Forseti lítur svo á að þingfundir geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf krefur.
Forseti vill upplýsa að gert er ráð fyrir a.m.k. tveimur fundum í dag og verða atkvæðagreiðslur á mörkum þeirra funda, eftir hádegið eða í eftirmiðdaginn. Á dagskrá seinni fundarins verða þá þau mál sem út af standa frá þessum fundi, svo sem fjáraukalög, þau mál sem verða tilbúin til 3. umr. og nokkur mál sem komin eru frá nefndum en beðið er skjala eftir. Atkvæðagreiðslur um umræðumál á seinni fundinum, ef þetta gengur allt eftir, verða þá í fyrramálið.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Þegar tilkynnt voru áform um losun fjármagnshafta og aðgerðir því samhliða má segja að þær hafi í grófum dráttum skipst í þrennt. Einn af meginliðunum var hvernig skyldi standa að losun svokallaðra aflandskróna og útlistað með nokkuð skýrum og nákvæmum hætti hvaða aðferð skyldi notuð í því. Það kom jafnframt fram að allar þessar aðgerðir þyrftu að haldast í hendur, það þyrfti að gæta jafnræðis og það þyrfti að tryggja að allir legðu sitt af mörkum til að heildarplanið gengi upp og réttlætanlegt væri að ráðast í þær aðgerðir sem boðaðar voru. Um mitt ár 2016 kom hins vegar eitthvert bakslag í þennan þriðja lið sem varðar aflandskrónurnar og aldrei hefur fengist tilhlýðileg skýring á því hvers vegna það var. Í framhaldinu hófst mjög vandræðalegt ferli í losun aflandskrónueigna sem fólst m.a. í síendurteknum samningaviðræðum við eigendur þessa fjármagns, vogunarsjóði, ekki hvað síst þá sem höfðu keypt þessar eignir á umtalsverðum afslætti og ætluðu að hagnast á þeim, og sífelldri undanlátssemi því að þegar það sem stjórnvöld loks lögðu upp með hverju sinni var ekki samþykkt þá var einfaldlega gengið til viðræðna aftur. Nú hefur komið fram að stjórnvöld hyggist losa um restina af þessum aflandskrónueignum. Með öðrum orðum, þeir sem tóku ekkert mark á stefnu íslenskra stjórnvalda, þeir sem hlustuðu ekki á áformin, þeir sem trúðu því ekki að stjórnvöld myndu standa við það sem þau sögðust myndu gera ef menn væru ekki tilbúnir til samninga, hagnast mest. Hvað segir þetta um trúverðugleika íslenskra stjórnmála, íslenska stjórnkerfisins? Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því og hvers vegna? Hvers vegna þessi stefnubreyting?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að áætlun stjórnvalda um afnám haftanna hefur gengið fullkomlega eftir. Það birtist í vaxandi trausti á íslenska ríkið og íslensk efnahagsmál. Ég vísaði í því samhengi til þess að lánshæfismatsfyrirtækin hafa stöðugt verið að hækka mat á Íslandi. Ég vísa til þess hvernig staðið var að umbúnaði við uppgjör gagnvart gömlu búunum og haftaafnámi í tengslum við það. Við höfum í grundvallaratriðum fyrst og fremst verið að leysa hér greiðslujafnaðarvanda sem var ógnvænlega stór en hefur smám saman verið að víkja og skuggi hans er orðinn tiltölulega stuttur. Þannig að ég vil halda því fram að þær aðgerðir sem eru næstar í haftaafnáminu séu eins konar lokaaðgerðir. Þær hafa ávallt verið fyrirséðar og eru í eðlilegu framhaldi af fyrri aðgerðum stjórnvalda sem allar hafa tekist vel. Þegar hv. þingmaður segir að það sem hafi átt að gerast ef menn hlustuðu ekki á stjórnvöld hafi verið eitthvað allt annað en þetta, spyr ég: Hvað er hv. þingmaður að tala um? Er hv. þingmaður að tala um þjóðnýtingu eignanna? Er hv. þingmaður að tala um að við ætlum að halda hér restunum af höftunum út í hið óendanlega af því bara? Þetta er allt í eðlilegu, rökréttu samhengi. Nú er komið að lokakaflanum. Við höfum ekki bara getu til að stíga það skref heldur er hægt að færa fyrir því rök að nú sé komið að því að við þurfum að stíga það skref, vegna þess að hinn undirliggjandi vandi hefur verið að víkja, greiðslujafnaðarvandinn hefur smám saman verið að hörfa og þar með helstu forsendur fyrir því að hafa höftin til staðar.
Virðulegur forseti. Ég tek að sjálfsögðu undir það með hæstv. fjármálaráðherra að á heildina litið hefur losun hafta og þær aðgerðir gengið vonum framar. En vegna þess að hæstv. ráðherra spyr skal ég rifja upp fyrir honum hvernig áformin varðandi aflandskrónurnar voru. Það var kynnt að þeir sem ekki tækju þátt í gjaldeyrisútboðum gætu ekki vænst þess að fara betur út úr því með því að sniðganga útboðin. Í framhaldinu, þegar Seðlabankinn hefur svo viðræður við tiltekna aðila sem voru ósáttir við það gengi sem þeim bauðst, voru skilaboðin frá stjórnvöldum þessi: Menn geta þá bara að hætt á það, ef þeir eru ekki tilbúnir í þau býtti, að sitja hér fastir árum, jafnvel áratugum saman. Skilaboðin voru þau að ef menn væru ekki tilbúnir að taka þátt í því sem þyrfti að gerast til að hægt væri að losa höftin þá færu þeir ekki betur út úr því en aðrir. En nú er niðurstaðan sú að veðmál vogunarsjóðanna gekk upp. Þeir keyptu þessar eignir með umtalsverðum afslætti og stjórnvöld gáfust upp á endanum. Það var ekkert að marka það að menn yrðu læstir hér inni ef þeir létu ekki undan.
Virðulegi forseti. Það sem sagt var var að menn myndu mæta afgangi. Þeir sem ekki tækju þátt í útboðum fengu engin skýr svör um það á hvaða tímapunkti þeir myndu fá aðgang að þessum eignum. Það voru meginskilaboðin. Í því fólst engin hótun um að menn myndu koma miklu verr frá því, enda ekki í sjálfu sér lögmætt að stilla mönnum þannig upp við vegg að stjórnvöld ætluðu að búa þannig um hnútana að hirða af mönnum eignir. Það var einfaldlega sagt: Þetta mun mæta afgangi. Og nú höfum við leyst það sem á undan þurfti að koma og ytri aðstæður hafa sem betur fer þróast okkur í hag. Ef það hefði farið á hinn veginn er ég sammála hv. þingmanni um að þá kynnu enn að vera uppi aðstæður sem leiddu til þess að við gætum ekki verið að stíga þetta skref. En sem betur fer hefur flest fallið okkur í hag. Greiðslujafnaðarstaðan er góð. Við sjáum það t.d. núna á viðskiptajöfnuði þriðja ársfjórðungs þessa árs að hann er einn sá mesti sem við höfum séð í sögunni þannig að hættumerkin eru ekki lengur til staðar.
Virðulegur forseti. Heilbrigðiskerfið á við ákveðin mönnunarvanda að stríða, m.a. mönnunarvanda hjúkrunarfræðinga. Samkvæmt áætlunum Landspítalans vantar þar mjög upp á, sem þýðir að kostnaður við að manna stöður hjúkrunarfræðinga er mun hærri en ef allar áætlanir stæðust og það væri eðlileg mönnun þar. Þegar laun lækna hækkuðu batnaði mönnunarvandi lækna sem þá var. Það má leiða líkur að ákveðinni fylgni þar á milli, að batni laun þá leysist mönnunarvandinn, því að það eru mjög margir hjúkrunarfræðingar sem starfa ekki sem hjúkrunarfræðingar og er launum þar um að kenna. Mig langar að spyrja ráðherra um einmitt það vandamál, að við borgum meiri pening fyrir dýrari mönnunarúrræði en við gætum haft. Á sama tíma gætum við einfaldlega borgað betri laun til þeirrar stéttar sem mönnunarvandi er í án þess að kosta neinu aukalega til við það sem við gerum núna. Mér þætti áhugavert að heyra hjá hæstv. ráðherra sem fer með kjaramálin hvort einhver stefnubreyting sé í farvatninu varðandi það að fara í gagngera endurskoðun og breytingar á þessu til að laga það vandamál sem við stöndum frammi fyrir.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að það er til staðar mönnunarvandi í heilbrigðiskerfinu en hann er ekki eingöngu vandi sem steðjar að okkur í nútímanum heldur sýnist mér að við megum gera ráð fyrir því að sá vandi fari vaxandi. Í því sambandi má hafa í huga að á árinu 2010 voru u.þ.b. fimm Íslendingar á vinnumarkaði fyrir hvern eldri borgara, þ.e. lífeyrisþega. Árið 2025 verða það fjórir, árið 2035 verða það þrír, þannig að við sjáum hvað þjóðin er að eldast og það mun auka mjög þrýstinginn á heilbrigðiskerfið í heildina. Hv. þingmaður spyr hvort ekki sé til einföld lausn á því sem sé einfaldlega sú að hækka launin. Ég get sagt um það að að sjálfsögðu hljóta kjör stéttarinnar að skipta máli. Þau hafa stórbatnað á undanförnum árum. Það hefur eitthvað hjálpað til við að leysa vandann en ég er hræddur um að vandinn sé töluvert miklu stærri en þetta vegna þess að vandinn er ekki bara bundinn við Ísland. Það vantar þúsundir ef ekki tugi þúsunda af hjúkrunarfræðingum á Norðurlöndunum og sá vandi er vaxandi. Ef það væri til einföld lausn sem fælist í því að breyta launakjörum og reyna að vinna að einhverri sátt um að ein stéttin ferðist hraðar upp launastigann en hinar stéttirnar, sjúkraliðar, læknar, aðrir í heilbrigðisstétt, held ég að við værum löngu lögð af stað í þá vegferð. En vandinn er stærri og hann þarf að leysa með fjölþættum úrræðum.
Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra að þetta er fjölþættur vandi og tvímælalaust framtíðarvandi en við erum líka með fullt af hjúkrunarfræðingum sem eru ekki að vinna sem hjúkrunarfræðingar, að hluta til út af því að launin eru vandamál. Við erum með nútímavanda sem væri hægt að leysa með þessu. Mig langar til að spyrja ráðherra um annað líka. Í fjáraukanum er framlag vegna kirkjujarðasamkomulagsins. Í svari ráðuneytis við fyrirspurn fjárlaganefndar kemur fram að samkvæmt kirkjujarðasamkomulaginu greiðir ríkið laun 138 presta en þar kemur líka fram að þeim stöðum fjölgar eða fækkar eftir skráningum í þjóðkirkjuna. Nú hefur a.m.k. fækkað um 10.000 manns í þjóðkirkjunni frá því að þetta kirkjujarðasamkomulag var gert sem ætti að þýða fækkun um tvö stöðugildi presta, en miðað við svar ráðuneytisins er fjöldinn óbreyttur. Ég var að velta fyrir mér hvort ráðherra ætlaði að lagfæra þetta.
Virðulegi forseti. Við erum orðin of vön því að afgreiða þetta tiltekna mál á fjárauka. Það hefur staðið til of lengi að ljúka samningum um þetta mál þannig að þeir geti verið í gildi og við getum gert ráð fyrir þessum samningsgreiðslum í fjárlögum. Ég hef látið þess getið hér í umræðum um þetta mál að ég sé orðinn mjög vongóður um að nú loksins séum við að ná samningum þannig að þetta verði ekki fjáraukalagamál í framtíðinni. Það er rétt, sem hv. þingmaður segir, það endurspeglast í fjölda sóknarbarna hverjar greiðslurnar eru og skipting þeirra. Ég er ekki með þetta allt í kollinum á mér en ég hefði haldið að það væri auðsótt að fá nákvæmar tölur um skiptinguna og útlistun á fjárhæðum í nefndarstarfinu.
Virðulegur forseti. Að verða fyrir því að sjúkraskrár séu teknar ófrjálsri hendi og falsaðar, að verða fyrir því að sjúkraskrár séu birtar með kennitölu og öllu á netinu getur ekki verið ásættanlegt. En einkafyrirtæki eins og Fons Juris eru með þessar skrár sem eru notaðar af dómurum, embættismönnum, lögmönnum og laganemum og maður borgar fyrir að komast inn í þessar skrár og þar er allt galopið; kennitölur, allar upplýsingar, viðkvæmar persónuupplýsingar, viðkvæmar sjúkraupplýsingar. Síðan er annað í þessu, þeir stæra sig af því að hafa 100.000 samtengingar í kerfinu. Hvar er persónuverndin? Á sama tíma er verið að tala um það að vernda afbrotamenn, að vernda þá og hafa nafnleynd á þeim sem brjóta af sér. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Er þetta eðlilegt? Er ekki eðlilegt að byrja að tryggja þá sem geta ekki varið sig, veikt fólk, og sjá til þess að kennitölur þess og allar upplýsingar, mjög viðkvæmar persónuupplýsingar, séu ekki opnar fyrir hvern sem er ef hann bara vill borga fyrir þær? Á sama tíma og við verðum að átta okkur á því að við erum nýbúin að loka vef þar sem voru upplýsingar um tekjur manna. Það þótti alveg gjörsamlega óásættanlegt. Tekjur. Ég get ekki séð hvernig þær eiga að særa einn eða neinn en viðkvæmar persónuupplýsingar geta verið særandi og þær geta skaðað. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra: Ætlar hún að sjá til þess að þessu verði lokað?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á mikilvægu máli sem verið hefur til umræðu undanfarið, það er einmitt birting persónuupplýsinga í dómum. Það væri auðvitað algjört ófremdarástand ef það væri þannig að einhverjar aðgerðir væru uppi af hálfu stjórnvalda að vernda glæpamenn, eins og hv. þingmaður nefndi, að vernda persónuupplýsingar um þá, en ekki viðkvæmar upplýsingar um hinn almenna borgara. Enda er það að sjálfsögðu ekki þannig. Ég átta mig hins vegar ekki á því hvað hv. þingmaður á við þegar hann vísar til þess að sjúkraskrár manna séu almenningi opnar í gegnum eitthvert fyrirtæki sem hann nefnir hér. Ég held að það sé nú ekki svo. Það getur bara alls ekki verið, enda væri það algerlega óforsvaranlegt. Hv. þingmaður er kannski að vísa til þess að fyrirtæki hér í bæ safnar saman uppkveðnum dómum af öllum dómstigum og gefur út dómasafn til áskrifenda sinna. Það hefur verið þannig um langt skeið. En það er ekki svo að þetta fyrirtæki hafi frumkvæði að því að birta þessa dóma, heldur birtir dómstóllinn dómana sjálfur og þetta fyrirtæki gerir svo sem ekki annað en að taka upp þá dóma sem birtir eru á internetinu af dómstólunum, eins og verið hefur undanfarin ár. En er núna til skoðunar hvort einhver breyting eigi að verða þar á. Það er að sjálfsögðu ekki til skoðunar til að vernda sérstaklega hagsmuni hins dæmda manns, heldur hitt, að vernda viðkvæmar persónuupplýsingar m.a. aðila máls. En persónuupplýsingar dæmdra manna kunna líka að vera viðkvæmar vegna þess að dæmdir menn njóta líka mannréttinda sem standa þarf vörð um. Er þá rétt að þær séu gerðar opinberar á internetinu um aldur og ævi? Ég vek athygli á því. Það er mjög brýnt að reglur um birtingu dóma verði samræmdar á öllum dómstigum, það er ekki þannig í dag, og að einnig verði tekið til skoðunar hvort rétt sé að birta dóma á internetinu umfram þá birtingu sem á að öðru leyti á við og er lögbundin og verður auðvitað að fara fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka dómsmálaráðherra fyrir svörin en ég var að tala um sjúkraskrárupplýsingar sem dómstólar hafa og birta. Það sem almenningur veit ekki og aðrir vita ekki er það hvernig er komið fram við vitni fyrir dómstólum. Það er hægt að rekja til vitnanna mjög persónulegar upplýsingar. Þær sem ég hef séð eru skelfilegar. Ég myndi ekki vilja sem vitni þurfa að upplýsa slíkt fyrir dómi. Það ætti ekki að vera hægt að komast bara í þetta óvarið á nafni og kennitölu. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa að við verndum þá sem þurfa og neyðast til og verða að mæta fyrir dómi til að bera vitni, að ekki sé hægt að rekja til þeirra svo viðkvæmar persónuupplýsingar að það er meira að segja hægt að nota upplýsingarnar til að skaða viðkomandi einstaklinga.
Virðulegur forseti. Það sem hv. þingmaður er að vísa til er birting í dómum þar sem er óhjákvæmilega er oft fjallað um viðkvæmar persónuupplýsingar aðila máls, bæði í einkamálum og sakamálum, ekki síst í einkamálum þar sem oft hefur verið vísað til sjúkrasögu viðkomandi. Það er auðvitað alveg óforsvaranlegt að reifun slíkra dóma sé gerð opinber. Þá er líka nauðsynlegt að velta fyrir sér, og ég veit að dómstólarnir eru að gera það þessa dagana, hvort það sé nauðsynlegt að hafa í dómum yfir höfuð þessar upplýsingar sem rétt er að verði ekki gerðar opinberar. Hv. þingmaður getur treyst því að ég skoði þessi mál og ég er sammála honum um að þetta er algjörlega óforsvaranlegt. Birting dóma má ekki verða til þess að íþyngja vitnum um of og má ekki heldur verða til þess að menn veigri sér yfir höfuð við að fara fyrir dóm með sín mál sem oft fjalla einmitt um viðkvæm persónuleg efni.
Hæstv. forseti. Í stuttri ræðu sem ég flutti hér fyrr í vikunni gerði ég það að umtalsefni hvað þeir eldri borgarar fá í ellilífeyri frá almannatryggingum sem ekkert hafa annað milli handanna og minnti á að greiddar eru 239.500 kr. á mánuði til þess fólks og svo er tekinn skattur af þeirri greiðslu. Ellilífeyrir er sem sagt langt fyrir neðan öll framfærsluviðmið og hefur í raun dregist aftur úr á undanförnum árum. Í nýsamþykktu fjárlagafrumvarpi er gert ráð fyrir 3,6% hækkun, sem er náttúrlega ekkert annað en hungurlús. Fjármálaráðherra var því miður fjarstaddur á þeim fundi á mánudaginn og ég beini því tali mínu til hans þegar tækifærið gefst. Starfshópur var skipaður í vor til að fara yfir þessa stöðu en nú, hálfu ári seinna, hefur nefndin ekki enn sent frá sér neinar tillögur. Þegar ég gerði þessa sorglegu stöðu að umræðuefni í fyrradag var ekki annað að heyra en að þingheimur tæki undir með mér um að hér þyrfti að gera betur. Ég hef fengið tækifæri til að setjast inn á Alþingi 79 ára gamall og mitt eina verkefni er í rauninni að tala fyrir hönd eldri borgara sem verst standa og minnst eiga. Ég hef fylgst með afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins. Ég hef setið á fundi fjárlaganefndar og séð og lesið fjármálaáætlun ríkisins fyrir næsta ár og frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2018. Hvergi er minnst á neina búbót til eldri borgara. Ég kem ekki í þennan sal á fótboltaskóm til að sparka í einn eða neinn. Ég er heldur ekki á inniskóm [[Forseti hringir.]]til að slappa af. Erindi mitt í þingsal er að gera mitt besta til að minna þingmenn á aldrað fólk sem býr við fátækt, veikindi, einangrun og tómleika. Það fólk á inni hjá okkur hinum [[Forseti hringir.]]að rétta því hjálparhönd. Þess vegna nota ég tækifærið til að varpa þeirri spurningu til fjármálaráðherra að hann upplýsi mig og þjóðina hvort við séum að missa af lestinni eða til standi að sniðganga eldri borgara. [[Forseti hringir.]]Ég bið um svar og yfirlýsingu um að tekið verði tillit til eldri kynslóðarinnar og enn sé ráðrúm af hálfu stjórnvalda til að taka mark á gömlum karli sem hér hefur dottið inn og á hingað erindi í þágu elstu kynslóðarinnar.
Virðulegi forseti. Við erum á Íslandi í dag með gott kerfi lífeyrisréttinda, mjög háa atvinnuþátttöku og lágt atvinnuleysi og erum í raun og veru með fullfjármögnuð lífeyrisréttindi, þ.e. þau réttindi sem er verið að gefa út og hafa áður verið gefin út eru u.þ.b. fullfjármögnuð. Þetta veit á gott fyrir framtíðina. Vandi okkar snýr að þeim sem eru komnir á lífeyrisaldur en náðu ekki, eins og hv. þingmaður fer hér yfir, að nýta starfsævina til að tryggja sér góð eftirlaun. Við höfum á undanförnum árum gert mikið átak í að rétta stöðu þessa hóps. Þess vegna verð ég að andmæla því sem hv. þingmaður segir þegar hann heldur því fram að þessi hópur hafi setið eftir. Hann hefur ekki setið eftir, kaupmáttur ellilífeyrisbóta hefur stórvaxið á undanförnum árum. En við viljum gera betur, það er hárrétt. Ég vil sérstaklega taka undir með hv. þingmanni þegar hann beinir sjónum sínum að þeim sem eru í veikastri stöðu, þeir sem ekki hafa tækifæri til að afla sér atvinnutekna, t.d. þeir sem hafa engin lífeyrisréttindi, engar fjármagnstekjur, engar aðrar bjargir en þær sem felast í bótum almannatrygginga. Það er fólkið sem er í veikastri stöðu. Ég hef ávallt talað fyrir því úr þessum stól að eftir því sem styrkur okkar vex til þess að standa betur á bak við þá sem höllum fæti standa í samfélaginu þá eigum við að beina sjónum okkar meira að þeim hópi. Ég er hins vegar oft í átökum í þessum þingsal um það hvernig við eigum að ráðstafa fjármununum og margir vilja afnema allar skerðingar til þeirra sem geta verið í fullu starfi. Við höfum hækkað frítekjumörkin vegna atvinnutekna, en ef menn afnema þau með öllu þá væri það mjög kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð, á sama tíma og það myndi í engu gagnast þessum hópi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svarið. Við erum kannski ekki að öllu leyti sammála um hvernig þetta kerfi eigi að virka en við erum sammála um að taka á þeim vandamálum sem stór hópur eldri borgara býr við með því að fá þá upphæð sem ég nefndi áðan frá almannatryggingum, sem er náttúrlega ekki bjóðandi. Ég treysti því hins vegar að hæstv. ráðherra geri tilraun og láti á það reyna að hjálpa þeim sem verst standa. Það er það sem ég er að tala um og þar eigum við að byrja og svo sjáum við til hvernig við getum breytt kerfinu að einhverju leyti í framtíðinni eða á næstu árum. Þetta fólk er komið á þann aldur að það getur ekki beðið lengi. Þetta er spurningin um hvort við viljum hjálpa því að njóta lífsgæða áður en yfir lýkur.
Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir þetta göfuga markmið sem hv. þingmaður lýsir hér. Ég vil síðan í stærra samhengi hlutanna benda á mikilvægi þess að við göngum úr skugga um að þær skuldbindingar sem við gefum til langrar framtíðar séu fjármagnaðar þannig að við getum staðið undir þeim þegar að því kemur. Þetta er auðvitað stórt mál sem er erfitt að tæma í tveggja mínútna og einnar mínútu andsvörum. Það er flókið þetta samspil ýmiss konar réttinda sem fólk á, t.d. í lífeyriskerfum og síðan réttinda sem er að finna í almannatryggingakerfinu. Við þurfum að gæta þess að hafa skerðingarnar ekki of miklar. Auðvitað þurfa að vera frítekjumörk fyrir atvinnutekjur, fjármagnstekjur, aðrar tekjur eins og lífeyristekjur en sérhver hreyfing, vegna þess hve stór hópurinn er, til breytinga á skerðingarmörkum getur verið mjög útgjaldamikil. Þess vegna [[Forseti hringir.]]er þessi hópur að störfum, til að fara yfir það hvar við getum gert breytingu sem kemur að mestum notum í anda þess sem hv. þingmaður er hér að telja fram og um það snýst vinnan. Fjármálaáætlun lýsir því síðan hvert svigrúmið er til framtíðar.
Herra forseti. Í viðtali á Stöð 2 í gær var rætt við yfirmann ákærusviðs lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, Huldu Elsu Björgvinsdóttur, þar sem hún gerir að umtalsefni áhyggjur sínar og embættisins af álagi og málafjölda hjá kynferðisbrotadeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og talar þar um málsmeðferðartíma sem sé óhóflega langur og að dómstólar geri í auknum mæli athugasemdir við málsmeðferðarhraðann og að þetta leiði til þess að dómstólar séu í auknum mæli farnir að skilorðsbinda dóma í alvarlegum kynferðisbrotamálum. Það er fráhvarf frá því sem verið hefur að alvarleg brot eru ekki skilorðsbundin, jafnvel þó að dráttur sé í málsmeðferð þeirra. Þetta er grafalvarlegt mál. Við erum í samfélaginu að reyna að skera upp herör gegn kynferðisafbrotum og hluti af því er auðvitað að dómskerfið og rannsóknarkerfið virki sem skyldi. Það er afar slæmt ef kerfið sjálft veldur því að kynferðisafbrotamenn sleppa með vægari refsingu en ella. Spurning mín til hæstv. dómsmálaráðherra er því þessi: Hefur hann sömu áhyggjur af stöðunni og yfirmaður ákærusviðs lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu?
Virðulegur forseti. Ég hef af því áhyggjur eins og aðrir í réttarvörslukerfinu að málsmeðferðartími sé of langur, geti verið það í einstökum tilvikum, einkum og sér í lagi í þeim brotum sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni, þ.e. í kynferðisbrotamálunum. Hann hefur verið langur um nokkurt skeið en fyrir um tveimur árum fórum við í mikið átak við að efla kynferðisbrotadeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, sem hefur skilað mjög miklum árangri. Ég fylgist mjög náið með því hvernig mönnum tekst að mæta þeim vanda sem hefur verið uppi með langan tíma rannsókna og einnig þeim vanda sem blasti við lögreglunni með auknum kærum slíkra mála á undanförnum misserum, sem hefur auðvitað orðið í kjölfar t.d. #metoo-umræðunnar allrar. Um það var fjallað sérstaklega í aðgerðaáætlun sem ég gaf út fyrir nokkru um meðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu. Það hefur gengið vel að vinna á þessum tíma og það kom reyndar fram í máli ákæruvaldsins sem hv. þingmaður vísar til í sínum fréttum að undanfarið hefur þetta gengið mjög vel. Það hefur verið fjölgað í starfsliði lögreglunnar í þeim málum en þó held ég að skipti mestu máli sú vinna sem þar hefur farið fram undanfarið við að bæta og breyta verkferlum við rannsókn slíkra mála og einnig hjá ákæruvaldinu sjálfu, vegna þess að tafirnar hafa orðið bæði við rannsókn mála og hjá ákæruvaldinu sjálfu. Þetta horfir allt til bóta og þeir dómar sem vísað er til í fréttum eru auðvitað eldri mál en hafa verið í minni tíð sem dómsmálaráðherra. Þetta horfir til batnaðar en ég dreg það hins vegar mjög í efa að menn séu að fá skilorðsbundna dóma, og ég hef ekki séð neinar tölur um það, í alvarlegum [[Forseti hringir.]]brotum og ég teldi að það væri auðvitað ófremdarástand ef svo væri.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið. Mig langar til að vitna beint í yfirmann ákærusviðsins, með leyfi forseta: „Dómstólar hafa ekki verið að skilorðsbinda í málum þar sem um er að ræða þessi alvarlegustu brot, ekki nema í afar sérstökum tilvikum, en við erum að sjá aukningu á þessu.“ Yfirmaður ákærusviðsins sér þessa aukningu sem hæstv. dómsmálaráðherra virðist ekki hafa upplýsingar um að sé. Hver er skoðun hans á því í ljósi þessara fullyrðinga yfirmanns ákærusviðsins? Og jafnframt óska ég eftir að dómsmálaráðherra tjái sig um þessa aukningu, sem ég slæ föstu að sé rétt. Hvaða skoðun hefur hann á þeirri stöðu sem upp er komin, að dómstólar eru farnir að skilorðsbinda alvarleg kynferðisbrotamál vegna dráttar á málsmeðferð?
Virðulegur forseti. Eins og ég nefndi í fyrra svari mínu þá teldi ég það ófremdarástand ef mikil aukning væri á skilorðsbindingu dóma í alvarlegum málum. Nú hef ég ekki þessa tölfræði og mér finnst gagnlegt að menn sýni fram á einhverja tölfræði og mögulega einhverjar útskýringar á þeirri tölfræði. Eins og kemur fram í fréttinni, sem hv. þingmaður nefnir, er þar vísað til mjög sérstakra tilvika. Ég get ekki tjáð mig um það, enda er þetta þess utan eitthvað sem ákæruvaldið sjálft þarf að skoða. Dómsmálaráðherra hefur ekki afskipti af ákærum eða rannsókn sakamála, heldur er ákæruvaldið algerlega sjálfstætt að því leyti og lögreglan að þessu leyti einnig. En bæði lögregla og ákæruvald þurfa þá að skoða það grannt hjá sér hvort laga þurfi vinnubrögð þar innan húss til að mæta þessu. Auðvitað þarf að forgangsraða rannsókn mála þannig að alvarlegustu brotin verði ekki í þeim málsmeðferðartíma að það valdi réttarspjöllum.
Virðulegur forseti. Hér er lögð fram beiðni um skýrslu frá þingflokki Samfylkingarinnar að frumkvæði hv. þm. Ágústs Ólafs Ágústssonar. Skýrslubeiðendur telja brýnt að aflað verði ítarlegra upplýsinga um stöðu aldraðra hérlendis og í samanburði við önnur Norðurlönd og meðaltal ríkja OECD, þannig að umræðan um málefni aldraðra verði ítarlegri, vandaðri og umfangsmeiri. Öldruðum sem hlutfall af þjóðinni fjölgar mikið. Nú eru um 50.000 manns 65 ára og eldri. Áætlað er að árið 2066 hafi þjóðinni fjölgað um 100.000 og að þá hafi 65 ára og eldri, samkvæmt mannfjöldaspá Hagstofu Íslands, fjölgað um 50.000. Við væntum þess að hv. þingheimur taki vel í þessa beiðni og fallist á þessa úttekt sem gagnast mun með uppbyggilegum hætti við samningu heilbrigðisstefnu og stefnu um mótun málaflokksins í íslensku samfélagi til langs tíma.
Herra forseti. Nú erum við að fara að greiða atkvæði um forsendur fyrir fjárlög sem stjórnarmeirihlutinn er búinn að samþykkja. Allar tillögur okkar í Samfylkingunni voru felldar við atkvæðagreiðslu um fjárlagafrumvarpið. Þar voru líka tillögur um barnabætur og húsnæðisbætur. Stjórnarmeirihlutinn og ríkisstjórnin hunsa einnig kröfur verkalýðshreyfingarinnar um að þau jöfnunartæki sem ríkið hefur tök á að nota verði nýtt. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur nýtir ekki þau jöfnunartæki sem tiltæk eru. Við í Samfylkingunni getum ekki stutt þetta frumvarp. Það er þó eitt atriði sem er jákvætt og við munum styðja og það er lækkunin á tryggingagjaldinu. Annars getum við ekki stutt frumvarp sem sýnir svo vel forgangsröðun ríkisstjórnarinnar og þá kjánalegu stöðu sem við erum í hér, að eiga að greiða atkvæði um forsendur fyrir fjárlög sem búið er að samþykkja.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp þar sem verið er að hækka barnabætur til hagsbóta fyrir tekjulágar fjölskyldur og fjölga þeim sem eiga rétt á barnabótum um meira en tvö þúsund, atkvæði um frumvarp þar sem við hækkum persónuafslátt umfram neysluvísitölu, atkvæði um frumvarp þar sem verið er að lækka tryggingagjald, sem skiptir einmitt lítil og meðalstór fyrirtæki mestu máli, atkvæði um frumvarp þar sem við látum bæði efri og neðri mörk skattkerfisins fylgja sömu vísitölu, neysluvísitölu. Allt eru það gríðarlega miklar jöfnunaraðgerðir sem er ótrúlegt að þeir sem vilja auka jöfnuð í samfélaginu ætli ekki að styðja. Ég mun styðja þetta frumvarp og tel að það muni svo sannarlega verða til hagsbóta til að efla hér jöfnuð og koma til móts við tekjulágt fólk. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við erum hér að greiða atkvæði um frumvarp sem verður til þess að álögur á einstaklinga, bætur í formi barnabóta og vaxtabóta og álögur á atvinnufyrirtæki munu lækka um 7,9 milljarða á næsta ári og um tæplega 12 milljarða árið 2020. Það er skynsamleg og réttmæt ráðstöfun að hækka persónuafslátt umfram lögbundið viðmið. Það er skynsamleg og réttlát ákvörðun að hækka barnabætur verulega og beina þeim fyrst og fremst til þeirra sem þurfa á því að halda og lakast standa. Það er skynsamleg ákvörðun að hækka vaxtabætur og beina þeim fyrst og fremst til þeirra sem þurfa á að halda. Þetta eru 7,9 milljarðar á komandi ári, þetta eru tæpir 12 milljarðar [[Forseti hringir.]]á árinu 2020. Það er þess vegna sem við ættum öll að sameinast um að styðja þetta frumvarp.
Virðulegi forseti. Í atkvæðagreiðslu um þetta frumvarp tökum við afstöðu til nokkurra lykilspurninga, hvort við eigum að hækka persónuafsláttinn umfram vænta verðbólgu á næsta ári. Við tökum afstöðu til þess hvort við eigum að láta aukningu til barnabóta rata sérstaklega til þeirra sem eru tekjulægri en auka skerðingar við þá sem eru komnir upp í millitekjur. Það er sannarlega aðgerð sem er ætluð til frekari tekjujöfnunar en sumum finnst ekki nóg að gert. Þannig hefur Samfylkingin lagt til að við látum útgjöldin ekki vaxa um u.þ.b. 35 milljarða milli ára. Nei, það þarf að setja 24 milljarða ofan á það. Þannig myndu útgjöldin ekki vaxa um tæp 5% heldur um 8% milli ára. Þetta eru fullkomlega óábyrgar tillögur sem Samfylkingin hefur talað fyrir og til að bjarga afkomunni á bara að hækka skatta. Þau hafa boðað skattahækkanir [[Forseti hringir.]]upp á um 26 milljarða og ef bankaskatturinn er tekinn með upp á 33 milljarða, 33 milljarða í nýja skatta. Það er Samfylkingin sem hefur verið með óábyrgar hugmyndir hér.
Það er rangt.
Herra forseti. Barnabótakerfið hefur markvisst verið veikt á undanförnum árum og þúsundir fjölskyldna dottið út úr kerfinu. Núna á að breyta skerðingarmörkum. Skerðingar hefjast ekki fyrr en við um 300.000 kr. laun, en fólk með undir miðgildislaunum fær engar barnabætur því að skerðingarnar eru gerðar enn grimmari en þær hafa verið undanfarin ár. Leiðarljós ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í barnabótamálum og til þess að styðja ungar barnafjölskyldur í landinu er Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. Þetta eru tillögur frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum um barnabætur, sem er fátækrastyrkur. Við ættum auðvitað að líta til hinna norrænu ríkjanna þar sem barnabætur eru stuðningur við fjölskyldur til að jafna stöðu þeirra við hina sem ekki eru með börn á framfæri.
Herra forseti. Við erum að taka ákvörðun um að hækka tekjuviðmið barnabóta. Við erum að taka ákvörðun um að létta enn frekar undir með barnafjölskyldum og við verðum að tryggja að þeir njóti þess fyrst og fremst sem lægstar hafa tekjurnar og lakast standa. Við erum að hækka barnabætur að raungildi um 14% á milli ára. Þetta er 1,8 milljarðar. Þetta er gert með þeim hætti að það eru fyrst og fremst tekjulægri fjölskyldur sem munu njóta. Það er sérkennilegt að þeir sem hér tala mest um tekjujöfnuð skuli andmæla þeirri tillögu og þeirri aðgerð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur.
Herra forseti. Húsnæðisstuðningur hefur lækkað á árunum 2013–2017 að raungildi um 70%. Á þeim tíma hefur heimilum sem njóta hans fækkað um 19.000. Stjórnarliðar felldu tillögur Samfylkingarinnar um hækkun vaxtabóta við afgreiðslu fjárlaga á sama tíma og tugþúsundir eru í verulegum vandræðum á erfiðum húsnæðismarkaði. Samfylkingin mótmælir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Stjórnarliðar lýsa aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem stórkostlegum jöfnunaraðgerðum. Heildarupphæðin sem var verið að samþykkja áðan fyrir barnabætur er að raungildi sú sama og fyrir fimm árum síðan, fyrir árið 2013. Hér erum við að samþykkja 500 kr. í hækkun á persónuafslætti, 500 kr. sem almenningur sem greiðir skatta fær að njóta. Þetta er nú öll jöfnunaraðgerðin. En hvað er gert fyrir útgerðina í landinu? Veiðigjöldin eru lækkuð um rúma 4 milljarða sem að stærstum hluta gengu til örfárra manna sem hafa sannarlega nóg fyrir. Það er skömm að þessari stefnu ríkisstjórnarinnar og það er verulega hallærislegt að fólk skuli tala um þetta sem einhverjar sérstakar jöfnunaraðgerðir og stór skref til að jafna stöðu fólks á Íslandi. Það eru öfugmæli.
Herra forseti. Þetta er mjög einfalt. Við erum að taka hér ákvörðun um að tekjuskattur einstaklinga verði 1,7 milljörðum nettó lægri á komandi ári. Það er fyrst og fremst vegna þess að við erum að taka ákvörðun um að persónuafsláttur skuli hækka meira en gildandi lög segja til um. Það ætti að vera fagnaðarefni. Auk þess er, eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, unnið að því, m.a. í samráði við aðila vinnumarkaðarins, að endurskoða tekjuskattskerfið. Þess vegna erum við að leggja til að þetta gildi hér aðeins í eitt ár. Endurskoðun tekjuskattskerfisins felst m.a. í því að endurskoða hvernig við stöndum að barnabótum og vaxtabótum og hvernig við nýtum tekjuskattskerfið til þess að styðja við ekki síst þá sem lakast standa. Þetta er endurskoðunin sem er í gangi [[Forseti hringir.]]og þetta er það verkefni sem bíður okkar á nýju ári.
Herra forseti. Það er í sjálfu sér hressandi fyrir sálartetrið rétt fyrir jól að geta komið upp og verið jákvæður út af einhverju sem þessi ríkisstjórn gerir. Þetta er vissulega mikilvægt skref. Hér er um að ræða álögur sem leggjast þyngst á lítil og meðalstór fyrirtæki, ekki síst á fyrirtæki sem byggja á hugviti, byggja á tækni, byggja á nýsköpun, sem eru einmitt þær greinar sem við þurfum að leggja ofuráherslu á ef við eigum að fóta okkur í flókinni framtíð tæknibreytinga á næstunni. Því miður er þetta eina vísbendingin um að ríkisstjórnin átti sig á því inn í hvaða framtíð við erum að ganga.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um embætti umboðsmanns barna, breytingu á þeim lögum sem hafa lítið breyst síðan 1994. Hér er verið að styrkja embættið umtalsvert, það er verið að bæta við verkefnum, m.a. barnaþingi og fleiri þáttum. Það er afar ánægjulegt að hv. velferðarnefnd náði fullri samstöðu um þetta mál og það er einkar gleðilegt að við skulum greiða atkvæði um það hér í dag.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. velferðarnefnd fyrir vinnu hennar að þessu máli sem ég tel mikið framfaramál, máli sem ætlað er að styrkja embætti umboðsmanns barna og hlutverk umboðsmannsins við að halda betur utan um gögn um börn, sem hefur verið mikilvægt að bæta, og sömuleiðis að styrkja rödd barna með sérstöku barnaþingi. Mér þótti vænt um að heyra þær umræður sem áttu sér stað í þingsal um þetta mál þar sem ég heyrði frá öllum þeim þingmönnum sem töluðu, mikla ánægju með þessa tillögu og mikinn áhuga á að fá að taka þátt í stefnumótun ásamt börnum. Ég held að þetta sé alveg gríðarlega mikilvægt lýðræðismál og fagna þeirri góðu samstöðu sem myndast hefur um málið í þinginu.
Hæstv. forseti. Framlagðar breytingar á lögum um umboðsmann barna eru til mikilla bóta. Í 2. gr. laganna kemur fram að umboðsmaður barna skuli hafa embættispróf í lögfræði. Það vekur furðu mína að þegar frumvarpið var smíðað í upphafi skyldi ekki hafa verið farið fram á að umboðsmaður barna hefði uppeldismenntun. Það er skoðun mín að svo eigi að vera, en ég mun styðja frumvarpið.
Virðulegur forseti. Með lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálans, árið 2013 hafa íslensk stjórnvöld skuldbundið sig til að framfylgja ákvæðum sáttmálans í lögum, stjórnvaldsfyrirmælum og framkvæmd á öllum þeim sviðum sem hann nær til. Þarna kemur embætti umboðsmanns barna við sögu. Með frumvarpinu er lagt til að umboðsmanni barna verði falin aukin verkefni og skyldur jafnframt áréttaðar sem miða að því að styrkja enn frekar stöðu barna í íslensku samfélagi og stuðla þannig að áframhaldandi innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.
Forseti. Ég ætla að koma hingað upp til að þakka fyrir þetta flotta mál. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir það og þakka fyrir vinnuna í velferðarnefnd. Það er ótrúlega gaman þegar svona mál koma inn í nefndina og við fáum að vinna þau í þeirri sátt sem myndaðist í nefndinni.
Forseti. Hér greiðum við atkvæði um að framlengja bráðabirgðaákvæði sem veitir samtökum aðila vinnumarkaðarins heimild til að gera með sér samkomulag um að víkja frá ákvæðum laga um hvíldartíma og næturvinnu þeirra starfsmanna sem vinna við notendastýrða persónulega aðstoð. Best hefði verið ef ráðuneytið hefði verið búið að finna framtíðarlausn á þessu vinnufyrirkomulagi. En svo er ekki þannig að mig langar til að ítreka mikilvægi þess að á næsta ári verði mörkuð skýr stefna um framtíðarstarfsumhverfi þessarar mikilvægu þjónustu svo við þurfum ekki að standa hér aftur eftir ár og samþykkja bráðabirgðalög um þjónustuna.
Herra forseti. Við göngum hér til atkvæða, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen kom að, um bráðabirgðaákvæði vegna þjónustu við fatlað fólk, svokallaðrar NPA-þjónustu. Nefndin þrengir upprunalega ákvæðið verulega frá því sem var. Nú er það eingöngu bundið við NPA-þjónustu, við 11. gr. laganna, og við styttum einnig þann tímafrest sem aðilar sem að málinu koma og ráðuneytið hafa til að bæta úr þeim ágöllum sem eru á lögunum þannig að þau nái vel utan um þá þjónustu. Því að auðvitað er það grundvallaratriði að þeir starfsmenn sem starfa við þessa þjónustu njóti sömu réttinda og sömu verndar að lögum og aðrir starfsmenn á íslenskum vinnumarkaði.
Virðulegur forseti. Ég vil nefna eitt varðandi það mál sem við greiðum atkvæði um, að þessi undanþága sem við erum að framlengja snýr að báðum hópunum, bæði þeim sem þiggur þjónustuna og þeim sem veitir hana. Það er mikilvægt að undanþágan sé ívilnandi fyrir báða aðila og sé hagkvæmari. Það er nauðsynlegt í báðum tilvikum, bæði til þess að þeir sem veita þessa þjónustu geti átt betra með að veita hana og sinnt hlutverki sínu betur, og að það komi hagsmunum þeirra betur sem þurfa að þiggja hana. Þess vegna er mjög mikilvægt að fundin sé lausn þannig að réttindi allra í þessu máli séu tryggð. En vegna eðlis þeirrar þjónustu sem við ræðum hér, notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, liggur í augum uppi að það verður að fara eitthvað út fyrir núverandi vinnuverndarlöggjöf og þarf að finna sameiginlegar leiðir í því sem fyrst.
Virðulegur forseti. Hér liggur fyrir frumvarp til breytinga á lögum um aðbúnað og hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, þ.e. undanþáguákvæði hvað varðar vinnutíma starfsmanna sem veita notendastýrða, persónulega aðstoð. Þetta bráðabirgðaákvæði hefur í raun verið við lýði það tilraunatímabil frá því að farið var að veita notendastýrða, persónulega aðstoð, sem lögfest var á hinu háa Alþingi í vor og tók gildi 1. október. Enn hefur ekki tekist að búa svo um hnútana að hagsmunir þjónustuaðila séu tryggðir í samræmi við vinnutímatilskipun EES og ESB, þaðan sem svo margt gott kemur, þannig að farið er fram á framlengingu bráðabirgðaákvæðis í eitt ár. Við viljum hvetja ráðuneytið og stjórnvöld til að nýta þennan tíma vel og ganga þannig frá málum að ekki þurfi að koma til frekari bráðabirgðaákvæða. Það er mikið í húfi: réttindi einstaklinga með fötlun. Það er baráttumál sem er hægt og bítandi að nást í gegn.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um afar mikilvægt mál, þ.e. að fela umboðsmanni Alþingis að hafa eftirlit með þeim stöðum þar sem frelsissviptir einstaklingar dvelja. Um er að ræða fangelsi á vegum ríkisins en einnig ýmiss konar stofnanir, bæði á vegum ríkisins sem og á vegum einkaaðila. Með þessu felum við umboðsmanni samkvæmt lögum um umboðsmann að annast þetta eftirlit. Taldi stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd afar viðeigandi að fela því embætti þetta eftirlit, enda er það með öllu óháð embætti. Með þessu fullgildum við bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og ómannlegri meðferð.
Herra forseti. Píratar fagna þessu frumvarpi sérstaklega. Grunnstefna okkar snýst í meginatriðum um að vernda og efla borgararéttindi og lýðræðisumbætur. Þetta eru þau borgararéttindi sem hvað mikilvægast er að vernda, þ.e. að fólk sé ekki pyndað, að það megi ekki búast við því að vera pyndað eða beitt ómannúðlegri meðferð. Nú er verið að fela umboðsmanni Alþingis - svo fólk heima fyrir skilji hvað það er þá er það undirstofnun Alþingis sem á að hafa eftirlit með stjórnvöldum, og líka í þessu tilfelli að hafa eftirlit með því ef einkaaðilar hýsa aðila sem hafa verið frelsissviptir. Og að þessi aðili hafi í okkar umboði eftirlit með því að ekki sé farið með fólk á ómannúðlegan hátt eða verið sé að pynda fólk sem hefur verið frelsissvipt. Við fögnum þessu máli sérstaklega.
Virðulegur forseti. Ég, líkt og aðrir hér, fagna því mjög að við séum að greiða atkvæði um þetta frumvarp og vona að sem flestir gjaldi því jáyrði sitt. Þetta er nefnilega risastórt mál þó að það sé kannski falið í skammstöfun. OPCAT segir ekki mikið, en þetta byggir hvorki meira né minna en á samningi Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Með þessu máli felum við umboðsmanni Alþingis að heimsækja reglulega stofnanir sem frelsissvipta einstaklinga, í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að grimmileg eða vanvirðandi meðferð viðgangist. Þetta er því gríðarlega mikilvægt mál. Ég ætla að leyfa mér að segja að ég er mjög stoltur yfir því að fá að greiða atkvæði um þetta mál hér og fá að taka þátt í vinnunni um það í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég vil sérstaklega þakka fyrir þá eindrægni og góðu vinnu sem þar fór fram um þetta mál.
Herra forseti. Þetta er merkur áfangi sem við erum að ná. Við samþykkjum hér eftirlit með því að þess sé gætt að aðbúnaður og meðferð öll gagnvart þeim sem minnst mega sín í samfélagi okkar sé mannúðleg og eðlileg, gagnvart þeim sem af einhverjum ástæðum eru sviptir frelsi sínu með beitingu opinbers valds. Það er annar þáttur í þessu frumvarpi sem ég held að sé líka mjög mikilvægt að við höfum í huga, þ.e. vernd þeirra sem kjósa að upplýsa umboðsmann um eitthvað sem miður hefur farið í samfélaginu. Gildir það ekki bara um þessi mál heldur almennt, sem er gríðarlega mikilvægt fyrir umboðsmann Alþingis, Alþingi sjálft og okkur öll, að menn geti öruggir leitað til umboðsmanns með erindi sín.
Forseti sem 1. flutningsmaður málsins þakkar hlý orð í garð þess og þakkar hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir vinnu við málið.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu rammasamkomulags milli Grænlands/Danmerkur, Íslands og Noregs um verndun loðnustofnsins og stjórnun veiða úr honum. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Veturliða Þór Stefánsson frá utanríkisráðuneyti og Jóhann Guðmundsson og Baldur P. Erlingsson frá atvinnuvegaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á rammasamkomulagi milli Grænlands/Danmerkur, Íslands og Noregs um verndun loðnustofnsins og stjórnun veiða úr honum -
Forseta líkar illa þetta skvaldur í salnum. Forseti biður hv. þingmann að hafa hljótt, hvort sem þeir sitja áfram í salnum eða ganga út.
- sem gert var í London 21. júní 2018. Gert er ráð fyrir að samningsaðilar geti breytt efni viðauka á árlegum samráðsfundi ríkjanna um loðnustofninn ef samningsaðilar, sem hagsmuna hafa að gæta, samþykkja. Samningaviðræður ríkjanna hófust árið 2016 og náðist niðurstaða um gerð nýs þríhliða samkomulags milli Íslands, Grænlands/Danmerkur og Noregs um skiptingu leyfilegs hámarksafla og fyrirkomulag kvótaúthlutunar á viðræðufundi embættismanna í júní sl. Loðnuveiðar á hafsvæðinu milli Grænlands, Íslands og Jan Mayen hafa á undanförnum árum farið fram á grundvelli þríhliða samnings landanna sem gerður var 2003 og tvíhliða samninga landanna sem gerðir voru einnig 2003. Nýja rammasamkomulagið er ótímabundið en hægt er að segja því upp með einnar vertíðar fyrirvara. Samkomulagið felur í sér að hlutur Íslands í heildaraflanum minnkar úr 81% í 80%, hlutur Noregs minnkar úr 8% í 5% og hlutur Grænlands eykst úr 11% í 15%. Í greinargerð kemur fram að samkomulagið staðfestir með formlegum hætti að ákvörðun heildarafla á hverri vertíð byggist á langtímanýtingarstefnu. Nýmæli í samningnum snýr að því að bótaskylda miðar við að ákvörðun um heildarafla sé tekin 5. febrúar eða síðar á árinu og um annað sem er tekið fram í greinargerðinni vísa ég til nefndarálitsins. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir það rita undirrituð, formaður nefndarinnar, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, aðrir hv. þingmenn; Ari Trausti Guðmundsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Björn Leví Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Una María Óskarsdóttir og Þorsteinn Víglundsson.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2018. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Veturliða Þór Stefánsson frá utanríkisráðuneyti og Jóhann Guðmundsson og Baldur P. Erlingsson frá atvinnuvegaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til staðfestingar á samningi milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2018 sem gengið var frá með bréfaskiptum í Þórshöfn og Reykjavík 26. júní og 22. nóvember sl. Samningurinn kveður á um heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvors annars á árinu 2018. Samningurinn gerir ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á árinu 2018. Þá eru íslenskum skipum heimilaðar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl innan færeyskrar lögsögu á árinu 2018. Fram kemur í greinargerð að á árlegum fundi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Íslands og sjávarútvegsráðherra Færeyja sem haldinn var í desember 2017 náðist ekki samkomulag milli aðila um fiskveiðar íslenskrar og færeyskrar lögsögu. Samkomulag náðist í janúar 2018 en efni samningsins er frábrugðið fyrri samningum að því leyti að það hámark sem sett er á loðnuveiðar Færeyinga, miðað við 5% af heildarloðnukvótanum árið 2018, er 25.000 lestir en var áður 30.000. Þá er skipum sem heimilt er að vera við kolmunnaveiðar samtímis í lögsögu Færeyja fjölgað úr 12 skipum í 15. Loks var samþykkt að hefja vinnu við að breyta fyrirkomulagi samningaviðræðna með það að markmiði að gera rammasamning til lengri tíma. Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess að fyrirkomulagi samningaviðræðna verði komið í fastari skorður svo tryggja megi hagsmuni Íslands til lengri tíma. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið ritar undirrituð, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, og hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Björn Leví Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Logi Einarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Una María Óskarsdóttir og Þorsteinn Víglundsson.
Virðulegur forseti. Ég styð að sjálfsögðu þetta nefndarálit enda skrifaði ég undir það en mig langaði að koma hingað upp og fara aðeins yfir það að við fengum góða heimsókn í utanríkismálanefnd í gær þar sem farið var ágætlega yfir þetta mál fyrir okkur. Ég þekki það að hafa tekið þátt í svona atkvæðagreiðslu áður, hér erum við fyrst og fremst að fjalla um eitthvað sem þegar er gert, það er búið að veiða þann fisk sem um ræðir í þessu samkomulagi en ekki hefur náðst samkomulag um það sem gerist á næstu mánuðum. Mig langaði bara að koma hingað upp og harma í rauninni þá stöðu sem upp er komin í samskiptum okkar við okkar ágætu nágranna í Færeyjum og taka heils hugar undir og ítreka það sem nefndin segir í neðstu línu nefndarálitsins, þ.e.: Nefndin leggur áherslu á mikilvægi þess að fyrirkomulagi samningaviðræðna verði komið í fastari skorður svo tryggja megi hagsmuni Íslands til lengri tíma. Hvað þennan samning varðar er sem sagt hefð fyrir því að ráðherrar sjálfir hittist einu sinni ári og fari yfir málið. Ég held að það sé eðlilegra að setja þetta í einhvers konar rammasamningsfyrirkomulag sem gildi þá til lengri tíma og að samninganefnd með embættismönnum verði falið að gera viðbætur við samninginn. Í gær fengum við þær fréttir að utanríkisráðherra Færeyinga, Poul Michelsen, hefði lagt fyrir Lögþingið á síðasta degi þingsins tillögu um að segja upp Hoyvíkursamningnum. Ráðherrann hefur svo sem talað um þetta í töluverðan tíma og við höfum óttast hvað úr verði. Mér skilst að dagurinn í dag sé síðasti dagur Færeyinga áður en þeir fara í jólafrí og þá þarf að samþykkja þessa þingsályktunartillögu eða frumvarp, ég átta mig ekki alveg á því hvers eðlis það er, fyrir áramót til að Hoyvíkursamningnum verði sagt upp. Ástæðan fyrir þessu er sú að Færeyingar samþykktu í fyrra nýja fiskveiðilöggjöf sem bannar erlendar fjárfestingar í sjávarútvegi. Samkvæmt okkar Hoyvíkursamningi er það brot á því samkomulagi, Færeyingar mega fjárfesta upp á 25% í íslenskum sjávarútvegi. Það er mjög miður að okkur hafi ekki tekist að semja við Færeyinga um áframhald fríverslunar með Hoyvíkursamningnum. Enn ber ég þá von í brjósti að þetta verði ekki samþykkt á færeyska Lögþinginu en það virðist vera mjög villandi umræða um Hoyvíkursamninginn í Færeyjum. Færeyingar eru almennt á því að þeir séu að tapa, að Íslendingar græði einhvern veginn meira á þessu samkomulagi, sem ég held að sé alls ekki rétt, enda sýna tölurnar okkar að þó að útflutningur vara sé meiri frá Íslandi kaupum við töluvert mikla þjónustu af Færeyingum. Ég hef mikla trú á viðskiptum ríkja á milli og þessi litlu nágrannaríki næstum úti í ballarhafi hafa ýmissa sameiginlegra hagsmuna að gæta. Ég vona svo innilega að niðurstaðan verði sú að við náum samkomulagi um að halda Hoyvíkursamningnum áfram í gildi og að þessi mál, eins og við ræðum í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. um það hvernig við gerum samninga um aðkomu og aðgengi hvors annars inn á okkar fiskveiðimið, geti komist í fastari skorður svo það séu ekki upphlaup eða einhverjar reddingar korteri fyrir áramót.
Virðulegi forseti. Hér er til 2. umr. frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum og lögum um landlækni og lýðheilsu, lyfjaávísanir hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra, sem velferðarnefnd fékk til umfjöllunar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, Ljósmæðrafélagi Íslands, Lyfjafræðingafélagi Íslands, embætti landlæknis og frá heilbrigðisvísindasviði Háskóla Íslands. Einnig komu gestir frá Félagi íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, auk þess sem fulltrúar frá velferðarráðuneytinu komu og veittu okkur ráðgjöf og frekari innsýn inn í málið. Umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Félagi íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna, Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, Háskólanum á Akureyri, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, hjúkrunarfræðideild Háskóla Íslands, embætti landlæknis, Ljósmæðrafélagi Íslands, Lyfjafræðingafélagi Íslands og Tönju Þorsteinsson, kvensjúkdómalækni. Markmið frumvarpsins er, líkt og nánar er rakið í greinargerð, að auka aðgengi kvenna að kynheilbrigðisþjónustu, að efla slíka þjónustu og að nýta betur fagþekkingu hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra á sviði þjónustunnar. Með frumvarpinu er mælt fyrir um að hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum verði veitt heimild til að ávísa hormónatengdum getnaðarvarnarlyfjum. Í samræmi við þá heimild er gert ráð fyrir því að ráðherra setji í reglugerð frekari skilyrði fyrir leyfi hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra til ávísunar framangreindra lyfja, m.a. um viðbótarnám. Þingsályktun um lyfjastefnu til ársins 2022, nr. 17/146, var samþykkt í mars 2017. Eitt af meginmarkmiðum stefnunnar er að auka aðgengi að nauðsynlegum lyfjum. Meðal aðgerða til að ná því markmiði er að veita sérmenntuðum hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum takmarkaðan rétt til að ávísa ákveðnum lyfjum. Þær breytingar sem felast í fyrirliggjandi frumvarpi eru í samræmi við framangreint markmið og sambærilega þróun sem hefur á undanförnum árum birst í nágrannalöndunum. Við umfjöllun nefndarinnar um málið kom fram það sjónarmið að menntun ljósmæðra á Íslandi stæði framarlega í alþjóðlegum samanburði. Þá fengju hjúkrunarfræðingar nú þegar mikla kennslu í lyfjafræði og ekki væri ástæða til að ætla að mikla viðbót þurfi við núverandi námskrár hjúkrunarfræðideilda háskólanna. Einnig kemur fram í umsögn frá hjúkrunarfræðideild Háskóla Íslands að ný námskrá í ljósmóðurfræði verði tekin í notkun haustið 2019. Í því námi verði lögð sérstök áhersla á forvarnir, kyn- og kvenheilbrigði og getnaðarvarnaráðgjöf. Um menntun hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra kom einnig fram það sjónarmið að nám í hjúkrunar- og ljósmóðurfræði tryggði ekki þann grunn sem þurfi til að taka ákvarðanir um ávísanir lyfja og bera ábyrgð á þeim. Þá væri menntun hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra á milliverkunum og aukaverkunum lyfja og lyfhrifum ekki nægileg. Þá yrði að vera skýrt að sá sem ávísi lyfjum beri ábyrgð á þeirri lyfjameðferð sem ávísað er og þeirri ábyrgð yrði ekki komið yfir á aðra. Í umsögn embættis landlæknis er bent á að samkvæmt greinargerð með frumvarpinu skuli embætti landlæknis taka ákvörðun um áherslur, innihald, fyrirkomulag og framkvæmd námskeiðs um lyfjaávísanir fyrir ljósmæður og hjúkrunarfræðinga, slíkt falli illa að hlutverki embættisins. Betur færi á því að hlutverk í tengslum við slíkt námskeið væri hjá til þess bærum menntastofnunum, svo sem heilbrigðisvísindasviðum háskólanna. Nefndin tekur undir ábendingu embættis landlæknis, en bendir jafnframt á að í greinargerð með frumvarpinu segir að ákvörðun um áherslur, innihald, fyrirkomulag og framkvæmd námskeiðsins skuli tekin í samvinnu við heilbrigðisvísindasvið háskólanna sem gert er ráð fyrir að hafi umsjón með námskeiðinu. Nefndin telur mikilvægt að velferðarráðuneytið tryggi skýra hlutverkaskiptingu milli landlæknis og háskólanna í samræmi við það sem tíðkast hjá öðrum heilbrigðisstéttum sem hafa heimild til ávísunar lyfja. Mikilvægt er að háskólarnir móti inntak náms, en landlæknir sinni leyfisveitingar- og eftirlitshlutverki. Þá áréttar nefndin mikilvægi þess að vel verði hugað að útfærslu og umsjón með því viðbótarnámi sem krafist verður af hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum svo þeim verði veitt heimild til ávísunar umræddra lyfja. Fyrir nefndinni kom fram það sjónarmið að ekki væri nein knýjandi þörf fyrir breytinguna sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Í því sambandi var bent á að staða kynheilbrigðismála væri betri hér á landi en víðast hvar og tíðni ótímabærra þungana í yngsta aldurshópnum væri með þeirri lægstu á Norðurlöndum. Auk þess færi tíðni þungunarrofa minnkandi, einkum í yngsta aldurshópnum. Þá var einnig bent á að hormónatengd getnaðarvarnarlyf væru ekki aukaverkanalaus og ávísanir á þau krefðust umtalsverðrar sérfræðiþekkingar. Einnig var reifað fyrir nefndinni að heppilegra byrjunarskref í að rýmka heimildir til lyfjaávísana gæti verið heimild til að ávísa öðrum, einfaldari lyfjum. Þá kom fram fyrir nefndinni að ef ætti að veita hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum heimild til að ávísa hormónatengdum getnaðarvarnarlyfjum yrði að takmarka heimildina við lyf sem ekki krefðust sérstakra inngripa. Í því sambandi tekur nefndin fram að nú þegar er mikil lyfjafræði kennd við hjúkrunarfræðideildir háskólanna. Þá eru ljósmæður og hjúkrunarfræðingar oft í nánum tengslum við þær konur sem óska eftir ávísunum hormónatengdra getnaðarvarnarlyfja. Verði viðbótarnámið sem krafist verður til að fá heimild til ávísunar umræddra lyfja undirbúið með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í greinargerð með frumvarpinu eru þær forsendur tryggðar sem þarf til að auka verksvið og ábyrgð hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra. Áréttar nefndin í því sambandi nauðsyn þess að vel verði hugað að útfærslu og umsjón með því viðbótarnámi sem krafist verður af hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum. Meðal annarra sjónarmiða sem fram komu við umfjöllun nefndarinnar voru þau að skilvirkari leið til að auka aðgengi ungs fólks að getnaðarvörnum væri að niðurgreiða þær líkt og er gert í nokkrum nágrannalöndum, þannig að kostnaður hindri ekki notkun þeirra. Nefndin tekur undir þetta sjónarmið og beinir því til velferðarráðuneytisins að skoða þann möguleika. Þá var einnig bent á að fyrir stæði heildarendurskoðun á lyfjalögum og að betur færi á að gera þessa breytingu í tengslum við þá endurskoðun. Fyrir nefndinni voru einnig reifuð þau sjónarmið að frumvarpið gengi of skammt og rétt væri að ganga lengra, m.a. með því að heimila ávísun lyfja sem notuð eru við heimafæðingar og við sýkingum í kjölfar barnsburðar eða tengdum brjóstagjöf. Í ýmsum tilvikum gæti það verið mikil bót fyrir störf ljósmæðra sem eru í mestum samskiptum við barnshafandi konur og nýbakaðar mæður að geta ávísað þessum lyfjum beint. Nefndin tekur ekki undir þessi sjónarmið og bendir á að það skref sem er stigið hér sé skynsamlegt fyrsta skref og betra sé að fá reynslu á rýmkuðum heimildum til ávísunar umræddra getnaðarvarnarlyfja áður en lengra er gengið. Í því sambandi var jafnframt bent á að í samræmi við þessar auknu heimildir til ávísunar lyfja væri eðlilegt skref að heimila ljósmæðrum og hjúkrunarfræðingum að ávísa vissum tegundum hjálpartækja, enda væri fagleg þekking greinanna oft og tíðum meiri hjá þessum stéttum en t.d. hjá þeim læknum sem ávísa tækjunum. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið að hluta og beinir til velferðarráðuneytisins að skoða með hvaða hætti megi heimila þessum starfsstéttum að ávísa tilteknum tegundum hjálpartækja. Að lokum áréttar nefndin að það skref sem lagt er til með þessu frumvarpi felur í sér töluvert aukna ábyrgð hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra. Nefndin beinir því til velferðarráðuneytisins að fylgjast með framkvæmd ákvæða frumvarpsins og huga að því í framtíðinni hvort reynslan gefi ástæðu til að veita hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum heimildir til ávísunar fleiri flokka lyfja, eða hvort ástæða verði til að þrengja umræddar heimildir. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ásmundur Friðriksson og Guðjón S. Brjánsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Andrés Ingi Jónsson og Anna Kolbrún Árnadóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álitið í samræmi við heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk þessu áliti. Undir þetta álit skrifa Halldóra Mogensen, Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Andrés Ingi Jónsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Vilhjálmur Árnason og Anna Kolbrún Árnadóttir.
Virðulegur forseti. Þegar mælt var fyrir málinu á sínum tíma lýsti ég mikilli ánægju með að það væri fram komið. Ég verð að viðurkenna að ég var svolítið spennt að lesa nefndarálitið því að mér fannst ekki ljóst í upphafi hver afstaða nefndarinnar væri þannig að ég var að sjálfsögðu mjög ánægð þegar nefndin komst að þeirri niðurstöðu að samþykkja frumvarpið óbreytt, þrátt fyrir að í frumvarpinu séu reifaðir ýmsir vankantar sem einhverjir umsagnaraðilar kunna að hafa fundið á þessu. Mig langar að spyrja um tvennt. Annars vegar átta ég mig ekki alveg á því hvers konar hjálpartæki er verið að tala um. Erum við erum við að tala um hjálpartæki varðandi brjóstagjöf eða eitthvað tengt fæðingunni eða annað þess háttar? Hins vegar langar mig að spyrja hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur út í það hvort rætt hafi verið að ganga eitthvað lengra. Ég sé í nefndarálitinu að sumir aðilar hafi talið að of skammt væri gengið með þessu. Ég reifaði það sérstaklega í ræðu minni og hef gert það áður þessum málum tengt hvað varðar vottorð þegar ófrískum konum er ráðlagt af lækni, yfirleitt er þeim reyndar ráðlagt af ljósmóður að taka sér frí síðustu vikurnar, en það er engu að síður þannig að læknir þarf að skrifa upp á það. Ég held að þetta sé í rauninni reglugerðarmál, eftir því sem ég kemst næst þegar ég skoða þetta, því að í 19. gr. laga um heilbrigðisstarfsmenn, sem ég veit að eru ekki lögin sem falla hér undir og við erum ekki að fjalla um þau hérna, er talað almennt um vottorð heilbrigðisstarfsfólks, en í reglugerðinni er svo talað um læknisvottorð. Mig langar bara að vita hvort þessi þáttur hafi eitthvað komið til umræðu í nefndinni við þessa umfjöllun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir spurningarnar. Hún spyr um hjálpartækin. Þau hjálpartæki sem um er að ræða eru tengd meðgöngu, geta verið tengd meðgöngu, brjóstagjöf og eins fæðingu. Ég kann kannski ekki alveg nöfnin á þeim, en þetta eru þau hjálpartæki sem eru til þessa bær. Vottorð varðandi hjálpartækin. Það var ekki tekið á því í nefndinni, þannig að ég hef svo sem ekki frekari upplýsingar. En við töluðum um hvernig við gætum eða hvort ástæða væri til að reyna að rýmka þetta enn frekar, og eins og kemur fram í nefndarálitinu vildum við sjá hvernig þessi útfærsla kæmi út áður en við færum að beina því til - eða eins og segir í álitinu að: „það skref sem lagt er til með þessu frumvarpi felur í sér töluvert aukna ábyrgð …“ og beinir nefndin „því til velferðarráðuneytisins að fylgjast með framkvæmd ákvæða frumvarpsins og huga að því í framtíðinni hvort“ hægt væri að veita hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum enn rýmri ákvæði til að ávísa frekari lyfjum þá, sérstaklega eins og við erum að hugsa um og talað var um í nefndinni, til aðstoðar í fæðingu eða brjóstagjöf eða annað, en við töldum að betur færi á því að reynsla kæmi á þetta.
Virðulegur forseti. Vegna þess að mér er þetta svo mikið hjartans mál finnst mér ég verða að koma hingað upp og lýsa mikilli ánægju með málið. Ég vil líka benda á það sem fram kemur í nefndarálitinu að talað er um að menntun ljósmæðra á Íslandi standi mjög framarlega í alþjóðlegum samanburði, og ég veit að svo er. Hér er þessi fagstétt ljósmæðra búin að ljúka fyrst hjúkrunarfræðiprófi áður en stétt þeirra bætir svo við sig, þó að það sé ekki skilgreint sérstaklega sem mastersgráða, þá er það auðvitað ígildi slíks með því námi sem leggst ofan á hjúkrunarfræðina. Ég tel mjög mikilvægt að við stígum þetta skref. Ég hefði reyndar fyrir mína parta viljað sjá okkur ganga jafnvel enn lengra í þessum efnum. Þá er ég að vísa í það fyrirkomulag sem tíðkast í Bandaríkjunum þar sem hjúkrunarfræðingar taka ákveðið nám ofan á hjúkrunarfræðinám og hafa þá réttindi til að skrifa út lyf innan ákveðinna marka. Ég hef fylgst svolítið með þessu í Bandaríkjunum, þekki einn hjúkrunarfræðing sem lærði hér og tók svo þetta viðbótarnám í Bandaríkjunum. Mér þykir í ljósi þeirrar stöðu sem uppi er í heilbrigðiskerfinu, okkur vantar hjúkrunarfræðinga, okkur vantar meira af heilbrigðismenntuðu starfsfólki yfir höfuð, þá sé eðlilegt að horfa til þeirra sem mennta sig til þessara starfa að gefa þeim aukin tækifæri til framgangs í starfi með aukinni menntun og aukinni ábyrgð. Ég held líka að í þessu geti falist ákveðin hagræðing innan heilbrigðiskerfisins, eins og komið er inn á hér. Það er auðvitað ljósmóðirin sjálf, og ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið varðandi hjálpartækin, en ég ímynda mér að það sé ljósmóðirin sjálf sem þekkir best til konunnar og stöðu hennar og þá er auðvitað eðlilegast að sá heilbrigðismenntaði einstaklingur hafi leyfi til að sinna henni að sem mestu leyti en sé ekki að hlaupa yfir í næstu skrifstofu og láta einhvern lækni skrifa upp á eitthvað sem þekkir í rauninni ekkert endilega til aðstæðna viðkomandi konu. Með þessu er ég alls ekki að gera lítið úr læknum eða menntun þeirra, sem er auðvitað líka gríðarlega mikilvæg fyrir heilbrigðiskerfið. En ég, eins og ég hef sagt áður, lýsi stuðningi mínum við frumvarpið og að það fari í gegn með þessum hætti. En ég vil líka hvetja okkur öll til að fylgjast vel með hvernig þessum breytingum reiðir af og með það kannski fyrst og fremst í huga hvort eðlilegt sé að stíga fleiri skref í kjölfarið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðu hennar. Eins og þingmaðurinn kom inn á er það framfaraskref sem hér er verið að stíga en jafnframt töluverð breyting sem við erum að gera. Þingmaðurinn nefndi í ræðunni það fyrirkomulag sem víða er í Bandaríkjunum. Nú er mér kunnugt um að víðast hvar, þar sem það er, er ávísunum hjúkrunarfræðinga eða þeirra sem kallast aðstoðarmenn lækna, heitir á ensku „physician assistant“, þær ávísanir eru engu að síður á ábyrgð læknis sem stendur fyrir þeirri stofnun sem viðkomandi starfar á, þannig að endanlega ábyrgðin er ekki á sama hátt hjá þeim heilbrigðisstarfsmanni, eins og við erum í rauninni að gera ráð fyrir hérna með þessum ávísunum. Þarna á er nokkur munur. Ég er hins vegar algerlega sammála hv. þingmanni í því að það kunni að vera skynsamlegt með tíð og tíma að víkka aðeins út þessar heimildir, en þá kannski einmitt með því fyrirkomulagi sem hv. þingmaður nefndi og við þekkjum frá mörgum fylkjum Bandaríkjanna.
Virðulegur forseti. Ég held að í andsvarinu hafi ekki falist bein spurning. En ég tek undir og er sammála því að við þurfum auðvitað að fara varlega í þessi mál og fara mjög vel yfir þau. En mig langar, vegna þess að hv. þingmaður er nú jafnframt læknir, að nefna eitt dæmi sem ég leyfi mér að kalla fáránleikann í íslensku heilbrigðiskerfi, þegar öldruð kona inni á hjúkrunarheimili er með stokkbólginn fót og kalla þarf til hjúkrunarfræðinga og það eru eiginlega allir vissir um að mjög líklega sé um að ræða blóðtappa. Læknar bregðast við með því að gefa blóðþynnandi lyf en engu að síður er eðlilegt þegar helgin er liðin, nokkrir dagar liðnir, að fara í myndatöku til að sanna það hvort um blóðtappa hafi verið að ræða. Viðkomandi, öldruð kona, er þá flutt með sjúkrabíl niður í Domus Medica þar sem farið er í risastórt tæki til að sannreyna að um blóðtappa hafi verið að ræða, jafnvel þó að það sé búið að gefa blóðþynnandi lyf og þar af leiðandi meðhöndla einkennin. Nú er mér sagt að til sé mjög lítið og handhægt tæki sem hjúkrunarfræðingur í Bandaríkjunum - fyrirgefðu, virðulegur forseti, mér skilst að á ensku heiti það „nurse practitioner“, ég veit ekki alveg hvað myndi vera íslenskt orð yfir það, en það er einhver framhaldsmenntun - væri með í skottinu á bílnum og gæti bara kannað stöðu sjúklingsins ef viðkomandi lenti í slíku. En á Íslandi virðumst við ekki einu sinni hafa getað fjárfest í slíku tæki á hjúkrunarheimili þar sem búa 50 eða 100 manns, en í staðinn dreifum við kostnaðinum yfir í sjúkrabílana og með öðru tilheyrandi. Þetta er bara eitt dæmi, kannski ekki alveg tengt þessu, en þó. Punkturinn sem ég kom með og ástæðan fyrir því að ég er svo hlynnt því að við skoðum þetta frekar er hagræðing í kerfinu. Hvernig veitum við sem besta þjónustu með sem minnstum tilkostnaði? Þar held ég að við höfum bara töluvert mikið af tækifærum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Þingmaðurinn kom inn á það svona í meginatriðum hvort væri ekki hægt að fela hjúkrunarfræðingum og jafnvel þá eftir atvikum öðrum heilbrigðisstéttum ýmis verk sem í dag eru njörvuð niður í að sumu leyti gamaldags kerfi hjá okkur. Ég held að það sé alveg rétt hjá þingmanninum að þar eru víða tækifæri. Hvað varðar sérstaklega hjálpartækin er það víða þannig í heilbrigðiskerfinu að uppáskriftir lækna þarf fyrir hjálpartæki sem í eðli sínu eru miklu meiri hjúkrunarvörur þar sem má ætla að þeir hjúkrunarfræðingar sem starfa með þeim sjúklingum sem undir eru hafi í rauninni miklu betri þekkingu á notkun tækjanna og hvaða tæki kynnu að henta viðkomandi einstaklingi best. Þess vegna hef ég alla vega verið því fylgjandi að hjúkrunarfræðingar fengju í auknum mæli þær heimildir. Varðandi síðan „nurse practitioner-ana“, fyrirgefðu forseti, í Bandaríkjunum er með þeim tækjum sem hv. þingmaður nefndi, með þokkalegri nákvæmni hægt að útiloka eða öllu heldur staðfesta að um blóðtappa gæti verið að ræða, en það er ekki eins gott að útiloka hann. Það er flóknara mál en hægt er að tala um í tveggja mínútna andsvari. En vissulega væri það til bóta ef við hefðum aðgang að slíkum búnaði víðar á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála í því að tækifæri séu víða í heilbrigðiskerfinu og að gera mætti enn betur, en ég ítreka samt að ég held að heilbrigðiskerfið okkar sé gott. Okkur hættir til að tala það of mikið niður, en í öllum alþjóðlegum mælikvörðum held ég að íslenskt heilbrigðiskerfi sé gott, þó að mjög mörg tækifæri séu til að gera enn betur. Ég er kannski sérstaklega, ég held einmitt að hv. þingmaður hafi í ræðu sinni bent á það hvar hægt er mögulega að hagræða og kannski er það aðallega í veita betri þjónustu þannig að sjúklingar þurfi ekki að fara á milli staða eða milli aðila til að fá bót meina sinna. Ég styð nefndina í því sem þar kemur fram varðandi það að ávísa hjálpartækjum og mér finnst full ástæða til að ráðuneytið skoði það. Við fylgjumst vel með og vonandi höfum við tækifæri til þess innan skamms að gera enn frekari breytingar hvað þetta varðar, fyrst og fremst sjúklingum til heilla.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá dómsmálaráðuneyti, Seðlabanka Íslands, ríkisskattstjóra, Fjármálaeftirlitinu, Samtökum fjármálafyrirtækja, Neytendastofu, skattrannsóknarstjóra, Þjóðskrá og Samtökum iðnaðarins. Fjölmargar umsagnir bárust og fjölmargir fylgdu þeim eftir með því að koma fyrir nefndina. Með frumvarpinu er ætlunin að setja ný heildarlög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem leysa af hólmi lög nr. 64/2006 um sama efni. Með nýju lögunum er ætlunin m.a. að bregðast við skýrslu alþjóðlega framkvæmdahópsins FATF um úttekt á vörnum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka sem birt var í apríl sl. og leiddi í ljós ýmsa veikleika í íslenskri löggjöf. Í greinargerð frumvarpsins er vandlega rakið hvernig einstökum greinum þess er ætlað að bregðast við ábendingum FATF. Með frumvarpinu er hin svokallaða fjórða peningaþvættistilskipun Evrópusambandsins tekin upp í íslenskan rétt ásamt nokkrum ákvæðum úr fimmtu peningaþvættistilskipuninni, samanber 57. gr. frumvarpsins. Nánar verður vikið að þessu atriði síðar í þessu áliti. Í umsögnum sem nefndinni bárust sem og í máli gesta á fundum hennar komu fram ýmsar ábendingar um frumvarpið og hefur nefndin haft samráð við ráðuneytið um viðbrögð við þeim, samanber m.a. minnisblað sem nefndinni barst frá ráðuneytinu þar sem tekin er afstaða til allra athugasemda og ábendinga sem komu frá öðrum. Í þessum athugasemdum og ábendingum var samhljómur meðal allra, má segja, að mikið lægi við að málið næði fram að ganga, ekki síst þar sem orðstír og trúverðugleiki Íslands á alþjóðavettvangi biði verulegan hnekki færi Ísland á lista FATF yfir ósamvinnuþýð ríki. Málið var auðvitað það að alvarlegar athugasemdir voru gerðar af hálfu FATF við lagaumhverfi hér á landi. Má eiginlega segja að við séum búin að vera á gulu spjaldi, ef ekki nánast appelsínugulu spjaldi, í bráðum heilt ár. Því er mikilvægt að mati hagsmunaaðila að þetta mál nái fram að ganga. Ríkislögreglustjóri skal samkvæmt 4. gr. frumvarpsins gera áhættumat sem innihaldi greiningu og mat á hættu á peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og leiðir til að draga úr slíkri áhættu. [[Gripið fram í: Hryðjuverka?]]- Já, þetta er mjög praktískt vandamál sem við glímum við hér. - Samkvæmt 1. mgr. greinarinnar er stjórnvöldum skylt að veita ríkislögreglustjóra upplýsingar sem nauðsynlegar eru við gerð áhættumats. Um þetta varð nokkur umræða og m.a. hvort ástæða væri til að kveðið væri á um skyldu stjórnvalda til að afla þeirra upplýsinga sem ríkislögreglustjóri óskar eftir, lægju þær ekki þegar fyrir. Tillaga um orðalagsbreytingu þannig að afdráttarlaust yrði mælt fyrir um skyldu til öflunar gagna í ákvæðinu mætti þeirri gagnrýni að hún væri of íþyngjandi. Nefndin hefur skilning á mikilvægi þess að ríkislögreglustjóri fái í té þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru til gerðar áhættumatsins en almennt er um að ræða samandregnar, ópersónugreinanlegar upplýsingar, svo sem um heildarumfang viðskipta við áhættusöm ríki, umfang gjaldeyrisviðskipta, stærðir einstakra viðskiptareikninga o.s.frv. samkvæmt upplýsingum nefndarinnar. Nefndin telur að sinni ekki þörf á að gera efnislegar breytingar á 4. gr. frumvarpsins en mælist til þess að þau stjórnvöld sem ríkislögreglustjóri óskar eftir upplýsingum hjá afli þeirra upplýsinga, séu þær ekki þegar fyrir hendi, eftir fremsta megni og eftir því sem lög heimila. Komi á daginn að talin verði þörf á að breyta ákvæðinu hvað þetta varðar þegar reynsla verður komin á framkvæmd þess, annaðhvort þannig að heimildir ríkislögreglustjóra til að afla upplýsinga frá einkaaðilum verði auknar eða að skylda stjórnvalda til að afla upplýsinga sem ríkislögreglustjóri óskar eftir rýmki, verði það ígrundað í samráði við þau stjórnvöld sem helst á reynir samkvæmt ákvæðinu. Svo er hér heimild til áframsendingu gagna milli opinberra eftirlitsaðila. Það koma auðvitað nokkuð margir opinberir aðilar að þessu máli en í umsögn sinni til nefndarinnar benti skattrannsóknarstjóri m.a. á að embættinu bærist nokkur fjöldi ábendinga frá peningaþvættisskrifstofu héraðssaksóknara vegna gruns um skattalagabrot sem vaknað hefði við yfirferð þeirrar skrifstofu á innsendum tilkynningum. Jafnvel þótt embættið teldi í einhverjum tilvikum ekki þörf á að hefja formlega rannsókn þætti oft engu síður tilefni til að áframsenda slík erindi til ríkisskattstjóra til skoðunar. Var bent á að af orðalagi 40. gr. frumvarpsins og greinargerðar þess væri óljóst hvort skattrannsóknarstjóra væri slík áframsending heimil. Um þetta varð umræða í nefndinni og fjallað talsvert um þetta og telur nefndin ljóst að gildistaka frumvarpsins hafi ekki í för með sér breytingu á gildandi rétti að þessu leyti. Skattrannsóknarstjóra verði því eftir sem áður heimilt að áframsenda ábendingar af framangreindum meiði til ríkisskattstjóra telji hann þörf á, sem og ríkisskattstjóra að taka slíkar ábendingar til viðeigandi skoðunar. Einnig komu fram við umfjöllun nefndarinnar ábendingar um að íþyngjandi væri fyrir þröngan hóp íslenskra handverksmanna að aðilar sem hefðu með höndum sölu eðalmálma eða eðalsteina væru taldir upp í d-lið 1. mgr. 36. gr. frumvarpsins. Af þessu tilefni vill nefndin árétta þann skilning sinn að skráningarskyldan nái aðeins til þess þáttar sem snýr að viðskiptum með slíka málma og steina en ekki til handverksins sem slíks. Nefndin gerir nokkrar breytingartillögur, ég ætla kannski ekki að rekja það í ítarlegu máli, en það varðar skilgreiningar í 3. gr., m.a. þar sem nefndin leggur til að í stað stjórnarmanna seðlabanka verður notast við hugtakið hæstráðendur seðlabanka og jafnframt að ekki væri notast við hugtakið millibankaviðskipti um þau viðskipti milli fjármálafyrirtækja sem tilgreind væru í 11. tölulið 3. gr. Að tillögu ráðuneytisins leggur nefndin til að fyrirsögn skilgreiningarinnar verði þess í stað „Viðskipti tilkynningarskyldra aðila“ og að skilgreiningin taki breytingum til samræmis. Þá kemur að því sem fjallað var um áðan, breytingartillögur við 23. gr. um tilkynningarskyldu eftirlitsaðila, og er kannski óþarfi að rekja það aftur, en nefndi skattrannsóknarstjóri í dæmaskyni að nauðsynlegt væri að allur vafi væri tekinn af um að ríkisskattstjóra bæri eftir sem áður að tilkynna skattrannsóknarstjóra um grun sem kunni að vakna um skattsvik, sem er alla jafna frumbrot peningaþvættis. Þannig að allar slíkar tilkynningar í núverandi lögum gilda eftir sem áður á milli eftirlitsaðila. Einnig er breyting um tilgreiningu aðila samkvæmt 43. gr. Nefndinni barst ábending um að skilgreina þyrfti á nákvæmari hátt þá aðila sem íslenskum stjórnvöldum verður heimilt að veita upplýsingar samkvæmt 1. mgr. 43. gr. frumvarpsins. Leggur nefndin til breytingu þannig að skýrt verði tekið fram að ákvæðið nái til eftirlitsstofnana samkvæmt lögum um evrópskt eftirlitskerfi á fjármálamarkaði, auk Seðlabanka Evrópu. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar er unnið að innleiðingu reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 2015/847 um upplýsingar sem fylgja skulu við millifærslu fjármuna með reglugerð sem sett verður með stoð í i-lið 56. gr. frumvarpsins. Til að kveða megi á um að brot gegn ákveðnum þáttum reglugerðarinnar geti varðað stjórnvaldssektum leggur nefndin til að viðeigandi lagastoð bætist við upptalninguna í 1. mgr. 46. gr. frumvarpsins. Samkvæmt 57. gr. frumvarpsins fela lögin í sér innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/849, sem kölluð er fjórða peningaþvættistilskipunin. Samkvæmt síðari málslið greinarinnar er tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2018/843, fimmta peningaþvættistilskipunin, jafnframt innleidd að hluta. Fyrrnefnda tilskipunin var tekin upp í EES-samninginn 5. desember sl. Nefndin hefur verið upplýst um að utanríkismálanefnd hafi veitt utanríkisráðherra heimild til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara við ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 249-252/2018 með frumvarpinu svo innleiða megi fyrrnefndu tilskipunina, samanber a-lið 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Síðarnefnda tilskipunin hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn, þ.e. fimmta peningaþvættistilskipunin, og er því ekki um eiginlega innleiðingu ákvæða hennar að ræða þótt þau séu tekin efnislega upp í íslenska löggjöf. Nefndin leggur því til að síðari málsliður 57. gr. frumvarpsins falli brott. Í minnisblaði til nefndarinnar leggur ráðuneytið til breytingu á orðalagi 4. mgr. 46. gr. frumvarpsins þar sem veitt er heimild fyrir því að stjórnvaldssektir á tilkynningarskylda aðila megi ákvarða sem hlutfall af veltu þegar lögaðili er hluti af samstæðu, þrátt fyrir fjárhæðarmörk þau sem mælt er fyrir um í 3. mgr. Í minnisblaðinu kemur fram að kröfu um að brot sé framið til hagsbóta fyrir annan lögaðila í samstæðu sé ekki fyrir að fara í 3. mgr. 59. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2015/849 og er því lagt til að hún falli brott úr ákvæðinu. Nefndin fellst á tillöguna og leggur til viðeigandi breytingu á 4. mgr. 46. gr. Þá var gerð breyting varðandi málshöfðunarfrest. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins er bent á að ekki sé tilefni til að einskorða tilgreiningu í 1. málslið 1. mgr. 52. gr. á því vegna hvaða ákvarðana höfða megi dómsmál til ógildingar við tilteknar greinar laganna. Nefndin er sammála ábendingunni og leggur til viðeigandi breytingu. Að lokum benti ríkisskattstjóri í umsögn sinni m.a. á að rétt væri að tiltaka 39. gr. meðal þeirra ákvæða sem vísað væri til í 1. málslið 1. mgr. 55. gr. frumvarpsins til að tryggja að þagnarskylda þeirra sem ættu sæti í stýrihópi ráðherra, eða öðluðust upplýsingar í gegnum aðila í stýrihópnum, héldist þrátt fyrir að viðkomandi léti af starfi. Nefndin er þessu sammála og leggur til að 39. gr. bætist við umrædda tilgreiningu ákvæða. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir skrifar undir þetta álit með fyrirvara sem hún hyggst gera grein fyrir í ræðu. Aðrir sem rita undir álitið eru Óli Björn Kárason formaður, Brynjar Níelsson framsögumaður, Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Ásgerður K. Gylfadóttir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, þ.e. gildisdagsetningar, virðisaukaskattsskyldu alþjóðaflugvalla o.fl., á þskj. 697. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins og fulltrúa frá ríkisskattstjóra, auk fulltrúa Isavia ohf. Með frumvarpinu verða lögfest ný ákvæði um leiðréttingu á virðisaukaskatti eftir frumákvörðun, þ.e. eftir upphaflega ákvörðun virðisaukaskatts á hverju uppgjörstímabili. Byggt er á tillögum starfshóps fjármála- og efnahagsráðuneytisins um gildisdagsetningar í virðisaukaskatti er varða m.a. vaxtaákvörðun í þeim tilfellum þegar skuld og inneign myndast við sömu skattbreytingu. Jafnframt er ætlunin með frumvarpinu að skýra nánar skattskyldu rekstraraðila alþjóðaflugvalla á Íslandi en það er talið nauðsynlegt til að gæta samræmis við það sem gildir í nágrannalöndum. Tekin eru af öll tvímæli um að tiltekin þjónusta við millilandaför og farþega þeirra skuli teljast til veltu sem er undanþegin virðisaukaskatti. Með frumvarpinu er einnig bætt við heimildum til endurupptöku, endurákvörðunar og enduráætlunar á virðisaukaskatti og leiðrétt heimild til færslu innskatts vegna fólksbifreiða til nota í ferðaþjónustu. Þá eru sett skýrari ákvæði um heimildir erlendra fyrirtækja til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna kaupa á vöru og þjónustu hér á landi til endursölu eða endanlegra nota en með því er komið í veg fyrir mögulega samkeppnisröskun gagnvart innlendum aðilum. Loks eru í frumvarpinu gerðar ýmsar minni háttar breytingar á lögunum eða viðbótum við lögin sem miða að auknum skýrleika og nánari skilgreiningu á tilteknum ákvæðum þeirra, m.a. er varðar afskráningu aðila af virðisaukaskattsskrá og skyldu aðila, sem felldur hefur verið af virðisaukaskattsskrá, til skila á innheimtum skatti í ríkissjóð. Frumvarpið er seint fram komið, sem meiri hluti efnahags og viðskiptanefndar gerir athugasemdir við, en talið er mikilvægt að það nái fram að ganga fyrir lok árs. Í ljósi þess var ekki mögulegt fyrir efnahags- og viðskiptanefnd að senda frumvarpið til umsagnar til helstu hagsmunaaðila. Þar sem frumvarpið miðar fyrst og fremst að því að auka skýrleika laga um virðisaukaskatt og er ekki íþyngjandi telur meiri hlutinn rétt að greiða leið frumvarpsins. Frumvarpið var kynnt almenningi og hagsmunaaðilum í opinni samráðsgátt ráðuneytanna 19.–25. nóvember sl. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar frá 23. nóvember er mikilli ánægju lýst með ákvæði 4. og 12. gr. frumvarpsins. Þar er annars vegar um að ræða heimild ferðaþjónustuaðila til að færa innskatt vegna torfærubifreiða og hins vegar skýrari ákvæði um endurgreiðslu virðisaukaskatts til erlendra fyrirtækja eins og ég vék að áðan. Breytingarnar leiða til jafnari samkeppnisstöðu milli innlendra og erlendra ferðaþjónustuaðila. Á meðal þeirra breytinga sem lagðar eru til í 9. gr. er að heimilt verður að fella niður dráttarvexti sem safnast hafa vegna vanskila á virðisaukaskatti en slíkri heimild hefur ekki verið fyrir að fara í lögum áður. Á fundi nefndarinnar bentu fulltrúar ríkisskattstjóra nefndinni á að hagur væri af því að sömu sjónarmið giltu um það hvenær fella mætti niður dráttarvexti og álag samkvæmt 27. gr. laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, ekki síst þar sem hvort tveggja væri á hendi ríkisskattstjóra eftir að breyting á fyrirkomulagi varðandi innheimtu opinberra gjalda tekur gildi um komandi áramót. Af texta 9. gr. frumvarpsins, sem og útskýringum í greinargerð þess, megi hins vegar ætla að skilyrði fyrir niðurfellingu dráttarvaxta eigi að vera strangari en við á um niðurfellingu álags, samanber 6. mgr. 27. gr. virðisaukaskattslaganna. Meiri hlutinn er sammála því að bagalegt væri að horfa þyrfti til mismunandi þátta varðandi niðurfellingu dráttarvaxta vegna vanskila virðisaukaskatts annars vegar og álags vegna sömu vanskila hins vegar, enda er um sambærileg refsikennd viðurlög að ræða í hvoru tilfelli og innheimta þeirra, sem og ákvörðun um niðurfellingu, á hendi sama aðila. Telur meiri hlutinn því rétt að í framkvæmd verði ríkisskattstjóra heimilt að líta til sömu eða sambærilegra sjónarmiða þegar kemur að ákvörðun um niðurfellingu hvors sem er, dráttarvaxta eða álags, vegna vanskila á virðisaukaskatti. Herra forseti. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að málið verði samþykkt óbreytt en undir nefndarálitið skrifa, auk þess sem hér stendur, Óla Björns Kárasonar, hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Ásgerður K. Gylfadóttir.
Virðulegur forseti. Ég hef engar efnislegar athugasemdir við þetta frumvarp enda er ég, eins og fram kom í máli hv. þingmanns og framsögumanns, Óla Björns Kárasonar, á nefndarálitinu og styð málið. Ég kem hins vegar aðeins upp til að árétta þá aðfinnslu sem finna má í nefndaráliti meiri hluta um hversu seint þetta mál er fram komið. Mér finnst það endurspegla virðingarleysi af hálfu framkvæmdarvalds gagnvart þinginu. Það er ljóst að umrætt mál var í undirbúningi og kynningu innan Stjórnarráðsins sl. sumar, fór í samráðsgátt Stjórnarráðsins að ég hygg í ágúst sl. og framkvæmdarvaldið eða Stjórnarráðið, ráðuneytið í þessu tilviki, er í raun og veru búið að taka sér ansi góðan tíma í að koma málinu til þingsins en ætlar þinginu síðan að ljúka því nánast umræðulaust þannig að nefndinni gafst í raun enginn tími til að fara yfir málið af neinni sérstakri vandvirkni. Þetta þykja mér ekki góð vinnubrögð og þau eru það sem ég hef mestar áhyggjur af. Mér finnst þetta vera að gerast aftur og aftur. Sú viðleitni Stjórnarráðsins, sem er góðra gjalda verð, að auka samráð á fyrri stigum undirbúnings mála má ekki verða til þess að þingið sé svipt tíma sem það þarf til að fara vandlega yfir málin. Við eigum allt of mörg dæmi um slys sem hafa átt sér stað í lagasetningu hér á landi, m.a. út af knöppum tíma sem þingið hefur haft til vinnslu mála og sú nýbreytni Stjórnarráðsins að taka upp samráðsferli áður en mál ganga síðan til þingsins kann að vera ágæt. Ef hún á að verða með þeirri afleiðingu að þingið verði bara stimpilpúði fyrir framkvæmdarvaldið er það afleit þróun að mínu viti og ég vona að við munum ekki horfa upp á síendurtekin tilvik eins og þessi.
Hæstv. forseti. Í dag er næstsíðasti fundur þessa haustþings fyrir jólahlé. Ég hef þegar á þessu ári líklega komið fjórum sinnum upp í þennan stól til að finna að því að hluta fyrirspurnar minnar frá 20. febrúar sl. til félagsmála- og væntanlegs barnamálaráðherra hefur ekki verið svarað. Henni var svarað að hluta 24. maí. Það sem skilið var eftir var seinni hluti fyrirspurnarinnar: Hverjir keyptu 3.600 íbúðir af Íbúðalánasjóði og greiddu fyrir það 57 milljarða kr.? Hvaða einstaklingar? Hvaða fyrirtæki? Hverjir áttu þessi fyrirtæki? Ég hef ekki orðið þess var, frú forseti, og það verður þá leiðrétt við mig ef rangt er, að frá forsetastóli hafi komið beiðni frá hæstv. ráðherra um frest til að svara þessari fyrirspurn, heldur er núna þannig ástand að hann og hans fólk eru greinilega að reyna að kreista út úr Persónuvernd þóknanlega afstöðu til þessarar fyrirspurnar. [[Forseti hringir.]]Persónuvernd er þegar búin að lýsa yfir hlutleysi sínu, að það megi birta þessar upplýsingar. Frú forseti. Ég hef verið kurteis hingað til en nú krefst ég þess að þessari vanvirðu við þing og þjóð verði hætt og ég fái svar við þessum réttmætu spurningum mínum.
Hæstv. forseta. Ég kem hingað upp í sömu erindum og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson og óska eftir því að hæstv. forseti hjálpi okkur í að finna leið til að fá svör við þessu máli. Einhver svör eru komin en hluta af því er ósvarað. Með sömu rökum og hv. þingmaður sagði í ræðunni á undan átta ég mig ekki á því hvers vegna þetta getur ekki gengið þá leið sem það á að ganga. Það er 15 daga skilafrestur við svona fyrirspurnum. Í maí kom einhver hluti af því með síðan einhverjum óútskýrðum frestum um frekara svar, þannig að við biðjum um aðstoð, hæstv. forseti.
Hæstv. forseti. Ég kem í pontu til að taka undir ræðu hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar. Eftir því sem ég kemst næst í skjölum er fyrirspurnin lögð fram 26. febrúar sl. og samkvæmt meginreglu stjórnsýslulaga á að svara slíkum fyrirspurnum innan 15 daga. Svarið sem kemur frá hæstv. félagsmálaráðherra berst síðan 24. maí 2018, seint, eftir dúk og disk, leyfi ég mér að segja. Svarið sem berst er ekki svar við þeirri fyrirspurn sem lögð var inn sem var: Hversu margar fullnustueignir seldi Íbúðalánasjóður árlega 2008–2017? Hvar voru þessar eignir? Hvert var heildarsöluverð á hverju ári? Og í annan stað: Hverjir voru kaupendur? Upplýsingar óskast annars vegar um einstaklinga og hins vegar um fyrirtæki og eignarhald þeirra. Persónuvernd hefur skilað svari og segir að málið sé ekki á þeirra færi. Við skulum hafa í huga [[Forseti hringir.]]að á bak við þetta eru 3.600 íbúðir og 3.600 fjölskyldur sem misstu heimili sín.
Frú forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir það sem sagt hefur verið um þetta mikilvæga mál. Við alþingismenn gegnum mikilvægu eftirlitshlutverki og hér er um verulega háa fjárhæð að ræða, eina 57 milljarða minnir mig, og það er fullkomlega eðlilegt að gegnsæi ríki um söluna á þessum 3.600 íbúðum. Ég skil ekki hvers vegna þetta tekur svona langan tíma. Það er ekki hægt að álykta á annan veg en að hér sé verið að fela eitthvað. Þess vegna er afar brýnt að fylgja málinu eftir og ég hvet hæstv. forseta til að hjálpa okkur í þessari mikilvægu beiðni. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni eru margar fjölskyldur á bak við þessar eignir og það er að sjálfsögðu skýr krafa að þær fjölskyldur fái líka að vita hverjir eignuðust þessar eignir.
Forseti. Eins og við þekkjum er allt of mikið um að ráðherrar skili seint og illa svörum við fyrirspurnum og uppfylli ekki skyldur sínar í þeim efnum. En ekkert mál kemst þó nálægt þessu máli hvað varðar tafir; undarleg svör eða svaraleysi og svo sú sérkennilega staðreynd að einhverra hluta vegna virðist félagsmálaráðuneytið forðast að veita upplýsingar um hverjir hafi keypt eignir, hverjir hafi fengið að kaupa eignir af þessari opinberu stofnun. Hvers vegna, virðulegur forseti? Hver getur verið ástæðan fyrir því? Ég tala nú ekki um núna þegar málið hefur komið til kasta Persónuverndar og hún hefur lýst hlutleysi í því og þar með í raun heimilað birtinguna. Við hljótum að fara fram á svör frá forseta um hvað valdi þessum töfum og að forseti beiti sér fyrir því að bragarbót verði gerð á þessu strax.
Hæstv. forseti. Líkt og ég sagði áðan er þetta líklega í fjórða eða fimmta skipti sem ég kem hingað upp og leita ásjár forseta um að þessu erindi verði svarað. Ríkisstjórn sú sem situr nú hefur það á stefnuskrá sinni, og það er reyndar í stjórnarsáttmálanum, að auka veg Alþingis. Þess vegna hlýt ég að óska eftir því að hæstv. forseti hlutist til um að erindi mínu verði svarað. Ef sá grunur minn er réttur að verið sé að bíða eftir því að Persónuvernd gefi ráðuneytinu hagfelldara svar þannig að hægt sé að sópa málinu undir teppi verð ég að segja að verði niðurstaðan sú verður hægt að leggja Persónuvernd niður með manni og mús þann sama dag. Ef það er þannig, hæstv. forseti, að hægt sé að panta þóknanlega afgreiðslu af stjórnvöldum á hverjum tíma á upplýsingum sem eftir er leitað erum við í vanda stödd. Nú leita ég enn einu sinni ásjár forseta og í þetta sinn, eins og ég sagði í fyrri komu minni í ræðustól, krefst ég þess að þessar upplýsingar verði gerðar opinberar, nú þegar.
Virðulegur forseti. Ég kem hérna upp til að taka undir að það væri gott ef forseti skýrði þetta mál. Mér vitanlega er fyrirspyrjandi málsins í forsætisnefnd og hefur þar af leiðandi haft aðgang að þeim upplýsingum að þessar upplýsingar hafi borist félagsmálaráðuneytinu á tilskildum tíma en einmitt ekki fengið birtingu vegna þess að þingið er ekki visst um hvort það megi birta þær. Þess vegna væri kannski ágætt, í stað þess að taka þessa rullu hér, að í forsætisnefndinni yrði tekin afstaða til þess með hvaða hætti væri hægt að birta upplýsingarnar sem hafa komið frá félagsmálaráðuneytinu fyrir löngu síðan. Ég veit að félagsmálaráðherra hefur mikinn vilja til að birta allar þær upplýsingar sem hægt er að birta.
Hæstv. Frú forseti. Ég vil koma hér upp og taka undir með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni og furða mig á vinnubrögðum þingsins. Hæstv. ráðherra var í pontu á undan mér og vísaði til forsætisnefndar og þá spyr maður sig: Þarf það að vera þannig að menn hafi greiðari aðgang að svörum með því að sitja í forsætisnefnd? Auðvitað finnst mér þetta svar ekki nógu gott. 24. febrúar lagði hv. þingmaður fyrirspurnina fram og það hefur komið fram að skilafrestur er 15 dagar. Svarið frá hæstv. ráðherra er ekki fullnægjandi og maður furðar sig á því og á því að þurfa bíða hér og þrábiðja um svör í þessu mikilvæga mál. Þetta eru 57 milljarðar, 3.600 íbúðir og 3.600 fjölskyldur [[Forseti hringir.]]sem misstu heimili sín. Það vantar upplýsingar um hverjir keyptu og á hvaða kjörum. [[Forseti hringir.]]Mér finnst forseti þurfa að aðstoða okkur í málinu, eins og aðrir hafa sagt.
Frú forseti. Hæstv. samgönguráðherra minntist á það áðan að málið ætti heima í forsætisnefnd. Það er búið að taka málið upp og þess vegna erum við að leita ásjár þingforseta um aðstoð í málinu. Það er afar brýnt að fá þessar upplýsingar. Ef við hugsum okkur fjölskyldurnar þarna á bak við hafa örugglega einhverjar viljað kaupa þær íbúðir sem þær bjuggu í en urðu að yfirgefa vegna kröfu Íbúðalánasjóðs. Það er því fullkomlega eðlilegt að þetta mál komi upp á yfirborðið, hverjir keyptu þessa eignir. Ég verð að segja að þetta er ekki einsdæmi, frú forseti, þegar kemur að upplýsingaöflun. Ég hef til að mynda margsinnis óskaði eftir upplýsingum varðandi söluna á Arion banka og fjárhagslegan ávinning ríkissjóðs. Þar eru 23 milljarðar undir liðnum aðrar eignir og er afar erfitt að fá upp hvaða eignir þetta eru. [[Forseti hringir.]]Það er því ekki einsdæmi. Ég bið forseta að hjálpa okkur því að þetta er afar mikilvægt mál.
Frú forseti. Málefni Íslandspósts hafa verið allmikið til umræðu núna á undanförnum vikum, ekki síst eftir að í ljós kom að fyrirtækið þurfti neyðarlán frá ríkissjóði, reyndar lán sem hafði þegar verið veitt þá snemma í haust, en leitað var eftir heimild fjárlaganefndar og þings fyrir fáeinum vikum síðan. Það er alveg ljóst að það kom flestum nokkuð í opna skjöldu hversu alvarleg staða fyrirtækisins væri orðin, að fyrirtækið væri í raun komið í greiðsluþrot. Það nyti ekki lengur lánstrausts hjá viðskiptabanka sínum og þyrfti að leita atbeina ríkissjóðs til að í raun greiða út laun, eins og kom fram í umræðunni. Það er sérstaklega alvarlegt af því hér er fyrirtæki í eigu ríkisins sem sinnir annars vegar þjónustu á sviði einkaréttar í póstþjónustu en er hins vegar í ansi umfangsmikilli samkeppnisstarfsemi um leið. Þess vegna er brýnt að bæði sé góður aðskilnaður á milli einkaréttarstarfsemi fyrirtækisins og síðan samkeppnisstarfseminnar, og eins koma óhjákvæmilega upp ýmis álitaefni þegar ríkissjóður þarf að hlaupa með þessum hætti undir bagga með rekstri félagsins. Það er eins og þessi alvarlega rekstrarstaða hafi komið öllum í opna skjöldu, þar með talið þeim aðilum sem hefðu hvað gleggst átt að þekkja til. Er þá vísað til þeirra ráðuneyta sem fara með málefni fyrirtækisins, fjármálaráðuneytisins og samgönguráðuneytisins, en ekki síður eftirlitsaðila sem fylgjast með starfseminni. Rekstrarvandinn er rakinn til mikils taprekstrar á alþjónustu innan samkeppni, vert er að hafa það í huga: alþjónustu innan samkeppni, sér í lagi vegna aukins fjölda pakkasendinga frá Kína, sem fyrirtækið segir mikinn taprekstur hafa verið af. Á sama tíma er hins vegar óumdeilt að mikill hagnaður hefur verið af bréfasendingum innan einkaréttar hjá félaginu, hagnaðar sem með samþykki yfirvalda hefur verið nýttur til niðurgreiðslu á tapi af annarri starfsemi fyrirtækisins. Íslandspóstur er að mínu viti skólabókardæmi um allt það sem miður getur farið í einokun ríkisins á einstökum sviðum atvinnulífsins. Megináhersla fyrirtækisins í rekstri þess á undanförnum árum virðist hafa verið að rökstyðja hækkunarþörf á þjónustu innan einkaréttar. Þegar reikningar félagsins eru skoðaðir eru engin merki að sjá um neina áherslu á aukið aðhald, neina áherslu á hagræðingu í rekstri félagsins, þrátt fyrir að stjórnendum og stjórn félagsins hefði átt að vera það ljóst að í óefni stefndi. Þvert á móti hefur stöðugildum innan félagsins fjölgað um liðlega 100 frá árinu 2014 að telja, á sama tíma og fullyrða má að verulega hafi hallað undan í rekstrinum. Aðhaldi og ábyrgð pólitískt skipaðrar stjórnar og stjórnenda félagsins á rekstri þess virðist því hafa verið verulega áfátt. Raunar er þetta enn eitt dæmi um hversu óæskilegt er að ríkisfyrirtækjum sé stýrt af pólitískt skipuðum stjórnum. Það er allt of sjaldan sem einhver hæfisskilyrði, hæfni stjórnarmanna ráða för við skipan slíkra stjórna, heldur skiptir þar flokksskírteinið oftar en ekki öllu máli. Á þessum tíma hefur félagið varið um 3 milljörðum kr. í fjárfestingar, m.a. í ýmsum samkeppnisrekstri, til að freista þess að skjóta stoðum undir reksturinn, en þær fjárfestingar virðast ekki hafa skilað neinum árangri. Þvert á móti liggur hins vegar eftir fyrirtækið slóð kvartana vegna ófullnægjandi aðskilnaðar einkaréttar og samkeppnisrekstrar, ásakanir um undirboð og ógagnsæi í starfseminni og svo mætti áfram telja. Raunar það margar að Samkeppniseftirlitið sá sig á endanum nauðbeygt í upphafi síðasta árs til að knýja fyrirtækið til sérstakrar sáttar um hvernig starfsemi þess yrði háttað eftirleiðis. Stjórnvöld hafa ekki tekið á undirliggjandi vanda félagsins. Eftirliti með starfsemi þess virðist hafa verið verulega ábótavant og maður fær það á tilfinninguna að boltanum hafi stöðugt verið kastað á milli aðila, þ.e. fjármálaráðuneytisins, samgönguráðuneytisins og Póst- og fjarskiptastofnunar. Á meðan sigldi félagið í þrot. Þessi vandi ætti ekki að koma neinum á óvart og raunar hafði verið varað ítrekað við því að svona kynni að fara. Það sem ég hef áhyggjur af í þessu samhengi er að hér erum við með í höndunum frumvarp til laga um verulegar breytingar í póstþjónustu þar sem einkaréttur félagsins verður afnuminn án þess að því er virðist að tekið hafi verið með fullnægjandi hætti á gríðarlegum rekstrarvanda fyrirtækisins, aðskilnaði milli þeirrar starfsemi sem nú á að hefja samkeppni á og hinum uppsafnaða rekstrarhalla. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra þriggja spurninga: Hefur ráðherra látið vinna greiningu á þeim áhrifum sem frumvarp um póstþjónustu mun hafa á rekstur Íslandspósts, verði það að lögum? [[Forseti hringir.]]Hvernig á að standa straum af því tapi sem verið hefur á alþjónustunni eftir að einkarétturinn fellur brott? [[Forseti hringir.]]Kemur til greina að komið verði á sérstöku flutningsjöfnunarkerfi fyrir póstdreifingu til að opna betur upp [[Forseti hringir.]]samkeppnisumhverfið um allt land þegar einkarétturinn verður afnuminn?
Forseti vill góðfúslega minna hv. þingmenn á afmarkaðan ræðutíma.
Virðulegi forseti. Varðandi fyrstu spurningu hv. þingmanns um þá greiningu sem fram hefur farið er mikilvægt að hafa í huga að einn megintilgangur frumvarpsins er einfaldlega afnám einkaréttar ríkisins á bréfum undir 50 grömmum sem ríkið hefur til þessa falið Íslandspósti að sinna. Þar með verður loks opnað fyrir samkeppni hér á landi á þeim hluta póstmarkaðs sem hefur fallið undir einkaréttinn líkt og allar aðrar Evrópuþjóðir hafa valið að fara. Annar megintilgangur frumvarpsins er síðan að tryggja eftir sem áður svokallaða alþjónustu, eins og stjórnvöld kjósa að skilgreina hana á hverjum tíma. Í grunninn snýst alþjónusta um að tryggja öllum lágmarksþjónustu og tíðni útburðar á pósti á viðráðanlegu verði. Kostnaður Íslandspósts vegna alþjónustu og endurheimt þess kostnaðar er grundvallaratriði í rekstri Íslandspósts. Við undirbúning póstfrumvarpsins fól því ráðuneytið Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að greina það verkefni í nóvember árið 2016 að meta kostnað við alþjónustu í póstflutningum og skilaði stofnunin skýrslu í júní 2017 og var hún lögð til grundvallar við undirbúning frumvarpsins, þ.e. sú greining. Það má líka vera ljóst að mat á áhrifum frumvarpsins er flókið vegna töluverðrar óvissu um framtíðina og þróunina þar sem bréfum fækkar hratt og jafnvel hraðar en menn höfðu áætlað og talsverð óvissa er að mínu mati um hvernig þróunin verður í pakkasendingum, bæði innan lands og einnig frá útlöndum. Því er þörf á að lögin feli í sér verulegan sveigjanleika og ég tel að svo sé í því frumvarpi sem ég hef lagt fram á þinginu. Stefnt er að því að gera þjónustusamning þannig að hægt sé að meta árlega hvað ríkið er tilbúið að borga til að halda uppi ákveðnu þjónustustigi og þá með hliðsjón af því hver þörfin verður. Hafa verður í huga að rafræn samskipti og rafræn þjónusta er að taka við af hefðbundnum bréfapósti og talsverð óvissa er, eins og áður er getið, með þróun pakkasendinganna. Frumvarpið leggur ýmsar línur er snerta póstrekstur almennt, svo ég svari því hvernig á að takast á við tapið, og klárlega í starfsemi Íslandspósts ekki hvað síst. Í því samhengi er vert að hafa í huga að um er að ræða innleiðingu á Evróputilskipun þar sem svigrúm til útfærslu er afmarkað og hefur legið fyrir í mörg ár. Gert er ráð fyrir að tekið verði á tapinu í þjónustusamningi milli ríkis og Íslandspósts. Hann er hugsaður þannig í grófum dráttum að Íslandspóstur áætli alþjónustukostnað fyrir mismunandi þjónustustig fyrir komandi ár. Það fyrsta yrði væntanlega 2020. Ríkið sem samningsaðili færi yfir þá útreikninga og legði til breytingar eftir atvikum. Þannig mun verða til spá um kostnað fyrir næsta ár sem leggur til grundvallar ákvörðun stjórnvalda um að kaupa ákveðið þjónustustig af félaginu á næsta ári. Þetta skapar aukinn fyrirsjáanleika, bæði fyrir útgjöld ríkisins sem og rekstur félagsins. Að ári liðnu verður svo metið hvernig sú spá hefur gengið eftir, bæði með tilliti til aðlögunar og greiðslu til hækkunar eða lækkunar sem og vegna spár um kostnað vegna næsta og svo koll af kolli. Stjórnvöld geta með þessu fyrirkomulagi ákveðið hvort heldur að tryggja tiltekið lágmarksþjónustustig gegn tilteknu samningsframlagi eða t.d. ákveðið hámarksfjárframlag sem stjórnvöld væru tilbúin að leggja af mörkum á hverjum tíma og aðlaga þjónustustigið að því. Þetta er það samnings- og greiðslufyrirkomulag sem lagt er upp með í ráðuneytinu sem hefur hafið undirbúning á að taka á þessu. Hvað samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið varðar einna helst er komið til móts við óvissu um útfærslu á alþjónustu gagnvart notendum póstþjónustu á Íslandi annars vegar og samsvarandi óvissu um kostnað íslenska ríkisins við að tryggja valið þjónustustig hins vegar með gerð þessa þjónustusamnings sem minnst hefur á, í það minnsta áður en aðrir valkostir verða færir, svo sem útboð á einum eða fleiri þjónustuþáttum. Útboð á hvers konar þáttum póstþjónustu er ekki talinn raunhæfur valkostur alveg á næstu misserum, eins og fram kemur í frumvarpinu. Einnig er mikilvægt að fá fram viðbrögð markaðsaðila við breyttum aðstæðum á póstmarkaði við afnám einkaréttar. Svo á eftir að koma í ljós á hvaða undirmörkuðum póstmarkaða, svo sem söfnun, flokkun, dreifingu, sé mögulega flötur á heilbrigðri samkeppni. Eðli máls samkvæmt mun þróun á póstmarkaði og þar með málefni Íslandspósts ohf. vafalaust bera á góma í þinginu á næstu misserum og jafnvel árum. Æskilegast væri að sjálfsögðu að alþjónusta verði uppfyllt á hreinum markaðsforsendum, þau lönd eru til í Evrópu. Verður það keppikefli ráðuneytisins hversu óraunhæft sem það langtímamarkmið kann að virðast í augnablikinu. Hin hliðin á málinu er sú að samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið fer ekki með hlutabréfið í félaginu, skipar ekki stjórn þess, ákveður ekki skipulag eða stefnu félagsins og hefur ekki áhrif eða boðvald um rekstur eða fjárfestingar þess. Þetta eru þættir sem snúa að fjármálaráðuneytinu og er mikilvægt að halda til haga í þessari umræðu. Nýtt frumvarp að póstlögum liggur nú fyrir þinginu, eins og hv. þingmaður kom inn á. Það setur eðlilega ákveðinn ramma um fyrirkomulag póstþjónustu til komandi ára. Útfærsla þess er þess eðlis að það veiti stjórnvöldum töluvert svigrúm til að aðlaga alþjónustuna að þörfum samfélagsins, tækniþróun, eftirspurn sem og greiðsluvilja Alþingis. Frumvarpið breytir þó ekki núverandi ábyrgðarskiptingu milli ráðuneytanna er lýtur að ofangreindu. Það fellur í skaut þess ráðuneytis sem fer með eignarhald á Íslandspósti á hverjum tíma að bera ábyrgð á því að stjórn félagsins og stjórnendur aðlagi félagið og rekstur þess að fyrirsjáanlega breyttum aðstæðum og áskorunum. [[Forseti hringir.]]Það hefur komið fram að fjármálaráðuneytið hefur sett af stað margþætta vinnu í tengslum við málefni Íslandspósts er lúta að þessum málum og við bindum því vonir við að sú vegferð leiði til þess að hagkvæmari og skilvirkari rekstur muni hafa sitt að segja til lækkunar á mögulegu ríkisframlagi vegna alþjónustu í framtíðinni í breyttu fyrirkomulagi.
Enn minnir forseti góðfúslega á afmarkaðan ræðutíma.
Frú forseti. Staða Íslandspósts er grafalvarleg. Það dylst engum, en það ætti heldur ekki að koma neitt á óvart. Staða Íslandspósts hefur nefnilega verið grafalvarleg árum saman. Má jafnvel segja að svo hafi verið í rúman áratug. Hæstv. samgönguráðherra talar um óvissu vegna þróunar á bréfa- og pakkasendingum en þessi svokallaða óvissa hefur verið öllum ljós í a.m.k. áratug og er vel hægt að fara á internetið og sjá umræðu um þetta fyrirtæki. Óvissan er því í raun engin óvissa. Stjórnvöld hafa bara ekkert brugðist við. Ýmislegt virðist hafa verið gert í tilraunum til að bæta hag þessa opinbera hlutafélags en einnig virðist sem ýmsar aðgerðir stjórnenda hafi frekar aukið vanda þess. Þá hefur einnig undanfarinn áratug hið minnsta verið til skoðunar hjá samkeppnisyfirvöldum hvort hið opinbera hlutafélag, Íslandspóstur ohf., kunni að hafa nýtt eitthvað af því fjármagni sem það fær frá ríkinu inn í rekstur eða eignir sem tilheyra dótturfélögum í samkeppnisrekstri. Forstjóri Íslandspósts kom fram í fjölmiðlum á dögunum eftir að meiri hluti fjárlaganefndar hafði afgreitt tillögur sínar um lánveitingar til handa þessu félagi, um 1.500 millj. kr. Sagði hann að með neyðarláni ríkissjóðs, sem meiri hluti Alþingis samþykkti við lokaumferð fjárlaga, sé fyrirtækið komið fyrir vind í bili. En, frú forseti, þrátt fyrir þessa miklu fjárheimild, því að varla er fyrirtækið bært til að endurgreiða lánið, segir forstjórinn að blikur séu á lofti strax á næsta ári. Ég verð að segja, frú forseti, að ég hef mjög miklar áhyggjur af þessari stöðu og meira en það, ég hef líka mjög miklar áhyggjur af andvaraleysi ríkisstjórnarinnar sem á að passa upp á fjármuni okkar allra, sameiginlega fjármuni landsmanna. Ég hef áhyggjur af því að sömu stjórnendum og hafa stýrt þessu fyrirtæki allan þennan tíma, a.m.k. síðasta áratug, sé falið að halda áfram um stýrið. [[Forseti hringir.]]Ég hef áhyggjur af því að okkur sem eigum að hafa eftirlit með okkar stofnunum, fyrirtækjum okkar, sé gert að samþykkja taumlausar fjárveitingar til fyrirtækis sem áfram er stýrt á sama veg.
Frú forseti. Ég þakka hv. málshefjanda þessarar umræðu. Ég get tekið undir mjög margt af því sem hann rakti í sinni framsögu um þau vandamál sem þetta fyrirkomulag hefur skapað og þá tortryggni sem athafnir þessa mikilvæga fyrirtækis á markaði hafa skapað. Í meginatriðum horfi ég á þetta þannig að við fylgjum hér nákvæmlega sömu þróun og hefur verið í langan tíma í okkar heimshluta, á Norðurlöndum, þar sem póstmagn hefur minnkað verulega. Það hefur verið ráð okkar hingað til að láta fyrirtækið þróast með þeim hætti sem það hefur gert til að þurfa ekki að grípa inn í, með opinberum fjármunum, vegna þeirrar kvaðar sem hvílir á ríkinu en ekki fyrirtækinu, til að leysa úr því að lágmarkspóstþjónusta sé rekin í þessu landi. Ég held að það sé grundvallaratriði. Ég ítreka við þessa umræðu hér að við vinnu hv. fjárlaganefndar vegna fjárheimildanna, en ekki fjárútgjalda eins og mátti álykta af orðum síðasta ræðumanns, fórum við rækilega yfir þær aðgerðir sem þar liggja á borðinu og ég vil við þetta tækifæri hrósa stjórnendum og stjórn Íslandspósts fyrir aðgerðirnar sem þeir eru að grípa til. Meginmálið er þetta, virðulegi forseti: Það skiptir máli hvernig þingið fjallar um hið nýja frumvarp til laga um póstþjónustu sem er að koma inn í þingið og hvaða stefnumörkun verður þar lögð. Ég sé fyrir mér í öllum aðalatriðum að við verðum áfram með Íslandspóst sem einhvers konar meginpóstfyrirtæki þessa lands en ýmsa þjónustuþætti póstþjónustunnar megi bjóða út. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að ég þarf meiri umræðu til að geta tekið undir með hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þegar hann segir að það sé ekki mögulegt að fara útboðsleið. Vel má vera að það sé ekki tímabært nákvæmlega á þessu stigi en ég gæti vel séð fyrir mér að við fælum flutningafyrirtæki á hinum almenna markaði, sem gæti boðið í ákveðna hluta póstþjónustunnar, til að tryggja lágmarkspóstdreifingu um allt land.
Frú forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál. Póstþjónustan í landinu verður að ganga hnökralaust fyrir sig, ég held að við séum öll sammála um það, en vandinn í rekstri þessa fyrirtækis er alvarlegur og það er ekki síst ámælisvert hversu seint málið er kynnt fjárlaganefnd. Það vekur ákveðnar spurningar. Nauðsynlegt hefði verið að fjárlaganefnd hefði kallað eftir greiningarvinnu á rekstrinum frá þar til bærum aðilum eins og Ríkisendurskoðun áður en ákvörðun er tekin um að veita fyrirtækinu þetta lán. Eins og við þekkjum hafa skuldir fyrirtækisins aukist jafnt og þétt frá því að fyrirtækið var gert að opinberu hlutafélagi. Þetta hefur nefnt hér. Óháð úttekt á taprekstrinum hefði átt að fara fram og það hefði einnig átt að skoða ábyrgð stjórnenda fyrirtækisins að mínu mati hvað þetta varðar. Rekstur þessa fyrirtækis er núna kominn í þrot, eins og við þekkjum, og það er verið að senda reikninginn á skattgreiðendur. Á fyrri stigum hefði átt að grípa til aðgerða. Þessi vandi er ekki til kominn á einni nóttu. Auk þess þarf að fara yfir fjárfestingar fyrirtækisins á undanförnum árum. Forstjóri fyrirtækisins hefur sagt að bréfum hafi fækkað langt umfram það sem reiknað var með og þar með drógust tekjur saman sem því nam. Tekjurnar áttu m.a. að standa undir kostnaði við póstþjónustu. Þá setur maður spurningarmerki við það hvernig áætlanagerð innan þessa fyrirtækis er háttað þegar það verður svona mikið frávik frá tekjuáætlun. Jafnhliða ákvörðun um afnám einkaréttar er sérstaklega brýnt að svara því hvernig leysa eigi þessa ófjármögnuðu alþjónustubyrði sem fylgir rekstrarleyfi Íslandspósts. Það verður að segja það, frú forseti, að umgjörðin um þetta mál hefur öll verið í ólestri og engan veginn í samræmi við góða stjórnsýsluhætti.
Frú forseti. Íslandspóstur er þjóðhagslega mikilvægt fyrirtæki í eigu allra landsmanna sem stendur nú frammi fyrir gjörbreyttu rekstrarumhverfi og tilheyrandi rekstrarerfiðleikum. Fyrirtækið hefur nú þegar brugðist við með hagræðingu jafnt á landsbyggðinni sem á höfuðborgarsvæðinu. Alþjónustuskylda póstsins gagnvart landinu öllu er mikilvæg en setur fyrirtækið í aðra stöðu en sambærileg fyrirtæki, sem geta fleytt rjómann ofan af þar sem umsvifin eru mest og hafa engar kvaðir um alþjónustuskyldu. Íslandspóstur á miklar eignir og hefur yfir að ráða miklum mannauð vítt og breitt um landið. Þetta er vel rekið fyrirtæki sem glímir við sama vanda og önnur sambærileg póstþjónustufyrirtæki á Norðurlöndunum sem eru líka í eigu ríkisins og standa frammi fyrir fækkun almennra bréfa, auknum kostnaði við alþjónustu og miklum kostnaði í verslun á netinu, svokölluðum Kínasendingum, sem eru fjárhagslegur baggi á fyrirtækinu. Í kjölfar lánveitingar ríkisins til Íslandspósts hyggst fyrirtækið grípa til margvíslegra ráðstafana til að tryggja rekstrargrundvöll þess til framtíðar og hefur verið settur á fót aðgerðahópur til þess að fylgja þeirri vinnu eftir með tillögum til ríkisins. Ríkið þarf líka að skilgreina þjónustustigið og byggja á alþjónustuskyldu við alla landsmenn. Í þinginu er til umfjöllunar frumvarp um heildarendurskoðun laga um póstþjónustu og er mikilvægt að vanda þar vel til verka því að póstþjónustan er einnig einn af þeim grundvallarþáttum samfélagsins sem við þurfum að standa vörð um og er á ábyrgð ríkisins. Það er mjög mikilvægt að þjónustan haldi áfram að vera góð og skilvirk úti um allt land.
Virðulegi forseti. Hér er erfitt mál til umfjöllunar en í umsögn Ríkisendurskoðunar um frumvarp til fjáraukalaga 2018 segir: „Almennt er óheppilegt að ekki liggi nákvæmlega fyrir hvernig fyrirhugað sé að taka á rekstrarvanda félagsins þannig að tilskilinn árangur náist áður en tekin er ákvörðun um framlög úr ríkissjóði til félagsins. Fyrir þarf að liggja fyrir hvort og þá hver fjárhagsvandinn sé vegna einkaréttarhluta starfseminnar, […] vegna alþjónustukvaða sem lagðar eru á fyrirtækið eða vegna samkeppnisstarfsemi sem það stundar. Þeir möguleikar sem fyrir hendi eru til að takast á við vandann hljóta að ráðast að miklu leyti af niðurstöðu slíkrar greiningar.“ Ríkisendurskoðun fær ekki slíka greiningu. Fjárlaganefnd fær ekki slíka greiningu. Alþingi fær ekki slíka greiningu. Þetta er endurlán. Í frumvarpi til fjáraukalaga er lögð til breyting á 2. tölulið 5. gr. fjárlaga, sem er um endurlán ríkisins. Endurlán ríkisins fjalla um ríkisábyrgðir, það stendur í ríkisábyrgðalögum að ákvæði þeirra laga gildi einnig um endurlán ríkissjóðs eftir því sem við á. Samt fáum við ekki umsögn Ríkisábyrgðasjóðs um það hvernig stendur á þessu láni, hvort það uppfylli öll skilyrði um lög um ríkisábyrgðir. Það vantar greiningu á því af hverju vaxtaupphæðin er eins og hún er því eins og kom fram í máli framsögumanns eru ekki markaðsforsendur fyrir því lengur að fá lán hjá viðskiptabanka félagsins. Þá hljóta vaxtaforsendurnar að breytast en samt er tekið fram að vextirnir á láninu sem Íslandspóstur fær séu einmitt á markaðsforsendum, á þeim kjörum sem það hefur fengið í upphafi ársins. Við erum á þeim stað að það er verið að endurlána núna 1.500 milljónir sem geta ekki verið neitt annað en styrkur, ríkisstyrkur. Það er ekkert fyrirséð að Íslandspóstur nái að endurgreiða þetta lán og, eins og ég hef sagt áður, ef hann nær að endurgreiða lánið þarf hann bara enn frekari ríkisstyrk í kjölfarið út af [[Forseti hringir.]]þessu undirliggjandi vandamáli sem er ekki lausn á.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér alvarlega stöðu Íslandspósts. Það er ekki að furða þótt manni finnist þetta einkennilegt allt saman, hvernig þessu hefur verið stýrt upp á síðkastið, þegar maður hugsar til þess að frá árinu 2014 hefur verið mikil bjartsýni í gangi. Síðan þá hefur verið aukið við stöðugildi hjá Íslandspósti um rúmlega 90. Kostnaðurinn við það er um 1,4 milljarðar kr. Fyrir viku var opnað glæsilegt, nýtt 650 m² pósthús á Selfossi, metnaðurinn mikill, 300 milljónir þar. 700 milljónir hafa farið í stækkun á flutningsmiðstöð fyrirtækisins á Stórhöfða á sama tíma og talað er um að hugsanlega horfi fyrirtækið fram á samdrátt. Auðvitað verðum við að taka utan um fyrirtækið og sjá til þess að pósturinn okkar verði tryggur. Við eigum öll rétt á því að fá okkar sendingar en við verðum líka að skoða hvað hægt er að gera til hagræðingar. Mér dauðbrá þegar forstjóri stofnunarinnar kom fram og sagði að í raun væri bara rétt verið að koma fyrirtækinu fyrir vind, að því yrði vandi á höndum, eins og hann gaf í skyn, strax á árinu 2019. Þá finnst mér að við verðum sýna gott fordæmi og vita hvað við erum að gera, og að það verði þá einhverjar verulegar hagræðingar hjá Íslandspósti. Það er algjörlega síðasta sort að taka 1,5 milljarða af almannafé og hafa næstum því á tilfinningunni að við séum að henda því út um gluggann vegna þess að það skili ekki tilætluðum árangri. Mér finnst vinnan ekki vera nógu öflug hvað varðar ábyrgðina sem við þurfum að taka á almannafé akkúrat núna. Ég skora á stjórnvöld að horfa fram fyrir tærnar á sér og taka ábyrgð á þessum 1,5 milljörðum og vita a.m.k. að þeim verði vel varið.
Frú forseti. Ég ætla ekki að tala um póst heldur um rekstur á opinberu hlutafélagi sem komið er í þrot í rekstri sínum, og það flestum að óvörum. Tilgangurinn með innleiðingu laga um opinber hlutafélög árið 2006 var að bæta aðgengi almennings og annarra að upplýsingum um hlutafélög sem hið opinbera á að fullu. Þeirri breytingu fylgdi m.a. að stjórnsýslulög, lög um upplýsingaskyldu og lög um réttindi opinberra starfsmanna hættu að gilda um viðkomandi stofnun félaga. Þeir sem fögnuðu þeirri breytingu sögðu hana auka sveigjanleika í rekstri viðkomandi stofnana. Þeir sem voru á móti sögðu hins vegar að annars vegar gæti þessi breyting bitnað á réttindum starfsmanna og hins vegar minnkað gegnsæi í rekstri. Nú stöndum við frammi fyrir því að ræða stöðu Íslandspósts sem hefur vissulega notið sveigjanleika í rekstri og þá fyrst og fremst með miklum fjárfestingum, misvel heppnuðum, í ýmiss konar samkeppnisrekstri. Ég held að við getum öll verið sammála um að sveigjanleikinn er ekki mikill. Þá komum við að því hver ber ábyrgðina á því. Það er eitt félag, eitt ráðuneyti, einn aðili sem fer með þetta eina atkvæði fyrir hönd almennings í þessu opinbera félagi. Það er fjármálaráðuneytið. Stjórn Íslandspósts er pólitískt skipuð og hefur verið það frá upphafi. Þar hefur m.a. setið aðstoðarmaður fjármálaráðherra, þess sem fer með þetta atkvæði. Það virðist ekki hafa skilað sínu í gagnsæinu. Það er ekki nema von að maður spyrji: Höfum við gengið götuna til góðs? Ég ætla ekki að varpa allri ábyrgðinni yfir á fjármálaráðherra þó að hún sé töluverð í þessu tilfelli, heldur langar mig að benda á annað sem tekið var sérstaklega fyrir og tilgreint við þessa breytingu. Þegar um er að ræða opinber hlutafélög mega fulltrúar eigenda mæta á aðalfundi og bera fram skriflegar tillögur, í þessu tilfelli alþingismenn. Ég held að það sé nokkuð ljóst við þessa umræðu að ef við ætlum að koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig, að opinber hlutafélög sem fjármálaráðherra er gæslumaður að og við berum ábyrgð á séu rekin á þennan hátt í myrkrinu þar til eina úrræðið verður svo skyndilausn að sækja fé í vasa almennings, til skattgreiðenda, að við sem gæslumenn hér þurfum einfaldlega að standa okkur betur.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, málshefjanda, fyrir þessa umræðu um Íslandspóst, um stöðuna og horfur í póstdreifingu. Ég vil þakka hæstv. ráðherra jafnframt fyrir hans innlegg. Íslandspóstur hefur verið mikið í umræðunni og á vettvangi þingsins í tengslum við fjárlagaumræðuna og veitingu lánsheimilda. Það er mikilvægt að taka þetta sjónarhorn sem hv. málshefjandi leggur hér til umræðunnar, að svara til framtíðar litið hver áhrifin af frumvarpinu, sem er til umræðu í hv. umhverfis- og samgöngunefnd um afnám einkaréttar, verða á reksturinn og hvernig eigi að standa straum af kostnaði við alþjónustu. Ef frumvarpið verður að lögum verður það 2020. Íslandspóstur sinnir lögboðinni alþjónustuskyldu íslenska ríkisins á sviði póstþjónustu. Skyldur félagsins felast m.a. í því að tryggja öllum landsmönnum á jafnræðisgrundvelli aðgang að alþjónustu sem uppfyllir ákveðnar gæðakröfur á viðráðanlegu verði. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar við skoðum reksturinn. Þá fékk hv. fjárlaganefnd svar frá stjórn Íslandspósts um fyrirhugaðar aðgerðir og þar kemur glöggt fram að tekjur af einkarétti hafa í minnkandi mæli staðið undir alþjónustu. Það má glöggt sjá af gögnum. Fyrirtækið hefur reynt að búa til og byggja upp til framtíðar dreifikerfi til þess að sinna alþjónustunni. Stjórn og stjórnendur Íslandspósts vinna nú að gerð fjárhagsáætlunar fyrir árið 2019 og þar er farið yfir tekjuöflunarmöguleika og einstaka rekstrarliði í því skyni að treysta tekjugrunn félagsins og draga úr kostnaði, þ.e. farið í almennar hagræðingar- og aðhaldsaðgerðir. Ég get tekið undir með hv. málshefjanda að þær hefðu mátt hefjast fyrr. En ég minni síðan á að lánsheimildin umrædda er skilyrt því að ráðherrar upplýsi um framvindu þessarar rekstrarhagræðingar. Þá fáum við nánari greiningu á því áður en veitt er lán.
Frú forseti. Þetta er mjög þörf umræða sem er hér í dag um þetta opinbera hlutafélag okkar, Íslandspóst. Mig langar í seinni ræðu minni aðeins að fjalla um samkeppnisreksturinn, samkeppnisþátt þessa fyrirtækis. Árum saman, a.m.k. síðasta áratug og jafnvel síðustu tvo áratugi, hefur verið kvartað mjög undan rekstri Íslandspósts á dótturfélögum sínum sem eru í samkeppnisrekstri. Á dögunum kom í ljós að tekin hafði verið ákvörðun um það hjá stjórnendum Íslandspósts að sameina Íslandspóst dótturfélagi sínu ePósti, sem er einmitt póstfyrirtæki í bullandi samkeppni. Þar að auki hafði Íslandspóstur lánað ePósti, þ.e. þessu fyrirtæki í samkeppnisrekstri, fjármuni út úr sínu fyrirtæki, Íslandspósti, sem nær svo í peninga hjá okkur hinum vegna erfiðrar rekstrarstöðu. Lánið til dótturfélagsins reyndist ekki bera vexti eins og eðlilegt þykir. Þá veltir maður fyrir sér: Á hvaða stað erum við þarna í samkeppnisrekstrinum? Formaður Félags atvinnurekenda talaði um að með þessu væri Íslandspóstur klárlega að brjóta sátt sem gerð var við Samkeppniseftirlitið fyrir nokkru síðan, einmitt vegna reksturs opinbera hlutafélagsins á dótturfélögum sínum. Ég hef miklar áhyggjur af því, frú forseti, að ríkið hafi nú tekið ákvörðun um þessa 1.500 millj. kr. innspýtingu vegna þess að ég óttast að Eftirlitsstofnun EFTA muni koma og hreinlega flengja okkur fyrir þessa framkvæmd. [[Forseti hringir.]]Íslandspóstur hefur árum saman verið í bullandi samkeppnisrekstri [[Forseti hringir.]]og slík fjárveiting er með öllu óheimil.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að hefja þessa umræðu því að við heyrum á þessum ræðum að það er gríðarlega mikilvægt að ræða um Íslandspóst og framtíð póstflutninga í landinu. Mig langar að byrja á að segja að mér fannst hreint út sagt ömurlegt að þurfa að afgreiða neyðarlán til Íslandspósts um daginn. Ég gerði það engu að síður vegna þess að fjárlaganefnd hafði sett stífa skilmála gagnvart því, ákveðin skilyrði sem pósturinn þarf að uppfylla. Einnig vegna þess að ég heyrði engan hér í þingsal koma með einhverjar betri hugmyndir um hvernig bregðast ætti við því ástandi sem uppi var. Í mínum huga var ekki leiðin að segja nei við þessu láni og láta Íslandspóst fara í gjaldþrot. Mér heyrist allir í þessum sal vera sammála um að það sé mikilvægt að halda uppi póstþjónustu í landinu. Ég ætla reyndar að segja það fyrir mitt leyti að mér finnst alveg hundleiðinlegt að fá póst og myndi vilja fá miklu sjaldnar ef því væri að skipta og held að það mætti alveg skoða ákveðna hagræðingu þegar kemur að slíku. En hvað fyrirtækið Íslandspóst varðar þá er um flutningsfyrirtæki að ræða og það er alveg fullt af flutningsfyrirtækjum úti á markaðnum sem sinna ýmiss konar þess háttar þjónustu. Auk þess sjáum við fram á þá miklu breytingu sem felst í rafrænni þjónustu og rafrænni póstþjónustu þannig að sá markaður er að breytast mjög mikið. Það eru auðvitað helstu rökin sem stjórnendur Íslandspósts hafa fært fyrir þeirri stöðu sem upp er komin, sem er ekki alveg ný og stjórnvöldum hefur svo sem verið ljós í ákveðinn tíma þó að ekki hafi verið brugðist við fyrr en núna. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég held að það sé mikilvægt að við ræðum frumvarp um framtíð póstþjónustunnar sem liggur fyrir þinginu. Ég hefði sjálf gjarnan viljað sjá að við seldum fyrirtækið Íslandspóst og byðum út þá þjónustu sem við teljum að sé þess eðlis að það þurfi að greiða eitthvert ríkisfé með og leyfa fyrirtækjum á markaði að taka þátt í slíku útboði, því að þetta er mikilvæg þjónusta. Ég get engan veginn séð rök fyrir því að reksturinn þurfi endilega að vera á herðum ríkisins til lengri tíma litið.
Hæstv. forseti. Þar sem tími jólakortanna er runninn upp má segja að þessi umræða sé vel við hæfi. Íslandspóstur er í vanda en sá vandi skýrist að miklu leyti af minnkandi póstmagni og miklum kostnaði við að dreifa sendingum sem koma frá Kína. Kostnaðurinn við þá flutninga er mikill en tekjurnar litlar. Íslandspóstur er í eigu ríkisins og hefur ákveðnar skyldur. Til að uppfylla skyldur virðist einungis tvennt vera í stöðunni, að hækka greiðslur til Íslandspósts eða skerða þjónustuna. Skerðing á þjónustu mun hafa meiri áhrif á landsbyggðina og hinar dreifðari byggðir en þéttbýlissvæðin. Mig langar til að velta því upp hvernig við sjáum þessa hluti fyrir okkur. Eru til einhverjar lausnir sem við gætum nýtt til að koma til móts við Íslandspóst? Ég geri mér ekki grein fyrir því hvað mikið myndi sparast á því að færa póstkassa að lóðamörkum eins og Danir gerðu eða taka með lögum böggla út úr alþjónustuskyldu eins og Finnar gerðu. Það breytir því ekki að umræðuna verðum við að taka. Við verðum að komast að skynsamlegri niðurstöðu sem okkur hugnast. Er það t.d. lausn að bera út sjaldnar en bjóða upp á að fólk geti sótt böggla eða bréf í pósthús? Það er spurning. Í mörgum tilfellum eru tilkynningar um póstsendingar sendar rafrænt og í mörgum tilfellum gæti verið mögulegt að koma slíku við. Stjórnvöld verða að hafa stefnu fyrir Ísland allt í þessum málum. Íbúar á ystu nesjum, á afskekktustu stöðum okkar fallega lands, ættu að fá sömu þjónustu og þeir sem búa á þéttbýlissvæðinu. Þetta flokkast sem grunnþjónusta í landinu og okkur stjórnmálamönnunum ber skylda til að veita Íslendingum þá þjónustu.
Frú forseti. Það er mikilvægt að sýna ábyrgð í þessu máli. Mér fannst reyndar ekki allir gera það eins og kom í ljós í atkvæðagreiðslum um heimild Íslandspósts til að draga á lán til ríkisins í umræðunni um fjárlögin. Hugmynd málshefjanda um flutningsjöfnunarkerfi í póstþjónustu er áhugaverð og ég tel að hana þyrfti að skoða rækilega. Póstþjónusta er einn af grundvallarþáttum samfélagsins og það er mjög mikilvægt að hún sé skilvirk um land allt. Það er áhugavert að segja frá því að Póstmannafélagið verður 100 ára á næsta ári og það er ágætisgrein í Morgunblaðinu í dag eftir formann þess. Alþjónustan er á ábyrgð ríkisins og við höfum falið Íslandspósti að framkvæma skylduna. Þetta vandamál, hversu hratt bréfpóstur hefur dregist saman, er ekki séríslenskt fyrirbæri. Sambærileg vandamál hafa verið á Norðurlöndunum og af þeim eigum við að reyna að læra hvað hefur virkað og hvað hefur ekki virkað til að tryggja alþjónustu. Ég bendi á að fyrir hinar dreifðu byggðir þar sem langt er í þjónustuaðila er reglubundin póstþjónusta lykilatriði. Hér hugsa ég t.d. um trillusjómanninn eða bóndann sem þarfnast varahluta í bilaðan mótor og mikið liggur við. Því geld ég varhuga við því að draga frekar úr þjónustu hvað þetta varðar. Íslandspóstur er fyrirtæki í eigu okkar allra og því verður að verja verðmætin sem felast í því fyrirtæki, ekki bara leyfa því að fara á höfuðið eins og virtist að sumir þingmenn væru að fara með við afgreiðslu fjárlaga. Ísland er stórt og Íslendingar fáir í hinu stóra samhengi. Mannfjöldi á ferkílómetra er hér margfalt minni en í öllum þeim löndum sem við berum okkur saman við. Hugsanlega gæti farið svo að einhverjir einkaaðilar sæju sér hag í því að fara í samkeppni við Íslandspóst á höfuðborgarsvæðinu með 50 g bréfin en ég sé ekki fyrir mér að það yrði mikið utan þess. Þetta verður að skoða vandlega og fjárlaganefnd, eins og kemur fram í nefndaráliti um fjárlögin, hyggst fylgjast vandlega með og hefur farið fram á áður en lánið verður nýtt að hún verði upplýst um framgang fjárhagslegrar endurskipulagningar og útfærslu á framtíðarrekstrarfyrirkomulagi. Með því sýnum við ábyrgð gagnvart þessu mikilvæga fyrirtæki, Íslandspósti.
Virðulegi forseti. Það er reyndar ekki svo brjálæðislega mikil þjónusta við okkur á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit að pósthúsið hérna í 101 mun loka brátt, þannig að fleiri geta kvartað undan því, en við getum svo sem hjólað og sótt okkur póstinn einhvers staðar annars staðar. [[Gripið fram í.]] Mig langar svolítið að velta fyrir mér stjórnum sem stjórnmálamenn skipa eða eru skipaðar af stjórnmálamönnum. Oft fara þær út í óskynsamlegar fjárfestingar og mér dettur í hug að hér sé dæmi um slíkt. Þetta er kannski ekki eins gróft og þegar OR fór á sínum tíma út í einhvers konar rækju- eða humarrækt eða skelfiskrækt eða hvað það nú var. Engu að síður spyr maður: Hvað er í gangi þegar verið er að veita dótturfyrirtækjum lán án vaxta? Stenst það lög? Svo má líka spyrja: Af hverju er stöðugildum fjölgað um 90 á sama tíma og samdráttur er í póstþjónustu? Það er eitthvað sem maður getur spurt sig að. Það geta vel verið einhverjir pólitískir hagsmunir þar í húfi. Ég ber samt auðvitað mikla virðingu fyrir þessari grunnþjónustu. Það er mikilvægt að við hlúum að henni og pössum upp á hana. Við verðum samt að spyrja okkur: Hvar ætlum við að setja mörkin? Hvar ætlum við að segja að hér verði samkeppnislögmálin að gilda? Við þurfum líka að velta fyrir okkur hvar peningunum sé best varið. Fyrir mitt leyti væri ég til í að sjá pósthús alls staðar, mér finnst þetta fallegar og skemmtilegar byggingar, sérstaklega þegar þau eru í gömlum húsum. Við ættum endilega að passa upp á þær byggingar. Við sem neytendur ættum kannski líka að spyrja: Ef við erum að fara að fjármagna lán eins og við höfum gert núna, 1,5 milljarða, erum við að fá ódýrari þjónustu fyrir vikið? Erum við að fá þjónustu sem er nær okkur? Í mínu tilviki verð ég að segja: Nei, skattpeningar mínir fara ekki í að fjármagna þjónustu sem er nær mér og ódýrari í augnablikinu.
Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu verðum við að vernda póstþjónustuna okkar, það er ekki spurning. Það er alltaf verið að tala um einhverjar bréfasendingar frá Kína en við fáum mjög fá bréf frá Kína. Hins vegar fáum marga pakka þaðan. En jú, við stefnum öll að því að draga úr bréfanotkun. Það er yfirlýst stefna okkar að reyna að koma því flestu á rafrænt form. Það breytir ekki þeirri staðreynd að sú staða sem upp er komin hjá Íslandspósti í dag er ekki ný, hún var fyrirséð. Það dapra í stöðunni er að því skuli slengt fram hér og nú og að ekki hafi verið búið að gera það með meiri fyrirvara. Þannig að ég segi: Öllu eftirliti er afskaplega áfátt og líka eftirfylgni okkar með því hvernig hin raunverulega staða er hjá Íslandspósti og hvað við getum gert til hagræðingar. Við erum að setja 1.500 milljónir inn í þetta fyrirtæki sem er með 60% veltu á samkeppnismarkaði. Ég tek undir það með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur að það gæti verið að við værum að skapa okkur skaðabótaskyldu með því að stíga svona harkalega inn á samkeppnismarkað, þó svo að pósturinn sé opinbert hlutafélag að 40% leyti sem er svo með 60% á samkeppnismarkaði. Mér finnst við eigum að vanda okkur pínulítið betur og ekki fara svona rosalega fljótt í þetta, sérstaklega í ljósi þess að forstjóri Íslandspósts hefur sagt að við værum í rauninni rétt aðeins að redda þessu fyrir horn. Horfum pínulítið lengra. Við sjáum a.m.k. ekki fram á að fá þessar 1.500 milljónir nokkurn tímann til baka. Látum þeim vera vel varið.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir mjög góða umræðu um þetta mikilvæga mál um leið og ég fagna að sjálfsögðu því að hér sé í vændum afnám á einkarétti á póstþjónustu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við komum hér á samkeppni eins og á sem flestum sviðum samfélagsins. Samkeppni leiðir að mínu viti alltaf til einhvers góðs, leiðir til hagkvæmari þjónustu, gjarnan betri þjónustu, og þau rök sem notuð hafa verið fyrir einkaréttinum hér líkt og víða annars staðar eru löngu úr sér gengin. Um leið og ég fagna því einlæglega er auðvitað líka mjög mikilvægt að tryggja að hér verði búið svo um hnútana að það verði raunveruleg samkeppni og helst um allt land. Þess vegna velti ég upp þeirri spurningu hvort þyrfti að koma á einhvers konar flutningsjöfnun til að tryggja að það sé raunverulega hægt að bjóða í þjónustu um allt land, ekki aðeins á höfuðborgarsvæðinu og mögulega Eyjafjarðarsvæðinu sem eru þau svæði sem liggur í augum uppi að yrði samkeppni á. Við viljum auðvitað tryggja að þetta sé sem víðast. Það er líka ástæða til að skoða vandlega hvort skýringar félagsins sjálfs á ástæðum taprekstrarins eigi við rök að styðjast. Það hefur verið gagnrýnt af hálfu keppinauta að félagið standi í skipulögðum undirboðum, m.a. endurteknar kvartanir til samkeppnisyfirvalda, og þess vegna er gríðarlega mikilvægt að kanna hvar rót vandans liggur í raun, hver sé ástæða þessarar erfiðu stöðu fyrirtækisins. Þess vegna hefur þingflokkur Viðreisnar ákveðið að fara fram á það í þinginu að gerð verði sérstök óháð úttekt á rekstri Íslandspósts þar sem farið verði vandlega yfir rót þessa rekstrarvanda. Hvernig hefur aðskilnaði milli samkeppnisrekstrar og einkaréttar verið háttað hjá fyrirtækinu? Er það á hreinu að einkarétturinn hafi ekki verið að niðurgreiða samkeppnisrekstur? Hvar liggur ábyrgðin? Hefur eftirliti verið sinnt nægjanlega vel? Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fáum skýr [[Forseti hringir.]]og greinargóð svör við þessum spurningum.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem hefur, eðli málsins samkvæmt, verið meira um núverandi rekstur og stöðu en endilega það sem hún átti að snúast um, þ.e. hvernig nýtt frumvarp geti hugsanlega tekist á við vanda póstsins. Ég vil líka leggja áherslu á hversu mikilvæga þjónustu Íslandspóstur veitir hringinn í kringum landið, það er mikilvæg grunnþjónusta fyrir alla. Póst- og fjarskiptastofnun, sjálfstæð stofnun sem hefur eftirlit með þessu fyrirtæki, mat það svo að á árinu 2017 hafi verðlagning á bréfum innan einkaréttar vegið upp meintan taprekstur Íslandspósts af alþjónustunni. Það ár var nokkurn veginn í jafnvægi. En árið 2018 hefur greinilega farið mun verr af stað og staðan versnað núna undir lok ársins, m.a. vegna enn frekari fækkunar bréfa og Kínapakkanna. Félagið hefur séð batamerki eftir að innheimta umsýslugjalds félagsins jókst og tollmeðferð á sendingum frá Kína var aukin. Það er rétt að geta þess að í nýju frumvarpi er gert ráð fyrir að félagið geti innheimt gjald vegna erlendra pakkasendinga sem taki mið af kostnaði við þjónustuna að viðbættum hóflegum hagnaði. Þannig gera stjórnvöld ráð fyrir að ekki þurfi, ef hjá því verður komist, að niðurgreiða með ríkisframlagi erlenda póstverslun í samkeppni við innlenda verslun. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Varðandi síðustu setninguna, um flutningsjöfnun, þá leggjum við til í frumvarpinu að dreifingin sé með sama gjaldið alls staðar á Íslandi, það sé eitt póstdreifingarkerfi. Við sitjum öll við sama borð. Það breytir því ekki að það er heildsöludreifing á mismunandi svæðum, innan einhverra ákveðinna landsvæða og það er mögulegt að einhverjir aðrir sjái sér hag í því. Á það er einmitt verið að opna í þessu frumvarpi. Vonandi sjáum við hag fyrirtækisins batna. En ég ítreka mikilvægi þess að þessi grunnþjónusta sé í boði hringinn í kringum landið, alls staðar fyrir alla landsmenn. Hún er ákaflega mikilvæg.
Hæstv. forseti. Það er ekki hægt að skilja við það mál sem ég bar upp áðan eftir það sem hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sagði, það er ekki hægt að hengja ábyrgðina á þessu máli á forsætisnefnd eða þingið. Það er rétt sem fram kom í máli hæstv. ráðherra að þær upplýsingar sem beðið var um voru sendar hingað undir sumarlok, rétt áður en þing kom saman, undir því fororði að þingið ætti að ákveða hvort þær bæri að opinbera eða ekki. Það er ekki hlutverk þingsins, hæstv. forseti, að ritskoða eða ritlesa svör framkvæmdarvaldsins til Alþingis. Svörin eiga að vera þannig að þau séu skýr og þau séu tilbúin til þess að leggja fram. Alþingi á ekki að vera eitthvert sigti fyrir framkvæmdarvaldið til að greiða úr þeim svörum sem send eru. Þess vegna segi ég aftur, frú forseti, að nú krefst ég þess að þær upplýsingar sem beðið var um upphaflega 26. febrúar sl. verði lagðar fram, nú þegar.
Hæstv. forseti. Ég lýsi yfir ánægju minni með þetta mál vegna þess að þarna tökum við höndum saman með þjóðunum í kringum okkur um nýtingu loðnu og eftirlit með loðnustofninum. Mér datt í hug þegar ég var að lesa þetta mál að við höfum haft áhyggjur af loðnugöngu undanfarin ár, breyttu göngumynstri og öðru slíku, og hefur mikið verið talað um loftslagsmálin í því sambandi. Þegar ég var á loðnuvertíð fyrir 30 árum var þar um borð maður sem hafði verið á loðnu frá því að veiðar hófust. Hann sagðist aldrei hafa séð það að loðnan hagaði sér eins á milli ára. Mig langar til að segja þetta hérna núna vegna þess að það er aldrei fyrir fram séð hvernig fiskurinn í sjónum hagar sér. Hann hefur bæði sporð og ugga. [[Hlátur í þingsal.]]
Hæstv. forseti. Þarna er um að ræða tvíhliða samning við Færeyinga. Við höfum verið í samningum við þá, þ.e. verið með tvíhliða samninga. Síðan var komin slagsíða á þann samning og komin upp frekar leiðinleg staða sem nú er búið að leysa. Það er vinna sem við þurfum alltaf að halda áfram. Færeyingar eru uppáhaldsfrændur okkar og við þurfum að vera í góðu sambandi við þá. En þegar maður á í viðskiptum við uppáhaldsfrændur sína og fjölskyldumeðlimi er manni stundum vandi á höndum því að tilfinningarnar eru miklar.
Virðulegi forseti. Vissulega er þetta samningur um samskipti Íslands og Færeyinga á sviði fiskveiðimála sem snýr að heimildum þeirra til veiða í botnfiski hér og sömuleiðis í loðnu. En það er ákveðinn misskilningur sem fram kom í máli hv. þingmanns hér áðan, að búið væri að leysa þessa deilu. Svo er ekki. Þetta er samkomulag sem gildir í rauninni fyrir árið 2018. Af einhverjum ástæðum dróst frágangur þess í utanríkisráðuneytinu. En málin gagnvart Færeyingum [[Gripið fram í.]]eru á sama stað nú í desember og þau voru í desember á síðasta ári.
Virðulegi forseti. Hér er um mikilvægt framfaraskref að ræða í heilbrigðismálum. Hér erum við í raun að stíga skref sem verður til þess að efla teymisvinnu í heilbrigðiskerfinu, skref sem er til mikilla bóta. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka nefndinni fyrir afar góða vinnu. Við erum að stíga skref í áttina til bætts kynheilbrigðis og betri nýtingar á fjölbreyttri fagþekkingu í heilbrigðiskerfinu. Er það í samræmi við það sem við sjáum sífellt meiri áherslu lagða á, að fjölbreyttar fagstéttir vinni betur saman, að meiri teymisvinna sé milli ólíkra stétta og allt í þágu þess að bæta kynheilbrigði í landinu. Það er mér sérstök ánægja að standa fyrir því að þessi lög nái hér landi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Hérna er verið að koma til móts við mjög eðlilegar kröfur, að hjúkrunarfræðingar og ljósmæður geti ávísað hormónalyfjum. Þá þurfa konur ekki að greiða fyrir dýra tíma hjá sérfræðilæknum. Það er bara mjög gott mál sem ég styð að fullu.
Hæstv. forseti. Hér er ætlunin að setja ný heildarlög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Við höfum auðvitað ekki staðið okkur nógu vel í þessu frekar en mörgu öðru [[Hlátur í þingsal.]]og nú er svo komið að við erum nánast á svörtum lista. Þess vegna liggur mjög á því að þetta mál verði afgreitt. Hér er verið að innleiða fjórðu tilskipun Evrópusambandsins, peningaþvættistilskipunina, með nokkrum ákvæðum úr þeirri fimmtu, sem hefur að vísu ekki tekið gildi. Það er nauðsynlegt svo orðstír okkar í útlöndum og á alþjóðavettvangi bíði ekki meiri hnekki en þegar er orðið. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég vil gera grein fyrir fyrirvara sem kom fram í nefndaráliti frá fulltrúa Pírata. Fyrirvarinn varðar það að frumvarpið innleiði tilskipun sem ekki hafði verið tekin upp í EES-samninginn eða fallið var frá stjórnskipulegum fyrirvara þegar málið var lagt fram. Það teljum við fela í sér slæma röðun atvika sem við eigum ekki að venja okkur á. Hægt er að sýna því skilning í þetta skiptið vegna þess að það var ákveðin tímapressa, og ekki síst vegna þess að tilskipunin hefur verið tekin upp í EES-samninginn og heimild veitt til að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara af hálfu utanríkismálanefndar meðan málið var til afgreiðslu í efnahags- og viðskiptanefnd. Fyrirvarinn er því ekki gerður við efni frumvarpsins sem slíks heldur það ferli sem frumvarpið fór í gegnum. Við vonum svo að sá háttur verði ekki hafður á í framtíðinni eða verði í það minnsta ekki að vana.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um heildarlög um peningaþvætti, sem er hið besta mál, en þurft hefði aðeins meiri tíma og vinnu í að skoða það aðeins betur. Samfylkingin styður þetta mál samt sem áður vegna þess, eins og hér hefur komið fram, að við höfum alls ekki staðið okkur hvað þetta varðar. Við teljum mjög mikilvægt að á næsta ári, á árinu 2019, verði þetta mál tekið upp aftur og rætt betur og að farið verði meira í aðgerðir á Íslandi gegn peningaþvætti.