Nú flytur stefnuræðu sína hæstv. forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og fram munu fara umræður um hana sem verður útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir. Forsætisráðherra hefur 12 mínútur til framsögu en aðrir þingflokkar en þingflokkur forsætisráðherra hafa sex mínútur í fyrstu umferð, fimm mínútur í annarri og í þriðju umferð hafa þingflokkarnir fjórar mínútur hver. Röð flokkanna er í öllum umferðum þessi: Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Samfylkingin, Flokkur fólksins, Sjálfstæðisflokkur, Píratar, Framsóknarflokkur, Viðreisn og Miðflokkurinn. Ræðumenn fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð verða Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra, í fyrstu umferð, Guðmundur Ingi Guðbrandsson, félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra, í annarri umferð, og Svandís Svavarsdóttir, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, í þriðju umferð. Fyrir Samfylkinguna tala Logi Einarsson, 5. þm. Norðaust., í fyrstu umferð, Kristrún Frostadóttir, 3. þm. Reykv. s., í annarri umferð, og Oddný Harðardóttir, 8. þm. Suðurk., í þriðju umferð. Fyrir Flokk fólksins tala Inga Sæland, 7. þm. Reykv. s., í fyrstu umferð, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, 3. þm. Suðurk., í annarri umferð, og Guðmundur Ingi Kristinsson, 9. þm. Suðvest., í þriðju umferð. Fyrir Sjálfstæðisflokk tala Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, í fyrstu umferð, í annarri umferð Guðrún Hafsteinsdóttir, 1. þm. Suðurk., og í þriðju umferð Njáll Trausti Friðbertsson, 2. þm. Norðaust. Ræðumenn Pírata verða í fyrstu umferð Björn Leví Gunnarsson, 6. þm. Reykv. s., Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, 11. þm. Reykv. s., í annarri, og í þriðju umferð Andrés Ingi Jónsson, 10. þm. Reykv. n. Fyrir Framsóknarflokk tala í fyrstu umferð Sigurður Ingi Jóhannsson, innviðaráðherra, í annarri Lilja Alfreðsdóttir, ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra, og í þriðju umferð Willum Þór Þórsson, heilbrigðisráðherra. Ræðumenn Viðreisnar verða í fyrstu umferð Þorgerður K. Gunnarsdóttir, 5. þm. Suðvest., Guðbrandur Einarsson, 10. þm. Suðurk., í annarri, og Sigmar Guðmundsson, 12. þm. Suðvest., í þriðju umferð. Ræðumenn fyrir Miðflokkinn verða Bergþór Ólason, 8. þm. Norðvest., í fyrstu og þriðju umferð, og í annarri umferð Anna Kolbrún Árnadóttir, 7. þm. Norðaust.
Kæru landsmenn. Ný og endurnýjuð ríkisstjórn hefur tekið við völdum, ríkisstjórn þriggja stærstu flokkanna á Alþingi. Verkefni nýs kjörtímabils eru sum stór, önnur smærri og mörg þeirra eru ófyrirséð. Ríkisstjórnin mun ganga til verka sinna full bjartsýni og ég hlakka til að eiga gott samstarf við þingmenn alla, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu. Ríkisstjórnin er mynduð á breiðum grunni, eins og ráða má af málefnasamningi hennar á því hversu ólíkir um margt þeir flokkar eru sem að skipan hennar standa. Vissulega kann einhverjum að þykja það veikleiki að flokkarnir séu ólíkir og væntanlega má færa fram einhver slík rök en ég er sannfærð um að þegar horft er til þeirra verkefna og áskorana sem bíða okkar þá sé breidd þessarar ríkisstjórnar kostur og geti jafnvel ráðið úrslitum þegar kemur að því að skapa samhljóm með þjóðinni þegar leysa þarf úr stórum og erfiðum verkefnum. Virðulegur forseti. Nýr stjórnarsáttmáli snýst um sameiginlega hagsmuni þjóðarinnar, efnahagslegar og félagslegar framfarir, vernd umhverfis, kraftmikla verðmætasköpun, jafnrétti kynjanna og jafnvægi byggða og kynslóða. Við búum að því að hafa getað nýtt styrk ríkisfjármálanna til að styðja við efnahag og afkomu heimila og fyrirtækja í faraldrinum. Sá stuðningur hefur skilað sér í kröftugri viðspyrnu hagkerfisins. Atvinnuástandið hefur batnað hratt og horfur til framtíðar eru bjartari en áður. Þótt óvissan um framvindu faraldursins sé áfram talsverð höfum við lært æ betur að umgangast þetta ástand, þökk sé samstöðu þjóðarinnar og skilningi á því markmiði stjórnvalda að takmarka skaðann. Verkefnið nú er að byggja upp hagkerfið og styrk ríkisfjármálanna að nýju með stuðningi við fjölbreyttara og sterkara atvinnulíf, aukinni opinberri fjárfestingu í grænum verkefnum, rannsóknum, nýsköpun og skapandi greinum. Ríkisstjórnin mun standa vörð um almannaþjónustuna og leggja áherslu á að skattkerfið fjármagni samneysluna, jafni tekjur í samfélaginu og styðji við markmið okkar í loftslagsmálum. Ríkisstjórnin leggur áherslu á samráð við aðila vinnumarkaðarins, m.a. á vettvangi þjóðhagsráðs, og mun vinna að því að samspil peningastefnu, ríkisfjármála og ákvarðana á vinnumarkaði stuðli áfram að því að bæta lífskjör. Við þurfum að vinna gegn því að samningar séu lausir mánuðum saman og ekki sé sest að samningaborðinu fyrr en samningar losna og bæta þannig vinnubrögð á vinnumarkaði. Á síðustu árum hefur Ísland verið í forystu í alþjóðlegu samstarfi um þróun velsældarmælikvarða sem byggja á því að gefa heildstæðari mynd af hagsæld, lífsgæðum og líðan landsmanna en hefðbundnir efnahagsmælikvarðar ná að gera. Við munum halda áfram að nýta okkur þá leiðsögn sem þessir mælikvarðar veita til að tryggja félagslegan stöðugleika, bæta lífskjör, efla velferðarkerfið, tryggja aðgengi að góðri heilbrigðisþjónustu og menntun og húsnæðis- og afkomuöryggi. Allt er þetta grundvöllur að góðu samfélagi, jöfnuði og velsæld okkar allra. Húsnæðismál verða samþætt við skipulags- og samgöngumál sem verður sífellt mikilvægara, ekki síst í ljósi loftslagsmála. Áfram verður rík áhersla á að treysta húsnæðisöryggi með nægri uppbyggingu og félagslegum aðgerðum fyrir tekjulægri hópa, fatlað fólk og eldra fólk. Áfram verður unnið af krafti samkvæmt höfuðborgarsáttmálanum sem byggist m.a. á breyttum ferðavenjum í þágu umhverfis og loftslags. Lengri lífaldur og fjölgun eldra fólks á næstu áratugum kallar á nýjar leiðir til að tryggja sem best lífsgæði og gera fólki kleift að vera virkt í leik og starfi eftir fremsta megni. Ná þarf aukinni sátt um lífeyriskerfið og bæta afkomu þeirra sem lakast standa í hópi eldra fólks. Frítekjumark vegna atvinnutekna eldri borgara verður tvöfaldað um næstu áramót og ríkisstjórnin mun vinna grænbók um lífeyrismál í samvinnu við hagaðila. Málefni örorkulífeyrisþega verða tekin til endurskoðunar með það að markmiði að bæta lífskjör og lífsgæði fólks með skerta starfsgetu. Einkum verður horft til þess að bæta afkomu þeirra sem lakast standa og auka um leið möguleika til virkni menntunar og atvinnuþátttöku á eigin forsendum. Ég legg á það þunga áherslu að við náum árangri í að rétta af stöðu örorkulífeyrisþega á þessu kjörtímabili og ná fram raunverulegum breytingum á almannatryggingakerfinu sem geri það í senn gagnsærra, réttlátara og skiljanlegra. Ríkisstjórnin mun jafnframt setja á fót nýja mannréttindastofnun og lögfesta sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Mikilvægi öflugrar heilbrigðisþjónustu er okkur öllum ofarlega í huga eftir undanfarin misseri og marga lærdóma verður hægt að draga af faraldrinum. Fagmennska og fumleysi hefur einkennt skipulag bólusetningar hjá heilsugæslu og heilbrigðisstofnunum. Sama má segja um upplýsingagjöf landlæknis, sóttvarnalæknis og almannavarna sem hefur tryggt ábyrga umfjöllun byggða á þekkingu. Raðgreiningar Íslenskrar erfðagreiningar eru mikilvægt framlag til þekkingar heimsbyggðarinnar á útbreiðslu veirunnar. Ég vil, herra forseti, nota þetta tækifæri til að ítreka þakkir mínar til allra þeirra sem hafa staðið í framlínu í baráttunni við veiruna nú í hátt á annað ár. Jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu hefur verið grundvallaratriði í árangri okkar í heimsfaraldri og ríkisstjórnin mun áfram leggja áherslu á að draga úr kostnaði sjúklinga og styrkja stöðu og hlutverk Landspítalans. Heilbrigðisstofnanir um land allt verða styrktar og geðheilbrigðisþjónustan efld. Aðbúnaður og réttindi barna verði áfram í fyrirrúmi og ríkisstjórnin einsetji sér að halda áfram að efla barnabótakerfið. Kæru landsmenn. Um það verður ekki deilt að loftslagsváin er stærsta áskorun samtímans og Ísland á að vera fremst meðal jafningja í loftslagsmálum, standa fast við skuldbindingar okkar gagnvart Parísarsamningnum og gott betur en það. Við eigum að byggja aðgerðir okkar og stefnumótun á vísindalegri þekkingu og félagslegu réttlæti þar sem enginn er skilinn eftir. Allar aðgerðir okkar og áætlanir miða að því marki að Ísland verði lágkolefnishagkerfi sem nái kolefnishlutleysi ekki síðar en árið 2040. Ný ríkisstjórn hefur tekið þá ákvörðun að setja sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun á beinni ábyrgð Íslands og skýr áfangaskipt markmið um samdrátt í losun í einstaka geirum í samstarfi við atvinnulíf og sveitarfélög og stofnanir samfélagsins. Það á ekki að koma neinum á óvart að þessi ríkisstjórn mun ekki gefa út leyfi til olíuleitar í efnahagslögsögu Íslands enda væri slík vinnsla í hrópandi ósamræmi við stefnu okkar sem hvílir á hreinum og endurnýjanlegum orkugjöfum. Þá verður stofnaður þjóðgarður á friðlýstum svæðum og jöklum á hálendinu í samvinnu við heimamenn og lokið verður við þriðja áfanga rammaáætlunar. Sóknarfæri í hugverkaiðnaði eru óþrjótandi á fjölbreyttum sviðum, m.a. í grænni tækni sem er nátengd loftslagsmálunum, en einnig í heilbrigðis- og lífvísindum, hugbúnaðarþróun og skapandi greinum. Það sama á við um tækifærin hér á landi í matvælaframleiðslu en hér getum við gert betur í að framleiða heilnæman mat, styðja við loftslagsmarkmið og tryggja fæðuöryggi og betri lýðheilsu allt í senn. Virðulegi forseti. Við munum leggja til breytingar á Stjórnarráðinu til að takast betur á við þær áskoranir sem við okkur blasa. Það fyrirkomulag sem við búum við á Íslandi er um margt ólíkt kerfinu víða annars staðar á Norðurlöndum þar sem ríkisstjórn hverju sinni skipuleggur ráðuneytin út frá pólitískum áherslum sínum. Mér hefur fundist það kerfi auka hreyfanleika í opinberri stjórnsýslu umfram það sem verið hefur hér á landi og um margt vera vel til þess fallið að stefnumótun ríkisstjórnar og þings gangi vel fram. Samhliða þingsályktunartillögu sem ég mun leggja fyrir Alþingi um þær breytingar sem núverandi ríkisstjórn hyggst gera á Stjórnarráðinu hef ég hug á því að hefja endurskoðun laga um Stjórnarráð Íslands. Mun ég leita eftir góðu samráði við alla flokka á Alþingi enda eru þetta breytingar sem varða alla sem hér sitja. Kæru landsmenn. Launamisrétti á vinnumarkaði er viðvarandi vandamál og ég hef skipað aðgerðahóp um launajafnrétti og jafnrétti á vinnumarkaði. Breytingar á vinnutíma vaktavinnufólks voru mikilvægt skref í þá átt að koma til móts við stórar kvennastéttir og nýleg rannsókn Hagstofu Íslands sýnir minnkandi launamun á undanförnum árum hjá ríki, sveitarfélögum og hinum almenna markaði, sem bendir til þess að þau tæki sem við höfum lögfest og innleitt, eins og til að mynda jafnlaunavottun, skili árangri. Könnunin segir okkur hins vegar að sá munur sem enn er fyrir hendi geti einkum tengst hinum kynskipta vinnumarkaði og á því þarf að taka. Baráttan gegn kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi og áreitni verður áfram forgangsmál, forvarnaáætlun í þessum efnum verður fylgt eftir af krafti og frumvarp til að bæta réttarstöðu brotaþola verður lagt fram aftur. Þá verður unnið að sérstakri aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks. Haldið verður áfram vinnu við endurskoðun laga um eignarhald á landi og fasteignum. Mikilvægi þess að stjórnvöld hafi stjórntæki þegar um er að ræða ráðstöfun á landi rennur upp fyrir æ fleirum, enda ljóst að land mun verða æ eftirsóttari auðlind á komandi árum og áratugum. Mikilvægir grundvallarinnviðir eru best geymdir í almannaeigu, en þegar slík fyrirtæki eru á markaði skiptir máli að stjórnvöld hafi ákveðin stýritæki. Frumvarp um rýni á fjárfestingum erlendra aðila á mikilvægum innviðum kemur til þingsins á nýju ári. Löggjöf um tækniinnviði er eðli máls samkvæmt í stöðugri þróun. Ýmis nýmæli eru á leið í íslenska löggjöf sem eru til þess fallin að auka öryggi slíkra innviða með heildstæðum hætti óháð eignarhaldi þeirra. Kæru landsmenn. Fyrir fjórum árum lagði ég til áætlun um hvernig mætti vinna að breytingum á stjórnarskrá á tveimur kjörtímabilum. Ég mun halda áfram undirbúningsvinnu við breytingar samkvæmt þeirri áætlun sem þá var lögð fram síðar og á kjörtímabilinu mun ég ræða við formenn flokka hér á Alþingi um hvort vilji sé til þess að eiga áframhaldandi samráð um tillögur til breytinga. Mín afstaða er hér eftir sem hingað til sú að afar mikilvægt sé að Alþingi geri breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins þannig að ný ákvæði, ekki síst um auðlindir í þjóðareign og umhverfis- og náttúruvernd, öðlist gildi. Það er eðlilegt að það taki tíma að breyta stjórnarskránni og þó að ég hefði svo sannarlega viljað að Alþingi hefði komist lengra á síðasta kjörtímabili þá skiptir mestu máli að við vöndum okkur og náum niðurstöðu sem sátt ríkir um því að stjórnarskráin geymir sameiginleg réttindi okkar og vanda þarf í alla staði þær breytingar sem gera þarf. Það eru forréttindi að starfa í stjórnmálum, ekki síst um lengri tíma. Ég hef setið á þingi í tæp 15 ár og á þeim tíma hefur Ísland gengið í gegnum hrun og endurreisn, ólíkar ríkisstjórnir, sveiflur í stjórnmálum, fyrir utan ýmis utanaðkomandi áföll og er þar heimsfaraldurinn nærtækt dæmi. Íslenskt samfélag hefur breyst og þróast á þessum tíma. Þó að manni finnist stundum miða hægt er það nú svo að okkur hefur miðað áfram á flestum sviðum eins og nýlegar rannsóknir stjórnmálafræðinga hafa m.a. dregið fram. Ekki myndi ég vilja skipta á Íslandi dagsins í dag og Íslandi ársins 2007, en þá var ég kjörin á þing, þegar ég horfi á stjórnkerfið, atvinnulífið og samfélagið. Við gengum í gegnum erfiða tíma eftir hrun, drógum af þeim lærdóm og raunverulegar breytingar urðu á ýmsum sviðum, eins og kom fram í skýrslu þeirri sem ég lagði fyrir Alþingi í fyrra. Mér hefur fundist sérlega ánægjulegt hve ólíkir, jafnvel andstæðir hópar hafa samt náð að sameinast um að feta ekki sömu braut aftur, því að það er nú svo, kæru landsmenn, að við sem hér sitjum erum kjörin á þing, vissulega af tilteknu fólki fyrir tiltekna flokka, en hlutverk okkar er ekki eingöngu bundið því hverjir kusu okkur til setu hér á Alþingi. Ég lít ekki á mig eingöngu sem forsætisráðherra þeirra sem kusu mig. Ég vil vanda mig í því verkefni að vera forsætisráðherra allra landsmanna. Í stjórnarskránni er skýrt tekið fram að okkur ber að fara að eigin sannfæringu. Þessi regla er mikilvæg og ekki að ófyrirsynju að hún er fest í stjórnarskrá með skýrum hætti. Hún ber með sér þá forsendu að þingmenn geti verið ósammála þótt þeir stefni að sama marki, sem við gerum öll, sem er að efla þjóðarhag. Rökræða og jafnvel rifrildi er mikilvæg forsenda þess að við leiðum fram kosti og galla hvers máls. Við þurfum því að sýna skoðunum annarra stundum meiri virðingu en gert er í hanaslag alnetsins og hollt er að muna að enginn er handhafi alls hins rétta og góða í samfélaginu. Það er skylda okkar óháð því hvar í flokki við stöndum hér á þingi, og það er úr mörgum flokkum að velja, átta eru flokkarnir þegar síðast var talið sem eru hér á Alþingi, að vinna allt sem við getum til að efla og bæta hag almennings, tryggja jöfnuð og réttindi allra, því að við sitjum hér á þingi fyrir hönd allra landsmanna. Látum það endurspeglast í störfum okkar á nýju þingi og nýju kjörtímabili. Ég óska landsmönnum öllum til hamingju með fullveldisdaginn og munum það á þessum degi hversu dýrmætt fullveldið hefur reynst okkur og hversu miklu skiptir að varðveita það til allrar framtíðar.
Kæru landsmenn. Ég óska nýrri ríkisstjórn til hamingju með endurnýjuð hjúskaparheit eftir brösótt fjögurra ára hjónaband. Hjónabandið þá var nokkuð óvænt og skapaði skrýtna átakalínu í pólitíkinni sem ég er ekki viss um að verði okkur til góðs til lengri tíma litið. Ráðahagurinn átti að skila risaskrefum í loftslagsmálum, stórátaki í menntamálum, breytingum á stjórnarskrá, auknum jöfnuði, svo ekki sé minnst á orð þáverandi heilbrigðisráðherra sem sagði að þau birtust til þess að bjarga heilbrigðiskerfinu. Öll loforðin kannski hjónabandsins virði ef þau hefðu gengið eftir. Vinstri græn réttlættu setu sína í þessari ríkisstjórn með nauðsyn þess að einmitt þau stýrðu heilbrigðis- og umhverfisráðuneytunum. En eftir stanslausan ágreining við samstarfsaðila eru ráðherrar þessara málaflokka fluttir hreppaflutningum m.a. í ráðuneyti sjávarútvegs og landbúnaðar, enda samstiga íhaldsflokkunum þar. Engin fyrirheit um framfarir eða sanngjarnar breytingar. Lítil von um auðlinda- og umhverfisákvæði. Þetta fjögurra ára ríkisstjórnarsamstarf minnir mig eiginlega mest á matseðil á þokkalegum veitingastað á Tenerife sem sýnir litríkt, ferskt og brakandi salat ásamt kjöti og kartöflum en er nú upplitað og ekkert sérstaklega kræsilegt. Það sem í upphafi virtist hagkvæmnishjónaband ólíkra og ástríðufullra einstaklinga byggir nú á gagnkvæmri virðingu fyrir svipuðum gildum; afturhaldssemi, kjarkleysi og fálæti andspænis ójöfnuði. Þau lofuðu vissulega líka að tryggja pólitískan stöðugleika og ríkisstjórnin hélt velli. En fólk sem aðhyllist félagslegt réttlæti og frjálslyndi hlýtur að spyrja sig nú: Hvers virði er pólitískur stöðugleiki sem hvílir á varðstöðu um óréttlátan sjávarútveg, efnahagsstjórn fyrir þau ríku, blindu á nauðsyn alþjóðasamvinnu og viljaleysi til að ráðast gegn ójöfnuði? Ég er þó sammála ríkisstjórninni um mikilvægi þess að ráðast gegn loftslagsógninni og mæta tæknibreytingum en orðum þurfa að fylgja efndir og fjárlagafrumvarpið bendir ekki til þess að það verði gert. Á COP26 ráðstefnunni var áréttað að ríki heims myndu ekki bara setja sér töluleg markmið heldur legðu þau fram skýra aðgerðaáætlun og tryggðu fé til að fylgja henni og það gerir ríkisstjórnin ekki. Það er engin aukning til loftslagsmála og upphæðin sem varið er er jafn há og beinn styrkur til landbúnaðarins. Herra forseti. Í framtíðinni mun hugvit leika miklu stærra hlutverk í lífi okkar og það er nauðsynlegt að við stígum afgerandi skref varðandi menntun. Það felast stórkostleg tækifæri í nýrri tækni fyrir fámenna þjóð í risastóru landi, fjarri mörkuðum. Með meiri áherslu á hugvit, tækni og verkkunnáttu getum við örvað vöxt í hefðbundnum atvinnugreinum, gert þær vistvænni og greitt götu nýsköpunar. Atvinnulífið verður fjölbreyttara og efnahagurinn síður viðkvæmur fyrir áföllum og Ísland verður álitlegri kostur til búsetu fyrir ungt fólk. Við þurfum heildarhugsun, yfirsýn og að samþætta allt nám frá vöggu til grafar, hvernig við mætum þörfum nemenda, hvernig við bætum starfsaðstæður kennara og metum störf þeirra. Þess vegna hef ég efasemdir um að dreifa mennta- og menningarmálum á sex ráðuneyti. Þótt háskólanám og menning séu samofin atvinnulífinu á hvorugt að vera á forsendum þess. Háskólanámi er nefnilega líka ætlað að efla gagnrýna hugsun, mannréttindi og lýðræði og listin, auk þess að vera spegill á samtímann, er mikilvæg í sjálfu sér. Herra forseti. Þá verða risaáskoranir mannkyns aldrei leystar nema í mjög víðtæku alþjóðlegu samstarfi og Íslendingar hafa ævinlega uppskorið ríkulegast þegar samskipti við umheiminn hafa verið sem mest. Hingað berast hugmyndir og straumar og viðskiptatækifæri skapast. Við erum auk þess rík þjóð og okkur ber siðferðileg skylda til að axla ríkari ábyrgð í mjög misskiptum heimi, hvort sem um er að ræða loftslagsmál, fátækt eða vanda fólks á flótta. Það er því metnaðarlaus skammsýni að íhaldsflokkarnir þrír afgreiði helsta tækifæri okkar til alþjóðasamvinnu með stuttri setningu: Hagsmunum Íslendinga er best borgið utan Evrópusambandsins. En loks eru það verkefnin sem þola enga bið og þar er stjórnarsáttmálinn dapurlegur. Það er hvergi minnst á fátækt og varla á jöfnuð. Þúsundum barna sem búa við skort, tekjulágu fólki, öryrkjum, fátæku eldra fólki er ekki gefin mikil von um bjartari tíma. Engin aukning í húsnæðisuppbyggingu og barnabætur og öryrkjar munu áfram dragast aftur úr launafólki. Stjórnvöld hafa nefnilega ríku hlutverki að gegna þegar kemur að baráttunni gegn ójöfnuði. Réttlátt skattkerfi, félagslegt húsnæði, barnabætur og öflugar almannatryggingar skipta máli. Þetta ætti ríkisstjórnin að hafa í huga nú andspænis komandi kjaraviðræðum. Nú líður að jólum, herra forseti, og eflaust finnst einhverjum hérna klisjukennt að draga upp svipmynd af fólki sem raðar villibráð og konfekti áhyggjulaust ofan í innkaupakörfur á sama tíma og annað fólk norpar í biðröð eftir bita af hamborgarahrygg og dós af grænum baunum hjá hjálparstofnunum. En, kæru landsmenn, svona er nú staðan enn þá á Íslandi.
Forseti. Kæra þjóð. Þá erum við saman komin aftur á nýju kjörtímabili. Loksins, loksins eftir langa bið og erfiða fæðingu. Ég vil byrja á því að óska nýrri ríkisstjórn farsældar á komandi kjörtímabili. Ég hlustaði á hæstv. forsætisráðherra flytja virkilega fallega ræðu, draumkennda ræðu um næstum því ekkert nema vonir og þrár. Skoða hitt og þetta, að við yrðum jafnvel brautryðjendur í þróun á velsældarmælikvarða á erlendri grundu. Við þurfum sem sagt aðstoð. Við þurfum sem sagt að þróa velsældarmælikvarða til að hægt sé að átta sig á því hvernig raunveruleg staða samfélagsins er. Er það ekki dapurt? Er ekki dapurt að sitja þannig í fílabeinsturninum að ekki þyki ástæða til að stíga niður á jörðina til þeirra hinna sem eiga um sárt að binda og eiga ekki fyrir salti í grautinn? Jú, mér þykir það. Það er talað um jöfnuð, það er talað um velsæld og það er talað um að vera fyrir alla landsmenn. Þessi ríkisstjórn hefur haft heilt kjörtímabil til að sýna hvort hún er raunverulega fyrir alla landsmenn. Fátækt fólk hefur beðið allt kjörtímabilið í von um að hugsanlega myndu þau hætta að skattleggja fátækasta fólkið. Ég var að vona einhvern veginn að það yrði eitthvað meira fast í hendi, bæði í stjórnmálasáttmála þessarar ríkisstjórnar og í stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra, eitthvað um hvað ætti raunverulega að gera fyrir tugþúsundir Íslendinga sem kvíða núna jólunum. Hvað á að gera fyrir börnin sem leggjast svöng á koddann? Hvað á að gera í útskriftarvandanum þar sem 100 eldri borgarar bíða eftir því að komast í ærlegt búsetuúrræði á síðustu ævidögum? Ég vil sjá eitthvað annað á blaði en vonir, drauma og þrár. Ég vil sjá raunverulegar aðgerðir. Það eina sem ég sá virkilega raunverulegt í þessari stefnuræðu - sem gladdi mig af öllu hjarta og ég vona svo sannarlega að verði ekki geymt þangað til 5 mínútur í næsta kjördag, ef ríkisstjórnin skyldi svo farsællega halda út kjörtímabilið - og það var löggilding samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég segi bara, virðulegi forseti: Kæra þjóð. Betur má ef duga skal. Flokkur fólksins þakkar þann mikla stuðning sem þið sýnduð okkur í síðustu kosningum. Þið eigið orðið sex manna þingher, að mér finnst, í dag. Og eitt er alveg víst: Við munum syngja fallega sönginn einum tóni hér. Við munum ganga í takt í stjórnarandstöðu. Og við munum vera þrýstingur á stjórnvöld, að þau standi við eitthvað af sínum draumum, vonum og þrám, að þau standi við að þau séu ríkisstjórn allra landsmanna en ekki sumra, að þau verði ríkisstjórn sem berst ekki eingöngu fyrir sérhagsmunum, að þau verði ríkisstjórn sem sparar ekki bankaskattinn á banka sem hafa skilað yfir 900 milljörðum í arð frá hruni. Að hugsa sér, virðulegi forseti, þau lækkuðu bankaskattinn um 7 milljarða kr. á síðastliðnu ári og veiðigjöldin lækkuðu um ríflega 4 milljarða. Svo eru aldrei til peningar fyrir fátækt fólk. Mér misbjóða svona stjórnarhættir. Mér finnst virkilega dapurt ef það sem við heyrum hér og nú í kvöld verður ekkert annað en innantómt blaður, draumar og þrár. Við ykkur segi ég þetta, kæru landsmenn: Það kostar ekkert að láta sig dreyma. Og því miður er ég ansi hrædd um að það verði margir sem lifa bara á draumnum einum saman núna fyrir jólin. Ég þekki það á eigin skinni að þurfa að kvíða því að eiga ekki fyrir mat á diskinn, kvíða því að geta ekki gefið barninu mínu jólagjöf. Þúsundir foreldra - þúsundir foreldra standa í þeim sporum í dag. Ef þessi ríkisstjórn sér ekki sóma sinn í því að rétta þeim hjálparhönd þá er hún ekki ríkisstjórnin mín.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Það er ástæða til að fagna í dag fyrir margra hluta sakir. Þing er loks komið saman, það er nú eitt, og átti sér langan aðdraganda. Fullveldisdagurinn er í dag og hann er fagnaðarefni ár hvert. Fullveldið er ekki sjálfsagður hlutur og dagurinn í dag á að vera okkur ærið tilefni til að rifja það upp hverju fullveldið hefur skilað okkur sem þjóð, hvaða lífskjör við höfum byggt upp á grundvelli þess, og verða okkur tilefni til þess að minna okkur á að á grundvelli þess getum við haldið áfram að byggja upp lífskjörin í landinu. Á þetta er minnst og á þetta er lögð áhersla í nýjum stjórnarsáttmála þar sem við leggjum áherslu á alþjóðlegt samstarf og opið frjálst markaðshagkerfi á Íslandi, allt á grunni fullveldisins. Og við viljum, já, vera utan Evrópusambandsins. Nú er ný ríkisstjórn tekin til starfa. Hún hefur mjög sterkt umboð, það er ekki annað hægt að segja. Hér í þinginu er mjög ríflegur meiri hluti að baki ríkisstjórninni. Það er gott veganesti fyrir nýja stjórn, stjórn nýrra tækifæra. Við fáum sjaldan annað eins skólabókardæmi um virði einkageirans á Íslandi og þetta flókna margslungna samspil einkageirans við opinberu fjármálin, við framkvæmd peningastefnunnar, við það hvernig við beitum ríkisfjármálunum, hversu mikilvæg opinber þjónustan er, en við höfum svo sannarlega fengið slíkt dæmi, raunhæft verkefni, undanfarið rúmt árið. Við sáum með opnum augum það gerast fyrir framan okkur að ríkissjóður féll skyndilega í 300 milljarða kr. halla þegar töpuðust 20.000 störf einmitt í einkageiranum. Við sögðum: Verkefnið hlýtur að vera það að endurheimta þessi störf þannig að við getum til lengri tíma risið undir opinberri gæðaþjónustu á Íslandi, öflugu heilbrigðiskerfi, sterkum innviðum o.s.frv. Þetta var ekki sjálfgefið og við tókum langar umræður hér í þingsal um það hvort við hefðum valið réttu leiðina, hvort nóg væri að gert, þó að ríkisstjórnin hafi verið skýr um að það skyldi gera meira en minna. Í dag er ágætisdagur til að líta um öxl og spyrja sig: Var rétta leiðin valin? Var nóg að gert? Við höfum skýr merki. Á morgun förum við í fjárlagaumræðuna. Við sögðumst vilja vaxa út úr heimsfaraldrinum og á þessu ári hafa orðið til 20.000 störf. Afkoma ríkissjóðs fer snarbatnandi. Það munar 120 milljörðum frá þessu ári yfir á það næsta ef spár ganga eftir. Við höfum fundið viðspyrnuna, við gátum veitt fyrirtækjunum skjól og við höfum þess vegna sterkan grunn til að halda áfram. Við skulum taka þennan lærdóm með okkur inn í framtíðina, m.a. um virði þess fyrir opinbera geirann að hér sé til staðar kraftmikil verðmætasköpun í einkageiranum. Þess vegna fer þessi ríkisstjórn af stað með mikla áherslu á að allt samfélagið geti tekið sér til gagns nýja tækni, að við tökumst á við loftslagsbreytingarnar og að við nýtum tækifærin til að gera meira í framtíðinni hér á Íslandi. Það er grunnurinn að því að við getum bætt kjör allra stétta. Þegar ég ræði um tækifæri og áskoranir sem þeim fylgja þá finnst mér full ástæða til að rifja upp þennan tíma sem nú er að baki. Ég stóð hér fyrir rúmlega ári síðan og sagði að við værum líklega þá um haustið ekki lengur í fordæmalausum tímum. Þetta var tímabil sem var farið að dragast á langinn og það óvenjulega var einhvern veginn orðið venjulegt. Við erum enn með grímur hér inni í þingsal. Það er ótrúlegt hvað þetta venst nú fljótt en vonandi fer þessu ástandi fljótt að ljúka. Þessir tímar eru ekki lengur fordæmalausir, þeir hafa bara fylgt okkur miklu lengur en maður gat séð fyrir. Og þó að við séum enn í viðjum faraldursins upp að einhverju marki þá skulum við samt taka eftir því hve hratt staðan er að breytast okkur í vil. Það er margt sem er okkur í hag. Hagkerfið er farið af stað af fullum krafti. Það er farið að vaxa hratt og hraðar en víðast annars staðar. Okkur hefur tekist að tryggja útbreidda bólusetningu og t.d. mikla þátttöku í örvunarbólusetningum. Þess vegna segi ég: Við getum litið svo á að erfiðasti tíminn sé að baki. En það er ekki nóg. Við verðum að halda áfram að sækja fram til bættra lífskjara. Óvissan var gríðarleg fyrir ári síðan, m.a. um afhendingu bóluefna. Það er innan við ár síðan við gátum sagt með einhverri vissu að við fengjum bóluefnin og nægilega mikið af þeim. Við höfðum líka litlar upplýsingar um virknina og erum enn að læra. En engu að síður er hægt að standa hér og fullyrða að við völdum rétta leið. Við höfum náð frábærum árangri með samstöðunni og á þeirri samstöðu eigum við að byggja áfram í framtíðinni, á grundvelli samstöðu sem skilaði sterkri stöðu. Eftir eitt erfiðasta efnahagslega áfall sem við höfum upplifað erum við í kjörstöðu til að grípa tækifæri samfélagsins, vaxa til velsældar og upphaf þingstarfa er fyrsta skrefið á þeirri leið.
Gott kvöld og gleðilegan fullveldisdag. Velkomin í þennan sal lýðræðis á Íslandi þar sem við höfum starfað sem sjálfstætt þjóðþing í rúm 100 ár eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um fullveldi árið 1918. Síðustu tvær vikurnar hafa verið farsakenndar. Í tvo mánuði höfum við fylgst með hópi þingmanna afhjúpa lögbrot, trassaskap og stórkostlega vanvirðingu við lýðræðið. Framkvæmd síðustu kosninga var forkastanleg og okkur gafst tækifæri til að senda skýr skilaboð um að ruglið í Norðvesturkjördæmi ætti aldrei að endurtaka sig. En það voru ekki skilaboðin sem Alþingi ákvað að senda. Þvert á móti ákváðu flest í þessum sal að staðfesta niðurstöðu sem enginn veit hvort er rétt eða ekki. Getur annars einhver í þessum sal sagt með fullri vissu hvernig atkvæðin skiptust í Norðvesturkjördæmi og hvort vilji kjósenda hafi í raun og veru náð fram að ganga? Nei, það getið þið ekki. Það getur það enginn. Alþingi féll á fyrsta prófinu og það mun starfa í skugga efasemda um lögmæti sitt allt kjörtímabilið. Þetta er farsi og ábyrgð Alþingis er mikil. Á sama tíma og allir aðrir horfðu forviða á sápuþáttaröðina Brasað í Borgarnesi lokuðu leiðtogar ríkisstjórnarinnar sig af. Í margar vikur pukruðust þau saman í ráðherrabústaðnum og leituðu allra leiða til að halda löskuðu hjónabandinu gangandi fyrir börnin. Niðurstaðan úr leynimakki þeirra leit dagsins ljós á sunnudag: Ellefu blaðsíðna stjórnarsáttmáli sem var teygður í 60 síður til að fela hversu innihaldslaus sáttmálinn er. Þau vilja stuðla að, móta stefnu um, horfa til, styðja við og endurskoða. Allt þokukennd og óskýr loforð sem fela ekki í sér neinar skuldbindingar. Var ekki hægt að gera betur eftir fjögurra ára samband og tveggja mánaða hjónabandsráðgjöf en að búa til samstarf sem spannar litróf stjórnmálanna til að skapa jafnvægi? Hvar er framtíðarsýnin? Þau ætla sér ekki að taka forystu í loftslagsmálum þrátt fyrir að við höfum alla burði til þess. Þau ætla sér ekki að gera auðlindir landsins að þjóðareign þrátt fyrir skýra niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þau ætla sér ekki einu sinni að styrkja stoðir lýðræðis þrátt fyrir farsa síðustu vikna heldur setja bara enn og aftur einhverja sérfræðinga í að skoða afmarkaða kafla stjórnarskrárinnar. Enn og aftur þarf að minna á að það er þjóðin sem er stjórnarskrárgjafinn. Það er svo sem viðbúið hjá þessari ríkisstjórn sem virðist hafa valdasetu sem sjálfstætt markmið. Kæra lýðræði. Fyrir kosningarnar var ekki þverfótað fyrir loforðum um að málefnin réðu för. En ef málefnin hefðu í alvöru ráðið för í þessu ríkisstjórnarsamstarfi þá hefði það aldrei orðið að veruleika. Það er augljóst við lestur stjórnarsáttmálans hvað stjórnarflokkarnir eru klofnir í mörgum málum. En í rauninni má kannski hrósa þeim fyrir að gera út um klofninginn á prenti og boða til blaðamannafundar til að kynna hann. Mjög spes. En þessi sáttmáli boðar algjöra uppgjöf í kringum stóru málaflokkana sem þau náðu ekki saman um á síðasta kjörtímabili. Stjórnarskráin, hálendisþjóðgarður, húsnæðisvandinn, efling Alþingis og traust á stjórnmálum er ekki á dagskrá. Í staðinn á að botnvirkja landið og einkavæða innviði og grunnþjónustu. Í sjálfskipaðri sóttkví frá kosningaklúðrinu hleyptu leiðtogar ríkisstjórnarflokkanna engum öðrum að umræðunum sem snerust einungis um eitt mál, hvernig Vinstri græn gætu haldið forsætisráðherrastóli. Baráttan fyrir umhverfinu fór til Sjálfstæðisflokksins, sem fékk falleinkunn frá Ungum umhverfissinnum, og lýðræðið má bara fara í hundana. Hjá þeim eru það ekki málefnin sem ráða för heldur hverjir stjórna. Kjósendur VG fá því loksins að horfa upp á helstu kosningamál Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins verða að veruleika undir verkstjórn þeirra eigin forsætisráðherra. Það tók tvo mánuði að ná þeirri niðurstöðu. Allt annað skiptir greinilega ekki máli eins og nýr ráðherra sagði á mánudaginn: Stjórnsýslan fékk mjög stuttan aðlögunartíma fyrir daginn í dag en við munum taka næstu vikur í að fínpússa hvað á heima í ráðuneytinu. Afsakið, en það er sem sagt verið að segja að þingið hafi verið í lamasessi í næstum því hálft ár og við þurfum að bíða enn þá lengur eftir því að ráðherrarnir fatti hvað þeir eiga að gera í vinnunni. Kæru kjósendur. Lýðræðið deyr ekki á einni nóttu. Dauði þess er hægur og birtist okkur í skeytingarleysi, tómlæti og vanrækslu gagnvart leikreglum lýðræðisins. En við Píratar gefumst ekki upp, eins og Al Smith sagði: Alla galla lýðræðis má laga með meira lýðræði. Það þýðir að við sýnum því virðingu að það er þjóðin sem er stjórnarskrárgjafinn. Það þýðir að við sýnum því virðingu að það er lýðræðið sem nýtur vafans. Yfir til þín. Gleðilegan fullveldisdag.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Til hamingju með 1. desember, fullveldisdaginn. Ég vil byrja á því að óska þingmönnum, sérstaklega nýjum þingmönnum, til hamingju með að hafa tekið sæti á hinu háa Alþingi. Það er mikill heiður að fá að sitja í þessum sal og fá tækifæri til að hafa áhrif til góðs í samfélaginu okkar. Það eru miklar skyldur lagðar á herðar okkar sem hér störfum í þágu lands og þjóðar. Okkar verkefni er að leiða þjóðina til aukinna lífsgæða á öllum sviðum. Okkar verkefni er að takast á við framtíðina. Við í Framsókn lögðum mikla áherslu á bjartsýni og gleði í okkar kosningabaráttu. Við lögðum áherslu á það að fjárfesta í fólki, en það er lykillinn að sköpun lífsgæða og nýrra tækifæra á landinu okkar. Þess sér skýrt stað í nýjum stjórnarsáttmála Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Í stjórnarsáttmálanum eru loftslagsmálin áberandi enda er loftslagsváin það verkefni sem brýnast er í heiminum í dag og næstu ár og áratugi. Fólk hefur áhyggjur og það á sérstaklega við um unga fólkið sem sér framtíð sinni ógnað. Heiminum verður hins vegar ekki bjargað með því hafa áhyggjur. Óttinn getur haft lamandi áhrif. Þess vegna er sá tónn sem sleginn er í nýjum stjórnarsáttmála tónn vonar og bjartsýni. Við ætlum að nýta þær einstöku aðstæður sem við búum við hér á Íslandi, þá þekkingu sem við höfum á endurnýjanlegum orkugjöfum og þann kraft sem býr í fólki og atvinnulífinu til að leysa þau verkefni sem að okkur snúa og gefa öðrum verkfæri til að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis. Við leggjum áherslu á að orkuskiptin eru sameiginlegir hagsmunir og að þeim verði náð með jöfnuði og réttlæti að leiðarljósi. Sú mikla uppstokkun sem verður í Stjórnarráðinu er gerð til að endurspegla betur framtíðina og þau verkefni sem hún færir okkur. Við erum að ganga í gegnum miklar tæknibreytingar sem munu breyta og hafa verið að breyta lífi okkar og störfum. Breytingarnar eru hraðar og nauðsynlegt er að skapa aðstæður fyrir fólk og fyrirtæki til að nýta þau tækifæri sem skapast í breyttum heimi. Að samtvinna húsnæðis- og skipulagsmál við samgönguáætlun í sama ráðuneyti og sveitarstjórnar- og byggðamál til að mynda getur til skapað tækifæri til að finna betri og skilvirkari lausnir. Áhersla er lögð á menntun, tækni og nýsköpun í nýjum jafnt sem rótgrónum atvinnugreinum, á nýsköpun í stjórnsýslu, skapandi greinar og menningu, allt með það að markmiði að skapa ný og græn störf um land allt. Afkoma ríkissjóðs er staðfesting þess að viðbrögð ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili við áhrifum heimsfaraldursins á heilsu og efnahag þjóðarinnar voru bæði rétt og skynsamleg. Afkoman sýnir okkur að það pólitíska jafnvægi sem ríkir á Íslandi er mikilvægt og á þessu jafnvægi getum við byggt frekari sókn til aukinna lífsgæða allra landsmanna, um allt land. Eitt af stóru verkefnum ríkisstjórnarinnar verður að stuðla að uppbyggingu atvinnutækifæra hringinn í kringum landið til að fólk eigi aukna möguleika á því að velja sér þann stað þar sem það vill búa. Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta: „Til að styðja við byggðaþróun og valfrelsi í búsetu verði störf hjá ríkinu ekki staðbundin nema eðli starfsins krefjist þess sérstaklega.“ Þessi orð marka að mörgu leyti tímamót í viðhorfi til starfa hjá ríkinu. Hér er ekki talað um störf án staðsetningar sem sérstakt atriði heldur er hugsuninni snúið við. Sérstaklega þarf að rökstyðja að störf séu staðbundin. Þetta er stórt mál. Einnig ætlum við að styðja við klasasamstarf hins opinbera og einkaaðila til að búa til starfsaðstöðu á lykilstöðum á landinu, en fyrsta verkefnið af þessu tagi er að hefjast á Selfossi og minni verkefni eru til um land allt. Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Við erum að hefja nýja sókn. Við leggjum upp með bjartsýni á framtíðina, bjartsýni á kraftinn sem býr í þjóðinni. Það er einlæg trú mín að samstarf þessara þriggja flokka, Framsóknar, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, flokka sem já, spanna litróf íslenskra stjórnmála, skapi jafnvægi sem er mikilvægur grundvöllur framfara. Sáttmáli nýrrar ríkisstjórnar er sáttmáli um að græn réttlát framtíð sé grundvöllur aukinna lífsgæða um land allt.
Kæru landsmenn, gleðilegan fullveldisdag. Ég vil byrja á því að óska ríkisstjórninni alls hins besta og vona að hún verði þjóðinni allri til farsældar. Á ferli mínum hér á þingi hef ég ýmist verið í ríkisstjórnarliði eða í andstöðu. Ég hef fundið til þeirrar ábyrgðar að fara með meirihlutavaldið en líka fundið að lýðræðið virkar ekki án aðhalds. Reynslan hefur kennt mér að ein þýðingarmesta gagnrýni stjórnarandstöðu er oft fólgin í því að greina það sem ekki stendur í stjórnarsáttmála. Stjórnmál snúast einmitt um þetta; að velja og hafna. Í stjórnarsáttmálanum eru hins vegar flestöll þau mál nefnd á nafn sem hægt er að láta sér detta í hug og ríkisstjórnin er meira að segja búin að átta sig á því, til hamingju með það, að þjóðin er að eldast, og framtíðin, já, hún er handan við hornið. Er þá ekki bara allt í góðu? Vandamálið er að þetta er ekki pólitík. Þetta er ekki pólitík. Þetta er eins og börnin sem skrifa alla heimsins hluti á jólagjafalistann og verða síðan fyrir vonbrigðum með það sem ekki rætist. Markmið alvörustjórnarsáttmála er að setja í forgangsröð og markmiðin eru síðan tímasett og mælanleg. Tökum dæmi: Markmið ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum eru ágæt. Enginn veit hins vegar hvernig ríkisstjórnin ætlar að ná þessum markmiðum. Ríkisstjórnin veit það reyndar ekki sjálf, þrátt fyrir að hafa rætt málin linnulaust í átta vikur. Þessi aðferð, að þegja um það sem er óþægilegt, er að verða vörumerki þessarar ríkisstjórnar. Meira en tvö ár eru t.d. síðan ríkisstjórnin setti fram metnaðarfulla heilbrigðisáætlun til 2030. Hún er enn ófjármögnuð og lítil svör er að finna í stjórnarsáttmála einmitt um þennan kjarna máls. Ríkisstjórnin bætti við sig þingsætum fyrst og fremst vegna löngu tímabærra fyrirheita fyrir börnin í landinu. Fyrirheitin eru í stjórnarsáttmálanum en það stingur að sjá hvað vantar að segja. Tímasettar fjármagnaðar aðgerðir til að stytta biðlista barna eftir heilbrigðis- og félagsþjónustu og fjármunir eru vart finnanleg í fyrstu fjárlögum eftir kosningasigur sem var einmitt sóttur út á það að ætla að gera betur fyrir börnin, fötluð sem ófötluð. Þetta er eins dapurlegt og hugsast getur. Það vantar alls ekki upp á góðan ásetning, alls ekki. En forystumenn þessarar ríkisstjórnar vita sem er að aðgerð sem nýtur ekki fjármagns er ekkert annað en hugmynd, sama hversu góð sem hún er. Einu skýru mælanlegu stefnumálin í sáttmálanum eru raunar um þau atriði sem alls ekki á að breyta. Sjávarútvegurinn er að venju algerlega ósnertanlegur og svo er auðvitað skýrt kveðið á um að ekki verði tekin nein skref í Evrópusamvinnu þrátt fyrir að þar felist ný og mjög dýrmæt tækifæri, ekki síst fyrir framtíðarkynslóðir landsins. Ríkisstjórnin segist ætla að vaxa út úr vandanum, sem ég tek heils hugar undir, en það gerist ekki án verðmætasköpunar. Ríkissjóður var, vel að merkja, orðinn ósjálfbær strax árið 2019 og rekinn með halla. Það er dómurinn um hina ábyrgu hagstjórn, halli löngu fyrir heimsfaraldur þegar allar aðstæður voru góðar. En hvað með daginn í dag? Viðspyrna Íslands framan af faraldri var heldur slakari en annarra Evrópulanda og nú gerir Seðlabankinn ráð fyrir að það hægi verulega á hagvexti að ári liðnu. Það eru alvarleg tíðindi. Það þýðir einfaldlega að við náum ekki að vaxa út úr vandanum samhliða blússandi verðhækkunum, verðbólgu og vaxtahækkunum. Þessi staða er alvarleg fyrir fjárfestingu í velferð, menntun og í fólkinu sjálfu. Í stjórnarsáttmálanum voru tækifæri til að mæla fyrir um markvissar aðgerðir til að örva hagvöxt nægilega mikið til að breyta einmitt þessari spá Seðlabankans. Aðgerðirnar er hvergi að finna. Kjaramálin munu ráða miklu um hag heimila og fyrirtækja. Skynsamlegir kjarasamningar eru forsenda stöðugleika en það er ekki hægt að skapa traust fólks og fyrirtækja nema ríkisstjórnin sjálf sýni hvernig hún ætlar að tryggja verðmæti peninganna. Hún þarf líka að hafa skýra framtíðarstefnu sem ýtir undir traust launafólks, sem t.d. auðveldar ungu fólki og efnaminna kaup á húsnæði, stefnu um þýðingarmestu fjárfestingu í lífi flestra landsmanna. Þungamiðjan hjá stjórnarflokkunum virðist þegar upp er staðið vera fjölgun ráðherrastóla og afar fálmkennd tilfærsla verkefna og það er ekki beint trúverðugt að þeir sem kenna sig við aðhald í ríkisrekstri byrji á því að þenja út báknið. Svo er boðað jafnvægi - fyrirgefið, bara ekkert annað en moðsuða. Þannig að þrátt fyrir langan aðdraganda og nýjar umbúðir hefur því lítið breyst, kæru landsmenn. Það er eins og munurinn á síðasta kjörtímabili og því sem nú blasir við sé álíka mikill og munurinn á gamla Bónusgrísnum og þeim nýja. Virðulegur forseti. Viðreisn mun veita ríkt aðhald í efnahagsmálum svo unnt sé að byggja upp og horfa til framtíðar í þágu næstu kynslóðar, leggja áherslu á að systurnar velsæld og velferð verði grunnstoðir í íslensku samfélagi. Við munum tala fyrir því að ríkissjóður standi undir sér til lengri tíma litið. Við munum gera okkar til að stöðugleiki á vinnumarkaði náist og forsendur nýsköpunar styrkist, að umræða um gengisstöðugleika verði á dagskrá stjórnmálanna, að hér verði land tækifæranna fyrir öll en ekki bara sum, að öflug þjónusta, blómleg menning, jafnrétti og valfrelsi fólks verði leiðarljós í okkar góða samfélagi. Viðreisn ætlar að veita ríkt aðhald þegar kemur að loftslagsmálum, í auðlindamálum, um skynsamleg skref í stjórnarskrármálum og málefnum jaðarsettra hópa, fyrir fjölbreyttara og sterkara samfélag. Við munum halda áfram að spyrja óþægilegra spurninga um hagsmuni og völd, biðja um skýrslur sem má alls ekki birta. Við munum láta finna fyrir okkur og láta í okkur heyra. Reynslan af ríkisstjórninni segir okkur að ekki veiti af. Gæta almannahagsmuna og tala gegn sérhagsmunaöflum fyrir fólkið í landinu fyrir ykkur, þjóðina sjálfa.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Fyrst vil ég óska okkur öllum til hamingju með 103 ára afmæli fullveldis Íslands. Að því sögðu vil ég óska nýskipaðri ríkisstjórn gæfu í störfum sínum, þrátt fyrir að okkur greini á um mörg af þeim markmiðum sem útlistuð eru í stefnuræðu forsætisráðherra og málefnasamningi ríkisstjórnarinnar. Gárungar virðast hafa lent í nokkrum vandræðum með að skíra stjórnina. Sjálfur ætla ég að kalla hana Höfuðborgarstjórnina. Reykjavíkurlistanafnið var frátekið. Það er nýlunda að allir ráðherrar séu annaðhvort búsettir á suðvesturhorninu, á svæði sem nær frá Korpu að bökkum Hvítár, eða séu fulltrúar höfuðborgarkjördæmanna þriggja. En fyrst og fremst er nafngiftin til komin vegna ofuráherslu flokkanna á að innleiða samgöngustefnu Samfylkingarinnar í Reykjavík með borgarlínu og tengdum verkefnum. Eftir tæp tvö ár af Covid-aðgerðum er fyrirsjáanleiki og festa mikilvægari en nokkru sinni fyrr fyrir atvinnulífið í landinu. Það er því skrýtin staða sem mörg fyrirtæki finna sig í um þessar mundir þar sem það fer eftir því hver starfsemi þeirra er hvort þau horfa fram á boð og bönn eða bara alls ekki. Stjórnin er því ýmist vinstri stjórn eða hægri stjórn gagnvart fyrirtækjunum í landinu. Meðferðina frá vinstri þekkja fyrirtæki í heilbrigðisþjónustu frá liðnu kjörtímabili. Ég vil leyfa mér að gagnrýna orð hæstv. forsætisráðherra í stefnuræðu sinni þar sem ráðherrann sagði skattkerfið fjármagna samneysluna. Í þessum orðum felst grundvallarmisskilningur vinstri manna á því hvernig verðmæti verða til. Það eru fyrirtækin og fólkið í landinu sem fjármagna samneysluna. Án þeirra fjármuna sem teknir eru af fyrirtækjum og heimilum landsins til að standa undir samneyslunni verður ekki um neina samneyslu að ræða. Á meðan ekki er skilningur á því er ólíklegt að við sem þjóð losnum úr þeirri stöðu í bráð að bera eina hæstu skattbyrði allra þjóða í OECD. Hið mæðulega kosningaslagorð Framsóknarflokksins virðist hafa verið leiðarljós formanna stjórnarflokkanna þá tvo mánuði sem þau sátu við og leituðu leiða til að blása lífi í hjúskapinn með nýjum stjórnarsáttmála. Orðin „áfram“ eða „áframhaldandi“ koma fram 58 sinnum. Síðan á að viðhalda ýmsu, t.d. ætlar ríkisstjórnin sér að viðhalda, með leyfi forseta: „… góðri stöðu Íslands varðandi sýklalyfjaónæmi“. Það er athyglisvert, komandi frá sömu stjórnarflokkum og lögðu ofuráherslu á að leyfa innflutning á hráu ófrosnu kjöti, ferskum eggjum og ógerilsneyddri mjólk á fyrri hluta síðasta kjörtímabils. Það er hins vegar eitt sem ekki virðist eiga að halda áfram með, það er verkefnið Allir vinna, verkefni sem hefur gert okkar skattpíndu þjóð auðveldara að sinna viðhaldi á húsum sínum og bílum. Á sama tíma og hrávöruverð hækkar sem aldrei fyrr er talið skynsamlegt að hækka byggingarkostnað með því m.a. að draga úr þessum hvata til viðhalds og nýbygginga á húsnæði sem svo sárlega er skortur á um þessar mundir. Virðulegur forseti. Nú þegar ég hef nefnt skatta, það hversu háir þeir eru og hvaða augum ríkisstjórnin virðist líta sjálfsaflafé fólks og fyrirtækja, er ekki annað hægt en að nefna furðuhugtak sem ég veitti athygli í fjárlögum ríkisstjórnarinnar. Það er hugtakið skattstyrkir. Hvað skyldi það nú vera? Skattstyrkir virðast vera fjármunir sem ríkissjóður tekur ekki af fólki og fyrirtækjum. Skín þar í gegn sú sýn nýrrar en áframhaldandi ríkisstjórnar að ríkissjóður eigi þetta allt saman en af lítillæti sínu og hjartahlýju skilji stjórnvöld eitthvað eftir í vasa fólksins sem vinnur fyrir því. Þetta er sama nálgun og þegar stjórnvöld skattlögðu borgarana en skiluðu síðan hverjum og einum heilum 5.000 kr. og kölluðu það gjöf, ferðagjöf. Herra forseti. Við verðum að fara að umgangast sjálfsaflafé fólks og fyrirtækja af meiri virðingu heldur en við höfum gert undanfarin ár. Hæstv. forsætisráðherra kom inn á það í ræðu sinni að sýn ríkisstjórnarinnar væri, með leyfi forseta: „Ísland verði í forystu í alþjóðlegu samstarfi um þróun velsældarmælikvarða.“ Herra forseti. Ég er alveg viss um að eldri borgarar og öryrkjar hafa meiri áhuga á því að stjórnvöld einhendi sér í að bæta kjör þeirra. Þau kjör snúast oftast um krónur og aura og það að njóta forsvaranlegra búsetuskilyrða. Við sem þjóð erum í efstu sætum í flestum þeim úttektum sem gerðar eru á t.d. hamingju og jafnrétti, svo eitthvað sé nefnt. Einbeitum okkur nú að því að raunverulega bæta kjör þeirra sem lakar hafa það í stað þess að vera í innantómum orðaleikjum og prjáli. Á nýliðnu kjörtímabili var hart tekist á um hálendisþjóðgarð. Það tókst með harðfylgi að afstýra því stórslysi sem var í uppsiglingu en undrun vakti þegar undir lok síðasta þings kom fram yfirlýsing í formi nefndarálits þáverandi og núverandi stjórnarflokka þar sem efnislega sagði að ef þessir flokkar næðu áfram samstarfi á nýju kjörtímabili um myndun ríkisstjórnar yrði umhverfisráðherra uppálagt að leggja fram nýtt frumvarp um stofnun hálendisþjóðgarðs. Frambjóðendur Sjálfstæðisflokks og Framsóknar héldu því fram að málið væri ekki vaxið eins og beinlínis stóð í yfirlýsingu þeirra sjálfra. Það yrði ekkert úr því að þjóðgarður yrði settur á laggirnar. Því miður trúðu margir fagurgalanum. En hver er staðan nú þegar stjórnarsáttmáli liggur fyrir? Jú, þjóðgarðinum verður kláraður, hann verður settur í spariföt stærri Vatnajökulsþjóðgarðs. En það sem ætti að vekja ugg þeirra sem trúðu því að ekkert yrði af áformunum eru viðbrögð fyrrverandi umhverfisráðherra og núverandi hæstv. félags- og vinnumarkaðsmálaráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar, þar sem hann, spurður að því hvort hann væri ekki svekktur með það hvernig farið hefði fyrir því máli í stjórnarsáttmálanum, svaraði því til að hann væri það alls ekki, þvert á móti, og sagði: Það mun verða til hálendisþjóðgarður og það hvernig hann er teiknaður þarna upp býr til þá umgjörð sem við þurfum til, til verndar hálendinu. Og síðar verður hægt að stækka hann þegar þessu er lokið. Og síðar verður hægt að stækka hann þegar þessu er lokið. Svo mörg voru þau orð. Það virðist vera við hæfi að óska fyrrverandi umhverfisráðherra og þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs til hamingju með sigurinn í þessu máli, sennilega fullnaðarsigur að mati þeirra sjálfra. Það verður forvitnilegt að sjá hvernig þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks útskýra þetta þegar þar að kemur, þá að líkindum heldur mæðulegir. Virðulegur forseti. Eins og alþjóð veit tóku formenn stjórnarflokkanna sér góðan tíma til að endurnýja heitin, tvo mánuði raunar. Það var athyglisvert að skoða málaskrá ráðherra sem var lögð í pósthólf þingmanna í fyrradag. Mesta athygli mína vakti að ríkisstjórnin ætlar nýjum heilbrigðisráðherra að hafa forystu um að leggja fram frumvarp um afglæpavæðingu neysluskammta vímuefna. Nýr ráðherra, sem ég óska alls hins besta, gæti lent í áhugaverðum rökræðum við sjálfan sig úr fortíð. Því verður vart trúað að eftir tveggja mánaða yfirlegu hafi formennirnir þrír ekki nennt að líta til með málaskránni heldur bara lagt fram þá gömlu. Það myndi setja orðtakið „gamalt vín á nýjum belgjum“ í alveg nýtt samhengi. Virðulegur forseti. Þrátt fyrir það sem ég hef rakið hér að framan þá vona ég að ríkisstjórninni takist eins bærilega og mögulegt er upp við það verkefni að stýra landinu. Á því velta lífskjör landsmanna. Ég vona að upplýsingaóreiðan verði minni en við fengum að kynnast á liðnu kjörtímabili. Áhugavert væri ef af og til kæmi upp sú staða að stjórnarflokkarnir tækju undir góðar tillögur þó að þær komi ekki úr þeirra eigin ranni í stað þess að slátra þeim og gera svo að sínum eigin nokkru síðar. Kæru landsmenn. Lifið heil.
Kæru landsmenn. Ný ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur hafið störf. Mikilvæg skref voru stigin í stórum málaflokkum á síðasta kjörtímabili. Má þar nefna aðgerðir í loftslagsmálum sem farnar eru að skila árangri, nýja stefnu í heilbrigðismálum, réttlátara skattkerfi sem skilað hefur þeim meira sem minna hafa á milli handanna, og svona mætti lengi telja. Ný ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur vill stíga stærri skref í átt að meiri jöfnuði og réttlátara samfélagi þar sem við getum öll lifað með reisn. Í viðleitni okkar til að skapa réttlátara samfélag eigum við að líta til þeirra sem lakast standa. Við eigum að efla skilning á fjölbreytni samfélagsins og tryggja réttindi allra hópa. Þannig verður samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks lögfestur og sett á fót sérstök mannréttindastofnun. Þannig verður Íslandi komið í fremstu röð í málefnum hinsegin fólks. Þannig verður mótuð heildstæð stefna í málefnum útlendinga. Þannig verður sérstaklega litið til bættrar afkomu fátækustu hópanna á meðal eldri borgara og öryrkja því að fátækt á ekki að líðast í því velmegunarsamfélagi sem við lifum í og útrýma þarf því böli og þeim fjötrum sem fátæktinni fylgja. Kæru landsmenn. Núna um áramótin verður 1% viðbótarhækkun á bætur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Það er fyrsta skrefið. En stóra verkefnið er að einfalda örorkulífeyriskerfið og gera það gagnsærra og réttlátara. Það þarf t.d. að auka möguleika fólks með skerta starfsgetu til endurhæfingar og atvinnuþátttöku og fjölga sveigjanlegum störfum og hlutastörfum. Á sama tíma er forgangsmál að tryggja kjör þeirra sem ekki geta tekið þátt á vinnumarkaði. Virðulegur forseti. Eldra fólki á að standa til boða fjölbreyttari búseta og þjónusta og að geta búið lengur á eigin heimili. Einmanaleiki, einangrun og hreinlega fordómar gegn eldra fólki er sérstakt áhyggjuefni sem takast verður á við. Um næstu áramót verður frítekjumark atvinnutekna eldra fólks tvöfaldað, en einnig þarf að auka sveigjanleika í atvinnuþátttöku og gæta að rétti þeirra sem unnið hafa erfiðis- og álagsstörf á langri starfsævi, en hér er m.a. um stórar kvennastéttir að ræða. Að eiga þak yfir höfuðið er eitt stærsta mannréttindamál samtímans og mikilvægur þáttur í að jafna kjör. Á kjörtímabilinu verður ráðist í sérstakt átak til uppbyggingar á leiguhúsnæði fyrir fatlað fólk og eldri borgara innan almenna íbúðakerfisins. Þetta verða mikilvæg skref. Virðulegi forseti. Réttlát umskipti vegna tækni- og loftslagsbreytinga, aðgangur að sí- og endurmenntun, bætt vinnubrögð við gerð kjarasamninga og bætt kjör þeirra sem lakast standa - allt eru þetta áskoranir sem bíða íslensks vinnumarkaðar. En þar er líka baráttan gegn félagslegum undirboðum og brotastarfsemi á vinnumarkaði sem ég mun gera að sérstakri áherslu minni á komandi þingvetri, enda eiga svik við vinnandi fólk ekki að líðast. Kæru landsmenn. Gleðilegan fullveldisdag.
Kæru landsmenn. Hefur pólitík runnið sitt skeið á Íslandi? Íslensk stjórnmál komu löskuð út úr hruninu og þrjár ríkisstjórnir á átta árum bættu ekki úr skák. Það kviknaði sú tilfinning hjá fólki að til að tryggja stöðugleika þyrfti að mynda stefnu og stjórn um ekki neitt til að afmá pólitíkina úr Stjórnarráðinu, annars kæmumst við aldrei áfram, annars yrðu aldrei neinar framfarir. Það var mynduð stjórn að því er virðist um ekki neitt, sem vakti lítil viðbrögð. Rýnikannanir og ráðgjafar sníða nú burtu pólitíska sannfæringu setninganna svo þær veki ekki upp of miklar tilfinningar hjá fólki. Pólitík þykir orðið skammaryrði. En íhaldssemi í stjórnarfari hefur orðið til þess að við förum á mis við tækifæri. Við töpum kröftum fólks og við eyðum háum upphæðum í skammtímaúrræði. Við höfum misst dýrmætan tíma og nú er svo komið að til að tryggja áframhaldandi stöðugleika þarf ákveðna róttækni til. Það þarf að taka pólitíska afstöðu. Virðulegi forseti. Ég vil ekki búa í samfélagi þar sem það hverra manna þú ert ákvarðar hvers konar lífi þú munt lifa. Ég ræddi í kosningabaráttunni við unga konu sem býr í bílnum sínum vegna þess að tekjurnar duga ekki fyrir leigunni. Við sem hér sitjum á Alþingi getum tekið ákvörðun um að reka ekki samfélagið með slíkum hætti. Staðan á húsnæðismarkaði kemur okkur við. Staða þessarar ungu konu kemur okkur við. Íbúðaverðshækkanir eru í dag einn helsti drifkraftur verðbólgu. Þær þrýsta á laun, auka kostnað sem aftur rennur í fasteignaverð og verðbólgu og leikurinn heldur áfram. Hér hefur skapast vítahringur sem verður að rjúfa, vítahringur sem er afleiðing ákvarðana einstaklinga sem hér inni sitja, ákvarðana sem móta markaðina sem ráða ferðinni þarna úti. Nú verðum við að hætta að verjast bara á húsnæðismarkaði og stíga skref og rjúfa þennan vítahring. En ég óttast að þeirri sókn og þeirri ábyrgð verði útvistað til annarra af ótta við það að afstaða í þessum málaflokki þyki of pólitísk. Sveitarstjórnarstiginu hefur ítrekað verið beitt á undanförnum árum til þess að draga úr kostnaði og ábyrgð ríkissjóðs. Fyrirsagnirnar sitja eftir á borði ráðherra en kostnaðurinn, útfærslan og ábyrgðin lendir á sveitarfélögunum. Málaflokk fatlaðs fólks skortir 9 milljarða kr. Farsældarfrumvarpið lendir að mestu á sveitarfélögunum þótt hólið hafi setið eftir hjá ráðherranum, og nú stefnir í að stærsta einstaka efnahagsmálið, eitt stærsta réttlætismálið sem ákvarðar hvernig ungt fólk fer af stað í lífinu, hvernig þessi kona fór af stað í lífinu, húsnæðismálunum, verði varpað áfram á sveitarfélögin. Það vantar meira fjármagn frá ríkissjóði í uppbyggingu, stöðuga uppbyggingu húsnæðis á viðráðanlegum kjörum. Það vantar langtímaáætlun í húsnæðismálum. Það vantar að taka ábyrgð á þessum hápólitíska málaflokki sem hefur týnst í afstöðuleysi stjórnmála dagsins í dag. Það vantar pólitík. Virðulegi forseti. Ég fór í stjórnmál til að taka afstöðu. Það er kominn tími á endurnýjun, tími á sókn, tími til að stigin verði stærri skref til að sýna fram á virði Alþingis og stjórnmálanna, tími til að leiða samfélagið og stunda alvörupólitík.
Virðulegi forseti. Kæra þjóð. Stundum vekur það sem ekki er sagt, meiri athygli en það sem er sagt. Það á við nú, því að forsætisráðherra minntist ekki einu orði á blússandi verðbólgu, hækkandi vexti og verðtryggingu, eða þau áhrif sem þessir þættir hafa á afkomu heimila landsins. Hækkandi vöruverð eitt og sér mun valda mörgum miklum erfiðleikum, ekki hvað síst öldruðum, öryrkjum og einstæðum foreldrum. Erfiðleikar þeirra voru nægir fyrir og ekki á þá bætandi. Andvaraleysi ríkisstjórnarinnar veldur okkur hjá Flokki fólksins því miklum áhyggjum. Staðan er grafalvarleg og hún kemur fyrst og harðast niður á þeim sem verst eru staddir. Mér finnst ástæða til að ræða húsnæðiskostnaðinn því að hann er stærsti útgjaldaliður flestra og ræður í raun úrslitum um afkomu heimilanna. Síðastliðna mánuði hefur Seðlabankinn hækkað vexti í þrígang, að sögn til að slá á þenslu og verðbólgu. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum eiga hækkandi álögur á íslensk heimili að slá á verðbólgu sem fyrst og fremst stafar af ófyrirsjáanlegum, óviðráðanlegum og utanaðkomandi áhrifum vegna heimsfaraldurs sem hefur haft gríðarleg áhrif um allan heim? Þessar vaxtahækkanir hafa þegar aukið húsnæðiskostnað allra íslenskra heimila svo um munar. Til að bæta gráu ofan á svart er Ísland eina þjóðin í heiminum sem tengir húsnæðislán heimilanna við neysluvísitölu, sem hefur einnig bein áhrif á leigusamninga sem flestir eru verðtryggðir. Afleiðing verðbólgunnar er sú að höfuðstóll verðtryggðra lána heimilanna hækkar hratt og fyrr en varir mun það valda ört hækkandi greiðslubyrði sem mörg heimili munu ekki standa undir. Á 50 millj. kr. láni hefur höfuðstóllinn hækkað að meðaltali um 170 þús. kr. á mánuði á síðastliðnum tveimur árum. Það meðaltal mun óhjákvæmilega hækka á næstu mánuðum og leiða til aukinnar greiðslubyrði sem mun koma harkalega niður á afkomu þessarar fjölskyldu. Áhrif vísitölunnar á leigu eru fljótari að koma fram og nú þegar eru mörg dæmi um leigusamninga sem hækkað hafa um tugi þúsunda á mánuði. Fjölskyldur sem ekki hafa getað losað sig úr gildru verðtryggingar eða eru fastar á leigumarkaði, eru þær fjölskyldur sem hafa hvað minnst á milli handanna og standa hvað verst að vígi til að takast á við hækkandi vöruverð og, það sem verra er, ört hækkandi húsnæðiskostnað að auki. Ég spyr því: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera til að verja heimilin? Á ég að trúa því að ríkisstjórnin hafi enga stefnu og enga áætlun um að verja heimili landsins fyrir þeirri ágjöf sem fram undan er? Á virkilega enn og aftur að setja þau undir náð og miskunn fjármálafyrirtækja? Ríkisstjórnin verður að tryggja að vaxtahækkanir Seðlabankans bitni ekki á heimilunum. Hækkun vaxta gerir lítið annað en að beina fjármunum heimilanna í stútfull uppistöðulón bankanna þar sem yfirflæðið er þegar svo mikið að einn bankinn ætlar að greiða út 88 milljarða í arðgreiðslur í einhverri verstu kreppu sem heimsbyggðin hefur séð um langa hríð. Þar er ekki kreppa. Hvernig í ósköpunum er hægt að réttlæta að fyrirtæki með tugmilljarða hagnað á hverju ári fái í skjóli Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar að hækka álögur sínar á fjölskyldur, sem margar hverjar berjast nú þegar í bökkum? Hafa bankarnir ekki fyrir löngu fengið nóg frá íslenskum heimilum? Flokkur fólksins minnir á að fjölskyldur geta ekki hækkað sína gjaldskrá svo þær geti staðið undir hækkandi skuldbindingum. Þær eru að auki algjörlega varnarlausar gagnvart bönkunum því að ef þær hlíta ekki afarkostum þeirra munu þær á endanum missa heimili sín. Íslenska ríkið á tvo af þremur bönkum og nú þarf ríkisstjórnin að beita eigendavaldi sínu og grípa inn í þessa oftöku af varnarlausum heimilum landsins sem er algjörlega ónauðsynleg. Bankarnir þurftu ekki að hlíta ákvörðun Seðlabankans um vaxtalækkanir. Heimilin eiga þær enn inni hjá bönkunum. Það er því ekki lögmál og í raun óforsvaranlegt að bankarnir hækki álögur sínar á heimilin á erfiðum tímum enda eru þeir ekki á flæðiskeri staddir, annað en fjölskyldurnar sem verið er að færa þeim á silfurfati. Bera bankar enga samfélagslega ábyrgð í heimsfaraldri? Hver er samfélagsleg ábyrgð ríkisstjórnar í heimsfaraldri? Það er hlutverk ríkisstjórnarinnar að verja heimilin. Hún á ekki að standa til baka á meðan stórfelld eignatilfærsla á sér stað frá heimilunum til bankanna, og hún á alls ekki að bæta á byrðar þeirra. Það sama á við minni og meðalstór fyrirtæki. Þau þarf einnig að verja. Verði ekkert að gert lendum við sem þjóð, áður en langt um líður, út í ófærum með allskyns hremmingum og ómældum kostnaði sem ekki verður allur metinn til fjár. Við hæstv. forsætisráðherra vil ég segja: Það er mikilvægt og rétt að huga að loftslagsmálum en árangursríkasta loftslagsaðgerðin sem hægt er að fara í er að hlúa vel að heimilum landsins. Áhyggjur af loftslagsbreytingum í fjarlægri framtíð eru sennilega ekki efst í huga fólks sem hefur áhyggjur af því að eiga fyrir næstu máltíð. Og fjölskylda sem á ekki fyrir leigu eða afborgun húsnæðisláns hefur meiri áhyggjur af því heldur en hvernig heimurinn verður ef býflugurnar hverfa. Það eru erfiðir tímar fram undan og margir einstaklingar og fjölskyldur hafa áhyggjur af framtíðinni, áhyggjur sem munu fara vaxandi verði ekkert að gert. Flokkur fólksins mun berjast fyrir því að heimilin verði varin. Fólkið fyrst og svo allt hitt. Heimilin eru ekki fóður fyrir bankana. Virðulegi forseti. Kæra þjóð. Ég þakka fyrir mig.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Á fullveldisdegi er við hæfi að horfa um öxl og velta fyrir sér hverju þjóðin hefur áorkað á þeim tíma sem liðinn er frá því að Danir viðurkenndu fullveldi Íslands árið 1918. Við eigum að minnast þeirra kynslóða með þakklæti sem stuðluðu að því að umbreyta einu fátækasta ríki Evrópu í eitt það ríkasta í veröldinni. Það er hreint ekki sjálfgefið að þjóðir upplifi svo miklar og vel heppnaðar samfélagsbreytingar á tiltölulega skömmum tíma, en það gerist þegar leiðtogar og þau sem í stafni standa hafa kjark, þor og skýra framtíðarsýn. Æviskeið minnar kynslóðar telst ekki sérlega langt í árum talið en við höfum samt upplifað margt og mikið um dagana. Við ólumst upp í skugga kalda stríðsins og lásum blaðsíður í símaskrá heimilanna þar sem fjallað var um viðbrögð við kjarnorkustyrjöld. Síðar tókumst við á við aðrar aðsteðjandi ógnir gagnvart mannkyni, allt frá HIV-veirunni til súra regnsins og gats á ósonlagi á norðurslóðum. Það hefði verið auðvelt að fyllast vonleysi en okkur lærist að lífið heldur áfram. Þess vegna vil ég hvetja til dáða unga fólkið sem nú horfir til loftslagsbreytinga með kvíða. Þótt stundum virðist miða hægt þá sjáum við samt gríðarstór skref stigin um allan heim til að snúa þessari þróun við og við hér, þingmennirnir í þessum sal, munum ekki láta okkar eftir liggja. Verum hugdjörf því að viðfangsefnin eru óþrjótandi til að leysa með bjartsýni að vopni. Góðir Íslendingar. Það fer vel á því að ríkisstjórnin leggi áherslu á að vaxa til velsældar. Það hefur reynst okkur best í gegnum tíðina. Þannig verða til fleiri störf og aukin verðmæti til að standa undir auknum lífsgæðum landsmanna og velferð okkar. Eftir mótlæti og djúpa dýfu sem skrifast á veirufaraldurinn boðar ný ríkisstjórn mjög ákveðna viðspyrnu og stórsókn í atvinnulífinu. Það er boðskapur stjórnarsáttmálans að tryggja einkarekstri enn betri skilyrði til að þróast og dafna, samfélaginu öllu til góðs. Mikil tækifæri liggja á sviði hugverkaiðnaðar. Hugverkaiðnaður sem byggir á hugviti og nýsköpun er vaxandi stoð útflutnings sem getur hæglega orðið öflugasta stoð atvinnulífsins. Við höfum mörg dæmi hérlendis og erlendis um árangur og áhrif nýsköpunar. Því ber að fagna að ríkisstjórnin tryggi góða umgjörð nýsköpunar og með öflugum frumkvöðlum um land allt er ég sannfærð um að við munum sjá ávöxt þess á komandi árum. Í sáttmálanum er talað um að efla nýsköpunarhugsun í menntakerfinu. Þar getum við verið á grænni grein. Ég staldra líka við markmið um að festa í sessi heimildir lífeyrissjóða til að eiga yfir 20% í nýsköpunar- og vaxtarsjóðum og að stuðlað verði að því að lífeyrissjóðir fái rýmri heimildir til að ávaxta eignir sínar. Í stjórnarsáttmálanum eru mörg fleiri skilaboð sem falla mér sérlega vel í geð. Fyrir utan atvinnumál þá stóðu heilbrigðismálin og málefni aldraðra kjósendum nærri. Það fann ég glöggt á ferðum mínum vegna kosninganna og því er ánægjulegt að sjá ríkisstjórnina koma til móts við þær áherslur með auknum fjárframlögum og markmiðum um að draga úr jaðaráhrifum tekjutenginga í almannatryggingakerfinu og bæta afkomu eldri borgara og öryrkja. Ég varð vör við það á ferðum mínum í Suðurkjördæmi á árinu að ríkisstjórnarsamstarfið naut víðtæks stuðnings og að sama skapi gaf fólk á förnum vegi lítið fyrir málflutning stjórnarandstöðunnar. Fólk vill stöðugleika og óttast afleiðingar kollsteypustjórnmála. Þess vegna komu úrslit kosninganna mér ekki á óvart og rökrétt var að láta reyna á áframhaldandi samstarf flokkanna þriggja sem mynduðu ríkisstjórn fyrir fjórum árum. Í heildina litið ber stjórnarsáttmáli með sér pólitískan vorblæ nú þegar við erum annars stödd í svartasta skammdeginu. Hann ber með sér von og þess vegna leyfi ég mér að vera bjartsýn á komandi kjörtímabil. - Góðar stundir.
Kæru landsmenn. Það er kaldhæðnislegt að fagna fullveldisdeginum í þessum sal við þessar aðstæður. Við ættum að vera að minnast þess þegar við urðum frjálst og fullvalda ríki, laus undan afskiptum Danakonungs. En sú er ekki raunin. Þetta þing situr ekki aðeins í skugga lögbrota og óstaðfestra talninga, heldur jafnframt í skugga þeirra sterku ítaka sem löngu látinn Danakonungur hefur enn þá á íslenska stjórnskipan. Við sitjum hér í krafti úrelts ákvæðis um að við alþingismenn skulum vera dómarar í eigin máli og ákveða sjálf hvort við séum rétt kjörin. Þetta fáránlega fyrirkomulag samræmist ekki lýðræðishefðum nútímans, eins og Mannréttindadómstóll Evrópu hefur kveðið skýrt á um og mun að líkindum gera aftur í tilfelli Íslands á þessu kjörtímabili. Það er því mótsagnakennt að minnast fullveldisins á sama tíma og lögmæti þjóðþingsins sjálfs hvílir enn þá á löngu úreltum leikreglum Danakonungs. En það er fleira mótsagnakennt við daginn, eins og heyra mátti í ræðu hæstv. forsætisráðherra. Efnahagslegar og félagslegar framfarir, segir hún. En síðustu fjögur ár, nýr stjórnarsáttmáli og fjárlagafrumvarp gærdagsins sýna þó að þessi stjórn boðar engar framfarir. Þrír íhaldsflokkar hafa ekki og munu ekki standa að þeim breytingum sem nauðsynlegar eru, ekki í loftslagsmálum, mannúðarmálum, stjórnarskrármálum, tæknivæðingu, auðlindamálum eða réttarkerfinu. Þau álíta það nefnilega dyggð að standa vörð um óbreytt ástand. Flokkarnir þrír kalla þetta stöðugleika. Ég kalla það tregðu til þess að horfast í augu við stórar áskoranir og takast á við þær af hugrekki. Engu að síður eru þau tilbúin að gera margt fyrir þennan meinta stöðugleika, jafnvel þó að það gangi gegn þeirra eigin stefnu. Áður en Vinstri græn ákváðu að leggjast í eina sæng með flokkum sem barist hafa ötullega gegn stjórnskipunar- og lýðræðisumbótum í áraraðir hafði flokkurinn það að stefnu sinni að ljúka þeirri vinnu sem hófst með þjóðfundinum 2010 og klára nýju stjórnarskrána, byggða á tillögum Stjórnlagaráðs. Núna vill formaður þessa sama flokks svæfa stjórnarskrána í nefnd. Þetta er kúvending í þágu afturhalds sem reyndar má finna víðar í þessu samstarfi. Röðun í ráðherrastóla sýnir þetta svart á hvítu. Flokkur forsætisráðherra, sem enn nýtur hylli fyrst og fremst fyrir stefnu sína í umhverfismálum, lætur sjálft umhverfisráðuneytið í hendur flokks sem fékk fullkomna falleinkunn fyrir stefnu sína í loftslagsmálum. Flokkur sem nýtur hylli, eða naut áður, fyrir stefnu sína í málefnum flóttafólks færir lyklavöldin að dómsmálaráðuneytinu aftur í hendurnar á flokki sem vísar konum sem búið hafa við líkamlegt, andlegt og kynferðislegt ofbeldi í áraraðir, aftur í frekara ofbeldi, vonleysi og neyð. Flokki sem vísar börnum úr landi til þess að búa á brotajárnshaugum þar sem þau búa við öryggisleysi, hafa ekki aðgang að fæði og klæðum, að heilbrigðisþjónustu eða menntun. Flokki sem sér enga aðra lausn á neyð þessara barna en að henda þeim fyrr úr landi til að koma í veg fyrir að þau venjist örygginu og hlýjunni á Íslandi áður en þau eru send aftur til vítisvistarinnar á götum Grikklands. Í nafni skilvirkni hefur Sjálfstæðisflokkurinn í þrígang lagt fram frumvarp til breytinga á lögum um útlendinga sem myndu gera stjórnvöldum skylt að snúa þessum konum og börnum við á flugvellinum án þess að þau fái minnstu áheyrn. Þetta hefur Sjálfstæðisflokkurinn gert í skjóli Vinstri grænna sjálfra. Aftur setja þau stjórnartaumana í hendur þessa harðneskjulega flokks á sama tíma og Framsókn hefur setið auðum höndum úti í horni og leyft þessu öllu að gerast athugasemdalaust. Flokkur sem stærir sig af því að standa með börnum segir ekkert þegar þeirra eigin ríkisstjórn setur börn út á guð og gaddinn. Framtíð þessara barna réðst svo sannarlega á miðjunni. Kæra þjóð. Það er ekki stöðugleiki að hafna nauðsynlegum lýðræðisumbótum. Það er ekki stöðugleiki að hafna gildum sínum, mannúð og framtíðarsýn. Það er enginn stöðugleiki fólginn í því að loka augunum fyrir umbreytingum sem eru að verða á heiminum, óháð þeirri stefnu eða þeim vilja sem er hjá einu pínulitlu þjóðþingi norður í hafi. Það er afturhald sem við þurfum að segja skilið við, rétt eins og Danakonung á sínum tíma.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Við fögnum fullveldisafmælinu í dag og getum verið stolt af því hversu langt Ísland hefur náð á þessum rúmum 100 árum. Einnig er degi tónlistar fagnað í dag. Engin orð fanga mikilvægi íslenskrar tónlistar, bæði fyrir sjálfsmynd og menningu þjóðarinnar. Í henni er einhver ólýsanlegur strengur sem höfðar ekki bara til okkar sjálfra heldur tónlistarunnenda um allan heim. Íslenskt tónlistarfólk hefur náð ótrúlegum árangri á fjölmörgum sviðum tónlistar og fyrir vikið er tónlist orðin ein af okkar mikilvægustu útflutningsgreinum. Í kvöld langar mig til að fjalla um menningu, listir og ferðaþjónustu og hvernig ég tel að það sé einstakt tækifæri fólgið í hinu nýja ráðuneyti menningar og viðskipta, en hátt í 30.000 manns starfa við menningu, skapandi greinar og ferðaþjónustu og búa til gríðarleg útflutningsverðmæti. Virðulegur forseti. Þjóðir heims hafa mismikil áhrif á söguna og leið þjóða á borð við Ísland er í gegnum hið mjúka vald, þ.e. að hafa áhrif í gegnum menningu og listir. Ljóst er að íslenskt listafólk hefur verið okkar bestu sendiherrar. Hildur Guðnadóttir, Ragnar Kjartansson, Erna Ómarsdóttir, Laufey Lín, Björk, Friðrik Þór og Arnaldur. Indriðason eru dæmi um slíka sendiherra. Því var það löngu tímabært að þjóðin eignaðist ráðuneyti sem beinir meira sjónum að menningu, listum og skapandi greinum en hingað til ásamt því að hlúa vel að ferðaþjónustu. Stór þáttur í aðdráttarafli Íslands er fólginn í sterku lista- og menningarlífi og brýnt er að hlúa að íslenskri frumsköpun. Stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar gefur góð fyrirheit um að umgjörð menningar og lista verði studd enn frekar og langar mig að nefna nokkrar aðgerðir í þeim efnum. Kvikmyndagerð er mikilvæg íslensku atvinnu- og menningarlífi. Tækifærin innan greinarinnar eru mikil og hafa áhrif á atvinnu um allt land. Alþjóðlega samkeppnishæft stuðningskerfi við framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsefnis verður styrkt og við ætlum að hækka endurgreiðslur til að stuðla að því að fleiri stór verkefni verði unnin alfarið á Íslandi. Tónlistarmiðstöð verður sett á laggirnar og verður ein af hornsteinum íslensks tónlistarlífs. Það er grundvallaratriði að styðja betur við tónlistina á Íslandi. Þess má geta að virði umfjöllunar um íslenska tónlist á alþjóðavettvangi nam um 7 milljörðum kr. árið 2020. Myndlistarstefna verður kláruð á næsta ári og verður hrint í framkvæmd á kjörtímabilinu. Það er tímabært að myndlistin njóti aukins vægis í takt við aðrar listgreinar. Íslenskt myndlistarlíf er einkar framsækið og hefur hlotið lof og viðurkenningar erlendis og því verðum við að gera betur þar. Samtímamyndlist á endalaust erindi. Segja má að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sé býsna heit fyrir myndlistinni þar sem fyrsta ríkisstjórnin var kynnt á Listasafni Íslands og sú síðari á Kjarvalsstöðum. Góðir landsmenn. Bókaþjóðin stendur undir nafni en útgefnum bókum hefur fjölgað um 36% á síðustu fjórum árum. Opinber stuðningur við útgáfu bóka hefur aukið úrvalið fyrir lesendur á öllum aldri. Þessi stuðningur er liður í fjölþættum aðgerðum stjórnvalda til að efla íslenskuna og bæta læsi. Við megum ekki gleyma því að handritin voru ein af fyrstu útflutningsafurðum íslensku þjóðarinnar á 14. öld og er ég sannfærð um að Snorri Sturluson væri bara býsna ánægður með stöðu mála. Við ætlum að gera betur í hönnun. Íslenskir hönnuðir eru í fremstu röð og ég hvet einstaklinga og fyrirtæki til að huga að því alla daga að hafa íslenska hönnun í sínu umhverfi. Því var það sérstakt ánægjuefni þegar forseti Íslands ákvað að íslensk hönnun myndi prýða Bessastaði. Ný sviðslistamiðstöð mun hefja störf á nýju ári og verður mjög mikilvæg fyrir sviðslistir í landinu. Hún mun koma til með að styðja við greinina og koma henni enn betur á framfæri hérlendis og erlendis. Að auki verður stutt betur við starfslauna- og verkefnasjóði listamanna. Góðir landsmenn. Ferðaþjónustan verður áfram stór þáttur í íslensku atvinnu- og efnahagslífi og er mikilvægt að hún fái tækifæri til uppbyggingar eftir áföll heimsfaraldursins. Lögð verður áhersla á að ferðaþjónusta á Íslandi sé samkeppnishæf atvinnugrein í sátt við náttúru, íslenska menningu og tungu. Við viljum að Ísland sé leiðandi í sjálfbærri þróun og nýsköpun í ferðaþjónustu. Í lokin langar mig til að vitna í ræðu sem Pétur Gunnarsson rithöfundur flutti á 80 ára afmæli Bandalags íslenskra listamanna, en þar rifjaði hann upp að BÍL hafi verið stofnað á tíu ára afmæli fullveldisins og frumherjar BÍL voru þess fullvissir að án blómlegrar menningar væri fullveldið orðin tóm. Hugmyndasmiðurinn að stofnun BÍL, Jón Leifs tónskáld, líkti því við landvarnir og sagði að ef stjórnvöld veittu þótt ekki væri nema broti af því sem aðrar þjóðir kostuðu til landvarna væri björninn unninn. Og einn úr hópi þeirra, Halldór Laxness, komst svo að orði: Gildi þjóðar fer eftir menningu hennar. Þess vegna leggur ríkisstjórnin sérstaka áherslu á hugvit til framtíðar. Kæru landsmenn. Það eru spennandi tímar fram undan þar sem fjölmörg tækifæri blasa við hugrakkri þjóð. - Góðar stundir.
Kæru landsmenn. Að taka sæti á Alþingi Íslendinga er hlutverk sem ég tek alvarlega og mun leggja mig fram um að sinna því eins vel og mér er framast unnt. Nú þegar ríkisstjórn er loks mynduð veltum við því fyrir okkur við hverju megi búast og hvort verulegar breytingar verði á komandi kjörtímabili til hagsbóta fyrir íbúa þessa lands. Fyrir mig sem sveitarstjórnarmann til fjölda ára verður uppbygging grunninnviða það sem ég vil helst leggja áherslu á, enda kom það í ljós á ferðum mínum um Suðurkjördæmi í aðdraganda kosninga að það var það sem íbúar vildu ræða. Ekkert landsvæði þrífst án öflugrar heilbrigðisþjónustu og samgöngukerfis sem ber þann umferðarþunga sem á því er. Erum við að sjá þess stað í nýjum stjórnarsáttmála að lögð sé áhersla á að styrkja þessa grunninnviði? Nei, ég fæ ekki séð að svo sé. Ég leitaði t.d. að orðinu „hjúkrunarheimili“ í nýjum stjórnarsáttmála en gat hvergi séð að um þau væri fjallað. Vandi Landspítalans hefur legið fyrir um áraraðir og margsinnis hefur verið á það bent að ein þeirra leiða sem hægt væri að fara til að létta álagi af spítalanum sé að byggja fleiri hjúkrunarheimili. En það er eins og ekki sé á slíkt hlustað. Það var t.d. skrifað undir samning milli Reykjanesbæjar og ríkisins í febrúar 2019 um byggingu nýs hjúkrunarheimilis en þar er enn ekki farið að stinga niður skóflu. Þá hefur þras um rekstrarfyrirkomulag staðið í vegi fyrir uppbyggingu heilbrigðisþjónustu í landsbyggðunum. Hversu lengi ætlum við að láta það viðgangast? Hvenær fá landsbyggðirnar að sitja við sama borð og höfuðborgarsvæðið þegar kemur að því að veita heilbrigðisþjónustu? Virðulegur forseti. Eitt af því sem ég hef furðað mig á í gegnum tíðina er að þó að lög séu samþykkt á Alþingi með góðum hug fylgir framkvæmdarvaldið því oft ekki eftir. Við getum tekið sem dæmi svokallaða NPA-samninga sem sveitarfélög bera ábyrgð á en eiga síðan í ágreiningi við ríkið um lögbundinn hlut ríkisins. Hér voru samþykkt lög um að semja mætti við sálfræðinga og að þeir falli undir greiðsluþátttökukerfið en degi síðar segir fjármálaráðherrann, sem samþykkti þessi lög, að ekki séu til peningar fyrir þessu. Orðum þurfa að fylgja efndir og oft er betra að lofa minna og standa þá við það sem maður lofar. Forseti. Skortur á ráðherrum af landsbyggðinni vekur áhyggjur hjá landsbyggðarþingmanni. Af þeim tólf ráðherrum sem hafa nú verið skipaðir koma einungis tveir frá landsbyggðarkjördæmunum þremur. Hlutur landsbyggðarinnar er rýr og maður spyr hvort þetta sé einhver vísbending um það hverjar áherslurnar verða. Kæra þjóð. Í upphafi spurði ég hvað koma skyldi fyrir íslenskan almenning. Ég held því miður að nýr stjórnarsáttmáli boði ekki miklar breytingar og að fram undan sé áframhaldandi stöðnun. Við í Viðreisn munum leggja okkar af mörkum til að breyta því.
Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Leiðarstef ríkisstjórnarsáttmálans er endurunnið efni frá síðasta kjörtímabili. Það eina sem breytist er bréfsefni ráðuneyta. Á 60 blaðsíðum má lesa fögur fyrirheit um vöxt til meiri velsældar, um jarðveg tækifæra og loftslagið. Þessar áherslur komu einnig fram í ræðu hjá hæstv. forsætisráðherra fyrr í kvöld en minna fór fyrir stefnumótun í heilbrigðismálum, málefni sem snertir alla íbúa landsins. Vissulega talaði hæstv. forsætisráðherra um jafnt aðgengi að þjónustu, að mikilvægt væri að draga úr kostnaði fólks vegna hennar. Þetta höfum við öll heyrt áður. Ég vil í þessu sambandi minna á þingsályktunartillögu sem ég flutti um gjaldfrjálsar krabbameinsmeðferðir. Hún var samþykkt og heilbrigðisráðherra var falið að lágmarka kostnað sjúklinga vegna langvinnra og lífshættulegra sjúkdóma. Ég hef enn ekki orðið vör við að nokkur breyting hafi orðið á kostnaðarþátttöku fólks, þvert á móti. Forseti. Um leið og ég óska nýrri ríkisstjórn velfarnaðar í störfum sínum vil ég benda á að auka þarf farsæld allra. Hverjum er frjálst að búa þar sem hann vill, það eru mannréttindi. Því miður virðist ólíklegt að breyting verði á núverandi ástandi enda er engin stefnubreyting kynnt til sögunnar. Enn þarf fólk að ferðast um langan veg til að sækja sér nauðsynlega þjónustu. Ekki er að sjá að koma eigi til móts við þá sem þurfa um þennan langa veg að fara. Það er stórundarlegt að ekki sé hugað að því að Sjúkrahúsið á Akureyri verði jafnsett sjúkrahúsinu í Reykjavík. Svar ríkisstjórnarinnar er að innleiða fjarheilbrigðisþjónustu til að friða fólkið úti á landi svo hægt sé að segja að verið sé að veita öllum sömu þjónustu. Þannig er þessum íbúum landsins mismunað. Miðflokkurinn mun áfram hafa það á stefnuskrá sinni að tryggja öllum Íslendingum jafnt aðgengi að góðri heilbrigðisþjónustu. Í því sambandi vil ég minna á eitt af stefnumálum okkar um heilbrigðisskimanir, sem er liður í því að hverfa frá einstefnu ríkisstjórnarinnar, og að þjónusta verði færð nær almenningi. Heilbrigðiskerfið þarfnast endurskoðunar til að tryggja sem besta nýtingu fjármagns, með það að markmiði að hámarka þjónustu. Ríkið þarf að nýta þjónustu þeirra sem eru best til þess fallnir og nýta jafnframt krafta samtaka og sjálfstæðra félaga sem skipta sköpum og bæta lýðheilsu. Með því að ganga markvisst til verka má eyða biðlistum, fjölga hjúkrunar- og þjónusturýmum og efla heimaþjónustu. Það sem þarf er skýr pólitísk stefnumótun, stefnumótun og kjarkur, þor til að breyta kerfinu. Kerfum er ætlað að skapa ramma um samfélagið. Þau þurfa að taka breytingum með samfélaginu. Þau eiga að laga sig að þörfum þess og landsmönnum öllum. Því miður virðist hvort tveggja skorta hjá þessari ríkisstjórn. Áfram verða sjúklingar fluttir á milli landshluta, eða réttara sagt á Landspítalann í Reykjavík. Kerfið mun því áfram þjóna best sjálfu sér og það er röng hugsun. Heilbrigðismál eiga að vera í forgangi. Heilbrigðiskerfið á að vera fyrir fólkið sem á því þarf að halda og ríkisstjórnin þarf að þora að breyta kerfinu. Aðeins með slíkri hugsun felast raunveruleg fyrirheit um vöxt, velsæld og tækifæri. Kæru landsmenn. Njótið aðventunnar.
Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Við hefjum nú nýtt stjórnarsamstarf og viljum enn skapa samstöðu á breiðum grundvelli um uppbyggingu á innviðum samfélagsins. Nú er mikilvægt að horfa sérstaklega til þeirra áskorana sem blasa við vegna heimsfaraldurs og þeirra viðfangsefna sem snúast um efnahagsmál, sem snúast um að tryggja jöfnuð, en ekki síst þeirra verkefna sem lúta að loftslagsvánni. Í baráttunni við veiruna höfum við notið leiðsagnar sem byggir á vísindum, sem byggir á rannsóknum og yfirvegun. Sú nálgun hefur reynst farsæl fyrir samfélagið í heild og verður áfram góður grunnur að efnahagslegri viðspyrnu. Loftslagsmálin vega þó til skemmri og lengri tíma þyngst, enda er sá málaflokkur alltumlykjandi í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar. Stórfelldur samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda er lífsnauðsyn fyrir komandi kynslóðir og fyrir vistkerfi jarðar. Þar verðum við öll að leggja okkar af mörkum og það getum við gert með ákvörðunum okkar og athöfnum í atvinnulífi, hjá félagasamtökum, í hópi einstaklinga eða ranni stjórnvalda, líka með því að beita þeirri rödd sem Ísland býr yfir og hefur hljómgrunn á meðal stærri og öflugri þjóða. Í loftslagsmálunum reynir ekki síst á ráðuneyti matvæla, sjávarútvegs og landbúnaðar. Þar búum við að grænni stefnumótun, allt frá stofnun Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, og líka nýlegri stefnumótun hreyfingarinnar í atvinnumálum, loftslagsmálum og náttúruverndarmálum. Fyrir þá stefnumörkun og baklandið sem hún endurspeglar er hér þakkað. Sjálfbærni í allri umgengni við náttúruna er lykilatriði. Við erum hluti af vistkerfum jarðar en þau þarf bæði að vernda og efla. Við höfum byggt tilveru okkar hér á nýtingu lands og sjávar um aldir og þar eru tækifærin mýmörg í nýsköpun, ýmiss konar sprotum, klasastarfi og þróunarverkefnum. Matvælaframleiðsla, sjávarnytjar og landnýting með sjálfbærni, heilnæmt umhverfi og heilsu að leiðarljósi færa okkur tækifæri sem ég hlakka til að takast á við í samstarfi við fólk og atvinnulíf um allt land. Góðir tilheyrendur. Það er mikilvægt að gæta að samráði og samstarfi, þvert á þekkingu, rannsóknir og vísindagreinar, með aðkomu stjórnvalda í nærumhverfi, samfélaginu öllu en ekki síst á heimsvísu. Markmiðið þarf alltaf að vera að halda til haga órofa tengslum fólks og umhverfis, gæta að lífríkinu öllu og því sem nærir það. Þessi sjónarmið mun ég hafa að leiðarljósi í mínu embætti og í þeim verkefnum sem ég mun fást við og setja á dagskrá. Enn erum við Vinstri græn kölluð til verka og aftur undir forystu Katrínar Jakobsdóttur. Enn heyrast raddir um eftirgjöf og linkind, raddir sem oft byggja á lítilli þekkingu og vanmetakennd en líka kvenfyrirlitningu og eiga stundum rætur í inngróinni vantrú á því að kona geti verið í forystu. Ég vísa þessum röddum hiklaust á bug. Þau okkar sem sjá forsætisráðherra í sínu hlutverki í dagsins önn greina vel að þar sem forystu er þörf og þar sem þarf að leysa flókin verkefni, þar er enginn betri. Þessi skilningur hefur margoft komið fram í afstöðu fólksins í landinu þegar spurt er um leiðtoga. Því er það sérstakt fagnaðarefni að nú í upphafi nýs kjörtímabils skuli hafa náðst öflugri meiri hluti en nokkru sinni fyrr um forystu Katrínar næstu fjögur ár. Við búum í góðu landi sem er ríkt af auðlindum og mannauði og samheldni og slíkt samfélag á aldrei að sætta sig við fátækt, útskúfun eða einmanaleika. Það er alltaf okkar verkefni að huga að hagsmunum og velsæld þeirra sem ekki búa yfir ríku afli, fjármagni eða tækifærum til að halda sínum sjónarmiðum á lofti. Í stjórn og stjórnarandstöðu eigum við að forgangsraða í þágu hagsmuna heildarinnar. Mælikvarðar velsældar, réttlætis og sjálfbærni eiga að leysa aðra og eldri mælikvarða af hólmi og það er á þeim góða grunni sem við eigum að feta leiðina fram á veg. - Góðar stundir.
Góðir landsmenn. Draumar og vonir okkar jafnaðarmanna snúast um líf almennings, um heilbrigt velferðarsamfélag fyrir okkur öll, um að barnafjölskyldur fái stuðning þannig að öll börn fái notið tómstunda og öryggis, að eldra fólk geti lifað með reisn, að þau sem ekki geta unnið búi við mannsæmandi kjör, að unga fólkið okkar hafi ástæðu til að horfa bjartsýnt fram á veg og nýir íbúar boðnir velkomnir. Að velmegun og árangur í loftslagsmálum fari saman og tækniframfarir auki jöfnuð og hagsæld um allt land. Þetta eru draumar sem geta ræst í ríku samfélagi eins og okkar, en það kallar á mikla vinnu hjá jafnaðarmönnum í stjórnarandstöðu gegn þeim sem vilja fara með íslenskt samfélag í aðra átt. Við þurfum að sýna þolinmæði og þrautseigju, áræðni og metnað en aðalatriðið er að með verkum okkar ávinnum við okkur traust almennings. Að almenningur sjái og finni að við jafnaðarmenn erum með þeim í liði. Að barátta fólks fyrir bættum kjörum og réttlæti sé barátta okkar og þeirra draumar okkar draumar. Kosningarnar í september urðu ekki þau tímamót sem við jafnaðarmenn vonuðumst eftir. Stjórnarsáttmálinn, sem kynntur var með pompi og pragt, og fjárlagafrumvarpið voru okkur sannarlega vonbrigði. Í stjórnarsáttmálanum er hvergi talað um fátækt eða skýrar aðgerðir til að útrýma fátækt og auka jöfnuð. Það er einnig ástæða til að hafa áhyggjur af menntamálunum í höndum þessarar ríkisstjórnar sem hefur tætt mennta- og menningarráðuneytið niður og dritað um stjórnkerfið. Og sjávarútvegsmálin eiga að fara í enn eina nefndina. Talað er um sátt um auðlindir okkar en hverjir eiga að sættast og um hvað? Kannanir sýna að þjóðin er eðlilega ósátt með sinn hlut í arðinum af fiskveiðiauðlindinni. Og hvarflar að einhverjum að stórútgerðin gefi forréttindin eftir átakalaust? Í heilbrigðismálum virðast stjórnarliðar halda að einkarekstur sé töfralausnin. Gleymum því ekki að það var pólitísk ákvörðun að svelta heilbrigðiskerfið og það er þess vegna sem það ræður ekki við meira álag og biðlistarnir lengjast. Eldra fólk er fast inni á sjúkrahúsum vegna þess að ekki er pláss á hjúkrunarheimilum og margir aðrir bíða úrræða. Ástandið er til komið vegna pólitískra ákvarðana og fátt sem bendir til að úr því verði bætt í bráð. Einu sinni voru fleiri flokkar með okkur í liði við að berjast fyrir öruggu velferðarsamfélagi og opinberum rekstri á mikilvægum innviðum. En svo virðist sem þau hafi ákveðið að gefa slíkt upp á bátinn. Í stað þess að vera valkostur til vinstri fyrir félagshyggjufólk þá hvíla þau í faðmi íhaldsins sem er vant valdinu og kann að beita því fyrir sig og sitt fólk. Við höfum áður tekist á við erfiðleika og snúna stöðu bæði efnahagslega og félagslega. Við í Samfylkingunni ætlum að læra af þeirri reynslu en vera jafnframt með hugann allan við framtíðina. Ekki bara framtíð flokksins okkar heldur framtíð Íslands og þeirra sem hér búa. Vonin og draumarnir eru stórir um aukinn jöfnuð og að við látum líka gott af okkur leiða til stuðnings fátækum þjóðum. Um Ísland sem fyrirmynd í friðar-, umhverfis- og jafnréttismálum. Þó að á móti blási munum við jafnaðarmenn ekki víkja frá hugsjónum okkar. Hugsjónum sem snúast ekki um fáa útvalda, heldur um okkur öll. - Góðar stundir
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Í ríkissáttmála þessarar ríkisstjórnar stendur m.a. að þeir ætli að vaxa til meiri velsældar í velsældarsamfélagi framtíðarinnar. Á því þarf að byggja til framtíðar og tryggja þannig forsendur til velsældar núverandi og komandi kynslóða. Við trúum því að velsæld verði best tryggð með traustum efnahag, jöfnun tækifæra og aðgerðum í þágu nýsköpunar, umhverfis og loftslags. Við styrkjum samkeppnisstöðu Íslands og aukum velsæld. Öflugt velferðarkerfi er undirstaða jöfnunar og tryggir að við getum öll blómstrað í velsæld. Á síðasta ári hefur Ísland verið í forystu fyrir alþjóðlegt samstarf um þróun velsældarmælikvarða, sagði hæstv. forsætisráðherra. Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Það er komið heiti á ríkisstjórnina, velsældarríkisstjórnin. En velsæld fyrir hverja? Fyrir öryrkja? Fyrir aldrað fólk? Fyrir láglaunafólk? Fyrir börn sem búa í sárafátækt? Nei. Hæstv. forsætisráðherra vildi ekki skipta á Íslandi í dag og Íslandi árið 2007. Frá þessum tíma hefur kjaragliðnun almannatrygginga orðið allt að 40% og kjaragliðnun heldur áfram í boði velsældarríkisstjórnarinnar. Skerðingar og keðjuverkandi skerðingar halda áfram. Fyrirhuguð 5,6% hækkun almannatrygginga skilar ekki 15.000 kr. því að eftir skatta og skerðingar og keðjuverkandi skerðingar verður ekkert eftir hjá þeim verst settu. Skerðingarofbeldið fer um almannatryggingakerfið og það yfir í félagskerfi bæjar- og sveitarstjórna, sem er ekkert annað en 100% eignaupptaka þeirra best settu hjá þeim verst settu. Öryrkjar með 65 aura á móti krónu skerðingu, sem er ekkert annað en ávísun á sárafátækt: 1% hækkun hjá öryrkjum, þvílík ofrausn, 1%, 1.500 kr. Hvað verður eftir af þeim 1.500 kr. þegar það er búið að fara í gegnum skerðingar, bæði almannatryggingakerfis og sveitarfélaga? Ekkert. Þeir verst settu hafa beðið í nærri fimm ár og verða því miður að bíða enn eftir réttlætinu. Vonandi ekki í fjögur ár í viðbót.
Herra forseti. Gleðilegan fullveldisdag, kæru landsmenn. Við fögnum öll batnandi afkomu ríkissjóðs, það eru jákvæð teikn á lofti. Meiri þróttur er í hagkerfinu og staðan í efnahagsmálum að öllu leyti betri en útlit var fyrir um tíma. Nú þegar horfur eru góðar vil ég minna sérstaklega á mikilvægi hinna dreifðu byggða. Blómleg landsbyggð er lykilforsenda þess að við getum byggt upp og skapað tækifæri fyrir alla landsmenn. Ég fagna því áherslum í byggðamálum í nýjum stjórnarsáttmála þar sem haldið verður áfram að styðja við nýsköpun, ekki síst í fámennari byggðum, og samhliða unnið að eflingu sóknaráætlana landshluta. Ný ríkisstjórn lítur til þess að skoska leiðin í innanlandsflugi, sem var endurskírð á síðari stigum og nefnist nú Loftbrúin, verði áfram mikilvægur þáttur almenningssamgangna. Sem þingmaður Norðausturkjördæmis horfi ég einnig til stefnumótunar þar sem svæðisbundið hlutverk Akureyrar, sem stærsta þéttbýliskjarnans á landsbyggðinni, er skilgreint og stuðlað er að uppbyggingu sem getur boðið upp á fjölbreytileika í þjónustu, menningu og atvinnutækifærum. Ég minni líka á tækifærin sem felast í Ræktum Ísland, nýrri landbúnaðarstefnu fyrir Ísland. Stefnan byggir á þremur lykilbreytum sem munu verða ráðandi í landbúnaði framtíðar, þ.e. í landnýtingu, í loftslagsmálum og umhverfisvernd og í tækni og nýsköpun. Það verkefni bíður nú þingsins að afgreiða stefnuna sem þingsályktunartillögu. Ég hlakka til umræðna um hana enda landbúnaðurinn lykilatvinnuvegur þjóðarinnar. Olíuöldin líður nú senn undir lok. Við eigum einstakt tækifæri í grænum orkugjöfum, í jarðvarma, vatnsafli og vindorku. Mikilvægt er að nýta betur þá raforku sem nú þegar er framleidd í landinu, og uppbygging á flutningskerfi raforku er þjóðþrifamál. Orkuskiptin byggja á aukinni grænni orkuframleiðslu og án hennar verður ekki græn bylting í þjóðfélaginu. Ég tek undir þá áherslu ríkisstjórnarinnar að byggt verði á nýlegri orkustefnu þar sem hagsmuna núverandi sem komandi kynslóða er gætt og sjálfbær þróun er höfð að leiðarljósi með jafnvægi milli efnahagslegra, samfélagslegra og umhverfislegra þátta. Um er að ræða risatækifæri fyrir íslenskt samfélag. Í því samhengi er rétt að hafa í huga að undirstöður fjórðu iðnbyltingarinnar eru öflug fjarskipti og græn orka. Það er heillaskref að í stjórnarsáttmálanum sé kveðið á um að sérstök lög verði sett um nýtingu vindorku og áhersla lögð á að vindorkuver byggist upp á afmörkuðum svæðum nærri tengivirkjum og flutningslínum, þar sem unnt verður að tryggja afhendingaröryggi og lágmarka umhverfisáhrif. Herra forseti. Við þurfum að taka okkur mikið á í þjóðaröryggismálum, þar brakar hressilega í svellinu. Það er bráðnauðsynlegt að öryggi samfélagslegra innviða verði metið með tilliti til þjóðaröryggis landsins og að unnin verði markviss og heilsteypt löggjöf varðandi öryggismál þjóðarinnar. Ég tel nauðsynlegt að slík löggjöf verði samþykkt hér á Alþingi hið fyrsta. Þjóðaröryggislöggjöfin þyrfti m.a. að ná til mikilvægra samgönguinnviða, fæðuöryggis, netöryggis, heilbrigðiskerfisins, raforku- og fjarskiptakerfisins með tilliti til öryggis borgaranna og samfélagsins. Það er umhugsunarefni að nær öll lönd Evrópu búa að slíkri löggjöf og þar er Ísland eitt fárra landa sem teljast til undantekningar. Góðir Íslendingar. Aðventan er hafin og hátíð ljóss og friðar fram undan. Njótum samvistanna með vinum og ættingjum og látum gott af okkur leiða. - Góðar stundir.
Kæru áheyrendur. Þegar þingið mætir aftur til starfa á nýju kjörtímabili felur það í sér ákveðnar væntingar um ferska vinda eftir kosningar þar sem flokkar hafa endurnýjað erindi sitt, umboð og loforð gagnvart kjósendum. Þannig ferskleiki einkennir ekki stjórnarsáttmálann sem kynntur var um helgina. Þar birtist framtíðarsýn næstu fjögurra ára skrifuð af fólkinu sem er brennt af samstarfi síðustu fjögurra ára. En í stað þess að skilja bara og leita hamingjunnar hjá einhverjum sem þau eiga raunverulega samleið með ákváðu þau að krydda upp á sambandið, endurnýja heitin en hrista aðeins upp í þeim með ýmsu sem þau höfðu áður neitað sér um. Fyrir vikið er stjórnarsáttmálinn fullur af hvers kyns nýjungum sem þau afneituðu jafnvel sjálf bara fyrir nokkrum mánuðum. Ég lagði t.d. fram tillögu um mannréttindastofnun fyrir ári og þá höfðu þau engan húmor fyrir henni en nú allt í einu dúkkar hún upp í sjálfum stjórnarsáttmálanum. Að sama skapi lagði ég fram tillögu um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda sem var slegin út af borðinu í júní en er nú orðinn að einhvers konar krúnudjásni í stjórnarsáttmálanum og tillaga mín um að banna olíuleit sem hvarflaði ekki að þeim að samþykkja í sumar - jú, þið finnið hana á bls. 9 og 27. Það er auðvitað fagnaðarefni þegar góðar hugmyndir ná fram að ganga en þessi smásálarlega þrjóska við að samþykkja mál frá fólki sem er í öðru liði en ríkisstjórnin gefur sannarlega ekki fyrirheit um betri stjórnmál. Fyrstu daga nýrrar ríkisstjórnar hefur verið erfitt að átta sig á mörgum ákvörðunum sem voru teknar í þessari stærstu ráðherrahringekju Íslandssögunnar. En það eru tvö nöfn á ráðherralistanum sem helst vekja undrun mína. Ráðherrar sem fara með málaflokka sem tilvera Vinstri grænna hefur hverfst um frá stofnun, sjálf umhverfismálin og baráttuna gegn kynferðisofbeldi. Fyrir kosningar áttuðu virkjunarunnendur í Sjálfstæðisflokknum sig nefnilega á því að þeir gætu nýtt baráttuna í loftslagsmálum sér í vil og e.t.v. grætt aðeins á henni. Orkuskipti urðu töfraorð hjá þeim en í munni flokksins virðist það vera afturhvarf til Kárahnjúkatímans, vafið í grænan álpappír. Þótt loftslagsstefna Sjálfstæðisflokksins hafi goldið afhroð í einkunnagjöf Sólarinnar var flokkurinn verðlaunaður með því að fá að stýra þeim aðgerðum í ríkisstjórninni. Og hvaða ráðherra er falið að stýra umhverfismálunum þetta kjörtímabilið? Jú, einmitt ráðherranum sem djöflaðist á skóflunni við að grafa undan einni af grunnstoðum Vinstri grænna allt síðasta kjörtímabil. Á hans vakt í utanríkisráðuneytinu var svo mikil hernaðaruppbygging á vegum NATO að þegar hann hafði lokið sér af náði starfsemi erlends herliðs á Íslandi sögulegum hápunkti eins og til að hæðast að friðarsinnunum við ríkisstjórnarborðið. Eftir þá reynslu þykir meintum umhverfissinnum eðlilegt að afhenda honum lykilinn að mikilvægasta ráðuneytinu þar sem hann fær að leika lausum hala næstu fjögur árin á kostnað komandi kynslóða. Vísindaleg þekking er undirstaða allra aðgerða stjórnvalda í loftslagsmálum, segir í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Ef þau hefðu það raunverulega að leiðarljósi þyrfti að ganga svo miklu lengra, boða alvörukerfisbreytingar, setja fram skýr og tölusett markmið og fjármagna þau en það getur reynst ómögulegt því að eins og við Píratar sögðum svo oft í kosningabaráttunni er til einskis að vera með göfug markmið í loftslagsmálum ef þú ætlar síðan lóðbeint aftur í samstarf með þeim sem eru fullkomlega metnaðarlaus gagnvart þeim. Það kæmi mér ekki á óvart að baráttan gegn ofbeldi færi sömu leið næstu fjögur árin. Forsætisráðherra sagði hér áðan að kynbundið ofbeldi og bætt staða brotaþola verði forgangsmál á kjörtímabilinu. En hvern fær hún til verksins? Mann sem lagðist gegn því að konur fengju aukin yfirráð yfir eigin líkama í þungunarrofsfrumvarpinu og uppnefndi gagnrýnendur sína, mann sem glaður setur nafn sitt á nánast hvert einasta tálmunarfrumvarp sem lagt er fram svona rétt til að fjölga ásunum í ermi ofbeldismanna. Þeir þolendur sem höfðu vonast eftir kerfisbreytingum og að raddir þeirra fengju loksins hljómgrunn innan þingsins þurfa að bíða áfram eins og innanríkisráðherra sagði sjálfur á mánudag, jafn steinhissa á því að vera valinn í ráðuneytið og við hin, þá eru engar byltingarkenndar breytingar að eiga sér stað af hans hálfu. Skipun hans er móðgun við fólk sem gerir réttmæta kröfu um löngu tímabærar framfarir í þágu réttlætis.
Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Til hamingju með fullveldisdaginn. Það er auðmjúkur maður sem hér stendur og flytur ræðu sem ráðherra í fyrsta sinn. Málaflokkur heilbrigðisþjónustu er stór í öllu samhengi. Frábært starfsfólk heilbrigðisráðuneytisins hefur tekið vel á móti mér í vikunni. Verkefnin eru ærin. Heilbrigðismálin eru og ættu að vera okkur öllum ofarlega í huga, enda heilsan ein okkar dýrmætasta eign. Heimsfaraldurinn hefur í raun minnt okkur rækilega á þá staðreynd. Við slíkar aðstæður kjarnast oft hlutirnir. Við höfum reynt styrkinn í heilbrigðiskerfinu og baráttuviljann sem hefur komið bersýnilega í ljós og verða afrek heilbrigðisstarfsfólks seint fullþökkuð. Á hinn bóginn hefur hið mikla álag, aukaálag, sem fylgir slíkum aðstæðum einnig afhjúpað undirliggjandi veikleika í kerfinu. En það gefur um leið tækifæri til að bregðast markvissar við. Það er forgangsmál þessarar ríkisstjórnar að snúa vörn í sókn, að styrkja og efla gott heilbrigðiskerfi, því að það hefur sannast að styrkur velferðar er ekki síst mældur í sterku og samkeppnishæfu heilbrigðiskerfi. Viljann á þeirri vegferð nú og til framtíðar má vel lesa í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar þegar við horfum til raunaukningar framlaga til rekstrar og til fjárfestinga, en stærsta einstaka fjárfestingarverkefnið er bygging nýs Landspítala. Starfið sem fram fer hvern einasta dag í heilbrigðiskerfinu, þar sem kraftaverk eru í raun unnin, er þó ávallt í forgrunni. Og áfram er unnið að því að byggja undir fjármögnun rekstrar og með aðgerðum að bæta aðbúnað og auka viðbragðsgetu kerfisins. Ég nefni hágæslurými, 30 ný endurhæfingarrými og farsóttardeild Landspítala í Fossvogi. Mikilvægt er að styrkja og efla gjörgæsludeildir og bráðamóttöku Landspítala og horfa til þess að það verði eftirsóknarvert að sinna störfum í heilbrigðisþjónustu. Kæru landsmenn. Við verðum hins vegar að muna að horfa á heilbrigðiskerfið og heilbrigði þjóðarinnar í stærra samhengi. Það er grundvallarréttlætismál að aðgangur allra að heilbrigðisþjónustu sé tryggður. Heilbrigðiskerfið verður að geta þjónað hverjum og einum innan skilgreinds biðtíma. Einstaklingurinn og þjónustan við hann eru í fyrirrúmi. Það eru sameiginlegir hagsmunir okkar allra að lögð sé aukin áhersla á forvarnir, lýðheilsu og geðheilbrigðismál. Það verða forgangsmál okkar á þessu kjörtímabili, að þróa heilbrigðiskerfið í takt við framtíðina. Lærdómur síðustu missera, þar sem okkur hefur tekist að lágmarka skaðleg áhrif af stærstu áskorun sem mannkynið hefur staðið frammi fyrir lengi, hlýtur að vera sá að samvinna og samstaða skiptir öllu máli og er forsenda árangurs. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Það er ágætlega við hæfi að nota fullveldisdaginn til að ræða um hér á Alþingi hvers konar samfélagi við viljum búa í. Um margt erum við sammála en annað ekki. Mér finnst dapurlegt að sjá að einn alvarlegasti heilbrigðisvandi þjóðarinnar fer fyrir ofan garð og neðan hjá ríkisstjórninni. Tekjur ríkissjóðs vegna áfengisgjalds hafa hækkað um 3 milljarða á árinu en á sama tíma hækka framlög til sjúkrahússins sem sinnir áfengis- og vímuefnasjúklingum ekki neitt. Þrátt fyrir að orðið lýðheilsa kom fjórum sinnum fyrir í stjórnarsáttmálanum virðist merking orðsins, inntak þess, ekki skipta máli þegar kemur að þessum hópi. Þar mega 700 manns vera áfram á biðlista með tilheyrandi þjáningu. Með þessu metnaðarleysi er aurinn sparaður en krónunni kastað og skilaboð ríkisstjórnarinnar til SÁÁ, sem sinnir nokkrum þúsundum sjúklingum á ári, eru mjög skýr: Verið dugleg að selja álfinn. Getum við ekki verið sammála um það í velferðarsamfélagi að stjórnendur heilbrigðisstofnana þurfi ekki að selja varning í Kringlunni svo sinna megi veiku fólki með mannsæmandi hætti? Eins og ég nefndi hafa tekjur ríkisins af áfengisgjaldi hækkað um 3 milljarða á árinu. Skýrist það m.a. af færri utanlandsferðum vegna Covid. Þessi tala, 3 milljarðar, er sú sama og 16 stærstu útgerðirnar greiddu í veiðigjöld á síðasta ári. Það er auðvitað einstaklega áhugaverð sanngirnisspurning hvort eðlilegt sé að hækkandi djammstuðull þjóðarinnar vegna Covid skili jafn miklum tekjum í ríkissjóð og þau 16 fyrirtæki sem samanlagt eiga stærstan hluta kvótans. Og svo það sé sagt, þessari sanngirnisspurningu er ekki svarað í stjórnarsáttmálanum. Þar er ekki vikið orði að sanngjarnari gjaldtöku í sjávarútvegi, ekki minnst á þann fleyg sem klofið hefur þjóðina í áratugi, jafnvel þótt nýleg könnun sýni að einungis 14% þjóðarinnar séu ánægð með kerfið. En þeir sem eru gjarnir á að missa raunveruleikatengingu sökum bjartsýni geta þá huggað sig við að á meðan samfélagið logar í illdeilum um sjávarútveginn strengir ríkisstjórnin þess heit í stjórnarsáttmálanum að skipuð verði nefnd, með leyfi forseta, „til að kortleggja áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi“. Hinn nýkjörni og orðvari forseti Alþingis hefði varla getað orðað þetta betur. Sjálfum finnst mér eiginlega fara betur á því að vitna í afbragðsræðu sem flutt var hér á Alþingi fyrir rúmum fimm árum, en hv. þingmanninum varð þar tíðrætt um örfáar fjölskyldur sem efnast hafa gríðarlega á kvótakerfinu. Þar sagði, með leyfi forseta: „Í raun má segja að enginn sé sáttur við kerfið eins og það er nema þeir sem hagnast verulega á því og svo þeir stjórnmálaflokkar sem hafa gert sér far um að verja þau forréttindi, núverandi stjórnarflokkar.“ Þessi skeleggi þingmaður heitir Svandís Svavarsdóttir og er í dag hæstv. sjávarútvegsráðherra. Stjórnmálaflokkarnir tveir sem hún skammaði af innlifun og krafti voru Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn. Það er einlæg ósk mín, svona í ljósi þess að boðleiðirnar þarna á milli eru styttri í dag og talsambandið aðeins betra, að orð hæstv. ráðherrans fyrir fimm árum séu leiðarvísir um stefnuna frekar en loðmullan í stjórnarsáttmálanum. Að lokum verð ég að fá að nefna stjórnarskrána okkar. Hæstv. forsætisráðherra sagði að síðar á kjörtímabilinu ætli hún að ræða við formenn flokka um hvort vilji sé til breytinga. Þau orð eru áhugaverð í ljósi þess að hæstv. forsætisráðherra er búin að vera lokuð inni á fundum í átta vikur með formanni þess flokks sem helst hefur staðið í vegi fyrir því að sanngjarnar og eðlilegar breytingar á stjórnarskránni nái fram að ganga. Það er einlægur vilji okkar í Viðreisn að það verði meiri reisn yfir þessari vinnu á kjörtímabilinu sem nú er nýhafið. Við munum styðja við allar góðar breytingar í þessa átt, einkum og sér í lagi gott og kröftugt auðlindaákvæði. Þjóðin á það skilið.
Virðulegur forseti. Mig langar til að nýta þann tíma sem ég á hér í lokin til að fagna og lýsa furðu minni á nokkrum atriðum sem hafa verið rædd hér í kvöld. Ég vil byrja á að fagna og hrósa afstöðu hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur til mögulegrar stjórnarskrárbreytingar sem fram kom í ræðu hæstv. forsætisráðherra í byrjun, þar sem umfang mögulegra breytinga virðist vera orðið mun hóflegra en sú ævintýraferð sem lagt var af stað í fyrir fjórum árum. Þó að tvö kjörtímabil væru áætluð undir verkefnið var það heildarendurskoðun sem ég held að aldrei hafi verið raunhæft að ná sátt um. En ég held að þetta sé til bóta. Mig langar sömuleiðis að fagna því sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum og því sem verið hefur að gerast undanfarna daga, sem er tilfærsla skipulags- og mannvirkjamála. Ég held að það verði til mikilla bóta til framtíðar litið og þetta sé í raun löngu tímabært. Á sama tíma langar mig til að lýsa yfir furðu á ýmsum öðrum lítt útskýrðum breytingum á Stjórnarráðinu og verður forvitnilegt að sjá með hvaða hætti þær verða rökstuddar þegar verkinu vindur fram. Ég held að þar hefði verið skynsamlegt að fara sér hægar og þetta ber allt merki þess að þarna sé verið að stokka upp í ráðuneytinu til að ná fram fjölgun um einn ráðherra. Hér hefur verið komið inn á það að frumvörp stjórnarandstæðinga séu endurnýtt. Í því samhengi langar mig að minna á frumvarp sem fyrrverandi þingmaður Miðflokksins, Ólafur Ísleifsson, lagði fram fyrir hönd Miðflokksins á síðasta kjörtímabili um stjórn yfir Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Það er nú orðið hluti af stjórnarsáttmála og er ánægjulegt að sjá að svo er orðið. Ég ítreka það sem ég sagði undir lok fyrri ræðu minnar; ég held það yrði til bóta og það yrði góður bragur á því að af og til yrðu góð mál sem koma frá stjórnarandstöðunni tekin til greina og kláruð. Að endingu langar mig að segja: Góðir landsmenn. Njótið aðventunnar.