Háttvirtir alþingismenn. Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna að á fundi forsætisnefndar fyrr í morgun var samþykkt að ráða Rögnu Árnadóttur, aðstoðarforstjóra Landsvirkjunar, í embætti skrifstofustjóra Alþingis. Ragna Árnadóttir tekur við embættinu 1. september nk. en þá lætur jafnframt af störfum núverandi skrifstofustjóri, Helgi Bernódusson. Honum verða þökkuð góð störf síðar en Ragna Árnadóttir er boðin velkomin til starfa og vonir bundnar við gott og farsælt samstarf við hana. Þess má geta að Ragna Árnadóttir verður fyrsta konan til að gegna þessari æðstu embættismannsstöðu í landinu og er eitt vígið enn fallið þar.
Herra forseti. Hér er verið að fást við snúið mál, þ.e. hvernig leysa eigi úr málum eftir að kjararáð var lagt niður. Menn hafa reynt að nálgast það á sem uppbyggilegastan hátt en það hefur runnið upp fyrir mér að líklega er hægt að nota tækifærið og gera betur í því. Ég legg því til að málið fari til nefndar milli umræðna. Það sem ég á ekki hvað síst við er að tækifæri gefast til að skoða hluti eins og þann mikla mun sem er á launum ráðherra og þingmanna. Ég tel að ef tækifærið yrði notað nú til að draga úr þeim mikla mun gæti það til að mynda haft þau áhrif að einhverjir flokkar yrðu síður reiðubúnir til að fórna pólitískum stefnumálum sínum til að ná sér í nokkra ráðherrastóla.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um kynrænt sjálfræði. Ég ætla að reyna í ræðu minni að stikla á stóru. Allnokkrar breytingar koma frá nefndinni og ég ætla í ræðu minni að gera grein fyrir þeim helstu - en svo er auðvitað hægt að kynna sér þær enn betur í nefndarálitinu sjálfu og í sérstöku breytingartillagnaskjali sem fylgir með nefndarálitinu. Með þessu frumvarpi er kveðið á um rétt einstaklinga til að skilgreina sjálfir kyn sitt og miða þannig að því að tryggja að kynvitund þeirra njóti viðurkenningar. Það er megininntak málsins. Í frumvarpinu er fjallað m.a. um réttinn til þess að breyta opinberri skráningu á kyni sínu. Við umfjöllun málsins kom fram að auðvitað væri um stóra og mikla ákvörðun að ræða þegar kæmi að þessum málum, ekki hvað síst þegar í hlut ættu börn eða ungmenni. Meiri hlutinn leggur á það áherslu að það sé mikilvægt að málefni transbarna séu ekki tengd við geðræn vandamál eins og kannski hefur verið tilhneiging til í umræðunni. Það komu fram sjónarmið um að allir einstaklingar undir 18 ára aldri ættu alltaf að vera skjólstæðingar BUGL til að geta breytt kynskráningu sinni hjá Þjóðskrá. Meiri hlutinn fellst ekki á þetta sjónarmið en er þó sammála og tekur undir mikilvægi þess að börn og fjölskyldur þeirra geti hins vegar leitað til teymis BUGL og annarra fagaðila eftir stuðningi við þjónustu. Þannig að það sé alveg skýrt að það sé ekki kvöð að gera það en aðgangurinn standi hins vegar opinn. Þá eru lagðar til breytingar á frumvarpinu sem snúa að því að breyta aldursviðmiðum þar sem í frumvarpinu er fjallað um að börn og ungmenni sem hafa náð 15 ára aldri hafi rétt til að breyta skráningu sinni. Meiri hlutinn leggur til breytingartillögu þess efnis að miðað verði við 18 ára aldur. Nefndin fór mjög rækilega yfir þetta mál og það komu fram sjónarmið frá m.a. Barnaverndarstofu um að huga þurfi sérstaklega vel að ákveðnum hópi ungmenna. Meiri hlutinn telur þess vegna að aðkoma sérfræðinefndar að málefnum barna fram til 18 ára aldurs sé ekki óæskileg, að því gefnu að nefndin taki fullt tillit til aldurs og þroska barna og réttar þeirra til að taka ákvarðanir um eigið líf. Aðkoma sérfræðinganefndar getur einmitt veitt barni stuðning, til að mynda í þeim tilfellum þar sem barn eða ungmenni mætir andstöðu foreldra sinna. Meiri hlutinn ítrekar að í þessum málum er mjög mikilvægt og ber að tryggja eftir fremsta megni sjálfsákvörðunarrétt barna í þessum efnum í samræmi við aldur þeirra og þroska, en að jafnframt þurfi að tryggja að börn njóti sérstakrar verndar og stuðnings þegar kemur að því að taka þessar ákvarðanir. Þess vegna, eins og ég segi, leggur meiri hlutinn til breytingar á 4. og 5. gr. frumvarpsins um að miðað verði við 18 ára aldur en bætir einnig við í bráðabirgðaákvæði II að starfshópi sem á að starfa samkvæmt frumvarpinu verði falið að skoða nánar hvort æskilegt sé að færa þessi aldursviðmið niður og hvernig sé hægt að gera það og ná þá bæði utan um það að vernda rétt barna, sérstaklega barna sem eru í mjög viðkvæmri stöðu, og tryggja sjónarmiðin um iðaða nálgun á þessu máli. Þótt framsögumaður minni hluta nefndarinnar muni auðvitað gera grein fyrir sínu nefndaráliti á eftir held ég að ég sé ekkert að segja of mikið með því að segja að í nefndinni hafi myndast nokkuð góð samstaða um þetta og um þau sjónarmið að þarna þyrfti að taka tillit til þeirra varúðarorða sem m.a. Barnaverndarstofa hafði uppi. Það eru breytingartillögur við 9. gr. frumvarpsins en hún fjallar um sérfræðinefnd um breytingar á kynskráningu barna og við meðferð málsins var rætt um sérfræðiþekkingu þeirra sem eiga að skipa þessa sérfræðinefnd um kynskráningu barna. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að sérfræðinefndin verði skipuð fólki sem hafi sérþekkingu á viðfangsefninu og beinir því til ráðherra að tryggja að slík sérfræðiþekking verði til staðar í nefndinni. Í 11. gr. frumvarpsins er fjallað um líkamlega friðhelgi. Við meðferð málsins voru gerðar athugasemdir við að frumvarpið tryggði ekki börnum undir 16 ára aldri líkamlega friðhelgi og vernd gegn ónauðsynlegum inngripum á kyneinkennum þeirra án samþykkis þeirra. Meiri hlutinn vill benda á að í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að það eru skiptar skoðanir um aðgerðir sem fela í sér breytingar á kyneinkennum og að í greinargerð með frumvarpinu kemur einnig fram að það sé mikilvægt að halda umræðunni áfram. Því er lagt til í frumvarpinu ákvæði til bráðabirgða þar sem er gert ráð fyrir að ráðherra setji á fót starfshóp til að vinna að málefnum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni og gera tillögur að úrbótum. Meiri hlutinn tekur undir þetta og telur ótímabært að gera tillögu um annað sem varðar breytingar á kyneinkennum þessara barna. Vegna þess að fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að þarna einfaldlega sé vinnunni ekki lokið. Meiri hlutinn leggur þess vegna, með hliðsjón af framangreindu, til breytingu á 11. mgr. frumvarpsins á þeim parti þegar um er að ræða að barn á aldrinum frá 16–18 ára þurfi jafnframt mat teymis Barna- og unglingageðdeildar þegar kemur að aðgerðum. Við leggjum hins vegar ekki til að bráðabirgðaákvæðið sem varðar intersex börnin verði sett í lög heldur að það verði áfram í bráðabirgðaákvæði en hins vegar að starfshópnum verði sett tímamörk og að hann eigi að skila af sér tillögum 12 mánuðum eftir gildistöku laganna. Í 12. og 13. gr. er fjallað um teymi Landspítalans um kynvitund og breytingar á kyneinkennum og teymi Barna- og unglingageðdeildar um kynvitund og ódæmigerð kyneinkenni. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að ekki ætti að binda í lög hvaða starfsstéttir ættu að vera í teymunum að öðru leyti en því að þau skyldu vera þverfaglega skipuð fagfólki með viðeigandi þekkingu og reynslu. Meiri hlutinn tekur undir að þessi teymi skuli vera þverfagleg og skipuð fagfólki en fellst hins vegar á að ekki sé rétt að til telja upp svo nákvæmlega hverjir það eru sem skuli vera í teymunum og leggur þess vegna til breytingartillögu þess efnis að það verði ekki bundið í lög að í teymunum skuli vera kynjafræðingur. Meiri hlutinn vill engu að síður vekja athygli á því markmiði sem lá til grundvallar lagafrumvarpinu, sem er að nálgast málefni trans- og intersex fólks ekki eingöngu út frá klínískum forsendum heldur ekki síður í hinu félagslega ljósi þessara mála. Jafnframt var bent á það við meðferð málsins að það teljist ekki til verkefna sérhæfðra deilda sjúkrahúsanna að hlutast til um að skjólstæðingar njóti jafningjafræðslu í samvinnu við hagsmunasamtök. Meiri hlutinn tekur undir það að almennt tíðkast ekki á öðrum sviðum spítalans að fagteymi séu lagalega bundin því að eiga í samráði við hagsmuna- og sjúklingasamtök. Því er lögð til sú breyting hvað þetta varðar að fella það ákvæði út úr bæði 12. og 13. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn vill engu að síður árétta að teymin hafa heimild til að kalla umrædd samtök til samstarfs og ráðagerða og telur raunar æskilegt að það sé gert, þó að það sé ekki lagaskylda, enda geti slíkt samstarf verið afar mikilvægt til að tryggja sem besta þjónustu við þennan hóp. Virðulegi forseti. Stærstu breytingarnar sem nefndin er að gera má segja að varði aldursskilyrði, að í stað þess að miða við 15 ára aldur til að breyta skráningu sinni verði miðað við 18 ára aldur, en að starfshópi verði falið að finna leiðir til að færa þennan aldur niður og þá í samvinnu Barnaverndarstofu, umboðsmanns barna og Samtaka hinsegin fólks. Það er mjög mikilvægt að þetta samtal verði og að þessir aðilar séu þar allir saman við borðið. Ýmsar aðrar breytingar eru lagðar til. Sumar eru orðalagsbreytingar, aðrar eru til þess að gera lögin enn skýrari. Sumar leiða af því - eru bara breytingar sem þarf að gera til að halda því að þegar aldrinum er breytt á einum stað þarf að breyta aldursviðmiðum á öðrum stað. Svo hefur verið bent á það við meðferð málsins að það muni þurfa og sé verið að breyta ýmsum öðrum lögum til að þetta allt saman passi saman en það er viðbúið að það þurfi að breyta fleiri lögum í kjölfarið. Af því að við erum að gera stórar og veigamiklar breytingar er starfshópi, einmitt einnig í bráðabirgðaákvæði II, falið að halda áfram að fjalla um þær nauðsynlegu lagabreytingar sem kunna að koma upp á síðari stigum við þetta mál. Ég hef gert grein fyrir stærstu og viðamestu breytingartillögunum við frumvarpið en eins og ég segi eru þær allnokkru fleiri og það er hægt að skoða þær í sérstöku breytingartillagnaskjali sem fylgir með frumvarpinu og auðvitað lesa um þær frekar í nefndarálitinu. Að þessu nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar standa hv. þingmenn Páll Magnússon, formaður nefndarinnar, Steinunn Þóra Árnadóttir framsögumaður, Bryndís Haraldsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Þórarinn Ingi Pétursson. Við leggjum það til að með þeim breytingum sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til verði frumvarpið samþykkt.
Herra forseti. Ég vil byrja á að segja að í þessu frumvarpi felast mikil tíðindi. Þetta er mjög mikilvæg réttarbót sem hefur lengi verið baráttumál trans og intersex fólks. Það snýst, eins og heiti frumvarpsins ber með sér, um kynrænt sjálfræði, að einstaklingur ráði sjálfur hvernig hann horfist í augu við eigin kyneinkenni og kyngervi. Ég held að það sé mikilvægt að taka strax fram að þetta er mjög mikilvægt mál í heild sinni, skiptir gríðarlega miklu máli og ber að fagna því að það sé komið hingað. Þá vil ég næst þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir framsögu fyrir hönd meiri hlutans. Hún hefur unnið mjög vel að þessu máli og það hefur allt fengið mjög vandaða umfjöllun í nefndinni. Hér mæli ég fyrir minnihlutaáliti en það er rétt að taka fram strax í upphafi að minni hlutinn styður í öllum aðalatriðum, eiginlega má segja í öllum atriðum, álit meiri hlutans, að undanskildu því sem snýr að börnum undir 16 ára aldri. Að því lýtur álit minni hlutans. Það er þannig í huga okkar í minni hlutanum að kjarninn í kynrænu sjálfræði felst í rétti einstaklingsins til að skilgreina kyn sitt og rétti allra til þess að njóta líkamlegrar friðhelgi og að eigin kynvitund einstaklingsins njóti viðurkenningar. Um þetta erum við öll sammála, meiri hlutinn líka. Í því felst ekki síst óskoraður réttur til sjálfræðis um eigin líkama og breytingar á kyneinkennum. Það er lagt bann við því að gera varanlegar breytingar á kynfærum, kynkirtlum eða öðrum kyneinkennum einstaklings 16 ára eða eldri án skriflegs samþykkis hans, samanber 11. gr. frumvarpsins. Til varanlegra breytinga teljast m.a. skurðaðgerðir, lyfjameðferðir og önnur óafturkræf læknisfræðileg inngrip. Og þá kemur að sjónarmiðum minni hlutans. Þrátt fyrir þetta gildi bannið ekki um börn undir 16 ára aldri. Síðan er ákvæði til bráðabirgða um að það skuli tekið til sérstakrar umfjöllunar. Minni hlutinn leggur áherslu á að frumvarpið gerir ekki ráð fyrir því að börn yngri en 16 ára njóti grundvallarréttinda til kynræns sjálfræðis til jafns við aðra. Þeirra réttindi verði að bíða enn um hríð á meðan starfshópur, samkvæmt bráðabirgðaákvæði, ráði ráðum sínum, semji drög að frumvarpi og skili niðurstöðum sínum eftir 12 mánuði. Eftir þann tíma þarf að leggja fram frumvarp, Alþingi að fjalla um það o.s.frv. þannig að ég held að það sé varlega áætlað að þetta ferli allt saman muni taka a.m.k. eitt og hálft ár. Það telur minni hlutinn óviðunandi. Við teljum að réttur 16 ára barna og yngri sé freklega fyrir borð borinn í frumvarpinu og tökum heils hugar undir þau sjónarmið sem birtast í mörgum umsögnum við frumvarpið og umræðum við meðferð málsins. Í minnihlutaálitinu er vitnað í umsagnirnar og ég ætla ekki að fara yfir þær allar en þó að vitna hér í nokkrar, fyrst frá Amnesty International, með leyfi forseta: „Frumvarp til laga um kynrænt sjálfræði, sem liggur nú fyrir Alþingi, skapar tækifæri til að vernda réttindi intersex barna og fullorðinna en í núverandi drögum að frumvarpinu er vöntun á mikilvægri vernd fyrir intersex börn. Þá sérstaklega hvað varðar ákvæði til að koma í veg fyrir ónauðsynlegar, óafturkræfar og inngripsmiklar aðgerðir á börnum sem fæðast með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni.“ Barnaverndarstofa segist telja, með leyfi forseta, „varhugavert að hægt sé að gera varanlegar breytingar á kynfærum, kynkirtlum eða öðrum kyneinkennum einstaklinga undir 16 ára aldri og telur rétt að farið sé varlega í slíkar aðgerðir án samþykkis viðkomandi barna“. Samtökin '78 gera, með leyfi forseta, „þó alvarlega athugasemd við það að frumvarpið tryggi ekki líkamlega friðhelgi barna undir 16 ára aldri og krefjast þess að við frumvarpið verði bætt ákvæðum þar að lútandi“. Umboðsmaður barna telur, með leyfi forseta, „að til þess að tryggja börnum yngri en 16 ára með ódæmigerð kyneinkenni vernd og rétt til líkamlegrar friðhelgi færi betur á því að hafa ákvæði þess efnis í frumvarpinu sjálfu í stað þess að stofna starfshóp til að fjalla nánar um þetta álitaefni“. Minni hlutinn hefur skoðað tillögur sem lagðar voru fram á sínum tíma af sjálfsprottnum starfshópi sem gerð er grein fyrir í greinargerð með frumvarpinu. Ég ætla ekki að lesa þær upp en þar var m.a. tillaga um að setja inn bann við aðgerðum á börnum með ódæmigerð kyneinkenni. Við tökum það lagaákvæði sem þar var lagt til að mestu leyti óbreytt upp. Við leggjum til nýja grein við frumvarpið undir heitinu „Breytingar á kyneinkennum barna með ódæmigerð kyneinkenni“. Þar er sagt í 1. mgr., með leyfi forseta: „Ekki skal gera varanlegar breytingar á kynfærum, kynkirtlum eða öðrum kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni ef mögulegt er að fresta þeim þar til barnið getur veitt upplýst samþykki sitt fyrir meðferðinni. Einungis er heimilt að ráðast í slíkar aðgerðir ef brýnar heilsufarslegar ástæður krefjast þess. Félagslegar, sálfélagslegar og útlitslegar ástæður geta ekki réttlætt slík inngrip í líkama barns.“ Ég ætla ekki að rekja ákvæðið frekar en síðan er lagt til að bráðabirgðaákvæðið verði fellt niður þar sem það verður þá óþarft því að þá er þegar búið að skipa málum með þessum hætti í lögunum sjálfum. Minni hlutinn telur ekki forsvaranlegt að slá þessu á frest með þeim hætti sem meiri hlutinn leggur til. Kyngervi, kyneinkenni og sjálfsvitund fólks um hvað það er er eitt það persónulegasta sem hægt er að hugsa sér. Mannskepnan er með ýmsu móti. Hún er mjög margbreytileg að þessu leyti eins og í öðrum efnum. Við erum sem samfélag haldin þeirri þráhyggju að fólk verði að vera annaðhvort karl eða kona, að þar geti ekki verið neinn millivegur. Það virðist oft skipta miklu meira máli en hver manneskjan er. Þessu verðum við að breyta. Við þurfum auðvitað að ráðast að grunnrótum þessa vanda þannig að allt fólk geri sér grein fyrir því að fólk er bara eins og það er og það á líka að ráða því sjálft hvernig það vill vera. Þess vegna telur minni hlutinn ótækt að á líkömum ungra barna séu gerðar aðgerðir sem ráða örlögum þeirra í framtíðinni og geta valdið óbætanlegum skaða og vanlíðan til allrar framtíðar. Þetta verður auðvitað að stöðva. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Álit minni hlutans talar fyrir sig sjálft, en að því standa Jón Steindór Valdimarsson, sá sem hér stendur og er framsögumaður minnihlutaálitsins, Guðmundur Andri Thorsson og Helgi Hrafn Gunnarsson. Mig langar að lokum að brýna og hvetja þingheim til að íhuga þetta mál mjög vandlega og ljá okkur í minni hlutanum lið og samþykkja breytingartillögur okkar.
Herra forseti. Hér fjöllum við um gríðarlega mikilvægt jafnréttismál, algjört grundvallarmál sem varðar heimild einstaklinga til að fá sjálf að skilgreina kyn sitt. Við höfum nefnilega öll grundvallarrétt til lífs og líkama. Sá grundvallarréttur verður ekki frá okkur tekinn. Þetta eru þess háttar réttindi að það má ekki taka þennan rétt af fólki undir nokkrum einustu kringumstæðum. Í þessu felst sjálfsákvörðunarréttur einstaklinga yfir eigin líkama, þar á meðal kynrænt sjálfræði. Það frumvarp sem fjallað er um hér í dag er mikið gleðiefni, fyrir sumum svo sjálfsagt og svo auðsótt mál að það þarf eiginlega ekkert að ræða það. Samt er þetta svo stórt skref til að tryggja grundvallarmannréttindi hóps fólks sem til þessa dags hefur átt sitt kynræna sjálfræði undir ókunnugu fólki, undir starfsfólki heilbrigðisstétta eða jafnvel einhverju allt öðru fólki. Já, fyrir sumum er þetta slíkt grundvallarmál að það á eiginlega ekki að þurfa að ræða það. Samt er svo mikilvægt að koma hingað upp, jafnvel á síðustu dögum þingsins þegar tíminn er orðinn naumur, bara til að vekja athygli á þessu máli og vekja athygli á því hvað mál sem eru sjálfsögð eru stundum risastór skref í mannréttindabaráttu fólks. Þess vegna er ég komin hingað upp, af því að ég fagna framlagningu þessa góða máls og ég vil fagna þeirri góðu vinnu sem hefur verið í nefndinni. En meðfram því að við samþykkjum þetta mál á Alþingi þarf að tryggja öryggi trans fólks í ríkum mæli. Því miður er staðan sú í nútímasamfélagi að trans fólk verður í ríkum mæli fyrir heimilis- og kynferðisofbeldi og er mikilvægt að tryggja vernd þess sem og auðvitað annarra. Það er líka mikilvægt að tryggja rétt trans barna, tryggja sjálfsákvörðunarrétt þeirra yfir lífi sínu og líkama. Ég tek heils hugar undir umsögn Kvenréttindafélags Íslands sem áréttaði að aðeins með markvissri fræðslu í jafnrétti og kynjafræði væri hægt að ráðast á rót kynjamisréttis í samfélaginu. Aukin fræðsla þarf að eiga sér stað í skólakerfinu öllu en það þarf líka að vera aukin fræðsla innan heilbrigðiskerfisins, innan félagslega kerfisins, innan réttarkerfisins, innan alls samfélagsins. Það þarf að tryggja öryggi trans barna. Það er gríðarlega mikilvægt að tryggja að ekki séu gerðar varanlegar breytingar á kynfærum, kynkirtlum eða öðrum kyneinkennum barna ef mögulegt er að fresta þeim þar til barnið sjálft getur veitt samþykki sitt fyrir meðferðinni. Eins og sjá má á umsögnum hefur fjöldi samtaka og hagsmunaaðila sent frá sér umsögn þar sem tekið er undir ákall minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um að veita trans börnum nauðsynlega vernd. Má þar nefna Samtökin '78, Amnesty International, Barnaheill, Barnaverndarstofu, Intersex á Íslandi, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Trans Ísland og loks umboðsmann barna. Allir þessir aðilar hafa sent frá sér einlæga beiðni til Alþingis um að veita trans börnum nauðsynlega vernd gegn óafturkræfu inngripi í líf þeirra og líkama. Það getur enginn, herra forseti, ekkert foreldri, enginn, tekið þann grundvallarrétt af barni sínu að fá að ráða sjálft sínu kynræna sjálfstæði. Það skal einungis ráðast í aðgerðir eins og áður voru nefndar, óafturkræfar aðgerðir á kynfærum, kynkirtlum eða öðrum kyneinkennum ef brýnar heilsufarslegar ástæður krefjast þess, brýnar, líkamlegar heilsufarslegar ástæður. Félagslegar, sálfélagslegar og útlitslegar ástæður geta ekki réttlætt slík inngrip í líkama barns af því að við erum hér að tala um óafturkræfar aðgerðir. Það að setja ákvarðanatöku með lögum í hendur foreldra um að skapa óafturkræf inngrip sem geta haft varanleg, neikvæð áhrif á líf og heilsu barnsins getur að auki haft óafturkræf neikvæð áhrif á samband barnsins við fjölskyldu sína. Enginn einstaklingur getur tekið ákvörðun um kyn annars einstaklings. Þar á bak við er algjör ómöguleiki, herra forseti. Ekkert foreldri er þess megnugt að taka ákvörðun um kyn barns síns. Það er bara ekki þannig. Þetta varðar algjöra sjálfsvitund þeirrar manneskju sem verið er að fjalla um. Enginn annar getur tekið þessa ákvörðun. Það að grípa inn í líkama annarrar manneskju á eingöngu að vera heimilt þegar um ótvíræða heilsufarshættu er að ræða en aldrei undir öðrum kringumstæðum. Mun ég þess vegna ekki samþykkja að einhvers konar slíkt ákvæði verði heimilað þarna. Mér er algjörlega óskiljanlegt að börn undir 16 ára njóti ekki slíkrar verndar af löggjafa Íslands, löggjafarsamkomunni. Fyrir þá sem ekki hafa gengið í gegnum það að vera sjálfir í þeirri aðstöðu að vera trans einstaklingur eða fylgjast með trans einstaklingi fara í gegnum þetta ferli er þetta oft alveg óskiljanlegt. Margar spurningar geta kviknað: Hvaða er nú þetta? Er þetta tískufyrirbæri? Hvaða vitleysa er þetta? Hefur þú lent í vondum félagsskap? Hvernig dettur þér þetta í hug? Er þetta ekki bara eitthvað sem þú hefur lesið í blöðum eða bókum? Allar þessar spurningar eru alveg skiljanlegar af því að við erum bara mannleg. Maður á ekki að draga sitt persónulega líf hérna inn en þar sem ég hef persónulega fylgst með nánum fjölskyldumeðlimi fara í gegnum þetta ferli er mér óskiljanlegt að við ætlum að samþykkja að foreldri, með allan sinn farangur, allt sitt sorgarferli og mannlega skilningsleysi, eigi að hafa eitthvað um þetta varanlega inngrip að segja. Ég skil það ekki ef við ætlum að fara þangað þvert gegn ábendingum allra þessara fagaðila. Samtökin '78, Amnesty International, Barnaheill, Barnaverndarstofa, Intersex á Íslandi, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Trans Ísland og umboðsmaður barna eru ekki bara einhver Jón og Gunna úti í bæ. Þetta er fólk sem veit hvað það er að tala um. Þetta er fólk sem kemur reglulega að þessum málum. Ég bara verð að segja hér að þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Það skiptir svo miklu máli að við samþykkjum frumvarpið en heimilum ekki inngrip foreldra sem vita ekkert hvað barnið er að ganga í gegnum af því að þau geta aldrei vitað það. Við getum aldrei sett okkur fullkomlega í spor annars einstaklings. Það er okkur ómögulegt. Við getum aldrei algjörlega vitað hvað annar einstaklingur gengur í gegnum. Það er ekki búið að finna upp þá tækni að við getum búið um okkur í höfði og líkama annarrar manneskju. Kyn er samofið sjálfri manneskjunni. Hún ein veit hver hún er. Enginn annar getur valið, ákveðið eða skipað fyrir um það. Við getum ekki leyft neinum að framkvæma óafturkræfa, líkamlega aðgerð á öðrum einstaklingi af því að manni finnst það bara, það má ekki gerast á Alþingi Íslendinga. Það að vera trans manneskja er ekki ákvörðun, ekki val, ekki frekar en ég hef það val að vera kona. Ég er kona, ég valdi það ekki, ég er það bara. Þetta er ekki val. Við höfum ákveðið að kalla það að einhver sé trans af því að manneskjan er í líkama sem við skilgreinum einhvern veginn öðruvísi, sem samfélagið hefur ákveðið að skilgreina öðruvísi. Það er ekki val hjá okkur, ekki ákvörðun. Þetta er svona og viðkomandi veit það bara frá byrjun. Sumir líta öðruvísi út og þá höfum við í okkar samfélagi ákveðið að kalla það fólk trans. Þetta frumvarp er gríðarlega mikilvægt og ég hlakka til að greiða því atkvæði. Ég skora á þá sem áður voru að velta fyrir sér að styðja ekki nefndarálit með breytingartillögu minni hlutans að íhuga alvarlega að gera það núna. Það má skipta um skoðun eftir að málið hefur verið í meðferð Alþingis. Það er í boði að standa með kynrænu sjálfræði. Það er í boði að standa með börnum og veita þeim nauðsynlega vernd.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp sem fjallar um kynrænt sjálfræði. Það er svolítið fróðlegt að fara yfir umsagnir sem hafa borist. Þá vil ég fyrst nefna aðeins það sem kemur fram hjá Þjóðskrá Íslands og lýtur aðallega að kostnaði við nauðsynlegar breytingar sem þarf að gera á skráningarkerfum stofnunarinnar verði frumvarp þetta að lögum. Það er greinilegt að því fylgir töluverður kostnaður. Ég hef ekki orðið var við að ráð sé gert fyrir þeim kostnaði, hvorki í fjárlögum né fjármálaáætlun. Ég tel það ekki nægilega góð vinnubrögð þar sem ég sit í fjárlaganefnd. Það er alveg ljóst að þessu mun fylgja töluverður kostnaður. Ég held að það sé alveg ljóst, sérstaklega í ljósi þess að gert er ráð fyrir því að frumvarpið taki gildi strax, að mér sýnist. Í umsögn Þjóðskrár Íslands segir, með leyfi forseta: „Þjóðskrá Íslands hefur látið útbúa kostnaðarmat vegna nauðsynlegra breytinga á kerfum stofnunarinnar svo meðal annars verði hægt að skrá, miðla og gefa út skilríki með hlutlausu kyni. Um er að ræða tvíþættan kostnað, annars vegar vegna breytinga á skilríkjaskrá og framleiðslukerfum vegabréfa og svo hins vegar vegna þróunar þjóðskrár. Ljóst er að ekki verður hægt að fara í nauðsynlegar breytingar á framangreindum kerfum nema fyrir liggi fjármagn til slíkrar vinnu. Samkvæmt greinargerð sem fylgdi frumvarpinu mun forsætisráðuneyti hafa forgöngu, í samvinnu við Þjóðskrá Íslands og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, að tryggja fjármagn til þess að gera þær breytingar …“ Þetta er loforð um að fjármunir verði tryggðir. Ég held að það sé ekki í anda góðrar fjármálastjórnar að ekki sé búið að eyrnamerkja þetta sérstaklega í fjármálaáætlun, svo dæmi sé tekið. Mér sýnist Þjóðskrá leggja áherslu á að tíminn sé of knappur í þessum efnum. Það er umhugsunarefni í því sambandi, herra forseti, að við samþykkjum hér eitthvað sem kemur til með að kosta ríkissjóð örugglega þó nokkrar upphæðir og að ekki sé búið að ræða fjármálaþátt málsins. Ég tel það ámælisvert. Ég vil aðeins víkja að 6. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um hlutlausa skráningu kyns. Þar segir, með leyfi forseta: „Opinberum aðilum og einkaaðilum sem skrásetja kyn ber að gera ráð fyrir hlutlausri skráningu kyns, t.d. á skilríkjum, eyðublöðum og í gagnasöfnum, og skal skráningin táknuð á óyggjandi hátt. Í vegabréfum skal ávallt tákna hlutlausa skráningu kyns með bókstafnum X.“ Það er talið upp hvaða lönd hafa tekið upp þessa hlutlausu skráningu en ég hef áhyggjur þegar einstaklingar ferðast til ákveðinna landa. Ég þekki ekki úr nefndarvinnunni hvort það var eitthvað rætt að þessi hlutlausa skráning gæti valdið vandkvæðum þegar ferðast er til ákveðinna landa. Þá hef ég sérstaklega Miðausturlönd í huga. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að fá einhvers konar minnisblað um það, t.d. frá utanríkisráðuneytinu, hvernig gæti verið brugðist við því þegar einstaklingar með þessa skráningu ferðast til þessara landa. Við þekkjum hvernig þessum þáttum er háttað í arabalöndunum. Ég held að það sé nánast líflátssök í sumum arabalöndum að vera samkynhneigður og/eða svokallaður trans einstaklingur þannig að það væri mikilvægt að hér kæmi fram hvernig menn sjá fyrir sér að þetta gæti þróast. Vissulega er það í höndum viðkomandi einstaklinga sem kannski þekkja hvert er ráðlegt að ferðast og hjá hvaða löndum ber að sneiða vegna þessa. Þetta er umhugsunarefni sem ég vildi koma á framfæri í þessari umræðu. Síðan langar mig að koma inn á umsögn Landspítalans. Í henni segir að á göngudeild BUGL hafi transgender einstaklingum verið sinnt um árabil. Framan af voru þetta örfáar tilvísanir á ári en frá árinu 2015 hefur þeim farið ört fjölgandi. Mér finnst athyglisvert að tilvísununum hafi farið fjölgandi. Ég veit ekki hvort framsögumaður þekkir sérstaklega hvað liggur þar að baki en það væri fróðlegt að fá upplýsingar um það ef þær liggja fyrir. Síðan segir hér: „Árið 2017 var ákveðið að stofna sér teymi fyrir þessa þjónustu, þar sem ljóst var orðið að nauðsynlegt væri að ákveðnir starfsmenn með til þess bæra þekkingu og þjálfun myndu halda utan um þennan hóp. Það sama ár voru 13 nýkomur í teymið, og 2018 voru þær 21.“ Þetta lýtur einnig að fjárveitingum og er sett svolítið í hendur ráðuneytisins þegar kemur að fjármögnun. Hér eru eiginlega komin tvö teymi og er spurning hvort það sé heppilegt í þessu sambandi. Ég varpa því aðeins fram. Í umsögn Jafnréttisstofu er fjallað um þrjár spurningar sem hefur ekki verið varpað fram áður. Jafnréttisstofa segir neðarlega í sinni umsögn, með leyfi forseta: „1) Er einstaklingi sem fæðst hefur karlkyns en upplifir sig sem konu heimilt að taka þátt í keppnisíþróttum í kvennaflokki?“ Ég hef ekki rekist á að þessum ábendingum Jafnréttisstofu hafi verið svarað, en þá væri ágætt að það kæmi fram í þessari umræðu. Síðan er spurt í öðru og þriðja lagi: „2) Er einstaklingi sem er með skráð kyn sem ekki er í samræmi við útlit þess heimilt að nota búningsaðstöðu hvors kyns? 3) Er einstaklingi sem er með skráð kyn sem er ekki í samræmi við útlit þess heimilt að nýta sér kvennaathvarf?“ Þetta eru alveg gildar spurningar og væri ágætt að fá fram hér hvort þetta hafi verið íhugað. Væntanlega hefur það verið rætt í nefndinni og væri fróðlegt að fá hér fram hver niðurstaðan hafi orðið. Ég gleymdi að nefna það, herra forseti, í sambandi við umsögn Þjóðskrár að hér segir, með leyfi forseta: „Þjóðskrá Íslands hefur áður bent á að stofnunin telur að greiningarvinna og nauðsynlegar breytingar á kerfum stofnunarinnar muni taka að minnsta kosti tvö ár. Er sá frestur sem 17. gr. frumvarpsins kveður á um því of knappur að mati stofnunarinnar.“ Ég held að það sé mikilvægt að við tökum mið af þessum athugasemdum vegna þess að það er fyrst og fremst Þjóðskrá Íslands sem kemur til með að þurfa að fara í töluverða vinnu hvað þetta varðar. Í 17. gr. segir einmitt að lög þessi taki þegar gildi. Ég held að hér fari menn svolítið fram úr sér. Í svona máli, sem er mikilvægt mál eins og komið hefur fram, verður undirbúningurinn að vera góður og löggjafinn verður að taka tillit til athugasemda frá stofnuninni sem á að sjá um megnið af vinnunni þegar kemur að því að breyta þessari skráningu. Mér finnst því nokkur álitamál varðandi þann þáttinn. Maður veltir svolítið fyrir sér hversu brýnt málið er. Þarna er rætt um að fjölgi í þessum hópi. Það væri svo sem gott að fá yfirlit um það hvað hugsanlega valdi því. Síðan má spyrja varðandi t.d. fræðslu í grunnskólum hvernig þeim málum er háttað. Það finnst mér skipta máli. Að öðru leyti tel ég að þetta mál þarfnist betri og ítarlegri skoðunar. Ég treysti mér ekki til að styðja það eins og það liggur fyrir núna. Ég tel t.d. að það þurfi að svara spurningum sem Jafnréttisstofa hefur sent frá sér. Ég held að það sé svolítið mikilvægt, eins og t.d. með keppnisíþróttir. Það hefur valdið vandræðum eða kannski frekar álitaefnum á alþjóðavettvangi í íþróttakappleikjum. Að öðru leyti held ég að ég hafi lokið máli mínu um þetta efni. Eins og ég segi tel ég mikilvægt að skoða t.d. þetta sem ég nefndi með Jafnréttisstofu, að fá einhver svör við þeim spurningum sem þar eru settar fram. Að öðru leyti held ég að það sé nauðsynlegt að þetta mál sé skoðað nákvæmlega. Þarna eru mikil álitaefni, eins og með ung börn, sem hafa komið hér fram. En ég held að það sé mikilvægt að um þetta fari fram vönduð umræða, bæði í þingsal og í nefndinni.
Herra forseti. Þetta mál kemur hingað til 2. umr. og birtist eftir að umræður um þinglok eru hafnar. Mér finnst svolítið skrýtið að stjórnarmeirihlutinn ætli sér að klára svona stórt mál, á að því er virðist einum eða tveimur dögum, án þess að í rauninni hafi farið fram í samfélaginu nein veruleg umræða um það. Umræður um þessa hluti hafa verið töluvert miklar í mörgum löndum í kringum okkur, ekki hvað síst í Bretlandi þar sem má segja að umræða um sambærileg mál hafi verið meðal helstu pólitísku umræðuefnanna, og deilumálanna jafnvel, undanfarin tvö ár, þó að ekki sé þar gert ráð fyrir að ganga eins langt og hér er lagt til. Aðalatriðið er að þetta er stórt mál. Það varðar ýmis grundvallaratriði, grundvallarlagaspurningar, vísindi, velferð barna, heilbrigði og mannréttindi. Svoleiðis að ég hefði talið æskilegra að menn hefðu gengið í gegnum meiri umræðu um þetta mál í samfélaginu og hér á þinginu áður en það yrði afgreitt, enda hafa komið fram ýmsar athugasemdir og ábendingar um hluti sem þurfi að skoða sérstaklega eða laga. Ég gat um það að þessi mál hefðu vakið mikla umræðu víða erlendis. Oft vill sú umræða því miður verða nokkuð heiftúðug. Það hefur t.d. verið ráðist mjög harkalega á marga þekkta femínista sem hafa lýst efasemdum um hvaða leiðir hafa ýmist verið farnar eða stefnt í að fara í þessum málaflokki og eins hafa heilbrigðisstéttir jafnan sætt ámæli, leyfi þær sér að koma með ábendingar um tengsl síns starfsvettvangs við mál sem þessi. Aðalatriðið í þessu er auðvitað að tryggja velferð alls almennings og mannréttindi en transfólk margt hvert hefur bent á í umræðu um þessi mál að það sem kallað er á ensku „gate keeping“, sem ég hugsa að mætti þýða á íslensku sem hliðvörslu, sé mikilvægur þáttur í þessu, þ.e. að menn virði hversu stór ákvörðun þetta eðli máls samkvæmt er. Því þurfi eitthvert lágmarksferli til að taka til að mynda ákvörðun um að skipta um kyn og fyrir vikið að þeir sem þá leggi í það ferli njóti þá stuðnings og auðvitað virðingar og réttinda í samræmi við það. Ég ætla að grípa aðeins niður í umsögn frá Landspítalanum og nefna nokkrar greinar þessa frumvarps sem spítalinn gerir athugasemdir við, eða Ragna Kristmundsdóttir, geðhjúkrunarfræðingur, fyrir hönd spítalans. Varðandi 3. gr. segir í umsögn Landspítalans, með leyfi forseta: „Við leggjum til að 1. mgr. verði eftirfarandi: „Sérhver einstaklingur nýtur, í samræmi við aldur og þroska, óskoraðs réttar til:““ Afsakið, forseti. Ég ætlaði að sleppa þessu, þetta er orðalagsbreyting. Þar sem ég ætlaði að byrja á er athugasemd við 4.–5. gr. en þar segir, með leyfi forseta: „Við teljum ekki æskilegt að börn yngri en 18 ára geti breytt kynskráningu án þess að undantekningalaust sé leitað umsagnar sérfræðinga á þessu sviði, og að umsækjendur séu í þjónustu hjá transteymi BUGL. Við erum sammála því að ekki þurfi að gera kröfu um að viðkomandi hafi undirgengist ákveðna meðferð, en um er að ræða stóra og afdrifaríka ákvörðun, sem rétt er að taka í samráði við sérfrótt fagfólk. Ýmsar ástæður geta legið að baki því að einstaklingur upplifi ósamræmi milli líkamlegs kyns og kynvitundar, og varla skaðlegt að fá aðstoð fagfólks við að greiða úr þeim og komast að bestu mögulegu niðurstöðu.“ Svo er það 9. gr. og athugasemdir við hana. Þar segir: „Við mælum með nánari útlistun á kunnáttu og reynslu þeirra aðila sem sæti eiga í nefndinni, þar sem ekki er gefið að aðilar sem tilheyra þessum tilteknu starfsstéttum hafi hana til að bera. Einnig mættu þetta vera aðrir fagaðilar, það sem máli skiptir er að viðkomandi hafi þekkingu á geðheilbrigði barna og unglinga og málefnum transgender einstaklinga.“ Loks er athugasemd við 13. gr. í umsögn Landspítalans: „Við teljum ekki æskilegt að binda í lög hvaða starfsstéttir eigi að vera í teyminu, að öðru leyti en því að það skuli vera þverfaglegt og skipað fagfólki með viðeigandi þekkingu og reynslu. T.d. er í núverandi texta ekki minnst á hjúkrunarfræðinga, en teymisstjórar teymisins hafa frá stofnun þess verið hjúkrunarfræðingar, og það hefur gefist vel. Við setjum jafnframt spurningarmerki við það að binda í lög að kynjafræðingur eigi að vera í teyminu. Kynjafræðingar eru ekki heilbrigðisstétt og við teljum ekki þörf á að bæta slíkum við í teymið. Nær væri að veita meira fjármagn í teymið til að hækka starfshlutfall félagsráðgjafa og fá inn t.d. iðjuþjálfun og listmeðferð. Ef á að halda því til streitu að ráða inn kynjafræðing þarf að koma skýrt fram hvaða hlutverki viðkomandi á að gegna á spítalanum, auk þess að veita fjármagn fyrir ráðningunni. Að vera manneskja fædd með ódæmigerð kyneinkenni hefur hingað til ekki verið gild tilvísunarástæða á geðdeild. Börnum sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni hefur hins vegar ekki verið vísað frá BUGL ef þau glíma við geðrænan vanda, og það mun ekki breytast. Ef ætlast er til að BUGL taki að sér þjónustu og ráðgjöf við þennan skjólstæðingahóp sérstaklega þarf að veita til þess fjármagn, þar sem þá þyrfti að bæta við mannafla og þekkingu. Að hlutast til um að skjólstæðingar njóti jafningjafræðslu telst ekki til verkefna sérhæfðra deilda sjúkrahúss, enda hafa hagsmunasamtök sinnt því með ágætum hingað til. Teymið hefur ávallt, og mun áfram, vinna í samræmi við alþjóðlegar verklagsreglur World Professional Association for Transgender Health, sem unnar eru í samráði við transfólk um víða veröld. Vandséð er hverju lögbundið samráð við hagsmunasamtök transfólks á Íslandi myndi bæta við.“ Það er ekki meira um þetta að segja, herra forseti, en að þetta hljóta að vera ábendingar sem taka þurfi tillit til við frekari vinnslu þessa máls. Ég ætla hér að lokum að nefna stuttlega klausu úr athugasemdum transteymis Landspítalans vegna þessa frumvarps en þar segir, með leyfi forseta: „Núverandi lagafrumvarp virðist samið með nýlega löggjöf frá Möltu frá 2015 sem fyrirmynd. Þessi löggjöf er mun frjálslegri en sambærilegar löggjafir í nágrannalöndum okkar.“ - Hér er það dregið fram eina ferðina enn að hér er verið að ganga mun lengra en nágrannalönd hafa gert. - „Það er nýmæli í lögunum að menn leitast við að sleppa hefðbundnum greiningum og vinna út frá því. Þess ber þó að gæta að heilbrigðisyfirvöld á Möltu hafa litla reynslu af meðferð á transgender fólki. Maltverjar með kynama hafa til þessa orðið sér úti um hormóna á svarta markaðnum og leitað aðgerðar í Serbíu á eigin kostnað. Lögin voru sett 2015 en engin meðferð er enn komin í gang. Þetta varð til þess að heilbrigðisyfirvöld á Möltu buðu fulltrúum úr meðferðarteymi LSH, þeim Óttari Guðmundssyni og Elsu Báru Traustadóttur, til að koma og ræða við heilbrigðisstarfsfólk og heilbrigðisyfirvöld hvernig best sé að koma einhvers konar meðferðarstarfi á laggirnar. Læknar lýstu því yfir að þeir gætu ekki starfað samkvæmt þessum lögum þar sem erfitt væri að veita erfiða og krefjandi meðferð án greiningar.“ Þetta hlýtur að vera áhugavert í samhengi við þetta frumvarp hér sem mun byggt á þessari löggjöf frá Möltu. Ég ætla að láta vera að rekja fleiri umsagnir, en þær eru allmargar og bent er á ýmis atriði sem varða heilbrigðisþjónustu, varða skráningu, fjármögnun, siðferðisleg álitamál, varða réttindi einstaklinga og heilbrigði barna. En þegar þetta er allt saman tekið og stærð og umfang þessa máls hefði ég talið æskilegra að menn gæfu sér betri tíma til að bregðast við þeim ábendingum sem fram eru komnar og kynnu að koma fram í framhaldinu. Ég hvet hv. þingmenn til að nálgast málið með þeim hætti.
Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar (framfærsluuppbót og meðferð atvinnutekna) frá meiri hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn Ágúst Þór Sigurðsson og Hildi Sverrisdóttur Röed frá félagsmálaráðuneytinu, Þuríði Hörpu Sigurðardóttur, Sigurjón Unnar Sveinsson, Sigríði Hönnu Ingólfsdóttur og Bergþór Heimi Þórðarson frá Öryrkjabandalagi Íslands og Árna Múla Jónasson og Friðrik Sigurðsson frá Landssamtökunum Þroskahjálp. Umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Félagi eldri borgara í Reykjavík og nágrenni, Landssamtökunum Þroskahjálp, Öryrkjabandalagi Íslands og Tryggingastofnun ríkisins. Líkt og nánar er rakið í greinargerð með frumvarpinu er markmið þess að draga úr áhrifum annarra tekna en bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar við útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og afnema þar með það sem í daglegu tali hefur verið kallað króna á móti krónu skerðing. Einnig er markmiðið að auka sveigjanleika hvað varðar meðferð atvinnutekna lífeyrisþega við útreikning greiðslna þannig að það verði valkostur að tilfallandi eða tímabundnar atvinnutekjur hafi eingöngu áhrif á útreikning bóta í þeim mánuðum þegar þeirra er aflað en skerði ekki rétt til bóta í öðrum mánuðum. Í I. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um félagslega aðstoð. Í ákvæðum a–e-liðar er lagt til að ýmis ákvæði reglugerðar um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri, nr. 1200/2018, verði lögfest. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að við hækkun tekjuviðmiða í a- og b-lið væri ekki nógu langt gengið. Þá var við umfjöllun nefndarinnar bent á að þótt ákvæði c- og d-liðar fælu einnig í sér lögfestingu á ákvæðum reglugerðarinnar lægju áhrif lögfestingar þeirra ekki að öllu leyti fyrir. Í c-lið er lagt til að fjárhæð uppbótar skuli reiknast í samræmi við réttindi til lífeyris, samanber 1. og 4. mgr. 18. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, og í d-lið er lagt til að bætur samkvæmt lögum um slysatryggingar skuli teljast til tekna við útreikning lífeyrisuppbótar. Meiri hlutinn bendir á að í 2. mgr. 5. gr. reglugerðar um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri segir að bætur samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga teljist til tekna og því feli ákvæðið ekki í sér efnislega breytingu. Hins vegar var bent á að rétt væri, áður en slíkt ákvæði yrði lögfest, að hafa ítarlegt samráð. Meiri hlutinn tekur undir þetta og telur c- og d-liði þarfnast frekari umfjöllunar. Leggur meiri hlutinn því til þá breytingu að stafliðirnir verði felldir brott. Í f-lið er lagt til að við útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. skuli telja til tekna 65% af tekjum lífeyrisþegans með þeim undanþágum sem lagðar eru til í frumvarpinu og raktar eru í greinargerð. Hins vegar er lagt til að ekki skuli telja til tekna 50% af fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar samkvæmt 21. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007. Til að tryggja samræmi við aðrar breytingartillögur leggur meiri hlutinn til að tilvísun til laga um slysatryggingar almannatrygginga verði felld úr ákvæðinu. Meiri hlutinn bendir þó á að sú breyting hefur þá efnislegu þýðingu að bætur samkvæmt slysatryggingum almannatrygginga munu áfram teljast til tekna samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð en þó þannig að einungis 65% þeirra teljist til tekna við útreikning framfærsluuppbótar. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting á 16. gr. laga um almannatryggingar að við útreikning á greiðslum samkvæmt 17.–19. gr. og 21.–23. gr. laganna verði heimilt að telja einungis til tekna bótaþega atvinnutekjur í þeim mánuði þegar þeirra er aflað. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að ákvæði 5. mgr. 16. gr. laganna væri í mörgum tilfellum ósanngjarnt og þá sérstaklega gagnvart lífeyrisþegum sem starfa einungis hluta ársins. Atvinnutekjum sem aflað væri einstaka mánuði ársins væri jafnað niður á alla mánuði þess og skipti jafnvel ekki máli hvort viðkomandi hefði fengið lífeyrisgreiðslur í þeim mánuðum eða ekki. Tekjurnar gætu þannig leitt til þess að skuld myndist vegna ofgreiddra bóta. Með frumvarpinu væri lagt til grundvallar að lífeyrisþegi gæti valið hvort framangreint fyrirkomulag væri viðhaft eða hvort atvinnutekjur verði einungis lagðar til grundvallar í þeim mánuðum þegar þeirra er aflað. Við endurreikning bótafjárhæða samkvæmt 7. mgr. 16. gr. geri Tryggingastofnun ríkisins samanburð á útreikningi greiðslna til viðkomandi lífeyrisþega samkvæmt báðum aðferðum og leggi til grundvallar þá niðurstöðu sem leiðir til hærri greiðslna til viðkomandi. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að af orðalagi 2. gr. væri ekki skýrt að ákvæðið fæli í sér undanþágu frá ákvæði 5. mgr. 16. gr. sem tæki einungis til atvinnutekna. Gæti ákvæðið því valdið þeim misskilningi að við áætlun tekna samkvæmt ákvæðinu ætti einungis að taka tillit til atvinnutekna. Meiri hlutinn leggur til breytingu til að auka skýrleika ákvæðisins. Leggur meiri hlutinn til að ákvæðið orðist þannig að heimilt sé að telja atvinnutekjur til tekna bótaþega einungis í þeim mánuði þegar þeirra er aflað. Sé þannig skýrt af ákvæðinu að það feli í sér sérreglu sem taki einungis til atvinnutekna en um aðrar tekjur fari samkvæmt 5. mgr. 16. gr. laga um almannatryggingar. Í ljósi annarra ábendinga félagsmálaráðuneytisins leggur meiri hlutinn einnig til að í 2. málslið 2. gr. verði fjallað um samanburð á útreikningum heildargreiðslna, en ekki eingöngu greiðslna, til að taka af allan vafa um að samanburður skuli gerður á áhrifum beggja leiðanna á heildargreiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Við 1. gr. a. C- og d-liður falli brott. b. Í stað orðanna „Bætur samkvæmt lögum þessum, lögum um almannatryggingar og lögum um slysatryggingar“ í 2. málslið f-liðar komi: Bætur samkvæmt lögum þessum og lögum um almannatryggingar. 2. Við 2. gr. a. Í stað orðanna „heimilt að telja einungis til tekna bótaþega atvinnutekjur í þeim mánuði sem þeirra er aflað“ í 1. málslið efnismálsgreinar komi: heimilt að telja atvinnutekjur til tekna bótaþega einungis í þeim mánuði þegar þeirra er aflað. b. Í stað orðsins „greiðslna“ í 2. málslið efnismálsgreinar komi: heildargreiðslna. Anna Kolbrún Árnadóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Andrés Ingi Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Undir álitið rita, auk framsögumanns, Ásmundar Friðrikssonar, Ólafur Þór Gunnarsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Forseti. Ég hef hingað til látið ógert að ræða mikið um þetta frumvarp efnislega. Mér hefur ekki þótt það tímabært og ég taldi rétt að allar upplýsingar lægju fyrir áður en ég tæki til máls um þetta frumvarp félags- og barnamálaráðherra. Allt frá því að ég settist á þing hef ég látið mig varða málefni öryrkja. Þetta er flókinn málaflokkur sem er mögulega ástæðan fyrir því að fáir þingmenn veita honum áhuga þrátt fyrir að á Íslandi séu rétt um 20.000 öryrkjar. Þetta er fjölmennur hópur, fjölmennari en margar af okkar helstu atvinnugreinum. En það er engin tilviljun að málaflokkurinn er flókinn. Örorkulífeyriskerfið hefur nefnilega verið hannað með það í huga að vera flókið og fyrir vikið er það eitt flóknasta kerfi sem íslenskt samfélag hefur búið til, flóknara en kvótakerfið og flóknara en regluverk fyrir fjármálafyrirtæki. Fjöldi einstaklinga sem hafa fullkominn skilning á öllum reiknireglum örorkulífeyrisbóta er í raun afar lítill. Samt eru þetta reglurnar sem eiga að gilda um tekjur þeirra sem eru óvinnufærir sökum örorku. Flækjustigið endurspeglar fullkomlega kafkaískan fáránleikann sem felst í kerfinu. Ástæðan fyrir þessu flækjustigi er líklega margþætt en áhrifin eru mjög augljós. Því flóknara sem kerfið er, því erfiðara er að gagnrýna það og því erfiðara er að breyta því. Óréttlæti virkar ekki eins ósanngjarnt þegar maður skilur ekki hvernig það virkar. Við ræðum hér frumvarp hæstv. félags- og barnamálaráðherra sem felur í sér að dregið verði úr hinni svonefndu krónu á móti krónu skerðingu, skerðingunni sem fulltrúar allra flokka sögðust vilja afnema í aðdraganda seinustu kosninga. Ég skal vera fyrst eða önnur til að viðurkenna að í þessu frumvarpi felst kjarabót fyrir örorkulífeyrisþega. Það er gott en þetta er hænuskref. Ákall öryrkja hefur alla tíð verið um fullkomið afnám krónu á móti krónu skerðingar. Þetta er breyting sem ráðherra gerir einn og að eigin frumkvæði, að því er virðist í miklum flýti rétt fyrir þinglok, án nokkurs samráðs við hagsmunasamtök öryrkja. Mér þykir það sérstaklega ámælisvert í ljósi þess að starfshópur um breytt framfærslukerfi almannatrygginga lauk störfum einungis fyrir nokkrum vikum þar sem áttu sæti fulltrúar öryrkja. Lágmarkssamráð hefði verið auðsótt, einfalt og fljótlegt verk af hálfu ráðherra. Það að hafa ekki samráð sýnir einfaldlega skeytingar- og hirðuleysi ráðherra um hagsmuni og velferð öryrkja. Að meginstefnu til felur þetta frumvarp í sér að króna á móti krónu skerðingin verði 65 aurar á móti krónu skerðing í stað krónu á móti krónu. Kostnaðurinn við þessa aðgerð er 2,5 milljarðar, sem eru í sjálfu sér ekki svo svakalegur, en það er engu að síður ámælisvert að ráðherra hafi ekki einu sinni kannað hvernig sú aðgerð muni koma við fólk í mismunandi stöðu. Engin greining er á því hvernig þetta kemur út fyrir örorkulífeyrisþega á mismunandi aldri, í mismunandi búsetuskilyrðum, með mismunandi tekjur o.s.frv. Þegar um svona fjárhæðir er að ræða hefði mér þótt eðlilegt að þess væri gætt af hálfu ráðherra að aðgerðin kæmi raunverulega til með að hjálpa þeim sem mest þyrftu á að halda, þeim sem króna á móti krónu skerðingin hefur hvað mest áhrif á. Eftir samþykkt þessa frumvarps munu sitja eftir nokkrar staðreyndir sem mér hefði þótt eðlilegra að skoða í aðdraganda að framlagningu þess. Það verður enn skert frá fyrstu krónu. Það er ekkert frítekjumark. Öryrkjar mega enn ekki vinna sér neitt inn án þess að verða fyrir skerðingum á tekjum sínum. Það er enn ósamræmi milli ellilífeyris og örorkulífeyris, öryrkjar munu áfram búa við þyngri skerðingar en ellilífeyrisþegar. Þetta tekur ekki tillit til þeirra sem hafa lægstar tekjur heldur gengur jafnt yfir alla og kemur þá mögulega betur út fyrir þá sem hafa meiri starfsgetu eða er hipsum happs, skilst mér, hvernig áhrif þetta hefur. Þetta frumvarp flækir enn frekar reglur um skerðingar á örorkulífeyri þar sem það kynnir til sögunnar þrjú mismunandi skerðingarstig fyrir mismunandi tekjur. Það hefði verið lítið mál fyrir ráðherra að vinna þetta mál einfaldlega betur, með meiri fyrirvara og vera í samráði við hagsmunasamtök öryrkja við þá vinnu, hagsmunasamtök öryrkja sem eru með mjög góða hugmynd um hvernig þau hefðu helst viljað sjá þessum 2,5 milljörðum varið. Ákallið um afnám krónu á móti krónu skerðingu hefur verið afar hávært mjög lengi í umræðunni og engin þörf á því að vinna þetta mál á handahlaupum korteri fyrir þinglok. Af hverju var ekki löngu búið að undirbúa þetta? Þó að í þessu máli felist kjarabót fyrir öryrkja skrifa ég ekki undir nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar og tek þannig ekki undir afstöðu hans. Ástæðan er einföld. Mér finnst það vera sjálfsagt réttlætismál að afnema alla krónu á móti krónu skerðingu og það strax. Ég hef lagt fram frumvarp þess efnis, nú reyndar í annað skipti, en frumvarpið komst til velferðarnefndar í september sl. og þar hefur það nú setið fast í níu mánuði. Frumvarpið felur í sér eina einfalda lagabreytingu sem á einu bretti afnemur krónu á móti krónu skerðingu, auk þess að einfalda kerfið, eins og fulltrúar allra flokka segjast vilja gera fyrir kosningar, þ.e. að einfalda almannatryggingakerfið og afnema krónu á móti krónu skerðingu. En þegar ég bað um atkvæðagreiðslu um að málið yrði afgreitt úr nefnd í desember sl. var sú tillaga felld af meiri hlutanum. Málið er í raun afar skýrt, það er ekki pólitískur vilji fyrir því að afnema þessa skerðingu að fullu og líklega var sá vilji aldrei til staðar. Forseti. Blessunarlega hefur komið í ljós að meiri hluti velferðarnefndar hefur ákveðið að fjarlægja c- og d-liði en mig langar samt að ræða þá aðeins. Til að það geti gerst þarf fyrst að segja smásögu, söguna af búsetuskerðingum. Ég ætla ekki að fara í miklum smáatriðum í það hvernig búsetuskerðingar komust á og því er kannski rétt að byrja söguna af úrskurði umboðsmanns Alþingis sumarið 2018. Þar kemst umboðsmaður að þeirri niðurstöðu að reikningsaðferð Tryggingastofnunar til að finna út búsetuhlutfall einstaklinga sem fluttust til Íslands eftir búsetu um tíma í öðru landi innan EES hafi verið ólögleg. Úrskurðurinn snerist í meginatriðum um að Tryggingastofnun hafi ekki haft heimild til að skipta framreiknuðum búsetutíma hlutfallslega eftir lengd tryggingatímabila, eins og hún hafði gert um árabil, milli Íslands og annars EES-ríkis þegar umsækjandi nyti ekki bóta frá öðru EES-ríki. Fyrir þau sem hafa ekki sett sig inn í örorkulífeyriskerfið og jafnvel inn í þetta sérstaka mál sem varðar búsetuskerðingar kann þetta að hljóma eins og framandi tungumál. Og það er nákvæmlega það sem ég var að lýsa áðan, þetta kerfi er svo ólýsanlega flókið að það er erfitt að vera reiður yfir óréttlætinu sem í því felst. Ég ætla að útskýra það á mannamáli eða gera heiðarlega tilraun til þess. Þegar einstaklingur sem á rétt á örorkulífeyrisbótum á Íslandi hefur búið hluta ævi sinnar í útlöndum á hann ekki fullan rétt. Það hversu miklar bætur hann fær fer eftir því hvað hann bjó lengi í útlöndum. Aðferðin sem Tryggingastofnun ríkisins beitti fólst í stuttu máli í því að gert var ráð fyrir því að hann myndi verja hlutfallslega jafn miklum tíma erlendis og hann hafði gert frá 16 ára aldri þangað til hann varð öryrki. Í þessu tiltekna máli umboðsmanns voru málavextir þannig að 16 ára stúlka flutti til Danmerkur með foreldrum sínum og svo aftur til Íslands u.þ.b. 21 árs gömul. Hún var metin 100% öryrki árið 2013 en litið var svo á að hún hefði verið óvinnufær frá árinu 2011, þá u.þ.b. 22 ára. Þegar verið var að ákveða rétt hennar til örorkulífeyrisbóta var því bara þetta stutta tímabil undir, þ.e. tíminn frá 16–22 ára aldurs, og af þessum sex árum hafði hún verið fimm erlendis. Bótaréttur hennar var því aðeins 118.000 kr. á mánuði. Þetta dæmi sýnir nákvæmlega hversu ósanngjarnar búsetuskerðingar geta verið. Hérna er 16 ára stúlka sem flytur til útlanda með foreldrum sínum og býr þar um nokkurra ára skeið og snýr svo aftur til Íslands, heimilis síns stærsta hluta ævinnar, og henni er sagt að velferðarsamfélagið Ísland vilji að hún dragi fram lífið á 118.000 kr. á mánuði það sem eftir er ævinnar. Niðurstaða umboðsmanns Alþingis var sú að þessi reikniaðferð Tryggingastofnunar væri ólögleg, að henni væri ekki heimilt að reikna þessi framtíðarár þannig að þau yrðu í sama hlutfalli og tíminn frá 16 ára aldri fram að því að viðkomandi var metin öryrki. Þessi ár ætti einfaldlega að telja til búsetu á Íslandi. Það væri hin eina löglega túlkun á ákvæðum almannatryggingalaga. Það að greiða öryrkjum í samræmi við lög á ekki að vera flókið. Sé það of flókið eiga öryrkjar ekki að bera hallann af því og bíða í marga mánuði eftir að greiðslur hefjist. Sú er raunin nú. Hver er hin raunverulega ástæða fyrir því að það hefur tekið svona ofboðslega langan tíma að hefja réttar greiðslur til öryrkja? Mögulega er svarið að finna í þessu frumvarpi sem og frumvarpi félags- og barnamálaráðherra sem sett var inn í samráðsgátt stjórnvalda þann 13. maí sl., en það frumvarp felur í sér að búsetuskerðingar eru í raun lögfestar. Svar ráðherra við úrskurði umboðsmanns við því að þessar skerðingar séu ólöglegar verður þá í raun bara: Þá gerum við þær löglegar, óháð því hvort þær eru ósanngjarnar, ómannúðlegar, óréttlátar - og brot á EES-reglum ef út í það er farið. Ráðherra sýndi með þessu frumvarpi að hann vildi helst ekki greiða öryrkjum í samræmi við gildandi lög. Það er bara þannig. Hann vildi bara breyta lögunum - og það fjórum dögum eftir að ráðuneytið sendi út fréttatilkynningu þess efnis að endurgreiðslur vegna leiðréttinga á búsetuhlutfalli væru að hefjast. Afar hörð gagnrýni á frumvarpið hefur, í það minnsta enn sem komið er, komið í veg fyrir framgang þess. Það hefur ekki verið lagt fram á Alþingi og ég vona að svo verði aldrei. En það frumvarp sem við ræðum hér er ekki síður áhugavert. Eins og fram hefur komið ætlar meiri hluti nefndarinnar að fella út c- og d-lið 1. gr. frumvarpsins. Það er gott og það er rétt niðurstaða, en c-liðnum var nefnilega ætlað að lögfesta búsetuskerðingar á þessari sérstöku framfærsluuppbót sem við höfum verið að ræða. Í þessum lið segir að fjárhæð sérstöku framfærsluuppbótarinnar skuli reiknast í samræmi við réttindi til lífeyris, samanber 1. og 4. mgr. 18. gr. laga um almannatryggingar. Breyting þessi er rökstudd þannig að verið sé að lögfesta viðtekna framkvæmd Tryggingastofnunar, þ.e. að beita búsetuskerðingum á þessa sérstöku framfærsluuppbót. Með því er í raun verið að lögfesta mjög umdeilda reglugerð og um leið taka afstöðu til þess, án umræðu eða nánari skoðunar, að beita eigi búsetuskerðingum á lágmarksframfærslu. Þetta er sérstaklega ámælisvert í ljósi þess að ráðherra hengir þessa í raun ótengdu breytingu við frumvarpið sitt sem hefur það hlutverk að draga úr krónu á móti krónu skerðingu öryrkja. Svo virðist sem ráðherra svíði svo svakalega að þurfa að greiða öryrkjum þessa fjármuni, sem þeir eiga þó rétt á, að hann freistar þess að lauma inn þessari umdeildu grein og vonar að enginn taki eftir því. Ég get bara ekki séð það öðruvísi. Með annarri hendinni býður hann minni háttar kjarabót en með hinni frekari skerðingar. Forseti. Við lok þessa þingvetrar mun ég láta af störfum sem formaður velferðarnefndar. Það hefur verið einstaklega lærdómsríkt verkefni að takast á við þennan tíma og að mörgu leyti er ég sátt við þau mál sem við höfum unnið að og klárað á síðustu tveimur árum. Að mestu leyti hefur líka gengið vel að vinna saman innan nefndarinnar. Ein mín helsta eftirsjá er líklega sú að okkur láðist að koma á víðtækari kjarabótum fyrir öryrkja. Við erum þó vel á veg komin og ég er hvergi hætt, bara svo það komi skýrt fram, ég mun halda áfram að krefjast þess að loforð um afnám krónu á móti krónu skerðingar verði efnd og berjast fyrir því að hér fái allir tækifæri til að lifa mannsæmandi lífi, óháð því hver starfsgeta þeirra er.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp ráðherra um framfærsluuppbót og meðferð atvinnutekna. Ég verð því miður að lýsa yfir gífurlegum vonbrigðum með frumgerð þessa frumvarps vegna þess að maður á að trúa því að verið sé að einfalda hlutina. Því miður er hins vegar verið að auka flækjustig, eiginlega stórauka það. Einföldun á þessu máli væri sú að taka út krónu á móti krónu á nákvæmlega sama hátt og var gert við eldri borgara, bara burt með skerðinguna. Þá værum við að einfalda kerfið. Svoleiðis eigum við að vinna. Í stað þess er komið inn að krónu á móti krónu er hætt af því að þau ætla að hafa 65 aura á móti krónu og segja stolt: Krónu á móti krónu er hætt. Fyrir mér snýr það þannig að í staðinn fyrir að einstaklingur á örorkubótum, með sérstöku uppbótina og aldurstengdu uppbótina, ætlar að reyna að fara að vinna og sér fram á að á diskinum er réttur til að geta farið að vinna er þar boðið upp á að allt er tekið í burtu. Nei, ríkisstjórnin ætlar að taka einn þriðja í burtu, skilja eftir tvo þriðju. Hvað þýðir það fyrir flesta? Einfaldlega að það borgar sig ekki fyrir þá að fara út í þetta. Þeir fá ekkert út úr þessu. Sumir fá eitthvað upp úr þessu og þess vegna mun ég styðja málið í atkvæðagreiðslu. Allt er gott, sama hversu lítið það er, fyrir þá sem eiga að lifa af 212.000 kr. á mánuði, að ég tali nú ekki um þá sem eru á hálfum bótum með búsetuskerðingar og fá 106.000 kr. á mánuði sem er ekkert annað en fjárhagslegt ofbeldi af verstu gerð. Annað sem gerir málið enn ömurlegra er að í upphaflega frumvarpinu var laumað inn liðum c og d í 1. gr. Eiginlega það ömurlegasta í þessu öllu saman var í c-liðnum. Þar stóð til að lögfesta búsetuskerðingar. Þarna inni eru 2,5 milljarðar en ekkert samráð var haft við Öryrkjabandalagið um hvernig þeim skyldi varið og ekkert tillit tekið til óska þess um að fjárhæðin yrði sett í grunnlífeyrinn þannig að hún nýttist öllum, líka þeim sem þurfa mest á því að halda. Nei, það var ekki gert og þess vegna er alveg með ólíkindum að þau ætli í gegnum þessar búsetuskerðingar sem er talið að kosti um 500 milljónir á ári að reyna að ná inn aftur og kroppa í þessa 2,5 milljarða. Það er ömurlegt að setja smáaur í vasa þeirra verst settu með annarri hendinni og reyna svo að fara með hinni hendinni og taka hann í burtu. Það segir okkur að það er eitthvað að kerfinu sem við erum búin að byggja upp og það segir okkur líka að þegar svona brellur eru reyndar á síðustu stundu í von um að enginn taki eftir þeim og þetta fari í gegn er full ástæða, og nú er hún komin staðfest, fyrir öryrkja til að tortryggja allt sem kemur frá þessari ríkisstjórn. Annað er einfaldlega ekki hægt vegna þess að þetta sem er í gangi og það sem er verið að gera í þessu frumvarpi kom hvergi fram í samráðshópnum um endurskoðun almannatrygginga. Það kom hvergi fram að þar ætti að lauma inn búsetuskerðingum eða slysatryggingum. Það var aldrei rætt. Það er ömurlegt til þess að vita að einhverjir skuli vera með það innræti að reyna þetta og hugsa: Við getum þetta, kannski getum við klekkt á þeim. Og á hverjum er verið að klekkja? Þeim verst settu, þeim sem hafa gjörsamlega setið eftir ár eftir ár, ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, og hafa ekki fengið sömu hækkanir og aðrir. Maður verður stundum alveg gáttaður á flækjustiginu á þessari vitleysu vegna þess að þarna erum við eingöngu að tala um atvinnutekjur. 65 aurar á hverja krónu skerðast, af þúsundkallinum erum við að tala um 350 kr. sem verða eftir. Það segir sig sjálft að þetta er allt of lítið. Fyrir þá sem verst eru staddir er þetta eiginlega bara sorglegt og maður getur líka spurt: Hvað er ekki þarna inni? Það verður aftur haldið áfram að skerða algjörlega séreignarsparnað og lífeyrissjóðssparnað. Það sem er eiginlega stórmerkilegt við þær skerðingar og þessar skerðingar á krónu á móti krónu er að þetta er gert fyrir skatt. Þar af leiðandi verða skerðingarnar mun meiri. Fyrst er skert og síðan skattað sem er auðvitað alveg fáránlegt. Það sýnir að hugsunin er að borga sem minnst til þeirra sem virkilega þurfa á að halda. Maður verður stundum algjörlega kjaftstopp á þeirri vitleysu sem getur verið í gangi í sambandi við vinnubrögðin á þessu öllu. Það sem slær mig mest er að við vorum að vinna í marga mánuði í samráðshópi um endurskoðun almannatrygginga til að einfalda kerfið, búa til einfalt og gagnsætt kerfi sem allir skilja og ganga líka þannig frá því, eins og mér skildist, að fólk gæti lifað með sæmilegri reisn á þeirri framfærslu sem það fær. Því miður var greinilega ekki stefnt að því. Ég sé það á því hvernig þetta frumvarp er sett inn að því miður fer alltaf allt í sama farið. Í þessu samhengi verðum við líka að átta okkur á því, eins og ég hef áður bent á, að allir hafa fengið afturvirkar leiðréttingar og hækkanir, þar á meðal þingið, leiðréttingar vegna hrunsins - nema eldri borgarar og öryrkjar. Þeir hópar sitja eftir. Við sjáum það t.d. á því að atvinnuleysisbætur eru um 280.000 kr. í dag en flestallir öryrkjar eru á 247.000 kr., þ.e. 212.000 kr. eftir skatt. Við erum kannski búin að gleyma að þingmenn hækkuðu úr 550.000 í 1,1 milljón, ráðherrar úr 785.000 í 1,8 milljónir og forsætisráðherra úr 870.000 í yfir 2 milljónir. Öryrkjarnir sátu eftir. Það sem á að vera gott í þessu frumvarpi er að gerðar verða upp atvinnutekjur frá mánuði til mánaðar. Fyrst þegar ég heyrði þetta hugsaði ég: Já, ókei, nú eru þeir loksins farnir að pæla í því að taka út skerðingardaginn mikla þegar skerðingin skellur á og reikna bætur í rauntíma eins og þeir eiga að gera. En svo gott er það ekki. Þetta flækir hlutina. Það verður áfram ótrúleg flækja. Í flestum tilfellum skuldar maður Tryggingastofnun 1. júlí en fáir eiga inni og fá greitt út. Í flestum tilfellum skulda menn og er sagt að borga til baka á næstu mánuðum á eftir. Þetta er ekki verið að laga, þessir 65 aurar á hverja krónu flækja þetta enn þá meira. Eins og ég segi er alveg ömurlegt að það skuli alltaf vera séð til þess að sparka fjárhagslega í öryrkjana. Eins og ég hef líka sagt er í þessu tilfelli verið að sparka í þá tvisvar en sleppa því að gera það í þriðja skiptið. Og þótt það sé lítið er það samt betra en ekki neitt og þess vegna mun ég styðja þessa niðurstöðu. Ég hefði samt helst viljað, og geri eiginlega kröfu um það, að séð yrði til þess að hætta krónu á móti krónu skerðingunni og það bara strax næsta haust vegna þess að allir voru búnir að lofa þessu. Það á að standa við þau loforð. Við verðum að horfa á það þannig að ef við viljum að okkur sé treyst á þingi og ef við viljum stunda þau nýju vinnubrögð, sem alltaf er verið að tala um að eigi að fara að stunda, verðum við að sýna það í verki. Þá ber okkur skylda til þess að byrja á þeim sem verst hafa það. Okkur ber skylda til að sjá til þess að þeir geti lifað mannsæmandi lífi, að þurfa ekki hreinlega að svelta. Það segir sig sjálft að þeir sem eru undir búsetuskerðingum geta ekki lifað mannsæmandi lífi. Þeir svelta eiginlega. Ég veit varla hvernig ég á að lýsa því. Það hlýtur að vera ömurlegast af öllu ömurlegu að fyrir það eitt að veikjast og hafa búið stundarkorn í öðru landi sé hægt að refsa manni svo grimmilega að ekki er möguleiki að lifa með nokkurri reisn. Það segir okkur að okkur ber skylda til að búa til lágmarksframfærslu í þessu landi þar sem allir geta lifað með reisn og svelta ekki. Okkur ber skylda til að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að sá útreikningur verði. Það er það sem við verðum að gera og eigum að gera. Að lokum vil ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen, formanni velferðarnefndar, fyrir frábær störf og góða stjórn á velferðarnefnd. Ég hefði helst viljað að hún héldi áfram með formennsku þar en því miður verður það víst ekki en ég þakka líka velferðarnefnd fyrir vel unnin störf. Sem betur fer tók velferðarnefnd til sinna ráða og gerði kröfu um að c- og d-liðirnir yrðu ekki inni og þegar þeir eru farnir út get ég stutt málið. Ef þeir hefðu verið inni hefði ég aldrei getað stutt það vegna þess að það er ekki hægt að styðja það að rétta þeim sem minnst hafa með annarri hendinni og hrifsa með hinni. Svoleiðis vinnubrögð eigum við ekki að ástunda og það er okkur til ævarandi skammar að það skuli hafa komið svona inn. Við eigum að læra af því í eitt skipti fyrir öll og sýna þeim sem eru veikir og slasaðir þarna úti þá virðingu að svona hlutir komi aldrei fyrir aftur og að við sjáum til þess að þeir geti fengið sínar bætur og lifað með reisn.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar þar sem við tölum stundum um framfærsluuppbót og meðferð atvinnutekna. Mig langar svolítið að taka upp þráðinn þar sem hv. þingmaður sem talaði hér á undan sleppti honum. Það er mjög gott að hv. velferðarnefnd hafi tekið eftir því að lauma átti tveimur stafliðum inn í frumvarpið sem nú er til umræðu. Það eru þá sérstaklega stafliðir c og d, það þarf klárlega að ræða þá betur. Eins og segir í umsögn Öryrkjabandalagsins virðist sem það hafi alls ekki fengið tækifæri til að vera með í ráðum þegar um slíka risabreytingu er að ræða. Mér sýnist á umsögn Öryrkjabandalagsins að það hafi aðeins fengið tvo daga til að vega og meta það sem lá fyrir. Það er rétt að þetta er skref en ég tek undir orð formanns velferðarnefndar, hv. þm. Halldóru Mogensen, sem segir að þetta sé aðeins lítið hænuskref. Það er rétt, sem fram kemur, að þessu er kastað fram á síðustu dögum þings og hlutirnir eiga að ganga mjög hratt í gegnum þingið. Þá er það enn og aftur hlutverk velferðarnefndar að rýna í þetta frumvarp og þar tóku menn eftir því að þessir stafliðir, c og d, voru teknir út. Mér detta í hug einkunnarorð Öryrkjabandalagsins: Ekkert um okkur án okkar. Það hefur greinilega alls ekki verið haft, af hendi félags- og barnamálaráðherra, samráð við Öryrkjabandalagið. Því var ekki velt upp hvort kæmi betur út, að settur yrði ákveðinn peningur eða ákveðið fjármagn inn í grunnlífeyri eða hvort það ætti að fara inn annars staðar. Öryrkjabandalaginu var sagt að það myndi geta haft áhrif á það hvernig þeim fjármunum yrði ráðstafað sem hér um ræðir, en síðan var aðeins ein kynning á einum stuttum fundi og svo var málinu lokað. Það er líka merkilegt að þessir stafliðir, c og d, voru aldrei kynntir, þeir voru aldrei orðaðir við Öryrkjabandalagið. Það er eiginlega fyrirséð að stafliðirnir hafi verið settir inn í frumvarpið með það að markmiði að skerða örorkulífeyrisgreiðslur enn frekar. Öryrkjabandalagið hefur einnig gagnrýnt, og ég vil taka undir það, að þó svo að þetta skerðingarhlutfall, sem nú er komið í 65 aura, sé lítið hænuskref hefur Öryrkjabandalagið ítrekað bent á að svo sé ekki meira sagt. Það er í raun skilið eftir í lausu lofti og Öryrkjabandalagið hefur ekki hugmynd um hvað muni koma svo. Samráðshópur til að einfalda kerfið skilaði af sér niðurstöðu þar sem mér sýnist á öllu að verið sé að flækja kerfið. Og það sem meira er: Það er verið að byrja á röngum enda. Það er algjörlega ljóst í mínum huga að fyrst hefði átt að byrja á því að setja fram hlutastörf. Síðan mætti auglýsa - ég hef talað um þetta áður - eftir þátttakendum sem hefðu getu til að ganga í þau störf. Eftir það mætti sjá hver reynslan yrði af því fyrirkomulagi og ákveða hvernig það hefði reynst og auglýsa svo bara aftur. Það sem ég er að vísa í eru sérstaklega hugmyndir um hvað gert var með NPA-aðstoð. Þá var farið í að auglýsa og þá var ákveðinn kvóti eða ákveðinn fjöldi sem gat sótt um að fá aukna persónulega aðstoð. Og ég sé ekki betur en að byrja verði á þeim enda. En valið var að búa til nýtt flækjustig. Samráðshópurinn skilaði frá sér þessum tillögum, sem í mínum huga eru ekkert annað en aukin flækja á því sem er þekkt í dag. Eins og hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á virðist enginn skilja hvernig kerfið virkar. Það eru alla vega ekki margir sem skilja það. Til þess að fara aftur inn í þennan c-lið frumvarpsins, sem hv. velferðarnefnd tókst sem betur fer að taka út úr frumvarpinu, átti að lögfesta svokallaða búsetuskerðingu á sérstakri framfærsluuppbót. Það má halda því fram að þá sé verið að girða fyrir, ef það hefði farið í gegn, að hæstv. félags- og barnamálaráðherra þyrfti að standa við að endurgreiða þær búsetuskerðingar sem eru ólögmætar - það verður aldrei nógu oft sagt að það er ólögmætt að ætla ekki að greiða þetta til baka, þessi tíu ár. Það er furðulegt til þess að vita að nú er hugmyndin að greiða aðeins fjögur ár til baka. Það er enn ein spurning sem er dálítið merkileg. Ef við förum aftur í þennan c-lið sem fjallar um búsetuskerðingarnar var ætlun hæstv. ráðherra að setja inn í frumvarpið, lauma inn í það, þáttum sem alls ekki hefur verið rætt um og er alls ekki sátt um. Því er haldið fram að það hefði haft skelfilegar afleiðingar fyrir fjölda fólks. Ef ég fer aðeins yfir í d-lið frumvarpsins sem hv. velferðarnefnd náði einnig að fella út, þá átti að lauma inn skerðingum er varða slysatryggingar. Það átti sem sagt að vera enn einn skerðingaflokkurinn. Þess vegna talaði ég um hér fyrr að það væri sannarlega verið að flækja kerfið. Og enn og aftur er alveg ljóst að það átti að heimila og tryggja lagagrundvöll fyrir frekari skerðingar. Ég ætla aðeins að vitna í lokaorð álits Öryrkjabandalagsins, með leyfi forseta: „Af framangreindu má sjá að ÖBÍ er ekki sátt við þá útfærslu sem hér er kynnt. Við hefðum svo sannarlega viljað sjá samráð haft við fatlað fólk um það hvernig þessari fjárhæð hefði best verið varið. Þá er það ekki til að skapa traust í garð stjórnvalda að sjá hér laumað inn ákvæðum (sjá c- og d-lið) sem aldrei hafa verið kynnt eða rædd við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, og verða eftir því sem best fæst séð bara til að þrengja að örorkulífeyrisþegum. Það er von okkar að þessi tilteknu ákvæði verði tekin út úr frumvarpinu þannig að þau verði ekki lögfest.“ Það er einmitt það sem hv. velferðarnefnd tók að sér að gera, að fjarlægja þessa tvo stafliði sem hæstv. ráðherra ætlaði að lauma í gegn. Það er alveg stórmerkilegt að koma svo seint fram með þetta mál og halda að það rúlli bara hér í gegn. En ég skrifaði undir álit meiri hlutans með fyrirvara. Fyrirvarinn hjá mér liggur mest í því að ég er að sjálfsögðu fylgjandi því að við reynum að minnka skerðingar, nú eru það 65 aurar á móti krónu, en það er alveg skýrt í mínum huga að króna á móti krónu tillagan, sem lá hér fyrir þinginu, er mun betur til þess fallin að afnema skerðingar. Og annað er hitt að það átti líka að vera liður í því að einfalda kerfið. Ég held að það sé aðalmálið, við verðum að fara að huga að því að vinda ofan af flækjustigi þessa kerfis á meðan fólk nær ekki að skilja hvað um er að ræða. Að lokum ætla ég að grípa hér aðeins niður í umsögn Tryggingastofnunar sem líka barst hv. velferðarnefnd. Tryggingastofnun er með nokkrar ábendingar en bendir að lokum á það mikilvæga atriði að ekkert kostnaðarmat kom fram í greinargerð frumvarps hæstv. ráðherra, hvorki varðandi bótaflokk né annan kostnað. Tryggingastofnun gerir sér grein fyrir því að það muni verða umtalsverður aukinn kostnaður. Breytingar á kerfum kalla á aukinn kostnað og auðvitað er utanumhald vegna starfsmanna sem þarf að ráða vegna þess að Tryggingastofnun gerir sér grein fyrir því að verið er að auka flækjustig við útreikninga.
Herra forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur fundið sér hóp sem er undir það búinn að bera mestu byrðar sem leggja á á nú um stundir. Hópurinn með breiðu bökin er öryrkjar þessa lands. Það frumvarp sem við ræðum nú, um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar, mætti sem best kalla 65 aura frumvarpið vegna þess að hér er gert ráð fyrir að í stað þess að skerða öryrkja um krónu á móti krónu skuli skerða þá um 65 aura á móti hverri krónu. Svo virðist sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sé eitthvað í nöp við öryrkja vegna þess að nú stöndum við hér um miðjan júní og erum að ræða enn frekari skerðingar en gert var ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi yfirstandandi árs. Í því fyrra voru uppi áform um að leggja 4 milljarða kr. í það að hefja þá vegferð að taka krónu á móti krónu skerðinguna af. Í meðförum fjárlaganefndar og fjármálaráðuneytisins var þessi tala lækkuð niður í 2,9 milljarða og okkur sem mótmæltum þessu á sínum tíma í desember var sagt að þetta væri ekkert mál vegna þess að þegar kæmi fram um örfáa mánuði yrði allt komið í lag milli öryrkja og ríkisstjórnarinnar og þetta fé yrði greitt tafarlaust. Nú erum við um miðjan júní og ekkert er búið að gerast, nákvæmlega eins og allir gátu sagt sér að myndi fara. Það var nefnilega eitt skilyrði fyrir því að öryrkjar fengju þær bætur sem þeir eiga skildar og þeim ber, það að ríkisstjórnin heimtaði að þeir samþykktu upptöku starfsgetumats án þess að neitt lægi fyrir um hvernig ætti að tryggja þeim sem undirgengjust slíkt mat aðgang að vinnu við hæfi, þ.e. hlutastörfum, störfum sem hentuðu þeim sem hafa skerta starfsgetu. Ekkert slíkt liggur fyrir, ekki nema það að hæstv. félags- og barnamálaráðherra, eins og hann heitir núna, hafði komið hingað og skorað á vinnumarkaðinn að skapa aukinn fjölda hlutastarfa. Auðvitað á ríkið að ganga á undan með góðu fordæmi, herra forseti, og skapa þessi störf ef það á að verða von til þess að hægt sé að taka upp svokallað starfsgetumat. Áður en byrjað er að huga að því þarf að tryggja að til séu á hverjum tíma hlutastörf sem henta þeim sem hafa skerta starfsgetu. Þetta hefur m.a. verið gert víða erlendis, í Þýskalandi, í ýmsum ríkjum Bandaríkjanna, með því móti að ríkið lögleiðir það að skapa og bjóða upp á á hverjum tíma að ákveðinn hluti þeirra starfa sem ríkið auglýsir sé fyrir fólk með skerta starfsgetu. Ef við hefðum ætlað að taka þessa hluti í réttri röð hefðum við byrjað á því að lögfesta það að ríkið, sveitarfélög og fyrirtæki á almennum markaði byggju til vettvang til að auka framboð þessara starfa áður en starfsgetumati hefði verið hellt ofan í hálsmálið á öryrkjum. Það er í raun og veru búið að halda öryrkjum í nokkurs konar gíslingu með starfsgetumatið sem vopn. Og það er náttúrlega engin hemja, herra forseti, að koma þannig fram við fólk og þá sérstaklega það fólk sem stendur veikast og á erfiðast með að bera hönd fyrir höfuð sér. En þennan „andstæðing“ fann ríkisstjórnin og sækir mjög að þessum hópi. Það er ekki nóg með þetta, herra forseti, núna er þingið komið allnokkra daga fram yfir áætluð starfslok en það vill bara þannig til að það eru mál sem hafa fengið dálitla umræðu og hafa þess vegna dregið þingstörf ögn. Ég veit ekki hvar menn væru með ríkisfjármálaáætlun sem er ekki tilbúin og sem hefur ekki verið lögð fram. Ætli menn hefðu þá kallað þingið aftur saman ef það hefði hætt á þeim tíma sem áætlað var? Í sjálfu sér getur ríkisstjórnin þakkað m.a. Miðflokknum fyrir að hafa haldið uppi nokkrum umræðum sem hafa orðið til þess að þinglok hafa dregist um örfáa daga, en í sjálfu sér ekki meitt þingstörfin að neinu leyti vegna þess að þær umræður fóru mest fram þegar hér var ekki reglulegur þingfundur og ég kannast ekki við að þær umræður hafi eiginlega truflað svefn nokkurs manns, nema þá helst þeirra sem stóðu í þeirri umræðu. Ég held að ríkisstjórnin ætti að vera frekar glöð yfir því að hafa fengið þennan gálgafrest til að leggja fram þessa fjármálaáætlun. Það er til vansa, herra forseti, að koma með hana korter fyrir þrjú þegar á að fara að ljúka þingstörfum og rumpa henni í gegnum þingið á núll einni, eins og við segjum, á engum tíma. Þetta eru engin vinnubrögð, herra forseti, en því miður eru þetta þó vinnubrögð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, að koma í sífellu með stór álitamál sem á að böðla í gegnum þingið með engri umræðu, samanber það sem átti að gera með þriðja orkupakkanum en tókst ekki, menn ætluðu að böðla því máli í gegnum þingið án nokkurrar umræðu. Á sama hátt vænti ég þess að hér komi - ja, ég veit ekki hvenær, hvaða dagur er í dag? Föstudagur? Þá kemur fjármálaáætlun væntanlega ekki til umræðu fyrr en á þriðjudaginn. Ég trúi því að menn ætli bara að fá hana í gegn samdægurs, daginn eftir eða eitthvað slíkt. Þetta er ekki boðlegt, herra forseti. Eins er með þetta mál hér, 65 aura frumvarpið, að það kemur fram og fær litla sem enga umræðu. Hæstv. ráðherra fer undan í flæmingi og formaður fjárlaganefndar neitar því augljósa. Hann neitar því að í þeirri fjármálaáætlun sem aðeins hefur glitt í blasi við að frá upphaflegri fjármálaáætlun á að draga öryrkja um 8 milljarða kr. á næstu fjórum árum. Menn segja: Nei, þeir fá þetta samt. Hvenær þá? Það liggur ekki fyrir. Menn segja: Það á ekki að skerða neinn. En það var búið að gefa ádrátt um að 8 milljarðar kr. færu í þennan málaflokk á næstu fjórum árum og nú er búið að draga það til baka. Breiðu bökin eiga að bera kostnaðinn af því að síðasta fjármálaáætlun og fjármálastefna ríkisstjórnarinnar, nokkurra mánaða gömul, er ónýt. Það er ekki öryrkjum að kenna. Sá hópur sem hæstv. forsætisráðherra var alveg ákveðinn í fyrir líklega 24 mánuðum að væri alls ekki fær um að bíða eftir réttlæti stóð samt þarna. Sætin í ríkisstjórninni eru svo mjúk að viðmótið breyttist um leið og sest var í ríkisstjórn. Þá breyttist þetta í að nú geta öryrkjar vel beðið eftir réttlæti að mati ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Öðruvísi mér áður brá, herra forseti, þegar fólk sem hefur kynnt sig sem talsmenn og málsvara þeirra sem minnst hafa og veikast standa kemur nú fram við öryrkja á þennan hátt. Það er alveg ljóst og maður hefur heyrt og lesið ótal viðtöl, álit og greinar frá forystumönnum Öryrkjabandalagsins þar sem þeir segja farir sínar ekki sléttar af samvinnu, eða réttara sagt skorti á samvinnu, við ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Það kemur m.a. fram í umsögn þeirra um einmitt það frumvarp sem við erum að ræða núna. Þroskahjálp hefur líka talað á svipuðum nótum. Það er engin hemja, herra forseti, að á sama tíma og nánast ekkert virðist gert til þess að koma böndum á svart hagkerfi, sem auglýsir sig sjálft opinberlega á hverjum einasta degi en er ekki hægt að taka á, er ekki hægt að bæta við mannskap og tækjum fyrir ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra sem þó hafa báðir sagt að hver starfsmaður sem þeir fengju núna, ekki alveg endalaust en upp að vissu marki, myndi væntanlega koma til baka með tíföld laun sín í formi innheimtra tekna ríkissjóðs. Við skulum ekki gleyma því, herra forseti, að 1% innheimtubæting er 7 milljarðar. Ég geri ekki lítið úr því að innheimtuprósenta hjá ríkisskattstjóra og tollstjóra sé gríðarlega há. Hér á að skerða öryrkja fjögur ár fram í tímann um 8 milljarða. Það er þegar búið að hirða um 1.100 milljónir sem var gert um síðustu áramót. Menn segja að þetta sé gert af því að ekki séu til peningar. En menn virðast ekki hafa áhuga á því að innheimta þegar álögð gjöld. Og nú er það skýrt, herra forseti, að ég er ekki að tala um nýja skattheimtu, það höfum við Miðflokksfólk ekki gert. Við erum eingöngu að tala um að bæta innheimtu þegar álagðra gjalda og skatta. Ef gerð væri gangskör að því fengju menn nóg af peningum í ríkiskassann til að þurfa ekki að vera að skerða þennan hóp sem svo veikt stendur með þessu 65 aura frumvarpi. Það er skömm að því. Ég held að ég hafi eiginlega sagt það í 1. umr. að menn hefðu kannski valið 65 aurana af því að menn yrðu svo lengi að segja 65 aurar á móti krónu. En það má alveg eins segja tveir þriðju á móti krónu, það er þjált og það segir nákvæmlega sömu söguna. Það eru heldur engin fyrirheit í þessu um hvað verði svo gert þegar 65 aura frumvarpið hefur verið samþykkt og er orðið að lögum. Hvað bíður þá? Samkvæmt þeirri 8 milljarða kr. skerðingu sem við vorum að tala um áðan geta öryrkjar þessa lands ekki verið fullir bjartsýni, a.m.k. ekki um hvernig þeim reiði af næstu fjögur ár. Svo virðist, eins og hefur stundum verið sagt áður úr þessum ræðustól, að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur ætli að láta þá sem veikast standa og minnst hafa bíða enn um hríð eftir réttlæti, a.m.k. næstu fjögur ár. Það er nokkuð klárt. Og þá segir maður: Hvað á svo að breytast að þessum fjórum árum liðnum? Opnast þá gullæð á Íslandi til að hægt sé að leysa hvers manns vanda? Eða verður það kannski boðað eftir sirka 20 mánuði þegar við nálgumst kosningar? Verða þá dregnar upp úr hatti sömu kanínurnar og búið er að troða ofan í hattinn núna? Verða þær kannski teknar upp og einhverjar nýjar með til að slá ryki í augu fólks rétt fyrir næstu kosningar? Einhvern veginn hefur maður grun um það. En þetta mál er verulega slæmt. Það er rétt hugsanlegt að það fái stuðning minn vegna þess að það fer hænufet í að laga stöðu þessa hóps. Það er í sjálfu sér ekki hægt að setja sig upp á móti því að staða þessa hóps sé bætt um sem nemur hænufeti en það er bara svo himinhrópandi ósanngjarnt að nú eigi „bara“ að skerða þennan hóp um 65 aura af hverri krónu en ekki krónu af hverri krónu. Vont er þeirra ranglæti en verra er þeirra réttlæti, held ég að verði að segjast hér. Fyrst menn neyddust til að taka upp fjárlög á síðustu metrunum í síðustu fjárlagaumræðu og núna fjármálaáætlun, á síðustu klukkutímum þingsins liggur mér við að segja, held ég að ef menn hefðu leitað hefðu þeir fundið aðra hópa í samfélaginu sem væru e.t.v. í betri stöðu til að taka á sig byrðar af þessari stærðargráðu. En þessi hópur virðist bara liggja svo vel við höggi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur að menn leita ekki lengra. Menn sjá að þarna er hægt að skerða hóp sem fær ekki rönd við reist um upphæð sem „nægir“ til að hægt sé að troða í gegn fjármálaáætlun á síðustu klukkutímum þingsins og menn gera það. Er það stórmannlegt? Nei. Skynsamlegt? Heldur ekki. Er eitthvert réttlæti í þessu? Ekki arða. Þess vegna, herra forseti, held ég að mönnum væri sæmra að taka málið aftur til nefndar á milli umræðna og koma til baka með að lágmarki tillögu um að króna á móti krónu breyttist í hálfa krónu á móti krónu, þó ekki væri nema það. Hvað kostar það? 1 milljarð, myndi ég halda fljótt á litið. Það er hægt að leiðrétta mig ef það er rangt, en ég hygg að það sé ekki hærri upphæð. Þá væri kannski hægt að orða það þannig að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur væri að rétta þessum hópi sem svo illa stendur vott af sáttarhönd. Þá væri kannski hægt að segja að ríkisstjórnin væri að koma til móts við þennan hóp og með góðum vilja væri hægt að segja að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tryggði alltént að þessir veikustu aðilar sem minnst hafa þyrftu ekki að bíða lengur en brýnasta þörf er á eftir réttlæti. En ég er ekki bjartsýnn á þetta.
Herra forseti. Mig langar að segja nokkur orð um þetta mál og stöðu öryrkja almennt í samfélaginu. Mér finnst afskaplega sorglegt hvernig komið er fyrir öryrkjum í þessu landi þegar kemur að forgangsröðun ríkisfjármála í þágu þessa hóps. Í fyrsta lagi búa yfir 20.000 manns við þær aðstæður að vera öryrkjar eða fatlaðir á Íslandi og allt of lengi hefur þessi hópur setið eftir. Hann var skilinn eftir á hagvaxtarskeiðinu og nú lítur út fyrir að hann verði líka skilinn eftir á samdráttarskeiðinu. Þetta er algjörlega ótækt, herra forseti. Ísland er tíunda ríkasta land í heimi og það er fullkominn óþarfi að haga hlutunum með þeim hætti sem raun ber hér vitni. Ríkisstjórnin tekur hænuskref þegar kemur að því að draga úr svokallaðri krónu á móti krónu skerðingu sem allir flokkar hafa ítrekað sagt að þeir vilji losna við, allir flokkar, ekki síst ríkisstjórnarflokkarnir. Ég velti fyrir mér af hverju við getum ekki sammælst um að taka skrefið til fulls og afnema svokallaða krónu á móti krónu skerðingu í einu skrefi. Tölurnar ljúga ekki og ekki heldur excel-skjölin. Við sjáum að í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem var kynnt í mars sl. var gert ráð fyrir aukningu í málefni öryrkja um 4 milljarða sem er u.þ.b. einn þriðji af því sem það kostar að afnema krónu á móti krónu skerðinguna. Síðan fáum við breytingartillögur ríkisstjórnarflokkanna, Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, á fundi fjárlaganefndar sl. föstudag þar sem koma djúpt í fylgiskjali VII breytingartillögur þessara ríkisstjórnarflokka við fjármálaáætlun sem þessir flokkar sjálfir lögðu fram fyrir einungis rúmum tveimur mánuðum. Þar koma fram mikil pólitísk tíðindi því að svo virðist sem öryrkjar, af öllum hópum, eigi að taka á sig stærsta skellinn í þeim samdrætti sem íslenskt hagkerfi er að verða fyrir núna. Fjárframlög til öryrkja eiga að dragast saman um 8 milljarða kr. samanlagt næstu fimm árin. Auðvitað mun þessi hópur finna fyrir því. Það er tóm tjara sem maður hefur heyrt suma þingmenn ríkisstjórnarflokkanna tala um, að þessi hópur muni ekki finna fyrir því þótt hann fái 8 milljörðum kr. minna næstu fimm árin samanlagt en til stóð fyrir einungis tveimur mánuðum. Það er ótrúleg forgangsröðun, herra forseti, að hér sé hlutunum hagað með þessum hætti. Til að setja þetta í smásamhengi er niðurskurðurinn í fjárframlögum til öryrkja tíu sinnum hærri upphæð en niðurskurðurinn sem hin æðsta stjórnsýsla fær í breytingartillögum ríkisstjórnarflokkanna. Það er alveg ótrúlegt. Ég hef talað mjög skýrt fyrir því, og við í Samfylkingunni, að við eigum að hlífa velferðarkerfinu og skólunum. Við sjáum að ekki bara öryrkjar eiga að fá högg í þessum breytingartillögum. Það er líka nýsköpun, 3 milljarðar, umhverfismálin, 1,4 milljarðar, framhaldsskólinn, 1,8 milljarðar, hjúkrunarheimilin fá beinlínis lækkun, fá minna 2024 en 2019, og sjúkrahúsþjónustan fær 4,7 milljarða kr. lækkun samanlagt næstu fimm árin í breytingartillögunum frá framlagðri fjármálaáætlun. Heilsugæsla og sérfræðiþjónusta fær 2 milljarða kr. lækkun. Þetta er svört tafla, herra forseti, breytingartillögur ríkisstjórnarflokkanna á sinni eigin fjármálaáætlun. Ég hef verið að hamast í þessu máli alla vikuna og ég vona svo sannarlega, því að málið er enn til umfjöllunar hjá fjárlaganefnd, að menn sjái að sér og fari ekki eftir þessum breytingartillögum heldur hlífi þessum hópum eins og við ættum að gera. Á sama tíma var það forgangsmál þessarar ríkisstjórnar að lækka veiðileyfagjöldin, gjöld sem eru í eðli sínu aðgöngumiði útgerðar að einum gjöfulustu fiskimiðum jarðar. Það er búið að lækka veiðileyfagjöldin niður í þá upphæð að þau nálgast tóbaksgjaldið, gjald sem við setjum á sígarettur sem 8–9% af þjóðinni reykja. Hvers konar pólitík er þetta? Einungis fyrir einu ári ætluðu ríkisstjórnarflokkarnir að keyra í gegnum þingið lækkun á veiðileyfagjöldum um 3 milljarða. Stjórnarandstaðan stoppaði það á þeim tíma en flokkarnir náðu síðan lækkuninni í gegn sl. haust. Svo má spyrja hvort það sé raunveruleg ástæða til að hafa hér lægsta fjármagnstekjuskatt af öllum Norðurlöndunum á sama tíma og við erum að ganga í gegnum samdrátt í hagkerfinu? Einnig: Þarf það að vera pólitískt forgangsmál að lækka svokallaðan bankaskatt um 8 milljarða kr.? Ég bendi á aðrar leiðir en að fara í þennan vonda niðurskurð í gegnum breytingartillögur ríkisstjórnarinnar. Við þurfum ekki að fara þessa leið, herra forseti. Þetta eru vondar tillögur, þetta er vond pólitík og kjósendur Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks geta ekki setið heima og verið sáttir við forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar. Þetta er til skammar, herra forseti. Við eigum að gera miklu betur hér og fara fram á veginn en ekki aftur á bak. En þessi ríkisstjórn virðist vera föst í bakkgírnum í þessu máli eins og svo mörgum öðrum.
Borist hefur bréf frá starfandi formanni þingflokks Viðreisnar um að 7. þm. Reykv. n., Þorsteinn Víglundsson, geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því er óskað eftir að í dag taki Jarþrúður Ásmundsdóttur sæti á Alþingi en hún er 3. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu. Varamenn ofar á lista hafa boðað forföll. Að ósk forseta hefur landskjörstjórn komið saman og gefið út kjörbréf handa Jarþrúði Ásmundsdóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kjörbréfið.
Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli forseta hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komið saman til að fara yfir kjörbréf Jarþrúðar Ásmundsdóttur, 3. varaþingmanns Viðreisnar í Reykv. n., frá landskjörstjórn. Varð það samhljóða niðurstaða nefndarinnar að gera ekki athugasemdir við kjörbréfið.
Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með samþykkt kjörbréfsins og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Jarþrúður Ásmundsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.
Jarþrúður Ásmundsdóttir hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um endurskoðendur og endurskoðun. Þetta er þingskjal nr. 1827, mál 312. Með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlög um endurskoðendur taki gildi þar sem innleidd verði í íslenskan rétt annars vegar tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/56, um breytingu á tilskipun 43/2006, um lögbundna endurskoðun ársreikninga og samstæðureikningsskila, og hins vegar reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 537/2014, um endurskoðun á einingum tengdum almannahagsmunum, eins og gerðirnar voru teknar upp í EES-samninginn. Í VIII. kafla frumvarpsins er fjallað um eftirlit með endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum og fer Fjármálaeftirlitið með slíkt eftirlit, samanber m.a. 33. gr. frumvarpsins. Samkvæmt gildandi lögum um endurskoðendur, nr. 79/2008, hefur sjálfstæð sjórnsýslunefnd, endurskoðendaráð, eftirlit með því að endurskoðendur og endurskoðunarfyrirtæki ræki störf sín í samræmi við ákvæði laganna. Á grundvelli laganna skipar ráðherra fimm menn í endurskoðendaráð; tvo samkvæmt tilnefningu Félags löggiltra endurskoðenda, einn samkvæmt tilnefningu Viðskiptaráðs Íslands og tvo án tilnefningar og skal annar þeirra vera formaður. Hlutverk og skipan endurskoðendaráðs er í samræmi við tilskipun 2006/43/EB áður en henni var breytt með tilskipun 2014/56/ESB sem ætlunin er að innleiða með frumvarpinu. Með nýju tilskipuninni verður m.a. sú breyting að endurskoðendur með virk réttindi mega ekki lengur vera stjórnendur eftirlitsaðila eða koma að ákvörðunum sem lúta að eftirliti með endurskoðendum og endurskoðendafyrirtækjum. Þar sem tveir endurskoðendur sitja í endurskoðendaráði getur það ekki sinnt eftirlitshlutverkinu að óbreyttu. Hið sama á við um eftirlit með aðilum sem stunda endurskoðun á einingum tengdum almannahagsmunum, samanber IX. kafla frumvarpsins. Vegna þessa er farin sú leið í frumvarpinu að fela Fjármálaeftirlitinu hlutverkið. Fjármálaeftirlitið kom hins vegar á framfæri alvarlegum athugasemdum um það að stofnuninni væri falið slíkt eftirlit með endurskoðendum. Álag á stofnunina væri nú þegar mjög mikið vegna fyrirhugaðs samruna hennar við Seðlabanka Íslands og vegna innleiðingar á tilskipun 2014/59/ESB (BRRD) og stofnunar sérstaks stjórnvalds, skilavalds, innan Fjármálaeftirlitsins í tengslum við hana. Þá fælust engin samlegðaráhrif í því að stofnunin tæki að sér eftirlitsverkefni samkvæmt frumvarpinu heldur væri um að ræða grundvallarbreytingu á starfsemi hennar sem stæði fjarri kjarnastarfseminni og hefði í för með sér hættu á hagsmunaárekstrum. Meginmarkmið Fjármálaeftirlitsins sneri að heilbrigði fjármálakerfisins og fjármálastöðugleika og við það bættust markmið um verðstöðugleika og stjórn peningamála o.fl. eftir sameiningu við Seðlabankann, verði af þeirri sameiningu. Eftirlit með endurskoðendum tæki til atvinnustarfsemi almennt en ekki fjármálakerfisins eingöngu. Nefndin leitaði viðbragða ráðuneytisins við þessum athugasemdum Fjármálaeftirlitsins og fékk minnisblað þar sem listaðir voru upp fjórir kostir hvernig unnt væri að sinna eftirliti með starfsemi endurskoðenda og endurskoðendafyrirtækja. Tillögurnar voru fjórar eins og áður segir. Í fyrsta lagi að eftirlitið yrði hjá Fjármálaeftirlitinu eins og lagt er til í frumvarpinu, í öðru lagi að eftirlitið yrði hjá ríkisskattstjóra, í þriðja lagi yrði það hjá sjálfstæðri stjórnsýslunefnd á borð við endurskoðendaráð og í fjórða lagi að eftirlit yrði hjá sérstakri stofnun sem sett yrði á laggirnar og hefði með höndum öll verkefni ráðuneytisins á viðskiptasviði, þar með talið eftirlit með endurskoðendum. Í ljósi þeirra aðstæðna sem upp væru komnar væri þriðji kosturinn talinn vænlegastur, þ.e. hjá sjálfstæðri eftirlitsstjórnsýslunefnd. Nefndin leitaði eftir áliti Félags löggiltra endurskoðenda og endurskoðendaráðs á þessum kostum sem ráðuneytið benti á. Í svari endurskoðendaráðs kom fram að ráðið teldi æskilegast að eftirliti með endurskoðendum væri komið fyrir hjá ríkisstofnun sem hefði fjármagn og burði til að sinna verkefninu með fullnægjandi hætti. Ef ekki væri mögulegt að koma eftirlitinu þannig fyrir nú lagði ráðið áherslu á að það yrði ekki látið koma í veg fyrir innleiðingu á tilskipun 56/2014 og reglugerð nr. 537 frá sama ári heldur yrði fundin önnur lausn. Af þeim kostum sem nefndir eru í minnisblaði ráðuneytisins væri raunhæfasta lausnin að fela sjálfstæðri stjórnsýslunefnd eftirlitið. Endurskoðendaráð benti á að ekki þyrfti að gera mjög veigamiklar breytingar á skipan þess en í ráðinu sætu nú þegar tveir endurskoðendur. Í svari Félags löggiltra endurskoðenda við fyrirspurn nefndarinnar kom fram að í ljósi þeirrar ákvörðunar að stefna að sameiningu Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans virtist liggja fyrir að eftirlitinu yrði ekki komið fyrir hjá Fjármálaeftirlitinu. Líta þyrfti á niðurstöðu ráðuneytisins um að vænlegast væri að sjálfstæð stjórnsýslunefnd færi með eftirlitið sem algera bráðabirgðalausn. Afstaða félagsins væri sú að eftirlitinu væri best komið fyrir hjá sérstakri eftirlitsstofnun, samanber fjórða kostinn sem nefndur er í minnisblaði ráðuneytisins. Legði félagið því til að skýrt yrði að eftirlitinu yrði komið fyrir hjá sjálfstæðri stjórnsýslunefnd til bráðabirgða og að skipaður yrði vinnuhópur á vegum hins opinbera sem vinna skyldi að varanlegri lausn sem fælist í því að eftirlitið yrði hjá sérstakri eftirlitsstofnun. Félagið væri tilbúið til að taka þátt í þeirri vinnu. Það skal tekið fram að meiri hlutinn hefur skilning á þessum sjónarmiðum Fjármálaeftirlitsins um að óheppilegt sé að fela stofnuninni nýtt og viðamikið hlutverk sem ekki samrýmist öðrum verkefnum sem hún hefur þegar með höndum. Þá telur meiri hlutinn ljóst, að undangengnu því samráði sem hefur verið lýst, að eini raunhæfi kosturinn, sem ekki felur í sér frestun á innleiðingu þeirra gerða sem ætlunin er að innleiða með frumvarpinu, sé að fela endurskoðendaráði eftirlit með endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum samkvæmt frumvarpinu sem og eftirlit með endurskoðun á einingum tengdum almannahagsmunum. Í þessu skyni leggur meiri hlutinn til viðeigandi breytingar á frumvarpinu eins og kemur fram í nefndarálitinu. Meiri hlutinn leggur áherslu á að það fyrirkomulag sem hér er lagt til er bráðabirgðaúrræði þar til varanlegt úrræði fyrir framkvæmd eftirlits með endurskoðun og endurskoðendum verður sett á laggirnar. Meiri hlutinn tekur undir tillögu Félags löggiltra endurskoðenda um að settur verði á fót vinnuhópur sem leggi drög að slíkri lausn. Við þá vinnu verði tekið mið af fjórða valkostinum sem talinn var upp í minnisblaði ráðuneytisins um mögulega framkvæmd eftirlitsins og sneri að stofnun nýrrar stofnunar sem öll verkefni ráðuneytisins á viðskiptasviði heyrðu undir, þ.m.t. eftirlit með endurskoðendum. Frú forseti. Í nefndarálitinu er síðan gerð grein fyrir öðrum þeim breytingum sem meiri hlutinn leggur til og ég sé ekki ástæðu til að fara yfir frekar hér, en vísa í nefndarálitið. Auk þess eru nokkrar aðrar tæknilegar breytingartillögur á sérstöku þingskjali. Undir nefndarálit þetta rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Frú forseti. Ég þakka hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar fyrir þessa ágætu ræðu. En nú langar mig til að spyrja vegna þess að ég á ekki sæti í þessari nefnd en hef hins vegar heyrt af því undanfarið að löggiltir endurskoðendur með áratugareynslu og flekklausan feril hafa orðið fyrir óþægindum og vantrausti út af þeim reglum sem hafa verið settar inn, m.a. með skipan endurskoðendaráðs. Mig langar hreinlega til að spyrja hv. þingmann hvort eitthvað hafi verið gert til að koma til móts við þann hóp sem hefur ekki tök á því, sökum smæðar fyrirtækjanna sem viðkomandi reka, að ráða til sín aðila sem eru, innan sviga eða gæsalappa, „góðkenndir eða viðurkenndir“ af þessum reglum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort eitthvað hafi verið gert til að koma til móts við þennan hóp, sem er þó nokkuð stór og sinnir aðallega þjónustu við smærri fyrirtæki, einstaklinga í atvinnurekstri og einstaklinga bara út af fyrir sig. Það er alveg ljóst að ef þessir smáu aðilar þyrftu að undirgangast þessar reglur að fullu yrði þjónusta þeirra það dýr að það væri ekki á færi smærri aðila eins og einstaklinga, húsfélaga og minni fyrirtækja, að fá þessa þjónustu þeirra eða nýta sér. Mig langar að spyrja hv. þingmanninn: Hefur eitthvað verið gert til þess að huga að réttindum og rétti þessara einstaklinga sem þarna um ræðir?
Frú forseti. Ég var að reyna að spara einhvern smátíma með því að lesa ekki allt nefndarálitið. En ef hv. þingmaður hefði lesið allt nefndarálitið hefði hann fengið svar við sinni spurningu. Ég ætla bara að fá að lesa það sem lagt er til um kæruleið vegna ákvarðana endurskoðendaráðs: „Lagt er til að ákvarðanir endurskoðendaráðs um veitingu og niðurfellingu starfsréttinda endurskoðenda og endurskoðunarfyrirtækja verði kæranlegar til ráðuneytisins. Er um að ræða breytingu frá frumvarpinu þar sem tekið er fram í 38. gr. að ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins“ - sem nú er þá endurskoðendaráðs samkvæmt breytingu - „sæti ekki stjórnsýslukæru.“ Þannig að við í meiri hlutanum erum akkúrat að svara þessu áhyggjuefni hv. þingmanns, með því að ákvarðanir endurskoðendaráðs verði kæranlegar til ráðuneytisins þannig að menn hafi a.m.k. þá leið. Það er ágætt að menn síðan lesi nefndarálitið í heild sinni og geta kannski leitað svara við fleiri spurningum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að auka leti mína með því að koma því á framfæri sem ég spurði um. Eins og ég sagði er ég ekki nefndarmaður í þessari nefnd og hef þess vegna ekki gaumgæft þetta mál alveg sérstaklega og það var eiginlega ekki fyrr en að ég áttaði mig á því að það var virkilega hér á dagskrá til afgreiðslu að það rifjaðist upp fyrir mér ástandið, sú staða sem þessi hópur sem ég var að tala um áðan hefur verið settur í. Þingmaðurinn getur fundið að því eins mikið og hann vill að ég hafi ekki lesið þetta til enda. Ég kann hins vegar á það að þessum aðilum hefur verið bent á að fara til ráðuneytisins til að fá lausn sinna mála. Frómt frá sagt, hv. þingmaður, hefur það ekki gengið mjög vel. Það hefur ekki gengið hægt, eða fyrirgefðu, það hefur ekki gengið hratt fyrir sig, ætlaði ég að segja. Þeir hafa ekki fengið skýr og efnisleg svör í viðskiptum sínum við ráðuneytið einmitt út af þessu. Þannig að ef það er svo að hv. efnahags- og viðskiptanefnd eða meiri hluti hennar hefur komist niður á eitthvert plan sem virkar fyrir þennan hóp sem ég var að ræða um núna, þá er ég náttúrlega mjög ánægður að heyra það. En mig langar eiginlega bara til þess að fá einhverja fullvissu um það. Hafandi ekki lesið allt nefndarálitið, eins og hv. þingmaður benti á, langar mig bara til að fá fullvissu um að þarna sé komin leið sem komi til með að virka fyrir þennan hóp sem, eins og ég sagði áðan, hefur flekklausan feril að baki, áratugareynslu og hefur núna seinni árin lent í því að vera litinn hornauga af þeim sem síst skyldi í þessum bransa. Þannig að ég vil bara biðja hv. þingmann að útskýra það fyrir mér enn þá betur hvernig þeirra staða sé tryggð með þessu frumvarpi eins og það lítur út núna.
Frú forseti. Nú er auðvitað hvorki ég né hv. þingmaður í þeirri stöðu að geta gefið út einhverjar tryggingar um að allt gangi eftir eins og maður vill sjá. Það er hins vegar verið að tryggja það að menn geti farið í stjórnsýslukæru vegna niðurstöðu stjórnsýslunefndar. Ef það reynist svo að ráðuneytið sinnir ekki erindinu, leysir ekki úr því verkefni sem því er falið með stjórnsýslukærunni, þá eiga menn auðvitað ekki aðra leið færa, líklegast, heldur en dómstóla. Þannig að varðandi endurskoðendur: Þannig er það um fjölda annarra atriða sem við erum að fást við hér á þingi og úti í samfélaginu. Hv. þingmaður hlýtur að átta sig á því að slíka tryggingu eins og hv. þingmaður er að fara fram á að ég veiti er ég er ekki þess umkominn að veita, ekki frekar en hv. þingmaður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og hans yfirferð. Ég hef eiginlega, má segja, eina spurningu til hv. þingmanns sem varðar endurmenntun. Ég fór yfir umsagnir við frumvarpið og sá þá áhyggjur manna af því að það eru „tímafrekar og kostnaðarsamar kröfur um endurmenntun án þess að gerðar séu kröfur um hverju hún eigi að skila,“ segir hér í einni umsókn, með leyfi forseta. Það er talað um að þetta þurfi að skilgreina mun betur. Ég hefði gjarnan viljað heyra frá hv. þingmanni hvað þetta varðar. Hér er talað einmitt um skilyrði fyrir því að eðlilegt væri að sú endurmenntun færi fram hjá viðurkenndri menntastofnun. Síðan er í frumvarpinu lagt til að auka útgjöld vegna tilfallandi gæðaeftirlits endurskoðenda og innheimta þá tilfallandi sértekjur til að tryggja fjármögnun eftirlitsaðila og tryggja að hún sé „óháð ótilhlýðilegum áhrifum frá endurskoðendum og endurskoðendafyrirtækjum.“ Mig langaði að fá einnig nánari skilgreiningar á þessu hjá hv. þingmanni, þ.e. endurmenntuninni og síðan þeim útgjöldum sem verða vegna gæðaeftirlits.
Frú forseti. Það eru, hygg ég, ekkert voðalega margar starfsgreinar, fyrir utan þær sem eru í heilbrigðiskerfinu, sem leggja jafn ríka áherslu á endurmenntun og endurskoðendur. Endurmenntun hjá endurskoðendum felst annars vegar í námskeiðahaldi hjá viðurkenndum háskólastofnunum en ekki síður í ráðstefnum og málþingum um endurskoðun, nýjar hugmyndir og fyrst og fremst nýjar reglur sem er í rauninni næstum því stöðugt verið að setja, bæði hér og í öðrum löndum, og menn eru að bera saman bækur sínar á milli landa. Mig rekur ekki minni til þessarar umsagnar sem hv. þingmaður er að vitna í. En ég get alveg fullvissað hv. þingmann um að það er auðvitað eðlilegt að gera ákveðnar kröfur um að endurskoðendur sem njóta löggildingar og gefa sig út fyrir að vera löggiltir endurskoðendur sinni endurmenntun með ákveðnum hætti og að það sé fylgst með því. Mér finnst það eðlilegt að þegar menn fara fram á að hljóta starfsheitið löggiltur endurskoðandi - löggiltur - séu gerðar ákveðnar kröfur. Þær kröfur breytast eftir því sem t.d. reglur og lög taka breytingum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Sú umsögn sem ég vitnaði hér í er frá Gunnari Þór Ásgeirssyni, löggiltum endurskoðanda. Nú er það ekki svo að ég sé að gagnrýna það að endurmenntun eigi að vera til staðar, síður en svo, hún er náttúrlega algjörlega nauðsynleg, hv. þingmaður. Það sem ég vildi fá hér fram er að það kemur hér gagnrýni á þetta frumvarp um að það sé ómarkvisst og það þurfi að skilgreina þetta miklu betur. Þetta var punkturinn sem ég var að vitna til. En ég vildi líka aðeins kannski koma að því sem kemur fram í annarri umsögn, frá Einari S. Hálfdánarsyni, löggiltum endurskoðanda, þar sem hann talar um að það sé ekki við hæfi að leggja niður heitið löggiltur endurskoðandi, því það undirstriki mikilvægi starfsins að endurskoðandi vísi til þess að hann hafi löggildingu til starfsins. Ég vil taka heils hugar undir það. Auk þess tekur umsagnaraðilinn undir það sem ég nefndi áðan varðandi endurmenntun, að hún væri ómarkviss. Þannig að hérna höfum við tvær umsagnir þar sem er verið að gagnrýna endurmenntunina sem ómarkvissa. Ef hv. þingmaður gæti kannski farið aðeins nánar yfir þetta. Síðan er þetta með heitið, hvers vegna sé verið að fara í þessar breytingar hvað það varðar. Hér segir einmitt [[Forseti hringir.]]þessi aðili að hvarvetna sem hann þekki til sé „einmitt talið undirstrika mikilvægi starfsins að endurskoðandi vísi til þess að hann hafi löggildingu til starfans“. Ég tek heilshugar undir það.
Frú forseti. Fyrst það sem mér láðist að svara hv. þingmanni um áðan varðandi þann kostnað sem til fellur við eftirlitið. Ég hygg að við getum verið sammála um að það sé eðlilegt að eftirlitsskyldur aðili, í þessu tilfelli endurskoðendur, greiði fyrir þann kostnað sem til fellur. Það á auðvitað að vera meginreglan, alveg eins og bankar eiga að greiða fyrir þann kostnað sem fellur til vegna eftirlits með þeirra starfsemi. Þannig held ég að það sé meginreglan að það sé ekki verið að setja íþyngjandi gjöld á almenning eða aðra sem eru í rauninni ótengdir málinu. Ég vona að við hv. þingmaður Birgir Þórarinsson getum við verið sammála um að eftirlitsskyldir aðilar eigi að standa undir þeim kostnaði sem til fellur. Vandinn sem blasti við nefndinni var sá að það gekk ekki að koma málum þannig fyrir að Fjármálaeftirlitið hefði eftirlit með starfsemi endurskoðendafyrirtækja og endurskoðendum. Ég hygg að það hafi blasað við öllum að það átti ekki heima þar. Það voru mjög miklar umræður um það í nefndinni til hvaða ráða væri hægt að grípa. Eitt af því sem ég sjálfur var mest hrifinn af var að leita til ríkisskattstjóra og fela honum eða fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra verkefnið. Niðurstaðan var hins vegar sú að fara í endurskoðendaráð og fela þeim það. En ég undirstrika að hér er um bráðabirgðaúrræði að ræða til að tryggja að við getum hrint þeirri reglugerð í framkvæmd sem um er að ræða og að endurskoðendur sjálfir leggja ofuráherslu á að sé hrint í framkvæmd þannig að þeir starfi í sama umhverfi hér á Íslandi og annars staðar í Evrópu. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir endurskoðendur [[Forseti hringir.]]að það verði gert. Ég ítreka: Við munum á komandi vetri, [[Forseti hringir.]]frú forseti, ef þú gefur mér smá svigrúm, alveg örugglega þurfa að taka það upp hver skuli til frambúðar hafa eftirlit með [[Forseti hringir.]]endurskoðendum.
Frú forseti. Sá sem hér stendur ætlaði ekki að taka til máls í þessu máli en þau orðaskipti sem ég átti hér áðan við hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar hafa orðið þess valdandi að ég verð að fara nokkrum orðum um frumvarpið. Í umsögn frá Félagi löggiltra endurskoðenda, með leyfi forseta, er því komið á framfæri: „… að við þýðingu reglugerðarinnar [537/2014] var ekki stuðst við þann orðaforða og málvenjur sem viðhafðar eru í endurskoðunarstéttinni og er því oft vandkvæðum bundið að átta sig á því hvað við er átt nema með því að fletta upp í frumtextanum. FLE telur þetta bagalegt og telur betra að farið hefði verið að tillögum um orðanotkun sem endurskoðendur komu á framfæri við drög að þýðingunni.“ Þetta er reyndar ekki alveg nýtt vegna þess að ég er því kunnugur að þessi reglugerð var lengi vel ekki þýdd. En samt var verið að leggja, eins og ég sagði áðan, kröfur sérstaklega á minni endurskoðunarfyrirtæki, sem byggðust á reglugerð sem hafði verið birt einhvers staðar í útlöndum en var ekki til í íslenskri þýðingu, samt sem áður áttu menn að fara eftir þessu. Þetta er náttúrlega til vansa. En það er reyndar líka annað sem kemur að því sem ég ræddi hér áðan. Auðvitað er starf endurskoðenda, löggiltra endurskoðenda, mjög þýðingarmikið og ég held að nauðsyn sé á vandaðri endurskoðun og vönduðum reikningsskilaaðferðum. Við fengum það svona, eins og maður segir, beint í andlitið í kringum hrun að þau mál höfðu ekki verið í þeim ferli og ekki í því horfi hjá okkur sem best hefði verið á kosið. Og einmitt þess vegna hefði verið og er náttúrlega eðlilegt og sjálfsagt og nauðsynlegt að fara ofan í þær reglur og þau lög sem um þessa starfsemi gilda, þannig að auðvitað er það fagnaðarefni út af fyrir sig. En ég vil færa til eitt, það er 18. gr. sem er á bls. 9, með leyfi forseta, þar sem talað er um gæðakerfi. Þar segir, með leyfi forseta: „Endurskoðunarfyrirtæki og endurskoðendur skulu starfa samkvæmt formlegu gæðakerfi. Formlegt gæðakerfi skal meðal annars innihalda reglur um ábyrgð stjórnenda á gæðum endurskoðunar, viðeigandi siðareglur, reglur um samþykki og áframhaldandi samþykki viðskiptavina og endurskoðunarverkefna, reglur um ráðningu starfsfólks í endurskoðunarteymi, reglur um framkvæmd endurskoðunar og reglur um eftirfylgni og skráningu gæðakerfis. Stjórn endurskoðunarfyrirtækis skal bera ábyrgð á gæðakerfinu og skal kerfið metið árlega. Niðurstöður úr mati og fyrirhugaðar breytingar á kerfinu skulu skjalfestar.“ Þessi regla t.d., um þetta gæðakerfi, er mjög íþyngjandi fyrir minni fyrirtæki, um það hafa komið fram dæmi. Við höfum haft hér, eins og ég sagði, fullt af mjög hæfum einstaklingum sem hafa rekið endurskoðunarþjónustu. Það er þeim um megn að taka upp gæðakerfi eða eitthvað slíkt eins og hér er nefnt, þannig að eftir lestur þessa frumvarps, og eftir að hafa hlustað á ræðu hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar, get ég ekki varist þeirri hugsun að ekki hafi verið gætt að hagsmunum og aðstæðum þessara smáu fyrirtækja sem stunda endurskoðun. Hv. þingmaður, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, sagði áðan orð sem urðu eiginlega til þess að ég fór upp í þessa ræðu, þ.e. að hvorki hann eða ég gætum tryggt að mál væru með einhverjum ákveðnum hætti. Þessu er ég bara öldungis ósammála vegna þess að lagasetning á Alþingi á að tryggja að um það sem í lagasetningunni felst fari þannig að menn geti verið nokkuð öruggir um sinn hlut. Hv. þingmaður, sem því miður er farinn héðan af vettvangi, taldi upp hvaða leiðir væru færar fyrir einstakling í litlu endurskoðunarfyrirtæki til að ná rétti sínum, þ.e. að efna til stjórnsýslukæru. Þetta er fyrir neðan allar hellur vegna þess að við eigum að ganga þannig frá hnútum hér á Alþingi að það sem einstaklingar og lítil fyrirtæki og fyrirtæki yfir höfuð þurfa að sækja til ríkisvaldsins sé einfalt, ódýrt og gegnsætt. Þetta frumvarp uppfyllir ekkert af því, ekki nokkurn skapaðan hlut. Og ef allt um þrýtur geta menn bara farið í mál. Það er auðvelt að segja þetta. Ef menn eru óánægðir með það sem við erum að gera á Alþingi þá geti þeir bara farið í mál. Auðvitað eigum við að ganga þannig frá málum, ekki bara þessu máli heldur öllum málum - ég hef dálítið rætt þetta undanfarna daga af því að málum hefur verð hrúgað hér í gegn á Alþingi lítt ræddum - að við verði unað. Eins og dæmin sanna hefur það því miður verið siður að með vissu millibili þarf að taka upp lagasetningu sem hér er unnin, annaðhvort eftir skamman eða langan tíma, vegna þess að lagasetningin stenst ekki. Oft og tíðum eru á henni ágallar vegna þess, og ég vil fullyrða þetta, að ekki hefur verið haft nægilegt samráð við alla þá sem lagasetningin snertir. Í þessu tilfelli virðist hafa verið talað við þá sem eru stærstir og fyrirferðarmestir. Ef þetta yrði yfirfært yfir á aðra grein, ættum við þá að reka fiskveiðistefnuna þannig að við töluðum bara við stærstu fyrirtækin í sjávarútvegi, topp tíu, en létum hina róa? Er það þannig? Á ekki að hafa samráð við alla? Mér finnst þetta, frú forseti, eiginlega stærra mál en við blasir við fyrstu sýn. Af því sem hér er fært fram get ég ekki séð, og nú er ég búinn að taka ráð hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar og hraðlesa yfir þau gögn sem hér eru til reiðu svo að hann þurfi ekki að tyggja þetta ofan í mig, að nokkuð hnekki því sem ég var að tala um áðan, ekki nokkur skapaður hlutur. Það hefur í sjálfu sér valdið mér undrun undanfarin ár vegna þess að ég veit í hvaða baráttu þessi smáu fyrirtæki í endurskoðun hafa staðið bæði gagnvart svokölluðu endurskoðunarráði og ráðuneytinu, þ.e. ráðuneyti iðnaðar- og ferðamennsku og allt það. Og ég veit það bara af því að þeir sem þessa atvinnu stunda hafa jafnvel leitað til mín um aðstoð vegna þess að ráðuneytið, ég tala nú ekki um endurskoðunarráð, hefur í sjálfu sér beitt þennan hóp ofríki, hreinu ofríki. Af þessu leiðir að ég sé ekki betur en að við séum enn, í þessu máli hér, að setja lög án þess að samráð sé haft við allan hópinn sem á að fara eftir þessum lögum. Því segi ég aftur: Mér finnst þetta lagafrumvarp vera þannig að ef um væri að ræða sjávarútvegsfrumvarp hefði bara verið talað við tíu stærstu fyrirtækin og hin látin sigla sinn sjó í þess orðs fyllstu merkingu. Og það er til vansa, frú forseti. Einmitt núna, við erum væntanlega á síðustu klukkutímum þessa þings nema eitthvað komi upp á sem við sjáum ekki fyrir, ríður á að menn hafi skýra sýn á það hvað þeir eru að gera og séu ekki að hrúga hér í gegnum þingið á síðustu stundu málum sem þurfa meiri umfjöllun. Þetta mál er tvímælalaust eitt af þeim. Ég myndi því telja æskilegt að þetta mál færi aftur til nefndar milli umræðna þannig að hægt væri að ganga úr skugga um að aðstæður smærri fyrirtækjanna með langan starfsaldur hafi verið gaumgæfðar, að tryggt sé að komið sé til móts við þennan hóp, vegna þess að það er ekki á færi lítilla fyrirtækja, einstaklinga, jafnvel lítilla sveitarfélaga, að ráða sér endurskoðendur sem eru hlutgerðir samkvæmt þessum lögum hér. Og hvað fáum við þá í staðinn, frú forseti? Jú, við fáum bókhaldsstofur, með mikilli virðingu fyrir þeim, þar sem menn eru ekki með löggilta menntun en taka að sér endurskoðun á jafnvel litlum og meðalstórum fyrirtækjum vegna þess að þau hafa ekki efni á því að ráða til sín menn og fyrirtæki sem starfa samkvæmt þeim lögum eða því frumvarpi sem við setjum hér fram. Ég tel það fullkomlega eðlilegt og einnar messu virði að frumvarpið sé, milli 2. og 3. umr., sent aftur til efnahags- og viðskiptanefndar þar sem menn gangi úr skugga um að þau atriði, sem ég hef talið hér að framan hafi verið tekin til athugunar með þeim hætti að fullnægjandi sé og að við séum ekki með þessari lagasetningu að bola úr starfi aðilum sem hafa starfað á þessum vettvangi í áratugi með flekklausan feril og hafa alla sína tíð stundað þetta starf af mikilli trúmennsku. Það eru út af fyrir sig nöturleg skilaboð ef svo væri. Ég ítreka það, frú forseti, að ég hvet til þess að þetta mál verði að lokinni þessari umræðu sent aftur til efnahags- og viðskiptanefndar til frekari athugunar milli umræðna þannig að við sem ekki höfum verið yfir þessu máli frá byrjun getum verið þess fullviss að við séum ekki að stíga hér röng skref eða að gera enn ein mistökin við lagasetningu á þinginu eins og ég tel að hætta sé á með því að við samþykkjum þetta frumvarp eins og það lítur út núna. Þetta var ekki mál sem ég ætlaði að koma hingað upp í, en orðaskipti mín við hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar urðu til þess að mér var nauðugur einn kostur, að koma hér upp og tala máli þessara aðila sem ég hef gert hér að umtalsefni, þ.e. þessara smærri endurskoðendafyrirtækja sem unnið hafa af gagni og trúmennsku og heiðarleika flekklaus í áratugi. Það á ekki að skerða réttindi þeirra eða afkomumöguleika með þessu frumvarpi.
Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt. Prýðisgóð ræða hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar varð til þess að ég taldi tilefni til að koma hingað upp og segja nokkur orð um gang þessa máls og jafnframt taka undir beiðni hans um að málið fari aftur til nefndarinnar og að þau atriði sem hv. þingmaður rakti í ræðu sinni verði skoðuð þar milli umræðna. Þetta er eitt af þeim málum sem kannski vekja ekki eins mikla athygli og skyldi þar sem þau virðast svo tæknileg. Fyrir vikið hættir okkur þingmönnum gjarnan til að reiða okkur á upplýsingar frá kerfinu um hvernig þurfi að bregðast við. Þetta er sérstaklega algengt með innleiðingarmál sem koma að utan. Þar hefur raunin allt of oft verið sú að menn hafa einfaldlega valið einfaldari kostinn, þann að láta í raun segja sér hvernig hlutirnir þurfi að vera. Afleiðingin af þeirri aðferð hefur líka allt of oft verið sú að gera regluverk og lög á Íslandi flóknari, erfiðari viðfangs fyrir þá sem þurfa að starfa eftir þeim. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson nefndi í ræðu sinni stöðu litlu endurskoðunarfyrirtækjanna og einyrkjanna. Það eru einmitt slíkir aðilar sem fara oft á tíðum einna verst út úr þessu. Stóru fyrirtækin hafa þó burði til að laga sig að sífellt flóknara regluverki og bregðast við því. Þau geta auðvitað líka fjármagnað slík viðbrögð miklu betur. Þau eru jafnvel með heilu lögfræðideildirnar og annað starfsfólk sem getur brugðist við síaukinni lagasetningu og síflóknara regluverki, meðan einyrkjarnir hafa engan veginn sambærilega aðstöðu til þess. Það væri mikil synd ef sjálfstætt starfandi aðilar á þessu sviði teldu ekki vera rekstrargrundvöll fyrir starfsemi sinni, hvort sem það eru einyrkjar eða nokkurra manna fyrirtæki. Því það er rétt sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson fór yfir hér áðan: Slík fyrirtæki gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki fyrir ýmiss konar smárekstur í samfélaginu, jafnvel húsfélög, eins og kom fram í máli hv. þingmanns. Almennt held ég að löggjafinn þurfi að fara að huga miklu betur að því hversu hlutfallslega illa þessar síauknu flækjur í lagasetningu bitna á minni aðilum. Þetta er að sjálfsögðu ekki bara bundið við endurskoðun eða þá sem starfa á tengdum sviðum heldur búa í rauninni öll smærri fyrirtæki landsins við sífellt meira íþyngjandi regluverk. Ég vona að við getum á einhvern hátt breytt vinnubrögðum, breytt því hvernig við nálgumst þessar lagaflækjur allar, ekki hvað síst þær sem eru sendar að utan, með það að markmiði að gera minni fyrirtækjum auðveldara að starfa og þannig auðvitað auka nýsköpun. Ein helsta hindrun nýsköpunar er sá frumskógur reglugerða og laga sem þeir sem eru að hefja nýjan atvinnurekstur standa frammi fyrir. Ef við bregðumst ekki við þessari þróun horfum við fram á áframhaldandi samþjöppun, ekki bara á þessu sviði heldur á svo mörgum sviðum atvinnulífsins. En meginerindi mitt hingað upp í þessa ræðu var að bregðast við athugasemdum hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar og taka undir áskorun hans um að málið fari aftur til nefndar milli umræðna.
Frú forseti. Því miður gafst mér einungis tækifæri til þess að flytja eina ræðu um þetta stóra viðfangsefni við 2. umr. málsins í ljósi þess að þá var leitast við að greiða fyrir þingstörfum sem eru auðvitað komin langt fram yfir áætlun. Fyrir vikið vil ég nota tækifærið hér í 3. umr. til að halda áfram með þá yfirferð sem ég hóf í 2. umr. Ég ætla að byrja á því að rekja mjög stuttlega það sem ég kom inn á í 2. umr. til að setja hlutina í samhengi við það sem kemur svo í framhaldinu. Ég benti þá á að það væri allt of algengt að þegar menn fengjust við stór og flókin viðfangsefni væri leitað í það sem ég held að ég hafi kallað sýndarlausnir. Mér hefur jafnvel virst vera fylgni milli þess að þeim mun stærri sem málin eru, a.m.k. þeim mun meira sem þau eru í umræðunni, þeim mun meiri tilhneiging er til að bregðast við með sýndarlausnum, a.m.k. með lausnum sem geta virst sýnilegri en aðrar lausnir sem kunna að vera flóknari og ekki eins áberandi. Þegar mál fá eins mikla umfjöllun og loftslagsmálin hafa fengið að undanförnu verður þetta sérstaklega áberandi og birtist í aðgerðum sem jafnvel er mjög vafasamt að skili nokkrum árangri og geta jafnvel haft neikvæð áhrif. Ég nefndi sem dæmi þá miklu áherslu sem nú virðist vera lögð á að moka ofan í skurði án þess að sýnt hafi verið fram á árangurinn af því. Ég fór líka yfir að svona viðbrögð verða til þess að litið er fram hjá því sem raunverulega virkar. Nú liggur fyrir að orkuþörf heimsins mun aukast jafnt og þétt á komandi árum. Hún hefur aukist um u.þ.b. 2% á ári í ein 40 ár, sem er auðvitað gríðarlega mikið, og útlit er fyrir að sú verði raunin áfram. Ætli menn sér að bregðast við þessari auknu orkuþörf eingöngu með orkugjöfum sem skilgreindir eru sem endurnýjanlegir orkugjafar mun framleiðslan einfaldlega ekki nægja til að standa undir hinni auknu eftirspurn. Það mun þýða að áfram verða grafin upp kol og þau brennd til að framleiða orkuna. Það eitt og sér að draga úr kolabruna við orkuframleiðslu skiptir gríðarlegu máli enda er það sú aðferð sem að jafnaði losar langmest af gróðurhúsalofttegundum. Ég nefndi Bandaríkin í þessu sambandi. Þeim hefur tekist að minnka talsvert losun gróðurhúsalofttegunda, ekki hvað síst með því að færa orkuframleiðslu jafnt og þétt frá kolabrennslu yfir í gasbrennslu. Slíkar aðgerðir verða menn að hafa til hliðsjónar og meta heildarmyndina og langtímaáhrifin af þeim aðgerðum sem ráðist er í. Ég vildi líka nefna sérstaklega, til að setja það í samhengi hversu erfitt er að mæta sívaxandi eftirspurn eftir orku, að ef menn ætluðu sér að mæta þeirri árlegu eftirspurn eingöngu með vindmyllum sem eru nú mjög í tísku þyrfti að setja upp á einu ári jafn margar vindmyllur og höfðu verið settar upp frá árinu 2000 fram til ársins 2014 og þær myndu þekja svæði sem væri jafn stórt og Bretlandseyjar; Bretland og Írland samanlagt. Þetta er reyndar samkvæmt tölum frá fræðimanninum Matt Ridley 2014. Við sjáum, frú forseti, að það er ekki raunhæft. Svo er annað mál að það er líka vafa undirorpið hversu umhverfisvænar vindmyllurnar í raun eru, enda framleiddar úr stáli og steinsteypu sem að miklu leyti er framleitt í Kína með kolabruna. Svo mæta menn á loftslagsfundi víða um heim til að ræða málin og þar með talið í Davos í Sviss þar sem ýmiss konar forystufólk úr viðskiptalífi og stjórnmálum og af öðrum vettvangi kom saman nýverið til að ræða vandann sem steðjar að heimsbyggðinni með aukinni losun gróðurhúsalofttegunda. Til Davos mættu þátttakendur á 1.600 einkaþotum. Það var víst erfitt að koma flotanum öllum fyrir á flugvellinum í Zürich og þær þurftu að lenda víðar fyrir vikið. Því miður er þetta allt of lýsandi dæmi um það hversu yfirborðskennd umræðan um þennan málaflokk er oft og tíðum. Sameinuðu þjóðirnar halda reglulega loftslagsráðstefnur og það er áhugavert að sjá súlurit um það hversu mikil fjölgun þátttakenda er á þessum ráðstefnum frá einni ráðstefnu til þeirrar næstu og eru núna margfalt fleiri en þeir voru á fyrri ráðstefnum. Nánast allt þetta fólk kemur með flugi. Svo þarf að setja þessa hluti í samhengi líka við önnur verkefni sem samfélagið stendur frammi fyrir. Það var áhugavert að sjá í fréttum í Bretlandi nýverið að fjármálaráðherra þess lands teldi að sú stefna sem hefur verið mörkuð í Bretlandi um viðbrögð við losun gróðurhúsalofttegunda myndi kosta samfélagið 1.000 milljarða punda, sem nemur um 160.000 milljörðum kr. Það fylgdi sögunni að það myndi óhjákvæmilega þýða að menn þyrftu að spara annars staðar, m.a. í heilbrigðisþjónustunni. Það sem er kannski enn þá verra er að það er miklum vafa undirorpið hversu miklum árangri aðgerðirnar skila því að allt of oft eru þær einmitt sýndaraðgerðir. Bent hefur verið á að samkvæmt tölum úr gagnagrunni Sameinuðu þjóðanna sjálfra muni Parísarsamkomulagið því miður hafa sáralítil áhrif á losun gróðurhúsalofttegunda og hlýnun jarðar, jafnvel þó að samkomulaginu yrði fylgt í þaula. Allt of oft er samkomulagi sem þessu ekki fylgt og má kannski segja að fram til þessa hafi það verið undantekning hafi menn staðið við gefin fyrirheit. Af hverju rek ég þetta? Jú, vegna þess að ef okkur er alvara með að bregðast við loftslagsvánni þurfum við að leggja mat á hvað sé vænlegast til árangurs. Eitt af því sem getur skipt sköpum í þessum efnum á komandi árum og áratugum er sorpbrennsla, eins merkilegt og það kann að virðast. Brennsla heimilissorps er með umhverfisvænustu aðferðum til að framleiða orku með tilliti til losunar gróðurhúsalofttegunda og jafnvel annarrar mengunar. Plastið hefur verið helsta vandamálið og plast er mikið rætt í tengslum við stefnu í umhverfismálum. Nú hefur verið þróuð tækni til að brenna plast með álíka umhverfisvænum hætti og jarðgas, með því á vissan hátt að breyta plastinu fyrst í gas og nýta svo til orkuframleiðslu. Þetta er dæmi um lausn sem getur skilað margþættum árangri, getur dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda við orkuframleiðslu en um leið hjálpað mikið til að takast á við þann vanda sem felst í plastmengun, ekki hvað síst í hafinu, og þann mikla vanda sem margar þjóðir standa frammi fyrir við sorpförgun. Eins og menn væntanlega þekkja losa sorphaugar verulegt magn gróðurhúsalofttegunda. Það sem ég legg því til, frú forseti, og vona að menn líti á sem meginskilaboð mín hér, er að við lítum til staðreynda, lítum á heildaráhrifin til langs tíma og lítum til vísinda við lausn þessa gríðarlega stóra viðfangsefnis. Um leið er ljóst að hefðbundnar aðgerðir á borð við landgræðslu og skógrækt skipta gríðarlega miklu máli. Ég vildi sjá miklu meira fjármagn renna í þá málaflokka á Íslandi en þá skiptir mestu máli að þeim skógum sem binda hvað mest af gróðurhúsalofttegundum sé ekki fargað í stórum stíl á sama tíma, eins og því miður er raunin, ekki hvað síst í Suður-Ameríku. Haldi eyðing regnskóganna í Suður-Ameríku áfram á sama hraða og við höfum horft upp á á undanförnum árum veldur það meiri skaða í loftslagsmálunum en flest annað. Ég er ekki viss um að það sé gagnlegt í þessu stóra viðfangsefni að einfaldlega breyta um hugtakanotkun. Það er kannski enn eitt dæmið um það hversu yfirborðskennd umræðan er oft og tíðum. Það á ekki bara við um þennan málaflokk, heldur allt of marga málaflokka nú til dags, að menn finna upp ný hugtök yfir hlutina og telja að með því sé einhverjum árangri náð, til að mynda að fara að tala um loftslagshamfarir. Það er heldur ekki gott að gefa til kynna að áhrifin séu önnur en þau raunverulega eru. Við höfum séð á undanförnum áratugum að menn hafa komið með miklar yfirlýsingar sem svo hafa ekki gengið eftir. Af hverju veldur þetta mér áhyggjum? Vegna þess að það getur leitt til þess að almenningur hafi smátt og smátt minni trú á að vandinn sé yfir höfuð fyrir hendi. Líka hafa heyrst ýmiss konar yfirlýsingar á borð við að hvirfilbyljir og ýmiss konar óveður hafi aukist mjög vegna hlýnunar eða losunar gróðurhúsalofttegunda. Þetta stenst ekki nánari skoðun. Hins vegar hefur tjónið af völdum slíkra hamfara aukist mjög frá fyrri áratugum en það er ekki hvað síst vegna þess að það hefur svo mikið verið byggt á þeim svæðum þar sem slíkt veðurfar er algengast. Ég nefni bara eitt dæmi, Flórída í Bandaríkjunum og fylkin í kringum Mexíkóflóa. Tjónið hefur fyrir vikið aukist án þess að tíðni þessara hvirfilbylja hafi aukist. Það breytir ekki því að vandann þarf að taka föstum tökum og það þarf að leysa hann út frá staðreyndum og með hjálp vísindanna. Þegar orkuþörfin mun aukast jafnt og þétt um fyrirsjáanlega framtíð, og hefur auðvitað aukist alveg gífurlega í þeim löndum sem hafa vaxið hvað hraðast eins og Kína og Indlandi, þurfum við á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og í öðru alþjóðlegu samstarfi að ná samkomulagi sem tekur mið af raunverulegum staðreyndum og aðgerðum sem eru til þess fallnar að skila raunverulegum árangri. Ég vil að endingu ítreka það sem ég nefndi í 2. umr., að Ísland leggur svo sannarlega sitt af mörkum þó að við reynum jafnt og þétt að gera betur. Ál sem framleitt er á Íslandi losar einn tíunda af því sem slík framleiðsla myndi losa í Kína. Bara með þeirri álframleiðslu og endurnýjanlegri umhverfisvænni orku á Íslandi má því segja að við leggjum þegar mikið til málanna en við getum sannarlega gert enn þá betur.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir ræðuna en í henni eru ýmis atriði sem ég fæ vonandi svör við. Ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni um nauðsyn þess að ráðast í alvöruaðgerðir en ekki að vera með endalausar yfirlýsingar, orðagjálfur, skipan starfshópa o.s.frv. Ég tek fyllilega undir með honum í þeim efnum og hef áður sagt, bæði í ræðustól og skrifað um það og sagt víðar, að við þurfum að ráðast í alvöruaðgerðir. Jafnframt er ég sammála honum um það að mjög líklega höfum við undanfarið á Íslandi lagt ofuráherslu á endurheimt votlendis í aðgerðum til að sporna gegn loftslagsbreytingum þegar, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, við erum ekki með raunverulegar niðurstöður um nákvæmlega hverju það skili okkur í þessari mikilvægu baráttu. En mig langar til að fá svör frá hv. þingmanni um hvernig hann sjái fyrir sér aðgerðir sem eru einmitt af þeim toga sem hann nefnir hér, alvöruaðgerðir sem myndu skila raunverulegum árangri. Það væri áhugavert að heyra tillögur og vangaveltur hv. þingmanns í þeim efnum.
Frú forseti. Ég þakka góða fyrirspurn. Ég get nefnt nokkur dæmi. Ég tel að við Íslendingar, eins og ég kom reyndar aðeins inn á áðan, ættum að leggja stóraukna áherslu á landgræðslu og skógrækt. Og talandi um votlendið: Þó að tölur séu mjög á reiki er a.m.k. ljóst, og ég held að það sé óumdeilt, að ef skógi væri plantað í það land sem hefur verið þurrkað, án þess að ég sé að halda því fram að það eigi að gera það alls staðar, hefði það umtalsvert meiri jákvæð áhrif en að moka ofan í skurðina og bleyta aftur í jarðveginum. Annað er sú orkuframleiðsla sem við stundum hér á Íslandi. Ég held að það væri til bóta að við framleiddum meira af endurnýjanlegri, umhverfisvænni orku, að við nýttum þau tækifæri sem landið býður upp á. Að vísu verður það alltaf háð mati í hverju tilviki fyrir sig því að ég skal viðurkenna að það er ákveðinn fórnarkostnaður gagnvart náttúrunni við allar virkjunarframkvæmdir. En ég tel þó að fyrir hendi séu enn vænlegir kostir til að auka framleiðslu umhverfisvænnar orku og nýta hana þá vonandi til framleiðslu umhverfisvænna hluta á borð við ál, sem er auðvitað mjög umhverfisvænn málmur; án þess, svo ég taki það fram, að ég sé endilega að halda því fram að fara eigi í meiri álframleiðslu. En það er ýmislegt fleira sem hægt væri að nýta hreina íslenska orku í. Svo ættum við að gera meira af því að nýta okkar eigin framleiðslu, ekki hvað síst íslenska matvælaframleiðslu. Flutningur á matvælum milli landa og þær aðferðir sem notaðar eru í landbúnaði víða erlendis hafa gríðarleg áhrif á losun gróðurhúsalofttegunda. Það að borða meira af heilnæmum íslenskum mat, framleiddum í íslenskum sveitum, vonandi með sem umhverfisvænstum aðferðum, myndi strax hafa mikið að segja.
Frú forseti. Já, vissulega er ég sammála hv. þingmanni varðandi matvælaframleiðslu hér á Íslandi. Við þurfum að nýta þessa hreinu orku sem við búum yfir og þær auðlindir sem hér eru til innlendrar matvælaframleiðslu. Ég bind miklar vonir við að þau umhverfissjónarmið komi skýrt fram í nýrri matvælastefnu sem við bíðum eftir frá hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra. Ég er ekki sammála honum um að álið sé umhverfisvænasta afurðin af nýtingu okkar ágætu hreinu auðlinda. Og það sem hv. þingmaður talaði um, að við ættum að framleiða meira af umhverfisvænni orku, og er þá væntanlega að vísa til þess að við þurfum að virkja meira: Ég ætla rétt að vona að hv. þingmaður sé þar með að vísa til þess að nýta eigi þessa hreinu orku á umhverfisvænan máta. Hann talaði um í ræðu sinni að ekki væri gott að gefa til kynna að áhrif loftslagsbreytinga væru önnur en þau eru í raunveruleikanum og mig langar að biðja hann um að útskýra þau orð nánar. Við sjáum skýr merki, og rannsóknir og tölur gefa það sterklega og meira en það til kynna, að við erum í miðjum hamförum, eins og Halldór Þorgeirsson og fleiri sem hafa unnið að loftslagsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um árabil hafa sagt opinberlega, við erum í raun og veru í miðjum hamförum þegar kemur að áhrifum loftslagsbreytinga. Mig langar til að fá útskýringu hv. þingmanns á þeim orðum að áhrifin séu önnur en oft sé látið liggja að. Þar held ég að við séum aðeins ósammála, ég og hv. þingmaður, vegna þess að ég held einmitt að áhrifin séu komin fram og muni skella harðar á okkur en við höfum séð áður.
Frú forseti. Fyrst, svo að það sé á hreinu, tek ég heils hugar undir með hv. þingmanni varðandi nýtingu orkunnar; að við leggjum áherslu á að reyna að beina henni í framleiðslu sem getur hjálpað til við heildarmyndina sem ég gerði að umtalsefni í ræðu minni. Ég heyri að hv. þingmaður er aðeins ósammála mér um álið en ég vil samt minna á að þetta er léttur málmur sem fyrir vikið sparar útblástur bifreiða og flugvéla og annars sem hann er nýttur í og hægt er að endurvinna ál nánast endalaust. En svo að ég snúi mér að spurningu hv. þingmanns er það vissulega rétt að áhrifin af loftslagsbreytingum eru sannarlega farin að sjást. Það má velta því fyrir sér hvort veðrið hér utan við gluggann sé að einhverju leyti áhrif loftslagsbreytinga. En mér hefur engu að síður þótt vera of mikil tilhneiging - og kannski er það afleiðing af því hve stórt þetta mál er, mál sem flestir hafa áhuga á eða áhyggjur af - til að heimfæra áhrif loftslagsbreytinga á hluti sem eiga ekki endilega við og jafnvel, eins og ég nefndi sem dæmi í ræðu minni hér áðan, að halda fram fullyrðingum sem ekki standast nánari skoðun, til að mynda því að ofsaveður eða hvirfilbyljir hafi aukist mjög verulega frá því fyrir einhverjum áratugum. Meginástæðan fyrir því að ég tel mikilvægt að menn fari ekki að tína of margt til, án þess að geta sýnt fram á að um bein áhrif loftslagsbreytinga sé að ræða, er að hættan er sú að þar sem áhrifin eru mjög raunveruleg minnki trúverðugleikinn, að menn kenni loftslagsbreytingum um hluti þar sem þær eru kannski ekki skýringin. En aftur kem ég að því sem ég gerði að meginþema ræðu minnar. Það eru vísindin og að við þurfum að geta treyst þeim.
Herra forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram þar sem frá var horfið í ræðu minni um þetta mikilvæga mál sem snertir okkur öll og hefur fengið mikla athygli, eins og komið hefur fram hér, vegna margvíslegra náttúruhamfara sem menn telja að rekja megi til loftslagsbreytinga. Ég vil í upphafi, herra forseti, koma aðeins inn á það sem mér þótti mjög athyglisvert, sem var í fréttum fyrir ekki svo löngu, þ.e. að loftslagsmálin og umræðan í tengslum við þau sé farin að valda börnum áhyggjum. Ég held að búið sé að gera könnun þess efnis hér á landi að börn séu áhyggjufull yfir þessari þróun og þeirri umræðu sem hefur farið fram. Þá er spurning hvort eðlilegt sé að fram fari fræðsla um þessi mál. Ég þekki það ekki nákvæmlega en eflaust eru þessi mál rædd í grunnskólum og framhaldsskólum. En það er spurning á hvaða forsendum sú fræðsla er. Nú er það þannig að hægt er að nálgast langan lista af vísindamönnum sem t.d. telja að þær loftslagsbreytingar sem við upplifum nú séu af náttúrulegum orsökum. Einnig er hægt að nálgast langan lista af vísindamönnum sem telja að ekki sé hægt að segja nákvæmlega fyrir um áhrif mannsins á loftslagsbreytingarnar og það er einnig hægt að nálgast langan lista af vísindamönnum sem telja að óþekktar ástæður séu að baki þessum loftslagsmálum. Ég er einfaldlega að segja að í þessari umræðu, og þá sérstaklega innan skólakerfisins, sé mikilvægt að allir þessir þættir séu skoðaðir, öll rök fyrir ástæðum þess að hitastig á jörðinni hefur hækkað og hækkað nokkuð hratt síðastliðin 30 ár. Þó að það hafi kannski ekki hækkað mikið á síðastliðnum 100 árum er það fyrst og fremst á síðastliðnum 30 árum, að því er mér skilst, sem hitastig á jörðinni hefur hækkað það mikið að það veldur áhyggjum. Ég nefni þetta vegna þess að mér finnst áhyggjuefni að vita af því að börn hafi áhyggjur af þessu máli. Það þarf að nálgast með góðri fræðslu og gagnrýninni hugsun og þar berum við stjórnmálamenn líka ákveðna ábyrgð þegar við ræðum þessi mál. En það sem ég vildi koma aðeins inn á og náði ekki að ljúka í umfjöllun minni hér síðast er skattheimtan, þ.e. kolefnisskatturinn, og hve mikið hann hefur hækkað í tíð þessarar ríkisstjórnar. Mig minnir að á þessum fjárlögum séu áætlaðir um 5,9 milljarðar í tekjur af kolefnisgjaldinu en einungis hluti þess rennur til aðgerða í loftslagsmálum. Það sem mér hefur þótt vanta í umræðuna um skattheimtuna og mótvægisaðgerðirnar er að þótt ljóst sé að skatturinn dragi þrótt úr hagkerfinu og minnki samkeppnishæfni fyrirtækja eru enn áform um að hækka þennan skatt. Ríkisstjórnin hefur enn áform um það. Það má minna á að kolefnisgjaldið nemur nú um 11 kr. á hvern lítra af bensíni og tæpum 13 kr. á hvern lítra af dísilolíu. Ég held að það sé rétt hjá mér að fullyrða að u.þ.b. 90% af þessari skattheimtu greiða bifreiðaeigendur. En ég held að það sé ekki nema innan við 10% sem þeir valda af þeirri mengun sem verið er að reyna að sporna við. Þetta er umhugsunarefni, herra forseti. En vissulega er hugmyndafræðin göfug og málið stórt og mikið og verður að hafa áætlun í þeim efnum. Það er einmitt það sem við ræðum hér. En að mínu mati þarf að ígrunda vel tilgang, forsendur og markmið með skattheimtunni, sérstaklega hverja er verið að skattleggja og hverja ekki. Markmiðið með gjaldinu er að draga úr losun án þess að það grafi undan samkeppnishæfni atvinnulífsins. Þá ætti það sama að gilda hér á landi en í öðrum löndum hafa aðrir skattar verið lækkaðir á móti gjaldinu eða undanþágur gefnar frá öðrum sköttum. Því er ekki fyrir að fara hér. Ísland er t.d. eina ríkið í Evrópu þar sem fiskiskipaflotinn nýtur engra undanþágna eða styrkja hvað varðar eldsneytisskatta. Það minnkar náttúrlega samkeppnishæfnina. Hagstofa Íslands hefur gert rannsókn á útgjöldum heimilanna. Þar kemur fram að eldsneytisnotkun er þó nokkuð meiri í dreifbýli og munurinn endurspeglar þá staðreynd að íbúar landsbyggðarinnar þurfa að jafnaði að ferðast um lengri veg. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur viðurkennt að áhrif kolefnisgjaldsins séu meiri á íbúa í dreifbýli. Þetta kemur fram í svari ráðherra við fyrirspurn á Alþingi fyrir nokkru. Kolefnisgjaldið er skattahækkun á fólk og fyrirtæki í landinu. Það er ekkert launungarmál. Skatturinn kemur þyngra niður á landsbyggðinni. Við í Miðflokknum teljum að þessum skatti sé ekki jafnað niður á landsmenn með sanngjörnum hætti. Það er brýnt að finna lausn á því máli. Við þetta má svo bæta því sem hefur komið hér fram að umhverfisráðherra hefur sagt að erfitt sé að meta nákvæmlega árangurinn af gjaldinu, mælt í minni losun en ella hefði verið hefði gjaldið ekki verið sett á. Þetta kom einnig fram hér á Alþingi í svari við fyrirspurn. Ekki hafa verið boðaðar neinar aðgerðir í fjárlagafrumvarpi þessarar ríkisstjórnar sem koma til móts við landsbyggðina vegna kolefnisskatts. Það er ekki að sjá að ívilna eigi umhverfisvænni starfsemi eða að aðrir skattar verði lækkaðir á móti. Nú þegar við horfum fram á niðursveiflu er viðbúið að ekki verði áhugi á því á ríkisstjórnarheimilinu að reyna að bæta úr hvað þetta varðar. Þessar breytingar á kolefnisgjaldinu eru skattahækkun og má kannski segja að þær séu settar í búning græns skatts, ef svo má orða það. Eðlilegt væri að lækka önnur gjöld og gjöld á aðra umhverfisvænni starfsemi á móti. Við verðum einnig að horfa til annarra landa hvað þetta varðar. Í Danmörku fóru t.d. stjórnvöld allt of geyst af stað þegar þau hækkuðu skatta vegna umhverfismála á fyrirtæki og í Noregi er kolefnisgjaldið lægra en á Íslandi og að hluta til endurgreitt að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Það er nú þannig að kolefnisgjaldið má ekki auka kostnað íslenskra fyrirtækja umfram það sem erlendir samkeppnisaðilar búa við. Slíkt dregur úr samkeppnishæfninni og rýrir afkomu íslensku fyrirtækjanna og þar með svigrúm til fjárfestinga. Um leið dregur úr líkum á því að markmiðinu með gjaldinu verði náð. Það sem minnkar samkeppnishæfnina enn frekar er að aðilar sem eru ekki virðisaukaskattsskyldir hér á landi eru undanþegnir kolefnisgjaldinu. Þannig þurfa t.d. erlend fiskiskip sem taka olíu ekki að greiða gjaldið en í sumum tilvikum eru þau við veiðar á sömu veiðislóð og þau íslensku. Hvorki erlend fiskiskip, skemmtiferðaskip né flutningaskip greiða kolefnisgjald við eldsneytistöku hér á landi og ekkert kolefnisgjald er greitt af flugeldsneyti hérlendis í ríkissjóð. Þótt tækniframþróun sé hröð í þessum efnum er það ekki svo að hægt sé að fá stærri ökutæki, vinnuvélar og sum iðnaðartæki þannig að þau nýti endurnýjanlega orkugjafa. Þetta á t.d. við í jarðvinnugeiranum og í landbúnaði, ekki síst í landbúnaði. Þannig að á ákveðnum sviðum eru þessi orkuskipti ekki raunhæfur kostur sem stendur, sér í lagi þegar við horfum til iðnaðar- og atvinnutækja sem nota svokallaða litaolíu og möguleika slíkra aðila til orkuskipta eru því hverfandi. Kolefnisgjaldið er greinilega skattur sem leggst með mismunandi hætti á atvinnugreinar. Það er eðlilegt að gerð sé krafa um að til sé heildstæð stefna í málaflokknum áður en lengra er haldið - og þá á ég sérstaklega við skattalega hluta þessa máls. Við í Miðflokknum erum ekki að draga úr alvarleika þessa máls, loftslagsbreytinganna, síður en svo. En við þurfum að finna leið til þess að allir sitji við sama borð þegar kemur að baráttunni við loftslagsbreytingar hvað varðar skattheimtu. Það er ekki sanngjarnt að ákveðinn hópur landsmanna þurfi að standa ríkari straum af þessari baráttu en aðrir. Mikið er rætt um rafmagnsbílavæðinguna í þessu sambandi. Þar er sú staðreynd fyrir hendi að það er ekki á færi allra að kaupa sér rafmagnsbifreið. Við þurfum að hafa í huga hvernig við ætlum við að koma á móts við þá aðila. Það þurfa í fyrsta lagi að vera mjög öflugar og góðar almenningssamgöngur og þær hafa ekki verið á landsbyggðinni. Það hefur verið mikill taprekstur á þeim almenningssamgöngum sem hafa verið þar. Þannig að það er margt að skoða í þessari skattheimtu. Miðflokkurinn lagði til við síðasta fjárlagafrumvarp að boðuð hækkun kolefnisgjaldsins upp á 10% kæmi ekki til framkvæmda og auk þess lögðum við til að lækka gjaldið um 50% frá því 2017 þar til heildstæð stefna liggur fyrir um það hvernig Ísland ætli að nota sér kolefnisgjöld í baráttunni við loftslagsbreytingar, án þess að það bitni á landsbyggðinni eða samkeppnishæfni atvinnugreina og dragi þrótt úr hagkerfinu. Höfum líka í huga að lækkun þessa gjalds dregur úr verðbólguþrýstingi og þar með verður verðlækkun á eldsneyti. En fyrst og fremst er það sanngirnismál að skattheimtu sé hagað þannig að allir sitji við sama borð. Það er lykilatriði í þeirri mikilvægu baráttu sem við stöndum nú frammi fyrir, og sumir hafa tekið svo djúpt í árinni að segja að um sé að ræða hamfarir - ég skal ekki fullyrða um það hér. En það er ljóst að vísbendingar eru um að hér geti hlutirnir versnað á komandi árum og þá sérstaklega hvað varðar náttúruvá, ef svo má að orði komast, válynd veður og annað slíkt sem rekja má til loftslagsbreytinga. En það er líka mikilvægt að við höldum uppi góðri fræðslu um þetta mál og skoðum allar hliðar málsins, öll rök með og öll rök á móti, og viðhöfum gagnrýna hugsun þegar kemur að umræðu um loftslagsmálin.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um veitingu ríkisborgararéttar. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt veitir Alþingi ríkisborgararétt með lögum. Í þetta sinn leggur nefndin til að 32 umsækjendum verði veittur ríkisborgararéttur en 196 umsóknir bárust. Einnig er lagt til í leiðinni að upprunaland eins einstaklings sem áður hafði verið veittur ríkisborgararéttur verði leiðrétt. Það er þess virði að nefna það líka í þessu samhengi að starf nefndarinnar hefur endurspeglað þó nokkra aukningu umsókna upp á síðkastið og því liggur meira á en áður að breyta lögum um ríkisborgararétt til að koma til móts við ýmis vandamál og þekkta galla í lögunum. Má þar nefna t.d. biðtíma sem verður til vegna sekta, þá sér í lagi kannski umferðarsekta sem fólk fær, sem þvælast mikið fyrir því. Í samráðsgátt stjórnvalda eru nú þegar til umsagnar drög að frumvarpi. En það er líka rétt að geta þess að allsherjar- og menntamálanefnd hyggst sjálf leggja fram frumvarp sem verður, alla vega í einhverjum skilningi, byggt á því frumvarpi en nefndin sjálf á samt eftir að koma sér saman um slíkt frumvarp. Það var von okkar í nefndinni að við hefðum getað lagt fram slíkt frumvarp á þessu þingi og fengið samþykkt vegna þess að það liggur eiginlega meira og meira á með tímanum. En við vonumst þess í stað til þess að geta lagt fram slíkt frumvarp í haust og er það vitaskuld háð því að nefndin komi sér saman um frumvarp sem hún vill leggja fram sameiginlega til lagfæringar á hinum ýmsu atriðum sem lagfæringa er þörf á. Það er ekki neinu við þetta að bæta, virðulegi forseti, nema að óska þeim 32 einstaklingum og börnum þeirra til hamingju sem hafa hér fengið ríkisborgararétt og lýk ég þá máli mínu.
Herra forseti. Við göngum hér til atkvæða um gríðarlega mikilvægt mannréttindamál, um kynrænt sjálfræði, en samþykkt þessa frumvarps felur í sér gríðarlega mikla réttarbót. Við í þingflokki Vinstri grænna munum greiða atkvæði með breytingartillögum meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Við munum hins vegar greiða atkvæði gegn tillögum minni hluta nefndarinnar sem snúa að því að færa í raun það sem er nú í bráðabirgðaákvæði inn í lögin. Við teljum að bæði í greinargerð með frumvarpinu sjálfu sem og í meðförum allsherjar- og menntamálanefndar hafi komið fram fyrir því greinargóð rök hvers vegna best sé um málið búið í bráðabirgðaákvæði I og munum þar af leiðandi ekki styðja þessar breytingartillögur minni hlutans sem allar eru í tengslum við þetta bráðabirgðaákvæði.
Hæstv. forseti. Mér finnst gagnlegt að koma hingað upp og skýra hvað mér býr í brjósti. Ég ætla að sitja hjá í atkvæðagreiðslu um þetta frumvarp þar sem mér finnst mörgum spurningum ósvarað. Ég vísa til umsagna Jafnréttisstofu og heilbrigðisstarfsfólks vegna þessa. Ég mun hins vegar styðja breytingartillögur minni hlutans í allsherjar- og menntamálanefnd því að ég tel þær vera til bóta.
Herra forseti. Það liggja fyrir breytingartillögur frá minni hlutanum um að banna strax óafturkræfar aðgerðir á börnum. Við styðjum málið að öðru leyti og það var gott samkomulag í nefndinni um það. Þetta er mikið réttindamál. Minni hlutinn telur að það sé óverjandi að láta líða fyrst eitt ár í sérfræðinganefnd og síðan einhverja mánuði áður en verður lagt fram frumvarp hér til Alþingis um breytingar. Á meðan munu fæðast börn sem njóta ekki fullra mannréttinda og eru ekki varin.
Virðulegur forseti. Við munum styðja þetta frábæra og mikilvæga og í raun og veru sjálfsagða mál. Við munum vissulega greiða atkvæði með breytingartillögu minni hlutans, enda sá sem hér stendur í honum. Við munum einnig greiða atkvæði með breytingartillögum meiri hlutans, að mestu. Þar er þó lagt til að 15 ára aldurstakmark verði hækkað upp í 18 ára, t.d. um það hvenær einstaklingur getur sjálfur ráðið alfarið skráningu kyns í þjóðskrá. Við erum ekki sannfærð um að sú breyting sé nauðsynleg þótt vissulega geti verið málefnaleg rök þar að baki. Við munum sitja hjá hvað varðar þær breytingar en styðja greinarnar svo breyttar, að því gefnu að þær verði samþykktar sem við gerum auðvitað ráð fyrir að verði. Sömuleiðis munum við sitja hjá við 7. gr. þar sem fjallað er um takmarkanir á rétti til þess að skipta um skráningu á kyni þar sem það er takmarkað við eitt ár en ég fer betur út í það í atkvæðaskýringum hér á eftir. Það er þess virði að fagna þessu mikilvæga og góða máli og ég vil óska fólki sem það varðar innilega til hamingju með að það verði samþykkt á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Það er vissulega svo í lífinu að mörgum spurningum er ósvarað og verður enn um sinn. Þeirri spurningu er hins vegar ekki ósvarað hvort tilteknir minnihlutahópar eigi að njóta sömu réttinda og annað fólk og þetta mál snýst um réttindi minnihlutahópa, mjög mikilsverð réttindi sem snúa að því að það að skilgreina sjálfir kyn og að kynvitund njóti viðurkenningar og að standa vörð um líkamlega friðhelgi fólks. Við viljum að þessi friðhelgi nái jafnframt til barna og erum þess vegna með á breytingartillögu um að banna slíkar aðgerðir á fólki með ódæmigerð kyneinkenni nema brýnar heilsufarslegar ástæður liggi þar að baki. Að öðru leyti tel ég hér um mikilsvert framfaramál að ræða.
Herra forseti. Þetta er mjög mikilvægt mál en ég veit ekki hvort ég er sammála þeim orðum hv. þingmanns að þetta sé sjálfsagt mál því að allt of oft eru því miður réttindi ekki sjálfsögð og meira að segja þó að árin líði er ekki sjálfgefið að réttindi fólks batni. Það sjáum við nú um heim allan. Til að bæta réttindi fólks í raun og veru þarf pólitískt þor til þess að taka ákvarðanir. Það þarf pólitískan vilja til að keyra þær ákvarðanir til enda og ég er mjög stolt af því að Alþingi sé komið á þennan stað í afgreiðslu þessa máls. Vissulega er spurningum ósvarað, þannig verður það alltaf, en ég er mjög ákveðin í því að halda áfram að vinna samkvæmt því bráðabirgðaákvæði sem er kveðið á um í frumvarpinu og reyna að ná sem bestri sátt um lausn þeirra mála. Um leið er ég líka mjög þakklát fyrir þá almennt góðu sátt sem ég tel að hafi skapast á Alþingi um þetta réttindamál sem er mikilvægt fyrir stóran hóp fólks og mun aftur [[Forseti hringir.]]koma Íslandi í fremstu röð í málefnum og réttindum hinsegin fólks. Ég þakka fyrir þá góðu vinnu sem ég hef séð eiga sér stað á Alþingi og minni á að réttindin eru því miður ekki alltaf sjálfsögð.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða sömu takmörkun og er til staðar þegar kemur að nafnbreytingum, þá að það má einungis gera þetta einu sinni á ævinni nema einhverjar sérstakar ástæður liggi að baki. Ég átta mig á því að það geta þurft að vera takmarkanir á slíkum breytingum. Mér finnst þær hins vegar of miklar, bæði í þessu frumvarpi og í lögum um mannanöfn, og þess vegna sit ég hjá við þessa tilteknu grein.
Virðulegi forseti. Ég verð eiginlega að greiða atkvæði gegn þessari tillögu núna þegar hin, sem var ívið betri, hefur verið felld, þ.e. að setja inn í frumvarpið sjálft þær breytingar sem við vildum fá. Í þessu bráðabirgðaákvæði er það þarft, fyrst fyrri tillagan var felld, þótt ég hafi tekið þátt í að leggja hana fram. Mér fannst rétt að nefna það vegna þess að ég er meðflutningsmaður tillögunnar.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé mikilvægt að þetta bráðabirgðaákvæði haldist og að sú vinna verði sett í gang sem þar er gert ráð fyrir varðandi samráð um ákveðna þætti sem vissulega eru viðkvæmir og umdeildir meðal bæði samtaka hinsegin fólks og gagnvart fagaðilum á heilbrigðissviði. Það er mikilvægt að þarna eigi sér stað samtal sem miðar að því að ná samstöðu eða sameiginlegri niðurstöðu. Þess vegna greiði ég atkvæði gegn þessari tillögu.
Herra forseti. Hér er stigið eitt enn of lítið skref í afnámi krónu á móti krónu skerðingar. Samfylkingin styður að sjálfsögðu málið en minnir á að það þarf að gera miklu betur. Öryrkjar hafa ekki notið þess uppgangs sem hér hefur átt sér stað á undanförnum árum í sama mæli og mörg okkar hinna sem betur hafa það, þar á meðal við öll í þessum þingsal. Nú þegar harðnar á dalnum í efnahagslífinu er nauðsynlegt að verja velferð þessa fólks. Það þarf aukið átak í þeim efnum. Þrátt fyrir að þessar breytingar sem eiga sér stað núna séu mikilvægar þurfum við líka að muna eftir þeim sem lifa eingöngu á lífeyri og hann þarf að hækka. Við segjum já.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingu á lögum um félagslega aðstoð. Ég held að hér sé stigið gott skref í að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Það þarf að stíga fleiri skref til að bæta kjör þessa hóps. Það er góður vilji til þess. Í þessu frumvarpi eru líka margar góðar réttarbætur til öryrkja og við munum halda áfram að stíga þau skref ákveðið og þétt fram veginn. Ég segi já.
Forseti. Við Píratar styðjum þetta mál vegna þess að þetta er skref í rétta átt þótt það sé mjög lítið. Mér finnst rétt og þarft að segja hér að það er óþolandi hversu litlu fjármagni er varið í að minnka þær krónu á móti krónu skerðingar sem allir flokkar töluðu um að afnema alveg fyrir seinustu kosningar. Það er ámælisvert að ekkert samráð hafi verið haft við hagsmunasamtök fatlaðs fólks við vinnslu frumvarpsins. Þau hafa ekki fengið aðkomu að því hvernig afnám krónu á móti krónu skerðing er útfærð. Þetta er lítið fjármagn, 2,5 milljarðar, og það væri hægt að gera mun betur og er þarft að gera betur. Að sjálfsögðu styð ég það litla skref sem verið er að taka. Vinnubrögðin við þetta eru ekki góð og ég hvet ráðherra til að gera betur næst og hafa samráð við þá aðila sem málið snýst um.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um 65 aura frumvarp ríkisstjórnarinnar. 65 aurar verða enn þá teknir af hverri krónu hjá öryrkjum. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur virðist hafa fundið breiðu bökin þar sem öryrkjar eru. Það kemur fram bæði í þessu máli og fleirum. Öryrkjar eiga greinilega að fá að bera byrðarnar áfram og eiga enn eftir að fá að bíða eftir réttlæti um nokkra hríð í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þetta er til skammar og það hefði t.d. verið mjög ódýrt að hækka þetta hlutfall, þótt ekki hefði verið nema upp í hálfa krónu. Það hefði verið mjög ódýrt og leikur einn að finna fé til þess arna. Það er því miður ekki gert. Að sjálfsögðu segjum við já við þessu en við hefðum viljað taka miklu stærra skref.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka nefndinni fyrir það hversu hratt hún vann þetta mál. Ég tek undir að vissulega hefði verið jákvætt ef málið hefði getað borið fyrr að en við vorum að bíða eftir niðurstöðum starfshóps sem skilaði af sér. Ráðherrann er algjörlega meðvitaður um að það hefði þurft að fá betra samráð en er engu að síður þakklátur fyrir starf nefndarinnar og hvernig hún kom að málinu. Hér erum við að stíga gríðarlega mikilvægt skref til að hvetja fólk til aukinnar þátttöku á vinnumarkaði sem er einmitt kjarninn í þeirri skýrslu sem skilað var nýlega. Ég er sérstaklega ánægður líka með að ríkisstjórnin stígi hér skref til afnáms skerðinga sem meðvitað var tekin ákvörðun um á sínum tíma þegar genginn var þessi vegur gagnvart eldri borgurum. Undir forystu hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar var meðvitað tekin ákvörðun um að skilja öryrkja eftir á þeim tíma og það er ánægjulegt að við skulum í dag vera að gera breytingar á því og stíga þetta skref. Ég þakka nefndinni fyrir það hversu hratt hún brást við í þessu efni og að við skulum ná þessu skrefi hérna [[Forseti hringir.]]vegna þess að sannarlega var ekki gott að skilja þennan hóp eftir 2016.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp umhverfisráðherra um breytingu á lögum um loftslagsmál frá árinu 2012. Sem flutningsmaður nefndarálits málsins úr umhverfis- og samgöngunefnd vil ég fagna því að við greiðum atkvæði um þetta mál í dag. Það voru gerðar ýmsar breytingartillögur á málinu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég fagna einfaldlega þeim árangri sem náðist í þeirri hv. nefnd og má nefna þær helstar breytingartillögur að umhverfisráðherra verði skylt að flytja Alþingi reglulega skýrslu um stöðu loftslagsmála, fulltrúi fjölmennustu samtaka launafólks muni sitja í loftslagsráði og síðast en ekki síst náðist sátt um að skylda sveitarfélög landsins til að setja sér loftslagsstefnu. Það er mjög mikilvægt. Frumvarpið er í grunninn gott og með þessum breytingum til bóta er hér um að ræða eitt af mörgum jákvæðum og nauðsynlegum skrefum til að við leggjumst öll sem eitt á það að sporna við mestu vá sem að okkur steðjar, sem er loftslagsbreytingar, og ég hvet alla þingmenn til að veita þessu máli stuðning sinn.