Borist hefur bréf frá Þorgerði K. Gunnarsdóttur, 7. þm. Suðvest., um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu, Sigríður María Egilsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er því boðin velkomin til starfa að nýju.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Ég verð að leyfa mér að segja eftirfarandi: Ég varð óneitanlega mjög undrandi þegar ég heyrði í útvarpsfréttum að hæstv. samgönguráðherra væri í þann veginn að kynna samgönguáætlun á Umferðarmiðstöðinni, sem út af fyrir sig er vel valinn staður hjá ráðherranum. Þetta gerir ráðherrann án þess að Alþingi hafi áður verið kynnt samgönguáætlun. Svo berast þær lausafregnir að flestallir þingmenn stjórnarflokkanna hafi fengið afrit eða einhvers konar kynningu eða séu sér vel vitandi um efni og inntak þessarar ágætu samgönguáætlunar meðan hv. þingmenn stjórnarandstöðu hafa ekki séð neitt. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um hversu þýðingarmikið mál er hér á ferð. Mál sem þingmenn almennt láta mjög til sín taka. Ég leyfi mér að segja að ég tel að þingmönnum sé ekki sýnd mikil virðing með þessari framgöngu. Ég leyfi mér líka að segja að ég hefði ekki átt von á því frá hæstv. samgönguráðherra að hann sýndi Alþingi óvirðingu af því tagi sem ég tel felast í þessari gjörð, að kynna þessa áætlun [[Forseti hringir.]]í samgöngumálum utan veggja Alþingis áður en hann er búinn að kynna hana hér.
Forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni hér á undan. Þetta er alveg með eindæmum. Við erum að tala um virðingu Alþingis, að efla þingið og sýna störfum þess virðingu en síðan farið að ræða jafn mikilvægt plagg, langtímastefnumótunarplagg eins og samgönguáætlun er, í fjölmiðlum hér fyrir helgi og að sjálfsögðu beinast spurningar strax til þingmanna stjórnarandstöðu sem hafa ekkert séð, enga kynningu fengið og stendur ekki til að halda neina slíka kynningu. Sífellt er boðað fundarfall í umhverfis- og samgöngunefnd á sama tíma og ríkisstjórnarflokkarnir eru að kynna hver öðrum þessa samgönguáætlun. Þetta er samgönguáætlun þingsins, ekki ríkisstjórnarinnar, og það er lágmarksvirðing gagnvart þinginu að kynna því öll þau áform sem þar eru uppi áður en farið er með þau í opinbera umræðu.
Herra forseti. Ég verð að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa komið hingað og kvartað undan þessari framkomu í garð okkar stjórnarandstöðuþingmanna og í garð þingsins alls. Fyrir helgi var ein af fastanefndum þingsins á ferðalagi um suðurfirði Vestfjarða og á föstudagsmorgni, þegar þingmenn mættu sveitarstjórnarfólki þar á Vestfjörðum, þurftum við að sitja fyrir svörum um samgönguáætlun sem þá hafði birst í fjölmiðlum að morgni. Við komum af fjöllum af því að við vissum ekki til þess að komin væri fram nein samgönguáætlun. Ég veit ekki alveg hvernig við eigum að auka virðingu Alþingis Íslendinga þegar þingmenn eru gripnir svona í bólinu, vita ekki neitt um það sem kemur fram í fjölmiðlum. Þá kom í ljós að stjórnarþingmenn höfðu fengið eitthvað að sjá fyrr í vikunni en gátu þó engu svarað af því að það var ekki búið að afgreiða þetta út úr stjórnarþingflokkum. Þetta eru engin vinnubrögð, herra forseti, af því að við höfum líka alla helgina þurft að vera að svara fyrir eitthvað sem við höfum bara aldrei séð. [[Forseti hringir.]]Og hvað gerist? Fundarfall í umhverfis- og samgöngunefnd trekk í trekk. Hvenær fáum við að frétta eitthvað?
Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa komið upp í pontu og vil ræða um samgönguáætlun sem allir virðast hafa séð, fjölmiðlar, stjórnarþingmenn og jafnvel sveitarstjórnarmenn, og maður fær spurningar alls staðar að. Ég er meðlimur í umhverfis- og samgöngunefnd og ég hef engin svör vegna þess að ég hef ekki fengið þessa samgönguáætlun sem allir aðrir virðast hafa fengið. Við bíðum spenntir eftir að fá þessa áætlun og ég spyr hæstv. samgönguráðherra: Hvenær fáum við þessa áætlun í hendur, þingmenn á Alþingi Íslendinga? Þetta er alvarlegt mál. Það er mikið óþol varðandi samgöngumál og margir spyrja: Hver eru næstu skref ríkisstjórnarinnar í þessum málum? Og við fáum ekki að sjá þessa áætlun sem allir virðast hafa séð nema við.
Herra forseti. Það er stutt síðan við ræddum hér um vinnubrögð á Alþingi, traust til Alþingis og virðingu. Þá ber svo við að eitt stærsta mál hvers þings, sem er bæði þingmönnum og landsmönnum öllum hugleikið, er kynnt hér; samgönguáætlun var að manni skilst afhent sumum þingmönnum fyrir helgi, aðrir voru skildir eftir í myrkrinu. Það heyrast alls konar sögusagnir um það hvað standi í þessari ágætu áætlun, ekki veit ég það, ég hef ekki séð hana. Ég spyr, herra forseti: Er það samboðið þeim vinnubrögðum sem við viljum viðhafa á þinginu að kynna stórmál með þessum hætti? Er ekki mál að linni?
Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir með þeim sem hér hafa komið upp og kvarta yfir eða átelja þau vinnubrögð sem augljóslega eru höfð uppi hér. Einhver, hvort sem það er ráðherra sjálfur eða þingmenn stjórnarflokkanna, hefur séð ástæðu til að leka þessari samgönguáætlun í fjölmiðla. Við höfum séð myndir, á Stöð 2 ef ég man rétt, af þessum pappír en stjórnarandstaðan hefur ekkert fengið að vita. Líkleg ástæða fyrir þessum leka er sú að samgönguáætlunin stendur eitthvað í einhverjum stjórnarflokkum. Þá er forvitnilegt að vita hvort hún hafi verið afgreidd úr stjórnarflokkunum í dag. Það voru þingflokksfundir hjá flestum flokkum í dag. Kannski sjáum við hana þá í kvöld eða á morgun, ég veit það ekki, en vinnubrögðin eru algjörlega óþolandi, að það sé verið að fjalla um tugmilljarðaframkvæmdir í fjölmiðlum eða einhverjum bakherbergjum úti í bæ áður en þingið fær að sjá plaggið og tjá sig um það. Svo eru þingmenn eðlilega rukkaðir um afstöðu sína til þessara frétta, til þessara upplýstu blaðsíðna úr þessari samgönguáætlun sem hafa verið sýndar í fjölmiðlum. Er þetta það sem við höfum verið að ræða varðandi það að efla traust á Alþingi? Eða traust hér innan dyra yfirleitt? Nei, að sjálfsögðu ekki. Þessi vinnubrögð eru til skammar.
Hæstv. forseti. Ég verð að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa komið hingað upp á undan mér og kvartað yfir þeirri framkomu að við fáum ekki að sjá, alla vega ekki við sem erum í stjórnarandstöðunni, þessa samgönguáætlun. Ég var á ferð á sunnanverðum Vestfjörðum með atvinnuveganefnd ásamt hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem talaði um það hérna áðan og við fengum þessa gusu yfir okkur á morgunfundi með bæjarstjórn á Patreksfirði, hverju það sætti hvernig samgönguáætlun liti út. Við horfðum bara í augun hvort á öðru og vissum ekkert hvaðan á okkur stóð veðrið. Þetta var mjög óþægileg tilfinning og ég fór að hugsa: Ja, nú hefurðu ekki leitað nógu vel í skilaboðum eða hvar áttu að leita að því, Siggi minn, hvar samgönguáætlunin er? [[Hlátur í þingsal.]]Ég er fljótur að efast fyrst og fremst um sjálfan mig þegar svona lagað kemur upp á. Mér finnst þetta afleit framkoma og ekki til að auka virðingu þingsins. Það er alveg á kristaltæru.
Hæstv. forseti. Ég held að hv. þingmenn verði að hafa í huga að það er munur á samgönguáætlun og tillögu samgönguráðherra að samgönguáætlun. Samgönguáætlun er þingsályktunartillaga sem er afgreidd er á Alþingi. Ekkert er orðið að samgönguáætlun fyrr en það hefur fengið þinglega meðferð. Tillaga samgönguráðherra mun koma fyrir þingið innan skamms og mun þá fá alla þá þinglegu umfjöllun sem nauðsyn krefur. Ekki getur verið með neinum hætti hægt að takmarka möguleika samgönguráðherra til að kynna með einhverjum hætti hvaða áform hann hefur um mál sem hann ætlar að leggja fyrir þingið, eins og mér heyrist hv. þingmenn vera að gera. Mér heyrist þeir vera að kalla eftir því að samgönguráðherra geti ekki komið með mál af þessu tagi fyrir þingið öðruvísi en að vera búinn að gera þingmönnum viðvart á einhvern hátt. Það verður ekki frá samgönguráðherra tekið að hann hefur frumkvæðisvald í þessu máli, [[Forseti hringir.]]hann leggur tillögur sínar fyrir þingið sem fá þá þinglega meðferð. [[Forseti hringir.]]Hvenær og hvernig ráðherra kýs að kynna það [[Forseti hringir.]]verður að vera undir honum komið. Þingmenn geta ekki bundið hendur hans í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég skil vel óþreyju þingmanna, sérstaklega þeirra sem ekki hafa séð þetta plagg. En eins og fram hefur komið er það til umfjöllunar í stjórnarflokkunum. Það breytir því ekki að í vinnu við að leggja fram samgönguáætlun sem plagg fyrir þingið hefur samgönguráð unnið umtalsverða vinnu. Haft hefur verið samráð við allt og alla á Íslandi; landshlutasamtök, sveitarfélög, fagaðila og öllu því fylgt í hvívetna. Þegar við skrifuðum undir merkilega viljayfirlýsingu við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu á föstudaginn var ekki óeðlilegt að ráðherra notaði tækifærið og talaði um helstu áformin í samgönguáætlun. Áætlunin var hins vegar ekki kynnt uppi á vegg í heild, eins og menn vita, vegna þess að það verður ekki hægt að gera fyrr en búið er að leggja hana fram í þinginu. Ég tek undir með hv. þingmönnum um að það er óheppilegt að þessi tímalína sé í málinu. Ég vonast til að málið komist sem fyrst til þingsins og að við getum rætt samgönguáætlun í þaula og að allir hafi skjalið undir höndum. [[Forseti hringir.]]En það er ekki frá mér komið þótt einhverjir fjölmiðlar hafi komist yfir slíkt plagg.
Virðulegi forseti. Þetta mál er dálítið einkennandi fyrir þann aðstöðumun sem er milli stjórnarandstöðu og stjórnarflokkana á þingi þar sem stjórnarflokkarnir eru greinilega með aðgang að þessum tillögum, afsakið orðhengilsháttinn hérna, að þingsályktunartillögu samgönguráðherra á meðan stjórnarandstöðuþingmennirnir eru það ekki, sem er alveg eðlilegt út af fyrir sig. Þegar það gerist síðan að skjalinu er lekið til fjölmiðla, eins og virðist hafa gerst á fimmtudaginn ef ég skil þetta rétt af umræðunni sem hefur verið hérna í gangi í þinginu, þá birtist einhver samtíningur úr samgönguáætlun á vegum ráðuneytisins á föstudaginn. Það er ekki sami aðgangur sem við höfum þá að upplýsingum og í þessu skjali sem miklu fleiri hafa aðgang að. Við getum ekki svarað fyrir allar þær upplýsingar sem aðrir hafa aðgang að en ekki við, nema einhvern samtíning sem samgönguráðherra ákveður að gefa okkur. Á sama tíma þegar það er orðið ljóst að þetta er komið út í fjölmiðla, af hverju fáum við ekki bara nákvæmlega sama skjal og er þá aðgengilegt fyrir nefndir og stjórnarþingmenn þannig að við getum rætt málið á jafnræðisgrundvelli?
Virðulegi forseti. Mér finnst ég knúinn til þess að bregðast við orðum hv. þm. Birgis Ármannssonar. Ég skildi ræðu hans ekki betur en svo að hann væri að réttlæta þetta, sem er svolítið á skjön við það sem hæstv. ráðherra sagði um að þetta væri óheppilegt. Hv. þingmaður gerir þetta svolítið mikið og mig langaði bara til að árétta að það er engin afsökun fyrir hegðun að þinglegt ferli sé notað til að samgönguáætlun sé samþykkt. Það vita allir þingmenn að formlega séð verður lögð fram tillaga til samgönguáætlunar. Það vita allir þingmenn að samgönguáætlun er afurðin úr þeirri þinglegu meðferð sem á eftir kemur. Þegar hv. þingmaður lætur eins og þingheimur sé einhvern veginn ómeðvitaður um þær staðreyndir gerir hann lítið úr málinu sjálfu og lítið úr því að yfir höfuð eigi að stunda betri vinnubrögð en þau sem að algeru lágmarki samræmast þingsköpum og stjórnarskrá og lögum almennt. Mér finnst þess virði að nefna það sérstaklega og vísa frá slíkum réttlætingum. Þetta snýst um það hvort ríkisstjórnin vill gera þetta vel. [[Forseti hringir.]]Mér þætti vænt um ef einhver ráðherra, hæstv. samgönguráðherra, væri til í að koma hingað upp og hafna þessum rökstuðningi hv. þm. Birgis Ármannssonar.
Herra forseti. Ég kem hingað upp öðru sinni til þess að ræða þessa framkvæmd. Vissulega er ekki um að ræða samgönguáætlun heldur drög að samgönguáætlun eins og hv. þm. Birgir Ármannsson benti réttilega á. Ef þessi drög nást ekki út úr stjórnarflokkum má þá ekki segja að það sé harla óábyrgt af stjórnarflokkum og ráðherra að blása til fjölmiðlafundar með húllumhæi um drög sem kannski munu aldrei líta dagsins ljós? Samgönguáætlun varðar líf fjölda fólks. Þetta er líf fólks. Þetta eru lífsgæði, hvernig fólk kemst á milli staða. Þetta er ekkert smáræðismál. Það er alveg fáránlegt að helmingur þingmanna hafi ekki hugmynd um hvað stendur þarna en eigi engu að síður að vera að tjá sig um þetta mál við íbúa og við fjölmiðla. Þessi vinnubrögð eru þinginu bara alls ekki til sóma.
Virðulegur forseti. Mig langar að bregðast við orðum hv. þm. Birgis Ármannssonar og þakka honum föðurlegar skýringar hans á því hvernig þetta kerfi hefur alltaf virkað. Það að þetta hafi alltaf verið svona gerir það ekkert endilega að góðu kerfi. Það er ágætt að hafa það í huga að samgönguáætlun telur fleiri tugi milljarða í áformum stjórnvalda um samgönguuppbyggingu til næstu ára, um allt land. Þetta er eitthvað sem skiptir okkur öll miklu máli, eitthvað sem skiptir kjósendur okkar allra gríðarlega miklu máli, eðlilega. Og eðlilega erum við strax krafin um viðbrögð við þessum áformum stjórnvalda sem við þurfum einhvern veginn að reyna að púsla saman úr fréttaflutningi hinna ýmsu miðla þar sem m.a. stjórnarþingmenn eru í viðhafnarviðtölum að tjá sig um hvað sé gott eða slæmt í áætlun sem við höfum ekki fengið að sjá. Við vinnum fjármálaáætlun t.d. ekki með þessum hætti. Við vinnum fjárlög ekki með þessum hætti. Það er bara fullkomlega eðlilegt að þinginu sé sýnd sú virðing að þegar plagg af þeirri stærðargráðu sem hér um ræðir fer í almenna umræðu hafi allir þingmenn fengið tækifæri til að kynna sér innihald þess þannig að þeir séu viðræðuhæfir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hæstv. samgönguráðherra, ég er sammála því að það er óheppilegt að þetta hafi farið svona. Það er fortíð og ég get litlu um það breytt. Ég er pínulítið hissa yfir orðum hv. þm. Þorsteins Víglundssonar sem talaði hér á undan þó að ég sé kannski sammála mörgu sem hann segir. Hann hefur sjálfur verið ráðherra. Ég var staddur með honum í New York í fyrra á ráðstefnu í mars þar sem hann fór mikinn og kynnti helstu afrek ríkisstjórnar sinnar, jafnlaunavottun. Það var klappað fyrir honum mjög víða þar sem hann fór. Hann fór í fjölmiðlaviðtöl hér heima vegna þessa risastóra máls, jafnlaunavottunar, sem var svo lagt fram á þingi rúmum mánuði síðar, í apríl. Þá vafðist ekki fyrir hv. þingmanni að tala um málin sín sem ráðherra áður en þau voru lögð fram. Þá var hann ekki mikið að hugsa um að aðrir þingmenn sætu við sama borð og hann þó að ég hafi vissulega staðið í salnum og getað klappað með öðrum - ég vildi reyndar ekki fara í húrrahrópið eins og sumir vildu gera þarna. Ég bið menn, [[Forseti hringir.]]þegar þeir eru í stjórnarandstöðu að gagnrýna núverandi stjórnvöld, að muna eftir því sem þeir gerðu sjálfir, sérstaklega þegar ekki er liðið nema eitt ár síðan.
Herra forseti. Eins og forseti þekkir þá er samgönguáætlun eitt stærsta plaggið fyrir landsbyggðina fyrir utan fjárlagafrumvarpið; hún er mest rædd á fundum okkar um landið. Samgönguáætlun skiptir mjög miklu máli. Það skiptir máli að við séum öll, þingmenn, á sama stað þegar umræðan fer í fjölmiðla. Auðvitað er ekki hægt að bera það saman þegar hæstv. fyrrverandi ráðherra segir að hann ætli að leggja fram mál um jafnlaunavottun sem allir vita hvað er, eða þegar verið er að tala um samgönguáætlun sem við þekkjum ekki og vitum ekki hvernig á að verja eða ræða um. Mér heyrist vandamálið vera þetta: Samgönguáætlun lekur út úr einum stjórnarþingflokkanna. Hver eru þá viðbrögðin? Hver eiga þá viðbrögð hæstv. ráðherra að vera eða þingheims almennt? Það er þá umræðu sem við þurfum að taka. [[Forseti hringir.]]Hvernig tökum við á því þegar upplýsingar leka út úr þingflokkum, sérstaklega um svona stórt mál sem setur allt úr jafnvægi? [[Forseti hringir.]]Við, þingmenn stjórnarandstöðunnar, stöndum ekki jafnfætis stjórnarþingmönnunum.
Virðulegi forseti. Hlutir gerast sem fólki er ekkert endilega vel við hér í þingstörfum, eins og við þekkjum alveg. Gögn geta lekið, mistök eru gerð. Þá er mjög mikilvægt að fólk sé reiðubúið til þess að bregðast rétt við því þegar það gerist. Það þarf ekki nema einn einstakling í þessum stjórnarflokkum til að leka þessum gögnum til að svo verði þótt það sé í óþökk allra hinna. Þá er mjög mikilvægt að sagt sé hér: Afsakið, hér voru gerð mistök, við skiljum vandann og reynum að bæta upp fyrir hann og gera betur næst. - Eitthvað í líkingu við það. Það sem gengur ekki er að varðmenn ríkisstjórnarinnar komi hingað og verji þetta og láti eins og þetta sé allt í lagi, þetta sé nú bara samkvæmt þingsköpum og eins og mál eru meðhöndluð hérna á þingi. Sá málflutningur er að mínu mati óvelkominn. Það bara dugar ekki til. Við svona aðstæður á maður að reyna að gera betur, ekki láta eins og allt sé í lagi eða að það sé einhver vitleysa að vera að kvarta undan þessu. Mér finnst mikilvægt að við höfum þann mun algjörlega á hreinu. Ég fagna þeim örfáu orðum sem hér hafa verið sögð um að þetta sé óheppilegt. Það er rétt. [[Forseti hringir.]]Það er betra að fá afsökunarbeiðni og einhverja skýringu á því hvernig fyrirbyggt verði að þetta gerist í framtíðinni.
Hæstv. forseti. Ég tek undir að það eru miklar væntingar til samgönguáætlunar. Þetta er grunnplagg sem skiptir okkur öll gríðarlega miklu máli og við bíðum spennt eftir að fá að takast á við það hér. En þegar talað er um að samráð hafi ekki átt sér stað þá hefur verið farið eftir öllum vinnureglum hvað það varðar. Samgönguráð hefur farið um landið og haft samráð við alla hagaðila, bæði sveitarfélög og sveitarstjórnir, landshlutasamtök og aðra. Þannig að því hefur öllu verið fylgt eftir. Það verður aldrei tekið af ráðherra að hann hefur fullt leyfi til þess að skýra frá sínum áherslum og er í fullum rétti til þess. Vissulega er óheppilegt að hér hefur orðið leki, ég tek undir það. Það er eitthvað sem við þurfum kannski að takast á við hérna inni því að hér þarf að ríkja traust í ljósi umræðunnar um eflingu trausts sem við vorum að ræða. En það að ráðherra hafi farið eitthvað út af sporinu get ég alls ekki tekið undir.
Hæstv. forseti. Ég kem hérna aftur upp til þess að tjá mig um það að ég áttaði mig ekki alveg á þessari föðurlegu útskýringu hv. þm. Birgis Ármannssonar, en ég á sjálfsagt eftir að gera það. Mér fannst ágætt að heyra í hæstv. ráðherra tala um að þetta væri óheppilegt. Auðvitað er þetta mjög óheppilegt en mér finnst sú útskýring kannski ekki heldur vera nógu góð. Þegar maður ræður sig í brúna á gömlu skipi, sem þjóðarskútan er, er mikil hætta á því að hún leki. Þessi leki var því í raun og veru fyrirséður. Ég hef ekki fleiri orð um það.
Herra forseti. Ég get tekið undir allt eða flest af því sem hér hefur verið sagt. Nú hefur hæstv. ráðherra komið upp og sagt að þetta sé óheppilegt. Við því er þá hægt að bregðast. Staðreyndin er nefnilega sú að við erum búin að vera að fá símtöl frá fréttamiðlum þar sem við erum beðin um svör eða að gefa álit á hinu og þessu sem á að standa í þessu en við þurfum að hafna því og benda á að við vitum það ekki. Því til viðbótar hafa verið haldnir aðalfundir landshlutasamtaka þar sem við hittum sveitarstjórnarfólk og erum krafin um svör. Það er í hæsta máta óheppilegt þegar sumir fulltrúarnir geta mætt á þessa fundi með svör og aðrir ekki. Mér finnst að ráðherra sem nú hefur sagt að þetta sé óheppilegt eigi einfaldlega að bregðast þannig við að hann birti þetta bara og sendi okkur í dag.
Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir það sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sagði; hann ráðlagði okkur föðurlega að við ættum að vera samkvæm sjálfum okkur í málflutningi hér í þinginu og ekki taka upp á þeim óskunda að skipta um skoðun eða hafa uppi aðra röksemdafærslu í málflutningi. Mér fannst þetta mjög góð ábending og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé er sérstök fyrirmynd í því eins og við höfum öll tekið eftir. Hann talar með nákvæmlega sama hætti um verk ríkisstjórnarinnar, af sömu yfirvegun og skynsemi, og hann geði þegar hann var í stjórnarandstöðu. Við megum læra mikið af hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Logi Einarsson kom hér inn á. Sjálfur mætti ég á fundi landshlutasamtaka og var krafinn svara. Ég gat ekki sagt þeim meira en eitthvað um áform ráðherrans. Ég gat auðvitað ekki farið að kynna samgönguáætlun þar, sem ég gerði ekki heldur. Ég vil bara undirstrika að það er óheppilegt að vera í þessari tímalínu. Ég mun gera allt sem ég mögulega get til þess að koma þessum gögnum til alls þingsins eins fljótt og auðið er. En engu að síður er málið til umfjöllunar hjá stjórnarflokkunum og ég tel að það sé nú kannski eðlilegt áður en samgönguáætlun í heild sinni verður birt þinginu að þeirri umfjöllun ljúki þar. Hins vegar væri auðvitað í lófa lagið að boða til fundar í umhverfis- og samgöngunefnd og fara yfir þessi meginatriði, til að mynda á morgun ef það væri flötur á því. Ég lýsi mig algerlega opinn fyrir slíkum leiðum ef það reynist leið til að við sitjum [[Forseti hringir.]]öll við sama borð og getum þá farið að ræða samgönguáætlun því að það er innihald hennar sem er miklu áhugaverðara en formið. En óheppilegt hefur formið verið.
Herra forseti. Ég tek líka undir að það er ekki gott þegar upplýsingar sem ætlað er að halda trúnað um fara til fjölmiðla. Við erum búin að upplifa það í nefndastörfum og nú upplifum við það í tengslum við samgönguáætlun. Það er meira en óheppilegt, það er eiginlega ómögulegt að þetta sé svona eins og það er. Við þessu verðum við að bregðast og gera einhverja bragarbót á. Hv. þm. Logi Einarsson nefndi landshlutafundi. Ég er búin að sitja landshlutafundi bæði fyrir austan og norðan og tel að samþingsmaður hv. þingmanns geti vottað það, þar sem við sátum saman í pallborði og vorum spurð spjörunum úr, að við sögðum að áætlunin væri ekki birt, hún væri enn til umfjöllunar í þingflokkum stjórnarmeirihlutans og því gætum við ekki svarað. Það er auðvitað hundleiðinlegt þegar fólk er búið að sjá eitthvað á prenti. Bara til að hafa það sagt höfum við ekki, þrátt fyrir að hafa ákveðna vitneskju, sagt neitt sem okkur var ekki ætlað að segja vegna þess að málin eru ekki komin í gegnum þingflokkana enn þá. Þau eru þar enn til umfjöllunar.
Virðulegi forseti. Að meðaltali deyja tveir Íslendingar á viku vegna fíknivanda. Þetta eru rúmlega 100 einstaklingar á ári. Það er staðreynd. Á fyrri hluta ársins létust um 30 einstaklingar vegna fíknivanda. Þeir voru á aldrinum 15–40 ára gamlir. Við vitum að hér var fordæmalaust ástand eftir hrun. Auðvitað þurftu margir að taka á sig skell, það varð að skera niður á báða bóga í öllum opinberum rekstri. Það er líka staðreynd. En staðreyndin er sú að SÁÁ hefur ekki fengið neina leiðréttingu frá því eftir hrun. Í samningum sínum við Sjúkratryggingar Íslands ættu að vera útistandandi núna um 278 millj. kr., bara til dagsins í dag, ef halda ætti sjó miðað við það þegar þeir voru skornir niður á svo groddaralegan hátt í kjölfar hrunsins. Fíknivandinn hefur aldrei verið meiri. Biðlistinn hefur aldrei verið lengri, tæplega 600 einstaklingar bíða eftir innlögn á Vog, það eru 530 einstaklingar sem er greitt fyrir frá ríkinu, 53% allra þeirra sem koma í bráðainnlögn á Vog koma frá Landspítala – háskólasjúkrahúsi og öðrum opinberum stofnunum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvað er að gerast í þessum málum? Hvað er virkilega að gerast í þessum málum þegar við vitum að hver einasti fíkniefnasjúklingur þarf að nýta sér aðstöðu hjá SÁÁ? Þeir eru þeir fagaðilar sem við höfum stólað á í áratugi, yfir 25.000 Íslendingar hafa nýtt sér úrræði og læknishjálp hjá SÁÁ. Virðulegi forseti. Hvað er hæstv. heilbrigðisráðherra að gera á meðan fólkið okkar deyr hér allt í kring?
Virðulegi forseti. Að vanda þakka ég hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu brýna samfélagsverkefni. Ég held að það skipti máli, þegar þessi mál eru rædd, að halda öllu verkefninu undir. Það dugar ekki að hugsa bara um meðferðarúrræðin heldur þurfum við ekki síður að gæta að forvörnum. Það hefur verið mjög ofarlega í mínum huga að undanförnu að við þurfum að efla umtalsvert forvarnir og stuðning við börn og ungmenni þegar að því kemur að skilja hvaða hættur eru á ferðinni, sérstaklega hvað varðar notkun á lyfseðilsskyldum lyfjum. Þar höfum við séð algjöra kúvendingu og breytingu á neyslu barna og ungmenna sem við verðum að bregðast hratt og örugglega við og sennilega með einhvers konar þjóðarátaki eða heildarátaki til þess að efla vitund þeirra sem þar eru í hættu. Ég hef átt samtöl, m.a. við fjölskyldu Einars Darra, en sú fjölskylda hefur verið í fylkingarbrjósti í því að efla meðvitund í samfélaginu og hefur af eigin afli hitt gríðarlegan fjölda af börnum og ungmennum í framhaldsskólum. Þau hafa meira að segja einsett sér það sem áætlun að hitta hvern einasta bekk á Íslandi, hvern einasta bekk í framhaldsskólum á Íslandi til að ræða þessi mál maður á mann, því að þau telja að það skipti máli, þ.e. að í forvörnum þurfum við að horfast í augu við fólk og tala saman og að þessi hefðbundnu átaksverkefni dugi ekki. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um SÁÁ hef ég þar sérstakar áhyggjur af unga fólkinu, þeim hópi sem SÁÁ hafa sagt að þau vilji ekki lengur taka á móti, þ.e. fólk sem er undir 18 ára aldri. [[Forseti hringir.]]Þess vegna höfum við sett það mál í algjöran forgang en með það að leiðarljósi að hjá SÁÁ er gríðarlega mikil sérfræðiþekking í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem enn og aftur var faktískt ekkert svar. Ég var sérstaklega að vísa til þeirra peninga sem standa út af, 278 milljónir, sem hafa ekki skilað sér inn í Sjúkratryggingar í formi þess þjónustusamnings sem þó er gerður við SÁÁ. Í kjölfarið má líka tala um forvarnir, hvað heilbrigðisráðherra sjálfur er að gera í sambandi við forvarnir. Ástæða þess að SÁÁ talaði um að geta ekki tekið við einstaklingum undir lögræðisaldri kom einfaldlega í kjölfarið á því sem heilbrigðisráðherra sjálfur hafði sagt, að það ætti kannski ekki við að einstaklingar undir lögræðisaldri væru í meðferð á slíkri stofnun. Ég segi enn og aftur: Betur má ef duga skal. Þegar verið er að tala um bara SÁÁ er ekkert „bara“ SÁÁ. SÁÁ eru þeir aðilar sem sjá um nánast allan fíknivandann í landinu.
Virðulegi forseti. Ég hef verið í góðum samskiptum við SÁÁ og mun verða hér eftir sem hingað til. Hv. þingmaður vísar til þess þegar SÁÁ sögðu sig frá þessum verkefnum, þ.e. að sinna börnum og ungmennum yngri en 18 ára. Það kom ekki fram í þeirri tilkynningu, sem var tilkynning með litlum fyrirvara til heilbrigðisráðuneytisins, að hún væri byggð á orðum þeirrar sem hér stendur. Það eru nýjar upplýsingar fyrir mig ef það er svo. Ég átta mig ekki á því ef hv. þingmaður er orðinn sérstakur málflytjandi í þeim efnum, en ég tek mark á SÁÁ og lít svo á að það sé ábyrg stofnun, að Vogur sé það. Þegar ég fæ greinargerð um að stofnunin telji sig ekki hafa yfir því afli að ráða sem þarf til að geta sinnt þessum hópi svo fullnægjandi sé, í samræmi við þá umræðu sem verið hefur í samfélaginu, hlýt ég að taka mark á þeirri greinargerð frá SÁÁ. Hins vegar eru þeir aðilar í samtali við okkur um úrræði fyrir þennan hóp.
Herra forseti. Samfélagsverkefnin eru margvísleg. Eitt af þeim er heilbrigðisþjónustan. Hún er margsamsett og flókin. Til þess að vel takist til þarf aðkomu margra úr ýmsum áttum. Sjúkraflutningar eru einn af þeim mikilvægu hlekkjum í heilbrigðisþjónustunni sem landsmenn reiða sig á, bæði hér á þéttbýlissvæðinu en ekki síst á landsbyggðinni. Þessi þjónusta styðst við ákvæði í lögum um heilbrigðisþjónustu og reglugerð nr. 262/2011. Stopul læknamönnun víða undirstrikar mikilvægi þessa enn frekar, en áhafnir sjúkrabíla eru vel þjálfaðir heilbrigðisstarfsmenn og takast iðulega á við krefjandi verkefni sem skipta sköpum. Fyrir nokkru var frá því greint í fjölmiðlum að enn væri óleyst deila um þessa þjónustu á milli Rauða kross Íslands og ráðuneytis og að brýn endurnýjun bifreiða og búnaðar biði enn um sinn. Engir samningar væru í gildi á milli þessara aðila og þannig hefði það verið frá ársbyrjun 2016. Nú væri svo komið að Rauði krossinn, úr því sem komið væri, vildi losa sig út úr þessari þjónustu og leita eftir uppgjöri eftir meira en 90 ára samfellda þjónustu þar sem Rauði krossinn hefur byggt upp og þróað þessa starfsemi á landsvísu. Eftir því sem fram kemur stendur deilan m.a. um eignarhaldið á bílum, en vegna ástandsins hafa engir nýir bílar verið keyptir frá árinu 2015. Ég spyr því ráðherra hver raunveruleg staða málsins sé. Standa yfir samningaviðræður við Rauða krossinn eða er verið að leita til annarra aðila, einkaaðila eða að ríkisvæða þessa þjónustu? Hverjir eru þessir aðilar? Hvað líður þessum undirbúningi? Þegar svo veigamikil breyting er gerð á þjónustunni sem varað hefur með ágætum í nærfellt 100 ár hlýtur að liggja að baki eitthvert ósætti, annaðhvort með framkvæmd þjónustunnar eða kostnað. Hvort er það? Hversu mikið sparast með því að hafna samningum við Rauða krossinn og fela öðrum aðila verkefnið? Hver er upphæðin á ársgrundvelli?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég held að það sé afar mikilvægt að halda því til haga þegar við tölum um sjúkraflutninga að þeir eru mikilvægur hluti af heilbrigðisþjónustunni. Þetta snýst ekki bara um að koma veiku eða slösuðu fólki milli staða heldur ekki síst að veita oft fyrstu hjálp og fyrstu aðstoð á vettvangi. Um það hefur verið fjallað í skýrslum. Ég fékk m.a. skýrslu sem laut að sjúkrafluginu og sjúkraþyrlum o.s.frv. þannig að það er undir í heildarendurskoðuninni. Þegar við erum að þétta net heilbrigðisstofnana, fækka þeim og búa til heilbrigðisstofnanir í heilbrigðisumdæmum, liggur það í hlutarins eðli að álag á sjúkraflutninga hlýtur að aukast. Þannig hefur það verið. Af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um samskipti við Rauða krossinn er það rétt sem fram kemur í inngangi hans að um tiltekna þætti í samskiptum ríkis og Rauða krossinn hefur verið ágreiningur um langa hríð. Sá ágreiningur hafði varað lengur en ég hef gegnt embætti heilbrigðisráðherra. En málin standa þannig að nú er einmitt verið að leita leiða til að ná sátt um málið, þ.e. að ná sameiginlegum skilningi á því hvaða verðmæti eru þarna undir og þá líka hagstæðu og hagfelldu uppgjöri á þeim fjármálalegu samskiptum sem þarna hafa verið fyrir hendi, ekki síst er varðar framlag ríkisins í sjúkrabílasjóð, sem er sjóður til þess að standa straum af kaupum á nýjum bílum. Þessi samskipti eru í gangi núna þessar vikurnar og mánuðina. Ég hef fyrir mitt leyti fallist á þau sjónarmið að þessar sáttaumleitanir sem verið hafa í gangi með aðkomu þriðja aðila þurfi að fá þann tíma sem þarf til þess að klárast [[Forseti hringir.]]áður en næstu skref verða tekin.
Virðulegur forseti. Það er laukrétt að það þarf meira til en bara að keyra bílana. Það eru oft og tíðum, og nú undantekningalaust, vel menntaðir einstaklingar sem annast þessa þjónustu og hafa margir umtalsvert nám að baki. Ég sakna þess að ráðherra skyldi ekki nefna hvort gert hafi verið eitthvert áhættumat eða kostnaðarmat við þessa breytingu. Þessi þjónusta byggir á mjög traustum grunni hjá Rauða krossinum, að flestra áliti, og er eitt af auðkennismerkjum Rauða krossins í gegnum tíðina. Hér eru að verki samtök sem starfa án hagnaðarsjónarmiða og tilheyra kannski hinum svokallaða þriðja geira. Ég tel að þörf sé fyrir sveigjanleika og samstarf við þennan þriðja geira, vel skilgreindan, í náinni framtíð. Ég endurtek bara spurningu mína: Hvað mun þetta kosta?
Virðulegi forseti. Ég hef ekki þær tölur sem hv. þingmaður biður um á hraðbergi í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Ég held að vel færi á því að hann óskaði eftir svörum með skriflegri fyrirspurn. Ella mun ég kalla eftir þessum upplýsingum og koma þeim til hans ef hann óskar eftir því. Hv. þingmaður talar um sveigjanleika. Ég held að hann sé afar mikilvægur þegar horft er til þessarar tilteknu þjónustu eins og raunar allrar heilbrigðisþjónustu en í þessu tilfelli var komið að því, að mati ráðuneytisins, að taka ákvörðun um næstu skref og það varð úr að þessi leið var farin. Ég vil geta þess í svari mínu að ég er fyrir mína parta mjög meðvituð um þörf á auknu fjármagni til sjúkraflutninga almennt og geri þess vegna í fjárlögum - það má sjá í tillögu fjármálaráðherra til fjárlaga - ráð fyrir viðbótarfjármagni fyrir sjúkraflutninga um land allt að því er nemur 200 millj. kr. [[Forseti hringir.]]Ég vonast til þess að við getum gert betur í því að tryggja rekstrarlegt umhverfi fyrir sjúkraflutninga og ekki síst á landi.
Herra forseti. Heyrnar- og talmeinastöð Íslands er miðstöð þekkingar í heyrnar- og talmeinum á Íslandi. Stöðin veitir mikilvæga þjónustu á landsvísu og er hlutverk hennar að þjóna þeim sem eru heyrnarskertir, heyrnarlausir eða með talmein. Hlutverk stofnunarinnar eru skilgreind í lögum. Helstu starfsþættirnir eru: Að framkvæma heyrnarmælingar, greining og meðferð á heyrnar- og talmeinum, veita faglega ráðgjöf og annast þjálfun og endurhæfingu heyrnarlausra, heyrnarskertra og þeirra sem eru með heyrnar- og talmein, vinna að forvörnum á starfssviði sínu og útvega hjálpartæki. Auk þess veitir stofnunin fræðslu og þjálfun í notkun hjálpartækja, sér um viðhald þeirra og uppsetningu. Stöðin stundar einnig rannsóknir og sinnir fræðslu á sínu starfssviði. Mikilvægi stöðvarinnar hefur síst minnkað á undanförnum árum. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni er hlutfall heyrnarskertra um 16%. Um það bil 5% af Íslendingum þurfa á heyrnartækjum að halda og eiga rúmlega 9.000 einstaklingar heyrnartæki. Um 70% þeirra eru 67 ára og eldri og 7% eru börn undir 18 ára aldri. Hlutfall aldraðra eykst jafnt og þétt en um 12% aldraðra eru heyrnarskertir. Sá hópur sem þarf á þjónustu Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar að halda fer því ört stækkandi. Árlega eru rúmlega 12.000 heimsóknir á stöðina en hún fær á næstu fjárlögum 416 millj. kr. Hins vegar er það svo, hæstv. heilbrigðisráðherra, að það er langur biðtími eftir þjónustu stofnunarinnar. Ég þekki dæmi þess að einstaklingur hafi beðið í sjö mánuði eftir því að komast í skoðun og fá nýtt heyrnartæki. Það er afar bagalegt fyrir þennan stóra hóp að þjónustan sé með þessum hætti. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvað veldur þessum langa biðtíma? Hvað sér ráðherra fyrir sér í þeim efnum til að reyna að bæta þetta?
Virðulegi forseti. Þessi spurning er mjög mikilvæg, ekki síst vegna þess að heyrnarskerðing er ósýnileg fötlun, ef svo má að orði komast. Það er erfitt að átta sig á því bæði fyrir einstakling sem er í vinnu eða skóla, eða hvað það er, hversu mikill vandi viðkomandi er á höndum ef hann glímir við heyrnarskerðingu. Það á ekki bara við aldraða heldur líka aðra sem glíma við hana. En nú hafa sem betur fer orðið stórstígar framfarir í tækni hvað varðar þessi mál. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um viðhald á heyrnartækjum. Ég hef fengið ábendingar og fyrirspurnir frá einstaklingum sem beðið hafa lengi, eins og hv. þingmaður nefnir hér. Ég kallaði þá eftir upplýsingum frá stofnuninni um hvort það væru einhver tiltekin viðmið í því hvernig ákvarðanir væru teknar um hvernig afgreiðslu væri háttað eftir erindum. Mér var tjáð að svo væri, að þar væru tiltekin viðmið sem farið væri eftir eins oft og hægt er. Vandinn hefur ekki bara verið tæknilegs eðlis heldur líka að því er varðar heyrnarfræðinga. Við staðfestum fyrir einhverjum vikum að heyrnarfræðingar eru orðnir löggilt heilbrigðisstétt. Það skiptir miklu máli. En við þurfum að eiga fleiri heyrnarfræðinga á Íslandi. Við höfum ekki útskrifað heyrnarfræðinga um langt árabil en stofnunin hefur í raun, þrátt fyrir smæð sína, verið ótrúlega öflug í nýsköpun og þróun, t.d. í fjarheilbrigðisþjónustu sem lýtur m.a. að því að geta metið og mælt stöðu heyrnartækja yfir netið, úti um land, sem er mjög mikilvæg leið til að þjónusta fólk sem er með heyrnartæki frá Heyrnar- og talmeinastöð. Það er mjög margt að gerast í þessari stofnun [[Forseti hringir.]]en það má örugglega gera enn þá betur.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ágætt svar. Það er gott að hún er meðvituð um þennan langa biðtíma og hefur leitað svara í þeim efnum. Þetta er nokkuð sem við þurfum að bæta og ráðherra kom ágætlega inn á það. Ráðherra nefndi einnig landsbyggðina, þar er þessi þjónusta líka mjög mikilvæg og við þurfum að efla hana. Það þarf einnig að bæta stuðning við aðstandendur eins og sálfræði- og félagsþjónustu og auk þess er brýnt að auka fræðslu og rannsóknir, ekki síst vegna þess að sífellt fleira ungt fólk er með skerta heyrn vegna hávaða frá umhverfi og tónlist. Einnig þarf að auka rannsóknir á félagslegum áhrifum heyrnarskerðingar aldraðra og auka samvinnu við dvalarheimili og hjúkrunarheimili. Það er því margt sem þarf að bæta í starfsemi þessarar mikilvægu stöðvar. [[Forseti hringir.]]Hún stendur sig hins vegar vel, ég skal taka undir það, en ég vænti þess að ráðherra fylgi þessu eftir sem ég nefndi hér og treysti og trúi að hún geri það.
Virðulegur forseti. Það er svo heppilegt að ég gat í millitíðinni nálgast upplýsingar úr ráðuneytinu sem eru aðeins skýrari. Biðlistar eru mislangir eftir þeirri þjónustu sem beðið er um. Ef það er einungis heyrnarmæling er enginn biðtími. Ef um er að ræða heyrnarmælingu og viðtal við lækni getur biðtími verið allt að einum mánuði. En heyrnarmæling, viðtal við lækni og endurnýjun á heyrnartæki sem krefst heyrnarfræðings getur kallað á enn þá lengri bið. Samkvæmt viðmiðum stofnunarinnar á sú bið ekki að vera lengri en sex mánuðir þó að við bæði, ég og hv. þingmaður, höfum heyrt dæmi um lengri bið. Skortur á heyrnarfræðingum er kannski stærsta breytan þarna eins og ég nefndi, skortur á íslenskumælandi heyrnarfræðingum. Við höfum fengið heyrnarfræðinga utan frá, en eðli máls samkvæmt er mikilvægt að viðkomandi geti átt óhindruð samskipti við þann sem leitar þjónustunnar. Ung börn með heyrnarskerðingu eru sett í algjöran forgang, bara þannig að það sé alveg skýrt. Að öðru leyti forgangsraðar Heyrnar- og talmeinastöðin ekki eftir aldri, en miðar við það að sinna sérstaklega vel börnum sem enn eru á máltökuskeiði, [[Forseti hringir.]]ég tala nú ekki um þau sem kunna að nýta sér táknmál til viðbótar við tjáningu.
Forseti. Heilbrigðisráðherra er mjög vinsæl í dag. Þann 1. september sl. birtist á vef Stjórnarráðsins reglugerð um tilkynningar til Neytendastofu um markaðssetningu rafrettna og áfyllingar fyrir rafrettur sem innihalda nikótín. Reglugerðin er sett með stoð í nýjum lögum um rafrettur og áfyllingar fyrir þær sem við samþykktum í vor. Lögin munu taka gildi 1. mars 2019, en í þeim er gert ráð fyrir að tilkynningar til Neytendastofu vegna innflutnings á nýjum vörum skuli berast eigi síðar en sex mánuðum áður en markaðssetningin er fyrirhuguð. Nú hefur komið til umræðu hvernig gjaldtöku skuli háttað. Í reglugerðinni er gert ráð fyrir að fyrir hverja tilkynningu skuli greiða 75.000 kr. Það þýðir að fyrir hverja vöru sem endursöluaðili hyggst flytja inn þarf hann að senda sérstaka tilkynningu og greiða þetta gjald fyrir. Þessi upphæð virðist vera til þess fallin að gera þeim sem flytja inn þessa vökva nokkurn veginn ómögulegt að halda viðskiptum áfram, a.m.k. miðað við þann fjölda vara sem verslanir eru með í dag. Í tilkynningu frá Félagi atvinnurekenda í dag kemur fram að félagið hafi sent bréf til velferðarráðuneytisins þar sem því er lýst að aukakostnaður fyrir venjulega sérverslun með rafrettur gæti numið 60–100 millj. kr. Félagið lítur svo á að um sé að ræða tilraun til að kæfa atvinnugreinina í fæðingu og bendir einnig á að rafrettur hafi átt þátt í að fækka tóbaksreykingamönnum, sem er væntanlega jákvætt. Ég spyr hæstv. ráðherra: Fór fram einhver greiningarvinna um áhrifin sem þessi reglugerð gæti haft á verslanir og t.d. á framboð rafrettna, þá aðallega rafrettuvökva? Nú hafa erlendar rannsóknir sýnt fram á að bragðefni í nikótínvökvum og fjölbreytni þeirra eigi stóran þátt í því að fólk skiptir úr tóbaksreykingum yfir í rafrettur, sem hlýtur að teljast eftirsóknarvert þar sem nokkuð ljóst er að um skaðaminnkunarúrræði er að ræða. Þetta er fyrsta spurningin.
Virðulegur forseti. Mér er kunnugt um þessar áhyggjur og þótt ég hafi ekki enn þá séð bréfið sem hv. þingmaður nefnir frá Félagi atvinnurekenda hefur verið haft samband við mig með óformlegum hætti og svo hef ég líka átt fund með einum sérstökum áhugamanni um þessi mál, um inntak og innihald reglugerðarinnar og sérstaklega þann þátt sem lýtur að leyfisgjaldinu fyrir hvert og eitt strikamerki, eins og ég skil það. Þá er upphæðin 75.000 kr. sem er náttúrlega mjög stór upphæð fyrir verslun sem er með mikið úrval, eins og ég skil það. Markmið með þessari tilkynningarskyldu er að tryggja öryggi vörunnar en hingað til hefur ekki verið haft neitt eftirlit með rafrettum og áfyllingum í þær. Við hv. þingmaður vitum að reglugerðinni er ætlað að bæta úr þeirri stöðu. Hins vegar er það þannig að eins og málum er háttað akkúrat núna eru gríðarlega margir smásöluaðilar sem selja þessa vöru. Undir þeim kringumstæðum þegar markaðurinn væri orðinn þroskaður væri e.t.v. um að ræða einhvers konar heildsölu sem myndi þá flytja inn vöruna og greiða þetta gjald, þegar markaðurinn hefur náð að setjast betur til, getum við sagt, þegar lögin eru farin að taka gildi o.s.frv. Reglugerðin er til stöðugrar skoðunar og við erum að skoða þær athugasemdir sem eru að koma, m.a. þær sem hv. þingmaður vísar til. Mér er ekki kunnugt um að það hafi farið fram tiltekin eða sérstök greiningarvinna en hins vegar hafa farið fram samskipti við þá aðila sem með eftirlitshlutverkið eiga að fara og á þeim endanum þykir gjaldið lágt vegna þess að þetta útheimtir náttúrlega vinnu og mannskap á hverjum degi. [[Forseti hringir.]]Það eru tvær hliðar á þessu í raun.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég velti fyrir mér, ég er bara svona forvitin, hvers vegna þessi leið er farin. Miðað við tóbaksvörur er ekkert tilkynningargjald sem fylgir tilkynningu á vörum. Það er náttúrlega skattur sem leggst ofan á sem er frekar hár. En hvers vegna er þessi leið farin? Ég spyr hvort ráðherra muni hafa það að leiðarljósi í þessari vinnu að tryggja að fjölbreytni sé til staðar, að þetta muni ekki hafa þau áhrif að ef heildsali er kominn verði miklu minna úrval af bragðefnum í boði. Er það yfir höfuð eitthvað sem ráðherra er að huga að eða hefur áhyggjur af? Kannski væri ágætt að heyra hvort ráðherra telji rafrettur yfir höfuð vera öflugt skaðaminnkunarúrræði sem beri að nálgast sem svo og þar af leiðandi að tryggja að þær séu aðgengilegar og fjölbreytt bragðefni séu til þannig að við séum að byggja lög og reglur á þeim vísindum sem eru til staðar.
Virðulegi forseti. Algjörlega, ég tek undir það sem hv. þingmaður segir, rafrettur eru mjög öflugt skaðaminnkunarúrræði og gríðarlega mikilvæg leið til þess að losna undan nikótínfíkn. Við höfum mjög mörg dæmi um það og rannsóknir líka. En eins og við vitum báðar, ég og hv. þingmaður, freistuðum við þess í umræðunni um þingmálið á síðasta þingi að feta einstigið milli þess annars vegar og hins vegar að tryggja að varan væri ekki of aðgengileg fyrir börn og ungmenni o.s.frv., það voru ákveðin sjónarmið þar. Kjarni málsins er kannski sá að tryggja gæði og öryggi þessarar vöru á markaði. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um reyktóbak og að ekki sé tekið gjald vegna tóbaks sem er tilkynnt. Það er vegna þess að það er bara mjög lítið um nýjar vörur þar á markaði, þetta eru tveir mjög ólíkir markaðir af þeim sökum. Við erum í raun að byrja að horfa á þessa vöru á markaði eftir að lögin eru gengin í gildi. Það [[Forseti hringir.]]skýrir muninn. En hvað varðar tóbakið sérstaklega er það ekki á mínu borði.
Virðulegur forseti. Ég þarf kannski að byrja á því að biðjast afsökunar á því að geta ekki skilað hæstv. heilbrigðisráðherra fullu húsi af fyrirspurnum. Mér finnst ég vera að brjóta einhverja vinningslotu [[Gripið fram í.]]hjá ráðherra. [[Kliður í þingsal.]] Í vor skilaði nefnd um peningastefnu mjög áhugaverðri skýrslu um þá valkosti sem reyndar eru innan þess þrönga stakks sem þeirri nefnd var sniðinn; hún sneri að mörgum álitaefnum um þá kosti sem við stöndum frammi fyrir þegar kemur að sjálfstæðri peningastefnu og þá sér í lagi peningastefnu miðað við íslenska krónu. Skýrsla þessi er góðra gjalda verð og margt áhugavert sem þar kemur fram en ég sakna þess vissulega að umræða um hana hafi ekki verið meiri en raun ber vitni, kannski sér í lagi núna þegar við sjáum hversu brothætt okkar litla mynt er. Við sáum það skýrt á dögunum, þegar óttast var um fjármögnun á stóru flugfélagi, að krónan fór á fleygiferð og hún er reyndar farin af stað aftur í veikindafasa núna, sýnist mér, með tilheyrandi kostnaði fyrir almenning í landinu; verðbólguhorfur að versna, bankar hafa farið að boða hækkanir á óverðtryggðum lánum á undanförnum dögum vegna þessa. Það er alveg ljóst að þetta mikilvæga mál, sennilega eitt mikilvægasta mál sem snýr að fjárhag og velferð íslenskra heimila, þarf þingið að taka mun fastari tökum en gert hefur verið. Þess vegna höfum við í þingflokki Viðreisnar óskað eftir sérstakri umræðu um þessa ágætu skýrslu í þingsal en það verður að viðurkennast að okkur hefur gengið illa að fá svör um mögulega tímasetningu. Þessi beiðni um sérstaka umræðu var lögð fram til hæstv. forsætisráðherra strax við þingsetningu. Mín fyrsta spurning til hæstv. forsætisráðherra er: Er ekki tímabært að ræða þessa ágætu skýrslu í þinginu?
Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir þessa fyrirspurn og að hann beindi henni til mín og ekki hæstv. heilbrigðisráðherra, eins ágæt og hún er, enda ágætt að hafa smádreifingu hér í skemmtuninni. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég ætla bara að byrja á að upplýsa hv. þingmann um að þetta er það fyrsta sem ég heyri um þessa beiðni um sérstaka umræðu. Ég er ávallt reiðubúin að mæta til sérstakra umræðna hér í þinginu og legg til að hv. þingmaður ræði við mig á eftir um tímasetningu slíkrar umræðu, sem ég vona að geti orðið sem fyrst, en af einhverjum orsökum hef ég ekki fengið þessa beiðni til mín frá skrifstofu þingsins. Síðan vil ég segja um skýrsluna að ég er sammála hv. þingmanni að það er mikilvægt að við ræðum nákvæmlega þetta. Þessi mál bar aðeins á góma í einhverjum umræðum, ætli það hafi ekki verið um fjárlagafrumvarpið um daginn, og ég kallaði eftir því að við gæfum okkur tíma til að ræða niðurstöður skýrslunnar. Hv. þingmaður segir: Nefndinni var þröngur stakkur sniðinn. Það er rétt, í erindisbréfi nefndarinnar var talað um að það ætti að byggja á íslensku krónunni en hv. þingmaður var þá hæstv. ráðherra í þeirri ríkisstjórn sem skipaði þessa nefnd og sneið þennan þrönga stakk sem hann gerir hér að umtalsefni. Þar var sérstaklega fjallað um hugmyndir um myntráð sem hv. þingmaður hefur talað fyrir og komu fram mjög misvísandi, getum við sagt, tillögur um það. Einn af þeim erlendu ráðgjöfum sem skiluðu nefndinni skýrslu, Jonung, ef ég man rétt, sem var valinn sérstaklega til þessa verkefnis sem, getum við sagt, stuðningsmaður myntráðsfyrirkomulagsins, lagði það til en aðrir erlendir ráðgjafar mæltu gegn því. Ég held að það væri mjög gott fyrir þingið að fara í gegnum þá umræðu. Niðurstaða nefndarinnar íslensku var að mæla ekki með þessum kosti. Það er niðurstaða mín, enn sem komið er a.m.k., að valkostir Íslands í peningamálum séu annars vegar íslenska krónan með skýrari ramma utan um peningastefnuna eða þá að ganga inn í það bandalag [[Forseti hringir.]]sem væri nærtækast að ganga inn í sem væri Evrópusambandið og upptaka evru, en það er mun stærri spurning en svo að hún varði eingöngu peningastefnuna.
Forseti. Svo allrar nákvæmni sé gætt þá mismælti ég mig í fyrri ræðu, beiðnin sneri að sérstakri umræðu um skýrslu en ekki um sérstaka umræðu, en við finnum út úr því.
Já.
Ég held einmitt að það sé mjög mikilvægt að taka þessa umræðu hér í þinginu því að spurningin sem snýr að óstöðugleika krónunnar og háu vaxtastigi hérna, sem við sjáum að er að ágerast enn eina ferðina, er auðvitað: Hvað ætlum við að gera í þessum grundvallarvanda? Hér í þessum þingsal er mjög oft talað um, ég myndi vilja kalla það bellibrögð eins og að banna verðtryggingu, að banna í raun og veru sjúkdómseinkennið á þeim óstöðugleika sem við búum við og fjölmargir flokkar hafa gengist upp í þeirri vitleysu. Ég held að það væri mjög gagnlegt fyrir þingið að fá vandaða umræðu um þessa ágætu skýrslu. Það er rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að ég var ráðherra í þeirri ríkisstjórn sem markaði umgjörð þeirrar skýrslu og ekkert launungarmál að það var háð verulegum málamiðlunum milli flokka. En [[Forseti hringir.]]það er auðvitað orðið verulegt álitaefni þegar við sjáum núna óstöðugleika krónunnar láta á sér kræla að nýju og mikilvægt að við tökum vandaða umræðu [[Forseti hringir.]]um þetta mál í þingsal.
Herra forseti. Við finnum okkur tíma til þessarar umræðu sem ég er sammála hv. þingmanni um að á að vera meira á dýptina en svo að við náum því hér á örfáum mínútum. Ég vil þó segja að ég held að það sé margt í því fyrirkomulagi sem við erum með núna, þ.e. íslensku krónunni, sem við getum gert betur. Eitt af því sem hefur verið bent á er til að mynda kostnaður í hinu innlenda bankakerfi. Við höfum óskað eftir því að sú nefnd sem á að ljúka hér við vinnu hvítbókar geri atlögu að því að greina þann kostnað því að það liggur fyrir að hann virðist vera meiri hér á landi en annars staðar í löndunum í kringum okkur. Það er ekki eingöngu við gjaldmiðilinn að sakast, svo það sé sagt. Við hljótum líka að horfa til þess sem nefndin leggur til sem er að fjármálastöðugleiki verði ríkari þáttur í stjórn peningastefnunnar. Ég held að það sé hárrétt ábending. Hins vegar er spurningin hvort fjármálastöðugleikamarkmið eigi þá að vera að yfirskipað verðbólgumarkmiði. Það er nokkuð sem við þurfum líka að ræða á vettvangi þingsins. Ég hef boðað það að síðar í vetur komi fram frumvarp, eftir áramót, um breytingar á lögum um Seðlabankann sem varðar stjórnskipulag Seðlabankans. Það eru margar aðrar ákvarðanir sem lúta að peningastefnunni sem verða ekki settar í lög heldur [[Forseti hringir.]]snúast bara um mótun peningastefnunnar, sem ég tel að við eigum að gefa okkur tíma til að ræða. Ég legg því til að við hv. þingmaður greiðum úr þessari [[Forseti hringir.]]beiðni svo við getum tekið slíka umræðu á lengri tíma.
Herra forseti. Það stefnir í mikið tal um fisk þegar við förum bráðum að tala um veiðigjöldin. En sem byggðaþingmaður ætla ég að ræða aðeins um landbúnað og aðeins einn kima hans sem snýst um nýsköpun, þ.e. um matvæli. Í nýjasta Bændablaðinu birtist grein um svokölluð örsláturhús. Þar kveður svolítið við annan tón en við þekkjum vegna þess að þarna er mjög jákvæð umsögn, þessi grein sviðsstjóra Matís. Um er að ræða hráefnisöflun til nýsköpunar beint úr nærumhverfinu, fyrst og fremst kjöt. Það er í sjálfu sér verið að liðka fyrir því að nýsköpun á þessu sviði verði öflug. Það er líka önnur og sérstök hlið á þessu máli sem er matarsóun, því að örsláturhús gætu opnað fyrir svokallaða matvælamarkaði smáframleiðenda í stærstu og meðalstórum bæjum landsins. Sá verslunarmáti, þ.e. einhvers konar markaðir, útimarkaðir eða innimarkaðir, getur að hluta til komið í stað verslunar með forpakkaðar vörur í stórmörkuðum en hún veldur bæði aukinni umbúðamengun og því að miklu af mat er hent. Þetta er þekkt á öllu meginlandi Evrópu og þetta er frekar umhverfisvænt vegna nálægðar við kaupendur og vegna miklu minni sóunar. Það er verið að selja þar eftir vigt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála mér um að að nokkru leyti ætti að vinda ofan af linnulítilli samþjöppun í slátrun og vinnslu, sölu landbúnaðarafurða o.fl. og liðka til með breytingum á lögum og reglugerðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem er gagnleg, góð og uppbyggjandi í senn. Það er alveg rétt að þarna geta legið töluverðir möguleikar og þessi þáttur málsins hefur raunar komið til umræðu hjá starfshópi um endurskoðun búvörusamninga sem hefur í kjölfarið á úttekt KPMG á afurðastöðvunum í sauðfjárslátrun komið fram með skýrslu sem vakið hefur allnokkra umræðu. Það er alveg ljóst að þarna eru ákveðin tækifæri fyrir hendi. Ég vil þó minnast á að eitt af þeim atriðum sem starfshópurinn hefur nefnt er að kanna leiðir til að auka sveigjanleika í matvælalöggjöfinni til að skjóta styrkari stoðum undir rekstur smærri eininga, þjónustu- og handverkssláturhúsa eins og kallað er. Það var sett ný reglugerð árið 2016 sem átti að liðka til fyrir þessu vegna þess að þá var þessi umræða uppi. En í kjölfar reglugerðarsetningarinnar sem tók gildi í október árið 2016 hafa ekki borist neinar ábendingar eða athugasemdir um einhverjar breytingar á reglugerð. Það virðist e.t.v. þurfa eitthvað til að snúa þetta betur í gang. Vonandi er umræðan sem þarna er að hefjast liður í því að vekja upp frekari umræðu um þetta. Það er alveg ljóst að það eru ýmis verkefni í þessum sláturhúsageira sem betur mega fara. Það er fullt af tækifærum þarna. Ég veit af vilja bænda til þess að nýta það. Kannski þurfum við á stjórnarhlutanum, framkvæmdarvaldið, að breyta einhverjum þáttum varðandi svigrúm þessara aðila til að taka stærri stöðu á þessum vettvangi. Ég kem kannski að því í síðara svari [[Forseti hringir.]]mínu hvaða möguleikar geta verið fyrir hendi.
Herra forseti. Við sjáum þetta gerast að nokkru leyti á markaði með grænmeti þar sem ekki þarf svo sem að slátra neinu. Og við sjáum þetta á markaði með alls konar jurtir sem menn eru að tína úti í náttúrunni í sultur og smyrsl og hvaðeina. Við sjáum þetta líka í þessu merkilega átaki sem hefur verið í ferðaþjónustu, matur heima í héraði, þar sem bændur á tilteknu svæði hafa lagt mikið upp úr því að kynna sín eigin hráefni. Það er mikið í húfi að straumlínulaga verslun með matvæli í landinu vegna þessarar sóunar og þess hvernig verslun er alltaf að færast fjær og fjær fólki. Það er engin þörf á að slaka á heilbrigðiskröfum þegar kemur að örsláturhúsum. Síðan má meta það að nýsköpun er lykilatriði, sérstaklega fyrir sauðfjárbændur sem munu kannski ekki geta lifað af búum sínum nema sumir þeirra. Nú er bara að snúa öllu saman í gang og ég hvet ráðherra til að vera forystusauður í þessu.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú að minna hv. þingmann á að setur fyrir forystufé er norður í Þistilfirði og þykir það hafa heppnast afburðavel. Á vettvangi ráðuneytisins er verið að vinna að ýmsum þáttum sem kunna að tengjast þessu beint og óbeint, t.d. það atriði sem snýr að því hvernig hið opinbera ætlar að standa að innkaupum. Þar er sú lína gefin fyrir þann starfshóp sem þar er að vinna að því að draga úr kolefnisspori, þótt ekki væri nema bara sú áhersla á að auka á möguleika íslenskrar og innlendrar framleiðslu umfram aðra, að komast í mötuneyti hins opinbera og víðar. Við erum sömuleiðis að ræða möguleika á að sameina sjóði sem undir ráðuneytið heyra til þess að geta betur stutt við nýsköpun, bæði á sviði landbúnaðar en ekki síður á sviði sjávarútvegs. En við höfum hins vegar þá stöðu í þessu umhverfi að landbúnaðinn þarf að styrkja til muna meira en sjávarútveginn á þessu sviði. Þar er fullt af færum. Við munum vinna að því.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um óháða, faglega staðarvalsgreiningu fyrir nýtt þjóðarsjúkrahús. Ásamt mér eru flutningsmenn allur þingflokkur Miðflokksins, þ.e. Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan var áður lögð fram á 148. löggjafarþingi og hljóðar upp á að fela heilbrigðisráðherra að framkvæma óháða, faglega staðarvalsgreiningu fyrir nýtt þjóðarsjúkrahús. Ráðherra leiti ráðgjafar hjá erlendum aðilum sem og innlendum sem verði falið að gera úttekt á mögulegri staðsetningu, m.a. með tilliti til fjárhags-, gæða-, samgöngu-, umferðar- og öryggismála. Niðurstöður greiningarinnar verði birtar með aðgengilegum hætti. Ráðherra flytji Alþingi skýrslu um niðurstöðurnar eigi síðar en í mars 2019. Á árunum 2001–2008 skrifuðu íslenskir og erlendir sérfræðingar fjölmargar álitsgerðir og í flestöllum var komist að þeirri niðurstöðu að best væri að byggja nýtt þjóðarsjúkrahús frá grunni á nýjum stað. Að byggja við Landspítalann við Hringbraut grundvallast á aðalskipulagi Reykjavíkur 2001–2024 en allar forsendur skipulagsins eru brostnar, ekkert þeirra umferðar- og skipulagsúrræða sem þar er reiknað með er í gildi í núna. Núverandi staðarval virðist því byggjast á úreltum forsendum. Ýmsar breytingar hafa orðið á undanförnum árum sem hafa verið til þess fallnar að auka kosti þess að endurskoða áform um staðsetningu spítalans. Það er hins vegar gott að hafa í huga að fara þarf í nauðsynlegar úrbætur á því húsnæði sem nú stendur við Hringbraut og mun þessi tillaga því ekki tefja það á nokkurn hátt. Óháða og faglega staðarvalsgreiningin mun því ekki standa í vegi fyrir því nauðsynlega frumhönnunarferli sem fara þarf fram, óháð staðsetningu, en getur um leið verið til þess fallin að draga betur fram kosti og galla þeirra áforma sem unnið er út frá og um leið staðsetningar. Nú er rétti tíminn til að ræða hvort aðrir kostir kunni að vera betri en Hringbraut miðað við núverandi aðstæður. Sú vinna verður forsenda byggingar hins nýja þjóðarsjúkrahúss. Skipulag og byggingaráform hafa oft breyst frá því að fyrst var tekin ákvörðun. Það eina sem ekki hefur breyst er staðsetningin, en það hlýtur að vera eðlilegt að meta þann þátt eins og alla hina um leið og þekkingin sem verður til verður til þess að meta stöðuna. Til að gefa nokkur dæmi um hugsanlega staðsetningu hefur land Keldna komið í umræðuna. Það er talið henta mjög vel með tilliti til umhverfis, samgangna, þróunarmöguleika o.s.frv. Nefndir hafa verið staðir umhverfis Elliðaárvog sem hafa ýmsa kosti. Margir hafa fært rök fyrir því að best væri að byggja upp umhverfis Borgarspítalann en þar hefur lóðum verið ráðstafað í ýmislegt annað á undanförnum árum þó að uppbygging þar sé ekki útilokuð. Einnig er Víðidalur stundum nefndur en hann myndi hugsanlega henta vel með tilliti til samgönguæða þar sem um er að ræða land á jaðri höfuðborgarsvæðisins en samt í því miðju og tengt því í allar áttir en um leið tengt akstursleiðum til og frá Reykjavík og í nálægð við náttúru. Fleiri staðir hafa verið nefndir, svo sem Vífilsstaðir og mögulega hafa bæjaryfirvöld í Garðabæ enn áhuga á samstarfi. Í úttekt samtakanna Betri spítala á betri stað, sem gerð var í júní 2015, sagði að kostnaður við byggingu og reksturs nýs þjóðarsjúkrahúss væri mismunandi eftir staðsetningum. Samtökin báru saman þrjá staði. Í fyrsta lagi viðbyggingar við gamlar byggingar á Hringbraut, viðbyggingu við spítalann í Fossvogi og byggingu nýs spítala frá grunni á öðrum stað, sem væri þá nýr staður nær búsetumiðju höfuðborgarsvæðisins og við meginumferðaræðar. KPMG fór yfir útreikningana, skoðaði forsendur og staðfesti útreikningana miðað við gefnar forsendur. Samanburðurinn sýndi að hagkvæmara væri að byggja í Fossvogi en við Hringbraut en að enn hagkvæmara væri að reisa nýtt þjóðarsjúkrahús frá grunni. Fagleg staðarvalsgreining snýr sem sagt einnig að þáttum eins og leiðum sjúkrabíla og þyrlna. Það gefur augaleið að kostnaðurinn er lægri eftir því sem styttra er á þjóðarsjúkrahúsið. Í því sambandi þarf að skoða byggðaþróun og íbúaþróun og það til lengri tíma. Það þarf að athuga hvernig stofnbrautir snerta á byggingunum og hvernig fólk ferðast á milli staða. Meginmarkmið þessarar tillögu er að gerð verði óháð, fagleg staðarvalsgreining. Gera þarf faglega staðarvalsgreiningu til að sjá hvar hagkvæmast og best væri að byggja. Til þess þarf óháða fagmenn svo sem skipulagsfræðinga, sjúkraflutningamenn, þyrluflugmenn, verkfræðinga, viðskiptafræðinga, umferðarfræðinga og heilbrigðisstarfsfólk. Fagfólki yrði falið að gera úttekt á mögulegum staðsetningum út frá fjárhags-, gæða-, samgöngu-, umferðar- og öryggismálum. Niðurstöður þarf, enn og aftur, að birta á aðgengilegan hátt. Ég vonast til að um tillöguna geti skapast víðtæk samstaða í þinginu sem og í samfélaginu öllu. Það er nauðsynlegt að taka skynsamlegar ákvarðanir byggðar á nýjum upplýsingum og í takt við þá þróun sem hefur átt sér stað, t.d. í umferðar- og skipulagsmálum. Einnig veitir það aukið öryggi sem og gæði og að endingu skýra framtíðarsýn um betri spítala á besta stað. Ég óska eftir því að tillagan gangi til velferðarnefndar að umræðu lokinni.
Virðulegi forseti. Mál þetta skýrir sig að miklu leyti sjálft og hefur hv. framsögumaður farið yfir það allítarlega. Mig langar þó að segja nokkur orð til að leggja áherslu á hversu mikilvægt er að fara í þessa greiningu og þessa vinnu. Við fórum í gegnum umræðu um þetta mál fyrir ekki svo mörgum mánuðum síðan. Þá sá Alþingi sér ekki fært að samþykkja að fara í þá vegferð sem þarna var lagt til. Síðan hefur hins vegar komið í ljós að margar þær varúðarraddir sem hafðar voru uppi eru á rökum reistar. Sjúklingar og aðstandendur, starfsfólk, búa við hávaða og læti, að sjálfsögðu frá framkvæmdunum í Þingholtunum, við spítalann við Hringbraut. Aðstandandi hljóðritaði hávaðann þegar verið var að vinna við framkvæmdir við Hringbrautina. Það var í fjölmiðlunum þar sem fólk gat hlustað á þessi læti. Svona verður þetta áfram, svona verður þetta næstu árin. Við sjáum fram á framkvæmdir í mörg ár á þessum reit. Ég ætla ekki að lengja umræðuna með því að fara yfir það hvað ber að gera við þau gömlu hús sem þarna eru. Núna er tækifæri til að staldra við og hugsa þetta upp á nýtt, hafa sjálfstæða skoðun á því hvernig best sé að gera þetta út frá starfsfólki, sjúklingum og öllum þeim rökum sem tiltekin eru í þingsályktunartillögunni sem hér er lögð fram. Það er kominn tími til að við viðurkennum að við höfum svolítið flotið með kerfishugsuninni í þessu máli. Það eru eiginlega engin rök eftir sem mæla með því, ef þau voru einhvern tíma til, að þessi framkvæmd verði áfram þar sem hún er í dag. Setjum nú aðra hagsmuni í forgang, hagsmuni sjúklinga, starfsfólks og framtíð þjóðarinnar varðandi þjóðarsjúkrahúsið. Skoðum þetta af fullri alvöru því að enn er tækifæri til þess. Að sjálfsögðu vitum við öll að þetta tekur allt tíma en það þarf ekki að taka lengri tíma að hugsa málið út frá skynsemi og upp á nýtt.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að bæta neinu öðru við en því að ég er alveg sammála málinu sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir var að flytja enda er ég meðflutningsmaður. Upplifun mín af þessu máli frá því að ég kom hér að, og fylgdist með fréttum þar áður, er að þetta hafi einhvern veginn moðast áfram án þess að í raun hafi verið skýr stefna í ansi mörg ár. Síðan er bara komið að því að það þurfi að taka einhverja ákvörðun og þá er hún tekin eins og raun ber vitni um. Í þinginu hefur mikið verið vitnað í þingsályktun sem var samþykkt líklega 2015 um að þáverandi ríkisstjórn undir forsæti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar hefði ákveðið að þarna skyldi reisa nýtt þjóðarsjúkrahús. Þetta er ekki rétt vegna þess að segja má að orðalagið hefði mátt vera skýrara í greininni. Það var talað um uppbyggingu húsnæðis á lóðinni. Hugsunin á bak við það var sú að laga húsin sem voru fyrir en ekki að fara í nýframkvæmdir. Þetta hefur verið notað hérna trekk í trekk til að hamra á því að þetta hafi verið ákveðið í tíð ríkisstjórnarinnar sem sat hérna 2013–2016. Það vildi þannig til að ég var hér inni þá sem varaþingmaður og var meðflutningsmaður á þessari tillögu. Í mínu höfði hefur alltaf verið frekar einfalt mál að finna nýju þjóðarsjúkrahúsi nýja lóð. Í þessari tillögu er talað um óháða, faglega aðkomu annars staðar og eins og kom fram í ræðu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar áðan eigum við eftir að upplifa hávaða og ónæði, bæði fyrir sjúklinga og starfsfólk, um ókomna tíð meðan þessi framkvæmd er þarna í gangi. Það er ekki heilsubætandi fyrir sjúklingana, það er alveg á hreinu. Ef það hefði verið farið í framkvæmdir annars staðar hefði þessi staður fengið að klára sinn tíma sem sjúkrahús á meðan nýtt sjúkrahús hefði verið byggt á öðrum stað. Það hefði ekki þurft að taka eins langan tíma og hamrað hefur verið á. Þess vegna finnst mér afar skrýtið að þetta hafi verið valið. Það er talað um að það hafi verið mikil vinna og allt mjög faglegt í kringum það, en ég túlka það þannig að þetta hafi bara moðast áfram og einhvern veginn verið ýtt á undan sér án þess að sú vinna hafi verið eins og sagt er. Svo er talað um það núna að ekki sé hægt að hætta við því að verkið sé komið af stað, að þetta húsnæði sem er verið að byggja verði bara í uppnámi og búið að byggja þó að sjúkrahótelið hafi tafist svona eins og staðan er. Það er vel hægt að nota þetta húsnæði í annað en það sem það er hugsað fyrir núna ef til þess kæmi að sú skynsamlega ákvörðun yrði tekin að færa sjúkrahúsið á annan stað. Í húsunum er ekkert endilega eingöngu hægt að reka sjúkrahús. Það er hægt að nota þau í ýmislegt annað. Ég styð að þetta mál verði tekið föstum tökum, að það fái þá meðferð sem það þarf, komist hér í gegn og að farið verði í þá vegferð að finna nýju þjóðarsjúkrahúsi nýjan stað. Ég ætla ekkert að hafa fleiri orð um það.
Herra forseti. Það er ekki að ófyrirsynju sem þetta mál kemur upp í þingsölum eina ferðina enn. Við fjölluðum mikið um það á liðnu þingi og sömuleiðis hefur verið mikið fjallað um það á opinberum vettvangi. Mér er mjög eftirminnilegur fundur sem var haldinn í aðdraganda síðustu kosninga, líklega í október 2017, sem samtök um Betri spítala á betri stað héldu í Norræna húsinu og buðu frambjóðendum allra flokka. Á þeim fundi voru mikilsvirtir fagmenn á sviði byggingarframkvæmda, læknavísinda og heilbrigðisvísinda. Þar var farið mjög nákvæmlega yfir feril þessa máls og þær skýrslur sem eru sagðar liggja til grundvallar því staðarvali. Um leið var farið yfir það að allar meginforsendur staðarvals við Hringbraut væru brostnar. Þar stendur, herra forseti, ekki steinn yfir steini. Staðarval við Hringbraut felur náttúrlega í sér að velja spítalanum stað langt frá landfræðilegri miðju höfuðborgarsvæðisins og ofan í flugvelli. Einkennilegast af mörgu skrýtnu er sú hugmynd að ætla að tengja þessa nýbyggingu við hús sem eru fyrir á staðnum sem eru svo illa haldin af raka og myglu að vitað er að þau hafa valdið starfsfólki alvarlegum meinum og sjúkleika. Svo sérkennilegur sem ferill þess er hafa, jafn oft og þetta mál hefur verið nefnt og farið yfir málefnalegar ástæður, alltaf sprottið upp þeir sem ábyrgð bera á málinu og reynst algjörlega ófærir eða óviljugir til að fjalla um málið á slíkum grundvelli. Það er rekið framan í fólk að svo og svo margir heilbrigðisráðherrar hafi komið að þessu og einhver slíkur óskyldur fróðleikur sem hefur auðvitað ekkert með málið að gera og menn hafa setið fastir við sinn keip í þessu. Ég ætla að leyfa mér að vænta þess, herra forseti, eða lýsa þeirri von að einn góðan veðurdag muni menn fara yfir þennan feril og átta sig á því að þar eru víti til að varast. Hér er um að ræða ákvörðun sem varðar mjög mikla hagsmuni, þjóðarhagsmuni Íslendinga, mjög miklir fjárhagslegir hagsmunir undir og svo mætti áfram telja. Það er afar sérkennilegt að niðurstaðan skuli hafa orðið sú að halda sig við Hringbraut. Maður getur ekki annað en vonað að það sem kannski komi gott út úr því, þótt síðar verði, sé að menn læri af þeim mistökum sem augljóslega hafa einkennt þennan feril um langa hríð. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir fór svo vel og rækilega yfir málið í sinni framsögu að það er auðvitað ekki mörgu við að bæta. En ég tek undir með hv. síðasta ræðumanni og vona að þetta mál fái góða og efnislega umfjöllun hérna.
Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um afnám krónu á móti krónu skerðingar. Þetta frumvarp var áður lagt fram á síðasta þingi, eða 148. löggjafarþingi, og er nú endurflutt með tilteknum breytingum. Með frumvarpinu er fjárhæð sérstakrar framfærsluuppbótar, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, færð í 22. gr. laga um almannatryggingar. Með því að færa hámarksfjárhæð sérstakrar framfærsluuppbótar inn í ákvæði um tekjutryggingu er stuðlað að minni skerðingu fyrir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega þar sem sérstaka uppbótin í 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð skerðist um 100% vegna allra tekna sem lífeyrisþegar kunna að fá. Slík skerðing hefur í daglegu tali verið nefnd króna á móti krónu skerðing. Einnig skerðast lífeyrisgreiðslur að sama marki og verða því heildartekjur lífeyrisþega óbreyttar þrátt fyrir tekjur annars staðar frá. Þá skerða allar aðrar skattskyldar tekjur uppbótina, þar á meðal bætur almannatrygginga og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, sem og erlendar tekjur. Slíkar skerðingar geta haft afar neikvæð áhrif á lífskjör örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Þess má geta að í fyrri flutningi frumvarps þessa var gert ráð fyrir að ákvæði um sérstaka uppbót sem er að finna í 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð myndi falla úr gildi. Nú er hins vegar ekki gert ráð fyrir breytingum á lögum um félagslega aðstoð, ekki verður nauðsynlegt að fella út greinina þegar fjárhæð tekjutryggingar er hækkuð með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í 1. gr. frumvarpsins. Er þessi breyting gerð að höfðu samráði við Öryrkjabandalag Íslands. Króna á móti krónu skerðing er mjög hamlandi og leiðir til þess að margir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hafa engan eða lítinn ávinning af atvinnuþátttöku. Núverandi fyrirkomulag gerir lítið úr vinnuframlagi fatlaðs fólks. Við lagabreytinguna myndast hvati til atvinnuþátttöku þeirra sem eiga rétt á þeirri uppbót núna. Þá verður að nefna þann hluta örorkulífeyrisþega sem hefur náð að safna lífeyrisréttindum, en nýtur ekki ávinnings af þeim réttindum vegna krónu á móti krónu skerðingar. Þannig getur þessi breyting veitt þeim hópi mikilvæga kjarabót og aukið tiltrú á lífeyrissjóðskerfið. Þá skerða vextir og verðbætur á bankareikningum og aðrar fjármagnstekjur framfærsluuppbótina, krónu á móti krónu. Það sama á við um aðrar tekjur, til að mynda mæðra- og feðralaun, dánarbætur og úttekt séreignarsparnaðar. Örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum með lágar aðrar tekjur er því gert ókleift að bæta stöðu sína lítillega með tekjum annar staðar að. Vert er að hafa í huga að allar tekjuskerðingar reiknast af tekjum fyrir skatt. Ellilífeyrisþegar sættu áður skerðingu á sérstakri uppbót til framfærslu vegna annarra tekna. Hún var afnumin með breytingu á lögum nr. 116/2016 þar sem gerðar voru ýmsar einfaldanir og breytingar á ellilífeyriskerfinu. Að gera slíkt hið sama fyrir örorkulífeyrisþega er réttlætismál. Á 146. löggjafarþingi lagði flutningsmaður fram fyrirspurn til félags- og jafnréttismálaráðherra. Þar var spurt um þann kostnað sem gæti fylgt því að taka fjárhæð sérstakra uppbóta til framfærslu og fella hana undir tekjutryggingu samkvæmt 22. gr. laga um almannatryggingar þannig að hætt yrði að skerða uppbótina krónu á móti krónu vegna annarra tekna lífeyrisþega. Samkvæmt svari ráðherra yrði kostnaður við slíka aðgerð um 11,4 milljarðar kr., miðað við þáverandi fjárhæðir. Gæta verður þó að því að þar er einungis metinn hreinn kostnaður við breytinguna. Ekki er lagt mat á tekjur sem mundu skapast af aðgerðinni, t.d. með aukinni atvinnuþátttöku lífeyrisþega, aukinni framleiðslu og auknum skatttekjum. Ljóst er að raunverulegur kostnaður við aðgerðina yrði nokkru lægri, fyrir utan þann sparnað sem gæti hlotist af slíkri aðgerð þegar við minnkum streitu í lífi fólks og hjálpum því þar af leiðandi að öðlast aftur góða heilsu. Fjárhæð sérstakrar uppbótar til framfærslu til tekjulausra örorkulífeyrisþega fer eftir því hversu háa upphæð þeir fá í aldurstengda örorkuuppbót og eftir því hvort þeir búa einir eða ekki. Fjárhæðin fer úr því að vera 5.186 kr. á mánuði hjá þeim sem búa með öðrum og eru með hæstu mögulegu aldurstengda örorkuuppbót í að vera 61.772 kr. á mánuði hjá þeim sem búa einir og eru með lægstu mögulegu aldurstengda örorkuuppbót. Til að tryggja að enginn örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegi verði fyrir skerðingu vegna breytinga samkvæmt frumvarpi þessu er nauðsynlegt að hækkun tekjutryggingar sé jafnhá og hæsta mögulega fjárhæð sérstakrar uppbótar til framfærslu, en sú upphæð er 61.772 kr. á mánuði. Er þá gert ráð fyrir því að sú hækkun muni gera það að verkum að sérstök uppbót til framfærslu verði ekki greidd út þegar tekjutrygging er greidd að fullu, og muni því flestir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hætta að fá greidda sérstaka uppbót til framfærslu. Aldurstengd örorkuuppbót skerðir framfærsluuppbótina krónu á móti krónu með þeim afleiðingum að hún nær ekki upprunalegum tilgangi sínum, þ.e. að koma á móts við þá einstaklinga sem fá örorkumat ungir og ná ekki að safna réttindum í lífeyrissjóð. Lagabreytingin yrði til þess að aldurstengd örorkuuppbót myndi ná tilgangi sínum. Forseti. Króna á móti krónu skerðing heldur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum í fátækt. Þetta er fólkið í samfélaginu sem stendur oft verst fjárhagslega. Það að við skulum standa að því að í gildi séu skerðingar sem beinlínis koma í veg fyrir að lífeyrisþegar geti aukið ráðstöfunartekjur sínar er bæði óréttlátt og ósanngjarnt. Afnám krónu á móti krónu skerðingar hefur verið margrætt af íslenskum stjórnmálamönnum. Það að veita þessu frumvarpi góða og skjóta meðferð í nefnd þingsins og svo atkvæði í þingsal getur uppfyllt það loforð sem margir hafa þegar gefið lífeyrisþegum, þ.e. að byggja gólf undir lífeyrisþega en ekki þak sem þeir eru fastir undir. Ég vona að þetta skiptið takist okkur það ætlunarverk að ná breytingunum í gegn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Á Íslandi ríkir dæmalaust góðæri. Við erum ríkt samfélag. Við erum í óskastöðu til að gera vel við almenning allan af því að við erum ríkt samfélag, íslenska þjóðin er rík. En á sama tíma og ástandið er nánast fordæmalaust velja stjórnvöld að beita öryrkja slíkum reglum að enginn annar hópur í samfélaginu þarf að líða annað eins. Þetta óréttlæti hefur verið kallað króna á móti krónu skerðing og felst í því að hver einasta króna sem örorkulífeyrisþegi aflar sér er skert á móti af sérstakri framfærsluuppbót. Þannig höfum við búið til slíkt kerfi að á sama tíma og við verjum talsverðum fjármunum hins opinbera í að auka virkni þeirra öryrkja sem eiga þess kost að afla sér fjár, verjum fjármunum til námskeiðahalda, til virknieflingar, starfsendurhæfingar, til að búa til hlutastörf eða annað, þá verður ekki nokkur einasti fjárhagslegur ávinningur af því fyrir þann sem annars þarf að draga fram lífið á örorkulífeyri. Nú skal minnt á það að einstaklingur getur orðið öryrki af ýmsum ástæðum, t.d. vegna fötlunar, slyss, sjúkdóms. Því getur starfsgeta þeirra verið mjög fjölbreytileg þó að í öllum tilvikum sé hún skert á einhvern hátt, eða í flestum tilvikum a.m.k. Þá er þessi hópur einnig á öllum aldri, sumir eru ungir, aðrir eldri, sumir einstæðingar, aðrir fjölskyldufólk. Örorkulífeyrir er eins og allir vita skammarlega lág fjárhæð og því ætti það að vera sérstakur ávinningur fyrir hvern þann sem á þess einhvern kost að starfa að hluta til, þrátt fyrir örorku sína. Það ætti að vera sérstakur ávinningur, enda hafa stjórnvöld eins og áður sagði beinlínis farið í átak til eflingar þeim sem hafa skerta starfsgetu en geta þó gert eitthvað, sérstakt átak í samvinnu við Vinnumálastofnun, Öryrkjabandalagið, Þroskahjálp, fóru í samstarfsverkefni til að skapa störf fyrir þennan hóp, til að virkja hæfileika þeirra, auka virkni, samfélagslega virkni, og auka þannig getu og lífsgleði, því að allir vita hvað einangrun getur verið mikil skerðing á lífsgæðum. Stjórnvöld virðast, a.m.k. hvað þetta varðar, vita hversu mikilvæg virknin er þegar kemur að lífsgæðum einstaklinga. En þrátt fyrir það letja íslensk stjórnvöld þann tiltekna hóp beinlínis til virkni með reglum sínum um krónu á móti krónu skerðingu. Og hvaða skilaboð fá öryrkjar með því? Ekki vinna. Ekki afla aukapeninga til að eiga möguleika á betra lífi. Ekki vera virkari samfélagsþegn sem getur mögulega aukið lífsánægju þína, því að við höfum ákveðið að hverja einustu krónu sem þú aflar þér inn með því móti ætlum við að taka til baka. Þegar aðrir landsmenn eiga möguleika á auknu ráðstöfunarfé með meiri vinnu og hærri launum er í tilviki öryrkjans lagður á 100% skattur. Hver einasta króna skal tekin af þeim eina hópi og jafnvel þeir stjórnmálamenn sem hæst hrópa um skattpíningu og hversu slæm skattheimta almennt sé segja ekki orð. Þeir eru fjarverandi við umræðuna. En þetta er ekki nóg því að skerðingin kemur líka til vegna vaxta og verðbóta á innstæðum á bankareikningum eða fjármagnstekjum. Þetta á líka við um aðrar tekjur, til að mynda mæðra- og feðralaun, dánarbætur og úttekt séreignarsparnaðar. Það er í rauninni passað upp á að sá ákveðni hópur landsmanna geti ekki aukið ráðstöfunartekjur sínar. Þeirri skammarlegu framkomu verður að linna. Við á þingi getum gert það með því að greiða leið málsins sem mælt var fyrir í dag. Við getum gert það með því að greiða leið þessa þarfa frumvarps. Við vitum öll að á endanum græðum við öll, ekki aðeins þeir sem þurfa ekki að þola óréttlátar skerðingar heldur samfélagið í heild sinni.
Herra forseti. Ég er komin hingað upp til að fagna því að þetta frumvarp er komið fram aftur. Ég er enn ánægðari með að það sé eitt af forgangsmálunum. Ég þakka framsögu- og 1. flutningsmanni, hv. þm. Halldóru Mogensen, fyrir þrautseigjuna. Við erum flest sammála um að króna á móti krónu skerðingu er vond. Það er vond staðreynd, alveg sama hvernig við lítum á hana, sem gerir að verkum að margir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hafa engan eða alla vega lítinn ávinning af því að taka þátt í samfélaginu. Það er vissulega að taka þátt í samfélaginu þegar maður hefur tækifæri til að vinna. Það má beinlínis halda því fram að núverandi fyrirkomulag geri lítið úr vinnu þess fólks sem getur og vill leggja sitt af mörkum, því að þeir eru ófáir. Ég vona að lagabreytingin nái fram að ganga í þetta sinn. Mér finnst ansi klént að Öryrkjabandalag Íslands þurfi í dómsmál til að reyna að fá í gegn eðlilega leiðréttingu.
Virðulegur forseti. Við ræðum krónu á móti krónu skerðingar. Ég styð frumvarpið heils hugar og er einn af flutningsmönnum þess. Við erum að tala um málefni sem er eitt það mesta óréttlæti sem maður hefur séð í íslenskum lögum, óréttlæti sem er svo ótrúlegt að maður fær á tilfinninguna, þegar maður fer að grúska í kjarnann á þessu, að þarna sé hreinlega verið að plata veikt og illa slasað fólk, öryrkja upp til hópa. Við skulum aðeins skreppa í smásöguskoðun, hvenær voru þessi lög sett á, króna á móti krónu skerðing? [[Gripið fram í: Ólög.]]- Ólög. Hvenær? Jú, það var 21. desember 2009. Þá varð þetta að lögum. Þetta var í tíð svokallaðrar vinstri stjórnar. [[Gripið fram í: Velferðarstjórnar.]]Velferðarstjórnarinnar. Og í atkvæðagreiðslu sögðu 19 já og 14 nei. Því miður, verð ég að segja, eru enn einstaklingar á þingi sem samþykktu þessa gjörð. Ég veit það og trúi ekki öðru en að þeir einstaklingar sem komu þessum lögum á muni sjá til þess að þau verði tekin af. Þar á meðal er Ásmundur Einar Daðason, sem er núverandi velferðarráðherra. Og forseti Alþingis, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Þeir sem sögðu nei, þessir 14, sögðu ekki nei við krónu á móti krónu skerðingu, hún var ekki nefnd á nafn í sérálitum sem allir geta fundið á netinu. Ég er búinn að fara í gegnum þau sérálit og fann ekki ein einustu mótmæli - hjá þeim sem sögðu nei - gegn krónu á móti krónu skerðingu. Mér var bent á það, í umræðu um skattamál sem ég átti við hæstv. fjármálaráðherra, hver hefði komið þessu á, hverjir hefðu verið með og hverjir á móti. Ég sé ekki að þeir sem voru á móti hafi gert sér grein fyrir því á þeirri stundu hvað verið var að búa til. Ef við kíkjum á frumvarpið, sem lagt var fram 2009, var 12. gr., sem fjallaði um 9. gr. laganna, orðuð svo, með leyfi forseta: „Heimilt er að greiða lífeyrisþega uppbót á lífeyri vegna kostnaðar sem ekki fæst greiddur eða bættur með öðrum hætti ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án þess. Við mat á því hvort lífeyrisþegi geti framfleytt sér án uppbótar skal taka tillit til eigna og tekna. Heimilt er að greiða lífeyrisþega sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án þess. Við mat á því hvort lífeyrisþegi sem fær greidda heimilisuppbót geti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar skal miða við að heildartekjur séu undir 180.000 kr. á mánuði. Við mat á því hvort lífeyrisþegi sem ekki fær greidda heimilisuppbót geti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar skal miða við að heildartekjur séu undir 153.500 kr. á mánuði. Til tekna samkvæmt ákvæði þessu teljast allar skattskyldar tekjur, þar á meðal bætur almannatrygginga og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, sem og erlendar tekjur sem ekki eru taldar fram hér á landi. Tryggingastofnun ríkisins metur þörf samkvæmt ákvæði þessu. Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd ákvæðis þessa, m.a. um tekju- og eignamörk.“ Takið eftir því, tekju- og eignamörk. Þeir sem áttu að fá þetta máttu ekki eiga eignir. Ef einhver af þessum einstaklingum sem voru á þessum ótrúlega lágu bótum á þessum tíma, voru í sárafátækt, áttu einhverjar eignir þá yrði það skert. Og þau máttu ekki, ég ítreka það, sem hlýtur að vera eitt það stórfurðulegasta í íslenskri sögu, eiga eignir í banka og ekki fá bætur út af eignum sem þeir áttu í banka. Það sem var enn furðulegra í þessu var aldurstengda örorkan sem átti að bæta það upp ef öryrkjar voru ungir - nei, ekki, það var skert. Það hlýtur að sæta undrun ef við förum að skoða nákvæmlega ofan í þau mörk sem þarna voru sett. Hvað erum við að tala um í dag? Hvað gerir króna á móti krónu skerðingin í dag? Jú, þeir sem fá hæstu sérstöku uppbótina, sem skerðist þarna, þar nemur það rúmum 60 þús. kr. Eldri borgarar fengu þetta leiðrétt 2017. Ef við horfum fram til dagsins í dag, hvað er búið að taka af þeim sem fengu þessa sérstöku uppbót, hæstu uppbótina? Við skulum átta okkur á því að þeir sem fá þessa hæstu uppbót eru þeir sem eru verst settir, einstaklingar í hjólastól sem geta varla björg sér veitt. Þá erum við að tala um að frá 1. janúar 2017 til dagsins í dag er búið að hafa af þessu fólki 1.360 þús. kr. að lágmarki. Okkur ber skylda til að sjá til þess að þetta verði borgað afturvirkt. Því það er búið að borga öllum allar leiðréttingar á launum og öðru afturvirkt. En eldri borgarar og öryrkjar? Nei. Og hver eru rökin? Hver eru rök fjármálaráðherra í hvert einasta skipti sem þetta málefni er tekið fyrir? Það eru takmarkaðar tekjur, það eru ekki til tekjur. Það sem er furðulegast í þessu er að það er alveg sama hvaða mál það er ég hef engan heyrt segja: Við ætlum ekki að dæla peningum í Vaðlaheiðargöng af því að það eru takmarkaðar tekjur. Við ætlum ekki að fara helmingi fram úr kostnaði við Þingvallafundinn vegna þess að tekjur eru takmarkaðar. Ég segi bara: Guð hjálpi okkur, það mun enginn tala um takmarkaðar tekjur þegar sjúkrahótelið fer langt fram úr áætlunum. Ég segi bara: Guð hjálpi okkur þegar spítalinn fer að rísa við Hringbraut sem á að kosta tvöfalt miðað við það sem er venjulegt og þá er það tvisvar sinnum tvöfalt. Þá mun enginn segja: Það eru takmarkaðar tekjur. Nei. Bara þegar um er að ræða óréttlæti gagnvart öryrkjum. Það hlýtur að segja sig sjálft, ef við horfum á það, sem sýnir hversu arfavitlaust þetta er, að ríkisstjórnin samþykkti líka lög um að hjálpa fólki sem ber mikinn kostnað vegna lyfja. Bílastyrkur vegna fötlunar, súrefnisgrímur, alls konar aðstoð - fólk fær styrki til að kaupa þetta. En enn í dag eru þessir styrkir skattaðir. Hvað þýðir það? Jú, ef þú færð 15 þús. kr. í styrk fyrir lyfjum eru 15 þús. kr. teknar af þér krónu á móti krónu. En svo gleymist það að af þessum styrk er tekinn skattur. Þannig að þetta er ekki 100% skattur heldur vel yfir það. Ég segi fyrir mitt leyti: Þarna er verið að plata fólk, plata veikt fólk og hafa það hreinlega að fífli í boði ríkisstjórna undanfarinna ára sem hafa látið þetta óáreitt. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég ætla bara að vona heitt og innilega að þeir sem komu þessu á og þeir sem eru búnir að viðhalda þessu og eru enn hér á þingi komi loksins til með að skammast sín og sjái til þess í eitt skipti fyrir öll að þessi króna á móti krónu skerðing hverfi. Það þýðir ekki að segja við öryrkja: Þið verðið að bíða eftir að samráðshópur um endurskoðun almannatrygginga gangi frá þessu. Það er alveg vitað mál að niðurstaðan úr þeim hópi kemur aldrei fyrr en í fyrsta lagi 2020. Þess vegna er það krafan nú um áramót að hætt verði að skatta lyfjastyrki og alla styrki eins og búið var að lofa og allir eru búnir að skrifa upp á - allir flokkar, síðastliðið vor. Og einnig á að sjá til þess að króna á móti krónu skerðing verði afnumin. Þetta hljóta að teljast sjálfsögð mannréttindi. Hvernig ætlum við að réttlæta þetta? Ef einhver myndi segja að það væri réttlæti í þessu myndi ég taka sem dæmi að ég fæ bílastyrk í boði þingsins. Ég fæ bílastyrk en hann er ekki skertur króna á móti krónu. Alveg sama hvaða tekjur ég fæ annars staðar. En öryrkjar? Það er ekki nóg að skert sé króna á móti krónu heldur síðan skattað líka. Það er með ólíkindum að það skuli vera hægt að búa til svona lög . Ég er sannfærður um að þau lög sem eru í gildi núna standast ekki mannréttindi. Látum það vera. En þá er það stjórnarskráin. Hvar í ósköpunum stendur það í stjórnarskrá Íslands að það sé leyfilegt að setja þannig lög á að verið sé að plata illa veikt fólk og slasað? Við höfum vitað um þetta síðan 2009, í tíu ár. Og við höfum látið þetta viðgangast. Allan þennan tíma. Ekkert hefur verið gert í þessu, alltaf einhverjar afsakanir. Meira að segja afsakanir í tvö ár af því að Öryrkjabandalagið ákvað að kyngja ekki starfsgetumati. Þá mátti bara refsa öllum öryrkjum áfram, bara halda áfram að skerða krónu á móti krónu af því að þeir neituðu að fara í starfsgetumat. Við ættum að horfa á myndina I, Daniel Blake sem sýndi nákvæmlega hvernig starfsgetumat getur farið algerlega út úr öllu korti. Þess vegna eigum við að vanda okkur við það og einbeita okkur að því að koma starfsgetumatinu á en líka að sjá að króna á móti krónu skerðingin skiptir engu máli í því samhengi. Það er ekkert samasemmerki þarna á milli, ekki neitt. Það er annað í þessu sem er líka erfitt að átta sig á og tala um. Ég er á þeirri skoðun að þessi króna á móti krónu skerðing sé í sumum tilfellum þannig uppsett, eins og hefur verið sýnt fram á hér, bæði hvað varðar aldurstengda örorku og alls konar styrki, að þeir sem eru virkilega veikir - virkilega veikt fólk, sem fær þessa sérstöku uppbót - geta ekki varið sig. Það áttar sig ekki á því. Þetta er oft fólk sem botnar ekki í því að tekjurnar aukist hjá því, ekkert hefur breyst, en það fær samt skerðingu ári seinna. Vegna þess að króna á móti krónu skerðingin tikkar inn. Hún kemur ekki fram fyrr en ári seinna. Hún er ekkert inni frá mánuði til mánaðar. Nema þegar greiðslunum er dreift í heilt ár, ári seinna. Við verðum að átta okkur á því að þetta er óásættanlegt. Það er ekki hægt að segja við þetta fólk: Þið eigið bara að vita betur, bara að búa til fjárhagsáætlun og ganga frá því þannig að þetta virki. Það er gersamlega ósanngjarnt vegna þess að ekki er nokkur möguleiki á að þetta fólk geti reiknað þetta út eða áttað sig á þessu. Það trúir því af einlægni að verið sé að rétta því styrk til að hjálpa því. Hvernig í ósköpunum á það að trúa því að sá styrkur sé baneitraður? Baneitraður að því leyti að hann skerðir tekjur þeirra, ekki bara 100% heldur yfir 100%. Ég segi fyrir mitt leyti: Það hlýtur að vera kominn tími til að við hér á þingi, löggjafinn, sýnum veiku og slösuðu fólki þá virðingu, þá einföldu virðingu, að koma fram við það eins og mannverur en ekki eins og þriðja, fjórða eða fimmta flokks borgara sem má traðka á en draga síðan fram öll loforðin þegar kosningar eru, dusta af þeim rykið og segja: Já, króna á móti krónu skerðingin? Allir flokkar lofuðu þessu fyrir síðustu kosningar. Allir. En hverjir hafa staðið við það? Ríkisstjórnin? Nei. Þess vegna segi ég: Nú er tími til að standa við loforðin.
Hæstv. forseti. Ég kem hérna upp til að fara í andsvar við hv. þingmann en vil að byrja á að þakka hv. þm. flutningsmanni frumvarpsins Halldóru Mogensen fyrir, eins og kom fram í ræðu hjá hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, að sýna það þolgæði og þrautseigju að halda þessu til streitu. Þetta blessaða kerfi er þannig að ég botna ekkert í því. Ég hef oft setið yfir kaffibolla með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni og verið að fræðast um þennan frumskóg sem örorkumálin eru. Þingmaðurinn hefur oft nefnt að við þurfum bara að ýta þessu út af borðinu og byrja upp á nýtt, stokka spilin og byrja upp á nýtt. Það er kannski of einfalt til að vera satt. En stundum er það nú bara þannig að einfaldleikinn er bestur. Þingmaðurinn kom inn á það áðan í ræðu sinni að þetta hafi orðið að lögum 2009. Þá var ástandið þannig í þjóðfélaginu að það voru krísutímar eftir efnahagshrunið. Mér leikur svolítil forvitni á að vita, því að það er greinilegt er að þingmaðurinn hefur kynnt sér þetta mál mjög vel, hvernig þetta kom til. Hver var ástæðan fyrir því að þetta var sett á, þessi króna á móti krónu skerðing á sínum tíma? Og hver gætu verið rökin fyrir því að þetta sé ekki tekið af? Þetta er ótrúlegt kerfi, það er staðreynd að það er greinilega vinnuletjandi en ekki vinnuhvetjandi. Það er fullt af öryrkjum sem geta unnið eitthvað. Hver er skýringin á að þetta var sett á, hv. þingmaður?
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn. Á þessum tíma var hrunið nýskollið á. Ég vil alltaf trúa því góða. Ég vil trúa því að þessi sérstaka uppbót sem var sett þarna hafi verið sett inn af góðum ásetningi. Hún átti að hjálpa þeim sem höfðu minnst og höfðu minnsta möguleika til að framfleyta sér. Í þessu tilfelli voru það þeir sem voru verst settir sem fengu þetta og fá mest af þessu. En það sem gerði það að þessi króna á móti krónu skerðing eða sérstaka uppbótin varð að þessu rosalega skrímsli var að þeir setja inn allt, liggur við, milli himins og jarðar, sem skerðir þetta. Það eru engar undantekningar. Allar tekjur og eignir. Það segir sig sjálft að það hlýtur að vera stærðfræðilega á allan hátt rangt að setja allar eignir og allt undir í svona tilfelli. Og við megum ekki heldur gleyma því að á þessum tíma, stuttu seinna, voru öryrkjar skertir. Öryrkjar og eldri borgarar urðu fyrir stórfelldum skerðingum eftir hrunið. Varðandi rökin sem fylgdu þeim skerðingum þá tóku þeir fram á sínum tíma að þeim þætti þetta mjög leitt og það fylgdi loforð um að um leið og áraði betur yrði fyrsta mál þeirrar ríkisstjórnar sem þá var við völd að leiðrétta kjör eldri borgara og öryrkja. En þeir stóðu ekki við neitt af því. Þeir leiðréttu eigin laun og skildu eldri borgara og öryrkja eftir. Og þetta er leiðrétting sem á eftir að gera og er krafa um að verði gerð.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið sem opnar svolítið fyrir mér hvernig þetta varð til. Ég fylgdist ekkert svo vel með þessu máli á þeim tíma en þetta er þá skýringin. Að þetta hafi verið sett á með góðum vilja en að á móti hafi komið að það skyldi allt verða til skerðingar sem hægt var að finna. Ég trúi ekki öðru en að sumt af því hljóti að hafa verið mistök eða yfirsjón. En ef það hefur staðið einhvers staðar í smáa letrinu eða sagt að þetta ætti að afnema þegar betur áraði hlýtur að vera kominn tími á það núna. Ég er á þessu máli og finnst það mikið réttlætismál. Ég get ekki ímyndað mér að það komi neitt illa við ríkissjóð. Það hlýtur bara að vera að allt sem er vinnuhvetjandi, eins og ég sagði áðan, sé til bóta. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur eru margir öryrkjar sem geta unnið eitthvað. Aðrir geta það ekki. En einhverjir öryrkjar geta unnið eitthvað. Þá er mjög vont að það sé ekki til neins annars en að það sé tekið af þeim aftur. Þetta hlýtur að vera mjög einfalt mál og ótrúlegt að þetta skuli ekki vera komið í lag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi andsvör. Ég er sammála. Það er ekki um stórar upphæðir að ræða. Þetta er sanngirnismál. Og það er annað sem gleymist í þessu öllu. Ég var að tala um 60 þús. kr. skerðingar, vegna sérstöku uppbótarinnar, hjá þeim sem verst fara út úr þessu. Það gleymist í því samhengi líka að ef viðkomandi hefur einhverjar tekjur annars staðar frá, bara einhverjar atvinnutekjur, er það tekið. Ég horfði upp á dæmi um einstakling sem fékk 300 þús. kr. atvinnutekjur fyrir mánaðar sumarvinnu sem hann gat unnið, öryrki, ofsalega ánægður með það. Fékk þarna smátekjur. Borgaði sína skatta af þeim. Og hann var í góðri trú um að hann fengi nú að halda restinni af því að hann skuldaði smá og hugsaði með sér: Fínt, ég vinn fyrir þessu og borga skuldina og ég er í góðum málum. Hver einasta króna tekin. Ekki bara skattpeningurinn heldur var allur 300 þúsund kallinn tekinn af honum, strax ári seinna. Getið þið ímyndað ykkur hvernig þetta fer með einstakling sem er veikur fyrir og er að reyna að bjarga sér? Hann er gersamlega laminn niður. Við getum bara sett þetta í samhengi við okkur á þingi, á góðum launum. Hvernig myndum við taka því ef það væri komið svona fram við okkur? Eða aðra launamenn í landinu? [[Gripið fram í.]]Það dettur engum í hug að gera þetta við neina aðra þegna þessa lands. Enga aðra en þá sem eru veikir, um þá má setja svona gersamlega fáránleg ólög.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Ég er um leið einkar þakklát og stolt af að fá að vera meðflutningsmaður á því. Við erum að tala um réttlætismál. Við erum að tala um hrein sanngirnismál. Við erum að tala um að með ofríki stjórnvalda sé í rauninni vegið að þeim samfélagshópi sem höllustum fæti stendur í samfélaginu. Flestum þætti nóg að hafa fengið það í vöggugjöf að vera fatlaður, að þurfa að burðast með það að vera fangi í eigin líkama, þó að ekki sé unnið að því með öllum tiltækum ráðum að koma í veg fyrir að gera viðkomandi kleift að bjarga sér ef hann gæti það mögulega. Maður spyr sig t.d. um krónu á móti krónu skerðinguna. Það er nú allt í lagi með mig og hv. þingmann, meðflokksmann minn, Guðmund Inga Kristinsson, sem höfum þurft að hokra á örorkubótum fram að því að við urðum kjörin á Alþingi Íslendinga, í boði þessa hóps sem við erum að berjast fyrir, ekki síst öryrkja. Við höfum staðið í þessum sporum, við vitum hvað það er. Við náðum ekki endum saman og við áttum líka börn. Ég ól upp fjögur börn. Gat ég veitt börnunum mínum það sem nágrannarnir gátu almennt gert? Nei, ég gat það ekki. Er sárt að horfa upp á það að maður sé svo vanmáttugur að maður geti með engu móti tekið eðlilegan þátt í samfélaginu, alveg sama hversu mikill viljinn er? Já, það er sárt. Öryrkjum fjölgar. Það er talað um offjölgun öryrkja. Hvers vegna í veröldinni fjölgar öryrkjum svona mikið? Hvernig getum við fækkað öryrkjum? spyrja ráðamenn. Ég vildi reyna allt annað en að hrinda þeim fyrir björg eins og ég hef áður sagt, en lítil úrræði virðast vera í boði. Það er einhvern veginn eins og þessi þjóðfélagshópur, ásamt láglaunafólki og þeim hluta þeirra eldri borgara sem býr við mjög bág kjör, eigi að halda þjóðarskútunni á floti. Að hugsa sér, ef við kæmum til móts við þennan þjóðfélagshóp, þessa hópa, hættum að skerða þá, kúga og koma í veg fyrir að þeir geti mögulega bjargað sér sjálfir upp úr þeirri manngerðu fátæktargildru sem er hér í boði stjórnvalda, er ekki svolítið furðulegt að ímynda sér að þá færi þjóðarskútan á hliðina? Það er enginn að spá í það hvernig börnum öryrkja líður. Er einhver að spá í það að ef mamma og pabbi eða mamma væri ekki skert króna á móti krónu, hvort hún myndi ekki frekar reyna að fara út og drýgja tekjurnar ef hún hefði heilsu til? Gæti einstaklingurinn mögulega náð sér upp úr fátæktargildrunni? Er það ekki spurningin sem við eigum að spyrja okkur? Hvernig getum við komið til móts við þá sem eiga erfiðast í samfélaginu, berjast í bökkum og ná ekki endum saman? Hvernig getum við komið til móts við þá og sýnt í verki að þeir séu hluti af samfélaginu sem við berum virðingu fyrir og erum stolt af að fá að lifa hér með? Ég er ekki búin að gleyma síðustu kosningabaráttu. Ég er ekki búin að gleyma því að fyrir tæpu ári man ég ekki eftir einum einasta fulltrúa í stjórnmálaumræðunni, í kappræðunum, sem ekki lofaði bót og betrun og sagði að króna á móti krónu skerðingin væri ósanngjörn og vildi burt með hana. Auðvitað styðjum við það, sögðu þau öll, við ætlum að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Kjósið mig og allt verður í lagi. Frumvarpið hefur áður verið flutt. Það var flutt síðasta vetur. Hvert fór það? Hvað varð um það? Af hverju er það komið aftur fram? Vegna þess að þeir aðilar sem lofuðu að þeir skyldu afnema krónu á móti krónu skerðingu til að reyna að kaupa sér atkvæðin okkar síðasta vetur stóðu ekki við loforð sín. Venjulega daga þessi mál uppi í nefnd og komast aldrei í almenna umræðu í þinginu. Það er ekki nóg með að nánast allt sé gert til að koma í veg fyrir að gefa fólki kost á að bjarga sér sjálft, heldur situr það líka sem öryrki, einstætt foreldri, öryrki á lágmarksframfærslu, skert króna á móti krónu og á barn sem dettur í það að verða 18 ára gamalt. Hvað gerist þá? Það er skert. Það missir heimilisuppbót. Það missir alla skapaða hluti. Það er skert, húsaleigubætur skertar, allt saman. Það er komið með 18 ára fullveðja einstakling inn á heimilið jafnvel þó að ekkert hafi gerst nema það að á miðnætti gekk sonurinn eða dóttirin yfir þann þröskuld að verða 18 ára gamall eða gömul - en aðstæður foreldris hafa ekkert breyst. Foreldrið er sami öryrkinn og það var fyrir miðnætti þegar barnið var 17 ára. En núna verður minn kæri öryrki skertur enn þá meira þrátt fyrir að þurfa jafnvel enn þá meira á því að halda að fá fleiri krónur inn til þess að geta mögulega aðstoðað barnið sitt í námi. Hvað er þá tekið til bragðs? Það er reynt að setja barnið eitthvað annað. Á hann ekki einhverja frænku eða frænda? Er ekki hægt bara að flytja lögheimilið eitthvað annað? Hvað getum við gert til að reyna að bjarga okkur? Ekki er ríkisvaldið að hjálpa okkur til þess, er það? Nei, það er ekki að því. Ég bíð ótrúlega spennt eftir afdrifum þessa frumvarps. Ég gæti ekki verið spenntari, virðulegi forseti, eftir að sjá efndirnar, hvort það sé meira að marka okkar ágætu samþingsmenn núna en endranær. Þegar þessum ólögum var komið á í kjölfar hrunsins voru fæstir, ef nokkrir, í samfélaginu höggnir annað eins niður úr öllum rjáfrum og skerðingum og eldri borgarar og öryrkjar. Á þetta hefur ágætur hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson bent. Þetta er sá þjóðfélagshópur sem hefur ekki fengið neina afturvirka leiðréttingu. Það þykir bara í fína lagi. En okkur í Flokki fólksins finnst það ekki allt í lagi og svo sannarlega ekki meðflutningsmönnum okkar á þessu góða frumvarpi hv. þm. Halldóru Mogensen. Það þarf ekkert annað en sameinað átak. Það þarf ekki annað en rökhugsun í áttina að því að spyrja sem sagt: Af hverju er einstaklingur 75% varanlegur öryrki? Gæti hann mögulega unnið einhvern tíma, kannski tvo daga í viku, kannski hálfan daginn einhverja daga vikunnar? Gæti hann mögulega aflað sér tekna? Gæti hann mögulega lyft sér upp úr þunglyndinu? Gæti hann mögulega lyft sér upp úr manngerðu fátæktargildrunni með því? Já, hann gæti það hugsanlega. En við, eða réttara sagt ríkisstjórnin og hið háa Alþingi kemur í veg fyrir að þau geti það. Algjörlega. Maður spyr sig: Ef þessi einstaklingur fengi tækifæri á að fara út að vinna, færi honum hugsanlega að líða betur? Stór hluti öryrkja á við andlega erfiðleika að stríða, þunglyndi og vanlíðan. Ef við tökum heildstæða mynd, hvaða áhrif hefur það á einstakling - við erum félagsverur - að fá að fara út í samfélagið, eiga kost á því að vera innan um aðra, vinna, finna til pínulítils stolts? Viðkomandi getur hugsað: Ég get þetta, ég get þetta, víst get ég þetta og ég borga skatt af því í ríkissjóð, okkar sameiginlega sjóð. Það gleymist að taka mið af því þegar verið er að tala um kostnað við öryrkja. Við erum örorkubyrði. Hv. Guðmundur Ingi Kristinsson þekkir vel hvernig það kemur fram á excel-skjalinu, óæskilegur fjöldi, og örorkubyrðin sem við öryrkjar erum í excel-skjalinu. En við erum mannauður. Það er hægt að gera ýmislegt ef vilji er fyrir hendi til að efla, styrkja og virkja þann mannauð. Einn stór liður á þeirri vegferð er nákvæmlega sá að afnema krónu á móti krónu skerðingu og um leið efla einstaklinginn, öryrkjann í þessu tilviki, til að reyna a.m.k. að athuga hvort hann getur unnið, athuga hvort hann hefur bolmagn til þess. Það erum við, hv. þingmenn og ráðamenn, sem getum gert þeim þetta kleift. Ég hef gjarnan sagt: Tökum saman höndum hvar í flokki sem við stöndum þegar við horfumst í augu við sannarlegt sanngirnis- og réttlætismál. Þegar við lítum heildstætt á málið sést svo ekki verður um villst að kostnaðurinn sem af því hlýst er enginn - bara hagur af því að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Enn og aftur, hv. þm. Halldóra Mogensen og allir aðrir þeir góðu þingmenn sem ljá þessu máli lið, bjartsýn og brosandi: Ég trúi því ekki fyrr en við tökum á því að öll loforð sem gefin hafa verið fólkinu okkar í síðustu kosningabaráttu hvað varðar stöðu öryrkja og krónu á móti krónu skerðingu hafi bara verið innantómt blaður. Við siglum bjartsýn og brosandi áfram.
Frú forseti. Enn eru málefni sem þjóðinni eru til nokkurs vansa á döfinni, kjör öryrkja. Hér leggur hv. þm. Halldóra Mogensen fram breytingu við almannatryggingalöggjöfina sem ætlað er að rétta löngu tímabæran hag öryrkja að nokkru. Þá breytingu styð ég auðvitað heils hugar og það var mér ánægja að fá að vera meðflutningsmaður á frumvarpinu. Króna á móti krónu skerðing er hugtak sem gengur endurtekið sem rauður þráður í umræðunni um kjör öryrkja. Þetta er ótrúlegt og ógæfulegt fyrirbæri sem hamlar mannsæmandi kjörum og virkar letjandi og lamandi og hefur áhrif á líf og heilbrigði þegna okkar. Því getum við og skulum breyta snarlega, ekki bara með því að tala hér, það dugar ekki, heldur verðum við að gera það í verki. Menn ræða ótt og títt og dálítið af þunga um að þetta kosti mikið. Verum minnug þess að þetta fyrirbæri varð til með nokkurri sátt og af skilningi við aðstæður þegar íslenska þjóðin var á heljarþröm. En það virðist nánast ómögulegt að breyta því. Að því er virðist dugar ekki eitt mesta velsældarskeið sem íslenska samfélagið hefur gengið í gegnum til að rétta hag þessa hóps. En látum nú hug fylgja máli, látum ekki aðeins orðin duga heldur látum efndir koma til. Þetta málefni hefur lengi verið í umræðunni og ekki verið að tala fyrir því í fyrsta sinn í dag. Nú mun vera starfshópur að verki sem vonandi nær lendingu og niðurstöðu þannig að aðilar geti orðið sáttir. En fyrr en varir er umræðan farin að snúast um starfsgetumat sem sá hluti þegna okkar geldur nokkurn varhuga við. Ég held að starfsgetumat, ef við framkvæmum það með hagsmuni einstaklinganna í huga, geti verið heillaráð en sporin virðast hræða. Það er ekki óeðlilegt. Um það ættum við að ná sátt og traust þarf auðvitað að ríkja á milli aðila og það eru stjórnvöld, vinnumarkaðurinn og öryrkjarnir sjálfir. Það er nokkuð sennilega í land varðandi þetta. Fagfólk, sérfræðingar, hefur bent á að hugsanlega gæti króna á móti krónu skerðingin verið mannréttindabrot. Samkvæmt alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sem Íslandi er aðili að skuldbinda ríki sig til að gæta sérstaklega að viðkvæmum hópum og tryggja að allir geti lifað mannsæmandi lífi. Valfrjáls bókun við fyrrgreindan samning gerir borgurum aðildarríkjanna kleift að kæra meint brot á samningnum til nefndarinnar sem starfar á grundvelli samningsins séu þeir ósáttir eftir að hafa reynt öll innlend réttarúrræði. Ekki er þó hægt að kæra meint brot til nefndarinnar hafi aðildarríki ekki fullgilt bókunina. Það hefur Ísland nefnilega ekki gert þótt Sameinuðu þjóðirnar muni hafa mælst til þess. Finnland er eina norræna ríkið sem hefur undirritað viðaukann. Hin ríkin hafa hvorki skrifað undir hann né fullgilt bókunina. 45 af 139 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna hafa skrifað undir og 21 fullgilt hana. Frú forseti. Um leið og hvatt er til þess að unnið verði að bragarbótum, breytingum á lögum um almannatryggingar samanber þetta frumvarp og óréttlátum skerðingum, þá ættum við á Íslandi, ein auðugasta þjóð í heimi, að vera í forystu á alþjóðavettvangi um þessi mannréttindamál og fullgilda ákvæði Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Frú forseti. Við skulum byrja í túnfætinum heima, í garðinum hjá okkur sjálfum, og leiðrétta skerðingar sem króna á móti krónu kerfið hefur valdið þegnunum.
Frú forseti. Ég mæli með frumvarpi til laga um breytingu á vegalögum, nr. 80/2007. Frumvarp þetta var áður lagt fram á síðasta þingi, 148. þingi, en hlaut ekki afgreiðslu og birtist nú í óbreyttri mynd. Meðflutningsmenn með mér á málinu eru fjórir aðrir þingmenn, hv. þm. Ásmundur Friðriksson, Birgir Þórarinsson, Páll Magnússon og Vilhjálmur Árnason, allt þingmenn úr Suðurkjördæmi. Í 1. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir breytingu á 2. mgr. 8. gr. vegalaga, að þar bætist við nýr stafliður, e-liður, svohljóðandi: „Þjóðferjuleiðir eru hluti af grunnkerfi samgangna eins og það er skilgreint í samgönguáætlun hverju sinni. Til þjóðferjuleiða teljast leiðir þar sem ferja kemur í stað vegasambands um stofnveg og tengir byggðir landsins sem umluktar eru sjó við grunnkerfi samgangna á meginlandinu.“ Í 2. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir breytingu á 1. mgr. 22. gr. vegalaga, sem orðist svo: „Í samgönguáætlun skal ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur sem þjónusta þjóðferjuleiðir skv. e-lið 2. mgr. 8. gr. til flutnings á fólki og bifreiðum. Einnig er heimilt að ákveða fjárveitingu til greiðslu hluta kostnaðar við ferjur sem eru mikilvægar fyrir ferðaþjónustu.“ Í 3. gr. er gert ráð fyrir að lögin öðlist þegar gildi. Frú forseti. Efndanna er vant þá heitið er gert. Um þetta mál hefur verið rætt í Vestmannaeyjum árum saman. Síðastliðið haust gaf ég nokkrum íbúum í Eyjum það loforð að ef ég kæmist á þann vinnustað sem ég er á nú yrði það eitt af mínum fyrstu verkum að leggja fram frumvarp sem hefði það efni sem liggur fyrir, þ.e. að ferjuleiðin til Eyja yrði skilgreind eins og um þjóðveg væri að ræða. Árum saman hafa samgöngumál á leiðinni til Vestmannaeyja verið til umræðu. Vestmannaeyjar hafa mikla sérstöðu í samgöngulegu tilliti og er mat flutningsmanna að það sé hlutverk hins opinbera að tryggja þangað góðar og greiðar samgöngur á sanngjörnu verði með nákvæmlega sama hætti og hið opinbera stendur straum af rekstri sameiginlegs vegakerfis, hafna og flugvalla. Leysa þarf þann samgönguvanda sem snýr að Vestmannaeyjum og öðrum byggðum eyjum við landið. Þær eyjar sem búseta er í árið um kring eru um þessar mundir fjórar talsins, Heimaey í Vestmannaeyjum, Grímsey úti fyrir Eyjafirði, Flatey á Breiðafirði og Hrísey á Eyjafirði. Til allra þeirra eyja ganga ferjur en skort hefur þjónustuskilgreiningar á þeim ferjuleiðum, svo sem hversu tíðar ferðirnar eigi að vera, hvernig skip þau sem notuð eru í siglingarnar skuli útbúin, með tilliti til þess að oft er þetta eini samgöngumátinn sem íbúum á eyjunum býðst til að komast og ferðast upp á meginlandið. Markmið frumvarpsins er að ákveðnar ferjuleiðir falli undir skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum vegna sérstöðu sinnar. Lagt er til að þjóðferjuleiðum verði bætt við skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum. Undir þá nýju skilgreiningu falla þá ferjuleiðir sem tengja byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins. Frú forseti. Í máli 4904/2007 fjallaði umboðsmaður Alþingis um kvörtun yfir gjaldtöku vegna afnota af ferjunni Herjólfi, sem sigldi á þeim tíma milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, og hækkun Eimskipafélags Íslands á gjaldskrá ferjunnar í ársbyrjun 2007. Var því m.a. haldið fram að Herjólfur teldist þjóðvegur í skilningi vegalaga. Umboðsmaður komst m.a. að þeirri niðurstöðu að ferjur yrðu ekki skilgreindar sem þjóðvegir, hvorki samkvæmt gildandi vegalögum né eldri vegalögum og yrðu því ekki felldar undir það hugtak. Auk þess taldi umboðsmaður að hvorki yrði ráðið af ákvæðum eldri vegalaga né gildandi laga að Alþingi hefði litið svo á að ríkinu væri skylt að standa að rekstri á ferjum með sama hætti og að uppbyggingu og viðhaldi þjóðvega. Umboðsmaður tók fram að Herjólfur gegndi mikilvægu hlutverki í samgöngum milli Vestmannaeyja og annarra hluta landsins og hefði það hlutverk sem væri að nokkru marki eðlislíkt því hlutverki sem vegir hefðu almennt í samgöngum hér á landi. Þrátt fyrir þau orð í áliti umboðsmanns var það niðurstaða í áliti hans að það atriði eitt og sér leiddi ekki til þess, að virtum ákvæðum vegalaga, að litið yrði á ferjuna sem „þjóðveg“ milli Vestmannaeyja og lands í skilningi vegalaga. Benti umboðsmaður m.a. á að tekin yrði skýrari afstaða til þeirra skyldna sem hvíldu á Vegagerðinni við framkvæmd 22. gr. vegalaga um rekstur ferja, að það færi þannig fram að gætt væri á hverjum tíma að hagsmunum þeirra borgara sem nýttu þjónustuna. Það kemur einnig fram í áliti umboðsmanns frá 2007 að hann hafi haft samskipti við ráðuneytið á þeim tíma. Þar kemur fram sú afstaða ráðuneytisins að það fallist á sjónarmið umboðsmanns um nauðsyn á endurskoðun umræddra ákvæða vegalaga og að það yrði haft að leiðarljósi við næstu endurskoðun vegalaga. Vegna mikilla anna í ráðuneytin hefði hins vegar ekki enn gefist tími til að ráðast í þá endurskoðun. Þetta var árið 2007. Það gafst ekki tími til að fara í þá endurskoðun á þeim tíma. Síðan eru liðin 11 ár. Frú forseti. Í ljósi niðurstöðu umboðsmanns Alþingis er það mat flutningsmanna frumvarps þessa að mikilvægt sé að gera nauðsynlegar breytingar á vegalögum til að taka af öll tvímæli um þann ásetning löggjafans að ákveðnar ferjuleiðir falli undir skilgreininguna á þjóðvegum samkvæmt vegalögum, að vísu undir nafninu þjóðferjuleiðir, enda ekki um eiginlega vegi að ræða. Frú forseti. Árið 2017 var unnin ítarleg þjónustugreining fyrir Vestmannaeyjabæ og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið af Rannsóknarmiðstöð Háskólans á Akureyri. Þar kemur fram að krafa íbúa um hreyfanleika sé að aukast og fólk vilji geta komist á milli lands og Eyja með sem minnstum fyrirvara og að tíðni ferða sé sem mest. Töluvert er um að fólk fari upp á meginlandið til að sækja sér þjónustu, vinnu og afþreyingu. Auk þess eru fjölmörg fyrirtæki sem treysta á flutninga milli lands og Eyja, svo sem flutning á hráefni fyrir fiskvinnslu og fiskafurðir á markað o.s.frv. Fyrir þá aðila er mikilvægt að engar tafir verði á flutningunum. Einnig kemur fram að tryggar ferjusiglingar séu mikilvægar fyrir aðila í ferðaþjónustu, sem er augljóst hverjum manni. Gera má ráð fyrir að öll þau sjónarmið gildi jafnt um íbúa annarra eyja í kringum landið sem lög þessi eða lagabreyting tekur til. Í kafla 4.1 greiningarinnar fyrrnefndu er fjallað um þjóðveg á milli lands og Eyja og þar er m.a. lagt til að Vegagerðin búi til sérstakan þjónustuflokk, eftir að ferjuleiðir verði skilgreindar sem þjóðvegur. Íbúar á eyjum við landið eiga sjálfsagða kröfu til þess að öruggar samgöngur til og frá heimili séu tryggðar af ríkisvaldinu með því að ríkið standi að rekstri á ferjum á skilgreindum þjóðferjuleiðum í vegalögum. Tíðni þeirra samgangna og þjónustustig verði skilgreint eins og ríkisvaldið gerir með aðrar samgöngur um vegi í þjóðvegakerfi landsins. Þannig verði lagðar þær skyldur á ríkisvaldið að halda opnum öllum skilgreindum þjóðferjuleiðum í landinu með ferðatíðni og með því þjónustustigi sem skynsamlegast er talið í hverju tilfelli og boðlegt íbúum á eyjunum á nákvæmlega sama hátt og gert er með þjónustu í vegakerfinu. Frú forseti. Að lokum legg ég til að frumvarpið verði eftir 1. umr. sent umhverfis- og samgöngunefnd þingsins til umfjöllunar.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni og meðflutningsmönnum fyrir frumvarpið. Þetta er áhugavert frumvarp, en mig langar að fá upplýsingar um fáein atriði. Í 2. gr. stendur, með leyfi forseta: „Í samgönguáætlun skal ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur“ o.s.frv. Þá er spurningin: Er hér um að ræða heildarkostnaðinn, þ.e. 100% greiðslu ríkisins á þeim kostnaði sem til fellur þegar um er að ræða þær þjóðferjur sem þarna eru skilgreindar? Svo kemur áfram í 2. gr., með leyfi frú forseta: „Einnig er heimilt að ákveða fjárveitingu til greiðslu hluta kostnaðar við ferjur sem eru mikilvægar fyrir ferðaþjónustu.“ Þá vaknar þessi spurning: Hvaða ferjur eru mikilvægar fyrir ferðaþjónustu og hverjar ekki? Er Hríseyjarferjan mikilvæg? Eða Herjólfur? Hvernig er þessi hluti ákvarðaður? Er það í reglugerð? Í síðustu málsgreinina í greinargerðinni stendur svo, með leyfi forseta: „Íbúar á eyjum við landið eiga sjálfsagða kröfu til þess að öruggar samgöngur til og frá heimili séu tryggðar af ríkisvaldinu með því að ríkið standi að rekstri á ferjum á skilgreindum þjóðferjuleiðum …“ Þá gæti svarið einmitt við fyrri spurningu minni falist í því að ríkið standi alfarið að rekstrinum. Þegar ég les þetta svona finnst mér að e.t.v. hefði mátt vinna frumvarpið svolítið betur þannig að nákvæmni væri betur gætt og það væri skýrara hvað flutningsmenn eru að fara með þessum liðum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Seinni hluti 2. gr. frumvarpsins er algjörlega óbreyttur frá núverandi lögum, þetta með ferjur sem eru mikilvægar fyrir ferðaþjónustu. Það er tekið óbreytt úr 22. gr. laganna. Ekki er um neina breytingu að ræða varðandi það að heimilt sé að ákveða fjárveitingu til greiðslu hluta kostnaðar við ferjur sem eru mikilvægar fyrir ferðaþjónustu. Þarna er ekki verið að breyta neinu. Ég veit ekki nákvæmlega hvaða ferjur þetta eru. Hugsanlega er það eitthvað á Breiðafirði, hugsanlega einhverjar ferjur sem ég þekki ekki sem ríkið kæmi að. Ég þekki ekki fordæmin þarna. Hann spurði um samgönguáætlun og kostnað. Ég geri ráð fyrir að ríkið muni áfram koma að þessum rekstri. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því og síðan verði skilgreint hvaða hlut farþegar og þeir sem njóta þjónustunnar muni taka þátt í kostnaði, alveg eins og við vegi sums staðar, t.d. í Hvalfjarðargöngum, og svo Vaðlaheiðargöngum sem verða brátt tekin í notkun. Ferjuleiðirnar verði þá greiddar niður af ríkinu en einnig taki farþegar þátt. Umboðsmaður Alþingis hefur hvatt til þess að þessum lögum verði breytt og tekin upp skýrari afstaða ríkisins til þessara siglinga, að ríkið verði skyldað til að þjónusta þjóðferjuleiðir sem hefur ekki verið hingað til. Það hefur að sjálfsögðu sinnt þessu en hefur ekki verið skyldað til þess samkvæmt lögunum.
Frú forseti. Ég þakka flutningsmanni fyrir svörin. Óbreytt úr eldri lögum með þessar ferðaleiðir, já, gott og vel, en mér þykir sem sagt málsgreinin jafn óljós fyrir það. Ég deili þá kannski skoðunum flutningsmanns um það að ég veit ekki hvaða leiðir þetta eru. Mér finnst þá eftir standa spurningin um hvernig eigi að standa að rekstri. Það þýðir fyrir mér að ríkið kosti reksturinn á þessum ferjum og þjóðferjuleiðum. Ég er alveg sammála umboðsmanni Alþingis um að það þurfi að skýra betur hvernig ferjur og vegir spila saman. Í sjálfu sér er ég hlynntur grunnhugsuninni í frumvarpinu. Það er eitthvað samt sem áður sem mér finnst of óljóst enn þá til að ég líti svo á að þetta sé nógu vel unnið en geri þá ráð fyrir að þetta gangi til nefndar og verði þar slípað til.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir spurninguna. Ég er afskaplega ánægður með að þingmaðurinn styðji þetta frumvarp þó að hann átti sig ekki alveg á öllum textanum þar. Málið fer til samgöngunefndar sem fer yfir það og við fáum umsagnir. Þetta er unnið eftir leiðbeiningum úr viðamiklu áliti umboðsmanns Alþingis. Hann gerði athugasemdir við 2. mgr. 8. gr. og 22. gr. sem eru þær greinar sem hér eru til umfjöllunar og verið að gera breytingu á. Ég veit ekki hvort þetta sé alveg í þeirri mynd sem þetta mun líta út, en auðvitað munu nefndin og umsagnaraðilar fjalla um málið. Ég hlakka að sjálfsögðu mikið til þess að sjá hvernig það mun líta út, hvort menn taki vel í þetta eða ekki, eða hvort þeir finni einhverja meinbugi á því. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir íbúa á öllum þessum eyjum að ríkið sé skyldað samkvæmt vegalögum til að sjá um samgöngur til þeirra en geri það ekki bara vegna þess að það sé kallað eftir því á hverjum tíma. Þá er kominn grunnur að því að það verði skipulagt og skilgreint hvernig þjónustan á að vera, hversu oft, með hvaða skipi, hvaða aðbúnaður verði varðandi bíla, farþega, svefnstað, tíðni og hvert og hvaðan o.s.frv. Það er það mikilvæga í þessu, að það verði skilgreint og ríkið verði skyldað til að taka þetta að sér en ekki eins og verið hefur, og umboðsmaður benti á, að þetta sé hipsum happs og bara undir höfuð lagt hvernig þetta er.
Frú forseti. Ég mæli hér frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt á þskj. 18. Ég geri það í fjarveru 1. flutningsmanns, hv. þm. Haraldar Benediktssonar, en auk okkar tveggja eru hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Þórunn Egilsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Halla Signý Kristjánsdóttir flutningsmenn frumvarpsins. Frumvarpið er í sjálfu sér einfalt. Í 1. gr. segir að í stað orðsins „sjö“ í 1. málslið 1. mgr. 27. gr. laganna komi tölustafurinn 20. Breytingin sem lögð er til með frumvarpi þessu miðar að því að auðvelda kynslóðaskipti í íslensku atvinnulífi. Nái frumvarpið fram að ganga verður heimilt að dreifa skattskyldum söluhagnaði þar sem hluti söluandvirðis er greiddur með skuldaviðurkenningu á allt að 20 ár, eftir afborgunartíma skuldaviðurkenninga. Samkvæmt ákvæði 1. mgr. 27. gr. tekjuskattslaganna er heimilt að dreifa söluhagnaði í allt að sjö ár við þær aðstæður. Kynslóðaskipti á fyrirtækjum og bújörðum í rekstri reynast oft og tíðum erfið og margs þarf að gæta við yfirfærslu verðmætanna, til að mynda réttinda annarra erfingja en þeirra sem við taka. Algengt er að stofnandi fjölskyldufyrirtækis vilji selja einhverjum í fjölskyldu fyrirtæki sitt eftir langan rekstur. Oftar en ekki er viðkomandi reiðubúinn til að aðstoða við fjármögnun kaupanna, t.d. með því að taka við greiðslu, að hluta eða öllu leyti, í formi skuldaviðurkenningar. Slík fjármögnun er oft forsenda þess að sá er við rekstrinum tekur hafi til þess bolmagn. Um leið eru réttindi annarra erfingja tryggð, enda viðkomandi eign seld á sanngjörnu markaðsverði en ekki undirverði líkt og stundum brennur við þegar tryggja á kynslóðaskiptin. Erfingjar standa því betur að vígi og einnig ríkissjóður. Með útgáfu skuldaviðurkenningar frá kaupanda eignast seljandi í raun ígildi eftirlaunasjóðs sem tryggir honum tekjur. Andist viðkomandi áður en greiðslum lýkur er eftirstöðvum skuldabréfsins skipt upp á milli erfingja í samræmi við lög og erfðaskrá ef við á. Líkt og við á um hefðbundinn atvinnurekstur hefur sala á bújörðum milli kynslóða oft reynst erfið. Þegar kemur að sölu við ábúendaskipti er stofnverð eða matsverð búreksturs gjarnan orðið langt undir markaðsverði og þá myndast mikill skattalegur söluhagnaður. Af honum þarf að greiða tekjuskatt sem getur reynst seljanda erfitt ef hluti greiðslu er í formi skuldaviðurkenningar. Í sumum tilvikum getur það þýtt að nauðsynleg kynslóðaskipti geti ekki átt sér stað. Þetta er hamlandi á nauðsynlega þróun í sveitum og skapar jafnframt hvata til að jarðir séu teknar úr búrekstri, enda getur verið auðveldara að selja bújörð undir starfsemi þar sem veltuhraði er meiri en í landbúnaði og greiðara aðgengi er að fjármagni. Eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins eru í gildi ýmsar afmarkaðar heimildir í lögum sem heimila að fresta eða dreifa skattgreiðslum á söluhagnaði. Til dæmis er ekki greiddur skattur af söluhagnaði eigin íbúðarhúsnæðis ef seljandi hefur átt það í a.m.k. tvö ár. Í sveitum eru hins vegar ekki alltaf skýr skil milli búreksturs og heimilishalds og til að mynda eru allar eignir yfirleitt settar að veði fyrir skuldum búsins, þar með talið íbúðarhúsnæðið. Samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga um tekjuskatt er seljanda heimilt að óska eftir frestun á skattlagningu söluhagnaðar í heild yfir tvenn áramót, enda afli hann sér sams konar eignar eða íbúðarhúsnæðis til eigin nota innan þess tíma. Þetta er regla sem gildir sérstaklega um söluhagnað af landi bújarða og ófyrnanlegum náttúruauðæfum á bújörðum. Skilyrði er að búrekstur hafi verið á jörðinni í fimm ár af síðustu átta og jafnframt að ef keypt er önnur bújörð eða íbúð til eigin nota verði seljandi að eiga þær og reka í a.m.k. tvö ár. Í 22. gr. er almenn heimild til að dreifa skattgreiðslum af bótum vegna altjóns eða eignarnáms sem teljast söluhagnaður á allt að fimm ár, en reyndar aðeins þrjú ef um ófyrnanlega eign er að ræða og í 27. gr. er almenn heimild til að dreifa greiðslu skatts vegna söluhagnaðar þess hluta söluverðs sem greiddur er með seljendaláni eða skuldaviðurkenningu sem er til þriggja ára eða lengur, en þó ekki lengur en sjö ár. Í frumvarpinu er lagt til að sú heimild verði rýmkuð þannig að í þeim tilvikum sem nefnd eru í greininni verði hægt að dreifa greiðslu söluhagnaðar á allt að 20 ár. Það eru dæmi um að farin sé sú leið að stofna einkahlutafélag og selja hlutaféð í framhaldinu. Þá er notuð svokölluð yfirfærsluleið eigna samkvæmt rekstrarskýrslu fráfarandi eiganda yfir í einkahlutafélag og fasteignum jafnframt þinglýst yfir á félagið. Við sölu á hlutafé leggst fjármagnstekjuskattur á söluhagnað en ekki tekjuskattur. Í rauninni má segja að þannig ýti gildandi lög undir slíka aðferð, sem er ekki sérstaklega eftirsóknarverð. Til að bregðast við þeim vanda og stuðla að áframhaldandi matvælaframleiðslu væri heppilegt að hvetja til að jörðum sé haldið í búrekstri. Áhrif frumvarpsins á tekjur ríkissjóðs, verði það að lögum, eru óveruleg til lengri tíma litið og gætu raunar orðið til að auka þær töluvert, enda hvatinn til að færa eignir milli kynslóða á undirverði og þar með ekki gæta hagsmuna annarra erfingja ekki sá sami og áður. Frú forseti. Ég legg til að frumvarpið gangi til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar sem auk mín standa að aðrir hv. þingmenn Vinstri grænna, Andrés Ingi Jónsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Heiða Guðný Ásgeirsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela félags- og jafnréttismálaráðherra að koma á fót ráðgjafarstofu innflytjenda, þar með talið að leggja til viðeigandi lagabreytingar. Hlutverk stofunnar verði að bjóða upp á aðgengilega ráðgjöf og upplýsingar til innflytjenda um þjónustu, réttindi og skyldur. Ráðgjafarstofan verði jafnframt vettvangur fyrir félagslegan og sálfélagslegan stuðning til að renna styrkari stoðum undir árangursríka samfélagsþátttöku á Íslandi. Ráðherra hafi náið samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og leiðandi sveitarfélög á sviði innflytjendamála um uppbyggingu og rekstur ráðgjafarstofunnar, Rauða krossinn, verkalýðshreyfinguna og önnur félagasamtök og stofnanir sem koma að málefninu. Ráðherra kynni Alþingi áætlun um verkefnið eigi síðar en 1. maí 2019. Virðulegi forseti. Tildrög þessa máls eru ekki síst ábendingar sem hafa komið fram í þessum málaflokki í skýrslum sem vitnað er til í greinargerðinni með málinu, t.d. skýrslu Ríkisendurskoðunar um málefni útlendinga og innflytjenda á Íslandi, skýrslu velferðarráðuneytisins um stöðu og þróun í málefnum innflytjenda og skýrslu Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands um greiningu á þjónustu við flóttafólk. Svo get ég nefnt hér stefnu Reykjavíkurborgar í málefnum innflytjenda, flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd. Það hefur komið fram að þrátt fyrir að ýmislegt sé vel gert og ýmsar stofnanir vel reknar sem sinni ágætlega þessum málum sé þjónustan dálítið brotakennd. Þess vegna er lögð til meiri samræming í þessum málaflokki í mörgum þeirra skýrslna sem ég vísaði til og stefnum við að því að komið verði á fót aðstöðu þar sem innflytjendur eru flestir, þ.e. á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna er farin sú leið að ráðherra verði falið að stofna þessa nýju ráðgjafarstofu. Í greinargerðinni kemur einmitt fram að markmið þessarar þingsályktunartillögu sé að koma á fót miðlægri upplýsingastofu þar sem innflytjendur geti sótt allar þær upplýsingar um þjónustu, réttindi og skyldur sem auðvelda þeim að koma sér fyrir í nýju samfélagi. Með tillögunni er gert ráð fyrir að ráðgjafarstofa innflytjenda verði samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga, þar koma líka inn í aðrar stofnanir sem og félagasamtök, og þar geti innflytjendur sótt sér upplýsingar þvert á sveitarfélög. Með innflytjendum er átt við íbúa á Íslandi sem fæddir eru erlendis, óháð ríkisborgararétti, og nær hugtakið einnig yfir flóttamenn, sem og umsækjendur um alþjóðlega vernd. Virðulegi forseti. Það er stórt skref hjá öllum að flytjast til annars lands og hefja þar nýtt líf. Ýmsar ástæður búa að baki því skrefi, en hvort sem það er stigið af sjálfsdáðum eða af illri nauðsyn er öllum í hag að njóta sem bestrar leiðsagnar um hið nýja samfélag. Það gerir breytingar á högum fólks léttari og stuðlar um leið að því að fólk verður mun fyrr virkt í samfélaginu og getur fyrr farið að gefa af sér. Því er mikilvægt að allir geti á einum stað sótt sér upplýsingar um hið nýja samfélag, hvaða réttindi og þjónusta bjóðist þar en einnig um þær skyldur sem íbúar þurfa að uppfylla. Ráðgjafarstofa innflytjenda yrði slíkur staður þar sem nálgast mætti allar nauðsynlegar upplýsingar og ráðgjöf undir sama þaki. Á ensku hefur slíkt verið kallað, með leyfi forseta, „first-stop-shop“, þ.e. sá staður þar sem fólk getur komið og fengið leiðsögn um allt sem að réttindum og skyldum þess lýtur. Virðulegi forseti. Í greinargerðinni er farið yfir fordæmi af svipaðri starfsemi víða um heim, t.d. í Lissabon og víðar í Portúgal, í Kanada og Danmörku. Víða er þessi starfsemi víðtækari en hér er lagt til og nær til ýmissa verkefna sem hér á landi heyra undir Vinnumálastofnun og Tryggingastofnun ríkisins. Eins og ég kom inn á fyrr í máli mínu hafa umfangsmiklar úttektir og skýrslur verið gerðar á stöðu og málefnum flóttafólks og innflytjenda og talað er um að betur þurfi að samræma þjónustuna, það þurfi að fá meiri fókus á hvernig þessi mál eru unnin þannig að það sé skýrara fyrir fólkið sem notar þessa þjónustu hvert það á að leita til að nálgast þær upplýsingar. Það er það sem öllu máli skiptir, þ.e. fólkið sem mun nota þjónustuna. Ýmislegt í þessum skýrslum gefur tilefni til að álykta að þörf sé á enn frekari samræmingu í þessum málaflokki en hér er lagt til. Þessi mál eru á höndum tveggja ráðuneyta og ég held að það sé þarft verk í framhaldinu að setjast yfir málaflokkinn og reyna að finna hvaða leið er best til að hafa þetta allt sem skýrast, hafa flækjustigið sem minnst. Ég vitnaði í skýrslu sem er unnin fyrir innanríkisráðuneytið og velferðarráðuneytið þar sem segir um þær tillögur sem lagðar eru þar fram að komið verði á fót stofnun útlendinga- og innflytjendamála til að, með leyfi forseta, „samhæfa og samstilla aðgerðir til úrlausnar margra verkefna sem hafa mikið flækjustig, geta í senn verið fyrirsjáanleg og ófyrirsjáanleg og kalla á skjótar en um leið vandaðar ákvarðanir í málefnum einstaklinga og fjölskyldna“. Það er mikilvægt að horfa til hinna Norðurlandanna og þess fordæmis sem sett er í aðlögun umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttamanna, ekki síst Rauða krossins. Ég get upplýst að í aðdraganda framlagningar þessa máls ræddi ég einmitt við fjölmarga aðila sem koma að þessum málaflokki, þar með talið Rauða krossinn. Ég ræddi við aðila hjá Reykjavíkurborg og kynnti hugmyndina fyrir fólki úr verkalýðshreyfingunni af því að þar á bæ er unnið mikið og gott starf þegar kemur að því að veita innflytjendum upplýsingar um réttindi sín og skyldur. Þá hafa margir aðilar haft samband við mig eftir að fregnaðist af þessu máli og verið jákvæðir í garð þess. Meðal þeirra aðila sem ég ræddi við áður en ég lagði málið fram var Fjölmenningarsetrið á Vestfjörðum því að þar er unnið þarft og gott starf í þessum málum. Ýmislegt er gert þar sem er komið inn á hér sem verkefni þeirrar ráðgjafarstofu sem hér er lögð til. Í greinargerðinni er farið yfir það hver verkefni Fjölmenningarseturs eru. Þegar ég vísaði áðan til þess að fara þyrfti jafnvel í einhverjar lagabreytingar horfði ég ekki síst til þess að horfa þarf til þeirra verkefna sem þar eru unnin, hjá Fjölmenningarsetri og víðar. Hver endanleg niðurstaðan af þeirri vinnu verður ef Alþingi samþykkir að fela ráðherra verkið veit ég ekki en ég treysti bæði hv. nefnd sem þetta mál fer til og svo ráðherra til að vinna úr því. Ég veit bara að samræmingin þarf að vera og sérstaklega þegar kemur að Fjölmenningarsetri. Í þeim efnum er ýmislegt mögulegt sem ég nefni af handahófi án þess að leggja neitt til. Þetta getur runnið saman sem ein stofnun, verið með starfsemi bæði þar vestra sem Fjölmenningarsetur er núna og á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna mætti breyta lögum um Fjölmenningarsetur og víkka út starfsemi þess, það væri með útibú á höfuðborgarsvæðinu o.s.frv. Í það minnsta er mikilvægt að setjast yfir, samræma og koma á þessari beinskeyttu þjónustu sem kallað er eftir í öllum þeim skýrslum sem ég vísa hér til. Það er nefnilega mikilvægt að horfa til þess að innflytjendur eru flestir á höfuðborgarsvæðinu. Þrátt fyrir að í sumum tilvikum skipti staðsetning ekki öllu máli getur hún gert það í þessu tilviki og mikilvægt er að hér sé starfsemi af þessu tagi þannig að fólk geti einfaldlega gengið inn af götunni. Hins vegar er mikilvægt að þessari ráðgjafarstofu verði gert kleift að taka á móti og sinna fólki sem leitar til hennar hvaðanæva að. Þess vegna verður að tryggja frá upphafi að aðstaða til fjarfundar sé almennileg og í gegnum internetið svokallaða, sem er víst ekki bóla eftir allt saman. Það er mikilvægt við þessa ráðgjafarstofu, og það er hugsunin sem mér finnst mikilvægt að komi hér fram, að þarna verði samstarf þvert á stjórnsýslustig, ríki og sveitarfélög, að þetta samstarf verði við þær stofnanir sem að þessu máli koma. Ég hef sérstaklega tiltekið Fjölmenningarsetur en það þarf líka samstarf við aðila eins og Rauða krossinn, Mími – símenntun sem er á vegum verkalýðsfélaganna og verkalýðshreyfinguna sjálfa. Hvort sem fólk er komið til að setjast að til frambúðar eða einfaldlega vinna um hríð og leggja þannig sitt til samfélagsins getum við einfaldað því að setjast hér að í þann tíma sem það hyggst vera hér og það er gott. Því meira sem flækjustigið er og því meira sem fólk þarf að fara frá einum stað til annars og svo enn annars er ekki skynsamlegt, hvorki gagnvart því að hafa skilvirknina sem mesta né gagnvart líðan þess fólks sem eftir þessu leitar. Virðulegur forseti. Ráðherra er því falið að hafa náið samstarf við alla þá aðila sem ég hef tínt hér til. Ég óska sérstaklega eftir því að hv. velferðarnefnd, sem ég mun leggja til að fái málið til umsagnar, vinni áfram með allar þær spurningar sem ég hef spurt, t.d. um samstarf við Fjölmenningarsetur og fleiri aðila, hvort ekki ættu einhverjir fleiri að koma að þessu og hvernig rekstrarfyrirkomulag slíkrar stofnunar ætti að vera. Í greinargerðinni er vísað til Bjarkarhlíðar sem er miðstöð fyrir þolendur ofbeldis og starfrækt í Reykjavík. Þar er öll þjónusta fyrir þolendur ofbeldis undir sama þaki. Ríki og Reykjavíkurborg hafa samstarf um reksturinn. Mér finnst allt koma til greina í þeirri skoðun. Þetta þarf ekkert endilega að vera rekið af ríki eða sveitarfélagi, kannski er Rauði krossinn bestur til að reka svona, eða Fjölmenningarsetur eins og ég nefndi áðan. Það er óvíst hve mikill kostnaður hlýst af stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda og hversu mikil áhrifin yrðu á ríkissjóð. Í greinargerðinni er rætt um að kostnaður við ríkisstofnun með fimm starfsmenn sé um 55 millj. kr. en ég bið okkur öll að hafa í huga að það er algjörlega óvíst hver kostnaðurinn yrði vegna þess að hluta af þeim verkefnum sem tiltekin eru í greinargerðinni er þegar verið að sinna annars staðar. Samlegðaráhrifin af því munu gera það að verkum að það er erfitt að átta sig á kostnaðinum. Sannast sagna held ég að hann yrði á endanum ekki mikill af því að verkefnunum er sinnt víða og því fleiri sem koma að þeim með þekkingu sína og sérfræðikunnáttu og setja þetta allt á þennan sama stað, því betra verður það og því meiri verða samlegðaráhrifin. Virðulegi forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni umræðunni.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða þingsályktunartillögu um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda og ríkið komi henni á fót. Hlutverk hennar verði, með leyfi forseta: „… að bjóða upp á aðgengilega ráðgjöf og upplýsingar til innflytjenda um þjónustu, réttindi og skyldur. Ráðgjafarstofan verði jafnframt vettvangur fyrir félagslegan og sálfélagslegan stuðning til að renna styrkari stoðum undir árangursríka samfélagsþátttöku á Íslandi.“ Það vill svo til að á Ísafirði er Fjölmenningarsetur sem fór af stað árið 2001 að frumkvæði Vestfirðinga. Á Alþingi var samþykkt þingsályktunartillaga sem kom þessu af stað og í henni stóð: „Hlutverk miðstöðvarinnar verði að greiða fyrir samskiptum Íslendinga og erlendra ríkisborgara, vinna með sveitarstjórnum að eflingu þjónustu fyrir erlenda ríkisborgara, fyrirbyggja vandamál í samskiptum fólks af margvíslegum menningarsvæðum og auðvelda aðlögun erlends fólks að íslensku þjóðfélagi.“ Á þessum nótum eru verkefni Fjölmenningarseturs byggð. Þar er unnið að upplýsingum til stjórnvalda og þá sérstaklega til sveitarfélaga sem eru oft sú stofnun sem innflytjendur leita fyrst til og svo líka til annarra stofnanna, fyrirtækja og einstaklinga í tengslum við málefni innflytjenda, auk þess að halda innflytjendum upplýstum um réttindi þeirra og skyldur. Mig langar því til að spyrja hv. þingmann Kolbein Óttarsson Proppé hvort hann haldi að Fjölmenningarsetur geti ekki valdið þessu hlutverki algjörlega og hvort það sé virkilega þörf fyrir þessa stofnun. Og ef svo er, hvort ekki væri hægt að stofna bara útibú á höfuðborgarsvæðinu. Svo kem ég inn á annan þátt í síðari ræðu.
Virðulegur forseti. Ég hélt að hv. þingmaður hefði setið og hlustað á ræðu mína þar sem ég svaraði öllum þeim spurningum sem komu fram í máli hv. þingmanns hér áðan. Ég sagði að mögulega gæti þetta einfaldlega verið útibú frá Fjölmenningarsetri. Ég sagði að þar væri unnið þarft og gott starf. Ég teldi hins vegar að það þyrfti að fara í enn víðtækara samstarf um rekstur þess málaflokks en kveðið er á um í lögum um Fjölmenningarsetur. Það er sérstaklega tiltekið í greinargerð með málinu hver verkefni Fjölmenningarseturs eru samkvæmt lögum. Ég held að ég hafi enga stofnun nefnt jafn oft í máli mínu hér rétt áðan og einmitt Fjölmenningarsetur, ef kannski er undanskilin ráðgjafarstofa innflytjenda sem tillagan gengur út á. Virðulegur forseti. Ég hef skynjað ákveðna varúð og það á sérstaklega við um þingmenn Norðvesturkjördæmis og í síðustu viku var hér hv. þingmaður Samfylkingarinnar sem hvatti beinlínis til þess að þessi tillaga yrði dregin til baka. Ég skynja sérstaka varúð hjá þingmönnum hv. Norðvesturkjördæmis. Ég skil hana vel. Ég skil vel að þeir vilji standa vörð um það góða starf sem unnið er hjá Fjölmenningarsetri. Einmitt þess vegna hafði ég samband við Fjölmenningarsetur áður en ég lagði þessa þingsályktunartillögu fram og fékk mjög jákvæð viðbrögð. Þar á bæ voru menn mjög spenntir yfir henni þannig að ég taldi ekkert að vanbúnaði með það að leggja tillöguna fram og ítreka það í greinargerð og svo í máli mínu hér aftur og aftur að samstarfið verður að vera gott. Virðulegi forseti. Ég ítreka og endurtek að ég ætla hv. velferðarnefnd að vinna áfram með það hvernig [[Forseti hringir.]]skipulagið á þessu verður nákvæmlega. Hér er hins vegar um töluvert útvíkkaða starfsemi að ræða miðað við þá sem kveðið er á um hjá Fjölmenningarsetri í lögum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hlustaði svo vel á ræðu hans að ég tók eftir því að hann var að tala um flækjustig og samstarf milli stofnana og ég fór að hugsa hvort það væri ekki aukið flækjustig að setja upp aðra stofnun, þótt ég skilji það fyllilega að þessi starfsemi þarf líka að vera hér á höfuðborgarsvæðinu. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé nefndi að það væri full þörf á þessu hér og það væri spurning um lög um Fjölmenningarsetur. Þarf kannski að breyta þeim eða koma á móts við eitthvað af þessu ef það ætti að setja upp útibú hér? Þá langar mig líka til að spyrja: Á þá að flytja einhver verkefni frá Fjölmenningarsetrinu? Ég held að svona stofnun, ef hún er sett upp sérstaklega, myndi kannski veikja þá stofnun sem fyrir er. Væri ekki nauðsynlegt að byggja einmitt á reynslu hennar og útvíkka þá starfsemi sem þar er? Þá vildi ég spyrja, ef þetta á að vera í góðri samvinnu og ég veit að það verður, ég efast ekki um að það verður horft til þeirrar starfsemi sem hefur verið þarna nærri tíu ár, hvort það sé einhver hætta á því að verkefni verði flutt frá Fjölmenningarsetrinu.
Virðulegi forseti. Það var ekki ég sem settist allt í einu niður og hugsaði: Það þarf að minnka flækjustig og það þarf að hafa skýrari regluverk eða hvernig við eigum að orða það í þessum málum. Ég vitnaði í nokkrar skýrslur hér í máli mínu, þær er að finna í greinargerðinni. Ein þeirra var unnin fyrir innanríkisráðuneytið og velferðarráðuneytið árið 2016. Nú man ég þetta ekki svo gjörla, en er ekki rétt að Framsóknarflokkurinn hafi verið með velferðarráðuneytið árið 2016? Það er eins og mig minni það. Í skýrslunni eru gerðar tillögur um umfangsmiklar breytingar á skipulagi og stjórnsýslu útlendinga- og innflytjendamála. Meðal tillagnanna er að komið verði á fót stofnun útlendinga- og innflytjendamála til að, nú vitna ég beint í skýrsluna, virðulegur forseti, „samhæfa og samstilla aðgerðir til úrlausnar margra verkefna sem hafa mikið flækjustig, geta í senn verið fyrirsjáanleg og ófyrirsjáanleg og kalla á skjótar en um leið vandaðar ákvarðanir í málefnum einstaklinga og fjölskyldna“. Þetta er úr umræddri skýrslu sem unnin var fyrir innanríkisráðuneytið og velferðarráðuneytið árið 2016. Þá var Fjölmenningarsetur að sinna sínu góða starfi. Þannig að já, þörfin virðist vera fyrir hendi til að draga úr flækjustiginu. Fyrir umrædd ráðuneyti var sérstaklega lagt til að komið yrði á fót ákveðinni stofnun til að draga úr henni. Hér er í raun og veru verið að vinna áfram með þá hugmynd. Aftur spurði hv. þingmaður um ýmislegt sem ég taldi mig hafa svarað. Þarf að breyta lögum? Já, það segir í greinargerðinni. Kannski þarf að breyta lögum um Fjölmenningarsetur þannig að það taki yfir verkefnin. Flyst starfsemi þaðan? Ég veit það hreinlega ekki. Mér finnst mikilvægt að standa vörð um þau störf sem þar eru. Kannski flyst starfsemi þangað. Á endanum er það nefndarinnar og svo ráðherra að finna út hvernig þessum málum verður best fyrir komið [[Forseti hringir.]]og um leið að standa vörð um þá starfsemi sem nú er fyrir hendi eins og skilmerkilega kemur fram í máli mínu og greinargerðinni.
Frú forseti. Við fjöllum um tillögu til þingsályktunar um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda. Það er fagnaðarefni að málefnum innflytjenda sé gefinn gaumur. Þetta er vaxandi hópur og vex talsvert hratt og er íslensku samfélagi dýrmætur liðsauki. Það er brýnt að búa í haginn fyrir þá sem flytja til landsins, eins og fram kom í máli framsögumanns. Við eigum að búa vel að öllum, bæði þeim sem hér hafa búið frá barnæsku og líka þeim sem flytjast til landsins. Við eigum ekki að etja þeim hópum saman. Okkur er allt þetta fólk dýrmætt. Markmið með þingsályktunartillögunni er, svo að ég vitni, með leyfi forseta, í greinargerðina: „… að koma á fót miðlægri upplýsingastofu þar sem innflytjendur geta sótt allar þær upplýsingar um þjónustu, réttindi og skyldur sem auðvelda þeim að koma sér fyrir í nýju samfélagi.“ Komið hefur fram að við eigum orðið rótgróna stofnun, að vísu ekki í 101 heldur er hún staðsett á Ísafirði, Fjölmenningarsetur, sem hefur starfað frá aldamótum og gegnt hlutverki sínu eftir atvikum og aðstæðum og eftir megni með miklum sóma en búið við fjársvelti. Ég skynja það af samtölum mínum við aðstandendur þeirrar stofnunar á Ísafirði að þeir eru aldrei tryggir um sinn sess, alltaf er verið að kanna hvort stofnunin plumi sig, sem hún gerir mjög vel. Það hittir mig þannig fyrir að algjört samræmi sé á milli hlutverka þessara tveggja stofnana. Það sem okkur skortir er, eins fram kom í máli hv. þingmanns og framsögumanns, að samræma göngulagið, samræma verklagið, tryggja betur hag og markvissa þjónustu gagnvart nýjum Íslendingum. Með finnst verið að hugsa á sama hátt og fyrr, hugsa í sílóum, þ.e. ný stofnun. Það þarf ekki að vera svo. Menn geta auðvitað unnið náið og vel saman. Í ársbyrjun 2017 voru 36.000 innflytjendur á Íslandi, sem eru 11% af mannfjölda landsins. Innflytjendum hafði þá fjölgað um ríflega 4.000 frá árinu 2016. Um helmingur þeirra býr í Reykjavík. Hinn helmingurinn býr í nágrannabyggðarlögum Reykjavíkur og eru dreifðir út um allt land. Þess vegna er ekki endilega höfuðatriði að slík þjónusta verði fyrst og fremst veitt í Reykjavík heldur einnig úti á landi. Tæknin er okkur hliðholl. Hér hafa verið nefndir fjarfundir o.fl. Sú leiðsla virkar í báðar áttir. Fjölgun innflytjenda heldur áfram. Þeim hefur fjölgað frá árinu 2012 úr því að vera 8% mannfjöldans í það að vera u.þ.b. 11%, eins og fram hefur komið. Annarrar kynslóðar innflytjendur eru líka fjölmennir og eru nú líklega um 4.500. Við erum því að eignast rótgróna kynslóð. Samanlagt er fyrsta og önnur kynslóð innflytjenda um 12% af mannfjöldanum á Íslandi. Það hlutfall hefur aldrei verið hærra samkvæmt Hagstofu Íslands. Frú forseti. Reynsla Íslendinga af búferlaflutningum og fólksflutningum á milli landa ætti að vera jákvæð í ljósi eigin sögu Íslendinga og flutninga á milli landa, bæði fyrr á tímum og á allra síðustu árum. Við fórum þúsundum saman til Vesturheims og við fórum líka þúsundum saman á allra síðustu árum út um alla veröld, mikið til Norðurlanda. Hvernig er reynslan? Reynsla innflytjenda um allan heim er sú að þeir mæta oftar en ekki andstöðu í einhverri mynd í nýju samfélagi. Það hefur verið staðfest í skýrslum, m.a. skýrslu Fjölmenningarseturs og Mannréttindaskrifstofu Íslands frá árinu 2014. Mikið er rætt og ritað í samtímanum um hlutverk og aðlögun innflytjenda í heiminum. Rauði þráðurinn í allri þeirri umræðu og í því hvernig til tekst er alltaf sá sami og gjarnan eru nefnd þrjú atriði: Viðhorf heimafólks, það ráði úrslitum, mikilvægt sé að uppbyggileg samfélagsumræða sem leidd er af stjórnvöldum fari fram og að hnitmiðaðir og vel skilgreindir langtímaferlar séu virkir. Þau atriði séu mjög mikilvægur lykill að því að innflytjendur fái greiðan aðgang að öllum þáttum samfélagsins, hvort sem það er menntakerfið, vinnumarkaðurinn, húsnæðiskerfið, heilbrigðisþjónusta eða íþrótta- og æskulýðsstarf, svo að eitthvað sé nefnt. Þess má geta að velferðarráðherra lagði í árslok 2014 fram þingsályktunartillögu um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2015–2019 sem samþykkt var haustið 2016. Það er auðvitað knýjandi nauðsyn að þær tillögur sem kynntar voru í þeirri áætlun verði að raunverulegum verkefnum og varanlegum viðfangsefnum, að það verði hluti af langtímastefnu. Hér er ekki boðuð langtímastefna heldur lagt til að við stofnum eina skrifstofuna enn. Við þurfum að bæta, samræma stofnanaumgjörð innflytjendamála með endurskoðun þeirra stofnana sem við eigum, Útlendingastofnunar, styrkja Fjölmenningarsetur, þá stofnun sem á að vera samkvæmt lögum stjórnvöldum til halds og trausts varðandi aðlögun innflytjenda að samfélaginu. Við þurfum líka að efla verulega þróunarsjóð innflytjendamála svo að hlúa megi að verkefnum í málaflokknum. Virðulegur forseti. Á Norðurlöndum er að finna samkeppnishæfustu samfélög í heimi með jafnrétti, velferð og samfélagslega ábyrgð í fyrirrúmi. Norðurlöndin hafa einnig verið í fararbroddi í málefnum innflytjenda. Bætt staða innflytjenda á Íslandi og stefnumótun á því sviði er því orðin brýn og er réttlætismál auk þess að vera mikilvægur þáttur í uppbyggingu fjölmenningarlegs samfélags sem eflir mannúð og eykur fjölbreytni. Hvort tveggja stuðlar að meiri sköpun, víðsýni, virkjun hugvits, samfélaginu til góðs. Jöfnuður, velferð og virk þátttaka allra eru aðalsmerki farsællar samfélagsgerðar og forsenda samkeppnishæfs atvinnulífs. Ísland er nú líklega statt í innflytjendamálum þar sem mörg nálæg lönd voru fyrir mörgum árum eða áratugum. Stjórnvöld ættu að geta dregið lærdóm af reynslu og uppbyggilegri þróun á ýmsum sviðum málaflokksins hjá öðrum þjóðum. Þarna þurfum við að taka okkur á. Ísland á að vera í forystu þegar kemur að því að takast á við þessa þróun og byggja á sterkum grunngildum réttlætis. Ísland er þegar orðið fjölþjóðlegt samfélag sem á að hafa í heiðri jafnrétti og réttlæti þar sem borin er virðing fyrir frelsi hvers og eins til þess að aðhyllast trúarbrögð, lífsskoðanir og lífsgildi af ólíkum toga án mismununar. Í slíku samfélagi er ekki rými fyrir rasisma og fordóma né aðra mismunun, hvort sem það er vegna trúar, menningar eða annarra þátta. Þess vegna er svo mikið gleðiefni að menn gefi þeim málum gaum, vilji styrkja þjónustu, aðbúnað og aðstöðu fyrir nýja Íslendinga, sem fjölgar stöðugt. Álitamálið er þetta: Þurfum við að stofna nýja stofnun? Er ekki nær að styrkja þá stofnun sem við eigum þegar? Það geta verið starfsstöðvar á tveimur stöðum. Ég sé í tillögunni að áætlaðar eru 55 millj. kr. til starfseminnar en Fjölmenningarsetur fær 38,7 milljónir á næsta ári til starfsemi sinnar. Hugsanlega þyrfti Fjölmenningarsetur ekki nema hluta af þeirri upphæð til að geta af þrótti sinnt mikilvægu hlutverki sínu.
Virðulegi forseti. Ég fékk það ekki af mér að fara í andsvar við hv. þingmann af því að í grunninn held ég að við séum algjörlega sammála. Ég vildi koma hér upp af því að ég skynja, eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni, ég veit ekki hvort ótti er rétta orðið, áhyggjurnar er kannski betra orð, yfir því að með þessu sé á einhvern hátt verið að vega að hlutverki Fjölmenningarseturs. Mér finnst þær eðlilegar. Ég held að það snúi ekki bara að búsetu eða neinu slíku, ég held að þetta snúi líka að því að það er unnið mjög gott starf á Fjölmenningarsetri og fólk skilji ekki alveg tilganginn með því að vera að leggja fram tillögu um, virðulegi forseti, svo ég vitni í hv. þm. Guðjón S. Brjánsson, „eina skrifstofuna enn“. Mér fannst hv. þingmaður tala eins og þetta væri nú enn ein stofnunin, það væri ekki leiðin sem við ættum að fara. Nei, við erum ekkert að fara að stofna einhverjar stofnanir bara til að stofna stofnanir. En þegar skýrsla eftir skýrslu kemur út þar sem lagt er til að flækjustigið í þessum málum verði einfaldað, þar sem lögð er til ný stofnun, eigum við ekki að hlusta á sérfræðinga? Ef sérfræðingar skila tveimur ráðuneytunum skýrslu, tala um nýja stofnun, eigum við þá að segja bara nei, enn ein stofnunin? Eða eigum við kannski að setjast með opinn huga yfir þetta um að kannski sé eitthvað til í öllum þeim ábendingum sem hafa komið fram? Hér er aðeins vísað til nokkurra þeirra, það þurfi einhvern veginn skýrari sýn í þessum málaflokki, það þurfi að minnka flækjustigið og gera þetta allt einfaldara. Það er hugsunin, virðulegur forseti, með þessari tillögugerð. Ég ætla að segja það hér að mér sjálfum er alveg sama hvort þessi stofnun muni heita ráðgjafarstofa innflytjenda eða ekki, eða hvort lögum um Fjölmenningarsetur verði einfaldlega breytt og hlutverk þess útvíkkað. Ég held að svona stofnun eigi ekki að heyra beint undir ráðherra eins og Fjölmenningarsetur gerir í dag. Þar sé ég t.d. að væri þörf á að breyta lögum. Ég held að þetta eigi að vera regnhlíf fyrir alla þá aðila sem koma að þessum málum, sem koma að því að þjónusta fólk sem flytur hingað til landsins, sama hvort það er í sex mánuði til að vinna við smíðar eða sex ár til að koma undir sig fótunum undir einhverjar hörmungar, eða 60 ár og svo niðjar og afkomendur næstu 600 ár. Ég held að markmið okkar allra sé það sama. Þess vegna vildi ég ekki fara í andsvar við hv. þingmann því ég held að í grunninn séum við algjörlega sammála, einnig ég og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir og þeir þingmenn sem ég hef heyrt tjá sig um þetta mál. Þess vegna vil ég ítreka að það er ekki verið að stilla þessu upp gegn Fjölmenningarsetri. Það er frekar verið að stilla sér upp með því. Ég held ekki endilega að við séum á þeim stað að starfsemi í þessu sé fullkomin eins og hún er og það megi ekki setjast yfir þetta og horfa á þetta, það megi ekki útvíkka hana, það megi ekki taka fleiri að sem koma að málaflokknum og það megi ekki horfa til þess að starfsemin eigi að vera víðar. Það vill svo til að Reykjavíkurborg hefur gefið út samþykkta stefnu þar sem Reykjavíkurborg er að huga að akkúrat svipuðu. Mér finnst sóknarfæri þar. Hvort það verður undir hatti Fjölmenningarsetur og í einhverju samstarfsráði, það er bara hin besta hugmynd. Ef við teljum að það auki á flækjustigið að hafa einhverja svona stofnun eins og hér er kölluð ráðgjafarstofa innflytjenda við hliðina á Fjölmenningarsetri þá skulum við endilega ekki gera það, heldur breyta því umhverfi sem við höfum í dag og útvíkka starfsemi Fjölmenningarseturs. Þessu vildi ég ekki svara sitjandi einn á skrifstofu minni þótt ég væri að tala við fólk úti í bæ áður en ég lagði þetta fram. Ég vil að hv. velferðarnefnd taki utan um þetta, fái umsagnir héðan og þaðan, verði óhrædd við að breyta og laga að því umhverfi sem við búum við í dag með það skýra markmið að þjónusta við innflytjendur verði eins og best verður á kosið. Ef við tryggjum það saman þá skiptir engu máli hvort þetta heitir ráðgjafarstofa innflytjenda, hvort þetta er enn ein stofnunin eða hvað það er. Ég held, virðulegi forseti, að við höfum öll það sameiginlega markmið. Þess vegna ber ég miklar væntingar til þess að fylgjast með því hvernig hv. velferðarnefnd mun vinna með þetta mál.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um mótun eigendastefnu ríkisins með sérstöku tilliti til bújarða. Þetta er í raun fjórða skiptið sem ég mæli fyrir þessari tillögu en hún er hér sett fram í örlítið breyttri mynd. Hún hljóðar svo í þetta sinn: „Alþingi ályktar að við mótun almennrar stefnu um eignir og réttindi í eigu ríkisins verði sérstaklega fjallað um bújarðir þar sem litið verði til ábúðar, náttúruverndar, ferðaþjónustu og möguleika fólks til að hefja búskap. Ráðherra kynni eigendastefnu ríkisins fyrir þinginu eigi síðar en 1. janúar 2019.“ Við fyrri framlagningu bárust umsagnir frá Bændasamtökum Íslands, bæjarstjórn Fljótsdalshéraðs, Ísafjarðarbæ, Landgræðslu ríkisins, Seyðisfjarðarkaupstað og Umhverfisstofnun. Tóku umsagnaraðilar ýmist undir markmið þingsályktunartillögunnar og mæltu með framgangi hennar eða gerðu ekki athugasemdir við efni hennar. Með tillögu þessari er fjármála- og efnahagsráðherra falið að fjalla sérstaklega um bújarðir í almennri stefnu um eignir og réttindi í eigu ríkisins sem honum ber að setja samkvæmt 2. mgr. 43. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál. Þar verði litið til ábúðar, náttúruverndar, ferðaþjónustu og möguleika fólks til að hefja búskap. Þróun síðustu ár hefur verið sú að sífellt fleiri jarðir fara úr ábúð og það hefur veikt mjög hinar dreifðu byggðir landsins sem eru mikilvægar út frá byggðasjónarmiðum og til að tryggja matvælaframleiðslu og jafnrétti til búsetu. Síðasta áratug hafa orðið miklar breytingar á landnotkun í dreifbýli en sú breyting sem hefur hvað víðtækust áhrif er mannfjöldi sem ræðst að verulegu leyti af atvinnumöguleikum fólks. Markmið tillögu þessarar er einkum það að málefni bújarða séu höfð að leiðarljósi við mótun almennrar eigendastefnu ríkisins og stefnan tryggi möguleika fólks til að hefja búskap. Einnig þarf að horfa til náttúruverndar og uppbyggingar ferðamannasvæða. Sömuleiðis þarf að skilgreina hvers konar landsvæði skuli vera í eigu ríkisins og þar með hvaða landsvæði sé heppilegra að sé í eigu einkaaðila. Árið 2013 skipaði umhverfis- og auðlindaráðherra starfshóp um landnotkun í dreifbýli og sjálfbæra landnýtingu. Í lokaskýrslu starfshópsins frá ágúst 2015 kemur fram að mikilvægt sé að móta eigendastefnu fyrir landareignir í eigu ríkisins, hvernig beri að nýta og ráðstafa þeim, þar með talið hvort og hvaða jarðir skuli vegna sérstöðu sinnar vera í eigu ríkisins, hverjar megi selja og hverjar leigja, og þá eftir atvikum, með hvaða kvöðum. Margar jarðir í eigu ríkisins hafa mikla sérstöðu með tilliti til náttúru, sögu og menningar, en flestar bújarðir og jarðahlutar eru í umsjón stofnana ríkisins eða ábúenda sem hafa þær til afnota gegn leigugjaldi. Samkvæmt jarðalögum, nr. 81/2004, fer fjármála- og efnahagsráðuneytið með forræði ríkisjarða og kveða lögin á um kaup, sölu og aðra ráðstöfun ríkisjarða. Lögin kveða ekki á um að ríkið setji sérstaka stefnu fyrir sínar jarðir. Í lögum nr. 123/2015, um opinber fjármál, er hins vegar mælt fyrir um skyldu ráðherra til að móta almenna stefnu um eignir og réttindi í eigu ríkisins. Slík stefna skal fjalla um markmið og áherslur ríkisins um meðferð og nýtingu eigna og réttindi eftir eignaflokkum samkvæmt 1. mgr. 43. gr., samanber 2. mgr. 43. gr. laganna. Drög að meginþáttum slíkrar stefnu voru lögð fram til umsagnar á vef Stjórnarráðsins 5. október 2017. Sú stefna hefur ekki verið samþykkt. Líkt og kom fram í sérstakri umræðu á síðasta þingi, sem sú sem hér stendur var málshefjandi að, þá stendur til að yfirfara þær athugasemdir sem bárust og betrumbæta þau drög sem þar voru birt. Það kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra. Þar kom líka fram vilji ráðherra til að koma á ráðgjafarhópi í fjármálaráðuneytinu sem mun koma til ráðgjafar um endanlegar tillögur. Ég bind vonir við að þetta sé allt að koma fram en í ljósi þess að lítið virðist hafa verið gert þá leggjum við þetta mál fram hér í fjórða skiptið líkt og ég kom að áðan. Þetta er risastórt mál. Í greinargerð með tillögunni er einnig fjallað um jarðakaup útlendinga sem hafa verið mikið í umræðunni undanfarin misseri og eru farin að kalla á aðgerðir um stefnu í öllum þessum málum. Umræða um jarðakaup útlendinga er ekki ný af nálinni. Hinn 17. apríl 2013 setti þáverandi innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, nýja reglugerð um kaup útlendinga með lögheimili á Evrópska efnahagssvæðinu á fasteignum hér á landi. Samkvæmt henni máttu EES-borgarar ekki kaupa land á Íslandi nema þeir hefðu lögmæta dvöl eða starfsemi hérlendis. Reglugerðin var numin úr gildi nokkrum mánuðum síðar af þáverandi innanríkisráðherra, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, sem taldi reglugerðina ekki samræmast skuldbindingum landsins vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Í janúar 2017 skipaði þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra starfshóp með það að markmiði að endurskoða lög og reglur um kaup erlendra aðila á bújörðum á Íslandi. Starfshópnum er ætlað að leggja mat á það hvaða takmarkanir komi helst til greina til að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins. Í því sambandi má nefna að eignarhald á landbúnaðarlandi er takmarkað í dönskum jarðalögum og skilyrði sett fyrir kaupum erlendra ríkisborgara. Þetta er orðið aðkallandi líkt og ég kom að áðan og mikilvægt að við förum að marka stefnu í þessum málum, en í þessari tillögu erum við eingöngu að tala um bújarðir sem eru í eigu ríkisins. Það er afmarkað mál. En í skriflegu svari frá þáverandi fjármála- og efnahagsráðherra sem fékkst hér á 145. löggjafarþingi, kom fram að ríkissjóður ætti 450 jarðir og að stór hluti þeirra væri nýttur til landbúnaðar. Ríkiseignir annast daglega umsýslu stærsta hluta jarðeigna ríkisins eða um 315 jarða. Þá eru í gildi 122 ábúðarsamningar hjá Ríkiseignum vegna bújarða. Samkvæmt 12. gr. ábúðarlaga, nr. 80/2004, ber ábúanda að hafa fasta búsetu á ábúðarjörð og stunda þar landbúnað nema annað hafi verið samþykkt. Fjölmargir leigusamningar hafa verið gerðir um ríkisjarðir þar sem leigutaki býr á jörðinni. Einnig er algengt að jarðir séu leigðar til slægna og beitar til aðila sem búa á aðliggjandi jörðum. Húsakostur er forsenda þess að geta hafið ábúð á jörð og því henta eyðijarðir almennt ekki til ábúðar. Kveikjan að því að þetta mál var flutt hér í upphafi var sú að lítið virtist vera að gerast í því að verða við óskum fólks um að búa áfram á jörðum eða taka við jörðum. Það gekk hægt. Þó ber að taka fram að einhver hreyfing hefur verið á því og menn hafa sýnt viðleitni til að ýta þeim málum áfram. Engu að síður hefur það ekki gengið nógu hratt fyrir sig að mati margra og meðal annarra þeirrar sem hér stendur því að ástandið í sveitum landsins er víða ekki nógu gott. Ríkið getur tekið þarna afstöðu til ákveðinna hluta; hvernig við ætlum að nytja jarðirnar, hvaða kosti jarðanna við ætlum að nýta, til hvers á að nota jarðirnar og í hvaða tilgangi. En í grunninn held ég að við þurfum að vera meðvituð um spurninguna um það hvort við ætlum að framleiða matvæli hér á landi eða ekki. Ég held að við eigum klárlega að gera það. Við eigum að tala um matvælalandið Ísland. Hér erum við í öllum færum til þess að framleiða áfram vandaðar, góðar, hreinar afurðir sem við getum verið stolt af. Ég vil nefna, í ljósi atburða sem gerðust bara á þessu ári, að það þarf ekki að fara langt til að sjá dæmi um að bændur lendi í vandræðum. Það er ekkert öryggi í matvælaframleiðslunni. Við þurfum að tryggja áframhaldandi matvælaframleiðslu hér á landi. Að þessum hluta getur ríkið komið inn í og hjálpa til við að nytja jarðir. Við gerum okkur líka alveg grein fyrir því og þurfum að gera það að hér verður ekki einungis stundaður svokallaður hefðbundinn búskapur á öllum jörðum. Það eru miklar breytingar að eiga sér stað og hafa átt sér stað. Menn eru að nytja fleiri en eina jörð og þurfa þess því að margar jarðir eru ekki stórar. En við þurfum að marka skýra stefnu í þessum málum eins og svo mörgum öðrum til að halda vel utan um þau og ef við ætlum áfram að styrkja áfram og það er það sem við viljum, landbúnað á Íslandi, þá þurfum við að stíga þessi skref og halda utan um efnið. Við eigum fullt af vinnugögnum. Það er búið að vinna alls kyns efni sem er verið að skrá í ljósi þess að hér er komin landsskipulagsstefna og það er verið að vinna hana. Hvernig ætlum við að vernda ræktanlegt land, í hvað ætlum við að nota það? Ætlum við að taka allt undir skóga? Svo er annað mál sem ég vildi gjarnan að við gætum rætt hér, varðandi það hvernig við getum komið inn í það, ríkið gæti stigið inn í það, en það er að um landið allt eru tún að fara í órækt. Það er ekki gott. Við erum að glata verðmætum ef við látum það halda áfram. Getum við nýtt túnin til uppgræðslu líkt og bændur hafa verið að gera um langan tíma? Alls staðar um allt land hafa menn verið að nýta hey af túnum til landgræðslu og það er mjög áhrifaríkt og hefur nýst vel, þá sláum við nokkrar flugur í sama högginu, viðhöldum verðmætum, græðum upp landið, sköpum atvinnu o.s.frv. Er þetta eitthvað sem við getum skoðað á þessum jörðum? Það eru margir möguleikar í stöðunni. Engu að síður held ég að þetta sé mjög aðkallandi verkefni, að við förum að marka þessa stefnu og fylgjum þessu eftir. Ég vonast til þess að þetta mál fái hér framgang í þinginu. En ég er ekki hætt. Ég kem þá bara í eitt skiptið enn með þetta mál, ef þess þarf þá gerum við það. Framsóknarflokkurinn stendur að því. En auk þeirrar sem hér stendur eru flutningsmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Willum Þór Þórsson. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Ég gat nú ekki stillt mig um að fá aðeins að eiga orðastað við 1. flutningsmann, hv. þm. Þórunni Egilsdóttur, um þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir, sem ég styð efnislega. Ég vona að þetta þurfi nú ekki margar fleiri tilraunir en við skulum sjá til með það. Ég velti því fyrir mér hvort þessi þingsályktunartillaga gangi nægilega langt. Ég held að færa þurfi alveg sérstök rök fyrir því að jarðir almennt séu í eigu ríkisins. Auðvitað eru einhverjar sögulegar ástæður fyrir því að jarðir hafa komist í eigu ríkisins; síðan kunna menningarleg verðmæti og náttúruverðmæti að liggja að baki því að við séum sammála um að ríkið eigi viðkomandi jörð. En þegar jarðir eru almennt í ábúð hlýtur það að vera kappsmál fyrir okkur að losa eignarhaldið frá ríkinu og þá yfir til þeirra ábúenda sem nýta jörðina. Ég velti fyrir mér hvort flutningsmenn hafi velt því fyrir sér að herða aðeins á þessari þingsályktunartillögu sem ég held að væri ágætt vegna þess að það er auðvitað alveg fráleit staða að ekki sé til eigendastefna hjá ríkinu þegar kemur að eignarhaldi á jörðum. Kom til greina hjá flutningsmönnum að leggja það til að í samvinnu við ábúendur verði unnin áætlun um það hvernig koma megi þeim jörðum sem ríkið á en eru í ábúð samkvæmt ákveðnum samningum - og ég sé að það eru á annað hundrað slíkar jarðir - beint í eigu ábúenda?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir þetta andsvar. Þessi mál má öll skoða og taka upp. Við getum alveg rætt um það hvort ríkið á yfirleitt að eiga eitthvert land eða ekki. En við getum líka velt því upp, eins og staðan er núna, að það er afskaplega erfitt fyrir ungt fólk að hefja búskap. Við eigum margt mjög vel menntað fólk til þess að stunda landbúnað. Er möguleiki fyrir ríkið að auðvelda fólki að koma inn í atvinnugreinina? Við viljum hafa hér matvælaframleiðslu og við viljum byggja landið allt. Hvernig ætlum við að nýta jarðirnar? Það er hellingsvinna í þeim geira, að finna út hvernig við ætlum að nýta landið, hvaða land á að nýtast til hvers. Ég held að við getum alveg tekið þá umræðu eitthvað áfram, hvernig við ætlum að gera þetta. Við erum búin að leggja fram mjög metnaðarfulla byggðaáætlun sem við ætlum að vinna áfram. Þetta þarf allt að tala saman, allar áætlanir ríkisins. Nú erum við að tala um samþættingu áætlana ríkisins alls og Stjórnarráðið vinnur nú í því að samþætta allar áætlanir, hvort sem það er byggðaáætlun, samgönguáætlun eða hvað. Gæti þessi vinna ekki fallið inn í það, þ.e. hvernig við ætlum að nýta þessar jarðir? En auðvitað þurfum við að tala um það hvar mörkin liggja, hvaða jarðir við getum talið eðlilegt að ríkið eigi vegna sögulegra eða sérstakra ástæðna, jarðir sem ríkið á vissulega að halda í og nýta. En svo er spurningin líka hvernig ríkið geti komið að því og stutt þessa atvinnugrein eins og við höfum verið að gera, bara til þess að sjá til þess að við byggjum landið allt áfram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála henni um það að ákveðin rök eru fyrir því að ríkið eigi ákveðnar jarðir. Um það verður ekki deilt. En ég fullyrði að hvað varðar yfirgnæfandi meiri hluta þeirra 450 jarða sem eru í eigu ríkisins liggi engin ástæða og engin rök á bak við eignarhaldið. Þess vegna held ég að við ættum að hefja þá umræðu, í tengslum við það að móta eigendastefnuna, með hvaða hætti ríkið stígi ákveðin skref í að losa um þetta eignarhald. Ég held að fyrsta skrefið eigi að vera í samráði og samvinnu við ábúendur á viðkomandi jörðum. Við þurfum þá bara að finna út úr því hvernig við getum auðveldað þeim að eignast þá jörð sem þeir eru að nýta. Mér finnst það skynsamlegt. Ég velti því líka upp af hverju það er talið skynsamlegt að forræði jarða sé á hendi fjármála- og efnahagsráðherra. Ég hygg að sterkari rök séu fyrir því að forræði jarða, a.m.k. þeirra sem eru með ábúðarsamning, sé á hendi landbúnaðarráðherra. Það tryggir a.m.k. meiri samfellu og tryggir kannski betur að einhver stefna gildi um eignarhald á slíkum jörðum. Það má undanskilja einhverjar aðrar jarðir, eins og hv. þingmaður kom að hér áðan, sem við sögulega og menningarlega teljum að við eigum að eiga öll sameiginlega, eins og Þingvellir eru gott dæmi um. En ég velti því líka fyrir mér hvort ekki eigi einmitt, í þessari vinnu í hv. atvinnuveganefnd, að taka þessi atriði til skoðunar.
Hæstv. forseti. Enn þakka ég hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir andsvarið. Jú, ég fagna því ef við náum þessari umræðu eitthvað áfram. Þetta er til að ýta við því. Auðvitað þurfum við að setja niður fyrir okkur hvaða jarðir er eðlilegt að ríkið eigi. Er það yfir höfuð eðlilegt að ríkið sé með yfirumsjón með þessum fjölda jarða? Hv. þingmaður spurði líka hvort það sé yfir höfuð rétt að þetta sé á forræði fjármálaráðherra. Ég get alveg séð fyrir mér að það yrði betri samfella og betri yfirsýn ef þær jarðir sem eru nýttar til landbúnaðar heyrðu undir landbúnaðarráðherra. En þá þurfum við að tala um það, hvort við ætlum að fara þá leið að ríkið haldi utan um jarðir þar sem búskapur er. En ef við getum fundið leiðir til að hjálpa fólki til að halda áfram búskap, hefja búskap, þá fagna ég því. Það er mjög gott. Því að það er vissulega til, eins og ég kom að áðan, ógrynni af ungu, vel menntuðu fólki til að stunda búskap og við þurfum einhvern veginn að finna leiðirnar. Nú erum við t.d. að tala um landgræðslu, kolefnisspor og annað slíkt. Er einhver leið að taka þátt í þeirri vinnu, leggja það af mörkum til að komast í færi til að eignast jarðirnar? Þetta er bara hugmynd sem ég velti hér upp, sem við gætum svo vel skoðað. Ég tek undir að ég vona að við komum þessu máli áfram. En við erum hvergi hætt. Við erum seigari en það, flutningsmenn þessarar tillögu. Við skulum bara vona að þetta hafist í þetta skipti.
Herra forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram og kemur fram í þessari þingsályktunartillögu að það er mikilvægt að mótuð sé eigendastefna fyrir landareignir ríkisins og hvernig beri að nýta og ráðstafa þeim. Ég vil einnig taka undir það sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði áðan, það er mikilvægt í þessari vinnu og þegar tillagan kemur fyrir nefndina að við reynum að finna út, eins og hann nefndi réttilega, með hvaða hætti ábúendur geti eignast þær jarðir sem þeir sitja á. Það er eðlilegt í þessari umræðu að horft sé til þess að þarna eru bændur sem hafa búið árum og áratugum saman á viðkomandi jörðum og eðlilegt og mikilvægt að tekið sé tillit til þeirra í þessari vinnu. Ég vil einnig taka undir það sem hv. flutningsmaður og hv. þm. Þórunn Egilsdóttir sagði hér áðan þegar hún ræddi um mikilvægi matvælaframleiðslu. Ég tek heils hugar undir það. Við sjáum hversu mikilvæg matvælaframleiðsla er hér á landi þegar við horfum í kringum okkur eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, það eru miklir þurrkar í Skandinavíu og við erum að fá fréttir af miklum þurrkum í löndum eins og Ástralíu, Bandaríkjunum o.s.frv. Það þarf ekki mikið út af að bregða. Við þurfum að hafa hér mjög öflugan og traustan landbúnað sem ríkisvaldið á að styðja. Það er þjóðhagslega hagkvæmt og öll viljum við jú hafa landið í byggð. En það er því miður þannig að framkoma ríkisvaldsins gagnvart ábúendum á ríkisjörðum hefur ekki verið til fyrirmyndar. Ég held að við getum öll tekið undir það. Við höfum fengið fregnir af því. Hér á síðasta þingið var sérstök umræða um þetta, um ríkisjarðir og ábúendur á þeim. Hér hafa verið nefnd dæmi um það hvernig ríkisvaldið hefur komið fram við ábúendur sem er því miður ekki til fyrirmyndar á mörgum sviðum. Í fjárlagafrumvarpinu fyrir næsta ár fær Jarðasjóður og Jarðeignir ríkisins 123 milljónir. Það er því ljóst að það eru einhverjir starfsmenn sem vinna við þennan málaflokk. Þrátt fyrir það tekur mörg ár í sumum tilfellum að svara erindum sem berast frá ábúendum ríkisjarða. Það er gott og gilt að hafa eigendastefnu en það er ekki hægt að skýla sér á bak við það að hana vanti þegar stjórnsýslulög eru hreinlega brotin á bændum sem búa á ríkisjörðum og fyrirspurnum ekki svarað fyrr en jafnvel nokkrum árum síðar. Eins og ég sagði áðan er mikilvægt að landið sé í byggð. Þannig vil ég hafa það. Það má orða það svo að það er ekkert dapurlegra en að sjá eyðibýli og stór og myndarleg tún farin í órækt. Þannig viljum við ekki hafa það. Stjórnvöld hafa m.a. sett á laggirnar sérstakt átak á ákveðnum landsvæðum til að halda landinu í byggð, átak sem nefnt hefur verið Brothættar byggðir. En á sama tíma gerir athafnaleysi ríkisvaldsins þegar kemur að ábúð á ríkisjörðum að verkum að fólk gefst upp á að bíða eftir svörum og flytur burt. Jafnvel frá brothættum byggðum sem ríkisvaldið er síðan að reyna að styðja við. Það eru mörg dæmi þess að börn ábúenda á ríkisjörðum vilji taka við búskapnum af foreldrum sínum og þá gjarnan með það í hyggju að stækka húsakost og mæta nýjum aðbúnaðarreglum sem ríkisvaldið setur. Það er ekki vandamálið að ríkið heimili að börn ábúenda komi inn í búskapinn. En ríkisvaldið stendur samt í vegi fyrir allri uppbyggingu á þessum jörðum þar sem það leyfir engar stórframkvæmdir. Og stórframkvæmd er náttúrlega að byggja nýtt fjós svo að hægt sé að framfylgja nýjum kröfum um aðbúnað. Það verður samkvæmt þessum kröfum að endurnýja mörg af þessum húsum til framtíðar. Lausn ríkisins í þeim efnum er þá einfaldlega sú að ábúendur geti tekið lóð úr jörðinni undir byggingar. En það er hins vegar ekki framkvæmanlegt að byggja stórt fjós án jarðar, ég held að menn hljóti að átta sig á því. Það virðist hins vegar vera eitthvað erfitt fyrir þá sem starfa fyrir hönd ríkisins að þessum málum að átta sig á því. Við myndum að sjálfsögðu ekki sætta okkur við slíka afarkosti, að ætla að fara í einhverja fjárfestingu í stórum byggingum eins og fjósi án þess að hafa tryggingu fyrir því að maður geti nýtt landið sem þarf til frambúðar, til þess að geta nýtt sér þá fjárfestingu sem fjósbyggingar eru að sjálfsögðu. Þá er spurningin þessi: Er hægt að kaupa jörðina? Jú, það er kannski hægt að kaupa jörðina en í flestum tilfellum tekur sú skrifstofa sem sér um ríkisjarðir meginpart landsins undan jörðinni og færir hann Landgræðslunni. Það er svolítið merkilegt að Landgræðslan sé að verða stofnun sem safnar landi. Maður spyr sig: Er það tilgangur Landgræðslunnar að eignast land? Er ekki tilgangurinn að hjálpa fólki, bændum eða öðrum landeigendum að græða upp land? Það eru til fjölmörg dæmi um það hvernig ríkisvaldið hefur komið fram með neikvæðum hætti gagnvart ábúendum ríkisjarða. Að fá svar við því hvort hægt sé að byggja nýtt fjós getur tekið mörg ár. Það sjá það allir að það getur enginn stundað þannig rekstur sem þarf að vera háður svona framkomu, og ég leyfi mér að segja úr þessum ræðustól, lítilsvirðingu. Ég vona að þessi þingsályktunartillaga sem hér er flutt í fjórða sinn, að mér skilst, geti orðið til að bæta ástandið en það lýsir kannski ástandinu að verið sé að flytja þessa tillögu í fjórða sinn. Það virðist ríkja ákveðið áhugaleysi á að bæta þetta ástand sem er svo sannarlega þörf á að gera. Ég er hins vegar hræddur um, að fenginni reynslu, eftir að hafa skoðað þessi mál og rætt við ábúendur á ríkisjörðum sem bera allir þessa sömu sögu, að það geti tekið mörg ár að móta eigendastefnu ríkisins þegar kemur að bújörðum. Það sem er hins vegar hægt að gera strax er að bæta verklagið hjá Jarðeignum ríkisins, að þar hugi starfsmenn að því að geta sett sig í spor annarra og svara erindum fljótt og vel. Ég vona svo sannarlega að við getum farið að koma fram við ábúendur ríkisjarða með mannsæmandi hætti og leyst þetta mál sem hefur því miður verið allt of lengi yfir okkur öllum. Ég fagna þessari tillögu og veit að þar er góður hugur að baki hjá hv. þingmanni. Hún fór hér inn á marga þætti sem skipta máli í þessu. Ég vona að núna í þetta sinn, í fjórða sinn, fái málið góða afgreiðslu héðan úr þessum sal og innan nefndarinnar þannig að allir geti vel við unað og sérstaklega ábúendur á ríkisjörðum.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við þingsályktunartillögu um að mótuð verði eigendastefna ríkisins vegna bújarða. Ég er meðflutningsmaður á þeirri tillögu ásamt öðrum þingmönnum Framsóknarflokksins. Ég tel afskaplega mikilvægt að tillagan hljóti umfjöllun í þingsal, fái umfjöllun í nefnd og nái fram að ganga. Eins og þegar er komið fram við umræðuna er margt sem þarf að taka inn í þá umræðu og að mörgu að hyggja. Land, og þar með jarðir, er ekki eins og hver önnur fasteign. Land er auðlind, landið sem slíkt og jarðvegurinn og gróðurinn sem þar þrífst, hvort sem hann er náttúrulegur eða ræktaður. Auk þess geta fylgt landi önnur gæði sem enn auka verðmæti, eins og veiði- eða vatnsréttindi. Meðferð og notkun lands skiptir máli nú og til framtíðar. Almenningur hefur mikla hagsmuni af því hvernig við ráðstöfum landi. Það felast miklir almannahagsmunir í ráðstöfun lands almennt og því skiptir eignarhald og ákvarðanataka um landnýtingu máli, þar með talin ráðstöfun ríkisjarða. Ríkisjarðir eru í sjálfu sér ekki stór hluti jarða í landinu. Skráð eru 6.600 lögbýli í árslok 2017 en ríkisjarðirnar eru ekki nema um 450. Af þeim 450 jörðum er um helmingur í notkun í landbúnaði, rúmlega 120 með útgefið byggingarbréf en svipaður fjöldi er nýttur af öðrum bændum, um 100. Tæplega 100 eru ónýttar eyðijarðir og um 100 eru í ráðstöfun ríkisstofnana, eins og Skógræktar ríkisins, Landgræðslunnar eða annarra. Á hverjum tíma eru einhverjar lausar jarðir til ábúðar, sennilega innan við tugur núna. Ríkisjörðunum er ekki jafnt dreift um landið, þær dreifast nokkuð misjafnlega, en flestar eru á Austurlandi og í Vestur-Skaftafellssýslu, einmitt á svæðum þar sem byggð stendur höllum fæti og er frekar brothætt samkvæmt þeirri skilgreiningu. Ráðstöfun ríkisjarða er margþætt hagsmunamál fyrir nærsamfélagið því að þegar jörð fer í eyði hefur það fjölþætt áhrif og raskar samfélagsgerð þar sem síst skyldi, í ljósi þess hversu ójafnt þær dreifast. Í reglum um ráðstöfun ríkisjarða frá 2011 segir að þeim skuli að jafnaði ráðstafað til ábúðar eða útleigu með leigusamningum svo sem best samræmist markmiðum um búsetu og landbúnað. Þeim reglum hefur ekki verið fylgt síðustu árin en eins og áður sagði felast miklir almannahagsmunir í ráðstöfuninni. Þeir geta vissulega falist í öðru en nýtingu til búskapar og þess vegna er eitt af því sem þarf að fara í í þeirri vinnu að skýra markmiðin, ef ríkið á að eiga jarðir, hver eiga þá markmiðin með því eignarhaldi að vera? Þau geta og munu sennilega í öllum tilfellum vera önnur en að hagnast í krónum og aurum af landnotkuninni. Markmiðin tengjast á einhvern hátt varðveislu auðlinda og eigna sem hafa verið byggðar upp. Í því ljósi þarf að svara því við mótun eigendastefnu hvort æskilegt eða skynsamlegt sé að þeir sem vilja hefja búskap hafi tækifæri til að leigja land og eiga þau tækifæri þá að felast í því að leigja land af ríkinu eða væri hægt að fara þá leið að leigja frekar af þeim sem eiga margar jarðir? Í hverju felast almannahagsmunir til lengri tíma litið? Ég tel að skynsamlegt geti verið að ríkið eigi eitthvert land og jarðir beinlínis til að stuðla að endurnýjun í landbúnaði, það er alla vega mjög mikilvægt að tekin sé afstaða til þess. Þá held ég að mjög mikilvægt sé að skoða samspil við skipulagsáætlanir sveitarfélaga, bæði við ráðstöfun ríkisjarða og í umræðu um aðrar takmarkanir á ráðstöfun jarða, hvort sem það er með sölu eða á annan hátt. Í skipulagsáætlunum væri skynsamlegt að afmarka land sem á hverjum tíma ætti að tryggja að væri tilbúið til landbúnaðarnotkunar, hvort sem það væri stöðugt í notkun eða ekki. Það er hluti af matvælaöryggi þjóðarinnar. Eins gæti í skipulagsáætlun verið mögulegt að tilgreina svæði þar sem æskilegt væri að væri heilsársbúseta. Það gæti verið með ýmsum markmiðum. Það væri til að tryggja ákveðna samfélagsgerð. Það gæti líka verið vegna öryggissjónarmiða. Einn bær við þjóðvegi landsins getur skipt sköpum varðandi öryggi vegfarenda. Við getum nefnt vegi eins og yfir Möðrudalsöræfin eða um Djúpið. Það er eitt af því sem ég held að mikilvægt sé að taka inn í umræðuna. Það er kannski rétt að koma inn á að í frumvarpi til fjárlaga fyrir næsta ár eru heimildir til sölu eða leigu á nokkrum ríkisjörðum. Svo ég að nefni nokkrar er það Unuós á Fljótsdalshéraði, Kvígsstaðir í Borgarbyggð, Bakkakot II í Skaftárhreppi. Þarna eru jarðir sem hefur verið heimild fyrir sölu eða leigu á á síðustu árum en það hafa ekki endilega fylgt aðgerðir, jarðirnar hafa ekki verið auglýstar og ekki heldur verið skýr svör um ráðstöfun þótt leitað hafi verið eftir þeim af áhugasömum einstaklingum. Það er mikilvægt að eiga þessa umræðu og mikilvægt að tillagan fari til frekari umfjöllunar. Stefna um ráðstöfun ríkisjarða þolir ekki bið að mínu mati. Þetta hefur verið í allt of mikilli biðstöðu í mörg ár. Það er ekki að ástæðulausu sem því hefur verið haldið fram að ríkið sé lélegur bóndi því að óháð eignarhaldi og nýtingu lands er það alltaf hlutverk bónda eða þess sem hefur umsjón með landi að viðhalda og byggja upp verðmæti, auðlindina sem hann hefur umsjón með. Í því felst sjálfbærni.