Eins og kynnt var formönnum þingflokka fyrr í vikunni og forsætisnefnd hefur samþykkt verður þingfundadegi miðvikudaginn 27. febrúar í næstu viku breytt í nefndadag.
Herra forseti. Í umræðum hér í gærkvöldi og í viðræðum við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur notaði ég óviðurkvæmilegt orðalag sem ég vil af sama stóli biðja hv. þingmann velvirðingar á. Það er svo, eins og við vitum öll, að okkur ber að umgangast hvert annað í þessum sal af kurteisi og virðingu. Upp á hvort tveggja skorti í mínu tilfelli í gærkvöldi. Ég endurtek afsökunarbeiðni mína til hv. þingmanns og þakka forseta fyrir það tækifæri að fá að koma hingað upp og flytja þetta héðan úr þessum stól.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, utanríkisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Forseti. Ríkisstjórnin og hæstv. fjármálaráðherra fyrir hennar hönd hafa kynnt innlegg sitt í stöðuna á vinnumarkaðnum. Þeim tillögum hefur ekki verið fagnað, a.m.k. af fulltrúum og forystumönnum verkalýðshreyfingarinnar. Það vakti athygli mína að hæstv. fjármálaráðherra væri þar að tala fyrir því að aftur yrði tekin upp þrjú skattþrep, sem hann hafði útskýrt ágætlega að væri mjög óheppilegt fyrirkomulag og til þess fallið að flækja skattkerfið og gera það verra, enda var skattþrepum fækkað í tvö nýverið. Það vakti líka athygli, eiginlega furðu mína, að hæstv. fjármálaráðherra skyldi tala fyrir því að samsköttun hjóna yrði afnumin vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn hafði það einhvern tímann í stefnu sinni, ef ég man rétt, að virða störf heimavinnandi fólks. En þetta er búið og gert, þ.e. þessi tilkynning um þessi áform þótt að sjálfsögðu þeim hafi ekki verið hrint í framkvæmd og komi til þingsins að leysa úr því ef ríkisstjórnin sýnir áfram vilja í þá veru. Ég ætlaði ekki að spyrja um þessi atriði, heldur að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort til greina komi af hans hálfu að fara í viðræður við forystumenn launþegahreyfingarinnar og atvinnurekenda um framtíðarfyrirkomulag fjármálakerfisins og hvort það geti þannig orðið einhvers konar grunnur að sátt á vinnumarkaði, enda hafa ýmsir aðilar, einkum úr verkalýðshreyfingunni, lýst því að þeir væru tilbúnir að gera slíkar viðræður og sameiginleg áform í þeim efnum að grundvallaratriði er varðar framlag ríkisins til að leysa úr stöðunni á vinnumarkaði. Enda fátt betur til þess fallið að bæta kjör almennings í landinu og fyrirtækjanna en heilbrigðara fjármálakerfi og lægri vextir.
Virðulegi forseti. Við erum í vikunni að kynna skattalækkun fyrir launþegana í landinu þannig að þeir sem eru fullvinnandi á lægstu laununum fá mesta lækkun skattbyrði. Ég sakna þess að hv. þingmaður komi hér upp og segi: Vel gert, góð tillaga. Ríkið er að nota svigrúmið sem það hefur eftir mörg ár hagvaxtar til að teygja sig til launamanna í landinu. Ég hélt að málið snerist um það. Ég hélt að við værum sammála um að ef ríkið gæti lagt eitthvað af mörkum, fyrir utan það að lækka tryggingagjald og að koma súrefni til atvinnulífsins, þá ætti það að styðja við góða samninga á vinnumarkaði með því að hleypa súrefni þangað. Það myndi draga úr þörfinni fyrir launahækkanir, ríkið tæki á sig ákveðinn hluta, gæfi eftir af skatti sem er innheimtur í ríkissjóð. Þetta erum við að gera. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á þessu annað en að ræða um einhverjar tæknilegar útfærslur eins og tveggja eða þriggja þrepa kerfi? Virkni kerfisins er það sem skiptir máli. Þegar við felldum niður þriggja þrepa kerfið vorum við að eiga við gamla kerfið. Nú erum við að breyta kerfinu eins og það er 2019 og erum að koma með nýtt lægra skattþrep sem skilar mestum ávinningi fyrir fólk sem er í fullu starfi úti á vinnumarkaðinn. Það er það sem við erum að gera. Ég er ánægður með tillöguna að þessu leytinu til. Hún skilar rúmlega 80.000 kr., fyrir utan það sem við erum að gera í barnabótum og með sérstakri hækkun persónuafsláttar til heimilanna. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Samsköttun hjóna er ekki hætt. Persónuafsláttur er áfram millifæranlegur, en já, við erum að segja að við getum fórnað ákveðnum hluta frá þeim sem eru í hátekjuskattsþrepinu og nýtt vannýtt næsta þrep fyrir neðan til að ná meiri árangri fyrir láglaunafólk. Við erum að gera það vegna þess að við höfum verið að hlusta. Ríkisstjórnin getur auðvitað ekki borið ábyrgð á væntingum sem eru langt umfram það sem segir í fjármálaáætlun og hefur fram komið á fundum. Og væntingar t.d. um það að ríkið geti gefið eftir 20.000 kr. [[Forseti hringir.]]í tekjuskatt af 325.000 kr. launamanni eru væntingar um að ríkið gefi meira eftir en það innheimtir, vegna þess að það innheimtir ekki [[Forseti hringir.]]20.000 kr. í tekjuskatt af 325.000 kr. launum.
Forseti. Ég minni hæstv. fjármálaráðherra á að það er hann sem situr hér fyrir svörum. Það er ég sem er að spyrja hann spurninga, en ráðherra kemur hingað upp og spyr mig spurninga og svarar spurningum sem ég spurði ekki. Ég spurði hæstv. ráðherra hvort til staðar væri vilji hjá honum og eftir atvikum ríkisstjórninni, maður veit ekki hvort það fer saman, til að fara í viðræður við aðila vinnumarkaðarins um framtíðarþróun fjármálakerfisins. Kannski má kalla það nokkurs konar þjóðarsáttarviðræður á þeim grunni því að með því væri hægt að ná raunverulegum kjarabótum og það er til staðar vilji innan verkalýðshreyfingarinnar til að fara í slíkar viðræður. Það er tækifæri sem blasir við, ætti a.m.k. að blasa við stjórnvöldum, til að gera gagngerar breytingar á íslenska fjármálakerfinu núna til að það virki betur fyrir fólkið í landinu og fyrir fyrirtækin.
Virðulegi forseti. Við stöndum í miðri umræðu um endurskipulag fjármálakerfisins. Ég lagði á dögunum fram hvítbók á Alþingi. Við efndum til umræðu á þinginu. Hv. þingmaður mætti ekki til umræðunnar. Hann kom ekki í umræðuna um hvítbókina. Þar var ég mættur til þess að svara spurningum um hvítbókina og þær tillögur sem þar eru lagðar fram. Mín skoðun er sú og hefur lengi verið að ábyrg stjórn efnahagsmála skilar mestum ávinningi fyrir heimilin í landinu. Í dag fær ríkissjóður lægstu vexti á verðtryggð skuldabréf sem hann hefur í sögunni fengið. Í dag eru vextir á húsnæðislánum þeir lægstu sem þeir hafa verið, aldrei lægri raunvextir á húsnæðislánum en einmitt í dag. Við getum haldið áfram á þessari braut með ábyrgri stjórn efnahagsmála. Það að endurskipuleggja fjármálakerfið er mál sem við settum á dagskrá. Það er um það fjallað í hvítbókinni og þar eru fjölmargar tillögur sem ríkisstjórnin mun hrinda í framkvæmd og þannig fikra sig áfram eftir gríðarlega miklar breytingar á regluverki fjármálakerfisins, fikra sig áfram eftir þeirri braut að byggja upp traustara og sanngjarnara fjármálakerfi fyrir heimilin.
Virðulegi forseti. Ég er hálflömuð eftir að hæstv. fjármálaráðherra þrumaði yfir okkur áðan. Hann talaði um súrefnisflæði til þeirra sem verst eru staddir. Ég veit ekki eiginlega hvaða tregða er á þeirri slöngu en a.m.k. hlýtur það súrefni að vera illa blandað með einhverju andrúmslofti sem láglaunafólk hér kærir sig ekki um að draga að sér. Hann talar um 80.000 kr. sem eigi að setja til lægstu hópanna í samfélaginu á næstu fjórum árum, um 20.000 kr. á ári. Ég er eiginlega algjörlega orðlaus. Það er ekki eins og við séum að tala um, hæstv. fjármálaráðherra, að krefjast einhvers meira til handa þeim sem berjast í bökkum. Það er verið að tala um lágmarksréttlæti, lágmarkssanngirni, það er eingöngu verið að tala um að fólk geti lifað hérna þokkalega og náð saman endum á milli mánaða. Við hér erum með á bilinu 1,1–2 millj. kr. á mánuði og það erum við sem ákveðum hvernig þeir sem verst hafa það í samfélaginu koma til með að hafa það áfram. Mér finnst dapurlegt að standa hér og mér finnst dapurlegt að horfa upp á að hér er talað um komandi kulnun í hagkerfinu. Hér á líka hugsanlega að fara að blása til verkfalla úti í samfélaginu. Hvað mun það kosta samfélagið ef við getum ekki komið betur til móts við þá sem þurfa virkilega á því að halda? Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hvers vegna í veröldinni er endalaust verið að tala um að koma til móts við þá sem lægst eru settir og láta síðan þessa skattalækkun svokallaða ganga líka til þeirra sem hafa akkúrat ekkert með hana að gera?
Virðulegi forseti. Þegar við horfum til baka, sex til tíu ár, dregst upp sú mynd að okkur sem samfélagi hefur tekist að láta ráðstöfunartekjur þeirra sem eru í neðstu tekjutíundunum vaxa hraðar en ráðstöfunartekjur þeirra sem eru í efstu tekjutíundunum. Þetta birtist okkur m.a. í alþjóðlegum mælingum um að á Íslandi er meiri jöfnuður en annars staðar. Í þeim tillögum sem ríkisstjórnin er að kynna er ekki bara verið að tala um breytingar á tekjuskatti, sérstaka hækkun persónuafsláttar sem tók gildi um áramótin, heldur líka aukinn félagslegan stuðning, svo sem eins og lengingu fæðingarorlofs sem hefur lengi verið rætt um og vinnumarkaðurinn lagt mikla áherslu á. Við ræðum sömuleiðis um þá styrkingu sem nú er komin í gildi fyrir barnafjölskyldur. Þetta verður auðvitað að skoða út frá einstaka dæmum. Hægt er að taka dæmi af einstaklingi með tvö börn, annað undir sjö ára, sem eykur ráðstöfunartekjur sínar á ári um tæplega 200.000 kr. vegna tillagna ríkisstjórnarinnar. Við getum eflaust átt langt samtal um það hér hvort það sé eitthvað sem skiptir máli, en ef hv. þingmaður vill fara einhverjar aðrar leiðir verður hann þá að benda á hvaða leiðir það eru. Það er ekki hægt að koma hér upp og halda því fram að við séum ekki að ná árangri og séum ekki með tillögur sem eru sérsniðnar fyrir þá sem eru neðst í tekjustiganum vegna þess að þannig eru tillögurnar. Síðan eru eflaust margir, og mér heyrist hv. þingmaður skipa sér í þeirra hóp, sem telja að kennarar, sjúkraliðar, fólk sem starfar í kringum miðgildi launa í landinu, eigi ekkert gott skilið. Þetta sama fólk kemur alltaf upp þegar það fólk er í kjarabaráttu [[Forseti hringir.]]og krefst þess að samið verði um tuga prósenta launahækkanir, en ef þetta fólk á að fá svo lítið sem 0,5% lækkun á skattbyrði kemur þetta sama fólk og segir: Nei, þetta er ekki hópurinn sem ég er að berjast fyrir.
Virðulegi forseti. Það er eiginlega dapurlegt ef hæstv. fjármálaráðherra skilur ekki hvað ég er að tala um. Ég er eingöngu að tala um þá sem eru hér í lægstu þrepunum, um þá sem eru með undir 300.000 kr. útborgað, sem fá útborgað 220.000–240.000 kr. Ég er ekki að tala um kennara og sjúkraliða. Ég er að tala um þá sem skúra gólfin undir okkur og þá sem eru í lágtekjuþjónustustörfum. Ég er að tala um verkafólk á lúsarlaunum sem nær ekki endum saman og á ekki mat á diskinn fyrir börnin sín eftir 20. hvers mánaðar. Ég er að tala um þann hóp. Þau lykilhugtök sem hér eru endalaust notuð, kjarajöfnuður og kaupmáttur, eru nákvæmlega lykilhugtök sem mér finnst hæstv. fjármálaráðherra eiga að gera svolítið mikið úr, sérstaklega hugtakinu kaupmáttur. Það skiptir engu máli þótt við hækkum laun hjá einhverjum um 100 milljónir ef það kostar milljarð að lifa. Það er lélegur kaupmáttur. Það er eingöngu verið að tala um sanngirni, að ná endum saman, að allir fái að lifa með reisn í samfélaginu og taka þátt í því góðæri sem við höfum hingað til státað okkur af.
Virðulegi forseti. Ég hef komið hingað upp nokkrum sinnum í morgun til að útskýra fyrir hv. þingmanni og öðrum að tillögur ríkisstjórnarinnar eru sérsniðnar að þeim hópi sem hv. þingmaður segist vera að tala fyrir. Skattbyrðiléttingin er mest hjá þeim sem eru fullvinnandi með rétt rúmlega 300.000 kr. Þar teygjum við okkur sérstaklega með útfærslu á skattkerfisbreytingunni þannig að við náum að létta undir með því fólki. Það er ekki hægt að halda því fram að það sé eitthvert annað eðliseinkenni á þeim tillögum sem hér eru færðar fram. Auðvitað erum við hv. þingmaður sammála út af fyrir sig um að það verður engin sátt í samfélaginu ef stórir hópar eru skildir eftir. Ég held hins vegar að þingmaðurinn hafi rangt fyrir sér þegar hún heldur því fram að það skipti engu máli að horfa til hinna. Ég vek athygli á því að meira eða minna allir kjarasamningar í landinu eru lausir og það mun skipta máli fyrir kennarana, [[Forseti hringir.]]fyrir sjúkraliðana, fyrir alla iðnaðarmenn og aðra sem eru útivinnandi allan daginn að berjast fyrir því að ná endum saman hvað ríkið ætlar að gera fyrir það fólk.
Herra forseti. Kjarabarátta launafólks heldur áfram. Þau tíðindi sem við höfum fengið af kjaraviðræðum í þessari viku auka ekki bjartsýni okkar á að hér muni íslenskt samfélag ganga sinn vanagang á næstu vikum og mánuðum, heldur þvert á móti virðist stefna í verkfall hjá stórum hópi launafólks um allt land. Staðan er grafalvarleg. En launafólk er ekki eina fólkið sem heyr kjarabaráttu hér á landi. Stúdentar hafa undanfarin misseri einnig háð sína kjarabaráttu en viðsemjandi þeirra hefur allt þeirra líf, framtíð þeirra og fjölskyldna þeirra í hendi sér og stúdentar hafa engan verkfallsrétt. Þeir hafa það eina tromp á hendi að án menntunar verður þessi þjóð fátækari á allan hátt, einsleitari, fátækari, hagsæld verður minni og samkeppnishæfni okkar skerðist umtalsvert. Á þriðjudaginn kemur mun stjórn LÍN birta sínar nýju úthlutunarreglur og bíða stúdentar í ofvæni. Verður hægt að halda öllu lengur áfram? Er hægt að leggja það á þá og fjölskyldur að mennta sig til framtíðar fyrir okkur öll? Kröfur stúdenta eru ekki úr hófi eða flóknar. Þeir eru að krefjast þess að námslán dugi fyrir lágmarksframfærslu sem og að frítekjumark þeirra verði sambærilegt því sem tíðkast á Norðurlöndum og þá hærra en einungis 930.000 kr. á ári eins og er núna sem er bæði minna og jafnvel helmingi minna en þekkist á Norðurlöndum eins og í Noregi og Danmörku. Ég vil því spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Mun frítekjumarkið verða hækkað og þá hversu mikið? Jafnframt vil ég spyrja hvort ætlunin sé að taka mið af neyðarópi stúdenta vegna lágrar framfærslu. Hvaða hugmyndir hefur hæstv. ráðherra varðandi lágmarksframfærslu stúdenta? Getur hún tilgreint einhverja ákveðna fjárhæð sem hún telur eðlilegt að námsmenn lifi á eða verða þeir að leita annað með menntun sína?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og ég get fullvissað hann um það að kjör og aðstæður stúdenta verða bætt á kjörtímabilinu. Sú vegferð hófst reyndar í mars á síðasta ári þegar framfærslugrunnur námsmanna innan lands hækkaði úr 92% í 96%. Einnig vil ég nefna, sem er mikið fagnaðarefni, að þá öðluðust einstaklingar sem hafa alþjóðlega vernd hér á landi eða dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða einnig rétt á námslánum og það var kærkomið framfaraskref að mínu mati. Virðulegur forseti. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að ganga enn lengra og við munum beita okkur sérstaklega fyrir því að frítekjumarkið verði hækkað. Núna á sér stað umtalsverð vinna í mennta- og menningarmálaráðuneytinu við að rýna stöðu námsmanna. Einnig hef ég boðað frumvarp um heildarendurskoðun sem kemur á haustdögum eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel. En já, við erum að fara að bæta kjör námsmanna og það er afar brýnt vegna þess að við viljum að kjör þeirra séu samkeppnishæf. Það er tvennt sem við höfum að leiðarljósi þegar við endurskoðum námslánakerfið, það er annars vegar að fólk geti farið í nám óháð búsetu og einnig það að eftir nám séu kjörin sambærileg, staða þeirra, og á hinum Norðurlöndunum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Lánasjóður íslenskra námsmanna er félagslegur jöfnunarsjóður. Hann var settur á laggirnar til að tryggja að ungt fólk frá efnaminni heimilum ætti þess einnig kost að ganga til mennta og auka þannig möguleika sína og fjölskyldunnar á velsæld til framtíðar. Nú hefur velferðarráðuneytið gefið út lágmarksframfærsluviðmið en einhverra hluta vegna hefur lánasjóðurinn ákveðið að framfærsla stúdenta skuli eingöngu miðast við 96% af þessu þannig að þeir eru undir því lágmarki og þá verður einnig að horfa á það að húsaleigugrunnurinn sem námslán taka mið af er einungis 75.000 kr. Það er miðað við að meðalleiga fyrir námsmann sé 75.000 kr. Ég spyr hæstv. ráðherra. Veit hún til þess að það sé einhvers staðar hægt að finna húsnæði fyrir slíka fjárhæð? Það er ekki einu sinni hægt á stúdentagörðum þar sem einungis 9% stúdenta hafa komist að þannig að þessi tala er algjörlega út úr korti. [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji eðlilegt að miðað verði við markaðsleigu á húsnæði en ekki þessa tölur sem eru algjörlega út í bláinn.
Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um það að hér þurfi að bæta kjör námsmanna, enda erum við að vinna að því og höfum verið að taka þau skref. Við fórum úr 92% í 96%. Einnig hef ég lýst yfir vilja mínum til að hækka frítekjumarkið. Stjórnin mun taka ákvörðun á þriðjudaginn og þá sjáum við nákvæmlega hvernig þetta kemur allt út. En það er alveg ljóst í mínum huga að við erum að stíga mjög stór skref í þá átt að kjör námsmanna verði bætt. Einnig erum við að efla allt háskólastigið og við erum að sjá þannig aukningar til háskólastigsins sem við höfum ekki séð í langan tíma. Ég er mjög stolt af því að vera í þessari ríkisstjórn og fá þann stuðning sem við erum að fá til að efla menntakerfið í landinu.
Herra forseti. Mig langar að ræða við hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktsson, um hættuna á verkföllum og tillögur til að forðast þau. Það er hægt að koma í veg fyrir þessa hrinu verkfalla sem við stöndum frammi fyrir. Það eru nefnilega alveg sérstök skilyrði fyrir hendi í stjórnmálum á Vesturlöndum í dag þar sem verkalýðshreyfingin á Íslandi og hægri sinnaði fjármálageirinn á Vesturlöndum eru sammála um skattkerfisbreytingar til að koma í veg fyrir massífa öldu verkfalla og óánægju sem grefur undan frjálslyndu lýðræði og já, markaðshyggjunni. Það er þess vegna sem vestræni fjármálageirinn er búinn að stíga fram með skattkerfisbreytingar sem ríma við kröfur verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi í dag. Þetta kemur fram í leiðaragrein tímaritsins The Economist í ágúst sl. Financial Times hefur líka lagt fram mikið af tillögum hvað þetta varðar, en það tímarit, sem er eitt virtasta fjármáladagblað heimsins, birti nýlega grein með fyrirsögninni, með leyfi forseta: Popúlismi er hin sanna arfleifð heimskrísu fjármálakerfisins, þ.e. fjármálahrunsins. Og eitt virtasta hagfræðitímarit í heimi, The Economist, lagði til í ágúst, eins og ég sagði, heildarendurskoðun skattkerfisins fyrir 21. öldina, sem rímar fullkomlega við kröfur verkalýðshreyfingarinnar í dag um skattkerfisbreytingar. Tækifærið sem við höfum í dag til að koma í veg fyrir hrinu verkfalla sem við stöndum frammi fyrir er að hægri og vinstri á Íslandi eru saman í ríkisstjórn. Verkföllin sem við stöndum frammi fyrir voru fyrirséð og hæstv. fjármálaráðherra og ég höfum talað um þessa áhættu í mörg ár, undir þessum lið, óundirbúnar fyrirspurnir. Ég vil því spyrja Bjarna Benediktsson: Hve vel hefur hæstv. fjármálaráðherra kynnt sér þessar skattatillögur fjármálageirans á Vesturlöndum annars vegar og hins vegar hve vel samrýmast þær skattatillögum verkalýðshreyfingarinnar hér á landi?
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þingmaður segir, tímarnir eru að breytast og það er ástæða fyrir því ástandi sem við horfum upp á, þeirri óánægju, óréttlæti sem margir upplifa og þar er að hluta til hægt að spegla sig í alþjóðakerfinu. Að hluta til vil ég meina að við búum við séríslenskar aðstæður þar sem við getum ekki speglað dæmi utan frá hingað og sagt að það sama gildi hér. Ég hef ekki skoðað í neinum smáatriðum þær hugmyndir sem vísað er til. Ég vil hins vegar nefna tvennt. Almennt er talað um að taka þurfi á ofurbónusum. Almennt er talað um að það þurfi með stjórnvaldsaðgerðum að koma í veg fyrir að sparifjáreigendur séu settir í áhættu vegna fjárfestingarbankastarfsemi. Ég vil nefna í því sambandi að samkvæmt þeirri hvítbók sem var kynnt hér fyrir nokkrum vikum er það ein af meginniðurstöðunum að við erum á Íslandi að skattleggja íslenska bankakerfið langt umfram það sem gerist annars staðar, þó að það kunni að vera ótengt þeim markmiðum sem verið er að reifa í þeirri umfjöllun sem vísað er til. Ég horfi hins vegar, eins og mér heyrist hv. þingmaður vera bjartsýnismaður að eðlisfari, yfir stöðuna í efnahagsmálum. Ég sé lítið atvinnuleysi, ég horfi aftur í tímann og sé viðstöðulausan kaupmáttarvöxt ár eftir ár. Við stöndum núna á þessum tímamótum með lausa samninga og maður spyr. Það er þokkalega bjart fram undan, það er þó að hægja á hagvextinum. Við höfum náð gríðarlega miklum árangri í því að bæta lífskjörin. Eru aðstæður núna að kalla á kollsteypur? Í mínum huga ekki, en það getur verið að menn sjái þetta mjög ólíkum augum. Það sem veldur mér áhyggjum er hversu mikið lifir enn hjá sumum hópum af reiðinni [[Forseti hringir.]]og þeirri upplifun af óréttlæti miðað við þann gríðarlega árangur sem náðst hefur á skömmum tíma.
Herra forseti. Ég get farið yfir það sem ASÍ sagði í áliti sínu í gær. Þar segir: „Stjórnvöld virðast ekki ætla að styrkja aðra tekjustofna ríkisins samhliða breytingunni svo sem með upptöku hátekjuskatts, auðlegðarskatti, hækkun fjármagnstekjuskatts eða afgjaldi fyrir auðlindanýtingu. Breytingin mun því þýða að minna verður til ráðstöfunar til brýnna úrbóta, t.d. í velferðarkerfinu og í samgöngumálum.“ Hér er talað um hátekjuskatt og hækkun fjármagnstekjuskatts. Það kemur einmitt fram í leiðaragrein The Economist um heildarendurskoðun skattkerfisins fyrir 21. öldina að það sé nauðsynlegt að færa sig meira yfir í pógressífan tekjuskatt, jafnvel neikvæðan tekjuskatt þar sem ríkið greiðir manni út ef maður uppfyllir ekki lágmarksviðmiðin. Já, The Economist er að tala um þetta vegna þess að ástandið er þannig, við stöndum frammi fyrir svo alvarlegum kringumstæðum og óánægju. Er óánægjan réttmæt hérna á Íslandi? Það er talað um kaupmátt. Kaupmátturinn jókst og það er rétt, hann jókst mest hjá hinum tekjuminni, en hann er étinn upp með hækkun á leigu. Leigan hefur farið upp á sama tíma, tvöfalt, þannig að ástandið [[Forseti hringir.]]er verra fyrir svo marga, þannig að það er innstæða fyrir óánægju.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt, ef ég hef skilið forystu ASÍ rétt, þá er verið í fyrsta skipti í sögunni að tefla fram heildstæðum skattatillögum. Mér er ekki alveg ljóst hvort það er algjör samstaða um tillögurnar innan allra aðildarfélaganna, en það skiptir kannski ekki máli. Hér nefnir hv. þingmaður að við ættum að vera með prógressíft skattkerfi. Við erum með prógressíft skattkerfi. Menn ræða um að fjármagnstekjur séu hærri á Norðurlöndunum, en það er ekki allt sem sýnist í því, vegna þess að þar eru mjög viðamiklar undanþágur frá almennt hárri prósentu. Og nýleg úttekt sem ég hef látið gera í fjármálaráðuneytinu til samanburðar við fjármagnstekjuskattskerfin á Norðurlöndunum leiðir til þeirrar niðurstöðu að við erum í öllum aðalatriðum með sambærilegt fjármagnstekjuskattskerfi og gildir þar. En það er hins vegar rétt að ýmsar ástæður eru undirliggjandi eins og leigan, sem hv. þingmaður nefnir, og þar vil ég meina að ríkið hafi á undanförnum árum [[Forseti hringir.]]verið að stíga stór skref, sérstaklega í félagslegu leiguhúsnæði, og að sveitarfélögin verði að axla ábyrgð á því ástandi, ekki síst í höfuðborginni, þar sem hefur verið gríðarlegur skortur á réttri tegund af [[Forseti hringir.]]íbúðum.
Herra forseti. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þá grafalvarlegu stöðu sem uppi er í kjaraviðræðum nú um stundir og stefnir í að viðræðum verði slitið milli aðila í dag. Það er dálítið sorglegt að horfa upp á viðbrögð og útspil ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Til þessa ríkisstjórnarsamstarfs var ekki stofnað um stórtæk verkefni. Það höfum við fengið að sjá. En einhverra hluta vegna ákvað ríkisstjórnin að setja sig í bílstjórasætið þegar kæmi að kjaraviðræðum og hefur farið mikinn í yfirlýsingum sínum um að engin ríkisstjórn hafi fundað oftar með aðilum vinnumarkaðarins til þess að leysa deilur í kjaramálum, að engin ríkisstjórn hafi lagt meira á borðið en þessi ríkisstjórn þegar kemur að lausn kjaramála, og svo mætti áfram telja. Hér er búið að funda og funda með aðilum vinnumarkaðarins og svo kemur að deginum stóra þegar ríkisstjórnin spilar út sínu útspili. Það reynist algjört púðurskot. Nú ætla ég í sjálfu sér ekki að gera lítið úr þeim skattahugmyndum sem þarna eru færðar fram. Þær eru um margt áhugaverðar. En það má líka alveg halda því til haga að þar eru mörg tækifæri til að gera betur til að ná til þeirra hópa sem helst er við að etja í þessum kjaradeilum, þ.e. tekjulægstu hópanna, og í því hvernig leysa eigi þann hnút sem kjaramálin eru komin í. Það er hins vegar ábyrgðarhluti af hálfu ríkisstjórnarinnar að haga sér með þessum hætti í jafn viðkvæmum málum og kjaradeilur eru. Það er ekki hlutverk ríkisstjórnar að leysa kjaradeilur. Það mætti því spyrja hæstv. fjármálaráðherra, sem glottir hér við: Hvað ætlar hann að gera til að leysa þann hnút sem ríkisstjórnin hefur skapað í kjaradeilunum?
Hæstv. forseti. Ég veit eiginlega ekki hvað maður á að segja þegar fyrrverandi framkvæmdastjóri SA kemur hér upp og kvartar undan því að ríkisstjórnin hafi allt of mikið verið að hlusta á vinnumarkaðinn, [[Hlátur í þingsal.]]hafi haldið allt of marga fundi og það sé alvarlegt mál að reyna að kynna sér stöðuna, að menn hlusti eftir því sem skiptir máli í heild sinni. En hverju skilaði þetta samtal? Við hækkuðum atvinnuleysisbætur í fyrra. Við hlustuðum eftir áherslum vinnumarkaðarins við útfærslu okkar, skattkerfisbreytingar sem tóku gildi um áramótin með sérstakri hækkun barnabóta og viðbótarhækkun persónuafsláttar. Við settum af stað vinnu við að greina skortinn á húsnæðismarkaðnum og fórum fram í góðu samstarfi við vinnumarkaðinn. Við fórum fram með tillögur til úrlausnar á þeim vanda og þeim hefur verið tekið fagnandi. Nú er starfshópurinn um fyrstu kaup að fara að skila o.s.frv. Það skiptir máli. Við höfum hins vegar ekki verið í kjaraviðræðum og það er eins og hv. þingmaður haldi að við teljum okkur hafa verið í kjaraviðræðum. Við höfum aldrei sagst vera í kjaraviðræðum. Við höfum verið með allan markaðinn fyrir framan okkur, ekki bara þá sem eru núna hjá ríkissáttasemjara. Við höfum verið að hvetja til þess að þjóðhagsráð yrði virkjað til þess að það væri flæði upplýsinga milli stjórnvalda, vinnumarkaðar og seðlabanka um þjóðhagslegar stærðir og þá undirliggjandi spennu sem brýst stundum út með látum. Ég tel að það skipti máli. Hins vegar er sannleikskorn í því að ríkisstjórnin á ekki að gefa í skyn að hún ætli að leysa málið. Það gerði hún heldur aldrei. Það hefur hún aldrei gert. Ríkisstjórnin hefur sagt að það væri forsenda fyrir aðkomu hennar að lausn einstakra mála, t.d. í húsnæðismálum, að menn væru komnir að niðurstöðu í kjaraviðræðunum. Kallað er eftir útfærslu á skattatillögum sem við höfum áður sagt að við ætluðum að hrinda í framkvæmd og birtast í fjármálaáætlun. Það er sjálfsagt að greina frá því, enda er fjármálaáætlun handan við hornið, sú næsta sem gildir fyrir næstu fimm ár.
Herra forseti. Það kemur mér ekki á óvart að hæstv. ráðherra hafi ekki vitað hvað hann ætti að segja. Það virðist einmitt vera að á öllum þessum fundum hafi ríkisstjórnin ekkert hlustað sérstaklega vel, því að þegar horft er á viðbrögðin við skattatillögunum sem hér er spilað út þarf engan snilling til að sjá að þetta er ekki það sem óskað var eftir af hálfu verkalýðshreyfingarinnar til lausnar á kjaradeilunni. Með góðum vilja hefði vel verið hægt að útfæra þessar tillögur með þeim hætti að þær hefðu spilað betur inn í lausn kjaradeilnanna, en vandamálið virðist vera að ríkisstjórnin hafi á öllum þessum fundum ekkert verið að hlusta á það sem var verið að segja við hana. Á sama tíma voru undirbyggðar væntingar um eitthvert stórkostleg útspil sem myndi leysa hnútinn en reyndist þegar á hólminn var komið litlu breyta. Mér þykir sorglega illa á þessum málum haldið af hálfu ríkisstjórnarinnar, ég verð að segja eins og er, en ég vona svo sannarlega að ríkisstjórnin sé opin fyrir þeirri hugsun að mögulega megi taka það svigrúm sem hér á að nýta til skattalækkana, sem ég fagna, og útfæra tillögurnar sem ríkisstjórnin hefur lagt fram með öðrum hætti [[Forseti hringir.]]þannig að þær spili betur inn í kjaraviðræðurnar en raun ber vitni.
Virðulegi forseti. Þetta er aðeins að breytast í þessa klassísku umræðu þar sem menn vilja að kjaraviðræður fari að hluta til fram í þingsal og jafnan er það svo að menn fella dóma um ríkisstjórnina og frammistöðu hennar og hvort hún hafi verið að hlusta eða ekki að hlusta. Hv. þingmaður hefur komist að því að ríkisstjórnin hafi ekki verið að hlusta. En getur verið að þeir sem sátu hinum megin við borðið hafi ekki verið að hlusta, að væntingar þeirra hafi verið úr öllum takti miðað við það sem sagt var, þær upplýsingar sem hafa verið birtar? Hvað á maður annað að segja þegar menn hafa haft væntingar um að ríkið myndi lækka skatta um 20.000 kr. á 325.000 kr. laun en ríkið hefur ekki 20.000 kr. í tekjuskatt? Hvað á maður annað að segja en að menn skilji ekki hvernig kerfin virka og misskilji það hvað ríkið getur boðið þeim sem eru þar staddir í launastiganum? Og hversu merkilegt er það í raun [[Forseti hringir.]]þegar það eru sveitarfélögin sem taka um 80% af staðgreiðslusköttum þessa fólks að þau skuli vera handan línunnar sem áhorfendur að öllu þessu?
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrir þann mikla stuðning sem þetta frumvarp fær í þinginu. Ég er mjög glöð yfir því. Ég vann það í miklu samráði við lögregluna og Kvennaathvarfið og vil þakka fyrir það samstarf. Það sem þessar breytingar gera er að þær styrkja stöðu fólks sem lendir í því að verða fyrir ofbeldi, áreiti og röskun á friði. Það er afskaplega ánægjulegt að með þessu gerum við nálgunarbann að meiri tryggingarráðstöfun en ekki þvingunarráðstöfun, breytum því og gerum mun á annars vegar nálgunarbanni og hins vegar brottvísun af heimili. Þessu fylgir að skoða þarf hvort þyngja þurfi refsingar við nálgunarbanni af því að það virðist vera ódýrara að brjóta nálgunarbann 30 sinnum [[Forseti hringir.]]en að tala í símann undir stýri.
Hæstv. forseti. Þetta er kannski ekki stórt skref sem við erum að afgreiða hér en það er mikilvægt og það er að mínu mati táknrænt fyrir aðeins frjálsara, opnara og nútímalegra Ísland. Við skulum hafa það í huga að Ísland sker sig þarna úr meðal norrænna ríkja. Ég tel æskilegt að við reynum að horfa til norrænu ríkjanna í margvíslegu tilliti, m.a. þegar kemur að því fyrir hverja störf eru aðgengileg hjá ríkisvaldinu hverju sinni. Í Svíþjóð, Danmörku, Noregi og Finnlandi geta menn fengið störf sem hafa tilskilin atvinnuleyfi, ekki er litið til þjóðernis. Með þessu skrefi erum við að stíga í átt að því sem norrænu ríkin hafa á þessum málum. Þetta er gott skref. Þess vegna segi ég já.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna heitis Einkaleyfastofunnar á þingskjali 894, mál nr. 541. Með frumvarpinu er sú einfalda breyting lögð til að heiti Einkaleyfastofunnar verði breytt í Hugverkastofuna. Jafnframt er lagt til að ákvæði ýmissa sérlaga verði breytt með hliðsjón af þessari nafnbreytingu. Einkaleyfastofan fer með málefni hugverkaréttinda á sviði iðnaðar á Íslandi. Hlutverk stofnunarinnar er að fara með málefni varðandi einkaleyfi, vörumerki, hönnunarvernd, byggðarmerki og önnur hliðstæð réttindi sem kveðið er á um í lögum, reglugerðum og alþjóðasamningum um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar. Einkaleyfastofunni ber jafnframt að veita einstaklingum, stofnunum og fyrirtækjum upplýsingar og ráðgjöf varðandi hugverkaréttindi í iðnaði. Enn fremur ber stofnuninni að stuðla að því að ný tækni og þekking sem felst í skráðum hugverkaréttindum verði aðgengileg almenningi. Heitið Einkaleyfastofan gefur því einfaldlega ekki skýra mynd af starfsemi stofnunarinnar þar sem það vísar eingöngu til einnar tegundar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar. Með hliðsjón af hlutverki stofnunarinnar hefur heitið of þrönga skírskotun miðað við raunverulega starfsemi. Þá getur heiti Einkaleyfastofunnar verið villandi í augum viðskiptavina og annarra hagsmunaaðila þar sem það gefur til kynna að stofnunin láti sig einungis varða málefni einkaleyfa þrátt fyrir að starfsemi og ábyrgðarsvið hennar tengist hugverkaréttindum almennt. Mikilvægt er að stofnun sem fer með þessi málefni tryggi að öllum fagsviðum sé gert jafn hátt undir höfði og að ekki komi fram í heiti hennar sérstök áhersla á eitt fagsvið umfram annað. Nafnbreytingin er jafnframt í samræmi við markmið sem sett voru fram í hugverkastefnu sem þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra kynnti árið 2016 undir heitinu Hugverkastefna 2016–2022, hugverkaréttindi sem viðskiptatæki og verðmæti. Markmið stefnunnar er hugverkadrifið Ísland árið 2022 og sú framtíðarsýn er sett fram í stefnunni ásamt því að veita upplýsingar um réttindin, mikilvægi þeirra og mögulegar verndarleiðir og aðgerðaáætlun til næstu fimm ára. Frumvarpið hefur ekki áhrif á stjórnsýslu stofnunarinnar. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það muni hafa nokkur áhrif á afkomu ríkissjóðs. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um meðhöndlun úrgangs og lögum um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum, sérlega hvað varðar stjórnvaldssektir. Megintilefni frumvarpsins er þörf fyrir sterkari úrræði til að tryggja að farið sé að lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og lögum um meðhöndlun úrgangs. Þá er mikilvægt að komið sé í veg fyrir að rekstraraðilar geti hagnast á því að fara ekki að ákvæðum laganna. Því er brýnt að viðurlögum sé beitt við slíkum brotum. Hins vegar er ljóst að skilvirkasta leiðin til að farið sé eftir ákvæðum laganna er ekki í öllum tilvikum sektir eða önnur viðurlög sem ákveðin eru af lögreglu eða dómstólum. Með því að taka upp heimildir stjórnvalda, sem fara með eftirlit með framkvæmd viðkomandi laga, til að leggja á stjórnvaldssektir er betur tryggt að leyfisskyldir rekstraraðila fari að lögum. Gera má ráð fyrir að slíkar heimildir hafi varnaðaráhrif, auk þess sem sá aðili sem fengið hefur stjórnvaldssekt fyrir tiltekið frávik í rekstri er líklegri til þess að fara framvegis eftir viðkomandi lögum. Auk áðurgreinds eru gerðar nokkrar breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir með hliðsjón af reynslu af framkvæmd þeirra. Aðeins meira um stjórnvaldssektir. Í frumvarpinu er lagt til að Umhverfisstofnun hafi heimild til þess að leggja á stjórnvaldssektir við brotum gegn lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og lögum um meðhöndlun úrgangs. Stjórnvaldssektir fela í sér refsikennd viðurlög við brotum gegn lögum og verður þeim almennt aðeins beitt við alvarlegri brotum. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að leggja á stjórnvaldssektir við tilteknum brotum, svo sem að starfa án starfsleyfis. Mikilvægt er að álagning stjórnvaldssekta verði með samræmdum hætti og því er lagt til að einungis Umhverfisstofnun hafi slíka heimild. Ljóst er að stofnunin hefur yfir að búa víðtækri þekkingu og reynslu sem nýtist vel við slíka ákvarðanatöku og hefur til að mynda heimild á grundvelli efnalaga til beitingar stjórnvaldssekta. Í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir er að finna ákvæði er veita ráðherra heimild til að veita tímabundna undanþágu frá kröfu um starfsleyfi. Þessi heimild hefur verið nýtt m.a. þegar eldra starfsleyfi hefur runnið út á meðan umsókn um endurnýjun starfsleyfis hefur verið til meðferðar og því áður en unnt hefur verið að gefa út nýtt leyfi. Til aukinnar skilvirkni er lagt til að útgefanda starfsleyfis verði heimilt að framlengja starfsleyfi tímabundið á meðan nýtt starfsleyfi er í vinnslu, hafi öll tilskilin gögn borist með umsókn. Í frumvarpi þessu er lögð til breyting í tengslum við skyldu rekstraraðila til að skila grænu bókhaldi. Verði frumvarpið að lögum mun tilteknum rekstraraðilum verða gert skylt að skila árlega til Umhverfisstofnunar tilteknum upplýsingum, m.a. um losun mengandi efna frá hverri starfsstöð og um hráefnanotkun. Markmiðið er að fá betri og ítarlegri upplýsingar frá þeim rekstraraðilum þannig að til verði betri og marktækari upplýsingar um losun og hráefnanotkun á landinu. Einnig er markmiðið að samþætta og einfalda skil frá rekstraraðilum til stjórnvalda. Í frumvarpinu er lagt til að heilbrigðisnefnd geti ákveðið að fela framkvæmdastjóra heilbrigðiseftirlits og tilteknum heilbrigðisfulltrúum heimild til fullnaðarafgreiðslu mála í einstökum málaflokkum. Slíkar ákvarðanir verði þó háðar samþykki sveitarstjórna. Þá er lagt til að heilbrigðisnefnd verði skylt að birta árlega rafræna skýrslu um starfsemi sína. Í þeim tilgangi að auka skýrleika eru í frumvarpinu lagðar til nokkrar breytingar á orðalagi ákvæða laga um hollustuhætti og mengunarvarnir sem kveða á um þvingunarúrræði. Þá er lögð til hámarksfjárhæð dagsekta og að þær falli ekki niður þrátt fyrir að málsaðili uppfylli skyldur sínar síðar. Tilgangur þess er að auka vægi dagsekta sem þvingunarúrræðis, enda er rekstraraðili líklegri til þess að grípa til aðgerða til úrbóta liggi fyrir að dagsektir falli ekki niður og komi til greiðslu. Í frumvarpinu er lögð til sú breyting á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir varðandi undirbúning á gjaldskrám sveitarfélaga að ekki þurfi að afla umsagnar hlutaðeigandi heilbrigðisnefndar. Fela gildandi lög í sér ákveðinn tvíverknað þar sem tillaga um gjaldskrá kemur frá heilbrigðisnefnd og því óþarfi fyrir sveitarstjórn að senda tillöguna til heilbrigðisnefndar. Þá eru lagðar til breytingar á gjaldtökuheimildum Umhverfisstofnunar og heilbrigðisnefnda sem fela í sér aukinn skýrleika. Í frumvarpi þessu eru einnig lagðar til nokkrar smávægilegar breytingar á lögum vegna annarra laga sem tekið hafa gildi eftir gildistöku laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Lög þessi hafa leitt til þess að þörf er á að lagfæra lagatilvísanir og skýra orðalag. Að lokum er lögð til í frumvarpinu ein breyting á lögum um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum til þess að endurspegla nýlega breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir varðandi skráningarskyldu. Að mati ráðuneytisins mun frumvarpið ekki hafa í för með sér kostnaðaráhrif fyrir ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir að flytja þetta mál og tel að í því séu mörg atriði sem geta orðið til bóta og þörf er á að fjalla um á vettvangi þingsins. Þarna er verið að stíga skref sem fela í sér að stjórnsýslustofnun er falið víðtækara vald til að beita refsikenndum viðurlögum. Það er aldrei alveg sjálfgefið þannig að ég geri ráð fyrir að farið verði yfir það á vettvangi nefndarinnar í hvaða tilfellum tilvikum það er nauðsynlegt og æskilegt. Eins um útfærsluna að því leyti. Stjórnsýslustofnanir af ýmsu tagi hafa heimildir til að beita stjórnsýslusektum en það er í sjálfu sér ekki hægt að halda því fram að það sé almenn regla. Það hlýtur auðvitað að ráðast af aðstæðum í hverju tilviki og hverju málefnasviði fyrir sig. Ég ætla ekki að efast um að tilefni geti verið til þess að Umhverfisstofnun hafi heimild til beitingar stjórnvaldssekta en ég held hins vegar að fjalla þurfi á vettvangi nefndarinnar um tilefni lagasetningarinnar að þessu leyti og hugsanlega framkvæmd. Við snöggan lestur á frumvarpinu voru nokkur atriði sem ég rak augun í sem mér finnst að hv. umhverfis- og samgöngunefnd þurfi að skoða, fyrir utan þá grundvallarspurningu um sektarheimildir Umhverfisstofnunar. Eitt er þegar verið er að setja viðurlagaheimildir af þessu tagi inn í löggjöf, þá þarf að ganga þannig frá að um sé að ræða skýrar refsiheimildir sem halda fyrir dómstólum. Við höfum dæmi um það á öðrum sviðum frá undanförnum árum að svo hefur ekki verið þegar í sérlögum er kveðið á um refsikennd viðurlög eða refsiheimildir á stjórnsýslustiginu. Það er atriði sem fara þarf yfir. Með sama hætti þarf að velta fyrir sér greinarmun annars vegar á því sem við getum kallað þvingunarúrræði, eins og dagsektir og þess háttar, og hins vegar hinum eiginlegu stjórnvaldssektum. Þvingunarúrræðunum er ætlað að knýja þá aðila sem við er að eiga til þess að færa starfsemi sína í það horf að hún sé í samræmi við lög og skyldur þeirra að öðru leyti. Það lýtur síðan ákveðnum lögmálum hvernig þvingunarúrræðum er beitt. Hins vegar er sú stjórnvaldssekt sem er ákvörðun refsikenndra viðurlaga, sem er svolítið annað og í sjálfu sér viðkvæmara svið eins og allt sem lýtur að refsirétti og þarf að nálgast það með varfærnum hætti hvernig löggjafinn tekur á því. Ég velti fyrir mér spurningum í því sambandi, m.a. um það sem hér er kveðið á um, að í raun og veru sé gert ráð fyrir því að dagsektir falli ekki niður þrátt fyrir að aðili uppfylli skyldur sínar. Það er spurning hvernig um það er búið. Það er ekki óþekkt í lögum. Ég man eftir einhverjum fordæmum fyrir því að þannig sé tekið á málum af þessu tagi en þá hefur kannski verið skýrar um það búið, a.m.k. þarf að gæta þess í þessu sambandi að dagsektir hafa ákveðinn tilgang sem þvingunarúrræði en eru í sjálfu sér ekki refsing fyrir eitthvert brot. Það þarf að gæta þess. Það sem stakk hins vegar mest í augu þegar ég var að skoða þetta mál voru ákvæði 9. og 11. gr. varðandi gjaldtöku eða heimildir, annars vegar heilbrigðisnefnda og hins vegar Umhverfisstofnunar til að innheimta gjöld. Stofnunum er, að fenginni lagaheimild, heimilt að innheimta þjónustugjöld og hér er væntanlega um að ræða slík þjónustugjöld sem lúta þeim lögmálum. Ég set hins vegar spurningar við þá liði í 9. og 11. gr. sem lúta annars vegar að eftirfylgni eftirlits og beitingu þvingunarúrræða og hins vegar álagningu stjórnvaldssekta. Því að ef lagatextinn er skoðaður eins og hann kemur fyrir í frumvarpinu má skilja það svo að stofnunin, hvort sem um er að ræða Heilbrigðiseftirlitið eða Umhverfisstofnun, geti innheimt þjónustugjöld fyrir að beita þvingunarúrræði, þ.e. stofnun ákveður að setja á dagsekt eða eftir atvikum stjórnvaldssekt, sem eru þá viðurlög við afbroti. Ég velti fyrir mér: Er það ekki nýmæli í íslenskri löggjöf að hægt sé að innheimta þjónustugjald fyrir slíkt? Ég geri ekki athugasemd við þjónustugjöld vegna leyfisútgáfu eða eftirlits eða þess háttar. Hitt finnst mér vera dálítið sérstakt og ég vænti þess að nefndin muni fara yfir það með sérfræðingum hvernig það passar inn í kerfið að öðru leyti. Ég ætla ekki að hafa fleiri ummæli um þetta frumvarp á þessu stigi. Ég á ekki sæti í hv. umhverfis- og samgöngunefnd en ég geri ráð fyrir því að þau atriði sem lúta að tilefni heimilda til að beita refsikenndum viðurlögum verði skoðuð. Að skoðaður verði skýrleiki þeirra ákvæða sem þarna eru undir og menn velti fyrir sér hvort sú útfærsla sem hér er að finna, m.a. varðandi gjaldtöku, sérstaka innheimtu þjónustugjalda fyrir beitingu þvingunarúrræða og refsikenndra viðurlaga, að það verði skoðað af nefndinni í góðu samstarfi við ráðuneytið og aðra sérfræðinga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir innlegg hans hér og tek undir að nefndin skoði þessi atriði. En rétt til að bregðast við varðandi gjaldtökuna þá er þar í raun verið að reyna að virkja hinar svokölluðu mengunarbótareglu, þ.e. sá aðili sem fer að einhverju leyti á svig við lögin greiði fyrir þá stjórnsýslu sem af því hlýst. Þetta er nokkuð sem nefndin getur tekið til skoðunar í samráði við okkur í ráðuneytinu, að sjálfsögðu. Ég þakka fyrir.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á 233. gr. a almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæðið verði þrengt og vernd tjáningarfrelsis um leið aukin hér á landi. Í ákvæði 233. gr. a almennra hegningarlaga segir að hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar eða breiðir slíkt út, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Með því frumvarpi sem ég mæli nú fyrir er lagt til að sú háttsemi sem lýst er í ákvæðinu verði ekki refsiverð nema hún sé til þess fallin að hvetja til eða kynda undir hatri, ofbeldi eða mismunun. Fjallað er um tilurð 233. gr. a í greinargerð með nokkuð ítarlegum hætti en ég tel rétt að stikla á stóru í þeim efnum. Upphaflega kom þetta ákvæði inn í hegningarlögin árið 1973 í tilefni af fullgildingu Íslands á samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám alls kynþáttamisréttis. Ákvæðið hefur tekið breytingum nokkrum sinnum síðan þá, einkum í átt í þá átt að styrkja vernd einstaklinga innan hóps og einnig til að bæta inn hugtökunum kynhneigð og kynvitund. Þá var verknaðarlýsing ákvæðisins upphaflega þannig að það var við það miðað að verið væri að ráðast að hópi manna en þessi verknaðarlýsingar síðar tekið nú til að samræma við orðalag annarra norrænna ákvæða. Í þessari breytingu fólst engin efnisbreyting að því er segir í lögskýringargögnum á þeim tíma. Í lögum um fjölmiðla er skylt ákvæði um bann við hatursáróðri og hvatningu til refsiverðrar háttsemi með markvissum hætti, eins og þar segir. Í desember 2017 kvað Hæstiréttur Íslands upp þrjá efnisdóma sem fjölluðu um efni 233. gr. a almennra hegningarlaga eins og hún er núna. Öll mál er vörðuðu ummæli sem einstaklingar viðhöfðu í tilefni af ályktun sem bæjarstjórn Hafnarfjarðar hafði samþykkt og sneru að gerð samstarfssamning við Samtökin '78 um hinsegin fræðslu í grunnskólum sveitarfélagsins. Í einu málinu var sýknað, en sakfellt í hinum tveimur og dómþolum gert að greiða 100.000 kr. sekt í ríkissjóð. Þessar sakfellingar hafa kallað á álitaefni varðandi orðalag þessarar greinar, 233. gr. a, og í sjálfu sér á endurskoðun hennar í þágu tjáningarfrelsis og réttar til að láta í ljós skoðanir sínar, hversu ömurlegar eða vitlausar þær kunna að vera. Við lagasetningu af þessu tagi verður að líta til þess að ákvæði 233. gr. a almennra hegningarlaga hefur náin tengsl við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, sem og friðhelgi einkalífs sem verndað er af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Gagnstætt þeim réttindum sem þar er lýst stendur rétturinn hins vegar til tjáningarfrelsis. Hann er tryggður í 73. gr. stjórnarskrárinnar og í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Tjáningarfrelsi verða einungis settar skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Ljóst er að gildandi ákvæði 233. gr. a almennra hegningarlaga samræmist tjáningarfrelsi stjórnarskrárinnar, enda hefur Hæstiréttur kveðið á um það með ótvíræðum hætti. Vísa ég þá m.a. til þeirra dóma sem ég nefndi hér fyrr. En aftur á móti gera hvorki stjórnarskráin né mannréttindasáttmáli Evrópu kröfu um svo mikla takmörkun sem í orðalagi ákvæðisins felst og hvað mannréttindasáttmálann varðar sérstaklega hafa aðildarríki hans ótvírætt svigrúm til að marka slíkum refsiákvæðum þrengri farveg. Þá má líka nefna að ráða má af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu að einstök ummæli eða fréttaflutningur af málum er varða hugsanlega hatursáróður, eins og menn hafa stundum nefnt, teljist að jafnaði ekki vera brot á ákvæðum sáttmálans heldur falla undir 10. gr. hans um tjáningarfrelsi. Með 233. gr. a almennra hegningarlaga er gengið langt í takmörkun tjáningarfrelsisins og raunar mun lengra en nauðsyn krefur til verndar þeim hópum sem ákvæðið fjallar um fyrir því sem nefnt hefur verið hatursorðræða. Verður ekki fram hjá því litið í því sambandi að um refsiákvæði er að ræða sem getur varðað allt að tveggja ára fangelsi. Það er þess vegna sem ég legg til þá breytingu að sú háttsemi sem 233. gr. a lýsir verði einungis refsiverð að hún sé til þess fallin að hvetja til eða kynda undir hatri, ofbeldi eða mismunun. Það fyrrnefnda, að hvetja til haturs, ofbeldis eða mismununar, felur í sér kjarna þeirra tjáningar sem ákvæðum um hatursorðræðu er ætlað að takmarka. Um leið verður að telja hvatningu til ofbeldis til alvarlegustu brotanna gegn ákvæðinu sem meta verður til þyngri refsingar en ella. Hvað það síðarnefnda varðar, að kynda undir hatri, ofbeldi eða mismunun, þarf háttsemi af því tagi að fela í sér tiltekið alvarleikastig. Háttsemin þarf að vera til þess fallin að ýta undir slík atriði, þ.e. að leiða til haturs, ofbeldis eða mismununar eða breiða slíkt út. Markviss eða endurtekin tjáning í þá veru sem greinir í ákvæðinu myndi trúlega uppfylla það skilyrði. Einstök og einangruð ummæli myndu hins vegar almennt ekki ná því stigi ein og sér og teljast til þess fallin að kynda undir hatrið, þótt það sé að sjálfsögðu ekki útilokað ef um mjög grófa tjáningu er að ræða sem vitnar um eða er liður í eiginlegri útbreiðslu hatursfullra hugmynda. Þegar metið er hvort þessu alvarleikastigi sé náð skiptir tilgangur þess sem setur tjáninguna fram einhverju máli, þ.e. hvort telja verði að hann hafi leitast við að ýta undir hatur, ofbeldi eða mismunun, eða hvort tilgangur tjáningar hafi verið annar, t.d. kímni eða að efna til opinberrar þjóðfélagsumræðu. Staða þess sem tjáir sig kann líka að skipta máli og einnig undir hvaða kringumstæðum hann tjáir sig. Tjáning sem er á mörkunum getur þannig horft mismunandi við eftir því hvort hún er sett fram af einstaklingi sem nýtur einhverrar sérstakrar stöðu í samfélaginu, fer með einhver tiltekin völd, t.d. hvort ummælin eru sett fram í mjög útbreiddum fjölmiðli eða hvort um almennan borgara er að ræða sem hefur snöggreiðst eða tjáð sig án yfirvegunar í athugasemdakerfi einhvers netmiðils. Þannig mætti leiða að því líkur að líklegt væri að tjáning hins fyrrnefnda, sem væri t.d. í einhverri valdastöðu, myndi frekar vera til þess fallin að kynda undir hatri en tjáning síðarnefnda einstaklingsins, enda er sannfæringarmáttur hennar kannski meiri. Þó þarf líka að hafa í huga að það þarf líka að játa þeim eitthvert tjáningarfrelsi sem eru í valdastöðu eða fara með eitthvert vald. Vissulega geta þeir líka snöggreiðst eins og hinn almenni borgari. Sú breyting sem lögð er til með frumvarpi þessu felur í sér þrengingu á verndarandlagi 233. gr. a almennra hegningarlaga þannig að meira þurfi að koma til svo mönnum verði gert að sæta refsingu samkvæmt ákvæðinu eins og það er núna. En eftir sem áður, og það er mikilvægt að ég árétti það hér, verður virk refsivernd fyrir hendi og í fullu samræmi við mannréttindaákvæði stjórnarskrár okkar og þær alþjóðaskuldbindingar sem við höfum tekist á hendur á þessu sviði. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum leggja til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til þóknanlegrar meðferðar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Mig langar fyrst til að spyrja hvaða tilgangi þetta frumvarp þjónar. Maður veltir því fyrir sér á þessum tíma, samfélagsmiðla og ummælakerfis á netinu, hvort að tjáningarfrelsi almennings sé á einhvern hátt skert í nútímasamfélagi, þegar kemur að ýmiss konar hatri, níði, smánun eða rógburði. Hver er ástæðan fyrir því að stjórnvöld, ríkisstjórn eða hæstv. dómsmálaráðherra finna sig knúin á þessum tíma til að leggja fram breytingar á hegningarlögum, frumvarp til breytinga á hegningarlögum sem þrengir ákvæði og minnkar vernd þeirra sem helst verða fyrir hatursorðræðu. Hatursglæpir eru tvenns konar. Við verðum að skilja eðli þeirra. Annars vegar er um að ræða einhvers konar ofbeldi eða þvingun og hins vegar erum við að tala um haturstjáningu þar sem hatrið og níðið er tjáð í orðum. Við höfum ákveðið að vernda tiltekna þjóðfélagshópa og við höfum víkkað það út í tímanna rás í samræmi við það sem gerist á Norðurlöndunum og í Evrópu. Einmitt vegna þess að við teljum að ákveðinn hópur og ákveðnir einstaklingar séu í þannig stöðu að þeir þurfi aukna vernd. Áður var það eingöngu líkamlegt ofbeldi sem sætti refsingum en því var breytt vegna þess að ástæða þótti til. Og hver er staðan á Norðurlöndunum, sem við fylgjum gjarnan? Jú, með þessu erum við að fara í þveröfuga átt við það sem tíðkast á Norðurlöndunum. Bæði Norðmenn og Svíar hafa verið að víkka þetta þessa vernd, auka við, fjölga hópum sem heyra undir þetta. Talað hefur verið um að bæta fötluðum einstaklingum inn í þennan hóp sem þurfa þessa vernd, jafnvel öldruðum, en hér ætlum við að þrengja þetta þannig að það þurfi ekki bara að vera hatursorðræða heldur þurfi orðræðan beinlínis að hafa orðið til þess að hvetja og kynda undir hatri, ofbeldi eða mismunun. Það er því ekki lengur nóg að móðga, smána og rógbera heldur þarf núna að sýna fram á að með orðum sínum hafi viðkomandi hvatt til frekara ofbeldis gegn þessum hópum. Evrópunefnd gegn kynþáttafordómum og umburðarleysi sem og mannréttindaskrifstofa ÖSE hafa þvert á móti verið að hvetja íslensk stjórnvöld og kalla eftir því að þau setji í almenn hegningarlög sérstakar refsiþyngingarheimild vegna hatursglæpa. Gerist maður brotlegur við hegningarlög og ef telja má að ástæðan sé á einhvern hátt tengd við hatursglæpi, að það sé vegna einstaklingsins vegna útlits, vegna kynþáttar, vegna kynhneigðar eða hvers sem þarna lýtur sérstakrar verndar, sé það til refsiþyngingar. Evrópunefndin og mannréttindaskrifstofa ÖSE hafa þannig verið að óska eftir því að íslensk stjórnvöld veiti þessum hópum sérstaka vernd. En ríkisstjórnin á Íslandi ákveður að fara í þveröfuga átt og þrengja þessa vernd núna þegar netið er galopið. Tjáningarfrelsið er vissulega vandmeðfarið, en horfa verður á það frelsi, þ.e. frelsi eins einstaklings til að segja hvað sem er, níða þjóðfélagshópa, níða stéttir, níða þá sem á einhvern hátt standa höllum fæti, og miða að það skerði ekki rétt einstaklings til að lifa góðu lífi án þess að sæta árásum. Komið hefur fram að Samtökin '78 lögðu t.d. fram tíu kærur á sínum tíma vegna hatursummæla í garð hinsegin fólks þegar fara átti með hinsegin fræðslu í grunnskóla Hafnarfjarðar. Lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu felldi öll málin niður. Það er því ekki eins og dómskerfið hafi verið stútfullt af þessum málum hingað til. Það hefur verið ansi erfitt að koma þessum málum í gegn og það sama má segja um þá sem leitað hafa réttar þeirra sem eru af erlendu bergi brotin, sem hafa mátt sæta alveg ótrúlegu níði á netinu og á ákveðnum útvarpsstöðvum. Þeim hefur heldur ekki tekist að leita réttar þeirra einstaklinga sem það hafa reynt. Reyndar var það þannig að ríkissaksóknari sendi málin aftur til lögregluembættisins og á endanum var dæmt í tveimur málum í Hæstarétti - tveimur málum af tíu. Þannig að ég er ekki viss um að við þurfum að hafa áhyggjur af því að tjáningarfrelsið sé skert hjá þeim einstaklingum sem velja það sjálfir að fara opinberlega, við erum ekki að tala um í heimahúsum, heldur fara beinlínis opinberlega með hatur sitt, níð, róg gegn ákveðnum hópum sem eru á einhvern hátt í minni hluta. Við erum að tala um hópa eins og hinsegin fólk. Við erum að tala um fólk af erlendum uppruna. Við erum við að tala um fólk sem aðhyllist ákveðna trú. Er það eðlilegt núna, þegar við sjáum í hinum vestræna heimi að öfgasjónarmið gegn ákveðnum minnihlutahópum eru að aukast gríðarlega, að íslensk stjórnvöld ætli að fara akkúrat í þveröfuga átt og veita þessum hópum minni rétt og minni vernd? Ég átta mig engan veginn á því hvers vegna við erum komin á þennan stað, hvers vegna við höfum valið árið 2019 þegar netið er galopið, þegar við fáum fregnir af því að verið sé að ráðast á afgreiðslukonu í versluninni Bónus fyrir að vera af öðrum litarhætti en hinn almenni íslenski borgari, þegar ráðist er á mjög vinsælan og öflugan körfuboltamann þar sem hann er við iðkun sína á vellinum. Við fáum fréttir af þessu nánast daglega. En þá ákveða íslensk stjórnvöld að víkka þessar heimildir til að ráðast á annað fólk, með smánarlegum hatursfullum ummælum. Af því að það er ekki bara verið að ráðast á afgreiðslukonuna eða körfuboltamanninn eða hinsegin einstaklinginn. Það er verið að ráðast á allan hópinn. Það er verið að flæma allan hópinn út á jaðarinn. Verið er að jaðarsetja fólk sem við höfum ákveðið fyrir löngu síðan, fyrir áratugum síðan sagt að það þurfi ákveðna vernd með lögum einmitt til þess að koma í veg fyrir það níð sem áður hafði fengið að viðgangast. Í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands er því einmitt velt upp hvernig standi á þessu lagafrumvarpi á þessum tíma. Því er líka velt upp hvernig þetta muni verða í framkvæmd, hvernig ákæruvaldið og þeir sem rannsaka hegningarlagabrot muni standa að því mati að ákveðin háttsemi sé til þess fallin að hvetja til eða kynda undir hatri, ofbeldi og mismunun. Hvernig verður það metið? Hvernig ætlar ákæruvaldið að fara að því að meta það að verið sé að hvetja til hatursorðræðu? Af því að vörnin verður alltaf: Ég er bara að segja mína skoðun. Ég er ekki að hvetja neinn annan til neins. Það er alveg augljóst að í framkvæmd verður þetta til þess að það mun galopna á hvers kyns hatursorðræðu. Að mati Mannréttindaskrifstofu Íslands er sú tjáning sem hér um ræðir, þ.e. hatursorðræða eins og hún er skilgreind í ákvæði 233. gr. a hegningarlaga, alltaf til þess fallin að hvetja til eða kynda undir hatri, ofbeldi eða mismunun. Telur skrifstofan að með þessari breytingu á hegningarlögunum sé verið að flækja ákvæðið og gera það erfiðara fyrir að fylgja eftir brotum með saksókn enda verði sönnunin mjög flókin. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra tilgreindi hér og nefndi að fólk í valdastöðum þyrfti að meta það enn betur hvort það með orðum sínum væri að hvetja til einhvers konar haturs, kynda undir hatri, ofbeldi eða mismunun, vegna þess að í krafti valdsins væri ákveðin hvatning, mögulega. Ég held að ég geti vel tekið undir með hæstv. ráðherra að valdafólk þurfi að vanda sig enn betur, hvernig það velur orð sín. Maður veltir fyrir sér hvort það geti flækt málin enn frekar þegar kemur að því að einstaklingar í þessum minnihlutahópum leiti réttar síns. Hvort það geti flækt málið enn frekar þegar það fólk leitar réttar síns gagnvart valdhöfum að búið sé að útvatna glæpinn, búið sé að normalísera glæpinn, búið sé að samþykkja að maður megi í rauninni fara fram með hvers kyns hatursorðræðu, níði, rógi, smánun, undir því yfirskini að maður sé í rauninni bara að lýsa skoðun sinni en ekki að hvetja aðra til dáða. Ég verð að segja að ég hef mjög miklar áhyggjur af þessu frumvarpi og sé og heyri á þeim sem starfað hafa á þessum vettvangi að þeir hafa áhyggjur, eins og t.d. fyrrverandi lögreglumaður, Eyrún Eyþórsdóttir, sem nú kennir í lögreglufræðum við Háskólann á Akureyri. Hún hefur komið fram og lýst yfir miklum áhyggjum. Hún var sá lögreglumaður á Íslandi sem fékkst einmitt við þennan málaflokk. Hún þekkir hann manna best. Ég hef bæði séð viðtal við hana og grein eftir hana þar sem hún lýsir yfir mjög miklum áhyggjum af þessu frumvarpi og vilja íslenskra stjórnvalda og ríkisstjórnar að þrengja þetta ákvæði og í rauninni auðga og auðvelda hatursorðræðu á Íslandi. Ég tek undir orð hennar og ég tek líka undir umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands. Ég held að í nútímanum, árið 2019 á Íslandi, þurfum við einmitt frekar að fara í hina áttina eins og gert er annars staðar á Norðurlöndunum, að auka vernd minnihlutahópa en ekki þrengja og þvæla kerfið til að auka rétt þeirra sem vilja spúa hatri sínu.
Herra forseti. Fyrir rúmu ári síðan sameinuðust ríkisstjórnarflokkarnir þrír um það í stjórnarsáttmála sínum að lofa að koma Íslandi í fremstu röð í málefnum hinsegin fólks. Hæstv. forsætisráðherra hefur kynnt frumvarp um kynrænt sjálfræði, þar sem vissulega er að finna fjölmargar og langþráðar réttarbætur. Ég ætla ekki hér og nú að fjölyrða um það sem betur má fara í því frumvarpi, það er vissulega sitthvað, en flest þar er þó til bóta. En eins og fyrri daginn er eins og hægri hönd ríkisstjórnarinnar hunsi það sem sú vinstri er að reyna að gera. Nú hefur dómsmálaráðherra lagt fram frumvarp um að þrengja að núgildandi ákvæði hegningarlaga um hatursorðræðu. Sú mikla ósvinna sem hvetur ráðherra til þeirrar breytingar virðast vera hæstaréttardómar þar sem menn voru dæmdir fyrir hatursorðræðu í garð Samtakanna '78 eftir að Hafnarfjarðarbær hafði gert samning við samtökin um hinsegin fræðslu í grunnskólum bæjarins. Greinargerð þessa frumvarps skýrir í löngu máli hvers vegna ráðherra telur nauðsynlegt að þrengja að núgildandi ákvæði um hatursorðræðu. Sú greinargerð er ágætis samantekt, því að þótt það hafi líklegast ekki verið ætlunin staðfestir hún að það er engin - alls engin - ástæða til breytinga á ákvæðinu og það er undrunarefni hvers vegna þetta frumvarp er fram komið. Í einum þeirra hæstaréttardóma sem virðast hafa hvatt hæstv. ráðherra til breytinga er m.a. rakið að hinum ákærða í málinu sé tryggt tjáningarfrelsi með 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en að gagnstætt réttindum hans standi réttindi samkynhneigðra. Tilvitnun hefst, með leyfi forseta: „… til að njóta eins og aðrir friðhelgi einkalífs síns samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo og jafnræðis og mannréttinda á við aðra án tillits til kynhneigðrar þeirra …“ Hæstiréttur sagði í þessum dómi að ákvæði 233. gr. a í hegningarlögum væru ekki aðeins nauðsynleg og samrýmanleg lýðræðishefðum heldur væri jafnframt með þeim gætt samræmis við löggjöf skyldra ríkja og farið að samþykktum alþjóðastofnana sem Ísland ætti hlut að, um að stuðla bæri að jöfnuði manna í þessu tilliti og veita að auki þeim jöfnuði refsivernd. Tilvitnun hefst, með leyfi forseta: „Á löggjafanum hvílir ekki aðeins sú skylda að haga lögum á þann hátt að tjáningarfrelsi sé ekki skert í ríkara mæli en svigrúm stendur til eftir kröfum 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafanum er einnig skylt að tryggja með lögum einkalífi manna friðhelgi, sbr. 1. mgr. 71. gr. hennar, og stuðla jafnframt að vernd þeirra, sem hætt er við að sæti vegna aðstæðna sinna eða sérkenna útbreiddu aðkasti eða andúð, og gæta þar með allsherjarreglu. Þegar horft er til þessara hagsmuna, sem meðal annars 233. gr. a almennra hegningarlaga er sett til að vernda, verða þeir samkvæmt lýðræðishefðum og eftir heildstæðu mati á öllum atvikum málsins að vega þyngra en óheft frelsi ákærða til að tjá skoðanir sínar á þann hátt sem hann gerði. Er þá jafnframt tekið fullt tillit til þess að tjáningarfrelsi hans verði ekki skert í ríkara mæli en nauðsyn ber til svo að náð verði því lögmæta markmiði, sem 233. gr. a almennra hegningarlaga stefnir að, en reglur þess ákvæðis verða að teljast nauðsynlegar í skilningi 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að sporna við fordómum, andúð og fyrirlitningu í garð afmarkaðra þjóðfélagshópa, sem unnt væri að stuðla að með hatursorðræðu.“ Núgildandi ákvæði hegningarlaga um hatursorðræðu vefjast ekkert fyrir Hæstarétti. Þar vita menn að til eru þeir hagsmunir sem vega þyngra en óheft frelsi manna til að tjá skoðanir sínar á fordómafullan hátt og sýna andúð og fyrirlitningu í garð afmarkaðra þjóðfélagshópa. Ég hef eingöngu nefnt til sögunnar hatursorðræðu gegn hinsegin fólki, enda er hæstv. ráðherra tíðrætt um hana í greinargerð sinni og ómögulegt annað en að komast að þeirri niðurstöðu að þessir dómar, þessir dómar nær eingöngu, liggi til grundvallar þessari fyrirhuguðu breytingu. Ákvæði hegningarlaganna er hins vegar ætlað að vernda mun fleiri hópa, þannig að það er einnig til þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða. Og víða um lönd, lönd sem við viljum gjarnan vera samferða, er verið að útvíkka og skoða að útvíkka þessa skilgreiningu enn frekar líkt og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir kom inn á áðan. Nú erum við áreiðanlega sammála um það, ég og hæstv. dómsmálaráðherra, að tjáningarfrelsið er einn af hornsteinum lýðræðislegs þjóðfélags, en við hljótum líka að vilja sporna gegn hatursorðræðu sem miðar í raun að því að vinna gegn tjáningarfrelsi jaðarhópa og við vitum það báðar, ég og hæstv. ráðherra, að frelsi hvers og eins nær ekki lengra en að frelsi næsta manns. Hæstv. dómsmálaráðherra segir tilganginn með frumvarpinu verið að auka vernd tjáningarfrelsis hér á landi. Það er hins vegar grundvallarmisskilningur að tjáningarfrelsið styrkist með þrengingu á ákvæði um hatursorðræðu. Það er ekkert sem kallar á slíka breytingu. Slík breyting er ekki til góðs fyrir íslenskt samfélag, hvaða hópi sem menn tilheyra þar. Hatursorðræða er undanfari ofbeldis. Það hefur sannað sig æ ofan í æ og við höfum ekkert með þá mynd tjáningarfrelsis að gera.
Virðulegur forseti. Mig langar fyrst að nefna hér ágæta ræðu hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, sem fór mjög vel yfir það í nokkuð ítarlegu máli hversu mörg álitaefni eru á þessum snertifleti tjáningarfrelsis og friðhelgi fólks fyrir hatursorðræðu. Þetta er spurning um grundvallarréttindi sem togast á. Það vekur greinilega mikil viðbrögð þegar fólki þykir stefna í ranga átt, sem endurspeglast í því að við erum nú þegar búin að fá ansi ítarlegar umsagnir frá nokkrum aðilum sem láta sig málið varða, eins og t.d. Samtökunum '78. Það eru viðbrögð sem við eigum að hlusta á. Við eigum að hlusta bæði á talsmenn þeirra hópa sem verða fyrir fordómum í samfélaginu og við eigum að hlusta á, eins og hér var nefnt, fólkið sem vinnur á gólfinu, sem hefur reynslu af því að beita lögunum sem við höfum haft og hefur mögulega einhverja aðra sýn á það hvernig við eigum að breyta þeim lögum til að þau nái betur fram þeim markmiðum sem við viljum ná fram. Þar var nefnd Eyrún Eyþórsdóttir sem um nokkurt árabil rannsakað í hatursglæpi innan lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og þar er reynslubanki sem ég held að allsherjar- og menntamálanefnd ætti að leita mjög mikið í. Þetta er ákveðið reiptog á milli ólíkra grundvallarréttinda sem allsherjar- og menntamálanefnd þarf að skoða nokkuð ítarlega, myndi ég halda, til að við náum þeim markmiðum sem við viljum ná út úr þessu. Ég held við þurfum jafnframt að skoða hvaða hópar falla hér undir. Hér nefndi hv. þm. Helga Vala Helgadóttir að vernd fatlaðra og aldraðra hefði komið til umræðu í nágrannalöndum okkar. Svo er hægt að benda á lög sem samþykkt voru á síðasta ári um jafna meðferð á vinnumarkaði þar sem upptalning mismununarbreyta er önnur en í þessu hegningarlagaákvæði. Það er alveg eðlilegt að skoða þetta í samhengi af því að það breytist með tímanum hvað við sem löggjafi teljum vera minnihlutahópa sem eiga undir högg að sækja í samfélaginu. Þegar 233. gr. a kom inn í hegningarlögin vorum við mögulega með annan skilning á þessum málum en á síðasta ári þegar við samþykktum lög um jafna meðferð á vinnumarkaði. Ég má til með að nefna frumvarp sem flutt er af Unu Hildardóttur, varaþingmanni Vinstri grænna, ásamt þeim sem hér stendur og nokkrum öðrum um að bæta við orðunum kyntjáningu, kyneinkennum og kynvitund í 233. gr. a í hegningarlögum. Það er nokkuð sem við ættum að skoða af fullri alvöru í allsherjar- og menntamálanefnd þannig að við náum betur utan um sviðið. Síðan er það hópur sem á kannski ekki heima í þessu ákvæði, ég veit það ekki, en við þurfum einhvern veginn að fara að takast á við, það eru konur, hálf þjóðin, fyrst við erum að tala um ummælakerfi samfélagsmiðla og hina frjálsu tjáningu fólks í almenna rýminu þá er sú tjáning önnur gagnvart konum en körlum, alla jafna, hún er harðari og óvægnari. Kannski fellur hún ekki undir hatursorðræðuákvæðið en við þurfum að finna einhverja leið til að koma böndum á þetta. Það er sama hvaða hóp er um að ræða, það er sama hversu alvarleg ummælin eru, hatrið er til staðar. Þá er það smitsjúkdómur sem breiðist út. Og ef hann fær að vera ómeðhöndlaður í samfélaginu of lengi, ef ekki er tekið á ummælum þannig að samfélagið læri að hætta að beita hatri þegar það tjáir sig, þá náum við ekki fram þeim markmiðum sem við viljum ná. Ég sé að við í allsherjar- og menntamálanefnd höfum ærið verkefni fyrir höndum til að ná utan um þau mikilvægu sjónarmið sem hér eru undir og lýsi mig nokkuð spenntan að takast á við það af því að þetta eru ákvæði sem skipta miklu máli og við þurfum að vanda okkur við.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðu um þetta athyglisverða mál, ég leyfi mér að halda því fram að það sé athyglisvert og þarfnist mikillar umræðu. Ég á ekki von á öðru en að það fái hér mjög góða þinglega meðferð í þinginu. Það er svo sem ekki í fyrsta skipti sem mál af þessum toga kemur fyrir þingið. Tjáningarfrelsið og mörk þess hafa auðvitað verið rædd hér af og til í gegnum árin, kannski ekki síst hin síðari ár. Við lifum breytta tíma frá því sem áður var. Allir hafa fengið rödd og ég held að flestir fagni hinni nýju tækni sem gerir öllum kleift að tjá sig hvar og hvenær sem er. En á sama tíma hefur orðið þróun sem mér finnst svolítið umhugsunarverð en líka neikvæð, þ.e. að á sama tíma fer þolinmæði fólks fyrir skoðunum annarra þverrandi. Mér finnst það áhyggjuefni. Það er kannski einmitt í því ljósi sem þingið samþykkti hér, reyndar á árinu 2010, þingsályktun um að fela stjórnvöldum að leitast við að gera Ísland að forgöngulandi þegar kemur að tjáningarfrelsi. Í kjölfarið var sett af stað vinna hjá stjórnvöldum víðs vegar í stjórnkerfinu til að skoða þessi mál heildstætt. Þótt ég hafi í sjálfu sér enga skoðun á þessari þingsályktun til eða frá er ég ekkert endilega sammála því að það eigi að vera sérstakt markmið að Ísland skeri sig úr frá öðrum löndum að því hvað varðar vernd, t.d. æru manna og þess háttar, en árið 2010 fór sú vinna hins vegar af stað. Ég vil nefna það í umræðunni, af því að menn hafa verið að velta fyrir sér tilurð þessa frumvarps, að í kjölfarið setti þáverandi menntamálaráðherra af stað hóp sem skoðaði þessi mál mjög ítarlega. Hópurinn samanstóð m.a. af blaðamönnum, fræðimönnum og þingmönnum. Niðurstaða hópsins var að breyta þyrfti þeirri grein sem um ræðir í þessu máli, 233. gr. a hegningarlaga, í þágu tjáningarfrelsis. Það var tillaga hópsins. Á síðasta ári skipaði núverandi forsætisráðherra starfshóp til þess að skoða tjáningarfrelsi í enn víðara samhengi. Þar var þessi lagagrein til umræðu hjá hópi sem samanstóð m.a. af prófessor í lögum við Háskóla Íslands, fulltrúa frá Blaðamannafélagi Íslands, lögmönnum og öðrum sérfræðingum á sviði mannréttinda. Það var líka niðurstaða hópsins að 233. gr. a hegningarlaga mætti vel við því að verða endurskoðuð. Hópurinn lagði reyndar til þá lagabreytingu sem liggur fyrir þinginu, þ.e. lagabreytingu með þessum hætti. Það er örlítið önnur útfærsla en fyrri starfshópurinn, sem ég nefndi áðan, sem var á vegum menntamálaráðuneytisins fyrir nokkrum árum, komst að niðurstöðu um. En allt að einu er sjónarmiðið það sama, að menn þurfa að huga að því að tjáningarfrelsinu sé ekki sniðinn það þröngur stakkur að menn veigri sér við að setja fram skoðanir sínar, sem kunna jafnvel að vera hörmulegar, ömurlegar, leiðandi og mögulega meiðandi fyrir einhverja, að mönnum sé a.m.k. ekki gerð refsing fyrir slíkt. Tjáningarfrelsið er grundvallarmannréttindi sem ég held að örugglega allir á Íslandi séu sammála um að standa eigi vörð um. Það er ekki þannig í öllum löndum. Í mörgum löndum er tjáningarfrelsið fótum troðið. Tjáningarfrelsi er grundvallarmannréttindi og það er ekki bara svo að menn standi vörð um sjónarmið sem falla í góðan jarðveg, það snýst líka um að standa vörð um að menn geti sagt það sem þeir vilja segja og haft sjónarmið og sett þau fram í þjóðfélagsumræðu þótt þau falli í grýttan jarðveg. Það er þá hinna sem hafa önnur sjónarmið að taka þátt í þeirri umræðu og ræða þau. Það er ekkert markmið í sjálfu sér að standa vörð um tjáningarfrelsið, það getur auðvitað verið það, en tjáningarfrelsið er líka hreyfiafl. Það er forsenda framfara að setja fram sjónarmið og skoðanir. Ég hef heyrt baráttufólk fyrir réttindum samkynhneigðra í Bandaríkjunum, t.d. á 7. og 8. áratugnum, benda á að það hefði ekki verið þeirra málstað til framdráttar að loka fyrir umræðu sem þessa. Þannig hefur meiðandi umræða um tiltekna þjóðfélagshópa oft verið hreyfiafl til framfara. Menn mega ekki líta fram hjá því. Fram kom í máli eins hv. þingmanns að tilgangurinn með ákvæðum sem kveða í kútinn einhverja umræðu væri að sporna gegn fordómum. Ég efast mjög stórlega um að spornað sé gegn fordómum með því að bæla niður umræðu, hversu vitlaus sem hún kann að vera, heldur oft þvert á móti, eins og ég nefndi áðan. Ég vil að lokum segja að ég er með þessu frumvarpi, og er það afstaða mín og alveg örugglega allra þeirra sem hafa komið að því, að skoða þessi mál í samhengi við tjáningarfrelsið og vernd manna til einkalífs, sem við þurfum líka að standa vörð um. Meiðandi ummæli geta gengið gegn einkalífi manna, en með lagabreytingu sem þessari er ekki með neinum hætti verið að hvetja til óvandaðrar umræðu eða gera lítið úr hversu meiðandi hún kann að vera. Um leið er þetta kannski tilefni til að hvetja menn til vandaðrar umræðu, til hófstilltrar og málefnalegrar umræðu, og menn eiga að nota það til þess. Þótt fram komi í einum hæstaréttardómnum sem hér hefur verið til umfjöllunar, og fullyrt að viðkomandi hefði getað hagað orðum sínum með öðrum hætti, og flest getum við það, er líka til fólk sem getur það ekki, sem getur ekki hagað orðum sínum eins og við í þessum sal reynum nú að gera alla jafna. Það þarf því að taka tillit til ýmissa sjónarmiða og ég vænti þess að hv. allsherjar- og menntamálanefnd geri það. Ég hlakka til góðs samstarfs við þingið um þetta mál.
Herra forseti. Ég hjó eftir því að hæstv. dómsmálaráðherra viðraði áhyggjur sínar af þverrandi þolinmæði fyrir skoðunum annarra. Við erum ekki hér að tala um saklausar skoðanir annarra, því að umrætt lagaákvæði, með leyfi forseta, hljóðar svona: „Hver sem opinberlega rógber, smánar, ógnar eða hæðist að manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar eða breiðir slíkt út skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum …“ Herra forseti. Hér erum við ekki að tala um einhver saklaus skoðanaskipti. Hegningarlagaákvæðið ber ekkert slíkt með sér, ekki neitt. Við erum að tala um einhvern sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum sínum. Orð geta nefnilega meitt mun meira en líkamlegt ofbeldi. Hatursorðræða meiðir ekki bara þann einstakling sem verður fyrir, heldur allan hópinn - allan þann hóp sem verður fyrir hatursorðræðunni. Það er nefnilega þannig. Þannig er verið að jaðarsetja ákveðinn hóp sem viðkomandi einstaklingur sem verður fyrir hatrinu tilheyrir. Það er sá hópur, sá minnihlutahópur, missterkur vissulega, af því að hér var verið að tala um konur, en ríkt hefur ákveðin sátt um að veita þurfi veita þessum hópum [[Forseti hringir.]]vernd. Það er óskiljanlegt að mínu mati að við höfum tekið ákvörðun um að minnka þá vernd.
Virðulegur forseti. Ég nefndi þá skoðun mína að þolinmæði manna fyrir skoðunum annarra færi þverrandi. Það gengur í ýmsar áttir og allar áttir, virðist vera. Geðshræring grípur um sig á samfélagsmiðlum. Ef einn setur fram fráleita skoðun er enginn hörgull á enn þá fráleitari skoðunum til þess að reyna að blása hana. Við þekkjum öll hvernig það virkar. Ég nefni þetta bara svona almennt, ekki sérstaklega út af þessu ákvæði. Og ég er ekki að vísa til þess að þetta ákvæði sé sérstakt skoðanaákvæði. Það er alveg ljóst hvernig það er orðað. Ég nefndi í framsöguræðu minni að upphaflega var þetta ákvæði þannig orðað: „Hver sem ræðst að hópi manna eða mönnum …“ Það var fellt út og nú er það orðað þannig: „Hver sem hæðist að eða fjallar um …“ hvernig sem það nú er. Þannig að orðalagið á þessu ákvæði hefur tekið nokkrum breytingum, sem sýnir kannski líka að löggjafinn er í svolitlum vanda staddur þegar kemur að túlkun á þessu orði og þessu ákvæði og markmiðum ákvæðisins. Það er alveg ljóst í mínum huga, eins og ég hef nefnt hér, að friðhelgi einkalífsins er vernduð. Undir hana fellur t.d. æra manna og jafnvel staða manna, af því að það lýtur þeim þáttum sem þarna koma fram, þannig að við þurfum ekki að deila um það, hv. þingmaður og ég. En þarna kunna hins vegar stundum að vegast á sjónarmiðin um tjáningarfrelsið og menn þurfa að fara varlega í að takmarka það með þeim hætti eins og menn margir vildu sjá í umræðunni sem oft sprettur upp vegna skorti á umburðarlyndi fyrir skoðunum annarra.
Herra forseti. Mig langar aðeins að halda áfram með umræðu um þessar skoðanir og litla þolinmæði fyrir skoðunum annarra. Þá langar mig að fá aðeins að rýna í tvo dóma Hæstaréttar sem féllu á þarsíðasta ári, 2017, sem ég vísaði til í fyrri ræðu minni, og sem vísað er til í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra um þrengingu ákvæðis um hatursorðræðu hegningarlaga. Það er alveg ljóst af lestri þessara tveggja dóma að þarna er hreint ekki verið að hafa uppi einhverjar saklausar skoðanir um kennslu í hinsegin fræðum, hreint ekki, heldur er beinlínis verið að níðast á fólki. Sú skoðun sem dæmt var fyrir er svona, með leyfi forseta: „Við hlustendur útvarps Sögu kærum okkur ekki um neinar fjandans útskýringar A á þessari kynvillu. Þetta er ógeðslegt. Að innræta í börn hvernig kynvillingar eðla sig í rúminu. A getur þess vegna setið heima hjá sér heldur en að troða sér inn á útvarp Sögu. Þvílíkt ógeð.“ Ég verð að segja að ég er eiginlega sammála [[Forseti hringir.]]Hæstarétti, sem dæmir fyrir þessa hatursorðræðu. Mér finnast þetta ekki saklaus skoðanaskipti [[Forseti hringir.]]og viðkomandi getur vissulega haldið þessum [[Forseti hringir.]]skoðunum heima hjá sér. En að fara með þetta í fjölmiðla [[Forseti hringir.]]finnst mér bara mjög meiðandi [[Forseti hringir.]]og það hefur mjög meiðandi áhrif á stóran hóp fólks.
Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutíma.
Virðulegur forseti. Ég man nú ekki hvorum dómnum - það var vísað til þess sem hv. þingmaður er að vísa til og er vísað til í frumvarpinu. Vissulega eru þetta ömurlega ummæli sem þarna voru látin falla og líka í sjálfu sér í þriðja málinu þar sem þó var sýknað. Í einhverjum af þessum dómum var komist svo að orði að viðkomandi hefði getað komið þessum sjónarmiðum sínum á framfæri með öðrum hætti. Þá veltir maður fyrir sér: Hvað er það sem er til þess fallið að valda fordómum? Hefði það verið miklu betra ef menn hefðu getað sett þessar skoðanir sínar fram á sómasamlegan hátt, með orðalagi embættismanna eða þeirra sem eru vanir að tjá sig í ræðu og riti? Eða eru það sjónarmiðin sjálf sem menn eru mótfallnir? Mér heyrðist það vera þannig hjá hv. þingmanni. Ég velti því fyrir mér hvort sé betra fyrir umræðuna í landinu að menn gangi hreint til verks þannig að hægt sé að átta sig á þeim fordómum sem liggja að baki þessum ummælum eða hvort menn vilji hafa þetta allt í kansellístíl í orðræðu sem tapast og menn ná engum fókus á hver raunveruleg afstaða manna er. Hv. þingmaður og ég erum sammála um að þessi ummæli, þessar skoðanir líka, eru fráleit. Það breytir því ekki að þingið þarf að taka afstöðu til þess hvort það sé tilbúið til þess að láta það varða refsingu að fólk hafi þessar ömurlegu skoðanir.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um helgidagafrið og lögum um 40 stunda vinnuviku. Tilgangur frumvarpsins er fyrst og fremst að auka frelsi manna til athafna allt árið um kring. Lagt er til að fellt verði úr gildi bann við tiltekinni starfsemi á helgidögum. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir að upptalning helgidaga þjóðkirkjunnar verði færð yfir í lög um 40 stunda vinnuviku sem frídagar. Áfram verður óheimilt að trufla guðsþjónustu, kirkjulegar athafnir eða annað helgihald með hávaða eða öðru því sem andstætt er helgi viðkomandi athafnar. Í núgildandi lögum um helgidagafrið er ákveðnum aðilum heimilt að hafa opið á helgidögum, þ.e. opið fyrir þjónustu, svo sem í lyfjabúðum, á bensínstöðvum og í blómaverslunum. Sama gildir um matvöruverslanir með verslunarrými undir 600 m² þar sem a.m.k. 2/3 hlutar veltu þeirrar er rakin til sölu matvæla, drykkjarvöru og tóbaks. Reynslan sýnir að erfitt er að hafa eftirlit með slíku. Lögin eins og þau eru í dag hafa einnig haft í för með sér aukið umstang hjá sýslumönnum dagana í kringum hátíðir. Á síðustu árum hafa einnig orðið miklar breytingar á íslensku samfélagi, m.a. með fjölgun landsmanna og þá streyma ferðamenn til landsins allt árið um kring og bæði heimamenn og ferðamenn vilja alls kyns afþreyingu og ekki síst á frídögum og stórhátíðum. Hefur Ísland m.a. verið markaðssett sérstaklega sem áfangastaður um hátíðir eins og jól og páska. Frelsi manna til að njóta og veita þjónustu hefur hingað til verið þröngur stakkur sniðinn á hátíðisdögum og þær breytingar á lögum um helgidagafrið sem hér eru lagðar til eru í fullu samræmi, myndi ég halda, við kröfur almennings og atvinnulífs. Umræða um að endurskoða þurfi lög um helgidagafrið á grundvelli breytinga sem orðið hafa á samfélaginu hefur líka aukist að undanförnu og hafa lögin í sjálfu sér ekki fylgt þróun samfélagsins svo við verði unað. Ekki eru uppi næg rök að mínu mati fyrir þeim takmörkunum sem lögin setja, bæði almenningi og atvinnurekendum. Það er auðvitað ekki þörf á að takmarka frelsi fólks á helgidögum þjóðkirkjunnar með ákvæðum í lögum og er fremur talið nauðsynlegt að draga úr slíkum takmörkunum sem lögin setja ýmsum rekstraraðilum á helgidögum, þannig að unnt sé að koma til móts við þá sem vilja afþreyingu á þeim dögum og vilja njóta eða veita þjónustu. Þess vegna er í frumvarpinu lagt til að afnumin verði takmörkun á atvinnustarfsemi og afþreyingu á grundvelli núgildandi laga um helgidagafrið. Ég vil í því sambandi nefna að það er með engu móti verið að draga úr vægi helgidagafriðs sem fólki er auðvitað í sjálfsvald sett og að mínu mati allir ættu að halda í heiðri á sínum helgidögum. Þar sem vinnuverndarsjónarmið tengjast löggjöf um helgidagafrið, m.a. með tilvitnun í helgidaga þjóðkirkjunnar í lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 80/1971, í þeirri viðleitni að tryggja fólki frí frá vinnu á helgidögum er lagt til í frumvarpinu að upptalning á þeim dögum verði áfram í lögum en færist yfir í lög um 40 stunda vinnuviku til að tryggja þá daga áfram sem frídaga launafólks. Ef ég fer stuttlega yfir helstu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að felld verði úr lögum um helgidagafrið þau ákvæði sem mæla fyrir um takmarkanir á tilgreindri starfsemi og skemmtunum á helgidögum. Þetta er 2. gr. frumvarpsins. Þar sem sú tillaga gerir ráð fyrir að helgidagar þjóðkirkjunnar verði ekki lengur tilgreindir í lögum er í 1. gr. frumvarpsins, til samræmis við breyttan tilgang laganna, lögð til breyting á 1. gr. þeirra og tekið út ákvæðið um að lögin mæli fyrir um helgidagafrið. Þá stendur eftir að lögin mæli fyrir um verndun helgihalds. Í 3. gr. frumvarpsins er því að sama skapi lagt til að heiti laganna verði framvegis lög um frið vegna helgihalds, enda verður tilgangur þeirra framvegis að vernda helgihald almennt án tillits til sérstakra helgidaga þjóðkirkjunnar. Þar sem frumvarpið gerir ráð fyrir að upptalning á helgidögum þjóðkirkjunnar falli niður úr lögum um helgidagafrið er að síðustu í 5. gr. frumvarpsins lögð til sú breyting á lögum um 40 stunda vinnuviku að helgidagar þjóðkirkjunnar verði allir taldir upp í 1. mgr. 6. gr. þeirra laga sem frídagar, í stað þess að vísa almennt til helgidaga þjóðkirkjunnar í því ákvæði eins og nú er gert. Það verður auðvitað til framtíðar litið málefni aðila vinnumarkaðarins, launþega, einstaka launþega og einstakra atvinnurekanda, að haga því eins og hentar þeim best í kjarasamningum. Breytingin er líka lögð fram í þeim tilgangi að tryggja áfram vinnuverndarsjónarmið. Þó er lagt til að fellt verði niður að jóladagur sé helgidagur til klukkan sex að morgni næsta dags en slík tímaskilgreiningu sé óþörf þar sem hún helgaðist af mismunandi takmörkunum á atvinnustarfsemi og skemmtunum á jóladegi og öðrum degi jóla. Það lýsir því kannski hversu flókin útfærsla og framkvæmd á núgildandi lögum var orðin. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum framsöguna og verð að viðurkenna að það togast dálítið á í mér varðandi þetta mál. Ég held að full ástæða sé til að taka þau ákvæði sem snerta réttindi vinnandi fólks úr lögum sem tengjast trúfélögum og færa þau yfir í lög sem snúa að réttindum vinnandi fólks. Það vekur ákveðnar áhyggjur að samtök þess vinnandi fólks eru ekki fullkomlega á bak við þessar breytingar. Það er eitthvað sem við tökum væntanlega upp í allsherjar- og menntamálanefnd og eitthvað sem þarf eðli máls samkvæmt að skoða rækilega þegar við snertum við lögum um 40 stunda vinnuviku. Það sem mig langar kannski helst að spyrja ráðherrann út í er hvort ekki sé ástæða til að stíga skrefið til fulls og fella úr gildi lög um helgidagafrið þegar mér sýnist ráðherrann vera að leggja til að allar greinar nema sú 3., hvað snertir efnisinntak laganna, verði felld úr gildi. 3. gr. er ágæt, hún snýst um að ákveðinn friður ríki umhverfis þá staði þar sem trúarathafnir eiga sér stað og sú friðhelgi er eitthvað sem ég held að við getum alveg skrifað upp á. Telur ráðherrann ekki að við séum kannski að splæsa fullmiklu í það ákvæði að gefa því heil lög þegar það myndi duga að setja þetta inn sem sjálfstæða grein í lög um trúfélög og væri jafnvel eðlilegra?
Virðulegur forseti. Það kann vel að vera að hér sé verið að splæsa óheyrilega miklu í vernd helgihalds með því að hafa sérstök lög um það. Ég tel þó að svo komnu máli ekki ástæðu til að afnema þetta eða færa þetta inn í almenn hegningarlög sem það ætti kannski frekar að heyra undir en lög um þjóðkirkjuna. Við viljum standa vörð um rétt manna til að sinna sinni trú og svo sem hvaða trú sem það er og allsherjarreglu í tengslum við það. Mér finnst það a.m.k. útfærsluatriði hvort menn splæsi hér í löggjöf sem tryggi frið um helgihald. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það sé tímabært eða eðlilegt að gera það með þessum hætti og kannski yrði það líka flóknara útfærsluatriði í ljósi tengsla ríkis og kirkju og ákvæða í stjórnarskrá þar að lútandi.
Virðulegi forseti. Já, mér þykir það enn þá skrýtið að lög um frið vegna helgihalds, eins og þau munu heita, verði væntanlega einhver mesti stubburinn í lagasafninu, ekki nema á að giska 30 orð til þess að ná utan um eitthvað sem ég held að við séum öll sammála um að eigi að vera í lögum. Hér er refsiákvæði í 7. gr. Ef við ætlum að halda sama refsiramma sé ég ekki endilega að þetta þurfi að færast yfir í hegningarlög þó að vissulega megi skoða það. Við eigum, eins og ráðherra nefndi, lög um þjóðkirkjuna. Ég teldi reyndar réttara að lög um öll trúfélög tækju á þessu og sektarákvæði, eins og er í 7. gr. laga um helgidagafrið - það ætti alveg eins erindi inn í lög um skráð trú- og lífsskoðunarfélög eins og þessi. Þá myndum við líka leysa þann vanda að vera hér með - það er svona varla að maður geti kallað það lög þegar þetta er ekki nema eitt ákvæði. Við verðum víst að segja það. Nei, ég festist alltaf í þessu eftir þessa útstrikun þar sem að 80% af lögum um helgidagafrið eru ýmist felld úr gildi eða færð yfir í önnur lög þá fæ ég ekki séð að við þurfum að hafa sérstök lög utan um restina þegar hægt er að ná sömu markmiðum á öðrum stað í lagasafninu.
Virðulegur forseti. Tilgangur þessa frumvarps er að auka frelsi manna til þess að veita og þiggja þjónustu á hinum svokölluðu helgidögum þjóðkirkjunnar. Það er tilgangur laganna. Það er ekki tilgangur og var ekki tilgangur minn að hrófla við þeirri vernd sem helgihald hefur samkvæmt núgildandi lögum. Það er nú ástæðan fyrir því að þetta stendur eftir. Þótt það gerir það að verkum að eftir standi löggjöf sem verði afskaplega fá orð finnst mér það frekar meðmæli með lagatexta almennt eða lagabálki að hann sé fáorður og ekki fráleitt að maður komi til með að halda sérstaklega upp á lög um vernd helgihalds umfram aðra lagabálka sem héðan koma.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég hef oft verið hrifinn af því sem hefur komið frá hæstv. ráðherra frá því að ég settist á þing en þetta frumvarp veldur mér nokkrum vonbrigðum. Jafn hissa og ráðherrann virðist vera á því þá er það nú staðreyndin. Ég upplifi það þannig að þetta sé líklegra til að vera undirbúið af félagasamtökum eins og Vantrú og flutt af stjórnmálaafli eins og Pírötum, sem dæmi, með fullri virðingu fyrir þeim. En ég tel líklegt að þeir væru fylgjandi mörgu sem þarna kemur fram. Mig langar til að spyrja ráðherrann um tvennt í þessum efnum. Það er samráð við kirkjuna eða kirkjuþing. Af greinargerðinni að dæma get ég ekki ályktað annað en svo að kirkjuþing hafi verið að horfa til málsins miðað við það að þessar breytingar færu inn í lög um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997. Hefur kirkjan gefið út afstöðu sína gagnvart þessari nálgun, að setja þetta inn í lög um 40 stunda vinnuviku? Mér þætti áhugavert að heyra þá afstöðu því að svo eru taldir upp ýmsir aðilar, ýmis samtök atvinnulífsins og launþega. Það er auðvitað samráð sem á sér fyrst og fremst stað á forsendum vinnuréttarlegra sjónarmiða en ekki á grundvelli helgidagafriðar. Ég myndi vilja fá að byrja á að spyrja hæstv. ráðherra um þetta.
Virðulegur forseti. Já, á ýmsu átti ég nú von frá hv. þm. Bergþóri Ólasyni en að hann hefði efasemdir um þetta frumvarp sem er til að auka frelsi manna til athafna á helgidögum. En ég skil áhyggjur hans svo að hann beri hag þjóðkirkjunnar fyrir brjósti og í því ljósi get ég fagnað athugasemdum hans. Það kemur fram í greinargerð að samráð var, lögum samkvæmt, haft við þjóðkirkjuna við þessa breytingu eins og ráðherra ber alla jafna að gera þegar hann leggur fram lagabreytingar er lúta að þjóðkirkjunni eða kirkjulegum málum. Ég get alveg upplýst um það að ég taldi að það hefði verið einfaldast, mér fannst það liggja beinast við, að færa bara þennan texta, þar sem vísað er til helgidaga þjóðkirkjunnar, inn í lög um þjóðkirkjuna en fékk ábendingu um það sem var gagnleg og auðvitað alveg hárrétt að helgidagar þjóðkirkjunnar verða auðvitað ekkert ákveðnir með lögum. Það er ekki þingsins að ákveða helgidaga þjóðkirkjunnar. Það er kirkjunnar sjálfrar að gera það. Það er hluti af innri málefnum þjóðkirkjunnar. Það er þess vegna sem ég lét ekki verða af því að vísa til helgidaga þjóðkirkjunnar og tiltaka það eins og gert hefur verið í núgildandi lögum - jól, páskar og þessir dagar. Það getur í sjálfu sér líka breyst ef þjóðkirkjan ákveður það hverjir helgidagarnir eru. Þeir eru ekki endilega þeir sömu milli landa þótt kristin séu eða lúthersk eða evangelísk jafnvel. Sú leið var því farin að vísa til tiltekinna daga, sem heita jóladagur, skírdagur og þessir dagar, í lögum um 40 stunda vinnuviku. Það kann síðan í framhaldinu að vera ástæða fyrir þá sem fara með þá löggjöf að taka til í henni og breyta henni eftir behag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Til viðbótar við þetta er atriði sem ég sé ástæðu til að nefna sérstaklega er hér verið, nái þetta fram að ganga, að færa upptalningu þessara frídaga úr lögum um helgidagafrið yfir í lög um 40 stunda vinnuviku. Þá er rétt að benda á það sem kemur fram í samráðshluta greinargerðarinnar, með leyfi forseta: „Samtök atvinnulífsins telja lög um 40 stunda vinnuviku vera barn síns tíma og telja rétt að lögin verði felld úr gildi …“ Ja, hvað þá, hvað svo? Ætlum við þá að flytja þetta til baka verði það niðurstaða á næstu misserum að lög um 40 stunda vinnuviku verði afnumin? Það má vera en ég held að svona hringl sé ekki til bóta. Ég held að almennt sé æskilegt að miða við, ætli menn að gera breytingar, að þær séu þá til bóta. Ég hef ekki upplifað að jafn mikið sé þrengt að atvinnulífinu á þessum tilteknu frídögum eins og virðist skína í gegn af lestri greinargerðarinnar. Það væri áhugavert að heyra frá hæstv. ráðherra hvaða þjónusta það er helst sem hún sér fyrir sér að bætist í flóruna á þessum dögum sem við höfum orðið af hingað til. Ég verð að viðurkenna að helst man ég eftir árlegri frétt um bingóspil sem ekki má fara fram en hann er ekki miklu alvarlegri en það, sá þjónustuskortur sem hrjáir okkur landsmenn að mínu mati. Ég held að það væri áhugavert að heyra hvernig ráðherrann sér mál þróast hvað þetta varðar, hvaða þjónusta það er sem almennir borgarar hafa orðið af vegna þessara reglna.
Virðulegur forseti. Já, það kann vel vera að lögum um 40 stunda vinnuviku verði einhvern tímann breytt og ég hef ekki skoðun á því - ég hef reyndar skoðun á því, en það heyrir ekki undir mig. Ég vil hins vegar árétta það að samningar manna, réttindi manna hvað frídaga varðar - alla jafna er kveðið á um það í kjarasamningum hvort eð er. Ég er því ekki einu sinni viss um að brýn nauðsyn standi til þess að kveða á um þessa frídaga í lögum um 40 stunda vinnuviku. Það er allt útfært í kjarasamningum, miðlægum kjarasamningum, eða eftir atvikum einstaklingsbundnum kjara- og ráðningarsamningum fólks, hvaða frídaga það hefur. Ég hef ekki áhyggjur af því, jafnvel þótt lög um 40 stunda vinnuviku taki verulegum breytingum eða jafnvel þótt þau væru algerlega afnumin að þá standi menn uppi frídagalausir á Íslandi af því að ekki hafi verið sérstök lög um helgidagafrið. Ég tel að hv. þingmaður lýsi mikilli trú á þeirri sem hér stendur ef hann óskar eftir því að dómsmálaráðherra hlutist til um þessa frídaga sem eru að vísu mannréttindi. Það má svo sem færa þetta undir þann málaflokk dómsmálaráðuneytisins að það séu ákveðin mannréttindi. Ég hef ekki áhyggjur af þessu og hvet hv. þingmann til að missa ekki svefn yfir þessu. Hann mun fá sína frídaga eftir sem áður. Hvaða starfsemi mun mögulega bætast við? Ég hef ekki hugmynd um það og með þessu frumvarpi er ekki lögð nein skylda á nokkurn mann til að veita nokkra þjónustu umfram það sem gert er núna eða jafnvel hætta því. Eins og ég nefndi í framsögu minni hvet ég menn almennt til þess að halda helgidagafrið á helgidögum. Mér finnst vera meiri bragur á því. Það er mjög skýrt í þessu frumvarpi hvaða starfsemi mátti ekki veita þjónustu sína, verslanir í plássi umfram 600 m². Það er þá kannski vísbending um hvað gæti mögulega bæst við.
Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu í málinu og kynningu á því. Ég hef aðeins velt fyrir mér þörfinni á frumvarpinu, þörfinni á því uppleggi sem hér er, og get svo sem tekið undir það sem hefur komið fram, að það sé ekki nein sérstök þörf á því að vera með lög sem tiltaka sérstaklega frídaga einhvers tiltekins trúfélags sem slíka í löggjöf. Hins vegar er það a.m.k. einnar messu virði að skoða hvort ekki sé ástæða til að hlusta á varúðarorð verkalýðshreyfingarinnar í þessu sambandi, m.a. með tilliti til þess hvort ekki sé alveg nóg að gert í opnunartímum og öðru. Hvort ekki sé í sjálfu sér bara óþarfi að opna frekar á að vera með, mér liggur við að segja endalausa heimild til að sækja sér vinnuafl á hvaða dögum ársins sem er og á hvaða tímum sólarhringsins sem er. Ég kýs eiginlega að líta á frumvarpið meira í því samhengi en kannski endilega nákvæmlega það hvort við erum að tala um einhverja tiltekna helgidaga kirkjunnar. Á hitt er svo einnig að líta - og það er kannski annar meginpunkturinn sem ég vil koma inn á - hvort eitthvert virði sé í því fyrir samfélag að hafa einhverja daga, hvort sem þeir eru sameiginlegir öllum eða bara einstaklingsbundnir, þar sem hreinlega má ekki trufla. Þar sem vinnuveitandi eða atvinnurekstur hefur hreinlega ekki heimild til að trufla viðkomandi. Að því leyti til má líta á „réttindin“, ef við getum sagt það innan gæsalappa, sem felast í lögum um helgidagafrið sem réttindi vinnandi fólks. Að vísu eru þau enn þá réttindi vinnandi fólks með tilliti til helgidaga þjóðkirkjunnar en við getum alveg breytt því. Við getum alveg breytt því í að það séu réttindi vinnandi fólks með tilliti til þeirra helgidaga sem það sjálft velur eða trú þess mælir fyrir um, ef það á við. Á sama hátt gætu þeir sem kannski hafa enga sérstaka trú eða tilheyra ekki trúfélagi gætu þá einnig valið að merkja sér einhverja tiltekna daga í árinu þar sem þeir vildu fortakslaust að ekki væri verið að trufla þá. Ég get alveg séð fyrir mér hvaða daga menn gætu valið í slíkt. Menn gæti til að mynda valið afmælisdaga barnanna sinna, svo að maður taki eitt tiltölulega almennt og augljóst dæmi. Einhverjir kynnu að velja þá, aðrir kynnu að velja að þeir vildu aldrei láta trufla sína á jóladag og enn aðrir kynnu að vilja að það mætti alls ekki trufla þá á 17. júní o.s.frv. Þetta er ekki bara kerskni, frú forseti, sem liggur í þessu heldur líka vangaveltur um að það sé einhvers virði fyrir samfélag að maður geti algerlega verið „friðhelgur“ á einhverjum tímum, gagnvart samfélaginu, gagnvart sínum vinnuveitanda. Þetta segi ég hafandi unnið í slíkum störfum megnið af starfsævi minni, að vinnuveitandinn átti endalaust veiðirétt á minn tíma af því að ég gegndi þannig starfi. Ég þekki því mjög vel hvernig það er að vera aldrei almennilega í þessari stöðu. Þess vegna vil ég - og það er kannski aðallega vegna þess að ég er ekki í allsherjar- og menntamálanefnd og mun ekki fjalla um þetta mál þar - beina því til nefndarinnar að velta upp þeim sjónarmiðum, skoða þau og hvort flötur sé á því, annaðhvort innan þessa frumvarps eða með breytingum á því, að gera þetta. En aftur að lokum, frú forseti, ítreka ég það sem ég sagði í upphafi máls míns að hvetja nefndina einlæglega til að hlusta gaumgæfilega eftir sjónarmiðum verkalýðshreyfingarinnar þegar kemur að þessu máli.
Virðulegi forseti. Til að byrja með vil ég þakka fyrir þetta frumvarp, sem er nokkurn veginn nákvæmlega eins og frumvarp Pírata sem var lagt fram á 145. og 148. þingi og liggur nú fyrir þinginu, nema í því frumvarpi er lagt til að lög um helgidagafrið verði afnumin alveg, felld brott. Eins og kom fram í andsvari hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar áðan: Ef maður skoðar það sem er eftir í lögum um helgidagafrið, eða eins og þeim verður breytt núna, um frið vegna helgihalds, er það í raun bara 3. gr. og sektir, sem sagt refsing við brotum á 3. gr., sem fjallar um að það sé „óheimilt að trufla guðsþjónustu, kirkjuathöfn eða annað helgihald með hávaða eða öðru því sem andstætt er helgi viðkomandi athafnar,“ með leyfi forseta, úr 3. gr. um lög um helgidagafrið. En í greinargerð frumvarpsins þegar það var upprunalega samþykkt á 121. þingi segir, með leyfi forseta: „Í greininni er að finna almennt ákvæði um að óheimilt sé að trufla guðsþjónustu, kirkjuathöfn eða annað helgihald með hávaða eða öðru sem andstætt kann að vera helgi viðkomandi athafna.“ Í lok þeirrar greinargerðar segir um greinina: „Oftast má ætla að um sé að ræða hávaðasama háttsemi í grennd við kirkju eða samkomuhús sem truflar trúarlega athöfn. Annað kann og að falla hér undir eðli málsins samkvæmt.“ - Eitthvað annað. Maður veit ekki alveg hvað. Ég sé satt best að segja ekki tilganginn með því að láta þetta hanga inni því að það er ýmislegt annað í lögum sem gæti náð yfir nákvæmlega það sama. Svo ég tengi það við málið sem var rétt áðan á dagskrá um rýmkun vegna hatursorðræðu er þarna verið að halda í ákveðna vörn gegn mótmælum, ef maður orðar það þannig. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju var ekki hægt að klára frumvarp Pírata sem hefur verið lagt fram margoft áður og er nokkurn veginn nákvæmlega eins og þetta frumvarp, fyrir utan þetta eina ákvæði sem virðist vera algjörlega óþarft að halda í?
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina. Við þekkjum það að helgidagar og helgidagafriður er forn menningararfleifð sem m.a. er reist á einum af boðorðunum tíu sem Jesús Kristur bauð að fara eftir en talsverður meiri hluti Íslendinga kýs að telja sig kristinn, eins og við þekkjum. Flest kristið fólk á Íslandi hefur sameiginlega þá helgidaga sem lögin fjalla um. Ákvæði um helgidaga eiga þannig betur heima í almennum lögum en sérlögum um þjóðkirkjuna. Ég fagna því að tekið var tillit til þessa í athugasemdum frá kirkjuþingi og laganefnd kirkjuþings. Í greinargerð með frumvarpinu segir að kirkjuþing lýsi „yfir almennum stuðningi við markmið frumvarpsins. […] Að loknu samráði og að fengnu áliti kirkjuþings voru gerðar breytingar á frumvarpinu og lagt til að í stað þess að flytja upptalningu á helgidögum þjóðkirkjunnar yfir í þjóðkirkjulög, yrðu þeir helgidagar taldir upp í lögum um 40 stunda vinnuviku til að tryggja enn frekar rétt til frídaga á helgidögum.“ Ég fagna því að tekið var tillit til þessara athugasemda og lýsi ánægju minni með góð vinnubrögð hvað það varðar. Miðað við gildandi lagaramma finnst mér eðlilegt að horft verði til skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga þegar kemur að lögum um friðhelgi trúarlegra athafna og hliðstæðra athafna almennt. Ég hjó eftir því áðan að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson taldi í raun og veru ekki þörf á því að sett yrðu sérstök lög um friðhelgi athafna. Ég er hv. þingmanni ósammála með það. Ég tel að mjög mikilvægt sé að sett verði sérstök lög um friðhelgi athafna, og þá á vegum skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, þannig að óheimilt sé að trufla guðsþjónustu, kirkjulegar athafnir og athafnir á vegum skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga - tekið verði tillit til allra í þeim efnum - með hávaða eða öðru því sem er andstætt helgi slíkra athafna. Ég tel þetta nauðsynlegt og fagna því að sú leið verði farin. Að öðru leyti styð ég meginmarkmið frumvarpsins.
Virðulegur forseti. Ég vildi eiga örstuttan orðastað við hv. þingmann vegna þess að ég held að við séum sammála. Hann sagði áðan að hann væri mér ósammála um það hvort þyrfti sérstök lög um friðhelgi þess rýmis þar sem trúarathafnir eiga sér stað. Við erum nefnilega sammála um það. Ég tel bara dálítið hjákátlegt að það séu sérstök stakstæð lög sem halda utan um það og myndi, held ég, miklu frekar vilja sjá slík ákvæði um að ekki megi raska ró trúarathafna eða athafna skráðra trúar- og lífsskoðunarfélaga einfaldlega í lögum sem fjalla um þau félög frekar en að standa ein og sér. En þetta er spurning um útfærslu af því að ég held að í grunninn séum við sammála um þetta. Þetta er svona angi af almannafriði, að fólk geti iðkað trú sína eða lífsskoðun í friði og laust undan því að fólk kunni að vilja trufla þær athafnir einhverra hluta vegna. Það sama á svo sem við um ýmsa starfsemi í samfélaginu sem er hlutverk löggjafans og framkvæmdarvaldsins að standa vörð um að fái að starfa án truflunar. En það eina sem ég set spurningarmerki við er hvort þetta eina ákvæði, 3. gr. laga um helgidagafrið, eigi að standa eftir eins og illa gerður hlutur í stökum lögum eða hvort það myndi ekki bara sóma sér miklu betur í lögum um skráð trúar- og lífsskoðunarfélög.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég heyrði alveg að við erum í megindráttum sammála í þessu. Það er rétt hjá hv. þingmanni og kannski hef ég misskilið hann örlítið áðan þegar hann flutti ræðu sína hvað það varðar. Vissulega yrðu þau lög rýr. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. En ég held að mikilvægt sé að þetta verði haft að leiðarljósi, að friðhelgi ríki um þær athafnir. Þá á ég ekki bara við, eins og ég sagði, kristnar athafnir heldur athafnir skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, að öllum sé gert jafnhátt undir höfði hvað það varðar. Þetta er svona tæknileg útfærsla, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, og sjálfsagt að fara yfir það innan nefndarinnar með hvaða hætti væri best að gera það. Aðalatriðið í mínum huga er að ekki verði fallið frá þessu vegna þess að ég tel nauðsynlegt að hafa þetta inni. Það þjónar í mínum huga mikilvægum tilgangi. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Þetta er af sama meiði, nema hvað ég er til í að skófla þessari grein algerlega út. Það er í rauninni ekkert sem segir að trúar- og lífsskoðunarfélög eigi sérstaklega að fá einhvern frið umfram öll önnur frjáls félagasamtök. Af hverju ætti Rauði krossinn ekki að fá helgidagafrið eða frið til þess að stunda starf sitt á einhvern máta? Af hverju fá trúfélög og lífsskoðunarfélög eitthvað meira umfram það? Ætti að setja slíkt ákvæði um stjórnmálaflokka, sem eru vissulega að hluta til ákveðin lífsskoðunarfélög, ef maður má orða það svo, þó að þeir séu ekki með nákvæmlega þannig skrásetningu? Við erum með fullt af almennum lögum um ákveðnar óspektir og truflun sem ættu að ná yfir þetta, myndi ég halda. Ef ekki, þá er það kannski ákveðið vandamál sem þyrfti að leysa almennt séð fyrir starfsemi félagasamtaka. En ekki sérstaklega fyrir trúar- og lífsskoðunarfélög. Þau ættu að geta starfað alveg eins og öll önnur félagasamtök án þess að þó fá einhverja möguleika á að sekta einhverja eða svipta starfsleyfi. Talað var um leyfi, starfsleyfi, varðandi sölu áfengis á einhverjum undarlegum forsendum í greinargerðinni þegar frumvarpið var upprunalega samið. Orðalagið eins og það er núna er gríðarlega vítt hvað varðar sektir. Það virðist vera að trúfélögin geti næstum skilgreint það sjálf hvað þau telji óspektir eða truflun. Svo ónákvæmt orðalag, svo víðtækt orðalag, finnst mér vera ótækt og almennt séð ætti þetta ekkert að vera neitt öðruvísi en bara að trufla almennt félagsstarf yfirleitt en ekkert sérstaklega fyrir trúar- og lífsskoðunarfélög.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Við erum náttúrlega í megindráttum ósammála hvað þetta varðar. Ég held að það sé alveg ljóst mál. Mitt sjónarmið er, eins og ég nefndi áðan, að helgidagar og helgidagafriður sé forn menningararfleifð sem ég vil halda í, ég er íhaldssamur hvað það varðar. Við þekkjum það hér á öldum áður að rætt var um svokölluð kirkjugrið. Þetta tengist hinni fornu menningararfleifð að mínu mati og rétt sé að halda í hana, það er þá ekki verið að mismuna einum eða neinum vegna þess að þetta mun þá gilda um öll skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög. Hv. þingmaður nefndi að þetta væri voða víð skilgreining. Ég er nú ekki alveg kannski að fylgja hv. þingmanni með það, en fyrst og fremst snýst þetta um að óheimilt sé að trufla þessar athafnir. Við gætum t.d. séð fyrir okkur einhverja sem væru gegn einu ákveðnu trúfélagi standa í að mótmæla athöfnum þess trúfélags með einhverjum hætti, með háreysti og öðru slíku sem myndi trufla verulega þá athöfn. Því finnst mér rétt að það séu einhver ákvæði sem banni slíka háttsemi og það gildi þá um öll trúfélög og lífsskoðunarfélög. Ég tel þetta bara nauðsynlegt svo að viðkomandi trúfélög fái að sinna sínum athöfnum í friði. Það er nú einu sinni þannig að suma þætti þarf að tryggja með lögum.
Virðulegur forseti. Bara til að vekja athygli á því að þetta varðar ekki bara helgidagana sem slíka því að óheimilt er að trufla guðsþjónustu, kirkjuathöfn eða annað helgihald með hávaða eða öðru sem er andstætt helgi viðkomandi athafnar. Það er rosalega víðtækt hvað þetta þýðir. Það þýðir í rauninni að viðkomandi trúar- eða lífsskoðunarfélag geti skilgreint það hvað telst vera helgi viðkomandi athafnar. Það gætu verið einhver trúarbrögð sem segðu: Það má ekki borða kjöt á þessum degi - í alvöru. Það er skilgreining á helgi viðkomandi athafnar. Þess vegna er talað um að einhver geti misst vínveitingaleyfi ef lögin eru brotin, handhafi opinbers starfsleyfis, það er hluti af viðurlögum við því. Í íþróttafélögum t.d. fer ákveðin starfsemi fram og það er oft rígur þar á milli. Stjórnmálasamtök, oft er rígur þar á milli. Fólk sér okkur ekki fara og mótmæla fyrir utan höfuðstöðvar annarra stjórnmálaflokka, þó að við værum mjög andsnúin skoðunum þeirra. Af hverju ætti það að vera eitthvað öðruvísi með trúar- og lífsskoðunarfélög? Þetta er ákveðin gagnkvæm virðing við það að aðrir geti haft öndverðar skoðanir. Það þarf ekkert að verja það neitt sérstaklega í lögum. Eða kannski nákvæmar sagt: Þá þyrfti að útskýra af hverju sérstaka lagavernd þyrfti til að þau gætu stundað þjónustu sína eða athafnir, væntanlega innan dyra í sínu eigin húsnæði, sem og ýmislegt annað, t.d. önnur lög, væri til staðar til að koma í veg fyrir truflun, myndi maður ætla, sem gilti þá fyrir alla og ætti að vera alveg næg vernd fyrir þeirri friðhelgi sem viðkomandi trúar- eða wlífsskoðunarfélag myndi vilja fyrir slíka athöfn.
Frú forseti. Hv. þingmaður er kominn svolítið vítt í skilgreiningum hvað þetta varðar, að mínu mati, þegar hann er farinn að ræða íþróttafélögin og stjórnmálaflokkana o.s.frv. Ríkt hefur tiltölulega mikil sátt um þennan þátt laganna, um helgidagafrið. Gagnrýni hefur meira snúist um verslun og viðskipti og dagana sem slíka o.s.frv. Ég hef ekki heyrt að menn séu að setja út á að óheimilt sé að raska eða trufla þessar athafnir. Ég hef ekki orðið mikið var við það. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, hv. þingmaður, að ég tel nauðsynlegt, og kom inn á það í máli mínu, að þessi lífsskoðunarfélög og trúfélög fái að stunda sínar athafnir í friði, og höfða ég þá til fornar menningararfleifðar og þess að menn beri virðingu fyrir þessum athöfnum og fyrir trú fólks, hver svo sem hún er. Við þekkjum það bara frá útlöndum að menn hafa verið ofsóttir fyrir trú sína og trúariðkun. Ég tel nauðsynlegt að svona ákvæði sé inni. Við getum deilt um hvort þetta þurfi að vera sérstök lög og er sjálfsagt að skoða það út frá tæknilegum atriðum. En fyrst og fremst er mikilvægt að þetta sé við lýði, að hægt sé að [[Forseti hringir.]]vernda þessar athafnir með ákveðnum hætti og lagaboði hvað það varðar.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér lög sem eru liður í því að tryggja frelsi einstaklingsins til að veita og sækja þjónustu eða afþreyingu á helgidögum og afnema afskipti ríkisvaldsins af atvinnulífinu hvað það varðar. Ég tek að sjálfsögðu heils hugar undir þau markmið þessara laga og mæli með því að þau fái afgreiðslu í gegnum þingið og í nefndinni. Ég sit ekki í hv. allsherjar- og menntamálanefnd en hef áður tekið til máls hér til að ræða lög um 40 stunda vinnuviku - gerði það fyrr í vetur, þegar við ræddum breytingu á þeim lögum frá Pírötum, að ég hygg, um að breyta þeim í 38 stunda vinnuviku eða 35. Þegar ég las þau ágætu lög, sem upphaflega eru frá árinu 1971, held ég, komst ég eiginlega að þeirri niðurstöðu að þau væru algerlega óþörf. Það er fátt sem mér hugnast verr en að við séum með lög sem engin þörf er á. Lög um 40 stunda vinnuviku gefa meira og minna, eðlilega, aðilum á vinnumarkaði heimild til að semja um þessa þætti eins og þeim hugnast best. Við ræddum hvort þetta ættu að vera lög um 35 stunda vinnuviku eða 40 stunda vinnuviku eða eitthvað annað en ég segi: Þetta á að sjálfsögðu að vera aðila á markaði að semja um. Í fyrra sagði hæstv. ráðherra í andsvari að lög um 40 stunda vinnuviku heyrðu ekki undir hennar ráðuneyti. Mig langar að varpa því hér inn í umræðuna að kannski væri ráð að í kjölfarið yrði ráðist í að afnema lög um 40 stunda vinnuviku og ef talið er nauðsynlegt að eitthvað í þeim lögum sé til staðar í lögum - kannski kann það að vera það sem hér er lagt til að flutt sé í þau lög - velti ég fyrir mér hvort það ætti þá kannski frekar heima í einhvers konar vinnuverndarlöggjöf. Við eigum lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þar tekur IX. kafli á hvíldartíma, frídögum og hámarksvinnutíma. Kannski væri eðlilegt að nálgast annaðhvort einhverja lögbundna frídaga, hvort sem það eru ákveðnir frídagar sem tengjast menningu okkar og kristilegum gildum, eða þá, eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi hér áðan, að hverjum manni ætti að vera frjálst að velja sína frídaga. Það væri líka hægt að nálgast hlutina þannig. Ég verð nú að viðurkenna að ég er aðeins of mikil íhaldsmanneskja til að hoppa á þann vagn að óhugsuðu máli. En mér fannst ég verða að koma þessu á framfæri og mér finnst ástæða til að fjallað verði um það og hvort það ætti kannski heima í nefndaráliti hv. allsherjar- og menntamálanefndar, að því verði beint til velferðarnefndar eða velferðarráðherra, ef hægt er að koma því við, að endurskoða þennan lagabálk sem heyrir undir hann. Að því sögðu langar mig líka að bæta því við sem ég sagði í ræðunni, þegar við vorum að ræða lög um 40 stunda vinnuviku, að þessir frídagar - þeir standa í lögunum eins og þau eru í dag en bara með vísun í lög um helgidagafrið. Þegar við erum að tala um aðfangadag jóla og gamlársdag - og við teljum fríið frá kl. 13 - segi ég nú bara: Af hverju tökum við ekki bara allan daginn undir sem frídag? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Er ekki eðlilegt að þeir sem vinna á þeim degi, þótt það sé um morguninn og fram til klukkan eitt, fái greitt eins og um rauðan dag væri að ræða? Flest okkar sem erum í skrifstofustörfum og öðru þurfum ekki að sinna vinnu á þessum degi. Eigum við að segja að þetta sé innlegg mitt inn í kjarabaráttuna? Það væri alla vega ráð að taka þessa daga alla undir. Þá langar mig líka að nefna umræðuna sem skapast hefur í þessum sal um það hvort 1. desember eigi líka að vera almennur frídagur.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að leiðrétta það sem sagt var um 40 stunda vinnuviku. Það eru í raun ákveðin grunnréttindi sem eru ákveðin hér á Alþingi og má, eins og hæstv. dómsmálaráðherra talaði um, kannski túlka sem ákveðin mannréttindi sem slík. Það kæmi þá inn á hennar svið á þann hátt. Í 7. gr. um 40 stunda vinnuviku stendur einmitt, með leyfi forseta: „Víkja má frá lögum þessum með samningum, sem staðfestir eru af hlutaðeigandi heildarsamtökum.“ Jú, kannski er það sjónarmið að hægt sé að losa sig við þessi lög en að mínu mati setja þau ákveðinn ramma sem þá er hægt að semja um til eða frá hvað önnur réttindi varðar. Ég held að það sé nauðsynlegt - það þarf ekkert endilega að eiga heima í lögum um 40 stunda vinnuviku, gæti verið í vinnuverndarlöggjöf og svoleiðis - að við setjum okkur þennan grunnramma um dagvinnutíma í lögum á einhvern hátt. En það hefur einmitt ekki áhrif á kjarasamninga á neinn hátt nema sem viðmið, og þá með tilliti til þeirrar réttindabaráttu sem hefur átt sér stað á undanförnum 200 árum sem snúist hefur um að hafa hemil á því hvernig fyrirtæki fara með vinnutíma fólks. Ég tel lög um 40 stunda vinnuviku, óháð því hvort það sé nákvæmlega í þeim lögum eða í vinnuverndarlöggjöf eða eitthvað því um líkt, algerlega nauðsynleg. Og 7. gr., um að víkja megi frá þeim lögum til eða frá, með þessum almennu samningum, er bara mjög góð ofan á það. Þess vegna þarf að mínu mati ekki að afnema þau lög.
Virðulegur forseti. Ég er því ósammála. Eins og ég sagði áðan held ég að slíkir rammar eða gólf, hvað sem við köllum það, eigi þá heima í einhvers konar vinnuverndarlöggjöf. Nú skal ég viðurkenna að ég hef ekki lesið mér sérstaklega vel til í lögum sem heita lög um hollustuhætti, aðbúnað og vinnutíma. En IX. kafli, sem fjallar um hvíldartíma, frídaga og hámarksvinnutíma, er ansi langur og ítarlegur og þar eru ansi margar greinar undir um lögbundinn frítíma á milli og svona. Ég hefði mælst til þess, og líka bara til að skýra lagaumhverfi, bæði fyrir þá sem stunda vinnu úti á markaði og atvinnurekendur, hvaða lög gilda, að þetta væri þá allt skýrt í einum pakka sem í mínum huga ætti að vera einhvers konar vinnuverndarlög.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það, og þetta var það sem ég var að reyna að koma frá mér, að mér er alveg sama hvort þetta grunngólf sé í vinnuverndarlöggjöf eða í lögum um 40 stunda vinnuviku eða í öðrum lögum. Kannski aðeins til hliðar: Það er aðeins verið að ræða um grisjun laga og að gera þau einföld og skilvirk þannig að þau séu aðgengileg. Ég spyr því hvort hv. þingmaður hafi ekki skoðað frumvarp Pírata um brottfall laga, 208 laga sem eru orðin tóm og við værum til í að stroka út. Ég spyr hvort ekki væri ráð að drífa það í gegn.
Virðulegur forseti. Ég fagna því frumvarpi mjög og hef gert það úr þessum ræðustól. Ég segi: Ég mun styðja öll góð mál og hreinsun í lagasafninu okkar er klárlega eitt af þeim málum sem ég mun styðja. Ég styð það heils hugar að við komum því í gegn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur ræðuna. Mig langar að velta því upp að mér fannst þingmaðurinn ekki taka nægilega ákveðið á því sem eru kannski aðaláhyggjuefni mín í sambandi við þetta frumvarp, þ.e. samráð við verkalýðshreyfinguna og áhyggjur verkalýðshreyfingarinnar af lagasetningunni. Hvort þingmaðurinn hafi áhyggjur af því að með því að taka þau skref með þeim hætti sem þarna er gert ráð fyrir, gætum við með einhverju móti verið að rýra réttindi vinnandi fólks og því ástæða til að hnykkja sérstaklega á því með einhverjum hætti í textanum. Í mínum huga snýst þetta ekki bara um það, og eiginlega allra síst, að auka eitthvert viðskiptafrelsi eða eitthvað þess háttar, heldur snýst þetta að miklu leyti um það að þarna eru tiltekin réttindi sem vinnandi fólk hefur fengið, að vísu í skjóli þess að um er að ræða tengingu við frídaga þjóðkirkjunnar. En það er ef til vill það sem ég hef einna mestar áhyggjur af. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins að þó að samtök opinberra starfsmanna hafi kannski verið tiltölulega hlutlaus gagnvart þessum breytingum lýsa sérstaklega ASÍ og stéttarfélög á þeim væng a.m.k. áhyggjum og jafnvel andstöðu við breytingarnar, alla vega óbreyttar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og verð að viðurkenna, í ljósi þess að þetta kom ekki inn á mitt borð, að ég er ekki búin að lúslesa það frumvarp sem liggur fyrir en tek heils hugar undir markmið þess. Þegar ég renni yfir umræður hérna um samráð og þær athugasemdir sem hafa komið hnýt ég um að í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Margar athugasemdir frá aðilum vinnumarkaðarins sem velferðarráðuneytið aflaði eru þess eðlis að þær lúta fremur að sjónarmiðum og stefnumörkun almennt hvað varðar málefni vinnumarkaðarins sem heyra málefnalega undir félagsmálaráðuneytið.“ Það er kannski það sem minn punktur snýst fyrst og fremst um. Ég tek undir að við eigum að tryggja frelsi einstaklingsins til að veita og sækja þjónustu eða afþreyingu á helgidögum og í rauninni það afnám sem felst í þeim greinum í lögum um helgidagafriðinn. Það sem ég staldra við sérstaklega er breyting á lögum um 40 stunda vinnuviku. Mér þykja þær áhyggjur sem hafa komið fram frá verkalýðsfélögum lúta frekar að því að við horfum almennt á vinnuverndarlöggjöfina, hvort við eigum að hafa sérstaka frídaga, hvers eðlis þeir eru, hvort farin verði sú leið sem hv. þingmaður nefndi áðan í ræðu, eða hvort þeir séu niðurnjörvaðar sem þeir dagar sem við þekkjum hingað til. Mér finnst það í rauninni svolítið önnur umræða og ætti þar af leiðandi frekar að takast á þeim vettvangi þar sem við værum að fjalla um einhverja heildstæða löggjöf er lýtur að vinnumarkaðnum.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Mig langar í seinna andsvari að víkja aðeins aftur að því sem hún nefndi ögn undir lok svars síns, þ.e. þessu með frídagana. Hún kom inn á það áðan að sleppa öllum akkerum og hætta bara að halda upp á einhverja tiltekna frídaga þjóðkirkjunnar. Ég er persónulega ekki þar. [[Gripið fram í.]] Hins vegar virði ég rétt þeirra sem kynnu að vilja velja sér aðra daga, einhver önnur trúfélög sem kynnu að vilja velja aðra daga, eða einhverjir sem eru ekki í trúfélögum. Þeir gætu valið sér að vera með einhverja allt aðra daga. Ég geri ráð fyrir að tilteknir dagar á dagatalinu verði áfram rauðmerktir. Ég er ekki að mæla á móti því. Athugasemd mín átti við um þá daga sem eru í dag heilagastir af öllu heilögu, innan gæsalappa, þ.e. dagarnir þar sem má í rauninni ekki trufla þig eða á í rauninni ekki að reyna að trufla þig. Menn gætu kannski haft svolítið val um það hvaða daga þeir veldu undir það.
Virðulegur forseti. Ég er glöð að heyra að við erum bæði svolítið íhaldssöm og viljum halda í heiðri þá merku daga sem við höfum hingað til haldið helga og byggjast margir hverjir, en þó alls ekki allir, á kristinni trú. Ég er glöð að heyra að við séum enn að tala um þá sem rauða daga og held að það sé bara eðlilegt. En hvort aðilar geti samið um að gera í rauninni aðra daga að sínum helgidögum og verða þá ekki truflaðir af vinnuveitanda og eiga frí stóð ég í þeirri meiningu að það væri hægt í samningum aðila. Ef svo er ekki fyndist mér að það ætti að vera. Hvort löggjöfin þurfi að breytast eitthvað til að það sé hægt verð ég bara að viðurkenna að ég þekki það ekki. En ítreka það sem ég sagði áðan að mér finnst það þá vera umræða er lýtur að vinnuverndarlögum og frelsi fólks til að semja sín á milli á markaði um það. Við höfum kannski eytt óþarflega miklum tíma í að ræða þessi mál undir nákvæmlega þessu frumvarpi, sem mér heyrist á öllu að fólk sé mjög sammála markmiðum þess. Það sem út af stendur er þá - ef ég skil fólk rétt, virðulega þingmenn sem hér hafa talað - þetta um 40 stunda vinnuvikuna. Það er þá kannski bara, eigum við að leyfa okkur að segja önnur Ella að taka umræðuna um það síðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðum um þetta mál. Umræðan hefur farið svolítið út um víðan völl og undir lokin beinst að öðru en kannski helgidagafriðinum með beinum hætti. En það er, eins og ég kom að í framsögu minni, og vil kannski árétta hér í lokin, tilgangur þessa frumvarps að auka frelsi manna til þess að veita og þiggja þjónustu á þeim frídögum sem við höfum hingað til haldið og höfum í þeim efnum vísað til helgidaga þjóðkirkjunnar. Það er tilgangurinn. Að öðru leyti á ekki að raska þeim frið sem helgihaldi er veitt í núgildandi lögum um helgidagafrið - og þá er ég að vísa til þess að það sem eftir stendur í núgildandi lögum, nái frumvarpið fram að ganga, er ákvæði um verndun helgihalds í því skyni að tryggja frið og næði innan þeirra marka sem greinir í 3. gr., sem eftir stæði, þar sem kveðið er á um að óheimilt sé að trufla guðsþjónustu og kirkjulegar athafnir eða annað helgihald með hávaða, eins og það er orðað þar, eða öðru því sem kann að vera andstætt helgi viðkomandi athafna. Og af því að það kom til tals, í máli nokkurra hv. þingmanna, er rétt að árétta að þetta ákvæði laganna í dag - og yrði þá áfram eftir sem áður - er ekki bara bundið við þjóðkirkjuna heldur tekur líka til annarra trúfélaga. Ekki er gerður greinarmunur þar á helgihaldinu, fyrst það var sérstaklega nefnt. Ég tek hins vegar undir þau sjónarmið sem hér hafa fram komið um að huga þurfi að frelsi manna til þess að gera samninga um sína frídaga og haga þeim eins og þeim best hentar. Það þarf að vera tryggt og mætti að sjálfsögðu auka til muna, m.a. með lögum um endurskoðun á lögum um 40 stunda vinnuviku og öðru er lýtur að miðstýrðri kjarasamningagerð. Ég held að það sé löngu tímabært að huga að meira frelsi manna í þeim efnum eins og menn hafa svo sem verið að ræða. Ég hvet því hv. þingmenn, sem hér hafa fjallað sérstaklega um það, til að taka það upp á þessu þingi en undir öðrum dagskrárlið en þessum.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um vinnslu persónuupplýsinga í löggæslutilgangi, 555. mál á þessu þingi. Frumvarpið er samið í þeim tilgangi að setja ein heildarlög um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga hjá stjórnvöldum á sviði löggæslu, ákæruvalds og fullnustu refsinga. Með frumvarpinu er jafnframt verið að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2016/680, frá 27. apríl 2016, um vernd einstaklinga að því er varðar vinnslu lögbærra yfirvalda á persónuupplýsingum í tengslum við að koma í veg fyrir, rannsaka, koma upp um eða saksækja fyrir refsiverð brot eða fullnægja refsiviðurlögum og frjálsa miðlun slíkra upplýsinga og um niðurfellingu rammaákvörðunar ráðsins nr. 2008/977/DIM, svonefndrar löggæslutilskipunar. Sú tilskipun er hluti af hinum svokallaða gagnaverndarpakka Evrópusambandsins sem auk tilskipunarinnar hefur að geyma hina almennu persónuverndarreglugerð nr. 2016/679, um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og frjálsa miðlun slíkra upplýsinga, sem þingheimur þekkir mjög vel enda var sú tilskipun innleidd með lögum nr. 90/2018. Tilskipunin sem um ræðir í þessu máli er þó ekki hluti af samstarfi okkar á vettvangi EES heldur telst þetta vera þróun á ákvæðum Schengen-réttarreglnanna í samræmi við samninginn sem ráð Evrópusambandsins gerði við Ísland og Noreg um þátttöku þessara tveggja ríkja í framkvæmd, beitingu og þróun Schengen-gerðanna. Stjórnvöldum ber því að innleiða efni hennar í íslenskan rétt á grundvelli þátttöku í Schengen-samstarfinu. Með innleiðingunni, með setningu sérstakra laga, er óhætt að segja að frumvarpið feli í sér mikla réttarbót enda er um fyrstu heildstæðu löggjöfina um persónuvernd á sviði refsivörslu að ræða. Þar sem efni frumvarpsins er sniðið að eðli og þörfum viðkomandi stjórnvalda mun það búa til skýrari ramma utan um meðferð á persónuupplýsingum, tryggja réttindi einstaklinga og auka gagnsæi í samskiptum borgaranna við umrædd yfirvöld. Hvað gildissvið frumvarpsins varðar tekur það til allra yfirvalda sem hafa lögum samkvæmt hlutverki að gegna á sviði refsivörslu og teljast þannig lögbær í skilningi frumvarpsins. Eru þau tæmandi talin í frumvarpinu en meðal þeirra er embætti ríkislögreglustjóra, lögregluembættin, Landhelgisgæslan, tollstjóri og Fangelsismálastofnun. Viðkomandi stjórnvöld munu því koma til með að starfa eftir hvorum tveggja persónuverndarlögunum, þ.e. lögunum sem ég nefndi áður, nr. 90/2018, um persónuvernd. Það sem sker úr um hvor lagabálkurinn gildi um tiltekna vinnslu persónuupplýsinga er hvort vinnslan fari fram í svonefndum löggæslutilgangi eða ekki, en það hugtak er sérstaklega skilgreint í frumvarpinu. Í því sambandi skal nefnt að frumvarpið felur Persónuvernd - þ.e. stofnuninni - allt eftirlit með framkvæmd laganna og kemur það því á endanum í hlut stofnunarinnar að skera úr um hvor lögin skuli gilda komi upp vafi þess efnis. Efni frumvarpsins er að mörgu leyti sambærilegt efni persónuverndarlaganna sem samþykkt voru á síðasta ári en meginmunurinn er þó, eins og ég nefndi áður, að efni þess er sérstaklega sniðið að starfi hinna lögbæru yfirvalda. Þannig gilda að miklu leyti sömu meginreglur um vinnslu persónuupplýsinga samkvæmt frumvarpinu og samkvæmt persónuverndarlögunum, auk þess sem sambærilegar reglur gilda um ábyrgðar- og vinnsluaðila persónuupplýsinga og eftirlit með þeim. Á hinn bóginn má nefna sem dæmi að ákvæði frumvarpsins um rétt einstaklinga til aðgangs að persónuupplýsingum taka sérstakt mið af sjónarmiðum um vernd, rannsóknir og löggæsluhagsmuni og eru þar af leiðandi með tilheyrandi takmörkunum. Með tilliti til þess hversu viðkvæmar persónuupplýsingar er unnið með almennt á því sviði eru gerðar auknar öryggiskröfur um aðgang einstakra starfsmanna að upplýsingum og rekjanleika aðgerða í þeim upplýsingakerfum sem stjórnvöld notast við. Þá er í frumvarpinu kveðið sérstaklega á um heimildir lögbærra yfirvalda til að miðla persónuupplýsingum innan og sín á milli í því skyni að greiða fyrir nauðsynlegu upplýsingaflæði. Jafnframt er kveðið á um heimildir til að miðla persónuupplýsingum til annarra opinberra aðila og einkaaðila, en umræddar miðlunarheimildir koma til viðbótar við þær heimildir sem viðkomandi yfirvöld hafa nú þegar samkvæmt lögum. Þá eru að lokum lagðar til breytingar á lögreglulögum, nr. 90/1996, með síðari breytingum. Þar er annars vegar kveðið á um heimildir lögreglu til að vinna og miðla persónuupplýsingum almennt en ákvæðinu er ætlað að veita þeim heimildum sem lögreglan hefur nú þegar formlegri lagastoð. Hins vegar er mælt fyrir um heimild lögreglu til að miðla upplýsingum um farþega og áhafnir flugvéla og annarra fara til erlendra yfirvalda til að koma í veg fyrir hryðjuverk eða önnur alvarleg afbrot. Lögregla og tollstjóri hafa nú þegar heimild samkvæmt tollalögum til að safna þessum upplýsingum en nauðsynlegt er að lögregla hafi jafnframt heimild til að miðla þeim til erlendra yfirvalda, enda telst það grundvallarforsenda fyrir því að íslensk stjórnvöld geti tekið þátt í alþjóðasamstarfi á því sviði. Virðulegur forseti. Ég vísa að öðru leyti til frumvarpsins sem hér liggur frammi og athugasemda með því og legg til að málinu verði vísað til hv. allsherjar og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um Jafnréttissjóð Íslands, nr. 13/144. Tillagan er lögð fram af formönnum allra stjórnmálaflokka. Jafnréttissjóðurinn var stofnaður með ákvörðun Alþingis 19. júní 2015 í tilefni af því að þá voru 100 ár liðin frá því að íslenskar konur hlutu kosningarrétt og kjörgengi til Alþingis. Til upprifjunar má minna á að megintilgangur sjóðsins er að fjármagna eða styrkja verkefni og rannsóknir sem miða að því að efla jafnrétti kynjanna í íslensku samfélagi og á alþjóðavísu. Styrkt skulu verkefni sem hafa að markmiði að varpa ljósi á samfélagslegan, umhverfislegan og efnahagslegan ávinning af auknu jafnrétti; verkefni sem vinna gegn launamun kynjanna og efla almennt jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði; verkefni sem er ætlað að vinna gegn kynbundnu ofbeldi; þróunarverkefni í skólakerfinu; verkefni sem eru til þess fallin að hvetja ungt fólk af báðum kynjum til aukinnar samfélagslegrar þátttöku og rannsóknarverkefni sem eru til þess fallin að varpa ljósi á stöðu kynjanna jafnt í samtíð sem fortíð. Sjóðurinn nýtur framlaga af fjárlögum í fimm ár, 100 millj. kr. á ári, til ársloka 2020. Stjórnsýsla sjóðsins, bæði varsla hans og umsýsla, hefur hingað til heyrt undir velferðarráðuneytið en fluttist ásamt málaflokki jafnréttismála til forsætisráðuneytis í ársbyrjun 2019 - eða 20/119 eins og sumir segja. Stjórn Jafnréttissjóðs Íslands var fyrst kosin á Alþingi 15. mars 2016 og gegnir því hlutverki að meta umsóknir og úthluta styrkjum sem gert er á kvenréttindadaginn 19. júní ár hvert. Stjórnin hefur átt samvinnu við félagasamtök kvenna, aðila á vinnumarkaði, ráðuneyti, skóla, sjóði og stofnanir um viðfangsefni og uppbyggingu og hefur stuðlað að þekkingarsköpun í jafnréttis- og kynjafræðum og fjölbreyttum verkefnum sem miða að réttlátara samfélag og auknum lífsgæðum. Hér er gerð ákveðin tillaga um breytingar á sjóðnum sem hafa það markmið að efla stjórnsýslu og starfsemi hans. Tillögurnar fela í sér þær breytingar að fækkað verði í stjórn sjóðsins, að forsætisráðherra skipi stjórn sjóðsins til ársloka 2020, þrjá aðalmenn og þrjá til vara, og að stjórnsýsla sjóðsins, þar með talin varsla hans og dagleg umsýsla, verði hjá Rannís, Rannsóknamiðstöð Íslands, en ekki inni í ráðuneytinu. Gert er hins vegar ráð fyrir því að sérfræðingur á skrifstofu jafnréttismála í forsætisráðuneytinu verði tengiliður ráðuneytisins við Rannís vegna sjóðsins og að áherslur við úthlutun úr sjóðnum taki mið af #églíka eða #metoo-hreyfingunni, þannig að við úthlutun á árinu 2019 og 2020 verði kallað eftir umsóknum til verkefna og rannsókna sem stuðla að fræðslu og forvörnum með það að markmiði að útrýma kynbundinni og kynferðislegri áreitni og kynbundnu ofbeldi í íslensku samfélagi. Þannig verði lögð áhersla á að styrkja verkefni sem stuðla að fræðslu og forvarnastarfi fyrir ungt fólk um ofbeldi, áreitni, einelti og orðræðu sem ýtir undir slíkt, fræðslu fyrir ungt fólk um ábyrga afstöðu til kynlífs, kláms og kynbundins ofbeldis og aukinni þekkingu á vörnum og samræmdum viðbrögðum við ofbeldi í nánum samböndum, þar með talið heimilisofbeldi. Frú forseti. Á þeim árum sem Jafnréttissjóður hefur starfað hafa ótalmörg verkefni hlotið styrki úr sjóðnum. Þannig hefur þekking á jafnréttismálum verið efld til muna. Ég tel að með aukinni áherslu á fræðslu og forvarnir sem einkum beinist að ungu fólki séum við m.a. að bregðast við þeim veruleika sem #églíka eða #metoo-hreyfingin afhjúpaði, en hátt í 1.000 konur úr öllum lögum íslensks samfélags hafa greint frá mismunun, áreitni og ofbeldi sem þær hafa þurft að þola á opinberum vettvangi sem og í einkalífi. Sögur kvenna af erlendum uppruna í tengslum við þessa byltingu vörpuðu ljósi á margþætta mismunun sem viðgengst á Íslandi og er löngu tímabært að við horfumst í augu við. Með aukinni þekkingu á eðli og afleiðingum áreitni og ofbeldis byggjum við grunn að stefnu og aðgerðum sem geta spornað gegn kynjamisrétti og afbyggt hið skaðlega kynjakerfi sem fer illa með okkur öll, sama hvers kyns við erum. Samhliða þurfum við að efla skilning og vitund um margþætta mismunun sem m.a. beinist gegn konum af erlendum uppruna, hinsegin konum og fötluðum konum og raunar fólki af öllum kynjum sem tilheyrir viðkvæmum hópum í samfélaginu. Ég vil þakka formönnum flokka, en á sínum tíma voru það formenn stjórnmálaflokka á Alþingi sem fluttu þessa tillögu, fyrir að vera samstilltir á þessari tillögu. Ég vil ítreka að í ljósi þess að skipan stjórnar sjóðsins er breytt með þessum hætti mun ég eiga samtöl við formenn flokka núna um þann fulltrúa sem forsætisráðherra skipar og á að vera formaður sjóðsins. Ég tel að sú samstaða sem við höfum náð í ýmsum góðum jafnréttismálum, framfaramálum á sviði jafnréttis í víðfeðmum skilningi, sé mjög mikilvæg og ég tel að þessar breytingar séu til þess fallnar að efla sjóðinn enn og treysta hlutverk hans. Það hefur þegar sýnt sig að hann hefur skipt verulegu máli við að efla umræðu, fræðslu og rannsóknir á sviði jafnréttismála. Ég vil leggja til að að lokinni umræðu um þessa tillögu verði henni vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Ég er komin hingað upp til að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þetta mál. Það skiptir miklu að haldið verði áfram, en við erum líka að horfa svolítið á reynsluna frá árunum 2016 sem sjóðurinn hefur starfað. En það er rétt, til hans var stofnað, veglega að mínu mati, árið 2015 í tilefni 100 ára kosningarréttar kvenna á Íslandi. Við skulum aðeins hafa í huga að á sínum tíma varð til Jafnréttissjóður sem var stofnaður árið 2005 að tilstuðlan Halldórs Ásgrímssonar, þar sem hann vildi efla rannsóknir einmitt í jafnréttismálum, kynjafræðum o.s.frv. Það er kannski upphafið að þessu og árið 2015 var ákveðið að reyna að nýta þann rannsóknarsjóð, sem var þá innan félagsmála- og jafnréttisráðuneytisins á þeim tíma, og efla hann frekar. Tekin voru stórhuga skref með ríkisstjórninni árið 2015 undir forystu Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og síðan annarra formanna sem voru á þáverandi ályktun. Og til þessa sjóðs var stofnað. Það er svo sannarlega rétt að sjóðurinn hefur farið yfir ótal umsóknir og margvísleg verkefni hafa verið styrkt. Rétt er að draga það fram að ég var fyrsta hlutann í stjórn sjóðsins á þeim tíma og það voru ótrúlega merkileg verkefni og rannsóknir sem voru styrkt á sínum tíma. En auðvitað þarf að þróa þetta og þroska og taka enn frekari og markvissari skref, m.a. af þeim viðmiðum sem við höfum varðandi vísindi og rannsóknir. Þess vegna tel ég það farsælt skref, sem við höfum sammælst um, að færa þetta yfir til Rannís. Þar er komin mikil reynsla á að fara yfir umsóknir og setja fram ákveðnar kröfur. Það var líka ríkur pólitískur vilji á sínum tíma að hafa þetta svolítið vítt, stjórnin hefði víðtæka heimild til að koma til móts við nýbreytni eða nýjar áherslur í samfélaginu. Má kannski segja að með þessari tillögu, sem er beinlínis um að taka tillit til m.a. #metoo-áhrifanna beint inn í þingsályktunartillöguna, var engu að síður sú heimild til staðar fyrir stjórn sjóðsins, með fullri virðingu fyrir háskólum landsins, að einblína ekki eingöngu á háskólarannsóknir, heldur önnur verkefni. Það gat verið kvikmyndaverkefni til að efla konur, stuðla að aukinni jafnréttisumræðu eða áherslum gagnvart Tyrklandi, man ég eftir einni umsókn, en líka hvernig hægt er að efla konur, t.d. valdefla þær á landsbyggðinni innan ákveðinna atvinnugreina o.s.frv. Það skiptir máli að það fólk sem við veljum hafi ekki bara traust, heldur líka sjálfstraust til að takast á við ólíkar umsóknir sem endurspegla samfélag ólíkra einstaklinga. En eftir stendur að markmiðið er að auka rannsóknir á sviði jafnréttismála og í greinargerðinni segir að markmiðið sé „… að styrkja verkefni sem varpa ljósi á samfélagslegan, umhverfislegan og efnahagslegan ávinning af auknu jafnrétti; …“ Ég held og vona að við séum öll sammála um það í þingsalnum að jafnrétti er efnahagsmál, jafnrétti er samfélagsmál og jafnrétti skiptir okkur öll gríðarlega miklu máli. Þess vegna viljum við stuðla að auknum rannsóknum. Ég lagði áherslu á það þegar hæstv. forsætisráðherra kallaði eftir samstöðu varðandi framlagningu þessa máls, sem mér fannst að sjálfsögðu eðlilegt að taka, að fyrirkomulagið á skipan stjórn sjóðsins yrði með þessum hætti. Ég undirstrika og vil fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra hafi getið þess í ræðu sinni að ákveðið samráð verði haft, þótt það sé erfitt með átta flokka, um skipan þess einstaklings sem hæstv. forsætisráðherra eða ráðherra jafnréttismála hverju sinni, hver sem hann verður, skipar. Því að allir flokkar hafa metnað í því að þessum málum miði vel áfram og þá skiptir sá einstaklingur sem leiðir stjórn sjóðsins auðvitað miklu máli, enda hafa verið góðir formenn í sjóðnum fram til þessa. Að öðru leyti vona ég að þetta fari vel og hratt í gegnum nefndina með eðlilegum undirbúningi og yfirferð þingsins. Við í Viðreisn styðjum að sjálfsögðu málið. Það er síðan annað tilefni til umræðu, af því að sjóðurinn samþykkti á sínum tíma til fimm ára 100 milljónir á ári, hvað við gerum síðan í kjölfarið árið 2020 þegar sjóðurinn rennur formlega sitt skeið. Það er ekki sjálfgefið að framlengja eigi slíkt. Ég held að við eigum alltaf að nota tækifærið og spyrja: Hvað getum við gert betur? Hvaða reynslu höfum við af starfrækslu sjóðsins? En eins og þetta er núna tel ég það til fyrirmyndar og sýna mikla samstöðu, sem getur einmitt verið í þinginu, í mikilvægum málaflokkum eins og jafnréttismálin eru.
Forseti. Eins og fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra gerði meiri hluti stjórnar sjóðsins þessa tillögu að breytingu til að tryggja framgang og framtíðarskipan Jafnréttissjóðs Íslands og starfsemi hans, enda á sjóðurinn jafn mikið erindi nú eins og áður þegar til hans var stofnað svo veglega 19. júní 2015. Eins og fram kom í máli hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur áðan þá hefur þessi vegferð verið viðamikil. Það er búið að veita styrki til fræðilegra verkefna sem og þess sem við höfum valið að kalla verkefnatengd verkefni. Það hefur gefið sjóðnum töluvert meira vægi og ég vona svo sannarlega að það haldi áfram, að við verðum ekki aðeins inni í háskólasamfélaginu, því að það er mjög auðvelt fyrir þá sem eru þar inni að sækja um styrki enda kunna þeir að sækja um styrki. Oft og tíðum máttum við í stjórninni skoða umsóknir ansi gaumgæfilega til þess að þær fengju brautargengi þó svo að þær fylltu ekki algerlega þau skilyrði sem fræðasamfélagið setur stundum. Mér finnst mjög gott að áfram eigi að kalla eftir umsóknum um slík verkefni og að rannsóknir verði auðvitað áfram inni. Áhersla á fræðslu og forvarnir er mjög mikilvæg og kannski erum við öll í samfélaginu að fara svolítið á þá braut. Það er ótrúlega metnaðarfullt markmið að ætla að setja áherslu á að útrýma kynbundinni og kynferðislegri áreitni sem og kynbundnu ofbeldi og mér finnst mjög gott að sjóðurinn muni styrkja verkefni sem snúa sérstaklega að ungu fólki þar sem rætt er um ábyrga afstöðu til kynlífs, kláms og kynbundins ofbeldis og verkefni, enn og aftur verkefni, sem stuðla að aukinni þekkingu á forvörnum og þessum samræmdu viðbrögðum, sem við ræðum oft um sem er því miður að finna í nánum samböndum. Ég vil að lokum þakka stjórn Jafnréttissjóðs fyrir og sérstaklega vil ég nefna Árna Matthíasson og Guðna Elísson sem hafa staðið vaktina, ef svo má segja, í gegnum þetta tímabil sem nú er að renna sitt skeið á enda. Ég óska hæstv. forsætisráðherra til hamingju með að vera búin að fá sjóðinn aftur heim.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um Jafnréttissjóð Íslands. Þetta er breyting á samþykkt sem gerð var hinn 19. júní 2015 í tilefni af 100 ára afmæli kosningarréttar íslenskra kvenna, en þá var samþykkt á Alþingi tillaga til þingsályktunar um að stofna Jafnréttissjóð Íslands sem nyti framlaga á fjárlögum í fimm ár. Nú er verið að gera breytingar sem raunar komu til umræðu í hópi þingmanna þegar verið var að samþykkja tillöguna upphaflega um að skynsamlegt væri að Rannsóknarmiðstöð Íslands, Rannís, sæi um daglega umsýslu sjóðsins. Það myndi tryggja faglega vörslu og ákveðið faglegt utanumhald um þá stjórn sem væri falið að stýra sjóðnum. Ég tel þessa breytingu mjög mikilvæga. Í aðdraganda þess að tillagan var samþykkt var til umræðu, í það minnsta á meðal margra þingkvenna, að bæta þyrfti við verkefnum og leggja meiri áherslu á þau verkefni sem nú eru komin inn í d-, e-, f- og g-lið, um fræðslu og forvarnir í íslensku samfélagi, og orðræðu sem ýtir undir slíkt, fræðslu fyrir ungt fólk og auknar forvarnir og samræmd viðbrögð við ofbeldi í nánum samböndum. Mér finnst mjög mikilvægt að það komi hér fram að þegar málin eru rædd, og þó að ekki náist árangur í fyrstu umferð, þá gerist það oft að þolinmæði skilar árangri þegar upp er staðið. Ég ítreka ánægju mína með þessa tillögu og held að hún skili okkur fram á veginn. Ég held að sú stjórn sem hefur unnið að þessu hafi unnið vel - það er gott að þessar tillögur koma frá henni og þær séu studdar af fráfarandi stjórn. Að þessum tíma loknum, 2020, er að sjálfsögðu mikilvægt að meta starfið, leggja mat á það sem farið hefur fram og horfa til framtíðar, hvaða verkefni verða brýnust þá. Það verða örugglega brýn jafnréttisverkefni. Þau gætu orðið á öðrum sviðum, ekki endilega jafnrétti kynjanna, heldur jafnrétti á öðrum sviðum. Þetta er einmitt sjóður sem á að geta verið með puttann á púlsinum, hversu stór sem hann er hverju sinni.
Frú forseti. Það er fagnaðarefni að þessi tillaga til þingsályktunar er lögð fram og hún setur metnaðarfull markmið og víkkar út hlutverk sjóðsins. Ég held að engum blandist hugur um að það er mjög mikilvægt að vinna með skipulögðum hætti gegn ofbeldi og kynbundnu ofbeldi ekki síst og auka þar forvarnir og fræðslu. Ég vil þó benda á að það er mjög mikilvægt að þessari fræðslu sé ekki síst beint inn á við í sjálfu kerfinu, t.d. réttarvörslukerfinu. Það er mjög mikilvægt að þeir aðilar sem þar starfa, allt frá löggæslu og til dómstóla, beri gott skynbragð á það í hverju kynferðislegt ofbeldi er falið og gildi þess að menn m.a. skilji vel það breytta viðhorf sem er í samfélaginu varðandi kynferðislegt samneyti fólks og hvenær fólk er að fara yfir mörk í því samhengi. Ég leyfi mér að benda á að sá sem hér stendur hefur lagt fram tillögu til þingsályktunar sem m.a. felur sérstaklega í sér að fræðslu sé beint inn í réttarvörslukerfið ásamt öðru. Ég vona að sú tillaga fái einnig framgang hér í þinginu. Ég vil ítreka stuðning minn við þetta mál og tel það afar mikilvægt og sýni að það er orðin viðhorfsbreyting í samfélaginu til allra þessara mála og hún nær upp í hið háa Alþingi og er það vel, vegna þess að við sem hér stöndum höfum færi til þess að efla og bæta þetta starf til að ná mjög mikilvægum árangri fyrir samfélagið allt.
Frú forseti. Ég vil fyrst og fremst nýta tækifærið og þakka þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað, ekki síst þeim hv. þingmönnum sem hafa setið í stjórn sjóðsins og kynnst starfi hans innan frá. Ég þakka þeim sömuleiðis fyrir þeirra störf á vettvangi sjóðsins. Verðmæti eru fólgin í þeirri samstöðu sem finna má hér á Alþingi Íslendinga um jafnréttismálin. Við Íslendingar erum ánægð með að skipa efsta sæti á lista World Economic Forum, þegar kemur að kynjajafnrétti. Það hefur ekki síst gerst vegna þess að náðst hefur þverpólitísk samstaða um jafnréttismál, um að berjast fyrir jafnrétti kynjanna á ólíkum vígstöðvum. En það sem ég skynja líka, og heyri á máli hv. þingmanna sem hér tala, er að þessari baráttu verður líklega aldrei lokið. Það er margt sem sá listi, þar sem við mælumst efst, mælir ekki. Það eru einmitt þeir þættir sem við ræðum sérstaklega í þessari tillögu. Við ætlum ekki að láta þar staðar numið í baráttunni fyrir auknu jafnrétti heldur einbeita okkur að því að útrýma þeirri meinsemd sem kynbundið ofbeldi og kynbundin áreitni er í íslensku samfélagi. Það gleður mig að heyra þá samstöðu sem er í þessum sal og birtist í þessari tillögu. Ég vona því að þetta verði til gæfu, þessi breyting á sjóðnum. Síðan þarf auðvitað að ræða það, eins og hér kom fram í máli hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, hvað tekur við að loknu árinu 2020 og hvernig við ætlum að halda áfram að styrkja og treysta fræðsluverkefni, rannsóknarverkefni og önnur verkefni sem stuðla að auknu jafnrétti í samfélaginu. En ég þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna og vona að þessi tillaga eigi eftir að fá góða afgreiðslu hér á þinginu.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum, um aukið aðgengi að sálfræðimeðferð. Ég vil byrja á að þakka fyrir þann breiða stuðning sem þetta góða mál hefur hlotið á þinginu en samtals standa 24 þingmenn úr öllum flokkum að málinu, þ.e. meira en þriðjungur þingsins ber hér fram mál um að sjúkratryggingar taki til sálfræðimeðferðar og því ber að fagna. Meginmarkmiðið með frumvarpi þessu er að almenn sálfræðiþjónusta falli undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands og verði þannig veitt á sömu forsendum og önnur heilbrigðisþjónusta. Sálfræðiþjónusta er nú undanskilin almennri greiðsluþátttöku Sjúkratrygginga. Vaxandi fjöldi fólks greinist með geðraskanir eða önnur andleg veikindi en aðgengi að úrræðum og þjónustu fyrir þennan hóp er takmarkað og kostnaðurinn oft töluverður, eins og við þekkjum mýmörg dæmi um. Mikilvægt er að tryggja að þeir sem eru með virk einkenni fái lausn á vanda sínum sem fyrst til að koma í veg fyrir vítahring lyfja, þunglyndis og óvirkni. Slíkt getur haft alvarlegar afleiðingar, bæði fyrir þá sem þurfa á hjálp að halda, fjölskyldur þeirra og samfélagið allt. Frumvarpinu er því ætlað að tryggja bætt aðgengi einstaklinga að sálfræðiþjónustu. Aðgengi að sálfræðiþjónustu er lykilatriði þegar kemur að því að greina kvilla snemma og tryggja nauðsynlega meðferð eftir að greining liggur fyrir. Samkvæmt klínískum leiðbeiningum landlæknis á gagnreynd sálfræðimeðferð, sem er sú meðferð sem hefur í rannsóknum sýnt mestan árangur, að vera fyrsti meðferðarkostur við kvíða, þunglyndi og öðrum sálrænum kvillum. Reyndin er því miður önnur í dag og allt of oft er gripið í lyfjagjöf sem fyrsta valkost. Sálfræðimeðferð í stað lyfjagjafar gerir það að verkum að ráðist er að rótum vandans og getur komið í veg fyrir eða dregið verulega úr lyfjagjöf. Þrátt fyrir það er slík meðferð oftast ekki raunhæfur kostur nema fyrir hluta almennings þar sem framboð er of takmarkað innan heilsugæslunnar, með tilheyrandi biðlistum og töfum á nauðsynlegri meðferð. Þar spilar einnig inn í að ekki er heimild til samninga samkvæmt gildandi lögum um að sjúkratryggingar taki til nauðsynlegrar sálfræðimeðferðar. Ólíkt annarri heilbrigðisþjónustu er því sálfræðiþjónusta fyrst og fremst í boði á starfsstofum sjálfstætt starfandi sálfræðinga, án opinbers stuðnings við þá sem þurfa á þjónustunni að halda. Þetta viljum við laga. Algengi sjálfsvíga og geðrænna veikinda er alvarlegt vandamál. Orsakir eru margar og mismunandi, en ljóst er að bregðast verður við þessum vanda. Forvarnir í heilbrigðismálum skipta þar miklu máli, og á það jafnt við um líkamlega sjúkdóma sem andlega. Lykilatriði er að greiða aðgengi fólks að fyrirbyggjandi úrræðum og auka möguleika á því að takast strax á við sjúkdóma eins og þunglyndi og kvíða sem virðist vera að aukast meðal ungs fólks. Slíkt myndi án efa hafa jákvæð þjóðhagsleg áhrif til lengri tíma. Koma þarf til móts við ósýnilega sjúkdóma líkt og komið er til móts við þá sem sýnilegir eru. Þannig má auka lífsgæði fólks. Enginn á að neita sér um þjónustu vegna kostnaðar eða skorts á aðgengi, en samkvæmt upplýsingum Hagstofu telja um 33% fólks sig ekki hafa efni á geðheilbrigðisþjónustu. Þetta á sérstaklega við um ungt og tekjulágt fólk. Algengast þykir að einstaklingur þurfi á bilinu 10–15 meðferðartíma hjá sálfræðingi til að ná bata. Algengasta verð á sálfræðitíma í dag er 14.000–18.000 kr. Bein útgjöld vegna slíkrar meðferðar eru því talin í hundruðum þúsunda króna sem ekki er á færi hvers sem er að reiða af hendi. Virðulegur forseti. Ég tel að mikilvægasta verkefnið okkar sé að setja unga fólkið okkar í forgang og horfast í augu við þann raunveruleika sem blasir við okkur á Íslandi í dag. Á dögunum komu fram í fréttum niðurstöður rannsóknar sem gerð var í 44 Evrópulöndum á líðan unglinga en þar kom fram að íslenskir unglingar hafa aldrei mælst daprari og að þróunin á líðan hérlendis sé slæm. Þar kom fram að 39% nemenda í 10. bekk fundu fyrir depurð vikulega eða oftar. Hér eru augljósar vísbendingar sem við berum ábyrgð á að bregðast við. Eftir 18 ára aldur hafa einstaklingar ekki sama rétt til niðurgreiðslna og þeir nutu áður og meðan á námi stendur hefur fólk ekki sama aðgang að styrkjum, t.d. styrkjum stéttarfélaga, til að sækja sálfræðiþjónustu og jafnaldrar þeirra á vinnumarkaði. Aldurshópurinn 18–25 ára er sá aldurshópur sem er í hvað mestri hættu þegar kemur að andlegum veikindum en í raun í hvað snúnustu aðstöðunni. Samkvæmt evrópskri heilsufarsrannsókn frá árinu 2015 mældust fleiri ungar konur á þeim aldri með þunglyndiseinkenni á Íslandi en í nokkru öðru Evrópuríki, en hérlendis mælist um fimmta hver kona á þeim aldri með þunglyndiseinkenni. Þá eru sjálfsvíg algengasta dánarorsök íslenskra karlmanna á aldrinum 18–25 ára, en árlega deyja um sex menn á þeim aldri af þeim völdum. Yfir heildina litið taka 11–13 af hverjum 100 þúsund líf sitt á hverju ári sé litið til nýjustu talna um sjálfsvígstíðni á Íslandi. Yfirlæknir geðsviðs Landspítalans sér ekki fram á að sú tíðni lækki á næstunni. Við erum að tala um 11–13 af hverjum 100 þúsundum sem geta tekið líf sitt á hverju ári samkvæmt þessum nýjustu tölum. Um helmingur íslenskra ungmenna á aldrinum 16–25 ára hefur hugsað um að enda líf sitt og af þeim hefur einn af hverjum tíu gert eitthvað til að skaða sig. Þá gefa niðurstöður nýrrar skýrslu embættis landlæknis, um sjálfsvígshugsanir og sjálfsvígstilraunir meðal íslenskra ungmenna, til kynna sláandi staðreynd, en samkvæmt henni sögðust 350 drengir og 613 stúlkur árið 2016 hafa gert tilraun til sjálfsvígs einhvern tímann á ævinni - eða um 9% ungmenna á Íslandi. Mikilvægt er að auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu fyrir alla en jafnframt þurfa að liggja fyrir raunhæf úrræði til að koma sérstaklega til móts við þá hópa samfélagsins sem eru í hvað mestum áhættuvanda, líkt og ungt fólk eða félagslega bágstatt fólk. Þetta eru þeir hópar sem ég vil sérstaklega draga hér fram. Ég tel gríðarlega mikilvægt að þingið, löggjafarvaldið og fjárveitingavaldið, sendi þau skilaboð að við ætlum okkur að fjárfesta í geðheilbrigði. Það er góð fjárfesting. Rekja má brotthvarf íslenskra háskólanema úr háskólum að miklu leyti til slæmrar geðheilsu. Það felur í sér umtalsverðan samfélagslegan kostnað þegar ungt fólk hverfur frá námi eða dettur úr virkni. Fjármunum er sem stendur ekki forgangsraðað rétt til að bregðast við þessum vanda. Það leiðir til umfangsmeiri vandamála og kostnaðarmeiri úrræða að bregðast við þeim. Lyfjakostnaður vegna andlegra vandamála er að miklu leyti niðurgreiddur en mikill skortur hefur verið á öðrum úrræðum en lyfjameðferð við þunglyndi og kvíða. Ávísanir þunglyndislyfja hafa færst í aukana. Árið 2017 leystu 31.000 konur út þunglyndislyf og 17.000 karlar, eða um 48.000 einstaklingar. Til hliðsjónar ber að nefna að samkvæmt upplýsingum frá landlækni leystu ríflega 46.200 einstaklingar út þunglyndislyf á Íslandi árið 2016, sem var þá um 22% aukning frá árinu 2012 - 22% aukning frá 2012–2016. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða nokkur hundruð milljóna króna kostnað ríkisins vegna geðlyfjanotkunar á ári hverju. Á Íslandi eru rúmlega 17.000 manns á örorkubótum. Því er spáð að um 2030 verði einstaklingar á örorkubótum um 21.000 með árlegum kostnaði upp á 107 milljarða kr. Þetta er handan við hornið og við getum ekki slegið framtíðinni á frest. Stærstur hluti örorkubóta er síðan greiddur vegna geðrænna veikinda fólks eða stoðkerfisvanda. Það að fjárfesta í forvirkum aðgerðum á þessu sviði mun að öllum líkindum fela í sér langtímasparnað þegar fram í sækir. Árið 2017 höfðu 18% allra kvenna á Íslandi fengið ávísað þunglyndislyfjum og rúmlega 10% karla. Notkun Íslendinga á þunglyndislyfjum, eins og ég gat um áðan, er tvöföld; hún er mikil og hún er tvöföld á við meðaltal OECD og 24% meiri en sú OECD-þjóð sem notar næstmest og það eru Ástralir. Við erum með 24% meiri notkun en næsta þjóð sem er í sæti tvö. Af þeim 27.000 einstaklingum sem höfðu fengið ávísað svefnlyfjum árið 2003 voru 11.000 enn að fá svefnlyf á árinu 2018 þegar við vorum að vinna að gerð frumvarpsins. Í nóvember höfðu 33.000 Íslendingar fengið ávísað svefnlyfjum. Samkvæmt upplýsingum frá landlækni hafa Íslendingar notað 37% meira af svefnlyfjum en næsta Norðurlandaþjóð, sem er Svíþjóð. Sé litið til viðbragða samfélags og stjórnvalda við geðrænum veikindum annars vegar og líkamlegum veikindum hins vegar er talsverður munur þar á. Frekari skilningur og stuðningur ríkir hvað varðar hið síðarnefnda og í garð sjúklinga. Raunar mætti segja að ekki sé hægt að tala um þetta í tvennu lagi þar sem geðræn veikindi hafi ávallt líkamlegar afleiðingar. Oftar en ekki er orsakir þeirra að miklu leyti að finna í líffræðilegum þáttum líkamans, erfða- og taugafræðilegum þáttum, nánar tiltekið. Þrátt fyrir það er töluverður munur þegar kemur að viðbrögðum og viðleitni stjórnvalda og samfélagsins. Það er mikilvægt að hvers konar samfélags- og menningarbundnir fordómar hindri ekki einstaklingana, fólk úti í samfélaginu, í að leita sér viðeigandi heilbrigðisþjónustu til að bæta geðheilbrigði sitt. Framkvæmd þeirra fyrirheita sem einkennt hafa umræðuna um geðheilbrigðismál hlýtur því að vera rökrétt framhald stjórnvalda, enda getur ekki annað staðist en að við viljum öll gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma til móts við erfiða og raunar lífshættulega stöðu almennings, sér í lagi ungs fólks með fíknivanda og ýmsar geðraskanir. Hvað varðar samanburð við Norðurlöndin er sálfræðikostnaður niðurgreiddur víða annars staðar. Í Noregi er sálfræðiþjónusta inni í þeirri þjónustu sem afsláttarkort gilda um, ásamt almennri læknisþjónustu o.fl. Í Danmörku getur einstaklingur valið á milli þess að vera skráður hjá heimilislækni, og þurfa þá tilvísun til sérfræðilækna, sálfræðinga og annarra meðferðaraðila, eða vera ekki skráður með heimilislækni og geta þá sjálfur leitað þangað sem hann vill, án tilvísana, og greiðir þá sjálfur hluta kostnaðar. Báðir hópar þurfa þó tilvísun frá lækni til að eiga rétt á niðurgreiðslu og þarf sálfræðingurinn að hafa samning við hið opinbera. Einstaklingar greiða 410 DKK fyrir fyrsta tímann og 342 fyrir næstu tímana og gildir tilvísunin fyrir allt að 12 tíma meðferð, 24 tíma í ákveðnum aðstæðum. Í sumum sveitarfélögum eru niðurgreiðslur hærri vegna sálfræðiþjónustu. Einstök verkefni bjóða líka ókeypis sálfræðimeðferð vegna sérhæfðra tilvika, svo sem sjálfsvígshættu, áfengisneyslu o.s.frv. Börn undir 18 ára aldri greiða almennt ekki fyrir heilbrigðisþjónustu, þar með talið sálfræðiþjónustu. Í Svíþjóð bera sýslurnar ábyrgð á heilbrigðisþjónustu og er á valdi hverrar sýslu að ákvarða greiðsluþátttöku vegna heilbrigðisþjónustu. Þak á greiðslur er ákveðið á landsvísu og er nú 1.150 SEK á 12 mánaða tímabili. Þar hefur verið gerður samningur við sjálfstætt starfandi sálfræðinga þar sem kostnaðurinn er lægri, og kostar heimsóknin þá það sama og læknisheimsókn. Í mörgum sýslum má finna sérstaka móttöku fyrir ungt fólk þar sem hægt er að fá ódýra sálfræðiaðstoð. Í Finnlandi niðurgreiðir ríkið sálfræðiþjónustu í endurhæfingarskyni fyrir fólk á aldrinum 16–67 ára í allt að 200 skipti á þremur árum sæki einstaklingur þjónustu til sálfræðinga með samninga við þá. Um það þarf að sækja samkvæmt ákveðnum reglum. Börnum og unglingum er að mestu leyti sinnt með sálfræðiþjónustu innan skólakerfisins og heilsugæslunnar. Kostnaðarmat fyrir frumvarp þetta liggur ekki fyrir, ekki frekar en fyrir önnur þingmannamál, en ætla má að með því að fella sálfræðiþjónustu undir almannatryggingakerfið og auka þar með aðgengi fyrir almenning að geðheilbrigðisþjónustu verði unnt að spara stjórnvöldum háar upphæðir til lengri tíma. Fjárfestingar í mannauði og geðheilbrigði eru þjóðhagslega hagkvæmar og skila sér margfalt til baka eins og rannsóknir sýna. Nýverið birtist frétt um að nýgengi örorku vegna stoðkerfisvanda hafi minnkað með tilkomu niðurgreiðslu sjúkraþjálfunar frá ríkinu. Slíkt er dæmi um þann ávinning sem hlýst af því að ríkisvaldið fjárfesti í forvörnum og fyrirbyggjandi aðferðum í stað þess að afhenda plástra, af góðum vilja, til þess að setja á einstaklinga til skemmri tíma. Það hefur sýnt sig að fyrirbyggjandi aðferðir, svo sem sálfræðiþjónusta, skila árangri og auka þar með líkur á að einstaklingar nái að viðhalda heilbrigði og virkni í samfélaginu. Þetta er að mati flutningsmanna góð forgangsröðun fjármuna sem vel er hægt að rökstyðja sem þjóðhagslegan ávinning. Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að mæla með því í lokin að frumvarpið gangi til meðferðar hjá hæstv. velferðarnefnd og til 2. umr. Ég vonast heitt og innilega og af einlægni til þess að málið fái góðan framgang og ítarlega umfjöllun þar, þannig að við fáum tækifæri til að ræða það aftur hér við 2. umr.
Forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni fyrir ræðuna og fyrir að leggja fram þetta flotta og mjög mikilvæga þingmál. Mig langaði til að koma upp til að lýsa yfir stuðningi mínum við málið og ég hlakka til að fá það inn í velferðarnefnd til umfjöllunar. Þetta er mjög mikilvægt mál af því að í nútímasamfélagi er fólk að einangrast gífurlega mikið. Við sjáum þetta í nágrannalöndum okkar eins og Bretlandi þar sem er sérstakur einmanaleikaráðherra og víðs vegar í hinum vestræna heimi sjáum við að fólk er að einangrast, upplifa mikinn einmanaleika, tilgangsleysi. Þetta er raunverulegt vandamál sem er til staðar eins og kom fram í ræðunni áðan. Mögulega er ein af ástæðunum sú að við vinnum allt of mikið. Við höfum allt of lítinn tíma til að vera með vinum okkar, með fjölskyldu, til að sinna okkar hugðarefnum og gera það sem við raunverulega brennum fyrir í lífinu. Það er ofboðslega lítill tími eftir. Við höfum allt of miklar áhyggjur af framtíðinni, skiljanlega. Við erum búin að ganga í gegnum efnahagshrun og sjá samfélagið eiginlega gjörbyltast og vitum að það gjörbyltist í framtíðinni og sjáum ekki að stjórnvöld hafi mjög framsýna framtíðarsýn eða taki á áhyggjum fólks nægilega vel. Ungt fólk sér ekki fram á að hafa sömu tækifæri og kynslóðirnar sem komu á undan. Ég held að það sé mikilvægt að spyrja okkur hvort það sé ekki orðið tímabært að horfast í augu við að það er kannski eitthvað alvarlega mikið að í samfélaginu okkar. Þetta er ekki eðlileg þróun. Þetta er ekki þróun sem við viljum að haldi áfram þannig að þetta er mikilvægt skref. Við verðum að viðurkenna að sálfræðiþjónusta er hluti af forvörn sem er ofboðslega mikilvæg en þetta er einn hluti af lausninni. Við þurfum líka að horfa á stærri myndina og skoða hvernig við getum í raun og veru breytt þessu samfélagi þannig að ungt fólk sjái fram á að eiga tækifæri og framtíð hérna þar sem lífið snýst um meira en bara að vinna og taka endalausan þátt í þessari efnahagsvél sem við höfum stillt upp. Þetta er mitt innlegg inn í þessa umræðu.
Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að leggja fram þetta frumvarp um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, sem miðar að því að þétta netið enn frekar og færa okkur nær þeim markmiðum að koma til móts við fólk sem býr við hina ósýnilegu, ósnertanlegu erfiðleika, sálræna andlega erfiðleika. Frumvarpið endurspeglar auðvitað þá umræðu og þau vaxandi viðhorf sem við merkjum í samfélaginu og eru á sinn hátt andsvar við þeirri vá sem steðjar að heilbrigði landsmanna og hvernig við í formgerð heilbrigðiskerfis okkar höfum brugðist við, hvaða áherslur við höfum lagt í þeirri viðleitni að hlúa sem best að landsmönnum frá vöggu til grafar. Virðulegur forseti. Við nefnum oft á hátíðarstundum að maðurinn sé hin viti borna vera. Oft er ýmislegt sem bendir til þess að svo sé. En mannskepnan er talsvert flókið fyrirbæri. Það er ekki bara skrokkurinn sem knýr okkur áfram. Það eru líka hugsanir, pælingar, tilfinningar og ýmislegt angur sem líka er þarna og hefur áhrif. Þessir þættir hafa í sögulegu samhengi séð ekki verið giska mikils metnir en augu okkar eru að opnast fyrir mikilvægi þess að við horfum með miklu almennari hætti til velferðar og til heilbrigðis. Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu er markmiðið að almenn sálfræðiþjónustan falli undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands og hún verði þannig veitt á sömu forsendum og önnur heilbrigðisþjónusta, en sálfræðiþjónusta er nú almennt undanskilin almennri greiðsluþátttöku sjúkratrygginganna. Þó er sálfræðiþjónusta niðurgreidd af Sjúkratryggingum fyrir börn yngri en 18 ára sem eru í meðferð hjá sálfræðingum. Þeir eru nota bene aðilar að rammasamningi sálfræðinga og Sjúkratrygginga Íslands en þar er talsverð brotalöm og sálfræðingum hefur ekki þótt það vera mjög fýsilegur kostur. Viðhorf til sálfræðiþjónustu hafa breyst hratt á undanförnum árum. Ég man þá tíð að sálfræðingar voru nánast ekki taldir vera stétt í heilbrigðisþjónustu. Þeir voru einhvers staðar þarna fyrir utan, kannski nær félagslegri þjónustu eða einhverju öðru. Því fór fjarri fyrir aldarfjórðungi að það væri talið eðlilegt og jafnvel sjálfsagt að sálfræðingar störfuðu inni á heilsugæslu, þeir væru hluti af heilbrigðisþjónustunni og störfuðu við hlið hjúkrunarfræðinga og lækna. Þetta er breytt og nú eru sálfræðingar viðurkenndir sem lykilmeðferðaraðili í heilbrigðiskerfinu. Það er fagnaðarefni. Sálfræðingar hafa í áravís og jafnvel í áratugi barist fyrir því að starf þeirra, þjónusta og aðferðir væru viðurkenndar í heilbrigðiskerfinu. Þeir hafa í áratugi leitast við að vekja athygli ráðamanna og almennings á því hversu mikilvægur hluti þjónustunnar sálfræðimeðferð er, ekkert síður en þjónusta geðlækna og önnur almenn heilbrigðisþjónustu. Samtök sálfræðinga hafa ítrekað bent á mikilvægi þess að auðvelda almenningi að leita sér sálfræðiþjónustu og bent á að opinber þátttaka í henni ætti að vera með sama brag og varðandi aðra heilbrigðisþjónustu. Líðan barna og ungs fólks er sérstakt áhyggjuefni eins og flutningsmaður kom svo réttilega inn á. Við höfum vakið á þessu athygli, eins og fleiri, í okkar flokki í Samfylkingunni og höfum viljað þoka þessari þjónustu með formlegum hætti inn í skólakerfið. Við lögðum fram á 148. löggjafarþingi tillögu um innleiðingu sálfræðiþjónustu í alla framhaldsskóla. Það hefur ekki gengið fram með formlegum hætti. Það stunda um 20.000 nemendur framhaldsskólanám á Íslandi og eins og gefur að skilja glíma fjölmargir nemendur í þessum hópi við ýmislegar áskoranir í sínu lífi. Það er ljóst að ef andleg líðan nemenda er ekki góð hefur það neikvæð áhrif á námsgengi þeirra, getur aukið líkur á brotthvarfi eða seinkað námslokum verulega, en hátt hlutfall brottfalls er sérstakt áhyggjuefni á Íslandi. Eins og hv. flutningsmaður kom inn á í ræðu sinni er það stórkostlegt áhyggjuefni að sjálfsvíg eru ástæðan fyrir hárri dánartíðni á aldrinum 18–25 ára. Það er auðvitað þyngra en tárum taki, reiðarslag fyrir aðstandendur að svona þurfi að fara, að menn greini ekki vandann, þeim yfirsjáist einkennin. Það verða eftir ör og spurningar sem erfitt verður að svara. Hvers vegna þurfti þetta fara svona? Varðandi framboð á þessari þjónustu innan skólakerfisins lýtur grunnskólastigið sérstökum lögmálum. Ýmsir framhaldsskólar hafa með aðdáunarverðum hætti komið til móts við sína nemendur og veitt þeim stuðning að þessu leyti með sínum hætti, jafnvel með stuðningi stéttarfélaga. Það eru dæmi um það. Það er mjög gott en við viljum auðvitað að þetta verði hluti af hinni almennu heilbrigðisþjónustu. Það væri óskandi að það gæti orðið sem fyrst. Þess má geta að flokkur hv. flutningsmanns, Viðreisn, lagði fram á 148. þingi, að mig minnir, tillögu um að þessi þjónusta væri líka skrifuð inn í starf á háskólastigi. Á síðustu misserum hefur það verið sérstakt áhersluefni stjórnvalda að fjölga sálfræðingum í heilsugæslunni, innan heilbrigðisþjónustunnar. Það er mjög vel og það er hluti af geðheilbrigðisstefnu landsmanna. Þetta er auðvitað lykilatriði. En því fer fjarri að þessi þjónusta nái til allra þeirra sem leita sálfræðiþjónustu og þurfa hennar við, heilsu sinnar vegna. Aðgengileg sálfræðiþjónusta, utan og innan heilsugæslunnar, er mikilvæg fyrir almenning og í ljósi grafalvarlegrar stöðu stórra hópa, ungs fólks sérstaklega, þola aðgerðir ekki neina bið. Ég nefndi unga fólkið á bilinu 18–25 ára. Ungar stúlkur eiga samkvæmt rannsóknum í erfiðleikum og ungar konur, eins og hv. flutningsmaður kom inn á, líða meira af þunglyndi en kynsystur þeirra í Evrópu. Virðulegur forseti. Íslendingar eiga ýmis vafasöm met, t.d. Evrópu- og jafnvel heimsmet í notkun á ýmislegum lyfjum, þunglyndislyfjum, svefnlyfjum, róandi lyfjum og ofvirknilyfjum. Það er umhugsunarefni samhliða þessari umræðu og tengist henni ef til vill með beinum hætti. Ekki skal á það dul dregin að lyf eru góð og lyf hafa skipt sköpum fyrir heilsu margra sem líða af sálrænum og andlegum kvillum og sjúkdómum og eflaust bjargað mannslífum. En notkun hér á landi er úr hófi fram. Hugsanlega er ástæðan sú að úrræði, jafn góð eða betri, hafa ekki verið tiltæk almenningi. Resept verður því oft lausnin og málið afgreitt þar með. Þessar staðreyndir sem ekki verður um deilt eiga að hvetja okkur af öllu afli til að leita fjölbreyttari leiða, leggja aðrar áherslur. En tregðan er mikil. Við erum hlekkjuð í viðjar vanans en við eigum að taka alvarlega öll merki, allar viðvaranir, allar þær bjöllur og öll þau ljós sem loga og feta nýjar slóðir. Þróunin á Norðurlöndum er í átt að miklu meiri samtalsmeðferð þar sem hópmeðferð er jafnvel beitt í vaxandi mæli til að ná meiri afköstum og síðan fer meðferðin í vaxandi mæli fram í nærumhverfi fólks til að koma í veg fyrir sjúkdómsvæðingu og til að efla og viðhalda þátttöku fólks með geðrænan vanda í samfélagsverkefnum. Það er gríðarlega mikilvægt að hvetja fólk til þess að halda áfram virkni í samfélaginu. Til þess höfum við fetað nokkrar slóðir. Við erum með öflugan starfsendurhæfingarsjóð sem á að grípa fólk áður en til þessa vanda kemur og við erum að ydda þær áherslur enn frekar. Við höfum líka í heilsugæslunni farið inn á þær brautir að ávísa svokölluðum hreyfiseðlum, sem eru fjölþætt úrræði, endurhæfingarúrræði og í þeim getur líka falist sálfræðimeðferð. En við höfum hikað allt of mikið á þessu sviði því áminningarnar eru svo alvarlegar sem við horfum upp á á hverjum einasta degi. Í nágrannalöndunum er í vaxandi mæli verið að færa meðferð og stuðning út úr hinu hefðbundna meðferðarumhverfi, út af heilbrigðisstofnunum, út úr sjúkrahúsum, allt gert til að fyrirbyggja að vandi sem er hugsanlega viðráðanlegur vaxi ekki og verði ekki krónískur. Virðulegur forseti. Barátta fagfélaga sálfræðinga hefur staðið um árabil, eins og fyrr segir. Þeir hafa í sinni krossferð m.a. leitað til Samkeppniseftirlitsins sem hefur úrskurðað þeim í vil og talið að líta beri á sálfræðiþjónustu með sama hætti og geðlæknisþjónustu í heilbrigðiskerfinu, þarna eigi sér stað mismunun sem ekki sé hægt að skýra með eðlilegum hætti. Stjórnvöld hafa fram á þennan dag komið sér hjá því að taka afstöðu til þessa og taka stefnu í átt að fjölþættari valkostum. Hugsanlega er það að einhverju leyti vegna þess að stjórnvöld óttast kostnað og hafa hreinlega skellt við skollaeyrum. Þetta er mikið umhugsunarefni því sýnt hefur verið fram á að sérhæfð sálfræðiþjónustu og greining, meðferð og íhlutun, draga með margvíslegum hætti úr kostnaði við heilbrigðisþjónustu. Hvernig þá? Jú, með færri innlögnum á sjúkrahús, færri einstaklingum á örorku, auknu vinnuframlagi, minni lyfjanotkun og betri líkamlegri og andlegri heilsu, meiri lífsgæðum. Skilningur á mikilvægi heilbrigðisþjónustu sem ekki byggist á þröngri og hefðbundinni túlkun þess hugtaks fer vaxandi. Sömuleiðis fer stuðningur við niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu vaxandi í ljósi þess hve árangurinn er góður og meðferðarheldni, eins og það er kallað, er góð. Í aðdraganda kosninga voru allir stjórnmálaflokkar sammála um að bæta þyrfti aðgengi almennings að sálfræðiþjónustu. Áður hafa verkalýðsfélög og stéttarfélög lýst sömu skoðun. Við ættum, virðulegur forseti, að sameinast um að standa við fyrirheitin og styðja þessa [[Forseti hringir.]]tillögu, flýta för hennar um meðferðarstigu Alþingis og samþykkja hið fyrsta.
Herra forseti. Ég fagna því sérstaklega að þetta mál sé komið fram. Það hefur alltaf verið mjög sérkennilegt, og í raun og veru endurspeglað fordóma sem hafa verið í heilbrigðiskerfinu, að sálfræðiþjónusta hafi ekki verið meðhöndluð með sama hætti og önnur heilbrigðisþjónusta, hún felld undir greiðsluþátttöku sjúkratrygginga og almenningi sé tryggður sambærilegur aðgangur að þeirri mikilvægu þjónustu eins og að annarri heilbrigðisþjónustu. Það er einhvern veginn lýsandi fyrir þetta, eins og hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna á undan, að á sama tíma og við erum að setja Norðurlanda- og jafnvel Evrópumet í pilluáti má ekki verja neinum fjármunum í að ráðast að rót vandans, að beina fólki í sálfræðiþjónustu á viðráðanlegu verði. Við vitum að kostnaðurinn við sálfræðiþjónustu eins og hún er veitt í dag er einfaldlega fjölmörgum heimilum algerlega óyfirstíganlegur. Þar af leiðandi víkur fólk sér undan eða getur ekki nýtt sér þá mikilvægu þjónustu. Málið er mér sérstaklega hugleikið af því að þegar við horfum á samhengið milli forvarnaaðgerða af þessu tagi og kostnaðar sem ella verður á öðrum stigum samfélagsins, á öðrum stigum heilbrigðiskerfisins þegar fram í sækir, er það svo gríðarlega sterkt. Ein helsta ástæða örorku í dag eru andlegir kvillar af einhverju tagi. Við vitum að þar getum við náð svo miklu betri árangri, einmitt með því að veita fólki aðgang að sálfræðiþjónustu á viðráðanlegu verði. Við vitum og heyrum innan úr skólakerfinu að með því að auka aðgengi nemenda að þjónustu sálfræðinga er hægt að draga verulega úr líkum á brottfalli úr skóla. Við þekkjum ágætlega tengslin á milli brottfalls úr námi og líkna á að enda á örorku síðar, jafnvel aðeins að fáeinum árum liðnum. Það einkennir m.a. þann stóra hóp ungs fólks sem er á örorku hjá okkur. Við skerum okkur úr í samanburði við önnur Norðurlönd því að þar er oft á ferðinni hópur sem hefur átt við einhverja sálræna erfiðleika að glíma, flosnað upp úr námi og á endanum leitað inn á örorku. Í dag horfum við framan í það að nýgengi örorku er hér mjög mikið og mun meira en gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Við höfum algerlega brugðist skyldum okkar í raun og veru til að leita annarra leiða til að styðja við fólk heldur en eingöngu að tryggja því framfærslu í gegnum örorkulífeyri, að við beitum heilbrigðiskerfinu, að við beitum ekki síst geðheilbrigðiskerfinu og þjónustu sálfræðinga til að liðsinna fólki við að finna lausn á vanda sínum í stað þess að bíða uns vandamálin eru orðin það mikil og jafnvel óyfirstíganleg að fólk neyðist á örorku til að sjá sér farborða. Við höfum séð spár sem segja okkur að reikna megi með að kostnaður vegna örorkulífeyriskerfisins gæti vaxið um allt að 50 milljarða kr. á ári á næsta áratug eða svo - úr þeim 65 milljörðum sem við erum með í árlegum kostnaði örorkulífeyriskerfisins í dag. Það segir mér að það má miklu til kosta til að reyna að koma í veg fyrir að sú þróun eða sú spá raungerist. Hér væri svo sannarlega stigið mjög stórt og veigamikið skref í þá átt. Í mínum huga er þetta eitt besta dæmið um þá möguleika sem við eigum í ríkisrekstrinum til að fjárfesta í heilbrigði þjóðarinnar, fjárfesta í heilsu, og um leið að draga verulega úr kostnaði sem síðar kann að falla til í heilbrigðiskerfinu. Útgjöld í þennan málaflokk gætu þegar fram í sækir sparað mjög háar fjárhæðir í ríkisrekstrinum, í heilbrigðiskerfinu, í örorkulífeyriskerfinu, og þannig verið sennilega ein sú ábatasamasta fjárfesting sem við getum ráðist í, fjárfesting í heilsu. Þá er ekki talað um þau gríðarlegu áhrif sem þetta getur haft á lífsgæði fólks, á félagslega þátttöku fólks, á möguleika fólks til að taka þátt í samfélaginu, taka þátt í vinnumarkaði, forðast félagslega einangrun sem oft fylgir vandamálum af þessu tagi. Þetta er þjóðþrifamál, herra forseti, og ég vona svo sannarlega og fagna þeim mikla stuðningi sem það fær hjá þeim fjölda þingmanna sem veita því brautargengi við framsögu þess. Mér telst til að okkur vanti aðeins átta atkvæði til viðbótar til að geta klárað málið til enda og vonandi tekst okkur það á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Ég ætla eins og fleiri að þakka kærlega fyrir framlagningu þessa frumvarps og hefði gjarnan viljað vera meðflutningsmaður á því og tek undir öll meginmarkmið þess - og þá velti ég fyrir mér af hverju ég er að koma hingað upp og eyða tímanum þegar við erum eiginlega öll sammála um þetta. En mig langaði bara örstutt að nefna að mikil vinna hefur átt sér stað í þessa átt. Aðgerðaáætlun um geðheilbrigðismál tók sérstaklega á því að fjölga ætti sálfræðingum á heilsugæslustöðvum, eins og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson kom inn á. Eitthvað skortir þó enn á það á landsbyggðinni, en ég held að komnir séu sálfræðingar til starfa á allflestum heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu. Þá langar mig að nefna, eins og við ræddum hér í vikunni, fjarlækningar og þá möguleika sem eru í þeim efnum, að þegar kemur að þessari heilbrigðisþjónustu, þá er sálfræðiþjónusta eins og hver önnur heilbrigðisþjónusta. Ég held að við þurfum heldur betur að fara að bretta upp ermar og nýta okkur tæknina í þeim efnum. Í nefndaráliti með geðheilbrigðisáætluninni, sem ég var að renna yfir hérna áðan, er einmitt tekið skýrt fram mikilvægi þess að stíga næstu skref og að næsta skref í kjölfar fjölgunar sálfræðinga í heilsugæslunni ætti að vera niðurgreiðsla á sálfræðimeðferð fyrir fleiri en börn, eins og staðan er í dag. Ég hygg að það sem hér er mælt fyrir sé bara eðlilegt framhald af þeirri vinnu sem átt hefur sér stað á síðustu árum í þessum efnum og ég fagna því hversu margir flutningsmenn eru á frumvarpinu og hvað þeir sem hafa tjáð sig í dag hafa tekið vel í málið. Mig langar líka að nefna að ég er á þeirri skoðun að eðlilegt sé að rekstrarumhverfi í heilbrigðisþjónustu megi vera blandað, þ.e. mér finnst eðlilegt að heilbrigðisþjónusta sé sem allra mest á kostnað hins opinbera, en rekstrarformið geti verið fjölbreytt. Við þekkjum það auðvitað mjög vel, t.d. í tannlækningum og í sálfræðiþjónustu, að það eru almennt einkaaðilar, oft og tíðum einyrkjar, en líka einyrkjar sem hafa tekið sig saman í einhvern rekstur. Ég sé ekkert athugavert við það og finnst það bara eðlilegt að einstaklingar hafi frelsi um hvert þeir sæki sína heilbrigðisþjónustu. Hvað sálfræðiþjónustuna varðar er hefð fyrir því að einkaaðilar sjái meira um hana, þó að mér finnist líka eðlilegt að þeir séu á opinberum heilsugæslustöðvum svo og einkareknum heilsugæslustöðvum. Svo eru sálfræðingar á geðsviði Landspítalans og fólk getur komið þangað inn á göngudeild og fengið viðtal hjá sálfræðingi. En ég hygg að hér séum við frekar að horfa til meðferðar þar sem sálfræðingar veita heildstæða meðferð, frekar en eitt og eitt stakt viðtal, og þá sé eðlilegt að einhvers konar vottorð komi frá sérfræðingi eða heimilislækni, eins og tekið er fram í frumvarpinu, sem sé forsenda þess að viðkomandi geti farið og nýtt sér þjónustu viðkomandi aðila. Mig langar líka að nefna - ég held að það sé örugglega talað um hugræna atferlismeðferð tilfinninga í greinargerðinni, getur það passað? Já. Fjallað er um hana í greinargerðinni og í nefndaráliti með geðheilbrigðisáætluninni. Má segja að það sé eitt af því sem bent er á sem fyrsta klíníska úrræðið þegar kemur að ýmiss konar geðheilbrigðismálum. Þá minnist ég þess reyndar líka að ég held að það hafi verið fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Óttarr Proppé, sem talaði fyrir því að við ættum að fara með slíka meðferð inn í skólana sem hluta af fræðslustarfinu okkar. Ég man hvað mér hugnaðist það vel og ég þekki líka alveg þá umræðu að kennarar og skólasamfélagið segir oft hingað og ekki lengra, því að við ætlum að setja einhvern veginn allt inn í skólana. En hafandi fengið tækifæri til að fara í gegnum námskeið í hugrænni atferlismeðferð get ég vottað hversu oft það hefur reynst manni vel að kunna á þau tæki og tól í daglegu lífi. Ég vil einnig nefna að mér finnst full ástæða til að horft sé til þess hvort hægt sé að koma slíku fyrir í skólakerfinu og í rauninni fræða börnin okkar fyrr um það hvernig hægt sé að vinna með sína líðan. Ég tel enga ástæðu til að lengja umræðuna frekar. Ég segi bara að ég styð þetta mál, mér finnst tími til kominn að við stígum þetta skref og fagna því hversu margir hafa tekið jákvætt í það.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir innlegg hennar. Það eru nokkrir þættir sem mig langar að nefna. Ég vil taka undir þau orð sem hún lét falla hér og þakka um leið fyrir hvatninguna. Ég ætla í rauninni bara að undirstrika að þetta frumvarp er ekki sett til höfuðs heilsugæslunni, alls ekki. Það skiptir okkur gríðarlega miklu máli að hafa öflugar heilsugæslur, að nærumhverfið sé sem sterkast, en við verðum líka að horfast í augu við að það er erfitt að manna heilsugæslurnar, ekki síst úti á landsbyggðinni. Við fórum á vegum Viðreisnar víða, m.a. inn á heilsugæslurnar og sjúkrahúsin og fundum að það er erfitt að manna sálfræðiþjónustu eða afla hennar. Auðvitað er líka verið að taka í gagnið nýja tækni, sem er fagnaðarefni, og okkur var sýnt líka fram á það. Það skiptir máli að reyna að miðla þessu vel. Við flutningsmenn erum með þessu að horfast í augu við þann vanda og þann raunveruleika sem við blasir. Ég og hv. þm. Guðjón Brjánsson m.a. fórum vel yfir það tölulega hvað neysla þunglyndislyfja hér á landi er mikil, ekki síst meðal kvenna, og í hvaða erfiðu stöðu ungt fólk er. Það er ákveðinn vandi. Við getum gert betur. Eitt útilokar ekki annað og við eigum að halda áfram að styðja við okkar öflugu heilsugæslur, enda eru þær líka lykillinn að því að efla landsbyggðina og þá kjarna og þjónustu sem við viljum búa fólkinu okkar um allt land. Síðan vil ég eindregið taka undir með hv. þingmanni varðandi fjölbreytt rekstrarform, hvort sem það er í menntamálum eða velferðarmálum, en sérstaklega í heilbrigðismálum. Við eigum að tryggja jafnan rétt, tryggja að þeir sem eru á lægri launum hafi jafnan og öruggan aðgang að heilbrigðisþjónustu. Það skiptir gríðarlega miklu máli að ríkið, hið opinbera, [[Forseti hringir.]]tryggi þjónustuna, en það eru síðan bæði hið opinbera og einkaaðilar sem geta veitt hana. Þannig getum við stuðlað að enn sterkara velferðarkerfi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og ítreka að þrátt fyrir að ég hafi einmitt verið að nefna heilsugæsluna lít ég þetta mál sömu augum og hv. þingmaður, að það sé alls ekki til höfuðs henni. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að það séu sálfræðingar á heilsugæslustöðvunum. En við verðum auðvitað að horfast í augu við þá staðreynd að á sumum stöðum úti á landi þar sem fámenni er, kann að vera erfitt að ráða slíka sérfræðinga, en eins og ég sagði áðan eigum við að taka tæknina og hagnýta hana. Farið er að bjóða upp á mjög svo öruggar leiðir til að veita slíka þjónustu, sem hefur t.d. verið veitt bæði hvað varðar sálfræðiþjónustu og talmeinaþjónustu og fleira. Af því að ég er farin að tala um það mál þá fannst mér líka áhugavert að lesa nefndarálitið um geðheilbrigðisáætlunina. Þar var lögð nokkur áhersla á þverfagleg teymi. Ég held að það sé líka ástæða til að horfa til þess þó að hér séum við fyrst og fremst að horfa á sálfræðinga, að inni á heilsugæslunni hugsum við almennt um þverfaglega nálgun gagnvart því að sinna þeirri heilbrigðisþjónustu. Ég lít alls ekki svo á að þetta mál sé með einhverjum hætti sett til höfuðs heilsugæslunni. Ég held að þetta geti hvort tveggja unnið saman. Sálfræðiþjónusta á heilsugæslunni er meira til þess fallin að vera fyrsti viðkomustaðurinn eins og heilsugæslan á að vera. Þurfi fólk á meiri eða lengri meðferð að halda á það að geta leitað til sálfræðinga úti í bæ og fengið til þess niðurgreiðslu frá Sjúkratryggingum.
Herra forseti. Það er nákvæmlega þannig. Ég tel nálgun hv. þingmanns vera hárrétta, heilsugæslurnar eiga líka að beita sér fyrir þverfaglegri nálgun og að leitað verði til sérfræðinga, hvort sem það eru læknar, hjúkrunarfræðingar, sálfræðingar, félagsfræðingar, til að sinna einstaklingum. Ég undirstrika að fókusinn verður að vera á unga fólkið okkar. Ef við eigum að forgangsraða einhvers staðar er það til þeirra sem eru félagslega og fjárhagslega illa staddir. Það er hárrétt, það eru biðlistar á landsbyggðinni, en það er líka vert að geta þess að þeir eru mjög langir hér á suðvesturhorninu, bæði í Kraganum, kjördæmi okkar hv. þingmanns, og ekki síður í Reykjavík. Við getum líka nýtt tæknina þar. Það þarf ekki að beina öllum inn á stofur því að tæknin getur líka leyst mjög mörg vandamál hér; verkefni, biðlista o.s.frv., hvort sem það er á sviði sálfræðiþjónustu eða annars. Ég og fjölskylda mín höfum persónulega reynslu af fjarþjónustu talmeinafræðinga. Ef við lítum til suðurhluta Vestfjarða, af því að það eru nokkrir þingmenn Norðvesturkjördæmis hér í salnum, sjáum við hvaða magnaða breyting varð á þjónustu á Patreksfirði og Bíldudal þegar þar var gerður samningur við sjálfstætt starfandi aðila um að auka þjónustu á sviði talmeina, talmeinafræðinga. Þannig er greiðari aðgangur fyrir landsbyggðina að sérfræðingum í gegnum tæknina. Við eigum að nýta hana. Við eigum ekki að vera hrædd við það. Við eigum að taka þessi skref og virkja alla til þess, bæði sjálfstætt starfandi sem opinberra aðila.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það þegar verið er að tala um forgangsröðun í þessum málum og forgangsröðun til ungs fólks. En mér finnst svona þjónusta það mikilvæg og brýn að við ættum í rauninni ekki að þurfa að forgangsraða. En þegar kemur að unga fólkinu okkar er náttúrlega líka til sú leið að vera með sálfræðinga inn í framhaldsskólunum. Ég held að það sé líka mikilvægur punktur í því efni. Þegar kemur að forgangsröðun eða hvernig við verjum best fjármunum eru líka mjög áhugaverð verkefni í gangi á sumum heilsugæslum. Ég hygg að bæði á heilsugæslum sem tilheyra Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, og líka á einkareknum heilsugæslum, sem ég þekki til, alla vega hér á höfuðborgarsvæðinu, séu hópmeðferðir í hugrænni atferlismeðferð þar sem verið er að vinna með tilfinningar og kenna fólki að nota ýmis tæki og tól í sinni andlegu vanlíðan. Það er líka leið til að nýta fjármunina vel og þjónusta sem flesta. Ég mæli eindregið með því að það sé gert sem víðast. Ég held að ég og hv. þingmaður séum bara ótrúlega sammála í þessu máli, eins og kannski í fleirum, það kann að vera. Ég vona að við fáum góða umræðu um þetta mál. Ég vænti þess að hv. velferðarnefnd fái eitthvað af umsögnum um málið, sem ég tel við fyrstu sýn að séu frekar jákvæðar. Ég get ekki áttað mig á því, alla vega ekki að svo stöddu, hvað kann að vera neikvætt við þetta mál eða að hverju þurfi að huga betur að, en það kemur þá í ljós í ferlinu. Ég óska hv. velferðarnefnd velfarnaðar við að takast á við þetta spennandi mál.
Virðulegur forseti. Ég þakka 1. flutningsmanni fyrir framlagningu þessa frumvarps. Ég er mjög ánægð með að hafa náð inn á lista meðflutningsmanna á þessu máli, því að þetta er mál sem stendur hjarta mínu nærri og við Framsóknarmenn höfum talað um; það er gott að hafa náð að vera með. Í raun er verið að bera í bakkafullan lækinn því að það er svo margt sem sagt hefur verið í þessari umræðu sem ég hefði viljað segja, en fínt að ná að bæta nokkrum aukapunktum hér inn. Það er nauðsynlegt að bæta aðgengi að sálfræðiþjónustu og með þessari aðgerð, með því að það verði hluti af greiðslu almannatrygginga, er verið að bæta aðgengi að fagþjónustu. Hafist hefur verið handa við að manna heilsugæslurnar sálfræðingum en það gengur verr á landsbyggðinni en hér á höfuðborgarsvæðinu. Fyrir rúmu ári stóð til að gera samning í Sveitarfélaginu Hornafirði við sálfræðing í gegnum fjarþjónustu. Það endaði með því að hnökrar komu upp þar sem landlæknisembættið gat ekki samþykkt þann tæknibúnað sem átti að nýta. Það skýtur svolítið skökku við árið 2017 eða 2018 að við höfum ekki verið tilbúin undir það. Það tafði verkefnið en það er komið af stað núna og fyrstu skrefin hafa verið stigin. Það er gott að það er farið af stað, maður varð svolítið dapur þegar þetta gerðist. Þarna var tæknin komin og fólk sem var tilbúið til að sinna starfinu. Þessir sálfræðingar voru að sinna einstaklingum í sínu heimahéraði, en þegar um er að ræða opinberan aðila, aðila að samningi, var kerfið ekki nógu gott og þurfti að rannsaka það betur. En það er alla vega farið af stað og það er gott. Sálfræðingar eru mjög góð viðbót við teymisvinnu á heilsugæslunni. Eins og kemur fram í umræðunni ætti slík þjónusta að vera í boði á hverri einustu heilsugæslustöð og standa fólki á öllum aldri til boða. Það hefur verið komið inn á, og er mjög vel greint frá því í greinargerðinni, þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir varðandi andlega vanlíðan og geðræn vandamál hjá ungu fólki. Kannanir sýna að það er mikil aukning kvíða og þunglyndis og sjálfsvígshugsana hjá ungu fólki og við þurfum að bregðast við. Þarna erum við að koma til móts við þau frá 18 ára aldri með greiðsluþátttöku og auknu aðgengi. Ég held að við þurfum að beina augunum meira að forvörnum, að leggja eitthvað af þeim peningum sem munu sparast til lengri tíma við að nýta sálfræðinga innan heilsugæslunnar í forvarnirnar. Þær eru í raun fyrsta stigið og eiga að vera frá leikskóla og upp úr. Ég veit að það er verið að vinna gott starf víða en við þurfum að setja fókusinn meira á þetta. Við þurfum líka að muna eftir því að í könnunum, t.d. frá Rannsóknum og greiningu sem gera kannanir reglulega í grunnskólum landsins á öllum íslenskum börnum, kemur fram að meiri hluti ungmenna á Íslandi finnur ekki fyrir vanlíðan eða kvíða eða þunglyndi að staðaldri, en það koma auðvitað upp tímar í lífi þessara krakka. Og svo eru það spurningarnar: Hefur þú einhvern tímann hugsað um að taka líf þitt, eða hefurðu gert eitthvað að því marki, sjálfsvígstilraun eða annað slíkt? Ungt fólk er mikið að spá í lífið og tilveruna og umræðan er orðin mun opnari en hún var fyrir t.d. 20 árum, sem betur fer. Ég starfaði á geðdeild Landspítalans á móttökugeðdeild fyrir 20 árum, á Kleppi. Það voru miklir fordómar gagnvart geðrænum sjúkdómum. Breytingin sem hefur orðið á þessum 20 árum er alveg gífurleg og bara til góðs. Nú mæti ég á ungmennaþing með ungu fólki og spjalla við þau og þau segja: Við þurfum sálfræðing í skólana, við viljum geta talað um það þegar við erum kvíðin og þegar við erum í ástarsorg eða þegar okkur líður illa - og það er verið að tala um samfélagsmiðlana og það allt saman. Við viljum fagfólk til að ræða þessa hluti við. Ef ungt fólk hefði talað svona fyrir 20 árum hefði maður bara orðið steinhissa. Að sjálfsögðu gerði einhver það, en ekki í eins miklum mæli og gert er í dag. Þessi aukna tíðni sem mælist er kannski vegna þess að umræðan er opnari og þessar hugsanir koma betur fram. Það er minna um unglingadrykkju og annað slíkt. Krakkar leituðu í það á sínum tíma til að deyfa sig og takast á við sína vanlíðan, en nú erum við að kalla á fagfólk sem er bara gott, frábært. Mig langar að koma aðeins inn á tækifærin til framtíðar, tækifæri ungs fólks. Hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á umræðu um tækifæri og talaði um að ungt fólk sæi færri tækifæri í framtíðinni. Tækifærin eru einmitt svo mörg, eða þannig hugsa ég það. Þegar við vorum ung, við sem erum í eldri kantinum hér inni, fór maður í menntaskóla og svo í háskóla og margir fetuðu í fótspor foreldra sinna, fóru leið sem þau þekktu. Í dag er umræðan um fjórðu iðnbyltinguna, að störfin sem eru í boði í dag verði ekki til eftir tíu ár eða hvað það er. Allur heimurinn er undir. Þú getur farið í nám hvar sem er og þú getur jafnvel skapað þína eigin námslínu innan framhaldsskólans. Það veldur líka óöryggi að þú þurfir að móta framtíð þína sjálfur, að það sé algerlega þitt. Það getur valdið óöryggi og kvíða. Ég held að við þurfum líka svolítið að taka utan um þau á þessu sviði. Það eru tvær hliðar á krónunni. Forvarnirnar - það er verið að vinna með mörg þeirra mála í skólakerfinu og í samfélaginu. Mig langar til að koma inn á fræðsluna í skólanum. Kennarar, leikskólakennarar, skólahjúkrunarfræðingar eru öll að vinna góða vinnu, en ég held að það sé gott að bæta sálfræðingi inn, þó þeir séu auðvitað í skólunum líka. Úti á landi koma sálfræðingar í einhverja daga í mánuði, eru ekki partur af skólaliðinu, af starfsfólki skólans, þannig að kannski myndast ekki þetta sama flæði á milli í teymisvinnunni. En þarna koma forvarnirnar sterkar inn. Með þessu frumvarpi, ef það verður að lögum og sálfræðiþjónusta verður partur af almannatryggingum, er stigið risaskref, gott skref. Ég vona að við tökum höndum saman. Ég vona - ég tek undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, ég held að hún hafi sagt það, eða alla vega túlka ég það þannig - að þessi vinna í velferðarnefnd verði góð og gefandi. Mann langar pínulítið að sitja í velferðarnefnd þessa dagana með heilbrigðisstefnuna, með velferðartækni - það eru stórar vörður fram undan, þetta eru góð mál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ásgerði K. Gylfadóttur fyrir ræðuna. Hún hefur mikla reynslu einmitt á þessum sviðum og það er dýrmætt fyrir þingheim að heyra reynslubolta koma hingað og miðla reynslu og taka utan um mál eins og þetta. Ég vil líka taka undir með hv. þingmanni að mörg mál á sviði heilbrigðismála eru mikilvæg og góð og eru ákveðin áskorun fyrir okkur í þinginu að vanda vel til verka. Það er örugglega mjög spennandi að vera núna einmitt í velferðarnefnd til að taka á ýmsum málum sem þar eru. Með því er líka verið að taka skref inn í framtíðina. Við erum að taka á þeim málefnum sem skipta okkur máli og reynum að vera svolítið á undan, vera svolítið framsýn. En mig langar líka að taka undir það hvað landlæknisembættið varðar. Ég er ekki að gagnrýna embættið sjálft, en ég hef heyrt það víðar en frá Höfn að kerfið hafi svolítið þvælst fyrir. Það hafi tekið of mikinn tíma að koma þjónustunni að, kerfið sjálft var eflaust af góðu einu að reyna að passa upp á ákveðna hagsmuni, en við verðum líka að treysta heilbrigðisþjónustuna á hverjum stað, líka til að fara í ákveðin verkefni. Ég spyr: Er hægt að gera meira til þess að treysta sjálfstæði sjúkrastofnana á landinu, eða heilsugæslunnar á landsbyggðinni, bæði til að koma til móts við svona mál eins og þetta, eða svona almennt til að styrkja forvarnir? Líka hitt að ég held einmitt, af því að þingmaðurinn benti á Rannsóknir og greiningu, að þær rannsóknir sem hafa verið birtar þar reglulega frá 1991 hafi sýnt okkur að forvarnir, m.a. í grunnskólum á sviði áfengis og vímuefnamála, hafi skilað sér markvisst. Það sýnir sig að frá árinu 1991 til dagsins í dag vorum við með [[Forseti hringir.]]einna mestu vímuefnaneyslu meðal ungmenna. Nú höfum við einna minnstu vímuefnaneyslu meðal ungmenna í Evrópu af því að við jukum [[Forseti hringir.]]forvarnir. Ég held að það sé gott dæmi um að forvarnir skipta máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, og spyr hvort hægt sé að gera meira til að styrkja heilsugæslustöðvarnar. Heilsugæslan á Höfn í Hornafirði er enn þá rekin með reynslusveitarfélagamódelinu, þannig að Sveitarfélagið Hornafjörður rekur heilbrigðisþjónustuna. Það eru kostir og gallar við það. Gallinn er sá að við erum mjög aftengd heildarkerfinu. Þetta er svolítið eins og einn lítill punktur sem er að reyna að reka sig og þarf að banka á margar hurðir. En það er margt sem hægt er að gera. Talmeinaþjónustan er undir þessu líka hjá okkur með fjarþjónustunni. Það mætti auðvelda okkur samninga að ýmsum borðum, en reyndar hefur gengið vel undanfarið. Við erum t.d. með samning við öldrunarlækni sem kemur reglulega og fer yfir málin hjá okkur þannig að við séum á réttu róli. Erfitt hefur verið að ná samningum við barnalækna. Þar mætti opna fleiri hurðir fyrir okkur til að ná betra samkomulagi og sambandi við fagstéttir, sérfræðinga, til að koma austur. En með fjarlækningum, fjarfundabúnaði og öðru slíku getum við leyst fjölmörg mál, því að það þarf ekki alltaf að vera einstaklingur á staðnum, bara rétt að hafa aðgang að því. Um Rannsóknir og greiningu - það sem við óttumst, held ég, öll í dag er veipið. Við tókum á áfengis- og vímuefnavandanum, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan, en nú megum við ekki sofna á verðinum gagnvart nýjum leiðum sem eru að koma. Með því að efla forvarnir almennt getum við stoppað í þær líka.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni, hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur, fyrir yfirferðina og ágætar umræður um málið sem gengur út á að sjúkratryggingar taki til sálfræðimeðferðar. Eins og kemur fram í greinargerðinni er markmiðið með frumvarpinu að almenn sálfræðiþjónusta falli undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands og verði þannig veitt á sömu forsendum og önnur heilbrigðisþjónusta. Sálfræðiþjónusta er í dag undanskilin almennri greiðsluþátttöku sjúkratrygginga. Eins og við þekkjum er sálfræðiþjónusta, ólíkt annarri heilbrigðisþjónustu, fyrst og fremst í boði á starfsstofum sjálfstætt starfandi sálfræðinga án opinbers stuðnings við þá sem þurfa á þjónustunni að halda. Frumvarpið er jákvætt svo langt sem það nær. Í greinargerðinni segir að algengi sjálfsvíga og geðrænna veikinda sé alvarlegt vandamál og undir það skal tekið hér. Orsakir eru margar og mismunandi en ljóst er að bregðast verður við þeim vanda. Forvarnir í heilbrigðismálum skipta þar miklu máli og á það jafnt við um líkamlega sjúkdóma sem andlega. Lykilatriðið er að greiða aðgengi fólks að fyrirbyggjandi úrræðum og auka möguleika á því að takast strax á við sjúkdóma eins og þunglyndi og kvíða sem virðast vera að aukast meðal ungs fólks, sem er að sjálfsögðu mikið áhyggjuefni. Koma þarf til móts við ósýnilega sjúkdóma líkt og komið er til móts við þá sem sýnilegir eru. Þannig má auka lífsgæði fólks. Þetta eru að sjálfsögðu mjög göfug og góð markmið sem ég tek heils hugar undir. Síðan segir að um 33% fólks hafi ekki efni á geðheilbrigðisþjónustu og þar með að leita til sálfræðings. Þetta er að mínu viti allt of há tala og þarf svo sannarlega að bregðast við því. Eins og ég sagði áðan er frumvarpið jákvætt svo langt sem það nær. Það gengur hins vegar að mínu mati ekki nógu langt og í raun mismunar það mikilvægri starfsstétt, sem eru félagsráðgjafar. Hér á landi er vísað í alla samtalsmeðferð sem sálfræðiþjónustu þó svo að stór hluti starfandi þerapista séu klínískir félagsráðgjafar. Sálfræðingar, félagsráðgjafar og hjúkrunarfræðingar fá allir starfsréttindi frá landlækni og þarf sömu námsgráðu eða meistaragráðu til að fá þau starfsréttindi. Allar þær stéttir, og reyndar fjölskyldufræðingar líka, sinna sömu samtalsmeðferð út frá sömu starfsréttindum og því er mjög villandi að mínu viti að tala um sálfræðiþjónustu þar sem það vísar aðeins í eina af þeim fagstéttum. Réttara væri að vísa í orðalagið viðurkenndur meðferðaraðili og miða við að þeir sem hafa lokið meistaragráðu frá viðurkenndum háskóla og hlotið viðurkennd starfsréttindi hér á landi, frá landlækni, sem sagt félagsráðgjafar, sálfræðingar og hjúkrunarfræðingar, falli undir þá greiðsluþátttöku. Að undanskilja aðeins eina fagstétt er í raun og veru mismunun á fagaðilum sem á öllum öðrum vettvangi standa jafnfætis. Þetta frumvarp myndi jafnframt skekkja alvarlega samkeppnisstöðu fagaðila í heilbrigðisþjónustu þar sem þær þúsundir skjólstæðinga sem í dag leita til félagsráðgjafa myndu að sjálfsögðu snúa sér til sálfræðinga í staðinn, til að geta fengið þjónustuna niðurgreidda. Með því má segja að Alþingi sé að segja, verði þetta frumvarp að lögum óbreytt, að félagsráðgjafar séu ekki jafn gildir sálfræðingum í samtalsmeðferð. Með því tæki Ísland aðra stefnu en þekkist í nágrannaríkjum okkar. Herra forseti. Ég tel þetta vera annmarka á frumvarpinu, þótt það sé vissulega gott. Ég tel að ræða verði þá annmarka mjög ítarlega innan nefndarinnar, að þarna skuli í raun verið að mismuna fagaðilum og skekkja samkeppnisstöðu þeirra. Ég vil hvetja nefndina til að skoða alvarlega hvort ekki sé rétt að gera þá breytingartillögu við þetta frumvarp að félagsráðgjafar verði þarna undir ásamt sálfræðingum.
Herra forseti. Ég vil upplýsa að ég hef nýlega átt fundi með félagsráðgjöfum, sjálfstætt starfandi m.a., sem hafa verið að fara yfir þessi sjónarmið sem er að ýmsu leyti skiljanlegt. Ég tel mikilvægt og eðlilegt að nefndin fari einfaldlega yfir þessi mál. Það má þó ekki verða til þess að stóra prinsippið, kjarni þessa máls, stöðvi málið. Ég mæli hins vegar eindregið með því að farið verði vel yfir þau sjónarmið sem voru mjög skiljanleg af hálfu félagsfræðinga, sem eru þá sjálfstætt starfandi m.a., að farið verði yfir þau á vegum nefndarinnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar upplýsingar og fagna því að hv. þingmaður hefur rætt við félagsráðgjafa um þetta mál. Ég er sannfærður um að þeir hafa lýst áhyggjum sínum yfir þessu. Ég held að það sé engin hætta á því að þetta mál dragist eitthvað á langinn eða stöðvist þó svo að leitast verði við að færa þessa fagaðila undir þetta frumvarp. Málið er afar mikilvægt í mínum huga og við getum ekki sem löggjafi skekkt samkeppnisstöðu þessara aðila með þessum hætti, með því að undanskilja ákveðna stétt sem veitir mjög mikilvæga þjónustu. Ég fagna því að þetta verði rætt innan nefndarinnar og vonast til þess að tekið verði jákvætt í þetta atriði.
Herra forseti. Hún Bibba vinkona mín á Brávallagötunni kemur stundum í heimsókn til mín og ég mismælti mig áðan. Ég sagði félagsfræðingar. Ég vildi sagt hafa félagsráðgjafar og það er nákvæmlega það sem við erum að ræða hér. Ég undirstrika það að ég hitti félagsráðgjafa hér um daginn og hef verið í bréfaskiptum við ýmsa. Ég tel mikilvægt að nefndin fari yfir sjónarmið þeirra og þá með það í huga að við erum hér að fjalla um meðferðarúrræði. Við erum að fjalla um það hvernig við getum veitt fólkinu okkar, hvort sem það er ungt eða á öðru aldursbili, ákveðna þjónustu sem er brýn, samfélagslega nauðsynleg fyrir okkur og ekki síður fyrir fólkið sjálft. Það verður farið yfir þetta og þá með hvaða hætti félagsráðgjafar veiti þá viðeigandi þjónustu hvað varðar meðferðarúrræði. Þetta tel ég sjálfsagt og það er hluti af þeirri dínamík sem felst í nefndastarfi hverju sinni að víkka út mál, draga að sjónarmið. Það finnst mér, eins og ég hef margoft sagt, eiginlega skemmtilegasti hluti starfsins hér innan veggja þingsins. Það er þar sem við eigum þetta tækifæri til að eiga samtöl við hagaðila en líka okkar á milli um það hvernig við getum bætt og breytt málum til hins betra. Þetta er hluti af því og ég hvet nefndina til að skoða þessi sjónarmið einnig.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargott svar. Hv. þingmaður er jákvæður í garð þess að þetta verði skoðað í nefndinni. Það er brýnt að mínu mati og ég þakka fyrir það. Félagsráðgjafar veita margvíslega þjónustu, mikilvæga þjónustu. Það kemur fram í greinargerðinni, og við þekkjum það, að kostnaður samfélagsins er verulegur af sjálfsvígum og öðru slíku. Það er mjög brýnt að einstaklingar sem glíma við þunglyndi og annað slíkt hafi aðgang að slíkri heilbrigðisþjónustu sér að kostnaðarlausu. Við sjáum í þeim tölum sem nefndar eru þarna, eins og ég nefndi áðan, að 33% hafa hreinlega ekki efni á að leita sér aðstoðar í þessum efnum. Hv. þingmaður talaði um mikilvægi þess að útvíkka þetta í nefndinni. Ég styð það heils hugar og það er ánægjulegt að hún nefndi þetta. Ég get nefnt sem dæmi að félagsráðgjafar sinna hjónaráðgjöf. Það eru til fyrirtæki á sviði fjölskylduráðgjafar þar sem sérmenntaðir í klínískir félagsráðgjafar starfa við að hjálpa hjónum að glíma við ýmis vandamál. Í mörgum tilfellum geta þeir aðstoðað fólk við að halda fjölskyldum saman sem ella hefðu sundrast og endað í hjónaskilnaði. Við þekkjum að það er dýrt fyrir samfélagið og hefur áhrif á börn og fjölskyldur almennt. Það er því til mikils að vinna að fólk eigi greiðan aðgang að ráðgjöf af þessu tagi og mér finnst mikilvægt að félagsráðgjafar falli undir þann hóp sem er verið að ræða hér að falli undir Sjúkratryggingar Íslands.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér í umræðu um þetta ágæta mál. Eins og sést á þeim fjölda þingmanna sem eru meðflutningsmenn á málinu, fljótt á litið úr öllum flokkum, er a.m.k. ekki mikill ágreiningur um það prinsipp sem hv. flutningsmenn leggja upp með. Ég get algerlega tekið undir það, hef sjálfur í mörg ár talað fyrir því að þessi þjónusta sé jafn mikilvæg og önnur heilbrigðisþjónusta og mikilvægt að hún sé greidd úr sameiginlegum sjóðum eins og annað. Í því sambandi er náttúrlega mikilvægt að koma inn á að gerð hefur nokkur bragarbót á því á undanförnum árum. Heilsugæslan er farin að taka í vaxandi mæli sálfræðinga inn í vinnu sína og teymi. Það hefur reynst afar vel. Sumir þeirra sálfræðingar hafa síðan leitað út í skólana, sem hefur einnig reynst vel. Það er að vísu á forsendum heilsugæslunnar en engu að síður mjög mikilvægt. Eins og margir hafa komið inn á skiptir máli þegar við eigum við vandamál sem snúa að geðheilsu og geðrænum vandamálum, þar eins og annars staðar, að fjölbreytni sé í meðferðarúrræðum og menn hafi val um hvers konar þjónustu þeir leita sér. Auðvitað er það þannig í mörgum tilfellum að sum vandamál leysast ekki með samtalsmeðferð einni saman og við þurfum að grípa til lyfja. Þá kemur samvinna sálfræðinga og annarra heilbrigðisstarfsmanna, oftast geðlækna, mjög sterklega inn í. Það er líka mjög mikilvægt. En eins og aðrir hv. þingmenn hafa bent á eru einnig aðrir starfsmenn innan heilbrigðisþjónustunnar sem bjóða upp á viðtalsmeðferð og aðstoða sjúklinga með því. Að sjálfsögðu er hv. þingmönnum vel kunnugt um það að samtalið er - ég vona að ég sé ekki að uppljóstra einhverjum fagleyndarmálum - eitt sterkasta tæki flestra heilbrigðisstarfsmanna í meðferð sjúklinga. Það er mikilvægt í sambandi við þjónustu eins og sálfræðiþjónustu að ef og þegar þetta verður tekið í almennt greiðslukerfi verði strax í upphafi hugað að því að sálfræðiþjónusta í gegnum fjarþjónustu verði í boði. Þannig verði það úrræði í boði fyrir fólk alls staðar á landinu. En þá þarf líka að huga að því þegar gengið er frá a.m.k. reglugerðinni, ef ekki lagaumhverfinu, að gert sé ráð fyrir slíkum þáttum, gert sé ráð fyrir að fjarþjónusta, til að mynda í viðtalsmeðferð, sé hluti af þeim pakka. Ég mun fyrir mitt leyti leggja áherslu á það í vinnunni í velferðarnefnd. Í greinargerðinni er nokkuð talað um geðheilbrigði ungs fólks, sjálfsvíg og fleira. Af því að það er vinkill sem ég þekki afar vel vil ég nefna að sálfræðiþjónustu hefur til þessa afar lítið verið beitt í þjónustu við eldra fólk. Það er áreiðanlega að hluta til vegna þess að þar er kostnaðurinn þröskuldur. Þó er í einhverjum mæli á vegum Landspítalans og á göngudeildum Landspítalans boðið upp á sálfræðiþjónustu á göngudeildum fyrir eldra fólk, sem er þá á forræði Landspítalans og þess vegna niðurgreitt í samræmi við það. Það er vel. En í þjónustu við eldra fólk, þar sem lyfjaálagið er kannski orðið enn þá meira en hjá yngra fólki, verður jafnvel enn þá mikilvægara að geta með þjónustuúrræði eins og viðtalsmeðferð og oft og tíðum með því að fækka lyfjum haft áhrif til hins betra. Ég hlakka til að vinna með þetta mál frekar í hv. velferðarnefnd. Mig langar aðeins að lokum að nefna það sem einhverjir aðrir þingmenn hafa komið inn á, hvort það væri flötur á því í þessari ferð að hengja fleiri starfsstéttir við frumvarpið. Mér persónulega finnst að það þurfi þá að vera býsna góð rök fyrir því, sérstaklega í ljósi þess að hér eru afar margir flutningsmenn og markmið þeirra allra geta ekki hafa verið önnur en að fylgja eftir þættinum um sálfræðiþjónustu, án þess kannski að hafa mikið velt fyrir sér öðrum starfsstéttum eða slíku. En auðvitað mun hv. nefnd taka það til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þá innsýn sem hann veitir okkur inn í þennan málaflokk í gegnum reynslu og þekkingu. Ég vil sérstaklega þakka honum fyrir að draga fram þann hóp sem við köllum eldri borgara, eldra fólkið. Við sjáum á rannsóknum að þar er mikil depurð og oft einmanaleiki. Lyfjagjöf, eins og hv. þingmaður kom inn á, er oft mjög mikil, en við greinum líka ákveðna tortryggni meðal eldra fólks gagnvart því að leita sér lækninga á sviði geðlækninga, leita sér þjónustu hjá sálfræðingum, hugsanlega út af tortryggni eða fordómum. Heilbrigðisfólk hefur sagt mér það og mér skilst að rannsóknir sýni það líka. Ég held að það væri líka eitthvað sem væri gott að velferðarnefnd og hv. þingmaður myndi taka upp innan nefndarinnar, þ.e. að reyna að sjá þær áherslur, þó að ég hafi, ekki spurning, lagt mesta áherslu á unga fólkið í ræðu minni, af því að þar brennur þetta mest á okkur að mínu mati núna. Vaxandi sjálfsmorðstíðni er meðal ungra pilta og gríðarleg neysla ungra kvenna sem drengja er á alls kyns lyfjum. Þetta er því áhugaverður vinkill. Síðan er það hitt sem hv. þingmaður nefndi og ég vil taka undir með honum, þ.e. þverfaglegt teymi. Ég held að gríðarlega mikilvægt sé að slíkt verði myndað um einstaklingana. En það verði þá horft út frá einstaklingunum, ekki út frá sérfræðingunum heldur hvernig þjónustu, þvert á fagstéttirnar, viðkomandi einstaklingur þarf. Þar getur verið mjög ólík nálgun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Já, það getur sannarlega stundum verið grunnt á fordómum í okkar samfélagi og ég held í raun að það að við skulum ekki vera með sálfræðiþjónustu í greiðsluþátttökukerfinu sé í eðli sínu fordómar gagnvart geðrænum vandamálum. Ég held að það sé alveg rétt. Ef við tengjum það síðan yfir til eldra fólksins, sem er sjálft kannski með fordóma gagnvart geðheilbrigðisþjónustu eða geðheilbrigði yfirleitt, þá erum við kannski komin jafnvel með tvöfalt vandamál, vegna þess að ef við leggjum saman mengið eða tökum saman hópinn, aldursfordóma og hins vegar fordóma gagnvart geðrænum vanda, og ímyndum okkur að það séu til einhvers konar margfeldisáhrif þar á milli, er alveg klárt að aldraður einstaklingur sem á við geðræn vandamál að stríða lendir svo að segja tvöfalt í þeim vanda, og getur endað með skelfilegum afleiðingum. Því að þrátt fyrir að tíðni sjálfsvíga sé tiltölulega algeng, eða sé of algeng skulum við segja, meðal yngra fólks er hún líka há meðal eldra fólks. Vandamálið er hins vegar miklu duldara þar og fer hljóðar. En vandamálið er sannarlega til í þeim hópi. Varðandi það sem þingmaðurinn sagði um teymisvinnu og að teymin ættu að vera á forsendum notendanna, þá er ég algerlega sammála þingmanninum hvað það varðar.
Hæstv. forseti. Ég ætla rétt að koma upp til að lýsa ánægju minni með frumvarpið og þakka 1. flutningsmanni, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, fyrir. Ég er meðflutningsmaður á málinu og fagna málefninu og hef ekkert nema gott um það að segja. Ég hjó aðeins eftir því sem kom fram í máli hv. þm. Birgis Þórarinssonar áðan, þeim vinkli að félagsráðgjafar og hjúkrunarfræðingar ættu að vera undir sama hatti. Það er kannski eitthvað, eins og kom fram í máli flutningsmanns og í andsvörum líka, sem þyrfti að taka til athugunar í nefndinni. Gott að finna að hv. þingmaður tekur vel í það. Ég gleðst ekki síst yfir málinu vegna þess að ég er mikill áhugamaður um góða heilsu fólks, ekki síst fólks sem er haldið þeim sjúkdómi sem heitir alkóhólismi. Fyrst minnst var á fordóma áðan þá eru fordómar gagnvart þeim sjúkdómi. Ég bar þá von í brjósti að það myndi minnka með árunum en það virðist ganga í bylgjum eins og svo margt annað, að mínu mati, og mér finnst í dag vera töluverðir fordómar gagnvart alkóhólisma, að einhverju leyti. Ég verð að segja eins og er að ég hef verið töluvert að glíma við hæstv. heilbrigðisráðherra um þau mál sem lúta að alkóhólisma og meðferðum. Ráðherranum er mjög tíðrætt um sálfræði og geðraskanir versus alkóhólisma og talar um, að því er mér finnst oft mega skilja, að það sé oft vafi hvort komi á undan, hænan eða eggið í því og það þurfi að vinna þetta saman. En í mínum huga gagnvart þeim sjúkdómi, alkóhólisma, eru geðraskanir oftast nær afleiðing af neyslunni, misjöfn eftir því hvaða efni eru notuð. Ég talaði einmitt um það í störfum þingsins í gær að í ljós hefur komið með rafsígarettur eða veipur, að farið er að nota þær til að blanda í olíuna kannabisefnum og öðru sem hægt er að setja í olíu og reykja það í gegnum rafsígaretturnar. Ég hef þær fréttir innan úr meðferðargeiranum að það er orðið töluvert um fólk í meðferð sem hefur ánetjast slíkum efnum í gegnum rafsígarettur. Það segir manni að þetta er alltaf síbreytilegt, alltaf síbreytilegt hvernig efnin þróast, hvernig neyslan er og hvernig þetta allt er innbyrt. Þetta er kannski ekki eins og þetta var fyrir 30, 40, 50 árum þegar var bara brennivín í vatni. Það er gríðarleg þróun í þessu. Þó að efnin í fíkniefnaheiminum séu mjög skyld efni, mörg hver, heita bara mismunandi nöfnum, er þróunin í neyslunni og hvernig efnanna er neytt mjög misjöfn. Ég vitnaði einmitt í frétt sem ég sá frá Bandaríkjunum þar sem flest ríki Bandaríkjanna eru búin að lögleiða kannabisefni á einhvern hátt, þó misjafnlega mikið á milli ríkja, að þar er markaðssetning viðskiptaafla slík að það telur í milljörðum bandaríkjadala til að fá fólk til að neyta þessara fíkniefna. En ég fagna frumvarpinu, að gera fólki kleift að leita til sálfræðings án gjalds, eða sem sagt að koma þessu inn i sjúkratryggingar. Af því að ég nefndi alkóhólisma, þá er mjög algengt að þeir sem eiga í þeim vanda byrja oft á að leita til sálfræðinga eða geðlækna áður en þeir fara í meðferð, annaðhvort áfengis- eða vímuefnameðferð. Einhverra hluta vegna er það oft þannig. Fólk leitar ekki fyrst þangað sem það ætti kannski að leita í upphafi, en sálfræðingar geta náttúrlega hjálpað fólki og vísað því á að fara í meðferð. Oft og tíðum er fólk sem er í mjög djúpri og erfiðri neyslu ekki með mikinn pening á milli handanna. Því getur það létt sporin að leita sér hjálpar ef það kostar ekki neitt eða lítið. Þess vegna fagna ég frumvarpinu og í mínum huga er þetta bara partur af forvörnum. Það hefur mikið forvarnagildi að koma þessu í gegn og fá þetta fram. Eins víðfeðmt og orðið forvörn er þá er líka mjög víðfeðmt orðið sálfræðingur eða sálfræði sem slík og nær yfir vítt svið. Það er nefnilega þannig, eins og ég sagði áðan, að þróun sjúkdóma, þróun efna og annað slíkt, er síbreytileg og við þurfum alltaf að vera á vaktinni. Forvarnir hafa sýnt það, hvar sem þær hafa verið notaðar, að þær gera mikið gagn. Eins og kom fram hjá frummælanda áðan hafa þær stuðlað að minni fíkniefnanotkun ungs fólks. En það er nú þannig með forvarnir að þær þurfa að vera sífelldar. Það þarf alltaf að hamra á forvörnum. Ég fræddist vel um það í haust þegar ég stóð fyrir sérstakri umræðu um forvarnir, að það er þessi vinna frá vöggu til grafar í sambandi við forvarnir, að það verður að vera sífelld vinna við forvarnir og að sjálfsögðu leikur sálfræðiþátturinn stórt hlutverk. Ég ætla ekki að hafa mál mitt miklu lengra. Ég fagna þessu máli og hef sterka trú á að það fái gott brautargengi. Það sést bara á fjölda þess fólks úr öllum flokkum, sýnist mér, sem er á málinu. Þar af leiðandi vil ég þakka fyrir það.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, með síðari breytingum (afnám rúmmálsreglu og frístundahúsnæði). Frumvarpið er á þskj. 84, mál 84. Meðflutningsmenn eru hv. þingmenn Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Brynjar Níelsson, Haraldur Benediktsson og Vilhjálmur Árnason. Þess ber að geta, eins og kemur fram í greinargerð, að frumvarp sama efnis hefur verið lagt fram nokkrum sinnum, fjórum sinnum. Þetta er sem sagt fimmta tilraunin. Við flutningsmenn erum vongóðir um að við náum a.m.k. lengra en í seinustu tilraun. Í 17. gr. laga um tekjuskatt er ákvæði um söluhagnað af íbúðarhúsnæði. Söluhagnaður er mismunur á söluverði og stofnverði að teknu tilliti til fyrninga og áður fengins söluhagnaðar. Stofnverð er kostnaðarverð eigna. Meginreglan er sú að ef maður hefur átt hið selda húsnæði skemur en tvö ár telst hagnaður af sölu þess til skattskyldra tekna á söluári. Ef maður hefur átt hið selda húsnæði í tvö ár eða lengur telst hagnaðurinn ekki til skattskyldra tekna. Ákvæðið á aðeins við um sölu íbúðarhúsnæðis í eigu manna, einstaklinga eða hjóna. Enn fremur er kveðið á um undanþágu sem í frumvarpi þessu er lögð til að falli brott. Með öðrum orðum er það þannig að ef íbúðarhúsnæði fer yfir tiltekin stærðarmörk er sala íbúðarhúsnæðis skattskyld óháð eignarhaldstíma. Stærðarmörkin eru 600 m3 ef um einstakling er að ræða og 1.200 m3 í tilviki hjóna og er þá söluhagnaður skattskyldur af þeim hluta húsnæðis sem er umfram þessi mörk. Þessi svonefnda rúmmálsregla á þó aðeins við þegar íbúðarhúsnæði er selt sem ekki hefur verið til eigin nota. Framangreind rúmmálsregla á rót sína að rekja til 4. töluliðar 3. gr. laga nr. 7/1972. Frumvarp það sem síðar varð að téðum lögum var á sínum tíma lagt fram með það fyrir augum að dreifa skattbyrðinni á réttlátari hátt en tíðkast hafði. Fyrir gildistöku rúmmálsreglunnar miðaðist skattfrelsi aðeins við eignarhaldstíma og jókst eftir því sem hann var lengri þar til fullu skattfrelsi var náð. Má gera ráð fyrir að rúmmálsreglunni hafi einkum verið ætlað að jafna stöðu þeirra eignaminni og þeirra sem meira áttu. Það er mjög mismunandi hvernig skattlagningu söluhagnaðar íbúðarhúsnæðis eða afnotaréttar er háttað í okkar helstu samanburðarlöndum. Í Danmörku eru mörk skattlagningar miðuð við tiltekið flatarmál. Enga slíka reglu er að finna í norskri löggjöf heldur er aðeins miðað við tíma eignarhalds. Í sumum ríkjum Bandaríkjanna er frítekjumark á söluhagnaði af íbúðarhúsnæði. Enginn skattur er lagður á slíkan söluhagnað í Bretlandi. Ætla má að þessi mismunur á skattlagningu ráðist af aðstæðum á hverjum stað. Um langa hríð hefur bróðurpartur eignamyndunar landsmanna átt sér stað við kaup og eignarhald á íbúðarhúsnæði og á síðustu áratugum á hið sama við um frístundahús. Hinn bróðurparturinn er auðvitað lífeyrisréttindi. Að starfsævinni lokinni er algengt að menn minnki við sig húsnæði og innleysi sparifé með sölu húseigna. Því fé sem er innleyst á þennan hátt er oft ætlað að standa undir rekstri heimilis viðkomandi þegar líður á ævikvöldið. Það er því ekki að undra að rúmmálsreglan hefur komið nokkuð illa niður á eldri borgurum sem eru sestir í helgan stein og njóta ekki lengur atvinnutekna. Með frumvarpinu er lagt til að framangreind rúmmálsregla verði felld brott úr lögum um tekjuskatt. Verði frumvarpið að lögum ræðst skattskylda söluhagnaðar af sölu íbúðarhúsnæðis - og sumarhúsa, ég vek athygli á því - aðeins af tíma eignarhalds, þ.e. hvort það hafi varað í tvö ár eða skemur en ekki jafnframt af ákveðnum stærðarmörkum. Markmið frumvarpsins er annars vegar að einfalda tekjuskattslögin og skattframkvæmd og hins vegar að koma til móts við áðurnefnda stöðu eldra fólks. Frú forseti. Ég vil þó vekja athygli á því að þegar þetta mál var hér til meðferðar síðast sendi ríkisskattstjóri inn umsögn. Með leyfi hæstv. forseta, finnst mér rétt að vitna beint í þá umsögn þar sem talað er um þá breytingu sem lögð er til hér: „Um pólitíska ákvörðun er að ræða sem ríkisskattstjóri tekur ekki afstöðu til en verði frumvarpið samþykkt óbreytt mun það einfalda skattframkvæmd hvað þetta varðar. Hafa þarf þó í huga að hugsanlega kunna að tapast skatttekjur“ - þ.e. skatttekjur fyrir ríkið - „ef eignir eru keyptar og seldar ört.“ Frú forseti. Að loknum þessum umræðum hér í dag legg ég til að frumvarpið verði sent til efnislegrar meðferðar til efnahags- og viðskiptanefndar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir framsöguna en ég er með nokkrar spurningar. Ég skil þetta sem svo að tveggja ára reglan haldi sér, þ.e. hvað varðar eignir eða húsnæði, hvort sem er frístundahúsnæði eða annað íbúðarhúsnæði. Mér finnst það mjög göfugur tilgangur ef ætlunin er að einfalda skattkerfið. Ég er 100% fylgjandi því. Rúmmálsreglan sjálf á hins vegar ekki við þegar um íbúðarhúsnæði til eigin nota er að ræða. Þannig að seinna markmiðið, sem er að gera eldra fólki auðveldara fyrir að eiga áhyggjulaust ævikvöld, á þá í raun við um eldra fólk sem á fleiri eignir en eignina sem það býr í þar sem sú eign virðist undanskilin samkvæmt rúmmálsreglunni eins og hún er núna. Ég vildi fá svör við þessu.
Herra forseti. Bara svo að það sé skýrt þá er það rétt hjá hv. þingmanni að tveggja ára reglan heldur sér. Það er einhver misskilningur, hygg ég, hjá þingmanninum, hafi ég ekki misskilið hana. Við erum að tala um að einfalda skattkerfið - það er rétt. Breytingin er varðar rúmmálsregluna er að fella hana niður og hún nái til frístundahúsa. Það er kannski ein stærsta breytingin í þessu. Það er hins vegar rétt að tveggja ára reglan heldur sér. Svo fremi sem íbúðarhúsnæði er notað til eigin nota skiptir rúmmálið ekki máli - ef hv. þingmaður var að tala um það þá er það réttur skilningur hjá hv. þingmanni. En þetta mun breyta öðru, sérstaklega er varðar eignir eins og frístundahús, alveg örugglega, og aðrar eignir sem eru íbúðir. Það er auðvitað ljóst að hér hefur fólk fjárfest hluta af ævisparnaði sínum í íbúðarhúsnæði og vill síðan losa. Við erum að koma til móts við það.
Frú forseti. Ég þakka greinargóð svör frá hv. þingmanni. Ég les þetta þannig að verið sé að afnema hér rúmmálsreglu sem er í lögunum núna, en rúmmálsreglan sem er í lögum núna á ekki við þegar um er að ræða íbúðarhúsnæði til eigin nota. Hún tekur aldrei gildi, þessi rúmmálsregla, nema þegar um er að ræða íbúðarhúsnæði sem þú býrð ekki í sjálfur, t.d. ef þú átt fleiri eignir, ert að leigja þær út, þá tekur hún gildi. Með þitt eigið íbúðarhúsnæði eða þinn eigin sumarbústað sem þú ert ekki að leigja út tekur þessi rúmmálsregla aldrei gildi. Nú er verið að fella þetta alveg út þannig að þó að þú eigir fjölmargar eignir og sumarbústaði og sért að leigja þá út þá þarft þú ekki að standa skil á skatti af söluhagnaði þeirra eigna.
Frú forseti. Ég vil benda hv. þingmanni á 2. gr. í frumvarpinu þar sem flutningsmenn eru í raun að breyta 17. gr. tekjuskattslaganna í þá veru að íbúðarhúsnæði teljist allt húsnæði til lengri eða skemmri dvalar, þar með talið frístundanotkun. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að hafi einstaklingur eða hjón átt íbúð sem þau hafa búið í, til eigin nota, lengur en í tvö ár þá reiknast ekki skattskyldur söluhagnaður af þeirri sölu. Það er rétt. Við erum hins vegar að víkka þetta út og viljum að þetta nái til íbúðarhúsnæðis samkvæmt þeirri skilgreiningu sem kemur fram í a-lið 2. gr., þ.e. íbúðarhúsnæði telst allt húsnæði til lengri eða skemmri dvalar, þar með talið frístundanotkun, og við viljum afnema rúmmálsregluna þegar kemur að þessum þætti. Ég vona að þetta sé nægilega skýrt. Ég hef notið þess ásamt fleirum að hafa hv. þingmann í efnahags- og viðskiptanefnd og kannski njótum við þess þegar þar að kemur, þegar við tökum til við þetta mál, að eiga þar ágætt spjall saman.
Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi. Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Ari Trausti Guðmundsson. Tillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa endurskoðun laga og reglugerða um uppkaup á bújörðum og öðru nytjalandi, svo og óbyggðum. Markmið með endurskoðuninni verði m.a.: a. að setja skýrar reglur sem miði að því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila, sem ekki hafa hér lögheimili og fasta búsetu, á landi; b. að huga að almennum viðmiðum, svo sem landstærð, nýtingu landgæða og fjölda landareigna sem heimilt er að sé á hendi eins og sama aðila; c. að horfa til umhverfissjónarmiða og ákvæða um almannarétt í allri lagaumgjörð og taka þar m.a. mið af sérstökum aðstæðum varðandi landbúnaðarland, óbyggðir og náttúruauðlindir (svo sem vatn og jarðhita); d. að tryggja að ekki sé innbyrðis misræmi milli laga og reglugerða.“ Frú forseti. Málið hefur verið lagt fram áður í nokkur skipti en ekki fengið framgang en tilefni þess frá því að það var upphaflega flutt er í sjálfu sér óbreytt og í ljósi þess að enn eru erlendir auðmenn að kaupa mikilvægar landeignir á Íslandi - eins og við munum t.d. með Grímsstaði á Fjöllum og svo jarðir í Vopnafirði og víðar - er í rauninni ástæða til að málið sé tekið fyrir og lagt fram aftur. Það ætti því ekki að koma á óvart að flest ríki setja sér lög og reglur sem takmarka á ýmsan hátt aðilaskipti að fasteignum, ekki síst landbúnaðarlandi. Þessar reglur miða m.a. að því að tryggja að ríkisvaldið hafi með einhverju móti stjórn á viðskiptum með land og yfirsýn yfir eignarhald á því. Víða er lögð áhersla á að halda eignarhaldi á landi og auðlindum í almannaeign, en stjórnvöld ríkja þar sem einkaeignarréttur á landi er í hávegum hafður eru mörg hver meðvituð um mikilvægi þess að halda eignarhaldi á landi í höndum eigin þegna. Aukin meðvitund um samspil eignarhalds á landi og réttar til ráðstöfunar á auðlindum hefur m.a. orðið til þess að ríki sem í umtalsverðum mæli hafa misst eignarhald á landi út fyrir landsteina eru nú sum hver að leggja bann við landsölu til erlendra aðila. Önnur ríki leggja áherslu á skýrar skorður og takmarkanir í þessum efnum og í sumum tilvikum er nú reynt að vinda ofan af landsölu sem þegar hefur átt sér stað. Má þar til að mynda nefna ríki í Suður-Ameríku, Afríku og Asíu. Inn í þessar umræður hafa blandast vangaveltur af stjórnmálalegum toga sem tengjast áhrifum auðmanna, alþjóðlegra auðhringa og erlendra ríkja í gegnum eignarhald á landi og auðlindum. Slík umræða samtvinnast áhyggjum manna af þverrandi auðlindum jarðar, ekki síst vegna mikilvægis þeirrar auðlindar sem kemur til með að verða einna dýrmætust í framtíðinni, þ.e. vatnsins. Á alþjóðavísu er einnig æ betur staðfest hvílík verðmæti felast í eignarhaldi á jarðnæði og landi, burt séð frá þeim auðlindum öðrum sem slíku landi fylgja. Í því sambandi má til að mynda benda á að gott ræktar- og landbúnaðarland er víða orðið af skornum skammti og það verður æ verðmætara á heimsvísu. Tiltölulega lítil almenn umræða hefur farið fram hérlendis um þessi efni og mörgum spurningum er enn ósvarað. Þær snúa ekki einungis að því hvernig varðveita skuli landbúnaðarland til frambúðar í heimi sem horfir fram á að þurfa að fæða milljarða manna við erfið skilyrði. Þær spurningar snúa einnig að því hvernig skuli til að mynda farið með öræfi landsins, víðerni, óbyggðir, landslag, náttúrufarsleg gæði og jarðsögulegar minjar og á hvaða forsendum land skuli metið. Þegar rætt er um framtíðarsýn fyrir land og þjóð í þessum efnum skiptir eignarhald á landi og auðlindum augljóslega sköpum. Samkvæmt íslenskri löggjöf helst í hendur eignarhald á landi og eignarhald á þeim auðlindum sem landareigninni fylgja. Í 3. gr. laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, frá 1998, er kveðið á um að eignarlandi fylgi eignarréttur að auðlindum í jörðu. Í 1. gr. þeirra laga eru auðlindir skilgreindar og sagt að átt sé við „hvers konar frumefni, efnasambönd og orku sem vinna má úr jörðu, hvort heldur í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og án tillits til hitastigs sem þau kunna að finnast við“. Þarna er átt við grunnvatn „og öll gosefni og önnur steinefni, málma, málmblendinga og málmsteindir, kol, jarðolíu, jarðgas og önnur nýtanleg efni sem finnast kunna“. Enda þótt skipulagsyfirvöld hafi í hendi sér að setja ýmsar takmarkanir á nýtingu auðlinda liggur í augum uppi að eignarréttur á landi hérlendis er mjög afgerandi og hefur í för með sér yfirgripsmikinn einkaeignarrétt á auðlindum. Í því samhengi þarf vart að fjölyrða um stöðu laga og reglna hérlendis þegar kemur að vatnsauðlindinni sérstaklega. Íslendingar búa enn við lagaumhverfi sem skilgreinir grunnvatn, þaðan sem m.a. drykkjarvatn landsmanna er fengið, sem hluta af landareign. Það er mikil skammsýni að líta á slíkt sem minni háttar mál eða sem spurningu um viljayfirlýsingu af hálfu hugsanlegra eigenda lands. Enn hefur ekki verið sett heildstæð löggjöf sem tekur til alls vatns, yfirborðsvatns jafnt sem grunnvatns, og sem breyti stefnunni í þessum efnum. Óhætt er hins vegar að fullyrða að til framtíðar litið sé þetta eitt mesta hagsmunamál komandi kynslóða hérlendis. Í þessu samhengi verður einnig að gæta að ýmsum öðrum þáttum er snúa að almannarétti. Samkvæmt lögum er hægt að tryggja aðgengi almennings að eignarlandi að einhverju leyti og það skiptir vissulega máli þegar um er að ræða eignarhald á náttúruperlum og víðernum landsins. Hitt er þó ljóst að það hefur reynst æ erfiðara í framkvæmd að tryggja óskoraðan rétt almennings til að fá að njóta náttúrugersema sem eru í skilgreindri einkaeign. Fullyrða má að réttur almennings hafi á ýmsan hátt verið fyrir borð borinn eftir að fyrirtæki og fjárfestar sem ekki stunda búskap fóru að kaupa upp jarðir í verulegum mæli. Gömlum þjóðleiðum og óræktuðu landi hefur verið lokað og girt hefur verið fyrir umferð vegfarenda á svæðum sem réttilega ætti að vera allra að fá að njóta. Einboðið er að halda gömlum leiðum opnum fyrir almenna vegfarendur og að bílvegir þeir sem haldið er við af opinberu fé standi öllum til boða. Því fjær sem eignarhaldið er íbúum landsins þeim mun erfiðara er í reynd að framfylgja rétti almennings til landsins og gæða þess. Full ástæða er til að hafa þetta í huga við endurskoðun laga og reglna í þessum efnum með almannarétt að leiðarljósi. Eins og ítarlega verður gerð grein fyrir í II. kafla í greinargerðinni hefur þróun löggjafar hér á landi í seinni tíð verið í þá átt að aflétta hömlum á viðskiptum með fasteignir og afnema heimildir stjórnvalda til að hafa áhrif á aðilaskipti að þeim. Upp á síðkastið hefur þannig verið gengið gegn þeirri meginforsendu sem frá upphafi fullveldis íslenska ríkisins var rauður þráður í umræðum um þessi mál - þeirri nálgun að vegna smæðar þjóðarinnar og víðfeðmis landsins væri þörf á strangari löggjöf í þessum efnum hérlendis en tíðkast víða erlendis. Þessu hefur í reynd verið snúið við og opnað á heimildir hér sem önnur mun fjölmennari ríki setja skýrari skorður við. Í ljósi nýliðinna atburða sem við þekkjum og mikils áhuga erlendra auðmanna til að komast yfir bæði jarðnæði og auðlindir á Íslandi er brýnt að skerpa á allri sýn, löggjöf og reglum sem varða bæði eignarhald á landi og auðlindum hérlendis. Stjórnvöld hafa þegar lýst því yfir að þau hyggist endurskoða lög um auðlindir í jörðu. Á meðan engar niðurstöður liggja fyrir í þeim efnum er lagaumhverfið óbreytt. Í þessu samhengi hefur minna farið fyrir umræðu um verðmæti lands í sjálfu sér og þeirri þróun sem þar hefur átt sér stað bæði heima og erlendis. Þær grunnforsendur sem ávallt var lagt upp með - þ.e. að fámennu og víðfeðmu ríki væri nauðsynlegt að halda vel utan um uppkaup á landi og setja þröngar og skýrar reglur þar að lútandi - hafa ekki verið virtar. Í stað þess að hér séu settar þrengri skorður en annars staðar er lagaumgjörðin opin, óljós og veik þegar að þessum atriðum kemur. Spyrja má hvort sú þróun sé í reynd í takt við þjóðarviljann og hvort stórfelld landakaup af hálfu erlendra auðmanna, auðhringa eða jafnvel ríkja séu í sátt við fólkið í landinu. Fullyrða má í það minnsta að þær stórvægilegu breytingar sem á síðustu áratugum hafa verið gerðar á löggjöf og regluverki hérlendis í þessum efnum þarfnist mun ítarlegri, opnari og upplýstari umræðu en hingað til hefur farið fram svo að ljóst megi verða hvert beri að stefna. Eins og greinargerðin ber með sér hefur í reynd sárlega vantað upp á að þessi mál séu rædd í þaula og að dregin hafi verið upp sú stefna til framtíðar sem rétt þykir að fylgja. Þar hlýtur réttur komandi kynslóða að vega þyngst en ekki stundarhagsmunir. Við skoðun málsins ættu menn að geta sameinast um að setja skorður við meiri háttar uppkaupum á landi, jarðnæði og auðlindum hérlendis þar til alvöru stefnumótun, opin umræða og heildarendurskoðun viðkomandi lagabálka hefur farið fram. Fram kemur í II. kafla, þar sem verið er að tala um eignarréttinn, að í 2. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar megi með lögum takmarka rétt erlendra aðila til að eiga tvenns konar eignir á Íslandi, þ.e. fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtækjum hér á landi. Farið er mjög ítarlega yfir þetta og ég hvet fólk til að kynna sér það nánar. Með lögum nr. 136/2001 var gerð sú breyting á fasteignalögunum að felldur var niður áskilnaður um að útlendingur þyrftu að hafa átt hér lögheimili í fimm ár til að geta eignast fasteign. Eftir breytinguna var því nægjanlegt fyrir erlendan aðila að eiga lögheimili hér á landi til að geta öðlast réttindi yfir fasteign. Samkvæmt athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 136/2001 er réttur útlendings sem öðlast eignarrétt yfir fasteign með þessum hætti bundinn því að hann eigi hér áfram lögheimili. Flytji hann af landi brott verður hann því að sækja um leyfi samkvæmt lögunum. Síðan hafa verið gerðar breytingar á mörgum öðrum lögum, m.a. jarðalögunum. Jarðalög, nr. 81/2004, fólu í sér miklar breytingar frá eldri lögum, ekki síst að því leyti að dregið var mjög úr takmörkunum á ráðstöfunarrétti landeigenda. Með lögunum má segja að felldar hafi verið brott allar helstu heimildir stjórnvalda til að hafa hönd í bagga með viðskiptum með fasteignir sem falla undir lögin. Í almennum athugasemdum við það frumvarp kemur fram að ýmsar breytinganna eigi rætur að rekja til þess að Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hafi gert athugasemdir við nokkur ákvæði jarðalaga og talið þau brjóta gegn EES-samningnum. Meðal annars að búsetuskilyrði brytu í bága við 31. gr. EES-samningsins, nema sýnt væri fram á að ákvæðið væri nauðsynlegt til að ná markmiðum laganna. Það hefur Íslandi ekki tekist. Varðandi 30. gr. laganna, um forkaupsrétt, taldi stofnunin að framkvæmd þess væri óskýr og bryti í bága við fyrrnefnd ákvæði að því marki sem hún fæli íslenskum stjórnvöldum ákvörðunarvald um frjálst fjármagnsflæði að þessu leyti. Sumar þessara breytinga voru rökstuddar með vísan til athugasemda ESA sem áður er vikið að. Óhætt er hins vegar að segja að gengið hafi verið mun lengra með breytingunum en EES-réttur krafðist. Hægt hefði verið að halda almennum takmörkunum á ráðstöfunarréttinum ef tryggt hefði verið að aðilar sem nytu EES-réttar og innlendir aðilar væru jafnsettir gagnvart þeim. Samhliða jarðalögum voru samþykkt ný ábúðarlög, nr. 80/2004, og fólu þau m.a. í sér afnám ábúðarskyldu á jörðum. Aðeins um norska löggjöf, svona í lokin. Um heimildir til að öðlast fasteignarréttindi í Noregi gilda lög um leyfi til að öðlast réttindi yfir fasteign. Markmið þeirra er að stýra og hafa eftirlit með viðskiptum með fasteignir til að vernda framleiðslusvæði landbúnaðarins og aðra þýðingarmikla eignar- og nýtingarhagsmuni samfélagsins, m.a. hagsmuni komandi kynslóða, tillit til umhverfis, náttúru og útivistar, sem og búsetu. Samkvæmt lögunum er meginreglan sú að leyfi stjórnvalda þurfi til að eignast fasteign í Noregi með þeim undantekningum sem kveðið er á um í lögunum, t.d. ef jarðir eru ekki yfir 10 ha og ræktað land þeirra ekki yfir 2,5 ha. Í 9. gr. laganna eru sérstakar reglur um veitingu leyfa til kaupa á landbúnaðarlandi. Þar er kveðið á um þau sjónarmið sem leggja skal til grundvallar við ákvörðun um veitingu slíkra leyfa. Meðal þess sem líta skal til er hvort umsamið verð samrýmist forsvaranlegri verðþróun, eins og það er orðað, í samfélaginu, hvort markmið kaupandans samrýmast hagsmunum svæðisins, bæði hvað varðar byggð og auðlindanýtingu o.fl. Samkvæmt 11. gr. laganna er heimilt að setja skilyrði fyrir veitingu leyfa með hliðsjón af markmiði laganna. Í dönskum lögum er meginreglan sú að einstaklingar sem ekki eru heimilisfastir í Danmörku eða hafa áður búið þar í a.m.k. fimm ár þurfa leyfi dómsmálaráðuneytisins til að geta eignast fasteignarréttindi í Danmörku. Sama gildir um félög, fyrirtæki, stofnanir og aðrar lögpersónur sem ekki hafa heimilisfesti í Danmörku og erlend stjórnvöld. Heimildin er líka bundin við fasteignir sem nota á til heilsársbúsetu fyrir eigandann en ekki orlofsbústað og fasteignir sem eru forsenda þess að sá sem réttinn vill öðlast geti stundað sjálfstæða starfsemi eða innt af hendi þjónustustarfsemi. Rétt er að geta þess að Danir hafa samið um undanþágu frá reglum um frjálsa fjármagnsflutninga að því er varðar fjárfestingar í húsnæði sem aðeins er notað hluta úr ári og viðhalda innlendri löggjöf á því sviði. Þarna gengum við mun lengra en við þurftum. Takmarkanirnar mega þó ekki fela í sér mismunun á grundvelli þjóðernis. Þessi heimild getur skýrt þrengri heimildir dönsku reglnanna til að öðlast réttindi yfir orlofsbústöðum en heimildir íslensku reglugerðarinnar en hún skýrir þó tæpast mismun reglnanna að því er varðar frjálsa fjármagnsflutninga. Þetta er því eitt af því sem við þurfum að láta kanna betur. Samkvæmt lögum um landbúnaðarjarðir er það meginregla að heimild til að öðlast réttindi yfir landbúnaðarjörð er háð því að eigandi taki upp fasta búsetu á jörðinni og gildir búsetuskyldan í tíu ár. Frá þessu eru þó vissar undantekningar. Sérstakar reglur eru um kaup félaga á landbúnaðarjörðum og eru þau leyfisskyld með nokkrum undantekningum. Ég hef ekki tíma til að fara ítarlegar yfir löggjöf annarra landa í þessum efnum en ljóst er að gera verður yfirgripsmikla úttekt á þeim undanþágum sem aðildarríki EES-samningsins hafa í löggjöf sinni varðandi kaup og sölu á landi og öðrum fasteignum til erlendra þegna óháð því hvort þeir eru búsettir í öðrum ríkjum ESB eða utan landamæra sambandsins eða EES-svæðisins. Þar væri m.a. vert að skoða sérstaklega á hvern hátt og að hvaða marki búsetuskilyrði eru sett fyrir heimildum til eignarhalds. Rík ástæða er jafnframt til að fara yfir lagaumhverfi þeirra ríkja utan EES þar sem öflug umræða um þessi mál hefur farið fram og skýr stefnumótun samhliða lagasetningu hefur verið sett í forgrunn. Frú forseti. Ég vona að þetta mál nái fram að ganga. Ég tel það mikilvægt og við þekkjum auðvitað öll umræðuna í samfélaginu og áhyggjur okkar af þeim uppkaupum sem eru nú þegar, að mínu mati, orðin allt of mikil mjög víða, því miður, í landi okkar. Ég tel því að ástæða sé til að bregðast við.
Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu. Þó að ég sé ekki endilega sammála öllu sem kemur fram í tillögu hv. þingmanna er samt sem áður, að því er ég tel, margt í henni sem við þurfum að ræða. Við þurfum að taka þessa umræðu, ekki bara út frá eignarhaldshugmyndinni og því öllu saman heldur líka út frá loftslagsmálum. Eins og kemur fram í greinargerðinni eru gríðarlegar auðlindir á þessum jörðum og staðreyndin er sú að hvort sem okkur líkar betur eða verr eru auðmenn að safna auðlindum víðs vegar um heiminn og við Íslendingar höfum ekki farið varhluta af því. Það sem mig langaði hins vegar að velta upp í þessu samhengi og spyrja hv. flutningsmann, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, um er hvort þið hafið velt því eitthvað fyrir ykkur hvort jafnvel væri ástæða til að vera ekkert að takmarka uppkaupin eingöngu við erlenda aðila heldur bara koma í veg fyrir uppkaup á landi yfir höfuð. Ég er tvístígandi gagnvart söfnun á landi, hvort sem það er íslenskra auðmanna eða erlendra, mér finnst þjóðernið í sjálfu sér ekki vera stóra málið í því samhengi. Þess vegna hefði ég áhuga á að heyra afstöðu hv. flutningsmanns til þess.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg sammála henni í þeirri nálgun að við þurfum að horfa á málið út frá miklu fleiri sjónarhornum en bara auðsöfnun. Loftslagsmálin tengjast öllu því sem við erum að fást við í dag og þá öllum þeim auðlindum sem hér eru undir. Við þekkjum það að úti í heimi eru menn að reyna að koma sér fyrir þar sem jarðnæði er að verða of lítið fyrir stórar þjóðir. Við þekkjum uppkaup víða erlendis. Ég tek undir það með hv. þingmanni að auðvitað ættum við að skoða það líka með íslenska auðmenn. Í greinargerðinni er líka talað um að ekki megi mismuna út frá þjóðerni þannig að kannski ætti það eðlis máls vegna að taka til almennrar söfnunar eigna. Ég er sammála hv. þingmanni í því og kannski gerir nefndin tillögu um það þegar hún fær málið í sínar hendur. Þetta snýst að mínu mati fyrst og fremst um að góðar landbúnaðarjarðir fari ekki úr nýtingu, frekar ætti að gera ráðstafanir til að halda þeim í nýtingu, og svo að ekki sé verið að kaupa upp auðlindir, heilu árnar, þar sem vatnslindir eru undir eða annað slíkt. Þá skiptir engu máli hvort Íslendingur eða útlendingur gerir það og lokar landinu. Það þekkir maður úr eigin kjördæmi þar sem búið er að kaupa upp allt of mikið og styttist í að manni verði hreinlega ekki fært að fara um vegna þess að landið er bara fyrir viðkomandi sem á það eða fyrir þá ferðaþjónustu sem þar hefur komið sér fyrir. Ég tek undir þetta með hv. þingmanni og vona að nefndin taki þetta með sér inn í vinnuna.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og er glöð að heyra að hún er sammála mér um þetta. Ég tek undir væntingar hennar um að nefndin skoði það sérstaklega. Hv. þingmaður nefndi bújarðir og því um líkt og því langaði mig í síðara andsvari, sem ég ætla ekki að hafa langt, að spyrja hv. þingmann hvað henni finnist um reglur um fasta búsetu á bújörðum, eins og eru t.d. í Danmörku og þekkjast víðar þannig að þá sé bara tryggt, sérstaklega um bújarðir, að þar sé búseta og virkur landbúnaður. Það væri áhugavert að fara nánar út í þá umræðu en ég ætla ekki að lengja hana að svo stöddu.
Frú forseti. Ég tek undir það. Eins og ég var byrjuð að segja í mínu fyrra andsvari getur maður ekki ákveðið hvort einhver heldur áfram að vera bóndi eða hvort einhver tekur við en a.m.k. á að reyna að koma í veg fyrir að bændum fækki í okkar samfélagi vegna þess að þeir neyðist til að selja sig út úr búgreinunum. Það er auðvitað annar handleggur, fyrir utan þennan, en samt partur af málinu. Við þekkjum það að vegna bágrar stöðu eru bændur að selja sig út úr búskap og það er einn orsakavaldurinn í þessum miklu uppkaupum, þeir fá gott verð, sjá tækifæri og yngra fólkið sér ekki alveg sama tækifæri til að koma sér inn í búgreinina til að geta nýtt jörðina til ræktunar. En mér finnst mjög mikilvægt að skoða, a.m.k. þegar aðilar eru að kaupa ræktað svæði, að þar sé búsetuskyldu, eins og kemur t.d. fram í greinargerðinni. Ég þekki ekki eftirspurnina eftir ábúð í Danmörku sem er löng regla, tíu ára regla, sem ég kann ekki alveg og veit ekki hvort gengur vel að manna eða hvort kynslóðaskiptin séu tiltölulega einföld. Mér finnst við þurfa að skoða þetta og ég legg áherslu á að það er partur af því að horfa þannig á málið að menn geti ekki bara keypt upp jarðir og heilu landsvæðin og þurfi ekki að dvelja þar nema kannski einu sinni á ári með fjölskylduna og setja stöng í á eða álíka. Það getur ekki dugað til og að á meðan séu bara ljósin slökkt í sveitunum eða aðrir hafa ekki aðgang að nýtingu auðlindanna. Þessi hugsun fer væntanlega líka inn í umræðuna í nefndinni.
Frú forseti. Ég fagna þessari tillögu um endurskoðun og tel þörf á henni og tel raunar að víkka mætti út heiti tillögunnar. Tillagan er til þingsályktunar „um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi“. Ég myndi vilja að það væri líka varðandi landnotkun og skipulag lands og fleira. Í öllum þessum texta í greinargerðinni, mjög góðri greinargerð sem fylgir með, kemur greinilega fram að við erum að tala um miklu meira en bara uppkaup á landi. Ég verð hins vegar að gera athugasemdir við markmiðin, sérstaklega í a- og b-lið. Í a-liðnum kemur skýrt fram að markmiðið sé „að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila“ sem ekki hafi hér lögheimili og fasta búsetu. Ég er ósammála því. Ég sé ekkert að því að erlendir aðilar geti keypt hér land eins og aðrir, ekkert frekar en að Íslendingar geti keypt sér land í öðrum ríkjum. Oft er talað um erlenda auðmenn í umræðunni eins og þeir séu glæpamenn og hafi einhver varhugaverð áform í huga þegar þeir kaupa hér land. Ég tel að svo þurfi alls ekki að vera og að íslenskir aðilar geti alveg verið jafn varhugaverðir landeigendur og erlendir aðilar. Þannig að ég get ekki samþykkt það og vona að það verði rætt til hlítar í málsmeðferðinni. Ég vil spyrja flutningsmann um ástæður þess að það er meginmarkmiðið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og það gleður mig að heyra að hún er svo sem ánægð með hugmyndina sem þessi þingsályktunartillaga lýtur að. Það er alveg rétt að greinargerðinni er mjög ítarleg. Það er líka verið að fara í gegnum löggjöfina og hvernig hún hefur breyst, þannig að það er hluti af því hvers vegna rætt er um margt annað í greinargerðinni. Ég hef alltaf litið á það þannig að uppkaup séu ekki bara eitt land eða ein eign eða eitthvað þannig. Uppkaup eru það þegar einhver kaupir í miklu magni. Það er skilningurinn í þingsályktunartillögunni, að mikið landsvæði safnist ekki á hendur einhverra einstaklinga eða þess háttar, eins og við höfum séð. Tek ég dæmi úr Vopnafirði þar sem búið er að kaupa upp risastórt landsvæði og margar eignir, eins í Fljótunum þar sem búið er að gera slíkt hið sama þar sem nánast er eftir einn aðili. Þá á viðkomandi nánast öll Fljótin, eða stóran hluta úr þeim, yfir Lágheiðina og til Ólafsfjarðar. Þannig lít ég á uppkaup, bara svo það sé á hreinu, og set það hér með inn af því að þetta mál fer til atvinnuveganefndar og þar hafa nefndarmenn væntanlega mína skýringu á því. Ég vona að ég hafi getað svarað þessu. Ég er ekki að segja að erlendur aðili megi ekki kaupa hér jörð, ég sé ekkert að því, en það sem ég vil samt leggja áherslu á er að erlendir aðilar geti ekki keypt hér ræktanlega bújörð og haft hana undir sumarhús. Það er eitt af því sem ég óska eftir að verði skoðað. Mér finnst eðlilegt að þær jarðir sem við skilgreinum núna sem landbúnaðarjarðir, [[Forseti hringir.]]verði það áfram og þannig sé í rauninni verið að þrengja skilyrðin varðandi búsetu.
Frú forseti. Ég þakka svarið. Varðandi þennan skilning á uppkaupum er einmitt í markmiði b-liðar talað um almenn viðmið um heildareign á landi sem ætti að vera heimil fyrir sama aðila. Þá datt mér í hug kvótakerfið, því að þar má einn lögaðili vera með á eigin hendi 12% hámarkshlutfall af heildarkvóta. Það yrði þá ansi mikið flæmi ef við myndum miða við þessi 12% hér á Íslandi. Þetta þarf að ræða mjög vel. Mig langar hins vegar að skýra hér þá hugmynd sem mér hugnast best og fá viðbrögð flutningsmanns við henni. Skipulagsvald er í höndum sveitarfélaga og sveitarfélögum væri í lófa lagið að skilgreina jarðspildur hér og þar með búseturétti, með landnýtingu og ýmsum öðrum kvöðum, til að koma í veg fyrir að eitthvað gerist á landinu okkar, á jörðunum okkar, sem er óæskilegt, hvort sem það varðar erlenda eða innlenda aðila.
Frú forseti. Eins og ég kom inn á þegar ég fór yfir málið áðan þá hafa lögin okkar auðvitað verið skert hvað valdið varðar. Varðandi það að setja það í hendur hvers og eins sveitarfélags að skipuleggja hvernig það vill sjá nærsamfélag sitt - forkaupsskylda sveitarfélaga að jörðum hefur auðvitað verið afnumin. Það er búið að afnema hana. Ég tel að það hafi verið bagalegt. Það er ekki víst að allt þetta hefði gerst í samfélaginu sem þó hefur gerst, ef það væri enn þá í gildi. En ég held að fyrst og fremst sé ekki gott að hvert og eitt sveitarfélag hafi það í hendi sér að ákveða þetta. Mér finnst betra að við höfum einhverja heildstæða löggjöf, ég held að það sé líka betra fyrir sveitarfélögin af því að auðvitað er hluti af landinu skilgreindur í skipulagi, deiliskipulagi og aðalskipulagi og allt það. Það liggur fyrir hvernig það er. Það er ákveðinn iðnaður, eins og við þekkjum. Það eru iðnaðarhverfi, landbúnaðarnotkun og allt það. En síðan getur þetta gerst. Þrátt fyrir löggjöfina hefur þetta gerst og það er það sem við þurfum að horfa betur á. Er þarna eitthvað sem við getum breytt eða gert öðruvísi til að koma í veg fyrir það? En ég held að fyrst og fremst eigi þetta ekki að vera undir hverju og einu sveitarfélagi komið, því að þar getur myndast alls konar - ég ætla ekki að segja samkeppni, en það alla vega getur myndast eitthvert misræmi í því hvernig sveitarfélög ákveða að taka á slíkum málum. Ég vona að atvinnuveganefnd taki þetta fyrir og skoði alla þessa hluti. Þetta eru spurningar sem búið er að varpa fram og koma eflaust upp í nefndinni þegar að því kemur, eða ég vona það alla vega.
Frú forseti. Ég vildi leggja orð í belg um þetta góða mál sem við Vinstri græn höfum haldið til haga nokkuð lengi og er endurflutt, en þörfina fyrir það tel ég vera jafn brýna og fyrir nokkrum árum þegar málið var fyrst flutt á 140. löggjafarþingi. Eins og komið hefur fram setja flest ríki sér lög og reglur sem takmarka á ýmsan hátt aðilaskipti að fasteignum, ekki síst landbúnaðarlandi. Þessar reglur miða m.a. að því að tryggja að ríkisvaldið hafi með einhverju móti stjórn á viðskiptum með land og yfirsýn yfir eignarhaldi á því. Við horfum upp á það í auknum mæli að auðmenn kaupa upp jarðir sem verið hafa í ábúð og þeir ætla sér ekki að nýta þær áfram til landbúnaðarframleiðslu eða -nýtingar. Eins og lagaumhverfið er í dag geta allir innan EES-svæðisins átt viðskipti með bújarðir. Ekki fylgja þeim kaupum neinar kvaðir. Minnst hefur verið á reglugerð sem sett var árið 2013. Hún fól í sér takmarkanir á eignarhaldi erlendra aðila á jörðum hér á landi en var felld úr gildi af ótta við ESA, Eftirlitsstofnun EFTA. Samt sem áður hafa þjóðir eins og Danir sett ströng skilyrði fyrir kaupum á bújörðum í sínu landi. Þar er þess m.a. krafist að kaupandi bújarða skuli hafa fasta búsetu á viðkomandi jörð. Þannig er komið í veg fyrir að jarðir færist á hendur fárra fjársterkra aðila og enn sem komið er hefur ESA ekki haft afskipti af þessum lögum í Danmörku. Við Vinstri græn höfum endurtekið flutt tillögur um endurskoðun á þessu lagaumhverfi um uppkaup á jörðum og landi og við höfum einnig flutt tillögu um að stjórnvöld móti stefnu um flokkun, vernd og skráningu ræktanlegs lands til stuðnings við ákvarðanatöku um nýtingu þess og landnotkun. Ég mælti fyrir þeirri tillögu fyrir um tveimur árum. Sú tillaga stendur enn fyrir sínu, að ég tel. Ég tel mikilvægt að vinna með tillögur starfshóps um eignarhald á bújörðum, sem er að störfum. Ég tel mikilvægt að landeigandi hafi hér búsetu og eigi hér lögheimili og það sé brýnt að ræktarland sé ekki tekið undir óskylda starfsemi og að búið sé á flestum jörðum svo sveitir landsins myndi áfram þá byggðafestu sem við viljum sjá með lifandi samfélagi. Þess má geta að um 18.000 manns í strjálbýli treysta með einum eða öðrum hætti á landbúnaðinn í dag. Það er landbúnaðurinn sem er órjúfanlegur hluti af byggðafestunni í okkar landi enn sem komið er og verður vonandi áfram um ókomin ár. Víða er lögð áhersla á að halda eignarhaldi á landi og auðlindum í almannaeign. Stjórnvöld sem ríkja þar sem einkaeignarréttur á landi er í hávegum hafður, eru mörg hver meðvituð um mikilvægi þess að halda eignarhaldi á landi í höndum eigin þegna. Aukin meðvitund um samspil eignarhalds á landi og réttar til ráðstöfunar á auðlindum hefur m.a. orðið til þess að ríki sem í hafa umtalsverðum mæli misst eignarhald á landi út fyrir landsteinana, leggja nú sum hver bann við landsölu til erlendra aðila. Önnur ríki leggja áherslu á að settar séu skýrar skorður og takmarkanir í þessum efnum og í sumum tilvikum er reynt að vinda ofan af landsölu sem þegar hefur átt sér stað. Má þar nefna ríki í Suður-Ameríku, Afríku og Asíu þar sem alþjóðlegir auðhringir hafa ásælst auðlindir í þessum löndum í gegnum árin. Menn hafa vissulega áhyggjur af þverrandi auðlindum í heiminum, ekki síst vegna þess að auðlindir, eins og t.d. vatnið, verða æ dýrmætari með árunum. Þegar rætt er um framtíðarsýn fyrir land og þjóð í þessum efnum skiptir eignarhald á landi og auðlindum miklu máli, alveg jafnt hjá okkur sem annars staðar. Á alþjóðavísu er einnig æ betur staðfest hvílík verðmæti felast í eignarhaldi á jarðnæði og landi burt séð frá þeim auðlindum öðrum sem slíku landi fylgja. Í því sambandi má til að mynda benda á að gott ræktar- og landbúnaðarland er víða orðið af skornum skammti í löndunum í kringum okkur. Eins og ég vísaði til hér fyrr í ræðu minni eru þessi sérstöku lög í Danmörku. Meginregla þeirra er að einstaklingar sem ekki eru heimilisfastir þar eða hafa áður búið þar í a.m.k. fimm ár þurfa leyfi dómsmálaráðuneytisins til að geta eignast fasteignarréttindi í Danmörku. Það sama gildir um félög, fyrirtæki og stofnanir og aðra lögaðila sem ekki hafa heimilisfesti í Danmörku, og erlend stjórnvöld. Þar getur dómsmálaráðherra sett reglur um undanþágur frá meginreglunni ef um er að ræða heilsársbústað eða fasteign, sem er nauðsynleg forsenda þess að rétthafinn geti stundað sjálfstæða atvinnustarfsemi eða þjónustustarfsemi í landinu. Ögmundur Jónasson, sem sat hér sem innanríkisráðherra á árum áður, var baráttumaður fyrir því að reynt yrði að koma í veg fyrir uppkaup á landi erlendra aðila. Hann reyndi sem ráðherra að setja reglugerð þar sem reynt var að hamla því að erlendir aðilar gætu fest kaup á landi ef þeir ættu ekki lögheimili hér eða væru íslenskir ríkisborgarar. En sú reglugerð var numin úr gildi af ótta við að hún stæðist ekki reglur ESA. Ég tel mikilvægt í þessari umræðu að þetta mál verði tekið mjög föstum tökum. Við þurfum að skoða lagaumhverfið og varast að brenna okkur á því sem margar aðrar þjóðir hafa brennt sig á, þ.e. að hafa ekki lengur yfirráð yfir eigin landi og hvernig það er nýtt, hvort sem það er nýtt undir landbúnað eða ferðaþjónustu eða til ýmissar annarrar notkunar. Þess vegna þurfa stjórnvöld hér að vinna hratt og vel í þessum málum og skoða hvað hægt er að gera og bregðast við sem fyrst því að heimurinn er auðvitað alltaf að verða minni og minni varðandi það að fjármagn flæðir um og aðilar sem eiga fjármuni horfa til landa þar sem möguleikar eru á að komast inn og kaupa upp lönd og hafa umráð yfir landsvæðum, hvort sem þar eru auðlindir eða ekki. Landið sem slíkt er auðvitað auðlind, svo ég tel mikilvægt að þetta mál fái góða umfjöllun í atvinnuveganefnd, sem ég er reyndar formaður fyrir. Ég lofa því að gera mitt besta til að vinna málið vel ásamt félögum mínum í atvinnuveganefnd. Ég tel brýnt að taka þetta mál föstum tökum til framtíðar fyrir land og þjóð.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við mjög mikilvæga tillögu til þingsályktunar um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi. Ég vil byrja á að þakka flutningsmönnum tillögunnar nú og fyrr og lýsa því yfir að ég styð það heils hugar að þessi tillaga fái umfjöllun hér og fari til frekari vinnslu í nefnd. Ég tel að eitt af mikilvægum verkefnum Alþingis þessi misserin sé að taka þá prinsippákvörðun að tryggja eignarhald landsmanna á auðlindum á landi til framtíðar. Þegar sú ákvörðun verður tekin kann það hins vegar að taka nokkurn tíma að samhæfa lög, reglur og verklag þar að lútandi. Tillagan sem við ræðum lýtur einmitt að mikilvægum skrefum í því sambandi. Fyrst og fremst þurfum við að taka þessa grundvallarprinsippákvörðun. Hv. flutningsmaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, hefur farið vel yfir rök fyrir tillögunni eins og hún liggur fyrir. Fyrr í vetur fór fram sérstök umræða um eignarhald á bújörðum og mögulegar takmarkanir á því samkvæmt ákvæðum ábúðar og jarðalaga. Í þeirri umræðu kom margt áhugavert fram sem á við umfjöllun um þessa tillögu. Ég tel einmitt mikilvægt að víkka umræðuna út og líta á auðlindir á landi út frá fleiri sjónarmiðum en nýtingu lands til landbúnaðar og matvælaframleiðslu, þó að það sé vissulega kjarninn í umræðunni um ráðstöfun lands. Undanfarið hefur mikil umræða átt sér stað í samfélaginu um eignarhald á bújörðum og landi og ljóst er að margir hafa áhyggjur af því að Íslendingar séu með andvaraleysi að tapa eignarhaldi á auðlindum á landi. Ekki síst hef ég heyrt slíkar áhyggjur frá Íslendingum sem vinna hjá alþjóðastofnunum og þekkja til víða um heim. Þá berast stöðugt fréttir af aðilum, innlendum sem erlendum, sem hamstra land á Íslandi með jafnvel kaupum á heilu sveitunum, eða eiga hér land án nokkurrar raunverulegra tengsla við landið eða markmiða um landnýtingu. Í september síðastliðnum fékk ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðarmála til sín álit starfshóps um endurskoðun eignarhalds á bújörðum. Þar voru settar fram átta tillögur að leiðum til að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins með breytingum á jarðalögum og ábúðarlögum. Ríkisstjórnin hefur í framhaldi af því sett af stað frekari vinnu með þær tillögur sem forsætisráðuneytið leiðir, enda snúa sumar þeirra tillagna að fleiri en einu ráðuneyti. Ég tel að sú þingsályktunartillaga sem við ræðum gæti víkkað út og bætt við þá vinnu sem nú þegar fer fram þar. Á þessu sviði verður að vinna hratt og mikilvægt er að fá fram sjónarmið þingsins með umfjöllun um þingsályktunartillögu um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi. Ég álít sjálf allt land vera auðlind, landið sjálft, jarðveginn og gróðurinn sem þar þrífst. Sumt land nýtist til matvælaframleiðslu, annað til útivistar og auk þess geta fylgt landi önnur gæði sem enn auka verðmæti þess, t.d. veiði og vatnsréttindi. Meðferð og notkun alls lands skiptir alla landsmenn máli, bæði nú og til framtíðar litið. Það felast því miklir almannahagsmunir í ráðstöfun og meðferð lands. Því geta ekki og eiga ekki að gilda sömu reglur um kaup og sölu á landi eins og á hverri annarri fasteign. Þjóðlendur eru nú um 40% landsins, en landi sem hvorki tilheyrir þjóðlendum né þéttbýli er skipt niður í jarðir. Sá hluti landsins sem er skipt niður í jarðir er því um 50–60% af Íslandi. Þær jarðir eru nú 6.000–7.000 eftir því hvernig á það er litið og hefur ásókn fólks, sem ekki er búsett á Íslandi, eftir eignarhaldi á jörðum aukist á síðustu árum. Við það færist eignarhald auðlinda úr landi en auk þess vakna spurningar um, eins og áður var komið að, eignasöfnun á fárra hendur og óþekkt og óljóst fyrirsvar jarða. Þegar jörð fer í eyði tapast verðmæti, svo sem húsnæði og ræktun, vegir, dreifikerfi rafmagns og fjarskipta veikjast, sem og samfélögin í strjálbýlinu og sveitarfélögin sem þau tilheyra. Eignarhald ráðstöfunarréttar og ábyrgð á landi þarf að vera í höndum landsmanna. Stjórnvöld geta beitt ýmsum tækjum til að hafa áhrif á ráðstöfun lands og meðal tillagna í skýrslunni sem ráðherra fékk í hendur í haust er að lögfesta búsetuskilyrði, skilyrði um nýtingu lands í landbúnaðarnotum, takmarkanir á stærð lands og/eða fjölda fasteigna í eigu sama aðila, fyrirframsamþykki opinberra aðila, svo sem ríkis eða sveitarfélags, og að unnin verði hlutlæg viðmið um slíka ákvarðanatöku, verðstýringarheimild og skýrari reglur um fyrirsvar jarða. Sú leið sem ég tel að ætti að ganga beint í að festa í lög eða reglugerð er skilyrði um að einstaklingur sem öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir landi í landbúnaðarnotum skuli hafa lögheimili hér á landi eða hafa áður haft lögheimili um tilgreindan tíma, t.d. fimm ár. Um þetta má sækja fyrirmyndir til Noregs og Danmerkur, eins og farið hefur verið yfir. Ég tel að slíkar takmarkanir eigi ekki að vera bundnar við land í landbúnaðarnotum, heldur ná yfir allt land. Eignarhaldi og umsjón lands á og þarf að fylgja skýr ábyrgð og skyldur. Tillögurnar úr áðurnefndri skýrslu hafa margar komið til umræðu áður, en útfærslan þvælst nokkuð fyrir okkur. Ástæðuna tel ég vera að okkur vanti ákveðinn grunn. Annars vegar þarf að undirbyggja þessa vinnu í skipulagsáætlunum sveitarfélaga og hins vegar þarf að bæta skráningu lands. Til að ná árangri þurfum við að gæta að samspili laga, skipulagsáætlana og markmiða og grunnupplýsinga um landið. Eins og hv. þm. Álfheiður Eymarsdóttir kom inn á í andsvari fyrr í umræðunni tel ég skipulagsáætlanir vera lykiltæki í þessu skyni. Stjórnvöld og almenningur hefur nefnilega áhrif á landnýtingu í gegnum skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Þar væri hægt að setja markmið um búsetu og sjálfbæra landnýtingu. Ef sveitarfélögin nota skipulagsáætlanir betur til að setja markmið um ráðstöfun lands og hvaðeina um landnýtingu væri byggt undir hlutlægu viðmiðin, sem lagt er til að verði unnin. Sveitarfélög gætu skilgreint landbúnaðarland sem halda skal í ræktanlegu ástandi og líka jarðir þar sem heilsársbúseta telst æskileg. Geta þar komið inn fleiri sjónarmið en nýting til landbúnaðar, svo sem styrking samfélaga, öryggissjónarmið, eftirlit lands, eftirlit minja og náttúruvernd. Í landsskipulagsstefnu er meira að segja gert ráð fyrir að sett verði fram leiðarljós um landnotkun í dreifbýli til leiðbeiningar fyrir skipulagsgerð sveitarfélaga. Þannig næðist ákveðið samræmi milli sveitarfélaga. Ég hef einmitt óskað eftir upplýsingum um stöðu þeirrar vinnu frá umhverfis- og auðlindaráðherra. Bætt skráning landeigna er auk þess forsenda þess að hægt verði að beita stjórntækjum markvisst við ráðstöfun lands. Til þess þarf að byggja upp miðlæga landeignaskrá. Eitt af tækjunum sem stjórnvöld gætu beitt er skattlagning til að hafa áhrif á nýtingu fasteigna, eins og jarða og húsa sem á þeim standa. Þannig mætti beita fasteignaskatti sem hvata til nýtingar eigna í strjálbýli með því að leggja hærri skatta á eignir sem ekki eru nýttar. Til að það sé hægt þarf að bæta skráningu landeigna. Tæknin fyrir betri landeignaskrá er til staðar. Aðeins þarf að setja reglur um skráningu og ganga skipulegar til verks. Landeignaskrá Íslands yrði grunnur að skynsamlegri og sjálfbærri nýtingu auðlinda á jörðum með hagsmuni komandi kynslóða að leiðarljósi. Við þurfum að þekkja landið, við þurfum að skrá það og við þurfum að skipuleggja það. Þannig gætum við útfært eðlilegar takmarkanir og búið til hvata til búsetu, nýtingar og nýsköpunar í strjálbýli. Við verðum að bregðast við núna og ég styð því fyrirliggjandi þingsályktunartillögu og að um hana verði fjallað, þó að ég telji líka skynsamlegt og hugsanlegt að á henni yrðu gerðar breytingar í nefnd.
Hæstv. forseti. Ég þakka flutningsmönnum og framsögumanni þessarar ágætu þingsályktunartillögu sem þingmenn Vinstri grænna leggja hér fram. Með henni er verið að koma á dagskrá enn einu sinni máli sem er orðið aðkallandi, hefur verið mikið rætt um og skiptir okkur gríðarlega miklu máli sem þjóð. Við erum að tala um þingsályktunartillögu um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi. Sett eru fram fjögur skýr markmið með endurskoðuninni sem felast m.a. í því að setja skýrar reglur sem miði að því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila, sem ekki hafa hér lögheimili og fasta búsetu, á landi. Þetta er ágætismarkmið en þó vil ég nálgast þetta mál eins og fleiri þingmenn hafa komið að, að kannski skipti þjóðernið ekki beint máli heldur tilgangurinn, hvernig eigi að nýta landið, hvernig við ætlum að fara inn í það. Vissulega hafa líka íslenskir aðilar keypt upp mikinn hluta landsins. Annað markmið er að huga að almennum viðmiðum, svo sem landstærð, nýtingu landgæða og fjölda landareigna sem heimilt er að sé á hendi eins og sama aðila. Það styður við hitt sem ég talaði um áðan. Þriðja markmiðið horfir til umhverfissjónarmiða og ákvæða um almannarétt í allri lagaumgjörð og tekur mið af sérstökum aðstæðum. Þá erum við að tala um það sem er í byggð, landbúnað, óbyggðir og svo allt annað í kringum það. Loks er markmið um að tryggja samræmi milli laga og reglugerða. Þessu máli fylgir svo ákaflega ítarleg og góð greinargerð eins og þingmanna Vinstri grænna er von og vísa. Það er farið nákvæmlega í söguna og í raun er mjög fróðlegt að lesa málið hér og greinargerðina sem því fylgir. Nú er staðan þannig að æ fleiri átta sig á því að við þurfum að ná utan um þessi mál. Ekki hafa allir sem hafa keypt bújarðir og land og keypt mikið af því gert það af einhverjum annarlegum hvötum, frá því er langur vegur. Margir hafa komið inn í samfélögin og átt þar góð samskipti, lagt áherslu á að jarðir séu í búskap áfram, viljað stuðla að því og jafnvel gert fólki kleift að taka við búum og byggt upp húsnæði og annað. Það er bara vel og það er gott. Engu að síður horfum við fram á að landið er kannski komið á fárra hendur. Í því felst ógnun og ég held að það sé ekki góð staða. Okkur vantar stefnu og áætlun og okkur vantar almennt áætlun um landnýtingu, áætlun um í hvað við ætlum að nota landið okkar. Líkt og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á er allt land auðlind. Ekki eru bara hefðbundnu bújarðirnar auðlind heldur allt land. Við nýtum það á mismunandi hátt. Á sumum stöðum viljum við hafa búsetu út af öryggissjónarmiðum, á einhverjum stöðum ætlum við að byggja upp ferðamennsku sem byggir á landinu og nýtingunni á því o.s.frv. Við þurfum að skipuleggja þetta. Það held ég að sé orðið mjög aðkallandi mál. Í þessu plaggi hefur líka verið sett fram að við förum eftir íslensku reglunni og íslenska reglan er að eign á landi jafngildi eign á auðlindum í jörðu. Eignarréttur hérna er mjög afgerandi og hann hefur í för með sér yfirgripsmikinn eignarrétt á auðlindum. Þarna greinir fólk eflaust á um hvernig við viljum hafa nálgunina á því. Þetta þarf allt að ræða og við þurfum að komast að niðurstöðu um það. Eignarréttur á yfirborðsvatni jafnt sem grunnvatni er okkur gríðarlega dýrmætur og til framtíðar get ég tekið undir það sem stendur hér, að það sé eitt mesta hagsmunamál komandi kynslóða hérlendis. Það er gríðarlega mikilvægt að við nýtum landið okkar og að við nýtum það vel, af skynsemi og raunsæi. Þess vegna langar mig að vekja athygli á nokkrum málum sem við Framsóknarmenn og fleiri höfum lagt fram. Ítrekað hef ég lagt fram mál sem fjallar um mótun eigendastefnu ríkisins með sérstöku tilliti til bújarða. Ég veit að núna er vinna í fjármálaráðuneytinu og einhver hreyfing hefur komist á það en það hefur bara ekki gengið nógu hratt og örugglega. Fólk hefur verið tilbúið að taka við bújörðum, hefja búskap en ekki komist á jarðirnar af því að ekki hefur verið opnað á það. Einhver hreyfing hefur þó orðið á því og vil ég halda því til haga. Í tillögu minni er fjármálaráðherra falið að fjalla sérstaklega um bújarðir í almennri stefnu um eignir og réttindi í eigu ríkisins og vona ég að það sé að koma fram hjá honum. Þar verði litið til ábúðar, náttúruverndar, ferðaþjónustu og möguleika fólks til að hefja búskap. Ég gríp orðrétt niður í tillögu okkar Framsóknarmanna, með leyfi forseta: „Þróun síðustu ár hefur verið sú að sífellt fleiri jarðir fara úr ábúð og það hefur veikt mjög hinar dreifðu byggðir landsins sem eru mikilvægar út frá byggðasjónarmiðum og til að tryggja matvælaframleiðslu og jafnrétti til búsetu. Síðasta áratug hafa orðið miklar breytingar á landnotkun í dreifbýli en sú breyting sem hefur hvað víðtækust áhrif er mannfjöldi sem ræðst að verulegu leyti af atvinnumöguleikum fólks.“ Eignarhald ríkisins á bújörðum er hluti af málinu en sú sem stendur hér hefur litið þannig á að ríkið geti gengið á undan með góðu fordæmi og gert þetta. Við hefðum getað farið svo miklu fyrr og miklu hraðar í það mál en gert hefur verið. Núna eru í gildi 122 ábúðarsamningar hjá Ríkiseignum með bújarðir en ég bind vonir við að það mál sé í góðu ferli. Ég vonast til að atvinnuveganefnd fái fljótlega upplýsingar um hvernig það stendur af því að þetta mál er þar til umfjöllunar. Eins og ég nefndi áðan felst landnýting ekki eingöngu í hefðbundnum búskap heldur svo mörgu öðru. Svo er tillaga til þingsályktunar um vistvæn opinber innkaup á matvöru sem styður okkur sem höfum verið að tala um matvælalandið Ísland. Hér eigum við að framleiða miklu meira af matvælum og það fellur að öllum okkar markmiðum þegar kemur að því að lágmarka losun gróðurhúsalofttegunda, styrkja íslenskan landbúnað, auka atvinnutækifæri og stuðla að bættu umhverfi, velferð dýra og draga úr flutningi og kostnaði við hann. Þetta fellur allt saman. Svo er ein tillaga enn sem fjallar um uppgræðslu lands og ræktun túna. Landið er allt dýrmætt og við stöndum frammi fyrir því að fjöldi túna er að fara í órækt. Það eru verðmæti og mikil auðlind falin í því sem við megum ekki láta falla niður. Með því að viðhalda þeirri eign og því dýrmæti sem í því felst getum við um leið ræktað upp landið. Ég vona að þetta komi allt til þingsins. Af hverju er ég að tala um þetta núna? Af því að þetta fellur allt að því hvernig við ætlum að nýta landið og horfa til framtíðar í þessum efnum. Ég fagna því að þetta mál sé komið hingað inn til umfjöllunar og ég vona að það fái góðan framgang og góða umfjöllun. Raunar lét formaður atvinnuveganefndar, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, þau orð falla að hún ætlaði að fylgja þessu eftir og treysti ég henni fullkomlega til að koma að þessu áfram. Stjórnvöld geta beitt ýmsum tækjum til að hafa áhrif á ráðstöfun lands. Líkt og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir fór yfir áðan er komin fram skýrsla með átta tillögum að leiðum til að fylgja málinu eftir og ná tökum á þessum málum en ég held að við þurfum að ná sátt um þetta. Við þurfum að ræða enn betur um það þó að ég haldi að flestir, a.m.k. þeir sem sitja hér undir þessari umræðu, séu alveg á því að við ætlum að nýta landið, að við ætlum að ganga vel um það og halda landinu okkar í byggð. Þess vegna þurfum við að ná utan um þessi mál og við skulum ekki gleyma því að mikil verðmæti felast líka í þekkingu á landinu, fólkinu sem hefur verið að yrkja landið og býr um allt land. Það þekkir landið og veit hvernig á að nota það. Ég vona virkilega að þetta mál fái góðan framgang hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við þingsályktunartillögu sem snýr að endurskoðun á lagaumhverfi sem varðar uppkaup á landi. Ég vil byrja á því að þakka frummælendum og þeim í Vinstri grænum fyrir að koma með þessa tillögu. Hún hefur verið nokkrum sinnum á dagskrá og ég held að nú sé lag að ýta þessu úr vör. Í breyttu umhverfi og opnari heimi er nauðsynlegt að fara yfir þessi mál, að móta okkur stefnu. Við þurfum að móta okkur landsstefnu. Við þurfum að móta okkur stefnu í því hvert við ætlum að stefna. Markmiðin sem eru í tillögunni, eins og að setja skýrar reglur og lög, miða að því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila sem ekki hafa lögheimili hér og fasta búsetu. Ef við lítum út fyrir landsteinana þá hefur Dönum tekist að móta skýran ramma utan um kaup á bújörðum. Kaupandinn þarf að hafa verið búsettur í Danmörku í fimm ár samfellt, eða samanlagt á fleiri tímabilum. Þá má hann kaupa heilsárshúsnæði án sérstaks leyfis frá danska dómsmálaráðuneytinu. Skýrt er tekið fram að hver sá sem kaupir bújörð í Danmörku skuli hafa fasta búsetu á viðkomandi jörð. Þannig er komið í veg fyrir að eignarhald jarða sé fært yfir á fáar hendur. Það hefur Dönum tekist að halda sig við þrátt fyrir að vera innan ESB og lúta þeim reglugerðum að fullu. Við aðild Íslands að EES-samningnum voru uppi þær raddir að við myndum gera fyrirvara við samninginn hvað varðar þennan málaflokk. En það er athyglisvert að við virðumst hafa gengið heldur lengra ef eitthvað er og virðumst vera hálfsofandi í þessum efnum. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er farið ágætlega yfir það hvernig þessu er háttað, bæði í lagaumhverfinu í Noregi og Danmörku og í framhaldinu er full ástæða til að fari fram mun ítarlegri skoðun og samanburður við það. Við setjum strangar reglur um erlent eignarhald á útgerðarfélögunum og fiskvinnslu hér á landi og teljum það vera mikilvægt. Hvers vegna er það ekki hægt í þessum efnum? Hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir talaði áðan um að kannski skipti þjóðernið ekki máli. Það er alveg rétt. Ég man að eftir fyrir hrun var eitt fyrirtæki hér sem keypti upp margar bújarðir. Þær skipta mörgum tugum, jarðirnar sem fyrirtækið keypti, sem endaði svo á að fara í gjaldþrot. Þetta voru jafnvel bújarðir í fullum rekstri. Þá var kannski frekar verið að horfa á kvótann sem einhverja eign, einhverja fjárfestingu, en akkúrat jörðina. Við þurfum líka að móta okkur stefnu hvað þetta varðar og skiptir þá ekki máli hvaða vegabréf sá aðili hefur sem kaupir upp jarðir í stórum stíl. Framsóknarflokkurinn hefur lagt fram þingsályktunartillögu þar sem Alþingi ályktar að við mótun almennrar stefnu um eignir og réttindi í eigu ríkisins verði sérstaklega fjallað um bújarðir þar sem litið verður til ábúðar, náttúruverndar, ferðaþjónustu og möguleika fólks til að hefja búskap. Sú vinna er þó farin af stað, eins og fram kom í máli hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur. Vinnan gengur fremur hægt, hver svo sem skýringin er á því, en vonandi heldur hún áfram og skilar sér. Jafnvel væri hægt að taka nokkrar tillögur sem fluttar hafa verið hér sem snúa allar að því að skoða þessi mál, landnýtingu og landskipulag, og taka þær inn í þá vinnu. Markmið tillögunnar sem ég nefndi, um almenna stefnu um eignir og réttindi í eigu ríkisins, er að málefni bújarða séu höfð að leiðarljósi við mótun almennrar eignarstefnu ríkisins og að stefnan tryggi möguleika fólks til að hefja búskap. Það skiptir máli t.d. þegar við tölum um nýtingu lands. Einnig þarf að horfa til náttúruverndar og uppbyggingar ferðamannasvæða. Sömuleiðis þarf að skilgreina hvers konar landsvæði skuli vera í eigu ríkisins og þar með hvaða landsvæði sé heppilegra að sé í eigu einkaaðila. Eins og ég sagði þá tala allar þessar tillögur saman, þ.e. að við þurfum að móta okkur stefnu, hvort sem við kortleggjum landið út frá nýtingu, svæðum eða atvinnugreinum. Virðulegi forseti. Umræðan um eignarhald á landi er ekki ný af nálinni. Það er virkilega kominn tími til að við tökum við okkur. Auðlindir okkar liggja í landi, veiðiréttindum, vatnsréttindum, náttúruperlum. Allt er það undir. Gagnrýnt hefur verið að laxeldisfyrirtæki séu í eigu erlendra aðila og við séum í raun að selja auðlindir úr landi. En hvað er að gerast með veiðiréttindi og land sem liggur að veiðiám landsins? Hér eru erlendir auðkýfingar að fjárfesta í vatnsréttindum með kaupum á jörðum víða um land og veiðirétti. Einn auðugasti maður Englands á margar jarðir hér að hluta til eða öllu leyti, m.a. í Vopnafirði. Sænskir aðilar eiga líka jarðir með veiðiréttindum. Er þetta umhverfi sem við viljum sjá, eða þurfum við að huga betur að þessum málum? Virðulegi forseti. Til forna var landeign draumur sérhvers Íslendings. Virðing höfðingja og veraldlegt vald byggðist á stórum hluta á jarðeign og kirkjur söfnuðu jörðum í stórum stíl. Jarðeign er hluti af sjálfstæði og stendur til langrar framtíðar. Það er komið að okkur á þeirri vakt sem nú stendur í þinginu, að tala og framkvæma í alvöru, tryggja sterka umgjörð um eignarhald á jörðum og landi og skipuleggja nýtingu landsins. Því tek ég heils hugar undir þetta mikilvæga málefni og vona að það nái góðri lendingu í atvinnuveganefnd.
Frú forseti. Uppkaup erlendra auðmanna á jörðum hér á landi er áhyggjuefni og brýnt að takmarka þau strax með lagasetningu. Jarðakaup eru ekki nýmæli hér á landi. Það er hins vegar á allra síðustu árum sem auðmenn hafa sölsað undir sig stór landsvæði. Því miður hafa stjórnvöld staðið álengdar og horft á aðgerðalaus. Það er kaldhæðni örlaganna að á sama tíma og við fögnum 100 ára fullveldi horfum við á eftir landinu okkar í hendur útlendinga sem ekki vilja byggja það. Í fjölmörgum ríkjum eru settar takmarkanir á jarðakaup erlendra aðila hvað stærð landsins og fjölda jarða varðar. Sjálfsagt og eðlilegt er að setja takmarkanir hér á landi með sama hætti og auk þess takmarkanir hvað varðar búsetu, náttúru- og umhverfissjónarmiða og í menningarlegu tilliti. Samkvæmt núgildandi lögum um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 19/1966, þurfa þeir sem hyggjast kaupa fasteignarréttindi hér á landi, þar á meðal veiðirétt, að vera íslenskir ríkisborgarar eða með lögheimili á Íslandi. Ef um félag er að ræða þurfa allir að vera íslenskir ríkisborgarar eða með lögheimili á Íslandi samfellt í fimm ár. Í lögunum segir jafnframt að ráðherra veiti undanþágu frá þessum skilyrðum. Aðilar frá ríkjum innan EES hafa hins vegar sömu réttindi og íslenskir ríkisborgarar. Það er því ráðherra sem veitir erlendum aðilum utan EES leyfi til að kaupa hér jarðir. Hér er skýrt dæmi um það hvernig Alþingi hefur framselt vald sitt. Eðlilegt er að löggjafinn, Alþingi, ákveði það sjálfur hvaða undanþágur skuli veittar frá skilyrðum laganna. EES-samningurinn veitir opna og löglega leið fyrir erlenda aðila til jarðakaupa hér á landi og sætir það undrun að mínu viti að stjórnvöld skuli ekki hafa sett neinar takmarkanir í þessum efnum eins og löggjöf nágrannaþjóða okkar kveður á um. Nærtækast væri að horfa til norsks réttar um búsetukröfur á jörðum en það ákvæði bítur ekki gegn 40. gr. EES-samningsins og hefði fyrir löngu átt að vera sett í lög hér á landi. Búsetukrafan á jörðum samræmist hugmyndum okkar um blómlega byggð um allt land. Þess má geta hér að bændahöfðingi á Austurlandi sagði fyrir skömmu að það væri aumingjaskapur stjórnmálamanna að koma ekki taumhaldi á stórfelld jarðakaup útlendinga. Í maí 2014 kom út vönduð skýrsla á vegum nefndar þáverandi innanríkisráðherra um tillögur til úrbóta í þessum efnum og nauðsynlegar breytingar á lögum. Þá strax hefði Alþingi getað gripið inn í málið með vel undirbúinni lagasetningu en það var ekki gert. Herra forseti. Þessi þingsályktunartillaga sem við erum að ræða hér er vel unnin að mínu mati og henni fylgir ítarleg greinargerð sem töluverð vinna liggur greinilega að baki. Þarna er ýmis fróðleikur um löggjöf nágrannalandanna eins og í Danmörku og Noregi, þetta er vel unnið, eins og ég segi, og það er þakkarvert. Tilgangurinn með henni er að fela ríkisstjórninni að undirbúa endurskoðun laga og reglugerða um uppkaup á bújörðum og öðru nytjalandi, svo og óbyggðum. Markmiðið verði að setja skýrar reglur sem miði að því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila á bújörðum sem ekki hafa lögheimili og fasta búsetu hér. Það eru fjórir þingmenn Vinstri grænna sem standa að þessari þingsályktunartillögu og eins og við þekkjum þá er ríkisstjórnin undir forsæti sama flokks. Ég hefði því talið að það hefði verið tiltölulega auðvelt fyrir Vinstri græna að bregðast skjótt við þessu mikilvæga máli með lagasetningu. Forsætisráðherra hefði getað rutt brautina strax og tekið á málinu. Nú hafa Vinstri grænir haft verkstjóravaldið í ríkisstjórninni í 15 mánuði og ekkert gert í því að koma í veg fyrir uppkaup erlendra aðila á jörðum. Á sama tíma hafa stórar jarðir fallið í hendur erlendra aðila sem ekki vilja byggja landið. Það er búið, herra forseti, að vinna mikilvæga undirbúningsvinnu sem auðveldar alla lagasetningu hvað þetta varðar. Það er skýrslan frá 2014, eins og ég nefndi hér fyrr. Ríkisstjórnin getur brugðist strax við í þessu mikilvæga máli. Vilji er allt sem þarf í þessum efnum og það er skylda stjórnmálamanna að standa vörð um landið. Tilvera okkar sem þjóðar er landinu að þakka.
Herra forseti. Eins og komið hefur fram í máli nokkurra þingmanna í dag er ég einn af flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu um endurskoðun á lagaumhverfi er varðar uppkaup á landi. Menn hafa tekið misdjúpt í árinni í umræðunni um mikilvægi málsins og ég ætla svo sem ekki að draga úr því. Ég ætla heldur ekki að draga úr mikilvægi þess að hér sé unnið vel og að við undirbúning lagasetningar verði athuguð og farið gaumgæfilega yfir þau atriði sem þar er talað um, vegna þess að málið er býsna flókið. Búseta sem skilyrði fyrir eignarhaldi á einhverri eign er ekki alveg einfalt mál. Ef við lítum á bújarðir sem nokkurs konar atvinnutæki, þá gerum við öðruvísi kröfur til þeirra sem stunda þess konar atvinnurekstur en kannski ýmissa annarra. Þess vegna er mjög mikilvægt að skoða þetta gaumgæfilega. Það er hins vegar svo að mikil verðmæti eru í því fyrir þjóðina alla, vil ég meina, að búið sé á bújörðum og jarðir í landinu séu nytjaðar, hvort heldur er, eins og hv. þm. Þórunn Egilsdóttir komst að orði áðan, til hefðbundins búskapar eða annars konar búskapar. Það er mjög mikilvægt. Það sem er hins vegar hættulegt, að mínu viti, eða a.m.k. mjög varhugavert er að heilu kippurnar af jörðum, jafnvel samliggjandi jarðir í sömu fjórðungum séu hreinlega teknar út úr búrekstri, séu hreinlega teknar út úr byggð í rauninni og aðgangur að þeim og þeim gæðum sem þeim fylgja verulega takmarkaður fyrir allan almenning. Það er ekki ásættanlegt. Þá erum við farin að tala um þrengingu almannaréttar með tilliti til umgengni og annars í raun. Þó að náttúruverndarlögin séu ekki þannig að almannarétturinn einskorðist við jarðir, þá liggur takmörkunin á umgengnisrétti og almannarétti í ræktuðu landi. Þegar einhver einstaklingur eða hópar eru búnir að kaupa upp stóran hluta af jörðum þar sem er mikið af ræktuðu landi en búskapur ekki stundaður, þá er í raun búið að blokka þess vegna heilu landsvæðin og heilu héruðin fyrir almennri umgengni. Það gengur ekki. Ég vil a.m.k. að nokkru leyti taka undir það sem hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir sagði í andsvari fyrr í dag um þetta mál, að það sem ég vil kalla svona kippukaup á jörðum sem ekki á að nota til búsetu heldur í rauninni að taka út úr eiginlegri í landnýtingu með kaupunum, þar skiptir í sjálfu sér ekki máli hverrar þjóðar þeir eru sem kaupa, það er alveg jafn vont fyrir okkur sem búum í þessu landi og viljum geta notið landsins, að jarðirnar séu með þeim hætti einangraðar. Þess vegna er mikilvægt að þetta verði skoðað gaumgæfilega, líka með tilliti til þeirrar styrku stoðar sem ferðaþjónustan er orðin í landinu, að það sé enn mikilvægara en ella að hafa um það skýra lagaumgjörð með hvaða hætti menn geta umgengist land, hvernig menn geta takmarkað umgengni um land og með hvaða hætti þeir geta haft eignarhald og búsetu á landi. Allt þetta eru atriði sem munu verða skoðuð í tengslum við þingsályktunartillöguna. Annað sem skiptir máli líka eru þær náttúruauðlindir sem kunna að leynast á jörðum, í samhengi við sameiginlegan nýtingarrétt okkar sem þjóðar á náttúruauðlindum. Allt þetta þarf að skoða vel og gaumgæfilega. Mér skilst að málið gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Í rauninni er þetta þannig mál að það hefði alveg eins getað gengið til umhverfis- og samgöngunefndar, og það hefði alveg eins getað gengið til atvinnuveganefndar. Vegna þess að það snertir á mörgum lykilatriðum í sambandi við það hvernig við upplifum búsetu í landinu og hvernig við upplifum það að nota landið og njóta þess.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um endurskoðun verklagsreglna um skilarétt neytenda, gjafabréf og inneignarnótur. Málið er nr. 44, á þskj. 44. Flutningsmenn ásamt þeim er hér talar eru hv. þingmenn Ólafur Ísleifsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Björn Leví Gunnarsson, Þórunn Egilsdóttir og Líneik Anna Sævarsdóttir. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að skipa starfshóp sem taki til endurskoðunar verklagsreglur um skilarétt neytenda, gjafabréf og inneignarnótur og geri tillögur að átaki til að auka notkun reglnanna. Í starfshópinn verði skipaðir aðilar samkvæmt tilnefningu Neytendasamtakanna, Samtaka verslunar og þjónustu, Alþýðusambands Íslands og Viðskiptaráðs Íslands. Formaður verði skipaður af ráðherra án tilnefningar. Starfshópurinn skili tillögum til ráðherra fyrir 1. mars 2019.“ Ég velti hér strax upp, virðulegi forseti, því sem segir í síðustu setningu tillögugreinarinnar um að starfshópurinn skuli skila tillögum til ráðherra fyrir 1. mars 2019, í ljósi þess hve langt er liðið á þetta þing. Það kemur væntanlega til kasta hv. allsherjar- og menntamálanefndar þangað sem ég vísa þessu máli, að gera breytingu á þessari dagsetningu þannig að starfshópnum sé gefinn nægur tími til að sinna þessu verkefni. Þrátt fyrir að ég nefni þetta hér og leggi það til við hv. nefnd, þá leiðir það auðvitað af sjálfu sér að það þarf að taka þennan þátt til endurskoðunar. Í greinargerð með málinu kemur fram að samhljóða tillaga var áður lögð fram á 144., 145. og 148. löggjafarþingi og er nú endurflutt óbreytt. Er lagt til að ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra verði falið að skipa starfshóp sem taki til endurskoðunar verklagsreglur um skilarétt neytenda, gjafabréf og inneignarnótur. Það er mikilvægast að helstu hagsmunaaðilar, sem ég taldi hér upp í tillögugreininni, komi að þessum hópi. Það hefur ýmislegt verið unnið undanfarin misseri á sviði neytendamála. En þrátt fyrir að við höfum öll skilning á því hvað við er átt þegar við vísum til neytenda er mjög mikilvægt að hafa í huga hvaða lagalega skilgreining á við. Ég ætla að vísa hér til skýrslu sem hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra skilaði þinginu á 146. löggjafarþingi, um neytendamál, þar sem segir, með leyfi forseta: „Almennt má segja að vægi neytendaréttar og hagsmuna neytenda hafi farið vaxandi í löggjöf Vesturlanda á síðustu áratugum. Í sífellt meiri mæli er hugað að því við lagasetningu hvernig hún muni hafa áhrif á hagsmuni neytenda og fleiri lög og reglur eru settar í því sérstaka augnamiði að vernda hagsmuni neytenda. Ákvæði er varða neytendamál og neytendavernd í íslenskri löggjöf eru hins vegar nokkuð brotakennd og eru þau á víð og dreif. Skilgreiningar laga eru ekki að öllu leyti samræmdar …“ Er reyndar fjallað nánar um skilgreiningarnar í þessari skýrslu. Í I. kafla laga um neytendakaup, nr. 48/2003, um gildissvið laganna, segir að með neytanda sé átt við einstakling sem kaupi söluhlut utan atvinnustarfsemi og með neytendakaupum sé átt við sölu hlutar til neytanda þegar seljandi eða umboðsmaður hans hefur atvinnu sína af sölu. Í 2. gr. laga um neytendasamninga, frá 9. mars 2016, segir svo um skilgreiningu á hugtakinu neytandi að neytandi sé „einstaklingur sem er kaupandi í viðskiptum sem lög þessi taka til í tilgangi sem er óviðkomandi starfi hans“. Lög þessi um neytendasamninga gilda um samninga um sölu á vörum og þjónustu til neytenda þegar seljandi hefur atvinnu af því að selja vörur eða veita þjónustu. Hér má auðvitað greina sömu hugsun og þegar við vísum til neytanda. Þá ræðum við gjarnan um neytendavitund í ýmsu samhengi neytendamála og um að efla þurfi neytendavitund. Þá gefum við til kynna að neytendavitund almennings kunni að vera almennt ábótavant þótt hún fari vaxandi á sumum sviðum. Ég ætla hér, virðulegi forseti, að vísa í viðtal við Gísla Tryggvason, sem var að láta af embætti talsmanns neytenda þegar sú grein er birt, 8. desember 2013, á mbl.is. Þar er hann spurður hvaða verkefni fram undan séu brýnust að mati hans. Hann svarar, með leyfi forseta: „Áríðandi er að auka neytendavitund almennt, fræða neytendur betur um réttindi sín og úrræði og hvetja þá til að gæta hagsmuna sinna og standa á rétti sínum. Ef allstór hluti neytenda temur sér að gera kröfur til og hafa eftirlit með seljendum þá bæði gæta þeir réttar sjálfra sín og með því réttar annarra um leið.“ Þetta segir Gísli í þessu viðtali. Hægt er að finna mörg fleiri dæmi um slíka umræðu og tilvísanir til neytendaverndar og gjarnan á þeim nótum að efla beri hana. Ég ætla að vísa aftur í þá skýrslu sem hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra lagði fyrir þingið 2016. Þar segir, með leyfi forseta: „Þótt íslenskir neytendur standi kannski upplýstum neytendum Norðurlandanna að baki varðandi neytendavitund er ýmislegt sem bendir til þess að vitund okkar sem upplýstra neytenda fari vaxandi.“ Segir enn fremur í þessari skýrslu: „Mikilvægt er að efla réttindi neytenda hér á landi með nauðsynlegum lagabreytingum en það er ekki síður mikilvægt að efla neytendavitund hins almenna neytenda.“ Við ræðum þetta því gjarnan og rekumst á þetta víða í skýrslum og umræðum án þess kannski að við höfum einhvern sérstakan mælikvarða á það hvar við stöndum. En engu að síður er augljóst hversu mikilvægt er, þar sem neytendamál, neytendavernd og neytendaréttur koma víða við í löggjöf, að við hugum að þessu. Þetta mál sem ég mæli hér fyrir er til þess, getum við sagt. Neytendavitund almennings er almennt ábótavant þótt hún fari vaxandi á sumum sviðum. Almenna reglan í neytendakaupum er sú að neytandi á ekki lagalegan rétt á að skila ógallaðri vöru sem hann hefur fest kaup á. Undantekningu frá þessari reglu er að finna í lögum um neytendasamninga, nr. 16/2016, en samkvæmt 17. gr. þeirra laga - sú grein fjallar um frest til að falla frá samningi - rennur frestur til að falla frá samningi út 14 dögum eftir að gengið var frá samningi um kaup á vöru eða þjónustu. Neytendum og kaupmönnum eru hins vegar frjálst að semja um ákveðinn skilarétt. Er það gert í mörgum tilfellum með því að verslanir setja sér reglur um skilarétt sem neytendur ganga að með kaupum sínum. Það er hins vegar bagalegt að verslanir setji sér mismunandi reglur og neytendur eiga því oft erfitt með að finna út hvaða reglur gilda um einstök kaup. Þetta á sérstaklega við t.d. í jólaversluninni þegar mikið er verslað og þessar reglur eru mismunandi og alla jafna meira um það að fólk sé að skila vöru og jafnvel að fá sömu vöruna í jólapakka. Afar mismunandi er hversu langan tíma verslanir veita neytendum tækifæri til að skipta vörum sem þeir hafa fengið og í sumum tilfellum er aðeins um örfáa daga að ræða. Neytendastofu og Neytendasamtökunum og fleirum berst iðulega nokkur fjöldi kvartana vegna þessa skamma frests og er því ljóst að þetta kemur sér illa fyrir marga neytendur, m.a. íbúa landsbyggðarinnar sem hugsanlega komast ekki í tæka tíð í verslun á höfuðborgarsvæðinu til að skipta gjöfum og geta því setið uppi með nokkur eintök af sama hlutnum. Þá gilda einnig mismunandi reglur um gildistíma gjafabréfa og inneignarnótur. Gildir hin almenna regla um fyrningu kröfuréttinda, þ.e. gjafabréfið eða inneignarnótan gildir þá í fjögur ár frá útgáfu. Margar verslanir og þjónustuaðilar veita hins vegar skemmri frest og er þriggja til sex mánaða frestur algengur. Hafa þarf í huga að þegar neytandi festir kaup á gjafabréfi er hann að leggja fé inn í rekstur þess fyrirtækis sem hann verslar við og alls kostar óeðlilegt og raunar ósanngjarnt að svo skammur tími sé veittur til að taka út vörur fyrir inneign. Leiða má líkur að því að neytendur verði árlega af nokkuð háum fjárhæðum vegna þessa. Mismunandi reglur sem verslanir hafa sett sér voru að hluta til ástæða þess að árið 2000 gaf viðskiptaráðherra, nú hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, út almennar verklagsreglur um skilarétt neytenda, gjafabréf og inneignarnótur. Verklagsreglurnar er að finna m.a. á vef atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og vísað er til um skilarétt þennan m.a. á vef Neytendastofu. Reglurnar eru valfrjálsar þannig að seljendur geta ákveðið sjálfir hvort þeir bjóða neytendum skilarétt samkvæmt verklagsreglum eða setja sér sínar eigin reglur. Meginatriðið í verklagsreglunum er að neytendur eiga a.m.k. 14 daga skilarétt. Vörur sem merktar eru með gjafamerki gera kassakvittun óþarfa við skil. Inneignarnótur skulu miðast við upprunalegt verð vöru. Gjafabréf og inneignarnótur skulu gilda í allt að fjögur ár frá útgáfudegi og skilaréttur tekur ekki til útsöluvöru nema um annað hafi verið samið. Nú eru komin 17 ár frá því að þessar reglur voru settar og eðlilegt að skoðað verði hvort ekki megi uppfæra þær í takt við breytta verslunarhætti. Og af því að ég hef nú vísað hér, virðulegi forseti, í skýrslu hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, er samhljómur með greinargerð í þessu máli og þeirri skýrslu. Með þessu máli er leitast við að tryggja réttarstöðu neytenda með samræmdum hætti sem leiði til aukinnar vitundar neytenda um réttindi sín. Því miður hefur lítið borið á því að seljendur styðjist við reglurnar heldur eru í gangi mismunandi reglur sem seljendur setja sér sjálfir og það skapar auðvitað óvissu og óöryggi fyrir neytendur. Það getur haft margvísleg jákvæð áhrif fyrir verslun í landinu að verklagsreglurnar séu í almennri notkun. Starfshópnum, sem vísað er í í tillögugrein, ber því að leita leiða til að fjölga þeim seljendum sem styðjast við verklagsreglurnar og auka þekkingu neytenda á þeim. Það má segja að verklagsreglurnar í sjálfu sér eru nokkuð skýrar en misbrestur er á því að þær séu almennt notaðar þannig að samræmi sé til staðar gagnvart neytendum. Rétt kann að vera að ráðast í sérstakt kynningarátak á verklagsreglunum í kjölfar vinnu starfshópsins við endurskoðun reglnanna og reyna þannig að stuðla að því að fleiri verslanir styðjist við þær. Verslun hér á landi á undir högg að sækja gagnvart verslun á netinu og sífellt fleiri kjósa að versla á netinu frá útlöndum þar sem verð er oft hagstæðara og neytendur hafa 14 daga rétt til að falla frá kaupum ef verslað er við seljanda innan Evrópska efnahagssvæðisins. Það verður þó að hafa í huga að réttindi neytenda þegar þeir versla við aðila í öðru landi eru oft lakari en ef verslað er við kaupmenn hér á landi og á það sérstaklega við ef verslað er við netverslanir í löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins. Þá getur einnig verið erfitt að leysa úr ýmsum vandamálum með seljendum í öðru landi sem kunna að koma upp. Ég ætla að vísa enn og aftur í skýrslu hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, en það hefur ýmislegt verið gert á sviði neytendamála og í skýrslunni er vísað til hóps sem um mitt ár 2014 tók til starfa, starfshóps um stefnumörkun í neytendamálum, og var skipaður fulltrúum allra þingflokka sem þá áttu sæti á Alþingi. Afrakstur þeirrar vinnu var þingsályktunartillaga þar sem fyrsti flutningsmaður var þáverandi hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir. Sú tillaga sem ég mæli fyrir hér er að hluta til úr þeirri afurð, þeirri þingsályktunartillögu. Ég vil rétt í lokin árétta að með skýrari framsetningu á verklagsreglum um skilarétt, gjafabréf og inneignarnótur styrkist staða innlendrar verslunar gagnvart erlendri netverslun þar sem neytendur verða meðvitaðri um réttindi sín og geta gengið að samræmdum reglum sem vísum. Skýrar verklagsreglur um skilarétt neytenda, gjafabréf og inneignarnótur eru þannig neytendum og seljendum til hagsbóta til lengri tíma litið. Ég verð að [[Forseti hringir.]]ljúka framsögu minni, virðulegur forseti, og vísa málinu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar með von um að það nái fram að ganga.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að ganga í að flytja þetta mikilvæga mál sem fjallar um endurskoðun verklagsreglna um skilarétt neytenda, gjafabréf og inneignarnótur. Eins og hv. flutningsmaður kom inn á hefur þessi tillaga áður komið fyrir þingið. Hún felst í því að fela ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að skipa starfshóp sem taki til endurskoðunar verklagsreglur um skilarétt neytenda, gjafabréf og inneignarnótur og finni leiðir til að auka notkun á þessum reglum. Jafnframt er tilgreint um hverjir eigi að vera í þessum starfshópi, en samkvæmt þessu á það að vera samkvæmt tilnefningu Neytendasamtakanna, Samtaka verslunar og þjónustu, Alþýðusambands Íslands og Viðskiptaráðs Íslands, og verði ráðherra falið að skipa formann. Ég held að það sé mjög jákvætt fyrir okkur að fara í þessi mál, því að oft er sagt að við Íslendingar höfum ekki nægilega sterka neytendavitund. Það er nokkuð sem við megum efla. Þó hefur hún eflaust fari batnandi og vaxandi á einhverjum sviðum, en ekki öllum. Ég ætla að fá að grípa aðeins niður í greinargerðina, með leyfi hæstv. forseta: „Neytendavitund almennings er almennt ábótavant þótt hún fari vaxandi á sumum sviðum. Almenna reglan í neytendakaupum er sú að neytandi á ekki lagalegan rétt á að skila ógallaðri vöru sem hann hefur fest kaup á. Undantekningu frá þessari reglu er að finna í lögum um neytendasamninga, nr. 16/2016, en skv. 17. gr. þeirra rennur frestur til að falla frá samningi út fjórtán dögum eftir að gengið var fá samningi um kaup á vöru eða þjónustu.“ Þetta er hin almenna regla, en svo eru í gildi einhverjar viðmiðunarreglur, verklagsreglur, um þessi mál. Meginatriði verklagsreglnanna eru þau að, með leyfi forseta: Neytendur eiga a.m.k. 14 daga skilarétt, vörur sem merktar eru með gjafamerki gera kassakvittun óþarfa við skil, inneignarnótur skulu miðast við upprunalegt verð vöru, gjafabréf og inneignarnótur skulu gilda í allt að fjögur ár frá útgáfudegi og skilaréttur tekur ekki til útsöluvöru nema um annað hafi verið samið. Hafa ber að hafa í huga að þessar verklagsreglur eru einungis til viðmiðunar eða leiðbeinandi, eins og sagt er, og er verslun því ekki skylt að fara eftir þeim. Í því felst líklega vandinn í öllum þessum málum að ekki er samræmi á milli söluaðila. Þess vegna eiga neytendur erfitt með að fylgjast með og þekkja stöðu sína og hvaða rétt þeir hafa. Því held ég að það sé mjög mikilvægt að fara í þessi mál til að jafna rétt kaupenda. Það er mismunandi eftir verslunum og söluaðilum hvort gildistími á inneignarnótum er ákveðinn af verslunum. Það eru ekki bara verslanir sem hér um ræðir. Ég þekki t.d. að fólk er stundum að reyna að losa sig við gjafabréf fyrir flugferðir þegar er komið að síðustu dögum gildistímans, af því að þar er ákveðinn rammi utan um og eflaust mætti tína ýmislegt fleira til. Um gildistíma inneignar- og gjafabréfa má lesa eftirfarandi, með leyfi forseta: „Gildistími gjafabréfs og inneignarnótu gagnvart seljanda, og þeim sem hann kann að framselja verslunarrekstur sinn til, er allt að fjögur ár frá útgáfudegi nema um annað sé samið.“ Það er algerlega opið og gildistíma inneignarnótu má stytta í allt að eitt ár samkvæmt leiðbeinandi verklagsreglum um inneignarnótur. „Sé gildistími styttri en fjögur ár skal taka það sérstaklega fram við útgáfu inneignarnótunnar sem og á nótunni sjálfri.“ Þannig að það getur bara verið alla vega. Einnig segir: „Komi nýr eigandi að fyrirtæki gilda gjafabréf og inneignarnótur enn sem fyrr gagnvart þeim sem seljandi framselur verslunarrekstur sinn til. Ef um er að ræða annað fyrirtæki er hins vegar ekki hægt að gera kröfu.“ Þannig að þarna getur ýmislegt fallið milli skips og bryggju. Jafnframt segir: „Verði seljandinn gjaldþrota á gildistímabili gjafabréfs eða inneignarnótu er hægt að gera kröfu í þrotabúið. Sú krafa er hins vegar sjaldnast mikils virði. Komi ný verslun í stað þeirrar sem varð gjaldþrota er ekki hægt að gera kröfu á hendur henni þar sem um er að ræða annað fyrirtæki.“ Þannig að menn geta hreinsað borðið hjá sér. „Gjafabréf og inneignarnótur gilda að öðru leyti samkvæmt þeim forsendum sem um er samið.“ Þannig að eftir stendur að gildistími á inneignarnótu er ákveðinn af versluninni sjálfri. Það er ekki gott og ekki gott fyrir neytendur. Nú er kominn reynslutími upp á 17 ár á þessum reglum og er eðlilegt að uppfæra þær í takt við nýja verslunarhætti og nýtt umhverfi sem við búum við. Það hlýtur að teljast vera gott fyrir neytendur ef við náum að efla vitund þeirra og skilning á því að flestar verslanir og söluaðilar styðjist við sömu reglur og ramma þegar kemur að þessu. En reglurnar þurfa að vera skýrar og þær þurfa að vera aðgengilegar, af því að með samræmingunni erum við að tryggja rétt neytenda betur með samræmdum hætti. Þá hlýtur það að leiða til aukinnar vitundar um réttindin, eins og fram hefur komið. Það mun hafa mjög margvísleg jákvæð áhrif fyrir verslun í landinu og styrkja hana, því að eins og við þekkjum öll þá eru landsmenn farnir að versla meira á netinu, versla fyrir utan verslunarsvæði okkar hér á landi og jafnvel fyrir utan evrópska svæðið. Þar gilda aðrar reglur og er erfitt að verja rétt sinn þegar kemur að því. Ef við náum þessu fram held ég að við styrkjum íslenska verslun, ég bind vonir við það, af því að það hlýtur að vera gott fyrir alla atvinnurekendur hér á landi og neytendur að þeir viti að hverju þeir ganga til skemmri tíma. Eflaust er líka oft hagstæðara að versla í útlöndum. Hægt er að finna eitthvað á hagstæðara verði, en eftir stendur að maður er kominn með vöru í hendurnar sem maður hefur enga möguleika á að skila eða losa sig við af því að það er ekkert sem heldur utan um það og skyldur seljandans eru engar í því tilfelli. Svo er annað, t.d. í kringum jólaverslun, eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson kom inn á áðan. Þá eru skilyrðin sem verslunin setur um skilafrest og annað slíkt mjög mismunandi. Fólki er mismunað. Fólk utan af landi hefur ekki sömu tækifæri að skila jólagjöfunum sem ekki henta eða menn vilja skipta, og jafnvel þó að maður búi ekki úti á landi geta menn að verið í þeim aðstæðum að þeir komist ekki innan mjög skamms tíma til að skila og skipta. Ég held að það sé bara hið besta mál ef við náum utan um þetta og gerum einhvern veginn skýrara og með meiri samræmingu. Það held ég liggi alveg ljóst fyrir. Ég ætla að leyfa mér að taka undir niðurlagið í greinargerðinni þar sem stendur, með leyfi forseta: „Með skýrari framsetningu á verklagsreglum um skilarétt, gjafabréf og inneignarnótur telja flutningsmenn þessarar tillögu að styrkja megi stöðu verslunar hér á landi gagnvart erlendri netverslun þar sem neytendur verði betur meðvitaðir um réttindi sín, þeir geti gengið að samræmdum reglum vísum og þannig aukist öryggistilfinning þeirra við kaupin sem leiði til aukinnar verslunar. Skýrar verklagsreglur um skilarétt neytenda, gjafabréf og inneignarnótur eru þannig neytendum og seljendum til hagsbóta til lengri tíma litið.“ Ég fagna því að þessi tillaga sé aftur komin fram. En hún kallar á samvinnu og samtal fólks. Þeir fulltrúar sem tilgreindir eru hér þurfa þá að koma saman og komast að niðurstöðu um hvernig leysa á þessi mál, gera þau skýrari og taka upp þær verklagsreglur sem gilt hafa í 17 ár og er komin töluverð reynsla á og eru okkur ekki til hagsbóta. Það sem er neytendum til hagsbóta hlýtur líka að hjálpa versluninni, að við getum aukið verslunina og stýrt henni meira hingað heim. Það hlýtur að hjálpa okkur í stóra samhenginu að halda utan um gjaldeyrisforðann og fleira. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu yfirferð.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni tillögunnar fyrir að leggja hana fram og tek undir með hv. þm. Þórunni Egilsdóttur, það er kominn tími til eftir 17–18 ára reynslutíma á þessum verklagsreglum sem greinilega hafa ekki virkað sem skyldi. Auðvitað hafa ákveðin fyrirtæki tekið ábyrgð á sínum málum og fylgt þeim en það er vont að það sé ekki almennt. Mig langar til að horfa á þetta aðeins sem gæðamál og jafnvel umhverfismál, gæðamál í þeim skilningi að verslun og þjónusta sammælist ekki um að hafa samræmdar reglur þannig að neytandinn geti gengið að þeim sem vísum. Ég vísa þar til ferðaþjónustunnar þar sem Vakinn hefur komið mjög sterkt inn. Fyrirtæki verða að uppfylla ákveðin skilyrði um gæði og neytandinn hefur ákveðna tryggingu. Hugsanlega væri hægt að líta á það sem gæðaviðmiðið fyrir verslun og þjónustu að vera aðili að þessum verklagsreglum og taka samfélagslega ábyrgð. Út frá umhverfisvinklinum má sjá ákveðna sóun í þessum málaflokki þegar fólk situr t.d. uppi með margar eins bækur. Við gætum reyndar kannski gefið þær um næstu jól en þá væru þær orðnar gamlar. Maður þarf að koma út hlutum sem maður nær ekki að skila innan ákveðins skilafrests. Í greinargerðinni kemur mjög vel fram að fyrir fólk á landsbyggðinni og aðra aðila sem eiga ekki heimangengt eða komast bara ekki til að skila innan ákveðins tímaramma þó að það séu ekki endilega langt að fara er tíminn ansi knappur. Maður tekur upp jólapakkann 24. desember og þarf að skila eða skipta fyrir 30. desember. Það er mjög slæmt mál. Við sjáum það líka á Facebook-síðu þar sem hlutir ganga kaupum og sölum að þar eru föt boðin til sölu með verðmiðanum á. Það er dapurlegt að fólk þurfi að grípa til þess ráðs að selja jólagjöfina sína í janúar af því að það náði ekki að koma henni til Reykjavíkur og skila henni fyrir tiltekinn tíma en flíkin passar ekki eða annað slíkt. Í því er sóun og kjararýrnun líka. Einstaklingurinn sem gaf gjöfina eða keypti borgar fullt verð fyrir vöruna en síðan er þetta ómerkt eða þiggjandinn fær minni pening fyrir gjöfina við að reyna að setja hana á sölu á Austurlandi eða hvar sem er. Það eru margir vinklar á þessu máli en ég fagna því að málið sé komið hér fram. Það er mikil þörf á því. Þetta er, eins og ég segi, gæða-, kjara- og umhverfismál gagnvart sóun og þarna er tækifæri með góðri kynningu til að reyna að ná verslunar- og þjónustugeiranum inn í það að vinna betur að sínum málum og bera meiri virðingu fyrir neytandanum í þessu máli. Lengi hefur verið talað um það, og ég held að það sé alveg rétt sem komið hefur verið hér inn á, að neytendur almennt séu ekki mjög meðvitaðir um rétt sinn sem er sennilega vegna þess að hann er svo mismunandi, fólk treystir sér ekki til að fylgjast með og er jafnvel að missa tækifærin þar sem skilafrestur er bara samkvæmt verklagsreglunum. Það áttar sig hins vegar ekki á því af því að það heldur að hann sé styttri. Og það er eiginlega bara algjörlega fáránlegt þegar fólk kaupir inneignarnótur með skömmum fyrningarfresti því að þar eru beinir peningar sem verið er að leggja inn í rekstur ákveðins fyrirtækis og þá á kaupandinn að hafa a.m.k. fjögur ár ef þarf, þ.e. ef reksturinn heldur áfram. Vonandi er það þannig á flestum stöðum eða þá rétturinn flyst áfram til næsta aðila. Ég fagna tillögunni og vona að hún fái góða umfjöllun og verði afgreidd frá Alþingi.