Forseti vill láta þess getið að hann lítur svo á að samkomulag sé um það milli forseta og þingflokksformanna að þingfundir í dag standi þar til umræðum um dagskrármálin er lokið. Forseti áformar að hefja atkvæðagreiðslu um afbrigði upp úr kl. 11. Forseti vill tilkynna að hann hyggst hitta formenn þingflokka síðdegis í dag.
Með bréfi, dagsettu 21. september 2017, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: Nýsköpun í ríkisrekstri: Umhverfi, hvatar og hindranir; Innheimta opinberra gjalda; Kaup ráðuneyta á sérfræðiþjónustu; Alþjóðlegir samningar um varnir gegn mengun sjávar frá skipum; Siðareglur fyrir starfsfólk Stjórnarráðs Íslands og skýrslu um Háskólann á Hólum.
Virðulegi forseti. Það er mikil ánægja að þingstörfin eru komin í eðlilegan farveg eftir að allt þetta ár hefur verið eins og reiðileysistúr á togara, ekkert að gera og dagarnir lengi að líða. Ég vona að við lendum ekki í því á næstunni enda hyggst ríkisstjórnin standa þá 48 mánaða vakt sem hún hefur tekið að sér. Mér finnst ástæða til að endurtaka óskir mínar til nýrra þingmanna og okkar allra, bjóða þá velkomna til þings. Ég hlakka til samstarfsins við þá, nákvæmlega eins og ég er fullur tilhlökkunar fyrir samstarfi við þá félaga mína í ríkisstjórnarsamstarfinu. Það eru miklar væntingar gerðar til ríkisstjórnarinnar og loforðin eru mikil sem við ætlum að standa við. Væntingarnar snúa að því að við stöndum við öll loforð við fyrstu fjárlögin sem eru gerð í miklum flýti og á miklum hraða. Þetta eru fordæmalausir tímar. Ég held að við verðum að gefa öllum tækifæri til að setjast í stólana, koma þessu af stað og framtíðin mun bera það í skauti sér að við ætlum okkur að standa við þau fyrirheit og þau loforð sem við höfum gefið. Ég held að það sé mikilvægt að við öll í þessum sal stöndum saman um þau góðu mál sem koma fram í þinginu, hvort sem þau koma frá minni hluta eða meiri hluta. Ég held að það sé líka mikilvægt. Mér finnst mjög ánægjulegt að við getum staðið við það núna í þessum fyrstu fjárlögum að eldri borgarar fái þær kröfur uppfylltar sem voru þeirra aðalkröfur fyrir kosningar, að lægstu bætur einstaklinga verði 300 þús. kr. og að frítekjumark launatekna verði 100 þús. kr. Það er von mín að friður og eindrægni muni ríkja með okkur öllum í þessum sal á komandi tímum og ég óska okkur öllum gleðilegra jóla. Tengd mál Fjárlög 2018, 1. mál, lagafrumvarp.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa ánægjulega jólakveðju sem ég og aðrir þingmenn móttókum frá hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni. Ég kem hér upp til að ræða nýfallinn dóm Hæstaréttar sem var býsna afdráttarlaus, þar sem hæstv. dómsmálaráðherra var dæmd fyrir að brjóta gegn 10. gr. stjórnsýslulaga. Um er að ræða rannsóknarreglu sem er öryggisregla í stjórnsýslurétti. Sem formaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vil ég greina frá þeirri málsmeðferð sem samþykkt var einróma í gær í nefndinni að fram færi í kjölfar þessa dóms, sem var býsna afdráttarlaus, svo ekki sé meira sagt. En það er ekki bara dómsmálaráðherra sem ber þarna ábyrgð heldur verður Alþingi líka aðeins að líta í eigin barm hvað varðar það sem átti sér stað hér á Alþingi í sumar. Engu að síður tekur Hæstiréttur algerlega af öll tvímæli um að samkvæmt stjórnskipunarvenju er það ráðherra sem ber ábyrgð á þeirri framkvæmd sem þarna átti sér stað og það er hún sem skipar í þetta embætti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd ætlar í kjölfarið að kalla til sérfræðinga, að fara yfir stjórnskipulega stöðu ráðherrans í kjölfar þessa dóms, enda er um býsna alvarlegt mál að ræða þar sem verið var að setja heilt dómstig. Ég taldi rétt að upplýsa um það og að sjálfsögðu veitum við allar frekari upplýsingar, við nefndarmenn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.
Herra forseti. Við erum núna að berjast við að koma fjárlögum saman, eins og okkur ber skylda til. Við ætlum, að mér sýnist, að ákveða að auka hér útgjöld ríkisins um a.m.k. 54 milljarða ef við horfum fram hjá fjármagnskostnaði, frá því sem áætlun hljóðar upp á að verði útkoman á þessu ári. Mér skilst að í fjárlaganefnd liggi jafnvel fyrir tillögur um enn frekari aukningu. Af því tilefni langar mig til að vekja athygli á fróðlegu viðtali sem Kristján Kristjánsson átti við dr. Ásgeir Jónsson, dósent og deildarforseta hagfræðideildar Háskóla Íslands, á Sprengisandi sl. sunnudag. Ég hygg að það væri ágætt að menn gæfu sér tíma í önnum til að hlusta aðeins á það sem Ásgeir Jónsson hafði fram að færa. Með leyfi forseta vil ég vitna orðrétt í Ásgeir: „Það sem maður hefur aðallega áhyggjur af í umræðunni er að það virðist - eins og stjórnarandstaðan talar á þinginu - að hún átti sig ekki á hvernig ríkisfjármál virka. Að það þurfi að eyða meiri peningum. Ef við förum að þenja út ríkissjóð á þessum tímapunkti í hagsveiflunni, þá erum við að fá þenslu, vaxtahækkanir frá Seðlabankanum og verðbólgu. Það skiptir mjög miklu máli að ríkið vinni á móti hagsveiflunni.“ Hann segir einnig orðrétt, með leyfi forseta: „Það sem er alltaf talað um er hvað við eyðum miklum peningum í heilbrigðismál. Það er ömurlegur mælikvarði, vegna [[Forseti hringir.]]þess að það eru til lönd sem eyða miklum peningum í sín heilbrigðiskerfi, [[Forseti hringir.]]eins og Bandaríkin, en eru samt með ömurlegt kerfi.“
Það er ekki með leyfi forseta að menn fari fram úr ræðutíma.
Virðulegur forseti. Við erum í miðri umræðu um fjárlög fyrir árið 2018, fyrstu fjárlög ríkisstjórnar sem hafði uppi fögur fyrirheit. Í aðdraganda kosninga lofuðu þessi flokkar sem að ríkisstjórn standa umskiptum. Forgang hefðu þeir sem stæðu höllum fæti í samfélaginu, byggju jafnvel við fátækt. Öryrkjar, barnafjölskyldur, aldraðir. Í samkomulagi flokkanna var flugeldum skotið á loft, stórsókn skyldi hafin og allt undir - heilbrigðisþjónustan, bætt samgöngumannvirki, betri skólar, meiri hamingja. En hvað hefur gerst? Ekkert. Það hefur ekkert gerst annað en að vindurinn virðist allur úr blöðrunni. Það er ekkert að gerast, kjósendur hafa enn einu sinni verið sviknir, þeir keyptu köttinn í sekknum. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar og svör eru efnislega þau að góðir hlutir gerist hægt og að gæta verði að þenslu í hagkerfinu. Þetta segja þeir við fjölskyldurnar sem enn eru skildar eftir og eiga erfitt með að búa börnum sínum öruggt félagslegt atlæti. Þessu beina þeir til öryrkjanna sem fastir eru í gildru og fyrirmunað að tryggja daglega framfærslu og kerfið lamar áfram alla viðleitni til eigin tekjuöflunar. Undir sömu sök eru aldraðir seldir þótt frítekjumark atvinnutekna eigi að hækka nú upp í 100 þús. kr. sem er heldur ekki í samræmi við það sem lofað var og nær aðeins til lítils hluta, þ.e. 13% eldri borgara. Lágmark væri að þetta frítekjumark gilti um allar tekjur og jafnræðis þar með gætt. Örvænting ríkir meðal ábyrgðarfólks í heilbrigðisþjónustu, á Landspítala jafnt sem á landsbyggðinni. Þar blasir við óbreytt undanhald, fátæklegri þjónusta. Skólakerfið er á milli vonar og ótta og enn mega íbúar á Vestfjörðum búast við því að afurðir komist ekki á markað þar sem flutningabílar eru afvelta utan vegar þegar vegir eru ófærir vegna aurbleytu. Herra forseti. Hún er komin, ögurstundin. Enn á hæstv. ríkisstjórn möguleika á að bæta úr og standa við stóru orðin [[Forseti hringir.]]og héðan fylgir áskorun um það. Menn eiga að standa við það sem lofað er.
Herra forseti. Við stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur í upphafi þings nefndi ég mikilvægustu fyrstu prófin sem þessi ríkisstjórn stæði frammi fyrir. Eitt skulum við nefna strax, það hafa tveir ráðherrar fallið á fyrsta prófinu sem er lögbrot dómsmálaráðherra við skipan dómara í Landsrétt, mjög mikilvægt próf. Dómsmálaráðherra er dæmdur í Hæstarétti fyrir að brjóta lög við skipan dómara. Hún segir: Nei, að sjálfsögðu ætla ég ekki að víkja. Svo er það Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra, sem ber ábyrgð á ráðherranum, sem segir að hún muni ekki kalla eftir slíku. Þetta er fall. Þetta er fall fyrir ríkisstjórnina, eða þessa ráðherra, og þetta er klárlega fall fyrir réttarkerfi landsins. Tvö: Það er lágmark þegar kemur að heilbrigðismálum að tryggja að heilbrigðisstofnanir hafi það rekstrarfé sem þær þurfa. Nú stöndum við frammi fyrir því með frumvarpið eins og það er lagt fram af ríkisstjórninni, eða fjármálaráðherra, að Landspítalinn segir að það vanti 625 milljónir í rekstrarfé til að geta haldið sjó. Heilbrigðisráðherra hefur ekki fallið enn. Það eru miklar væntingar til Svandísar Svavarsdóttur, hæstv. heilbrigðisráðherra, í þessu máli. Það eru miklar væntingar til ríkisstjórnar Vinstri grænna í málinu. Ég vona að þau falli ekki á prófinu. Svo kemur að kjaramálum. Þar er heldur ekki komið fall en það eru vísbendingar um hvert einkunnin stefnir. Hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir segir að sett hafi verið í lögin fyrir ári síðan að kjaraþróun ráðamanna skyldi fylgja almennri launaþróun. Nei, það var ekki sett inn í lögin þá. Ef forsætisráðherra er ekki meðvitaður um það eru það mjög slæm skilaboð. Allir á vinnumarkaði, öll heildarsamtökin á vinnumarkaði, eru meðvituð um það. Kannski var þetta misskilningur hjá ráðherra, illa orðað eða eitthvað, en það er ekki góðs viti, sér í lagi þegar ráðherra segir líka að hún ætli ekki að grípa inn í of miklar hækkanir, umfram það sem lög leyfa, á ráðamenn. [[Forseti hringir.]]Aftur: Einkunnin er ekki fall en við skulum segja að miðsvetrareinkunn líti ekki vel út.
Hæstv. forseti. Það voru gleðilegar fréttir sem komu á dögunum eftir haustrall á vegum Hafró, að helstu fiskstofnar í fiskveiðilögsögunni séu í sögulegu hámarki frá því að haustmælingar hófust árið 1996. Þar sem við sem fiskveiðiþjóð stundum sjálfbærar veiðar og farið er eftir ráðgjöf fiskifræðinga sýnir það að við erum á réttri leið þótt alltaf megi gera betur. Í haust var þáttur í sjónvarpinu um brottkast á fiski og endurvigtun á afla sem var frekar sláandi að sjá. Brottkast á fiski er með öllu ólíðandi og eins út úr hófi ísprósenta í endurvigtun. Þar hefur Fiskistofa eftirlitsskyldum að gegna en á þeim bæ kvarta menn yfir göllum í regluverki sem geri þeim erfitt fyrir að klára mál um meint brot, segja að viðurlögin séu það lítil að menn sjái sér hag í að fara á svig við þau. Regluverk um forkaupsrétt sveitarfélaga á aflaheimildum er í stuttu máli þannig úr garði gert að það heldur ekki vatni - eða fiski. Forkaupsrétturinn á aðeins við um skipið sem selja á en ekki aflaheimildirnar og er því lítill akkur í því að eiga skip sem ekki hefur kvóta. Þótt bara þetta væri lagfært eru nær engin sveitarfélög og fáar útgerðir eða fyrirtæki sem hafa bolmagn til að nýta forkaupsréttinn. Gunnar Bragi Sveinsson, fyrrverandi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, setti af stað vinnu í samráði við Byggðastofnun um þessi forkaupsréttarmál. Þar yrði m.a. farið í viðræður við lánastofnanir um leiðir í lánamálum fyrir þau fyrirtæki, útgerðir og/eða sveitarfélög, sem áhuga hefðu á að nýta sér forkaupsréttinn. Hæstv. forseti. Eins og ég gat um í upphafi eru sjálfbærar veiðar úr fiskveiðilögsögu okkar með heilbrigðisvottorð sem alþjóðasamfélagið hefur sett stimpil sinn á. Meðal annars þess vegna verðum við sífellt að vera á vaktinni um hvernig umgengnin [[Forseti hringir.]]um auðlindina er á hverjum tíma.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fagna því að fá tækifæri til að taka til máls þegar dagskrárliðurinn störf þingsins er í fyrsta skipti á dagskrá 148. þings. Ég hlakka til starfsins hér og veit að því fylgir mikil ábyrgð að starfa á þessum vinnustað þar sem unnið er að því að skapa umgjörð samfélagsins, umgjörð sem þarf að tryggja samfélagslega þróun og ný tækifæri. Umgjörð sem á að tryggja jöfn tækifæri einstaklinga, fyrirtækja og byggðarlaga. Ég bind miklar vonir við að á því þingi sem nú er tekið til starfa takist vel upp. Hér verði unnið að lausnum með virðingu fyrir fjölbreyttum sjónarmiðum. Ég tek því heils hugar undir það markmið stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að efla Alþingi til að nálgast verkefnin með nýjum hætti í þágu alls almennings í landinu því að aðstæður kalla á breytt vinnubrögð, opnari stjórnsýslu, gagnsæi og virðingu gagnvart verkefnum. Ég vona einlæglega að hér verði aldrei unnið að lausnum á þann hátt að etja saman þjóðfélagshópum, hvorki stéttum, hagsmunahópum, landshlutum né byggðarlögum. Ég er þeirrar skoðunar að áherslur ríkisstjórnarinnar á menntamál, samgöngu- og heilbrigðismál séu til þess fallnar að vinna að sameiginlegri framtíðarsýn samfélagsins alls og efla framþróun og nýsköpun. Mér finnst magnað að á þeim stutta tíma sem liðinn er frá því að ný ríkisstjórn tók til starfa hafi stjórninni tekist að setja skýrt mark á fjárlög ársins 2018 þannig að þessar áherslur sjáist. Umhverfis- og loftslagsmál eiga líka veglegan sess í stjórnarsáttmálanum og ég hlakka til þess að aðgerðaáætlun í loftslagsmálum komi hér til umfjöllunar og legg mikla áherslu á að í þeim málaflokki verði allir þátttakendur, ekki síst þeir sem mesta þekkingu hafa [[Forseti hringir.]]á landnýtingu og ræktun um land allt.
Hæstv. forseti. Mig langar að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið fyrir rúmu ári og ræða nokkuð stýrivaxtastefnu Seðlabanka Íslands. Þannig er mál með vexti að nú um daginn ákvarðaði Seðlabankinn að stýrivextir skyldu vera óbreyttir, 4,5%. Á því ári sem liðið er frá því að ég tók síðast til máls um þetta efni hefur ýmislegt gerst í íslensku þjóðfélagi. Það lítur út fyrir að hagsveiflan hafi náð hámarki og við séum á leið inn í hæga hjöðnun, án þess að neitt dramatískt sé á ferðinni. En eitt er það sem ekki hefur breyst á þessu ári, það er viljaleysi, getuleysi og framtaksleysi peningastefnunefndar Seðlabankans til þess að hafa hér vaxtastig sem er sambærilegt því sem gerist í nágrannalöndunum. Seðlabankastjóri hefur látið hafa eftir sér tvennt í nýlegum viðtölum: Í fyrsta lagi að við búum við þá hamingju, Íslendingar, að hafa hátt vaxtastig. Ég er viss um að margir sitja heima hjá sér og fagna þeim tíðindum mjög sem borga hér drápsvexti í hverjum mánuði og líka þeir sem reka lítil fyrirtæki. Og síðan hefur hann líka tjáð okkur að seðlabankastjórar nágrannalandanna liggi á hnjánum og biðji þess að fá svipað ástand í vaxtamálum og hér er. Ég vitna þá í Halla og Ladda, með leyfi forseta, og segi: Mér þætti gaman að sjá það. En ég hélt satt að segja þegar ég sá þetta haft eftir seðlabankastjóra að þetta væri enn ein andvana tilraunin af hans hálfu til að halda uppi spaugi. En ég held samt sem áður að svo sé ekki. Og ef það er svo að seðlabankastjóra er virkilega alvara með það sem hann segir um þetta, að við séum gæfusöm að hafa hér hæstu vexti í hinum vestræna heimi, er það enn eitt dæmið um að seðlabankastjóri er rangur maður á röngum stað í vitlausu húsi. Hann er búinn að vera þarna nokkuð lengi, herra forseti. Ég hefði nú lagt til að hann axlaði sín skinn sem fyrst ef hann getur ekki staðið fyrir því að hér á landi sé vaxtastig [[Forseti hringir.]]sem er boðlegt.
Herra forseti. Í september sl. var fjárlagafrumvarp þáverandi ríkisstjórnar lagt fram á Alþingi. Það frumvarp var kallað í þessum sal af fulltrúum Vinstri grænna ömurlegt frumvarp og merki um hægri sveltistefnu. Svo komu kosningar og allir flokkar lofuðu öllu fögru og lögðu sín áherslumál á borð kjósenda. Þá fengum við þetta frumvarp. Þetta er frumvarp Vinstri grænna. Og munurinn á þessu frumvarpi og frumvarpi síðustu ríkisstjórnar eru heil 2%. Ég velti fyrir mér til hvers hafi eiginlega verið barist, kæru Vinstri græn. Þetta er hægri sveltistefnan og þetta er nýja frumvarpið. Þið sjáið að það er aðeins bleikara, en þó 98% eins og frumvarpið sem hér var harkalega gagnrýnt af hálfu Vinstri grænna. Fulltrúi Öryrkjabandalagsins sagði á fundi fjárlaganefndar í gær að nýja frumvarpið væri bókstaflega „copy/paste“ af fyrra frumvarpinu sem Vinstri græn áttu ekki orð yfir hvað væri hrikalegt. Við sjáum það í meðförum nefndarinnar að langflestir hagsmunaaðilar eru óánægðir með það fjárlagafrumvarp sem hér er til umræðu. Landspítalinn er óánægður, Sjúkrahúsið á Akureyri er óánægt, heilbrigðisstofnanir úti á landi lýsa gríðarlegri óánægju með frumvarpið, hjúkrunarheimilin eru óánægð, Landssamband eldri borgara er óánægt, Öryrkjabandalagið, ASÍ, Samband íslenskra sveitarfélaga, löggæslan o.s.frv. Enn og aftur þarf ég að lýsa gríðarlegum vonbrigðum með þetta fjárlagafrumvarp. Það er í engu samræmi við það sem Vinstri græn og Framsóknarflokkur og fleiri flokkar lögðu á borð kjósenda og því ber sérstaklega að harma að svona sé farið með það vald, loksins þegar þessir flokkar komast inn í ríkisstjórn.
Herra forseti. Fyrst vildi ég nefna að það er dálítið kostulegt að heyra hvern þingmann stjórnarandstöðunnar á fætur öðrum koma hér upp og lýsa mikilli hneykslan á því að á þeim örfáu vikum sem liðnar eru frá því að ný ríkisstjórn var mynduð skuli hún ekki vera búin að koma öllum sínum stefnumálum í verk. Ný ríkisstjórn tók við völdum í byrjun mánaðarins og hafði hálfan mánuð til að vinna að breytingum á fjárlagafrumvarpi og ég verð að segja að það er mikil bjartsýni af hálfu hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar ef þeir halda að þessi ríkisstjórn, eða nokkur ríkisstjórn, geti á jafn skömmum tíma komið fram með allar þær tillögur sem finna má í stjórnarsáttmála hennar. Þetta er byrjun á vegferð en við sem að þessari ríkisstjórn stöndum lítum svo á að vegferðin muni taka fjögur ár og þeim áformum sem koma fram í stjórnarsáttmála verður hrint í framkvæmd. Þó að menn geti fundið dæmi um eitthvað sem sagt var fyrir kosningar eða eitthvað sem sagt er í stjórnarsáttmála sem ekki birtist í fjárlagafrumvarpi sem kemur fram við afar sérstakar aðstæður er ástæðulaust að missa sig í einhverri hneykslunaröldu hérna í þingsal. Hitt atriðið sem ég ætlaði að nefna varðar fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær sem ég átti kost á að sitja sem varamaður vegna nýfallins dóms Hæstaréttar. Ég held að það sé rétt að átta sig á því að það sem nefndin þarf að gera og er sammála um að gera í þessu sambandi er að átta sig í fyrsta lagi á því hver aðkoma nefndarinnar á að vera í málum af þessu tagi. Nú er auðvitað um það að ræða að þingið og nefndin hefur ákveðna eftirlitsskyldu en hins vegar hefur fallið dómur sem hefur tekið á mörgum af þeim álitamálum sem upp geta komið í sambandi við málsmeðferð. Við þurfum að ræða það, við þurfum að ræða stjórnskipulega stöðu og ekki síst þurfum við að velta fyrir okkur hvort dómurinn gefi okkur með einhverjum hætti tilefni til lagabreytinga, [[Forseti hringir.]]breytinga á fyrirkomulagi eða einfaldlega því að skýrt sé á einhverjum ákvæðum sem um þessi mál varða. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni virðast gleymast í fjárlögum og eins og störf þingsins raðast núna er lítið sem ekkert svigrúm til þess að benda á þau sjónarmið að fólk þarf þjónustu og líka á landsbyggðinni. Við heyrum fréttir af því að það er beinlínis sett hagræðingarkrafa á stofnanir á landsbyggðinni og í fyrradag heyrðum við að íbúar Vestmannaeyja geta ekki sótt eðlilega þjónustu í heimabyggð og ég nefni sérstaklega fæðingarþjónustu. Samt skilst mér að læknar séu tilbúnir til að starfa í Vestmannaeyjum, það er ekki vandamál. Í gær heyrði ég svo að gestir frá heilbrigðisstofnunum landsbyggðarinnar hefðu komið í röðum á fund fjárlaganefndar og fengið um hálftíma til að gera grein fyrir mikilvægi þjónustunnar, af hverju ætti að muna eftir landsbyggðinni o.s.frv. Fólki finnst í lagi að t.d. aðili frá Heilbrigðisstofnun Norðurlands fái hálftíma til að sannfæra menn um að ekki sé gerlegt að skera niður þjónustuna. Ég vona að hæstv. heilbrigðisráðherra Svandís Svavarsdóttir standi við fögur fyrirheit, að hugsa um Ísland allt.
Virðulegi forseti. Þegar ég bauð mig fram til setu á Alþingi skoraði góð vinkona mín á mig að brjóta upp alvöruna í þessum sal og bresta í söng í þessum fræga ræðustól. Ég held að ég láti það bíða enda er röddin ekki núna upp á marga fiska. Mér finnst skemmtilegt að vera ein af þeim átta röddum sem hljóma nú á Alþingi. Þær eru allar mikilvægar, hver á sinn hátt. Áskorunin felst í að mynda samhljóm sem nær til eyrna áheyrenda. Sá tónn sem okkur er gefinn hér í upphafsstefinu skiptir miklu máli, eða eins og segir í upphafsorðum nýs stjórnarsáttmála, með leyfi forseta: „Í nýrri ríkisstjórn munu flokkar sem spanna hið pólitíska litróf allt frá vinstri til hægri freista þess að slá nýjan tón …“ Fram undan eru viðamikil verkefni. Ég fékk ákall að vestan í gær; flutningabíll þverar Ódrjúgsháls í Reykhólasveitinni því að hann kemst ekki leiðar sinnar, ekki vegna snjóa eða hálku heldur vegna þess að hann passar engan veginn við umhverfið. Og vegurinn lokast. Bíllinn tilheyrir nútímanum, vegurinn tilheyrir fortíðinni og er eitt forarsvað á þessum tíma. Samgöngumálin á sunnanverðum Vestfjörðum eru í ólestri. Breiðafjarðarferjan Baldur hefur verið biluð í nokkrar vikur og kemur ekki aftur fyrr en eftir einhverjar vikur. Með flugi eru í boði tíu sæti sex sinnum í viku. Á meðan reyna íbúar sunnanverðra Vestfjarða að halda uppi nútímaatvinnuvegum og -lífsháttum. Eins og í öðrum landshlutum eru öflugar samgöngur mikilvæg forsenda þess. Þá pattstöðu sem Vestfjarðavegur um Gufudalssveit er í verður að rjúfa. Framkvæmdum verður að flýta með brýnum hagsmunum sveitarfélaganna, atvinnulífsins og íbúa á svæðinu að leiðarljósi. Við getum nú myndað samhljóm um það. Getum við ekki öll verið sammála um það? Ég óska þingheimi og starfsmönnum Alþingis gleðilegra jóla.
Herra forseti. Ég ætla að tala um mál málanna. Einna mikilvægast í stjórnarsamkomulaginu er kolefnishlutlaust Ísland 2040. Það er vegna alvarlegrar stöðu loftslagsmála og vegna þess að það er þverpólitískt að mestu leyti. Vinnan snýr að orkuöflun í samræmi við orkustefnu. Við erum að tala um betri nýtingu og nýjar virkjanir fyrst og fremst til ákveðinna verkefna. Þetta snýr að orkuflutningum, þ.e. bættum tengingum um land allt. Þetta snýr að orkuskiptum í samgöngum og skipaútgerð. Við erum að tala um rafvæðingu, um vetni, metan, metanól sem við getum framleitt í miklu magni og við erum að tala um lífdísil sem við getum sömuleiðis framleitt í miklu magni. Allt leiðir þetta til minni losunar gróðurhúsagasa. Við sjáum ýmis fordæmi fyrir þessu. Það er jú þannig að útgerð fiskiskipa hefur farið á þann veg að losun þar hefur minnkað. Það er nýbúið að leggja fram áætlun til fimm ára um kolefnishlutleysi í sauðfjárrækt. Allt eru þetta fordæmi sem vekja góðar vonir. Og við erum að tala um aukna kolefnisbindingu, bæði með því að auka skógrækt, tvö- eða jafnvel fjórfalt. Við erum að tala um uppgræðslu auðna og rofins lands, endurheimt votlendis og síðast en ekki síst þá nýju tækni sem komin er sem er niðurdæling á koltvísýringi, sem getur hvort sem er verið frá jarðhitaorkuverum eða stóriðju. Ég ætla að leyfa mér úr ræðustól að hvetja stjórnarþingmenn og stjórnarandstöðuþingmenn til að raungera þessi stefnumið. Það er ekki mjög langur tími til stefnu en með því að standa saman um þau getum við náð þeim árangri. Ég þarf ekki að minna á í þágu hverra það væri.
Forseti. Mig langar til þess að vekja athygli á tveimur málum á þessum stutta tíma. Fyrst: Í dag er 1. umr. um fjáraukalög árið 2017. Samkvæmt lögum um opinber fjármál, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum.“ Ég fæ ekki séð að nokkuð af þeim atriðum sem lagt er fyrir í þessum fjáraukalögum uppfylli þau skilyrði og velti fyrir mér hvaða áhrif 25 milljarðar í viðbót á fjárlögin 2017 hafi á fjármálaáætlun og fjárlög 2018, því að stór hluti af því sem er að finna þarna er alls ekki tímabundið. Ég sé ekki að gerð sé grein fyrir þeirri hækkun sérstaklega í fjárlögum 2018 og þá hvaða áhrif þetta samspil hafi. Númer tvö: Málsmeðferð fjárlaga í ár er alger steypa. Það verður að segjast eins og er. Velferðarráðuneytið fékk t.d. hálftíma til að kynna velferðar- og félagsmálahluta fjárlaganna. 1/4 fjárlaganna á hálftíma. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir nefndi að heilbrigðisstofnanir hefðu fengið hálftíma. Það er ekki alveg rétt, þær fengu klukkutíma en þær voru fimm, það vantaði meira að segja eina. Það var því í rauninni klukkutíma deilt á fimm. Í fjárlaganefnd fengu þau síðan tilkynningu í gær um að beðið væri eftir breytingartillögum frá ríkisstjórn við fjárlögin. Ég hélt einmitt að þingsetningu hefði verið frestað til þess að ríkisstjórnin gæti sett mark sitt á fjárlögin, en núna bíðum við eftir breytingartillögum því til viðbótar. Mér finnst það mjög áhugavert og ég bíð spenntur eftir að heyra hvað það verður. Við mátum það sem svo að það að leggja fram upprunalegu fjárlögin með breytingartillögum hefði verið tiltölulega ónákvæm 1. umr. fyrir fjárlögin í ár en við stöndum greinilega frammi fyrir því aftur.
Hæstv. forseti. Fjárlaganefnd hefur fundað stíft undanfarið og verður að segjast eins og er að við erum að inna af hendi vinnu á einni viku sem er unnin á allt að fjórum mánuðum. Það sér hver maður að þetta er engan veginn í anda laganna um opinber fjármál og vandaða fjármálagerð. En ég vil vekja athygli á því að í fjárlagafrumvarpinu er innspýting í heilbrigðiskerfið sem hefur verið kynnt rækilega af hálfu ríkisstjórnarinnar og það eru 8.555 milljónir sem eiga að fara aukalega í heilbrigðiskerfið. Þar af fer ekkert á landsbyggðina. Ekkert. Eins og komið hefur hér fram. Við í nefndinni fengum heimsókn frá heilbrigðisstofnunum úti á landinu. Þetta voru fimm forstöðumenn og þeir voru afar óánægðir með sinn hlut, skiljanlega. Íbúar á landsbyggðinni eiga rétt á heilbrigðisþjónustu eins og þeir sem eru á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil líka vekja athygli á einu máli sem kom fram hjá þessum forstöðumönnum, afar athyglisverðu máli. Þeir sögðu okkur að þeir þyrftu náttúrlega að vera í góðu sambandi við embættismenn heilbrigðisráðuneytisins. Þeim samskiptum er þannig háttað að það er engu svarað. Embættismenn svara engum erindum forstöðumanna. Þetta er með ólíkindum. Ef erindum er svarað tekur það allt upp í hálft ár. Ég segi bara: Ef embættismenn heilbrigðisráðuneytisins geta ekki sinnt sínu starfi sómasamlega eiga þeir að leita sér að vinnu annars staðar. Það er fullt af hæfu fólki sem er tilbúið til að sinna þessum störfum. Ég hvet þig, ágæti hæstv. heilbrigðisráðherra, til að taka á þessu máli.
Virðulegur forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra um stöðu mála á húsnæðismarkaði og fyrirhugaðar aðgerðir nýrrar ríkisstjórnar til að bæta þar úr. Það hefur mikið verið fjallað um, a.m.k. á undanförnu ári, þann gríðarlega skort sem er á húsnæðismarkaði um þessar mundir sem hefur haft þau áhrif hvað skýrust að húsnæðisverð hefur hækkað gríðarlega svo ekki verður lengur forðast að tala um verðbólu á fasteignamarkaði. Við höfum áður upplifað slíka tíma og vitum hættuna sem stafar af slíku ástandi til langframa. En það hefur auðvitað hvað alvarlegust áhrif að ungt fólk á mjög erfitt með að stíga fyrstu skref inn á fasteignamarkaðinn, hvort heldur sem er til leigu eða kaups, og auðvitað bitnar þetta skortástand hvað harðast á þeim tekjulægstu í samfélaginu. Þess vegna er mjög brýnt að stjórnvöld grípi til ákveðinna og metnaðarfyllri aðgerða til að ráða hér bót á. Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar er fjallað um aðgerðir ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum, en ég verð að viðurkenna að líkt og með margt annað í þeim stjórnarsáttmála er það mjög loðið og óljóst orðað og eiginlega engin leið að átta sig á hvað stjórnvöld ætla nákvæmlega að gera. Það virðist vera með þennan lið líkt og annan að þarna koma þrír mjög ósamstiga flokkar saman í ríkisstjórn, koma hver sínum sérstöku áherslum inn í húsnæðissáttmálann og upp úr stendur eiginlega ekki neitt. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra aðeins nánar út í þessa sýn ríkisstjórnarinnar á aðgerðir í húsnæðismálum. Það er alveg ljóst að verulegan fjölda íbúða þarf til. Helstu greiningaraðilar, hvort sem horft er til Íbúðalánasjóðs, Samtaka atvinnulífsins eða Samtaka iðnaðarins sem hafa skoðað þessi mál um langt árabil, þeim ber saman um að fyrir það fyrsta koma færri íbúðir á markaðinn á komandi árum en áður var búist við, m.a. vegna þess að uppbyggingarverkefni í kringum þéttingu byggðar á höfuðborgarsvæðinu taka lengri tíma en áður var ráðgert. Í öðru lagi að hér vanti nú þegar á bilinu tvö til fjögur þúsund íbúðir á markaðinn á punktinum í dag og sé horft til næstu þriggja ára vanti á bilinu átta til níu þúsund íbúðir bara á höfuðborgarsvæðinu. Síðan eru þar til viðbótar sértæk vandamál á landsbyggðinni þegar kemur að uppbyggingu á svæðum sem eru að taka við sér í uppgangi efnahagslífsins í dag. Þar má horfa til áhrifa ferðaþjónustu, uppbyggingar stóriðju á Norðurlandi o.s.frv. þar sem fasteignamarkaður hefur verið að taka við sér, en byggingarkostnaður er enn þá langt yfir markaðsverði íbúðanna og því mjög erfitt að standa að uppbyggingu á slíkum svæðum, jafnvel orðið vart verulegs skorts. Leigumarkaðurinn er síðan sjálfstætt vandamál. Við höfum séð í uppgangi ferðaþjónustunnar að þar hefur verið að mörgu leyti stjórnlaus vöxtur á svokölluðum Airbnb leiguíbúðum sem birtist m.a. í því að íbúum í miðborg Reykjavíkur er að fækka og þar af leiðandi tilheyrandi skortur á húsnæði sem þessu fylgir. Þarna er alveg ljóst að stjórnvöld verða með einhverjum hætti að grípa inn í og stýra líkt og er með aðra leyfisveitingu til atvinnustarfsemi. Þetta gengur auðvitað ekki. Hér eru fleiri nágrannar Reykjavíkur farnir að horfa til sömu þróunar að útleiga til ferðamanna sé raunverulega að ryðja íbúum út úr heilu hverfunum í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu almennt. Það væri fróðlegt að heyra sjónarmið ráðherra hvað þetta varðar. Það sem ég kannski velti fyrir mér til að reyna að átta mig betur á því hvað það er raunverulega sem stjórnvöld ætla að gera horfandi til þess að síðasta ríkisstjórn setti fram sérstakan húsnæðissáttmála í samstarfi við öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og í samvinnu fjögurra ráðuneyta með 14 skilgreindum markmiðum á húsnæðismarkaði, sem ber lítið á í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar. Þá spyr ég í fyrsta lagi: Hvernig mun ríkisstjórnin beita sér fyrir lausn húsnæðisvandans? Hvaða leiðir mun hún kynna til að gera ungu fólki auðveldara að kaupa fasteign? Að síðustu: Hvernig sér ráðherra fram á að skapa meira gagnsæi á leigumarkaði, sem er eitt af þeim markmiðum sem skilgreind eru í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að taka þetta mál upp og tek undir áherslur hans um að þetta er gríðarlega mikilvægt og mikilvægt að málið sé rætt bæði á vettvangi ríkisstjórnarinnar og á vettvangi þingsins. Þess vegna er mjög gott og mikilvægt að taka þessa umræðu í upphafi þings. Eins og fram kom í máli hv. þingmanns kemur fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að fyrirhugað er að stuðla að eflingu og auknu jafnvægi húsnæðismarkaðar. Til að ná því fram þarf að móta stefnu í húsnæðismálum til langs tíma sem byggir á áreiðanlegum greiningum og tölfræði um húsnæðismarkaðinn. Það hefur margt jákvætt gerst í þeim málum, bæði í tíð síðustu ríkisstjórnar og þarsíðustu ríkisstjórnar. Verkefnið nú er að samþætta stefnu og áherslur núverandi ríkisstjórnar við mörg þau verkefni sem hafa verið í gangi í ráðuneytinu undanfarin ár. Í því skyni að móta langtímahúsnæðisstefnu er nauðsynlegt að byrja á því að lögfesta heimildir Íbúðalánasjóðs til öflunar gagna og upplýsingar til að vinna greiningar og tölfræði. Samhliða því þarf að auka upplýsingagjöf í húsnæðismálum í heild sinni, bæði til Alþingis og til almennings í landinu. Helstu aðgerðir þurfa að vera að endurskoða það kerfi húsnæðisstuðnings sem hefur verið í gangi þannig að stuðningurinn nýtist best þeim sem á honum þurfa að halda. Fyrst þarf að greina hvernig húsnæðisbætur og vaxtabætur nýtast í dag og setja fram tillögur um breytingar sem miða að því að takmarka húsnæðisstuðning við þá sem á honum þurfa að halda og þar verði sérstaklega horft til ungs fólks og tekjulágra í samfélaginu. Ein helsta fyrirstaða í vegi ungs fólks sem vill kaupa sína fyrstu íbúð er skortur á eigin fé til kaupanna. Í samhengi við endurskoðun núverandi stuðningskerfa fyrir íbúðarkaupendur, sem ég vitnaði til áðan, þarf að horfa sérstaklega til þess hvernig þau gagnast ungu fólki. Það þarf m.a. að skoða möguleikann á því að hægt verði að nýta lífeyrissparnað til þessa og horfa til þeirrar svissnesku leiðar sem talsvert var til umræðu í aðdraganda núverandi alþingiskosninga. Virðulegi forseti. Það er mikill skortur á litlum íbúðum sem hefur torveldað íbúðarkaup hjá þeim sem hafa takmörkuð fjárráð og þeim sem þurfa minni íbúðir, m.a. ungu fólki. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að auka framboð húsnæðis munu því sérstaklega miða að því að ýta undir byggingu lítilla og hagkvæmra íbúða. Félagslegum íbúðum hefur fækkað um helming frá árinu 1995. Það hefur átt sinn þátt í því að valda alvarlegu ástandi á leigumarkaði þar sem þriðji hver leigjandi borgar meira en helming af ráðstöfunartekjum sínum í húsaleigu. Í ljósi þessa er það í forgangi að stuðla að uppbyggingu hagkvæms leiguhúsnæðis innan almenna íbúðakerfisins. Auk þess að úthluta árlega 3 milljörðum kr. til uppbyggingar leiguheimila, sem þarf að auka, þarf að leita allra leiða til að lækka byggingarkostnað hagkvæmra íbúða þannig að fjöldi íbúða aukist og ráðast í aðgerðir til að hraða byggingartíma. Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður kom inn á áðan er vandinn ólíkur eftir landsvæðum. Íbúðalánasjóður hefur það hlutverk að úthluta stofnframlögum. Hvernig er hægt að koma til móts við stöðu á ólíkum markaðssvæðum? Horft er sérstaklega til landsbyggðarinnar í því efni þar sem vandinn er allt annar en á höfuðborgarsvæðinu. Þar þarf að vinna að því að aðlaga viðbótarstofnframlög að alvarleika markaðsbrests á hverju svæði fyrir sig. Á ákveðnum svæðum gæti þurft að hækka viðbótarframlög þar sem mikill markaðsbrestur er til staðar og einnig að aukið verði aðgengi að lánsfé á köldum markaðssvæðum. Virðulegur forseti. Samhliða því og í ljósi þess mikla skorts sem er á íbúðarhúsnæði um land allt er mikilvægt að í langtímaáætlun í ríkisfjármálum sé skoðað hvort ekki þurfi að auka stofnframlög til uppbyggingar á almennum íbúðum. Samhliða því þarf að halda áfram að stuðla að því að sveitarfélög geri samræmdar húsnæðisáætlanir til langs tíma, líkt og hv. þingmaður kom inn á, m.a. með því að skýra skyldur sveitarfélaga hvað þetta varðar í lögum um húsnæðismál og tryggja síðan heimildir til eftirlits og eftirfylgni til að tryggja skilvirka framkvæmd þessara áætlana. Þegar komið er inn á leigumálin og leigumarkaðinn er nauðsynlegt í fyrsta lagi að fram fari vitundarvakning um réttindi og skyldur aðila á leigumarkaði. Þar er unnið að átaksverkefni þar sem leigutakar og leigusalar fá fræðslu um réttarstöðu sína. Af hverju þarf það? Jú, vegna þess að í dag eru aðeins 42% leigjenda sem fá greiddar húsnæðisbætur. Hátt hlutfall þeirra sem ekki þiggja bætur hafa ekki kannað rétt sinn til húsnæðisbóta. Nú um áramót mun Íbúðalánasjóður taka við greiðslum húsnæðisbóta. Það gefur tækifæri til þess að fara í sérstakt fræðsluátak hvað þetta snertir. Að lokum vil ég segja að það er í gangi greining á umfangi Airbnb-markaðarins sem vissulega hefur mikil áhrif á Íslandi líkt og í öllum nágrannalöndum okkar. Þegar niðurstöður hennar liggja fyrir þarf að sjálfsögðu ráðuneyti húsnæðismál og löggjafarvaldið í samstarfi við sveitarfélög að fara yfir hvort og þá hvaða aðgerða þarf að grípa þar til. Fyrst þurfum við að fá greiningu til þess að átta okkur [[Forseti hringir.]]og í framhaldinu þarf að grípa til einhverra aðgerða, en hverjar þær verða þarf að vinna í samráði bæði við löggjafarvald og sveitarfélögin.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir prýðilega ræðu. Vegna naums tíma ætla ég bara að drepa á tvö til þrjú atriði. Fyrst vil ég segja að í gær eða fyrradag flutti Samfylkingin þingsályktunartillögu um byggingu fimm þúsund leiguíbúða og hvet þingmenn til að kynna sér það mál. Það er mál í baráttunni gegn fátækt. Húsnæðismál eru eilífðarmál og þurfa alltaf að vera í brennidepli. Eins mikilvægt og það er að við horfum og tökumst á við bráðaaðgerðir þurfum við líka að horfa langt fram í tímann. Öruggt húsnæði er ein af grunnþörfum mannsins. Það er mikilvægt að allir hafi ráð á því. En við þurfum líka að sýna skynsemi og slíkar framkvæmdir eiga auðvitað líka að snúast um ábyrga afstöðu í umhverfismálum. Í fyrsta lagi búum við hérna við gríðarlega hátt vaxtastig og verðtryggingu sem fylgir lítilli örmynt. Þetta er risavandamál flestra kaupenda og húseigenda. Hafi einhver flokkur hér inni trúverðuga leið til að lækka vexti, afnema verðtryggingu og auka stöðugleika með íslenskri krónu, þá er ágætt að fara að fá þau áform, vegna þess að þau hafa ekki birst hingað til. Eina ábyrga afstaðan er að skoða hagkvæmni þess að taka upp nýrri og sterkari mynt og gjarnan að ganga í Evrópusambandið í leiðinni. Í öðru lagi er mannvirkjagerð ábyrg fyrir 30% af kolefnislosun í heiminum. Við verðum að takast á við það vandamál. Það er ekki bara spurning um smekk eða frelsi fólks hvernig á að byggja, hvernig innviðir eigi að vera. Það er umhverfissóðaskapur að vera með gisna byggð, að byggja stærra en við þurfum. En til þess að geta ráðist í slíkar framfarir og úrbætur þurfum við að leggja miklu, miklu meiri peninga í nýsköpun og byggingarrannsóknir. Við þurfum byggja minna. Við þurfum að byggja þéttar og við þurfum að byggja þannig að við [[Forseti hringir.]]sköðum ekki umhverfið að óþörfu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að hefja máls á þessu. Við ræddum þetta mál hér í þingsal fyrir nokkrum mánuðum þegar umræðan beindist að þáverandi ráðherra málaflokksins. Ég fagna því að við höldum áfram að ræða þessi mikilvægu mál. Ég vil byrja á því að segja að það er einna mikilvægast að einstaklingar hafi val um það hvernig þeir kjósa að haga búsetu sinni, hvort sem þeir vilja leigja eða kaupa húsnæði. Raunverulegt valfrelsi er samt ekkert ef við hugum ekki að hvoru tveggja. Stærsta vandamálið er, eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson kom hér að, að það er allt of lítið framboð. Það vantar fleiri íbúðir og sér í lagi þær minni sem bæði unga fólkið sækir í og líka þeir sem eldri eru og eru farnir að minnka við sig. Það gengur allt of hægt að bæta það, sérstaklega í Reykjavík. Hótel spretta upp hraðar en íbúðir og hundruð íbúða fara í leigu til ferðamanna og hverfa þannig af almennum leigumarkaði, sem eykur enn á skortinn. Þetta hefur verið öllum ljóst í nokkur ár en lítið hefur gerst. Það á að vera hlutverk okkar stjórnmálamanna að ryðja hindrunum úr vegi einstaklinga þegar lóðir eru ekki afhentar og framboðið er of lítið, umfangsmikið og flókið bótakerfi verður íþyngjandi en ekki hjálplegt og kostnaðarsamar byggingarreglugerðir sömuleiðis, íþyngjandi lög um greiðslumat og óhófleg gjaldtaka sem hækkar aðeins verð á íbúðum. Það er ekki líklegt til árangurs. Ég vona að hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra átti sig á því að afskipti ríkisins af fasteignamarkaðnum, t.d. í formi þessa flókna regluverks og umfangsmikillar gjaldheimtu og lóðaskorts, bitnar ekki aðeins á ungu fólki heldur öllum kynslóðum. Hugmyndaauðgi hins opinbera er gríðarlega mikil og það er engu líkara en að við vinnum skipulega að því að gera fólki erfitt fyrir að eignast eigið húsnæði. Ég held að við getum einfaldað regluverkið og minnkað gjaldtökuna og stigið þar með stórt skref í átt að því að auðvelda ungu fólki að eignast húsnæði við hæfi. Ég reyndi mitt með því að leggja hér fram frumvarp um afnám stimpilgjalda. Það væri gaman að heyra frá hæstv. ráðherra hvort hann styður það að lækka hér skatta á einstaklinga til að auðvelda þeim að eignast sitt eigið húsnæði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að setja þessa umræðu á dagskrá. Ég held að fyrir okkur sem hér erum sé mikilvægt að allir hafi það á hreinu að um framboðsvandamál er að ræða, þannig að allar aðgerðir sem gengið verður til þurfa að miða að því að ýta undir það að framboð aukist, hvort sem það er með auknu lóðaframboði, einfaldara regluverki, til að mynda með enn frekari aðlögun byggingarreglugerðar, eða hverjar sem þær lausnir kunna að vera. Ef fjármunum er sífellt ýtt í átt að hækkun vaxtabóta, sem virðist vera svar margra við þeim vandamálum sem uppi eru á þessum markaði, þá hefur það, því miður, fyrst og fremst þau áhrif að halda áfram að keyra upp verð, sem keyrist upp nógu hratt vegna þeirra skortsvandamála sem við eigum við að glíma í dag. Ég vil bara brýna hæstv. ráðherra og þingmenn til að hafa það í huga að ráðast að réttum enda vandamálsins, því að mér finnst umræðan oft benda til þess að menn átti sig ekki á því úr hvaða átt vandamálið kemur. Síðan kom skemmtilega á óvart - þó að hv. þm. Logi Einarsson sé farinn úr salnum er hann velkominn í heimsókn til okkar Miðflokksmanna hvenær sem er þar sem við getum farið yfir útfærðar tillögur um hvernig við náum niður vaxtastigi hér í landi með krónu. En eins og ég held að allir gerir sér grein fyrir snýst húsnæðismarkaðurinn, sennilega markaða mest, um vaxtastig, bæði á framkvæmdatíma, fyrir þá verktaka sem standa í þessum slag, og síðan á öllum líftíma niðurgreiðsluferlis húsnæðiskaupa almennings og fyrirtækja. Þetta snýst allt um vexti og við verðum að ná þeim niður.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu og vil taka undir með þeim sem hér hafa sagt að þetta er auðvitað eilífðarmál sem við þurfum alltaf að vera að hugsa um því að húsnæði er jú ein af mikilvægustu þörfum fólks, þ.e. að hafa tryggt húsnæði. Mig langar að taka undir með þeim sem hafa minnst á mikilvægi þess að hafa þarfir ungs fólks í huga, enda vitum við það að ungt fólk hefur verið í erfiðleikum á húsnæðismarkaði. Mér finnst mjög mikilvægt, líkt og kom bæði fram hjá hv. upphafsmanni þessarar umræðu en ekki síður hjá hæstv. ráðherra, að við skoðum áhrifin sem Airbnb hefur á íslenska húsnæðismarkaðinn, þá áhrifin á leiguverðið og svo ruðningsáhrifin sem það svo aftur hefur á ungt fólk og ekki síst þá sem eru tekjulágir. Ég held að við verðum að horfa til þess hvernig við getum náð tökum á þessu. Einnig verðum við að leggja áherslu á að efla enn frekar kerfið um almennar leiguíbúðir. Svo langar mig að taka undir með hv. þm. Loga Einarssyni sem talaði um það að byggja umhverfisvænt. Að sjálfsögðu eigum við að byggja umhverfisvænt, annað er bara ekki í boði á 21. öldinni. Um leið og við gerum þetta allt vil ég taka undir það að móta þarf stefnu í húsnæðismálum til langs tíma og þar er mikilvægt að huga að því að regluverkið sé í lagi. Ég er ósammála þeim sem tala alltaf um að einfalda regluverkið. Góð byggingarreglugerð tryggir tekjulágu fólki gott húsnæði og það vil ég standa vörð um. Síðast en ekki síst verðum við að byggja aðgengilegt, [[Forseti hringir.]]vegna þess að húsnæði í dag þarf að geta þjónað fólki þegar kemst á sín efri ár [[Forseti hringir.]]þar sem það þarf að geta notað hjálpartæki sem því fylgja. Þess vegna þarf allt húsnæði sem byggt er að vera aðgengilegt.
Forseti. Langflestir eru sammála um að skortur á íbúðum er orðinn að krísuástandi á Íslandi. Enginn virðist geta varpað fullkomnu ljósi á hversu mörgum íbúðum þurfi að bæta við til að uppfylla eftirspurnina og er það vandamál í sjálfu sér, en talan er einhvers staðar á bilinu 1.500–9.000, eftir því hver er spurður. Þess má geta að í kjölfar Vestmannaeyjagoss voru um 2,5% þjóðarinnar á vergangi. Þá þótti neyðin svo mikil að reist voru 546 einbýlishús og 46 íbúðir af Viðlagasjóði til að flýta fyrir því að koma íbúum Vestmannaeyja í öruggt skjól. 2,5% þjóðarinnar í dag eru um 8.000 manns. Telja má næsta víst að þó nokkuð fleiri en það séu nú á hrakhólum, annaðhvort hjá vinum eða vandamönnum, í allt of litlu húsnæði eða í ónýtu húsnæði. Aukinn stuðningur við málaflokkinn á meðan á þeirri krísu stendur er enginn. Neyðarástand á húsnæðismarkaði varð ekki til á einni nóttu og er því ekki merkilegt. Neyðarástand er komið til vegna mannanna verka, neyðarástandið er bara vandamál þeirra sem hvergi geta höfði hallað. Þetta eru skilaboðin sem ríkisstjórn Íslands sendir þeim sem hrekjast á milli ótraustra leigusala og geta ekki búið börnum sínum öruggt heimili. Forseti. Nú erum við að ræða neyðarástand á húsnæðismarkaði undir liðnum sérstakar umræður og vona ég að þetta samtal haldi áfram í umræðum um fjárlögin. Við Píratar munum leggja fram breytingartillögu þess efnis að málaflokkurinn fái nauðsynlega innspýtingu fjármagns en kollegi minn, Smári McCarthy, mun fara betur yfir þær aðgerðir sem við þurfum nauðsynlega að fara í fyrir þennan málaflokk.
Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka hv. málshefjanda fyrir að taka upp þetta mikilvæga og brýna mál. Það er þannig að minni hyggju að ekki er hægt að fjalla um þennan málaflokk öðruvísi en að ræða fyrirkomulag á fjármögnun íbúðarhúsnæðis sem á sinn mikla hlut í háu húsnæðisverði og hárri húsaleigu. Við erum hér í okkar fagra landi ein og sér á báti með heimatilbúið kerfi, verðtrygginguna sem er óþekkt í okkar heimshluta þó að Seðlabankinn þykist hafa fundið einhver dæmi í Suður-Ameríku. Það er eftirtektarvert að Norðmenn, sem fylgjast náttúrlega gjörla með málum á Íslandi, þar á meðal öllum tilburðum til fjármálasnilli sem eru hafðir uppi, eins og að finna upp verðtryggingu, hafa ekki talið ástæðu til að taka upp þetta fyrirkomulag hjá sér þrátt fyrir það að norska krónan, olíumyntin sú, sveiflist um tugi prósenta ef svo ber undir vegna sveiflna í olíuverði á alþjóðlegum markaði. Þetta kerfi verðtryggingar er ekki nógsamlega rætt á hinu háa Alþingi. Á þessum stutta tíma sem hér er er ekki hægt að fara ítarlega, svo sem vert væri, í þetta en maður hlýtur þó að benda á að þetta verðtryggingarkerfi leggur svo víðtækar skuldbindingar á herðar lántökum að það stappar nærri að þeir séu sviptir fjárhagslegu forræði sínu á lánstímanum. Ef við tökum eitt lítið dæmi - sem ég hef ekki tíma til að gera en ég mun ræða þetta nánar í seinni ræðu minni.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að taka húsnæðismálin á dagskrá. Þessi málaflokkur er gríðarlega mikilvægur og okkur Framsóknarmönnum mjög hugleikinn. Við lögðum mikla áherslu á húsnæðismál í ríkisstjórnartíð okkar árin 2013–2016. Það er gott að sjá að þær umfangsmiklu aðgerðir sem farið var í undir stjórn ráðherra Framsóknar, Eyglóar Harðardóttur, eru nú að skila sér í auknu framboði íbúða á húsnæðismarkaði. Þetta eru stærstu aðgerðir í uppbyggingu leiguhúsnæðis sem farið hefur verið í í marga áratugi. Nú þegar hefur verið úthlutað stofnframlögum til bygginga á 509 leiguheimilum sem munu rísa í 14 sveitarfélögum og uppi eru áform um byggingu þúsunda íbúða. Ég held að við getum öll verið sammála um það að verkefni í þessum málaflokki eru ekki átaksverkefni heldur krefjast þau stanslausrar, markvissrar vinnu sem halda þarf þétt áfram. Það er því gott að sjá hve vel hv. málshefjandi og fyrrverandi ráðherra tók á þessum málum og vann áfram á grunni frá fyrri ríkisstjórn. Ég vil þakka honum góða framgöngu og hans góða framlag til málaflokksins. Eins fögnum við Framsóknarmenn því hve vel vinnu okkar hefur verið tekið af öðrum þingmönnum og vil ég benda á mál sem þingmenn Samfylkingarinnar hafa lagt hér fram og byggir á þeim grunni. Hæstv. forseti. Þetta tel ég sýna hve raunhæfar og skynsamlegar aðgerðir Framsóknarmanna eru. Við Framsóknarmenn munum að sjálfsögðu halda áfram að gera vel í þessum efnum og því fagna ég orðum hæstv. núverandi ráðherra málaflokksins um þau áform sem nú eru uppi í húsnæðismálum. Ég hvet ráðherrann til góðra verka og brýni hann til að horfa sérstaklega til landsbyggðarinnar og skoða fleti á því hvernig jafna má aðstöðumun landsmanna þegar kemur að húsnæðisbyggingum. Það er jafnréttismál. Við hljótum öll að geta verið sammála um það.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið er það því miður svo að staðan í húsnæðismálum á Íslandi er gríðarlega alvarleg og það er mikilvægt að halda því til haga, eins og hv. þm. Þórunn Egilsdóttir kom inn á, að það er svo á landinu öllu, ekki eingöngu á höfuðborgarsvæðinu þó að vandinn sé sannarlega ólíkur á milli svæða. Það sem verra er, staða tekjulægri íbúa landsins á leigumarkaði er hreinlega hrikaleg. Staðreyndin er einfaldlega sú samkvæmt upplýsingum frá Íbúðalánasjóði að þriðji hver leigjandi borgar meira en helming af ráðstöfunartekjum sínum í leigu og fáir tekjulágir geta safnað sér sparifé og aðeins helmingur þeirra er með séreignarsparnað. Það er sérstaklega óheppilegt með tilliti til þess að það er einmitt sá hópur sem líklegastur er til að leigja sér húsnæði, þ.e. ungt fólk, námsmenn og öryrkjar. Í ofanálag ná húsnæðisbætur í dag aðeins til 42% leigjenda samkvæmt upplýsingum frá Íbúðalánasjóði. Herra forseti. Staðan á húsnæðismarkaði er óásættanleg. Eins og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson kom inn á áðan hafa hækkanir á fasteignaverði tekið fram úr aukningu kaupmáttar og fólk sem er að reyna að komast inn á markaðinn kemst einfaldlega ekki að. Hins vegar er jákvætt að samkvæmt könnun sem framkvæmd var fyrir Íbúðalánasjóð og var kynnt í október er mikill áhugi á því að búa í öruggu leiguhúsnæði sem ekki er rekið í hagnaðarskyni og þar sem húsnæðiskostnaði er haldið í hófi. Það er því augljós lausn í boði fyrir hæstv. félagsmálaráðherra og stjórnarmeirihlutann, það er að styðja við þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar, sem var lögð fram fyrr í vikunni, um byggingu a.m.k. 5.000 leiguíbúða um land allt svo fljótt sem auðið er. Það er langskynsamlegasta leiðin til að leggja grunn að traustum leigumarkaði til framtíðar.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Þetta er ekki í fyrsta skiptið og örugglega ekki í síðasta skiptið sem við ræðum húsnæðismál hér í þingsal. Það sem mér þykir kannski helst skorta á eru ábyrgar upplýsingar um hver staðan er raunverulega á þessum markaði. Eins og kom fram í máli hv. þm. Halldóru Mogensen áðan þá virðist hver bankinn eða spáaðilinn spá fyrir um þetta í kapp við hver annan um hversu háar tölur ætti að setja fram. Ég ætla fyrst og fremst að ræða ástandið á höfuðborgarsvæðinu verandi þingmaður höfuðborgarsvæðisins, en samkvæmt tölum frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu þá meta þau það sem svo að árleg þörf sé fyrir 1.500–1.600 íbúðir inn á markaðinn. Á sjö ára tímabili eftir hrun þá komu inn um þúsund íbúðir á markaðinn. Það er því mjög eðlilegt að hér er skortur á húsnæði, það vantar upp á, í sjö ár var ekkert framleitt það sem þurfti. Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu mátu það svo í upphafi þessa árs að það vantaði 1.700 íbúðir inn á markaðinn. Þá er ágætt að hafa það í huga að það eru mun fleiri íbúðir sem eru skráðar á Airbnb á höfuðborgarsvæðinu þannig að bara með því að gera einhverjar breytingar á því væri kannski hægt að bregðast við þessum skyndivanda. Ég held reyndar að í þessum sal ættum við meira að vera að tala um langtímamarkmið okkar. Ég tek undir það að auðvitað þurfum við að hafa framtíðarstefnumótun í þessum málaflokki. Á síðustu misserum er búið að gera marga góða hluti. Ég held að hlutverk Íbúðalánasjóðs sé hvað mikilvægast þegar kemur að því og gleymum því ekki að það sem við höfum kannski fyrst og fremst áhrif á hér inni er öguð hagstjórn. Vextir og verðbólga skipta auðvitað fasteignamarkaðinn langmestu máli. Svo get ég ekki látið hjá líða þegar við ræðum um þörfina á húsnæðismarkaðnum og uppbyggingu að segja að við verðum að horfa á samgöngur á sama tíma. Það er einfaldlega ekki hægt að fjölga á höfuðborgarsvæðinu og byggja allar þær íbúðir sem þarf [[Forseti hringir.]]öðruvísi en að bregðast líka við með raunhæfum lausnum í samgöngumálum. Það er rétt sem hér hefur komið fram: Skipulagsmál, [[Forseti hringir.]]uppbygging íbúða og samgöngur er auðvitað einn af stærstu umhverfisþáttunum [[Forseti hringir.]]sem við þurfum að horfa til.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að vekja máls á umræðunni um húsnæðismál og hæstv. ráðherra Ásmundi Einari Daðasyni fyrir viðveru hans. Þegar kemur að umræðunni um húsnæðisvandann og því hvernig eigi að gera ungu fólki léttara að kaupa sitt fyrsta húsnæði og eins um gegnsæi á leigumarkaði verður umræðan oftar en ekki eingöngu um vandann á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Það vill gleymast að húsnæðisvandinn er ekki minni vítt og breitt á landsbyggðinni. Framboð í atvinnumálum hefur aukist úti á landi, en húsnæðisskortur veldur því að þorpin geta ekki tekið við vinnufúsum höndum í mörgum tilvikum. Þegar kemur að nýbyggingum er vandinn ekki síðri þar. Þó er byggingarkostnaður svipaður ef ekki oft á tíðum meiri en á suðvesturhorninu, en fasteignaverð á landsbyggðinni er í öllum tilfellum lægra sem gerir það að verkum að fólk veigrar sér við að byggja á þeim stöðum, eðlilega. Húsnæðisleigufélög sjá sér ekki hag í að vera með starfsemi á landsbyggðinni, sennilega vegna þess að afkomuhorfur þar eru ekki eins góðar. Í stefnuskrá Miðflokksins er landsbyggðinni gert jafn hátt undir höfði og á Reykjavíkursvæðinu undir vinnuheitinu Ísland allt. Þar er m.a. stefnt að endurgreiðslu virðisaukaskatts af byggingu húsnæðis, jöfnun flutningskostnaðar, skattalegir hvatar líkt og í Noregi, raforkuflutningur og heilbrigðisþjónusta, svo eitthvað sé nefnt. Hæstv. forseti. Ég hef í þessari stuttu ræðu um húsnæðisvandann bent á að þetta ástand er um allt land og er bráðavandi sem þó verður ekki leystur á einni nóttu. Það er okkar stjórnmálamannanna að vinna lausn á þeim málum skipulega. Getum við ekki öll verið sammála um það?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda Þorsteini Víglundssyni fyrir að vekja máls á umræðuefninu. Það er mál sem á alltaf að vera í umræðunni og við eigum alltaf að vera að velta fyrir okkur. Verkefnið er margþætt. Það eru fjölmargir fletir á þessu sem hafa ekki verið ræddir sérstaklega hérna. Ég vil nefna einn þeirra. Við höfum ekki mikið talað um húsnæðisvanda þess hóps Íslendinga sem á í hvað mestum vanda, sem á nánast hvergi höfði sínu að halla og er jafnvel á hrakhólum frá degi til dags. Sá hópur hefur oft leitað til félagsþjónustu sveitarfélaganna, en sveitarfélögin hafa því miður ekki staðið sig nægilega vel í þessum málaflokki, hvorki hér á höfuðborgarsvæðinu né víða annars staðar á landinu. Hluti þess vanda liggur augljóslega í því að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa ekki náð samstöðu um málaflokkinn. Ég tel að hæstv. ráðherra ætti að beita sér fyrir því að fá sveitarfélögin að borðinu til þess að leysa þennan vanda í sameiningu. Það er ekki sanngjarnt að eitthvert eitt sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu eða eitthvert eitt sveitarfélag á einhverju svæði taki að sér að vera fánaberi í þessum málaflokki. Þau verða að koma öll að málinu. Mig langar líka að nefna þátt Airbnb sem margir þingmenn hafa nefnt. Aukin sókn Airbnb inn á markaðinn hefur líka aukið á þrýstinginn í félagslega kerfinu vegna þess að það fælir í raun og veru hluta húsnæðisleitenda út af markaðnum. Það er eitt af þeim verkefnum sem svo sannarlega þarf að taka til í og skoða löggjöf sérstaklega í því tilliti.
Herra forseti. Það er búið að ræða þetta nokkuð vel hér. Margir hv. þingmenn hafa komið með mjög góða greiningu og margar góðar tillögur. Við vitum hvað vantar. Það vantar langtímahúsnæðisstefnu stjórnvalda, vantar kæruleið við alþjóðasamninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Það vantar að forgangsraða húsnæðisstuðningi til þeirra hópa sem mest þurfa, vantar að samræma húsnæðisáætlanir og heimildir til eftirfylgni. Það vantar að lögfesta heimildir til að afla gagna frá stofnunum um húsnæðismarkað, vantar að hækka viðbótarstofnframlög í húsnæðisbyggingar vegna markaðsbrests og auka aðgengi að lánsfé til landsbyggðar til nýbygginga. Það vantar að auka stofnframlög til uppbyggingar almennra leiguíbúða vegna ófremdarástandsins á leigumarkaði. Það vantar að auka möguleika þess hóps sem kemst ekki inn á fasteignamarkaðinn vegna skorts á eigin fé. Allir þessir punktar koma ekki frá mér heldur eru í aðgerðalista Íbúðalánasjóðs og komu fram á húsnæðisþingi í haust. Þetta eru allt ágætispunktar. Við þetta myndi ég vilja bæta að sveitarfélögin þurfa að fara að standa sína plikt í að tryggja félagslegar íbúðir. Við getum náttúrlega verið ósammála um nákvæma útfærslu en það sér hver maður að flest af þessu verður leyst með nokkrum einföldum lagabreytingum og svo töluverðri fjárinnspýtingu. Það er hreinlega óskynsamlegt að gera það ekki. Píratar hafa lagt til að um 12 milljarðar verði lagðir fram á næsta ári, sem væri góð byrjun. Þetta myndi minnka töluvert eftirspurnina. Svo mætti lækka þá fjárhæð eftir því sem á líður og vandinn fer að leysast. Ég kom inn á það í ræðu í fyrradag að það eru mörg vandamál við að kasta bara peningum í þetta vandamál og vona að það lagist. En það er algerlega ljóst að þetta neyðarástand kemur til með að versna ef ekki er brugðist strax við. 12 milljarðar eru mjög lítið gjald fyrir lausn á húsnæðisvanda þjóðarinnar. Við þurfum langtímalausnir, þurfum langtímahugmyndir. En þetta er alla vega byrjun.
Herra forseti. Ég gerði í fyrri ræðu minni að umræðuefni hlut fjármagnskostnaðar sem skýringar á hinu háa húsnæðisverði og háa leiguverði sem við búum við. Ég ræddi einkanlega um verðtrygginguna en auðvitað er ástæða til að nefna hina háu vexti sem þykir hlýða að hafa í þessu landi langt umfram það sem annars staðar gerist. Þetta kerfi verðtryggingar birtist í ýmsum myndum. Við erum með séríslenska útgáfu af húsnæðislið inni. Meðan allt verðlag í landinu lækkar, eins og það mælist af Hagstofu Íslands, hækkar þessi húsnæðisliður, m.a. vegna stefnu meiri hluta borgarstjórnarinnar í Reykjavík, vegna þess sem sumir kalla sérviskulega stefnu og einkennist af skorti á lóðum. Þetta leiðir til þess að húsnæðisverð, íbúðaverð hækkar. Þetta ratar í gegnum þennan húsnæðislið og reyndin hefur orðið sú að á undanförnum árum hafa verið fluttar verulegar fjárhæðir frá heimilunum og til fjármálastofnana. Við erum að tala um tugi milljarða. Ef á að taka einhverja líkingu til að meta þessa stærð, svo að fólk átti sig á henni, er þetta svipað og nemur aflaverðmæti þorskveiða á hverju ári, sem er lagt á heimili með þessum hætti og flutt yfir til fjármálastofnana. Ef við tökum annað dæmi sem lýsir brengluninni er núna hækkun á kolefnisgjaldi um 50%. Það á að leiða til hækkunar á vísitölu upp á 0,03%. En þetta þýðir að það stofnast kröfur á heimilin upp á 500–600 millj. kr. Hvers konar brenglun er þetta? Hvernig geta menn búið við það? Því miður er það svo að tveir af stjórnarflokkunum lýsa stefnu sinni í málinu á þann veg að ekki verður annað skilið en að þeir hafi engan áhuga á að breyta þessu kerfi, sá þriðji er að setjast í ríkisstjórn, [[Forseti hringir.]]hefur haft uppi góð orð, en sá fjórði af fjórflokknum ljær ekki máls á að fella þetta kerfi brott fyrr en við erum gengin í Evrópusambandið og búin að taka upp evruna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég skal játa að að mörgu leyti er ég ekkert miklu nær um stefnu stjórnarinnar því að stór hluti svaranna var í sjálfu sér bara þulinn upp úr stjórnarsáttmála sem mér finnst afskaplega loðinn og óskýr, en ég gladdist þó yfir því að í nokkrum verkefnum vísaði hann til einmitt ágæts húsnæðissáttmála sem unninn var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég hvet hann eindregið til að stela honum bara öllum, hann er ágætur og unninn í samráði við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, unninn í anda þess sem áður hafði verið gert og var vísað til af hálfu forvera míns á þeim tíma, Eyglóar Harðardóttur. Við þurfum ekki alltaf að vera að byrja upp á nýtt að greina og skoða og athuga og kanna, eins og kemur mjög oft fyrir í kafla um húsnæðismál í stjórnarsáttmálanum, reyndar eins og í honum öllum. Þessar greiningar liggja fyrir, heimildir Íbúðalánasjóðs til greiningar liggja fyrir og niðurstaða greininganna liggur fyrir. Það vantar húsnæði. Þetta er skortur. Við þurfum að huga að því hvernig við leysum hann. Þar eru nokkur atriði sem skipta mestu máli. Ég saknaði þess að heyra ekki ráðherra tala um áform varðandi sölu ríkislóða til sveitarfélaga til að byggja upp. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, þar er hægt að byggja sennilega eitthvað vel á þriðja þúsund íbúðir á höfuðborgarsvæðinu, bara á þeim reitum. Það gæti eitt og sér hjálpað verulega. Annað sem er líka mjög mikilvægt er endurskoðun og einföldun á regluverki. Það er íþyngjandi, það er mjög kostnaðarsamt fyrir byggingarmarkaðinn að verið er að leggja of mikið af sértækum gjöldum á nýjar íbúðir sem endurspeglast bara í hærra fasteignaverði. Og skipulagsferlið er líka allt of tímafrekt, sérstaklega þegar við erum komin út í mjög mikilvæga þéttingu á höfuðborgarsvæðinu en hún krefst einfaldara regluverks, einfaldara skipulags til að verkefnið geti gengið hraðar upp. Það er reyndar sérstaklega áhugavert í því samhengi hversu tregt umhverfisráðuneytið hefur verið í þessum efnum. Ég hvet hæstv. ráðherra eindregið til dáða í baráttu sinni við ráðuneytið [[Forseti hringir.]]um einföldun regluverks og einmitt að draga úr þeim kostnaði sem þar hefur verið varpað yfir á fasteignamarkaðinn á undanförnum árum.
Virðulegi forseti. Ég vil enn á ný þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að það endurspeglist vel í umræðunni og hefur komið fram í máli nokkurra þingmanna að það er mjög mikilvægt að taka húsnæðismálin reglulega til umræðu í þinginu. Þetta er einn stærsti útgjaldaliður heimilanna í landinu og eins og fram hefur komið allt of stór liður hjá stórum hluta heimila þannig að það er mjög mikilvægt að þessi umræða sé alltaf lifandi. Í fimm mínútna framsöguræðu er erfitt að fara mjög djúpt í húsnæðismálin almennt. Eins og fram hefur komið er vandinn ólíkur á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni. Ég kom inn á í minni ræðu ákveðnar aðgerðir sem við þurfum að grípa til gagnvart landsbyggðinni og gagnvart höfuðborgarsvæðinu og það eru aðrar leiðir. Hér hefur líka verið komið inn á, sem væri efni í heila umræðu, vexti og verðtryggingu og hvort við getum ekki náð niður vaxtastigi og afnumið verðtryggingu án þess að ganga í Evrópusambandið. Um það eru auðvitað skiptar skoðanir í þessum sal og ég segi bara eins og er að það er vel mögulegt. Það er hluti af því sem er í stefnu núverandi ríkisstjórnar. Það hefur líka komið fram mikilvægi þess að byggja hagkvæmt húsnæði og að þar sé bæði horft til umhverfisþátta og að það þurfi að ráðast í einföldun regluverks. Á undanförnum árum höfum við endurskoðað það og ég held að byggingarreglugerðin sé sú reglugerð sem hefur langoftast verið endurskoðuð með tilliti til einfaldleika. Það þarf að halda áfram á þeirri braut en gæta þó að mikilvægum þáttum sem þurfa að vera tryggðir. Hér hefur verið komið inn á úthlutun stofnframlaga og þær breytingar sem urðu á Íbúðalánasjóði undir forystu þáverandi hæstv. ráðherra, Eyglóar Harðardóttur. Varðandi stofnframlögin og Íbúðalánasjóð hefur það þó sýnt sig að það er að virka vegna þess að við erum að tala um það hér að setja þurfi aukið fjármagn inn í það kerfi sem þar var byggt upp. Það er ánægjuefni að finna að menn eru sammála hvað það snertir. Síðan eru margir aðrir þættir sem við eigum vissulega að skoða með jákvæðum huga eins og áform um sölu ríkislóða o.fl. Ég vil ítreka að það er mikilvægt að halda þessari umræðu lifandi og ég hvet hvort sem er hv. þm. Þorstein Víglundsson eða aðra til að taka þessa umræðu upp reglulega á nokkurra mánaða fresti. [[Forseti hringir.]]Þetta er mikilvægt og við eigum að ræða þetta og hugmyndirnar sem komu hér fram eru jákvæðar og ég tek þær með mér inn í vinnuna í ráðuneytinu.
Forseti vill geta þess að í ljósi aðstæðna hér og að skammur tími er til stefnu hefur náðst samkomulag um ræðutíma fyrir dagskrárliði 3–4 með sama hætti og var sl. þriðjudag. Ræðutíminn er þannig að framsögumaður hefur tíu mínútur en aðrir þingmenn þrjár mínútur en þó þannig að umræða standi ekki lengur en í hálfa klukkustund um hvert þingmál. Andsvör eru ekki leyfð.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir fyrsta forgangsmáli okkar Pírata, sem er lagt fram til að bregðast við þeirri fordæmalausu stöðu að framkvæmdarvaldið á Íslandi setti lögbann á umfjöllun fjölmiðils um æðsta handhafa framkvæmdarvaldsins á Íslandi rétt fyrir kosningar. Það gerðist í lýðræðisríkinu Íslandi og er til háborinnar skammar. Til þess að bregðast við þeirri stöðu höfum við Píratar lagt fram frumvarp sem breytir lögum um kyrrsetningu, lögbann og fleira í þá veru að í stað þess að sýslumaður, fulltrúi framkvæmdarvaldsins, taki fyrir lögbannskröfur á hendur umfjöllun fjölmiðla muni dómarar taka að sér það hlutverk, enda geti þeir betur vegið og metið þau mikilsverðu mannréttindi sem eru í húfi þegar setja á lögbann á tjáningu en framkvæmdarvaldið, eins og komið hefur í ljós. Svo ég skýri afstöðu okkar aðeins frekar ber okkur Íslendingum skylda til að vernda tjáningarfrelsið. Fjölmiðlafrelsið er einn af mikilvægustu þáttum þeirra réttinda, þ.e. tjáningarfrelsisins. Án tjáningarfrelsisins höfum við hvorki virkt lýðræði né alvörulýðræði, hvorki hér né annars staðar. Tjáningarfrelsið er verndað með 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem við erum aðilar að og 73. gr. stjórnarskrárinnar. Okkur ber skylda til að tryggja með sem bestum hætti að það verði ekki skert að óþörfu og ekki með jafn stórkostlega alvarlegum hætti og gert var þegar lögbann var sett á umfjöllun Stundarinnar um fjármálaviðskipti hæstv. fjármálaráðherra, þáverandi forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar. Til þess að skerða megi tjáningarfrelsi hefur mannréttindadómstóll Evrópu gefið út tilmæli um ákveðin skilyrði, þ.e. gefið út margítrekaða dóma um ákveðin skilyrði sem uppfylla þarf svo hægt sé að segja að skerðing á þessum mikilsverðu réttindum sé lögmæt eða í samræmi við skuldbindingar okkar eða annarra ríkja sem aðild eiga að þeim mikilvæga samningi. Til þess að skerða megi málfrelsi eða tjáningarfrelsi þurfa þrjú skilyrði að vera uppfyllt: Í fyrsta lagi þarf skerðingin að vera bundin lögum, þ.e. það þurfa að vera einhvers konar lög sem heimila skerðingu á tjáningarfrelsi borgaranna. Dæmi um lög af því tagi eru lög gegn meiðyrðum sem skerða tjáningarfrelsi til að vernda æru manna. Í öðru lagi þurfa lögin sem skerða tjáningarfrelsi að vera sett í lögmætum tilgangi. Þeir „tilgangar“, ef svo má að orði komast, sem teljast lögmætir eru taldir upp í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þar er m.a. að finna þau sjónarmið að setja megi slík lög til að vernda æru manna eða leyndarmál ríkisins eða til að vernda hagsmuni barna. Það eru ýmsar lögmætar aðstæður til að skerða tjáningarfrelsi fólks. Hægt er að setja lög sem heimila skerðingu á tjáningarfrelsi. Aftur á móti er þriðja skilyrðið það langmikilvægasta. Þar kemur fram mikilvægi þess að dómstólar taki þessi mál fyrir frekar en framkvæmdarvaldið. Þriðja skilyrðið er að skerðing á tjáningarfrelsi í hverju einasta einstaka tilviki fyrir sig verði að teljast nauðsynlegt í lýðræðisþjóðfélagi. Herra forseti. Ég held því hér fram að það sé ekki nauðsynlegt heldur beinlínis stórhættulegt lýðræðisþjóðfélagi að setja lögbann á umfjöllun fjölmiðla tveimur vikum fyrir kosningar um fjármálaviðskipti þá hæstráðanda framkvæmdarvalds þjóðarinnar. Það er stórhættulegt lýðræðinu og langt frá því að vera nauðsynlegt í lýðræðisríki. Það er því augljóst að matið á hvort það skilyrði hafi verið uppfyllt þegar ákveðið var að setja lögbann á umfjöllun Stundarinnar um fjármálaviðskipti hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar í aðdraganda bankahrunsins 2008 fór ekki fram á skrifstofum sýslumannsembættisins. Það kom reyndar líka bersýnilega í ljós á fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með sýslumanni þar sem hann var spurður sérstaklega út í hvort mat hefði farið fram á þessum þremur skilyrðum, hvort þessi skilyrði hefðu verið uppfyllt. Hann sagði svo ekki vera. Þegar sýslumaður var spurður hvort einhverjar sérstakar reglur giltu eða sérstök viðhorf þegar kæmi að því að setja lögbann á umfjöllun fjölmiðils fyrir fram var svarið nei. Sérfræðingar ræddu við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um hvernig mætti breyta þessu fyrirkomulagi þannig að það kæmi ekki fyrir aftur að hægt væri að hefta tjáningu fjölmiðils - sem, nota bene, er enn í gildi og mun vera áfram í gildi fram yfir áramót, þ.e. fyrir fram skerðing á tjáningarfrelsi fjölmiðla, sem eru einn hornsteina lýðræðisins. Sérfræðingarnir sem sátu á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þetta mál sögðu okkur að til þess að tryggja mætti betur þessi réttindi væri heillavænlegast að færa ákvörðunarvaldið hvað varðar lögbann á hendur fjölmiðlum um tjáningu þeirra, þ.e. um vinnu þeirra, til dómstóla, því að þar gæti þetta mat vissulega farið fram um hvort skilyrðum til skerðingar tjáningar væri fullnægt. Við þessu höfum við Píratar brugðist og leggjum nú fram frumvarp sem breytir þeim lögum sem notuð voru til að setja lögbann á þennan fjölmiðil í þá veru að dómstólar þurfi að taka þetta fyrir. Ég geri þrjár mjög mikilvægar athugasemdir við þessa framkvæmd alla og þau lög sem voru fyrir. Ég tel t.d. ekki að hægt sé að horfa á það þannig að lög um lögbann séu lög sem talist geti vera í þeim lögmæta tilgangi sem talað er um að þurfi að vera til staðar í þessu samhengi, þ.e. þegar kemur að því að skerða tjáningu. Því breytum við í þá veru að dómstólar þurfi nú að taka afstöðu til þess hvort það samræmist stjórnarskránni og skuldbindingum okkar við mannréttindasáttmála Evrópu að setja lögbann á umfjöllun fjölmiðla áður en hún birtist. Svo ég rýni aðeins í greinargerðina með frumvarpinu áður en tími minn rennur út, virðulegi forseti, þá ætla ég rétt aðeins að tæpa á því sem þar kemur fram. Með með leyfi forseta: „Með frumvarpi þessu er lagt til að gerð verði breyting á lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990, þess efnis að ekki verði unnt að leggja lögbann á miðlun fjölmiðla án undangengins úrskurðar héraðsdóms. Tilgangur frumvarpsins er að tryggja að ekki verði möguleiki fyrir gerðarbeiðanda lögbanns að stöðva miðlun fjölmiðils á efni án aðkomu dómstóla.“ Þ.e. dómstólar þurfa að koma að málum svo setja megi lögbann á umfjöllun fjölmiðla. „Samkvæmt frumvarpinu munu gerðarbeiðendur í slíkum málum þurfa að höfða mál á hendur þeim sem þeir telja að hafi brotið eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti þeirra með athöfnum sínum.“ Í greinargerð með frumvarpinu förum við yfir mikilvægi tjáningarfrelsisins, við förum yfir þau skilyrði sem ég fór yfir núna rétt í þessu. Við ræðum mikilvægi þess að frumvarpið sé samþykkt. Á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar kom fram mjög víðtæk samstaða þeirra sem þar sátu, þótt mögulega hafi hún ekki verið meðal allra, en alla vega virtist meiri hluti nefndarmanna sem sátu á þessum fundi vera sammála um að eitthvað þyrfti að gera til að bregðast við þessari fordæmalausu stöðu. Svo ég ítreki þá fordæmalausu stöðu er hér lögbann í gildi gegn umfjöllun fjölmiðils um æðsta handhafa ríkisvaldsins, æðsta handhafa framkvæmdarvaldsins á Íslandi. Það er enn þá í gildi. Það var sett af handhafa framkvæmdarvaldsins á hendur fjórða valdinu sem á að veita okkur aðhald, og þá sérstaklega framkvæmdarvaldinu. Það kalla ég stórhættulegt, ólýðræðislegt og til skammar. Ég hvet allan þingheim til að vera með mér í að breyta þessu fyrirkomulagi svo það komi aldrei fyrir aftur hér.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir hvatti þingheim til dáða í lok ræðu sinnar og að taka höndum saman við hana til að koma í veg fyrir að þessi staða sem hv. þingmaður rakti mjög vel í ræðu sinni gæti komið upp aftur. Ég lýsi mig reiðubúinn til þess samstarfs. Ég get tekið undir þá ágætu lýsingu sem hv. þingmaður fór með varðandi umrætt mál og hef svo sem tjáð mig um það í ræðu og riti áður. Ég mun alltaf berjast fyrir frelsi fjölmiðla, ekki bara af því að það frelsi sé rétt heldur er ég sömu skoðunar og hv. þingmaður um að það sé beinlínis nauðsynlegt í lýðræðissamfélagi að fjölmiðlar hafi frelsi til að fjalla um mál. Það má ekki gerast að það frelsi sé heft á mjög misljósum forsendum. Sjálfur er ég slíkur talsmaður fjölmiðlafrelsis að það liggur við að ég vilji ekki hafa neinar hömlur á því sem fjalla megi um í fjölmiðlum. En eins og hv. þingmaður rakti ágætlega eru vissulega alþjóðlegar samþykktir og fleira sem þarf að gæta að hvað það varðar. Þetta mál sem hv. þingmaður rakti hér er allt hið furðulegasta. Ég tek undir lýsingu hv. þingmanns. Það má ekki gerast í því lýðræðissamfélagi sem við viljum vera að svona mál komi upp. Ég ætla samt að vera algerlega heiðarlegur hvað varðar efni frumvarpsins að ég er bara einfaldlega ekki búinn að kynna mér einstakar lagagreinar og í hvað er vísað hvað það varðar. Ég dreg ekki í efa að þær séu réttar og að þetta sé rétta leiðin, en ég lýsi mig mjög hlynntan frumvarpinu því að best væri að lögbann væri ekki sett á umfjöllun fjölmiðlis undir nokkrum kringumstæðum og það eiga að vera meiri hömlur á því að það sé gert en eru í núgildandi lögum. Ég mun því styðja framgang þessa frumvarps, kynna mér betur í hvaða greinar er vísað, en get tekið undir nánast allt sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði hér á undan. Þetta mál er gríðarlega mikilvægt og það má aldrei vera undir persónu neins komið hvernig búið er að umhverfi fjölmiðla í lýðræðissamfélagi.
Virðulegur forseti. Ég fagna mjög framkomnu frumvarpi um breytingu á lögum um kyrrsetningu, lögbann og fleira, og þakka fyrir greinargóða ræðu þingmannsins. Það er eitt og annað sem ég vil velta upp hér sem sjá má bæði í frumvarpinu, sem og í greinargerðinni sem því fylgir. En eins og fjallað hefur verið um er tjáningarfrelsið auðvitað alger grundvallarréttur og mikilvægi fjölmiðla sömuleiðis algert grundvallaratriði í lýðræðisríki. Ég fagna því mjög að þetta sé komið fram. Ég rek þó augun í eitt og annað sem ég velti fyrir mér, ef ég má fara í smáatriði, t.d. í e-lið 3. gr. frumvarpsins. Þar er talað um greinargerðarfresti sem er auðvitað af hinu góða. En eðli málsins samkvæmt er lögbann á fjölmiðla þannig að það þarf í rauninni að afgreiða það á afar skömmum tíma. Nú er verið að tala um að færa þetta til héraðsdóms og er það mjög gott, myndi ég segja, því að ég tel að héraðsdómur sé í rauninni betur til þess fallinn að taka á innkomnum beiðnum, eins og lögbannskröfum, með skjótum hætti enda eru dómarar ávallt á bakvakt, t.d. vegna þvingunaraðgerða í sakamálum. Þess vegna eru þau mjög vön því að vinna hratt og örugglega og án fums í slíkum aðstæðum. Ég tel að héraðsdómur sé að mörgu leyti betur til þess fallinn að ná að fanga viðfangsefnið hratt og örugglega og koma því í réttan farveg. Hvað varðar það að skila greinargerðum er það auðvitað útfærsluatriði sem væntanlega verður unnið í nefndum. En maður veltir fyrir sér hvaða staða geti verið uppi; hvað verði um lögbannskröfuna, hvað verði um birtingu þess efnis sem er í bígerð á meðan greinargerðarfrestur er til staðar. Maður veltir fyrir sér hvort þetta gæti orðið að einhverju nýju tæki sem gerðarbeiðandi geti notað eingöngu til þess að koma í veg fyrir birtingu efnis þá og þá stundina sem þá ónýtist hugsanlega. En ég fagna þessu og þakka flutningsmanni fyrir greinargóða ræðu.
Virðulegi forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa máls hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og kemur því kannski ekki á óvart að ég styðji það, eins og mér heyrist reyndar vera almenni fílingurinn í sal Alþingis, og ég biðst forláts á slettunni, ef þetta er þá sletta lengur, ég skal ekki segja. Ég þori ekki að fara djúpt út í lagatæknina sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór aðeins út í. Ég tel einsýnt að þetta sé mál sem þurfi að ræða í nefnd til að komast að því nákvæmlega hvernig útfærsluatriði eigi að vera svo vel fari. Hérna er verið að fara með ofboðslega viðkvæman hluta af lögunum okkar sem varðar tjáningarfrelsi, sem er grundvallaratriði í lýðræðissamfélagi. Eins og ég hef oft nefnt áður er tjáningarfrelsið oft þannig að það þarf að vera hægt að tjá hluti sem geta komið öðrum illa að einhverju leyti. Annars er tjáningarfrelsi tilgangslaust. Það er hins vegar tvennt sem mig langar að nefna, bara til að velta því upp frá heimspekilegra sjónarmiði. Það er annars vegar að einhver gæti sagt að rosalega mikilvægt væri að sýslumaður færi að gera þetta til að þetta gerðist „á nóinu“. Þá vil ég minna á að ástæðan fyrir því að þetta frumvarp er lagt fram er tiltekin atburðarás sem átti sér stað rétt fyrir kosningar þar sem að mínu mati, og ég trúi því að það hljóti að vera mat allra sem þekkja málið, var of mikið gripið inn í. Ég lít á þá atburðarás sem staðfestingu á því að lögin séu gölluð. Mér finnst í raun og veru ekki eiga að vera neinn vafi á því í sjálfu sér að lögin heimila þetta lögbann of auðveldlega. Mér finnst atburðarásin fyrir kosningar vera sönnun þess. Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir fór rækilega yfir áðan snerist þetta um mál æðsta ráðamanns ríkisins, þáverandi hæstv. forsætisráðherra. Eitthvað þarf að gera. Þetta er tillaga Pírata. Hvort hún tekur breytingum í nefnd eða ekki og hvort þetta er klappað og klárt eða ekki finnst mér vera annað atriði en hvort þörf sé á því. Það er greinilegt eða bersýnilegt að þörf er á þessu. Ég veit að fyrr eða síðar mun einhver nefna samhengið við friðhelgi einkalífsins. Þá bendi ég aftur á sama mál. Þarna var æðsti ráðamaður ríkisins til umfjöllunar. Það þarf að vera hægt að fjalla um mál hans nokkrum vikum fyrir kosningar, sér í lagi með hliðsjón af þeim hneykslismálum sem hafa varðað þann ágæta herramann í gegnum tíðina. Það er nauðsynlegt. Aftur segi ég: Það er greinilegt að lögin eru of veik gagnvart því að tryggja tjáningarfrelsi þegar mikilvægt er. Aftur vísa ég því til nefndar að skoða útfærsluatriði betur en ítreka líka að hér er ekki lagt til að lögbönn verði ekki möguleg, heldur breytt á þann veg að það gerist aldrei aftur sem gerðist fyrir kosningar. Við eigum að skammast okkar fyrir [[Forseti hringir.]]að það hafi gerst og laga hið snarasta, enda er þetta forgangsmál af þeirri ástæðu.
Hæstv. forseti. Ég, öfugt við þá sem hafa talað hér, get ekki fagnað þessu frumvarpi. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að þetta er sennilega eitthvert hið alvitlausasta frumvarp sem ég hef séð mjög lengi. Kannski kemur það engum á óvart. Það er þannig í lögum að tjáningarfrelsi er skert. Við vitum að það skarast oft við önnur mikilvæg réttindi. Það er löggjafans að meta hvar tjáningarfrelsi er skert og að meta almannahagsmuni í því. Þegar það er gert er það Alþingi sem gerir það og metur. Lögbann er réttarfarshagræði þar sem lögin eru skýr. Lögin eru skýr um takmarkanir á tjáningarfrelsi í þessu tilviki sem um er að ræða og þetta mál snýst allt saman um, en við getum alltaf deilt um hvort löggjafinn hafi farið út fyrir stjórnarskrána, stjórnarskrárvarinn rétt fólks. Það er dómstóla að meta það. Það hefur enga þýðingu, eins og þetta frumvarp hér er, að dómstólar fari að ákveða lögbann eftir að hafa fjallað um stjórnarskrána og tekist á um hana í marga mánuði. Því að þá er tjónið orðið. Þá hefur lögbann enga þýðingu lengur. Þess vegna hefur þetta frumvarp enga þýðingu. Þegar tjáningarfrelsi er takmarkað í lögum gildir það um alla í samfélaginu, líka fjölmiðla. Svo er skerðingin ekki meiri en svo að þegar búið er að fjalla um málið fyrir dómi og menn meta það sem svo að þarna hafi tjáningarfrelsi verið skert … [[Gripið fram í: Eftir kosningar.]]Þetta frumvarp tekur ekki bara til kosninga í framtíðinni, sko. Þetta er galið frumvarp, hv. þingmaður. Þannig að frelsið er ekki takmarkað meira en svo að ef dómstólar komast síðan að því að lögbannið eigi ekki stoð þá fer bara þessi umfjöllun fram. [[Gripið fram í: … er ósammála þér.]]Já, það getur vel verið að einhver sé ósammála mér. En þetta er svona alls staðar. Það dettur engum í hug í þessum stóra heimi að leggja fram slíka vitleysu og þetta. [[Gripið fram í: ... ósammála þér.]]Já, við getum verið ósammála eða sammála um [[Forseti hringir.]]tjáningarfrelsi og hversu vel það er varið. [[Gripið fram í: Það er rétt.]]En svona frumvarp er tóm della.
Herra forseti. Þetta frumvarp og tilefni þess er allrar athygli vert. Ég held að við sem erum á Alþingi þurfum að búa vel um hnúta frelsis fjölmiðla og tjáningarfrelsis almennt. Ég ætla nú ekki að vera alveg jafn stóryrtur og fyrri hv. ræðumaður. Ég er ekki alveg viss um að þetta sé tóm della. Ég ætla þó að hafa fyrirvara á einstökum efnisatriðum og fyrirkomulagi, en ég held að það sé skylda okkar að búa svo um hnútana að fjölmiðlar geti starfað. Þeir verða auðvitað eins og aðrir, eins og bent er á, að starfa innan ramma laga, það liggur fyrir. En það er mjög mikilvægt að svigrúm þeirra sé mikið og að ef menn ætla sér að skerða það svigrúm þá sé það gert með vönduðum hætti. Eðli fjölmiðlunar er nú þannig, a.m.k. í samtímanum, að tíminn skiptir yfirleitt öllu máli, af því að fjölmiðillinn er að miðla upplýsingum í einhverju samhengi, það er nú bara þannig. Umfjöllun um tiltekin atriði, það skiptir máli hvenær sú umfjöllun fer fram. Umfjöllunin skiptir engu máli hálfum mánuði seinna vegna þess að hún er þá ekki „relevant“ í því samhengi sem er verið að setja hlutina fram. Það getur a.m.k. oft verið þannig, ég er ekki að segja að það sé algilt, langt í frá, en það er oft þannig. Ég held því að tíminn skipti þarna mjög miklu máli. Auðvitað takast á hagsmunir, en þarna held ég að hagsmunir fjölmiðilsins og þar með almennings - fjölmiðill hefur skyldu til að miðla til almennings upplýsingum sem varða hann. Þeir eiga ekki að miðla upplýsingum um einkahagi fólks sem engum kemur við. En þegar stór málefni eiga í hlut er mjög vont ef það er hægt að tefja það. Þess vegna held ég að þegar þetta mál verður tekið áfram, hvernig sem það endar nákvæmlega, þá séu þessi sjónarmið alveg gríðarlega mikilvæg, að þessi takmörkun sé þá yfirveguð og taki eins stuttan tíma og hægt er, en ekki þannig að hægt sé að banna, nánast fyrirvaralaust, og svo líði tíminn, þess vegna langur tími, þar til það er prófað hvort það var réttmætt að takmarka tjáningarfrelsið með þessum hætti.
Virðulegi forseti. Ég óska flutningsmanni þessa frumvarps, Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, til hamingju með það. Ég tek undir frumvarpið og tilgang þess, enda er hann sá að tryggja að ekki verði möguleiki fyrir gerðarbeiðanda lögbanns að stöðva miðlun fjölmiðils á efni án aðkomu dómstóla. Samkvæmt frumvarpinu munu gerðarbeiðendur í slíkum málum þurfa að höfða mál á hendur þeim sem þeir telja að hafi brotið eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti þeirra með athöfnum sínum. Það er vel og þarf að sjálfsögðu ekki að fjölyrða hér í ræðustól Alþingis um að frelsi fjölmiðla er einn grundavallarþáttur hvers lýðræðisríkis, það er frelsi sem við þurfum að vernda með öllum ráðum. Frelsi fjölmiðla er ekki síst nauðsynleg vörn geng spillingu. Því fagna ég að þetta frumvarp sé komið fram. Við vitum öll hvert tilefni frumvarpsins er. Í þessu máli, lögbanni á Stundina, voru hagsmunir almennings, sem skipta meginmáli þegar kemur að frelsi fjölmiðla, ekki varðir. Mér sýnist á öllu að frumvarpið sé mikilvægur liður í því að verja hagsmuni almennings, sem eru jú þeir hagsmunir sem við á Alþingi eigum að standa vörð um. Almenningur á rétt á upplýsingum um viðskiptahætti og viðskiptahagsmuni. Í því máli átti þáverandi forsætisráðherra landsins vissulega viðskiptahagsmuna að gæta í tengslum við fall íslenska bankakerfisins árið 2008, á meðan hann sjálfur var fulltrúi almennings. Honum bar því skylda til þess að gæta hagsmuna almennings og setja þá ofar eigin hagsmunum. Það bendir ekkert til þess að Stundin sem fjölmiðill hafi haft í hyggju að birta aðrar upplýsingar úr þeim gögnum en þær sem vörðuðu hagsmuni almennings. Það frumvarp sem hér er komið fram er mikilvægt skref í því að standa vörð um frelsi fjölmiðla. Því mun ég styðja framgang þess.
Herra forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur fram og þakka þann stuðning sem þessu frumvarpi hefur verið sýndur og líka fyrir þær ábendingar og þá andstöðu sem frumvarpið hefur mætt. Ég vil í ljósi þeirrar gagnrýni sem komið hefur fram drepa á nokkrum atriðum sem fram koma í greinargerðinni með þessu frumvarpi og varða athugasemdir hv. þm. Brynjars Níelssonar og einfaldlega lesa upp úr greinargerðinni áður en ég mæli fyrir því að þetta ágæta frumvarp okkar Pírata fari til nefndar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram, með leyfi forseta: „Frelsi fjölmiðla er ein besta leið almennings til þess að uppgötva og mynda sér skoðun á hugmyndum stjórnmálamanna enda er frelsi fjölmiðla eitt af grundvallarskilyrðum lýðræðislegs samfélags. Mannréttindadómstóll Evrópu sér enda sérstaka ástæðu til þess að verja pólitíska umræðu í fjölmiðlum sérstaklega sem mikilvægan og órjúfanlegan þátt tjáningarfrelsisins sem verndaður er í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. […] Meðal mismunandi takmarkana á tjáningarfrelsi metur dómstóllinn ritskoðun fyrir birtingu þá hættulegustu, þar sem hún stöðvar flæði upplýsinga og hugmynda til þeirra sem langar að móttaka þær. Þetta er ástæða þess að aðgerðir sem gripið er til fyrir birtingu, svo sem útgáfa starfsleyfa fyrir fjölmiðlafólk, skoðun greina af yfirvöldum fyrir birtingu eða lögbann við útgáfu skuli sæta ýtrustu takmörkunum að mati dómstólsins. Jafnvel þótt aðeins sé um tímabundin úrræði að ræða geta þau dregið stöðugt úr gildi upplýsinganna. […] Þetta er sérstaklega mikilvægt í málefnum fjölmiðla því að fréttir eru kvikar og tafir á útgáfu, jafnvel aðeins í stuttan tíma, geta vel rýrt eða eyðilagt gildi þeirra og áhuga almennings.“ Það þýðir ekki að hér eigi að vera í gangi lögbann í þrjá mánuði, herra forseti, án þess að fjölmiðill megi tjá sig um fjármál núverandi fjármálaráðherra, þáverandi hæstv. forsætisráðherra, á jafn breiðum grunni og þetta lögbann ber vitni um. Það kom mjög skýrt fram á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með sýslumanni að hann tekur ekki tillit til þessara ýtrustu krafna sem Mannréttindadómstóllinn setur varðandi skerðingu tjáningarfrelsisins, sérstaklega þegar kemur að fjölmiðlum. Hann tekur ekkert tillit til þeirra. Þá er nú vel að setja það í hendurnar á dómstólum sem þó hafa fengið að læra nokkrar lexíur um vernd tjáningarfrelsisins á Íslandi og eru farnir að gera það ágætlega, oftast nær, þykir mér, eftir kannski nokkra slætti á handarbökin frá Mannréttindadómstóli Evrópu. Það er því mitt eindregna mat að þetta frumvarp sé til bóta, að dómstólar sem núna hafa nokkuð góða reglu á því hvernig eigi að vernda tjáningarfrelsi og fjölmiðlafrelsi taki að sér að meta hvort það sé réttmætt í lýðræðislegu þjóðfélagi að skerða tjáningu fjölmiðla. Að lokum legg ég til, virðulegi forseti, að þetta mál fari til allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég er afar stolt að fá að standa hér núna og mæla fyrir fyrsta frumvarpi Flokks fólksins á hinu háa Alþingi. Frumvarpið lýtur að ósk um breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum. Áður en ég ræði það frekar langar mig að tala um markmið almannatrygginga. Markmið almannatrygginga er að tryggja ellilífeyrisþegum framfærslu sem dugar þeim til þess að geta framfleytt sér og lifað sjálfstæðu lífi. Ég vildi örlítið tala um það. Mig langar núna að tala um greinargerðina sem við látum fylgja frumvarpinu áður en ég nefni þessar stuttu lagabreytingar sem við óskum eftir. Þar segir, með leyfi forseta: „Með lögum nr. 116/2016, um breytingar á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum, var m.a. gerð sú breyting á ellilífeyriskerfi almannatrygginga að öll sértæk frítekjumörk vegna einstakra tegunda tekna voru afnumin. Var þess í stað lögfest eitt almennt frítekjumark sem nemur 25.000 kr. á mánuði“ - og eins og allir vita er þetta sú upphæð sem tók gildi núna um síðustu áramót með þeim breytingum - „og gildir það um allar tekjur ellilífeyrisþega, óháð tegund þeirra. Eftir samþykkt laganna hefur komið fram gagnrýni á þessa breytingu að því er atvinnutekjur varðar og hafa komið fram kröfur af hálfu hagsmunasamtaka aldraðra og fleiri aðila um að afnema skerðingar á atvinnutekjur eldri borgara.“ Flokkur fólksins hefur gjarnan kallað til sín sérfræðinga á þeim sviðum samfélagsins sem við viljum efla skilning okkar á. Einn af þeim, dr. Haukur Arnþórsson, hefur unnið greinargerð sem ég ætla að vísa til nú, það var greinargerð um fjárhagslega stöðu aldraðra. Hann vann greinargerðina fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík og ritaði grein um þá rannsókn sína í Morgunblaðið 23. nóvember sl. Þar kemur fram að afnám skerðinga á lífeyrisgreiðslur vegna atvinnutekna þurfi alls ekki að fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og það sé jafnvel vel hugsanlegt - takið eftir, ágætu þingmenn og áheyrendur og hæstv. forseti - það er jafnvel hugsanlegt að ríkissjóður gæti haft fjárhagslegan ávinning af aðgerðinni. „Óumdeilt er að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð eykur möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Þá hafa rannsóknir sýnt fram á að vinna og virkni á efri árum stuðlar að betri heilsu, dregur úr einangrun og hefur almennt mikið félagslegt gildi fyrir eldri borgara. Því er lagt til að greiðslur til ellilífeyrisþega verði ekki skertar vegna atvinnutekna skv. 23. gr. laga um almannatryggingar.“ Nú langar mig að vísa til 1. gr. frumvarpsins, en þar segir, með leyfi forseta: „Á eftir 3. málsl. 1. mgr. 23. gr. laganna kemur nýr málsliður, svohljóðandi: Þá skulu atvinnutekjur ellilífeyrisþega ekki skerða ellilífeyri.“ Í 2. gr. kemur fram að lögin öðlist gildi strax núna um áramótin, eða 1. janúar, en komi til framkvæmda 1. febrúar. Þarna erum við í rauninni að vísa til þess að áður en þessu verður breytt er verið að mæla fyrir því núna í fjárlagafrumvarpinu að sú hækkun sem er verið að bjóða ellilífeyrisþegum núna vegna atvinnutekna á einungis að vera upp í 100.000 kr. Ég ætla í þessu samhengi að vísa til hæstv. fjármálaráðherra sem því miður er ekki hérna til þess að verja sig, en hann hefur sagt að með því að afnema þetta frítekjumark þá séum við jafnvel að gera þeim ellilífeyrisþegum sem hafi mjög háar tekjur kleift að nýta sér eftir sem áður greiðslur úr almannatryggingakerfinu. Við erum algjörlega ósammála þessu. Eðli málsins samkvæmt segir það sig sjálft að þeir sem hafa mjög háar tekjur - nú skulum við tala um eldri borgara og markmið okkar með þessu frumvarpi sem er fyrst og síðast að reyna að taka utan um þann hóp eldri borgara sem lifir í fátækt, sem er fastur í fátæktargildru. Staðreyndin er sú að 45% af eldri borgurum okkar líða mismikinn skort. Það er eðli málsins samkvæmt afskaplega hæpið að halda að þeir einstaklingar sem eru á einhverjum ofurlaunum og tilheyra þessum hópi eldri borgara muni í kjölfarið nýta sér einnig almannatryggingarnar. Við verðum að trúa því að þeir einstaklingar hafi haft þá fyrirhyggju að vera annaðhvort komnir með mjög góð lífeyrisréttindi sem í rauninni skerða um leið greiðslur þeirra úr almannatryggingum, eða hafi haft fyrirvara og forvörn fyrir sig og lagt til hliðar og séu þá komnir með fjármagnstekjur. Við skulum ekki gleyma því að við erum að tala um eldri borgara sem eru komnir um og yfir sjötugt. Við erum að tala um fólkið okkar sem á ekki eftir að vinna í svo mörg ár og er að reyna núna á þessum tímapunkti að skaffa sér þokkalegt viðurværi þannig að einhver sómi sé að. Til enn frekari undirstrikunar vil ég benda á stjórnarskrárvarinn rétt okkar í 76. gr. þar sem segir að tryggja eigi öllum rétt, öllum, það á að hjálpa öllum til þess að geta lifað sómasamlega og með reisn. Ekki bara sumum, hæstv. forseti, heldur öllum. Við verðum að átta okkur á því að þessir einstaklingar og sá hópur sem við erum að tala fyrir núna, eldri borgararnir okkar, eru þeir sem hafa ræktað landið okkar og koma því í fangið á okkur eins og það er hér og nú í dag. Mér finnst, hæstv. forseti, að við eigum að sýna þeim þá lágmarksvirðingu að leyfa þeim að bjarga sér ef þau mögulega geta og lifa með reisn og eiga áhyggjulaust ævikvöld. Ég vísa aftur í hv. fjármálaráðherra þegar hann segir: Hvað með að banka upp á hjá áttræðu konunni og segja: Nú er búið að afnema frítekjumarkið á launatekjur, farðu út að vinna. Þetta er útúrsnúningur. Þetta er sorglegur útúrsnúningur. Auðvitað þurfum við einfaldlega að hækka grunnframfærsluna fyrir alla. Við erum aðeins að mæla fyrir ákveðnum hóp núna. Við erum að reyna að koma í veg fyrir það að frítekjumarkið hækki einungis um 100.000 kr. Við erum að reyna að koma í veg fyrir þann skandal í raun og veru. Þess vegna segi ég: Við þurfum náttúrlega líka að breyta þessu þó að ekki sé mælt fyrir því í þessu frumvarpi, þá kemur það bara síðar. Flokkur fólksins er náttúrlega bara að byrja sína vegferð og byrja sína hugsjón. Ég get lofað ykkur því að við eigum eftir að vera voða dugleg að koma okkar málum á framfæri. Ég vil bæta því við í lokin að ég er afar stolt af því að segja að það er auðvitað allur þingflokkur Flokks fólksins sem stendur að baki þessu góða frumvarpi, þ.e. auk mín þeir Guðmundur Ingi Kristinsson, Karl Gauti Hjaltason og Ólafur Ísleifsson. Við erum samstiga. Ég segi um leið: Ég skora á alla að láta a.m.k. á það reyna hvort sú skýrsla sem dr. Haukur Arnþórsson hefur lagt fram á við rök að styðjast. Við erum löggjafinn. Ef þetta virkar ekki og skilar sér ekki eins vel og örugglega og við teljum að það muni gera þá verður bara að snúa til baka og reyna að hagræða í einhverja aðra átt. Í þessu tilviki segi ég einfaldlega: Við eigum allt að vinna. Við höfum engu að tapa. Stöndum okkur nú og verum dugleg í þágu þeirra sem virkilega þurfa á því að halda. Um leið og ég mæli þetta þá vísa ég frumvarpinu til hv. velferðarnefndar.
Forseti. Mig langar eiginlega að hafa þetta stutt og segja að ég styð þetta mál, þetta er mjög flott mál. Kollegi minn, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, spurði árið 2016 hver kostnaðurinn væri sem fælist í því að afnema skerðingar á ellilífeyri vegna atvinnutekna. Þar kom mjög skýrt fram að það myndi kosta rúmlega 2,4 milljarða. Þetta er alveg gerlegt og við eigum að gera þetta. Hefði Flokkur fólksins leitað út fyrir þingflokkinn hefði hann örugglega fengið mig með á málið. Ég styð þetta. Þetta er mjög gott mál. Píratar eru búnir að leggja fram breytingartillögu við fjárlögin þess efnis að það verði aukning fjármuna í þennan málaflokk til þess einmitt að gera þetta, þannig að við erum í raun og veru að pæla í mjög svipuðum hlutum.
Herra forseti. Það frumvarp sem hér liggur fyrir og flutt er af gervöllum þingflokki Flokks fólksins, öllum fjórum þingmönnunum, er um að bæta hag þeirra aldraðra sem vilja og geta starfað á vinnumarkaði til þess að bæta hag sinn og ná ýmsum öðrum markmiðum sem ég mun víkja að á eftir. Mig langar til að vekja í upphafi máls míns athygli hv. þingheims á ályktun stjórnar Landssambands eldri borgara sem dagsett er 19. desember 2017. Þar stendur, með leyfi forseta: „Stjórn Landssambands eldri borgara undrast þær tillögur sem fyrir liggja hjá ríkisstjórnarflokkunum að hækka frítekjumark atvinnutekna aðeins í 100 þúsund krónur á mánuði. Fyrir ári var þessi fjárhæð 109.000 krónur og hafði þá verið óbreytt frá ársbyrjun 2009. Ef frítekjumarkið hefði fylgt launaþróun ætti það að vera 195 þúsund krónur í dag. Eðlilegast væri að fella alveg niður skerðingar vegna atvinnutekna eins og gert er víða á Norðurlöndunum.“ Vísað hefur verið til þess að breytingu af því tagi sem hér er lögð til fylgi kostnaður fyrir ríkissjóð og er borin fram talan 1 milljarður kr. í því sambandi. Það er sjálfsagt að vekja athygli á því að sú tala sýnist ekki studd við mjög ítarlega útreikninga eða greiningu á áhrifum slíkra breytinga. Þessi tala virðist ekki taka mið af þeirri breytingu á atvinnuþátttöku, á þeirri breytingu sem gæti orðið á umfangi vinnu þeirra sem þegar eru við störf og hún sýnist ekki taka mið af því að hugsanlega hefur gildandi fyrirkomulag ýtt undir svarta vinnu í þessu sambandi. Í þeirri álitsgerð sem dr. Haukur Arnþórsson hefur gert eru þeir þættir metnir og þar á meðal vikið að tekjuskatti, veltugjöldum og samfélagslegum áhrifum. Þessara samfélagslegu áhrifa þeirra er getið m.a. í frumvarpi til laga, svokölluðum bandormi, [[Forseti hringir.]]þar sem hægt er að taka undir hvert orð. Það er fjallað um að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð auki möguleika [[Forseti hringir.]]aldraðra á að bæta kjör sín. Aukin vinna og virkni stuðli að betri heilsu, dragi úr einangrun og hafi almennt [[Forseti hringir.]]mikið félagslegt gildi fyrir eldri borgara. Þau áhrif skyldu ekki vanmetin.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmönnum í Flokki fólksins fyrir að flytja þetta góða mál. Sá ágæti flokkur getur búist við stuðningi af minni hálfu og ég þori eiginlega að fullyrða líka af hálfu annara í þingflokki mínum. Þetta er sama tillaga og kemur fram í breytingartillögu á nefndaráliti mínu við hinn svokallaða bandorm, sem er frumvarpið sem fylgir fjárlögunum. Kostnaðurinn við þetta hefur verið greindur. Í svari til hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar á sínum tíma kom fram hjá hv. velferðar- og jafnréttismálaráðherra að heildarkostnaðurinn við að afnema skerðingar af ellilífeyri almannatrygginga vegna atvinnuþátttöku væru tæpir 2,5 milljarðar, sem er afskaplega lág upphæð í samhengi við fjárlög og almannatryggingar. Það eru ekki bara sanngirnisrökin sem gilda, sem hv. þm. Inga Sæland fór yfir hérna áðan. Ég ætla leyfa þeirri ræðu að njóta þeirra raka, sanngirnisrökin hafa komið skýrt fram. Það eru líka þau rök að með því að hækka frítekjumarkið einungis á einum tekjuflokki er kerfið flækt pínulítið aftur. Með því að afnema skerðingarnar einfaldast það, myndi ég halda, sem eru aukarök fyrir þessu góða máli. Það er gulls ígildi, ef svo má að orði komast, að hafa kerfið einfalt því að það einfaldar fólki að leita réttar síns, einfaldar kerfinu að reikna rétt, sem á það til að klikka, og hjálpar okkur stjórnmálamönnum að laga kerfið þegar það klikkar, sem það vissulega gerir allt of oft. Í fjárlögum sem liggja fyrir er gert ráð fyrir að þetta 100.000 kr. frítekjumark muni auka útgjöld ríkissjóðs um 1,1 milljarð á ári. Með hliðsjón af því að kostnaðurinn við að afnema það er tæpir 2,5 milljarðar þá er munurinn þarna 1,4 milljarðar. Munurinn felur í mesta lagi í sér aukaútgjöld upp á 1,4 milljarða, sem eru smámunir í samhengi við málaflokkinn og fjárlög, í ljósi þeirrar miklu búbótar sem það myndi vera. Það er ekki eins og við séum að stinga upp á 15 milljarða útgjaldaaukningu. Það er ekki þannig. Þetta eru smámunir í samhengi við málaflokkinn og fjárlög en þó mikilsverð tilraun. Nú vildi ég óska að hér hefði verið meiri tími til að fara yfir allt saman. Fram kom á fundi nýlega í hv. efnahags- og viðskiptanefnd að búið væri að gera þetta í Noregi. Ég hef ekki fengið það staðfest sjálfur, en það kom fram þar. Ég vil minna á að það er mjög mikilvægt að þetta mál komi fram sem sjálfstætt mál frá Flokki fólksins vegna þess að nú greiðum við atkvæði um breytingartillögu Pírata fyrir helgi. Ef ég á að vera raunsær finnst mér líklegt að hún falli, því miður. En þá höfum við meiri tíma til þess að ræða þetta mál í nefnd, sérstaklega þennan eina punkt, og auðvitað í 2. umr. og síðan í 3. umr. Mér finnst það mjög mikilvægt og því vil ég þakka þingflokki Flokks fólksins fyrir að leggja þetta mál fram. Ég hlakka til að tala meira um það og koma öllum mínum sjónarmiðum að við 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég þakka Flokki fólksins fyrir þetta ágætismál. Ég vil taka það fram alveg sérstaklega að ég er hlynnt því að við hækkun þetta þak þótt ég sé ekki tilbúin til að afnema það algjörlega. Ég horfi til þess fyrst og fremst að lífeyrisþegar eru mismunandi staddir. Það eru auðvitað aðrar tekjur, eins og úr lífeyrissjóðum, sem skerðast í dag varðandi fjármagnstekjuskatt. Mér finnst að það þurfi að spila þetta þrennt saman til að nýta þá fjármuni ríkisins sem best. Við vitum að það kostar ríkið að afnema þessar skerðingar og þá vil ég horfa til þeirra þriggja tekna sem möguleikar eru á fyrir ellilífeyrisþega að fá eftir að þeir ljúka vinnu. Við vitum að það geta ekki allir, því miður, farið út á vinnumarkaðinn, en ég tel það vera mjög hollt og gott og sparar ríkinu ef þeir geta gert það og gera það. Það skilar sér aftur með ýmsum hætti, bæði í neyslusköttum og öðru, það skilar sér í skatttekjum og það skilar sér í félagslega betra umhverfi fyrir fólk og í bættri líðan og heilsu. Það má nefna svo ótal margt. Það eru því miður ekki allir, fólk sem hefur unnið erfiðisvinnu alla ævi og er um sjötugt er búið að fá nóg, skrokkurinn þolir ekki meira. Ég horfi til þess fólks sem hefur haft lágar ævitekjur í gegnum tíðina og fær að hámarki 200 þús. kr. úr lífeyrissjóði sínum. Eftir 25 þús. kr. er 45% skerðing á greiðslum frá Tryggingastofnun gagnvart lífeyrissjóðstekjum. Mér finnst það mjög ósanngjarnt, sérstaklega gagnvart lágtekjufólki sem hefur ekki háan lífeyri. Ég hef minni samúð með því fólki sem hefur háan lífeyri og hefur verið á góðu kaupi allt sitt líf og fær kannski rúm 70% af ævitekjum sínum þegar það fer að taka lífeyri. Það fólk munar ekki um það. En það er annað með fólk sem fær kannski með lífeyri sínum 350 þús kr. á mánuði og þá á eftir að skerða greiðslur frá Tryggingastofnun og taka skatta, mér finnst það blóðugt. Þess vegna vil ég horfa á að nýta fjármuni ríkisins til handa þeim hópi ellilífeyrisþega sem er ekki vel settur. Sá hópur er ekki einsleitur, við vitum það vel. Ég vil nýta peninga ríkisins sem best gagnvart þeim hópi sem er verr settur og að fólk geti haft tekjur sem miðast að lágmarki við framfærsluviðmið velferðarráðuneytisins, og við getum auðvitað gert enn betur en það.
Virðulegur forseti. Þetta mál í sambandi við atvinnutekjur eldri borgara skiptir rosalega miklu máli. Ég var í endurskoðunarnefnd almannatrygginga þegar þetta mál kom upp og þessi hringlandaháttur með frítekjumörk er óþolandi. Í upphafi var þetta 109 þús. kr., síðan fóru þau niður í 25 þús. kr. og nú eiga þau að vera 100 þús. kr. Ef það væri uppreiknað til dagsins í dag miðað við þegar þetta var sett á í upphafi væri talan 195 þús. kr. Það er annað í þessu sem við gleymum og sem skiptir miklu máli: Hvernig dettur okkur í hug að setja eitthvert fáránlegt frítekjumark á til að reyna að letja einhvern til þess að vinna? Hverjum dettur í hug að banna fólki að vinna með því að hirða allt af því? Það er bara fáránlegt. Við eigum ekki að hugsa þannig. Við eigum að leyfa fólki að vinna sem getur unnið og það borgar sína skatta. Með því komum við líka í veg fyrir það sem allir eru að tala um, svarta atvinnustarfsemi. Það er nefnilega það sem er verið að hvetja þá til að gera sem eru í þessari aðstöðu og þurfa á þessum tekjum að halda fyrir lyfjum, læknisþjónustu eða einhverju öðru. Þegar þeir sjá fram á það að þeir fari að vinna og þeir fá ekkert út úr því, hvað gera þeir? Þeir hljóta að hafa sjálfsbjargarviðleitni og það hlýtur að vera til eitthvað sem er neyðarréttur fyrir þá til þess að fara að vinna. Ég ætla að benda á að þegar talað er um að kostnaðurinn af þessu sé 2,5 milljarðar þá er það ekki rétt. Haukur Arnþórsson segir í skýrslu sinni að það sé enginn kostnaður af þessu. Ég er sannfærður um að ríkið græðir á þessu. Við græðum öll á þessu, sérstaklega þeir eldri borgarar sem geta farið að vinna og vilja fara að vinna. Það segir okkur líka að við þurfum að tryggja að þeir sem geta ekki unnið heilsunnar vegna til dæmis hafi mannsæmandi framfærslu. Það er það næsta sem við gerum í þessu máli. Ég segi að ef eldri borgarar sem geta unnið og fara út að vinna og eru þar með í þeirri aðstöðu að hafa efni á því að fara t.d. til læknis og eiga fyrir lyfjakostnaði og öðru þá á ekki að neita þeim um það. Það eru margir í dag sem hafa ekki á efni á þessu, það er líka ljótt. Það er mjög bagalegt fyrir þá sem eru þarna úti og horfa til okkar og segja: Ætla þeir ekkert að gera, ætla þeir virkilega að neita okkur um að fá að vinna nema með því að skatta og skerða okkur svo hroðalega að það er ekkert eftir? Það gleymist oft í þessu að skattarnir og keðjuverkandi skerðingar valda því oft að þeir sem eru að reyna sitt besta og halda að þeir fái eitthvað út úr þessu kerfi með skerðingum, fá ekki neitt og þeir fara í mínus. Það verður kostnaður. Það er það ljótasta af öllu, að plata fólk til þess að fara að vinna og það fær ekkert út úr þessu nema kostnað. Og það er fólk sem fyrir það fyrsta getur ekki einu sinni lifað á því sem það hefur.
Hæstv. forseti. Það var eitt af stefnumálum Miðflokksins fyrir kosningarnar núna í haust að atvinnutekjur rýrðu ekki lífeyristekjur. Það atriði var sett fram að vel ígrunduðu máli vegna þess að í öldruðum eru fólgin verðmæti sem við megum ekki fara á mis við, þ.e. reynsla þeirra, þekking o.s.frv. Við vildum líka að þetta yrði gert með þessum hætti til þess að gera þeim kleift sem ekki eru þegar á vinnumarkaði en vilja vera á vinnumarkaði í þessum aldurshópi að gera það og auka þar með lífsgæði sín og tekjur. Við skulum ekki gleyma því að það er ekki bara tekjumissir sem er hlutskipti margra aldraðra sem hætta vinnu, heldur einangrast þeir líka félagslega, þeir þróa jafnvel með sér sjúkdóma sem hægt væri að koma í veg fyrir með því að leyfa því fólki að vinna sem til þess er fært og vill gera það. Því ber að fagna þessu frumvarpi sem hér kemur fram af hendi Flokks fólksins. Miðflokkurinn hefur það nú til athugunar, og mun það koma fram við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins, að í staðinn fyrir að hækka frítekjumark upp í 100.000 kr. verði sú leið valin að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Við munum boða breytingu í þá veru núna við afgreiðslu fjárlaga. Við teljum að það sé mjög brýnt að fá vilja þingsins fram í því máli núna strax. Við teljum líka að það sé fljótlegri aðferð til þess að koma þessu máli í gegn ef vilji er fyrir því hér á hinu háa Alþingi, sem ég vonast til vegna þess að við hljótum öll að geta verið sammála um að það er allra hagur að þeir sem vilja vinna geti unnið. Það er líka hagur ríkisins vegna þess að alveg eins og hv. ræðumaður sem hér talaði á undan mér sagði hefur komið fram að sá kostnaður sem menn telja að verði af þessari aðgerð, 2,5 milljarðar kr., er stórlega ofmetin tala. Og þegar öllu er á botninn hvolft munu allir hagnast á þeirri aðgerð, þar á meðal ríkissjóður. Ég skildi það ekki lengi og komið hefur fram hér að í nefnd sem ég veitti forstöðu á sínum tíma fórum við í þessa skerðingu. En þegar maður fær rök sem benda til þess að sú leið hafi ekki verið skynsamleg þá tekur maður rökum og skiptir um skoðun. Þess vegna er það bjargföst sannfæring mín nú að atvinnutekjur eigi ekki að rýra lífeyristekjur eldri borgara. Það á ekki að vera á forræði einhverra stjórnmálamanna að segja fólki að það megi hafa 25.000 kr. á mánuði í laun eða 100.000 kr. án þess að það fari að rýra lífeyristekjur þess. Ég fagna því þessu frumvarpi en bendi á að Miðflokkurinn mun reyna að koma þessu máli fram við 2. umr. eða 3. umr. um fjárlög.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum hjartanlega fyrir góðar undirtektir í þessu góða máli, en þetta er fyrsta frumvarpið sem Flokkur fólksins leggur fram. Ég vil leyfa mér að vona það, stend í þeirri góðu trú, að hér muni ríkja samstaða um þetta. Eins og ég vísaði til áðan þá er í rauninni meira virði að líta til þeirrar góðu skýrslu sem dr. Haukur Arnþórsson setur fram með sínum hóflegu áætlunum, því hann segir: Þetta eru hóflegar tölur, sem ég ætla ekki að tíunda hér en vísa í skýrsluna fyrir alla þá sem vilja kynna sér hana. Ég vil sérstaklega beina máli mínu til hv. þm. Lilju Rafneyjar [[Magnúsdóttur.]]Magnúsdóttur, þakka þér fyrir, hvað varðar hina sem verst eru settir og geta ekki unnið. Það segir sig alveg sjálft að við erum ekki akkúrat að taka utan um þann hóp, um það verður næsta frumvarp. Við höfum talað fyrir því í Flokki fólksins alveg frá degi eitt að hér eigi lágmarksframfærsla að vera 300 þús. kr. án skatta og skerðinga, 300 þús. kr. lágmarksframfærsla. Ég hef kallað eftir og óskað eftir samstöðu allra þingmanna um það hvernig við getum með öllum okkar sérfræðingum hagrætt því þannig að það þurfi ekki að kosta formúu af takmörkuðum fjármunum ríkissjóðs, sem hefur svo sem aldrei staðið sterkar, og komið því þannig fyrir að við getum látið skattkerfið með hagræðingu standa undir því án kostnaðar að þessi hópur sem ekki hefur slíka framfærslu eins og 300 þús. kr. eru, hafi hana. Við skulum a.m.k. taka eitt skref í einu. Þetta er jákvætt skref a.m.k. fyrir þennan ákveðna hóp sem við erum að berjast fyrir núna, að gefa eldri borgurum okkar kost á því að reyna að bjarga sér sjálfir ef það er nokkur kostur á því. Hitt er annað mál eins og ég segi, hvort sem það lýtur að öryrkjum og láglaunafólki og öllum þeim sem eru fastir í fátæktargildru, því staðreyndin er sú að 45,3% þeirra sem gefa upp til skatts eru með undir 310 þús. kr. á mánuði. Það er okkar þingmanna að taka utan um þessa hópa og sjá til þess að þeir geti lifað sómasamlega og með reisn. Ég segi enn og aftur: Takk fyrir allan þennan stuðning. Ég hlakka til að vinna með hverjum sem vera vill að þessu góða máli.
Virðulegi forseti. Bara örstutt. Mér finnst þessi umræða hafa þurft að líða fyrir það í því fyrirkomulagi sem við höfum tekið upp í þetta sinn við 1. umr. Mér þætti mun betur við hæfi að við ræddum fyrstuumræðumál eins og þau mál eru almennt rædd, þ.e. með andsvörum þannig að fólk geti tekið aftur til máls og slíkt. Ég átta mig á því nákvæmlega hvers vegna það er svo, það er vegna þess að við erum í tímaþröng. En ég vildi bara að það kæmi fram að mér finnst þetta mál verðskulda miklu dýpri umræðu og fyrirkomulagið sem haft var núna út af því tímastressi sem við erum í gerir það að verkum að mínu mati að umræðan fær ekki að njóta sín að því marki sem hún á skilið. Ég vona svo sannarlega að þingmenn verði duglegir að taka til máls í 2. umr. um þetta góða mál til að bæta fyrir þann missi sem var að því að hafa þetta fyrirkomulag núna.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2017 sem er að finna á þskj. 68. Með frumvarpinu er tekjuáætlun endurskoðuð og tillögur um breytingar á fjárheimildum ýmissa málefnasviða og málaflokka á árinu 2017 lagðar fyrir Alþingi. Frumvarp til fjáraukalaga sem nú verður lagt fyrir verður hið fyrsta sem unnið er samkvæmt lögum nr. 123/2015, um opinber fjármál, en í greinargerð með því frumvarpi markaði Alþingi skýra stefnu um hlutverk og efni fjáraukalaga. Í 26. gr. laganna segir m.a.: „Ráðherra er heimilt, ef þess gerist þörf, að leita aukinna fjárheimilda í frumvarpi til fjáraukalaga til að bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum þessum. Í fylgiriti með frumvarpi til fjáraukalaga skal skýra frá skiptingu fjárveitinga til ríkisaðila og verkefna …“ Enn fremur segir í greinargerð með 26. gr. laganna: „Ákvæði frumvarpsins mælir fyrir um að aðeins megi leita aukinna fjárheimilda til að mæta tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins. Öll skilyrði ákvæðisins verða að vera uppfyllt. Um er að ræða sömu skilyrði og sett eru fyrir notkun almenns varasjóðs. Ákvæðið setur þannig þrengri skilyrði en gildandi fjárreiðulög kveða á um, enda felur frumvarpið í sér ný úrræði, þ.m.t. millifærslur, varasjóði fyrir málaflokka og almennan varasjóð, sem ætlað er að mæta öllum helstu frávikum frá áætlunum. Því er gert ráð fyrir að umfang fjáraukalaga verði mun minna en verið hefur.“ Virðulegi forseti. Í þessu felst að gert er ráð fyrir að allar fyrirsjáanlegar fjárráðstafanir komi fram í fjárlögum, en að í fjáraukalögum verði einungis leitað heimilda til að bregðast við útgjaldatilefnum sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga en hafa nú raungerst og ríkissjóður kemst ekki hjá að greiða. Fjáraukalögum er þannig einungis ætlað að taka til óhjákvæmilegra útgjalda af fyrrgreindum toga, þar á meðal vegna áhrifa nýrra kjarasamninga eða nýrrar löggjafar á árinu sem ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögum um opinber fjármál. Fjáraukalögum er hins vegar ekki ætlað að mæta útgjöldum vegna ákvarðana stjórnvalda um ný og aukin verkefni eða vegna aukins umfangs í starfsemi ríkisaðila eða vegna halla gagnvart fjárheimildum á rekstri aðila innan einstakra málaflokka o.s.frv. Útgjaldamálum af þeim toga ber að vísa til umfjöllunar og ákvörðunar Alþingis eftir atvikum um fjárlög fyrir næsta fjárhagsár. Ég ætla að víkja að endurmati á afkomuhorfum ársins 2017. Þegar fjárlög fyrir árið 2017 voru sett var gert ráð fyrir að frumjöfnuður ríkissjóðs yrði 91 milljarður kr. sem samsvarar um 3,5% af vergri landsframleiðslu en að vaxtajöfnuður ríkissjóðs yrði neikvæður um 66,3 milljarða kr. eða 2,5% af landsframleiðslu. Það fól í sér að heildarafgangur á rekstri ríkissjóðs var jákvæður um 24,7 milljarða eða sem nemur 1% af vergri landsframleiðslu. Við undirbúning og vinnslu fjárlagafrumvarpsins 2018 í nóvember og desember hefur farið fram endurmat á tekju- og útgjaldahorfum yfirstandandi árs. Þar er gert ráð fyrir að útgjöld yfirstandandi árs verði hærri en gildandi fjárlög gerðu ráð fyrir eða sem nemur tæplega 16 milljörðum kr. Skýrist það einkum af umframútgjöldum í sjúkratryggingum, almannatryggingum og vegna málefna hælisleitenda, auk einskiptisfjármagnskostnaðar í kjölfar þess að ríkissjóður keypti í apríl eigin skuldabréf að nafnvirði 877 milljónir bandaríkjadala. Á móti þessari útgjaldaaukningu vegur hins vegar veruleg tekjuaukning sem nemur tæplega 39 milljörðum kr. Sú aukning skýrist einkum af hærri arðgreiðslum en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir eða sem nemur ríflega 20 milljörðum kr. Auk þess hefur efnahagsþróun og endurskoðun tekna af einstökum skattstofnum áhrif til hækkunar. Samanlagt er gert ráð fyrir að afgangur á heildarafkomu ríkissjóðs verði um 48 milljarðar kr. eða 1,9% af vergri landsframleiðslu á yfirstandandi ári. Það er talsvert betri afkoma en forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir eða um 23 milljarðar kr. sem svarar til 0,9% af vergri landsframleiðslu. Rétt er að vekja athygli á því að í umfjölluninni og tölum hér að framan hefur ekki verið tekið tillit til tveggja mála sem ekki lágu fyrir þegar endurmat á útgjaldahorfum og afkomu ársins var unnið. Það eru annars vegar nýleg kaup á skuldabréfaútgáfu í evrum frá árinu 2014 sem leiðir til þess að vaxtakostnaður ársins 2017 verður hærri sem nemur 3,5 milljörðum kr. Hins vegar er um að ræða kaup ríkisins á sameignarlandi á Geysissvæðinu sem óhjákvæmilegt er að geta um, en þar er um að ræða 1,1 milljarð kr. samkvæmt mati sem nýlega barst og samkomulag var um að unnið yrði. Að teknu tilliti til þessara mála yrði heildarafkoma ríkissjóðs um 43,2 milljarðar eða sem svarar til 1,7% af vergri landsframleiðslu. Virðulegi forseti. Aðeins nánar um tekjuhorfurnar. Efnahagsþróunin á yfirstandandi ári hefur verið kröftugri en reiknað var með við gerð tekjuáætlunar fjárlaga 2017. Í þjóðhagsspánni frá því í nóvember sl. er spáð 4,9% hagvexti samanborið við 4,4% í þeirri þjóðhagsspá sem fjárlög 2017 byggðust á. Þar munar hálfu prósentustigi. Aukinn hagvöxtur er drifinn áfram af innlendri eftirspurn, sér í lagi einkaneyslu, en vöxtur hennar fer úr 5,7% í 7,8%. Jafnframt eru horfur á minni verðbólgu en hún stefnir í 1,8% í endurskoðuðum forsendum í stað 2,4%. Nafnlaun hækka lítillega frá þeirri spá sem fjárlög 2017 byggðust á en á móti er vinnuaflseftirspurn nokkru minni. Minni verðbólga hefur hins vegar haft í för með sér áframhaldandi aukningu kaupmáttar og þar með einkaneyslu eins og áður var nefnt. Innheimta skatttekna það sem af er ári endurspeglar þessi auknu umsvif í hagkerfinu sem fram koma í endurskoðaðri þjóðhagsspá fyrir yfirstandandi ár. Í fjárlögum ársins 2017 voru heildartekjur áætlaðar 776 milljarðar en sú áætlun hefur nú verið hækkuð í tæplega 815 milljarða, um samtals 39 milljarða. Að baki þessari hækkun eru mismunandi breytingar á einstökum skattstofnum sem fjallað verður um hér á eftir. Efnahagsþróunin hefur mest að segja um endurmat tekna af einstökum skattstofnum. Eins og áður kom fram er einkaneysla á yfirstandandi ári meiri en spáð var við gerð fjárlaga, sem endurspeglast í auknum tekjum af virðisaukaskatti og öðrum veltusköttum. Áætlun um arðgreiðslur sem nefnd var hér að framan er hækkuð um liðlega 20 milljarða, þetta eru auknar arðgreiðslur banka, en ekki er hægt að gera ráð fyrir því að þar sé um að ræða varanleg áhrif á tekjuáætlun til framtíðar. Tekjur vegna eignarskatta hækka um 600 millj. kr., vörugjöld af ökutækjum hækka um 1,3 milljarða kr., auk þess sem tekjur af tollum hækka um 1 milljarð. Tekjur af veiðigjöldum hækka um 0,5 milljarða. Mesta tekjuhækkun einstakra skattstofna er á sköttum á vöru og þjónustu en alls hækka þeir um 6,9 milljarða og verða ríflega - já, ég er hér með ranga tölu hjá mér, en hækkunin er 6,9 milljarðar. Samkvæmt endurmatinu lækka vaxtatekjur yfirstandandi árs um rúman 1 milljarð frá áætlun fjárlaga. Lækkunina má helst rekja til lægri stýrivaxta en gert var ráð fyrir. Eru það einkum vaxtatekjur af innstæðum sem lækka á milli áætlana, um 680 millj. kr. Þá lækka dráttarvextir af ógreiddum sköttum um 230 millj. kr. og vaxtatekjur af veittum lánum um 170 millj. kr. Að lokum má nefna að áætlaðar tekjur af veiðigjaldi hækka um tæplega 0,5 milljarða kr. frá fjárlögum sem skýrist að mestu af hærra veiðigjaldi á botnfisk en gert var ráð fyrir í lok síðasta árs. Ég ætla nú að víkja máli að því hvernig útgjaldahorfur hafa þróast. Hér er lagt til að fjárheimildir málefnasviða og málaflokka verði auknar um 24,9 milljarða, en í fjárlögum 2017 námu brúttófjárheimildir samanlagt 765 milljörðum. Þannig að frávikið í fjáraukalögum svarar til 3,2%. Að frádregnum breyttum fjárheimildum vegna vaxtagjalda nemur frávikið 2,2%. Þess vegna má segja að rétt um einn þriðji af auknum fjárheimildum sé vegna ákvörðunar á þessu ári um að greiða upp erlendar lántökur. Athygli er vakin á því að frumvarpið tekur einungis til tillagna um auknar fjárheimildir málefnasviða og málaflokka í samræmi við breytt verklag í tengslum við lög nr. 123/2015, um opinber fjármál, og felur það ekki í sér heildarendurmat á áætluðum útgjöldum ársins, svo sem þegar um er að ræða útgjöld sem gætu orðið lægri en fjárheimildir ársins gerðu ráð fyrir. Við höfum vanist því að slíkt heildarendurmat ætti sér stað en þetta höfum við leiðrétt í fjáraukalagafrumvörpum fyrri ára og nú erum við einungis að horfa til þess þegar skortir auknar heimildir til þess að ljúka málum. Útgjöld aukast mest á málefnasviðinu fjármagnskostnaður, ábyrgðir og lífeyrisskuldbindingar og nemur hækkunin um 8,1 milljarði kr. Eins og áður er getið um skýrist þessi hækkun fyrst og fremst af framlögum vegna uppkaupa á skuldabréfum sem útgefin voru í bandaríkjadölum og evrum, auk lækkunar vaxtagjalda af innlendum og erlendum lánum. Mér finnst ástæða til að geta þess í þessu sambandi að við erum fyrst og fremst að færa til í tíma þessi vaxtagjöld. Við erum ekki að spara mikið með þessum uppkaupum á skuldabréfaflokkunum. Þessi vaxtakostnaður hefði að öðrum kosti fallið til í framtíðinni á líftíma skuldabréfanna en með uppkaupum núna vinnst margt. Við náum að lækka skuldir, við opnum fyrir aðgang að mörkuðum á nýjum og betri kjörum sem sýna traust á íslensku efnahagslífi og við ryðjum með vissum hætti brautina fyrir aðra þá sem þurfa á fjármögnun að halda í gegnum erlenda markaði vegna sinnar starfsemi. Það má heldur ekki gera lítið úr því að við sköpum rými inn í framtíðina með lægri vaxtagjöldum fyrir önnur brýnni mál en það breytir hins vegar ekki því sem ég sagði í upphafi, að þegar allt er lagt saman sparast ekki mikið, ekki vegna þessarar aðgerðar einnar og sér ef maður horfir á það í því þrönga samhengi. Næst ætla ég að víkja að öðru málefnasviði, lyf- og lyflækningavörum. Þar aukast útgjöld sem nemur nærri 4 milljörðum kr. Gert er ráð fyrir um 1,8 milljörðum í hækkun vegna S-merktra lyfja, auk þess sem framlög vegna annarra lyfja hækka um 1,2 milljarða kr. og framlög vegna hjálpartækja um 900 milljónir vegna endurmats á útgjaldahorfum ársins. Þriðja mesta útgjaldabreytingin er á málefnasviðinu réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmála og nemur hækkunin um 3 milljörðum kr. Þar munar mest um 2,4 milljarða til að mæta verulegri fjölgun umsókna um alþjóðlega vernd og 550 millj. kr. framlag til þjóðkirkjunnar vegna svokallaðs kirkjujarðasamkomulags og afturköllun aðhaldskrafna vegna þess sem áður hafði verið samið um en eru nú að renna sitt skeið. Fjórða mesta útgjaldabreytingin er á málefnasviðinu örorka og málefni fatlaðs fólks en þar er hækkun upp á 2,7 milljarða kr. sem skýrist af endurmetnum útgjaldahorfum ársins. Það er einkum tvennt sem kemur þar til, annars vegar að svo virðist sem útgjaldaaukinn vegna nýlegra breytinga sem gerðar voru á réttindum sé ívið meiri en áður hafði verið gert ráð fyrir og hins vegar er fjölgun þeirra sem eiga rétt á bótum meiri en spáð hafði verið í frumvarpinu. Fimmta mesta útgjaldahækkunin er á málefnasviðinu samgöngur og fjarskiptamál þar sem framlög hækka um nærri 1,9 milljarða kr. Þar munar mest um 1,2 milljarða viðbótarframlag til brýnna framkvæmda á vegakerfinu og 400 millj. kr. framlag vegna slipptöku Herjólfs og leigu á ferju meðan á viðgerð stóð og þá var gert ráð fyrir 200 millj. kr. framlagi vegna viðbótarkostnaðar við gerð Norðfjarðarganga vegna aukinna öryggiskrafna. Það má svo sem alveg taka hvert af þessum málum og velta fyrir sér skilyrðum fjáraukalaga, skilyrðum laganna um hvað eigi erindi eða tilefni inn í fjáraukalög. Í tilviki slipptöku Herjólfs komu upp atvik sem voru algjörlega ófyrirséð og vandræði með það skip sem átti að leysa af vegna slipptökunnar. Það þykir ekki annað eðlilegt en að fallast á að það hafi verið ófyrirséð atvik. Það komu sömuleiðis upp vandkvæði vegna brýnnar þarfar á vegaframkvæmdum sem með vissum rökum má segja að menn hafi ekki getað séð fyrir með þeim hætti sem raungerðist. Þess vegna er gerð tillaga um 1,2 milljarða í viðbótarframlag vegna þeirra framkvæmda. Ég ætla þá næst að víkja að lánsfjármálum. Í fjárlögum 2017 var gert ráð fyrir að heildarskuldir ríkissjóðs yrðu lækkaðar um 140 milljarða á milli ára og nema um 1.004 milljörðum í lok árs. Það markmið átti að nást með því að ráðstafa stöðugleikaframlögum slitabúa föllnu bankanna og innstæðum ríkissjóðs umfram 40 milljarða viðmið til niðurgreiðslu þeirra. Skuldabréf sem ríkissjóður gaf út til að styrkja eiginfjárstöðu Seðlabanka Íslands í kjölfar fjármálaáfallsins árið 2008 var að fullu uppgreitt í maí 2017 en það stóð í 28,5 milljörðum kr. Á fyrri árshelmingi lækkaði útistandandi fjárhæð í skuldabréfaflokknum RIKH 18 um 32,5 milljarða kr. að nafnvirði, bæði vegna uppkaupa ríkissjóðs á bréfum og með arðgreiðslu frá Íslandsbanka. Lækkun flokksins er mikilvægt skref í að takmarka endurfjármögnunaráhættu ríkissjóðs. Þá lækkuðu erlendar skuldir ríkissjóðs vegna uppkaupa á útistandandi skuldabréfum útgefnum í bandaríkjadölum, eins og áður er rakið. Sem lið í lausafjár- og skuldastýringu gerði ríkissjóður eigendum bréfanna tilboð í alla útistandandi fjárhæð flokksins og var tilboðum tekið í tæplega 90% útgáfunnar. Í október keypti ríkissjóður til viðbótar bréf að nafnvirði 31 milljón bandaríkjadala. Eftirstöðvar útgáfunnar eru því 92 milljónir bandaríkjadala. Heildarskuldir ríkissjóðs námu 940 milljörðum kr. í lok fyrri árshelmings sem var vel undir áætlaðri skuldastöðu í árslok samkvæmt fjárlögum 2017. Lækkun skulda hélt áfram á síðari helmingi ársins, fyrst og fremst vegna uppkaupa á RIKH 18. Alls keypti ríkissjóður til baka 52 milljarða kr. að nafnvirði á síðari hluta ársins. Hluta stöðugleikaframlaga var ráðstafað til uppkaupanna en að auki voru þau fjármögnuð af innstæðum ríkissjóðs umfram viðmið. Á vormánuðum var um 29% hlutur í Arion banka seldur og var söluandvirðinu, 49 milljörðum kr., skilað til ríkissjóðs sem greiðslu inn á skuldabréf Kaupþings. Ég vek athygli á því að það var ekki ríkið sem seldi hlutinn heldur voru það eigendur hans en samkvæmt stöðugleikaskilyrðum sem áður hafði verið samið um var söluandvirðinu ráðstafað með þeim hætti sem ég hef hér rakið, þ.e. inn á þegar útgefið skuldabréf, og undir lok árs nýtti hluti eigenda sér kauprétt að hlutabréfum í Arion banka og var andvirði þeirrar sölu greitt inn á skuldabréf Kaupþings í desember. Nam hún 830 millj. kr. Einnig hefur verið unnið að því að minnka útistandandi fjárhæð skuldabréfaflokksins RIKB 19 með skiptiútboðum. Í desember gerði ríkissjóður eigendum skuldabréfa útgefnum í evrum með gjalddaga í júlí 2020 tilboð í alla útistandandi fjárhæð flokksins. Eigendur 53% að nafnvirði tóku tilboði ríkissjóðs og lækkuðu því skuldir ríkissjóðs um 49 milljarða við aðgerðina. Samhliða endurkaupunum gaf ríkissjóður út nýtt skuldabréf í evrum til fimm ára að fjárhæð 500 milljónir sem samsvarar 61 milljarði kr. Þetta nýja skuldabréf ber 0,5% nafnvexti en það eru hagstæðustu kjör sem ríkissjóður hefur haft á lántökum nokkru sinni. Heildarskuldsetning ríkissjóðs eykst því um 12,5 milljarða við aðgerðina. Það er þó örugglega ekki endanleg tala, svo kann að fara að hægt sé að kaupa upp aukið hlutfall af eldri útgáfunni en endurmetin áætlun fyrir yfirstandandi ár gerir þó ráð fyrir að skuldir í árslok verði 927,5 milljarðar eða rétt um 76,5 milljörðum lægri en fjárlög 2017 gerðu ráð fyrir. Loks er farið er fram á fimm heimildir í frumvarpinu og er gerð grein fyrir þeim í 3. gr. frumvarpsins. Varðandi þær breytingar leyfi ég mér að vísa til umfjöllunar í frumvarpinu sjálfu. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir helstu þætti frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2017. Ég legg til að frumvarpinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar þingsins.
Virðulegi forseti. Það er margt við þetta frumvarp að athuga en sökum styttri tíma í andsvörum ætla ég að einbeita mér að einu atriði og spyrja þá um fleiri í ræðu á eftir. Í lið 7.18 um auknar heimildir á að ganga til samninga við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins um afhendingu á þeim stöðugleikaeignum sem Lindarhvoll ehf. hefur haft til umsýslu og teljast ekki heppilegar til sölu á almennum markaði, gegn lækkun á lífeyrisskuldbindingum ríkissjóðs við B-deild sjóðsins. Þetta þýðir í raun að ef stöðugleikaeignir eru afhentar B-deildinni þá næst ekki að selja þær á ásættanlegu verði. Það skerðir að lokum lífeyrisréttindi þeirra lífeyrisþega sem þar eiga undir af því að sjóðurinn nær ekki að fjármagna og ríkissjóður þarf að hlaupa undir bagga. Ef eignirnar seljast á hærra verði tekur ríkissjóður hagnaðinn til baka þannig að áhættan af þessu lendir á lífeyrisþegunum og sem sagt ríkissjóði. Ég geri alvarlega athugasemd við orðalag þessarar greinar og velti fyrir mér hvort það sé eðlilegt að þetta sé núna í fjáraukalögum því að ég sé ekki að neitt ótímabundið, ófyrirséð eða eitthvað svoleiðis ákvæði eigi við þetta.
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á hvað hv. þingmaður á við en það sem um er að ræða er einfaldlega það að vissar eignir sem hafa verið til meðferðar hjá þessu félagi, sem komið var á fót til að hafa umsýslu með stöðugleikaeignum, eru síður seljanlegar en aðrar. Nú hefur gengið alveg ótrúlega vel að koma í verð eignum félagsins en eftir standa vissar eignir. Hér er einfaldlega uppi sú hugmynd, sem er algjörlega í samræmi við lögin um ráðstöfun stöðugleikaframlaganna, að ríkissjóður, í stað þess að halda lífi í fyrirtækinu Lindarhvoll ehf., ráðstafi þessum eignum, þess lítt seljanlegu eignum, til lífeyrissjóðsins. Það ræðst síðan bara af endanlegu virði eignanna nákvæmlega hversu mikið lífeyrisskuldbinding gagnvart sjóðnum breytist. Það er því vel hægt að leysa þennan vanda sem hv. þingmaður bendir á.
Virðulegi forseti. Það er rétt, en orðalagið gefur til kynna að það væri hægt að túlka þetta öðruvísi og þess vegna er mjög nauðsynlegt að taka á þessu orðalagi þannig að hægt sé að koma í veg fyrir að lækkun lífeyrisskuldbindinganna gangi ekki í gegn í rauninni andvirði eignanna sem seldar eru. Annað sem ég hef við þetta að athuga er hvort það sé sambærileg upplýsingaskylda á því hvernig söluferli þessara eigna er innan þessa lífeyrissjóðs miðað við hvernig það er innan Lindarhvols, hvort þar eigi við eitthvert annað ferli eða gagnsæi varðandi þessar eignir. Ég hef áhyggjur af því að það séu ekki eins miklar skyldur um opin uppboð og því um líkt og hver veit þá hvernig og af hverju viðkomandi eignir eru seldar á ákveðnu verði.
Virðulegi forseti. Nú hefur ekki verið endanlega frá því gengið, enda ekki til þess í sjálfu sér þessi skýra heimild, með hvaða hætti þessar eignir yrðu afhentar. Það má alveg sjá fyrir sér að það yrði slegið einhverju virði á eignirnar og í því sambandi myndi breytingin á skuldbindingu ríkisins í raun og veru ekki verða uppreiknuð og vera bindandi fyrir hönd lífeyrissjóðsins, milli lífeyrissjóðsins og ríkisins, heldur væri þar einfaldlega um áætlun að ræða. Ef við gæfum okkur að það kæmi í ljós að eignirnar yrðu bara einskis virði, allar eignirnar, þá stendur eftir þessi spurning: Var skapað tjón fyrir lífeyrisþegana? Ég lít þannig á að svo væri ekki vegna þess að eftir sæti bara þessi skuldbinding ríkisins til að fjármagna sjóðinn. Varðandi gagnsæið myndi fara um ráðstöfun eignanna með sama hætti og um aðrar ráðstafanir [[Forseti hringir.]]lífeyrissjóðanna á eignum sínum en mér finnst langlíklegast með uppistöðuna af þessum eignum - það er sjálfsagt að renna yfir það hvað þetta er helst fyrir nefndina [[Forseti hringir.]]ef óskað er eftir því - að sjóðurinn myndi halda á þeim út líftíma sinn.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra fór yfir það í upphafi ræðu sinnar hvernig ætti að vinna fjáraukalagafrumvarp og las upp úr 26. gr. laga um opinber fjármál þar sem stendur að frumvarpið til fjáraukalaga eigi að „bregðast við tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum innan fjárlagaársins, enda hafi ekki verið unnt að bregðast við þeim með úrræðum sem tilgreind eru í lögum“, þ.e. lögum um opinber fjármál. Þegar við vorum að setja þetta niður var það einmitt til þess að reyna að ýta á það að stjórnvöld væru með vandaðri áætlanagerð. En þegar maður horfir á málin sem eru þarna undir spyr maður sig, og ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er það í rauninni svo að öll þessi atriði falli undir það sem tilgreint er í 26. gr. laga um opinber fjármál? Hvað með samning milli ríkis og kirkju? Það er ekki gamall samningur. Hvað með bryggjuna á Flateyri og þá aðrar bryggjur? Hvað með [[Forseti hringir.]]fleiri svona lítil mál sem ég hefði haldið að væru fjárlagamál? [[Forseti hringir.]]Nú má vera að þau séu algjörlega ófyrirséð og óhjákvæmileg útgjöld innan ársins.
Virðulegi forseti. Ég rakti í framsögu minni að auðvitað koma upp tilvik þar sem það er sjálfsagt að spyrja sig hvort þetta mat hafi verið rétt framkvæmt. Ég myndi segja að almennt sé fjármálaráðuneytið í því hlutverki að setja ströng skilyrði á meðan mörg annarra ráðuneyta vilja slaka aðeins á kröfunum. Svo koma upp einstaka matstilvik, hér eru nokkur nefnd. Það þarf að skoða hvert og eitt fyrir sig. Ég nefndi hér vegaframkvæmdirnar, það má alveg spyrja sig um það, en þar var um það að ræða að komur ferðamanna halda áfram að aukast og smám saman hefur skapast ástand á hluta vegakerfisins sem ríkisstjórnin taldi nauðsynlegt að bregðast við. Varðandi kirkjuna hafa menn verið að leita leiða til að ná samkomulagi og þær tilraunir standa enn yfir en þarna er verið að falla frá aðhaldskröfu frá fyrri árum. Það er hægt að rekja sig í gegnum þessi tilvik og nefndin ætti kannski að gera það eins og venjulega, [[Forseti hringir.]]að skoða þau. En á endanum [[Forseti hringir.]]tel ég að hérna sé í öllum tilvikum um að ræða útgjöld sem eru fallin til [[Forseti hringir.]]og það er spurning á hvaða ári menn ætla að bóka þau.
Forseti vill árétta við ræðumenn að þeir haldi ræðutímann. Til frekari áréttingar virkar þetta þannig að þegar ræðutíma er lokið og rautt ljós birtist slær forseti tvisvar sinnum nett á þar sem hamarinn hvílir. Það gefur til kynna að forseti fari að slá í bjölluna. Ég slæ síðan laust á þriggja sekúndna fresti. Þegar ræðumenn eru komnir yfir 15 sekúndur byrjar þetta samfellda bjöllugjálfur. Svo ræðumenn átti sig á hvað þetta þýðir fyrir fólk sem heima situr þá er þetta bjöllugjálfur mjög óþægilegt. Það skemmir fyrir ræðunum og skemmir fyrir því að fólk nenni að hlusta á ræðurnar líka. Ég árétta við ræðumenn að þeir virði ræðutímann.
Herra forseti. Vandinn sem við horfumst í augu við núna þessa dagana er að við höfum bara ekki tíma til að fara yfir frumvarpið. Þess vegna er svo sérstaklega mikilvægt á þessum tímapunkti að það komi vandað og yfirfarið frá hæstv. ráðherra. Það má alls ekki leika þann leik að vera að smygla einhverju inn hér í gegnum fjáraukalög af því að þingið hefur ekki tíma til að fara yfir það. Ég hef áhyggjur af því þegar ég lít yfir listann að það sé - ég leyfi mér bara að taka mér orðið fúsk í munn og það sé verið að skauta fram hjá lögum um opinber fjármál, fram hjá þeim girðingum sem settar voru þegar við unnum að þessum málum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort í frumvarpinu fyrir árið 2018 sé nægilegt fé í varasjóðum til þess að draga úr vægi fjáraukalaga sem munu væntanlega birtast á árinu 2018.
Virðulegi forseti. Það hefur ekki mjög miklu verið ráðstafað af varasjóðum. Það eru annars vegar varasjóðir inni á málasviðunum en hins vegar er til ráðstöfunar almennur varasjóður sem ég vék að í framsögu minni. Það gilda mjög svipuð sjónarmið um ráðstöfun úr almennum varasjóði og á við um fjáraukann og kannski einmitt með vísan í það að slíkur varasjóður er til er gert ráð fyrir að í framtíðinni verði minna um tilefni til að fara fram á fjárheimildir í fjáraukalögum. Við höfum hins vegar kannski ekki mótað þá reglu og ekki er heldur hægt að leiða hana skýrt af lögum að það sé eingöngu þegar varasjóðurinn hefur verið fullnýttur og með öllu tæmdur sem rétt sé að grípa til fjáraukalagaheimilda.
Virðulegur forseti. Okkur hefur gengið fjandi illa að ná tökum á ríkisfjármálunum. Nýjum lögum um fjármál var ætlað að hjálpa okkur við það verkefni, m.a. var settur sérstakur varasjóður inn í fjárlögin til að mæta óvæntum og ófyrirséðum útgjöldum. Hér er margt sem ég kannast svo sem við úr fyrri störfum og get ekki skorast undan ábyrgð á. Hér er líka margt sem er bara mjög jákvætt, eins og hraðari niðurgreiðsla skulda. Það sparar vaxtagjöld í framtíðinni. En það breytir því ekki að við munum samt sem áður fara um það bil 3% fram úr fjárlögum, eins og þau voru samþykkt hér fyrir ári síðan. Það er nákvæmlega það sama og meðaltal okkar hefur verið alveg frá 2010. Það er engin framför þrátt fyrir að við eigum 9 milljarða varasjóð sem jafnframt er lagt til að sé hækkaður. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra: Hvernig stendur á að ekki er byrjað á að ráðstafa [[Forseti hringir.]]varasjóðnum áður en sótt er í viðbótarfjárheimildir Alþingis?
Forseti. Það er rétt að sérstaklega sögulega hefur þetta verið mikið vandamál. Hér er nefnt tímabilið frá 2010. Það má segja að frá þeim tíma hafi þetta verið miklu skárra en þetta var, sögulega. Ég vék að því hér áðan að um einn þriðji af fjárheimildunum sem farið er fram á í þessu fjáraukalagafrumvarpi er einfaldlega vegna ákvörðunar um uppkaup á erlendri útgáfu í dollurum og síðan í evrum, sem ég held að hafi verið góð ráðstöfun og skynsamleg. Varðandi varasjóðinn er sá galli á að byrja á að nýta hann að það er mun minna gagnsæi í því. Það er miklu meira gagnsæi t.d. gagnvart þinginu að koma bara með heimildirnar og óska eftir því að þingið afgreiði þær hverja fyrir sig. Þó að reyndar sé gert ráð fyrir að fjármálaráðherra geri grein fyrir ráðstöfun varasjóðs gagnvart nefndinni er það meiri eftirágjörningur.
Herra forseti. Ég held að það væri hægur leikur að bæta úr því, að gefa þinginu einfaldlega skýrslu um ráðstöfun varasjóðs og standa þannig skil á ráðstöfun hans. En vandinn er auðvitað sá sami. Það er alveg rétt að við stóðum okkur enn verr hér á árum áður, en þetta er samt ekki nægilega góður árangur. Lögum um opinber fjármál var ætlað að bæta þann árangur. Þetta er í raun í fyrsta skipti sem við erum að vinna eftir þeirri löggjöf og það gefur ekki nægilega góð fyrirheit, ef maður á að segja eins og er. Það sem er líka áhyggjuefni er að frá 2010 höfum við farið 3% fram úr fjárlögum í fjáraukalögum en 7% fram úr í heildina, þegar ríkisreikningur er birtur. Þess vegna óttast maður að niðurstaðan kunni enn og aftur að verða sú sama. Ég sakna þess líka, og kem kannski nánar að því í ræðu minni um fjáraukalögin, að það er afskaplega lítil grein gerð fyrir ófyrirsjáanleika eða óhjákvæmileika þeirra útgjalda sem hér er sótt heimild fyrir.
Virðulegi forseti. Það er í raun kjarni málsins, maður þarf að skoða hvert og eitt tilvik. Ef við veltum t.d. fyrir okkur stóru málunum. Ég hef nefnt hér uppkaup á erlendum skuldabréfaútgáfum. Þá vitum við það. Það er einn þriðji af vandanum. Næststærst eru lyfjakaup, eins og ég rakti áðan. Við getum auðvitað rætt hvort við hefðum átt að setja 4 milljörðum minna í lyfjakaup. Það voru ákvarðanir sem leiddu af stöðu sem upp kom á árinu. Menn sögðu: Hér eru dýr lyf sem kallað er eftir til að bjarga lífum á árinu 2017. Ætlum við að neita fólki um aðgang að slíkum lyfjum á spítalanum? Niðurstaðan varð sú að gera það ekki. Það eru margir milljarðar sem við förum fram úr með því. Sömuleiðis varðandi hælisleitendur. Ég hef heyrt þeim sjónarmiðum fleygt í þinginu að það hafi verið fyrirséð og við hefðum átt að standa okkur betur í áætlanagerð vegna 2017. En þarna er 2 milljarða umframkostnaður sem fellur til, algerlega ófyrirsjáanlegur eða sem ekki var hægt að fyrirbyggja. Það er einn liðurinn. Svo gæti ég nefnt að lokum það sem tengist almannatryggingum. [[Forseti hringir.]]Hvernig átti að stoppa útgreiðslur úr almannatryggingum umfram það sem áætlað hafði verið? Ég kalla eftir skýringu á því.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um heimildarákvæðin. Hér er heimild til að ganga til samninga við Mosfellsbæ um að bærinn greiði samningsvexti í stað dráttarvaxta vegna máls sem Mosfellsbær tapaði gagnvart ríkinu. Mig langar að spyrja ráðherra hvaða upphæðir sé hér verið að tala um og hvaða samningsvöxtum hann ætli að tefla fram í þessum samningum. Ef þessi upphæð er 100 milljónir er þetta um það bil 60 milljónir sem ríkið gæfi hugsanlega frá sér miðað við lága samningsvexti í staðinn fyrir dráttarvexti. Hvernig stendur á þessu ákvæði? Spurning númer tvö, annað heimildarákvæði. Það er óskað eftir heimild til að hægt sé að ganga til samninga við sveitarfélagið Bláskógabyggð um íþróttahús og sundlaug o.s.frv. Af hverju eru þessar eignir ekki bara einfaldlega seldar á frjálsum markaði? Nú eru fjölmargir aðilar að leita sér að tækifærum á þessum markaði. Mér finnst svolítið sérstakt að ráðherrann skuli fara fram á þessa heimild í ljósi þess að við erum hugsanlega að fyrirgera ákveðnum verðmætum fyrir hönd ríkisins, sem við ættum að sjálfsögðu ekki að gera. ...
Forseti vill árétta varðandi ræðustól. Flott, það er meðtekið.
Virðulegi forseti. Varðandi Mosfellsbæ þá þykja sanngirnisrök mæla með því að aðilar í því máli sem hafa deilt um fjárkröfu og sættu sig við að hún færi dómstólaleiðina yrðu ásáttir um, þegar niðurstaða var fengin, að samningsvextir myndu gilda en ekki dráttarvextir fyrir þann tíma sem ósamið var. Þetta er auðvitað matsatriði enda þarf að ræða það sérstaklega hér. Ég er ekki með tölurnar hjá mér þannig að ég treysti mér til að rekja þær. Síðan er það varðandi Laugarvatn. Það er sérstök og sjálfstæð heimild í lögum til að semja við sveitarfélög um kaup án auglýsingar. Ég tel að í því tilviki hafi tekist alveg sérstaklega vel til. Það eru sjónarmið sem oft hefur verið byggt á um að ganga til samninga við sveitarfélögin í stað þess að fara á almennan markað. [[Forseti hringir.]]Þarna eru eins og upp er talið í ákvæðinu sérstök mannvirki sem bærinn hyggst nýta, þ.e. halda áfram notkun á þótt hann ætli ekki að taka þau í not sjálfur.
Herra forseti. Við í fjárlaganefnd fáum fjölmargar beiðnir sem fela í sér mikla þörf á peningum ríkissjóðs. Ég velti fyrir mér hvort þessum milljónum sem við erum hugsanlega að færa Mosfellsbæ sé kannski betur varið í önnur verkefni. Þetta kemur svolítið sérkennilega fyrir sjónir. Í seinna andsvarinu langar mig að spyrja um annað heimildarákvæði. Það er ákvæði um að ganga til samninga við Reykjavíkurborg um skipti á lóðum. Með þessum samningi fær ríkið lóð innan vallar flugvallarins. Tengist þetta að mati ráðherrans með einhverjum hætti því að það sé verið að fastsetja flugvöllinn í Vatnsmýrinni? Númer tvö: Er búið að leggja eitthvert mat á verðmæti þessarar lóðar? Getum við hugsanlega staðið frammi fyrir því að ríkið muni þurfa að greiða einhverja peninga á grundvelli þeirra samninga sem munu eiga sér stoð í þessu heimildarákvæði?
Virðulegi forseti. Það er vísað í samkomulag sem var gert opinbert eða viljayfirlýsingu frá því 2. júní í sumar milli fjármála- og efnahagsráðherra og borgarstjórans í Reykjavík. En varðandi virði sem er þarna undirliggjandi er eins og oft er um það samið að það muni ráðast af framtíðarbyggingarmagni á umræddum reitum. Það á eftir að koma í ljós nákvæmlega. Þó er þarna um að ræða sameiginlega yfirlýsingu um vilja til að þróa lóðir og lönd í Reykjavík sem eru í eigu eða umráðum ríkisins. Það kann að fara þannig með sumar af þessum spildum að það verði engin niðurstaða. Við getum nefnt Veðurstofuhæðina. Kannski koma fram athugasemdir varðandi hugmyndir um þróun þeirrar hæðar sem leiða til þess að menn sjá ekki fyrir sér að koma henni í þau not sem þarna var hugsað um. Þetta á eftir að koma í ljós.
Virðulegi forseti. Ég myndi vilja geta skilað greinargóðri ræðu um hverja aukna fjárheimild, geta komist að því hvort ýmsar fullyrðingar í frumvarpinu séu nákvæmar eða ekki, en ég get það því miður ekki. Þetta frumvarp kom fram seint í gærkvöldi og búið er að vesenast í ýmsu öðru tengdu fjárlögum og öðru. Ég verð því að spyrja ráðherra hérna og biðja um útskýringar. Það er ýmislegt sem er mér finnst stangast á við fyrirætlun fjáraukalaga í lögum um opinber fjármál. Ég vil fá að vita um hverja heimild, auknar heimildir, óvæntar eða ótímabundnar eða þau sérstöku atriði sem lög um opinber fjármál krefjast að málið gangi í gegn samkvæmt. Ráðherra talaði áðan um almenna varasjóðinn. Ég hefði áhuga á að vita hvernig almenni varasjóðurinn hefur verið notaður til þess að glíma við þær fjárheimildir sem fjallað er um í fjáraukanum. Það ætti að grípa til varasjóðanna áður en farið er í fjáraukann sérstaklega. Í lögum um opinber fjármál er tekið fram að ráðherra skuli án tafar gera grein fyrir því þegar stefnir í það að farið verði umfram fjárheimildir, gera greinargerð sem útskýrir hvað ráðherra hyggst gera til að koma í veg fyrir að farið verði umfram fjárheimildir. Mig langar að spyrja ráðherra hvort slík greinargerð hafi borist t.d. fjárlaganefnd, eins og hún á að gera. Ég sat í fjárlaganefnd á þar síðasta þingi og minnist þess ekki að hafa fengið slíka greinargerð. Ég minnist þess að hafa fengið svör um að þetta væri í skoðun og glímt yrði við það í fjárauka. Það fer náttúrlega algerlega gegn verklagi laga um opinber fjármál. Mig langar til að spyrja hvort umfangið á fjáraukanum hafi verið greint, hvort það sé eitthvað minna en áður hefur verið. Það kom aðeins fram í andsvörum áðan að það væri kannski svipað og 2010. Mér þætti áhugavert að fá nánari tölur um það. Og það sem mér finnst gríðarlega mikilvæg spurning: Hefur verið stofnað til skuldbindinga út af einhverjum þeirra heimilda sem er verið að leita eftir fjárheimildum til í fjáraukanum? Er þegar búið að stofna til skuldbindinga gagnvart einhverjum af þeim málum sem hér er fjallað um? Það var einnig talað um að úthlutun úr varasjóðum væri eftir á gjörningur. Miðað við það sem ég sagði áðan mótmæli ég því. Eins og ég sagði á ráðherra án tafar að gera grein fyrir því þegar farið er fram úr áætlun og útskýra hvernig hann ætlar að koma í veg fyrir það, ellegar koma og útskýra af hverju hann ætlar að nota varasjóðinn í að borga þann hluta sem fer umfram heimildir. Samkvæmt minni vitneskju hefur alla vega ekkert svoleiðis komið til fjárlaganefndar nema tilkynningar um að það séu ákveðnir veikleikar og fjárlagaliðir muni fara umfram heimildir. Miðað við það og umræðuna sem átti sér stað við fjárlög 2017, þar sem voru kynntar ákveðnar sviðsmyndir varðandi til að mynda hælisleitendamálin, þá koma tölurnar sem eru í fjáraukalagafrumvarpinu ekkert á óvart. Það var búið að gera ráð fyrir að sá fjárlagaliður færi umfram þær heimildir. En hins vegar var tiltölulega nýbúið að semja ný lög um útlendinga sem gáfu ráðherra heimild til að gera ýmislegt til þess að gera eitthvað sem myndi spara í þeirri framkvæmd. Skoðum upphæðina. Þetta eru 2,4 milljarðar, segjum 2 milljarðar til að vera örugglega ekki yfir. Á sama tíma er Útlendingastofnun plús kærunefnd útlendingamála 900 milljónir. Það væri hægt að kaupa þrjár kærunefndir og tvær Útlendingastofnanir eða eitthvað svoleiðis aukalega fyrir þann pening, til að flýta fyrir málsmeðferð t.d., meðferð kærumála, svo að biðlistinn yrði ekki eins langur. Væri það hugmynd, að stækka við kærunefndina til þess að tækla biðlistann? Myndi það spara meiri pening á móti biðtímanum sem annars er til staðar? Það var ekkert svoleiðis tilkynnt til nefndarinnar, ekki reynt að grípa til neinna slíkra ráðstafana. Það er aðeins umfram heimildir til kærunefndar og Útlendingastofnunar en miðað við fjárhæðina, 2 milljarðar, hlýtur að mega nota eitthvað af því til að koma til móts við biðtímann sem er slæmur fyrir alla. Hann er slæmur fyrir okkur sem stöndum undir þeim kostnaði og slæmur fyrir þá sækja um hæli því að þeir eru í óvissu á meðan. Fjallað var um heimildarákvæði áðan. Ég ætla því að láta það vera eins og er. En það þarf tvímælalaust að útskýra af hverju þau eru í fjáraukanum en ekki bara í fjárlögunum fyrir 2018 sem við erum að fjalla um núna. Það munar ekki mörgum dögum fyrir þessar heimildir að fá þær inn núna í fjáraukanum og fá þær inn þannig að þær verði komnar um áramótin. Ég skil þetta ekki, nema kannski sé búið að ganga til einhvers konar skuldbindinga. Mér þætti vænt um að fá útskýringar á því. Ég vek líka athygli á helstu breytingum frumvarpsins þar sem er talað um 2,2% hækkun á fjárlögum 2017, þ.e. að frádregnum fjárheimildum vegna vaxtagjalda, sem er meira en hækkunin frá frumvarpinu 2018 í september/desember. Mér þótti það áhugavert í ljósi þeirra umræðna sem hafa verið um 2% hækkunina á frumvarpinu 2018 í september/desember. Þá er þessi fjárauki að bæta við meiru en þau fjárlög. Ég velti fyrir mér hversu gagnlegt það er að tala um aukin fjárframlög í fjárlagafrumvarpi 2018 ef við eigum kannski von á að fá önnur 2% í lok næsta árs. Hvað þýðir það fyrir gagnrýnina hérna? Það er allt í þessu sem brýtur gegn festunni sem á að vera grunngildi samkvæmt lögum um opinber fjármál. Við gerum þetta eftir hentisemi. Það eru einmitt lög um opinber fjármál sem eiga að koma í veg fyrir slíka hentisemi í opinberum fjármálum. Ef þetta eiga að vera nýju vinnubrögðin skil ég ekki af hverju ekki er gert eitthvað núna. Á að fara í nýju vinnubrögðin eftir þetta eða einhvern tíma seinna? Hvenær á að byrja? Þetta eru atriði sem ég klóra mér í hausnum yfir og passa ekki alveg við það sem mér finnst verið að reyna að ná árangri í með lögum um opinber fjármál, með stjórnarsáttmála og öðru. Einnig er talað um á blaðsíðu 40 að útgjöld til samgöngumála aukist um 1,8 milljarða vegna brýnna framkvæmda sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins. Hvernig passar það við tilgang fjáraukans? Ég skil það ekki. Þetta eru atriði sem samkvæmt lögum um opinber fjármál og tilgangi fjáraukalaga þarf nauðsynlega að útskýra. Hvaða tilvik eða atriði varðandi sérstöku frábrigðin sem leyfa fjáraukalög eru útskýring á umsókn um aukna heimild? Núna í lok desember sé ég ekki að verið sé að bíða eftir að fá þennan pening. Mér finnst líklegra að búið sé að stofna til þessara skuldbindinga og leitað sé heimilda eftir á. Það passar illa við ásökun um eftir á gjörning sem hefur með varasjóðinn að gera. Mér finnst þetta ekki passa saman. Mér þætti vænt um að fá betri útskýringu á því hvernig þetta liggur. Varðandi vaxtagjöld og aukinn kostnað vegna þeirra, þar sem það gjaldfellur allt á þessu ári: Það er verið að kaupa upp vexti næstu ára með því að kaupa upp þetta bandaríska lán. Það væri alveg eins hægt að láta þá vexti sem voru reiknaðir til næstu ára gjaldfalla á þau ár en ekki alla á 2017. Mér sýnist það einmitt hentugt til að búa til ákveðið svigrúm fyrir næstu ár fremur en að láta þá skella á 2017. Ég veit ekki hvort eitthvað er óeðlilegt við það en mér fannst þetta áhugaverð athugasemd til að bera saman, hvort það væri eðlilegt. Kannski er það eðlilegt, ég veit það ekki, kannski ekki. En það væri áhugavert að greina betur hvort eitthvað er í reikningshaldi almennt séð sem mælir með því eða ekki. Eins og ég sagði náðist ekki að fara í gegnum allt þetta á þeim stutta tíma frá því að frumvarpið var lagt fram, því að það er nóg annað að gera í lok desember. Maður náði að renna yfir nokkur mál. Varðandi 10.20, trúmál. Það var talað um það í andsvörum áðan. Hvernig er þetta ófyrirséð? Hvaða áhrif hefur ákvörðun kjararáðs nýlega á laun presta og biskupa? Er búið að reikna það inn í þetta? Var kannski verið að bíða með fjáraukann þangað til kjararáð væri búið að klára svo að örugglega væru réttar tölur í því? Það væri áhugavert að vita. Ég skil ekki af hverju þetta er ófyrirséð, nema út af ákvörðun kjararáðs. En grunnurinn að því, óháð ákvörðun kjararáðs - það er ekkert óvænt við það, sem er örugglega langstærstur hluti fjármagnsins. Það er talað í stjórnsýslu dómsmálaráðuneytis um Frontex, landamærastofnun Evrópu, sem ekki næst að bregðast við í gildandi fjárlögum. Mér finnst þetta beinlínis ganga gegn tilgangi fjáraukalaga. Þessi orð segja að þetta sé ekki eitthvað sem er óvænt eða ófyrirséð. Það náðist bara ekki að bregðast við því. Við höfðum ekki tíma og ætlum að gera það seinna í fjáraukanum. Mér finnst þetta sýna fram á að ekki sé farið eftir lögum um fjárauka. Þetta eru ekki það háar upphæðir, 46,5 millj. kr. Af hverju er ekki búið að gera grein fyrir þeim í millifærslu innan málefnasviðs, málefnaflokka eða í varasjóði? Þetta er hin mjög svo stutta og grófa yfirferð fjáraukalagafrumvarpsins sem ég náði seint í gærkvöldi ásamt því að reyna að klára nefndarálit um fjárlög 2017, auk ýmislegs annars sem hefur gengið á. Ég vænti þess og vona að við getum tekið þessa umræðu aðeins nákvæmar og farið að nota í alvörunni lög um opinber fjármál. Ég veit að hæstv. fjármálaráðherra hefur áhuga á að fara eftir lögum um opinber fjármál þar sem það var hugðarefni hans að setja lögin. Það að fara eftir þeim ætti að vera lágmarkskrafa, alla vega að reyna að útskýra hvernig þær fjárheimildir sem verið er að sækja um passa við lögin og vera heiðarlegri með það á einhvern hátt ef það passar ekki og biðla til Alþingis: Gætuð þið vinsamlegast hjálpað okkur því að við erum í ruglinu.
Virðulegi forseti. Komið er inn á mjög margt í máli hv. þingmanns. Ég ætla að reyna að koma sem mestu frá mér í stuttu andsvari. Í fyrsta lagi gef ég mér að fjárlaganefndin hafi fengið skýrslu frá fjármála- og efnahagsráðherra um stöðu fjárheimilda einhvern tímann um mitt ár, það er algjörlega hefðbundið. Ég gef mér sömuleiðis að þar hafi komið fram öll þau helstu mál sem við ræðum hér, þ.e. að við myndum fara fram úr áætlun t.d. í lyfjunum, sem er mjög þungur og erfiður málaflokkur, að það væri meiri kostnaður og meiri fjölgun öryrkja og aldraðra en gert hafði verið ráð fyrir í frumvarpinu og hvort leitað hafi verið skýringa á því. Ég vek athygli á því að hér hefur verið meiri fjölgun öryrkja á þessu ári og reyndar á undanförnum árum en lýðfræðileg fjölgun hefur verið í þessu þjóðfélagi. Ég verð sömuleiðis að nefna það hér að fjárlögin eru auðvitað áætlun um ýmsa svona þætti. Það er ekki við því að búast að við hittum akkúrat á útgjöld næsta árs með þeirri áætlun sem fjárlög eru um einstaka málaflokka þar sem er um að ræða lögbundin útgjöld. Ekki hefur verið stofnað til skuldbindinga þannig að ríkið sé algerlega fast án þess að fyrir því væru lagaheimildir, það er alveg skýrt. Þegar ég vék að varasjóðnum og bar saman við fjáraukann var ég að vísa sérstaklega í 2. mgr. 24. gr. um opinber fjármál þar sem segir: „Ráðherra tekur ákvarðanir um ráðstöfun fjár úr varasjóði og gerir fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir nýtingu þess þegar ákvörðun liggur fyrir.“ Það sem hv. þingmaður rakti hérna varðandi skyldur ráðherra til þess að gera grein fyrir stöðu fjárheimilda á móti verkefnum sínum þá er það skylda fagráðherranna að gera það. En í 24. gr. er verið að tala um ráðstöfun á varasjóði. [[Forseti hringir.]]Það er aðeins áferðarmunur á því hvort fjármálaráðherrann tekur þá ákvörðun og ráðstafar úr sjóðnum og kemur svo og segir [[Forseti hringir.]]hvernig það endaði allt saman, eða hvort þetta kemur til umræðu í þinginu.
Virðulegur forseti. Hér eru nokkur góð atriði, t.d. varðandi varasjóðina. Þá byrjar fagráðherra á því að tilkynna um stöðuna og hvaða aðgerðir hann hyggist grípa til. Það dettur síðan væntanlega inn í fjármálaráðuneytið eða þá almenna varasjóðinn sem kemur til kasta fjárlaganefndar og mögulega Alþingis ef sérstakan fjárauka þarf til, ellegar getur það stoppað á almenna varasjóðnum þar sem það er útskýrt. Varðandi skýrslu um stöðuna þá var hún afskaplega þunn, verð ég að segja. Þar sem talað er um að fara fram úr í lyfjum og þróun öryrkja og aldraðra þá fengum við strax í upphafi árs að vita að verið væri að fara fram úr í lyfjum og upphæðin sýnist mér standast. Á þeim tímapunkti var ekki gerð grein fyrir því til hvaða aðgerða ætti að grípa. Á þeim tímapunkti var ekki útskýrt hvernig grípa ætti til almenns varasjóðs til þess að koma til móts við það. Á þeim tímapunkti þegar orðið er víst að farið verði fram úr heimildum ætti að grípa til fjárauka, en ekki eftir á, eins og virðist vera að gerast núna, við viljum ekki eftirágjörning. Við viljum leita heimildanna fyrir fram því að samkvæmt stjórnarskránni má ekki greiða út neitt gjald nema til þess sé heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ef búið er að stofna til skuldbindinga áður en búið er að samþykkja fjáraukalögin er það einfaldlega stjórnarskrárbrot. Ég spyr því aftur, af því að mér finnst það rosalega mikilvæg spurning: Er búið að stofna til einhverra skuldbindinga sem verið er að reyna að sækja fjárheimildir fyrir þarna?
Virðulegi forseti. Ef við horfum t.d. á skuldabréfaútgáfuna er í sjálfu sér ekki verið að stofna til nýrra skuldbindinga heldur er verið að færa skuldbindingu til í tíma. Hins vegar stangast hér á lögboðnar skyldur, eins og t.d. til greiðslu almannatryggingagreiðslna og fjárheimildir. Það hefur ávallt verið litið svo á að hægt væri að sækja slíkar heimildir með fjáraukalagafrumvarpi. Mér er ekki kunnugt um neinar skuldbindingar aðrar. Ég vísa t.d. í það ef við tökum lönd og lóðir, þar er undir viljayfirlýsing o.s.frv. Að öðru leyti eru þetta ófrávíkjanleg útgjöld, eins og t.d. vegna hælisleitenda. Þeir koma með flugvél og eru hér á okkar ábyrgð. Það verður ekki vikist undan því að greiða það. Þetta er góð umræða sem hv. þingmaður setur hér af stað t.d. um eftirlit með fjármálum innan fjárlagaárs. Um það er töluvert fjallað í lögum um opinber fjármál, eins og maður sér af 34. greininni. Þetta byrjar hjá viðkomandi fagráðherra. Hann hefur skyldu til þess að bregðast við og gera fjármálaráðuneytinu grein fyrir því og síðan eftir atvikum ríkisstjórn og ráðherra fjármála gagnvart fjárlaganefndinni. Svo getur fjárlaganefnd óskað eftir upplýsingum frá hverjum og einum ráðherra. Skrifað er í lögin að fagráðherrarnir hafi skyldu til þess að koma málum aftur inn á fjárlagarammann sem þeir hafa. Pólitíkin snýst síðan um það hversu hart við viljum ganga eftir því að menn haldi sig innan rammans, hvort skera eigi niður útgjöld vegna lyfja með því að taka lyf út af lyfjagreiðslulistanum eða ekki.
Virðulegi forseti. Það er mjög áhugavert. Það hefur stangast á og litið svo á að hægt sé að sækja þessar heimildir í fjáraukann. En það er einmitt gamla vinnulagið sem átti að breyta með lögum um opinber fjármál, eftir því sem ég best fæ skilið. Ég skil alveg uppborgunina á láninu, allt í lagi, það er alveg mjög skiljanlegt að hún detti inn í fjárauka miðað við allar upphæðirnar sem þar eru, að þær komi ekki inn í varasjóðinn. Það ætti að geta gerst mjög fljótlega. Hins vegar var mjög fyrirsjáanlegt hvaða upphæðir færu fram úr fjárlögum, t.d. lyf og greiðslur vegna öryrkja og aldraðra. Miðað við núverandi fyrirkomulag hefði átt að sækja fyrr um heimild í fjárauka á tillögum um opinber fjármál, fyrst ekki átti að grípa til almenna varasjóðsins, því að ferlið um það hvort nota ætti almenna varasjóðinn eða hvort fagráðherra ætlaði að standa til í millifærslum innan sviðsins til þess að jafna út hlutdeild, fór aldrei fram. Svörin við þeim spurningum voru bara að fara ætti í fjáraukann. Það var strax í janúar/febrúar. Ef ráðherra skilur hvað ég á við varðandi þann hluta eftirlitsins og framkvæmdina á því að leita að fjárheimildum. Mér finnst aðalmálið í þessu vera hvernig það lítur út að sækja um heimildir eftir á og það sem við ættum að breyta.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til fjáraukalaga 2017. Eins og ég skildi hæstv. ráðherra áðan í svari hans við fyrirspurnum þingmanna fannst mér eins og hann nálgaðist þetta eins og það væri bara spurning hvernig við bókuðum einfaldlega útgjöld ríkisins. Það er auðvitað alls ekki tilfellið. Hér hafa verið sett ný lög um opinber fjármál sem áttu að gerbreyta þessu vinnulagi. Þess vegna veldur það vonbrigðum að ekki sé staðið betur að verki en raun ber vitni. Þetta snýst ekki um að bóka eitthvað á þessu ári í stað þess næsta. Fjáraukalög áttu eðli máls samkvæmt að mæta tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum útgjöldum. Síðan væri hægt að bregðast við þeim óvæntu útgjöldum með millifærslu annars vegar eða nýta varasjóði. Svo fáum við fjáraukalagafrumvarp núna upp á 25 milljarða. Það snýst ekkert um hvort verkefnin séu góð eða hvort við styðjum að settur sé meiri peningur til öryrkja eða í lyfjamál. Þessi umræða snýst ekki um það. Hún snýst um að hér var ákveðið að breyta meðferð opinberra fjármála á góðan máta. Við vorum að taka framfaraskref að mínu mati. Ég held að lögin um meðferð opinberra fjármála séu góð lög. En við þurfum að fara eftir þeim. Ég skildi ráðherrann einnig svo áðan að hann gæfi til kynna að sá tími myndi koma að við notuðum minna af fjáraukalögum og meira varasjóðina. En sá tími er núna. Lögin eru í gildi og við eigum að fara eftir þeim í dag, ekki í framtíðinni. Ég geri almennar athugasemdir við þessa nálgun ráðherrans, hafi ég skilið hann rétt. Hún er alls ekki í þeim anda sem lögin kalla á. Ég veit að hann er alveg sammála því. Ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra vilji starfa í anda þessara laga sem við eigum að starfa eftir. En þá værum við ekki að sjá 25 milljarða fjáraukalög. Það blasir við. Við sjáum að Ríkisendurskoðun hefur bent á eftirfarandi í skýrslu til Alþingis, með leyfi forseta: „Einn megintilgangur laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, var að stuðla að meiri fastheldni við fjárhagsáætlanir ríkisins og forðast þannig breytingar á settum fjárlögum. Skyldi m.a. ná þessu markmiði með bættri áætlanagerð um fjármál hins opinbera og auknum sveigjanleika við framkvæmd fjárlaga, svo sem með fækkun fjárlagaliða, auknum möguleikum á tilfærslum milli fjárlagaliða og meiri notkun varasjóða.“ Mér finnst við ekki vera að fara eftir þessum tilmælum Ríkisendurskoðunar og í rauninni langt í frá. Mig langar aðeins að skauta yfir nokkur atriði sem koma manni talsvert á óvart að sé að finna í þessu frumvarpi. Við skulum fletta á blaðsíðu tvö. Hér er gert ráð fyrir tæplega 100 millj. kr. framlagi til að mæta stofnkostnaði við að koma Landsrétti á fót. Þetta lá alveg fyrir. Hundrað milljónir er ekki lítil fjárhæð. Þetta er ekki einhver ófyrirséður kostnaður, þetta eru 100 milljónir í Landsrétt sem við ákváðum hér á þingi að yrði stofnaður. Þetta er svona klassískur liður sem ætti bara að vera á fjárlögum, vera hluti af alvöru, faglegri áætlunargerð. Númer tvö. Dómstólasýslan. Við vorum ekkert að uppgötva hana í dag. Bæta á við þar um 7 milljónum til að mæta þeim undirbúningskostnaði. Höldum áfram. Trúmálin. Verið er að bæta hér í, í fjáraukalögum, 550 millj. kr. framlagi til þjóðkirkjunnar vegna samnings ríkis og kirkju. Vísað er í samkomulag frá 1997, sem mig minnir að Björn Bjarnason hafi staðið að. Þar á undan gerðum við samning við kirkjuna, ég held árið 1903, um hvernig ætti að fara með kirkjujarðir. Á móti myndi ríkið greiða laun presta. Hér er ekki neinn nýr veruleiki á ferðinni. Samt er kallað eftir 550 millj. kr. fjárframlagi í gegnum fjáraukalög. Svona hlutir eiga einfaldlega heima í fjárlögum. Fjáraukalög eru fyrir eitthvað ófyrirséð, tímabundið. Þetta er það ekki. Höldum áfram. Rúmlega 35 millj. kr. framlag er vegna hækkunar aðildargjalda Frontex, landamærastofnunar Evrópu, sem ekki náðist að bregðast við í gildandi fjárlögum. Þetta gerist eiginlega ekki skýrara. Þessi liður á að sjálfsögðu heima á fjárlögum. Hér er beinlínis verið að vísa í að ekki náðist að setja þennan lið inn í fjárlög; setjum það bara í fjáraukalög. Það bara má ekki. Það má ekki hugsa þetta svona. Höldum aðeins áfram. Samgöngumál. Samgöngumál eru eitt mest rædda mál á þinginu. Hér erum við að kalla eftir heimild til að setja 1.200 milljónir í viðbótarframlag til brýnna framkvæmda. Mörg af þessum verkefnum eru brýn og góð, þetta snýst bara ekkert um það. Þetta snýst um að fara eftir þeim lögum sem við höfum sjálf sett okkur. EuroRap er búið að meta hættulega vegi á Íslandi. Það á ekki að koma neitt á óvart að peninga vanti í samgöngumál á Íslandi. Við eigum ekki að fjármagna það í gegnum fjáraukalög. Þetta er ekki spurning um deilur um keisarans skegg, það skiptir miklu máli að við gerum þetta rétt og löglega. Tæplega 80 millj. kr. framlag er til að mæta kostnaði við framkvæmdir við vita og hafnir. Er hæstv. ráðherra virkilega að reyna að sannfæra okkur um að þetta sé óvæntur kostnaður, ófyrirséður? Að setja tæplega 80 milljónir til að bæta í framkvæmdir við vita og hafnir? Hæstv. ráðherra, ég óska þess að ráðherra setji þetta einfaldlega í fjárlagafrumvarpið og við ræðum það á þeim vettvangi en ekki undir liðnum fjáraukalög. Rúmlega 60 milljónir í viðaukasamning við Farice. Aftur, fjárlögin kalla á svona útgjöld, ekki fjáraukalög. 665 milljónir til sauðfjárbænda til að bregðast við þeim vanda. Af hverju er þetta ekki sett í fjárlög? Við höfum líka mjög myndarlegan búvörusamning upp á rúmlega 14 milljarða sem er með endurskoðunarákvæðum og öðru slíku, búvörusamning sem gildir í tíu ár. Hér er verið að setja tæplega 700 millj. kr. viðbótarframlag til að mæta þeim erfiðleikum sem bændur glíma við. Það eru tíu dagar eftir af árinu. Af hverju setjum við þetta ekki í fjárlagafrumvarpið sem við erum einmitt að ræða í þessum töluðu orðum? Höldum aðeins áfram. Tæplega 60 milljónir til aukinnar landvörslu hjá Vatnajökulsþjóðgarði. Umhverfisráðuneytið hefur ekki heimild að mínu mati til að kalla eftir aukinni landvörslu nema að hafa fjárveitingar til þess. Hér er verið að fá fjárveitingu eftir á. Ef hæstv. umhverfisráðherra vill auka landvörslu þarf hann að gera það á réttan hátt, fá fjárveitingu af fjárlögum. Fjárveitingavaldið liggur ekki hjá ráðherranum, það liggur í þessum sal, hjá alþingismönnum. Sömuleiðis er verið að tala um 100 milljónir til aukinnar landvörslu hjá Umhverfisstofnun. Þetta er bara vond stjórnsýsla, vond nálgun sem við ákváðum árið 2015 að yfirgefa, að starfa ekki svona. En við sjáum það núna árið 2017 enn og aftur. Harpa, 243 milljónir. Vandi Hörpu er því miður ekki nýr. Aftur á að fara að redda þeim vanda eða gera tilraun til að bjarga Hörpu með þessum hætti í gegnum fjáraukalögin. 60 milljóna tímabundið framlag til Hólaskóla, sem ég man nú eftirminnilega að hafi verið í vandræðum. Af hverju leysum við ekki þennan vanda í gegnum fjárlögin? Af hverju grípum við til þess ráðs að nota fjáraukalögin? 30 milljónir vegna máltækniverkefnis. Þetta er nýtt verkefni. Setjum það þá á fjárlög. Þetta á ekki heima í fjáraukalögum. Eða við getum beitt varasjóðum ef einhver af þessum verkefnum uppfylla þau skilyrði. 110 milljónir til að mæta alvarlegri myglu á Landspítalanum. Það er eðli máls samkvæmt að mygla tekur tíma að myndast. En aftur, jú, setjum pening í Landspítalann. Ég hef ítrekað komið í þennan ræðustól og kallað eftir auknum fjármunum til hans. En við gerum það ekki með þessum hætti, að nota fjáraukalög, fara bakdyramegin sem er alls ekki hugsunin með þeim lögum sem við eigum að starfa eftir. Herra forseti. Ég get svo sem nefnt endalaus dæmi. Jú, lyfjamálin. Hæstv. ráðherra nefndi þau. Að sjálfsögðu vil ég að fólk fái góð lyf.e Ég vil að hið opinbera standi straum af þeim kostnaði. En við þurfum líka að gera þá kröfu til ráðuneyta að áætlanir standist, það þarf að gera raunhæfar áætlanir. Þetta eru ekki litlir peningar sem við erum að tala um hér, 3 milljarða sýnist mér. Þetta er ekki eitthvað ófyrirséð, óvænt. Þetta er alvarleg vanáætlun á þörfinni. Ég átta mig auðvitað á að það getur verið erfitt að meta þörfina, eins og í lyfjamálum. Ég er alveg sanngjarn í því. En þegar tölurnar eru svona stórar er þetta einfaldlega bara vond stjórnsýsla og slæm áætlunargerð. Hvað varðar öryrkjana er kallað eftir 2.200 milljónum til að hækka fjárheimild til málaflokksins í samræmi við uppfærða spá Tryggingastofnunar. Menn vita nokkuð hvernig þróunin er. Öryrkjum hefur fjölgað undanfarin ár, en 2.200 milljónir, það er langt frá einhverri hefðbundinni skekkju í áætlunargerð. Það er eitthvað meiri háttar að áætlunargerð hjá hinu opinbera ef þetta á að vera reglan. Ég veit og vona að hæstv. ráðherra sé mér einfaldlega sammála að við þurfum að standa miklu betur að verki. Ég held að þingheimur hafi kannski séð, ég vona það, að frumvarpið er meingallað og alls ekki í þeim anda sem lögin kalla eftir, er ekki í samræmi við lögin. Ég skal bara fullyrða það, fjáraukalögin eru ekki hugsuð svona. Þau voru notuð svona, oft misnotuð eins og þingheimur þekkir. En með nýju lögunum áttum við ekki að sjá 25 milljarða kr. fjáraukalög. Fjáraukalögin áttu að vera undantekning. Þess vegna eru það svo mikil vonbrigði að hæstv. ráðherra, sem ég hef mikið álit á, skuli bera þetta frumvarp á borð því að þetta er ekki það sem lögin kalla á. Að lokum langar mig aðeins að fara aftur í heimildarákvæðin sem ég spurði hæstv. ráðherra í stuttu andsvari um áðan. Ég ræddi aðeins um að hér væri óskað eftir heimild til að ganga til samninga við Mosfellsbæ um að bærinn greiði samningsvexti í staðinn fyrir dráttarvexti. Mosfellsbær tapar málinu gegn ríkinu, hæstv. ráðherra segir að það sé sanngirnismál að rukka þá bara um samningsvexti, sem ég kalla aftur eftir hversu háir verða, það skiptir miklu máli, sanngirnismál að gefa Mosfellsbæ afslátt af samningi, krefjast ekki dráttarvaxta. En þetta er ekki í samræmi við það sem ríkið krafðist í málinu sjálfu. Ríkið krafðist dráttarvaxta og vann það. Þess vegna skil ég ekki þetta misræmi sem hæstv. fjármálaráðherra ber hér á borð. Sömuleiðis varðandi Bláskógabyggð. Af hverju má ekki reyna á það? Nú veit ég að á tyllidögum talar hæstv. fjármálaráðherra um að hann sé talsmaður frjálsrar samkeppni. Af hverju má ekki setja þessar eignir einfaldlega á frjálsan markað og athuga hvort við fáum betri tilboð? Það eru fjölmargir aðilar sem leita sér tækifæra í aukinni þjónustu við ferðamenn og heimamenn. Af hverju á einfaldlega að ganga til samninga við einungis einn aðila? Hér er ég að hugsa um hagsmuni ríkiskassans. Ég velti fyrir mér af hverju við erum að fara hugsanlega að samþykkja þessa heimild með þessum hætti. Ég veit að hæstv. ráðherrann gat ekki svarað í stuttu andsvari áðan, en mig langar aðeins að spyrja varðandi þessi lóðaskipti við flugvöllinn. Telur hæstv. ráðherra að ríkið skuli eignast lóð innan flugvallargirðingarinnar til að það sé einhvers konar vísbending um að flugvöllurinn eigi að vera til lengri tíma innan Vatnsmýrar? Eða tengir hann það ekki með neinum hætti þeirri umræðu? Það er ágætt að fá bara stutta vangaveltu ráðherrans hvað þetta varðar. Ég læt þetta duga, hæstv. forseti, og vona að hæstv. ráðherra geti gefið mér einhver svör við megininntaki ræðu minnar.
Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála þeirri kröfu sem hv. þingmaður hefur hér uppi um að við beitum í hófi fjáraukalögunum og reynum að fylgja anda laganna með fjárheimildatillögum í fjáraukalagafrumvörpum en það er í raun og veru ekki hægt að taka þessa umræðu án þess að renna yfir stóru línurnar. Ég er sammála því að 24 milljarðar er auðvitað gríðarlega há fjárhæð en þegar um þriðjungur af þeirri fjárhæð skýrist af uppkaupum á skuldabréfaflokkum sem þegar voru útgefnir og eru í raun og veru ekki nýjar skuldbindingar, erum við búin að taka þriðjunginn til hliðar. Þegar við horfum síðan á annað er þetta fyrir mér í raun og veru orðin spurning um hvort það voru gerð mistök við fjárlagagerðina. Það er ekki hægt að líta fram hjá því að fjárlög eru upp að vissu marki áætlun um útgjöld á grundvelli lögbundinna réttinda sem við höfum tryggt fólki. Almannatryggingar eru augljósasta dæmið. Hvort eigum við að skrifa það á lausatök í fjáraukalagagerð eða vanáætlun við gerð fjárlaga t.d. að við skyldum enda með margra milljarða umframútgjöld á árinu 2017 vegna almannatrygginga? Við vanáætluðum bæði kostnaðinn við breytingar á réttindum og fjölgun öryrkja á árinu 2017. Sömuleiðis má spyrja með lyfin. Mér finnst ekki vera mörg góð dæmi um það í þessu fjáraukalagafrumvarpi að það séu hreinlega lausatök í ríkisfjármálunum. En það er þangað sem við ættum að beina sjónum okkar. [[Forseti hringir.]]Síðan er hægt að takast á um öll þau atriði sem hv. þingmaður nefndi.
Herra forseti. Ég fór yfir svo mörg dæmi í yfirferð minni, frábær dæmi að mínu mati, um einmitt lausatök í áætlanagerð, öll þessi tilvik sem ég tiltók hér áðan sem ættu ekki heima í fjáraukalögum heldur annaðhvort í fjárlögum 2017, hefðu átt að vera sett inn þar, eða ættu einfaldlega heima í fjárlagafrumvarpi fyrir 2018 sem mun taka gildi eftir bókstaflega tíu daga. Það voru svo mörg dæmi. Mér fannst dæmin sem ég tók ekki einu sinni á gráu svæði. Svo getur verið slatti af dæmum á gráu svæði. Ég ætla að skilja hæstv. ráðherra þannig að hann muni aldrei aftur standa að 25 milljarða kr. fjáraukalagafrumvarpi nema eitthvað sérstaklega ófyrirséð, tímabundið og óhjákvæmilegt komi upp. Ég vona að hann fari með þessi skilaboð þingheims til síns ráðuneytis og það er mikilvægt að við í þinginu sendum skýr skilaboð, ekki bara til hæstv. fjármálaráðherra heldur allra ráðherra, um að þessi blessuðu ráðuneyti verði að standa sig betur í áætlanagerð. Það er bara nýr veruleiki sem þau starfa eftir, veruleiki laga um opinber fjármál. Þess vegna skiptir máli að við tökum þessa umræðu hér. Við höfum verið að kalla eftir breyttu vinnulagi, bættri áætlanagerð. Við viljum burt með þessi fjáraukalög. Þau eru barn síns tíma, nema um sé að ræða eitthvað sem er nákvæmlega tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt. Öll þessi skilyrði þurfa að vera uppfyllt. Til þess eru þau hugsuð. Ég vona að hæstv. ráðherra fari með þau skilaboð inn í sitt ráðuneyti og við þurfum ekki að horfa upp á svona frumvarp aftur.
Virðulegi forseti. Það er einmitt mergur málsins. Hvort eru þetta lausatök í rekstri ríkissjóðs eða í áætlanagerðinni? Eins og ég er alltaf að nefna erum við að verulegu leyti að gera áætlun um það hvað lögboðin útgjöld muni kosta okkur í fjárlagavinnunni fyrir næsta ár. Ég held að það megi segja með þessa milljarða vegna hælisleitenda að það sé ekki nægilega góð áætlanagerð. Ég held að það megi segja varðandi almannatryggingar að þar hafi áætlanagerðin ekki staðist. Ég spyr mig með lyfin. Mér sýnist við komin í einhvern vítahring með þau. Við setjum okkur markmið og við áætlum einhvern kostnað vegna lyfja en í hvert sinn sem lyfjaskortur kemur upp eða áhugi á að taka upp ný lyf er engin fyrirstaða þrátt fyrir að það sé langt út fyrir ramma yfirstandandi árs. Ég vek athygli á að frá því að við stóðum hér fyrir ári síðan þar til við horfum á tölurnar fyrir næsta ár hafa tölurnar fyrir lyf og lækningavörur farið upp um 6 milljarða. Við vorum fyrir ári síðan að áætla kostnað vegna 2017 og nú horfum við á 2018. Útgjöld fyrir 2018 eru 6 milljörðum hærri en við töldum að 2017 yrði. Þetta eru gríðarlegar fjárhæðir. Þær munu fylgja okkur inn í framtíðina á hverju ári og fara vaxandi. Ég ætla síðan að segja varðandi yfirlýsinguna með Reykjavíkurborg að það er ekki verið að afhenda ríkinu nýjar lóðir sem það ætlar að fara að ráðstafa með einhverjum hætti í tengslum við flugvöllinn heldur snýst allt samkomulagið um að koma undir íbúabyggð [[Forseti hringir.]]löndum og lóðum sem ríkið hefur í sinni umsjá.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra veltir fyrir sér hvort þetta sé spurning um lausatök eða skort á góðri áætlanagerð eða hvernig að áætlanagerðinni er staðið. Hugsanlega er það hvort tveggja að mínu mati. Við höfum oft orðið vitni að lausatökum í ríkisfjármálunum. Svo sjáum við ítrekað skort á faglegri áætlanagerð. Ég held, hvoru sem um er að kenna, að það sé ljóst að þingið sem er með fjárveitingavaldið þarf að sinna með miklu öflugri hætti eftirlitsskyldu sinni gagnvart framkvæmdarvaldinu, ekki síst varðandi framkvæmd fjárlaga. Ég veit að ný fjárlaganefnd bindur vonir við að svo verði gert strax eftir áramót, að fjárlaganefnd og þingheimur allur verði miklu „próaktífari“ eða virkari við að fylgjast með framvindu fjárlaga og hvort um sé að ræða lausatök í ríkisrekstrinum. Við höfum ekkert efni á slíku. Þetta er ríkisrekstur sem samanstendur af skattpeningum borgaranna. Okkur ber skylda til að hér sé vel farið með þá fjármuni sem úr er að spila. Svo langar mig líka að benda á að oft fáum við stofnanir inn á fund þingnefnda sem benda á ákveðna þörf. Þetta á ekki síst við á sviði heilbrigðismála. Þetta eru ríkisstofnanir sem segja: Það stefnir í þessa þörf miðað við þá lagalegu skyldu sem þið setjið á okkur. Við þurfum að sinna þessari þjónustu samkvæmt lögum sem þingið hefur ákveðið. Þessar stofnanir kalla eftir auknum fjármunum. Síðan ákveður meiri hlutinn, hver sem hann er hverju sinni, að verða ekki við þeirri ósk. Þá er ekki hægt að koma eftir á og segja að þetta hafi verið ófyrirséð vöntun á fjármagni. Hún var mjög fyrirséð. Viðkomandi stofnun var búin að benda á að þörfin yrði svona, þróunin yrði svona í fjölda sjúklinga og öryrkja o.s.frv. Meiri hlutinn getur ekki ýtt ábyrgðinni frá sér og sagt: Jú, við skulum leysa þetta með fjáraukalögum. Fjáraukalög eiga eingöngu við um þau útgjöld sem eru ófyrirséð. Þegar við fáum fyrir fram að vita að þörfin sé fyrir hendi er það ekki ófyrirséð útgjöld.
Forseti. Mig langar að hnykkja aðeins á ákvæðum í lögum um opinber fjármál þar sem stendur „tímabundnum, ófyrirséðum og óhjákvæmilegum“. Það eru atriði sem ráðherra þarf að útskýra þegar hann leggur fram lögin; af hverju hver og ein aukafjárheimild uppfyllir öll þessi þrjú skilyrði, því að það er þetta „og“. Mér finnst rétt að það komi fram til að hnykkja á því sem sagt er um málið. Það er mjög erfitt í umræðunni að segja „ófyrirséð“ og svoleiðis, það eru alltaf öll þrjú skilyrðin. Mig langar síðan að spyrja hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson um þá aukningu sem rætt hefur verið um, þessi 2,2%, ef við tökum frá vextina sem eru 8 milljarðar. Það er 2,2% hækkun á fjárlögum 2017. Nú hefur hv. þingmaður einmitt gagnrýnt núverandi fjárlög, þ.e. september til desember-fjárlög, fyrir litla hækkun, hækkun upp á 2%. Ráðherra gerir hins vegar mikið úr þeirri hækkun en gerir nú lítið úr 2,2% hækkuninni á fjárlögum 2017. Það er ráðherra gerir mikið úr 2% hækkun í september til desember-frumvarpinu en lítið úr 2,2% hækkun í fjáraukalögunum til fjárlaga 2017. Af því að hv. þingmaður vakti athygli á því að þetta væri bara 2% hækkun í september til desember-frumvarpinu þætti mér áhugavert að heyra álit hans á hvernig það passar saman.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir áhugaverða spurningu. Já, mér finnst munurinn á fjáraukalögum, þetta 2,2% frávik, vera mikið í þessu samhengi, sérstaklega í ljósi þeirra krafna sem við gerum samkvæmt lögum til fjáraukalaga. Það er mikið. En ég get alveg sagt það fullum fetum að þegar ég ber saman fjárlagafrumvarpið í september við fjárlagafrumvarpið í dag og munurinn er 2%, finnst mér það mjög lítið. Þá set ég það í þann pólitíska veruleika sem við störfum eftir. Þá gagnrýni ég alla ríkisstjórnarflokkana sem lofuðu miklu meiru en 2% breytingu á septemberfrumvarpinu. Það var nú einn flokkur sem lofaði bókstaflega 100 milljarða króna innspýtingu í innviði. Það var Sjálfstæðisflokkurinn. Ég skoðaði stefnuskrá allra flokkanna, og það var enginn flokkur sem tefldi slíkri tölu fram í stefnuskrá fyrir utan Sjálfstæðisflokkinn. Aðrir stjórnarflokkar lögðu mikla áherslu á að hér stæðum við frammi fyrir mikilli innviðauppbyggingu. Þess vegna urðu mér það mikil vonbrigði að sjá að það fjárlagafrumvarp sem við ræðum núna væri einungis með 2 prósentustiga fráviki frá því frumvarpi sem að minnsta kosti tveir af þremur ríkisstjórnarflokkunum gagnrýndu hatrammlega. Ef ég set það í þann búning eru 2% ekki neitt. Eins og hv. þingmaður veit og nánast allir þingmenn og hagsmunaaðilar sem komu á fund fjárlaganefndar, þar sem við sitjum báðir, hefur verið bent á hversu lítið sé í þessu fjárlagafrumvarpi og alls ekki í neinu samræmi við það sem lofað var fyrir einungis sjö vikum síðan.
Forseti. Í inngangi fjáraukalaga segir að lög um opinber fjármál eigi að draga úr þörf og umfangi fjáraukalaga. Þannig að já, tvímælalaust; 2,2% hækkun á fjárlögum 2017 er rosalega mikið í fjáraukalögum, en kannski ekki mikið í samhengi við fjárlög sem fara eftir stærri stefnumótun. Ég hefði átt að skrifa þetta niður, það er alltaf þannig að þegar maður kemur upp í pontu dettur maður úr gír. Ég var með einhverja voðalega skemmtilega pælingu sem ég verð að koma að seinna. Ég er annars sammála hv. þingmanni, hlutverk fjáraukalaga á samkvæmt lögum um opinber fjármál ekki að vera miklu minna umfangs í ljósi þess að við erum meðfram því líka að vinna að frumvarpi um fjárlög 2018 á gríðarlega skömmum tíma við gríðarlega flóknar aðstæður. Það er spurning hversu gott við getum gert úr því og hvaða ábyrgð það leggur á ríkisstjórnina varðandi eftirlitið með framkvæmd fjárlaga í kjölfarið. Við höfum mjög litlar upplýsingar um hvað við erum í raun að samþykkja í fjárlögum, við höfum fengið litla yfirferð yfir það hvað er í raun ætlast til að verið sé að fjármagna samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Ef við spyrjum eftir á: Fjármagnið þið örugglega þetta verkefni? þá vitum við það ekki því að okkur var ekki sagt að verið væri að vinna eitthvert ákveðið verkefni. Alla vega ekki fyrir alla þá upphæð sem er gert ráð fyrir í fjárlögum. Við fáum bara að vita um nokkur verkefni, fimm til tíu eða svo á hverju málefnasviði. En allur ramminn er óútskýrður.
Herra forseti. Bara örstutt. Ég held að hv. þingmaður hafi hitt naglann á höfuðið hvað þetta varðar í ljósi þess hvað tíminn er skammur. Í ljósi þess að fjárlaganefnd þingsins hefur einungis eina viku til að fjalla um fjárlagafrumvarp sem tekur venjulega þrjá mánuði að fjalla um, þá leggur það enn meiri kröfur á okkur í nefndinni og á allar fagnefndir að vera með mjög ríkt eftirlitshlutverk og vera mjög aktíf í að kalla eftir upplýsingum frá hinu opinbera og fylgjast með hvort hér sé farið rétt með og annað slíkt. Tíminn er skammur til að fjalla um fjárlagafrumvarpið. Hann er enn skemmri þegar fjallað er um fjáraukalögin. Þau eru nú 25 milljarðar. Það eru meiri fjármunir en veittir eru til háskólastigsins á Íslandi. Það eru engir smámunir. Það eru ekki litlir fjármunir þegar við drögum það allt saman: 25 milljarðar sem við heimilum með þessum fjáraukalögum. Við fáum nokkrar klukkustundir til að fjalla um það. Ég veit að starfið innan fjárlaganefndarinnar verður fyrst og fremst sýndarmennska. Ég held að allir þingmenn viti það. Það verður í algjöru skötulíki, því miður, því að tíminn er skammur. Ég efa að við tökum heilan fund í að fjalla um þetta mál, sem er miður. Að sjálfsögðu ættum við að taka miklu meiri tíma í að fjalla um bæði fjárlögin og fjáraukalögin því að almenningur sér að þessi vinnubrögð eru ekki okkur til framdráttar og ekki fagleg að neinu leyti.
Frú forseti. Við ræðum fjáraukalög við ansi sérstakar kringumstæður. Tíminn er skammur til þess að kynna sér málið þar sem frumvarpinu var dreift í gær. Hér er vert að staldra við nokkur mál. Það er, eins og fram hefur komið í máli þingmanna í umræðum, ekkert smámál að leggja fram fjáraukalög með heildarútgjaldaaukningu upp á 25 milljarða kr. Vissulega eru góð mál á ferðinni, eins og aukin útgjöld vegna vaxtakostnaðar þar sem verið er að greiða upp óhagstæð lán, sem sparar okkur vaxtakostnað í framtíðinni, en þarna gætir líka verulegs aðhaldsleysis á ýmsum öðrum sviðum. Í fyrsta lagi myndi ég vilja staldra við þann gríðarlega stutta tíma sem þingið fær til þess að ræða þessar miklu breytingar, sér í lagi í ljósi þess að fjáraukalögin bera þess merki að hér er verið að læða inn alls konar viðbótarútgjöldum ríkissjóðs á síðustu stundu sem eru alls ekki ófyrirséð, óhjákvæmileg né einskiptiskostnaður af neinu tagi, heldur eingöngu hefðbundið vandamál. Afkoma ríkissjóðs er góð og það er verið að nota hluta af því svigrúmi sem þar hefur skapast, þar sem afkoman var talsvert betri en gert var ráð fyrir í fjárlögum, til þess að auka útgjöldin enn frekar. Það er auðvitað mjög alvarlegt og gengur algjörlega þvert á þau vönduðu vinnubrögð sem reynt var að setja inn í ný lög um opinber fjármál. Það er eiginlega að verða nokkuð ljóst að lögin virka afskaplega lítið. Þau eru ekkert aðhald á þing né framkvæmdarvald í útgjaldaþenslu ríkissjóðs. Við þróumst með nákvæmlega sama hætti og fyrr. Útgjaldaaukningin í fjáraukalögunum núna er algjörlega hin sama í hlutfalli og verið hefur undangengin sex ár þar á undan. Það er engin breyting. Það þýðir að við náum ekki neinum árangri í því að bæta vinnubrögð okkar. Það er mjög umhugsunarvert. Þess vegna er alvarlegt í raun þegar framkvæmdarvaldið leikur þann leik eina ferðina enn í skjóli góðrar afkomu að læða inn þægilegum útgjaldaauka hér og þar í því trausti að þingið hafi lítinn sem engan tíma til að setja sig inn í málin. Það verður að gera að lágmarki þá kröfu ef þingið á að geta lokið umræðu um fjáraukalögin að það sé miklu betri rökstuðningur sem fylgi útgjaldatillögunum, hvers vegna þetta sé óhjákvæmilegt nú, hvernig standi á því að þetta hafi ekki mátt sjá fyrir í fjárlagagerðinni sjálfri. Mig langar að taka nokkur dæmi um það hvernig slík vinnubrögð hafa í gegnum tíðina hafa haft mjög slæm áhrif á verklag, bæði framkvæmdarvaldsins en ekki síður þingsins, í fjárlagavinnunni sjálfri. Horfum á þætti eins og hið augljósa, viðbótarútgjöld til þess að semja við bændur í ljósi brýns vanda sauðfjárbænda. Ég ætla ekki að gera lítið úr vanda sauðfjárbænda. Mér að vitandi er hins vegar ekki einu sinni búið að semja við bændur um hvað eigi að gera eða hvernig eigi að hátta ráðstöfun þessara fjármuna. Í mínum huga er alveg augljóst að hér er útgjaldaliður sem á heima í fjárlögum ársins 2018, mun koma til greiðslu á árinu 2018 ef að líkum lætur. Í það minnsta hefur sá fréttaflutningur farið fram hjá mér ef búið er að semja um ráðstöfun þessa fjár. Auðvitað er ekkert sem heitir óhjákvæmilegt í þeim þáttum. Þetta er samningsatriði milli ríkis og bænda og engin skuldbinding af hendi ríkisins sem ekki er hægt að komast hjá ef vilji stendur til eða skjóta yfir á næsta ár, ef vilji ríkisstjórnar stendur til þess að styrkja stöðu bænda. Það eru fleiri þættir sem vekja athygli. Mig langar að nefna nokkra, til að mynda útgjöld til kirkjunnar. Þetta er a.m.k. í þriðja sinn í röð sem þau ófyrirséðu, óvæntu og óhjákvæmilegu viðbótarútgjöld til kirkjunnar koma í fjáraukalögum. Af hverju í ósköpunum er ekki tekið á því í fjárlögum? Horfum á þætti eins og útgjöld til útlendingamála. Það var algjörlega fyrirséð og í raun hunsað í meðhöndlun þingsins í fjárlögum ársins 2017 að kostnaður vegna þessa málaflokks yrði miklu meiri á árinu 2017 en ráð var fyrir gert. Um það var rætt við afgreiðslu fjárlaga og um það var rætt og fjárlaganefnd vöruð við á sínum tíma. Það var alveg ljóst að það var stóraukið innflæði hælisleitenda og algjörlega óraunhæft að gera ráð fyrir því að kostnaður ársins 2017 yrði minni en á árinu 2016, eins og komið hefur á daginn, hann reyndist umtalsvert meiri, en það var ekkert ófyrirséð í því. Einhverra hluta vegna kaus framkvæmdarvaldið að líta fram hjá augljósum óhjákvæmilegum kostnaðarauka á árinu 2017 við fjárlagagerðina sjálfa. Það er einmitt það sem ég er að tala um þegar kemur að þeim óvönduðu vinnubrögðum sem svona þættir leiða af sér. Það er hægt að treysta á það að þingið muni afgreiða og redda málunum í fjárauka, eins og hefur alltaf verið gert og eru einmitt þau vinnubrögð sem verið er að reyna að breyta með lögum um opinber fjármál. Það sama má segja varðandi t.d. þróun örorkunnar. Það var fyrirséð við afgreiðslu fjárlaga 2017 að það var mjög varlega áætlað varðandi mögulega aukningu eða nýgengi örorku miðað við þá þróun sem verið hefur á undanförnum árum. Það kemur á daginn að það reyndist allt of naumt skammtað og þingið núna þvingað til þess að bregðast aftur við í fjárauka. Fleiri þætti mætti nefna, eins og útgjöld til vegagerðar. Sú útgjaldaaukning var rædd í síðustu ríkisstjórn. Ég stóð alltaf í þeirri meiningu að verið væri að ráðstafa því svigrúmi sem er í fjárlögunum, því útgjaldasvigrúmi eða varasjóði, til aukinnar áherslu í vegagerð, enda eru þetta ekki ófyrirséð eða óhjákvæmileg útgjöld. Þetta er ákvörðun um að gera meira en gert hafði verið ráð fyrir í fjárlögum. Þar af leiðandi á þetta ekki heima í fjárauka. Þetta á heima í ráðstöfun varasjóðs fjárlaga ársins. Það má velta fyrir sér því sama í sambandi við lyf. Í þeirri þenslu eða útgjaldaaukningu sem verið hefur í lyfjakostnaði á undanförnum árum var gert ráð fyrir því að lyfjakostnaður myndi lækka verulega á núlíðandi ári frá árinu 2016 í fjárlagagerðinni. Hér virðist vera veruleg vanáætlun af hálfu framkvæmdarvaldsins í skjóli þess að því verði reddað í fjárauka, enn og aftur. Fleira mætti tína til og ýmsar fjárhæðir talsvert lægri en nefndar eru því að hér eru ekki fjárhæðir af lægri gerðinni, 3 milljarðar í lyfjakostnaði, 2,5 milljarðar í útlendingamálum, um 3 milljarðar í almannatryggingum og svo mætti áfram telja. Ég endurtek að ég get heils hugar fallist á að 8 milljarða aukin vaxtagjöld ársins 2017 vegna snemmbúinna uppgreiðslna á skuldum ríkissjóðs séu óvænt og ófyrirséð, ég segi ekki óhjákvæmileg en æskileg útgjöld, af því að þetta sparar okkur fjármuni fram í tímann, og fullkomlega eðlilegt að slík útgjöld komi inn í fjáraukann. En ég held að fæst af því sem er tínt til annað standist þetta próf sem á að standast, að þetta sé ófyrirséð og óhjákvæmilegt. Þarna verðum við að fá miklu betri rökstuðning af hálfu framkvæmdarvaldsins, hvenær ákvarðanir um þessi útgjöld voru tekin, rökstuðninginn að baki því, hvernig reynt var að komast hjá því að þetta félli til á þessu ári ef þess var kostur, af hverju ekki var gripið til þess varasjóðs sem framkvæmdarvaldinu er úthlutað af hálfu þingsins til þess að mæta ófyrirséðum, óhjákvæmilegum útgjöldum á árinu. Það veitir framkvæmdarvaldinu ekkert aðhald ef það á að geta geymt varasjóðinn eins og sparibauk, líkt og kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra, fram á síðasta dag árs. Til hvers er þessi varasjóður ef honum er ekki ætlað að mæta óvæntum og ófyrirséðum útgjöldum? Það mun ekkert breyta vinnubrögðunum ef framkvæmdarvaldið þarf aldrei að axla neina ábyrgð, aldrei að grípa til neinnar hagræðingar eða niðurskurðar á móti auknum útgjöldum, heldur getur alltaf haldið áfram sömu vinnubrögðum og hingað til, að þessu sé smellt í fjáraukann þegar vel gengur og ljóst er að stefnir í góðan afgang af ríkissjóði. Það hjálpar okkur ekki að ná tökum á stöðugri útgjaldaþenslu og stöðugri framúrkeyrslu úr bæði fjárlögum og svo aftur í ríkisreikningi né heitir á góðan árangur í þeim efnum. Ég held þegar maður horfir til þessara vinnubragða, þegar maður horfir til þess hvernig er staðið að fjárlagavinnu nýrrar ríkisstjórnar þar sem öll markmið ríkisfjármálanna í hagstjórn eru þverbrotin, þá sé spurningin þessi: Til hvers var farið í endurskoðun á lögum um opinber fjármál ef stendur hvort eð ekkert til að vinna eftir þeim, ef stendur ekki til að vinna neitt í anda þess verklags sem þar er fyrirskrifað? Þar er einmitt verið að auka festu í ríkisfjármálunum, auka sjálfbærni í ríkisfjármálunum og tryggja að hin stöðuga framúrkeyrsla, hin stöðuga stjórnlausa útgjaldaaukning, mundi ég segja, á köflum á ríkissjóði sé beisluð. Það gerist ekki í þessu. Það er alveg augljóst þegar kemur t.d. að útgjaldaþenslu fjárlaganna fyrir árið 2018 að þar er hagstjórnarsjónarmiðunum hikstalaust kastað fyrir borð um leið og það hentar ekki pólitískum meiri hluta á hverjum tíma, sem þýðir að lögin eru algjörlega marklaus. Það bætta verklag sem þar er fyrirskrifað er algjörlega marklaust, það er ekkert verið að vinna eftir því. Þess vegna held ég að við verðum að taka mjög alvarlega þegar fjárauki sem þessi kemur inn með slíku lagi. Unnið er eftir gamla laginu, enn og aftur. Hið augljósa verklag sem hefði átt að vera er að við ákvarðanir stjórnvalda um aukin útgjöld, af því að margt af þessu eru ákvarðanir um aukin útgjöld, sé fyrst gengið á varasjóð, það sé ekki nema í þeim tilvikum þar sem er alveg augljóst að þetta er af þeirri stærðargráðu, svo ófyrirsjáanlegt, svo óhjákvæmilegt eða æskilegt, eins og í tilfelli uppgreiðslu skulda, að með slíka liði er farið í fjárauka. Annars verður aldrei neitt aðhald á framkvæmdarvaldinu. Það verður í rauninni áfram kerfisbundið hægt að vanáætla útgjöld sem framkvæmdarvaldið getur treyst á að þingið muni síðan redda í umræðum um fjárauka þegar þar að kemur. Ég man að í 1. umr. um þetta breytta verklag var talað um og vonir stóðu til að fjáraukinn heyrði sögunni til, það myndi ekki þurfa að grípa til hans nema endrum og sinnum í neyðartilvikum, en hér sitjum við eða stöndum, alla vega sá sem hér stendur, og ræðum enn og aftur fjáraukalög af nákvæmlega sambærilegu umfangi og áður. Það er engin breyting. Þess vegna held ég að við verðum að skoða gaumgæfilega, og þar er alvarlegt hversu naumur tími okkur er skammtaður, hvers eðlis þessi útgjöld eru, hversu óhjákvæmileg þau eru og hvenær ákvarðanir um þau voru teknar, því að alla vega að því marki sem ég þekki til finnst mér ýmislegt hafa bæst í frá þeim umræðum sem áttu sér stað í fyrri ríkisstjórn sem ég get ekki betur séð en séu af nákvæmlega sama toga og áður. Það er verið að nýta góða afkomu ríkissjóðs til þess að spýta í hér og þar, græja hitt og þetta á síðustu metrunum og smella því inn í fjáraukann þótt jafnvel sé ekki búið að semja um eða komin á nein varanleg skuldbinding. Það er ámælisvert og vonandi, og ég tek undir orð hv. þingmanns sem hér stóð á undan, heyrir það sögunni til. Vonandi verður þetta í síðasta sinn sem við stöndum frammi fyrir fjárauka af þessu tagi.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir þann meginboðskap sem hv. þingmaður er með um það að við verðum að færa okkur yfir í breytt verklag. Ég er hins vegar ekki sammála því að þetta sé til vitnis um það að við höfum engu breytt. Ég vísa til þess að við höfum á árinu 2017 tekið frá marga milljarða í varasjóð, um 7 milljarða ef ég man rétt, sem hefur einungis að hluta til verið nýttur en hefði ella nýst á móti mörgum þessara mála hér. Meðal ástæðnanna fyrir því að hann hefur ekki verið nýttur er sú að við erum að reyna að auka gagnsæið í því hvað er verið að gera og fela þinginu að koma að málinu með því að koma með það hingað. Síðan hefur líka þótt varlegra að gera það þannig vegna þess að við höfum til að mynda staðið í kjaraviðræðum við 17 aðildarfélög BHM frá því í haust og höfum þurft að gera ráð fyrir því að mögulega næðist niðurstaða í þeim viðræðum með afturvirkni frá því í september. Sömuleiðis vorum við bara í dag að ganga frá launaskriðstryggingunni fyrir opinberu starfsmennina. Það er eitthvað sem við þurfum að horfa til varðandi það að nýta varasjóðinn í. Ég nefni þessi dæmi. Síðan bendi ég líka á stóru liðina í frumvarpinu. Ef við skoðum stóru liðina þurfum við að spyrja okkur örfárra spurninga. Í fyrsta lagi: Hefðum við átt að sjá þetta fyrir? Það má segja það mögulega með hælisleitendur, ég get alveg tekið undir með mönnum þar. En á þetta þá ekki heima hér ef það var vanáætlað, eða hefðum við átt að skutla því inn á næsta ár? Ég er ekki viss um það. Í öðru lagi: Hefðum við átt að gera ráðherrunum að fara í ráðstafanir til þess að skera niður útgjöldin? Spyrjum þeirra spurning t.d. varðandi lyfin sem eru 4 milljarðar í þessu máli. Var krafan sú að fagráðherrann stöðvaði afhendingu lyfja, drægi úr afhendingu lyfja? Ef ekki, þá sitjum við uppi með slíkan kostnað hér.
Frú forseti. Það er alveg rétt að ef útgjöld eru vanáætluð í fjárlagagerðinni þá er viðbúið að við því þurfi að bregðast með einhverjum hætti og sum þeirra eru einmitt þess eðlis eins og útgjöld til almannatrygginga að það er alveg augljóst að þar verður ekki auðveldlega skorið niður á móti. Ef fjölgun í hópi ellilífeyrisþega er meiri en gert var ráð fyrir þá er einfaldlega skuldbinding um að greiða lögbundin réttindi. Það sama á við um öryrkja. Ég get alveg skilið vandann sem menn standa frammi fyrir þegar lyfjakostnaður reynist miklu hærri en áætlað var. Ég held að ekkert okkar vilji neita fólki um nauðsynleg lyf. En það breytir því ekki hins vegar og ég ítreka orð mín um að það er einmitt ástæðan fyrir því að það á að beita varasjóðnum fyrst. Þegar framkvæmdarvaldið tæmir varasjóðinn sinn verður kannski gerð betri áætlun í fjárlagavinnunni á hverjum tíma. Það er kannski aðhaldið sem verið er að leita eftir, að varasjóðurinn sé ekki geymdur eins og sparibaukur fram á síðustu stundu. Varðandi forsendur á þessum síðustu vikum og fram undan á næstu mánuðum, t.d. varðandi kjarasamningagerð, þá er auðvitað gert ráð fyrir ákveðnum verðlagsforsendum fyrir árið í heild, þar með talið samningsbundnum hækkunum. Hér er því ekki um annað að ræða en að þær hafa ekki komið til framkvæmda enn þá og það ætti að hafa verið gert ráð fyrir þeim í fjárlögum þannig að þar ættu vissulega ekki að vera óvæntir liðir á ferðinni. Ég ítreka að ég fagna því mjög t.d. þegar verið er að greiða upp skuldir, sérstaklega jafn óhagstæð lán og hér um ræðir, hraðar en þurfti og finnst sjálfsagt að þingið taki slík mál til afgreiðslu í fjárauka. En ég set veruleg spurningarmerki við margt af hinu. Ég óttast að hér séum við enn og aftur að horfa á að verið sé að læða ýmsu með á síðustu metrunum sem hefði með réttu átt að heita breytingartillaga við fjárlagafrumvarp ríkisstjórnar fyrir árið 2018.
Virðulegi forseti. Ef við færum þá leið að segja að það sem tengist uppkaupum á skuldabréfaflokkunum væri tekið til hliðar þá værum við með u.þ.b. 16 milljarða fyrir framan okkur. Ef við myndum síðan segja að það væri ekkert óeðlilegt að draga frá það sem er óráðstafað í varasjóðnum, sem var einmitt hugsaður fyrir sambærileg mál og gætu komið inn í fjáraukalagafrumvarp, þá erum við komin mjög nálægt 10 milljörðum. Ef við horfum á þetta þannig að þar af séu 4 milljarðar í lyf og lækningavörur og 2 milljarðar í hælisleitendur þá erum við komin með töluna niður í 4 milljarða, eitthvað svoleiðis. Af þeim 4 milljörðum eru síðan mörg tilefni sem augljóslega var ekki hægt að koma í veg fyrir. Ég hef rætt hér um almannatryggingar í sambandi við það. Ég held að ef maður skoðar þetta með þessum hætti þá séu lausatökin ekki þau sem ætla má af heildarfjárhæðunum sem eru hérna undir. Ég ætla hins vegar ekkert að fara út í mikinn ágreining við menn sem halda því fram að sum málin í þessu frumvarpi gefi ekki alveg augljóslega tilefni til fjáraukalagabeiðni. Þá er ég kannski sérstaklega að vísa til samgöngumálanna, en það er byggt á ákvörðun fyrri ríkisstjórnar að fara í frekari framkvæmdir á árinu vegna ástands sem var að skapast á vegum úti af komum ferðamanna sem voru fleiri en menn sáu fyrir og umfram spár. Síðan eru önnur tilvik hér sem tengjast ákvörðunum sem hafa verið teknar yfir árið jafnt og þétt. Ég held að heilt yfir sé frumvarpið alls ekki dæmi um að það séu lausatök í ríkisfjármálaframkvæmdinni, en það má kannski frekar setja spurningar fram um það hvort við höfum fundið rétta taktinn [[Forseti hringir.]]varðandi samspil fjáraukalaga og varasjóðs.
Frú forseti. Ég held að ég geti a.m.k. verið sammála hæstv. fjármálaráðherra að við höfum ekki fundið taktinn varðandi nýtingu varasjóðs. Það er kannski kjarni máls í þessu. Umgjörð laganna um opinber fjármál er einmitt ætlað að veita framkvæmdarvaldinu aðhald við útgjaldastjórn sína. Við verðum auðvitað að hafa í huga að hér er býsna stór rekstur undir. Þetta er 800 milljarða kr. rekstur. Á endanum ef við förum í gegnum þetta eins og hæstv. fjármálaráðherra þá getum við sagt við erum með 24 milljarða. Ef við tökum 8 milljarða til hliðar, við erum sammála um að þetta eigi heima í fjárauka, þar standa 16 milljarðar eftir. Þar á móti stendur 9 milljarða varasjóður, þá eru 7 milljarðar eftir. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Er til of mikils mælst af framkvæmdarvaldinu að geta stillt sig af varðandi þetta prósent sem út af stendur, ef það er rétt innan við prósent? Eigum við að spyrja t.d. úr því við erum komin fram úr varasjóðnum: Ætlum við þá að semja við bændur núna eða ætlum við að geyma það fram yfir áramót? Fórum við kannski aðeins of geyst í útgjaldaáætlunina í samgöngum, ættum við kannski aðeins að slá af þar? Svo mætti áfram telja. Það er auðvitað fjöldi liða í fjárlögunum sem eru ekki algjörlega óhjákvæmileg skuldbundin útgjöld heldur er hægt að fresta ef önnur útgjaldaáform reynast hærri. Það er auðvitað markmið laganna um opinber fjármál, líkt og fyrirtæki þurfa mjög gjarnan að fara í sínum eigin rekstri, heimili þurfa að gera í sínu heimilisbókhaldi, að grípa til aðhaldsaðgerða á móti þegar ljóst er að það er framúrkeyrsla á einhverjum öðrum sviðum. Það er auðvitað þangað sem við viljum komast.
Frú forseti. Ég er mikið til sammála því sem fram kom í máli hv. þm. Þorsteins Víglundssonar, en ég hjó þó eftir því í máli hans að hann virtist vera tilbúinn til þess að gefa meiri séns hvað varðar aukningu í fjármagnskostnaði en í öðrum liðum, þ.e. að það væri einhvern veginn réttlætanlegra af því að það væri æskilegt. Þá langar mig til þess að spyrja í ljósi þess að krafan í lögum um opinber fjármál er að það sem fram kemur í fjáraukalögum skuli vera „tímabundið, ófyrirséð og óhjákvæmilegt“. Það var kannski ekki óhjákvæmilegt heldur bara æskilegt, eins og fram kom í máli hv. þingmanns. Er það nóg til þess að réttlæta þetta? Er þetta æskilegt frekar en t.d. að auka í lyfjakostnað eða laga vegi, sem rætt hefur verið? Mér finnst það ekki vera æskilegra en að fólk fái lyf og að fækka holum í vegum. Það væri gaman að heyra um það frá hv. þingmanni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Stutta svarið er já, ég geri skýran greinarmun þarna á milli af þeim sökum að hér er verið að greiða niður skuldir hraðar en ráð var fyrir gert. Það eykur svigrúm okkar fram veginn varðandi hin vaxandi útgjöld til velferðarkerfisins, sem er alveg fyrirsjáanlegt að mun halda áfram að vaxa. Við þurfum að gæta aðhalds þar líka. Með lýðfræðilegri þróun, öldrun þjóðarinnar o.s.frv., er alveg ljóst að alltaf verða gerðar meiri og meiri kröfur til félagsþjónustunnar og heilbrigðiskerfisins og þar af leiðandi verður aukinn kostnaður þar. Ég tel fullkomlega réttlætanlegt og raunar æskilegt að þegar tækifæri skapast til að greiða skuldir hraðar niður með tilheyrandi vaxtasparnaði inn í framtíðina sé það tækifæri nýtt. Í þessu tilfelli sérstaklega má hafa það í huga að hér er um að ræða erlendar skuldir ríkissjóðs fyrst og fremst. Gengið er okkur hagstætt núna til þess að greiða þær upp. Þær stóðu réttara sagt allar á mjög háum vaxtakjörum, þannig að þetta voru með okkar dýrustu lánum. Ég tel það því mjög eðlilegt þegar stjórnvöld sjá tækifæri til að greiða upp slíkar skuldir og hafa svigrúm til að það sé gert. Þó svo að það kosti aukin útgjöld á því ári sem það er gert er alveg ljóst að í því felst skýr og klár útgjaldasparnaður á árunum á eftir. Það er ekkert annað en fyrirframgreiðsla þeirra vaxta sem þarna eru undir. Þess vegna finnst mér algjörlega forsvaranlegt og raunar æskilegt að það sé gert og stjórnvöld leiti þá heimilda þingsins í fjárauka til þess að fá leyfi fyrir þeim auknu vaxtaútgjöldum.
Frú forseti. Ég er pínulítið hissa á þessu svari vegna þess að í mínum huga myndu lyfin einmitt nýtast til þess að lækna fólk hraðar en annars væri. Það gæti sparað okkur töluverðan kostnað í heilbrigðiskerfinu síðar. Og ef við lögum vegina gæti það komið í veg fyrir einhver slys sem myndu þá spara okkur bæði í heilbrigðiskerfinu og annars staðar. Í rauninni erum við þarna komin út í vangaveltur um það hvað telst vera æskilegt í heimspekilegum umræðum um óhjákvæmileika. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að laga vegina, en ég held að það sé ekki óhjákvæmilegt að stofna til nýrra ríkisskulda, sem er það sem gert hefur verið hér í þeim tilgangi og þeirri vegferð að lækka ríkisskuldir. Það er hið besta mál að kaupa upp þessar skuldir og greiða þær niður, eins og gert hefur verið upp að því marki sem fjárlög og fjárheimildir leyfa. Við höfum verið með töluvert betri útkomu úr ríkissjóði núna en áður. En það er ekki alveg augljóst að við hefðum endilega þurft að fara 8,1 milljarð fram yfir og 100.000 kr. betur. Ef við hefðum lagt aðeins minni áherslu á að kaupa upp skuldir og halda okkur innan þess ramma hefði það ekki verið óhjákvæmilegt. Ég átta mig bara ekki á forgangsröðuninni.
Frú forseti. Eitthvað finnst mér hv. þingmaður hafa misskilið forgangsröðun mína í ríkisútgjöldum. Ég lýsi ekki þessum tveimur hlutum, auknum útgjöldum til lyfjakaupa eða uppgreiðslu skulda sem einhverju andstæðu vali. Þvert á móti. Hér er staðan bara mjög einföld, sér í lagi varðandi uppgreiðslu fyrra skuldabréfsins, dollaraskuldabréfsins sem greitt var upp í sumar. Þá var til fjármagn í ríkissjóði sem setur það á umtalsvert lægri vexti en viðkomandi skuldir til þess að greiða þær upp. Gengisstaðan var hagstæð til þess að greiða það upp. Þá finnst mér það bara vera hrein og klár almenn skynsemi og mjög æskilegt, raunar líka í hagstjórnarlegu tilliti, að nýta þann tímapunkt þegar svona mikið og sterkt innflæði er af gjaldeyri inn í landið að ríkissjóður noti það svigrúm til þess að hraða niðurgreiðslu á erlendum skuldum sínum. Það eykur á jafnvægið í hagkerfinu og er skýr og klár almenn skynsemi. Fjármagnið var til, það var ekki vandamálið. Ég samþykki það fullkomlega að komið sé með slíka útgjaldaheimild inn í fjáraukalög, en það er ekki andstætt vali við aðrar útgjaldaákvarðanir ríkissjóðs heldur þvert móti er bara verið að segja: Þetta er skynsamlegt. Spörum okkur tíma til lengri tíma litið. Lækkum verulega vaxtakostnaðinn okkar. Við erum hvort eð er með þessa peninga á talsvert lægri vöxtum á einhverjum innlánsreikningum í Seðlabanka í dag. Í mínum huga er ég alls ekki að gera uppgreiðslu skulda mikilvægari en t.d. vegagerð og lyfjakaup. Þvert á móti segi ég: Sparnaðurinn sem þetta leiðir af sér inn í framtíðina eykur svigrúm okkar til framkvæmda í vegakerfinu eða til umbóta í velferðarkerfinu.
Frú forseti. Ég ætla ekki að fara mjög djúpt ofan í frumvarp til fjáraukalaga þar sem aðrir þingmenn hafa gert því nokkuð góð skil. Það eru þó nokkur atriði sem ég ræddi um við hv. þm. Þorstein Víglundsson rétt áðan sem tengjast fjármagnskostnaði og þeim 8,1 milljarði aukalega sem varið er í það. Það er ekki endilega óhjákvæmilegt að fara í þá aukningu. Keyptur var hluti útgefins láns, sem var 877 millj. bandaríkjadollara virði, svo var bætt við 31 millj. bandaríkjadollara í kjölfarið í október. Þá eru eftir, ef ég misreikna mig ekki, um 91 millj. kr. bandaríkjadollara til eða frá, sem eru eftirstöðvar skuldarinnar. Mér hefði þótt eðlilegt að aðeins minna fé hefði farið í þessi uppkaup til þess að við héldumst innan rammans um opinber fjármál. Þó svo að það sé mjög æskilegt að lækka vaxtagjöld - og ég er fullkomlega sammála rökum hv. þm. Þorsteins Víglundssonar varðandi það að þetta bæti stöðu ríkisfjármála til lengri tíma - er það samt ekki heimilað innan ramma um opinber fjármál. Við gætum kannski bætt við inn í lög um opinber fjármál orðinu „æskilegt“; ef eitthvað telst nægilega æskilegt skulum við heimila það í fjáraukalögum. Það vekur engu að síður aðra spurningu hjá mér sem mér þætti áhugavert að fá svar við frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Í þessari niðurgreiðslu og svo með nýju láni upp á 500 millj. evrur sem tekið var í byrjun desember, sem er um 61,6 milljarðar kr., er í rauninni verið að minnka vaxtabyrði ríkissjóðs töluvert mikið, sem er alveg frábært. En að sama skapi hækkar það í raun skuldir ríkissjóðs að einhverju leyti. Það er algjörlega í samræmi við það sem ég hef hvatt til í langan tíma, en áherslan virðist alltaf frekar hafa verið á að borga niður skuldirnar óháð því hvaða vaxtaábati yrði af því. Mig langar til þess að forvitnast um hvort það sé til marks um að nú sé það að lækka vaxtabyrði ríkissjóðs kannski orðið að aðalatriðinu, sem er bara frábært og ég myndi bara fagna því, eða hvort þetta er einhver önnur nálgun sem ég átta mig ekki alveg á í samhengi við þessar 500 millj. evrur. Fram kom í máli hv. þm. Þorsteins Víglundssonar að nú væri gengið mjög hagstætt til þess að greiða niður erlendar skuldir. En nú er gengið einmitt alveg sérlega óhagstætt til þess að stofna til nýrra erlendra skulda. Því er forvitnilegt að fá að vita hvers vegna ákveðið var að taka lán í evrum frekar en að gefa hreinlega út skuldabréf í íslenskum krónum, sem hefði væntanlega borið hærri vexti vegna þess að við erum föst í hávaxtastefnu hér á landi. Það hefði þó þá ótvíræðu kosti að skapa okkur ekki gengisáhættu. Allt þetta helst svolítið í hendur vegna þess að nú horfum við fram á það í fjáraukalagafrumvarpinu að nú eiga sér stað miklar breytingar á ríkisskuldum. Ég fylgist mjög náið með þróun þeirra inni á hinum frábæra vef lanamal.is. Þessar breytingar eru einhvern veginn ekki alveg eins og ég hefði búist við. Ég á til að mynda erfitt með að skilja hvernig það endar í 8,1 milljarði umfram það sem gert var ráð fyrir í fjárlögum samhliða því að vaxtagjöld ríkissjóðs lækka um 4,079 milljarða kr. Ég get ímyndað mér hvernig þetta virkar, en það væri gott hreinlega að fá að heyra hvernig þetta liggur og hvernig þetta er sett saman. Að lokum langar mig að nefna eitt sem fram kom í máli hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar áðan varðandi greininguna. Nú hefur verið ansi mikið tilefni til þess að kvarta yfir gæðum greiningarlíkana á bæði útgjöldum og tekjum og gangi hagkerfisins almennt. Við erum í rauninni bara með eitt greiningarlíkan fyrir hagkerfið í heild. Það tekur ekki tillit til tilvistar ríkisfjármála og ríkisútgjalda, sem er ákveðinn galli þegar við erum að tala um svo stóran hluta af heildarhagkerfinu, að breytingar þar endurspeglist ekki með fullnægjandi hætti í greiningarlíkaninu. Mig langar til þess að nota tækifærið til að hvetja til þess að farið verði í þá vinnu í fjármálaráðuneytinu að smíða betri líkön sem verði almennt aðgengileg okkur þingmönnum og jafnvel almenningi, og hafa þar með jafnvel aðeins betra spágildi en það líkan sem fyrir er. Það er raunveruleiki að það er erfitt að spá fyrir um útgjöld, það er erfitt að spá fyrir um framtíðina. Það er nánast ógerningur. Með því að vera með nægilega fullkomin líkön getum við alla vega reynt að nálgast raunveruleikann aðeins betur og vonandi með meira forspárgildi og jafnvel einhvern tímann endað á ári þar sem ekkert fjáraukafrumvarp þarf að koma fram, sem eru kannski draumórar af minni hálfu. En við sjáum til.
Virðulegi forseti. Örstutt um lánamálin. Við höfum gefið út skuldabréfaflokk í dollurum. Þeir sem héldu á þeim bréfum áttu rétt á að fá vaxtagreiðslur á næstu árum. Með því að bjóðast til þess að kaupa upp bréfin þarf í raun og veru að greiða strax vextina sem hefðu fallið til á næstu árum og þannig kemur til þessi mikla gjaldfærsla á árinu 2107. Það er engin sérstök uppgreiðsluheimild í bréfunum heldur eru þau í raun og veru keypt í heilu til baka. Ég veit ekki hvort gengið sé eitthvað sérstaklega hagstætt eða ekki til þess að greiða upp erlendar skuldir, en það er hins vegar rétt sem kom fram hjá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, það hefur verið töluvert gjaldeyrisinnstreymi þannig að gjaldeyrisstaðan hefur verið ágæt. Það má segja að við séum að leggja áherslu á tvennt, af því að spurt var um það, annars vegar á það hvort við leggjum kannski meiri áherslu á að lækka vaxtabyrðina en að laga skuldastöðuna. Ég held að við séum að leggja áherslu á hvort tveggja. Við horfum á skuldamarkmiðið sem er að halda skuldum ríkissjóðs undir 30%, þ.e. skuldum hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga. Við gerum grein fyrir því í fjármálastefnunni hvernig við sjáum skuldahlutföllin halda áfram að lækka niður fyrir 30% og í áttina að 20%. Það verður vaxtasparnaður, það er alveg rétt. Það er gríðarlega mikill ávinningur af því. En tilgangurinn með útgáfunni er ekki bara að spara vexti og greiða upp skuldir heldur er nýja útgáfan ætluð til þess að sýna að landið hefur traust. Við fáum markaðsaðgang. Við ryðjum brautina fyrir aðra stóra ríkisaðila eða íslenska aðila á einkamarkaði inn á markaðinn á góðum kjörum. Við tökum þarna lán sem við getum nýtt til að [[Forseti hringir.]]styrkja gjaldeyrisvaraforða þjóðarinnar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þessi svör. Þetta útskýrir langflest af því sem mig langaði til þess að vita og sérlega er áhugavert með að ríkið sé í rauninni að signera, með leyfi forseta, þessa vondu slettu, út í heim að við höfum lánstraust sem er mjög gott. Vegna forgangsröðunarinnar er aftur á móti spurning hvort vegi þyngra, lækkun vaxtakostnaðar eða lækkun skulda. Áherslan á hvort tveggja er allt í lagi, ég get alveg samþykkt það, en hvort myndi vega þyngra í huga hæstv. ráðherra ef til þess kæmi að það þyrfti að velja milli þeirra kosta og þeir væru í rauninni jafn góðir eða slæmir?
Virðulegi forseti. Mér finnst þetta bara svo nátengd atriði. Eftir því sem maður skuldar meira eykst vaxtabyrðin. Það er almennt miðað við þau markaðskjör sem eru á hverjum tíma en hins vegar geta menn lækkað vaxtabyrði sína með endurfjármögnun. Við erum í raun akkúrat að gera það með erlenda lánið. Í erlenda láninu leggjum við ekki megináherslu á skuldalækkunina. Við leggjum megináherslu á betri vaxtakjör. Það á við um evrulánið. Í dollaraláninu drögum við hins vegar úr erlendri skuldsetningu. Þar erum við komin inn á hluti sem tengjast einfaldlega því hversu stóran gjaldeyrisforða við þurfum að byggja upp. Hversu mikið á ríkið að skuldsetja sig til að byggja upp slíkan forða? Það væri gaman að taka sérstaka umræðu um allt þetta. Það má t.d. spyrja sig hvernig símtalið sem átti sér stað á sínum tíma og var birt fyrir ekki löngu síðan, á milli þáverandi forsætisráðherra og seðlabankastjóra Íslands, hefði farið ef í Seðlabankanum hefði verið sá sjóður sem þar er núna. Hvaða ákvörðun má ætla að við hefðum fengið við þær aðstæður sem sköpuðust ef menn hefðu á þeim tíma haft úr 600 milljörðum að spila til að reyna að bjarga bönkunum? Það er nefnilega ekki alveg sjálfgefið að það sé skynsamlegt að byggja upp endalaust stóran gjaldeyrisvaraforða nema það sé þeim mun skýrara í hvaða tilgangi megi mögulega ráðstafa honum.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessar athugasemdir. Þetta síðasta sem kom fram í máli hæstv. ráðherra er í rauninni tilefni í miklu dýpri umræður um eðli gjaldeyrisvaraforða og tilgang hans. Mér þætti áhugavert að reyna að eiga það samtal einhvern tímann kannski í sérstökum umræðum eða þess háttar vegna þess að það má alveg spyrja um tilgang stórs gjaldeyrisvaraforða og ekki síst kannski í ljósi þess að það heyrðist frá Seðlabankanum fyrir ekki mörgum mánuðum að núna væri verið að draga úr áherslunni á að byggja upp stóra gjaldeyrisvaraforðann. Þetta vekur eiginlega margar nýjar spurningar hjá mér en ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með frumvarpinu er horfið frá fyrra launaákvörðunarfyrirkomulagi þar sem ráðherra var falið að ákvarða grunnlaunaflokk og undirflokk starfa forstöðumanna ríkisstofnana sem og forsendur fyrir greiðslu viðbótarlauna og þess í stað lagt til að ráðherra eða sérstök starfseining á ábyrgð fjármála- og efnahagsráðherra ákvarði föst laun fyrir dagvinnu í samræmi við grunnmat starfs viðkomandi forstöðumanns, ákvarði önnur laun er starfinu fylgja, ákvarði forsendur viðbótarlauna og ákvarði önnur starfskjör. Breytingarnar samkvæmt frumvarpi þessu eru til komnar vegna álitamála sem hafa komið upp í tengslum við samspil launaákvarðana forstöðumanna og ákvörðunar eftirlauna til þeirra sem nýta sér svokallaða eftirmannsreglu í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Eftirlaun samkvæmt þeirri reglu ákvarðast af þeim föstu launum fyrir dagvinnu sem greidd eru fyrir viðkomandi starf og því mikilvægt að greint sé á milli við launaákvarðanir forstöðumanna hvað teljist til launa fyrir dagvinnu og hvað til launa vegna annars. Að óbreyttu myndu eftirlaun þessa hóps hækka um rúmar 38 millj. kr. á mánuði og hækka mat á lífeyrisskuldbindingum B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins um 2.000 millj. kr. miðað við stöðuna í árslok 2016. Sú hækkun myndi að auki leiða til 0,27% hækkunar á vísitölu dagvinnulauna opinberra starfsmanna. Samtals áhrif til hækkunar á áföllnum lífeyrisskuldbindingum B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins á verðlagi í árslok 2016 eru metin sem 4,7 milljarðar kr. eða sem nemur 0,84% af áföllnum lífeyrisskuldbindingum B-deildar sjóðsins. Til að bregðast við þessu og koma í veg fyrir auknar lífeyrisskuldbindingar er því nauðsynlegt að breyta aftur 39. gr. a laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og nú á þann veg að þar verði kveðið á um, með sambærilegum hætti og í lögum um kjararáð, að við launaákvörðun forstöðumanna verði greint á milli hvað teljist til fastra dagvinnulauna og hvað annarra launa. Það er rétt að ítreka að framangreindar breytingar á 39. gr. a í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins skerða ekki réttindi þeirra sem taka eftirlaun samkvæmt eftirmannsreglu heldur tryggja þeim áfram sama rétt og þeir nutu er kjararáð ákvarðaði laun þeirra eftirmanna. Af þessu leiðir að frumvarpið hefur ekki kostnaðarauka í för með sér fyrir ríkissjóð. Við þetta má bæta því að þetta mál, eins og 39. gr. a sem hér hefur verið rædd, á sér allt uppruna í þeirri breytingu á lögum um kjararáð sem við ákváðum á Alþingi fyrir ekki löngu þar sem þessir hópar voru þá teknir undan kjararáði. Við festum þá í lög hvernig ætti að ákvarða þeirra réttindi í framtíðinni, kaup og kjör. Nú er sem sagt komið í ljós að við útfærslu á lagagreininni reka menn sig á að lög um þetta efni eins og við afgreiddum þau héðan kallast ekki vel á við eftirmannsreglu Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins í B-deild. Þannig má rekja þetta mál aftur til breytinga á lögum um kjararáð. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari.