Hæstv. forseti. Á Landspítalanum ríkir neyðarástand. Þetta var m.a. dregið fram í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrir nokkrum dögum af hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, formanni Miðflokksins. Í svari ráðherra, sem var mjög rýrt, kom fram að unnið væri eftir stefnumótun til ársins 2030 sem hefði verið samþykkt í þessum sal. Ég get fullyrt hér og nú að þeir sem bíða eftir þjónustu á Landspítalanum geta ekki beðið til 2030. Það er alveg klárt. Þessi umræða um neyðarástand á Landspítalanum er ekki ný. Hér var sérstök umræða að frumkvæði Miðflokksins í janúar sl. þar sem farið var yfir neyðarástand á bráðamóttökunni þá, bráðavanda Landspítalans. Eftir lítils háttar uppflettingu fann ég nákvæmlega sömu orðin fyrir árin 2009, 2013, 2016 og 2018; neyðarástand á Landspítalanum. Öll þessi ár, neyðarástand. Það er alveg ljóst að búið er að stórauka fjárframlög til þessarar stofnunar án þess að aukin framlegð hafi litið dagsins ljós. Það er líka alveg ljóst að undir þessum kringumstæðum núna, þegar neyðarástand ríkir á Landspítalanum, er enn reynt að hrúga inn á spítalann verkefnum sem hann ræður ekki við. Starfsfólkið á bara að hlaupa hraðar og sjúklingarnir eiga að bíða lengur frammi á gangi. Þetta er ekki boðlegt. Það er alveg ljóst í mínum huga, eftir allt það sem á undan er gengið undanfarin u.þ.b. tíu ár, að vandi Landspítalans er stjórnunarvandi. Það þarf að taka á stjórnun Landspítalans. Þar þarf alveg örugglega að gera mannabreytingar og þar þarf alveg örugglega að gera skipulagsbreytingar. Það gæti m.a. falist í því að setja tímabundið neyðarstjórn yfir spítalann. Það gæti líka [[Forseti hringir.]]falist í því til lengri tíma að setja stjórn yfir starfsemi spítalans en það er alveg ljóst, herra forseti, að sjúklingar sem bíða á Landspítalanum eftir þjónustu geta ekki beðið eftir henni lengi.
Herra forseti. Nú heyrast háværar raddir um afregluvæðingu fjármálakerfisins. Í þessu skyni sáust sem dæmi tveir hæstv. ráðherrar í fjölmiðlum nýverið henda miklu reglugerðarfargani í ruslið. Fréttir bárust svo af því að fákeppni yrði gert hærra undir höfði með afregluvæðingu í samkeppnismálum. Gylfi Magnússon, formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands, hefur gagnrýnt harðlega nýtt frumvarp hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem boðaðar eru miklar breytingar á samkeppnislöggjöfinni og lýst því sem blautum draumum fákeppnismógúla. Mér finnast þessar fréttir af nauðsyn afregluvæðingar fjármálakerfisins í fullkominni þversögn við fjármála- og efnahagsráðherra sem talar um sterkt regluverk og umgjörð um fjármálakerfið í samhengi við sölu bankanna. Á opnum fundi um veru Íslands á gráum lista FATF vegna ónógra ráðstafana vegna peningaþvættis mátti skilja á sama ráðherra að við ættum alls ekki heima á listanum, þetta væri allt byggt á misskilningi og að slælegu verklagi FATF væri um að kenna en ekki skorti á regluverki hérlendis. Mér finnst hins vegar augljóst að umgjörð fjármálakerfisins er stórlega ábótavant. Ráðstafanir gegn fákeppni og peningaþvætti, skortur á gagnsæi um eignarhald fyrirtækja, kennitöluflakk og fleiri dæmi um skort á skýrum reglum og eftirliti með fjármálakerfinu hérlendis benda ekki til þess að frekari afregluvæðing fjármálakerfisins sé nauðsynleg. Hvernig væri frekar að afregluvæða almenning? Hvernig væri t.d. að einfalda almannatryggingakerfið og heilbrigðiskerfið? Hvernig væri að hanna kerfi til að auka athafnafrelsi einstaklinga, styrkja umgjörð þeirra sem minna mega sín, tryggja viðunandi heilbrigðisþjónustu án notendagjalda og koma á lyfjaniðurgreiðslukerfi sem einhver skilur? Regluverkið fyrir velferð almennings er þvílíkur frumskógur að það þarf oftast sérmenntaðan sérfræðing til að skilja það. Ég auglýsi hér með eftir ríkisstjórn sem er tilbúin til að afregluvæða [[Forseti hringir.]]í þágu almennings um leið og umgjörð fjármálakerfisins er styrkt.
Virðulegur forseti. Nýlega skilaði undirnefnd fjárlaganefndar minnisblaði til nefndarinnar um viðbótarsamkomulag vegna kirkjujarðasamkomulagsins. Helsta álitamálið í samkomulaginu er uppgjör þeirrar tilfærslu á eignum sem átti sér stað árið 1907 og voru gerðar upp í samkomulaginu árið 1997 um hvaða eignir væri um að ræða og hver væri endanlegur kostnaður þess uppgjörs fyrir ríkið. Önnur spurning er hvert sé framlag ríkisins vegna 62. gr. stjórnarskrárinnar um að styðja og vernda þjóðkirkjuna. Miðað við þá samninga sem eru í gangi verður að gera ráð fyrir því að kirkjujarðasamkomulagið innihaldi uppgjör vegna bæði eignatilfærslunnar og styrks vegna 62. gr. Það sem vantar í samkomulagið er sundurliðun á þessu tvennu. Í álitsgerðum kirkjueignanefndar frá 1984 og 1992 er ítarlega fjallað um þróun á jarðeignum kirkjunnar og lista af jörðum sem eru taldar í eigu kirkjunnar á þeim tíma þegar skýrslunni var skilað. Því verður að líta svo á að kirkjujarðasamkomulagið hafi snúist um afhendingu þeirra eigna. Andvirði þeirra jarða á þeim tíma var rúmur 1 milljarður kr. Það er því augljóst að um endanleg gæði var að ræða þegar kirkjujarðasamkomulagið var gert og augljóst að heildaruppgjör á þeirri eignaafhendingu er mögulegt. Svo virðist hins vegar sem enginn hafi haldið sérstaklega utan um slíkt uppgjör þó að ætla mætti að bæði ráðuneyti og Ríkisendurskoðun hafi átt að sinna því verkefni. Við búum nú við nýtt lagaumhverfi í opinberum fjármálum og eðlilegt væri að horfa til þeirra laga í nýjum samningi. Í þeim lögum kemur fram að ekki sé heimild nema innan strangra skilyrða til að gera samninga til lengri tíma en fimm ára. Skilyrði fyrir lengri samningi virðast ekki vera til staðar og því er skrýtið að endurskoðun skuli vera upp á 15 ár. Það stenst varla lögin. Að lokum vantar að skilgreina umfang og gæði þeirrar starfsemi sem samningurinn tekur til, hvaða skilyrði fylgi greiðslum og eftirlit með þeim skilyrðum. Það er að mörgu að huga í þeim málum. Þetta snýst um uppgjör á stærstu eignatilfærslu Íslandssögunnar ef samkomulagið er til eilífðar. Það stenst hins vegar enga skoðun og því er skylda okkar að standa vörð um að vel sé farið með skattfé almennings.
Herra forseti. Mig langar í minni fyrstu ræðu á Alþingi Íslendinga að ræða mál sem mér er hugfólgið, þ.e. stöðu þess landshluta sem ég tilheyri, Norðurlands vestra. Ég vil byrja á því að segja að það er afar gott að vera íbúi í landshlutanum en þróun undanfarinna ára er með þeim hætti að aðgerða er þörf. Það er sama hvaða mælikvarðar eru notaðir, Norðurland vestra er undir landsmeðaltali, lægst eða næstlægst í þeim flestum. Ef skoðaðar eru íbúatölur frá 1998–2019 fjölgaði íbúum á landinu öllu um 30% en íbúum á Norðurlandi vestra fækkað um 12%, eða um 1.025. Að vísu, ef skoðaðar eru tölur frá 1. september 2018, var fjölgun í landshlutanum um 1,3% en 1% á landsvísu. Ef fjölgunin á Norðurlandi vestra hefði fylgt landsmeðaltali á árunum 2005–2018 hefði fjölgað um 920 íbúa í landshlutanum en raunin er fækkun um 134. Ef við skoðum íbúatölur frá 2010–2018 hefði fjölgunin átt að vera 919 en raunfjölgun er upp á 122. Samkvæmt úttekt Byggðastofnunar á meðalatvinnutekjum landsmanna árið 2017 eru meðalatvinnutekjur lægstar á landinu á Norðurlandi vestra, 2,9 milljónir á ári. Á Suðurlandi eru þær 3,1, á Vestfjörðum 3,3 en landsmeðaltal á sama tíma er 3,5 milljónir. Útsvarsstofninn er lægsta gildi nokkurs landshluta, tæpum 600.000 kr. undir landsmeðaltali. Það er ljóst að landshlutinn þarf aðstoð stjórnvalda til að snúa þeirri þróun við. Aukinn verkefnaflutningur til svæðisins auk aðkomu ríkis við uppbyggingu hvers lags mannaflafreks iðnaðar er nauðsynlegur. Ég vil með þessu hér vekja athygli á alvarlegri stöðu landshlutans og skora á stjórnvöld að koma með raunhæfar aðgerðir áður en það verður of seint.
Hæstv. forseti. Heilbrigðismálin eru gríðarlega oft rædd í þinginu. Ég var á fundi í fjárlaganefnd í morgun og það er einfaldlega þannig að maður upplifir að maður sé alltaf á sama fundinum ár eftir ár. Ég tók sæti á þingi árið 2009 og alltaf er rætt mjög mikið um heilbrigðismálin. Það er alltaf rætt um að meira fjármagn vanti inn á Landspítalann og alltaf er rætt um hjúkrunarheimilin sérstaklega. Við höfum bætt við gríðarlega miklum fjármunum til Landspítalans og ég held að það hljóti að þurfa að skoða með hvaða hætti stjórnun fer fram á þeirri góðu stofnun vegna þess að lausnin er greinilega ekki sú að auka við fjárveitingar. Varðandi hjúkrunarheimilin er góð vinna í gangi í heilbrigðisráðuneytinu. Engu að síður erum við í þeirri stöðu enn þann dag í dag að á spítala eru einstaklingar sem eiga að vera útskrifaðir og eiga að komast inn á hjúkrunarheimili en eru enn í þeirri stöðu að komast ekki. Það eykur kostnað í kerfinu. Verið er að byggja og það mun taka einhvern tíma, en ég tel að við munum áfram heyra þessar raddir þrátt fyrir að það átak verði komið í framkvæmd. Ég hvet þingmenn til að reyna að horfa á þennan málaflokk í nýju ljósi og velta við öllum steinum um hvernig við getum gert hlutina betur. Heilbrigðismálin eru stærstu málin í hverju héraði. Mig langar að vekja athygli þingheims á góðri grein sem ég las í morgun um stöðu sjúkraflugs eftir bæjarfulltrúana ágætu Hafdísi Gunnarsdóttur, formann bæjarráðs Ísafjarðarbæjar, og Hildi Sólveigu Sigurðardóttur, sem er bæjarfulltrúi og oddviti Sjálfstæðisflokksins í Vestmannaeyjum, þar sem þær lýsa yfir áhyggjum af sjúkraflugi og stöðu þessara tveggja landsvæða gagnvart því og áhyggjum af því að viðbragðstími sé of langur. Þetta mál þurfum við að taka til skoðunar.
Herra forseti. Málefni ýmissa minnihlutahópa meðal þjóða heims, þjóðarbrota, einstakra héraða eða svæða víða um heim hafa lengi verið í brennidepli. Við Íslendingar höfum vilja skipta okkur af slíkum málum, sérstaklega í seinni tíð sem einhvers konar sérstakir boðberar sátta og samkomulags, og á stundum gengið hart fram í því hlutverki og kannski heldur meira eftir því sem við erum fjær atburðinum sjálfum. Hér á ég við nýlega atburði í landi sem við mörg hver höfum ferðast til. Þetta land er aðili að sjálfu Evrópusambandinu og einnig er land þetta ásamt okkur aðili að NATO. Hæstiréttur Spánar kvað nýverið upp dóm yfir tug pólitískra forystumanna frá Katalóníu á Spáni sem setið höfðu í gæsluvarðhaldi í meira en tvö ár og dæmdi þá til langrar fangelsisvistar, samtals yfir 100 ár, en lengsti dómurinn var 13 ára fangelsi. Samkvæmt fréttum ber sami hæstiréttur ábyrgð á fangelsun þeirra og möguleikar á áfrýjun sýnast engir. Þessir menn eru stjórnmálamenn og höfðu ekki sýnt af sér ofbeldi eða hvatt til þess, heldur voru þeir að berjast fyrir sjálfstæði landsvæðis innan Spánar. Þetta gerist í landi sem er nálægt okkur í öllu tilliti. Þetta gæti heldur betur verið verðugt verkefni fyrir Mannréttindadómstól Evrópu að skoða. Herra forseti. Ég lýsi yfir þungum áhyggjum af því réttarfari sem dómar þessir eru til marks um.
Virðulegur forseti. Skelfing, lömun, verkir, þrálátir verkir, reiði, útbrot, svefntruflanir, svefnleysi, doði, framtaksleysi, persónuleikabreytingar, fjármálaáhyggjur o.fl. Hinn sjúki á að bryðja sínar parkódín forte töflur og önnur lyf, þegja þangað til röðin kemur að honum, fyrst bíða eftir að komast á biðlista eftir sérfræðingnum og svo á aðgerðabiðlista. Ungt fólk, miðaldra fólk og aldrað fólk sem er veikt og er á biðlista í mánuð, heilt ár eða lengur gleypir þúsundir verkjataflna og fjölda annarra lyfja. Það er grafalvarlegt mál. Það er mögulega verið að búa til lyfjafíkla. Veikt fólk hefur samband við mig og kvartar undan því að komast ekki í aðgerðir vegna krabbameins, liðskiptaaðgerð eða aðrar lífsnauðsynlegar aðgerðir sem það er á biðlista eftir. Það er grafalvarlegt mál að láta fólk grotna niður á biðlista í lyfjavímu fyrir framan börnin sín, maka og ættingja. Okkur ber skylda til að aðstoða veikt fólk sem lifir á verkjalyfjum, bólgueyðandi lyfjum og öðrum lyfjum og þarf svefnlyf til að geta sofið fyrir verkjum. Það vill enginn vera dæmdur í biðlistafangelsi fyrir það eitt að veikjast, fangelsi sem skaðar fólk andlega og líkamlega svo að það bíður þess mögulega aldrei bætur. Á barna- og unglingageðdeildinni eru börn á biðlista. Trúið mér, þarna vill enginn vera og það er okkar að sjá til þess að svo sé ekki.
Herra forseti. Ég vil ræða opinber störf á landsbyggðinni, ekki bara flutning starfa þangað heldur einnig hvar ný störf verða til og hvernig umgjörð er sköpuð um starfsemina. Benda má á vel heppnaðan flutning stofnana á landsbyggðina; Byggðastofnun, Íbúðalánasjóð, Landmælingar, hluta Vinnumálastofnunar, Fæðingarorlofssjóð o.fl. En hvernig má það þá vera að flest störf án staðsetningar enda á höfuðborgarsvæðinu og að flutningur þeirra er mestmegnis í sömu átt, af landsbyggðinni? Hvernig má það vera að ný Menntamálastofnun var sett í heilu lagi niður á höfuðborgarsvæðinu þrátt fyrir að hún sinni öllu landinu, ekki síst sveitarfélögunum? Nánast öll ný verkefni og opinber störf enda á sama stað. Aukinheldur vinna miðlægar stórar stofnanir markvisst að því, oft með dyggum stuðningi embættismanna í viðkomandi ráðuneytum, að draga til sín störf og verkefni af landsbyggðinni, sérstaklega ef þeim fylgja tekjur. Ég nefni Hafrannsóknastofnun, Náttúrufræðistofnun, dómstólana, Þjóðskrá og ekki síst Umhverfisstofnun sem sækir í verkefni heilbrigðiseftirlita sem sveitarfélögin reka í samstarfi úti um landið. Þessar stofnanir skrifa sig inn í lög og reglugerðir í krafti stöðu sinnar sem ráðgjafar og nábýlingar ráðuneytanna sem um véla, sækja sér þannig gömul og ný verkefni sem til verða. Hér geta sveitarfélögin vissulega einnig sýnt gott fordæmi sem og Samband íslenskra sveitarfélaga en starfsemi þess fer fram í Reykjavík. Ég tel gott fyrsta skref að flytja Lánasjóð sveitarfélaga út á land, sem hæfir vel þeirri starfsemi sem hann sinnir. Við þurfum að sameinast um að víkja af þessari vegferð og að opinbert starf á landsbyggðinni verði ekki áfangi á vegferð fólks í gegnum lífið og starfsferilinn heldur áfangastaður. Vil ég benda á umfangsmikinn flutning opinberra starfa á landsbyggðina í Danmörku sem virðist hafa heppnast gríðarlega vel. Hér er verk að vinna og mikilvægt að stjórnvöld eigi frumkvæðið og beiti sér í gegnum embættismenn og stofnanir fyrir því að fjölga verkefnum og opinberum störfum á landsbyggðinni.
Herra forseti. Skiptar skoðanir hafa alla tíð verið á sameiningum sveitarfélaga og sannarlega hægt að segja að þannig sé því farið núna, enda skiptir máli hvernig að þeim er staðið. Sjálf hef ég ekki verið hlynnt lögþvinguðum sameiningum eins og gert er ráð fyrir í frumvarpi sveitarstjórnarráðherra sem nú er til umfjöllunar í nefnd. Það sem mig langaði þó til að ræða í dag er fyrirhuguð sameining sveitarfélaga á Austurlandi. Á laugardaginn á að greiða atkvæði um sameiningu Djúpavogs, Borgarfjarðar eystra, Seyðisfjarðar og Fljótsdalshéraðs. Þetta er landfræðilega mjög stór sameining sem mun telja um 5.000 íbúa ef af verður. Ég hef fylgst nokkuð með aðdragandanum og held að sú vinna sem hefur átt sér stað sé forsenda þess að hægt sé yfirleitt að fara með málið áfram. Fólkið sem hefur verið í fararbroddi vinnunnar hefur velt við ansi mörgum steinum og horft til þeirra sameininga sem nú þegar hafa átt sér stað víða um land og dregið af þeim ákveðinn lærdóm. Hugmyndafræðin um þriggja manna heimastjórnir í hverju byggðarlagi er til þess fallin að færa ákveðin völd heim í byggðarlögin á tiltekna nærþjónustu sem ég held að skipti höfuðmáli. Það var líka ánægjulegt að sjá unga fólkið á Austfjörðum sem tók málið í sínar hendur þar sem ungmennaráðið taldi að kanna þyrfti hug unga fólksins á svæðinu og það gerði unga fólkið með skuggakosningu í efstu bekkjum grunnskólanna og í Menntaskólanum á Egilsstöðum. Tilgangurinn er að sjálfsögðu sá að vekja áhuga ungs fólks á kosningum og afgerandi meiri hluti þess hóps sem greiddi atkvæði, tæp 80%, er fylgjandi sameiningunni. Eftir að hafa fylgst með er ég sannfærð, eins og unga fólkið, um að þetta sé heillaskref og það verður mjög áhugavert fyrir þau sveitarfélög sem hafa verið að velta fyrir sér sameiningum að fylgjast með hvernig til tekst. Ég hvet íbúa þessara byggðarlaga til að fjölmenna á kjörstað á laugardaginn og sýna hug sinn.
Herra forseti. Ég ætla að fjalla um samkeppnishæfni og íslenska raforkuframleiðslu. Í síðustu viku sótti ég góðan fund Samtaka iðnaðarins þar sem kynnt var skýrsla á vegum samtakanna, Íslensk raforka – ávinningur og samkeppnishæfni. Mörg mjög góð erindi voru flutt á fundinum og góðar pallborðsumræður voru í lokin. Ég er einn þeirra þingmanna sem sitja ásamt sérfræðingum í starfshópi sem vinnur að því að móta orkustefnu til næstu 20–30 ára. Þar er um að ræða ákaflega mikilvæga vinnu og það kom skýrt fram á fundinum í síðustu viku í erindum og pallborðsumræðum að mikið er horft til hennar. Vonandi tekst í fyrsta skipti að móta góða framtíðarsýn til lengri tíma í þeim lykilmálaflokki sem orkumálin eru. Í skýrslu Samtaka iðnaðarins kemur m.a. fram að fjórðungur útflutningstekna þjóðarinnar byggir á framleiðslu og nýtingu á raforku. Raforkuframleiðsla á hvern landsmann er hvergi meiri á jarðríki en á Íslandi og munar miklu þegar litið er til næstu landa. Hér er þó rétt að setja þetta í stærra samhengi, eins og gert er í skýrslu Samtaka iðnaðarins. Þar er bent á að framleiðsla úr endurnýjanlegum orkugjöfum er 20 teravattstundir eða 0,4% af framleiddri orku sem framleidd er með endurnýjanlegum orkugjöfum sem telur í heild 5.000 teravattstundir á heimsvísu. Hér er ég að ræða um grunninn að samfélagi okkar, orkuframleiðslu og nýtingu hennar sem er ein helsta grunnstoðin undir íslensku samfélagi. Við ættum að ræða orkumálin meira og oftar í þingsal. Samkeppnishæft raforkuverð er lykilatriði fyrir samkeppnishæfni landsins til lengri framtíðar og það á bæði við um atvinnulífið og heimilin í landinu.
Herra forseti. Suðurland er langstærsta ferðamannasvæði landsins og eru enn þá fyrir hendi mikil sóknarfæri í ferðaþjónustu, landbúnaði, sjávarútvegi og hafnarþjónustu, svo eitthvað sé nefnt, og er ég þá ekki að gera lítið úr öðrum svæðum. Allir vita að innviðirnir hafa ekki haldið í við mikla aukningu ferðamanna þrátt fyrir að mjög líklega haldi áfangastaðirnir á svæðinu uppi stórum hluta af þeirri hagvaxtaraukningu sem orðið hefur vegna þeirra og varð einmitt til þegar mest þurfti á að halda. Það er enn þá 21 einbreið brú í þessu héraði og vegakerfið fær að öðru leyti víða of lítið viðhald og stendur hvergi nærri undir þessari umferð. Leiða má að því miklar líkur að mörg slys, og sum mjög stór, því miður, hafi ekki síst orðið vegna lélegs vegakerfis. Auðvitað er talsvert verið að gera og það er þakkarvert en betur má ef duga skal. Nú er staðan einhvern veginn þannig að hvergi er hægt að hugsa um vegagerð né aðra innviðaframkvæmd án þess að heimta að notendur greiði sérstaklega fyrir hana og eru þeir þá mjög þröngt skilgreindir notendur og ná engan veginn yfir alla þá sem njóta. Hvernig væri vegakerfið í þessum héruðum ef hin fámennu samfélög á fyrri tíð hefðu átt að standa undir framkvæmdunum? Hver er ávinningurinn af því að þetta var þó gert fyrir samfélagið í heild? Auðvitað hefur þetta marggreitt sig sjálft og gott betur. Þannig er þetta enn þá í dag. Ég tel að lífeyrissjóðir landsmanna séu mjög vel til þess fallnir að lána fé til vegagerðar. Þeir sem safna fé til elliáranna hafa í raun og veru ekki lagt til mat í hirslur eða eldsneyti eða utanlandsferðir sem eitthvað sem bíður þeirra að vera tekið úr hillunum heldur hafa þeir safnað peningum sem geta aldrei orðið meira virði en kraftur efnahagslífsins segir til um þegar til kastanna kemur. Ef innviðirnir eru vel uppbyggðir verður krafturinn meiri í framtíðinni. Það er tengingin sem ég vil koma á framfæri, [[Forseti hringir.]]það á að nota tækifærið og byggja upp innviði, nýta slaka í efnahagslífinu, vélar og vinnuafl og annað sem er á lausu. [[Forseti hringir.]]Besta leiðin til að efla efnahagslíf framtíðar er innviðauppbygging nútíðar.
Herra forseti. Ég ætla örstutt að bregðast við ummælum sem komu fram snemma í umræðunni í ræðu hv. þm. Álfheiðar Eymarsdóttur. Hún vék að blaðamannafundi sem ráðherrar atvinnumála, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og nýsköpunar-, iðnaðar- og ferðamálaráðherra, héldu á mánudaginn þar sem þau kynntu áform og aðgerðir í því að draga úr óþarfareglubyrði á málefnasviðum ráðuneyta sinna. Hv. þm. Álfheiður Eymarsdóttir tók reyndar þannig til orða að verið væri að afregluvæða fjármálakerfið sem er einhver misskilningur vegna þess að þau málefnasvið sem heyra undir þessi tvö ráðuneyti eru ekki það sem við tölum venjulega um sem fjármálakerfið, sem eru þá bankar, starfsemi fjármálastofnana og annað þess háttar. Þær aðgerðir sem þessir tveir hæstv. ráðherrar boðuðu til snertu ekki með neinum hætti það sem við tölum venjulega um sem fjármálakerfi. Þess vegna var ræða hv. þingmanns að þessu leyti afskaplega villandi og má ætla að hún hafi í einhverjum efnum byggt á annaðhvort misskilningi eða því að hún hafði ekki kynnt sér nákvæmlega hvað þarna var til umræðu. Þessir tveir ráðherrar kynntu áform í þeim efnum sem ganga út á að draga úr óþarfareglubyrði á málefnasviði sínu og vonandi taka aðrir ráðherrar til hendinni á sínum sviðum vegna þess að staðreyndin er sú að þó að við getum verið sammála um að mikilvægt sé að skýrar og ákveðnar leikreglur gildi um starfsemi í atvinnulífinu getur óþarfareglubyrði líka verið til þess fallin að hamla eðlilegri atvinnustarfsemi, nýsköpun, starfsemi smárra og meðalstórra fyrirtækja [[Forseti hringir.]]og gert einstaklingunum erfitt fyrir að njóta krafta sinna á sviði atvinnulífsins.
Virðulegi forseti. Við þurfum ekki að velja á milli kolefnisbindingar með skógrækt, endurheimt votlendis eða landgræðslu. Við eigum að sinna öllum þeim verkefnum en vanda val á landi fyrir mismunandi verkefni. Við verðum að geyma besta ræktarlandið til að nýta matvæla- og fóðurframleiðslu, hvort sem það er framræst votlendi, mólendi eða valllendi. Annað land bújarða getur verið skynsamlegt að nýta við endurheimt. Í landnotkun er best að samþætta mörg markmið, t.d. getur skógrækt bundið jarðveg í skógræktarrýru eða örfoka landi og skapað viðarauðlind, byggt upp beitiland og skapað skjól fyrir búfé, allt á sömu landspildunni. Í því tilfelli væri bæði verið að koma í veg fyrir losun kolefnis úr landi og binda kolefni í trjáviði og öðrum gróðri auk þess að rækta fóður. Af umræðu á samfélagsmiðlum í kjölfar líffræðiráðstefnunnar 2019 mætti draga þá ályktun að nú séu 12% Íslands þakin skógi eða að rækta ætti nytjaskóg á 12% landsins. Hvort tveggja fer fjarri. Hið rétta er að skógur þekur nú um 2% landsins. Þar af eru 1,5% náttúrulegur skógur og ræktaðir skógar þekja um hálft prósent. Þar af er einn fjórði birki, innlend tegund. Viðurkennt markmið stjórnvalda um nytjaskógrækt er um allt að 5% þekju láglendis, undir 400 metra hæð, eða um 2% Íslands. Hins vegar hafa verið leiddar líkur að því að eftir því sem dregur úr nýtingu úthaga til beitar gætu náttúrulegir íslenskir skógar þakið allt að 6–8% og ræktaðir yndis- og útivistarskógar 1–2%. Vissulega er mikilvægt að sátt verði um þessi markmið. Það gerist ekki með því að stilla aðferðum við kolefnisbindingu upp sem andstæðum [[Forseti hringir.]]heldur með samþættingu áætlana um landnýtingu og skipulag.
Virðulegi forseti. Mig langar að taka upp málefni Árneshrepps og vekja athygli þingmanna á stöðunni sem þar eru uppi. Í dag, 23. október, er ófært í Árneshrepp. G-snjómokstursreglan er í gildi sem þýðir að það er aðeins mokað vor og haust. Kostnaður við að bæta snjómokstur í Árneshreppi er eins og eitt sandkorn í Landeyjahöfn. Það á ekki að laga veginn í Árneshrepp, alla vega ekki næstu fimm árin samkvæmt nýrri samgönguáætlun sem hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra kynnti í síðustu viku. Vegur um Veiðileysuháls sem tengir Árneshrepp við umheiminn er samkvæmt áætluninni á 2. tímabili, sem þýðir 2024–2028. Stjórnvöld hafa brugðist hreppnum. Árið 2003 var samþykkt þingsályktun um sérstaka byggðaaðstoð um svæðið en lítið varð um efndir og var hver samþykkt tillaga af annarri svæfð svefninum langa í meðförum stjórnvalda. Á þinginu 2011–2012 var lögð fram þingsályktunartillaga um sérstaka flýtingu vegaframkvæmda í Árneshreppi og voru flutningsmenn bæði úr stjórn og stjórnarandstöðu. Tillagan var ekki afgreidd þótt viljinn væri mikill. Árið 2014 sótti Árneshreppur um að verða þátttakandi í verkefninu Brothættar byggðir en var hafnað, en var svo tekinn inn árið 2017. Þetta verkefni hefur skipt miklu máli fyrir lífsgæðin í hreppnum en slagkraftur og fjármagn í því verkefni í heild sinni er ekki nægur og stjórnvöld vinna ekki nógu vel með þær hugmyndir sem þar koma fram. Nú eru íbúar hreppsins innan við 50. Í nútímasamfélagi gerum við kröfur um vegsamgöngur allt árið, rafmagnsöryggi og ljósleiðarasamband, en ekkert af þessu búa íbúar í Árneshreppi við. Ég vil að lokum þakka Jóni Jónssyni, þjóðfræðingi á Ströndum, fyrir að vekja athygli á stöðu Árneshrepps en það er alveg ljóst að Árneshreppur þarf fleiri vini en hann ef byggðin á þar að lifa af.
Herra forseti. Í vetur og undanfarin misseri hef ég verið svo lánsamur að fá að starfa í þingmannanefnd um málefni barna sem er stýrt af hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur. Nefndin nýtur stuðnings ráðuneytis félags- og barnamála, sem er ljómandi gott. En því er ég að nefna þetta? Jú, það er nefnilega þannig að nýlega fékk Kópavogsbær, í samvinnu við þetta sama ráðuneyti, alþjóðleg verðlaun fyrir verkefni sitt um nokkurs konar mælaborð fyrir velferð barna í því sem við myndum kalla vestrænum allsnægtarsamfélögum. Þau mælaborð sem alþjóðastofnanir hafa oftast notast við í að meta það hvernig börn hafa það raunverulega í samfélögum nýtast miklu verr í samfélögum eins og okkar þar sem grunnpunkturinn er mun hærri en í mörgum öðrum samfélögum. Það er því mjög mikilvægt að svona verkefni séu sett af stað og ástæða er til að hrósa Kópavogsbæ sérstaklega og starfsfólki hans fyrir að hafa fundið upp á þessu. Þetta er tæki sem mun nýtast alls staðar á Íslandi og þess vegna víðar í heiminum til að meta þá raunverulegu stöðu sem börn eru í. Þá erum við að horfa til þátta sem eru miklu meira á dýptina en það t.d. hvort börn hafi aðgang að bólusetningum eða hreinu vatni, sem er það sem mörg önnur samfélög í heiminum eru mest að skoða. Við erum sem betur fer komin lengra, en við þurfum samt að vera með gagnleg tæki í höndunum sem geta metið það hvernig börnunum okkar líður.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu viðbótarsamnings við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Lýðveldisins Norður-Makedóníu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Önnu Jóhannsdóttir, Ólöfu Hrefnu Kristjánsdóttur og Ágúst Má Ágústsson frá utanríkisráðuneytinu. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á viðbótarsamningi við Norður-Atlantshafssamninginn sem er frá 4. apríl 1949. Viðbótarsamningurinn varðar aðild Lýðveldisins Norður-Makedóníu sem gerður var í Brussel 6. febrúar á þessu ári. Samkvæmt ákvæðum samningsins öðlast hann gildi þegar allir aðilar Norður-Atlantshafssamningsins hafa tilkynnt ríkisstjórn Bandaríkjanna, sem er vörsluaðili samningsins, um staðfestingu sína á honum. Í kjölfarið mun framkvæmdastjóri NATO bjóða ríkisstjórn Norður-Makedóníu að gerast aðili að Norður-Atlantshafssamningnum. Ég vil fara stuttlega yfir aðdraganda þessa viðbótarsamnings. Lýðveldið Norður-Makedónía gerðist sjálfstætt undir nafninu Makedónía 8. september 1991 en var áður, eins og menn þekkja, hluti Júgóslavíu. Vegna andstöðu Grikkja við nafn ríkisins og höfnun viðurkenningar heitisins bauð Atlantshafsbandalagið ríkinu aðild að Friðarsamstarfinu svokallaða árið 1995 undir heitinu Fyrrum Júgóslavíulýðveldið Makedónía og hefur það starfað með bandalaginu undir því heiti allar götur síðan. Ríkinu var síðan boðið til undirbúningsviðræðna um hugsanlegt aðildarferli og umbætur árið 1999 en þá strax lá fyrir að leysa yrði ágreining um nafnið áður en til aðildar kæmi. Stjórnvöld í Aþenu og Skopje náðu samkomulagi um nafnið Norður-Makedónía og í kjölfar þess samþykktu utanríkisráðherrar Atlantshafsbandalagsins að bjóða ríkinu inngöngu í bandalagið. Ríkið greiðir sjálft kostnað við aðlögun eigin varna að samræmdu varnarkerfi bandalagsins og er ekki gert ráð fyrir að núverandi aðildarríki þurfi að breyta eigin varnaráætlunum, auka útgjöld til varnarmála eða bera á nokkurn hátt viðbótarkostnað af inngöngu Lýðveldisins Norður-Makedóníu í NATO. Við þetta fjölgar aðildarríkjum bandalagsins í 30 og hlýtur það að teljast ánægjulegt. Atlantshafsbandalagið hefur ávallt lagt áherslu á að stækkun þess leiði til aukins stöðugleika og öryggis í Evrópu og ýti enn frekar undir þá lýðræðislegu þróun sem orðið hefur í nýju aðildarríkjunum. Ég fagna fyrir mitt leyti þessu nýja aðildarríki í NATO. Meiri hlutinn leggur til að málið verði samþykkt og undir það skrifa, fyrir utan þá sem hér stendur, hv. þingmenn Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Álfheiður Eymarsdóttir, Ásgerður K. Gylfadóttir og Logi Einarsson. Nefndarmennirnir Bryndís Haraldsdóttir og Gunnar Bragi Sveinsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti minni hluta utanríkismálanefndar vegna tillögu til þingsályktunar um staðfestingu viðbótarsamnings við Norður-Atlantshafssamninginn um aðild Lýðveldisins Norður-Makedóníu. Eins og formaður utanríkismálanefndar rakti er verið að leita heimildar Alþingis til staðfestingar á viðbótarsamningi við Norður-Atlantshafssamninginn frá 4. apríl 1949 um aðild Lýðveldisins Norður-Makedóníu að bandalaginu sem gerður var í Brussel 6. febrúar sl. Eins og við vitum öll hefur aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu ávallt verið umdeild. Því miður hefur þjóðin aldrei verið spurð né fengið tækifæri til að láta í ljós skýra afstöðu sína um aðild að bandalaginu með þjóðaratkvæðagreiðslu. Ljóst er, a.m.k. í hugum margra, að bandalagið er löngu hætt að skilgreina sig sem eingöngu varnarbandalag og hefur tekið að sér verkefni sem fara út fyrir upprunalegan tilgang þess. Minni hluti utanríkismálanefndar, sem ritar undir þetta nefndarálit, telur ekki réttlætanlegt að stækka bandalagið frekar að svo stöddu, jafnvel þó að tekið sé tillit til breyttrar stöðu Norður-Makedóníu frá lokum kalda stríðsins. Þrátt fyrir að tekist hafi langþráð og gott samkomulag milli Grikkja og Norður-Makedóníumanna í apríl sl. um nafn landsins eftir áratuga deilur þeirra á milli er það álit minni hlutans að það ágæta samkomulag leiði ekki sjálfkrafa til aðildar að Atlantshafsbandalaginu þrátt fyrir náið samstarf beggja aðila frá 1995. Við þessa staðfestingu fjölgar aðildarríkjum bandalagsins í 30 og bendir minni hlutinn á að sterk öfl hafi ríkra hagsmuna að gæta í því að Atlantshafsbandalagið stækki. Er þar sérstaklega um að ræða vopnaframleiðendur, enda eru mörg af mestu vopnaframleiðslulöndum heims aðildarríki bandalagsins og leggja á móti ríkar skyldur á herðar aðildarríkjum sínum varðandi framlög til vígbúnaðar og hermála. Að auki má benda á að skömmu fyrir aldamót breytti Atlantshafsbandalagið stefnu sinni á þann hátt að það beitir sér í auknum mæli utan landamæra sinna. Þar má nefna beina og óbeina þátttöku í styrjöldum og skærum í Afríku og Asíu. Afleiðingar þessara hernaðaríhlutana hafa því miður reynst skelfilegar fyrir íbúa viðkomandi landa og eiga þessi stríðsátök þátt í mikilli fjölgun fólks á flótta undan stríðsátökum og afleiðingum þeirra undanfarin ár. Það er rétt að minna á að fjöldi fólks á flótta vegna stríðsátaka, nauðungar, fátæktar og afleiðinga stríðsátaka hefur aldrei verið meiri en á síðasta ári, eins og tölur gefa til kynna, 70 milljónir manna. Fulltrúar minni hlutans árétta í nefndarálitinu þá stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að Ísland eigi að standa utan hernaðarbandalaga og hafna vígvæðingu. Ég held að það sé kunnugt flestum sem hér eru inni og þeim sem hlýða á að það er stefna hreyfingarinnar að hagsmunum Íslands sé best borgið með úrsögn úr bandalaginu. Það er kannski ekki hægt að hafa eina skoðun á því að það sé jákvætt skref að fallast á að það sé gott fyrir þróun öryggismála í heiminum að framlengja lífdaga hernaðarbandalagsins NATO eða stækka það. Þvert á móti ber okkur öllum að vinna að því að leggja hernaðarbandalög niður, gæta friðar, stöðugleika og öryggis í heiminum með lýðræðislega uppbyggðum svæðum og alheimsstofnunum. Stækkun NATO sem slík er ekki jákvætt innlegg í þá þróun sem vænlegast væri að vinna að á sviði öryggismála í Evrópu og víðar. Það væri heldur gert með styrkingu alþjóðastofnana á borð við Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu (ÖSE), Evrópuráðið og öryggisráð Sameinuðu þjóðanna. Það má líka spyrja ýmissa spurninga um það hver þróunin hefur verið innan raða Atlantshafsbandalagsins á undanförnum árum með breyttu landslagi í alþjóðastjórnmálum þar sem bandalagið hefur í raun breyst og þróast en svo sannarlega ekki dregið starfsemi sína saman. Það er líka áhugavert að sjá að þegar kalda stríðinu lauk fór Atlantshafsbandalagið í það formlega, á hinu pólitíska sviði, að finna sér ný verkefni enda um mikla hagsmuni að ræða, að gæta að því að bandalagið starfaði og stækkaði eins og við sjáum hér. Við höfum hins vegar ekki yfir sjálfsákvörðunarrétti annarra þjóða að ráða og getum ekki sagt öðrum ríkjum hvað þau eigi að gera, þau taka að sjálfsögðu þá ákvörðun með sjálfum sér, vonandi með lýðræðislegum hætti. Með þá afstöðu sem hér hefur verið rakin mun minni hlutinn sitja hjá við afgreiðslu á tillögu þessari. Undir álitið rita Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Ari Trausti Guðmundsson.
Herra forseti. Sá sem hér stendur er formaður Íslandsdeildar NATO-þingsins og á undanförnum ársfundum og vorfundum á þeim vettvangi hafa verið áheyrnarfulltrúar frá Norður-Makedóníu og þeir hafa sóst eftir því í mörg ár að komast í Norður-Atlantshafsbandalagið. Ég var beðinn um að færa íslenskum þingheimi kveðju þeirra á ársfundi NATO-þingsins sem haldinn var í London fyrir rúmri viku og þakka þann stuðning sem er við málið. Það er búið að bíða lengi og nú virðist það vera að gerast. Þeir vonuðust eftir því að þetta gengi allt upp í desember á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagslandanna en vegna kosninga á Spáni frestast það eitthvað. Ég ber bara kveðju fulltrúa Norður-Makedóníu frá ársfundi NATO-þingsins, þeir telja þetta gríðarlega mikilvægt mál fyrir sitt land og að þetta hafi líka verið til að tryggja ákveðinn frið og meiri samhug landanna á Balkanskaganum. Ég vildi rétt koma því á framfæri.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um sviðslistir. Frumvarpi þessu um sviðslistir er ætlað að koma í stað laga nr. 138/1998, leiklistarlaga. Frumvarpið var áður lagt fram á 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Á þeim tveimur áratugum sem liðnir eru frá setningu leiklistarlaga hafa orðið ýmsar breytingar sem kalla á endurskoðun laganna. Má til að mynda nefna að starfsumhverfi stofnana hefur breyst, ábyrgð stjórnenda aukist, auk þess sem það er brýnt að ein heildarlög verði látin nái yfir sviðslistir í heild sinni, eins og til að mynda um bókmenntir og aðrar listgreinar. Með frumvarpinu er leitast við að gera löggjöf á sviði leiklistar sambærilega þeim breytingum sem mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur unnið að á sviði bókmennta, myndlistar og tónlistar. Á þeim sviðum hafa verið skipaðar stjórnir eða ráð fyrir viðkomandi listgrein sem eru ráðherra til ráðgjafar um málefni viðkomandi sviðs. Þá hafa einnig verið stofnaðir sjóðir til að efla viðkomandi listgrein með veitingu styrkja ásamt því að skapa grundvöll fyrir rekstur skrifstofu eða miðstöðvar sem þjóni viðkomandi sjóði og standi að kynningu á listgreininni hér á landi og erlendis. Reynslan hefur sýnt að þetta fyrirkomulag auðveldar stjórnsýslu, yfirsýn og samvinnu sjóðanna og er til þess fallið að efla listgreinina. Frumvarpinu er skipt í fjóra kafla og helstu breytingar sem felast í því eru eftirfarandi: Í I. kafla er kveðið á um markmið laganna, auk þess sem hugtakið sviðslistir er skilgreint. Það hugtak er notað yfir leiklist, danslist, óperuflutning, brúðuleik og aðrar skyldar listgreinar, svo sem fjölleikahús. Í II. kafla eru ákvæði um Þjóðleikhúsið. Nokkrar breytingar eru frá gildandi leiklistarlögum. Ákvæði um þjóðleikhússtjóra breytist þannig að ríkari kröfur eru gerðar um menntun hans, auk þess sem mælt er fyrir um skipunartíma og mögulega endurskipun þjóðleikhússtjóra. Ætíð skal auglýsa embættið laust til umsóknar í lok hvers skipunartímabils. Ákvæði um þjóðleikhúsráð er breytt þannig að fagfélög sviðslistafólks tilnefna þrjá fulltrúa í þjóðleikhúsráð en tveir fulltrúar verði skipaðir án tilnefningar. Í III. kafla er fjallað um Íslenska dansflokkinn. Uppbygging kaflans er hliðstæð kaflanum um Þjóðleikhúsið. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að ákvæði um Íslenska dansflokkinn verði lögfest í fyrsta sinn. Fram til þessa hefur dansflokkurinn einungis starfað á grundvelli reglna sem ráðherra hefur sett honum, fyrst nr. 878/1999 og nú nr. 14/2002. Í IV. kafla er fjallað um aðra sviðslistastarfsemi en þá sem fellur undir ríkisaðila og þar eru einnig ákvæði um sviðslistaráð og sviðslistasjóð. Sviðslistaráð úthlutar úr sviðslistasjóði sem skiptist í tvær deildir, deild atvinnuhópa og deild áhugahópa í sviðslistum. Þá er ráðherra veitt heimild til að fela þriðja aðila að annast kynningarmál á íslenskum sviðslistum hér á landi og erlendis og efla alþjóðlegt samstarf íslenskra sviðslistamanna og stofnana. Ekki er enn rekin slík kynningarmiðstöð en gera má ráð fyrir að rekstur slíkrar kynningarmiðstöðvar kosti um 20–30 millj. kr. árlega og þá miðað við aðrar kynningarmiðstöðvar á sviði lista sem nú eru starfræktar. Ekki er gert ráð fyrir þessum kostnaði í fjármálaáætlun 2020–2024. Ef til kemur að við setjum á laggirnar kynningarmiðstöð fyrir sviðslistir mun ráðherra nýta þann ramma eða óska eftir viðbótarfjármunum. Að auki er ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að ráðherra skipi nefnd sem falið verði að skila tillögum um stofnun þjóðaróperu. Í athugasemdum í samráðsgátt við drög að frumvarpi til sviðslistalaga komu fram óskir um að staða Íslensku óperunnar yrði tryggð til lengri tíma. Virðulegi forseti. Þá ætla ég að fara yfir það samráð sem hefur átt sér stað við gerð þessa frumvarps. Umtalsvert samráð hefur nú þegar farið fram. Við fyrstu gerð frumvarpsins var haft samráð við helstu hagsmunaaðila, auk þess sem drög að frumvarpinu voru höfð til almennrar kynningar á vef ráðuneytisins haustið 2011 þar sem kostur gafst á að senda inn athugasemdir eða ábendingar um efni þess. Þá var haft samráð við hagsmunaaðila við áframhaldandi vinnu frumvarpsins í ráðuneytinu og tekið tillit til margra þeirra athugasemda. Áform um frumvarpið voru kynnt í samráðsgátt 27. september sl. Alls bárust sex umsagnir. Drög að frumvarpinu voru birt á samráðsgátt 31. október 2018. 13 umsagnir bárust við frumvarpsdrögin. Auk framangreinds hafa verið haldnir fundir með hagsmunaaðilum undanfarin ár og við höfum eftir fremsta megni leitast við að koma með þær athugasemdir sem við teljum að séu til þess fallnar að bæta frumvarpið. Þess má geta að ráðuneytið fékk til liðs við sig sérfræðing í sviðslistum sem undirbjó í samstarfi við ráðuneytið lokadrög frumvarpsins. Virðulegi forseti. Með framangreindum breytingum er stefnt að því að sams konar rammalöggjöf gildi um sviðslistir eins og önnur svið lista, þ.e. annars vegar um þær ríkisstofnanir sem starfa á viðkomandi sviði og hins vegar um sjóð og ráð sem vinna að framgangi sviðslistanna utan veggja stofnana. Er það mat mitt að þessum breytingum verði náð með samþykkt frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um sviðslistir sem ég tel vera hið besta mál. Þegar ég fór í gegnum frumvarpið rak ég augun í það að í 5. kafla greinargerðarinnar um samráð er athugasemd um að það sé hluti af því hvernig styrkja ætti uppbyggingu á atvinnustarfsemi í sviðslistum utan stærstu þéttbýliskjarnanna. Hvernig var tekið á því máli og hvernig fer þetta fram? Síðan er spurning um fjárhæðirnar. Ég hef ekki fundið út hversu mikið er í þessum sjóðum en t.d. er talað um að heildarframlag úr sjóðnum til áhugastarfsemi skuli að lágmarki vera 18%. Hvað erum við þá að tala um mikla peninga í því samhengi? Hin spurningin varðar, og er jafnframt aðalatriðið, það hvernig eigi að sjá til þess að jafnræði sé um allt land, að allir geti komið að þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrirspurnina. Það er alveg ljóst í mínum huga að það skiptir gríðarlega miklu máli að sviðslistir blómstri um land allt. Það sem við höfum verið að gera, bæði þessi ríkisstjórn og aðrar ríkisstjórnir, er að reisa menningarsali nánast um allt land og nú hjá þessari ríkisstjórn erum við að reisa menningarsali á Sauðárkróki og Egilsstöðum. Við erum með Hof á Akureyri. Til stendur að skoða menningarsal líka á Selfossi og þetta er kjörin aðstaða til að sviðslistir blómstri. Varðandi sjóði og aðgengi hafa auðvitað allir landsmenn og allir listamenn sama aðgengi að sjóðum. Ég legg ríka áherslu á að allir nýti sér þá og sæki um til að efla listir um allt land.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér líst bara vel á það en eins og ég segi eru í þessu frumvarpi aðallega nefnd Þjóðleikhúsið og óperuhúsið. Það er ekki talið upp neitt sérstaklega úti á landi, og allra síst í smærri byggðarlögunum, hvernig þau sem langar að taka þátt í t.d. danslist og öðrum listformum eiga að geta fengið aðstöðu og líka að ráða til sín hæft fólk til að kenna þetta.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, það er mjög brýnt að listin fái að njóta sín um allt land. Við leggjum áherslu á það eins og ég nefndi með uppbyggingu þessara menningarsala og ég tek það sem góða ábendingu líka við frumvarpið að hér kann að vera að við þurfum að leggja meiri áherslu á orðræðuna hvað varðar sviðslistir úti á landi. Ég legg til að þegar frumvarpið fer til nefndar verði gert meira úr því og við skoðum það bara. Ég tek mark á því vegna þess að það er þannig, bæði varðandi menntun og menningu, að það verður að ríkja jafnræði allra að menntun og að geta iðkað menningu. Við sjáum ákveðnar vísbendingar um það í menntarannsóknum og öðru slíku að það sé ekki endilega svo. Eitt af því sem ég vil beita mér fyrir er að við náum að tryggja þetta jafnræði óháð búsetu, efnahag, uppruna og hvar sem maður er staddur eða hvaðan maður kemur. Það er gríðarlega mikilvægt því að ef við gerum það ekki er hætta á að það verði ákveðin mismunun og að við höfum ekki sama aðgengi. Ég legg líka mikla áherslu á það og nefni til að mynda frístundakortin sem flest sveitarfélög eru með. Þau eru gríðarlega mikilvæg til að tryggja jafnt aðgengi barna og ungs fólks að listum, íþróttum og öðru slíku. Við eigum að vera samfélag þar sem allir geta notið sín.
Herra forseti. Erindi mitt hingað upp er þríþætt. Það er í fyrsta lagi að þakka fyrir að svona frumvarp skuli núna vera komið fram. Í öðru lagi langaði mig að spyrja aðeins meira út í einmitt aðgengið og í þriðja lagi rennur mér stundum blóðið til skyldunnar þar sem ég er gamall dansari, þótt það hafi ekki verið á klassíska sviðinu, og hér er einmitt verið að fjalla um Íslenska dansflokkinn. Í fyrsta lagi skiptir ofboðslega miklu máli að það sé góð umgjörð um menningu og listir og því meira sem við styðjum við það, þeim mun betra. Skapandi hugsun verður megineiginleiki í framtíðarsamfélaginu sem óskað verður eftir. Það er vissulega talað um þessa starfsemi úti um allt land en við þekkjum hins vegar að þeir menningarsamningar sem hafa verið gerðir við önnur byggðarlög eru ekki sambærilegir við þá uppbyggingu sem er hér. Ég skil að hér þurfi meginstofnanirnar að vera. Í fjölmenninu þurfa auðvitað Þjóðleikhúsið og Íslenski dansflokkurinn að vera og ég geri ekki athugasemd við það og það má alls ekki minnka þær upphæðir sem fara þangað. En ég spyr þegar við sjáum hins vegar vaxa og dafna um áratugi atvinnuleikhús, t.d. á Akureyri, núna nýtt á Vestfjörðum, hvort ekki þurfi einhvern veginn að horfa á þá stöðu og jafna hlut þar á milli. Í öðru lagi langar mig að spyrja hvort ekki þyrfti að vera metnaðarfyllri áform um það að allir eigi raunverulega möguleika á því að sækja þessa viðburði. Það er dýrt að fara í leikhús og það er dýrt að fara á ballettsýningu. Það er hins vegar nokkuð sem á að vera öllum aðgengilegt, líka þeim sem koma frá efnaminni fjölskyldum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og þann áhuga sem hann sýnir frumvarpinu og líka fyrir að deila þeirri reynslu sem hann hafði sem dansari á sínum tíma. Mig langar svolítið að sjá þetta, ég hef ekki séð þessa dýrð enn þá og kannski kynnir hann mér hana. Ég vildi nefna nokkra þætti sem við erum að gera varðandi landsbyggðina og að efla menningu á landsbyggðinni. Það er í fyrsta lagi sóknaráætlun. Þar eru umtalsverðir fjármunir. Við erum með menningarsamninga og í ráðuneyti mínu höfum við tekið tillit þess ef við sjáum að hugsanlega þarf að auka eða bæta við og starfið er framúrskarandi. Hv. þingmaður þekkir til þessa. Við erum með styrki til atvinnuhópa og áhugahópa og svo eru auðvitað listamannalaunin þannig að allir landsmenn geta sótt um þau. Varðandi aðgengi að listum sem hv. þingmaður vísaði í er ég á því að við þurfum svolítið sem samfélag að huga að aðgengismálum. Eitt af því sem ég hef verið að skoða í ráðuneyti mínu varðar söfnin, bæði bókasöfnin og öll söfnin sem við eigum. Við þekkjum að þegar það er tiltölulega lítill tilkostnaður eða jafnvel ókeypis inn á söfn stóreykst áhugi á söfnun. Það er alveg gríðarlega mikilvægt til að efla alla menningu í landinu. Við höfum verið að skoða hvort það sé möguleiki á því að horfa til að mynda til ríkja eins og Bandaríkjanna sem eru oft rædd hér í salnum en þá ekki út frá menningu og listum. Í höfuðborg Bandaríkjanna er ókeypis inn á öll söfn enda eru öll söfn þar troðfull allar helgar. Það er bara partur af lífi fjölskyldunnar að fara á safn og mér finnst að við ættum að skoða þetta. Ef þingheimur er tilbúinn að styðja við aukna fjármuni í þá veru er ég að sjálfsögðu til viðtals um það.
Herra forseti. Það er gott að heyra að hæstv. ráðherra hefur áhuga á að bæta aðgengi og kannski þyrfti að skoða einhver kort sem fólk fengi til að sækja slíka viðburði. Það má líka nefna að þegar Þjóðleikhúsið kemur vestur á firði er óskað eftir því af þeirra hálfu að sveitarfélögin borgi fyrir gistingu og uppihald. Það þarf að vinna betur að því að gæta jafnræðis. Af því að hæstv. ráðherra talar um söfnin, myndlistarsöfnin, sem eru okkur ofboðslega dýrmæt langar mig að spyrja hana eins. Í næstu viku kemur mál frá mér sem ég hef nokkrum sinnum flutt um en almenna myndlistarkennslu í landinu þar sem í rauninni er horft á það að börn og unglingar alls staðar eigi þess kost að sinna því. Það er myndlistarfólk starfandi í hverju einasta bæjarfélagi í landinu. Það væri auðvelt að koma því við. Ég bendi á það að myndlistarnám er ekki bara grunnur fyrir fólk sem ætlar að vera myndlistarfólk heldur er þetta grunnur fyrir allar sjónlistir, hvort sem menn ætla að læra byggingarlist, fatahönnun, ljósmyndun eða grafíska hönnun þannig að þetta eru auðvitað rannsóknarstörf og undirstöðunám til handa þessu fólki. Get ég vænst stuðnings af ráðherra þegar þetta mál verður flutt? Ég spyr hana í leiðinni hvort gerður hefur verið einhver samanburður á aðkomu ríkisins og stuðningi þess með tilliti til mismunandi listgreina, bæði til náms og einnig stofnana sem eru rjóminn og berin á tertunni. Það þurfa að vera til staðar öflugar stofnanir eins og söfn, Þjóðleikhús og guð má vita hvað þetta heitir allt. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég var alveg sannfærð um að við fengjum að sjá einhver dansspor en það var ekki svo gott.
Árshátíðin.
Já. Varðandi tillögu hv. þingmanns um almenna myndlistarkennslu og að allir eigi kost á henni mun ég skoða það mjög gaumgæfilega vegna þess að eitt af því sem við sjáum ef við lítum á viðmiðunarstundatöflu á grunnskólastiginu er að við uppfyllum ekki þá skyldu, hvorki varðandi verkgreinar né listgreinar. Ég tel að þetta sé ein af ástæðum þess að ekki sé jafn mikil aðsókn í starfsnám á Íslandi og í viðmiðunarlöndum. Það eru um 30% sem klára starfsnám á Íslandi en í Noregi og annars staðar í Evrópu eru það um 50%. Ég held að þetta skýri líka af hverju er svona mikið brotthvarf á framhaldsskólastiginu. Allt sem tengist því að styrkja og efla listgreinar á landinu er því mjög jákvætt. Ég hef ekki séð mál hv. þingmanns og finnst því ekki skynsamlegt af mér að skuldbinda mig algjörlega hér og nú en ég mun líta á það jákvæðum augum og allt það sem við erum að gera til að efla listsköpun í landinu. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni þegar hann nefnir að framtíðin sé þarna. Hún er í nýsköpun og skapandi greinum og hún er líka í miklu samstarfi milli listgreina og milli tæknigreina vegna þess að þar verður nýsköpun. Þar er verið er að gera eitthvað. Varðandi samanburðinn erum við að kortleggja mismunandi stuðning og stuðningskerfi listgreina. Við erum líka að horfa á aukið samstarf á milli listgreina og skapandi greina og jafnvel að setja á laggirnar vettvang þess efnis til að ná betur utan um alla tölfræði, allan stuðning, kynningu og annað slíkt. Ég lít svolítið á þetta frumvarp og vona að sjálfsögðu að það nái framgangi sem liður í því að efla alla þá umgjörð.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér á ný frumvarp til laga um breytingu á lögum um matvæli, nr. 93/1995, með síðari breytingum, um sýklalyfjanotkun. Málið er í sjálfu sér tiltölulega einfalt. Í 1. gr. stendur, með leyfi forseta: „Á eftir 15. gr. laganna kemur ný grein, 15. gr. a, svohljóðandi: Fyrirtæki sem hafa með höndum smásölu matvæla skulu tryggja með merkingum í sölurýmum að neytendur hafi greiðan aðgang að upplýsingum um upprunaland matvælanna og meðalnotkun sýklalyfja við framleiðslu matvæla í viðkomandi landi. Matvælastofnun skal árlega gefa út leiðbeiningar um miðlun upplýsinga um sýklalyfjanotkun við framleiðslu matvæla.“ Málið á sér nokkurn aðdraganda og er skylt öðru máli sem var flutt af Miðflokknum en 1. flutningsmaður þess máls er Þorgrímur Sigmundsson varaþingmaður. Það mál gengur út á að merkja matvæli með kolefnismerkingu þannig að viðskiptavinir geri sér grein fyrir því þegar þeir kaupa matvæli hvert kolefnisspor þeirra er. Það mál hefur verið flutt tvisvar sinnum áður, á 149. þingi og nú, á 150. þingi, þegar Þorgrímur Sigmundsson var síðast hér inni sem varaþingmaður. Mál þetta snýst um að upplýsa neytendur um hvaða vörur standa þeim til boða í verslunarrýmum þannig að þeir geri sér grein fyrir því hvaða vörur þeir eru að setja ofan í innkaupakörfuna, hvort þeir eru að velja vöru frá svæðum þar sem mikil lyfjanotkun er eða vöru frá svæðum þar sem lyfjanotkun er lítil. Í ársbyrjun 2017 birti Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lista yfir sýklalyfjaónæmar bakteríur þar sem stofnunin flokkaði 12 ættir baktería eftir áhættuflokkum. Haustið 2019 varaði stofnunin við því að jarðarbúar væru að verða uppiskroppa með nothæf sýklalyf og hvatti til þróunar nýrra lyfja. Aðalframkvæmdastjóri stofnunarinnar lýsti því svo yfir 20. september 2017 að neyðarástand væri að skapast í meðhöndlun sjúklinga vegna sýklalyfjaónæmis. Þá er hér vitnað í skýrslu sem unnin var í Bretlandi um aðgerðir gegn sýklalyfjaónæmum bakteríum og þar kemur fram að árlega látist um 700.000 manns á heimsvísu af völdum slíkra baktería. Lagt er til að til þess að koma upplýsingum á framfæri við neytendur gefi Matvælastofnun út leiðbeiningar um miðlun upplýsinga um sýklalyfjanotkun við framleiðslu matvæla og hugmyndin er að neytendur hafi greiðan aðgang að upplýsingunum í sölurýmum. Lyfjastofnun Evrópu gefur árlega út skýrslu um sölu sýklalyfja sem notuð eru á dýr í 30 ríkjum Evrópu. Í þeirri skýrslu má finna upplýsingar um notkun sýklalyfja í helstu innflutningsríkjum Íslands. Það eru einmitt þær upplýsingar sem við eigum að koma á framfæri við neytendur. Hæstv. forseti. Mig langar að nefna aðrar mögulegar leiðir til að koma upplýsingum til neytenda og í rauninni held ég að neytendur hafi rétt á að sjá slíkt skýrt. Þær varða lyfjanotkunina og kolefnissporið sem matvælin skilja eftir sig. Þær upplýsingar eiga ekki bara að liggja fyrir í verslunum að mínu mati eða standa utan á vörum sem eru seldar, þar eru upprunamerkingarnar einnig. Upprunamerkingar á matvælum í dag eru mjög litlar, matvaran er illa merkt. Slíkar merkingar þurfa að vera skýrari og meira áberandi. Síðan held ég að mikilvægt sé að veitingahús taki upp merkingar á matseðlum sínum þannig að þegar við förum á veitingahús og veljum okkur eitthvað að snæða getum við séð kolefnisspor réttarins eða hráefnisins sem og upprunaland, mögulega lyfjanotkun og þess háttar. Við þurfum að bregðast við ákallinu um að upplýsingar til neytenda séu skýrari og betur framreiddar. Ég vona að sjálfsögðu að málið fái góða meðhöndlun í nefndinni. Ég fer fram á að því verði vísað til atvinnuveganefndar. Mér finnst að klára eigi þetta mál sem og mál hv. varaþingmanns Þorgríms Sigmundssonar þannig að hægt sé að koma því sem fyrst við að verslunin sinni þeirri upplýsingaskyldu gagnvart neytendum sem okkur finnst hún eiga að sinna og að sjálfsögðu framleiðendur varanna einnig svo að neytendur hafi skýrt val þegar þeir versla inn fyrir heimilið.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um matvæli. Það vill svo til að ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi og í því er gert ráð fyrir að fyrirtæki sem hafa með höndum smásölu matvæla skuli tryggja með merkingum í sölurýmum að neytendur hafi greiðan aðgang að upplýsingum um upprunaland matvælanna og meðalnotkun sýklalyfja við framleiðslu matvæla í viðkomandi landi, þ.e. þetta frumvarp er hugsað til þess að leitast við að sporna við útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería. Það er tilgangurinn. Herra forseti. Eitt mesta afrek læknavísindanna var uppgötvun sýklalyfja í upphafi 20. aldarinnar. Alexander Fleming uppgötvaði penisillín árið 1928 og það gjörbreytti lífi fólks, fyrst í stað í hernaði en síðan um gjörvallan heim. Það er auðvelt að gera sér í hugarlund, herra forseti, þá breytingu frá því að minnsta skeina sem ígerð gat hlaupið í gat leitt til dauða og til þess að allflestar sýkingar og margir alþekktir, landlægir og oft banvænir sjúkdómar urðu á skömmum tíma rétt fyrir miðbik síðustu aldar læknanlegir. Framleiðsla annarra sýklalyfja næstu áratugi kveikti von um að hægt væri að lækna og jafnvel útrýma mörgum af hættulegustu sjúkdómum heims. Hins vegar leið ekki langur tími frá því að notkun sýklalyfja hófst þar til stofnar ónæmra baktería komu fram. Nú er svo komið að sumar tegundir baktería eru ónæmar fyrir nánast öllum gerðum sýklalyfja. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur skilgreint sýklalyfjaónæmi sem eina af stærstu heilbrigðisógnum heimsins. Aukið ónæmi fyrir sýklalyfjum veldur vandamálum við meðferð sýkinga og hefur þar af leiðandi slæmar afleiðingar fyrir heilsu manna og veldur auknum kostnaði við heilbrigðisþjónustu. Sóttvarnastofnun Evrópusambandsins áætlar að í Evrópu einni komi upp u.þ.b. 400.000 sýkingar á ári hverju af völdum ónæmra sýkla sem leiða til 25.000 dauðsfalla árlega. Með auknum ferðalögum og viðskiptum með matvæli og dýraafurðir heimshorna á milli opnast leiðir fyrir sýklalyfjaónæmar bakteríur til að dreifa sér. Sýklalyfjaónæmi er því alþjóðlegt vandamál. Sýklalyfjanotkun er áhrifamesti þátturinn í þróun og dreifingu sýklalyfjaónæmis þótt sambandið geti verið flókið. Röng og/eða of mikil notkun sýklalyfja eykur hættu á að sýklalyfjaónæmar bakteríur komi fram og breiðist út. Forsenda markvissra aðgerða gegn óskynsamlegri sýklalyfjanotkun er að hafa góðar og áreiðanlegar upplýsingar um notkun sýklalyfja og þróun ónæmis gegn þeim. Hér hafa heilbrigðisstéttir verið hvattar til þess að sýklalyf séu notuð af ábyrgð. Einnig er lögð áhersla á sýkingavarnir á heilbrigðisstofnunum og fylgst er með tíðni sýkinga sem tengjast heilbrigðisþjónustunni. Herra forseti. Sýklalyfjaónæmi er það þegar baktería verður ónæm fyrir áhrifum sýklalyfs sem áður verkaði gegn henni. Þá verður mun erfiðara að meðhöndla sýkinguna og oft þarf þá að grípa til dýrari lyfja eða lyfja sem hafa víðtækar eiturverkanir. Þær bakteríur sem eru komnar með vörn fyrir mörgum gerðum af sýklalyfjum kallast fjölónæmar bakteríur. Sýklalyfjaónæmi getur komið fram vegna nokkurra þátta, náttúrulegra varna bakteríunnar, nýrrar stökkbreytingar eða þess að bakterían tekur upp ný gen frá annarri bakteríu. Baktería er lengi útsett fyrir sýklalyfi. Ná þær bakteríur sem hafa varnir frekar að lifa af og þetta kallast, herra forseti, náttúruval í heimi baktería. Til að koma í veg fyrir sýklalyfjaónæmi er því reynt að koma í veg fyrir ranga eða of mikla notkun sýklalyfja í heilbrigðisþjónustu og í landbúnaði og með því að stöðva afrennsli af lyfjaframleiðslu út í náttúruna. Misstrangt regluverk er um notkun sýklalyfja eftir löndum. Innan Evrópusambandsins er t.d. notkun sýklalyfja í landbúnaði takmörkuð. Mælt er gegn því að nota svokallaðar gamlar sýklalyfjategundir nema nauðsyn krefji. Á Íslandi er notað hlutfallslega mest af sýklalyfjum á öllum Norðurlöndunum. Heildarnotkunin er samt minni en meðaltalsnotkun í Evrópu. Á árinu 2017 jókst heildarnotkun sýklalyfja í mönnum á Íslandi um 3% miðað við undanfarin ár. Algengi salmonellu- og kampýlóbaktersýkinga er tiltölulega lágt á Íslandi miðað við önnur lönd en þar er sýklalyfjaónæmi hjá þessum sýklum þar sem það er meira. Slíkir sýklar finnast sjaldan í kjúklingum og svínum á Íslandi eða í færri en 10% af dýrum. Sóttvarnalæknir varar þó við að íslenskur landbúnaður geti verið uppspretta sýklalyfjaónæmra baktería. Herra forseti. Ég ber þá von í brjósti að þetta frumvarp fari nú til nefndar og fái þar vandaða umfjöllun þar sem rætt verði við sérfræðinga á þessu sviði og að við reynum allt hvað við getum til að koma í veg fyrir eftir bestu getu að sýklalyfjaónæmar bakteríur breiðist út eins og raunin er víða í nágrannalöndunum. Til þess þurfum við að beita öllum tiltækum ráðum.
Herra forseti. Þegar Margrét Tryggvadóttir, varaþingmaður Samfylkingarinnar, sat á þingi á dögunum vann hún þá þingsályktunartillögu sem við ræðum hér, um merkingar um kolefnisspor matvæla. Þingsályktunartillagan hljóðar svona: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að hlutast til um að teknar verði upp merkingar um kolefnisspor matvæla með það að markmiði að auðvelda neytendum val á matvöru. Ráðherra leggi fyrir Alþingi lagafrumvarp þessa efnis eigi síðar en á haustþingi árið 2020.“ Þeir hv. þingmenn sem eru meðflutningsmenn Margrétar Tryggvadóttur eru Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Björn Leví Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Helga Vala Helgadóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Logi Einarsson, sú sem hér stendur, Oddný G. Harðardóttir, Þorsteinn Víglundsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Í greinargerð með tillögunni er talað um að loftslagsváin, þ.e. hnattrænar loftslagsbreytingar og áhrif þeirra, sé eitt helsta úrlausnarefni samtímans. Sá vandi verður ekki leystur nema með samstilltu átaki með það að markmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Kolefnisspor er heiti yfir mælikvarða sem er ætlað að sýna áhrif af t.d. framleiðslu vöru á loftslag með losun gróðurhúsalofttegunda, með því að gefa upp koltvísýringsígildi sem losna við framleiðslu. Merkingar um kolefnisspor matvæla styðja við þá stefnu stjórnvalda að Ísland verði kolefnishlutlaust árið 2040. Samkvæmt tölum frá Hagstofu Evrópusambandsins frá árinu 2016 nam liðurinn Matvara, drykkur og tóbak 6% af heildarkolefnisspori þegar flokkað var eftir vörum. Breytingar á mataræði eru því einn þeirra þátta sem geta dregið úr neikvæðum áhrifum á umhverfið. Þekkt er að margir reyna að haga neyslu sinni með þeim hætti að hún valdi umhverfinu sem minnstum skaða, t.d. með því að neyta ekki dýraafurða. Hins vegar eru ekki aðgengilegar áreiðanlegar upplýsingar um þá kolefnislosun sem framleiðsla tiltekinna matvæla veldur og er tillögunni ætlað að koma til móts við neytendur og auðvelda þeim val á matvörum út frá umhverfisáhrifum þeirra. Margir þættir í framleiðsluferli matvæla geta haft áhrif á kolefnisspor þeirra en eru ekki augljósir neytendum. Má þar nefna notkun koldíoxíðs í ylrækt á Íslandi sem stækkar kolefnisspor innlendra afurða á borð við tómata og agúrkur. Fordæmi eru fyrir merkingum um kolefnisspor matvæla erlendis. Fyrsta merkingin af þessum toga kom fram í Bretlandi árið 2006 og kallast Carbon Reduction Label en til hennar var stofnað af breska félaginu sem hét Carbon Trust sem er nú alþjóðleg samstæða, Carbon Trust Group. Á bak við Carbon Trust stóðu aðilar úr bresku viðskiptalífi og bresk stjórnvöld en samstæðan starfar nú á heimsvísu. Í Bretlandi hafa einstakar verslanir tekið upp merkingar um kolefnisspor matvæla. Slíkar merkingar hafa einnig verið teknar upp í Sviss þar sem sjálfstæður félagsskapur, Climatop, býður framleiðendum að merkja sérstaklega þær vörur sem eru með hlutfallslega lítið kolefnisspor miðað við aðrar sambærilegar vörur. Þá fyrirfinnast samræmdar merkingar á ýmsum vörutegundum, t.d. A+++ merking innan Evrópusambandsins á tilteknum raftækjum, sem eiga að auðvelda neytendum að velja orkusparandi vörur. Hér á landi þekkja neytendur til að mynda Svansvottunina sem er opinbert norrænt umhverfismerki og Skráargatið sem ætlað er að auðvelda neytendum að velja hollari matvörur en ekki síður að hvetja framleiðendur til að þróa hollari vörur og stuðla þannig að meira framboði á hollum matvörum. Flutningsmenn tillögunnar telja nauðsynlegt að óháður vottunaraðili, en ekki framleiðendur sjálfir, beri ábyrgð á útreikningi á kolefnisspori vegna framleiðslu og flutnings þeirrar matvöru sem skal merkja á grundvelli alþjóðlegra staðla. Framleiðendum og innflytjendum verði t.d. skylt að merkja matvörur með tilliti til losunar á hver 100 grömm af vöru og losun á hverja kílókaloríu. Herra forseti. Ég mæli með að þessi góða þingsályktunartillaga fari til atvinnuveganefndar og vona að hún fái þar góða umfjöllun.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um tillögu til þingsályktunar um merkingar um kolefnisspor matvæla. Ég styð hana heils hugar og þakka hv. flutningsmanni hennar, Margréti Tryggvadóttur, fyrir að leggja hana fram og Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að flytja hana hér. Það er svolítið undarlegt í sjálfu sér hvernig við högum okkur í innflutningi á matvælum og hversu ótrúlega langa vegalengd við flytjum matvæli, jafnvel matvæli sem við getum framleitt hér sjálf. Annað sem fylgir líka þessum gígantísku flutningum yfir hálfan hnöttinn eða lengra jafnvel er hvernig gengið er frá þessum matvælum. Þau eru í plastöskjum og jafnvel plastað utan um plastöskjurnar. Það er ótrúleg plastnotkun sem fylgir oft matvælunum. Við eigum að passa okkur og okkur ber skylda til að hafa þetta skýrt merkt. Almenningur ætti að geta fylgst með því hversu ótrúlegt kolefnisspor fylgir matvælum á löngu ferðalagi til Íslands. Ég tek sem dæmi jarðarber sem við flytjum langar leiðir. Við getum ræktað þau sjálf og þess vegna segi ég að það er með ólíkindum að við skulum ekki hafa stóreflt gróðurhúsaræktun og komið henni á það stig að hún geti orðið samkeppnishæf við Evrópu. Það segir sig sjálft að ef Hollendingar geta ræktað eins og þeir gera ættum við að geta það með hreina vatninu okkar og raforkunni. Í þeim tilfellum verða hins vegar garðyrkjubændur og aðrir að fá orkuna á hagstæðu verði. Ég hef heyrt að þeir myndu fagna því ef þeir fengju orkuna á svipuðu verði og stórmengandi álver eða kísilver eða aðrir stórframleiðendur. Við eigum að sjá til þess að þessir aðilar fái orkuna á því verði til að auka ræktun. Okkur ber skylda til þess. Það er líka annað sem við gleymum og erum komin svolítið langt frá. Þegar ég ólst upp var faðir minn með kartöflugarð í Árbænum. Þá þótti sjálfsagt að fólk gæti ræktað kál, rófur, kartöflur og alls konar matvöru. Í dag er það ekki sjálfsagt. Það er búið að þrengja gífurlega að því. Það er eiginlega orðið í undantekningartilfellum sem börn fá smáaðstöðu til að rækta. Þessi lífsnauðsynlega ræktun, sem myndi spara gífurlega innflutning á matvælum og draga úr kolefnisspori, er eiginlega að deyja út. Landið í höfuðborginni og annars staðar virðist vera orðið það dýrt að ekki virðist hægt að skilja eftir blett til að rækta á. Ég styð málið heils hugar og okkur ber skylda til að skrá á allar umbúðir hversu mikið kolefnisspor og hversu mikil mengun fylgir viðkomandi vöru. Það er ekki bara kolefnissporið sem er þar undir heldur líka plastnotkun. Ég skil það engan veginn og er gjörsamlega orðlaus yfir því að verið sé að flytja erlent vatn í plastflöskum til Íslands eins og við höfum orðið vör við. Það er gjörsamlega óskiljanlegt. Í fyrsta lagi er undarlegt að einhverjum skuli detta það í hug og í öðru lagi að vatnið skuli seljast grimmt. Það er eiginlega stórfurðulegt og ég held að við ættum að spyrja hvernig í ósköpunum standi á því að slíkir hlutir viðgangist.
Forseti. Ég sé að nafnið mitt er ekki meðal flutningsmannanna þannig að mér hefur annaðhvort yfirsést eða ég hreinlega ekki náð að svara í tæka tíð. Ég hefði að sjálfsögðu viljað vera á þessu þingmáli enda finnst mér þetta frábært og þarft og styð aukna upplýsingamiðlun til neytenda í öllu formi. Ég hef oft spáð í það hvernig best sé að koma þessum skilaboðum á framfæri, hvernig við eigum að gera það, af því að það er orðið svo mikið af merkingum á matvælum, hvort við þurfum að fara að hugsa um að einhver QR-kóði sé settur á vöruna þar sem maður getur fengið fram alls kyns upplýsingar um hana. Þetta er líka hvati og hefur áhrif á fyrirtækin sjálf og hvernig vörur fyrirtækin framleiða, hvernig framleiðslan fer fram ef neytendur eru meðvitaðir um þessa hluti og hafa nauðsynlegar upplýsingar til að taka meðvitaða ákvörðun um hvernig fyrirtæki við viljum styðja með vörunum sem við verslum og neytum. Ég held að þetta sé bara hið besta mál og algjörlega nauðsynleg þróun inn í framtíðina, þ.e. að geta tekið meðvitaða ákvörðun um hvernig við verslum.
Herra forseti. Eitthvað gerði ég mig illa skiljanlega áðan vegna þess að ég ætlaði að óska eftir því að veita flutningsmanni þingsályktunartillögunnar andsvör og fá fram skoðanir á ákveðnum málum frá henni en ég fagna þessari þingsályktunartillögu um merkingar um kolefnisspor matvæla. Eins og við vitum hefur umræða um kolefnisspor og merkingar um það á matvælum átt sér stað um nokkurt skeið og vonandi kannast flestir við að velta því fyrir sér þegar þeir standa frammi fyrir vali á matvælum fyrir kvöldmatinn eða hádegismatinn hvort eplið eða hvor appelsínan hafi minni mengun og minna kolefnisspor á bak við sig. Þar hefur heldur betur vantað merkingar. Sjálf hóf ég undirbúning að þingsályktunartillögu um merkingu um kolefnisspor matvæla fyrir ríflega ári og rakst þá á nokkuð margar tæknilegar hindranir í því hvað nákvæmlega eigi að taka til þegar um merkingar um kolefnisspor matvæla er að ræða, eins og hvaðan fóður kemur við ræktun á kjöti eða ákveðnu grænmeti. Svo væri líka þarft að velta fyrir sér í vinnu við svona þingsályktunartillögu og þá vinnu sem merkingar um kolefnisspor matvæla er hvort hægt væri að forgangsraða í vinnu við merkingarnar, þ.e. að setja innlend matvæli framarlega í þeirri vinnu og kannski klára fyrr kolefnismerkingar á innlendum matvælum. Ég hef fulla trú á að vel verði tekið í þetta af hálfu stjórnvalda. Einnig er mjög gott og þarft sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kom að áðan um lækkun á orku og rafmagni til matvælaframleiðenda. Þetta höfum við í þinginu rætt í 20 ár eða meira. Það er fyrir löngu orðið þarft og verður vonandi tekið tillit til þess við vinnu á nýrri matvælastefnu stjórnvalda. Mig langaði líka að benda á að í greinargerð með þingsályktunartillögunni er talað um að samkvæmt tölum frá Hagstofu Evrópusambandsins frá árinu 2016 nemi liðurinn Matvara, drykkur og tóbak 6% af heildarkolefnisspori. Sömuleiðis er áhugavert í greinargerðinni þar sem vísað er í notkun koldíoxíðs í ylrækt á Íslandi sem stækkar kolefnisspor innlendra afurða á borð við tómata og agúrkur. Ég fagna þingsályktunartillögunni og styð hana og alla viðleitni til þess að við merkjum matvæli og jafnframt að þetta gangi í takt við það að þróa og efla innkaupastefnu opinberra stofnana og fyrirtækja. Sömuleiðis að innkaupastefna verði með kolefnissporsmerkingar að leiðarljósi og að við innkaup á matvælum, hvort sem um er að ræða opinberar stofnanir eða verslanir, verði sjónum beint að því að kaupa inn matvæli sem eru framleidd í nærumhverfinu og sem næst sölustaðnum. Ég held líka að þetta væri ágætishvatning, og kannski meira en hvatning, til fyrirtækja og verslana til að selja slík matvæli og láta neytendur vita að það sé innkaupastefna viðkomandi verslana að kaupa grænmeti, ávexti, kjöt og fisk úr nærumhverfinu og með sem minnstu kolefnisspori. Ég fagna þingsályktunartillögunni, herra forseti, styð hana og alla viðleitni til að gera neytendur upplýstari þegar kemur að því að velja sér umhverfisvænni matvöru sem hefur minna loftslagsspor.
Hafi forseti misst af eða misskilið merki hv. þingmanns um andsvarið áðan biðst hann að sjálfsögðu velvirðingar á því.
Forseti. Ég mæli fyrir sameiginlegri þingsályktunartillögu Pírata og Samfylkingarinnar um grænan samfélagssáttmála. Sá loftslagsvandi sem við stöndum frammi fyrir hefur á undanförnum árum og áratugum farið sívaxandi og við okkur blasa ógnvænlegar staðreyndir og erfiðar ákvarðanir vegna þess að til að taka á vandanum þurfum við að kafa í rótina frekar en að meðhöndla einkennin eins og hefur tíðkast. Það er ekkert einfalt mál þegar ráðast þarf í rótina, sökudólgurinn er að miklu leyti hugmyndafræði sem hefur verið grunnur hönnunar stjórnkerfa okkar, hagkerfa og samfélaga. Okkar helstu og áreiðanlegustu vísindamenn búast við hækkun hitastigs sem geti haft gríðarlega afdrifaríkar afleiðingar fyrir mannkynið allt því að plánetan verður hér áfram en það sem loftslagsbreytingar munu leggja í rúst eru híbýli manna eða lífvænleiki plánetunnar. Yfirgnæfandi meiri hluti vísindamanna hefur brýnt fyrir okkur mikilvægi þess að stjórnvöld bregðist við af ábyrgð og bregðist við strax. Þetta er framlag okkar Pírata og Samfylkingarinnar í þá átt. Í vor réð tilviljun því að þingmenn Pírata og Samfylkingarinnar lögðu fram þingsályktunartillögur um grænan sáttmála á sama tíma hvorir í sínu lagi. Ekki nóg með það heldur voru tillögur beggja flokka lagðar fram sama daginn þannig að það er greinilegt af þeirri skemmtilegu tilviljun að loftslagsmálin vega þungt hjá báðum flokkum og ef við eigum að ná árangri er samvinna á öllum stigum málsins nauðsynleg. Við höfum ákveðið að taka höndum saman í baráttunni gegn aðsteðjandi loftslagsvá með sameiginlegri þingsályktunartillögu um grænan samfélagssáttmála fyrir Ísland. Þær aðstæður sem við stöndum frammi fyrir kalla á samhentar aðgerðir og samvinnu allra aðila. Þingmálið um grænan sáttmála er svar við ákalli ungmenna um raunverulegar og nauðsynlegar aðgerðir gegn loftslagsvánni. Fyrirhuguð aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar dugar hreinlega ekki til, hana skortir nánar tilgreind og tímasett markmið og miklu meira fjármagn. Íslensk ungmenni hafa haldið áfram loftslagsverkföllum með ákalli um skýrari og markvissari aðgerðir. Aðrar Norðurlandaþjóðir eru komnar mun lengra og verja margfalt meiru af vergri landsframleiðslu í loftslagsaðgerðir. Ísland verður að skipa sér í forystusveit með öðrum Norðurlandaþjóðum, hlusta á vísindasamfélagið og ráðast í verulegar fjárfestingar í nauðsynlegum innviðum og uppbyggingu til að markmið sáttmálans nái fram að ganga í samræmi við viðmið milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál. Slík fjárfesting skapar ný tækifæri og verðmæti í nýju, breyttu og grænna hagkerfi. Með tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að leggja fram tillögur um grænan samfélagssáttmála sem taki til allra sviða þjóðlífsins. Áður en slík tillaga verður lögð fram er lagt til hér að forsætisráðherra boði til þjóðfundar um „Græna Ísland“ vorið 2020 og að í kjölfar hans verði tillögur um grænan samfélagssáttmála unnar af fulltrúum allra stjórnmálaflokka í framtíðarnefnd forsætisráðherra, í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra, ásamt því að samdar verði tillögur um lagabreytingar. Framtíðarnefnd skili tillögum sínum til forsætisráðherra eigi síðar en 1. febrúar 2021. Í tillögunni eru tilgreind sex markmið sem við eigum að ná fyrir árið 2030: 1. Ísland verði kolefnishlutlaust land, en þess skal gætt að aðgerðirnar bitni sem minnst á launafólki og jaðarsettum hópum. 2. Efnahagsleg framtíð landsins verði tryggð með sjálfbærni sem ófrávíkjanlegu skilyrði. 3. Teknir verði upp nýir mælikvarðar á velsæld í hagkerfinu, með hliðsjón af þörfinni á velmegun án vaxtar sem minnkar álagið á umhverfið. 4. Ráðist verði í verulegar fjárfestingar á nauðsynlegum innviðum og uppbyggingu til að markmið sáttmálans nái fram að ganga innan settra tímamarka, í samræmi við viðmið milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál. 5. Ísland verði í framvarðasveit ríkja þegar kemur að baráttunni gegn loftslagsvánni. 6. Stuðlað verði að auknu alþjóðlegu samstarfi og samtali um tæknileg málefni, sérfræðiaðstoð, vörur, þjónustu og fjármagn sem gæti nýst öðrum þjóðum við kolefnisbindingu og að ná kolefnishlutleysi. Einnig er tekið fram að tryggja eigi framtíðarnefnd forsætisráðherra fjármagn til að ljúka vinnunni á tilsettum tíma. Þá verði tillögurnar leiðarvísir fyrir ríkisstjórn Íslands að markmiði um fullt jafnvægi í losun og bindingu gróðurhúsalofttegunda á öllum sviðum þjóðfélagsins og í alþjóðlegri samvinnu Íslands við önnur ríki í baráttunni gegn loftslagsvánni. Samvinna allra sviða samfélags, bæði innan lands og á alþjóðavettvangi, er það sem þarf til og er í takt við alvarleika vandans. Okkar sýn er sú að stjórnvöld og almenningur sameinist um allsherjarendurhugsun á grunnstoðum samfélagsins. Þar eru öll svið þjóðfélagsins undir; hagkerfið, matvælaframleiðsla, neysluvenjur, orkuframleiðsla og þannig mætti lengi telja. Hugmyndin að baki því að halda þjóðfund um „Græna Ísland“ snýst um að efla samheldni samfélagsins svo að við getum öll sameinast um þær breytingar sem nauðsynlegt er að gera í stjórnkerfum og hagkerfum okkar. Þeir þjóðfundir sem Ísland hefur hingað til haldið hafa verið undanfarar mikilla samfélagslegra breytinga og hafa skilað jákvæðum og mikilvægum breytingum, enda þurfa stjórnvöld stundum á dómgreind almennings að halda þegar kemur að því að fara í stórar og viðamiklar breytingar. Við megum samt ekki sitja aðgerðalaus á meðan stefnumótun um grænan samfélagssáttmála fer fram. Það þarf að útvíkka aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum og setja metnaðarfyllri markmið strax en til að það verði ekki eintóm plástrapólitík verðum við að ráðast í kerfisbreytingar og til að skapa samfélagslega sátt um þær þurfum við að fá alla með. Þannig getum við verið leiðandi í loftslagsmálum og fyrirmynd fyrir önnur lönd því að loftslagsváin er ekki vandamál einstakra þjóðríkja heldur vandi okkar allra og við verðum að taka höndum saman öll sem eitt til að breyta þessari þróun. Losun gróðurhúsalofttegunda frá Íslandi eykst hratt og miðað við höfðatölu er hún mun meiri en í nágrannalöndum okkar. Þetta er áhyggjuefni og þróun sem þarf að snúa við strax til að draga úr alvarlegum afleiðingum hlýnunar og skapa sjálfbærara þjóðfélag. Gæta þarf að því þegar aðgerðir eru markaðar fyrir „Grænt Ísland“ að mannréttindi, félagsleg réttindi og almenn velferð verði ekki látin sitja á hakanum. Skynsamleg, raunhæf og sjálfbær nýting náttúru og auðlinda er undirstaða velsældar í því framtíðarsamfélagi sem við skiljum eftir fyrir börnin okkar og afkomendur. Þær aðgerðir og breytingar sem við leggjum upp með verða að taka mið af því að réttindum verði ekki misskipt. Áhersla verður að vera á að stjórnvöld og samfélagið allt setji sér markmið í sameiningu og vinni saman að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Við verðum að ráðast í grundvallarbreytingar á samfélaginu til að ná markmiðum okkar, markmiðum um kolefnishlutleysi, sjálfbærni og forystu í loftslagsmálum. Við þurfum að víkja frá úreltum hugmyndum um hagvaxtarhagkerfi sem gengur út á hámörkun neyslu. Við þurfum að setja velsæld í fyrsta sæti umfram hagvöxt, við þurfum að byggja upp nauðsynlega innviði sem minnka álag á umhverfið og við þurfum að taka velferðarkerfin okkar til endurskoðunar með það að markmiði að tryggja öllum mannsæmandi lífsskilyrði. Fyrsta skrefið í átt að því gæti orðið samþykkt nýs græns samfélagssáttmála.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða tillögu til þingsályktunar um grænan samfélagssáttmála sem Píratar og Samfylkingin leggja fram. Ég styð það alveg heils hugar. Það er rosalega nauðsynlegt - [[Forseti hringir.]]
Hv. þingmaður. Forseti biðst afsökunar á mistökum sem hann var að gera vegna þess að hv. 3. þm. Suðvest., Rósa Björk Brynjólfsdóttir, var búin að biðja um andsvar. Þetta er í annað skipti sem forseti reynir að hafa af henni andsvari í dag þannig að það er fullgróft, en nú veitir andsvar hv. 3. þm. Suðvest., Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Forseti biðst velvirðingar á þessu.
Herra forseti. Ég fagna þessari tillögu til þingsályktunar um grænan samfélagssáttmála og óska Samfylkingunni og Pírötum til hamingju með að hafa lagt hana fram sameiginlega. Þarna eru góðar tillögur og þarfar, til að mynda að Ísland verði kolefnishlutlaust land fyrir árið 2030 sem er metnaðarfullt áform. Mig langaði aðeins að minnast á eitt sem ég fagna líka. Mikil áhersla er lögð á framtíðarnefnd forsætisráðherra sem ég tel vel og það rímar mjög vel við hlutverk framtíðarnefndarinnar að fjalla um loftslagsmálin og þær áskoranir sem bíða okkar og sömuleiðis varðandi að taka upp nýja mælikvarða á velsæld í hagkerfinu með hliðsjón af og áherslu á loftslagsmálin. Ég veit að 1. flutningsmaður þingsályktunartillögunnar er mikil áhugakona og talsmaður velsældarmælikvarða í hagkerfinu. Þetta rímar líka mjög vel við áherslur hennar. Ég fagna víðtækri alþjóðlegri samvinnu sem verður að eiga sér stað til að ná Parísarsamkomulaginu og þeim áætlunum sem við höfum undirgengist þar. Ég fagna því en mig langar að heyra aðeins nánar varðandi útstreymi frá stóriðju. Á bls. 3 í greinargerð þingsályktunartillögunnar er talað um að nauðsynlegt sé að draga verulega úr útstreymi frá stóriðju. Mig langar að heyra 1. flutningsmann tillögunnar segja nánar frá því hvað hún telji þetta geta falið í sér, hvort við þurfum hreinlega að fara að stytta samninga eða taka á okkur einhverjar róttækari aðgerðir þegar kemur að stóriðjunni. Ég hef sjálf talað fyrir því að það þurfi að taka á losun [[Forseti hringir.]]á stóriðjunni til að minnka losun á Íslandi. Það verður áhugavert að heyra hvaða 1. flutningsmaður segir um þau áform.
Forseti. Ég þakka andsvarið og spurninguna. Fyrst og fremst er ég ekki sérfræðingur á því sviði, eins og margir hafa oft sagt í pontu, en ég hef alveg mínar hugmyndir. Sá fókus sem við erum búin að setja sem samfélag á stóriðju í gríðarlega langan tíma er afleiðing af þeirri hagkerfisstefnu eða hugmyndafræði sem liggur til grundvallar hagkerfinu okkar. Þetta er afleiðing af því og það er þessi hagvaxtaraukning sem er gríðarlega mikill fókus á í allri okkar nálgun í samfélaginu síðustu áratugina. Þetta er nokkuð sem við þurfum að fara að endurskoða. Ég held að það skipti hreinlega gríðarlega miklu máli að þessi hluti sé partur af vinnunni þegar sú vinna fer í gang að spyrja þjóðina hvernig hún sjái fyrir sér að samfélagið okkar líti út og hverjir hvatarnir í hagkerfinu okkar eigi að vera í framtíðinni til að koma til móts við og tækla þær loftslagsbreytingar sem við horfum fram á. Þær tillögur fara svo í áframhaldandi vinnu hjá framtíðarnefnd forsætisráðherra og einhverjar konkret lagabreytingartillögur koma úr þeirri vinnu. Það er mikilvægt að þetta sé tekið með í þeirri vinnu en ég held klárlega að við þurfum að horfa til þeirrar tæknibyltingar sem er að eiga sér stað, við þurfum að leggja mun meiri áherslu á frumkvöðlahugsun og nýsköpun og fjarlægja í raun og veru hindranir og gera hvata til að fara að hugsa út frá samfélagslegri ábyrgð líka, að þegar nýjum fyrirtækjum er komið á fót og við erum að framleiða vörur eða þjónustu sé samfélagslega ábyrgðin til staðar. Ég vona að þetta hafi ekki verið of óljóst, ég er að hugsa upphátt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir svarið. Ég tek undir með henni varðandi frumiðnað og frumvinnslu, við þurfum að færa okkur hraðar í átt að nýsköpun og frumkvöðlahugsun. Mig langaði líka til að spyrja hv. þm. Halldóru Mogensen að því sem kemur sömuleiðis fram á bls. 3 í greinargerð þingsályktunartillögunnar. Þar er til að mynda talað um að Bretland og Skotland hafi þegar lýst yfir neyðarástandi í loftslagsmálum og ljóst að fleiri ríki muni fylgja í kjölfarið, Ísland sé þar engin undantekning. Ég tek heils hugar undir þetta og hef bæði talað um það og skrifað. Ég held að við eigum ekki að veigra okkur við að lýsa yfir neyðarástandi og eigum ekki að tala um það sem eitthvert óttatæki sem geri fólk hrætt heldur láta það efla okkur til dáða. Ég fagna því. Þar rétt á eftir segir að yfirlýsing ein og sér dugi skammt án þess að stefnumótun sé gerð og talin upp nokkur atriði sem þarf að fara í breytingar á; skattkerfi, samgöngumál, húsnæðismál, matvælaframleiðsla og auðlindanýting sem þurfi að fara fram með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Mig langar til að spyrja 1. flutningsmann þingsályktunartillögunnar um breytingar á skattkerfinu. Við vitum að á Íslandi eru margir sem sjá mikla meinbugi á og hafa andúð á hvers kyns skattkerfisbreytingum og sér í lagi ef skattkerfisbreytingar eiga að vera íþyngjandi aðgerðir. Á sama tíma geta breytingar á skattkerfinu verið afskaplega góðar í þá átt að efla ákveðna hegðun þannig að mig langar til að heyra hugmyndir 1. flutningsmanns þegar kemur að breytingum á skattkerfinu í átt til sjálfbærari þróunar.
Forseti. Ég verð að taka fram að ég tala fyrir mig í þessu máli varðandi breytingar en ég er ekki með einhverjar fullmótaðar hugmyndir um hvernig skattkerfið eigi að breytast. Það sem mér finnst mikilvægast og er hugmyndin sem við erum með með þessari þingsályktunartillögu er að opna á samtalið og fara í mjög konkret markmiðasetningu þannig að við komum okkur saman sem þjóð og sem þing um það hvaða markmið okkur finnist mikilvægt og fara svo út frá stærra samtali og þverpólitískri vinnu að búa til aðgerðalista og koma með þingmál til að ná tilsettum markmiðum. Við erum að leggja til að við förum í heildræna nálgun á málaflokkinn og aðeins að skoða breytta hugmyndafræði og breytta hvata í kerfinu okkar. Varðandi einstakar breytingar í skattamálum er ég ekkert endilega með það á hreinu. Ég er oft talin vera með mjög furðulegar pælingar um það hvernig ég vilji breyta velferðarkerfinu og skattkerfinu en það á ekkert endilega við, ég er alveg til í að kasta því út í umræðuna en mér finnst það ekkert endilega vera bara okkar hérna að ákveða það. Það verður að vera hluti af stóra samhenginu og stærra samtali um hvert við viljum stefna í framtíðinni. En ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverðar spurningar.
Virðulegur forseti. Eins og ég hef komið inn á áður er þetta tillaga til þingsályktunar um grænan samfélagssáttmála Samfylkingarinnar og Pírata og er hið besta mál og ég styð hana heils hugar. Ég hef alltaf áhyggjur þegar byrjað er að tala um kolefnisspor, mengun og þau málefni vegna þess að nú þegar er í bígerð að taka upp urðunarskatt. Ég óttast að sá skattur eigi eftir að bitna mest á þeim sem síst skyldi vegna þess að það er einhvern veginn þannig að því fleiri gjöld sem leggjast á heimili, þeim mun verri staða er hjá þeim sem eru verst settir í þessu þjóðfélagi, t.d. öryrkjum og láglaunafólki. Það má ekki og á ekki að bitna á þeim þó að við tökum til í loftslagsmálum okkar. Það sem er líka furðulegt í samhengi við okkur Íslendinga er að við virðumst ekki ætla að læra af mistökum annarra þjóða. Það sem ég hef oft furðað mig á er að aðrar þjóðir virðast endurtaka sama vandamálið. Aftur og aftur kemur upp sama vandamálið hjá þjóðum og þar er ég t.d. að tala um það sem er gífurlega mengandi og eyðandi, skógareldar. Við fáum fréttir af því reglulega að heilu ferkílómetrasvæðin brenni og þetta skeður aftur og aftur, liggur við á sama blettinum. Engum virðist detta í hug að byrja strax að búa til brunabelti og grisja og okkur dettur það ekki heldur í hug á Íslandi. Við framleiðum skóga og gróðursetjum bara í beinni röð algjörlega óháð því hvað gæti skeð. Síðasta sumar var t.d. mjög þurrt og við erum engan veginn í stakk búin að takast á við skógarelda. Við erum með stóra og mikla skóga á Hallormsstað og víðar og það er ekkert farið að huga að brunahólfum, hvernig á að verjast eldi og hvernig á að koma að því að slökkva hann. Við virðumst loka augunum og bíða með að byrgja brunninn þangað til við erum dottin ofan í hann. Við sjáum þetta líka í veðurfarslegum breytingum og við erum að horfa á það úti í heimi að eyjar og sker eru hreinlega að sökkva í sæ og þess vegna ber okkur líka skylda til að hlusta á unga fólkið. Okkur hefur verið bent á að það sé orðið áhyggjufullt. Sumir vilja draga úr þeim áhyggjum og segja að þetta sé ekki rétt og ekki vísindalega rétt og að þetta sé aðeins einhver endurtekning á því sem áður hefur verið. Ég trúi því ekki, ég sé vána. Við erum að upplifa það, við sjáum öfgar í veðrinu. Við sjáum afleiðingar af hlýnun jarðar og þess vegna ber okkur skylda til að sjá til þess að koma þeim hlutum í lag. Eins og ég segi styð ég þessa tillögu heils hugar og ég vona heitt og innilega að við tökum okkur til núna og hlustum á ungt fólk sem er búið að standa í því núna undanfarið ár á hverjum einasta föstudegi að benda okkur á vána. Það vill að við hlustum og að við gerum eitthvað. Mér líst mjög vel á að við höldum ráðstefnu og í því samhengi verðum við að muna að bjóða unga fólkinu að koma að borðinu. Við þurfum að fá unga fólkið þangað, líka til að það sjái að verið sé að gera eitthvað. Ég óttast því miður að viljinn sé ekki nógu góður og síðan er alltaf spurningin hvað þetta kostar og þá ræður alltaf gróðasjónarmiðið. Því miður hefur það gert það undanfarin ár og virðist vera enn við lýði. Ég vona heitt og innilega að við snúum blaðinu við og tökum okkur á í þeim málum.
Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka fyrsta flutningsmanni og framsögumanni, hv. þingkonu Halldóru Mogensen, kærlega fyrir efnismikla og góða ræðu og ég get tekið undir mjög margt af því sem hún sagði. Ég vildi bara fylgja eftir sjónarmiðum Samfylkingarinnar en hún fór ágætlega yfir þetta. Umhverfismálin og hlýnun jarðar af manna völdum eru sem betur fer að komast á allra varir og á hverjum föstudegi höfum við séð skólabörn og ungmenni safnast saman á Austurvelli og krefjast aðgerða, skiljanlega. Þau munu fá afleiðingarnar í fangið. Mörg okkar hinna verða svona u.þ.b. að yfirgefa staðinn þegar verstu hamfarirnar ríða yfir. Við stöndum frammi fyrir áskorunum af stærðargráðu sem gerir að verkum að margir vilja helst leggja árar í bát og hræðast verkefnið en við eigum frekar að nálgast það þannig að þær geti leitt góða hluti af sér. Við getum nefnilega lifað innihaldsríkara og betra lífi án þess að vera alltaf drifin áfram af þessu framleiðsluþjóðfélagi sem hefur mótað okkur. Komið er inn á það í tillögunni með velsældaráherslu. Eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir kom inn á krefst þetta verkefni mikillar alþjóðlegrar samvinnu og við þurfum að huga að því. Það er nefnilega allt of auðvelt fyrir stök lönd og samfélög að banda frá sér og benda á einhvern annan og gera minna. En það er bara einfaldlega ekki í boði og alls ekki fyrir Íslendinga og þess vegna verðum við að taka þetta föstum tökum. Afleiðingar loftslagsbreytinga eru ekki síst alvarlegar fyrir okkur á norðurhveli jarðar þar sem hitinn er að hækka hlutfallslega meira, bæði á sjó og landi, með tilheyrandi afleiðingum; bráðnun jökla, vistkerfisbreytingum, hlýnun á yfirborði sjávar og súrnun sjávar, auknum öfgum í veðurfari. Þetta er að gerast núna á þessu augnabliki. Áhrifin af þessu verða bersýnilega miklu verri eftir því sem við stjórnmálafólk drögum lengur lappirnar. Þess vegna þurfum við að ráðast í aðgerðir. Það vakti því athygli mína og olli mér svolitlum vonbrigðum að umhverfisráðherra, varaformaður í flokki sem hefur kennt sig við umhverfismál, hafi í vikunni hér á þingi sagt að Íslendingar stæðu bara nokkuð vel, að við þyrftum ekki að fara eftir kröfu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um að ríki ættu að setja a.m.k. 2,5% af vergri landsframleiðslu í aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Sýn hans var sú að þar sem við hefðum nú þegar ráðist í orkuskipti, og vísar þá til hitaveitunnar, séum við komin ansi nálægt því að uppfylla þetta markmið - hitaveita, herra forseti, sem var byggð árið 1930. Það má líka benda á að þótt milliríkjanefndinni hafi reiknast til að almennt þyrfti að ráðstafa 2,5% af landsframleiðslu í orkuskipti hefur nefndin líka talað fyrir því að í heildina þyrftum við að verja um 6% í hvers kyns aðgerðir til að stemma stigu við hlýnun jarðar, í samgöngukerfi, húsnæði, rannsóknir, þróun og menntun. Við erum einfaldlega ekki komin á þann stað og þess vegna þykja mér það tíðindi ef Vinstri græn ætla ekki að setja sér háleitari markmið og horfa ekki á það sem tækifæri í leiðinni til að búa hér og skapa meira spennandi framtíð, grænt hagkerfi, græn störf, leggja grunninn að velsældarhagkerfinu sem hæstv. forsætisráðherra hefur talað mikið um og ég veit hún er áhugakona um. Ég trúi því ekki að þau ætli að vera í samlífi með Sjálfstæðisflokknum um alla eilífð og ættu þess vegna að þora og vilja setja sér markmið, a.m.k. í stefnuskrá, til þess að eiga góð kort upp í erminni þegar þarf að snúa sér annað. Herra forseti. Aðgerðir gegn loftslagsbreytingum munu snerta alla þætti samfélagsins með einum eða öðrum hætti, samgöngumál, landbúnaðarmál, iðnað, uppeldismál svo að dæmi séu tekin. Við þurfum að grípa til róttækra aðgerða og það þarf mjög sterka pólitíska forystu. En síðast en ekki síst, og á það er lögð áhersla í tillögunni, þurfum við að skapa um þær eins breiða samstöðu meðal þjóðarinnar, meðal almennings, og unnt er. Þess vegna hafa Samfylkingin og Píratar lagt fram þessa þingsályktunartillögu um grænan samfélagssáttmála. Báðir flokkar lögðu fram áþekk mál á síðasta þingi, eins og frummælandi kom inn á, og við vonum svo sannarlega að fleiri flokkar komi með okkur á vagninn af því þetta mál er sannarlega ekki mál sem einn flokkur á að eigna sér og telja sig leiðandi í, best er ef allir standa þar samhliða. Skilaboð tillögunnar eru skýr. Við þurfum að ráðast í róttækar aðgerðir og breytingar af þeirri stærðargráðu að nauðsynlegt er að allir komi að borðinu og við náum þverpólitískri samvinnu, samstarfi við sérfræðinga og vísindamenn en ekki síst, eins og ég sagði áðan, samráði við almenning í landinu því að öll verðum við jú fyrir þessum loftslagsbreytingum með einum eða öðrum hætti. Þessi þingsályktunartillaga er upphaf að slíkri sátt og kemur ekki í veg fyrir að aðrir flokkar geti annaðhvort einir eða í sameiningu við aðra lagt fram sértækar aðgerðir sem hægt er að ráðast í strax. Það er reyndar nauðsynlegt að allir flokkar á þingi fari að ráðast í slíka vinnu. Við þurfum að ráðast í mikla stefnumótun um hvernig framtíð við sjáum fyrir okkur, hvernig framtíðin á að þróast. Framtíð án jarðefnaeldsneytis þar sem lifnaðarhættir okkar, neysla, forgangsröðun og skipulag stefnir í vistvænni átt. Við þurfum með öðrum orðum að neyta minna, búa minna, nær hvert öðru og leggja áherslu á græna framleiðslu. Herra forseti. Við þurfum að taka þetta alvarlega en mér finnst stefnumótun og stjórnsýsla stjórnvalda ekki bera þess nægilega sterk merki. Því tel ég óhjákvæmilegt að þessi tillaga komi fram frá stjórnarandstöðuflokkum og að þjóðin geri með sér þennan græna samfélagssáttmála sem nær til allra sviða þjóðlífsins. Við þurfum líka að tryggja, í samræmi við áherslur jafnaðarmanna og ýmissa annarra, að hinir efnaminni líði ekki fyrir þessar vandasömu breytingar sem munu eiga sér stað því að það er ljóst að þær munu snerta það fólk líka. Þá get ég í sjálfu sér komið inn á andsvar hv. þingkonu Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur. Ég tel að skattkerfið þurfi annars vegar að vera með þeim hætti að það hvetji eftir þörfum og ýti stundum atvinnugreinum yfir í vistvænni þróun en líka að flötum gjöldum og öðrum slíkum álögum verði mætt með almennara og jafnara skattkerfi, þar sem við dreifum gæðunum, þar sem þeir sem minnst bera úr býtum beri hlutfallslega minnstu byrðarnar á meðan við sem erum á himinháum launum getum lagt miklu meira af mörkum. En við þurfum heildarsýn og þessi tillaga er fyrst og fremst um það. Við erum fámenn þjóð og við þurfum einfaldlega allar hendur á dekk. Öðruvísi getum við ekki unnið og þess vegna held ég að það sé ágætishugmynd að byrja þetta með þjóðfundi um grænt Ísland. Við höfum fordæmi. Við höfum þjóðfund árið 2010 þar sem rætt var um hvaða gildi ættu að vera í nýrri stjórnarskrá. Þetta munum við öll. Það var auðvitað frekar sorglegt hvernig það allt fór en það var ekki þjóðfundarfyrirkomulaginu að kenna heldur allt öðrum hlutum. Á fundinum komu einmitt mjög sterkt fram gildi sem fólk lagði áherslu á að halda þyrfti í heiðri, t.d. náttúra og umhverfi, þannig að við höfum eitthvað að byggja á. Við vitum svona nokkurn veginn hvað almenningur vill. Ég sé að hv. þm. Brynjar Níelsson er búinn að gera sig kláran í andsvar þannig að ég held ég ljúki þessu bara hér og yddi blýantinn minn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir framsöguna og óska honum til hamingju, líkt og hv. þingkonu Halldóru Mogensen, með þessa þingsályktunartillögu um grænan samfélagssáttmála. Það er margt verulega gott í henni um loftslagsmálin. Hv. þm. Logi Einarsson talaði um að við þyrftum allar hendur á dekk og ég er sannarlega sammála honum um það. Hann minntist aðeins á orð mín fyrr í þessari umræðu um skattkerfisbreytingar með sjálfbæra þróun að leiðarljósi og ég held að ég og hv. þingmaður getum verið sammála um að ívilnandi skattkerfisbreytingar til að laða fram græna hegðun hjá fyrirtækjum, einstaklingum og stofnunum séu alltaf til góðs. Mig langar aðeins til að spyrja hv. þingmann um neyðarástandið í loftslagsmálum og yfirlýsingum þar að lútandi. Eins og fram kemur í greinargerðinni hafa Bretland og Skotland þegar lýst yfir neyðarástandi í loftslagsmálum og fjölmörg önnur þjóðþing, írska og velska þingið, og sömuleiðis margar borgir og bæir í Ástralíu og víðar. Mig langar til að spyrja hv. þingmann að því hverja hann telji vera ástæðuna fyrir því að fyrirstaða virðist ríkja almennt hér á landi gagnvart yfirlýsingum um að það ríki neyðarástand í loftslagsmálum.
Herra forseti. Ég held að við hv. þingkona séum í grunninn á svipuðum stað þegar kemur að skattamálunum og ætla ekki að orðlengja það. En varðandi neyðarástandið legg ég áherslu á að slík yfirlýsing er ekki hugsuð til að hræða fólk. Hún er hins vegar yfirlýsing um að stjórnvöld ætli að taka hlutina alvarlega. Atvinnulífið og almenningur og allir verða að átta sig á því að sjónum verði beint þangað. Það mun hafa breytingar í för með sér. Við munum þurfa að grípa til aðgerða. Hvað varðar tregðuna almennt í samfélaginu er ég ekkert endilega viss um að hún sé svo útbreidd meðal almennings. Ég held að almenningur skilji þetta ágætlega, held að unga fólkið hafi bara hreinlega krafist þess, þeir hópar sem hafa staðið fyrir loftslagsverkföllum. Ef hv. þingkona hefur áhuga á því að ég lýsi skoðun minni á af hverju Vinstri græn hafi ekki léð máls á þessu held ég að það sé einfaldlega vegna þess að þau eru að vinna í ríkisstjórn með flokki sem vill þetta ekki. Eins og hæstv. forsætisráðherra hefur sagt gerir fólk málamiðlanir þegar það starfar saman. Eftir því sem er lengra á milli fólks í upphafi, þeim mun meiri málamiðlun þarf að gera. Ég held að málið sé svo einfalt. Ég held að það sé hins vegar nauðsynlegt að við lýsum yfir neyðarástandi, ekki vegna þess að við séum að segja fólki að hér sé allt að fara á vonarvöl á morgun eða hinn daginn [[Þú ert að því.]]heldur til þess að draga línu í sandinn og segja: Áhersluverkefni stjórnvalda næstu ár og áratugi verður barátta gegn loftslagsbreytingum.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og langar að víkja að öðrum málum sem fram koma í þingsályktunartillögunni og greinargerð með henni. Það varðar alþjóðlega samvinnu sem hv. þm. Logi Einarsson tæpti á í framsögu sinni. Eins og fram kemur í greinargerð þingsályktunartillögunnar áætlar Evrópusambandið að 25% af fjármagni þess verði varið til loftslagsmála til ársins 2027 og hefur boðað evrópskan grænan sáttmála. Tengslin við þetta eru þau að við erum nýkomin úr mikilli umræðu um EES-samninginn hér í þingsal við útkomu skýrslu starfshóps um kosti og galla EES-samningsins. Það er minnst á þetta í greinargerðinni, þ.e. að hluti af þeim tækjum sem við höfum á alþjóðavettvangi til að beita okkur sé „innleiðing loftslagsákvæðis í fríverslunar-, fjárfestingar-, varnarmála- og samstarfssamningum sem Ísland gerir við önnur ríki og ríkjasambönd.“ Mig langar til að heyra hv. þingmann dvelja aðeins við það í þeim samningum hvernig við getum beitt okkur nánar fyrir þessu og hvað hann hefur í huga sjálfur um áhrif Íslands og áherslur. Hvernig getum við unnið með það í fríverslunar- og varnarmálasamningnum, beitt okkur þar með loftslagsmálin að leiðarljósi?
Herra forseti. Ég er á þeirri skoðun að við ættum að ganga enn lengra í evrópsku samstarfi. Ég held hins vegar að það sé mikilvægt að við a.m.k. beitum okkur í því samstarfi sem við erum í núna og hefur skilað okkur mikilli hagsæld. Ég held að Ísland hafi rödd. Á Ísland er hlustað. Ég held að það yrði samt fyrst og fremst tekið eftir því ef við myndum leiða einhverjar aðgerðir og grípa til róttækra aðgerða. Mér finnst líka skipta máli núna á þessum tímapunkti að við höllum okkur að samstarfi við þær þjóðir sem hafa raunverulega viðurkennt þær breytingar sem eru að eiga sér stað á jörðinni og vinnum nánar með þeim í staðinn fyrir að beina sjónum sínum að tvíhliða samningum við ríki sem jafnvel hafa leiðtoga sem hafna breytingunum. Í fyrsta lagi er náttúrlega fjölþjóðlegt samstarf miklu betra og tryggir okkur betri réttindi á öllum stigum en tvíhliða samningur en þetta skiptir líka máli. Ég bendi líka á að núna þegar við tókum við formennsku í Norðurskautsráðinu var í fyrsta skipti í langan tíma ekki hægt að gera sameiginlega yfirlýsingu vegna þess að forseti Bandaríkjanna vildi ekki hafa orðin „loftslagsbreytingar“ eða „hamfarahlýnun“ í textanum. Ég er alveg viss um að frændur okkar og vinir í nágrannalöndunum og í Evrópu munu hlusta á okkur. Við getum haft rödd þar, miklu sterkari en við höfum. En til þess þurfum við að gera meira en að tala. Til þess þurfum við líka að láta verkin tala og ekki ganga skemur en alþjóðastofnanir eiginlega hvetja okkur til.
Hæstv. forseti. Ég kem svolítið seint inn í þessa umræðu en ég náði þó að hlusta á hv. þm. Loga Einarsson. Það kann að vera búið að ræða eitthvað um þetta áður en ég tek eftir 3. tölulið þessarar tillögu til þingsályktunar og ég reyni að skilja hann. Greinargerðin hjálpar mér ekki neitt. Töluliðurinn hljóðar svona, hæstv. forseti: „Teknir verði upp nýir mælikvarðar á velsæld í hagkerfinu, með hliðsjón af þörfinni á velmegun án vaxtar …“ Ég skil ekkert hvað þessi setning merkir. Ég velti fyrir mér: Eigum við að nota annan mælikvarða á velferð en barnadauða eða minni vinnutíma, aukinn styrk heilbrigðiskerfis, almannatryggingar o.s.frv.? Eða hverjir eiga nýju mælikvarðarnir að vera? Mér er það algerlega óskiljanlegt. Mín tilfinning er sú að verið sé að búa til ný orð yfir gamla sósíalismann. [[Gripið fram í: Jess.]]Það finnst mér nærtækast við að reyna að skilja þetta. En ég myndi gjarnan vilja að hv. þingmaður útskýrði fyrir mér hverjir hinu nýju mælakvarðar eigi að vera og hvernig menn ætli að mæla þörfina á velmegun án vaxtar.
Herra forseti. Mér sýnist ekki einungis að hv. þingmaður hafi komið seint inn í umræðuna heldur mæti hann fullseint inn í samtímann.
Nei.
Þetta er auðvitað búið að vera til umfjöllunar töluvert lengi og nærtækast er kannski að vísa í ágætisræðu hæstv. forsætisráðherra í sérstökum umræðum um velsældarhagkerfið. Það er enginn að tala um að taka út úr jöfnunni hluti eins og barnadauða og skólagöngu. Hins vegar getum við lagt annan mælikvarða á vöxt en bara framleiðsluaukningu. Það er t.d. til eitthvað sem heitir að búa til meiri gæði. Þau geta verið persónuleg en líka efnahagsleg. Ég held t.d. að það liggi nákvæmlega fyrir að lýðfræðilegar breytingar á þjóðinni okkar eru að verða þannig að þegar færri hendur standa undir framleiðslunni en áður var þurfum við beinlínis að fara að búa til meiri verðmæti og gæði úr vörunni sem við framleiðum. Ég reikna með því að þeir sem mest eru inni í þessu hugtaki, velsældarhagkerfi, séu líka að velta því fyrir sér hver hin virkilegu gæði okkar séu. Tóbak, viskí, bílar? Það er eitthvað sem karlar á okkar aldri hafa einblínt dálítið á í gegnum tíðina en ég held að umgengni við börnin og konuna og að elda góðan mat saman á laugardagskvöldi geti skilað töluverðri velsæld líka og sennilega meiri ef við hugsum hlutina til enda. Ég held að það sé margt mjög spennandi þegar kemur að hugmyndum um velsældarhagkerfi sem Nýsjálendingar og fleiri eru farnir að vinna eftir. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Ég er að vísu engu nær. Það er allt í lagi. Ég reiknaði ekki með því að ég fengi að heyra hverjir hinir nýju mælikvarðar yrðu. En auðvitað vitum við að með aukinni framleiðni á hvern mann verður meiri velsæld. Það er nú okkar ágæta kerfi, það er alltaf hluti af samkeppni. Við erum alltaf að auka verðmæti á hvern mann, enda verður ekkert hjá því komist því að það eru alltaf færri og færri sem sinna framleiðslunni. Það er ekkert nýtt. Það fellur bara vel að því sem við erum alltaf að gera og hefur þróast mjög lengi og er mjög gott. Ég get alveg fullyrt að aukin velsæld og velmegun kallar á meiri verðmætasköpun. Það verður ekkert hjá því komist. Við búum ekki til einhverja nýja mælikvarða öðruvísi en að draga úr verðmætaaukningu. Þess vegna held ég að þetta séu eintómir frasar, tilgangslausir, þýðingarlausir og merkingarlausir, því miður. Þeir segja mér ekki neitt. Ég held að þeir segi ekki nokkrum manni nokkurn skapaðan hlut. Ég sagði áðan að ég hefði á tilfinningunni að menn væru að færa þá vondu stefnu sem flokkar eins og Samfylkingin voru byggðir upp á í nýjan búning, ný orð. En stefnan verður alltaf jafn slæm, því miður, hv. þm. Logi Einarsson, og hún batnar ekkert með nýjum orðum og frösum af þessu tagi. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Þetta voru nokkuð óvænt ummæli úr munni þingmanns sem boðaði bara fyrir tveimur vikum samstarf við Helgu Völu Helgadóttur, hv. þingmann Samfylkingarinnar. Meiri verðmæti, meiri framleiðsla - hún verður hins vegar að vera drifin áfram á öðrum þáttum en hingað til. Loftgæði hafa t.d. ekki verið skilgreind sem sérstakt markmið í framleiðsluhagkerfi okkar fyrr en síðustu ár. Núna mun það vera algjörlega nauðsynlegt. Það mun líka lengja líf fólks, meira að segja okkar tveggja, kannski talsvert.
Er það æskilegt?
Það er ég ekki svo viss um, hv. þingmaður, en annarra, a.m.k. hinna 7 milljarðanna. Ég held að þetta sé ekki spurning um frasa, ég held að þetta sé miklu frekar birtingarmynd af því sem ég var að tala um áðan við hv. þingkonu Rósu Björk Brynjólfsdóttur, þ.e. við hvað Vinstri grænir eiga að etja í þessari ríkisstjórn. Þau geta ekki einu sinni á sínum eigin landsfundi lagt fram róttæka stefnu í þessum málum vegna þess að þau eru bundin í samstarfi við flokk sem vill helst færa okkur aftur á 20. öldina og lifir þar meira eða minna. Þess vegna ítreka ég það sem ég sagði í upphafi, ég held að hv. þingmaður hafi ekki komið of seint í umræðuna - ég held að hann sé ekki mættur í samtímann. [[Hlátur í þingsal.]]
Það er aldeilis.
Virðulegi forseti. Hér eru áhugaverðar umræður um hagsæld, þjóðartekjur, meiri framleiðslu og ýmislegt svoleiðis. Það er áhugavert að skoða þær tölur í tengslum við t.d. vefinn tekjusagan.is sem hefur verið birtur og fer dálítið yfir hvernig tekjur mismunandi hópa þróast yfir ævi þeirra. Þar hefur komið vel fram að tekjur þeirra yngstu hafa dregist saman á undanförnum áratugum. Það segir okkur að umræðan sem var hérna áðan um að við verðum alltaf að stækka kökuna, að meiri framleiðsla á mann geri okkur öll ríkari, er ósönn. Það eru ýmsir aðrir hópar sem hafa líka dregist saman með tilliti til almennrar tekjuþróunar sem byggir á 69. gr. almannatryggingalaga. Við þurfum að horfa aðeins dýpra inn á við og fram á við. Mig langar að fara yfir kafla sem gafst ekki tími til í framsöguræðunni en það er kaflinn um loftslagsbreytingar og nauðsyn græns sáttmála, tæknilegu útfærsluna varðandi áhrif hnatthlýnunar, með leyfi forseta: „Áhrif hnatthlýnunar samkvæmt hófsömu mati Sameinuðu þjóðanna eru umtalsverð; 2°C hækkun markar hamfarir um allan heim, en það eru engan veginn efri mörkin ef ekki verður brugðist við. Við 2°C hækkun má búast við bráðnun ísþekju á pólunum, að hitaþensla heimshafanna leiði af sér sjávarmálshækkun upp á marga metra, að ferskvatnsskortur hafi áhrif á um 400 milljónir manna um heim allan, að margar borgir nálægt miðbaug verði óbyggilegar og að jafnvel í borgum í norðanverðri Evrópu muni þúsundir manna deyja úr hita hvert sumar. Hækki meðalhitinn um 3°C má búast við milljarði flóttamanna, varanlegum þurrki í suðurhluta Evrópu og að sexfalt stærra landsvæði brenni árlega í skógareldum en nú til dags. Við hækkun um 4°C má búast við þrjátíu- til sextíuföldun flóðaskemmda á láglendi og að skemmdir á heimsvísu nálgist sex hundruð billjarða dollara.“ Þetta er tala sem er ekki hægt að setja í neitt samhengi sem við skiljum en ég prófa að taka eina borg, New Orleans, 2005 í fellibylnum Katrínu. Það flæddi yfir 80% af borginni og áætlaður skaði er um 125 milljarðar dollara. Þetta er langt frá 600 billjörðum dollara, enda er þetta bara ein borg. Ef við tökum þetta yfir alla sjávarsíðuna, sjávarborgirnar, þar sem um helmingur mannkyns býr, innan við 200 km frá hafinu, sem er áætlað að muni tvöfaldast á næstu árum eða áratugum, komumst við kannski nálægt þessum 600 billjörðum dollara á þeirri einföldu margföldun. Í smásamhengi eru þetta 15.000 milljarðar kr. sem var skaðinn í New Orleans, rúmlega 15-föld fjárlög íslenska ríkisins í einu, á einum fellibyl. Ég held aðeins áfram með greinargerðina: „Ekki verður séð að hægt sé að leysa loftslagsvandann og koma í veg fyrir yfirvofandi hamfarir án gríðarlegra breytinga á hagkerfi heimsins. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál reiknast til að verja þurfi 2,5% af heimsframleiðslu til loftslagsmála á ári til ársins 2035 til að halda hlýnun innan við 1,5°C.“ Þetta er gríðarlega mikilvægt því að við stefnum mjög auðveldlega í áttina að 1,5°C hækkun. Það er eiginlega óhjákvæmilegt miðað við núverandi aðstæður. Sú breyting, 1,5°C í hækkun, er ásættanleg en aukaleg hækkun umfram það sem sést í núverandi módelum, hver gráða umfram það eins og ég rakti áðan, veldur ákveðnum margföldunaráhrifum í því hver skaðinn verður. Hér er talað um hamfarir og hamfarahlýnun en við verðum að skilja hvað það þýðir. Í samhengi þeirra sem hafa gaman af tölum er talan hérna, t.d. 600 billjarðar dollara. Það er ekki verið að tala um hamfarir á þann hátt endilega að mannkynið þurrkist út. Vissulega verður mörgum lífverum útrýmt af því að þær eru mun staðbundnari en mannveran en breytingar á mannlegu samfélagi verða svo gríðarlega miklar og kostnaðarsamar að að sjálfsögðu væri best ef ekki þyrfti að gera neitt. Bara dæmið um New Orleans sýnir okkur mögulega kostnaðinn ef þetta verður algengara. Fólk getur hugsað um þetta í því tilviki að þegar lofthitinn eykst og hafið hitnar líka þenst það einmitt út. Það þenst mismikið út eftir því hvar maður er. Það er mismikil hækkun á hafinu eftir því hvar maður er á hnettinum en gríðarlega mikill mannfjöldi, hluti af mannlegu samfélagi, býr einmitt við hafið. Það er mjög auðvelt að sjá tenginguna þarna á milli, það er mjög auðvelt að sjá módelin eins og þau eru núna miðað við núverandi þróun sem stefnir bara upp á við. Ef ekkert verður gert verður þetta niðurstaðan. Þess vegna er svo gríðarlega mikilvægt að bregðast við núna til að koma í veg fyrir þennan skaða. Þetta er framtíðarskuld sem við erum að búa til ef við grípum ekki til aðgerða. Og skuldin er rosaleg. Ég hef verið að senda inn spurningar um þann áætlaða kostnað sem Ísland kemur til með að þurfa að standa undir bara miðað við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum undirgengist að undanförnu varðandi t.d. Kyoto og Parísarsamkomulagið. Það er óheppilegt að til að mynda aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar sé ekki með þann kostnað á hreinu. Það er algjörlega nauðsynlegt að sá kostnaður sé fyrirsjáanlegur þótt hann sé ónákvæmur, á bilinu 5–20 milljarðar á ári höfum við t.d. heyrt í umhverfis- og samgöngunefnd frá gestum, mig minnir að það hafi verið Veðurstofan frekar en Umhverfisstofnun. Hvað um það, einhverjir af þessum aðilum sem komu og kynntu fyrir okkur stöðu loftslagsmála á Íslandi nefndu upphæðina. Þar var talað um 5–20 milljarða mögulegan kostnað af alþjóðlegum skuldbindingum okkar og það er kostnaður sem við viljum að sjálfsögðu koma í veg fyrir með því að ná markmiðunum. Þannig spörum við okkur í rauninni þá skuld sem við byggjum upp ef við gerum ekki neitt. Það eru vonbrigði með aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar að þó að aðgerðirnar sem slíkar séu margar mjög góðar eru þær ekkert metnar að umfangi, kostnaði eða áhrifum, ekki neitt. Það á víst að koma í næstu útgáfum. Ég hlakka til að sjá þær og því fyrr, þeim mun betra. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að byrja á því sem fyrst og afgreiða þessa þingsályktunartillögu og byrja strax á vinnunni þannig að það séu skýr skilaboð til ríkisstjórnarinnar frá Alþingi. Síðasta atriðið sem ég vildi minnast á sem hefur verið talað aðeins um áður er alþjóðleg samvinna. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Meðal þeirra er innleiðing loftslagsákvæðis í fríverslunar-, fjárfestingar-, varnarmála- og samstarfssamninga sem Ísland gerir við önnur ríki og ríkjasambönd.“ Þessir samningar eru okkar besta tæki til að ná árangri í þeim málum því að þetta er hnattrænt vandamál. Ef einhver ríki eru að draga lappirnar er hægt að fá þau til samstarfs með viðskiptasamningum og þessum varnarmála- og samstarfssamningum. Ef eitthvert ríki dregur lappirnar er það kostnaður fyrir öll hin sem við viljum að sjálfsögðu koma í veg fyrir. Það býr til ákveðna mismunun í þessu samstarfi ef einhverjir skila ekki sínum hluta. Það er þannig með Ísland að vissulega erum við í góðri stöðu en við skilum þeim markmiðum sem t.d. Kyoto-samkomulagið lagði fyrir okkur. Af því að við erum í samfloti með öðrum þjóðum í Evrópu náum við aftur á móti markmiðunum af því að hinir eru búnir að gera betur. Hvernig er það að vera í forystu og leiðtogahlutverki í rauninni í umhverfismálum? Það er greinilega ekki rétt miðað við það. Áskoranirnar eru gríðarlega stórar, verkefnið er mikilvægt og afleiðingarnar mjög augljósar ef fólk vill skoða þær gaumgæfilega.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lyfjalögum. Ég lagði það áður fram á 149. löggjafarþingi og efnislega fjallar það um að heimila að Lyfjastofnun veiti undanþágu frá ákvæði 1. mgr. 20. gr. lyfjalaga þannig að mögulegt sé að selja tiltekin lausasölulyf í almennri verslun. Fólk hefur kvartað yfir því að geta t.d. ekki nálgast á einfaldan hátt ofnæmislyf þegar apótek úti á landi eru lokuð sem eru auðvitað oft með takmarkaðan afgreiðslutíma. Við þekkjum það frá öðrum Norðurlöndum að þar eru þessi mál miklu frjálsari. Nágrannar okkar í Danmörku, Svíþjóð og Noregi búa við mun meira frjálsræði í lyfsölu en við Íslendingar. Sala á lausasölulyfjum var leyfð í almennum verslunum í Danmörku 2001, Noregi 2003 og Svíþjóð 2009. Lausasölulyf eru lyf sem í dag er hægt að kaupa í apótekum án lyfseðils og þau eru afhent þar. Það er nú þegar heimilt að selja eina tegund af slíkum lyfjum í verslunum, nikótínlyf eru ekki lyfseðilsskyld. Lyfjastofnun ákveður hvaða lyf má selja í lausasölu og hún veitir slíka heimild í dag að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Ég legg til í frumvarpinu að lausasölulyf verði flokkuð í tvo flokka, annars vegar lyf sem aðeins verða seld í apótekum og hins vegar almenn lausasölulyf sem væri heimilt að selja bæði í apótekum og almennum verslunum, svo sem væg verkjalyf og ofnæmislyf, en það er í höndum Lyfjastofnunar að meta. Þá er jafnframt það efnisatriði í frumvarpinu að Lyfjastofnun ákveði og birti á vefsíðu stofnunarinnar hvaða lyf verði hægt að selja á grundvelli undanþágunnar sem ég legg hér til og að þeir sem fái þá undanþágu hafi ákveðnum skyldum að gegna til að tryggja að Lyfjastofnun fái upplýsingar um magn þeirra lyfja sem er selt og að neytendur fái nauðsynlegar upplýsingar. Það á að setja inn í 24. gr. Síðan þarf ráðherra að setja reglugerð til að halda utan um þetta allt saman og útfæra reglurnar nánar. Þetta frumvarp hefur það markmið að einfalda aðgengi íbúa þessa lands að lausasölulyfjum. Það er tiltölulega einfalt að breyta því þannig að Lyfjastofnun fái heimild til að veita almennum verslunum undanþágu til að selja lyfin. Ég tel að þetta auki samkeppni og komi til með að lækka verð til neytenda. Ég vonast til þess að málinu verði vel tekið á Alþingi og óska eftir að því verði vísað til velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum, með síðari breytingum, um lausasölulyf. Ég verð að lýsa því yfir að ég er algjörlega á móti frumvarpinu. Mér finnst það út í hött. Ég held að frekar ætti að draga úr og gera enn erfiðara að ná í þau verkjalyf sem eru talin upp í frumvarpinu, eins og panódíl og íbúfen. Ég tala af eigin reynslu, ég gæti ekki einu seinni tekið þessi lyf inn vegna þess að það er búið að ganga þannig frá maganum í mér með gígantískri lyfjatöku á biðlistum að það er útilokað. Fyrir marga virka lyfin ekki, heldur valda hreinlega skaða. Það væri nær að við værum að leita lausna. Er hv. þingmaður ekki sammála mér að leita lausna og skoða náttúrulyf? Við höfum líka heyrt að margir biðja um að fá hampolíu sem er að mörgu leyti verkjastillandi og bólgueyðandi. Náttúrulyf eru að ryðja sér til rúms og við ættum að einbeita okkur að því að finna þau og ýta undir notkun þeirra frekar en að auðvelda aðgengi að þeim lyfjum sem ég vísaði til sem valda hreinlega skaða. Ég held að það sé engin þörf á því, það geta allir komist í slík lyf. Erum við ekki sammála um að allir komist yfir þau lyf sem vilja? Ég held að við ættum frekar að minnka skammta en auka og frekar að gera aðgengi erfiðara en auðveldara.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Ég er bara ekkert á móti því að fólk noti náttúrulyf meira. Ég er fylgjandi nýsköpun og þróun og kynningu á því að mesta frelsið felist í því að gera hluti helst eins og menn kjósa, svo fremi sem það skaðar ekki aðra. Slæmt aðgengi að lyfjum getur verið vandamál, t.d. fyrir okkur sem búum úti á landi. Ég hef sjálf lent í því að vera í fermingarveislu úti á landi þar sem vantaði ofnæmislyf og þá hefði verið ágætt að geta nálgast þau einhvers staðar um helgi, lengst úti á landi. Ég ætla ekki að vera í dómarasæti um það hvaða lyf nákvæmlega ættu að vera í flokki þeirra lyfja sem yrði heimilt að selja í almennum verslunum heldur er það Lyfjastofnunar að meta hvaða tegundir falli þar undir og henti. Við hv. þingmaður verðum því einfaldlega að vera ósammála í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég skal fullkomlega taka undir að ofnæmislyf væru í fínasta lagi.
Þá erum við sammála.
Við erum sammála að því leyti, en ég er ekki sammála um verkjalyfin. Ég veita að þau geta valdið skaða og ég veit að þau hafa valdið fólki skaða. Ég þekki af eigin reynslu að það er ekki heppilegt að hafa of gott aðgengi. Við eigum að passa okkur á verkjalyfjum og finna aðrar lausnir en þau vegna þess að við vitum [[Gripið fram í.]]að vægu lyfin duga bara í ákveðinn tíma og síðan þarf sterkari lyf og enn sterkari. Það er vítahringur sem margir geta lent í og hafa lent í og þess vegna ber okkur að passa upp á þetta. En ég veit ekki um neinn sem hefur orðið fyrir skaða vegna ofnæmislyfja þannig að getum verið alveg sammála um þau.
Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt að við getum verið sammála um efnisinntak frumvarpsins vegna þess að það er ekki tilgreint í frumvarpstextanum sjálfum hvaða lyf er um að ræða heldur er það Lyfjastofnunar að meta. Ég geri ráð fyrir að hún myndi meta það út frá alls konar hagsmunum og því hvað er hættulegt og hvað ekki. En a.m.k. er hægt að nálgast veikari verkjalyf í Svíþjóð, Danmörku og Noregi og matsaðilar þar hafa metið það óhætt. Það að geta náð sér í veik ofnæmislyf getur þýtt að fólk geti komist til Reykjavíkur til að nálgast allt sem er í boði þar sem það myndi einfalda lífið fyrir mjög marga.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum sem fjallar að stærstum hluta til um lausasölulyf, þ.e. að heimila með undanþágum og með leiðbeiningum frá Lyfjastofnun að lausasölulyf verði seld í almennum verslunum. Reyndar komu fram í ræðu hv. þm. Unnar Brár Konráðsdóttur svolítið önnur markmið en bara þau sem eru rædd í greinargerðinni, til að mynda sá þáttur sem hún nefndi í andsvari um aðgengi fólks í dreifbýli að lyfjum sem er vissulega verðugt markmið að reyna einhverjum hætti að tryggja. En á hinn bóginn á ég voðalega erfitt með að komast fram hjá því að lyf, sama hvaða nafni þau nefnast, eru virk efni sem eru framleidd með það í huga að hafa áhrif á tiltekna líkamsstarfsemi. Það eru eiginlega engin lyf sem geta ekki haft umtalsverðar aukaverkanir. Það þarf að mínu viti, a.m.k. mjög oft, að vera með einhvers konar leiðbeiningu við sölu á lyfjum, kannski sérstaklega með tilliti til aukaverkana og milliverkana og einnig með tilliti til ofskömmtunar lyfja. Það á í rauninni við um öll þau lyf sem eru talin upp í greinargerð frumvarpsins en þar eru talin upp lyf eins og verkjalyf, bólgueyðandi gigtarlyf, Paracetamol, ofnæmislyf. Þetta á við um þau öll. Ég skil mjög vel markmið frumvarpsins, að tryggja aðgengi fyrir þá sem kannski hafa það ekki í nægilega ríkum mæli núna. En það aðgengi má ekki vera á kostnað öryggis neytenda, á kostnað öryggis þeirra sem myndu kaupa lyfin. Það þarf til að mynda ekkert rosalega stóran skammt af Paracetamol til þess að stórskaða sig, valda mjög alvarlegum lifrarskemmdum, sérstaklega ef menn taka stóran skammt í einu. Það þarf ekki stóran skammt af bólgueyðandi gigtarlyfjum eins og Íbúfen og Diclofenac, sem eru nefnd sérstaklega í greinargerð, til að fá alvarlegar magabólgur, jafnvel magablæðingar og jafnvel herða á nýrnabilun og hjartabilunareinkennum o.s.frv. Ofnæmislyfin eru nánast öll líkleg til þess að geta valdið jafnvægisleysi, sérstaklega með milliverkunum við önnur lyf. Nú er markmið frumvarpsins að bæta aðgengi. Þá velti ég því fyrir mér hvort það þyrfti ekki með einhverju móti í frumvarpi eins og þessu eða í aðdraganda þess að það er samið að ræða til að mynda þann möguleika að tryggja að við söluna fari fram eða að það væri a.m.k. möguleiki á upplýsingagjöf eða fræðslu til þess sem kaupir. Ég held að það sé afar mikilvægt og það er það fyrirkomulag sem við erum með í dag í lyfjaverslunum. Lausasölulyf eru seld í lyfjaverslunum þar sem er boðið upp á einhvers konar aukaupplýsingar, ýmist frá lyfjatækni eða lyfjafræðingi. Ég sé það hins vegar alveg og get ímyndað mér að hv. flutningsmenn hafi velt því fyrir sér að það gæti verið umhendis fyrir sérstaklega minni verslanir og minni sölustaði í dreifbýli að vera með lyfjafræðinga. Það væri nú kannski svolítið bratt. En það er nú með mannlífið og allt sem í því er að sum vandamál þarf bara að leysa. Ég held að því miður nái þetta frumvarp ekki, alla vega ekki eins og það er skrifað núna, alveg utan um þær lausnir. En það kann vel að vera að þær séu þarna úti. Ég nálgast þetta kannski svolítið úr annarri átt en flestir aðrir þingmenn vegna fyrri starfa minna. En ég hef heyrt líka þær raddir, eins og komu fram í andsvari hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar, að það ætti frekar að herða löggjöfina með tilliti til lausasölulyfja. Ég er nú kannski ekki alveg á því en þau sjónarmið eru uppi í læknastétt að það ætti að gera það. Mér finnst sjálfum til að mynda, sérstaklega vegna þess að sá skjólstæðingahópur sem ég hef í gegnum tíðina sinnt mest er einmitt sá hópur sem er í mestri hættu á að fá aukaverkanir af lyfjum, þótt ekki væri nema bara vegna þess að hann tekur svo mörg lyf og svo margir möguleikar eru á milliverkunum, að lausheldni í lausasölu geti skaðað sérstaklega þann hóp, sérstaklega skaðað eldra fólk. Ég mun reyna eftir megni að taka á þessum málum með opnum huga í hv. velferðarnefnd. En mér finnst frumvarpið eins og það liggur fyrir ekki vera þannig að ég geti fellt mig við það. Það kann að vera að það komi þannig umsagnir að menn sjái ljósið í því og kann að vera mögulegt að gera einhverjar breytingar á frumvarpinu. En ég ítreka það sem ég sagði áðan að svona finnst mér þetta ekki ganga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ég skil hans sjónarmið. En ég bendi á að í frumvarpinu er lagt til að ákvæði 2.–4. mgr. 24. gr. laganna, sem nú eru í gildi, eigi einnig við um þá sem fá þessa undanþágu þannig að Lyfjastofnun fái upplýsingar um magn lyfja sem er selt og að neytendur fái nauðsynlegar upplýsingar. Það er síðan útfærsluatriði hvernig þetta verður gert. Það er spurning hvort rétt sé að taka það upp í velferðarnefnd að setja þau skilyrði hreinlega inn, það gæti vel verið leið. Eða þá einfaldlega að útfæra það betur í nefndaráliti sem nefndin afgreiðir frá sér. En Alþingi samþykkti 2017 þingsályktun um lyfjastefnu til 2022 og eitt af meginmarkmiðum hennar er að tryggja aðgengi allra landsmanna að nauðsynlegum lyfjum. Mér fannst þetta einfaldlega ríma fullkomlega við þá stefnu og ítreka þá staðreynd að Ísland stendur mjög mörgum Evrópuríkjum að baki hvað varðar frelsi í sölu á lausasölulyfjum í almennum verslunum. Þetta er gott mál að mínu mati og ég vona svo sannarlega að hv. þingmaður skoði það að veita því framgang í velferðarnefnd.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir andsvarið. Það kann vel að vera að í mörgum öðrum löndum séu þessar reglur liprari og raunar kemur það fram í greinargerðinni. Ég og hv. þingmenn höfum örugglega einhvern tímann heimsótt lönd þar sem svo er. En mér finnst það í sjálfu sér ekki vera öflugustu rökin. Ég sé ekki að jafnvel með samþykkt frumvarpsins eða einhvers konar breytingu á lögum sé víst að við ættum að færa okkur nær sumum öðrum löndum í sambandi við notkun á lausasölulyfjum, alls ekki. Í prinsippinu held ég að það sé kannski betra fyrir fólk, sérstaklega einstaklinga sem taka margar tegundir, að ráðfæra sig við einhvern sem getur upplýst viðkomandi um hvað sé líklegt að verði og hvernig, og þá sérstaklega með tilliti til auka- og milliverkana. Þingmaðurinn hefur vafalítið heyrt um það að sumir fara jafnvel ekki til lækna, sækja ekki á heilsugæsluna, geta jafnvel ekki fengið tíma þegar þeim finnst þeir þurfa þá. Þá kannski fara þeir í búð og kaupa sér lausasölulyf. Það val sem þar verður er ekki endilega alltaf byggt á því sem kynni að vera heppilegast fyrir viðkomandi einstakling í hvert skipti. Þess vegna er fræðslan á staðnum svo mikilvæg. Ég veit að hv. þingmaður hlýtur að vera mér sammála í því.
Hæstv. forseti. Ég treysti fólki einfaldlega. Ég treysti fólki til að meta það sjálft hvort það þurfi að fara til læknis, hvort það þurfi að fá ávísuð lyf eða hvort það geti hugsanlega látið duga að kaupa lausasölulyf. Ég er einfaldlega með mál sem eykur frelsi fólks til að fá aðgengi að þeim lyfjum. Við erum kannski ekkert alveg sammála um það, ég og hv. þingmaður. En ég er samt ánægð að heyra að þingmaðurinn skilur málið, ástæður þess og markmið frumvarpsins. Það er fyrsta skrefið í að komast að þeirri niðurstöðu að fara bara á græna takkann og segja: Já, takk.
Herra forseti. Það er margt í mörgu. Ég lít ekki á það sem sérstakt „frelsismóment“ - fyrirgefið enskuslettuna, forseti - að hafa tækifæri til að kaupa lausasölulyf þegar manni dettur í hug. Ég er náttúrlega, eins og ég sagði áðan, ósköp litaður af því að hafa séð allt of margar aukaverkanir af allt of mörgum lyfjum í gegnum tíðina og vil þess vegna miklu frekar fara fetið í því að rýmka um þessar reglur. En ég ítreka aftur sérstaklega að völ sé á upplýsingu, frekari fræðslu og þjónustu þegar menn kaupa þessi lyf. Jafnvel þó að við hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir treystum fólki megum við heldur ekki breyta löggjöf eða reglum þannig að við séum beinlínis að útsetja fólk fyrir hættu sem það kynni ekki að lenda í ef við breyttum ekki reglunum. Ég er a.m.k. þar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að muna að þegar fólk er kannski komið á fjögur eða fimm lyfseðilsskyld lyf sem það þarf að taka er það þumalputtaregla, a.m.k. hjá flestum þeim sem stunda sjúklinga, að þá sé það ekki spurning um hvort viðkomandi sé með auka- eða milliverkanir heldur miklu fremur hvaða auka- eða milliverkanir það eru. Þegar einstaklingur sem er í þeirri stöðu fer síðan út í búð og kaupir sér kannski sjötta eða sjöunda lyfið af því að hann er með einhverja verki eða ofnæmiseinkenni eða eitthvað þess háttar, þá skiptir verulegu máli að valið á þeim tíma sé rétt til þess að viðkomandi sé ekki útsettur fyrir þeim hættum sem auka- og milliverkanir geta valdið.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum, með síðari breytingum, um lausasölulyf. Ég verð eins og áður að lýsa mig andvígan þessu frumvarpi, sérstaklega er varðar verkjalyf og bólgueyðandi lyf. Ég tel af reynslu að við eigum að hefta frekari aðgang að þessum lyfjum. Þó að önnur Norðurlönd hafi tekið þennan ósið upp þurfum við ekki að gera aðgengið auðveldara. Ég get kannski skilið að úti á landi þurfi þetta til. Ég er búinn að læra það af reynslunni, eftir að hafa lent í því að þurfa að taka gífurlegt magn af lyfjum og lyf við aukaverkunum lyfja, að þegar búið er að búa til slíkan vítahring hjá fólki er ástandið orðið grafalvarlegt. Hvað á maður að gera og hugsa þegar maður er kominn í þá aðstöðu? Í upphafi þurfti ég ekki að taka lyf. Síðan tekur maður geigvænlegt magn af lyfjum og eftir það er maður kominn í þá stöðu að geta ekki tekið lyf vegna þess að maður er búinn að taka svo mikið af lyfjum að ekki er hægt að taka lyf lengur. Þá verður maður að finna lausnir og ég fann einfalda lausn sem er á við bestu verkjalyf. Það er mjög góð lausn og ætti að vera búið að koma upp slíkri aðstöðu út um allt land, hún er á við margar sterkar verkjatöflur. Það er að fara í kælingu og hitun, fara fyrst í kalt vatn og svo í heitt vatn. Þetta er ótrúlega áhrifaríkt og hefur reynst mér vel, þ.e. ég fer í 4–5°C kalt vatn og er þar í tvær mínútur og fer svo beint í sjóðandi heitt vatn. Sumir myndu kalla þetta pyndingar, það er misjafnt hvernig fólk þolir að fara í kalt vatn. En fólk venst þessu og ég hef hitt fólk sem hefur læknast af mígreni og alls konar verkjum bara með þessu. Svona einfaldur hlutur getur hjálpað. Í staðinn fyrir að þurfa að taka verkjalyf getur maður líka haft kælibakstur inni í ísskáp og kælt verkjasvæðið. Það eru sem sagt til náttúrlegar lausnir og það er hægt að efla þær og koma þeim frekar á framfæri. Eins og ég sagði í andsvari mínu áðan myndi ég vilja að við rannsökuðum vel hampolíuna. Þá er búið að taka eiturefnin úr olíunni þannig að hún virkar, ég hef hitt fólk sem notar hana sem segir að hún virki rosalega vel gegn bólgum og verkjum og alls konar kvillum sem hafa verið að hrjá fólk. Þegar maður les fylgiseðlana með bólgueyðandi lyfjum og verkjalyfjum, þetta eru verksmiðjuframleidd lyf, verður maður veikur við lesturinn. Maður sér hvað aukaverkanirnar geta verið ótrúlega margar. Síðan eigum við að reyna að efla sjúkraþjálfun. Sjúkraþjálfun getur verið mjög góð við verkjum og við þurfum að efla hana mun meira. Það er betra fyrir viðkomandi sjúkling, þann sem finnur fyrir miklum verkjum, að fara í sjúkraþjálfun frekar en að dæla í sig verkjatöflum. Bent er á að málið fari til Lyfjastofnunar og hún eigi að finna út úr því hvaða lyf megi selja í lausasölu. Ég ætla að vona að Lyfjastofnun íhugi málið mjög vel en horfi ekki bara blint til Norðurlandanna og leyfi þessi bólgueyðandi lyf og hin verkjalyfin í lausasölu. Ég held að það væri ekki neinum til góðs og ég vona heitt og innilega að við getum sammælst um það. Ég er sammála því að ofnæmislyf megi selja í lausasölu. Ég nota þau líka og þau hafa ekki skaðað mig hingað til. Ég veit ekki um neinn sem þau hafa skaðað heldur hafa þau frekar bætt líðan. Ég get líka skilið að það gæti orðið erfitt úti á landi að komast í lyf en ég held við ættum að leysa það á annan hátt en að auka aðgengið.
Herra forseti. Ég flyt hér frumvarp sem ég lagði fram á 149. þingi. Þá hlaut það ekki afgreiðslu og ég legg það fram aftur núna með uppfærðri greinargerð. Áður var reyndar lagt fram sambærilegt frumvarp á 146. þingi, þá af hópnum talsmenn barna á þingi, en þetta er sem sagt frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnskóla og varðar ritfangakostnað. Ásamt mér eru hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og Halldóra Mogensen meðflutningsmenn. Málið snýst um að 3. málsliður 1. mgr. 31. gr. laganna falli brott. Markmiðið með frumvarpinu er að fellt verði á brott ákvæði grunnskólalaga um að opinberum aðilum sé ekki skylt að leggja nemendum til gögn til persónulegra nota, svo sem ritföng og pappír. Nokkur umræða hefur verið í samfélaginu um kostnaðarþátttöku foreldra vegna ritfanga og annarra gagna vegna skólagöngu barna. Velferðarvaktin og samtökin Barnaheill og Heimili og skóli hafa vakið athygli almennings og stjórnvalda á að þarna geti verið um umtalsverðar fjárhæðir að ræða fyrir fjölskyldur og farið er fram á að skólar afhendi börnum ritföng og pappír gjaldfrjálst. Barnaheill stofnuðu á sínum tíma til sérstakrar undirskriftasöfnunar, sumarið 2016, til að mótmæla gjaldtökunni þar sem samtökin töldu hana ekki samræmast ákvæðum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna um gjaldfrjálsa grunnmenntun. Í könnun Sambands íslenskra sveitarfélaga á kostnaði foreldra vegna ritfanga sem gerð var þetta ár, 2016, voru skoðaðir listar frá grunnskólum víða um land um nauðsynleg námsgögn. Niðurstaða könnunarinnar var að skólar gerðu mjög mismunandi kröfur um hvaða gögn nemendum bæri að koma með í skólann. Þar af leiðandi getur kostnaður verið mjög mismunandi milli sveitarfélaga og jafnvel umtalsverður á milli skóla í sama sveitarfélagi. Gera má ráð fyrir að þessi námskostnaður komi ekki síst illa við þær fjölskyldur sem standa höllum fæti í samfélaginu. Í hvatningu Velferðarvaktarinnar haustið 2016 kom fram að kostnaður við námsgögn fyrir barn í grunnskóla á þeim tíma gæti verið á bilinu 400–22.000 kr. og að þessi kostnaður kæmi eðli máls samkvæmt verst niður á efnaminni fjölskyldum. Sumarið 2017 var aftur gerð könnun á vegum Velferðarvaktarinnar og kom þá fram að 17 af 74 sveitarfélögum væru ekki með kostnaðarþátttöku vegna skólagagna, svo sem ritfanga og pappírs, það skólaár, þ.e. 2016–2017, en að 41 af 74 sveitarfélögum væri með þá stefnu að hafa enga kostnaðarþátttöku fyrir skólaárið 2017–2018, síðasta skólaár. Velferðarvaktin endurtók könnunina sumarið 2018 og þá kom fram að 66 af 72 sveitarfélögum hefðu þá stefnu að hafa gjaldfrjáls gögn skólaárið 2018–2019. Síðan könnunin var gerð hefur eitt sveitarfélag enn bæst í hóp þeirra. Í stöðuskýrslu Velferðarvaktarinnar fyrir árin 2017–2018 kemur fram að könnunin árið 2018 hafi leitt í ljós að flest sveitarfélög hafi ákveðið að afnema kostnaðarþátttöku grunnskólabarna vegna skólagagna og er það vel. Við skulum samt hafa í huga að í lögum um grunnskóla frá 2008 kemur fram að kennsla í skyldunámi í opinberum grunnskólum skuli veitt nemendum þeim að kostnaðarlausu. Það er óheimilt að krefja þá eða foreldra þeirra um greiðslu fyrir kennslu, þjónustu, námsgögn eða annað efni sem nemendum er gert skylt að nota í námi sínu. Þrátt fyrir þetta hafa því miður í gegnum tíðina verið innheimt efnisgjöld og síðan hafa nemendur þurft að leggja út í alls konar kaup á gögnum, eins og hér var sagt áðan, sem gat numið mjög miklu eða litlu eftir því hvernig skólarnir koma til móts við nemendur sína. Það kemur vissulega fram í lögunum að opinberum aðilum er ekki skylt að leggja nemendum til gögn til persónulegra nota, svo sem ritföng og pappír, en það er samt ekki skilgreint hvað persónuleg not þýða. Getur maður verið í skóla án þess að hafa blýant? Líklega ekki þannig að þetta skiptir mjög miklu máli. Eins og ég sagði áðan er réttur til gjaldfrjálsrar grunnmenntunar samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Gjaldfrjáls grunnmenntun er líka eitt af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Að mínu mati er engin ástæða til að hafa heimild til undanþágu frá þessu í grunnskólalögunum og þess vegna er í frumvarpinu lagt til, eins og ég sagði áðan, að 3. málsliður 1. mgr. 31. gr. grunnskólalaga verði felldur brott. Yfirgnæfandi meiri hluti grunnskólabarna hérlendis fær nú námsgögn gjaldfrjálst og þykir því nauðsynlegt á grundvelli jafnræðissjónarmiða að öll grunnskólabörn fái námsgögn gjaldfrjálst óháð búsetu. Menntakerfið er eitt af öflugustu jöfnunartækjum samfélagsins og jafnrétti til menntunar er um leið ein af grundvallarforsendum fyrir jöfnuði allra barna. Þegar þetta frumvarp var unnið var m.a. stuðst við bréf Velferðarvaktarinnar, eins og ég kom inn á áðan, til sveitarfélaga um námsgagnakostnað og gögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um málið. Enn fremur nýtti ég ýmsar upplýsingar frá Barnaheillum og Heimili og skóla. Efni frumvarpsins gefur ekki tilefni til að ætla að það stangist á við stjórnarskrá og það leiðir til þess að staðið verði við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem felast í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna um gjaldfrjálsa grunnmenntun. Grunnskólar eru reknir á vegum sveitarfélaganna og árið 2017 voru í þeim ríflega 45.000 börn. Samkvæmt áðurnefndri könnun Velferðarvaktarinnar eru nú 67 af 72 sveitarfélögum með gjaldfrjáls námsgögn. Þó er vert að taka fram að ekki reka öll sveitarfélög, sem eftir standa skólaárið 2019–2020, grunnskóla. Vissulega er um að ræða einungis 1% landsmanna sem þar býr en það breytir því þó ekki að það þarf að laga þetta með tilliti til jafnréttis. Með tilliti til þess og að meiri hluti umræddra sveitarfélaga hefur þegar ákveðið að draga úr kostnaðarþátttöku grunnskólanema má ætla að heildarkostnaður frumvarpsins sé óverulegur fyrir þau sveitarfélög sem eftir standa af því að hér hefur oft verið gagnrýnt að við séum að leggja á íþyngjandi lög og reglugerðir til handa sveitarfélögunum. Við sem störfum á Alþingi eigum að hafa hagsmuni barna og ungmenna að leiðarljósi í öllum okkar störfum á þinginu. Ég hef sagt það áður, m.a. þegar ég var talsmaður barna á Alþingi, að mín skoðun er sú að eitt af okkar mikilvægustu markmiðum í okkar störfum, hvar sem við erum, eigi að vera að hlúa að öllum börnum og ungmennum og að þau fái tækifæri til að njóta sín í leik og starfi. Þar gegnum við alþingismenn mikilvægu hlutverki með setningu laga, reglna og útdeilingu fjár. Í mínum huga og örugglega margra annarra eru börn mikilvægasti hópur hvers samfélags, enda munu þau erfa landið, og okkar að búa þeim umhverfi sem styður við að þau fái að þroskast og dafna, enda höfum við sem þjóð skuldbundið okkur til að tryggja jöfn tækifæri allra, ekki síst þeirra sem veika rödd hafa í samfélaginu, og það þýðir að við þurfum að fylgja eftir barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við höfum lögfest. Ég held að við þingmenn gerum almennt of lítið af því að ræða um börn og málefni þeim tengd í störfum okkar í þinginu og hvort eða hvernig við getum bætt lagaumgjörðina þannig að horft sé til þeirra hagsmuna. Eitt af því sem ég hef áður nefnt hér og tel vert að skoða og fyrir okkur að hafa í huga er aðkoma ungmennaráða að lagasmíð, sérstaklega að málum sem tengjast þeim með beinum hætti eins og t.d. skólamál. Ég tel að við þingmenn eigum að eiga samtal við ungmennaráðið og Stjórnarráðið um eiginlega aðkomu. Ég hvet ungmennaráðin til þess að nýta sér samráðsgátt stjórnvalda til þess m.a. að skila inn athugasemdum og ábendingum um þau mál sem þau hafa sérstaklega áhuga á því að auðvitað varða öll mál börn og ungt fólk en eins og allir aðrir hafa þau kannski meiri áhuga á einhverjum tilteknum málum. Þar er vissulega kominn vettvangur en ég veit að verið er að vinna í því og það var tekin ákvörðun um það síðasta vetur að finna flöt á því hvernig við gætum komið því sem best fyrir að ungmennaráðin hefðu aðkomu, m.a. þegar þau kæmu til nefnda. Ég er afskaplega ánægð með að allflest sveitarfélög bjóði almennt börnum í grunnskóla upp á frí námsgögn en vona svo sannarlega að þau fáu sem eftir eru drífi nú í að framkvæma af því að grunnmenntun á að vera gjaldfrjáls að öllu leyti og það á ekki að gera upp á milli barna eftir efnahag. Meiri jöfnuður er ein besta leiðin til að auka velsæld og hamingju í samfélaginu sem við hljótum öll að vilja fyrir afkomendur okkar. Skólinn er hornsteinn jafnræðis í samfélaginu. Gerum grunnskólann gjaldfrjálsan í raun og virðum þau réttindi sem öll börn eiga samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Tryggjum þannig að börnum sé ekki mismunað vegna stöðu þeirra eða foreldra þeirra.
Herra forseti. Hér er áhugavert mál á ferðinni. Ég vil fyrst nefna að það gerist hér á Alþingi að Alþingi setur lög og reglur sem varpa síðan kostnaðinum yfir á sveitarfélögin. Í öðru lagi vil ég kalla eftir því hvort einhver umræða hafi farið fram um það hvað nauðsynleg námsgögn séu og hver þau séu. Þingmaðurinn sagði í yfirferð sinni að það væri ekki hægt að fara í gegnum skóla án þess að hafa blýant. Nú voru að birtast okkur niðurstöður samræmdra könnunarprófa í fjórða og sjöunda bekk. Þau voru tekin á spjaldtölvu. Enginn blýantur. Í lögum stendur sannarlega, eins og þingmaðurinn tók fram, að námið skuli vera nemendum að kostnaðarlausu og ég vil því kalla eftir því hvort hér hafi farið fram einhver umræða undir þessu máli um hver hin nauðsynlegu námsgögn séu. Hver eru þau?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er sannarlega rétt, eins og ég nefndi áðan og sem þingmaðurinn byrjaði á að nefna, að kostnaðinum sé velt yfir á sveitarfélögin. Við þekkjum það hafandi bæði starfað sem sveitarstjórnarfólk og þess vegna veit ég að það eru mjög fá sveitarfélög eftir þegar kemur að þessu og þess vegna er mikilvægt, finnst mér, að þetta sé lögfest til að tryggja jafnræði. Hver eru nauðsynleg námsgögn? Það er í rauninni ekki okkar að ákveða, að mínu mati. Ég nefndi blýant hér áðan og hv. þingmaður spjaldtölvur - ef gerð er krafa um það að nemendur noti spjaldtölvur er það ekki eitthvað sem mér þykir að foreldrar þurfi að skaffa fyrir börn sín. Það er apparat sem kostar töluverða peninga og þá hlýtur skólinn bara að innleiða það hjá sér að öll börn hafi aðgang að því - sem ég geri ráð fyrir að sé raunin. Við höfum auðvitað séð slík tæki færast töluvert inn í skólana, sem betur fer, alls konar félagasamtök gefa einum árgangi o.s.frv. Nauðsynleg námsgögn eru þau sem skólinn krefur barnið um að það þurfi að nota á hverjum tíma. Það hlýtur alltaf að vera þannig að það sem nemandinn þarf til að geta sinnt því sem lagt er fyrir hann, það eru hin nauðsynlegu námsgögn. Og eins og ég sagði áðan er þetta mismunandi. Kostnaðurinn gat á þessum árum sem ég taldi upp, 2017 og 2018, numið frá 400 kr. upp í 22.000 kr. Það eru mjög mismunandi kröfur og við þekkjum að það hefur líka verið mismunandi rukkað fyrir alls konar efnislegan kostnað annan, t.d. tengdan verkgreinum og öðru slíku. Aðrir skólar hafa ekki rukkað neitt. Þannig að ég held að einfalda svarið sé: Sem betur fer er skólinn fjölbreyttur og kennir á mismunandi hátt en hann krefst einhvers af nemendum sínum sem þeir þurfa að hafa aðgengi að. Þá eru það nauðsynleg námsgögn.
Herra forseti. Við nefnilega lifum sannarlega nýja tíma. Ég vil meina að nauðsynlegt námsgagn í dag sé spjaldtölva og við erum að sjálfsögðu að fara þangað. Það er alltaf einhver sem borgar, hvort sem það eru sveitarfélögin, ríkið, félagasamtök, fyrirtæki sem gefur 50 spjaldtölvur í einhvern skóla o.s.frv. Þó að ég sé þeirrar skoðunar að sveitarfélögin eigi sannarlega skaffa nemendum spjaldtölvur er það til fyrirmyndar eins og er í Kópavogi og Árskóla í Skagafirði o.s.frv. þar sem menn hafa vel staðið að þessu. En hvers vegna erum við á þeim stað að tala um einhver grunnnámsgögn - blýantur, strokleður, yddari, gráðubogi o.s.frv.? Við höfum aldrei tekið umræðu um matinn í heimilisfræðistofunni, talandi um það að við erum að færa okkur yfir í það að þurfa að vera með meira verklegt og tæknilegt nám. Við höfum aldrei talað um að timbrið í smíðastofunni sé grunnnámsgagn. Við þurfum að taka umræðu um það hver þessi nauðsynlegu grunnnámsgögn séu. Það er spjaldtölva sem hver og einn nemandi á og þyrfti að hafa. Ég er þeirrar skoðanir að sveitarfélögin eigi sannarlega að greiða fyrir þetta og ég vil aftur segja það: Hérna er löggjafinn, ríkisvaldið, að setja einhver lög sem sveitarfélögin þurfa síðan að útfæra hjá sér og síðan að standa straum af kostnaði. Ég er algjörlega sammála þingmanninum að það á ekki að varpa þeim kostnaði yfir á fjölskyldur og heimili. Ég tek undir með þingmanninum í því. Mótorhjól getur þess vegna verið nauðsynlegt námsgagn fyrir nemanda. Far þú, vinur, og taktu sundur mótorhjól í þrjá mánuði og settu það svo saman aftur þannig að þú getið ekið mótorhjólinu þegar skólaárið er búið. Það getur verið nauðsynlegt námsgagn fyrir einhvern.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum en ég er ekki sammála honum um að mótorhjól geti verið nauðsynlegt námsgagn. Hins vegar getum við staðið frammi fyrir því að við þurfum að leysa málefni ólíkra aðila með ólíkum hætti. Það er sannarlega þannig. En hér erum við að tala almennt. Við erum að tala fyrir heildina, um það hvað séu nauðsynleg námsgögn. Þegar við erum að kenna heimilisfræði þarf sannarlega að leggja til mat. Alveg eins og skólinn þarf að kaupa bækur til að kenna ensku eða til að kenna íslensku er þetta líka partur af þeim námsgögnum sem þar eru undir, hvort sem það er, eins og hv. þingmaður nefndi, timbrið í smíðinni eða maturinn í heimilisfræðinni. Við erum hér að tala fyrir heildina og hér eru örfá sveitarfélög eftir, eins og ég sagði áðan, og ekki einu sinni öll þeirra halda úti skóla. Sveitarfélögin hafa sem betur fer tekið þetta inn til sín. Við eigum bara að vera ánægð með það sem hefur orðið raunin, að sveitarfélögin vilja búa vel að unga fólkinu sínu. Ég tek alveg undir það með hv. þingmanni að spjaldtölvur eru afskaplega góð tæki í vinnu í skóla og hef mikið talað fyrir slíku. En ef við ætlum að kenna með þeim hætti verður það að mínu mati að vera skólans að sjá til þess að slík dýr námsgögn séu til staðar. Ég vildi sannarlega óska þess að þetta næði fram að ganga til að þeir verði úr sögunni, þessir fáu nemendur sem búa við það ójafnræði enn þá að þurfa að kaupa og greiða fyrir námsgögn umfram hina.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, um ritfangakostnað. Ég er einn af flutningsmönnum þessa frumvarps en við höfum verið að ræða um hvað eigi að vera í því. Ég er alveg sammála því sem hefur komið fram, þar á auðvitað að vera allt sem þarf að nota í grunnskólum og börn þurfa á að halda. Kannski vantar inn í frumvarpið líka ákvæði um að öll börn eigi að geta nýtt sér tól og tæki, sama í hvernig ástandi þau eru, hvort sem þau eru fötluð eða þurfa sérstaka hjálp. Við gleymum því oft að ekki eiga allir auðvelt með að komast í skólahúsnæði og nýta sér þau gögn sem þar eru fyrir. Það er eiginlega furðulegt að við skulum þurfa að ræða það á okkar tímum, við erum það ríkt samfélag að við ættum að vera búin að ganga frá svona málum, en hvort sem það heitir spjaldtölva eða eitthvað annað sem börn þurfa eiga þau bara að hafa aðgang að þeim gögnum. Þar eigum við líka að tala um fæði, að ekkert barn þurfi að vera svangt í grunnskóla. Ég ætla ekki að hafa þetta langt, en það stakk mig rosalega þegar ég fór að hugsa um aðgang barna að grunnskólum úti á landi að maður sér verið að keyra börn langar leiðir á svo holóttum vegum að það eru eiginlega holur ofan í holunum og líftóran hrist úr börnunum. Það er ekki geðslegt að horfa upp á það að dag eftir dag, fram og til baka, þurfi börn að fara vegleysur til að komast í og úr skóla. Við þurfum að hugsa um allt svona. Það sem gerist líka uppi í Grafarvogi þegar börn eru færð á milli skóla og þurfa fyrir vikið að fara yfir stóra umferðaræð verðum við að kryfja og ganga þannig frá að börnin komist hættulaust í skólana og fái alla þá þjónustu sem þau þurfa til að blómstra.
Herra forseti. Ég fylgi hér úr hlaði tillögu til þingsályktunar um stefnumótun og framtíðarskipulag náms á framhaldsskólastigi á Suðurnesjum. Flutningsmenn eru hv. þingmenn Silja Dögg Gunnarsdóttir, Páll Magnússon, Birgir Þórarinsson, Ásmundur Friðriksson, Ari Trausti Guðmundsson, Oddný G. Harðardóttir, Karl Gauti Hjaltason, Vilhjálmur Árnason og Smári McCarthy. Hér segir að Alþingi álykti að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp um stefnumótun náms á framhaldsskólastigi á Suðurnesjum. Hópnum verði falið að kanna hvernig best megi fjölga námsplássum á svæðinu með hliðsjón af fólksfjölgun og fjölbreyttum menningarlegum bakgrunni íbúa og auka framboð námsleiða, m.a. á sviði tækni og nýsköpunar, sem og að tryggja rekstur náms á framhaldsskólastigi á Suðurnesjum til framtíðar. Hópurinn leggi einnig fram tillögu að framtíðaruppbyggingu Fjölbrautaskóla Suðurnesja og skoði í samvinnu við sveitarfélögin á Suðurnesjum hvort breyta þurfa staðsetningu hans með tilliti til stækkunarmöguleika og aðgengis. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í júní 2020. Fjölgun landsmanna undanfarin ár hefur verið hlutfallslega mest á Suðurnesjum og langt umfram meðalfólksfjölgun í landinu. Það þarf að taka tillit til þess við skipulagningu náms á framhaldsskólastigi að á svæðinu er hátt hlutfall vaktavinnufólks og þar kemur m.a. Keflavíkurflugvöllur inn í. Þarna er tækifæri til þess að skoða það að breyta skólakerfinu að einhverju leyti og taka tillit til þess að grunnskóli geti þess vegna staðið fram undir átta að kvöldlagi en byrji seinna o.s.frv. Þarna liggur fullt af tækifærum. Hér segir líka að menntunarstig fólks á svæðinu hafi hækkað, sérstaklega kvenna, og það er afar ánægjulegt. Markmið tillögunnar er að styrkja stoðir náms á framhaldsskólastigi á Suðurnesjum með tilliti til þarfa atvinnulífs á svæðinu, mikillar mannfjölgunar og fjölbreytts menningarlegs bakgrunns íbúa. Móta þarf stefnu um uppbyggingu Fjölbrautaskóla Suðurnesja og tryggja fjármögnun menntastofnana á svæðinu til framtíðar. Niðurstöður eiga eins og áður segir að liggja fyrir í júní 2020. Það er unnið mjög öflugt menntastarf á Suðurnesjum. Þar eru leik- og grunnskólar, Fjölbrautaskóli Suðurnesja, Miðstöð símenntunar á Suðurnesjum og Keilir, miðstöð vísinda, fræða og atvinnulífs, þar sem spila náttúrlega saman hið opinbera og einkaaðilar. Sérstaklega þarf að huga að samsetningu íbúanna í þessu samfélagi. Það sem ég held að þurfi að huga sérstaklega að framvegis, og er aðeins komið inn á í greinargerð, er að námsefni taki tillit til þess að þarna eru mjög margir íbúar sem eru með íslensku sem annað tungumál og þarf þess vegna að huga að stuðningi einstaklinga í námi sem eru með íslensku sem annað tungumál. Það er lagt til að málið fari til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd og ég skil þetta eftir í höndum forseta.