Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Sigurður Ingi Jóhannsson, 1. þm. Suðurk., geti ekki sinnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Fjóla Hrund Björnsdóttir. Fjóla Hrund Björnsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Virðulegur forseti. Ég vildi gera að umtalsefni stöðu mála í því sem lýtur að gjaldeyrishöftunum og uppgjöri þrotabúanna hér í landinu. Þar er undir sem kunnugt er stærsta einstaka hagsmunamál þjóðarbúsins. Það veldur vaxandi áhyggjum hversu oft málið frestast hjá ríkisstjórninni, fyrst ár frá ári, síðan mánuð frá mánuði, síðan viku frá viku og nú frá ríkisstjórnarfundi til ríkisstjórnarfundar. Hér eru undir svo gríðarlega miklir fjárhagslegir hagsmunir og trúverðugleiki stjórnvalda varðar okkur og hagsmuni okkar allra svo miklu að það verður að kalla eftir því að þær áætlanir og áform sem sett eru fram standist, að málum sé fylgt eftir af festu, að dagsetningar haldi og leitast sé við að skapa samstöðu í þinginu, haft samráð við alla stjórnmálaflokka, hugmyndir kynntar vel og að þær séu á tryggilegum grunni reistar. Það hefur verið viðleitni af hálfu allra flokka í þinginu til þess að standa saman á bak við þetta frá því við komum hér inn í þingið og settum lög sem tóku þessar eignir inn undir gjaldeyrishöftin og sköpuðu okkur á síðasta kjörtímabili þá stöðu sem við höfum til að semja um uppgjör þrotabúanna. Það er gríðarlega mikilvægt að menn hefji sig upp yfir flokkspólitíska hagsmuni í þessu máli, en líka að þeir séu ekki sífellt að gefa nýjar yfirlýsingar um nýjar tímasetningar sem ekki standast því það er gríðarlega áríðandi að það haldi sem sagt er og gert er í jafn mikilvægu hagsmunamáli og hér er á ferðinni.
Virðulegur forseti. Í sögu Davíðs Stefánssonar, Sólon Íslandus, unnu menn sér það til frægðar að reikna barn í konu og úr henni aftur. Þetta rifjaðist upp um helgina þegar ágætur vinur minn og hv. þm. Oddný Harðardóttir, þingmaður Samfylkingar, fullyrti í fjölmiðlum að tekjuhæsti þriðjungur þjóðarinnar hefði fengið í sinn hlut rúma 50 milljarða út úr skuldaleiðréttingu núverandi ríkisstjórnar. Það er fjarri sanni. Í fyrsta lagi er framsetningin villandi því í útreikningana eru teknir þeir sem eru í hlutastörfum, í námi eða hreinlega ekki á vinnumarkaði þannig að sett er saman í einn pott og reiknað út frá því. Eini raunhæfi samanburðurinn er að skoða tekjudreifingu þeirra 74 þús. aðila sem er með verðtryggð húsnæðislán. Þetta eru þeir sem urðu fyrir forsendubresti. Staðreyndirnar eru þessar: 60% heimila sem fengu leiðréttingu voru með 8 milljónir eða minna í árstekjur, eða sem samsvarar 670 þús. kr. á mánuði. Stærsti hluti leiðréttingarinnar fór til heimila með árstekjur undir 4 millj. kr. Vinstri stjórnin beitt sér fyrir svokallaðri 110%-leið. Þar fengu þeir 1.250 einstaklingar sem mest fengu að meðaltali 21 millj. kr. hver í sinn hlut, 21 milljón. Þeir 1.250 einstaklingar sem fengu mest í aðgerð núverandi ríkisstjórnar fengu að meðaltali 3,5 millj. kr. í sinn hlut. 21 millj. kr. frá fyrri ríkisstjórn, 3,5 millj. kr. frá þessari. [[Gripið fram í: … eignalausir menn …]]Ég ætla ekki einu sinni að tala um þá einstaklinga sem fengu tugmilljónir kr. út úr 110%-leið [[Gripið fram í.]]Steingríms Sigfússonar. Gagnrýni á leiðréttingu núverandi ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]kemur því úr hörðustu átt frá þeim sem settu heimsmet í óréttlæti. [[Gripið fram í.]]Heimsmet í óréttlátri dreifingu fjármuna. [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í: Rétt.]]
Hæstv. forseti. Ég kem hér á sama stað og hv. þm. Karl Garðarsson, en í fréttum helgarinnar mátti heyra fullyrðingar hv. þingmanns Samfylkingarinnar, Oddnýjar Harðardóttur, þar sem hún fór með afar villandi staðreyndir um skuldaleiðréttingu ríkisstjórnarinnar. Framsetning þingmannsins er vægast sagt villandi og því langar mig að rifja upp þær tölulegu staðreyndir sem til eru um leiðréttinguna. 60% af heimilum sem fengu leiðréttingar voru með 8 millj. kr. eða minna í árstekjur. Það eru heimili með 670 þús. kr. í laun á mánuði, t.d. hjón sem hafa hvort um sig 335 þús. kr. á mánuði. Ekki get ég séð að það sé um hátekjufólk að ræða, langt frá því. Stærstur hluti leiðréttingarinnar fór til heimila með árstekjur undir 4 millj. kr. Leiðréttingin nam um 35% árstekna þeirra heimila sem voru með undir 4 millj. kr. í tekjur og 20% hjá þeim sem voru með undir 6 millj. kr. Hins vegar nam leiðréttingin aðeins um 8% tekna hjá þeim sem voru með 12 millj. kr. í tekjur. Ástæða er til að bera orð hv. þingmanns Samfylkingarinnar saman við 110%-leið vinstri stjórnarinnar. Þar fengu þeir 1.250 aðilar sem fengu mest út úr 110%-leiðinni um 21 millj. kr. að meðaltali. Á meðan fengu þeir 1.250 sem fengu mest út úr skuldaleiðréttingu núverandi ríkisstjórnar 3,5 millj. kr. að meðaltali. Gagnrýni þingmannsins kemur á sama tíma og ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins boðar viðamiklar aðgerðir fyrir tekjulág heimili á leigumarkaði, eitthvað sem Samfylkingin hefði kannski átt að gera í stjórnartíð sinni en gerði ekki. Þessar umfangsmiklu aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru verulega ánægjulegar. Þær felast í að byggja 2.300 félagslegar leiguíbúðir á fjórum árum. Markmiðið er að fjölga hagkvæmum og ódýrum íbúðum fyrir tekjulágar fjölskyldur. Með þessum aðgerðum verður tekjulágum fjölskyldum sem hingað til hafa ekki átt kost á íbúðum í félagslega kerfinu tryggður aðgangur að ódýru og öruggu húsnæði. Einnig erum við að stórauka fjármagn inn í húsnæðisbætur og þar með verður stuðningur við þá sem eru á leigumarkaði jafnaður við þá sem eru í eigin húsnæði. [[Forseti hringir.]]Er það afar jákvætt og mikið framfaraskref. Er til of mikils mælst að fólk fari með staðreyndir hér en ekki villandi hluti?
Virðulegur forseti. Mig langar að koma aðeins inn á kjaramálin hér í dag. Ég sakna þess svolítið að við séum ekki að ræða þau í stærra samhengi á þingi. Mér finnst að einhver af þeim mörgu málum, 70 málum sem bíða okkar, mættu bíða og við ættum að vera að ræða þennan málaflokk, vegna þess að hann er gríðarstór og vandasamur. Það er líka að sumu leyti svolítið erfitt að ræða um kjaramál. Það er viðkvæmur málaflokkur. Nú eru hópar opinberra starfsmanna í verkfalli og vandamálið er að þegar opinberir starfsmenn fara í verkfall þá bitnar það ekki á vinnuveitandanum, ríkinu, heldur á saklausu fólki, eins og við sjáum í dag, beinlínis sárveiku fólki, þeim sem síst skyldi. Það hefur jafnvel verið talað um hvort eðlilegt sé að heilbrigðisstarfsmenn hafi verkfallsrétt. Það er umræða sem þarf að taka, en lögreglumenn sömdu af sér verkfallsréttinn og ekki hefur þeim gengið vel í sinni kjarabaráttu, ég held að flestir geti verið sammála um að þeir séu með of lág laun. Það þarf að taka umræðu um launakjör hjá ríkinu. Ég á svolítið erfitt með að skilja hvað er svona flókið við að greiða sambærileg laun fyrir sambærilega menntun og reynslu. Mér finnst líka umræðan um það hvort við séum að ofmennta eiga rétt á sér. Ég velti stundum fyrir mér hvort margt af því eða eitthvað af því sem t.d. læknar sinna í dag gætu hjúkrunarfræðingar gert eða hvort það sé þannig að eitthvað af því sem hjúkrunarfræðingar gera í dag gætu sjúkraliðar sinnt. Ég veit það ekki, en mér finnst þetta vera umræða sem þurfi að taka, hvort við séum kannski í sumum tilfellum að minnka ákveðinn sveigjanleika með því að vera með allt of niðurnjörvað. Þetta er erfið og viðkvæm umræða sem við eigum samt að taka. Inn í þessa umræðu vil ég síðan líka spyrja hvort bestu kjörin fyrir Íslendinga væru ekki að fá almennilegan, nothæfan gjaldmiðil. Mér finnst furðulegt að við séum ekki að ræða það á hverjum degi. [[Forseti hringir.]]Lægra vaxtastig og að fólk fengi ekki launin sín greidd út í [[Forseti hringir.]]óverðtryggðum krónum sem enginn treystir.
Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs undir þessum lið út af merkum fréttum sem hafa borist í dag um að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi dæmt blaðamanninum Erlu Hlynsdóttur í vil í máli gegn íslenska ríkinu og komist að þeirri niðurstöðu að dómur Hæstaréttar í meiðyrðamáli gegn henni frá árinu 2010 væri brot á manréttindasáttmála Evrópu. Þetta er þriðji dómur Mannréttindadómstólsins sem fellur Erlu Hlynsdóttur í vil, sem hefur tekið upp réttindabaráttu blaðamanna og baráttu fyrir tjáningarfrelsi. Ég tel fulla ástæðu til að óska henni til hamingju með dóminn. Fyrri tveir dómarnir sem féllu af hálfu Mannréttindadómstólsins vörðuðu mál eða kærur sem voru lagðar fram fyrir gildistöku nýrra fjölmiðlalaga árið 2011. Þegar þau voru samþykkt hér í þinginu var reynt að sníða ýmsa vankanta af eldri prentlögum, sem voru frá árinu 1956, og styrkja réttarstöðu blaðamanna, þannig að væntanlega mundi Hæstiréttur hafa fellt aðra dóma hefðu þessi mál komið til eftir gildistöku fjölmiðlalaga. Það sem ég vil nota stuttan tíma minn hér til að gera er að hvetja stjórnvöld til að fara yfir þennan nýjasta dóm Mannréttindadómstóls Evrópu og kanna hvort ástæða sé til þess að endurskoða löggjöfina enn frekar til að styrkja stoðir tjáningarfrelsisins. Það eru mörg mikilvæg mál sem koma inn á borð okkar þingmanna en þessi mál eru hvað mikilvægust fyrir lýðræðisríki, að fjölmiðlar hafi aðstæður til að sinna störfum sínum. Barátta Erlu hefur í raun og veru sýnt að full þörf var á því að breyta fjölmiðlalögum og færa þau til nútímalegra horfs og styrkja þar réttarstöðu blaðamanna. Það kann að vera að þessi nýjasti dómur kalli á enn frekari breytingar á lögum til að styrkja stöðu þeirra sem gegna því hlutverki sem stundum er kallað fjórða valdið og er ómissandi þáttur í öllum lýðræðisríkjum. [[Forseti hringir.]]Ég vil því nota tækifærið, vekja máls og athygli á þessu mikilvæga máli fyrir tjáningarfrelsi í landinu og hvetja stjórnvöld, innanríkisráðherra og menntamálaráðherra til að fara yfir alla þá löggjöf sem gæti tengst því máli.
Hæstv. forseti. Mig langar að lýsa ánægju minni með aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að greiða fyrir gerð kjarasamninga á almennum markaði, sem kynntar voru síðastliðinn föstudag. Áætlunin gerir m.a. ráð fyrir 2.300 nýjum félagsíbúðum sem ætlað er að tryggja tekjulágum fjölskyldum leiguhúsnæði til lengri tíma. Húsnæðisfrumvarpið gerir ráð fyrir að leiga einstaklinga með lágar tekjur verði ekki hærri en 20–25% af tekjum. Bygging 2.300 íbúða leiðir til aukinnar hagsældar í þjóðfélaginu vegna margfeldisáhrifa hennar þar sem eftirspurn eftir vinnuafli eykst. Fyrst ég nefni margfeldisáhrif og aukna hagsæld er ljóst að 850 millj. kr. framlag ríkisins til brýnnar uppbyggingar og verndaraðgerða á ferðamannastöðum, sem eru í eigu eða umsjón ríkisins, mun ekki einungis leiða til bættrar aðstöðu á þeim stöðum sem fjármagninu er veitt til, heldur munu þeir sem vinna verkið fá af því góðar tekjur. Þannig verður framkvæmdin okkur öllum til góða. Ég fagna auk þess breytingum á tekjuskatti úr þremur þrepum í tvö og niðurfellingu tolla á fatnað og skó, en sú aðgerð ætti að leiða til þess að verslun hérlendis aukist þannig að ég horfi bjartsýn til framtíðar. En vissulega skyggir á að enn hefur ekki þokast í viðræðum ríkisins við aðildarfélög BHM og Félags hjúkrunarfræðinga en aðilar eru sestir við samningaborðið og er vonandi að deilan leysist sem fyrst.
Herra forseti. Mig langar að fjalla um stöðu Landspítalans í ljósi þess sem er í gangi og kjarasamninga sem ekki hefur tekist að ljúka. Það er ágætt tilefni til þess að rifja upp að undirrituð var 8. janúar á þessu ári í tengslum við samninga við lækna ákveðin yfirlýsing sem á að undirstrika mikilvægi heilbrigðiskerfisins og styrkja enn frekar heilbrigðisþjónustuna. Meðal helstu atriða í viljayfirlýsingunni er, með leyfi forseta, „bygging nýs Landspítala og markviss endurnýjun tækjabúnaðar í heilbrigðiskerfinu, en hvoru tveggja er ætlað að bæta starfsaðstöðu heilbrigðisstarfsfólks og þjónustu við almenning.“ Nú er það svo að í ríkisfjármálaáætlun sem er fjórði liður á dagskrá dagsins í dag er því hvergi að finna stað að ætlunin sé að byggja nýjan Landspítala. Því er ekki nema von að maður spyrji sig hvort eitthvert innihald sé á bak við þau fögru orð sem gefin voru í janúar. Það segir í nefndaráliti minni hluta fjárlaganefndar um ríkisfjármálaáætlun, með leyfi forseta: „Fjármála- og efnahagsráðherra hefur sagt að ekki hafi farið fram nauðsynleg undirbúningsvinna til að hægt sé að setja inn áætlun um uppbyggingu Landspítalans og telur að of miklar fjárfestingar af hálfu ríkisins geti raskað þeirri langtímaáætlun sem hér er lögð fram og gæti kallað á niðurskurð til að svigrúm gæti skapast í rekstrinum fyrir slíkra fjárfestingu.“ Þarna kemur það alveg kvitt og klárt fram að ef Landspítali verður byggður tekur það í einhvers staðar annars staðar og í einhverri þjónustu sem væntanlega er þá í heilbrigðis- eða velferðarkerfinu eða í menntakerfinu. Það stendur því ekki enn sem komið er steinn yfir steini ef ekki verður gerð gríðarleg breyting á þeirri ríkisfjármálaáætlun sem hér liggur fyrir ef menn ætla að standa við þau stóru orð sem undirrituð voru í viljayfirlýsingunni gagnvart læknum, nema önnur viljayfirlýsing verði undirrituð á þessum dögum þegar vonandi verða gerðir kjarasamningar við hjúkrunarfræðinga og annað starfsfólk á spítölunum sem hafa verið í verkfalli allt of lengi.
Hæstv. forseti. Setning Smáþjóðaleikanna fór fram í gær að viðstöddu fjölmenni og það er óhætt að fullyrða að opnunardagskráin hafi lukkast mjög vel. Ég vil nota tækifærið hér, virðulegi forseti, og óska öllum sem standa að undirbúningi og skipulagningu leikanna til hamingju með góða byrjun og ósk um að leikarnir sjálfir verði í takt við opnunina þannig að keppendur og þátttakendur aðrir njóti leikanna til hins ýtrasta. Lárus Blöndal, forseti Íþróttasambands Íslands, vakti í opnunaræðu sinni athygli á starfi og aðkomu hinna fjölmörgu sjálfboðaliða sem koma að undirbúningi, skipulagi og starfi við leikana og gera það að verkum að slík hátíð, slíkur stórviðburður, geti farið fram. Það minnti okkur á hvað það er sem drífur íþrótta- og tómstundastarf áfram á Íslandi og hvers virði það er, hversu mikilvægt það er fyrir okkur að virða sjálfboðaliðastarfið í verki og huga að því að svo geti orðið áfram. Það er alls ekki sjálfgefið. Heilsuvernd, barátta gegn offitu, almenn lýðheilsa og hreysti og forvarnastarf sem beinist að börnum og unglingum og fleiri verkefni mætti nefna, sem leyst eru af hendi og felast í ávinningi af skipulögðu íþrótta- og tómstundastarfi. Ýmislegt er gert af hálfu hins opinbera til þess að styrkja sjálfboðaliðastarfið í íþróttahreyfingunni, en við getum gert betur. Ég hef í tvígang lagt fram og mælt fyrir máli þess efnis að verja og styrkja sjálfboðaliðastarfið og efla mannvirkjagerð í tengslum við það. Það mál dagar nú sennilega uppi í nefnd enn aðra ferðina eins og reyndar mörg önnur góð þingmannamál. Það finnst mér miður, virðulegi forseti.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að hrósa ríkisstjórninni fyrir nýjar tillögur um skattalækkanir. Þó að enn eigi eftir að leggja þessar tillögur fyrir þingið fagna ég því að lækka eigi skatta á launafólk í landinu, en við eigum auðvitað enn eftir að sjá hvaðan þessir peningar eiga að koma. Skattalækkanir eru að mínu viti mun skynsamlegri leið til að bæta kjör fólks en að ríkið ráðstafi tugum milljarða í að greiða niður einkaskuldir ákveðinna einstaklinga í aðgerð sem virðist því miður ætla að skila mestu til þeirra sem eiga mest. [[Gripið fram í.]] Þar sem ég tala undir liðnum störf þingsins langar mig að ræða aðeins um störf þingsins. Þar leyfi ég mér að spyrja: Getum við virkilega ekki gert betur? Ég hef bara verið hérna í nokkra daga og ég verð að segja að ég skil ekki hvernig þið getið unnið í þessu umhverfi. Starfsáætlun þingsins hefur verið felld úr gildi. Hér eru gerð hróp og köll að þingmönnum meðan þeir eru í pontu. Hér í þingsal svara þingmenn og ráðherrar fyrirspurnum og gagnrýni á þann veg að fyrri ríkisstjórn hafi verið svo slæm og tekið svo slæmar ákvarðanir. En fyrir mér og ég held mörgum öðrum er það bara engin afsökun. Það er engin afsökun fyrir eigin ákvörðunum og það er engin afsökun fyrir þeim starfsháttum sem viðhafðir eru hér á Alþingi. Hér er rætt um „track changes-vinnubrögð“ í nefndum, m.a. í frumvarpi þar sem skipulagsvald er tekið af sveitarfélögum í landinu, sem er augljóslega sett fram hér á lokadögum þingsins til að skapa úlfúð. Við þurfum heiðarlegra og skilvirkara Alþingi. Við erum hér fyrst og fremst í þjónustu við landsmenn og við verðum hreinlega að sýna önnur og betri vinnubrögð. Ég vil að lokum taka undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni um að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir almenningi.
Herra forseti. Ég hafði nú ætlað mér að tala um það hvernig ríkisstjórnin er að mínu mati háskalega nærri því að keyra út af brautinni í efnahagsmálum, en ég get ekki annað en mótmælt þessari fáheyrðu framsetningu framsóknarmanna á útkomu svonefndrar 110%-leiðar. Þetta er þvílík steypa sem hér er borin á borð að það hálfa væri nóg. Það er með endemum að leggja að jöfnu fjáraustur úr ríkissjóði til fólks sem er í stórum stíl sannarlega ágætlega efnað fyrir og eykur þar með auð sinn, við það sem gert var í 110%-leiðinni. 110%-leiðin var bæði eigna- og tekjutengd. Hún snerist um að færa niður kröfur á fólki sem var í bullandi yfirveðsettum eignum og átti ekki aðrar eignir á móti því að þær voru dregnar frá. Það var meira að segja gagnrýnt hversu hart t.d. Íbúðalánasjóður gekk fram í því að tína til allar aðrar eignir og lækka niðurfærsluna sem þeim nam. Hvað segir þetta um þá sem fengu þær háu fjárhæðir sem þingmenn Framsóknarflokksins veifa? Þeir voru í bullandi yfirveðsettu húsnæði og áttu engar eignir [[Gripið fram í.]]- áttu engar eignir. Og hvað fengu þeir, hv. þm. Karl Garðarsson? Þeir fengu ekki neitt. Bankar og lífeyrissjóðir felldu niður skuldir vegna þess að viðkomandi voru gjaldþrota og skuldirnar þar af leiðandi væntanlega óinnheimtanlegar. Þess vegna gátu lífeyrissjóðir m.a. réttlætt þátttöku sína í aðgerðinni. Eða halda menn að talsmenn lífeyrissjóðanna hefðu farið að gefa óviðkomandi aðilum peninga af innheimtanlegum kröfum? Nei, það var ekki þannig. Að bera þetta saman við aðgerðina nú sýnir því annaðhvort alveg ótrúlega fáfræði eða ósvífni nema hvorttveggja sé. Þetta eru algerlega ósambærilegir hlutir og eiga ekkert skylt, það liggur í eðli máls. Og ef hv. þingmenn Framsóknarflokksins vilja halda þessu áfram, forseti, þá er ég meira en reiðubúinn í þá rökræðu. Tökum almennilega rökræðu um þetta. Þið eruð búin að halda nóg af steypu að þjóðinni og lofa henni vitleysu undanfarin ár. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég ætlaði nú ekki að tala um þetta, en ég er alveg til, [[Já, gott.]]vegna þess að það er svo yndislegt að hlusta á vinstri menn tala hér um fólk sem er með innan við 8 millj. kr. í heimilistekjur á ári auka við auð sinn, [[… á mánuði]]tveir BSRB-félagar að auka við auð sinn. Hugsið ykkur, hvílíkur hryllingur.
Hálaunafólk.
Þetta er fólkið sem var híft upp í millitekjuþrep í tekjuskatti á síðasta kjörtímabili. Og svo koma menn hérna með vandlætingu [[Gripið fram í.]]yfir því að þessi aðgerð, sem var bæði réttlát og sanngjörn og fyllilega tímabær og er búin að hjálpa mörgum heimilum á Íslandi umtalsvert - 75% af þessari leiðréttingu fóru til fólks sem átti innan við helming í íbúðarhúsnæði sínu og gat þess vegna aðeins aukið við auð sinn, ekki satt? Þetta er svo undarlegur málflutningur. Auðvitað skilur maður að mönnum svíði það að þetta afrek virkaði. [[Gripið fram í.]]Auðvitað skilur maður að það svíði undan því [[Gripið fram í.]]að hægt var að [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]fullefna móður alla kosningaloforða. [[Hlátur í þingsal.]]Auðvitað skilur maður það. En geta menn ekki [[Háreysti í þingsal.]]glaðst. Herra forseti, [[Forseti hringir.]]það er fjör í salnum, það er kannski hægt að hleypa þessum ágætu þingmönnum að á eftir. Ég vona að ég fái nú tækifæri til að klára mína ræðu. En auðvitað er það þannig að sú leiðrétting sem gerð var er eitt mesta afrek sem unnið hefur verið á Íslandi lengi og virkar [[Kliður í þingsal.]]alveg gjörsamlega eins og hún átti að gera og loforðið er fullefnt. Ég skil það svo vel að menn skuli ekki komast yfir þetta, menn sem sögðu í fyrsta lagi: Þetta er ekki hægt. Og þegar það var hægt þá sögðu þeir: Þetta er of lítið. Og þegar í ljós kom að þetta var nægilegt og til þess fallið að efna kosningaloforðið að fullu héldu enn menn áfram. [[Forseti hringir.]]Auðvitað er þetta lifandi dæmi um hversu [[Forseti hringir.]]vel heppnuð þessi aðgerð var að menn geta ekki [[Forseti hringir.]]sleppt á því tökunum. Það er yndislegt. Ég er til í umræðu um það hvenær sem er, sérstaka umræðu, hvað sem er.
Hallelúja.
Virðulegur forseti. Ég ætla hér undir störfum þingsins að ræða störf þingsins. Ég hef setið hér á þingi frá því í maí 2007 og í raun hefur lítið sem ekkert breyst í störfum þingsins frá þeim tíma. [[Gripið fram í.]]Mig langar að varpa hér fram hugmynd um breytingar á störfum þingsins. Þær eru tvenns konar. Í fyrsta lagi að eitt þing eða svo fari í að endurskoða þau lög sem sett hafa verið í gegnum tíðina í stað þess að setja ný. Það virðist vera meginmál þingsins að koma fram með bunka af lögum á hverju þingi og bæta í pokann án þess að skoða hvort og þá hvernig önnur lög virka og hvort taka mætti til í þeim. Í öðru lagi varpa ég fram þeirri róttæku hugmynd hvort það væri möguleiki í kosningunum árið 2017 að lögbinda að þá sitji eingöngu konur á þingi í tvö ár, frá 2017 til 2019, þ.e. að kosið verði til kvennaþings til tveggja ára. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Konur fá þá tækifæri til að sýna fram á hvort það sé í raun satt, sem haldið er fram, að vinnubrögð kvenna séu með öðrum hætti en vinnubrögð karla. Þingið yrði stutt, það yrði tvö ár, og að loknu því þingi gæti þjóðin sjálf að sjálfsögðu og þeir sem að kosningu koma velt því fyrir sér hvort skynsamlegra væri að hafa kvennaþing. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Hér kastar hv. þingmaður fram mjög áhugaverðri hugmynd sem ég held að við ættum að taka til alvarlegrar skoðunar. Ég kem hér upp í dag vegna þess að ég hef mjög miklar áhyggjur af því á hvaða leið íslenskt samfélag er. Ég hef sérstaklega miklar áhyggjur af stöðu heilbrigðiskerfisins og ég held að ég sé alls ekki ein um það. Félagsmenn BHM eru búnir að vera í verkfalli svo vikum skiptir og þau tíðindi berast að hátt í 30 geislafræðingar hafi sagt upp störfum á Landspítalanum. Það er næstum því helmingur allra starfandi geislafræðinga. Hjúkrunarfræðingar eru svo búnir að vera í verkfalli í rétt tæpa viku. Ég hef miklar áhyggjur af því að ef ekki verður samið á allra næstu dögum eða ef Alþingi mundi nú detta í huga að fara að setja lög á verkfall, þá segi enn fleiri upp og fari annaðhvort úr landi eða á annan starfsvettvang. Því megum við alls ekki við sem samfélag. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir spurði í gær hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann teldi ástæðu til þess að fara út fyrir rammann og minnti þá á tillögu sem stjórnarandstaðan lagði fram meðan á læknaverkfallinu stóð um að skipuð yrði sáttanefnd með aðkomu deiluaðila og ríkissáttasemjara til að leysa málið. Hæstv. ráðherra tók svo sem ekki illa í þá hugmynd. Ég vil því leggja til að við á Alþingi tökum höndum saman þessa síðustu starfsdaga þingsins og leggjum okkar af mörkum og beitum okkur fyrir því, ef ekki semst bara hreinlega í dag, að svona sáttanefnd verði komið á [[Forseti hringir.]]svo eitthvað fari að gerast, fyrst samningar virðast ekki ganga nógu vel.
Herra forseti. Ég vil koma aðeins inn á hinn mikla mun sem er á rafmagnsverði í landinu. Mér finnst gott að minna á hann því að það er auðvitað búið að vera til umræðu mjög lengi hjá öllum stjórnmálaflokkum að jafna húshitunarkostnað og orkukostnað í landinu. Okkur miðar hægt, en þó er þetta að mjakast í rétta átt. Eins og við þekkjum var samþykkt mál um jöfnuð dreifing á rafmagni fyrir nokkru síðan og nú er fyrir Alþingi mál um jöfnun á húshitunarkostnaði gagnvart fjarvarmaveitum. Við eigum samt langt í land. Það eru mjög sláandi tölur sem koma fram í þessu samhengi. Munurinn á hæsta og lægsta rafmagnsverði í þéttbýli á Íslandi er 47% samkvæmt útreikningum Orkustofnunar. Byggðastofnun hefur óskaði eftir þessum útreikningi. Gerður var samanburður á kostnaði við raforkunotkun við húshitun á ákveðnum fasteignum á nokkrum þéttbýlisstöðum og nokkrum stöðum í dreifbýli á ársgrundvelli. Þar kemur fram að verðið er lægst á Akureyri og næstlægst í Vestmannaeyjum, en rafmagnsverð hjá notendum Orkubús Vestfjarða í dreifbýli er hæst. Mér finnst það vera mjög sláandi og sýnir í raun og veru hversu langt við eigum í land. Við eigum að leggja mikla áherslu á að jafna húshitunar- og rafmagnskostnað að fullu. Ég tel það vera verkefni sem vinna eigi að og ekki draga allt of lengi, til dæmis á stað eins og Hólmavík þar sem heildarrafmagnskostnaður við húshitun er hæstur á landinu. [[Forseti hringir.]]Í þessu efni munar gífurlega á hæsta og lægsta verðinu.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera athugasemd í ljósi þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað um skuldalækkanir, þ.e. að ekki hafi verið komið hingað inn með þær upplýsingar og svör við fyrirspurnum sem lagðar hafa verið fram ítrekað í vetur einmitt um það sem menn ræða hér þannig að þá liggi fyrir svart á hvítu hvert þessir fjármunir fóru. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur óskað eftir þessum upplýsingum í fjárlaganefnd og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir hefur lagt fram formlega fyrirspurn í mörgum liðum um þetta efni. Ég spyr: Getur eða treystir fjármálaráðherra sér ekki til þess mánuðum saman að koma með þessar upplýsingar í þingið? Getur verið að menn treysti sér ekki með þessar upplýsingar inn í það andrúmsloft sem er á vinnumarkaði? Treystu menn sér ekki til að birta þessar upplýsingar áður en kjarasamningar voru undirritaðir? Getur það verið? Getur verið að upplýsingarnar séu þess eðlis að menn hafi ekki treyst sér til að birta þær? Auðvitað fer maður að spyrja sig slíkra spurninga þegar menn treysta sér ekki til að svara þessu mánuðum saman. Það auðvitað gengur ekki og það er dálítið í anda þeirra vinnubragða sem við upplifum almennt í þinginu, þ.e. að menn eru hér sífellt í einhverjum leikjum og færast undan því að fjalla af einhverri alvöru um mikilvæg mál. Menn vildu ekki ræða kjarasamninga í þinginu. Menn hafa ekki viljað ræða með hvaða hætti þeir ætla að leysa úr þeirri vinnudeilu sem nú er í gangi milli ríkisins og opinberra starfsmanna sem búin er að standa yfir í 56 daga. Menn vilja ekki ræða nein alvörumál hér inni og menn vilja heldur ekki svara spurningum um mikilvægum mál, eins og ég hef nefnt. Við það vil ég gera athugasemd, virðulegi forseti. Ég tel að við getum ekki gert hér þinghlé eða lokið þessu þingi öðruvísi en að upplýsingar komi fram um hvernig fjármunum ríkisins til [[Forseti hringir.]]skuldalækkana var varið og til hvaða [[Forseti hringir.]]tekjuhópa.
Virðulegur forseti. Þetta frumvarp gerir ráð fyrir mikilvægum breytingum á Stjórnarráði Íslands og þær eru helstar: Það verður almenn heimild ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana. Lagt er til að ákvæði eldri laga um heimild ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana sem undir hann heyra, nema á annan veg sé mælt í lögum, verði tekið upp á ný í lög um Stjórnarráð Íslands. Þá er gert ráð fyrir að aukinn sveigjanleiki verði í skipulagningu ráðuneyta. Samkvæmt því er lagt til að lagalegt svigrúm við skipulagningu ráðuneyta verði aukið frá því sem nú er, m.a. með því að heimila að settar verði á fót starfseiningar og ráðuneytisstofnanir innan ráðuneyta sem ekki tilheyra aðalskrifstofu. Loks má nefna aukinn hreyfanleika starfsmanna. Þar er lagt til að kveðið verði á um almenna heimild til að flytja starfsmenn sem ráðnir eru ótímabundið til starfa hjá ráðuneytum og stofnunum á milli þessara aðila enda liggi fyrir samþykki viðkomandi ráðherra fyrir flutningnum sem og forstöðumanns stofnunar og starfsmannsins sjálfs. Það er fyrsti liðurinn um heimild ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana sem vekur mesta athygli. Ákvæði um að ráðherra taki ákvörðun um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir kom inn í stjórnarráðslögin með lögum árið 1999 í kjölfar dóms Hæstaréttar frá 18. desember 1998 í máli nr. 312/1998, svokölluðu Landmælingamáli. Í því máli komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu með vísan til 2. mgr. 13. gr. stjórnarskrárinnar að þáverandi umhverfisráðherra hefði verið óheimilt að taka endanlega ákvörðun um flutning á starfsemi Landmælinga Íslands frá Reykjavík til Akraness án þess að hafa til þess lagaheimild. Framangreint ákvæði um heimild ráðherra til að taka ákvörðun um staðsetningu stofnana féll hins vegar niður við endurskoðun laganna árið 2011 án þess þó að séð verði að það hafi verið sérstakt markmið við endurskoðun laganna enda ekkert fjallað um breytinguna í athugasemdum við frumvarpið. Í 2. mgr. 13. gr. stjórnarskrárinnar segir eftirfarandi: „Ráðuneytið hefur aðsetur í Reykjavík.“ Af dómi Hæstaréttar í Landmælingamálinu má ráða að merking hugtaksins ráðuneyti í ákvæðinu taki ekki aðeins til ráðuneyta sem slíkra heldur einnig til annarra stjórnvalda ríkisins sem fara með framkvæmd stjórnarmálefna sem undir ráðuneytið heyra. Í dómi Hæstaréttar segir að þótt ekki séu bein fyrirmæli um það í lögum að ríkisstofnun skuli vera staðsett í Reykjavík verði ekki talið að það eitt sér gefi ráðherra frjálst val um það hvar hún skuli vera. Vöntun á ákvæðum um þetta í lögum megi helst skýra með því að fyrirmæli séu í stjórnarskrá um staðsetningu ráðuneyta. Hafi það verið talið svo sjálfsagt fram á hin síðari ár að stofnanir sem undir þau heyrðu hefðu einnig aðsetur í höfuðborginni að ekki þyrfti að taka það sérstaklega fram í lögum. Dómur Hæstaréttar er skýr um það að stofnanir verði ekki staðsettar utan Reykjavíkur nema með heimild í lögum. Með vísan til þess var talið nauðsynlegt að taka af allan vafa um heimildir ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana utan Reykjavíkur. Í núgildandi lögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, er hins vegar ekki mælt fyrir um heimild ráðherra til að kveða á um aðsetur þeirra stofnana sem tilheyra starfsemi framkvæmdarvaldsins. Brottfall þessa ákvæðis er þó ekki útskýrt í athugasemdum við frumvarp til laganna eins og áður sagði. Hér er því lagt til með hliðsjón af framangreindu að aftur verði kveðið á um almenna heimild til handa ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana sem undir hann heyra og er lagt til að ákvæði eldri laga verði tekið upp óbreytt. Þannig er í frumvarpinu talið rétt og eðlilegt að umrædd lagaheimild verði endurvakin enda hefur verið litið svo á að ákvörðunarvald um þetta sé eðlilegur hluti af stjórnunarheimildum ráðherra gagnvart stofnunum sem undir hann heyra. Að óbreyttu má ætla að sérstaka lagaheimild þyrfti í hverju tilviki ef staðsetja ætti stofnun utan sveitarfélagamarka Reykjavíkur. Það gengur varla enda mjög þungt í framkvæmd og þýddi í raun að það tæki óratíma að flytja stofnanir milli landshluta ef áhugi væri á slíku. Almenn heimild ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana breytir því ekki að Alþingi getur ávallt með lögum ákveðið hvar stofnun skuli staðsett og fellur þá heimild ráðherra niður eins og mælt er fyrir um í ákvæðinu. Ákveði Alþingi á hinn bóginn að taka ekki afstöðu til staðsetningar stofnunar í lögum fellur það í hlut þess ráðherra sem starfsemin heyrði undir að gera það. Sú lagabreyting sem hér er lögð til haggar að sjálfsögðu ekki skyldum stjórnvalda til að afla fjárlagaheimilda fyrir stofnkostnaði eða auknum rekstrarkostnaði stjórnvalda við flutning. Á fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndsr komu fram sjónarmið um að ekki væri sjálfgefið að opinberar stofnanir væru staðsettar í Reykjavík, sérstaklega með hliðsjón af tækniþróun þar sem landfræðilegar staðsetningar og fjarlægðir hefðu minna vægi en áður. Þá komu fram sjónarmið um að ekki væri sjálfgefið að ráðherra gæti ákvarðað staðsetningu opinberra stofnana einhliða. Um væri að ræða mikilvægt atriði fyrir rekstur stofnunar og óvissa í þessum efnum kæmi niður á festu í lífi starfsfólks og gæti takmarkað möguleika opinberra stofnana í samkeppni um starfsfólk. Einnig var bent á að niðurstaða Hæstaréttar í Landmælingamálinu væri ekki einungis byggð á 2. mgr. 13. gr. stjórnarskrárinnar heldur einnig á kröfum meginreglna stjórnsýsluréttar um ákvörðunartöku stjórnvalda, m.a. kröfum um undirbúning ákvarðana og að þær séu teknar á grundvelli málefnalegra sjónarmiða. Meiri hlutinn telur að með hliðsjón af almennum stjórnunarheimildum ráðherra sé rétt að lögfest verði almenn heimild ráðherra til að ákveða staðsetningu opinberra stofnana. Þó er nauðsynlegt að við slíkar ákvarðanir verði gætt að reglum um málefnalega stjórnsýslu og er vísað í því sambandi til niðurstöðu umboðsmanns Alþingis vegna kvörtunar starfsmanna Fiskistofu vegna áforma um fyrirhugaðan flutning stofnunarinnar frá Hafnarfirði til Akureyrar. Í annan stað fjallar þetta frumvarp um skipulag ráðuneyta. Í 17. gr. núgildandi laga er kveðið á um innra skipulag ráðuneyta en samkvæmt greininni skal ráðuneytum skipt upp í skrifstofur og skal hverri skrifstofu stýrt af skrifstofustjóra undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra. Með ákvæðinu er skipulag ráðuneyta lögbundið að þessu leyti og hefur verið litið svo á að skipulagi þeirra verði ekki hagað með öðrum hætti en þar greinir. Lagt er til að heimildir til að skipuleggja ráðuneyti verði rýmkaðar frá því sem nú er. Gert er ráð fyrir að grunnskipulag ráðuneyta verði óbreytt, þ.e. að aðalskrifstofum ráðuneyta verði skipt upp í fagskrifstofur en hins vegar verði heimilt, ef ástæða þykir til, að setja á fót sérstakar starfseiningar eða svonefndar ráðuneytisstofnanir í ráðuneytum sem ekki teljast hluti aðalskrifstofu en eru þó stjórnsýslulegur hluti ráðuneytis með þeim hætti að stjórnvaldsákvarðanir sem þar eru teknar séu teknar fyrir hönd ráðherra með sama hætti og stjórnvaldsákvarðanir sem teknar eru á aðalskrifstofu ráðuneytis. Með auknum sveigjanleika samkvæmt framansögðu við skipulag ráðuneyta er m.a. hafður í huga sá möguleiki að sameina megi rekstur ráðuneyta og einstakra stjórnsýslustofnana og stjórnsýslunefnda sem heyra undir ráðuneyti með þeim hætti að viðkomandi stjórnvald fái stöðu innan ráðuneytis sem sérstök starfseining eða ráðuneytisstofnun. Slík breyting fæli í sér einföldun stjórnsýslukerfisins á viðkomandi sviði, þar sem ákvarðanir yrðu þá teknar beint af æðsta stjórnsýslustigi. Þá má ætla að breytingar af þessu tagi væru til þess fallnar að efla stjórnsýslu ráðuneyta en umfangsmikil stjórnsýsluverkefni ásamt mannafla og fjármunum sem þeim fylgja hafa á umliðnum árum og áratugum verið flutt frá ráðuneytum til sérstakra stofnana sem settar hafa verið á fót með lögum. Á sama tíma og stjórnsýsluverkefni hafa verið flutt frá ráðuneytum hefur sjálfstæðum úrskurðarnefndum fjölgað, sem hefur veikt yfirstjórnunarhlutverk ráðherra og ráðuneyta gagnvart viðkomandi stofnunum. Eru nú á sjötta tug slíkra nefnda starfandi. Þá hafa verkefni einnig verið færð frá ráðuneytum til sjálfstæðra stjórnsýslustofnana. Ekki verður séð að nein almenn stefnumótun hafi legið að baki þessari þróun og afar mismunandi hvaða rök hafa verið færð fram fyrir breytingum af þessu tagi. Þó virðist sem tilgangur slíkra breytinga hafi í einhverjum tilvikum verið sá að fjarlægja úrskurðarvaldið frá hinu pólitíska valdi ráðherra, eins og segir í frumvarpinu orðrétt. Við í meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar bendum á að ein af meginniðurstöðum í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna árið 2008 að því er varðar stjórnsýsluna var sú að styrkja þyrfti ráðuneytin og mannauð þeirra. Sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir innan ráðuneyta væru því til þess fallnar að auka mannauð og þar með sérþekkingu og sveigjanleika til að bregðast við nýjum aðstæðum og verkefnum. Við í meiri hlutanum tökum því undir þessi sjónarmið og við teljum mikilvægt að auka mannauð innan ráðuneyta og teljum að breytingin sé vel til þess fallin að geta styrkt ráðuneytin faglega. Í þriðja lagi er í þessu frumvarpi talað um sveigjanleika starfsmanna sem eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins. Þessi breyting kemur fram í b-lið 10. gr. frumvarpsins. Þar er í raun lögð til breyting á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, með síðari breytingum. Á eftir 1. mgr. 7. gr. laganna komi ný málsgrein sem orðist svo, með leyfi þingforseta: „Heimilt er, án þess að starf sé auglýst laust til umsóknar, að ákveða að starfsmaður sem er ráðinn ótímabundið til starfa flytjist um afmarkaðan tíma eða varanlega milli stjórnvalda enda liggi fyrir samþykki viðkomandi forstöðumanns fyrir flutningnum og starfsmannsins sjálfs.“ - Þetta síðasta atriði er mjög mikilvægt. Þetta verður ekki gert nema með samþykki starfsmanns. Hér er því verið að víkka út heimild í lögum um tímabundinn eða varanlegan flutning starfsfólks milli ráðuneyta þannig að hún nái einnig til flutnings starfsfólks á milli ráðuneyta og stofnana ríkisins sem og á milli tveggja stofnana. Við setningu nýrra laga um Stjórnarráð Íslands árið 2011 kom inn nýtt ákvæði sem gerði starfsmönnum kleift að flytjast á milli ráðuneyta um afmarkaðan eða varanlegan tíma enda lægi fyrir samþykki beggja ráðherra sem og starfsmannsins sjálfs. Í athugasemdum með þessu nýja frumvarpi um Stjórnarráðið segir að með slíkum heimildum skapist mun betri möguleikar til að nýta mannauðinn og til að bregðast við tímabundnu álagi í starfsemi stofnana og ráðuneyta með árangursríkari hætti. Markmiðið með breytingunni er ekki síst að veita starfsmönnum fleiri og fjölbreyttari tækifæri til aukinnar þekkingaröflunar og framþróunar í starfi. Þá stuðli slíkur hreyfanleiki að aukinni samvinnu ríkisaðila. Nokkuð hefur verið um það að starfsfólk hafi flust á milli ráðuneyta, bæði varanlega og tímabundið, á síðustu árum á grundvelli þeirrar lagaheimldar sem öðlaðist gildi árið 2011. Hins vegar hefur skort sambærilega lagaheimild til flutnings starfsfólks á milli stofnana og ráðuneyta svo og á milli tveggja stofnana. Flutningur á milli starfa getur komið til annars vegar að frumkvæði starfsfólks sem vill auka þekkingu sína og eflast og þróast í starfi á fjölbreyttum vinnustöðum innan ríkisins og hins vegar að frumkvæði stjórnvalds þegar áherslur á einstökum sviðum aukast eða dragast saman eftir atvikum eða þegar þörf er á tiltekinni sérþekkingu vegna viðamikilla verkefna sem nauðsynlegt er að sinna hratt og örugglega. Það er hins vegar grundvallaratriði samkvæmt núgildandi lagaheimild um flutning starfsmanna milli ráðuneyta sem og í þeirri tillögu sem lögð er fram í þessu frumvarpi að ef flutningur starfsmanns á milli stjórnvalda kemur til skoðunar að frumkvæði stjórnvalds þá er það viðkomandi starfsmaður sjálfur sem hefur lokaorð um það hvort af slíkum flutningi verði eða ekki, eins og áður sagði. Með þessu er réttarstaða starfsmanna við ákvarðanatöku af þessu tagi tryggð. Fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd komu fram sjónarmið um að reynsla af slíkum flutningum væri kannski ekki góð og að starfsmenn væru sjaldan í raunverulegri aðstöðu til að neita slíkum flutningum. Þá sé þetta í andstöðu við meginregluna um að auglýsa beri öll opinber störf þar sem markmiðið sé m.a. að tryggja að sá hæfasti sé ráðinn í stöðuna og að gætt sé að jafnrétti við ráðningar. Reglan feli einnig í sér að einstaklingar skuli metnir af eiginlegum verðleikum sínum. Meiri hlutinn tekur í því sambandi undir röksemdir sem komu fram í athugasemdum með frumvarpinu um að ef starfsmaður færist úr einu starfi í annað losnar starfið sem hann var í og þarf þá að öllu jöfnu að auglýsa það. Með þessu er hægt að nýta betur og lengur reynslu og þekkingu þeirra sem starfa í stjórnsýslunni. Það er ýmislegt fleira í þessu lagafrumvarpi um Stjórnarráðið. Þannig er til dæmis lagt til að starfræksla ráðherranefndar um efnahagsmál verði lögbundin og að breytingar verði gerðar á ákvæði laga þar sem fjallað er um skyldu ráðherra til að skýra ríkisstjórn frá fundum þar sem þeir koma sameiginlega fram gagnvart aðilum úr stjórnkerfinu eða utan þess. Þá er lagt til að ákvæði 11. gr. laganna um skráningu formlegra samskipta verði breytt þannig að skyldan til skráningar upplýsinga ráðist af efni samskipta en ekki formi þeirra og að verkefni samhæfingarnefndar um siðferðileg viðmið verði falin forsætisráðuneytinu samhliða eflingu á innleiðingu og kynningu á siðareglum ráðherra og starfsfólks Stjórnarráðsins. Ef við lítum á skráningu upplýsinga eins og þetta er í dag þá er ljóst að nokkurt misræmi er í framkvæmd á skráningu þeirra hjá ráðuneytum sem þyrfti að samræma. Þá komu einnig fram ábendingar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um að mikilvæg samskipti í stað formlegra samskipta sé oft matskennt hugtak sem gæti leitt til þess að ákvarðanir um skráð formleg samskipti og fundi kynnu um of að vera háðar duttlungum eða huglægu mati þeirra sem eiga að skrá. Um væri að ræða viðkvæmt efni þar sem of ítarlegar skilgreiningar gætu aukið líkur á að mögulegt væri að sniðganga reglur um skráningu samskipta. Meiri hlutinn tekur því undir ábendingar um að tryggja þurfi sem besta skráningu upplýsinga sem máli geta skipt og leggur því til að ákvæðið verði enn ítarlegra. Varðandi siðferðisviðmiðin þá fjallaði stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um það atriði, sérstaklega um að sérstök samhæfingarnefnd yrði lögð niður en að forsætisráðuneytið mundi taka að sér verkefni hennar. Fram kom að í ljósi reynslu af starfi samhæfingarnefndarinnar væri ekki lengur talin þörf á sérstakri lögbindandi nefnd til að sinna þessu hlutverki þótt mikilvægt væri að því yrði áfram sinnt, m.a. til að tryggja að siðareglur þróist áfram eins og eðlilegt er. Meiri hlutinn tekur því undir það og telur breytinguna eðlilega og er ég sammála því. Fram kom að í rafrænni viðhorfskönnun hefði komið fram að langflestir starfsmenn teldu siðareglur mikilvægan þátt í starfi sínu en að skort hefði á fræðslu og eftirfylgni með reglunum. Við í meiri hlutanum teljum því í áliti okkar að siðareglur og umræða og vinna með þær eigi að vera virkur þáttur í starfi ráðuneyta og stofnana. Þegar á heildina er litið held ég að þessar breytingar á lögum um Stjórnarráðið séu til góðs og hvetji til bættra vinnubragða í stjórnsýslunni og aukins sveigjanleika sem ég held að sé nauðsynlegur.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna og yfirferðina yfir þetta mál og það sem fram kom í vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Í frumvarpinu er atriði sem er um að setja megi upp sérstaka stofu eða sérstaka skrifstofu í ráðuneytum til að taka stjórnsýsluákvarðanir og inn í það blandast í vinnu nefndarinnar og einnig í máli hv. þingmanns úrskurðarnefndir, fjöldi þeirra og hvort færa eigi þær inn í ráðuneytin líka. Virðulegi forseti. Nú er það svo að fyrirkomulag stjórnsýslunnar er náttúrlega ekki bara fyrir embættismenn eða þá sem vinna þar. Auðvitað þarf að taka tillit til allrar hagkvæmni í því, en stjórnsýslan snýst ekki um það. Stjórnsýslan snýst um fólkið og fólkið sem þarf að nota stjórnsýsluna og fá afgreidd mál sín. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort það sé álit hans að þessi nýja tilhögun sem á nú að taka upp í viðbót við sjálfstæðar stjórnsýslustofnanir og þar fram eftir götunum geri stjórnsýsluna gagnsærri og betri fyrir fólkið í landinu að nota hana og að þetta verði allt opnara og skiljanlegra fyrir þá sem ekki eru inni í frumskógum embættismannakerfisins.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu spurningu og þetta er vissulega mál sem er vert að ræða. Ég held að þetta eigi að fara saman, þjónustan við fólkið og síðan hagkvæmni í rekstri ríkisins og hinna ýmsu stofnana. Ég held því að við getum þjappað hlutunum betur saman. Verður stjórnsýslan opnari? Hún getur verið jafn opin og hún er í dag og ekkert síðri en hún er í dag. Það er hægt að afgreiða hluti hraðar, betur en gert er í dag. Flækjustigið verður ekki eins mikið og það er í dag, sem ég held að sé til mikilla bóta, þannig að í heildina litið held ég að þetta sé skref í rétta átt til einföldunar, einföldun er yfirleitt til góðs. Hins vegar er það alveg rétt það sem hv. þingmaður er að hugsa að ég held, í einstökum tilvikum geti þetta leitt til þess að stjórnsýslan verði kannski ekki eins opin, þetta verði lokaðra, þetta verður allt á sömu hendi, og það geti leitt til þess að málsmeðferð verði ekki eins og hún á að vera. Ég held samt að í langflestum tilvikum sjái menn í hendi sér að ef við erum með 60–70 úrskurðarnefndir úti í bæ er það mjög flókið, dýrt og þungt kerfi fyrir almenning að fara í gegnum. Ég held að þessir hlutir, einföldun á öllu þessu regluverki, hvernig þjónustan er við almenning, séu til góðs í heildina litið.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður erum sammála um það að auðvitað þarf að gæta að fjármagni í rekstri hins opinbera og í rekstri stjórnsýslunnar og reyna að komast af með það. En að mínu mati má það hins vegar ekki vera á kostnað trausts á stjórnsýslunni og að fólkið í landinu geti rekið sín erindi gagnvart stjórnvöldum eins og vera ber. Það hefur mikið verið rætt um úrskurðarnefndir og ég vil segja það að mér finnst menn ekki alveg hugsa út í það að það var náttúrlega ný hugsun á sínum tíma, pólitísk hugsun í því að hafa sérstakar úrskurðarnefndir. Það er til þess að hafa það sem kallað er, sem mér finnst óskaplega leiðinlegt orð en er notað mikið þessa dagana, „armslengd“. Ég er alltaf að reyna að hugsa upp eitthvert nýtt orð um þetta, virðulegi forseti, mér finnst þetta svo leiðinlegt orð. En þetta var náttúrlega hugsunin. Nú eru menn að hugsa um að breyta þessu og jú, það er út af fyrir sig ekkert að því að breyta, það er ekkert að því að snúa einhverju við og breyta í það sem fyrir var. En mér finnst við þurfa að hugsa aðeins um það. Mig langar líka til að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um siðareglurnar af því að það kom fram í bréfi umboðsmanns Alþingis eftir lekamálið svonefnt að það væri ekki alveg klárt hvort til væru siðareglur fyrir ríkisstjórnina eða ekki. Það er á ábyrgð forsætisráðuneytisins. Finnst hv. þingmanni það gefa forsætisráðuneytinu þá einkunn að það sé gott, [[Forseti hringir.]]að það eigi að fylgjast með því að reglur hjá ríkinu séu í heiðri hafðar?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar og þessar vangaveltur. Ég er alveg sammála því að auðvitað megum við ekki fórna þessari víðfrægu armslengd, hún er mjög mikilvæg í stjórnsýslunni. Til þess að koma í veg fyrir allan vafa um ákvarðanir, hvað stjórnvöld eru að gera hverju sinni, þá verðum við að sjá til þess að sú armslengd sé fyrir hendi. Hins vegar liggur fyrir að hægt er að einfalda stjórnkerfið til muna. Og eitt af því sem er svo mikilvægt í því þegar við endurskipuleggjum stjórnkerfið að við erum ekki bara að hugsa um peningaþáttinn, þ.e. að við getum sparað peninga á því, heldur að gera kerfið allt saman einfaldara og þar með veiti það betri þjónustu, þægilegri og einfaldari fyrir allan almenning. Það skiptir verulegu máli. En armslengdin skiptir miklu máli, þ.e. að fólk geti treyst því að þær ákvarðanir sem eru teknar séu réttar, heiðarlegar og sanngjarnar. Varðandi siðareglur fyrir ríkisstjórnir þá hef ég mjög einfalda skoðun á því. Nú er gert ráð fyrir því að hver ríkisstjórn fyrir sig setji sér siðareglur. Ég átta mig mjög illa á slíku ákvæði almennt séð, ég tel að það eigi að vera sömu siðareglur fyrir allar ríkisstjórnir, mér er alveg sama hvað þær heita eða hvaða flokkum þær tilheyra. Siðareglur eiga að vera þær sömu fyrir allar ríkisstjórnir þannig að það eigi ekki að vera settar nýjar siðareglur, ný viðmið, ný markmið í hvert skipti sem ný ríkisstjórn kemur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og er með eina spurningu sem snýr að 1. gr., heimild ráðherra til flutnings stofnana. Reyndar virðist gefið í skyn að við síðustu endurskoðun á lögunum hafi ákvæðið fallið á brott, eins og fyrir tilviljun og ekki verið nein meining með því. Ég hef þó skilið það í máli þeirra sem til þekkja að það hafi fallið brott vegna þess að ekki þótti rétt að ráðherra hefði svona mikla valdheimild. Það er ekki það sem ég ætlaði að spyrja um heldur hvort hv. þingmaður skilji ekki það sjónarmið að ef verið er að flytja stofnanir, og það getur verið utan af landi til Reykjavíkur og frá Reykjavík út á land og á alla kanta, sé eðlilegt að sú ákvörðun fari í gegnum Alþingi. Það sem er gagnrýnt við þetta er auðvitað að ráðherra hafi í raun allt að því geðþóttavald, eins og við höfum upplifað í þinginu. Af hverju má ekki treysta því að Alþingi samþykki flutning stofnana ef það er vel rökstutt, og í flestum tilfellum er meiri hlutinn í þinginu fylgjandi ráðherra sínum? Það gæti komið í veg fyrir stórvægileg mistök, eins og hafa jafnvel verið gerð.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Varðandi fyrsta atriðið sem hún minntist á um að ákvæðið hafi fallið brott í síðustu lögum var alla vega ekki útskýrt í frumvarpinu af hverju það gerðist, það lá ekki fyrir í opinberum plöggum af hverju það var tekið út í síðustu lögum og skýringar hafa ekki legið fyrir til þessa. Hvað varðar aðkomu Alþingis að flutningi stofnana breytir þessi almenna heimild ráðherra því ekki að Alþingi getur ávallt ákveðið með lögum, eins og ég sagði áðan, hvar stofnun skuli staðsett. Fellur þá heimild ráðherra niður, eins og mælt er fyrir um í ákvæðinu. Í raun getur Alþingi gripið inn í. Þar að auki hefur Alþingi náttúrlega fjárveitingavaldið, gleymum því ekki. Ég tel að þetta ákvæði, hin almenn heimild ráðherra sé til góðs, stjórnsýslan verður mun betri, það er hægt að taka ákvarðanir betur. Menn verða náttúrlega að hafa málefnaleg sjónarmið þegar þeir ætla sér að flytja stofnanir og það má ekki brjóta allar stjórnsýslureglur þegar þeir gera það. En ég tel að heimildin sé nauðsynleg, hún sé góð og Alþingi getur í raun, og hefur þar að auki fjárveitingavaldið, stoppað slíkt ef það vill.
Virðulegi forseti. Önnur grein sem stendur smástyr um er um hreyfanleika starfsmanna innan stjórnsýslunnar. Ég hef í raun alveg skilning á því en velti fyrir mér hvort eðlilegra hefði verið að byrja á því að segja að Stjórnarráðið væri einn vinnustaður, fólk kæmi þangað til starfa, það væru sambærileg laun og vinnuaðstaða óháð ráðuneyti, sem mér finnst eðlilegt, fólk færi á milli ráðuneyta ef það hefði áhuga á því og ég er viss um að það getur verið gott fyrir starfsmenn og eitthvað sem menn ættu allt eins að sækjast eftir. Hérna er hins vegar verið að tala um að flytja líka á milli stofnana. Þótt ég persónulega geti séð að gott væri að hafa meiri sveigjanleika þá hef ég líka skilning á því sjónarmiði sem stéttarfélög voru með, að starfsmenn eru ekki endilega í mjög góðri stöðu til að neita flutningi. Auðvitað á starfsmaðurinn sjálfur að samþykkja og yfirmaður, en í hvað stöðu er verið að setja starfsmanninn ef hann vill ekki flytja, fara kannski úr ráðuneyti yfir í aðra stofnun? Ég velti fyrir mér hvort eitt eðlilegt skref hefði ekki verið að tala um Stjórnarráðið sem einn vinnustað en ekki vera að blanda stofnunum í þetta á þessu stigi, því að ég skil það þá þannig að einhver sem er kannski núna í ráðuneyti geti þá flust yfir á Landspítalann. Það eru eiginlega engin takmörk fyrir því.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Við erum flest sammála um að sveigjanleiki sé nauðsynlegur upp að ákveðnu marki, þ.e. að hægt sé að hreyfa starfsfólk til. Ég held að það gildi ekki aðeins um einkafyrirtæki heldur líka um ríkið. Þarna er gert ráð fyrir því að ekki sé einungis hægt að færa menn milli ráðuneyta heldur einnig milli stofnana, eins og hv. þingmaður segir réttilega. Ég held að sá hreyfanleiki sé mjög mikilvægur. Auðvitað má færa ákveðin rök fyrir því að staða starfsmanna til að neita sé ekki eins sterk og hún þyrfti að vera. Við skulum þó ekki gleyma því að starfsmannalögin eru mjög sterk og veita starfsmönnum ríkisins ríka vernd. Sú vernd er reyndar svo rík að ég held að hún verndi starfsmenn mjög vel komi til þess að þeir vilji ekki og hafi ekki áhuga á að skipta um starfsvettvang.. Ég hef ekki svo miklar áhyggjur af því þegar á reynir. Ég held hins vegar að þetta sé til mikilla bóta fyrir ríkið, það sé til mikilla bóta fyrir viðkomandi starfsmenn að geta hugsanlega átt starfsframa á öðrum stöðum innan ríkiskerfisins sem þeir hafa áhuga á að starfa á. Ríkiskerfið er stórt og mikið og þetta eru margar stofnanir og ólíkar, ekki bara ráðuneyti, þannig að ég held að þetta opni á mjög góða möguleika fyrir starfsmenn til að skapa sér nýjan starfsvettvang. Ég held að á heildina litið sé þetta mjög jákvæð þróun.
Forseti. Við höfum til umræðu frumvarp sem ég held að í hugum margra sé kallað Fiskistofufrumvarpið. Forsætisráðherra mótmælti því reyndar hér við 1. umr. að þetta fjallaði um Fiskistofu; það er ekkert minnst á Fiskistofu í þessu frumvarpi, sagði hann. Það er hárrétt hjá forsætisráðherra, það er ekkert minnst á Fiskistofu í frumvarpinu. Hins vegar er alveg ljóst að frumvarpið er sett fram til að afla lagagrundvallar til að flytja stofnunina Fiskistofu frá Hafnarfirði til Akureyrar, en það var hugdetta sem forsætisráðherra fékk og tilkynnti á fundi að stæði til, og síðan tók hæstv. sjávarútvegsráðherra af skarið um að það skyldi gert. Þetta gerðist allt saman síðasta haust, virðulegi forseti. Síðan hefur margt gerst í þessu máli og nú síðast, fyrir fáeinum vikum, lýsti sjávarútvegsráðherra því yfir að ekkert yrði af flutningnum á þessu ári. Það er því ljóst að einmitt vegna þess að það er ekki í hendi eins ráðherra að flytja heila stofnun landshorna á milli þá er ekki hægt að gera það samkvæmt hugdettu eins eða tveggja manna. Hv. þm. Ögmundur Jónasson fór vel yfir þetta mál í framsögu sinni í gærkvöldi. Hann sagði réttilega að ekki væri ágreiningur um að ekki megi flytja stofnanir á milli landshluta. Það er enginn ágreiningur um að það eigi að vera hægt, en það þarf að gera það á sómasamlegan hátt og í samráði við starfsfólk. Það þurfa allir að átta sig á því að flutningur starfsmanna jafngildir því að rífa fjölskyldur upp með rótum og ekki er hægt að gera það án undirbúnings eða samráðs. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að þetta ákvæði, um að ráðherra ákveði hvar stofnanir skuli settar niður, hafi verið fellt úr stjórnarráðslögunum þegar þau voru endurskoðuð 2011 og það er rétt. En látið er að því liggja í frumvarpinu að af því að ekkert væri sérstaklega minnst á það í athugasemdum með frumvarpinu, af því að ekki er sérstaklega talað um það í ræðum, af því að þess er hvergi sérstaklega getið, þá hafi það dottið út óvart. Til sannindamerkis um er það að ekkert er um þetta í greinargerð. Ég þori að fullyrða, virðulegi forseti, að það var engin tilviljun að þetta datt út. Það var heldur engin tilviljun að hvergi var á þetta minnst. Það var vegna þess að öllum sem komu að málinu á þeim tíma þótti það svo sjálfsagt að þetta ákvæði færi úr lögunum að það þótti engum taka því að minnast á það. Og af hverju fannst fólki og þingmönnum það svona sjálfsagt? Nú, það er til dæmis ljóst, bara til að bæta því við, að enginn sem skilaði umsögnum við þetta gerði athugasemd við það. Það er vegna þess að stjórnarráðslögin voru endurskoðuð 2011 eftir að rannsóknarskýrsla Alþingis um fall bankanna, stóra rannsóknarskýrslan, kom út. Í þeirri skýrslu er mjög varað við því að framkvæmdarvaldinu, og sérstaklega einstökum ráðherrum, hafi verið færð of mikil völd, og það er að hluta til þess vegna sem lögunum var breytt og þetta ákvæði féll út. Í mínum huga er enginn vafi á því að það var ekki tilviljun að þetta datt út úr lögunum 2011. Við sjáum það líka, virðulegi forseti, hvernig fer þegar valdið er á hendi eins ráðherra. Fiskistofa og vandræðagangurinn í kringum hana, áhyggjur fólksins sem vinnur á Fiskistofu, áhyggjurnar sem þetta fólk og fjölskyldur þess hafa haft í allan vetur, þær sýna að það á ekki að vera á hendi einnar manneskju, konu eða karls, að ákveða slíkt. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Karls Garðarssonar þá getur Alþingi alltaf ákveðið eitthvað annað þó að þetta sé þarna inni. En það er allt annar hlutur, virðulegi forseti, að Alþingi grípi fram fyrir hendurnar á ráðherra þegar hann er í flumbrugangi af þessu tagi, enda sjáum við að á Alþingi ræður meiri hlutinn; okkur finnst nú stundum svolítið mikið kallað um það að ekki eigi að hlusta á einn eða neinn af því að meiri hlutinn ráði, eins og hæstv. fjármálaráðherra tekur fram með vissu millibili. Þá er náttúrlega mikil vörn í því fyrir okkur öll að fólk sé ekki rifið upp með rótum eins og starfsmenn Fiskistofu hafa staðið frammi fyrir í vetur, að það sé sem sagt á valdi Alþingis hvar stofnanir eru settar niður. Ég gef lítið fyrir það þegar menn eru að tala um mörkin í kringum Reykjavík, þá eru menn pínulítið að snúa út úr. Þegar ný stofnun er sett á laggirnar væri í lögum um hana hægt að ákveða hvar staðsetja eigi hana og svo getur Alþingi breytt því. Ef menn vilja flytja stofnanir þá geta þeir lagt það fyrir Alþingi hvert eigi að flytja stofnunina og hvernig eigi að standa að því. Ég vil nefna það í sambandi við þetta ráðríki, sem einkennir um margt þessa ríkisstjórn, að nú liggur fyrir frumvarp um almannatryggingar og þá skilst mér að þar eigi að setja það niður að ráðherra megi ákveða hvar Tryggingastofnun eigi að vera. Ég held að þá sé frekar rétt að það sé ákveðið í þeim lögum hvar Tryggingastofnun eigi að vera. Ég verð nú að segja það - með fullri virðingu fyrir landsbyggðinni og því sem við öll viljum gera, að efla landsbyggðina - þá held ég að það væri nú svolítið skrýtið að færa Tryggingastofnun mjög langt frá Reykjavík. Það væri kannski allt í lagi að hún væri í Kópavogi eða Hafnarfirði - sumum finnst það svolítið fáránlegt að geta ekki sótt vegabréfið sitt hér í Reykjavík og þurfa að fara í Kópavoginn. Mér finnst það ekki, mér finnst það allt í lagi og þjónusta hjá sýslumanninum þar er góð. Virðulegi forseti. Mig langar að minnast á annað atriði í þessu. Í frumvarpinu segir að 17. gr. eigi að orðast svo: „Ráðherra skal skipuleggja aðalskrifstofu ráðuneytis með því að skipta henni upp í fagskrifstofur og skal hverri skrifstofu stýrt af skrifstofustjóra undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra. Jafnframt er heimilt að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem eru starfræktar sem hluti af ráðuneyti. Slíkum starfseiningum stýrir embættismaður, í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra.“ Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er svolítið rugluð í því hvað þetta þýðir. Mér hefur stundum fundist þetta þýða það að hægt væri að setja á stofn einhverja skrifstofu - jafnvel úti á landi, það er allt í lagi, ég er ekki að segja það - sem væri þá hluti af ráðuneytinu þó að það væri ekki á sama stað og þetta væri sérstök stjórnsýsluskrifstofa. Hv. þm. Ögmundur Jónasson minntist í gærkvöldi á áhuga sinn á því að setja á stofn happdrættisstofu, sem ekki naut mikilla vinsælda meðal þingmanna, og gat þess sem dæmis að honum hefði verið heimilt, samkvæmt þessari grein, að setja hana á stofn. Mér fundust það svolítil tíðindi í máli hans hér í gær. En það sem mér finnst í þessu - með allt þetta kerfi, stjórnsýsluskrifstofur, sjórnsýslustofur, þá í ráðuneytum eða utan þeirra, sem heyra undir ráðuneytið - er að mér finnst þetta allt orðið allmjög ruglingslegt. Á síðasta kjörtímabili voru gerðar mjög veigamiklar breytingar, t.d. í samgöngumálum þegar Samgöngustofa var stofnuð, og þar voru hlutir færðir til. Á sama tíma og verið er að leggja til að þessar stofur séu stofnaðar, heimilaðar, eins og hér er gert, þá liggur líka fyrir frumvarp sem er til umræðu hér í þinginu um að stofnuð verði einhver menntamálastofa - menntamálaskrifstofa, held ég að hún eigi að heita - og færa eigi ákveðin stjórnsýsluverkefni úr menntamálaráðuneytinu, eins og var gert að hluta til varðandi Samgöngustofu. En þetta er allt í tvær áttir, finnst mér vera. Nú er ég ekki að segja, virðulegi forseti, að stofnanir geti ekki verið misjafnar, og að misjafnt stofnanakerfi eigi ekki við í einstökum málaflokkum, en ég tel samt sem áður að við þurfum að hafa yfirsýn yfir hvernig þetta allt eigi að virka. Þess vegna finnst mér það bagalegt að þessu atriði sé stungið inn í þetta frumvarp. Ég hefði viljað að gerð væri - ef menn vilja breyta í þessu - heildarúttekt, ef ég má kalla það svo, á því hvernig þessum stjórnsýsluverkefnum væri best fyrir komið og þá misjafnlega ef svo ber undir í einstökum málaflokkum. Ég vil líka ítreka það, sem ég kom inn á í andsvari mínu við hv. þm. Karl Garðarsson hér áðan, að mér finnst skipta máli í þessu efni að stjórnsýslan er ekki til fyrir embættismenn. Hún er ekki til fyrir Stjórnarráðið. Hún er ekki til fyrir lögfræðinga sem sitja í úrskurðarnefndum. Hún er til fyrir fólkið í landinu og það skiptir máli að fólk átti sig á hvert það á að leita og að það standi ekki frammi fyrir miklum og stórum frumskógi þegar það ætlar að fá úrlausn sinna mála. Mér finnst þetta ákvæði svolítið benda til þess að embættismönnunum þætti betra að hafa þetta svona, og núna finnist þeim allt í einu sniðugt að setja upp einhverjar stofur og þá eigum við að gera það. Áðan var líka komið inn á úrskurðarnefndirnar og ég nefndi það í andsvari við hv. þm. Karl Garðarsson. En svo að ég vitni í álit meiri hlutans varðandi þetta þá segir þar: „Á fundum nefndarinnar var einnig rætt hvort sjálfstæðar úrskurðarnefndir eigi í öllum tilvikum rétt á sér. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að þrátt fyrir að sterkar röksemdir geti búið að baki stofnun slíkra nefnda sé það meginregla íslenskrar stjórnskipunar, sbr. 14. gr. stjórnarskrárinnar, að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Með stofnun sjálfstæðra stjórnsýslunefnda og stjórnsýslustofnana séu tiltekin málefnasvið og ákvarðanir á sviði framkvæmdarvaldsins undanskilin ábyrgð ráðherra sem hafi veikt yfirstjórnunarhlutverk ráðherra og ráðuneyta gagnvart viðkomandi undirstofnunum. Meiri hlutinn bendir á að það er því enginn sem svarar fyrir ákvörðunartöku slíkra nefnda og stofnana gagnvart Alþingi þó að borgararnir geti kvartað til umboðsmanns.“ Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á áðan þá er ákveðin pólitísk hugsun í því að færa þetta vald frá ráðherranum og mér finnst það til sannindamerkis - allt í einu er farið að tala um úrskurðarnefndirnar og svo þessar stofur - um að þetta er ekki nógu skýrt og það á ekki að vera með svona bútasaum í þessum mikilvægu verkefnum sem tilheyra stjórnsýslunni. Virðulegi forseti. Mig langar líka aðeins að koma inn á það sem er fylgifiskur þessa frumvarps. Það er alltaf að gerast að flutt er lagafrumvarp - eins og nú um flutning Fiskistofu - um að ráðherra ákveði hvar stofnanir eigi að vera, og svo er alls konar hlutum bætt inn í slík frumvörp Hérna er til dæmis allt í einu farið að breyta lögunum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og verið að heimila að flytja starfsmenn á milli stofnana og Stjórnarráðsins, en þegar er heimilt að flytja menn milli einstakra ráðuneyta. Í áliti okkar í minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir um þetta: „Í umsögnum til nefndarinnar kemur fram gagnrýni á ákvæðið frá fulltrúum launþega. Hún felur meðal annars í sér að reynsla af flutningum starfsmanna samkvæmt gildandi lögum sé ekki góð og einnig að starfsmenn séu sjaldan í raunverulegri aðstöðu til að neita slíkum flutningum. Minni hlutinn vekur athygli á þessum sjónarmiðum.“ Ég tel rétt að við vekjum athygli á þessum sjónarmiðum, virðulegi forseti. Ég vil hins vegar segja að það þarf að búa þannig um hnútana í ríkisrekstrinum að þar sé ekki allt rígbundið niður og að þar sé einhver hreyfanleiki. En það þarf að huga að því að hafa um það samstarf við starfsmannafélögin. Ég er svo sem ekki andvíg því að einhver hreyfanleiki sé í því hvernig starfsmenn geta flust á milli starfa í ríkiskerfinu og jafnvel á milli stofnana og Stjórnarráðsins, en það þarf að huga mjög vel að þessu. Mig langar í lokin að koma að því sem er að afnema þessa nefnd, ég held hún heiti samhæfingarnefnd: „Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum.“ Þetta er í 8. gr í frumvarpinu, virðulegi forseti, og þá er lögð niður einhver samhæfingarnefnd sem á að starfa hjá ríkinu um siðareglur þar. Virðulegi forseti. Ég vil benda á bréf umboðsmanns sem hann skrifaði forsætisráðherra eftir að hann lauk frumkvæðisathugun sinni um lekamálið. Þar kemur fram að hann er ekki alveg viss hvort siðareglur gildi fyrir ríkisstjórnina eða ekki, að það sé forsætisráðuneytið sem ætti þá að sjá til þess. Nú vil ég ekki gagnrýna embættismennina í forsætisráðuneytinu [[Forseti hringir.]]vegna þess að það er ráðherrann sem ræður þar ríkjum. Það er erfitt að gera þá kröfu að forsætisráðuneytið, sem veit ekki einu hvort siðareglur eru til fyrir ríkisstjórnina eða ekki, hafi mikið verkefni á sviði alls Stjórnarráðsins í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að spyrja hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að því hvort hún sé ekki sammála mér um það að samkvæmt stjórnarskránni beri ráðherra ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum, og hvort hún sé ekki sammála mér um það að staðsetning stofnana sem undir hann heyra séu hluti af stjórnarframkvæmdum. Er þá ekki rökrétt að ráðherra sem ber ábyrgðina fari með það vald að ákveða hvar stofnun er nema um annað sé mælt í lögum? Mér finnst þetta afar einfalt þar sem það er algjörlega og fullkomlega í samræmi við stjórnarskrána að svona sé þessu fyrir komið. Ég vil líka gjarnan spyrja hv. þingmann að því hvort það hafi ekki verið afar sérstakt þegar þessi almenna lagaheimild var felld úr gildi með lögunum 2011 að ekki skyldi hafa vera minnst á það einu orði að það væri verið að taka þessa almennu heimild af ráðherra, ekki einu orði í greinargerð, ekki einu orði neins staðar. Það finnst mér alveg með ólíkindum, ég verð að segja það. Þetta er eðlilegur hluti af valdi ráðherra. Hann þarf eftir sem áður alltaf að taka tillit til stjórnsýslulaga við allar breytingar, til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna o.fl. Hann getur ekki bara gert það sem honum sýnist eftir eigin geðþótta, hann þarf að fara eftir málefnalegum sjónarmiðum o.s.frv. Ég held því að áhyggjur manna af þessu séu fullkomlega ástæðulausar enda er þessi heimild í fullu samræmi við stjórnarskrána og eðlilegt vald ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég efast ekkert um að það sé í samræmi við stjórnarskrána að veita þessa heimild. Ég segi nú eins og lögfræðingurinn hv. þm. Brynjar Níelsson - ég man nú ekki hvernig lögfræðingar taka til orða en þeir segja eitthvað á þessa leið: … nema annars sé getið í lögum. Að ráðherrann beri ábyrgð á öllum stjórnarathöfnum - jú, auðvitað gerir hann það, en svo er fullt af lögum þar sem ráðherranum eru í raun og veru settar starfsreglur um hvernig hann eða hún eigi að gera hitt og þetta. Ég tel að það eigi ekki að kveða sérstaklega á um það í lögum að ráðherra ákveði þetta einn og sér. Ég mundi frekar vilja að Alþingi ákvæði hvar stofnanir væru settar niður. Af því að hv. þingmaður segir að auðvitað verði ráðherrann að fara eftir öllum lögum og reglum, stjórnsýslulögum, starfsmannalögum og hvað þau heita öllsömul, þá sjáum við angistina sem fólk sem vinnur hjá Fiskistofu hefur verið í undanfarna mánuði. Við sjáum hvað gerist þegar menn gæta sín ekki í nærveru sálar heldur ana bara áfram og segja: Nú skalt þú tekinn upp á eyrunum og fluttur með allt þitt hafurstask landshorna á milli. Það hefur mikil áhrif á fólk og er stóralvarlegt mál. Ég tel að reynslan þennan vetur sýni að ákvæði af þessu tagi eigi alls ekki heima í lögum, heldur eigi Alþingi að ákveða þetta.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað reiknað með því að framkvæmdarvaldið sé hjá ráðherra. Þetta er hluti af þrískiptingunni, framkvæmdarvald og löggjafarvald, og að löggjafarvaldið sé að fara inn á svið framkvæmdarvaldsins með því að ákveða að þingið þurfi að ákveða hvar einhver stofnun er staðsett - hvað er næst? Á þingið að ákveða hvort einhverjum megi segja upp? Hvað ætla menn að ganga langt? Þetta er hluti af stjórnarákvörðunum, þetta er hluti af því og þess vegna á það heima þar. Eins og við allar stjórnarframkvæmdir og athafnir ber ráðherra auðvitað að fara að lögum, hvers konar lögum sem geta skipt máli við þær ákvarðanir. Ég vil að öðru leyti segja, vegna þess að hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir minntist á úrskurðarnefnd og fleiri þingmenn hafa talað um hina miklu armslengd, sem fer alveg hræðilega í taugarnar á mér, að það er af sömu ástæðu sem stjórnarskráin gerir ráð fyrir að ráðherra beri alla ábyrgð, þ.e. svo að ekki sé verið að færa vald til stjórnsýsluúrskurðarnefndar, sem er umboðslaust fólk, sem ákveði réttindi borgaranna. Ef menn vilja taka þetta vald frá ráðherra, sem ber ábyrgðina, þá er rétt að stofna stjórnsýsludómstól. Er það ekki? Er það ekki miklu eðlilegra en að eitthvert fólk sem ráðherrann hefur engin tengsl við og hefur ekkert yfir að segja ákveði réttindi borgaranna?
Virðulegi forseti. Ég hef heyrt áður að það er framkvæmdarvald í landinu og svo löggjafarvald. Löggjafarvaldið setur lögin og framkvæmdarvaldið framkvæmir. Svo er það stundum þannig að löggjafarvaldið heftir það sem framkvæmdarvaldið má gera. Þó að þeir sem fara með framkvæmdarvaldið séu sjálfstæðir þá geta þeir ekki bara farið sínu fram. Það er einmitt eitt af því sem kom fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem ég vitnaði til í ræðu minni áðan, að framkvæmdarvaldið hefði verið frekar frekt til fjörsins á árunum fyrir hrun og við skyldum öll læra af því. Í þessu tilfelli er kannski verið að árétta það að framkvæmdarvaldið ákveði hvar stofnanir séu. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að veturinn í ár sanni það að einstöku ráðherrum, einstakri einni manneskju er ekki treystandi til að fara með þetta vald og löggjafarvaldið þarf að hafa puttana í því. Það er mín skoðun á þessum málum. Hún er önnur en þingmannsins og ég er eiginlega stórfegin því, virðulegi forseti. Varðandi úrskurðarnefndirnar þá tel ég að það sé umræða sem við þurfum að taka. Það má vel vera að það sé sniðugra að hafa hér stjórnlagadómstól. Það er akkúrat það sem ég er að segja, það þarf að taka þá umræðu. Þess vegna finnst mér vont að það sé verið að setja þessi atriði inn í þetta frumvarp. Það var það sem ég var að reyna að segja, að það fengi ekki þá umfjöllun sem það þyrfti. Það þarf að líta yfir þetta, úrskurðarnefndirnar og það allt. Það þarf að líta yfir þetta allt í samhengi. Það getur vel verið að við verðum sammála einhvern tíma, að lokum. [[Forseti hringir.]]Það er nú aðallega þetta sem ég vil segja. Þess vegna finnst mér vont þegar er verið að smygla svona málum inn í frumvarp af þessu tagi.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún kom í ræðu sinni inn á 1. gr. þar sem kveðið er á um að ráðherra ráði aðsetri stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum, og minntist einmitt í því samhengi á það að í breytingu á lögum um almannatryggingar sé fellt úr lögunum ákvæði um aðsetur Tryggingastofnunar og ákvörðunarvald um staðsetningu hennar færð til ráðherra. Nú held ég að það sé sérstaklega mikilvægt að stofnun eins og Tryggingastofnun sé miðsvæðis, hún sé til dæmis mjög vel tengd almenningssamgöngum enda er sá hópur sem til hennar leitar kannski sá hópur sem er einna ólíklegastur til þess að eiga einkabíl. Þess vegna skiptir staðsetning stofnunar, ekki bara hvar hún er á landinu heldur hreinlega hvar hún er innan þéttbýlis gríðarlega miklu máli. Í því sambandi má til dæmis nefna að staðsetning Sjúkratrygginga Íslands, sem er alveg á jaðrinum, er mjög óheppileg fyrir þá sem þangað þurfa að sækja sér þjónustu. Þetta var kannski smáútúrdúr en mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að það að ráðherra hafi þessa heimild, eins og lagt er til í frumvarpinu, sé líklegra til þess að ýta undir geðþóttaákvarðanir og það sem á fallegu máli mætti kannski kalla kjördæmavelvildarpólitík, en á hefðbundinni íslensku heitir kannski bara kjördæmapot.
Forseti. Ég ætlaði nú einmitt að hafa orð á því hvað hv. þingmaður væri búinn að finna flott og virðulegt orð yfir kjördæmapot, kjördæmavelvildarpólitík, mjög gott orð. [[Gripið fram í.]] Virðulegi forseti, ég segi alveg eins og er að ég skil ekki almennilega af hverju á að fella það út úr lögunum að Tryggingastofnun hafi aðsetur í Reykjavík. Það eru nú líklega fáar stofnanir sem jafn margir þurfa að sækja til eins og Tryggingastofnun, og þrátt fyrir allt þá búum við flest á þessu horni landsins, þó að stundum finnist manni, sérstaklega í þessum sal, að við séum svona hálfpartinn fyrir. En ég segi eins og er að ég skil ekki að það sé verið að fella það niður, nema að það eigi að færa stofnunina í Kópavog eða eitthvað svoleiðis. Við höfum líka reynslu af því að flutningur stofnana gangi vel, er ekki Fæðingarorlofssjóður á Hvammstanga og einhver annar sjóður? Það hefur gengið og gengur vel og þá er það ágætt. En ef það er orðið sérstakt markmið að taka stofnanir úr Reykjavík og flytja þær nauðungarflutningum eitthvert út á land, jafnvel þó að það sé ekki nema í nágrannabæjarfélögin, þá finnst mér vera búið að snúa þessu öllu svolítið mikið á hvolf. Við þingmenn hér í höfuðborginni þurfum kannski aðeins að standa í lappirnar með það og láta að minnsta kosti heyra í okkur að okkur finnst þetta hvorki sjálfsagt né eðlilegt.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar að beina annarri spurningu til hv. þingmanns þar sem hún á sæti í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það segir í áliti meiri hlutans varðandi skráningu upplýsinga að á fundum nefndarinnar hafi verið fjallað um 4. gr. frumvarpsins þar sem lögð er til sú breyting á 11. gr. laganna um að í stað þess að kveða á um skyldu til þess að halda skrá um formleg samskipti og fundi þá verði vísað til mikilvægra funda og samskipta og að fyrir nefndinni hafi komið fram að nokkurt misræmi væri í framkvæmd á skráningu upplýsinga og að þarna þyrfti samræmingar við. Þess vegna leggur meiri hluti nefndarinnar, sem hv. þingmaður tilheyrir ekki, til breytingu, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Færa skal skrá um formleg samskipti og fundi, sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg, milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hún á sæti í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, hvort hún telji þessa breytingu sem meiri hluti nefndarinnar leggur til til bóta fyrir málið.
Virðulegi forseti. Ég tel svo vera. Ég tel að þessi breytingartillaga sé til bóta. Það kemur að vísu ekki fram í nefndaráliti minni hlutans að minni hlutinn styðji þessa breytingartillögu en ég held að ég fari rétt með, virðulegi forseti, að það hafi komið fram í ræðu formanns nefndarinnar, hv. þm. Ögmundar Jónassonar, í gær þegar hann mælti fyrir minnihlutaálitinu að við styðjum þessa breytingartillögu. Það voru sem sagt samtökin eða ég veit ekki hvað á að kalla það, IMMI sem vakti athygli á þessu og mælti með þessari breytingu. Minni hlutinn styður hana. Maður sér það bara í hendi sér að það er í eðli sínu ekki einfalt mál hvernig á að koma orðum að því að skrá þessar upplýsingar. Ég man eftir því að þegar lögin voru sett 2011 þá var þetta mjög mikið rætt. En þau komu með þessa breytingartillögu og það var enginn ágreiningur um það og það var enginn ágreiningur heldur hjá embættismönnunum sem þó höfðu væntanlega verið einhverjir gerendur í því hvernig tillagan kom upphaflega fram í frumvarpinu. En það var enginn ágreiningur um að standa að þessari breytingartillögu.
Herra forseti. Við erum að tala um frumvarp um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands og nefndarálit því tengd. Það er margt sem ég tel þörf á að ræða. Það er langur vegur frá því að ég telji vera faglega stjórnsýslu innan Stjórnarráðsins og að hún verði bætt með þeirri ætlan forsætisráðherra í þessu frumvarpi að veita ráðherra almenna heimild til að ákveða aðsetur stofnana sem heyra undir hann, nánast án þess að ráðherra þurfi að ráðfæra sig við nokkurn mann. Þetta kemur fram í 1. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Mér þykir þessi grein ekki vel rökstudd í frumvarpinu og eiginlega svolítið öfugsnúin. Eins og ég sagði í 1. umr. um málið var þetta ákvæði fellt úr lögunum árið 2011 og hér segir að þess vegna eigi að setja það aftur inn. Það eru hins vegar frekar rök fyrir því að hafa ákvæðið ekki í lögum því að þetta var ákveðið eftir þrjár umræður, ekki „af því bara“. Það fóru fram þrjár umræður þannig að þessi ákvörðun var undirbyggð. Þetta er því svolítið sérstök röksemdafærsla fyrir því að 1. gr. eigi að vera svona. Við verðum að styðja þetta efnisrökum. Af hverju er þetta mikilvægt? Af hverju þarf ráðherra að ákveða hvar stofnanir eiga að vera? Er það gott fyrir landið okkar? Hvernig í ósköpunum verður það gott fyrir Stjórnarráðið? Og yfir höfuð út frá öllum faglegum gildum, hvernig má segja að þetta sé gott? Ég upplifi það alla vega ekki. Við höfum fjallað um frumvörp sem hafa fært aukið vald til ráðherra og finnst mér þetta frumvarp einmitt þess eðlis, þess vegna er ég ekki mjög hlynnt því. Það hefur verið talað um flutning Fiskistofu en þar var brúkuð aðferðafræði sem mér hugnast ekki. Að mínu mati kemur það ákveðnu óorði á flutning opinberra starfa út á landsbyggðina að ætla að framkvæma þá eins og ætlun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra var. Ég er almennt ekki hlynnt því ráðherraræði sem mér finnst felast í þessu frumvarpi, að ráðherra dragi til sín aukið vald. Eins og ég sagði hefur það komið fram í fleiri málum en þessu. Varðandi Fiskistofu var ekki sýnt fram á hvort það samrýmdist heildaráhrifum þess hvernig við ætlum að byggja upp störf á landsbyggðinni, ef það átti að vera hluti af því. Við vitum líka að skorið hefur verið niður í opinberum störfum, bæði núna og í tíð síðustu ríkisstjórnar hefur störfum fækkað og það að setja eina tiltekna stofnun út á land leysir ekki þann vanda. Við þurfum að sjá hlutina fyrir okkur í stærra samhengi, horfa fram í tímann og um leið horfa á þann leka sem er á störfum, en hæstv. menntamálaráðherra hefur farið mikinn og ætlað að fækka stofnunum og sameina og annað því um líkt og það er auðvitað leki á vel menntuðum störfum. Við fækkuðum líka hjá Vinnumálastofnun, Hafrannsóknastofnun og umboðsmanni skuldara á Akureyri, sem stóð sig afskaplega vel og vann hratt og vel þau mál sem þar voru. Einhverra hluta vegna er það þannig að landsbyggðinni blæðir gjarnan þegar skorið er niður hlutfallslega. Ég held að það sé okkar hlutverk að koma í veg fyrir að það sé alltaf fyrsta ákvörðun stofnana að skera niður útibúin sín, ef við getum talað um það þannig, úti á landi. Við eigum að geta haft áhrif á það. Ársverkin sem hafa lagst af á landsbyggðinni eru til dæmis mikið í heilbrigðisþjónustunni og mikið til unnin af konum. Ég endurtek að við þurfum að horfa á hlutina í stærra samhengi en hér er gert og mér hugnast engan veginn að ráðherra hafi það einræðisvald sem mér finnst honum vera falið. Það er heldur ekki rökstutt málefnalega af hverju ráðherra á allt í einu að fara að ákveða einn og sér hvar stofnanir eru staðsettar, burt séð frá öllum skilyrðum sem ætla má að þurfi að liggja til grundvallar slíkri ákvörðun, sem byggist að mínu viti á faglegum þáttum. Ég tel að eins og með svo mörg önnur mál sé besta leiðin að það fari í gegnum Alþingi. Ég ítreka að það var ekki að ástæðulausu sem þetta heimildarákvæði var fellt úr lögum árið 2011. Það var skrifuð ágætisskýrsla, sem kölluð hefur verið rannsóknarskýrsla Alþingis, og í henni var meðal annars tekið á því ofríki sem felst í ráðstöfunum eins og þeim sem hér er verið að leggja til. Ég held að við sem þingmenn hljótum miklu frekar að vilja setja það ferli í lög, í eitthvert lagalegt form, hvernig við viljum flytja stofnanir, hvort sem það er í formi þingsályktunartillögu eða eitthvað annað, alla vega þannig að ráðherra komi með það inn í þingið og leggi þar fram haldbær rök sem við tökumst svo á um. Það held ég að sé leiðin sem við eigum að fara. Eins og þetta blasir við mér í frumvarpinu er ráðherranum gefinn algerlega laus taumurinn og hann þarf ekki að rökstyðja þetta á nokkurn hátt. Mér finnst það algerlega óboðlegt. Rannsóknarskýrslan kvað á um aukið gagnsæi og lýðræði og þetta felur ekkert af því í sér. Hér finnst mér yfirgangur hæstv. forsætisráðherra halda áfram. Mig langar aðeins að ræða 6. gr. frumvarpsins og tilgang hennar. Það segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal skipuleggja aðalskrifstofu ráðuneytis með því að skipta henni upp í fagskrifstofur og skal hverri skrifstofu stýrt af skrifstofustjóra undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra. Jafnframt er heimilt að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem eru starfræktar sem hluti af ráðuneyti.“ Þá má spyrja sig: Einföldum við stjórnsýslukerfið þegar við fellum stjórnsýslulegar stofnanir inn í ráðuneytið? Styrkjum við ráðuneytið eða veikjum með því? Ég velti fyrir mér hvað sé í gangi vegna þess sem kemur fram í útskýringunni með frumvarpinu, forsætisráðherra hefur nefnilega gagnrýnt að verkefni hafi verið færð frá ráðuneytum til sjálfstæðra stjórnsýslustofnana. Í athugasemdum við 6. gr. er fjallað um innra skipulag ráðuneytanna og mér sýnist það helst ganga út á að fækka svokölluðum stjórnsýslustofnunum og búa til starfseiningar innan ráðuneytis eða einhvers konar ráðuneytisstofnanir. Af því að minnst var á eina slíka stofnun áðan og ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd vil ég að segja að verið er að búa til stofnun sem heitir Menntamálastofnun og þar finnst mér ráðherra vera búinn að framkvæma allt of mikið áður en hann hefur fengið heimildir fyrir stofnuninni. Þar er verið að sameina Námsgagnastofnun og Námsmatsstofnun, sem eru ólíkar og ekkert endilega eining um sameininguna. Það hefur komið fram hjá þeim sem hafa veitt því umsögn. Þetta er stjórnsýslueining, vissulega stödd utan ráðuneytis en hefur enga stjórn heldur er gert ráð fyrir fagráðum. Það er kannski innstæðan í þessu, að ráðherrann ræður einn yfir því. Neðar í athugasemdum um 6. gr. varðandi það hvort ráðast eigi í slíkar breytingar er vitnað í nefnd sem nú er að störfum innan Stjórnarráðsins og hefur verið falið að greina stöðu, styrkleika og veikleika stofnanakerfis ríkisins. Ég velti fyrir mér, og það er tekið fram í meirihlutaálitinu á bls. 3, af því að það var ekki komið fram þegar ráðherrann mælti fyrir málinu á sínum tíma, sem hann fylgir svo vel úr hlaði með því að vera ekki í húsi en það er annað mál, hvenær við fáum að sjá þessa niðurstöðu. Það segir svo síðar í greininni og þá vitna ég beint, með leyfi forseta: „Ekki verður séð að nein almenn stefnumótun hafi legið að baki þessari þróun og afar mismunandi er hvaða rök hafa verið færð fram fyrir breytingum af þessu tagi. Þó virðist sem tilgangur slíkra breytinga hafi í einhverjum tilvikum verið sá að fjarlægja úrskurðarvaldið frá hinu pólitíska valdi ráðherra.“ Þetta er auðvitað mikilvægur rökstuðningur. Það er í sjálfu sér ekki rétt að hina almennu stefnumótun hafi vantað þegar stjórnsýsluleg verkefni voru færð frá ráðuneytum til stjórnsýslustofnana, eins og segir í þessu frumvarpi, heldur var stefnumótunin akkúrat sú að auka aðhald með stjórnsýslunni með það að markmiði að bæta faglega vinnu. Stofnanir sem við höfum ítrekað fjallað um og ég get nefnt í því samhengi eru til dæmis Bankasýsla ríkisins, embætti sérstaks saksóknara og Fjármálaeftirlitið. Þetta eru allt stjórnsýslustofnanir sem forsætis- og fjármálaráðherra vilja fella inn í ráðuneytin, en við fjölluðum síðast um Bankasýsluna sem er til meðferðar í þinginu. Ég hef mjög miklar áhyggjur af þeirri tilhneigingu að draga allt inn í ráðuneytin og ég tel að það sé aukin hætta á því að sjálfstæði stofnana verði stefnt í hættu og sú margumtalaða armslengd og það nauðsynlega aðhald sem stjórnsýslan þarf að búa við verði undir í þessu. Þegar kemur að meðferð kærumála innan stofnananna, og þá er ég að tala um armslengdina sem ég nefndi áðan, finnst mér ekki hljóma vel að það eigi að vera sérstök starfseining innan ráðuneytisins en hún er hérna talin fullnægjandi til að mæta þeim sjónarmiðum sem hafa legið hjá úrskurðarnefndunum, sem hafa þá þessa fjarlægð. Það er líka talað um að jafnvel sé hægt að setja á fót sérstakan stjórnsýsludómstól. Það væri áhugavert að sjá hvort hann kæmi í staðinn fyrir einhverjar af úrskurðarnefndunum og hverjar hann mundi helst leysa af hólmi. Mér sýnist ekki fjallað um það í nefndaráliti meiri hlutans, ef ekkert hefur farið fram hjá mér. Það er því að mörgu sem þarf að huga. Svo eru það siðferðisviðmiðin, mig langar að ræða aðeins um þau. Það er ekki fjallað mikið um þau í nefndaráliti meiri hlutans, þetta eru örfáar línur. Mér finnst það hins vegar mjög stórt mál og það sem hræðir mig mest er sá hluti sem snýr að og fjallar um siðferðileg viðmið í starfsemi Stjórnarráðsins og þar með auðvitað siðferðileg viðmið um ráðherra sjálfa og störf þeirra. Nú eru vissulega komnar fram ákveðnar siðareglur þingmanna en þetta er innan Stjórnarráðsins alls. Það segir í 8. gr. frumvarpsins að forsætisráðuneytið gefi stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað og fylgist með því að siðareglurnar nái tilgangi sínum. Í frumvarpinu ákveður forsætisráðherra nánast með einu pennastriki að leggja niður núverandi samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna. Það er ágætt að rifja upp að hún var skipuð til þriggja ára í senn og þar á sæti formaður sem var skipaður án tilnefningar, einn samkvæmt tilnefningu Félags forstöðumanna ríkisstofnana, fulltrúi ráðherra sem fer með starfsmannamál ríkisins, tveir fulltrúar samtaka ríkisstarfsmanna og tveir aðrir valdir á grundvelli sérþekkingar sinnar á stjórnsýslu og siðfræðilegum efnum. Vissulega er um að ræða nefnd sem var komið á fót í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar og átti meðal annars að vera skipuð óháðum aðilum til að veita stjórnvöldum ráðleggingar um ráðstafanir til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og spillingu í samstarfi við félagasamtök, stofnanir og innlenda og erlenda aðila til að vinna gegn spillingu í opinbera geiranum. Þetta er fagleg nefnd sem á að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starf sitt þar sem fram eiga að koma tillögur til stjórnvalda um frekari aðgerðir til að efla traust á stjórnsýslu ríkisins, draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka í stjórnsýslunni. Skýrsla nefndarinnar á svo samkvæmt núgildandi lögum um Stjórnarráð Íslands að vera lögð fyrir Alþingi þar sem hún yrði væntanlega rædd. Með því frumvarpi sem við erum að fjalla um ætlar hæstv. forsætisráðherra að leggja niður þessa nefnd, leggja niður nefndina um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna. Hæstv. forsætisráðherra Sigmundur Davíð Gunnlaugsson ætlar einn og óstuddur að taka að sér verk nefndarinnar. Hann ætlar að leggja mat á siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna og þar með leggja mat á siðferðileg viðmið ráðherra sinnar eigin ríkisstjórnar. Ég get ekki skilið það öðruvísi en svo að með því taki forsætisráðherra sér nánast einræðisvald um túlkun siðareglna sem eiga við alla stjórnsýsluna. Ég velti því upp hvort okkur finnst það boðleg stjórnsýsla að leggja niður sjö manna nefnd sem vegur og metur siðferðileg viðmið fyrir íslenska stjórnsýslu og að í stað hennar eigi einn maður að sjá um það og leggja blessun sína yfir og meta siðferðileg viðmið íslenskrar stjórnsýslu. Mér hugnast það ekki og það er ein af ástæðunum fyrir því að ég get engan veginn samþykkt þetta frumvarp. Mér finnst það ekki þjóna tilgangi frumvarpsins, sem ég held að sé að mörgu leyti ágætur, þ.e. að bæta upplýsingagjöf og faglega stjórnsýslu innan Stjórnarráðsins. Mér finnst þetta ekki vera áhersla á það og það kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að bæta eigi stjórnsýslu og þjónustu ríkisins. Ég spyr líka: Hver vegur og metur siðferðileg viðmið forsætisráðherrans sjálfs um stjórnsýsluna og störf ráðherra og þá hans eigin störf? Hver á að meta störf hans og ráðherra hans? Mig langar í lokin, með leyfi forseta, að vitna í grein Jóns Ólafssonar, prófessors við Háskólann á Bifröst, sem var gefin út í ágúst í fyrra. Í greininni bendir hann á að forsætisráðherra hafi ekki gefið sér tíma til að skipa nýja samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni, sem ég hef fjallað um og var komið á fót árið 2010, en á þriggja ára starfstíma sínum annaðist nefndin samningu siðareglna fyrir ráðherra, starfsmenn stjórnsýslunnar og almenna ríkisstarfsmenn. Jón spyr sig hvers vegna við þurfum siðareglur, af hverju við þurfum siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna, og segir, með leyfi forseta: „Siðareglur eru ekki flókið fyrirbæri. Þær eru löngu orðnar alsiða í atvinnulífi og stjórnsýslu. Nú þykir sjálfsagt mál að fyrirtæki og stofnanir setji sér siðareglur í þeim tilgangi annars vegar að efla góða starfshætti og setja starfsfólki skýra siðferðilega mælikvarða, hins vegar til að gefa hagsmunaaðilum til kynna eftir hvaða grundvallarreglum starfað sé. Þó nægir ekki að setja siðareglur, þær eru aðeins einn áfangi í því að bæta starfshætti. Mikilvægast er, hvort sem um er að ræða atvinnulíf eða stjórnsýslu, að fólk reyni að sjá fyrir hættur sem geta verið á hagsmunaárekstrum, spillingu eða rangindum og bregðist við slíkum hættum fyrir fram. Þetta er einmitt tilgangur siðareglna fyrir ráðherra: Þeir eiga að geta nýtt sér reglurnar til að ígrunda ákvarðanir sínar og athafnir. Með því að fylgja siðareglum minnka þeir líkur á því að andstæðingar geti dregið úr trúverðugleika þeirra eða haldið því fram að annarleg sjónarmið ráði ferðinni.“ Herra forseti. Ef forsætisráðherra ætlar sér að leggja niður samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni er vert að spyrja hvort ekki sé gráupplagt að samþykkja tillöguna um stofnun landsiðaráðs sem Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna, hefur lagt fram. Þar kemur fram nauðsyn þess að hafa siðareglur sem veita tryggingu fyrir aðhaldi á störfum ráðherra. Ég hef miklu meira um þessi mál að segja en ég held að við þurfum að íhuga þetta alvarlega og velta fyrir okkur hvort þetta sé stjórnsýsla við treystum okkur til að búa við. Getum við verið þess fullviss um að séu hér yfirleitt siðferðilegar reglur eða höfum við enga tryggingu fyrir því hvort gjörðir ráðherra séu yfir höfuð siðlegar? Í lok máls míns vil ég segja að það er óskandi að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fari yfir málið aftur, af því að mér finnst ekki nægilega djúpt tekið á málinu í meirihlutaálitinu. Meiri hlutinn telur greinilega að óhætt sé að leggja nefndina niður og að þetta sé nefnd sem hafi lokið störfum, en á sama tíma kemur fram undir kaflanum Siðferðisviðmið í meirihlutaálitinu: „Nefndin fjallaði um ákvæði frumvarpsins um siðferðileg viðmið þar sem gert er ráð fyrir því að sérstök samhæfingarnefnd verði lögð niður en að forsætisráðuneytið muni taka að sér verkefni hennar.“ Síðar segir: „Meiri hlutinn telur að siðareglur, umræða og vinna með þær eigi að vera virkur þáttur í starfi ráðuneyta og stofnana.“ Að setja siðferðileg viðmið er nefnilega hluti af þessum virka þætti. Þótt menn séu vissulega alltaf með einhvern grunn, sem eru hin góðu gildi sem við viljum hafa og vinna eftir, er það þannig að um leið og við ræðum þetta mjög reglubundið, eins og hér er verið að benda á, er gott að hafa einhverja utanaðkomandi aðila eða til hliðar sem geta séð það úr örlítið meiri fjarlægð. Ég vona því að nefndin taki málið inn aftur og ræði það meira en hún hefur gert, af því að það er gjarnan þannig að í umræðum koma fram álitaefni eða spurningar. Vissulega getur verið, ég sit ekki í nefndinni, að það hafi allt komið fram áður og má vera að þetta sé þrátt fyrir allt niðurstaðan, ég efast ekki um að það geti alveg verið. Það er einn þáttur sem ég á eftir og ég kem að honum síðar í ræðu en hann varðar hlutverk starfsmanna innan stjórnsýslunnar. Þetta eru þau atriði sem mér finnst brýnust í frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðu hennar. En það eru ólík sjónarmið sem togast á í því máli sem hér er til umfjöllunar. Annars vegar hæfni og geta þeirra sem fara með völd í landinu hverju sinni að skipuleggja sín störf, sínar áherslur, koma stefnu sinni í framkvæmd, og þá sé innbyggður í kerfið ákveðinn sveigjanleiki þannig að menn geti náð markmiðum sínum. Á hinn bóginn er það síðan framkoma við þær stofnanir sem heyra undir ríkið. Í þessu frumvarpi er verið að gera ríkisstjórninni og forsætisráðherra kleift að flytja til stofnanir án þess að slíkar ákvarðanir komi til umfjöllunar í þinginu. Ég var reyndar á meðan hv. þingmaður var að flytja sína ræðu að skoða ræður hæstv. forsætisráðherra frá síðasta kjörtímabili um einmitt breytingar á Stjórnarráðinu og það er athyglisvert að sjá að fátt efnislegt úr þeim ræðum hefur ratað inn í frumvarp ráðherra núna. En alveg burt séð frá þá held ég að við hv. þingmaður séum alveg sammála um það að með fyrirætluðum flutningi á Fiskistofu og þeirri aðferð hefði mátt koma betur fram við starfsfólk og menn hefðu fengið að vita betur í aðdragandanum hvað stæði fyrir dyrum og menn ynnu þetta í samstarfi við starfsfólkið, en mig langar að spyrja hvort hún telji ekki að það sé nauðsynlegt að vera með innbyggðan ákveðinn sveigjanleika í kerfið þannig að hægt sé að gera breytingar.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ef ég hef skilið hann rétt þá sér hann það fyrir sér að hægt sé að flytja einhverjar stofnanir án aðkomu þingsins. Mér finnst í sjálfu sér í ljósi þeirrar stöðu sem hefur komið upp, m.a. með Landmælingum og núna áætluðum flutningi Fiskistofu, eiginlega ekkert benda til að þetta hafi tekist svo vel að ástæða sé til að ætla að það muni takast betur í framtíðinni. Þetta snýr kannski að því sem ég kom ekki inn á í ræðu minni, þ.e. starfsmönnunum. Þetta er auðvitað ekki bara hús, tæki og tól, þetta er fólk, þannig að varðandi sveigjanleika til að ná markmiðum sínum hjá hverri ríkisstjórn þá er alltaf pólitískur svipur yfir því og endar kannski alltaf með pólitískum svip, en það sé að minnsta kosti þannig að við tækjum umræðu um það á þingi og ræddum kosti og galla þess að framkvæma slíkt í staðinn fyrir að þetta væri eingöngu ákvörðun einhvers eins ráðherra, hver svo sem hann er. Ég sé það alla vega ekki fyrir mér að ég mundi vilja hafa einhvern sveigjanleika í því að ráðherra gæti flutt ríkisstofnun - ég veit ekki, hvað þarf stofnun að vera stór til að við teljum það vera stofnun á vegum ríkisins? Er það einn starfsmaður eða fimm eða hvað? Það má vel vera að fólk vilji draga einhvers staðar mörkin. En mér finnst að prinsippið eigi að vera það að við ræðum slíkt á þingi og tökum um það sameiginlega ákvörðun með efnislegri umfjöllun þar sem allir hlutir koma fram.
Virðulegi forseti. Ég tek fram að ég er alfarið þeirrar skoðunar að slíkar ákvarðanir eigi að koma til umfjöllunar hér í þinginu. Ég er að sama skapi þeirrar skoðunar að stjórn hverju sinni eigi að geta ákveðið sjálf hvernig hún vill haga að minnsta kosti skiptingu verkefna þegar kemur að sjálfu Stjórnarráðinu, þ.e. ráðuneytaskipan og hvaða málaflokkar falla saman, en hún þurfi að fara með það í gegnum þingið. Eitt af vandamálum íslenskrar stjórnsýslu og þess sem við glímum við hér er að ráðuneytin í samanburði við undirstofnanir sínar eru tiltölulega veik. Þegar kemur að sérfræðiþekkingu og mannafla þá eru ráðuneytin oft miklu minni og ekkert nándar nærri jafn burðug að mannskap til að glíma við verkefnið. Þetta verður til þess að undirstofnanir standa miklu styrkari fótum þegar kemur að verkefnum, útreikningum og slíku og átökum og deilum sem upp kunna að koma. Þetta skapar mjög óeðlilega stöðu. Að sama skapi er valdajafnvægið milli Stjórnarráðsins og þingsins að mínu mati mjög bjagað. Við þurfum auðvitað að stefna að því að reyna að styrkja alla þessa þætti þannig að þetta geti virkað sem best saman. Auðvitað þurfa breytingar sem menn gera að þjóna því markmiði að gera þær stofnanir sem eru búnar til og settar saman til að þjóna markmiðum alls almennings eins góðar og mögulegt er. En ég er fyrst og fremst að leggja áherslu á það sjónarmið að þó að mál komi til umræðu í þinginu þá þarf það ekki að þýða að ekki sé hægt að gera neinar breytingar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hef vitnað aðeins í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þar kom meðal annars fram að ráðuneytin voru einmitt orðin of veik, þau voru orðin of lítil. Síðasta ríkisstjórn fór í það að sameina þau. Hv. þingmaður talar um að ráðuneytaskipan eða Stjórnarráðið ætti að geta verið svolítið eftir höfði hverrar ríkisstjórnar. Ég er ekki alveg sannfærð um að það sé gott í sjálfu sér. Nú er verið að skipta öllu upp aftur eða einhverju alla vega og hugmyndir uppi um að gera jafnvel meira af því. Það er líka mikið álag fyrir stjórnkerfið að standa mikið í slíku og hluti af því áliti að ráðuneytin væru of lítil var að þau væru ekki nógu sterk þegar kæmi að undirstofnunum þeirra og skilvirkni. En auðvitað eiga allar þessar breytingar, ég tek undir það, að snúa að því að styrkja þjónustuna og við eigum að búa um það þannig að við getum þjónað almenningi í landinu sem allra best og að skilvirknin sé sem mest. Hver er besta leiðin? Líklega höfum við ekki fundið hana enn þá, hvorki þá með því sem gert var síðast né núna en svo er auðvitað spurning: Þurfa ákveðnir þættir að lifa lengur en þeir fá að gera? Við kjósum jú á fjögurra ára fresti og gjarnan er skipt um í brúnni að einhverju leyti og allir hafa mismunandi sjónarmið gagnvart því hvernig þetta á að vera. Svo er það hitt að þegar við skoðum þessar tilteknu stofnanir sem eru stjórnsýslustofnanir en eru ekki innan ráðuneytis, eru staddar uppi í Ögurhvarfi eða einhvers staðar, þá er þar auðvitað sérfræðiþjónusta og þekking, en styrkir það ráðuneytin per se? Ég veit ekki alveg hvort það þjónar þeim tilgangi sem til er ætlast. Það er hægt að setja verkefni til tiltekinna stofnana án þess að þær séu stjórnsýslustofnanir. Það er því að mörgu að hyggja í þessu og ég held að fyrst og fremst þurfi að vanda ferlið en ekki að gera þetta eins og hefur verið gert svolítið núna með Menntamálastofnun, að byrja áður en heimild er fengin og án þess að búið sé að rökstyðja málið almennilega.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir góða ræðu. Það sem er helst sláandi við frumvarpið er tímasetningin og ekki síður að í því er verið að taka í burtu aðhaldshlutverk Alþingis og setja valdið alfarið í hendurnar á framkvæmdarvaldinu. Það er engin leið að tryggja að hlustað sé á allar raddir og samráð haft þegar farið er út í hluti eins og gert var með Fiskistofu, það ferli var sett í gang áður en lagabreytingarnar voru til staðar. En telur hv. þingmaður að ef lög af þessu tagi hefðu verið í gildi þá hefði það ferli getað orðið farsælt? Eða hvað vantar upp á til þess að þessar lagabreytingar séu stjórnsýslulega séð góðar, bara þannig að maður gæti allrar sanngirni? Ég hef heyrt það frá meiri hlutanum, og í áliti hans er talað það, hversu mikilvægt er að starfsmenn stjórnsýslunnar séu hreyfanlegir. Er þetta kannski hið allra mesta mál og nauðsynlegt að láta ekki hið þinglega ferli þvælast fyrir einfaldri stjórnsýslu framkvæmdarvaldsins?
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Aðhaldshlutverk Alþingis; það er kannski það sem mér finnst sem hér sé tekið í burtu og ég ræddi svolítið um. Hvað vantar til þess að ferlið verði farsælt, eins og hér var nefnt með Fiskistofu eða annað? Ég hef tekið Menntamálastofnun sem dæmi þó að þar sé í raun verið að sameina tvær stofnanir og búa til stjórnsýslu, það er ekki verið að taka heila stofnun upp og flytja hana á annað landsvæði. Það er fyrst og fremst þetta samráð og samvinna og undirbúningur og samtal sem á sér stað á röngum tímapunkti, virðist vera, hjá ríkisstjórninni. Ég hef alltaf haft trú á því að það sé af hinu góða - af því að hér ræddum við um að ná fram pólitískum markmiðum sínum, hvernig maður gæti best gert það - að vera með málið mjög vel undirbyggt og hafa rætt það við þá sem að málinu koma. Það hlýtur að verða til þess að árangurinn og niðurstaðan verða betri. Varðandi hreyfanleika starfsfólks innan Stjórnarráðsins þá eru skiptar skoðanir um þetta, þ.e. hvort auglýsa beri allar stöður eða hvort þessi hreyfanleiki eigi að vera meiri en hann er í dag. Ég rak augun í að í meirihlutaálitinu stendur, með leyfi forseta: „Heimilt hefur verið að færa embættismenn ríkisins milli embætta allt frá lýðveldisstofnun og reynslan af þeirri heimild sem var lögfest árið 2011 þykir góð og því telur meiri hlutinn eðlilegt að útvíkka hana.“ Í minnihlutaálitinu kemur fram, með leyfi forseta: „Í umsögnum til nefndarinnar kemur fram gagnrýni á ákvæðið frá fulltrúum launþega. Hún felur meðal annars í sér að reynsla af flutningum starfsmanna samkvæmt gildandi lögum sé ekki góð …“ Á einum og sama fundinum situr fólk og túlkar hlutina með algerlega öndverðum hætti.
Forseti. Ég þakka svarið. Þetta mál er allt saman svolítið sérkennilegt, þingskjalið er meira að segja nr. 666. Það sem mig langaði að spyrja um og ég átta mig ekki alveg á, til að gæta allrar sanngirni: Er eitthvað sem tryggir að það verði alvörusamráð og samvinna við þær stofnanir og einstaklinga - gleymum því ekki að stofnanir eru eingöngu góðar út frá því hvaða starfsmenn eru þar og hvaða þekkingu þeir búa yfir, hvaða verðmæti eru þar. Ég velti fyrir mér hvort í þessari tillögu um töluvert mikla umbyltingu í stjórnsýslunni sé eitthvað sem tryggir að það fari ekki eins og það fór með Fiskistofu. Það var mjög alvarlegt hvernig á því máli var haldið. Þetta frumvarp veitir ráðherrunum meiri heimildir og tekur framkvæmdina úr aðhaldi Alþingis. Er eitthvað sem sannfærir þingmanninn um að samráðið, hjartað í málinu, yrði öðruvísi ef þessar lagaheimildir væru til staðar?
Herra forseti. Nei, að mínu viti er ekkert sem tryggir að ekki geti farið nákvæmlega eins og fór. Ef heimildin hefði verið til staðar á þeim tíma sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ætlaði sér að flytja Fiskistofu til Akureyrar, veit ég ekki nema hann hefði, þrátt fyrir uppistandið sem verður í kringum það, látið af því verða. Auðvitað veit ég það ekki, ég er bara að geta í eyðurnar. Allir skynsamir ráðherrar sem vilja fjölga störfum hvar sem er eða búa þeim nýjan stað - ef þeir vilja það sem er stofnunum, fólkinu sem þar vinnur, fyrir bestu, ef þeir vilja halda mannauðnum sem þar er innan dyra - hljóta að vilja umræðu um málið. Ef maður tekur svona einhendis ákvörðun sem varðar fullt af fólki, daglegt líf þess, sama hver það er og hvar hann býr, þá snýst það í höndunum á fólki. Það hefur gert það í bæði skiptin. Eins og við vitum og höfum dæmi um með Landmælingar þá rætist úr. Það er enginn að segja að í sumum tilfellum geti það ekki gerst. En það getur líka skaðað stofnunina til langs tíma, áður en ástandið fer svo kannski að batna. Ég velti því líka fyrir mér: Þarf ráðherra að hafa svona mikið vald? Er eitthvað sem segir að stjórnsýslan verði betri eftir því sem ráðherra hefur meira vald? Við erum ekki í einræðisríki, sumir vildu eflaust vera það en það er ekki svo, við erum í lýðræðisríki. Þetta er líka spurningin um þá kúnst og kunnáttu að deila hlutunum þannig að fólk upplifi sig sem virkan þátttakanda í þeim breytingum sem verið er að takast á við.
Forseti. Það má segja að með þessum lagabreytingum sé verið að fara í átt sem mér hugnast ekki. Það er verið að færa vald í hendurnar á einstökum ráðherrum sem í mínum huga er ekki til bóta því að það þýðir minna samráð, minna gagnsæi, minna aðhald. Ég er mjög hlynnt því að við færum meira vald til Alþingis. Ég tel það vera farsælustu leiðina í stjórnsýslunni. Ég vil ekki færa meira vald í hendur einstaklinga sem eiga að framkvæma vilja Alþingis - því hefur reyndar algerlega verið snúið við og almennt framkvæmir Alþingi vilja framkvæmdarvaldsins. Það er ekki bara stjórnsýslan á Íslandi sem býr við þann veruleika heldur stjórnsýsla víðs vegar um heim. Lýðræðið okkar er orðið mjög veikburða, það er lítið traust. Í nýrri könnun, frá því í dag, kom fram að fólk treystir okkur ekki til að hafa velferð almennings að leiðarljósi. Mér finnst það áfellisdómur fyrir okkur hér á þinginu og táknrænt að mörgu leyti að við séum að fjalla um þetta mál á sama tíma og traustið er orðið svona lítið. Við þurfum virkilega að gera upp við okkur hvernig stjórnsýslu við búum við og mér finnst þetta ekki vera rétta leiðin að hlutunum. Ég get tekið undir þau sjónarmið að mikilvægt sé að einfalda stjórnsýsluna og hafa flækjustigið sem minnst. Það sem við höfum séð af framkvæmdum stórra aðgerða, sem oft eru byggðar á geðþóttaákvörðunum einstaklinga, þá hefur þeim ekki farnast vel. Við þurfum ekki að leita mjög langt aftur í söguna til að sjá alla katastrófuna í kringum framkvæmdina á flutningi á Fiskistofu; gríðarlega mikill mannauður hefur glatast, starfsmenn hafa þurft að fá áfallahjálp út af því hvernig sú framkvæmd hefur verið. Hún er til háborinnar skammar, ég verð bara að segja það og okkur ekki til sóma. Ég hef mikla samúð með fólki sem á að flytja hreppaflutningum án nokkurrar samvinnu eða samráðs; það er hægt að flytja vinnu á milli landshluta, og stofnanir á vegum hins opinbera, en það þarf að gera það rétt. Og allt í kringum þetta mál er rangt, það er bara þannig, það vita allir sem hafa kynnt sér það. Mig langar að beina sjónum okkar að okkur hér á þingi. Viljum við, þegar við erum kosin hingað til að vera fulltrúar í fulltrúalýðræði, axla þá mikilvægu ábyrgð sem því fylgir með því að finna leiðir til að tryggja að framkvæmdarvaldið hafi ekki allt vald? Þetta frumvarp er ekki í þá átt og er í engu samræmi við þá þingsályktun sem Alþingi samþykkti hér einróma, um það hvað við ætluðum að læra af aðdraganda og eftirmálum hrunsins. Frumvarpið kemur mér þess vegna spánskt fyrir sjónir, og er eins konar viðbragðafrumvarp við ástandinu sem ríkti þegar flytja átti Fiskistofu til Akureyrar. Mig langar ekki bara að vera leiðindaskjóða, mig langar að hrósa nefndinni, og þá sér í lagi meiri hluta hennar, fyrir að hafa tekið með ábendingar um lið sem lítið hefur verið fjallað um í frumvarpinu, það er í 11. gr. og er um skráningu upplýsinga; eitthvað sem ég og félagar mínir hjuggum sérstaklega eftir og fengum í gegn að yrði leiðrétt. Mig langar að lesa upp breytingartillöguna frá meiri hlutanum um það og á sama tíma þakka fyrir að tekið var tillit til þess að greinilega var um mistök að ræða þegar sú lagabreyting átti að eiga sér stað, um skráningu upplýsinga. „Á fundum nefndarinnar var einnig fjallað um 4. gr. frumvarpsins þar sem lögð er til sú breyting á 11. gr. laganna um að í stað þess að kveðið sé á um skyldu til þess að halda skrá um formleg samskipti og fundi verði vísað til mikilvægra samskipta og funda. Til samræmis er í 10. gr. frumvarpsins lögð til breyting á 2. mgr. 27. gr. upplýsingalaga um að skrá eigi mikilvægar upplýsingar um samskipti stjórnvalda við almenning og önnur stjórnvöld með sama hætti og aðrar mikilvægar upplýsingar. Fyrir nefndinni kom fram að nokkurt misræmi væri í framkvæmd á skráningu upplýsinga hjá ráðuneytum sem þyrfti að samræma. Þá komu einnig fram ábendingar um að mikilvæg samskipti, í stað formlegra samskipta, sé of matskennt hugtak sem gæti leitt til þess að ákvarðanir um skráð formleg samskipti og fundi kynnu um of að verða háðar duttlungum eða huglægu mati þeirra sem eiga að skrá. Um væri að ræða viðkvæmt efni þar sem of ítarlegar skilgreiningar gætu aukið líkur á því að mögulegt væri að sniðganga reglur um skráningu samskipta. Meiri hlutinn tekur undir ábendingar um að tryggja þurfi sem besta skráningu upplýsinga sem máli geta skipt og leggur því til að ákvæðið verði enn ítarlegra, þ.e. að færa skuli skrá um formleg samskipti og fundi, sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg, milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess. “ Ég fagna mjög þessari tillögu og ég vildi óska þess að maður gæti bara haft frumvarp með nákvæmlega þessum breytingum á þessari grein og tekið út fyrir sviga með öllu hinu málinu það sem mér finnst miklu viðameira; frumvarpið fjallar um eitthvað allt annað en þá litlu anga sem maður finnur inni í því. Það leiðir hugann að lögum svona yfir höfuð. Það er magnað hve lög eru skrifuð á torkennilegu tungumáli. Maður var að vonast til að breyting yrði þar á eftir hrun. Við búum í landi þar sem er bókstafstrú á lög og sjaldan er litið til anda laganna; það var eitt af gagnrýnisefnum rannsóknarnefndar Alþingis um hrunið. Lög þurfa að vera þannig að fólk skilji þau, það er mjög mikilvægt og það á ekki bara við um lögfræðinga heldur líka almennt. Það er ekki svo í dag. Þessi litli bútur sem ég las upp úr nefndaráliti meiri hlutans, og það er líka skrifað þannig í nefndaráliti minni hlutans - það er rosalega leiðinlegt og allt of þunglamalegt orðalag í þessum lögum okkar. Við ættum þess vegna að hafa þau í ferskeytlum frekar en að hafa þau þannig að enginn skilji þau almennilega, þeir sem eiga að fara eftir þeim. Það gleymist oft. Hverjir eiga að fara eftir lögunum okkar? Það er fólkið í landinu. Lögin eru ekki bara skrifuð fyrir lögfræðinga, við skulum ekki gleyma því. En ég hefði þó gjarnan viljað hafa hér með okkur, í þessum umræðum um frumvarp forsætisráðherra, forsætisráðherrann sjálfan. Ég hefði svo gjarnan viljað hafa hann hér til að fjalla um það hvernig forsætisráðherra hyggst tryggja, ef honum er falið svona mikið vald sem hann ákveður að hann vilji hafa, samráð og samvinnu um svo mikilvæga hluti sem framtíðarskipan ýmissa opinberra stofnana er. Mér finnst mjög leiðinlegt, og lagði til hér, forseti, þegar þetta mál kom á dagskrá - þegar atkvæði hafa verið greidd um það hér í þingsalnum, eftir langa fundi o.s.frv. - að okkar ástkæri forsætisráðherra yrði hér með okkur og tæki þátt í umræðunum. Ég hef ekki séð hæstv. ástkæran forsætisráðherra í þingsal í umræðum um þetta mál í dag. Mig langar að beina því til forseta að almennt, þegar við erum að fjalla um mál sem koma frá ríkisstjórninni, sé sá fagráðherra sem leggur málið fram hér í þingsal til að taka þátt í andsvörum. Mér finnst það eiga að vera grundvallarvinnulag á vinnustað sem hefur svona lítið traust. Við þurfum að laga það og við lögum það með því að eiga í hreinskiptnum og eðlilegum samræðum um mál. Það mál sem við höfum hér til umfjöllunar er þess eðlis að það er lagt fram ofan í mjög umdeildar ákvarðanir; ákvarðanir voru teknar af tilteknum hæstv. ráðherra um að flytja opinbera stofnun hinum megin á landið áður en til þessarar tillögu að lagabreytingum kom. Mér finnst þetta vera skref aftur á bak og mér finnst það umhugsunarefni að þingmenn meiri hlutans styðji frumvarpið. Ég hélt að þingmenn meiri hlutans væru lýðræðissinnar og að þeir væru þingræðissinnar en það endurspeglast ekki í frumvarpinu. Ég hef í sjálfu sér ekkert rosalega miklu við þetta að bæta nema ég var á áliti minni hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um þetta mál. Mig langar að lesa álitið upp svo að því sé haldið til haga sem þar kom fram. Ég ætla ekki að lesa það allt en mig langar til að fara yfir það sem við lögðum mesta áherslu á og það er þá heimild ráðherra til flutnings stofnana. „Minni hlutinn telur að við endurskoðun eldri laga um Stjórnarráð Íslands og setningu gildandi laga hafi í reynd verið tekin ákvörðun um að fella brott ákvæði um almenna heimild ráðherra til að kveða á um aðsetur stofnana sem undir hann heyra. Fyrir liggur að aðsetur skiptir miklu máli þegar stofnun hefur fest rætur á ákveðnu svæði, hvort sem litið er til starfsemi eða starfsmanna. Þá hefur þetta áhrif á samkeppnishæfni stofnunar um starfsfólk. Annað gildir þegar komið er á fót nýrri stofnun sem ekki er byggð á sameiningu stofnana eða eldri stofnunum þótt ætíð þurfi að sjálfsögðu að byggja á skýrum málefnalegum rökum.“ Ég velti fyrir mér, forseti: Þessi skýru og nauðsynlegu málefnalegu rök, hvar munu þau koma fram? Munum við geta kallað þetta inn í þingið eða getur ráðherra gert þetta án nokkurrar aðkomu Alþingis? Mér er þetta ekki alveg ljóst og ég vona að hv. þm. Brynjar Níelsson, þegar hann kemur hér í andsvar við mig, geti jafnvel svarað þessari spurningu sem ég velti hér upp. Getur ráðherra einn og óstuddur og án nokkurrar aðkomu þingsins tekið ákvörðun um að flytja stofnanir á milli landshluta? Ég held áfram, með leyfi forseta: „Minni hlutinn tekur undir sjónarmið sem fram koma í umsögnum um að ákvörðun sem ráðherra kynnti um flutning Fiskistofu sýni fram á mikilvægi þess að aðsetur stofnana eigi að vera ákveðið með lögum. Fyrir liggur að mikil þekking hefur þegar glatast þar sem margir starfsmenn hafa hætt. Þá getur óvissa um staðsetningu stofnunar einnig haft áhrif á möguleika til að ráða hæfa starfsmenn.“ Þetta er það sem ég hef aðeins fjallað um í ræðu minni. „Minni hlutinn telur að heimild til handa ráðherra til að flytja stofnanir að eigin geðþótta án málefnalegs rökstuðnings, fjárhagslegrar og faglegrar úttektar sé óeðlilegt framsal á valdi löggjafans. Heimildin er til þess fallin að styrkja framkvæmdarvaldið á kostnað löggjafarvaldsins og telur minni hlutinn varhugavert að stuðla að slíkri þróun þegar reynslan sýnir að ætíð sé nauðsynlegt að takmarka vald framkvæmdarvaldsins.“ Þetta er einmitt það sem mér finnst svo skringilegt að Sjálfstæðisflokkurinn geti tekið undir. Mér finnst það mjög skringilegt. Þetta er einhvern veginn ekki alveg í samræmi við það sem ég hélt að Sjálfstæðisflokkurinn stæði fyrir. En ég ætla að láta þessari ræðu minni lokið. Ég hlakka til að heyra meira um málið. Mér finnst það í sjálfu sér frekar einfalt en langar til að heyra fleiri sjónarmið og rökstuðning frá þingmönnum meiri hlutans sem og frá okkar ástkæra forsætisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur ræðu hennar. Mig langar til að vitna í ræðu sem hæstv. forsætisráðherra, þáverandi þingmaður í stjórnarandstöðu, flutti um sama mál í maí árið 2011. Tilvitnun hefst, með leyfi forseta: „Ég held að við þurfum að skoða málið frá grunni, leggja það til hliðar og vinna að breytingum á Stjórnarráði Íslands í sátt og samlyndi, reyna að ná sem víðtækastri samstöðu og að ríkisstjórnin sýni að henni sé alvara með öllum þessum yfirlýsingum sem til þessa hafa reynst innihaldslausar. Hún fær tækifæri núna til að sýna að einhver alvara sé að baki þegar menn segja að þeir vilji ná samstöðu um málið. Ef ekki í þessu máli hvenær þá? Með nýjum lögum um Stjórnarráð Íslands ætti að sýna gott fordæmi en ekki að samþykkja illa unnið frumvarp um að efla framkvæmdarvaldið á kostnað löggjafans. Þvert á móti á að sýna gott fordæmi með vel unnu frumvarpi sem styrkir lýðræðið og eflir stöðu löggjafans á kostnað framkvæmdarvaldsins.“ Þetta er ræða sem ég hefði vel getað flutt og get alveg tekið undir hvert orð. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Kannast hún við að eitthvað svona hafi gerst áður en þetta frumvarp var lagt fram?
Forseti. Þetta var nú bara prýðisgóð ræða sem ég hefði líka alveg getað flutt. En nei, ég kannast ekki við það sem þáverandi hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fór fram á, að hann sjálfur þegar hann er orðinn forsætisráðherra hafi stuðlað að því að þetta komi inn í þingið, ég kannast ekki við það. En það sem manni finnst dálítið skringilegt og er svolítið skringilegt við þennan vinnustað er hið ríkjandi viðhorf að fólk í minni hluta umpólast þegar það er komið í valdastöðu. Þetta er einhvern veginn svo ofboðslega tilgangslaust og ömurlegt að fólk sé ekki samkvæmt orðum sínum. Mér finnst það ömurlegt og það veldur mér miklum vonbrigðum að þegar fólk, eins og núverandi hæstv. forsætisráðherra í krafti stöðu sinnar sem formaður Framsóknarflokksins og þáverandi þingmaður, kemur með svona prýðisgóða sýn á mikilvægi þess að framselja ekki mikið vald um líf og hagi fólk til framkvæmdarvaldsins án almennilegs aðhalds og samráðs, að það skuli ekki fylgja með valdasprotanum upp í forsætisráðuneyti.
Virðulegur forseti. Mig langar að ferðast aftur til maímánaðar 2011 og grípa enn niður í ræðu þáverandi hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, núverandi hæstv. forsætisráðherra, með leyfi forseta: „Það er gamalkunnug setning að vald spilli og að algjört vald spilli algjörlega og því er þetta frumvarp einmitt svo mikið áhyggjuefni. Vegna þess að þegar valdinu er þjappað saman á einn stað er það ekki til þess fallið að draga fram það góða í viðkomandi heldur miklu frekar að ýta undir hið neikvæða.“ Auðvitað er hvimleitt að verða vitni að því sem ekki er hægt að kalla neitt annað en hræsni og hún er hróplega sýnileg í þessu máli þegar menn hafa gengið fram af mikilli hörku og óbilgirni og gagnrýnt aðra fyrir það sem þeir koma síðan hingað með og gera svo augljóslega sjálfir.
Forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta ferðalag aftur í tímann. Þá voru nú aldeilis aðrir tímar. En það sem mér finnst líka svolítið fyndið eða eiginlega sorglegt er að þegar við vorum í þeirri stöðu að starfsramma Alþingis var lokið, starfsáætluninni, þá fór hv. þingmaður og núverandi hæstv. forsætisráðherra einmitt mikinn og vildi ekki ganga til neinna samninga. Ég var náttúrlega þá í minni hluta og var síðan með minni hlutanum í liði að reyna að ná einhverjum starfslokum en núna kemur sami þingmaðurinn, núverandi forsætisráðherra, með 87% af málunum sem hafa verið lögð fram frá því í september í fyrra og vill að við afgreiðum þau á nokkrum dögum. Þetta er náttúrlega alveg stórfurðulegt.
Herra forseti. Mig langar að ræða við hv. þm. Birgittu Jónsdóttir í þessu fyrra andsvari mínu um 1. gr. þessa frumvarps. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Þetta hefur stundum gengið undir nafninu fiskistofuákvæðið. Nú eru hér önnur lög um almannatryggingar sem einnig liggja fyrir Alþingi en þar er einmitt ákvæði um að fella skuli ákvæðið um aðsetur Tryggingastofnunar úr lögunum og færa það til ráðherra að geta ákveðið staðsetningu hennar. Ég benti á það í andsvari fyrr í dag að það er mjög mikilvægt að stofnun eins og Tryggingastofnun sé miðsvæðis og vel tengd, til dæmis almenningssamgöngum, enda er þar um að ræða hóp sem er kannski líklegri en margir aðrir hópar til að vera ekki á einkabíl. Ég hef þá nefnt staðsetningu Sjúkratryggingastofnunar Íslands sem dæmi um stofnun sem er mjög illa staðsett fyrir þá sem ekki eru á bíl. Mig langar að nota þessa opnun til að spyrja hv. þingmann út í það hvort hún telji að þessi 1. gr. frumvarpsins sé líkleg til að ýta undir illa ígrundaðar ákvarðanir, eða hreinlega geðþóttaákvarðanir, þegar kemur að því að ráðherra hverju sinni fari að hlutast til um það hvar stofnanir eigi að vera staðsettar.
Forseti. Ég hef af þessu mjög þungar áhyggjur. Við þurfum að hafa ákveðna kjölfestu í kringum stofnanir af þessu tagi. Það verður að segjast eins og er að Tryggingastofnun er kannski ekki sú stofnun sem veldur öryggi hjá mörgum sem þurfa að sækja þangað þjónustu. Nýlegar fréttir hafa heyrst af fólki sem er með varanlega fötlun og í hjólastól, og hefur verið þannig frá fæðingu, sem þurfti að sanna að það væri með varanlega fötlun og í hjólastól og þangað til það væri sannað fengi það ekki bætur eða umönnunaraðila. Þetta er fráleit stjórnsýsla. Að bæta því ofan á - við erum að tala um fólk sem þarf á þjónustu að halda, þjónustu sem við höfum sameiginlega ákveðið að eigi að vera hluti af grunnstofni samfélagsins - og skapa meira óöryggi í kringum þá stofnun er bara ekki í lagi. Ég er alfarið á móti því að færa slíkt vald í hendur einstakra ráðherra, framkvæmdarvald sem hefur nú þegar allt of mikil völd, ég er alfarið á móti því. Að fara að hræra í Tryggingastofnun af öllum stofnunum - það er um að gera að níðast á þeim sem geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Það er einhvern veginn þemað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég verð að viðurkenna að ég deili áhyggjum hennar. Mig langar að nota þetta seinna andsvar til að eiga orðastað við hv. þingmann um 8. gr. frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum.“ Með þessu frumvarpi ætlar hæstv. ráðherra að leggja niður nefnd um siðferðisleg viðmið fyrir stjórnsýsluna en taka verkefni hennar að sér sjálfur. Spurning mín til þingmannsins er einfaldlega þessi: Telur hv. þingmaður þessa ráðstöfun líklega til að auka traust almennings á stjórnvöldum?
Forseti. Nei, ég tel það ekki. En svo má kannski hafa í huga að ég hef af því raunverulegar og þungar áhyggjur hvernig komið er fyrir okkur þingmönnum með því að við erum alltaf að framselja ábyrgð. Við framseljum ábyrgð í hendur framkvæmdarvaldsins, hendur einhverra foringja og sitjum svo hér eins og einhverjir róbótar að greiða atkvæði. Ég bara spyr: Ætla þingmenn meiri hlutans að sitja hér eins og einhverjir róbótar og greiða atkvæði um 87% allra mála eins og er krafa forsætisráðherra að eigi að fara hér í gegn á næstu dögum? Við þurfum að fara í stórkostlegt átak til að auka trúverðugleika þessarar stofnunar og það að heimila svona vitleysu mun ekki auka á trúverðugleika okkar. Svo mikið er víst.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Birgittu Jónsdóttur verður tíðrætt um valdframsal, að hér sé um mikilvægt vald að ræða, að ákveða hvar stofnun er staðsett. Ég held að hvorugt sé eiginlega rétt. Stjórnarskráin gerir ráð fyrir því að ráðherra framkvæmi allar stjórnarathafnir og beri ábyrgð á þeim. En hann framkvæmir auðvitað ekki meira en lagaheimild stendur fyrir. Það að taka ákvörðun um staðsetningu telst ekki mjög mikilvægt vald. Ráðherra tekur miklu stærri og meiri ákvarðanir, sem hafa miklu meiri áhrif á réttindi og skyldur borgara, en nokkurn tíma hvar ein stofnun er staðsett. Við höfum þessa skiptingu og ég tel að hún sé mikilvæg og að tala um valdframsal í þessu sambandi held ég að sé rangt orð. Alþingi ákveður auðvitað hverju sinni hvað það ætlar að takmarka vald ráðherra mikið. Ráðherra hefur almennt þetta vald að ráða fólk, reka fólk, skipuleggja stofnanir, breyta þeim. Við getum takmarkað það með því að ákveða sjálf hvar stofnunin er staðsett. Það er það sem skiptir máli. En eðlilegt er að ráðherra hafi allt það vald sem hann á að hafa nema að því leyti sem við takmörkum það. En þegar ráðherra ákveður að flytja stofnun þá getur hann ekki gert það eftir eigin geðþótta vegna þess að um það gilda ýmis lög. Ég vil spyrja þingmanninn hvort hann sé ekki sammála mér í því að um þetta gilda stjórnsýslulög og lög um réttindi og skyldur starfsmanna, sem þarf að líta til þegar menn taka ákvörðun af þessu tagi.
Forseti. Samkvæmt þeim skilgreiningum sem komu fram í máli hv. þingmanns er alveg ljóst - og mig langar þá að spyrja til baka hvort þingmanninum þætti þá ekki eðlilegast að öll lög og öll upptök laga ættu að eiga sér stað á Alþingi en ekki hjá framkvæmdarvaldinu því að framkvæmdarvaldið eru þeir sem eiga að framkvæma vilja Alþingis. Af hverju er það þannig að við fáum einhver lög, einhverja lagatexta eins og þennan? Þetta á ekki uppruna sinn á Alþingi. Þetta er skrumskæling á lýðræðinu, alger skrumskæling á lýðræðinu. Við eigum að skrifa lögin og segja framkvæmdarvaldinu hvað það á að gera. Þeir eiga ekki að sitja hérna eins og einhverjir lordar og vera þingmenn um leið og þeir eru ráðherrar. Þetta er alger skrumskæling á lýðræðinu. Ef það er svo, sem hv. þingmaður segir hér, að framkvæmdarvaldið sé vald sem framkvæmir vilja Alþingis þá eiga lögin að eiga sér grunn og upphaf á Alþingi og við eigum að vita hver skrifar hvað í lögunum. Það væri eðlileg stjórnsýsla.
Hæstv. forseti. Ég get ekki farið að ræða um lýðræðið hér á einni mínútu, það er kannski flókið. Ég lít ekki svo á að það skipti máli hver semur frumtextann að lögum. Alþingi setur lögin, Alþingi ákveður á endanum hvað í þeim stendur, sama hver skrifaði upphafið. Ég veit allt um það. Segjum svo að ráðuneytið skrifaði engan texta og þetta væri allt gert á Alþingi. Ekki heldur hv. þm. Birgitta Jónsdóttir að allir þingmenn skrifuðu það sjálfir? Nei, það yrðu auðvitað starfsmenn hér. Það gerist auðvitað þannig að við ákveðum á endanum innihaldið, Alþingi ákveður það. Því verður aldrei breytt þannig að ég held að út af fyrir sig sé þetta hártogun. En af því að hv. þingmaður sagði líka að það væri erfitt að skilja lögin, ég held að það sé ekkert erfitt að skilja lögin og það þarf ekkert að setja þau í ferskeytlu til að skilja þau betur. Ég held að menn þurfi bara einfaldlega að lesa þau, hafa fyrir því að lesa þau, með þeim lögskýringargögnum sem til eru, með þeim greinargerðum, þá er þetta auðskilið öllum.
Forseti. Þetta er svolítið sérstakt en merkilegt að hv. þingmaður skilur ekki að hann er kominn í paradox við það sem hann var að segja rétt áðan. Í fyrsta lagi: Ef lögin ættu uppruna sinn og væru skrifuð á Alþingi þá værum við með þverpólitíska vinnu í að leggja drögin, hvert við ætlum að stefna með þetta samfélag. Þá komumst við út úr þessum átakalínum sem eru að rústa samfélaginu. Þá vissum við líka nákvæmlega hver skrifar hvað og við mundum hafa gagnsæi um það, um hvaða hluti laganna er skrifaður hvar. Því er ekki að heilsa með lög sem skrifuð eru í ráðuneytunum, það er ekki alveg ljóst hver ráðleggur hvað um hvernig lögin eru skrifuð. Auðvitað ætti að vera algert gagnsæi með það. Oft koma hagsmunaaðilar að því að skrifa flókna lagatexta, mjög flókna lagatexta, sem heilu hjarðirnar af lögfræðingum geta nýtt sér til að fara á svig og inn á grá svæði laganna. Ég vildi að ég hefði meira en mínútu til að svara hv. þingmanni.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, með síðari breytingum, aðallega um skipulag ráðuneyta og stofnana. Frumvarpið er að finna á þskj. 666, mál nr. 434. Meginmarkmiðið með þessu frumvarpi er að auka sveigjanleika í störfum framkvæmdarvaldsins í skipulagi og stjórnun ráðuneyta og stofnana. Því er lagt til að ráðherra geti ákveðið aðsetur stofnana sem undir hann heyra. Lagt er upp með aukið lagalegt svigrúm við skipulagningu ráðuneyta og gert ráð fyrir auknum hreyfanleika starfsfólks. Þá er í þessu frumvarpi lagt til að binda í lög starf ráðherranefndar um ríkisfjármál og starf ráðherranefndar um efnahagsmál. Ég ætla hér að ræða þau atriði sem ég fór yfir og er að finna í upphafi lagafrumvarps og athugasemdum. Þá ætla ég að ræða þessi atriði út frá meginmarkmiðum frumvarpsins og fylgja eftir þeim rökum og umfjöllun sem er að finna í nefndaráliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem hv. framsögumaður meiri hluta nefndarálits, Brynjar Níelsson, fór vel yfir hér í upphafi umræðunnar. Helstu ágreiningsefnin í umsögnum og umfjöllun nefndarinnar voru gagnvart 1. gr. frumvarpsins sem lýtur að heimild ráðherra til að flytja til stofnanir sem undir hann heyra. Svo var ágreiningur og umræða um b-lið 10. gr. sem lýtur að almennri heimild ráðherra til að flytja til starfsfólk ríkisins á milli ráðuneyta og stofnana án undangenginnar auglýsingar. Aðallega var þó ágreiningur og gagnrýni við 1. gr. og þá heimild ráðherra að geta flutt til stofnanir. Segja má að fyrirhugaður flutningur hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á Fiskistofu frá Hafnarfirði til Akureyrar og þau viðbrögð sem sú fyrirætlan kallaði fram hafi haft mikið að segja og litað þá umfjöllun - eðlilega, má kannski segja, þar sem samhliða var uppi ágreiningur um þá lagalegu stoð sem ráðherra hafði fyrir því að ákveða og framkvæma þann flutning. Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það að hér hlýtur alltaf að þurfa að horfa til þess meginmarkmiðs sem við höfum að leiðarljósi við frumvarp eins og það sem við fjöllum um hér, að auka sveigjanleika í skipulagi og stjórnun. Við hljótum að kalla eftir slíkum sveigjanleika hjá hinu opinbera til að leita ýtrustu leiða til að hámarka skilvirkni og skapa sem öflugastan grunn allrar ákvarðanatöku. Slík nálgun hlýtur til langs tíma að tryggja hagkvæmustu notkun skattpeninga. Skoðum 1. gr. nánar, með leyfi forseta: „Við 2. gr. laganna bætist ný málsgrein sem orðast svo: Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Hér er meðal annars verið að bregðast við, með hliðsjón af reynslu, heildarendurskoðun laganna um Stjórnarráð Íslands frá 2011. Með setningu þeirra laga féll sú heimild ráðherra niður að ákvarða aðsetur stofnana sem undir hann heyra. Það verður að teljast sérstakt, eins og fram kemur í greinargerð þess frumvarps, að það hafi ekki verið markmið með þeirri heildarendurskoðun eða um það fjallað í athugasemdum við frumvarpið sem þá var lagt fram. Í greinargerð með þessu frumvarpi á bls. 3 kemur fram nokkuð sem ég tel mikilvægt, með leyfi forseta: „Verður talið nauðsynlegt að í lögum sé slíkt ákvæði vegna túlkunar Hæstaréttar á 2. mgr. 13. gr. stjórnarskrárinnar, samanber nánari umfjöllun í athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins. Hins vegar eru m.a. lagðar til breytingar sem miða að því að auka sveigjanleika framkvæmdarvaldsins til að skipuleggja störf sín eins og best er talið á hverjum tíma, og til að bæta upplýsingagjöf og faglega stjórnsýslu innan Stjórnarráðsins.“ Hér er því lagt til að ákvæði eldri laga verði tekin inn að nýju, um þá heimild ráðherra að ákvarða aðsetur stofnana sem undir hann heyra nema á annan veg sé mælt fyrir um í lögum. Ákvæði það sem hér um ræðir kom inn í stjórnarráðslögin 1999 og var talið nauðsynlegt á grundvelli hæstaréttardóms frá 18. desember 1988 þar sem Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu á grundvelli stjórnarskrárinnar að þáverandi umhverfisráðherra hefði verið óheimilt að ákveða um flutning á starfsemi Landmælinga Íslands frá Reykjavík til Akraness án þess að hafa til þess lagaheimild. Á bls. 4 í frumvarpinu kemur fram það sem segir í dómi Hæstaréttar og ég ætla að rekja það hér, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar segir að þótt ekki séu bein fyrirmæli um það í lögum að ríkisstofnun skuli staðsett í Reykjavík verði ekki talið að það eitt gefi ráðherra frjálst val um það hvar hún skuli vera. Vöntun á ákvæðum um þetta í lögum megi helst skýra með því að fyrirmæli séu í stjórnarskrá um staðsetningu ráðuneyta. Hafi það verið talið svo sjálfsagt fram á hin síðari ár að stofnanir sem undir þau heyrðu hefðu einnig aðsetur í höfuðborginni að ekki þyrfti að taka það fram í lögum. Dómur Hæstaréttar er skýr um það að stofnanir verði ekki staðsettar utan Reykjavíkur nema með heimild í lögum.“ Á þessum grundvelli var talið að nauðsynlegt væri að taka af allan vafa um slíkar heimildir til handa ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana utan Reykjavíkur. Því var brugðist við þessum úrskurði með lögum nr. 121/1999. Það sama hlýtur því að eiga við í dag í ljósi þess að ekki var um neinar útskýringar að ræða í athugasemdum við frumvarp laganna við endurskoðunina 2011. Ég get tekið undir það sjónarmið að rétt og eðlilegt hljóti að teljast að setja slíka lagastoð sem heimilar ráðherra að ákveða aðsetur stofnana sem undir hann heyra því að það sé eðlilegur hluti af stjórnarheimildum ráðherra gagnvart þeim stofnunum. Svo er greint frá í frumvarpinu að Alþingi geti ávallt með lögum ákveðið hvar stofnun skuli staðsett og felli þá heimild ráðherra niður eins og mælt er fyrir um. Það firrir stjórnvöld ekki þeirri skyldu að afla fjárlagaheimilda fyrir stofn- og rekstrarkostnaði við slíka flutninga. Ég get tekið undir þau sjónarmið sem viðruð eru í frumvarpinu að setja almenn viðmið um tilhögun breytinga á aðsetri stofnunar og stöðu og réttindi starfsmanna samhliða slíkum breytingum. Hv. þingmaður og framsögumaður, Brynjar Níelsson, fór vel yfir það í framsöguræðu sinni. Þau rök sem ég hef rakið þar um fór hv. þm. Brynjar Níelsson vel yfir og jafnframt umsagnir og athugasemdir þeirra sem komu fyrir nefndina. Auðvitað hefur þjóðfélagið tekið breytingum. Þá blasir við að bætt tækni og framþróun fjarskipta og samskipta gerir það að verkum að landfræðilegar fjarlægðir skapa færri hindranir og vega síður þungt en áður, eins og getið er í nefndaráliti. Á hinn bóginn eru þau sjónarmið uppi að starfsfólk hafi komið sér fyrir á því svæði þar sem það hefur atvinnu og fest rætur og er ekki endilega tilbúið að rífa sig upp með litlum fyrirvara. Því er ekki sjálfgefið að ráðherra geti tekið slíka ákvörðun einhliða. Þess vegna er það mjög gilt sjónarmið og á það bent að niðurstaða Hæstaréttar í máli Landmælinga var ekki aðeins byggð á 2. mgr. 13. gr. stjórnarskrárinnar heldur á hún einnig við um sjónarmið um meginreglur stjórnsýsluréttar um þær kröfur sem gera á til stjórnvalda við ákvarðanatöku og undirbúning ákvarðanatöku þannig að ákvarðanir verði teknar á grundvelli málefnalegra sjónarmiða. Ég held að það sé kjarni máls. Mér finnst mikilvægt að árétta þá skoðun meiri hlutans í nefndaráliti og vitna ég því í nefndarálitið, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að með hliðsjón af almennum stjórnunarheimildum ráðherra sé rétt að lögfest verði almenn heimild ráðherra til að ákveða staðsetningu opinberra stofnana. Meiri hlutinn telur engu að síður nauðsynlegt að við slíkar ákvarðanir verði að gæta að reglum um málefnalega stjórnsýslu og vísar í því sambandi til niðurstöðu umboðsmanns Alþingis vegna kvörtunar starfsmanna Fiskistofu vegna áforma um fyrirhugaðan flutning stofnunarinnar frá Hafnarfirði til Akureyrar. Í áliti umboðsmanns kemur fram að yfirlýsingar og bréf ráðherra sem var beint til starfsmanna Fiskistofu og hvernig staðið var að upplýsingagjöf um þetta mál gagnvart þeim hafi ekki verið í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti. Þá hefði ráðherra átt að leita sér ráðgjafar innan ráðuneytis um það hvort sérstaka lagaheimild hefði þurft til flutnings höfuðstöðvanna.“ Þess ber að geta að starfsmenn Fiskistofu höfðu sent kvörtun til umboðsmanns Alþingis vegna málsins. Starfsmenn Fiskistofu sendu jafnframt umsögn vegna málsins og við umfjöllun nefndarinnar gerðu þeir aðallega athugasemdir við 1. gr. frumvarpsins. Ég vil segja það hér að umsögn starfsmanna Fiskistofu er góð áminning um að ávallt beri að gera kröfu um vandaða stjórnsýslu þar sem ákvörðun um slíkan flutning verði byggð á rannsóknum og þarfagreiningu og vönduðum undirbúningi í samráði við stjórnendur og starfsfólk. Starfsmenn Fiskistofu benda á að verulega hafi skort þar á í þessu tilviki. Það er erfitt að færa rök gegn því enda hefur hæstv. ráðherra viðurkennt það og brugðist við leiðbeiningum umboðsmanns Alþingis á þann hátt að taka tillit til sjónarmiða starfsfólks Fiskistofu þar sem hæstv. ráðherra hefur, eins og hann orðaði það sjálfur og vitna ég í orð hans í blaðagrein, „hvorki verið í keppni né stríði við starfsmenn Fiskistofu“. Vonandi verður niðurstaðan í framhaldinu farsæl fyrir starfsmenn og starfsemi Fiskistofu. Það minnir okkur á að þegar farið er í meiri háttar breytingar, sem felast í jafn viðamiklum flutningum og reyndin er með slíka stofnun þar sem mikil þekking hefur byggst upp á löngum tíma, verði vandað vel til verka og litið á breytingar sem ferli til framtíðar. Það er því farsæl lending af hálfu hæstv. ráðherra að ákveða eftir að hafa farið yfir málið, m.a. með samtölum við starfsmenn, að flutningur Fiskistofu fari fram á lengri tíma og starfsmönnum verði gefið val um að flytjast norður eða vera áfram á starfsstöð Fiskistofu í Hafnarfirði. Mér finnst við hæfi að ræða hér ítarlega um 1. gr. frumvarpsins enda er það sú grein sem fyrirhuguð áform um flutning Fiskistofu innfléttuðust í, sem ollu eðlilega nokkrum ágreining. Það er þó þannig að sjónarmið eru ærið misjöfn eins og kemur glöggt fram í þeim umsögnum sem bárust nefndinni. Til að mynda má bera niður í umsögn Byggðastofnunar sem hefur skýrt hlutverk sem snýr að því að efla byggðir landsins og vinna að uppbyggingu atvinnulífs vítt um landsbyggðina. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Byggðastofnun telur æskilegt að ráðherra hafi heimildir í lögum til að ákveða hvar stofnanir sem undir hann heyra eru staðsettar. Stjórnsýsla ríkisins er fyrir alla landsmenn og fjármögnuð með skattfé sem landsmenn greiða óháð búsetu.“ Byggðastofnun kemur jafnframt að því sjónarmiði sem við hljótum öll að vera sammála um og getum lært af reynslunni, að ávallt þurfi að gæta vandlega að stöðu og réttindum starfsmanna við slíkar meiri háttar breytingar. Frumvarpið fjallar eins og ég kom að hér í upphafi ræðu minnar um margt fleira í þá veru að auka sveigjanleika í stjórnsýslu og við skipulagningu ráðuneyta og stofnana. Ég ætla næst í ræðu minni að víkja að einum lið öðrum sem helst voru uppi andstæð sjónarmið um í umfjöllun nefndarinnar. Í b-lið 10. gr. frumvarpsins er kveðið á um breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996. Á eftir 1. mgr. 7. gr. þeirra laga kemur ný málsgrein sem orðast svo, með leyfi forseta: „Heimilt er, án þess að starf sé auglýst laust til umsóknar, að ákveða að starfsmaður sem er ráðinn ótímabundið til starfa flytjist um afmarkaðan tíma eða varanlega milli stjórnvalda enda liggi fyrir samþykki viðkomandi forstöðumanns fyrir flutningnum og starfsmannsins sjálfs.“ Um er að ræða útvíkkun á heimild í gildandi lögum svo að flytja megi starfsmenn á milli ráðuneyta og/eða stofnana. Eins og breytingin er orðuð þá blasir við að sveigjanleiki með ráðstöfun mannauðs, þekkingar og hæfni sem þörf er á eykst. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu þá kom nýtt ákvæði inn við setningu nýrra laga um Stjórnarráð Íslands árið 2011 sem gerði starfsmönnum kleift að flytjast á milli ráðuneyta um afmarkaðan eða varanlegan tíma enda lægi fyrir samþykki beggja ráðherra, beggja ráðuneyta og það sem skipti kannski mestu máli, starfsmannsins sjálfs. Með slíkum heimildum skapast mun betri möguleikar til að nýta mannauðinn og bregðast við tímabundnu álagi. Þetta ákvæði er því í fullu samræmi við meginmarkmið frumvarpsins um að auka sveigjanleika í stjórnsýslunni. Í nefndaráliti meiri hlutans er greint frá þeirri gagnrýni sem kom fram á þessa grein frumvarpsins og þau sjónarmið sem komu fram við umfjöllun málsins. Almennt er talið við stjórnun mannauðs að hreyfanleiki og möguleiki til að þroskast og þróast þar með í starfi og nýta þekkingu þvert á skipulag sé ekki bara æskilegur heldur gagnist skipulagsheildinni og starfsmanninum sjálfum. Þetta á ekki síst við skipulagsheild sem byggir á þekkingu. Í nefndaráliti meiri hlutans þessu til stuðnings segir meðal annars, með leyfi forseta, „að fyrirhuguð breyting auki möguleika til að nýta mannauð og bregðast við tímabundnu álagi. Markmiðið sé ekki síst að veita starfsmönnum fleiri og fjölbreyttari tækifæri til aukinnar þekkingaröflunar og framþróunar í starfi og breytingin sé einnig líkleg til að stuðla að aukinni samvinnu ríkisaðila.“ Þetta styður augljóslega við þau meginmarkmið sem koma fram í upphafi þessa frumvarps. Nú ætla ég að koma að þriðju meginbreytingunni sem lýtur að skipulagi ráðuneyta og fjallað er um í 6. gr. frumvarpsins en um nýja 17. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Sú grein orðast svo í fyrirliggjandi frumvarpi, með leyfi forseta: „Ráðherra skal skipuleggja aðalskrifstofu ráðuneytis með því að skipta henni upp í fagskrifstofur og skal hverri skrifstofu stýrt af skrifstofustjóra undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra. Jafnframt er heimilt að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem eru starfræktar sem hluti af ráðuneyti. Slíkum starfseiningum stýrir embættismaður, í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra.“ Hér er markverðasta breytingin sú sem snýr að skipulaginu þar sem heimilt verður „að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem eru starfræktar sem hluti af ráðuneyti“, eins og það orðast í frumvarpstextanum. Slíkar skipulagsbreytingar geta þjónað því markmiði að ná hagkvæmni í rekstri og einfalda stjórnkerfi. Ég áætla að dæmin séu eins mörg og misjöfn og stofnanir og ráðuneyti og verkefni sem undir þau heyra. Fyrir utan þau meginmarkmið að auka sveigjanleika í skipulaginu má ná fram einföldun og hagkvæmni. Meiri hluti nefndarinnar telur að stjórnskipuleg ábyrgð ráðherra geti orðið skýrari á viðkomandi málaflokkum og í slíkum tilfellum sé til bóta sú meginregla íslenskrar stjórnskipunar að eftir sem áður beri ráðherra ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum, eins og fram kemur í nefndarálitinu. Í athugasemdum var það sjónarmið meðal annars dregið fram í tengslum við umfjöllun um stofnun sjálfbærra stjórnsýslunefnda og stjórnsýslustofnana, þar sem tiltekin málefnasvið væru undanskilin ábyrgð ráðherra í þessu samhengi, að þau gætu í einhverjum tilfellum verið til þess fallin að veikja yfirstjórnunarhlutverk ráðherrans gagnvart undirstofnunum. Rétt er að geta þess að meiri hlutinn tekur fram í nefndaráliti sínu að leiðsögn um hvaða sjónarmið eigi að liggja til grundvallar ákvörðunum um hvort rétt sé að sameina undirstofnanir ráðuneytis sé ekki að finna í frumvarpinu en í Stjórnarráðinu er nú að störfum nefnd sem er að vinna að þeim málum. Í VI. kafla laga um Stjórnarráð Íslands er fjallað um siðferðisviðmið. Það hefur verið þó nokkuð fjallað um það af hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls hér um þetta lagafrumvarp og nokkuð var komið inn á það í umfjöllun nefndarinnar. Í 25. gr. laga um starfsemi Stjórnarráðs Íslands er fjallað um siðferðisviðmið og kveðið á um að forsætisráðherra skipi samhæfingarnefnd til þriggja ára í senn eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. En í þessu lagafrumvarpi er sem sagt lagt til í 8. gr. að þessi nefnd verði lögð niður. Það hefur verið gagnrýnt. Forsætisráðuneytið mun taka við þeim verkefnum og verða stjórnvöldum ráðgefandi um túlkun siðareglna, standa fyrir fræðslu og fylgjast með því að þær nái tilgangi sínum og hafa reglulegt samráð við umboðsmann Alþingis og Ríkisendurskoðun til að tryggja samræmi. Almennt þegar ég horfi til siðareglna, þar sem skipunartími nefndarinnar rann út, þá eiga þær að vera hluti af daglegum athöfnum og virkur þáttur í starfi á hvaða vettvangi sem er. Leiðsögn og viðmið um ákvarðanir til eftirbreytni draga fram ýtrustu fagmennsku sem völ er á. Þetta eru alltaf leiðbeinandi viðmið sem eiga að vera hluti af reglulegu starfi. Virðulegi forseti. Þar sem tími minn er á þrotum þá lagði ég upp með í ræðu minni að styðjast við meginmarkmið frumvarpsins um aukinn sveigjanleika í skipulagi framkvæmdarvaldsins og stjórnun mannauðs [[Forseti hringir.]]og má segja að þær meginbreytingar sem ég fór yfir hér í ræðu minni, um almenna heimild ráðherra til að ákvarða aðsetur stofnana, um lagalegt svigrúm við skipulagningu ráðuneyta og aukinn hreyfanleika starfsmanna, [[Forseti hringir.]]séu til þess fallnar að stuðla að framgangi meginmarkmiða þess.
Forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Honum var tíðrætt um sveigjanleika og skilvirka starfsemi ríkisstofnana og embættiskerfisins. Ég held að við viljum öll að ríkisbáknið sé eins skilvirkt og mögulegt er. Samt sem áður er ég þeirrar skoðunar að það þurfi að vera ákveðið jafnvægi þar þá milli, skilvirknin megi ekki vera í fyrirrúmi vegna þess að það eru aðrir þættir sem eru mjög mikilvægir í stjórnsýslunni, sem eru traust og ábyrgð og trú fólksins í landinu, fólksins sem þarf að nota stjórnsýsluna, á það að hún sé rétt og sanngjörn. Hún skiptir miklu máli og verður ekki metin til peninga. Hv. þingmaður fór rækilega yfir 1. gr. frumvarpsins og segir að umsagnir séu litaðar af Fiskistofumálinu svokallaða, sem það vissulega er, og síðan rekur hann það hvílík sorgarsaga það var allt saman, sorgarsaga fyrir fólkið sem hefur þurft áfallahjálp og fjölskyldur sem hafa verið áhyggjufullar í allan vetur og fyrir ráðherrann sjálfan sem ákvað þetta og hefur svo í kjölfarið sagt að hann hafi ekki farið rétt að. Lykilatriðið í því öllu er að það var ekki lagaheimild fyrir bægslaganginum og ruglinu öllu saman. Dettur þingmanninum í hug að þetta hefði verið eitthvað betra fyrir starfsmennina og þá sem hlut áttu að máli ef lagaheimildin hefði verið fyrir hendi, hefði angist fólksins orðið minni ef það hefði verið alveg skýrt að ráðherrann gæti gert þetta og fólkið hefði átt að flytja á þremur mánuðum? Hefur hann trú á því að þetta ákvæði breyti einhverju þar um og geri stjórnsýsluna og mannauðsstjórnina betri en hún er í dag?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir spurninguna. Fyrst vil ég segja að ég held að þessi heimild breyti engu þar um. Ég er alinn þannig upp að vald og ábyrgð eigi að fara saman og það er enginn ráðherra sem ber stjórnskipulega ábyrgð á öllum athöfnum sínum, sem er undanskilinn þeirri ábyrgð að fara að stjórnsýslureglum um vandaða og málefnalega stjórnsýslu og ígrundaðar ákvarðanir. Hv. þingmaður talaði um forgangsröðun. Ég rakti bara málið eins og það er, eins og það kom fyrir. Það voru ekki mín orð og það má vel vera að þau orð séu við hæfi. En ég rakti málið eins og það er og alveg fram að áliti umboðsmanns og viðbrögðum hæstv. ráðherra. Þetta var niðurstaðan af því, eins og málið var í sinni ýtrustu mynd. Ég vil ítreka að hvort sem það er heimild eða ekki heimild getum við aldrei skotið okkur undan því að ábyrgð og vald fari saman og að við höfum það sem lög um opinbera stjórnsýslu setja okkur og öll þau viðmið um málefnaleg og rökfærðar ákvarðanir, áherslu á meðalhóf o.s.frv.
Virðulegi forseti. Það er líkt komið á með okkur hv. þingmanni þar sem við erum væntanlega líkt upp alin og við erum eins upp alin, heyrist mér, að því leytinu til að við erum alin upp við að ábyrgð fylgi valdi og ábyrgð og vald fari saman. Það er vegna þess að mannskepnan er þannig að hún er gjörn á að fara út af sporinu og sérstaklega þegar hún hefur mikil völd. Við höfum séð það hér á undanförnum árum, við sáum það á árunum fyrir hrun og sjáum í dag hvað sumum virðist erfitt að fara með vald án þess að fara út af sporinu. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að alveg klárt sé í lögum að það sé ekki á hendi eins manns eða konu að ákveða hvar stofnanir eigi að vera staðsettar. Það er mitt viðhorf til þess lagafrumvarps.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir álit hennar. Ég er ekki viss um að hún hafi endilega skilið eftir spurningu handa mér í síðara skiptið en við vorum að ræða að vald og ábyrgð fari saman og erum alveg hjartanlega sammála um það. Hvað varðar heimild til að ákveða aðsetur stofnana þá er þetta alltaf stjórnarathöfn framkvæmdarvalds og ráðherrann sem hluti af framkvæmdarvaldinu á að hafa þá lagalega stoð ef honum sýnist svo að þetta geti verið til að bæta og auka skilvirkni í stjórnun og skipulagi stofnana.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ræðuna, hún var skelegg og góð og skýrði margt eins og hans er von og vísa. En það er eitt sem mig langar að spyrja þingmanninn út í og velta fyrir mér. Þegar frumvarpið var lagt fram hélt ég smáræðu um það. En það sem hefur alltaf vakið athygli mína eftir að ég fór að fylgjast með stjórnmálum, og þá sérstaklega eftir að rannsóknarskýrsla Alþingis kom út, þá velti maður fyrir sér hvað hefði farið úrskeiðis. Meðal annars er viðtal við fyrrum ráðherra í skýrslunni þar sem fram kom hjá þeim, nánast öllum undantekningarlaust, að ráðherraræði og foringjaræði væri algert á Íslandi og því þyrfti að breyta og efla þyrfti eftirlitshlutverk Alþingis. Í 8. bindi skýrslunnar stendur á einum stað, með leyfi forseta: „Mikið ráðherraræði eykur líkurnar á gerræðislegum ákvörðunum sem efla vald viðkomandi stjórnmálamanns. Þetta helst gjarnan í hendur við þrönga sýn á lýðræðið sem felst í því að stjórnmálamenn beri verk sín reglulega undir dóm kjósenda og þess á milli eigi þeir að hafa frjálsar hendur um það hvernig þeir fara með völd sín, svo lengi sem þeir halda sig innan ramma laganna. Þetta er afar þröng sýn á lýðræðislegt lögmæti stjórnarhátta. Það er mikilvægur hluti af lýðræðislegum stjórnarháttum að haga ákvörðunum stjórnvalda jafnan þannig að þær standist skoðun og séu teknar í sæmilegri sátt við þá sem málið varðar. Frá því sjónarmiði séð krefjast lýðræðislegir stjórnarhættir þess að mál séu faglega undirbúin, ígrunduð og vel kynnt, en ekki bara að verk stjórnmálamanna séu lögð í dóm kjósenda í lok kjörtímabils.“ Þetta er það sem vakti athygli mína í þessu máli og mig langar til að spyrja hv. þingmann: Finnst honum að þetta frumvarp sé í anda þess að reyna að laga þetta, að mæta þeim niðurstöðum sem komu fram í rannsóknarskýrslu Alþingis, að þetta ráðherraræði væri algjört? Fá mínum bæjardyrum séð er verið að auka ráðherraræði þó að maður geti vel skilið að það þurfi að hafa sveigjanleika í kerfinu, en þarna er verið að gefa ráðherra algert vald til að gera hvað sem honum sýnist.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir andsvarið. Hann tengdi inntakið í því frumvarpi sem við fjöllum um, um breytingar á lögum um Stjórnarráðið, við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þær ályktanir sem dregnar voru út frá því mikla verki, um gerræði og ráðherravald, og hvort við séum að stíga skref með þessu frumvarpi. Ég fór í ræðu minni yfir frumvarpið og innihald þess út frá meginmarkmiðunum um að auka sveigjanleika. Í stjórnsýslu okkar er mikil þekking og krafan almennt á skipulag þekkingar fyrirtækja er að byggja inn í skipulagið sveigjanleika þannig að hæfni, færni og þekking nýtist með sem skilvirkustum hætti. Þá sitjum við uppi með næstu spurningu, þ.e. um þá sem stjórna slíkum skipulagsheildum, ráðherra í þessu tilviki. Hann fær mikið vald en hann hefur líka jafnframt mikla ábyrgð. Í þeim rannsóknum sem við fórum eðlilega í í kjölfarið á hruninu, þessu mikla hruni á fjármálakerfinu, þá áttuðum við okkur á því að við þyrftum að styrkja eftirlit og jafnframt aðhald og mér fannst okkur takast ágætlega til, til dæmis með stofnun þeirrar nefndar sem fjallar um þetta frumvarp, stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Hæstv. forseti. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að það þarf að vera sveigjanleiki inni í stofnunum. Ég hef til dæmis ekkert sérstaklega á móti því að hægt sé að færa starfsfólk á milli ráðuneyta. Auðvitað er það bara gott. Það verður kannski aukin þróun og meiri hreyfanleiki verður og fólk öðlast meiri reynslu og þekkingu. Það er mikil þekking til í íslenskri stjórnsýslu. Gerðar voru breytingar á Stjórnarráðinu árið 2011 sem miðuðu að því að reyna að minnka ráðherraræðið og gera þinginu kleift að rækja umræðuhlutverk sitt betur. Það finnst mér vera lykilatriði. Eins og kom berlega í ljós í þessu margumrædda fiskistofumáli, það var nú meira rosalega klúðrið sem hefði kannski átt að fá okkur til að hugsa enn betur um að setja reglur sem heftu það að ráðherrar gætu farið svona með vald sitt, en nákvæmlega eins og þingmaðurinn kom inn á hafði þetta mjög slæm áhrif og núna eftir þá ákvörðun liggur nánast ein stofnun í rúst, þrátt fyrir að mikil rústabjörgun sé í gangi núna. En mér finnst í frumvarpinu verið að gefa ráðherra allt of mikið vald.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Páli Val Björnssyni fyrir álit hans hér í seinna andsvari fremur en spurningu, við erum enn að ræða vald og ábyrgð ráðherra. Ég vil ítreka að mikilvægt er - af því að hv. þingmaður nefnir Fiskistofu og ég fór yfir það í ræðu minni og hef ég sagt það og stend við það að vald og ábyrgð á að fara saman, þetta er stjórnarathöfn framkvæmdarvalds - að ráðherra viðhafi öll sjónarmið og vandi sig í allri stjórnsýslu, gæti meðalhófs og beiti málefnalegum rökum og ástæðum og rannsaki vel og ígrundi af hverju verið er að taka þessa ákvörðunina eða ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ræðu hans, hún var um margt áhugaverð eins og hv. þingmanns er von og vísa. Það eru nokkur atriði sem mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann um. Nú kom fram í máli hv. þingmanns að Alþingi geti alltaf ákvarðað með lögum hvar stofnun skuli staðsett og það sé því ekki sjálfgefið að ráðherra geti ákveðið hvar hún sé. Mig langar að setja þetta í tengsl við annað lagafrumvarp sem er um almannatryggingar. Þar stendur einmitt til að fella ákvæðið um aðsetur Tryggingastofnunar úr lögunum og færa það til ráðherra að ákveða staðsetningu hennar. Annars vegar höfum við þau lög sem við ræðum hér, þar sem 1. gr. hljóðar upp á að ráðherra kveði á um aðsetur stofnana nema á annan veg sé mælt í lögum, og hins vegar annað frumvarp, þar sem á að fella út ákvæði um aðsetur stofnana. Þegar það tvennt er haft í huga spyr ég hvort ekki sé skiljanlegt að áhyggjur vakni af því að í nafni sveigjanleika sé verið að ýta undir ráðherraræði og gera það auðveldara að illa ígrundaðar ákvarðanir, eða jafnvel geðþóttaákvarðanir, séu teknar eins og við urðum vitni að í fiskistofumálinu, að við séum í raun að auðvelda það að svona geti áfram gerst.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur mjög svo gott dæmi og mjög erfiða spurningu. Ég viðurkenni það vegna þess að það er erfitt að svara því neitandi að ekki sé opnað á það að jafnmikið vald sé hægt að misnota. Þá fer ég aftur að því að ef lög um opinbera stjórnsýslu eru höfð til hliðsjónar, eins og vera ber, og málið ígrundað og rannsakað þá geri ég ráð fyrir að ráðherra taki ekki slíka ákvörðun einhliða heldur leiti sér ráðgjafar eins og í áliti umboðsmanns í fiskistofumálinu. Í tilviki Tryggingastofnunar, eðli málsins samkvæmt, mundi almenn skynsemi, fyrsta kastið án þess að farið sé út í miklar rannsóknir, segja manni að aðgengi skipti máli, að hún sé miðlæg og að þar sé fyrirliggjandi þekking sem við þurfum á að halda á mjög svo flóknum lagagrunni o.s.frv. Það þarf að taka mjög margar breytur og hafa til hliðsjónar áður en ákvörðun er tekin. Það er fyrst og fremst sú krafa sem við verðum alltaf að gera til þeirra sem stjórna, hvort sem það er ráðherra, með þetta mikla vald, eða einhver annar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir svarið þó svo að ég sé kannski ekki alveg sammála honum, eins og gengur og gerist. En gott og vel. Mig langar að nota seinna andsvarið til að koma aðeins inn á 8. gr. laganna. Í ræðu sinni kom hv. þingmaður réttilega inn á það að vald og ábyrgð tengjast og valdið tengist ábyrgð. Í því ljósi langar mig að ræða 8. gr., þ.e. að forsætisráðuneytið gefi stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekkert hræddur um það að forsætisráðuneytið, sem er hluti af stjórnvöldum, standi stjórnvöldum of nærri til að geta gefið ráð, þar á meðal um sjálft sig. Er ekki hætt við því, ef þessu verður þannig fyrir komið, að það hreinlega dragi úr trausti almennings á stjórnvöldum vegna þess að þarna stendur valdið svo þétt?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir spurningu varðandi siðferðisviðmið og 8. gr. Ég ætla að fá að vitna hér í athugasemdir um 8. gr. í frumvarpinu. Þar segir: „Meginhlutverk nefndarinnar hefur verið að stuðla að mótun siðferðilegra viðmiða í formi siðareglna, kynna slíkar reglur, efla umræðu um þær og veita ráð um túlkun þeirra.“ Það var talið að þar sem skipunartíminn væri á enda þá þyrfti ekki að halda áfram með starf nefndarinnar. Ég vil vitna í framsögumann, hv. þm. Ögmund Jónasson, á minnihlutaáliti; hann orðaði þetta réttilega, mjög lýsandi, á þann veg að þetta snerist um smíðisvinnuna en ekki smíðisgripina. Það finnst mér í raun og veru með áliti meiri hlutans vegna þess að þessi vinna heldur áfram í ráðuneytinu. Ef þú talar um utanaðkomandi aðila þá ber ráðuneytinu að hafa samráð við Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis í þeim efnum.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér stjórnarráðsfrumvarpið svokallaða eða frumvarp til breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands. Ég vil byrja á því að þakka samnefndarmönnum mínum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir starfið að málinu milli umræðna og framsögumönnum nefndarálita fyrir kynningu þeirra á þeim hér við umræðuna um leið og ég hlýt að segja að það hafi verið óskynsamlegt af meiri hlutanum að afgreiða þetta mál út úr nefndinni og hingað inn í þingsalinn til 2. umr., því það er mitt mat að það eigi ekki erindi í 2. umr. á þessu vorþingi fyrir margra hluta sakir. Stjórnarráðsfrumvarpið er það sem heitir á mæltu máli fiskistofumálið og má heita eitthvert mesta klúður þessa kjörtímabils, a.m.k. í stjórnsýslunni, og eru þó ófá dæmin eftir ríkisstjórnina til að nefna í því sambandi. Og þegar af þeirri ástæðu, vegna þess að það er afsprengi þess vonda máls, held ég að farsælast sé fyrir allt og alla að málið sé látið liggja vegna þess að uppruni þess er einfaldlega slæmur. Það á uppruna sinn í geðþóttapólitík, væntanlega ekki hæstv. ráðherra Sigurðar Inga Jóhannssonar, að líkindum hæstv. forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem hefur haft einhvers konar forustu ef nota má það öfugmæli um vinnubrögðin í málinu fyrir því að fara ætti í þennan leiðangur sem tókst svo hrapallega til að það þurfti að tugta til ráðherrann sem með málið fór og hann að biðjast afsökunar á því og í raun og veru að draga hina upphaflegu ákvörðun til baka. Það er þess vegna alveg rétt sem fram kemur hér hjá þingmönnum stjórnarliðsins við umræðuna að umsagnir um frumvarpið eru mjög litaðar af fiskistofumálinu svokallaða enda á málið uppruna sinn í því og það er ekki ástæða til að líta fram hjá umsögnunum eða líta á málið sjálft og reyna að leiða hjá sér þá þætti sem liggja því til grundvallar heldur er það þvert á móti einmitt ríkuleg ástæða fyrir því að málið á ekki að fara lengra á þessu þingi vegna þess að umsagnirnar og uppruni þess er allur litaður þessu sama máli. Vilji ríkisstjórnin sækja einhverjar breytingar á stjórnarráðslögunum þá er sjálfsagt að meiri hlutinn leggi fram slíkt þingmál en það á þá að eiga uppruna sinn í einhverju öðru en þeirri vondu ákvörðun sem nú hefur verið fallið frá að flytja Fiskistofu með manni og mús norður á Akureyri. Að því máli var þannig staðið að þótt það sé að vísu ekki einsdæmi fyrir sitjandi ríkisstjórn þá er það eitt af minnisstæðari dæmum um mál þar sem tókst að standa svo óhönduglega að verki að það skaðaði allt og alla sem nálægt því máli komu með einum eða öðrum hætti, forsætisráðherra auðvitað en auðvitað ekki síst þann sem í verkið var settur fyrir hann, hæstv. ráðherra Sigurð Inga Jóhannsson. Ég tel að það séu efni til þess að fara yfir samskipti umboðsmanns við ráðuneytið og ráðherrann og upplýsingagjöf ráðherrans í þeim efnum og ræða sérstaklega því ekki gafst færi á því í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ef málið á að koma til 3. umr. þá mundi það kalla á slíka umfjöllun á milli 2. og 3. umr. því það er ákaflega mikilvægt fyrir þingið að fara vel yfir það með hvaða hætti ráðherrann og ráðuneytið upplýstu umboðsmann því umboðsmaður er auðvitað í því hlutverki fyrir þingið að fara með eftirlitið með framkvæmdarvaldinu og mikilvægt að þingið geri ríkar kröfur til ráðherrans og ráðuneytisins um upplýsingagjöfina þar, en auðvitað hefur ráðherrann beðist afsökunar á því hvernig að málinu var staðið og dregið í land með það allt saman enda meiddi það ekki bara bæði hann og forsætisráðherrann heldur auðvitað fyrst og fremst starfsfólk Fiskistofu. Blöskraði öllum landsmönnum hvernig farið var að því fólki sem þar vinnur með offorsi og fruntaskap, durtshætti vil ég leyfa mér að segja, virðulegur forseti, sem til einskis var. Sannarlega var það ekki til framdráttar því byggðarlagi sem menn þóttust vera að vinna gagn því að sú umræða sem þessu fylgdi var auðvitað ekki ósk þeirra sem búa á Akureyri, m.a. sem fylgdi þeirri tilraun ráðherrans til að gera málið eitthvað skárra með því að ætla að borga mönnum fyrir að fara. Það var umræða sem ég held að mörgum Akureyringi hafi sárnað, eðlilega, og hafi alls ekki gert ímyndina af orðspori Akureyrar sem á allt gott skilið í opinberri umræðu nokkurt einasta gagn. Þannig verður ekki betur séð en að í raun og veru hafi allir þeir sem að þessu komu með einum eða öðrum hætti eða tengdust málinu skaðast af því af því að það var svo illa hugsað og svo illa framkvæmt sem mest má vera sem best sést af því að þegar ríkisstjórnin hefur rekist í þessu máli - það er auðvitað ekki hægt að draga fjöður yfir það að Sjálfstæðisflokkurinn er fullkomlega meðábyrgur í málinu. Þetta er stjórnarfrumvarp, það er samþykkt af ráðherrum Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn Íslands til framlagningar sem slíkt á Alþingi Íslendinga og það er samþykkt af þingflokki Sjálfstæðisflokksins og þessi aðför að starfsfólki Fiskistofu er fyrir atbeina þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Það hefur enginn þingmanna Sjálfstæðisflokksins svo ég hafi heyrt hér í dag gert grein fyrir því að þeir hafi lagst gegn málinu í sínum þingflokki þegar það var þar til afgreiðslu. En hafi svo verið þá væri gott að fá það fram hér við umræðuna. Það sést best hversu illa var að málinu staðið að eftir að ríkisstjórnin fór svona fram gagnvart starfsfólki Fiskistofu, gagnvart Akureyrarbæ, gagnvart stjórnsýslunni, gagnvart öllum réttum aðferðum í málinu, að til er á því ágætislausn sem nú er orðin og allir geta fellt sig við og hefði betur verið tekin í upphafi og sparað mörgum manni og margri fjölskyldunni miklar áhyggjur, þeirri stofnun sem í hlut átti verulegu tjóni fyrir nú utan alla þá tímasóun og orkusóun sem deilurnar um þetta mál, sárindi sem það vakti af ýmsum ástæðum hefur valdið og skapað. Það geta allir fellt sig við að höfuðstöðvar þessarar stofnunar geti verið annars staðar en í Reykjavík ef því fylgja ekki nauðungarflutningar á starfsfólki Fiskistofu. Það er kannski ein af ástæðunum fyrir því að þeim sem hafa fylgst með starfsemi Fiskistofu í gegnum árin kom þetta ekki síst á óvart. Við þekkjum það að að mörgu leyti ætti Fiskistofa að vera öðrum ríkisstofnunum til fyrirmyndar um það hvað hún hefur komið sér upp mörgum starfsstöðvum úti um landið og hefur stuðlað að því að skapa störf heima í héraði og út um landið enda starfsemin nátengd og samofin byggðum landsins. Þess vegna er býsna sérstakt að stofnun sem hafði staðið sig jafn vel í því verkefni skyldi síðan vera tekin með þessum hætti og reynt að knýja þá sem hér starfa og búa til að annaðhvort láta af þeim störfum sem þeir hafa helgað sig og menntað sig til eða flytjast með alla fjölskyldu sína landshorna á milli. Það voru auðvitað aðfarir sem öllum blöskruðu og sveið kannski sérstaklega sárt vegna þess að Fiskistofa hafði með slíkum ágætum staðið að því að vera um land allt, starfa um land allt. Við í Samfylkingunni höfum haft ríkan skilning á því sjónarmiði sem verður vart við úti um landið að það sé mikilvægt að fólk sem býr annars staðar en í Reykjavík og utan höfuðborgarsvæðisins, á Austurlandi, Norðurlandi og Vesturlandi eigi að geta starfað við m.a. þau þekkingarstörf sem eru í stjórnsýslunni, í Stjórnarráðinu og ýmsum stofnunum ríkisins. Við mörkuðum á sínum tíma stefnu um störf án staðsetningar sem var kölluð svo, þ.e. að ríkisvaldið ætti að skipuleggja sig með þeim hætti að störfin sjálf væru ekki bundin við Reykjavík eða höfuðborgarsvæðið heldur væri hægt að sinna þeim þó að fólk byggi annars staðar. Ég held að í nútímatæknisamfélagi sé það sjálfsögð þróun og eitthvað sem ríkið á að vera í fararbroddi um að gera fólki kleift að starfa í stofnunum þar sem það býr og dreifa þannig opinberum störfum um landið en það á ekki að knýja fólk til nauðungarflutninga frá einu landshorni til annars, hvort sem það er frá Reykjavík til Akureyrar eða frá Akureyri til Reykjavíkur, því það hefur ekkert að gera með byggðarlagið sem verið er að flytja starfsemina til. Það er einfaldlega þessi aðferð að gera fólki og fjölskyldum það að velja milli þess að flytja eða starfa ekki lengur að því verkefni sem það hefur kannski menntað sig til, hefur helgað sig um skemmri eða lengri tíma og á oft og einatt hug þess og hjarta, það eru slíkir afarkostir að algerlega óþolandi er að menn skuli hafa leyft sér að fara fram með þessum hætti, einkum þegar aðrar og miklu betri lausnir eru til á þessu eins og sú sem nú er komin fram og ekki síður hin, störf án staðsetningar, sem ég held að við megum ganga miklu lengra í. Það er tiltölulega fátt sem kemur í veg fyrir það í svo fjölmörgum störfum að menn geti sinnt þeim þótt þeir séu ekki staddir á skrifstofunni í Reykjavík. Þeir hafa fjarskipti, þeir hafa myndvinnslu, þeir hafa tölvutækni og alla slíka hluti til að sinna slíkum störfum frá fleiri stöðum en höfuðstöðvunum sjálfum. Annað sem auðvitað er ömurlegt að fylgjast með í þessum málarekstri er kannski líkt og sýndarleikurinn sem hér var leikinn í umhverfis- og samgöngunefnd í gærmorgun af formanni þeirrar nefndar sem hélt þar eins manns bardaga fyrir landsbyggðinni, ekki til að ná fram því máli sem hann var að flytja því allir vita að málið mun ekki ná hér fram heldur með einhverjum hætti til að ala á því að í landinu sé höfuðborgarsvæðið eða fólk á höfuðborgarsvæðinu einhvern veginn að níðast á landsbyggðinni og sé mótdrægt landsbyggðinni og sé andstætt hagsmunum landsbyggðarinnar og leiti sífellt tækifæra til að klekkja á þeim sem búa utan höfuðborgarsvæðisins, lífsafkomu þeirra eða möguleikum til að vera fullgildir þegnar í íslensku samfélagi. Þessi leiðangur, einhver svona stríðshanski um að hér væri verið að fara í leiðangur um höfuðstöðvar ríkisstofnunar út á landsbyggðina og það væru vondu Reykvíkingarnir sem væru á móti því, hann er einmitt þessu sama marki brenndur. Auðvitað vita það allir í hjarta sér að málum er ekki þannig háttað á Íslandi að úti um landið búi fólk sem sé á móti þeim sem búa á höfuðborgarsvæðinu og í höfuðborginni sitji fólk helst á svikráðum við fólk á landsbyggðinni. Þetta er nú frekar lítið land og lítið samfélag og við þekkjumst hér frá einni strönd til annarrar, erum skyld, komum héðan og þaðan af landinu og í meginatriðum vill fólk á landsbyggðinni höfuðborginni vel og fólk í höfuðborginni vill landsbyggðinni vel. Það er þess vegna alveg sérlega ómerkilegt þegar svona pólitísk tækifærismennska eins og einatt verður vart við í framgöngu hæstv. forsætisráðherra verður til þess að menn reyni að búa til ágreining, skapa átök þar sem engin eru, spilla farsælli starfsemi eins og starfsemi Fiskistofu sem starfað hefur jöfnum höndum á höfuðborgarsvæðinu og út um landið gagngert til að ala á einhverri togstreitu á milli landsbyggðar og höfuðborgar, til að búa til átök og illindi þar á milli. Við Íslendingar þurfum síst á því að halda að fjölga deiluefnum okkar eða skapa meiri óvinafagnað í eigin röðum og síst af öllu um jafn tilhæfulausa og ómerkilega hluti eins og þá fjarstæðukenndu hugmynd sumra að fólk skiptist í flokka á Íslandi eftir því hvort það búi á höfuðborgarsvæðinu eða á landsbyggðinni og sé einhvern veginn á móti þeim sem búa á hinum staðnum. Það vita allir þeir sem hér búa og þekkja þetta samfélag að er ekki veruleiki þótt menn reyni einatt að slá pólitískar keilur í flugvallarmálum eða flutningi ríkisstofna eða öðrum slíkum tilbúnum átökum til að láta líta út fyrir að svo sé í einhverjum sérkennilegum ávinningi. Í þriðja lagi er það ráðherraræðið sem veldur því að engin ástæða er til að þetta mál fái afgreiðslu á þessu vorþingi og ekkert sýnir það betur en fiskistofumálið að því miður erum við ekki þar stödd, þetta unga lýðveldi, að ráðherrum ríkisstjórnarinnar sé treystandi fyrir því valdi að geta flutt stofnanir landshluta á milli með sómasamlegum hætti. Fiskistofumálið er einmitt nýleg sönnun þess að þeim er ekki treystandi fyrir því valdi og Alþingi á ekki að láta það vald frá sér og þess vegna á ekki að ljúka þessari umræðu og samþykkja þetta mál.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. ræðumanni Helga Hjörvar fyrir ræðuna og langar að nota fyrra andsvar mitt til að eiga orðastað við hann um 1. gr. frumvarpsins þar sem segir, með leyfi forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Þetta hefur oft verið kallað fiskistofuákvæðið og var kannski meginmál hv. ræðumanns. Mig langar að setja þetta í samhengi við það að nú er annað frumvarp sem liggur fyrir Alþingi þar sem kveðið er á um að fella eigi ákvæði um aðsetur Tryggingastofnunar úr lögum og færa það til ráðherra að ákveða staðsetningu hennar. Þegar ég hef í andsvörum spurt hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans út í þetta ákvæði hvort þetta sé ekki líklegt til að ýta undir áhyggjur af illa ígrunduðum geðþóttaákvörðunum og jafnvel einhvers konar kjördæmapoti, þá hafa þeir vísað í að það gildi engu að síður stjórnsýslulög sem hæstv. ráðherrar þurfa að fara eftir. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji í ljósi fiskistofuklúðursins, ætla ég að leyfa mér að segja, að við getum treyst á það og hvort við höfum einhver fordæmi sem við getum hangið á að þessi málaumbúnaður sé hreinlega nógu góður.
Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kemur hjá hv. þingmanni að megintilefni þessa frumvarps var 1. gr. þess, svokallað fiskistofuákvæði. Ég vil nú nefna í þessu fyrra andsvari mínu að það eru hins vegar með í málinu fjölmargir farþegar, ef svo má segja, ýmis önnur ákvæði sem nauðsynlegt er að fara vel yfir við umræðuna og ég mun gera í síðari ræðum mínum um frumvarpið. En um stjórnsýslulögin er þetta að segja: Jú, það er sannarlega vörn í þeim fyrir borgara landsins og fyrir starfsfólk Stjórnarráðsins og stofnana þess. Þau gera ríkar kröfur til stjórnvalda en ég held að reynslan sýni okkur að það sé mikilvægt að Alþingi hafi um að segja líka. Við vorum að ræða í gær ráðstöfun á 5,3% aflaheimildanna til byggðatengdra aðgerða, strandveiða og annarra slíkra hluta. Um þann þátt kom inn frumvarp á síðasta vetri þar sem gert var ráð fyrir því að ráðherrann gæti bara fengið að ákveða það sjálfur. Niðurstaðan úr þeirri vinnu varð sú að atvinnuveganefnd gerði þá breytingu að ráðherrann fengi ekki ákvörðunarvaldið, hann fengi tillöguvaldið og kæmi með þingsályktunartillögu til þingsins, sem vissulega er skemmri meðferð en lagafrumvarpa eins og hér er um að ræða en þarf þó tvær umræður og umfjöllun í nefnd og hefur einhvern umbúnað og aðdraganda. Það er einmitt þannig sem á að búa um flutning á ríkisstofnunum. Þær þurfa að eiga aðdraganda og umbúnað. Það mætti til dæmis hugsa sér að slíkar heimildir væru sóttar með þingsályktun hverju sinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir svarið. Mig langar í seinna andsvari að ræða við hann um b-lið 10. gr. sem er ákvæði sem hefur kannski ekkert mjög mikið verið rætt hér í dag en það snýst um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en það segir í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Heimilt er, án þess að starf sé auglýst laust til umsóknar, að ákveða að starfsmaður sem er ráðinn ótímabundið til starfa flytjist um afmarkaðan tíma eða varanlega milli stjórnvalda enda liggi fyrir samþykki viðkomandi forstöðumanns fyrir flutningnum og starfsmannsins sjálfs.“ Í nefndaráliti minni hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar kemur fram að rýmkun heimilda til flutnings starfsmanna sé til þess fallin að minnka gagnsæi við ákvarðanatöku og minni hlutinn bendir á að gagnsæi sé grundvöllur þess að almenningur geti veitt stjórnvöldum fullnægjandi aðhald. Nú hefur oft verið rætt að gagnsæi í launamálum svo ég nefni það sem dæmi hafi jákvæð áhrif og hjálpi til við réttindabaráttu kvenna og að þær sitji við sama borð og karlar í samfélaginu. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess að hann á sæti í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hvort þetta ákvæði sem getur leitt til minna gagnsæis hafi nokkuð verið rætt í nefndinni og metið hvort það geti haft einhver áhrif á stöðu kvenna og hvort nefndin hafi eitthvað pælt í því.
Virðulegur forseti. Það er óhætt að upplýsa hv. þingmann um það að þau atriði sem þingmaðurinn spyr um voru rædd óverulega í nefndinni og ég held að þær ábendingar sem þingmaðurinn hafi um þetta efni séu allrar athygli verðar og fari svo að 2. umr. ljúki með því að málið gangi áfram í þinginu, þá væri einkar vel til fundið að kalla það inn til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. og fara þar yfir þessi sjónarmið og aðra hluti sem ég nefndi í ræðu minni og lúta að samskiptum ráðherrans við umboðsmann og aðra slíka þætti. Gagnsæi er gríðarlega mikilvægt meðal annars fyrir þá hluti sem hv. þingmaður nefndi en auðvitað ekki síður í litlu samfélagi eins og okkar þar sem nándin er mikil og aðhaldið með stjórnvöldum, hvort sem er framkvæmdarvaldinu eða þinginu, verður kannski takmarkað veitt með reglum en getur að verulegu leyti orðið til með gagnsæi og með því að menn þurfi að gera hlutina fyrir opnum tjöldum.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna, hún var góð. Hann lagði mest út frá fiskistofumálinu í ræðu sinni, sem kom upp á síðasta ári. Ég get alveg heils hugar tekið undir það með honum að það var eins og blaut tuska í andlitið að lesa í fréttum að færa ætti Fiskistofu norður á Akureyri og án þess að haft væri samráð við nokkurn, hvorki þing né starfsmenn, ekki einu sinni forstjórann. Ég heyrði af því sögur að hann hefði fengið þær fréttir á knattspyrnumóti í Vestmannaeyjum að verið væri að flytja stofnunina sem hann væri í forsvari fyrir norður á Akureyri og sýnir það hvers konar vinnubrögð voru viðhöfð. Ég nefndi það í andsvari áðan að það kemur fram í rannsóknarskýrslu Alþingis að eitt af því sem var mjög slæmt fyrir stjórnsýslu Íslands var hið mikla ráðherraræði og það mátti lesa um það í viðtölum við ráðherra. Það kom líka fram að hið mikla ráðherraræði mundi auka líkurnar á þessar gerræðislegu ákvarðanir væru teknar án þess að haft væri samráði við nokkurn mann sem að málinu kæmi og sérstaklega þá sem málið varðaði. Það er engin fagleg nálgun í því. Er þingmaðurinn sammála mér í því að þetta frumvarp, og sérstaklega 1. gr., sé einmitt til þess fallið að auka gerræðislegar ákvarðanir ráðherra, því að nú kom líka fram að það voru gerð lög um Stjórnarráð Íslands árið 2011 sem miðuðu að því að minnka þetta ráðherraræði?
Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að efni frumvarpsins er auðvitað að auka vald ráðherranna. Það er sömuleiðis hárrétt hjá þingmanninum að það var meginniðurstaða rannsóknarskýrslu Alþingis að við ættum að fara í þveröfuga átt, þ.e. að takmarka vald ráðherranna og hafa með þeim ríkara eftirlit héðan úr þinginu. Þetta verkfæri, að geta hótað því að flytja stofnanir eða búa einfaldlega yfir því valdi, þótt það sé hvergi orðað, getur auðvitað haft áhrif til að auka ráðherraræðið. Við höfum helst takmarkað ráðherraræði í okkar sögu með því að hafa tiltölulega sterkar sjálfstæðar stofnanir, eins og Fiskistofu og ýmsar aðrar, en frekar veik ráðuneyti og það er visst áhyggjuefni á síðari árum þegar við höfum verið að efla ráðuneytin og menn hafa í ríkari mæli verið að reyna að ná stofnunum inn undir ráðuneytin eða styrkja tök ráðuneytanna á þeim við sameiningu stofnana og með öðrum slíkum aðferðum. Það er líka ástæða í þessu sambandi til að huga að þeim ákvæðum frumvarpsins sem lúta að flutningi starfsmanna, því að um leið og það getur verið mikilvægt að hafa sveigjanleika til að starfsfólk geti farið milli staða þá er auðvitað líka mikilvægt að það verði ekki tæki í höndum ráðherra til að svelta starfsmenn til hlýðni eða beita þá nauðungarflutningum án þess að flytja stofnanir þeirra heldur með flutningum manna á milli verkefna. Það þarf að tryggja alveg sérstaklega vel að þetta verði ekki einhvers konar valdstjórnartæki ráðherranna yfir embættismönnum sem eiga að gæta að lögum og reglum.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta andsvar. Ég held að við séum í meginatriðum sammála um það hvernig við viljum hafa þetta og eiginlega sammála um að svona eigi ekki að gera þetta, gefa ráðherrum vald til að færa stofnanir án þess að hafa samráð við nokkurn mann, þótt vissulega sé bent á að það séu lög sem þeir þurfi að fara eftir. Þetta mál á síðasta sumri sýnir á hverju nákvæmlega er hægt að eiga von þegar ráðherrar eru annars vegar og það segir okkur að herða þurfi frekar eftirlitshlutverk Alþingis og minnka ráðherraræðið. Það var kannski meginniðurstaðan og lærdómurinn sem mátti draga af rannsóknarskýrslu Alþingis. Síðan er eitt sem maður veltir fyrir sér og það er um samráð. Þótt það komi fram að hafa eigi samráð við þá sem um ræðir er það bara ekki alltaf gert og það kom greinilega í ljós á síðasta ári. Þar var ekki haft neitt samráð. Þetta eru 70 starfsmenn sem fá tilkynningu um að það eigi að flytja þá norður á Akureyri. Og hvað er stofnun? Er hún bara borð og stólar? Nei, hún er líka manneskjur og þekking, það er gríðarleg þekking sem liggur að baki Fiskistofu og þarna er verið að setja stofnun algerlega upp í loft án nokkurs faglegs undirbúnings. Það eru líka börn á bak við þetta. Það er ekki oft talað um það. Það eru náttúrlega börn á bak við fólk sem vinnur hjá stofnunum. Þetta er fólk af holdi og blóði sem við þurfum að taka tillit til. Það var ekki gert og sá gjörningur sem átti sér stað var ótrúlegur og eitthvað sem maður vill alls ekki sjá. Auðvitað eigum við að setja upp girðingar sem hindra að þetta gerist. Hvað varðar siðareglurnar langar mig að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um það að forsætisráðherra eða forsætisráðuneytið hafi það einhliða á sínu verksviði að setja siðareglur.
Virðulegur forseti. Ég held að það fari betur á því að aðrir en forsætisráðherra hafi leiðbeiningarhlutverk um siðareglur í stjórnsýslunni. En það er margt rétt sem fram kom hjá hv. þingmanni, m.a. um samráðið. Það er auðvitað ótrúlegt að fylgjast með ríkisstjórn sem æ ofan í æ fer fram með mál án samráðs og eins og setur undir sig hornin og hleypur af stað og hleypur alltaf á sama vegginn og nær fæstum málum fram vegna þess hvernig hún sjálf stendur að verki. En þessi umræða um staðsetningu stofnana er öðrum þræði dálítið gamaldags, svolítið úrelt og einmitt þess vegna dró ég fram stefnumörkun okkar í Samfylkingunni um störf án staðsetningar, vegna þess að hvar eru opinberar stofnanir staðsettar í dag? Ég hugsa að Píratar mundu segja að þær væru staðsettar á internetinu. Þangað sækir fólk auðvitað í æ ríkari mæli þjónustu sína, upplýsingar, eyðublöð, umsóknir, fyrirspurnir og hvað það nú er sem menn þurfa að sækja til opinberra stofnana. Þær breytingar gera það að verkum að það er engin nauðsyn á því að skrifstofan, borðin, stólarnir og fólkið sé allt saman á sama staðnum og allt saman hér í Reykjavík. Fólk á sem mest að geta unnið að þessum störfum einfaldlega þar sem það býr, en ég held að við eigum að forðast eins og heitan eldinn að flytja fólk nauðungarflutningum starfa sinna vegna. Það er eitthvað sem á að tilheyra ekki síðustu öld, ekki öldinni þar á undan heldur myrkum miðöldum.
Virðulegur forseti. Það mál sem hér er til umfjöllunar er af sama meiði og mál sem við ræddum mikið á síðasta kjörtímabili, nánar tiltekið í maímánuði 2011. Ég kom aðeins inn á atriði sem fram komu í þeirri umræðu, sérstaklega punkta úr ræðum hv. þm. þáverandi Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem nú er hæstv. forsætisráðherra og flytur þetta mál en hefur ekki flutt með sér mikið af þeim röksemdum sem hann hafði uppi í málinu fyrir fjórum árum, þ.e. um sátt og samráð sem nauðsynlegt væri til þess að taka ákvarðanir um jafn veigamikið mál. Í 1. gr. þessa frumvarps sem hér er til umfjöllunar er gert ráð fyrir að við 2. gr. laganna bætist ný málsgrein sem orðast svo, með leyfi forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Ef þetta ákvæði frumvarpsins verður að lögum getur ráðherra ákveðið hvar stofnanir sem heyra undir ráðuneyti hans hafi aðsetur og flutt þær ef hann vill án þess að þurfa að leggja málið og rök fyrir slíkri ákvörðun fyrir löggjafann til umræðu og samþykktar. Í frumvarpinu er meðal annars vísað til þess að þannig hafi það verið í fyrri lögum um Stjórnarráðið, þ.e. eftir að þeim var breytt árið 1999 eftir að Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að ákvörðun ráðherra um að flytja Landmælingar á Akranes hefði ekki haft stoð í lögum. Heimild til slíkra ákvarðana fyrir ráðherra hafi hins vegar fallið út þegar núgildandi lög voru sett árið 2011 án þess að séð verði að það hafi verið ásetningur löggjafans. Hér hlýtur spurningin að vera hvort eðlileg og æskilegt sé með tilliti til almannahagsmuna, gagnsæis í umræðu og lýðræðislegs aðhalds löggjafarvalds gagnvart framkvæmdavaldinu, þ.e. ráðherra, að hann hafi heimild til slíkrar ákvörðunar án þess að þurfa að bera hana með einhverjum hætti með lagafrumvarpi eða þingsályktunartillögum undir löggjafann og rökstyðja hana fyrir honum og þar með almenningi og fá þar samþykki fyrir ákvörðuninni. Í því sambandi sýnist skipta litlu hvort slík heimild hafi verið áður tímabundið í lögum. Viðfangsefnið er að ræða og ákveða hvernig best er að haga þessu til framtíðar með tilliti til almannahagsmuna og lýðræðislegrar framkvæmdar. Það eru auðvitað rök sem má færa með þessu ákvæði frumvarpsins sem ég hef gert hér í upphafi ræðu minnar að umtalsefni. Þá má fyrst nefna að stjórnkerfið þarf að hafa svigrúm að þessu leyti til að bregðast við þörfum og aðstæðum sem breytast stundum hratt. Það er auðvitað þungt í vöfum og tímafrekt að þurfa að fara með mál fyrir Alþingi. Það getur tekið langan tíma að fá niðurstöðu og haft í för með sér að vegna seinni eða tímafrekari viðbragða verði árangur af starfsemi minni en ella og kostnaður óþarflega mikill. Í öðru lagi er hætta á að önnur sjónarmið en eiga að skipta mestu við rekstur ríkisstofnana, sem hljóta að vera hámarksárangur af starfsemi þeirra með tilliti til markmiða og verkefna þeirra fyrir lágmarkstilkostnað, hafi of mikil og óæskileg áhrif ef mál fer til umræðu og ákvörðunar fyrir Alþingi. Alls kyns þrýstihópar sem standa vörð um sérstaka hagsmuni og stundum þrönga geta þá farið að beita sér og haft óeðlilegt vægi í meðferð máls og ákvarðanatöku. Í þriðja lagi getur verið eðlilegt að framkvæmdarvald geti ákveðið að flytja stofnanir út á land án þess að samþykkja þurfi það af Alþingi hverju sinni eins og oft hefur verið ákveðið að staðsetja stofnanir á höfuðborgarsvæðinu án þess að sett hafi verið lög um það í hverju tilviki eða það hafi komið til sérstakrar umræðu í þingsályktunartillögu eða með frumvarpi á þingi. Margar stofnanir hafa verið settar á fót á höfuðborgarsvæðinu án þess að staðsetningin hafi verið rædd sérstaklega í þingsal. Það má þá gagnálykta og spyrja sem svo: Því skyldu ákvarðanir um staðsetningu stofnana annars staðar en í Reykjavík þurfa að koma til sérstakrar umræðu í þinginu? Að síðustu má segja að hvernig þessu er háttað í lögum hefur ekki eins mikið vægi og mætti ætla af umræðunni um þessi mál nú, því forstöðumenn stofnana geta sett upp útibú hér og þar sem sinna ákveðnum þáttum starfseminnar án þess að þurfa að bera það undir löggjafann og jafnvel ekki viðkomandi ráðuneyti. Það má færa fyrir því rök að þeir þurfi að hafa það svigrúm og þann sveigjanleika til að geta sinnt almennilega þeim verkefnum sem þeim er ætlað að sinna. Það má líka segja að ekki sé raunhæft að þeir eigi að fá lagaheimild til þannig ákvarðana hverju sinni. Þeir geta því í raun flutt stóran hluta starfseminnar út á land þótt höfuðstöðvarnar séu áfram á sama stað án þess að Alþingi komi að málum. Þetta eru kannski þau helstu rök sem hægt er að telja til og nota til þess að styðja við þetta ákvæði sem heimilar ráðherra að flytja einhliða, byggt á eigin ákvörðun, stofnanir út á land. Rök hins vegar á móti ofangreindu ákvæði frumvarpsins eru allmörg. Mig langar til þess að fara yfir þau. Það er vegna þess að í þessu sambandi vakna m.a. spurningar eins og þessar í fyrsta lagi: Eru ekki slíkar ákvarðanir þess eðlis og hafa þær ekki svo oft miklar afleiðingar fyrir almannahagsmuni, fjárhagslega hagsmuni og árangur af starfi hlutaðeigandi stofnana að mjög eðlilegt og æskilegt sé að tryggt verði að viðkomandi ráðherra þurfi að skýra þær fyrir Alþingi og rök fyrir þeim, kostnað til skamms og langs tíma og að um þær fari ítarleg og opin umræða þar sem þingmönnum, sem eru þeir sem hafa umboð almennings, gefist kostur á að skýra sjónarmið sín og afstöðu og almenningi gefist kostur á að fylgjast með umræðunni og hafa upplýsta skoðun á málum? Í öðru lagi: Eru ekki svona mál svo mikilvæg í samhengi margvíslegra hagsmuna og oft umdeild að eðlilegt og æskilegt hlýtur að vera að þau fái umfjöllun samkvæmt þeim aðferðum sem Alþingi hefur, með umræðum á þingi og eftir atvikum skoðun í þingnefnd, aðkomu og umsögnum hagsmunaaðila? Og er ekki lýðræðislegt og eðlilegt með tilliti til lýðræðislegrar ábyrgðar og gagnsæis að almenningur geti vitað hver afstaða einstakra þingmanna er í slíkum málum og geti þannig metið hvort þeir fara með vald sitt með þeim hætti að rétt að styðja þá í kosningum? Er ekki nauðsynlegt að stjórnmálamenn axli þannig pólitíska ábyrgð á svona ákvörðunum?' Í þriðja lagi: Er ekki nauðsynlegt að hafa aðhald af hálfu löggjafans með því að stofnanir sem eiga að sinna ákveðnum verkefnum lögum samkvæmt verði ekki fluttar til af ráðherrum með þeim afleiðingum sem það getur haft fyrir starfsemi þeirra og árangur af henni til lengri og skemmri tíma nema ráðherra hafi gert þingmönnum grein fyrir rökum fyrir því hvernig ákvörðunin hefur verið undirbúin með faglegu mati og hvaða áhrif ætla megi að flutningur hafi á starfsemi stofnunar og árangur af henni og fjárhagsleg áhrif hans til skemmri og lengri tíma? Í fjórða lagi: Verður ekki að viðurkenna og láta lög og reglur sem um þetta gilda meðal annars ráðast af því að pólitískir hagsmunir ráðherra eða flokksins sem hann situr á þingi fyrir geti haft áhrif á slíka ákvörðun og vegið þyngra en almannahagsmunir og því eigi að hafa framkvæmdina og ferlið þannig að haft sé aðhald með því af hálfu annarra alþingismanna sem gæta eiga hagsmuna almennings samkvæmt umboði frá honum? Þá verður að hafa í huga að ákvarðanir um staðsetningu og flutning stofnana koma ekki oft upp. Því verður ekki séð að mikil stjórnsýsluleg þörf sé á því að ráðherra geti ákveðið þetta hratt og án þeirra tafa sem leiða af þinglegri meðferð slíkra mála. Slíkar ákvarðanir eru og eiga að vera fágætar vegna þess mikla rasks sem því fylgir fyrir starfsemi þeirra. Því er nauðsynlegt að tryggja að þær séu mjög vel ígrundaðar og rökstuddar með tilliti til hagsmuna alls almennings í landinu og til skemmri og lengri tíma. Þá þarf að vera tryggt að framkvæmd slíkra ákvarðana sé mjög vel undirbúin og að framkvæmdin taki þann tíma sem nauðsynlegur er til að lágmarka skaðleg áhrif á starfsemina. Miklu máli skiptir að líta til þekkingar og reynslu starfsfólks og hvernig henni verður best haldið innan stofnunar því eins og fram hefur komið í þessari umræðu þá er stofnun ekki stóll og borð og tölvur og hús heldur sérstök þekking starfsfólksins á viðfangsefnum stofnunarinnar og svokallað stofnanaminni sem í starfsfólkinu býr. Ef sú þekking glatast og það minni glatast að verulegu leyti er ekki um flutning stofnunar að ræða heldur er verið að setja nýja stofnun á laggirnar sem þarf að byggja upp frá grunni, þar með talið hvað varðar þá nauðsynlegu þekkingu sem þarf til að sinna verkefninu vel. Það er hægt á löngum tíma en það er mjög mikil hætta á að mikilsverð reynsla og stofnanaminni glatist alveg. Ef ákvörðun um flutning stofnunar er illa undirbúin er ekki tekið tillit til þess að framkvæmd af þessu tagi þarf góðan tíma og vandaðan undirbúning, m.a. til að hámarka líkur á að starfsfólk flytjist með stofnuninni og þekking þess glatist ekki. Þá þarf að taka eðlilegt tillit til hagsmuna starfsfólks hlutaðeigandi stofnana sem ósanngjarnt er að verði beint eða óbeint svipt atvinnu sinni og framfærslu með litlum fyrirvara ef það vill ekki flytja heimili sitt og fjölskyldu þangað sem ráðherra vill flytja stofnun. Hér eru afar miklir hagsmunir í húfi fyrir starfsfólk sem hefur jafnvel starfað lengi á stofnun og sérhæft sig og jafnvel menntað sig sérstaklega til að geta sinnt starfi sínu vel en á ekki kost á öðrum störfum á því sérhæfða sviði. Þetta hefur þó ekki bara áhrif á hagsmuni starfsfólksins heldur einnig áhrif fyrir samkeppnisstöðu ríkisins hvað varðar hæft og vel menntað starfsfólk, því það mun síður sækjast eftir störfum ef mikið óöryggi er um þessi atriði. Þetta skiptir einnig máli í ljósi þess að opinberar stofnanir geta yfirleitt ekki keppt við einkageirann hvað varðar launakjör sem starfsfólki bjóðast. Það má spyrja: Er ekki fiskistofumálið og hvernig ráðherra hefur haldið á því mjög góð og mikilvæg áminning um nauðsyn þess að Alþingi veitir ráðherrum aðhald um ákvarðanir af þessu tagi? Ég hef hér farið yfir helstu rök með og á móti því ákvæði frumvarpsins sem hljómar svo: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Mér finnast rökin gegn þessu ákvæði miklu fleiri, miklu veigameiri og miklu þyngri á kostunum en hin. Mér finnst það vera ótvíræð niðurstaða að slíka ákvörðun á ráðherra ekki að geta tekið einn og óstuddur. Það eru ákveðin rök sem mæla með hreyfanleika starfsfólks innan stjórnsýslunnar. Það er hægt að nefna aukna hagkvæmni og betri nýtingu, það er hægt að hafa sveigjanleika og bregðast við breyttum aðstæðum og þörfum. Það er hægt að færa til fólk þannig að áhugi hvers og eins og þekking og reynsla nýtist sem best og hægt að gefa fólki tækifæri til að takast á við ný verkefni og þróast í starfi. Það er hægt að byggja inn öryggisventil fyrir starfsfólk sem kveður á um að það þurfi samþykki þess fyrir flutningi, en það er hins vegar spurning hversu mikið öryggi hann veitir. Það er augljóst að það getur verið mjög erfitt fyrir undirmenn að standast þrýsting stjórnenda og þeir geta með réttu eða röngu óttast illvilja og jafnvel að þeir verði látnir gjalda tregðu til að samþykkja flutning. Rök á móti hreyfanleika starfsfólks innan stjórnsýslunnar eru mögulega þau að þá sé vikið frá mikilvægri meginreglu um að opinber störf eigi að auglýsa og að þar með glatist gagnsæi varðandi ákvarðanatöku um slík mál og aðhald að stjórnvöldum um að taka ákvarðanir af þessu tagi eingöngu á grundvelli hæfni viðkomandi starfsmanns. Auglýsingar og gagnsæi eru forsenda þess að eftirlitsaðilar eins og umboðsmaður Alþingis og eftir atvikum dómstólar geti haft eftirlit með því að jafnræðis sé gætt og að spilling eða önnur ómálefnaleg sjónarmið hafi ekki áhrif á ákvarðanatöku af þessu tagi. Það aðhald er afar mikilvægt eins og mjög mörg dæmi sanna. Að öllu sem víkur frá auglýsingaskyldu opinberra starfa og því gagnsæi og eftirliti sem hún veitir þarf því að huga mjög vel. Fræðimenn hafa bent á að spilling við veitingu opinberra starfa sé vandamál í íslensku samfélagi. Almenningur er einnig almennt þeirrar skoðunar. Við verðum því að gæta þess að gera það ekki eftirlitslausara. Það getur því ekki aðeins leitt til meiri spillingar sem er ærin fyrir heldur dregið úr trausti almennings til stjórnsýslunnar. Í áliti minni hluta nefndarinnar er tekið fram að um þetta atriði frumvarpsins, hreyfanleika starfsmanna innan stjórnsýslunnar, hafi ekki verið haft nægilegt samráð við samtök starfsfólks. Ef það er rétt þá er það mikill annmarki á undirbúningi málsins því hér er augljóslega um mál að ræða sem snertir mikla hagsmuni og því mjög óeðlilegt að ekki sé haft mikið samráð við fulltrúa starfsfólks stjórnsýslunnar. Því miður hef ég ekki kannski nægjanlega tíma til þess að fara yfir þann kafla málsins sem varðar siðferðisviðmið, en hvað varðar ákvæði frumvarpsins um að færa verkefni samhæfingarnefndar um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna til forsætisráðuneytisins má taka undir álit minni hlutans. Þar segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt 25. gr. laga um Stjórnarráð Íslands skal starfa samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna. Í frumvarpinu er lagt til að hún verði lögð niður en forsætisráðuneytið muni taka að sér verkefni hennar. Minni hlutinn hefur um þetta ríkar efasemdir og vísar til þess að fyrir nefndinni kom fram að rökstuðningur í frumvarpinu væri takmarkaður og ekki væri ljóst hver ætlunin væri með breytingunni. Minni hlutinn telur því að þennan þátt málsins þurfi að skoða mun betur.“ Hér er um að ræða verkefni sem er afar mikilvægt og þýðingarmikið að það sé ekki bara vel og faglega unnið heldur einnig og ekki síður að sú vinna njóti trausts og sé vel og sýnilega varin fyrir óeðlilegum pólitískum afskiptum. Þetta snýst ekki bara um að stuðla að góðum og óspilltum starfsháttum í stjórnsýslunni í þágu almennings heldur einnig að standa þannig að því að almenningur megi treysta því að þannig sé það gert. Markmiðin eru því tvö, vandaðir og óspilltir stjórnsýsluhættir og traust almennings til stjórnsýslunnar. Með þeirri breytingu sem lögð er til í frumvarpinu að flytja verkefni frá sérstakri samhæfingarnefnd er vegið að því trausti sem er svo mikilvægt að skapa. Það eru ákveðnar spurningar sem vakna um fyrirhugaðan flutning Fiskistofu þótt stjórnvöld hafi lýst því yfir að ekki verði ráðist í hann a.m.k. í ár. Spurningarnar eru: Hvernig hefur verið staðið að undirbúningi og mati á afleiðingum flutningsins fyrir starfsemina og árangurs af henni til skemmri og lengri tíma? Hvernig hefur samráði verið háttað við fulltrúa þeirra hagsmunasamtaka og stofnana sem hafa sérstakra hagsmuna að gæta vegna þjónustu sem Fiskistofa veitir og samskipti við hana? Hér er meðal annars átt við samtök útgerða, fiskvinnslu, sjómanna, Hafrannsóknastofnun, Matvælastofnun, Landhelgisgæslu. Hvernig hafa fjárhagsleg áhrif flutningsins til skemmri og lengri tíma verið metin? Hvernig hefur verið metið hvaða áhrif flutningurinn hefur á þessa þjónustu með tilliti til árangurs af starfseminni og kostnaðar þeirra sem þurfa einkum að nýta sér þjónustu stofnunarinnar og hafa samskipti við hana? Það eru fleiri atriði sem ég mundi vilja tæpa á, en ég læt þetta duga í þessari ræðu minni um þetta mál. Ég kemst ekki nægilega yfir allt efnið. Ég vil bara nota síðustu eina og hálfu mínútuna sem ég á af ræðutíma til þess að vitna í ræðu hæstv. forsætisráðherra sem hann flutti sem óbreyttur þingmaður í stjórnarandstöðu í maímánuði 2011. Þar er hann að gagnrýna breytingar sem að hans mati fela í sér að mikið vald sé fært á hendur forsætisráðherra. Þar segir hann í þeirri umræðu, með leyfi forseta: „Ég verð reyndar að gera þann fyrirvara að það getur vel verið að þetta gæti í sumum tilvikum hentað ágætlega. Sumar ríkisstjórnir gætu farið mjög vel með þetta vald og jafnvel, ef ríkisstjórn væri nógu góð, mundi það ýta undir skilvirkni frekar en hitt vegna þess að þá þyrfti ekki að verja jafn miklum tíma í að hlusta á, hvað eigum við að segja, rangar skoðanir. En við getum ekki hannað kerfi sem gengur út á það að valdhafinn sé alltaf með réttu skoðanirnar og þurfi þar af leiðandi ekkert að hlusta á þær röngu. Við vitum ekki hvort valdhafi hverju sinni er með rangar skoðanir eða réttar, hvað þá í framtíðinni. Þar af leiðandi er mjög mikilvægt að kerfið sé til þess hannað að valdi sé dreift en líka að sérstaklega sé hugað að stöðu löggjafarvaldsins, hinna kjörnu fulltrúa, gagnvart framkvæmdarvaldinu.“ Á öðrum stað í þeirri umræðu, virðulegur forseti, segir hæstv. forsætisráðherra Tilvitnun hefst: „Ef einhvers staðar ætti að leita eftir samráði og víðtækri sátt hlyti það að vera í málum sem þessum sem snúa að því hvernig stjórnkerfi okkar er byggt upp.“
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir húslesturinn þarna undir lokin. Ég var búin að gleyma hvað þetta var galið, en það er ágætt að rifja það upp. Maður veltir því fyrir sér hvort hæstv. forsætisráðherra telji ekki að nú sé komið að því að ríkisstjórnin sé orðin nógu góð og hún búi yfir réttum skoðunum en ekki röngum. Það hlýtur að vera. Maður hlýtur að draga þá ályktun að frumvarpið hvíli á þeirri vissu hæstv. forsætisráðherra, þáverandi leiðtoga í stjórnarandstöðunni. Mig langar að öllu gamni slepptu að spyrja hv. þingmann. Ég hef töluvert verið að velta fyrir mér tilurð þessa máls. Það er ekki eins og þetta tiltekna mál hafi sprottið upp úr engu heldur er það miklu frekar þannig að það verður til vegna pólitískrar þarfar til að búa til lagalegan umbúnað utan um einhvers konar kast eða einhvers konar bilun, þ.e. útspilið með Fiskistofu. Ég get ekki neitað því að ég staldra við það sífellt oftar í verkum þessarar ríkisstjórnar að það verði til einhvers konar eftiráskýringar. Við þekkjum dæmi um SMS-sendingar þar sem verið er að veita styrki o.s.frv. Það eru ófagleg vinnubrögð og stök köst sem leiða svo til þess að menn ganga á vegg og átta sig á því að þeir verða að vinna málið betur og jafnvel faglegar o.s.frv., en þetta er náttúrlega ekki góður grunnur til þess að byggja löggjöf á. En það er það sem virðist hafa gerst þarna. Mig langar að spyrja hv. þingmann um það hvaða aðstæður geta komið upp sem gætu leitt til þess að bregðast þyrfti hratt við með að færa stofnun úr einum stað í annan, sem þyldi ekki þá bið sem yfirferð þingsins fæli í sér.
Herra forseti. Ég held að það sé ágætisspurning. Ég get ekki séð neitt annað fyrir mér en einhvers konar náttúruhamfarir sem gætu orðið til þess að menn þyrftu að taka slíka ákvörðun. Við vitum að hæstv. forsætisráðherra vill ráða ýmsum hlutum, vill geta ákveðið ákveðna hluti einn og sér, hvert tilteknir menningarstyrkir fara og ekkert vera með of flókið kerfi í útdeilingu þeirra þótt um opinbera fjármuni sé að ræða. Hann vill geta fært til umsýslumörk lögregluumdæma, verndað ákveðna byggð án þess að það sé til umfjöllunar nokkurs staðar. Í þessu máli hér vill hann geta flutt til heilu og hálfu stofnanirnar. Auðvitað vitum við það, vegna þess að við erum áhugafólk um dægurmál og stjórnmál og fréttir, að sú ákvörðun er tekin í hendingskasti, tekin í símtali í bíl, í útvarpsviðtali. Það er þannig með hæstv. forsætisráðherra að hann tekur alls konar slíka ákvarðanir og hann er með hóp af fólki í kringum sem er meðvirkt með þeirri skoðun hans að hann eigi að ráða alls konar hlutum og enginn sé betri til þess fallinn en hann til þess að ráða þeim hlutum, vegna þess að hann er gott stjórnvald, hann er með góðar skoðanir en ekki rangar. Þetta fólk grípur ákvarðanir hans í fang sér og reynir að gera gott úr þeim, eins og hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra gerir í þessu tilfelli. Hann tekur málið í fangið og rennur með það á rassinn og endar með því að þurfa að biðja menn afsökunar á því og segir við almenning allan að hann þurfi eins og allir aðrir að læra af mistökum sínum. En þetta er fyrst og fremst klúður sem hann tekur í fangið frá hæstv. forsætisráðherra. Það er spurning sem er meira guðfræðilegs eðlis hversu lengi þetta ástand eigi að vara.
Virðulegur forseti. Það eru einmitt slíkar hugsanir sem sækja á mann þessa dagana, hversu lengi þetta sé hægt, það ástand sem nú varir. Það ástand er sannarlega ekki einungis fyrir hendi hér inni í þingsölum heldur í öllu samfélaginu og Framsóknarflokkurinn og forusta hans sýna það náttúrlega að flokkurinn ræður engan veginn við að vera í forustu og er á köflum ekki stjórntækur, það er bara veruleikinn. Mig langar að spyrja vegna þessara steðja sem koma upp í pólitík hæstv. forsætisráðherra, þ.e. hin mikla valdapólitík og mikla þörf fyrir að kalla völdin til sín, sama hvort það varðar sögulega byggð, þessar ákvarðanir eða aðrar, forsætisráðherra sem hefur einmitt komist svo að orði sem hv. þingmaður nefndi áðan, að tala í fullri alvöru og í þingræðu um réttar og rangar skoðanir - um réttar og rangar skoðanir - hvort ráðlegt sé í ljósi þess að hæstv. forsætisráðherra, sá hinn sami og hélt ræðuna um réttar skoðanir og rangar, fari með allt utanumhald að því er varðar siðferðileg viðmið. Er það vænlegt til árangurs, horft á það viðfangsefni út frá almennum hugmyndum um siðferði, þegar menn eru haldnir þeirri skoðun að skoðanir geti verið rangar og réttar, í einhverjum skilningi vondar og góðar? Ég vil biðja hv. þingmann um að varpa ljósi á afstöðu sína til þeirrar spurningar. Framsóknarflokkurinn hefur farið mikinn í ati sínu gegn höfuðborgarsvæðinu og gegn Reykjavíkurborg og hefur látið eins og það séu tilteknir pólar í pólitík, annars vegar höfuðborgarsvæðið eða þéttbýlið hér og hins vegar landsbyggðin, [[Forseti hringir.]]og mál hv. þm. Höskuldar Þórs Þórhallssonar sem var tekið út úr nefnd í gær og varðaði Reykjavíkurflugvöll [[Forseti hringir.]]er grein af þeim meiði. Ég vil biðja hv. þingmann að velta vöngum um það í þessu samhengi.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vitna aftur til ræðu sem hæstv. forsætisráðherra flutti í maí árið 2011: „Ég held að við þurfum að skoða málið frá grunni, leggja það til hliðar og vinna að breytingum á Stjórnarráði Íslands í sátt og samlyndi, reyna að ná sem víðtækastri samstöðu og að ríkisstjórnin sýni að henni sé alvara með öllum þessum yfirlýsingum sem til þessa hafa reynst innihaldslausar. Hún fær tækifæri núna til að sýna að einhver alvara sé að baki þegar menn segja að þeir vilji ná samstöðu um málið. Ef ekki í þessu máli hvenær þá? Með nýjum lögum um Stjórnarráð Íslands ætti að sýna gott fordæmi en ekki að samþykkja illa unnið frumvarp um að efla framkvæmdarvaldið á kostnað löggjafans. Þvert á móti á að sýna gott fordæmi með vel unnu frumvarpi sem styrkir lýðræðið og eflir stöðu löggjafans á kostnað framkvæmdarvaldsins.“ Það er auðvitað mikil hræsni í því fólgin að koma sjálfur með illa unnið frumvarp inn til þingsins eftir að hafa sagt þetta fyrir fjórum árum og ætlast til þess að það sé samþykkt í þinginu. Það er sýnidæmi um að maður sem talar svona og hagar sér á þennan hátt á ekki að hafa yfirumsjón með siðferðilegum viðmiðum. Það blasir við. Hvað varðar síðan réttar og rangar skoðanir hélt ég að það væri ekki neitt slíkt, það væru aðeins ólíkar skoðanir og við værum hérna á vettvangi sem er til þess fallin að reyna að leiða okkur að einhverri niðurstöðu með meirihlutaræði. En valdhafi sem lítur svo á að hann sé með réttar skoðanir og góðar skoðanir og aðrir séu með rangar skoðanir er hættulegur valdhafi, vegna þess að hann telur sig geta gert hvað sem er í þágu sinnar réttu og góðu skoðana. Þess vegna er þetta mál jafn varhugavert og raun ber vitni.
Hæstv. forseti. Að vissu leyti finnst mér hér vera á ferðinni tvö frumvörp, annars vegar frumvarp sem kveður á um heimild til ráðherra að færa stofnanir til í landinu að eigin vild, á hinn bóginn er um að ræða þá grunnhugsun að leggja af formlegt samstarf um mótun siðareglna þar sem að koma fulltrúar verkalýðshreyfingar, forstöðumenn stofnana og utanaðkomandi aðilar t.d. úr háskólaumhverfinu. En eftir að hafa hlýtt á ræðu hv. þm. Róberts Marshalls finnst mér skýrt samhengi vera þarna á milli. Hann teflir saman í sínu máli ágætlega sem andstæðum mikilvægi þess að hafa hreyfanleika í kerfinu, að fólk geti fært sig til þannig að hæfileikarnir gagnist sem best og hins vegar gagnsæi og auglýsingum starfa. Þetta eru tvö sjónarmið sem vegast á. En einmitt vegna þess hve óskýr þessi landamæri eru er mikilvægt að hafa í gangi stöðuga vinnu um mótun siðareglna sem taka á óljósum þáttum eins og þessum. Þannig að mín spurning til hv. þingmanns er þessi: Erum við ekki sammála um að þarna sé mjög skýrt samhengi á milli?
Virðulegur forseti. Hér fyrr í dag eyddi ég svolitlum tíma í það á nýjum vef Alþingis sem er reyndar þannig úr garði gerður að það er mjög auðvelt að fara yfir gamlar ræður þingmanna og verður maður að segja lifi internetið í þeim efnum. En ég er með nokkra vel valda kafla úr ræðum hæstv. forsætisráðherra, m.a. þennan hér, með leyfi forseta: „Það er gamalkunnug setning að vald spilli og algjört vald spilli algjörlega. Því er þetta frumvarp svo mikið áhyggjuefni,“ - þarna var hann auðvitað að tala um frumvarp þáverandi hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur - „vegna þess að þegar valdinu er þjappað saman á einn stað er það ekki til þess fallið að draga fram það góða í viðkomandi, heldur miklu frekar að ýta undir hið neikvæða.“ Þetta er auðvitað spurning um það sem við erum að reyna að berjast við, samþjöppun valds og spillingu. Það er einfaldlega mín skoðun og ég held að það sé útbreidd skoðun í samfélaginu að við séum bara komin út úr þeim tíma þegar ákvarðanir eru teknar af einni manneskju. Þess vegna er 26. gr. stjórnarskrárinnar barn síns tíma, hún er úrelt. Ákvörðunarvald hjá forseta um það hvort senda eigi mál í þjóðaratkvæðagreiðslu eða ekki, algerlega byggt á geðþótta, er liðin tíð og við eigum ekki að fara aftur til baka í þann veruleika. Við eigum að byggja ákvarðanir okkar á bestu mögulegu upplýsingum og við eigum að byggja okkar ákvarðanir þannig að það sé gagnsæi, það sé hægt að sjá hvers vegna ákvörðun hefur verið tekin, hvers vegna tiltekinn starfsmaður hafi verið [[Forseti hringir.]]ráðinn, hvaða hæfniskröfur hafi verið gerðar o.s.frv., þannig að það ríki traust á kerfinu.
Hæstv. forseti. Ég er alveg sammála þessu meginsjónarmiði að það er mikilvægt að tryggja gagnsæi í stjórnsýslunni. Engu að síður hljótum við oft að hafa óljós landamerki þarna á milli því innan stofnunar kunna að vera starfandi einstaklingar sem óska eftir því að verða færðir til í starfi, það er ljóst að þeir nýtist betur við önnur verkefni, hugsanlega innan sömu skrifstofueiningar o.s.frv. Þarna eru landamærin stundum óljós. En einmitt þess vegna er mikilvægt að það sé stöðugt í gangi vinna um viðmiðin sem skuli höfð að leiðarljósi þegar kemur að ákvörðunum af þessu tagi. Ég vakti athygli á því í ræðu minni í gær að í nefndinni sem hefur slíka vinnu með höndum samkvæmt núverandi lögum koma fulltrúar frá stéttarfélögunum, frá verkalýðshreyfingunni, fulltrúum starfsmanna, frá forstöðumönnum, en einnig er leitað eftir utanaðkomandi áliti og þá frá Háskóla Íslands. Ég tel þetta vera mjög góða blöndu. Ég er ekki viss um að hægt sé að setja skýr lagafyrirmæli um hvernig skuli bera sig að í öllum tilvikum, en einmitt vegna þess er þörf á því að hafa slíka umræðu stöðugt í gangi.
Virðulegur forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður séum alveg sammála um þetta efni. Það er athyglisvert að skoða umsagnir stéttarfélaga um þetta frumvarp. BHM, BSRB, Félag stjórnsýslufræðinga, Samkeppniseftirlitið og SFR – stéttarfélag í almannaþjónustu og starfsfólk Fiskistofu lýsa t.d. þeirri skoðun að eðlilegt sé að ákvarðanir um flutning stofnana fari fyrir Alþingi til umræðu og ákvörðunar. Rökin fyrir þeirri afstöðu eru aðeins mismunandi, en að mestu þau sömu og ég rakti í ræðu minni. Samkeppniseftirlitið nefnir einnig þau rök að mikilvægt sé að verja sjálfstæði ríkisstofnana og alveg sérstaklega eftirlitsstofnana og það þurfi að líta til þess í þessu sambandi. Í umsögn fiskistofustjóra er síðan lögð áhersla á að vel þurfi að standa að svona málum, en þar er ekki tekin afstaða til þess hvort Alþingi eigi að koma að slíkum ákvörðunum hverju sinni. Það er augljóst að í þessum umsögnum er mismikil áhersla á mismunandi sjónarmið. Auðvitað horfa stéttarfélög og stofnanir á málið út frá hagsmunum sinna félaga og vilja tryggja að öryggi þeirra og réttindi séu sem best. Það er auðvitað eðlilegt. Þar er lögð mikil áhersla á fagleg og vönduð vinnubrögð við undirbúning og töku svona ákvarðana og mjög mörgum finnst auðvitað eðlilegt og lýðræðislegt að Alþingi fjalli um svona mál. Ég á eftir að víkja að fleiri þáttum þessa máls í síðari ræðum mínum. Þetta er veigamikið og ber að horfa til margra þátta. Það er ekki einhlítt, það eru rök með og á móti, en ég held að einhvers konar ferli sem felur í sér eins mikið samráð og mögulegt er hljóti að vera hin eðlilega niðurstaða.
Herra forseti. Það hefur auðvitað óneitanlega markað umræður um þetta mál að því tengist þessi ólánlegi áformaði flutningur Fiskistofu til Akureyrar, ólánlegi í skilningnum hvernig að því máli var staðið eða hvernig það fór af stað. Ætli það sé ekki best að vinda sér í að ræða það mál í tengslum við þetta áður en vikið er að öðrum þáttum frumvarpsins. Það skal tekið fram að sá sem hér talar er ekki endilega þeirrar skoðunar að það þurfi að vera bundið í lögum í hverju einasta tilviki hvar ríkisstarfsemi eða stofnun hefur aðsetur. Það kemur að sjálfsögðu til greina og er hvort sem er sums staðar í lögum, enda hefur lengi verið mælt fyrir um það eða var, að ráðherra gæti haft ákvörðunarvald um staðsetninguna nema öðruvísi væri mælt fyrir um í lögum. Hitt er alveg ljóst í ljósi reynslunnar, meðal annars af þessu máli og ekki bara því, að einhvers konar lagarammi þarf að liggja ljós fyrir til að koma í veg fyrir slys í þessum efnum, jafnvel þó að hann feli ekki endilega í sér að sjálf staðsetningin í skilningnum höfuðstöðvar tiltekinnar stofnunar eða starfsemi séu festar niður með lögum. Í ljósi þeirrar lagatúlkunar sem Hæstiréttur hefur kveðið upp úr um, að vegna þess hvernig stjórnarskráin er orðuð um aðsetur ráðuneyta í Reykjavík að þá í raun og veru yfirfærist það á stofnanir og starfsemi undir ráðuneytunum nema öðruvísi sé fyrir um mælt. Þá þurfa menn auðvitað að finna einhverja leið í þeim efnum. Að sjálfsögðu ætla ég ekki hér á gamals aldri að fara að gerast talsmaður þess að eðlilegt sé að það sé sérstaklega reyrt niður í lög að eiginlega öll starfsemi ríkisins sé í Reykjavík, ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég er þvert á móti talsmaður þess að það séu eðlileg sjónarmið að dreifa opinberri starfsemi um landið og að starfsemi sem fellur vel að því að vera staðsett til dæmis á þeim svæðum sem eru tengd þeim atvinnugreinum sem kannski eru með þungamiðju sína á landsbyggðinni. Það eru eðlileg og gild sjónarmið að það sé haft í huga þegar við tölum um dreifingu hinnar opinberu starfsemi, því að öll borgum við landsmenn okkar skatta hvar sem við búum í landinu og oft finnst mönnum halla dálítið á að þeir fái þá til baka norður í Grímsey eða austur á Bakkafirði, ekki troða þeir opinberri þjónustu á höfuðborgarsvæðinu mikið um tær. Þess vegna er eðlilegt að leitað sé færa til að dreifa þessari starfsemi eins og kostur er. En það þarf að vanda til verka. Atburðarás af því tagi sem hófst með þeirri óðagotstilkynningu um að nú yrði Fiskistofa tekin í einu lagi með húð og hári og flutt norður á Akureyri var ekki góð. Því miður vinnur það ekki með þeim málstað að eðlilegt sé að horfa til dreifingar opinberrar starfsemi um landið þegar svoleiðis er að verki staðið, þegar ekki er horft til hagsmuna starfsmanna, þegar ekki er horft til faglegra sjónarmiða og haldið utan um þá þekkingu sem byggð er upp í stofnunum og ekki er færður fram almennilegur rökstuðningur fyrir því að þetta sé þá gert. Þetta tengist þeirri meinlegri villu að hugsa um opinberar stofnanir eins og þær væru kassi sem hægt væri að taka upp með höndunum eða hífa upp með krana og setja á flutningabíl og flytja á nýjan stað. Þannig er þetta ekki. Opinberar stofnanir eru eins og flestur annar rekstur og flest önnur starfsemi fyrst og fremst fólk. Hitt eru umbúðir utan um það, hús og búnaður. Þar í liggja mistökin. Ég er þeirrar skoðunar að Fiskistofa geti verið og verði, ef af verður, prýðilega staðsett á Akureyri og það séu ágætisrök fyrir því að meginþungi starfsemi hennar verði þar, þ.e. einhvers konar höfuðstöðvar. Fiskistofa er sem betur fer ein af þeim stofnunum eðli málsins samkvæmt sem er hvort sem er með dreifða starfsemi um allt land og að sjálfsögðu eðlilegt að einhver talsverður hluti hennar sé líka á suðvesturhorninu, því að hér er útgerð og hér eru störf sem þessu máli tengjast. Hvar fóru menn þá út af sporinu í þessu máli? Jú, ósköp einfaldlega með því að þetta var ekki rétt formúlerað frá byrjun. Það sem átti að segja og undirbúa og gera með vönduðum hætti, ef menn vildu hrinda þessari pólitísku stefnumótun í framkvæmd, var að koma og segja, og auðvitað byrja á því að kynna það starfsfólki o.s.frv.: Nú hefur verið eða er í mótun sú pólitíska stefna að þungamiðja starfsemi Fiskistofu í skilningi höfuðstöðva hennar færist í áföngum á starfsstöð hennar á Akureyri, og á einhverjum tilteknum tímapunkti verði höfuðstöðvar hennar komnar þangað í skilningnum forstöðumaður. Þetta munum við gera svona og svona með vönduðum undirbúningi í samráði við starfsfólk og það verður engum sagt upp og enginn neyddur til að flytja ef það hentar honum ekki. Við löðum fram þessar breytingar með starfsmannaveltu og nýráðningum á næstu árum og gerum þetta skipulega og af viti, ekkert vandamál. Ég held að engar öldur hefðu risið út af því og þetta hefði jafnvel getað gengið hraðar fyrir sig en margir áttu von á, því að það mun auðvitað að líkindum verða þannig að mörgum finnst gott að vera með sína starfsstöð í höfuðstöðvum stofnunar, þar sem þungamiðja starfsemi hennar verður. Og ef vel er að henni búið þar, hún í góðu umhverfi, eins og hún verður tvímælalaust á Akureyri, þá kvíði ég því ekki að á svo öflugum stað yrði ekki auðvelt að manna þessar stöður sérfræðinga. En þeir sem það kjósa og eru vegna fjölskylduaðstæðna eða af öðrum ástæðum bundnir núverandi starfssvæði hennar í Hafnarfirði eða á höfuðborgarsvæðinu ættu þess kost að halda þar áfram störfum, og ekkert einasta vandamál að skipuleggja verkefnin þannig að þeirra starfskraftar nýtist til fulls og þeir fái notið sín. Um þetta eru mýmörg dæmi í stórum samsettum stofnunum sem starfa um allt land og ég ætla að nefna ríkisskattstjóraembættið í þeim efnum, sem starfaði í níu litlum skattstofum og höfuðstöðvum í Reykjavík þar til fyrir fáeinum árum þegar landið var gert að einu skattumdæmi, engum manni sagt upp en störfum hefur síðan fjölgað á landsbyggðinni, af því að meðvituð stefna var tekin um það að nota kosti þess að hafa stöðugan vinnumarkað og gott umhverfi á Siglufirði eða Akureyri til þess að færa ýmsa þjónustustarfsemi þangað, eins og þjónustuver skattsins o.fl. Þannig er nákvæmlega hægt að fara að þessu og hefði betur verið gert í þessu tilviki. Menn hafa lent í miklum hremmingum með þetta, það er dapurlegt. Maður tók út fyrir það hvernig þetta kom út gagnvart starfsmönnum og ég get alveg fullyrt að Akureyringar höfðu ekki gaman af því heldur að dragast inn í þessa umræðu og alsaklausir af málinu. En auðvitað og skiljanlega ætla þeir ekki að fara að skipta um skoðun á því að það sé gott að horft sé til m.a. Akureyrar þegar dreifing opinberra starfa um landið er höfð undir. Sérstaklega þegar um er að ræða stórar stofnanir eða talsvert mikinn mannafla þar sem reynir verulega á fagþekkingu, sérfræðiþekkingu, menntun, háskólamenntun o.s.frv., þá vitum við að það hefur mikla kosti að vera á það stórum vinnumarkaði eins og Akureyri, Eyjafjarðarsvæðið og Mið-Norðurland er upp á störf fyrir maka og annað í þeim dúr. Þar er samfélag sem hefur alla burði til að takast á við svona lagað, öflugur háskóli, næststærsta og annað af tveimur sérgreinasjúkrahúsum í landinu, tveir öflugir framhaldsskólar og með tilkomu Vaðlaheiðarganga verður kominn yfir 30 þúsund samtengdur atvinnu- og samskiptamarkaður innan daglegrar sóknar á Eyjafjarðarsvæðinu og í vestanverðri Þingeyjarsýslu. Því verður ekki haldið fram með neinum rökum að þar sé ekki gott umhverfi fyrir slíka stofnun. Allt er þetta svo annars eðlis og auðveldara þegar um er að ræða flutning á nýjum stofnunum, stofnsetningu og staðsetningu þeirra. Þá er auðvitað alveg gráupplagt að nota tækifærið og á að vera. Menn þurfa að fara miklu varlegar og vanda sig meira þegar í hlut eiga gamlar og rótgrónar stofnanir, það liggur bara í hlutarins eðli. Þess vegna kæmi til dæmis til greina í lögum að hafa einhver viðmið varðandi það hvernig aðferðafræðin skuli vera, að tiltölulega sjálfstætt ákvörðunarvald liggi um það hjá stjórnvöldum hvar nýrri starfsemi er komið á fót. Hugsanlega sé þetta léttara í vöfum þegar um er að ræða áherslubreytingar í því hvar þungamiðja starfsemi byggist upp eða leggst í stofnunum sem eru hvort sem er dreifðar um allt land. En þegar í hlut á kannski stofnun sem er tiltölulega einsleit með alla sína starfsemi á einum stað og með umtalsverðan mannafla þarf að fara alveg sérstaklega að því ef menn ætla að hreyfa við henni frá núverandi staðsetningu hennar. Sá sem hér talar þykist hafa pínulitla reynslu af þessu, ég hef staðið að því að flytja höfuðstöðvar ríkisstofnunar út á land þegar Skógrækt ríkisins flutti frá Reykjavík til Egilsstaða 1990. Það var talsvert ferli og það tók í á köflum en menn reyndu að vanda sig. Byrjað var á því að fara til Alþingis og afla fullnægjandi lagaheimildar fyrir því. Rætt var við hvern einasta starfsmann, sumir voru ósammála. Fráfarandi skógræktarstjóri, blessuð sé minning hans, var ósammála en hann var að láta af störfum og sætt var færis að láta flutninginn fara fram þegar nýr skógræktarstjóri tók við störfum. Nokkrir af eldri starfsmönnum Skógræktarinnar í Reykjavík vildu ekki flytja og hvað var þá gert? Jú, það var starfrækt starfsstöð á vegum Skógræktarinnar hér í Vesturbænum, steinsnar frá þinghúsinu í allmörg ár þar sem nokkrir af eldri starfsmönnum höfuðstöðvar Skógræktarinnar luku sínum starfsferli og reynt að gera það allt saman í eins mikilli sátt við hvern og einn og mögulegt var. Nýráðningar fóru allar fram inn á Egilsstaði og þar hefur verið rekin kraftmikil miðstöð skógræktar í landinu síðan í helsta skógræktarhéraði landsins, og hvar ætti Skógrækt ríkisins að vera ef ekki til dæmis á Fljótsdalshéraði þar sem eru langflest tré? Það er líka gott að hafa í huga að ef efnisleg og gild rök standa undir þeirri niðurstöðu sem menn komast að um staðsetningu viðkomandi stofnunar. Ég setti á fót að minnsta kosti eina nýja ríkisstofnun - ég er nú að tala hér um fornöld, virðulegur forseti, þegar ræðumaður var ráðherra á hinni öldinni - ekki stóra í sniðum, tveggja, þriggja manna eining sem tók að sér hagsýslugerð og hagtalnavinnslu fyrir landbúnaðinn sem enginn sinnti að ráði fram að því. Hagþjónusta landbúnaðarins hét sú ágæta, litla stofnun og starfaði á Hvanneyri með ágætum í ein 15 ár. Ég flutti síðan eina mjög stóra stofnun, Vita- og hafnamálastofnun, ekki ég auðvitað en stóð að því sem ráðherra, að vísu ekki langt, það var hérna yfir Kópavogslækinn, úr Vesturbæ Reykjavíkur í Kópavog. Það var vissulega flutningur og ég man ekki eftir neinu laganöldri yfir því, en það hefði sjálfsagt verið alveg jafn ólöglegt í þessum skilningi laganna og dómum Hæstaréttar eins og flutningur Landmælinga upp á Akranes, þó að ég viti ekki hvort lagaumhverfið var nákvæmlega eins þá. Þetta er einfaldlega spurning um vönduð vinnubrögð og að vanda sig og þar hefði mátt takast betur í þessum efnum. Reyndar má hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra eiga það, hann er maður að meiri að hann hefur viðurkennt, ég segi nú ekki beðist afsökunar, en alla vega viðurkennt það að þarna var ekki nógu vel að máli staðið. Hann er hugsanlega að taka að einhverju leyti á sig sök fyrir annan mann í þessu tilviki, en ekki skal ég segja meira um það. Það eru hagsmunir starfsmanna sem þarna skipta auðvitað öllu máli og að tryggja réttindi og stöðu þeirra og koma sómasamlega fram við þá og það eiga menn að hafa í huga í öllu þessu máli. Í öðru lagi varðandi siðareglur eða siðferðisviðmið í stjórnsýslunni, það hafa aðrir ræðumenn komið inn á á undan mér og ég deili algjörlega efasemdum með minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem fram koma í nefndaráliti þeirra á bls. 2 í þeim efnum. Ég sé ekki hvað er unnið með því að leggja niður samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið, ég held að það sé gott að hafa einhvern slíkan aðila. Þar erum við ekki að tala um einhverja stóra stofnun eða mikið batterí, heldur að valinn hópur sérfróðra aðila á þessu sviði sé til taks til að vera til ráðuneytis og samhæfingar í þeim efnum. Forsætisráðuneytið, með fullri virðingu fyrir því, er ekkert endilega sérfróðast allra í þeim efnum í landinu, ágætir háskólamenn og fleiri eru hugsanlega betur færir í þeim efnum. Varðandi Fiskistofu, áður en ég gleymi því, er ég hins vegar þeirrar skoðunar að auðvitað verður að botna það mál, það verður að klára það. Ekki er hægt að láta þetta óvissuástand hanga lengur yfir þó að því hafi að einhverju leyti verið eytt með síðustu yfirlýsingum ráðherra um hvernig það verði svona að miklu leyti bakkað í raun og veru í það far sem átti að leggja upp með í upphafi og ég var að lýsa áðan hvernig ég hefði séð fyrir mér. En engu að síður þarf að slá botninn í þetta hvað sem líður afdrifum þessa frumvarps. Ég ætla aðeins að staldra við 6. gr. frumvarpsins þar sem talað er um skipulag aðalskrifstofu ráðuneyta og að skipta henni upp í fagskrifstofur sem eðlilegt er. En jafnframt kveðið á um að heimilt sé að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem eru starfræktar sem hluti af ráðuneyti. Slíkum starfseiningum stýrir embættismaður, í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra. Ég held ég átti mig aðeins á því hvert menn eru að reyna að fara hér með þessum texta, en ég er ekki viss um að þetta dugi, þ.e. sé ætlunin meðal annars að skapa möguleika á mjög sjálfstæðum aðskildum einingum eða ráðuneytisstofnunum tengdum við ráðuneyti en þó sjálfstæðum, þá er þetta ekki endilega fullnægjandi lagabúnaður. Menn hafa nefnt í þessu sambandi að inn í svona einingu eða ráðuneytisstofnun væri kannski mögulega hægt að færa eignarhald ríkisins í fjármálafyrirtækjum. En þarf þá ekki að vera betur um það búið, um sjálfstæði slíkrar einingar og hvernig hún er þó tengd ráðuneytinu og yfrstjórn, reyndar segir hér ráðuneytisstjóra? Þetta held ég að hefði mátt athuga betur. Ég er alls ekki að leggjast gegn þessari hugsun í sjálfu sér, kann vel að vera að þetta geti verið lausn á tilteknum málum þar sem menn vilja aðgreina alveg frá daglegri stjórnsýslu og daglegum rekstri ráðuneyta tiltekin verkefni sem séu sjálfstæð og afmörkuð í sjálfstæðri einingu eða stofnun. En þá þarf líka lagaumbúnaðurinn að hæfa því sem menn ætla sér að ná fram. Er það armslengd sem uppfyllir það sem við tölum venjulega um sem armslengdarsjónarmið? Hvers konar sjálfstæði eða óhæði er það? Sérstök starfseining eða ráðuneytisstofnun er ekki endilega sama og sjálfstæð starfseining eða ráðuneytisstofnun. Ég hef nefnt þetta áður með siðareglurnar, herra forseti, og held ég þurfi ekki að fjölyrða um það. Það eru svo sem fleiri atriði í frumvarpinu sem ég staldraði aðeins við önnur en þetta með siðaviðmiðin og aðsetur stofnana. Nefna mætti þar sveigjanlegri skipulagningu ráðuneyta, sem ég sé svo sem ekki að verði endilega sveigjanlegri hér, útbúnir eru aðeins fleiri möguleikar, ef við tölum um þessar sjálfstæðu einingar eða ráðuneytisstofnanir, og svo aukinn hreyfanleiki starfsmanna. Ég er ekki andvígur því að hægt sé að hreyfa til mannafla, til dæmis milli ráðuneyta innan Stjórnarráðsins og jafnvel ráðuneyta og stofnana. Það getur haft sína kosti að geta það, sérstaklega ef uppi eru erfiðar aðstæður, óvænt og mikil verkefni hrúgast inn á menn eins og gerði hér eftir hrunið. Þá getur verið mjög gott að geta nýtt sérfræðiþekkingu og mannafla með eins skilvirkum hætti og mögulegt er og menn verða að hjálpast að, jafnvel lána menn, lána starfsfólk milli stofnana og ráðuneyta þannig að hægt sé að vinna verkin. En það verður auðvitað að gæta alltaf og í hverju tilviki mjög vel að því að það sé ekki á kostnað réttinda starfsmanna og þeir séu í engum þvingunaraðstæðum ef bornar eru upp óskir við þá um slíkt. Það er það sem ég hef áhyggjur af, jafnvel þó að menn segi að þetta sé að undangengnu samráði, ekki bara við viðkomandi ráðherra og forstöðumann stofnunar heldur líka starfsmannsins sjálfs. En munum þá að ekki er víst að starfsmaðurinn sé að öllu leyti í þægilegri aðstöðu til að segja nei ef hann vill vera kyrr en fær eindregnar óskir frá ráðherra sínum og jafnvel forstöðumanni stofnunar um að færa sig um set og fara í einhver önnur verkefni. Þar vakir líka á bak við sú hætta að menn standi í svona löguðu til þess að færa til einhvern starfsmann sem árekstrar hafa orðið við, án þess að afstaða sé tekin til þess hver ber þar meiri ábyrgð eða minni. Það getur verið sjálfstæður starfsmaður sem hefur staðið á rétti sínum þannig að einhverjum ekki líkar í hans ráðuneyti eða stofnun. Og það er nú svo sem ekki eins og það hafi ekki gerst áður í Íslandssögunni að þá sé farið í að reyna að finna einhverjar leiðir til að parkera viðkomandi manni einhvers staðar úti í horni, einum á skrifstofu yfir sjálfum sér eða eitthvað því um líkt. Og auðvitað á stjórnsýslan ekki að ganga þannig fyrir sig. Það á að takast á við slík mál og leysa þau með faglegum og vönduðum vinnubrögðum og það verður alltaf að gæta að ýtrasta rétti starfsmannsins í þeim efnum. Að lokum aðeins um 2. gr. þar sem talað er um hvernig bóka skuli samskipti ráðherra og mikilvæg tíðindi eða upplýsingar sem þeir komast yfir á fundum eða í samskiptum, formlegum eða óformlegum. Ég ætla ekki að halda því fram að textinn sem rataði þarna inn 2011 hafi verið fullkominn, ég minni bara á ástæður þess að þetta var fært sérstaklega inn, það voru niðurstöður úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ég vona svo sannarlega að með þeim breytingum sem hér eru lagðar til sé ekki ætlunin að bakka eitthvað út úr því að slík samskipti séu skráð og upplýsingar veittar um þau og gagnsæi eins mikið og mögulegt er, heldur sé þetta þá frekar í hina áttina. Þetta var það litla sem ég vildi segja og það litla sem ég kom að, virðulegur forseti, í þessari ræðu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það er margt í þessu frumvarpi sem gefur tilefni til ítarlegrar umræðu. Mig langaði að nefna tvennt við hv. þingmann. Í fyrsta lagi er það þessi tilflutningur á starfsfólki frá stofnunum til ráðuneyta og frá ráðuneytum til stofnana. Ég held að við séum öll á því, og við stuðluðum að því á síðasta kjörtímabili, að sveigjanleiki starfsfólks verði meiri innan Stjórnarráðsins, ekki síst til þess að Stjórnarráðið verði aðlaðandi starfsvettangur og fólk geti fengið að sinna ólíkum verkefnum og haft sveigjanleika. En hérna er þetta orðið mun víðtækara. Ég velti því upp hvort þetta geti ekki valdið því að af geðþótta sé hægt að skipta út fólki og velja inn í ráðuneyti fólk sem hugnast ráðherra hverju sinni. Nú kann þetta að virka eins og ég sé að ætla fólki að vera óvandaðra en gengur og gerist en þetta er ákveðin hætta. Varðandi tilflutning stofnana þá tel ég hins vegar að við eigum að umgangast stofnanir ríkisins út frá því samfélagslega hlutverki sem þær hafa en ekki út frá byggðapólitík, að hægt sé að staðsetja þær hingað og þangað. Þingmaðurinn nefndi ágætt dæmi af Skógrækt ríkisins þegar henni, með vönduðu ferli, var valinn staður sem var eðlilegur og í samræmi við hlutverk hennar, í helsta skógræktarhéraði landsins. Fiskistofa er á mörgum svæðum og slíkt, en væri ekki líka eðlilegt út frá byggðasjónarmiðum varðandi þetta [[Forseti hringir.]]að leggja miklu meiri áherslu á störf án staðsetningar?
Herra forseti. Ég held að ég hafi svo sem í ræðu minni reynt að glíma við eða svara þessari spurningu í sjálfu sér, um hinn svokallaða aukna sveigjanleika í færslu starfsfólks, og þá ekki lengur bara innan Stjórnarráðsins milli ráðuneyta, sem hv. þingmaður minnti réttilega á að var stuðlað að á síðasta kjörtímabili, heldur líka lóðrétt úr stofnun upp í ráðuneyti eða úr ráðuneyti niður í stofnun. Ég er að sjálfsögðu sammála því að það þarf að girða vandlega fyrir það, eins og hægt er, að geðþótti eða nokkurs konar misnotkun á slíkum heimildum geti átt sér stað. Það þarf að passa upp á réttindi starfsmannsins. Ein möguleg leið væri til dæmis að hafa það sem reglu að slíkt væri þá jafnan gert þannig að um einhvers konar tímabundna ráðstöfum væri að ræða og starfsmaðurinn ætti rétt á og héldi sinni gömlu stöðu og gæti í sjálfu sér horfið til hennar þegar hann vildi eða á einhverjum tíma. Það getur líka haft ýmsa kosti, eins og ég segi, fyrir skipulagningu vinnunnar, til að dreifa álagi, til að takast á við tímabundin átaksverkefni, sem þarf að vinna á einum stað frekar en öðrum, í stofnun eða ráðuneyti. Varðandi staðsetninguna síðan - jú, jú, ég er algörlega sammála því að störf án staðsetningar eru inni í myndinni, í gegnum fjarvinnslumöguleika er nú hægt að vinna ýmsa hluti tiltölulega óháð staðsetningu. Við ættum að geta með nútímatækni - ég tala nú ekki um ef nettengingar kæmust í almennilegt ástand í öllu landinu - unnið miklu meira af slíkum verkefnum vítt og breitt. Hv. þingmaður segir að menn eigi ekki að horfa á þetta sem byggðasjónarmið eða byggðaaðgerð heldur fyrst og fremst út frá eðli starfseminnar. Já, en hinn þátturinn verður aldrei einangraður alveg frá því, það er bara þannig. Það hefur heilmikil byggðaáhrif í einu landi hvar opinber þjónusta er staðsett og veitt og hvar fólk vinnur og býr, borgar sitt útsvar o.s.frv. Ísland hefur búið við einhverja mestu samþjöppun í byggðamálum í hinum vestræna heimi, þannig er komið að rúmir 2/3 hlutar þjóðarinnar búa hér á einum bletti landsins. Engin þjóð í Evrópu, ekki einu sinni þær sem hafa gengið í gegnum styrjaldir, hefur lent í jafnmiklu. [[Forseti hringir.]]Þess vegna eru það brýn sjónarmið að horfa til þess að byggðaröskunin aukist að minnsta kosti ekki í gegnum það að opinber þjónusta sé endalaust sentralíseruð hér.
Hæstv. forseti. Ég þakka svörin. Ég tek undir það með hv. þingmanni að byggðasjónarmið eru gríðarlega mikilvæg. Þá þurfum við einmitt að velta fyrir okkur: Hvernig nálgumst við byggðasjónarmiðin? Er það með gamaldags hugmynd um að það sé þá bara fínt að rífa upp eina stofnun með rótum og flytja hana með manni og mús, eða er það þannig að við viljum standa vörð um þá starfsemi sem þegar er á svæðinu? Við erum með mikið af opinberri þjónustu víða um land, sem er hægt að efla og auka. Við erum með dæmi um nýsköpun eins og á Austurlandi þar sem Austurbrú er komin til, sem hefur reyndar átt í vandræðum af því að það hefði þurft meiri fjárstuðning við þá starfsemi. Þar er ákveðin starfsemi einmitt sett í einn klasa. Starfsemi sem væri lítil og veikburða ein og sér fær stuðning af annarri starfsemi á sama svæði og mun líka, ef vel er að málum staðið og almennilega staðið að fjárveitingum, leiða til nýsköpunar og kannski eðlilegri þróunar starfseminnar á staðnum. Ég vil því ítreka að ég tel mjög mikilvægt að við höfum byggðasjónarmið í huga, hvernig við eflum byggðir. Byggð verður aldrei öflug og eftirsóknarverð nema þar sé fjölbreytt þjónusta og fjölbreytt tækifæri til starfa. En mér finnst í þessu gæta svolítið gömlu stóriðjuhugsunarinnar, að taka bara stofnun með manni og mús og þá sé búið að sinna byggðasjónarmiðum á meðan [[Forseti hringir.]]þarf að beita allt öðrum aðferðum til að ná raunverulegum árangri í fjölbreyttari störfum.
Herra forseti. Ég vildi að ég hefði tíu mínútur til að svara þeim ágætu spurningum þar sem hér er komið inn á eitt af mínum hjartans málum. Ég er algjörlega sammála. Byggðavandinn verður aldrei leystur með einhverri dólgahugsun um að taka bara stofnanir með manni og mús, rífa þær til og henda þeim niður á einhverja staði í landinu. Þar með er ekki sagt að menn geti ekki og eigi ekki að horfa til þeirra möguleika sem eru í slíku, að færa kannski til þungamiðju starfsemi, dreifa störfunum og staðsetja nýjar stofnanir eða setja þær á fót á vel völdum stöðum þar sem það hentar á landsbyggðinni. Það er hins vegar í almennri uppbyggingu hinnar opinberu þjónustu og dreifingu hennar sem tækifærin liggja og auðvitað í störfum án staðsetningar og fjarvinnslu og öðru slíku. En þegar við förum niður á minnstu staðina - nú höfum við verið að tala hér um Hafnarfjörð versus Akureyri - um hvað snýst þetta þá, í 400–600 manna byggðarlögum? Þetta snýst um að menn hafi einn lögregluþjón en ekki engan, þetta snýst um það að menn hafi einn hjúkrunarfræðing en ekki engan, þetta snýst um slíka hluti. Það er lekinn á þessum störfum, jafnvel og alveg sérstaklega út úr minni byggðunum, sem er eiginlega tilfinnanlegastur í þessu og hefur verið áberandi á þessum þrengingarárum okkar, því miður. Ég held að við getum horft til fordæma um að mörgu leyti vel heppnaðar aðgerðir. Ég hef mikið fylgst með Noregi í þessum efnum í sirka 25 ár, þó að þau væru 30, og lengi dáðst að því hvernig þeir hafa býsna markvisst, og að því er virðist án verulegra deilna, beitt ríkisvaldinu til þess að koma í veg fyrir að Finnmörk og vesturströnd Noregs gengi inn í sig. Þeir byggðu upp Tromsø með gríðarmiklum opinberum stuðningi, öflugum háskóla, sjúkrahúsi o.s.frv. Þeir eru með Tækniháskóla Noregs í Þrándheimi, gríðarlega stóra og glæsilega stofnun sem þeir búa vel að. Og þeir eru ekki með höfuðstöðvar landhelgisgæslunnar í höfuðborginni, ef ég man rétt eru þær í Bodø, þar er Kystvakten með sínar höfuðstöðvar o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Við getum því ýmislegt af því lært sem skynsamlega er gert í öðrum löndum líka.
Virðulegur forseti. Þá er nú betra að varðskipin fari að borga fyrir bryggjukantinn því að til þessa hefur það heldur verið kvöð á þeim sveitarfélögum sem hafa hýst flota hans hátignar að hafa þau við bryggjukantinn því að þau hafa ekki greitt gjöld eins og aðrir sem við hann liggja. Það er kannski ekki eftir mjög miklu að slægjast í því. Ég vil spyrja hv. þingmann, af því að hann fór ágætlega yfir að það er gott að búa á Akureyri, eins og við öll vitum, hvernig hann meti þau áhrif sem þetta hefur haft á umræðuna um bæinn. Ég heyrði þingmanninn nefna að þetta hefði lagst illa í Akureyringa. Hvernig fannst honum þetta leika orðspor eða umræðu um Akureyri og ekki síst sú hugmynd sem kom eftir á í vandræðunum að borga mönnum einhverjar milljónir króna fyrir að fara með stofnuninni? Síðan vildi ég spyrja hvort aukinn verkefnatilflutningur heim í byggðirnar sé ekki líklegastur og raunhæfastur til þess að fjölga opinberum störfum í heimabyggð, fyrir utan störf án staðsetningar, sem við höfum verið miklir aðdáendur að í Samfylkingunni, [[Gripið fram í.]]að færa einfaldlega verkefnin sem í landshlutanum eru þangað í enn ríkari mæli og miklu ríkari mæli en við höfum gert og þar með störfin og umsýsluna. Er það ekki praktískt talað besta leiðin til þess að dreifa hinum opinberu störfum jafnt þannig að verkefnin séu sem allra mest úti í landshlutunum?
Herra forseti. Varðandi hið fyrra þá held ég að ég hafi orðað það þannig að Akureyringar hafi ekki haft gaman af þessari umræðu. Ég segi það ekki út í bláinn því að ég hef verið í sambandi við ýmsa þar, forustumenn í bænum o.fl. Á hinn bóginn held ég að þeir hafi tekið mjög skynsamlega og yfirvegað á þessu eftir að út í dansinn var komið. Akureyringar hafa einfaldlega sagt sem svo: Fiskistofa er að sjálfsögðu velkomin til Akureyrar. Við munum taka vel á móti henni. Við trúum því að hér sé hægt að búa vel að henni. En að öðru leyti hafa þeir forðast að dragast inn í umræður um hina neikvæðu þætti þessa máls og frábiðja sér að sjálfsögðu að bera nokkra ábyrgð á því hvernig þetta kom út gagnvart starfsfólkinu og annað í þeim dúr. Sömuleiðis eru þeir ekki í einhverjum slagsmálum eða kapphlaupi við Hafnarfjörð í þessum efnum og hafa algjörlega tekið það skýrt fram. Þetta er bara svona. Ef stjórnvöld taka þessa pólitísku ákvörðun þá er Fiskistofa velkomin til Akureyrar, það verður tekið vel á móti henni og vel að henni búið. Hún er og mun verða prýðilega staðsett þar. Ég er sammála því mati einfaldlega vegna þess að Akureyri er það öflugur bær á þessu sviði, einhver öflugasti sjávarútvegsbær landsins, með háskóla sem er sérhæfður í sjávarútvegi og kennir sjávarútvegsfræði, með talsvert öfluga starfsemi ýmissa stoðstofnana í sjávarútvegi. Þar eru Hafrannsóknastofnun og Matís og margir fleiri aðilar og Fiskistofa auðvitað þannig að það er ekki eins og það sé verið að byrja frá grunni. Varðandi hið síðara þá er ég og hef lengi verið þeirrar skoðunar að lykillinn að því sé meðal annars sá að sveitarfélögin eða svæðin í samstarfi taki við fleiri verkefnum. Ég er kappsamur áhugamaður um að málefni aldraðra verði færð og menn heykist ekki á því þannig að þau til viðbótar við málefni fatlaðra komi út á svæðin og öll nærþjónustan verði samþætt á svæðunum og í byggðunum [[Forseti hringir.]]með þeim störfum, fjármunum og ábyrgð sem því fylgir.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Aðeins um það sem gerðist árið nítján hundruð og eitthvað, flutninginn á Skógræktinni, þá var líka athyglisvert í því sambandi hversu oft bæði beint og óbeint síðan hefur verið reynt að flytja þá stofnun hingað aftur. Ég velti fyrir mér hvort við þurfum ekki á þessari öld að einbeita okkur meira í þessu samhengi að störfum án staðsetningar, sem þingmaðurinn hefur talað um. Getum með einhverjum hætti tryggt rétt fólks sem umsækjenda um störf í ríkari mæli en við gerum í dag til jafnstöðu við aðra umsækjendur þó að fólk búi annars staðar og vilji stunda starfið annars staðar frá en hin eiginlega skrifstofa er? Að síðustu: Eru ekki oft og einatt þungar röksemdir fyrir því að hafa höfuðstöðvar opinberra stofnana og sérstaklega lykilstofnana á höfuðborgarsvæðinu vegna nándar við Stjórnarráðið? Þingmaðurinn nefndi nýlegt dæmi frá því að hann var sjálfur ráðherra og endurskipulagði ríkisskattstjóra um land allt og gerði að einni stofnun og jók fjarvinnsluna úti á landi og fjölgaði störfum þar, sem var mikilvægt, en tók eigi að síður þá ákvörðun að höfuðstöðvarnar væru á höfuðborgarsvæðinu. Ég gef mér þá að rökin á bak við það hafi verið að héðan væru flestir að sækja þjónustuna og hér væri nándin mest við fjármálaráðuneytið, fjármálakerfið og aðra aðila sem þessi lykilstofnun í samfélaginu þarf að eiga í samskiptum við.
Herra forseti. Það er alveg rétt, menn hafa orðið órólegir nokkrum sinnum á þessum 20 árum sem þetta eru víst orðin, eða eru þetta orðin 25 ár? Já, þetta er aldarfjórðungur. Af og til hefur komið upp óróleiki og kvisast orðrómur um að nú standi jafnvel til að færa Skógræktina aftur til baka eða austur í Gunnarsholt eða eitthvert, kannski í tengslum við sameiningu þeirra stofnana, en ekki hefur það nú orðið enn. Að öðru sem er eiginlega svar við aðalspurningu hv. þingmanns. Ég held í sjálfu sér að það sé síðan enn ein blindan í þessu að einblína bara á það hvar staðsetning höfuðstöðva er. Ef við erum að tala um stóra þjónustu- eða stjórnsýslustofnun sem þarf að sinna verkefnum um allt land og er að einhverju leyti með starfsemi sína um allt land, með 100–150 manns í vinnu, þá skipta höfuðstöðvar, forstjórinn og ritarinn hans og kannski nokkrir menn í viðbót ekki öllu máli. Það geta alveg verið rök fyrir því að hann sitji hér, sérstaklega ef um einhverja mikilvæga lykilstofnun er að ræða. Ég hef til dæmis ekki heyrt hugmyndir um að flytja Seðlabankann þó að hann væri vissulega velkominn í Suður-Þingeyjarsýslu því að þar hafa menn reynst kunna hvað best að reka banka, ekki satt? [[Hlátur í þingsal.]]Það eru auðvitað býsna góð rök fyrir því að seðlabankastjóri sitji í Reykjavík. Sama má segja um ríkisskattstjóra, ríkistollstjóra og slíka aðila. Það þýðir ekki að þungamiðja starfseminnar þurfi endilega að vera á einhverjum hæðum fyrir neðan þá. Það er alveg hægt að hugsa sér að langstærsta starfseining ríkisskattstjóra sé á Akureyri, gott ef hún er ekki að nálgast það nú þegar.
ÁTVR …
Svo eru ýmsar aðrar stofnanir sem eðli málsins samkvæmt þurfa að sinna sínum mikilvægu verkefnum um allt land, eins og kunnugt er. Ég held að það sé eitt af því sem þarf líka að taka með í reikninginn að einblína ekki um of á það að öllu máli [[Forseti hringir.]]skipti hvar hinar svokölluðu höfuðstöðvar eru. Það er spurningin um störfin og þungamiðju þeirra og rekstrarins sem öllu skiptir.
Herra forseti. Við erum hér í 2. umr. um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, með síðari breytingum, skipulag ráðuneyta, stofnana o.fl. Ég vil byrja mál mitt á byrjuninni, þ.e. á 1. gr. frumvarpsins, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðherra kveður á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum.“ Þetta ákvæði hefur stundum verið kallað fiskistofuákvæðið og hefur kannski eðli máls samkvæmt verið það sem einna mest hefur verið rætt í tengslum við þetta frumvarp í dag. Mér þótti það raunar áhugavert sem kom fram í máli hv. þm. Helga Hjörvar fyrr í umræðunni þar sem hann sagði að hann teldi óskynsamlegt að málið hefði verið afgreitt út úr nefnd til 2. umr., að málið sé afsprengi fiskistofumálsins og umsagnir um málið litaðar af því. Að hans mati, en hv. þm. Helgi Hjörvars er nefndarmaður í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hefur haft þetta frumvarp til umfjöllunar, hefði málið betur fengið að liggja í nefndinni. Það fékk hins vegar ekki að liggja og ef frumvarpið sem hér er til umræðu verður samþykkt þá verður það þannig að ráðherra ræður staðsetningu stofnana sem undir hann heyra nema lög tiltaki eitthvað annað. Þetta tel ég alls ekki vera heillaspor og vil taka undir það sem segir í nefndaráliti minni hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og ég vil því lesa upp úr því nefndaráliti, með leyfi hæstv. forseta: „Minni hlutinn telur að við endurskoðun eldri laga um Stjórnarráð Íslands og setningu gildandi laga hafi í reynd verið tekin ákvörðun um að fella brott ákvæði um almenna heimild ráðherra til að kveða á um aðsetur stofnana sem undir hann heyra. Fyrir liggur að aðsetur skiptir miklu máli þegar stofnun hefur fest rætur á ákveðnu svæði, hvort sem litið er til starfsemi eða starfsmanna. Þá hefur þetta áhrif á samkeppnishæfni stofnunar um starfsfólk. Annað gildir þegar komið er á fót nýrri stofnun sem ekki er byggð á sameiningu stofnana eða eldri stofnunum þótt ætíð þurfi að sjálfsögðu að byggja á skýrum málefnalegum rökum. Minni hlutinn tekur undir sjónarmið sem fram koma í umsögnum um að ákvörðun sem ráðherra kynnti um flutning Fiskistofu sýni fram á mikilvægi þess að aðsetur stofnana eigi að vera ákveðið með lögum. Fyrir liggur að mikil þekking hefur þegar glatast þar sem margir starfsmenn hafa hætt. Þá getur óvissa um staðsetningu stofnunar einnig haft áhrif á möguleika til að ráða hæfa starfsmenn. Minni hlutinn telur að heimild til handa ráðherra til að flytja stofnanir að eigin geðþótta án málefnalegs rökstuðnings, fjárhagslegrar og faglegrar úttektar sé óeðlilegt framsal á valdi löggjafans. Heimildin er til þess fallin að styrkja framkvæmdarvaldið á kostnað löggjafarvaldsins og telur minni hlutinn varhugavert að stuðla að slíkri þróun þegar reynslan sýnir að ætíð sé nauðsynlegt að takmarka vald framkvæmdarvaldsins. Jafnframt tekur minni hlutinn undir sjónarmið um að þörf sé á mun ríkari umræðu um tilgang og markmið slíkrar lagabreytingar en frumvarpið felur í sér. Minni hlutinn tekur fram að þótt vald til flutnings á stofnunum hins opinbera sé háð samþykki löggjafans eigi slíkur flutningur að sjálfsögðu að vera gerlegur. Aðkoma löggjafarvaldsins dregur hins vegar úr hættu á duttlungastjórnun og er líklegri til að stuðla að faglegum, ábyrgum og sanngjörnum vinnubrögðum.“ Undir þetta tek ég heils hugar og tel að þetta fari raunar langleiðina með að segja það sem segja þarf um 1. gr. frumvarpsins. Það er hins vegar fleira en bara flutningurinn á Fiskistofu sem þó hefur mest verið rætt um sem hangir hér á spýtunni. Í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum, markmið, stjórnsýsla og almenn ákvæði, sem hefur farið í gegnum 1. umr. hér í þinginu og er nú til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd, segir, með leyfi forseta: „Ráðherra ákveður staðsetningu Tryggingastofnunar og hvar þjónustustöðvar hennar skuli vera, að fenginni umsögn forstjóra. Jafnframt getur ráðherra ákveðið að sameina þjónustustöðvar Tryggingastofnunar og þjónustustöðvar annarra opinberra stofnana.“ Þetta ákvæði í tengslum við samhengi við frumvarpið sem við ræðum hér og nú veldur mér satt að segja áhyggjum því í þessu frumvarpi um almannatryggingalög er einmitt verið að leggja til að ekki verði hægt að kveða á um staðsetningu Tryggingastofnunar í lögum heldur færa það undir ráðherrann. Nú er auðvitað alls ekki sjálfgefið að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hafi í hyggju að færa stofnunina og það er meira að segja kannski frekar ólíklegt. Ef þetta lagaákvæði yrði samþykkt og þetta frumvarp hér mundi það hins vegar gera ráðherra mögulegt að sameina þjónustustöðvar Tryggingastofnunar og þjónustustöðvar annarra opinberra stofnana. Af þessu hef ég áhyggjur enda mikilvægt að stofnun eins og Tryggingastofnun sem og þjónustustöðvar hennar séu staðsettar miðsvæðis og vel tengdar til að mynda almenningssamgöngum, enda er sá hópur sem þangað á kannski helst erindi ólíklegri en margir aðrir til að eiga einkabíl. Þess vegna skiptir staðsetning stofnunar máli, ekki bara að hún sé á höfuðborgarsvæðinu þar sem flestir viðskiptavinir stofnunarinnar eru, heldur skiptir líka máli að aðgengi þangað sé greitt. Mig langar að nefna til samanburðar staðsetningu á annarri stofnun sem er Sjúkratryggingar Íslands við Vínlandsleið. Það er dæmi um opinbera stofnun sem að mínu mati er alveg óskaplega illa staðsett þótt hún sé vissulega á höfuðborgarsvæðinu og mér hugnast ekki að sjá lög sem í rauninni gera það enn auðveldara að færa stofnanir á óhagstæða staði fyrir notendur eða viðskiptavini hennar alveg án umræðu eða aðkomu Alþingis. Þá hef ég áhyggjur af því að þegar svona fer saman í lögum að ráðherra ráði staðsetningu stofnana, nema á annan veg sé mælt fyrir í lögum og þegar tekið er úr lögum ákvæði um staðsetningu stofnunarinnar, þá aukist líkurnar á því að illa ígrundaðar ákvarðanir eða geðþóttaákvarðanir um staðsetningu séu teknar og að aukin hætta sé á því sem Rósa Björk Brynjólfsdóttir, hv. varaþingmaður okkar Vinstri grænna orðaði svo snyrtilega sem kjördæmavelvildarpólitík í 1. umr. um þetta lagafrumvarp og er auðvitað þekktara sem kjördæmapot á kjarngóðri íslensku. Mér finnst ekki skrýtið að kannski lunginn af umræðunum hér í dag hafi farið í 1. gr. því það er ærið tilefni til. En mig langar líka að gera 8. gr. frumvarpsins að umtalsefni en í henni segir, með leyfi forseta: „25. gr. laganna orðast svo: Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum. Til þess að tryggja samræmi við störf umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar skal ráðuneytið hafa reglulegt samráð við þau embætti.“ Ég hef áhyggjur af þessu ákvæði og tel það ekki til bóta því með þessu frumvarpi ætlar hæstv. ráðherra að leggja niður nefnd um siðferðisleg viðmið fyrir stjórnsýsluna sem hefur starfað og taka verkefni hennar að sér sjálfur eða hans ráðuneyti. Ég tel að þar með sé hætt við því að forsætisráðuneytið sem er hluti af stjórnvöldum standi þeim sömu stjórnvöldum eðli málsins of nærri. Ég tel því að þessi ráðstöfun sé hreinlega líkleg til að draga úr trausti á stjórnvöldum því þau fái sjálf og þá fyrst og fremst forsætisráðuneytið í rauninni allt of mikið vald til að túlka siðareglur og þá mögulega sér í hag og ég tel að það sé alls ekki það sem íslensk stjórnvöld þurfi á að halda akkúrat núna þegar traustið á bæði Alþingi sem og ríkisstjórn er óskaplega lítið. Ég vil því taka undir með minni hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hefur ríkar efasemdir um að samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna verði lögð niður. Í þriðja lagi langar mig að tala um b-lið 10. gr. í frumvarpinu, en í 10. gr. er fjallað um breytingar á öðrum lögum sem gildistaka þessara laga, ef þau verða samþykkt, kallar á. B-liður 10. gr. fjallar um breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, með síðari breytingum. Í þessari frumvarpsgrein segir, með leyfi forseta: „Heimilt er, án þess að starf sé auglýst laust til umsóknar, að ákveða að starfsmaður sem er ráðinn ótímabundið til starfa flytjist um afmarkaðan tíma eða varanlega milli stjórnvalda enda liggi fyrir samþykki viðkomandi forstöðumanns fyrir flutningnum og starfsmannsins sjálfs.“ Í nefndaráliti minni hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er fjallað um þetta ákvæði þar sem talað er um að rýmkun heimilda til flutnings starfsmanna sé til þess fallin að minnka gagnsæi við slíka ákvarðanatöku og minni hlutinn bendir á að gagnsæi sé grundvöllur þess að almenningur geti veitt stjórnvöldum fullnægjandi aðhald. Ég velti því líka upp hvaða áhrif þetta hafi á stöðu kvenna sem vinna eða starfa á vegum ríkisins. Það hefur oft verið talað um að aukið gagnsæi hjálpi einmitt konum til að fá jafnan sess á við karla á vinnumarkaði en þetta gæti verið til þess að fara akkúrat í hina áttina. Ég spurði áðan í andsvari hv. þm. Helga Hjörvar sem á sæti í nefndinni út í þetta atriði og hann svaraði því til að þetta hefði lítillega verið reifað á fundum nefndarinnar. Ég tel það algerlega þess virði, verði málið tekið til nefndar milli 2. og 3. umr., að þessu verði gefinn gaumur. Mér finnst það alla vega skoðunarinnar virði að rýna þetta lagafrumvarp og þá kannski sérstaklega þetta ákvæði með kynjagleraugum. Ég vil beina því til hv. þingmanna sem sitja í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að gera það. Að lokum vil ég úr því að ég hef smátíma eftir gera að umtalsefni 4. gr. frumvarpsins en hún fjallar um skráningu upplýsinga. Það kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að fyrir nefndinni hafi komið fram að það væri nokkurt misræmi í framkvæmd á skráningu upplýsinga hjá ráðuneytum og þetta þyrfti að samræma. Meiri hlutinn leggur til breytingartillögu og hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Færa skal skrá um formleg samskipti og fundi, sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg, milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess.“ Ég tel þessa breytingartillögu vissulega vera til bóta og get svo sem fallist á hana eina og sér, en í heildina litið þá breytir hún þó ekki þeirri meginskoðun minni að hér sé á ferðinni mál sem Alþingi eigi alls ekki að samþykkja vegna þess að það mundi hreinlega leiða til þess að lög um Stjórnarráð Íslands yrðu mun verri en þau nú eru.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Það er þessi 1. gr. sem styrinn stendur um, það sem kallað hefur verið fiskistofuákvæðið. Nú held ég að við getum öll verið sammála um að mjög illa var staðið að þessari ákvörðun og er ráðherra að draga aðeins í land með hana, en skaðinn er að einhverju leyti skeður. Það geta vissulega verið rök fyrir því í einhverjum tilfellum að stofnanir séu ekki endilega með lögheimili í Reykjavík. Það er hægt að reka opinberar stofnanir utan höfuðborgarsvæðisins. Mikið hefur verið talað um það, hef ég heyrt hér í dag, að það sé svo mikilvægt að hafa þetta aðgengi að stofnunum. Þá veltir maður fyrir sér: Ef það er svona mikilvægt, af hverju erum við þá ekki að tala meira um aðgengi fólks úti á landi að þessum stofnunum? Það hefur ekki hið fýsíska aðgengi, oftast þarf það þá bara að hringja. Ég hef örugglega tekið um það dæmi áður þegar ég þurfti að fá eitthvert kort frá Sjúkratryggingum, af því að ég bjó úti á landi þurfti ég að bíða í 7 til 10 daga til að fá þennan póst. Ef ég hefði átt heima í Reykjavík hefði ég getað keyrt upp eftir, labbað inn og fengið umrætt kort afhent á 5 mínútum. Þetta er mikill aðstöðumunur, mundi ég segja. Það skipti mig svo sem engu máli, en ég get séð fyrir mér að þetta geti verið mikið vandamál. Er hv. þingmaður sammála mér um að eðlilegt sé að reyna kannski eitthvað að dreifa opinberum störfum og að veita þessa þjónustu út um allt land og ekki bara í gegnum síma? Og hvernig gerum við það þá? Er endilega nauðsynlegt að færa höfuðstöðvarnar? Nú er færslan út á land oft þannig að útibúin eru svo lögð niður og hverfa smátt og smátt; hugsunin er væntanlega sú að ef höfuðstöðvarnar eru færðar þá sé það erfiðara. Það er kannski pínu óþolandi að þurfa að hugsa svona en hvað finnst hv. þingmanni um þessi mál?
Herra forseti. Þetta er mjög þörf umræða og góðar vangaveltur hjá hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur. Mig langar bara að segja það í upphafi að þegar ég var að tala um Tryggingastofnun sérstaklega þá held ég að það sé mikilvægt að sú stofnun sé hér miðsvæðis á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að flestir viðskiptavinir hennar búa hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég er hins vegar hjartanlega sammála því að það er mjög mikilvægt að útibú frá stofnunum séu víðs vegar um landið. Þess vegna held ég að það sé svo mikilvægt að ráðherra geti ekki upp á sitt eindæmi ákveðið að sameina þjónustustöðvar víðs vegar um landið, því að það mundi líklega fækka útibúum og starfsfólki. Ég er mun hlynntari því að þegar við hugsum um landsbyggðina þá förum við ekki í einhverjar stókarlalegar aðgerðir, eins og oft hefur verið bent á varðandi flutninginn á Fiskistofu, með manni og mús, á annan stað, heldur að við einmitt stöndum vörð um þær stofnanir eða þau þjónustuútibú sem eru fyrir hendi og tökum það frekar í smærri einingum, eða höfum kerfið þannig uppbyggt að fólk geti unnið í sinni heimabyggð þó svo að meginyfirbygging eða miðja hins stjórnsýslulega valds sé hér á höfuðborgarsvæðinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Ég hef aðeins verið að velta fyrir mér varðandi 1. gr. Ég held ég hafi spurt hv. þm. Karl Garðarsson út í vald ráðherra til að flytja stofnanir og fékk það svar, sem kemur fram hér í greinargerðinni, að þessi heimild til ráðherra til að ákveða aðsetur stofnunar breyti því ekki að Alþingi geti ávallt með lögum ákveðið hvar stofnun skuli staðsett og þá falli heimild ráðherrans niður. Kannski þarf eldri þinghunda en okkur tvær til að spá í þetta, því að ég hef velt því fyrir mér hvernig það mundi þá gerast. Væri það þá þannig að ráðherrann kæmi fram með eitthvað sem þingið væri mjög ósátt við, eða hvað? Nei, þingið þarf þá væntanlega að setja ný lög, búa til frumvarp sjálft um að ekki skuli flytja stofnunina til, að aðsetrið skuli áfram vera í Reykjavík, hvernig sem það er. Þetta þurfum við kannski að spyrja stjórnarþingmenn út í, vegna þess [[Forseti hringir.]]að ég sé ekki alveg hvernig þetta á að gerast. Hefur hv. þingmaður eitthvað spáð í þetta?
Herra forseti. Já, þetta er einmitt eitt af því sem ég hef verið að velta fyrir mér. Það segir mjög skýrt í 1. gr. frumvarpsins að ráðherra kveði á um aðsetur stofnunar, sem undir hann heyrir, nema á annan veg sé mælt í lögum. Þá hljótum við að þurfa að reiða okkur á að það standi nú þegar í lögunum hvar stofnunin eigi að vera. Nú er það svo, í dæminu sem ég tók um Tryggingastofnun, að þá er hreinlega verið að taka ákvæðið úr lögunum og flytja það til ráðherra. Mér finnst því þessi vísun hv. þm. Karls Garðarssonar, um að þingið geti ákveðið þetta með lögum, virka ansi flókin fjallabaksleið þegar það stendur svona skýrt hér í tillögu til breytinga á lögum um Stjórnarráð Íslands að ráðherra kveði á um þetta.
Herra forseti. Það geislar af orðum allra þingmanna sem hér hafa tekið til máls að það er fullur vilji hjá þeim að reyna að rétta hlut landsbyggðarinnar með því að staðsetja fleiri störf á vegum ríkisins þar. Fiskistofuákvæðið, sem er umdeildasta ákvæðið í þessu frumvarpi sem við erum að ræða, er í reynd ekkert annað en mjög eindregin og full einörð viðleitni til þess. Það auðvitað lyktar af gömlu testósteróni eins og margt sem þessi ríkisstjórn er að gera, eins og t.d. breytingartillagan um ramma þar sem menn vilja láta kné fylgja kviði og sýna hver hefur valdið. Það er hins vegar þannig af reynslu minni að það er mjög erfitt að flytja störf út á land. Má ég þá rifja upp mína reynslu. Ég skrifaði á sínum tíma og fékk hér samþykkta tillögu um störf án staðsetningar. Hún gekk svolítið vel í byrjun. Ég reyndi síðan að nýta hana til þess að flytja störf út á land sem utanríkisráðherra. Þá kom í ljós að fólk á höfuðborgarsvæðinu vildi notfæra sér þessi störf, en ég sagði nei, þetta er til þess að fjölga störfum á landsbyggðinni. Umboðsmaður Alþingis tók afstöðu gegn mér. Svo einfalt var það. Með öðrum orðum, spurningin um jafnræði kemur í veg fyrir að við getum notað það eins og við ætluðumst til þegar við samþykktum það hér. Flókið mál. Ég tók líka þátt í því að reyna að flytja stofnanir út á land, það gekk mjög illa. Á þeim tíma lærðum menn lexíuna og ákváðu að fara ekki þá leið sem hér er farin. Á þeim tíma var tekin upp sú stefna að búa til útibú úti á landi, m.a. Fiskistofu, og í gegnum það hefur tekist að fjölga störfum töluvert úti á landi. Auðvitað er líka hægt að nota störf án staðsetningar, en ekki eins og við töldum í upphafi að væri hægt. En mig langar til þess að spyrja hv. þingmann, þegar hún skoðar útibúavæðingu ríkisstofnana: Er það ekki ágæt leið, þótt hún sé hægvirkari, til þess að fjölga störfum sem ríkið hefur með höndum úti á landsbyggðinni?
Hæstv. forseti. Stutta svarið er jú. Ég held að það sé mjög góð leið að fjölga útibúum ríkisstofnana úti á landi, þótt hún kunni vissulega að vera hægvirk og gangi kannski ekki sem eina byggðaaðgerðin sem við ætlum að ráðast í. En kostirnir við að fjölga útibúum er tvíþættir, það er annars vegar atvinnuskapandi og skapar þeim sem þar vinna störf og hins vegar eykur það þjónustuna og styttir leiðina til að sækja þjónustuna fyrir þá sem búa á svæðinu, þannig að við græðum tvennt með því. Ég tel að þetta sé mjög jákvæð og góð leið sem við eigum að fara í í bland við fleira, eins og það sem við vorum að ræða í gær, frumvarp sem sneri m.a. að strandveiðum, það er ýmislegt fleira sem er hægt að gera til að styrkja byggð í landinu. Ég held hins vegar að það að ætla að flytja eina stóra stofnun með manni og mús sé eitthvað sem allir sjá ef þeir rýna í það að gengur ekkert upp, því að auðvitað þarf líka að hugsa um þá sem starfa nú þegar í stofnuninni og fjölskyldur þeirra og hagi þeirra. Þetta er allt of, ef ég leyfi mér að sletta, grótesk aðgerð að fara í til þess að það geti einhvern tímann náðst sátt um hana.
Herra forseti. Bæði ráðuneytin og stjórnmálaflokkana skortir stofnanaminni, sögulegt minni. Hv. þingmaður segir að þetta sé grótesk aðferð og það er alveg hárrétt hjá henni, en við komumst að því hérna fyrir 20 árum. Þá var samþykkt skýrsla um að færa ætti sjö stofnanir út á land og var byrjað á því að ein var færð og svo strönduðu menn og það rann upp fyrir stjórnvöldum þá að þetta var ekki góð aðferð. Menn bókstaflega töluðu sig niður á þá aðferð að fjölga útibúum eða eftir atvikum, ef til kæmu nýjar stofnanir, að setja þær upp úti á landsbyggðinni. Það er fullkomlega réttmæt krafa af hálfu landsbyggðarinnar þegar hún segir: Við eigum að fá okkar skerf af störfum sem ríkið hefur með höndum. Það er algjörlega eðlilegt. Spurningin er um aðferðina. Þessi aðferð hefur verið reynd og hún dugaði ekki og ósigur þeirrar aðferðar varð meðal annars undir mínum handarjaðri, vegna þess að ég tók þátt í þeirri tilraun. Þá komust menn að þessari niðurstöðu. Það er þess vegna sem það er svo heimskulegt af ríkisstjórninni [[Forseti hringir.]]að fara þá leið. Það er þess vegna sem ég sagði í upphafi að það skortir minni í stofnanir og stjórnmálaflokka.
Hæstv. forseti. Ég get alveg gengist við því að mig skorti talsvert minni til þess að kunna þá sögu sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson rakti um tilraunir til að flytja stórar stofnanir með svona gróteskum hætti út á land. Ég held hins vegar að ég standi alveg báðum fótum í samtímanum og finnst þess vegna að við eigum að gera miklu meira af því, og það er eitt af því að við sem þingmenn eigum auðvitað að gera, að standa vörð um þá þjónustu sem veitt er víðs vegar um landið nú þegar og sjá til þess að hún verði ekki lögð niður, heldur einmitt farið í hina áttina og aukið í. Eitt af því að sem við þurfum sérstaklega að gera í því samhengi til þess að auka samkeppnishæfni landsbyggðarinnar, ef svo má segja, er að koma þar á almennu internetsambandi.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú er það þannig eins og hér hefur komið fram í flestum ræðum að allir vilja dreifa þjónustu íslenska ríkisins sem víðast á landið eftir því sem mögulegt er, en spurningin er: Hvernig gerum við það, hvernig komumst við að niðurstöðu hvað það varðar? Það hefur líka komið fram hér í ræðum fyrr í dag og kvöld að eitt af því sem við vorum búin að læra af hlutunum fyrir hrun var að menn voru að taka skyndiákvarðanir eða ákvarðanir voru teknar af fáum aðilum. Menn kvörtuðu mikið yfir þessu, það var talað mikið um ráðherraræði og meirihlutaræði og þetta kemur mjög vel skýrt fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og raunar einnig í niðurstöðu þingmannanefndarinnar. Meðal annars þess vegna var felld niður árið 2011 heimild um að hægt væri að færa stofnanir út á land einhliða. Það gerðist líka að fjármálaráðuneytið gerði mjög ítarlega og vandaða skýrslu um hvernig staðið skyldi að flutningi stofnunar ef slíkt kæmi til. Það sem er óvenjulegt í fiskistofumálinu er að ákvörðunin er tekin fyrst með tilkynningu einhvers staðar á Norðausturlandi af forsætisráðherra, þannig berst það okkur í fjölmiðlum. Síðan er því fylgt eftir af viðkomandi ráðherra, þ.e. atvinnuvegaráðherra, og starfsfólkið er sett í þá stöðu að það fær að vita að það eigi að fara með Fiskistofu norður á Akureyri. Það eru engar lagalegar heimildir á bak við það, það virðist eins og menn hafi ekkert hugsað út í það og óvissan verður gríðarleg. Mig langar að inna hv. þingmann eftir því hvað henni finnst um þessa röð atburða og hvort við séum ekki að hverfa til baka til geðþóttaákvarðana og til ráðherra- og meirihlutaræðis þar sem menn reyna með nánast skipulögðum hætti að forðast það að þingið komi að málum.
Herra forseti. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson sagði í upphafi máls síns að þingmenn vildu flytja störf út á land eftir því sem mögulegt væri. Ég held einmitt að það sé dálítið mikilvægur punktur, því hvað er mögulegt? Ég held að það sé hægt að hafa á því ansi ólíkar skoðanir. Þegar öllu er á botninn hvolft sé þetta mögulega pólitísk ákvörðun og þessa vegna skipti máli hver sú ákvörðun sé. Jú, ég er alveg sammála því sem hv. þingmaður spyr út í hvort hér sé ekki verið að hverfa aftur til geðþóttaákvarðana og verið að auka ráðherraræði. Ég held að það sé nákvæmlega það sem verið er að gera og eins og hv. þingmaður rakti þá var auðvitað röð atburða alveg kolröng eins og við höfum raunar upplifað í ýmsum málum þennan þingvetur. - Já, nú er það dottið úr mér hverju ég ætlaði meira að svara þannig að ég vona að ég verði búin að rifja það upp þegar síðara andsvarið kemur.
Hæstv. forseti. Við tölum hér um hvað er mögulegt og hvað er skynsamlegt. Það er einmitt hluti af því sem er í reglum frá fjármálaráðuneytinu að gerðar séu greiningar varðandi starfsemina, kostnaðinn við að flytja, gerðar áætlanir og annað slíkt og þá er horft líka til mannauðsins. Þegar um sérhæfðan mannauð er að ræða eins og hjá Fiskistofu er ekki auðvelt að flytja hann í einu bretti á milli landshluta enda hefur þetta náttúrlega allt beðið alveg hrikalegt skipbrot með alvarlegum afleiðingum fyrir viðkomandi stofnun, því miður, og ekki síður fyrir okkur sem höfum viljað berjast fyrir eflingu landsbyggðarinnar vegna þess að þetta eyðileggur umræðuna um það þegar menn taka slíkar ákvarðanir. Eitt af því sem ríkisstjórnin leggur áherslu á er að hér verði sátt og samvinna sem er náttúrlega orðið eiginlega grín miðað við stöðuna sem hefur verið undanfarna daga. Það er líka talað um að það þurfi festu. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður telji þessar aðgerðir líklegar til þess að leiða til sátta og samvinnu og festu í íslensku stjórnkerfi.
Herra forseti. Nei, ég tel að þetta muni hvorki leiða til festu né sátta og samlyndis. Við getum bara rétt ímyndað okkur hvað gerðist ef þetta frumvarp yrði samþykkt og ráðherra tæki sig til og kvæði á um að flytja aðsetur stofnunar og við hér á Alþingi hefðum ekkert um þá ákvörðun að segja vegna þess að það væri orðið ráðherrans að ákveða það en ekki Alþingis. Það mundi aldeilis ekki auka hér á sátt og samlyndi. Það sem ég ætlaði að segja varðandi ráðherraræðið í fyrra svari og ég gleymdi var að það er einmitt ekki bara verið að kveða á um það í þessu frumvarpi að ráðherra eigi að ákveða hvar stofnun eigi að vera, heldur ætlar forsætisráðuneytið líka að taka að sér að gefa stjórnvöldum ráð um hvernig túlka eigi siðareglur. Þannig að manni finnst einhvern veginn að ráðuneytin verði hér orðin alltumlykjandi í öllu.
Herra forseti. Það er margt gott sem hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna sem hafa rætt þetta mál í dag og algjörlega ljóst af umræðunum að mikill ágreiningur er um málið. Ég vil þó reyna að benda á hvað væri að minnsta kosti hægt að gera til þess að stórbæta þetta mál frá því hvernig það lítur út hér og nú. Mig langar sérstaklega að reifa þrennt og það eru auðvitað þau stóru atriði sem koma fram í nefndaráliti minni hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það er í fyrsta lagi heimild ráðherra til flutnings stofnana, í öðru lagi hreyfanleiki starfsmanna innan stjórnsýslunnar og í þriðja lagi sú tillaga að samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna verði lögð niður. Það er ekkert launungarmál að þetta frumvarp hefur verið beintengt við misheppnaðan flutning Fiskistofu, sem reynt var að flytja frá Hafnarfirði til Akureyrar, en satt að segja hefur síðan staðið yfir hálf ótrúleg atburðarás í kringum þá flutninga. Þeim hefur nú verið slegið á frest og ekki að ósekju, enda kemur á daginn að þeir höfðu verið illa undirbúnir og vanreifaðir. Það er kannski heila málið kringum þá heimild ráðherra sem kemur fram 1. gr. frumvarpsins, þ.e. að ráðherra kveði á um aðsetur stofnana sem undir hann heyra nema á annan veg sé mælt í lögum. Því er haldið fram hér eða gefið til kynna að sú heimild hafi fallið niður nánast að óathuguðu máli eða fyrir mistök þegar lögum um Stjórnarráðið var breytt á síðasta kjörtímabili, en í földamörgum umsögnum um þetta mál, sem margar hverjar eru á sama veg, er varað við því að veita slíka opna heimild til þess að ráðherra geti tekið ákvörðun án þess að það sé skilgreint á neinn hátt hvernig eigi að taka slíka ákvörðun, hvar aðsetur stofnunar eigi að vera. Það kemur fram í mörgum umsögnum sem ég hef verið að lesa samhliða því að fylgjast hér með umræðum að þetta er ekki sú túlkun sem stjórnsýslufræðingar, opinberir starfsmenn, Bandalag háskólamenntaðra eða aðrir hafa haft á þeirri breytingu sem gerð var á lögunum á sínum tíma, þ.e. sú hugsun að vera ekki með slíka opna heimild í lögunum byggir í raun og veru á því að ekki sé eðlilegt að ráðherrar hafi geðþóttavald í stórum málum á borð við það hvar aðsetur stofnana eigi að vera. Eins og hv. þingmenn hafa bent á og kemur líka fram nefndaráliti minni hlutans er mjög mikilvægt að slíkar ákvarðanir séu vel rökstuddar, það þarf að vera málefnalegur rökstuðningur, fjárhagsleg úttekt, fagleg úttekt. Ef öll gögn liggi ekki fyrir sé slík opin heimild til að flytja aðsetur stofnana í raun óeðlilegt framsal á valdi löggjafans. Og um það snýst málið. Hversu sakleysisleg sem þessi grein kann að virðast, að það skipti ekki öllu máli hvar stofnanirnar séu staðsettar og það sé eðlilegt að ráðherrar hafi slíkt vald, þá liggur í greininni afsal á valdi löggjafarvaldsins til framkvæmdarvaldsins, sérstaklega þegar reynsla undanfarinna ára og áratuga sýnir okkur að við ættum frekar að vera að stefna að því að styrkja hér stöðu löggjafarvaldsins. Af því að ég nefndi það að hugsanlega væri hægt að bæta þetta mál á einhvern hátt þá hefði ég talið að þarna mætti skilgreina miklu betur hvernig eigi að standa að flutningi stofnana standi vilji stjórnmálamanna til þess að flytja stofnanir út um landið eða til höfuðborgarinnar eða hvernig sem það er. Hvernig viljum við að að slíkum flutningum sé staðið, ef við viljum á annað borð flytja stofnanir? Það geta verið málefnaleg rök fyrir slíkum flutningum, en slíka flutninga þarf að undirbyggja vel, það þarf að gefa góðan fyrirvara því að eins og hér hefur verið bent á varða slíkir flutningar auðvitað líf og hagi, ekki aðeins einstaklinganna sem vinna innan stofnunarinnar heldur líka fjölskyldna þeirra, en slíkir flutningar geta einnig varðað hlutverk og starfsemi viðkomandi stofnunar. Hv. þingmenn Guðbjartur Hannesson og Steinunn Þóra Árnadóttir áttu ágætisorðaskipti áðan um stofnanaminni. Eitt af því sem skiptir verulegu máli í vandaðri stjórnsýslu er það sem við köllum stofnanaminni, að þær venjur og hefðir sem skapast innan opinberra stofnana byggi á þekkingu og reynslu þeirra starfsmanna sem þar starfa. Það er meiri háttar ákvörðun, herra forseti, ef ákveðið er að flytja stofnun í einu lagi og hvað þá ef það er hægt að gera með nánast engum fyrirvara, ef það er hægt að gera án aðkomu þingsins, ef ekki er skylda að láta fara fram óháða úttekt á fjárhagslegum afleiðingum slíkra flutninga og faglegum afleiðingum ekki síður, því að hinar faglegu afleiðingar geta orðið miklar ef reynsla og þekking glatast úr stofnun sem getur tekið ár og áratugi að byggja upp aftur. Sjálf hef ég raunar haft þá skoðun að hið opinbera geti gert betur í því að skapa störf án staðsetningar úti um land og ég heyri raunar líka þegar ég er á ferð um landið að þar finnst fólki oft ansi lítið leggjast fyrir störf án staðsetningar. Eins og hv. þingmenn hafa gert vil ég ítreka að þessi umræða á ekki að snúast um það markmið, sem ég er viss um að við getum langflest tekið undir, að tryggja dreifingu opinberra starfa úti um land eftir því sem hægt er. En hér skiptir máli að við setjum það niður fyrir okkur hvernig vinnubrögð við viljum sjá við flutning slíkra stofnana. Það væri hægur vandi fyrir Alþingi að gera breytingar á frumvarpinu þannig að þessi grein yrði miklu skaplegri, þannig að það væri til að mynda lagt niður, eins og kemur fram í minnihlutaálitinu, að eðlilegt væri að slíkar breytingar færu í gegnum Alþingi og hlytu samþykki Alþingis, og mér þætti ekkert óeðlilegt að það væri líka skilgreint með ákveðnum hætti hvaða ferli nákvæmlega ætti að fylgja ef ráðherra hefur hug á því að flytja slíka stofnun. Síðan kemur að máli númer tvö, sem er hreyfanleiki starfsmanna innan stjórnsýslunnar. Vissulega skil ég að einhverju leyti þau praktísku rök sem þar liggja á bak við, það er auðvitað hægt að færa starfsmenn milli ráðuneyta eins og er en þarna er verið að leggja til í tiltekinn tíma, þarna er verið að leggja til að rýmka þá heimild verulega. Í nefndaráliti minni hlutans kemur fram veruleg gagnrýni á þetta ákvæði frá fulltrúum launþega og meðal annars er vakin athygli á því að starfsmenn séu sjaldan í raunverulegri aðstöðu til að neita slíkum flutningum. Þetta er umhugsunarefni, þarna er verið að færa mikið vald til yfirmanna um slíka flutninga, eins og hér er bent á. Það stendur heima þegar lesnar eru athugasemdir til að mynda Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem gerir bæði verulegar athugasemdir við flutninga og hins vegar almenna heimild til flutnings starfsfólks milli ráðuneyta og stofnana, en bandalagið hefur mótmælt þessu og bendir á þau rök að mjög mikilvægt sé að auglýsa störf hjá hinu opinbera. Markmiðin sem búa þar á bak við eru að öllum sé gefinn kostur á að sækja um laus störf hjá ríkinu og þannig tryggt jafnræði, og markið auglýsingaskyldunnar er líka að tryggja að hæfasti einstaklingurinn sé ráðinn til starfa hverju sinni. Svipuð sjónarmið má lesa í umsögn Bandalags háskólamenntaðra, þannig að ég tel að þó að sjálfsagt sé að hafa heimildir til tímabundinna flutninga megum við ekki missa sjónir á hinum mikilvægu markmiðum auglýsingaskyldunnar. Ég vil bæta einu markmiði við þau tvö sem Bandalag starfsmanna ríkis og bæja nefnir, sem eru annars vegar það að allir eigi jöfn tækifæri á að sækja um laus störf og hins vegar að hæfasti einstaklingurinn sé ráðinn. Þriðja markmiðið er auðvitað að tryggja að almenningur í landinu geti borið traust til opinberra stofnana af því að slíkar ráðningar séu framkvæmdar með gagnsæjum hætti, að það liggi algjörlega fyrir og störfin séu auglýst, að það liggi fyrir hverjir sækja um störfin og það liggi fyrir hvernig staðið sé að ráðningunni. Slíkt gagnsæi í mannaráðningum er undirstaða þess að við borgarar í þessu landi getum treyst stjórnsýslunni og það að almenningur treysti stjórnsýslunni er nauðsynleg undirstaða í lýðræðisríki. Eitt af því sem hefur verið talsvert rætt á þingi er að það er sameiginlegt áhyggjuefni og úrlausnarefni fyrir okkur þingmenn ef traust almennings á stjórnsýslunni dvínar. Við höfum séð dæmi um það núna í einstökum ráðuneytum, atvik sem hafa valdið því að almenningur treystir síður stjórnsýslunni en áður. Það er áhyggjuefni, því að þarna verður almenningur að geta treyst því að allt sé opið, allt sé gert með gagnsæjum hætti og hver og einn eigi þannig þennan jafna aðgang, getum við sagt, ekki aðeins að störfum innan stjórnsýslunnar heldur geti líka treyst því að afgreiðsla stjórnsýslunnar sé eins, hvort sem um er að ræða Jón eða séra Jón. Síðasta atriðið sem mig langar að ræða, og ég veit að hv. þingmenn hafa margir hverjir rætt þau mál sem ég hef reifað, og það sem mig langar sérstaklega að koma að er sú tillaga sem hér er um að leggja niður samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið. Það er áhugavert að kynna sér sögu þess að settar eru siðareglur í opinberri stjórnsýslu. Það eru tólf ár síðan Ríkisendurskoðun gaf út skýrslu um hvort þörf væri á að setja siðareglur í opinberri stjórnsýslu á Íslandi, það er ekki lengra síðan, herra forseti. Þar er farið yfir siðareglur sem hafa verið settar í Bretlandi og Bandaríkjunum. Það er líka fjallað um þá umfjöllun sem hefur verið á hinum Norðurlöndunum á þeim tíma um siðareglur fyrir stjórnsýsluna í heild sinni og greint frá því að vinna við slíkar reglur sé hafin í Finnlandi og Noregi. Nú er það svo árið 2015, tólf árum eftir að þessi skýrsla kom út, að það eru að sjálfsögðu siðareglur í opinberri stjórnsýslu alls staðar á hinum Norðurlöndum og þar eru líka starfandi allmargar siðanefndir, sem ég ætla að fara aðeins nánar yfir á eftir. Það er ágætistilvitnun í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá árinu 2003. Þar er vitnað í Sigurð Kristinsson prófessor, sem er talsverður sérfræðingur um siðareglur. Það er hálfgrátlegt að horfa upp á ríkisstjórnina leggja það til að þessi nefnd verði lögð niður á sama tíma og Samband íslenskra sveitarfélaga hefur nýlega komið sér upp siðanefnd sem téður Sigurður Kristinsson leiðir. Mér finnst því ríki og sveitarfélög fara hvort í sína áttina hér og heldur finnst mér sveitarfélögin standa sig betur, herra forseti, svo að ég segi það. Sigurður Kristinsson hefur skrifað um siðareglur og tilvitnun í bók hans um þau efni er í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Mig langar að vitna í það, herra forseti: „Flestir hafa skoðun á því í hverju „gott siðferði” felst. Það eru kunn sannindi að rangt sé að ljúga, stela og svíkja en rétt að vera heiðarlegur, hjálpfús og æðrulaus.“ Herra forseti. Þetta hljómar nokkuð eins og heilbrigð skynsemi og væntanlega hugsa margir hér: Já, við þurfum nú enga hjálp við að átta okkur á þessu. En svo vitna ég aftur í Sigurð Kristinsson: „Erfiðleikarnir skapast þegar kemur að því að túlka ólíkar aðstæður í ljósi þessara almennu sanninda. Þá finna menn stundum upp flóttaleiðir til að friða eigin samvisku og annarra.“ Herra forseti. Það er svo að siðareglur geta auðveldað bæði stjórnmálamönnum og starfsfólki í opinberri stjórnsýslu að bregðast við erfiðum siðferðilegum álitamálum á vinnustað. Siðareglurnar geta líka hjálpað til við að móta þau gildi sem eiga að ráða för innan stjórnsýslunnar, því að siðareglurnar endurspegla hvaða gildi stjórnendurnir telja mikilvæg fyrir viðkomandi vinnustað. Við höfum mörg dæmi um siðanefndir sem eru starfandi. Ég nefndi siðanefnd Sambands íslenskra sveitarfélaga, við erum með siðanefndir í mörgum stórum opinberum stofnunum sem fást þá við þrengra svið, svo sem eins og háskólarnir sem eru með siðanefndir, við erum með vísindasviðanefnd, við erum með siðanefnd fyrir Landspítala. Ég er sjálf með þingsályktunartillögu hér inni um að skoðaðir verði möguleikar á því að stofnað verði landsiðaráð að danskri og þýskri fyrirmynd sem hafi þá víðtækara hlutverk um siðferðileg álitamál sem kunna að koma upp í samfélaginu, og það vita æðri máttarvöld að þau eru mörg, ekki síst á tímum aukinnar þekkingar og tækni á sviði erfðavísinda. Nægir líka að nefna aukna þekkingu á sviði gervigreindar þar sem ég er nokkuð viss um að umræðan um hin siðferðilegu álitamál sem þeim tengjast er komin miklu skemur en tækniþróunin í þeim efnum. Gott og vel. Ef við lítum til hinna Norðurlandanna eru mjög víða starfandi siðanefndir innan opinberrar stjórnsýslu sem hafa það hlutverk að fást sérstaklega við þau álitamál sem upp kunna að koma fyrir ráðherra en líka aðra embættismenn og annað starfsfólk innan opinberrar stjórnsýslu. Ég hefði talið að það væru í raun engar ytri aðstæður sem mæltu með því að leggja niður slíka nefnd fyrir íslensku stjórnsýsluna. Hér er sagt að það séu komnar á siðareglur og forsætisráðuneytið geti hér eftir séð um að veita leiðbeiningar um það hvernig eigi að bregðast við helstu álitamálum. Ég spyr, herra forseti: Er einhver siðfræðingur starfandi í forsætisráðuneytinu? Eða heldur forsætisráðuneytið að þetta sé ekki fag eins og hvað annað? Ef ég þyrfti að veita ráðgjöf um lögfræðileg álitamál mundi ég þá bara segja: Já, ég skal sjá um þetta, ég hef séð svo margar löggjafir hérna á Alþingi að ég veit nokkurn veginn hvernig þetta lítur út og ég skal sjá um að veita ykkur ráðgjöf um þetta? Auðvitað ekki. Þetta sýnir virðingarleysi fyrir fagmennsku, það sýnir skilningsleysi á fagmennsku að halda að hægt sé að úthýsa þessum fræðum með því að segja: Heyrðu, reglurnar eru komnar og við þurfum enga aðstoð. Málið er að siðareglur geta aldrei verið tæmandi og eiga ekki að vera tæmandi. Þær eiga að vera almenn viðmið um það sem ég las upp áðan, haft eftir Sigurði Kristinssyni, þ.e. hvernig við breytum rétt, svo ég orði það með eins almennum hætti og hægt er, en aðstæður kunna hins vegar að vera margvíslegar, þannig að þótt við teljum okkur almennt tiltölulega gott og heiðarlegt fólk þá vitum við ekki alltaf nákvæmlega hvernig við eigum að breyta rétt. Við erum ekki verra fólk fyrir það en þá hefði ég talið, og finnst undarlegt að hæstv. ríkisstjórn sé ekki sammála mér, að það væri gott að hafa nefnd fagfólks sem gæti hjálpað manni við að taka réttar ákvarðanir. Alveg eins og við erum með fjöldann allan af fagfólki starfandi í Stjórnarráðinu sem ætlað er að hjálpa okkur að taka ákvarðanir sem stangast ekki á við stjórnarskrá, til að fella úrskurði samkvæmt lögum og reglum í landinu, þá er það svo að það er ekki allt skráð í lög og reglur. Það eru líka aðrir þættir sem varða hið almenna siðferði og ég hefði talið að ráðherrum og ráðuneytisstjórum, embættismönnum og öllu öðru fólki sem vinnur í stjórnsýslunni þætti gott og jákvætt að hafa fagfólk sem það gæti leitað til við úrlausn slíkra mála. Ég held að þetta sýni eitthvert skilningsleysi á því að siðfræði er ekkert almennt blaður um hvað manni finnst hverju sinni. Eins og kom fram áðan er það nákvæmlega svo að maður finnur oft upp flóttaleiðir til þess að friða eigin samvisku og annarra. Herra forseti. Við höfum svo sannarlega séð dæmi um það á þinginu að menn finna upp flóttaleiðir þar sem þeir telja að þeir hafi gert allt rétt - eðlilega, það er mannlegt eðli. Ættum við ekki að fagna því að hafa einhverja fagaðila sem við gætum leitað til? Ég veit það sjálf af reynslu minni sem ráðherra að það eru ýmis álitamál sem koma upp og auðvitað getur maður oft réttlætt fyrir sjálfum sér að eitthvað sé fullkomlega réttlætanlegt í tilteknum aðstæðum, sem er kannski alls ekki rétt eftir á að hyggja. Herra forseti. Mér finnst þetta einkennilegt. Ég hef hins vegar séð það af því að fylgjast með norrænum fjölmiðlum að sú tilhneiging til að fella burt siðanefndir virðist loða við hægri stjórnir víða annars staðar. Þannig er norska ríkisstjórnin að reyna að leggja það til, og mætir að vísu harðri andspyrnu, að leggja niður þá siðanefnd sem hefur farið yfir fjárfestingar norska olíusjóðsins og telja enga ástæðu til þess að vera að skoða fjárfestingar norska olíusjóðsins í neinu öðru ljósi en út frá efnahagslegum viðmiðum, af því að þau telja ekki ástæðu til þess að skoða slíkar fjárfestingar út frá siðferðilegum viðmiðum. Það er gaman að segja frá því að það var að komast upp um að sænska símafyrirtækið, sem er í meirihlutaeigu ríkisins og með stjórn skipaða ríkinu, hefur átt í mjög vafasömum fjárfestingum í Aserbaídsjan þar sem margt óhreint virðist vera í pokahorninu, og ég segi: Kannski hefði verið betra að hafa siðanefnd til að fara yfir þau viðskipti, því að fjárfestingar eru ekki bara efnahagslegt spursmál. Þarna held ég að okkur skorti ákveðinn skilning á þessu hlutverki og mér finnst þetta frumvarp endurspegla það skilningsleysi. Þó að umsagnirnar snúi flestar að hinum tveimur þáttunum, eins og ég gerði að umtalsefni í ræðu minni, get ég ekki látið hjá líða að gagnrýna harðlega þennan þátt málsins. Mér finnst hann bera [[Forseti hringir.]]vott um skort á fagmennsku og skilningsleysi á því að faglega aðstoð getur þurft við siðferðismál, eins og í hverjum öðrum málaflokki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni efnisríka ræðu. Skoðanir hennar og mínar fara nú nokkuð saman þegar kemur að þeim þáttum sem hún rakti fyrst í ræðu sinni, um skipulag Stjórnarráðsins, flutning stofnana og flutning starfsmanna innan Stjórnarráðsins. Ég staðnæmist aðeins við það sem þingmaðurinn nefnir um siðanefndina, sem ætlunin er að leggja niður, og líkinguna sem hún tók við fagmennskuna og það að svo virtist sem ráðuneytið hefði allt eins getað lagt af lögfræðideildina í forsætisráðuneytinu og ætlað starfsmönnum þar að sinna þeim málum eftir brjóstvitinu einu saman. Ég vildi þess vegna spyrja þingmanninn, vegna þess að hún hefur nokkuð velt þessu máli fyrir sér: Geta ástæður þessarar tillögu falist í því að þarna sé um að ræða að ríkisstjórnin óttist í sjálfu sér sjálfstæða sérfræðiþekkingu á þessu sviði og vilji ekki hafa nefnd sem hafi sjálfstætt valdsvið innan ramma regluverks Stjórnarráðsins og óttist það? Eða telur þingmaðurinn að aðrar ástæður liggi þarna að baki? Getur verið að það sé afstaða stjórnvalda að í því felist ógn að þarna sé starfandi siðanefnd sem geti lagt mat á gjörðir ráðherra á hverjum tíma?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni þessar vangaveltur. Í greinargerð með frumvarpinu er vitnað til þess að allnokkur reynsla sé komin á starf þeirrar nefndar sem nú er lagt til að leggja niður. Ákvæði um hana voru lögfest árið 2010 og hér er því haldið fram að erindi sem hafi borist til þessarar nefndar - hlutverk hennar var líka að kynna siðareglur og setja siðareglur eða gera tillögur að siðareglum sem síðan voru staðfestar af ráðherra; en þarna er bent á að kynning hafi fyrst og fremst verið í höndum forsætisráðuneytisins og það sé eðlilegt að slíkar kynningar séu í höndum ráðuneyta. Fá erindi hafi borist nefndinni, þetta er ekki langur tími, þetta eru örfá ár sem um ræðir, og það er verið að innleiða nýja hugsun, nýjar reglur, og síðan segir að forsætisráðuneytið hafi tekið við slíkum erindum og afgreitt þau eftir að skipunartími nefndarinnar rann út. Það sem ég hefði áhuga á að vita væri hvers eðlis þau erindi væru sem hafa borist nefndinni, væntanlega er hægt að leita að því í fundargerðum nefndarinnar, sem eru opnar, og átta mig á því hvort þarna sé ekki í raun dæmi um að slíkar nefndir þurfi tíma til að festa sig í sessi. Við skulum átta okkur á því að þarna er um örfá ár að ræða. Það er verið að kynna nýtt fyrirkomulag, að þessi nefnd sé starfandi, að þessar reglur séu í gildi, og ég lít svo á að þarna sé búið að kippa úr sambandi nefnd áður en almennileg reynsla er komin á starf hennar. Hv. þingmaður spyr: Hverjar eru ástæðurnar? Ég átta mig ekki á því, því að mér finnst í greinargerðinni gert lítið úr þessu hlutverki; það er nú mikilvægt að sinna þessu hlutverki en vart verður talin þörf á lögbundinni nefnd til að sinna því. Maður spyr sig þá: Af hverju telur hæstv. forsætisráðherra að verkefni stjórnsýslunnar séu svo léttvæg að ekki þurfi sérstaka nefnd, eða telur hann kannski enga [[Forseti hringir.]]þörf á siðanefndum í háskólum eða öðrum stofnunum ríkisins, svo að dæmi sé tekið, þar sem farið er með viðkvæm mál eins og í stjórnsýslunni?
Virðulegi forseti. Nú fer að þykkna nokkuð súpan, því að þegar maður horfir á þessi ummæli úr greinargerðinni með frumvarpinu og ber þau saman við álit meiri hluta nefndarinnar þá verður þetta eiginlega enn sérkennilegra. Meiri hluti nefndarinnar segir, með leyfi forseta: „Fyrir nefndinni kom fram að í ljósi reynslu af starfi nefndarinnar sé ekki lengur talin þörf á sérstakri lögbundinni nefnd til að sinna þessu hlutverki þótt mikilvægt sé að því verði áfram sinnt, m.a. til að tryggja að siðareglur þróist áfram eins og eðlilegt er. Meiri hlutinn tekur undir það og telur breytinguna eðlilega.“ Hvernig á að sinna verkefninu ef enginn á að sinna því? Í framhaldinu segir svo meiri hlutinn, með leyfi forseta: „Fram kom að í rafrænni viðhorfskönnun hefði komið fram að langflestir starfsmenn teldu siðareglur mikilvægan þátt í starfi sínu en að skort hefði fræðslu og eftirfylgni með reglunum. Meiri hlutinn telur að siðareglur, umræða og vinna með þær eigi að vera virkur þáttur í starfi ráðuneyta og stofnana.“ Þetta er nú eiginlega alveg óskiljanlegt. Þetta er eins og að segja að það eigi að vera mötuneyti í öllum ráðuneytum og til þess að tryggja að góður og heilnæmur matur sé í boði sé best að loka öllum mötuneytum í ráðuneytunum, segja upp öllu því starfsfólki sem sjái um að búa til matinn. Ég vil spyrja hv. þingmann, vegna þess að síðan er enga breytingartillögu að finna um þessi mál í áliti meiri hlutans: Með hvaða hætti á þá að vera hægt að sinna verkefninu ef enginn á að sinna því, hvorki samkvæmt fjárveitingum, því að ekki er gert ráð fyrir því í upphaflegu frumvarpi að sérstakir starfsmenn sinni þessu, heldur á það að vera aukageta hjá þá annars léttlestuðum starfsmönnum forsætisráðuneytisins að sinna þessu. Það virðist þá vera þannig að menn þar geti bætt við þessu verkefni, sem eiga þó að áliti meiri hluta nefndarinnar að vera grundvallaratriði í starfi allra ráðuneyta.
Herra forseti. Fyrsta fundargerð samhæfingarnefndar um siðferðisleg viðmið er frá 1. nóvember 2010 og síðasta fundargerð hennar, frá því nefndin er í raun og veru sett af, skipunartími hennar rennur út, er 3. október 2013. Nefndin starfaði sem sagt í þrjú ár og forsætisráðuneytið metur það svo að reynslan af starfi hennar sé sú að þessu sé hægt að sinna sem aukaverkefni hjá einhverjum öðrum sem væntanlega er þó ekki siðfræðimenntaður, samkvæmt því sem lesa má úr greinargerðinni. Eins og hv. þm. Árni Páll Árnason sagði á þetta væntanlega að vera eitthvert aukaverkefni hjá einhverjum sem hefur ekki sérþekkingu á sviðinu sem segir allt um virðingu hæstv. forsætisráðherra fyrir þessu fagi. Ef fundargerðirnar eru skoðaðar, þó að á hlaupum sé, þá virðist nefndin hafa haft yfrið nóg að gera. Þar er verið að skoða siðareglur fyrir einstaka stofnanir og undir lokin, að mig minnir á næstsíðasta eða þriðja síðasta fundi nefndarinnar, er verið að ræða að það að gera þurfi könnun á því meðal starfsfólks Stjórnarráðsins hvort það telji að þessar reglur séu að virka, hvort það telji að eftirfylgni með þeim sé sem skyldi o.s.frv. En síðan hefur málinu verið lokið. Væntanlega hefur verið spurt um þetta sem hv. þingmaður vitnar til, um almenna ánægju og þörf, í öðrum starfsmannakönnunum, þannig að maður áttar sig eiginlega ekki á því þegar röksemdafærslan leiðir í raun að því að þetta verkefni eigi að halda áfram, en síðan er tekin ákvörðun um eitthvað allt annað. Af því hv. þingmaður spurði mig að því hér í fyrra andsvari hverjar gætu verið ástæðurnar fyrir þessu þá velti ég því fyrir mér hvort hæstv. forsætisráðherra þyki bara óþægilegt að hafa nefnd utanaðkomandi aðila, óháðra sérfræðinga, sem annist þessi málefni; hvort honum finnist þægilegra að hafa þessi málefni bara inni í ráðuneytinu þannig að engir sjálfstæðir sérfræðingar séu til þess fengnir að skoða þessi mál. Nú er verið að ræða hér að setja siðareglur fyrir Alþingi þar sem einmitt er ætlunin að hafa slíka óháða nefnd, en við sjáum að Stjórnarráðið er að færa sig í allt aðra og öfuga átt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir ræðu hennar. Hún dró fram þrjú atriði sem eru flutningur stofnana, heimildir ráðherra til að flytja stofnanir, hreyfanleiki starfsfólks og síðan siðareglurnar. Mörg af þeim málum sem birst hafa á þessu þingi, og raunar þau tvö ár sem ríkisstjórnin hefur starfað, benda til þess að menn vilji auka ráðherraræði og meirihlutaræði og færa vald aftur í hendur ráðherra. Ég kalla þetta „að fá tækifæri til að stunda geðþóttaákvarðanir“. Á einhvern hátt er eins og hér ríki ótti við stjórnarandstöðuna, þ.e. lýðræðislega umræðu, að geta talað sig niður á niðurstöðu. Það er eins og hér ríki ótti við þjóðina, almenna umræðu um lausnir, og ótti við lýðræðið, að hægt sé að ákveða eitthvað þannig að það höfði til sem flestra. Þessi viðhorf finnst mér í hrópandi andstöðu við þau markmið sem hæstv. ríkisstjórn setti sér í upphafi um að ná sátt og samlyndi í samfélaginu. Mig langaði að gera hreyfanleika starfsfólks að umræðuefni. Það kemur fram í umsögnum, meðal annars frá Samkeppniseftirlitinu og raunar fleiri aðilum, að menn hafa áhyggjur af því að ef færa megi fólk úr ráðuneytum yfir á stofnanir eða úr stofnunum yfir í ráðuneyti geti mjög almennt ákvæði um þetta innan stjórnsýslunnar hangið yfir sem hótun. Við tölum um að eftirlitsstofnanir þurfi að hafa sjálfstæði og eigi ekki að vera undir hælnum á ákveðnum ráðuneytum, sem taka ýmsar ákvarðanir, og þá er spurningin hvort þetta ógnar ekki því sjálfstæði og að það verði bókstaflega hættulegt að hægt sé að beita valdi og hóta því eða gefa í skyn að starfsmenn verði færðir til ef þeir geri ekki þetta eða hitt í störfum sínum í sínu ráðuneyti. Mér finnst þessi ábending mjög góð, mér finnst hún eiga rétt á sér. Það þarf að vera sveigjanleiki á milli ráðuneyta eins og við höfum stundum rætt og þarna er líka verið að tala um sveigjanleika á milli ráðuneyta og stofnana. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns gagnvart þessu máli sérstaklega.
Herra forseti. Samkeppniseftirlitið, eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson nefnir, bendir á mikilvægi sjálfstæðra eftirlitsstofnana og að að því sé hugað við alla stefnumótun í málefnum Stjórnarráðsins. Þá komum við að 6. gr., sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði að umtalsefni hér áðan, en í síðari hluta þeirrar greinar segir: „Jafnframt er heimilt að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem eru starfræktar sem hluti af ráðuneyti. Slíkum starfseiningum stýrir embættismaður, í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra.“ Þarna er enn og aftur mjög opin grein og væntanlega er verið að opna á að stjórnsýslustofnunum sé breytt þannig að þær verði hluti af ráðuneytum, að þær verði ráðuneytisstofnanir. Það er rökstutt í greinargerðinni að það yrði til þess fallið að efla stjórnsýslu ráðuneyta. Við getum líka velt fyrir okkur öðrum sjónarmiðum í þeim efnum. Sem dæmi get ég tekið umdeilt frumvarp, sem liggur fyrir, um Þróunarsamvinnustofnun. Þar er um að ræða sjálfstæða stofnun sem vissulega fer með ákveðna stjórnsýslu í umboði ráðuneytisins til að sinna tilteknum verkefnum. Hæstv. utanríkisráðherra hefur lagt til að þessi stofnun verði samlöguð utanríkisráðuneytinu. Ég spyr: Er með þessari grein verið að hafa opna heimild fyrir því að slíkar stofnanir verði hluti af ráðuneytunum? Og þá er miklu meiri nálægð við hið pólitíska vald. Það er auðvitað sérlega viðkvæmt í tilfelli eftirlitsstofnana eins og hv. þingmaður bendir hér á. En við getum líka spurt okkur hvort það sé eðlilegt að ráðuneyti séu í daglegum framkvæmdum á borð við þá sem verið er að leggja til með breytingunum um Þróunarsamvinnustofnun?
Hæstv. forseti. Ég hafði Þróunarsamvinnustofnun einmitt í huga, sem dæmi um að menn vilji greinilega færa stofnanir undir ráðuneyti. Þetta væri hægt að gera í mörgum tilfellum; Barnaverndarstofu undir velferðarráðuneytið eða Jafnréttisstofu undir ráðuneytið. Er ávinningur af því? Eða munum við draga úr sjálfstæði stofnana, sem hér er líka nefnt, ef ég man rétt frá Félagi stjórnsýslufræðinga, þ.e. að forstöðumaður eigi að hafa frumkvæði og bera ábyrgð á sinni stofnun? Ein algengasta afsökunin, þegar menn voru að fylgjast með ýmsum ákvörðunum, til dæmis fyrir ráðuneytið, er sú að beðið sé eftir því að ráðherra taki ákvörðun um hitt og þetta. Það er hringt í heilbrigðisráðherra og spurt: Ætlarðu ekki að tryggja lækni á Vopnafirði um helgina? Stundum hef ég það á tilfinningunni að þegar við sameinuðum ráðuneyti og síðan voru þau sundurgreind aftur þá sé það einmitt til að hægt sé að vera með slíkar geðþóttaákvarðanir. Ég hef oft hugsað til þess, þegar menn taka heilu löndin eins og Svíþjóð eða Noreg sem eru jafnvel með lítið fleiri ráðherra - jú, ég segi ekki þeir eru með 22 eða 23 í Svíþjóð, en það eru miklu fleiri íbúar á bak við hvern ráðherra og ekki ætlast til að ráðherrar séu að hlutast til um einstök mál. Þetta virðist vera að koma aftur í þessu frumvarpi, í sambandi við Þróunarsamvinnustofnun. Þetta kemur upp í menntamálum þar sem verið er að færa ákvarðanir um ýmis mál til hæstv. menntamálaráðherra. Ég tel þetta vera mikla afturför. Hv. þingmaður talaði um að hugsanlegt væri að gera þetta með öðrum hætti, varðandi flutning stofnana, og talaði um að setja þyrfti reglur um hvernig slíkt yrði gert. Telur hv. þingmaður ekki að þær reglur sem fjármálaráðuneytið setti - einmitt í framhaldi af umræðunni 2011, þar sem sagt var að það þyrfti að skilgreina nákvæmlega hver þörf stofnunarinnar verði, hver kostnaðurinn verður, gera framkvæmdaáætlun o.s.frv. áður en ráðist yrði í slíkar framkvæmdir - séu fullnægjandi, að það þurfi í sjálfu sér ekkert annað en bara nota það sem er í kerfinu í dag, sem er sniðgengið og enginn virðist vita um þegar menn eru að taka slíkar ákvarðanir; sem er sú formfesta sem vantar í ráðuneytið og það sem kallað var hér áður minnisleysi hvað varðar stofnanaminni?
Herra forseti. Mér finnst mikilvægt að nefna að í greinargerðinni kemur fram, í athugasemdum um 6. gr., að stofnanir sem hafa verið settar á laggirnar með sérlögum - að það þurfi að breyta þeim lögum verði tekin ákvörðun eða lagt til að sameina slíkar stofnanir undir ráðuneyti. Hér sé því fyrst og fremst um heimildarákvæði að ræða sem síðan þurfi sérstaka lagabreytingu til þess að nýta. En ég hegg líka eftir því, út frá því sem hv. þingmaður nefndi, að í greinargerðinni er fjallað um það að þarna sé verið að taka ákvarðanir sem séu óháðar valdi ráðherra en um leið svari hæstv. ráðherrar ekki fyrir ákvarðanir sjálfstæðra úrskurðarnefnda eða annarra slíkra stofnana. Í greinargerðinni er sagt, með leyfi forseta: „Er ástæða til að mótuð verði löggjafarviðmið um það í hvaða tilvikum slíkar sjálfstæðar stjórnsýslunefndir eigi rétt á sér og er nefnd að störfum innan Stjórnarráðsins sem hefur það verkefni meðal annars.“ Ég velti því fyrir mér hvort ekki væri ástæða til að bíða eftir því að slík viðmið lægju fyrir þannig að hægt væri að orða þessa 6. gr. skýrar því að eins og hún er orðuð núna þá er hún allopin. Ég get tekið undir það að það er jákvætt að slík vinna eigi sér stað, þ.e. hvað eigi heim inni í ráðuneyti og hvað ekki. Ég get nefnt sem dæmi stjórnsýslustofnanir sem eiga heima undir menntamálaráðuneyti af því að þar þekki ég ágætlega til, annars vegar Minjastofnun og hins vegar fjölmiðlanefnd. Hvor þessara stofnana ætti betur heima í ráðuneyti? Ég get til dæmis sagt það um fjölmiðlanefnd að mér fyndist mjög mikilvægt að hún væri sjálfstæð stofnun og gæti talað með sjálfstæðum hætti og væri ekki hluti af hinu pólitíska valdi. Það er kannski frekar spurning um Minjastofnun. Ég varpa þessu bara svona fram án þess að hafa mótað mér skoðun á því. Væri ekki rétt að slík stefna lægi fyrir áður en hér verður samþykkt heimild, þar sem þetta er allt orðið mjög opið, herra forseti?
Virðulegur forseti. Norður eða suður, það má einu gilda, Reykjavík á auðvitað að vera eitt kjördæmi. Ekki hefur farið mikið fyrir umræðu um fundarstjórn forseta í dag, enda af nægu að taka í efnisumræðu um þetta dagskrármál hér, stjórnarráðsmálið. Ég verð þó að lýsa yfir undrun minni á áherslum stjórnarflokkanna. Þegar starfsáætlun þingsins er liðin og þingið á að vera farið heim og hér gefast nokkrir dagar til viðbótarfundarhalda þá telja menn brýnast að ræða fiskistofumálið þennan dag og trúlega þann næsta og hver veit hversu lengi. Á meðan á dagskrá ættu að vera svo miklu brýnni mál - gjaldeyrishöftin sem stjórnarflokkarnir geta ekki komið sér saman um og fæst ekki afgreitt úr ríkisstjórn, húsnæðismálin frá hæstv. félagsmálaráðherra Eygló Harðardóttur sem sitja enn þá föst uppi í fjármálaráðuneyti o.s.frv. - þá eru menn að eyða tíma í þessu vitleysu. Það er illa farið með góðan tíma.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að þetta er nokkuð sérkennileg staða sem við erum í, eftir að formenn stjórnarflokkanna hittu okkur, formenn annarra flokka, á fundi hér í gær og kom í ljós að þeir höfðu ekkert fram að færa til að reyna að ljúka þingstörfum. Mig er farið að gruna, í ljósi þess að frumvarp um gjaldeyrishöft var ekki til umræðu á ríkisstjórnarfundi í morgun - það er ekki eins og það sitji fast í ríkisstjórn, það var bara ekki rætt í ríkisstjórn í morgun - að hér sé verið að setja upp leikrit til að breiða yfir það að ríkisstjórnin ræður ekki við að marka stefnu í brýnum hagsmunamálum og vill halda þinginu hér starfandi að tala um eitthvert fánýti, eins og heimild sem átti að setja í lög til að heimila forsætisráðherra að flytja Fiskistofu, sem nú er hætt við að flytja. Það er mjög sérkennilegt að ræða hér heimildir sem þörf er á til að gera eitthvað sem átti að gera í fyrra. Ég hlýt að kalla eftir því að forusta ríkisstjórnarinnar skýri fyrirætlanir sínar um þinghaldið. Það hefur aldrei áður gerst í þingsögunni að menn séu hér í algeru tilgangsleysi að tala um tilgangslaus mál. Það er vegna þess að forusta ríkisstjórnarinnar ræður ekki við að marka stefnu um hagsmunamál landsins.
Herra forseti. Ég kem fyrst og fremst hingað upp til að lýsa því yfir að ég undrast það að ekkert hefur miðað í því að ræða hvernig við ætlum að ljúka þinghaldi. Nú er búið að boða þingfund á morgun kl. 10, nefndafundir eru að sjálfsögðu ekki samkvæmt nefndatöflu þannig að alger ófyrirsjáanleiki ríkir um framhald starfa Alþingis. Hér er ítrekað búið að biðja um að reynt verði að setja störf þingsins í einhvern fastan ramma þannig að þingmenn viti hverju þeir ganga að þó að við vitum að sjálfsögðu ekki hve lengi þinghaldið teygist; við erum heldur ekki að biðja um að fá að vita það. Það eru vonbrigði með að þau samtöl sem áttu sér stað í gær, á fundi formanna flokkanna, skuli ekki hafa skilað neinum árangri og hér sé ekki einu sinni skipulagt kaos heldur óskipulagt kaos í þingstörfum. Ég lýsi vonbrigðum mínum með stöðu mála því að hér væri hægt að vinna á talsvert skilvirkari hátt ef vilji væri fyrir hendi.
Virðulegi forseti. Það er dálítið merkilegt að nú þegar starfsáætlun þingsins er í raun útrunnin og við erum komin í einhvers konar tímaleysi - ég veit ekki hvernig á að lýsa því einu sinni - þá skuli það vera þetta mál sem við erum að ræða. Það er málið sem var prjónað utan um eitt valdakast sem snerist um að færa eina ríkisstofnun út á land; menn komust að raun um að það var ekki hægt, að það var óráð og það var vitleysa og það var prjónað utan um það eitthvert þingmál til að láta það líta eðlilega út, dulbúa kastið. Þetta erum við að ræða núna undir þessum kringumstæðum og það er náttúrlega einkennilegt að ekki skuli hafa tekist að halda neina fundi um framhaldið. Ég spyr forseta hvort ekki eigi að reyna að ná einhverju lágmarksskipulagi í starfið hér svo að við getum haldið áfram og að minnsta kosti fengið að vita hvað næsti dagur ber í skauti sér.
Forseti telur alveg víst að það mundu menn gjarnan vilja, að ná skipulagi hér á fundahaldið.
Forseti. Það er rétt, sem fram kemur hér hjá þingmönnum, að það hellist yfir mann hálfgert tilgangsleysi, eins og sagt hefur verið. Við erum að ræða hér mál sem var búið til til að bjarga í horn einhverju klúðri þegar menn ætluðu að flytja stofnun út á land sem þeir höfðu ekki heimild fyrir. Nú eru þeir hættir við að flytja þessa stofnun en samt erum við að ræða þetta mál og í farteskinu eru einhverjir laumufarþegar sem ég efast um að séu mjög góðir fyrir Stjórnarráðið eða okkur að samþykkja ef til þess kæmi. Ég átta mig ekki alveg á hvað menn ætla sér. En okkur hefur verið sagt að það séu mjög áríðandi mál sem þurfi að koma hingað inn í þingið. Þess vegna förum við fram úr starfsáætlun og mig langar til að spyrja hvort forseti hafi einhverja hugmynd um hvenær þessi mál komi fyrir þingið, þá til dæmis stöðugleikaskattur, gjaldeyrishöft, eða hvað það er nú kallað, og húsnæðisfrumvörp.
Forseti, sem nú er á stóli, hefur litlar upplýsingar fram að færa um þetta efni, en heyrir hvert forvitni þingmanna beinist.
Virðulegi forseti. Ég velti því fyrir mér hvers vegna við ræðum þetta mál, sérstaklega þar sem við fengum nýlega lista yfir svokölluð forgangsmál hæstv. ríkisstjórnar, 74 stykki. Það er meira en helmingur af öllum þingmálum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram á þessu þingi. Sem sé, hún ætlar að taka aðeins minna en helming frá september til júní og taka síðan aðeins meira en helminginn núna.
Betri helminginn.
- Já, betri helminginn, forgangsmálin núna. En hér ræðum við þetta stjórnarráðsfyrirbæri sem virðist til þess eins fallið að heimila ráðherra að taka einhverja ákvörðun sem búið er að taka til baka hvort sem er; og ef ekki þá bara veita honum einhver meiri völd vegna þess að hann hefur víst ekki nógu mikið af völdum. Ég skil ekki hver þankagangurinn er. Þetta er fráleitt, virðulegur forseti.
Hæstv. forseti. Eins og margoft hefur komið fram er starfsáætlun þingsins nú úr gildi og, það sem verra er, nefndataflan jafnframt. Í gærmorgun hófust nefndafundir kl. 8.30 og ég var á fundi sem stóð frá 8.30–10. Það sama endurtók sig í morgun; fundur var frá 8.30–10 og í fyrramálið ætlum við að nýta þann tíma til að reyna að ljúka þeim tveimur húsnæðismálum sem þó hafa komið hingað inn þó að þau séu ekki aðalmálin. Þetta á við í öllum nefndum. Væri nú ekki ráð að koma skikki á dagskrána og í stað þess að við stöndum hér yfir þessu dæmalausa munaðarlausa fiskistofumáli séum við bara að undirbúa okkur undir nefndarfund í fyrramálið sem fái að taka sinn tíma og séum svo hér með eitthvert skipulag á dagskránni á morgun? Er þetta ekki orðið ágætt, herra forseti?
Herra forseti. Það er alveg tilefni til að ræða fundarstjórn forseta. Núna hefur þetta mál verið rætt hér í allan dag en það á sér forsögu sem við þekkjum og er kannski ekki brýnasta málið í augnablikinu. Við erum auðvitað í ákveðnu tómarúmi hérna og einhverju tilgangsleysi, finnst manni. Það er spurning hvort við séum að ræða brennivín í búðir eða þetta mál; það er eins og þetta sé pikkað upp af einhverju hlaðborði. Aðalréttirnir eru hins vegar ekki bornir fram af hæstv. ríkisstjórn; aðalmálin sem ættu að vera hér til umræðu; við ættum að vera að afgreiða og ræða hér stóru málin sem boðuð hafa verið. Í stað þess erum við hér í einhverju uppsópi sem hefur ekki neinn tilgang. Ég óska eftir því við hæstv. forseta að hann taki sér nú tak og geri eitthvað í málinu.
Herra forseti. Ég óska eftir því að okkur verði tilkynnt hvernig eigi að hátta þessu. Það er leyfilegt að hafa hér þingfund til 12, en þurfum við að vera hér áfram? Ef svo er þá finnst mér óeðlilegt að hæstv. forsætisráðherra sé ekki hér. Hann var nú hér í hliðarherbergi - maður sá hann eitthvað laumast, hann kom ekki inn í þingsal hér þegar mælt var fyrir nefndarálitinu í málinu í gærkvöldi. Mér þætti ekkert óeðlilegt, í ljósi þess að hann ætlar að verða sérstakur siðameistari ríkisins, að hann kæmi hér og væri tilbúinn að ræða það hlutverk sem hann ætlar að taka inn í sitt ráðuneyti og undir sinn væng. Í ljósi stöðu ráðherra í hans ríkisstjórn er full ástæða til; það hafa verið ýmis tilefni þannig að ástæða er til að við fáum að ræða þetta á dýptina við hæstv. forsætisráðherra fyrst þetta mál er hér á dagskrá.
Forseti mun gera ráðstafanir til að láta hæstv. forsætisráðherra vita að nærveru hans sé óskað við umræðuna, ef skilja ber hv. þingmann þannig að þetta sé ósk um það að slíkum skilaboðum verði komið á framfæri. Að öðru leyti hefur forseti hlýtt á óskir þingmanna og vonar að þeir geti umborið fundarstjórn hans að því frátöldu sem hér hefur fram komið og bendir á að samkvæmt venju má reikna með fundi til miðnættis á þriðjudagskvöldum án þess að til þurfi sérstaka heimild. Í öllu falli hyggst forseti fram halda umræðunni enn um sinn.
Virðulegi forseti. Ég hef setið sem áheyrnarfulltrúi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og er samþykkt nefndaráliti minni hlutans. Það er margt áhugavert í þessu máli. Ég held að sumt geti verið til bóta, en hér eru greinar sem ég held að nauðsynlegt sé að ræða. Það er auðvitað fyrst en ekki síðast 1. gr., fiskistofuákvæðið, sem maður rekur augun í. Því er haldið fram að þetta ákvæði hafi fallið út úr lögunum 2011 og þar sem ekkert hafi verið rætt um það í greinargerðinni þá er eins og gefið í skyn að það hafi bara verið einhver mistök og nú sé verið leiðrétta mistökin sem voru gerð 2011. Ég verð að taka undir það sem hér hefur komið fram, ég held að þetta hafi ekki verið nein mistök heldur þyki almennt eðlilegt að svona stór mál fari í gegnum Alþingi. Við höfum dæmi um að þegar verið er að setja á fót nýjar stofnanir þá er getið um það í lögum hvar þær skuli vera og í einhverjum tilfellum hafa þær verið staðsettar úti á landi, það er þá í rauninni gert þannig að Alþingi samþykkir lögin. Mér finnst það miklu eðlilegra en að fela ráðherra þetta vald. Ég verð að segja að ég skil ekki alveg hvernig Alþingi á að grípa inn í slíkt eins og talað er um í greinargerðinni þar sem segir, með leyfi forseta: „Almenn heimild ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana breytir því ekki að Alþingi getur ávallt með lögum ákveðið hvar stofnun skuli staðsett og fellur þá heimild ráðherra niður eins og mælt er fyrir um í ákvæðinu.“ Ég skil þetta þannig að ef verið er að tala um nýja stofnun og getið sé um það í lögum hvar hún eigi að vera þá gildi það. En segjum að ráðherra hefði haldið þessu máli með Fiskistofu til streitu, með hvaða hætti hefði Alþingi átt að bregðast við því? Leggja fram nýtt frumvarp? [[Gripið fram í.]]Það er eitthvað sem mér finnst að við þurfum að fá svör við. Ég vil þó taka það fram, mér finnst rétt að gera það í þessari umræðu, að mér finnst sjálfsagt að dreifa opinberum störfum um landið eftir því sem það er hægt og þar sem það er skynsamlegt vegna þess að, enn og einu sinni, opinber störf eru takmörkuð gæði. Við tölum mikið um að það sé svo mikilvægt að þjónusta sé nálægt íbúum. Hún þarf þá væntanlega að vera nálægt íbúum á landsbyggðinni. Einnig er viðkvæðið að það sé eðlilegt að þar sem flestir búi sé mesta þjónustan, ekkert óeðlilegt við að þar séu flestir opinberir starfsmenn. Ég vil alveg eins snúa þessu við og segja að það sé ekkert óeðlilegt að fjölgunin verði mest þar sem þjónustan er best. Segjum sem svo að við tækjum Seðlabankann og settum í Eyjafjarðarsveit, svo tækjum við kannski fjögur ráðuneyti þar sem er mikið af vel launuðum sérfræðistörfum og settum þau á Akureyri, svo tækjum við einhverjar svolítið öflugar opinberar stofnanir og settum Dalvík. Eftir 30 ár þá yrði fólksfjölgun og meira umleikis á Akureyri ef þetta yrði gert. Þetta hangir saman. Ég er ekki að tala fyrir þessu nákvæmlega, en það er ekkert skrýtið að það verði sogkraftur á höfuðborgarsvæðið þar sem þjónustan er jú kannski að mörgu leyti betri, en ekki bara það heldur eru miklu meiri möguleikar þar á góðum opinberum störfum, sérfræðistörfum. Sum menntun getur verið af því tagi að auðveldara er að fá störf hjá hinu opinbera en á almennum markaði, það geta verið störf fyrir viðskiptafræðinga, jafnvel lögfræðinga, stjórnsýslufræðinga og þar fram eftir götunum. Nú er það ekki þannig að Akureyri sé endilega illa leikin í þessum efnum, en hugmyndin um Fiskistofu og flutning höfuðstöðva Fiskistofu norður er alls ekki ný af nálinni. Árið 2004 var gerð skýrsla sem Eyþing lét gera þar sem var fjallað um þennan möguleika og hvernig ætti að standa að slíkum flutningi. Þar er gert ráð fyrir að áfram verði útibú í Reykjavík og annars staðar á landinu, það er ekki verið að tala um að öll starfsemin fari út á land. Þetta voru mjög skynsamlegar tillögur þar sem var miðað við að eðlileg starfsmannavelta væri notuð til þess að fækka starfsmönnum á höfuðborgarsvæðinu og fjölga þeim á Akureyri í þessu tilfelli. Mér fannst það hvernig ráðherra fór fram í þessu máli, hvernig þetta var tilkynnt og hvernig var staðið að þessu öllu saman alveg forkastanlegt. Ég hefði aldrei getað varið þá ákvörðun, vegna þess að vinnubrögðin verða að vera vönduð í svona málum, alveg sérstaklega. Það þarf að gera þetta í eins mikilli sátt og mögulegt er. Mér finnst þetta allt vera svolítil synd því ef þetta hefði verið gert vel þá hefði ég verið svo innilega til í að taka þessa umræðu og „taka slaginn“ vegna þess að mér finnst við þurfa að taka þessa umræðu og við eigum ekki að tala alltaf eins og ekki sé hægt að manna sum störf úti á landi af því að þar séu engir sérfræðingar og enginn vilji búa þar og þar fram eftir götunum. Það er ekki þannig. Mér fannst það áhugaverð frétt á Vísi í apríl þar sem sagt var frá ársfundi Byggðastofnunar. Þar var búið að taka saman tölur um ríkisstörf og voru stöðugildin um 2.500 um áramótin 2013/2014. Í þessum tölum kemur fram að höfuðborgarsvæðið er hið eina á landinu sem er með hærra hlutfall opinberra starfa en hlutfall íbúafjölda landsins. Það eru sem sagt 72% opinberra starfa á höfuðborgarsvæðinu, en 64% af íbúafjöldanum. Síðan kemur Norðurland vestra sem er með 2,1% stöðugildanna, en 2,2% íbúafjöldans. Þetta er áhugavert þótt þetta segi auðvitað ekkert allt, en mér finnst áhugavert að sjá þessar tölur og skoða þetta. Til dæmis á Austurlandi eru 2,4% stöðugildanna, en 2,8% íbúafjöldans. Nú er auðvitað ekkert óeðlilegt við að það séu mörg störf á höfuðborgarsvæðinu, en mér fannst mjög gott sumt af því sem var t.d. gert á síðasta kjörtímabili sem sneri einmitt að því að reyna að búa til störf án staðsetningar. Umhverfisstofnun hefur staðið sig sérstaklega vel í því, finnst mér, og reyndar margar stofnanir, en það er óþægilegt að ekki virðist vera nein stefna í þessum málum, það fer bara eftir hverri stofnun og hverjum forstöðumanni fyrir sig hvernig er tekið á þessu. En mér finnst það sem ég heyrt af Umhverfisstofnun til fyrirmyndar. Þannig að það sé skýrt þá er ég á móti 1. gr. og ég mundi vilja að hún yrði felld út úr frumvarpinu og að svona breytingar færu í gegnum Alþingi og fengju þá umræðu sem þörf væri á. B-liður 10. gr. snertir breytingar á því hvernig má færa fólk á milli úr ráðuneytum í stofnanir og væntanlega úr stofnunum í ráðuneyti. Ég var í andsvari fyrr í dag að tala um Stjórnarráðið og að ég sæi það fyrir mér sem einn vinnustað, að fólk yrði bara ráðið inn í Stjórnarráðið. Í dag er reyndar ráðið inn í ráðuneyti, en hins vegar kom inn ákvæði 2011 sem gerði starfsmönnum kleift að flytjast á milli ráðuneyta með samþykki ráðherra og starfsmannsins sjálfs, ég býst við að það hafi verið hluti af þeim breytingum sem farið var í á síðasta kjörtímabili þar sem m.a. var fækkað ráðuneytum sem mér fannst ágætt skref. Í athugasemdum um b-lið 10. gr. segir orðrétt, með leyfi forseta: „Nokkuð hefur verið um það að starfsfólk hafi flust á milli ráðuneyta bæði varanlega og tímabundið á síðustu árum á grundvelli þeirrar lagaheimildar sem öðlaðist gildi árið 2011 og hefur reynslan af þeirri framkvæmd verið góð og hnökralaus. Hins vegar hefur skort sambærilega lagaheimild til flutnings starfsfólks á milli stofnana og ráðuneyta sem og á milli tveggja stofnana.“ Nú verð ég að viðurkenna að ég hefði átt að fatta það fyrr að ég hefði viljað fá rökstuðning fyrir þessu. Hér segir um það hversu margir hafa verið fluttir að „nokkuð hafi verið um það“. Hefur þetta þá gerst þrisvar eða hefur það gerst oftar? Ég hefði líka viljað fá rökstuðning fyrir þessari setningu „að reynslan hafi verið góð og hnökralaus“. Auðvitað er ég ekki að segja að hér sé verið að ljúga í þessari greinargerð, en það væri gott að hafa einhverjar tölur. Ég er ekki endilega andvíg þessari grein. Ég held að það sé gott að hafa þennan sveigjanleika, ég er þá að hugsa um fyrir starfsfólkið líka, en mér finnst það kannski eitt að færa fólk milli ráðuneyta, það er stærra skref að færa það milli stofnana og ráðuneyta. Ef þetta verður samþykkt þá finnst mér mjög mikilvægt að fylgst verði mjög vel með því hvaða áhrif þessi breyting hefur, hvort starfsfólk færist á milli og hvaða áhrif það hafi og hvort það sé sátt við þær breytingar, þ.e. hvort þetta gefist vel. En ég er ekki algjörlega andvíg þessu. Mér finnst þó eins og kemur fram í nefndarálitinu mikilvægt að það hefði mátt reyna að tryggja meira samráð við stéttarfélögin sem um ræðir, starfsfólkið sjálft, þannig að það væri með í þessu og sæi þau tækifæri sem er lýst í greinargerð. Hér hefur verið rætt aðeins um 8. gr., um siðferðileg viðmið og hina svonefndu samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna sem mér finnst nú kannski ekki gott nafn á fyrirbærið. Ég get tekið undir það sem hefur komið fram að mér finnst þetta svolítið í lausu lofti. Nefndin verði sem sagt lögð niður og hlutverkinu verði betur sinnt innan ráðuneytisins í samráði við eftirlitsstofnanir og aðra. Það er vísað hér í umboðsmann Alþingis og Ríkisendurskoðun þannig að í raun er talað um að mjög mikilvægt sé að tryggja áfram að þessi vinna sé í gangi, en þó finnst mér ekki koma skýrt fram með hvaða hætti verði tryggt að hún verði það. Það er forsætisráðherra sem er ábyrgur. Ef ég á að segja alveg eins og er þá fannst mér viðbrögð hæstv. forsætisráðherra við áliti Ríkisendurskoðunar sem varðaði styrkveitingar forsætisráðherra vera með þeim hætti að hann bæri ekki mikla virðingu fyrir þeirri stofnun. Auðvitað á maður ekki að hugsa um þetta út frá þeim persónum sem eru akkúrat núna á sviðinu, en mér finnst þetta ekki sannfærandi svo ég orði það þannig. Þetta er eitthvað sem hefði þurft að skoða betur og ég tek undir það sem segir í minnihlutaálitinu, með leyfi forseta: „Minni hlutinn hefur um þetta ríkar efasemdir og vísar til þess að fyrir nefndinni kom fram að rökstuðningur í frumvarpinu væri takmarkaður og ekki væri ljóst hver ætlunin væri með breytingunni. Minni hlutinn telur því að þennan þátt málsins þurfi að skoða mun betur.“ Annað sem ég velti fyrir mér í þessu máli en er kannski of seint að fá svör við núna, er hvort einhver kostnaður hafi verið af samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið við stjórnsýsluna. Ef þetta er nefnd sem er til taks, ekki fólk á fullum launum við að gera ekki neitt heldur bara nefnd sem fær greitt fyrir þau verkefni sem hún fær eða hvernig sem það er, þá sé ég ekki af hverju hún má ekki vera áfram starfandi. Ég hefði viljað fá upplýsingar um það. Að öðru leyti finnst mér ekki vera stórkostlegar breytingar í frumvarpinu og sumt er til bóta held ég hreinlega. En ég get tekið undir að það eru mörg stærri mál sem bíða, þannig að við ræðum kannski mál sem í raun skiptir ekki öllu og sumt í því er beinlínis ekki til bóta. Það er áhyggjuefni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Það kemur fram í þessu frumvarpi að verið sé að auka sveigjanleika framkvæmdarvaldsins til að skipuleggja störf sín. Í því skyni er lagt til að heimildir ráðherra til að skipuleggja ráðuneyti verði auknar þannig að til viðbótar uppskiptingu á aðalskrifstofu í fagskrifstofur verði heimilt að setja á fót starfseiningar og ráðuneyti stofnana innan ráðuneytis. Í því skyni er lagt til að bætt verði ákvæði við lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem heimili flutning starfsfólks á milli stjórnvalda án þess að störfin séu auglýst til umsóknar. Mig langar að heyra viðhorf hv. þingmanns til þess að óskað sé eftir heimild til að auglýsa ekki þau störf sem þarna eru á ferðinni.
Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góðan punkt. Þetta var einmitt eitt af því sem var rætt vegna þess að auglýsingaskyldan er mjög mikilvæg til að tryggja öllum aðgang og fá vonandi hæfasta fólkið til starfa. Bent hefur verið á að á móti komi að staðan sem losnar verði auglýst. En ég sé eiginlega bæði kosti og galla við þetta, bæði að menn geti misnotað þetta með því að koma einhverjum fyrir einhvers staðar án þess að þurfa að auglýsa starfið, en líka að þessi sveigjanleiki geti nýst, ef ég gef mér að það séu nú ekki alltaf annarlegir hagsmuni að baki heldur séu menn að reyna að stilla hlutunum þannig upp að fólk nýtist sem best. Starfsmaður sem nýtist kannski ekki endilega á ákveðnum stað eða hefur mjög mikla sérfræðiþekkingu á einhverju ákveðnu máli geti farið yfir til annarrar stofnunar eða færst milli ráðuneyta vegna þess að sérfræðiþekking hans gæti nýst þar. Þannig að mér finnst bæði kostir og gallar við þetta.
Frú forseti. Hv. þingmaður kom inn á flutning á opinberum störfum út á land í ræðu sinni. Það hefur oft reynst þrautin þyngri að flytja opinber störf út á land og ég tala nú ekki um stofnanir. Vissulega hafa verkefni verið flutt en oft hafa þau verið dregin til baka og því hefur fylgt óvissa og óöryggi þegar einhver störf hafa loksins komið um að þau séu ekkert föst í hendi. Nú er ég ekki fylgjandi lagasetningu sem gengur út á að ráðherra hafi þetta bara einn í sinni hendi og þetta fari ekki til umfjöllunar Alþingis, ég tel vera rétt að við á Alþingi fjöllum um slíkt. Sér hv. þingmaður einhverjar leiðir til þess að styrkja möguleika á því að flytja störf eða stofnanir eða verkefni út á land með lýðræðislegum hætti?
Virðulegur forseti. Ég mundi helst ekki vilja tala um að flytja störf heldur að þegar verið er að auglýsa eftir nýju fólki þá sé möguleiki að starfa víðs vegar um landið eins og Umhverfisstofnun gerir. Það þurfi ekki endilega að segja: Við erum með manneskju hérna í Reykjavík og við ætlum að færa hana með valdi eitthvert annað. Það hefur alveg sýnt sig að fólk sækir um, ég þekki eiginlega engin dæmi um það fyrir utan kannski sérfræðilækna að fólk úti á landi hafi ekki sótt um störf þegar þau hafa verið auglýst. En á sama tíma og ráðherra var að þjösnast í þessu máli til að færa 20, 30 manns norður fóru þrjú störf Isavia á Akureyrarflugvelli í burtu. Matís er farið frá Akureyri. Hafró er búið að minnka niður í eiginlega ekki neitt. Útibúi umboðsmanns skuldara var lokað. Það heyrist ekkert mikið um þau störf sem svona leka smátt og smátt af landsbyggðinni án þess að nokkur hreyfi legg né lið. Til að svara hv. þingmanni þá held ég að við þurfum meiri stefnu um þessi mál og ég horfi á Umhverfisstofnun, þar finnst mér hafa tekist vel til. Þeir eru með starfsstöðvar. Þú getur unnið á hvaða starfsstöð sem er ef þú vinnur hjá stofnuninni. Mér finnst það til fyrirmyndar.
Forseti. Ég skil hv. þingmann sem svo að hún sé andvíg 1. gr. í frumvarpinu þar sem ráðherra er falin sú heimild án allra takmarkana að geta flutt stofnanir eða sett stofnanir niður þar sem ráðherra sýnist. Ég skil hana líka þannig að hún telji mikla þörf á að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni, þar er ég henni sammála. Ég held hins vegar að við þurfum öll að líta til þess að þetta er ekki auðvelt og getur ekki ráðist af því að miðað sé við hversu hátt hlutfall íbúa sé einhvers [[Forseti hringir.]]staðar og hvað opinber störf séu mörg. Hv. þingmaður tekur mið af Umhverfisstofnun en mig langar til að spyrja [[Forseti hringir.]]hvort það geti ekki verið þannig að stofnanir séu mjög misjafnar varðandi það hvernig þær geta dreift störfum víðs vegar um landið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt að auðvitað getur hlutfallið ekki verið eini mælikvarðinn en það er einn af mörgum þáttum. Já, ég er á móti 1. gr. vegna þess að mér finnst hún fela í sér allt of mikið ráðherraræði og ég minni á að við kjósum ekki ráðherra. Mér fyndist það kannski svolítið öðruvísi ef við mundum beinlínis kjósa í ráðherraembættin. Það gerum við ekki. Það sjáum við best á því að eftir kosningar fara allir að spá og spekúlera hverjir lenda hvar og alltaf kemur eitthvað á óvart. Þannig að mér er ekkert vel við það að ráðherra hafi allt of mikil völd, ég treysti Alþingi betur. Það er líka rétt sem hv. þingmaður segir, það er mjög misjafnt hvernig stofnanir gera þetta og hvort þær séu yfir höfuð eitthvað að spá í það að vera með starfsmenn úti á landi. Mér finnst líka áhyggjuefni það sem maður heyrir stundum frá sveitarfélögum að það er orðað þannig að forstöðumaður stofnunarinnar hafi sýnt þessu mikinn skilning, [[Forseti hringir.]]þess vegna séu þau enn með skrifstofu á staðnum. Mér finnst það ekki eiga að vera í höndum einstaka forstöðumanna.
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála því að þetta á ekki að vera í höndum einstaka forstöðumanna. Hins vegar held ég að það sé nú samt reyndin í lífinu að það fer oft eftir því hvernig sá eða sú sem stjórnar hugsar, hvernig það fólk er innréttað, hvernig framþróun verður. Það sem ég átti kannski við líka er að ég held að eðli stofnana sé ólíkt og misjafnt hvort það sé yfirleitt hægt að dreifa störfum þeirra um landið. Ég var nú sjálf hjá Landspítalanum og var ekki á höfuðskrifstofu heldur í úthýsi. Það var mjög skrýtið hvernig maður slitnaði úr sambandi við það sem var í raun að gerast með því að vera ekki þar sem allir voru. Þótt við séum jákvæð og viljum flytja opinbera þjónustu út á land þá þurfum við líka að hugsa um hið stóra samhengi og að kerfið [[Forseti hringir.]]virki allt eins og það á best að gera.
Virðulegur forseti. Já, það er alveg rétt að eðli stofnana er ólíkt og það er ekkert endilega allar stofnanir sem geta verið með starfsmenn úti á landi meðan aðrar gætu þess vegna verið með starfsmenn eingöngu úti á landi þar sem þjónustan felst kannski mest í að svara fólki sem hringir í gegnum síma eða tölvupóstsamskipti eða annað því um líkt. Ég þekki það vel að vera útibú á Akureyri, eini starfsmaðurinn þar, og allir hinir voru í Reykjavík þegar ég vann hjá Neytendasamtökunum. Það gekk mjög vel vegna þess að allir voru einfaldlega innstilltir á það og samskiptin voru mjög mikil í gegnum í síma, msn og spjallforrit. Þá sat hver inni á sinni skrifstofu og eitthvað var ákveðið bara í tölvunni. En það er rétt að þeir sem eru úti á landi vilja gleymast, ég þekki það líka. Maður þarf svolítið að sækja samskiptin því það er mjög auðvelt að einangrast. Það fer svolítið eftir stemningunni og þeir sem eru úti á landi þurfa líka að vera duglegir við það. Þannig að ætli við séum ekki bara sammála um það.
Frú forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir ágæta ræðu og spyrja hana um það sem lýtur að samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið, vissulega ekki mjög þjált nafn, eins og hv. þingmaður kom inn á. Hér kemur fram í áliti meiri hluta nefndarinnar að þótt ekki sé lengur talin þörf á sérstakri eða lögbundinni nefnd sé þó mjög mikilvægt að því hlutverki sé áfram sinnt, m.a. til að tryggja að siðareglur þróist áfram eins og eðlilegt er. Þannig að meiri hlutinn kemst að þeirri niðurstöðu að það sé mjög eðlilegt að leggja þessa nefnd af en þó sé mjög mikilvægt að hlutverki hennar verði áfram sinnt, þetta eigi að vera virkur þáttur og ég veit ekki hvað, en samt á enginn að sinna þessu samkvæmt frumvarpinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hún sér þetta fyrir sér, hvort hún telji ráðuneytið vera endilega rétta aðilann til að fara með þetta hlutverk því þetta snýst [[Forseti hringir.]]auðvitað um að geta veitt leiðbeiningar og ráðgjöf sem byggist á ákveðinni sérþekkingu.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég ætla að kalla þetta héðan í frá SSVS, þetta fyrirbæri sem á að leggja niður. Það er ekki gott að gera það vegna þess að við sjáum það bara í öllum skoðanakönnunum að það er ekki mikið traust á stjórnmálamönnum, kannski er traustið á stjórnsýslunni aðeins meira, en það er gríðarlega mikilvægt að byggja upp traust á stjórnsýslunni, við sáum það eftir hrun. Mér sýnist líka ekkert veita af því að við séum með siðareglur og þessi viðmið á hreinu. Mér finnst of mikið í gangi bæði hjá stjórnvöldum og í þjóðfélaginu sem gefur til kynna að við séum ekki alveg með það á hreinu hvað siðareglur séu eða hvað sé siðlegt og hvað ekki. Ég verð að segja að ég átta mig engan veginn á því hvernig þessu verður sinnt. Mér sýnist að hæstv. forsætisráðherra ætli að taka það að sér.
Frú forseti. Það skýtur auðvitað skökku við að í ljósi þess að hér hefur hæstv. forsætisráðherra til að mynda átt í samskiptum við Ríkisendurskoðun og umboðsmann Alþingis eins og hv. þingmaður kom að. Núna er vitnað í frumvarpinu til þess að það þurfi bara að eiga gott samstarf við þessar stofnanir sem eigi að síður hafa mátt þola hnútukast af hálfu hæstv. forsætisráðherra. Það er vísað til þess að ekki sé þörf á sérstakri nefnd og þessu verði bara sinnt úr ráðuneytinu. En það er nú svo að ýmsar stéttir hafa siðareglur og málið kann að vera sérstaklega viðkvæmt fyrir stjórnsýsluna því ráðuneytin eru auðvitað í senn stofnanir sem eiga að sinna hlutlausum verkefnum og vinna í því að útfæra og fylgja eftir pólitískri stefnu. Þarna kunna því vissulega að koma upp mjög mörg álitamál. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að full þörf sé á slíkri nefnd. Ég spyr hv. þingmann: Hverjar telur hún vera ástæður þess að þetta er lagt til, líka í ljósi þess að nefndin fékk eingöngu þriggja ára reynslutíma? Ef marka má fundargerðir [[Forseti hringir.]]hafði nefndin nóg að gera á þeim tíma, en eigi að síður er því haldið hér fram að það sé engin sérstök [[Forseti hringir.]]þörf á henni.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég uppgötvaði það eiginlega bara núna í þessari umræðu að það hefði verið gáfulegt að spyrja t.d. út í kostnaðinn við þessa nefnd, hvort það væri ástæðan. Og þótt það væri smákostnaður þá ætti það ekki að skipta öllu máli. Ég sé svolítið eftir að hafa ekki spurt um það, svona er maður nú ekki nógu duglegur að skoða alla anga á öllum málum, því ég mundi vilja vita þetta. Er kostnaðurinn ástæðan? Við vitum að ríkisstjórnin er, og segir það bara opinskátt, að draga saman seglin. Eins og hv. þingmaður bendir á erum við líka með veik ráðuneyti, það er búið að skera mikið niður í stjórnsýslunni. Samt ætla þau að taka á sig þetta verkefni og ýmis verkefni sem við leggjum á þau. Við erum að fara að samþykkja lög um opinber fjármál á þessu ári. Það [[Forseti hringir.]]eru gríðarlega mörg verkefni sem stjórnsýslan þarf að sinna. Þannig að ég hefði haldið að hjálp utan frá hvað þetta varðaði væri kærkomin.
Frú forseti. Það er auðvitað þannig að ein af sprengjum ríkisstjórnarinnar hefur verið flutningurinn á Fiskistofu sem kom svolítið eins og þruma úr heiðskíru lofti án þess að fyrir lægi góður undirbúningur og slíkt. Ég ætla ekkert nánar út í það hér, en umræðan um þetta frumvarp hefur mótast mjög af því máli. Ef við hugsum um hvað það er skammt liðið frá hruni og að nú eigi að hverfa til baka frá þeim umbótum sem gerðar voru á lögum um Stjórnarráð Íslands, meðal annars siðareglum þar að lútandi og sérstakri nefnd sem veitti ráðgjöf, veldur það miklum áhyggjum. Það sem veldur mér líka áhyggjum er að umsagnirnar sem berast um málið eru mjög mikið um staðsetningu stofnana, minna horft á [[Forseti hringir.]]siðareglurnar og nánast ekkert. Ég vil spyrja: Að hversu miklu leyti voru siðareglurnar [[Forseti hringir.]]eða siðaráðið rætt í nefndinni við afgreiðslu málsins?
Það er rétt hjá hv. þingmanni að það var gríðarlega mikill fókus, eðlilega, á 1. gr. Nefndin fékk á sinn fund starfsfólk, t.d. forstjóra Fiskistofu og stéttarfélög og fleiri út af þeim þætti vegna þess að það var bara svo illa að þessu staðið og stofnunin beinlínis í uppnámi. Það var því skoðað mjög ítarlega. Nú er ég áheyrnarfulltrúi í nefndinni þannig að ég er kannski með 80% mætingu, sit ekki alla fundi, en þetta bar á góma en alls ekki jafn ítarlega og hefði þurft að vera. Fyrst þegar ég las frumvarpið yfir þá sá ég ekki endilega að þetta væri mjög alvarlegt, kannski af því ég hugsaði að þetta væri enn ein nefndin sem væri kannski lítið að gera, það væri kostnaður og eitthvað slíkt. En eins og ég segi þá bendum við á þetta [[Forseti hringir.]]í minnihlutaálitinu. Við tökum kannski ekki mjög sterkt til orða, en við bendum á að þetta sé eitthvað sem við teljum að þurfi að skoða betur.
Frú forseti. Öflug umgjörð um siðareglur og ráðgefandi siðaráð tryggir okkur ekki gegn vondu siðferði, en það er mikilvægt að vera með slíka umgjörð til þess að efla traust á stjórnvöldum, ekki veitir af. Ég sat einn fund í nefndinni sem varamaður og hef auðvitað fylgst með þessari umræðu utan frá, en þegar ég hef núna verið að undirbúa mig fyrir umræðuna og skoða umsagnirnar þá bregður mér mjög í brún að sjá hvað þetta fær lítið vægi. Mér sýnist að það hafi eingöngu verið aðilar frá forsætisráðuneytinu og svo Siðfræðistofnun sem hafi rætt þetta. IMMI er hérna líka, en í áliti þeirra er aðallega rætt um skráningu upplýsinga. Þannig [[Forseti hringir.]]að ég tel einsýnt að þetta mál þurfi að fara til nefndar og í miklu betri umræðu hvað þennan þátt málsins varðar.
Virðulegur forseti. Ég held að það væri mjög gott ef öll mál fengju segjum fjórar umræður vegna þess að það er varla þannig að hingað komi mál þar sem þessar umræður skila ekki einhverjum punktum sem okkur þykir vert að skoða nánar. En ég held að með þetta eins og kannski aðrar greinar frumvarpsins, líka þá grein sem er um það að færa til starfsfólk, ef frumvarpið verður samþykkt svona, þá sé eftirlitshlutverkið sem við höfum hér á Alþingi mjög mikilvægt. Mér finnst við stundum gleyma því hlutverki okkar þegar búið er að samþykkja einhver lög sem við höfum jafnvel gagnrýnt mjög mikið, við fylgjumst svo ekki með því hvernig framkvæmdin er og bregðumst við með aðhaldi, fyrirspurnum og öðru. Þannig að ef þetta verður samþykkt held ég að það sé mikilvægt að fylgjast með og sinna einmitt því aðhaldi og spyrja: Hvernig ætlið þið að sinna þessum málum? Hvernig ætlar hæstv. forsætisráðherra að halda utan um þetta og halda áfram þessu mikilvæga verkefni sem SSVS-nefndin hefur sinnt og allir eru sammála um að hafi verið mikilvægt?
Virðulegi forseti. Mér líður hér í ræðustól eins og lélegum sveitapresti sem er búinn að flæma frá sér allan söfnuðinn. Hér eru einungis tveir í söfnuðinum að hlusta. Það mál sem er til umræðu, frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands frá 2011, er býsna merkilegt mál og er mér á margan hátt hugleikið. Ég hef á stundum sagt það að stjórnarráðslögin frá 1970 voru sem næst fullkomin í mínum huga, nema kannski að því leyti að í þeim lögum var gert ráð fyrir því að vátryggingasamningar heyrðu undir heilbrigðis- og tryggingaráðuneytið þar sem ekki var gerður greinarmunur á almannatryggingum og vátryggingum, sem síðar voru fluttar undir viðskiptaráðuneytið. Sömuleiðis var það þannig að árið 1970 voru umhverfismál ekki til, reyndar var orðið mengun ekki til í orðabók Menningarsjóðs frá 1963, þannig að allir hlutir taka einhverjum breytingum og meira að segja lög sem voru sem næst alfullkomin þarfnast breytinga. Fram til 1970 hafði gengið á ýmsu í stjórnsýslu Stjórnarráðs Íslands. Þá voru ráðuneyti jafnvel stofnuð á þann hátt að það voru prentuð bréfsefni og þá varð til ráðuneyti. Þannig varð iðnaðarráðuneytið til að bætt var við í bréfsefni samgönguráðuneytisins heiti iðnaðarráðuneytisins, þannig að það varð samgöngu- og iðnaðarráðuneyti. Sömuleiðis varð til efnahagsráðuneyti fyrir þrjá starfsmenn án þess að lagastoð væri til. En síðan varð efnahagsráðuneytið að efnahagsstofnun með lagastoð, ef minni mitt brestur ekki. Þá má einnig minna á að hér á landi var starfræktur háskóli í þrjú ár, frá árinu 1938–1941, án þess að til væri löggjöf um þann skóla eða reglugerð, heldur var sá skóli á einhvers konar fjárveitingum frá kennslumálaráðherra á þeim tíma. Sem betur fer var slíkt lagfært með stjórnarráðslögunum 1970. Þarna var starfsemi Stjórnarráðsins færð í nokkra festu og eitt meginatriðið var að einn ráðuneytisstjóri heyrði undir einn ráðherra, hins vegar gat einn ráðherra haft undir sér mörg ráðuneyti. Þetta varð til festu. Það má kannski segja að lögin frá 2011 sem eru til umræðu hafi verið upphaf ákveðinnar ógæfu, upphaf þess að hér fer allt af stað. Nú getur einn ráðuneytisstjóri haft yfir sér tvo ráðherra, eins og er í nokkrum tilfellum. Eitt vildi ég nefna líka í undarlegheitum fyrri ára að á árunum 1944–1947 var samgönguráðuneyti, en málefni flugmála heyrði ekki undir samgönguráðherra heldur undir menntamálaráðherra. Allt var þetta hið allra skrýtnasta. Þetta vil ég sagt hafa í byrjun. Ég hefði kannski frekar átt að flytja þessa ræðu í 1. umr., en þetta frumvarp sem hér kemur fram virðist vera til stuðning ákvörðun um að flytja Fiskistofu frá Hafnarfirði til Akureyrar. Ég tel að framsetning þess máls á sínum tíma hafi verið á flestan hátt mjög ámælisverð. Það hefur verið sagt í umræðunni að stjórnarstofnanir séu ekki til fyrir starfsmenn heldur fyrir þegnanna, en það er einu sinni þannig að starfsmenn stjórnarstofnana og fyrirtækja sem vinna störf sín af kostgæfni eiga skilið virðingu og störf allflestra sem störf sín vinna af kostgæfni eru sjálfsvirðing þeirra. Þessi framsetning var bein árás á sjálfsvirðingu starfsmanna. Mér kom í huga orð sem voru höfð um Sölku Völku. Með leyfi forseta ætla ég að vitna til þeirra orða. Þau eru ekki mörg: „Henni varð alltaf jafn mikið um í hvert skipti sem líf hennar var eyðilagt.“ Mér fannst nánast að verið væri að eyðileggja Fiskistofu með því að rífa stofnunina upp með rótum, starfsfólkið skipti ekki máli. Stofnun eins og Fiskistofa er fyrst og fremst starfsfólk. Þarna er töluverður mannauður saman kominn og töluverð reynsla. Þessi framsetning á málinu var að mínu viti eins og ekki á að gera breytingar. Ég geng meira að segja svo langt að segja að sú hótun sem þarna var sett fram í garð starfsmanna um starfamissi sé með því alvarlegra sem nokkur starfsmaður eða nokkur maður getur fengið, sem nokkur manneskja getur fengið yfir sig. Mér verður hugsað til kenninga svissnesks sálfræðings, Elisabethar Kübler-Ross, sem setti fram kenningu sína um dauðaferlið í bók sinni sem heitir á ensku On Death and Dying, þarna upplifði starfsfólk upplausn og örvæntingu og rótleysi og þetta var alger óþarfi. Ég ætla líka að nefna það að menn hugsa gjarnan um stjórnsýslustofnanir sem atvinnubótavinnu, finnst mér, það sé bara hægt að taka þær upp til þess að bæta atvinnuástand einhvers staðar. Í því sambandi vil ég geta þess að í Hafnarfirði hefur ýmislegt gerst á undanförnum árum. Þar var til dæmis sjúkrahúsi lokað, þar er ekki starfrækt embætti sýslumanns lengur heldur er starfrækt skrifstofa frá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Það má því segja að ef það er byggðavandi einhvers staðar úti á landi er líka viss byggðavandi í Hafnarfirði, því má ekki gleyma. En varðandi Fiskistofu geta menn deilt um gagnsemi og nauðsyn hennar, en á meðan við sitjum hér með kvótakerfi og lög um stjórn fiskveiða virðist mér að Fiskistofa sé nauðsyn. Hún tók að vissu leyti við verkefnum Fiskifélags Íslands og sumu leyti fékk hún ný verkefni með lögum um stjórn fiskveiða. Allt þetta gat leitt til þess að stofnunin veiktist. Nú veit ég ekki hvort búið er að slá þessum flutningi á frest eða hvort búið er að fella hann niður, ég átta mig ekki á því. Ég tel að orð mín í þessari ræðu eigi jafn mikið erindi eftir sem áður. Ég tel að festa í stjórnsýslu sé það sem máli skiptir. Það er kosið til Alþingis með reglulegu millibili, eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Það er skipt um ríkisstjórnir, en það þarf festu í stjórnsýslu til þess að samfélagið gangi. Festu í stjórnsýslu, segi ég, en á móti má kannski segja að það þurfi líka vissan sveigjanleika og hreyfanleika. Það kann að vera að verkefni breytist og verkefni þurfi að færast til. Ég sé ekki að það sé skaðlegt, hvorki fyrir starfsmenn né stofnanir, að hægt sé að færa starfsmenn til innan þeirra marka sem lög um réttindi og skyldur starfsmanna heimila, hins vegar átta ég mig ekki almennilega á fyrirbrigði sem verður til í 6. gr. frumvarpsins. Með leyfi forseta segir í 6. gr., og ég ætla að fá að lesa hana alla: „Ráðherra skal skipuleggja aðalskrifstofu ráðuneytis með því að skipta henni upp í fagskrifstofur og skal hverri skrifstofu stýrt af skrifstofustjóra undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra.“ Gott og vel. Hér er um að ræða skiptingu ráðuneytis, deildaskiptingu, fagskiptingu ráðuneytis sem við þekkjum. Síðan kemur: „Jafnframt er heimilt að setja á fót sérstakar starfseiningar og ráðuneytisstofnanir sem eru starfræktar sem hluti af ráðuneyti.“ Þarna er þetta hvorki stofnun né ráðuneyti, þetta er hvorki/né stofnun. Ég fæ ekki séð af greinargerðinni að þetta sé útskýrt mjög skýrt, eins og ég hefði viljað. Það var á árum áður fjármálaráðuneyti sem var eins og guð almáttugur í senn eitt og þríeitt, þ.e. fjármálaráðuneytið var ráðuneytið sjálft, Fjárlaga- og hagsýslustofnun og Ríkisendurskoðun. Svo gerðist það að Ríkisendurskoðun var af eðlilegum ástæðum flutt frá ráðuneytinu undir yfirstjórn Alþingis, en Fjárlaga- og hagsýslustofnun varð ósköp einfaldlega ein af skrifstofum ráðuneytisins. Þessi þáttur finnst mér því ekki gefa þá festu sem ég hefði viljað hafa í stjórnsýslunni. Mönnum hefur orðið tíðrætt um siðanefndir og þörf á þeim. Ég hef stundum sagt að það sé fyrst þörf á siðanefnd þegar slysin hafa orðið, en það eru til stjórnsýslulög og það er til stjórnarskrá og það eru til þykkir lagabálkar sem hafa lagagildi, siðareglur hafa ekki lagareglur heldur eru til viðmiðunar. Ég hef gjarnan sagt að siðareglur, hvernig svo sem þær eru færðar í letur, verði aldrei annað en heilbrigð skynsemi. Það er verst að hv. þm. Össur Skarphéðinsson skuli ekki vera hérna [[Gripið fram í: … og heilbrigða skynsemi.]]af því að heilbrigða skynsemin mótast oft og tíðum af því sem segir einhvers staðar í Biblíunni í hinni gullnu reglu, „allt sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra“, og hefði verið gott að hafa þann biblíufróða mann við hendina ef minni mitt hefði brostið. Ég sé ekki að þetta frumvarp hefði nokkurn tímann komið fram nema vegna þess að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fór að hugsa upphátt, þ.e. hann hugsaði um að flytja Fiskistofu frá Hafnarfirði til Akureyrar. Það er stundum erfitt að hugsa upphátt, kannski er betra að hugsa í hljóði. Síðan í kjölfar þess fylgdi það að einhver landshlutanefnd Norðurlands, sem ég hafði aldrei heyrt talað um, taldi eðlilegt að flytja a.m.k. tvær stofnanir í Skagafjörð, þ.e. Landhelgisgæsluna og Rarik, án þess að ég hefði nokkurn tímann séð að það væri gerður samanburður á öðrum kostum í þeim efnum. Ég hef þjónað landsbyggðinni þó nokkuð á minni ævi og tel mig á marga hátt landsbyggðarmann og tel að opinber störf séu ekki það sem skipti sköpum fyrir landsbyggðina heldur annað atvinnulíf. Ég held að menn ættu fyrst og fremst að huga að atvinnulífi úti á landi en ekki alltaf vera að hugsa um það hvort fara mætti í atvinnubótavinnu með einhverjum opinberum stofnunum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mín lengri að sinni, virðulegi forseti. Ég lýk hér máli mínu. Takk fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég get kannski ekki alveg tekið undir það með honum að opinber störf skipti ekki máli fyrir landsbyggðina. Ég held að þessi ásókn í þau væri ekki ef það væri ekki reynslan að þau skiptu máli vegna þess að þau eru oft sérhæfð. Ég held að ástæðan fyrir því til dæmis að Akureyri nær svona að halda velli sé vegna þess að þar eru mjög stórir opinberir vinnustaðir, eins og Sjúkrahúsið á Akureyri og tveir framhaldsskólar, sem dæmi. Hvað varðar annað atvinnulíf úti á landi þá er það oft þannig eins og með sjávarútveginn að hann safnast á fárra hendur. Ég þekki það úr mínu kjördæmi þar sem eitt fyrirtæki í rauninni flytur starfsemina til Grindavíkur og þá er kvótanum kippt undan litlu sveitarfélagi. Við hv. þingmaður erum kannski ekki alveg sammála um þetta. Staðan á Fiskistofu er að því er mér skilst þannig að höfuðstöðvar flytjast norður en starfsmannaveltan mun tryggja það að engum verður sagt upp heldur verða einhverjir ráðnir fyrir norðan eftir því sem þeim fækkar fyrir sunnan, en þó verður áfram útibú í Reykjavík. Því spyr ég hv. þingmann hvort hann telji að þetta sé þá ekki ásættanleg lausn úr því sem komið er, þótt búið sé að valda stofnuninni skaða sem hefði aldrei þurft að vera ef menn hefðu bara vandað til verka í upphafi. En breytingin er þá sem sagt sú að forstöðumaður stofnunarinnar flytur út á land og síðan eru ráðnir sérfræðingar eftir því sem störf losna, hvort það sé ekki ásættanleg lausn. Hitt er svo annað, og það er kannski spurningin, hvort hv. þingmaður telji ekki að eðlilegra væri að Alþingi mundi samt alltaf samþykkja svona breytingar, hvar lögheimili stofnana á að vera eða hvort honum finnst eðlilegt að ráðherra einn geti haft það vald.
Virðulegi forseti. Það er stórt spurt og fyrst ætla ég að fjalla um vöxt og viðgang Akureyrar. Vissulega hefur Háskólinn á Akureyri og Menntaskólinn á Akureyri haft veruleg áhrif en það sem skiptir meginmáli á Akureyri, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, er starfsemi sjávarútvegsfyrirtækja sem þar eru. Ég get ekki litið á það sem ásættanlega lausn að flytja stofnun í bútum, þá eins gott að kála henni bara í eitt skipti fyrir öll, þeirri stofnun. Það er spurning hvað Alþingi á að framselja til framkvæmdarvaldsins á einu bretti. Það getur vel verið að framkvæmdarvaldið geti farið býsna frjálslega með miklu framsali. Um það vil ég ekki hafa fleiri orð. En ég lít ekki á það sem ásættanlega lausn að flytja stofnunina í einhverjum bútum og framlengja dauðastríð hennar ef það er ætlunin.
Virðulegur forseti. Við skulum að vona að það verði ekki eitthvert dauðastríð hjá stofnuninni, það yrði þá kannski væntanlega vegna þess sem þegar hefur gengið á. Varðandi það sem hv. þingmaður kom aðeins inn á í b-lið 10. gr. um að færa starfsfólk ekki bara á milli ráðuneyta eins og nú er hægt heldur einnig á milli stofnana. Mér finnst það ekki endilega alvitlaust og gæti verið góð leið fyrir starfsfólk líka. Það er þó kannski ámælisvert að þetta hafi ekki verið unnið í meira samráði við það og gert þannig að starfsmenn sæju tækifæri í þessu frekar en ógn. Það er þá kannski helst það að neiti starfsmaður að fara, í hvaða stöðu hann er þá í rauninni settur ef hann vill ekki færa sig á milli. Hefur hv. þingmaður einhverja skoðun á því?
Virðulegi forseti. Já, ég hef nú skoðun á þessu. Það kann að vera að störf hverfi af einhverjum ástæðum. Það kann að vera að full þörf sé á því að hafa þann sveigjanleika að hægt sé að flytja starfsmenn á milli ríkisstofnana, úr ráðuneyti í stofnun eða inn í ráðuneyti, ég tel að þetta sé nú kannski ekki stóra málið hvernig samráð verður um þetta, um það skal ég ekki segja. En það er bara stundum þannig að sum störf úreldast og það er engum starfsmanni hollt að úreldast með starfi sínu. Ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni fyrir mjög góða ræðu. Hann rifjaði upp sögu stjórnsýslunnar og Stjórnarráðsins, stiklaði að sönnu mjög á stóru en þó nóg til þess að gefa okkur mynd af ákvörðunum sem teknar hafa verið í tímans rás án þess að formfesta væri til staðar. Það er eftir henni sem þingmaðurinn kallaði, festu í stjórnsýslunni, hann gagnrýnir frumvarpið m.a. á þeirri forsendu og vísar í 6. gr. frumvarpsins þar að lútandi. Þungamiðjan í málflutningi hans var engu að síður dæmið sem hann tekur af Fiskistofu, sem mér fannst vera mjög áhrifaríkt og ég verð að segja það hér að ég hygg að málflutningur og málafylgja þessa þingmanns hafi haft sitt að segja um vonandi farsæla lausn á því máli. Það ber að þakka. Ég vil víkja að einu atriði sérstaklega sem hann kom inn á og snýr að siðanefndinni sem verið er að leggja niður. Þingmaðurinn sagði að sú siðaregla sem mestu máli skipti eða það viðmið sem menn helst ættu við að styðjast í því efni héti heilbrigði skynsemi. Þá er spurningin þessi: Er ekki heilbrigð skynsemi nokkuð sem þarf að næra? Er ekki heilbrigð skynsemi nokkuð sem þarf að vinna með? Var það ekki einmitt það ferli sem kveðið var á um í lögunum og er nú verið að nema þaðan brott? Hvert er álit hv. þingmanns á því?
Virðulegi forseti. Það er stórt spurt. Heilbrigð skynsemi tekur náttúrlega mið af ákveðnum grundvallarreglum. Ég hef einhvern tímann og nýlega fjallað um það þegar menn fara að aðlaga heilbrigða skynsemi að háttum - já, verið með skapandi heilbrigða skynsemi sem ég hef síðan leitt að hugtaki sem heitir siðrof. Það kann að vera að næra þurfi skynsemina, en ég segi hins vegar það að þegar menn hafa fært í letur siðareglur þá kann að vera að menn segi: Já, hér eru siðareglurnar og ég fór eftir þeim. En hegði sér samt ósiðlega vegna þess að siðareglurnar tóku ekki alveg mið af skynseminni. En ég tel að hægt sé að efla skynsemi manna, en það verður að koma í veg fyrir tvennt. Ég hef fjallað um það á öðrum vettvangi. Ég fjallaði um skapandi reikningsskil, skapandi lagatúlkun og ef menn gefa því lausan tauminn þá verður það sem ég kalla siðrof.
Hæstv. forseti. Ég hef sagt að þegar siðareglur eru annars vegar skipti smíðisvinnan meira máli en smíðisgripurinn. Það er þetta sem reynt er að stuðla að með núgildandi lögum hvað þetta snertir. Kallaðir eru til aðilar frá stéttarfélögunum, frá stjórnendum innan stjórnsýslunnar og frá háskólasamfélaginu sem hafa sérhæft sig í umræðu um þessi mál til að leggja sameiginlega á ráðin um það hvernig við getum þróað með okkur heilbrigða skynsemi, því að í lögunum er meðal annars kveðið á um að það skuli leitað fanga til að örva umræðu í stjórnsýslunni um þessi efni.
Virðulegur forseti. Ég held að ég undirstriki að það eru þrjár spurningar sem ég vildi beina til hv. þingmanns. Hann fjallaði nokkuð um siðareglur og ég áttaði mig ekki alveg á afstöðu þingmannsins í þeim efnum og vildi spyrja hann hvort honum þyki það góð hugmynd eða vond að hæstv. forsætisráðherra taki að sér yfirumsjón með siðareglum í stjórnsýslunni eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Þingmaðurinn sagði að frumvarp þetta hefði ekki komið fram nema vegna þess að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafi hugsað upphátt. Það þarf nú aðeins meira til að stjórnarfrumvörp komi fram á Alþingi Íslendinga. Það þarf samþykki ríkisstjórnarinnar fyrir framlagningu málsins sem stjórnarfrumvarps og þar með ráðherra Sjálfstæðisflokksins. Ég geri ráð fyrir því að ráðherrar þingmannsins hafi staðið fyrir flutningi málsins. Það þarf umfjöllun í þingflokki stjórnarflokkanna, þar með þingflokki Sjálfstæðisflokksins og samþykki þar fyrir framlagningu. Ég skil það þannig að hv. þingmaður hafi lagst gegn því að málið væri afgreitt til þings í umfjöllun í þingflokknum þar, en vildi inna eftir því hvort hann hafi verið einn um þau sjónarmið eða hvort fleiri þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafi goldið varhuga við þeim hugmyndum þegar leitað var heimildar þingflokksins til framlagningar á málinu. Í þriðja lagi er það forgangsröðun verkefna. Telur þingmaðurinn að á þessum tímapunkti í þinghaldinu sé þetta það þingmál frá stjórnarflokkunum eða einstaka þingmönnum sem mesta áherslu sé vert að leggja á að ná að afgreiða hér í lokin, eða telur hann önnur mál, og gæti hann þá nefnt einhver, eiga brýnna erindi á dagskrána en þetta?
Virðulegi forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar spyr stórt og mikið varðandi umsjón með siðareglum. Ég tel að einn maður í Stjórnarráði Íslands geti ekki haft umsjón með siðareglum. Ég tel ósköp einfaldlega og hef látið þá skoðun oft í ljós að menn telji að öll mál séu leyst eftir að siðareglur hafi verið settar. En ég tel að svo sé ekki. Mannleg hegðun leysist ekki með því að færa í letur. Við höfum hér ýmsa lagabálka sem eru siðabálkar. Við skulum bara virða þá. Þeir hafa verið færir í letur og hafa fengið sína umfjöllun. Þetta er mitt svar við því. Hvað gerist á þingflokksfundum í Sjálfstæðisflokknum ætla ég ekki að fjalla um hér og hver afstaða einstakra þingmanna var þar, ég fjalla ekki um það hér. Um forgangsröðun verkefna vil ég segja að verkefni þokast lítt áfram þannig að ég fæ ekki séð að þetta mál hafi gengið hraðar en önnur sem hér hafa verið til umræðu á undanförnum kvöldum og nóttum. Ég ætla því ekkert að dæma um það hvort þetta er rétt eða röng forgangsröðun verkefna. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það þýðir auðvitað ekki að hafa það sem svona eitthvert leyndó hvort þingflokkur Sjálfstæðisflokksins tók þátt heill og óskiptur í aðförinni að Fiskistofu eða hvort þar voru einhverjir sem andæfðu því máli. Það er ástæða til að þakka hv. þingmanni málflutning hans eftir að umræðan kom hér inn í þingið. Ég held að það séu eðlilegar opinberar upplýsingar að veita hvort hann hafi verið einn þingmanna Sjálfstæðisflokksins til að vara við þeim áformum og tala gegn þeim og hvort allir hinir hafi lagst á sveif með ráðherrum Sjálfstæðisflokksins í því að fara með þessum hætti gegn Fiskistofu. Um dagskrána vil ég síðan almennt segja að það fer eftir því hvaða mál eru á dagskrá hversu hratt þau ganga fram, það höfum við séð á undanförnum dögum. [[Forseti hringir.]]Þetta mál held ég að sé algjör þarfleysa.
Virðulegi forseti. Ég vildi fara hér stuttlega yfir þetta mál, tók til máls í 1. umr. um það og fann á því allnokkra hnökra sem ég gerði ítarlega grein fyrir í ræðu þá og vil núna nota tækifærið og fjalla um málið í ljósi þeirra nefndarálita sem hér liggja fyrir. Í fyrsta lagi þegar kemur að stóru spurningunni um hina opnu heimild sem í frumvarpinu felst til handa ráðherra að ákveða staðsetningu stofnana þá vekur það athygli mína í ljósi þróunar mála í vetur eftir að þetta frumvarp var lagt fram að meiri hlutinn skyldi ekki gera breytingartillögu um það atriði. Við erum búin að horfa upp á það að atburðarásin í kringum Fiskistofu hefur veikt stórlega þá stofnun, grafið undan faglegum grunni hennar og leitt til þess að hæstv. ráðherra hefur endað á því að draga til baka áformin um flutning stofnunarinnar norður í land, sem kynnt voru með lúðraþyt og söng síðasta sumar. Það er jafnframt komin niðurstaða frá umboðsmanni Alþingis um að ákvörðun ráðherrans þá hafi verið ámælisverð og það er auðvitað sérstakt áhyggjuefni fyrir okkur öll, því að hlutverk okkar hér, löggjafans, hlýtur að vera að standa vörð um stofnanir ríkisins, getu þeirra til að sinna verkefnum sínum og standa vörð um lögbundið sjálfstæði þeirra. Það má til dæmis ráða af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að það sé markmiðið sem við ættum að leggja til grundvallar. Virðulegi forseti. Það segir í áliti meiri hlutans að við ákvarðanir um breytingu á staðsetningu opinberra stofnana verði að gæta að reglum um málefnalega stjórnsýslu. Í því sambandi er vísað til niðurstöðu umboðsmanns Alþingis vegna kvörtunar starfsmanna Fiskistofu. Í áliti umboðsmanns kemur fram að yfirlýsingar og bréf ráðherra sem var beint til starfsmanna Fiskistofu og hvernig staðið var að upplýsingagjöf um þetta mál gagnvart þeim hafi ekki verið í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti. Ráðherra hefði átt að leita sér ráðgjafar innan ráðuneytis um það hvort sérstaka lagaheimild hefði þurft til flutnings höfuðstöðvanna. Það er mjög athyglisvert að í þessu ljósi skuli meiri hlutinn ekki gera ráð fyrir neinum breytingum á þessu ákvæði. Í áliti minni hlutans er farið ágætlega yfir þetta álitamál, og minni hlutinn kemst að þeirri niðurstöðu að heimild til handa ráðherra til að flytja stofnanir að eigin geðþótta án málefnalegs rökstuðnings, fjárhagslegrar og faglegrar úttektar sé óeðlilegt framsal á valdi löggjafans, og undir það má taka. Ég varaði við því í 1. umr. þessa máls að menn væru að búa til miklar hættur hvað varðar stjórnfestu og umgengni um stofnanir ríkisins með því að samþykkja svo opna lagaheimild. Það byði heim þeirri hættu að ákvörðun yrði tekin af núverandi stjórnarmeirihluta sem síðan annar stjórnarmeirihluti væri ekki bundinn af á nokkurn hátt. Þar af leiðandi væri til lítils fyrir það sveitarfélag sem ætti að taka á móti nýrri stofnun að fagna því að allir mættu reikna með því að einungis væri verið að tjalda til einnar nætur. Ég benti á og minnti á það að sú stofnun sem stóð til að flytja, Fiskistofa, hafði nefnilega verið flutt í Hafnarfjörð af þáverandi sjávarútvegsráðherra, sem akkúrat var Hafnfirðingur, þannig að í annað skiptið á rétt rúmum tíu árum lagði þessi sami stjórnarmeirihluti upp með að róta til þessari stofnun á kjördæmapólitískum forsendum. Það var ekki einu sinni að það þyrfti nýja flokka, nei, það þurfti bara aðra menn úr sömu flokkum í ráðherrastólana. Ekkert sýnir betur hversu hættuleg þessi meðferð og umgengni við stofnanir ríkisins er. Ég held að það sé ófært að þetta mál verði að lögum nema á því verði gerðar breytingar. Ég tel að það sé grundvallarforsenda í ljósi álits umboðsmanns Alþingis og atburðarásar þessa vetrar að við sameinumst um það að ef ríkisstjórnarmeirihlutinn vill hafa heimild til flutnings stofnana í lögum þá sé sú heimild skilyrt, hún sé skilyrt samráði við Alþingi, það þurfi að koma fram þingsályktunartillaga um flutning stofnunar, hann megi ekki verða nema með nokkurra ára fyrirvara og gerast í áföngum þannig að fólk sé ekki sett í þá aðstöðu að afkomu þess og starfsöryggi sé kippt undan því án fyrirvara. Það er alveg rétt sem hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason rakti í ágætri grein í Morgunblaðinu og aftur hér í ræðu að atvinnumissir er einn af þremur alvarlegustu áföllunum sem fólk getur orðið fyrir á lífsleiðinni að áliti sérfræðinga. Og það er ekkert gamanmál að haga málum þannig að fólk sé sett í algjörlega varnarlausa stöðu gagnvart handahófskenndum ákvörðunum manna í örvæntingarfullri leit að kjörfylgi og menn séu settir í þá ömurlegu stöðu að flokkar sem eru að hverfa ákveða að skáka til opinberum stofnunum í örvæntingarfullri von um að það muni tryggja þeim kjörfylgi í lykilkjördæmum. Það verður auðvitað að setja varnir við slíkri misbeitingu valds því að þetta er valdníðsla. Þetta er skilgreiningin á valdníðslu, það er að ákvörðun sé tekin án efnislegra forsendna. Og það er vert að muna það að valdníðsla þarf ekki að felast í ákvörðun sem tekin er með ólögmætum hætti, valdníðsla er ákvörðun sem er tekin án réttra efnislegra forsendna. Virðulegi forseti. Það er því tillaga mín að sest verði aftur yfir þetta mál, það kallað til nefndar milli 2. og 3. umr. og gerðar á því breytingar í þá veru að búinn verði til einhver umbúnaður um tilfærslu stofnana þannig að um það gæti orðið samfélagslegur friður. Það eru dæmi um vel heppnaðan flutning stofnana út á landsbyggðina og ég tek það fram að ég útiloka ekki flutning stofnana út á landsbyggðina eða flutning einstakra verkefna stofnana út á landsbyggðina. Það eru dæmi um stofnanir sem starfa með ágætum árangri úti á landsbyggðinni og hafa gert lengi. Ég nefni bara eitt dæmi, þá stofnun sem ég heimsótti í fyrra, Fæðingarorlofssjóð á Hvammstanga sem starfar þar ágætlega, sinnir verkefnum sem engar nauðir rekur til að hafa í Reykjavík. Það er alveg hægt að koma slíku við. Það skýtur líka skökku við að sjá þessa sömu ríkisstjórn og þykist hafa hagsmuni landsbyggðarinnar að leiðarljósi í ákvörðunum um tilfærslu á stofnunum eins og Fiskistofu, ganga síðan fram og draga úr almannaþjónustu á landsbyggðinni, draga úr störfum langskólamenntaðs fólks á landsbyggðinni með því að draga saman þjónustu í heilbrigðisstofnunum og í sýslumannsembættum vítt og breitt um landið og síðan með hinni ömurlegu aðför sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að hefja gegn framhaldsskólum á landsbyggðinni. Það er vert að minna á að framhaldsskólakennarar á landsbyggðinni eru líklega í heildina tekið best menntuðu sérfræðingar hinna dreifðu byggða. Þessa dagana og þessi missirin er ríkisstjórnin í linnulítilli aðför að þeim grundvelli hinna dreifðu byggða. Virðulegi forseti. Að því er varðar aðra þætti þessa máls þá verð ég að segja að nefndarálit meiri hluta nefndarinnar er mér allnokkur ráðgáta. Í umfjöllun um skipulag ráðuneytanna er til dæmis parsus sem felur í sér ítarlega gagnrýni á stofnun sjálfstæðra stjórnsýslunefnda og úrskurðarnefnda og þær taldar ekki samrýmast 14. gr. stjórnarskrárinnar. En það er enga breytingartillögu að finna frá meiri hlutanum til þess að endurspegla þær sérskoðanir þingmanna meiri hlutans. Það er líka vert að minnast á það að hér eru þeir nú duglegir, ráðherrar ríkisstjórnarmeirihlutans, að bera inn hestburðina af tilskipunum frá Evrópusambandinu sem upp til hópa fela í sér skyldu um að setja á fót sjálfstæðar úrskurðarnefndir og engar athugasemdir eru gerðar af hálfu stjórnarmeirihlutans við þá framgöngu eða þá innleiðingu alla. Það er eiginlega alveg óskiljanlegt að sjá hér lögfræðilegar vangaveltur um að tilvist sjálfstæðra stjórnsýslunefnda og stjórnsýslustofnana og úrskurðarnefnda standist ekki stjórnarskrá en það sé síðan engin breytingartillaga gerð til þess að laga landslög að stjórnarskránni. Það er líka mjög sérkennilegt að sjá hér kaflann um siðferðisviðmiðin af hálfu meiri hluta nefndarinnar. Ég vil nú, með leyfi forseta, vegna þess að ég las þetta fyrr í andsvari í dag, fá að endurtaka þann lestur, því að þetta er ákveðin bókmenntafræðileg listgrein, það er ákveðin bókmenntafræðileg snilld sem birtist í þessum texta: „Fyrir nefndinni kom fram að í ljósi reynslu af starfi nefndarinnar sé ekki lengur talin þörf á sérstakri lögbundinni nefnd til að sinna þessu hlutverki þótt mikilvægt sé að því verði áfram sinnt, m.a. til að tryggja að siðareglur þróist áfram eins og eðlilegt er. Meiri hlutinn tekur undir það og telur breytinguna eðlilega. Fram kom að í rafrænni viðhorfskönnun hefði komið fram að langflestir starfsmenn teldu siðareglur mikilvægan þátt í starfi sínu en að skort hefði fræðslu og eftirfylgni með reglunum. Meiri hlutinn telur að siðareglur, umræða og vinna með þær eigi að vera virkur þáttur í starfi ráðuneyta og stofnana.“ Virðulegi forseti. Þetta er náttúrlega ákveðin snilld, stílsnilld og efnisleg snilld líka, að telja tiltekinn þátt í starfi Stjórnarráðsins mjög mikilvægan, það sé grundvallaratriði að honum sé sinnt en leggja niður starf þeirra sem eiga að sinna þessari tilteknu starfsemi. Ég velti því upp fyrr í kvöld í andsvari hvort þessu mætti líkja við að meiri hlutinn hefði lokið lofsorði á mataræði í ráðuneytum og mikilvægi þess að þar væri ávallt hollur og góður matur í boði en leggja jafnframt til að öllum mötuneytum Stjórnarráðsins yrði lokað. Það er eiginlega alveg ótrúlegt að sjá þetta því að það er síðan engin umfjöllun af hálfu meiri hlutans um þetta að öðru leyti, það er engin breytingartillaga um að gera einhverjum öðrum kleift að sinna þessu. Nú virðist það ljóst að hæstv. forsætisráðherra hefur slíka trú á brjóstviti sínu og annarra í forsætisráðuneytinu og telur embættismenn forsætisráðuneytisins svo léttlestaða af öðrum verkefnum að þeir geti tekið þetta á sig án þess að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir neinu öðru en bara í aukasetningu að þessu verði hér eftir sinnt úr forsætisráðuneytinu, punktur. Í kostnaðarmati er ekki gert ráð fyrir neinu viðbótarstarfsafli eða sérfræðiráðgjöf til þess að sinna þessu verkefni. Við getum auðvitað öll haft mikla trú á siðferðisþrótti hæstv. forsætisráðherra og starfsmanna hans en að mínu viti er ekki svo að þar sé að finna fræðilegan grunn fyrir starfrækslu siðanefnda eða þróun og viðhald siðareglna, sem þurfa auðvitað hvort tveggja í senn fræðilegan stuðning og grunn frá sérfræðingum sem og samvinnu þeirra sömu sérfræðinga við þá sem eiga að setja sér reglurnar og fylgja þeim. Það er til dæmis úrelt hugsun að hægt sé að ráða einhvern sérfræðing í að setja siðareglur sem síðan séu til. Það er grundvallaratriði að siðareglurnar séu lifandi þáttur í starfrækslu viðkomandi stofnunar og starfsemi hennar, starfsmennirnir allir þekki efni þeirra og hafi sjálfir komið að samningu þeirra, telji þannig að siðareglurnar þjóni þeim tilgangi að hjálpa þeim og styðja í starfi. Það er mjög sérkennilegt að meiri hlutinn skuli vísa sérstaklega í viðhorfskönnun um að langflestir starfsmenn, það er orðalagið sem meiri hlutinn notar, telji siðareglur mikilvægan þátt í starfi sínu og þeir kvarti bara yfir skorti á fræðslu og eftirfylgni með reglunum, og þá sé ákveðið að leggja af alla fræðslu og eftirfylgni með reglunum, það sé lærdómurinn af þessari viðhorfskönnun. Virðulegi forseti. Það má hafa um þetta mál nokkur önnur orð. Ég vildi einungis gera eitt sérstaklega að umræðuefni og lýsa yfir stuðningi með eina nýbreytni í frumvarpinu. Það er hugmyndin um ráðuneytisstofnanir, að hægt sé að hafa stofnun innan ráðuneytis samhýsta með ráðuneytinu en án þess að hún lúti beinu boðvaldi ráðherra, með öðrum orðum að stofnunin þurfi ekki að vera til úti í bæ með tilheyrandi tilkostnaði heldur geti verið hluti ráðuneytisins en samt sinnt sérgreindum verkefnum. Ég vil nú, vegna þess að ég er lausnamiðaður maður, leggja til að þessi þáttur frumvarpsins verði samþykktur á Alþingi og að þeim lögum samþykktum komi hæstv. fjármálaráðherra næsta haust með nýtt frumvarp um niðurlagningu Bankasýslu ríkisins og umbreytingu hennar í ráðuneytisstofnun, kjósi hann svo. Það fyrirkomulag gæti verið betri lausn á vandræðum hæstv. fjármálaráðherra með Bankasýsluna en sú fráleita hugmynd sem hann hefur lagt fram í frumvarpi að leggja Bankasýsluna bara niður og setja hana í eitt herbergi í fjármálaráðuneytinu. Við höfum á síðustu vikum fengið að verða vitni að því að forstjóri Bankasýslu ríkisins hefur upplýst um atbeina fjármálaráðherra og ráðuneytisstjóra í umboði hans að því að hafa áhrif á stjórnarskipan í fjármálafyrirtæki. Við fáum upplýsingar um þessa atburðarás vegna þess að um tvær ólíkar einingar er að ræða, vegna þess að Bankasýslan er sjálfstætt fyrirbæri og það þarf að hafa við hana samráð og samráð og samtal við hana lýtur ákveðnum efnislegum leikreglum. Ef hæstv. fjármálaráðherra hefði verið búinn að hrinda í framkvæmd órum sínum sem er að finna í frumvarpinu um niðurlagningu Bankasýslunnar, ja, þá hefði þjóðin aldrei verið upplýst um þessi samtöl. Þau hefðu náttúrlega bara átt sér stað vegna þess að ráðuneytisstjórinn væri hvort tveggja í senn ráðuneytisstjóri eftirlits með fjármálamarkaði og ráðuneytisstjóri skrifstofunnar sem sér um eignarhald. Og hann hefði aldrei þurft að tala við nokkurn mann heldur bara við sjálfan sig um að koma þeim skilaboðum á framfæri. Þess vegna gæti hugmyndin um ráðuneytisstofnanir verið skynsamleg leið fram á við til að tryggja armslengd ýmissa verkefna frá hinu pólitíska valdi án þess að setja þurfi á fót sérstakar stofnanir úti í bæ um viðkomandi verkefni, því að þá eru þessi samskipti auðvitað gagnsæ og eru samskipti milli stofnana, þó svo að þau eigi sér stað milli herbergja í einu og sama ráðuneytinu. Og það er kosturinn við hugmyndafræðina sem hér er lögð fram í þessu frumvarpi um ráðuneytisstofnanir. Ég vil því undirstrika að það er breyting sem ég tel að horfi til bóta. Við þurfum að horfast í augu við að það er engum til góðs að búa til mjög margar stofnanir sem eru mjög fámennar, það hefur bæði kostnað í för með sér, húsnæðiskostnað og umsýslukostnað, og það skiptir máli að samnýta sameiginleg gæði og halda umsýslukostnaði í lágmarki. En það geta verið grundvallarrök fyrir því að halda starfsemi aðgreindri frá ráðuneytunum sjálfum því að vandinn er auðvitað sá með verkefni sem ekki eiga heima í nánd við hið pólitíska vald, eins og ákvarðanir um stjórnun fjármálafyrirtækja, að þær verða ekkert skildar frá hinu pólitíska valdi ef þær eru á annað borð settar inn í ráðuneytin. Það er engin leið að skrifa, eins og í frumvarpinu um niðurlagningu Bankasýslunnar, einhvern lekkert orðaðan texta um að að sjálfsögðu verði sjónarmið um armslengd virt, því að það er bara ekkert hægt þegar valdið er komið undir valdsvið ráðherrans sjálfs. Hann getur ekkert kosið að beita armslengdarsjónarmiðum við sjálfan sig, það er honum ekki mögulegt hversu góður sem hann annars er og snjall. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu og læt þessar athugasemdir við frumvarpið duga, en ítreka það að almenna heimildin um flutning stofnana, svo óskilyrt sem hún er í frumvarpinu og jafn óskilyrt og hún kemur síðan út úr meðferð nefndarinnar, er algjörlega óásættanleg.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða og upplýsandi ræðu. Mig langar til að spyrja hann, vegna þess að hann er formaður Samfylkingarinnar, út í orð sem hæstv. forsætisráðherra lét falla á síðasta kjörtímabili, nánar tiltekið í maí 2011, þar sem rætt var einmitt um breytingar á Stjórnarráðinu og tillögu sem þá var til umfjöllunar í þinginu. Þá lét hæstv. forsætisráðherra þessi orð falla, þáverandi hv. þingmaður, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, með leyfi forseta: „Til að koma með dálítið innlegg í alla þessa umræðu um sáttfýsi, samstöðu og samvinnu geri ég það að tillögu minni hér að allir flokkar á Alþingi sammælist um að hefja í sameiningu vinnu við breytingar á Stjórnarráði, breytingar á skipulagi ráðuneyta, sem miði að því að auka á sérhæfingu þannig að sérfræðiþekking verði næg til að takast á við þau stóru verkefni sem bíða munu ráðuneyta á næstu missirum og árum og miði að því að ráðuneytin og stofnanir verði í þjónustu við almenning. Ef við gætum sammælst um að hafa þetta tvennt að leiðarljósi, annars vegar að skapa þennan faglega styrk ráðuneytanna, gera þau í stakk búin til að takast á við verkefnin sem ráðuneytin þurfa að sinna tæknilega séð og hins vegar varðandi þjónustuna erum við komin með góðan byrjunarpunkt.“ Mig langar að spyrja hv. þm. Árna Pál Árnason um það samstarf sem fór fram í anda þeirrar sáttfýsi, samstöðu og samvinnu sem hæstv. forsætisráðherra talaði um þegar hann var þingmaður á síðasta kjörtímabili. Hvernig birtist samstarfið hv. þingmanni? Er samstaða um þetta mál? Hæstv. forsætisráðherra sagði líka í ræðu sinni, með leyfi forseta: „Það er svo mikilvægt þegar svona breytingar eru gerðar að menn séu almennt sammála um þær. Þær þurfa að halda gildi sínu burt séð frá því hverjir eru í ríkisstjórn á hverjum tíma.“ Þetta varð sígilt um leið og það var sagt, [[Forseti hringir.]]en mig langar að spyrja um samstarfið sem átti sér stað um þær tillögur sem ég nefndi hér.
Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna og svarið er nú þannig að ekkert samráð hefur verið haft við stjórnarandstöðuna um gerð þessa frumvarps. Það sem meira er varðandi flutning Fiskistofu var mér tjáð af þingmönnum stjórnarflokkanna að málið hefði aldrei verið rætt í þingflokki Sjálfstæðisflokksins, aldrei verið rætt í þingflokki Framsóknarflokksins áður en það var kynnt opinberlega. Ég gat ekki betur skilið en að það hefði ekki verið kynnt í ríkisstjórn ráðherrum samstarfsflokksins áður en ráðherrar Framsóknarflokksins, forsætisráðherra og sjávarútvegsráðherra, kynntu það. Ég vil hins vegar, til að leggja gott til, þakka hv. þingmanni fyrir að rifja þessi orð upp því að mér finnst þau góð og skynsamleg. Og þau eru kannski svolítið í anda þess sem ég lagði til áðan, að hægt væri að ná samstöðu um breytingu á 1. gr. frumvarpsins um þessa opnu heimild til að flytja stofnanir á þann veg að þingið þyrfti að koma að slíkum ákvörðunum um flutning og það væri með einhverjum hætti leitast við að skapa þverpólitíska samstöðu um slíkan flutning. Ég er staðfastlega þeirrar skoðunar að það sé allt í lagi að flytja stofnanir út á land ef efnisrök mæla með því og hagkvæmnisrök mæla með því. En það þarf þá að gerast í sátt og samvinnu við starfsfólk og það þarf gera þannig að við séum ekki að búa til þá hættu að fólk þurfi að þola búferlaflutninga á nokkurra ára fresti, því að starfsmenn Fiskistofu eru í þeirri stöðu að þeir voru fluttir af ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks til Hafnarfjarðar 2003 af kjördæmapólitískum ástæðum og átti núna að flytja aftur til Akureyrar 2015 af ríkisstjórn sömu flokka af kjördæmapólitískum ástæðum. Hvar kreppir skóinn fyrir ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokksins ef svo illa [[Forseti hringir.]]vill til fyrir þjóðina að þeir komi aftur til valda til dæmis árið 2027? Hefði þá Fiskistofa verið flutt bara eitthvað enn annað, til Hornafjarðar?
Frú forseti. Auðvitað eru þær ræður sem hæstv. forsætisráðherra flutti um þetta mál á síðasta kjörtímabili - ég gerði það að leik í dag á meðan ég hlustaði á þessa umræðu að fara í gegnum ræður hæstv. forsætisráðherra á síðasta kjörtímabili. Það er háðuleg lesning, alveg einstaklega háðuleg lesning miðað við það sem við blasir hér. Hún sýnir auðvitað hvers lags loddaraskapur var á ferðinni á síðasta kjörtímabili. Menn héldu hástemmdar ræður um nauðsyn þess að hafa samráð og að það þyrfti að gera með allt öðrum hætti, og koma síðan hingað inn með frumvarp og haga sér helmingi verr en þeir sem gagnrýndu þá á síðasta kjörtímabili. Það er auðvitað sorglegt að verða vitni að þessu og ég hvet alla til þess að fara inn á vef Alþingis og finna ræður hæstv. forsætisráðherra um þetta mál, kynna sér þau orð sem hann lét falla um [[Forseti hringir.]]nákvæmlega þetta sama efni á síðasta kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Ég þakka ábendinguna og ég mun sannarlega gera það. Ég vil þó segja að ég held að það sem hæstv. forsætisráðherra gagnrýndi á síðasta kjörtímabili hafi ekki verið að öllu leyti rétt hugsað, þ.e. að ég held að ríkisstjórn á hverjum tíma eigi að hafa umtalsvert svigrúm hvað varðar innra fyrirkomulag Stjórnarráðsins, eigi að geta ráðið flutningi málefna á milli ráðuneyta, þó að manni finnist það auðvitað koma nokkuð ankannalega niður þegar menningu er skipt niður í þjóðmenningu og óþjóðlega menningu, en að ríkisstjórn eigi í grunninn að hafa mikið svigrúm til slíkra breytinga. En starfsstöð opinberra stofnana sem sinna þjónustuverkefnum við almenning er allt annað en kanselí stjórnarherranna. Það eru efnisrök fyrir því að ráðuneytin sjálf, sem þjóna hinu pólitíska valdi og vinna [[Forseti hringir.]]í framhaldi að því, að þar hafi ráðherrarnir mikla stjórn en það er ekki eins einhlítt með stofnanirnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mig langar að spyrja þingmanninn aðeins um þá þætti frumvarpsins sem varða hreyfanleika starfsmanna innan stjórnsýslunnar, og þá kannski fyrst og fremst það sem lýtur að umsögnum sem koma frá Bandalagi háskólamanna og BSRB í ljósi þeirrar stöðu sem uppi er í samskiptum háskólamanna við ríkisvaldið akkúrat núna og þeirrar staðreyndar að í umsögnum umræddra bandalaga kemur fram, með leyfi forseta, frá Bandalagi háskólamanna: „Með vísan til alls ofangreind leggst BHM alfarið gegn frumvarpi þessu, og ítrekar að sá valdatilflutningur sem felst í frumvarpinu sé í miklu ósamræmi við þau viðhorf sem uppi hafa verið í samfélaginu á síðustu árum um að efla beri löggjafarvaldið og Alþingi.“ BSRB segir, með leyfi forseta: „BSRB leggst því alfarið gegn tillögðum breytingum á lögum nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands, varðandi valdheimild ráðherra til að ákveða aðsetur stofnana sem undir hann heyra og lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um almenna heimild til að flytja starfsmenn ríkisins til í starfi og komast þannig undan auglýsingaskyldu á lausum störfum.“ Hér er um að ræða umfjöllun þessara tveggja stóru bandalaga opinberra starfsmanna, annars vegar BHM og hins vegar BSRB, að því er varðar þennan tiltekna þátt. Meiri hlutinn kemst að þeirri niðurstöðu að rétt sé að styðja frumvarpið eigi að síður. Nefndarálit meiri hluta er lagt fram 5. maí 2015 í miðri verkfallshrinu félaga í BHM. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvers konar framlag hann telji þetta nefndarálit og þetta dagskrármál vera inn í yfirstandandi kjaraviðræður við háskólamenn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og tók einmitt eftir þessu í umfjöllun meiri hlutans. Það er mjög athyglisvert því að þar rekur meiri hlutinn sjónarmiðin sem koma fram og falla öll gegn þessari rýmkun heimildarinnar, en kemst svo að þeirri niðurstöðu að það eigi samt að gera þetta vegna tvenns. Annars vegar að ef starfsmaður færist úr einu starfi í annað losnar starfið sem hann var í og þarf þá að öllu jöfnu að auglýsa það, og hins vegar að heimilt hafi verið að færa embættismenn ríkisins milli embætta allt frá lýðveldisstofnun og reynslan af heimildinni frá 2011 þyki góð. Um þetta tvennt hef ég verulegar efasemdir að standist. Varðandi hið fyrra, að ef menn eru fluttir á milli að þá losni annað starf sem þarf að auglýsa, þá er það svo að heimild til flutninga manna milli starfa hefur vissulega verið til frá lýðveldisstofnun og alla vega hin síðustu ár en þessi ríkisstjórn hefur verið að útvíkka hana til að komast hjá auglýsingaskyldu. Hæstv. þáverandi innanríkisráðherra Hanna Birna Kristjánsdóttir skipaði núverandi lögreglustjóra á höfuðborgarsvæðinu með flutningi úr starfi þrátt fyrir að starf lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu væri laust. Spurningu minni um það hér í þinginu svaraði hæstv. ráðherra með því að hún hefði gert þetta á grundvelli flutningsheimildar og benti þá á að ég hefði einu sinni flutt ráðuneytisstjóra um leið og forsætisráðherra flutti ráðuneytisstjóra þegar ég var félagsmálaráðherra. Þá var verið að flytja menn á milli embætta þannig að menn voru að hafa stólaskipti. Það eru mörg fordæmi fyrir að heimildir séu nýttar með þeim hætti. En ríkisstjórnin hefur verið að nýta þessa heimild til að komast hjá auglýsingaskyldunni beinlínis. Ég verð að segja eins og er að ég hef alveg sjónarmið um að það sé skynsamlegt að auka á svigrúm til þess að færa menn á milli [[Forseti hringir.]]en ég tek líka eftir því sem félög opinberra starfsmanna segja, að það sé erfitt fyrir þá sem eru í störfunum að synja því að „þiggja“ flutning.
Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar að spyrja um annan þátt frumvarpsins í síðara andsvari og það varðar lögfestingu ráðherranefnda. Í frumvarpinu kemur fram að gert er ráð fyrir að lögfesta ráðherranefndir um ríkisfjármál og efnahagsmál og menn telji, samkvæmt umfjöllun um einstakar greinar frumvarpsins, að það sé með tilvísun til meginniðurstaðna skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis þar sem lögð er áhersla á mikilvægi samstarfs og upplýsingastreymis þvert á ráðuneyti. Ég vil spyrja hv. þingmann um hans mat á stjórnskipulegri stöðu þessara ráðherranefnda, þ.e. að við þá stjórnskipan sem við búum þar sem ríkisstjórn Íslands er ekki fjölskipað stjórnvald og hver ráðherra er í raun og veru endanlegt vald í sínum málaflokki, hver sé þá, miðað við samþykkt þessa frumvarps, stjórnskipuleg staða þeirra ákvarðana sem teknar eru á vettvangi slíkra ráðherranefnda því ekki er um það fjallað með sérstökum og tilgreindum hætti í þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Þetta var nú svo gáfuleg spurning að ég efast um að mér dugi ein mínúta til að svara henni þótt ég sé allur af vilja gerður. Ég ætla þó að nefna það að af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis má ráða að verði ráðherrar áskynja á formlegum fundum einhvers sem er á þeirra valdsviði að ráða bót á þá skapar auðvitað upplýsingadreifing á ráherranefndarfundi athafnaskyldu. Ég hef setið bæði í ráðherranefnd um efnahagsmál og ráðherranefnd um ríkisfjármál og ég held að það sé mjög skynsamlegt að þær séu fyrir hendi, en ég tek undir að skýra þarf lagalega stöðu ef sá sem fer með valdið vill til dæmis ekki grípa til aðgerða sem hinir tveir eða þrír telja þörf á að grípa til. [[Forseti hringir.]]Ég held þess vegna að þörf sé á því að þróa það betur bæði í stjórnarráðslögum og mögulega með stjórnskipunarlagabreytingum.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það sem fram kom í þessum síðustu orðaskiptum um að margt væri órætt og óljóst hvað varðar ráðherranefndir og lögfestingu þeirra. Þetta er einn þáttur frumvarpsins sem þarf að skoða mun betur. Mér þótti góð röksemdafærsla hv. þingmanns þegar hann vék að því sem fram kemur í meirihlutaáliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar varðandi svokallaðar siðanefndir, að þar í álitinu mæra menn verkefni og verkferla en leggja þá síðan af í tillögum sínum um lagabreytingar. Það sem ég vildi þó fyrst og fremst spyrja um varðar óskir hv. þingmanns um að málið gangi aftur til nefndar eftir lok 2. umr. Ég vek athygli á því að hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir setti fram svipaðar óskir hér í dag. Ég vil spyrja hv. þm. Árna Pál Árnason hvað það er sem hann telur að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis þurfi sérstaklega að setjast yfir. Nú er það svo samkvæmt þingskapalögum að óski einn þingmaður eftir því að mál gangi til nefndar að lokinni 2. umr. skal það gerast. En jafnvel óháð því þá þykir mér eðlilegt að komi fram slíkar óskir verði orðið við slíkum kröfum. Í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur málið fengið mjög góða umræðu og afstaða skýr, en við höfum engu að síður verið að leiða ýmis mál fram í dagsljósið við þessa umræðu, þótt farið sé að kvölda, og ástæða fyrir nefndina að gaumgæfa, nú síðast þennan þátt varðandi ráðherranefndirnar svo dæmi sé tekið. [[Forseti hringir.]]Ég vil spyrja hv. þingmann hvað það er sérstaklega sem hann telur að þurfi að leggjast yfir.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sinni því hlutverki formanns nefndarinnar að fylgjast með umræðunni og inna eftir því með hvaða hætti nefndin geti frekar betrumbætt frumvörpin. Ég teldi mikilvægt að 1. gr. frumvarpsins yrði þroskuð áfram á þann veg að ekki yrði um skilyrðislausa og ótakmarkaða heimild ráðherra til að ákveða staðsetningu ríkisstofnana heldur væri bætt þar við einhverju ferli. Ég gæti séð fyrir mér að skilyrða þyrfti það til dæmis að slíkur flutningur gæti ekki orðið fyrr en í það minnsta fjórum árum síðar eða eitthvað slíkt og hann mundi þar af leiðandi gerast í áföngum. Jafnframt væri hægt að sjá fyrir sér að lögð yrði fram þingsályktunartillaga um beitingu þeirrar heimildar, þannig að það fengi þinglega meðferð að flytja. Það þyrfti að hafa farið fram hagkvæmniúttekt og kostnaðargreining þannig að málið yrði í fyrsta lagi unnið fyrir opnum tjöldum, það kæmi til þingsins og svo fengju starfsmenn fjögur ár til að laga sig að þessum staðreyndum. Ég held að þetta sé algjör lágmarkskrafa. Það getur ekki verið til farsældar fallið, og Fiskistofa er svo hrikalegt viðvörunarljós að sú stofnun var flutt til Hafnarfjarðar af ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks 2003 í kjördæmapólitískum tilgangi, og svo aftur finnst mönnum í lagi að skáka henni núna til Akureyrar tólf árum seinna. Eins og ég sagði áðan, ef þjóðin verður svo óheppin að þeir flokkar verði aftur í ríkisstjórn 2027, hvert verður hún send þá? Og 2039? Er þetta þannig á tólf ára fresti eða jafnvel skemmri fresti telji menn sér bara heimilt að skáka fólki svona til án efnislegs rökstuðnings, án kostnaðargreiningar, án nokkurs, sömu stjórnarflokkar? Ég teldi mjög mikilvægt að byggja þverpólitíska samstöðu um svona flutning þannig að ný ríkisstjórn verði líka skuldbundin því að viðhalda stofnuninni á þessum stað. Þá gætu [[Forseti hringir.]]þau sveitarfélög sem tækju á móti slíkri stofnun raunverulega búist við að hún væri komin til að vera, byggt upp umgjörð í kringum hana, gert fólki kleift að flytja með góðum og skilvirkum hætti, [[Forseti hringir.]]séð því fyrir skólaplássi, dagvistarþjónustu og öllu öðru slíku.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög greinargóð svör. Við höfum þarna veganesti inn í þingið og aðrar ábendingar hafa komið hér fram. Ég sé ástæðu til að leggja áherslu á það að við sem stöndum að minnihlutaálitinu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis erum ekki andvíg því að stofnanir séu hugsanlega fluttar til, við erum ekki andvíg sveigjanleika innan stjórnsýslunnar, við viljum gjarnan stuðla að slíku. En við viljum að þar sé farið að skýrum og settum reglum. Ég tek undir það sem fram kom í máli hv. þingmanns þegar hann nefnir sérstaklega að skoðaðar séu fjárhagslegar og málefnalegar forsendur þess að ráðast í breytingar, hvort sem um er að ræða flutning á stofnunum eða á öðru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni góð viðbrögð við máli mínu. Ég tel mjög mikilvægt að við útilokum ekki þann möguleika að stofnanir séu fluttar út á land, það geta alveg verið efnisrök fyrir því. En ef málið er þannig og hugmyndin um flutning þolir ekki dagsljósið, ef hún er þannig að hún þolir ekki kostnaðargreiningu, ef hún er þannig að hún þolir ekki efnislega umræðu, ef hún þolir ekki umræðu hér í þinginu, ef hún þolir ekki nokkurra ára fyrirvara og stjórnarskipti eftir kosningar þá er hún ekki nógu góð, þá er hún bara ekki nógu góð. Við skulum passa að girða fyrir að ákvarðanir sem eru ekki nógu góðar séu teknar.
Frú forseti. Við ræðum breytingu á lögum um Stjórnarráðið þegar klukkan er að ganga 12. Það er svolítið skrýtið að vera að tala um svona mál inn í nóttina en þannig er nú það. Mér finnst líka svolítið einkennilegt að þetta mál sé haft í forgangi þegar við erum komin fram yfir starfsáætlun, að við séum að leggja vinnu í þetta mál sem mér hefði þótt að væri ekki mikill þrýstingur á að klára þegar eitt af því stóra sem þetta mál inniheldur, heimildir ráðherra til að flytja stofnanir án þess að bera það undir Alþingi, að lögfesta slíka heimild þegar ráðherra hefur dregið í land með áform sín varðandi flutning Fiskistofu, a.m.k. þau áform sem voru í upphafi, að flytja þá stofnun með manni og mús til Akureyrar. Nú hefur hæstv. ráðherra dregið í land þannig að ekki er gerð sú krafa á starfsmenn stofnunarinnar að flytja. Eingöngu forstjóri stofnunarinnar flytur til Akureyrar. Hæstv. ráðherra er reyndar ekki hættur við að fylgja málinu eftir en hyggst gera það með öðrum hætti en upphafleg áform voru um. Tel ég það vel og kem seinna í ræðunni inn á viðhorf mín til flutnings opinberra stofnana út á land og með hvaða hætti best sé að styrkja starfsemi opinberra aðila úti á landi og fjölga þar störfum í opinbera geiranum. Það sem ég ætlaði fyrst og fremst að rekja úr þessu frumvarpi er sú heimild ráðherra að ákveða staðsetningu stofnana. Hér eru lagðar til breytingar á Stjórnarráðinu sem miða að því að auka sveigjanleika framkvæmdarvaldsins við að skipuleggja störf. Heimilt verður að setja á fót starfseiningar og ráðuneytisstofnanir innan ráðuneytisins og horft er til þess að sameina rekstur ráðuneytisins og einstakra stjórnsýslustofnana sem fái stöðu ráðuneytisstofnunar en verði ekki sérstakt stjórnvald í stjórnarfarslegu tilliti. Það kemur ágætlega fram í nefndaráliti minni hlutans að aðsetur hverrar stofnunar fyrir sig skiptir miklu máli, þær hafa oftar en ekki fest rætur á ákveðnum svæðum. Það á líka við um starfsfólkið. Hver stofnun er fyrst og fremst sá mannauður sem tilheyrir henni, það sem hún byggir á, sá mannauður sem hefur vaxið og dafnað innan hennar. Önnur viðhorf eru uppi þegar verið er að setja algerlega nýja stofnun á fót. Menn hafa þá meiri möguleika á að staðsetja hana annars staðar en nýjum stofnunum er samt oftar en ekki komið fyrir á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel að það þurfi að byggja á málefnalegum rökum sem á alveg jafnt við þegar menn segja að ekki sé hægt að hafa einhverja stofnun úti á landi en þá verður það líka að byggja á málefnalegum rökum. Með því að færa þetta vald í hendur ráðherra er verið að styrkja framkvæmdarvaldið á kostnað löggjafarvaldsins og ég tel það mjög slæmt og í raun og veru ekki gott fyrir það verkefni sem ég tel afar brýnt, að við vinnum að því að fjölga opinberum störfum úti um land. Það hefur verið mikil tilhneiging til þess að það hvernig pólitískir vindar blása hverju sinni ráði því hvar stofnanir lenda. Mér finnst það ekki heilbrigt og hvorki lýðræðislegt né eðlilegt þegar við horfum til þess hvernig við viljum byggja upp innviði Íslands, ef við horfum yfir allt landið, að það eigi að vera undir ráðherraræði og handahófskennt hvar einhverjar stofnanir eða verkefni og útibú lenda. Mér finnst mjög eðlilegt að það sé rætt á ýmsum vettvangi eins og þá innan byggðaáætlunar og Byggðastofnunar. Það á ekki bara að vera hjá framkvæmdarvaldinu hverju sinni, hjá viðkomandi ráðherra. Mér finnst það stærri ákvörðun en svo að það eigi að einblína á það og tel það ekki málinu til framdráttar, að stuðla að fjölgun opinberra starfa úti á landi, að ráðherra ætli að sitja á þessari ákvörðun til eða frá hvort einhver stofnun sé staðsett úti á landi eða ekki. Hin mikla umræða um Fiskistofu hefur sett ljótan blett á þá baráttu sem hefur kannski verið fyrst og fremst hjá landsbyggðarþingmönnum en sem betur fer eigum við líka marga hauka í horni á höfuðborgarsvæðinu sem hafa skilning á því að það er ekkert náttúrulögmál að allar stofnanir séu á höfuðborgarsvæðinu, langt í frá, og ég tala nú ekki um þegar tæknin býður upp á að það sé hægt að eiga góð samskipti burt séð frá vegalengdum og það sé hægt að hafa miklu meira flæði á milli stofnana burt séð frá staðsetningu. Landsbyggðin hefur goldið fyrir það að fá fyrst og fremst til sín störf þegar stofnanir á höfuðborgarsvæðinu hafa sett niður útibú úti á landi, þá hefur oftar en ekki verið um eitt eða í mesta lagi tvö störf að ræða. Það er svo auðvelt að kippa þeim störfum til baka án þess að sérstaklega miklir sviptivindar blási innan þessara veggja. Fólk í þeim störfum á sér ekkert endilega sterka málsvara á Alþingi og það fólk getur líka hrakist burt frá viðkomandi byggðarlagi og þurft að rífa sig og sína fjölskyldu upp með rótum. Við skulum ekki gleyma því. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að leitað sé allra leiða til að ná þessari umræðu inn á Alþingi, koma henni í faglegan farveg og að tilflutningur starfa, hvort sem hann er frá Reykjavík eða til Reykjavíkur, fái efnislega og faglega umræðu og rökstuðning, að þetta sé ekki handahófskennt. Mér finnst ekki að það eigi að vera eitthvert lögmál að allar stofnanir skuli staðsettar á höfuðborgarsvæðinu og hitt þurfi að taka sérstaklega fyrir, þ.e. ef þær eru staðsettar annars staðar. Það ber að horfa til réttinda starfsfólksins, faglegra þátta, kostnaðar og fleiri þátta sem verða alltaf að liggja undir þegar þetta stóra mál er til umræðu. Þingmenn hafa komið inn á flutning starfa sem var á sínum tíma undir verkefni sem mig minnir að hafi kallast opinber störf án staðsetningar. Miklar væntingar voru bundnar við það verkefni og skiluðu sér þó nokkur störf. Ég held að tilhneigingin sé sú sama í öllum landshlutum, maður heyrir sömu sögur frá þingmönnum annarra kjördæma sem þekkja vel til. Ég þekki betur til í mínu kjördæmi, auðvitað sérstaklega á Vestfjörðum, og það er eilíf barátta í fjárlögum hvers árs á Alþingi og líka barátta þar sem stofnanir þurfa ekkert sérstaklega að bera undir Alþingi hvernig þær haga tilfærslum sínum á störfum milli landshluta þar sem útibú eru. Þetta er eilíf barátta sveitarfélaga og sveitarstjórna við að halda einu starfi hér og einu starfi þar. Þess vegna er ekkert óeðlilegt við það að landsbyggðin þar sem kjarnasvæði eru horfi til þess að hún geti haft stofnanir sem eru stoðir og fleiri starfsmenn en einn eða tvo til að byggja þá í kringum og að háskólamenntað fólk geti haft möguleika á að setjast að á þessum svæðum. Það eru strax margfeldisáhrif þegar slíkt er. Þess vegna er ekkert óeðlilegt að það sé keppikefli sveitarfélaga að fá til sín opinbera starfsemi jafnt og einkastarfsemi og atvinnuuppbyggingu með þeim hætti vegna þess að það er oft meiri stöðugleiki þegar það tekst. Við höfum fjölda dæma um að slíkt hefur tekist alveg ljómandi vel. Þingmenn hafa haft orð á því að Atvinnuleysistryggingasjóður er á Skagaströnd, skrifstofa Fæðingarorlofssjóðs á Hvammstanga og Skógræktin á Héraði. Við þekkjum Landmælingar Íslands á Akranesi og burt séð frá hæstaréttardómnum hefur sú starfsemi dafnað mjög vel þar. Byggðastofnun er á Sauðárkróki og þannig mætti áfram telja. Þegar einhver reynir að taka til sín vald með ráðherraræði eins og er í þessu frumvarpi setur það slæmt orðspor á baráttu þingmanna fyrir fjölgun opinberra starfa úti á landi og líka þau sveitarfélög sem vilja styrkja grunnstoðir atvinnulífsins í sínu sveitarfélagi þegar þau bjóðast til að taka við stofnunum, verkefnum eða starfsemi, hvernig sem það er, þegar menn ganga svona gróflega fram eins og gert var þegar hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ætlaði með handafli að knýja á um að flytja Fiskistofu til Akureyrar. Ég segi eins og sagt hefur verið hérna, ég tel ekkert að því að þessar stofnanir, hvort sem það er Fiskistofa eða einhverjar minni stofnanir, geti haft lögheimili annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu og hér sé þá öflugt útibú sem sinnir þeirri þjónustu sem er auðvitað þar sem mestur fjöldi landsmanna býr. Þetta getur virkað á báða bóga og auðvitað eru sumar lykilstofnanir sem eðlisins vegna verða að vera á höfuðborgarsvæðinu. Stundum virðist mér í umræðunni að þetta sé eitthvert náttúrulögmál og allt fari á hliðina ef einhverjar breytingar verða. Mér finnst þurfa að greina þarna á milli hvernig staðið er að þessu og hver tekur þessa ákvörðun. Það er ýmislegt hægt að gera ef vilji er fyrir hendi og vel staðið að verki. Mér finnst það ekki mega gleymast í þessari umræðu. Hér er ýmislegt annað undir líka og eitt af því sem hefur verið til umræðu varðar siðanefnd, að hún verði lögð niður og sett inn í forsætisráðuneytið. Mér finnst alveg með ólíkindum að menn ætli að gera slíkt. Samhæfingarnefnd hefur verið að störfum um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna og ég tel það mjög brýnt fyrir okkar samfélag sem stendur á ákveðnum tímamótum þar sem unnið er að því að ná aftur trausti almennings til stjórnsýslunnar, ég tala nú ekki um Alþingis og þessara stofnana sem því miður hafa hrunið mikið í trausti. Við erum að vinna okkur upp sem við þurfum að gera sem samfélag og þá er ákveðið að hræra svona í þessu. Næg verkefni virðast vera hjá þessari samhæfingarnefnd sem að kemur fjöldi aðila úr ólíkum áttum. Það er verið að tala um að forsætisráðuneytið taki að sér þetta verkefni og ég spyr bara: Í hvaða skúffu á það að vistast í forsætisráðuneytinu? Ég tel engan rökstuðning fyrir þessu eins og kemur fram í nefndaráliti minni hlutans og það liggur ekkert ljóst fyrir hvað menn ætla sér með þessum breytingum annað en að þessi samhæfingarnefnd var sett af stað á síðasta kjörtímabili og það pirri hæstv. ríkisstjórn að vinna áfram með verk sem fyrri ríkisstjórn kom á laggirnar og hafði bara mikinn tilgang og er eitt af þeim tækjum sem við þurfum að hafa til að vinna aftur traust í samfélaginu. Að lokum vil ég segja að mér finnst að sumu leyti alveg eðlilegt að við vinnum að þessu máli varðandi sveigjanleika innan ráðuneyta og annarra stofnana undir Stjórnarráðinu, að menn hafi ákveðinn sveigjanleika þó að réttindi og skyldur starfsfólks þurfi alltaf að harmónera vel í því sambandi. Ég óttast það sem kemur hér fram, að í þessu skyni sé lagt til að í lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins verði bætt ákvæði um heimildir til flutnings starfsfólks milli stjórnvalda án þess að störfin séu auglýst laus til umsóknar. Mér finnst þetta varhugavert þar sem við gerum alltaf kröfu um aukið gagnsæi, að ekki sé neinn klíkuskapur á ferð og hæfasta fólkið fái störf hjá hinu opinbera. Það á auðvitað að vera regla alls staðar og ég er ekki nógu sátt við þá ætlan sem kemur fram þarna um hvað þetta muni þýða fyrir réttindi starfsmanna í opinbera geiranum.
Virðulegur forseti. Þetta mál snýst ekki um það hvort allar stofnanir ríkisins séu rétt staðsettar í Reykjavík eða ekki. Þetta mál snýst í raun og veru um það hver eigi að ákveða og hvernig eigi að ákveða staðsetningu stofnana. Það sem við fjöllum um hér er í raun endapunkturinn á einu af fjölmörgum pólitískum klúðrum Framsóknarflokksins á þessu kjörtímabili. Fyrst þegar menn byrjuðu að ræða um flutning Fiskistofu voru forsvarsmenn Framsóknarflokksins sannfærðir um að enga lagabreytingu þyrfti til, það þyrfti ekki að koma til sérstakrar umfjöllunar í þinginu eða hafa formlega heimild fyrir ráðherra að flytja stofnanir með þessum hætti. Það sem við erum að fást við núna er sönnun þess að þeir hafa áttað sig á því, eða einhver hefur bent þeim á það, að það stæðist ekki skoðun, það yrði að vera lagagrundvöllur fyrir slíku. Þess vegna er búið að smíða inn í þessi lög um Stjórnarráð Íslands heimild fyrir ráðherra til þess að flytja stofnanir einhliða eitthvert annað en þar sem þær eru eða ákveða staðsetningu þeirra. Ég held því að allir séu sammála um að það er ekkert lögmál að stofnanir eigi að vera í Reykjavík. Þetta mál snýst í grunninn um það hvernig við ákveðum þetta, hvort það sé gert með opnum og lýðræðislegum hætti á vettvangi Alþingis í formi þess að menn geri lagabreytingu, flytji þingsályktun eða eitthvað slíkt. Er þetta ekki réttur skilningur hjá mér, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir?
Frú forseti. Jú, við getum alveg verið sammála um það. Mér fannst bara rétt að fara vel yfir það og undirstrika að ekkert í málflutningi okkar, sem gagnrýnum þetta frumvarp, snýst um það að við séum á móti því að hægt sé að staðsetja stofnanir annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Það getur oft misskilist, þegar þessi umræða fer fram, að menn séu bara yfir höfuð móti því að Fiskistofa fari til Akureyrar og nóg sé komið af því að allt verði vitlaust hér á höfuðborgarsvæðinu ef á að hreyfa eitthvað við störfum hér en þegar störfin flæða, án þess að nokkur taki eftir því, frá landsbyggð til höfuðborgarsvæðisins þá heyrist ekki bofs í þingmönnum, hvort sem er höfuðborgarinnar eða landsbyggðarinnar. Mér finnst bara rétt að undirstrika þetta. Eins og ég sagði hér áðan þá er ég sem landsbyggðarþingmaður mjög gagnrýnin á þessi vinnubrögð hæstv. sjávarútvegsráðherra því að hann hefur sett á þetta vondan svip og svona lagað á ekki að gera. Það á að undirbúa hugsanlegan flutning stofnana vel og gera það á lýðræðislegan máta með starfsfólki og inni á Alþingi í vinnu þar á tilheyrandi stöðum. Það er ekkert lögmál sem segir að ekki sé hægt að skoða flutning einhverra stofnana frá landsbyggð til höfuðborgar eða öfugt. Það þarf bara allt að vinnast á vettvangi réttra aðila og hafa það í huga að menn séu ekki að stytta sér leið eins og hæstv. ráðherra ætlar sér að gera. Ég vil undirstrika það í þessari umræðu að við erum að gagnrýna hvernig að þessu er staðið og það er mín gagnrýni.
Forseti. Ég tel, svo að maður komi nú hæstv. sjávarútvegsráðherra til varnar, að hans meginmistök í þessu máli hafi verið þau að taka í fangið ákvörðun sem hæstv. forsætisráðherra tilkynnir í fjölmiðlum og í fljótfærni og af hvatvísi og án þess að hafa íhugað málið nægilega vel. Þau eru orðin býsna mörg slík málin þar sem hæstv. forsætisráðherra tekur sér vald til að ákveða alls konar hluti sem hann heldur að hann geti ákveðið eða heldur að hann eigi að ákveða, hvort sem það er úthlutun styrkja eða tilfærsla á umdæmamörkum lögreglu eða staðsetning stofnana. Það sem hæstv. sjávarútvegsráðherra gerist sekur um í þessu máli, og varaformaður Framsóknarflokksins, er að reyna að gera að pólitískum veruleika yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherra. Hann hefur síðan viðurkennt að það hafi verið mistök og enginn geti flúið það að læra af mistökum sínum.
Frú forseti. Fyrir kosningar leggja flokkar fram stefnuskrá sína. Á stefnuskrá margra flokka getur verið að stuðla að fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni og flutningi opinberra verkefna út á landsbyggðina eða flutningi stofnana sem alveg eins ættu heima á landsbyggðinni. Menn eru þá að fylgja eftir sinni stefnu, hver og einn. En þegar menn komast til valda verða menn að horfast í augu við það að þeir verða að vinna eftir þeim lögum og ferlum sem þeir eiga að gera, hvort sem er gagnvart löggjafanum eða gagnvart starfsfólkinu. Menn komast ekkert undan því með því að setja hausinn undir sig og ætla bara að knýja málin í gegn og í raun eyðileggja fyrir því að hægt sé að vinna að því að flytja og fjölga opinberum störfum úti á landi. Þannig held ég að hæstv. forsætisráðherra hafi því miður eyðilagt fyrir þessu verkefni.
Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann sérstaklega um VI. kafla í lögum um Stjórnarráðið, um siðferðisleg viðmið í starfsemi Stjórnarráðs Íslands og breytingarnar sem frumvarpið mun hafa í för með sér. Í 24. gr., sem verður óbreytt, segir að forsætisráðherra staðfesti siðareglur fyrir starfsmenn Stjórnarráðs Íslands en jafnframt segir í 2. mgr. að ríkisstjórnin samþykki siðareglur fyrir ráðherra. Ég tók eftir því í umræðunni um þetta efni fyrir einni, tveimur vikum að þegar forsætisráðherra var spurður um þessa hluti svaraði hann á þá leið: „Já, þessar siðareglur eru svona einhvern veginn til viðmiðunar.“ Mér líst því ekkert mjög vel á það þegar ég horfi síðan á 25. gr. laganna sem á að gjörbreyta á þann hátt að hún verður einmitt þannig að reglurnar verða „svona einhvern veginn til viðmiðunar“. En markmiðið með 25. gr. eins og hún er núna og eins og hún var samþykkt á síðasta kjörtímabili er að vera til aðhalds. Markmiðið með þessu er náttúrlega að minnka spillingu og veita valdhöfum meira aðhald, en þar segir að ráðherra skipi samhæfingarnefnd til þriggja ára í senn. Í henni sitja sjö menn, formaður er án tilnefningar, þar er fulltrúi Félags forstöðumanna ríkisstofnana, fulltrúi ráðherra sem fer með starfsmannamál ríkisins, tveir fulltrúar Samtaka ríkisstarfsmanna og svo eru tveir á grundvelli sérþekkingar í stjórnsýslu og siðfræðilegum málefnum. Hvað á þessi sjö manna stjórn að gera? Hún á að veita ráðleggingar vegna hagsmunaárekstra og spillingar, veita umsögn um drög að siðareglum og ráðgjöf varðandi þessa þætti, stunda upplýsingaöflun, fræðirannsóknir. Bregðast á við með samhæfðum hætti við ábendingum um spillingu o.s.frv., taka þátt í samstarfi við félagasamtök, stofnanir og embætti hér á landi og erlendis sem vinna gegn spillingu í opinbera geiranum o.s.frv. Þetta á svo allt saman að fara út í það að forsætisráðuneytið gefi stjórnvöldum ráð um túlkun á siðareglunum og standi fyrir fræðslu innan Stjórnarráðsins og fylgist svo með þangað til þeir hafa náð tilgangi sínum. Það er allt og sumt. Öll 25. gr. dettur út og þetta á að sitja eftir. Ég vil bara fá að heyra viðbrögð hv. þingmanns við því.
Frú forseti. Mér finnst það bara vera mjög dapurlegt að hæstv. forsætisráðherra velji að þurrka þessa vinnu út með þessum hætti. Þetta er vinna sem unnin var á síðasta kjörtímabili sem mér finnst að allir geti sammælst um að hafi verið af hinu góða og sé mjög þörf, eins og hv. þingmaður rakti hér ágætlega. Hér er lagt til að fella niður 25. gr. laganna sem varðar samhæfingarnefnd, en að forsætisráðuneytið taki að sér verkefni hennar. Það er í fyrsta lagi ekkert sem rökstyður að það sé gert eða sagt hvaða breytingar það muni hafa í för með sér. Ég tel að þarna verið að senda þjóðinni, kannski ekki puttann en svona næstum því, með því að gera þetta þegar er kallað eftir því alls staðar í þjóðfélaginu að siðferðisleg viðmið séu höfð alls staðar innan hins opinbera geira, að siðareglur séu hafðar til hliðsjónar, hvort sem það er hjá okkur þingmönnum, ráðherrum eða innan stjórnsýslunnar, að alls staðar séu þessi viðmið sem hægt sé að horfa til því að þótt hægt sé að segja að allir eigi að nota heilbrigða skynsemi er bara mjög gott að hafa slíkar reglur sem viðmið til að vinna eftir. Það auðveldar öll samskipti á milli manna og innan stofnana þegar slíkir ferlar liggja fyrir er miklu minni hætta á að eitthvað beri út af. Við höfum bara svo fjöldamörg dæmi um að þessi mál hafa ekki verið í nógu góðu lagi og við þurftum svo virkilega sem samfélag að fara að lyfta hærra þessum viðmiðum um siðferði.
Frú forseti. Ég gæti ekki verið meira sammála. Það sem er að gerast þarna í þessu frumvarpi er meiri valdsamþjöppun inn á miðjuna, meira vald til ráðherra, til forsætisráðherra, ekki bara varðandi siðareglurnar heldur almennt um ákvarðanatöku ríkisstofnana o.s.frv. Það er nokkuð sem fólk vill ekki sjá. Það vill ekki sjá þessa valdsamþjöppun. Það treystir því ekki að ráðherrar eða sama hverjir það eru, þeir sem fara með valdið fari með það einir eins og þeim sýnist og það er nokkuð sem við sjáum mjög sterka kröfu um í samfélaginu, þ.e. að valdinu sé dreift, að það sé ekki misnotað og að því sé veitt aðhald. Stjúpafi minn var ofursti í bandaríska hernum. Einhvern tíma eftir að hafa lesið mikið Noam Chomsky og um utanríkisstefnu Bandaríkjanna, sem er frekar blóðug spurði ég hann: Trúirðu því virkilega að forseti Bandaríkjanna geti ekki verið spilltur? Hann sagði: „No, they educate this people.“ Nei, þau mennta þetta fólk. Það er hin heilbrigða skynsemi sem hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason nefndi hér áðan. [[Forseti hringir.]]Nei, það að mennta fólk og hafa heilbrigða skynsemi er ekki nóg til að stöðva spillingu. [[Forseti hringir.]]Eitt af því sem hjálpar til við það er að hafa eftirlit fagaðila, sem [[Forseti hringir.]]verið er að fella úr lögunum núna.
Frú forseti. Spillingin er lævís, hún læðist aftan að mönnum og á það jafnt við hinn almenna borgara, stofnanir og stjórnkerfið og alls staðar. Eitt af því sem menn hafa gert í siðuðum samfélögum til þess að reyna að koma í veg fyrir spillingu er að hafa eftirlit. Hvað stóð í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar? Að draga úr eftirliti. Er það endilega af hinu góða? Að reyna að draga til sín sem mest vald og safna því saman á fárra hendur og á hendur eins ráðherra, eins og kemur fram í þessu frumvarpi varðandi flutning stofnana, finnst mér vera mjög einræðislegt og mjög hættulegt fyrir samfélag okkar. Í hinum miklu mótmælum sem verið hafa hér á Austurvelli hefur komið fram að menn eru á móti samþjöppun valds og valdhroka.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega miðnæturræðu og athyglisverð sjónarmið. Ég tók eftir því að þingmaðurinn vildi undirstrika það að hún teldi koma til greina að flytja opinberar stofnanir út á land og ég held að það geti margir verið henni sammála um það. Hún þekkir auðvitað sérstaklega vel eigið kjördæmi, Norðvesturkjördæmi, og ég vildi inna hana eftir afstöðu hennar til þeirra hugmynda sem hafa verið kynntar af einhverri Skagafjarðarnefnd, held ég, um að flytja m.a. Landhelgisgæsluna og Rarik á Sauðárkrók, ef ég kann þetta rétt, og hvort hún sjái fyrir sér tilteknar stofnanir sem ættu betur heima vestur á fjörðum eða á Vesturlandinu, í Vesturlandskjördæmi gamla, hvort það eru einhverjar stofnanir öðrum fremur, annaðhvort tilteknar stofnanir eða af tiltekinni gerð sem hún telur að sé hægt að flytja með slíkum hætti eða hvaða hugmyndir hún hefur í þessu efni.
Frú forseti. Hv. þingmaður kallar eftir óskalista mínum ef ég væri ráðherra og hefði það vald að ákveða hvaða stofnanir færu í mitt kjördæmi. Ég ætla nú ekki að detta í þann drullupytt sem hv. þingmaður setur fyrir framan mig en ég vil segja það að ég tel að stofnanir sem tengjast viðkomandi svæðum atvinnulega gætu átt þar heima. Á Vestfjörðum er sem betur fer enn þá öflugur sjávarútvegur og margt hefur vaxið og dafnað í kringum hann, mörg sprotafyrirtæki og afleidd starfsemi sem hefur þróast í kringum það og hafsækin starfsemi, einhverjar stofnanir á þeim vettvangi, gæti vel átt þar heima eða miklu öflugri útibú en eru þar í dag. Á Vesturlandi er mjög öflugur landbúnaður og þar væri hægt að taka á verkefnum sem tengdust slíku og Norðurland vestra er auðvitað blandað sjávarútvegs- og landbúnaðarsvæði og þar er hægt að taka við ýmsum verkefnum. Ég nefni til dæmis Hvammstanga. Nú er verkefni varðandi Búnaðarstofu eða útreikninga á vegum landbúnaðarins sem á að flytjast til Matvælastofnunar, ég gæti alveg séð fyrir mér að það verkefni gæti verið vistað á Hvammstanga sem dæmi. En þetta þurfum við allt að skoða með lýðræðislegum hætti á Alþingi og vera ekkert feimin við það. Mér leiðist þetta kjödæmapot sem er á báða bóga [[Forseti hringir.]]og það sé alltaf talað um kjördæmapot ef menn horfa til þess að byggja upp fjölbreyttari atvinnustarfsemi úti á landi á vegum hins opinbera.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hvetur þingheim til að vera ekki feiminn við að ræða þetta en er hálffeimin við að nefna stofnanir sem vert væri að flytja í eigið kjördæmi. Ég velti því fyrir mér hvort ástæðan fyrir því sé ekki sú að það er vond aðferð við að ná þeim markmiðum sem þingmaðurinn lýsir. Það er miklu betri aðferð sem hún nefnir að flytja ákveðin verkefni, gefa mönnum færi á því að sinna ákveðnum störfum, efla útibú o.s.frv., en þessi brussugangur sem núna er. En það er enn þá tækifæri til að lýsa óskum fyrir kjördæmið. Miðnættið er nú óskastund, hv. þingmaður, og er sjálfsagt að nýta það á þriðjudegi til þrautar.
Frú forseti. Ég taldi mig nú lýsa ágætlega og efnislega hvers konar starfsemi gæti farið út á land eins og í mitt kjördæmi. Ég held að það sé alveg pláss fyrir stofnanir þar, það sé alveg kominn tími til að skoða það landsvæði betur í þeim efnum og þá skiptir auðvitað máli sá jarðvegur sem er fyrir ýmiss konar starfsemi og ég tel hann vera til staðar. Mér finnst að þetta eigi ekki að vera ákveðið á borði hvers ráðherra hverju sinni með einhverjum pólitískum bægslagangi eins og ég hef komið inn á heldur eigi að ræða þetta með lýðræðislegum hætti á Alþingi og skiptast á skoðunum. En ég vil heldur ekki að landsbyggðin sé eingöngu með einhver útibú og einhverja eins eða tveggja manna starfsemi. [[Forseti hringir.]]Þar geta líka verið stofnanir hins opinbera og blómstrað og útibú hér í höfuðborginni.