Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Fimmtudaginn 9. júní barst bréf frá Hönnu Katrínu Friðriksson, 8. þm. Reykv. s., um að hún verði fjarverandi á næstunni. Þann 11. júní tók því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu, Daði Már Kristófersson. Einnig hefur borist bréf frá Loga Einarssyni, 1. þm. Norðaust., um að hann verði fjarverandi á næstunni og þá hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, 2. þm. Norðvest., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðausturkjördæmi, Hilda Jana Gísladóttir, og 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðvesturkjördæmi, Sigríður Elín Sigurðardóttir, en 1. varamaður á lista hefur þegar tekið sæti. Daði Már Kristófersson og Hilda Jana Gísladóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Kjörbréf Sigríðar Elínar Sigurðardóttur hefur verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil biðja hv. þingmann að rita undir heitstafinn.
Sigríður Elín Sigurðardóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Til svara eru: Forsætisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.
Herra forseti. Ég vil beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra. Nú hefur nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um rammaáætlun, sem við höfum varið miklum tíma í hér í þinginu að koma í gegn, allt frá árinu 2016, verið lagt fram með töluverðum breytingum sem komu dálítið á óvart. Nefndarálitinu er dreift útprentuðu hér handan við vegginn en því var dreift rafrænt á laugardaginn, 11. júní kl. 18:15. Á fimmtudagskvöldið skrifuðu fulltrúar stjórnarflokkanna undir þinglokasamkomulag við fjóra af fimm stjórnarandstöðuflokkum sem neglir niður með hvaða hætti umræðunni verður háttað í þeim málum sem eru hér til afgreiðslu á lokadögum þingsins og setur, svo vægt sé til orða tekið, verulegar takmarkanir á það með hvaða hætti þingmenn geta tjáð sig. Þetta snýst fyrir þá sem ekki þekkja til um fjölda mínútna sem má ræða í hverju þingmáli fyrir sig. Þetta samkomulag var undirritað á fimmtudagskvöldi. Tveimur sólarhringum seinna er birt þetta nefndarálit varðandi rammann með verulegum breytingum miðað við það sem fyrir lá áður, svo miklum raunar að ekki allir stjórnarþingmenn treysta sér til að styðja málið. En það sem ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra út í er hvort ráðherrann telji það forsvaranlegt að ganga frá þinglokasamkomulagi við stjórnarandstöðuflokka sem takmarkar svo mjög ræðutíma þeirra í flóknu máli eins og þessu og síðan komi fram jafn afdrifaríkar og yfirgripsmiklar breytingar og mælt er fyrir um í nefndaráliti meiri hluta með breytingartillögu við rammaáætlun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og ég kann þessa sögu þá voru það þingflokksformenn sjö flokka sem skrifuðu undir samkomulagið, en einmitt ekki sá hv. þingmaður sem hér spyr. Mér skilst að Miðflokkurinn sé ekki aðili að þessu samkomulagi. Tel ég forsvaranlegt að skrifa undir slíkt samkomulag? Algerlega. En ég vænti þess að sjálfsögðu að það hafi verið rætt á fundi þingflokksformanna ef einhverjar athugasemdir eru við það samkomulag vegna þessa nefndarálits eða nokkurs annars þess sem kann að koma upp í þingstörfunum. Ég þekki ekki umræðurnar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd en væntanlega hefur málið verið töluvert mikið rætt þar þótt endanlegt nefndarálit hafi ekki legið fyrir fyrr en á laugardag. Ég sé þannig ekkert því til fyrirstöðu að gera slíkt þinglokasamkomulag en vænti þess að séu einhverjar athugasemdir við það hafi það verið rætt á fundi, sem ég var ekki á, núna kl. 11.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Mér þykir ráðherrann heldur stefna í þá átt að ætla að hafa hér allt í upplausn það sem eftir lifir kjörtímabils hvað varðar fyrirkomulag þingloka. Hæstv. ráðherra verður auðvitað að stýra því með sínum hætti sjálfur. Mér kemur mjög á óvart að hæstv. ráðherra, sem er nú verkstjóri þessarar ríkisstjórnar, telji að þær grundvallarbreytingar sem gerðar eru á rammanum, með áliti meiri hluta nefndarmanna, séu eitthvað sem þingflokksformenn hefðu átt að geta rætt áður en það nefndarálit var rammað inn. Ég veit ekki hvaða tímavél forsætisráðherra býr yfir en það var ekki nokkur möguleiki fyrir þingflokksformenn hinna sjö flokka sem gerðu þetta samkomulag - hárrétt að Miðflokkurinn stendur ekki að því samkomulagi. Ég vil bara ítreka þann hluta spurningar minnar sem snýr að því að ráðherra líti þannig á [[Forseti hringir.]]að allt sem þingflokksformennirnir sjö skrifuðu undir, hvað takmarkanir á ræðutíma varðar, skuli standa þrátt fyrir þessar breytingar.
Herra forseti. Mér þykir það nú koma úr hörðustu átt og jafnvel vera nokkuð kúnstugt þegar þingmaður Miðflokksins talar um að sú sem hér stendur sé sú sem hleypi þinglokum í uppnám. Ef við skoðum þinglok undanfarinna ára þá held ég að það sé nú fremur Miðflokkurinn sem hafi verið í því hlutverki að hleypa þeim í uppnám. Nú er verið að afgreiða mál úr nefndum og það liggur algerlega fyrir að þau voru ekki öll komin úr nefnd þegar skrifað var undir umrætt samkomulag. Þannig er það oft og iðulega og eðlilega verða breytingar á málum í nefndum þegar gengið er frá endanlegum nefndarálitum. Ég tel að það sé fullkomlega eðlilegt. Séu hins vegar einhverjar slíkar athugasemdir við það samkomulag, sem Miðflokkurinn er ekki aðili að og kemur engum á óvart miðað við þá sögu sem ég rakti hér í upphafi, þá að sjálfsögðu ræða þingflokksformenn það sín á milli og við forseta þingsins ef ástæða er talin til að auka við ræðutíma að einhverju leyti.
Hæstv. forseti. Ég fagna því að það hilli undir afgreiðslu 3. áfanga rammaáætlunar á Alþingi vonum seinna en það er ekki sama hvernig það er gert. Sú var tíðin að Vinstrihreyfingin – grænt framboð gaf sig út fyrir að vera flaggskip náttúruverndar hér á landi og tók það hlutverk alvarlega oftast nær. Það urðu hér nokkur tíðindi í liðinni viku þegar VG ákvað að setja nafn sitt við breytingartillögu meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar við afgreiðslu 3. áfanga rammans úr nefnd, reyndar á þann veg að annar tveggja fulltrúa VG í nefndinni, Bjarni Jónsson, þingmaður Norðvesturkjördæmis, studdi þá tillögu ekki. Í umræðum um rammann á Alþingi árið 2017 sagði hv. þm. Katrín Jakobsdóttir með leyfi forseta: „Að sjálfsögðu er margt gott í þeirri áætlun sem nú er lögð óbreytt fram frá fyrra þingi, þá sérstaklega hvað varðar verndarflokkinn, og kemur kannski ekki á óvart að ég fagni því sérstaklega. Ég horfi þá til að mynda til Skjálfandafljóts, Skaftár og fleiri þátta, og Norðlingaölduveitu sem hefur talsvert verið til umræðu í þessum sal á undanförnum árum. Og svo auðvitað jökulvötnin í Skagafirði.“ Einnig er rétt að rifja upp að hæstv. forsætisráðherra var á þingsályktunartillögu VG um friðlýsingu austari og vestari Jökulsár í Skagafirði árið 2008. Forseti. Eftir að hafa fylgst með pólitík Vinstri grænna í meira en tvo áratugi á ég bágt með að skilja þessi sinnaskipti. Því verð ég að spyrja Katrínu Jakobsdóttur, formann VG og hæstv. forsætisráðherra, hvað hafi breyst. Með hvaða rökum styðja Vinstri græn færslu Kjalölduveitu og virkjunarkostanna í Héraðsvötnum úr verndarflokki í biðflokk?
Herra forseti. Rammaáætlun var núna lögð fram í fjórða skipti, af fjórða umhverfisráðherranum. Hún var fyrst lögð fram, þessi áfangi rammaáætlunar, árið 2016. Aldrei hefur umfjöllun verið lokið, m.a. vegna gagnrýni þeirrar sem hér stendur. Hv. þingmaður sleppti því að nefna að í sömu ræðu, eða í mörgum öðrum sem fluttar voru við sama tilefni, benti ég til að mynda á að í nýtingarflokki væru kostir eins og Skrokkalda inni á miðju hálendi sem þyrfti augljóslega að skoða betur út frá hugmyndum um mögulegan miðhálendisþjóðgarð og út frá þeirri landslagsheild sem þar er að finna og ósnortnum víðernum. Þar ræddi ég líka, í þessum ræðum, af því að ég man þær nú ágætlega, um virkjanir í neðri hluta Þjórsár og þá staðreynd að samfélagsleg áhrif af þeim virkjunum hefðu ekki verið metin með fullnægjandi hætti. Og hver er tillaga meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar í þessum efnum? Jú, það er að færa nákvæmlega þessa kosti í biðflokk af því að þá þurfi að meta betur. Vissulega er líka verið að leggja til færslu á kostum úr verndarflokki í bið. En verðum við ekki einfaldlega að horfast í augu við það, Alþingi, að við höfum ekki náð saman um þennan áfanga rammaáætlunar í þau þrjú skipti sem hann hefur verið lagður fram? Verðum við ekki að taka það til opinskárrar umræðu að líklega eru þetta of margir kostir til að geta tekið afstöðu til þeirra í einu ef marka má þessa sögu, sem ég tek alvarlega? Þetta eru sex ár sem við höfum verið að ræða þetta mál og þetta þarf ekki að koma jafn mikið á óvart og einhverjir hv. þingmenn telja í ljósi þess að í stjórnarsáttmála er sérstaklega talað um að eðlilegt sé að horfa til þess að biðflokkur verði stækkaður þannig að þetta sé gert í minni áföngum. Hv. þingmaður nefnir hér Skaftá og Skjálfandafljót sem eru í verndarflokki. Og af því að hv. þingmaður spyr um Vinstrihreyfinguna – grænt framboð þá held ég að það sé ágætt að rifja það upp að ýmis svæði eru ekki undir í þessari áætlun, t.d. ekki þau tíu svæði sem voru friðlýst á tíma Vinstri grænna í umhverfisráðuneytinu, sem eru auðvitað líka mikil tímamót í þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Ég deili ekki við hæstv. forsætisráðherra um þau atriði sem hún nefndi í sinni ræðu, Skrokköldu, neðri Þjórsá o.s.frv., en það er öllu snúið á haus þegar kemur að varúðarreglunni og færslu á kostum úr vernd í bið - úr vernd í bið. Það vill þannig til að við erum að tala um kosti sem hafa eitthvert hæsta verndargildi samkvæmt mati faghópa sem unnið hafa fyrir verkefnisstjórnina og þeir eru í verndarflokki vegna náttúruverndarhagsmuna. Það er ekki í samræmi við varúðarregluna að taka kosti úr vernd í bið. Það hreinlega gengur ekki upp, hæstv. forseti. Það hljóta því að vera einhverjar aðrar ástæður þar að baki. Það hljóta þá að vera einhverjar aðrar ástæður þar að baki af því það eru ekki náttúruverndarástæðurnar sem eru þar að baki. Því hlýt ég að spyrja hæstv. forsætisráðherra aftur: Hvernig stendur á því að Vinstrihreyfingin – grænt framboð stendur að þeirri ákvörðun [[Forseti hringir.]]að færa Héraðsvötn og Kjalölduveituna úr vernd í bið?
Herra forseti. Ég tel rammaáætlun mjög mikilvægt tæki og ég hef satt að segja haft af því þungar áhyggjur að fylgjast með þeirri þróun sem hér hefur verið undanfarin sex ár, að ekki hafi verið unnt að ljúka afgreiðslu rammaáætlunar. Ég tek mark á því eftir að hafa hlustað á samþingmenn mína úr öllum flokkum sem ræða það að hér þurfi einfaldlega að horfa til minni áfanga og undir það er tekið í nefndaráliti meiri hlutans og ég er eiginlega viss um að hv. þingmaður er mér sammála af því að við þurfum auðvitað að vega það og meta hvað er athugavert við það þegar við erum fjórum sinnum búin að leggja þetta fram og náðum ekki að klára það. Ég vil minna á, þegar við erum að ræða að Alþingi hafi hér síðasta orðið, að það var algerlega meðvituð ákvörðun þegar lögin um rammaáætlun voru samþykkt á sínum tíma að Alþingi skyldi hafa síðasta orðið, að rammaáætlun kæmi einmitt ekki fram frá verkefnisstjórn og yrði afgreidd óbreytt. Það var alveg sérstaklega rætt, eins og hv. þingmaður þekkir, hvort það ætti að vera reglan og það var tekin algerlega meðvituð ákvörðun um að svo yrði ekki. Þannig að ég stend algerlega með þessu. Fyrir þessu eru færð ákveðin rök í áliti meiri hlutans [[Forseti hringir.]]og ég held að við værum í verulegum vanda stödd, herra forseti, ef við ætluðum enn og aftur að leggja fram þennan áfanga rammaáætlunar og láta hjá líða að afgreiða hann í einhverri mynd. Ég held að þá værum við fyrst komin í vanda, herra forseti.
Virðulegi forseti. Geðrænir sjúkdómar hafa til skamms tíma verið í senn feimnismál og hálfgerð afgangsstærð í íslensku heilbrigðiskerfi. Sú staðreynd speglast í nýlegum áfellisdóm í skýrslu Ríkisendurskoðunar er leiddi til yfirgripsmikillar umræðu hér í þinginu um þessi mál og er enn ólokið. Nokkrir hugrakkir einstaklingar hafa á undanförnum misserum stigið fram og rætt opinskátt um sjúkdóma sína, þar með talið kvíða og þunglyndi. Þetta góða fólk hefur þannig átt sinn þátt í því að eyða fordómum tengdum þessum málaflokki. Ýmsir hafa velt því fyrir sér hvort jafnvel mætti líta á þunglyndi sem eins konar þjóðarsjúkdóm Íslendinga. Þannig kunni þunglyndi að vera stórum hluta þjóðarinnar í blóð borið og mögulega orsök stórs hluta þeirra fjölmörgu og sorglegu sjálfsvíga sem hér eiga sér stað á ári hverju. Samspil geðsjúkdóma og lyfja er flókið fyrirbæri. Algengt þunglyndislyf er liþíum, eitt frumefnanna, sem bent hefur verið á að sé jafnframt lykilefni í rafhlöðum farsímanna okkar og rafbílanna. Líkt og í tilviki rafhlaðnanna virðist virkni liþíums smám saman fjara út eftir því sem það er notað lengur. Leiðni liþíums í þessu samhengi kunni jafnvel að gefa vissar vísbendingar um hina rafrænu eiginleika mannsins. Á svipuðum nótum eru vísbendingar um að tiltekið mataræði, inntaka ákveðinna sveppategunda og þá ekki síst líkamleg áreynsla gagnist mörgum þunglyndissjúklingum en allar slíkar tilgátur kalla á frekari vísindarannsóknir. Um samfélagsleg áhrif þessa alvarlega sjúkdóms þarf ekki að fjölyrða en í ljósi þess hversu grafalvarlegt þetta vandamál er hérlendis vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort ekki sé tímabært að hann hleypi af stað sérstöku rannsóknarverkefni. Þá er átt við skipun nefndar er njóti atfylgis sérfræðinga, innlendra og erlendra, til að freista þess að komast að hinum raunverulegu orsökum og rótum þessa skæða þjóðarsjúkdóms í eitt skipti fyrir öll. Hér er sannarlega brýnt og löngu tímabært verkefni að vinna í þágu bættrar lýðheilsu [[Forseti hringir.]]og Ísland kann að vera einkar vel til frumkvæðis fallið í þessu máli. [[Forseti hringir.]]Ég skora því á okkur góða hæstv. heilbrigðisráðherra að bregðast við þessari áskorun með opnum huga og vænti jákvæðra viðbragða hans.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir hans fyrirspurn. Þetta eru spurningar sem snúa að stóru myndinni í þessu, hversu fjölþætt þetta er. Kannski má fullyrða að við höfum verið sein að bregðast við og taka af alvöru á þessum málum sem eru svo mikilvægur partur af lýðheilsu, þ.e. geðheilbrigðisþátturinn. Ég get svarað spurningunni sem kom í lokin, um það að greina orsakirnar, jákvætt. Við þurfum að greina orsakir vandans í öllu tilliti en sérstaklega þarna. Það er líka rétt, sem hv. þingmaður dregur fram, að fjölmargir einstaklingar hafa rætt opinskátt um þennan vanda. Það var ekki þannig. Það er mjög jákvæð þróun og ég held að það sé vísbending um að við séum farin að hlusta, að við séum farin að viðurkenna þennan þátt í lýðheilsunni, geðrækt, allan aldursskalann, allt frá þeim yngstu. Þess vegna fannst mér skýrsla ríkisendurskoðanda, sem fékk prýðisumræðu hér í þinginu, mjög góð. Hún dregur fram það sem við getum betrumbætt, m.a. þennan þátt. Þar kemur fram að við höfum ekki verið dugleg við að skrá og safna saman gögnum og upplýsingum, það skortir hjá okkur. Ég vil því bara svara þessu jákvætt og bregðast við. Ég veit að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra er mér sammála um að við þurfum að greina orsakir vandans. Ég skal síðan reyna að koma betur að öðrum þáttum í seinni umferð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið. Þó að ég hafi vísað í skýrslu Ríkisendurskoðunar og talað almennt um geðheilbrigðisvanda er ég í rauninni að leggja til sérstakt og afmarkað rannsóknarverkefni, ekki um geðræn vandamál almennt heldur þetta sem ég tel alvarlegast af öllu og leiðir til sjálfsvíga og gríðarlegrar vanlíðunar sem er þunglyndið og kvíðatengd mál. Ég er að leggja það til að heilbrigðisráðherra taki höndum saman með öðrum sem kynnu að láta sig málið varða og það verði komið hópi á stofn hér til að vinna sérstaklega að samantekt allra heimilda alls staðar frá. Ég tel þetta það alvarlegt, sérstaklega hér á landi, að við eigum að hafa frumkvæðið í þessu og það eigi að leita alþjóðlegs samstarfs og hugsanlega styrkja. Þetta er ekki verkefni sem verður unnið snögglega eða hratt. Þetta kallar á mikla yfirlegu og ár.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál á dagskrá og þessar spurningar og þá afmörkun á verkefnunum sem hv. þingmaður kemur hér inn á í seinni fyrirspurn. Ég held að það sé ekkert annað en að fara í þetta. Þetta tengist því að forveri minn í starfi setti af stað viðlíka hóp sem snýr að sjálfsvígum og þunglyndi, þetta er tengt. Þannig að við þurfum að grípa þráðinn þar og fara af stað með þetta verkefni. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra hefur þegar sett af stað viðlíka hóp fyrir börnin okkar. Ég tek hv. þingmann bara á orðinu, af því að hann kom líka inn á alþjóðlega vitundarvakningu í þessum málaflokki. Það er rétt og við eigum að fara fyrir þeirri umræðu og þeim verkefnum. Ég skal bara vinda mér í þetta verkefni.
Forseti. Nú erum við að ganga frá þinglokum og þá er stjórnarandstaðan náttúrlega að reyna að semja um þinglok og framgang þeirra mála sem meirihlutasamstarf ríkisstjórnarinnar snýst alla jafnan um að útiloka. Þá eru tekin fyrir ýmis mál og afdrif þeirra er nokkuð sem mig langar til að fjalla aðeins um í þessari fyrirspurn til hæstv. ráðherra. Hérna fyrir nokkrum árum síðan var samþykkt þingsályktun um uppbyggingu stafrænna smiðja þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra“ - sem var hæstv. ráðherra á þeim tíma - „að vinna áætlun um uppbyggingu og rekstur stafrænna smiðja […] Áætlunin verði skýr um framvindu verkefnis, verklok og um fjármögnun sem geti verið í samstarfi við aðila í nærsamfélaginu.“ Nú kemur skýrsla frá hæstv. forsætisráðherra um að þessari framkvæmd sé lokið með þessum orðum: „Í mars 2021 voru undirritaðir samningar [til þriggja ára] við átta stafrænar smiðjur hringinn í kringum landið. Með samningunum uppfylltu ráðuneyti ANR og MRN þær væntingar sem felast í ályktun Alþingis nr. 19/148 og kveða á um að rekstrargrundvöllur stafrænu smiðjanna skuli styrktur, umgjörð þeirra fest í sessi“ - til þriggja ára - „aðgengi nemenda tryggt auk þess sem þær séu tengdar með markvissum hætti við atvinnulíf og nýsköpun.“ Þetta var alls ekki það sem þingsályktunin snerist um, að undirrita samning til þriggja ára við þær smiðjur sem voru þegar í gangi. Þá velti ég fyrir mér með þingsályktanir sem þingið samþykkir, og í þessu tilviki allir þingmenn sem voru í salnum sem höfðu meira að segja bætt við þingsályktunina, upprunalega þingsályktunin snerist um aðgengi framhaldsskólanema en þingið, nefndin bætti við grunnskólanemum og landsmönnum öllum: Hver ákveður að þingsályktun sé uppfyllt?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja út í stafrænar smiðjur vegna þess að þær stafrænu smiðjur sem settar hafa verið á laggirnar út um allt land hafa reynst mjög vel. Þær eru fyrsti vísirinn inn í þá miklu tæknibyltingu sem við erum stödd í. Við erum stödd í þessari tæknibyltingu en hún er líka vísir inn í framtíðina, hvernig við erum að fara að nota gervigreindina og hvernig við setjum þetta inn í námið. Ég tel því þessar stafrænu smiðjur, og þá áherslu sem hv. þingmaður hefur lagt á þær, vera algerlega til fyrirmyndar. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þegar ég var mennta- og menningarmálaráðherra kláruðum við þessa samninga, hvort það var við átta skóla, á framhaldsskólastiginu, sem ég taldi vera mjög jákvætt. Mig minnir að við höfum sett meiri fjármuni í þetta en við höfðum gert áður, hv. þingmaður leiðréttir mig ef það er ekki rétt. Það verður að segjast alveg eins og er að ég þarf hreinlega að skoða þetta betur, m.a. það sem fram kemur hjá forsætisráðuneytinu, og bera það saman við þingsályktunartillöguna. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það þarf að passa upp á þetta. Þegar allt þingið hefur samþykkt þingsályktunartillögu þá er auðvitað mjög mikilvægt að við tryggjum framgang hennar og hún á að mínu mati að vera ákveðið verkfæri þingsins, sérstaklega þegar allir eru sammála um að stíga næstu skref. Ég skal koma aðeins betur inn á það í síðara andsvari.
Forseti. Þetta er kannski pólitískari spurning sem slík, en bara almennt séð varðandi afgreiðslu stjórnarandstöðumála og í rauninni jafnvel stjórnarmála, þegar það kemur ný ríkisstjórn. Nefnum sem dæmi: Breyting á lögum um fjármögnun sálfræðiþjónustu, niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu, það var samþykkt hérna á þingi, það eru lög og réttindi um það, en svo er bara ákveðið að fjármagna þetta ekki. Þingsályktun um að sækja um aðild að Evrópusambandinu, sú þingsályktun var bara afgreidd með einhverri bréfasendingu af utanríkisráðherra á þeim tíma, í staðinn fyrir að þingið ákvæði það á einn eða annan hátt, af því að þetta er þingsályktunartillaga, ekki framkvæmdarvaldsákvörðunartillaga. Þá kannski bara á pólitískum forsendum; hver ákveður? Hvernig getur framkvæmdarvaldið ákveðið hvenær búið er að uppfylla það sem þingið ákveður? Ég tala nú ekki um þegar það eru einmitt skipulögð réttindi í lögum um að fjármagna ákveðna þjónustu sem er þá ekki gert. Hvernig virkar það eiginlega?
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þingsályktunartillögur eru mjög gagnlegar og við eigum - og ég tek það til mín - líklega að huga betur að framgangi þeirra og eftirfylgni. Ég segi fyrir mitt leyti, af því við erum að tala um pólitíkina og hvernig við erum að fara með mál inn í þingið, að ég lagði áherslu á það á fyrra kjörtímabili að vera til að mynda með þingsályktunartillögu til að efla íslensku sem opinbert mál og svo líka um menntastefnu. Þetta fannst mér mikilvægast að gera til þess að fá tilfinningu fyrir því hvað væri að gerast hér í þinginu. Nefndarstarfið er svo mikilvægt vegna þess að í nefndum er verið að fínpússa þessar tillögur og auðvitað lagafrumvörp og málin verða mun betri eftir þá þinglegu meðferð. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við þurfum að vanda okkur betur og ég mun skoða þetta. Ég held reyndar að ég sé ekki lengur með stafrænu smiðjurnar en vil gjarnan leggja mitt af mörkum til þess að þetta verði betra.
Virðulegur forseti. Í dag munum við ræða fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Hún hefur tekið verulegum breytingum og er ástæða þess sú að í síðustu viku kynnti ríkisstjórn Íslands aðgerðir sem ætlað er að slá á þenslu og minnka verðbólgu. Jafnframt er þessum aðgerðum ætlað að minnka halla ríkissjóðs. Umfang þessara aðgerða er talið vera 0,7% af vergri landsframleiðslu og skila um 26 milljörðum kr. Meðal aðgerða sem gripið verður til er breyting á gjaldtöku bíla, minni afsláttur á áfengis- og tóbaksgjaldi í fríhöfninni, varanleg lækkun ferðakostnaðar hjá ríkinu, lækkun á framlögum til stjórnmálasamtaka. Þá verður fyrirkomulag og umfang verðmætagjalds vegna sjókvíaeldis endurskoðað og varaflugvallargjald lagt á. Þá á almenn aðhaldskrafa að vera 2% og 0,5% á framhaldsskóla og háskóla og síðan verður útgjaldasvigrúm minnkað úr 4,1 milljarði í 2,1. Fjárfestingaráform á næsta ári verða einnig endurskoðuð í ljósi stöðunnar á byggingarmarkaði. Virðulegur forseti. Ég fæ ekki séð að þessar aðgerðir muni skila þeim markmiðum sem að er stefnt og þær munu helst hafa áhrif á þá sem lægstar hafa tekjurnar í þessu samfélagi. Á sama tíma er verið að kynna aðgerðir eins og niðurfellingu á virðisaukaskatti á hreinorkubílum og 35% endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna kvikmyndaframleiðslu sem að sjálfsögðu munu auka þenslu. Það er eins og vinstri höndin viti ekki hvað gerist hjá þeirri hægri. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji að þær aðgerðir sem verið er að grípa til skili þeim árangri sem að er stefnt, þ.e. að slá á þá spennu og minnka verðbólgu. Eða eru þetta bara aðgerðir sem munu afla ríkissjóði meiri tekna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Stóra sýnin er auðvitað sú að við getum dregið hraðar úr halla ríkissjóðs. Með því drögum við úr þenslu og með því erum við að vinna með Seðlabankanum að innleiðingu peningastefnunnar. Þetta gerum við með blandaðri leið að þessu sinni, þ.e. með aukinni tekjuöflun, með auknu aðhaldi og með hliðrun fjárfestinga, sem er í raun metið út frá stöðu hverrar fjárfestingar fyrir sig svo að við séum ekki að auka á þensluna. Fer þetta saman við aukinn stuðning við kvikmyndagerð? Ég vil bara minna á að stefna ríkisstjórnarinnar, yfirlýst, er að styðja sérstaklega við hugverkageirann, hvort sem er í gegnum stuðning við rannsóknir og þróun eða stuðning við kvikmyndagerð. Við metum það mikilvægt efnahagsmál að fjölga stoðunum undir atvinnu- og efnahagslíf, að stoðirnar verði fjölbreyttari, að þær verði fleiri. Það eitt og sér er mikilvæg efnahagsstefna. Ég vil segja, af því að því hefur verið haldið fram að þetta bitni á þeim sem síst skyldi, t.d. almannaþjónustunni, að gerð er undanþága hvað varðar aðhald þegar kemur að heilbrigðisstofnunum, öldrunarstofnunum, almannatryggingum, sjúkratryggingum, atvinnuleysi, dómstólum - á þessa þætti erum við ekki að leggja neitt aðhald þó að annað mætti halda af umræðunni sem verið hefur um breytingartillögurnar. Ég vil líka segja það að sumt af því sem lagt er til, þegar kemur að tekjuöflun, er í raun og veru eitthvað sem ég myndi telja tímabært, t.d. varaflugvallagjaldið, og þar með auknar tekjur af ferðaþjónustu, og endurskoðun á gjaldtöku á fiskeldi sem er grein sem við erum að sjá vaxa gríðarlega hratt, bara svo að við tökum dæmi af tveimur atvinnugreinum sem munu leggja sitt inn í þetta. Við verðum líka að horfa á það að gjaldtaka vegna umferðar og eldsneytis hefur dregist saman, kannski miklu hraðar en nokkur hélt, vegna skýrra aðgerða stjórnvalda í þágu [[Forseti hringir.]]hreinorkubíla. Auðvitað er vandasamt að tryggja að við getum áfram aflað tekna af þessum þáttum en um leið haldið áfram að styðja við hin bráðnauðsynlegu orkuskipti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er henni sammála um stuðning við hugverkageirann en ég átta mig ekki alveg á því að standa fyrir aðgerðum sem auka spennu á sama tíma og verið er að standa fyrir aðgerðum sem eiga að minnka spennu. Ég næ ekki alveg utan um hvað er verið að fara. Virðulegur forseti. Ég hef áhyggjur af stöðu heimilanna í landinu. Staða heimilanna fer versnandi með degi hverjum. Vextir halda áfram að hækka, afborgunarbyrði lána eykst um tugi þúsunda í hverjum mánuði. Fólk er farið að veigra sér við að kaupa í matinn, eldsneytisverðið er í hæstu hæðum og ég sé ekki að verið sé að horfa til einhverra aðgerða til að styðja við þessa hópa þrátt fyrir að 3% hækkun í tilfærslukerfunum hafi verið boðuð í síðustu viku, en þá var fólk á atvinnuleysisskrá skilið eftir. Eg spyr bara hæstv. forsætisráðherra: Hvernig á að bregðast við þessari stöðu? Hvað ætlar forsætisráðherra að gera til að styðja við fjölskyldurnar í landinu?
Herra forseti. Þær aðgerðir sem við erum búin að kynna í fjármálaáætlun verða útfærðar nánar í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2023 en þær senda skýrt merki um að við stöndum með Seðlabankanum í peningastefnunni. Það er nákvæmlega það sem við erum búin að ræða í þessum sal árum saman: Hvernig getum við látið ríkisfjármálin og peningastefnuna vinna betur saman? Það eru ótal dæmi um hvernig það hefur ekki gengið eftir á liðnum árum, en ef við horfum t.d. á heimsfaraldurinn sjáum við hvernig nákvæmlega þessir þættir unnu vel saman. Það skýrir um margt þá góðu stöðu sem hagkerfið er í og mun betri en spáð var. Nú hafa aðstæður breyst hratt, ekki síst vegna þess að það er styrjöld í Evrópu, og þá þurfum við aftur að endurskoða það sem við erum að gera þannig að ríkisfjármálin styðji við peningastefnuna. Ég vil minna hv. þingmann á að samkvæmt lífskjararannsókn Hagstofunnar fyrir árið 2021 standa heimilin í landinu vel, hvort sem litið er til vanskila, kaupmáttaraukningar, hvert sem við lítum. En við þurfum hins vegar að vera með augun á boltanum í þessu. Við þurfum sérstaklega að horfa til þeirra sem eru á leigumarkaði þegar kemur að húsnæðiskostnaði. Og ég vil líka minna hv. þingmann á að fyrstu aðgerðir okkar til að bregðast við verðbólgu voru hækkun á greiðslum almannatrygginga, hækkun á húsnæðisstuðningi og barnabótaauka, af því að við viljum tryggja að hinir tekjulægstu séu varðir fyrir áhrifum af verðbólgunni.
Herra forseti. Nýleg skýrsla ríkisendurskoðanda um geðheilbrigðismál hefur lyft umræðu um þann málaflokk á eilítið hærra plan en áður og lyft undir málaflokkinn, sem er mjög mikilvægt. Í þinginu var til að mynda umræða um þetta mál í vikunni er leið. Það vekur hins vegar athygli hvað geðheilbrigðismál eldra fólks virðast fá lítið rými og litla athygli í þessari skýrslu. Svona stórt séð er kannski vikið að þessu í einni heilli málsgrein í þessari, ef ég man rétt, rúmlega 80 blaðsíðna skýrslu. Nú eru 14 ár frá því að síðast var gerð atlaga að því, raunveruleg atlaga, að stofna öldrunargeðdeild á Íslandi. Það var árið 2008, rétt fyrir hrun. Svo kom hrunið og ekkert gerðist. En það hafa margir heilbrigðisráðherrar verið síðan og margar ríkisstjórnir en einhvern veginn virðumst við enn vera að bíða eftir þessari 20 rúma öldrunargeðdeild, sem m.a. er talað um í þessari skýrslu að vanti. Þá er spurning mín til hæstv. ráðherra þessi: Hyggst ráðherra beita sér sérstaklega til þess að við látum nú loksins verða af því að svona deild verði stofnuð og þá með hvaða hætti? Og í öðru lagi: Hvaða hindranir sér hæstv. ráðherra sérstaklega í veginum fyrir því að við látum raunverulega verða af þessu? Er það til að mynda kostnaðurinn við slíka deild eða fjármögnun sem stendur í veginum eða eru þetta meira skipulagslegir þættir og ég tala nú ekki um þættir sem snúa að mönnun slíkrar deildar?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir þessa góðu fyrirspurn. Ég velti því fyrir mér þegar hv. þingmaður fór yfir þessi mál sem tengjast geðheilbrigðismálum hvort ég ætti að nálgast svarið út frá stóru myndinni og fara yfir í kjarnann um öldrunargeðdeildina, sem sannarlega hefur verið áhugi fyrir, eða svara þeim spurningum beint sem hv. þingmaður beindi að mér í lok fyrirspurnar. Ég ætla að byrja á því að svara spurningunum. Það er hárrétt að skýrsla Ríkisendurskoðunar er mjög góð og hún dregur þetta aðeins fram, en það fær kannski ekki mikið pláss, eins og hv. þingmaður benti á. Þó kemur þetta fram á a.m.k. tveimur stöðum og á blaðsíðu 47 kemur fram að Landspítalinn, sem við verðum alltaf að vinna þetta með, það er ljóst, dregur þetta ágætlega fram og er sömu skoðunar, að miðað við mannfjölda og aldursdreifingu, þá breytingu sem við erum að horfa á þegar við tölum um áskoranir fram undan, sé þörf á 20 legurýmum og það megi gera ráð fyrir því að um 25% aldraðra verði með einhver geðræn einkenni. Og svo auðvitað, eins og hv. þingmaður veit, þá tengist þetta öðrum sjúkdómum eins og fíknisjúkdómum, heilabilunarsjúkdómum, sem eru að aukast o.s.frv. Ég skal koma að því í seinna andsvari hvað hefur staðið í veginum og hver áskorunin er raunverulega þegar kemur að skipulagi, mönnun, kostnaði o.s.frv.
Herra forseti. Það er gott að heyra að hæstv. ráðherra hefur áhuga á þessum málaflokki. Það er engu að síður þannig að núna hafa, eins og ég nefndi, fjölmargir heilbrigðisráðherrar komið að verki frá því að þessar hugmyndir komu fyrst fram. Það eru líklega meira 20 ár síðan þessar hugmyndir komu fyrst fram. Einhverra hluta vegna hefur Landspítalinn ekki lagt áherslu á þetta eða þá ráðuneyti heilbrigðismála. Alla vega hjökkum við svolítið í þessu sama fari. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra að hugsa aðeins út fyrir boxið og hugleiða til að mynda: Kæmi það til greina af hálfu hæstv. ráðherra að fá samstarf við einhver hjúkrunarheimilanna um að taka að sér að reka slíka deild, á svipaðan hátt og gert er nú þegar - það eru samningar við a.m.k. tvö eða þrjú hjúkrunarheimili um slíkan rekstur - þegar um er að ræða varanlega vistun? Telur hæstv. heilbrigðisráðherra slíkt koma til greina?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og það sem hann kom hér að síðast. Já, ég tel það algerlega óhjákvæmilegt og hjúkrunarheimilin hafa verið að grípa þetta verkefni í auknum mæli og það er okkur algjörlega nauðsynlegt. Þau hafa gert það ágætlega. Við verðum að nýta öll úrræði og nýta utanspítalaúrræðin, geðheilbrigðisþjónustu heilsugæslunnar, sálfræðiþjónustu og geðlæknaþjónustu og svo hjúkrunarheimilin eins og þau hafa verið að bregðast við því að einhvers staðar verðum við að takast á við þetta. Það kemur líka fram í drögum að stefnu um heilbrigðisþjónustu við aldraða, að nýta úrræði utan spítala. Það er mjög mikilvægt. En því miður þegar kemur að mönnun þá höfum við ekki hugað nægilega vel að þessum þætti, að mennta sérstaklega öldrunargeðlækna til að takast á við þetta verkefni og það er eitthvað sem við verðum að huga að. Og af því að við erum að tala um skýrslur þá kemur líka fram í skýrslu McKinsey [[Forseti hringir.]]að við þurfum að skilgreina mjög vel hlutverk og þjónustu og þar á meðal þennan þátt þjónustunnar.
Beinar þingskapa áskilur, það er svokölluð fimm daga regla þarf því að greiða atkvæði um hvort taka megi málið.
Virðulegi forseti. Við markmið laga um stjórn fiskveiða er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Að mati minni hlutans. Í nefndinni gengur frumvarpið þvert á markmið laganna um vernd fiskstofna, almannahag og byggðasjónarmið og snýr frekar að því að útvíkka núverandi fiskveiðistjórnarkerfi sem hefur sætt vaxandi gagnrýni almennings um árabil. Kvótakerfi er mannanna verk og ekki meitluð í stein við alla endurskoðun, breytingu eða útvíkkun. Á því verðum við að þora að spyrja hvort kerfið þjóni heildarhagsmunum þjóðarinnar. Ef svo er ekki verða stjórnmálamenn að hafa til þess þor og hugrekki að gera þær breytingar á kerfinu sem þörf er á og ég mun greiða atkvæði gegn málinu.
Virðulegur forseti. Hér er og má hér er mál á ferð þar sem fest er varanlega í sessi kvótasetningu á sjávargróðri. Við í minni hlutanum höfum lagt til að vísa málinu aftur til ríkisstjórnarinnar því við teljum réttara væri að hefja heildarendurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu með það að markmiði að tryggja þjóðinni sanngjarnan og réttláta hlutdeild í þessum sami legu auðlindum þjóðarinnar áður en haldið er áfram að kvótasetja nýjar tegundir. Við höfum líka áhyggjur af því að hér eru margar greinar sem varða náttúruvernd felldar á brott úr lögum um stjórn fiskveiða og mun ég greiða atkvæði gegn því.
Já, herra forseti, ég held að við séum að gera góða hluti með því að koma einhverju skikki á þessa veiði og það er vert að minna á að þegar um er að ræða slátt á þangi er það fyrst og fremst samkomulag við landeigendur sem um er að ræða. Það er að þeir sem ætla að slá þangað, þeir þurfa að að vera með slíkt samkomulag. Við leggjum áherslu á það að áður en nýtingarleyfi eru gefin út til handa þeim sem hugsa sér að slá þang, að þá þurfi að koma til álit og umsögn Náttúrufræðistofnunar. Því er haldið inni og það er samkvæmt beiðni. Síðan vil ég líka ítreka það að fari utan netlaga fellur ekki undir það að fella niður veiðigjald eins og lagt var af stað með í upphafi, enda er þar væntanlega fram undan grein sem við þurfum að huga enn betur að. En ég held að þetta sé vel gert að gera þetta svona til að ná betur utan um þessa vinnslu á þessum afurðum.
Greiðslur. Herra forseti. Mig langar að nota tækifærið hér til að minna á að hér er um að ræða fyrstu aðgerðaáætlunina í málefnum hinsegin fólks. Mig langar líka að nefna það að m.a. vegna þeirra ákvarðana sem Alþingi hefur tekið, t.d. með lögum um kynrænt, sjálfræði og lagabreytingum sem af því leiddu hvað varðar málefni trans og intersex-barna, þá fór Ísland upp um fimm sæti á regnboga korti í málefnum hinsegin fólks var í 18. sæti 2019, fór svo upp um nokkur sæti og er núna komið upp í níunda sæti á þinghaldi. Ég vona svo sannarlega að þessi áætlun verði enn eitt framfaraskrefið í þessum málaflokki. Það hefur verið mikilvægt hvað Alþingi hefur sýnt tiltölulega mikla samstöðu í þessum málefnum því þetta eru gríðarlega mikilvæg mannréttindamál sem ákvarða gríðarlega stóran hlut fyrir ákveðinn hóp í okkar samfélagi þannig að ég vil nota tækifærið og þakka háttvirt, allsherjar- og menntamálanefnd fyrir góða vinnu í þessum málefnum og vona að hér séum við að fara að afgreiða enn eitt framfaraskrefið í þessum mikilvæga málaflokki.
Virðulegi forseti. Háttvirtur, þingheimur, kæra þjóð. Mig langaði til að vekja athygli á því varðandi hinsegin fólk eða hinsegin eða þeir sem skilgreina sig sem karl eða konu að þau eru algjörlega sniðgengin þegar kemur að setu í stjórnum skráðra hlutafélaga. Þar segir að það skuli vera 40% og 60% hlutföll milli karla og kvenna. Það er hvergi pláss fyrir þetta fólk. Þetta þarf að laga.
Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem inniheldur margt gott en því miður er þetta mál af þeim toga sem einkennir þessa ríkisstjórn um of að þótt lýsingarnar á áformunum séu góðar þá er ekki víst að áhrifin verði þau sömu. Raunar hef ég mjög verulegar áhyggjur af hver áhrifin geti orðið eins og þingmenn Miðflokksins ræddu nokkuð ítarlega í 1. umræðu um þetta mál og ég heyrði mjög góðar ræður frá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttur og hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni í 2. umræðu. Áhyggjurnar snúa að því að með því að fjölga þáttum sem þurfa að nefna sérstaklega þá megi gagnálykta um að aðrir séu ekki verndaðir. En það sem er miklu stærra áhyggjuefni er að með þessu frumvarpi er lagt til bann við gagnrýni á ákveðna lífssýn, ákveðnar skoðanir og Alþingi getur ekki leyft sér að leiða í lög bann við gagnrýni og því leggst ég gegn þessu frumvarpi. Þá tekur til máls um atkvæði.
Virðulegur forseti. Við í Flokki fólksins höfum fundið að þessu frumvarpi og sérstaklega Eyjólfur Ármannsson bendir á að það eru ýmsir vankantar á þessu frumvarpi og þá líka sérstaklega að það er vafi hvort við erum að taka upp bann við guðlasti aftur og það virðist vera um fleira sem er að í þessu máli og ég held að ættu vel til fallið að vísa aftur í nefnd og reyna að betrumbæta. En eins og staðan er þá verður þingflokkur Flokks fólksins á búinu.
Forseti. Ég varð fyrir þeirri undarlegu reynslu núna áðan að var verið að reyna að ritskoða aðeins nefndarálits sem ég er með hérna í fjármálaáætlun smeygi með titilinn á einum kafla áætlunarinnar. Hvað í fjandanum verr er fjármálaáætlun. Það vafðist eitthvert orð þarna sem hún var óviðeigandi gegn einhverjum stöðlum eða einhverju þvílíku. Mér fannst svolítið merkilegt með tilliti til þessarar þessa frumvarps þegar allt kemur til alls og mér þætti vænt um að ríkisstjórnin mundu pæla aðeins í því og samþykkja það bara frá fróðlegt til núna og það var greinilega skoða þetta aðeins betur.
Forsætisráðherra, herra forseti, ég hef fylgst með umræðu sem hefur átt sér stað innan nefndar og mér finnst satt að segja kúnstugt í ljósi þeirrar löggjafar sem nú þegar gilda um jafna meðferð innan vinnumarkaðar að hér séum við hv. þingmaður að lýsa gríðarlegum áhyggjum af því ef slík löggjöf eigi að eiga við utan vinnumarkaðar, sem er þó í takt við alla okkar stefnu í mannréttindamálum, jafnréttismálum og hvernig við viljum leggjast gegn hvers konar mismunun. Hér hefur ýmsu verið haldið fram sem ég hef ekki tíma til að fara nánar út í en ágætt ef nefndin tekur aftur málið til skoðunar milli annarrar og 3. umræðu þannig að eyða megi einhverjum af þeim misskilningi sem hér hefur verið uppi í umræðunni. En ég verð að segja að mér finnst það óskiljanlegt ef hv. þingmenn vilja hafa annað lagaumhverfi utan vinnumarkaðar en innan vinnumarkaðar og leggjast gegn þessum réttarbótum sem felast í þessu frumvarpi til máls tekur.
Ætti allsherjar- og menntamálanefnd við bráðabirgðaákvæði þar sem ráðherra var falið að útvíkka þetta ákvæði þannig að það næði til fleiri þátta en bara vinnumarkaðarins og það er það sem verið er að koma hér til þingsins núna í formi þessa frumvarps og ég tek undir með hæstv. forsætisráðherra sem talaði um að það væri mjög mikilvægt að útvíkka þessa löggjöf þannig að hún næði til samfélagsins alls en ekki bara vinnumarkaðarins þó að það sé auðvitað nauðsynlegt út af fyrir sig. Þetta er að koma hér inn í takti við vilja Alþingis á þeim tíma. Ég hef heyrt að málið eigi að fara inn í nefnd á milli umferða og ég geri enga athugasemd við. Það er hægt að skoða einhverja hluti þarna betur en ég teldi það mjög mikið framfaraskref og greiða atkvæði með þessum málum með mikilli gleði hér í dag.
Ég tek það fram að hér er verið að uppfæra löggjöfina í samræmi við það sem gerist á vinnumarkaði. Hún er bara keimlík og sem framsögumaður málsins og það hefur greinilega ekki komist til skila. En mér finnst sjálfsagt að taka málið aftur inn í nefnd og reyna að sætta sjónarmið sé þess einhver möguleiki og geri það hér með. En ég ítreka að þetta mál hefur verið ítrekað rætt í nefndinni og vel farið yfir það og ég tel mjög mikilvægt að við löndum því hér fyrir þinglok þá tekur til máls um atkvæðagreiðslu.
Forseti. Ég hef nú verið öflugur talsmaður þess að leiða þessi lög í gildi en mér finnst mikilvægt að árétta ákveðnar athugasemdir sem við höfum við málsmeðferðina við lögin eins og þau eru í dag. Markmið laganna um jafna meðferð óháð kynþætti eða þjóðernisuppruna er að vinna gegn mismunun og koma á og viðhalda jafnri meðferð einstaklinga óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á öllum sviðum samfélagsins utan vinnumarkaðar, en í framkvæmd hafa þessi lög reynst gagnslítil við að vinna gegn mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna brá fyrir málafæð sem er þarna og þetta nær litlum árangri. Lögin í núverandi mynd hafa þess vegna ekki náð markmiði sínu og gagnsemi þess að bæta við fleiri mismunun á höttum áður en úr þessu er bætt er þar af leiðandi óljós. Þar að auki er okkur óskýrt og við höfum áhyggjur af því að með innleiðingu þessa frumvarps sé verið að leiða aftur í lög bann við guðlasti sem þetta þing hefur afnumið og það er eitthvað sem við teljum mikilvægt að líta til við afgreiðslu þessa máls vegna þess að vissulega viljum við bæta réttindi og vernda réttindi allra hópa hér á Íslandi. Það er okkar leiðarstef í allri okkar vinnu hér hjá Pírötum en við teljum mikilvægt að rétt sé að því staðið. Það varð ekki til þess að takmarka tjáningarfrelsi og réttindi annarra. Tökum til máls öðru sinni.
Herra forseti. Helsta vörn stjórnarliða í þessu máli virðist vera sú að það sé þegar búið að gera sambærileg mistök á öðru sviði og því þurfum við að halda áfram með það á þessu sviði. Þetta er eins og sagan um Einbjörn, Tvíbjörn og Þríbjörn og þá umræðu alla og við getum þá átt von á áframhaldandi við hengjum við þetta mál án þess að litið sé á raunverulegt innihald málsins. Aftur og aftur er þetta sama sagan. Þetta er spurning um umbúðir. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir benti á og erum ekki alltaf sammála. Þá er mjög óljóst hver ávinningurinn af þessu er í réttindavernd. Hins vegar er mjög veruleg hætta á því og ég mundi ekki mundu segja ekki bara hætta heldur kemur það beinlínis fram í frumvarpinu að til standi að setja hömlur á gagnrýni á lífsskoðanir á skoðanir fólks, ólíkar skoðanir og við hér á Alþingi Íslendinga hljótum að vilja standa vörð um málfrelsið og gagnrýni á skoðanir hvers eðlis sem þær eru, hvort sem þær eru slæmar, það góðar. Við hljótum að vilja verja frelsi almennings til að gagnrýna skoðanir annarra.
Virðulegur forseti. Við hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson höfum nú áður rætt saman hér í pontu, eða a.m.k. hef ég rætt við 2. þingmenn Miðflokksins um að það er ólíku saman að jafna, að hafa skoðanaskipti, eiga skoðanaskipti og að beita mismunun. Hér er verið að banna mismunun en ekki verið að banna það að vera ósammála um einhverja hluti og tjáð það hvar sem er. Þannig að ég held að við verðum að hafa það á hreinu að hér er verið að leggja bann við að mismuna fólki á ýmsum grundvelli en ekki verið að banna það að hafa ólíkar skoðanir. Það er bara hreinlega rangt.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á tollalögum sem felur í sér niðurfellingu tolla á vörur sem eru upprunnar í Úkraínu. Í frumvarpinu er lagt til að nýju ákvæði til bráðabirgða verði bætt við tollalög. Í ákvæðinu verði kveðið á um að fella skuli niður tolla af vörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins og eru að öllu leyti upprunnar í Úkraínu. Ákvæðið kemur því ekki til með að ná yfir vörur sem framleiddar hafa verið í Úkraínu úr hráefnum frá öðrum ríkjum. Gert er ráð fyrir að niðurfelling tolla samkvæmt frumvarpinu verði tímabundin og gildi til og með 31. maí 2023. Með tillögu frumvarpsins er komið til móts við erindi Úkraínu til EFTA-ríkjanna í tilefni af innrás Rússa um að þau bæti tollfríðindi til handa Úkraínu umfram það sem nú þegar er mælt fyrir um í fríverslunarsamningi milli aðilanna. Samkvæmt samningnum eru iðnaðarvörur og sjávarafurðir tollfrjálsar og því mun tillaga frumvarpsins um niðurfellingu tolla fyrst og fremst taka til landbúnaðarvara. Meginmarkmiðið með frumvarpi þessu er að sýna að Ísland vill styðja Úkraínu og sýna þann stuðning í verki og gerir þess vegna nauðsynlegar breytingar á lögum í þeim tilgangi að greiða fyrir viðskiptum á þeim erfiðu tímum sem Úkraína gengur í gegnum vegna miskunnarlausrar árásar Rússa á sjálfstætt og fullvalda ríki. Virðulegi forseti. Ég vil nefna að hér er um að ræða mál sem er augljóslega mjög seint fram komið og hefur fengið að komast á dagskrá með því að afgreidd hafa verið afbrigði fyrir það, og það er þakkarvert. En frumvarpið hefur hlotið afgreiðslu í ríkisstjórn og er komið hingað inn í þingið eins hratt og mögulegt var eftir að tilefnið var komið upp. Ég veit að það eru fáir dagar sem lifa af þessu þinghaldi en vonandi verður eftir sem áður hægt að vinna að þessu máli í nefnd. Ég er í engum vafa um að mál eins og þetta nýtur mikils stuðnings hér í þinginu. Ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið hafi nema mjög óveruleg áhrif á ríkissjóð. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna. Ég held að við öll hér inni styðji um efnisatriði þessa máls af heilum hug en það er eitt atriði sem er tilgreint undir lið sex mat á áhrifum þar sem er talað um að hingað til hafi verið tiltölulega hóflegur innflutningur beint frá Úkraínu eða samtals um 550 milljónir á árinu 2021. En það er sérstaklega tilgreint hér að, með leyfi forseta: Nú finn ég það ekki. Jú, jú hérna, með leyfi forseta. Þar ber einkum að nefna mjólkurduft en mögulegt er að á slíkum innflytjenda innflutninginn gæti orðið þetta, að mjólkurdufti sé í raun kannski svona eina varan sem svona kannski raunveruleg áhrif hlytust af með samþykkt þessa frumvarps. Hvað aukinn innflutning varðar. Þá vekur það upp spurningar og hugsun hversu hægt hefur gengið að bæta stöðu landbúnaðarins í ljósi þeirra þeirrar þróunar sem hefur orðið undanfarin misseri því þetta vargi staða landbúnaðarins var ekki að færast til verri vegar og rekstrarskilyrði. Skilyrði þeirra sem landbúnað stunda við upphaf Úkraínu stríðsins hefði verið miklu lengra ferli og nú skildi ég það sem svo að það væri áætlað að svokallaður sprett hópur matvælaráðherra skilað af sér niðurstöðum sem yrðu kynntar á ríkisstjórnarfundi í morgun. Ef ég skildi það rétt þá veit ég ekki hvort það var raunin. Það hefur alla vega ekki og hafa ekki borist neinar fréttir af þeirri vinnu í fjölmiðla að því er ég best veit. En það sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um er hvort eitthvert mat hafi verið lagt á þennan eina þátt sem er tiltekin í frumvarpinu í greinargerð frumvarpsins að þetta hefði getað gæti haft umtalsverðar áhuga, umtalsverð áhrif á og hvort ráðherrann sæi fyrir sér einhverjar mótvægisaðgerðir gagnvart þeim tiltekna þætti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra.
Þá þarf að svara andsvari. Virðulegi forseti. Já, eins og ég nefndi þá er það kannski helst með landbúnaðarafurðir sem gæti reynt á á innflutning vegna þess að aðrir tollar hafa eiginlega ekki verið til staðar. Þetta er sambærileg niðurfelling á tollum eins og við höfum séð gerast hjá nágrannaþjóðum og Bretar hafa t.d. gengið mjög langt. Við höfum ekki náð að framkvæma mat á þessu enda held ég að það yrði háð töluvert mikilli óvissu að reyna að áætla að magnið sem mögulega væri hægt að koma úr landi. Það hefur nú reynst erfitt að koma vörum yfir höfuð frá Úkraínu. En þá er kannski til þess að líta að við erum hér að opna dálítið rúman tíma glugga um og eins líka hafa flutningaleiðir verið að stíflast eins og við þekkjum vegna átakanna og breytinga í á orkumörkuðum, getum við sagt. En það var líka spurt um sprett hópinn og það verður fundur í ráðherranefnd í fyrramálið um niðurstöðu niðurstöður hans. Ég mundi vilja segja með landbúnaðinn að það sé út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að að það hafi víða verið rekstrarerfiðleikar í landbúnaði. En við getum ekki sagt að það hafi almennt gengið illa í landbúnaði á Íslandi, t.d. í mjólkurframleiðslunni, hefur átt sér stað mjög mikil samþjöppun og framleiðniaukning og þetta eru orðnir þetta eru orðnar miklu stærri einingar og öflugri en var fyrir nokkrum árum síðan. Það hefur verið mjög erfitt hjá sauðfjárbændum. Það hafa líka orðið gríðarlega miklar breytingar þar og eitt af því sem er til skoðunar í þessum hópi held ég að séu einmitt starfsskilyrði um þar. Þú garðyrkjan er á margan hátt að sýna mikinn sóknarhug og þar er verið að fjárfesta og ég held að það séu miklir möguleikar í garðyrkju á Íslandi væri ekki alls staðar þannig. En hins vegar er eru stríðsátökin að bæta á erfiða stöðu, sérstaklega út á áburðarverði og fleiru slíku. Hv. 8. þm. Norðvest.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en ég held að það sem kom fram hér hjá hæstv. ráðherra varðandi það að aðrar þjóðir hafi þegar gengið til þessa verks að opna fyrir vörur frá tollaniðurfellingar frá Úkraínu þá sýnist mér svona margar af þeim þjóðum sem við berum okkur helst saman við, kannski einmitt sömuleiðis vera búnar að grípa til svona umfangsmeiri aðgerða hvað varðar rekstrarskilyrði landbúnaðar á sínum heimasvæðum. Þannig að ég bara hvet hæstv. ráðherra til að horfa á þetta heildstætt núna þannig að í rauninni mikill fjöldi mögulega þeirra bænda sem stunda sauðfjárbúskap eða framleiða nautakjöt, svo dæmi sé tekið, sé ekki heltast úr lestinni núna vegna tímabundins ástands á mörkuðum því að það er þetta er. Að hluta til er þetta bráðavandi og honum þarf að mæta, held ég, með miklu meira afgerandi hætti heldur en ríkisstjórnin hefur gert nú þegar. En síðan er aftur hin langtímavandi sem verður ekkert undan því skotist að taka á með mjög afgerandi hætti. En ég held að í öllu falli þá verðum við að tryggja það að það verði ekki meiri háttar brottfall úr þessum stéttum sem framleiða heilnæmustu vörur í heimi. Vegna tímabundins ástands sem bændurnir sjálfir hafa ekkert enga stjórn á, hæstv. fjármálaráðherra.
Óþarfi að svara öðru sinni já, forseti. Ég vil ég bara taka undir með hv. þingmanni. Ég held að þetta sé mikilvægt og við höfum verið að horfa til þess að það sé í sjálfu sér engin ástæða til þess að við gerum minna en önnur lönd hafa verið að gera í kringum okkur og það er hárrétt að þar hefur víða verið gripið til nokkuð umfangsmikilla stuðningsaðgerða þannig að ég vænti þess þegar tillögurnar eru fram komnar og þá mun það sýna sig að við erum bæði í færum til að bregðast við og við viljum gera það myndarlega þannig að það verði já, ekki brottfall úr greinum að óþörfu út af þessum óvæntu atburðum og hörmulegu. En en það eru t.d. út af áburðarverðs þróunum en líka fóður sem hefur verið að hækka mjög hratt og þetta er að hafa gríðarlega mikil áhrif á framleiðslukostnað og ef ekki verður neitt gert við því þá er það rétt sem hv. þingmaður segir að það geta orðið mjög mikil áföll í matvælaframleiðslu á Íslandi og við skulum hafa það í huga hér að stríðið hefur sett matvælaframleiðslu á Íslandi í dálítið nýtt ljós það. Þá þá hafa meira raunhæfari þýðingu hugtök eins og matvælaöryggi skyndilega þegar allt leikur í lyndi og það ríkir friður og flutnings keðjur eru allar opnar óraskaðar. Þá er ég svo að það sýni því fáir skilning að matvælaöryggi er stórmál fyrir þjóðaröryggi en þegar brjótast út átök og allar þessar aðfangakeðjunni raskast og það verður óróa á mörkuðum og verð hækka. Þá er tími til þess að minna á mikilvægi þessa grundvallarþáttar.
Virðulegi forseti. Hugtakið fordæma leysi varð landanum afar hugleikið fyrir tveimur árum. Við tókum höndum saman í ógnandi ókunnugum aðstæðum, ekki bara hér innan lands heldur um allan heim og flest gerðum okkar besta þótt sum hafi reyndar stolist til að kíkja í partí stuttu fyrir jól þrátt fyrir fjöldatakmarkanir. Jú, fordæmalaust. Þetta er gott hugtak. Við gætum notað um fleira. Heimurinn allur stendur til að mynda frammi fyrir fordæmalausum afleiðingum. Skammsýni mannkyns, loftslags, hamförum, búsvæði dýra um allan heim er að leggjast í eyði, þurrka tímabilinu fjölgar. Yfirborð sjávar hækkar. Jöklar bráðna verður sífellt hlýrra og hlýrra náttúruspjöll á nánast óhugsandi. Stærðargráðu er framin á hverjum einasta degi af stórfyrirtækjum eða bara opinberum aðilum um heim. Allan vistfræðilegum stöðugleika stendur ólýsanleg ógn af yfirvofandi útdauða tegunda. Það er alltaf gluggana. Mannskepnan sem veldur þessu. Það skrýtnasta er þó að ég þarf ekkert að segja ykkur þetta, við vitum þetta öll og það er nánast óþarfi að tíunda stöðu mála upp á nýtt. Það sem er eiginlega undarlegast við þessar hamfarir hlýtur að vera þar sem er ekki hægt að kalla annað en fordæmalausa firringu ráðamanna um heim allan og þá skiptir engu hvort um er að ræða stjórnmálamenn, olíu, bara hana eða bara stjórnendur stórfyrirtækja sem sitja á bak við andlitslausa grímu fyrirtækis. Oftar en ekki fyrirtækið gerir eitthvað fer alltaf einstaklingur á bak við sem velur leið skammsýninnar. Þessi fordæmalausa ástandi hefði verið hægt að afstýra fyrir löngu með réttum ákvörðunum og sem betur fer er enn hægt að koma í veg fyrir verstu afleiðingarnar. Faraldurinn var fordæmalaus upplifun. Það er alveg satt, en þar fundum við fyrir því hversu einfalt það getur verið fyrir valda fólk að grípa til áhrifaríkra aðgerða í stað þess að bora í nefið og láta eins og allt sé með felldu ólíkt fordómaleysi faraldursins hins vegar þá skortir heimsbyggðinni enn þá verkfæri til að takast á við stærstu krísurnar sem við stöndum frammi fyrir á áhrifaríkan hátt. Þetta eru krísur sem teygja sig langt út fyrir mörk þess sem einstaka ríki geta tekist á. Við. Okkur skortir enn leiðir til þess að gera valdamikið fólk ábyrgt fyrir áhrifunum sem getur haft á jörðinni nánast gervallur stjórnmála. Heimurinn virðist staðráðin í að líta undan þegar loftslags hamfarir berst í tal eins og vandamálið hverfi bara við það að við látum eins og það sé ekki til eins og hér sé bara um að ræða eitthvert ímyndað skrímslinu rúminu. Hvernig getum við, hvernig getur Ísland verið öðrum ríkjum til fyrirmyndar í loftslagsmálum? Hvernig getum við sýnt frumkvæði og vilja í verki kannski rétt að nefna? Við erum ekki einu sinni að standa okkur nógu vel í mestu grundvallaratriðunum þegar kemur að markmiðunum sem við segja sem ríkisstjórnin setur Íslandi um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, t.d. svo við þurfum að spýta í lófana. En til að takast á við stór og ný vandamál þarf mörg verkfæri og það þarf ný verkfæri. Í þeim áhrifameiri er samt frekar einfalt og vel þekkt þó það sé kannski ekki notað nógu oft. Þetta er bara ábyrgð, ein auðveldasta breyting til að knýja fram hugarfarsbreytingu hjá ráðamönnum hjá valda fólkinu er að viðurkenna persónulega ábyrgð þeirra á þeim ákvörðunum sem við taka fyrir hönd alþjóðlegra stórfyrirtækja eða stjórnvalda eða hvar það er sem þeirra ábyrgð liggur um. Þessa hugmynd hefur á síðustu árum vaxið hreyfing utan um það að viðurkenna hugtakið visst morð sem alþjóðlegan glæp. Við erum eitt af löndunum sem þýðir þetta yfir á tungumálið okkar þannig að en önnur lönd skilja það ekki en í flestum löndum heiti visst morð í kórs sæt. Það er svona ef fólk fer að gúgla. Þetta er auðveldara að finna þannig en visst morð er formlega skilgreint sem ólögmæt eða gerræðisleg athöfn sem framkvæmd er þótt vitað sé að athöfnin gæti haft alvarleg og víðtæk eða langvarandi umhverfisspjöll í för með sér. Þetta eru allra stærstu umhverfisspjöllin en þetta eru líka þau umhverfisspjöll sem oftast engin sætir ábyrgt fyrir vegna þess að regluverkið vantar. Það hefur verið kallað eftir lagalegum úrræðum fyrir almenning til að sækja rétt sinn gagnvart aðilum sem svona með athöfnum eða athafnaleysi sínu bera ábyrgð á þessum stærstu spjöllum og formleg viðurkenning vistfangs myndi einmitt svarað þeirri þörf. Tilgangurinn með hugtakinu er að tryggja réttarstöðu náttúrunnar svo einstaklingar geti tekið að sér að berjast fyrir réttlæti í þágu náttúrunnar í þágu jarðarinnar í þágu sameiginlegrar framtíðar okkar allra ef íslensk stjórnvöld ætla að vera leiðandi á sviði umhverfis og loftslagsmála. Þá liggur beint við að við sammælumst um að Ísland beiti sér fyrir því að visst morð verði viðurkennt sem brot á alþjóðalögum sem falli undir alþjóðlega sakamáladómstólinn og að leggja jafnframt til hér á Alþingi að bæta vistspori inn í íslenska refsilöggjöf. Þannig getum við lagt okkar lóð á vogarskálarnar til að tryggja jörðinni fullnægjandi lagalega vernd. Við værum heldur ekki ein á báti. Sambærilegar tillögur eru til umræðu í kringum 20 ríkjum þessa dagana. Finnland bættist í hópinn núna í síðustu viku þegar lögð var fram þingsályktunartillaga á finnska þinginu. Svo má nefna Belgíu sem það land sem er komið einna lengst í þessari vegferð. Þar samþykkti þingið tillögu sem er sambærileg þeirri sem ég mæli hér fyrir undir lok síðasta árs og er að halda verkinu áfram. Nú eru þau komin með frumvarp í hendurnar til að festa þetta í landslög ungmenna. Samtök Alþjóðaþingmannasambandið, auk fleiri bandalaga fyrir viðurkenningu fyrst máls hafa látið hátt í sér heyra og beitt sér fyrir því að hugtakið verði tekið alvarlega um heim allan. En það vekur kannski athygli að baráttan fyrir þessari viðurkenningu á fyrsta orðið hún hefur verið leidd af ríkjunum sem standa næst alvarlegustu afleiðingum þeirra fordæmalausu tíma sem við lifum. Þetta eru ríkin sem eru hreinlega berjast fyrir tilveru sinni, tilveru sem m.a. loftslagsbreytingar ógna. Þetta eru ríki eins og Vanúatú og Maldíveyjar sem gætu hreinlega horfið af yfirborði jarðar á þessari öld ef ekkert er að gert. Okkur ætti að þykja sjálfsagt mál að sýna þeim samstöðu að standa með þeim. Forseti. Við erum stödd á fordæmalausum tímum og stöndum frammi fyrir einhverjum allra mikilvægustu ákvörðunum sem mannlegt samfélag hefur nokkru sinni þurfti að taka og vonandi þeim alvöruleysið sem við þurfum nokkurn tímann að taka. Þegar öllu er á botninn hvolft þá fellur það í okkar skaut sem kjörinna þingmanna. Hér er nú í dag að horfast í augu við erfiðu staðreyndirnar, ógnirnar sem verða áþreifanlegri og víðtækari með hverjum deginum sem líður og bregðast við þeim á hátt sem gerir okkur kleift að tryggja framtíðaröryggi þjóðarinnar og heimsins alls þegar allt kemur til alls þá er það ekki undir neinum öðrum komið en okkur með því að samþykkja þessa þingsályktun ályktunartillögu og með því að standa við stóru orðin þegar kemur að því að berjast fyrir umbótum á alþjóðavísu og gera innihald hennar að landslögum getum við sýnt heiminum að valdi fylgir ábyrgð. Við getum sýnt heiminum að við deyjum ekki ráðalaus heldur höfum dug og þor til að grípa í taumana þegar svo mörg líta undan eins og ekkert hafi í skorist. Við getum sýnt fordæmi lífsnauðsynlegt fordæmi sem gæti orðið til þess að enn fleiri þjóðir gangi í lið með okkur til að tryggja að hægt sé að gera hinn valdamikli ábyrg fyrir afleiðingum gjörða sinna. Vonandi getum við sammælst um að yfirstíga flokkslínur í umhverfismálum til framtíðar og reynt að ná þverpólitískri sátt um umhverfis og loftslagsmálin. Það. Forseti held ég að endurspeglist að hluta til í því að við erum fulltrúar helmings flokka á Alþingi sem stöndum að þessari tillögu. Það eru fjórir flokkar, þeir fjórir flokkar sem einmitt sýndu mestan metnað þegar ungir umhverfissinnar mátu stefnu okkar fyrir síðustu kosningar sem standa að þessari tillögu en sátt þvert á pólitísku flokkanna, skiptir máli því raunveruleikinn sem blasir við okkur spyr ekki um pólitík, ekki aðeins nútíðin heldur framtíðin. Sömuleiðis þeir í húfi. Ráðamönnum heimsins ber skylda að standa vörð um náttúruna og jörðina fyrir náttúruna sjálfa fyrir jörðinni sjálfa. Það er fyrir komandi kynslóðir. Já. Og að lokum ætli ég mælist ekki til þess að þetta mál gangi til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni fyrri umræðu. Fleiri hafa ekki kvatt sér hljóðs og er umræðu lokið.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér í dag fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027. Tillagan byggir á 5. gr. laga um opinber fjármál hvar segir að ráðherra skuli leggja fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára hið skemmsta. Alls bárust 26 umsagnir við málið og komu 18 þeirra aðila fyrir nefndina. Eins og kemur fram í nefndarálitinu höfum við fjallað um málið á fjölmörgum fundum eftir að því var vísað til nefndarinnar í mars. Allnokkrar breytingar hafa orðið í efnahagshorfum frá því að fjármálaætlun fyrir árin 2022–2026 var samþykkt fyrir um ári síðan. Áætlunin hefur nú verið uppfærð miðað við nýjustu hagspá Hagstofu Íslands og fjallar í meginatriðum um efnahagslega framvindu og hagstjórnarlegt hlutverk hins opinbera. Gert er ráð fyrir að útgjöld verði að meðaltali 37 milljörðum hærri hvert ár tímabilsins miðað við verðlag ársins 2022, eða samtals um 148 milljarðar kr. Breyting á málefnasviðum milli áætlana rennur að mestu til heilbrigðismála og þar vega þyngst aukin framlög til framkvæmda við nýjan Landspítala. Aukin áhersla er á nýsköpun sem sést í því að framlög eru aukin árlega um 10–11 milljarða frá fyrri áætlun. Virðulegi forseti. Það sýnir sig nú að þær ráðstafanir sem gripið var til vegna þess efnahagsáfalls sem hlaust af heimsfaraldrinum skiluðu þeim árangri sem til var ætlast. Útgjaldaaukning ríkissjóðs og hallarekstur hafa skilað þeim árangri að efnahagsbúskapur þjóðarinnar hefur tekið hratt við sér. Allar helstu mælingar sýna svo að ekki verður um villst að tekist hefur að beita ríkisfjármálum til verndar heimilum og fyrirtækjum. Að öðrum kosti væri viðspyrnan ekki jafn kröftug. Á sama tíma og efnahagslífið tekur við sér eftir heimsfaraldur kórónuveiru, og hagvöxtur sem og atvinnuhorfur eru með ágætum, veldur stríðið í Úkraínu óvissu vegna verðhækkana á hrávörumörkuðum. Þetta hefur breytt efnahagsforsendum frá því í byrjun árs. Verðbólgan er helsta ógnin og áskorunin sem efnahagslífið þarf að takast á við um þessar mundir. Fyrirséð er að þessar aðstæður muni hafa töluverð áhrif á tekjur og útgjöld ríkissjóðs. Þegar litið er á tekjuhlið ríkissjóðs hafa talsverðar sveiflur átt sér stað á liðnum árum, annars vegar á skattkerfinu sjálfu og hins vegar á skatttekjunum sem þessir skattar hafa skilað. Utanaðkomandi þættir eins og fall WOW air og heimsfaraldur kórónuveiru í kjölfarið ollu skerðingu skatttekna. Á liðnu kjörtímabili var sérstök áhersla lögð á að létta skattbyrði á tekjulága einstaklinga á sama tíma og skatttekjur jukust samhliða vexti hagkerfisins. Þá hafa skatttekjur af ökutækjum og eldsneyti lækkað talsvert með tilkomu fleiri rafbíla. Þær efnahagsaðgerðir sem stjórnvöld réðust í ásamt þróttmiklu atvinnulífi hafa gert samfélaginu kleift að ná kröftugri viðspyrnu þar sem skatttekjur ríkisins nálgast sögulegt meðaltal. Tekjustofnar nálgast því fyrri styrk fyrr en gert var ráð fyrir. Nýlega var ráðist í mótvægisaðgerðir vegna aukinnar verðbólgu sem munu draga úr áhrifum hennar á lífskjör viðkvæmustu hópa samfélagsins. Í þeim fólst hækkun bóta almannatrygginga, sérstakur barnabótaauki og hækkun húsnæðisbóta. Á hinni hlið peningsins má finna útgjöld ríkissjóðs. Í tíð síðustu ríkisstjórnar jukust útgjöld og fjárfestingar hratt samhliða þeim úrbótum sem ráðist var í á kjörtímabilinu. Útgjöld til heilbrigðismála, félags-, húsnæðis- og tryggingamála, rannsókna, þróunar og umhverfis- og loftslagsmála voru stóraukin á tímabilinu, svo einhver dæmi séu nefnd. Nú blasir við nýr veruleiki þar sem draga þarf úr spennu í hagkerfinu til að verja kaupmátt og ráðstöfunartekjur. Þar má hið opinbera ekki láta sitt eftir liggja. Í fjármálaáætlun þessari má sjá áframhaldandi vöxt ríkisútgjalda en talsvert hægari vöxt en verið hefur undanfarin ár. Í því felst ákveðið aðhald sem kallar á skýra forgangsröðun útgjalda á komandi árum. Á þeim tveimur mánuðum sem liðnir eru frá því að tillagan var lögð fram hafa efnahagshorfur breyst talsvert miðað við forsendur í þjóðhagsspá Hagstofu Íslands sem liggur til grundvallar þingsályktunartillögunni. Efnahagsforsendur fjármálaáætlunar voru gefnar út í lok mars þegar ekki var enn ljóst hver efnahagsáhrif af stríði í Úkraínu yrðu. Þær breytingar sem um ræðir endurspeglast í nýrri hagspám annarra aðila, m.a. Seðlabanka Íslands. Þar vegur þyngst að gert er ráð fyrir meiri verðbólgu og minna atvinnuleysi. Sérstaklega er gerð grein fyrir þeirri þróun í nefndarálitinu. Á sama tíma og efnahagslífið tekur við sér eftir heimsfaraldur kórónuveiru og hagvöxtur sem og atvinnuhorfur eru með ágætum veldur stríðið í Úkraínu óvissu að ýmsu leyti, m.a. vegna verðhækkana og ýmissa afleiddra aðstæðna. Þetta hefur breytt efnahagsforsendum frá því í byrjun árs. Viðbúið er að verðbólga muni auka tekjur ríkissjóðs til skamms tíma, enda eru stærstu skattstofnar ríkisins tengdir þróun verðlags, t.d. virðisaukaskattur á neysluvörur og tekjuskattur á launatekjur. Sömu sögu má segja um útgjaldahliðina í ljósi þess að stór hluti útgjalda ríkisins hefur einhverja tengingu við verðbólgu. Það leiðir til þess að ólíklegt er að verðbólga hafi veruleg áhrif á afkomu ríkissjóðs nema innan ársins þegar hún fellur til. Meiri hluti fjárlaganefndar hvetur sérstaklega til þess að horft verði til aðgerða sem miðast að því að verjast verðbólgu og versnandi viðskiptahorfum, ekki hvað síst til varnar fyrir þá hópa sem minna hafa á milli handanna. Samkvæmt nýjustu mælingum Hagstofu Íslands nemur ársbreyting á vísitölu neysluverðs nú um 7,6%. Þetta er hæsta mæling á ársbreytingu vísitölunnar frá vormánuðum 2010, en þá nam hún um 8,6%. Helstu hækkanir á vísitölunni í síðustu mælingu má finna í matvöru og drykkjarvöru, húsnæðiskostnaði, verði á nýjum bílum og í verði á bensíni og olíu. Flestir greiningaraðilar áætla að verðbólga haldist há fram eftir árinu, eða a.m.k. fram á haust. Þó er reiknað með því að verðbólga verði einnig nokkuð þrálát á næsta ári og verði í kringum 5%. Verðbólga mun því ekki byrja að lækka og nálgast verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands fyrr en árið 2024. Seðlabanki Íslands hefur eins og við þekkjum brugðist við verðbólgu með verulegum hækkunum á meginvöxtum bankans, úr 2,0% í 3,75% frá áramótum. Í hagspám helstu greiningaraðila er að meðaltali gert ráð fyrir að hagvöxtur verði tæplega 5% í ár. Ekki verður annað séð að svo stöddu en það muni ganga nokkurn veginn eftir. Hagvöxtur á eftir að aukast enn frekar fram eftir ári þegar ferðamenn taka að streyma til landsins. Greiningaraðilar spá því að fjöldi ferðamanna í ár verði á bilinu 1,4–1,7 milljónir manna. Virðulegi forseti. Fjármálaætlun þessi byggist á árangursríku stjórnarsamstarfi sem staðið hefur frá árinu 2017. Á þeim tíma hafa útgjöld til helstu málaflokka velferðar og menntamála verið stóraukin. Á sama tíma hefur verið ráðist í sókn á sviði nýsköpunar og rannsókna og í fjárfestingar í innviðum samfélagsins sem tryggja framtíðarhagvöxt og samkeppnishæfni íslenskrar þjóðar. Ef skoðuð er tíu ára þróun útgjaldaheimilda, frá árinu 2017 til loka tímabilsins þessarar þingsályktunartillögu, hafa heildarfjárheimildir frá árinu 2017 á verðlagi ársins 2022 til ársins 2027 hækkað um 362 milljarða eða 40% að raungildi á þessum tíu árum. Ef skoðuð er heildarhækkun rammasettra útgjalda, sem sýna útgjaldaþróun án vaxtagjalda, lífeyrisskuldbindinga og atvinnuleysistrygginga, á tímabili áætlunarinnar nemur hún rúmum 47 milljörðum frá 2023 til 2027. Í fjárhæðum talið hækka framlög til málefna aldraðra næstmest eða um 13 milljarða. Framlög til málefnasviða nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina hækka um 3,6 milljarða en lækkanir á ákveðnum málefnasviðum á tímabilinu skýrast í langflestum tilfellum af sveiflum í fjárfestingarútgjöldum. Af lækkunum munar mest um framlög til samgöngumála sem skýrast af því að sérstakt fjárfestingarátak til að vega á móti áhrifum heimsfaraldurs fellur niður á tímabilinu. Áætlað er að rammasett útgjöld aukist að raungildi um 292 milljarða á tímabilinu, það er 37% hækkun á tíu árum. Í fjárhæðum talið hækka framlög til sjúkrahúsþjónustu mest eða um 40,6 milljarða. Skýrist það af raunvexti til reksturs Landspítala og nýbyggingar spítalans. Málefni aldraðra hækka um 33 milljarða og gert ráð fyrir töluverðri fjölgun aldraðra á tímabilinu auk kaupmáttaraukningar ellilífeyris. Framlög í varasjóð hækka um 32,6 milljarða í samræmi við markmið laga um opinber fjármál og framlög til örorkubóta og málefna fatlaðs fólks um tæplega 32 milljarða. Framlög til heilsugæslu og annarra heilbrigðismála utan sjúkrahúsa hækka um tæplega 22 milljarða og um 17,5 milljarða til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina. Lyf og lækningavörur hækka um tæplega 14 milljarða, framlög til háskóla um rúmlega 11 milljarða og til hjúkrunarþjónustu um 11 milljarða Hlutfallslega er mesta hækkunin á varasjóði fjárlaga enda var hann mjög veigalítill í byrjun tímabilsins. Forseti. Samkvæmt 13. gr. laga um opinber fjármál ber fjármálaráði að leggja fram mat og álitsgerð um fjármálaáætlun. Mat ráðsins á stefnumörkun og áætlanagerð opinberra fjármála er mikilvægt tæki fyrir umfjöllun um stefnu stjórnvalda hverju sinni. Í nefndarálitinu drögum við fram helstu atriði þar sem fjármálaráð er með ábendingar til okkar nefndarmanna sem við höfum verið að ræða bæði undanfarin ár og núna og höldum áfram og reynum að taka okkur til fyrirmyndar og fá Stjórnarráðið að sjálfsögðu í lið með okkur og fjármálaráðuneytið ekki síst. Meiri hlutinn tekur undir margt af því sem fram kemur í álitinu. Fjallað er sérstaklega um mikilvægi fjárfestinga undir málefnasviði um samgöngur og fjarskipti. Brýnt er að móta verklag og mælikvarða til að bera saman fjárfestingarvalkosti og gera sérstaklega grein fyrir verklaginu og forgangsröðun í áætluninni. Sömuleiðis tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið að í uppsveiflu í hagkerfinu, eins og nú standi yfir, sé mikilvægt að ríkisfjármálastefna sé í takt við peningastefnu með hófsömu aðhaldi í stað þess að vera þensluhvetjandi eins og hætt er við þegar tekjur ríkisins aukast vegna aukinna umsvifa í hagkerfinu. Með öðrum orðum; nú er kannski ráð að spara. Þá er í nefndaráliti að finna útlistun á þeim verkefnum sem meiri hlutinn telur brýn og leggur áherslu á. Mikilvægt er að skerpa á á forgangsröðun verkefna innan fjárhagsramma í stað þess að stöðugt sé óskað eftir auknum fjármunum fyrir ný verkefni. Endurskoðun núverandi útgjalda þarf að efla. Dæmi um slíka eflingu og vilja ríkisstjórnarinnar til að gera stjórnsýslu á Íslandi markvissari og skilvirkari eru þær breytingar sem ráðist var við Stjórnarráð Íslands með tilliti til endurröðunar verkefna innan ráðuneyta og í skiptingu ráðuneyta. Meiri hlutinn leggur áherslu á nauðsyn þess að rekstur hins opinbera verði hagkvæmari, að aukin samfella og samstarf á milli ráðuneyta sé lykillinn að bættri nýtingu fjármuna. Vel tókst til við þróun á stafrænum lausnum í samstarfi við Stafrænt Ísland á liðnu kjörtímabili. Slíkar fjárfestingar eru dæmi um leið að bættri þjónustu sem gæti á sama tíma skapað hagræði í opinberum rekstri til frambúðar. Það er því mikilvægt að aðhald í ríkisrekstri á næstu árum dragi ekki úr hvata til stafrænnar þróunar í opinberri þjónustu heldur ýti undir hana sem leið til að nýta betur þá fjármuni sem varið er í þjónustuna. Nýta þarf eignir hins opinbera betur, sérstaklega land í opinberri eigu. Skortir verulega á innleiðingu þeirrar stefnu sem þó hefur verið mörkuð. Þá er meiri hlutanumskýrslu áfram um að innleitt verði að fullu verklag á grundvelli eigendastefnu og lagaramma um útboð og nýtingu landsvæða sem er til þess fallið að efla enn framtíðarvöxt og tækifæri. Leggur meiri hlutinn áherslu á að unnið verði með mun markvissari hætti að samþættingu til að rjúfa ákveðna stöðnun í ýmsum þáttum innviða. Það snýst ekki alltaf allt um aukna fjármuni til verkefna á vettvangi hins opinbera heldur um það að beita réttum aðferðum og hvötum til að laða fram sókn á sviði innviða sem samfélagið hefur tæplega efni á að byggja ekki upp. Virðulegi forseti. Í nefndaráliti þessu er að finna umfjöllun meiri hluta nefndarinn um helstu málefnasvið. Ég ætla að stikla á stóru, enda tíminn takmarkaður, og draga fram helstu atriði. Í fjármálaáætlun er boðuð endurskoðun á skattlagningu á umferð og ökutæki. Eins og ég sagði í byrjun hefur orðið veruleg eftirgjöf tekna af ökutækjum. Skattleysi á afnotum af vegakerfi landsins er orðið verulegt ef miðað er við fyrra fyrirkomulag skattlagningar. Að mati meiri hlutans verður við endurskoðun skattlagningar að tengja saman rétta hvata og styðja við orkuskipti og markmið um minni losun gróðurhúsalofttegunda. Sömuleiðis er mikilvægt að réttir hvatar séu til staðar við fjölbreyttari fjármögnun samgöngumannvirkja og þetta er sagt í ljósi þess að ekki verður horft fram hjá því mikið lengur að ef ökutæki greiða ekki fyrir afnot af vegum kemur það niður á viðhaldi veganna. Meiri hlutinn leggur til að við breytta skattlagningu verði þyngd ökutækis eitt af því sem horft verður til enda slíta þyngri ökutæki langmest samkvæmt Vegagerðinni. En við leggjum líka mikla áherslu á það að það þurfi að gæta að jafnræði við skattlagninguna. Þegar í næstu fjárlögum verða að liggja fyrir breytingar sem endurspegla notkun ökutækja á vegakerfinu. Meiri hlutinn telur fjárfestingu í samgöngumannvirkjum vera mjög arðsama til lengri tíma. Slíkri fjárfestingu er einnig hægt að beita sem ákveðnu efnahagsstjórnartæki og horfa til framkvæmda á þeim svæðum sem eru „kaldari“ og þar sem er minni framleiðsluspenna. Minni framkvæmdir, eins og tengivegaframkvæmdir, og aðgerðir til að bæta umferðaröryggi, eru oftar en ekki mannaflsfrekar. Í þessari fjármálaáætlun er fest í sessi átak í endurbyggingu á tengivegum. Jafnframt liggja fyrir metnaðarfull og góð markmið um uppbyggingu samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu með sögulegu samkomulagi sveitarfélaga og stjórnvalda. Stjórnvöld hafa lagt sérstaka áherslu á nýsköpun og varið gífurlegum fjármunum í rannsóknarsjóði, endurgreiðslur, hvata og stuðningsnet. Áhersla hefur verið lögð á loftslagsmál, heilbrigðismál og jafnréttismál umfram aðra þætti þó að allt sé að sjálfsögðu undir. Áhersla stjórnvalda á nýsköpun og stuðning hefur stutt við sókn til aukinnar verðmætasköpunar. Gríðarlegur vöxtur í útflutningi hugvits og fjölgun starfa er grunnur að framtíðarhagvexti. Samhliða er nauðsynlegt að greina ávinninginn af endurgreiðslum betur og greina hindranir á markvissan hátt til að fjármagnið nýtist sem best. Það höfum við sett af stað í fjárlaganefnd og reyndar atvinnuveganefnd einnig að einhverju leyti. Nefndin hvetur til þess að opinberar stofnanir nýti þær tæknilausnir sem spretta úr stuðningskerfi hins opinbera. Dæmi eru um að nágrannaþjóðir okkar kaupi þjónustu íslenskra nýsköpunarfyrirtækja, t.d. í heilsutækni, en hún sé ekki nýtt hér á landi. Hvetja þarf hið opinbera til að nýta innlendar lausnir sem það hefur fjárfest í og byggt upp. Í þessu samhengi er vert að benda á að fjárfesting ríkisins í stafrænum lausnum jafnar aðgengi landsmanna að ríkisvaldinu og sparar útgjöld. Áætlað er að árlegur sparnaður hins opinbera af slíkum fjárfestingum verði um 9 milljarðar á ári. Forseti. Þær atvinnugreinar sem hafa lengst af verið burðarásar í okkar atvinnulífi ásamt ferðaþjónustunni búa allar við það að framlög til rannsókna hafa gefið verulega eftir á undanförnum áratugum. Samkeppnissjóður er gott tæki til að laða fram krafta í rannsóknum, fjármagn og fólk. En langtímarannsóknir, þ.e. vöktun og mælingar á mörgum grundvallaratriðum sem falla illa að samkeppnissjóðum, eru samt grundvöllur að mörgum rannsóknar- og þróunarverkefnum. Meiri hlutinn ítrekar að auknir fjármunir til samkeppnissjóða eru mikilvægir en að sama skapi verður að forgangsraða fjármunum til rannsóknarstofnana á sviði ferðaþjónustu, hafrannsókna, landbúnaðar, byggingarfræði og jarðvísinda. Jarðhræringar og náttúruvá eru til viðbótar við framangreinda þætti, sem kalla mætti rannsóknir atvinnuvega, og er svið sem leggja þarf meiri áherslu á. Meiri hlutinn beinir því til ríkisstjórnarinnar að unnið skuli að því þvert á ráðuneyti málaflokkanna að marka stefnu um grundvallarrannsóknir á þessum sviðum og um fjármögnun þeirra. Meiri hlutinn fagnar vinnu matvælaráðherra að því er snertir aðgerðir og skilgreiningu á fæðuöryggi landsmanna. Verulegar ógnir blasa nú við matvælaframleiðslu og blikur eru á lofti vegna hækkana á hrávöruverði. Viðbúið er að á næstunni muni framboð matvæla dragast saman vegna þessa. Líkur eru á að skortur verði viðvarandi næstu misseri. Þessi þróun mun hafa veruleg áhrif á lífskjör almennings, sem verja þarf stærri hluta tekna sinna til matarkaupa. Með skorti og ógnvænlegri hækkun á verði aðfanga er ástand búvöruframleiðslu afar brothætt. Ljóst er að ekki er hægt að velta öllum kostnaðarhækkunum yfir á neytendur. Meiri hlutinn minnir á að í fjárlögum fyrir þetta ár voru lagðar til um 750 milljónir til að mæta aðfangahækkun á áburði. Meta þarf markvisst hvort og hvernig er hægt að styðja við frumframleiðendur til að halda getu og vilja til framleiðslu. Meiri hlutinn telur það ekki eingöngu vandamál bænda og afurðastöðva að takast á við þennan vanda. Vinna þarf á mun breiðari grundvelli til að halda utan um matvælaframleiðslu í landinu, bæði til að efla og bæta fæðuöryggi og verja byggð. Landbúnaður er grundvallarþáttur í loftslagsmálum og mikilvægt að treysta framþróun íslensks samfélags með jafnvægi í samlífi manns og náttúru. Sterkar vísbendingar eru um að sækja megi með landbúnaði með öflugum rannsóknum á sviði landbúnaðar og landnytja meiri árangur í loftslagsmálum. Aukin innlend grænmetisframleiðsla sem dregur úr innflutningi, bætt nýting og meðhöndlun áburðar og bætt fóðrun búfjár styður við þá þróun og dregur úr neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga af mannavöldum. Til þess að sækja megi fram með grænni og loftslagsvænni landbúnaði er mikilvægt að hafa skýra sýn og markmið. Sjávarútvegur er ein af burðarstoðum efnahagslífs og byggðar í landinu. Mikilvægt er að treysta greinina á sama tíma og litið er til framtíðar. Það er sameiginlegt verkefni stjórnvalda og sjávarútvegsins að umgjörð greinarinnar byggist á sjálfbærni. Sérstaklega er tilgreint í stjórnarsáttmála að byggja þurfi áframhaldandi vinnu á skýrslu starfshóps fjármála- og efnahagsráðherra, Græn skref í sjávarútvegi, til að standa megi betur við sett markmið í loftslagsmálum. Eins og áður segir eru hafrannsóknir grundvöllur að nýtingu nytjastofna sjávar. Stofnmælingar og aðrar rannsóknir á hafinu eru því grundvallarmál. Með nýju rannsóknarskipi hafa opnast enn fleiri tækifæri til aukinnar vöktunar og mælinga. Mikilvægt er að tryggja sem besta nýtingu á mannafla og tækjum til rannsókna á þessu sviði. Rannsóknir styðja enn fremur við græn umskipti í sjávarútvegi og mikilvægt að styðja og efla náttúruvernd og orkuskipti með samdrætti í losun og með grænni fjárfestingu. Í kjölfar stríðsreksturs Rússa í Úkraínu hefur fiskverð hækkað umtalsvert með tilheyrandi tekjuaukningu til handa sjávarútvegsfyrirtækjum, bæði í útgerð og fiskeldi. Nefndin vill koma því á framfæri að bætt afkoma í greininni mun skila hærri veiðigjöldum og beinir því til ríkisstjórnar, í ljósi stöðu ríkissjóðs til næstu ára, að óhjákvæmilegt sé að mat verði lagt á möguleikana til frekari tekjuöflunar sé þess þörf. Jákvæð hagræn áhrif fiskeldis aukast ár frá ári. Mikilvægt er að mati meiri hlutans að hugað verði sérstaklega að sóknartækifærum í fiskeldi til frekari verðmætasköpunar með auknum rannsóknum og eftir atvikum með breytingum á reglum í kjölfar aukinnar þekkingar og reynslu undanfarinna ára. Brýnt er að stjórnvöld tryggi að allar ákvarðanir um starfsumhverfi fiskeldis byggist á vísindalegum rannsóknum á vistkerfi nytjastofna, lífríki þeirra og umhverfi. Virðulegi forseti. Ferðaþjónusta er sú atvinnugrein sem vaxið hefur hraðast á undanförnum árum. Segja má að hún hafi slitið barnsskónum sem ein helsta útflutningsgrein landsins. Allar stefnumarkandi ákvarðanir til lengri tíma verða að byggja á traustum grunni og á því hvernig ná megi meiri festu og stöðuleika í greininni, sem ætla má að myndi skila sér í aukinni verðmætasköpun til lengri tíma. Eins og áður segir tekur meiri hlutinn undir að horfa þurfi til rannsókna á sviði ferðaþjónustu og að efla þurfi slíkt starf. Þá er verulegrar uppbyggingar þörf á mörgum ferðamannastöðum og í sjálfu sér fjölbreyttar leiðir til að fjármagna og mæta þeirri uppbyggingarþörf. Hér má nefna sanngjörn notendagjöld og bílastæðagjöld. Þá mætti afla tekna með komugjöldum til landsins, sem í senn myndu styðja við ríkissjóð sem hann vex út úr núverandi efnahagsþrengingum, sem og uppbyggingu á fjölförnum ferðamannastöðum. Ég vil þannig ítreka vilja meiri hluta nefndarinnar að fyrir næstu fjárlagagerð verði fram komin aðgerðaáætlun um nýtingu þeirra leiða og um uppbyggingu á fjölsóttum ferðamannastöðum. Í samhengi við traustar rannsóknir á jarðhræringum og náttúruvá, eins og áður segir, er mikilvægt að hafa öryggismál í víðu samhengi í lagi. Meiri hlutinn bendir á nýjar og vaxandi áskoranir sem almannavarnir og löggæsla standa frammi fyrir. Almannavarnir hér á landi hafa verið að störfum nánast stanslaust síðan í óveðrinu 2019 og tekist á við jarðhræringar, eldgos, skriðuföll og fleira sem nauðsynlegt hefur reynst að bregðast við. Þá hefur álag aukist í löggæslu með ferðamannastraumi, umferðarslysum og öðrum óhöppum, sem og stöðugri fjölgun netglæpa. Þá er það sérstaklega tekið fram að bættar rannsóknir í kynferðisafbrotamálum, aukinn málshraði og öflugri löggæsla styðja við markmið ríkisstjórnarinnar um aukna áherslu á jafnrétti og kynfrelsi. Öryggi okkar á netinu spyr þó ekki aðeins að fjölgun netglæpa, heldur líka traust fjarskipti og netöryggi. Stigin hafa verið skref markaðsaðila á fjarskiptamarkaði um frekari samnýtingu fjárfestinga. Ný lög um fjarskipti gegna þar lykilhlutverki, þar sem heimildir til samstarfs gera það mögulegt að blása til frekari sóknar. Ríkisvaldið heldur einnig á mörgum mikilvægum fjarskiptainnviðum sem geta stutt við frekari sókn. Öflug fjarskipti eru grundvöllur atvinnu og mannlífs til lengri tíma. Þá vill meiri hlutinn beina því til ríkisstjórnarinnar að nýta tekjur vegna leigu á tíðnisviðum fjarskipta sem geta numið allt að 750 milljónum, en ekki virðist tekið tillit til þeirra í þessari fjármálaáætlun, til að efla starfsemi á sviði netöryggis og fjarskipta. Virðulegu forseti. Auknar rannsóknir á sviði orkumála eru einn af meginþáttum í orkuskiptum og loftslagsmálum og það er mikilvægt að festa þá hækkun sem gerð var vegna fjárlaga 2022 í sessi, það sama á við um fjármuni til Orkustofnunar. Í fjármálaáætlun þessari er haldið áfram að styðja við uppbyggingu dreifikerfis raforku í dreifðum byggðum. Áherslan hefur verið á að jafna kostnað vegna dreifingar og tryggja aðgengi að traustu dreifikerfi. Hér á landi hafa orkuskipti í samgöngum komist á nokkurt skrið og lögð á þau áhersla í stefnumótun ríkisstjórnarinnar. Það vekur upp mikilvægar pólitískar spurningar um aðgengi fólks og fyrirtækja að traustum tengingum við raforkukerfið og afhendingaröryggi. Verulegum fjármunum hefur verið varið til að jafna dreifikostnað en sjaldan nást markmið um jafnræði sem þó eru lögbundin. Orkuskiptin eru verkefni allrar þjóðarinnar og mikilvægt að fjármagnið og regluverkið styðji við það. Aðgengi fyrirtækja og byggðarlaga að raforku er víða hamlandi þegar kemur að búsetuöryggi og verðmætasköpun. Það er álit meiri hlutans að skoða verði alvarlega regluverk um ákvarðanatöku í orkuframleiðslu, uppbyggingu dreifikerfis og fyrirkomulag hennar. Þá leggur meiri hlutinn til að fyrirkomulag uppbyggingar á kostnaðarlíkani rafmagnsflutnings verði endurskoðað til að ná fram meiri jöfnuði á milli íbúa í landinu og minnka til lengri tíma fjárþörf ríkissjóðs til að standa undir þeirri jöfnun. Hæstv. forseti. Þá snúum við okkur að heilbrigðis og félagsmálum. Heilbrigðisvísindum hefur fleygt fram á liðnum árum og leitt til margvíslegra nýjunga í meðferð við sjúkdómum. Ný tækni og ný lyf hafa komið fram sem skipt geta sköpum fyrir sjúklinga en í mörgum tilvikum fela nýjar meðferðir í sér stóraukin útgjöld til heilbrigðisþjónustu. Miklu skiptir að nýta tækni og nýsköpun til að veita betri þjónustu og auka skilvirkni hennar. Samhliða því þarf að leggja aukna áherslu á lýðheilsuaðgerðir, efla heilbrigði og heilsusamlegan lífstíl til að fyrirbyggja sjúkdóma. Mikilvægt er að beita viðeigandi aðgerðum til að greina frávik svo beita megi snemmtækri íhlutun og hindra sjúkdómsþróun og fylgikvilla sjúkdóma sem þegar eru til staðar. Slík lýðheilsuverkefni eru ein besta ráðstöfunin til að draga úr sívaxandi heilbrigðiskostnaði, m.a. vegna öldrunar þjóðarinnar. Meiri hlutinn bendir einnig á nauðsyn þess að stefnumörkun í heilbrigðismálum heildstæð í stað þess að einblínt sé á einstök vandamál í of ríkum mæli. Framþróun í heilbrigðismálum kallar á samstillt kerfi þar sem allar heilbrigðisstofnanir, hjúkrunarheimili og heimaþjónusta sveitarfélaga hafa hlutverki að gegna. Þannig megi best auka lífsgæði bæði eldra fólks og annarra og gera eldra fólki kleift að búa heima hjá sér lengur. Meiri hluti fjárlaganefndar fagnar nýgerðum samningum um rekstur hjúkrunarheimila og vill árétta mikilvægi þess að fylgja þeim samningum eftir og halda áfram að þróa og bæta rekstur heimilanna. Við þekkjum að uppbygging nýrra öldrunarheimila hefur tafist og mikilvægt að fjármögnun nýrra heimila og núverandi samnings haldist í hendur. Meiri hlutinn fagnar því að í fjármálaáætlun þessari eru stigin fyrstu skrefin í átt að þeim markmiðum ríkisstjórnarinnar að einfalda örorkulífeyriskerfið og bæta kjör örorkulífeyrisþega. Mikilvægt er að sameina bótaflokka, draga úr tekjutengingum og auka möguleika til atvinnuþátttöku fyrir þau sem eiga þess kost. Mikilvægt er að tryggja góða þjónustu við fatlað fólk í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samningurinn hefur þegar kallað á veigamiklar og mikilvægar breytingar á framkvæmd þjónustu við fatlað fólk í nútíð og framtíð sem bæta munu lífskjör þess til muna. Félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur tilkynnt um stofnun starfshóps sem á að móta tillögur varðandi kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna þess sem við þekkjum sem NPAsamninga. Við gerð næstu fjármálaáætlunar þarf að horfa til niðurstöðu þessa hóps með tilliti til fjárhagslegs bolmagns sveitarfélaganna svo að standa megi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að móta markvissa og skýra langtímastefnu í málefnum útlendinga sem stuðli að farsælli og gagnkvæmri aðlögun innflytjenda og innlendra hérlendis og komi þannig í veg fyrir að á landinu myndist jaðarsett samfélag innflytjenda. Jafnframt er lögð áhersla á þjónustuvilja opinberra aðila, hvort sem er á vegum ríkis eða sveitarfélaga, sem endurspegli það fjölmenningarsamfélag sem tekið hefur að myndast hér á landi. Það er ekki aðeins réttlætismál heldur snýr það að ríkum þjóðhagslegum hagsmunum að hér hafi fólk, óháð uppruna, tækifæri til virkrar þátttöku í samfélaginu og á vinnumarkaði. Að lokum er fjallað um húsnæðismál í álitinu. Það er meginmarkmið opinberrar stefnu í húsnæðismálum að tryggja húsnæðisöryggi allra landsmanna en uppsöfnuð þörf fyrir íbúðarhúsnæði er ein helsta áskorun við stjórn efnahagsmála. Í því ljósi áréttar meiri hluti fjárlaganefndar mikilvægi þess að draga úr spennu í hagkerfinu til að verja kaupmátt og ráðstöfunartekjur. Útgjaldaaukning heimilanna vegna vaxandi verðbólgu kallar á að þétt sé staðið að uppbyggingu félagslegs húsnæðis. Meiri hlutinn leggur áherslu á að fjárhagslegur stuðningur vegna húsnæðis til handa þeim sem þess þurfa verði byggður á traustum áætlunum og að markmiðum fjármálaáætlunar á gildistíma hennar verði fylgt eftir. Sérstaklega er áréttað að stutt verði við óhagnaðardrifin leigufélög og byggingarfélög sem starfa á félagslegum grundvelli hvort sem lýtur að opinberum framkvæmdum eða sjálfstæðum. Eins og ég hef reynt að hlaupa hér á, forseti, þá hafa efnahagshorfur breyst töluvert frá því að áætlunin var lögð fram. Í breytingartillögum meiri hlutans er tekið tillit til þessa bæði á tekju- og gjaldahlið áætlunarinnar. Einnig er stefnt að því að nýta uppsveifluna í hagkerfinu til þess að draga hraðar úr halla ríkissjóðs heldur en ráð var fyrir gert, sem er í samræmi við markmið peningastefnunnar um að lækka verðbólgu með því að draga úr þenslu í hagkerfinu. Flestir tekjustofnar hækka frá framlagðri áætlun. Það er í samræmi við nýjar efnahagsforsendur og innheimtuþróun það sem af er árinu. Af einstökum sköttum vega þyngst hækkanir á áætlun virðisaukaskatts, tekjuskatts einstaklinga, tryggingagjalds og fjármagnstekjuskatts. Þrátt fyrir minni raunvöxt einkaneyslu en ætlað var er virðisaukaskattur endurmetinn til hækkunar vegna aukinnar verðbólgu og grunnáhrifa af tekjuuppgjöri síðasta árs. Helstu breytingar á gjaldahlið fjárlaga eru að hækka áætlaðar launa-, almannatrygginga- og verðlagsbætur, að vaxtagjöld hækki vegna verðbóta, sem hefur lítils háttar áhrif til hækkunar á næsta ári og því þarnæsta, en lækka eftir það, að mótvægisaðgerðir til að styðja við tekjulægri heimili vegna aukinnar verðbólgu auki útgjöld um 5–7 milljarða á ári og að lokum eru aðgerðir til að sporna við þenslu í hagkerfinu sem farið var yfir hér áður. Á móti vega nokkrar aðrar breytingar, t.d. er áætlað að útgjöld aukist vegna aukins fjölda flóttamanna á þessu ári og á næsta ári. Þá vegur á móti lækkun gjalda vegna lægra atvinnuleysis um samtals 7 milljarða svo fátt eitt sé nefnt. Samtals nema þessar breytingar á bilinu 1–3 milljörðum á ári til lækkunar. Að öllu samanlögðu nema gjaldabreytingar málefnasviða um 75 milljörðum til hækkunar á tímabili áætlunarinnar. Gert er ráð fyrir að heildarafkoma ríkissjóðs batni um sem nemur 30 milljörðum á næsta ári og ríflega 20 milljörðum árin þar á eftir. Virðulegi forseti. Ég lýk hér með máli mínu og legg til að tillögur meiri hlutans verði samþykktar með þeim breytingum sem skýrðar eru í nefndaráliti hans og gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Ég vil líka nefna að það er rangt í áliti meiri hlutans hér á bls. 16, 5. tölulið, um helstu breytingar á gjaldahlið varðandi aukinn fjölda flóttamanna og gjöld þess vegna, þar sem talað er um 2 milljarða hvort ár fyrir sig, en það er sem sagt yfirstandandi ár og næsta ár, ekki 2023 og 2024.
Forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. formann fjárlaganefndar: Er þessi fjármálaáætlun að útskýra fyrir okkur í raun og veru stefnu stjórnvalda þegar allt kom til alls? Ég hefði búist við því að þau vandamál sem við glímum við svona almennt séð við erum að glíma við undirliggjandi halla í fjármálum hins opinbera. Það er tvímælalaust vandamál í heilbrigðiskerfinu varðandi ja, bara allt kerfið, bráðamóttökuna og allt í yfir í hjúkrunarheimilin, afsakið, húsnæðismálin, málefni eldra fólks, málefnum öryrkja, auðlindamál, álag á fjölsótta staði núna eftir að ferðamenn eru farnir að koma aftur í miklu meira mæli heldur en var í rauninni búist við strax í kjölfar faraldursins og velflest af því sem var talið upp í nefndaráliti háttvirts hæstv. formanns fjárlaganefndar var í raun endurtekning á því hvað var ákveðið á síðasta kjörtímabili og fjármálaáætlun fjallar um að rosalega miklu leyti. Það er rosalega lítið nýtt og það er ekkert í rauninni fjallað um þessi stóru samfélagslegu vandamál, stöðu þeirra og hvernig stefna stjórnvalda ætlar að gera þá stöðu betri og hvernig betri heldur en bara svona almennt orðalag um að það muni nú ætla að stuðla að hinu og þessu. En það er ekkert sem er haldbært til að skilja hvernig er verið að setja fjármagn til að leysa þessi vandamál og hvað erum við að fá fyrir það fjármagn sem við erum að setja í þessa málaflokka? Það vantar þær útskýringar algerlega og mig langaði bara að spyrja þá formann fjárlaganefndar: Er það ásættanlegt að við fáum svona plagg frá ríkisstjórninni sem er í rauninni ekki að útskýra neitt fyrir neinum? Það voru margir gestir sem töluðu einmitt um það af gagnsæi. Fjármálaráð talaði um það líka. Gagnsæi í þessari fjármálaáætlun væri ekki það svarar andsvari. Háttvirtur.
Já. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við höfum aðeins tekið þetta samtal, ef ég má segja frá því áður og ekki ekkert nýtt í því, sérstaklega þegar kemur að því einmitt að kannski að bæta framsetningu, auka gagnsæi og auka skilning þeirra sem um málið fjalla, hvort heldur um er að ræða fjármálaáætlun eða þegar fjárlögin, eins og við höfum verið að ræða hér ítrekað í mörg ár og horfum á skrefin heldur hægfara en einhver þó. Ég er kannski ekkert óeðlilegt að áætlun breytist ekkert gríðarlega mikið á milli ára eins og við heyrðum bara fyrir ekki svo löngu hjá aðila sem heimsótti okkur að það er ætti náttúrlega helst að vera þannig að það yrði ekki hreyft í fimm ár eða lengri tíma jafnvel. Ég veit ekkert endilega hvort ég er sammála því vegna þess að eins og líka kom fram að við erum í þannig hagkerfi að það hreyfist talsvert. Það er eflaust alltaf hægt að deila um það hvort að stefna stjórnvalda birtist með nægjanlega skýrum hætti í áætlun á hverjum tíma. Við getum eflaust hjálpast að við það að reyna að draga fram meiri minna orða salat og meira þar sem hv. þingmaður orðaði svo og meiri hvað á að segja markmiðasetningu eða eitthvað slíkt þar sem kemur betur fram og ég er alveg sammála honum því það má koma betur fram aðgerðar. Áætlanir koma fram og birtast í fjárlögum. Í sjálfu sér má svo sem segja að þetta er stóra plaggið en það gæti alveg samt verið skýrari. Um erum við, held ég, alveg sammála. En við höfum samt megum ekki gleyma því að þetta eru stóru línurnar. Við útfærum það svo hin svokallaða. Hvernig ætlum við að gera það? Það er kannski meira í fjárlögum hvers árs en það væri samt hægt að draga betur fram á hverjum tíma. Ég er bara sammála því í stefnumálum. Þá veitir andsvar síðara sinni, hv. 6. þm. Reykv. s..
Biður Björn Leví Gunnarsson, forseti vissulega á að það komi nákvæmlega fram í fjárlögum hvernig á að að framkvæma hlutina á því ári en stefnan markmiðin eiga að koma fram í fjármálaáætlun og dæmi einmitt um svona í rauninni ekki bara orða þessara hluta villandi er í stjórnarsáttmála er sem sagt, með leyfi forseta: Setja okkur sjálfstætt lands markmiði um 55% samdrátt á losun á beinni ábyrgð Íslands fyrir 2030 miðað við árið 2005. Svo segir á þremur stöðum í fjármálaáætlun, með leyfi forseta: Ísland tekur þátt í markmið ESB um að samráð, samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda verði 55% árið 2030 miðað við losun árið 1990. Síðan talaði um, samkvæmt samkomulagi við Evrópusambandið, að taka Ísland og Noregur þátt í sameiginlegu markmiði um 55% samdrátt sem hefur verið hert úr 40 í 55% innan 40%. Markmiðsins er á ábyrgð Íslands 29% sem fellur utan ETS og svo er enn og aftur talað um sjálfstætt markmið um 55% árið 2000 og 2005 heldur fram og til baka. Þarna er eitthvað sem er haldbært. 55% samdráttur að stjórnvöldum tekst á einhvern undraverðan hátt að setja það fram á þrjá mismunandi vegu með röngum dagsetningu fram og til baka í fjármálaáætluninni sinni. Hvernig gengur það? Þá svarar andsvari.
Sinni hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir já, frú forseti. Ég segi enn og aftur: Stjórnarsáttmálinn er auðvitað eitt svo að ríkisfjármálaáætlunin annað og við þurfum að hafa það í huga að akkúrat það sem hv. þingmaður var kannski að nefna yfir markmiðin koma fram í áætluninni, önnur markmið og það er hvernig við ætlum að ná þeim og mælanleika inn þá líklega einna helst, ættu að koma fram í aðgerðaáætlun sem fylgja einmitt því sem hv. þingmaður var að nefna og kemur að loftslags málunum. En ég tek aftur undir það með hv. þingmanni að ég er sammála því að við getum gert þetta skýrar. Við getum gert þetta ítarlegar án þess endilega að vera með hvað á að segja því að við tölum um kvörtum dálítið mikið oft yfir því að það sé séu of mörg orð um það sama aftur og það sé hægt að orða hlutina með skarpari og skýrari hætti og við höldum áfram að beita okkur í því og ég er ekki búinn að gleyma því að við ætlum að funda um það að reyna að takast á við þetta verkefni. Af því að ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur öll og líka fyrir þá sem eiga um þetta fjallað úti í bæ. Þá veitir andsvar háttvirtur.
Virðulegi forseti. Ég þakka formanni háttvirtrar fjárlaganefndar fyrir greinargóða framsögu og mig langar til að beina þeirri spurningu til háttvirts formanns hvort hún sé sammála fullyrðingum hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra um að heilbrigðiskerfið sé fullfjármagnað eftir okkar yfirlestur á þessari áætlun á fundum þar sem gestir komu til okkar og í umsögnum kemur fram í þessum birtu umsögnum að það vantaði heilt 1%, heilt prósent upp í raunvöxt í rekstrargjöldum til Landspítalans til að halda hlutunum í horfinu. Það kemur líka fram í umsögnum að nýir þjónustusamninga við hjúkrunarheimili sé ekki fullfjármagnaðir, að fjórðungur af legurýmum á Landspítalanum sé nýttur í öldrunarþjónustu þrátt fyrir að það sé í rauninni ekkert skilgreint hvert umfang öldrunarþjónustu Landspítalans eigi að vera. Svo höfum við líka séð það og það hafa verið birtir opinberlega, útreikningar sem sýna þróun fjárframlaga til Landspítalans um ef tekið er mið af launaþróun, hjúkrunarþyngd og þess háttar þar sem fram kemur að það var rétt svo fyrir co vita að það var unnið upp í fyrra horf eftir áralangan niðurskurð og að miða við í rauninni hjúkrunarþyngd og verkefni á spítalanum hafi framlög til spítalans er hrunið. Við sjáum líka í umsögn fjármálaráðs að tekjur ríkissjóðs til að standa undir velferðarþjónustunni verða þær lægstu á öldinni sem bindur hendur og binda hendur ríkissjóðs þegar kemur að velferðarþjónustu. Þannig að mín spurning til formanns háttvirtrar fjárlaganefndar er hvar hann stendur í þessu máli. Vill hún meina að tekjur, staða ríkissjóðs er góð? Vill háttvirtur formaður meina, það þurfi ekki meira fjármagn inn í heilbrigðiskerfið? Er heilbrigðisstarfsfólk með ranghugmyndir um hvað gengur á í heilbrigðiskerfinu? Og telur háttvirtur formaður fjárlaganefndar að forgangsröðun hæstv. ríkisstjórnar sé sú rétta? Þá svarar.
Olsen Gunnarsdóttir. Já. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil kannski fyrst segja varðandi það hvort tekjur, staða ríkissjóðs sé góð. Ástæðan kannski er að hluta til sú sem við erum að leggja til hér, að við teljum að það þurfi að auka við tekjur ríkissjóðs er einmitt kemur fram í breytingartillögum okkar núna við gerð þessarar áætlunar við ár réttum það líka, eins og ég veit að hv. þingmaður hefur kannski bæði lesið og tekið eftir, að við teljum ástæðu til að horfa í fleiri áttir og bendum á það í okkar áliti, sem er ekki partur af tillögunum sem koma fram núna, en við teljum að það sé vert að vera á varðbergi og horfa til þess að það gæti þurft að auka tekjurnar enn frekar og bendir þar á atriði í því varðandi það hvort heilbrigðiskerfið sé fullfjármagnað og þá auðvitað ég get ég ekki sagt að ráðherrarnir tveir séu að segja ósatt, ekki frekar en ég get sagt að þeir sem koma til okkar í heimsókn sé að segja okkur ósatt. Þess vegna er mjög mikilvægt að við förum betur yfir ákveðnar tölur og ekki síst núna fyrir fjárlagagerðina að mínu mati. Við erum auðvitað með ansi góða samantekt frá því í fyrrasumar, það sem tekin voru saman mjög mörg gögn og breytur um sérstaklega Landspítalann. Af því tilhneigingin er alltaf að tala dálítið mikið um Landspítalann er sannarlega stærsta stofnunin okkar á þessu sviði. En það gleymist að allt hitt, þar sem við þurfum að horfa á stofnanirnar okkar vinna miklu meira saman og ég held að það sé fólgið talsvert mikill ávinningur í því af því að á árunum 2016–2020 þá fjölgaði ársverkum um rétt um 500 á Landspítalanum, 13% fjölgun og ef við tökum Kúveit árið 20 undan eru það 400 ársverk. En það dregst samt saman hvað það er nýtingin á fjármagninu um 7% þannig að það er einhvers staðar eitthvað sem við þurfum að gera betur og ég held að við þurfum að láta miklu meira flæði þessi síló sem við erum alltaf að glíma við innan stofnana innan stjórnkerfisins þannig að stofnanirnar okkar gerir kannski það sem þeir eiga að gera, fólk þurfi ekki að fara á bráðamóttöku þegar getur farið og fengið ætti að geta a.m.k. fengið þjónustustarf. Forseti vill minna þingmenn á að virða tímamörk.
Já, virðulegur forseti, þetta þótt mjög áhugavert að heyra með tekjurnar að það væri vilji hjá meiri hluta fjárlaganefndar að fara í frekari tekjuaukningu vegna þess að það liggur fyrir að sú hlið er brotin en við sjáum til hvernig þetta mun þróast. Mig langaði til að nýta tækifæri örstutt hér í lokin og vekja athygli á öðrum þætti sem er talað um í meiri hluta nema skiptir máli sem er jöfnun dreifikostnaðar og talaði um að verulegum fjármunum sé oft varið í það og nást sjaldan markmið vekja athygli í því samhengi að það eru markmið í fjármálaáætlun um að jöfnuðurinn hlutfallið fari úr 78% í 85%, 2023 og 93% 2027 en við vitum fjárlaganefnd veit eftir svar sem hún fékk, nefndin háttvirt frá ráðuneytinu, að það er ekki nægt fjármagn í verkefnið að þetta mun ekki breytast á tímabilinu þannig að ástæðan fyrir því að þessum markmiðið næst ekki vegna þess að fjármagnið er ekki til staðar. Hver er afstaða háttvirts formanns fjárlaganefndar til þessarar stöðu? Og af hverju eru engar breytingartillögur áliti meiri hlutans í ljósi þess að þau eru augljóslega ekki sátt við þessa þróun?
Eftir og fær til þess eina mínútu. Já, virðulegi forseti, ég er búin að tala mikið um einmitt þessa jöfnun dreifikostnaðar í gegnum tíðina og við vorum nú saman í nefnd, ég og háttvirtur varaformaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson, þar sem við vorum að ræða m.a. þessi mál þar sem við þurfum kannski að velta upp hér og höfum rætt mjög ítrekað, er einmitt þessar gjaldskrárhækkanir sem gjarnan verða þegar við erum alltaf að veita auknum fjármunum í dreifikostnaði til að reyna að jafna þetta, vill gjarnan fara af stað, sem auðvitað er eitthvað sem við þurfum að reyna að koma í veg fyrir að gerist þetta. Eins og hv. þingmaður vitnar í svari sem við fengum þá er það nú svo sem heldur ekki háar fjárhæðir sem þyrfti að auka við til að vega upp á móti þessu og það er ráðherrans að skoða það. Það er reglugerðarbreyting. Það þarf ekki lagabreytingunni á Alþingi, held ég alla vega örugglega ekki miðað við það sem ég skildi það, þannig að þar getur ráðherrann sannarlega brugðist við og ég held að það sé eitthvað sem verði að gera því að annars er þetta bara höfrungahlaup. Við leggjum aukna fjármuni og á móti hækkar gjaldskráin þannig að það næst aldrei þessa jöfnun. Þá veitir andsvar háttvirtur tíu.
Virðulegur forseti. Ég þakka háttvirtum formanni fjárlaganefndar fyrir hennar ræðu hér. Ég er nú einn af þeim sem er nýliði á þingi og þar af leiðir nýliði í fjárlaganefnd og sit þar sem áheyrnarfulltrúi því þegar við nú hafa verið svona sæmilega samviskusaman nýliða í nefndinni og reynt að leggja mig fram við að skilja og átta mig á því út á hvað þetta gengur allt saman. Mér hefur gengið erfiðlega að ná utan um þetta sérstaka verkefni sem heitir fjárlaganefnd til 5 ára og á oft og tíðum erfitt með að skilja hvernig fjármunum er hreinlega ráðstafað og mér leið nú aðeins betur þegar ég varð vitni að því að einn af umsagnaraðilum, sem voru fjölmargir, taldi sig ekki geta lesið út úr fjárlaganefnd fjárhagsáætluninni, hver hlutur þeirra yrði í í þessari fjármálaáætlun, að það sæi það ekki hvað þau væru að fá í til að reka þetta, að þetta verkefni sem þau voru að sinna. Þannig að svo heyrir maður um það. Það er verið að setja inn verkefni niðurgreiðslur á virðisauka og bílum og endurgreiðslur vegna kvikmyndaframleiðslu og maður sér ekki sko tölurnar einhvern veginn hækka þannig að það er eins og það séu óþrjótandi uppsprettu skúffupeningar eða söfnunarsjóða sem virðast sem hægt er að veita úr þegar ráðherrunum sýnist svo. En mér leikur forvitni á að vita og mig langar að spyrja hv. þingmann að því er ekki: Er ekki hægt að gera þetta með öðrum hætti? Það er talað um núna í nýjum aðgerðum að það sé hægt að skera niður fjárfestingar, peninga svo mikið af fjárfestingum peningum til sem liggja bara í skúffu. Þá tekur til máls hv. þm. Bjarkey Olsen kunna.
Já, frú forseti, ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, eins og ég hef sagt og við höfum rætt í nefndinni og ég held að við séum öll sammála um það. Við höldum áfram að atast í því og það var ágætt að fjármálaráðuneytið, sem er búið að koma til okkar núna nokkrum sinnum á fund að við höfum, held ég látið öll okkar skoðun eða mörg minnsta kosti þá skoðun í ljós að við séum mjög ósátt við þetta, hvernig þetta birtist okkur og það á ekki að vera þannig að plögg af hálfu ríkisins séu með öllu óskiljanleg eða illskiljanleg eða a.m.k. það flókin að það þarf sérfræðinga til að lesa það og sumir jafnvel ekki, skilja það bara. Það eru ekki gott og ég tel að við getum í samstarfi við þau bæði lagt fram okkar hugmyndir um það hvernig við myndum vilja sjá þetta eins og ég hef áður og að þau séu líka til í það að koma með okkur í þetta verkefni. En það er stundum sagt að það gangi hægt að snúa sumum skútum eða skipum og þetta hefur svona hægt og sígandi í þetta ferli um með lögunum um opinber fjármál að hægt og sígandi erum við kannski að færast einhvern veginn í eitthvert form. En ég tel að það sé kominn tími á að endurskoða þetta form einmitt með tilliti til þessa, að við, svona hvað á að segja, gerum þetta einfaldara. Í fyrsta lagi þarf þetta að vera einfaldara. Þetta þarf ekki að vera svona flókið alveg eins og fjárlögin eru margendurtekin, bókin gæti verið helmingi þynnri, hugsanlega geri ég. Mér finnst það a.m.k. þannig að við getum tekið höndum saman um það og ég einmitt eins og hv. þingmaður þekkir það, að vinna í sveitarstjórn og maður er að gera fimm ára áætlanir og þær eru ekki flóknar. Sannarlega ætla ég ekki að halda því fram að eitt sveitarfélag sé hægt að jafna á við við ríkið. En já, það eru alla vega vissir kunnu kunnum að lesa eitthvað fram úr því. Við lærum aðeins eins og svo margt annað. En þetta er alveg rétt. Þetta er ekki gott og á ekki að vera þannig að við þurfum að fá einhvern mannskap í lið með okkur til að reyna að leysa þá veitir andsvar síðara sinni. Hv. þm. Guðbrandur Einarsson.
Eina mínútu. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Af því er nú verið að nefna. Hér er að þetta snýst bara um tekjur og gjöld. Þetta eru ekki í sjálfu sér ekki flókið, flóknara en það. En einhvern veginn finnst manni eins og það sé verið að fela þetta í einhverjum einhverju orðskrúði sem erfitt er að skilja. En mig langar að nefna, af því að það er verið að tala um að ákveðnir hlutir geti verið ekki fullfjármagnaðir þrátt fyrir að fjármálaráðherra hafi sagt það. Mig langar að nefna að í einni umsögn sem við fengum frá BHM þá eru lagðar fram tillögur um hækkun tekna eða aukningu tekna ríkissjóðs og þar er m.a. talað um hækkun fjármagnstekjuskatts. Það er talað um endurgreiðslu sértækra stuðnings ráðstafanna þar sem fyrirtæki eru hreinlega bara krafðir um það að endurgreiða stuðningsúrræðin fyrirtæki sem skilar verulegum hagnaði, varanleg lækkun bankaskatts dregin til baka og síðan eitthvað sem heitir hvalreka skattar. Þetta hafa einhverjir ráðherrar tekið undir að gera, hef kom þetta aldrei til greina að auka tekjur ríkissjóðs með þessum hætti í staðinn fyrir að leggja braut krónur og brennivín í fríhöfninni þá svarar andsvari síðara sinni hv. þingmaður gert.
Og hefur til þess eina mínútu. Já. Frú forseti. Það er alveg rétt að það hafa margir ávarpað að skattleggja með ýmsum hætti og við nefnum t.d. að í álitinu, eins og ég sagði frá áðan, við teljum að það þurfi að horfa til t.d. góðrar stöðu hjá útgerðinni. Við nefnum að það væri ástæða til að horfa til komugjalda. Þetta er eitthvað sem við alla vega teljum að sé ástæða til að skoða, sérstaklega í ljósi stöðunnar akkúrat eins og hún er núna og ekki síst í ljósi þess að að uppgangurinn af í þessum greinum er talsvert mikill. Það alla vega var kannski átt vilji til að skoða það eitthvað nánar en sannarlega eru lagðir til ákveðnir tekjuskattsstofnar hafi ekki bara verið að hækka brennivínið í Leifsstöð um 150 kall eða eitthvað svoleiðis. Það er verið að leggja til til fleira heldur en það og við skulum sjá hvort það skilar okkur einhverju. En ég sjálfur, alla vega ekkert og ég heyri úr nefndinni, eru ekkert meiri hlutinn ekki algerlega gegn því að skoðaðar verði aðrar leiðir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fjárlaganefndar, Herjólfi, Guðmundar fyrir hennar framsögu. Ég er ekki í fjárlaganefnd, ég nú að leysa hann. Já, hv. þm. Eyjólfur Ármannsson en ég er búinn að vera aðeins að fara í gegnum þetta. Ég hlýtur eitthvað samt einföld skýring sem ég vil biðja háttvirtan formann fjárlaganefndar að það er í lið 25 hjúkrunar og endurhæfingarþjónusta. Ég get ekki skilið hvernig þetta þessi liður á að lækka næstu árin og ekki einu sinni ná nálægt því upp í það sem hún er í dag eftir fjögur ár samkvæmt þessu þá 72 milljarða í dag niður í 70 og annað sem mig langar að fá upplýsingar um og það er í sambandi við málefni tvö, sjö, örorka og málefni fatlaðs fólks. Þar er verið að tala um endur. Einföldun kerfisins og áætlun um einföldun kerfisins og hvata til aukinnar atvinnu sagði verið að reyna eins og það sé ekki er reiknað með neinum kostnaði við endur, skoðun almannatryggingakerfisins og það sé eiginlega ekki reiknað með neitt á þessu ári, kannski á næsta ári. Það er eins og það sé ekki. Ég reikna með að endurskoðunin fari fram fyrir hvass. Ég veit ekki hvenær það er eins og það sé allt í óvissu þar. Síðan vil ég spyrja: Fyrir nokkrum vikum var samþykkt á Alþingi 3% hækkun á lífeyri almannatrygginga til að sporna við áhrifum verðbólgu. Ég spyr því háttvirtan formann fjárlaganefndar: Verður við uppfærslu fjárhæða almannatrygginga um næstu áramót miðað við fjárhæðir almannatrygginga að viðbættum lúpulegur hins vegar? Þær standa í dag eða verður lítið til fjár fjárhæða almannatrygginga eins og þær voru í upphafi árs Sigfúsi lægri, líta verði til þess að verðbólga þessa árs verður sennilega 7,5%. Því skiptir þessi afmörkuðu máli hvort upp fjárhæðir almannatrygginga, hækkun 4,5% eða 7,5% á næstu árum. Þá svarar andsvari háttvirtur.
Já, frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi málaflokkinn 25 hjúkrunar og endurhæfingarþjónustu. Lækkunin er kannski ja, vegna þess, eins og við þekkjum og sem betur fer hefur fækkað fólki á örorku en við hefðum aukið í endurhæfingarþjónustu ná. Það er að bera árangur og ég held að það sé nú svona stærsta breytan í því síðan auðvitað eru það svo aftur í rekstrar: Nei, fjárfestingar málunum. Þá þekkjum við það. Því miður. Þá höfum við ekki jafn vel, ekki geta mannað það sem við erum að byggja eða taka í notkun og því hefur hægt á því. Varðandi prósentutölurnar sem hv. þingmaður spyr um það er frá hvaða grunni verður miðað við um næstu áramót þá ætla ég nú bara að játa það hér og nú að ég hefði ekki hugað að þessu með. Mér fyndist eðlilegt að þegar þú ert kominn með 3% hækkun þá leggist það við grunninn og síðan auðvitað taki mið af því í framhaldinu. Það er hann bætist við þannig að ég ætla ekki að fullyrða að þetta bara ágætis áminning og ég skal bara taka þetta með mér og eiga vonandi svar fyrir hv. þingmann fljótlega í því samhengi.
Sem þingmaður, Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Björk Guðjónsdóttur fyrir andsvarið og vona að það verði komið á hreint líka í sambandi við þessa hrefna, hjúkrun og endurhæfingu vegna þess að nú er ósamið t.d. sjúkraþjálfara. Þar eru gífurlegir fjármunir undir og það er auðvitað mjög blóðugt að fólk er að borga 1500 kr. sem á eftir kannski hækka fyrir hvert einasta skipti og ég veit að fólk hefur ekki efni á þessu. Þetta er furðuleg hlutir sem virðast einhvern veginn eru látnir danka án þess að sem er að valda tjóni og ég spyr mig þar: Tjón hverfur ekki. Það verður bara verra þegar fram í sækir. Þetta er eitthvað sem við verðum að taka og síðan hitt líka í sambandi við það. Auðvitað skiptir rosalega miklu máli, sérstaklega núna í þessum erfiðu aðstæður sem er búið að vera út af íbúa hækkunum á bensíni, alls konar, að það sé séð til þess að fólk í almannatryggingum fái nú virkilega rétt að hækkanir en ekki einu sinni enn eina ferðina setið eftir. Þá svarar andsvari síðara sinni. Hv. þingmaður.
Já, frú forseti, ég tek alveg undir að það er mjög bagalegt að það skuli ekki vera búið að semja við sjúkraþjálfara og aðra sem þar eru undir, sem enn er ósamið við og fólk er þar af leiðandi að borga samkvæmt gjaldskrá sem er talsvert hærri. Það er bara kemur öllum illa, held ég, nema kannski allra, efnamesta fólkinu ef það þarf á slíkri þjónustu að halda, þannig að það er svo sem ekkert annað sem maður getur gert en að brýna bara báða aðila til að leita leiða við samninga, því að þetta er jú verið að semja og væntanlega þurfa báðir aðilar að gefa eitthvað eftir. Það gera ákveðnar kröfur. Það er verið að leggja ákveðið magn eins og við þekkjum undir. Það er hversu marga tíma o.s.frv. á að semja um. En það eru eins og við höfum heyrt í umræðunni að það er ekki bara hægt að ganga að samningum án þess að setja einhver viðmið. Þar hafa Sjúkratryggingar gert. En ég tek undir að það er rosalega mikilvægt, af því að þetta er sá hópur sem þarf allra mest á því að halda að komast í þjálfun. Það eru öryrkjar og fólk í endurhæfingu þannig að ég tek undir það og ég ítreka það og sendir skilaboð út í kosmósið til sjúkratrygginga um að reyna að semja.
Björn Leví Gunnarsson. Forseti. Ég vil byrja á því að spyrja í nefndaráliti mínu hvað í fjandanum er fjármálaáætlun. Mér finnst það rosalega mikilvæg spurning, sérstaklega með þessu orðalagi, af því að það sem fjármálaáætlunin er er ekki það sem við fáum í hendurnar þannig að hvað er hún þá? Af hverju er svona mikill munur á því sem er sagt í lögum að fjármálaáætlun sé munur á því og því sem við fáum í hendurnar frá ríkisstjórninni? Hvað af ef það er munur þar á? Hvað til? Hvers? Af hverju? Hvaðan? Hvaðan kom þægilega hverjum datt það í hug eða ekki? Var farið eftir lögum í lögunum um í fjármálaáætluninni er fjallað um ýmislegt eins og t.d. að áætlun ríkisstjórnar er lögð fram á Alþingi og felur í sér greiningu á stöðu efnahagsmála, nánari sundurliðun á markmiðum fjármálastefnu og umfjöllun um hvernig markmiðum áætlanir verði náð. Flest af þessu, fyrir utan þetta síðasta atriði þarna sem er þarna í plagginu sem eru með það á að vera umfjöllun um efnahagsþróun undanfarin þrjú ár sem er miklu minna minni umfjöllun heldur hefur verið. Það hefur fjarað út. Það vantar samanburðar dálka á svona skemmtilegt, held ég, af því að það kom í ljós að tölunnar fortíðar tölurnar breyttust þarna skrýtið að hvernig það getur gerst að hlutfall opinberrar fjárfestingar t.d. varð allt í einu miklu meira eða miklu minna með umfjöllun um það hérna einhvers staðar í áætluninni eigi ofbeldinu. Það á að vera markmið um afkomu og efnahag næstu fimm ára. Þar á að fjalla um þróun skatta og tekjuöflun, þróun gjalda og tekna og ýmislegt svoleiðis. Í heildina á litið. Bara svona kannski á mannamáli, þá er þetta einhvern veginn svona, að stjórnvöld eigi að segja okkur hversu mikið af lánum þau ætla að taka eða borga, hversu mikið þau ætla að byggja eða hversu mikinn pening að búa til. Stjórnvöld þurfa að útskýra fyrir okkur hvernig þau ætla að láta allt ganga upp að spítalar skólar og allt sem við viljum að stjórnvöld geri sé til staðar. Það er ekki nóg bara að stjórnvöld segi okkur það sýna okkur hvernig þeirra lausn á því hvernig á að reka spítala skóla, byggja vegi, sinna félagsþjónustu og velferðarþjónustu, hvernig þeirra lausn á þessum málefnasviðum sé besta lausnin. Ástæðan fyrir því að það þarf að útskýra einmitt fjármálaáætlun er bara að fjármálaáætlun sem stjórnvöld láta þingið afgreiða, útskýra þetta bara ekki neitt, útskýra ekki hvernig dæmið gengur upp. Ég skil ekki hvernig efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar í heild sinni, eins og hún er að setja hérna fram, kemur til með að vera í lagi eftir fimm ár þegar við glímum við undirliggjandi halla og ýmislegt svoleiðis. Það er svo margt hérna, sem er mjög ónákvæmt. Ég fjallað örlítið um þjóðhagsspár og sýni muninn á því hvernig þjóðhagsspár þróast á milli ára að spá t.d. um árið 2023 sem hefur birst í þjóðhagsspá 2019, 20, 21, 22 í fjármálaáætlunum og tölurnar þar alveg flakka fram og til baka alveg fram og til baka, sem er kannski alveg eðlilegt því að jú, auðvitað eru þjóðhagsspár ónákvæmar því heimurinn er síbreytilegur en þó það séu ónákvæmar þýðir ekki það séu gagnslausar. Það væri t.d. gagnslaust að búa til fjármálaáætlun til næstu ára út frá stjörnunum speki fjármálaráðherra eða með því að kasta kjúklinga, beinum á skin dæmis. En þrátt fyrir að spár um til framtíðar séu ónákvæmar þá viljum við samt gera áætlanir byggðar á þeim spám því áætlanir byggðar á einhverju öðru væru alltaf verri nema kannski fyrir einhverja algjöra heppni. En það skiptir auðvitað máli hvernig við gerum slíkar áætlanir og spurningin núna er kannski: Hvernig var þessi fjármálaáætlun gerð og þá er rosalega gaman að skoða svona markmiðin og mælikvarðana sem er þarna. Ef við ætlum að byggja áætlanir á gögnum þá heyrist oft að það sé svo erfitt, einhvern veginn svo mikil óvissa. Við erum léleg gögn eða í alls konar afsakanir og eins og staðan er núna þá er í rauninni ekki gerðar neinar áætlanir fram. Fjármálaáætlun er í rauninni bara framreikningur til næstu ára út frá þeirri stöðu sem var áður nú við rákum ríkissjóð og stofnanirnar o.s.frv. á einhvern hátt í fyrra. Ætlum við bara að gera það eins með smá uppreikningi á launa og verðlagsþróun og eitthvað því? Það er þannig. Gerum við áætlun í dag. Það er bara ekki þannig sem á að gera áætlanir samkvæmt lögum um opinber fjármál bar okkur frá, alls ekki og er heldur ekki góð hugmynd, bara yfirleitt, því að það er svo margt sem ég ætla fara yfir það aðeins seinna. Það eru einstaka tilvik, tillögur um einstaka verkefni í einhverjum málefnasviðum sem eru ekki settar í neinu. Er ekki sett í neitt samhengi við fjármálastefnunni, þá mælikvarða sem eiga að sýna árangur með stefnu. Samkvæmt stefnu stjórnvalda dró upp nokkur dæmi hérna, t.d. í fjármálaáætlun. Árið 2020 var mælikvarði um ritrýndar birtingar háskóla á þriggja ára meðaltali. Þá var staðan árið 2018, 2300 gr. og átt að enda í 3.125 árið 2004 í fjármálaáætluninni núna sem við fjöllum um þá eru ritrýndar greinar. Fjöldi ritrýndar greinar árið 2021 eru 1460 dragi. Kannski eru einhver Kúveit árin eða eitthvað því um líkt? Nei, heyrðu, viðmiðið 2007, 1600 gr.. Góður dagur. Áhrifin eru löngu búin þá. Þetta eru hvað 700 greinum færri heldur en staðan var 2018. Hvað kom fyrir? Hvað gerðist þá svo margt annað hérna líka? Það er hlutfall nemenda sem ljúka bakkað námu þremur árum. Staðan 2018 var 66,6% eða 2017 af þessu. Staðan 2001 er 28%, 28% meira en helmings fall þarna á. Þetta eru ekki þau eiga ekki framhaldsskólanema sem framhaldsskóli var styttur. Þetta er í háskólunum. Ég skil ekki hvernig viðmiðið 2004 og 70% hlutfall nemenda sem hann ætlaði að ljúka bakkað af námi á þremur árum, viðmiðið 2027–2035%, nákvæmlega helmingi lægra. Þetta er stórkostlegt eiginlega og svo er uppáhaldið mitt hérna. Það er það á að stuðla að sjálfbærri þróun byggða og með því að skoða framfærsluhlutfall og viðmiðið er að framfærsluhlutfall lækki ekki og skiljum aðeins hvað framfærsluhlutfall er. Þá er það í rauninni fjöldi sem eru á framfærslu þá annaðhvort fólk á bara ba börn í rauninni og fólk sem er ekki lengur á vinnualdri og hlutfallið er sem sagt þetta fólk sem er á framfærslu deilt með fjölda á vinnualdri þegar fjármálaáætlun 2020, ef skoðuð eru þar ýmsar skemmtilegar tölur, höfuðborgarsvæðið með 50% framfærsluhlutfall, 50%, áhugavert börn og eldra fólk er helmingur jafnmikið og fólk á vinnualdri. Nei, í fjármálaáætlun 2003 er staðan allt í einu orðinn 63,4% hvað gerðist á þremur árum til að fjölga eða fækka fólki fólk á framfærslu eða fjölda á vinnualdri svona rosalega mikið er engin skýring við því nema sú að væntanlega eru tölurnar í fjármálaáætlun 2020 rangar rek aðeins hérna í töflu og smá útreikningum miðað við mannfjöldatölum Hagstofunnar þannig að við erum að glíma við rangar tölur þrátt fyrir að þetta séu bara mannfjöldatölur Hagstofunnar sem eru þarna undir og er ekkert rosalega flókið að reikna út, tekur bara kannski smá tíma. Vandinn þarna við t.d. að nota þennan mælikvarða hins vegar sem einhvers konar markmiðið um að stuðla að sjálfbærri þróun byggða er að við erum með öldrun þjóðar í höndunum. Við vitum að það er að fara að gerast. Við vitum að við erum með unga þjóð af meðaltali og við vitum það af aldur fólks á milli kynslóða eru að fara að jafnast. Það er óhjákvæmilegt að framfærsluhlutfall þá lækki að það hækki réttara sagt eins og markmiðið er að hlutfallið hækki ekki en þar verður óhreyfð er óhjákvæmilegt að það gerist. Það er í rauninni bara þrjár aðferðir til að koma í veg fyrir að það gerist. Það er annars vegar það sem er kallað Langanesströnd, stefnan. Ef fólk hefur séð þá bíómynd þá er það snerist einfaldlega um það að fólk þarf bara að lifa upp að ákveðnum aldri. Það var augljóslega aldrei að fara að gerast að sú stefna verður tekin upp. Hin aðför nr. 2 er að fólk fari bara að stunda óvarða, söfn, herbergi eins leikfimi, meira en þá náttúrlega hækkar börnum eða fjölga börnum sem hækkar fólk á framfærslu aldrei tímabundið eða 20 ár, þá lagast. En þá þarf að viðhalda því og það verður ósjálfbær fólksfjölgun til lengri framtíðar af því við erum alltaf þurfa alltaf stærri og stærri kynslóð næstu kynslóð til að sjá um framfærslu fyrri kynslóða. Þriðja er að setja upp innflytjendastefnu fyrir fólk á vinnualdri sem er í rauninni bara tilfærsla á vandanum á milli landa en gæti virkað á einhvern hátt þar sem eru í rauninni kannski atvinnuleysi eða eitthvað því um líkt. En í raun og veru er enginn þessara valkosta vænlegur möguleiki upp á sjálfbærni. Við verðum að horfast í augu við það að framfærsluhlutfallið í náttúrulegu jafnvægi þar sem við erum ekki að glíma við í rauninni þar sem eru ekki undirliggjandi fólksfjölgun Ekvador, fólks, fækkun. Í rauninni bara er stöðugur fjöldi fólks á jörðinni sem stefnir í að verða eftir ekkert svo rosalega mörg ár. Við verðum að hafa velferðarkerfi og fjármál hins opinbera á að þessi stuðningskerfi okkar þau verða miðað við þann raunveruleika, ekki það að til þess að viðhalda þeim kerfum að við þurfum stöðugar fólksfjölgun, það bara gengur ekki upp og það vantar algjörlega þessa sýn í það hvernig allt þetta fúnkerar hjá okkur. Þannig að svarið við spurningunni: Hvernig gerum við áætlanir? Er rosalega einfalt að kurteisa útgáfan af því er að áætlanir eru ekki byggðar á gögnum né eru mælikvarðarnir tengdir við stefnu stjórnvalda á neinn hátt. En hvernig eigum við að gera áætlanir? Þá er ég meira að spyrja viðeigandi að spyrja að því miðað við það ástand sem þessi og fyrri fjármálaáætlanir hafa sem hafa komið frá stjórnarliðum líta út. Þá er eiginlega bara ágætt að spyrja hvort slík var tímaeyðsla eins og núverandi fjármálaáætlun er. Það sorglega við þá staðreynd að það er nefnilega fullt af fólki í stjórnsýslunni að eyða tíma í þetta verkefni án þess að það verði af því nokkurt gagn í rauninni María námundað að næstu heild. Við myndum auðvitað krefjast þess. Lágmarkið hlýtur að vera sá tími sem við notum í þetta að það verði til einhvers gagns í alvöru. En lög um opinber fjármál eru mjög skýr um það hvað fjármálaáætlun á að innihalda og strangt til tekið er verið að uppfylla flestar leiðir. 5. gr. laga um opinber fjármál kæmi það. Fjármálaáætlunin er byggð á fjármálastefnu og fjármálaáætlun fjallar um efnahagsþróun. Það er greint frá afkomu og efnahag sem og í heild, þróun gjalda og tekna og ýmislegt sem tékkar í boxin sem talin eru upp í lögunum en efnislega hins vegar þá vantar mikið upp á um. Umsagnaraðilar fjölluðu sérstaklega mikið um þetta atriði í Uppsölum, símum sínum fyrir fjárlaganefnd. Hvaða vantaði mikið upp á að grunngildum laga um opinber fjármál væri framfylgt, sérstaklega hvað varðar gagnsæið eða eins og fjármálaráð orðar þetta, með leyfi forseta: Fjármálaráð telur að grunngjaldamiðuð, setning stefnumiða og áætlanagerð hafi ekki heppnast nægilega vel eða á gildistíma laganna um opinber fjármál. Þetta er bara kurteislega orðað þarna mjög kurteislega orðað, af reynslu minni á svona fólki sem er að sinna mjög faglegri vinnu. Þá tekur það er þetta rosalega þung kort þegar maður les á milli línanna uppskriftin að því hvernig við eigum að gera. Áætlanir er að finna í lögum um opinber fjármál en það er einfaldlega ekki verið að fara eftir þeirri uppskrift og hvers vegna fáum við engin svör við þegar við spyrjum? En það eru samt nokkur atriði sem mætti gera skýrara, sérstaklega með tilliti til fjárheimildar, svona ramma lögbundinna verkefna á stefnu stjórnvalda. Umfjöllun í fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlögum þarf að gera betur grein fyrir stöðu lögbundinna verkefna annars vegar og stefnu stjórnvalda hins vegar. Þetta skiptir rosalega miklu máli. Í umfjöllun nefndarinnar kemur kom sú ábending að stjórnvöld ættu auðvitað ekki að elta hagsveiflunnar þessir sjálfvirku sveiflujafnarar. Þegar það er uppsveifla þá aukast tekjur ríkisins, útgjöld, minnka, minna atvinnuleysi og þess háttar. Þá er hægt að leggja til hliðar fyrir mögru árin og þegar það er niðursveifla þá aukast útgjöld og tekjur minnka á sama hátt jafnvægi helst til lengri tíma og meðaltal af þessu tvennu. Er þá jafnvægið sem slíkt stóra efnahagslega spurningin er þá: Hvert er meðaltalið og hvernig á að stilla tekjur og útgjöld ríkissjóðs til þess að viðhalda því jafnvægi og þar er vettvangur stjórnmálanna og endurspeglast aðallega í lögbundnum verkefnum stjórnvalda því það er langstærsti útgjaldaliður í og með fyrirspurnir hérna, námsmaður góður listi, 109 fyrirspurnir til allra stofnana og ráðuneyta um einmitt lögbundin verkefni þeirra og heildar. Svarið í rauninni við það var þeirri spyr: Hvað kostar lögbundinnar? Er hver eru lögbundnu verkefni ykkar og hvað kostar hvert verkefni fyrir sig? Þau bara höfðu ekki hugmynd um það, ekki minnstu hugmynd um hvað hvert verkefni kostaði, sem er bara mjög ámælisvert. Hvernig eigum við að vita hvort við séum að fjármagna þessi mismunandi verkefni sem við setjum með lögum hérna á Alþingi ef stjórnvöld viti ekki einu sinni hvað þau kosta? Ef ég þeirrar núna kemur frumvarp hérna fyrir Alþingi er alltaf fjallað um mat á áhrifum á ríkissjóð, hefur fjallað um kostnað þess að innleiða hinn og þessi lög eða lagabreytingar. Þetta ætti auðvitað að vera til fyrir bara lagabálkanna eins og þær leggja sig inn í hverja stofnun inn í ráðuneyti af því að þetta er stærsti útgjaldaliður sem eru að fjalla um bara þessi lögbundnu verkefni sem fólk í þessum þingsal er búið að setja í gegnum áranna rás. Við þurfum að meta á hverju ári hvernig við ætlum að fjármagna það að viðhalda þessum verkefnum án þess að vita hvað þau kosta. Getum við það ekki? Við getum ekki sagt bara gerum eins og í fyrra, plús verðlagsbreytingar og launaþróun og eitthvað svoleiðis. Það er ekki hægt ef við ætlum að reyna að gera betur á hverju ári. Það er rosalega mikilvægt. Þar kemur stefna stjórnvalda en það er stefna stjórnvalda að hafa áhrif á í rauninni lögbundið verkefni, eins og er sagt að það á að gera grein fyrir lagabreytingum áhrifum þeirra. Það skiptir miklu máli að koma með lagabreytingu um hjúkrunarheimili þannig að þau þungur einhvern veginn öðruvísi og þar af leiðandi verður minni kostnaður fyrir hið opinbera en það gæti orðið meiri kostnaður einhvers staðar annars staðar af því að það getur verið aukin þjónustugjöld eða þannig greining þarf að vera í öllu samhenginu að ég. Við þurfum að gera eitthvað virkilega drastískt hvað varðar framsetningu fjárlaga og fjármálaáætlunar til að gera þetta aðgengilegt, bæði verið þingmönnum sem eru að reyna að skilja það hvernig er verið að sinna þeim verkefnum sem við höfum sett með lögum, t.d. bara nýliðið nýleg dæmi sem voru tekin hérna í ræðu formanns fjárlaganefndar varðandi NPA-samninganna. Það vantar pening þar í þau réttindi sem fólk hefur varðandi niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu, ýmislegt annað og við vitum um skortinn í heilbrigðiskerfinu en það er margt annað sem við vitum ekki þar líka margt annað þar líka. Ég fer hérna aðeins yfir hver er stefna stjórnvalda. Ég reyni að draga út úr fjármálaáætluninni öll sem sagt bara fjármál ríkissjóðstekjur útgjöld. Þar er mjög margt eiginlega allt sem er bara það sem var þegar í á síðasta kjörtímabili og svo er einhvern veginn verið að monta sig af aftur. Það er talað um tímabundnu framlögin sem eru að renna sitt skeið árið 2003, 100 ákvarðanir sem voru gerðir áður. Ég veit ekki af hverju var að fjalla um það neitt, sérstaklega mikið í fjármálaáætlun. Það er ekki hluti af stefnu stjórnvalda. Stefna stjórnvalda þarf að útskýra fyrir okkur hver staðan er í verkefnum helstu áskoranir sem við erum að glíma við og hvernig stjórnvöld ætli að koma til móts við þau útskýri. Hvernig ætlar það að gera hlutina betri og bara á alla vega eitt eitt besta dæmið sem mér finnst er það sem verður að fjalla um loftslagsmál, spurði um það hérna í óundirbúnum í andsvörum hérna áðan en þar í sem sagt í stjórnarsáttmálanum er talað um að setja sjálfstætt lands markmiði um 55% samdrátt á losun á beinni ábyrgð Íslands fyrir 2030 miðað við árið 2005. En svo koma þrjú önnur, þrjár aðrar setningar í fjármálaáætlun sem er á skjön við þetta á einn hátt eða annan. Það er talað um líka, með leyfi forseta, að Ísland tekur þátt í markmið ESB átti markmiði ESB einmitt um að samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda verði 55% árið 2030 miðað við árið 1990. Þarna eru stjórnvöld sem eru búnir að setja sem markmið um 55% samdrátt miðað við 2005 líka að segja að þau ætli að vera með í einhverjum markmiðum um 55% samdrátt miðað við 1990. Síðan er annað að það er fjallað um hvernig áður var sem sagt markmiðið 40% sem féll til Íslands um 29% hlutdeild af því sameiginlega markmiði Evrópusambandsins Íslands og Noregs. Það er verið að herða það upp í 55% og það er losun sem fellur utan viðskiptakerfis e s kerfisins en er sagt er ekki hefur verið staðfest hvert markmiðið á beina. Ábyrgð Íslands verður innan hins nýja 55% heildarmagnsins efnd stjórnvöldum skylt að setja sér sjálfstætt markmið þurfi að fjalla um hvernig þeir ekki staðfesta, hversu mikil hlutdeild Íslands verður innan fimmtugur og það skiptir ekki máli. Ísland er búið að setja sér sjálfstætt markmið sem er síðan fjallað aftur um hérna. Þá er það sem fellur utan kerfisins en þannig að maður veit ekki hvort það er verið að tala um samkomulagið sem er með ESB og Noregi þar sem hlutdeild Íslands er minni en 55% hún var. Hún var 40% í sameiginlegu í samstarfi við hin löndin hlutur Íslands innan þessara 29%. Við vorum með, við erum með áætlun um það hvernig á að ná því. Það eru ekki allt alveg full útskýrt hvort við náum því bara 29% munum nýlega er búið að hækka upp í 55% og þarf ekki að breyta neinum aðgerðaáætlunum til að ná þessum auka 15%, hvað þá frá 29% upp í 55%. Ekkert. Það er ekkert í fjármálaáætlun um það hvað það kostar ekki neitt. Það er stórkostlega merkilegt að sjá þessar misvísandi ártöl og tölur í innan fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Það eru þau sem eru að setja sér þessi markmið. Þau ráða því en geta ekki einu sinni sett fram á einn aðgengilegan hátt sem er skiljanlegur fyrir lesendur stórkostlega skrýtið. Sko, ég ef fjárveitingavaldið sem liggur hjá Alþingi á raunverulega að geta samþykkt fjárheimildir fyrir framkvæmdarvaldið til að framfylgja lögbundnum verkefnum og stefnumálum ríkisstjórnarinnar hverju sinni. Þá þarf að gera breytingar frá núverandi fyrirkomulagi. Það á ekki að þurfa lagabreytingar heldur á einungis að þurfa að framfylgja þeim lögum sem eru í gildi. Sú flokkun sem fjallað er um sem hérna ofan og í nefndarálitinu er ekki hluti af lögunum um opinber fjármál nema á óbeinan hátt. Þá er skiptingin í lögbundnu verkefnin og/eða þessa lögbundnu verkefnin eru unnin. Heildstæð stefna stjórnvalda er það eitthvað sem þarf að gera samkvæmt lögum í umfjöllun um stefnu stjórnvalda er að hún er að vissu leyti oftúlkuð að mínu mati í núverandi fjármálaáætlun og er nær því að vera stöðug greining á svona lögbundnum verkefnum en þar sem núverandi fjármálaráðherra fyrirkomulag er svona tilraun til þess að setja upp markmið og mælikvarða fyrir svona stefnu stjórnvalda þá hefur það alveg mistekist af því að það eru settir upp einhver handahófskenndir mælikvarðar fyrir hvert málefnasvið, eins og t.d. framfærsluhlutfallið. Svo kemur stefna stjórnvalda sem fjallar um eitthvað allt annað og þá einhvern veginn reyna að troða þessu tvennu saman án þess að það sé nokkur samsvörun þarna á milli þess hvað stjórnvöld ætla að gera og ferskar, hvert hver mæling mælikvarðinn er að segja innan málefnasviðsins. Þetta er bara ekki gengur ekki, þetta næringar, engum árangri og svona þannig að mínu mati þá þarf að gera mun betri greinarmun á umfjöllun um stefnu stjórnvalda annars vegar. Það er bara algjört lykilatriði og það er ekkert rosalega stór kafli í rauninni því að fjármál fjármagn sem stjórnvöld hafa til að sinna sérstaklega stefnu stjórnvalda, er í rauninni frekar lítið. Það vantar miklu skýrari umfjöllun um hvernig þau virka og síðan eru það lög umfjöllun um lögbundin verkefni sem ætti að vera kannski á heildstæðan hátt í fjárlagafrumvarpi hins vegar en ekki fjármálaáætlun endilega á meðan sem sagt umfjöllun um stefnu stjórnvalda og hvaða áhrif hennar eru á t.d. stöðu lögbundinna verkefna eru í fjármálaáætlun. Þá ertu með einhvern þann hátt? Þú veist alltaf hver stafa lögbundinna verkefna. Er miðað við fjárlög hvers árs þú ert að fjalla um stöðu eða stefnu stjórnvalda í fjármálaáætlun sem gerir fjármálaáætlun og miklu minni af umsvifum um það hvernig hún ætlar að áhrif á stöðu lagarammans eins og hann er stöðu lögbundinna verkefna í stuttu máli. Þá bara vantar verulega mikið upp á framkvæmd laga um opinber fjármál. Sumt af því sem lög um opinber fjármál fjallar um vantar beinlínis og annað er ónákvæmt. Framkvæmdin ætti að vera nokkurn veginn á þá leið að stjórnvöld útskýra efnis efnahagslegt jafnvægi til lengri tíma og hvernig tekjur og gjöld viðhalda því jafnvægi með tilliti til lögbundinna verkefna og stefna stjórnvalda hér ætti að miða við langtímahagvöxt í stað þess að fylgja efnahag sveiflunni þeirri skammtímasýn til næsta árs sem þjóðhagsspá sýnir yfirleitt bara. Þá þarf að setjast gíra mælikvarða fyrir öll lögbundin verkefni stjórnvalda. Þeim þarf að fylgja mat á stöðu þeirra og núverandi kostnaði og þá á að fylgja lögum um opinber fjármál. Varðandi stefnu stjórnvalda. Í stefnu stjórnvalda er útskýrt hvernig stjórnvalda hafa áhrif á stöðu einstakra mála, stærri og smærri, t.d. hvaða áhrif stjórnvöld ætla að hafa á stöðu mála varðandi húsnæðismarkað, opinber fjárfesting, þjónustu við fatlað fólk með miklar stuðningsþarfir og fleira því um líkt. Svo er stóra spurningin: Hvernig á að borga fyrir öll þessi lögbundnu verkefni? Svarið við því eru skattar og samkvæmt einhverjum er besta leiðin til að kenna börnum hvað skattar eru að borða helminginn á ísnum þeirra. Það útskýrir einnig ágætlega af hverju skattar hafa oft verið orsök uppreisn á borgarastyrjalda en á sama tíma þarf samt skatta til að reka sameiginleg samfélagsleg verkefni, hvaða verkefni það eiga að vera. Hefur fólk mismunandi skoðanir um en við ættum að læra en við eigum að læra eitthvað af sögunni er. Þá er það að það er ekkert sniðugt að borða já, hvaða verkefni eigi að vera hefur fólk misst stundum skoðanir í raun um en ef við eigum að læra eitthvað meira af sögunni en að borða ekki bara helminginn af ýsu barnanna er það góð hugmynd að ríkið sinni ákveðnum verkefnum í þágu allra eins og t.d. rekstur dómstóla. Það er eitt af því sem allir eru tiltölulega sammála um aðra skattapólitíkin. Þetta kjörtímabil er mjög undarleg eins og kom fram í fyrra áliti mínu um fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Þar er eina haldbæra breytingin um stefnu stjórnvalda í skattamálum að breyta skattlagningu á bifreiðar málaflokka, þá breytingu sem nauðsynleg hefur horft til fjármögnun fyrir uppbyggingu og viðhald samgöngukerfisins í gegnum skattlagningu á bifreiðar sem hefur aðallega verið gert eða olíugjöldum er þá að úreldast vegna orkuskipta í samgöngum en að það sé engin önnur stefna í skattamálum er undarlegt, sérstaklega miðað við þær aðstæður sem undirliggjandi rekstur ríkisins er í. Hann er í mínus og það þýðir að við verðum annaðhvort að auka tekjurnar eða skera niður rekstur en samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar á að auka þjónustuna og lækka skatta. Það eru augljóslega orðið tóm, gengur ekki upp. Og nú þegar verðbólgan er allt í einu á fleygiferð þá grípa stjórnvöld inn í með nýjum áherslum í skattamálum. Lausn ríkisstjórnarinnar er m.a. að hækka krónutölugjöld sem er metið á 2,0,2%, auka verðbólgu þar sem hægt væri að bregðast við hækkandi verðbólgu. Með aðgerðum sem hækka verðbólgu. Þá hækka verð á áfengi í flugstöðinni stuðningur við tekjulægri heimili eru tiltekin þarna en það er þegar búið að gera það eftir að hafa verið að monta sig af einhverju sem þeir sem er aftur, sem er búið að gera mjög klassískt og svo segjast stjórnvöld eru að minnka fjárfestingar sem eru ekkert nema í raun leiðrétting. Þetta er fjármagn sem hefur ekki náðist að fjárfesta fyrir þannig að þetta er ekkert engin aðgerðum af mínus út það sem hefði hvort eð er mínus út og það verður að segja að þetta er 27 milljarða aðgerðir á næsta ári þegar þær hefðu sjálfkrafa ef ríkisstjórnin hefði ekki gert neitt verið alla vega 10 milljarðar, bara út af fjárfestingunum. Ég er oft gagnrýndur fyrir að fjalla tiltölulega lítið um pólitík og meira en formið en mér er slétt sama af því að gagnrýni um formið skiptir máli, sérstaklega þegar það er ekki verið að fylgja því á móti gagnrýnir e gagnrýni ég stjórnvöld fyrir fálmkennda efnahagsstefnu og ómarkvissa áætlanagerð. Sú fjármálaáætlun sem við fjöllum um hérna er í besta falli efnahagslega og óábyrg. Það er algjör skortur á því hvernig á að koma til móts við helstu áskoranir í íslensku samfélagi, húsnæðisvandann, heilbrigðiskerfið, framtíð menntakerfisins, sameiginlegar auðlindir, loftslagsmál, almannatryggingar og fjármálaáætlun fjallað svo sem lauslega um nokkrar af þessum ástæðum að áskorunum en hvergi einmitt á þennan heildstæða og sannfærandi hátt út frá sjónarhóli þingsins og þjóðar að það sé skiljanlegt hvernig þessar áskoranir lagist á næstu árum. Þetta er algjört lykilatriði að stjórnvöld útskýri fyrir okkur hver er staðan. Af hverju eru þau vandamál sem þau eru að glíma við í ykkar stefnu? Af hverju eru þá vandamál yfirleitt? Hvernig ætluðu að gera þau betri? Ekki segja bara: Við ætlum að efla hingað og þangað. Við ætlum í alvörunni að byggja þessar 4.000 íbúðir á ári sem þarf til þess að ná jafnvægi á húsnæðismarkaðnum. Það var bara skrifa þau mjög skýrt og greinilega þegar áskorunin er svo einföld þá vantar algerlega þannig að vinsamlegast gerir vetur. Þá veitir andsvar. Háttvirtur.
En, frú forseti, ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ítarlega og góða ræðu. Mig langaði svona aðeins sem nýgræðingi í fjárlaganefnd og nú veit ég að hv. þingmaður hefur eru búnir að vera þarna í því var á allt síðan síðasta kjörtímabil og hérna og þar segjast líka sem var mjög stutt en hérna og hefur verið fróðlegt að starfa með hv. þingmanni í í fjárlaganefnd og einnig að fá annan vinkil, ef maður getur orðað það þannig, á umræðunni og verið fróðlegt fyrir okkur sem erum að stíga okkar fyrstu skref í fjárlaganefndinni að heyra ofan í hvernig menn sjá hlutina fyrir sér og svo sjá menn kannski ekki alltaf hlutina með sömu augum í því og því langar mig svona að velta því upp við hv. þingmann með þessa fjármálastefnunnar sem fjármálaáætlunin tekur síðan væntanlega mið af eða öfugt, að hvort þessi nálgun sem við erum að fjalla um núna, það er þessa fjármálaáætlun til ársins 2027, hvort hún sé ekki svona nokkurn veginn, eins og maður getur orðað það, þannig í takti við þá stefnu sem menn eru að vinna eftir. Við erum að hefur verið að fjalla um og komu bæði frá stjórnvöldum, að við þurfum aðeins að gæta hófs og aðeins að stíga og heimilin eftir það sem á undan er gengið og því langar mig að fá sýn hv. þingmanns á því. Varðandi stefnunnar og fjármálaáætlun þá svarar andsvari hv. þingmaður.
Svari hv. þm. Björn Leví Gunnarsson? Forseti. Já, þetta er mjög góð spurning. Ég fjallaði dálítið um það í nefndaráliti mínu einmitt um fjármálastefnunnar hvað fjármálastefnan ætti að gera. Hún á að fjalla um í rauninni þjóðhagsstærðirnar þróun þeirra, bara svona eins og gengur og gerist að jafnaði miðað við með á hagvöxt og ýmislegt svoleiðis, en líka einmitt um miðað við svona áætlanir stjórnvalda um t.d. opinberar fjárfestingar og ýmislegs ýmislegt slíkt. Það er grunnurinn þjóðhagsspáin eins og eins konar þar. Svo kemur stefna stjórnvalda í fjármálastefnunni. Hvernig á að hafa áhrif á þessar þjóðhagsstærðir? Þá vantar algerlega þannig að ég veit í raun og veru ekki hvernig stefnan er, að ná einhvers konar stöðu efnahagsstöðugleika af því að hún fjallar ekki um það, fjallar um hlutföll af vergri landsframleiðslu og að í stóru tölunum þá, ef þetta gengur eftir, þá er það innan hinna og þessara marka. En þar er ekkert fjallað um mögulegar breytingar á bæði tekjum og gjöldum til að hnika til rammanum innan þeirra marka. Það er að rækta aukatekjur til að ná betra aðhaldi, alveg eins og það er hægt að minnka útgjöld til að ná betra aðhaldi þegar sumir, þannig að það er engin umfjöllun um það hvar t.d. tekjur eru að safnast upp á óheilbrigðan hátt fyrir skekkju í efnahagskerfinu og þar af leiðandi er ekkert fjallað um það í fjármálaáætluninni hvernig á að koma því til skila að viðhalda efnahags, jafnvægi til 5 ára? Já, það fer þá vantar tala. Þetta er ekkert flóknara en það er ekki útskýrt. Þar af leiðandi get ég ekki útskýrt það að sjálfsögðu ekki.
Þórarinn Ingi Pétursson. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég saknaði þess og það er svo sem kemur mér ekki á óvart þegar hv. þingmaður segir: Ja, ég get tekið útskýrt það því það er ekki hérna og það er kannski hluti af því sem við erum að fjalla um í þessum áætlunum. Mér alla vega fundist að horfa á það frá mínum bæjardyrum séð að við erum með hérna stóra áætlun sem við erum að horfa fram í tímann og skilaboðin til okkar og til okkar allra, að við þurfum aðeins að fara að gæta að útgjöldunum. Síðan erum við með tekjurnar hinum megin og við urðum að spá um tekjur. Þær eru svona spá tuk hugtökum, þá spá reglulega. En það virðist vera í þessu samhengi þegar við höfum fengið einhverjar dýfu eins og við vorum að ganga í gegnum á í gegnum faraldurinn og þess háttar þegar við réttum úr kútnum. Þá virðumst við vera alveg ofboðslega fljót. Það er að skjóta yfir þær hagspár sem búið er að greina og í því samhengi þá eins og bara sem snýr að hagvexti. Þá virðumst við vera þarna í einhverjum prósentum yfir þeirri spá sem var gerð fyrir hvert sirka sex mánuðum síðan þannig að við erum að fjalla um ákveðna áætlun sem við horfum eitthvað fram í. Því er kannski svarað því hvort það sé spurning sem ég vil bera til hv. þingmanns. Er kannski sú að að við erum með ákveðna áætlun og hvort það sé kannski ekki næstum því óraunhæfar kröfur að reyna að hafa hana áætlanir nákvæmari inn á hvert málefnasvið þegar við eigum meira að segja mjög erfitt með að spá um fyrir hver fyrir tekjurnar verða í framtíðinni? Þá svarar andsvari síðara sinni hv. þm. Björn Leví Gunnarsson.
Nei, herra forseti, þetta er aftur góð spurning. Skoðað komu hérna aftur hérna frá fjármálaráðherra. Formaður fjárlaga fjármálaráðs minntist á það einmitt hvernig það væri skrýtið að miða við alltaf þjóðhagsspána, hagtölur þjóðhagsspár eins og þær væru að sveiflast á næsta ári. Svo endaði alltaf í einhverjum langtímahagvexti, hygðust alltaf bara 2,5%, eftir fimm eftir þrjú eða fimm ár eða eitthvað svoleiðis. Það væri í rauninni óeðlilegt að reyna að taka hagtölurnar eins og þær eru á næsta ári, hvort sem þær eru lágar eða háar og nota þær sem grunninn fyrir fjármálaáætlunin eða já í fjármálaáætluninni að það ætti bara að nota meðaltalið ætti í rauninni alltaf bara að nota langtíma hagvöxtinn og þegar við gerum það þá fáum við kannski þessa greiningu sem hefur oft verið kvartað undan á vanti, að þá sjáum við til lengri tíma hvort það sé jafnvægi á rekstri hins opinbera. Við núverandi greiningar segja okkur að það sé ekki að við séum í mínus. Það er tiltölulega vel rökstutt af einmitt fjármálaráði en því hefur ekkert verið svarað neitt sérstaklega af stjórnvöldum sem mér finnst mjög áhugavert og það samhengi skiptir miklu meira máli í rauninni heldur en heildarútgjöld og tekjur ríkisins sem við pólitískt síðan skiptum á milli, sem sagt málast málasviða. Þar kemur kem ég alla vega inn á, sem sagt það sem ég var að benda á, að þar þurfum við að vita hver kostnaðurinn er við lögbundin verkefni á hverju málefnasviði er því þar er grunnurinn. Þar vitum við hvar talan, hver talan er. Jú, jú, hún flöktir fram og til baka miðað við verðbólguspá á launaþróun o.s.frv. en við vitum hvar grunnurinn er. Ef við vitum það þá getum við talað um stefnu stjórnvalda miklu gagnlegri og pólitískri hátt. Andsvörum er lokið til máls, tekur fram.
Kristín Traustadóttir. Virðulegi forseti. Ég ætla að stikla á stóru í nefndaráliti mínu þar sem tímaramminn þröngur en sú fjármálaáætlun sem hér um ræðir er fyrsta fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar. Tilgangur slíkrar áætlanirnar er að útskýra nákvæmlega hvernig eigi að framkvæma og fjármagna loforð ríkisstjórnarinnar eins og þau birtast í stjórnarsáttmála. Yfirlýsingar formanna ríkisstjórnarflokkanna virðast þó hafa skolast til í raunverulegri útfærslu því ljóst er af lestri áætlanirnar að pólitísk stefnumótun hefur vikið fyrir framreikningi í fjármálaráðuneytinu. Af lestri loknum situr eftir ákveðinn tómleika tilfinning þegar ljóst er að landið er á eins konar sjálfstýringu, þó með mikilvæga og í sumum tilvikum ógnvænlegum undantekningum fyrir þau okkar sem teljum að hlutverk ríkisins sé að stuðla að samstöðu í okkar samfélagi, skapað þá tilfinningu að við séum öll í þessu saman. Kerfislægur vöxtur skýrir nær allar breytingar í þessari fjármálaáætlun. Ríkisstjórnin treystir sér ekki einu sinni til að útfæra aðhaldsaðgerðir á tímabilinu. Að sumu leyti kemur þetta ekki á óvart enda eru margir þeirrar skoðunar að ríkisstjórnin sé myndunum stöðnun fremur en stöðugleika. Íslensk þjóð stendur frammi fyrir stórum verkefnum og breyttri heimsmynd, eftirköst heimsfaraldurs. Mesta verðbólga í 12 ár. Brotinn húsnæðismarkaður stríð í Evrópu og ríkisstjórnin leggur fram fjármálaáætlun sem felur í sér einfaldan framreikning. Þau virðast búa í öðrum veruleiki en veruleika en meiri hluti þjóðarinnar, a.m.k. svigrúm til aðgerða svo takmarkað að þau geta ekki einu sinni framfylgt sínum eigin hugmyndum um hvernig bæta megi samfélag sem þau eiga að veita forystu. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin boðaði endurskoðun á mikilvægum þáttum velferðarkerfisins í stjórnarsáttmála í vetur. Þar kom fram að afkoma ellilífeyrisþega yrði bætt og sérstaklega litið til þeirra sem lakast stæðu. Enn fremur stór stóð að málefni örorkulífeyrisþega yrðu tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu og sérstaklega er horft til þess að bæta afkomu þessara hópa. Ekkert slíkt verður þó gert ef marka má fjármálaáætlun. Engar fjárheimildir eru fyrir slíku hér og allt tal um að breytingarnar muni bæði bæta kjör fólks og auka hagræði í kerfinu og þess vegna þurfum við ekkert fjármagn til á sér, einfaldlega ekki stoð í raunveruleikanum. Vissulega geta uppstokkun og breytingar falið í sér aukna virkni meðal fólks, betri endurhæfingarúrræði geti dregið úr örorku og aukinn aðgangur að heilbrigðisþjónustu sömuleiðis en slíkt hagræði út frá óskilgreindri uppstokkun birtist ekki á fimm ára tímabili. Við verðum að horfast í augu við það sem samfélag að rýrnun innviða, bæði efnislega og óefnislega undanfarinn áratug, hafa orðið til þess að mikil uppsöfnuð skuld hefur skapast. Íslenska ríkið er fast í viðjum stöðnunar sem það muni ekki komast út úr hjálparlaust. Við þurfum að sameinast um það að komast út úr þessu slæma jafnvægi. Virðulegi forseti. Sameining og samstaða meðal þjóðar hagnast lítið á samvinnu stjórnmálaflokka ef sú samvinna elur af sér pólitískar ákvarðanir sem stigi fólk í sundur í stað þess að höfða til samfélagskennd fólks, raunveruleg forysta á tímum sem þessum felur í sér ákall til fólks ef við stöndum saman um að endurstilla velferðarkerfi okkar. Þar komum við að því, virðulegi forseti, sem er að stjórnmálum okkar daga, þeim stjórnmálum sem ríkisstjórnir undanfarinn áratug hafa stundað og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur heldur á lífi. Fyrst og fremst skortir kjark til að taka alvöru ákvarðanir um að styrkja velferðarkerfi okkar með langtímasýn að leiðarljósi. Takmarkaður vilji er til að horfast í augu við að til skamms tíma muni slíkar aðgerðir kosta okkur meira en sem nemur sparnaðinum. Enn mikilvægara er sagt að við erum hætt að tala um hver tilgangurinn með þessu öllu saman er. Við erum hætt að tala um á hverju tilvist hins opinbera byggist. Virðulegi forseti. Markmið stjórnvalda á ekki að vera að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum eins og heyrist svo víða þvert á ríkisstjórnarflokkanna. Markmið stjórnvalda á að vera að þjónusta íbúa landsins og vernda samfélagið hvernig við síðan náum því markmiði með hætti sem er sjálfbær og stuðlar að efnahagslegu jafnvægi snýr að tækjum og tólum gjöldum skattlagningu. Rökin með velferðarríkinu á síðustu öld snerist fyrst og fremst um samstöðu um hvað við skuldum hvert öðru sem borgarar í þessu samfélagi. Í seinni tíð hefur rökræðan um umfang og stöðu velferðarríkisins snúist í meira mæli um að hve miklu leyti þeir sem lifa við skort eða erfiðleika í daglegu lífi og bera ábyrgð á eigin stöðu, að hve miklu leyti aðstæður þeirra eru sjálfskapaðar og hvert umfang aðstoðar hins opinbera eigi að vera fyrir þá hópa. Á Íslandi birtist þetta til að mynda í þeirri þróun að barnabætur eru orðnar að fátæktar bótum ólíkt því sem þekkist á Norðurlöndum þar sem allir fá greitt með hverju barni þar en ekki. Hér er hugmyndin að styrkja þá tilfinningu að samfélagið komi til aðstoðar í samræmi við það sem stundum er sagt. Heilt þorp þarf til að ala upp barn. Skattheimta tekur mið af ólíkri fjárhagslegri stöðu fólks og þannig er stuðlað að auknum jöfnuði, ekki með því að einangra einstaklinga frá framlögum hins opinbera ef viðkomandi er tekjuhár heldur með því að skapa virka tengingu við velferðarríkið. Virðulegi forseti. Við Íslendingar munum sitja föst í spennitreyju kerfislægs vaxtar á næstu árum og áratugum og missa tökin á útgjöldum ríkissjóðs ef stjórnarfarið breytist ekki og það sem meira er og alvarlegra að þetta kjarkleysi er til þess fallið að grafa undan trú almennings á virði og gildi velferðarsamfélagsins því að fólk hættir að sé ástæðan fyrir því að greiða inn í sameiginlega sjóði ef það upplifir þjónustan sem hann fær í staðinn sé ófullnægjandi. Það gleymir á hverju tilvist hins opinbera byggist tengingin við velferðarsamfélagið og samtrygginguna rofnar. Þetta er grafalvarlegt mál. Vantrú fólks á velferðarkerfi okkar og samtryggingunni eykst enn frekar þegar það mætir innstæðulausri orðræðu ríkisstjórnarinnar um að raunverulegar umbætur hafi átt sér stað í velferðarkerfinu okkar eða séu í farvatninu þrátt fyrir að fjármálaáætlun sýnir svart á hvítu að lítið eigi að gera. Það stefnir alls ekki í nýtt og betra jafnvægi við þetta stjórnarfar. Þessi málflutningur þar sem siglt undir fölsku velferðar flaggi er stórhættulegur. Hann rýrir trú fólksins í landinu á getu samfélagsins til að hlúa að því sem skiptir máli sem er aðgengi að grunnþjónustu sem tryggir að þörfum fólksins. Seint fólk glatar trúnni og hólmar sig af í stað þess að horfa í kringum sig brestir myndast í samfélaginu en það eru aðrar mjög haldbærar ástæður fyrir því í hendur ríkisstjórnarinnar eru bundnar hér hefur nefnilega ekki líkt ríkt alger stöðnun í aðgerðum ríkisins. Þróunin undanfarinn áratug hefur verið hápólitísk og það hefur ekki verið vegna afskiptaleysis. Ráðist hefur verið í risastórar aðgerðir sem hafa grafið undan getu ríkissjóðs til að sinna því grundvallarhlutverki sínu í samfélaginu. Tekjuhlið ríkissjóðs er brostin, virðulegi forseti. Útgjaldaþróun næstu ára er ekki ástæðan fyrir því að kerfislægur halli er á ríkissjóði kjörtímabilið á enda samkvæmt fjármálaáætlun. Sá halli hefur ekkert með heimsfaraldur og einskiptisaðgerðir að gera heldur söfnum við skuldum vegna þess að þeir flokkar sem hafa verið við völd undanfarinn áratug hafa fjarlægt tugi milljarða króna úr ríkissjóði á hverju ári. Það hafa þeir gert með almennum skattalækkunum, lækkun gjalda á sértækum skattalækkunum án þess að litið hafi verið til annarra úrræða, tekjuhliðinni til að styrkja tekjustoðirnar. Verkalýðshreyfingin hefur bent á þetta í áraraðir en nú er svo komið að meira að segja fjármálaráð veitir þessari stöðu sérstaklega athygli í nýjustu umsögn sinni um fjármálaáætlun. Ástæða þess, virðulegi forseti, að víða vantar fjármagn til að sinna grunnþörfum samfélagsins er ekki almenn óráðsía ríkissjóðs heldur hápólitísk ákvarðanataka um að veikja getu ríkisins til að veita grunnþjónustu. Virðulegi forseti. Líkt og fjármálaráð fjallaði ítarlega um í umsögn sinni um fjármálaáætlun hefur ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur fjarlægt 41,6 milljarða kr. af tekjuhlið ríkisins með skattalækkunum undanfarin ár. Breytingar eru í formi almennrar skattalækkana, skattastyrkja, lækkun tryggingagjalds, hækkun á frítekjumarki erfðafjárskatts, breytingu á stofni fjármagnstekjuskatts og lækkun bankaskatts. Allar breytingarnar eru í sömu átt. Þær rýra tekjugrunn ríkissjóðs og þar með getu velferðarkerfisins til að standa undir grunnþjónustu höfum í huga að 42 milljarðar kr. er helmingur fjárhæðarinnar sem rennur til Landspítalans árlega. Þetta er forgangsröðun sem jafnaður fólki hugnast ekki. Virðulegi forseti. Þetta er sú pólitík sem yfirgnæfir öll önnur stefnumál þessarar ríkisstjórnar. Vegna umræddar forgangsröðunar í ríkisfjármálum stefnir í að rýra tekjur ríkissjóðs undir lok tímabils fjármálaáætlunar varði þær lægstu á öldinni sem hlutfall af landsframleiðslu og fer fjármálaráð ítarlega yfir þetta í umsögn sinni um áætlunina. Fjármálaráð bendir á að tekjur ríkissjóðs saman á sama tíma verði svipaður og árið 2001 þó að á þeim 20 árum sem síðan eru liðin hafi, með leyfi forseta: Hlutdeild aldraðra á mannfjölda aukist úr tíu í 13%. Þá hefur samfélagsgerðin breyst og því fylgja aðra samfélagslegar kröfur og önnur viðmið. Það má leiða líkum að því að með breytingum á samsetningu mannfjöldans sé þörf fyrir meiri tekjuöflun á mann en nú. Tilvitnun lýkur. Það er ekkert að finna í fjármálaáætlun um þær aðgerðir sem boðaðar voru í stjórnarsáttmála til að mynda endurskoða skatt, matsreglur, svo koma mætti í veg fyrir óeðlilega óheilbrigða hvata til stofnanir að einkahlutafélag, eins og fjármálaráð orðar það í umsögn sinni. Í stjórnarsáttmála var talað um að endurskoða þyrfti regluverk í kringum, tek tekið tilflutning til að tryggja að þau sem hefðu eingöngu fjármagnstekjur reikni sér endurgjald og greiddu útsvar. Nei, virðulegi forseti. Þessar breytingar til að loka glufum í skatta í skattkerfinu okkar er ekki einu sinni hægt að ráðast í til að sækja tekjur. Alþýðusambandið hefur áður minnst á að glufur í skattkerfinu í tengslum við nýtingu einkahlutafélaga til að reikna sér fjármagnstekjur í stað launatekna hafi orðið til þess að hið opinbera verði að þremur til 8 milljörðum kr. árlega. Samband íslenskra sveitarfélaga tekur undir þetta. Þá kom það fram þegar fjallað var um fjármálaáætlanir nefndinni að hvergi í heiminum þekkist það fyrirkomulag sem tíðkast hér á landi að einstaklingum sé í raun frjálst að ákvarða hversu stór hluti af þeim tekjum sem skráðir eru í gegnum umrædd einkahlutafélög væru fjármagnstekjur og hversu stór hluti launatekjur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefðu gert athugasemd við verklagið hérlendis en víða væri fyrirkomulagið með þeim hætti að ákvörðunin væri föst ávöxtun á það fjármagn sem er í félaginu og það endurspeglaði fjármagnstekjur. Afgangur af tekjum félagsins væri þá sjálfkrafa launatekjur. Það er, virðulegur forseti, með öllu óskiljanlegt að ríkisstjórnin hafi ekki ráðist í breytingar á þessu fyrirkomulagi sem verður til þess að hið opinbera, að langmestu leyti sveitarfélög, verða af mörgum milljörðum í tekjur á ári hverju. Af ofangreindu er nefnilega alveg augljóst að ríkissjóður er vanfjármagnaður. Þetta er óumdeilt, virðulegi forseti. Þrátt fyrir verulegt útgjaldaaðhald á tímabili fjármálaáætlunar er eftir sem áður kerfislægur halli á ríkissjóði. Þetta veldur gífurlegum áhyggjum, sérstaklega í ljósi þess að margt bendir til þess að engar líkur séu á því að hægt sé að standa við þann takmarkað útgjaldavöxt sem boðaður er í fjármálaáætlun. Alþýðusamband Íslands og BSRB hafa bent á óraunsæi sem felst í útgjaldavexti sem er minni en 1% á ári hverju í umræddri áætlun og tekur fjármálaráð undir þau sjónarmið í umsögn sinni. Þá bendir fjármálaráð á að þrátt fyrir að raunvöxtur frumgjalda ríkissjóðs eigi að vera minni en 1% árlega sé reiknað með 1,3% raunvexti rammasettra útgjalda að meðaltali á stefnutímabilinu og þar með sé treyst á að vöxtur útgjalda utan ramma leggi meira til við að halda útgjaldavexti í heild sinni í skefjum en rammasettu útgjöldum. Launaþróun, virðulegi forseti. Er einn af þessum liðum sem stendur utan við rammann og ljóst að sú aftenging sem stjórnvöld vinna utan ötullega að gagnvart launþegum í landinu og verkalýðshreyfingunni með því að grafa undan velferðarkerfinu er ekki til þess fallin að draga úr launakröfum á tímabili fjármálaáætlunar. Þetta er ólíkt því sem sést á Norðurlöndum þar sem litið er á samvinnu stjórnvalda, verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda sem grundvallaratriði í rekstri velferðarsamfélags. Þessi rammi er algjörlega óraunhæfur í þessu umhverfi sem hér er skapað. Eftir stendur þá að útgjöld sem eru ekki lögbundin verða fyrir niðurskurðarhnífnum eins og fjárfestingar sem eru oft fyrsti kostur og reynsla síðasta áratuga sýnir. Þetta er áhyggjuefni í ljósi þess að fjárfestingarstig hér á landi er enn allt of lágt. Virðulegi forseti. Líkt og fjármálaráð bendir réttilega á er tæpast hægt að halda því fram að fjárfestingarstigið sé sérstaklega hátt í sögulegu samhengi þrátt fyrir að svokallaða fjárfestingarátak ríkissjóðs hafi átt sér stað hér undanfarin ár. Þar að auki virðist því átakinu sjálfhætt vegna spennitreyju sem stjórnvöld hafa skapað sér með því að veikja tekjustöðu ríkissjóðs á kjörtímabilinu. Fram kom m.a. í umfjöllun málsins í nefndinni að aukinn kostnaður við fjárfestingarverkefni ríkissjóðs, m.a. vegna þróunar í alþjóðamálum, muni leiða til þess að framkvæmdum sem hafa verið samþykktar í samgönguáætlun verði seinkað, fjármagn sé einfaldlega ekki til til að mæta þessari stöðu. Staðgengils staðfesting fékkst, virðulegi forseti, á stöðunni og forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þegar breytingartillögur við fjármálaáætlun bárust í skyndi þar sem fjárfestingarstiginu er beinlínis beitt sem afgangsstærð, skera á niður framlög til fjárfestinga um 10 milljarða kr. á næsta ári miðað við upphaflega áætlun og það þrátt fyrir skýra umfjöllun fjármálaráðs um að fjárfestingu eigi ekki að beita sem hagstjórnartæki. Enn alvarlegri þróun má sjá þegar litið er að fjárfestingarstig sveitarfélaganna. Virðulegi forseti. Það stefnir í sögulega lága fjárfestingu. Ef skoðað er hlutfall fjárfestingar af tekjunum. Fjármálaráð vekur sérstaklega athygli á þessari þróun og alvarleika hennar. Þróunin í fjárfestingarstigið sveitarfélaga verður ekki til í tómarúmi. Virðulegi forseti. Niðurskurður hefur komið bakdyramegin frá ríki til sveitarfélaga og falið í sér að verkefni hafa verið flutt til sveitarfélaga án þess að nægilegt fjármagn hafi fylgt með. Þetta hefur dregið verulega úr svigrúmi flestra sveitarfélaga til að halda fjárfestingarstiginu uppi. Niðurstöður skýrslu starfshóps um greiningu á kostnaðarþróun í þjónustu við fatnað, fatlað fólk á árunum 2018–2020 sýna að halli í málaflokknum nemur um 17 milljörðum kr. þeir 17 milljarðar kr. sem sveitarfélögin hafa þurft að greiða til að stoppa upp í vanfjármagnað gat ríkissjóðs bitnar því beint á svigrúmi til fjárfestinga, svipaðar þeirri upphæð til árlegs framlags til fjárfestingar á sveitarfélagastiginu öllu þegar fjárfesting var sem minnst árin eftir hrun og miðað við fjárfestingarsvið sveit stig sveitarfélaganna í fyrra eru umræddir 17 milljarðar kr. um 40% af framlagi til fjárfestinga um verulegar upphæðir er því að ræða. Virðulegi forseti. Í því samhengi er vert að nefna að þeir 17 milljarða sem vantar í fjármögnun málaflokks fatlaðs fólks er ígildi þess skattafsláttar sem ríkið hefur veitt byggingageiranum undanfarin ár þrátt fyrir mikla þenslu í atvinnugreininni. Virðulegi forseti. Sökum tímaskorts ætla ég að benda á nefndarálit mitt en við umræðu um stök málefnasvið en fara hér stuttlega yfir stöðuna í heilbrigðismálum og húsnæðismálum. Stórsókn hinna sem boðuð var í heilbrigðismálum í stjórnarsáttmála er ekki að finna í þessari fjármálaáætlun. Áætlunin sýnir það svart á hvítu að lítið er að marka orð hæstv. fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra að ekki strandi á fjármagni til spítalans til að laga vandann í heilbrigðiskerfinu. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 1,5% árlegum vexti að meðaltali í málaflokk sjúkrahúsþjónustu til ársloka 2027 þrátt fyrir að vitað sé að það er langt undir nauðsynlegum raunvexti. Spítalinn hefur talað um 2,5% og það er vitað mál að einfaldur framreikningur í tengslum við öldrun, fólksfjölgun og hjúkrun á þing sem því fylgir ætti að þýða 2,5% aukningu á ári um fjórðungur legurýma, virðulegi forseti, að spítalinn verði nýttur í öldrunarþjónustu. Hvergi liggur fyrir hvert eðlilegt umfang hennar er á Landspítala. Það hefur verið kallað eftir því að verkefnin séu skilgreind betur. Hjúkrunarheimili hafa verið vanfjármögnuð og uppbygging þeirra sömuleiðis sem skila sér í meiri þrýstingi af Landspítala og sparnaðurinn sem næst því að sleppa því að byggja hjúkrunarrými og nýta áfram pláss á spítalanum skilar sér ekki meira fé til spítalans enda þarf hann alltaf að taka við þeim sem til þeirra leita. Staðreyndin er sú að eftir árið 2023 er nær ekkert fjármagn í fjármálaáætlun fyrir uppbyggingu hjúkrunarheimila þótt vitað sé að grunnvandinn í heilbrigðiskerfinu sé skortur á rýmum til að nýta eftir sjúkrahúsvist. Þetta vekur sérstaklega athygli, virðulegi forseti, í ljósi nýlegrar skýrslu um heilbrigðiskerfið sem ráðgjafarfyrirtækið McKinsey gaf út. Þar kom fram að nýr Landspítali væri nú þegar sprunginn að því er snertir legurými ef ekki yrði fjárfest í úrræðum fyrir langtímaumönnun. Fram kemur í skýrslunni að bæta þurfi við 240 úrræðum fyrir langtímaumönnun eða sjúklinga, svo sem í heimaþjónustu, hjúkrunarrýmum og í endurhæfingu til að spítalinn springi ekki sparnaðurinn í heilbrigðiskerfinu sé við það að ráðast í slíka aðgerð yrði almennt um einn til 2 milljarðar kr. en rætt er um 9 milljarða kr. sparnað á Landspítala. Sá sparnaður myndi auðvitað aðeins birtast með tíð og tíma en það stendur ekkert um þetta í fjármálaáætlun. Þetta bætist við þá illskiljanlegu staðreynd að varla er gert ráð fyrir neinum fjármunum í uppbyggingu hjúkrunarrýma eftir árið 2023. Spítalanum er þannig gert ókleift að færa sig úr spennitreyju vanfjármögnun og laða að sér starfsfólk í heppilegt vinnuumhverfi. En þessi grundvallaratriði eru ekki leyst. Virðulegi forseti. Aukið fjármagn verður að renna til spítalans. Það verður að standa straum af grunnrekstri og úrræðum sem draga úr umframkostnaður vegna skorts á hjúkrunarrýmum. Slík fjármögnun er forsenda þess að hægt sé að reka spítalann með eðlilegum hætti. Stjórn Landspítalans og ríkið sem ríkisstjórninni er mikið í mun að lagði fram alvörutillögur til framtíðar fyrir spítalann. En staðreyndin er sú að Landspítalinn starfar ekki einn og sér heldur í kerfi sem þarf að virka og það kerfi þarf að fjármagna. Virðulegi forseti. Mig langar að koma aðeins líka inn á heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa vegna þess það kemur fram í fjármálaáætlun að gert sé ráð fyrir að raunvöxtur á greiðslum til Sjúkratrygginga Íslands í flestum málaflokkum verði ekki meira en 2% á ári. Fram kom við umfjöllun málsins í nefndinni að skortur á fjármagni í málaflokk 24 2, sem eru sem sagt sérfræðiþjónusta og hjúkrun, munu gerir það að verkum að talsverð áskorun verði að semja við sérfræðilækna á komandi misserum. Ég vil vekja athygli í þessu samhengi að greiningu Öryrkjabandalags Íslands á aukinni greiðsluþátttöku fólks í heilbrigðisþjónustu frá árslokum 2018 þegar sérfræðilæknar og sjúkraþjálfarar rúmu ári síðan sögðu sig frá samningum við Sjúkratryggingar Íslands. Þessi greining bendir til þess að vegna þessarar lausn samninga hafi komið gjöld sem innheimt voru úr vasa almennings upp til hópa viðkvæmra hópa til að standa straum af kostnaði, numið 1,7 milljörðum kr. það er sem sagt afar brýnt að samið verði við umrædda stéttir og þá þarf svigrúm að vera í fjárveitingu sem virðist of lítið miðað við þær upplýsingar sem nefndinni hefur borist. Þá langar mig í þessu samhengi einnig að nefna að samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa lýst áhyggjum af því að þjónustusamningar sem voru gerðir fyrr í vetur eða vor við hjúkrunarheimili hafi ekki verið fullfjármagnaðir í síðustu eða þessari fjármálaáætlun. Svipaðar forsendur má finna í rekstrarframlögum til hjúkrunarheimila og Landspítala eða um 1,5% raunvöxt og það var auðvitað von mín að hluta til að breytingartillaga meiri hluta nefndarinnar við sérumræða tæki m.a. mið af umsögnum Landspítala á hjúkrunarheimilum. Ljóst er að ekki varð af því, þvert á móti er að finna í raun frekari niðurskurð í þessum málaflokkum sem ég hef ekki tök á að greina almennilega vegna þess að við fengum við í háttvirtri fjárlaganefnd, fengum ekki niðurbrot eftir rekstri og fjárfestingu, hvernig niðurskurðurinn skiptist í þessa málaflokka. Fjármálaráðuneyti sá sér einfaldlega ekki fært að upplýsa nefndina um hvernig niðurskurðurinn myndi skiptast. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig að ræða um húsnæðismál vegna þess að hæstv. ráðherra lét eftirfarandi orð falla á Alþingi í vetur í umræðu um húsnæðismál, með leyfi forseta: Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings. Enn fremur sagði hann, með leyfi forseta: Og já, við erum með framtíðarsýn, við erum með plan og það skýrist. Virðulegi forseti. Það plan hefur skýrt og það plan heitir fjármálaáætlun. Í þessari áætlun má finna 500 millj. kr. til viðbótar til að mæta fjölgun leigjenda á tímabilinu en það er ekki aukinn stuðningur við hópinn heldur er þetta hin vel þekkti kerfislægur vöxtur í áætlunum stjórnvalda en að öðru leyti dregst húsnæðisstuðningur saman. Stofnframlög til að byggja almennar íbúðir, dragast saman um 2 milljarða. Hæstv. innviða ráðherra bar það fyrir sig eftir að fjármálaáætlun birtist fyrst að enn væri verið að vinna að tillögum fyrir húsnæðismarkaðnum. Væri einfaldlega ekki tímabært að setja tölu á þetta þrátt fyrir yfirlýsingar um að hæstv. ráðherra hefði þá þegar lagt inn tölur tillögur inn í fjármálaáætlun fyrir nokkrum vikum hins vegar, virðulegi forseti, birtust húsnæðistillögur stjórnvalda þar sem talað er um að ríkið í samvinnu við sveitarfélög, ætli að stuðla að uppbyggingu 4.000 íbúa á ári næstu árin og þriðjungur verði með beinum stuðningi hins opinbera, nýta eigi stofnframlög, kemur fram inn í almenna íbúðakerfið. Þrátt fyrir að auka í uppbyggingu og húsnæðisáætlanir sem hæstv. iðnaðarráðherra vitnaði í sé fram komin bættist ekkert nýtt fjármagn við málaflokk húsnæðis og skipulagsmála fyrir síðari umræðu um fjármálaáætlun. Núverandi stofnframlög til íbúðabygginga eru um 3,7 milljarðar kr. og umræddar upphæðir hafa ekki einu sinni staðið undir þeim u.þ.b. 600 íbúðum sem byggja átti fyrir það fjármagn en nú á að tvöfalda þær íbúðir sem verður fjármagnaður með stuðningi ríkisins en framlag til málaflokksins er skorin niður um 2 milljarða kr. í stað þess að bæta öðru eins við. Ríkisstjórnin ber fyrir sig. Verðbólga hættu, virðulegi forseti, og því megi ríkið v hreyfa sig en misskilningur virðist vera um hvernig kerfið í raun virkar. Húsnæðismarkaðurinn er brotinn og hann drífur áfram verðbólguna. Kjarasamningaviðræður fara fram í haust og ríkisstjórnin heldur í raun með tómar hendur iljar krónutöluhækkanir, niðurskurður í húsnæðismálum. Þetta lofar ekki góðu. Virðulegur forseti. Forgangsröðun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er ástæðan fyrir því að meiri hlutinn á Alþingi mun í vikunni samþykkja fjármálaáætlun sem mætir ekki neyðarástand í heilbrigðiskerfinu, fjármagnaður ekki boðaða húsnæðis. Uppbyggingu skapar ekki svigrúm fyrir breytingu á kjörum viðkvæmustu hópa samfélagsins og í ofanálag veikir velferðarþjónustunnar sem bindur okkur saman sem samfélag. Þessi pólitík er til þess fallin og í raun gerð til þess að grafa undan trú almennings á virði og gildi velferðarsamfélagsins því fólk hættir að sjá ástæðan fyrir því að greiða inn í sameiginlega sjóði eða upplifir að þjónustan sem það fær í staðinn sé ófullnægjandi. Það gleymir á hverju tilvist hins opinbera byggist tel tengingin við velferðarsamfélagið samtrygginguna rofnar. Virðulegi forseti. Við jafna fólk, við viljum virkja samtakamáttinn þvert á samfélagi og stuðla að því að þeir sem hefur gengið vel í lífinu átti sig á því að velgengnin var ekki aðeins afrakstur eigin framtaks heldur umhverfis sem gerði þeim kleift að skara fram úr árangur meðfæddra eiginleika sem ekki er öllum í blóð borin og í mörgum tilvikum hættunni efnisleg velgengni fólks, virðulegi forseti, getur vissulega verið misjöfn og ekkert við það athuga. En velgengni fylgir líka ábyrgð gagnvart samfélaginu og þá ábyrgð þarf að virkja þvert á samfélagið. Við þurfum einfaldlega að sammælast um hvað það er sem við skuldum hvert öðru sem borgarar í þessu samfélagi. Það er nefnilega hægt að gera þetta öðruvísi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrún Flosadóttur ræðuna. Það eru ein þrjú atriði sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í. Auðvitað átti þingmaðurinn ekki möguleika á að fara eða full lifir yfir þetta yfirgripsmikla nefndarálits sem hér liggur fyrir og þakka ég fyrir það. En það sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í er sú gagnrýni sem kemur fram á blaðsíðu 11 í greinargerðinni né í nefndaráliti 2. minni hluta sem snýr að samgöngu og fjarskiptamálum. Þar er komið inn á hér undir lok þess liðar, með leyfi forseta, eftir gagnrýni á það að nú sé horft til þess að beita í fjárfestingum sem ágangs afgangsstærð og að það vanti töluvert upp á að þau markmið sem fyrir liggja séu líkleg til að nást. En það sem ég vildi koma inn á hér og spyrja hv. þingmann út í svona með dýpri hætti heldur en mögulegt var fyrir hann að koma inn á í ræðunni er að hér segir: Þá vekur annar minni hluti athygli á því að samningur ríkisins og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um eflingu almenningssamgangna frá árinu 2012 gerði ráð fyrir eitt 1000 millj. kr. árlegum framlögum á föstu verðlagi úr ríkissjóði. Uppsafnaðar vanefndir á þeim samningi nema þó um þá um 1,5 milljarðar kr. síðan heldur áfram, með leyfi forseta: Nú á að framlengja samninginn um 12 ár og mikilvægt að ríkið standi skil á framlagi sínu til verkefnisins að mati 2. minni hluta. En mig langar að spyrja hv. þingmann á hvaða nótum þetta var rætt í nefndinni. Nú er ég áheyrnarfulltrúi í nefndinni en á ekki möguleika á að setja alla fundi en þetta tiltekna atriði? Á hvaða nótum var þetta staðan samkvæmt þessum samningi rædd er gert ráð fyrir uppgjöri þarna og þessi framlenging nú til 12 ára sem er flaggað hér. Er sá samningur þegar gerður og fastur eða er verið að horfa til þess að hann verði gerður sem sagt þessi framlenging muni verði gerð en sé ekki þegar orðin mjög áhugavert ef hv. þingmaður gæti farið í örstuttu máli yfir það.
Virðulegi forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hver er að grafa aðeins dýpra inn í nefndarálitið um þetta var auðvitað bara rætt á þeim forsendum í nefndinni að um þetta var samið á sínum tíma en svo ber ríkissjóður og ríkisstjórnin í sífelldu fyrir sig að í rauninni sé það bara fjárlög sem ákveði það árlega. Staðan er sú að þessi 1000 milljarðar milljónir eða 1 milljarður. Hann hefur ekki einu sinni staðið í 1 milljarði kr. plús verðbætur sem er það sem var samið um á tímabilinu, heldur eru þetta í kringum 800–900 millj. kr. flest árin þannig að þess vegna er þetta búið að safnast saman hratt upp. Það var ekki minn skilningur í nefndar umræðunni að það stæði endilega til að gera þetta upp. Það er ekkert samkomulags sem liggur fyrir um slíkt en það er augljóst mál þegar maður les minnisblað frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu að umrædd sveitarfélög hafi staðinn þurfti að setja umtalsverða fjármuni til til að koma til móts við þetta gat það verið sett meira í þennan samning svokallaða en þau ætluðu sér að gera vegna þessa. Ég tel það mikilvægt að það sé staðið við þessa samninga vegna þess að það er auðvitað landinu öllu til bóta að við séum með virkar samgöngur á höfuðborgarsvæðinu þrátt fyrir að sveitarfélögin gegni mikilvægu stöðu þá er þetta lítið brotabrot af þeim kostnaði sem sveitarfélögin taka á sig en snýst auðvitað stóru myndinni líka á þeim stóru vinnustöðum sem margir hér nýta eins og Landspítalann og aðkomu að því. Varðandi samninginn næstu 12 ár er það minn skilningur að þetta séu viðræður sem eru í gangi eða sé ekki búið að ganga frá þeim samningi. Það var minn skilningur af umræðunni í nefndinni spyr hv. þingmaður.
Hv. þm. Bergþór Ólafsson. Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er tvennt, tveir kaflar til viðbótar sem mig langar að koma inn á í seinna andsvari mínu. Í fyrsta lagi er það kafli 31 sem fjallar um húsnæðis og skipulagsmál á blaðsíðu 15. Það eru við þekkjum öll ástandið á húsnæðismarkaði undanfarin misseri og sá þá þróun sem þar hefur komið fram. Mig grunar að ég hafi meiri áhyggjur af lóðaframboð áhrifunum heldur en hv. þingmaður. En mig langar samt að spyrja hv. þingmann um skoðun sína á því hvaða áhrif lóðaskortur hefur almennt á húsnæðisverð, bara út frá hagfræðilegum sjónarmiðum og sömuleiðis langar mig að spyrja hv. þingmann hvort eitthvað hafi verið rætt í nefndinni er varðar fjármögnun þessara hópa sem ríkisstjórnin hefur verið að skipa núna undanfarið. Það er sprett hópur matvælaráðherra varðandi aðgerðir í í tengslum við rekstrar forsendur bænda og rekstrarskilyrði bænda og búa. Það er aðgerðahópur vegna bráðamóttöku Landspítalans. Hafa þessir kostnaður vegna mögulegra aðgerða í þessum efnum og var? Voru þau atriði rædd á fundum fjárlaganefndar þannig að eitthvert hald væri í því að ég hef áhyggjur af því að þetta, þessir hópar skili tillögum hver af öðrum án þess að nokkur forsenda sé til að framfylgja þeim tillögum sem þar eru lagðar fram? Þannig að í seinna andsvari vil ég biðja hv. þingmann að koma örsnöggt inn á svona hagfræðileg sjónarmið sem snúa að lóðaskorti af því ég veit að er sérstakt áhugamál okkar tveggja og sömuleiðis sjónarmiða varða fjármögnun tillagna þessa hópa sem ríkisstjórnin hefur verið að skapa núna í gríð og erg skipa, fyrirgefið, þá svarar andsvari síðara sinn. Hv. þm. Kristrún Flosadóttir.
Virðulegi forseti. Já, ég þakka hv. þingmanni fyrir að höfða til míns hagfræðilegar bakgrunns. Auðvitað liggur alveg fyrir að skortur á vöru getur leitt til þess að verð hækki. Við þurfum þá að velta því fyrir okkur hvers vegna skorturinn er til staðar. Er hann vegna þess að lóðin hefur ekki verið úthlutað eða vegna þess að þær eru ekki byggingarhæfar, ganga mögulega kaupum og sölum á markaðnum eins og hefur verið rætt um núna og var rætt um í tengslum við sveitarstjórnarkosningar væri vissulega búið að úthluta, næ nægilega af lóðum en það væri hins vegar ekki komnar af stað byggingar þar. Þá ertu kominn yfir ný svona, auka hagfræðilega fjármálamarkaða hliðar, veruleika húsnæðismarkaðarins, sem er það eitthvað sem á að vera. Í rauninni bara grunnþörf. Er orðið að svona spekúlatíf spákaupmennsku eign í hagkerfinu þar sem er verið að setja á lóðum og bíða eftir að breytingar verði þar á. En hugmyndin er auðvitað sú að það þarf að vinna þessa stöðu á húsnæðismarkaði í sameiningu milli ríkis og sveitarfélaga og ég held að margir hafi bundið vonir við þennan aðgerðahóp sem var settur á laggirnar núna um daginn og kom með sínar tillögur þar sem átti að liðka fyrir beitingu. Þar á m.a. var ein hugmyndin sú til að koma í veg fyrir að hátt lóðaverð á sumum stöðum fara að öllu leyti yfir í verðlagið, að þær lóðir sé úthlutað til óhagnaðardrifinna félaga sem muni þá geta fengið lóðir á undir markaðsvirði án þess að þurfa að hafa áhyggjur af því að muninum á markaðsvirðinu og verðlaunin sem þau fá sé bara stungið í vasann heldur renni beint til þeirra sem þurfa að nýta húsnæðið. En það er auðvitað það sem ég er svo ósátt við að þessar tillögur eru ekki fjármagnaðar. Stofnframlaga tillögurnar ekki að sjá þetta neins staðar í tillögum stjórnvalda varðandi þessa aðgerðahópa. Ekki bar mikið á umræðu um þetta í fjárlaganefnd og það er í rauninni hægt að halda heila ræðu um þetta allt saman. En mig langar líka að koma inn á það óháð afleiddum kostnaði af þessum hópum. Hver kostar ríkissjóð. Sé af þessum endalaust hópum og aðgerðahópur sem falla til, nú síðast 40–50 manns í sjávarútvegi til að taka ákvörðun um mál sem við vitum að er ekki eining um það innan ríkisstjórnarinnar, til þess eins að komast að þeirri niðurstöðu eða halda að teknókratík geti leyst pólitísks kvöldinu þorskgengd, Mósesdóttur.
Andsvars hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir standa þétt upp við það. Herra forseti. Ég verð nú að byrja á því að segja af því að grípa inn í síðasta svari við andsvari af því að ég sat minn fyrsta fund í þessum 40–50 manna hópi í morgun, bara segja það í framhjáhlaupi að gamni að það var mjög góður andi í þeim hópi og þar eru allir mjög brattur á bjartsýnir og fæstir með einhverja járn karla undir borðum og þannig að ég held að við eigum að bera vonir í brjósti um þennan mikla atvinnuveg sem þar eru undir að þetta beri einhvern árangur og þetta er auðvitað verið að leggja eigi einmitt að nýju forsendum. Þetta var svona í framhjáhlaupi en mér fannst ég þurfa að segja þetta vegna þess að þetta var koma allir bjartari út af fundinum heldur en kom inn á fundinn. Það voru svona þar sem fólk almennt sagði bara svo það sé sagt. En mig langaði til að spyrja hv. þingmann sem var að flytja ræðu sína og fullyrðir hér á blaðsíðu 13 í sínu nefndaráliti um hjúkrunarheimilin, að þau hafi verið vanfjármögnuð og uppbyggingin sömuleiðis sem skilar sér í meiri þrýstingi á Landspítala að mínu mati var á síðasta kjörtímabili alls ekki þannig og hefur ekki verið. Hjúkrunarheimilin hafa verið vanfjármögnuð um það er hins vegar, eins og við þekkjum og hefur fengið upplýsingar um í fjárlaganefnd, þá hefur bygging þeirra gengið hægar en vonir stóðu til og það er kannski eitt af því sem við erum að glíma við, líka bara almennt í húsnæðismálunum. En það hefur komið fram á fundum fjárlaganefndar m.a. að fyrst og síðast sé um að ræða mönnunarvanda og m.a. hafa ekki verið hægt að manna Landakot sem var einmitt tekið sérstaklega undir það til að létta á spítalanum og búa til þessi rými. Rýmin eru til staðar að einhverju leyti en ekki mannskapurinn. Sannarlega getum við gert betur í því að búa betur að fólki sem starfar í geiranum en ég ætla að lýsa mig ósammála því að hjúkrunarheimilin hafa verið vanfjármögnuð á síðasta kjörtímabili og í rauninni það sem af er. Þessu rannsóknarhópur kvörtuðu.
Kristrún, fossar og virðulegi forseti, ég vakti náttúrlega sérstaklega athygli á því sem fram kom í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, að nýir þjónustusamningar væru ekki fjármagnaðir. Það komið inn neyðar framlag í gegnum fjárlög, síðast í gegnum fjárlaganefnd, vegna þess að það var uppsafnaður slíkur kostnaður og það kom líka fram á þeim fundum og nýjustu fundi sem við héldum með nefndinni með samtökunum og kom líka fram í umsögn þeirra að til að mynda eru stórir liðir þarna eins og betri vaktavinna, tímar sem kemur framlag á móti sem er langt undir raunverulegu stöðu þeirra og ég mundi bara fullyrða, fyrst við erum komin á þennan stað, að það hafi verið mjög þungt hljóð í Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu, útvarpsstöðinni sem væri fram undan hjá hjúkrunarheimilinu varðandi mönnunarvanda. Maður heyrir auðvitað þetta víða, að það sé nú bara opna pláss, sé ekkert þessara manna í það. En í þessu samhengi þurfum við að velta því fyrir okkur hvernig það er með reksturinn og rekstrarframlög inn í þessar stofnanir. En það liggur alveg fyrir að við erum með mörg hundruð, til að mynda hjúkrunarfræðinga sem eru menntaðir til þess og hafa verið menntaðra opinberum stofnunum en sjá sér ekki fært og hafa ekki áhuga á að vinna á þessum stofnunum út af álagi. Svo setjum við fram tillögu eins og með betri vakta vinnutíma sem á í rauninni að draga úr álagi fólks en það úrræði er vanfjármagnað sem þýðir að álagið eykst annars staðar í kerfinu og við vinnum í rauninni á móti þeim starfsskilyrðum sem við ætluðum að skapa til að fá aukna mönnun inn í kerfið þannig að ég er á þeirri skoðun að þessi mönnunarvandi sem er núna til staðar kemur líka til vegna hagstæðra. Reksturinn hefur verið vanfjármagnaður og það hefur ekki verið vilji til að fara í langa varandi rekstrar útgjaldaaukningu til þessara stétta til að laða til baka þessara hópa að þeir stök rými. Ég er alveg sammála hv. þingmanni og háttvirtum formanni fjárlaganefndar hvað það varðar. Stök rými muni ekki breyta neinu í stöðunni. Það er aðstaða fólks og til skamms tíma, ef á að bjóða þeim upp á núverandi stöðu, þá eru það peningar sem skipta máli. Og hvað situr eftir launaseðlunum, a.m.k. til að byrja með Jón Sigurðsson.
Það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir herra forseti, það sem ég var að vitna í er sérstaklega það sem hv. þingmaður nefnir uppbyggingu þeirra sömuleiðis um af því að það er það sem ég er að vitna í þegar ég tala um að það sé ekki að ég sé ekki sammála þeirri nálgun af því ég hef talið að við höfum sett verulega fjármuni í þetta. En eins og ég sagði komust þeir bara ekki allir í vinnu, því miður um alveg sammála því að við þurfum að gera víða betur og m.a. það að búa til starfsaðstæður sem fólk vill inn í. Það hefur líka komið fram samt sem áður hjá okkur að að einmitt markmiðið sem við vorum að reyna að ná með betri vinnutíma, að það virðist einhvern veginn ekki hafa skilað sér. Það eru bara hreinlega ekki allir sáttir við það fyrirkomulag. Það er kannski má vel vera að það snúi að útfærslunni og öðru slíku, hvernig stofnanir hreinlega eru að útfæra það frekar heldur en að fólk vilji ekki vinna fulla vinnu, hafi frekar viljað vera í hlutastarfi og þar af leiðandi taka þá einhver aukavinnu eða bara að vera í 100% starfi. Við vitum það alveg að vaktavinna er er mjög erfitt starf og margir eru jú ekki í því, eins og hv. þingmaður nefndi, að það er víða um heim eins og við höfum líka heyrt, m.a. af hálfu forstjóra Landspítalans sem við bæði höfum heimsótt og hefur komið til okkar á fundi, að það eru allt aðrar kröfur sem yngra fólk er að gera í dag og sjúkrahúsunum af því að mér finnst óþægilegt að tala alltaf bara um eitt, hefur kannski gengið illa að ná utan um það. En ég, þar sem mig langaði aðeins að spyrja líka um, af því að þingmaðurinn segir í nefndarálitinu sín í síðustu setningunni: Landspítalinn starfar ekki einn og sér heldur í kerfi sem þarf að virka. Um það erum við alveg sammála og þess vegna var ég kannski að reyna að ávarpa það áðan að mér finnst einhvern veginn að við höfum ekki komið hvað segja kerfin okkar út úr þessum síló sem hver og ein stofnun er dálítið með og hvort hún sé ekki sammála mér í því að það er eitthvað sem við þurfum að reyna að gera, hafa meira flæði á milli stofnana til þess einhvern veginn að við nýtum fólk í rauninni rími betur, svarar andsvari Sigurðarson, háttuð.
Andsvari síðara sinn, hv. þm. Kristrún hrossakaup. Virðulegi forseti. Ég þakka háttvirtum formanni fyrir svari andsvarið. Ég held við getum alveg verið sammála um hvert enda markmiðið er. Við viljum að þessi kerfi virki saman. Það sem veldur mér áhyggjum er þessi átaka, fjármögnun sem við erum sífellt að sjá. Við erum að tala um að það berast hér ræður frá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar um að það muni ekki standa á fjármagni í lok dags. Verður þetta allt greitt en fyrir til að mynda Landspítalann, Sjúkrahúsið á Akureyri, allar heilbrigðisstofnanir um allt land. Þau vilja sjá langtímaáætlanir sem menn geta farið eftir. Við fáum Landspítalann á fund til okkar að sjá umsögn og þau segja einfaldlega: Þetta fjármagn dugir ekki fyrir raunvexti og það er mjög erfitt fyrir þessa aðila að horfa til framtíðar og tryggja þegar rekstur verði skilvirkur ef þau upplifa. Það er ekkert svigrúm til að hreyfa sig varðandi kerfi í heild sinni, ég því alveg 100% sammála um. Þetta snýst ekki bara um Landspítalann og þess vegna kom nú upp þessi umræða, til að mynda um þjónustusamningana við hjúkrunarheimilin, ef við vitum það. Við bara vitum það. Það var verið að skrifa undir þjónustusamninga núna fyrr í vor þótt þeir voru ekki klárað áður en fjármálaáætlun var lögð fyrst inn. Voru þeir tilbúnir eftir að 2. umræða fór af stað? Af hverju komi ekki breytingartillögur þarna inn, þennan hjúkrunarheimili geti horft á sínar tölur og sagt: Það verður staðið við þetta. Við munum ekki þurfa að skera við nögl og skapa enn frekari vondar aðstæður fyrir okkar starfsfólk. Við getum ekki staðið við betra VG o.s.frv. þannig að þessi vandi, sem er alltaf verið að tala um að sé svo óskilgreindur, það sé svo erfitt að komast yfir þetta í lok dags, þá er það svolítið þannig að peningar geta bara skipt verulegu máli þegar gatið og hyldýpið er orðið svo djúpt að fólk sér ekki fyrir endann á ákveðnum hlutum. Ég hefði einfaldlega viljað sjá, virðulegur forseti, aðra forgangsröðun hér í til lengri tíma. Þá kostar þetta allt miklu meiri pening að reka kerfið. Svona er andsvörum lokið.
Virðulegur forseti. Ég flyt hér nefndarálit 3. minni hluta fjármála, áætlanirnar fyrir hv. þingmann. Guðjón Guðmundsson og fyrsta fjármálaáætlun hverrar ríkisstjórnar gegnir lykilhlutverki í opinberri stefnumótun. Í þeirri fjármálaáætlun getur nýskipuð ríkisstjórn sýnt fram á hvernig eigi að framkvæma helstu verkefna sem á borðum er í stjórnarsáttmálanum og hvaða forgangsröðun verði lögð til grundvallar á komandi árum. Sú fjármálaáætlun sem hér er til umfjöllunar er annars eðlis í stað þess að draga fram um hvernig uppfylla eigi þau kosningaloforð sem mynda kjarna stjórnmála. Sáttmálans er gefið í skyn að nánast engar breytingar verði á ríkisfjármálunum á næstu fimm árum nema hvað ytri áhrif varðar. Það er hagtölur of fólksfjölgun. Ætla má að gildandi fjárlög hafi verið færð inn í excel-skjal og svo hliðrað til hægri, einu pólitísku áherslurnar sem hægt er að finna að fjalla um og fjalla um hvernig skuli draga úr skuldasöfnun á kostnað annarra verkefna. Ekki er gert ráð fyrir nema hluta af þeim fjölmörgu verkefnum sem boðuð boruð voru í ríkisstjórnarsáttmálanum. Stórverkefni á borð við endurskoðun almannatryggingakerfisins og byggingu þjóðleikhúsráðs er ekki fjármögnuð. Aðspurður spurðir segja ráðherrar ríkisstjórnarinnar að ekki sé gert ráð fyrir hinum og þessum verkefnum vegna þess að endanlegur kostnaður liggur ekki fyrir. Slík vinnubrögð eru til marks um grundvallarmisskilning ríkisstjórnarinnar á hlutverki fjármálaáætlunar. Ef fjármálaáætlun á að endurspegla þróun ríkisfjármálanna á yfirstandandi kjörtímabili þá verður að draga upp skýrari mynd, skýrari ramma en hér er gert. Efnahagshorfur fjármálaáætlun þessi byggir á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands. Samkvæmt greinargerð hennar var upphaflega gert ráð fyrir 5,7% verðbólgu á þessu ári. Nú aðeins tveimur mánuðum síðar, er ljóst að verðbólgan verði töluvert meiri, líklega í kringum 7,5% á þessu ári og einnig spá helstu greiningaraðilar umtalsverðir í verðbólgu á næsta ári vegna heimsfaraldurs eins og innrás Pútíns í Úkraínu hefur verð á ýmsum vörum hækkað undanfarið. Verulegur skortur er á íbúðarhúsnæði sem hefur olli fordæmalausu hækka hækkunum á fasteignamarkaði. Undir slíkum kringumstæðum er nauðsynlegt að tryggja að ríkisfjármálin fjármál auki ekki óþörfu þenslu í hagkerfinu. Engu að síður er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að standa vörð um velferðarþjónustu og tilfærslukerfi kerfi. Raunar er sú að félagslegir innviðir mega ekki við frekari niðurskurðaráformum. Heilbrigðiskerfið stendur á brauðfótum. Neyðarköll berast dag eftir dag fátækt, viðvarandi vandamál og ójöfnuður eykst ár eftir ár. Þeir ríkur græddu á tá og fingri í heimsfaraldri þegar hlutabréf klefum hver á fætur öðrum en fjöldi fólks varð fyrir veruleg áföllum, bæði heilsufarslega og fjárhagslega bentum kófi 19 margir glíma við langvarandi áhrif, Kúveit 19 og enn fleiri misstu vinnuna og urðu fyrir miklu fjártjóni. Við megum ekki skella hurðinni á þessa hópa í nafni efnahagsstöðugleikanum. Þetta eru hópar sem hafa lengi kallað eftir aðstoð. Við getum ekkert neitað þeim. Réttlætið eina ferð. Menn, viðbrögð umsagnaraðila, fjárlaganefnd bárust fjölda umsagnir við fjármálaáætlunina og fundað var með ýmsum umsagnaraðilum. Vert er að fjalla aðeins um helstu ábendingar sem þar komu fram. Alþýðusamband Íslands gagnrýndi í umsögn sinni markmið um útgjaldavöxt en samkvæmt greinargerð með fjármálaáætluninni er stefnt að því að raun vöxtur frumgjalda verði um 1% á ári á tímabili. Áætlun Alþýðusambandið sagði að slík áform óraunhæf og slík skapi ekki grundvöll fyrir umbætur þær sem boðaðar voru í stjórnarsáttmála. Fram hefur komið í áætluninni að ný verkefni þurfti að fjármagna með niðurskurði. Það er breyttri forgangsröðun eða bættri nýtingu fjármuna. Nú þegar væri fyrirséð á útgjöld muni aukast umfram áætlaða. Áætluð útgjöld miða m.a. vegna mótvægisaðgerða vegna verðbólgu, fjölgunar flóttamanna, byggingar þjóðarleikvangs. Einnig ítrekaði Alþýðusambandið fyrri varnaðarorð um að vafi ríki um hvort tekjustofnar ríkisins standi undir reglulegum útgjöldum. Það er sérstakt áhyggjuefni þegar tekjustofnar duga ekki fyrir reglulegum útgjöldum, sérstaklega þegar ljóst er að áhrif breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar mun að óbreyttu leiða til þess að kerfislæga eigur halli verður á ríkissjóði. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu lögðu áherslu á mikilvægi þess að endurnýjaðir þjónustusamninga ríkisins við hjúkrunarheimilin verði fjármagnaðir að fullu í fjármálaáætlun svo 0,9% árlega hækkun sem finna má í útgjaldaramma málaflokksins duga ekki til efna loforð ríkisstjórnarinnar um að fjármagna rekstur hjúkrunarheimilanna miðað við forsendur þeirra samninga. Einnig benda samtökin á að mál, málefnasvið 25 vantaði fjármögnun til rekstur þjónustumiðstöðvar alls Alzheimer samtakanna. Sveiflurnar þá kölluðu Samtökin eftir því að fjármagn yrði aukið til SÁÁ þar sem fjárveitingar séu of lágar sem nemi 300 millj. kr. á ársgrundvelli. BSRB bendir á að sú skuldasöfnun sem hefur átt sér stað undanfarin ár og markmiðið er að stöðva á gildistími gildistíma fjármálaáætlunar megi að miklu leyti rekja til þess að skattalækkanir þær sem tóku gildi á síðasta kjörtímabili hafi verið ófjármagnaðar og þannig hafi skapast kerfislægur halli á rekstri ríkissjóðs. Ekki sé skynsamlegt að fjármagna þessar aðgerðir eftir á með niðurskurði. Í umsögn Landspítalans er bent á að spítalinn standi frammi fyrir óvenjulegum áskoranna vegna heimsfaraldurs, eins hafi álag á starfsfólk eigi mjög mikið undanfarin ár, auk þess sem mikill skortur á legurýmum og biðlistar sem voru langir fyrir hins vegar undrun hafa lengst enn frekar. Viðvarandi halli hefur verið á rekstri spítalans undanfarin ár. Bent er á að lýðfræði líffræðilegar breytingar. Það er fjölgun landsmanna og hækkun meðaltöl skapi aukið álag fyrir heilbrigðiskerfið. Þjónustuþörfin er meiri og því þurfi fjárveitingar til spítalans hækka um 2–2,5% á ársgrundvelli næstu fimm árin á næstu fimm árum til þess eins að halda óbreyttu þjónustustigi. Vert að vitna í lokaorð umsögninni, með leyfi forseta: Verði það niðurstaðan að fjárveitingar til reksturs Landspítalans hækki um 1% á næsta ári, 2% næstu tvö árin, þar á eftir og 1,3% þar á eftir, er ljóst að Landspítali muni ekki ná þeirri viðspyrnu sem nauðsynleg er í kjölfar kóf 19 og mun eiga mjög erfitt með að mæta þeim miklu áskorunum sem spítalinn stendur frammi fyrir. Slík niðurstaða yrði mikil vonbrigði. Tilvitnun lýkur. Öryrkjabandalag Íslands gagnrýnir að ekki sé gert ráð fyrir fyrirhuguð endurskoðun almannatryggingakerfisins í fjármálaáætlun áætlun um 2,5% hækkun útgjalda á árinu ári frá 2024 eigi eingöngu við um líffræðileg fjölgun og taki ekki tillit til hækkandi verðbólgu til eða markmið um aukna atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega. Lífeyristaka náist þarf að draga verulega úr tekjuskerðingum hér. Það sé áhyggjuefni að fjármálaáætlunin er ekki nefnt að draga eigi úr tekjutengingum örorkulífeyris og/eða fella út tekjuskerðingar fyrir fyrstu krónu á kjörtímabilinu sem nær til ársins 2025 né að fjármagn sé áætlað í breytingar á almannatryggingakerfinu. Umsögn fjármálaráðs er um margt merkileg. Þar vekur sérstaklega athygli gagnrýni fjármálaráðs í á samhengið skorti milli stjórnarsáttmála og framlagðrar fjármálaáætlunar. Það segir í umsögn fjármálaráðs, með leyfi forseta: Þrátt fyrir að áætlunin sé sú fyrsta í tíð núverandi ríkisstjórnar og sú fyrsta sem grundvöllur er á nýrri fjármálastefnu áranna 2022–2026 eru ekki boðaðar nýjar útgjalda ráðstafanir, það megi ekki það með þar með ekki sett upp hið svokallaða grunndæmi eins og gert væru hvar í sambærilega áætlun fyrir árið 2019–2023 sem sýndi fyrirferð nýrra og breyttra ráðstafanna nýrrar ríkisstjórnar. Sé þessi fyrir ætlanir settar í samhengi við tekjuáætlun vakna óneitanlega upp spurningar um hvort framlög áætlun feli í sér nægilegt svigrúm til að standa við fyrirheit stjórnmálanna eins og þau eru boðuð í stjórnarsáttmála. Tilvitnun lýkur. Einnig vekur athygli umfjöllun fjármálaráðs um fjárfestingarstigið á gildistíma áætlunarinnar. Fjármálaráð bendir á að þrátt fyrir svokallað fjárfestingarátak sé fjárfestingarstigið ekki sérlega hátt í sögulegu samhengi, sest sérstaklega í ljósi mikillar samdráttar árum eftir fjármálahrunið að ætla megi að fjölmörg fjölmörgu fjölmörg þjóðhagslega arðbær fjárfesting tækifæri séu til staðar og auðveldlega megi réttlæta skuldsetningu til að fjármagna slík verkefni ef arðsemin er með meiri en fjármagnskostnaðurinn. Framangreindar umsagnir gefa það skýrt til kynna að fjármálaáætlun sú sem hér er til umfjöllunar þarfnast endurskoðunar. Því miður virðist sem svo að ríkisstjórnarflokkarnir hafa að mörgu leyti birt þessar ábendingar að vettugi. Það sést með skýrum hætti í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Afstaða ríkisstjórnarflokkanna og tillögur meiri hluta fjárlaganefndar eftir mikla umfjöllun um ríkisfjármál og efnahagshorfur, bæði í fjárlaganefnd í ræðusal Alþingis og innan Stjórnarráðsins, virðist niðurstaða ríkisstjórnarflokkanna vera sú að ekki þurfi að svara þeirri gagnrýni sem fram hefur komið. Nóg sé að uppfæra framlagða fjármálaáætlun með tilliti til hækkandi verðbólgu og mestu skiptir að auka gjaldheimtu og fresta fjárfestingum. Stjórnarandstöðuflokkarnir kölluðu eftir aðgerðum til að koma til móts við lágtekju hópa og fjölskyldufólk í ljósi hækkandi verðbólgu strax í febrúar. Viðbrögð ríkisstjórnarflokkanna voru lítil sem engin og það var ekki fyrr en um miðjan maí að ríkisstjórnin kynnti mótvægisaðgerðir gegn verðbólgu. Ekki verður annað sagt en að þær aðgerðir hafi komið fram allt of seint og gengið allt of skammt. Í raun mætti halda að ríkisstjórnin hefði tekið mið af breytingartillögum stjórnarandstöðuflokkanna við fjárlagafrumvarpi síðustu áramót og ákveðið að samþykkja það eftir á. En aðeins að hluta til í aðgerða pakka ríkisstjórnarinnar til að sporna við þenslu í hagkerfinu eru lagðar til ráðstafanir á tekjuhliðinni. Meðal þeirra er endurskoðun á fyrirkomulagi og umfangi verma verðmæta gjalds vegna sjókvíaeldis. Einnig að ráðist verði í tekjuöflun af ferðamönnum í samræmi við ferðamannaþjónustunni þegar maður þjónustunnar. Þetta eru atvinnugreinar sem útlit er fyrir að muni stuðla að auknum hagvexti á næstu árum, atvinnugreinar í vexti. Mun nærtækara hefði verið að hækka veiðigjaldið enda ekki útlit fyrir frekari vöxt í stórútgerð á næstu árum eða bankaskattinn í ljósi ofurhagnaður bankakerfis undanfarin ár. Lagt er til að fjárfesta. Lagt er til að fresta fjárfestingaráformum. Þetta er vanhugsað. Vert er að minna á umfjöllun fjármálaráðs um fjárfestingarstigið sé ekki hátt í sögulegu samhengi og ekki víst að búið sé að vinna upp alla innviðafjárfestingar og viðhaft skuld á eignahlið þinni síðan á eftirhrunsárunum. Undir það má taka. Fjárfestingar eru í eðli sínu nauðsynleg glæsilegur þáttur í ríkisrekstri og þjóðhagslega mikilvægar fyrir framtíð samfélagsins þegar farið er í aðgerðir til að draga úr þenslu í hagkerfinu og vinna gegn verðbólgu. Grundvallaratriðið að farið verði í aðgerðir samhliða til að milda áhrif verðbólgunnar á þá tekjulægri og þá sérstaklega aldraða og öryrkja. Einnig er mikilvægt að hafa í huga að stór hluti fólks er með verðtryggð lán og hversu skaðleg áhrif verðbólgan hefur á eignastöðu hóps. Eignastöðu þessa hóps. Flokkur fólksins hefur lagt til ýmsar aðgerðir til að tryggja áhrif verðbólgunnar, bitni ekki með harkalegum hætti á lágtekjuhópunum og fólki með verðtryggð lán. Ríkið ríkinu ber skylda til að verja eignamyndun fólks sem eru að greiða niður verðtryggð húsnæðislán, verðtryggð húsnæðislánin sín. Það er því miður að ríkisstjórnin hyggst ekki grípa til frekari aðgerða til að vernda þessa þjóðfélagshópa. Meiri hluti fjárlaganefndar hyggst ekki koma til móts við ábendingar umsagnaraðila og útfæra nánar stærstu kostnað eða loforðum í stjórnarsáttmálanum. Jafnvel þótt umsagnaraðilar hafi bent á skort á umfjöllun um endurskoðun almannatryggingakerfisins segir meiri hluti fjárlaganefndar að miða áætluninni sé fyrsta skrefið stigið í þeirri vegferð án þess að útskýra hvaða skref er um að ræða og að frekari áform skuli kynna í næstu fjármálaáætlun að ári liðnu. Þessi áform þarf að fylgja fjármagn. Öryrkjabandalagið hefur kjörorðin ekkert um okkur án okkar. Ríkisstjórnin segir hafa staldrað og lengi við fyrstu orðin ekkert um okkur. Undanfarnar vikur hafa birst á færibandi neyðarástand á bráðamóttöku má á bráðamóttöku Landspítalans, álag á starfsfólk, allt of mikið, biðtími sjúklinga, allt of langur sett. Í samhengi við umsögn Landspítalann er ekki hægt að draga aðra ályktun en nauðsynlegt sé að auka við fjárheimildir til reksturs heilbrigðiskerfisins á tímabili áætlunarinnar. Því miður virðist svo sem svo að meiri hluti fjárlaganefndar ætli að horfa fram hjá því ástandi sem nú ríkir sífellt loforð um að bad um betur um bætt betrumbætur í heilbrigðiskerfinu hefur ekki skilað árangri. Það er áfellisdómur sem sjálfur fjármálaráðherra segir úr ræðustóli Alþingis að peningar væru ekki að peninga vanti ekki og að vandamál heilbrigðiskerfisins sé ekki til komið vegna fjármálum vanfjármögnuð þegar framlag framlög fjármál fjármálaáætlunum þegar framlögð fjármálaáætlun hans tryggir engan veginn fjármögnun Landspítalans og vanmetur velur þjónustustörf í heilbrigðiskerfinu á næstu árum. Betra má betur má ef duga skal. Það er aðkallandi þörf á úrbótum víðs vegar í samfélaginu. Kjör öryrkja hafa ekki fylgt launaþróun áratugum saman. Verulegur skortur er á hjúkrunarrýmum, biðlistar lengjast ár eftir ár eða börn þurfi að bíða eftir þjónustu sem getur skipt fram skipt framtíð þeirra öllu máli, mannekla, skortur á leguplássi. Undirfjármögnun eru orðuð inn helstu einkenni heilbrigðiskerfisins í landinu sem kemur sem kennir sig við orðið best í heimi. Ríkisstjórnin virðist ekki þora að grípa til aðgerða vegna þess að titringur milli stjórnarflokkanna er þegar orðið svo mikill að ráðherra getur ekki einu sinni stutt frumvörp hvor annars í umsögnum. Strax á fyrstu mánuðum kjörtímabilsins er orðið ljóst að ríkisstjórnin getur ekki komið sér saman um hvernig eigi að stjórna landinu næstu fjögur árin við þær aðstæður. Aðstæður dugar ekki að boða til aðgerðaleysi um ókomna framtíð. Þriðji minni hlutinn telur sig telur að ekki sé tími til að fresta vandamálum frekar. Það er algjört lágmark að koma til móts við ábendingar umsagnaraðila um að aðkallandi verkefni á næstu misserum og undirfjármögnun í opinberum opinberri velferðarþjónustu. Að óbreyttu getur þriðji minni hluti ekki stutt framlagða fjármálaáætlun og tillögur meiri hluta fjárlaganefndar taka ekki á vandanum. Því eru lagðar til breytingar á tillögur ákveðnum málefnum til að tryggja svigrúm sé til staðar svo að hægt verði að ráðast í nauðsynlegar úrbætur á almannatryggingakerfinu og tryggja örugga heilbrigðisþjónustu. Þriðji minni hluti leggur til eftirfarandi breytingartillögur: Lagt er til að framlög til sjúkrahúsþjónustu hækki um 2,5% til samræmis við áætluð þjónustuþörf á komandi árum. Send ber umsögn Landspítalans. Þarna eru breytingar um að að á næstu fjórum árum verði lagðar til rúmlega þrjár réttum um 3,3,5 milljarða í á ári og er það gert til að reyna að sjá til þess að það að Landspítalinn sé ekki vanfjármagnaður eins og hingað til hefur verið eins og þú ert að reyna að koma á móts við það að þetta sé nokkurn veginn í samræmi við það sem Landspítalinn biður um. Lagt er önnur breyting er. Lagt er til að framlög ríkisins til SÁÁ hækki um 300 millj. kr. á ári til samræmis við upplýsingar í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu um hve mikið fjármagn vanti í rekstur SÁÁ. Þetta eru ekki háar upphæðir en upphæðir sem geta skipt sköpum í fyrir málefni SÁÁ og getu er líka nauðsynlegt til að þeir geti haldið áfram sínu góða starfi og að lokum lagt til útgjaldasvigrúm í málefni 27 hækkun um 10 milljarða kr. á ári til að hægt verði að ráðast í endurskipulagningu almannatryggingakerfisins og draga úr tekjutengingum. Þetta er algerlega nauðsynlegt. Það er gersamlega nauðsynlegt að fara að taka á þeim óskapnaði sem almannatryggingakerfið er. Við getum ekki leyft okkur ár og ár eftir ár áratugum saman að vera með þetta skelfilega bútasauma óskapnaði sem almannatryggingakerfið er orðið. Það er okkur til háborinnar skammar að við skulum vera með kerfi sem er svo þannig útbúið að það getur það í mörgum tilfellum skaða fólk þegar verið er að setja inn í kerfið fjármunir sem á að bæta stöðu viðkomandi hóps. Það er það. Er eitthvað undarlegt við það kerfi sem eiginlega þolir ekki, að það séu settir peningar inn í kerfið öðruvísi en þeir séu skatta og skerðingarlausar? Það er það, segir sig sjálft á þeim tímum sem nú eru í gangi þar sem allt hækkar verðbólga komin af stað vöruverð, húsnæðiskostnaður. Það er hægt að telja endalaust upp og líka í því samhengi getum við líka er talið upp að við höfum skuli enn þá vera sú staða að héðan að almenningur sé fólk sem þarf nauðsynlega á sjúkraþjálfun eða fara til sérfræðilækna, hefur ekki lengur efni á því vegna þess að þar er ekki heldur samið. Þar er kostnaðurinn kominn upp úr það hár að viðkomandi hefur ekki einu sinni að nokkurn möguleika á því að hérna hafa efni á því. Það er eins og ég segi er þessi fjármálaáætlun að mörgu leyti. Hún var ekki góð og eins og ég hef talið upp hér þá þarf að gera breytingar á henni. Ég vona að þessar hógværu litlu breytingar sem við í Flokki fólksins erum að leggja hér fram verði til þess að það verði tekið tillit. En ef við skoðum fjármálaáætlun og heildarútgjöld til málaflokksins frá 2023–2027 þá verður maður eiginlega alveg orðlaus þegar maður sér það í mörg flestöllum málaflokkum eru lækkanir frá 2023 og það er vel og töluverðan lækkað hjá sumum 2027 sem verður stundum algerlega óháð skiljanlegar miðað við það þar sem er nema að eins og maður rekur augun í er sú kemur allt í einu hækkunin á fjölmiðlum en á sama tíma er fram að framhaldsskólastigið lækkað skilur ekki svona fjármálaáætlun þar sem er ákveðin nauðsynleg mál eins og samgöngur og fleiri lækkað á meðan önnur mál sem telur ekki jafnmikilvæg eru hreinlega að hækka að framansögðu. Þá ætla ég ekki að hafa fleiri orðum um þetta í bili en ég vona svo heitt og innilega að það verði tekið tillit til okkar breytingartillaga. Þá veitir andsvar. Hv. þingmaður.
Já, herra forseti. Ég þakka háttvirtum ræðumanni fyrir umsögninni. Það er alltaf snúið að vera skutlað inn í eitthvert svona verkefni þegar maður sjálfur er ekki verið að fylgjast með og tekið þátt í umræðunni þó að við fáum öll upplýsingar frá okkar félögum. Sannarlega geri ég ráð fyrir hjá hv. þingmanni eins og ég þekki sjálf, en mig langaði svona aðeins bara til að koma þar sem inn á málefni sem ég veit að hv. þingmaður þekkir sérstaklega vel og það eru m.a. og ég tek alveg undir að þetta með sem sagt þessa tekjutengingu sem við höfum svo oft rætt um örorkulífeyris og tekjuskerðingu, að það sé eitthvað sem við erum að fást við og hv. þingmaður hefur oft spurt um hér í þingsal. Það er ráðherrar með og sinnum sinni könnu eins og við þekkjum og er byrjaður að eiga við kerfið. Það hefur ekki náðst einhvern veginn samkomulag um hvaða leiðir hægt er að fara í þessu. En sannarlega held ég að hann ætli að höggva á hnút. Ég heyri ekki betur en að það sé gert fram til þess að það gerist þá eins og kannski með annað. Þá hefur ekki verið sett inn fjármunir áætlaðir fyrir því þar sem ekki liggur beinlínis fyrir um hvað verður ofan á í því. Mig langar líka bara til að nefna, af því að hér er talað um einmitt að ráðast í aðgerðir til að dempa þenslu í hagkerfinu og vinna gegn verðbólgu, að það sé grundvallaratriði að það verði gert, til að mynda milda þau áhrif gagnvart hina tekjulægri og þá sérstaklega aldraða öryrkja og ég tek sannarlega undir það. Það er mikilvægt og auðvitað búið að kynna hér til sögunnar ákveðnar aðgerðir en það þarf að fylgjast afskaplega vel með þessum hópi sérstaklega og fátæku fólki og fólki sem lifir við mjög bágan kost. Mér finnst það vera eitt af því sem við erum að reyna að byrja að gera en við þurfum sannarlega að vera vakandi af því að við höfum ekki hugmynd um hvernig þetta þróast, ekki síst þetta árið rannsókn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina, andsvarið og ég er sammála því en ég hef nú tekið þátt í tveimur nefndum um endurskoðun almannatryggingakerfisins sem hafa reynt að koma þeim hlutum. Ég á þá farveg að það sé hægt að virkilega taka á þessu kerfi og því er eiginlega sorglegt til þess að vita að það skuli ekki hafa tekið upp vegna þess að það er gífurlega mikilvægt og líka sérstaklega það er eitthvað að kerfi sem er þannig að ef viðkomandi reynir að fara að vinna, að hann lendir á vegg kannski ári seinna með gífurlegri skerðingu kostnaði vinnu er þegar allt er upp talið, þá sem jafnvel ekki einu sinni að standa undir einhverju. Sko lágmarks par borgar sig ekki fyrir viðkomandi að reyna að standa í vinnu. Það hlýtur að vera eitthvað mjög alvarlegt og mjög mikið af svoleiðis kerfi sem við verðum að breyta. Við eigum að sjá til þess að þeir sem vilja og geta unnið eitthvað, að það skili sér í vasa þeirra og við eigum auðvitað ekki að fara að skerða svoleiðis hluti fyrr en þeir eru komnir upp í. Viðkomandi er kominn upp í meðallaunin þeirri vinnu sem hann er t.d.. Það er voðalega ósanngjarnt að tveir aðilar eru að vinna á sama stað í vinnu og annarri skertum strax og kemst aldrei upp í einu sinni helminginn einu sinni af því í hinni með vegna skerðinga, þó hafi ákveðna framfærslu úr kerfinu þá væri og að það væri t.d. þjóðarráð sem við höfum margoft bent á að hafa, að þeir sem vildu vinna gæti t.d. farið af stað og fundið sér vinnu og gætu verið skerðingunni í tvö ár. Svíar reyndu þetta virkaði mjög vel hjá þeim en mér finnst að við ættum að reyna meðan við erum að byggja upp komi einhverjar svona svart, gerum eitthvað strax, ekki alltaf að hugsa inn í framtíðina við Grensásveg sem hv. þm. Bjarkey.
Já, herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég er alveg sammála því og það er eitt af því sem hæstv. félags og vinnumarkaðs ráðherra er einmitt kominn með af stað. Það er þessi verkefni er varða það að koma fólki út á vinnu sem það getur og einmitt ekki síst líka hvað á að segja fólki sem hefur hvergi komist að. Það er svo mikilvægt líka að einmitt þessi hvati sé til staðar. Það er alveg frumskilyrði. Ég bara tek undir ef þú ferð ekkert út á vinnu ef þú færð einn þriðja því í vasann í rauninni. Þannig að talandi um að vinna við hliðina á einhverjum, það eru alveg bara óboðlegt að svo sé. En ég er mjög ánægð með það að sú vinna er hafin að koma hvað sé að búa til einhvern einhvers konar kerfi utan um það. Þá er það fyrsta sem hann hefur verið að gera núna þannig að við erum að stíga skref og vonandi kemur bara fram mál núna í vetur strax um það þar sem mig langaði að öðru leyti kannski bara að velta upp með þingmanninum, af því að hér eru tiltekin tvö samtök, sérstaklega í breytingartillögu annars vegar og svo hér í nefndaráliti, að bara svona að það er svo mikilvægt þegar við erum að fjalla um áætlanir. Það er yfirleitt svona stóru línurnar. En síðan þegar við erum að gera drög að einhvers konar breytingum til einhverra tiltekinna stofnana eða eitthvað slíkt þá er það alla jafna ekki gert í fjárlögum. Við vitum ekkert hvort Alzheimer Samtökin eru inni. Það er ekki fyrr en ráðherra kemur með sína tillögugerð eða SÁÁ eða eitthvað hvað í rauninni sem sagt hver niðurstaðan verður. En sannarlega er þörfin er komið á framfæri við nefndina að mínu mati, a.m.k. kannski tillögur sem eiga heima meira undir fjárlagagerðinni sjálfri heldur er stefnumótunin sem á að vera í þessu.
Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen fyrir andsvarið og ég er alveg sammála því að það að oft dregst á þegar nýir eru að koma inn á að það er ekki alveg með það á hreinu hvernig. En það er eitt sem ég vildi taka líka undir. Hérna er hins vegar þessi tillaga okkar um að setja 10 milljarða á ári inn í vegna endurskoðun almannatryggingakerfisins. Þetta eru nefnilega ef við förum að hugsa aftur í tímann þá er þetta eiginlega ekki einu sinni í nægilegir peningar til þess að vega upp á móti þegar var farið í kerfisbreytingar gagnvart öldruðum á sínum tíma. Það var ég tók einhvern tíma saman að hafa komið það ekki fyrir tveimur árum síðan var kominn upp í 15 milljarða uppsafnað peningar sem töpuðust í sjálfum sér inn í örorku kerfið af því að það var ekki farið í þessar kerfisbreytingar á sínum tíma þannig að þessar 10 milljarða á ári til þess að koma þessu kerfi af stað er ekki miklir peningar vegna þess að ég er líka sannfærð um það að ef við tökum þetta kerfi og endurskoða og koma henni til betri vegar þá á eftir að skila sér margfalt til baka vegna þess að ég er sannfærður um það að ef við gerum kerfið, einfalt, gagnsætt og þannig að allir geti skilið þá eigi kerfið eftir að virka margfalt betri en kerfið eins og hún gerir í dag vegna þess að það segir sig sjálft að meðan sú meðan viðkomandi sem er að lifa í þessu kerfi og ég hef lifað í þessu kerfi, að reyna að skilja það og reyna að átta sig á því hvort það sé í lagi að taka við styrk. Þú veist því hvaða afleiðingar styrkurinn hefur, hvort hún hann verður til góða eða jafnvel valdið keðjuverkandi áhrifum út fyrir mig, hins vegar kerfi yfir í félagskerfi sveitarfélaga þá erum við með eitthvert skrímsli sem er bara skelfilegt og þetta verði. Ég segi bara að við verðum og eigum og okkur ber skylda til að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að taka þetta kerfi og laganna.
Virðulegur forseti. Til umfjöllunar er fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027. Sú áætlun sem við ræðum hér tekur við áætlun sem samþykkt var á síðasta löggjafarþingi og nú er áætlunin upp fyrir miðað við nýjustu spár Hagstofunnar og fjallar í stórum dráttum og hagsmuna leitt hlutverk hins opinbera og efnahagsframvindu tímabili áætlanirnar. Mig langar í stuttu máli að fara yfir nokkra punkta, verða málefnasvið áætlunarinnar og ávarpa nokkuð málefni en of langt mál er að fara yfir þau öll hér í þessari ræðu. Í áætluninni er m.a. boðuð endurskoðun á skattlagningu á umferð og ökutæki en veruleg eftirgjöf tekna af ökutækjum og ákvarðanir, skattleysi afnotum á vegakerfi landsins er veruleg og miðað við fyrra fyrirkomulag skattlagningar. Þó liggur ekki fyrir nákvæm greining á þeirri eftirgjöf en um verulegar fjárhæðir er að ræða. Það er nokkuð ljóst og því er mjög mikilvægt að við drögumst ekki aftur úr í þessari endurskoðun og skoðum verulega vel skattlagningar og verðum þar að tengja saman að mínu viti rétta hvata til að nýta nýorku, taki ökutæki og styðja við markmiðin sem við höfum sett okkur er varðar minni losun. Það þarf einnig að skoða samspil og rétta hvata. Að réttir hvatar verði fjölbreyttari. Er kemur að fjármögnun samgöngumannvirkja og það eru ýmsar leiðir sem þar hafa verið skoðaðar og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við horfum til fleiri kosta en við höfum verið að gera nú þannig að fleiri verk komist til framkvæmda, sem er afar mikilvægt, enda þörfin mikil þegar í næstu fjárlögum liggja fyrir breytingar sem endurspegla alla notkun ökutækja, Vegagerðinni mér til bóta. Stjórnvöld hafa lagt sérstaka áherslu á nýsköpun og varið í rannsóknarsjóði, endurgreiðslur og hvata og stuðningsnet, Grímur gír, Grím, afsakið gífurlegum fjármunum. Áherslurnar hafa verið á loftslagsmál, heilbrigðismál, jafnréttismál umfram aðra þætti þó að allt sé undir í þessari áætlun, eins og kemur fram í nefndaráætlun, áliti meiri hlutans, nýjar á vaxandi áskoranir sem löggæslan og almannavarnir standa frammi fyrir og það er mikilvægt að öryggismálin í víðustu samhengi séu í lagi. En við þekkjum það að almannavarnir hafa verið hér í raun og veru starfandi frá því í óveðrinu 2019 sem reið hér yfir, aðallega norður og austurhluta landsins og síðan þá höfum við upplifað jarðfræðingar, eldgos, skriðuföll og margt fleira sem almannavarnir hafa þurft að bregðast við og gert það með glæsibrag. Við megum þó ekki gleyma hinni hefðbundnu frumkvæði löggæslu sem felur m.a. í sér umferðarlöggæslu en dæmin sýna aukinn umferðarlöggæslu getur haft verulega jákvæð hagræn áhrif og má þar t.d. nefna átak lögreglunnar á Norðurlandi vestra á árunum 2017–2018 þar sem aukning á umferðarlöggæslu fækkaði umferðarslysum í umdæminu um 26% með tilheyrandi sparnaði, m.a. í heilbrigðiskerfinu, en mikilvægt að fjármagn til lögreglunnar sé með þeim hætti að embættinu sé gert kleift að sinna almennu eftirliti með virku og skilvirkum hætti. Það má spyrja sig hvort hin almenna hagræðingarkrafa ætti að eiga við um viðbragðsaðila eins og löggæslu þar sem laun og launatengd gjöld eru um 80–85% af útgjöldum og hagræðingar, svigrúm, nánast ég ekki neitt til að fara til þess að fara í annað en að draga úr útgjöldum launaliða embættanna eða draga úr hefðbundnu eftirliti. Mikilvægi ólíka og fjölbreytta samgöngumáta verður seint oft of oft ítrekað og mikilvægt að ríkið styðji áfram við þróun og uppbyggingu í samgöngukerfinu. Fjárfestingar í samgöngumannvirkjum verða að vera mjög arðsamar fjárfestingar til lengri tíma. Það er einnig hægt að beita þeim sem ákváðu efnahags stjórnunartæki og horfa til framkvæmda á þeim svæðum sem eru kaldari og minni framleiðsluspenna minni framkvæmdir, eins og tengjum vegaframkvæmdir á aðgerðir til þess að bæta umferðaröryggi eru oft aðrar en ekki mannaflsfrek. Frakka. Í þessari fjármálaáætlun er fest í sessi átak til endurbyggingar á tengivegum, skólasóknarsvæða og atvinnusókn á fræði og dreifðum byggðum þar sem daglegu umferð er stöðugt vaxandi eru nánast gerð óbyggileg ef ekki tekst að hraða verulega endurbyggingu tengivega. Huga þarf að fleiri lausnum í fjármögnun og kröfum til tengivega en nú er gert og ég held að í þessu samhengi sé mjög mikilvægt að velta því fyrir sér til lengri tíma, þó að það sé kannski ekki akkúrat umræðuefni hér en að skoða hvort mikið af þessum tengivegum sem eru með skólaakstur og annað þurfi að byggja þá upp með sams konar hætti og gert er samkvæmt þeim stöðlum að byggja það upp að fullu fullri breidd sem kostar gríðarlega fjármuni. Oftar en ekki mundi það þjóna tilgangi þessara vega að einfaldlega að leggja á þá bundið slitlag ef það væri hægt. Það myndi gjörbylta mundi gjöld í gjörbylta, aðstaðan fyrir þá sem við þessa vegi búa, en það er líka mikilvægt að horft verði til þess í samgönguframkvæmdum að tengja saman byggðarkjarna og byggðarlög en ekki einungis stytting á þjóðvegi. Eitt sem dæmi um slíka framkvæmd má nefna Skógarstrandarveg og veginum, lægsta Laxárdalsheiði sem mun tengja saman svæði frá Stykkishólmi og Snæfellsnesi í Búðardal, Hvammstanga í austur Húnavatnssýslu. Það er ljóst að með slíkri framkvæmd eru forsendur samstarfs sameiningar sveitarfélaga gerbreyttar frá því sem er í dag. Fjarskiptaöryggi á þjóðvegum landsins þarf að vera í forgangi og á næstu árum en að öllum ætti að vera ljóst að sú staða sem uppi er nú víða, þar sem ekkert eða stopult farsímasamband á löngum köflum, er með öllu óboðlegt. Samhliða þeirri uppbyggingu þarf að ráðast í að útrýma svörtum blettum í tetra fjarskiptakerfið, viðbragðsaðilar hér við land. Verulegar ógnir blasa nú við matvælaframleiðslu og þróun matvælaverðs og því ber að fagna vinnu matvælaráðherra um skilgreiningu á fæðuöryggi landsmanna. Við blasir að framboð matvæla og hækkun á hráefnum og líkur á að skortur verði viðvarandi á næstu misserum. Þessi þróun mun hafa veruleg áhrif á lífskjör almennings sem verja það. Verja þarf stærri hluta tekna sinna til matarkaupa en verkefnið er ekki síður að verja afkomu framleiðanda og getu þeirra til að framleiða. Það er ljóst að núverandi ástand hefur framleiðsluvilja bænda í kjötframleiðslu sérstaklega farið mjög dvínandi og ef ekkert verður að gert mun hann hverfa mjög hratt og við okkur mun blasa grafalvarleg staða gagnvart bændum og íslenskri matvælaframleiðslu. Meta þarf með markvissum hætti hvernig og hvort hægt sé að styðja við frumframleiðendur til að halda getu þeirra til framleiðsluvilja. Það eru ekki eingöngu vandamál bænda og afurðastöðva að takast á við þennan vanda. Vinna þarf á breiðari grunni og á grundvelli til að halda utan um matvælaframleiðslu í landinu, bæði til að efla og bæta fæðuöryggi og verja byggð. Þetta er nefnilega eitt stærsta byggðamálið sem við erum að fást við hér í dag. Það er sú staða sem ég var að fara hér yfir áðan og tíminn er ekki að vinna með okkur í því efni. Landbúnaður er nefnilega grundvallarþáttur í loftslagsmálum og mikilvægt að treysta á framþróun íslensks samfélag, jafnvægi í samlífi manns og náttúru. Sterkar vísbendingar eru um að sækja megi með landbúnað með öflugum rannsóknum á sviði landbúnaðar og landnýtingar. Meiri árangur í loftslagsmálum, aukin innlend framleiðsla sem dregur úr innflutningi, bætir nýtingu og meðhöndlun áburðar og bætt fóður búfjár. Styður við þá þróun að draga úr neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga af mannavöldum til að sækja megi fram með grænni loftslagsvænni landbúnaði er mikilvægt að hafa skýra sýn og markmið. Mikilvægt er að nýta búvörusamninganna með náttúruvernd að leiðarljósi sem umbuni jafnframt bændum fyrir árangur. Sjávarútvegurinn er ein af burðarstoðum efnahagslífsins og byggðar í landinu. Það er mikilvægt að treysta greininni á sama tíma og litið sé til framtíðar. Það er sameiginlegt verkefni stjórnvalda og sjávarútvegsins að umgjörð greinarinnar byggja og sjálfbærni. Í kjölfar stríðsrekstur Rússa í Úkraínu hefur fiskverð hækkað umtalsvert með tilheyrandi tekjuaukningu til handa sjávarútvegsfyrirtæki, bæði útgerð og fiskeldi, svo það sé ljóst líka að rekstrarskilyrði þessara fyrirtækja hafa einnig versnað með hækkandi olíuverði og öllum af aðföngum en engu að síður er ljóst að bætt afkoma í greininni mun skila hærri veiðigjöldum sem lögð eru sérstaklega á sjávarútveg til ríkissjóðs. Þannig munu þeir aðilar sem hagnast mest á hækkandi afurðaverði á alþjóðlegum mörkuðum leggja meira af mörkum í sameiginlega sjóði. Það er mikilvægt að sátt náist til framtíðar um þessar mikilvægu atvinnugreinar okkar og ber ég miklar væntingar til þeirrar vinnu sem matvælaráðherra hefur nú sett á fót með starfshópi um framtíð sjávarútvegsins hér á landi. Jákvæð hagræn áhrif fiskeldis aukast ár frá ári, hvort sem litið er til byggðaáhrif eða aukningar í útflutningsverðmætum landsins. Það er mikilvægt að hugað verði sérstaklega að sóknarfæri með fiskeldi til frekari verðmætasköpunar með frekari rannsóknum. Að mínu mati er einnig ljóst að taka þarf upp það regluverk sem atvinnugreinar um atvinnugreinina ríkir. Meiri fyrirsjáanleikinn þarf að vera fyrir þau sveitarfélög sem hýsa fiskeldi og betur þarf að koma til móts við þau er varðar uppbyggingu á nauðsynlegum innviðum sem til eru komin vegna vaxandi umsvifa og uppbyggingar fiskeldisfyrirtækja og fjölgun íbúa. Ljóst er að mínu mati að regluverk fiskeldissjóð þarf að endurskoða með hliðsjón af þessu. Ferðaþjónustan er sú atvinnugrein sem vaxið hefur hraðast á undanförnum árum. Segja má að atvinnugreinin sem ein helsta útflutningsgrein landsins hafi slitið barnsskónum. Allar stefnumarkandi ákvarðanir til lengri tíma verða að byggja á traustum grunni og hvernig má ná meiri festu í atvinnugreininni og meiri verðmætasköpun. Mikilvægt er að horfið verði til auknu í auknum mæli til rannsókna á sviði ferðaþjónustu og byggja þurfi undir slíkt starf. Auknar rannsóknir á sviði orkumála verið einn af meginþáttum í orkuskiptum og loftslagsmálum. Því er mikilvægt að festa í sessi þá hækkun fjárheimilda sem gerð var í fjárlögum 2022. Stór og mikilvæg verkefni á sviði orku. Raforkudreifingar líða fyrir hindranir í leyfismálum og ákvarðanatöku. Í áætluninni er haldið áfram að styðja við uppbyggingu dreifikerfis raforku í dreifðum byggðum. Áhersla hefur verið á jöfnun dreifikostnaðar og aðgengi að traustu dreifikerfi í landi sem byggi þar sem orkuskipti, t.d. í samgöngum, hafa komist á skrið, vakna mikilvægar pólitískar spurningar um aðgengi fólks og fyrirtækja, traustum tengingum við raforkukerfi og raforkuöryggi verulegu fjármagni varið í að jafna dreifikostnað og næst sjaldnast að ná markmiðum um jafnræði sem þó er þegar bundið í lög. Orkuskiptin eru verkefni allrar þjóðarinnar og það er mikilvægt að fjármagnið og regluverkið styðji við það. Aðgengi fyrirtækja og byggðarlaga á raforku er víða hamlandi þegar kemur að búsetuöryggi og verðmætasköpun. Dæmi eru um að ekki fáist raforka eða tenging í heilu byggðarlögin eigi á heilu bæinn. Jafnvel eru heimili og dreifbýli sem ekki eru tengd dreifikerfinu og orkuskipti því ekki til staðar fyrir alla landsmenn, mjög mismunandi milli sveitarfélaga hve mikinn kostnað sveitarfélög bera af rekstri dreifnáms sem eru útibú framhaldsskóla. Landshlutana hefur sú jákvæða þróun orðið að fleiri ungmenni gefst nú kostur á að sækja sér framhaldsnám í sinni heimabyggð óháð tilteknu framhaldsskóla en bættum búnaði og fjarskiptum hafa opnast nýir möguleikar á að enn fleiri fjölbreytni í námsframboði. Þetta er alveg gríðarlega mikilvægur punktur og forseti biðja háttvirtan ræðumann hvort hann eigi langt eftir af ræðu hans. Nei. Forseti biður hv. þingmann að gera hlé á ræðu sinni en athygli forseta hefur verið vakin á því að efnahags- og viðskiptanefnd er enn að funda og það eru uppi óskir um að þingfundi verði ekki fram haldið meðan sá fundur stendur þannig að forseti biður hv. þingmann að gera hlé í stutta stund meðan við finnum út úr þessu og hv. þingmaður getur síðan lokið ræðu sinni þegar þingfundur hefst að nýju heyrðu það.
Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið en ég held að það hefði verið sirka hér í í minni ræðu sem var að enda við að tala hér um dreifnám. Ég ætlaði að fara í næsta lið, ég held þá áfram. Þar segir: Í nefndaráliti meiri hluta er áréttað mikilvægi þess að draga úr spennu í hagkerfinu til að verja kaupmátt og ráðstöfunartekjur. Þrátt fyrir það er uppsöfnuð þörf fyrir íbúðarhúsnæði. Ein helsta áskorun við stjórn efnahagsmála, útgjaldaaukningu heimilanna vegna vaxandi verðbólgu kallar á að þétt sé staðið við uppbyggingu félagslegs húsnæðis. Lögð er áhersla á að fjárhagslegur stuðningur vegna húsnæðis til handa þeim sem þess þurfi verði byggðar á traustum áætlunum og markmið fjármálaáætlanir á gildistíma hennar verði fylgt stutt verði við óhagnaðardrifin leigufélög, byggingarfélög sem starfa á félagslegum grunni, hvort sem lýtur að opinberum framkvæmdum eða sjálfstæði. Virðulegur forseti. Eins og rakið hefur verið í áliti þessu hafa efnahags og horfur breyst töluvert frá því að áætlunin var lögð fram. Nú er gert ráð fyrir töluvert hærri verðbólgu en miðað var við í forsendum gildandi og spá Hagstofunnar og í því ljósi er gerð tillaga um að uppfæra áætlanir. Í breytingartillögu meiri hlutans er gert ráð fyrir að taka tillit til þess bæði á tekju og gjaldahlið áætlunarinnar. Einnig er stefnt að því að nýta uppsveifluna í hagkerfinu til að draga hraðar úr halla ríkissjóðs heldur en gert var ráð fyrir sem er í samræmi við markmið peningastefnu um að ná fram lækkun verðbólgu með því að draga úr þenslu í hagkerfinu. Með þessum breytingum má skipta í fimm flokka og ég held að formaður fjárlaganefndar hafi farið vel yfir þá hér í sinni ræðu þannig að ég ætla að sleppa þeim út og bara í lið sem ég hef eftir sem segir að öllu samanlögðu nema gjalda breyting á málefnasviðum, 75 milljörðum kr. til hækkunar á tímabili áætlunarinnar. Að öllu samanlögðu er gert ráð fyrir að heildarafkoma ríkissjóðs batni sem nemur á bilinu 20–30 milljörðum kr. árlega á tímabili áætlunar áætlanirnar. Virðulegur forseti. Ég hef lokið yfirferð minni um fjármál fjármálaáætlun 2023–2027 og telja hana gott leiðarstef til næstu ára. Síðustu ár hafa þó sýnt okkur á óvænt og ófyrirséð áföll geta haft veruleg áhrif á rekstur ríkissjóðs svo ljóst er að ef áætlun er að ræða og mikilvægt að horfa á hana í því ljósi.
Forseti. Mig langar aðeins að byrja á lokaorðum hv. þingmanns áætlun og beri að líta á hana þeim því ljósi. Ég er bókstaflega bara ósammála því. Þó að þetta heiti fjármálaáætlun er þetta skjal samkvæmt lögum um opinber fjármál þar sem á að birta stefnu stjórnvalda. Stefna stjórnvalda er með mjög skilgreindum skilgreindir formi um markmið mælikvarða, kostnaðargreining, kostnaðarmat og ábatagreiningu, forgangsröðun og ýmislegt svoleiðis. Það er ekki áætlun. Það eru markmið ríkisstjórnar sem á að ná á tíma fjármálaáætlunarinnar. Það er ekki áætlun, bara hafa það algerlega á hreinu. Það er munurinn. Aðeins á það hvað íslenskan er og hvernig ætti að nota hana og hvað síðan lög segja á þeim nótunum. Þá langaði mig til að spyrja hv. þingmann: Hvernig birtist stefna stjórnvalda í þessari fjármálaáætlun með t.d. til ýmissa lögbundinna verkefna eins og að sinna löggæslu eða húsnæðismálum eða heilbrigðisþjónustu? Tökum bara löggæslu. Við höfum fengið tiltölulega oft fulltrúa löggæslu hérna til sem sagt umsagnir til til fjárlaganefndar þar sem er verið að lýsa ákveðnu ekki góðu ástandi í þeim málaflokki, fjárheimilda leiga séð og ýmislegt svoleiðis, en við áttum okkur oft ekki á því hvaðan þörfin fyrir fjárheimildir eru að koma t.d. í þeim málaflokki. Það er ekkert útskýrt neitt sérstaklega vel. En ef það er vandamálið var þá myndi maður vilja sjá hvert er vandamálið og af hverju er það ekki í leysanlegt með t.d. forgangsröðun og þá útskýringu frá stjórnvöldum, ef þá á að laga vandann, þannig að hvar í fjármálaáætlun sést hvernig stjórnvöld ætli að koma til móts við þessi samfélagslegu vandamál sem við glímum við og verið talin upp hérna, mörgum ræðumönnum varðandi heilbrigðismál, húsnæðismál, löggæslumál nafni, þau og margt annað. Þá svarar andsvari.
Dæmi Stefán Vagn Stefánsson. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir Birni Leví Gunnarssyni, fyrir andsvarið og bara þannig að það sé alveg skýrt að þegar ég segi ég í mínum lokaorðum að hér sé um áætlanir, túlka hana sem slíka þá var ég að fara yfir það í orðum mínum rétt þar á undan að að þau áföll sem íslenska ríkið hefur og íslensk þjóð hefur lent í núna á síðustu árum, bæði varðandi kófi og nú síðast innrás Rússa í Úkraínu og auðvitað hafa svona atburðir áhrif á áætlanir og stefnu og markmið ríkisins var bara það sem ég var að meina. Ég er algerlega sammála þingmanninum um það hver markmið og stefna fjármálaáætlunarinnar er. Að sjálfsögðu er þetta stefna stjórnvalda og markmið ríkisstjórn, þeir sem eiga að koma þarna fram til ársins 2027. Ég tel það vera mjög skýrt í þessari áætlun hver þau eru og þau komi fram í þessari áætlun sem ég var einfaldlega að benda á. Er það að það er bara með þetta eins og önnur mannanna verk að það er ekkert af þessu, er meitlað í stein og ef einhverjir atburðir, eins og ég var að telja hér upp að framan, sem við sjáum ekki fyrir hverjir eru akkúrat í dag þegar við stöndum hér inni og eru að taka þessa umræðu, að þá að sjálfsögðu verðum við að og munum við breyta þessari? Það var bara. Það var eiginlega punkturinn sem ég var að koma inn í. En ég tek algjörlega undir með þingmanninum hvað varðar í raun og veru markmiðin og stefnan.
Hvað með suður, Björn Leví Gunnarsson? Herra forseti, um hver er þá stefna stjórnvalda í mjög stórum málaflokki frá síðasta kjörtímabili og er enn þá vandamál í dag varðandi t.d. hjúkrunarheimili og þá þjónustu? Ég get hvergi lesið það úr stefna stjórnvalda hvert við eigum að vera komin árið 2007 í þeim málaflokki. Það mundi halda að eftir öll þessi ár sem við vorum að ræða þetta mál í fjárlaganefnd, vissulega á síðasta kjörtímabili þegar hv. þingmaður var ekki enn vandinn enn til staðar. Við höfum fengið kynningar á aðstöðunni fyrir fjárlaganefnd. Hún er sú sama og er búin að vera núna lengi. Hvað? Hvernig er ríkisstjórnin að sýna okkur, hvernig hún kemur til móts við þennan vanda og hvernig ætlar hún að skila af sér þessum málaflokki í lok þessarar fjármálaáætlunar? Það er svoleiðis skilaboð sem ég vil geta komist í í fjármálaáætlun og lesið að gefnu því að það fari ekkert úrskeiðis upp á annan faraldri eða neitt svoleiðis, bara að gefnu því sem við sjáum í þeim spám sem við erum. Við erum að vinna með í þjóðhagsspá og þess háttar, bara venjulegur hagvöxtur o.s.frv., að því gefnu að þá ætlum við að taka þennan málaflokk úr þessari stöðu í þessa stöðu þar sem verður miklu betri og æðislegri o.s.frv. og útskýra af hverju og hvernig. Hvar er svoleiðis útskýringar í þessari fjármálaáætlun um eitt mál? Þá svarar andsvari síðara sinni.
Vagn Stefánsson. Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið. Ég get alveg tekið undir með þingmanninum háttvirta um þegar hann fer að tala um að áætlanir þurfa að vera skýrari. Hvað varðar ákveðna liði fyrir þingmann eins og þann sem hér stendur og er að koma hér inn og taka sína fyrstu skref í þessum áætlunum öllum saman og er að fara í gegnum þetta í fyrsta skipti þá skal ég alveg viðurkenna að þetta er svolítið mikið að komast inn í. Þetta er svolítið flókið og stórt batterí í að reyna að skilja og þess vegna hefði verið ágætt að vera í fjárlaganefndinni með svona reynsluboltum eins og hv. þingmanni m.a. sem hefur oft og tíðum bent einmitt á þetta og ég get alveg tekið undir sumpart með honum í því að þetta þarf að vera skýrara og ég held að fjárlaganefnd öll sé alveg þar. Ég hef ekki heyrt gagnrýna þingmanninn háttvirta þegar hann hefur verið að tala um að þetta þurfi að vera aðeins með skýrari hætti. Ég talaði í lögreglunni áðan sem ég þekki nú ágætlega. Þá sér maður að hækkunin, t.d. í löggæslunni, er um 21% frá 2017–2027 sem er nú töluvert. En en hvernig komum við lögreglunni frá þeim stað þar sem hún er í dag og á betri stað? 2027? Ég er ekkert endilega viss um að það sé gert í fjármálaáætluninni og ég held að það sé miklu frekar embættanna sjálfra, þá ríkislögreglustjóra í því tilfelli að skerpa línur varðandi og samræmingar hlutverk ríkislögreglustjóra varðandi þær áherslur og þau verkefni sem við við viljum setja á oddinn hjá lögreglunni. Að sjálfsögðu höfum við sett aukinn þunga í verkefnum, t.d. eins og net, glæpi, kynferðisbrot og fleira, og þar er löggjafinn að koma inn í með áherslur. En ég held að það sé fyrst og fremst t.d. eins og í þeim málaflokki, ríkislögreglustjóraembættið sjálf sem þurfa að setja línurnar þar frekar en við.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 í síðari umræðu. Fjármálaáætlunin felur í sér stefnumörkun um áframhaldandi skuldasöfnun út þetta kjörtímabil. Heildarafkoma hins opinbera verður neikvæð út allt tímabilið og í áætluninni er þó lítið vikið að því að skuldasöfnunin er ekki eingöngu til komin vegna heimsfaraldurs síns heldur vegna þess að undirliggjandi afkoma hins opinbera þegar orðið neikvæð árið 2019. Á þetta hefur verið bent, m.a. af þingmönnum Viðreisnar. Ábyrg efnahagsstjórn snýst um að gæta að tekjustofnum útgjaldavexti hins opinbera jafnvægis í ríkisrekstri, líka á uppgangstíma í uppsveiflunni á fyrri hluta síðasta kjörtímabils skorti aðhald eins og iðulega er reyndin og fjárfesting aukin og tímabundnu tekjum er ráðstafað til varanlegra útgjalda. Þannig eru hagsveiflur ýktar. Á hagvöxt þarf tíma og síðan þegar landsframleiðsla dregst saman, líkt og gerðist árið 2020, dró ríkisstjórnin úr fjárfestingum og ýkti niðursveiflunnar enn frekar. Ábyrgri efnahagsstjórn hefur verið sárlega ábótavant í tíð þessarar ríkisstjórnar. Mig langar, virðulegur forseti, áður en ég held áfram að fara aðeins yfir nokkrar umsagnir sem bárust nefndinni á umfjöllun um tíma. Það voru 38 umsagnarbeiðnir sendar út. Nefndinni bárust 41 umsögn og mig langar, með leyfi forseta, að fá að lesa hér upp úr nokkrum þeirra eitthvað sem mér finnst vera mikilvægt og ég ætla að byrja á Alþýðusambandinu það sem Alþýðusambandið segir og telur að markmið um útgjaldavöxt sé óraunhæft og skapi ekki grundvöll fyrir þær umbætur sem voru boðaðar í stjórnarsáttmála og fjármögnun nýrra og aukinna verkefna verði aðeins breytt með aðeins með breyttri forgangsröðun eða bættri nýtingu fjármuna samhliða niðurskurði. Fyrirséð sé að útgjöld muni aukast enn frekar, m.a. vegna mótvægisaðgerða vegna verðbólgu, fjölgunar flóttamanna og byggingar. Þjóðarleikvangs ASÍ bendir á að skammtíma áskoranir í ríkisfjármálum hafi minnkað vegna þess að horfur í opinberu fjármálunum séu hagfelldari en búist hafði verið við. Langtíma áskoranir séu enn til staðar. Þar skorti enn stefnumörkun um hvernig tekjur hins opinbera eigi að standa undir útgjöldum til lengri tíma með tilliti til öldrunar þjóðarinnar og uppsafnaðrar. Þarfar fjárfestingu og velferðarumbóta BHM er á svipuðu róli og horfir til sko tekjuhluta áætlanirnar sem að mínu viti það hefur ekki verið fjallað nægilega um. B BSRB BHM nefndi m.a. að möguleiki væri á að hækka fjármagnstekjur og síðan að það væri möguleiki á því að skoða að sértækar stuðnings ráðstafanir sem mörg fyrirtæki fengu yrðu endurgreidd, m.a. vegna þess að mörg þeirra hafa verið að borga sér verulegan arð eftir að koma þarf öldruðum lauk. Síðan nefnir BHM að það væri hægt að skoða það að draga til baka lækkun á bankaskatti sem ráðherrar hafa m.a. tekið undir en ekki fylgt eftir. Jú, hvalrekaskatt skattur hefur verið nefndur og hann yrði þá lagður á þær atvinnugreinar sem hafa hagnast mest á þessum tíma sem heimsfaraldur reið yfir okkur og það er nú bara þannig, virðulegur forseti, að mörg fyrirtæki standa bara fjarska vel þrátt fyrir faraldur en önnur auðvitað ekki. En en það eru mýmörg fyrirtæki sem koma vel út úr þessum faraldri og jafnvel betur en oft áður. Samtök atvinnulífsins eru á svipuðum svipuðu róli og tala um talaði um undirliggjandi ójafnvægi sem hafi verið byrjað að myndast áður en þessi faraldur hófst og að undirliggjandi afkoma ríkissjóðs hafi verið neikvæð um 2,2,2% nú þegar á árinu 2019. Þannig að öll þessi samtök hvet benda á að það sé kerfislægur halli og í ríkisrekstri og síðan segir segja Samtök atvinnulífsins, með leyfi forseta, að í uppsveiflu hefur skort á aðhald sem hefur leitt til þessa tímabundnu tekjum sem gjarnan hefur verið ráðstafað til varanlegra útgjalda. Þetta skapar ójafnvægi og viðverandi vanda í ríkisrekstrinum á Íslandi. Gild eru ekki í gildi fjármálareglur sem girða fyrir óhóflega útgjaldaaukningu í sveiflum líkt og gilda í mörgum öðrum löndum og síðan segir segja: Samtök atvinnulífsins: Ef forsendur um launakostnað, sem er auðvitað stórmál fyrir okkur á þessu ári, forsendur um launakostnað í fjármálaáætlun, halda ekki verður ekki tryggt jafnvægi í ríkisrekstrinum og stöðugt verðlag. Lítið má út af bregða til að sá jákvæði frumjöfnuður sem gert er ráð fyrir að myndist hjá ríkissjóði árið 2025 verði neikvæður. Að lokum langar mig að nefna, ég ætla, forseti, að fá að nefna líka að það sem samtökin segja nei, það sem þar sem Viðskiptaráð segir um fjárfestingar sveitarfélaga sem eru í hafa verið í sögulegu lágmarki í faraldrinum, en sveitarfélög hafa þó lögbundnar skyldur við íbúa og verða að uppfylla þær hvað sem tautar og raular þannig að þeirra bíður veruleg fjárfestingarþörf og Viðskiptaráð er að benda á þetta, að fjárfestingar þeirra á tímabil áætlanirnar eru til þess fallnar að auka á spennunni í hagkerfinu og ýkja hagsveifluna í uppgangi frekar en að milda hana. Og að lokum, virðulegur forseti, langar mig að nefna hér umsögn fjármálaráðs sem er í raun og veru að mínu mati alvarleg þar sem talað er um að kerfislægur halli á rekstri ríkissjóðs sé helsta ástæðan fyrir áframhaldandi skuldasöfnun hins opinbera fram til ársins 2025 en ekki sjálfvirka skuldasöfnun, sveiflujöfnunin eða sértækar ráðstafanir vegna Kúveit. Fjármálaáætlun fjallar ekki nægjanlega vel eða ítarlega um þetta mikilvæga atriði. Sveifluleiðréttan koma getur seint talist vænleg stefnumið við hérlendar aðstæður. Niðurstöður útreikninganna eru háðar óvissu, forsendur margar og sumar hverjar ekki traustar. Samkvæmt lögum um opinber fjármál skal stefnumörkun byggð á grunngildum um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Grunngildi þjóna sem leiðarvísir í stefnumörkuninni. Fjármálaráð bendir hefur bent á tómlæti stjórnvalda í garð grunngildanna í gegnum tíðina og ekki verður séð að umgengnin hafi batnað í framlagðri áætlun. Slíkt veikir stefnumörkunina. Þetta, virðulegur forseti, vekur mann til umhugsunar um þessa fjármálaáætlun og hvort hún muni yfir höfuð nýta sem plagg til þess að leggja fram þessa fimm ára vegferð sem bíður okkar. En nú er hallarekstur og skuldasöfnun veruleiki ríkisstjórnarinnar næstu árin, lán tekið fyrir rekstrinum sem launafólk þarf að lokum að greiða næstu árin. Sú ríkisstjórn sem tekur við af þessari þar síðan að sjá um tiltekna afkomu. Reglur opinberra fjármála hafa verið teknar úr sambandi sem þýðir í raun að eina leiðarljós stefnumörkunar eru þá þessir svonefndu grunngildi um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Það verður ekki annað séð en að mikið tómlæti sé í garð þessara grunngilda í fjármálaáætluninni. Tekjustofnar ríkissjóðs eru veikir og hafa verið veiktir enn frekar í valdatíð Sjálfstæðisflokksins, Framsóknar og Vinstri grænna. Fyrir vikið er ekki ljóst hvernig ríkisstjórnin ætlar að taka á langtíma áskorunum á borð öldrun þjóðarinnar, uppsafnaðri fjárfestingarþörf og uppbyggingu menntunar og velferðar á Íslandi. Í raun er ekki ljóst hvernig ríkisstjórnin ætlar að fjármagna stóran hluta af sínum eigin stjórnarsáttmála og þau fögru fyrirheit sem þar eru fram sett. Ríkisstjórnin hefur ekki nýtt tækifæri sín til að færa skattlagningu fjármagnstekna, nær þeim skatti sem lagður er á launafólk eða að setja skýran ramma um auðlindirnar, t.d. með markaðsgjaldi í sjávarútvegi, en hún ætlar að stoppa upp í gatið með því að láta Íslendinga sem fara um Leifsstöð borga meira fyrir bjór og sígarettur. Þannig snúast hins hér stöku þenslu, aðgerðir sem hæstv. fjármálaráðherra hefur boðað nær eingöngu um tekjuöflun frá almenningi í landinu. Ekki liggur fyrir hvernig ríkisstjórnin ætlar að mæta afleiðingum af klúðrinu við sölunni á Íslandsbanka. Það þýðir að seinkun á frekari sölu um óákveðinn tíma skapar 100 milljarða kr. gat frá því sem áður var ætlað hvernig það verður síðan því gati verði lokað, gerist auðvitað með lántöku sem þýðir aukinn aukna samkeppni á lánamarkaði og sjóðstreymi verður lagað á þann hátt. Markmið fjármálaáætlunar um útgjaldavöxt er bersýnilega óraunhæf. Það er fjölmargt í kortunum sem ríkisstjórnin hefur boðað, skattaívilnanir vegna kvikmyndagerðar, innviðauppbygging, nýr þjóðarleikvangurinn. Þetta verður ekki fjármagnað með forgangsröðun eingöngu eða bættri nýtingu fjármuna. Mig langar líka af þessu tilefni, það er þessi: Ríkisstjórnin hefur samþykkt verkefnið, allir vinna sem er bara eins og krani sem skrúfaði vörur frá og mun leka allt þetta ár og við vitum ekki hvar endar og hversu miklir fjármunir í það að verkefnin færu nú. Virðulegur forseti. Mig langar að minnast á hjúkrunarheimili. Ríkið hefur endurnýjað þjónustusamninga við hjúkrunarheimili og skuldbindur sig til þriggja ára til að fjármagna rekstur þeirra miðað við forsendur samninganna fela þeir í sér aukinn kostnað sem er langt umfram þá 0,9% af árlegu hækkun sem gert er ráð fyrir að verði á fjárframlögum til hjúkrunar og endurhæfingarþjónustu á tímabili áætlunarinnar, sérstaklega vegna þess að það er fyrirséð að launakostnaður að meðtöldum verktakagreiðslur heilbrigðisstarfsfólks, mun hækka verulega á næstu árum. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi nýverið á fundi með fjárlaganefnd að Landspítalinn væri fullfjármagnaður. Ef litið er til sjónarmiða stjórnenda Landspítalans þá vantar talsvert upp á að svo sé. Landspítalinn þyrfti a.m.k. 2% raunaukningu á ári til að halda í við breytta aldurssamsetningu og miðað við þær forsendur. Það vantar Landspítalanum u.þ.b. 8,3 milljarða í reksturinn til þess eins að halda í horfinu. Spítalinn þarf að geta vaxið og tileinka sér bestu tækni á hverjum tíma og til þess þarf hann fjármagn. Þá hefur vinnutími og stytting um fjóra klukkutíma á viku haft í för með sér verulegan mönnunarvanda á spítalanum sem óneitanlega bitnar á þjónustunni en ekki síður af starfsfólki sem margt hvert hefur verið undir miklu álagi vegna heimsfaraldurs. Það má reikna með að það vanti á bilinu 2–300 starfsmenn á spítalann til að sinna þeim verkefnum sem sinna þarf á spítalanum. Það er staðreynd að hópur starfsmanna hverfur nú segir nú upp og hverfur til annarra starfa vegna mikils álags en ekki síður vegna þess að spítalinn virðist ekki vera samkeppnishæfur hvað varðar launakjör. Það er dapurlegt til þess að hugsa að menntaðir hjúkrunarfræðingar skuli velja að hverfa til annarra starfa, t.d. að starfa sem flugþjónar vegna þess að launakjör á þeim vettvangi sem þó hafa verið skert eru talsvert betri en launakjör hjúkrunarfræðinga inni á sjúkrastofnunum. Það er eitthvað bogið við slíka stöðu. Nýverið var jú 30 hjúkrunarfræðinga, sagt upp störfum á læknavaktinni hjúkrunarfræðingum sem sinnt höfðu símsvörun og aðstoð við sjúklinga um allt land í gegnum síma samkvæmt fréttaflutningi er ástæðan fyrir þessu er sú að heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins vill nú taka þetta yfir. Maður hlýtur að velta fyrir sér á hvaða hátt heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins ætlar að gera. Þetta er til mannskapur innan kerfis til að sinna þessum mikilvægu þjónustu þegar svo er. Hvers vegna eru svona miklir biðlistar í kerfinu sem raun ber vitni? Ég geri ráð fyrir að þessi 30 hjúkrunarfræðingar, sem sinntu þessum störfum hjá læknavaktinni hafa ekki setið aðgerðalausir og því hlýtur heilsugæslan að þurfa að ráða til sín menntaða starfskraft til að sinna þeim störfum sem þessir hjúkrunarfræðingar sinntu áður hjá læknavaktinni. Eða eru þetta, virðulegur forseti, bara enn ein mistökin innan heilbrigðiskerfisins, illa ígrunduð og illa undirbúin? Þetta minnir óneitanlega á það þegar samningurinn um legháls skimanir var rifinn upp og afleiðingarnar af því þekkja allir. Í fjárlögum ársins 2022 voru að frumkvæði stjórnarandstöðu settar inn 250 milljónir í niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu og það er ekki að sjá að þetta hafi komist til framkvæmda og maður hlýtur að velta fyrir sér hver ástæðan sé. Ekki er heldur að sjá að verið sé að gera ráð fyrir þessu. Í fjármálaáætlun árið 2020 samþykkti Alþingi frumvarp Viðreisnar um að sálfræðiþjónusta skuli vera hluti af tryggingakerfinu aðgengileg öllum óháð efnahag líkt og önnur heilbrigðisþjónusta. Þessi lög hefur ríkisstjórnin virt að vettugi, lög sem voru samþykkt einróma og m.a. með atkvæðum margra hæstv. ráðherra. Það gera sálfræðiþjónustu, aðgengilegri er lýðheilsumál en það er líka til þess fallið að draga úr nýgengi örorku vegna andlegra veikinda og sparar ríkissjóði fjármuni til lengri tíma litið. Það er löngu tímabært að fjárstjórnarvaldið hugi að langtímasjónarmiðum og markmiðum en bíði ekki bara eftir að eldarnir kvikni og hlaupið til að slökkva þá. Á sömu nótum er aukning framlaga til heilbrigðismála um 500 millj. kr. á næsta ári og 100 millj. kr. árið eftir það hvergi nálægt því sem teljast nægjanleg nálægt því að teljast nægilegt til að koma til móts við þá grafalvarlegu stöðu sem uppi er í geðheilbrigðismálum, sérstaklega núna eftir tvö ár af heimsfaraldri samkvæmt fjárlagafrumvarpi er verið að gera ráð fyrir kjarasamningum sem hefðu í för með sér breytingu upp á 1,5% umfram verðbólgu. Nýjar tillögur gera hins vegar einungis ráð fyrir hálfu prósenti umfram vísitölu. Það er athyglisvert að ríkisstjórnin skuli gera ráð fyrir að verkalýðshreyfingin og launafólk í landinu samþykki kjarasamningum með hálfs prósenta launabreytingu umfram vísitölu sem var í engum takti við þær breytingar sem hafa orðið á húsnæðisverði, húsaleigu, vöxtum, eldsneytisverði en ekki síst matarverði og ekki útlit fyrir að þessi staða sé eitthvað að breytast í náinni framtíð. Í mínum huga er það hæsta móti óvenjulegt að fjármálaáætlun skuli ekki endurspegla þann raunveruleika sem við stöndum frammi fyrir. Það væri kannski sök sér að miða við litlar hækkanir á kjarasamningum ef ríkisstjórnin hefði eitthvað gert til að verja kaupmátt fólks á móti en um það eru engin merki í fjármálaáætluninni. Þvert á móti leggur hún til aukna gjaldtöku á almenning, hefur stuðlað að stýrivaxtahækkunum umfram það sem nauðsynlegt hefði verið ef efnahagsstjórnin hefði verið meira í samræmi við markmið Seðlabankans. Ríkisstjórnin hefur líka staðið vörð um krónuna sem er í sögulegu samhengi mesti kaupmáttar böðuð þjóðarinnar. Á sama tíma veltur jafnvægi fjármálaáætlunarinnar á því að forsendur um launakostnað haldist. Það má afar lítið út af bregða svo að allar forsendur þessarar áætlunar bresti og ég er hreint ekki bjartsýnn fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Húsnæðismál eru öryggismál. Nauðsynlegt er að tryggja framboð á húsnæði á viðráðanlegu verði. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur boðað að breytingar í þessum efnum til að bæta þessa stöðu. Að mörgu er að hyggja hvað þetta varðar og það eina sem er ljóst nú er að staðan er óviðunandi. Tilkoma bjargs, sem var óhagnaðardrifið leigufélag sem stofnað var af ASÍ og BSRB, breytti miklu og hefur nú byggt fjölmargar íbúðir í mörgum sveitarfélögum en betur má ef duga skal. Það skýtur því skökku við að verið sé að draga úr framlagi til byggingar almennra íbúða sem nemur 2 milljörðum og það er í engu samræmi við þau fyrirheit sem gefin hafa verið. Eins þarf að tryggja sveitarfélögunum aðgang að lánsfjármagni á kjörum sambærilegum við þau sem ríkið nýtur. Meiri hlutinn nágrannaríkja okkar, flokkar skuldbindingar sveitarfélaga með sama hætti og skuldbindingar ríkis sem tryggir lægri áhættuhóp og hagstæðari vaxtakjör. Það væri hægt að leiðrétta með einu pennastriki og bæta þannig hag allra sveitarfélaga landsins. Virðulegur forseti. Í kaflanum sjálfbær lýðræðisleg sveitarfélög er eftirfarandi texta að finna sem ég vil fá að vitna til, með leyfi forseta: Ríkisstjórnin leggur í stjórnarsáttmála sínum áherslu á að stuðla að uppbyggingu öflugra og sjálfbæra sveitarfélaga þar sem samfélagslegir og fjárhagslegir hvatar eru til sameiningar. Stuðlað er að sameiningu sveitarfélaga með aðgerðum í aðgerðaáætlun stjórnvalda á sviði sveitarstjórnarmála. Sveitarfélögin á Íslandi eru 69 talsins og fer ört fækkandi. Íbúafjöldi sveitarfélaga er mjög líkur eða er mjög ólíkur eða allt frá 40 íbúum upp í tæplega 136.000 íbúa. Rúmlega helmingur sveitarfélaga á landinu eru með íbúafjölda innan við 1000 íbúa og um þriðjungur sveitarfélaga með íbúa undir 500 helsta áskorun sveitarstjórnarstigsins og um leið helsta tækifæri þess er í því fólginn í eflingu þess og aukinni sjálfbærni sveitarfélaga. Niðurstöður greiningar um fjárhagsleg áhrif þess að íbúafjöldi sveitarfélaga yrði ekki undir 1000 íbúum sýna að fjárhagslegur ávinningur þeirra gæti numið á bilinu fjögur, 4 milljarðar til 5,5,5 milljarður vegna breyttra áherslna í rekstri. Þá fjármuni mætti nota til að bæta þjónustu og lækka skuldir vegna framlaga jöfnunarsjóðs til sameiningar sveitarfélaga. Undanfarin ár hefur ríkisstjórnin ríkissjóður á árinu 20–20–22 greitt sjóðnum viðbótarframlag upp á 935 milljónir. Ekki er að sjá að þessu tilvitnun lýkur. Ekki er að sjá að þessi markmið sem sett eru fram í þessum texta séu á einhvern hátt að finna í fjármálaáætlun, ekki verið að gera ráð fyrir framlagi til að flýta fyrir sameiningu sveitarfélaga og ekki heldur verið að gera ráð fyrir leiðréttingu sem þarf að eiga sér stað á framlagi jöfnunarsjóðs til sveitarfélaganna vegna málefna fatlaðs fólks. Þar munar nú um 9 milljörðum á ári og kemur niður á annarri þjónustu sem sveitarfélögin sveitarfélögum ber skylda til að veita. Þetta verður að leiðrétta þrátt fyrir fögur orð. Þá er heldur ekki verið að horfa til þeirra sveitarfélaga sem þurfa að standa fyrir mikilli innviðauppbyggingu vegna mikillar fólksfjölgunar. Þá stendur Reykjavíkurborg í málaferlum við jöfnunarsjóð vegna framlaga til grunnskóla og kennslu tvítyngdra barna. Sú krafa hljóðar upp á marga milljarða og það er athyglisvert að kraga sveitarfélögin skuli fá öll slík framlög á meðan borgin ein er skilinn eftir. Það skiptir greinilega máli hvorum megin lækjar, eins þú býrð. Málefni öryrkja hafa löngum verið hornreka í fjármálum hins opinbera og fjármálaáætlunin ber með sér að svo verði áfram. Í fjármálaáætluninni er ekki að finna merki þess að bæta eigi kjör fatlaðs fólks. Í henni er áætlun upp á 2,5% lækkun útgjalda á ári frá 2024 en sú hækkun á eingöngu við um lýðfræðilega fjölgun og tekur ekki tillit til vaxandi verðbólgu sem er til viðbótar er að öllum líkindum vanmetinn í áætluninni. Vandi öryrkja verður ekki leystur með því að viðhalda núverandi stöðu. Ef markmiðið um aukna atvinnuþátttöku fólks á örorkulífeyri eiga að nást þarf að draga verulega úr tekjutengingu þeirra og fækkun fólks með 75% örorkumat næst fyrst og fremst með því að fjölga endurhæfingarúrræðum og auka snemmtæka stuðning við börn og fullorðna. Undir það fellur m.a. að gera sálfræðiþjónustu aðgengilegri en líka að tryggja aðgengi að sjúkraþjálfurum og eyða biðlistum barna eftir greiningu og þjónustu. Fjármálaáætlunin þarf að styðja við þessi markmið en það gerir hún ekki. Virðulegur forseti. Krónan heldur varla vatni á lygnum sjó, hvað þá þegar stóryrði verða á alþjóðasviðinu eins og gerðist í hins vegar á aldrinum og við innrás Rússa í Úkraínu. Sjálfstæður ör gjaldmiðill á opnum markaði er helsta ástæða þess að vextir hér eru alltaf hærri en í löndunum í kringum okkur, jafnvel þegar þeir eru í sögulegu lágmarki líkt og við lok síðasta kjörtímabils voru þeir samt tvöfalt til fjórfalt hærri hér en í nágrannalöndum okkar. Það er kostnaðarsamt að halda uppi gjaldmiðli eins og krónunni. Hún veitir ríkisstjórninni vissulega svigrúm til efnahagsstjórnar með því að fella hana þegar illa árar en kostnaðinn fyrir hana greiðum við alla daga allt árið um kring þess á milli og í raun borgar launafólk líka brúsann þegar hún er felld. Íslenska krónan er því miður steinn í götu nýsköpunar og hugvits greina. Þetta eru geirar sem þurfa stöðugleika og fyrirsjáanleika og greitt aðgengi að fjárfestingar fjármagni þegar stórir erlendir fjárfestar sem styðja við sprotastarfsemi forðast það að koma með peninginn sinn til Íslands. Það eykur nefnilega áhættu þeirra margfalt að fjárfesta, ekki einungis í nýsköpun heldur líka á markaðssvæði með sveiflukenndan gjaldmiðil. Virðulegur forseti. Hvað veldur því að manni finnst þessi fjármálaáætlun ekki vera pappírsins virði núna á síðustu dögum þingsins? Er verið að samþykkja ýmsa hluti sem munu hafa áhrif á fjármálaáætlun, jafnvel upp á marga milljarða, sem eru hvorki kostnaðargreindir né fjármagnaðir og eitthvert virðast skúffur hæstv. ráðherra djúpar ef öll þessi útgjöld eiga að vera fjármögnuð með skúffu fénu eingöngu? Mig grunar að þegar ný fjármálaáætlun verður lögð fram á næsta ári munum við komast að því að kostnaður vegna niðurfellingar á virðisaukaskatti 5.000 hreinorkubíla, niðurgreiðslu og kvikmyndaframleiðslu og annarra verkefna að sá kostnaður verði ýtt á næstu ríkisstjórn á næsta kjörtímabil. Áætlanir eiga að vera leiðarljós um markmiðið sett og raunhæf útgjöld ríkisins en ekki draumsýn sem aldrei verður. Það er hægt að flytja miklu lengri ræður um það sem gagnlegt væri að kæmi fram í fjármálaáætluninni en um það sem er gagnlegt í henni. Í fjármálaáætluninni eru nefnilega ekki færð nein sannfærandi rök fyrir því að opinber fjármál munu á tímabili hennar sporna gegn verðbólgu eða draga úr spennu í hagkerfinu. Markmiðasetningu vegna útgjalda hins opinbera er stórlega ábótavant og það hafa engar framfarir orðið. Varðandi árangursmælikvarða með þessa fjármálaáætlun vil ég aðeins segja þetta að lokum. Það er mér. Ég tel og mér finnst að Íslendingar eigi betra skilið.
Ég er næsti þunglyndi eftir þetta. Ég verð að segja að það eigi ekki að fara með það sem eitthvert fleipur. En það er nú gjarnan þannig að ég ætla ekki að segja, ég skil ég það mætavel að ýmislegt sé að fundið þegar stjórnarandstaðan talar til stjórnarmeirihluta og landsmanna. Það er bara hið eðlilegasta mál. En mig langar bara, það var mjög margt sem þingmaðurinn kom inn á og einmitt kannski einn af þeim göllum sem við búum við er það að áheyrnarfulltrúar geta ekki skilað formlegu nefndaráliti sem hefði verið ansi gott núna þar sem var að ræða hv. þingmanns var bara talsvert yfirgripsmikil. En mig langar svona kannski, hann kom inn á nokkur atriði og ég bið þingmanninn bara ef ég veð úr einu í annað af því að hann talaði líka um svo margt. Það var m.a. þetta með íbúðabyggingar og stofnframlögin og annað slíkt að við þekkjum það að við höfum farið í gegnum það í nefndinni, m.a. þurfti að skila inn stofnframlögum vegna þessa, að ekki náðist að koma þeim í vinnu. Það er miður. Ég tek undir það með þingmanninum að ég held að það sé eitt af því góða sem hefur gerst. Það er einmitt sú vegferð sem lagt var af stað með þar og sveitarfélög einmitt kannski mörg hver hafa sem betur fer nýtt sér og við þurfum að passa betur upp á. En við þurfum líka að vera tilbúin sveitarfélögin. Mig langaði til þess að velta því upp hérna með hvar þingmaðurinn vill helst bera niður í tekjuaukningu. Ég heyrði auðlindagjaldið, ég náði ekki það var eitthvað annað sem hann nefndi. Hvar vill hann helst bera niður og í því samhengi líka kannski varðandi tekjustofna sveitarfélaga, af því að okkur hefur orðið tíðrætt um það hvað telur hv. þingmaður, hafandi setið svona lengi í sveitarstjórn, að gæti verið skynsamlegast að gera þennan sveitarfélögin hvar þau geti fengið sem mestan arð? Þá svarar andsvari háttvirtur.
Virðulegur forseti. Þetta var voru nokkur atriði sem vert er að skoða. Já, einhverjum stofnframlögum var skilað vegna þess að sveitarfélög, eða ég veit ekki af hvaða ástæðum það var sveitarfélög, ekki öll, hafi verið tilbúinn með lóðir eða þessi óhagnaðardrifnu leigufélög hafi heldur ekki verið tilbúin til að ráðast í framkvæmdir. En það er þó þannig að það er búið að skylda í raun og veru sveitarfélög að í skipulagi og í nýju skipulagi sem þau eru að leggja fram þá verða að gera ráð fyrir íbúðum sem byggingum óhaggað þar sem eru óhagnaðardrifin leigufélög sem byggja. Ætli það séu ekki allt upp undir 25% í nýju skipulagi þannig það horfir þannig við sveitarfélögin. Þau verða bara að gera svo vel að ég get það ekki bara gott dæmi úr Reykjanesbæ þar sem er verið að skipuleggja ný hverfi og þar er búið að teikna lóðir fyrir óhagnaðardrifið leigufélag. Ég veit líka til þess að leigufélagið fyrir fatlaða einstaklinga er líka að byggja þannig að sveitarfélög eru að taka við sér og skilja að þetta verður að gera þetta með þessum hætti þannig að ég held að það verði ekki skortur á því að sveitarfélög eða önnur félög sem ætlar sér að byggja óhagnaðardrifið muni sækja um þessi almennu stofnframlög til framtíðar hvað varðar tekjustofna og ég las nú upp úr umsögn BHM sem mér fannst nú bara æði góð og þar voru m.a. tiltekið nokkrar tillögur, tilteknar nokkrar tillögur sem gætu komið til álita og ég er kannski bara, með leyfi forseta, að fá að nefna: Það er aftur hækkun fjármagnstekjuskatts, endurgreiðsla sértækra stuðningsúrræða. Það er í rauninni ótækt að mörg sveitarfélög, fyrirtæki sem stórgræddu í hruninu skuli hafa verið bara á ríkisstyrkjum og skilar sá hagnaður til eigenda, bankaskatturinn, lækkun á honum dregin til baka og síðan bara hækkunin á auðlindagjöldum. Þarna eru bara ýmislegt sem við getum beitt okkur fyrir. Þá veitir andsvar.
Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Já. Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið sem ég var einmitt að velta fyrir mér af því að ég þekki auðvitað þessa umræðu um þessa skatta og hvalrekaskatt á alls konar ég aðeins áhyggjur af því hvort við getum krafist lagalega séð endurgreiðslu á þeim úrræðum sem við vorum búin afturvirkt. Ég er ekki viss um það. En það sem ég er að hugsa um er að ég er alltaf að hugsa um sveitarfélögin líka af því þau vantar fleiri tekjustofna til að geta mætt þeim auknu kröfum sem við hér erum að m.a. að setja þeim og svo líka vilja þau bjóða kannski betri þjónustu þannig að ég er kannski að velta því fyrir mér: Hvar getum við borið niður þannig að það skilið sveitarfélögunum einhverjum raunverulegum tekjum. Ég hef sjálf nefnt t.d. fjármagnstekjuskatt af því að við þekkjum það að það eru margir sem greiða sér einvörðungu laun í gegnum það kerfi sjálfri, finnst mér það gæti. Þótt það komi líka misjafnlega niður á sveitarfélögum þá held ég að nær flest öll búi við eða eitthvað slíkt. En það er væntanlega ekki nóg, það gæti þurft eitthvað annað. Ég veit að þetta hefur verið til umræðu hjá jöfnunarsjóði m.a. síðan langar mig aðeins í kannski allt öðru að varðandi þessar áskorun til framtíðar og eitt af því sem kannski fjármálaráð benti á og mig langar bara að vita sko hvað hv. þingmanni þykir um það, þar sem þeir árétta eða þau áréttað í fjármálaráði að heppilegast sé að styðja við stöðugleika í hagkerfinu, með leyfi forseta: Frekar en að einblína á mikla nafn hækkun launa. Ráðið telur að verðbólguspá um 2,5% árið 2025 náist ekki ef niðurstaða kjarasamninga verði ekki í samræmi við undirliggjandi stöðu hagkerfisins. Tilvitnun lýkur. Hér er fjármálaráð aðeins að ýta við hinu opinbera um að það fari ekki eins og þeir nefndu, held ég, í hálfgert höfrungahlaup. Mig langar að spyrja hvað hv. þingmanni finnst um þessa ályktun fjármálaráðs og að lokum allir vinna. Vill hv. þingmaður alfarið leggjast af? Nú hefur það verið 60% til margra ára áður en við fórum í þetta sérstaka átak í fyrra. En mundi Viðreisnar hv. þingmaður viljað leggja þetta algerlega? Þá svarar andsvari síðara sinni.
Já, virðulegur forseti, eins og áður þá hún nefnir hv. þingmaður mörg atriði sem hafa kannski erfitt fyrir að fara yfir á tveimur mínútum hvað varðar tekjustofna sveitarfélaga. Jú, þetta er eitthvað sem verið er að horfa til og á hverjum einasta degi hvernig við getum unnið úr þessu. Það bara rétt ábending hjá hv. þingmanni að það er ótækt að fólk sem lifir á fjármagnstekjum skuli ekki borga útsvar. Það er bara algerlega ótækt þannig að það verður eitthvað finnist einhver lausn á því að sveitarfélögin fái hlutdeild í fjármagnstekjunum til að til þess að allir sitji við sama borð eða reikni sér eitthvert endurgjald sem hægt væri að leggja á síðan á útsvar. Það hefur verið talað um gistináttagjaldið. Það er ekki enn þá komið og eru ekki að koma á næsta ári, í það minnsta síðan auðvitað bara þessi Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og hann er auðvitað bara valda bara verulegum erfiðleikum við sveitarfélögin, telja sig ekki fá út úr honum þar sem þau þurfa til að sinna þeim málaflokkum sem þeim ber skylda til að sinna. Bara eins og málefnum fatlaðra, sveitarfélag sem ég kem frá, var komið mörg hundruð milljóna króna mínus bara út af þessu. Það er verið að veita þjónustu vegna aukinna krafna sem ríkið er búið að setja á sveitarfélögin og þau fá ekki það bætt, þessar skyldur sem hefðu verið lagðar þær skyldur sem eru lagðar á sveitarfélögin. Við þekkjum það bara með NPA-samninganna. Þeir hafa verið hafa kostað sveitarfélögin mikla fjármuni og þær beingreiðslur sem voru auðvitað bara þar á undan áður en þessi NPA-samningar komi til er þannig að sveitarfélögin hafa ekki fengið þetta bætt. Þannig að ég held að þetta sé kannski þessi mál sem ég mundi vilja skoða á þessum tímapunkti. Vonandi finnum einhverjar lausnir á þessu þannig að það er ekki alltaf verið að takast á við þetta sýknt og heilagt. Jú, ég tel að allir vinna eigi ekki rétt á sér á þessum tímapunkti. Það er bullandi þensla í samfélaginu. Það er skortur á iðnaðarmönnum sem hafa nýtt sér. Þetta eru millitekjuhópar og hæstu tekjuhóparnir. Fátækt fólk er ekki að nýta sér þetta og mér finnst ótækt að milljarðar sé að renna út úr ríkissjóði á þessum tímapunkti í svona verkefni. Þá tekur til máls háttvirtur.
Virðulegi forseti. Fljótlega eftir að fjármálaáætlun var kynnt hér á þinginu varð flestum ljóst að það er himinn og haf á milli þess sem stendur í stjórnarsáttmála og þess sem stendur í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Við í stjórnarandstöðunni bentum á þetta, verkalýðshreyfingin benti á þetta og fjármálaráð, sérfræðingahópur stjórnvalda um ríkisfjármál hefur bent á þetta. Það gengur nefnilega ekki upp að lofa því einn daginn að auka, styrkja, efla og bæta hitt og þetta, byggja upp almannaþjónustuna og efla tilfærslukerfin o.s.frv., en mæta svo daginn eftir með fjármálaáætlun þar sem meginstefið er þetta: að draga úr umfangi ríkisins í hagkerfinu, halda fjárfestingu hins opinbera í lágmarki og sníða sameiginlegu kerfunum okkar og stofnunum okkar - heilbrigðiskerfinu, skólakerfinu, félagslega kerfinu - ofboðslega þröngan stakk. Þetta gengur ekki upp. Hvað segir það okkur um þessa fjármálaáætlun að þegar hér eru raktar ábendingar sem koma fram, m.a. af hálfu stærstu stéttarfélaga landsins, frá fjármálaráði, þá kemur formaður fjárlaganefndar og kvartar undan því að hún sé bara að verða þunglynd af þessari umræðu? Það skyldi þó ekki vera að það sé bara eitthvað sérlega dapurlegt við þessa fjármálaáætlun en ekki þá réttmæta gagnrýni sem hefur komið fram á hana? Ég held að þessi hrópandi mótsögn milli stjórnarsáttmálans og fjármálaáætlunar hafi orðið stjórnarliðum ljós á einhverjum tímapunkti. Þau hljóta að hafa áttað sig á þessu. Það voru alveg að koma sveitarstjórnarkosningar og þau panikeruðu. Ráðherrar og þingmenn Framsóknarflokksins og Vinstri grænna sérstaklega, þau panikeruðu og fóru að lofa hinu og þessu, þvert á rammana í fjármálaáætlun. Við sjáum þetta í loforðum hæstv. innviðaráðherra um stórfellda uppbyggingu félagslegs húsnæðis. Við sjáum þetta þegar heilbrigðisráðherra segir: Við lögum bráðamóttökuna og það mun ekki standa á fjármagni. Við sjáum þetta þegar barnamálaráðherra lofar þjóðarleikvangi og við sjáum þetta þegar þau lofa bættum kjörum lífeyrisþega, leggja fram útgjaldafrekar áætlanir og langtímastefnu um hitt og þetta. Eftir stendur þá annaðhvort. Annaðhvort er fjármálaáætlunin algerlega marklaust plagg og þá er verið að hafa þingheim að fífli með því að leggja fram þetta plagg og ræða það fram og til baka eða þá, og það er hinn möguleikinn, að það er ekkert að marka neitt af því sem ráðherra segja, yfirlýsingar þeirra og stefnuplögg. Þetta eru tveir möguleikar og ég var farinn að hallast að þeim fyrri, að það væri í rauninni fjármálaáætlunin sem væri ekki pappírsins virði. En svo gerist það núna á síðustu dögum þingsins að ríkisstjórnin mætir hér, fjármálaráðuneytið mætir hér með meiri háttar breytingartillögur. Þetta gerist svo hratt að það gefst varla tími til að ræða tillögurnar, hagaðilar hafa ekki tíma til að bregðast við þeim. En stjórnarliðar telja að þetta samt alveg nauðsynlegt til að áætlunin samrýmist betur breyttum efnahagshorfum og áætlunum ríkisstjórnarinnar um það hvað á að gera. Og hvað felst í þessari uppfærslu, þessum breytingum á fjármálaáætlun? Breytingartillögurnar eru ekki settar fram til að bregðast við neyðarhrópum úr heilbrigðiskerfinu, ábendingum heilbrigðisstofnana og sérfræðinga um vanfjármögnun þjónustunnar. Nei. Breytingartillögurnar eru heldur ekki settar fram til að bregðast við ábendingum ríkisendurskoðanda um vanda geðheilbrigðisþjónustu eða til að bregðast við vanfjármögnun hjúkrunarheimila sem hefur verið staðfest svo rækilega eða rekstrarhallanum á þjónustu við fatlað fólk. Nei. Breytingartillögurnar eru heldur ekki lagðar fram til þess að fylgja eftir tillögum starfshóps um húsnæðismál, til að mynda um að það verði gerður rammasamningur milli ríkis og sveitarfélaga um byggingu 4.000 íbúða á ári. Nei. Breytingartillögur meiri hlutans snúast ekki um neitt af þessu. Þær snúast um aukið aðhald til að bregðast við verðbólgu. Gott og blessað. Það væri gott og blessað ef ekki væri fyrir þá staðreynd að ríkisstjórnin ætlar að láta aðhaldsstigið fyrst og fremst bitna á þeim tekjulægri. Það eru flatir neysluskattar sem verða hækkaðir, ekki skattarnir sem leggjast á þá tekjuhæstu og eignamestu. Það á að auka enn aðhaldið í samneyslunni þegar kemur að rekstri almannaþjónustu. Þar á niðurskurðarhnífurinn að lenda. Þetta er svo ofboðslega fálmkennt. Það er engin samfella í þessari efnahagsstjórn. Fyrir örfáum vikum var Alþingi að afgreiða hérna mótvægisaðgerðir til að verja viðkvæma hópa fyrir áhrifum verðbólgu. Þá fór milljarður í barnabótaeingreiðslu og milljarður á ársgrundvelli í hækkun húsaleigubóta. En hvað sjáum við svo nokkrum vikum seinna? Jú, skattahækkanir og niðurskurð, 3 milljarða í auknar tekjur vegna krónutölugjalda, neysluskatta sem leggjast hlutfallslega þyngst á tekjulægstu hópana eins og alþjóð veit. Það bólar hins vegar ekkert á alvöru tekjuöflunaraðgerðum. Hvar eru t.d. fyrirheitin úr stjórnarsáttmála um að endurskoða skattmatsreglur til að takmarka tekjutilflutning og skattleggja fjármagnstekjur með eðlilegum hætti? Hvar eru t.d. hvalrekaskattarnir sem hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra kallaði eftir? Og hvers vegna er ekki snert á veiðigjöldunum? Virðulegur forseti. Við vitum alveg hvaða hópar finna mest fyrir verðbólgu, fyrir hækkandi húsnæðiskostnaði og hækkandi matvæla- og eldsneytiskostnaði. Það er tekjulægsta fólkið. Vandinn er að stjórnarmeirihlutinn ætlar líka að láta þennan sama hóp, tekjulægsta fólkið, taka á sig skattbyrðina, hækkandi skattbyrði í aðhaldsskyni. Það virðist vera meðvituð og yfirveguð stefna þessarar ríkisstjórnar að láta skattahækkanirnar lenda þarna. Þannig er ríkisfjármálastefna þessarar ríkisstjórnar. Þannig er þessi fjármálaáætlun. Þetta er hægri stefna í skattamálum og fjársveltistefna gagnvart almannaþjónustu. Thatcherismi. Þetta er áþreifanlegt. Fólk finnur þetta og fólk sér í gegnum allan fagurgala um annað. En þetta þarf ekki að vera svona. Höfum í huga að það eru þingmenn og flokkar hér inni í þessum sal, fleiri en 32 þingmenn hér í þessum sal, sem kenna sig við einhvers konar miðjustefnu, félagshyggju, frjálslyndisstefnu. Og hver segir að við, þessir þingmenn, eigum alltaf að gefa hörðustu hægri mönnunum, neitunarvald, leyfa þeim að ákveða hvað er pólitískt mögulegt og hvað ekki? Gerum hérna smá hugsanatilraun: Við gætum sameinast um að gefa öllum fagurgalanum um bætta þjónustu við börn raunverulegt inntak með fullfjármögnuðum aðgerðum og markvissu átaki gegn biðlistum. Við gætum liðkað fyrir félagslegri húsnæðisuppbyggingu, efnt loforð lífskjarasamningsins gagnvart leigjendum og gert húsnæðissáttmála fyrir landið allt í samstarfi við sveitarfélög eins og hæstv. innviðaráðherra hefur talað fyrir. Við gætum hækkað stofnframlögin í almenna íbúðakerfinu og spornað þannig til langs tíma gegn verðþrýstingi á húsnæðismarkaði. Við gætum jafnvel einhvern tíma seinna á gildistíma áætlunarinnar þegar aðstæður eru hagfelldari efnt Framsóknarloforðið um frístundastyrki fyrir börn, munið þið? Það gleymdist einhvers staðar ofan í skúffu þegar stjórnarsáttmálinn var smíðaður og þessi fjármálaáætlun. Við gætum líka gripið til markvissra aðgerða til að gera það eftirsóknarvert að vinna við heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Stjórnarliðar segja: Þetta snýst ekki um peninga, þetta er bara mönnunarvandi. En það kostar peninga að vinna gegn mönnunarvandanum. Það kallar á rekstrarútgjöld. Þetta segir sig sjálft. Við gætum fjárfest í heimaþjónustu, lært af því sem best gerist þar á Norðurlöndunum til að sporna gegn útskriftarvandanum á Landspítalanum. Við gætum gert þetta og þetta kostar peninga. Vissulega kostar það peninga, það kallar á tekjuöflun og við eigum að vera hreinskilin með það. Þetta kallar t.d. sanngjarnari auðlindagjöld, að við afnemum einhverja af þeim skattafsláttum sem helst gagnast hátekjufólki og voru ræddir hér áðan. Við gætu jafnvel lagt einhvers konar hvalrekaskatt á stöndugustu atvinnugreinarnar eins og jafnvel íhaldið í Bretlandi gerir. Við gætum gert ýmislegt til að girða fyrir skattaglufur og tekjutilflutning og skattlagt fjármagnstekjur með sómasamlegum hætti. Ef Framsóknarflokkurinn meinar eitthvað með boðskapnum um að fjárfesta í fólki og bæta þjónustu við börn og ef Vinstri græn vilja raunverulega auka jöfnuð og taka á loftslagsvandanum þá verða þessir tveir flokkar að slíta sig úr þessari spennitreyju þessarar fjármálaáætlunar, forgangsraða upp á nýtt í ríkisfjármálum og skattamálum. Við höfum val um að gera þetta, að vinna saman að þeim framfaramálum sem flokkarnir, sem flestir þingmenn hér í þessum sal tilheyra, lofuðu kjósendum. Við höfum ekki bara val um það, okkur ber skylda til þess, siðferðileg skylda. En til þess þarf líka pólitíska sköpunargleði og kjark.
Forseti. Á þensluskeiðinu fyrir kóróna veiru faraldurinn, var opinberum útgjöldum leyft að aukast þannig að undirliggjandi afkoma var þegar þá orðið neikvæð. Kórónum verið faraldurinn olli enn meiri tilslökunum og útgjaldaaukningu hjá hinu opinbera og spurningin er hvenær og hvernig á að vinda ofan af þessari þróun. Fjármálaáætlun á að lýsa sýn stjórnvalda á þeim aðgerðum sem grípa þarf til nú þegar kóróna áhrif. Kórinn af veiru faraldursins fara dvínandi, senda skilaboð um sýn ríkisstjórnarinnar í hagstjórn á komandi misserum. Því miður fer lítið fyrir því í þeirri tillögu að fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir Alþingi en skiptir þetta máli skiptir máli að ríkisstjórnin geri grein fyrir sýn sinni til lengri tíma, lýsi fyrir þjóðinni hvernig hátta eigi tekjuöflun og útgjaldaþróun á komandi misserum. Já, það skiptir einmitt miklu máli. Staða ríkisfjármála er eins og áður sagði bágborin umtalsverð efnahagsleg þensla hefur einkennt undanfarin misseri eftir að draga fór úr áhrifum. Kóróna verður faraldursins. Verðbólguhorfur hafa ekki verið verri um margra ára skeið. Samkvæmt fjármálaáætlun sé ríkisstjórnin ekki ástæðu til að grípa til sérstakra aðgerða vegna þessa, senda skilaboð um sýn til næstu ára. Þensla og verðbólga virðist vera vandamál annarra, sennilega Seðlabankans. Vissulega hefur Seðlabankinn hlutverki að stuðla að stöðugleika. Vaxtaákvörðunum Seðlabankans er ætlað að hafa áhrif á eftirspurn og væntingar um verðlagsþróun en í hnattrænum heimi geta ákvarðanir um vaxtahækkanir hér á landi haft áhrif á hegðun fjárfesta erlendis. Hver man ekki eftir vaxtamunarviðskiptum sem keyrðu upp gengi krónunnar fyrir hrun. Lán voru tekin í meintum með lága vexti og endurfjárfest í krónum á háum vöxtum. Ísland getur illa staðist slíkra strauma. Þrýstingur skapast á hækkun krónunnar sem grefur undan samkeppnishæfni og vexti til lengri tíma og síðan skapast hætta á að þegar ofan af þessu er bundið þá verði snörp leiðrétting með tilheyrandi tjóni fyrir þjóðinni. Slík mistök má ekki endurtaka. Seðlabankinn getur ekki eitt staðið vörð um efnahagslegan stöðugleika. Hann þarf stuðning. Þetta benti kollegi minn Gylfa Zoëga á í nýlegri grein í vísbendingu. Lög um opinber fjármál kveða á um að ákveðin grunngildi séu viðhöfð við að meta afkomu og skuldir hins opinbera og grunngildin eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gegnsæi heldur ríkisstjórnin sig við þessi gildi. Svarið er að finna í tillögu að fjármálaáætlun sem er hér til umræðu. Þær eru umfangsmiklar, litlar og óútfærðar innihalda ekki sín um viðbrögð eða sýn um hlutverk hins opinbera í að leiðrétta kúrsinn og breyta litlu svar. Fáum hvorki draga úr þenslu né verðbólguþrýstingi. Ekkert bendir til þess að lærdómur hafi verið dreginn af mistökum fortíðarinnar samkvæmt þessari tillögu. Að fjármálaáætlun á sem sagt að fresta ákvörðunum um ábyrgan rekstur ríkissjóðs og áherslubreytingum í velferðarmálum og skilja það verkefni eftir að tryggja stöðugleika alfarið á borði Seðlabankans. Verkfærakista Seðlabankans er hins vegar takmörkuð. Njóti ekki stuðnings mun hann einfaldlega að þurfa að hækka stýrivexti, þeim mun meira með tilheyrandi þrengingum fyrir skuldsetta einstaklinga og fyrirtæki og fyrrgreindum áhrifum á vaxtamunarviðskipti og til að koma í veg fyrir þau stendur Seðlabankanum fátt annað til boða en að endurvekja gjaldeyrishöft. Ég get ekki túlkað það öðruvísi en að fá aðgerðaleysi og andvaraleysi sem fram kemur í þessari tillögu að fjármálaáætlun sé í raun ákall ríkisstjórnarinnar um endurvakningu gjaldeyrishafta og spurningin er: Eru þingmenn sáttir við þá sýn að einungis með gjaldeyrishöftum sé hægt að viðhalda stöðugleika á Íslandi?
Afsakaðu biðja hana. Mig langar hér við þessa seinni umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar koma inn á nokkur atriði sem ég held að sé nauðsynlegt að hafa í huga núna þegar við afgreiðum þessa fyrstu fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar. Fyrst er auðvitað, held ég rétt að halda því til haga að verklagið, tíminn sem okkur er skammtaður undir þinglok til að ræða þetta gríðarlega yfirgripsmikla mál er auðvitað knappur og það má segja að það sé allt á sömu bókina lært núna undir þessi þinglok, því stærri og umfangsmeiri sem málin eru því knappar er tímanum skammtað. En það er þó þannig, sem betur fer að það er rýmri tími varðandi fjármálaáætlun en önnur þau stóru mál sem ætlunin er af hendi stjórnarmeirihlutans að klára núna á lokasprettinum þar sem m.a. hafa komið fram gríðarmiklar breytingar á málum eftir að þinglokasamninga voru undirritaðir af sjö af átta þingflokkum þingsins sem eiga þingmenn á sæti á þingi. En í því ljósi þá þá held ég til að við lærum af því fyrir næstu ár. Þá verður ríkisstjórnin að hafa betri hátt á og koma fyrr með stóru málin inn svo að hægt sé að gera, eiga ígrundaða umræðu og gera athugasemdir sem nauðsynlegar eru. Frú forseti. Mig langar hér að tæpa á nokkrum atriðum til að byrja með sem eru þeirrar gerðar að stefna og sýn ríkisstjórnarinnar til næstu til kjörtímabilsins alls þó að áætlunin nái fram yfir líftíma ríkisstjórnarinnar. Þá verður að skoða þetta svona sem heildstæða sýn á það sem fyrir það verkefni sem þau verkefni sem ríkisstjórnin ætlar að takast á hendur. Það eru við þekkjum umræðu síðustu vikna sem var töluverð mikil í tengslum við til að mynda í kringum sveitarstjórnarkosningar og þó sérstaklega kosningar til borgarstjórnar þar sem ráðherrar riðu um héruð hverfi Reykjavíkurborgar og skrifuðu undir viljayfirlýsingar með þeim sveitarstjórnarfulltrúum sem pössuðu á móti. Ein þeirra var varðaði þjóðar leikfang þjóðarheill niðri í Laugardal sem síðan kom á daginn að hvergi var getið í fjármálaáætluninni. Annað lýtur að til að mynda endurgreiðslu styrkja í tengslum við kvikmyndaframleiðslu á Íslandi eða sem sagt endurgreiðslu kostnaðar sig og fleira slíkt og hann þannig að þessi þetta plagg er leiðarvísir og gefur nokkuð glögga mynd af því hvert ríkisstjórnin ætlar sér. Það hefur eflaust ekki farið fram hjá neinum umræðan um það hversu illa virðist hafa tekist til við það að innleiða og framkvæma í tengslum við hin ýmsu fram átaksverkefni ríkisstjórnarinnar á liðlega liðnu kjörtímabili sem snúa að framkvæmdum, verklegum framkvæmdum, sérstaklega dvalarheimili, vegaframkvæmdir, Landspítali háskólasjúkrahús og svo mætti lengi telja. Alls staðar eru er framkvæmda hlutinn verulega eftir sem skýrir kannski hversu auðvelt reynist ríkisstjórninni núna að gera tillögu um það í tengslum við breytingartillögu eða nefndarálit meiri hluta um að draga umtalsvert úr framkvæmdahluta fjárveitinga. Það gerist í raun í skjóli þess að litlar að mikill uppsafnaður mikil uppsöfnuð inneign er á framkvæmdaliðnum þar sem ekki hefur tekist að koma verklegum framkvæmdum áfram. Þetta er auðvitað hlutur sem við þurfum að skoða í samhengi við það að að svona umfram geta verktaka flækjustig hvað skipulagsmál og reglur verk byggingargeirann svo mannvirkjageiranum varðar er orðið svo flókið, svo ekki sé nú talað um það nálarauga sem þarf að þræða stórar verklegar framkvæmdir í gegnum á forsendum umhverfismats. Við erum komin á einhvern veginn á þann stað að ég held að við verðum að horfa heildstætt á og reyna að átta okkur á hvað það er sem líklegt er til að koma málum á hreyfingu aftur því að það er óhollt bæði fyrir fyrirtæki landsins, innviðina og heimili og í rauninni ríkissjóð af sú jafn illa gangi og raunin er með að koma innviðaframkvæmdum áfram og á koppinn og það er. Það er í rauninni sorglegt að núna, ef við horfum bara á flóru öflugra verktakafyrirtækja sem er að störfum í dag, þá er hún ekkert mikið fjölbreyttari, því miður heldur en á fyrstu árunum eftir hrun. Það segir manni að það er svona: Vantar kjarkinn til þess að byggja upp ný öflug félög, stækka lítil og millistór flugfélög og þar fram eftir götunum af því að óvissan er svo mikil varðandi umfang framkvæmda hverju sinni. Tafir og annað slíkt sem við þekkjum nú bara þrautagöngu vegaframkvæmda í Teigsskógi. Tafir eru þannig að það þarf býsna öflug og vel fjármögnuð fyrirtæki til þess að ráða við slíka til að ráða við slíkt hökt og í því ljósi vil ég hvetja ríkisstjórnina til þess að reyna að koma á einhverju svona tryggari framtíðarsýn heldur en við höfum notið núna um alllangt skeið. Staðreyndin er sú að með samgönguáætlun, annars vegar framkvæmdaáætlun til 5 ára og hins vegar langtímaáætlun til 15 ára, þá ásýnd að vera nokkuð vel innrömmuð en raunin er önnur. Það er alveg gríðarlega mikil hliðrun innan þess kerfis, ef svo má segja, samgönguáætlunar á verkefnum og fjármunum sem gerir það að verkum að við finnum okkur í þeirri stöðu eins og núna er að það er gríðarlegur uppsafnaður gríðarlega uppsafnaða fjárveitingar sem hefur ekki tekist að koma í vinnu hefur ekki tekist að koma því verkefni. Sama á við, ef við horfum á uppbyggingu til að mynda dvalarheimila landið um kring sem var blásið til mikillar sóknar í, ætli það hafi ekki verið 2011, 12, eitthvað svoleiðis, þar sem átti að spýta verulega í og halda síðan áfram. En við þekkjum öll á umræðunni og bara biðlistum og því hvernig brennur á að það er mjög fjarri því að tekist hafi til að koma slíkum verkefnum áfram. Síðan eru mál sem snúa að almennum innviðaframkvæmdum sem ef við horfum bara á það að flytja rafmagn þá hefur ekkert þokast frá því í aðventu óveðrinu í lok árs 2019 í desember 2019. Þá voru uppi mikil áform í framhaldinu um það að einfalda regluverk og gera það einfaldara að eiga við framkvæmdir, línulagnir koma rafmagni á milli svæða og þar fram eftir götunum, styrkja byggðalínuna og við þekkjum þetta allt saman. En staðreyndin er sú að enn daga verkefni sem þessi uppi hér og hvort það er of ósamstætt ósætti milli stjórnarflokkanna eða andstaða annars staðar í þinginu eða hreinlega bara í kerfinu. Ég átta mig ekki alveg á því hvar það hvar hún liggur. En allt þetta gerir okkur erfiðara fyrir um að nýta það þá orku sem við erum að framkvæma með hagkvæmustum hætti. Það gerir okkur erfiðara fyrir að tryggja að þessar svæðisbundnu eyjur virki hvað raforkuflutning varðar þannig að raforkuöryggi sé með forsvaranlegum hætti. Allt eru þetta þættir sem ég hef talið upp núna sem eru þeirrar gerðar að það velkist enginn sem hefur skilning á því að rafmagnið verður ekki til í innstungunni eða kjötið í frystinum í Bónus, að það velkist enginn í vafa um það að þessar framkvæmdir og það að ná utan um þennan framkvæmdahluta opinbera kerfisins er eitt það mikilvægasta sem við okkur blasir akkúrat núna og því miður þá hræða sporin illilega frá síðasta kjörtímabili og mér finnst það ekki hafa tekist vel til á þessu fyrsta þingi þessa kjörtímabils. Hvað hvað þetta varðar og ég bara fyrir þá sem hlusta á. Þá vil ég hvetja ríkisstjórnina til þess að til að færa mál til betri vegar, því að staðan eins og hún er núna er algjörlega óásættanleg. Því um leið og ég segi þetta þá held ég að það sé enginn þingmaður sem situr á þingi núna sem heldur því fram að staða innviða á Íslandi, ef við horfum á þessa grunninnviði, vegir, samgöngumannvirki, hafnir, flugvellir, flutningskerfi raforku, svo dæmi sé tekið. Það er enginn sem heldur því fram að þessi kerfi hafi verið þeim, hafi verið viðhaldið og þau endurnýjuð og framkvæmt innan þeirra með þeim hætti sem nauðsynlegt er á síðustu. Ja, við skulum segja á tíu árum þannig að sú innviðaskuld en safnast hratt upp. Það er miklu auðveldara að sýna fram á góðan árangur í hagtölum ef þú leyfir innviðaskuld inn að vaxa jafnt og þétt og setur kíkinn fyrir blinda augað hvað það varðar að þörfin viðhaldsþörfin og endurfjárfestingar þörfin er ekki bara að hún vaxi ár frá ári heldur bætir enn og í vegna þess að viðhaldi er ekki sinnt. Það er sama og á við um fjármál ríkisins. Við þekkjum sjónarmið svo ég fari yfir í aðra þætti. Við þekkjum sjónarmið til að mynda sem grái herinn hefur sett fram þar sem niðurstaða útreikninga þeirra er að af ellilífeyrisþegum landsins séu hafðir rúmir 45 milljarðar á ári á grundvelli skerðinga sem grái herinn telur óréttmætan óréttmætar. Það er það einfaldar mjög að láta bókhaldi líta vel út. Ef slíkur liður einn og sér með mjög umdeildum skerðingum er að lækka árleg útgjöld um 45,5 milljarða, minnir mig að talan sé síðan, ef við bætum ofan á innviðaskuld sem safnast upp jafnt og þétt þá erum við að tala um heildaráhrif af þáttum sem þessu upp á gríðarlegar upphæðir og á sama tíma og leggur fjármálaráðherra fram fjárlög þar sem er sérstaklega teknir saman skattafslættir eins og þær skattstyrkir held ég að hugtakið sem er notað þar sem það er svo gengið svo lágt að þar er því haldið fram að vara sem er í lægra virðisaukaskattsþrepi. Það sé sérstakur afsláttur ríkissjóðs af því að það sé sérstakur afsláttur ríkissjóðs að munurinn á hærra og lægra skattþrepinu. Þarna kemur í gegn þessi sýn, að ríkissjóður eigi þetta allt saman með einum eða öðrum hætti. Við séum einhvern veginn hér Ástráð hlaupahjóli landsmenn og fyrirtæki sem hafi það eina hlutverk að skila sem mestu af þeim tekjum sem af því sem við ávinnum okkur með okkar störfum í ríkissjóð sem á þetta allt á endanum, hvort sem er einhver sýn sem ég skil ekki að sé viðvarandi og innprentuð í ríkisstjórn sem hefur í að svona miklu leyti í undanförnu undanfarinn áratug rúman verið undir forystu Sjálfstæðisflokksins hvað fjármálaráðuneytið varðar. Þannig að ég held að við verðum með einhverjum hætti að koma okkur út úr þessu fari nú. Ef við förum aðeins yfir í málefnasviðin eru hér mér hugleikin samgöngu og fjarskiptamálin, 11. liður áætlun. Það er auðvitað þannig að það, þó að skorið sé niður núna í framkvæmda hlutanum er það kannski fyrst og fremst verið að skera niður svona inneign sem hefur myndast á uppgjörs reikningum Vegagerðarinnar hér og það er eflaust eitthvað til viðbótar í meginmálin atriðum liggur þar, held ég. Það er þannig að hæstv. innviða ráðherra svaraði loksins fyrirspurn skriflegri sem ég sendi til hans núna fyrir ekki löngu síðan sem hafði tekið hartnær ár að svara þar sem var reynt að draga fram hvernig framlög til vegagerðar hefðu þróast að teknu tilliti til umferðar og þróun vergrar landsframleiðslu. Þá auðvitað kemur fram allt önnur mynd heldur en þegar verið er að bera saman tímabil krónu fyrir krónu hvað framkvæmdaþætti varðar þar sem í fyrsta lagi er verðlagsspár aðlagað að sjálfsögðu þar sem í fyrsta lagi er verið að bera saman tímabil og framkvæmdir þar sem, eins og við þekkjum, verða framkvæmdir dýrari jafnt og þétt, bara einfaldlega vegna aukinna krafna í umhverfismálum, í öryggismálum og hinum ýmsu ýmsum þáttum sem snúa að hönnun þannig að jafnt og þétt verða vegaframkvæmdir dýrari en svo. Myndin sem teiknaðist upp í þessu svari var sú að það er verið að veita miklu minni fjármunum til nýframkvæmda á vegum heldur en áður var ef við tökum tillit til umferðar og þess hvernig verg landsframleiðsla hefur þróast og það er mér þótti gott að þessar upplýsingar lægju fyrir því að þær auðvelda okkur að ræða þessi mál á svona staðreynda grundvelli og það kom auðvitað á daginn það sem mann grunaði að allar yfirlýsingar um mestu framkvæmdaár allra tíma á á liðnu kjörtímabili, þær yfirlýsingar væru á misskilningi byggðar því að auðvitað verðum við að skoða þetta í samhengi við það samfélag sem er verið að verið er að sinna og þjónusta og á sama tíma hefur náttúrlega þessi gríðarlegi fjöldi ferðamanna bæst á vegakerfið með þeim áhrifum sem það hefur og ofboðslegu aukningu í þungaflutningum, sem er auðvitað bara hluti af því að styðja við þá verðmætasköpun sem er að eiga sér stað í samfélaginu, þekkjum það best vestan af fjörðum og alla þá miklu flutninga á á laxi sem þaðan þau stafa nú. Ég held að það sé ekki hægt að fara í gegnum þessa umræðu öðruvísi en að nefna orku og umhverfismál. Þar hefur mér þótt í umhverfis hlutanum, svona fókusinn, ekki alltaf vera réttur að fer gríðarleg orka í að eiga við þá hluta umhverfismálanna sem annaðhvort eru dálítið að þróast af sjálfu sér, eins og nýorku væðing bílaflotans þar sem þróun í framleiðslu erlendis, hönnun og þróun bíla, stóru framleiðendanna ræður miklu meiru um heldur en ákvarðanir sem við tökum hér upp á það hvort raunhæft er að og hvenær verður raunhæft að losna við við bíla sem eru knúin er af jarðefnaeldsneyti og svona til að hægja á þeirri þróun. Þá voru teknar mjög undarlegar ákvarðanir hér í í desember síðastliðnum sem snúa að tengil tvinn rafmagnsbílum. En það er umræða sem ég hef eytt allt of mörgum orðum í hingað til og ég vona að núna við þessi þinglok klárist í öllu falli að auka, stækka kvótann sem snýr að rafmagnsbílunum eins og lofað hafði verið og gengið út frá. En það eru loftslagsmálin. Þau verða ekki leyst nema á forsendum rannsókna og þróunar. Við eigum að styðja við slíka vinnu en við eigum ekki að eyða orkunni í það að blanda í að banna plastpoka, koma pappa rörum í munn allra landsmanna og þar fram eftir götunum og á sama tíma þá eigum við að taka ábyrgð á eigin sorpi og vinna hér að innleiðingu lausna á grundvelli þingsályktunartillögu Miðflokksins sem hefur verið lögð ítrekað fram, fyrst af fyrrverandi þingmanni, Karli Gauta Hjaltasyni, og síðan af þeim sem hér stendur á nýju þingi þar sem við horfum til þess að nýta okkur hátækni, lausnir, hvað, hvaða sorp sorpbrennslu varðar. Við sjáum bara, mig minnir að það sé á amma er í Köben þar sem það er snyrtilegasta húsið á svæðinu, sorpbrennslan og skíðabrekku á þakinu í þessu fjallað lausa landi þannig að ég bara hvað umhverfis og orkumálin varðar hvað umhverfismálin fyrst og loftslagsmálin varðar. Þá verðum við að fara að einsetja okkur að setja orkuna og peningana þangað sem við gerum mest gagn um, ekki að eltast elta sýndarmennsku í þessum efnum. Síðan þegar kemur að orkumálunum þá er ánægjulegt að nú sé loksins eftir hark frá 2016 að takast að afgreiða rammaáætlun ef fram heldur sem horfir. En ég vil samt halda til haga gagnrýni minni á það að það er ótækt að rammaáætlunin sé að koma til umræðu núna á lokadögum þingsins og eftir að þinglokasamninga við sjö af átta þingflokkum voru undirritaðir þá komi fram býsna mikil breyting í formi nefndarálits meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, sem er reyndar ekki allur. Meiri hlutinn stendur að, en það er bara upp á verklag þingsins og samvinnunnar hér inni. Þá held ég að það geti haft neikvæð áhrif til lengri tíma en þá að orkumálunum sjálfum. Það er auðvitað æði sérstakt á sama tíma og vestur Evrópa kallar á orku og verður að verða sér úti um meiri orku til að losna undan ægivaldi rússnesks plús viðskipta við Rússland, bæði í formi olíu og gass, þá séum við hér heima, ekki bara banna olíuvinnslu í landgrunninu heldur að banna rannsóknir þetta. Auðvitað dettur þetta. Þetta er svo galið ef við horfum bara til frænda okkar í Noregi sem fyrir bara nokkrum vikum síðan gáfu, ef ég man út 54, ný rannsóknar og vinnsluleyfi fyrir olíu 54 ný leyfi. Á sama tíma erum við hér í einhverjum bjánaskap að banna rannsóknir. Við erum ef það eru einhver forréttindi sem Ísland, íslenska þjóðin nýtur, þá er það aðgengið að endurnýjanlegri orku og ég held að við séum einhvern veginn farin að nálgast þessi forréttindi sem ég leyfi mér að kalla af ákveðnu virðingarleysi á sama tíma og þjóðirnar sem við helst líta til og berum okkur saman við er að gera allt sem þeir mögulega geta til að auka orkuframleiðslu og gera allt á mikinn kostnað úr ríkissjóðum landanna til þess að auka hlut grænnar orku. Þá leggjumst við þver hér heima á Íslandi. Það eru fjórar atrennur til að koma rammaáætlun í gegnum þingið þegar rammaáætlun er afgreidd. Þá er tekinn slagur um hvern einasta þátt nýtingarflokks. En það má ekki nefna verkefni sem fara í verndarflokk einu orði eftir að eftir kostur er kominn þangað. Við verðum einhvern veginn að komast út úr þessu vegna þess að ef við ætlum að setja okkur á háan hest að ef það er einhver meining manna með áhyggjum af loftslagsmálum og hlýnandi veðurfari og ef það er einhver tiltrú að þær aðgerðir sem er verið að grípa til hafa einhver áhrif, þá getum við ekki skilað auðu hvað það varðar að nýta þær orkuauðlindir sem eru hér í bakgarðinum hjá okkur. Það blasir við hvað við eigum marga góða vatnsaflskosti, ónýtta hvað við eigum bara marga góða jarðhita, kosti ónýtta og það er einhver forréttinda blinda, svo ég noti hugtak sem ég kannski hef ekki. Þeir eru ekki nógu tamt að nota. En ég ætla að leyfa mér að nota í þessu samhengi. Það er einhver forréttindablindu að hafna því hlutverki okkar að framleiða græna umhverfisvæna orku. Við sjáum bara áhrifin sem það hefur á galtóman borga sig t.d. þar sem allt í einu falla inn milljarðar sem enginn gerði ráð fyrir vegna hækkunar á álverði. Við erum ekki bara að framleiða græna orku sem hugsast getur heldur er á Íslandi er framleitt grænasta ál í heimi um vera stolt af þessu, ekki sífellt á flótta og reyna að tala sjálf okkur niður eins og svo margir gera að mér þykir þannig að skilaboðin sem ég vil leggja inn í þessa umræðu er: Við verðum að setja meiri fókus á verðmætasköpun og að aukin verðmætasköpun sé jákvæð í öllu tilliti, leyfi ég mér að segja, því það er auðvitað þannig að án verðmætasköpunar, án öflugra fyrirtækja sem geta borgað góð laun, skilað arði, fjárfest og þetta allt saman án þeirra, þá verður engin velferð í þessu þjóðfélagi. Það verður ekkert betra velferðar og heilbrigðiskerfi verður ekki verða ekki öflugri menntakerfi o.s.frv. þetta byggir allt á því að við nýtum auðlindir landsins og hugviti sem í okkur býr og gerum það mesta úr því. Ef við gerum það ekki þá er tómt mál um að tala að vera að gagnrýna það að það sé verið að draga úr fjárveitingum í þetta og hitt í fjármálaáætlun til 5 ára eða fjárlögum hvers árs. Við verðum að setja fókusinn á verðmætasköpun. Það er eina leiðin fram á veginn. Mig langar hér örsnöggt að fara inn á heilbrigðismálin eru auðvitað nokkur nokkrir þættir sem eða nokkrir liðir, fjármálaáætlun sem falla þar undir. Ég vil sérstaklega nefna málefni eldra fólks og dvalarheimilin og skortur á rýmum þar og hversu illa hefur tekist að framfylgja þeim markmiðum sem sett voru og hafa einhvern veginn lifað áfram en aldrei komist í framkvæmd og við þekkjum bara hver hvert okkar úr sínu sveitarfélagi og nærsvæðum að það er alls staðar sama sagan alls staðar. Fólk kemst aldraðir, komast helst ekki inn á dvalarheimili fyrr en ja, það er ég ætla ekki að segja að það styttist í líknandi meðferð en svona. En ástand og líkamleg heilsa er orðin mjög slæm og þetta er ekki það umhverfi sem við viljum búa eldri borgurum þessa lands og á meðan menn koma sér ekki af stað og ná í skottið á sér hvað uppbyggingu dvalarheimila varðar þá verður að auka fjölbreyttari þjónustu sem gerir fólki mögulegt að lifa með reisn heima hjá sér til þess tíma að pláss er til reiðu. En einhvern veginn erum við á sama stað með þessi mál, því miður, og með svo margt annað í heilbrigðiskerfinu hjá okkur að á undanförnum misserum hafa biðlistar fátt gert annað en lengjast jafnt og þétt. Það er ekkert annað sem ekkert sem bendir til annars en að það verði í rauninni áfram og inni í þessum kerfum er alveg ofboðsleg sóun eins og við þekkjum bara af umræðunni um svokallaðan fráflæðisvanda á Landspítalanum, ekki eyða tíma í að fara yfir hvað það þýðir. Við þekkjum það öll en það er verið að það er verðmætan leki út um allt sem gerir ekki neitt annað heldur en að skapa tjón bæði líkamlegt, andlegt og fjárhagslegt, bæði hjá heimilum landsins, fyrirtækjum og ríkissjóði. Þetta vildi ég hafa sagt um þetta. Nú undir lok þessarar ræðu vil ég nefna stuttlega húsnæðis og skipulagsmál. Ég held að það hefði verið til mikilla bóta, sennilega eina breytingin á Stjórnarráðinu sem er til bóta, að skipulagsmálin hafi verið færð undir sama ráðuneyti og sveitarfélög. Skipulagsmál, mannvirkjamál og málefni sveitarfélaga hafi verið færð undir sama ráðuneyti en þá er líka nauðsynlegt að nota samhæfinguna sem í því felst til að bæta kerfið. Það lagast ekkert við það að kerfið sé allt komið undir sama hatt ef kerfið er ekki lagað. Þetta þurfum við að gera til þess að ná því fram sem ég nefndi í byrjun ræðu minnar, að við verðum að auðvelda framkvæmdir, bæði stórar og litlar opinberar framkvæmdir og ekki síður framkvæmdir einkaaðila, t.d. er varðar uppbyggingu húsnæðis landið um kring sem vantar svo sárlega þessi árin. Þá tekur til máls háttvirtur sé.
Frú forseti. Nú þegar við ræðum tillögu til fjármálaáætlunar fyrir árin 2023–2027 er ekki annað hægt en að byrja á að setja þetta í samhengi við aðstæður. Við ræðum þetta mál nú eftir að þingstörfum átti að vera lokið þetta stóra mál sem þingið hefði eflaust viljað verja allmörgum dögum í að fara almennilega yfir, enda sýnir reynslan að fjármálaáætlanir hafa oft og tíðum ekki staðist ef hugsanlega þingið hefði fengið betri tíma til að fara í gegnum þær í gegnum tíðina hefði mátt lagfæra þær eitthvað. En að þessu sinni er þetta mjög alveg einstaklega seint fram komið og þingið hefur mjög lítið svigrúm, raunar búið að semja tækifæri flestra þingmanna frá þeim til að ræða þetta mál eins og svo mörg önnur sem eru enn óafgreidd á þessu þingi, fjármálaáætlun, jafnvel þó að hún hafi komið fyrir fram, en í þetta skiptið hefur ítrekað ekki staðist hjá þessari ríkisstjórn. Fyrir því kunna að vera ýmsar ástæður. Að sjálfsögðu skal ekki lítið gert úr því að heimsfaraldur inn sem í rauninni tók samfélagið að miklu leyti úr sambandi í tvö ár, hafði sitt að segja, en bæði fyrir þann tíma og eftir hafa áætlanir þessarar ríkisstjórnar ekki staðist og fjármálaáætlun oft á tíðum verið notuð. Hann var fyrst og fremst til þess að útskýra það hvað ríkisstjórnin langar að gera til lengri tíma litið og að færa erfiðari aðgerðir, sparnað og slíkt fram í tímann en geta sérstaklega auðvitað í aðdraganda kosninga, eins og dæmin sanna, varið meiri peningum í framkvæmdir til til skemmri tíma. Það er talandi um þetta mjög áhugavert að sjá töflu hér í þessari þingsályktunartillögu sem lýsir því hvernig ríkisstjórnin ætlar í ljósi breyttra aðstæðna að spara á ýmsum sviðum en sparnaðurinn á einu sinni sem oftar fyrst og fremst að koma fram eftir næstu kosningar. Það er auðvelt fyrir ríkisstjórn að spara fyrir komandi ríkisstjórn eða lýsa áformum um sparnað eftir kosningar en kannski erfiðara að bera ábyrgð á því að spara í til til skemmri tíma. Þannig sjáum við hér, frú forseti, í þessari töflu sem ég vísaði til, að hlutir á borð við við æðstu stjórn ríkisins, utanríkismál, samgöngu og fjarskiptamál, alveg sérstaklega, menningu, listir, íþrótta og æskulýðsstarf, framhaldsskólastigið, háskólastigið, önnur skólastig, stjórnsýslu, mennta og barnamál, hjúkrunar og endurhæfingarþjónusta, til að nefna dæmi hér á að eiga sér stað verulegur sparnaður en hann á að koma til eftir fimm ár eða svo. Á meðan ætlar ríkisstjórnin að halda sínu striki en eftir því sem hann best getur nema hvað auknar álögur verða lagðar á borgarana og þetta mun vera gert í ljósi breyttra aðstæðna og aðstæður eru vissulega breyttar. En af því að sérstaklega er vísað í í stríðið í Úkraínu og ekki að ástæðulausu þá hófst það stríð, því miður ekki núna í síðustu viku. Það hefur staðið núna í ja hátt í fjóra mánuði og þess vegna er sérkennilegt að ríkisstjórnin komi nú fram með þessa tillögu sem hún kynnir eins og eitthvað sem hafi verið sett saman í flýti til þess að bregðast við óvæntum aðstæður en áður en stríðið hófst og þær miklu afleiðingar sem það hefur haft á efnahag Íslands og annarra vestrænna ríkja. Þá var þegar orðið ljóst að áætlanir ríkisstjórnarinnar gengju ekki upp. Það var þegar komin af stað verðbólgu til að mynda og fyrirtæki áttu þegar í vandræðum vegna þeirrar miklu gjaldahækkana sem þau höfðu staðið frammi fyrir frá því þessi ríkisstjórn tók við nánast en þetta er kynnt sem leið. Þessi tillaga leiði til þess að bregðast við þessum sérstöku aðstæðum. En það að bregðast við verðbólguskoti, óvenju mikilli verðbólgu síðustu misseri og væntanlega jafnvel enn meiri verðbólgu næstu misseri, að bregðast við því með því að hækka enn álögur á íbúa landsins sem fá minna fyrir launin sín þurfa að borga meira fyrir vörur og þjónustu. Það er óneitanlega dálítið sérkennileg nálgun hjá þessari ríkisstjórn. Á sama tíma hefur hún ekki tekið í mál að koma til móts við almenning með því að lækka álögur á þá sem það væri hægt og hefur verið gert, reyndar í ýmsum Evrópulöndum, til að mynda þær miklu álögur sem leggjast nú á eldsneyti og það er mikilvægt að hafa í huga að eldsneytisverð hefur ekki bara áhrif á heimilin á fólk sem þarf að komast leiðar sinnar á bíl og hafi mjög mikil áhrif, þar á heimilisbókhaldið lán heimilanna. Fyrir vikið og o.s.frv. þetta hefur í rauninni áhrif á allt hagkerfið. Orkukostnaður dreifist. Hækkun á orkukostnaði dreifist líklega meira en flest annað hratt út um hagkerfið. Allt orka kemur alls staðar við sögu í í flutningum á vörum og í flutningum vegna þjónustu og tannhjól hagkerfisins, smurð með orku. Þótt við Íslendingar séum svo heppnir að eiga mikið af endurnýjanlegri orku og nýtum hana til að framleiða rafmagn að mestu leyti og getum hitað húsin 90% húsa í landinu með jarðvarma. Þá breytir það því ekki að að eldsneyti kemur hreinlega alls staðar við sögu í hagkerfinu eins og það að ríkisstjórnin skuli hafa jafnt og þétt aukið gjaldtöku, álögur á eldsneyti og þar með í rauninni dregið úr ráðstöfunartekjum heimilanna eftir að búið er að kaupa nægjanlegt eldsneyti og þar með hækkað hina ýmsu vöru og þjónustu og svo bætt á öllum þessum grænu gjöldum. Frú forseti. Enginn endir á því hvað menn geta fundið upp af nýjum gjöldum og að því er virðist tekjustofnum að mati ríkisstjórnarinnar og kalla sig bara græn og nota það sem afsökun fyrir því að hækka álögur á almenning eða alla vega allar þessar hækkanir og nýju gjöld af auðvitað ýtt undir verðbólgu, verðhækkanir í samfélaginu svo að núna þegar kemur þetta mikla verðbólguskot, m.a. vegna stríðsástand ástandsins í Evrópu, þá er mjög skrýtið að ríkisstjórnin skuli ekki einu sinni hugleiða það að draga aðeins úr þessari viðbótar skattlagningu sem gæti strax haft töluverð áhrif sem, eins og ég nefndi áðan, mundu fljótt dreifast út um allt hagkerfið og m.a. halda aftur af hækkun verðtryggðra lána. Við sjáum líka í þessari áætlun það sama og við höfum séð aftur og aftur í áætlunum ríkisstjórnarinnar og alltaf verið að bíða eftir að breyttist ekki staðið við þau fyrirheit sem gefin hafa verið fyrirheit sem voru gefin jafnvel fyrir mörgum árum síðan. Þar ætla ég einkum að nefna tvennt, annars vegar þau loforð sem eldri borgarar fengu á sínum tíma um að dregið yrði úr skerðingum en skerðingar ákveðnar skerðingar afnumdar og hlutur þeirra réttur. Ég lofaði því sjálfur árið 2014, 17. júní hérna úti á Austurvelli, að ríkisstjórnin myndi leiðrétta kjör eldri borgara og takast á við þessar skerðingar sem höfðu verið settar á kjörtímabilið á undan þegar búið væri að ráðast í í þær efnahagsaðgerðir þegar stóru efnahagsaðgerðir sem þá stóðu fyrir dyrum, ef við sæjum til lands með stöðu ríkissjóðs. Þessar aðgerðir, þær heppnuðust haldið, held ég betur en nokkur þorði að vona en enn hefur ekki verið staðið við þetta loforð gagnvart eldri borgurum. Það hefur þó verið ítrekað nokkrum sinnum, m.a. núverandi hæstv. fjármálaráðherra sendi slík loforð út í pósti fyrir síðustu kosningar en enn skortir algerlega á að í þessari fimm ára á áætlanagerð ríkisstjórnarinnar eitt árið enn að komið sé til móts við eldri borgara og hlutur þeirra leiðréttur. Hitt atriðið sem mér hefur þótt vanta aftur og aftur hjá þessari ríkisstjórn. Ég verð reyndar, frú forseti, að nefna fleiri, líklega enn en þetta eru þau tvö sem ég vildi byrja á. Hitt atriðið af þeim tveimur sem ég vildi byrja varðar byggðamálin, byggðaþróun í landinu sem hefur verið algjörlega vanræktur málaflokkur í tíð þessarar ríkisstjórnar. Þó má finna hér víða í þessari tillögu fullyrðingar um það að það sé mikilvægt að fjárfesta í einu og öðru sem varðar byggðamála hans án þess að það sé sett sérstaklega í samhengi við það. En það er til að mynda fjallað töluvert um mikilvægi þess að styðja við þróun á uppbyggingu samgönguinnviða og raforku, innviða og slíkt og að slíkar fjárfestingar séu hagkvæmar sem það vissulega er. En svo gerist ekkert í því. Við fáum bara ár eftir ár og nýja fimm ára áætlun þar sem talað er um mikilvægi hluti á borð við byggðamál og samgöngumál og slíkt. En það gerist ekkert í því. Það er eins og menn annaðhvort trúi ekki því sem þeir leggja fram sem rök eða ætli ekkert að gera með það annað en það að flagga því enn eina ferðina enn að í framtíðinni verði hvernig hugsanlegt gert þetta tengist. Þetta atriði sem ég nefni nú tengist því sem að mínu mati og mér hefur verið tíðrætt um þetta. Ég veit það, frú forseti, en það verður ekki of oft sagt af því að þetta lagast ekkert eiginlega frá því ég byrjaði í stjórnmálum eða alveg frá því byrjað að stjórnin fái áður en ég byrjaði í stjórnmálum hefur verið tíðrætt um það að helsti vandinn við fjármála, áætlanir hjá ríkinu, sé sá að menn líti ekki í áætlanagerð sinni nógu vel, nógu mikið til til langtímaáhrifa og til heildaráhrifa. Til að nefna dæmi um hvað ég er að fara með þessu, nefna dæmi eina ferðina enn því eins og ég nefndi þá hef ég talað töluvert um þetta. Þá virðast stjórnvöld eiga mjög erfitt með að reikna ávinninginn af því að ráðast í hagkvæmar framkvæmdir sem spara borgurunum peninga, framkvæmdir sem ýta undir verðmætasköpun og slíkt vegna þess að það er ekki hægt að setja nákvæma tölu á það. En menn hins vegar setja nákvæma tölu á kostnaðinn við það að ráðast í framkvæmdina. En af því að það er erfitt að segja nákvæmlega hverju það skilar þó að það sé hagkvæmt eins og viðurkenndir hér. Það er einfaldlega litið fram hjá því í mörgum tilvikum. Þetta blandast inn í svo ótal margt, m.a. fyrra dæmið sem ég nefndi um stöðu eldri borgara. Þar er raunin er sú að það er litið á sem hreint tap fyrir ríkið að leyfa eldri borgurum að vinna lengur til að mynda eða að draga úr hjá leyfa þeim að vinna lengur og draga þar með úr skerðingum. Sama á við um aðrar skerðingar eldri borgara. Það er einhvern veginn litið á það sem svo að það að draga úr þessum skerðingum feli í sér hreint tap fyrir ríkið. Ekki er tekið með í reikninginn að sá hvati sem felst í því fyrir eldri borgaranna að vinna meira, búið til meiri verðmæti fyrir samfélagið, nýta sína reynslu og þekkingu, greiða skatta lengur, ótal þættir sem skila raunverulegum tekjum til ríkisins. En það er bara einblínt á aðra hliðina og í báðum þessum þáttum sem ég tók sérstaklega fyrir stöðu eldri borgara og byggðamálin. Þá mundi held ég afstaða stjórnvalda og ákvarðanataka breytast mjög verulega ef menn leyfðu sér að áætla ávinninginn af því að annars vegar á landið allt til að vinna saman sem eina heild og þann gríð, þá gríðarlegu verðmætaaukningu sem kæmi út úr því eða sparnaðinn fyrir samfélagið af því að koma í veg fyrir að að landbúnaður leggist af á stórum svæðum eða auka tekjur samfélagsins af því að draga úr ósanngjörnum óhagkvæmum skerðingum á eldri borgara. Ef menn ætla að taka skynsamlegar ákvarðanir þurfa þeir að líta á heildarmyndina og þeir þurfa að líta á langtímaáhrifin. Það hefur verið mikill skortur á því. Talandi um það að líta fram á veginn þá gerir ríkisstjórnin nú ráð fyrir mjög verulega lækkandi hagvexti og sýnir hér í töflu að spáin um hagvöxt samkvæmt Hagstofu Íslands sé 4,6% árið 2022, 2,7%, 2023 og 2,2% 2024 aðrar spár. Það er frá Seðlabanka Íslands og meðaltal greiningaraðila, eins og það er orðað hér, eru mjög á sama veg. Og hver eru viðbrögðin við þessu hjá ríkisstjórninni? Þau eru þau sem ég lýsti hér í upphafi, að auka álögur á almenning á sama tíma og verðbólga eykst og hagvöxtur minnkar. Þá er bætt í álögur á vinnandi fólk á Íslandi og reyndar fleiri því hin ýmsu gjöld halda áfram að hækka og það er nú eiginlega talið. Ríkisstjórnin virðast telja sér sérstaklega til tekna að ætla að halda áfram að hækka gjöld. En í kaflanum breytingartillögur segir, með leyfi forseta: Eins og rakið hefur verið í áliti þessu hafa efnahagshorfur breyst töluvert frá því að áætlunin var lögð fram upphaflega áætlunin, en nú er gert ráð fyrir töluvert hærri verðbólgu heldur en miðað var við í forsendum gildandi þjóðhagsspár Hagstofu Íslands því og því ljóst að gerð tillaga um að upp að því ljóst. Í því ljósi er gerð tillaga um að uppfæra áætlunina. Í breytingartillögum meiri hlutans er tekið tillit til þess bæði á tekju og gjaldahlið áætlunarinnar. Einnig er stefnt að því að nýta uppsveifluna í hagkerfinu. Skal lesa þetta aftur. Frú forseti. Einnig er stefnt að því að nýta uppsveifluna í hagkerfinu til að draga hraðar úr halla ríkissjóðs heldur en ráð var fyrir gert sem er í samræmi við markmið peningastefnunnar um að lækka verðbólgu með því að draga úr þenslu í hagkerfinu. Hér rekst eitt á annars horn. Annars vegar er verið að gera ráð fyrir mjög umtalsverðum samdrætti í hagvexti. Það er réttara sagt að hagvöxtur minnki umtalsvert og hins vegar er talað um að nýta uppsveifluna til þess að aukaálögur á almenning, krónutölugjöldin, eru t.d. nefnd hérna sérstaklega og birt tafla krónu, tölu, gjöld, uppfærð með hliðsjón af spá, verðlag. 2023,3 milljarðar hækkar jafnt og þétt og upp í fjögurra nokkurrar sérstakrar gjaldabreytingar. Það er nú meira hvað ríkið getur fundið upp ný gjöld eins og ég gerði að umtalsefni hérna áðan. En það sem hér er kallað nokkurra sérstakra gjaldabreytingar fara á tímabilinu úr 2,7 milljörðum kr. í 6,5 milljarða og annað er eftir þessu. Ég hreinlega átta mig ekki á hinum megin hugsuninni í þessari áætlun ríkisstjórnarinnar þar sem takast á við á takast á við verðbólgu með því að leggja enn meiri álögur á almenning, fórnarlömb verðbólgunnar og ætla að nýta uppsveifluna eins og það er kallað á sama tíma og spáðir jafnt og þétt minnkandi hagvexti.
Frú forseti. Mig langar hér með aðeins fyllri hætti en áðan að koma inn á þátt samgöngu og fjarskiptamála. Það hefur vakið töluverða athygli mína og gerði það þegar fjármálaáætlunin var lögð fram að gert var ráð fyrir frá árinu 2023 til ársins 2027 mundu fram framlög til samgöngu og fjarskiptamála lækkað um 14,4%. Ég er mjög fylgjandi aðhaldi í ríkisrekstri og þætti gott ef menn sæju fram á 14,4% lækkun útgjalda á ýmsum rekstrarþáttum hins opinbera. En mér þykir mjög slæmt að sjá 14,4% samdrátt yfir fimm ára tímabil í þeim þætti opinberra fjármála sem er að stærstum hlutfalli framkvæmdir og viðhald. Þarna væri raunverulega þörf á að auka í eins og málin standa. Þá segja menn og eflaust einhverjir jafn. Það er allt of mikið að gera í samfélaginu núna. Það fást ekki verktakar og verðin hækka tímabundið hækkað núna verði vissulega vegna hækkunar á verði aðfanga en verð vegna þjónustu verktaka eru fyrst og fremst, eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan, að hækka vegna þess að markaðurinn er svo lítt fyrirsjáanlegur. Menn hafa ekki fyrirsjáanleika til að vaxa jafnt og þétt, að lítil og millistór verktakafyrirtæki verði millistór og stór o.s.frv. þetta tekst ekki á meðan fyrirsjáanleikinn er jafn lítill og raunin er og svona og sveiflurnar og þá með hvaða hætti framkvæmda hluti hins opinbera og sérstaklega vegagerð í gegnum tíðina hefur verið nýtt eða hver nálgunin hefur verið og það að þarna sé áætlað á árinu 2023 51,6 milljarðar í samgöngur og fjarskipta, samgöngu og fjarskiptamál en á árinu 2027 44,2 milljarðar. Þetta er sem sagt lækkun á þessu tímabili á árlegum útgjöldum um 7,4 milljarða rúma, nánar tiltekið 7.446 milljónir á ári ef við berum saman árið 2023 og 2027 14,4%. Hvernig þykir mönnum þessi skilaboð hljóm harmónera við við þennan sífellda söng um mestu framkvæmdir allra tíma, mestu framkvæmdaáform allra tíma? Það fylgir ekki hugur máli. Það er bara ekki hægt að lesa neitt annað út úr þessum töflum. Við sjáum hvernig hefur gengið með áform sem hefur stundum verið útskýringin á stiglækkandi útgjöldum til samgöngumála. Þá hefur verið gripið til þess ráðs að útskýra það með því að það sé svo mikið sem bætist við í svokölluðu samvinnu framkvæmdum. Það gengur eins og það gengur og lítið til í þær framkvæmdir að sækja undanfarin ár og því miður gengur ekki vel með fyrstu verkefnin sem ráð var fyrir gert að kæmust til framkvæmda á grundvelli þeirrar sérstöku lagasetningar. Síðan er því flaggað að það mun nú bætast við úti á hinum ýmsu átaksverkefnum. Það er einmitt eitrið í þessu öllu, að við séum í stöðugum átaksverkefnum. Þess vegna fáum við ekki fleiri öfluga verktaka af því að það bindur enginn það fjármagn sem nauðsynlegt er til að verða burðugur verktaki í fyrirtæki. Ef þetta er eins og jójó framkvæmdaþáttum hins opinbera verður auka fyrirsjáanleika, stækka verkefni og gera verktökum auðveldara að skipuleggja sig. Annars verðum við föst á þeim stað að þegar er uppsveifla í öðrum þáttum samfélagsins þá fara verð upp úr öllu valdi í vegagerð og þá halda menn að sér höndunum. Það verður til uppsafnaður uppsafnaða framkvæmda, fjárveitingar sem er svo hægt að skera niður í í bókhaldi aðgerð eins og gert er núna með breytingartillögu meiri hluta fjárlaganefndar. Þetta eru sömu skilaboð og hafa áður komið fram frá þessari ríkisstjórn sem nú situr á sínum fimmta ári. Það er þessi stiglækkandi útgjöld til samgöngu og fjarskiptamála sem eru auðvitað að langmestu leyti til samgöngumála. Þessi málaflokkur auðvitað skarast á milli ráðuneyta núna eftir síðustu uppstokkun þannig að fjarskiptamálin eru farin inn til háskóla og nýsköpunarráðherra, samgöngumálin, inn til innviða ráðherra, en eins og ég segi, meginþunginn er er í í samgöngur hlutanum. Á sama tíma kom fram í ræðu fyrr í dag að nú eru uppi áform um það að framlengja samning sem var gerður árið 2012 um stuðning við almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu upp á milljarð á ári, 1000 milljónum á ári, verðbætt miðað árið 2012, ef ég man rétt, og nú séu uppi áform um að framlengja hann um 12 ár. Ég hreinlega trúi því ekki að það séu uppi áform um að framlengja þann samning um 12 ár upp á milljarða á ári, uppfært væntanlega til verðlags. Þegar árangurinn af fyrsta fasa þeim fyrstu tíu árum þessa verkefnis er engin. Þegar samningurinn var gerður árið 2012. Þá voru 4% farinna ferða í samgöngum á höfuðborgarsvæðinu með strætó. Þegar þegar tölur fyrir árið 2021 voru skoðaðar þá voru það 4%. Það var ekki. Það hefur enginn árangur náðst. Enginn. Nú eru uppi áform um að bæta við 12 árum, 12 milljörðum plús verðbætur. Þetta gerist einhvern veginn bara sjálfkrafa. Ég hef ekki orðið var við mikla umræðu hér í þingsal þó að ég hafi nokkru sinni og reynt að kalla eftir henni varðandi þennan samning. En ef samgönguráðherra eða innviða ráðherra, eins og það heitir í dag, er í færum til að gera samning upp á rúma 12 milljarða til að styrkja strætó á höfuðborgarsvæðinu á grundvelli verkefnis sem hefur engu skilað á tíu árum. Þá er nóg til. Eins og Alþýðusambandið segir þá er nú til, þá væri nú ágætt að grípa til, grípa í önnur verkefni sem væri jafnvel meira gagn af og líklegt að árangur næðist. Það má vera að ég segi þetta ekki. Hafa þetta ekki nákvæmlega rétt eftir en ekki einhvers staðar sagt að skilgreiningin á geðveiki sé að gera sama hlutinn aftur og reikna með annarri niðurstöðu svona nokkurn veginn þannig. Það er eitthvað í þá veruna sem kemur í ljós, sýnist manni, ef það á á svipuðum forsendum að gera samning upp á milljarða á ári til 12 ára þegar samningur upp á milljarða á ári til 10 ára hefur engu skilað 4,0% á móti 4,0% ég held raunar þegar gluggað í nýjustu ferðamáta skýrslunnar held ég að hún sé gölluð. Þá held ég raunar að nýtingin sé að minnka núna á síðasta ári gamla samningsins. Það verða að vera með smá fyrirvara, mig minnir að þar hafi ég sé tölurnar 3,8% ferða þannig að eftir tíu ár af milljarði á ári til að styðja við strætó. Það hefur enginn árangur náðst, nýtingin jafnvel minni ef minni mitt svíkur ekki, þannig að það eru svona þættir í rekstri hins opinbera sem auðvitað æra skattgreiðendur. Það er tilfinning fyrir að það sé verið að fara illa með peninga til að friðþægja einhverja hópa, þessi milljarðs króna stuðningur. Hann er á sama tíma og stjórn Strætó tekur ákvörðun um að skerða þjónustu af því að fjárveitingar eru ekki til staðar til að standa undir standa undir grunnþjónustunni. Svo er á sama tíma horft til þess að hérna að fara í 100 milljarða aðgerð undir forsendum á forsendum borgarlínu sem enginn veit hvað muni raunverulega kosta og hvað þá hvernig á að reka neinn til framtíðar. Þetta skilur allt eftir tilfinningu vondrar meðferðar á skattfé almennings. Þá fer að svíða að búa þar sem heildar skattheimtu er svo næst hæsta innan OECD-ríkjanna. Þegar tekið hefur verið tillit til þess með hvaða hætti lífeyriskerfi eru fjármögnuð. Við verðum að fara betur með skattfé almennings og undir þessum samgönguleið. Hérna varð ég að nefna þetta. Þessi samningur er alveg hreint með ólíkindum. En, virðulegur forseti, ég á nokkur atriði eftir og vil biðja þig um að setja mig aftur á mælendaskrá. Þá tekur til máls.
Frú forseti. Hv. þm. Bergþór Ólafsson kveikti aðeins í mér þegar hann nefndi borgarlínu, sukkið og allt sem því tengist. En ég verð að bíða aðeins með að fara nánar út í það. Það er eitt og annað sem ég þarf að segja um það mál vegna þess að ég hafði hugsað mér að ræða sérstaklega um landbúnaðarkaflann í fjármálaáætlun og í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Ég hef reyndar oft mjög oft bent á með hvaða hætti afstaða ríkisstjórnarinnar til landbúnaðar birtist í fjármálaáætlun alveg frá því hún tók við. Frá fyrstu fjármálaáætlun birtist mjög afgerandi afstaða til landbúnaðar ef maður einfaldlega lítur á tölurnar, því að ár eftir ár hefur fimm ára áætlun gert ráð fyrir því að hinar ýmsu stéttir sem samfélagið ríkið þarf á að halda til að veita vöru eða þjónustu að framlög til þessara stétta til að standa undir kostnaði þeirra á launum muni hækka ár eftir ár. Í öllum tilvikum, held ég mér sé óhætt að segja, hafi verið gert jafnan ráð fyrir stigvaxandi útgjaldaaukningu vegna hærra verðlags, hluta til vegna kjarabóta o.s.frv. nema í einu tilviki nema í tilviki landbúnaðar. Þar var þegar í fyrstu áætlun þessarar ríkisstjórnar gert ráð fyrir því að framlög til þessarar greinar, hinar einu af þeim greinum sem samfélagið reiðir sig á og kaupir þjónustu ofur af, mundi lækka jafnt og þétt ár frá ári og svo hafa stundum komið upp atvik þar sem maður sem verða til þess að maður bindur vonir við það að stjórnvöld geri sér grein fyrir mikilvægi þessarar greinar og séu tilbúin til að leggja eitthvað á sig til að viðhalda henni og helst efla hana eins og lagt er upp með í ótal frumvörpum og tillögum varðandi aðrar greinar og nýjasta dæmið. Það þarf ekki að fjölyrða um það, eins og reyndar kemur fram hérna í áliti meiri hluta fjárlaganefndar, að það þurfi ekki að hafa mörg orð um ástæður þess að nú sé litið til mikilvægi matvælaframleiðslu og fæðuöryggis. En hver er raunin, frú forseti? Raunin er sú sama og það sem við höfum séð ár eftir ár hjá þessari ríkisstjórn. Við lítum á liðinn landbúnað á árinu 2023–2027. Þá hafa framlög til þeirrar greinar ekki aukist hlutfallslega eins mikið eins og væntanlega flestra annarra en þó er gert ráð fyrir að á næsta ári lækki þau og þar næsta enn þá meira á ári þar eftir 2025, enn þá meira árið 2026, enn þá meira og enn meira 2027, jafnt og þétt einu sinni sem oftar lækki stuðningur ríkisins við landbúnað á meðan gert er ráð fyrir auknum stuðningi við meira og minna allt annað þar sem ríkið þarf að kaupa þjónustu og vörur. Engu að síður þá leyfir meiri hluti fjárlaganefndar sér að vera nokkuð yfirlýsingaglaður í sínu áliti að það sé tilefni til að vitna beint í það álit undir fyrirsögninni málefnasvið 12, landbúnaður, með leyfi forseta: Meiri hlutinn fagnar vinnu matvælaráðherra að því er snertir aðgerðir og skilgreiningu á fæðuöryggi landsmanna. Hvaða vinnur hér vísað til, frú forseti? Er það spretti? Nefndin svokallaða hans Steingríms j Sigfússonar, sem eftir því sem ég kemst næst hefur ekki enn skilað af sér. Verulegar ógnir blasa við matvælaframleiðslu og blikur á lofti varðandi þróun matvælaverðs segir þetta vita allir og hafa rætt núna í nokkra mánuði án þess að vart hafi orðið viðbragða ríkisstjórnar. Ekki þarf að rekja ástæður þess að rétt augljóst er að á næstunni minnki framboð matvæla og að hráefni að verð hækki. Líkur eru á að skortur verði viðvarandi næstu misseri. Þessi þróun mun hafa veruleg áhrif á lífskjör almennings sem verja þarf stærri hluta tekna sinna til matarkaupa. Allt er þetta rétt, frú forseti, en hvers vegna birtist ekki þessi skilningur, þessi sýn í stefnunni, áformum ríkisstjórnarinnar? Hvers vegna? Þvert á móti ákveður ríkisstjórnin að halda áfram að hækka gjöld á m.a. matvæli og alls konar svona grænt eitthvað til viðbótar og auka álögur á landbúnað, auka kröfur til greinarinnar og matvælaframleiðenda almennt en lækka framlögin ef þetta er staðan, ef menn trúa því raunverulega vitað það hvers vegna er þá eru viðbrögðin þessi og svo segir verkefnið: Nú er ekki síður að verja afkomu framleiðenda og getu þeirra til að framleiða, hljómar enn vel. Oft er talað um framleiðsluvilja og framleiðslugetu með skorti og ógnvænlegra hækkun á verði aðfanga. Er ástand búvöruframleiðslu afar brothætt. Ljóst er að ekki er hægt að velta öllum kostnaðarhækkunum yfir á neytendur en hér er verið að lýsa hlutum sem eru kannski augljósir en þess heldur spyr maður sig: Hvers vegna öll þessi ár hefur ríkisstjórnin ekki brugðist við, ekki það, ekki bara að hún hafi ekki brugðist við því að Miðflokkurinn hefur ítrekað lagt fram heildaráætlun um eflingu matvælaframleiðslu á Íslandi og hvernig megi styrkja stoðir og sækja fram í landbúnaði og matvælaframleiðslu, víðtækasta áætlun um þennan málaflokk sem birst hefur a.m.k. áratugum saman þegar ég hef skoðað heildaráætlun þar sem allt spila saman, heildaráætlun sem virkar. Hver hafa örlög þessarar þessara tillagna verið meiri hlutinn sem tjáir sig svo með þeim hætti sem ég lýsi hér hefur látið þetta hverfa hér á þinginu, svæft í nefnd eins og kallað er í ár eftir ár og svo segir áfram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar: Meiri hlutinn minnir á að í fjárlögum fyrir þetta ár voru lagðar til um 750 millj. kr. til að mæta aðfanga hækkun á áburði. Meta þarf markvisst hvort og hvernig er hægt að styðja við frumframleiðendur til að halda getu og vilja til framleiðslu. Því er ekki síður beint til matvælaráðherra að nýta aðrar leiðir eindregið lagt til að ástandið verði tekið mjög alvarlega og einskis látið ófreistað til að nýta lög og regluverk í því skyni. Meiri hlutinn telur það ekki eingöngu vandamál bænda og afurðastöðva að takast á við þennan vanda. Vinna þarf á mun breiðari grundvelli til að halda utan um matvælaframleiðslu í landinu, bæði til að efla og bæta fæðuöryggi og verja byggð. Ég er ekki frá því að eitthvað af þessum setningum séu bara teknar beint upp úr tillögunni sem við höfum talað fyrir ár eftir ár og hefur iðulega verið svæfð og jafnvel stundum gert grín að því. En nú gerir enginn grín að fæðuöryggi lengur og meiri hluti fjárlaganefndar í skrifar með þessum hætti en gerir svo eitthvað allt annað. Styður fjármálaáætlun það sem eina ferðina enn er gert ráð fyrir því að landbúnaður á Íslandi hafi þá sérstöðu að fá minni og minni stuðning ár eftir ár og svo eru menn á sama tíma með hástemmdar yfirlýsingar um mikilvægi greinarinnar, hættuna á yfirvofandi áframhaldandi hækkun matvælaverðs, mikilvægi fæðuöryggis og svo o.s.frv. en það er ekkert gert í því. Það er vegna þess að allt snýst um umbúðir frekar en innihald hjá þessari ríkisstjórn, allt spurning um yfirlýst áform frekar en raunveruleg áhrif þess sem menn gera. Það sama á við í landbúnaðarmálunum eins og öðrum málaflokkum að ef mönnum er alvara með þessar yfirlýsingar sínar, ef þeir ætla sér raunverulega ná árangri, þá þurfa aðgerðirnar að endurspegla það og menn þurfa a.m.k. að vera reiðubúnir til að hverfa frá braut viðvarandi samdráttar í stuðningi við landbúnað á Íslandi. Ég held að það sé óhætt að fullyrða að aðstæður kalli á það að meiri hlutinn í nefndinni segir. Hann er reyndar framkvæmir, ekki í samræmi við það.
Frú forseti. Ég ætla hér í þessari ræðu minni að koma inn á lið 25 hjúkrunar og endurhæfingarrými. Það er alla vega byrja, með leyfi forseta, á að lesa upp málsgrein á fyrstu blaðsíðu þessa liðs á blaðsíðu 389 undir málasvið 25 þar sem segir, með leyfi forseta: Undir fyrirsögninni: Fjármögnun: Stærsta verkefni málasvið síns er áframhaldandi uppbygging hjúkrunarheimila með bæði nýjum endurbættum hjúkrunarrýmum. Á árunum 2023–2026 er gert ráð fyrir að tekin verði í notkun 364 ný hjúkrunarrými og 137 endurbætt rými. Ég verð að viðurkenna að þessi málsgrein slær mig ágætlega og þetta væri allt önnur annar árangur heldur en við höfum verið að sjá undanfarin ár undanfarið kjörtímabil hvað varðar fjölgun hjúkrunarrýma og árangur hvað endurbætur varðar en síðan bara sirka 3 cm. Neðar á þessari sömu blaðsíðu á blaðsíðu 386 er útgjaldaramminn rammaður inn til næstu fimm ára, 2023, 24, 5, 6, 7 og til 2027 og það er þannig að sá hluti útgjaldarammar sem eru áætluð framlög í fjárfestingu eru 7,3 milljarðar á árinu 2023 en 1,6 á árinu 2027. Áætluð framlög til fjárfestingar fara niður um 77,5% innan áætlunartímabilsins. Ég er ekki meðvitaður um að það sé þannig flóð nýrra hjúkrunarrýma að koma inn í rekstur á næsta ári að það útskýrir það að áætluð framlög í fjárfestingu í hjúkrunar og endurhæfingarrými um fari úr 7,3 milljörðum á næsta ári niður í 2,1, strax á árinu 2024, síðan 1,6, 1,6. Það er bara fyrsta árið í þessari áætlun sem er með einhverja alvöru tölu hér, 7,3 milljarða, 2,1 árið eftir og síðan 1,6 út áætlunartímabilið, 77,5% lækkun framlaga sem áætluð í eru sem var áætluð í fjárfestingu í tengslum við hjúkrunar og endurhæfingarrými. Ég verð að viðurkenna að ég væri áhugavert að fá útskýringu á því hvernig ríkisstjórninni ætlast á árinu 2023–2027, sem er það tímabil sem hér er undir að taka í notkun 364 ný hjúkrunarrými og endurbæta 137 sem er ekki mikið ódýrara heldur en heldur en að byggja nýtt rými þannig að samanlagt eiga þetta að vera 400 réttum 500, aldeilis ekki. 501 rými eru ábyggilega vera stillt af til þess að til að ná upp fyrir 500 heildartalan, svo þetta liti vel út í texta 501 rými og það fer úr 7,3 niður í 1,6 milljarða á ári. Framlög til þessa og heildar framlög til hjúkrunar og endurhæfingarþjónustu eru lækkandi yfir áætlunartímabilið, sem er auðvitað alveg ótrúlegt ef við horfum á stöðu í þessum málaflokki og þróun aldurssamsetningar þjóðarinnar og það er þannig að sko áætluð framlög í rekstur og tilfærslur mjakast örlítið upp á þessu tímabili örlítið en áætluð framlög til fjárfestinga hrynja um 77,5%. Þannig að enn og aftur þá virðist hugur ekki fylgja máli og það er í rauninni alveg óþolandi að að þessir þessa hluti sé að ræða nú undir hamri þingloka þar sem flestir vilji komast heim til sín í frí en svör við þessum hlutum. Það fer ekki saman þó að það sé orðið útvíkkað orðatiltækið þá fer ekki saman hljóð og mynd í þessu töflunum annars vegar og textanum hins vegar. Ef sú stofnun sem heldur á þessum uppbyggingar þætti sem snýr að að uppbyggingu hjúkrunarheimila treystir sér til þessara verka að tryggja 501 nýtt rými á áætlunartímabilinu á sama tíma og fjárfesting fjárveitingar til fjárfestingar fara niður um 77,5%. Þá þurfum við að láta það þá stofnun vinna meira heldur en hún gerir í dag. Eru þá einhvers lags met í nýtingu fjármuna sem þarna eru.
Frú forseti. Eins og ég lofaði áðan mun ég koma að borgarlínu ævintýrinu og rekja stuttlega hvað þessi nýja áætlun ríkisstjórnarinnar segir okkur um það og hvað það mál segir okkur um eitt og annað sem þessi ríkisstjórn hefur verið að aðhafast. En ég átti ég aðeins eftir að bæta við umfjöllun um landbúnaðarkaflann, um matvælaframleiðslu á Íslandi því það eru ekki nóg með það að það sé stöðugt verið að skerða framlög til þessarar mikilvægu greinar og með því tvímælalaust að skerða verðmætasköpun því að landbúnaður, fjárfesting í landbúnaði, rétt eins og menn nefna í nefndarálitinu með eitt og annað samgöngur og fleira, skilar meiru til samfélagsins, gjaldeyrissparnaði augljóslega, hollum og góðum matvælum, byggð undirstöðu byggðar hringinn í kringum landið sem er ómetanlegt í rauninni. En en fjármálaráðuneytið gæti kannski spreytt sig á að meta til fjár. Það er ekki nóg með að það vanti upp á þessa hagkvæmu fjárfestingu í landbúnaði og menn séu þvert á móti að skera þar niður ólíkt öðrum sviðum. Svo bætist hitt við. Það er stöðugt verið að leggja nýjar álögur á landbúnað og ég er ekki bara að tala um þær gríðarlegu verðlagshækkanir sem atvinnugreinin stendur frammi fyrir nú og kallar í rauninni bara neyða viðbragð þegar áburður og önnur aðföng hækka eins gríðarlega og gerst hefur á síðustu misserum. Er ekki bara tala um það? Ég er líka að tala um meðvitaðar ákvarðanir stjórnvalda um að þrengja að greininni, t.d. með því að gefa eftir í viðræðum við Evrópusambandið og aðra í tollamálum, gefa eftir með hætti sem Evrópusambandið myndi aldrei gera gagnvart viðsemjendum en á einhvern hátt ítrekað, sérstaklega auðvitað í alræmdum tollasamningum frá því fyrir nokkrum árum síðan að gefa eftir nánast einhliða án þess að fá mikið á móti, veikja með öðrum orðum stöðu atvinnugreinarinnar. Á sama tíma er stöðugt verið að auka kröfur til landbúnaðar, aðbúnað, hvaða efni eru notuð, hvaða tæki eru notuð, hvernig húsnæði er hannað, hvernig það er byggt o.s.frv. o.s.frv. allir þessir stimplar sem stöðugt fer fjölgandi og þar með grein sem byggist á fjölskyldubúum hér á landi látin keppa við verksmiðjubú í útlöndum sem þeir ekkert að elta, allar þessar kröfur sem lagðar eru á greinina hér heima nú svo bætist við aukinn innflutningur, eins og var töluvert rætt hér, ekkert alls fyrir löngu á á ófrosnum og gerilsneyddum matvælum enn til þess fallið að skekkja samkeppnisstöðu greinarinnar hérna heima. Og af hverju er ég að rifja þetta upp eina ferðina enn? Vegna þess að samanburðurinn er svo sláandi, annars vegar samanburðurinn á því hvað stjórnvöld raunverulega að gera svo að lýsingar eins og ég fór yfir hérna áðan í meirihlutaáliti fjárlaganefndar. Það er engin tenging þarna á milli. Þetta eru allt umbúðir og sýndarmennska. En ef aðstæður nú og það neyðarástand sem landbúnaðar á Íslandi er komin í og hefur reyndar verið um nokkurt skeið, jafnvel áður en þessar nýjustu hremmingar riðu yfir, ef það vekur menn ekki til raunverulegrar vitundar umfram það að skrifa nokkrar línur í nefndarálit, ef það verður ekki til þess að ríkisstjórnin geri eitthvað sem máli skiptir, þá mun líklega ekkert duga til þess að ég hvet nú bæði ríkisstjórnina og eins þingmenn meiri hlutans til að láta til sín taka af einhverri alvöru í þágu landbúnaðarins vegna þess að samfélagið meira og minna að öðru leyti er háð því að við getum rekið hér sterkan sterka innlenda matvælaframleiðslu. Og nú er hún í neyð eftir að hafa séð okkur fyrir mat, haldið okkur lífinu í hátt í 1200 ár. Og nú þarf aðgerðir, ekki bara nokkrar línur.
Frú forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að koma inn á lið 28 sem eru málefni aldraðra. Það er hér, með leyfi forseta, segir í rammagrein á blaðsíðu 414: Framtíðarsýn málefnasviðsins er að aldraðir njóti lífsgæða á efri árum og geti framfleytt sér með tekjum sínum, einkum rúm einkum úr lífeyrissjóðum, með vinnu og/eða séreign séreignarlífeyrissparnaði. Þetta eru háleit og góð markmið og hljóma vel en enn og aftur virðist ekki alltaf hugur fylgja máli. Það er þannig eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað sagt í pontu þá hafa ráðstöfunartekjur heilt yfir í þessum aldurshópi aukist á undanförnum árum en það segir ekki alla söguna og því miður er tillaga sem við í Miðflokknum höfum nálgun öllu heldur sem við í Miðflokknum höfum barist fyrir alveg frá því að flokkurinn var fyrst kosinn á þing, að þeim sem hafa heilsu vilja og getu til og eru komin á lífeyristökualdur verði gert kleift að vinna áfram án þess að verða fyrir jafn grimmum refsingum hvað skerðingar varðar og raunin er núna. Það kemur nefnilega atriði sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom inn á hér áðan. Það er hvernig mat er lagt á kostnað og iðulega gleymist að taka með inn í reikninginn tekjur eða sparnað sem tiltekin atriði, aðgerð sem einhvern kostnað kallar á hlýst og í þessu sambandi held ég, og það hefur pirrað þann sem hér stendur mjög árum saman, hvað hversu tregir treg stjórnvöld eru til að horfa á afleidd áhrif til að horfa afleidd áhrif af aukinni atvinnuþátttöku fólks sem er komið á á ellilífeyrisaldurs. Þetta er ekki. Þetta getur líka verið félagslegt og það að halda líkamanum við þannig að ég tel alveg fullvíst, og það hefur raunar verið sýnt fram á það af virtum fræðimönnum að raunkostnaður ríkissjóðs af því að draga úr þessum skerðingum verður sennilega engin og að öllum líkindum neikvæður þegar horft er til þeirra skatttekna sem verða til af starfi þeirra sem annars væru ekki á vinnumarkaði eða færu með einum eða öðrum hætti að sinna einhverju í hinu svarta hagkerfi. Við eigum að gera eldri borgurum kleift að að nýta starfsorku sína áfram eins lengi og þeim hugnast að gera það. Við eigum að gera það aðlaðandi þannig að það sé ekki stöðugur slagur við kerfið þar sem bitið er af hverri krónu sem tryggingarnar veita viðkomandi á móti þeim tekjum sem viðkomandi skapað sér því það er auðvitað þannig að þeir sem eru í starfi úti á vinnumarkaði eftir að lífeyrisaldri hefur verið náð. Þeir eru að borga skatta af þeim tekjum. Þeir eru að öllum líkindum með minni byrði á heilbrigðiskerfi landsins, andlega líðan en betri og ég held að það sé hægt hreinlega að segja: Þetta er allra hluta vegna gott og getur til að mynda bara hjálpað að veita svigrúm til að trappa sig niður hvað vinnu varðar. En það hefur verið hækkað þetta frítekjumark. En það er enn bara svo allt of, allt of lágt og við í Miðflokknum gerðu það að tillögu okkar í fyrir liðna kosningar að fimmfalda þetta mark viðmið, ef ég man tölurnar rétt, og það hefði að ég held jákvæð áhrif fyrir ríkissjóð þó í fjármálaráðuneytinu. Takist mönnum eflaust upp að takist mönnum augljóst að reikna mikinn kostnað af þessu þá er það kostnaður sem verður af kerfinu óbreyttu. En það eru tekjurnar á móti sem menn gleyma að taka með í reikninginn og í næstu ræðu minni ætla ég kannski að koma aðeins inn á það bara akkúrat þennan þátt sem snýr að því hvernig nauðsynlegt er að fara að horfa heildstætt á áhrif aðgerða til að auka líkurnar á því að við séum að taka réttar ákvarðanir hverju sinni og ráðstafa skattfé með sem bestum hætti. Virðulegur forseti. Ég bið þig að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég var búin að lofa að ræða aðeins um borgarlínuna sem er svo lýsandi fyrir margt af því sem þessi ríkisstjórn brallað í með fjármál ríkisins. Til upprifjunar þá tók þessi ríkisstjórn upp á því reyndar á síðasta kjörtímabili, að fjármagna fyrir Samfylkinguna í Reykjavíkurborg helsta og eiginlega eina kosningaloforð flokksins í borgarstjórnarkosningum þar á undan um borgarlínu og það var ákveðið að setja 50 milljarða í þetta verkefni svona til að byrja með þótt óljóst væri hver kostnaðurinn við framkvæmdina alla yrði þótt óljóst væri hver rekstrarkostnaður þessa fyrirbæris yrði. Ég tala nú ekki um að vera með tvöfalt strætisvagnakerfi og þótt óljóst væri hvernig ríkið ætlaði að fjármagna þetta. En þar var velt upp nokkrum hugmyndum, m.a. þeirri hugmynd að nýta ávinning ágóða af sölu Íslandsbanka til að borga þetta ævintýri fyrir borgina eða nýta ávinning af sölu Keldna lands, einnar verðmætustu eða þessar tvær eignir voru með verðmætustu eignum ríkisins. Svo mikið var ríkisstjórnin tilbúin til að leggja á sig fyrir borgarstjórnarmeirihlutans, fékk nú kannski takmarkaðar þakkir fyrir það en engu að síður verkefnið mun vera komið af stað og við sjáum í þessari áætlun að það er einfaldlega gert ráð fyrir að ríkið haldi áfram að borga þrátt fyrir allar yfirlýsingarnar og ég leyfi mér að segja umvandanir þar sem við gagnrýnendur þessa máls fengum að heyra um það að Alþingi myndi á hverju ári þurfa að samþykkja framlögin. Þess vegna þyrfti ekki að hafa neinar áhyggjur af þessu. Alþingi mundi þurfa að staðfesta framlögin á hverju ári. Ég held að við höfum öll meira og minna hér í þinginu gert okkur grein fyrir hvers eðlis þessar yfirlýsingar voru. Ég held að flestir þingmenn hljóti að gera sér grein fyrir því hvernig þetta gengur fyrir sig. Ríkisstjórn leggur línurnar og meiri hlutinn bara mætir og kýs í samræmi við það að hér er ríkisstjórnin að leggja línurnar með það að hún ætli að halda áfram á sömu braut, að ráðast í eitt óhagkvæmasta verkefni sem hægt er að hugsa sér í samgöngumálum, eilífðarverkefni sem mun kosta ríkissjóð á borgina, væntanlega ef hún fæst til að borga eitthvað fyrir þetta verkefni sitt út í hið óendanlega í rekstri á þessu tvöfalda strætisvagnakerfi. Á sama tíma velta menn vöngum yfir hagkvæmni þess að ráðast í úrbætur í samgöngumálum en fjárfesta ekki í samræmi við það heldur einfaldlega halda áfram að borga. Það er alltaf að fjölga störfunum í kringum þessa borgarlínu, hversu arðbær sem þau eru. En það eru alltaf fleiri og fleiri sem hafa aðkomu að og ríkið fær að skipa nokkra menn til að halda utan um þetta og hefur gert það og ætla sér bara að halda áfram að borga og borga án þess að fyrir liggi þau grundvallaratriði sem er sífellt verið að tönnlast á að sé svo mikilvægur þáttur í nýjum lögum um opinber fjármál að menn þurfi að gera sér grein fyrir kostnaðinum. Menn þurfi að reikna hvað rekstur muni kosta o.s.frv. þessu öllu varpað til hliðar í tilviki borgarlínu, sem er enn eitt dæmið um umbúða, pólitíkina sem einkennir þessa ríkisstjórn. Það að langa stöðugt að koma fram með mál sem hljóma vel mál með góðri yfirskrift tala nú ekki um ef ríkisstjórnin geti fengið borgarstjórinn í Reykjavík til að taka undir með sér og hrósa sér þora menn skoða innihaldið. Þá má sjá fyrir sér einhverja allt aðra niðurstöðu og hann lýsti.
Frú forseti. Eins og ég sagði við lok síðustu ræðu minnar þá ætlaði ég í þessari tæpa örsnöggt á því hvernig mati er háttað á afleiddum áhrifum frumvarpanna. Það var töluverð umræða í tengslum við svokölluð farsældar frumvörp, barnamálaráðherra á liðnu kjörtímabili, félags- og barnamálaráðherra þar sem á þeim tíma beinlínis kom fram í greinargerð frumvarps að málið væri ekki fjármagnað á þeim tímapunkti. Hér koma upp stjórnarliðar í röðum og útskýrðu það sérstaklega tilteknir þingmenn Framsóknarflokksins að það væri nú allt í lagi. Það þyrfti ekki á áhyggjur af því vegna þess að arðurinn af þessum aðgerðum væri svo mikill til framtíðar að það mundi maður borgaði upp mörgum sinnum. Það er alveg örugglega rétt að það er mikil arðsemi í því, fyrir utan bara það augljósa, að það er rétt og gott og allir og ég ímynda mér að flestir séu þeirrar skoðunar að það eigi að búa börnum þessa lands, gott umhverfi og gott samfélag til að alast upp í að búa í. En þar var rökstuðningurinn sá að það væri svo mikil arðsemi af þessu að það þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því að málið væri ekki fjármagnað eins og það lá fyrir á þeim tímapunkti. Gott og vel. Svo líður og bíður og það er hafin umræða um að hækka frítekjumark eldri borgara eins og ég ræddi hér í fyrri ræðu minni. Frítekjumark eldri borgara virðist aldrei mega nefna öðruvísi en svo að það komi bein lína frá þeim sem heldur en reiknistokkinn, segir útgjöldin. Kostnaðurinn af þessu er allt of mikill, allt of mikill, þetta er bara útgjöld. En þar má alls ekki horfa á afleidd áhrif, eins og ég fór inn á í fyrri ræðu minni, afleidd áhrif sem koma fram, bæði í aukinni virkni, bættri líkamlegri og andlegri heilsu þeirra eldri borgara sem vilja og geta nýtt starfskrafta sína eftir að lífeyrisaldri er náð. Það má alls ekki horfa á það heildstætt, það er alveg bannað. Síðan kom fram hér fyrir sennilega einum tveimur vikum síðan beiðni í þinginu um það að frumvarp háttvirts hæstv. ráðherra Lilju Dögg Alfreðsdóttur sem sit er menningar og viðskiptaráðherra, afsakið maður enn þá að ruglast á nýju þyrlunum núna undir lok fyrsta þings þessa kjörtímabils. Hv. þingmaður menningar og viðskiptaráðherra. Nei, háttvirtur hæstv. ráðherra menningar og viðskiptaráðherra kom fram hér í þinginu með frumvarp er varðar endurgreiðslu á framleiðslukostnaði við kvikmyndir á Íslandi. Formaður efnahags- og viðskiptanefndar kom í viðtal og talaði á þeim nótum að heildaráhrif frumvarp sem væru svo jákvæð að það réttlætti þann útgjaldaauka sem þarna kæmi til. Við verðum að koma einhverri reglu á það hvenær má horfa til heildaráhrifa, afleiddra áhrifa og hvenær ekki. Auðvitað á reglan að vera sú að það er alltaf horft heildstætt, það sem er verið að fjalla um. En eins og reglan virðist liggja núna á milli núverandi ríkisstjórnarflokka þá virðist hún bara eiga við ráðherra Framsóknarflokksins þegar kemur að því að horfa á heildaráhrif, alls ekki ráðherra Sjálfstæðisflokksins. En ég þarf aðeins að leggja höfuðið í bleyti varðandi frumvörp ráðherra Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs. Ég man ekki í augnablikinu eftir málum sem þetta á við um en það er ekki boðlegt að þegar ráðherrar Framsóknarflokksins koma fram með frumvörp á sé útgjalda hlutinn réttlættur með afleiddum áhrifum. En þegar komið er fram með frumvörp, til að mynda, eins og ég segi hvað það varðar að að rýmkað svigrúm eldri borgara til að nýta starfskrafta sína vilji þeir það áfram, þá má bara horfa á útgjaldahlutann. Þetta er hvorki sanngjarnt né eðlilegt og alls ekki skiljanlegt og hagsmunir skynsamlegt hvað hagsmuni ríkissjóðs varðar. Frú forseti. Ég vil biðja þig að setja mig aftur á mælendaskrá. Það eru nokkur atriði sem ég vildi fá að koma inn á hér í þessari umræðu. Það tekur til máls háttvirtur sjöundi.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, frú forseti, þegar maður er búinn að segja borgarlínu a verður maður að segja: B braut Sundabraut. Það er auðvitað mjög sláandi samanburður, áform bæði borgaryfirvalda og raunar ríkisstjórnarinnar eða a.m.k. aðgerðir þessara aðila, annars vegar í tilviki borgarlínu sem er keyrð áfram á öllum vígstöðvum og peningum henti í þetta án þess að menn hafi hugmynd um hvað það kostar og svo Sundabrautin sem hefur legið fyrir áratugum saman að vera einhver hagkvæmasta samgöngubót sem hægt væri að ráðast í en þar er eingöngu þvælst fyrir hér. Í kaflanum um samgöngur í þessari fjármálaáætlun er ekki mikil svör að finna um það að ríkið ætli að keyra áfram Sundabrautina. Það er almennt tal um hagkvæmni samgöngubóta en í fljótu bragði ekkert að sjá um að ríkisstjórnin hugsi sér að keyra áfram Sundabrautar verkefnið. Þess í stað er lögð áhersla á það sem kallað er samvinnuverkefni og opinber hlutafélög í samgöngu, framkvæmdum. Gott og vel, það má ræða það en þetta hugtak, samvinnuverkefni í samgöngumálum. Ég held reyndar að þessi sami hluturinn, þó að menn hafi náð að tvítaka það hér í fyrirsögn samvinnuverkefni og opinber hlutafélög, sami hluturinn í skilningi laganna. En það er ekki hvað síst Framsóknarflokkurinn sem talar um samvinnuverkefni í í samgöngumálum, væntanlega vegna þess að einhverjir flokksmanna, sérstaklega þeirra sem hafa verið þar lengur en frá því í síðustu borgarstjórnarkosningum eða síðustu þingkosningum, hafa heyrt af því að Framsóknarflokkurinn hafi verið samvinnu flokkur og tengdur samvinnuhreyfingunni og fannst sniðugt að að nota þetta heiti og skýra þessi verkefni í því nafni án þess að því er virðist að gera sér nokkra grein fyrir því hvað þetta raunverulega þýðir og án þess enn og aftur að aðgerðirnar séu raunverulega til þess fallnar að styðja við samvinnufélög. Eða hvað er helsta áhyggjuefni Framsóknarflokksins núna við þinglok? Það er að troða í gegn máli sem var allt of seint fram komið og allt of illa unnið um það að leggja niður eina stétt fólks á Íslandi, leigubílstjóra og í hvers konar félögum starfa þessi leigubílstjóra, svo að ég nefni bara eitt dæmi sem starfa hjá hreyfli. Hvers konar fyrirtæki, hreyfill getað flett því upp í fyrirtækjaskrá hreyfill, samvinnufélag, þetta samvinnufélaga og önnur samvinnufélög vill flokkurinn nú leggja niður og beiti sér af töluverðri hörku í því sambandi. Nú við við lok þingstarfa talar á sama tíma óljóst um það sem þeir skreyta með nafninu samvinnuverkefni í samgöngumálum en gera sáralítið í arðbærustu hagkvæmustu og mikilvægustu samgöngubótunum eins og sjá má hér í þessari fjármálaáætlun en borgarlína. Hún fær sitt Samfylkingin í Reykjavík og reyndar má til með það, frú forseti, að nefna það í þessu samhengi þó að það sé örlítið utan við efnið, en það tengist því samt að borga upp. Núverandi borgarstjóri í Reykjavík lýsti því yfir að hann væri reiðubúinn að gefa borgarstjóra stólinn eftir til oddvita Framsóknarflokksins í borginni vegna þess að það væri mikilvægara að halda borgarlínunni gangandi. Með öðrum orðum gegn því að gefa eftir athugasemdum við borgarlínu fékk Framsóknarflokkurinn borgarstjóra stólinn í Reykjavík eða færu eftir einhvern tíma. Það býr til þá áhugaverðu stöðu að ekki aðeins er Sjálfstæðisflokkurinn í ríkisstjórn búin að fjármagna. Helsta kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík er líka kaupa borgarstjóra stól fyrir Framsóknarflokkinn. Í byrjun ársins 2024 til máls tekur háttvirtur áttundi.
Frú forseti. Mig langar að stíga inn í það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson er að ræða. Ég ætla að geyma mér aðeins það sem snýr að Reykjavíkurborg þessi misserin, en mig langar hér að tala stuttlega um málefni er snúa að atvinnuleysi og hagspá. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans sem undirritað gerir ráð fyrir. Allir fulltrúar meiri hlutans. Já, já, þeir eru hér sex talsins. Það eru ekki nema þrír stjórnarandstæðingar í í háttvirtri fjárlaganefnd eftir að skipaður var til nefndar í nefnda í byrjun eftir kosningar. En hér er verið að gera ráð fyrir því á blaðsíðu þrjú í nefndaráliti meiri hlutans að atvinnuleysi, ef við horfum á bara mat Hagstofu Íslands til notum mat Seðlabankans. Seðlabankinn er að gera ráð fyrir að atvinnuleysi á árinu 2022 verði 4,3% á árinu 2023 verða 4,2% á árinu 2024 verði eða fjögur 2,2%, sömuleiðis sem sagt 4,2–4,3% til næstu þriggja ára. Það er eitthvað brogað orðið í kerfinu hjá okkur þegar það sem virðist vera að verða að náttúrulegt atvinnuleysi er að verða töluvert hærra en það var um langa hríð. Síðan horfum við á atvinnuleysi. Spár spá Hagstofunnar er mjög samhljóma spá Seðlabankans og meðaltal greiningaraðila er þarna á svipuðu róli, hærra til skamms tíma og örlítið lægra til lengri tíma rúm 4%. Það er kallað úr öllum hornum á aukið vinnuafl er það er skortur í þessum sko ekki. Ferðaþjónustan gæti í samhengi hlutanna alveg örugglega tekið næstum því endalaust við núna. Það er mikill skortur í byggingariðnaði og víðar og víða í þjónustugeiranum. Síðan horfum á á spítalana með sín mönnun, á vandamál leikskóla, grunnskóla og svo fram eftir og þar fram eftir götunum og alls staðar eru er verið að glíma við mönnun á vandamál en samt er spá um rúmlega 4% atvinnuleysi stöðugt næstu þrjú árin. Við verðum að skoða hvað veldur það er einhver breyting sem er að verða í íslensku samfélagi ef þetta er raunin sem ég held að við verðum að gera tilraun til að stíga inn í og vinda ofan af því við þekkjum áhrif langtímaatvinnuleysis. Þau eru mjög neikvæð, bæði ekki bara líkamlega heldur sérstaklega andlega fyrir þá sem nýlenda og við verðum að fara að reyna að fara í svona staðreynda, grundaða umræðu um það hvað er að valda því að að menn telja langtímaatvinnuleysis vera svona miklu meira heldur en við höfum séð áður í sambærilegu árferði þar sem vantar vinnandi hendur í öll horn. Og því að ef staðan er orðin sú, ef skýringin er sú að það er orðið of lítill munur á bótum og þeim launum sem þessir aðilar gætu fengið fyrir sín störf, þá er það atriði sem við verðum að skoða sérstaklega og alvarlega. Ef staðan er sú að það er eitthvað er sný sem snýr að heilbrigði þjóðarinnar sem orsakar þetta þar sem þessir hópar enda síðan mögulega inn á örorku í framhaldi af atvinnuleysistímabili, þá er það hlutur sem við þurfum að skoða sérstaklega. En það er gríðarlega mikið til þess vinnandi að stöðva þessa þróun áður en hún verður svona varanlegu fyrirkomulagi og varanlegum takti í íslensku samfélagi því að hvert prósentustig í þessum efnum kostar marga milljarða. Þannig að það er mikið til þess vinnandi að finna lausn á þessu. Og svona bara í ljósi þeirra talna sem hér liggja fyrir þá verðum við að hérna verðum við að gera það. En áður en þessari ræðu minni líkur vil ég leiðrétta mig hér úr fyrri ræðu. Ég þegar ég vitnaði í hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson áðan, þá tilgreind í hann sem formann efnahags- og viðskiptanefndar. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson er formaður atvinnuveganefndar og biðst ég forláts á þessu mismæli mínu. Virðulegur forseti. Ég bið þig að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Í síðustu ræðu ræddi ég landbúnað og samgöngumál og þá liggur beinast við að fjalla aðeins um loftslagsmálin og umhverfismálin. Allt er þetta auðvitað nátengt og þá augljóslega fær maður sig í orkumálin í framhaldi af því. En eitt af því sem þessi ríkisstjórn hefur verið tilbúin til að eyða óhemju peningum í án þess að vita hvað hann fær fyrr á eru loftslagsmál þar verið stöðugt kynntar nýjar áætlanir, eflaust til þess gerðar að höfða til stuðningsmanna ákveðins flokks hérna í ríkisstjórninni og einhverra í alþjóðasamfélaginu en það gert án þess að með góðu móti sé hægt að fá botn í það hvernig fjármagnið nýtist. Hugsunin er greinilega sú að því mun þeim mun meiri peningar sem eru settir í málaflokkinn merktir honum, þeim mun meira gagn sé verið að gera en við höfum nú séð það ítrekað í rekstri ríkisins. Það er ekki alltaf beint samhengi þar á milli. Það er ekkert mjög langt síðan hæstv. fjármálaráðherra lýsti því hér í þinginu að það dugir ekki bara að setja stöðugt meira fjármagni í heilbrigðiskerfið, það þá kæmi ekki að gagni nema kerfið væri lagað. Hvað má þá segja um áform og fyrirheit ríkisstjórnarinnar í þessum loftslagsmálum þar sem kynnt var áætlunum um að setja 50 milljarða í loftslagsmálum án þess að það fengist nein raunveruleg svör við því hvernig ætti að nýta þessa peninga til að hættan er auðvitað sú að þeir fari í loftslagið út í loftið í þeirri merkingu og verði varið óskynsamlega og fer ég segja óskynsamlega. Þá á ég m.a. og ekki hvað síst við að þeir verði ekki til þess fallnir að takast á við loftslagsmálin, loftslagsbreytingar með eins skilvirkum hætti og við gætum gert hér á landi með því að leggja sérstaka áherslu á þá sterku innviði sem við höfum í umhverfisvænni orkuframleiðslu og útvíkkun þeirra og tækniþróun sem af því getur leitt. Að vísu er hér að sjá í þessari áætlun að áfram verði veittur stuðningur við skógrækt og landgræðslu og því fagna ég. Það er auðvitað eitthvað. Það besta sem við getum gert í umhverfismálum er að rækta landið og sérstaklega að rækta skóg. En á sama tíma er verið að eyða sífellt meiri peningum í aðgerðir sem í rauninni vinna gegn þeim ávinningi sem við getum náð, til að mynda með skógrækt og þar tala ég t.d. um endurheimt votlendis sem er sérstakur liður í þessum útgjaldaliðum ríkisstjórnarinnar. Þar er gert ráð fyrir gríðarlegum vexti í fjárveitingum ár eftir ár og það þrátt fyrir að verið sé að mynda búið að stofna einhvers konar sjóði til að ráðast í það að moka ofan í skurði og skemma ræktarland. Það er mjög óljóst hvaða árangri slíkt skilar í loftslagsmálum en getur jafnvel verið neikvæður, enda losar ræktarland meta enda losar votlendi metan, sem er 25 sinnum áhrifa ríkari eða áhrifameiri lofttegund heldur en koltvísýringur svoleiðis að þetta er allt mjög á reiki. En eins og með önnur ímyndarmálum ríkisstjórnarinnar þá truflar það þau ekki við það að eyða peningum í slík mál. Þó er ljóst algerlega augljóst að það að gróðursetja tré í landi sem hefur verið að einhverju leyti þurrkað skilar margfalt meiri árangri fyrir loftslagið, kolefnisbindingu heldur en áform um að eyðileggja landið og breyta því í votlendi. Þetta er allt á sömu bókina lært, frú forseti. Það er ekki verið að taka ákvarðanir byggðar á innihaldi og raunverulegum áhrifum í heldur einhverri sýndarmennsku og umbúðum. En nú er ég rétt að komast í gegnum innganginn að umfjöllun minni um umhverfismálin og bið því hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá til máls. Tekur háttvirtur.
Frú forseti. Mig langar hér í þessari ræðu minni að halda áfram með það sem ég kom inn á áðan varðandi mat á arðsemi verkefna. Það kemur aðeins inn á það sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nefndi hér áðan varðandi Sundabrautina. Það hefur blasað við öllum sem þekkja til og raunar líka flestum sem hafa litla þekkingu á á arðsemi framkvæmda, vegagerð og umferðarflæði, þetta að Sundabraut væri sú arðsamasta og mikilvægasta framkvæmd sem íslenska ríkið gæti ráðist í af þeim öllum Sundabrautin væri arðsamasta framkvæmd sem okkur stæðu til boða. Þrátt fyrir það hefur þrautaganga verkefnisins verið með svipuðum hætti og veglagningar um Teigsskóg. Eini munurinn er sá að þrautaganga Sundabrautar er enn í gangi og hæstv. innviða ráðherra lét sig hafa það að gera enn eitt samkomulagið við borgarstjóra þar sem var rammaður inn rammað inn ferli sem orsakaði það eða setti málið í þann farveg að ef allt gengur upp, ef allt gengur eins og í sögu, þá verði Sundabraut tilbúin opinn fyrir umferð árið 2031. Það eru næstum því áratugur þangað til þetta er staðan sem arðsamasta verkefni sem okkur stendur til boða þeirri og þetta fær mann til að hugsa. Við verðum með einhverjum ráðum að byggja inn í ákvarðanatöku kerfi hjá okkur getu til að taka af skarið með jafn mikilvæg verkefni og þarna er undir. Við höfum auðvitað verið í þeirri stöðu að Reykjavíkurborg hefur lagt alla þá steina sem borgin hefur fundið í veg verkefnisins alveg frá því að selja byggingarlandið, selja byggingarland undir áætlaður landtöku svæði, Sundabrautar í að skipuleggja byggð upp af veglínunni, setja niður færanleg gisti sígildi sem þurfa auðvitað að fá sitt pláss sem en þetta eru rammgerðustu sökkva sem ég hef séð undir nokkrum færanlegu húsi sem þarna eru í beinlínis í veglínu, Sundabrautar í gufu, nesinu eða upp á því. Við erum á þeim stað og það markar nú dálítið í í frumvarpi um loftferðabann, loftferðir, loftferðalög sem er hér til afgreiðslu fyrir þinglok. Við erum á þeim stað að sveitarfélög eru dálítið að taka upp á því, sýnist manni, að fara óvarlega með skipulagsvald sitt, skipulagsvaldið sem er þeim svo mikilvægt og ég leyfi mér að segja kært. Þetta eru kjarnaatriði sveitarfélaga í landinu. Það er það er skipulagsvaldið. En á sama tíma komum við ekki áleiðis raflínu, frumvarpinu sem var kjarnaatriði þegar kom að því að bregðast við aðventu óveðrinu hér á sínum tíma til að styðja og styrkja flutningskerfi raforku. Við komumst ekki áfram með arðsömustu vegaframkvæmd sem okkur hefur sennilega nokkurn tímann staðið til boða, sem er Sundabrautin. Við erum í þeirri stöðu að það er verið að reyna að hrekja flugvöllinn úr Vatnsmýrinni með tæknilegri með því að þrengja af þannig að öryggisstuðull og hérna og rekstraröryggi flugvallarins verði sá þáttur sem á endanum hrekur hún úr af svæðinu þegar borgaryfirvöld sjá ekki fram á að ná að hrekja í burtu á grundvelli samkomulags um rannsóknir á veðurfari í Hvassahrauni, enda er þar að gjósa í næsta nágrenni og verður aldrei flugvöllur í Hvassahrauni, alla vega ekki á þeim grundvelli sem lagt er af stað með í þessum rannsóknum. Við bara ítreka það að við verðum að leita leiða til þess að við hér sem á Alþingi sitjum tökum þær ákvarðanir sem arðbærastar eru, ýtum þeim framkvæmdum af stað sem arðbærastar eru og höfum tækin og tólin til að þau komist á koppinn en við séum ekki áratugum saman eins og hamstrar á hjóli að spóla í sama hjólfarinu.
7. þm. Norðaust., Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Frú forseti. Ég verð að hefja umfjöllun um umhverfiskafla í þessari fjármálaáætlun og þar er margt merkilegt að finna. Ég nefndi þessar byrjaðar aðeins að fjalla um þessa brellu sem ríkisstjórnin reynir að beita í umhverfismálum til að reyna að nálgast það að standa við fyrirheit sín um að draga úr losun loftslagsbreytinga og koma öllum þeim peningum sem settir hafa verið í málaflokkinn í lóg og í áætluninni er að finna sérstaka áætlun um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda frá landi vegna endurheimtar votlendis, nokkuð sem ég er búinn að impra á hér í fyrri ræðum og þar er áætlað samkvæmt þessu að samdrátturinn muni aukast úr sem nemur samkvæmt þessari áætlun 32.057 kolefnis ígildis tonnum árið 2021 úr 32 þúsundum í 52.457 tonn árið 2023 á næsta ári og 101.000, 257.000 tonn árið 2027 þrátt fyrir að fyrir liggi engar vísindalegar sannanir á að þetta gangi upp, eiginlega þvert á móti, frú forseti, svoleiðis ég ætla að leyfa mér að fullyrða það að hér sé einfaldlega um fals að ræða, a.m.k. geta getur ríkisstjórnin ekki sýnt fram á vísindalega staðfestingu þessara talna. Aðrir hafa bent á að þetta séu tölur sem gangi ekki upp en eitthvað þurfti að gera ríkisstjórn í landi sem er hið umhverfisvænasta í heimi. Þó framleiðir nánast alla sína raforku með endurnýjanlegum orkugjöfum, tók upp á því, eða ríkisstjórn þessa lands að ákveða að draga meira og hraðar úr losun gróðurhúsalofttegunda heldur en líklega nokkurt annað land, a.m.k. jafna met hinna bjartsýnustu eða áköfustu í þeim efnum. Og hvar var svigrúmið? Allar mannlegar athafnir, losa koltvísýring eða aðrar gróðurhúsalofttegundir? Hvar er svigrúmið? Jú, þá var fundin upp þessi brella að moka ofan í skurði og segja að með því væri verið að binda koltvísýring og draga úr losun. Þetta er svolítið eins og að setja tappa á flöskur sem eru orðin tóm og ímynda sér að hún fyllist þá aftur. En þetta er líka í rauninni svindl vegna þess að upphafs viðmiðin sem ríkisstjórnin ætlar sér að bæta tóku ekki mið af þessari meintu losun úr gróður, lendi svoleiðis að eitthvað sem var ekki tekið með í reikninginn í upphaflegum viðmiðum því á núna að lauma inn í millitíðinni til að halda því fram á mjög vafasömum forsendum, eins og ég rakti hérna áðan, þar með sé landið búið að draga meira úr eða farið að binda meira af gróðurhúsalofttegundum. En því miður er þetta allt of lýsandi fyrir alla nálgun ríkisstjórnarinnar í rekstri ríkisins. Það er allt of mikið til í þessu og það stafar enn og aftur af hverju? Jú, sýndarmennsku umbúðum, yfirlýstum markmiðum á kostnað innihalds og raunverulegra áhrifa þess sem gert er. Við sjáum þetta alveg gegnumgangandi í stefnu ríkisstjórnarinnar og þessari fjármálaáætlun, ekki bara með peningana heldur líka með þetta fyrr í náttúrunni. En, frú forseti, ég sé að tíminn er aftur að renna frá mér og ég er rétt að komast af stað með umhverfismálin og bið yður því að setja mig aftur á mælendaskrá.
Norðvesturkjördæmis, Bergþór Ólafsson. Frú forseti. Mig langaði að beina aftur sjónum mínum að nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Þar er á blaðsíðu átta undir fyrir yfirskrift fyrirsögninni: Brýn verkefni sem meiri hlutinn leggur áherslu á ýmislegt áhugavert sem skoðast auðvitað sérstaklega í ljósi þess að sú ríkisstjórn sem nú situr er á sínum fimmta ári. En það er svona dálítið eins og sá texti sem hér er skrifaður hafði verið settur fram af einhverjum sem er mættur með nýja kennitölu og hvítþvegin af verkefnum lið eins kjörtímabils. En hér segir, með leyfi forseta: Skerpa þarf á forgangsröðun verkefna innan fjárhagsramma í stað þess að stöðugt sé óskað eftir auknum fjármunum fyrir ný verkefni. Það er nú einhvern veginn þessi texti eins og hann sé skrifaður af aðilum sem eru að koma nýir að verkinu, ekki fyrir hönd einhverra sem eru á fimmta ári hér heldur áfram, með leyfi forseta: Endurskoðun núverandi útgjaldaþarfar efla, sagði: Skerpa þarf á forgangsröðun verkefna innan fjárhagsramma í stað þess að stöðugt sé óskað eftir auknum fjármunum fyrir ný verkefni. Þetta er frábær setning. Ég bara vona að þetta viti á gott að við séum að horfa til þess að það verði farið í raunverulega að horfa til forgangsröðunar og þess að ná sem mestri nýtingu út úr skattfé borgaranna því að ekki hefur það verið áberandi á fyrstu fjórum árum þessarar ríkisstjórnar. Hér segir áfram, með leyfi forseta: Það er því mikilvægt að aðhald í ríkisrekstri á næstu árum dragi ekki. Já, þetta er í samræmi við umfjöllun um stafrænt Ísland sem hefur tekist prýðilega. Það verkefni er því mikilvægt. Aðhald í ríkisrekstri á næstu árum dragi ekki úr hvata til stafrænnar þróunar í opinberri þjónustu heldur ýti undir hana sem leið til að nýta betur þá fjármuni sem varið er í þjónustuna, sem sagt að fá meira fyrir minna. Ég bara verði að leita leiða til að finna hver skrifaði þennan fína texta því að því það er ekkert var ekki að sjá að þessi markmið hafi verið í sérstökum forgrunni undan fyrstu fimm ár þessarar ríkisstjórnar. Þetta er á fyrstu rúmu fjögurra daga. Þetta er svona eigum við að nálgast meðferð skattfjár en það er ekki svona sem við sjáum meðferðina á skattfé, því miður. Nú vísa ég bara í það sem ég nefndi áðan hér um þessa undarlegu framlengingu sem virðist eiga að eiga sér stað einhvern veginn í kyrrþey, að það sem á að setja milljarð á ári í að styðja við það verkefni að fjölga hækka hlutfall farinna ferða með strætó á höfuðborgarsvæðinu þar sem enginn árangur hefur náðst á milljarði á ári undanfarin tíu ár. Nú telja menn allt í einu að árangur náist með því að framlengja verkefnið um 12 ár. Þarna eru 12 milljarðar sem ég er hræddur um að muni ekki hafa nein áhrif miðað við hvernig gengið hefur undanfarin tíu ár. En ég fagna því að hér sé inni sín sem rammar inn þá hugsun að við eigum að leitast við að fá meira fyrir minna í ríkisrekstrinum. En ég er svona hóflega bjartsýnn því að þessi ríkisstjórn er ekki ný, hún er gömul. Hún er búin að sitja núna í á fimmta ár og hingað til hefur þetta ekki sést í verkum þeirra. En síðan segir áfram, með leyfi forseta: Til að efla enn framtíðarvöxt og tækifæri leggur meiri hlutinn áherslu á að unnið verði með mun markvissari hætti að samþættingu til að rjúfa ákveðna stöðnun í ýmsum þáttum innviða til að rjúfa ákveðna stöðnun. Þetta eru aðilar sem eru búnir að vera við stjórnvölinn í hartnær fimm ár. Núna ætla þeir að fara að rjúfa ákveðna stöðnun, ýmsum þáttum innviða eftir fimm ár. Af hverju gerðu menn þetta ekki bara strax? Þetta er allt einhver furða þannig að þessi frábæri kafli sem ég hvet landsmenn alla til að lesa á blaðsíðu átta í nefndarálitinu undir brýn verkefni sem meiri hlutinn leggur áherslu á, hann hefði getað verið skrifaður af fulltrúum Miðflokksins. Þetta er frábær texti en ríkisstjórnin hefur ekki hagað sér í samræmi við þetta undanfarin fjögur og hálft ár. Það er ekkert sem bendir til að það sé að fara að breytast en ég vona að það sé einhver raunveruleg stefnubreytingu að verða. Frú forseti. Er rétt að byrja í þessari því þegar snýr að nefndaráliti meiri hluta og biðja þig að setja mig aftur á mælendaskrá.
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Frú forseti. Hv. þm. Bergþór Ólafsson víkur hér að atriði sem ég hafði veitt sérstaka athygli og undirritað eða merkt sérstaklega í áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Ég gæti viljað bæta einhverju aðeins við það á eftir en ég ætla að reyna að halda þræði því. Ég var byrjaður að fjalla um umhverfiskafla fjármálaáætlunarinnar og setti það aðeins í upphafi í samband við landbúnaðinn og samgöngurnar og í umfjöllun minni um landbúnaðarmálin benti ég á að þar væri gert ráð fyrir viðvarandi samdrætti eða niðurskurði í stuðningi við þá grein. En svona til samanburðar þá er heildarstuðningur við landbúnað nú eða á næsta ári, næsta árið 2023, 19,27 milljarðar en heildarframlög í umhverfismál 27,5 milljarður. Og hvers vegna skýtur þetta skökku við, frú forseti? Jú, annars vegar vegna þess sem ég nefndi hér áðan, að aðgerðirnar í umhverfismálunum eru oft á tíðum í áhrif þeirra. Árangurinn af þeim er oft á tíðum mjög óljós og stundum jafnvel skaðlegur áhrifin, jafnvel skaðleg, á meðan það liggur alveg ljóst fyrir hver áhrifin af því að eða ætti a.m.k. að liggja ljóst fyrir. Ég veit ekki hvort sprett nefndin svokallaða mun reikna það en a.m.k. algjörlega ljóst hversu mikilvægur landbúnaður er fyrir samfélagið og efnahag Íslands en hann fær sem sagt umtalsvert minna núna heldur en rennur í umhverfismálin. Þó er innlendur landbúnaður og sterkari staða hans, líklega eitthvað það besta sem við getum gert í umhverfismálum og nú fengum við í vikunni sjá nýjar tölur um hversu mikill sparnaður það væri á losun gróðurhúsalofttegunda og hversu mikilvægt fyrir umhverfið að við framleiddum matvælin sjálf að eins miklu leyti og kostur er og neyttum þeirra hér heima, innlendra matvæla, svoleiðis að þessi samanburður á annars vegar grein sem er búinn að sanna gildi sitt fyrir landsmenn frá landnámi undirstöðuatvinnugreinar frá því að fyrstu landnemarnir komi til Íslands og svo hins vegar umbúða mennskan í umhverfismálum sem hentar út skýrslu og sagt 50 milljarðar í loftslagsmálum. Samanburðurinn á þessu er mjög sláandi. Samanburðurinn á því hversu litla virðingu undirstöðuatvinnugrein með marg sannað margreynt mikilvægi annars vegar og svo eitthvað með mjög óljós áhrif en möguleikana á því að kynna glærur á fundum í útlöndum, hversu mismikla virðingu þessarar greinar fá. Það er í rauninni sláandi, frú forseti. Nú. Það er fleira sem fjallað er um í umhverfiskafla honum og við höfum séð það á síðast liðnum árum, sérstaklega síðustu tveimur árum. Það hefur verið áhersla á að auka gjöld á almenning vegna móttöku úrgangs, m.a. gríðarleg hækkun á kostnaði við það að losa jarðefni. En þetta eins og svo margt í þessum kafla getur haft þveröfug áhrif á við það sem stefnt er að því að ef menn þurfa að borga margfalt það sem áður þurfti fyrir að losa t.d. jarðefni, mold, steina og slíkt, þá hlýtur hættan að aukast á því að þetta verði einfaldlega losa einhvers staðar úti í náttúrunni sums staðar annars staðar þarna, einhver dæmi um það hvernig óhöpp og æskileg nálgun sem felur í sér í rauninni ósanngjarnar álögur á almenning, getur leitt til öfugrar niðurstöðu miðað við það sem stefnt var að. Frú forseti. Mér finnst tíminn líður sífellt hraðar og þó er ég er rétt að komast af stað með umhverfiskafla. Hann biður því að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Þessi þingmaður Norðvesturkjördæmis, Bergþór Ólason, frú forseti. Til að loka þessum hluta sem ég kom inn á hér áðan snýr að brýnum verkefnum sem meiri hlutinn leggur áherslu á í áliti í meirihlutaáliti fjárlaganefndar við mál þetta. Þá segir hér, með leyfi forseta: Já, ég endaði þar sem þessari stórkostlegu setningu um að til að efla enn framtíðarvöxt og tækifærin leggur meiri hlutinn áherslu á að unnið verði með mun markvissari hætti að samþættingu til að rjúfa ákveðna stöðnun í ýmsum þáttum innviða. Þarna hlýtur maður að spyrja sig: Af hverju er ekki löngu búið að ganga til þess verks að rjúfa ákveðna stöðnun? Þurfti að bíða kosninga til þess? Hafði ríkisstjórnin ekki fjögur ár til að gera það á fyrri stigum? En látum það nú liggja milli hluta. Það er greinilegt að það er hugarfarið er breytt. En en ég gef mér eiginlega að úr því að meiri hlutinn telur tilefni til að nefna þetta sérstaklega í nefndaráliti sínu þá telji meiri hlutinn þetta ekki koma nógu skýrt fram, þessi sýn í frumvarpi eins og það liggur fyrir. En þá kemur að næsta atriði, með leyfi forseta, þar sem meiri hlutinn segir: Það snýst ekki allt um aukna fjármuni til verkefna á vettvangi hins opinbera heldur um það að beita réttum aðferðum og hvötum til að laða fram sókn á sviði innviða sem samfélagið hefur tæplega efni á að byggja ekki upp. Þetta er aldeilis frábær setning og af hverju tók ríkisstjórnin að fimm ár að komast á þennan stað? Þar eru reyndar áréttingu frá meiri hluta fjárlaganefndar sem mögulega sér þetta ekki með nægjanlega skýrum hætti inn í texta frumvarpsins. En þetta er auðvitað það sem við þurfum að leiða fram. Það er að það sé ekki sífellt bara kallað á aukna fjármuni heldur leita leiða til að nýta það sem við höfum betur fá meira fyrir minna. Eins og komið hefur fram hér fyrr í umræðunni þá var það fyrrverandi landlæknir, ef ég man rétt, sem sagði efnislega að það væri hægt að setja endalausan pening inn í heilbrigðiskerfið en það dygði ekki ef menn löguðu ekki kerfið. Það er það sem á við um á svo mörgum sviðum að það er býsna víða þar sem hitinn tekur endalaust við og mun gera það botnlaus hít ef kerfið er ekki lagað. Það er það sem mér finnst vanta á, það er gengið þetta fyrsta ár þessarar ríkisstjórnar í á nýju kjörtímabili, fimmta ár ríkisstjórnarinnar, samtal samanlagt hefur að miklu leyti farið í það að endurskipuleggja Stjórnarráðið með þeirri miklu orku sem virðist hafa farið í það og allur þessi fókus, hann bara beinlínis verður að fara að koma fram býsna fljótt. Að öðrum kosti getur maður ekki ályktað annað en svo að það sé engin sérstök meining á bak við þennan fagurgala. En ég bara ítreka það að ég hvet alla sem áhuga hafa á að lesa innganginn í meirihlutaálitinu sem hér liggur fyrir á blaðsíðu átta byrjunin að hluta hans, þessa brýn verkefni sem meiri hlutinn leggur áherslu á. Þarna er þetta er alveg frábær texti og hann segir allt sem þeir sem vilja fara vel með skattfé segja og hugsa: En hér eins og svo oft áður fer ekki saman hljóð og mynd því af gjörðum ríkisstjórnarinnar að dæma þá er enginn fókus á þetta. Þessi texti gæti verið úr stefnuplaggi Miðflokksins, hann er alveg stórfína. En það er ekki horft til þess að ná þessum markmiðum fram þannig að ég verð að viðurkenna að það er svolítið svekkjandi að textinn sé settur fram með þessum hætti þar sem er horft til þess að nýta rétta hvata og fá meira fyrir minna, minnka flækjustig, gera kerfið skilvirkara en svo bara gerist ekki neitt. Menn berja hausnum við steininn, halda sig við sín gömlu, góðu síló og kalla eftir meiri peningum í sinn málaflokk. Það er ekki leiðin sem er verið að lýsa hér hver sem skrifaði þennan ágæta texta. En, frú forseti, næst ætla ég að fara í tekjuöflunarhluta ríkissjóðs og ég vil biðja þig að setja mig aftur á mælendaskrá.
Frú forseti. Ég verð að fjalla um umhverfis kaflann og ég var að rekja það hvernig sumar þessara dýru aðgerða sem hér er gert ráð fyrir á sviði umhverfismála séu ekkert endilega til þess fallnar að skila raunverulegum árangri og geti jafnvel verið til tjóns. En við það bætist að það hefur verið mikil tilhneiging sem heldur hér áfram til að leggja auknar álögur á allan almenning vegna umhverfismálanna. Það er fjölga refsiskatt og hækka þá refsi sköttum fyrir það að vera til og skilaboðin í í loftslagsstefnu þeirri nýjustu frá ríkisstjórninni þó að hún sé nú ekki beinlínis hluti af þessu skjali, en það er vísað í það skilaboðin. Þar eru þau að almenningur þurfi helst að draga úr neyslu, ferðast minna, kaupa minna, borða minna, gera minna og það er önnur leið til að orða það, frú forseti, að það þurfi að skerða lífskjör vegna þess að öll þau gæði sem menn njóta í nútímasamfélagi, það er jafnt og þétt þrengt að þeim og svo er fjallað sérstaklega um auknar kröfur varðandi heimilis úrgang, reyndar áhugaverður inngangskafli hérna um kynja og jafnréttissjónarmið í samhengi við það sem þar segir, með leyfi forseta: Þar sem konur verja mun meiri tíma en karlar í ólaunaða vinnu sem tengist heimilishaldi og umönnun væri líklegt að auknar kröfur um endurvinnslu á heimilum hafi þau áhrif að auka vinnuálag kvenna. Ekki hefur verið gerð sérstök rannsókn þar að lútandi en mikilvægt er að taka tillit til þessa kynjahalla og kanna áhrif slíkra aðgerða við útfærslu lausna eins og hægt er að er og vinna að frekari gagnasöfnun. Það er kannski gagnrýnivert að þessi rannsókn á mismunandi vinnuálagi við þessar nýju aðgerðir skuli ekki hafa farið fram nú þegar. En þarna er reyndar enn þá bara gert ráð fyrir tveimur kynjum. Ég veit ekki hvort ríkisstjórnin muni vilja og útvíkka það eitthvað í þessari fyrirhuguðu rannsókn í samræmi við önnur frumvörp frá ríkisstjórninni en allt ber að sama brunni. Það er verið að gera ráð fyrir auknum kröfum til alls almennings. Það er verið að gera ráð fyrir eða fara fram á minni lífsgæði og aukna gjaldtöku og svo kemur kaflinn um stjórnsýslu umhverfismála og hann er áhugaverður. Í ljósi þess að þegar fjárveitingar til málaflokksins eru skoðaðar sést glögglega hversu stór hluti þessarar háu upphæðar, á þriðja tug milljarða króna, rennur til stjórnsýslumál málaflokksins. Það er eflaust margt að skoða og rannsaka og stýra þegar menn hafa það verkefni að ráðskast með daglegt líf fólks og kannski ekki við öðru að búast en að þetta yrði raunin og maður veltir þá fyrir sér í þessu samhengi hversu mikið af þessum 50 milljörðum sem voru settir þarna á einu bretti í í loftslagsmálin renni í stjórnsýslu og að ein stofnun borgi annarri fyrir að velta fyrir sér þessum málum án þess endilega að það skili hagkvæmustu niðurstöðunum. Þá kem ég að því sem ég ætla að fjalla um næst en sé ég ótakmarkaðan tíma í þessari ræðu. En það eru aðgerðir sem raunverulega virka til að takast á við loftslagsmálin og á sama tíma auka hagsæld og lífsgæði í landinu. Það hefði verið óskandi í áætlun frá ríkisstjórninni til 5 ára, þeirri fimmtu líklega frá þessari ríkisstjórn, að hún legði meiri áherslu á slíkar aðgerðir sem raunverulega virka og bæta auk þess kjör landsmanna. Það er efni í aðra ræðu og því bið ég forseta að skrá mig aftur á mælendaskrá. Hv. 8. þingmaður.
Ólafsson. Frú forseti. Ég vil í þessari ræðu minni koma inn á sjónarmið sem koma fram í nefndaráliti meiri hluta varðandi tekjuöflun ríkissjóðs. Hér segir, með leyfi forseta: Það snýr að skattlagningu á umferð og ökutæki. Í áætluninni er boðuð endurskoðun á skattlagningu á umferð og ökutæki. Veruleg eftirgjöf tekna af ökutækjum og ákveðið skattleysi á afnotum af vegakerfi landsins er verulegt ef miðað er við fyrra fyrirkomulag skattlagningar þó að ekki liggi fyrir nákvæmlega nákvæm greining á þeirri eftirgjöf ef um veruleg enn um verulegar fjárhæðir er að ræða. Fyrst vil ég segja að það er kúnstugt að ekki liggi fyrir greining á þeirri eftirgjöf þar sem um verulegar fjárhæðir er að ræða. Mér finnst þetta hreinlega ótrúlegt að þetta liggi ekki fyrir en þessi það er búið er að kalla eftir þessari endurskoðun árum saman. Sjálfur hef ég gert það ítrekað. Ég hugsa að ég hafi gert það á hverju einasta ári síðasta kjörtímabils og miða við það að áherslurnar sem hefur verið lögð á það í samgöngumálum að vinna að af innviða ráðherra að vinna að samvinnuverkefnum, annars vegar þar sem hlutur verkefna, hluti eða allt að 100% verkefna skulu greiðast upp með notendagjöldum og gjaldtöku af umferð og hins vegar borgarlínuverkefninu þar sem töluvert stórt gat á að greiðast með sérstökum umferðargjöld um. Þá er eiginlega alveg ótrúlegt að við séum núna á fimmta ári ríkisstjórnarinnar fyrst að sjá áherslu í þessum efnum og það er. Þetta hefur legið fyrir svo lengi að notkun nýorkubíla væri að aukast jafnt og þétt. Hér er síðan áfram talað um rétta hvata og rétta hvata. Það er ánægjulegt að í ljósi kosningastefnu Miðflokksins fyrir síðustu kosningar að ríkisstjórnin sé að horfa til þess að fara að horfa til þess að hvatar skipta einhverju máli. En hér vil ég koma aftur niður í texta álitsins, með leyfi forseta, þar sem segir: Ekki verður horft fram hjá því mikið lengur að ökutæki sem greiða ekki fyrir afnot af vegum koma niður á viðhaldi þeirra í gögnum um þörf á viðhaldi og ástæðum þess á aðstæðum þess sem Vegagerðin hefur sýnt. Fjárlaganefnd kemur vel fram viðkemur vel fram að þyngd ökutækja skiptir þar höfuðmáli. Þarna er verið að segja vegirnir slitna af völdum þungaflutninga. Vegirnir eru ekki að slitna mikið vegna fólksbíla þannig að þunga bílarnir þyngri bílar eru ekki að njóta niðurfellingar þessara gjalda þannig að þetta er á einhverjum misskilningi byggt. En það er auðvitað þannig að tekjumissirinn sem eru af almennri notkun léttari ökutækja léttari bifreiða, hann auðvitað skipti máli í heildarmyndinni og þar koma inn sjónarmiðum um eyrnamerktar tekjur og ekki sem er nú efni í fjórar ræður eitt og sér. Þær koma kannski á eftir. En það skiptir máli að við horfum á kerfið eins og það er. Ég held að við getum ekki farið að byggja hér upp kerfi þar sem, eins og segir hér, með leyfi forseta, áfram í nefndarálitinu: Meiri hlutinn leggur til að við breytta skattlagningu verði m.a. horft til þyngdar ökutækja samhliða því að gætt verði jafnræðis skattlagninguna. Ef hugur fylgir máli þarna þá er verið að segja: Er að hækka mjög verulega gjaldtöku fyrir notkun flutningabíla, svo dæmi sé tekið, sem mun hafa gríðarlega neikvæð áhrif á landsbyggðinni. Það mun auka flutningskostnað alveg geigvænlega ef við ætlum að framfylgja því sem hér er sagt og ég. Ég held að það sé eitthvað sem við verðum að taka mjög djúpa og ígrundaða umræðu um ef það er raunverulega vilji þingsins greinilega vilji ríkisstjórnarflokkanna að auka mjög flutningskostnað á landsbyggðinni af því að ef það á að binda tengja gjaldtökuna með mjög beinum hætti við það slit sem umferðin orsakar þá mun meginþungi gjaldtökunni að færast yfir á þungaflutninga, hluta umferðarinnar og ég er ekki viss um að það sé það sem menn sjá fyrir sér til lengri tíma og ég held að við verðum sömuleiðis að einhvern veginn að byggja kerfið upp þannig gagnvart fólksbíla honum að verði innbyggður einhver magnafsláttur þannig að þetta sé ekki eina þjónustan sem almenningur kaupir af hinu opinbera þar sem kostnaðurinn línulegu kílómetra. Gísli Marteinn borgi sömu krónutölu á kílómetra með sína nokkrum kílómetra á ári og sá sem þarf að keyra tugi þúsunda ferkílómetra tengslum við vinnu og störf sín og akstur barna í grunnskóla um langan veg.