Borist hefur bréf frá Jóni Steindóri Valdimarssyni, 13. þm. Suðvest., þar sem fram kemur að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Fimmtudaginn 25. maí tók því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu, Sigrún Ingibjörg Gísladóttir. Kjörbréf hennar hefur verið rannsakað og samþykkt en hún hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.
Sigrún Ingibjörg Gísladóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.
Virðulegi forseti. Mig langar á þessum degi að tala um störf þingsins síðustu daga. Þau bera keim af þeim lokadegi sem væntanlega er að renna upp og er í nánd. Ég hef gert athugasemd við það áður í þessum stól að mér fyndist betri bragur á því að við myndum semja um málaskrá og þinglok í staðinn fyrir þær hefðbundnu löngu umræður sem fara fram í þinginu núna. Þær hafa að vísu verið góðar en ég held að það sé mikilvægt að við reynum sameiginlega að semja um þinglokin, gera þetta með þeirri reisn sem þinginu ber. Ég er ekki að kenna einum eða neinum um það að staðan sé svona en ég held að við öll þurfum að taka það til okkar að finna sameiginlegar niðurstöður í þinglok.
Taktu bara forystu í málinu.
Mig langar líka … [[Gripið fram í.]]
Taktu forystu í málinu.
- Já, ég skal gera það. Þá væri örugglega búið að klára þingið. Ég vil líka segja um umræðuna í samfélaginu undanfarna daga um að setja stjórn yfir Landspítalann að það kemur á óvart hvað stjórnendur spítalans eru viðkvæmir fyrir henni. Sjálfur var ég á sínum tíma í stjórn sjúkrahússins í Vestmannaeyjum í ein átta ár, en stjórnir yfir sjúkrahúsunum á landsbyggðinni voru settar af árið 2000. Ég er algjörlega sannfærður um að það hafi verið mikil afturför fyrir sjúkrahúsin þegar þessar heimastjórnir voru settar af. Ég held að fyrirtæki sem velta u.þ.b. 60 milljörðum með 5.000 starfsmenn, 4.000 stöðugildi, þurfi virkilega að hafa stjórn. Ekki það að ég vantreysti þeim sem stjórna spítalanum núna heldur er það bara eðlilegt að fulltrúar eigendanna, kjörnir aðilar komi að fyrirtækinu til að hjálpa … [[Faglega sýn …]]- Faglega sýn?
Alls staðar …
Algjörlega, já. Við erum bara sammála um það, [[Forseti hringir.]]þannig að ég legg til að þeirri umræðu verði haldið áfram.
Virðulegi forseti. Þann 17. maí sl. urðu umfangsmiklar rafmagnstruflanir og rafmagnsleysi á öllu Austur- og Suðausturlandi á svæðinu frá Vopnafirði suður á Kirkjubæjarklaustur. Rafmagnsleysið varði í tvær til þrjár klukkustundir. Það var rakið til kerleka í álverinu á Grundartanga hinum megin á landinu. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem rafmagnsleysi á Austurlandi má rekja til bilana í öðrum landshlutum. Rafmagnsleysi af þessu tagi hefur ekki orðið á höfuðborgarsvæðinu í meira en 25 ár, enda er dreifingarkerfið þar sterkt sem betur fer. Til allrar lukku þekkir því stærsti hluti landsmanna ekki af eigin reynslu það gífurlega tjón sem fylgir svona truflunum. Truflunin sem hér um ræðir var að morgni dags, atvinnulífið var í fullum gangi og tjónið er margþætt. Það verður truflun á allri framleiðslu og þjónustu. Þar fyrir utan verður tjón á dýrum búnaði og vinnustundir tapast. Beint tjón er mikið og óbeinn kostnaður ekki síður, m.a. við að koma framleiðsluferlum í gang og tölvukerfum af stað í fjósum, mjólkurstöðvum, bræðslum, frystihúsum, heilbrigðisþjónustu, verslun, ferðaþjónustunni þegar allir eru að tékka út að morgni, í álveri, skólum o.s.frv. Tjónið er ekki aðeins talið í krónum heldur fylgir líka mikil orkusóun og sóun á umhverfisgæðum. Þessi staða ætti auðvitað ekki að koma upp á árinu 2017 nema þá við afleit veðurskilyrði eða náttúruhamfarir sem við ráðum ekki við. Það er alls ekki svo að þetta geti einungis gerst á Austurlandi, þetta getur gerst víða á landinu. Ég hef því óskað eftir því við hv. umhverfis- og samgöngunefnd að málið verði tekið til sérstakrar umfjöllunar í nefndinni og þá verði m.a. skoðað hvort einhver hafi það hlutverk að meta það heildartjón sem hlýst af svona truflunum og hvaða vinna [[Forseti hringir.]]sé í gangi á vegum stjórnvalda til að auka öryggi við dreifingu raforku.
Virðulegur forseti. Þar sem líður að þinglokum og ekki eru nema þrír þingfundadagar eftir af starfsáætlun fækkar þeim dögum sem mögulegt verður að bregðast við fyrirspurnum þingmanna. Mig langar því að spyrja forseta hvort ekki væri ástæða fyrir okkur að skoða þessi samskipti þings og framkvæmdarvalds, af því að mér sýnist við snögga yfirferð á þeim rúmlega 100 fyrirspurnum sem lagðar hafa verið fram að aðeins tíu hafi verið svarað innan þeirra 15 virku daga sem samkvæmt lögum um þingsköp á að virða. Það eru tímamörk sem eru sett samkvæmt lögum. Þetta er ekki bara einhver vinnuregla sem er brotin. Sömu lög segja að takist ráðherra ekki að svara fyrirspurn innan þessa frests skuli hann gera skriflega grein fyrir því. Af þeirri reynslu sem ég hef af mínum fyrirspurnum er það svona „fiftí-fiftí“ á að giska. Þar að auki á hann að útskýra hver ástæða fyrir töfinni er og hvenær vænta megi svars til Alþingis, sem gerist nálega aldrei. Ég hef alveg samúð með ráðuneytum þegar þau ná ekki að uppfylla frestinn en þau hljóta alla vega að geta lagað þessi samskipti þannig að við vitum hvenær svörin sem tefur svo skila sér. Svo vekur þetta náttúrlega spurningar um það hvort stundum séu svörin óþægileg. Sumar spurningarnar eru þannig. Það tók eina 13 mánuði að særa fram skýrslu um eignir Íslendinga í aflandsfélögum og hún tafðist m.a.s. fram yfir kosningar af því að þar var óþægilegur sannleikur. Er eitthvað á þessum lista jafn óþægilegt? Er t.d. óþægilegt fyrir mennta- og menningarmálaráðherra að svara fyrirspurn um starfsmannahald RÚV, fyrirspurn sem er núna komin á þrefaldan frest? Er eitthvað þar sem ráðherra vill ekki að líti dagsins ljós [[Forseti hringir.]]á þessum tímapunkti?
Frú forseti. Ég vil gera hér að umtalsefni það sem ég kýs að kalla ógeðfellda aðför stjórnarliða að Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi. Í ljós kemur að stjórnarliðar hafa bak við tjöldin verið að kokka með sér hugmyndir um að setja einhvers konar pólitíska stjórn eða yfirfrakka á stjórnendur Landspítalans. Það er greinilegt að nýjum valdhöfum líkar ekki að Landspítalinn – háskólasjúkrahús og stjórnendur hans hafa gert það sem þeim ber; þeir hafa upplýst þing og þjóð um hina raunverulegu stöðu Landspítalans. Það fellur ekki vel í kramið hjá nýjum valdhöfum sem þó hafa flestum meira talað um fagleg vinnubrögð, gagnsæi og annað í þeim dúr. Það á að setja þöggunarnefnd yfir stjórnendur Landspítalans og þeir eiga að hætta að koma og kynna sín mál hér fyrir fjárveitingavaldinu o.s.frv. Það er það sem fram hefur komið í þessum ræðuhöldum. Haft er eftir hæstv. fjármálaráðherra að öll alvörufyrirtæki hafi stjórn, öll alvörufyrirtæki. Það er undarlegt viðhorf. Er Landspítalinn bara eitthvert hf. úti í bæ, bara fyrirtæki? Nei, Landspítalinn er móðurstöð í íslenska heilbrigðiskerfinu og Landspítalinn er háskólasjúkrahús, hann er akademísk stofnun. Á líka að setja pólitíska stjórn yfir akademískt frelsi Landspítalans – háskólasjúkrahúss? Hvert eru menn hér að fara? Það er alveg með endemum að félagsmálaráðherra og formaður velferðarnefndar skuli vera í fararbroddi fyrir þessari atlögu að Landspítalanum, standa í þrætum við stjórnendur Landspítalans, reyna að vefengja upplýsingar sem þeir hafa sett fram og fara svo auðvitað mjög halloka í því, því að Landspítalinn hefur rekið hvert orð ofan í hæstv. félagsmálaráðherra. Eitt væri það ef Alþingi kysi að setja á nýjan leik samstarfsnefnd eða svipaða nefnd og var fyrir stjórnarnefnd Ríkisspítala á sínum tíma sem var blönduð nefnd fulltrúa allra flokka og faglegra stjórnenda Landspítalans með aðild starfsmanna og læknaráðs og yfirstjórnar spítalans en hér er það ekki á dagskrá. Nei, hér á að setja eiginlega stjórn [[Forseti hringir.]]sem tekur völdin af hinum ráðnu, faglegu stjórnendum og þaggar niður í þeim. Það verður ekki.
Virðulegur forseti. Í Reykjanesbæ býr listamaðurinn Hallmundur Kristinsson. Hann er ekki bara prýðilegur myndlistarmaður og liðtækur í tónlist heldur líka vel ritfær. Hann skrifar ágætan skáldskap sem ég ætla að fara með hér og hljómar svo, með leyfi forseta: „Svo háttar til að þrír hv. þingmenn hafa beðið um að veita andsvar við ræðu hv. þingmanns og verður því ræðutími styttur niður í eina mínútu. Fyrstur tekur til máls hv. 10. þm. Norðausturkjördæmis vestra, Guðmundur Jón Guðmundsson. Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Stefaníu Stefánsdóttur fyrir frábæra ræðu. Hún minntist á það í ræðu sinni að ríkisstjórnin væri komin út á hálan ís í stjórn sinni á landinu. Nú vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um það að ríkisstjórnin sé eiginlega búin að skíta upp á bak. Þá svarar andsvari hv. 13. þm. Reykjavíkurkjördæmis austur, Stefanía Stefánsdóttir. Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Jóni Guðmundssyni fyrir fyrirspurnina. Nú vil ég reyna að svara spurningu hans eftir bestu getu á þeim stutta tíma sem mér er markaður í þessu svari mínu. Já, ég er sammála þingmanninum um það að segja megi að ríkisstjórnin sé búin að skíta upp á bak og segja megi raunar að hún sé með allt niður um sig. Ég sé nú að tími minn er að verða búinn og verður því þetta svar að nægja.“ Ég sé að þingmönnum hér í sal er skemmt og ekki að ástæðulausu, þetta er hvort tveggja í senn skemmtileg lesning en líka sorgleg. Svona er komið fyrir Alþingi Íslendinga. Hér skortir nefnilega á að hér eigi sér stað eðlilegt samtal milli stjórnarliða og stjórnarandstöðu og ég held að við verðum að bæta úr þessu ásamt mörgu öðru.
Hæstv. forseti. Ég vil bregðast örlítið við ummælum sem hér hafa fallið vegna hugmyndar sem hefur verið nefnd varðandi einhvers konar stjórn yfir Landspítala – háskólasjúkrahús. Ég var að rifja það upp í huganum að fyrir tveimur áratugum eða svo, kannski aðeins lengur, þá var rekin hér af ríkisstjórn, sem ég studdi og tel að hafi gert margt gott, stefna sem gekk út á það að draga úr stjórnum opinberra stofnana sem voru ef segja má almenna reglan hér á árum áður en eru fátíðari í dag. Þetta var samkvæmt ákveðinni hugmyndafræði um nýskipan í ríkisrekstri og meðal þeirra stjórna sem lögð var niður á þeim tíma einhvern tímann á 10. áratugnum var stjórnarnefnd Ríkisspítalanna. Ég held að menn þurfi nú ekki að fara á taugum þótt menn velti fyrir sér hvort ástæða sé til þess að hverfa með einhverjum hætti frá þeirri stefnu sem þá var ríkjandi. Ég held að stjórnir yfir opinberar stofnanir geti verið gagnlegar og orðið til þess að styrkja þær. Ég held að það verði að meta í hverju tilviki fyrir sig og held að við getum ekki útilokað umræður um það, sérstaklega þegar um er að ræða jafn stóra stofnun sem gegnir þýðingarmiklu hlutverki eins og Landspítala –– háskólasjúkrahús. [[Gripið fram í: … skoðun?]]Þess vegna fagna ég þeirri umræðu sem hér hefur verið hafin um þau mál og vonast til þess að við getum þróað hana áfram með það að markmiði að efla þessa stofnun og styrkja hana.
Virðulegi forseti. Nú í lok þingsins er ég að reyna að meta hvernig nýju þingi hefur gengið. Þá horfi ég helst til þeirra nýju vinnubragða sem lofað var, en sama hvað ég reyni get ég ekki séð hvað er öðruvísi en áður, fyrir utan eitt; þátttaka hæstv. fjármálaráðherra í umræðum um mál hans á þingi. Meira svoleiðis, takk. Annað er sagan endalausa. Kjörtímabilið byrjar á launahækkunum og lygi. Lífeyrisréttindi eru tekin af fólki af því að það hentar bókhaldslega, sjómönnum er hótað lagasetningu á verkfall, einmitt þegar verkfallið fer að geta skipt máli fyrir peningaöflin, forsætisráðherra brýtur jafnréttislög og afsakar sig með því að falsa söguna. [[Gripið fram í.]]Milljarðamistök þurfti að laga út af mistökum vegna flýtimeðferðar mála þingsins undir lok síðasta kjörtímabils. Nú erum við aftur í þinglokavinnu og aftur er verið að reyna að troða ókláruðum eða gölluðum frumvörpum í gegnum þingið. Frumvarp um jafnlaunavottun er ekki tilbúið, ályktun um fjármálaáætlun er ekki tilbúin og aukinni ríkisábyrgð upp á 4,7 milljarða á að troða í gegnum þingið þó að vitað sé að afskrifa þurfi hluta lánsins. Ríkisstjórnin ætlar að taka aukalán, ríkisstjórnin sem ætlar að lækka skuldir ætlar að taka aukalán fyrir Vaðlaheiðargöng og svo mun þurfa að afskrifa hluta lánsins. Kostnaðurinn fellur á ríkissjóð og þar með alla landsmenn. Vel gert. Heiðarlegri leið til að klára þessi göng væri annaðhvort að selja þau bara eins og átti að gera eða taka göngin yfir, eins og er óhjákvæmilegt, og setja þau þá bara á fjárlög. En það má ekki, það tekur af fjármagni kjördæmisins í önnur verkefni. Afleiðingin er að það verða engin ný kjördæmapotsverkefni, það myndi koma í veg fyrir pólitík eins og venjulega. Heiðarlegri vinnubrögð eru að gera faglegar áætlanir í samvinnu við hlutaðeigandi og standa við þær. Flokkar nýrra vinnubragða, áframhaldandi afgreiðsla ókláraðra frumvarpa og áframhaldandi kjördæmapot - var það hugmynd ykkar um ný vinnubrögð?
Forseti. Í ljósi þess hversu stutt er eftir af þessu þingi þykir mér orðið fullvíst að ég fái ekki að mæla fyrir þingsályktunartillögu sem ég ásamt öðrum hv. þingmönnum höfum lagt fram um heildarendurskoðun lögræðislaga, sem er þó brýn þörf á að gera. Því vildi ég nota þetta tækifæri í störfum þingsins til þess að hvetja hæstv. dómsmálaráðherra til þess að hefja formlega vinnu þrátt fyrir að Alþingi hafi ekki gefið henni fyrirskipanir þar um. Það er brýnt, frú forseti, að fjarlægja lagalega mismunun úr lögræðislögum sem heimila frelsissviptingu á þeim grunni einum að einstaklingur þjáist mögulega af geðsjúkdómi. Það er brýnt að hefja formlega vinnu við heildarendurskoðun á þeim lögum. Það er brýnt að vinna að úrbótum í réttarvernd ósakhæfra brotamanna og það er mjög brýnt að standa við gefin loforð um fullgildingu OPCAT, sem krefst sjálfstæðra eftirlitsstofnana með málefnum frelsissviptra sem og sjálfstærðrar mannréttindastofnunar sem lengi hefur verið talað um. Einnig vil ég hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til þess að setja reglugerð varðandi beitingu þvingaðrar meðferðar og þvingaðrar lyfjameðferðar sem enn vantar í lögræðislögin en heilbrigðisráðherra hefur heimild til að gera án samþykktar þingsins. Það tel ég vera brýna réttarbót sem heilbrigðisráðherra getur unnið að í sumar þótt þing sé ekki að störfum. Ég tel það nauðsynlegt, frú forseti. Það verður að setja í forgang lagabreytingar og reglugerðir sem vernda betur réttindi þessa minnihlutahóps í samfélagi okkar. Það verður að setja í forgang lagabreytingar í lögum um fóstureyðingar sem vega að kynfrelsi fatlaðra kvenna. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra, heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra, til að setja þessi mál í forgang, og víkja af þeirri stefnu sem mér sýnist vera með rafrettufrumvarpi og sterafrumvarpi og stoppi á frestun réttaráhrifa. Þar er frekar verið að skerða málsmeðferðarréttindi einstaklinga en að bæta þau. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til þess að bæta réttarvernd þessa hóps [[Forseti hringir.]]því að ef mannréttindavernd er látin bíða þá eru það venjulega minnihlutahópar sem líða fyrir það, eins og við vitum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Í kvöld taka uppsagnir sjúkraflutningamanna við Heilbrigðisstofnun Norðurlands á Blönduósi gildi ef samningar takast ekki um bætt kjör þeirra sem eru í hlutastörfum. Ef af þessu verður er komin upp mjög alvarleg staða í heilbrigðisþjónustu á starfssvæði heilbrigðisstofnunarinnar. Byggðaráð Blönduósbæjar hefur skorað á velferðarráðuneytið og fjármálaráðuneytið að ljúka gerð kjarasamninga við þessa aðila og að samningar verði í samræmi við þá skuldbindingu og ábyrgð sem í starfinu felst. Einnig er skorað á framkvæmdastjórn Heilbrigðisstofnunar Norðurlands að samræma launakjör hlutastarfandi sjúkraflutningamanna innan starfssvæðis heilbrigðisstofnunarinnar en sjúkraflutningamenn á Blönduósi telja sig ekki hafa setið við sama borð og aðrir sjúkraflutningamenn innan heilbrigðisstofnunarinnar. Einnig bendir byggðaráðið á að hlutastarfandi sjúkraflutningamenn á starfssvæði heilbrigðisstofnunar eru 23 talsins en þeir eru á Blönduósi, Dalvík, Raufarhöfn og Þórshöfn og hluti sjúkraflutningamanna á Húsavík. Jafnframt kemur fram að hluti af kröfum hlutastarfandi sjúkraflutningamanna á Blönduósi er að þeir telja að ósamræmi sé á milli launa hlutastarfandi sjúkraflutningamanna innan starfssvæðis heilbrigðisstofnunarinnar. Ég tek undir áskorun byggðaráðs Blönduósbæjar og hvet hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem situr hér í salnum núna og hæstv. velferðarráðherra að ganga til verksins og ná viðunandi samningum við þá sjúkraflutningamenn sem hér um ræðir. Það er afar mikilvægt að þessir samningar takist, hér er um að ræða öryggi sjúklinga og þeirra sem búa á starfssvæðinu sem þessar uppsagnir sjúkraflutningamannanna munu ná til ef af verður. Það er staðreynd að heilbrigðisþjónusta hefur dregist saman víða á landsbyggðinni á undanförnum árum og í mörgum tilfellum þurfa íbúar að reiða sig á þjónustu sjúkraflutningamanna og það er með öllu ólíðandi að staða sem þessi komi upp. Ég ætla því að nota tækifærið hér í störfum þingsins enn og aftur og minna á mikilvægi þess að forgangsmál okkar Framsóknarmanna um heilbrigðisáætlun nái fram að ganga. Við verðum að skilgreina hvaða þjónusta skuli vera í boði á heilbrigðisstofnunum víða um landið og vinna í samræmi við það. Þessi [[Forseti hringir.]]tillaga bíður eingöngu atkvæðagreiðslu hér í þinginu og öll umræða um málið hefur nú þegar farið fram þannig að ég hvet til þess að málið fari að koma til atkvæðagreiðslu.
Frú forseti. Til að gæta allrar sanngirni er ekkert óeðlilegt við það þótt þrír flokkar, eins og stjórnarflokkarnir, sem virtust vera ólíkir fyrir kosningar, geri málamiðlanir til að mynda stjórn. Það vakti þó athygli að einn flokkurinn fékk öll mál sín í gegn en hinir tveir beygðu sig fullkomlega í duftið. Gerðu með sér stjórnarsáttmála þar sem sársaukamörk þeirra birtust. Þótt þau hafi verið mishá þá trúði maður satt að segja að verkefnalista stjórnarinnar til 2020 myndi verða fylgt eftir. Tveimur mánuðum síðar birtist svo ríkisfjármálaáætlun til 2022, tveimur árum lengra inn í framtíðina en stjórnarsáttmálinn. Þá hefði maður nú ætlað að fyrrnefnda plaggið innihéldi öll markmið þess síðarnefnda og gott betur. En svo er ekki, frú forseti. Strax í stjórnarsáttmálanum var byrjað að hlaupa frá kosningaloforðum, ekki síst Viðreisn og Björt framtíð. Þann 31. mars var svo ljóst að flokkarnir treystu sér ekki einu sinni til að standa við almennan, óskýran og loðmollulegan texta stjórnarsáttmálans, það rataði ekki allt þangað inn. Til að bíta höfuðið af skömminni gera þingmenn stjórnarinnar uppreisn, treysta sér ekki til að fjármagna fjármálaáætlunina, gefa henni falleinkunn, en ætla samt að samþykkja hana, líklega í trausti þess að þjóðin sætti sig við þrjú svikin loforð á einu ári og ráðið er að setja pólitíska „agenta“ yfir Landspítalann. Hæstv. fjármálaráðherra. Hvað yrði það kallað ef foreldri í janúarmánuði lofaði barni sínu reiðhjóli, tveimur mánuðum síðar kæmi í ljós að það átti eiginlega við ís og þegar komið væri í sjoppuna þá meinti það eiginlega karamellu? Það væru kölluð svik, hæstv. fjármálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til þess að ræða fréttir sem komið hafa um að tillögur ráðherranefndar um húsnæðismál séu væntanlegar og verði vonandi kynntar núna á næstu dögum. Í fréttinni kom fram að eitt af því sem væri til skoðunar væri að ganga til samninga við sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu varðandi lóðir. Ég fagna því að það standi til, því að fyrir liggur beiðni frá sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjavík og Kópavogi um að kaupa lóðir til þess að byggja á. Í því sambandi hafa eftirfarandi staðir verið nefndir: Keldur, Keldnaholt, Landhelgisgæslureiturinn og lóðin í kringum Veðurstofu Íslands. Nefnt hefur verið að Kópavogsbær kaupi land á Vatnsendahæð og jafnframt hefur verið nefndur reitur í kringum Sjómannaskólann, Borgarspítalann og svo á Suðurgötu/Hringbraut. Ég vil líka hvetja ríkisstjórnina til að skoða hvort möguleiki sé á að setjast aftur niður með sveitarfélögum varðandi Vífilsstaðalandið og Skerjafjörðinn til þess að tryggja að þessar lóðir verði raunverulega nýttar til þess að byggja á íbúðarhúsnæði. Að þar verði ekki bara horft til þess að fá sem hæst markaðsverð heldur hafi einstaklingar tækifæri, ekki bara stórir verktakar, heldur líka einstaklingar, til þess að byggja. Í ljósi þess að ríkisstjórnin hefur talað um sjálfa sig sem jafnréttisríkisstjórn vænti ég þess að fjármálaráðherra og fleiri ætli að mæta á EM í sumar í Hollandi, þar sem kvennalandslið okkar mun eflaust standa sig jafn vel og það hefur gert í undanförnum keppnum. Þar mætti um leið skoða sérstaklega sveitarfélag sem heitir Almere Poort sem hefur einmitt staðið sig mjög vel í því að tryggja fjölbreytni og mikið framboð af lóðum og stuðlað að því að einstaklingar eða litlir verktakar geti í auknum mæli byggt íbúðarhúsnæði á fjölbreyttan máta. Ég [[Forseti hringir.]]efast ekki um að jafnréttismálaráðherrann hefði sjálfur áhuga á að mæta þangað, því að mér skilst að hann hafi nú þó nokkra reynslu af því að byggja sjálfur.
Hæstv. forseti. Komið er út úr atvinnuveganefnd frumvarp um umgengni nytjastofna sjávar, eða þang- og þarafrumvarpið, þó ekki í breiðri sátt, því miður. Þessu frumvarpi var í lok síðasta kjörtímabils ýtt út af borðinu á elleftu stundu. Meginverkefni frumvarpsins er að Hafrannsóknastofnun verði falið að stunda rannsóknir á sjávargróðri og vera stjórnvöldum til ráðgjafar um nýtingu, þ.e. öflun þangs og þara verði felld undir eftirlit samkvæmt fiskveiðistjórnarlöggjöfinni. Móttaka þangs til vinnslu frá afmörkuðum svæðum verði háð leyfi og lagt verið veiðigjald á landaðan afla þangs og þara. Að auki verði metinn endurvöxtur eftir nýtingu og hversu mikið sé unnt að taka af þessum tegundum í fjörðum í heild og eftir svæðum þannig að nýtingin sé sjálfbær. Við kynningu á drögunum að frumvarpinu kom fram sú gagnrýni að ekki væru sett fram nein meginsjónarmið er lytu að vernd líffræðilegrar fjölbreytni sjálfbærrar nýtingar. Áþekk sjónarmið voru sett fram frá öðrum aðila þar sem lögð var áhersla á mikilvægi þess að meta áhrif þangsláttar á vistkerfið í heild, m.a. á krabbadýr, botndýr, fugla, fiska, spendýr o.fl. Þá komu fram áhyggjur um hvaða áhrif þangsláttur hefði á vöxt grásleppuseiða og annarra seiðategunda. Auvitað skal taka undir mikilvægi þess að gæta að áhrifum nýtingar á vistkerfið. Frumvarpið felur ekki í sér neina rýmkun á heimildum einstaklinga og lögaðila til að hefja starfsemi á þessu sviði. Hér er um að ræða rótgróna atvinnustarfsemi til síðustu 40 ára sem fram að þessu hefur verið talin í góðri sátt við náttúruna. Eins verður að skoða þetta frumvarp í ljósi þessi að engar reglur eru um þessa nýtingu í dag. Með frumvarpinu eru gefin skýr skilaboð um að eftirlit þurfi að fara fram með nýtingunni samtímis því að rannsóknir verði efldar og sett hámarksviðmiðun á einstökum svæðum.
Virðulegi forseti. Bændablaðið getur stundum verið fagurlega grænt í augum okkar sem berjumst fyrir sjálfbærum náttúrunytjum. Ég las þar samantekt á ræðu hæstv. umhverfisráðherra, Bjartar Ólafsdóttur, á fræðslustefnu Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri, og svo hlýddi ég á svipaða jákvæða umhverfisræðu á ársfundi Náttúrufræðistofnunar Íslands á miðvikudaginn var. Á sama fundi kom fram að stofnunin hefur þolað samdrátt í tekjum vegna síminnkandi framlaga ríkisins sl. fjögur ár þrátt fyrir aukin verkefni. Þar kom líka fram að stöðugildum hefur fækkað jafnt og þétt í allnokkur ár. Þetta er stofnunin sem á að vakta framvindu í náttúru Íslands. Þegar háleit orð umhverfisráðherra og þessi raunveruleiki eru borin saman sést glöggt hve illa fjármálastefna ríkisstjórnarinnar rímar við yfirlýsingarnar. Þetta dæmi sýnir í hnotskurn að þrjú ár með 1,6 milljarða framlagi samtals til umhverfismála og tvö ár með 300 millj. kr. niðurskurði gera stefnu stjórnarinnar í þessum efnum að hálfgerðu umhverfisslysi, þ.e. ef fram fer sem horfir. Og hvað gerum við í þessu máli málanna - þetta er samviskuspurning, hv. þingmenn - til fimm ára? Svo að lokum í anda samræðnanna ætla ég að skora á hv. stjórnarþingmenn sem hér eru inni og helst fleiri að veita mér andsvör í umræðum um ríkisfjármálin á eftir og jafnvel í næstu viku ef áfram heldur sem horfir, því að þótt mér þyki mjög vænt um stjórnarandstöðuþingmenn væri mikil tilbreyting í að sjá eða heyra aðra í andsvörum í þessu mikilvæga máli sem er ríkisfjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar.
Frú forseti. Ég ætla aðeins að tala um stöðu og áform ríkisstjórnarinnar, hver þau eru og hver ekki, og vitna í fundargerð þjóðaröryggisráðs sem var birt á dögunum þar sem eitt og annað kemur fram sem styður við það sem við höfum verið að segja, Vinstri græn og fleiri stjórnarandstæðingar, í pontu um m.a. ríkisfjármálaáætlun. Þar kemur nefnilega fram, haft eftir forsætisráðherra, sem sagði á fundinum að aukning ríkisútgjalda á þessu ári væri langt umfram það sem mætti reikna með til lengri tíma og langt umfram það sem hægt væri að standa undir til lengri tíma. Það kom líka fram hjá honum að lög um opinber fjármál væru farin að hafa mikil áhrif. Í stað þess að ráðstafanir í tekjumálum ríkisins kæmu fram í nóvember til afgreiðslu fyrir árslok kæmu þær nú fram að vori og tækju til margra ára. Það væri því mikilvægt að fjármálaáætlun kæmi ætíð fram á vori eins og lögbundið er og um hana næðist góð umræða. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt að áherslan í ríkisfjármálaáætlun sé á niðurgreiðslu skulda, aðhald í rekstri og skynsamlega stjórnun fjárfestinga ríkisins. Þetta er það sem við höfum búið við og séð birtast í ríkisfjármálaáætluninni. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram um m.a. skattamál að hlutverk skattkerfisins sem tekjuöflunartækis fyrir sameiginleg útgjöld eigi að styrkja. Hvernig? Með því að styðja við peningastefnunefnd? Nei, það á ekki að gera það heldur með því að lækka skatta. Nú hefur Sjálfstæðisflokkurinn eða meiri hlutinn sagt að hann ætli ekki að styðja við hækkun skatta á ferðaþjónustuna en það hefur hvergi komið fram að hann neiti að styðja lækkun virðisaukaskattsþrepsins, þ.e. úr 24% í 22,5%. [[Forseti hringir.]]Hér erum við enn og aftur að veikja tekjustofna ríkisins en ekki styrkja til þess að standa undir þeirri samneyslu sem lofað var fyrir kosningar af öllum flokkum, að styrkja innviði samfélagsins.
Frú forseti. Ríkisstjórnin sem nú situr er með eins manns meiri hluta og minni hluta atkvæða á bak við sig. Maður skyldi ætla að sú staða gerði hæstv. ríkisstjórn mjög meðvitaða um að hún þarf að vanda sig og hlusta í verkum sínum. Því verð ég að segja að það hefur komið mér á óvart eftir allt sem sagt hefur verið um breiða skírskotun og samtal og samráð, að við fáum í raun og veru ekki skýrt fram frá ríkisstjórninni hvert hún hyggst stefna í heilbrigðismálum hvað varðar rekstrarform heilbrigðiskerfisins. Það hefur verið erfitt að fá skýra sýn frá hæstv. ríkisstjórn. Hins vegar er stöðugt vitnað til þess að í stjórnarsáttmála sé talað um fjölbreytt rekstrarform í hinu og þessu. Mig langar að benda hæstv. ríkisstjórn á að samkvæmt nýrri rannsókn aðhyllast Íslendingar að yfirgnæfandi meiri hluta félagslega rekið heilbrigðiskerfi, þ.e. heilbrigðiskerfi sem ekki er aðeins fjármagnað og skipulagt af hinu opinbera heldur líka þar sem hið opinbera á og rekur helstu rekstrareiningar. Félagslega rekið heilbrigðiskerfi, sem samkvæmt rannsóknum kemur best út hvað varðar aðgengi að þjónustu, með lægstan hlutfallslegan kostnað, og kemur best út hvað varðar lýðheilsu. Því ætti hæstv. ríkisstjórn að hlusta. Ríkisstjórnin ætti að hlusta eftir þeim rannsóknum sem sýna hvaða heilbrigðiskerfi virkar best. Hún ætti að hlusta eftir því að tæp 92% Íslendinga vilja meira fé inn í heilbrigðiskerfið, 86% vilja að sjúkrahús séu rekin af hinu opinbera og tæp 80% vilja að heilsugæslan sé rekin af hinu opinbera. Meiri hluti stuðningsmanna allra flokka tekur undir þessi sjónarmið. Hæstv. ríkisstjórnir eiga auðvitað alltaf að hlusta. En hæstv. ríkisstjórn sem nú situr hefur ekki efni á að hlusta ekki.
Hæstv. forseti. Ég kem upp í fundarstjórn forseta til að gera alvarlegar athugasemdir við fjarveru hæstv. ráðherra í umræðunni um ríkisfjármálaáætlun. Reyndar á hæstv. fjármálaráðherra hrós skilið fyrir setuna hér undir afar spennandi umræðu hv. þingmanna um ríkisfjármálaáætlun en ég geri þó sérstakar athugasemdir við fjarveru hæstv. menntamálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra, en mikil gagnrýni hefur verið á þá málaflokka sem þeir bera ábyrgð á. Ég veit hins vegar að hæstv. heilbrigðisráðherra er ekki í þinginu þessa viku en honum sem öðrum ætti að vera kunnugt um að þessa viku yrði ríkisfjármálaáætlun til umræðu og ábendingar um það sem betur mætti fara til umræðu. Það er því afar vont að hæstv. ráðherrar mæti ekki og reyni að taka til greina þær athugasemdir sem hv. þingmenn leggja til í umræðunni um ríkisfjármálaáætlun og taki þau mikilvægu skilaboð sem fram koma í ræðustól hv. Alþingis til greina.
Forseti. Ég vil taka undir ábendingar hv. þingmanns. Ég vil spyrja forseta hvort við getum í raun lokið umræðu um ríkisfjármálaáætlun í ljósi þess að heilbrigðismálin, sem stóð jú til að hafa í brennidepli þessarar ríkisstjórnar og í forgangi, eru í brennidepli af öðrum ástæðum en þeim að þau séu í forgangi. Við blasa mjög alvarlegar þrengingar í málaflokknum, sveltistefna í fjármálaáætlun og í raun er verið að þrengja að rekstri heilbrigðisþjónustunnar, þvert á fyrirheit fyrir kosningar og orðin tóm í stjórnarsáttmála. Nú hefur forysta Landspítala – háskólasjúkrahúss greinilega sagt of mikið að mati ríkisstjórnarflokkanna og upp hefur komið hugmynd um að setja þöggunarstjórn yfir spítalann. Virðulegur forseti. Það er óásættanlegt nú þegar málaflokkurinn er í slíku uppnámi í umræðunni að heilbrigðisráðherra sé fjarverandi við umræðuna hér í heila viku. Ég spyr forseta: Er ekki rétt mat hjá mér að við getum tæpast lokið umræðu um ríkisfjármálaáætlun á meðan heilbrigðisráðherra er hér ekki til að taka þátt í umræðunni?
Frú forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað því að hér er jú um stærsta mál ríkisstjórnarinnar að ræða sem á að marka stefnu hennar til næstu fimm ára. Vissulega tókst okkur að særa nokkra hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans til að taka þátt í umræðunni eftir að við bentum á það í ræðustól að þátttaka þeirra væri nánast engin. Þá komu nokkrir hv. þingmenn og ég kann þeim bestu þakkir fyrir að koma upp og reyna að eiga hér samtal, því að Alþingi á að snúast um samtal. Mér finnst það satt að segja svolítið kúnstugt, þótt hæstv. fjármálaráðherra hafi setið hér og fengið miklar þakkir fyrir að sitja undir umræðunni, að hann tekur samt ekki mikinn þátt í umræðunni, ég vona að hann hlusti þeim mun betur. Hann sér ekki ástæðu til að fara í andsvör við formenn stjórnarandstöðuflokkanna þegar þeir koma upp og gagnrýna áætlun hans. Raunar sá enginn hv. þingmaður stjórnarmeirihlutans ástæðu til þess. Ég velti því fyrir mér við hvað hv. þingmenn og hæstv. ráðherra stjórnarmeirihlutans eru hræddir, því að þeir virðast skirrast við að taka þátt í umræðum um sitt stærsta mál. [[Forseti hringir.]]Kannski vegna þess að það er svo bullandi ósætti innan húss um sjálfa áætlunina að það afhjúpast í hvert [[Forseti hringir.]]sinn sem hér stígur í pontu þingmaður frá meiri hlutanum.
Virðulegi forseti. Það var eiginlega sorglegt að fylgjast með hæstv. fjármálaráðherra sitja aleinn í þingsal, ekki bara einhverjar mínútur heldur jafnvel klukkustundum saman, þar sem hann fékk engan stuðning frá samherjum sínum í ríkisstjórninni. Forsætisráðherra er náttúrlega löngu týndur, það veit enginn hvar hann er, hann sést varla hérna. Það sama gildir um heilbrigðisráðherra. Hæstv. heilbrigðisráðherra er eiginlega búinn að gefast upp á verkefninu, ætlar að fá einhverja stjórn svo að hann geti kannski komið úr felum. Þetta er ekki hægt. Hér erum við að tala um fjármálaáætlunina sem snertir á öllum krikum samfélagsins. Við erum öll ágætlega undirbúin undir það að taka þátt í þeirri umræðu og ég ætla að fá að þakka formanni fjárlaganefndar og fjárlaganefnd fyrir að taka þó ákvörðun um það að vísa áætluninni inn í fagnefndirnar. Við erum búin að vera að vinna [[Forseti hringir.]]og við erum búin að fjalla um þetta mál og hér er einmitt vettvangurinn til þess að taka [[Forseti hringir.]]umræðuna um þetta mikilvæga plagg. Eða eru stjórnarliðar einfaldlega að segja að fjármálaáætlunin skipti engu máli?
Frú forseti. Ég vil taka undir þetta. Ég sakna ráðherranna úr þessari umræðu, ekki bara fyrir hönd stjórnarandstöðunnar heldur líka fyrir hönd þingmanna stjórnarinnar því að það óvænta hefur gerst að nú er ekki þessi hefðbundni díalóg, samræða milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Nú eru ráðherrarnir í einu liði, stjórnarandstaðan í öðru og svo eru almennir þingmenn stjórnarinnar líka á móti ráðabruggi ríkisstjórnarinnar. Ég ætlast ekki til þess og býst ekki við því að tekið sé undir öll sjónarmið okkar. En hæstv. ráðherrar skulda a.m.k. samherjum sínum sem sitja sem óbreyttir þingmenn að svara ábendingum og falleinkunum sem eru gefnar í flestum meirihlutaálitum nefndanna.
Frú forseti. Ég vildi taka undir með kollegum mínum. Það er stórfurðulegt að við séum að ræða fjármálaáætlun til næstu fimm ára og ráðherra taki ekki almennilega þátt í samræðunum, sérstaklega fyrir mig sem sit í velferðarnefnd, að heilbrigðisráðherra sé ekki til staðar. Það hefði verið ótrúlega hjálplegt og gott fyrir ferlið allt að geta komið upp og spurt hann út úr og fengið að heyra hvernig hann hugsar þetta, sérstaklega þar sem hefur verið gríðarlega mikil gagnrýni á hans hluta fjármálaáætlunar. Þetta eru síðustu metrar þingsins og skrýtið að hann skuli ekki vera hérna.
Virðulegi forseti. Umræða um fjármálaáætlun hefur nú staðið í tvo daga sem er ekkert skrýtið. Þetta er þriðji dagurinn, þetta er mikilvægasta stefnumótunarumræðan um fjárlögin. Það er verið að færa þungann af fjárlagaumræðunni frá hausti yfir á þennan tíma og tilgangurinn er að ræða stefnumótun, frú forseti, stefnumörkun löggjafarvaldsins. Tillaga kemur frá framkvæmdarvaldinu og það er síðan löggjafinn sem býr til rammann. Ef það væri alveg skýrt að sú stefnumörkun sem framkvæmdarvaldið lagði hér fram væri ekki gagnrýnd nema af okkur í minni hlutanum að einhverju leyti, ef tilfellið væri ekki það að stjórnarmeirihlutinn, þingmenn í salnum, gagnrýndi harðlega eins og fram kemur í meirihlutaáliti fjárlaganefndar og öðrum nefndum það plagg sem hér var lagt til grundvallar, þyrftum við kannski ekki að taka samtal við ráðherra. [[Forseti hringir.]]En þegar það er grundvallarágreiningur milli óbreyttra þingmanna og framkvæmdarvaldsins, ráðherranna, hlýtur að vera æskilegt að þeir tækju þátt í þessari umræðu því það er of seint að gera það í haust.
Frú forseti. Ég ætla ekki að hrósa þeim ráðherrum sem sitja hér í salnum því að þeir hafa samkvæmt lögum sömu viðveruskyldu og við hinir þingmennirnir. Frekar vil ég benda á hversu fáliðað er oftast í salnum í þessari umræðu um stærsta mál ríkisstjórnarinnar, sem ætti að vera uppskeruhátíð en er svo fjarri því að vera það, því að stjórnarliðar sýna engan skilning í öllum sínum umsögnum á því sem er sett fram í þeirri áætlun. Þeim finnst hún jafn léleg og okkur. Það er kannski þess vegna sem ráðherrarnir hafa ekki dug í sér til að standa hérna. Það er kannski þess vegna sem heilbrigðisráðherra er flúinn til Sviss, á hlutlaust svæði, til að þurfa ekki að útskýra fyrir félögum sínum af hverju hann ætli að skera niður í heilbrigðismálum. Hann gæti í leiðinni beðið fólkið hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni afsökunar á því hvernig látið er með ráðleggingar þeirra í áfengisfrumvarpinu, en hann nýtir kannski kvöldin í það. Og auðvitað mætir menntamálaráðherra ekki hingað til að útskýra af hverju hann fjórfaldar niðurskurð á framhaldsskólastigið. [[Forseti hringir.]]Hefur hann einhvern tíma útskýrt fyrir félögum sínum hvers vegna hann varð undir í slagnum í ríkisstjórninni um þá takmörkuðu fjármuni sem hæstv. fjármálaráðherra skammtar? Af hverju tapaði Kristján Þór Júlíusson í hungurleikum ríkisstjórnarinnar?
Virðulegi forseti. Mér líður stundum eins og ég sé Tumi engispretta þessarar ríkisstjórnar. Ég sit á öxl hennar og minni hana á að fara eftir réttum og góðum siðum, ekki valta yfir Alþingi og sýna Alþingi smá virðingu. Það er allt í lagi. Sagan af Gosa er ágæt og ég skal taka þetta hlutverk að mér. En þetta er náttúrlega engan veginn hægt. Hvað finnst hæstv. heilbrigðisráðherra um nefndarálit hv. fjárlaganefndar? Ég hef ekki hugmynd um það. Ég hef ekki heyrt hann segja eitt einasta orð um það og alls ekki hér. Hvað finnst öðrum ráðherrum um það álit og þau orð sem koma frá hv. stjórnarliðum? Á að bregðast við þeim orðum? Við höfum ekki hugmynd um það. Ríkisstjórnin ætlar að keyra þetta mál í gegn án þess að hlusta á okkur í stjórnarandstöðunni, það er bara eins og venjan er, þeim finnst ekki mikið til málflutnings okkar koma og nenna yfirleitt ekki einu sinni að hlusta á hann, en þegar þeir hlusta ekki einu sinni á eigin stjórnarliða fer maður að velta fyrir sér til hvers sé verið að sitja í stjórnarmeirihluta.
Frú forseti. Ég hef ekki hugmynd um hvað hæstv. heilbrigðisráðherra er að gera í útlöndum. Ég veit bara að hann er í burtu alla vikuna. Ég vona auðvitað að hann sé ekki að gera neitt af sér, öfugt við hæstv. forsætisráðherra sem brá sér á NATO-fund og lofaði þá allt í einu auknum peningum til hermála frá Íslandi. Þá voru til peningar. En þeir eru ekki til í heilbrigðiskerfið. Það er ekki meira að hafa í það en hægt að gusa einhverju í NATO án samráðs við þing og þjóð. Báðir þessir ráðherrar, hæstv. forsætisráðherra sem verkstjóri ríkisstjórnarinnar og sérstaklega hæstv. heilbrigðisráðherra sem á svo mikið undir hér, ættu að sjálfsögðu að vera við umræðuna þannig að hægt væri að leggja fyrir þá spurningar og fá fram viðhorf þeirra, m.a. til nefndarálits meiri hluta fjárlaganefndar. Það er hárrétt hjá hv. þm. Sigurði Inga Jóhannessyni að það er of seint að eiga þau orðaskipti við ráðherrana í haust. Þá eru fjárveitingar til málaflokkanna orðnar að hverju? Orðnar að sundurliðun [[Forseti hringir.]]í viðauka sem Alþingi getur ekki einu sinni flutt breytingartillögur við. Þessi umræða við ráðherrana þarf að fara fram núna.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð þeirra þingmanna sem hér hafa tekið til máls undir þessum lið. Ég sakna náttúrlega sérstaklega heilbrigðisráðherra í þessari umræðu og þess að hafa ekki tækifæri til að hitta hann þá daga sem ég sit á þingi núna þar sem hann er fjarverandi við þessa mikilvægu umræðu. En ég skil hins vegar vel að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra og einnig byggðamálaráðherra haldi sig víðs fjarri. Eins og með þeirra málaflokka er farið í þessari fjármálaáætlun reyna þeir að vera fjarri ef ske kynni að fyrir þá yrðu lagðar spurningar um þau mál sem undir þá heyra, tala nú ekki um mennta- og menningarmál í kjördæmi ráðherra menntamála. Þar getum við bent á ýmsa hluti sem eru óskiljanlegir.
Frú forseti. Það var ágæt tilhögun við fyrri umr. um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að þar var hægt að spyrja ráðherra út í áætlunina. Þá höfðum við haft knappan tíma til að kynna okkur málin en það var gott að geta átt þetta samtal við ráðherrana og mér finnst að Alþingi, og ég vil beina því til hæstv. forseta, ætti að skoða vinnubrögðin. Núna þegar allar fagnefndir þingsins hafa kafað ofan í málin er virkilega þörf á því að geta átt samtal við hæstv. ráðherra. Þess vegna er bagalegt hversu fjarri þeir hafa verið í umræðunni og sjálf myndi ég t.d. mjög gjarnan vilja geta rætt við hæstv. heilbrigðisráðherra um það hvað hann hefur að segja um þá tillögu að setja stjórn yfir Landspítalann. Mér finnst að við þurfum að skoða þessi vinnubrögð því að þetta er stóra mál ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]sem verið er að ræða og þá verðum við að geta haft aðgang að ráðherrum til að ræða við þá.
Frú forseti. Ég held að það sé nokkuð ljóst að málið er ekki tækt til afgreiðslu fyrr en allir hafa komið hingað inn og tekið þátt í umræðunum. Í meirihlutaáliti fjárlaganefndar segir, með leyfi forseta: „Þessi fjármálaáætlun ber þess merki að nýr meiri hluti hefur ekki haft nægan tíma til að undirbúa og útfæra fjármálaáætlun næstu ára. … Langt er í land til að hægt sé að segja að verklag og vinna við hina nýju umgjörð sé ásættanleg … Ríkisstjórnin hefur því haft mjög stuttan tíma til að undirbúa málið og ber það þess nokkur merki, hvort sem horft er til hinnar eiginlegu fjármálaáætlunar eða markmiðssetningar einstakra málefnasviða.“ Síðan er farið yfir það lið fyrir lið og ríkisstjórnin hirt af stjórnarliðum. En þó að nefndin komist svo að þeirri merkilegu niðurstöðu á bls. 19 að hún geri ekki athugasemdir við þingsályktunartillöguna held ég að það byggist fyrst og fremst á hinni hefðbundnu þrælslund þingmanna í garð ráðherra og stjórnar og óttanum við [[Forseti hringir.]]að menn þurfi að fara í nýjar kosningar. Ég held að við ættum að gefa okkur tíma til að tala um þetta plagg öll saman hérna inni.
Frú forseti. Ég get ekki annað en tekið undir þetta, ekki síst í ljósi þess að við erum í fyrsta sinn að brúka þetta fyrirkomulag, þ.e. lög um opinber fjármál og hvernig við framkvæmum þau. Það hefði verið þjóðráð að ráðherrar sætu hér fyrir svörum þótt ekki hefði verið gefinn til þess nema einhver tiltekinn tími. Ég held að eitt af því sem við þurfum að ræða í framhaldinu sé hvernig við ætlum að vinna þetta, hvort gefinn verði sérstakur tími með hverjum og einum ráðherra eða hvernig það nú verður. Mér finnst meirihlutaþingmenn tala af léttúð um ríkisfjármálaáætlun eins og það verði ekkert mál í haust að breyta henni. Þetta sé bara áætlun, þetta séu ekki lög. Það er vissulega rétt, en við erum samt sem áður að tala um sama ramma fjármuna, það er ekki verið að auka fjármuni, þannig að stjórnarþingmenn þurfa líka að gera grein fyrir því sem þeir segja í meirihlutaáliti sínu og hvaða málaflokkur er aflögufær. Það hefur ekki komið fram. [[Forseti hringir.]]Þeir hafa ekki komið hér í andsvör við okkur til að segja: Þetta er ekkert mál, við getum reddað þessu, t.d. með framhaldsskólana með því að taka peninga hér, þá getum við sett þá þangað. En það hefur hvergi komið fram.
Hæstv. forseti. Ég verð bara að taka undir það sem hv. samþingmenn mínir hafa talað um hér, við getum ekki klárað þessa umræðu um ríkisfjármálaáætlun fyrr en hæstv. heilbrigðisráðherra lætur sjá sig í salnum og tekur þátt í umræðunni og það sama má segja um hæstv. menntamálaráðherra. Þetta segi ég vegna þess að ég á sæti í hv. velferðarnefnd Alþingis. Við efnislega vinnslu málsins þar var kallað eftir sundurliðun á fjármagni sem á að fara til málaflokksins, kallað eftir því hvernig ætti að uppfylla þau markmið sem sett eru fram í ríkisfjármálaáætlun, en þau gögn fengust ekki. Því er mjög mikilvægt að hæstv. heilbrigðisráðherra mæti hingað og svari mikilvægum spurningum nefndarmanna um hvernig eigi að uppfylla það sem kemur fram í ríkisfjármálaáætlun.
Virðulegi forseti. Ég vil bara benda á að hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra er næstur á mælendaskrá, þannig að vilji menn fá sýn ráðherra ríkisstjórnarinnar á ríkisfjármálin held ég að tíma okkar væri betur varið að hlusta á það sem hann hefur fram að færa en að sinna því sem við erum að gera núna. Ég verð líka að segja að þó að ég viti að það sé hefð fyrir því að finna að því að ráðherrar séu ekki viðstaddir, þá er augljóst í þessu tilfelli að heilbrigðisráðherra hefur fullkomlega lögmæt og réttmæt forföll þar sem hann er að hitta kollega sína á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Ég held að við ættum ekki að leika okkur að því að finna að því þegar menn gera það. Ég hef þá draumsýn sjálfur að Ísland muni taka enn virkari þátt í alþjóðasamstarfi, t.d. með aðild að Evrópusambandinu, og verði það að veruleika verða fjarvistir sem þessar regla en ekki undantekning.
Frú forseti. Vissulega er það svo að ráðherrar hafa skyldum að gegna hérlendis og erlendis. Ég man þá tíð í stjórnarsamstarfinu 2009–2013 að ráðherrar voru kallaðir heim frá útlöndum vegna þess að mikilvægt þótti að þeir væru hér við umræðu. Við erum að tala um afar mikilvæg mál, stærsta mál ríkisstjórnarinnar. Mér þætti í sjálfu sér ekkert óeðlilegt áður en við lykjum umræðunni á þingi að heilbrigðisráðherra kæmi til að svara þeim spurningum sem hefur verið velt upp. Ég vil líka halda til haga að það eru margir að ræða ríkisfjármálaáætlun, sem betur fer, vegna þess að þekking þingsins með breyttu vinnufyrirkomulagi er meiri en hefur verið áður. Það er af hinu góða. En ég vil t.d. geta rætt við hæstv. menntamálaráðherra um af hverju hann ákveður að þrengja svigrúm nemenda til fjölbreytts náms með því til að mynda að sjá til þess að Hússtjórnarskólinn á Hallormsstað verði ekki lengur við lýði. Ætlar hann að gera slíkt hið sama við Hússtjórnarskólann í Reykjavík? Ætlum við að loka á þetta nám? Af hverju stendur heilbrigðisráðherra ekki í lappirnar gagnvart fækkun sjúkrabíla [[Forseti hringir.]]á Tröllaskaga? Eða gagnvart því að ekki er samið við sjúkraflutningamenn í Húnavatnssýslum? Þetta eru stór mál sem skipta samfélagið gríðarlega miklu máli. Af hverju vill hann ekki stuðla að félagslegu heilbrigðiskerfi sem var í Fréttablaðinu í gær fjallað um að væri miklu betra en það einkarekna? Við höfum engin svör.
Frú forseti. Eins og þingmenn hafa tekið eftir hef ég fylgst með hinum athyglisverðu umræðum um fjármálaáætlunina. Þar hafa verið fluttar margar góðar ræður og engar slæmar. Þessi þingdagur í dag var hins vegar bara ákveðinn á miðvikudaginn var. Ég vildi upplýsa þingheim um að mér tókst ekki að breyta ákveðnum fundum sem ég þarf að fara á utan þingsalar og bið þingmenn að virða mér það til betri vegar að ég mun ekki getað verið við alla umræðuna í dag. En ég mun vera eins lengi og ég mögulega get því að mér finnst þetta áhugaverð umræða. Og eins og margir ágætir þingmenn hafa bent á er mikið gagn í að hlusta á það sem þingmenn hafa fram að færa.
Frú forseti. Ég verð að segja að það er talsvert meiri eftirspurn eftir þessari ræðu en ég hafði gert mér grein fyrir. Það setur vissulega á mig ákveðinn þrýsting og pressu. Ég veit það líka sem rétt er, að þingmenn, og sér í lagi þingmenn stjórnarandstöðu, munu sitja hér þétt í salnum og hlusta vel. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til þess að fjalla um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, þá stefnu og framtíðarsýn sem í henni felst. Mig langar til þess að byrja umræðuna á hinum breiðu línum í stjórnarsáttmálanum, sem m.a. birtast í ríkisfjármálaáætluninni, en þó ekki allar, en sem áhugavert er að hafa í huga í tengslum við umræðu um áætlunina sjálfa. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að byggja hér á traustum grunni. Það skapar okkur þau tækifæri sem við höfum þó til þess að efla grunnstoðir samfélagsins, efla grunnstoðir heilbrigðiskerfisins og velferðarkerfisins. Þar skiptir gríðarlega miklu máli að við sköpum hér öflug samkeppnishæf lífskjör til framtíðar. Það er ein af meginstefnum í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar, af því að ég hef hlustað eftir því í umræðum hér á þingi að kallað er eftir pólitískri sýn og hún sögð ekki vera fyrir hendi eða að þar skorti verulega á. Þar er ég svo hjartanlega ósammála þeim sem þannig hafa mælt því að hér er einmitt ríkisstjórn komin til valda sem hefur talað og sett skýrt fram í stjórnarsáttmála mikilvægi þess að við hlúum að grunnstoðunum, að við hlúum að jarðvegi fyrir öflugt, gott atvinnulíf sem skapar hér öflugt og hátt velferðarstig, því að velferðarkerfi hvílir alltaf á verðmætasköpuninni í samfélaginu. Það er ekki svo, eins og mætti stundum ætla af orðum og álitum minni hlutans um ríkisfjármálaáætlun, að okkur séu engin takmörk sett um hversu langt við getum gengið í skattlagningu, að okkur séu engin takmörk sett um það hversu mikið við getum aukið við í ríkisútgjöldum á öllum sviðum. Maður saknar þess í umræðunni að það skortir alla ábyrgð á gagnrýninni. Það er auðvitað ódýrt að krítísera allt það sem sagt og gert er í þessari áætlun þegar aldrei þarf að standa við stóru orðin. Hér erum við að ramma inn ríkisfjármálaáætlun sem felur í sér mjög mikla aukningu ríkisútgjalda til viðbótar við þá miklu aukningu sem þegar hefur orðið, að tryggja þeirri áætlun nægt fjármagn þannig að hún stuðli þó að meginmarkmiðum peningastefnu, auki aðhald í efnahagslífinu, stuðli að því sem miklu máli skiptir, að við getum hér lækkað vaxtastigið, sem er allt of hátt. Þessi ríkisstjórn hefur líka sett á oddinn það mikilvæga málefni að endurskoða peningastefnuna, sem lengi hefur verið kallað eftir, til þess að stuðla að stöðugleika í gengi, sem stuðlar aftur að fjölbreyttara og öflugra atvinnulífi og betri stoðum undir velferðarkerfið, til þess að stuðla að lægra vaxtastigi fyrir heimilin í landinu. Í alþjóðlegu samhengi keppum við í dag um búsetu við allan okkar umheim. Unga fólkið okkar getur menntað sig og starfað hvar sem það kýs. Auðnist okkur ekki að skapa hér samkeppnishæf lífskjör, samkeppnishæft vaxtastig, samkeppnishæft launastig, og svo mætti áfram telja, þá verðum við undir í þeirri samkeppni og töpum frá okkur okkar færasta fólki. Svo má auðvitað aldrei verða. Það er þannig í stjórnmálaumræðunni að stjórnmálamenn tala gjarnan um að störfin séu sköpuð í þessum sal. Það er auðvitað fjarri sanni. Við getum hins vegar skapað jarðveginn. Við getum skapað umgjörðina. Við getum tryggt að atvinnulífið hér og heimilin búi við sambærilegt stöðugt umhverfi við lágt vaxtastig eins og er í nágrannalöndum okkar. Það er mjög ríkt stef í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar. Þá að efni máls, fjármálaáætlun og út frá áherslum ráðuneytis míns og míns flokks. Það er svolítið sérstakt að horfa á og hlýða á umræðuna um að verið sé að skera niður útgjöld til velferðarmála á sama tíma og augljóst er að verið er að auka hér ríkisútgjöld verulega á gildistíma þessarar fjármálaáætlunar. Forgangsröðunin er greinilega öll á velferðarmálin, heilbrigðismál, málefni aldraðra og öryrkja. Þar er langmestu aukninguna að finna og er hún í öllum megindráttum í takt við þær áherslur sem flokkur minn, Viðreisn, lagði í aðdraganda kosninga, í kosningabaráttunni sjálfri. Ég held að sjaldan ef nokkurn tímann hafi jafn duglega verið bætt við þennan málaflokk. Hækkun til heilbrigðismála á tíma áætlunarinnar frá fjárlögum 2017 er 42 milljarðar kr. á ársgrundvelli, það er 22,5% hækkun. Til velferðarmála er hækkunin á ársgrundvelli 28 milljarðar, um 15%. Það þarf ansi skapandi endurskoðanda til þess að kalla það niðurskurð til velferðarmála þegar augljóst er að þorri aukningar, ef við horfum til heildaraukningar í fimm ára ríkisfjármálaáætlun, liggur á þessum tveimur málaflokkum. En í daglegu tali virðist þetta vera nefnt grundvallarniðurskurður á heilbrigðiskerfinu. Það á ég mjög erfitt með að sjá passa saman við staðreyndir. Í þessari umræðu er stjórnarandstöðunni ansi tíðrætt um að Viðreisn hafi fórnað öllum sínum helstu stefnumálum til þess að ná í gegn jafnlaunavottun og komast í ríkisstjórn. Það er mjög gaman að bera áherslur okkar saman við ríkisfjármálaáætlun, því að með kosningaloforðum okkar fyrir kosningar undir formerkinu „Sýnum á spilin“, settum við fram mjög vel sundurliðaðar áherslur í ríkisfjármálum. Þar lögðum við áherslu á að á kjörtímabilinu yrðu útgjöld til heilbrigðismála aukin um 40 milljarða á ári við lok kjörtímabils. Niðurstöðutala þessarar fjármálaáætlunar er 41 milljarður. Við stöndum því fyllilega undir þeim loforðum sem við gáfum. Það er reyndar talsvert meiri aukning til almannatrygginga en við boðuðum. Það helgast m.a. af þeim breytingum sem urðu í meðförum þingsins síðastliðið haust og aukinni áherslu á sérstaka hækkun lægstu bóta og þeirri endurskoðun sem nú á sér stað á fyrirkomulagi örorkulífeyris. Ég held að í því samhengi sé ákaflega mikilvægt að horfa til þess ef við ræðum fjármálaáætlunina í breiðu samhengi. Hér er verið að auka rekstrarútgjöld ríkissjóðs um rúmlega 80 milljarða yfir gildistíma áætlunarinnar. Þegar gagnrýnt er að ekki sé nóg að gert þá horfir maður til þess að áætlunin byggir á sterkri stöðu hagkerfisins núna. Það auðveldar okkur verkið mikið, því að við getum forgangsraðað mjög myndarlega í þágu heilbrigðiskerfis og velferðar á grundvelli þeirrar öflugu tekjuöflunar sem ríkissjóður býr við núna. Vonandi fylgir það ástand okkur áfram þó svo að við þurfum vissulega að vera á varðbergi gagnvart ýmsum hættumerkjum í þenslu í hagkerfinu. En það skiptir þá sköpum að ríkisfjármálin styðji við hagstjórnina í landinu, svona til tilbreytingar. Það er nú eitt af því sem gagnrýnt hefur verið að aðhaldsstigið sé of mikið, að við sníðum okkur of þröngan stakk. Þá horfir maður til markmiðsins um 1,5% afgang ríkisfjármálanna sem hlutfall af landsframleiðslu á næsta ári. Það skiptir gríðarlega miklu máli, og á sjálfsagt talsvert drjúgan hlut í því að Seðlabanki er farinn að lækka vexti á nýjan leik, að hér ríkir enn þá töluverður verðlagsstöðugleiki og væntingar eru um að við getum áfram búið við svo öflug skilyrði í hagkerfinu. Það hefur nefnilega verið svo í gegnum tíðina að stjórn ríkisfjármála hefur algjörlega verið úr takti við viðfangsefni hagstjórnar á hverjum tíma. Ég held að það sé það stærsta og mikilvægasta í tengslum við breytt vinnulag þingsins við gerð fjármálastefnu og fjármálaáætlunar að ná stilla saman hagstjórn og stjórn ríkisfjármálanna því að það er einn áhrifamesti þátturinn í hagstjórninni, fyrir utan vaxtaákvarðanir Seðlabanka og fyrir utan launaákvarðanir á vinnumarkaði. Ég fagna því að við höfum nú náð betur utan um vinnubrögðin í kringum ríkisfjármálaáætlunina. Ég tel að umræðan hafi verið mjög ítarleg og vönduð. Það er mikilvægt að hún sé það, þó að ég sakni þess stundum að hún sé ekki meira á þeim grunni sem fjármálaáætlun er ætlað að vera, þ.e. á málefnasviðunum sjálfum. Við erum að skapa okkur ramma utan um málefnasviðin sjálf. Þar með er ekki búið að ákvarða fjárveitingu til einstakra verkefna innan málefnasviðsins. Það er áfram viðfangsefni í umræðunni um fjárlög hverju sinni. Það er mikilvægt að gera þennan greinarmun þannig að við týnum okkur ekki í umræðu um smæstu atriði ríkisreiknings á sama tíma og við mótum þennan ramma, ákveðum forgansgsröðun í ríkisfjármálum á hverjum tíma. Þar þykir mér ákaflega mikilvægt að við horfum skýrt á hvar forgangsatriðin liggja. Það kemur ágætlega fram í meirihlutaáliti fjárlaganefndar þegar búið er að brjóta niður hvar mesta aukningin er. Hún er einmitt í þeim flokkum sem ég nefndi hér áðan varðandi heilbrigðismálin og varðandi velferðarmálin að öðru leyti. Umhverfismál eru mjög áberandi í forgangsröðuninni hjá okkur en réttilega er bent á að meira mætti leggja til menntamála. Það verður þó að hafa það í huga að hér er gerð grundvallarbreyting á framhaldsskólanum með óbreyttu ríkisframlagi en með ári styttri námstíma en áður var. Í því hlýtur að auki að felast, ef frá er skilin fækkun námsára, að nemendum fer jafnframt fækkandi. Það hlýtur að þýða að framlag á hvern nemanda mun aukast allverulega. Þegar við horfum til forgangsröðunar í þessa málaflokka getur það varla talist niðurskurður til framhaldsskólastigsins þegar nemendum er að fækka, þegar árum að baki náminu fækkar, en útgjöld haldast að raungildi meira minna hin sömu. Ég get því ekki tekið undir þá gagnrýni að hér sé verið að vega að grunnstoðum menntunar í samfélaginu. Hið sama á við þegar við horfum til háskólastigsins. Þar er verið að auka útgjöld allmyndarlega. Á sama tíma er nemendum að fækka eftir hinn mikla kúf sem fór í gegnum háskólanám í kjölfar hruns. Þá erum við að nálgast meira jafnvægisástand innan háskólanna, sem þýðir enn og aftur að útgjöld á hvern nemanda munu aukast verulega. Í umræðunni í samfélaginu er fullkomin samstaða um forgangsröðun í átt til velferðar. Undir það er tekið mjög myndarlega í þessari fjármálaáætlun með forgangsröðun fyrir heilbrigðiskerfið. Það skiptir gríðarlega miklu máli að við eflum heilbrigðiskerfi okkar á nýjan leik eftir mikinn samdrátt í framlögum til þess á mjög erfiðum tímum hér á árunum 2009–2013. Við sjáum að við erum að komast aftur á sama ról í vexti útgjalda til heilbrigðismála og við vorum fyrir hrun. Það sjáum við ef við berum það saman á föstu verðlagi, að teknu tilliti til þess tæplega 2% vaxtar sem þarf að vera í framlögum til heilbrigðismála til þess að standa undir öldrun og líffræðilegri þróun þjóðarinnar. Jafnframt er lagt fjármagn til byggingar nýs spítala. Ég held að sú sýn sem birtist í fjármálaáætlun fyrir heilbrigðiskerfið sé um margt mjög athyglisverð. Alla vega er þetta í fyrsta skipti sem ég sé sett fram svar með skýrum hætti við þeirri gagnrýni sem verið hefur á heilbrigðiskerfi okkar svo lengi, sem er að það vanti yfirsýn, það vanti heildarstefnu. Það er ágætt að vísa í margumrædda McKinsey-skýrslu sem segir: Ekki er verið að horfa á heilbrigðiskerfið í heild. Verið er að horfa á einstaka þætti þess, þar er svokölluð sílóhugsun, við horfum ekki á samspil einstakra þátta heilbrigðiskerfisins. Þetta samspil og áherslan á það sést mjög glögglega í fjármálaáætluninni þar sem lögð er áhersla á að efla heilsugæsluna, efla þann þátt heilbrigðiskerfisins sem valdið hefur Landspítalanum verulegum kostnaði vegna vangetu sinnar til þess að sinna þeirri eftirspurn sem þar er. Það er vel þekkt að neyðarmóttaka Landspítalans sinnir fjölda sjúklinga á hverjum degi sem á að sækja þjónustu til heilsugæslunnar, en leitar einhverra hluta vegna inn á þetta stig sem er einn dýrasti þátturinn í heilbrigðiskerfi okkar. Á sama tíma leggjum við líka verulega fjármuni í uppbyggingu öldrunarþjónustu til þess að létta á öðrum þætti Landspítalans sem verið hefur mjög íþyngjandi, sem er vangetan til að útskrifa sjúklinga, þar sem spítalinn hefur engan stað til að senda fólk á sem ekki getur snúið aftur heim. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Sú mikla útgjaldaaukning sem verður til þessara tveggja stoða í heilbrigðiskerfinu mun auðvitað létta verulega á kostnaði Landspítalans og þar af leiðandi auka getu hans til þess að sinna sínum mikilvægu verkefnum, til viðbótar við þá aukningu sem spítalinn fær sjálfur. Í þessu samhengi gleymist líka gjarnan mikilvægi byggingar nýs spítala, það hagræði sem sú bygging mun fela í sér fyrir heilbrigðiskerfið, fyrir spítalann sjálfan, bæði í aukinni afkastagetu og lægri kostnaði. Allt endurspeglar það mjög vel hversu rík áhersla er lögð á heilbrigðismálin í ríkisfjármálaáætluninni. Þegar kemur að almannatryggingum og velferðarmálum almennt þá er lögð gríðarlega mikil áhersla á kjör aldraðra. Hér er verið að hækka lágmarksbætur áfram. Hér er lögð áhersla á að auka sveigjanleika til atvinnuþátttöku, hækka frítekjumark atvinnutekna aldraðra, og horft til þess að aldraðir fái betur notið starfskrafta sinna, kjósi þeir svo. Það sést ágætlega í tölum sem velferðarráðuneytið birti nú nýverið varðandi kjaraþróun aldraðra að orðið hefur mjög mikil breyting og verður framhald á því um næstu áramót þegar kemur að kaupmætti sérstaklega þeirra tekjulægstu í hópi aldraðra þar sem við horfum á fjórðungshækkun fyrstu, annarrar og þriðju tekjutíundar aldraðra milli áranna 2016 og 2017. Verður framhald á þeirri þróun á næsta ári þegar enn frekar verður lyft undir lægstu fjárhæðir bóta. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Samhliða því er mikilvægt að auka sveigjanleika í tengslum við starfslok, auka möguleika fólks til þess að vinna lengur, kjósi það svo, og njóta afraksturs erfiðisins í formi frítekjumarka á atvinnutekjur þar sem það á við. Í öðru lagi er lögð mikil áhersla á málefni öryrkja. Ég held að það sé eitt mikilvægasta verkefni velferðarkerfisins á næstu misserum. Hvernig getum við snúið örorkulífeyriskerfi okkar úr örorkumati því sem stuðst er við í dag, í starfsgetumat til framtíðar? Að við byggjum á getu fólks en ekki vangetu, að við tryggjum fólki úrræði til starfsendurhæfingar og til atvinnu? Þarna verið að leggja stóraukið fjármagn í atvinnu með stuðningi, atvinnuúrræði fatlaðra og öryrkja í gegnum Vinnumálastofnun, en jafnframt er boðuð mjög mikil áhersla á það verkefni að tengja betur saman fræði stuðningskerfis okkar þegar kemur að örorkunni, varðandi geðheilbrigði og önnur heilbrigðisúrræði, þegar kemur að undanfara starfsendurhæfingar, en ekki síður að starfsendurhæfingin virki sem skyldi, skili sannarlega aukinni starfsgetu og að starfsgetumati loknu fylgi nauðsynleg úrræði til atvinnuleitar í framhaldinu því að það er auðvitað lykilatriði að tengja. Ég heyri og skynja mjög vel áhyggjur Öryrkjabandalagsins í þessu efni. Það er auðvitað nauðsynlegt og brýnt þegar í þessar breytingar verður ráðist að við höfum mjög skýra áherslu á atvinnuúrræði öryrkja og stuðningi til þeirra hvað það varðar. Við vitum líka að sú þróun sem hefur verið hér á undanförnum árum er algjörlega ósjálfbær fyrir okkur sem samfélag. Ört hækkandi hlutfall öryrkja utan vinnumarkaðar er mikið áhyggjuefni, ekki bara fyrir velferðarkerfið vegna einhvers kostnaðar sem þar fellur til, heldur ekki hvað síst vegna þeirra skertu lífsgæða sem fylgja þessari stöðu. Ég segi og hef sagt svo sem hér áður: Mér finnst velferðarkerfi okkar hafa brugðist þessum hópi þegar kemur að úrræðum í endurhæfingu, þegar kemur að því að varða leiðina aftur til virkni í samfélaginu. Sú virkni þarf ekkert alltaf að vera virkni á vinnumarkaði. Það getur vel verið að sú staða sé uppi að fólk eigi ekki afturkvæmt á vinnumarkað, en það skiptir engu að síður alveg gríðarlega miklu máli að við tryggjum þeim virkni í samfélaginu. Og undir öllum kringumstæðum greiðum þeim auðvitað leiðina inn á vinnumarkað þar sem það er hægt. Við munum aldrei standa undir mannsæmandi velferð þessa hóps öðruvísi en styðja þau með öllum ráðum til sjálfsbjargar, til að varða þeim leiðina aftur inn á vinnumarkað og styðja við endurhæfingu og atvinnuúrræði. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín fleiri enda er ræðutíma mínum lokið, [[Forseti hringir.]]en ég hlakka til umræðunnar í kjölfarið.
Frú forseti. Ég gæti farið að tala hérna um niðurskurð á móti aukningu og fjármagnið sem lofað hafði verið að færi í heilbrigðiskerfið, en ég vil ekki eyða tíma í það. Ég held að allir átti sig á þeim blekkingaleik. En þar sem hæstv. ráðherra hefur svo mikinn áhuga á heilbrigðiskerfinu langar mig til þess að spyrja, í ljósi greinar í Fréttablaðinu í gær um að stór meiri hluti kjósenda Viðreisnar vill hafa opinbert heilbrigðiskerfi, ekki einkarekið: Hvernig lýst kjósendum Viðreisnar á það að hæstv. ráðherra sitji í ríkisstjórn með flokki sem er búinn í skjóli nætur að vinna statt og stöðugt að því að einkavæða heilbrigðiskerfið í mörg ár?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Okkur líður ágætlega í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Ég held að þegar við rannsökum í kjölinn hvernig uppbygging heilbrigðiskerfisins okkar er í dag þá er hún mjög fjölbreytt. Það er alveg rétt, það er yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar sem vill opinbert heilbrigðiskerfi. Það er ekkert annað á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar en að allar meginstoðir heilbrigðiskerfisins, ekki síst Landspítalinn sjálfur, séu að sjálfsögðu áfram í opinberum rekstri. [[Gripið fram í.]]Staðreyndin er hins vegar sú að við búum líka við mjög fjölbreytt rekstrarfyrirkomulag í heilbrigðiskerfinu. Við erum með sjálfstætt starfandi lækna sem mikilvæga stoð sem ég held að megi ekki vanmeta. Við erum með öldrunarþjónustuna okkar meira og minna rekna af sjálfseignarstofnunum. Það er auðvitað mikil fjölbreytni í því hvernig heilbrigðiskerfið okkar er rekið og starfrækt. Það er ekki afsprengi einnar ríkisstjórnar. Það er kerfi sem hefur mótast í gegnum áranna og áratuganna rás og hefur, held ég, skapast ágætissamstaða um.
Frú forseti. Að allt öðru. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í vinnumarkaðinn því það kemur fram í fjármálaáætlun að helstu áskoranir vinnumarkaðarins séu aukin örorka á Íslandi vegna atvinnutengdra sjúkdóma eins og hreyfi- og stoðkerfissjúkdóma og aukinna geðsjúkdóma. Fólk sé að fara af vinnumarkaði og falli undir örorkukerfið. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi ekkert verið horft til þess að skoða möguleika á því að minnka álag á fólk. Ég held að þetta eigi ekkert bara við um vinnumarkaðinn, almennt í samfélaginu er orðið rosalega mikið álag og streita sem hefur þessi áhrif. Hvers vegna ekki að hugsa aðeins út fyrir kassann og skoða það að stytta vinnutíma fólks þannig að fólk þurfi ekki að vinna jafn mikið með aukinni sjálfvirknivæðingu í samfélaginu? Allar rannsóknir sýna fram á að framleiðni minnkar ekki við það að vinnutíminn styttist, ef eitthvað er þá eykst hún. Af hverju er ekki horft á þennan þátt og skoðað að stytta vinnutíma fólks til þess að minnka álag þannig að fólk hafi meiri tíma til að sinna fjölskyldu sinni og rækta [[Forseti hringir.]]sjálft sig frekar en að láta vinnumarkaðinn sjá alltaf um allt? Ég sé bara á fjármálaáætluninni að vinnumarkaðurinn á að sjá um þetta allt saman. Það er ekki [[Forseti hringir.]]verið að setja neinn pening í að greina vandamálið, rannsaka þetta, hugsa út fyrir [[Forseti hringir.]]kassann og skoða aðra möguleika.
Frú forseti. Ég þakka enn áhugaverðara andsvar, tíu mínúturnar myndu henta ágætlega sem ég fékk hérna upp á skjáinn hjá mér til að svara því, en ég er hræddur um að mínúta sé of skammur tími. Þetta er gríðarlega mikilvægt málefni. Þetta er ekki bara viðfangsefni vinnumarkaðarins sem slíks og við erum að leggja fjármuni í að greina betur leiðirnar inn á örorkuna, hvað veldur þessari auknu örorkutíðni. Það er alveg rétt, stoðkerfis- og geðsjúkdómar eru þar mest áberandi. Það er líka vaxandi örorka meðal ungs fólks sem er mikið áhyggjuefni. Ef við skoðum hvernig örorkubyrðin skiptist milli lífeyrissjóðanna og ríkisins þá sjáum við að mjög stór hluti örorkunnar er í hópi fólks sem hefur litla eða enga sögu á vinnumarkaði. Það er auðvitað sjálfstætt greiningaratriði. En hitt er líka mjög mikilvægt hvernig við drögum úr örorku vegna vinnuslysa, óöryggis á vinnustað, of mikils álags og hvernig við hjálpum fólki við að endurmennta sig út úr slítandi erfiðum starfsgreinum. Svo mætti áfram telja. Þetta leggjum við fjármagn í að gera, bæði að kortleggja þessar leiðir inn í örorkuna en ekki síður [[Forseti hringir.]]úrræði til þess að spyrna við fótum.
Frú forseti. Það er virðingarvert hjá hæstv. ráðherra að taka þátt í umræðunni, mættu fleiri taka hann sér til fyrirmyndar. Ég hafði vonast eftir því að hæstv. ráðherra myndi þá rökstyðja hluti á sínu málasviði eins og það að stytta tímabil atvinnuleysisbóta eða draga jafnt og þétt úr húsnæðisstuðningi. Mig langar að koma að því sem hæstv. ráðherra nefndi í ræðu sinni og talaði um að það væri ódýrt að gagnrýna að ekki væri gert betur á ýmsum sviðum. Ég spyr á móti: Var ekki ódýrt að lofa og lofa fyrir kosningar en reynast svo ekki hafa vilja til að afla tekna til nokkurs skapaðs hlutar eftir kosningarnar eins og Viðreisn hefur komið í ljós að vera, púra hægri flokkur? Ríkið hefur misst út, slakað út, 50–70 milljörðum kr. í traustum tekjustofnum á undanförnum árum. Þessi áætlun byggir ekki á að sækja eina einustu krónu til baka af því. Hún byggir á að hagvöxturinn eigi að búa til svigrúm til þess að láta fjárveitingar af nafnverði aukast. En allan tímann á hlutfall samneyslu af vergri landsframleiðslu að lækka. [[Forseti hringir.]]Er ekki hægt að kalla það með réttu niðurskurð á velferðarkerfinu að stilla upp áætlun sem gerir ráð fyrir minnkandi og minnkandi [[Forseti hringir.]]sneið samneyslunnar út áætlunartímann? Það er raunhæfur mælikvarði [[Forseti hringir.]]á það hvaða vilji er til að leggja í þann málaflokk.
Virðulegur forseti. Ég var þegar búinn að rökstyðja atvinnuleysisbæturnar við fyrri umræður þingsins um fjármálaáætlun og lagði þar áherslu á að við horfum á meginmarkmiðið um að auka virkni líka á tímabili atvinnuleysisbóta, ekki endilega að giftast þeirri leið sem þar er valin að stytta bótatímabilið. Við munum vafalítið eiga samtöl við aðila vinnumarkaðarins hvað þetta varðar. Ég fór yfir í ræðu minni bókhald okkar um okkar kosningaloforð. Þau standast fyllilega þessa ríkisfjármálaáætlun. Við vorum aldrei að boða stórkostlegar skattahækkanir. Við sögðumst bara ekki ætla að ráðast í skattalækkanir, Við ætluðum ekki í skattahækkanir eftir þessar kosningar. Því eru takmörk sett hversu mikið hægt er að auka ríkisútgjöld. Það liggur í eðli hlutarins að ríkisútgjöld sem hlutfall af landsframleiðslu hafa tilhneigingu til þess að dragast saman á tímum góðæris vegna þess mikla og kröftuga vaxtar sem er, en hann hækkar mjög skart þegar dregur saman [[Forseti hringir.]]í hagkerfinu aftur. Þetta er kölluð hin sjálfvirka sveiflujöfnun ríkisfjármálanna og hefur reyndar verið krítiserað hér að [[Forseti hringir.]]hafi ekki verið sinnt nægilega vel.
Frú forseti. Þarna var gaman. Þarna kom nefnilega hægri maðurinn upp í hæstv. ráðherra. Akkúrat, nema bara að þessi ríkisstjórn ætlar ekki að leyfa sjálfvirkum sveiflujöfnurum að virka í báðar áttir, þeir eiga bara að virka í aðra átt. Það á bara að nota þá til þess að taka hlutföll samneyslunnar niður meðan hagvöxtur er, en ef slær í bakseglin þá er komið þak sem bannar að hlutföllin aukist til þess að milda höggið fyrir samfélagið. Þetta er einhver mesta hægri stefna sem nokkurn tímann hefur verið borin á borð. Ég held að þeir kóngar Chicago-háskólans hefðu ekki getað gert betur. Þetta er svo grimmilegt. Þetta er pólitísk yfirlýsing um að það á að fara niður með velferðarsamfélagið á Íslandi. Ekkert annað. Ég er sammála hæstv. ráðherra um mikilvægi þess að horfa heildstætt á heilbrigðiskerfið og ágætt að ráðherrann hafi áhuga á því. Hann hefði kannski átt að taka það ráðuneyti að sér en ekki útlendingurinn. Eru innstæður fyrir því sem hæstv. ráðherra sagði [[Forseti hringir.]]að í þessari áætlun eigi að efla heilsugæsluna og auka hjúkrunarúrræði? Það á að byggja 260–290 ný hjúkrunarrými [[Forseti hringir.]]fram til 2022. Það er helmingur af áætlaðri þörf. Hvernig getur hæstv. ráðherra staðið hér og [[Forseti hringir.]]sagt að það eigi að gera átak í því, m.a. svona, að [[Forseti hringir.]]leysa fráflæðisvanda Landspítalans?
Frú forseti. Ég get ekki tekið undir annað en að þetta er að verða skemmtileg umræða. Þarna kom hægri maðurinn fram í mér, sagði hv. þingmaður. Ég viðurkenndi það fúslega fyrir kosningar að ég teldist örugglega til hægri krata. Ég hef alltaf aðhyllst ábyrga ríkisfjármálastefnu um leið og öflugt velferðarkerfi. Þegar talað er einmitt um þessa sveiflujöfnun ríkisfjármálanna þá er mjög mikilvægt að hafa í huga að sú fjármálastefna sem þessi ríkisstjórn leggur upp með er ríkisfjármálastefna góðæris, mikils uppgangs í efnahagslífinu. Það gefur algjörlega augaleið í mínum huga að ef hér myndi slá í bakseglin þá þyrfti að endurskoða þá ríkisfjármálastefnu. Hún er ekki fjármálastefna samdráttar í efnahagslífinu. Þá þyrfti að breyta verulega forgangsröðun og þeim ytri römmum sem þeirri stefnu yrði sett. Hún er sett til þess að styðja við hagstjórn á tímum mikils efnahagsuppgangs og stuðla að vaxtalækkunum og samkeppnishæfu umhverfi að öðru leyti til þess að tryggja að byrðar hagstjórnarinnar séu ekki bara bornar uppi af Seðlabankanum, sem við vitum að hefur aldrei gefið sérstaklega góða raun. Ég hafna því algjörlega að þarna sé verið að vísa á einhvern niðurskurð í velferðarkerfinu slái hér í bakseglin. [[Forseti hringir.]]Þvert á móti, það myndi augljóslega kalla á endurskoðun ríkisfjármálastefnu ef sú væri raunin.
Frú forseti. Þetta voru áhugaverðar umræður. Ég hefði viljað eiga þessi samtöl miklu oftar við ráðherrana í þingsal og að þeir kæmu líka í andsvör við okkur þingmenn. Mig langar aðeins að ræða ríkisfjármálaáætlun út frá málaflokki ráðherrans. Ég tel að margt sé mjög vanáætlað og vanfjármagnað þar inni, hvort sem það er barnalífeyririnn, frítekjumarkið eða NPA. Ég hef miklar áhyggjur af því að við náum ekki utan um það eins og það er lagt upp hér. Á bls. 327 í áætluninni segir að það eigi einmitt að fara í heildarendurskoðun á barnalífeyrismálunum. Ég hef áhyggjur af því að það takist ekki. Ekki er lagt til að lengja fæðingarorlofið, ekki er lagt til að setja lágmarksgreiðslur þannig að það fylgi lágmarkslaunum eða að brúa bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla. Fram kom í svari frá hæstv. ráðherra að hámarksgreiðslurnar gagnist fæstum mæðrum, miklu færri en feðrum. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]hvernig eigi að bregðast við því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Hvað varðar fæðingarorlofið er það alveg rétt, það er raunar mjög sláandi í þessu svari hversu mikill munur er á feðrum og mæðrum sem njóta hámarksgreiðslu og sýnir auðvitað það vandamál sem við eigum að glíma við hér á vinnumarkaðnum varðandi kynbundinn launamun og verulegan aðstöðumun kynjanna inn á vinnumarkaðinn. Það hefur í mínum huga alltaf verið mikilvægasta hlutverk fæðingarorlofsins að jafna stöðu kynjanna inni á vinnumarkaði, fyrir utan auðvitað hinn sjálfsagða rétt barns til samvista við foreldra sína á fyrstu mánuðum æviskeiðs. Þess vegna skiptir gríðarlega miklu máli að feður nýti sér fæðingarorlof ekki síður en mæður, eða báðir foreldrar í því samhengi, óháð tekjum. Það er besta jöfnunarleiðin sem við eigum til þess að tryggja það að barneignir, hinn sjálfsagði hlutur í lífi ungs fólks, séu ekki einhvers konar kyngreindur aðstöðumunur fólks á vinnumarkaði, eins var hér vissulega í eina tíð en hefur blessunarlega farið minnkandi. Hann er þó enn [[Forseti hringir.]]til staðar. Þess vegna höfum við lagt áherslu á að hækka þessar hámarksfjárhæðir til þess að tryggja það að feður, [[Forseti hringir.]]sem enn eru mun tekjuhærri, eins og glögglega sést í þessu svari, nýti sér ekki síður sinn rétt.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum svarið. Mér finnst hins vegar mikilvægt að við hugsum til þess hvað við getum gert til þess að bregðast við því. Í skýrslu sem forveri ráðherra lét gera í sinni tíð var lagt til að fyrstu 300 þús. krónurnar yrðu óskertar. Mig langar að spyrja um viðhorf ráðherrans til þess, hvort hann telji skynsamlegt að fara þá leið. Eins og fram kemur í svarinu er enn óútskýrður launamunur milli kynjanna og konur eru almennt launalægri og fá þess vegna lægri tekjur úr þessum sjóði. Mér finnst því mikilvægt að við finnum leið til þess að þær njóti tekna, jafnvel þegar þær eru einar, sem eru aldrei lægri en lágmarkslaun. Mig langar líka til þess að spyrja hæstv. ráðherra varðandi örorku og málefni öryrkja. Er það réttur skilningur hjá mér að framfærslutrygging öryrkja verði áfram [[Forseti hringir.]]í kringum lægstu launin en haldi áfram að skerðast [[Forseti hringir.]]krónu fyrir krónu? Telur ráðherra að [[Forseti hringir.]]það sé - og það getum við kallað [[Forseti hringir.]]að koma til móts við það sem talað var um hér [[Forseti hringir.]]fyrir kosningar, þ.e. að styrkja [[Forseti hringir.]]og styðja við kjör eldra fólks og öryrkja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Bara til þess að klára fæðingarorlofið. Ég hef alls ekki lagst gegn því og við erum raunar með til skoðunar leiðir til þess að tryggja sérstaklega kjör þeirra lægstlaunuðu inn í núverandi kerfi með einhvers konar gólfi. Ég hef heldur ekki útilokað lengingu fæðingarorlofs, ég hef bara sagt að það sé forgangsatriði að endurreisa fyrirkomulagið til fyrri virkni til þess að tryggja jafnréttishlutverk þess inn á vinnumarkaðinn. Að taka fæðingarorlofs sé ekki háð tekjustigi eða kyni. Hvað varðar málefni öryrkja og þessar krónu fyrir krónu skerðingar þá er auðvitað algjört forgangsmál að endurskoða það fyrirkomulag lífeyris til samræmis við það sem gert var varðandi ellilífeyrinn. Það er hins vegar alveg ljóst að fjárhagslegt svigrúm á næsta ári er takmarkað út af mikilli hækkun lágmarksbótafjárhæða og þeim kostnaði sem því fylgir. Þess vegna er gert ráð fyrir í ríkisfjármálaáætlun að nýtt kerfi [[Forseti hringir.]]taki við 1. janúar 2019, en við erum þegar búin að hleypa af stað vinnu við mótun þess kerfis og munum að sjálfsögðu [[Forseti hringir.]]innleiða það eins hratt og okkur gefst færi til.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hæstv. félagsmála- og jafnréttismálaráðherra fyrir að koma hér og eiga samtal við okkur. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að mikilvægt sé að horfa á styrkleika og getu fólks í stað veikleika. Ég er einnig sammála því að nauðsynlegt sé að atvinnuöryggi verði aukið og stuðningur við einstaklinga innan örorkukerfisins verði styrktur. Á síðasta kjörtímabili var rætt um slíkar aðgerðir. Þá var áætlað að það þyrfti á fimmta milljarð til þess að þessar kerfisbreytingar gætu náð fram að ganga, en mér sýnist að nú séu 2,7 milljarðar áætlaðir í þær. Mig langar að spyrja hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra hvað útskýri þennan mun. Er búið að fara ítarlega yfir þann mun sem þarna er á milli útreikninga fyrri ríkisstjórnar og þeirra 2,7 milljarða sem við sjáum í ríkisfjármálaáætluninni?
Herra forseti. Ég þyrfti nú bara að skoða forsendur útreikninga fyrri ríkisstjórnar betur til þess að geta svarað því nákvæmlega. Í ríkisfjármálaáætlun eru tveir stórir kostnaðarkúfar, getum við sagt; annars vegar hækkun lágmarksbótafjárhæða úr 280 þús. kr. í 300 þús. kr. um næstu áramót, og hins vegar þessi grundvallarkerfisbreyting sem gert er ráð fyrir. Það eru engar grundvallarbreytingar sem settar hafa verið fram í þeim útreikningum á nýju kerfi sem á að taka við. Gert er ráð fyrir að slíkt kerfi verði fyllilega sambærilegt við ellilífeyrinn, þ.e. að bótaflokkar verði sameinaðir í einn grundvallarbótaflokk og skerðingar verði sambærilegar við það sem er hjá ellilífeyrisþegum, þ.e. 45% skerðing óháð tekjum. En við þurfum í því samhengi sérstaklega að horfa til atvinnutekna með sama hætti og við erum raunar að innleiða gagnvart ellilífeyrisþegum, að tryggja að það séu innbyggðir hvatar í þessum kerfum til atvinnuþátttöku og að fólk njóti góðs af. Það hafa engar eðlisbreytingar átt sér stað á þeim forsendum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Næst langar mig að spyrja örlítið út í fæðingarorlofsmálin og reyndar kom hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir örlítið inn á það áðan. Í ríkisfjármálaáætlun kemur fram að hækka eigi greiðslur í fæðingarorlofi og er það vel. Ég fagna því að verið sé að reyna að höfða til feðra til að njóta stunda með börnunum sínum. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði að hann væri að skoða þetta með gólfið og lenginguna. Mig langaði að spyrja hann út í annað atriði sem tengist fæðingarorlofsmálunum og tengist máli sem við hv. þingmenn Framsóknarflokksins lögðum fram, sem var að koma á móts við foreldra sem þurfa að sækja fæðingarþjónustu fjarri heimabyggð og þurfa að hefja töku á fæðingarorlofi mun fyrr til þess að fá fæðingarþjónustu. Er hæstv. félagsmálaráðherra að skoða aðgerðir í þeirra þágu um að það fólk geti fengið framlengingu á fæðingarorlofi sem nemur þeim tíma sem það þarf að bíða eftir barni fjarri heimabyggð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta hefur verið skoðað mjög lauslega. Það er mikilvægt að kanna með hvaða hætti við getum stutt betur við þennan hóp. Það er alveg augljóst að málefnaleg rök fyrir standa þeirri leið sem hv. þingmaður nefnir, þ.e. það má fyllilega búast við því að sé fæðingarþjónusta ekki fyrir hendi í heimabyggð þurfi móðir, í þessu tilfelli, fyrr frá að hverfa af vinnumarkaði. Það er fullkomlega eðlilegt að horfa til þeirrar staðreyndar við ákvörðun fæðingarorlofs. Þarna þyrfti þá að vera fyrir hendi einhvers konar heimild til lengds fæðingarorlofs til þess að mæta sérstökum aðstæðum. Það er til skoðunar, en það skal viðurkennast að það er ekki langt komið í ljósi forgangsröðunar vegna fjármálaáætlunar, en það er engu að síður til skoðunar.
Herra forseti. Ég ætla að fara aðeins yfir það sem ég komst ekki yfir í fyrri ræðu minni því eins og hefur komið fram hjá flestum er sá tími afskaplega stuttur sem við höfum til að ræða málin og ljóst að hann hefur ekki dugað til. Mig langar að byrja aðeins á sveitarstjórnarmálunum. Það er mjög mikilvægt þegar horft er yfir sviðið að byggðamálin séu höfð í forgrunni. Við tölum eðli máls samkvæmt mikið um Landspítala – háskólasjúkrahús, um skólamálin o.s.frv., en ekki mikið um byggðamálin í hinu stóra samhengi. Það hefur komið fram hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að þau telji framtíðarsýn skorta fyrir málaflokkinn, hvernig eigi að framfylgja byggðaáætlun í ríkisfjármálaáætlun. Við Vinstri græn höfum gagnrýnt mjög fjármagnið sem hefur verið sett í sóknaráætlanir landshluta sem er ætlað að auka hlutdeild heimamanna í ákvörðunum og ráðstöfunum í byggðamálum. Því miður virðist vanta að setja töluvert aukna fjármuni til að þær komi til framkvæmda eins og þeim var ætlað. Ég átti eftir að fjalla aðeins um landbúnað, sjávarútveg og fleira og langar að gera það áður en ég fer almennt í það sem hefur komið fram í umræðunni. Þessi stóra grein, landbúnaður, hefur afar lítið verið rædd og fengið litla athygli. Það eru ekki lagðar fram neinar greiningar á áhrifum ýmissa aðgerða og kringumstæðna sem ljóst er að munu hafa mótandi áhrif á landbúnað og stöðu hans á komandi árum í ríkisfjármálaáætlun. Við getum nefnt breytingar á löggjöf sem verða til þess að auka til muna innflutning á hráu kjöti. Það er í algeru trássi við viðvaranir og ráðleggingar fagfólks á sviði lýðheilsu og sóttvarna. Aukin tíðni matarborinna sjúkdóma og lyfjaónæmar örverur geta átt eftir að valda miklum og verulegum vandkvæðum í íslensku samfélagi. Því verður maður að segja að fjárveitingar til Matvælastofnunar eru uggvænlegar en af þeim má ætla að stofnunin verði vanbúin til að mæta sínu hlutverki á tímabilinu. Slæm staða sauðfjárbænda er algerlega augljós. Þeirra staða er í uppnámi, ekki síst í dreifðustu byggðum landsins. Það er ljóst að án stuðnings hins opinbera munu þeir ekki halda velli. Vandi sauðfjárbænda verður ekki leystur á forsendum markaðarins eins saman. Við vitum að ríkisvaldið þarf að láta til sín taka með vel undirbúnum og heildstæðum aðgerðum þar sem við tökum bæði tillit til bænda og neytenda. Þetta þarf að gerast hratt og örugglega. Margir bændur eru að þrotum komnir vegna erfiðra rekstraraðstæðna. Sama má segja um sjávarútveg og fiskeldi. Það liggur ekkert fyrir varðandi skipan auðlindagjalda í sjávarútvegi eða fiskeldi. Fjárveitingar til rannsókna og eftirlits virðast mjög knappar þótt fram hafi komið í skýrslu hjá Matvælastofnun að þörfin sé mikil til að styrkja starfsemi stofnunarinnar, enda er hún mikilvæg fyrir allar matvælaframleiðslugreinar landsins og hún hefur í raun eftirlit með í kringum 6.000 aðilum. Hafró fær allt of litla peninga til að sinna sínum verkefnum. Miklar breytingar hafa orðið á starfsemi Fiskistofu, m.a. vegna flutningsins til Akureyrar, og álagið hefur verið töluvert. Það þarf líka að bregðast við vegna áforma um aukið fiskeldi. Að allt öðru, að okkur hér innan húss, þ.e. Alþingi og eftirlitsstofnunum. Það hefur ekki fengið mikið vægi í umræðunni. Við erum með eftirlitsstofnunina Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis. Það er ljóst að þessir aðilar hafa ekki verið í færum til að fylgja þeim verkefnum eftir sem þeim er ætlað svo vel sé og ekki gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun, a.m.k. er gagnsæið það lítið í henni að ekki er hægt að sjá að svo verði. Umboðsmanni er m.a. ætlað að innleiða svokallað OPCAT-eftirlit samkvæmt þingsályktun um fullgildingu valfrjálsrar bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Ekki er hægt að sjá að því sé ætlaður staður, hvorki hjá umboðsmanni né innanríkisráðuneytinu. Það sama má segja þegar kemur að utanríkismálum. Það er mjög dapurlegt að við skulum ekki verja meira fé til þróunarsamvinnu en hér er gefið til kynna. Því miður var þetta tekið úr sambandi í tíð síðustu ríkisstjórnar árið 2015 þegar við hefðum átt að komast að þeirri niðurstöðu að greiða u.þ.b. það sem Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt upp með, þ.e. 0,7% af vergum þjóðartekjum. Þrátt fyrir gríðarlega þörf fyrir alþjóðlega mannúðar- og þróunaraðstoð og yfir 65 milljónir manna á flótta höfum við ekki sinnt þessu sem skyldi og lagt okkar af mörkum sem rík þjóð. Það sama er að segja um öll þessi eftirlitsbatterí, enda hefur gjarnan komið fram hjá Sjálfstæðismönnum að þeir aðhyllast ekki mjög eftirlit. Neytendastofa er fjársvelt og fleiri aðilar sem eiga að sinna þessu. Á sama tíma og talað er um í stjórnarsáttmála að það eigi að auka og efla neytendavernd fá stofnanir sem eiga að sinna henni ekki til þess fjármuni. Þetta var það sem ég átti eftir að segja frá í mínu nefndaráliti. Núna langar mig aðeins að venda mínu kvæði í kross og tala um einstök málefni sem hefur borið hæst í umræðunni og er að finna bæði í nefndaráliti meiri hlutans og allra minni hlutanna. Það er m.a. heilbrigðisþjónustan sem við vorum að ræða. Ég held að í ljósi þess sem við höfum upplýsingar um og greinar sem birtist í Fréttablaðinu í gær sem Sveinn Arnarsson tók saman um félagslega heilbrigðiskerfið hljóti meiri hlutinn að þurfa að hugsa sinn gang. Við eigum ekki að þurfa að ræða málefni einkaspítala þegar þetta liggur fyrir. Það sýnir ekki bara sú rannsókn sem er undir í greininni heldur er vitnað í hvernig til hefur tekist víða annars staðar. Það segir í greininni að hægt sé að skipta heilbrigðiskerfum í þrennt: Félagslegt kerfi eins og tíðkast á Norðurlöndunum, blandað eða svokallað skyldutryggingakerfi sem þekkist víða í Vestur-Evrópu og svo einkarekstrarkerfi. Svo segir áfram, með leyfi forseta: „Aðgengi að þjónustu er best í félagslegu heilbrigðiskerfi og hlutfallslegur kostnaður sá lægsti af þessum þremur. Einnig hafa rannsóknir sýnt að lýðheilsa einstaklinga er best hjá þeim þjóðum þar sem félagslegt heilbrigðiskerfi er við lýði.“ Síðar segir: „Við erum að færast frá félagslegu heilbrigðiskerfi.“ Þetta er að mati prófessors í lýðheilsufræðum, Rúnars Vilhjálmssonar. Svo segir hér: „En hvenær erum við komin í þá stöðu að búa ekki við félagslegt heilbrigðiskerfi? Rúnar segir að um leið og einstaklingar séu farnir að neita sér um heilbrigðisþjónustu blikki rauð ljós í mælaborðinu. „Þegar stór hluti sjúklinga er farinn að neita sér um nauðsynlega þjónustu vegna kostnaðar erum við farin út úr þessum ramma.““ Það er akkúrat þetta sem við erum búin að vera að tala um mjög lengi. Fullt af fólki neitar sér um heilbrigðisþjónustu. Vegna hvers? Vegna þess að hún kostar of mikið. Hér var samþykkt á síðasta kjörtímabili greiðsluþátttökuþak. Við héldum allflest að við værum að tala um 50 þús. kr. Síðan hefur verið talað um að fara allt upp í 70 þús. kr. Þá eru lyfin ótalin. Þetta er allt of hátt og ekki samkvæmt því sem lagt var upp með. Við þessu þurfum við að bregðast. Mig langar að halda áfram að vitna í greinina þar sem talað er um að í stað þess að nota hugtakið einkavæðing um þær breytingar sem hafa átt sér stað í íslenskri heilbrigðisþjónustu hafi hér verið farin sú leið að tala um aukinn einkarekstur eða að styðja við fjölbreytt rekstrarform. Þetta séu, með leyfi forseta, „dæmi um hugtök til heimabrúks sem hafi lítið gildi í fræðilegri umræðu. Þar sé talað um einkavæðingu.“ Ég nefni þetta því ég minnist þess að síðasti heilbrigðisráðherra talaði mjög mikið um að við færum ekki rétt með hugtök. Það er mjög margt undir. Eins og ég kom inn á áðan finnst mér bagalegt að við skerðum þjónustu mjög víða í heilbrigðisgeiranum. Það er verið að leggja niður sjúkraflutningabíla, t.d. í minni heimabyggð. Það gengur illa að semja við þá sem keyra sjúkraflutningabílana. Þetta er grunnþjónusta sem við eigum rétt á og hún á að vera til staðar. Það er aukinn ferðamannastraumur. Það skiptir máli að þess þjónusta sé til staðar, að löggæslan sé í lagi. Hún er ekki í lagi. Það þarf að skera niður núna miðað við fjárveitingarnar. Þegar stjórnarliðar tala um að þeir geti jústerað á milli málaflokka núna í haust þá langar mig að vita hvar þeir telja að hægt sé að bera niður. Virðulegi forseti. Ég ætla líka að velta því upp að þegar við tölum um stöðu fólks og það geti ekki sótt sér heilbrigðisþjónustu þá finnst mér sem talsmanni barna á Alþingi að við tölum allt of lítið um það hverjir verða fyrir því að fjármunum er ekki rétt dreift. Það eru börnin okkar. Allt of mörg börn eins og við þekkjum og skýrslur liggja fyrir um búa við fátækt. Ef við ætlum að fjárfesta í innviðum þá erum við að tala um mannauð, heilsu, velferð og menntun og ekki síst málefni barna. Við eigum að fjárfesta í þeim alls staðar. Allt frá því þau fæðast og þar til þau klára sína skólagöngu, fara að kaupa sér húsnæði og eignast heimili. Þau þurfa þessa fjárfestingu frá upphafi, stuðning og hjálp til að þroskast og eiga gott líf. Því miður er niðurskurður á þjónustu til barna. Það kom fram á síðasta kjörtímabili og áfram heldur það núna. Færri og færri foreldrar fá t.d. barnabætur, þetta eru að verða hálfgerðar ölmusubætur. Geðheilbrigðismálin hafa verið mikið til umræðu, ekki síst gagnvart ungum börnum og ungu fólki í skóla. Því miður koma þeir 1,8 milljarðar sem ætlaðir eru til aukningar í fjölskyldumálum ekki til framkvæmda fyrr en í árslok 2022. Það er eitt af því sem er hálfgerður blekkingaleikur. Við erum að tala um fjármálaáætlun til fimm ára en látið er eins og mjög mikið komi fram á næsta ári. Einnig er talað um að styrkja stoðir æskulýðsstarfs en mikið er horft á afrekssjóð og ekki er talað um að öll börn eigi að geti notið þess að taka þátt í æskulýðsstarfi eða íþróttum. Meira er horft á afreksfólk. Það er gott og gilt en ekki má gleyma hinum. Ég tek undir það sem fram kemur um þetta í nefndaráliti meiri hlutans og ég vona að við sjáum þess stað. Það er með þetta eins og þriðja geirann, við þurfum á því að halda að þessum málefnum sé vil fyrir komið. Virðulegi forseti. Tíminn æðir áfram eins og vanalega. Ég legg mikla áherslu á að við horfum til þess að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna sé hafður að leiðarljósi þannig að við getum dregið úr ójöfnuði meðal barna í heiminum öllum. Það gerum við m.a. með því að auka hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu í þróunarsamvinnu, það gerum við með því að styrkja kerfi sem heyrir undir fjölskyldumál í ríkisfjármálaáætlun sem er allt frá fæðingarorlofi, barnabótum, brú milli leikskóla og dagvistunar og skóla o.s.frv. Ég held að við þurfum að horfast í augu við að sækja auknar tekjur til þess að geta staðið undir þeim hækkunum sem við þurfum. Við getum ekki bara bætt við útgjöld, það væri óábyrgt, við þurfum að afla tekna til að geta staðið undir þeim. Því miður sýnist mér að ríkisstjórnin hafi ekki áhuga á því. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við fáum að heyra í stjórnarliðum hvar þeir telja að við höfum borð fyrir báru. Í málflutningi þeirra hefur ítrekað komið fram og kemur fram í nefndarálitinu að ekki á að stækka rammann heldur hreyfa til milli ramma og málaflokka við fjárlagagerðina í haust. Allar umsagnir, nema kannski tvær eða þrjár, segja að við þurfum meiri peninga. Allt í lagi, það er gjarnan eðli stofnana og þeirra sem sinna þjónustu, en ef við horfum bara á það sem við getum kallað bráða grunnþjónustu þá spyr ég: Eru stjórnarliðar sáttir við að fjármagnið dugi ekki til og það þurfi að fækka lögreglumönnum? Er það í lagi? Erum við sátt við að ekki verður á næstu árum farið í að byggja t.d. upp legudeild á Sjúkrahúsinu á Akureyri? Erum við sátt við það að við ætlum ekki að láta fleiri fjölskyldur njóta þess að fá barnabætur? Við hvað geta fulltrúar meiri hlutans sætt sig? [[Forseti hringir.]]Hvernig er með framhaldsskólana? Hvar ætla þeir að fjármagna það sem þeir leggja til um að peningarnir haldist inni í framhaldsskólakerfinu?
Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins breytingartillögu hv. þingmanns í 1. minni hluta í fjárlaganefnd þar sem hún leggur til auknar tekjur ríkisins í gegnum skatta og eignatekjur upp á 334 milljarða og ýmis útgjöld, býr til nýtt málefnasvið númer 35, Ýmis útgjöld. Það er hvorki meira né minna en bara búið til nýtt málefnasvið. Þetta eru umtalsverðar hækkanir eins og nærri má geta. Ég fór aðeins að reikna í excel-skjali og leggja þetta saman. Í því sem ríkisstjórnin er að leggja fram í þessari fjármálaáætlun eru töluverðar hækkanir, prósentuhækkanir á milli ára, og eru þetta 4–7% á milli einstakra ára. Nú bætir hv. þingmaður töluvert í. Við sjáum þessar tölur rjúka upp. Þær verða samtals á milli 11 og 12,5% á milli ára. Það er alltaf hækkun á þessu bili, 11, 12, 12,5% yfir þetta tímabil. Mig langar bara rétt að spyrja: Við fengum hér frá öðrum fjárlaganefndarmanni, hv. þm. Oddnýju Harðardóttur, innlegg þar sem hún skýrði umsögn sína í gær um hvernig ætti að standa að skattheimtunni og ná tekjunum fram. Í þessari breytingartillögu hv. þingmanns er þess ekkert getið hvernig eigi að ná þessum tekjum, sköttum og gjöldum inn til ríkisins. Væri hægt að fá betri skýringar á því? Og kannski helst: Mér sýnist að þetta sé að ná algerlega nýjum hæðum í íslenskri sögu á milli ára, sú skattheimta sem lögð er til á gjaldahliðinni, hvort hv. þingmanni finnist þetta þá vera í anda fjármálaáætlunar þegar við erum að ræða um agaða hagstjórn [[Forseti hringir.]]og slíka þætti.
Herra forseti. Það hefði nú kannski fallið betur ef þingmaðurinn hefði verið í salnum eða heyrt það sem ég sagði því að ég er nefnilega búin að svara þessari spurningu. Þetta sýnir manni hvar meiri hlutinn er staddur, það á að reyna að láta það ná í gegn að við séum að leggja til auknar tekjur eða útgjöld. Það er ekkert nýmæli. Fyrir kosningar lögðum við Vinstri græn fram ríkisfjármálaáætlun. Við sögðum frá því eins og ævinlega að það þyrfti að taka inn tekjur til að mæta þeim útgjöldum sem fyrirliggjandi eru. En við erum líka ábyrg og við leggjum til afgang, svo því sé haldið til haga. Það er ekki allt saman sett í útgjöld. Við höfum ekki forsendur nema að litlu leyti. Eins og hv. þingmaður veit vantar gagnsæi í fjármálaáætlunina til þess að við getum brotið þetta niður með raunhæfum hætti. En við vitum þó og höfum hugmyndir um það, Vinstri græn, hvar við getum tekið auknar tekjur. Við getum tekið auknar tekjur af ríkasta fólki landsins til dæmis. Við getum tekið auðlegðarskatt, getum tekið aukinn fjármagnstekjuskatt, tekið kolefnisgjald, tekið inn sykurskatt. Það er víða hægt að ná í peninga, hv. þingmaður, til þess að mæta því. Og ég tel að landinn vilji aukna samneyslu en ekki niðurskurð á samneyslunni. Ég spyr líka hv. þingmann til baka: Finnst honum það í lagi að samneyslan minnki á þessu fimm ára tímabili? Ef hv. þingmaður meinar eitthvað með því að skólamálin fái að halda óskertu sínu framlagi, hvort sem er til háskóla eða að niðurskurðurinn gangi ekki í gegn í framhaldsskólanum, hvar ætlar hann að taka þá peninga? Það hefur ekki komið fram í meirihlutatillögu hv. þingmanns og meiri hlutans í fjárlaganefnd. Þegar verið er að beina spurningum til okkar [[Forseti hringir.]]og slengja fram einhverjum prósentum þá er þetta raunhæft og ef við gerum þetta ekki á góðæristímum, hvenær í ósköpunum eigum við þá að gera þetta?
Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta. Það er nefnilega þetta með gagnsæið sem mikið hefur verið talað um. Sjálfsagt erum við búin að vera hérna að hlusta á umræðuna, sem ég hef náð að mestu leyti, í um 20–30 klukkustundir og víða er farið. Menn hafa margir hverjir talað um gagnsæi og slíka þætti. Hefði það þá ekki verið í anda þess að fá með gagnsæinu hvar menn ætla að ná þessum miklu tekjum? Þetta eru um 334 þúsund milljónir sem lagt er til í þessari breytingartillögu með auknum skatttekjum til ríkisins. Þetta er milljón á hvert mannsbarn í landinu, fjögurra manna fjölskylda, 4 milljónir. Rúm milljón á ári.
Hvaðan koma þessir peningar til þess að …?
Það er víða hægt að skoða þau mál. Það er hagvöxtur í landinu. En það sem ég hef verið að vekja athygli á og skiptir gríðarlega miklu máli er: Er þetta öguð hagstjórn? Þetta snýst nefnilega um að komast í gegnum þetta tímabil standandi. [[Forseti hringir.]]Það er auðvelt að hleypa hlutunum upp með því að leggja fram svona galnar hugmyndir, eins og menn hafa stundum sagt í ræðustól. Þetta er galin hugmynd.
Herra forseti. Nei, þetta er ekki galin hugmynd. Það er galin hugmynd að fara í skattalækkanir á þessum tíma. Það segir m.a. peningastefnunefnd Seðlabankans. Það er galin hugmynd eins og gert var á síðasta kjörtímabili og á að halda áfram núna, að lækka skatta. Það er ekki skynsamlegt, hv. þingmaður. Alls ekki. Að taka inn tekjur á móti útgjöldum er í lagi. En þegar menn ætla ekki að taka inn tekjur af því að það má ekki sækja peninga til þeirra sem eiga þá til þess að fjármagna það sem lofað var fyrir kosningar af því að það er í lagi að svíkja loforð sem verið er að gera hér, [[Hvar ætlar þú að taka pening til að fjármagna það sem þú leggur til?]]klárlega, það er verið að svíkja loforð, [[Hvaða loforð?]]og þetta felst í byggingum sem var [[Hvaða loforð?]]ákveðið að fara í meðal annars … [[Hvaða loforð?]]Fullt af loforðum, hv. þm. Óli Björn Kárason, þú gast komið í andsvar við mig en kaust að gera það ekki. [[NF: Hvaða loforð?]]Ég hef orðið. Það er fullt af loforðum sem hér er ekki verið að standa við og þess bera umsagnir merki, umsagnir sem koma frá meira og minna öllum aðilum segja það. Þið eruð ekki að standa við það sem þið sögðuð. Þið eruð ekki að standa við það í samgöngum. [[Forseti hringir.]]Þið eruð ekki að standa við það í heilbrigðismálum. Þessi fimm ára áætlun sýnir það ekki, herra forseti.
Forseti biður þingmenn um að hafa ró í salnum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir afar góða ræðu og hressandi andsvör. Þetta hleypir lífi í umræðuna. Hv. þingmaður fór talsvert yfir byggðamálin. Þau hafa kannski ekki fengið mikla umræðu hér varðandi ríkisfjármálaáætlunina. Mikil gagnrýni hefur eðlilega verið á málefni er snúa að heilbrigðis- og velferðarmálum og menntamálum. Við höfum farið mjög vel yfir þau hér þótt vel geti verið að ég komi inn á þau í seinna andsvari mínu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort ekki sé nauðsynlegt að vinna að heildstæðri stefnu í byggðamálum. Þar væri nauðsynlegt að horfa til aðgerða eins og að nýta t.d. námslánakerfið í tengslum við hvataaðgerðir til þess að reyna að fá fólk til sérfræðistarfa á landsbyggðinni. Við getum nefnt hjúkrunarfræðinga, lækna eða aðra sérfræðinga sem skortur er á úti á landi. Getur hv. þingmaður séð fyrir sér að það væri hluti af heildstæðri stefnu þar væri m.a. væri horft til aðgerða eins og að veita skattafslátt vegna ferða til og frá vinnu til að styrkja atvinnusvæði og byggðir landsins? Er það í samræmi við það sem hv. þingmaður kallaði eftir í ræðu sinni áðan og sagði skort á? Við höfum séð þá þróun undanfarin ár að fyrirtæki og margar stofnanir hafa í mörgum tilfellum flutt starfsemi sína frá landsbyggðinni á höfuðborgarsvæðið. Telur hv. þingmaður jafnvel að ein leið gæti verið að vera með lægra tryggingagjald fyrir fyrirtæki á landsbyggðinni til þess að reyna að snúa þeirri þróun við eða halda þá í við það sem þar er? Byrjað var að vinna að því á síðasta kjörtímabili en við höfum ekki enn fengið að sjá niðurstöður um vinnu um það efni. Mig langað bara að viðra þetta við hv. þingmann.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er akkúrat þetta með byggðamálin. Þau hafa að mínu mati fengið allt of litla umfjöllun í þinginu við þessa umræðu. Auðvitað skilur maður að önnur stór mál taki plássið. En þetta er samt eitt stærsta málið, að tryggja byggð í öllu landinu. Hvernig gerum við það? Ég hef sagt um námslánakerfið að það þekkist sum staðar að það sé nýtt til þess að laða að fólk til starfa. Mér finnst að minnsta kosti að við eigum að skoða það. Velta því fyrir okkur hvort það geti skipt máli. Það þarf að kanna það hjá þeim sem eru í sérstaklega þeim störfum sem vantar fólk í úti á landsbyggðinni. Svo þurfum við að skilgreina hver grunnþjónusta á landsvæðum eigi að vera og þrengja svo niður í minni svæði. Það er að mínu mati bráðnauðsynlegt og ætti að vera löngu búið að gera það. Við skilgreinum margt sem grunngildi í hverju samfélagi, þ.e. grunnþarfir eða -þjónustu. Ég held að það þurfi að koma til. Námslánakerfið er eitt af því sem gæti stutt við þær hugmyndir. Skattafsláttur til og frá heimilum í dreifðari byggðum? Jú, ég held að það mætti skoða það. Nú hafa verið lagðar fram þingsályktunartillögur af hálfu hv. þingmanns, eða í það minnsta fyrirspurn um þau efni sem ég held að sé vert að skoða. Ég tek undir að fyrirtæki flytjast frá landsbyggðinni - en margt spilar þar inn í. Ég er ekki viss um að tryggingagjaldið ætti að vera mismunandi eftir staðsetningu fyrirtækja, en það er margt annað sem mætti skoða í því efni. Í því samhengi mætti skoða ýmislegt, eins og alls konar flutningskostnað og annað sem íbúar hinna dreifðu byggða þurfa að bera, orkukostnað og annað slíkt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni afar góð og skýr svör. Ég er sammála henni um að það sé mikilvægt að skoða þessar aðgerðir. Einnig kom hv. þingmaður inn á nýja greiðsluþátttökukerfið sem nú hefur tekið gildi. Við samþykktum nefndarálit síðasta sumar um að greiðsluþátttökuþakið yrði að hámarki 50 þús. kr. en 33 þús. kr. fyrir börn, aldraða og öryrkja en nú er þakið hærra en við samþykktum. Í nefndaráliti 2. minni hluta velferðarnefndar, sem ég skrifaði, kemur fram mikilvægi þess að við göngum lengra inn í greiðsluþátttökukerfið og bætum við t.d. tannlækningum aldraðra, sálfræðiþjónustu, ferðakostnaði, og sameinum þau tvö kerfi sem varða lyf og heilbrigðisþjónustu. Tekur hv. þingmaður ekki undir mikilvægi þess? Í ríkisfjármálaáætlun sér þess ekki stað því að það er svo mikið ógagnsæi þegar kemur að þessum málaflokki þar.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Jú, við þurfum að stefna að því að ná niður greiðsluþátttöku og setja fleira undir hana. Við þurfum að setja sálfræðiþjónustu undir hana. Við tölum um geðheilbrigðisvandamál, sem virðast vera allt um lykjandi, en við þurfum við að ná fleirum en bara geðlæknum inn í þetta kerfi. Ég held að það sé mikilvægt að draga fleiri inn í kerfið og svo verða þeir sem þurfa mikið á lyfjum að halda að koma þar inn. Við þurfum að reyna að draga úr kostnaði þeirra. Það er erfitt að lesa í það en við vitum að þessi málaflokkur hefur verið í erfiðleikum staddur. Ég er að reyna að lesa í þetta og eftir þeim upplýsingum sem þó hafa komið fram eftir ágang þingmanna í umfjöllun um málið, virðist ekki vera nægjanlega ráð fyrir gert að greiðsluþátttakan verði enn þá minni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir yfirgripsmikið erindi nú í annað sinn um fjármálaáætlun. Það hefur komið fram gagnrýni úr herliði stjórnarliða að við sýnum fullkomið ábyrgðarleysi með því að koma með breytingartillögur og séum spámenn óráðsíu. Þessu vil ég algerlega mótmæla. Hv. þingmaður nefndi að þetta væru galnar hugmyndir. Það eru ekki galnar hugmyndir sem frammi eru þegar við komum með breytingartillögur sem lúta að því að bæta hag þeirra sem höllustum fæti standa í samfélaginu, börn, aldraðir, öryrkjar, svo því sé nú svarað. Mig langaði aðeins að spyrja hv. þingmann út í það sem lýtur að tekjuöflun í nefndaráliti 1. minni hluta. Ég skynjaði það sem svo í textanum að hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustu, úr 11% í 24%, sé Vinstri grænum nokkurt umhugsunarefni, m.a. í ljósi þess að fjármálaráð taldi að við þyrftum að fara í miklu betri greiningu á þessu og skort hafi á það varðandi þessi atriði og nokkur fleiri. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvaða áhrif hún telji að framkvæmd þessara draga, þessara áforma, muni hafa á ferðaþjónustuna, sérstaklega á landsbyggðinni, og hvað þurfi til svo þetta gæti gengið upp.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er nefnilega svo að ef ég sæti í stóli fjármálaráðherra hefði ég lagt fram öðruvísi ríkisfjármálaáætlun, það er alveg ljóst. Og þá hefði ég líka betri aðgang að grunngögnum sem ég hef ekki í dag. Þess vegna er ekki ábyrgt að maður leggi það fram niðurbrotið, algerlega sundurliðað, þó að maður hafi einhverjar hugmyndir um það hvað maður vildi gera. Auðvitað þarf maður að hafa allar upplýsingar uppi á borðum. Virðisaukaskatturinn á ferðaþjónustunni er eins og komið hefur fram í fyrsta lagi tveimur árum of seint á ferðinni í ljósi stöðunnar núna, allrar þessarar uppbyggingar og þar sem gengið styrkist og styrkist, eðlilega, þar sem hagstjórnin talar ekki við peningastefnunefnd og tekur ekki mið af þeim leiðbeiningum sem settar eru fram til að viðhalda stöðugleika. Þess vegna verðum við að fá greiningar á því hvaða áhrif þetta hefur á svæðin. Það hefur komið fram að litlu fyrirtækin í hinum dreifðu byggðum telja sig ekki geta staðið undir hækkandi verði sem myndi fylgja hækkun á virðisaukaskatti á ferðaþjónustuna og þau eru enn að byggja sig upp. Það er enn mjög víða þannig að þrátt fyrir aukinn ferðamannafjölda hefur hann aukist miklu hægar en orðið hefur á höfuðborgarsvæðinu. Við sjáum það bara í blöðunum núna dag eftir dag hvaða áhrif ein ákvörðun hefur á önnur sveitarfélög í því samhengi að ferðamenn komast ekki á staðina. Auðvitað þarf að fá svona sviðsmyndagreiningar. Ég var búin að eiga þá umræðu við fjármálaráðherra almennt um framkvæmdir og hann sagði að það væri mjög erfitt að gera slíkar sviðsmyndagreiningar miðað við landshluta. [[Forseti hringir.]]En við sem búum í hinum dreifðu byggðum vitum að þetta mun hafa gríðarleg áhrif þar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar að spyrja líka um byggðamál. Við komum nú bæði úr landsbyggðarkjördæmum. Sér hv. þingmaður einhver merki þess að það sé sókn í byggðamálum í fjármálaáætlun? Þá horfi ég auðvitað fyrst til þess sem mér er næst, það eru heilbrigðismálin sem hafa farið halloka undanfarin ár, bæði hvað varðar heilbrigðisþjónustu á sólarhringsvísu og heilsugæsluna, og síðan ýmis önnur atvinnutengd málefni, þ.e. í landbúnaði og í sjávarútvegi.
Herra forseti. Ég held að í drögin að byggðaáætlun sem liggja fyrir vanti eitthvert gagnsæi, eins og Samband íslenskra sveitarfélaga segir, þau séu ekki nægilega vel fram sett. Svo er eitt að setja eitthvað á blað og annað að sjá að fjármagn fylgi. Það komum við væntanlega til með að sjá í haust. Ég hef sagt um sóknaráætlanir landshluta sem eiga að tryggja aðkomu heimamanna að því miður voru þær nú bara settar út af sakramentinu í upphafi síðasta kjörtímabils. Eftir mikið þóf og læti voru settir í þær fjármunir aftur, allt of litlir og ég held því miður allt of litlir enn þá. Sóknin? Nei. Ég sé hana ekki, hvorki varðandi atvinnufyrirtæki né heilbrigðismálin. Það er auðvitað verið að leggja til ákveðin byggingaráform, sem er rosalega gott því það er mikil þörf á því, en það eitt og sér dugar ekki til. Það hefur komið fram að lítið er eftir til rekstrarstyrkingar í heilbrigðismálum. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við eigum líka að horfa til, ekki tala bara um prósentur og aura. Heilsa og líf eru ekki prósentur.
Forseti. Í ræðu minni á miðvikudaginn fór ég yfir umsögn 3. minni hluta velferðarnefndar um fjármálaáætlun og náði ekki að klára yfirferðina. Þar talaði ég um sjúkrahúsþjónustu og heilbrigðisþjónustu yfir höfuð, örorku, lyf og lækningavörur og málefni aldraðra og fleira, og ætla hér að halda áfram og tala jafnframt um vinnumarkað og atvinnuleysi. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er áætlað að atvinnuleysisbótatímabil verði stytt úr 30 mánuðum í 24 mánuði. Felur það í sér frekari skerðingu á réttindum atvinnuleysisbótaþega, sem þegar hafa þurft að þola skerðingu úr 36 mánuðum í 30 mánuði. Nú er fyrirhuguð frekari skerðing á þessum réttindum. Er það gert á grundvelli þess að atvinnuástand í samfélaginu sé gott og að ekki sé þörf á svo löngu atvinnuleysisbótatímabili. Mikilvægt er að gæta að því að þeir sem eiga samt rétt til að þiggja atvinnuleysisbætur í 30 mánuði haldi þeim rétti. Nú þegar er til meðferðar hjá Hæstarétti dómsmál varðandi þetta efni frá því þegar atvinnuleysisbótatímabil var stytt úr 36 mánuðum í 30 mánuði þar sem réttindi voru tekin af fólki afturvirkt. Við verðum að passa að það gerist ekki aftur. Þá er það áhyggjuefni að stytta eigi atvinnuleysisbótatímabilið á sama tíma og gerðar eru róttækar breytingar á örorkumati. Atvinnuleysisbætur eru mikilvægt öryggisnet fyrir þá einstaklinga sem eiga erfitt með að finna sér vinnu við hæfi. Nokkur hætta er á því að kostnaður við þessa einstaklinga færist til sveitarfélaganna þegar atvinnuleysisbótatímabili lýkur. Á bls. 337 í áætluninni er fjallað um helstu áskoranir vinnumarkaðarins, en þar kemur fram að helsta orsök örorku á Íslandi séu atvinnutengdir sjúkdómar, sem er dálítið sláandi. Þar eru nefndir hreyfi- og stoðkerfissjúkdómar auk geðsjúkdóma vegna streitu. Þetta risastóra vandamál á síðan að setja alfarið í hendur vinnumarkaðarins að leysa og hvergi er talað um ábyrgð stjórnvalda eða sett fé til verkefna sem væru til þess fallin að draga úr streitu. Slíku mætti t.d. ná fram með því að fækka vinnutímum og auka aðgengi að sálfræðiþjónustu. En það er ljóst að það er eitthvað stórkostlega mikið að í samfélaginu okkar ef streita og álag valda því að fólk dettur út af vinnumarkaði í örorku. Það er nokkuð sem við þurfum klárlega að horfast í augu við og skoða lausnir á. Þá vantar allt fjármagn í forvarnir, sem er furðulegt í ljósi þess hve mikill kostnaður skapast af því að láta slík vandamál ómeðhöndluð. Mikið hefur verið rætt í samfélaginu um það neyðarástand sem ríkir á húsnæðismarkaði. Mikill skortur er á húsnæði og þá sérstaklega á suðvesturhorninu, sem hefur valdið miklum verðhækkunum á húsnæði og gerir fólki mun erfiðara fyrir, sem ekki á húsnæði fyrir, að fjárfesta í fyrsta íbúðarhúsnæði sínu. Það vekur því athygli að áætlunin gerir ráð fyrir mikilli lækkun á framlögum til þessa málaflokks. Umræddum sparnaði á að ná fram með því að festa viðmiðunarfjárhæðir vaxtabóta til ársins 2022, sem gerir það að verkum að tekjulágir fá minni fjármuni til að greiða fyrir íbúðarhúsnæði. Þá er gert ráð fyrir að veittir verði stofnstyrkir til bygginga allt að 1.800 nýrra almennra íbúða á árunum 2018–2021. Það verður að teljast augljóst að slík framlög munu ekki komast nærri því að svara þeirri þörf sem er fyrir íbúðarhúsnæði, en greiningaraðilar hafa metið það sem svo að uppsöfnuð þörf sé nú allt að 3.500 íbúðir og hafi þá ekki verið tekið tillit til þeirrar fólksfjölgunar sem muni eiga sér stað þar til ársins 2021. Íbúðalánasjóður hefur unnið að gerð húsnæðisáætlunar með sveitarfélögum. Slíkt samstarf getur verið til þess fallið að auka framboð á húsnæði en ljóst verður að telja að meiri þörf er á húsnæði en hér er áætlað að veita framlög til. Það er einnig áhugavert að ekkert eigi að fara að skoða leigumarkaðinn, sem mér þykir mjög alvarlegt. Rökin fyrir því eru þau að kannanir sýni að flestir sem séu á leigumarkaði vilji kaupa sér. En þá spyr maður sig: Er það ekki eðlilegt í núverandi ástandi þar sem leigumarkaðurinn er svona erfiður að fólk vilji kaupa? Hvernig væri það ef leigumarkaðurinn væri eins og hann er víða annars staðar á Norðurlöndum þar sem fólk getur leigt sér íbúð og búið þar alla tíð á viðráðanlegu verði? Myndu þá jafn margir vilja kaupa frekar en leigja húsnæði? Mér þykir þetta ekki vera góð ástæða til að skoða ekki aðgerðir á leigumarkaði. Varðandi lýðheilsu og stjórnsýslu velferðarmála er gert er ráð fyrir 4% aukningu útgjalda málaflokksins. Útgjöld miðað við fjárlög ársins 2017 aukast úr 8.303 millj. kr. á fjárlögum ársins 2017 í 8.658 millj. kr. eftir árið 2022. Innan við þriðjungur af þeirri fjárhæð fer í lýðheilsu, forvarnir og eftirlit. Íslenska heilbrigðiskerfið er viðbragðsdrifið en ekki forvarnadrifið, sem þýðir að þeim fjármunum sem nota mætti til forvarna er eytt margfalt í meðferð þegar sjúklingar eiga við alvarleg heilsufarsleg vandamál að stríða. Með auknum fjármunum til forvarna er hægt að ná fram miklum sparnaði auk þess sem hægt er að auka lífsgæði þeirra sem annars yrðu fyrir heilsubresti og í mörgum tilfellum örorku. Það væri því eðlilegt að auka útgjöld í forvarnir til að stuðla að bættri heilsu landsmanna. Þess má geta í þessu sambandi að í nefndaráliti 3. minni hluta fjárlaganefndar um fjármálastefnu, sem samþykkt var í tíð fyrri ríkisstjórnar, kom eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Aukning sjúkdóma sem rekja má til lífsstíls, svo sem rangs mataræðis og hreyfingarleysis, hefur í för með sér gríðarlegan kostnað fyrir heilbrigðiskerfið. Því er í raun óskiljanlegt að ekki sé allt kapp lagt á að hemja þróunina með öllum ráðum og beita forvörnum og snemmtækri íhlutun í stað lyfja þar sem það er hægt.“ Erfitt er að greina hvaða forsendur hafa breyst frá því að þingmaður Bjartrar framtíðar skrifaði undir þetta nefndarálit sem orsakar það að ekki skuli varið meiri fjármunum til forvarna. Forseti. Við erum rúmlega 300 þúsund manna þjóð sem er svo lánsöm að búa í gjöfulu landi, ríku af náttúruauðlindum, sem gerir okkur að einni ríkustu og þróuðustu þjóð í heimi. Ráðamenn hafa endurtekið gumað af góðu efnahagsástandi þjóðarinnar, mikið hagvaxtarskeið hefur staðið yfir um nokkurn tíma eftir miklar þrengingar. Í fjármálaáætlun er bent á að við séum að ganga inn í eitt lengsta samfellda hagvaxtarskeið Íslandssögunnar. Þó er vert að benda á að gott gengi ferðaþjónustunnar, sem og góðar makrílveiðar, hafa með sanni flýtt efnahagslegum bata þjóðarinnar eftir stórkostlegt fjármálahrun fyrir næstum því áratug. Í þeirri gnægt sem við lifum við felst tækifæri til að fjárfesta í fólkinu í landinu með því að styrkja velferðarkerfin okkar og vinna að því markmiði að útrýma fátækt, jafna tækifæri, styrkja mannréttindi og auka velferð. Ein öflugasta leiðin til að sporna við fátækt er að tryggja að allir hafi viðunandi framfærslu og að grunnþjónusta, svo sem menntun og heilbrigðisþjónustu, sé gjaldfrjáls. Öllum ætti að vera ljóst að valdefling almennings er fjárfesting sem mun skila sér margfalt til baka þegar til lengri tíma er litið. Það er miður að þessar áherslur er ekki að finna í fjármálaáætlun heldur er öll áherslan á áframhaldandi aðhald og niðurskurð á grunnstoðum samfélagsins. Lítil sem engin aðstoð verður fyrir þá verst settu í samfélaginu og fátækt á að halda áfram að grassera. Hér er að finna stefnu sem einkennist af stórkostlegri skammsýni og skilningsleysi á raunverulegum verðmætum landsins, sem er að sjálfsögðu fólkið í landinu. Niðurstaða 3. minni hluta er að þessari fjármálaáætlun beri að hafna á framangreindum forsendum. Ég vil einnig taka það fram að það hefur verið gífurlegur skortur á upplýsingum við vinnslu innan nefndarinnar og skoðun þessarar fjármálaáætlunar. Píratar hafa kallað eftir frekari upplýsingum til þess að við getum séð betur hvernig fjármunum er skipt niður á málaflokka. Það er mín einlæga von að við fáum þessar upplýsingar þannig að við getum betur skilið þetta, en ekki síst bara fyrir almenning svo almenningur sjái hvernig á í raun og veru að ráðstafa þessu fé og hvernig ríkisstjórnin hugsar framtíð samfélagsins og hvert við erum að stefna.
Virðulegi forseti. Við ræðum enn um fimm ára ríkisfjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem er án vafa mikilvægasta mál þessa þings. Ég er núna að koma í mína aðra ræðu þar sem tími vannst ekki til að klára þá yfirferð sem ég hafði hugsað mér að fara í. Við skulum sjá hvað ég kemst langt að þessu sinni. Mig langar í þessari annarri ræðu minni, að ræða m.a. betur um þátt sveitarfélaganna í fjármálaáætlun en þau falla undir málefnasvið númer 8. Mikil breyting hefur átt sér stað á umfangi starfsemi sveitarfélaga á síðustu tveimur til þremur áratugum. Fjölmörg verkefni sem áður voru á hendi ríkis hafa verið flutt til sveitarfélaga og er þeirri þróun ekki lokið enn. Sem dæmi má nefna rekstur grunnskóla og þjónustu við fatlaða. Þetta hefur aukið hlut reksturs og efnahags sveitarfélaga í starfsemi hins opinbera. Hin aukna hlutdeild sveitarfélaga í starfsemi hins opinbera endurspeglast m.a. í því að starfsmenn þeirra eru nú fleiri en ríkisins og tekjur þeirra eru um þriðjungur tekna hins opinbera. Tilhneigingar hefur gætt til að leggja meiri áherslu á ríkisfjármál en fjármál sveitarfélaga við hagstjórn en í ljósi aukins umfangs þeirra er sífellt mikilvægara að horfa til hins opinbera í heild líkt og ný lög um opinber fjármál kveða á um. Ríkisendurskoðun tók undir að raunveruleg staða sveitarfélaga þurfi að endurspeglast í fjármálaáætlun og getu þeirra til skuldaniðurgreiðslu. Á fundi fjárlaganefndar Alþingis með fulltrúum Ríkisendurskoðunar kom skýrt fram að þeirra mat sé að afkomumarkmiðin gangi alls ekki upp gagnvart sveitarfélögunum og að slík áætlun sé auðvitað alveg galin. Það er t.d. verulega sérkennilegt, svo ekki sé meira sagt, að í fjármálaáætlun er ekki sérstök umfjöllun um húsnæðismál. Ég get tekið undir orð Ríkisendurskoðunar um að ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára sé snargalin þar sem ekki er tekið tillit til raunverulegrar stöðu sveitarfélaganna og að raunhæf afkomumarkmið eru ekki til staðar. Umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga frá 26. apríl er í takt við þetta álit Ríkisendurskoðunar en þar segir m.a. að sambandið hafi bent á í umsögn sinni um fjármálastefnuna frá 17. febrúar að það telji að afkomumarkmið þau sem fjármálastefnan gengur út frá séu óraunsæ og ekki í takt við samþykktar fjárhagsáætlanir sveitarfélaga. Afkomumarkmið fyrir A-hluta sveitarfélaga í fjármálaáætlun eru önnur en þau sem fram koma í fjármálastefnu án þess að gerð sé grein fyrir þeim í frávikum fjármálaáætlunar. Árin 2017 og 2018 er í fjármálaáætlun reiknað með lakari afkomu sveitarfélaga en í fjármálastefnu, en betri afkomu 2020–2022. Um þetta frávik hefur ekkert samráð verið haft við sambandið, ekki frekar en um aðra þætti fjármálaáætlunarinnar, þar á meðal 5. kafla sem fjallar um fjármál sveitarfélaga. Ég gagnrýni auðvitað harðlega samráðsleysið við Samband íslenskra sveitarfélaga og þær hæpnu forsendur sem gefnar eru til grundvallar þeim þáttum er lúta að afkomu sveitarfélaganna. Sambandið gagnrýnir samráðsleysið við mótun fjárhagslegra viðmiða um afkomu og efnahag sveitarfélaga og ég ítreka að í 11. gr. laga um opinber fjármál er að finna ákvæði um samskipti og samráð ríkis og sveitarfélaga. Ber ráðherra að tryggja formlegt og reglubundið samstarf við sveitarfélögin við mótun fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Vonandi verður bragarbót gerð á þessum þætti í framtíðinni. Til að vera sanngjörn erum við öll í raun að vinna málið með þessum hætti í fyrsta sinn og því e.t.v. eðlilegt upp að vissu marki að framkvæmdin sé ekki fullkomin. Samt sem áður eru þessi vinnubrögð langt frá því að vera nógu góð og uppfylla tæplega þær kröfur sem lög um opinber fjármál gera ráð fyrir varðandi framkvæmd laganna. Hæstv. forseti. Mig langar einnig til að grípa aðeins niður í umsögn fjármálaráðs um afkomu sveitarfélaganna og samspil fjármálastefnu og fjármálaáætlunar þar að lútandi. Þar segir m.a. með leyfir forseta: „Tekjur sveitarfélaga eru háðar sveiflum í hagkerfinu. Á tímum efnahagsuppgangs aukast tekjurnar en dragast saman þegar hagkerfið dregst saman. Í þessu sambandi er rétt að benda á að óvissa um áætlaða þróun eykst eftir því sem lengra er horft fram í tíma. Af þessu leiðir að óvissa um hagvöxt er meiri á seinni hluta tímabilsins en á fyrri hluta þess. Því ríkir jafnframt mikil óvissa um hvort nægilegur afgangur muni verða af heildarafkomu á seinni hluta tímabilsins til að ná yfirlýstum markmiðum fjármálaáætlunarinnar. Ef meta skal hvort áætlanir um heildarafkomu A-hluta sveitarfélaga uppfylli grunngildi um sjálfbærni og stöðugleika er nauðsynlegt að hafa mælikvarða á óvissu þeirrar hagspár sem lögð er til grundvallar. Ef þær hagfelldu hagspár sem liggja til grundvallar fjármálaáætluninni rætast ekki, t.d. ef spár um hagvöxt ganga ekki eftir og hagvöxtur verður minni á seinni hluta tímabilsins, er ólíklegt að sveitarfélögin nái að sýna þann afgang í heildarafkomu A-hluta sem gert er ráð fyrir. Þá þyrftu að koma til aðrar aðgerðir, eigi afkomumarkmið áætlunarinnar að ganga eftir. Það myndi bæði styðja við stöðugleika og festu að gera grein fyrir þeim aðgerðum sem gripið verður til ef forsendur breytast.“ Í umsögn sambandsins, SÍS, kemur einnig fram gagnrýni á hversu lítil áhersla er lögð á sveitarstjórnarmál í fjármálaáætluninni. Meðal þess sem fram kemur er að unnið sé að því að efla sveitarstjórnarstigið, breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og auknu samráði við íbúa varðandi stefnumörkun. Hins vegar er engin framtíðarsýn fyrir málaflokkinn lögð fram og ekki gerð grein fyrir þeim leiðum sem fara á til að ná settum markmiðum. Engin framtíðarsýn og leiðir að markmiðum ekki skýrðar. Hvað er það í ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára? Á bara að tala um stefnumótun og markmiðssetningu en ekki starfa í samræmi við það? Mér er spurn. Ég á enn erfitt með að trúa að meiri hluti fjárlaganefndar hafi ekki lagt fram breytingartillögur við þennan þátt fjármálaáætlunar þar sem það er algerlega morgunljóst að svona getum við ekki afgreitt málið frá okkur. Það væri fullkomlega ábyrgðarlaust. Í áætluninni er heldur ekki að finna tímasetningu helstu fjárfestinga en einungis vísað til forgangsröðunar stjórnvalda án rökstuðnings. Á fundi fjárlaganefndar Alþingis og fjármálaráðs kom fram að engar rannsóknir liggja fyrir á mögulegum mismunandi margfeldisáhrifum framkvæmda eftir landshlutum. Þenslan er ekki til staðar í öllum landshlutum, síður en svo, og til þess verðum við að taka tillit þegar forgangsröðun framkvæmda er ákvörðuð. Samtök iðnaðarins segja í umsögn sinni frá 26. apríl að mikilvægt sé að halda aftur af útgjaldaaukningu hins opinbera en á sama tíma sé ekki hægt að horfa fram hjá brýnni fjárfestingarþörf í innviðum. Samtökin benda á að opinbert fjárfestingarstig sé lágt og afleiðingar þess eru þær að innviðir rýrna sem dregur úr samkeppnishæfni samfélagsins. Á fundi með fulltrúa Samtaka iðnaðarins kom m.a. fram að nú væri lítið að gera í jarðvinnuverktöku vegna lágs framkvæmdastigs við vegagerð og virkjunarframkvæmdir. Í ljósi þessa verð ég að segja að framsýni á þessu sviði skortir algerlega í fjármálaáætlun. Ætla menn í alvörunni að halda að sér höndum þegar uppgangur er í efnahagslífinu, eins og þeir gera þegar niðursveiflan er? Ég spyr: Hvenær er rétti tíminn til að framkvæma ef ekki nú? Ætlum við að láta allt grotna niður? Ég vona ekki. Svo virðist vera þegar stefna ríkisstjórnarinnar í samgöngumálum er skoðuð. Þar skilar ríkisstjórnin í raun auðu - já, ótrúlegt en satt, hún skilar auðu. Ef við viljum fá betri og öruggari vegi skulum við bara greiða vegtolla. Þvílík stefna. Hvað samgöngur varðar og framkvæmd áætlana almennt, eins og t.d. samgönguáætlun, löggæsluáætlun og síðast en ekki síst fjármálaáætlanir sveitarfélaga, ætti þetta allt saman að vinnast í samræmi hvað við annað. Við erum ekki enn þá komin á þann stað en ættum að sjálfsögðu að stefna þangað, þ.e. samræma tímabilin, miða t.d. lykiláætlanir við fimm ár og taka tillit til fyrirliggjandi áætlana þegar fjármálaáætlun er unnin. Nú er þetta einhvern veginn hálfsamhengislaust og þegar maður bendir á það yppta sumir menn jafnvel öxlum. Við verðum að vera samstiga um að breyta þessum hlutum ef við ætlum að ná markmiði laganna, þ.e. agaðri hagstjórn, fyrirsjáanleika og stöðugleika. - Þar sem ég horfi nú á hv. þm. Harald Benediktsson, formann fjárlaganefndar, vil ég hrósa meiri hluta nefndarinnar fyrir það sem fram kemur í áliti hans um akkúrat þennan þátt, þessa samræmingu áætlana og kannski tímamarka, þannig að við séum í rauninni að stefna að raunhæfum markmiðum, að þetta hangi saman. Það er tilgangur laga um opinber fjármál, að við séum að vinna innan ramma til þess að tryggja stöðugleika og fyrirsjáanleika og auka agann, eins og ég sagði áðan. Meiri hlutinn fær plús fyrir það og við erum sammála um að þetta sé leiðin sem við þurfum að reyna að vera samstiga á. Þá komum við að samvinnunni sem er mér afar hugleikin. Þrátt fyrir að vera fámenn þjóð með pínulitla stjórnsýslu, við þekkjumst mikið innbyrðis og allt það, erum við enn föst í að vinna hvert í sínu boxi. Samtal og samráð verður að aukast. Að mínu mati hefur núverandi ríkisstjórn alls ekki bætt þann þátt þrátt fyrir yfirlýst markmið þar að lútandi, þ.e. ef marka má umsagnir hagsmunaaðila. Rauði þráðurinn í þeim umsögnum sem ég hef lesið er að það skorti samráð, ekki er byggt á fyrirliggjandi áætlunum er varða málefnasviðin, framsetning er ógagnsæ og markmið óraunsæ, eins og t.d. afkomumarkmið sveitarfélaga. Það versta er, sem ég veit að mun koma í bakið á okkur, að stór málefnasvið eru vanfjármögnuð. Umhverfismálin eru eitt þessara málefnasviða sem ég hef verulegar áhyggjur af þar sem þau eru með allra mikilvægustu málaflokkum næstu áratuga. Mikilvægi málaflokksins endurspeglast hins vegar ekki í fjármálaáætlun. Það er svo margt sem ég á eftir að segja að ég verð að biðja hæstv. forseta að skrá mig í aðra ræðu hér og nú, ég sé að ég kemst ekki yfir helminginn. En mig langar til að víkja aðeins að orkumálunum. Þau eru einnig afar mikilvægur málaflokkur er varða uppbyggingu atvinnulífsins sem og jafnræði til búsetu um land allt. Ég hef gríðarlegar áhyggjur af þessu málefnasviði þar sem erfitt er að sjá hvernig ríkisvaldið hyggst koma að því að tryggja orkuöryggi á öllu landinu, m.a. til að uppfylla aðrar áætlanir eins og fram kemur í þingsályktun um orkuskipti, hvað þá verkefni til að flýta þrífösun rafmagns en því á að vera lokið 2034 við núverandi áætlanir. Sú framkvæmd er afar mikilvæg þannig að hægt sé að stunda nútímalegan atvinnurekstur á öllu landinu því að öll stærri tæki byggja nú á þrífösun rafmagns. Einnig má nefna áhugavert verkefni um að auka hlut varmadælna eða hitaveitna í því skyni að lækka orkukostnað á köldum svæðum og/eða minnka notkun dísilrafstöðva. Framsóknarflokkurinn gagnrýnir þessa forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þar sem hún ber ekki vott um vilja til að jafna búsetuskilyrði fólks og styðja við uppbyggingu atvinnulífs um land allt. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir fór ágætlega yfir stöðu orkuöryggis og þær gríðarlegu efnahagslegu afleiðingar sem rafmagnsleysi getur haft í för með sér í umræðunni áðan undir liðnum um störf þingsins fyrr í dag. Sá skaði sem rafmagnsleysi getur valdið á stórum landshlutum, og hún nefndi svæðið frá Vopnafirði og allt niður að Kirkjubæjarklaustri fyrir ekki svo löngu síðan, virðist vera stórkostlega vanmetinn og aðeins lítið brot af þeim skaða tekið inn í útreikningana þegar menn eru að gera það. Þetta verður að skoðast og mér heyrist að orkuöryggismálin fari jafnvel í einhvern ákveðinn farveg innan þingsins á næstunni og það er vel. Eins og ég segi þarf ég að stökkva hérna yfir góðan hluta. Mig langar að nefna aðeins lýðheilsuna. Ríflega 40% af öllum útgjöldum ríkissjóðs fara til velferðar- og heilbrigðismála. Þjóðin er að eldast og ljóst er að við þurfum að vera með gott plan ef við ætlum áfram að veita öllum góða heilbrigðisþjónustu. Kerfið okkar eins og það er í dag einkennist of mikið af viðgerðum. Við getum sparað mikla fjármuni í heilbrigðiskerfinu með því að hafa lýðheilsustefnu að leiðarljósi í allri stefnumörkun, bæði ríkis og sveitarfélaga. Við búum svo vel að geta leitað í reynslu nágrannalanda okkar sem hafa mörg hver þegar markað sér skýra stefnu í þessum málum. Við eigum fjöldann allan af færum sérfræðingum á þessu sviði og almennur áhugi fólks á heilsu fer vaxandi. Bætt lýðheilsa er sameiginlegt verkefni almennings, sérfræðinga og síðast en ekki síst stjórnvalda. Að þessu sögðu eru mér það gríðarleg vonbrigði að sjá hve lítil áhersla er lögð á lýðheilsumálin samkvæmt fyrirliggjandi fjármálaáætlun en fjármagnsaukning til málaflokksins er lítil sem engin. Það lýsir algjöru metnaðarleysi gagnvart lýðheilsu og þeim verkefnum sem þar falla undir. Aukin áhersla á lýðheilsu er auðvitað sparnaður til framtíðar, sérstaklega þar sem þjóðin er að eldast og vitað að færri hendur munu vera til staðar til að halda uppi heilbrigðiskerfinu í framtíðinni. Auðvitað eigum við að leggja aukna áherslu á lýðheilsu, auðvitað eigum við að gera það - en, nei, þessi ríkisstjórn ætlar ekki að gera það. Skammsýni í stað framsýni er einkennismerki núverandi ríkisstjórnar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu og gagnrýni. Ég er nú ekki sammála öllu því sem kom fram í ræðunni og kemur engum á óvart. Ég staldraði aðeins við orð hv. þingmanns þegar kom að því að það væri kannski ekki þensla alls staðar á landinu. Ég hygg að það sé rétt og við séum sammála um að hugsanlega er hægt að nýta þar tækifæri til að ráðast í innviðauppbyggingu. Við vitum að við höfum ekki staðið okkur í stykkinu undanfarin ár og áratug í þeim efnum. Ég er að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi hugleitt með hvaða hætti sé hægt að standa þar að verki. Við erum annars vegar að tala um hina félagslegu innviði, svo sem eins og í menntakerfi og heilbrigðiskerfinu, þar sem ég sé nú ekki annað en að ríkissjóður verði að leggja þar til mestan partinn, og svo eru ýmsir hagrænir innviðir. Hagrænir innviðir eru t.d. samgöngur, hafnir o.s.frv. Kemur það til greina hjá hv. þingmanni að þetta verði samstarfsverkefni milli ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila, t.d. lífeyrissjóða og annarra fjárfesta? Með hvaða hætti ætti það þá að vera gert? Eða útilokar hv. þingmaður allt slíkt samstarf, hvort heldur það er hér á höfuðborgarsvæðinu en þó sérstaklega úti á landi?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir afar vandað andsvar. Ég held að hjörtu okkar slái í takt varðandi framkvæmdir á landsbyggðinni og það sem þar þarf að gera en auðvitað eru það ekki einu svæðin á landinu, við þurfum líka að passa upp á suðvesturhornið. Ég vil ekki að áherslunni sé velt akkúrat í hina áttina. En það sem ég var fyrst og fremst að benda á í ræðunni var að til þess að geta metið einmitt eins og hv. þingmaður nefndi hvers lags verkefni á að fara í til þess að auka ekki á þensluna þurfa að liggja fyrir betri greiningar. Miðað við það sem hagsmunaaðilar tjáðu okkur í hv. fjárlaganefnd höfum við ekki nægilega góðar greiningar á þessum þáttum og í sumum tilfellum alls engar. Það kom fram hjá Samtökum iðnaðarins að þau ásamt samtökum ráðgjafarverkfræðinga, ég man ekki hvað það félag heitir, eru að fara af stað í vinnu við greiningu á innviðauppbyggingu og fleiru. Það er mjög mikilvægt að þetta sé gert. Við byggjum ekki á slíkum greiningum en erum samt að forgangsraða verkefnum hingað og þangað og berjast við mjög mikla þenslu. Þetta þurfum við bara að vinna betur. Ég hef fengið þær upplýsingar oftar en einu sinni og oftar en tvisvar frá Vegagerðinni að t.d. framkvæmdir eins og þingmaðurinn nefndi, hafnargerð og vegagerð og fleira, séu ekki þensluhvetjandi verkefni, sérstaklega þegar tekið er tillit til mismunandi stöðu landshluta hvað varðar þensluáhrif.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Hún gleymdi að vísu að svara því sem ég var að inna eftir, hvort hv. þingmaður teldi að það ætti kannski að hafa samstarf í fjármögnun. En látum það liggja á milli hluta. Ég velti því fyrir mér hvað það er í fjármálaáætluninni sem hv. þingmaður vill breyta til að tryggja raforkuöryggi, sem hún kom mjög inn á í ræðu sinni áðan. Hvað er það nákvæmlega, hvaða breytingar eru það sem hv. þingmaður vill sjá að við gerum á fjármálaáætluninni? Og þessu tengt, heldur hv. þingmaður að það komi til greina að við breytum eignarhaldi á Landsneti, þ.e. tökum Landsnet út úr Landsvirkjun sem á 66% eignarhlut, og færum þann eignarhlut beint undir ríkið, og Orkubú Vestfjarða og Rarik líka, og fáum hugsanlega lífeyrissjóðina sem helmingshluthafa [[Forseti hringir.]]inn í Landsnet og ráðumst þar með í gríðarlega mikilvæga uppbyggingu raforkudreifikerfisins, [[Forseti hringir.]]sem við verðum að gera því það er ein forsenda fyrir því að atvinnulíf úti á landi geti dafnað?
Hæstv. forseti. Þetta var talsvert yfirgripsmikið síðara andsvar. Ég veit ekki hvort ég geti klárað að svara því og biðst afsökunar á að hafa ekki klárað síðustu spurninguna í fyrra andsvari. Við fyrstu sýn finnst mér nú ekkert freistandi hugmynd að taka Landsnet út fyrir sviga. En auðvitað er með það eins og annað, t.d. samstarf í fjármögnun og fleira sem þingmaðurinn nefndi í fyrra andsvari, ég held að við þurfum að skoða þær leiðir hverju sinni sem koma til greina í þessu sem öðru með almannahagsmuni að leiðarljósi. Þegar staðan er eins og hún er núna varðandi innviði okkar margnefnd þá verðum við að komast áfram og leita leiða og reyna að fara einhvern milliveg. En eignarhaldið á Landsneti og taka það út úr Landsvirkjun? [[Forseti hringir.]]Nei, hv. þingmaður. Hljómar ekki vel. En ég væri til í að skoða það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Mig langar að spyrja hana út í hvernig fjármálaáætlun kemur út gagnvart hlutum eins og menningarminjum okkar Íslendinga. Þá eru mér ofarlega í huga þær menningarminjar sem eru allt í kringum landið, strandlengjuna. Ég er nýbúin að fá svör frá þremur ráðuneytum um verndun menningarminja í kringum landið, sjóvarnir og sjávarflóð, áhættu vegna þess hvernig þau hafa áhrif á að miklar menningarminjar eyðileggjast vítt og breitt í kringum landið við ströndina. Verbúðir, sjóbúðir og annað því um líkt. Það hefur skort mikið fjármagn til Minjastofnunar til að gera verndaráætlun og skráningu fyrir allar þessar minjar. Hvort hv. þingmaður sjái að fjármálaáætlun gefi einhvern möguleika á að styrkja það. Þetta er auðvitað menningararfur okkar. Það kom í ljós við fjárlagagerð í desember fyrir þetta ár að því fé sem var áætlað í samgönguáætlun á milli áranna 2015 og 2018 til sjóvarna vegna menningarminja við strandlengjuna var öllu hent út, tekið niður. Það voru um 88 milljónir að mig minnir. Svo það er ekki mikill metnaður þarna. Maður hefur virkilegar áhyggjur af því þegar við eigum að heita á toppi hagsældar að við sem þjóð sjáum ekki sóma okkar í að vernda menningararf okkar og sögu. Við eigum ekki hallir eða kastala [[Forseti hringir.]]eða einhvern arkitektúr. Þetta er okkar menningarsaga. Hvað þykir hv. þingmanni um hvernig tekið er á því í fjármálaáætlun?
Hæstv. forseti. Ég er nú ekki með tölurnar hérna hjá mér, ég þyrfti að fletta upp í skjalinu sem liggur á borðinu mínu, fjármálaáætlun, varðandi framlög til menningarminja. Hv. þingmaður nefndi sjóvarnir og það sem liggur víða undir skemmdum, t.d. á mínu svæði, Suðurnesjunum, og ég þekki til víðar um land þar sem margir hafa miklar áhyggjur af þessum merkilegu menningarminjum. Eins og hv. þingmaður nefndi erum við ekki með hallir og gamlar miðaldaborgir en þetta er okkar menning, okkar arfur, sem við þurfum að gæta fyrir komandi kynslóðir. Sú stefna endurspeglast því miður ekki í fjármálaáætlun að þarna sé einhver sérstök áhersla lögð, því miður. Það má nefna að á síðasta þingi samþykktu formenn allra stjórnmálaflokkanna að farið yrði í byggingu náttúruminjasafns Íslands en ekkert er um það í fjármálaáætluninni. Þar er enn eitt svikið loforðið til viðbótar á löngum lista sem við horfum upp á núna þessa dagana.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er bara dapurlegt að þessi fjármálaáætlun sýni ekki meiri metnað en raun ber vitni. Mig langar að nefna aðeins það sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni varðandi jöfnun orkuverðs í landinu. Við höfum þokast aðeins áfram í þeim efnum en allt of hægt. Ég get ekki fundið því stað að verið sé að ganga til enda við að jafna þennan mikla mismun í orkuverði, hvort sem er í dreifingu á rafmagni eða húshitunarkostnaði. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé mér sammála um að það þurfi að ljúka þessu verkefni sem er bara sanngirnismál og hefur verið allt of lengi á borði ríkisstjórnar hverju sinni, en allt of hægt þokast áfram því að gífurlegur kjaramunur er á milli landshluta þar sem orkuverð á köldum svæðum er hvað hæst. Hvort hv. þingmaður sjái að það sé eitthvað verið að hreyfa við þessum málum af nokkru gagni og ljúka þeim.
Hæstv. forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan er því miður lítið um það að finna í fyrirliggjandi fjármálaáætlun að stefnan sé að jafna orkuverð og tryggja betri dreifingu um land allt. Það er svolítið sérkennilegt í ljósi þess að nú hefur aðalflokkurinn í ríkisstjórninni, Sjálfstæðisflokkurinn, haft á stefnuskrá sinni frá upphafi að vera, ja, ímyndin er að hann sé flokkur atvinnulífsins, að það sé eitt af meginmarkmiðum þess flokks að tryggja öflugt atvinnulíf um land allt. En það að dreifing orku sé ekki örugg um land allt eins og staðan er núna, og annað, maður sér það t.d. á Norðurlandi eystra, og líka á Suðurnesjum varðandi línu 2, nú erum við bara með eina línu þangað, Suðurnesjalínu 1, að þessi vöntun á orku er farin að há uppbyggingu atvinnulífsins á þessum svæðum verulega. [[Forseti hringir.]]Það er í raun ekki pláss fyrir fleiri stór fyrirtæki í bili. Það eru mjög miklar hömlur á uppbyggingu atvinnulífsins af þeim sökum og ég sé í rauninni ekkert um þetta í fjármálaáætlun.
Hæstv. forseti. Ég þakka Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir góða ræðu. Hún kom inn á landsbyggðarmálin. Ég greip niður í fjármálaáætluninni um þróun mannfjölda á höfuðborgarsvæði og landsbyggðinni, og með leyfi forseta langar mig að vitna í það sem segir um framtíðarsýn og meginmarkmið: „Framtíðarsýn málefnasviðsins er að allir íbúar landsins hafi jöfn tækifæri til atvinnu og þjónustu og jafnra lífskjara. Meginmarkmið málefnasviðsins sem jafnframt eru lögfest markmið byggðaáætlunar er að efla byggðaþróun innan hvers landshluta og jafna þannig tækifæri allra landsmanna til atvinnu og þjónustu, jafna lífskjör og stuðla að sjálfbærri þróun byggðamála um allt land. Sérstaklega skal hlúa að svæðum sem búa við langvarandi fólksfækkun, atvinnuleysi og einhæft atvinnulíf.“ Þetta eru mjög göfug markmið en kannski svolítið út í loftið að mörgu leyti. Nú er Framsóknarflokkurinn með frumvarp í þinginu sem bíður atkvæðagreiðslu um heilbrigðismál, áætlun heilbrigðismála á landsbyggðinni. Mjög myndarleg þingsályktunartillaga sem fjallar um þörf heilbrigðisþjónustu út um landið. Þyrftum við ekki í ljósi stöðunnar á landsbyggðinni að gera svipaðar áætlanir um t.d. samgöngumál? Rafmagnsflutning og annað sem er nauðsynlegt [[Forseti hringir.]]að hafa í lagi til þess að fólk vilji fara út á land?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og vil rifja það upp að þegar þessi ríkisstjórn, núverandi hægri stjórn, varð til heyrðust raddir um að samsetning á ráðherraliðinu væri alls ekki nógu góð, þ.e. þeir væru allir frá suðvesturhorni landsins og okkur, sem brennum fyrir byggðamálunum, rann kalt vatn milli skinns og hörunds og höfðum miklar áhyggjur af því að ríkisstjórnin myndi ekki leggja nægilega mikla áherslu á þau mál sem brenna á okkur sem höfum landsbyggðarmálin að leiðarljósi, eins og t.d. byggðamálin. Gott að hv. þingmaður spyr. Það væri áhugavert að heyra það frá hæstv. ráðherra byggðamála, ef hann væri í húsinu, hvar t.d. byggðaáætlunin er núna í kerfinu. Það er svolítið merkilegt, talandi um núverandi ríkisstjórn, að þegar maður les meirihlutaálit fjárlaganefndar, þar eru einmitt ágætis landsbyggðarmenn í meiri hlutanum sem hafa áhuga á byggðamálum eins og ég, endurspeglast þar allt önnur áhersla í rauninni miðað við framlagða fjármálaáætlun. Ráðherraliðið hefur ekki áhuga á byggðamálunum. Kannski ráðherra byggðamála gæti uppfrætt okkur hér á eftir ef hann kæmi nú til þings. En meiri hluti fjárlaganefndar hefur áhuga á þeim málaflokki. Það væri ágætt ef þetta góða fólk myndi nú tala saman og komast að sameiginlegri niðurstöðu á einhverjum tímapunkti í þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir áhugavert svar. Mig langar aðeins á sömu nótum að vinda mér yfir í ferðaþjónustuna og þá þjónustu úti á landi. Nú hefur ferðafólki fjölgað gríðarlega mikið. Álagið er mest á Suðurlandi og hér á suðvesturhorninu. Það var gerð áætlun um það í fyrra að fara með ferðafólk út á land og nota Egilsstaðaflugvöll sem var hafnað vegna kostnaðar, eldsneytiskostnaðar, og ekki nógu góðrar þjónustu. Það var ekki nógu mikið í boði til að taka á móti ferðamönnum. Er ekki framtíðarsýnin að fara í þá vinnu að greina það líka og setja pening í aukna ferðaþjónustu úti á landi?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Gott að hann nefnir ferðaþjónustuna vegna þess að í áliti 2. minni hluta fjárlaganefndar, Framsóknarflokksins, koma fram ákveðnar hugmyndir um dreifingu ferðamanna og uppbyggingu ferðaþjónustunnar á Íslandi. Við höfum talað fyrir svokölluðu komugjaldi eða náttúrugjaldi eða hvað fólk vill kalla það. Slíkt gjald væri hægt að útfæra með þeim hætti að við gætum stýrt dreifingu ferðamanna betur en nú er um landið, t.d. með því að hafa lægri komugjöld á flugvöllum eins og Egilsstöðum. Þar að auki vil ég benda á það sem ekki hefur farið hátt í umræðunni um virðisaukaskattinn og breytingarnar sem ríkisstjórnin vill gera á því kerfi að komugjaldið gæti skilað mjög sambærilegum tekjum til ríkissjóðs eins og þegar báðar breytingarnar, sem sé lækkun efra þrepsins í virðisaukaskattinum og hækkun á gistinguna, eru komnar til framkvæmda síðar meir. Með komugjaldinu sköpum við bæði góðan tekjustofn [[Forseti hringir.]]og náum að dreifa ferðamönnum betur um landið. Sláum tvær flugur í einu höggi og gerum þetta.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fara í grófum dráttum yfir umsögn mína sem kom að ósk fjárlaganefndar. Ég sit sem fulltrúi Pírata í atvinnuveganefnd í augnablikinu. Atvinnuveganefnd fékk beiðni frá fjárlaganefnd um að veita umsögn um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022. Farið hefur verið yfir helstu málaflokka sem heyra undir nefndina, en þó með þeim fyrirvara að vegna þess stutta tíma sem gefinn var til umfjöllunar gafst ekki tækifæri til að fjalla með greinargóðum hætti um áætlun sem þó á að gilda til ársins 2022. Það er mjög ámælisvert að við höfum ekki fengið plaggið fyrr til umræðu í nefndinni þar sem það var enginn sem kom og ræddi orkumál við atvinnuveganefnd. Við umfjöllun um málið fékk nefndin til sín á fund Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Þórdísi Kolbrúnu R. Gylfadóttur, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, og aðstoðarmann hennar, Ólaf Reyni Guðmundsson. Þá komu eftirtaldir starfsmenn atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis fyrir nefndina: Kristján Skarphéðinsson og Guðrún Gísladóttir, Ólafur Einar Guðmundsson og Sigrún Brynja Einarsdóttir og svo má lengi telja. Svo kom Rannís líka. Í fyrsta málaflokki eru rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar. Nýsköpun og þekkingargreinum er sniðinn mjög þröngur stakkur á komandi árum. Áætlunin gerir ráð fyrir tæplega 2,6 milljörðum kr. niðurskurði í málaflokknum á tímabilinu. Ekki verður séð á grundvelli áætlunarinnar og annarra fyrirliggjandi gagna hvernig hægt verði að fylgja markmiðasetningu á málefnasviðinu eftir. Umfjöllun áætlunarinnar er á þá leið að fjölga störfum í þekkingargreinunum, það sé eitt og sér sé markmið. Hið sama gildi um aukna framleiðni á grundvelli nýsköpunar. Erfitt er að sjá hvernig stuðla má að framleiðniaukningu á grundvelli aukinnar þekkingar þegar skorið er niður í málaflokki þekkingar. Verður því að telja markmið áætlunarinnar óraunhæf. Þó er ætlunin að treysta leikni stofnana, fyrirtækja og skóla í að ganga á náðir alþjóðlegra sjóða. Þannig verði hægt að fjármagna framþróun og greiða fyrir tækniþróun á Íslandi. Það finnst mér magnað. Í ferðaþjónustunni ríkir nú talsverð óöld í málefnum ferðamanna. Gríðarleg óánægja kom fram í máli gesta um fyrirhugaða breytingu á virðisaukaskatti og raunar var fátt annað rætt á þeim fundi en hækkunin á virðisaukaskatti. Áætlunin gerir einnig ráð fyrir innspýtingu fjármuna á fyrstu tveimur árum tímabilsins en síðan verða fjárheimildir lækkaðar. Þó að það sé vissulega þróun í rétta átt að lögfesta réttláta gjaldtöku af iðnaðinum skýtur skökku við að á sama tíma séu fjárheimildir til greinarinnar skornar niður. Ef áætlunin hlýtur samþykki óbreytt er fyrirséð að stærsti vaxtarsproti íslensks atvinnulífs verði ekki færður til þess horfs sem fýsilegt er að viðhalda. Skapar það mikla áhættu til framtíðar á Íslandi að málaflokkur sem er jafn stór og þessi sé ekki tekinn föstum tökum. Auknum tekjum af hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustuna ætti að verja til að treysta grunn hennar og stjórnun. Í orkumálum. Ég var nú reyndar búinn að koma örlítið inn á þau. En ráðherrann kom á fund atvinnuveganefndar og gerði grein fyrir málaflokknum. Engar stofnanir eða hagsmunaaðilar komu þar að borði að undanskildum fulltrúa Umhverfisstofnunar sem kom lauslega inn á orkuskiptaáætlun og þá sérstaklega landtengingu skipa og þess háttar. Er það miður þar sem getið er um fjölmörg stór og viðamikil verkefni í framangreindri áætlun. Miðað við fjárframlög í fyrirliggjandi fjármálaáætlun mun ekkert þeirra ná fram að ganga. Málaflokkurinn er því undirfjármagnaður og vanræktur. Íslensk þjóð mun þannig eignast nokkra fermetra af nýjum greiningum og skýrslum sem síðan verða pappírslóði á vel völdum stað. Í þessum málaflokki er verið að ræða þrífösun rafmagns. Það er ævagamalt verkefni sem staðið hefur yfir í svo marga áratugi að það er alveg magnað að við skulum enn þá vera að tala um það, að ekki sé hægt að fá þriggja fasa rafmagn í flestum bæjum landsins. Varðandi markaðseftirlit og neytendamál. Fjármálaáætlun lýsir auknu gagnsæi, virkri samkeppni og heilbrigðum viðskiptaháttum sem grunnstefnu til framtíðar í þessu málaflokki. Kjörið hefði verið að núverandi ríkisstjórn sýndi gott fordæmi í þessum efnum og gætti þess að sú fjármálaáætlun sem hér er til umfjöllunar byggði á sömu gildum, sérstaklega varðandi markmið um að meta þekkingu stjórnenda fyrirtækja á meginreglum samkeppnislaga. Miðað við hvernig olíufélögum hefur verið stýrt hér á landi virðist vera töluverð þekking á samkeppnislögum og hvernig fara á á svig við þau, þannig að ég get ekki séð að þetta markmið sé sérstaklega gott. Í landbúnaði. Nýir undirritaðir búvörusamningar fela í sér samdrátt til málaflokksins. Þó eru fjölmörg verkefni innan greinarinnar í dag sem vert er að styðja. Þar má sérstaklega nefna þróun gagnagrunns sem ætlað er að tryggja rekjanleika afurða. Það er miður að slíkt sé ekki gert í dag. Það er ömurlegt ástand að geta ekki markað sér sérstöðu með bústofni sínum því að þá geta bændur ekki keppt sín á milli um að vera með t.d. fjörubeitt lamb eða bragðbætt lamb eða bara gefið kindunum sínum bjór til að bragðbæta þær. En það er ekkert hægt því að þegar dilkarnir fara í slátrun koma þeir til baka og veit maður ekki einu sinni hvort kjötið sem maður setti í slátrun kjöt er frá manni sjálfum. En þeir mega eiga það að þetta er gott markmið. Í sjávarútvegi- og fiskeldi. Undirstofnanir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis komu á fund atvinnuveganefndar Alþingis í þeim tilgangi að upplýsa nefndarmenn um umsagnarferli atvinnuveganefndar. Í samtali við fulltrúa stofnananna kom fram að lítið sem ekkert samráð hafi verið haft við þær vegna málsins. Ljóst er að kostnaðargreiningar verkefna lágu fyrir innan atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis áður en fjármálaáætlun var dreift sem þingskjali. Ljóst er því að haldbærum gögnum og tölum var vísvitandi haldið utan áætlunarinnar. Jafnframt kom fram að þó svo að einstaka stofnun fengi í sinn hlut allt svigrúm ráðherra dygði það ekki fyrir fjármögnun þeirra verkefna sem nú liggja fyrir. Verður því að telja ljóst að verkefnalisti sá sem kynntur er í fjármálaáætlun hefur jafn mikið vægi og kosningaloforð fyrir kosningar. Virðulegi forseti. Hér lýkur umsögn minni sem skrifuð var að beiðni fjárlaganefndar. Það hefði mögulega verið hægt að hafa fleiri orð um þessi málefnasvið en kaldur veruleikinn er sá að svo lítið kjöt er á beinunum í fjármálaáætluninni að erfitt getur reynst að koma með haldbæra gagnrýni á hana, rétt eins og það er þrautin þyngri að koma auga á ósýnilegan mann. Fjármálaáætlun í núverandi mynd er ógagnsæ, illa fram sett og hefur jafn mikil tengsl við raunveruleikann og stefnuskrá stjórnmálaflokka. Þó er ýmislegt utan míns málefnasviðs. Á bls. 278, um háskólastig, markmið I, segir, með leyfi forseta: „Bætt námsframvinda nemenda í háskólum. Bætt námsframvinda dregur úr skuldsetningu nemenda og stuðlar að bættri nýtingu fjármuna í menntakerfinu …“ Planið er að setja eitthvert markmið og spara fyrir nemendur í háskólunum, þ.e. ef maður styttir tíma í skóla og fær lægri námslán er það gott fyrir nemendur. En það er aldrei tekið tillit til þess að mögulega eigi einhverjir nemendur í háskólanum erfitt með að vera innan þessa staðals. Í fyrsta lagi er tekið fram í fjármálaáætlun að námshraði fólks sé eitthvað sem verði að bæta og að jafnframt beri að verðlauna þá sem geti haldið áfram á eðlilegum námshraða, þ.e. að styrkja þá sem eru á eðlilegum námshraða en ekki þá sem eru það ekki. - En að refsa fjölskyldufólki sem stundar nám eftir bestu getu. Jafnframt er verið að mismuna fólki sem á við námserfiðleika að stríða. Það þýðir í einni setningu: Hyglum þeim sterku og skítt með hina. Um flugsamgöngur er nánast ekkert rætt í fjármálaáætlun. Þó hefur borið á umræðu um að hugsanlega skuli selja þá hluta Leifsstöðvar til einkavæðingar sem gefa af sér einhverjar tekjur. Ég hef lesið greinar þess efnis að mikil áhætta fylgi því að reka flughöfn og því sé það óæskilegt með öllu að ríkið standi í slíkum rekstri. Ég verð að spyrja: Er þessi hugmynd einungis hugðarefni örfárra stjórnarliða eða býr meira að baki? Ég sé ekki að þessum tekjum sé ráðstafað í fjármálaáætlun eða nein markmið þess efnis. Leifsstöð og framkvæmdir þar í kring hafa í áratugi dregið til sín alla fjármuni í flugsamgöngum á landinu. Því verð ég að gagnrýna allar hreyfingar í þá átt að ríkið hætti rekstri hennar. Í heilbrigðismálum verð ég að fá að vitna í umsögn hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar í nefndaráliti 3. minni hluta fjárlaganefndar. Það varðar sjúkraflutninga. Með leyfi forseta: „Enginn samningur er lengur í gildi um sjúkraflutninga í landinu. Samningar við Rauða krossinn á Íslandi um rekstur og starfsemi sjúkrabifreiða f.h. heilbrigðisráðuneytis féll úr gildi fyrir tveimur árum. Ekki hefur tekist að semja að nýju þrátt fyrir umleitanir RKÍ sem á og starfrækir bifreiðarnar og búnað þeirra. Ráðuneyti hefur ekki gefið upp hvort samið verður við sömu aðila að nýju, hvort það taki þjónustuna til sín eða að þjónustan verði boðin út til einkaaðila. Samningurinn er vanáætlaður vegna aukins kostnaðar við þjónustuna sem felst m.a. í betur búnum bifreiðum.“ Hvernig má það vera að svo mikilvægur hlekkur í starfsemi heilbrigðiskerfisins sé utan samninga? Þetta eitt og sér er lýsandi dæmi um hvernig komið er fyrir okkur í heilbrigðiskerfinu. Ég sé ekki að markmið þess efnis að eigi við um Rauða krossinn. Því mætti ætla að engar slíkar áætlanir og kostnaður vegna þeirra sé reiknað inn í heilbrigðismál. Þó má fagna því að áætlunin taki til skoðunar sjúkraflutninga í lofti og á landi. Ég get séð fyrir mér að þær áætlanir rími vel við þyrlukaup. Þess má til gamans geta að sjúkraflutningar í Noregi fara fram í þyrlum og þar sem þyrlukaup eru hugsanlega á döfinni væri kannski ráð að hugsa til Noregs hvað þetta varðar. Í málaflokkinn almanna- og réttaröryggi er áætluð um 4 milljarða króna viðbót. Gallinn er nú samt sá að tveir stórir málaflokkar þar undir eru lögregla annars vegar og Landhelgisgæsla hins vegar. Ekki er hægt að ráða fram úr hvert þessir peningar eiga fara en lögreglan hefur ekki fengið bót á launamálum sínum og er það til skammar. Fjöldi lögreglumanna hefur staðið í stað í launum frá 2011. Það er fyrirséð á tímabilinu að launahækkanir verði. Jafnframt er í löggæsluáætlun talað um að uppsöfnuð þörf fyrir fleiri lögreglumenn sé töluverð. Landhelgisgæslunni er lofaður nýr þyrlufloti en ekki kemur fram hverjir eiga að manna hann. Hins vegar er öllum ljóst að þeir fjármunir sem lofað er til málaflokksins duga ekki einu sinni fyrir einni þyrlu, hvað þá þremur. Og fyrst við ræðum þyrlur: Nú erum við með leigusamning um björgunarþyrlu sem ekki er hægt að nota til björgunarstarfa vegna þess að hún er vanbúin. Hvers vegna er það? Sú þyrla lítur reyndar ágætlega út í bókhaldi um flughæfar þyrlur en lítið annað gagn gerir hún. Það er heldur ekkert sérstakt markmið að Landhelgisgæslan kaupi eldsneyti á Íslandi, en eins og fram hefur komið hefur Gæslan séð sér sóknarfæri í því að sækja eldsneyti til Færeyja. Kannski er kominn tími til þess að ríkisstjórn Ísland semji um olíukaup hjá Costco.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu sem ég hefði gjarnan viljað hafa meiri tíma til að spyrja út í því mér fannst margt mjög áhugavert koma fram í henni. Ég ætti kannski að byrja á að spyrja út í það sem hv. þingmaður kom inn á varðandi nýsköpun og þróun og, ja, niðurskurð, ég gat ekki skilið betur. Þar sem ég sit ekki í atvinnuveganefnd og er ekki með þessa innsýn sem hv. þingmaður hefur og eins og hann kom inn á er þetta mjög flókið og víðfeðmt, þá er maður einhvern veginn ekki í jafn miklum tengslum við þetta. Jafn mikið að marka og stefnuskrá stjórnmálaflokka? spurði hv. þingmaður. Kannski jafn mikið að marka og stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar því að þar er sérkafli um nýsköpun og þróun, að myndarlega verði stutt við rannsóknir og þróun og hlutverk samkeppnissjóða víkkað út til rannsókna á sviði skapandi greina. Auka aðgengi að vaxtarfjármagni fyrir nýsköpunar- og hugvitsfyrirtæki, að erlendum mörkuðum og nauðsynlegri erlendri sérfræðiþekkingu o.s.frv. Er ekkert af þessum fögru loforðum í stjórnarsáttmálanum að finna í þessari fjármálaáætlun?
Það er nefnilega málið. Það er voðalega lítið í fjármálaáætlun varðandi þetta. En hins vegar er það markmið eitt og sér að auka leikni stofnana, skóla og fyrirtækja í að sækja í erlenda sjóði. Í rauninni erum við að plana það að gera þetta fyrir peninga einhverra annarra svo við getum dregið saman hér. Það er svona í grófum dráttum. Þannig er hægt að standa við þetta loforð, innan sviga. En raunveruleikinn er sá að það er gríðarlegur samdráttur og meira að segja ráðherrann sjálf hafði áhyggjur af einmitt þessum flokki. Henni fannst þetta eiginlega óverjandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta er athyglisvert en kannski í takt við ýmislegt annað sem maður hefur heyrt til hv. stjórnarliða. Það á ekki endilega að setja fjármuni í verkefnin heldur einmitt að gera stofnunum að sækja fjármunina sjálfar eitthvert. Mér dettur í hug skógrækt þar sem hv. ríkisstjórn ætlar ekki endilega að setja í fjármuni heldur á að treysta á einkaaðila til að koma að því. Hv. þingmaður kom inn á orkuskipti í máli sínu. Mér finnst athyglisvert, ef ég tók rétt eftir, að umhverfisráðherra hefði komið og talað um þau mál einn gesta á fundi hv. atvinnuveganefndar. Þetta er mál sem er á sviði hæstv. iðnaðarráðherra. Ég hef sem fulltrúi í hv. umhverfis- og samgöngunefnd mikið leitað að þeim fjármunum í fjármálaáætlun sem þurfa að fara í nauðsynlega innviðauppbyggingu eigi að fara eftir áætlun um orkuskipti. Það er augljóst mál að fara þarf í mikla línuuppbyggingu, [[Forseti hringir.]]það þarf að tryggja raforku víða um land, taka kerfið í gegn. Deilir hv. þingmaður því með mér að finna ekki stað þeim fjármunum?
Virðulegi forseti. Það er nú reyndar ekki rétt að umhverfisráðherra hafi komið á fund nefndarinnar heldur Umhverfisstofnun. Þar var einmitt verið að ræða orkuskiptin en það kom enginn frá Landsneti. Það kom hins vegar fram í orkuskiptaáætluninni sjálfri og þar var einmitt stiklað á stóru að vissulega gæti Landsnet og Orkubú Vestfjarða og fleiri aðilar líklega fjármagnað þetta að einhverjum hluta. Þess má til gamans geta að þessir aðilar hafa verið að fjármagna þetta í fjöldamörg ár. Það hefur gengið eftir en það þurfa að koma peningar utan frá til þess að flýta fyrir þeim mikilvægu verkefnum sem blasa við í orkuflutningi á Íslandi, þá sérstaklega til að tryggja að við getum rafbílavætt. Það eru ekki almennileg kerfi til staðar á landsbyggðinni og með þjóðvegum til þess að við getum rafvætt bílaflotann.
Frú forseti. Hv. þm. Gunnar Ingiberg Guðmundsson kom inn á margt í ræðu sinni enda eðlilegt þar sem margt er undir þegar við ræðum fjármálaáætlun. Mig langar að halda aðeins áfram þar sem frá var horfið úr síðara andsvari þar sem var verið að ræða um rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar, þar sem kom fram í máli hv. þingmanns að það sé stefnan að fjölga störfum í þekkingargreinum en á sama tíma sé aðhaldskrafa á málefnasviðinu. Ég hef áhyggjur af því hvernig við eigum að geta þetta til framtíðar því að á sama tíma er verið að setja aukna aðhaldskröfu þegar kemur að menntamálunum. Ég vil biðja hv. þingmann aðeins að sjá þetta vegna þess að hann kom líka inn á menntamálin í ræðu sinni, hvort þarna sé ekki ákveðin mótsögn, að ætla að hafa þá stefnu að fjölga störfum í þekkingargreinum en á sama tíma [[Forseti hringir.]]að sníða þrengri stakk þegar kemur að menntamálum þjóðarinnar.
Virðulegi forseti. Þetta er einmitt það sem ég hef haft gríðarlegar áhyggjur af. Með nýju frumvarpi um LÍN tókst þó að hnykkja á því að fólk gæti enn þá sótt sér nám erlendis. Það er gott. Ekki ætlum við að einangra okkur hérna á Íslandi með okkar þekkingu og hvísla henni í hringi þangað til við erum orðnir frumbyggjar. En varðandi þetta. Þetta er ekkert bara þarna. Þetta er líka í Matvælastofnun og Hafrannsóknastofnun. Það er verið að fækka starfsmönnum, fólk er á starfslokasamningum og þess háttar. Það er ekki verið að ráða nýtt og ferskt fólk þar inn. Ekki er verið að fjármagna rannsóknirnar, fjármagna þekkingu á Íslandi. Það er gegnumgangandi. Reyndar er í fasískum þjóðfélögum rosagott að þekkingin sé ekki til staðar því að þá eru svo fáir sem geta staðið í byltingum og þess háttar.
Frú forseti. Það er ekki verið að fjármagna þekkingu. Þetta finnst mér vera lykilatriði og eitt af því sem við ættum að vera að ræða hvað mest hérna því að þetta er áhyggjuatriði fyrir framtíðina og tengist auðvitað því hvort við viljum í alvörunni ná því að stemma stigu við loftslagsbreytingum af mannavöldum. Það krefst auðvitað fjárfestinga í þekkingu og nýrri tækni. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann, sem hefur setið í atvinnuveganefnd og er sú nefnd sem hefur með atvinnuvegina mikið að gera, hvort hann sé mér sammála að það sé algerlega óásættanlegt, þegar kemur til að mynda að þessum málaflokki, að ekki sé gert ráð fyrir útgjöldum vegna skuldbindinga Íslands vegna loftslagsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna [[Forseti hringir.]]og hvort það sé ekki einmitt í þessum málaflokki og í tengslum við þessar þekkingargreinar sem verður að vera fókus á loftslagsmálin.
Jú, ég deili þessum áhyggjum. Það er einmitt það sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, talar um, að hún vilji byggja upp hér á landi þekkingarlandbúnað, það skilur reyndar enginn það hugtak nema hún sjálf, held ég. En hvað varðar þetta, rannsóknir í kringum landið og loftslagsbreytingar: Við horfum fram á að við erum með kaldan sjó fyrir norðan okkur og sýrustigið þar fer hækkandi. Það er auðveldara að sýra kaldari sjó. Þegar það nær krítískum punkti hætta skeldýr að mynda skel og stofnanir í kringum landið hrynja. En ekki er króna inni í Hafró til að rannsaka þetta. En því verður örugglega forgangsraðað innan ramma eins og öllu í þessari áætlun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Ingiberg Guðmundssyni fyrir sína ágætu ræðu. Hann tæpti á því að það hefði verið stuttur tími til undirbúnings þessarar fjármálaáætlunar og nefndarálita til kynningar fyrir þessa umræðu. Telur hann kannski að þetta hafi komið niður á gæðum þeirrar umræðu sem við eigum nú í? Hann nefndi sjúkraflutningana sem við höfum auðvitað áhyggjur af. Það virðist sem svo að hæstv. ráðuneyti okkar sé farið að hvarfla huganum að öðru fyrirkomulagi en því farsæla samstarfi sem gilt hefur í 60 ár við Rauða krossinn og semja við aðra aðila um það. Hann nefndi líka þyrluflugið. Hefur hv. þingmaður hugmyndir um að við ættum að fara í meira mæli í loftið með sjúkraflutninga? [[Forseti hringir.]]Landhelgisgæslan hefur annast það í miklum mæli en sú endurnýjun sem fram undan er í þyrlum hentar kannski ekki sjúkraflugi beinlínis.
Landhelgisgæslan er einmitt eitt af mínum áhugamálum. Það sem mér finnst vanta í umræðuna um þyrlukaup er að frændur okkar í Noregi eru með allt sitt sjúkraflug í þyrlum. Það eru engar sjúkraflugvélar í Noregi, af augljósum ástæðum. Að fljúga inn á firði í Noregi er eins og á Vestfjörðum. Það eru bara brjálæðingar sem gera það. En þar sem ég sé tækifæri er að ef við samstillum sjúkraflug og starfsemi Landhelgisgæslunnar þurfum við væntanlega að fjölga áhöfnum og fjölga þyrlum. Þær geta sinnt tvíþættu hlutverki. Þar af leiðandi sé ég bara tækifæri í því að efla Landhelgisgæsluna og þyrluflug hennar. Því að það er í ólestri í dag. Það er ekki alltaf sem við getum sent þyrlu á staði. Ég hef áhyggjur af því.
Virðulegur forseti. Fyrirliggjandi nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar tæpir rétt svo á atvinnumálum. Þó kemur fram að á ýmsum svæðum á landinu hefur opinberum störfum fækkað, sem er auðvitað áhyggjuefni út af fyrir sig. Telur hv. þingmaður að það sé möguleiki að fjölga sérhæfðum verkefnum á tilteknum sviðum úti á landi? Mér dettur í hug t.d. í sjávarútvegi og greinum sem tengjast honum.
Virðulegi forseti. Já, að sjálfsögðu sé ég tækifæri í því að fjölga störfum í sjávarútvegi. Sá sem hér stendur hefur talað fast fyrir því að við þurfum að auka strandveiðar. Ég sé ekki launakostnað í útgerð sem kostnað per se. Það er ekki sami kostnaður og olía eða eitthvað slíkt. Þar á bak við er fjölskylda. Og þegar fjölskylda er á bak við þarf hún væntanlega að borða mat þannig að sá peningur fer út í þjóðfélagið en blæðir ekki út í gegnum olíufélög og þess háttar. Svo er það líka að með slíkri útgerð, smábátaútgerð, kemur allur fiskur í land. Allar hliðarafurðirnar sem fara nú í sjóinn þegar við erum á frystitogurunum er hægt að vinna. Þar höfum við raunar komist að því að þær eru verðmætari en flökin sjálf. Ég sé því mikil tækifæri í uppbyggingu á sjávarútvegi en ég sé þau ekki í núverandi kerfi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hann kom aðeins inn á sjúkraflutninga í landinu og talaði um Noreg. Þar þykir mér gæta töluvert mikillar vanþekkingar á málum. Í Noregi eru stundaðir sjúkraflutningar með flugvélum frá sjö mismunandi stöðum, og með þyrlum. Norðmenn skipta landinu niður í sjö svæði, sambærilegt við það að Landspítalinn sinnir öllu landinu. Frá öllum þessum svæðum eru reknar flugvélar og þyrlur. Tromsø er besta dæmið fyrir okkur Íslendinga að sjá hvernig Norðmenn gera þetta. Þar eru svipaðar fjarlægðir og annað, 250–450 kílómetra loftlínur, þá sinna þeir því með flugvélum, en öðrum með þyrlum. Mér þykir því mjög slæmt ef á hinu háa Alþingi sé verið að fara með kolrangt mál um hvernig frændþjóðin sinnir sínum málum. Ég vildi koma þessu á framfæri. Hefur hv. þingmaður kynnt sér málefni sjúkraflugs í Noregi svona ítarlega þegar hann hefur þetta hérna uppi?
Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á hafði hann það eftir mér að ég hefði sagt að sjúkraflug í Noregi færi einungis fram með þyrlum. Þetta er það sem mér var tjáð af þeim sem þekkja til. Augljóslega þekkja þeir þá ekki nægilega vel til. Þannig að ég játa mig sigraðan þar. Hins vegar hafði ég verið að kanna þyrlumálin og sjúkraflug í þyrlum mikið vegna þess að mér hafði verið tjáð að það væri ekki hægt að flytja sjúklinga í þyrlum út af þrýstingi eða flugi fram hjá veðrum og þess háttar. Þegar mér er tjáð að sjúkraflug í Noregi færi einungis fram í þyrlum stökk ég náttúrlega á það sem tækifæri. En það má vel vera að það sé hugsanlega að einhverju leyti rangt.
Frú forseti. Já, takk fyrir svarið. Ég held nefnilega að hjá okkur mörgum hér á þingi væri mjög æskilegt að við kynntum okkur þessi mál vel. Þetta er mikilvægt og stórt mál. Sjúkraflutningar á Íslandi eru með þeim hætti að um 85% eru með sjúkraflugvélum og 15% með þyrlum. Eins og við þekkjum í umræðu sem ég tók hér, í sérstakri umræðu fyrir stuttu síðan, er hugmyndin að kaupa þrjár stórar þyrlur, af svipaðri stærð og er í dag. Það er vegna landhelginnar, efnahagslögsögunnar, fjarlægða og annars, þær þurfa að hafa drægi. En þetta eru stórar og miklar vélar. Það má reikna með að á flugtíma geti þetta verið þrefaldur, fjórfaldur kostnaður að flytja með svona stórri þyrlu á við flugvél. En ég er ekkert að útiloka að menn skoði þyrlumálin með það í huga að reyna að fá smærri þyrlur í einhverja flutninga. En sjúkraþyrlur leysa ekki sjúkraflugvélar á Íslandi af hólmi á allan hátt. Það verður seint.
Virðulegi forseti. Það er nú einfaldlega þannig að það sem ég óttast varðandi þessi þyrlukaup er að við kaupum ekki réttu þyrlurnar, í þeim verði ekki þrýstibúnaður svo hægt sé að halda sama þrýstingi inni í þyrlunum og er á jörðu niðri, eins og er í flugvélum. Þyrlur Landhelgisgæslunnar í dag eru ekki með þeim hætti. Það er eitt af því sem þyrfti kannski að taka tillit til. Það má vel vera að Landhelgisgæslan fari í fá sjúkraflug á þyrlum. En það er ekkert skrýtið því að þyrlur hennar eru einfaldlega ekki búnar til sjúkraflugs. Ég veit það ekki, ég sá bara tækifæri fyrir Ísland til að hagræða út frá því að vera með langdrægar þyrlur sem væri hægt að nota til sjúkraflugs og þess háttar og þar af leiðandi vera með tvöfalda vakt bæði yfir sjómönnum og sjúkum á Íslandi, sem er ekki í dag.
Virðulegi forseti. Eins og kom fram í andsvari hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar áðan þá er gott að vera upplýstur um málefnin, en um það snýst þessi umræða um fjármálaáætlunina dálítið. Efni fjármálaáætlunarinnar upplýsir okkur ekki nægilega vel um hvað við gerum næstu fimm árin. Það kemur skýrt og greinilega í ljós í umsögn fjármálaráðs um skort á gagnsæi og aðgang að upplýsingum í áætluninni. Mig langar að halda áfram með nefndarálit mitt og fjalla um tæknilega framsetningu fjármálaáætlunarinnar. Þann 2. júní 2016 samþykkti Alþingi þingsályktun um tölvutækt snið þingskjala. Það þýðir ekki eins og er núna í rauninni að lög eigi að birtast bara sem html-vefsíða eða sem pdf-skjal, heldur eiga lögin að vera aðgreinanleg og lesanleg með tölvutækum hætti. Það þýðir að tölva á að geta lesið þingskjölin og upplýsingarnar í þeim á staðlaðan hátt án þess að þeim fylgi óþarfaupplýsingar sem skipta ekki máli fyrir tölvuna. Nú er til vefgátt fyrir ræður og nefndafundi og ýmislegt, en það skortir á slíkt fyrir gögn lagafrumvarpa og gögn yfirleitt, t.d. í opinberum fjármálum. Einnig er tekið sérstaklega fram í lögum um opinber fjármál að talnagrunnur fjárlaga og frumvarps fjárlaga eigi að vera aðgengilegt á tölvutæku sniði og þau gögn eigi að vera aðgengileg öllum til eftirvinnslu á tölvutækan máta. En því miður er ekki tekið fram að hið sama eigi að gilda um fjármálaáætlun því tilefnið er ærið eins og ábendingar fjármálaráðs bera með sér um aðgengi að tölum sem liggja bak við upplýsingarnar í fjármálaáætlun, að þær séu settar fram. Það er ekki nóg að sjá línuritið. Gögnin sem liggja á bak við þurfa að vera aðgengileg. Ef línuritið sýnir samtölur verður að veita aðgang að gögnunum sem eru lögð saman. Framsetning verkefnalista er síðan annað mál. Verkefnalistar málefnasviðanna gætu einnig verið þó nokkuð tæknivæddari. Í hugbúnaðarþróun er oft notuð ákveðin aðferð sem heitir Agile við verkefnaflokkun. Markmið verkefnaflokkunarinnar er að forgangsraða reglulega fyrir stuttan tíma í einu. Að sjálfsögðu er það pínulítið erfitt fyrir fimm ára áætlun, en hvað stóru myndina varðar þá er samt allur verkefnalistinn aðgengilegur þótt hann breytist eilítið í hverri ítrun áætlunarinnar. Það gefur hönnuðum svigrúm til þess að bregðast við breyttum aðstæðum án þess að fórna of miklu í verkefnishluta sem skipta ekki máli. Það getur komið upp úr dúrnum þegar búið er að leysa eitt verkefni að annað verkefni er óþarft, þá þarf ekki að vinna það, við getum bara látið það detta út eða við getum forgangsraðað því neðar af því að við erum búin að komast að einhverju öðru, höfum fengið nýjar upplýsingar. Ógagnsæið í verkefnalista fjármálaáætlunarinnar felur ekki bara í sér hversu óljósir mælikvarðarnir á verkefnin eru eða skortinn á þeirri nákvæmu kostnaðargreiningu sem er nauðsynleg. Ógagnsæið felst líka í að þau verkefni sem birtast ekki eru ekki þekkt utan ráðuneytis eða stofnunar. Það er nauðsynlegt að þingið fái aðgang að þessum verkefnalista ráðuneytanna til þess að geta tekið ákvarðanir um fjárveitingar til þeirra verkefna. Þannig getur þingið tekið afstöðu til álitaefna á borð við það hver forgangsröðunin er og hvaða afleiðingar breytingar á fjárveitingum til málefnasviðsins hafa. Hvaða verkefni detta út ef við ákveðum að lækka fjárveitingu til málefnasviðs og hvaða verkefni bætast við ef við ákveðum að auka við? Hvaða áhrif hefur það á tímalínuna hvaða verkefnum seinkar eða hvaða verkefni verða fyrr kláruð? Þetta er algjört lykilatriði til þess að sé hægt að taka ákvarðanir um fjárheimildir. Fjórði minni hluti leggur til að lögum um opinber fjármál verði breytt á þann veg að tölvutækt snið þingskjala nái til fjármálaáætlunar og þeirra gagna sem þar eru birt, að verkefnalisti málefnasviðanna verði opnaður og birtur eftir forgangsröðun þar sem mælikvarðar eru skýrir og lagt er meira í kostnaðar- og ábatagreiningu þeirra verkefna sem eiga að fara ofarlega á lista. Það þarf að vera skilyrði fyrir því að verkefni geti verið tekið til framkvæmda að búið sé að kostnaðarmeta það. Það þarf að vera skilyrði fyrir því að Alþingi geti samþykkt að eitthvert verkefni eigi að fara til framkvæmda að búið sé að kostnaðarmeta það, það sé birt á þann hátt í fjármálaáætlun og síðan fjárlögum. Það væri hægt að búa til forrit t.d. sem sýnir verkefnadreifingu til næstu ára miðað við gefna forgangsröðun, kostnað og fjármögnun. Þá getum við betur séð þegar við breytum forsendum hvaða áhrif það hefur á verkefnið. Ef við ákveðum að færa verkefni framar í tíma og stytta tímann, þá sjáum við nákvæmlega miðað við kostnaðargreiningu hvaða áhrif það hefur á heildartölur málefnasviðsins. Það er einmitt eitt annað sem hefur vantað upp á, það er samanburðurinn, samanburður á þróun gjalda. Í fjármálaáætlun er samanburður við fyrri ár mjög erfiður af því að við erum nýkomin í nýtt skipulag. Skipting gjalda á þessi málefnasvið er ný. Það er einungis búið að endurflokka eldri fjárlög aftur til ársins 2010, en það er nauðsynlegt að fá endurflokkun a.m.k. til ársins 2000 vegna þess að við þurfum að bera saman svipuð tímabil og er núna, efnahagslega séð. Það er erfitt að bera saman gögn úr hruninu við gögn síðustu ára. Aðstæður eru bara ekki sambærilegar sem gerir að verkum að ef við tökum upplýsingar byggðar á því hvernig aðstæður eru núna miðað við hvernig þær voru 2010, þá fáum við bara allt aðra niðurstöðu. Það er ekki sömu hagsveifluaðstæður. Ég er búinn að biðja um þessi gögn, ég sendi beiðni til fjármála- og efnahagsráðherra, en það er harla ólíklegt að þau fáist fyrir lok þessa þings, enda er þó nokkur handavinna að fara í gegnum öll gögnin aftur til ársins 2000. Þetta kemur smám saman. Því fyrr því betra. Þó er eitt málefnasvið sem er tiltölulega auðvelt að bera saman við fyrri fjárlög. Í fyrri fjárlögum birtist nefnilega alltaf tafla með skiptingu útgjalda eftir málaflokkum samkvæmt COFOG-staðli Sameinuðu þjóðanna. Þar er málaflokkur sem heitir heilbrigðismál. Í núverandi málefnasviðaflokkun eru þau málefnasvið mjög vel skilgreind sem falla undir heilbrigðismál. Það eru málefnasvið eins og sjúkrahúsþjónusta, heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta, og lyf og lækningavörur. Upphæðir málaflokksins heilbrigðismál og síðan málefnasviðanna eru samanlagt mjög svipaðar. Það munar 4–20 milljörðum, málefnasviðunum í hag, þannig að þau eru dýrari og hafa greinilega aðeins meira umfang en COFOG-málaflokkurinn gerir. Það er samt mjög áhugavert að bera saman þessar tvær stærðir. Samkvæmt málefnasviðunum verður hækkunin milli 2017 og 2022 17,9% og það er með byggingu nýs spítala. Hækkunin er 8,8% án spítalans. Samkvæmt COFOG er 25,9% hækkun í þeim málefnaflokki, heilbrigðismál, árin 2000–2005. Árin 2001–2006 er 26% hækkun. 2002–2007 er hækkunin 20,3%. Árin 2003–2008 er 18,6% hækkun. Meðaltalsaukning á öllum þessum fjórum tímabilum er 22,7% hækkun sem er umtalsvert meiri hækkun en er til málefnasviðanna á tímabili fjármálaáætlunarinnar. Miðað við þetta má sjá að aukning til heilbrigðismála er minni á tímabili fjármálaáætlunar en á öllum jafnlöngum tímabilum fyrir hrun þrátt fyrir að þá hafi ekki verið að byggja nýjan Landspítala. Það má þó vera að það sé einhver minni háttar skekkja af því það er ekki verið að bera saman nákvæmlega sömu verkefnin þó að litlu muni. Að skoða hækkun til COFOG-málaflokksins ætti þó að gefa jafn góðar vísbendingar um aukið framlag til heilbrigðismála og ef við skoðuðum hækkun til málefnasviðanna sem voru fyrr upp talin. Að bera síðan saman þær hækkanir ætti að gefa nokkuð góða samanburðarmynd. Hún er ekki núverandi fjármálaáætlun í hag ef tekið er tillit til stóru orðanna hjá ríkisstjórninni um met í framlögum til heilbrigðismála. Vissulega er það satt krónutölulega séð, en það hefur í rauninni alltaf verið satt nema í hruninu. Framlög til heilbrigðismála drógust saman í krónum talið 2009–2012, en síðan þá hafa framlögin alltaf verið upp á við. Það var ekki fyrr en 2016 sem framlögin voru aftur orðin þau mestu í krónutölum frá því 2008 áður. Stjórnmálamenn eiga það til að berja sér á brjóst og segjast vera að gera hitt og þetta betur en áður. Þegar slík orðræða er viðhöfð er nauðsynlegt að skoða raunveruleg gögn sem liggja að baki fullyrðingunum. Oft er líklegra en ekki að verið sé að hagræða sannleikanum með því að tala um krónutöluhækkanir þegar réttara væri að bera saman aukningu. Að lokum þarf svo auðvitað alltaf að skoða hvort verkefni kláruðust gæfusamlega og hvort markmiðum hafi verið náð þannig að það er fátt auðvelt í þeim efnum. Alltaf þegar menn tala um að verið sé að gera eitthvað æðislegt hingað og þangað þá þarfnast það nánari skoðunar. Í umfjöllun minni núna um fjármálaáætlunina þá hef ég minnst á launaþróun þar sem er gert ráð fyrir 9, 10% hækkun launa á tímabilinu. Ég gat ekki séð að reiknað væri með því í tölunum þar sem t.d. var gert ráð fyrir 7,7% hækkun í framlögum til háskólans. Ég gerði þá ráð fyrir að þar væri í rauninni halli á ferðinni, en eftir nánari eftirgrennslan þá kemst ég að því að það er búið að gera ráð fyrir launahækkununum utan útgjaldarammans. Þetta fannst mér mjög áhugavert því í útgjaldarammanum eru núverandi laun, launakostnaður. Utan útgjaldarammans er síðan bætt við hækkuninni sem er ætlað að verði á tímabilinu. Mér finnst það mjög undarlegt. Þetta beinir athygli minni að þeim skorti á gagnsæi sem ég tel vera í fjármálaáætlun og fjármálaráð telur sömuleiðis vera. Maður getur ekki auðveldlega séð hvaða þættir það eru sem eru innifaldir í upphæðinni í hverju málefnasviði. Maður getur ekki litið bara á málefnasvið og séð að þarna fara 30% í laun og 50% í rekstur og eitthvað í einskiptisverkefni o.s.frv. Maður verður a.m.k. að geta séð núverandi stöðu og hvort það verða einhverjar verulegar breytingar á þeim hlutföllum á næstu árum. Það er algjört lykilatriði í stefnumótun. Ætlum við að breyta einhverju umfram þær aðstæður sem eru núna? Því er nefnilega ekki svarað í þessari fjármálaáætlun. Þess vegna spyrja embætti eins og sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu og lögreglustjóraembættin á Íslandi um sín framlög. Þeim sýnist verða niðurskurður hjá þeim vegna þess að það er lögð áhersla á að kaupa þyrlur eða þau sjá fram á gífurlega aukningu í framlögum vegna flóttamanna Þau sjá að það hefur áhrif á framlög til embættanna. Það er ekki útskýrt að það verði óbreytt ástand í þessum stofnunum, það er ekki trygging fyrir því að ekki verði skorið niður og ekki heldur bætt við, hvorki verkefnum sem eru þá ófjármögnuð né fjármagni sem er umfram verkefni. Það vantar slíkar upplýsingar, svoleiðis tryggingu í rauninni. Það er stefnumótun að segja að við ætlum ekki að breyta neinu. Það er ein tegund af stefnumörkun. Svo þegar kemur að því að breyta einhverju þá tekur maður skýrt og skilmerkilega fram að hér kemur verkefni inn á þetta málefnasvið sem hefur ákveðið umfang. Þó að ekki sé endilega tiltekið nákvæmlega á hvaða stofnanir það fjármagn dettur þá er alla vega hægt að fylgjast með því og það er sérstaklega sundurliðað. Í verkefnalistum fjármálaáætlunarinnar er einmitt mjög mikið af upplýsingum þar sem segir að eitthvað passi innan ramma, sé ekki kostnaðarmetið á þessum tímapunkti eða ekki sé komið samræmt verklag. Allt þetta gerir það að verkum að fjármálaáætlunin segir okkur ekki það sem hún á að gera. Það þýðir að þegar fjárlagafrumvarp kemur í kjölfarið þurfum við að skoða hvað er að gerast þar, giska á hvað gerist í framhaldinu næstu fjögur árin eftir það. Við höfum ekki hugmynd um það heldur. Við þurfum taka umræðuna í rauninni alveg upp á nýtt. Það var ekki tilgangurinn með lögum um opinber fjármál. Tilgangurinn var að taka umræðuna um hvar væri verið að skera niður og hvar væri verið að bæta í fyrr til þess að það þyrfti ekki að gera það aftur í kringum jól og áramót eins og hefur verið [[Forseti hringir.]]gert undanfarin ár. Mér sýnist allt stefna í það vegna þess að upplýsingarnar vantar í fjármálaáætlun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverða ræðu og samanlagt er hann búinn að fara ágætlega yfir athugasemdir sínar varðandi þetta mál. Það væri að æra óstöðugan að fara ofan í hvert og eitt efnisatriði í svo stuttu máli. En það sem hv. þingmaður hefur sagt um formið hefur mér þótt áhugavert því að ég sem óbreyttur stjórnarandstöðuþingmaður í hv. umhverfis- og samgöngunefnd hef þurft að kljást við þetta sama form og kannski er það enn meiri slagur fyrir okkur í hinum fagnefndunum sem ekki sitjum í hv. fjárlaganefnd. Við höfum horft upp á það að reyna að skilja hver ramminn er. Látum uppsetninguna vera, það eru ekki tölur yfir árið 2017, maður sér ekki hækkunina almennilega heldur þarf maður að viða að sér upplýsingum héðan og þaðan. En hv. þingmaður kom ágætlega inn á stofnanir sem væru í mikilli óvissu um hvaða stöðu þessi fjármálaáætlun málaði upp fyrir þær næstu árin. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd upplifðum að fólk var í mikilli óvissu. Sumir voru uggandi um framtíðina af því að þeir vissu ekki hvað yrði, hvort einhver hækkun sem jafnvel hafði verið talað um eða lofað, rúmaðist innan þessarar tillögu eða ekki. Mig langar því að spyrja hv. þingmann og nýta mér þá stöðu að fletta aðeins upp í honum hvað varðar formið af því að ég veit að hann hefur skoðað það vel: Hvernig er hægt að setja svona fram á skýrari máta?
Virðulegi forseti. Hluti af því er það sem ég kom inn á varðandi tæknilega framsetningu fjármálaáætlunar. Í stefnumótun segjum við hvað við ætlum að gera fram í tímann þannig að þegar við tökum ákvörðun um það seinna sé það ekki geðþóttaákvörðun. Það vantar nær algjörlega í þessa fjármálaáætlun. Ég hef lagt það upp í t.d. umræðum um fjármálastefnuna og aftur núna í umræðu um fjármálaáætlunina að þegar fjármálastefnan er lögð fram verða að koma fram hugmyndir um það hvernig plús eða mínus í hverju málefnasviði er hnikað til. Líka ef það breytist ekkert. Síðan verður að tala um það á sama hátt í fjármálaáætluninni hvort eitthvað sé að breytast, upp eða niður, hvort samsetningin á fjárheimildum til - ekkert endilega einstakra stofnana, einn málaflokkur getur verið nóg ásamt þeirri tryggingu eða að það sé sett fram að öllu öðru óbreyttu muni fjárframlag til einstakra stofnana ekki breytast. Ef það mun breytast og fólk hefur hug á því að það gerist þarf fyrst að leggja það fram í fjármálaáætlun og útskýra að leggja eigi auknar áherslur á fjárframlög t.d. til Hafró til þess að sinna rannsóknum um sýrustig sjávar. Það kemur fram í fjármálaáætlun áður en það kemur fram í fjárlögum. Ef það er ekki tekið fram býst maður við engum breytingum, en maður veit það ekki því að það er svo rosalega mikið af „mun rúmast innan ramma“ og tölurnar passa bara ekki þar inn í miðað við kostnað verkefnanna og stærð rammans. Þá verður maður að segja: Sýnið mér sundurliðunina.
Virðulegi forseti. Rúmast innan ramma, ætli það sé ekki sú setning sem maður hefur heyrt hvað oftast í þessari rammagerð allri? Rammagerðin, það er kannski það sem maður ætti að kalla hæstv. ríkisstjórn. En einmitt hvað þetta varðar af því að nú ræðum við hér fjármálastefnu með útgjaldaþaki. Við erum með fjármálaáætlunina og svo erum við með fjárlögin. Ég átta mig á því að við erum að gera þetta í nánast fyrsta skipti og erum einhvern veginn að læra á það. Mér hefur þótt það bagalegt hversu misvísandi upplýsingar og gögn hafa komið frá ráðuneytum. Í hv. umhverfis- og samgöngunefnd fengum við útlistun frá samgönguráðuneyti svona nokkurn veginn um skiptingu reksturs og framkvæmda, mögulegar sviðsmyndir fjárlaga, ef ég man rétt, 2018 og svo 2021 eða 2022, ég man það ekki, allt annað var frá hæstv. umhverfisráðuneyti. [[Forseti hringir.]]Maður hefur heyrt þessar upplýsingar úr nefndum. Það er mjög mismunandi hvaða gögn koma frá ráðuneytum. Er það ekki bagalegt í þessari vinnu?
Virðulegi forseti. Einhvern veginn urðu tölurnar í hverju málaflokkssviði til. Við erum einfaldlega að biðja fólk um að útskýra hvernig þær summuðust upp. Svo ég grípi aðeins niður í umsögn okkar í atvinnuveganefnd, en þetta á um við fleiri nefndir, líka allsherjar- og menntamálanefnd þar sem ég kom aðeins inn, segir þar, með leyfi forseta: „Yfirferð nefndarinnar, sem og annara nefnda, var eins konar hraðsuða þar sem umsagnaraðilum var hrúgað í gegnum nefndina eins og verið væri að merkja í kassa sem á stæði „gestir komu“ og þar með væri því lýðræðislega hlutverki umsagnaraðila lokið.“ Þetta var alveg eins í fjárlaganefnd. Fjármálaráð kom fyrir nefndina, fyrir í efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd í einu. Það gafst í rauninni ekki nægur tími til þess að grafa betur og nákvæmlega ofan í greiningu fjármálaráðs. Við fengum í raun bara að spyrja nokkurra yfirborðsspurninga og fá staðfestingu á að það væri eins og virtist vera, að gagnsæið væri bara í algjöru drasli og að [[Forseti hringir.]]mörgu væri ábótavant.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir mjög fróðlega og áhugaverða ræðu. Mig langar að spyrja hv. þingmann örlítið út í það sem hann ræddi. Hann ræddi mikið um ógagnsæi sem felst í þessari ríkisfjármálaáætlun sem við ræðum hér og þá óljósu mælikvarða sem liggja að baki fjármálaáætluninni og jafnvel þeirri fjármálastefnu sem var samþykkt hér áður en þessi ríkisfjármálaáætlun kom til umræðu. Hann ræddi ógagnsæi sem er í umræddri ríkisfjármálaáætlun og hversu erfitt er að bera saman þróun útgjalda, þ.e. eftirlitshlutverk Alþingis verður mun veikara þegar við höfum ekki þennan samanburð eða þurfum að leggjast í mjög mikla vinnu við það að finna út hvort raunaukning sé til málaflokkanna eða ekki. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvernig og hvort opinber og tölvutækur gagnagrunnur gæti hjálpað til við að auka gagnsæið eða hvort þetta væri þá bara til aukins gagnsæis fyrir almenning til að fylgjast með hvernig og hvaða forsendur liggja að baki því sem við erum að ákveða í vinnunni. Ég spyr af því ég skil ekki alveg öll þessi tækniatriði sem liggja að baki og hvernig við gætum kannski nýtt tæknina og tölulegar upplýsingar til að vinna að þessu. Mig langar að spyrja hann út í það.
Virðulegi forseti. Ég nefndi hérna nokkra óljósa mælikvarða, eins og t.d. fjölda skáta eða skráðra aðila í KFUM og KFUK. Ég veit ekki alveg hvaða mælikvarði er á það hvort verkefnið tókst eða ekki í því tilviki og ýmsum öðrum, en ekki er sami mælikvarði á öllum verkefnum að sjálfsögðu. Mörg þeirra voru með mælikvarða sem ég skildi ekki að væri einhvers konar vel heppnuð verkefni, ef þeir mælikvarðar næðust. Gagnagrunnur sem safnar saman þeim upplýsingum sem við búum til jafnóðum, eftir því sem maður setur í ný fjárlög og ríkisreikninga og því um líkt, hjálpar okkur í eftirlitshlutverkinu af því að þegar við spyrjum: Hvað erum við að gera núna, er eitthvað sem getur sagt okkur hvernig hann hefur verið áður? hjálpar til við að svara spurningum um hvernig við höldum áfram. Ef við ætlum að taka ákvörðun um eina átt þá getum við spurt: Hefur það verið gert áður og í svipuðum aðstæðum? Og hvort það sé góð ákvörðun eða ekki. Einnig er eftirlitshlutverkið með tilliti til gestakoma mjög áhugavert og sá tími sem við fáum með gestum. Mér líður oft, eins og ég lýsti áðan, eins og þingmönnum sé bara skipað í sæti inni í nefnd og svo koma gestir; þeir búnir og farnir og svo koma næstu gestir, búnir og farnir og maður nær ekki að fá samtalið við hagaðila og fagaðila um það hvernig í raun og veru er í pottinn búið. Það þarf rosalega djúp og löng samtöl oft sem við náum aldrei fyrir nefndinni. Þannig finnst mér verið að skemma fyrir eftirlitshlutverki þingsins [[Forseti hringir.]]almennt þó að það tengist ekki nákvæmlega fjármálaáætluninni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla að halda áfram að ræða skort á gagnsæi varðandi fjármálaáætlunina, eða ríkisfjármálaáætlunina. Eins og fram kom í ræðu hv. þingmanns áðan er stofnkostnaði og rekstrarkostnaði víða blandað saman og í einhverjum tilvikum hluta af launakostnaðinum sem er í dag en ekki til framtíðar. Þar sem er svona mikið ógagnsæi, og það var ég mjög vel vör við í vinnu hv. velferðarnefndar, var erfitt fyrir stofnanirnar, og umsagnaraðila, að átta sig á hvað þær væru í rauninni að fá mikið fjármagn til að efla starfsemi sína eða halda henni gangandi nema með mjög mikilli greiningarvinnu og fá mjög færa einstaklinga til að finna nákvæmlega út hvað það yrði. Eins og fram kemur í ríkisfjármálaáætlun er í raun 23% aukning til sjúkrahúsþjónustu, en þegar umsagnaraðilar voru búnir að kafa ofan í þetta með mjög mikilli vinnu kom í ljós að það voru bara 338 milljarðar sem aukningin náði til, sem er í rauninni [[Forseti hringir.]]talsvert undir því sem ríkisfjármálaáætlunin fjallar um. [[Forseti hringir.]]Maður veltir fyrir sér hvort þurfi ekki [[Forseti hringir.]]í framhaldi að bæta þessi vinnubrögð, aðgreina þennan kostnað.
Virðulegi forseti. Þetta er algjört lykilatriði, algjört lykilatriði. Fólk sem kosið er á þing er ekki sérfræðingar í öllu, langt í frá. Við erum hérna samkvæmt eigin sannfæringu. Það er okkar sannfæring sem gildir þegar við ýtum á takkann já eða nei. Til þess að við getum ýtt á já- eða nei-takkann þurfum við að hafa bestu upplýsingar sem völ er á fyrir framan okkur. Ef sérfræðingar sem koma fyrir nefndirnar eru ekki með þær upplýsingar, eða ef þeir væru með betri upplýsingar þá gæfu þeir okkur betri umsagnir sem myndi hjálpa okkur enn frekar að vera viss um að við værum að gera réttu hlutina þegar við greiðum atkvæði með eða á móti einhverjum breytingum á lögum. Þetta er algjört lykilatriði, finnst mér, í starfi þingsins. Ég upplifi það ekki að það séu þær aðstæður sem stefnt er að. Við erum ekki upp sett til þess að sinna þessu. Okkur er ekki gefinn tími til þess og fagaðilum er heldur ekki gefinn tími til þess að skila okkur, sem erum ekki sérfræðingar, bestu [[Forseti hringir.]]mögulegu upplýsingum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Mig langar að koma inn á fátækt í landinu og hvort hv. þingmaður sjái að tekið sé á því máli sem menn tala um á tyllidögum og svo virðist sú umræða fjara út og það rennur einhvern veginn út í sandinn að gera eitthvað til þess að draga úr fátækt í landinu sem vissulega er til staðar. Nú virðist í þessari fjármálaáætlun að stuðningur í gegnum barnabótakerfið eigi ekki að aukast. Stuðningur í gegnum kerfið hefur verið að minnka síðustu ár og fjölskyldum fækkað sem hafa fengið barnabætur. Þeim hefur fækkað um tæplega 12.000 á milli áranna 2013 og 2016 og skerðingarhlutfallið var aukið árið 2015. Niðurstaðan er sú að verið sé að lækka útgjöld til barnabóta að raungildi og áfram verði dregið úr þeim stuðningi við ungt barnafólk. Þetta sé að breytast í stuðning við þá allra, allra fátækustu. Það eru auðvitað miklu fleiri sem hafa þörf fyrir barnabætur á þessum erfiðum tímum þegar fólk er að gera svo margt í einu, koma börnum á legg með tilheyrandi kostnaði, koma sér upp húsnæði eða leigja húsnæði og öllu því sem fylgir að reka heimili og fjölskyldu. Hvað segir hv. þingmaður um það hvernig ríkisstjórnin meðhöndlar ungt barnafólk í fjármálaáætlun sem liggur fyrir til næstu fimm ára? Er verið að bæta þeirra hag?
Virðulegi forseti. Þetta er nákvæmlega ástæðan fyrir því að við báðum fagnefndir um umsagnir, til að geta greint þetta betur en kemur fram í fjármálaáætlun. Ég reyndi að fara yfir þessar tölur. Eins og svo margt annað í fjármálaáætluninni þá varð ég mjög fljótt uppiskroppa með svör við þessum spurningum. Mitt heiðarlegasta svar við þessu er að ég hef ekki hugmynd um það af því að svörin var hvergi að finna. Ég veit ekki hvort það er verið að hækka eða lækka, ég get ekki svarað því af því að tölurnar um það í hvað hækkunin í fjölskyldumál fer eru ekki sundurliðaðar. Það er ekki flóknara en það. Ég man ekki nákvæmlega hvað segir í umsögn velferðarnefndar, ég get svo sem flett því upp hérna en það er leiðinlegt að gera það í pontu, þannig að ég skal bara renna yfir það áður en ég svara í seinna andsvari.
Herra forseti. Það er ekki gott að vera með fjármálaáætlun sem er ekki skýr um það hvort eigi að draga úr eða auka stuðning til barnafólks. Öll merki eru um það að það eigi að halda áfram að skerða barnabætur. En ég vil spyrja áfram um það sem snertir ungt fólk eins og Fæðingarorlofssjóð. Hlutur hans í tryggingagjaldinu var skertur árið 2014 úr 1,28% í 0,65%. Það virðist ekki vera að skattkerfið sé nýtt í kjarajöfnun. Er það sami skilningur hjá hv. þingmanni? Getur hann lesið út úr fjármálaáætlun til fimm ára að stuðningur til ungs fólks í gegnum húsnæðiskerfið, hvort sem það er stuðningur við byggingu leiguíbúða eða stuðningur við að eignast íbúðir - þá er ég að tala um fólk sem hefur ekki mikla fjármuni milli handanna - aukist með einhverjum hætti?
Virðulegi forseti. Forgangsröðunin er dálítið undarleg í þessum fjölskyldumálum. Það er verið að hækka hámarksgreiðslur fæðingarorlofs en á sama tíma er ekki gert endilega ráð fyrir því að hækkunin uppfærist með verðlagi. Þegar upp er staðið árið 2020 þá getur verið að það sé engin hækkun að raunvirði þegar hækkunin á að gerast, í 500–600 þús. kr. Það var eitt af þeim atriðum sem var dregið út. Margt af hinu er enn frekar ósýnilegt. Nú er skortur á íbúðum og þá sérstaklega á suðvesturhorninu. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir 1.800 almennum íbúðum á árunum 2018–2021. Það er þörf á uppbyggingu fyrir 2.000 íbúðir á ári bara til að halda í við þróun mannfjölda. Skýrsla eða greining Þjóðskrár sýndi fram á að það vantaði jafnvel allt að 8.000 íbúðir. Nú veit maður ekki einu sinni hvernig þessar 1.800 almennu íbúðir verða, hvar á að byggja þær og hversu dýrar þær verða í rauninni, á hversu dýru byggingarlandi og því um líkt. Það er [[Forseti hringir.]]mörgu ósvarað um það hvernig við ætlum að leysa húsnæðisvandann og flest af því er í meiri vafa heldur en ekki.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 við seinni umræðu. Þar sem ég hafði ekki tækifæri til að koma að fyrri umræðunni finnst mér mikilvægt að koma tilteknum sjónarmiðum á framfæri hér. Það er margt í þessari áætlun sem þarft er að ræða enda margir þingmenn sem taka þátt í umræðunni og er það hið besta mál. Ég mun hins vegar aðeins ná að koma inn á örfá atriði. Ég hef töluvert velt fyrir mér hvað skipti máli við þessa umfjöllun nú þegar við erum að fara í gegnum heildarferlið samkvæmt nýjum lögum um opinber fjármál og skoða hvernig vinnan geti orðið sem árangursríkust. Auðvitað skiptir heildarsýnin miklu máli en ekki síður að við horfum á stefnumótunina fyrir einstaka málaflokka og að hún sé í samræmi við vilja Alþingis eins og hann hefur birst í áður samþykktum áætlununum og stefnum. Að verið sé að vinna eftir þeim framkvæmdaáætlunum sem þegar hafa verið samþykktar, oft og tíðum í þverpólitískri sátt. Þá finnst mér líka skipta mjög miklu máli að fyrir liggi eftir hvaða reglum fjárveitingar verða síðan innan málaflokka, hvaða reiknireglur gilda og hvernig forsendur fyrir útdeilingu fjármuna eru fundnar. Það getur til dæmis átt við um áætlaðan nemendafjölda í framhaldsskólum, sem mér hefur reynst erfitt að átta mig á hverju byggir. Eins skiptir miklu máli að grunnþjónusta á hverju sviði sé skilgreind þannig að við vitum hvar forgangurinn liggur þegar áætlunin um fjárheimildir málaflokka er gerð. Það getur til dæmis átt við um heilbrigðisþjónustuna, hver grunnþjónustan er í heilsugæslu og sjúkraflutningum, svo eitthvað sé nefnt. Í því ljósi er mjög mikilvægt að fyrir liggi áætlanir á fleiri sviðum en við höfum núna. Vil ég þá nefna heilbrigðisáætlun sem þingmenn Framsóknarflokksins hafa lagt mikla áherslu á á þessu þingi. Það er bæði lykilatriði fyrir umsagnaraðila og þingmenn sjálfa þegar þeir fara yfir áætlunina eins og hún liggur fyrir. Ég hef heyrt það á umræðunni, bæði í ræðustól og í umræðum við þingmenn sem komið hafa að vinnunni í nefndum, að menn telja umsagnir utanaðkomandi aðila misjafnlega gagnlegar. Ég held að það sé alltaf hollt fyrir okkur þingmenn að hafa í huga mismunandi hlutverk umsagnaraðilanna. Það geta ekki allir haft heildarsýn. Það er hlutverk tiltekinna aðila og okkar hér að horfa á heildarmyndina. Þannig er t.d. mjög mikilvægt að landshlutasamtök sveitarfélaga horfi á myndina eins og hún snýr að íbúum tiltekins landshluta. Að landshlutasamtök hafi það hlutverk að yfirfara hvort þjónusta á þeim sviðum sem þar skipta meginmáli sé í samræmi við áætlanir, hvort jafnræðis sé gætt, hvort verkefni sem áætlað er að fara í rúmist innan áætlunar og þannig mætti áfram telja. Ég held líka að hin langa umræða sem við erum í núna sé mikilvæg þrátt fyrir að sumir álíti að hún sé orðin fulllöng. Þannig er það nú oft hér, sumum finnst langt það sem öðrum finnst of stutt. Þannig tengist vinnsla annarra mála betur fjármálavinnunni á Alþingi en tíðkast hefur í gegnum tíðina. Á næstu árum mætti svo móta fastari ramma utan um umræðuna og vinnuna en ég held að áfram verði mjög mikilvægt að horfa til þess að sem flestir þingmenn geti tekið þátt í umræðunni og að ráðherrar geti verið virkir í samtalinu við báðar umræður. Aftur að stefnumótun fyrir málefnasvið og málaflokka. Samkvæmt 5. og 20. gr. laga um opinber fjármál skal kynna stefnumótun fyrir einstök málefnasvið í fjármálaáætlun. Þar segir jafnframt að hver ráðherra skuli setja fram stefnu fyrir þau málefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á. Í fjármálaáætlun sem lögð var fram fyrir ári síðan var birt stefnumótun málefnasviða og í fjárlagafrumvarpi ársins 2017 var birt stefnumótun fyrir einstaka málaflokka. Nú er verið að samþætta þá vinnu og gera grein fyrir stefnumótun ráðuneyta fyrir bæði málefnasvið og málaflokka. Þannig á Alþingi að fá sem greinarbestar upplýsingar. Í viðaukanum birtist stefnumótunin fyrir 34 málefnasvið og 101 málaflokk. Það er ekki auðvelt að átta sig á þessari stefnumótun og setja í samhengi í fyrsta skipti sem maður fer í gegnum það, en þetta á vonandi eftir að batna á næstu árum. Ég vil leggja áherslu á það sem ég sagði í upphafi ræðunnar að það getur ekki verið að hægt sé að leggja fram stefnu í fjármálaáætlun algerlega óháð þeirri stefnumótun sem Alþingi hefur þegar samþykkt, nema þá að sérstaklega sé gerð grein fyrir hugsanlegu ósamræmi sem þar birtist. Ég tel þess vegna að eitt af brýnustu verkefnum fastanefnda, þ.e. annarra nefnda en fjárlaganefndar, sé að fara yfir það samræmi sem birtist í þeim málaflokkum sem undir nefndirnar heyra þegar horft er til laga, langtímaáætlana og framkvæmdaáætlana. Í einhverjum mæli hefur það verið gert í umsögnum nefndanna en ég held að það sé atriði sem megi bæta. Nóg um vinnuna. Ég sný mér nú að einstökum málaflokkum og staldra fyrst við samgöngumálin. Þar blasir við að ekki er samræmi með þeirri stefnu sem Alþingi hefur samþykkt í þverpólitískri sátt og áætluninni eins og hún liggur fyrir þar sem ekki er gert ráð fyrir að mæta fjárþörf samgangna, sem eru jú eitt af mjög brýnum verkefnum þessa stundina. Ekki er gerð tilraun til að laga það ósamræmi sem er á milli samgönguáætlunar og fjármálaáætlunar með viðbótarfjármunum til samgöngumála. Er það í hróplegu ósamræmi við málflutning margra stjórnarliða þegar mótmæli tóku að berast frá almenningi snemma á þessu ári vegna fyrirséðs niðurskurðar í samgönguframkvæmdum í ár. Ríkisstjórnin virðist því ætla að sleppa tækifærinu sem hér gefst til að leiðrétta þau mistök sem gerð voru við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2017. Það á að vera öllum ljóst að aðgerðaáætlun í samgöngum til fjögurra ára fyrir árið 2015–2018 gerir eingöngu ráð fyrir algerlega bráðnauðsynlegum framkvæmdum og því er fráleitt að henni sé ekki fylgt. Það hefði mun frekar þurft að bæta í en að draga úr. Jafnframt er ljóst að þar er vandi ríkisstjórnarinnar heimatilbúinn. Markmið stjórnarinnar um að skila 1,5% afgangi af fjárlögum á sama tíma og 2% aðhald er boðað, takmarkar mjög svigrúmið til að fara í svona verkefni. Eða eins og segir í áliti 2. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson skrifar undir, væri hægt að bregðast við bráðri þörf í samgöngumálum með því að lækka kröfuna um afgang af fjárlögum um að minnsta kosti hálft prósentustig. Eins og margoft hefur komið fram í umræðunum hér gætir þenslunnar ekki nærri alls staðar utan höfuðborgarsvæðisins. Því mætti nýta fjármuni í samgönguverkefni á landsbyggðinni. Það kemur einnig fram í nefndaráliti frá 2. minni hluta fjárlaganefndar sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir skrifar undir, en þar er vitnað sérstaklega í umsögn Samtaka iðnaðarins um að þó að mikilvægt sé að halda aftur af útgjaldaaukningu hins opinbera sé á sama tíma ekki hægt að horfa fram hjá brýnni fjárfestingarþörf í innviðum. Opinbert fjárfestingarstig er lágt. Afleiðingar þess eru þær að innviðir rýrna, sem dregur úr samkeppnishæfni samfélagsins. Mikilvægt er að hefja undirbúning og hönnun framkvæmda svo hægt sé að hefjast handa þegar svigrúm skapast. Það kom líka fram á fundi með fulltrúum Samtaka iðnaðarins að nú væri lítið að gera hjá jarðvinnuverktökum vegna lágs framkvæmdastigs við vegagerð og virkjunarframkvæmdir og að skortur væri á greiningum hvað stöðu innviða varðar. Ég sé ekki betur en að meiri hluti samgöngunefndar sé sömu skoðunar og leggi áherslu á uppbyggingu og framkvæmdir við samgöngur á köldum svæðum, þ.e. þar sem þenslu gætir ekki. Það er því undarlegt ósamræmi sem birtist þarna í orðum og gerðum meiri hlutans. Ég tel að uppbygging samgöngumannvirkja þurfi að vera meiri. Það er bráðnauðsynlegt að hún sé meiri til að viðhalda samkeppnishæfni jafnt einstakra landshluta sem landsins í heild. Síðan mætti tína til ýmislegt sem ég var hissa á að sjá ekki í áætluninni. Eitt er að ekki skuli gert ráð fyrir uppbyggingu náttúruminjasafns, en eins og kunnugt er var tillaga um að byggja upp höfuðsafn þjóðarinnar í náttúrufræðum samþykkt samhljóða sem ályktun Alþingis nr. 70/145, á árinu 2016. Sú ályktun gaf fyrirheit um að náttúruminjasafnið kæmist loksins á laggirnar en það er löngu kominn tími á það eftir meira en aldarlanga baráttu. Náttúruminjasafn hefur ef til vill aldrei verið mikilvægara en einmitt núna. Við þurfum virkilega að auka þekkingu þjóðarinnar á þeirri náttúru sem við búum í. Það skiptir okkur líka miklu máli í þeirri uppbyggingu sem er í ferðaþjónustunni og hlutverk okkar í miðlun upplýsinga um náttúru á norðlægum slóðum í landi sem liggur að norðurslóðum er mikilvægt í alþjóðasamfélaginu og því samstarfi sem við erum í þar. Það eru því virkileg vonbrigði að náttúruminjasafns skuli hvergi getið í ríksfjármálaáætluninni fyrir næstu árin. Svo má nefna aðra hluti eins og að ekki sjást fjármunir í fyrirhugað menningarhús sem byggja átti á Egilsstöðum. Þáverandi menntamálaráðherra, Illugi Gunnarsson, undirritaði viljayfirlýsingu um verkið í ferð austur á Egilsstaði tveimur vikum fyrir kosningar í október. Þar átti annars vegar að klára aðstöðu í sláturhúsinu, í menningarhúsinu á Egilsstöðum og hins vegar í safnahúsinu þar. En það loforð hefur gufað hratt upp þótt samningur liggi fyrir. Eitt af því sem mörgum þingmönnum hefur orðið tíðrætt um hér er staða framhaldsskóla og háskóla. Mig langar að minnsta kosti að koma inn á stöðu framhaldsskólans. Eins og fram kemur í nefndaráliti 2. minni hluta fjárlaganefndar, sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir skrifar undir, var í fjármálaáætlun, sem samþykkt var fyrir árin 2017–2021, gert ráð fyrir að framlög til framhaldsskólastigsins mundu hækka um 3,2 milljarða að raunvirði yfir tímabilið, eða sem svarar til tæplega 12% raunvaxtar yfir tímabilið. Á sama tíma var gert ráð fyrir umtalsverðum rekstrarsparnaði í framhaldsskólakerfinu vegna styttingar námstíma úr fjórum árum í þrjú. Áætlunin gerði ráð fyrir að allur sá sparnaður sem félli til við styttinguna héldist innan kerfis og færi í að efla framhaldsskólastigið enn frekar. Sú er svo sannarlega ekki raunin í nýrri fjármálaáætlun. Þar eru framlögin skert frá því sem áður var áætlað þannig að árið 2018 verða þau óbreytt að raungildi en lækka lítillega eftir það, eða um 0,6% árlega, sem svarar til 630 milljóna kr. sem er uppsafnað á tímabilinu. Sparnaður sem verður til við styttingu náms til stúdentsprófs úr fjórum árum í þrjú er tekinn af framhaldsskólunum þvert á gefin loforð. Fullt tilefni hefði verið til að nýta svigrúmið til að bæta verk- og starfsnám í samræmi við þau markmið sem sett eru í fjármálaáætluninni. Auk þess tel ég að horfa hefði mátt til ýmissa annarra hluta sem ræddir hafa verið í samhengi við styrkingu framhaldsskólastigsins, t.d. námsefnisútgáfu á íslensku og aðgengi að námsefni fyrir framhaldsskólann sem hefur verið öðruvísi en við helst kysum eins lengi og elstu menn muna. Áhyggjur mínar af fjárframlögum til framhaldsskólanna væru þó minni ef ég sæi fram á að byggt væri á raunverulegum fjölda nemenda, en ekki áætlunum um fjölda nemenda sem ég sé ekki að standist raunveruleikann. Ég sé t.d. ekki að fjöldi væntanlegra nemenda á Austurlandi passi við upplýsingar um árganga á vef Hagstofu Íslands. Kannski er verið að horfa á mismunandi svæði, en er þetta alla vega eitt af því sem ekki er gagnsætt í áætluninni. Það hefur sýnt sig á síðustu árum að víða hefur verið mikill munur á milli raunverulegs fjölda nemenda og áætlaðs fjölda sem fjárveitingar eru síðan byggðar á. Það segir sig líka sjálft að það fer eftir nemendahópnum sem kemur inn í skólana hversu hratt nemendur fara í gegn, því að þótt námstími hafi verið styttur er hann áfram sveigjanlegur. Það er lykilatriði. Það er því engan veginn hægt að miða eingöngu við fjölda innritaðra nemenda, það verður að taka tillit til stöðu nemenda við upphaf framhaldsskólans. En við höfum einmitt snilldarkerfi til þess, nýja einkunnakerfið, A, B, C, D, sem getur í raun spáð fyrir um hversu langan tíma það tekur nemendur að ná færninni sem farið er fram á í framhaldsskólanum, þótt auðvitað sé aldrei alveg 100% fylgni á milli. Ég álít líka að á sama tíma og fyrirséð er að nemendum muni fækka á framhaldsskólastiginu sé mjög mikilvægt að styðja við ýmiss konar samstarf minni skólanna sem þeir hafa komið á til að tryggja fjölbreytt námsframboð, eins og t.d. fjarmenntaskólann. Aðeins að háskólastiginu. Eins og fram kemur í nefndaráliti 2. minni hluta fjárlaganefndar er áætlað að framlög til háskólastigsins verði aukin úr 41,6 milljörðum á árinu 2017 í rúmlega 44 milljarða á áætlunartímabilinu. Þar er stærsta einstaka verkefnið bygging Húss íslenskra fræða, en áætlaður kostnaður við framkvæmdina er 3,7 milljarðar á árunum 2017–2021. Háskóli Íslands mun greiða 30% en áætlað er að ríkissjóður greiði 70%. Því má gera ráð fyrir að raunvöxtur framlaga til að styrkja rekstur háskólastigsins verði um 8%, eða 3,2 milljarðar króna, á tímabilinu. Þarna kemur fram sá galli sem er á framsetningu áætlunarinnar, að rekstrar- og fjárfestingarkostnaði er blandað saman. Fyrir síðustu kosningar tók ég þátt í fundi sem haldinn var í Háskólanum á Akureyri þar sem fulltrúar allra flokka lofuðu að stefna að því að auka framlög til háskólanna upp í meðaltal OECD-ríkjanna. En nú virðist sannarlega annað vera uppi á teningnum. Það er ýmislegt annað sem vert hefði verið að koma inn á. Ég hefði gjarnan viljað eiga tækifæri til að halda aðra ræðu um fjármálaáætlunina en það verður væntanlega ekki þar sem ég staldra stutt við á þingi núna. En fyrirhuguð breyting á virðisaukaskatti á ferðaþjónustu vekur furðu mína, ekki síst í ljósi áherslu fjármála- og efnahagsráðuneytisins á síðasta kjörtímabili undir forystu núverandi hæstv. forsætisráðherra, Bjarna Benediktssonar. Þá var áherslan á að samræma álagninguna á ferðaþjónustu þannig að markvisst yrði unnið að því að taka inn í virðisaukaskattskerfið ýmsa þjónustu við ferðamenn sem hafði verið undanþegin virðisaukaskatti, og samræma virðisaukaskatt þannig að öll þjónusta við ferðamann yrði í sama þrepi, lægra þrepinu. Í því skyni var t.d. virðisaukaskattur á áfengi lækkaður og vörugjöld hækkuð þess í stað. Nú virðist þessi samræming ekki skipta neinu máli lengur. Er skilvirknin í kerfinu virkilega hætt að skipta máli? Erum við aftur að fara að byggja upp ósamræmi og óskilvirkni í kerfinu? Þá á líka að fara í allt þetta brölt með virðisaukaskattinn fyrir tiltölulega lítil nettóáhrif, sem ég tel að væri skynsamlegra að ná eftir öðrum leiðum, eins og komugjöldum, náttúrugjöldum og gistináttaskatti. Það er ýmislegt fleira sem vert væri að koma inn á; byggðamálin, samhengi við sóknaráætlanirnar, innleiðing á nýrri persónuverndarlöggjöf og samspil fjármála ríkis og sveitarfélaga, sem er eitt af því sem verður að koma í betra horf fyrir næsta ár.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir ræðu hennar. Það má kannski segja að glöggt sé gests augað í þessu samhengi þegar varaþingmaður sem ekki hefur tekið þátt í þessari umræðu frá upphafi kemur hingað inn í miðjum klíðum og kemur inn í umræðuna. Það er mjög áhugavert að fá sýn hennar á þessi mál, það hversu augljóst það er, líka þeim sem koma inn í miðjum klíðum, hversu áætlunargerðinni er ábótavant, eins og við höfum í rauninni verið að tala um allt frá því í fyrri umr. Mér fannst líka mjög áhugavert það sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni og við höfum kannski ekki rætt nógu mikið, þ.e. samfelluna frá því sem hefur verið tekin ákvörðun um og svo yfir í það sem hér er verið að leggja til og svo hins vegar tengslin við þau stöku þingmál sem eru til umræðu. Þetta finnst mér áhugavert að heyra, að þetta sé sett í samhengi. En hv. þingmaður kom inn á ósamræmi og minntist þar á virðisaukaskattsbreytingartillögurnar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það geti verið, eins og kemur fram á fyrstu blaðsíðu í nefndaráliti frá meiri hluta fjárlaganefndar, að þessi fjármálaáætlun beri þess merki að nýr meiri hluti hafi ekki haft nægan tíma til að undirbúa og útfæra fjármálaáætlun næstu ára, [[Forseti hringir.]]hvort það geti hreinlega verið að þeim hafi einfaldlega ekki tekist að koma sér saman um áherslur í fjármálaáætlun næstu ára.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur andsvarið. Já, mér finnst margt benda til þess að stjórnarmeirihlutanum hafi ekki gefist tími til að tala sig niður á sameiginlega niðurstöðu í öllum málum. Það er eiginlega ekki hægt að lesa annað út úr meirihlutaáliti fjárlaganefndar og raunar margra annarra nefnda sem slá dálítið í og úr í álitum sínum. Meðal annars varðandi virðisaukaskattshækkunina. Það verður í raun mjög fróðlegt að sjá hvert menn fara með þá umræðu við lokaafgreiðslu þessa máls, hvað mun koma þar fram eftir alla þá umræðu sem hér hefur farið fram, bæði frá meiri hluta og minni hluta, þótt auðvitað hefði maður kosið að heyra meira frá meiri hlutanum en raunin hefur orðið. Ég þakka hv. þingmanni líka fyrir að koma inn á og taka undir þetta með samfelluna í ákvörðunum um lagasetningu og vinnu að þingsályktunum og svo um fjármál ríkisins og sveitarfélaga. Ef ný löggjöf um opinber fjármál á að skila ávinningi fyrir samfélagið til framtíðar finnst mér þetta afskaplega mikilvægt, að þingið sé, hvort sem það er að fjalla um fjármál eða taka aðrar ákvarðanir, alltaf að reyna að tengja þessa vinnu saman. Ég held að það sé ávinningurinn af því að hafa fjármálin á dagskrá allan þingveturinn í rauninni, eða bæði á vorþingi og haustþingi.
Hæstv. forseti. Já, það skiptir auðvitað máli að stofnanir í samfélaginu hafi að einhverju að búa þó svo að auðvitað sé við því að búast að þegar ný ríkisstjórn tekur við sjáist pólitískar breytingar. En það þarf að huga að þessu, allt kerfið þarf að rúlla áfram og fyrirsjáanleikinn þarf að vera einhver. Hv. þingmaður kom í ræðu sinni talsvert inn á innviðina og lagði þar megináherslu á samgöngumálin og menntamál. Tímans vegna er kannski ekki hægt að fara yfir fleira. En mig langar aðeins að fá sýn hv. þingmanns á heilbrigðismálin og það sem hér hefur talsvert verið rætt um, að þar vanti fjármagn til rekstrar, mig langar að fá sýn landsbyggðarþingmannsins á það. Sem og þá tillögu sem lögð er fram í áliti meiri hlutans um að setja stjórn yfir Landspítalann.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Heilbrigðismálin eru vissulega það sem við höfum öll í rauninni orðið sammála um að setja í forgang. Það er hins vegar þannig að ég hef ekki sett mig í smáatriðum inn í þau. Af umræðunni að dæma og þeim nefndarálitum sem ég hef farið yfir finnst mér blasa við að fjármagn vanti til rekstrar. En það vantar auðvitað líka að forgangsraða innan heilbrigðismálanna eins og oft er rætt um, að heilsugæslan njóti sannarlega forgangs, það sé þannig gefið að hún verði fyrsti viðkomustaðurinn. Og kannski af því að ég talaði mikið um samgöngumálin: Samgöngumálin eru risastórt heilbrigðismál [[Forseti hringir.]]á landsbyggðinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar sem var ljómandi fín. Ég átta mig á því að þingmaðurinn er hér inni sem varamaður og þetta er nú ekkert smá yfirgripsmikið að reyna að fara í gegnum. Mér fannst gott að heyra þegar hún fór yfir það hverjir eigi að hafa yfirsýnina, einmitt til að leiða okkur áfram í vinnunni, sérstaklega í nefndunum. Til dæmis eins og landshlutasveitarfélögin sem eiga að hafa yfirsýn yfir sín sveitarfélög og vita hvort jafnræðis sé gætt eða hvort verkefni sem þau telja að þurfi að fara í rúmist innan áætlunarinnar o.s.frv. Það er kannski akkúrat það sem maður er að kalla eftir. Það að svona margir séu í umræðunni núna finnst mér skemmtilegt. Frá því ég kom fyrst inn á þing sem varamaður 2004 og byrjaði að hlusta á fjárlagaumræðu hefur það alltaf verið þannig að örfáir aðilar eru úr fjárlaganefnd og það bara þurrkast alltaf úr salnum, nota bene, það eru nú ekki mjög margir hér inni núna. Ég vona að á eftir þegar næsti ræðumaður fer í stól, hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, komi þeir félagar Óli Björn Kárason og Brynjar Níelsson æstir upp því að þeir hafa kvartað yfir að fá ekki pláss í andsvörum vegna stjórnarandstöðuþingmanna. En hvað um það. Mig langar að spyrja þingmanninn um tekjuskiptingu [[Gripið fram í.]]ríkis og sveitarfélaga því að hún kom aðeins inn á hana. Hvaða leiðir sér hún helst fyrir sér að gætu verið skynsamlegar í því markmiði? Við þekkjum jú báðar að mikil þörf er á að finna einhverja leið út úr því. Hv. þingmaður var í allsherjar- og menntamálanefnd á síðasta kjörtímabili og þekkir þau mál mjög vel. Niðurstaðan er sú samkvæmt umsögnum lögreglustjóranna bæði á Suðurlandi og Norðurlandi að fækka þurfi um tíu manns. Það þarf líka að gera það sama hjá sýslumönnunum, fækka eða loka. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hver er staðan, af því að við erum nú í sama kjördæmi, í hennar hluta, þ.e. fyrir austan? Hvernig heldur hv. þingmaður að þetta komi við það svæði sérstaklega?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Ég byrja á umræðunni um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég held að það skipti miklu máli að gott samtal sé þar á milli. Það litla sem ég hef getað skoðað sýnist mér að það hafi skort upp á núna. Vonandi verður bætt úr því vegna þess að það skiptir okkur öll miklu máli að það samtal slípist og komist í markvisst ferli. Það eru alla vega nokkur atriði sem ég hef velt fyrir mér sem myndu skipta miklu máli fyrir sveitarfélögin, það er t.d. að gistináttagjaldið, eða það sem hefur verið kallað, ef ég sletti ensku, „city tax“, færðist alfarið til sveitarfélaga. Ég held að það gæti skilað því að innheimtan yrði miklu skilvirkari þar sem eftirlitið væri í nærsamfélaginu þar með, t.d. með gististöðunum. Það myndi skila meiri tekjum og jafnræði og skilvirkni. Og auðvitað nýtast þá sveitarfélögunum til uppbyggingar tengdri ferðaþjónustu. Þá held ég að það geti skipt mörg sveitarfélög máli að hægt verði að deila útsvari, heimilt verði að deila því milli sveitarfélaga. Þetta á einkum við þar sem ferðaþjónustan er enn þá tímabundin atvinnugrein og bara sinnt hluta úr ári. Þá eru jafnvel allar tekjur af ferðaþjónustunni að fara út úr sveitarfélögunum vegna þess að ekkert útsvar skilar sér af þeim sem vinna á hótelum eða í annarri ferðaþjónustu í sveitarfélögunum. Lögreglumennirnir og sýslumennirnir verða að bíða síðara andsvars.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég verð að segja að ég er hrifin af því að gistináttagjaldið, skatturinn eða hvað við viljum kalla það, renni til sveitarfélaganna, hvort sem útfærslan yrði sú að það væri alfarið þannig eða að einhverjar fjárhæðir, fyrstu X milljónir eða hvað það nú væri, færu í kassann til sveitarfélaganna. Við Vinstri græn höfum haft uppi hugmyndir um þrepaskipt gistináttagjald. Mig langar að spyrja þingmanninn hvaða afstöðu hún hefur til þess. Ég tek undir þetta með að sveitarfélögin hafi betri yfirsýn og meira eftirlit með þessu. Kannski væri jafnræðisins einmitt best gætt með þeim hætti. Það þyrftu þá kannski að fylgja einhverjar kvaðir um innviðauppbyggingu eða eitthvað slíkt ef það færi alfarið til þeirra. Ég tek líka undir hvað varðar fólk sem kemur til sumarstarfa og enginn skattur skilar sér af þeim störfum, þ.e. við þurfum að finna út úr því hvaða leið hægt er að fara til að [[Forseti hringir.]]þau sveitarfélög sem veita alla þjónustu til handa þeim starfsmönnum og þurfa jafnvel að byggja upp geti fengið eitthvað á móti þeim útgjöldum.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessi viðbrögð. Mér finnst í raun blasa við að það þurfi að þrepaskipta gistináttaskattinum. Ég hef m.a. aðstoðað unglinga við að innheimta á tjaldstæði þar sem er verið að borga jafnvel niður í 1 þús. kr. fyrir nóttina og það er ekki það sama og þar sem verið er að borga 50 þús. kr. fyrir nóttina. Manni þætti harla óeðlilegt að það væri í sama þrepi. En varðandi lögreglustjórana og sýslumennina: Eftir því sem ég best veit er það mjög þröngt, sérstaklega hjá sýslumannsembættinu á Austurlandi. Ég hef ekki alveg nýjustu upplýsingar, kannski bara álíka gamlar og hv. þingmaður hefur. En það hefur vissulega valdið mér nokkrum vonbrigðum að ekki hefur tekist að færa frekari verkefni til sýslumannsembættanna til að styrkja rekstrargrundvöllinn hjá þeim.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir ræðuna. Hún kom víða við, m.a. um innviði. Einn af innviðunum eru jú orkumál. Ég var að reyna að glöggva mig á orkumálum í þessari áætlun. Þetta er nokkuð yfirgripsmikið og markmiðin góð. En hérna skiptist þetta í virðiskeðju, orkuöflun, flutning, dreifingu, sölu og markaðssetningu og arðsemi. Ég hjó eftir því í morgun að þingmaðurinn var í störfum þingsins og talaði um raforkumál, flutning raforku út á land. Nú erum við með rammaáætlun í virkjunarmálum. Þetta er rammaáætlun líka. Þetta eru margra ára vandræði. Ég var hér á síðasta kjörtímabili nokkrum sinnum inni sem varaþingmaður og þá var verið að ræða raforkuflutningsmál. Mig langar að spyrja þingmanninn: Hvar er flöskuhálsinn í þessari keðju og hvað er til ráða?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir andsvarið. Öryggi við dreifingu raforku er afskaplega mikilvægt. Eins og ég kom inn á í störfum þingsins í morgun er það í rauninni bara höfuðborgarsvæðið sem býr við viðunandi öryggi. Það hefur verið þannig í rúmlega 25 ár að hægt er að segja að óvæntir atburðir hjá orkufrekum viðskiptavinum hafa ekki áhrif inn á kerfið hér. Ég held að við þurfum að bæta ýmislegt. Eitt af því væri að taka til skoðunar hvort dreifikerfið gæti allt saman tilheyrt einum aðila, hvort sem hann héti Landsnet eða eitthvað annað, þannig að við værum ekki að deila raforkunni upp í heildsöludreifingu og síðan til minni aðila. Það held ég að myndi skapa ákveðna skilvirkni. Það hefur síðan verið meira öryggi í dreifingu raforku. Sterkari byggðalína þýddi náttúrlega betri nýtingu á þeirri raforku sem þegar er til í landinu. Það er náttúrlega eitt atriðið. Þetta snýst ekki endilega um nýjar virkjanir. En rammaáætlunin sem hv. þingmaður kom inn á er auðvitað mat á nýjum virkjunarkostum og forgangsröðun þeirra. En það eru ákveðnir hnökrar á umhverfismatsferlinu og þeim leyfum fyrir framkvæmdum við línulagnir sem þarf að fara yfir. Það má þó alls ekki vera á kostnað umhverfisins heldur þarf bara að skýra vinnuferlið þannig að hægt sé að koma af stað markvissari vinnu á þessu sviði. Og auðvitað þarf svo fjármagn til að byggja kerfið upp en það er svo önnur saga.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Í stórum dráttum er það árekstur flutningsaðila og kannski leiðir með línur sem eru svona flöskuhálsinn í þessu. Mig langar að vinda mér aðeins yfir í ferðaþjónustuna. Nú spurði ég annan þingmann áðan um ferðaþjónustu út á land, sem var áætlað að fara í í fyrravor, að mig minnir, með millilandaflugi til Egilsstaða til prufu. Því var hafnað út af dýru eldsneyti og ekki nógu góðri móttöku fyrir ferðamenn. Hvernig gæti hið opinbera komið til móts við uppbyggingu ferðamannaþjónustu úti á landi á þessu sviði? Getur þingmaðurinn sagt mér sína sýn á það?
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta samtal. Í stuttu máli finnst mér vanta betri ramma utan um samtal þeirra sem sjá um að dreifa raforkunni og þeirra sem nota landið í öðrum tilgangi, og síðan auðvitað bara á milli almennra náttúruverndarsjónarmiða. Hvernig hið opinbera geti komið til móts við ferðaþjónustuna á landsbyggðinni: Það eru náttúrlega ýmsar leiðir sem mér hafa þótt áhugaverðar eins og t.d. að greiða fyrir því að flug komi inn á millilandaflugvelli eins og á Akureyri og Egilsstöðum með afslætti af lendingargjöldum eða þjónustugjöldum sem þar eru. [[Forseti hringir.]]Það eru ýmsar leiðir sem hafa verið í umræðunni. Tíminn er búinn.
Herra forseti. Ég fór í fyrri ræðu minni yfir efnahagslegar forsendur þessarar fjármálaáætlunar og þá óvissu sem um þær ríkir, veikingu þeirra tekjustofna sem nýttir eru til þess að standa undir samneyslunni og hvaða sýn við í Vinstri grænum hefðum í því og fór sérstaklega yfir umsögn fjármálaráðs sem er nokkuð sem ég tel að allir hv. þingmenn ættu að hafa áhyggjur af í ljósi þess að einhverju leyti finnst manni niðurstaðan vera sú að við höfum lagt af stað út í ána en ekki verið fullbúin til þeirrar ferðar. Við séum í raun stödd úti í miðri á og nánast óvíst hvert eigi að stefna áfram með þessa áætlun. Auðvitað hefur mjög margt áhugavert komið fram í þessari umræðu, kannski ekki síst það að um hana er talsverður ágreiningur, getum við sagt, í hópi hv. þingmanna í meiri hlutanum. Nægir þar að vitna til nefndarálits meiri hluta fjárlaganefndar. Mig langar hins vegar að nýta tækifærið sérstaklega hér til að ræða um nokkra útgjaldaliði sem hafa valdið mér vonbrigðum í þessari tillögu. Í fyrsta lagi eru það útgjöld til framhaldsskóla. Ég innti hæstv. mennta- og menningarmála eftir þessum útgjöldum og skýringum á því af hverju breytingin á framlögum til framhaldsskóla væri jafn mikil og raun ber vitni frá þeirri fjármálaáætlun sem var samþykkt í ágúst sl. og átti að ná yfir árin 2017–2021 og þessari fjármálaáætlun sem við erum með hér undir núna og á að ná frá árinu 2018–2022. Þar er umtalsverður munur eins og hefur komið fram í máli mínu. Tökum sem dæmi árið 2021. Þá var gert ráð fyrir í síðustu samþykktu fjármálaáætlun að til þessara mála rynnu 31,288 milljarðar en í þessari er gert ráð fyrir 1,447 milljörðum kr. lægri fjárhæð, eða 29,841 milljarði kr. Hæstv. ráðherra svaraði því til að ríkisútgjöld hefðu aukist svo mikið í síðustu fjárlögum sem hann tók nú þátt í að samþykkja ásamt öðrum þingmönnum. Það hefði algerlega sett þessar áætlanir úr skorðum. Ég tel ekki að þetta standist skoðun. Ég tel ekki heldur að þessi áætlun eins og hún er sett fram lýsi sóknarhug í málefnum menntunar, hvorki á sviði framhaldsskóla né háskóla. Það liggur fyrir að þáverandi hæstv. menntamálaráðherra, Illugi Gunnarsson, tók það skýrt fram hér í þinginu, þegar hann var gagnrýndur fyrir að ákveða að stytta framhaldsskólanám eða nám til stúdentsprófs niður í þrjú ár, og rökstuddi þá breytingu og þá ákvörðun m.a. með því að þeir fjármunir sem myndu sparast við þessa ákvörðun myndu nýtast til að efla framhaldsskólastigið þannig að fjárframlög á hvern nemanda yrðu sambærileg við það sem gerist í Danmörku og Svíþjóð. Við höfum verið talsvert langt frá Norðurlöndunum í framlögum til framhaldsskólastigsins. Ég veit að skólafólk um allt land hlustaði eftir þessum orðum hæstv. þáverandi ráðherra og taldi þau jafnvel geta verið rök með þeirri ákvörðun hans að stytta skólann. Eins og ég segi var ég algerlega ósammála þeirri ákvörðun en virti þó þessi rök sem hann setti fram. Og þau birtust með afgerandi hætti í síðustu fjármálaáætlun. Hér erum við komin með fjármálaáætlun þar sem þessi hugsun er farin út í veður og vind. Við erum þá aftur fjarri því að ná fjármagni á hvern nemanda eins og gerist á Norðurlöndunum. Við ætlum ekki að sýna metnað í málefnum framhaldsskólanna á tímum þar sem mín skoðun og vonandi fleiri hér inni er sú að menntun sé algert lykilatriði. Við munum til að mynda sjá róttækar breytingar á vinnumarkaði og samfélagi vegna tæknibreytinga í kringum okkur og sérfræðingar segja okkur að þær breytingar geti orðið talsvert hraðari en við höfum áður séð. Það eru gríðarlegar áskoranir fram undan, bæði með breyttum atvinnuháttum en líka ýmsu sem kallar á breytingar í samfélaginu. Ég get nefnt umhverfisbreytingar og margt fleira í þeim efnum. Viðbrögð meiri hlutans á Alþingi eru að skerða framlög til framhaldsskóla. Ekki tekur betra við þegar við förum upp í háskólana. Auðvitað vakti það athygli þegar hæstv. ráðherra tiltók sérstaklega við kynningu á áætluninni að auknum fjármunum yrði varið til háskólastigsins til að auka gæði og standast alþjóðlegan samanburð. Síðan kemur á daginn að aukningin til háskólanna er fyrst og fremst bygging Húss íslenskra fræða, húss sem við erum nú margoft búin að ræða hér í þingsal. Við höfum margoft fengið yfirlýsingar frá fulltrúum allra flokka um að það þurfi að ljúka þessu húsi. Það var hætt í miðju kafi eftir að var byrjað að byggja það þannig að líklega verður kostnaðurinn við það talsvert meiri núna en ef það hefði bara verið lokið við byggingu þess á sínum tíma, 2013. Gott og vel. Gott að það á að byggja þetta hús. En merkilegt hins vegar að aukningin til háskólastigsins felist öll í framlögum til þessa húss þar sem framlag Happdrættis Háskóla Íslands er meira að segja reiknað inn sem sérstakt framlag ríkisins en það eru auðvitað miðaeigendur eins og sú sem hér stendur og vonandi aðrir þingmenn sem greiða það framlag en ekki hinn sameiginlegi ríkissjóður. Þegar við skoðum aukninguna og tökum Hús íslenskra fræða út fyrir rammann verður aukningin til reksturs háskólastigsins engin árið 2018 og 2,1% árið 2019. Þá finnst mér við hæfi að rifja upp samþykkta stefnu Vísinda- og tækniráðs. Hverjir sitja í Vísinda- og tækniráði? Eru það bara einhverjir vísindamenn úti í bæ? Það kynni einhver að halda. Nei, þar sitja flestir ráðherrar ríkisstjórnarinnar. Á sínum tíma var forsætisráðherra formaður Vísinda- og tækniráðs. Núverandi ríkisstjórn hefur reyndar ákveðið að breyta því og færa forsæti Vísinda- og tækniráðs yfir til menntamálaráðherra. Ég veit ekki hvort það sé hluti af skilaboðunum að þessi málaflokkur hafi verið settur til hliðar. En Vísinda- og tækniráð sem starfaði undir forystu hæstv. forsætisráðherra síðustu ríkisstjórnar var búið að samþykkja stefnu sem áður hafði verið áréttuð á Alþingi þegar við samþykktum að koma á laggirnar aldarafmælissjóði Háskóla Íslands 2011, sem við gerðum í miðri kreppu en studdum samt öll. Hluti af greinargerðinni með þeirri tillögu var að við ættum að stefna að því að framlög á hvern háskólanema ættu að fara upp í meðaltal OECD-ríkjanna 2016 og meðaltal Norðurlandanna 2020. Og af hverju erum við að gera þetta? Við erum að gera þetta til þess að íslenskt samfélag sé í stakk búið til að takast á við þær áskoranir sem eru fram undan, til þess að háskólanemar fái kennslu sem sé með því besta sem gerist í heiminum og til þess að standa undir grunnrannsóknum sem er auðvitað undirstaðan undir framtíðina í þessu samfélagi. Það er rétt að gert var ákveðið átak í að efla samkeppnissjóði. Raunar var það fyrst gert 2012, því var svo kippt til baka 2013 en svo ákvað ríkisstjórnin að fara aftur til baka 2014. Það vekur upp spurningar af hverju menn geta ekki bara sameinast um góð mál, af hverju það þarf alltaf að vera ný ríkisstjórn sem gerir það. Og það var gott. En við megum ekki gleyma því að grunnfjármögnun háskólanna er líka algert lykilatriði í þessu. Við stöndum því miður ekki undir henni með þessari áætlun. Ég hef því miður einungis eina og hálfa mínútu eftir og ætlaði þó að tala um miklu fleira en ætla að nýta síðustu mínútuna mína í að ræða aðeins málefni öryrkja. Ég velti því fyrir mér hvort meiri hlutinn á Alþingi telji þessa fjármálaáætlun ásættanlega í ljósi þeirra útreikninga sem fyrir liggja frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands um að kaupmáttaraukning öryrkja hafi verið neikvæð allt til ársins 2015 og þá hafi aukningin orðið 1%. Miðað við umsögn Öryrkjabandalags Íslands um fjármálaáætlun munu framlög sem ætluð eru í þennan málaflokk duga til þess að koma mánaðartekjum öryrkja upp í 288 þús. kr. árið 2022. Við erum að stefna að því að lágmarkslaun á almennum markaði fari upp í 300 þús. kr. á næsta ári, 2018. Þetta er auðvitað með öllu óviðunandi, herra forseti, og getur ekki verið stefna þessarar ríkisstjórnar. Ég bara trúi því ekki að það sé stefna þessarar ríkisstjórnar að ætla að halda þeim, sem svo sannarlega hafa ekki valið sér það hlutskipti að vera á örorkubótum, í fátæktargildru. Þetta er ekkert nema ávísun á það. Og ég lýsi stórum áhyggjum ef ætlunin er að halda þessu plani þannig að launum þessara hópa eigi í raun að halda niðri með þessum hætti. Það getur bara ekki verið pólitískur vilji nokkurs manns hér inni. Ég neita að trúa því. Herra forseti. Því miður kemst ég ekki til að ræða málefni náttúruminjasafns [[Forseti hringir.]]sem hvarf úr áætluninni þrátt fyrir samþykkt Alþingis einróma um að bygging þess ætti að birtast í fjármálaáætlun. [[Forseti hringir.]]Ég þarf kannski að setja mig aftur á mælendaskrá til að ræða þau málefni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og umfjöllunina um menntamál. Það er náttúrlega nokkuð ljóst að ætlum við okkur eitthvað áfram í þessum heimi verðum við að vera undirbúin undir þær gríðarlegu breytingar sem eru að eiga sér stað. Við þekkjum það að eftir 20–30 ár verða kannski flest þau störf sem börnin okkar eru í, og þau sem fæðast á næstu árum, ekki til á vinnumarkaðnum. Þess vegna þarf menntakerfið að undirbúa framtíðina og íbúa landsins undir það. Þess vegna vekur það athygli sem kemur fram hjá hv. þingmanni og birtist í fjármálaáætluninni, þ.e. sú breyting sem varð á milli fjármálaáætlunar í fyrra upp á 1,4 milljarða til framhaldsskólans. Ég tek eftir því að í meirihlutaáliti fjárlaganefndar er tekið undir í lið 13 að endurskoða þurfi þetta. En engu að síður skila þeir aðilar engum breytingartillögum. Leggja til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Hvaða áhrif telur ráðherrann, sem hefur verið menntamálaráðherra, að þetta gæti haft á framhaldsskólastigið á næstu fimm árum, að teknir séu þessir fjármunir út þegar við erum í ferli að stytta úr fjórum árum niður í þrjú, sem ég sem fyrrverandi forsætisráðherra var samþykkur? Ég var nú reyndar efasemdarmaður á fyrri stigum þegar þetta var gert. En ástæðan er sú að þetta skilar gríðarlega miklum þjóðhagslegum arði, að fólk komist hraðar í gegnum nám. Ef við berum okkur saman við önnur lönd er margt sem bendir til þess að við getum alveg eins gert það. En það að taka þessa peninga út [[Forseti hringir.]]frá einu ári til annars, hefur þingmaðurinn séð greiningarnar sem liggja fyrir hvernig þetta er hægt? Hvaða áhrif telur fyrrverandi menntamálaráðherra að þetta gæti haft á skólastarf?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann er sammála mér og við erum sammála um að menntun er lykilatriði fyrir samfélagsbreytingar. Menntun er lykilatriði fyrir sjálfstæði þessarar þjóðar. Við erum hér með Jón Sigurðsson sem horfir yfir okkur og vakir yfir okkur. Það er ekki tilviljun að Háskóli Íslands var stofnaður á aldarafmæli Jóns Sigurðssonar. Það er af því að hann skrifaði um það í sínum ritum að það væru ákveðnir þættir sem væru lífsnauðsynlegir fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Einn af þeim væri menntun. Þetta er umhugsunarefni fyrir hv. þingmenn meiri hlutans sem horfa hér upp á Air Iceland Connect og Amazing Home Show og hvað það heitir, að við erum ekki einu sinni að standa undir því að taka inn nemendur í máltækni í háskólanum því að ekki er til peningur. En við ætlum ekkert að hafa áhyggjur af því, bara sitja hér og horfa á tungumálið okkar fljóta fram hjá okkur og ekki gera neitt. Því að það er það sem hv. þingmenn meiri hlutans eru að gera ef þeir ætla að samþykkja þessa áætlun. Þeir ætla að sitja hjá og aðhafast ekkert. Ég spái því að dómur sögunnar verði ekki of vinsamlegur því fólki sem ætlar ekki að bregðast við þeirri stöðu sem íslensk tunga er í nákvæmlega núna. Hvað varðar framhaldsskólana erum við þegar farin að sjá - við erum ekki búin að sjá neinar greiningar, að sjálfsögðu ekki, því að það eru engar greiningar birtar með þessari áætlun, það er nú málið í þessu öllu saman, hún er bara sett fram og síðan fáum við harðorða umsögn frá óháðum fagaðilum sem þó eru skipaðir af meiri hlutanum að hluta, og þeir segja allir: Hér vantar allar greiningar, þetta er algerlega ógagnsætt og ekki í samræmi við grunngildi laga um opinber fjármál; og allir láta eins og þetta sé bara svona lítið lærdómsferli. En lærdómsferlið er það að þessi áætlun fær falleinkunn. Við erum hins vegar byrjuð að sjá afleiðingarnar í þeim áformum hæstv. menntamálaráðherra að byrja að sameina skóla án þess að nein greining liggi fyrir um það. Það hefur komið fram á fundum hv. allsherjar- og menntamálanefndar að sú ráðstöfun hefur ekki verið greind til hlítar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni útskýringarnar á þessu. Og einnig að nefna máltækni og það metnaðarleysi sem við höfum haft á. Það var þó þannig í þeirri tillögu sem hv. þingmaður nefndi, svona afmælisgjöf til þjóðarinnar sem þingið samþykkti hérna mótatkvæðalaust, var náttúrugripasafn en það var líka fjallað um máltækni. Ég og fyrrverandi menntamálaráðherra vorum mjög áfram um það að setja þar eitthvað inn, því að þarna er auðvitað alveg lykilatriði að við töpum ekki slagnum við enskuna. Ég hef haft verulegar áhyggjur af þessu á síðustu árum. Birtingarmyndin er náttúrlega sú sem við erum að sjá í dag þegar gamalgróin íslensk fyrirtæki, sem áfram á að reka á Íslandi, skipta allt í einu um nafn og heita einhverju ensku nafni til þess að túristarnir fari ekki villtir í frumskógi þess að rata upp í flugvélar. [[Gripið fram í.]]Ég hélt reyndar að það væri … ferðamenn, hv. þingmaður, takk fyrir ábendinguna. Þetta er einmitt hættan. Við erum sífellt í auknum mæli að taka upp enska tungu eða erlenda. En varðandi Vísinda- og tækniráð er rétt að árið 2013 þegar ríkisstjórnin á síðasta kjörtímabili kom að, þá urðum við að skera dálítið grimmilega niður. Að okkar mati var ýmislegt dálítið vanfjármagnað. Hugmyndirnar voru hins vegar góðar og þegar betur áraði, strax á árinu 2014, settum við inn mjög metnaðarfulla uppbyggingu í rannsóknasjóðunum. Það vekur athygli mína þegar við sjáum þessa fjármálaáætlun að það er engin áætlun. Það er lítils háttar hækkun, hún er ekki mikil, meira að segja á hluti af peningunum að fara í skoðun. Og auðvitað er það svona ásýnd þess sem menn segja, að forsætisráðherra sem áður hefur verið [[Forseti hringir.]]í forsæti fyrir Vísinda- og tækniráði er þar ekki lengur, þá eru menn bara í raun og veru að viðurkenna: Já, við ætlum að vera metnaðarlausir í mennta- nýsköpunar- og rannsóknarmálum og það eru þingmenn stjórnarmeirihlutans sem ætla að greiða atkvæði [[Forseti hringir.]]með tillögu sem þeir þó í orði gagnrýna daginn út og daginn inn en þora ekki að koma fram með breytingartillögu.
Herra forseti. Já. Það er alveg á hreinu að mennta- og menningarmál ríða ekki feitum hesti frá þessari áætlun. Ég átta mig alveg á því að hingað koma hæstv. ráðherrar upp og segja: Við þurftum að forgangsraða í heilbrigðismálin. En við getum alveg snúið þessari fullyrðingu við og sagt: Við vorum bara ekki reiðubúin að afla þeirra tekna sem þurfti til þess að standa undir almennilegu menntakerfi. Það þýðir nefnilega ekki alltaf að benda á heilbrigðismálin og gera ekkert í því að horfa til framtíðar og sækja fram. Hvort sem er á sviði íslenskrar tungu eða annarra fræða. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson segir hér. Ég er algerlega sammála honum. Mér finnst það ekki góð skilaboð að forsætisráðherra segi sig frá Vísinda- og tækniráði því að hugsunin á bak við það á sínum tíma þegar það fyrirkomulag var sett á laggirnar var að stefnumótun í menntun, vísindum og nýsköpun ætti að eiga sér stað í gegnum allt stjórnkerfið. Það væri ástæðan fyrir því að forsætisráðherra færi fyrir þeim málaflokki, til þess að leggja aukna pólitíska vigt því að þarna lægju framtíðaráform. Ég segi fyrir mig að mér finnst þessi breyting, ef við lesum eitthvað í hana, í raun og veru færa þennan málaflokk inn sem einkamál mennta- og menningarmálaráðuneytis, sem það er ekki, og við vitum að hefur minni pólitíska vigt, alveg óháð þeim ágætu einstaklingum sem gegna þessum embættum, en embætti forsætisráðherra. Þannig að auðvitað eru þetta skilaboð, en þetta eru ekki góð skilaboð. Ekki góð skilaboð fyrir þá sem vilja að Ísland byggist upp í kringum hugvit, að við verðum ekki einhverjir þolendur í tæknibyltingunni sem er fram undan heldur gerendur í þeirri tæknibyltingu, að við ætlum ekki að sitja hjá og horfa á tækifærin hlaupa fram hjá okkur heldur skapa þessi tækifæri. Það gerum við ekki nema með fjárfestingu í þessu og það þarf ekkert að segja hv. þingmönnum það. Þeir hljóta að vita að þegar við mælum hagsæld helst hún í hendur [[Forseti hringir.]]beint við framlög til rannsókna, vísinda og menntunar.
Herra forseti. Nú er búið að ræða ýmislegt um þessa fjármálaáætlun og eiginlega alveg óhætt að segja að hún uppfylli ekki mikið af væntingum okkar til hennar. Ég tók þátt í að fjalla um málið í efnahags- og viðskiptanefnd og þar var ákveðið að taka þann pól í hæðina að leggja bara áherslu á tekjuhlið áætlunarinnar á kostnað frekari greiningar á efnahagslegum forsendum áætlunarinnar og þess háttar. Ýmsir gestir nefndarinnar voru áhugasamir um þá hlið mála. Það kom í ljós við yfirferðina, bæði hjá nefndarmönnum og einnig hjá ýmsum þeirra gesta sem komu, að það væri töluverð óánægja með þetta, bæði efnislega varðandi tiltekin atriði, en líka almennt. Það var ein sérstök tilvitnun sem mér þótti mjög áhugaverð. Gerð var athugasemd við ýmsar fegrunaraðgerðir í áætluninni varðandi stöðu opinberra fjármála sem mér þótti heldur áhugavert. Áætlunin er bara ófullnægjandi að þessu leyti, einkum hvað varðar spágildi líkana sem stuðst er við, hæpnar forsendur, skort á gagnsæi, ófaglega aðferðafræði, en einnig í efnisatriðum sem snúa að útgjaldaþakinu, þróun ríkisskulda, skort á innviðauppbyggingu sem að sjálfsögðu mun reynast mjög kostnaðarsöm síðar. Og svo á að gera umdeilanlegar breytingar á skattumhverfinu. Ég ætla ekki að fara yfir þetta allt enda er ekki nægur tími til þess. Mér sýnist ég hafa rétt rúmlega 18 mínútur, en ég gæti sennilega talað um þetta mál í allan dag. En ég ætla að fara aðeins yfir efnahagslegar forsendur áætlunarinnar vegna þess að þær eru verulega varhugaverðar. Við skulum byrja á því að á bls. 54 í þessari ágætu, nei ekki ágætu, lélegu bók, segir um gengisvísitölu, með leyfi forseta: „Ekki er spáð fyrir um breytingar á gengi íslensku krónunnar í áætluninni heldur er gert ráð fyrir að gengið verði óbreytt yfir tímabilið.“ Það getur vissulega verið erfitt að gera ráð fyrir tilteknum frávikum, en það er ljóst að hér hefði verið heppilegra að ganga út frá því að eitthvert flökt myndi vera áfram og að spágildið myndi rýrna eftir því sem liði á tímabilið. Ef við skoðum bara núverandi ástand, en ég ritaði umsögnina við málið í nefndinni, hafði flöktið verið 17,31% á undanförnum 12 mánuðum. Það hefur aukist síðan þá. Jafnvel ef við myndum gera ráð fyrir því að það yrði minna flökt t.d. vegna einhverra atburða sem hefðu átt sér stað, er ljóst að við þurfum einhvers konar greiningu á þessu og hún verður að fylgja. Auðvitað mun verða flökt áfram. Krónan hefur alltaf verið á endalausu flökti og slíkt flökt hefur áhrif á verga landsframleiðslu. Það breytir væntingum okkar um skuldalækkun, tekjuafgang og getu áætlunarinnar til þess að uppfylla fjármálastefnu. Á sama hátt er ekki greint frá ætluðum viðbrögðum við því ef hagvöxtur fellur niður fyrir væntingar, ef verðbólga fer fram úr væntingum, ef þensla eykst meira en gert er ráð fyrir - hvert þessara atriða kallar á sjálfstætt áhættumat og sviðsmyndagreiningu, vegna þess að öll þessi atriði ógna afkomumarkmiðunum þeim sem liggja fjármálastefnunni til grundvallar. Í efnahagsforsendum fjármálaáætlunarinnar er gert ráð fyrir því að verðbólga verði áfram sögulega lág. En forsendur fyrir því eru satt að segja afskaplega óljósar, sérstaklega í ljósi þess þenslustigs sem við horfum nú upp á. Gert er ráð fyrir því að kaupmáttaraukning verði minni en verðbólga á síðari hluta spátímabilsins, en það felur í sér raunskerðingu á kaupmætti samhliða minnkandi launaþróun. Það er ýmislegt sem er að gerast þarna og þessi kerfi togast öll á og hafa áhrif á niðurstöður áætlunar gagnvart ríkisrekstrinum. Síðan er sumt sem er alveg fráleitt. Á bls. 8 í áætluninni segir, með leyfi forseta: „Ef spáin gengur eftir verður tímabilið eitt lengsta samfellda hagvaxtarskeið Íslandssögunnar.“ Þessa vitleysu er búið að endurtaka margoft úr þessu púlti og er í fjármálaáætluninni en þetta er bara bull. Það er vissulega rétt að þetta verður eitt lengsta samfellda hagvaxtarskeiðið, en ef við skoðum öll löngu hagvaxtarskeiðin kemur í ljós að þetta tímabil yrði í fjórða sæti af sex hagvaxtarskeiðum sem stóðu yfir í meira en eitt ár ef það endist út öll fimm ár áætlunarinnar. Í viðbót við það erum við með útgjaldaþak sem við fórum ekki yfir í nefndinni af því að það var aðallega á færi fjárlaganefndar að gera það. En þar er samt stór áhætta sem felst í því að lækkun heildarútgjalda ríkissjóðs úr 29% af vergri landsframleiðslu í 28,4% af vergri landsframleiðslu skilur eftir svigrúm miðað við útgjaldaþakið, sem er alveg rosalega lítið, en þegar það er allt tekið saman þá er svigrúm upp á 0,1% verga landsframleiðslu, sem er um 3 milljarðar á ári eins og stendur. Það þýðir að verðbólga umfram aukninguna gæti hreinlega skapað þá stöðu að forsendur fjármálastefnunnar bregðast og þar með forsendur fjármálaáætlunarinnar. Auk þess hefur verið sagt að ef það er frávik upp á meira en 5% af vergri landsframleiðslu frá afkomutölum í aðra hvora áttina væri það nóg til þess að fjármálastefnan væri bara búin samkvæmt hæstv. fjármálaráðherra. Þannig á hvorn veginn sem það er skoðað er útgjaldaþakið afskaplega brothætt. Síðan má tala um skattumhverfið. Það hefur verið afskaplega mikið gagnrýnt. Í ætluninni er einkum gert ráð fyrir tveimur breytingum á virðisaukaskatti ásamt öðru. Vandinn við það er að það virðist ætla að valda ferðaþjónustunni töluverðum skaða. Jafnvel þótt maður gæti sætt sig við þá breytingu hefur ekki verið unnin nein greining á því hvað áhrif hún mundi hafa annars staðar en svona heilt yfir landið og jafnvel er sú greining afskaplega lítil. Það verður að fara í landshlutagreiningu með svona atriði til þess að við séum með yfirsýn yfir hvernig þetta mun leggjast á fólk. Við vitum það nú þegar. Komin er út greining frá Rannsóknasetri verslunarinnar sem sýnir að bara núna á síðustu fimm mánuðum er búin að vera raunlækkun á kreditkortanotkun á hvern ferðamann í fyrsta skipti í langan tíma. Auk þess er búið að sýna fram á að gistinóttum á hvern ferðamann fer fækkandi. Það voru 3,83 nætur á mann 2016 samanborið við 4,41 til 4,55 nætur á mann árin 2011–2015. Þetta er lækkun um næstum því heila nótt að meðaltali á hvern ferðamann. Það sýnir að við erum komin í þá stöðu að verðlagið ýtir fólki héðan út, fólk vill ekki lengur hanga hér vegna þess að það er bara hreinlega of dýrt fyrir það. Það er náttúrlega margt sem spilar þar inn í, það er styrking krónunnar og verðbólga og allt svoleiðis og eins vaxandi kaupmáttur, hann hefur ákveðin áhrif á þetta. Ef við förum að skella virðisaukaskattinum ofan á, sem ég væri í öðrum tilfellum alveg sammála, er hætta á því að við munum valda okkur miklum skaða sem mun taka mörg ár að raungerast. Fjármálaráðuneytið gerir ráð fyrir því að það sé ekki nema um 1–2% fækkun á ferðamönnum og 4% hækkun verðs til ferðamanna út af þessu, en það hefur engin landshlutagreining verið gerð. Og ekki hefur verið sýnt á nokkurn hátt fram á spágildi þessara talna. Það er engu líkara en þau hafi bara valið þessar tölur af handahófi vegna þess að - mér þykir rétt þegar fólk heldur einhverjum svona tölum fram að það geri þá alla vega minnstu tilraun til þess að sýna fram á útreikninga sína, sýna hvernig það kemst að þessari niðurstöðu. Í viðbót við hafa margir gert fyrirvara um að allar virðisaukaskattsbreytingar af þessu tagi þurfi að gera með góðum fyrirvara til þess að hægt sé að bregðast við þeim í verðlagi, sérstaklega þegar verið sé að selja vörur langt fram í tímann. Svo er hægt að tala mikið um aðra hluti. Mér finnst áhugavert í því samhengi að taka tillit til samspilsins milli núverandi húsnæðisvanda sem veldur miklum usla í samfélaginu, að hluta til vegna aukins ferðamannastraums, en líka að hluta til vegna þess að við höfum ekki byggt nógu mikið af íbúðarhúsnæði. Þar er vandamálið hreinlega að það er þensluhvetjandi að ráðast í miklar framkvæmdir, húsnæðisuppbyggingu og þess háttar, en á móti kemur að núverandi húsnæðisvandi hefur í för með sér mikla eftirspurn eftir húsnæði sem skapar líka þenslu. Sú þensla minnkar ef við förum að byggja. Það er því ekki hægt að fullyrða um hvort það yrði að lokum minni eða meiri þensla vegna þess. En ef hér er mikið vandamál, 9.000–11.000 íbúðir sem vantar í samfélaginu, að mér skilst. Við höfum alla vega góða tilfinningu fyrir því, og það mætti greina, að það mundi slá á þensluna með einhverju móti, og þá eigum við auðvitað að fara í þess háttar framkvæmdir. Aðgerðir sem eru tengdar húsnæðisstuðningi í fjármálaáætlun eru ekki einu sinni kostnaðarmetnar. Þær ganga einhvern veginn út frá því að viðhalda núverandi kerfi og bygging 1.800 íbúða er bara dropi í hafið miðað við þá uppsöfnuðu þörf sem er í samfélaginu. Ef við lítum til reynslu síðustu ára þar sem Íbúðalánasjóður hefur selt frá sér rúmlega þúsund í búðir í kippum á árunum 2015–2016 í stað þess að setja þær út á almennan sölumarkað, þá virðist ástandið vera rosalega erfitt. Maður á erfitt með að trúa því að í þessari fjármálaáætlun sé raunverulega tekist á við húsnæðisvandann sem er til staðar. Það er einhvern veginn bara gert ráð fyrir því að ósýnilega höndin komi og reddi þessu með einhverjum hætti. Ég veit ekki alveg hvernig það ætti að vera, en ég þykist vita að ósýnilega höndin er ekki byggingaverkfræðingur. Skortur á sannfærandi viðbragðsáætlun vegna húsnæðisskorts dregur úr trúverðugleika þessarar fjármálaáætlunar. Síðan hafa sveitarfélögin komið og lýst töluverðri óánægju við fjármálaráðuneytið með gerð fjármálaáætlunarinnar hreinlega vegna þess að það var ekkert samráð haft. Það er mjög slæmt, sérstaklega þar sem kveðið er á um samráð milli ríkis og sveitarfélaga við gerð fjármálaáætlunar. Það er að finna í 11. gr. laga um opinber fjármál. Það er ekki hægt að búa til fjármálaáætlun án þess að það skref sé stigið. Ef það er ekki gert er það lögbrot. Ég held að við ættum almennt ekki að samþykkja slíkt hérna. Reyndar, ef út í það er farið, er skortur á gögnum í fjármálaáætluninni, sem er líka lögbrot vegna þess að það á að vera sundurliðun á ýmsum þáttum sem ekki er þar. Fyrst við erum komin ofan í þessa kanínuholu þá eru mjög víða aðgerðalýsingar í fjármálaáætluninni þar sem sagt er hvaða aðgerð eigi að fara í og hvernig mæla eigi árangur af henni. Stundum eru mælingarnar engar sem lagðar eru til, en yfirleitt eru þær þannig að það er ekki nokkur leið að meta hvort raunverulega hafi tekist að leysa verkefnið. Þegar það er hægt er ekkert skref þar á eftir. Það er náttúrlega allur gangur á þessu vegna þess að þetta eru ansi margir kaflar, en það virðist ekki vera neitt innra samræmi milli kaflanna í fjármálaáætluninni. Það gerir það að verkum að við getum ekki metið það. Svo ég komi aftur að sveitarfélögunum þá gerir fjármálaáætlun ráð fyrir lakari afkomu sveitarfélaganna árin 2017–2018 en betri afkomu árin 2020–2022. Það var auðvitað ekkert samráð haft við sveitarfélögin um þá greiningu og engin útskýring er á þeim frávikum þannig að við verðum bara að trúa því eða ekki - sem ég ætla að leyfa mér að gera. Í 5. kafla áætlunarinnar er fjallað um fjármál sveitarfélaganna, en það hefur bara ekki verið talað við neinn. Það er alveg ótrúlegt. Það hefur verið viðloðandi vandi í mörg ár að sveitarfélög hafa þurft að láta alla innviðauppbyggingu sitja á hakanum vegna þess að þau eiga enga peninga eftir til þess að sinna henni. Miðað við fjármálaáætlun verður innviðauppbyggingu áfram slegið á frest, sem þó er víða orðin mjög mikil þörf á. Til viðbótar má vænta neikvæðrar afkomu sveitarfélaga upp á 8 milljarða kr. og það með ríkisstjórn sem sett hefur það sem markmið að ná heildarskuldum sveitarfélaga niður þannig að við séum með allan ríkisrekstur undir 30% af vergri landsframleiðslu í skuldum. Ég skil ekki hvernig það á að ganga upp. Það mætti tala um þetta eins og margt annað í allan dag. Herra forseti. Af öllu þessu má sjá, og ég gæti svo sem tínt miklu fleira til, að fjármálaáætlunin er með öllu ófullnægjandi. Aðferðafræðilega er hún fyrir neðan allar hellur. Hún myndi ekki fá góða einkunn neins staðar. Það er ekki hægt að segja að greiningarvinnan hafi verið unnin með áreiðanlegum hætti eða jafnvel yfir höfuð unnin í mörgum tilfellum. Margar lykilupplýsingar eru bara hreinlega ekki til staðar. Heilu töflurnar eru tómar í þessu plaggi. Mælanleg markmið eru engin, villurnar eru töluvert margar. Það er hægt að draga margs konar lærdóm af svona vinnu. Eitt af því er að það þarf að vinna þetta upp á nýtt. Ríkisstjórninni gefst tækifæri til þess núna vegna þess að hún gæti ákveðið að draga tillöguna til baka. Það væri skynsamlegt og eðlilegt í þessu tilfelli, og svo væri hægt að leggja hana aftur fram í haust. Þá væri kannski búið að fylla upp í töflurnar, laga aðferðafræðina, setja fram skýrari gögn, koma í veg fyrir þau lögbrot sem stefnir í hér og búið að eiga samráð við sveitarfélögin. Búið væri birta þau gögn sem eiga að koma fram og jafnvel yrði það gert á rafrænu formi þannig að við gætum notið þeirra. Þá held ég að áætlunin myndi ganga nokkuð greiðlega gegnum þingið. Við erum ekkert endilega á móti öllu hér. Það er sumt gott hérna. Þetta er niðurskurður að mestu leyti. Það eru stórar spurningar um heilbrigðisþjónustuna. Það eru stórar spurningar um alls konar þætti. En það væri kannski hægt að laga það. Við eigum einmitt að reyna að vinna saman hér á þinginu að því að laga svona lagað en ekki gera eins og fjárlaganefnd gerði, að skila meirihlutaáliti þar sem er kvartað og kvartað undan alls konar göllum en engar breytingar lagðar til vegna þess að það myndi ekki þóknast yfirboðaranum. Það væri æskilegt að fjármálaáætlun yrði dregin til baka. Ef hún verður ekki dregin til baka ættum við að sameinast á þinginu um að fella hana vegna þess að hún uppfyllir ekki lög, í henni felast lögbrot. Það eru ekki næg gögn. Aðferðafræðin er röng. Það er lélegt. Sumir hafa staðið hér og fært rök fyrir því að þetta dugi í bili og sagt að við gerum bara betur næst, að það megi bara laga alla þessa galla á næsta ári. Það er svolítið eins og að ákveða að laga ekki húsþak fyrr en eftir næsta vetur, þannig að það rignir þá bara á okkur í heilt ár? Ég held að það gangi ekki. Húsið lekur, herra forseti, og við verðum að stoppa lekann. Ég veit ekki hvað ég á að segja vegna þess að við erum búin að vera að tala hér um þetta af nokkuð mikilli nákvæmni. Það er búið að fara vel yfir þetta. Ég er rosalega ánægður með allar umsagnirnar sem skrifaðar voru í nefndunum og hvað sú vinna var faglega unnin. Margt gott hefur komið út úr þessu ferli. En þegar við byggjum á ömurlegum forsendum sem eru ekki faglega unnar og engin tilraun er gerð til þess að laga það og við höldum einhvern veginn áfram að fúska okkur fram úr vitleysunni aftur og aftur þá verður fólk að vera tilbúið til að segja: Ókei, þetta er ekki nógu gott. Tökum þetta til baka, gerum eitthvað betra, reynum að vinna þetta vel. Ef menn eru ekki til í það þá veit ég ekki alveg til hvers við erum hérna, vegna þess að hlutverk þingsins á að vera að bæta löggjöfina, að bæta úr tillögunum, að bæta hlutina þannig að við fáum betri niðurstöðu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Hann gerði að umtalsefni efnahagslegar forsendur og efnahagshlið áætlunarinnar. Hv. þingmaður vísaði til umsagnar fjármálaráðs. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í þá umsögn. Sett eru mjög stór spurningarmerki við þann skort á greiningum sem einkennir alla áætlunina, en líka þau atriði sem hv. þingmaður vísaði til, að við byggjum í raun og veru á einu spálíkani. Það er mikil þörf á því að við förum að endurskoða það. Mig langar að spyrja hv. þingmann hver hans sýn til lengri tíma er ef við höfum haft hér inni tillögur um stofnun þjóðhagsstofnunar. Við erum með samþykkta tillögu um gerð langtímaþjóðhagsáætlana. Við erum með fjármálaráð sem er kannski það sem við ættum að byggja á til lengri tíma ef við búum almennilega að því. Það er umhugsunarefni að ef fjármálaráðið á að vera annar af tveimur stólpum við hagstjórn ríkisins þar sem peningastefnan er öðrum megin og fjármálastefnan hinum megin, þá erum við með peningastefnu sem styður sig við starfsfólk Seðlabankans og hefur talsvert batterí til þess að byggja á sínar greiningar og sína vinnu. Síðan erum við með fjármálaráð sem er í raun og veru ekki með neitt batterí í kringum sig. Þar sem svipuð lög hafa verið innleidd er fjármálaráð þar sem þau hafa úr meiru að spila. Ég vil spyrja hv. þingmann hver hans sýn er. Þurfum við sjálfstæða þjóðhagsstofnun? Þurfum við sérstaka deild hér á Alþingi til þess að horfa til lengri tíma? Hagfræðideild Alþingis? Eða á fjármálaráðið að vera sá aðili sem tekur að sér að gera [[Forseti hringir.]]slíkar þjóðhagsspár til lengri tíma þannig að við fáum aukna fjölbreytni í þetta?
Herra forseti. Já, þetta eru nokkuð góðar spurningar. Það mætti kannski byrja á því að lýsa aðeins greiningunni. Það er rétt að fram kom hjá fjármálaráði að það er vandamál að við skulum byggja allar greiningar á hagkerfinu á einu líkani, þ.e. QMM-líkaninu sem Seðlabankinn hefur þróað. Fjármálaráð benti á að kerfisleg áhætta stafaði af því að allir greiningaraðilar styddust við sama líkan. Nú er ég búinn að vera að leika mér að því í smátíma á kvöldin að búa til forrit sem túlkar þetta QMM-líkan þannig að við getum alla vega reynt að finna út hvort við getum ekki gert eitthvað betra við það. Það er kannski annað mál og efni í aðra ræðu. En QMM-líkanið hefur út af fyrir sig afskaplega takmarkað spágildi og er óheppilegt til að spá fyrir um áhrif skattbreytinga, breytingar á ríkisútgjöldum og önnur atriði sem snúa að ríkisfjármálum vegna þess að þarna er fyrst og fremst greining á efnahag landsins en ekki á ríkisrekstrinum. En svo ég svari spurningu hv. þingmanns aðeins nánar þá er mjög gott að fjármálaráð sé komið til starfa. Það þarf að passa upp á að það hafi ákveðið sjálfstæði í störfum sínum. En við þurfum að endurreisa Þjóðhagsstofnun eða styrkja Hagstofuna þannig að hún geti sinnt þessu hlutverki, ekki bara að safna hagtölum heldur einnig að gera spálíkön og greina ástandið. Ef við höfum ekki sjálfstæða aðila sem geta sinnt þessu hlutverki þá munum við reiða okkur helst til mikið á greiningardeildir bankanna eins og við gerðum hér fyrir hrun, en það endaði nú ekkert rosalega vel. Þjóðhagsstofnun eða þess konar stofnun er algjört lykilatriði í þessu efni og jafnvel mætti ganga lengra. Ég er mikill áhugamaður um að við reynum að gera [[Forseti hringir.]]víðtækari spár fyrir framtíðina, ekki bara til eins eða tveggja ára [[Forseti hringir.]]í senn heldur til tíu ára.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þá kemur að öðru atriði sem mig langar að spyrja hv. þingmann um. Hann ræddi líka skortinn á greiningum í kringum þá tillögu að færa ferðaþjónustu úr neðra þrepi virðisaukaskattskerfisins yfir í efra þrep. Okkur er kunnugt um það hér að sú tillaga kom mörgum á óvart sem starfa innan ferðaþjónustunnar af því að flokkarnir höfðu hver og einn verið þráspurðir um það fyrir kosningar og í raun og veru bara einn flokkur á Alþingi sem hafði það beinlínis á stefnuskrá sinni, sem var Samfylkingin. Ég man nú ekki betur en a.m.k. tveir af þremur stjórnarflokkum hafi algjörlega þvertekið fyrir að það stæði til fyrir kosningar. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í hans sýn á þetta. Ég veit að flokkur hv. þingmanns hefur lagt áherslu á að eiga mikið samráð og það sé lykilatriði. En hafa Píratar mótað sér stefnu um það hvernig eðlilegast væri að skattleggja ferðaþjónustuna? Telja Píratar rétt að hún fari upp í efra þrep virðisaukaskatts? Hafa Píratar áhyggjur af þeirri samkeppnisstöðu íslenskrar ferðaþjónustu miðað við ferðaþjónustu í nágrannalöndum þar sem þetta er iðulega í lægri þrepum, nema í Danmörku sem hefur verið nefnd hér af talsmönnum meiri hlutans? Ef ekki, hvað annað sjá þá Píratar fyrir sér, til að mynda þegar kemur að komugjöldum og öðru slíku? Þessi atvinnugrein er okkar stærsta útflutningsatvinnugrein, en hún er auðvitað háð öðrum lögmálum en okkar hefðbundnu útflutningsatvinnugreinar þar sem fyrst og fremst er um að ræða sölu á þjónustu hér á landi, sem hefur auðvitað haft róttækt áhrif á þjónustujöfnuðinn. En hver er sýn hv. þingmanns og hans hreyfingar á þessi mál?
Herra forseti. Já, það er vissulega þannig að við höfum verið mjög jákvæð fyrir hugmyndum um komugjöld. Við höfum jafnvel viljað lækka endurgreiðslu vegna „tax free“, sem gæti sparað okkur allt að 1 milljarði á ári. Við erum með eitt hæsta endurgreiðsluhlutfallið vegna „tax free“ sem finnst í Evrópu, ég held það sé 15% núna, og mætti jafnvel lækka hana um helming, niður í 7%, án þess að við værum of mikið undir meðaltali. En þessi virðisaukaskattsbreyting - ég man í augnablikinu ekki nákvæmlega hvað stendur í stefnuskrá okkar um hana. Spurningin kom mér á óvart og ég náði ekki að fletta því upp. Ég hef persónulega þá sýn að hún gæti verið til góðs, en allar svona breytingar verða þó að vera byggðar á góðri greiningu. Ég er með graf í umsögn minni um þetta mál sem sýnir hvernig breytingar hafa átt sér stað innan EES í undirgeirum ferðaþjónustunnar á undanförnum árum. Það sýnir að búin er að vera mikil aukning í framleiðsluvirði á sumum stöðum en það hefur staðið í stað eða minnkað annars staðar. Það gefur mér tilefni, ásamt allri reynslunni frá Danmörku og víðar að, til þess að halda að það sé kannski ekki rosalega skynsamlegt að gera það á þessum tímapunkti, jafnvel þótt maður sé almennt hlynntur breytingunni. Kannski er hægt að skoða það einhvern tímann seinna. Ég er sammála því að útflutningsgreinar lúti aðeins öðrum lögmálum, en alla vega eins og staðan er í dag held ég að það sé hreinlega ekki á hættandi að hækka virðisaukaskatt [[Forseti hringir.]]á ferðaþjónustuna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir áhugaverða ræðu og skil mjög vel að hann hafi lagt þó nokkra áherslu í ræðu sinni á efnahagslegu forsendurnar því að hann sat í þeirri nefnd. Hv. þingmaður kom eðlilega, enda tengist það, inn á þau gagnrýniverðu vinnubrögð, þ.e. á framsetningu þessarar fjármálaáætlunar. Það má kannski segja að umræðan á Alþingi hafi annars vegar verið um það hvernig áætlunin er sett fram og gagnrýni á það. Ég tek undir með þeim sem hafa talað um að þessi vinnubrögð séu langt frá því að vera ásættanleg. Hins vegar höfum við verið að ræða hið pólitíska inntak í áætluninni, en það verður auðvitað svolítið erfitt þegar framsetningin er jafn slæm og raun ber vitni og jafn erfitt er að fá fram tölur og upplýsingar, því að þær voru ekki birtar með hinni upphaflegu þingsályktunartillögu heldur var það eitthvað sem við þurftum að kalla sérstaklega eftir. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að flokkur hans hefur verið einn af þeim sem hafa talað fyrir betri og opnari vinnubrögðum á Alþingi, hver sýn hans sé á það, vegna þess að nú hefur traust á Alþingi ekki verið mikið og traust á stofnanir hefur ekki verið mikið, hvort hv. þingmaður sé sammála mér í því. Eða þá annars að fá skoðun hans á því hvaða áhrif það hafi að svona léleg, ætla ég að leyfa mér að segja, áætlun sé sett fram. Hvaða áhrif hefur það á [[Forseti hringir.]]þjóðfélagsumræðuna, ef við látum pólitíkina hreinlega liggja á milli hluta í þessu fyrsta andsvari, heldur snúum okkur að forminu?
Herra forseti. Kannski er ágætt að ég svari þessu með ákveðinni sögu og þetta er nýleg saga. Það er nefnilega þannig að á bls. 54 í fjármálaáætluninni, ef mig misminnir ekki, er sagt að það sé 9% hækkun á launakostnaði yfir tímabilið. Meira að segja í sama kafla er sagt að allar tölur í fjármálaáætluninni séu á raunvirði, núvirtar eða gangi út frá gengi 2017 og svo verði það bara lagað. Út frá því myndi maður ætla og gefa sér að þegar talað er um 8,8% hækkun til sjúkrahúsþjónustu þá þýði það 8,8% hækkun, svo 9% aukalaunakostnaður, þá sé 0,2% lækkun á móti. Það var bara eðlilegt að gefa okkur þetta vegna þess að þetta er það sem stóð. Svo kom í ljós þegar nánar var að gáð að einhvers staðar var eitthvað falið inni á milli, þ.e. fram kemur að þetta sé bara hluti af núvirðingunni sem er tekið tillit til. Þannig að þessi 9% tala sem kemur fram á þennan óskýra hátt gerir að verkum að við erum búin að hafa rangt fyrir okkur fyrir slysni í marga daga. Þetta var ekki leiðrétt fyrr en í fyrradag. Þetta er bara eitt dæmi um það hve ótrúlega illa fer þegar gögn eru illa fram sett og illa unnin. Við getum eiginlega í rauninni þakkað fyrir að ekki hafi orðið meiri ruglingur af þessu tagi, vegna þess að í rauninni er framsetningu svo víða ábótavant að varla er hægt að trúa neinu sem stendur [[Forseti hringir.]]vegna þess að það þarf alltaf að fara og handreikna allt frá upphafi til að skilja hvað stendur.
Hæstv. forseti. Mér finnst þetta eitt og sér vera áhyggjuefni fyrir okkur, þ.e. Alþingi sem stofnun, að fá svona fram sett gögn til að vinna með. Mér finnst það því miður vera áfellisdómur yfir hæstv. ríkisstjórn líka að hafa ekki hugað betur að þessu. Það að verið sé að gera þetta í fyrsta skipti og ríkisstjórnin hafi nýlega tekið við, finnst mér ekki vera næg afsökun fyrir því að hafa ekki sett hlutina betur fram, því að í ljós kom að það voru til ýmsar betri tölur í ráðuneytunum sem við gátum fengið aðgang að þegar eftir þeim var kallað þó svo að ég hefði gjarnan viljað sjá enn meiri og betri tölur. Ég vona svo sannarlega að þetta verði í fyrsta og eina skiptið sem við sjáum svona fram setta fjármálaáætlun. Mig langar samt í þessu seinna andsvari að koma aðeins inn á hið pólitíska inntak. Við erum jú hér til þess að takast á um ólíka sýn á það hvernig við viljum reka samfélagið en ekki bara tala um form þó svo að formið hjálpi okkur til þess að takast á um hina pólitísku sýn. Mig langar að heyra álit hv. þingmanns á því því að hann kom aðeins inn á það í ræðu sinni að fjármagn vanti í hina ýmsu innviði. Hver er sýn hans á það að áætlunin geri ráð fyrir að þróun samneyslunnar muni dragast saman og verði orðin undir lok þess tímabils sem áætlunin tekur til undir meðaltali undanfarinna 25 ára? Hvernig rímar það við þá [[Forseti hringir.]]mynd sem við höfum af nú þegar fjársveltum innviðum?
Herra forseti. Til að klára aðeins fyrri fyrirspurnina. Það er líka mikilvægt þegar við tölum um fimm ára áætlun um fjármál ríkisins og efnahag þjóðarinnar séum við með góða umræðu í samfélaginu. Vegna þess að þetta er fimm ára áætlun. Þetta er ekki eitthvert grín. Þetta skiptir ótrúlega miklu máli. Samfélagslega umræðan um þessa fjármálaáætlun hefur verið afskaplega lítil. Afskaplega fáir hafa áhuga á þessu vegna þess að þetta er flókið og framsetningin er léleg, fyrir utan það held ég að flestir átti sig ekki á því hvað fjármálastefna og fjármálaáætlun er og af hverju þetta er frábrugðið fjárlögum. Við verðum að geta kommúnikerað, afsakið slettuna, herra forseti, eða komið þessum skilaboðum áleiðis út í samfélagið. Varðandi þennan niðurskurð. Nú hafa stjórnarliðar talað rosalega mikið um hvað þetta er mikil viðbót af peningum sem er að koma inn. Sú viðbót er alfarið til komin vegna þess að gengið er út frá því að hagvöxtur haldi áfram og verði alveg á himinflugi til framtíðar. Staðreyndin er sú að við höfum akkúrat engar forsendur til þess að trúa því, aðrar en þær að menn séu kannski heldur vonglaðir í fjármálaráðuneytinu. Það fær mig til þess að halda að við verðum að líta á þetta einmitt út frá því hvaða hlutfall af vergri landsframleiðslu þetta er. Þarna erum við, eins og hv. þingmaður nefndi, að tala um lækkun yfir tímabilið, sem er mikil afturför og er í raun afturför til þess tíma áður en við vorum með gott vegakerfi að því marki sem það er gott og gott heilbrigðiskerfi að því marki sem það er gott og gott menntakerfi að því marki sem það er gott. Við erum að hverfa aftur [[Forseti hringir.]]til þess tíma þegar við vorum að skríða úr síðustu torfkofunum.
Virðulegi forseti. Mig langar hér, í annarri ræðu minni í þessu máli, að fara aðeins betur ofan í fjármálaáætlunina þó að ég ætli kannski ekki að festa mig í ákveðnum tölum. Ég ætla meira að velta fyrir mér stóru línunum í þessu því að ég verð að segja alveg eins og er að ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar ég sá ríkisfjármálaáætlun. Svo hefði kannski ekki átt að vera miðað við að hafa hlustað á hv. stjórnarliða tala eftir kosningar. En þó, ég varð engu að síður fyrir vonbrigðum. Aðeins hvað varðar vinnulagið. Mig langar að grípa niður í stjórnarsáttmálann, stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Þar er vissulega talað um ráðdeild í opinberum fjármálum. Fyrr má nú aldeilis fyrrvera þegar kemur að þessari fjármálaáætlun. En svo segir: „Nauðsynlegt er að … temja sér öguð og gagnsæ vinnubrögð í opinberri stefnumótun og stjórnsýslu.“ Og aðeins neðar: „Við lagasetningu þarf að gæta þess að fulltrúar ólíkra sjónarmiða hafi rúman tíma til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri.“ Og aftur, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun í öllum störfum sínum hafa í heiðri góða stjórnarhætti og gagnsæja stjórnsýslu.“ Hvernig hefur ríkisstjórninni tekist að uppfylla þessi loforð sín sem hv. stjórnarflokkar gáfu? Hvað er orðið langt síðan? Fjórir mánuðir? En sem lítill aðdáandi línulegs tíma verð ég að nefna þann tíma með ákveðnum fyrirvara. Í það minnsta var þetta í janúar. Á þessu fyrsta stóra prófi sínu í þessum loforðum, þegar að þeim kemur, er ósköp einfaldlega hægt að segja að ríkisstjórnin hafi kolfallið. Við fengum þetta mál hér inn til umræðu. Stjórnarandstaðan þurfti að kría út allt sem nálgast það að vera fagleg umfjöllun um málið; það varð til vegna þess að stjórnarandstaðan krafðist þess. Upphaflegar hugmyndir stjórnarliða um hvernig ætti að fara með þetta plagg gengu ekki út á þá málsmeðferð sem síðan varð að veruleika. Því miður hafði stjórnarandstaðan ekki meiri styrk til að krefjast meiri og betri og agaðri vinnubragða. Auðvitað væri best ef stjórnarandstaðan hefði einfaldlega meiri hluta og þyrfti ekki að vera að fjalla um þetta mál. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]En þetta er sent inn í fagnefndir og fagnefndir fá tíma til að kalla til sín gesti og vinna umsögn en á hverju einasta stigi af þeim sem ég hef talið upp hér þurfti þref. Það þurfti að kúska stjórnarliða til þess að opna augun fyrir því að kannski væri sanngjarnt og réttlátt að sýna öguð vinnubrögð og gagnsæi eins og mikið var básúnað í stjórnarsáttmálanum. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd gerðum eins og ég hygg að hafi verið gert í flestöllum öðrum nefndum, ef ekki öllum, að biðja um þýðingu á þessu plaggi, á því merka og mikilvæga sviði sem er aðskilnaður reksturs og fjárfestingar. Við spurðum hvernig hægt væri að meta ríkisfjármál næstu fimm ára án þess að vita nákvæmlega hvað ætti að fara í rekstur annars vegar og í fjárfestingar hins vegar. Það hafðist að einhverju leyti frá hæstv. samgönguráðuneyti, ekki þó á fullnægjandi hátt að mínu mati. Ekkert slíkt fengum við frá umhverfisráðuneyti. Þetta hef ég fregnað innan úr öðrum nefndum: Það er happa og glappa hvernig ráðuneytin brugðust við þessari frómu og sjálfsögðu ósk sem ætti að vera grundvöllur þess að stjórnarliðar gætu sýnt sig kinnroðalausir í framan með þetta plagg. Því að annars er þetta bara rusl, bara einhver hrærigrautur talna sem hægt er að nota í pólitískum tilgangi, til að ljúga því að þjóðinni að til standi að auka fjármuni til hinna ýmsu málaflokka og tala eins og það sé allt í reksturinn. Maður á einfaldlega að hafa manndóm til að standa við stefnu sína. Maður á að segja satt og tala skýrt. Maður á ekki að nýta hvern krók og kima til að koma sér undan því sem raunverulega er verið að leggja fram. Þegar plaggið er komið fram fara einhverjir stjórnarliðar að hlaupast undan merkjum. Allt í einu er róttækasta tillaga plaggsins - kannski fyrir utan útgjaldaþakið sem hægt væri að halda heila ræðu um og hefur verið gert - þ.e. að hækka vask á ferðaþjónustu, einhvers konar umræðugrundvöllur sem sértillaga þarf að koma fram um og leggja þarf sér fram í lögum og þarf ekkert að ræða í tengslum við þessa fjármálaáætlun. Bíddu, byggir ekki öll tekjuhlið og tekjuaukning þessa frumvarps á þessum tillögum? Meiri hluti hv. fjárlaganefndar skilar bara af sér meðmælum um þetta frumvarp, sem er þá með öllum heimsins fyrirvörum um hvað sé að því, og mælist til þess að það sé skoðað hvort ekki sé rétt að hækka vaskinn um áramót. Bíddu, samkvæmt tillögunni á hækkunin að skila 9 milljörðum á næsta ári. Það stendur eiginlega ekki steinn yfir steini í þessu. Og það er kannski ekkert skrýtið. Bæði þurftu menn að drífa sig eins og þeir mögulega gátu við að koma þessari tillögu út til að halda í heiðri alla formfestu dagatalsins, sem reyndist hæstv. fjármálaráðherra mikilvægara en að vinna innihaldið nægilega vel. Og svo er það hitt að hér er verið að fegra hlutina. Þess vegna er þessu plaggi hent út og túlkað út og suður eftir því á hvaða stjórnarliða hlýtt er; annaðhvort er þetta stærsta og mikilvægasta mál ríkisstjórnarinnar, sem mun leggja línurnar fyrir næstu fimm ár, eða bara umræðugrundvöllur sem má endurskoða einu sinni á ári. Blekkingaleikur er orð sem kemur upp í hugann þegar þetta plagg er skoðað. Því hver er raunverulega pólitíkin í þessu? Það er það sem ég vil helst ræða. Við getum rætt tölur fram og til baka og í þessum sal er fólk sem er mun betur til þess fallið en ég. Ég vil ræða pólitíkina á bak við þetta. Það hefur komið fram í þessum ræðustól að samneyslan sem hluti af vergri landsframleiðslu eigi að lækka. Er það af því að samneyslan var farin að fitna of mikið? Var það orðið allt of mikið sem við vorum farin að eyða í samneysluna, eða hvað? Loksins komst á það stórkostlega tækifæri að skera nú aðeins niður þar, láta hana ekki vaxa um of? Nei, það var ekki út af því. Er það í takti við það sem allir stjórnarflokkarnir ýmist lofuðu eða gáfu ádrátt um að yrði skoðað? Að auka til dæmis hlutfall af vergri landsframleiðslu til heilbrigðismála í ljósi undirskriftasöfnunar? Er það út af því? Nei, það er einfaldlega af því að nú er komið til valda fólk sem trúir því að samneyslan eigi ekki að vera eins stór hluti af samfélaginu og hún er í dag, hvað þá að hún eigi að vaxa. Sem er miður, eftir niðurskurð síðustu ára þar sem allir viðurkenna að mikil og gríðarleg þörf sé til innviðauppbyggingar. Raunveruleg staða er einhvern veginn falin. Það er svo djúpt á tölum að oft þarf margar beiðnir til ráðuneyta til að fá skýringu á þeim; og það er happa glappa hvort þær fást á endanum. Ég hlustaði á hverja ræðuna á fætur annarri í þessum umræðum. Hver hv. þingmaður á fætur öðrum skilur ekki alveg raunverulegu stöðuna. Ekki af því að þá skorti vit heldur af því að staðan er svo óskýr. Ég hlustaði á fulltrúa hverrar stofnunarinnar á fætur annarri koma inn á fund hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem vissu ekkert hvernig næstu ár yrðu. Hér er hægra-plagg sem gengur út á að minnka hlut [[Forseti hringir.]]samneyslunnar í ríkisrekstrinum í okkar kerfi. Fólk á að hafa manndóm í sér til að koma og segja það, standa með þeirri hugmyndafræði, eins ömurleg og hún er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir afar góða ræðu. Ég heyri að við erum mátulega sammála varðandi marga þætti þessarar fjármálaáætlunar. Hv. þingmaður nefndi athugasemdir og ábendingar meiri hluta fjárlaganefndar. Þær voru ansi ítarlegar. Ég var nú sammála flestum þeirra enda er það líka spurning um almenna skynsemi, ekki endilega alltaf pólitík. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvaða skýringu telur hann vera á því að meiri hluti fjárlaganefndar hafi þá ekki komið með breytingartillögur við þingsályktunartillöguna í samræmi við þessar athugasemdir? Það væri áhugavert að heyra það. Ég á eftir að koma nokkrum punktum að, þetta er svo stuttur tími, ein mínúta. Og líka varðandi framsetninguna sem hann fór ágætlega yfir þar sem er blandað saman rekstrarkostnaði og fjárfestingum. Hver er tilgangurinn með því og af hverju var þetta ekki gert á annan hátt?
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en velt fyrir mér hver ástæðan sé fyrir þessari, að mér finnst, furðulegu afgreiðslu hv. meiri hluta fjárlaganefndar því að athugasemdirnar eru ítarlegar, ýmsar hugnast mér ágætlega, aðrar síður. En síðan er lagt til að plaggið sé bara samþykkt. Ég veit ekki hver ástæðan er. Hvort það sé einfaldlega þannig að ríkisstjórnarsamstarfið hangi undir, það verði að samþykkja þetta svona, annars fari ríkisstjórnin frá völdum? Ég veit það ekki. Ég get bara getið mér til um hvað er að gerast í hugarheimi fólks sem skilar af sér svona afgreiðslu. Hvað þetta samkrull rekstrar og fjárfestinga varðar þá er svarið einfalt í mínum huga: Það er sett fram svo hægt sé að blekkja, [[Forseti hringir.]]hægt að slá sig til riddara fyrir að vera að auka framlög í rekstur þegar menn eru ekki að því.
Virðulegi forseti. Það er akkúrat þannig sem þetta leit út fyrir mér. Þarna er verið að fara fram með áætlun þar sem stór hluti aukinna framlaga bæði til mennta- og heilbrigðismála fara í steypu, ekki fólk. Það er gagnrýnivert. Það er furðulegt að setja þetta fram á þann hátt. Menn höfðu ágætan tíma til að gera þetta betur en ákveða á einhverjum tímapunkti að setja þetta fram svona. Það er einhver tilgangur með því. Svo langar mig líka að heyra skoðun hv. þingmanns á eftirfarandi: Hvað með samgöngumálin, sem voru mál málanna fyrir kosningar hjá öllum flokkum? Þar kepptust menn við að lofa því að bæta vel í innviði og sérstaklega í samgöngumálin. Þau loforð tóku í raun yfir heilbrigðismálin sem höfðu þó verið svolítið hávær þar á undan. En hvað gerir ríkisstjórnin? Hún skilar auðu í samgöngumálum. Mig langar að heyra hugleiðingar hv. þingmanns um þetta. Hvers vegna eru menn ekki með neitt plan? Nú erum við að fara yfir fjárhagsáætlun ríkisins til næstu fimm ára og það er ekkert plan. [[Forseti hringir.]]Það er bara galtómt. Hvað ætli fólki finnist um það í þessu landi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að koma inn á samgöngumálin sem ég rétt tæpti á í ræðu minni. Ég fór aðeins betur yfir þau í fyrri ræðu minni og hef svo sem rætt þau áður. Það er óumdeilanlegt að framlag til samgöngumála hefur um nokkurt skeið verið allt of lítið. Það hefur skýrst af mjög einföldum ástæðum í raun. Hér varð efnahagshrun og það voru ekki til fjármunir. Vegagerðin talar um viðhaldsþörf upp á 10 milljarða á ári. Samgönguráðherra umgengst samgönguáætlun bara eins og bókasafn þar sem hann getur valið sér úr henni það sem honum hugnast. Ég held að raunverulega ástæðan felist í því sem svo heyrist í hæstv. samgönguráðherra af og til, þ.e. um að koma einkafjármununum meira þar inn.
Sem er ekki viðstaddur umræðuna.
[[Forseti hringir.]] - Sem er að sjálfsögðu ekki viðstaddur umræðuna. Enda skiptir þetta plagg hann afskaplega litlu máli því að hann ætlar að fjármagna sinn málaflokk með einkafjármunum og með því að slá upp tollhliðum.
Virðulegur forseti. Ég held að við getum öll verið sammála því að það er af hinu góða að leggja línurnar, gera langtímaáætlun. Ég held að við getum verið sammála um að við styðjum hugmyndafræðina að baki lögum um opinber fjármál. En það er spurning hvað felist í þessu, hvaða pólitík sé í þessari fjármálaáætlun - sem er málamyndaplagg. Er verið að teppaleggja fyrir einkaaðila til að feta sig áfram í kerfinu og leysa málin á þeirra forsendum? Hvað segir hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé um það?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir gott andsvar og að tæpa á þessu því að það er akkúrat það sem ég held að sé málið með þessa fjármálaáætlun. Ég held að engin ríkisstjórn geti verið svo vitlaus að hún ætli að fara í gegnum heilt kjörtímabil með ekki meiri útgjöld en þau sem er að finna í þessari fjármálaáætlun til málaflokka sem óumdeilt er að þarfnast meiri útgjalda. Þá er aðeins ein leið eftir og það er einkafjármagnið. Það á eftir að koma í ljós hvernig það mun koma inn, hvernig ætlunin er að koma því inn. Í það minnsta er ljóst að það mun mæta harðri andstöðu innan veggja þessa húss. Og aftur: Sé það raunin á fólk einfaldlega að hafa dug til að tala þannig strax.
Virðulegur forseti. Ég hef staðið í þeim sporum að lúta fjárlögum, eins og þau hafa verið afgreidd í gegnum tíðina. Það hefði átt að vera fagnaðarefni að fá þessi opinberu fjárlög í gagnið og hafa sýn til lengri tíma. En nú beri svo við að stjórnendur í opinberri þjónustu eru nákvæmlega engu nær. Þeir vita ekkert hvaðan á sig stendur veðrið - eða verðið - þegar fjármálaáætlun er svona óljós. Erum við ekki sammála um að skotið hefur verið fram hjá markinu með framsetningu á fjármálaáætlun í þeirri mynd sem hún er nú?
Virðulegi forseti. Jú, ég er algerlega sammála því. Mér finnst það ábyrgðarhluti að leggja fram jafn óljóst plagg og raun ber vitni hér. Ég hef heyrt í gestum hv. umhverfis- og samgöngunefndar, sem ég sit í, og fleirum. Það setur fólk í ákveðið uppnám að sjá ekki hvað er verið að gera. Það veit enginn hvernig næstu ár verða. Það að leggja fram plagg sem eykur á óvissuna, og eykur ekki bara á hana heldur býr hana beinlínis til, er mikill ábyrgðarhluti. Og ég held að hv. ríkisstjórn væri nær að iðka þau samræðustjórnmál sem flokkarnir sem að henni standa boðuðu fyrir kosningar. Við hlustuðum á hæstv. velferðarráðherra í fyrirspurnum í dag taka skoðanakönnun um vilja Íslendinga til opinbers heilbrigðiskerfis á þann veg að það væri stefna ríkisstjórnarinnar að allar grunnstoðir heilbrigðiskerfanna yrðu í opinberri eigu. Það er einfaldlega ekki það sem þessi fjármálaáætlun boðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Ég er að hugsa þegar maður situr yfir þessu: Við fengum málið inn í fjárlaganefnd fyrir um sjö vikum eða svo. Nú erum við á þriðja degi í umræðum, er það ekki? Það er eins og þetta sé allt tómur þvættingur sem verið er að vinna. Við höfum unnið í ágætu samráði við minni hlutann í fjárlaganefnd um það bætta verklag sem er verið að reyna að fara af stað með. Svo koma ábendingar um að búið sé að sundurliða rekstur og stofnkostnað og aðra þætti, en það er tafla þarna sem tekur á því að stærstu leyti; helstu framkvæmdir í fjármálaáætluninni, stofnkostnaður. Það eru ýmsar viðbætur og verið að bæta hluti. Er þetta allt svo neikvætt eins og menn vilja vera láta? Það hefur margt verið upplýst í ferlinu og það er töluvert efni til. Auðvitað má bæta margt. Þetta verklag var fyrst tekið upp í fyrra. Hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]minntist, held ég, á það í fyrri ræðu sinni að Svíar hefðu tekið níu ár í þetta og Austurríkismenn eitthvað svipað.
Virðulegi forseti. Það hefði þó verið nær að hv. meiri hluti fjárlaganefndar henti þessari áætlun í hausinn á hæstv. fjármálaráðherra aftur og segði honum að taka níu ár í þetta. Við erum ekki að gera það. Við erum að troða okkur inn í þennan ramma á nóinu, án þess að við njótum til þess, sérstaklega við þingið, nokkurs stuðnings til að fara yfir málið eins og þarf til að stunda almennilega fagleg vinnubrögð. Og jú, ég þakka hv. fjárlaganefnd fyrir að koma að töflum sem aðskilja rekstur og fjárfestingu í áliti sínu. Þær dugðu mér ekkert í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þegar ég var ásamt kollegum mínum þar að vinna að málinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann og fá að snúa hlutverkum við: Hvernig getur hv. þingmaður staðið að jafn gagnrýnu meirihlutaáliti en samt ekki lagt til neinar alvörubreytingartillögur á málinu?
Herra forseti. Þetta er flókin vinna og af mörgu að taka. Við höfum að minnsta kosti sett fram gagnrýni okkar, meiri hlutinn í fjárlaganefnd, á fjármálaáætlunina. Við höfum tekið fram punkta. Ég held að slík gagnrýni sé bara til góðs. Það er stuttur tími og ég held reyndar að það muni taka okkur töluverðan tíma að vinna okkur inn í svona stóra áætlun fyrir íslenska stjórnsýslu. Það er ekki eins og ráðuneytin séu tilbúin einn, tveir og þrír í þessa umræðu. Þau þurfa greinilega mjög langan tíma til að aðlaga sig. Það sem meiri hluti fjárlaganefndar gerði hins vegar var að samþykkja tekju- og gjaldastofnana, þessa hliðina. Svo viljum við bara skoða ákveðna hluti og fá betri greiningar og annað sem ég held að sé mjög ábyrgt, að afla frekari gagna. Eins og margoft hefur komið fram hefur tímaröðin verið erfið, þessi ríkisstjórn tekur við í janúar, það er stuttur tími, áætlunin er lögð fram í lok mars og vonandi náum við að fleyta þessu ferli fram á árið á næsta ári þannig að þetta [[Forseti hringir.]]verði aðeins skikkanlegra. Ég held að það taki upp undir tvö til þrjú ár að ná viðunandi verklagi í þessari framkvæmd.
Virðulegi forseti. Það má vel vera að það sé ábyrgt að leggja fram ábendingar um að frekari gagna verði aflað. En þegar það helst í hendur við að lagt er til að tillagan sé svo samþykkt óbreytt finnst mér það ekki sérstaklega ábyrgt. Því gagnaöflun um eitthvað sem orðið er að veruleika, sem búið er að samþykkja, er góðra gjalda verð; okkur sagnfræðingum hugnast slík gagnaöflun mjög vel. En gagnaöflun sem menn nýta sér til að taka ákvörðunina, byggja hana á þeim gögnum sem verið er að afla, eru að mínu mati ábyrg vinnubrögð. Vissulega er þetta stuttur tími. En hefði þá ekki verið ráð að reyna að lengja þann tíma eins og kostur var? Kom það aldrei til tals innan stjórnarliðsins að kannski væri ekki sniðugt að láta dagatalið ráða för fyrst og fremst í þessu heldur fara kannski fram á skilning frá Alþingi um að vegna aðstæðna [[Forseti hringir.]]væri hægt að fara aðeins meira inn í árið en raunin varð með vinnuna á þessu málið?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé yfirgripsmikla ræðu. Hann kom víða við og flaug hátt. Mig langar til að leggja fyrir hann spurningu sem ég lagði fyrir annan hv. þingmann áðan. Þó að hann sé þingmaður á höfuðborgarsvæðinu frétti ég að hann væri ættaður af landsbyggðinni. Þá lætur hann sig landsbyggðina varða líka. Það er í sambandi við raforkumál eða flutningsmál raforku sem er í töluverðum ólestri víða um landið og ekki síst fyrir norðan. Hvernig sér þingmaðurinn þau mál leyst? Þetta er búið að vera í ólestri í ansi mörg ár. Ef hann gæti gefið mér einfalt svar við því.
Virðulegi forseti. Einfalda svarið er að gera mig að iðnaðarráðherra og ég skal leysa þessi mál. Ég er vissulega ættaður af landsbyggðinni. Ég segist alltaf vera ættaður af miðhálendinu ef ég er spurður, því að ég á tengingar næstum því allan hringinn í kringum landið og þykir sumum kollegum mínum nóg um. En það er alveg rétt að raflínumál hafa verið í ákveðnum ólestri mjög lengi. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér umræður sem ég átti við hæstv. núverandi iðnaðarráðherra um þessi mál hér fyrir allnokkru þar sem ég spurði hæstv. ráðherra akkúrat út í það hver væri stefna hæstv. ráðherra í þessum málum. Það er augljóst að gera þarf gangskör að því að laga til þar. Ég held að ein mínúta dugi illa til að fara ofan í það. En ég hef kallað eftir því að hæstv. ráðherra leggi fram stefnu stjórnvalda í raflínumálum, eins og reyndar ber að gera samkvæmt raforkulögum.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Já, áætlun hljómar vel og tek ég undir það. Annað mál tengt landsbyggðinni er móttaka ferðamanna úti á landi. Nú er álagið orðið mikið á Suður- og Vesturlandi, Gullni hringurinn og allt það, og um hugmyndir um ferðamannaþjónustu á Norður- og Austurlandi hefur verið talað lengi en lítið skeð. Þá spyr ég þingmanninn: Hvernig gæti hið opinbera komið til móts við uppbyggingu ferðamannaþjónustu úti á landi?
Virðulegi forseti. Ég játa að ég átta mig ekki alveg á því til hvers hv. þingmaður er að vísa þegar hann talar um ferðamannaþjónustu, en almennt um þessi mál ætla ég þó að leyfa mér að nota sama, að mörgu leyti hið hvimleiða svar og ég notaði við fyrri spurningu hv. þingmanns. Það er nefnilega staðreynd að í málefnum ferðaþjónustunnar hefur ríkt algert stefnuleysi. Það er að mörgu leyti stórhættulegt að mínu mati. Þar hefur einmitt samkrull einkafjármagns og jafnvel opinbers fjármagns með verið einhvern veginn eftir hendinni. Það hefur algerlega skort á hvernig stjórnvöld vilji sjá uppbyggingunni varið. Menn hafa með annarri hendinni verið að taka þátt í átökum úti um allan heim til að fjölga ferðamönnum og dreifa þeim jafnvel yfir landið og árstímann, en nú ætla menn greinilega með hinni hendinni [[Forseti hringir.]]að fækka ferðamönnum án þess að segja nokkuð um hvaða áhrif það eigi að hafa á þá stöðu. Þannig að stefnumótun er númer eitt, tvö og þrjú þegar að þessu kemur.
Herra forseti. Það hefur margt athyglisvert borið á góma í þessari umræðu og hefur verið gaman að fylgjast með íhaldinu í henni eins og stundum endranær, og reyndar stjórnarliðum mörgum hverjum. Mikið er gert úr því að nú standi fyrir dyrum mikil raunaukning fjárveitinga inn í hina og þessa málaflokka. Það er lagt saman og blásið út yfir fimm ár og sagt að það séu svo og svo margir milljarðar eða milljarðatugir. Út á það gengur allur málflutningur. Nema hvað, þegar spáð er 5–6% hagvexti og kannski 3–4% á seinni hluta tímans. Auðvitað er auðvelt að sýna fram á að þá verði komnar fleiri krónur inn í heilbrigðismál og almannatryggingar og annað því um líkt. En hverju eru menn nær með því að nota þennan mælikvarða og þessa aðferðafræði? Hvar eru töflurnar sem sýna okkur nákvæmlega hvað heilbrigðismálin fá næstu fimm ár sem hlutfall af vergri landsframleiðslu? Hvar eru þær? Hvar er taflan sem sýnir okkur að við séum að færa okkur nær því að ráðstafa 11% af landsframleiðslu heilbrigðismál? Hún er hvergi. Hún er hvergi sýnd. Þann samanburð vilja menn ekki ræða. Ég hef spurt að því nokkrum sinnum en fæ auðvitað aldrei nein svör. Það væri hinn eiginlegi mælikvarði á það hvort við ætlum að forgangsraða í þágu heilbrigðisþjónustu, að við sýndum það að hún eigi að fá til sín aukinn hlut af því sem til skiptanna verður næstu fimm árin. Hversu stór sneið af hinni margumtöluðu köku verða t.d. heilbrigðismálin með í lok tímans eða ýmsir aðrir málaflokkar? Niðurstaðan er sú að samneyslan á að dragast saman sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Það er langsterkasti og besti mælikvarðinn á það hvað stóran hlut af verðmætasköpuninni í landinu við setjum inn í þessi mál. Hver er samneyslan hjá ríkinu eða hinu opinbera? Það er neysla ríkisins, eins og nafnið bendir til. Það eru öll laun og launatengd gjöld ríkisins. Það eru öll þjónustuinnkaup ríkisins, allt sem ríkið kaupir af öðrum til að veita velferðarþjónustu. Það er samneysla. Þess vegna er það mjög góður mælikvarði á það hvaða afl hið opinbera hefur til að greiða laun og veita velferðarþjónustu. Hún á að lækka á hverju einasta ári frá og með 2019. Er það ekki niðurskurður? Ef við værum nú bara að reyna að semja um að við ætluðum að halda þessum hlutföllum óbreyttum, að samneyslan fengi fullgildan hlut í vexti þjóðartekna á næstu fimm árum, þá myndi það hlutfall a.m.k. að haldast óbreytt. En það á ekki að gera það, það á að lækka. Það er niðurskurður. Það er niðurskurður á þann eina rétta mælikvarða, mælikvarðann um það hvernig við skiptum kökunni. Hér var líka áhugaverð umræða í morgun, sem fór að vísu allt of stutt af stað, þegar hæstv. félagsmálaráðherra tók til máls og það var býsna merkilegt sem hann kom inn á. Hann sagði: Ja, það er eðlilegt á tímum vaxandi þjóðartekna að samneyslan minnki eitthvað, að hlutdeild málaflokkanna minnki. Það gera hinir sjálfvirku sveiflujafnarar ríkisfjármálanna. - Já, það er alveg rétt. Ef menn hrófla ekki við tekjum ríkisins og þess vegna sveitarfélaganna á uppgangstímum í hagkerfinu, þá gefa þær tekjur meira af sér. Það merkilega er að tekjurnar geta hækkað sem hlutfall af landsframleiðslu. Þá koma til sögunnar svokallaðir sjálfvirkir margfaldrar. Það er nefnilega þannig að á uppgangstímum í hagkerfinu gefa tekjustofnarnir meira af sér og þeir stækka sinn hlut og ýmsir aðrir kostnaðarþættir minnka. En vandinn er sá að hinir sjálfvirku sveiflujafnarar, sem eru að óbreyttu byggðir inn í ríkisfjármál, voru teknir úr sambandi allt síðasta kjörtímabil með því að lækka tekjustofna ríkisins. Hefði það ekki verið gert hefði afkoma hins opinbera að sjálfsögðu stórbatnað og afgangurinn aukist um tugi milljarða og aftur tugi milljarða. Jafnvel þó að menn hefðu notað eitthvað af þeirri aukningu í fjárfestingar í innviði í velferð hefði samt verið hægt að skila meiri afgangi af ríkissjóði. En þessi sjálfvirka innbyggða sveiflujöfnun var tekin úr sambandi með stanslausum skattbreytingum á síðasta kjörtímabili sem alltaf voru ávísun á tekjutap ríkisins, út úr tekjuskatti, virðisaukaskatti, með því að fella niður tolla og vörugjöld o.s.frv. Hvað gera svo hægri menn í kjölfarið? Þeir taka hina sjálfvirku sveiflujafnara líka úr sambandi gagnvart mögulegri niðursveiflu með því að setja hið fáránlega útgjaldaþak inn í fjármálastefnuna, að það megi ekki verja meira en 41,5% af vergri landsframleiðslu til hins opinbera í heild, ríkis og sveitarfélaga. Þannig að á báðar hliðar hefur þessi hægri stjórn eyðilagt hina sjálfvirku innbyggðu sveiflujöfnun opinberra fjármála. Það er nú öll snilldin. Og þeir hafa gert þetta áður með skelfilegum afleiðingum fyrir Ísland. Hefði nú verið gaman að hafa hagfræðinginn eða hvað hann nú er menntaður, hæstv. félagsmálaráðherra, og ræða þetta aðeins betur við hann. Íhaldið er líka samt við sig í málflutningi. Þeir hafa verið að reyna það, nokkrir stubbarnir hér, að koma upp og ráðast á breytingartillögur okkar Vinstri grænna og þess vegna Samfylkingarinnar, og segja að þær séu óábyrgar, þær séu ægilegar skattahækkanir, eins og þeir hafi nú efni á því, stjórnarliðarnir. Já, það er rétt, við erum að leggja til umtalsverða tekjuöflun og við erum að leggja til talsvert aukið útgjaldasvigrúm algerlega í samræmi við málflutning okkar allt síðasta kjörtímabil, í samræmi við okkar kosningaáherslur þar sem við lögðum fram okkar eigin ríkisfjármálaáætlun, og í samræmi við málflutning okkar í stjórnarmyndunarviðræðunum. Þá kom auðvitað glöggt í ljós að flokkar sem lofað höfðu bullandi útgjöldum í aðdraganda kosninga, eins og Viðreisn, voru ekki tilbúnir til að sækja eina einustu krónu í fjármögnun. Nei, og þar skilja leiðir milli flokka sem eru ábyrgir og standa líka við það sem þeir segja í málflutningi og tillöguflutningi á Alþingi eftir kosningar. Ég er stoltur af því að við skulum gera það. Ég öfunda ekki þá sem riðu um héruð í september og október sl. og lofuðu stórfelldum fjárveitingum í vegagerð og í uppbyggingu heilbrigðis- og menntakerfis, í innviði, í að bæta kjör aldraðra og öryrkja. Ef þeir hafa fundað með löggunni hafa þeir að sjálfsögðu boðið fleiri lögreglustöður og ef þeir hafa hitt Landhelgisgæsluna hefur örugglega verið lofað ríflegum fjárveitingum þar í reksturinn. En hvað stendur svo eftir? Ekki neitt? Jú, [[40 milljarðar.]]meðan hagvöxturinn helst. Og ef þetta gengur svona allt eftir þá fjölgar auðvitað eitthvað krónunum. Það er ekki verið að segja við þessa aðila að það eigi að gera sérstaklega búbót þeim til handa. Nei, nei, það er ekki. Og tekjuöflunin og útfærslan á þessu liggur algerlega fyrir og vinir mínir í Sjálfstæðisflokknum þurfa ekkert að velkjast í vafa um það. Við höfum talað skýrt í þeim efnum. Við ætlum að sækja þessa fjármuni til þeirra sem eru best aflögufærir. Það eru auðugustu fjölskyldurnar í landinu sem auka nú auð sinn hraðar en nokkru sinni fyrr, eins og reyndar víðar í vestrænum hagkerfum, þannig að samþjöppun auðsins er að verða svo yfirgengileg að engu tali tekur. Örfá hundruð eða þúsund hér, fáein prósent eða prómill, eiga orðið að mestu leyti allan hinn uppsafnaða auð. Og að sjálfsögðu á að jafna kjörin m.a. með því að sækja fjármuni þangað. Það er alveg sjálfsagt mál. Það er t.d. gert í hinum ríka Noregi, hefur lengi verið gert, þar er auðlegðarskattur, „formuesskatt“. Það er eðlilegt að þjóðin fái meiri arð af auðlindum sínum. Það er eðlilegt að þeir sem eru með mestar fjármagnstekjur borgi meira. Það er eðlilegt að við leggjum á hærri kolefnisgjöld og græna skatta. Hvaða vit er í að fullnýta ekki markaða tekjustofna til vegamála? Þar er 8–9 milljarða slaki. Þá fjármuni gætum við sett í að byggja upp vegina núna á tímum lágs olíuverðs og sterks gengis þegar kaupmáttur landsmanna gagnvart bensíni á bílinn er meiri en nokkru sinni fyrr. Það er eðlilegt að umferðin borgi. Þannig hefur það verið alltaf hugsað, nema hægri menn hafa vanrækt að láta þessa tekjustofna fylgja verðlagi. Þetta eru þær tekjujöfnunaraðgerðir sem við erum að tala um í þágu heilbrigðis og menntakerfisins, í þágu vegakerfisins og samgangnanna, í þágu aldraðra og öryrkja, til þess að geta búið betur að löggæslu, Landhelgisgæslu og öðrum slíkum hlutum í landinu. Stjórnarliðar eiga eftir að fá það á baukinn að hafa valið sér þá taktík í þessari umræðu að þetta sé allt saman algjörlega stórkostlegt og þvílík gullöld og gleðitíð fram undan. Þegar fjárlagafrumvarpið kemur í haust með sundurliðun rekstrarfjár niður á einstakar stofnanir mun blasa við niðurskurður og það víðar en í framhaldsskólunum. Eru stjórnarliðar vissir um að þetta sé skynsamlegur málflutningur? Það gæti reynst skammgóður vermir að hampa svona óskaplega þessari sveltistefnu, fjármálaáætlun, [[Forseti hringir.]]sem er auðvitað í engu samræmi við málflutning fyrir kosningar um þörfina fyrir uppbyggingu og sókn [[Forseti hringir.]]á Íslandi, og í engu samræmi við aðstæðurnar. [[Forseti hringir.]]Þannig að við erum ekki að segja okkar síðasta orð í þessari umræðu, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir góða ræðu. Það er alltaf áhugavert að hlusta á hann tala um fjármál þar sem hann hefur verið hér lengi. Hv. þingmaður hefur þar að auki verið starfandi fjármálaráðherra og þekkir þar af leiðandi ríkisfjármálin mjög vel. Hv. þingmaður nefndi hér samgöngumálin. Ég veit hann hefur brennandi ástríðu fyrir þeim málaflokki. Hann nefndi að markaðir tekjustofnar væru ekki notaðir og hefðu ekki verið uppfærðir og annað. Mig langar til að heyra viðhorf hv. þingmanns til þess og skoðun hans á því hvers vegna núverandi stjórnarflokkar hafi leyft sér að skila auðu í samgöngumálum að þessu sinni þar sem samgöngurnar voru mál málanna fyrir síðustu kosningar. Það er stórt gat í fjármálaáætlun og við vitum ekki hvert þessi ríkisstjórn ætlar að fara í samgöngumálum. Það er mjög slæmt. Mig langar líka til að spyrja hv. þingmann út í málefnasviðið sem lýtur að sveitarfélögunum og byggðamálum þar sem hann þekkir það ágætlega. Við fengum umsögn frá Ríkisendurskoðun í nefndinni og einnig ítarlega umsögn frá fjármálaráði,. Hefur hv. þingmaður farið yfir umsögn fjármálaráðs um sveitarfélögin? Samband íslenskra sveitarfélaga bendir á að forsendur séu óljósar og að ekki sé gert ráð fyrir að forsendur breytist sem gefnar eru í fjármálaáætlun. Fjármálaráð gagnrýnir að ekki sé gert ráð fyrir neinum aðgerðum til að grípa til ef þær breytist. Svo hefur sambandið líka gagnrýnt þennan lið [[Forseti hringir.]]mjög harðlega og talað um samráðsleysi og óraunsæ afkomuviðmið og fleira.
Herra forseti. Það liggur náttúrlega alveg fyrir og er ekki alveg nýtt, hv. þingmaður verður að hafa það í huga, að vonbrigðin hafa nú verið til staðar undanfarin ár eftir að þjóðarhagur fór að batna 2012, 2013. Þá voru menn að vonast til að hægt væri að fara að gefa betur í í samgöngumálunum. En svo gerðist það að hluta til á síðasta kjörtímabili að menn uppfærðu ekki hina mörkuðu tekjustofna þannig að þar er nú kominn slaki upp á örugglega um 8, 8,5–9 milljarða kr. ef við tökum tillit til þróunarinnar frá því að samgönguáætlun kom fram í fyrra vor þar sem það var metið á rúma 7. Síðan hefur umferðin aukist og allt það, þannig að það er alveg ljóst að bara með því einu að fullnýta þessa tekjustofna gætum við haft um 8, 9 milljörðum meira úr að spila í vegamálum. Hvað er það? Það er u.þ.b. það sem vantaði upp á að samgönguáætlunin sem samþykkt var í fyrrahaust væri samþykkt. Það var a.m.k. mat Alþingis að þá innspýtingu þyrfti til. Komið var með 2 milljarða við lokaafgreiðslu fjárlaga, en út af standa einir 8, þannig ef við fullnýttum hina mörkuðu tekjustofna og hækkuðum bensíngjaldið, olíugjaldið, þungaskattinn, kílómetragjaldið í einhverjum áföngum gætum við verið með þessa fjármuni í viðbót inn í vegakerfið. Það er bara þannig. Það mundi gjörbreyta stöðunni. Í raun þyrfti meira til því að uppsöfnuð þörf er svo gríðarlega mikil í viðhaldi, í nýbyggingum, í öryggisráðstöfunum o.s.frv. Varðandi sveitarfélögin hef ég sömuleiðis nefnt þeirra þröngu afkomu. Það er alveg ljóst að afkoma þeirra er u.þ.b. í járnum plús/mínus mjög óverulegt og áætlunin gerir ekki ráð fyrir að hún batni að neinu ráði. Sveitarfélögin eru flest að ná sér upp fyrir núllið þessi misserin með því að halda aftur af sér í fjárfestingum og reyna þannig að ná skuldaviðmiðunum. Fjárfestingarstigið er líka mjög lágt hjá sveitarfélögunum. Það bætir við hina uppsöfnuðu þörf innviðafjárfestinga í landinu. Það er ekki bara hjá ríkinu sem of lítið er lagt í vegi, hafnir, flugvelli, hús, það er líka hjá sveitarfélögunum. Þjóðhagslega er þessi vandi því gríðarlegur og hann safnast hratt upp. Það er alveg rétt að það þarf [[Forseti hringir.]]að huga að afkomu sveitarfélaganna í því og svo auðvitað byggðamálunum sem hv. þingmaður nefndi, en ég hef ekki tíma til að koma inn á þau.
Virðulegi forseti. Þetta var ágætissvar við spurningum mínum. Ég velti líka fyrir mér þætti sveitarfélaganna í fjármálaáætlun. Rekstur sveitarfélaganna orðinn verulega umfangsmikill hluti af ríkisfjármálum og hin nýju lög um opinber fjármál gera mun meiri kröfur um ákveðið samræmi á milli ríkis og sveitarfélaga. Því veltir maður aðeins fyrir sér, og væri áhugavert að heyra skoðun hv. þingmanns á því, hvort við séum ekki komin á þann stað ef við ætlum að fara að lögum um opinber fjármál að fullu varðandi aga og stöðugleika og öll þau merkilegu markmið sem við viljum ná. Ég velti einnig fyrir mér fjárhagsáætlunum sveitarfélaganna sem og samgönguáætlun. Við höfum nefnt löggæsluáætlun í umræðunni og fleiri áætlanir sem samþykktar eru og stjórnvöld fylgja, eða segjast ætla að fylgja, hvort ekki sé rétt að nýta þessar áætlanir betur þegar ríkisfjármálaáætlun er [[Forseti hringir.]]skrifuð. Og einnig að tímamörk séu samræmd, þ.e. að það sé ekki ein áætlun með þriggja ára tímabil og önnur með fimm o.s.frv., að við séum að vinna innan sama ramma með allar þær áætlanir sem ríkisfjármálin þurfa að taka tillit til.
Herra forseti. Það eru ákvæði í lögunum um opinber fjármál sem snúa að samskiptum ríkis og sveitarfélaga, sem ég held að séu til bóta, sérstaklega að fjármálaráðherra ber í upphafi hvers árs að ræða við sveitarfélögin og hann þarf að landa einhverju samkomulagi við þau eða sameiginlegum skilningi áður en hann getur í raun lagt hina opinberu áætlun fram. Ég hef verið að hvetja sveitarstjórnarmenn til dáða að vera dálítið fasta fyrir í þeim viðræðum. En það er ósköp lítið að gerast og hefur ósköp lítið gerst, t.d. ef við nefnum það bara að sveitarfélögin eru ekki enn komin með neina hlutdeild í tekjum af vaxandi ferðaþjónustu. Búið er að ræða um það núna í þrjú, fjögur ár að þau fengju hlutdeild í gistináttagjaldi eða einhverjar tekjur til að mæta stóraukinni útgjaldaþörf hjá sér vegna þjónustu við ferðaþjónustuna. En það var ekki gert þannig að sveitarfélögin eru að þessu leyti í þröngri stöðu. Þau eru með um einn þriðja af opinberri veltu. Þau fara með gríðarlega mikilvæga hluta starfrækslu velferðarkerfisins í landinu. Ég hef stundum sagt og ætla að endurtaka það hér: Mér finnst stundum þessi landamærahugsun [[Forseti hringir.]]of rík. Við erum í þessu saman, ríki og sveitarfélögin, að reka eitt stykki velferðarsamfélag. [[Forseti hringir.]]Það verður auðvitað að jafna klyfjunum þannig að bæði stjórnsýslustigin búi við sómasamlega [[Forseti hringir.]]afkomu til þess [[Forseti hringir.]]að gera það sem lög skylda þeim.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir mjög greinargóða ræðu. Hann talar af mikilli þekkingu um málaflokkinn sem fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra. Ég hef heyrt það á máli hv. þingmanns að hann hefur gagnrýnt það ógagnsæi sem á sér stað í núverandi ríkisfjármálaáætlun, þar sem rekstrarkostnaði og stofnkostnaði er víða blandað saman. Hann hefur einnig gagnrýnt hversu erfitt hefur reynst að fá upplýsingar, í þeirri nefnd sem ég og hv. þingmaður sitjum í, um hvernig fjármagni sé skipt niður á markmið. En ég vildi spyrja hann um það sem hann talaði örlítið um í ræðu sinni, hann talaði um fjármálastefnuna sem var samþykkt hér á þingi fyrir nokkru með útgjaldaþakinu 41,5% af vergri landsframleiðslu. Það er verið að festa að útgjöld ríkisins megi ekki fara yfir þetta 41,5%. Ég er að velta því fyrir mér hvort hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon geti tekið undir það með mér að það hafi verið varhugavert að setja þetta þak inn og binda það við verga landsframleiðslu, að það sé varhugavert sérstaklega vegna þess að ef niðursveifla verði þá séum við bundin þessu þaki. Ég spyr hvort hv. þingmaður hafi þá einhverjar upplýsingar um það hvernig ríkisstjórnin ætlar sé að verja þjónustu eins og heilbrigðisþjónustuna, menntamálin, samgöngumálin og þannig er hægt að telja áfram. Hvaða leiðir sér hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að ríkisstjórnin gæti þurft að fara ef niðursveifla kæmi til, eða einkaframtakið eða hvað það er; hefur hann einhverja hugmynd um það?
Gagnsæið sem allir tala svo hátíðlega um á tyllidögum - það má nú velta því fyrir sér hvaða hugur fylgi máli, þegar við fáum svona fjármálaáætlun fram setta, sem er höfð eins ógagnsæ og mögulegt er. Og þegar menn vilja jafnvel fara að banna Landspítalanum að skýra sín mál og tala þá efast maður nú svolítið um að hugur fylgi máli um það gagnsæi. Ég hef gagnrýnt útgjaldaþakið alveg sérstaklega. Ég held að við hefðum þurft að hafa meiri og sterkari fókus á því þegar það var hér til umræðu í janúar vegna þess að það er svo tryllingslega vitlaust. Það er svo yfirgengilegt að setja þessa viðbótargirðingu inn í fjármálastefnuna sem lögin um opinber fjármál kölluðu ekkert á, það var bara tilbúningur núverandi ríkisstjórnar að setja þessa snilld inn. Að sjálfsögðu ef niðursveifla verður, ef svo illa færi að hér kæmi ár þar sem landsframleiðslan beinlínis drægist saman, þá erum við alveg uppi í þakinu núna. Þetta er um það bil 41% af vergri landsframleiðslu núna, hálfs prósents borð fyrir báru. Þannig að smásamdráttur þýddi að menn rækjust á þakið. Hvað gera menn þá? Þá þurfa menn að skera niður eða afla tekna. [[Forseti hringir.]]Það mun þessi ríkisstjórn ekki geta og vilja, þannig að það væri ávísun á niðurskurð aftur, á versta tíma fyrir samfélagið. Því þegar slær í bakseglin er svo mikilvægt [[Forseti hringir.]]að geta mildað það áfall í samfélagslegu tilliti með því að gefa frekar í en hitt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú eigum við hv. þingmaður sæti í velferðarnefnd Alþingis þar sem fæðingarorlofsmálin hafa til dæmis verið til umræðu. Ég fagna því að hækka eigi hámarksgreiðslurnar í fæðingarorlofi en það veldur mér miklum vonbrigðum að ekki sé gólf, eins og hv. þingmaður hefur talað fyrir, varðandi greiðslur í fæðingarorlofi. Það eru einnig vonbrigði að ekki er gert ráð fyrir lengingu fæðingarorlofs. Ég spyr hvort hann sjái þess einhver merki í ríkisfjármálaáætluninni og hvort hann sjái einhver markmið um að koma til móts við foreldra barna sem þurfa að sækja fæðingarþjónustu fjarri heimabyggð varðandi lengingu á þeim ákvæðum. Mig langar jafnframt að spyrja hv. þingmann, því að þingflokkur hans, Vinstri grænir, hefur sett fram margar breytingartillögur, hvort þau hafi kostnaðargreint þessa þætti, t.d. hvað gólf í fæðingarorlofinu gæti kostað eða það að lengja fæðingarorlofið og koma jafnvel til móts [[Forseti hringir.]]við foreldra sem þurfa að sækja þjónustu fjarri heimabyggð.
Forseti vill árétta að hv. þingmaður fær tvær mínútur því að forseti gerði mistök og gaf honum bara eina mínútu í fyrra skiptið.
Nú líkar mér við virðulegan forseta. Til að svara síðustu spurningunni strax: Miðað við gögn sem okkur tókst að fá frá ráðuneytinu og Atvinnuleysistryggingasjóði eða Fæðingarorlofssjóði er líklegt að það þyrfti 3,5–4 milljarða kr. til þess að geta gert allt sem við myndum vilja gera, setja gólf þannig að enginn fengi lægri greiðslur en 300 þús. kr., lengja fæðingarorlofið í eitt ár og að einhverju leyti mæta því að lengja fæðingarorlof þeirra sem þyrftu að heiman frá sér til að bíða eftir því að fæða á öruggum stað. Þetta er af þessari stærðargráðu, 3,5–4 milljarðar, og til þess þyrfti sennilega hlutdeild Fæðingarorlofssjóðs í tryggingagjaldi að fara upp í 0,924, sýnist mér lauslega reiknað. Það er nú allt og sumt. Það væri auðvitað bara umbylting í fæðingarorlofsmálum. En svarið er: Nei, það er ekkert af þessu inni í þessari áætlun. Ekki neitt. Það er bara þetta, sem menn hampa mjög, að hækka eigi þakið úr 500 í 600 þús. kr. Það á að vera komið til framkvæmda árið 2020. En bíddu, hvað er það? Gerir það betur en halda í við verðlag eða launaþróun á þessum tíma? Nei, ég efast um það. Ég held að það sé nokkurn veginn ígildi þess að 500 þús. kr. þak haldi áfram á raungildi dagsins í dag, það er ekki meira en það, það er nú allur metnaðurinn. Ég vildi aðeins bæta við, af því ég hef aðra mínútu, fyrra svar um þakið. Það er ekki bara óskynsamlegt að hafa þetta brjálæðislega þak vegna þess að það aftengir alla venjulega hugsun í sambandi við beitingu ríkisfjármála til sveiflujöfnunar og að vinna á móti hagsveiflu, bæði á uppgangstímum og í niðursveiflu. Það er líka alveg sérstaklega óskynsamlegt við aðstæður Íslendinga eins og þær eru núna af tveimur ástæðum augljóslega. Nú erum við að fara að takast á við af verulegum þunga á næstu árum, 10 til 20 árum seinna en margar nágrannaþjóðir, hratt breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar. Það hafa allir alls staðar gert ráð fyrir því að það væri áköllun á að heilbrigðisútgjöld og umönnunarútgjöld hlytu að aukast og þyrftu meira til sín. Í öðru lagi [[Forseti hringir.]]á Ísland eftir að vinna upp mikla uppsafnaða þörf [[Forseti hringir.]]á fjárfestingum af ýmsu tagi í innviðum og velferð sem hin mögru ár skildu eftir.
Forseti vill líka árétta að þingmaðurinn sem síðast var í ræðu hefur tekið þessa mínútu eiginlega umfram í að fara umfram í ræðutíma. [[Hlátur í þingsal.]]Í mínum bókum [[Gripið fram í.]]hverfur þessi mínúta kannski einhvers staðar annars staðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann talaði um okkur Sjálfstæðismenn sem sjálfstæðisstubbana og hér er einn mættur, það er bara þannig, í einn og sjötíu klúbbnum. Það sem ég vildi aðeins koma inn á er það að þegar við reiknum inn í fjármálaáætlunina hækkun útgjalda á milli ára erum við, meiri hlutinn, með þetta hjá okkur í fjármálaáætluninni svona 4% og upp í 7% á þessu tímabili. Hv. þingmaður minntist á breytingartillögu 1. minni hluta í fjárlaganefnd frá Vinstri grænum, ofan á þessar prósentur er verið að bæta - þetta er svolítið yfirtoppað hjá meiri hlutanum, um 215 milljarða hækkun - en Vinstri grænir toppa þetta vel og bæta við 295 milljörðum, þannig að samtals eru þetta 510 milljarðar ef við tökum breytingartillöguna með. Þannig að milli einstakra ára í fjármálaáætluninni 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, er hækkunin á bilinu um 11,5% upp í 12,8%. ASÍ, fjármálaráð og fleiri gerðu miklar athugasemdir við það í fjárlögunum sem voru samþykkt í desember hversu mikil hækkun var þá, 8,5%, og þótti óráðlegt, það kom víða fram. En þarna er verið að leggja til í breytingartillögunni að menn fari upp í 11,5–12,8% á milli ára. Hv. þingmaður sem flutti mál sitt áðan, reyndur maður úr fjármálaráðuneytinu og þekkir hagstjórnina - ég held að í sögulegu samhengi séum við að tala um tölur sem hafa ekki sést hér áratugum saman í hagsögu Íslands, þurfum að fara mjög langt aftur. Þess vegna vil ég heyra: Telur hv. þingmaður það vera ráðlegt að fara í slíkar tillögur í útþenslu í því ástandi sem er núna að hækka hér ríkisútgjöld um [[Forseti hringir.]]11,5–12,8% á milli ára næstu fjögur, fimm ár?
Herra forseti. Menn hömpuðu mikið eða hafa talað um hina miklu aukningu milli áranna 2016 og 2017 og farið með háar tölur í þeim efnum. En bíddu nú við, var ekki 6,5% eða var það 6,7% hagvöxtur á síðasta ári? [[Gripið fram í: 7,6.]]7,6% segi ég. Er þetta þá einhver óskapleg aukning mælt á þann mælikvarða? Hagkerfið stækkaði verulega og það er eðlilegt að ríkið og starfsemi þess taki fyllilega sinn hluta af þeim vexti. Þetta eru engin ósköp umfram hagvöxtinn sem útgjaldarammarnir stækka á þessu ári frá fyrra ári. Svipað er að segja um framtíðina. Gangi allar þessar hagvaxtarspár eftir, þá er þetta ekki óraunhæft sem við leggjum til. Jú, þetta er vissulega bratt, en í okkar tillögum er hver einasta króna inn í útgjöld fullfjármögnuð og rúmlega það. Við ætlum að auka afganginn af ríkissjóði um sirka hálft prósent af vergri landsframleiðslu á næsta ári. Það er aðhaldssöm aðgerð í sjálfu sér. Ég er alveg ófeiminn við að rökræða hana við hvaða þjóðhagfræðing sem er. Það þarf vissulega að hafa sjónir á því hvernig menn myndu dreifa t.d. auknum fjárfestingum til að auka ekki við spennu í geirum sem eru þandir, eins og byggingariðnaður og mannvirkjagerð, það gera sér allir grein fyrir því. Veljum þá dreifðar og smærri framkvæmdir vítt og breitt um landið o.s.frv. En ég held það valdi engri óskaplegri þenslu að leggja aðeins meira inn í Landspítalann, inn í háskólana, inn í framhaldsskólana. Þörfin er bara svona. Það er staðreynd. Það þarf um það bil þetta mikið til ef við eigum að geta staðið undir nafni og sagt að við séum að vinna upp vanrækslusyndirnar frá undanförnum árum, eða sem þarf ekkert endilega að kalla svo, bara horfast í augu við þann veruleika að við urðum að herða ólarnar á löngu árabili og lögðum mjög lítið inn í þessa málaflokka og drógum saman viðhald. Einhvern tímann verðum við að vinna þetta upp [[Forseti hringir.]]og hvenær á að gera það ef ekki á sjöunda eða áttunda ári hagvaxtar og þegar aðstæður þjóðarbúsins [[Forseti hringir.]]eru í raun og veru orðnar mjög góðar til þess? Ég spyr bara hv. þingmann. Hvenær sér hann það fyrir sér? Þegar aftur [[Forseti hringir.]]er komin niðursveifla, á þá að fara að reyna að vinna þetta upp?
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Hagvöxtur á Íslandi var 7,2% og sá næsthæsti í heiminum eftir Indverjum í fyrra. Við erum ekki að fara að sjá slíkan hagvöxt næstu fjögur, fimm árin. Það er mjög ólíklegt. Hins vegar ef við erum með hagspár upp á 3–5% á ári, þá bera þær tillögur ekki 11–13% aukningu í útgjöldum ríkisins. Ég næ ekki hvernig það á að dekkast upp af þessu. [[Gripið fram í.]]Ég held reyndar að það væri áhugavert í þessu samhengi - og kannski er þetta dæmi um það af hverju við þurfum að efla hér stoðkerfi þingsins og nefndasviðs, hvar sem við viljum hafa það, með hagfræðingum og slíkum, svo fólk geti borið þetta svolítið undir hagfræðingana. Ég held að þetta séu bara svo afleitar stærðir sem við erum að sjá … [[Gripið fram í.]]Við erum að tala hér um hækkun skatta í fjármálaáætluninni um 30,7% á þessu tímabili. 959 milljörðum í 1.254 [[Forseti hringir.]]í útgjöld ríkisins. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Íhaldið talar alltaf um skatta eins og þeir séu af hinu vonda. Íhaldið passar sig alltaf á að tala bara um skattana, aldrei til hvers þeir eru. Íhaldið vill ekki umræður um ástandið í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, stöðuna í framhaldsskólunum, háskólunum, eða kjör öryrkja. Nei, ég held að það vilji bara tala um hvað skattar séu vondir og að þeir menn sem ætla að hækka þá séu hryllilegir. Við erum ekki að þessu af því að það sé markmið í sjálfu sér að hækka skatta. Við erum að þessu af því að afla þarf tekna til að reka gott velferðarsamfélag á Íslandi. Það er ábyrg pólitík að þora að segja það og standa við það. Það er ómerkileg pólitík að reyna að ljúga því að fólki að hægt sé að reka öflugt norrænt velferðarsamfélag á Íslandi á einhverjum amerískum skatthlutföllum. Það hefur áður verið reynt og fór illa. Þetta er bara svona. Það verða að fara saman orð og gjörðir, orð og tölur. Það er ótrúlegt rof í þessari fjármálaáætlun frá því sem víða er fallegur texti um allt hið góða sem menn vildu gera og yfir í tölurnar, þá verður bara rof, [[Forseti hringir.]]það er ekkert samhengi, það er ekki tengt. Ég segi [[Forseti hringir.]]nú bara eins og Skriðjöklarnir forðum: Er ekki kominn tími til að tengja?
Forseti. Píratar hafa beðið um upplýsingar um hagræna flokkun á þessari fjármálaáætlun samkvæmt lögum um opinber fjármál. Nauðsynlegt er jafnframt að eyða þeirri óvissu sem stofnanir hafa gagnvart fjármálaáætluninni eins og kemur fram í fjölda umsagna, eins og t.d. í umsögnum frá Lögreglustjórafélagi Íslands og Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Það er nauðsynlegt að fram komi upplýsingar um hvaða áhrif stefna málefnasviðanna sem fjármálaáætlun leggur fram hefur á fjárlögin þannig að niðurskurður eða aukin útgjöld sem koma fram á fjárlögum komi ekki á óvart. Forseti. Það er ekki nauðsyn að nákvæmar tölur komi fram hvað það varðar, bara hvort stefnt sé að niðurskurði eða aukningu með tilliti til fráviks frá meðaltalinu í málaflokknum eða stofnuninni. Ef þær upplýsingar koma ekki fram lendum við í sama geðþóttaákvarðanaferlinu í kringum fjárlög og venja er og þá án þess að hafa hugmynd um hver stefnan sé í framhaldinu. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á hagræn flokkun gjalda að fylgja fjármálaáætlun: Greining gjalda í rekstur, tilfærslur og fjárfestingu samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli um opinber fjármál. Eftirfarandi upplýsinga var óskað í fyrirspurn sem hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson og Jón Þór Ólafsson lögðu fyrir ráðherra ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Óskað er eftir sundurliðun eftir málefnasviðum og hagrænni flokkun, sundurliðað í launakostnað og rekstrarkostnað, skipt eftir lögbundnum verkefnum, þar með talið tímabundnum verkefnum, yfirstandandi og fyrirhuguðum, og öðrum kostnaðarliðum.“ Það sem skiptir máli fyrir okkur er að talan sem er sett í málefnasviðið sé útskýranleg, hvar þær breytingar sem gera á lenda, t.d. í rekstri, einskiptisstofnkostnaði og því um líku. Ef um sérstakar aðgerðir er að ræða sé útskýranlegt hverjar þær eru án þess þó að það sé endanlega sagt nákvæmlega í hvaða stofnun það fjármagn lendir. Við þingmenn Pírata, sem og þingmenn margra annarra flokka nema kannski ríkisstjórnarflokkanna, höfum kallað eftir þessum upplýsingum frá því að þetta mál kom inn á Alþingi og þjóðþekkt er svar frá hæstv. fjármálaráðherra þegar þetta var tekið fyrir í óundirbúnum fyrirspurnatíma, að það myndi skemma ferlið ef við þingmenn fengjum þessar upplýsingar. Forseti. Rétt í þessu fengum við Píratar mjög alvarlegar fregnir, að upplýsingar sem við höfum kallað eftir eru hreinlega ekki til samkvæmt fjármálaráðuneytinu. Það kom fram á fundi sem hv. þingmaður Pírata, Björn Leví Gunnarsson, átti með fulltrúa í fjármálaráðuneytinu til að reyna að komast að því hvort hægt væri að bregðast við þessari skriflegu fyrirspurn frá okkur. Það sem kom fram á þessum fundi er að fjármálaáætlunin sem við erum að ræða hér byggir aðeins á fjárlögum 2017, plús/mínus einhverjir hagrænir þættir. Það sem stendur út af er óútskýrt og það er ekki hægt að fá upplýsingar um af hverju upphæð á einhverju málefnasviði er fengin. Ljóst er að slumpað er á upphæðir og varla hægt að segja annað en að þetta eru algerlega ólíðandi vinnubrögð, hvorki fagleg né í samræmi við lög. Við munum því ekki fá nein svör við fyrirspurnum okkar til ráðherra en nauðsynlegt er að benda á að þetta var í raun og veru unnið án faglegra forsendna sem útskýrir alla þá skallabletti og gleymdu málaflokka sem falla undir fjárlög alla jafna. Á það hefur ítrekað verið bent frá ólíkum aðilum í umsagnarferlinu og jafnframt hafa þingmenn bent á það í umsögnum til fjárlaganefndar frá ólíkum fagnefndum. Þingmenn hafa líka verið mjög duglegir að benda á þessa staðreynd í þingsal. Fjármálaráðherra virðist ekki frekar en aðrir ráðherrar kippa sér upp við það þó að þingmenn kalli eftir því að geta tekið upplýstar ákvarðanir. Ljóst er að hér er verið að fremja lögbrot því að samkvæmt lögum um opinber fjármál á hagræn greining að fylgja fjármálaáætlun eins og kemur fram í inngangi að fjármálaáætlun frá fjármálaráðuneytinu, með leyfi forseta: „Fjármálaáætlun er nú lögð fram í annað sinn á grundvelli laga um opinber fjármál.“ - Sem verið er að brjóta. - „Fjármálaáætlun felur í sér útfærslu á markmiðum fjármálastefnu og á stefnumörkun um þróun tekna og gjalda opinberra aðila. Samkvæmt lögunum skal leggja stefnuna til grundvallar við gerð frumvarps til fjárlaga og fjárhagsáætlana sveitarfélaga fyrir komandi fjárlagaár. Fjármálastefna er sett fram í upphafi kjörtímabils og er ekki endurskoðuð nema brýna nauðsyn beri til, en fjármálaáætlun er hins vegar endurskoðuð að vori hvers árs til fimm ára í senn. Í áætluninni eru sett markmið fyrir öll málefnasvið. Með þessu fyrirkomulagi er ætlunin að skapa sem skýrast samhengi milli faglegra markmiða og þeirra fjármuna sem varið er til einstakra málefnasviða. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar var lögð fram á Alþingi á fyrsta degi vorþings eftir að ný ríkisstjórn tók við, en samkvæmt lögum skal það gert svo fljótt sem kostur er. Tímasetning kosninga og tímafrekar stjórnarmyndunarviðræður hafa sett gerð þessarar fjármálaáætlunar í nokkra tímaþröng. Fjármálastefna og -áætlun taka til opinberra aðila í heild, þ.e. ríkis, sveitarfélaga og fyrirtækja hins opinbera. Þótt ríkisreksturinn sé mun umfangsmeiri er það sameiginleg ábyrgð ríkis og sveitarfélaga að tryggja að ákvarðanir séu í samræmi við markmið hagstjórnarinnar, einkum að fjárfestingar séu minni þegar þensla er mikil og öfugt. Samstarf ríkisins við Samband íslenskra sveitarfélaga á sviði opinberra fjármála er einn lykilþáttur í því að tryggja aðhald í opinberum fjármálum á tímabilinu. Þetta gerir ríkinu og sveitarfélögunum betur kleift að mæta niðursveiflu síðar meir og milda áhrif hennar. Ríki og sveitarfélög munu því leitast við að haga útgjalda- og skattstefnu sinni á þann veg að hún verði ekki þensluhvetjandi á fyrri hluta tímabilsins. Þá er mikilvægt að búa svo um hnúta að fjárfestingar fyrirtækja í eigu ríkis og sveitarfélaga séu í takti við hagstjórnarmarkmið.“ Við vorum rétt í þessu að frétta að í raun og veru hefur ekki átt sér stað nein hagræn greining. Þær tölur og þær upplýsingar sem við höfum kallað eftir eru ekki til. Mér finnst þetta mjög alvarlegt og ég verð að viðurkenna að ég skil ekki hvernig þessi markmið eru greind, hæstv. fjármálaráðherra, ég skil það bara ekki. Ég verð að viðurkenna að ég er í hálfgerðu sjokki yfir að verða vitni að öðrum eins amatörisma og blekkingaleik. Það er ekki skrýtið að svona mikil óvissa ríki um stöðu stofnana og annarra sem venjubundið er að hafa á fjárlögum. Það hefur komið í ljós, forseti, að gríðarlega margir aðilar eru með sitt starf í algerri óvissu og ég vona svo sannarlega að við fáum hér, næst þegar fjármálaáætlun verður lögð fram, fjármálaáætlun sem byggir á lögum, að hér sé ekki verið að leggja fram eitthvað sem í raun og sann er lögbrot. Ég hefði gjarnan viljað að við hefðum fengið þessar upplýsingar mun fyrr þannig að hægt hefði verið að bregðast við þeim á einhvern máta. Fyrst þetta er í annað skipti sem áætlunin er lögð fram getur þessi sama áætlun í fyrra skiptið ekki hafa verið gerð eftir lögum um opinber fjármál. Mér finnst það mjög alvarlegt. Til hvers erum við að setja lög og hvers konar skilaboð eru það út í samfélagið ef æðstu ráðamenn og ráðuneyti eru ekki tilbúin að fylgja landslögum? Eru lög um opinber fjármál bara eitthvert djók? Hvernig stendur á því að þetta þykir í lagi og hvernig stendur á því að þingmenn meiri hlutans hafa ekki gert meira til þess að kalla eftir þessum upplýsingum, þingmenn sem hafa beint aðgengi að ráðherrum þessarar ríkisstjórnar? Það vekur furðu, ég verð að segja það, að hæstv. fjármálaráðherra hafi ítrekað hunsað óskir og kröfur frá þingmönnum um aðgengi, að hæstv. ráðherra hafi hreinlega ekki getað sagt satt og viðurkennt að þessar upplýsingar sem við erum að kalla eftir séu ekki til. Ég gæti haldið langa ræðu um hvað þessi lög um opinber fjármál eru gölluð. Og nú veit ég af hverju þau eru svona gölluð. Ég vonast til þess að þingmenn meiri hlutans og ráðherrar bregðist við á þann veg að þetta muni aldrei gerast aftur. Ég óska þess og krefst ef hér eiga að vera einhver þinglok á næstu dögum að það komi skýr yfirlýsing frá ráðamönnum þessarar stjórnar um að næsta fjármálaáætlun verði gerð samkvæmt lögum um opinber fjármál. Mér finnst þetta gríðarlega alvarlegt og ég átta mig ekki á því af hverju þingmenn meiri hlutans og ráðherrar eru svona værukærir. Átta þeir sig ekki á því að þeir gætu hæglega verið hinum megin við borðið? Þetta er fjármálaáætlun sem átti að tryggja ákveðna fagmennsku í fjármálum ríkisins. Ég get ekki sagt að mér finnist þetta mikil fagmennska. Mér fannst þetta vera, svo ég leyfi mér að nota uppáhaldsorð Bjartrar framtíðar, fúsk, algjört fúsk. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Mér finnst við einhvern veginn vera á þannig stað með þetta löggjafarþing núna. Ég veit að fólk gerir sitt besta en ég hef bara aldrei upplifað annað eins fúsk og á þessu þingi og samt er ég sá þingmaður sem lengst hefur verið samfellt í stjórnarandstöðu eftir hrun. Ég hef aldrei séð annað eins fúsk. Ég get alveg sagt með sanni, forseti, að þegar verk eru gerð vel hrósa ég því og ég hjálpa til. Mér hefur ekki verið gefið tækifæri til að hjálpa til með þetta. Nei, mér hafa verið gefnar falskar og rangar upplýsingar og það truflar mig mjög, sérstaklega þegar við erum að tala um svona. Þetta lítur út fyrir að vera í raun ákaflega löng fjárlagaumræða hérna og umræður og vinna í kringum fjárlög. Það er erfitt að taka mark á þessum ramma, ekki hægt undir neinum kringumstæðum, ekki hægt að taka mark á nýjum lögum um opinber fjármál eða nýrri ályktun fyrir líklega næsta ár. Það er kannski bara upphafið en núna, nei, það verður ekki tekið mark á þessu. Þetta stenst ekki lög. Þegar eitthvað stenst ekki lög tekur maður ekki mark á því. Hér skal ekki byggja á ólögum heldur góðum lögum. Ég ætlaði ekki að trúa því þegar hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom af fundi í dag og sagði að honum hefði verið tjáð að við myndum ekki fá svör við þessum fyrirspurnum af því að forsendurnar fyrir þessum fjárlögum eru ekki til. Ég veit ekki hvað á að segja meira, forseti.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum þessa yfirferð og sérstaklega það að hún hafi notað orðið slump varðandi það hvernig komist er að ýmsum niðurstöðum í þessari áætlun. Ég held að það sé nokkuð nálægt því að lýsa því hversu vönduð vinnubrögð eru viðhöfð í fjármálaráðuneyti hæstv. ráðherra, Benedikts Jóhannessonar. Það er slumpað og síðan sett fram eins ógagnsætt og hægt er þannig að við getum ekki ráðið í tölurnar. Þingmaðurinn gerði að umtalsefni lög um opinber fjármál. Þá velti ég fyrir mér, af því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hún situr í fékk Ríkisendurskoðun á sinn fund, hvort það hafi komið til tals hvort sú framsetning að grauta saman rekstrargrunni og fjárfestingum í eina tölu gegnum alla áætlunina standist nokkuð, hvorki alþjóðlega reikningsskilastaðla sem er alltaf haldið á lofti né hreinlega lög um opinber fjármál. Í 52. gr. stendur, með leyfi forseta: „Reikningsskil fyrir A-hluta ríkissjóðs í heild skulu gerð á grundvelli alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila sem miða við rekstrargrunn.“ Kom þetta til tals þegar Ríkisendurskoðun mætti á fund nefndarinnar? Fyrst við erum að tala um Ríkisendurskoðun, hvað getur þingmaðurinn sagt mér um upplifun Ríkisendurskoðunar sem ég myndi halda að væri með talnagleggri stofnunum landsins? Það sem ég les út úr umsögn stofnunarinnar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er [[Forseti hringir.]]að þar hafi menn hvorki skilið upp né niður í fjármálaáætluninni og framsetningunni.
Forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það má eiginlega segja að upplifun Ríkisendurskoðunar sem á að vera sú stofnun sem hve talnagleggst er hafi verið ákveðin ráðvilla af því að öllu er grautað saman. Erfitt er að skilja hvenær á þessu tímabili greitt er út til ólíkra málaflokka og á einhvern hátt verður að treysta á að þetta fari einhvern veginn. Mér finnst þetta mjög alvarlegt ástand sem við erum í núna og ég verð bara að endurtaka það sem ég sagði áðan, ekki undir neinum kringumstæðum finnst mér að við eigum að virða þessa fjármálaáætlun. Hún er hreinlega ekki tilbúin og mér finnst stór tíðindi að villa um fyrir þingheimi og öðrum með því að halda því fram að áætlunin sé byggð á þeim forsendum sem krafist er í lögum um opinber fjármál. Mér finnst alveg rosalegt að fá þessar upplýsingar núna rétt fyrir þinglok. Þetta er rosalegt. Ég er búin að fara aðeins yfir umsagnirnar sem komu um málið og þær eru allar á nákvæmlega sama veg, að það sé óvissa. Eitthvað virðist hafa gleymst sem tilheyrir þessari stofnun eða samtökum sem heyra undir fjárlög og við verðum að hafa það þannig að þegar fjárlög verða rædd taki þau ekkert mið af þessari fjármálaáætlun. Það er bara þannig.
Frú forseti. Þingmaðurinn ætlar ekki að virða þessa áætlun verði hún samþykkt. Ég held að hún sé ekkert ein um það. Mér heyrist enginn stjórnarliði ætla að virða hana eins og þeir tala, nema mögulega hæstv. fjármálaráðherra sem ætlar að beita henni sem spennitreyju á fólk þegar hann kemur með niðurskurð eða sveltifjárlögin í haust. Þá yrði aldeilis skemmtilegt upplitið á stjórnarliðunum sem í þessum umræðum hafa talað um ríkisfjármálaáætlun sem einhvers konar viðmið sem við getum breytt í haust. Óekki, held ég að ráðherrann segi þá. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fékk líka á sinn fund umboðsmann Alþingis. Mér fannst fróðlegt að heyra hvað Ríkisendurskoðun hafði um áætlunina segja, en mér þætti ekki síður fróðlegt að heyra hjá þingmanninum hvað umboðsmanni Alþingis þykir um þá stemningu sem virðist vera meðal stjórnarliða, að framselja [[Forseti hringir.]]upp í Arnarhvol einhvern hluta af fjárveitingavaldi þingsins, þvert ofan í skyldur okkar samkvæmt stjórnarskrá. Mér þætti áhugavert að heyra hvort stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafi ekki fengið hljóð úr horni þegar umboðsmaður Alþingis kom í heimsókn.
Forseti. Þegar umboðsmaður Alþingis var fenginn til þess að fjalla um þessa áætlun hafði hann verulegar áhyggjur af því að hér væri um að ræða mögulegt stjórnarskrárbrot. Það er þannig með þessa áætlun, örugglega er gagnlegt að hafa fjármálaáætlun en hún þarf þá að vera byggð á einhverjum forsendum, einhverri stefnu. Það á ekki við um þetta og þetta er ákveðið - æ, það er svo leiðinlegt að nota orðið fúsk en þetta er óttalegt fúsk. Ég veit ekki af hverju orðið drasl - mér finnst leiðinlegt að þurfa að segja þetta. Ég tel mjög nauðsynlegt að hafa framtíðarsýn, hvert við erum að stefna, og það er nauðsynlegt fyrir opinberar stofnanir að hafa skýrleika en því miður býður þessi fjármálaáætlun ekki upp á neitt slíkt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsögu hennar áðan. Af því að hv. þingmaður situr í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þá er áhugavert það álit sem hún og hv. þm. Jón Þór Ólafsson skiluðu af sér þar sem þau benda á þingsályktun um fullgildingu valfrjálsrar bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, svokölluð OPCAT-bókun. Ég velti fyrir mér vegna þess að hv. þingmaður eða þingmenn benda einmitt á það að ekki hafi verið tryggt nauðsynlegt fjármagn til að fylgja eftir þessari þingsályktun um fullgildinguna og vísa þar til ábendinga umboðsmanns Alþingis þar að lútandi, þar sem tilgreindar eru heilar rúmar 38 millj. kr. á ársgrundvelli sem þurfi til að fylgja þessari fullgildingu eftir. Hver er skýring hv. þingmanns á þessu? Er ekki um fjárhagslegt svigrúm að ræða til að fylgja þessu eftir eða er hreinlega um áhugaleysi að ræða? Mig langar svolítið til að heyra það frá hv. þingmanni.
Forseti. Ég held að ekki sé um áhugaleysi að ræða hjá forsætisnefnd. Ég tel að forsætisnefnd hafi ekki verið meðvituð um að á bls. 194 í þessari fjármálaáætlun standi, og hér er bein tilvísun, með leyfi forseta: „… að vilji sé til þess að innleiða valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu og að til greina komi að fela umboðsmanni Alþingis að sinna eftirlitinu. Viljinn er þó ekki meiri en svo að áætlunin tilgreinir að ekki sé fjárhagslegt svigrúm til þess að ráðast í verkefnið að sinni.“ - Frá hendi fjármálaráðherra væntanlega eða dómsmálaráðuneytis. „Þó er hér um að ræða eina mikilvægustu réttarbót seinni tíma fyrir þá sem af einhverjum orsökum eru sviptir frelsinu af hinu opinbera. Fordæma verður að ríkisstjórnin svíki með þessu ítrekuð loforð um að koma innleiðingunni í gagn hið fyrsta og telja með ólíkindum að ekki standi til að gera bragarbót á þessu mikilvæga máli á næstu fimm árum.“ Því að Alþingi ályktaði og Alþingi vann í nánu samstarfi við innanríkisráðuneytið í tíð Ólafar Nordal heitinnar að því að þetta færi í fullgildingu. Þess vegna var þetta samþykkt einróma á þinginu. En af einhverjum ástæðum stöndum við frammi fyrir því að þessi ríkisstjórn telur að ekki sé til fjárhagslegt svigrúm til næstu fimm ára. Ég vil bara benda á það að fyrir nokkrum árum var saklaus maður sviptur frelsi sínu og settur í einangrun í tíu daga við óviðunandi aðstæður og hann hlaut af því örorku og varanlegan skaða. Ef við hefðum verið komin með OPCAT þá hefðu þær aðstæður aldrei komið upp. Núna er það þannig að ef við ætlum ekki að fullgilda þetta [[Forseti hringir.]]þá eigum við á hættu að ómannúðleg og grimmileg meðferð á frelsissviptu fólki sé möguleg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargott svar. Eins og hv. þingmaður benti á er það í raun og veru sorglegt að ekki sé fjárhagslegt svigrúm til að fylgja þessari skuldbindingu okkar á alþjóðavettvangi eftir þegar kemur að mannréttindum, og ég held að hv. þingmaður hljóti að vera sammála mér um að þetta snýst líka um pólitískan vilja og áherslur. Hv. þingmanni varð tíðrætt um óvissu um efnahagslegar forsendur og þær greiningar sem liggja til grundvallar fjármálaáætluninni. Þar tekur í sama streng fjármálaráð sjálft og bendir einmitt á þetta í umsögn sinni og gerir þar miklar athugasemdir við þá aðferðafræði sem beitt er við gerð fjármálaáætlunar og bendir til að mynda á að þær hagspár sem stuðst hafi verið við á undanförnum árum hafi ítrekað ekki staðist og þjóðhagsspáin hafi tekið umtalsverðum breytingum um tíma og það sé enga greiningu hins vegar að finna. Einnig benti hv. þingmaður í ræðu sinni á skort á gagnsæi varðandi allar upplýsingar sem hér vantar hreinlega í fjármálaáætluninni. Og hvorki þingmenn né fastanefndir [[Forseti hringir.]]hafa fengið aðgang að upplýsingum eins og hv. þingmaður bendir á í umsögn sinni. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér hvernig hægt sé að bæta úr þessu ógagnsæi þegar kemur að því að vinna næstu fjármálaáætlun?
Forseti. Ég hef einfalt svar við því, einfaldlega að fylgja lögum um opinber fjármál.
Virðulegi forseti. Mig langar að veita hv. þingmanni andsvar við ræðu hennar en ekki spyrja hana með beinum hætti eins og oftast er gert í andsvörum sem hér eru flutt. Fyrst vil ég segja að mér finnast það þung orð að segja að hér séu framin lögbrot. Ég get ekki tekið undir það og ætla að leyfa mér að hafna því. Hins vegar get ég í öllum aðalatriðum staðfest að á þeim fundi sem hv. þingmaður vitnaði til og var haldinn hér fyrr í dag þar sem við reyndum að greiða úr því hvernig við gætum aflað þeirra upplýsinga sem þingmenn Pírata hafa beðið eftir, var ekki mögulegt að svara þeim spurningum með þeim hætti sem beðið var um. Hins vegar varpa þær spurningar sem hv. þingmenn lögðu fram ljósi á þann grunn sem við þurfum að bæta og treysta til þess að við getum við næstu umferð við næstu fjármálaáætlun fengið þau tæki og tól sem þarna er verið að kalla eftir. Ég tek algjörlega undir það. Það kom mjög skýrt fram. Við funduðum m.a. með starfsmanni fjármálaráðuneytis og nefndariturum okkar fyrr í dag og erum öll meðvituð um hversu langt við eigum í land með að fullkomna, ef hægt er að tala um það, einhvern tímann þetta verklag. Sagt var, m.a. sérfræðingar sem veittu Íslendingum ráðgjöf í þessum efnum, þegar við vorum að setja þessa löggjöf í þinginu á síðasta kjörtímabili að það væri reynsla annarra þjóða að það myndi mögulega taka fimm til tíu ár að slípa þetta til fyrir íslenskar aðstæður þannig að áætlunin myndi halda gildi sínu. Hæstv. fjármálaráðherra sagði það mjög skýrt og greinilega á fundi með fjárlaganefnd fyrir nokkrum dögum síðan að allar þær ábendingar sem væru komnar fram núna yrðu greindar og við myndum læra af þeim. Það er einlægur ásetningur minn sem formaður fjárlaganefndar að fylgja því eftir. [[Forseti hringir.]]Þegar þessu rennsli, ef svo má segja, virðulegi forseti, er lokið varðandi fjármálaáætlun förum við [[Forseti hringir.]]yfir þá reynslu sem við höfum aflað okkur og þá agnúa sem við höfum rekið tærnar í og reynum að sníða þá af.
Forseti. Ég fagna því að formaður fjárlaganefndar sé opinn fyrir því að við munum á næsta tímabili læra af þeim mistökum sem hér hafa verið gerð. Ég veit að hv. þingmaður talaði ekki um mistök, en ef við förum hér með allan fjármálapakka íslenska ríkisins þá getum við ekki tekið það eins og rennsli, það er ekki hægt. Það er ekki hægt, forseti, með fullri virðingu. Við spurðum hæstv. fjármálaráðherra ítrekað og hann kaus að segja okkur ekki sannleikann. Það finnst mér bagalegt. Þessi vinnustaður gengur út á traust. Þess vegna verð ég að spyrja: Hvernig í ósköpunum á ég að geta treyst því að þetta verði í lagi næst? Ég óska eftir yfirlýsingu frá hæstv. fjármálaráðherra þess efnis til þess að ég geti treyst því að svo verði. Bindandi yfirlýsingu. Ekkert minna.
Virðulegi forseti. Ég vil bara árétta að við eigum eftir heilmikið ferli. Ég ætla ekki að gera mér þær grillur að við verðum fullnuma á einu eða tveimur árum í þessum efnum. Við bentum á það í umsögn meiri hluta fjárlaganefndar hvað okkur vantaði upp á. Við gerðum ákveðnar úrbætur. Við breyttum örlítið framsetningu talnalegra upplýsinga, sem var mikið til bóta. Þingmenn Pírata hafa bent á ákveðin atriði, tæki og tól, sem við þurfum að tileinka okkur. Ég held að enginn hafi af ásettu ráði ætlað sér hvorki að svíkjast um að svara spurningum né með neinum hætti ætlað að halda einhverjum upplýsingum frá þingmönnum sem þeir þurfa á að halda. Ég ítreka það, virðulegi forseti, að það er einlægur ásetningur allra í fjárlaganefnd, og ég hef ekki skynjað annan anda þar, þó að ég hafi kallað þetta rennsli áðan, kannski vegna bakgrunns úr leikhúsinu sem ég hef með ákveðnum hætti, [[Forseti hringir.]] [[Hlátur í þingsal.]]ég vil leyfa mér að orða það þannig, að það er að sjálfsögðu mikið vandaverk að fjalla um jafn stórt og [[Forseti hringir.]]mikilvægt mál og fjármál ríkisins.
Forseti. Ég er nú einmitt alin upp í áhugaleikhúsum úti á landi og þekki hugtakið rennsli ágætlega. Það sem ég vil segja hér og mér finnst gríðarlega mikilvægt er að það er ekki hægt að labba frá þessu verki nema skýr yfirlýsing komi frá fjármálaráðherra um að næsta fjármálaáætlun verði unnin samkvæmt lögum um opinber fjármál. Það er bara svo einfalt. Ef hæstv. ráðherra treystir sér ekki til að koma með yfirlýsingu um það tel ég að þingstörfum hér og þinglokum sé stefnt í voða.