir ættu að geta sætt sig við. Við bætum líka hér inn, virðulegi forseti, málskotsrétti fyrir félög eða samtök fyrirtækja til kærunefndar útboðsmála. Það er auðvitað mjög viðkvæmt. Á mörgum sviðum eru viðkomandi opinberar stofnanir, stærstu og stundum jafnvel einu kaupendur að vörum hjá litlum aðilum. Ef einhver telur á sér brotið þá er það svolítið stór ákvörðun að kæra þann eina aðila eða alla vega langstærsta viðskiptavininn. Þess vegna fannst okkur það málefnaleg rök að samtök viðkomandi fyrirtækja gætu skotið málum til kærunefndar útboðsmála. Það hefur síðan komið athugasemd varðandi eina grein sem snýr ekki að þessum málum. Það er athugasemd frá Samtökum iðnaðarins, sem telja að við þurfum að fara betur yfir ákveðinn þátt mála sem snýr að uppgjöri við undirverktaka. Ég legg þess vegna til, virðulegi forseti, að við förum með málið í nefnd á milli umræðna. Að öðru leyti leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með fyrrgreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta skrifa hv. þingmenn Vigdís Hauksdóttir, Guðlaugur Þór Þórðarson, Brynhildur Pétursdóttir, Haraldur Benediktsson, Oddný Harðardóttir, Páll Jóhann Pálsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Valgerður Gunnarsdóttir. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar, hv. þingmenn Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Brynhildur Pétursdóttir, Oddný G. Harðardóttir, skrifa undir með fyrirvara um viðmiðunarfjárhæðir vegna innkaupa sveitarfélaga.
Forseti. Hv. framsögumaður kom inn á lyfjamarkaðinn í Evrópu og orðaði það sem svo að Lúxemborg og Malta og einhverjir svindluðu á Evrópureglunum. Ég tel það alls ekki vera, virðulegi forseti. Ég tel að eins og reglur sameiginlega markaðarins, EES, um lyf eru túlkaðar hér á landi séu þær bara allt of þröngt túlkaðar. Öryggisreglur gilda um lyf vegna þess að þau geta verið hættuleg, jafn nauðsynleg og þau eru eins og hv. þingmaður kom inn á og geta gjörbreytt lífi fólks. Hin nýju gigtarlyf hafa gjarnan verið notuð sem dæmi um það hvernig fólk sem hafði ekki starfsorku áður eða neitt lifir nú eðlilegu lífi. Við sjáum hvernig krabbameinslyf lengja líf fólks og alltaf eru að koma ný og ný þannig að það er enginn vafi á því. En lyf eru hættuleg. Þess vegna gilda um þau sérstakar öryggisreglur. Þær öryggisreglur sem um þau gilda eru notaðar hér á landi sem tæknileg viðskiptahindrun. Það var einmitt það sem gerðist þegar innri markaðnum var komið á, þá var tæknilegum viðskiptahindrunum útrýmt í Evrópubandalaginu sem þá hét. Þeim var útrýmt. Það hefur ekki gerst í lyfjunum. Þessar öryggisreglur sem eru nauðsynlegar vegna þess að lyf eru hættuleg efni eru notaðar hér á landi sem tæknileg viðskiptahindrun.
Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þingmanni er mjög hlýtt til Evrópusambandsins, en það breytir ekki staðreyndum málsins. Við erum að tala um öryggisreglur sem eru nákvæmlega eins í hverju einasta landi. Hvaða barn sem kæmi að þessu mundi komast að þeirri niðurstöðu að lyf sem fer í gegnum norsku lyfjastofnunina ætti að vera hægt að selja hér. Það er bara ekki hægt út af reglum Evrópusambandsins. Hv. þingmaður verður bara að lifa með því að það eru lobbýgrúppur í Brussel sem hafa fengið sitt í gegn til þess að hægt sé að selja þetta á hærra verði hér en í öðrum löndum. Svo einfalt er það. Ég þekki þetta mál prýðilega vegna þess að ég fór í það sem ráðherra, náði þó að lækka lyfjakostnaðinn um milljarða. Þetta var erfiðast. Ég var á gráu svæði þegar ég breytti reglugerðum, fullkomlega meðvitaður um það, eftir að ég var búinn að tala við framkvæmdastjóra, tvo framkvæmdastjóra í Evrópusambandinu um málið. Það lá alveg fyrir að við yrðum að fara eftir reglunum. Þegar ég breytti t.d. reglugerðinni um fylgiseðlana þá töldu sérfræðingarnir að ég væri í raun á mjög gráu svæði. En það er dæmigerð tæknileg viðskiptahindrun sem er sett með reglum ESB í þessu máli eins og mörgum öðrum, menn eru að gæta hagsmuna stóru fyrirtækjanna. Þeir sem borga er fólkið. Hv. þingmaður getur verið ofsalega sár og svekktur yfir að ég segi þetta, en þetta er staðreynd. Síðan getum við farið yfir það hvernig menn fara misjafnlega eftir reglum. Mér sýnist ESA fylgja því mun fastar eftir að við förum eftir bókstafnum en lönd sem eru innan Evrópusambandsins. Það væri gott að fara yfir það í þessum sal eða einhvers staðar annars staðar.
Virðulegi forseti. Já, það er nefnilega hárrétt. Það gilda sömu öryggisreglur um lyf hér á landi og t.d. í Danmörku. Þess vegna er ekkert nema íslensk túlkun og íslenskar reglur sem gera það að verkum að við getum ekki notað markaðsleyfi frá Danmörku, það er bara okkar túlkun. Það var t.d. komið á sérstakri Evrópuskráningu lyfja, þau eru ekki skráð í einstökum löndum heldur eru þau skráð á Evrópumarkaði. En Ísland segir að það þurfi að skrá þau hér sérstaklega. Þetta eru ekki lobbýistagrúppur, lyfjafyrirtækin vinna ekki bara í Brussel, þau vinna hér á landi. Ég hef sagt það áður í þessum stól að ekkert hefur komið mér jafn mikið á óvart í mínum störfum, og hefur þó margt komið mér á óvart eins og t.d. hér í þinginu, og það hvernig íslensku lyfjafyrirtækin passa upp á það að íslenski markaðurinn sé einn og lítill þannig að þau geti haldið hér uppi allt of háu lyfjaverði.
Virðulegi forseti. Þetta breytir engu. Þetta er regluverk Evrópusambandsins. Það er augljóst af hverju það er gert með þessum hætti. Það eru engin málefnaleg rök fyrir því. Þú getur ekki án samþykkis viðkomandi lands nýtt þau markaðsleyfi. Ég gerði það hins vegar, náði samningum við Svíþjóð á sínum tíma í minni tíð sem heilbrigðisráðherra, að öll þau lyf sem voru skráð með markaðsleyfi þar færu sjálfkrafa til Íslands nema viðkomandi fyrirtæki stoppaði það sjálft. Nokkur gerðu það sem mér finnst alveg stórmerkilegt. En hins vegar er það þannig … [[Sérhagsmunir.]]Já, algjörlega, þetta eru allt sérhagsmunir. Það er auðvelt að koma sérhagsmunum fyrir ef þú ert stór í Brussel. Ég hef talað við marga Evrópuþingmenn sem hafa sagt að það komi á óvart þegar stóru bankarnir og stóru fyrirtækin eru mjög fylgjandi öllu þessu reglugerðafargani. Af hverju eru þau fylgjandi því? Vegna þess að þegar þú ert risastór þá er ekkert mál fyrir þig að hafa 10, 20, 30, 40, 100 manna deild sem sinnir reglugerðafarganinu, en litlu og meðalstóru fyrirtækin geta ekki keppt í því vegna þess að það eru svo mikil umsvif að fara í gegnum einhverjar reglur sem oft á tíðum eru mjög sérkennilegar. Það var síðasta ríkisstjórn sem hætti því samstarfi sem ég kom á. Síðast þegar ég kom að þessu voru nokkrir tugir lyfja sem fóru í gegn með þessum hætti sem var auðvitað mjög æskilegt, en ég veit ekki af hverju síðasta ríkisstjórn hætti því samstarfi. Það er hins vegar ekki hægt að gera þetta öðruvísi en að vera í samstarfi við viðkomandi lyfjastofnun í viðkomandi landi af því að Evrópureglurnar eru þannig. [[Gripið fram í.]]Þær eru bara þannig. Reglurnar í Brussel eru svona vegna þess að það er verið að gæta hagsmuna stóru lyfjafyrirtækjanna þannig að hægt sé að verðleggja lyfin hærra verði í löndum þar sem kaupmáttur er hár en þar sem er lægri kaupmáttur. Þetta er tilkomið vegna þess að stóru lobbýgrúppurnar, stóru fyrirtækin, hafa svo góðan aðgang að framkvæmdastjórninni í Brussel á meðan litlu aðilarnir hafa ekki sama vægi, hvað þá þessir vesalings Evrópuþingmenn.
Virðulegi forseti. Mig langaði að vekja athygli á máli sem þingflokkur Bjartrar framtíðar lagði fram á sínum tíma og fjallar um afnám 5. gr. laga um Kristnisjóð. Ástæðan fyrir að ég nefni það er sú að ég skrifaði sjálfur frumvarp með greinargerð sem mér þótti frábær og þykir enn. Ég lagði það fram og var ægilega kátur með málið þegar mér var tjáð að þingflokkur Bjartrar framtíðar hefði þegar lagt þetta fram á því þingi. Ég velti því fyrir mér í dágóðan tíma hvort ég vildi leggja það fram líka. Það má sum sé leggja fram sama frumvarp tvisvar. Mér þótti það auðvitað kjánalegt eins og sjálfsagt fleirum, en ákvað þegar fram liðu stundir að mig langaði að eiga það á þingskjölum, mig langaði að eiga þetta frumvarp. Mér fannst greinargerðin vera mikilvæg skilaboð svo ég lagði það fram en ekki með þeim ásetningi að fá það á dagskrá heldur til að skilja það eftir í þingskjölum. Og ef málið yrði sett á dagskrá mundi ég frekar styðja að þingmál Bjartrar framtíðar færi á dagskrá, enda þarfaþing mikið og hvet ég alla til að lesa báðar greinargerðir [[Gripið fram í.]]til að sjá hversu mikilvægt þetta mál. Ég vona að lokum að málið verði afgreitt á næsta kjörtímabili.
Forseti hefur meðtekið þessar upplýsingar.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að koma inn á þetta mál sem hér er til umræðu, þ.e. frumvarp til laga um opinber innkaup, og gera grein fyrir fyrirvara okkar í minni hlutanum, eða mínum allavega, sem snýr fyrst og fremst að viðmiðunarfjárhæðum. Það er það sem sveitarfélögin hafa verið að gagnrýna og ekki bara Reykjavíkurborg þó að þetta snerti hana mest, augljóst er að Reykjavíkurborg er stærsta sveitarfélagið. Þess vegna koma þær fjárhæðir sem um ræðir mest við það sveitarfélag. En Samband íslenskra sveitarfélaga hefur líka fyrir hönd sveitarfélaganna í landinu skilað inn umsögn og er í meginatriðum hlynnt málinu en hafnar í raun þessum viðmiðunarfjárhæðum og hvenær aðilar eru útboðsskyldir innan lands eins og kemur fram í þriðja kaflanum. Sambandið minnir á að samkvæmt núgildandi lögum ber öllum sveitarfélögum að setja sér innkaupareglur og Sambandið gerði á sínum tíma sjálft ramma utan um það sem mörg sveitarfélög hafa tekið sér til fyrirmyndar en önnur svo sett sínar eigin reglur. Þetta er inngrip í sjálfsstjórnar- og ákvörðunarvald sveitarfélaganna, sem hér er gagnrýnt, og mér finnst mikilvægt, og ekki einungis það heldur hefur þetta líka í för með sér aukinn kostnað því að það er annað sem líka er lagt til, ekki bara þessar samræmdu viðmiðunarfjárhæðir, heldur um leið verða sveitarfélögin þá jafn sett ríkinu og stofnunum þeirra og þá gagnvart kærunefnd útboðsmála. Bæði Sambandið og Reykjavíkurborg fullyrða að það muni hafa í för með sér töluvert aukinn kostnað vegna kaupa á sérfræðiþjónustu vegna þess að fleiri útboð á vegum sveitarfélaga þurfa að fara í gegnum þetta ferli. Á það er minnt að sveitarfélögin eru, eins og við þekkjum, bæði stór og misjöfn og verkefni þeirra líka, minnt á að þau fái þetta svigrúm til að kaupa grunnþjónustu í sveitarfélögum sínum. Þetta er auðvitað tvíbent. Ég velti þessu fyrir mér. Stundum er talað um að verið sé að hygla einum og öðrum í sveitarfélögum og sérstaklega þeim minni á meðan aðrir vilja líta á sem svo að verið sé að styðja við atvinnurekstur innan sveitarfélaganna. Þeir möguleikar sem hér eru settir þrengja tækifæri litlu sveitarfélaganna sérstaklega. Það er mikilvægt að hafa í huga að þær breytingar sem lagðar eru til vegna þessarar tilskipunar Evrópuþingsins, þ.e. varðandi viðmiðunarfjárhæðirnar, eru í sjálfu sér ekki í tilskipuninni sjálfri. Þetta eru ekki breytingar sem þarf að fara í, þ.e. að fella sveitarfélögin undir það vegna aðildar Íslands að EES. Það er bara pólitísk ákvörðun að gera það. Ég hefði viljað láta á þetta frumvarp reyna án þess að þetta væri inni - við ætlum, heyrist mér á framsögumanni nefndarinnar, að taka þetta inn milli umræðna og lagðar hafa verið til breytingar sem færa þetta í annað horf - af því að það hafa ekki komið fram neinar brotalamir á því fyrirkomulagi sem sveitarfélögin hafa haft. Ef það væri til staðar fyndist manni eðlilegt að taka þetta til umfjöllunar en hér hefur það alla vega ekki komið fram. Þess vegna leggjast bæði Sambandið og Reykjavíkurborg sérstaklega gegn þessu. Og komin er fram tillaga sem ég ætla að fá að lesa, með leyfi forseta, um breytingu á 1. mgr. 23. gr., sem er þá viðbót við greinina. Hún hljóðar svona: „Öll innkaup ríkis, stofnana þess og annarra opinberra aðila á þeirra vegum, sbr. 2. mgr. 3. gr., á vörum og þjónustu yfir 15.500.000 kr. og verkum yfir 49.000.000 kr. skal bjóða út og gera í samræmi við þau innkaupaferli sem nánar er kveðið á um í IV. kafla.“ Svo bætist við: „Hið sama gildir um öll innkaup sveitarfélaga, stofnana þeirra og annarra opinberra aðila á þeirra vegum, sem ná viðmiðunarfjárhæðum á Evrópska efnahagssvæðinu, sbr. 4. mgr. Sveitarfélögum er að öðru leyti heimilt að beita lögum þessum í heild eða hluta við innkaup sín og skulu setja sér reglur um þau.“ Þetta var viðbótin að stærstu leyti. Og svo kemur: „Viðmiðunarfjárhæðir vegna innkaupa opinberra aðila á opinberum þjónustusamningum um félagsþjónustu og aðra sértæka þjónustu skv. VIII. kafla skulu fara eftir 4. mgr.“ Hér er komin fram tillaga sem mér finnst alveg vert að skoða. Í þessu samhengi þegar talað er um þennan mun á ríki og sveitarfélagi, þ.e. þessi miðlæga stofnun sem við þekkjum, Ríkiskaup, sem ríkið og stofnanir þess eru að nýta sér í þessu samhengi, þá er því ekki fyrir að fara hjá sveitarfélögunum. Um leið og þrengd eru skilyrði sveitarfélaga eru heimildir ríkisins og ríkisstofnana rýmkaðar. Því að ráðherra er heimilt að kveða á um lægri viðmiðunarfjárhæðir vegna innkaupa opinberra aðila, þ.e. fyrir utan sveitarfélögin og stofnanir þeirra. Þegar við horfum til þess að það er enn einn kostnaðaraukinn sem sveitarfélögin þurfa að takast á við þá þurfum við aðeins að fara að staldra við. Þetta er líka talið auka flækjustigið, samhliða þessum kostnaðarauka við sérfræðiþjónustukaupin. Það er jafnvel talað um að stærri sveitarfélögin munu þurfa að fjölga stöðugildum þar sem fleiri verkefni muni þurfa að fara í útboð. Samband íslenskra sveitarfélaga getur ekki tekið undir að hægt sé að fullyrða, eins og kemur fram í frumvarpinu, að þessi formfesta muni leiða til aukins kostnaðar bara fyrst um sinn. Því það er líka, eins og ég nefndi áðan, kærunefnd útboðsmála. Sveitarfélögin telja að því fylgi mikill kostnaður af því að það muni að öllum líkindum fleiri mál fara í þann farveg. Ég hefði viljað að við skoðuðum þetta betur því það er jú svo að ríkið kemst hjá þeim kostnaði sem fylgir þessu, fyrst og fremst í gegnum Ríkiskaup, og með alls konar smáinnkaupum sem það gerir með gerð rammasamninga sem sveitarfélögin gera ekki. Það má vel vera að með tíð og tíma færi þau sig nær því og sérstaklega kannski þessi stóru, en þau eru bara um margt svo ólík, þarfir þeirra margra ólíkar þótt þau stærri geti kannski hugsanlega komið sér upp einhverju slíku miðlægu apparati. Sveitarfélögin eru að reyna að styrkja nærumhverfi sitt og það getur vel verið að það séu hagsmunir hvers samfélags á hverjum tíma að versla á sínu atvinnusvæði í stað þess að þurfa að bjóða þetta allt saman út. Þó að maður vilji sjá virka samkeppni og að jafnræði fyrirtækja verði aukið er hætta á því að það geti flust úr sveitarfélögunum þar sem þau byggja á því í raun að vinna verk sem gjarnan eru líka unnin á tiltölulega afmörkuðum tíma. Það er nú eitt af því sem hefði þurft að ræða. Sökum veðurfars og annarra slíkra þátta er gjarnan verktími sveitarfélaga frekar takmarkaður að mjög mörgu leyti yfir hábjargræðistímann frá vori og fram á haust þar til fer að snjóa. Þess vegna er enn mikilvægara ef maður vill halda litlum verktökum í sveitarfélögunum á lífi, þá er þetta partur af því að þeir geti gert það, þ.e. fengið að taka þátt í þessum verkum innan sveitarfélaganna. Af því að ég ætla ekki að tala mjög lengi um þetta langar mig þó að nefna þessa samninga sem framsögumaður fór inn á, að komið hefði verið til móts við sveitarfélögin með því að fækka dögunum, þ.e. biðtímareglunni svokallaðri, 1. mgr. 86. gr. frumvarpsins, þ.e. úr tíu dögum í fimm daga. Það þarf að bíða með framkvæmd samninga í fimm daga eftir að ákvörðun hefur verið tekin um val á tilboði. Núna er það ekki fyrir hendi. Þessi verk sem eru undir núverandi viðmiðum þurfa ekki að bíða, það er hægt að fara í verkin strax. Tekið var einmitt dæmi um að ef gera þyrfti við eitthvert smotterí væri kannski ekki alltaf heppilegt hjá sveitarfélögunum að þurfa að bíða í þennan tíma, þessa fimm daga, það geti í raun tafið og skemmt meira en orðið væri. Mér finnst þetta vera góðra gjalda verðar athugasemdir sem ég hefði viljað sjá að við hefðum tekið tillit til. Sérstaklega að þessir tveir þættir hefðu fengið að vera óbreyttir. En það var ákvörðun meiri hlutans að láta þetta fara í gegn með þessum hætti. En það er líka allt í lagi að benda á að erlendis, þ.e. á Norðurlöndunum, hefur verið svolítið kallað eftir því að breyta viðmiðunarfjárhæðunum vegna þess að það hefur ekki gengið nógu vel hjá sveitarfélögunum. Í Noregi er verið að mæla fyrir um einfaldari málsmeðferðarreglur undir viðmiðunarfjárhæðum, bæði fyrir ríki og sveitarfélög. Þá kom fram líka varðandi Danmörku að þar eru ekki allir samningar undir þessum evrópsku viðmiðunarfjárhæðum og ekki allir kæranlegir til kærunefndar. Bent hefur verið á að kostnaður þeirra, eins og í Danmörku, margfaldaðist, þ.e. sérfræðikostnaður sveitarfélaganna, vegna bæði undirbúnings innkaupaferla og svo kærufjölda sem margfaldaðist. Mér finnst þetta vera eitthvað sem við hefðum átt að taka annan snúning á. Ég legg kannski til að við gerum það í nefndinni á milli umræðna. Að öðru leyti er frumvarpið nokkuð gott, held ég. Ég held að við höfum reynt að koma til móts við það sem að öðru leyti var nefnt í nefndinni. Auðvitað er það aldrei svo að öllum líki. Það þarf þá bara að taka þetta upp ef eitthvað reynist ekki ganga nægjanlega vel. Þá er hægt að taka upp einstaka greinar og fara yfir þær og láta á það reyna, eins og hér var nefnt með lyfjainnkaup Landspítalans, að ekki hefði verið látið á það reyna. Ég get fallist á þá tillögu sem hér snýr að því. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta duga. Þetta er í heild sinni ágætt frumvarp að frátöldu þessu með sveitarfélögin sem mér finnst við vera sem þing sífellt að stinga okkur inn í bæði þeim til kostnaðarauka og eins varðandi sjálfsstjórnarrétt þeirra.
Virðulegi forseti. Ég vil aðeins koma hér upp til að gera grein fyrir fyrirvara. Við erum öll á nefndarálitinu en minni hlutinn er með fyrirvara. Hann er vegna þessara umdeildu greina, þ.e. þetta voru þær greinar sem við eyddum mestum tíma í og varða t.d. samkeppnismatið. Ég held reyndar að niðurstaðan hafi einhvern veginn náð að fara bil beggja. Mér sýnist ekki að þetta ætti að vera íþyngjandi fyrir þær opinberu stofnanir sem vilja freista þess að fara í opinber innkaup með einhverjum erlendum stofnunum, eins og framsögumaður fór hér yfir og ég ætla ekki að fara að rekja nánar. Við skoðuðum þetta fram og til baka og komumst að niðurstöðu sem ég vona að verði nokkurn veginn ásættanleg. Það sem vafðist meira fyrir mér voru rök sveitarfélaganna varðandi það að þurfa að uppfylla þessar lagaskyldur í staðinn fyrir að hafa bara sínar innkaupareglur. Þar var í raun hægt að skilja bæði sjónarmiðin. Það er eðlilegt að gera þá kröfu að skattgreiðendur, hvort sem þeir eru útsvarsgreiðendur eða skattgreiðendur - að tryggt sé að þar séu góð ferli og að menn séu alltaf að leita hagstæðustu tilboða. Eins og ég skildi það voru áhyggjurnar ekki síst vegna kærunefndar útboðsmála, hvaða áhrif það hefði ef verktakar eða aðrir sem boðið hafa í, fara að kæra útboð í gríð og erg. Það mundi tefja verkin. Það ætti í raun ekki að tefja verk þótt farið yrði í eitthvert kæruferli, en ég held að ástæða sé til að fylgjast með því þegar þetta kemur til framkvæmda hvernig það kemur út fyrir sveitarfélögin. Auðvitað viljum við setja löggjöf sem þarf aldrei að breyta og getur verið hér næstu 10–20 árin óbreytt. En þegar við erum með lagaákvæði sem við sjáum ekki alveg fyrir áhrifin af er sjálfsagt að vera á verði og skoða hvort það hafi raunverulega þær afleiðingar sem sveitarfélögin óttuðust. Ég er ekki endilega viss um að svo sé en ég ætla heldur ekki að taka fyrir það. Annað í þessu samhengi snýr að kærunefndum. Það er kannski útúrdúr, en það á aldrei að vera hægt að nota kærunefndir í þeim tilgangi að stöðva mál eða bara til að vera með leiðindi. Ef einhver vísir er að því er það sums staðar þannig að beðið er um málskotsgjald sem er endurgreitt ef viðkomandi vinnur málið fyrir kærunefndinni eða niðurstaðan er viðkomandi í hag. Það er nokkuð sem mér finnst að horfa mætti til stundum, ég er ekki að segja að það eigi við hérna en ég þekki dæmi um kærunefndir sem eru að kafna í málum. Verið er að senda inn alls kyns mál sem væri kannski ekki gert ef það væri eitthvert hóflegt málskotsgjald. Ég er ekki búin að hugsa þetta til enda en mér datt það í hug þegar verið var að tala um í nefndinni hvort menn mundu fara offari í því að kæra útboð til að reyna að hafa áhrif á framkvæmdina - kannski ekki til að tefja hana, en til þess að fá úr því skorið með hvaða hætti túlka á lögin. En að því sögðu er kærunefnd að sjálfsögðu gríðarlega mikilvægt úrræði. Það sem gerir að verkum að ég sætti mig nokkurn veginn við þetta er að það er mikilvægt að þeir sem taka þátt í útboði í sveitarfélögum hafi einhvern rétt, einhverja leið til að kanna hvort á þeim sé brotið. Þetta eru nú bara tvær greinar í lagabálki sem telur yfir hundrað greinar. Ég held að þetta sé mestallt til bóta. Ég er 90% sammála þessu. Fyrirvarinn er þá fyrir hin 10%. Eins og ég segi þarf bara að hafa augun opin varðandi samkeppnismatið og sjá hvernig innkaup sveitarfélaga koma út úr þessu. Við þurfum að fylgjast með því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og sérstaklega fyrir að vekja athygli á stöðu sveitarfélaganna í þessu efni. Það hefur auðvitað loðað við nokkuð lengi að kröfurnar á sveitarfélögin á ESA-svæðinu séu kannski í þessum efnum miklu ríkari en kröfurnar á sveitarfélögin sem eru Evrópusambandsmegin á svæðinu vegna þess að eftirlitsstofnanirnar séu miklu öflugri í þessum litlu ríkjum á EES-svæðinu en er í hinu stóra Evrópusambandi. Það takmarki nokkuð valkosti og svigrúm sveitarfélaganna þegar verið sé að ráðast í ýmis verkefni. Ég vil því spyrja þingmanninn út í möguleika sveitarfélaga til að mynda á að beina viðskiptum á sitt svæði eða að hafa uppi önnur slík sjónarmið sem kunna náttúrlega að brjóta gegn jafnræði en geta engu að síður verið sterk málefnaleg sjónarmið fyrir, að sveitarstjórn á einhverju tilteknu svæði telji mikilvægt að halda tiltekinni atvinnustarfsemi eða sérþekkingu á því svæði áfram með því að eiga viðskipti við það jafnvel þótt þar byðust ekki hagstæðustu kjörin. Mér leikur forvitni á að vita hvaða svigrúm sveitarfélögin hafa að þessum breytingum gerðum, t.d. í slíkum málum.
Virðulegi forseti. Þetta er einmitt góður punktur og það var rætt í nefndinni að minni sveitarfélögin, kannski úti á landsbyggðinni, mundu vilja eiga viðskipti við einhverja á sínu svæði, auðvitað vonandi að því tilskildu að tilboðið væri gott. Við fengum þau viðbrögð að menn gætu svo sem hugsað sér einhverja útfærslu á því en við fengum enga útfærslu. Það er ekki auðvelt að fara í kringum þetta. Það verður líka að horfa til viðmiðunarupphæðanna, ef um er að ræða framkvæmdir innan við 49 milljónir þá gilda lögin ekki og þegar kemur að vörum og þjónustu eru það 15,5 milljónir. Það var spurning hvort ætti að hækka þetta viðmiðunarþrep fyrir sveitarfélögin. En á móti komu rökin að það þyrfti líka að vera mjög faglega að því staðið hvernig farið væri í útboð, það væru líka hagsmunir sveitarfélaga og útsvarsgreiðenda að leitað væri hagstæðustu tilboða. Þessi grein þvældist verulega fyrir mér, það vöknuðu margar spurningar. Þess vegna treysti ég því að sambandið fylgist með hvort þessi lagasetning hafi neikvæð áhrif t.d. á lítil sveitarfélög, löggjafinn verði þá látinn vita af því, eða hvort þetta breyti kannski mjög litlu. En þetta var rætt og þetta eru sjónarmið sem eru virkilega skiljanleg.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vildi inna hana eftir því hvort hún teldi tilefni til að kalla eftir þessari útfærslu inn í nefndina á milli umræðna þegar þessari umræðu er lokið þannig að þetta fáist skýrt í hinni þinglegu meðferð. Hitt sem ég vildi spyrja þingmanninn um lýtur að töfum á framkvæmdum sem orsakast af kærumálum. Ég skildi þingmanninn þannig að ekki væri ástæða til að hafa áhyggjur af því að kærumál mundu tefja framkvæmdir. En það væri gott ef þingmaðurinn gæti skýrt í hverju það liggur. Ég hefði haldið að ef Orkuveitan væri til að mynda að bjóða út kaup á hverflum í nýja virkjun eða túrbínum sem kallaðar eru og slíkt útboð væri kært af öðrum bjóðanda en þeim sem gengið var til samninga við gæti það kallað á að í slíkum samningum yrði sveitarfélagið eða fyrirtæki sveitarfélagsins að bíða með að ganga frá kaupunum þar til niðurstaða væri fengin í kærumál. Þannig geti þetta orsakað tafir á framkvæmdum. Fyrst og fremst til skýringar á þessu þætti mér vænt um að þingmaðurinn færi í gegnum það.
Forseti. Ég skildi það þannig að það væru undantekningartilfelli þar sem kæruferli mundi tefja framkvæmdir. Það verður þá bara að koma í ljós ef það er þannig. Mér fannst eins og þetta snerist meira um það hvort menn færu í gríð og erg að láta reyna á þetta kæruferli og fá kannski einhver fordæmismál út úr nefndinni. Það kom til álita eða var talað um að viðmiðunarfjárhæðin yrði hærri, þ.e. viðmiðunarfjárhæðin sem þyrfti að vera til þess að þetta væri kæranlegt. Ef það kemur einhver brjálæðislega góð tillaga á milli umræðna horfir nefndin auðvitað til þess. Við fengum góða umsögn frá Reykjavíkurborg og frá sambandinu. Við kölluðum eftir meiri gögnum því að við vildum virkilega skoða þetta. En við fengum í raun ekki útfærslu sem við vorum sammála um að væri góð. Þetta er svona og eins og ég segi er ég með fyrirvara sérstaklega út af þessari grein því að það vakna margar spurninga. En ég skil líka að á einhverjum tímapunkti þurfa lög að fara í gegn. Við getum ekki setið hérna í fleiri vikur í viðbót að baksa í þessu eina máli þegar það eru ansi mörg önnur mál sem bíða. Það er það sem maður hefur áhyggjur af á þessari stundu, hversu mörg stór mál eru í þinginu. Þetta er kannski gott dæmi um hvað það getur þurft mikinn tíma í einstakar lagagreinar. Ég hef ekki öðru við þetta að bæta en að það verður í raun að koma í ljós hvort þetta muni ekki bara reynast vel.
Forseti. Ég hafði ekki ímyndað mér að skoðun mín á því hvernig Evrópureglur um lyfjaöryggi eru notaðar sem tæknileg viðskiptahindrun hér á landi mundu valda þeim hughrifum sem hér urðu út af Evrópusambandinu. Það segi ég nú alveg satt. Fyrst framsögumaður málsins tók á þessum athugasemdum mínum af þeim krafti sem raun ber vitni tel ég nauðsynlegt að útskýra mál mitt aðeins nánar. Þegar innri markaði Evrópusambandsins var komið á seint á níunda áratugnum var það gert með því að afnema tæknilegar viðskiptahindranir innan efnahagsbandalagsins, sem svo hét þá. Efnahagsbandalagið var stofnað 1956. Þar átti að vera fríverslun og engar hindranir áttu að vera á því að flytja varning milli landa. En menn settu sér samt ákveðna staðla þannig að Frakkar voru með sérstaka staðla í hinum ýmsu efnum, Þjóðverjar með aðra og Bretar þá þriðju. Það hindraði viðskipti á milli landa. Þá var gerð áætlun um innri markaðinn um það hvernig ætti að afnema þetta. Það átti að ganga í gildi 1. janúar 1989. Það varð til þess að hagvöxtur fór á flug í Evrópu því að viðskipti jukust. Það var mikil bjartsýni í evrópsku efnahagskerfi á þeim tíma. Framsögumaður málsins, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, segir að Evrópusambandið gangi út á það að einhverjir framkvæmdastjórar í Brussel hlýði sérhagsmunaöflum. Eitt af því sem gert var í innri markaðnum til dæmis, eftir að vöruskiptin, ef svo má segja, tæknilegu viðskiptahindranirnar voru settar þar, var að komið var á frjálsu flugi. Hér áður fyrr máttu ekki flugfélög fljúga nema með sérstöku leyfi. Hvert ríki gaf út leyfi fyrir þetta flugfélag eða hitt. Ég vann hjá Evrópusamtökum flugfélaga. Hverjir voru í því? Ég held að flugfélögin hafi verið tólf eða þrettán. Það var British Airways, Lufthansa, Air France, öll þessi stóru svokölluðu þjóðarflugfélög sem voru öll meira og minna á hausnum. Ég fékk vinnu þar því að ég hafði unnið hjá Flugleiðum. Við vorum aðilar að þessu sambandi. Síðan gerðist það að hin vonda framkvæmdastjórn í Brussel og þau samtök fóru fram með áætlun um að afnema þessar skorður, þessi leyfi einstakra ríkja til að leyfa einstökum flugfélögum að fljúga þessa leiðina eða hina. Þá var bara sagt: Nú ræður viðskiptalífið, og þeir sem vilja fljúga þangað sem þeir vilja fljúga gera það. Sjáum flugið í dag. Sjáum verð á flugi í dag. Um tuttugu flugfélög eða meira fljúga til Keflavíkur á sumrin. Því fylgir lægra verð og aukinn ferðamannastraumur á löngum tíma. Ég nefni annað dæmi þar sem hinir vondu postular í Brussel komu líka við sögu. Þeir afnámu ríkiseinokun á síma og fjarskiptum. Það var gert í Brussel. Það var bara til eitt fyrirtæki, British Telecom, og það var France Télécom, svo var eitt á Ítalíu og Síminn var hér. Það var það nú hið vonda Evrópusamband sem afnam það. Ekki voru ríkisstjórnirnar ánægðar með það. Þær vildu halda þessu fyrir sig. En þetta var barið í gegn. Á endanum eru það alltaf þjóðirnar sem samþykkja að gera hlutina. Svo sjáum við hvernig símafyrirtæki og fjarskipti blómstra í dag. Hinni evrópsku samvinnu hefur ekki tekist nógu vel upp í sambandi við lyfin. Það er vegna þess að lyfjafyrirtækin úti í heimi eru ákaflega rík eins og hér og berjast gegn því sem mest þau mega að þessi markaður verði frjáls eins og annar markaður. Þau hafa svolítið til síns máls vegna þess að lyf eru hættuleg. Þess vegna þarf að setja sérstakar reglur um lyf. Lyfjafyrirtækin nota þessar reglur til þess að halda mörkuðum aðskildum. Þess vegna eru lyf svo dýr. Náttúrlega út af mörgu öðru, en þetta er ein af ástæðunum. Sérhagsmunir á Íslandi halda lyfjum innan þessara tæknilegu viðskiptahindrana. Það er ekki neitt sem bannar okkur frekar en Lúxemborg að nota aðrar lyfjastofnanir. Lúxemborg notar belgísku lyfjastofnunina og það er ekkert sem bannar okkur að nota þá dönsku. Ekki neitt. Ef Lúxemborgarar geta gert það getum við gert það. Þetta er nú það eina sem ég ætlaði að koma til skila. Ég held að ef þessar tæknilegu viðskiptahindranir varðandi lyf væru afnumdar mundi lyfjaverð hér lækka.
Virðulegi forseti. Fyrst út af ræðu hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur um það sem snýr að Evrópusambandinu sem ég held að sé bara gott að við ræðum. Þetta er ræða sem á kannski við svolítið gamlan tíma. Ég hvet hv. þingmann til að fylgjast með umræðunni eins og hún gerist í Evrópu núna í tengslum við blessað Evrópusambandið. Evrópusambandið er tollabandalag. Hugmyndin er merkantílismi. Hugmyndin er þessi: Við ætlum að loka okkur af, við erum svo ríkur markaður. Þess vegna segja t.d. erlendir stjórnmálamenn við mann og hafa gert í mörg ár og áratugi: Þið verðið að koma inn í Evrópusambandið því að þið fáið allt en borgið ekki neitt. Við erum með aðgang að markaðnum. Varðandi tæknilegu viðskiptahindranirnar þá er alveg hárrétt að mjög margar þeirra voru felldar niður með sameiginlega markaðnum. Það var almenna reglan. Lyfin eru eitt af þeim sviðum þar sem það var ekki gert út af áhrifum lobbýgrúppanna.
… öryggisreglunum.
Þetta eru engar öryggisreglur, þetta er tóm þvæla. Halda menn virkilega að ef við fáum lyf sem eiga að fara í gegnum dönsku lyfjastofnunina sé það eitthvað stórhættulegt af því að við erum Íslendingar?
Nei, að sjálfsögðu ekki.
Þetta er bara fullkomin della.
Sammála.
Þetta er ekki gert til annars en að halda uppi verði hér á lyfjum og ástæðan fyrir því að þetta er gert er sú að framkvæmdastjórnin er ekki háð neinum, enginn kýs hana. Reyndar er fólkið í framkvæmdastjórninni fólkið sem aðildarlöndin eru búin að kjósa út. Neil Kinnock er gott dæmi, Peter Mandelson og þessi Juncker sem var skrifað um réttilega af held ég Viðskiptablaðinu sem hættulegasta manninn í Evrópu í dag. Kannski ekki alveg sá hættulegasti en alla vega er erfitt að vera óheppnari með leiðtoga en þann ágæta mann. Evrópusambandið er alltaf að búa til tæknilegar viðskiptahindranir til að halda öðrum vörum frá Evrópumarkaðnum. Íslendingar finna fyrir því, t.d. ef maður kaupir amerískar vörur og ég veit ekki til þess að þær séu baneitraðar. Tökum bara eitt dæmi: Síðast þegar ég fór til Bandaríkjanna tók ég alla vega ekki mat frá Evrópu með mér, ég er bara frekar slakur með það og almennt eru Bandaríkjamenn ekki að drepast yfir því að borða amerískar vörur sem fara í gegnum amerísku matvælastofnunina, en hér er það þannig að ef ég kaupi dós af Heinz eða hvað það er þá er á henni lítill miði sem sýnir 100 grömm, innihald út frá 100 grömmum en ekki, svo ég sletti, virðulegi forseti, „per serving“. Þetta er tæknileg viðskiptahindrun sem Evrópusambandið kemur á til þess að stoppa samkeppni annars staðar frá. Ég held að enginn þræti fyrir þetta nema hugsanlega tveir flokkar á Íslandi sem vilja ganga í Evrópusambandið og annaðhvort reyna að tala ekki um þetta og ýta þessu frá sér eða horfa á heiminn allt öðruvísi en hann er. Þeir eru kannski þrír. Evrópusambandið hefur aldrei beitt sér fyrir fríverslun á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar vegna þess að það hefur ekki áhuga á því. Það sem gerist er þetta: Reglugerðafarganið frá Brussel er til komið vegna þess að stóru aðilarnir sjá hag í því að vera með mikið af reglum, miklu reglugerðafargani, til þess að halda litlu aðilunum í burtu. Þetta er vel þekkt, nema kannski þegar íslensku Evrópusérfræðingarnir sem eru eins og ESB-klappstýrur hérna, álitsgjafarnir, tala um hlutina. Þetta er umræða sem var t.d. mjög áberandi í Brexit-kosningunni. Það komst að vísu aldrei í íslenska fjölmiðla því að það var alltaf túlkað af aðilum sem eru jafn miklir aðdáendur Evrópusambandsins og ég er aðdáandi breska knattspyrnuliðsins Liverpool, og ég er mjög mikill aðdáandi. Ef ég kem hins vegar á fotbolti.net eða eitthvað slíkt er ég titlaður sem slíkur, sem aðdáandi Liverpool, eðlilega. En þegar Evrópusérfræðingarnir koma fram í íslenskum fjölmiðlum er eins og þeir séu einhverjir hlutlægir Evrópusérfræðingar, sem þeir eru ekki. Þeir eru aðdáendur Evrópusambandsins. Staðreyndin er þessi: Evrópusambandið er sýknt og heilagt að setja tæknilegar viðskiptahindranir til að halda samkeppni frá. Tökum eitt dæmi: Ef við skoðum niðurstöðuna sem kom fram þegar þið voruð að rembast við að troða Íslandi inn í Evrópusambandið, hvað sögðu aðilar, íslensku sérfræðingarnir, um hvaða áhrif það hefði? Jú, ef Ísland gengi í Evrópusambandið mundi verð á öllum vörum hækka. Þetta er áður en við felldum niður tollana. Verð á öllum vörum mundi hækka fyrir utan ESB og ekki aðeins það heldur þyrftum við að fjölga tollvörðum um nokkur hundruð. Hv. þingmaður brosir í kampinn. Ég skal sýna hv. þingmanni þessar niðurstöður. Ég samdi þetta ekki, ég skrifaði þetta ekki. Ég hélt að vísu að ef við mundum græða eitthvað á að fara inn í tollabandalag væri það það að við gætum kannski fækkað starfsmönnum hjá tollinum. En það er öðru nær. Menn geta látið sig dreyma um Evrópusambandið og talað um það sem eitthvað allt öðruvísi en það er en það er ástæða fyrir því að samkeppnishæfni evrusvæðisins er alltaf að fara niður. Þetta átti að vera samkeppnishæfasta svæði í heiminum árið 2010 en það er svo langur vegur frá því að það hafi náðst. Ef menn skoða skoðanakannanir innan Evrópusambandsins og ekki bara á síðustu árum heldur í langan tíma þá er þetta sífellt að fara niður. Stærsta einstaka ástæðan er sú að það skiptir ekki máli hvort þetta er ESB, tökum bara sem dæmi UEFA eða FIFA, einhverja aðila sem stýra og eru með mikil völd, bera ekki ábyrgð gagnvart neinum, eru ekki kosnir af neinum, er ekki hægt að kjósa þá út, þá hefur það slæmar afleiðingar. Ég fagna þessu ekkert. Þetta er vont fyrir okkur og reyndar er þetta bara vont fyrir allan heiminn. Virðulegi forseti. Íslenskir ESB-aðdáendur geta reynt að búa til einhvern heim úr Evrópusambandinu eins og þeir vilja. En meðan fólk hefur aðgang að internetinu, getur ferðast og lesið fjölmiðla annars staðar þá getur það kannað þessi mál, sem er tiltölulega einfalt, það er búið að gera margar skýrslur og úttektir á Evrópusambandinu og Íslandi. En það er eins og með margar aðrar skýrslur, menn vilja alls ekki ræða efnið, menn skulu alltaf ræða formið. Þetta liggur allt fyrir. Evrópusambandið er til og búið að vera til lengi, menn geta alveg búið til einhverjar draumasögur og ýkjusögur um Evrópusambandið en hver sem vill getur kynnt sér málið. Menn geta kynnt sér nákvæmlega það sem ég sagði og kannað hvort það sé rétt. Ef einhver vill fá upplýsingar um hver var niðurstaða íslensku sérfræðinganna sem kynntu sér það hvaða áhrif það hefði á íslenska neytendur ef við færum í ESB er sjálfsagt að verða við því og koma þeim skilaboðum áleiðis. Reyndar mun ég gera nokkuð í því að koma þeim skilaboðum áleiðis, ef maður fær einhvern tíma að ræða um Evrópusambandið við þetta fólk sem reynir hvað það getur að koma Íslandi þangað með þeim afleiðingum sem það hefur í för með sér. Það hefur verið nokkur vöntun á því að fá íslenska ESB-aðdáendur til þess að ræða þau mál á opinberum vettvangi að öðru leyti en í einhverjum hlutum sem engu máli skipta í stóra samhenginu. Hér komu hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir og hv. þm. Helgi Hjörvar og blönduðu sér í umræðuna um sveitarfélögin. Mér finnst rétt að vekja athygli á því sem kemur fram á bls. 3 í nefndarálitinu í kaflanum Viðmiðunarfjárhæðir og valdheimildir kærunefnda vegna innkaupa sveitarfélaga, en þar segir: „Í 23. gr. frumvarpsins, sem fjallar um viðmiðunarfjárhæðir, er miðað við að öll innkaup bæði ríkis og sveitarfélaga á vörum og þjónustu yfir 15,5 millj. kr. og framkvæmdir fyrir meira en 49 millj. kr. skuli bjóða út í samræmi við innkaupaferli frumvarpsins.“ Fyrir utan þetta er félagsþjónusta undanskilin og ýmislegt annað. Ég verð að viðurkenna að ef menn ætla ekki að bjóða út fyrir þessar fjárhæðir finnst mér það svolítið sérstakt. Síðast þegar ég vissi, það er að vísu eftir minni, virðulegi forseti, en ég held að ég fari rétt með það, gátu sveitarfélög notað sér þjónustu Ríkiskaupa. Auðvitað geta sveitarfélögin sjálf sett sína eigin innkaupastofnun á fót ef menn vilja og geta unnið saman í því ef vilji væri til þess. En hér töluðu menn eins og þetta væri bara kostnaður. Af hverju eiga menn að fara í útboð? Það er til að fá hagstæðasta verðið, bestu þjónustuna. Til þess er leikurinn gerður. Við höfum náð miklum árangri á kjörtímabilinu hvað þetta varðar. Um daginn voru fjórar ekkert mjög stórar opinberar stofnanir sem buðu út tölvur og pappír og spöruðu á því 90 millj. kr. Ég held að við ættum að vera með umhverfi sem ýtir undir að opinberir aðilar séu með útboð. Ég hélt að það væri vilji til að hvetja til þess. Hér er ekki um að ræða neinar smáupphæðir, þetta eru engir fimmhundruðþúsundkallar. Þetta eru annars vegar 15,5 millj. kr. fyrir vöru og þjónustu og framkvæmdir fyrir 49 millj. kr. Ef einhver vill ekki bjóða út framkvæmdir fyrir meira en 49 milljónir finnst mér það svolítið sérstakt, ég skal bara viðurkenna það og vera alveg hreinskilinn með það. En það er sjálfsagt að fara yfir þetta. Það er alveg rétt að þetta kemur inn á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna. Mér finnst hins vegar mjög mikilvægt að hér sé boðið út, bæði á vegum ríkis og sveitarfélaga. Ég mundi ætla að menn fögnuðu því þegar við stígum slík skref og ef menn ætla ekki að bjóða út fyrir þessar háu fjárhæðir verða í það minnsta að koma mjög, mjög góð rök fyrir því.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um fjögurra ára samgönguáætlun fyrri árin 2015–2018. Það er mikið fagnaðarefni að við skulum loksins sjá fyrir endann á því að geta samþykkt fjögurra ára samgönguáætlunina. Því miður hefur það ekki tekist undanfarin ár og hefur lítið verið til grundvallar þeim samgönguframkvæmdum sem þó hafa farið af stað frá hruni nema fjárlög hvers árs. Við fjölluðum mjög ítarlega um málið og fengum á okkar fund í nefndinni í rauninni alla þá aðila sem annaðhvort höfðu sent inn umsögn eða óskuðu eftir því að fá að koma á fund nefndarinnar til þess að reka erindi sín og vinna þeim fylgis. Þetta eru gríðarlega margir aðilar og það var haldinn fjöldi funda til að fara eins vel ofan í grunninn á þessu máli og mögulegt er. Það væri of langt mál að rekja þá alla hér og nú en ég vísa í nefndarálit samgöngunefndar því til stuðnings. Örstutt um þær reglur sem gilda um samgönguáætlun. Nú er í gildi ályktun Alþingis nr. 48/140 frá 19. júní 2012 við samgönguáætlun fyrir árið 2011–2022. Sama dag var með ályktun Alþingis samþykkt fjögurra ára áætlun fyrir árin 2011–2014. Tillaga til þingsályktunar um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2013–2016 var lögð fram á Alþingi á 141. löggjafarþingi en var ekki rædd. Hún var aftur lögð fram á 143. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Tillaga til þingsályktunar um fjögurra ára samgönguáætlun var enn lögð fram á 144. löggjafarþingi og var hún þá afgreidd frá umhverfis- og samgöngunefnd en hlaut ekki endanlega afgreiðslu. Þetta er sú afgreiðsla sem fór fram fyrir um ári síðan og þó hún hafi ekki fengið afgreiðslu þá tel ég að það hafi verið mjög mikilvægt að nefndin hafi klárað vinnu sína. Þetta var í fyrsta skipti á þessu kjörtímabili sem nefndin hafði tíma, þótt rúmur væri, til þess að kalla aðila á fundi nefndarinnar og fara yfir. Sú ályktun sem var samþykkt út úr nefnd, þótt hún hafi ekki verið afgreidd, var svo lögð til grundvallar fyrir fjárlög næsta árs og mörg þau verkefni sem var bent á að þurftu fjármagn og þurfti að komast að fengu brautargengi í fjárlögum þessa árs. Ég nefni sem dæmi tillögur nefndarinnar um að setja fjármagn í flugvöllinn á Neskaupstað, hann hafði ekki fengið fjármagn, það var samkomulag um að það yrði gert með mótframlagi frá sveitarstjórn. Fjárlaganefnd staðfesti það og innanríkisráðherra kláraði svo málið. Það var gott að við skyldum koma því verkefni af stað. Árið 2015 og það sem af er árinu 2016 hefur því ekki verið í gildi fjögurra ára áætlun og er það í andstöðu við 2. mgr. 3. gr. laga um samgönguáætlun. Nefndin áréttar að í fjögurra ára samgönguáætlun birtist stefnumörkun stjórnvalda í viðhaldi og uppbyggingu samgöngukerfisins með aðkomu lýðræðislega kjörinna fulltrúa á Alþingi. Það er því mikilvægt að á hverjum tíma sé í gildi fjögurra ára samgönguáætlun til að byggja þá vinnu á. Það er sérstakt fagnaðarefni að við skulum hér og nú vera að ræða fjögurra ára samgönguáætlun, sérstaklega í ljósi þess að mörg sveitarfélög og landssamtök sveitarfélaga hafa bent á mikilvægi þess að samþykkja samgönguáætlun frá Alþingi, það sé grunnurinn að því að hægt verði að fara í stórar framkvæmdir líkt og með Dýrafjarðargöngum. Vegagerðin benti á það á fundum nefndarinnar að nauðsynlegt væri til þess að geta farið í útboð og annað að samgönguáætlun lægi fyrir, svo að þeir hefðu fastan lagagrundvöll á afgreiðslu Alþingis til þess að geta hafið þá mjög svo mikilvægu framkvæmd. Eins og ég nefndi áðan komu fulltrúar allra landshlutasamtaka, en á vettvangi þeirra starfa sveitarfélög landsins. Samgöngumál eru þannig í eðli sínu að fjalla þarf um þau sérstaklega með tilliti til hagsmuna landsvæða, enda tengjast samgöngumannvirki saman byggðir og búa til stærri atvinnusvæði. Þannig gegna þeir grunninnviðir sem samgöngukerfið er veigamiklu hlutverki í þjóðfélaginu. Það er staðreynd, og hægt að vísa í þróun síðustu áratuga, að atvinnusvæði hafa stækkað með tilkomu betri samgangna sem veita þannig íbúum svæðanna aukin tækifæri. Þess vegna hefur það sýnt sig svart á hvítu að samgöngumál eru afar mikilvæg fyrir byggðaþróun í landinu og í raun forsenda þess að búseta og fjölbreyttara atvinnulíf en nú er geti blómstrað hringinn í kringum landið. Við höfum ítarlega fjallað um mikilvægi flugsamgangna og bent á mikilvægu hlutverkin, bæði fyrir almenning og opinbera stjórnsýslu, enda flestar ríkisstofnanir staðsettar á höfuðborgarsvæðinu en starfa í þágu allra landsmanna. Við fjölluðum sérstaklega um umferðaröryggi og ræddum mikilvægi þess að forgangsraða verkefnum þannig að umhverfisöryggi sé í forgrunni. Við teljum í meiri hlutanum ástæðu til að benda í því sambandi á vegi í Eyjafirði, Suðurfjarðaveg í Fjarðabyggð, Skagastrandarveg, vegi í uppsveitum Suðurlands, Grindavíkurveg, sem er afar fjölfarinn vegur vegna Bláa lónsins og aukinna umsvifa í sjávarútvegi í Grindavík. Þetta er að sjálfsögðu að öðrum vegarspottum ólöstuðum. Í tillögunni er gert ráð fyrir því að markaðar tekjur verði á þessu ári tæpir 18 milljarðar, árið 2017 tæpir 20 milljarðar og árið 2018 rúmlega 21 milljarður kr. Ef gjaldskrár markaðra tekna hefðu fylgt verðlagi, líkt og flestar aðrar opinberar gjaldskrár, mundu tekjustofnarnir skila hátt í 23 milljörðum kr. á ári í stað 16 milljarða kr. nú. Þessi mismunur hefur verið greiddur beint úr ríkissjóði en færður sem skuld hjá Vegagerðinni. Að mati meiri hluta nefndarinnar orka þessar bókhaldsfærslur tvímælis og eru því miður til þess fallnar að draga úr framlögum til þessa mikilvæga málaflokks. Það er mat okkar að vinda þurfi ofan af þessari skuld hjá Vegagerðinni og afskrifa hana, enda ljóst að féð kemur allt úr ríkissjóði hvora leiðina sem það kemur. Framlög til samgöngumála hafa því miður verið lægri eftir hrun fjármálakerfisins árið 2008 en árin þar á undan. Framlög Vegagerðarinnar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eru um 1,1%, sem er örlítil hækkun frá fyrra ári. Samkvæmt tillögunni, og það er fagnaðarefni, er gert ráð fyrir að útgjöld til vegamála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu verði um 1,3% næstu tvö ár. Sögulega séð hefur þetta hlutfall verið í kringum 1,5% en fór hæst upp í rúmlega 2%, þ.e. árið 2008, rétt fyrir hrun, þegar menn töldu að sjóðir ríkisins væru stútfullir af fjármagni. Hvað sem öðru líður teljum við það raunhæft markmið til þess að auka framlög til samgöngumála og að þau verði á bilinu 1,5–2% af vergri landsframleiðslu. Við teljum það raunhæft markmið. Við bendum að sjálfsögðu á nauðsyn þess að gæta að ábyrgð í ríkisfjármálum, en við teljum að raunhæft sé að stefna að þessari hækkun vegna þess að við teljum að samgöngumálin séu afar brýnn málaflokkur og fjármagn til hans þurfi að auka verulega á næstu árum. Þess vegna er mikilvægt að framlög til samgöngumála fylgi aukinni landsframleiðslu og auknum tekjum. Við höfum fjallað um í sjálfu sér þann mun sem var á tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2017–2021 og samgönguáætlun. Þessar áætlanir voru lagðar fram með mjög stuttu millibili og því miður var munur á þeim sem helgast kannski af því að verið er að leggja fram ríkisfjármálaáætlun í fyrsta skipti og menn þurftu að vinna hratt og örugglega og kannski ekki búnir að sjá fyrir endann á öllum þeim hnútum sem þar þyrfti að hnýta. Við bendum á að horft verði til fjárþarfar samgönguáætlunar þegar fjármálaáætlunin verður endurskoðuð einhvern tímann á næstu árum. Það er ágætt að fara örstutt yfir útboð vegna nýrrar Vestmannaeyjaferju. Samkvæmt lögunum sem gerð voru um þá framkvæmd átti að láta fara fram útboð, annaðhvort varðandi þjónustusamning um smíði og rekstur skips eða að samið yrði um smíði skips fyrir allt 4,8 milljarða. Af því að sú tillaga liggur fyrir verður það lagt fram sem breytingartillaga í samgönguáætlun, sem er að mínu mati mjög gott. Það er hv. þm. Vilhjálmur Árnason sem fer fyrir okkur varðandi það atriði. Örstutt varðandi almenningssamgöngur, sem er gríðarlega mikilvægur málaflokkur að mínu mati. Árið 2012 var gerður samningur við landshlutasamtökin utan höfuðborgarsvæðisins um framkvæmd almenningssamgangna en verkefnið kom í kjölfar endurskipulagningar á sérleyfisakstri. Það var lögð mikil áhersla á mikilvægi þess til að jafna búsetuskilyrði og þess vegna yrði að tryggja rekstrargrundvöllinn. Við höfum haft áhyggjur af fjármögnun kerfisins sem á grundvöll einkaréttar á ákveðnum leiðum, sem að mati landshlutasamtakanna er forsenda þess að hægt verði að reka kerfið án viðvarandi taps. Við tökum undir þær áhyggjur og brýnum Alþingi til að tryggja forsendur fyrir rekstri kerfisins en leggjum auk þess til til þess að styrkja rekstrargrunn þeirra að við bætist 75 millj. kr. sem viðbótarframlag til almenningssamgangna á landi sem er ætlað til þess að mæta uppsöfnuðum halla. Eins og ég hef komið inn á í þessu máli og rakti í upphafi hefur þróun í opinberri þjónustu verið á þá leið að hún færist á færri staði, hún er sérhæfðari, líkt og heilbrigðisþjónusta, og hefur að miklu leyti aðeins verið veitt á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna er enn á ný mikilvægt að benda á mikilvægi innanlandsflugs sem almenningssamgöngur fyrir þá landsmenn sem búa annars staðar en á suðvesturhorninu. Það er mikilvægt að við tryggjum Reykjavíkurflugvöll sem miðstöð sjúkraflugs og innanlandsflugs í landinu og að hann verði í óbreyttri mynd á núverandi stað og tryggi þannig greiða aðkomu allra landsmanna að höfuðborgarsvæðinu og þeirri opinberu þjónustu sem veitt er þar. Það er alveg skýrt hjá meiri hlutanum að hann leggur mikla áherslu á það í samgönguáætlun að Reykjavíkurflugvöllur verði áfram í óbreyttri mynd á þeim stað sem hann er núna og ítrekar mikilvægi hlutverks hans í almenningssamgöngukerfinu fyrir byggðir landsins, fyrir íbúa hvar sem er, og að við honum verði ekki hróflað á næstu árum eins og yfirvöld í Reykjavík hafa lagt ítrekað til og unnið hörðum höndum að. Það er ástæða til þess að fjalla um aukinn fjölda ferðamanna vegna þess að allir gera sér ljóst hversu mikið álag það hefur haft í för með sér fyrir vegakerfi landsins. Meiri hlutinn telur í stuttu máli að við verðum að stuðla að betri dreifingu ferðamanna um landið og aukningu annarra ferðamáta, eins og innanlandsflugs. Með því mætti jafna og minnka álag á þjóðvegi og ferðamannavegi og aðra innviði landsins. Í vegáætlun eru lögð til útgjöld fyrir 106 milljarða kr. í vega- og hafnaáætlun á tímabilinu. Áhersla á forgangsröðun verkefna er á Vestfjörðum hvað varðar nýframkvæmdir en lagt er til að á seinni hluta tímabilsins verði árlega varið 7 milljörðum kr. til viðhaldsverkefna, sem er aukning um 1 milljarð kr. frá því að áætlunin var síðast til meðferðar. Þær tölur hækka nokkuð í þessu áliti og vonandi nást þær fram, eins og ég mun koma að síðar. Að mati meiri hlutans er afar mikilvægt að auka fé til viðhalds verkefna á næstu árum í takt við aukna umferð. Meiri hlutinn leggur því til að á árinu 2017 eða 2018 verði samtals 2 milljörðum kr. bætt við í viðhald vega. Það er mikilvægt í því sambandi að horfa einnig til höfuðborgarsvæðisins. Helstu stofnbrautir á höfuðborgarsvæðinu eru í eigu og á ábyrgð ríkisins og eru það fjölförnustu vegir landsins. Við leggjum því til að leitað verði leiða til að fjármagna gerð Sundabrautar með aðkomu einkaaðila. Gestum og umsagnaraðilum nefndarinnar bar öllum saman um að leggja þyrfti meiri fjármuni í viðhald vega og framkvæmdir á tengi- og héraðsvegum og til að fækka einbreiðum brúm. Meiri hluti nefndarinnar leggur því til aukna fjármuni í viðhald þannig að á árinu 2017 verði það 8 milljarðar í stað 7. Meiri hlutinn leggur einnig til að árið 2017 og 2018 verði árlega veittir 500 millj. kr. aukalega í malbikun tengivega og sömu fjárhæðir í breikkun brúa, auk 100 millj. kr. í framkvæmdir á héraðsvegum. Þótt um verulega hækkun sé að ræða tel ég að við þurfum á næstu árum að gera enn betur í þeim efnum; viðhaldi vega, bætingu tengivega og fækkun einbreiðra brúa. Þetta er stórt og viðamikið og kostnaðarsamt verkefni, en ég held að allir landsmenn geri sér fyllilega grein fyrir mikilvægi þess. Við leggjum til að lokið verði við framkvæmdir við Dettifossveg, sem er gríðarlega mikilvægur vegur í ferðaþjónustu á Norðurlandi. Það er fagnaðarefni að geta sagt að með því fjármagni á að ljúka þeirri framkvæmd. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir uppbyggingu ferðaþjónustunnar, stór liður í að loka hinum svokallaða demantshring og mun gera það að verkum að samfélagið á Norðurlandi nýtur enn betur þessa gríðarlega fallega landsvæðis og alls þess sem kemur með auknum ferðamannastraumi. Við leggjum einnig til að framkvæmdir við Skagastrandarveg verði færðar fram til ársins 2017 og 100 millj. kr. bætt við árið 2018. Við leggjum líka til að á árið 2018 verði settar 200 millj. kr. í Fróðárheiði, enda mikilvægt fyrir samfélagið á Snæfellsnesi. Við leggjum til að 150 millj. kr. verði settar í Skeiða- og Hrunamannaveg árið 2018. Þar er um mikilvægan ferðamannaveg á Suðurlandi að ræða. Á sama grundvelli verði 60 millj. kr. settar í breikkun Biskupstungnabrautar frá Geysi að Tungufljóti árið 2017. Við leggjum til að framkvæmdir við Bárðardalsveg og Borgarfjarðarveg um Njarðvíkurskriður hefjist árið 2017 og að 250 millj. kr. verði veittar til hvors vegar það ár og 500 millj. kr. aukalega til Borgarfjarðarvegar árið 2018. Þá leggjum við til að framkvæmdir hefjist við Hörgárdalsveg árið 2018 og 200 millj. kr. verði veittar til verkefnisins það ár, en íbúar á því svæði hafa beðið í mörg, mörg ár eftir að þeim framkvæmdum ljúki. Þetta er einn af þeim vegum sem hefur sífellt verið ýtt aftar og aftar á áætlun, en vonandi tekst að klára þá mikilvægu framkvæmd nú. Þá leggur meiri hlutinn til að 300 millj. kr. verði varið til að ljúka við framkvæmdir á Kjósarskarðsvegi á árinu 2017, enda mikilvægt öryggisatriði vegna stóraukins ferðamannastraums um veginn, auk þess sem vegurinn mun gegna mikilvægu hlutverki sem varaleið til Reykjavíkur þegar framkvæmdir við tvöföldun Vesturlandsvegar um Kjalarnes hefjast árið 2018. Þá leggur meiri hlutinn til aukið fjármagn til framkvæmda við hringveginn um Hornafjarðarfljót þannig að 250 millj. kr. bætast við árið 2017 og 100 millj. kr. 2018. Meiri hlutinn leggur til að 2017 verði 400 millj. kr. veittar til nauðsynlegra framkvæmda við brúna við Eldvatn á Ásum sem skekktist og missti burðarþol í kjölfar mikils rofs á austurbakka árfarvegarins í síðasta Skaftárhlaupi. Að auki leggur meiri hlutinn til að árið 2017 verði 300 millj. kr. veittar til breikkunar hringvegarins milli Bæjarháls og Nesbrautar, á árinu 2017 eða 2018 verði árlega veittar 100 millj. kr. til uppbyggingar Skarðsvegar í Skarðsdal og árið 2018 verði 200 millj. kr. veittar í malbikun vegarins um Berufjarðarbotn, 200 millj. kr. í framkvæmdir við Vatnsnesveg og 60 millj. kr. um Arnarnesveg. Við fengum ábendingu um það frá Eyjafjarðarsveit að uppbygging á hjólreiðastígum hefði nánast eingöngu verið á höfuðborgarsvæðinu. Við teljum mjög mikilvægt að líka verði farið út á land og byggðir upp hjólreiðastígar þar. Það er ánægjulegt að sjá hversu mikinn áhuga sveitarstjórnarmenn í Eyjafjarðarsveit hafa á að leggja góða hjólreiðastíga. Við leggjum þess vegna til að árið 2017 og 2018 verði fjárveiting til hjólreiðastíga 30 millj. kr. á ári. Við fengum fulltrúa frá samtökunum Stopp - hingað og ekki lengra. Þeir berjast fyrir umbótum á Reykjanesbrautinni. Við leggjum til að á árinu 2017 verði veittar 200 millj. kr. í gerð hringtorga á veginum og á árinu 2018 verði veittar 100 millj. kr. til endurbóta á Hafnavegi, en áður en af þeim framkvæmdum getur orðið þarf að ráðast í nauðsynlega skipulagsvinnu á svæðinu. Framkvæmdir við hringtorgið geta hins vegar hafist fljótt og leggur meiri hlutinn áherslu á að það verði, enda um verulega umferðarþungan vegarkafla að ræða. Það má með sanni segja að samtökin hafi staðið sig gríðarlega vel í að berjast fyrir þessum bættu samgöngubótum. Ég ætla að fara örstutt yfir jarðgöngin. Það er unnið að framkvæmd við gerð Norðfjarðarganga, sem er gríðarlega mikilvæg framkvæmd. Hún hófst 2013 og er ætlað að henni ljúki 2017. Þá er jákvætt og gaman að segja frá því að lagt er til að framkvæmdir verði hafnar við Dýrafjarðargöng milli Arnarfjarðar og Dýrafjarðar á Vestfjörðum. Það þarf heimild í fjárlögum og samþykkta samgönguáætlun, eins og ég kom inn á áðan. Þá er gert ráð fyrir að á árunum 2015–2018 verði unnið að jarðfræðirannsóknum í væntanlegu gangastæði Seyðisfjarðarganga, en meiri hlutinn telur að svigrúm sé nú til staðar til að hefja gerð Seyðisfjarðarganga samhliða gerð Dýrafjarðarganga. Ég tel mjög mikilvægt að þetta komi skýrt fram vegna þess að ég tel að þau göng geti orðið mikilvægur liður í bættum búsetuskilyrðum, ekki aðeins á Seyðisfirði heldur á öllu Austurlandi, og vonandi vísir að því að hægt verði að tengja saman firðina með svokallaðri hringtengingu gegnum Mjóafjörð og að við getum séð þá framkvæmd verða að veruleika fyrr en seinna. Það er gaman að segja frá því að í rannsóknum Háskólans á Akureyri og Háskóla Íslands kemur fram að göng og gangaframkvæmdir hafa jákvæð áhrif á atvinnusókn kvenna, þeim standa til boða fjölbreyttari störf og þær nýta nálægðina við þéttbýli í meira mæli en áður. Við leggjum einnig til töluvert fé til hafnarframkvæmda. Það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir atvinnulíf og verðmætasköpun. Við leggjum til fjármagn til Grindavíkurhafnar. Við leggjum til framlög til hafnarinnar í Þorlákshöfn, veitum fjármagn til rannsókna á Grynnslunum utan Hornafjarðar og leggjum til að framkvæmdir við höfnina á Dalvík verði í áætluninni, en fyrir nefndinni kom fram að úthlutað verði lóð undir fiskvinnsluhús við höfnina sem mun hafa mikil áhrif á atvinnumál bæjarins. Þá leggur meiri hlutinn til viðbætur vegna hafnarinnar á Siglufirði og vegna flotbryggju á Breiðdalsvík og að veittar verði 17 millj. kr. í höfnina á Arnarstapa, en sú upphæð kemur til frádráttar framkvæmdum í höfninni á Rifi. Jafnframt leggur meiri hluti nefndarinnar til að settar verði 35 millj. kr. árið 2017 í endurbyggingu á Suðurgarði í Sandgerði sem er orðinn hættulegur vegna tæringar. Þá setjum við 35 millj. kr. í höfnina í Helguvík, en ríkisstjórnin hefur á undanförnum árum unnið að uppbyggingu á Reykjanesi og gert fjárfestingarsamning vegna tveggja verkefna þar. Við leggjum til að setja 52 millj. kr. til að bæta flóðvarnargarð í Vík í Mýrdal. Það er gaman að segja frá því að við erum loksins að tryggja það að fjármunir fyrir framkvæmd við flughlaðið á Akureyri verði að veruleika. Sú framkvæmd hefur aldrei verið á samgönguáætlun og hefur lengi staðið styr um fjármagn til þess að nýta efnið úr Vaðlaheiðargöngum í uppbyggingu flughlaðsins. Flugvöllurinn er á undanþágu, en um gríðarlega mikla og góða samgönguframkvæmd er að ræða. Við leggjum til að setja um 90 millj. kr. árið 2017 og 70 millj. kr. árið 2018 til að taka við efninu og klára þann flutning, en í kjölfarið verður hægt að ráðast í uppbyggingu flughlaðsins og ég ítreka að það er mjög gott að geta komið þeirri framkvæmd á koppinn. Við höfum rætt mikið um eflingu innanlandsflugs, með hvaða hætti megi gera það. Það eru því miður mörg áhyggjuefnin sem menn hafa út af stöðu innanlandsflugsins og út af flugvöllum. Þó að við séum að bæta töluvert í flugvelli vítt og breitt um landið tel ég að við þurfum að gera bragarbót þar á á næstu árum. Efling innanlandsflugsins er stærsti liður í að dreifa ferðamönnum betur um landið og við leggjum því til að innanlandsflugið verði styrkt sérstaklega, ekki eingöngu þær leiðir sem njóta styrkja í dag, heldur allar leiðir svo hægt verði að lækka flugverð á milli landshluta, sem er gríðarlega mikilvægt. Við viljum að þetta verði gert að hluta af almenningssamgöngukerfinu og þess vegna leggjum við til að 300 millj. kr. komi sem byrjunarframlag til að finna leiðir til að tryggja megi rekstrargrundvöll innanlandsflugsins og hóflegt farmiðaverð. Við leggjum einnig til að farið verði í að kanna hvort gera megi breytingar á fyrirkomulagi innanlandsflugs vegna þeirra samfélagslegu hagsmuna sem eru fólgnir í rekstri þess og, eins og ég sagði áðan, til þess að lækka megi flugmiðaverð. Við nefnum nokkrar leiðir í þeim efnum. Við teljum líka mikilvægt að endurskoða rekstrarfyrirkomulag Isavia og það hvernig arður sem myndast af rekstri Keflavíkurflugvallar verði nýttur í þágu allra landsmanna og þá til uppbyggingar flugvalla allt í kringum landið. Því miður hefur sá gríðarlegi arður sem hefur komið út af aukningu ferðamanna nánast eingöngu farið í uppbyggingu á svæðinu. Þetta er fyrirtæki allra landsmanna. Við teljum að skoða þurfi rekstrarfyrirkomulagið alvarlega. Að því sögðu vil ég þakka nefndarmönnum í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir mikla vinnu og það að við höfum getað farið mjög ítarlega yfir málið og kallað til alla þessa umsagnaraðila. Við reyndum eftir megni að skoða líka og gerðum okkur sérstaka ferð á Vestfirði og Norðurland og hefðum viljað komast víðar. Það er full ástæða til að þakka nefndarmönnum í bæði minni og meiri hluta. Þó að við í meiri hlutanum skrifum undir þetta nefndarálit kemur fram í áliti minni hlutans [[Forseti hringir.]]að þeir styðji þær framkvæmdir sem við leggjum til þótt þeir hafi kannski einhverjar aðrar áherslur.
Herra forseti. Kannski er ástæða til að óska hv. þingmanni til hamingju með að loksins hilli undir þann möguleika að þessi ríkisstjórn komi frá sér samgönguáætlun eða klári hana, en það má líka ekki seinna vera, ríkisstjórn í andarslitrunum á síðustu metrunum. Vandinn er hins vegar sá að innihaldið er allt of dapurlegt. Jafnvel þó breytingartillögurnar lagi það nokkuð þá er engin leið að gleðjast yfir því hversu svakalega langt á eftir við erum í þeim efnum að ná aftur fjárveitingum til þessa málaflokks upp í eðlilegt hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þörfin er orðin svo æpandi að um það er ekkert lengur deilt. Ég vil spyrja hv. þingmann í fyrsta lagi: Verður ekki stjórnin og meiri hlutinn að viðurkenna að breytingartillögurnar eru náttúrlega viðurkenning á því að menn hafi gert mikil mistök í því að leggja ekki betur til þessa málaflokks með batnandi þjóðarhag undanfarin þrjú ár? Þau ár eru glötuð, við höfum svelt þetta allt of mikið. Í öðru lagi vildi ég heyra hv. þingmann fara aðeins yfir það hverju það sæti að ríkisstjórnin og meiri hlutinn hefur ekki fært markaða tekjustofna upp til verðlags undanfarin missiri. Þar hefur myndast slaki upp á sennilega 7 til 8 milljarða miðað við vaxandi umferð. Nú hafa verið einstaklega hagstæðar aðstæður til þess að afla þarna aukinna tekna sem umferðin borgi sjálf. Auðvitað er það hún sem að uppistöðu til á að borga fyrir samgöngumannvirkin. Með því að eldsneytisverð hefur lækkað á heimsmarkaði og útsöluverð hér heima um einhverjar 50, 60, 70 kr. á lítrann frá því hæst var, þannig að það hefur verið alveg einstaklega þægilegt að taka, þó ekki væri nema í áföngum, inn hækkun á mörkuðum tekjum, olíugjaldi, sérstöku bensíngjaldi, þungaskatti og olíugjaldi, og það hefði fært mönnum 7 til 8 milljarða í aukið fé. Hvernig svarar meiri hlutinn fyrir þetta?
Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður gleðst yfir auknu framlagi sem kemur fram í þessu nefndaráliti. Ég tek undir með honum. Ég er afar glaður að standa hér og benda á að við séum að bæta í áætlunina um 11,5 milljörðum kr., sem er gríðarlega mikið framlag. Ég hef reyndar sjálfur talað fyrir því að við þurfum að auka hlutfallið af vergri þjóðarframleiðslu. Það var 1,1% frá hruni og í tíð síðustu ríkisstjórnar, en okkur hefur tekist að hækka það í 1,3 sem er jákvætt. Við þurfum að hækka það enn frekar eins og ég kom inn á áðan. Það er rétt sem þingmaðurinn kom inn á að með batnandi þjóðarhag þurfum við að leggja meira fjármagn í samgöngumálin. Ég hef talað ítarlega fyrir því, en ég hef þó sýnt því skilning að áherslurnar hafa verið á aukið framlag til heilbrigðismála og í marga aðra mikilvæga málaflokka. Ég hef bent á það um leið að það að láta samgöngumálin bíða, eins og raun ber vitni frá hruni, getur orðið þjóðarbúinu dýrara. Í öllu þessu þurfum við að sjálfsögðu að gæta að ábyrgð. Við þurfum að gæta að því að áætlun sé í samræmi við ríkisfjármálaáætlunina. Ég tek undir með hv. þingmanni, eins og stendur mjög skýrum orðum í nefndaráliti meiri hlutans, að við teljum að gjaldskrár markaðra tekna ættu að fylgja verðlagi líkt og flestar aðrar opinberar gjaldskrár. Við teljum það ómögulega bókhaldsfærslu að þetta sé fært sem skuld hjá Vegagerð [[Forseti hringir.]]ríkisins og við höfum reyndar bent á það að vinda þurfi ofan af henni og afskrifa hana.
Herra forseti. Ég átti þess kost að sitja einn fund í samgöngunefnd í vor. Þá tók ég þetta mál upp, eins og hv. þingmaður kannast við, og ræddi. Ég man að ég sagði og ætla að endurtaka það: Mér finnst ómögulegt að afgreiða samgönguáætlun hér þegar búið er að dreifa langtímaáætlun, sem er sömuleiðis mikil vonbrigði, og að ekki sé kominn botn í þetta mál. Það þarf að gera það hvort sem er vegna laga um opinber fjármál og væntanlega breyttrar framsetningar á þessu í framtíðinni, jafnvel afnámi allra eða mest allra markaðra tekna. Ég hef litið svo á að það hljóti að vera sjálfsagður hlutur að slegið verði striki yfir reikningslega skuld þessarar æfingar, sem er ekkert annað en æfing, að blása út einhverjar rosalega skuld vegasjóðs við ríkissjóð vegna þess að menn hafa tekið pólitískar ákvarðanir um að leggja fé beint úr ríkissjóði í viðbót við markaðar tekjur í framkvæmdir á undanförnu árum. Ef engar markaðar tekjur verða eftir með hverju á þá Vegagerðin að borga skuldina? Af hverju eru stjórnarflokkarnir ekki komnir með niðurstöðu í þetta mál? Það er stórfurðulegt. Varðandi flugvallarmálin þá er ágætt að sjá að menn vilja sýna þarna lit í breytingartillögunum, en það er meira en ár frá því að nefnd skilaði beinum tillögum um aðgerðir til að lækka farmiðaverð. Hvernig eru þessar 300 milljónir hugsaðar? Eiga þær að fara inn í þjónustusamninginn? Hefur verið rætt við fjármálaráðuneytið um að gera það sem er í sjálfu sér einfaldast og það er að fella niður eða endurgreiða virðisaukaskattinn af eldsneyti í innanlandsflugi? Það er mjög markviss aðgerð til þess að draga beint úr kostnaðinum við flugið og gæti skilað um helmingi af þeirri 15 til 18% lækkun farmiða sem við lögðum til í nefndinni. Það telst ekki neitt rosalega rösklegt verklag að það hefur ekkert frést af þessum tillögum, þessari skýrslu, í meira en ár fyrr en núna að þarna glittir í einar 300 milljónir.
Virðulegi forseti. Kannski fyrst um hinar mörkuðu tekjur. Nú er það þannig að á síðasta kjörtímabili ræddum við það hér í þingsal ótt og títt hvort við ættum ekki að afnema hinar mörkuðu tekjur vegna þess að það eru ekki bara markaðar tekjur Vegagerðarinnar sem hafa verið nýttar í aðra málaflokka eins og velferðarmálin heldur annars staðar líka. Það var tillaga, ef ég man rétt, hjá síðustu ríkisstjórn um að það yrði gert. Ég er hins vegar sammála hv. þingmanni um að það að við séum ekki búin að því sé ótækt. Þó að það hafi ekki náðst núna þá er það kannski verkefni næstu ára að þessar bókhaldsfærslur verði leiðréttar. Við sjáum það í hendi okkar að það er ekki gott að hafa bókhald ríkisins með þessum hætti. Það er einnig rétt að það var nefnd sem fór yfir farmiðaverð í innanlandsflugi. Það sem kom út úr því var að álögur ríkisins væru í raun ekki það hár póstur í flugmiðaverði, mig minnir um 1.500 kr. á hvern einasta flugmiða, að það skipti máli. Jú, að sjálfsögðu skiptir það einhverju máli, en mundi kannski ekki gjörbreyta stöðunni. Við leggjum þess vegna til að gengið verði lengra, að það verði gengið mun lengra. Við sjáum það í hendi okkar að flugmiðaverð fyrir kannski 20.000 kr. plús aðra leiðina gengur ekki og að það sé dýrara að fljúga innan lands en oft á tíðum á milli landa. Þess vegna eiga þessir fjármunir að fara í það og spurning hvort við eigum ekki að taka innanlandsflugið og gera það að hluta af almenningssamgöngukerfinu. Þetta fjármagn er í raun fyrsta skrefið í þá áttina. Síðasta ríkisstjórn lagði framlag í almenningssamgöngukerfið á höfuðborgarsvæðinu, í strætó. Nú leggjum við þetta til. Við skulum vona að þessir fjármunir nýtist vel og að innan ekki svo langs tíma sjáum við róttækar breytingar í rétta átt.