Virðulegur forseti. Þriðji orkupakkinn hefur verið mikið til umræðu. Lýst er yfir ótta við að Ísland missi yfirráð á nýtingarrétti yfir auðlindum sínum, að framsal valds í málinu sé óhóflegt, að málið stangist á við stjórnarskrá og að gjá hafi myndast milli þings og þjóðar. Það er þess virði að ræða öll þessi atriði í umræðu um þriðja orkupakkann, sem ég vænti að verði einn daginn til umræðu, reyndar líklega á næstunni. Það sem öll þessi atriði eiga hins vegar sameiginlegt er að þau eru óljós í stjórnskipaninni í dag. Eignarréttur yfir auðlindum hefur verið raunverulegt bitbein áratugum saman. Þar er líka lagaleg óvissa. Framsal valds er á einhverjum fræðilegum stað sem snýst meira um hvaða fræðimönnum þingmenn taka mark á en hvað skrifað er í lagatexta. Stjórnarskrárlegt samhæfi er á endanum einfaldlega ákveðið með atkvæðum þingmanna og engin brú er milli þings og þjóðar önnur en reglulegar eða óreglulegar alþingiskosningar. Í nýrri stjórnarskrá er að finna lausnir við öllum þessum vandamálum, hverju einu og einasta. Ef ný stjórnarskrá hefði tekið gildi fyrir þriðja orkupakkann og umræðuna um hann fullyrði ég að málið væri löngu afgreitt vegna þess að í fyrsta lagi léki enginn vafi á þjóðareign á auðlindum. Í öðru lagi væru lýðræðislegir öryggisventlar við framsali valds. Í þriðja lagi væri til staðar Lögrétta sem gæti útkljáð stjórnarskrárlegt samhæfi áður en málið væri samþykkt á Alþingi og sem hluti af formlegu ferli þess, í stað þess að þingmenn vísuðu í fræðimenn í þjóðfélaginu eftir þörfum. Í fjórða lagi gætu kjósendur sjálfir kallað til sín mál í þjóðaratkvæðagreiðslu ef allt undangengið myndi klikka. Þriðji orkupakkinn er áminning og viðvörun, ekki um að EES-samstarfið gangi of langt, það eru önnur EES-mál sem eru kannski merki um það, eða að Ísland sé á leiðinni í ESB eða að missa fullveldi sitt. Hann er áminning um hvernig hlutirnir geta auðveldlega farið í flækju þegar grundvallaratriðin eru trössuð of lengi. Og þau hafa verið trössuð of lengi. Lausnin í þessu máli, eins og í svo mörgum öðrum, er að íhaldsöflin hætti að láta eins og þau séu yfir allar breytingar hafin og drattist til að innleiða nýja stjórnarskrá.
Herra forseti. Nýútkomin er skýrsla um skipulagða glæpastarfsemi á Íslandi, sem er mjög sjokkerandi lesning. Fram kemur að síðasta skýrsla var gerð um þetta efni árið 2017. Ég held að líklega séu búnar að fara fram fimm eða sex sérstakar umræður hér á þingi um stöðu lögreglunnar, en ekkert hefur gerst. Engin bót hefur verið ráðin á aðstöðu hennar til að takast á við þessa ógn. Hér er talað um svokallaða gífurlega hættu, sem er hástig hættu vegna starfsemi skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi. Þar af eru fjórir afbrotaflokkar sem eru í kategoríunni „svart“ eða á hástigi. Það er fíkniefnainnflutningur, það er smygl á fólki og mansal og það er peningaþvætti. Næsthæsta stigið eru vinnumarkaðsbrot og farandbrotahópar. Þá starfsemi stunda, auk innlendra aðila, glæpaflokkar af sjö þjóðernum, sem segir manni að þörf er á að beita bæði forvirkum rannsóknarheimildum í meira mæli en gert hefur verið. Bæta þarf tækjakost lögreglu. Fjölga þarf í lögreglunni. Talið er að 15% af mannskap lögreglunnar ætti á hverjum tíma að vera að sinna frumkvæðismálum. En það er ekkert svigrúm til þess hér eins og er vegna þess að það vantar um 80 lögreglumenn bara hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta getur ekki haldið áfram að vera svona, herra forseti. Það getur ekki verið. Ráðherra þessa málaflokks og ríkisstjórnin verða að taka á þessu máli nú þegar. Mér skilst að lesa skuli skýrsluna með heildstæðum hætti. Hún er 37 bls. Það tekur hálftíma. Þannig að ég ráðlegg mönnum að hætta að lesa og tala en byrja að gera.
Virðulegi forseti. Íslensk útgerð er einn framsæknasti atvinnuvegur á Íslandi og í raun eini alvöruatvinnuvegurinn sem hægt er að bera saman við alþjóðlega mælistikur. Greinin hefur mætt minnkandi kvóta með sókn á öllum vettvangi. Í umhverfismálum hefur greinin minnkað losun koltvísýrings um 50% á útfluttar afurðir. Nú eru blikur á lofti með uppsjávarveiði, engin loðna og spár um minnkandi makríl eru misvísandi og við sækjum kolmunna langt út fyrir landhelgina. Útgerðir með framtíðarsýn horfa á nýsmíði til að geta sinnt verkefnum erlendis hluta úr árinu. Virðulegur forseti. Við setjum slíkri útgerð skorður með stimpilgjöldum á skip sem flagga þarf út til að stunda veiðar í lögsögu annarra landa tímabundið. Kostnaður við að flagga út skipi getur numið á bilinu 50–70 millj. kr. og sömu upphæð þegar skipið er aftur skráð til landsins innan sama árs eða á bilinu 100–140 millj. kr. til að sækja fram. Virðulegur forseti. Engum mun detta í hug að setja slíkt gjald á flugvélar skráðar á Íslandi eða starfsemi nýsköpunarfyrirtækja sem vilja starfa erlendis með tæki sín. Stimpilgjald af notkun fiskiskipa er skattlagning til að koma í veg fyrir framþróun. Stimpilgjald á skip kemur í veg fyrir að verðmæt störf skapist fyrir íslenska sjómenn. Stimpilgjald á skip er óþolandi mismunun sem stjórnvöld setja á og hamlar framþróun og þátttöku í veiðum á fjarlægum miðum. Virðulegur forseti. Afnemum stimpilgjöld á fiskiskip. Það felast röng skilaboð í gjaldinu sem kemur í veg fyrir sköpun verðmætra útflutningsvara. Sendum skýr skilaboð til flotans um að hefja sókn á erlend mið og tryggja okkur hlutdeild í fiskstofnum sem víðast. Til þess þarf að vera jafnræði með atvinnugreinum þegar kemur að stimpilgjaldi.
Herra forseti. Í orðræðunni um loftslagsmál og stjórnvöld heyrast orð eins og aðgerðaleysi og falleinkunn. Það eru orð sem ég tel að séu engum til gagns og ég ítreka að loftslagsmálin krefjast hlutlægni og gagnrýni sem er studd rökum og staðreyndum. Vissulega verður að gera betur en okkur hefur auðnast og þangað stefnum við öll. Það er langur listi aðgerða sem krefjast aukinnar þátttöku, t.d. bæði sveitarfélaga og stjórnvalda. Í nýjum loftslagslögum eru báðir þessir aðilar skyldaðir til að setja sér loftslagsstefnu. Þetta á líka við um fyrirtækin og það færist vissulega í aukana núna. Þetta á líka við um félagasamtök og almenning og hvort tveggja er á uppleið. Niðursveiflan í hagkerfinu má ekki hamla okkur. Við þurfum að verja þá fjármuni sem eru settir til þessa í ríkisfjármálum. En það þarf líka að auka fjármagnið. Ég hef íhugað hvort ekki beri að setja á tímabundið flatt loftslagsgjald til hliðar við kolefnisgjaldið, sem er jú að hækka hægt og rólega, annaðhvort á alla skattgreiðendur í landinu eða á notendur jarðefnaeldsneytis, eins og t.d. flugfélög og bílaleigur, einkaaðila og fyrirtæki o.s.frv. Ég bendi á að 1.000 kr. á 250.000 gjaldendur gefa okkur fjórðung úr milljarði, 250 millj. kr. á ári. Þannig að 2.000 kr., 3.000 kr. - menn sjá glögglega hvert ég er að fara. Ég held að sá tími sé kominn núna, tíu árum áður en við eigum að standa við Parísarsamkomulagið, að við förum virkilega að íhuga þetta. Menn kvarta oft undan sköttum en þetta væri ákaflega jákvæður skattur. Svo að ég segi við ykkur öll hér: Hugsið málið með mér.
Virðulegur forseti. Í gær samþykktum við þingsályktunartillögu um lögfestingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Því miður eiga þingsályktunartillögur hér á þingi til að detta ofan í skúffu og gleymast. Svoleiðis fór með þingsályktunartillögu þar sem Alþingi ályktaði að valkvæði viðaukinn við samninginn skyldi einnig fullgiltur fyrir árslok 2017. Það er ekki búið að gera það í dag. Þarna var um að ræða í viðaukunum eftirlitsskyldu með því að staðið væri við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra. Því miður virðist staðan vera svona. Eftir veru í samráðshópi um endurskoðun almannatrygginga, þar sem ég trúði því statt og stöðugt að það ætti og það yrði séð til þess að króna á móti krónu skerðingin illræmda myndi fara út, þá er það því miður ekki staðreyndin. Þessi ömurlega sérstaka uppbót sem sett var á árið 2009, til þess jú að hjálpa, er orðin að skrímsli. Síðan nota þeir líka aldurstengdu uppbótina inn í þessa hít til þess að geta með einhverjum ótrúlegum brellum náð peningum af þeim sem síst skyldi. Þetta er mér algjörlega óskiljanlegt. Ég segi fyrir mitt leyti: Það er kominn tími til að við hér á þingi sýnum öryrkjum meiri virðingu en þetta. Látum ekki alltaf afganginn, ef einhver er, detta á borð öryrkjanna. Í fæstum tilfellum er því miður þessi afgangur einu sinni nýttur fyrir öryrkjana heldur er alltaf verið að skerða og skerða meira og meira. Eins ömurlegt og það er þá verður staðan alltaf verri hjá öryrkjum og þeir eiga ekki lengur mat á diskinn sinn ef svona heldur áfram. Það er ömurlegt í boði ríkisstjórnar eftir ríkisstjórn.
Virðulegi forseti. Hagstofa Íslands birti í gær í fyrsta skipti tölur um hlutfall og áætlaðan fjölda ungmenna sem standa utan skólakerfis og vinnumarkaðar. Þar kemur ýmislegt áhugavert fram sem vert er að hafa í huga þegar við ræðum málefni ungs fólks. Áætlað er að 6% ungmenna á aldrinum 16–24 ára hafi ekki verið í vinnu, námi eða starfsþjálfun á síðasta ári. Þetta eru u.þ.b. 2.400 ungmenni. Samkvæmt Alþjóðlegu vinnumarkaðsstofunni getur þessi hópur verið í áhættuhópi fyrir félagslega einangrun og skort á efnislegum gæðum vegna þess að hann aflar sér hvorki atvinnutekna né byggir upp færni sína með aukinni menntun eða þjálfun. 2.400 ungmenni virðist vera há tala og vissulega þarf að hafa auga með þessum hópi, veita honum ráðgjöf og þjónustu sem hann þarf á að halda. Samt sem áður er þetta hlutfall með því allra lægsta sem þekkist í Evrópu. Einungis tvö lönd í Evrópu eru með lægra hlutfall ungmenna sem ekki eru í námi, vinnu eða í starfsþjálfun. Hlutfall þessa hóps er nú aftur orðið svipað því sem þekktist hér á árunum fyrir hrun. Hins vegar hefur bilið milli karla og kvenna án vinnu, náms eða starfsþjálfunar, aukist síðustu ár. Ýmsar ástæður gætu verið fyrir þessum mun samkvæmt Hagstofunni og enn og aftur er kynjamunurinn er hér á landi minni en annars staðar í Evrópu. Virðulegi forseti. Það er eitt af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, sem Ísland er aðili að, að lækka verulega hlutfall fólks á aldrinum 15–24 ára sem ekki er í vinnu, námi eða starfsþjálfun. Við virðumst standa okkur ágætlega þar en við verðum að gæta þess að sofna ekki á verðinum þegar kemur að unga fólkinu okkar.
Herra forseti. Undanfarnar vikur hér í þingsal hafa einkennst af miklu og óskiljanlegu málþófi Miðflokksins sem engum tilgangi hefur þjónað, allra síst almannahagsmunum. En svona eru leikreglurnar. Í gærdag náðist þó annað stórt og mikilvægt mál á dagskrá, endurskoðun fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára. Það mál er þannig vaxið að stjórnarandstaðan ræddi það í nokkra klukkutíma og því miður fóru andsvör að mestu fram við aðra stjórnarandstöðuflokka því að stjórnarliðar, utan örfárra, sáu sér ekki fært að taka þátt í umræðunum - og enginn hélt ræðu, utan framsögumanns. Það er miður því að þetta er stórt og mikilvægt mál. En nú er fyrri umr. um það lokið og málið komið til nefndar, allt eins og vera ber. Nú bar svo við að á meðan á umræðunni stóð töldu einstaka stjórnarliðar, þar með talið tveir ráðherrar, sér sæma að tengja þessa nokkurra klukkutíma umræðu við margra vikna málþóf Miðflokksins og gerðu þar með lítið úr mikilvægi þessa máls og starfi þingsins almennt. Látum vera að stjórnarliðar hafi ekki treyst sér í þessa umræðu, að þeir hafi viljað að hún færi fyrst og fremst fram í þögn, að afgreiðsla þessa vandræðalega máls yrði helst engin. Þeim varð ekki að ósk sinni af því að við í stjórnarandstöðunni sinntum skyldum okkar. En að viðbrögð stjórnarliða hafi verið að spyrða þá stjórnarandstöðuflokka sem hafa stutt haltrandi ríkisstjórn með ráðum og dáð í góðum málum við þetta yfirgengilega málþóf Miðflokksins - það, herra forseti, er ekki bara ósatt, ekki bara ómaklegt og sumir myndu segja ómerkilegt, það er verulega óklókt.
Hæstv. forseti. Iðnaður er mjög umfangsmikill í íslensku atvinnulífi. Greinin er fjölþætt og snertir nær alla þætti hagkerfisins. Það er víst að iðnaður hefur átt stóran þátt í núverandi efnahagsuppsveiflu og skapað um fjórðung af störfum sem myndast hafa síðan árið 2010. Atvinnuleysi hefur minnkað stórlega síðan 2008 eftir efnahagshrunið og á iðngreinin stóran þátt í því og hefur skilað þriðjungi hagvaxtarins á þessum tíma. Samkeppnishæfni Íslands í greininni við önnur lönd hefur farið vaxandi á síðustu árum. Þar má örugglega gera enn betur og er verðmætasköpun þar stór þáttur. Sagt er að hugvit og hagvöxtur haldist í hendur. Til að auka verðmætasköpun hafa frændur okkar Danir náð miklum árangri á þessu sviði með markvissri uppbyggingu um langa tíð. Þeir stofnuðu hönnunarmiðstöð árið 1978 með góðum árangri og í upphafi var markmiðið að auka vitund og hönnun í litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Hönnunariðnaður Dana má segja að hafi fest sig í sessi og er í sífelldri þróun og veitir fyrirtækjum og stofnunum samkeppnisforskot. Gætum við Íslendingar tekið þá okkur til fyrirmyndar. Gott orðspor landa eykur verðmæti vara frá landinu og almenningur í landinu lítur ekki síst á Ísland sem brautryðjanda á alþjóðavettvangi en á sviði loftslagsmála gætum við náð forystu ef við héldum rétt á spilunum. Við gætum aukið orðspor okkar með því að taka forystu í loftslagsmálum. Sú þróun myndi hafa áhrif á samkeppnishæfni ríkja þar sem fjármagn og fólk og fyrirtæki horfa í meira mæli til þeirra sem standa sig vel á þessu sviði. Þarna eigum við sóknarfæri sem myndi koma okkur betur á alheimskortið. Stefna okkar í Miðflokknum hefur verið að byggja undir iðn- og tæknigreinar, ekki síst með aðgengi að námi og þá sérmerktu fjármagni til þess arna.
Virðulegur forseti. Ég er í rusli í dag vegna þess að ég ætla að tala um það ófremdarástand sem er í rusl- og sorpmálum okkar hér á landi. Ástandið á urðunarstöðum hefur verið töluvert í umræðunni á síðustu vikum, enda hræðilegt að sjá myndir frá Fíflholti þar sem sorpið hefur fokið víða. Ekkert plokk vinnur á slíkri mengun. En það eru fleiri urðunarstaðir í fréttum. Nú lítur út fyrir að stærsti urðunarstaður landsins sé í miklum vandræðum. Það er Álfsnesið. Þessi urðunarstaður er í mesta návígi við þéttbýli og í gegnum árin hefur lyktarmengun truflað íbúa Mosfellsbæjar, en urðun hefur verið í Álfsnesi allt frá árinu 1991. Árið 2013 gerðu eigendur Sorpu, sem eru sveitarfélögin hér á höfuðborgarsvæðinu, með sér samkomulag um að urðun skyldi hætt þar árið 2020, enda hafa íbúar Mosfellsbæjar í býsna langan tíma, 30 ár, þolað urðun í sínum bakgarði. En nú heyrum við að líkur séu á því að ekki sé hægt að standa við þetta samkomulag og er það algjörlega óásættanlegt. Ástæðan er sú að enn hefur ekki fundist nýr urðunarstaður því enginn vill slíkt í sinn bakgarð. Það er nú ekki svo að við Íslendingar eigum ekki töluvert af landi og því ótrúlegt að í öll þessi ár hafi ekki fundist önnur lausn. Nú ætla ég ekki bara að vera svartsýn því að loksins hillir undir að langþráð gas- og jarðgerðarstöð rísi í Álfsnesi og mun hún draga verulega úr urðun sem er gríðarlega mikilvægt umhverfismál. En gas- og jarðgerðarstöð breytir ekki þeirri staðreynd að enn mun þurfa að urða það sem ekki passar inn í slíka stöð. Einnig er nauðsynlegt að hér á landi sé a.m.k. ein öflug brennslustöð til að taka á móti úrgangi sem ekki er hægt að endurvinna eða eyða með öðrum hætti. Virðulegur forseti. Ég óttast mjög að í úrvinnslumálum okkar vanti heildaryfirsýn þar sem verkefnið er á herðum sveitarfélaga og því miður hefur ekki, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, tekist nógu vel upp með samstarf milli landshluta í þessum efnum. [[Forseti hringir.]] Virðulegur forseti. Er ekki skynsamlegt að ríkisvaldið taki yfir þetta mikilvæga umhverfismál og tryggi að hér á landi séu til staðar umhverfisvænar lausnir fyrir úrganginn okkar? [[Forseti hringir.]]Einkaframtakið, nýsköpun og nýjar leiðir geta án efa nýst í þessum efnum en hugsa þarf málin heildstætt fyrir landið allt.
Herra forseti. Segjum að hér færist farþegaflugvél í innanlandsflugi annað hvert ár, að hér dæju margir tugir einstaklinga í flugslysi á milli Reykjavíkur og Akureyrar. Segjum að hér geisaði farsótt sem legðist aðallega á ungt fólk og að á tíu daga fresti dæi einstaklingur undir fertugu. Segjum að banaslys í umferðinni myndu margfaldast miðað við það sem nú á sér stað. Herra forseti. Ég er sannfærður um að samfélagið allt væri á öðrum endanum og að ekki yrði þverfótað fyrir viðbrögðum hvers konar, rannsóknum og greiningum, og að umræðuþættir snerust eingöngu um þessi skelfilegu áföll og slys. En lítið gerist í þá áttina því að hér erum við að tala um einstaklinga sem deyja vegna ofneyslu lyfja. Um 30 ungir einstaklingar deyja hér á landi vegna þessa. 30 talsins á Íslandi. Okkar litla samfélag er í sárum vegna þessa og fjölskyldur í molum. Þetta er fólk úr öllum lögum samfélagsins, krakkar sem líður illa eða eru að kljást við fíknisjúkdóm eða einfaldlega að fikta. Við búum í ansi firrtu samfélagi stundum. Hraðinn er mikill og samanburðurinn við aðra vegna samfélagsmiðla getur verið erfiður. Unga fólkinu okkar líður oft illa, er með kvíða og þunglyndi. Tilgangsleysi læðist að sumum og tölvur og tæki geta virkað sem tímabundinn flótti en eru í raun og veru fangelsi. Herra forseti. Verkefnin í stjórnmálunum gerast vart stærri. Vinnum saman að bættri líðan og hættum að líta fram hjá dauða tuga Íslendinga.
Hæstv. forseti. Hér í dag á að afgreiða til velferðarnefndar frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar, ef allt gengur eftir. Í bréfi sem okkur þingmönnum barst í gær frá Öryrkjabandalaginu segir að það sé vissulega jákvætt að lækka eigi skerðingarhlutfall vegna ákveðinna tekna en jafnframt er bent á að skerðingarhlutfallið verði enn of hátt. Ég vil taka undir það sjónarmið og það sem meira er: Þetta er sett fram sem einstakur liður og engan veginn hægt að átta sig á hver stefnan er í framhaldinu. ÖBÍ bendir á að betra hefði verið að halda framfærsluviðmiðunum óbreyttum sem þýðir að þeir einstaklingar sem aðeins hafa strípaðan örorkulífeyri þurfa enn að bíða. Nú er það orðin stór spurning í mínum huga hvernig í ósköpunum sé hægt að horfa alltaf fram hjá þessum hópi. Mér finnst mjög miður að ekki sé komið til móts við akkúrat þessa einstaklinga. Það er ekki nógu gott að tillaga um breytingu á endurreikningi nái aðeins til ákveðinna bótaflokka og það er mjög mikill galli á því að hún nái ekki til framfærsluuppbótar. Það er ein helsta hindrun örorkulífeyrisþega við að fara aftur út á vinnumarkaðinn. Það er ólíðandi að fólk þurfi að greiða með sér til að komast aftur inn á þennan sama vinnumarkað.
Herra forseti. Sóun tekur á sig ýmsar birtingarmyndir. Fyrir nokkru greindi Fréttablaðið frá því að það töpuðust u.þ.b. 400 gígavattstundir af raforku í flutningi raforku frá virkjunum til almenningsveitna og stórnotenda. Sóunin hefur aukist u.þ.b. 7% á milli ára. Í viðtali sem blaðið átti við Sverri Jan Norðfjörð, formann raforkuhóps orkuspárnefndar og framkvæmdastjóra þróunar- og tæknisviðs Landsnets, kom fram að það eru gríðarleg verðmæti sem við sóum. Orðrétt sagði Sverrir Jan, með leyfi forseta: „Við höfum verið að auka framleiðsluna jafnt og þétt síðustu ár en höfum ekki staðið okkur nægilega vel að byggja upp flutningskerfið.“ Mikið hefur verið rætt um matarsóun og annað í þeim dúr, þar sem keppst er við að nýta matvæli og vekja fólk til umhugsunar um þau verðmæti sem fara til spillis. Því þurfum við einnig að fara að horfa til raforkunnar, herra forseti. Af hverju töpum við orku þar? Vegna þess að flutningskerfi raforku getur ekki tekist á við flutningana. Flutningstapið, sóunin, jafngildir Svartsengi. Ef við setjum það í annað samhengi má gera ráð fyrir því að fjárhagslegt tap sé í kringum 2,5 milljarðar á ári, a.m.k. 2,5 milljarðar. Svo höldum við áfram að ræða þriðja orkupakkann eins og enginn sé morgundagurinn en látum okkur í léttu rúmi liggja að árlega sóum við 2,5 milljörðum vegna lélegs flutningskerfis. Og okkur hefur ekki enn þá tekist að gera það sem við eigum að gera, sem er að tryggja jafnt raforkuverð fyrir alla landsmenn.
Herra forseti. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis ætti þingstörfum að ljúka á morgun. Af augljósum ástæðum hafa störfin dregist á langinn. Ég verð að taka undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, sem hafði orð á afskaplega leiðinlegri framkomu af hálfu þingmanna meiri hluta og ráðherra, sem voru með ásakanir í mjög gagnlegri umræðu um nýja fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar í gær, um að minni hlutinn, í nokkurra klukkustunda umræðu um þetta, væri að stunda málþóf, en sáu sér þó ekki fært að taka þátt í umræðunni þrátt fyrir að tipla um á göngum vel fram eftir kvöldi, sem er miður. En það sem mér finnst hins vegar öllu áhugaverðara í þeirri stöðu sem uppi er núna, þegar þingi hefði átt að ljúka á morgun, er að fjármálastefna ríkisstjórnarinnar liggur ekki fyrir. Breytingartillögur ríkisstjórnarinnar á eigin fjármálastefnu degi áður en þingið hefði átt að fara heim eru ekki tiltækar, hvað þá að tími hafi gefist til að gaumgæfa þær eða ræða. Það hefur ekki farið fram hjá fólki í fjölmiðlum á undanförnum dögum að það gengur hægt að semja við þessa ríkisstjórn um lok þings, enda kemur hún algerlega tómhent til þeirra viðræðna. Þingflokksformenn sitja umboðslausir á fundum og hafa ekkert fram að færa. Formenn stjórnarflokkanna hafa heldur ekkert fram að færa til lausnar. Það kann að vera að ríkisstjórnin sé einfaldlega ekki tilbúin til þingloka. Hún er ekki tilbúin með þau mál sem hún þarf að klára hér degi áður en þing hefði átt að fara heim og þiggur þess vegna með þökkum þær tafir sem hafa orðið á þingstörfunum hingað til. Ríkisstjórnin er nefnilega ekki búin að vinna heimavinnuna.
Virðulegi forseti. Fyrir þinginu liggur að fjalla um frumvarp sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um breytingar á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um matvæli og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru. Samhliða frumvarpinu er tillaga til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Aðgerðaáætlunin er í 17 liðum sem miða að því að efla matvælaöryggi, tryggja vernd búfjárstofna og bæta samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu. Í mínum huga er hér um að ræða mikil tímamót fyrir neytendur og matvælaframleiðendur. Í 5. lið aðgerðaáætlunarinnar segir, með leyfi forseta: „Ísland ætlar að vera í fararbroddi í aðgerðum til að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmis. Innan ramma alþjóðlegra skuldbindinga og á grundvelli lýðheilsusjónarmiða munu íslensk stjórnvöld stefna að því að koma í veg fyrir dreifingu matvæla sem í greinast sýklalyfjaónæmar bakteríur. Þessu skal náð m.a. með banni við dreifingu tiltekinna sýklalyfjaónæmra baktería í matvælum að undangenginni greiningu á stöðunni, uppsetningu eftirlits og í samræmi við opinbera stefnu í aðgerðum gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería.“
Herra forseti. Miklar breytingar eru að verða í alþjóðamálum, hafa verið að gerast á síðustu áratugum og þau eru að breytast hraðar og í stærri skrefum. Ég hlustaði á stuttan bút úr viðtali við fyrrverandi formann breska verkamannaflokksins, Tony Blair, sem var birt á síðu The Independent þar sem hann er að ræða þessa breyttu heimsmynd. Hann ræðir hana í því samhengi að Bretar eru nú að ganga úr Evrópusambandinu. Hann veltir því upp að menn horfist ekki í augu við það að nú eru að verða til kannski þrjú stórveldi sem eru auðvitað Bandaríkin, Kína og hugsanlega Indland. Síðan ræddi hann um völd og áhrif í heiminum og að smáríki á borð við Bretland, Þýskaland og Frakkland mættu sín lítils í þessari nýju heimsmynd. Hinar stóru blokkir hafa mikil völd, fólk, hervald og tækni. Það væri því fullkomin sjálfsafneitun hjá Bretum að halda að þeir stæðu sig betur einir og sér en með því að leggja saman krafta sína með öðrum ríkjum í Evrópu til þess að á þau verði hlustað og þau geti haft áhrif en verði ekki leiksoppar þessara stórvelda. Mér varð hugsað til Íslands.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, og lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum. Frumvarp þetta hefur það að meginmarkmiði að draga úr áhrifum annarra tekna en bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar við útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Í samráðshópi um breytt framfærslukerfi almannatrygginga vegna skertrar starfsgetu, sem skilaði nýlega skýrslu sinni og tillögum, var rætt um nauðsyn þess að afnema sérstöku framfærsluuppbótina. Það hefur þegar verið gert hjá ellilífeyrisþegum, en með lögum nr. 116/2016, um breytingu á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum, voru þrír bótaflokkar, ellilífeyrir, tekjutrygging og sérstök uppbót vegna framfærslu, sameinaðir í einn nýjan bótaflokk, ellilífeyri. Hins vegar er talið fara best á því að slík viðamikil breyting bótakerfisins verði gerð samhliða breyttu kerfi við mat á starfsgetu einstaklinga með skerta starfsgetu. Slík kerfisbreyting er í senn umfangsmikil og flókin og krefst tímafreks undirbúnings og er mikilvægt að vandað sé til verka. Það er hins vegar brýnt að gera nú þegar breytingar á sérstakri uppbót vegna framfærslu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem gert er ráð fyrir í frumvarpi þessu. Virðulegur forseti. Sérstök framfærsluuppbót sem kveðið er á um í lögum um félagslega aðstoð hefur verið greidd til viðbótar örorku- og endurhæfingarlífeyri þegar heildartekjur lífeyrisþega eru undir tilteknu viðmiði, allt frá því síðla árs 2008. Þegar heildartekjur lífeyrisþega hækka hefur uppbótin lækkað á móti. Þetta er það sem í daglegu tali hefur verið kallað króna á móti krónu skerðing. Þau ákvæði sem haft hafa þessi áhrif hafa talsvert verið gagnrýnd í opinberri umræðu, m.a. hefur verið gagnrýnt að þetta fyrirkomulag dragi úr hvata lífeyrisþega til að afla sér tekna. Þá hefur einnig komið fram gagnrýni á að bótaflokkurinn aldurstengd örorkuuppbót teljist að fullu til tekna við mat á þörf fyrir greiðslu sérstakrar uppbótar vegna framfærslu. Þessi bótaflokkur er uppbót á lífeyri til þeirra sem eru ungir að árum þegar þeir greinast með örorku. Í frumvarpi því sem hér er lagt fram er lagt til að gerðar verði breytingar á ákvæðum laganna um félagslega aðstoð um sérstaka uppbót til framfærslu þannig að lækkað verði það hlutfall af tekjum lífeyrisþega sem hefur áhrif á útreikning sérstöku framfærsluuppbótarinnar. Þar með verður svokölluð króna á móti krónu skerðing uppbótarinnar afnumin í þeirri mynd sem hún hefur verið hingað til. Örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar munu því t.d. geta aukið atvinnutekjur sínar án þess að sérstaka framfærsluuppbótin lækki um krónu á móti krónu, eins og talað hefur verið um. Sömuleiðis er dregið úr áhrifum aldurstengdu örorkuuppbótar hennar við mat á því hvort lífeyrisþegi hafi þörf fyrir sérstöku framfærsluuppbótina. Enn fremur er það markmið með frumvarpinu að auka sveigjanleika við meðferð atvinnutekna lífeyrisþega við útreikning lífeyrisgreiðslna á þann hátt að það verði valkostur að tilfallandi eða tímabundnar atvinnutekjur hafi eingöngu áhrif á útreikning bóta í þeim mánuðum sem þeirra er aflað en skerði ekki rétt til bóta í öðrum mánuðum. Fram hefur komið að gildandi fyrirkomulag þykir í mörgum tilfellum vera ósanngjarnt og getur leitt til þess að skuld myndist við endurreikning og uppgjör Tryggingastofnunar þegar endanlegar tekjur ársins liggja fyrir. Samkvæmt gildandi lögum er tekjum fólks sem metið hefur verið til örorku en fær t.d. ekki tímabundið starf, jafnað niður á alla mánuði ársins og þá skiptir ekki máli hvort viðkomandi fékk lífeyrisgreiðslur í þeim sömu mánuðum eða ekki. Þessar tekjur geta þannig leitt til þess að skuld myndist vegna ofgreiddra bóta en unnt væri að koma í veg fyrir slíkt með því að telja atvinnutekjur viðkomandi einungis honum til tekna í þeim mánuðum sem þeirra er aflað. Í þessu frumvarpi er sú breyting á meðferð atvinnutekna lögð til. Þessi breyting kann þó að leiða til þess að bætur ársins verði lægri í sumum tilvikum en samkvæmt gildandi reglu. Þess vegna er lagt til að við endurreikning bóta þegar endanlegar tekjur ársins liggja fyrir verði gerður samanburður á útreikningi greiðslna hvers mánaðar annars vegar og miðað við 1/12 af atvinnutekjum ársins og hins vegar miðað við atvinnutekjur í þeim mánuðum sem þeirra er aflað og að þeirri reglu verði beitt sem leiðir til hærri greiðslna. Er þannig tryggt að enginn fái lægri greiðslur við þá breytingu sem hér er lögð til. Þá er lagt til að eingreiðslur, þ.e. orlofs- og desemberuppbætur, verði undanskildar við mat á þörfum fyrir sérstöku framfærsluuppbótina. Auk þess sem hér hefur verið lýst er í frumvarpinu lagt til að ákvæði reglugerðar verði færð í lögin sem og upphæðir uppfærðar. Virðulegur forseti. Eins og hér hefur komið fram miða breytingar þær sem hér hefur verið lýst aðallega að því að bæta möguleika lífeyrisþega til að auka tekjur sínar með virkri þátttöku á vinnumarkaði. Sveigjanleiki er aukinn og svokölluð króna á móti krónu skerðing er felld úr gildi í þeirri mynd sem hún er í í dag. Er þetta í samræmi við þær tillögur sem fram hafa komið um nýtt greiðslukerfi vegna skertrar starfsgetu um að dregið verði úr vægi atvinnutekna sérstaklega. Eru þær breytingar sem felast í frumvarpinu þannig hugsaðar sem nokkurs konar brú yfir í nýtt greiðslukerfi vegna skertrar starfsgetu þar sem áhersla verður lögð á möguleika fólks til að auka ráðstöfunartekjur sínar með þátttöku á vinnumarkaði þar sem dregið verði úr skerðingum bóta vegna tekna. Gert er ráð fyrir að frumvarp hvað það varðar, um breytt framfærslukerfi. verði lagt fram á næsta löggjafarþingi þar sem stigin verða stærri skref til breytinga á núverandi kerfi. Ég hef lokið máli mínu en ég þykist vita að það verði bæði andsvör og fleiri ræður og mun ég reyna að svara því sem fram kemur þar. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þetta mál sent til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Við ræðum krónu á móti krónu skerðingu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það sem kemur skýrt fram í lögunum að mánaðarlega uppgjörið á ekki að taka gildi fyrr en í fyrsta lagi eftir álagningu opinberra gjalda 2020. Þar af leiðandi mun þetta skila sér illa og útreikningar munu verða óbreyttir þangað til. Annað sem er merkilegt í þessu er hversu lítið er verið að bæta í. Maður er eiginlega gáttaður á því. En ég vil fá upplýsingar um það hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér að þetta verður þá í fyrsta lagi 2020. Hvers vegna í ósköpunum er þetta ekki gert strax?
Virðulegur forseti. Takk fyrir þessa fyrirspurn. Varðandi framfærsluuppbótina, sem er fyrri hlutinn af þessu og ráðgert er að fari í 2,5 milljarða, er gert ráð fyrir að það verði afturvirkt til 1. janúar 2019. Og þegar búið verður að samþykkja þetta frumvarp geti Tryggingastofnun keyrt afturvirkt leiðréttingu á þeim skerðingum. Varðandi seinni þátt frumvarpsins, sem lýtur að því að jafna þetta á milli, horfa til mánaða frekar en árs, verður horft til þess við uppgjör á álagningu 2020 sem er vegna ársins 2019. Þegar farið er í álagningu 2020 er það gert aftur í tímann, til ársins 2019, alveg eins og álagningin 2019 er í rauninni fyrir árið 2018. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns. Varðandi það að ekki sé nóg að gert. Ja, við erum með 2,9 milljarða til ráðstöfunar á fjárlögum yfirstandandi árs og þetta frumvarp gerir ráð fyrir því að ráðstafa öllu því fé.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. En hefur ráðherra gert útreikninga á því hverju þetta skilar? Ef við horfum á upphæðirnar sem verið er að ræða um, þá eru í endurhæfingarlífeyri að meðaltali 25.800 kr. á mánuði og hjá örorkulífeyrisþegum að meðaltali 24.470 kr. á mánuði. Það eru mjög lágar tölur. Ef við setjum það í prósentusamhengi þá er þarna um að ræða eiginlega bara smáaura vegna þess að margir eru með minna og sumir með meira. Þar af leiðandi væri gott að fá upplýst hjá ráðherra: Er hann búinn að reikna út hvað þeir fá sem eru í meðaltalinu? Hvað fá þeir sem eru undir meðaltali? Og hvaða aukningu fá þeir sem eru með yfir meðaltali, þ.e. hverju halda þeir eftir af þeim smánarbótum sem taldar eru upp hér, rétt um 24.000 kr.?
Virðulegur forseti. Það liggur auðvitað ljóst fyrir að við erum með 2,5 milljarða til ráðstöfunar og þegar fjöldinn er mikill er deilitalan hærri. Það er líka misjafnt hversu miklar tekjur viðkomandi sækir þannig að það er erfitt að reikna mál hvers og eins einstaklings fram í tímann. Við vitum auðvitað ekki hvaða áhrif það hefur til framtíðar að draga úr skerðingunum með þessum hætti. Mun það leiða til þess að þeir sem þiggja þessar greiðslur í dag muni sækja vinnu eða ekki? Ég held að jafnvel þó að við færum í það að afnema skerðingarnar að fullu, sem ég rakti í máli mínu að var gert gagnvart eldri borgurum og við munum stefna að sameiningu bótaflokka í nýju frumvarpi, þá þurfi meira til. Það þarf breyttan vinnumarkað. Það þarf breytta hugsun, bæði á opinberum vinnumarkaði og almennum. Það er næsta verkefni og það er kannski stærsta verkefnið að fá fram breytingar hvað það snertir til framtíðar.
Forseti. Ég ætla að láta það vera að gagnrýna upphæðirnar og það að við ættum að vera að ganga mun lengra en lagt er til í frumvarpinu. Ég ætla frekar að einbeita mér að því sem ég hef verið að skoða. Mér sýnist þetta vera komið í það að nú eru þrjár mismunandi skerðingar. Við erum að tala um að tekjur frá Tryggingastofnun skerðist um 100%, með þeirri undanþágu að aldurstengdar örorkubætur skerðast um 50%, og svo eru skerðingar á aðrar tekjur 65%. Við erum að búa til aukið flækjustig í kerfi sem er þegar mjög flókið. Í frumvarpinu kemur fram varðandi samráðið að málið hafi verið kynnt á fundi með Öryrkjabandalagi Íslands. Ég velti fyrir mér: Þegar farið var út í að útfæra hvernig ætti að nota þennan pening og hvernig þetta myndi líta út, þessi minnkun á krónu á móti krónu skerðingu, var haft eitthvert samráð við Öryrkjabandalagið, var unnið með þeim og öðrum hagsmunaaðilum að þessari breytingu? Eða var þetta unnið algerlega inni í ráðuneytinu með engri aðkomu?
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi flækjustig kerfisins og skerðingar almennt, þá er það einmitt ástæðan fyrir því að við munum á næsta þingi leggja til breytt almannatryggingakerfi. Það er þörf á einföldun þar líkt og gert var gagnvart eldri borgurum á sínum tíma. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt að einfalda kerfið og það var einmitt verkefni þessa starfshóps að leita leiða til að byggja upp nýtt framfærslukerfi til einföldunar. Varðandi vinnslu þessa máls þá gefur það augaleið að það er það knappur tími síðan starfshópurinn skilaði af sér, og við vildum koma þessu máli inn í þingið á vorþingi, að það náði ekki að fara inn í samráðsgátt og annað slíkt. En það var kynnt á fundi með Öryrkjabandalaginu. Í raun má segja að efnislega, varðandi skerðingarnar og tvo meginþættina í þessu frumvarpi, hafi þeir líka verið til umfjöllunar hjá þessum umrædda starfshópi. Kom m.a. til tals þar inni að starfshópurinn legði þessar breytingar til. En frá því var horfið. Ég þykist vita og hygg að um það hafi verið rætt í þingsal, m.a. af hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni, sem [[Forseti hringir.]]benti á að þær tillögur sem hér eru lagðar fram hefðu verið til umfjöllunar í samstarfshópnum. En vegna knapps tíma hefur þetta mál ekki farið í eðlilegan samráðsferil inn í samráðsgátt og öðru slíku en ég vona að samt verði hægt að afgreiða það.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mér skilst að samráðshópurinn hafi réttilega talað um þetta skref, að afnema krónu á móti krónu skerðingu eða minnka þær skerðingar, en útfærslan hafi aldrei verið rædd í neinum smáatriðum. Ég geng út frá því að útfærslan hafi verið unnin í ráðuneytinu. Það hefði kannski verið vænlegra, þótt tíminn væri knappur, að vinna þetta í betra samráði. Það kemur alltaf í veg fyrir að fólk sé reitt eða vonsvikið með svona mál. Ég sé alveg að þetta er hænuskref í rétta átt, þótt það sé alls ekki nægilega langt. Ég ætla ekkert að lengja þessa umræðu frekar af því að við tökum þetta mál fyrir á velferðarnefndarfundi nú í hádegishléi. Mér skilst að ráðuneytið sé að koma til okkar sem er mjög gott. Við munum að sjálfsögðu reyna okkar besta til að koma málinu áfram og vonandi koma því í gegn fyrir þinglok því að þó að þetta sé hænuskref er þetta réttarbót. En ég hvet ráðherra til þess að ganga lengra [[Forseti hringir.]]þegar verið er að endurskoða þessi lög, sem er gott og vel, og það sé haft í huga að við þurfum að færa okkur í átt að því að afnema þessar skerðingar alveg. [[Forseti hringir.]]Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Er hann sammála því? Þurfum við ekki að ganga lengra og afnema þetta alveg og einfalda kerfið?
Virðulegi forseti. Ég held að það liggi algerlega skýrt fyrir að það hefur verið kappsmál hagsmunasamtaka eins og Öryrkjabandalagsins að afnema krónu á móti krónu skerðingu. Ég held að það sé ekkert nýtt þar í þessu frumvarpi. Við erum einfaldlega að leggja til nákvæmlega það sem hefur verið í hinni pólitísku umræðu hér í þingsal alveg síðan ég varð ráðherra þar sem í hverri viku er spurt að því hvenær eigi að stíga skref í átt að afnámi krónu á móti krónu skerðingar. Það er verið að stíga það hér. Það gefur líka augaleið, og ég rakti það í mínu máli, að eftir að samráðshópurinn skilaði sinni niðurstöðu og við fórum að geta fullbúið þetta frumvarp - það voru umræður í samráðshópnum um að hann vildi leggja þetta til en síðan varð niðurstaðan sú að ráðherra myndi gera það - taldi ég mjög mikilvægt að reyna að koma þessu máli inn í þingið nú á vorþingi. Það gefur augaleið að það hefur ekki farið í gegnum eðlilegan samráðsferil eins og ég rakti í mínu máli. Það gefur líka augaleið að ef velferðarnefnd ætlar að klára málið [[Forseti hringir.]]mun hún þurfa að vinna hratt og vel hvað það snertir. En ég er algerlega sammála hv. þingmanni um það, og rakti það í framsögu minni, að [[Forseti hringir.]]við þurfum að einfalda kerfið líkt og gert var hjá eldri borgurum. Það munum við leggja til í nýju frumvarpi sem ætlunin er að leggja fram á næsta þingi.
Herra forseti. Ég ætla að gagnrýna upphæðirnar í þessu frumvarpi harðlega. 65 aurar á móti krónu sem ráðherrann boðar núna - ég geri ráð fyrir að það sé ekki valið af handahófi heldur til að gera þetta óþjált og óskiljanlegt. Ég legg til betrumbót á því og að þetta heiti tveir þriðju á móti krónu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað kostar þessi framkvæmd? Hvað kostar þetta frumvarp eins og það er hér? Það kemur ekki fram í greinargerðinni og ég vil fá að vita heildarkostnaðinn af því. Ég vil líka fá að vita hvers vegna, í annað skipti á þessu ári, er gripið til þess að skera öryrkja niður við trog. Það var gert í desember sl. þegar framlag til þeirra var lækkað úr 4 milljörðum í 2,9 og nú á enn að höggva í þennan sama knérunn. Ég vil bara vita hvaða stefna það er að ráðast að þessum hópi sem getur varla borið hönd fyrir höfuð sér. Ég vil spyrja ráðherra hvað hann ætli að gera í framhaldinu af þessu og hvenær.
Virðulegur forseti. Til að svara fyrri spurningu hv. þingmanns er gert ráð fyrir því að þetta frumvarp kosti nákvæmlega 2,9 milljarða, sem er það fjármagn sem við höfum til ráðstöfunar samkvæmt fjárlagafrumvarpi yfirstandandi árs. Ráðgert er að 2,5 milljarðar renni til þess að gera breytingar á krónu á móti krónu skerðingunni og 400 milljónir til þess að gera breytingar þannig að við horfum á hvern mánuð fyrir sig en ekki á árið í heild sem er seinni hluti frumvarpsins. Hvað varðar síðan fjárhæðirnar eru 2,9 milljarðar til ráðstöfunar á yfirstandandi ári. Ég vil leiðrétta hv. þingmann þegar hann segir að það hafi verið skorið niður um síðustu áramót til öryrkja. Það er ekki rétt. Aukningunni, sem ráðgert var að væru 4 milljarðar, ofan á þær greiðslur sem örorkulífeyrisþegar eru með í dag, var breytt í 2,9 milljarða í meðförum þingsins. Það er ekki niðurskurður vegna þess að upphæðin stendur, sú sem var með. Hins vegar var líka hækkað vegna verðlagsbreytinga upp á 3–4% þannig að það var aukið til örorkulífeyrisþega á yfirstandandi ári um 2,9 milljarða plús 3–4%.
Herra forseti. Ég heyri að hæstv. ráðherra hefur lært af fjármálaráðherra sem sagði að ekki ætti að hætta við eða fresta framkvæmdum heldur færa þær til. Nú heyri ég það á ráðherra að það að stúta krónu á móti krónu að fullu kostar 7,5 milljarða, samkvæmt því sem ráðherra segir. Þeir peningar eru til, hæstv. ráðherra, þeir eru til vegna þess að sá hluti svarta hagkerfisins sem tengist Airbnb, einungis sá hluti, er í kringum 8 milljarðar. Ef ríkisstjórnin tæki á sig rögg og færi að innheimta þegar álögð gjöld, ekki nýja skatta, myndi ráðherrann fá fyrir restinni af þessu og eiga afgang. Það gæti verið gott ef ríkisstjórnin tæki á sig rögg og færi að innheimta gjöld sem þegar er búið að leggja á og nýta þau til góðra verka eins og þessara.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa miklu hvatningu. Hún var það ríkuleg að mér varð á að ganga í ræðustólinn áður en forseti hafði kynnt mig inn. Það hefur verið talað um það lengi að gera breytingar á almannatryggingakerfinu þegar kemur að örorkulífeyrisþegum. Ég er mjög stoltur af því. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson tók við því, af hv. þm. Pétri Blöndal heitnum, að leiða hóp þegar kom að eldri borgurum og örorkulífeyrisþegum og er ég mjög stoltur af því, svo að ég noti orðalag hv. þingmanns, að þessi ríkisstjórn sé að taka á sig rögg og klára það sem ekki var klárað á þeim tíma sem er að klára breytingar á almannatryggingakerfinu gagnvart örorkulífeyrisþegum. Það hefur kostað sitt fyrir þennan hóp að það skyldi ekki klárast á sínum tíma, í hópnum sem hv. þingmaður leiddi. Það er mikil rögg sem núverandi ríkisstjórn tekur á sig að klára þá vinnu sem hv. þingmaður leiddi á sínum tíma og náðist ekki að klára gagnvart örorkulífeyrisþegum. Ég er stoltur af því að það skuli vera ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstri grænna, sem er að gera það.
Herra forseti. Það er ástæða til þess að fagna öllum skrefum sem stigin eru við afnám krónu á móti krónu skerðingarinnar. Ég óska því hæstv. ráðherra til hamingju með að vera að stíga ákveðið skref. En ég verð að viðurkenna að mér finnst töluverð fljótaskrift á þessu máli. Mér finnst það bera þess merki að hér sé verið að hlaupa upp til handa og fóta til að ráðstafa fjármunum innan ársins sem ráðherra hafði ekki klárað að útfæra og var reyndar skertur nokkuð á árinu í heild. Það hefur komið fram að kostnaðarmatið frá gildistöku sé 2,9 milljarðar á ári þannig að ég ætla að það slagi hátt í 6 milljarða á ári hverju í fullu almanaksári miðað við að gert er ráð fyrir að þetta taki gildi 1. júní, sýnist mér. Örorkulífeyriskerfið er ekki einfalt fyrir, reyndar eitt það flóknasta sem við höfum og talsvert flóknara t.d. en ellilífeyriskerfið sem við höfum komið á hér. Hér eru fjölmargir bótaflokkar, fjölmargar skerðingarfjárhæðir og hér er enn verið að bæta í fleiri skerðingarprósentum og gera lífeyrisþegum enn erfiðara um vik að skilja hvers megi vænta. Ég velti einfaldlega fyrir mér hvort ekki hefði verið heppilegra að vinna málið betur í sumar og ljúka þá fjármögnun varanlegra breytinga inn í næsta almanaksár á örorkulífeyriskerfinu í staðinn fyrir að koma með enn eina stagbótina á núverandi kerfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur sem eru góðra gjalda verðar. Ég held að mikilvægt sé að hafa í huga varðandi kostnaðinn að þetta eru 2,9 milljarðar, af því eru 2,5 til þess að draga úr krónu á móti krónu skerðingum en gert er ráð fyrir því að það sé afturvirkt til 1. janúar þannig að það eru 2,5 á ársgrunni. Varðandi það hvort heppilegt hefði verið að bíða hefur sá sem hér stendur margoft verið spurður hvenær eigi að stíga skref til afnáms krónu á móti krónu skerðingar og gera breytingar á kerfinu. Svarið hefur alltaf verið: Við erum að bíða eftir skýrslu hóps um breytt framfærslukerfi vegna þess að við viljum ekki gera breytingar sem ekki ríma við þá vegferð sem við ætlum síðan að fara í. Nú liggur sú skýrsla fyrir, ákvörðun meiri hluta ríkisstjórnarinnar liggur fyrir um að við ætlum að feta þá braut. Þess vegna erum við að gera breytingar hér sem ríma við það sem verður í nýju kerfi. [[Forseti hringir.]] Ég deili ekki þeirri skoðun hv. þingmanns að við hefðum átt að bíða en ég er sammála því að það var mikilvægt að bíða þar til við tækjum ákvörðun um vegferðina svo að aðgerðirnar væru í samræmi við það sem ætti að taka við.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég hef alla tíð gengið út frá því að lykilþáttur í þeim aðgerðum sem ættu að taka við væri algjör uppstokkun á örorkulífeyriskerfinu sjálfu, bótafjárhæðum og skerðingarprósentum, til einföldunar í takt við það sem var unnið í ellilífeyriskerfinu á sínum tíma. Því miður sátu örorkulífeyrisþegar eftir þá. Þess vegna óttast ég aðeins, sér í lagi í ljósi þess að við erum að vinna með nýja fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og væntanlega töluverða skerðingu á fjármálaáætlun vegna hennar, að ríkisstjórnin muni mögulega skýla sér á bak við það að hér sé einfaldlega nóg að gert og ekki þurfi frekari breytinga við. Við vitum alveg að sú uppstokkun á örorkulífeyriskerfinu sem er nauðsynleg mun í upphafi kosta umtalsverð útgjöld þó að við væntum þess líka að hún muni spara með aukinni atvinnuþátttöku öryrkja til lengri tíma litið. Ég vona að það sé ástæðulaus ótti hjá mér, herra forseti, og ég vona að hæstv. ráðherra geti sannfært mig um það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og segi: Nei, það er alveg ástæða til þess. Þetta eru góðar vangaveltur hjá hv. þingmanni vegna þess að við stöndum frammi fyrir áskorunum í ríkisfjármálunum sem voru hér til umræðu í gærkvöldi og fram á nótt. Það liggur fyrir í þessu að ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um að koma fram með frumvarp á næsta löggjafarþingi á grunni þessa starfshóps. Það er mikilvægt, og ég tek undir með hv. þingmanni, að ná fram breytingum á kerfinu. Við erum að missa of margt ungt fólk út af vinnumarkaði sem mun hafa tilheyrandi kostnað í för með sér í framtíðinni, og ekki bara kostnað heldur líka skert lífsgæði fyrir þessa einstaklinga og fjölskyldur þeirra. Það er mikilvægt að bregðast við en það er líka mikilvægt að átta sig á því að það mun kosta peninga að innleiða nýtt kerfi. Þar skiptir máli hvernig okkur tekst að gera breytingar, t.d. á vinnumarkaðnum, hvernig hið opinbera kemur inn í það. Mun það hafa í för með sér beinan kostnað eða getum við gert það innan ramma stofnana og ráðuneyta? [[Forseti hringir.]]Þessi vinna er öll komin á fullt og verður að koma samhliða gildistöku á frumvarp um innleiðingu á nýju kerfi.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og breytingu á lögum um almannatryggingar sem lýtur að framfærsluuppbót og meðferð atvinnutekna sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra mælti fyrir fyrir augnabliki. Það kann vel að vera að sá sem hér stendur hafi ekki fullan og réttan skilning á öllum atriðum þessara breytinga á þessu stigi, enda á málið eftir að fá umfjöllun í velferðarnefnd. Sá skilningur dýpkar væntanlega og vex á því sem um er að ræða, en það verður að segja hverja sögu eins og hún er. Lagatexti og framsetning hans er ekki alltaf mjög aðgengileg og auðvelt að misstíga sig og misskilja og skilja ekki að fullu og meira að segja hefur löggjafinn sjálfur misstigið sig í því efni. Virðulegur forseti. Með þessu frumvarpi eru stigin örfá lítil hænuskref til réttarbóta en þau eru bæði of fá og allt of stutt. Reisnin er ekki meira en það og birtingarmyndin sem við blasir er sú að nú eru atvinnuleysisbætur jafnvel orðnar talsvert hærri en örorkubætur, atvinnuleysisbætur sem almennt eru hugsaðar til að brúa tímabundið bil í atvinnuþátttöku meðan örorkubætur eru hugsaðar sem framfærsla, jafnvel eina framfærslan, til lengri tíma, og það er raun margra. Hlutskipti fjölmargra öryrkja er að skrimta á lágum örorkubótum, ekki bara örfá misseri heldur áratugum saman, jafnvel frá ungum aldri eða miðjum aldri fram að töku ellilífeyris við 67 ára mörkin. Með þessu frumvarpi verður engin breyting þarna á. Framfærsluviðmiðin hreyfast ekkert til, eru alveg óbreytt og eru til vansa fyrir allsnægtaþjóðfélagið sem við teljum okkur búa í, Ísland. Örorkulífeyrir fatlaðs fólk er ekki hækkaður um eina krónu. Þeir sem hafa eingöngu örorkubætur til framfærslu, sem eru reyndar fleiri en þeir sem verða fyrir barðinu á krónu á móti krónu skerðingu, hafa eftir um 212.000 kr. þegar þeir hafa lokið við að greiða sína skatta því að vissulega greiða þeir skatta. Þetta er það sem þeir hafa til að lifa af og sumir ná því jafnvel ekki. Vissulega er það jákvætt, virðulegur forseti, að lækka skerðingarhlutfall vegna annarra tekna örorkulífeyrisþega úr 100%. Tekjuskerðingin verður þó enn og áfram allt of mikil, þ.e. 65% af tekjum fyrir skatt, tekjum sem örorkulífeyrisþegar greiða einnig af tekjuskatt eða fjármagnstekjuskatt. Enn er þess beðið að breytingar verði gerðar á framfærslukerfi almannatrygginga vegna skertrar starfsgetu. Hæstv. ráðherra boðar þó breytingar og mæli hann manna heilastur, þ.e. að afnumin verði þessi sérstaka framfærsluuppbót líkt og gert var í tryggingaumhverfi ellilífeyrisþega með nokkrum lagabreytingum árið 2016 þegar þrír bótaflokkar, ellilífeyrir, tekjutrygging og sérstök uppbót vegna framfærslu, voru sameinaðir í einn nýjan ellilífeyri. Þess hefur lengi verið vænst að róið yrði í þessa átt gagnvart öryrkjum en þeir hafa mátt liggja óbættir hjá garði og gera raunar enn. Það er ekki ásættanlegt í samfélagi sem vill kenna sig við velferð. Ég held að við séum flest sammála um að þetta eitt og sér sé áhyggjuefni. Þetta hefur áhrif á félagslegan styrk og félagslega stöðu fólks. Það hefur áhrif á heilsufar fólks að búa við efnahagslegan skort. Öryrkjar eru órétti beittir. Hér er ekkert jafnræði. Hér er engin sanngirni. Það örlar þó á réttlátari hugsun í þessu frumvarpi en skammt er gengið eins og fyrr er drepið á. Virðulegur forseti. Í 1. gr. þessa frumvarps er getið um það að eingreiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins og fjárhagsaðstoð sveitarfélaga skuli ekki teljast til tekna lífeyrisþega og ekki skerða með neinum hætti aðrar reglubundnar og réttmætar greiðslur til viðkomandi ef ég skil þetta rétt, það sé með þessu frumvarpi lögfest. Hins vegar eru afleitir pyttir í lögunum sem enn þarf að girða fyrir og þeir hitta öryrkja afar illa fyrir. Dæmin eru mörg og lýsingarnar á viðbrögðum kerfisins ekki manneskjulegar. Það hef ég heyrt af vörum öryrkja sjálfur. Eitt dæmi leyfi ég mér að nefna hér sem varðar öryrkja sem lenti í því - já, ég orða það þannig - hann lenti í því, þessi öryrki, að honum tæmdist arfur ásamt nokkrum systkinum sínum. Ekki kom há upphæð í hlut hvers og eins, 1,4 millj. kr. Þau systkinin greiddu öll fjármagnstekjuskatt að upphæð um 320.000 kr. hvert um sig og þá höfðu systkinin goldið keisaranum sitt en öryrkinn var aldeilis ekki laus allra mála því að Tryggingastofnun skerti greiðslur til hans um 640.000 kr. og þá tóku við mánaðarlegar greiðslur upp á 95.000 kr. til að ljúka þeirri kvöð. Við munum hverjir tekjurnar voru, þær voru rúmlega 200.000 kr. á mánuði. Eru þetta vasarnir sem við getum verið þekkt fyrir að seilast í? Nei, ég held ekki. Það er reyndar í frumvarpinu, virðulegur forseti, að finna breytingu á endurreikningi, að heimilt sé eingöngu að telja til tekna bótaþega atvinnutekjur í þeim mánuði sem þeirra er aflað og að ákvæði um að gæta skuli sérstaklega hagsmuna skjólstæðinga í því efni. Það er ágætt, þ.e. að velja þá leið sem honum er hagkvæmust. Þetta er til bóta en einungis lítið spor á löngum vegi. Þetta á bara við um atvinnutekjur, ekki eingreiðslur vegna t.d. úttektar á séreignarsparnaði, vegna lífeyrissjóðstekna eða, eins og ég nefndi áðan, þetta dæmi um að viðkomandi tæmist eingreiðsla, arfur eða eitthvað því um líkt. Þetta setur strik í reikning þeirra sem hafa mjög lítið á milli handanna og búa við þessar aðstæður. Þetta er sérstakt athugunarefni ásamt mörgu öðru í þeirri viðleitni að rétta hlut þessa samfélagshóps sem við þurfum að vinna að af kappi. Virðulegur forseti. Frumvarp þetta mun nú fá sína umfjöllun í velferðarnefnd og er mikilvægt að svigrúm gefist til vandaðrar yfirferðar og skoðunar. Fullur vilji er til þess af hálfu nefndarinnar. Þarna má greina örlítil framfaraskref en þau eru stutt og í þeim felst lítill hvati áfram til að afla sér viðurværis fyrir þann hóp sem hefur þó á annað borð möguleika til þess. Það er bara hluti öryrkja sem hefur möguleika til þess. Fjallað er um efni þessa frumvarps sem fyrsta áfanga í lengra breytingar- og umbótaferli. Öryrkjar spyrja sem von er: Hver verða næstu skref, hvenær má sjá í þau og hvenær mun umbótadraumurinn rætast? Hvernig mun heildarmyndin líta út? Hæstv. ráðherra hefur gefið okkur örlitla innsýn í það og vonandi tekst að vinda bráðan bug að þessu þegar á hausti komanda.
Virðulegur forseti. Króna á móti krónu skerðing, eigum við að tala um hana? Hvenær var hún sett á? Hvers vegna króna á móti krónu skerðing? Jú, í kjölfarið á hruninu var talin ástæða til að seilast í vasa þeirra sem höllustum fæti stóðu í samfélaginu. Þeir áttu líka að taka þátt í því áfalli sem þjóðin varð fyrir. Það var í höndum vinstri flokkanna, velferðarstjórnarinnar, sem króna á móti krónu skerðingin var sett á með aðstoð allra hinna. Hér hefur hún verið í tíu ár. Hæstv. velferðarráðherra hefur orðið tíðrætt um að þetta þurfi að einfalda, það þurfi að laga kerfið. Aldraðir losnuðu við sína íþyngjandi krónu á móti krónu skerðingu fyrir nokkru. Mig langaði reyndar að fara í andsvör við hæstv. velferðarráðherra áðan en einhverra hluta vegna skolaðist það til í kerfinu og ég komst ekki að. En ég spyr: Sætir það ekki furðu að aðeins þessi þjóðfélagshópur, öryrkjar, skuli sæta því ofbeldi að geta ekki með nokkru lifandi móti togað sig út úr þeirri manngerðu fátæktargildru sem honum er búin með því að fara út að vinna? Hlutfallið er lækkað þannig að sá sem hefur 100.000 kr. í laun á mánuði sem öryrki í hlutastarfi getur hugsanlega drýgt bæturnar sínar um þær krónur í stað þess að vera skertur í almannatryggingakerfinu um 50.000 kr., og þá verða það 35.000 kr., virðulegi forseti. Jú, lítið skref í rétta átt, en er þetta löglegt? Er lögmætt að taka út fyrir sviga einn þjóðfélagshóp, sem viðurkennt er að er fátækasti þjóðfélagshópurinn í landinu, og láta hann einan af öllum bera þessa skerðingu, ekki bara á jörðinni heldur sennilega í öllu sólkerfinu? Þótt við vitum ekki hvort líf er á öðrum plánetum vil ég leyfa mér að efast um að nokkurs staðar finnist svo hugmyndarík ríkisstjórn að hún myndi nokkurn tíma koma öðru eins kerfi á sína minnstu bræður og systur, með mismunun og brotum á jafnræði og öllu. Ég horfi á þetta allt saman og þegar verið er að búa til nýja löggjöf, þegar verið er að reyna að laga þetta til og fara í átt að því að segjast vera að gera hlutina pínulítið betri, er í raun verið að gera það ólögmæta ekki alveg jafn mikið ólögmætt, eða hvað? Eða er verið að reyna að draga pínulítið úr því þannig að það sé ekki alveg jafn sárt? Eftir stendur sá hópur öryrkja, sem er stærri, sem er með 212.000 kr. á mánuði útborgað af því að auðvitað, virðulegi forseti, er enn verið að skattleggja sárafátækt - auðvitað, en ekki hvað? Á meðan horfum við á forstjóra og fyrirmenn með allt að því tæpar 20 millj. kr. á mánuði í laun og okkur finnst það bara allt í lagi, er það ekki? Það er það sem hífir upp meðaltalið hjá OECD, milljóna- og milljarðamæringarnir á Íslandi sem geta sýnt góðu tölurnar, hvað við stöndum okkur rosalega vel í alþjóðlegum samanburði. En finnst þúsundum öryrkja, með 212.000 kr. útborgað á mánuði, þeir standa rosalega vel? Ég leyfi mér að efast stórlega um það. Það er eitt sem vakti athygli mína þegar ég var að skoða þetta frumvarp, þar sem stóð að gert væri ráð fyrir því að bætur samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga, nr. 45/2015, verði nú taldar til tekna sem voru greinilega ekki áður taldar til tekna, eða hvað? Maður spyr sig: Hvað er átt við með þessu? Er allt í einu farið að telja til tekna slysatryggingar samkvæmt þessum almannatryggingalögum sem ekki hafði verið gert áður? Er það tilfellið? Nú er nýfallinn dómur, kom á föstudaginn var í Landsrétti, þar sem við sjáum svart á hvítu hvað raunverulega er verið að skerða, t.d. fólk með réttindi úr lífeyrissjóðum. 2,5 milljarðar kr. á mánuði. Ég leyfi mér að kasta því fram hér og nú, af því að ég ætla ekki að tefja umræðuna, og segja: Ég stend hér til að berjast gegn fátækt. Ég stend hér fyrir þjóðfélagshópinn sem ég er búin að tilheyra alla mína ævi. Það að þurfa að horfa upp á þessa lítilsvirðingu gagnvart þessum þjóðfélagshópi sýknt og heilagt á hinu háa Alþingi er alveg ótrúlegt. Ég held að ég hafi ekki farið að grenja síðan ég fór að grenja í beinni útsendingu fyrir síðasta kjördag. Eitt er víst, að á þetta verður látið reyna fyrir dómi. Það getur ekki verið mögulegt að þetta sé löglegt. Það er ekki hægt. Króna á móti krónu, fátæktargildra, mismunun, brot á jafnræði - það getur ekki verið löglegt, virðulegi forseti.
Herra forseti. Þó að ég sé hér forseti og blandi mér ógjarnan í pólitískar umræður sit ég ekki þegjandi undir rangfærslum og óhróðri af því tagi sem hv. þm. Inga Sæland hafði um ríkisstjórn okkar Jóhönnu Sigurðardóttur. Það er rangt að sú ríkisstjórn hafi tekið upp krónu á móti krónu tengingu. Það sem er rétt er að Jóhanna Sigurðardóttir kom sem félagsmálaráðherra á sérstakri uppbót á lífeyri vegna framfærslu. Það þótti þá stórkostleg réttarbót og þar var verið að bæta kjör þess hóps sem lakast var settur og fáir virðast muna eftir í dag. Ég er orðinn ansi hugsi yfir því hvert samtök öryrkja og samtök aldraðra eru komin þegar nánast enginn talar orðið um þann hóp félagsmannanna sem er lakast settur og ekkert hefur annað en strípaðar greiðslurnar. Svo líður tíminn og allt í einu er það orðið stórkostlegt ranglæti að þessi sérstaka uppbót ofan á aðrar almennar greiðslur kerfisins - já, var vissulega tekjutengd og vék á móti öðrum tekjum af því að það var verið að reyna að nota takmarkaða fjármuni til að aðstoða þann hluta hópsins sem var lakast settur. Menn þurfa aðeins að kunna hlutina áður en þeir taka upp í sig stór orð. Meðan ég er á þingi og hef málfrelsi sit ég ekki þegjandi undir svona löguðu. Jóhanna Sigurðardóttir, einn merkasti félagsmálaráðherra þessarar þjóðar, á annað og betra skilið frá kynsystrum sínum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Norðaust. Hann gæti þá væntanlega upplýst mig um það hvenær krónu á móti krónu skerðingu var komið á og af hverjum. Það væri kannski ánægjulegt og mér þætti vænt um, fyrst hv. þingmaður er svona með það á hreinu að það sem ég er að lesa hér sé alrangt, að hann leiðrétti það hér og nú og segði mér hvenær krónu á móti krónu skerðingu var komið á og af hverjum.
Það kom skýrt fram í mínu máli að þegar þessi uppbót er sett inn í kerfið, hrein viðbót við almennar greiðslur kerfisins, er hún tekjutengd, hún er viðbótarfjármunir inn í kerfið til að aðstoða lakasta hluta hópsins. Hið sama gerðist reyndar með ýmsar greiðslur inn í almannatryggingakerfið til aldraðra. Þannig lögðu slíkar tekjutengdar greiðslur af stað, þær voru uppbót við of lágar almennar greiðslur kerfisins til að reyna að beina takmörkuðum fjármunum til þeirra sem eru verst settir. Hver er að tala máli þeirra í dag þegar öll umræðan er orðin um það að menn eigi bara að hafa allar greiðslur óskertar úr almannatryggingakerfinu, jafnvel án tillits til þess hversu háar tekjur þeir hafa? Eru menn komnir þangað í alvöru? Og hvar er málflutningurinn fyrir því að bæta stöðu þeirra allra lakast settu? Ég styð þetta frumvarp að sjálfsögðu. Það er gott að draga úr þessari miklu tekjutengingu og hafa hvata í kerfinu. Ég spyr mig samt: Ef við erum að ráðstafa 2,9 milljörðum eða 4, hefði kannski eitthvað af því átti að fara til allra lakast setta hópsins? Því að þetta er ekki hann. Þetta er hópurinn sem hefur aðrar tekjur og heldur núna meira eftir úr almannatryggingakerfinu eða lögum um félagslega aðstoð með þessum breytingum. Já, það er gott og við viljum hafa kerfið hvetjandi. En hvar eru núna málsvarar þeirra allra lakast settu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir andsvarið. Það er alveg greinilegt að það kom þó fram að það voru þeir sem settu á þessa skerðingu til þess þá að reyna að koma í veg fyrir það væntanlega að viðkomandi héldu áfram að vinna. Ef hv. þingmaður hefur ekki tekið eftir því að ég stend hér sem málsvari þeirra sem höllustum fæti standa veit ég ekki hvort það er út af því að hv. þingmaður er orðinn heyrnarskertur, þó að ég sé þá sjónlaus. En hins vegar verður því ekki á móti mælt að þeir sem eru öryrkjar og eru með 212.000 kr. og gætu mögulega farið út á vinnumarkaðinn, er haldið þarna inni með þessu skerðingarkerfi. Það sem við erum að horfast í augu við núna, þó að ég muni eðli málsins samkvæmt greiða atkvæði með þessari hungurlús, þá er það svo, eins og minn ágæti samflokksmaður Guðmundur Ingi komst svo vel að orði í gær: Í stað þess að sparka þrisvar í þá gerum við það tvisvar. Auðvitað hefur ekki neitt verið gert fyrir hina og það hefur líka augljóslega komið fram í þessum ræðustóli. Þeir sem eru með 212.000 kr. útborgað á mánuði fá ekki eina einustu krónu fyrir sína lögbundnu leiðréttingu 1. janúar á næsta ári, sem ég tel líka að hafi alltaf verið brotið á þeim núna undanfarin ár af því að þeir hafa einungis verið látnir fylgja vísitölu neysluverðs í stað þess að fá að fylgja launaþróun í landinu. En að það hafi verið leiðrétt í þessu háa Alþingi eða að eitthvað hafi verið gert í því eða yfir höfuð eitthvað hlustað á það sem við höfum verið að segja - svarið er einfaldlega: Nei, það hefur ekki verið gert.
Forseti biður þingmenn að gæta hófsemi í orðavali þótt hitni e.t.v. í kolunum.
Virðulegur forseti. Ég ætla að blanda mér aðeins inn í þau orðaskipti sem voru í gangi og segja að það er rétt sem hæstv. forseti eða hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði í máli sínu áðan. Ég hef rakið það áður í ræðum að hugsunin á bak við þessa framfærsluuppbót á sínum tíma var að reyna að ná til hóps sem ekki hafði neitt annað. Síðan hefur umræðan breyst og menn hafa talað um að það séu of miklar skerðingar á þann flokk vegna þess að hugsunin var sú að ná til þeirra sem stóðu algjörlega strípaðir. Ég held að umræðan hafi m.a. þróast yfir í þá átt vegna þess að við sjáum mikið nýgengi örorku og við þurfum að hvetja til þess að fólk sæki vinnu. Við þurfum að setja aukna hvata inn í kerfið til þess en það verður áskorun. Það verður áskorun við gerð nýs frumvarps á grunni þessa starfshóps hvernig við ætlum að tryggja þennan allra lægsta hóp sem ekki getur sótt vinnu, vegna þess að króna á móti krónu skerðing hefur ekki áhrif á hann. Það er það sem við erum að gera núna gagnvart öldruðum. Í samstarfi við Landssamband eldri borgara vinnur félagsmálaráðuneytið að frumvarpi til að ná utan um versta hópinn þar, til að beina ákveðnum fjármunum til þeirra sem verst standa þar og mun þurfa að setja einhverjar takmarkanir þannig að það sé ekki fyrir alla, alveg eins og var með framfærsluuppbótina á sínum tíma, svo að við náum utan um þann hóp sem verst stendur. Við viljum beina fjármagninu þangað vegna þess að ef við hækkum alla gagnvart öldruðum rennur það líka til þeirra sem ekki þurfa á því að halda. Við viljum beina fjármagninu til þeirra sem verst standa, hafa minnst réttindi í kerfinu, búa jafnvel einir á leigumarkaði o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Það gerum við með því að setja einhverjar takmarkanir í kringum það. Ég held að gríðarlega mikilvægt sé að hafa þetta í huga, að við getum ekki gert það nema setja einhverjar girðingar í kringum það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir andsvarið. Ég velti því gjarnan fyrir mér hversu mikið fjármagn við höfum sett í alls konar stýrihópa og alls konar nefndir sem eiga að setja ramma utan um það hvernig eigi að skáka öryrkjum inn í það kerfi sem við erum að búa þeim, það rammgerða fátæktargildrukerfi sem þeim er búið. Ég velti fyrir mér hversu miklir fjármunir liggi þar að baki um leið og ég velti fyrir mér hvað sé því til fyrirstöðu að öryrkinn geti sjálfur fengið að meta það hversu bær hann er í vinnu. Hvað er því til fyrirstöðu að búa til hvatningarkerfi til að efla þá til dáða og bjóða þeim að koma út á vinnumarkaðinn? Hvað er því til fyrirstöðu að afnema skerðingar þannig að greiðslan verði í formi skatta inn í okkar sameiginlegu sjóði? Hvað er því til fyrirstöðu, virðulegur forseti, að líta til landanna í kringum okkur sem við svo gjarnan berum okkur saman við, eins og t.d. Svíþjóðar sem reyndi þetta einmitt fyrir allnokkrum árum? Og viti menn, yfir 30% af öllum þeim sem reyndu fyrir sér á vinnumarkaði á þeim forsendum að vera óskertir um ákveðinn tíma skiluðu sér ekki aftur inn í bótakerfið. Hversu dapurlegt er það, virðulegi forseti, að heyra endalaust um það að öryrkjum fjölgi of mikið, um nýgengi örorku endalaust? Hver er ástæðan? Hver er rót vandans? Hvers vegna ekki að reyna að skoða hana og finna hana út? Er það eitthvað í samfélagsgerðinni okkar? Hvers vegna líður unga fólkinu okkar svona illa? Hver er aðalmarkhópurinn, hvar er nýgengi í örorku á Íslandi í dag? Það eru ýmis önnur úrræði sem ég sé, virðulegi forseti, önnur en að sitja sem einhver bírókrati á bak við skrifborð og skáka mínum minnstu bræðrum og systrum og setja þau í einhvern skerðingarramma eða reyna að miðla þessum og hinum einni krónu á meðan annar fær ekki neitt.
Virðulegur forseti. Ræða hv. þingmanns var eiginlega besti rökstuðningurinn fyrir niðurstöðum starfshópsins um að við þurfum að gera breytingar á almannatryggingakerfinu. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, við þurfum að ná fram breytingum til að draga úr því að við missum ungt fólk inn á örorku, svo að samfélagið okkar hvetji það fólk í aðgerðum til að sækja út á vinnumarkaðinn. Þess vegna leggjum við til breytt kerfi almannatrygginga. Miðað við nýgengi örorku sjáum við að spár gera ráð fyrir því að fjárhæðin sem fer í örorkulífeyri fari úr 41 milljarði árið 2016 í 90 milljarða 2030 ef ekkert væri að gert vegna þess að það er að fjölga þarna inni. Við viljum gera breytingar á því en við viljum á sama tíma tryggja þeim lífsviðurværi sem ekki geta sótt vinnumarkað, sem er ekki mögulegt að búa til sérhæfð hlutastörf fyrir o.s.frv. Það er það sem ég var að segja áðan. Hvernig getum við náð utan um þann hóp en um leið verið með hvata? Það held ég að hafi verið hugsunin á sínum tíma með framfærsluuppbótinni. Orðaskipti hv. þingmanns við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon sneru að rökstuðningnum fyrir þeirri framfærsluuppbót sem var ætlað að ná utan um þann hóp sem ekkert hafði annað og gat ekki sótt sér tekjur. Það að draga úr skerðingum hafði engin áhrif á þann hóp en á sama tíma þurfum við að vera með hvata til að fólk geti séð hag sínum best borgið við að fara út á vinnumarkaðinn. Þó að þetta sé samræmanlegt að einhverju leyti er þetta líka svolítið hvor sinn hópurinn og þess vegna þurfum við að gera breytingar á almannatryggingakerfinu til framtíðar og stoðkerfinu okkar öllu, af því að við viljum ná utan um báða hópana. Ég þykist vita að við hv. þingmaður séum ekki svo mikið ósammála um þetta tvennt og mig langar að spyrja hv. þingmann að því.
Virðulegi forseti. Takk fyrir andsvarið, hæstv. félagsmálaráðherra. Tryggja þeim sem ekkert hafa betri afkomu, segir hæstv. ráðherra. Hvernig? Tryggja þeim það hvernig? Fátæka fólkið getur ekki beðið eftir réttlæti, en það bíður enn. Það fær ekki eina einustu krónu í leiðréttingu. Það fólk fylgir ekki einu sinni lífskjarasamningum eða neinu, engu. Þau eiga engan til að semja fyrir sig. Þau fá ekki eina einustu krónu. Þegar við erum að tala um að 48 milljarðar núna verði sennilega 90 milljarðar sem við þurfum að greiða í þessa örorkubyrði, eins og við köllumst gjarnan, öryrkjarnir, árið 2030. Hvers vegna þá ekki að stíga út fyrir rammann, hæstv. ráðherra, og prufa eitthvað nýtt? Hefur þetta kerfi, þetta manngerða skerðingarmannvonskukerfi, ekki sýnt og sannað hvað það gerir fyrir þennan þjóðfélagshóp? Er ekki kominn tími til aðgerða, gjörbreyttrar uppstokkunar í kerfinu? [[Gripið fram í: Það er svo annað mál.]] Ég segi: Það er ekki það sem verið er að gera. Það er engin gjörbylting eða gjörbreyting á uppstokkun í kerfinu. 2,9 milljarðar eru nákvæmlega settir í það að lækka krónu á móti krónu skerðinguna, 65 aurar á móti hverri krónu, sem sagt tveir þriðju á móti krónu, eins og þar stendur. Þannig að ég segi: Við getum verið sammála um það, hæstv. ráðherra, að það þarf sannarlega að taka til hendinni hér. En þetta er ekki það sem ég hefði viljað sjá, því miður, og veldur mér gríðarlega miklum vonbrigðum. En eins og ég segi, þetta eru hlutir sem mér þykja ósanngjarnir og óréttlátur og ég trúi því ekki að þetta eigi að vera svona. Þess vegna verður á það látið reyna allan hringinn. Við gefumst aldrei upp á því að leita réttlætis.
Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar, framfærsluuppbót og meðferð atvinnutekna, frá félags- og barnamálaráðherra. Ég vil þakka ráðherranum fyrir þetta frumvarp sem mér finnst vera mjög gott skref í þá átt sem við erum að stefna. Ég þarf ekki að fara að endurtaka allt það sem hefur komið fram í umræðunni, það sem hér hefur verið sagt. Það er ósvinna að fara að gera það og alls ekki ætla ég að fara að draga gamla sótrafta á flot og fara í einhvern umkenningaleik. Ég hef aldrei haft tíma til þess í þessum stól. Ég ætla að reyna að halda mig við þá hugsun sem var í þeirri nefnd sem ég og fleiri, hv. þingmenn Steinunn Þóra Árnadóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson, voru í ásamt fleira góðu fólki sem fjallaði um starfsgetumat. Það kom einmitt fram í ræðum áðan að horfa þarf til nýrra leiða til þess að bæta kjörin og bæta atvinnuþátttöku fólks með skerta starfsorku og starfsgetu. Ég held að það sé leiðin sem við þurfum að fara. Í nefndinni fjölluðum við um nýtt starfsgetumat sem fékk reyndar ekki mjög góðar viðtökur frá Öryrkjabandalaginu og fleirum þó að margt í því væri auðvitað til bóta að þeirra mati, sérstaklega hugmynd um að taka upp sveigjanleg störf fyrir einstaklinga með skerta starfsgetu. Það er gríðarlega mikilvægt verkefni sem fylgir þessum lögum og er byggt á þeirri trú að vinnumarkaðurinn taki við og fjölgi hlutastörfum. Það er gríðarlega mikilvægt að við höfum þá trú að vinnumarkaðurinn sé tilbúinn að taka á móti fólki með skerta starfsgetu. Við þurfum að sýna fram á það. Þar þurfa ríki og sveitarfélög að ganga á undan og ráða fólk í hlutastörf. Mig langar að gera að umtalsefni skýrslu Analytica þar sem fjallað var um atvinnuþátttöku fólks með skerta starfsgetu og, með leyfi hæstv. forseta, fá að vitna í skýrsluna sem ég held að eigi erindi í þá umræðu sem hér er. Við getum verið svolítið sammála um að það sé mikilvægt í þeirri vinnu sem við vorum að vinna í þessum starfshópi. Það er alveg ljóst að það hefur ekki bara efnahagsleg áhrif á atvinnuþátttöku fólks með skerta starfsgetu heldur líka áhrif á líf þess sjálft. Það hefur öðlast betra líf með því að komast út á vinnumarkaðinn. Það vitum við öll sem vinnum í kringum slíkt fólk. Mig langar að vitna í skýrslu Analytica þar sem helstu forsendur og útreikningar sem sett eru fram eru í greiðsluflæðissamantekt sem sýnir ávinning eða kostnað allra hópa sem og heildarinnar. Niðurstaðan er sú að bein efnahagsleg áhrif af aukinni atvinnuþátttöku fólks með skerta starfsgetu eru talsverð og komu m.a. fram gagnvart ríkissjóði og sveitarfélögum en mest gagnvart öryrkjunum sjálfum. Hvað ríkissjóð varðar má nefna að viðbótarútgjöld sem nema 4 milljörðum á ársgrundvelli á árunum 2019–2032 samsvara núvirtum viðbótarkostnaði að fjárhæð 42,3 milljörðum. Á móti geta komið skatttekjur sem að núvirði nema 15,2 milljörðum í grunnsviðsmynd og núvirtur ávinningur sveitarfélaga upp á 9 milljarða. Núvirtur ávinningur öryrkjanna er upp á tæpa 50 milljarða. Þarna erum við bara að tala um krónur og aura. Við erum ekki að tala um heilsuna sem því fylgir að komast út á vinnumarkaðinn og taka þátt þar. Það kom líka á óvart í störfum nefndarinnar að því til viðbótar gætu bein efnahagsleg áhrif með fjölgun á vinnumarkaði og aukinni afkastagetu af þeim sökum og til aukinnar landsframleiðslu numið allt að 0,3–1% af landsframleiðslu uppsafnað á átta til tíu ára tímabili eftir því hvaða sviðsmyndir eru settar fram. Það er fleira sem Analytica tók fram og benti á. Það er ekki aðeins að fólk með skerta starfsgetu geti farið út á vinnumarkaðinn og unnið þau störf þann tíma sem mat þeirra byggir á heldur mun lyfjakostnaður þessa hóps lækka alveg gríðarlega. Talið er samkvæmt skýrslunni að á átta ára tímabili myndi lyfjakostnaður hópsins lækka um 33%. Þar erum við að tala um milljarðaverðmæti, milljarðasparnað. Það hlýtur að segja sig sjálft að ef sú sýn okkar nær fram og fólkið mun öðlast aukna starfsgetu og verða þar með í rauninni mikil tekjulind fyrir ríkissjóð hlýtur það að fela í sér bættan hag þessa hóps. Að því er unnið og það sem kom fram í starfi nefndarinnar var að það frumvarp sem hér er flutt var fyrst kynnt í nefndinni í desember sl. og er nú loksins komið hingað fram. Mér finnst það ekki hafa komið nógu skýrt fram í umræðunni að það er afturvirkt frá 1. janúar sl. þannig að sú meðferð að hefja afnám krónu á móti krónu er líka stórt skref þó að við hefðum viljað hafa það stærra. Þetta er þó skref í þá átt sem óskað hefur verið eftir. Ég er mjög ánægður fyrir hönd okkar í nefndinni sem börðumst fyrir því að við gætum hafið þessa niðurtalningu og ekki síst að sá sveigjanlegi möguleiki atvinnutekna sem hér er boðaður getur komið sér gríðarlega vel fyrir öryrkja sem geta á tímabilum kannski farið einn aukatúr á sjó, eins og sá sem hér stendur hefur stundum gert og náð sér í aukapening, það telst þá bara innan mánaðarins en ekki innan ársins. Það er mikil framför og líka fyrir þá sem veikjast snögglega eða slasast og eru gripnir frá störfum sínum sem verða þá ekki metnir það tekjuháir út árið að þeir fái engar bætur frá og með þeim degi sem þeim er kippt úr starfi. Ég verð bara að segja eins og er að mér finnst við vera að stíga góð skref í þá átt að bæta hag þessa hóps. Ég er þakklátur ráðherranum fyrir að koma fram með þetta frumvarp núna. Ég treysti því að með öllum ráðum verði reynt að flýta því í gegnum velferðarnefnd svo sem nokkur kostur er. Þetta mál liggur hreint fyrir. Þeir hópar sem hafa einhverja aðkomu að þessu máli þekkja það mjög vel. Það þarf ekki langa kynningu, það þarf ekki langar umsagnir. Nefndin á að geta afgreitt þetta á mjög skömmum tíma. Svo að málið klárist alveg örugglega fyrir þinglok má velferðarnefnd undir engum kringumstæðum tefja það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir prýðisræðu. Hann fór yfir víðan völl þar sem til umræðu er þetta mál um afnám krónu á móti krónu. Það skref sem kemur fram í þessu frumvarpi er góðra gjalda vert en það hefur hitnað í kolunum og það hefur verið spurt: Af hverju er ekki hæg að fara alla leið? Svarið er að sjálfsögðu of mikill kostnaður og annað slíkt, en mér fannst þingmaðurinn fara vel yfir það í ræðunni hvað þetta viðkvæma mál hefur verið nálgast á þann hátt að t.d. ríki og sveitarfélög koma meira til móts við fólks með skerta starfsgetu til að veita því vinnu. Ég þekki það bara í kring hjá mér að það hefur komið mjög vel út og hjálpað fólki til að finna sjálft sig, afla tekna og losna úr fjötrum þess að vera ekki, eins og stundum var sagt, til gagns samfélaginu. Fólk upplifir sig algjörlega upp á nýtt og líður miklu betur. Eins kom þingmaðurinn inn á lyfjakostnað og annað slíkt. Mig langar að spyrja þingmanninn, af því að ég get alveg tekið undir að þetta er skref í rétta átt: Getur þingmaðurinn séð fyrir sér hvað við munum þurfa langan tíma í framhaldinu til að ná alveg út þessari skerðingu sem þó er komin á þennan veg? Hefur þingmaðurinn það gott spádómsnef að hann geti séð fram í tímann með það?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er rétt sem kemur fram hjá fyrirspyrjanda að það er auðvitað mjög mikilvægt að skapa þau störf sem þessi hópur fólks getur sinnt. Þar verður að höfða til ríkisstofnana og sveitarfélaganna ekki síst en auðvitað til atvinnulífsins alls. Þar er fjöldi starfanna og við vitum að þetta fólk getur sinnt ýmiss konar þjónustustörfum, tekið að sér alls konar störf. Það er skemmtilegt á vinnustað og er uppbyggilegt fyrir okkur öll að skapa því þá umgjörð sem nauðsynleg er. Ég þekki það sjálfur að vera hluti af litlum vinnustað þar sem tíu manns vinna í endurvinnslu og þau velta 115 millj. kr. á ári. Þetta fólk gerir gríðarlegt gagn um allt samfélagið. Varðandi þann hóp u.þ.b. 6.500 öryrkja sem býr við þessa skerðingu, krónu á móti krónu - hvenær ætlum við að ljúka því að afnema hana? Ég held að mikilvægt sé að það sé gert sem fyrst. Það má alveg segja að við hefðum átt að vera búin að því en loforðið er núna: Sem fyrst. Ég get ekki tímasett það en mér finnst mjög mikilvægt að þegar starfsgetumatið verður lagt fram munum við í leiðinni ljúka því að afnema þennan ótrúlega óréttláta skatt.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Ég tek alveg undir að þetta er óréttlátur skattur sem var settur á með illri nauðsyn á sínum tíma. Það er oft þannig að þegar skattar eru settir á, eða gjöld, sem eiga að heita tímabundnir vill það ílengjast vegna þess að einhverra hluta vegna heldur ríkið í allar svona bætur eins lengi og unnt er. Þess vegna kom ég með þessa spurningu: Hvað getur þingmaðurinn séð fyrir sér í þessu, hvað það taki langan tíma að klára þetta mál? Eru ekki tíu ár eða meira síðan þetta var sett á? Það er langur tími í lífi fólks. Þó að ég hefði viljað sjá þetta fara alla leið get ég í sjálfu sér glaðst yfir þó þessu skrefi. Það er búið að bíða eftir því töluvert lengi en núna er búið að brjóta þennan ís. Allt sem hvetur fólk til vinnu, allt sem hvetur fólk til að taka þátt í hinu daglega lífi hefur lagast og má að sjálfsögðu lagast enn meira. Þess vegna bind ég vonir við að við náum að vinna okkur út úr þessu með því að fá fólk til að vera virkara. Að sjálfsögðu er einhver hluti fólks það veikur að fólk getur ekki þegið þá aðstoð og þarf á fullum bótum að halda og það er það sem hefur kannski ekki, eins og kom hérna fram áðan, [[Forseti hringir.]]náð mikilli umræðu síðustu misseri.
Virðulegur forseti. Takk fyrir andsvarið. Ég tek undir það sem hefur komið fram, það er auðvitað alltaf einhver hópur sem mun ekki geta farið út á vinnumarkað. Þess vegna er gert ráð fyrir því í tillögum starfshópsins að það verði sérstakur örorkulífeyrir greiddur þegar niðurstaða grunnmats eða samþætts sérfræðimats er að viðkomandi sé ófær um að taka þátt á vinnumarkaði eða starfsgetan mjög takmörkuð. Það er viðurkennt í þessu nýja frumvarpi okkar. Hvenær ætlum við að ljúka afnámi krónu á móti krónu skerðingunni? Það má segja að með þessu sé því lokið. Nú er ekki lengur króna á móti krónu. [[Gripið fram í: Nei.]]Við höfum tekið það skref og ég held að við eigum að fagna því. Þó að maður hafi einhvern tímann tekið þátt í einhverjum umkenningaleik hef ég ekki tíma til þess í þinginu að draga gamla sótrafta á flot. Menn þurfa að tala um svo mikið annað í þessu púlti þannig að ég ætla að reyna að tefja þetta sem minnst. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, það er mikilvægt að fara í þessar breytingar og nýtt umhverfi fyrir þetta fólk á gætilegan og mjúkan hátt. Það mun taka mörg ár að breyta þessu kerfi. Þetta er það viðamikil breyting að hún mun taka mjög mörg ár að mínu mati. Hún verður til góðs. Eins og hefur komið fram í umræðunum þarf að horfa í nýjar áttir til að leysa þau mál. Það þarf að horfa í nýjar áttir til að auka tekjur þessa fólks. Það er verið að gera það í þeim hugmyndum sem hér eru lagðar fram. Það er verið að taka fyrstu skrefin í því frumvarpi sem hér er lagt fram og ég held að við getum þó alla vega sagt að við séum á réttri leið. Sú leið er bein fram undan og vonandi verður hún stutt.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið en vil þó koma í ræðustól til að fagna þessum áfanga. Ég lít á það sem áfanga að lagt sé fram frumvarp sem byrjar á að minnka þær skerðingar sem hafa verið mikið til umræðu og kallaðar eru króna á móti krónu skerðingar. Ég tel að með framlagningu frumvarpsins sé stigið mikilvægt skref og hæstv. ráðherra hefur m.a. nefnt í ræðu í dag að frekari endurskoðun og ítarlegri en hér er, þar með talið til einföldunar á kvótakerfinu, verði síðan tekin fyrir á næsta þingi. Ég hlakka til að taka á því. Þetta mál er hins vegar þannig vaxið að legið hefur í loftinu í alllangan tíma að það ætti að taka það fyrir í þinginu. Í hv. velferðarnefnd eru m.a. tveir þingmenn sem voru í sérstakri nefnd á vegum ráðuneytisins sem fór yfir þau mál þannig að þekkingin er þar til staðar á aðdraganda málsins. Ég tel að hv. velferðarnefnd eigi að geta unnið þetta mál hratt og vel. Það er hins vegar með tilliti til jaðarhópa eða þeirra sem gætu lent á köntunum í kerfinu sem hann nefndi sérstaklega að þarf að athuga og fara yfir og ég trúi því að fulltrúar ráðuneytisins og Tryggingastofnunar muni geta aðstoðað nefndina við að fá skýra mynd af stöðunni. Það er jákvætt í frumvarpinu að í rauninni sé tekin ákvörðun um að dreifa yfir allt þetta almanaksár þessum fjárhæðum, þeim 2,9 milljörðum sem til ráðstöfunar eru, og gott að sjá að peningarnir fara þá í vinnu yfir allt árið. Þess vegna er einmitt mikilvægt að klára málið núna, á þessu vorþingi, fremur en að ýta því fram á haustið því að það er að mínu viti algjörlega ástæðulaust að láta þá sem munu njóta þeirra aukagreiðslna sem koma til vegna frumvarpsins bíða að nauðsynjalausu. Ég tek hins vegar undir með hv. þingmanni og hæstv. forseta, Steingrími Jóhanni Sigfússyni, sem nefndi áðan í andsvari að auðvitað gerir þessi breyting ekki mikið fyrir þá allra lakast settu og gerir í rauninni ekkert fyrir þá allra lakast settu. Það vona ég hins vegar að komi til í því frumvarpi sem ráðherra boðaði áðan, að þá verði það skoðað sérstaklega hvernig megi halda áfram að styðja við þá sem lakast eru settir í samfélaginu og hafa enga aðra tekjumöguleika. Ég hlakka alla vega fyrir mitt leyti til þeirrar vinnu.
Herra forseti. Það er móðgun við málið og málaflokkinn að það skuli koma fram akkúrat núna. Það er ekki Miðflokknum að kenna, svo það sé sagt, vegna þess að það er forseti þingsins sem hefur dagskrárvaldið. Ég ætla að byrja á að óska hæstv. ráðherra til hamingju og ríkisstjórninni allri með að hafa loksins fundið þann hóp sem er líklegastur til að geta tekið á sig auknar byrðar núna þegar fjármálastefna ríkisstjórnarinnar er komin upp á sker. Mér þykir það vel valið hjá ríkisstjórninni og ráðherrunum að ráðast að þeim hópi sem getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér. Þetta er stórmannlegt og þeir velja sér andstæðing við hæfi, verð ég að segja. Komið hefur fram í máli hæstv. ráðherra að til að leiðrétta krónu á móti krónu skerðingu 100% kosti það 7,5 milljarða kr. Ég sá haft eftir ráðherranum, að ég held á vefmiðli í gær, hann leiðréttir mig ef það er vitlaust, að lengra verði ekki gengið að sinni vegna þess að ekki séu til peningar. 65 aurar á móti krónu eru sem sagt vegna þess að ekki eru til peningar. Ég benti reyndar á það í andsvari áðan að það eru til peningar. Það eru til peningar sem eru ekki innheimtir, skatttekjur sem eru ekki innheimtar. Það hefur verið rætt, m.a. kom það fram í fjárlagatillögum Miðflokksins í kringum síðustu jól, að það er bjargföst skoðun þeirra sem innheimta fé ríkissjóðs að með því að bæta í mannskap þar, bæði hjá ríkisskattstjóra og hjá skattrannsóknarstjóra, muni hver maður, ekki í það óendanlega en upp að vissu marki, borga sig tífalt í bættri innheimtu. Það er reyndar líka rétt að minna á það að mig minnir - þessi tala hefur hækkað í gegnum síðustu misseri en ætli sé ekki óhætt að segja að 1% innheimtubæting sé 7 milljarðar. Það er svona u.þ.b. það sem það kostar að leiðrétta þetta mál í eitt skipti fyrir öll. Ég hef sagt að það gæti verið freistandi af því að þessir 65 aurar á móti krónu - menn eru að reyna að hafa þetta örugglega þannig að erfitt sé að segja þetta og erfitt að skilja, þannig að ég legg til að við tölum um þetta að það séu tveir þriðju á móti krónu. Hvers vegna í ósköpunum reyna menn núna að koma í veg fyrir að þessi hópur sem einna bágast stendur í þjóðfélaginu geti reynt að ná sér í einhverja aukagetu? Hvers vegna hafa menn ekki notað tímann sem gefist hefur? Það hefur nefnilega gefist tími. Hæstv. ráðherra benti réttilega á það áðan að sá sem hér stendur hefði stýrt nefnd fyrir nokkrum árum sem hefði ekki leyst þetta mál. Það er rétt, niðurstaðan í nefndinni var ekki samhljóða. Það voru engir þar þá sem voru búnir að stilla öryrkjum upp við vegg og segja við þá: Ef þið gangið ekki að þessu fáið þið ekki neitt. Það var enginn í því þá. Það er kannski breytingin sem er orðin núna af því að nú er ný nefnd nýbúin að skila af sér. Ég held reyndar að hún hafi skilað af sér í ágreiningi líka. Kannski eru þetta verðlaunin sem öryrkjar fá núna fyrir að þiggja ekki starfsgetumatið án mótmæla, að þeir fái þau verðlaun að fá ekki nema 35% af því sem þeir ættu að fá. Það kann að vera. Það gæti alveg verið og væri ríkisstjórninni líkt. Málið er að þessi framkoma í garð öryrkja er náttúrlega skammarleg. Búið er að benda á það og bent var á það með aldraða líka, einmitt í fjárlagatillögum Miðflokksins á síðasta ári, að með því að segja einfaldlega að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur værum við að innleiða atriði sem myndi þegar allt kæmi til alls nánast ekki kosta ríkissjóð neitt. Það er eins með þetta hérna. Hér er verið að rétta öryrkjum ölmusu upp á 35% sem er náttúrlega fullsköttuð, að sjálfsögðu, þannig að þriðjungur af því kemur til baka aftur. Höfðingsskapur ríkisstjórnarinnar blasir við á alla lund og verður lengi í minnum hafður. Ég er ekki viss um þegar öllu verður til skila haldið að ég treysti mér til að styðja þetta mál. Mér finnst það einfaldlega of vont til þess og ég get ekki ímyndað mér að það geti í sjálfu sér breytt aðstæðum nokkurs sem fær þessa ölmusu. Það er stundum kallað, með leyfi forseta, að skammta fólki skít úr hnefa. Það er akkúrat það sem verið er að gera. Það er verið að skammta öryrkjum skít úr hnefa. Ríkisstjórnin gerir það og er mjög glöð með sig yfir því. Ég verð að spilla þeirri gleði vegna þess að þetta er ekki réttlátt. Það er óþarfi að gera þetta á þennan hátt. Það hefði verið mjög í lófa lagið að uppfylla það sem stendur í öðrum kafla í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Þykir nauðsynlegt að bregðast við því“ - þ.e. krónu á móti krónu - „með því að lækka það hlutfall tekna lífeyrisþega sem hefur áhrif á útreikning uppbótarinnar.“ Þetta er svo lélegt - nauðsynlegt að bregðast við því að nokkru leyti í staðinn fyrir að bregðast einfaldlega við þessu. Þetta er með ólíkindum og þetta snertir væntanlega allflesta í öryrkjahópnum sem núna telur einhvers staðar á milli 16.000 og 18.000 manns, ef ég man rétt. Mönnum hefði verið í lófa lagið að leiðrétta hlut þess hóps verulega með því að sýna smákjark og smámannúð. En þetta er í sjálfu sér bara salt í sárið vegna þess að auðvitað byrjuðu menn á því að taka 4 milljarða sem var búið að ánafna í þetta verkefni og þeir skornir niður í 2,9 milljarða við fjárlagaafgreiðsluna. Þar fundu menn aftur þessi sömu breiðu bök og það á endalaust að bæta núna í bakpoka þeirra með því að koma fram með þetta mál með þessum hætti. Herra forseti. Satt að segja skil ég ekki þetta sjónarmið. Það er löngu vitað, og það var líka vitað þegar nefndin var starfandi sem sá sem hér stendur stýrði að hluta og það eru líklega fjögur ár síðan eða svo, að staða þessa hóps væri viðkvæm og erfið og að menn gætu ekki beðið eftir því að fá þessa leiðréttingu. Þá stóð meira að segja upp hv. alþingismaður í salnum og sagði: Það er ekki þolandi að þeir sem minnst hafa, fátækasta fólkið á Íslandi, skuli enn um sinn þurfa að bíða eftir réttlæti. Ég gæti ekki verið meira sammála hv. þingmanni og nú hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, sem sagði þetta í umræðum, líklega árið 2017. Í sjálfu sér hefur staða hópsins sem við erum að tala um núna ekki breyst í þá veru að hópurinn sé betur í stakk búinn til að bíða eftir réttlæti enn um sinn nema síður sé, vegna þess að staða þessa hóps hefur, ef eitthvað er, versnað. Það hefur einnig fjölgað í honum. Menn tala um það, helst á fánadögum, að ekki eigi að festa fólk í fátæktargildru. Samt eru menn að stíga skref í þá átt, t.d. í þessu máli. Orðin sem menn segja á fánadögunum, hvort sem það er 17. júní, sjómannadagurinn eða eitthvað annað, eru lítils virði, því miður. Stórmannlegt er það ekki, síður en svo. Þess vegna hefði ég beint því til þeirra sem sitja í velferðarnefnd - nú skilst mér rétt einu sinni, og það eru yfirleitt illa gerðu og vondu málin sem koma hingað inn korter í þrjú og afgreiða á þau á núll einni, þau eiga ekki að fá neina umræðu, ekki neina umfjöllun í nefnd og helst ekki gestakomur. Ég vona að hv. velferðarnefnd taki málið mjög alvarlega og geri á því róttækar breytingar, t.d. með því að fella þessa 65 aura út þannig að króna á móti krónu verði úr sögunni. Ég hvet hv. velferðarnefnd til að fá marga gesti til að fjalla um málið. Ég hvet hana til að kalla á forystu Öryrkjabandalagsins, eins og hún leggur sig, og tala við fulltrúa öryrkja og fá beint frá þeim lýsingu á ástandinu einu sinni enn. Ég held að ekki veiti af. Það gæti náttúrlega líka verið gott fyrir nefndina að kalla hæstv. ráðherra til fundar við nefndina, jafnvel á sama tíma og t.d. formann Öryrkjabandalagsins, og vita hvort menn fái þá ekki greinargóða lýsingu, líka ráðherra, á því hvernig þetta ástand er og hvernig staða þessa hóps fátækasta fólks á Íslandi er. Það gæti verið ágætt - þetta er til á ensku en ég vil ekki fara með það, herra forseti. Talað er um að menn vakni við klukku og menn myndu kannski vakna við það ef þeir hittu á fundi með fleirum forystu Öryrkjabandalagsins þannig að þeir gætu þá skipst á skoðunum um það við forystu Öryrkjabandalagsins hvernig þeir geti notað alla þessa peninga sem á nú að fara að ausa í öryrkjana. Það hlýtur að muna alveg rosalega um það. Ég er svo sem ekki búinn að fá að heyra það nákvæmlega eða hvort ég hafi ekki tekið eftir því í greinargerðinni hvað þetta þýðir á mánuði. Ég geri ráð fyrir að þetta gæti farið á einum þriðjudegi í Dominospítsutilboð, sýnist mér. Ég held að ekki verði mikið eftir, en tilboðið innifelur tvo lítra af kók þannig að þetta er kannski ekki eins slæmt og maður er að mála þetta upp. Í stuttu máli sagt er til skammar að þetta skuli ekki vera leiðrétt í eitt skipti fyrir öll. Það eru efni til þess. Það mun líka hjálpa ríkissjóði, nákvæmlega eins og það myndi hjálpa ríkissjóði að leyfa öryrkjum að vinna án þess að vera heftir af frítekjumarki. Ég vil eiginlega nota þetta tækifæri í fyrsta lagi til að skora á ráðherra að gera breytingar á málinu, jafnvel draga það til baka og koma með það aftur á morgun þar sem 65 aurarnir eru horfnir og þetta sé komið þannig að lagt sé til að þessi skerðing verði tekin af í einu lagi. Í öðru lagi ítreka ég þá hvatningu mína til nefndarinnar að hún fari gaumgæfilega yfir málið og gera á því nauðsynlegar breytingar þannig að hægt sé að samþykkja málið með góðri samvisku, helst að viðhöfðu nafnakalli. Ég held að mjög vel færi á því ef málinu yrði breytt á þann hátt að þessi skerðing yrði tekin af í eitt skipti fyrir öll. Það eru efni til þess, það eru til peningar til þess, búið er að benda á það. Það er í sjálfu sér ekkert sem til þarf til að gera þetta nema smákjark og smávegis af heiðarleika og eindrægni. Það er það eina sem þarf til þess að taka þetta mál sem er ekki gott og gera það þannig úr garði að hægt sé að samþykkja það með sæmilegum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir tímamótaræðu um þetta mál. Það mun ekki koma þeim sem hér stendur á óvart þó að hvorki hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson né flokkur hans muni styðja þetta mál. Það sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um, ég ætlaði raunar ekki að fara út í það en fyrst hv. þingmaður fór sjálfur að tala um þá nefnd sem hann veitti forystu á sínum tíma leikur mér forvitni á að vita af hverju nefndin gafst upp þeim tíma. Þegar ég kom að þessu máli sem félagsmálaráðherra voru ekki í gangi neinar viðræður við Öryrkjabandalagið um þá stefnubreytingu sem nefndin, sem hv. þingmaður leiddi, lagði m.a. til, að farið yrði í starfsgetumat og breytt almannatryggingakerfi. Af hverju gafst hv. þingmaður upp á sínum tíma á viðræðum við Öryrkjabandalagið? Af hverju var ekki lagt til í þeirri skýrslu sem skilað var að farið yrði í einhverjar aðgerðir gagnvart öryrkjum á þeim tíma? Alveg frá þeim tíma, þegar skilin áttu sér þarna stað, var tekin meðvituð ákvörðun um að skilja minnstu borgara þessa lands, örorkulífeyrisþega, eftir af því að þeir voru ekki tilbúnir að fallast á starfsgetumat og breytt almannatryggingakerfi. Af hverju tók hv. þingmaður ákvörðun um það á sínum tíma að skilja þennan hóp algjörlega eftir? Það kemur ekki á óvart að hv. þingmaður fyllist gremju núna þegar ríkisstjórnin er búin að taka þennan hóp sem hv. þingmaður skildi eftir á sínum tíma og ætlar sér að fara í að stíga fyrsta skrefið til afnáms þessara skerðinga, ætlar sér síðan að fara í breytingar á almannatryggingakerfinu og einfalda það, líkt og nefnd hv. þingmanns [[Forseti hringir.]]náði ekki að leiða til lykta á sínum tíma. Gremjan er algjörlega augljós. En mig langar til að vita af hverju tekin var ákvörðun á þessum tíma um að skilja þennan hóp eftir.
Herra forseti. Það eru ekki til gremja í þessum búk. Ef ráðherra langar að heyra svarið get ég endurtekið það: Gremja er ekki til í mínu hjarta nema yfir því að þetta skuli ekki vera gert eins og hjá fólki, að menn skuli bara taka þetta í eitt skipti fyrir öll. Hvers vegna var gefist upp? Það var í sjálfu sér ekki gefist upp, ef þannig má orða það, en málið var að skil á störfum nefndarinnar voru dregin í líklega tvo og hálfan mánuð meðan leitað var eftir því að ná saman breiðu samþykki og breiðri einingu um starf nefndarinnar. Því miður tókst það ekki af ástæðum sem munu kannski koma fram seinna. En það vildi þannig til að hluti af nefndarmönnum reri á móti því að sú samstaða næðist, því miður. Mikil áhersla var lögð á að það gerðist en það tókst ekki. Um það hvers vegna þessi hópur var skilinn eftir, að fenginni þessari niðurstöðu, verð ég eiginlega að benda hæstv. ráðherra á að tala við forvera sinn í embætti sem þá sat á ráðherrastóli vegna þess að hún tók við málinu þegar nefndin hafði skilað af sér. Og það var ekki ákvörðun nefndarinnar að fara ekki í viðræður við Öryrkjabandalagið heldur var það ákvörðun Öryrkjabandalagsins, ef ég man rétt. Ég held að ráðherra málaflokksins á þeim tíma hafi ekki haft frammi mikla tilburði til þess að nálgast þann hóp. Sem betur fer var stofnuð ný nefnd. Þar settu menn pressu á öryrkja og héldu, og halda þeim í raun og veru enn, í gíslingu [[Forseti hringir.]]með þessu máli. Það getur vel verið að það sé huggulegri nálgun, en ekki finnst mér það.
Virðulegi forseti. Nefnd hv. þingmanns skilaði auðu gagnvart þessum hóp vegna þess að hópurinn var ekki tilbúinn að gera það sem forysta nefndarinnar vildi að hann gerði. Þá skilaði nefndin bara auðu og hefur ekkert verið gert fyrir þennan hóp síðan af þeim sökum að tekin var meðvituð ákvörðun um það. Af hverju lagði nefndin ekki til eitthvað gagnvart örorkulífeyrisþegum á þessum tíma, eins og hv. þingmaður heldur núna eldmessu um, að ganga skuli alla leið og fara í að afnema skerðingar o.s.frv.? En hann lagði það ekki til á sínum tíma. Hann ákvað meðvitað að skilja þennan hóp eftir. Þess vegna er margt í málflutningi hv. þingmanns þar sem talað er í hringi. Það finnst mér sorglegt vegna þess að ég hefði haldið að þingmaðurinn ætti að geta fagnað því skrefi sem verið er að stíga í stað þess að dvelja við þá gömlu gremju að hafa ekki náð að klára málið 2016. Mér finnst svo sorglegt að við skulum ekki geta fagnað þessum áfanga núna. Þess vegna talar hv. þingmaður svolítið í hring í málinu, talar um að síðan eigi að fara alla leið í að afnema skerðingarnar, þegar hann lagði sjálfur til gagnvart gamla fólkinu að skerðingarnar færu bara í 45 aura á móti krónu á sínum tíma. Hvað eigum við þá að kalla það? Ekki getum við kallað það einn þriðja á móti krónu. Það verður að vera rúmlega einn þriðji eða tæpur helmingur á móti krónu. Af hverju kemur þingmaðurinn ekki bara með okkur í þessa vegferð af jákvæðni og með það að markmiði að draga úr þessum skerðingum og bæta kjör þessa hóps sem hann skildi eftir á sínum tíma? Ég held að við hljótum að geta verið sammála um að stíga þurfi þessi skref. Ég held að við hljótum líka að geta verið sammála um að gera þurfi að breytingar á almannatryggingakerfinu. Því miður finnst mér ekki líklegt, eins og ég hóf þetta andsvar mitt á að segja, að hv. þingmaður komi sér út úr þessari gremju og muni styðja okkur í þessu efni. Ég tel að hann muni verða á rauða takkanum og kannski er það bara gæðastimpill á málið, virðulegur forseti.
Herra forseti. Ég heyri á öllu að hæstv. ráðherra hefur ekki lesið skýrslu nefndarinnar frá 2016 þannig að ég þarf líklega að setja mig aftur á mælendaskrá að lokinni þessari ræðu [[Félmrh.: Og lesa …]]og lesa skýrsluna fyrir ráðherrann þannig að hann heyri það bara beint hvernig skýrslan hljómaði og hvernig gengið var frá málinu. Hann er hér með fullyrðingar sem standast ekki, því miður, en það er ekkert nýtt. Auðvitað grípa menn í alls konar hálmstrá. Ég efast ekkert um að það væri þægilegra fyrir ráðherrann ef sá sem hér stendur legðist á árarnar með honum. [[Gripið fram í.]]Það yrði kannski til þess að eitthvað hreyfðist, en ég … [[Gripið fram í.]] Hæstv. forseti. Er hægt að hafa hemil á ráðherranum? Ef ég legðist á árar með ráðherrann myndi örugglega ganga vel, en á þessu blaði sést að við hæstv. ráðherra erum ekki að róa í sömu átt. [[Gripið fram í.]]Ég vil fara alla þessa leið af því að það er hægt, af því að nú er tími, það er tímabært. En auðvitað getur ráðherrann rölt um þingsalinn og verið með einhver strákapör, það kemur ekki við nokkurn mann nema kannski hæstv. forseta sem á að hafa góðan skikk á málum. En það bætir ekki þetta mál nema síður sé. Ef það er einhver gæðastimpill á mál ríkisstjórnarinnar að Miðflokkurinn sé á móti þeim, þá tökum við bara að okkur þá gæðastýringu. Það er ekkert vandamál og það veitir ekki af því. Það er náttúrlega dæmigert að hér skuli stíga á stokk ráðherra Framsóknarflokksins sem er búinn að brjóta öll sín skip, búinn að ganga bak öllum sínum kosningaloforðum. Þetta er ekki merkilegt plagg, [[Forseti hringir.]]herra forseti. En ég á enn sjö sekúndur eftir af tímanum. Forseti verður að …
Ég bið hv. þingmann afsökunar. Það er misræmi í stjórnkerfinu, sem er ekki gott.
Virðulegur forseti. Við höfum orðið vitni að stórfurðulegum umræðum um framfærsluuppbót og meðferð atvinnutekna, mál sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra var að leggja fram. Söguskýringar langt aftur í tímann hafa komið hérna fram og það sorglegasta í þessu er kannski þegar söguskýringarnar eru frá mönnum sem hafa lifað hér í himnaríki Alþingis og eru að reyna að skýra út hvernig er að vera í svartholi öryrkjans. Þarna er himinn og haf á milli. Á þeim tíma þegar sérstaka uppbótin var sett á var ég á þessum bótum og ég veit nákvæmlega hvernig hlutirnir voru þá. Á þessum tíma var lífeyririnn skertur við hrunið og á þeim tíma var öryrkjum og eldri borgurum lofað að það fyrsta sem yrði gert yrði að hækka þá. Því miður var ekki staðið við það. Kjaragliðnunin hefur ekki verið leiðrétt. Kjararáð hækkaði þingmenn upp úr öllu valdi afturvirkt. Öryrkjar og eldri borgarar fengu ekkert af því. Afturvirkar hækkanir hafa aldrei verið fyrir öryrkja eða eldri borgara. Við skulum snúa okkur að þessu máli sem hér er til umræðu. Áður mun ég samt benda á það sem er kannski furðulegast í meðförum þessa þings undanfarið, þeirri staðhæfingu að alltaf sé verið að hugsa um öryrkjana. Þá verðum við að taka það inn í myndina að um síðustu áramót tóku gildi lög um hálfan á móti hálfum lífeyri. Tveir öryrkjar með 60.000 kr. á mánuði fá kannski 0 út úr sínum lífeyrissjóði. Þessar tvær lífeyrissjóðsgreiðslur eru færðar til þeirra sem þurfa ekkert á því að halda, hátekjumanna. Þarna er verið að gefa lífeyrisgreiðslur tveggja öryrkja fyrir einn hálaunamann. Höfum það í huga að þetta er í gangi í dag. Þess vegna er þetta óskiljanlegt. Hvað eigum við að segja um þetta mál sem hér er til umfjöllunar? Jú, það átti að vera mjög einfalt, það áttu ekki að koma 65 aurar á móti krónu. Það átti hreinlega að sameina bótaflokka, örorkulífeyri, tekjutryggingu og sérstaka uppbót. Þetta var gert við ellilífeyrisþegana. Þetta er einfaldasta málið og nú er verið að rífast um það. Af hverju var þetta ekki gert í síðustu nefnd, Péturs Blöndals nefndinni? Ég var þar. Hvað með Þorsteinsnefndina? Ég var þar. Jú, vegna þess að það átti að troða ofan í kok á öryrkjum ólíðandi starfsgetumati. Sem betur fer var það ekki gert þá vegna þess að það mat sem átti að troða ofan í menn í Péturs Blöndals nefndinni og Þorsteinsnefndinni var verra en það mat sem var gert í Englandi á sínum tíma og hefur kostað stóran hóp af fólki lífið. Það er himinn og haf milli þess sem þarna var gert og þess sem við gerðum í þessari síðustu nefnd. Það verður bara að halda því til haga. Við reyndum það virkilega. Það er verið að tala um að helst eigi ekki að samþykkja þetta. Auðvitað verðum við að samþykkja þetta. Það er ekki um annað að ræða vegna þess að hversu lítið sem þetta er skiptir hver einasta króna máli, því miður skiptir hver króna gífurlegu máli. Við verðum líka að átta okkur á að þetta eru lágar upphæðir eins og ég hef bent á. Þarna undir er í kringum 23.000–24.000-kall á mánuði að meðaltali og það er eiginlega óskiljanlegt að við skulum láta þetta viðgangast í dag vegna þess að ef við skoðum tölfræðina er um að ræða að á endurhæfingarlífeyri eru 400 karlar og 850 konur. Fjöldi kvenna er tvöfaldur á við karla. Ef við tökum örorkulífeyrisþega eru 2.480 karlar, 4.040 konur, enn þá nærri tvöfalt fleiri konur. Hvar er jafnréttið? Hvar eru femínistarnir? Hvar eru konurnar? Af hverju láta þær þetta viðgangast? Þarna er meiri hlutinn konur sem verið er að hirða lífeyrissjóðinn af. Það er þetta sem við eigum að einbeita okkur að.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem ég fylgdist með á sjónvarpsskjá fyrir utan salinn. Þar sem við hv. þingmaður sátum báðir í sömu nefndinni langaði mig að biðja hann um að rifja upp með mér ástæðu þess að ekki náðist niðurstaða í starfi þessarar nefndar árið 2016 um þátt öryrkja í endurskoðun almannatryggingalaganna. Þegar sú niðurstaða lá fyrir að lokum, kannast hv. þingmaður við að þáverandi félagsmálaráðherra Framsóknarflokksins hafi beitt sér fyrir einhverjum sérstökum viðræðum við forystu Öryrkjabandalagsins til að reyna að koma til móts við öryrkja að einhverju leyti eftir að nefndarstarfinu lauk? Eins og ég man þetta mál, og hv. þingmaður leiðréttir mig ef það er rangt hjá mér, var starf nefndarinnar dregið á langinn um nokkrar vikur, líklega upp undir átta vikur, í þeirri von að saman myndi ganga, sem því miður varð ekki, og þess vegna fýsir mig að vita hvort hæstv. þáverandi félagsmálaráðherra Framsóknarflokksins hafi gengið fram fyrir skjöldu og reynt að leiðrétta hlut öryrkja eftir þetta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð að segja að því miður veit ég ekki svarið við spurningunni. Ég var þá ekki kominn inn í Öryrkjabandalagið eða Sjálfsbjörg eins og ég var seinna meir. Það sem ég man í þessu samhengi úr þessum nefndum er að munurinn á þessari nefnd og hinni nefndinni var þetta sem stóð til í Péturs Blöndals nefndinni, að fá hálfan lífeyri og fara svo að vinna eins og menn vildu. Þá var engin endurhæfing inni í dæminu heldur áttu menn bara að vinna sína vinnu sem var auðvitað skelfilegt vegna þess að á þessum tíma hefði verið hreinn hryllingur að henda fólki á hálfar bætur. Því miður verður að segjast eins og er að þetta var barn síns tíma. Þetta voru því miður ekki gáfulegar tillögur. Það besta í þessari stöðu og það eina rétta hefði verið að gera bara nákvæmlega sama hlutinn gagnvart öryrkjum og gert var við eldri borgara. Auðvitað segir það sig sjálft að það er eiginlega óskiljanlegt í öllu samhenginu að það skuli vera komin tvö og hálft ár síðan eldri borgarar fengu krónu á móti krónu skerðinguna leiðrétta. Ríkið er búið að spara sér, samkvæmt tölum sem það gaf upp sjálft, nærri 30 milljarða og ætlar að setja 3 milljarða inn í þetta. Það er alveg til háborinnar skammar. Eins og við segjum eru öryrkjar á þeim kjörum að þeir geta ekki á nokkurn hátt neitað að taka við hvaða hungurlús sem er. Hver einasta króna, eins og ég hef áður sagt, skiptir máli, bara til þess að lifa af til loka mánaðarins. Það skiptir öllu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég er honum sammála um það og hef reyndar sýnt það æ síðan að þessar tillögur sem lutu að því að helmingur myndi skerðast voru rangar. Þær voru ekki vel fram settar og því hef ég einfaldlega skipt um skoðun í þessu máli. Þess vegna hef ég nú rætt, ekki bara núna heldur síðan ég kom aftur inn á þing 2017, að auðvitað eigi þetta að vera þannig að eigið aflafé, hvort sem um er að ræða ellilífeyrisþega eða öryrkja, eigi ekki að skerða bætur. Þetta eru peningar sem fólk greiðir skatta af og það er umbun ríkisins fyrir það að fólk skuli vilja reyna að vinna sér inn aukagetu. Það er út af fyrir sig aukaatriði í málinu, aðalatriðið er náttúrlega það, og ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um það, að einstaklingar séu eins virkir og hugsast getur og að einstaklingar eignist þess vegna fyllra líf, að í staðinn fyrir að vera dæmdir til einangrunar séu þeir virkir þátttakendur í þjóðfélaginu og geti þess vegna tekið þátt í daglegu lífi eins mikið og þeir kæra sig um, geta og eru færir um.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég er alveg sammála honum, við getum haft þetta virkilega einfalt. Við eigum að leyfa öryrkjum að vinna og við eigum að leyfa, eins og við vorum að tala um í þessu kerfi, fólki að vinna upp í meðaltekjur þess vinnustaðar þar sem viðkomandi er að vinna áður en eitthvað skerðist vegna þess að um leið og heildartekjur öryrkjans í vinnu eru komnar yfir ákveðin mörk erum við búin að koma fólki til sjálfsbjargar. Eins og ég hef alltaf sagt er mjög útbreiddur misskilningur að það sé einhver paradís að vera í stöðu öryrkjans. Það er engin paradís. Það vill enginn vera í þeirri stöðu, fólk neyðist til að vera þarna inni. Þess vegna segi ég að okkur ber skylda til að sjá til þess að taka burt allar þessar gildrur sem hefta það að öryrkjar geti haft mannsæmandi framfærslu.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að lýsa stuðningi við það frumvarp sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur lagt fram um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar. Þetta mál snýst um að draga úr vægi framfærslu, þ.e. að draga úr vægi skerðinga inn í liðinn framfærsluuppbót sem er einn af greiðslubótaflokkunum í almannatryggingakerfinu. Það er mjög gott og þetta er atriði sem ég held að allir stjórnmálaflokkar hafi lagt áherslu á. Ég heyri það á umræðunni í salnum að einhverjir hefðu viljað ganga lengra í þeim efnum en eigi að síður er þetta atriði sem allir hafa verið sammála um að sé mikilvægt. Ég vona því að þingheimur allur muni sameinast um að þetta skref verði stigið. Mér fannst það mikilvægt sem kom fram í umræðunum fyrr í dag þegar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór yfir aðdraganda þess hvernig bótaflokkunum sérstakri framfærsluuppbót var komið á í tíð Jóhönnu Sigurðardóttur sem félagsmálaráðherra. Það var gríðarlega mikilvægt að koma þeim bótaflokki inn til að tryggja stöðu þeirra sem hafa allra lægstu tekjurnar innan almannatryggingakerfisins. Það var svo gert í tíð vinstri stjórnarinnar eftir hrun að standa vörð um þann bótaflokk og þar með um kjör þeirra allra lægst settu. Það var mjög mikilvægt atriði vegna þess að auðvitað skiptir máli þegar kreppir að að standa vörð um þá sem hafa allra lökustu kjörin. Mér fannst mikilvægt að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem var fjármálaráðherra í vinstri stjórninni, skyldi halda þeirri sögu til haga því að þetta á það til að bjagast og gleymast. Það er líka alveg rétt að það var 100% skerðingarhlutfall á bótaflokknum enda var gríðarlegt atvinnuleysi hér á þeim tíma og ekki hlaupið að því að fá vinnu. Þarna tel ég að ríkisstjórnin hafði gert alveg hárrétt á sínum tíma. Ég hef hins vegar einnig bent á það, eftir að ég kom á þing, að í breyttu efnahagsástandi eigi að breyta því að vera með 100% skerðingarhlutföll á þeim bótaflokki og hér er verið að stíga það skref að fara með það niður í 65%. Ég fagna því og tel það vera til mikilla bóta. Það er annað í frumvarpinu sem ég er gríðarlega ánægð með sem lýtur að því að þegar kemur að útreikningum á sérstöku uppbótinni á lífeyri, framfærsluuppbótinni, þá eigi ekki að telja til tekna nema helminginn af fjárhæð aldurstengdrar örorku. Þetta er atriði sem mun skipta máli fyrir þá sem fara á örorku mjög ungir og hafa þar af leiðandi ekki haft tækifæri til að vinna sér inn réttindi á vinnumarkaði. Þetta er atriði sem ég er mjög ánægð með því að þessi bótaflokkur hefur ekki virkað sem skyldi í kerfinu eins og það lítur út núna. Hérna er verið að laga hluti og verið að laga þá á mjög góðan hátt. Ég tel að þetta frumvarp sé mjög mikilvægt skref sem innleiðing í því að við getum breytt almannatryggingakerfinu. Ég hef verið starfandi í þeirri nefnd sem hefur fjallað um breytingar á almannatryggingakerfinu og með mér í þeirri nefnd voru hv. þm. Ásmundur Friðriksson og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Þar voru einnig fulltrúar frá Öryrkjabandalagi Íslands og Þroskahjálp, ASÍ og aðilum vinnumarkaðarins. Mig langar að segja það hér í tengslum við þetta frumvarp að vinnan í þeirri nefnd og umræðan í þeirri nefnd um tilgang og eðli almannatryggingakerfis og hvernig slíkt kerfi eigi að líta út í samfélagi 21. aldarinnar var alveg gífurlega góð. Í mínum huga eru nefnilega nokkrir þættir sem þarf að hafa í huga. Við búum við allt annan og breyttan vinnumarkað en það sem var fyrir einhverjum árum eða áratugum. Harkan á vinnumarkaðnum er oft gríðarlega mikil. Við búum líka við að fólki á örorkulífeyri hefur fjölgað. Það hefur verið mikil fjölgun meðal ungs fólks en það hefur líka orðið fjölgun meðal fólks með stoðkerfisvandamál og svo auðvitað í ýmsum öðrum hópum. Það tengist m.a. því að við búum við miklu betri læknisfræði. Við búum við að það eru til miklu betri lyf þannig að sem betur fer er fullt af fólki sem áður fyrr gat alls ekki tekið þátt á vinnumarkaði eða bara hreinlega dó sem lifir núna í samfélaginu en oft með skertri starfsgetu. Það er jákvætt en það er eitthvað sem samfélagið þarf að laga sig að og finna út hvernig við getum styrkt þann hóp til að hann geti tekið þátt í samfélaginu. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að kerfið nái að endurspegla þetta allt saman, þ.e. almannatryggingakerfið, þannig að það tryggi þeim sem ekki geta stundað neina atvinnu viðunandi framfærslu en einnig að það styðji við það að fólk með starfsgetu taki þátt og sé virkt á vinnumarkaði. Svo þarf að leggja gríðarlega aukna áherslu á endurhæfingu til þess að við fáum sem flesta sem hafa skerta starfsgetu, byggja þá upp til að þeir geti tekið þátt á vinnumarkaðnum. Hérna þarf að stilla saman gríðarlega marga og ólíka strengi til þess að kerfið virki fyrir alla þá ólíku hópa en sé á sama tíma grunnöryggisnet sem við þurfum að hafa fyrir þá sem ekki geta aflað sér tekna á vinnumarkaði. Þetta er flókið púsluspil. Þetta er það sem við vorum að vinna með í nefndinni í því hvernig ætti að breyta almannatryggingakerfinu á Íslandi. Þar skipti innlegg bæði fulltrúar Þroskahjálpar og Öryrkjabandalags Íslands miklu, sem auðvitað þekkja það svo gríðarlega vel því að þeir eru í tengslum við alls konar fólk alla daga sem er að kljást við alls konar fötlun eða alls konar heilsufarsvandamál en sem vill um leið vera þátttakendur í því samfélagi sem við eigum öll saman. Nú bíður það hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórnar að púsla því öllu saman og smíða frumvarp. Ég hlakka til þess að við tökumst á við þetta risavaxna verkefni. En það er framtíðarmúsíkin. Þetta frumvarp sem við erum að ræða í dag, um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar, lít ég á sem upptakt inn í þá vinnu vegna þess að hér er verið að draga úr skerðingum í bótaflokknum sem kallast sérstök framfærsluuppbót. Ég vona að það verði til þess að fólk sem fær greiðslur í þeim bótaflokki en getur að einhverju leyti tekið þátt á vinnumarkaði muni gera það, því að það er líka mikilvægt ef við ætlum að gera breytingar á kerfinu að við sjáum svolítið betur hvernig fólk getur tekið þátt á vinnumarkaði. Mig langar þess vegna að nota þær mínútur sem ég hef að lokum og taka undir með hæstv. ráðherra þegar hann talaði um það í framsöguræðu sinni að hér skipti aðkoma vinnumarkaðarins gríðarlega miklu máli. Það held ég að verði eitt af því mikilvægasta í komandi vinnu, að hafa kerfið þannig að það verði ekki einungis á ábyrgð öryrkja að fara og leita sér að vinnu því að það gengur auðvitað ekki upp ef vinnumarkaðurinn er þannig að hann vill ekki taka á móti fólki í vinnu. Þá erum við auðvitað bara að setja fólk í sjálfheldu. Þess vegna skiptir það svo miklu að vinnumarkaðurinn sé með okkur í liði og hinn opinberi vinnumarkaður sé með okkur í liði í því að skapa störf og ráða fólk til vinnu. Það þýðir ekkert að segja við fólk með skerta starfsgetu: Nú skalt þú bara að fara og vinna fyrir þér. Ekki ef það er enginn á hinum endanum sem er tilbúinn til að ráða fólk til vinnu. Þannig að þetta þarf allt saman að vinna í samfellu. Þetta verður gríðarstórt og mikið verkefni. En aftur segi ég að ég fagna frumvarpinu sem við ræðum hér í dag og tel það vera skref inn í það að breyta og bæta almannatryggingakerfið, öryrkjum þessa lands til hagsbóta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir hennar ágætu ræðu. Ég ætla ekki að vera með langa tölu en ég heyrði að hún vísaði hér til hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þegar hann talaði um að ég væri að fara með einhverjar dylgjur, gaf það í skyn í það minnsta. Það er aðeins ein spurning: Staðreynd er sú að árið 2009 er komið á krónu á móti krónu skerðingu. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir segir að það hafi verið gert til að koma til móts við þá sem höfðu ekki möguleika á að komast út á vinnumarkaðinn eða gera nokkurn skapaðan hlut. Ég missti einhvern veginn alveg af því á þeim tíma þegar krónu á móti krónu skerðingu var komið á að framfærslan mín hefði breyst um eina einustu krónu. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Nýttist það svigrúm sem skapaðist þá í ríkissjóði þeim sem voru inni og voru ekki að vinna? Var það nýtt fyrir hina sem heima sátu og gátu ekki aukið framfærslu sína eða komið sér upp neinu um eina einustu krónu?
Herra forseti. Þeim bótaflokki var komið á til að lyfta fólki sem var undir ákveðnu tekjulágmarki upp, þ.e. þeim sem ekki náðu upp í tiltekna upphæð. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki hver sú tiltekna fjárhæð var árið 2009, [[Gripið fram í.]]ég er ekki með það í kollinum. En þá fengu þeir sérstaka framfærsluuppbót ofan á þær greiðslur sem þeir voru með sem voru þarna undir þessari fjárhæð til að koma þeim upp í þá tölu. Já, auðvitað nýttust þeir peningar þessu fólki. Þetta varð til þess að greiðslan þeirra hækkaði sem því nam. Hefði ekki verið út af sérstöku framfærsluuppbótinni hefðu þeir verið með bætur sem voru þarna undir. Þannig að sjálfsögðu nýttust þeir peningar því fólki, vegna þess að það jók framfærslutekjur þeirra sem voru með greiðslur sem voru annars undir því lágmarki. Ég hlýt því að svara spurningu hv. þingmanns með því að segja: Já, þeir peningar nýttust fólki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ef ég skil það rétt er hv. þingmaður að segja að króna á móti krónu skerðingin sem komið var á árið 2009 hafi væntanlega nýst í þessari framfærsluuppbót sem varð til þess að tosa einstaklinga upp, mig minnir að í kringum þetta tímabil hafi það verið í kringum 186.000 kr. Hv. þingmaður er að segja að það hafi híft þetta upp sem því nam. Króna á móti krónu skerðingin hafi í rauninni verið sett í þessa sérstöku framfærsluuppbót til að hífa þá lægstu upp í eitthvert viðmið sem var talið vera lágmarksviðmið. Ég get ekki sagt neitt vegna þess að þó að maður sé nú ekki eldri en raun ber vitni er minnið ekki það gott að ég muni upp á krónu hvernig því var háttað 2009. Það eina sem ég man árið 2009 er að þá var bágt í búi að vera öryrki á Íslandi nákvæmlega eins og það er nú. Það er ekki flóknara en það. En króna á móti krónu skerðingin er búin að vera hér við lýði í tíu ár. Þetta litla skref sem er verið að taka í áttina að því að afnema hana er til bóta. Allt er gott þótt lítið sé. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hv. þingmaður að það sé löglegt að mismuna einum þjóðfélagshóp eins og gert er við öryrkja með krónu á móti krónu skerðingu? Ég ætlast ekki til að hv. þingmaður sé í dómarastóli en svona þegar við erum að tala um lögmæti og markmið reglnanna okkar, bæði hvað lýtur að stjórnarskrá og stjórnsýslulögum [[Forseti hringir.]]um meðalhóf og jafnræði og allt þetta, hvort það geti ekki verið á svolítið gráu svæði [[Forseti hringir.]]hvernig við förum með þann sérstakra þjóðfélagshóp.
Herra forseti. Sérstöku framfærsluuppbótinni var ekki komið á í tíð vinstri stjórnarinnar. Henni var ekki komið á árið 2009 heldur var henni komið á áður í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar þegar Jóhanna Sigurðardóttir var félagsmálaráðherra og hafði verið eitt af baráttumálum hennar. Henni var sem sagt haldið áfram eftir árið 2009 en þá voru til litlir peningar í ríkissjóði og þá var sett þessi mikla tekjuskerðing á bótaflokkinn. Það var gert til þess að standa vörð um þá sem hefðu ekkert annað sér til lífsviðurværis en tekjur almannatrygginga. Hagur ríkissjóðs var þannig að hjá þeim sem höfðu meiri sjálfsbjargargetu á vinnumarkaði komu skerðingar á móti. Í mínum huga er það algjörlega hárrétt hugsun við þær efnahagsaðstæður sem uppi voru á þeim tíma. Nú eru hins vegar efnahagsaðstæðurnar allt aðrar og hafa verið það í þó nokkurn tíma og þess vegna löngu orðið tímabært að breyta þessu til baka. Varðandi það hvort svona tekjutengingar séu löglegar þá tel ég að þær séu það. Það er reyndar þannig með nálega alla bótaflokka í almannatryggingakerfinu að þeir hafa einhverja skerðingu. Skerðingarhlutföllin eru misjöfn eftir því hvort um er að ræða örorkulífeyri, tekjutryggingu eða annað. [[Forseti hringir.]]En já, ég tel að þetta standist algjörlega lög.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur kærlega fyrir ræðuna, sem var alveg afbragð. Það var sérstaklega eitt sem kom fram í máli hv. þingmanns sem ég man að við ræddum á sínum tíma þegar við sátum saman í nefnd, sem borið hefur á góma hér fyrir hversu góðu verki hún skilaði. Þá man ég eftir því að við ræddum einmitt varðandi þetta mál að áður en hægt væri að hugsa til starfsgetumats eða uppbyggingar á því sviði þyrfti að byggja upp kerfi eða net af hlutastörfum. Ég man eftir því að á þeim tíma var rætt um það manna á meðal í nefndinni að það væri kannski ráð að Íslendingar færu að dæmi annarra þjóða, eins og t.d. Þjóðverja og vissra ríkja í Bandaríkjunum í því efni, að það yrði hreinlega lögbundið að ríkinu, og þá hugsanlega sveitarfélögum, yrði skylt að ráða í visst hlutfall af hlutastörfum. Með því móti væri hægt að setja einhverjar kröfur á einkamarkaðinn. Ég held að menn hafi verið sammála um að þetta yrði að byrja hjá ríkinu sjálfu. Þess vegna spyr ég hvort hv. þingmaður sé sama sinnis, að ríkið þurfi að byrja hjá sjálfu sér með því að lögleiða eitthvert hlutfall þar sem yrði að ráða fólk með skerta starfsgetu og skaffa þar með eða búa til eða skipuleggja hlutastörf þannig að hægt væri að auka virkni þess hóps, sem okkur hefur ekki enn tekist að gera í dag. Ég held að við hljótum að vera sammála um það, ég og hv. þingmaður, að það er ekki rétta leiðin, að byrja á því að gera starfsgetumat og ætla síðan að fara að skipuleggja ný störf. Mig langar því til að heyra aðeins ofan í þingmanninn varðandi þetta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir spurninguna. Það er mjög mikilvægt að við ræðum um vinnumarkaðinn í þessu samhengi. Það er ýmislegt sem ríkisvaldið getur gert til þess að búa til það samfélag og það umhverfi sem styður við atvinnuþátttöku. Mig langar bara að minna á að á síðasta þingi var samþykkt hér bann við mismunun á vinnumarkaði, sem hefur lengi verið talað um að sé einmitt svo gríðarlega mikilvægt fyrir fatlað fólk og fólk með skerta starfsgetu. Við vorum ekki komin þangað þegar ég og hv. þingmaður sátum saman í nefnd. Þá var einmitt talað um mikilvægi þess að sú löggjöf yrði samþykkt. Þannig að búið er að taka það skref núna og það er gott. Ég held að ég og hv. þingmaður séum algjörlega sammála um það. Svo held ég að það sé líka mjög mikilvægt að hið opinbera gangi á undan með góðu fordæmi. Hvort binda eigi það í lög veit ég ekki. Ég hef ekki velt því sérstaklega fyrir mér hverjir séu kostirnir og hverjir séu gallarnir við slíkt kerfi. Það eru ýmsar leiðir farnar í löndunum í kringum okkur og samkvæmt því sem ég best þekki til og veit þá er engin þeirra fullkomin og leiðir ekki til fullkominnar niðurstöðu. Þannig að ég ætla bara að leyfa mér að svara því og segja að ég veit ekki hvort það sé sniðugt að festa slíkt í lög. En hið opinbera á að ganga á undan með góðu fordæmi og skoða hvað gengið hefur vel, læra af því og forðast það sem gengið hefur illa annars staðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta svar. Komið hefur fram að fjölgun öryrkja er gríðarmikil hér á Íslandi. Hún virðist vera sérstaklega mikil í yngri eða yngstu aldursflokkunum, sem er mikið áhyggjuefni. Þá sérstaklega meðal ungra karlmanna, ef ég má draga það fram, og það er mikið áhyggjuefni. Þess vegna ræði ég þetta að nú erum við búin að búa við þetta kerfi mjög lengi og auðvitað eru sumir 100% öryrkjar, þ.e. þeir sem fæðast í því ástandi eða verða fyrir slæmum slysum o.s.frv., en það mat sem framkvæmt er á Íslandi yfir höfuð, kannski ekki alveg 100% en yfir höfuð, virðist annaðhvort snúast um að menn séu metnir 75% öryrkjar eður ei. Það er skiljanlegt að slíkt skuli gerast vegna þess að þeir sem metnir eru 74% öryrkjar eða minna fá ekki bætur sem duga til lífsviðurværis fyrir nokkurn mann. Spurningin er hvort það kunni að vera að við séum með þessu kerfi, þ.e. 75% eður ei, að múra fólk inni í einhverjum gildrum. Er það mögulegt fyrir okkur? Þá erum við reyndar farin að nálgast starfsgetumatið, sem ég veit að er mjög viðkvæmt mál hjá öryrkjum. Spurningin er því hvort hægt væri með einhverju móti að meta t.d. 50% o.s.frv. með því fororði að bæturnar sem því fylgdu, og þá væntanlega ef það væru til störf við hæfi, myndu duga fólki til lífsviðurværis. Spurningin er þessi: Telur þingmaðurinn að það geti verið að það kerfi sem við erum með núna, 75% eða ekkert, „búi til“ fleiri öryrkja? Læsir það ef til vill fólk inni til frambúðar sem lendir í þessari illu aðstöðu?
Herra forseti. Einn af kostunum við núverandi kerfi er að þeir sem inn í það eru komnir búa við ákveðið öryggi. Fjárhæðin er ekki nógu há en það er ákveðið öryggi að maður er kominn í, ákveðið skjól innan kerfisins. Það hefur gríðarlega kosti. Gallinn við það kerfi er hins vegar sá að þar er ekki nógu mikill hvati til að taka þátt í samfélaginu. Það er sérstaklega bagalegt þegar um er að ræða ungt fólk í blóma lífsins og væri betra fyrir það sjálft og samfélagið allt að það væri meiri og virkari þátttakendur í. Auðvitað gildir það um fólk á öllum aldri. Ég vil samt leggja sérstaka áherslu á unga fólkið í þessu og það er einmitt um það sem við höfum svo mikið verið að ræða núna í almannatrygginganefndinni, þ.e. hvernig við getum aukið virkni fólks en samt á þann hátt að það búi við fjárhagslegt öryggi. Þar tel ég að aukin endurhæfing, þar sem fólk sem einhverra hluta vegna hefur þurft að fara út af vinnumarkaði, t.d. vegna veikinda, fær aðstoð við að byggja sig upp til að fara aftur út á vinnumarkaðinn, hvort sem það er í hlutastarf eða í fullt starf. Það er í þá átt sem við þurfum að fara með kerfið okkar, að hvetja fólk til virkni en standa vörð um öryggisnetið og framfærsluna, sér í lagi hjá þeim sem ekki geta tekið þátt á vinnumarkaði, og þeir verða alltaf einhverjir. Kerfið þarf því að gera hvort tveggja.
Hæstv. forseti. Ég vil taka fram að mér þykir umræðan sem hefur farið fram í dag um þetta tiltekna mál mjög góð. Mér finnst fólk vera lausnamiðað og í góðri rökræðu. Við erum að fjalla um þetta mikilvæga mál sem frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar er. Markmið frumvarpsins er tvíþætt. Það er annars vegar að draga úr áhrifum annarra tekna en bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar við útreikning á sérstakri uppbót á lífeyri vegna framfærslu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Svo hins vegar, sem er kannski stóra málið í þessu öllu saman, er það sem við höfum hingað til kallað krónu á móti krónu skerðingu. Fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að króna á móti krónu skerðing hafi verið talsvert gagnrýnd og það er sannarlega rétt, enda sjá það allflestir ef ekki allir í þingsal að það er ekki sæmandi nokkrum manni að viðhalda slíkri skerðingu. Ég vil halda því fram að þetta frumvarp sé leið til að koma málum eitthvað aðeins áfram. Ég vil taka undir orð Öryrkjabandalagsins og gagnrýna það að Öryrkjabandalagið er í nokkru myrkri hvað varðar þetta mál vegna þess að þau vita ekki hvað tekur við. Enn og aftur er hópur skilinn eftir. Ég held að við ættum að taka aftur umræðu um starfsgetumatið í þingsal. Ég held að starfsgetumatið, sem kynnt var núna um daginn, sé góðra gjalda vert. Á móti finnst mér byrjað á nokkuð röngum enda. Við höfum reynslu t.d. frá Danmörku þar sem starfsgetumat var innleitt og það má halda því fram að sú innleiðing hafi mistekist. Það sem eftir stendur eru svokölluð „flex jobs“, með leyfi forseta, sem við höfum kallað störf með stuðningi eða atvinnu með stuðningi. Það er það sem stendur eftir í Danmörku að hafi virkað. Þá er ég kannski komin á þann punkt sem ég vildi nefna, að við þurfum að snúa við forgangsröðun, þ.e. byrja á því að innleiða hlutastörfin, innleiða þau störf sem standa fólki til boða sem getur sinnt slíkum störfum. Það er hægt. Við erum með fyrirmynd, meira að segja hér á landi og það er þegar við innleiddum NPA-samninginn. Þar var hreinlega auglýst eftir fólki sem óskaði eftir NPA-stuðningi, ef svo má segja, persónulegum stuðningi, og voru margir sem sóttu um. Það var vilji til þess að fá þá notendastýrðu persónulegu aðstoð og ég er sannfærð um að ef við færum þá leið með atvinnu með stuðningi, þ.e. að auglýsa eftir fólki, yrði það sannarlega fólk sem hefði getu eða alla vega 100% vilja til þess að leggja sitt af mörkum. Síðan þegar búið væri að metta þann pakka væri hægt að auglýsa á ný. Vonandi væri hægt að koma því þannig fyrir að það væri aðeins lítill hópur einstaklinga sem sæti eftir og þann hóp ættum við hreinlega að gera það vel við að hann byggi við mannsæmandi lífskjör. Ég ítreka að ég tel að verið sé að byrja á röngum enda með því að fara fyrst í þessa kerfisbreytingu sem virkar mjög flókin og er sett fram á mjög óskýran máta ef taka má orð Öryrkjabandalagsins trúanleg, sem ég vel að gera. Ég minntist á í ræðu í morgun að Öryrkjabandalagið hefði sent okkur póst í gær til að minna okkur á að það vantaði fjármagn í málaflokkinn. Ég get tekið undir það og er viss um að allir geti tekið undir það. Ég vil líka benda á að því hefur verið haldið fram að fjölgun sé á öryrkjum og ég held að það sé beinlínis rangt. Ég minnist þess að hafa séð viðtal við einstakling sem sá um að afgreiða örorkumat og hann sagði verið væri að taka niður biðlista eftir örorku. Það hafi gengið sérstaklega vel árið 2016 og þar með hafi nýgengi örorku aukist það árið, mig minnir 2017 og jafnvel líka 2018 en núna í ár fari það minnkandi. Ég er ekki að draga úr því að vissulega er fólk sem lendir á örorku og ég tek undir að það vill enginn vera öryrki. Ég þekki það og veit að það er ekki þannig sem fólk hugsar. Ég tek samt fram að það er nauðsynlegt að við vitum hvert við stefnum og það væri ráð ef hæstv. ráðherra myndi koma með skýringu á því hvað kæmi næst. Í morgun fengum við bréf frá Landssamtökunum Þroskahjálp. Með leyfi forseta langar mig að vitna til þess í lokin: „Landssamtökin Þroskahjálp telja að ef þessar breytingar ná fram að ganga sé um að ræða lítið skref í rétta átt. Fatlað fólk sem á vegna fötlunar sinnar og lítilla tækifæra á vinnumarkaði litla eða enga möguleika til að afla sér atvinnutekna verður eftir sem áður að draga fram lífið á sultarkjörum. Kjörum sem eru í engu samræmi við lífskjarasamningana svonefndu og verða greiðslur til um 70% öryrkja töluvert lægri en atvinnuleysisbætur sem enginn er of sæll af en flestir verða þó sem betur fer aðeins tímabundið að láta duga fyrir framfærslu sinni. Landssamtökin Þroskahjálp skora á ríkisstjórnina og Alþingi að bæta nú þegar kjör fatlaðs fólks þannig að það eigi möguleika á mannsæmandi lífi og getið tekið virkan þátt í samfélaginu til jafns við aðra sem í landinu búa.“ Svo mörg voru þau mikilvægu orð og ég læt þau standa hér eftir.
Herra forseti. Ég fór í það eftir fyrri ræðu mína að fletta skýrslu sem var gerð um starf nefndar sem ég starfaði í á sínum tíma og skilaði af sér í febrúar 2016 og komst að því að það starf sem unnið var í þeirri nefnd var náttúrlega gríðarlega gott og væri hverjum manni gagnlegt að lesa þessa skýrslu og niðurstöður hennar sem upplyftingu fyrir það sem þarf að gera, er verið að gera núna o.s.frv. Það vildi svo illa til að tölvan mín dó þegar ég ætlaði að hefja lestur úr skýrslunni fyrir hæstv. ráðherra sem þarf á því að halda en ég get ekki annað en sent honum þessa skýrslu á eftir eða krók á hana þannig að hann geti sjálfur lesið hana í gegn og séð sem sagt hversu vel tímanum var varið í þessari nefnd og hversu illa honum hefur verið varið síðan. Það eru nú rúm þrjú ár síðan þessi nefnd lauk störfum. Aðalatriðið er að það skref sem er stigið núna til að afnema krónu á móti krónu skerðingu er svo lítið að það er til hreinnar skammar. Ég held að ég verði að vitna í orð formanns Öryrkjabandalagsins þar sem hún sagði, með leyfi forseta: „Hefðu þeir nú ekki getað haft þetta alla vega helming?“ Samkvæmt þeim tölum sem hæstv. ráðherra las okkur áðan gæti ég trúað því að þessi helmingur væri milljarður. Það er þá sami milljarðurinn og var tekinn af í jólabókaflóðinu þegar við vorum að samþykkja fjárlögin þar sem upphafleg upphæð til þess arna var 4 milljarðar en fór niður í 2,9. Það hefði þá líklega dugað til þess að „halvera“ þetta mál. Þessi milljarður er til, það er bara spurning um viljann til að ráðstafa honum á réttan hátt. Eitt vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að gera og það er að byrja á réttum enda. Ég fullvissa hann um að hann myndi fá mikinn stuðning innan þings, ekki síst frá þeim sem hér stendur og þeim sem í kringum hann eru, til að styrkja undirbúning þess að hægt sé að koma á starfsgetumati með því að gera þær breytingar á vinnumarkaði, og það eru hæg heimatökin hjá hinu opinbera, að búa hér til og skipuleggja hlutastörf handa þeim sem hafa skerta starfsgetu með það sveigjanlegum hætti að þeir sem t.d. eru hugsanlega færir um að vinna viku í senn en síðan ekki geti fengið störf við hæfi með því náttúrlega að hækka þessa upphæð verulega eins og þarf að gera. Núna er ráðherrann og ríkisstjórnin eiginlega í hlutverki bílasala. Þau eru búin að segja að þau ætli að skjóta inn smáupphæð en restin komi á næsta ári. Fólk á að treysta þeim. Einu sinni var orðtak haft um amerískan stjórnmálamann og það voru sett upp plaköt af honum úti um allan bæ með mynd af honum þar sem var spurt: Myndir þú kaupa notaðan bíl af þessum manni? Ég er ekki viss um að ég myndi kaupa notaðan bíla af hæstv. ráðherra. Þess vegna er ég ekki alveg viss um að ég myndi treysta honum til þess, þó að hann sé búinn að henda hérna inn inngreiðslu í þetta mál gegn loforði um að gera meira seinna, að hann gerði meira seinna, ekki þá kannski fyrr en miklu seinna, t.d. eins og rétt fyrir næstu kosningar eða eitthvað slíkt. Ég á ekki von á því að sjá stórkostlega bót í þessu máli frá þessu litla skrefi hér næstu misserin. Ég treysti því ekki. - Ég ætla að biðja forseta um að sjá til þess að ekki sé kliður í hliðarsal. Ég beini því til hæstv. ráðherra og ríkisstjórnarinnar að þau taki á sig rögg og taki þetta mál til endurskoðunar og að nefndin geri það líka þannig að sú hungurlús sem hér er sett fram verði aukin þannig að muni um hana fyrir þá sem svo sárlega þurfa á henni að halda.
Virðulegi forseti. Mig langar að nefna eitt örstutt og reyna að gera það á svokölluðu mannamáli frekar en lagamáli. Við fljóta yfirferð á málinu gæti litið svo út að verið væri að draga úr réttindum fólks til persónuverndar þegar reyndin er sú að það er einmitt þveröfugt. Mér finnst rétt að nefna það hérna í pontu sérstaklega vegna þess að um er að ræða uppfærslu til samræmis við frekar viðamiklar breytingar sem hafa orðið á lagaumhverfi persónuverndar á Íslandi upp á síðkastið, mjög mikið til styrkingar. Persónuvernd hefur aldrei verið betri á Íslandi en í dag í kjölfar samþykktar þess frumvarps sem við settum nýlega um persónuvernd. Í kjölfar slíkra breytinga geta aðferðirnar breyst sem eru notaðar til að tryggja réttindi borgaranna og sér í lagi verður þá að nefna 9. gr. í nýju persónuverndarlögunum sem fjallar um skilyrði fyrir meðferð og vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Þar er tölusettur listi yfir skilyrði sem þarf til þess og þarf að uppfylla eitt þeirra skilyrða ásamt öðrum skilyrðum laganna. Í 1. tölulið er talað um upplýst samþykki hins skráða fyrir því að vinna megi með upplýsingarnar. Það er ein leið sem hægt er að nota til þess að vinna með viðkvæmar persónuupplýsingar, en síðan eru aðrar leiðir líka tölusettar sem krefjast þá ekki þessa upplýsta samþykkis. Þegar kemur að upplýstu samþykki ríkisstofnunar sem á að veita borgara þjónustu er ekki jafnt samband. Borgarinn á ekki við þá stofnun á jafnræðisgrundvelli. Ef stofnunin nýtist einvörðungu við meint upplýst samþykki, þ.e. skriflegt samþykki skjólstæðings síns, er ekki alveg á hreinu að það sé veitt af fúsum og frjálsum vilja vegna þess að undir yfirborðinu gæti skjólstæðingurinn hugsað með sér. Ja, ókei, ég verð að gefa þetta samþykki. Og þá verður að spyrja hvort það sé yfir höfuð gefið af fúsum og frjálsum vilja. Matið er að svo sé ekki, þannig að í staðinn fyrir það er betra að takmarkanirnar sem stofnunin þarf þá að búa við hvað varðar vinnslu og meðferð upplýsinganna séu háðar hinum lagaskilyrðunum sem duga til vinnslunnar. Það veitir betri vernd en að ætlast til þess að skjólstæðingur í þessari stöðu veiti skriflegt samþykki. Því ber að fjarlægja þetta skilyrði úr lögunum hér og þar, um skriflegt samþykki, sem við snöggan yfirlestur virðist vera til þess að draga úr persónuverndarréttindum einstaklingsins þegar reyndin er sú að frekar sé verið að fjarlægja góða afsökun sem stofnunin gæti notað til þess að vinna með upplýsingarnar á annan hátt en hin skilyrðin, þau tölusettu í 9. gr. persónuverndarlaga, kveða á um. Þetta er, eins og kannski heyrist á þessari ræðu, lagalega flóknara en einföld yfirferð málsins. Það er ekki einfaldlega nóg að lesa þetta til að átta sig á þessu. Og þar sem okkur Pírötum er mjög annt um persónuvernd og friðhelgi einkalífs fannst mér rétt að þetta kæmi fram, af því að maður veit að það eru borgarar í þessu landi sem lesa sér til um það sem er í gangi hér og þá er mikilvægt að skilaboðin séu skýr, að hér sé verið að uppfæra lög til samræmis við betri persónuverndarlög sem eru hugsuð öðruvísi og betur en þau gömlu.
Virðulegur forseti. Mig langar rétt að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessum þætti vegna þess að við erum að ganga í gegnum hugarfarsbreytingu varðandi það hvernig lög um persónuvernd líta út. Fyrstu viðbrögð, eins og þingmaðurinn lýsti svo ágætlega, eru þau að skriflegt samþykki sé einhvern veginn góður grundvöllur undir miðlun persónuupplýsinga einstaklings, þegar reyndin er sú að í mörgum tilvikum er ekki hægt að tala um óþvingað samþykki. Þegar miðlun upplýsinganna er nauðsynleg, til að t.d. fá greiddar bætur frá Sjúkratryggingum Íslands, er ekki hægt að segja að einstaklingur geti kvittað upp á eitthvað af fúsum og frjálsum vilja. Mig langaði rétt að bæta hérna við, af því að mér heyrðist þingmaðurinn ekki nefna það, að það sem við setjum inn í lög á móti, af því að það þarf jafnvægi í þessi mál, er skylda stofnana til að upplýsa þegar upplýsingum er miðlað um einstaklinga. Annars vegar ætlum við að hætta að láta eins og skriflegt samþykki hafi eitthvert vægi þegar ekkert annað er í boði en að samþykkja, og hins vegar neyðum við stofnanir til að láta vita þegar þær miðla upplýsingum. Eins og fram kom er hér verið að innleiða nýja hugsun en jafnframt tryggari umgjörð utan um miðlun viðkvæmra persónuupplýsinga.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á þetta. Vel á minnst, þetta er til að minna okkur á að persónuverndarlöggjöfin er ekki valkvæð, hún er landslög og hún gildir. Jafnvel þó að í lögum annars staðar standi eitthvað þarf samt að fara eftir persónuverndarlögum. Í persónuverndarlögum og tilheyrandi reglugerð sem kom frá Evrópusambandinu er gerð mjög rík krafa um að fólk sé upplýst um hvaða persónugögnum er safnað, hvers vegna, hvaða rétt menn hafi til þess og hvernig þeir nýti þann rétt til að fá þau leiðrétt, þeim eytt o.s.frv. Þetta gildir um þessar breytingar eins og annað og þessar breytingar eru til þess að uppfæra lögin í samræmi við þessi góðu gildi. Það er mikilvægt að hafa það í huga því að hér er um afskaplega mikilvægan rétt borgaranna að ræða sem er mjög mikilvægt að fólk upplifi og skilji rétt og að starf okkar hérna endurspegli þann sjálfsagða metnað margra okkar, borgaranna, að fá að vera í friði þegar svo ber undir. Og þegar það er óhjákvæmilegt að veita viðkvæmar upplýsingar í samskiptum við stofnanir ríkisins, sem hafa þann tilgang að tryggja réttindi og hag borgaranna, hafi borgarinn samt sem áður sem allra mesta stjórn á þeim upplýsingum og sem allra mesta þekkingu á því hvar upplýsingum er safnað, til hvers o.s.frv. Mér finnst ábending hv. þingmanns mjög góð og ég þakka honum fyrir hana. Ég ítreka að ég kom í pontu vegna þess að mér fannst rétt að nefna þetta vegna þess að við fljótan yfirlestur málsins er þetta ekki augljóst hinum almenna leikmanni ef hann er ekki inni í allri umræðunni með þeim breytingum sem nýju persónuverndarlögin komu á.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu sem fjallar um takmarkaða ábyrgð hýsingaraðila. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Daða Ólafsson og Eirík Jónsson, formann nefndar um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis, frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Fróða Steingrímsson frá Félagi rétthafa í sjónvarps- og kvikmyndaiðnaði, Guðrúnu Björk Bjarnadóttur frá STEF – sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar og Rán Tryggvadóttur frá höfundaréttarnefnd. Nefndinni bárust umsagnir og önnur erindi frá ýmsum aðilum, m.a. atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Blaðamannafélagi Íslands, Félagi rétthafa í sjónvarps- og kvikmyndaiðnaði, höfundaréttarnefnd og sameiginleg umsögn frá STEF, Innheimtumiðstöð gjalda, Sambandi íslenskra kvikmyndaframleiðenda og Sambandi flytjenda og hljómplötuframleiðenda. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði tilteknar breytingar á lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Breytingunum er ætlað að stuðla að rýmkun tjáningarfrelsis með því að fella brott hlutlæga ábyrgð hýsingaraðila og þrengja skyldu þeirra til að fjarlægja eða hindra aðgang að gögnum samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laganna. Frumvarpið byggist á störfum stýrihóps sem mennta- og menningarmálaráðherra skipaði á grundvelli þingsályktunar nr. 23/138, um að Ísland skapi sér afgerandi lagalega sérstöðu varðandi vernd tjáningar- og upplýsingafrelsis. Frumvarpið er samið af nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis sem var m.a. falið að fara yfir frumvarpsdrög stýrihópsins. Með frumvarpinu er lagt til að ný efnisregla komi í stað gildandi 2. töluliðar 1. mgr. 14. gr. laga um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu þannig að mælt verði fyrir um að skilyrði fyrir ábyrgð hýsingaraðila sé að hann hafi beina vitneskju um að um sé að ræða ólöglega starfsemi eða upplýsingar og, að því er varðar skaðabótaábyrgð, að honum sé kunnugt um staðreyndir eða aðstæður svo ljóst megi vera að um ólöglega starfsemi eða upplýsingar sé að ræða. Hvað varðar almenna ábyrgð hýsingaraðila á efni er það meginregla að þeir séu sem milliliðir ekki ábyrgir fyrir efni sem þeir hýsa. Í 2. tölulið 1. mgr. 14. gr., samanber 15.–17. gr., laganna er kveðið á um víðtækar undantekningar frá þeirri meginreglu. Með frumvarpinu er ætlunin að breyta þessum undantekningum til samræmis við útfærsluna á þessum tilskipunum í öðrum Evrópulöndum. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi ber hýsingaraðila að fjarlægja eða hindra aðgang að efni berist honum tilkynning um meint höfundaréttarbrot. Meint höfundaréttarbrot er ekki endilega raunveruleg vitneskja um höfundaréttarbrot. Lög um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu fela m.a. í sér innleiðingu á tilskipun 2000/31/EB um tiltekna lagalega þætti þjónustu, einkum rafrænna viðskipta. Gildandi lagaákvæði ganga lengra en tilskipunin hvað varðar undantekningar á áðurnefndri meginreglu um ábyrgðarleysi milliliða og setja tjáningarfrelsi ríkari skorður en nauðsynlegt er. Til umræðu hefur komið hvort þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu geti orðið til þess að viðbragðsferli vegna vistunar ólögmæts efnis verði tímafrekara og torveldara en ella fyrir rétthafa og þjónustuveitendur. Nefndin telur svo ekki vera og telur þær breytingar sem lagðar eru til á 14. gr. laganna vera til þess fallnar að einfalda og skýra reglur um það hvenær þjónustuveitandi ber ábyrgð á því efni sem hann hýsir og hvenær hann skuli grípa til ráðstafana. Með breytingunni verður þjónustuveitendum skylt að taka niður efni þegar fyrir liggur bein vitneskja um að um brot sé að ræða. Breytingin er til þess fallin að draga úr vafa um skyldu hýsingaraðila til að fjarlægja eða hindra aðgang að efni. Við umfjöllun nefndarinnar kom til umræðu hvort rétt væri að lögfesta þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu þar sem ný höfundaréttarlöggjöf er í farvatninu í Evrópusambandinu. Fram komu sjónarmið um að sú löggjöf gæti haft í för með sér miklar breytingar á því umhverfi sem frumvarp þetta varðar. Evrópuþingið hefur samþykkt nýja höfundaréttarlöggjöf, samanber tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2019/790/ESB, sem felur í sér umtalsverðar breytingar, m.a. hvað varðar ábyrgð milliliða sem veita ákveðna þjónustu á netinu. Það á þó ekki við um sams konar þjónustu og fjallað er um í tilskipun 2000/31/EB sem innleidd var með lögum um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu en þeirri tilskipun er ekki breytt með hinni nýju. Nýja tilskipunin snýr að efnisveitum en ekki hefðbundnum hýsingaraðilum eins og þeir eru skilgreindir í gildandi lögum. Efnisveitur eru í tilskipuninni skilgreindar sem fyrirtæki sem aðallega, eða sem hluta af aðalstarfsemi sinni, geyma og veita almenningi aðgang að umtalsverðu magni af höfundaréttarvörðu efni sem þau flokka, starfrækja, birta auglýsingar um og hagnast af. Ljóst er að þarna er ekki um að ræða þjónustuveitanda sem hýsir gögn í skilningi 14. gr. laga um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Tilskipunin sem um ræðir var samþykkt af Evrópusambandinu í apríl og tekur gildi 7. júní nk., sem sagt eftir tvo daga. Frá þeim degi hafa ríki Evrópusambandsins tvö ár til að innleiða ákvæði hennar. Nefndin vekur líka athygli á því að tilskipunin mun ekki öðlast lagagildi á Íslandi fyrr en hún hefur verið tekin upp í EES-samninginn samkvæmt ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og innleidd í íslenskan rétt með formlegum hætti, eins og alltaf er með Evróputilskipanir. Hvorki er ljóst hvort né hvenær af því verður þannig að nefndin telur að getgátur um slíkt geti ekki ráðið för við lagasetningu. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson og Oddný G. Harðardóttir skrifa undir álitið með fyrirvara sem þau hyggjast gera grein fyrir í ræðu. Undir álitið rita sem sagt Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Smári McCarthy, Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Ég ætla að nota nokkrar mínútur til að fjalla um að tortryggni gagnvart þessu máli er skiljanleg. Þetta er mjög flókinn málaflokkur, það hvernig taka skuli á höfundaréttarbrotum á netinu. Í rauninni á þessi tilskipun um rafræn viðskipti sem kom frá Evrópusambandinu, hin svokallaða, með leyfi forseta, „e-Commerce Directive“, sér aðdraganda sem má rekja alveg til dómsmáls sem var rekið í Bandaríkjunum 1991, hins svokallaða CompuServe-máls, þar sem komið var á þeirri meginreglu í bandarískum rétti að milliliðir sem væru að hýsa upplýsingar frá þriðju aðilum væru ekki ábyrgir fyrir því efni nema í undantekningartilvikum. Þetta var síðar tekið upp í Bandaríkjunum sem lög í kafla 230 í Communication Decency Act, þ.e. fjarskiptasiðalög ef ég reyni að snöggþýða enskuna. Sambærileg ákvæði voru tekin upp í Evrópusambandinu með þessari tilskipun, 2031/EB. Nálgunin er alltaf að reyna að finna jafnvægi milli þess að tryggja annars vegar að þegar um höfundaréttarbrot er að ræða sé gerð krafa um að eigendur efnisins taki efnið niður og það með skjótvirkum og eðlilegum hætti og hins vegar að koma í veg fyrir misnotkun af því tagi að einhverjir nýti sér þetta ákvæði til að ritskoða tímabundið efni sem hefur verið sett á netið. Vissulega eru afleiðingar við því að misnota ferlið en stundum hefur það verið þannig, að vísu aldrei á Íslandi svo ég viti til en erlendis, að það ferli hafi verið misnotað í pólitískum eða viðskiptalegum tilgangi. Með því að nálgast útfærsluna sem önnur Evrópuríki hafa tekið upp með því að gera skýrari kröfu um að þetta sé raunveruleg vitneskja um raunverulegt höfundaréttarbrot frekar en einföld tilkynning frá einhverjum aðila er verið að girða fyrir megnið af mögulegri misnotkun en samt er enn þá opið fyrir því að réttmætir aðilar sem eiga efni geti gert kröfu um að efnið sé tekið niður. Þarna er í rauninni kjarni málsins. Svo lengi sem um augljósan rétthafa er að ræða er ferlið algjörlega óbreytt. Eina tilfellið þar sem þetta er ekki eins með breytingunni sem hér um ræðir er þegar einhver þriðji aðili sem er ótengdur verkinu tilkynnir um brot og þar fram eftir götunum. Þannig skilning hef ég lagt í þetta og það er skilningurinn sem ég fékk m.a. frá sérfræðingum sem komu fyrir nefndina. Ég held að tortryggni gagnvart þessu máli sé ekki endilega á rökum reist. Ég veit líka að til staðar er alltaf ákveðin aukaleg tortryggni þegar um er að ræða höfundaréttarmál sem Píratar eru fylgjandi. Þar er einhver saga sem væri áhugavert að rekja en það er kannski ástæða til að nefna að hvorki ég né Píratar almennt eru á móti höfundarétti heldur vilja bara að hann sé uppfærður í takt við nútímann og taki skýrt mið af öðrum réttindum. Það nær þetta frumvarp að gera og þess vegna er mér ljúft og skylt að styðja það með þeim hætti sem ég hef rakið. Ég ætla ekki að láta þetta verða lengra að sinni en legg til að málið verði samþykkt.
Virðulegi forseti. Ég má til með að fjalla örstutt um þetta mál. Þetta er mjög gott mál sem Píratar hafa aðhyllst frá upphafi, þ.e. að breyta þeirri klausu í lögum sem gerir það að verkum að hægt er að senda inn tilkynningu til að taka út efni án þess að farið sé yfir hvort umrætt efni sé á einhvern hátt brotlegt við höfundarétt. Fram kemur í umsögnum einhverra sem sendu inn álit um málið, samkvæmt minnisblaði ráðuneytisins, að engin dæmi séu um að þetta hafi verið misnotað eða að þessu hafi verið beitt af rangri ástæðu. Það kann að vera tilfellið á Íslandi, á þessu afskaplega litla hagsvæði, en það er ekki tilfellið erlendis. Um aldamótin, mig minnir að það hafi verið árið 2000, tóku gildi lög í Bandaríkjunum sem skammstöfuð eru DMCA, Digital Millennium Copyright Act, og voru þau lög í rauninni um það sama og verið er að afnema hér. Þau fólu í sér sömu kvöð, þ.e. ef einhver setti upp myndband á Youtube eða tónlist inn á einhvern vef eða hvaðeina, texta inn á vef, það skiptir ekki máli, var nóg fyrir einhvern annan úti í bæ að segja bara: Þetta er brot á höfundarétti. Og efnið var strax tekið út. Síðan var kannski farið að skoða hvort brotið hefði verið raunverulegt eða ekki. Hægt er að færa einhver rök fyrir því að svona þurfi þetta að vera vegna þess að höfundaréttarbrot séu svo ægilega hræðileg brot. Þá myndi ég segja að tjáningarfrelsið væri sömuleiðis ægilega mikilvæg réttindi. Sömuleiðis myndi ég benda á að þetta sé samt sem áður algjörlega á skjön við það sem gert er ráð fyrir t.d. í réttarfari. Þar er fólk saklaust þar til það er dæmt sekt. Ekki er gert ráð fyrir að einhver sé sekur strax og einhver annar bendir á hann og ásakar hann. Ástæðan fyrir því að löggjafar víða, í Bandaríkjunum sem og hér og á meginlandi Evrópu, hafa hingað til einhvern veginn ekki litið á þessi rök sem mjög marktæk, held ég, ég get mér þess til, að sé í fyrsta lagi misskilningur á því hvernig áhrif höfundaréttarbrot hafa í raunveruleikanum og sömuleiðis hvernig internetið þarf að virka til að tjáningarfrelsið sé í heiðri haft. Það var svo sem ekkert mál í gamla daga að framfylgja höfundarétti á hinn klassíska máta, ekki þannig, þar til fundin var upp einhver tækni til að afrita verk eins og kassettur, eins og við köllum það á hræðilegri íslensku. Á þeim tíma var mikill ótti, t.d. í Bretlandi, við það að kassettur myndu tortíma tónlist, að fólk myndi bara hætta að búa til tónlist. Það sama gerðist þegar grammófónninn kom til eða plötuspilarar, óttast var að fólk myndi bara hætta að halda tónleika. Það sama kom upp þegar internetið kom til, að fólk myndi bara hætta að búa til kvikmyndir, þætti, tónlist og þess háttar. Ég bendi bara á þá staðreynd að svo er ekki, þvert á móti er þetta mjög blómlegur iðnaður, fyrir utan það að kominn er annars konar iðnaður, eins og tölvuleikir, sem samkvæmt mínum heimildum er orðinn stærri iðnaður en kvikmyndir. Hvernig getur höfundaréttarbrot kálað þessum iðnaði? Hvers vegna er þá meira af tónlist en nokkru sinni fyrr? Hvers vegna eru fleiri þáttaraðir gerðar en nokkru sinni fyrr? Kenningin stenst ekki. Internetið mun ekki kála hugverkagerð. Maður á ekki endilega að nota sín eigin dæmi til rökstuðnings í pontu en ég ætla samt að gera það í þetta sinn. Ég kann að búa til tónlist, ég kann að búa til hugbúnað, ég kann að skrifa texta. Það er u.þ.b. allt sem ég kann, mér til viðurværis, og það sem ég kann til að afla mér tekna varðar höfundarétt. Mig langar ekkert til að verða atvinnulaus í framtíðinni. Móðir mín er kvikmyndagerðarmaður. Faðir minn er hljóðmaður. Mig langar heldur ekkert til að gera þau atvinnulaus eða rústa iðnaði þeirra. Mér finnst mikilvægt að hafa það í huga vegna þess að það er ofurótti, ýktur ótti, meðal höfundaréttarsamtaka gagnvart því að internetið eða frjálst flæði upplýsinga muni einhvern veginn ganga að iðnaðinum dauðum. Svo er ekki og það er staðreynd. Það er ljóst. En auðvitað þarf þessi iðnaður að breytast, eðlilega, alveg eins og allur iðnaður breytist þegar skyndilega verða byltingar í þeirri tækni sem varðar tiltekinn iðnað, byltingar á borð við internetið, sem er eiginlega ekki hægt að líkja við neina byltingu frá því að ritað mál var fundið upp nema þá kannski prentvélina. Meira að segja er í því tilviki erfitt að gera samanburð vegna þess að internetbyltingin er einfaldlega miklu viðameiri. Auðvitað þarf iðnaður að breytast, það er bara sjálfsagt. Ég skil að það sé vont. Auðvitað er það vont. Hvernig er hægt að komast hjá því? Auðvitað er það vont en góðu fréttirnar eru að það er að gerast. Þessi iðnaður er ekki að leggjast af. Hann þarf að breyta starfsháttum sínum. Fólk sem býr til efni, býr til hugverk, þarf að finna nýjar leiðir, finnur nýjar leiðir og hefur fundið nýjar leiðir til að afla tekna af vinnu sinni, sem er mikilvægt og samkvæmt stefnu Pírata, bara svo það komi fram. Ástæðan fyrir því að við viljum afnema hluti eins og þá sem hér er lagt til að verði afnumdir, er sú að þetta brýtur í bága við önnur mikilsverð réttindi sem skipta líka máli. Það skiptir alveg máli að fólk sem býr til hugverk njóti tekna af vinnu sinni. Það skiptir verulegu máli. En tjáningarfrelsið skiptir líka máli. Það skiptir líka máli að þegar fólk tekur þátt í einhverjum samræðum, t.d. heitum, pólitískum samræðum á netinu, eins og ég hef aldeilis gert í gegnum tíðina og fleiri hér inni, er mjög mikilvægt að þær samræður fái að vera ótruflaðar af einhverjum handahófskenndum árásum á grundvelli höfundaréttarlaga. Það hefur kannski ekki gerst hérlendis, enda er Youtube ekki hýst hér eða hinir miðlarnir sem hafa verið mest notaðir í dægurþrasi um umdeildustu málin, eins og trúarbrögð, siðferði og þess háttar. En á internetinu hefur þetta verið misnotað mjög mikið, og á mörgum vefsetrum sem hafa milljónir, ef ekki tugir milljóna eða hundruð milljóna notenda er ógerningur fyrir þjónustuveitandann, t.d. Facebook, Youtube eða Google, að fara handvirkt yfir það hvað séu réttmæt brot og hvað séu ekki réttmæt brott. Með öðrum orðum, það þarf að sjálfvirknivæða það einhvern veginn og það ferli getur aldrei orðið sanngjarnt, a.m.k. ekki samkvæmt svona lögum. Það eru mörg ár síðan ég var í álíka umræðum og ég er í núna, en á sínum tíma var frekar dæmigert að einhver kæmi fram með skoðun, t.d. þá að guðleysingjar væru ekki siðlausir, eða að einhver trúarrit innihéldu hatursáróður og ofbeldishvatningar. Eða öfugt, að einhver trúaður vildi segja eitthvað ljótt um guðleysingja eða hvaðeina. Þá hófust linnulausar árásir frá fólki sem var heitt í hamsi, taldi sig vera í rétti, taldi sig vera að gera rétt með öllum þeim verkfærum sem stóðu því til boða í löggjöfinni að saka einhvern um höfundarréttarbrot, og út fór efnið. Það var frekar dæmigert og gerðist mjög oft. En auðvitað eru þessi vefsetur ekki hýst á Íslandi og þess vegna gerist þetta ekki jafn oft samkvæmt lagabókstafnum hér. Aftur á móti ber okkur skylda til að hafa lagabókstafinn eins og hann á að vera og hann á ekki að vera eins og hann er núna. Hann á að vera miklu frekar eins og hann verður þegar þetta frumvarp verður samþykkt. Það er ekki hægt annað en að nefna að þetta frumvarp er til komið að hluta til vegna IMMI-stýrihópsins, sem er til kominn vegna IMMI-þingsályktunarinnar, sem samþykkt var með öllum greiddum atkvæðum árið 2010 og var lögð fram af þáverandi hv. þm. Birgittu Jónsdóttur. Sá málflutningur sem birtist í þessu frumvarpi hefur lengst af þótt róttækur. Að það sé ofboðslega róttæk pæling að vernda líka tjáningarfrelsi og gera ekki alveg hvað sem er til að vernda höfunda gegn höfundaréttarbrotum. En það gleður mig að sjá að það er ekki lengur róttæk pæling, það gleður mig að sjá að það er næstum því sjálfsagt og næstum því nógu mikill skilningur á því, ekki alveg nógu mikill, en við erum á réttri leið með þessu frumvarpi og því styð ég það. Mér fannst rétt samt að fara aðeins yfir samhengi málsins vegna þess að þótt við séum hér að tala um íslenska löggjöf getum við ekki gert ráð fyrir því að áhrif íslenskrar löggjafar sjáist í heimi þar sem næstum því allt efni er hýst annars staðar en á Íslandi. Þetta hefur verið vandamál og við erum að endurspegla rétta lausn á því vandamáli.
Virðulegi forseti. Létt og góð viðbót við nauðsynlegt mál. Aðeins meira til að setja hlutina í samhengi eru til dæmi um að myndir sem fólk hefur á samfélagsmiðlum til að sýna sjálft sig, bara andlitsmynd eða mynd af því í einhverjum skemmtilegum aðstæðum, hafi verið teknar út, teknar niður af því að einhver sendi DMCA-tilkynningu um þær myndir: Þín mynd var tekin niður af því að einhver annar bað um það og þú þarft að standa í gríðarlega miklum vandræðum með að segja: Nei, þetta er mín mynd. Þetta er bara sjálfa sem ég tók og er bara mín mynd. - Það er ekkert smáræðisferli sem fer í gang við það. Ég hef alveg heyrt nokkur dæmi um slíka vegferð sem fólk hefur þurft að lenda í, bara út af því að einhver sendi viljandi og í ekki góðum tilgangi svona tilkynningu. Í stærra samhenginu er mjög gaman að fara yfir þær tækniframfarir sem leiða okkur til internetsins og tengsl þeirra við höfundarétt. Ég fór yfir þetta t.d. á námskeiði sem ég fór á í náminu mínu sem fjallaði um internetið og samfélagið og hvaða áhrif tækniframfarir hafa á samfélagið í heild sinni. Þar var t.d. farið yfir það að farið var að dreifa nótnablöðum höfundar eða hljómsveitar út um allt þar til allir gátu allt í einu farið að spila tónlist þeirrar hljómsveitar. Það var alveg ómögulegt, það varð að gera eitthvað í því. Eins og kom hérna fram áður kom grammófónn síðan og þá spáði fólk - af því að Darwin var mikið í umræðunni þá - að menn myndu bara þróa burt raddböndin, ekki þyrfti að nota þau lengur. Það voru alls konar svona pælingar. Alls konar dómsdagspælingar hafa fylgt öllum tækniframförum sem varða ákveðin samskipti og miðlun á efni í mjög langan tíma. Ég setti upp hugsanatilraun, „thought experiment,“ með leyfi forseta, á ensku þar sem ég ímyndaði mér heiminn ef við myndum spóla til baka með tæknina. Við höfum öll eða flest hérna upplifað heiminn án internets, t.d. fyrir tíma snjallsíma, hvernig var bara hægt að ná í fólk í gegnum landlínu, hvernig þurfti að panta símtöl til útlanda, hvernig var að vera í samskiptum við fólk og fjölskyldumeðlimi í útlöndum þegar það var í námi eða bjó þar, það var allt miklu flóknara. Ákveðin samskiptatækni felst í internetinu og þróun er í þeirri samskiptatækni allt frá því að bréfasamskipti komust á þegar við hættum að vera með hlaupara, maraþonhlaupara, sem fóru á milli og skiluðu skilaboðum. Eða póstþjónustuna, við erum enn þá að glíma við hana og eigum eftir að sjá hvernig næstu skref hennar verða á tímum internetsins, hvernig sem sagt upplýsingar dreifast og hversu hratt þær dreifast út um allan heim og áhrif þeirra á höfundarétt sem kemur að vísu mun seinna. Allar tækniframfarir sem hafa stytt tímann sem fólk getur haft samskipti á milli sín og dreift upplýsingum - það verður aldrei möguleiki að hætta við þær framfarir, segja allt í einu: Nei, snjallsíminn er slæm hugmynd, við skulum fara aftur í að vera eingöngu með landlínusímann. Eða internetið - nei, það var bara slæm hugmynd. Við skulum hætta við það og fara aftur í að vera bara með póstþjónustu og skrifuð bréf. Sleppum ritvélinni líka o.s.frv. Þessar tækniframfarir eru komnar til að vera og áhrif þeirra á samfélagið eru ótvíræð á það hvernig við höfum samskipti af því að mannlegt samfélag gengur út á samskipti manna á milli. Sú tækni sem hefur gefið okkur möguleika að eiga samskipti hraðar, oftar og meira, fer ekkert. Við höfum þróast frá því að geta verið með samskipti þar sem einn talar við marga þar sem einhver þurfti að fara út á torg og tilkynna öllum eitthvað, las upp eitt bréf. Það er svipað og útvarp, og sjónvarp að vissu leyti líka, þar sem einn tilkynnir mörgum. Allir hinir sem hlusta, þetta er svona ákveðin predikun, geta ekki svarað til baka. Internetið bætir við, nú eru allt í einu komin fram og til baka samskipti á millisekúndum. Þetta hefur áhrif á samfélagið og þann grunn sem höfundalög og höfundaréttindi byggjast á af þeirri einföldu ástæðu, sem alltaf hefur verið, að auðveldara er orðið að afrita. Það var handverk að afrita nótur einu sinni, það þurfti að skrifa þær, svo kom prentvél, þá var hægt að prenta nótur og slíkt. Hægt var að taka upp höfundavarið efni, afrita það mun auðveldlega. Nú er þetta orðin nær fullkomin afritun með sama og engum kostnaði. Það er það sem hefur oft staðið í vegi fyrir ákveðnu verðmætamati á hvað afrit kostar. Ef það er eiginlega ókeypis að gera afrit, af hverju þarf ég þá að borga svona mikið fyrir það? Af hverju þarf ég að borga jafn mikið fyrir afrit sem kostar sama og ekkert að gera, rafrænt afrit af bók eða hljóðverki og ég þurfti að borga þegar ég var með alvöruafrit, eins og pappírsbók sem er augljóslega gerð úr efni sem kostar, sem sagt úr varanlegu efni? Ef maður brennir það fer það, en það kostar ekkert að búa til rafræna afritið. Þetta breytir óhjákvæmilega ákveðnu verðmætagildi hjá fólki hvað það þýðir að afrita slíkt höfundavarið efni. Við verðum að aðlagast til að taka tillit til þess. Það hefur gerst á undanförnum árum, það hafa komið upp veitur sem miðla stafrænu efni á miklu aðgengilegri og ódýrari hátt, samanber lækkandi kostnað við það að gera afrit. Á heildina litið hefur þessi iðnaður hugverka stöðugt verið að berjast við nýjar tækniframfarir en sú barátta hefur alltaf tapast og niðurstaðan samt verið einhvers konar hugverkavarinn iðnaður, bara í nýju umhverfi. Það er vonandi að næst þegar það gerist, sem er alveg óhjákvæmilegt líka, taki hugverkaiðnaðurinn þátt í að móta framtíð hugverka í þeirri framtíð, þ.e. að í staðinn fyrir að berjast á móti tækniframförunum verði það mótað með öllum hinum í rauninni sem taka þátt í þeim tæknibreytingum. Það er ánægjulegt að við séum komin hingað loksins með þetta og það er meira eftir, við vitum það alveg, en þetta er alla vega jákvætt miðað við núverandi forsendur.
Forseti. Bara mjög stutt. Mig langar aðeins að fara yfir það sem þingmenn Pírata hafa einnig farið yfir, að réttindin sem verið er að vega og meta er annars vegar réttur hugverkahafa, réttilegur réttur þeirra til að hagnast á hugverkum sínum, hagnast á þeim hugverkum sem þau búa til, hagnast á þeim hugverkum sem þau hafa keypt. Þetta er gríðarlega mikilvægt að tryggja og verður að tryggja. Hinum megin, ef á að framfylgja þeirri höfundaréttarlöggjöf sem hefur verið í gangi og virkaði og gætti meðalhófs að einhverju leyti á þeim tíma áður en internetið kom, ef við ætlum að framfylgja henni í dag, á tíma internetsins, verðum við að setja upp veggi á internetinu, takmarka þar af leiðandi upplýsinga- og tjáningarfrelsi, og við verðum að njósna um nettraffík. Friðhelgin er farin þannig að þetta er það sem við erum að horfa á. Hvað ef við getum verndað friðhelgina, verndað tjáningar- og upplýsingafrelsið og á sama tíma geta eigendur hugverkaréttinda hagnast á hugverkunum? Það er náttúrlega hið fullkomna ástand. Þegar við Píratar komum inn á þing fyrst bentum mikið á þetta og þá var það byrjað að gerast. Við sáum þetta svolítið í ákveðnum lögum, sáum hverjir voru lengst komnir í því jafnvel þótt hægt væri að nálgast efnið ókeypis og ólöglega á internetinu í gegnum Torrent og alls konar aðrar leiðir. Og hvaða iðnaður var lengst kominn í því að geta samt hagnast á hugverkaréttindum sínum? Það voru tölvuleikjaframleiðendur. Það er ekkert skrýtið að það hafi verið tölvuleikjaframleiðendur sem lifa og hrærast í hinum rafræna heimi. Þeim hafði tekist það, bæði í gegnum spjaldtölvurnar þar sem maður kaupir, er þröngvað inn eða fer inn í mjög vel aframmað svæði, og svo fundu þeir ákveðin viðskiptamódel utan um það við hvers konar kringumstæður fólk er tilbúið að borga. Það eru mismunandi forsendur. Stundum borga menn leikina fyrir fram. Stundum sitja notendur uppi með auglýsingar, stundum borga þeir til að geta flýtt því sem er að gerast í leiknum eða fengið einhvers konar samkeppnisforskot á þá sem þeir eru að keppa við o.s.frv. Þetta fundu tölvuleikjaframleiðendur fyrstir út. Þar á eftir, þegar við Píratar komum fyrst inn á þing, 2013, var tónlistariðnaðinum að takast þetta. Við vorum komin með Spotify. Við sáum að frá 2012 hafði Torrent-streymi á tónlist, þ.e. ólöglegt niðurhal á tónlist, minnkað um 80% á nokkurra ára tímabili. Þetta var byrjað að gerast þar. Framleiðsla á kvikmyndum og alls konar öðru myndefni, þáttaröðum og svoleiðis, var að byrja, var aðeins komið af stað. Þeir voru ekki alveg búnir að finna það, eru það ekki heldur í dag en allir eru að færa sig þangað. Fyrirtækin sem framleiða efni veita aðgang að því rafrænt. Það er bara ekki orðið jafn gott og aðgengilegt og miðlægt og Spotify og aðrar tónlistarveitur hafa sinnt. Það er nákvæmlega það sem við bentum alltaf á, að þetta er þjónustuvandamál, þ.e. „piracy“ - hver er íslenska þýðingin á „piracy“? [[Gripið fram í.]]Ólöglegt niðurhal, við skulum hafa það. [[Gripið fram í.]]Það eru mótmæli úr sal. [[Gripið fram í.]]„Piracy“, þetta er þjónustuvandamál, þ.e. ef fólk fær þjónustu með því viðmóti sem það vill er það þar. Það er það sem við höfum tekið eftir. Prófið að fara á Torrent í dag, þið finnið enga tónlist. Menn nenna ekkert að standa í svoleiðis veseni á Torrent. Sumir nenna enn þá að standa í því þegar kemur að myndefni. Sjálfur hef ég ekki gert það mjög lengi, bara vegna þess að ég nenni ekki að standi í því. Það er nóg af efni annars staðar en sumir gera það samt. Það er miklu meira úrval þar er mér sagt. Við erum að komast á þann stað að við getum verndað tjáningarfrelsið okkar, upplýsingafrelsið okkar, friðhelgi einkalífsins okkar á sama tíma og hugverkahafar græða á hugverkaréttindum sínum. Við erum að færast mjög hratt inn í þennan fullkomna heim hvað þetta varðar. Sjáum til hvað gerist þegar fólk getur farið að prenta í þrívíddarprentaranum sínum Ferrari-líki sem það setur yfir Löduna sína eða eitthvað. Það er næsti bardagi sem ég veit ekki hvernig á eftir að enda.
Virðulegur forseti. Vönduð lagasetning byggir á aðkomu fjölda fólks í þinginu. Hér mæli ég fyrir breytingartillögu sem við eigum það að þakka að vökul augu skjalalesara rákust á að leiðrétta þurfti tilvísun í málsgrein í lögum um umboðsmann skuldara sökum þess að við fjölguðum málsgreinum í einni grein úr tveimur í þrjár og þar með rekur það sig niður eftir greininni. Ég óska þess að þingheimur taki vel í þessa breytingartillögu mína og samþykki hana hér á eftir.
Forseti. Ég ætla að gera grein fyrir atkvæði mínu. Þetta frumvarp gerir breytingar á því með hvaða hætti stofnunum er heimilt að vinna persónuupplýsingar um einstaklinga og er frumvarpið liður í aðlögun laga vegna nýrra persónuverndarlaga sem samþykkt voru á síðasta ári. Helstu breytingarnar eru þær að samþykki einstaklinga fyrir vinnslu persónuupplýsinga er fellt úr lögunum sem grundvöllur fyrir vinnslu persónuupplýsinga og þess í stað verði einungis heimilt að vinna persónuupplýsingar á skýrum lagagrundvelli og verður að upplýsa viðkomandi um vinnsluna. Sú breyting er nauðsynleg þar sem samþykki einstaklinga getur ekki talist óþvingað þar sem einstaklingar eru í raun nauðbeygðir til að samþykkja heimild stofnana til vinnslu upplýsinga þegar þeir sækja sér opinbera þjónustu.
Virðulegi forseti. Þetta er mikill gleðidagur, að við skulum vera að fara að greiða atkvæði í 3. umr. um þetta mikilvæga mál. Mörg börn, margir aðstandendur og aðrir hafa beðið lengi eftir þeim degi og er okkur á Alþingi Íslendinga mjög þakklát fyrir þessa vinnu. Þess vegna er mikilvægt að markmið frumvarpsins nái fram að ganga um að tryggja rétt barna sem aðstandendur, um það að börn fái að njóta réttinda sinna og eiga tengsl við fjölskyldu sína og uppruna og að eftirfylgni verði í því að þeim rétti sé framfylgt sem og tengslunum. Það þarf að sinna þeirri eftirfylgni og þetta þarf að vinna í góðu samstarfi við alla aðila, heilbrigðisstarfsmenn, félagsmála- og skólayfirvöld ásamt sýslumönnunum og öðrum þeim sem koma að slíkum málum. Ég þakka öllum sem hafa komið að málinu fyrir gott samstarf og sérstaklega hv. velferðarnefnd og fagna því mjög.
Herra forseti. Já, það er stundum sem maður gleðst innilega í hjartanu yfir málum sem fara í gegn og mig langar til að hrósa hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir að hafa haft frumkvæði að þessu máli. Þetta er í rauninni lítið mál en þó svo gríðarlega stórt af því að það varðar grundvallarrétt barna til að vera höfð með í ráðum, að rætt sé við þau við alvarleg veikindi eða andlát foreldra. Þetta er mikið framfaraskref. Til hamingju, Alþingi.
Forseti. Þetta frumvarp felur í sér breytingar á því með hvaða hætti Sjúkratryggingum er heimilt að vinna persónuupplýsingar um einstaklinga. Eins og fyrra málið sem við ræddum áðan er frumvarpið liður í aðlögun nýrra persónuverndarlaga að íslenskum lögum og breytingin sem gerð er með þessum lögum er sú að samþykki teljist ekki lengur viðeigandi eða nægilegir réttargrundvöllur fyrir heimild til vinnslu persónuupplýsinga af hálfu Sjúkratrygginga þegar einstaklingur veitir samþykki fyrir slíkri vinnslu. Liður í því að sækja opinbera þjónustu af hans hálfu er samþykki í raun ekki óþvingað. Því fer betur á því að upplýsingaöflunin fari einungis fram á grundvelli lagaheimildar en ekki samþykkis einstaklingsins. Því er áskilnaður um samþykki einstaklingsins felldur úr lögum og þess í stað sett í lög að upplýsa skuli viðkomandi um vinnsluna. Með því er tryggt að stofnunin geti aðeins unnið persónuupplýsingar á grundvelli skýrrar lagaheimildar en ekki á grundvelli óskýrs samþykkis.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti. Nefndarálitið er á þskj. 1528 og er frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, fulltrúa frá Samtökum iðnaðarins og Auðkenni ehf. og auk þess gesti frá Neytendastofu. Með frumvarpinu er ætlunin að setja ný heildarlög um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti sem leysa munu af hólmi lög um rafrænar undirskriftir, nr. 28/2001, og innleiða í íslenskan rétt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 910/2014 frá júlí 2014. Í reglugerðinni er m.a. kveðið á um skyldu veitenda traustþjónustu til að skila eftirlitsstjórnvöldum svokallaðri samræmismatsskýrslu þar sem rökstyðja skal að fullgildir traustþjónustuveitendur og þjónustan sem þeir veita uppfylli kröfur reglugerðarinnar. Hagsmunaaðilar hafa bent á að gerð slíkrar skýrslu sé kostnaðarsöm og tímafrek og að ekki sé unnt að ráðast í gerð hennar fyrr en lögin hafa tekið gildi og nauðsynleg fyrirmæli, samanber m.a. f-lið 8. gr. frumvarpsins, verið sett í reglugerð. Í samráði við ráðuneytið leggur nefndin til að viðeigandi aðilum verði veittur frestur til 1. september 2020 til að leggja fram slíka skýrslu og að líta skuli á vottunaraðila sem uppfylla kröfur samkvæmt V. kafla gildandi laga um rafrænar undirskriftir sem fullgilda traustþjónustuveitendur þar til skýrslu hefur verið skilað og mat Neytendastofu farið fram. Þá leggur nefndin til leiðréttingu á tilvísun og er með breytingartillögur sem fylgja þessu nefndaráliti. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir nefndarálit þetta ritar sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Birgir Þórarinsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál enda búið að rekja það nokkuð vel í nefndaráliti. Ég vildi aðeins nefna hversu mikilvægt er að við höldum áfram að þróa þennan málaflokk. Rafræn auðkenning hefur breyst töluvert mikið á undanförnum árum og það eru ekki mörg ár síðan það að auðkenna sig rafrænt í einhverju samhengi var það nýstárlegt að fólki fannst það jafnvel skrýtið. Núna er fólk að auðkenna sig með rafrænum hætti í öllu frá því að skoða bankainnstæðuna sína yfir í að taka þátt í samfélagsmiðlum eða kaupa húsnæði eða hvaðeina. Það er tilfellið að þegar við tölum um auðkenningu er það atriði sem er smám saman með tækninni að færast fjær okkur sem persónu. Áður fyrr var fólk þekkt með nafni og fólk þekkti andlit þess og það var traust á milli manna. Núna þegar við búum í alþjóðlegri markaðsveröld þar sem 7 milljarðar manna eru í alls konar leik og starfi á hverjum degi, jafnvel með fólki sem það hefur aldrei séð og mun aldrei sjá, fylgir það dæminu að nauðsynlegt er að búa til einhvers konar sameiginlegan skilning á því hvað persóna er, hvar mörkin eru dregin og að hve miklu leyti við getum treyst hvert öðru út frá hlutum eins og undirskriftum. Í grundvallaratriðum byggist tæknin sem er notuð í dag fyrst og fremst á stærðfræði sem var fundin upp í kringum 1970. Ég ætla ekki að fara ofan í það hér [[Gripið fram í.]]en raunveruleikinn er að fyrir flest fólk er þetta pínu ógnvekjandi og það að ótal aðilar, fyrirtæki af ýmsu tagi, reka núorðið ýmiss konar traustþjónustu veldur fólki líka miklum ruglingi. Ég gerði nýlega nokkrar fyrirspurnir þar sem ég spurðist fyrir um hvaða auðkenningarkerfi væru notuð hjá ýmsum hugbúnaði hjá ríkinu og ýmsum ríkisstofnunum. Svörin voru mjög margvísleg, það er ekki einu sinni svo að þeir sem nýta þjónustu íslenska ríkisins á einn eða annan hátt geti reitt sig á að það sé eitt og aðeins eitt auðkenningarkerfi notað í allri þeirri þjónustu. Þetta lít ég á sem ákveðið vandamál en ég lít ekki síður á það sem vandamál að í dag erum við búin að úthýsa ákveðinni traustþjónustu til fyrirtækja á borð við Facebook og Google fyrir alveg fjölmargar þjónustutegundir, að vísu ekki hjá ríkinu en víða í almennum viðskiptum. Við höfum afskaplega litla stjórn á því. Það kom fram í meðferð nefndarinnar á málinu að það eru ákveðnar áhyggjur sem fyrirtæki hafa af því að auka kröfurnar á þann hátt sem hér er gert jafn hratt og er verið að gera það, enda var það leyst með því að gefa ákveðinn tímafrest til að mæta þeim auknu kröfum. En það er mikilvægt að við setjum mjög skýrar kröfur á traustþjónustu, að við förum sem samfélag að átta okkur betur á því hvað við eigum við þegar við erum að tala um að auðkenna fólk og tala um að treysta tiltekinni undirskrift svo að með tíð og tíma verði erfiðara t.d. að stela persónueinkennum fólks og nota þau í bíræfnum tilgangi eða að verða þannig með einhvers konar handvömm eða ásetningi valdur að því að einkaupplýsingar um fólk leki óvart til einhvers þriðja aðila sem hefur ekkert með þær upplýsingar að gera. Þetta er flókið, það er ekki einu sinni svo að allir tæknimenn séu sammála um hver sé rétta lausnin. Ég á ekki von á öðru en að þetta mál og mál þessu skylt verði til meðferðar hjá Alþingi inn í framtíðina, jafnvel áratugum saman. Í bili er þetta mjög gott frumvarp sem nær mörgum ágætum skrefum fram á við og svo legg ég til að við höldum áfram að ræða þetta.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér mál um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti. Eins og margt gott kemur þetta mál með reglugerð Evrópusambandsins. Ef það hefur farið fram hjá einhverjum kemur ansi margt gott þaðan, sér í lagi þegar um er að ræða flókin og tæknileg mál, þ.e. mál sem eru flókin og tæknileg fyrir þeim sem ekki þekkja sérstaklega til. Nú ætti ekki að álasa neinum fyrir að þekkja ekki sérstaklega til þessara mála vegna þess að þetta er tiltölulega nýupptekin tækni. Hún er í sjálfu sér ekki gömul en það er frekar nýtt, í það minnsta á Íslandi, að hún sé notuð í þeim mæli - maður myndi búast við því að hinn almenni borgari hefði rekist á hana eða alla vega heyrt um hana. Það er samt þannig með alla nýja tækni að á henni eru kostir og gallar sem er afskaplega mikilvægt að löggjafinn og yfirvöld séu meðvituð um, sem og hinn almenni borgari, vegna þess að of mikil þekking á tækninni í höndum yfirvalda sem borgarinn hefur ekki, getur lýst sér í valdaójafnvægi sem gerir yfirvöldum mögulegt eða auðveldara fyrir að brjóta með einhverjum hætti á borgaranum eða að láta það ógert að verja réttindi borgarans. Það sama gildir um þetta og alla svokallaða galdratækni, að mínu viti. Mig langar aðeins að tala um galdratækni. Þegar ég segi galdratækni á ég við tækni sem er svo langt út fyrir þekkingarsvið hins almenna notanda að hann gæti ekki gert greinarmun á þeirri tækni og göldrum nema með þeirri viteskju að í samfélaginu séu ægilega snjallir vísindamenn hér og þar sem skilji hvernig hlutirnir virka raunverulega. Ef hinn almenni borgari hafði skilning á rafmagni, einföldum grunnatriðum rafmagnsfræðinnar gat hann alveg skilið ýmsa tækni í heimahúsum, gat rifið vídeótækið í tætlur eða eitthvert annað tæki sem var á heimilinu, og þar áður, ef fólk hafði séð vindmyllu eða myllu sem nýtir vatnsorku eða eitthvað því um líkt þurfti ekki mikið meira af þekkingu til að borgarinn gæti vitað um hvers konar tækni um væri að ræða eða í rauninni hvers megnug sú tækni væri. Þegar kemur hins vegar að nútímatækninni eru á ferð hlutir eins og hreyfiskynjarar, stafrænar myndavélar, snjallsímar, með öllu því sem þeir hafa, staðsetningarbúnaði og þess háttar. Það eru tæki sem varða mjög flókna eðlisfræði og mjög flókna tækni sem tekur jafnvel mörg ár að öðlast grunnskilning á. Það þýðir að ekki er alveg ljóst hversu vel borgarinn þekkir möguleikana sem þessi tækni býr yfir. Mér finnst það ákveðið áhyggjuefni og eina lausnin sem ég þekki, af því að við förum ekki að draga úr nýtingu yfirvalda á tækninni, er að borgarinn öðlast meiri þekkingu á efninu. Með öðrum orðum legg ég til að það sé afskaplega mikilvægt að þegar við lítum til menntunar, hvort sem það er í heimahúsum eða hjá hinu opinbera, að við kennum vísindi og tækni betur og meira en nokkru sinni fyrr. Það skiptir verulegu máli, ekki bara upp á það að börnin okkar fái vinnu þegar þau eru komin á okkar aldur, heldur bara svo þau séu þess megnug að verja réttindi sín og skilji hvað felist í því að yfirvöld tileinki sér tækni á borð við rafræn auðkenni. Að því sögðu eru rafræn auðkenni, rafrænar undirskriftir og dulkóðun nátengd tækni og mjög vannýtt af yfirvöldum á Íslandi, og vannýtt almennt í samfélaginu. Það hefur batnað mikið og hratt. Bankarnir nota rafræn skilríki og svo er náttúrlega vefsetrið island.is sem er mjög til sóma á flestan hátt. Þar er hægt að nota rafræn skilríki og hægt er að nota rafræn skilríki mjög víða í samfélaginu sem er mjög jákvætt. Það er samt sem áður ekki alveg orðið almennt. Í raun og veru ætti maður að spyrja: Hvers vegna notum við eitthvað annað? Ef markmiðið með undirskrift er að staðfesta að einstaklingurinn sé í raun sá sem hann segist vera er engin ástæða til að nota ekki rafræn auðkenni. Það er engin ástæða til að nota gömlu leiðina. Mér hefur skilist af spjalli mínu við stjórnmálamenn í Eistlandi að þar skrifi fólk ekkert undir, að þar sé fólk bara með rafræn skilríki, og meira að segja séu mál sem samþykkt eru af ríkisstjórn undirrituð með rafrænum skilríkjum, ráðherrar á ríkisstjórnarfundi sem leggja fram mál kvitta sem sagt undir með rafrænum skilríkjum. Virkar það ekki svolítið langt inni í framtíðinni á Íslandi? Mér finnst það virka þannig. Ég skil að bankakerfið sem svamlar í peningum og aðrir aðilar í samfélaginu sem vinna mikið með tækni og tækniframþróun taki þessa tækni upp, en þegar kemur að íhaldssamari stofnunum eins og Alþingi eða hinu opinbera sé alltaf sú íhaldssemi sem ég fjallaði um nýlega, sem kemur í veg fyrir að fólk sjái möguleikana sem eru til staðar, hversu nálægt þeir eru, hversu auðvelt er að nýta þá og hversu sjálfsagt væri að nýta þá. Svo ég bakki yfir í hitt er líka ákveðin hætta á því að við leiðumst út í þannig samfélag þar sem er gert ráð fyrir því að rafræn skilríki séu notuð við alla iðju. Ég verð t.d. að segja að þrátt fyrir að einstaka góðan hlut megi segja um vefsetrið Facebook, að mínu mati mjög fáa og ekki nærri jafn marga og hægt að segja vont um það vefsetur, hryllir mér svolítið við tilhugsuninni um að slík vefsvæði þar sem borgararnir skiptast á skoðunum og deili þar jafnvel tilfinningum sínum krefjist rafrænnar auðkenningar. Mér finnst mikilvægt að við hugsum það til enda að ef við erum farin að ætlast til þess að rafræn auðkenni séu notuð alltaf þegar við eigum mannleg samskipti erum við í reynd búin að útrýma nafnleysi. Þá þurfum við að fara að velta fyrir okkur hvað felist í nafnleysi. Hversu mikið viljum við hafa af því? Hvers vegna? Og er það ekki mikilvægur réttur? Ég átta mig á því að ef maður ætlar að skrifa grein í Morgunblaðið er ætlast til þess að maður skrifi undir fullu nafni. Það er vegna þess að það er umræðuvettvangur sem hugsaður er þannig að sá sem skrifar á að viðra skoðun sína og vera reiðubúinn til að taka þátt í opinberri umræðu um hana. Hvað með opinberar játningar? Hvað með bréf sem fara til hinna og þessara sálfræðinga eða sérfræðinga sem ráðleggja fólki opinberlega um persónuleg málefni, tilfinningar, jafnvel kynlíf eða eitthvað því um líkt, vímuefnanotkun? Ef alltaf er gert ráð fyrir því, alls staðar í samfélaginu, að rafræn auðkenni séu notuð óttast ég, - nei, ég get ekki sagt að ég óttist það mikið, en mér finnst mikilvægt að hafa það í huga að með tímanum fari borgarinn að venjast því að hann þurfi alltaf að sanna hver hann er til að taka þátt í mannlegum samskiptum. Það er þróun sem ég vil ekki sjá. Nafnleysi skiptir máli. Mig langar meira að segja að fara yfir í aðeins öfgafyllri dæmi, sem við þurfum sem betur fer ekki mikið að pæla í á Íslandi akkúrat núna en gætum mjög auðveldlega þurft að pæla í seinna meir og sem pæla þarf í í öðrum Evrópuríkjum, Evrópusambandsríkjum, og það er þátttaka í pólitískri umræðu. Ég segi fyrir sjálfan mig að ég myndi ekki þora að tjá skoðanir mínar í Ungverjalandi í dag ef ég þyrfti að nota rafræn skilríki til að skrá mig inn á slíkt vefsvæði. Ég myndi bara ekki þora það af ótta við ofbeldi, reyndar af ótta við yfirvöld líka vegna þess að yfirvöld Ungverjalands eru gjörsamlega að ganga af göflunum. Og það er Evrópuríki, það er Evrópusambandsríki sem er mjög nálægt okkur. Ég er ekki heldur viss um að ég myndi þora það í Póllandi. Ég myndi þora það aðeins frekar en ekki eins og hér. Þegar við erum komin á þann stað í pólitíkinni að heiftin nær þvílíkri stærðargráðu að það er erfitt að tjá sig opinberlega af ótta við neikvæðar afleiðingar, ef ekki af hálfu yfirvalda, þá af hálfu einhverra brjálæðinga úti í bæ, er mjög mikilvægt að hinn almenni borgari sé þátttakandi í pólitískum umræðum sem stóli ekki á rafræn auðkenni, heldur stóli þvert á móti á að þeir sem taki þátt í umræðunni geti notið nafnleyndar, þurfi ekkert endilega að gera það en geti það. Það sem meira er er að slíkur vettvangur þar sem hægt er að vera nafnlaus til að taka þátt í umræðum má ekki einungis vera fyrir það fólk sem vill njóta nafnleyndar. Það þarf að vera hinn almenni vettvangur. Sem dæmi gætum ég og tveir aðrir hv. þingmenn Pírata léttilega sett upp eitthvert spjallsvæði þar sem við þrír gætum spjallað saman í nafnleysi og samt í öryggi og boðið öllum öðrum með, en það yrði aldrei hluti af hinni opinberu umræðu. Til þess þyrfti spjallsvæði á borð við Facebook, Youtube eða eitthvað því um líkt, vegna þess að þessi vefsvæði ná til almennings. Nafnleysið þarf ekki bara að vera einhver lagatæknilegur möguleiki sem einn og einn tölvunörd úti í bæ getur upp komið fyrir sjálfan sig og sína vini, það þarf að vera meginreglan í opinberum skoðanaskiptum. Ég ætla að endurtaka þetta: Nafnleysið eða möguleikinn á nafnleysi þarf að vera meginreglan í opinberum umræðum og opinberum samskiptum. Ef kalla á eftir rafrænni auðkenningu á fólki sem tekur þátt í pólitískum umræðum þarf að gefa ástæðu fyrir því. Það þarf að vera einhver skýr, lögmæt og málefnaleg ástæða fyrir því og þá verður líka að vera hægt að gera undantekningar af þeim ástæðum sem ég hef hér nefnt. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Mér fannst bara rétt að koma aðeins inn á þetta vegna þess að hér er um galdratækni að ræða og löggjafinn á sér sögu um að stíga feilspor þegar ekki er hugað að öllum þáttum þar að lútandi. Mér þykir þetta gott mál. Ég hlakka til að sjá það fara í gegn og vona að rafræn auðkenni verði meira notuð hjá hinu opinbera sem og einkaaðilum í framtíðinni með öllum þeim fyrirvörum sem ég hef hér nefnt.
Virðulegi forseti. Alveg eins og málið áðan, um takmarkaða ábyrgð hýsingaraðila, er hér um að ræða tæknilegt mál þegar kemur að rafrænni auðkenningu. Það er ekki erfitt að gera sér grein fyrir því hvað það er, enda ansi margir sem eru farnir að nota rafræna auðkenningu. Umhverfið varðandi rafræna auðkenningu á Íslandi er dálítið undarlegt eins og er, þar sem aðeins einn aðili veitir það, en einhver annar þyrfti að taka það upp hjá sjálfum sér, held ég, að veita slíka þjónustu. En hún er bara í boði á einum stað eins og sakir standa og langar mig að fara aðeins yfir tæknilegu atriðin og af hverju þau eru mikilvæg. Þarna er aðallega um tvennt að ræða sem er e.t.v. einfaldast að fjalla um. Eins og fólk kannast við er lykilorðum oft lekið fram og til baka. Þar er reynt að nota dulkóðun í aðra áttina, þ.e. lykilorð notandans er tekið og á það sett alls konar stærðfræði til að rugla því lykilorði, meira að segja ýmsu öðru bætt við til að reyna að rugla það enn meira, og út kemur einhver stafaruna sem enginn kann skil á og sér ekkert lykilorð úr þeirri stafarunu. Ef ég myndi fá slíka stafarunu frá þriðja aðila gæti ég ekki notað hana til að skrá mig inn á samfélagsmiðla sem viðkomandi aðili sem á lykilorðið sem þessi stafaruna er unnin frá. Ég þarf upprunalega lykilorðið. Réttara sagt gæti ég þurft eitthvað annað en upprunalega lykilorðið, en það er kannski aðeins of flókið til að pæla í því, bara svo lengi sem niðurstaðan er stafarunan. Eftir að búið er að meðhöndla lykilorðið kemst viðkomandi inn á sitt lokaða svæði. Það er ekki hægt að lesa úr þessu stafarugli til baka í lykilorðið. Það kallast að afkóða. Það er sem sagt hin leiðin í þessu sem rafræna auðkenningin felst að vissu leyti í. Þá á hver og einn aðili sinn persónulega auðkennislykil en allir aðrir geta fengið aðgang að opinberum auðkennislykli þess aðila. Ef t.d. hv. þm. Smári McCarthy ætlaði að senda mér dulkóðuð skilaboð gæti hann því notað þennan opinbera dulkóðunarlykil minn, skrifað einhver skemmtileg skilaboð og læst þeim skilaboðum með opinbera lyklinum mínum. Eina leiðin til þess að aflæsa þeim skilaboðum er með einkalyklinum mínum. Það getur enginn annar notað opinbera lykilinn til þess að snúa upp á og opna öfuga leið og séð upprunalegu skilaboðin. Í þessu felst ákveðin rafræn undirritun líka til að votta að það var vissulega ég sem skrifaði undir viðkomandi skjal. Enginn annar hefði getað gert það af því að ég var með einkalykilinn minn og ákveðið annað þar á bak við. Þetta er mikilvægt af því að eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom að hérna áðan er þörf fyrir dulkóðuð samskipti alveg eins og nafnleysi af því að við búum einfaldlega við umhverfi þar sem er njósnað. Það er bara þannig. Við urðum vitni að því í lekum Edwards Snowdens þar sem fram kom að opinberir aðilar úti um allan heim eru einfaldlega að njósna um okkur. Við vitum líka í sambandi við t.d. kosningar undanfarið, varðandi Cambridge Analytica og því um líkt, að verið er að safna upplýsingum, þó ekki nema svokölluðum meta-upplýsingum, um okkur. Persónunjósnir eru stundaðar á stórum skala úti um allan heim. Dulkóðuð samskipti koma í veg fyrir að hægt sé að sjá þetta efni. En það er líka hægt að nota dulkóðuð samskipti til að eiga samskipti við aðra á ólöglegan hátt. Í umræðunni fyrir nokkrum árum var ákveðinn misskilningur um t.d. klám á internetinu og hvernig njósna ætti um slíka notkun til að koma í veg fyrir að fólk gæti horft á klám á netinu. Það er náttúrlega grundvallarmisskilningur, því að hægt er að eiga dulkóðuð samskipti þar á milli sem myndu ekki gera neinum kleift að sjá hvað nákvæmlega fer þar á milli aðila. Þá var ýjað að því í umræðunni að þá þyrfti bara að banna dulkóðun. Þá erum við komin á fyrir-internetöld, já, fyrir heimsstyrjöldina, það er reyndar búið að nota dulkóðun í hundruð ára. Ég held að til séu rómverskir dulkóðunarlyklar og þeim mun eldri, alls konar leiðir til að læsa skilaboðum þannig að enginn annar geti lesið hvað er í þeim. Þess vegna er jákvætt og mikilvægt að fá svona löggjöf frá aðilum sem hafa greinilega aðgang að mjög tæknilegri ráðgjöf því að við höfum alveg farið í gegnum löggjafarferli hérna, eins og t.d. á síðasta þingi, þar sem verið var að setja lög um bitcoin þar sem virtist ekki vera tæknilegur skilningur á því hvað það væri og hvernig glíma ætti við það eða skilgreina það í íslenskum lögum. Það var ákveðin barátta að reyna að fá fólk til að skilja hvað væri verið að fjalla um. Þetta lítur ágætlega út. Það eru ýmis atriði í þessu varðandi heimildir Neytendastofu sem ég set ákveðin spurningarmerki við, en varðandi tæknilega atriðið held ég að þetta sé nokkuð sem við séum því miður tiltölulega illa búin undir til að gera vel. Ég efast ekki um að við gætum það en við hefðum þurft að eyða þó nokkrum tíma í að klára það og nýta þá allt of litlu sérþekkingu sem við höfum hérna innan lands og fá hjálp við það. Það er nokkuð jákvætt að fá þetta mál svona vel ígrundað úr þeirri átt sem það kemur úr. Ég vona að aðstæðurnar á auðkennismarkaðnum á Íslandi verði betri og það að hér séu skilgreind rafræn skilríki sem ákveðin opinber auðkennisaðferð, að hún sé í rauninni gerð á sama hátt og önnur, eins og vegabréf og svoleiðis, aðgengileg með opinberum hætti, að það sé opinber aðili sem ber líka ábyrgð á því en ekki einkaaðilar, sem eru eins og er eini aðilinn sem hægt er að snúa sér til. Mér finnst það fyrirkomulag pínu ruglingslegt og skil ekki alveg af hverju það er þannig. En þetta er mjög jákvætt og ég þakka fyrir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004, með síðari breytingum. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og fengið á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og frá Fjármálaeftirlitinu. Nefndinni bárust umsagnir frá Fjármálaeftirlitinu og Samtökum fjármálafyrirtækja, auk minnisblaðs frá ráðuneytinu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um vátryggingarsamninga, einkum um atriði sem varða upplýsingagjöf og upplýsingaskyldu milli dreifingaraðila vátrygginga og vátryggingartaka. Frumvarpinu er ætlað að innleiða í íslenskan rétt tiltekin ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2016/97 um dreifingu vátrygginga, samanber einnig 764. mál á yfirstandandi þingi, frumvarp til laga um dreifingu vátrygginga sem verður væntanlega tekið fyrir hér á eftir. Ákvæði 1. málsliðar 4. efnismgr. 10. gr. frumvarpsins, sem breytir 9. gr. laga um vátryggingarsamninga, mælir fyrir um heimild Fjármálaeftirlitsins til að setja reglur um mat og eftirlit þegar vátrygging er seld með vöru eða þjónustu sem hluti af pakka eða í sama samningi. Í umsögn sinni og á fundi nefndarinnar bentu fulltrúar Fjármálaeftirlitsins á að óþarfi væri að mæla fyrir um slíka reglusetningarheimild í lögum þar sem stofnunin tæki viðmiðunarreglur á borð við þessar upp með dreifibréfi og slóð á enska útgáfu þeirra á vefsíðu sinni en ekki með sérstakri reglusetningu. Í skýringum við þessa grein kemur fram að reglurnar myndu byggjast á viðmiðunarreglum Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunarinnar (EIOPA). Nefndin tekur undir þessa ábendingu og leggur til að 1. málsliður 4. efnismgr. 10. gr. falli brott. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið rita Óli Björn Kárason formaður, Brynjar Níelsson, Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Smári McCarthy og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um dreifingu vátrygginga. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og frá Fjármálaeftirlitinu en einnig bárust umsagnir frá Fjármálaeftirlitinu og Samtökum fjármálafyrirtækja, auk minnisblaðs ráðuneytisins. Með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlöggjöf um dreifingu vátrygginga taki gildi og komi í stað eldri laga um miðlun vátrygginga, nr. 32/2005. Með lögunum verða tekin upp í íslenskan rétt tiltekin ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2016/97 um dreifingu vátrygginga, samanber ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, nr. 214/2018, frá 26. október 2018. Í c-lið 1. mgr. 23. gr. frumvarpsins kemur fram að vátryggingarsölumaður megi ekki í tengslum við atvinnurekstur hafa hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað. Í umsögn sinni gerðu Samtök fjármálafyrirtækja athugasemd við að þetta hæfisskilyrði væri ótímabundið og bentu á að annars staðar í lögum mætti finna ákvæði þar sem sambærileg skilyrði væru bundin við að viðkomandi hefði ekki hlotið dóm fyrir refsivert athæfi undanfarin tíu ár. Í minnisblaði til nefndarinnar benti ráðuneytið á að í sambærilegu ákvæði tilskipunarinnar væri ekki að finna tímamörk. Í sambærilegum ákvæðum í dönskum og norskum lögum væri ekki heldur að finna tímamörk en þar væri skilyrðið hins vegar þannig afmarkað að eðli hins refsiverða brots rýrði möguleika viðkomandi til að njóta trausts og sinna starfi sínu með fullnægjandi hætti. Í samráði við ráðuneytið leggur nefndin til breytingu á c-lið 1. mgr. 23. gr., sem og á sambærilegum ákvæðum í d-lið 1. mgr. 22. gr. og c-lið 1. mgr. 24. gr., í þessa veru. Í 45. gr. frumvarpsins kemur fram að Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með því að starfsemi útibúa erlendra félaga hérlendis sé í samræmi við ákvæði laganna. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins til nefndarinnar er lagt til að orðalagi 1. mgr. ákvæðisins verði breytt og þar nánar skýrt á grundvelli hvaða ákvæða stofnunin hefur heimild til að beita sér gagnvart dreifingaraðila samkvæmt tilskipuninni. Nefndin fellst á ábendinguna og leggur til að í stað 1. og 2. mgr. 45. gr. komi ein ný málsgrein þar sem tiltekið verður að Fjármálaeftirlitið geti gripið til viðeigandi ráðstafana hafi stofnunin ástæðu til að ætla að starfsemi útibús hér á landi sé ekki í samræmi við heilbrigða viðskiptahætti samkvæmt 32. gr. eða 1.–2. mgr. 33. gr. Samkvæmt frumvarpinu öðlast það lagagildi 1. ágúst 2019. Fyrir nefndinni hafa komið fram sjónarmið um hvort tveggja, að flýta eða seinka gildistökunni. Í minnisblaði sem ráðuneytið sendi nefndinni er forsaga frumvarpsins rakin frá gildistöku tilskipunarinnar í Evrópusambandinu og upptöku hennar í EES-samninginn og komist að þeirri niðurstöðu að ekki sé tilefni til að fresta gildistöku frumvarpsins frekar. Í umsögn sinni og á fundi nefndarinnar mæltu fulltrúar Fjármálaeftirlitsins með því að frumvarpið tæki þegar gildi. Bentu fulltrúarnir á að nauðsynlegt væri að 44. og 45. gr. frumvarpsins, um eftirlit með aðilum sem hafa starfsleyfi í öðru aðildarríki og hafa stofnað útibú hér á landi eða veita þjónustu hér á landi án starfsstöðvar, tækju þegar gildi, enda væru þeir aðilar þegar farnir að starfa eftir tilskipuninni sem verið er að innleiða og tók gildi í Evrópusambandinu 1. október 2018. Óheppilegt væri að réttarstaða innlendra og erlendra aðila yrði misjöfn fram til 1. ágúst nk. sem einnig þýddi að neytendur nytu misjafnrar réttarverndar eftir því hvort þeir stunduðu viðskipti við innlenda eða erlenda aðila á þessu sviði. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur til að gildistökuákvæðinu verði breytt þannig að lögin öðlist þegar gildi. Nefndin bendir á að um nokkurt skeið hefur legið fyrir að tilskipunin verði innleidd í íslenskan rétt. Að sama skapi er nefndinni kunnugt um að tíma taki fyrir innlenda aðila að aðlagast nýju regluverki og mælist til að tekið verði tillit til þess við framkvæmd eftirlits. Aðrar breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir álitið rita Óli Björn Kárason formaður, Brynjar Níelsson, Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson framsögumaður, Smári McCarthy og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997. Með frumvarpinu er lagt til að heimild til ráðstöfunar á greiðslum í séreignarlífeyrissjóð í tengslum við öflun á íbúðarhúsnæði til eigin nota verði framlengd um tvö ár. Frumvarpið er liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar í tengslum við lífskjarasamninga aðila vinnumarkaðarins sem undirritaðir voru 3. apríl sl. Það úrræði sem ætlunin er að framlengja var upphaflega hluti af svokallaðri leiðréttingu og var ætlað að vera tímabundið til 30. júní 2017. Gildistími þess var framlengdur um tvö ár með lögum um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð, nr. 111/2016, og nú er ætlunin að framlengja gildistímann um tvö ár öðru sinni. Vert er að vekja athygli á því að fulltrúar ríkisskattstjóra bentu nefndinni á að úrræðið krefjist mikillar og tímafrekrar vinnu embættisins sem bitni m.a. á getu þess til að sinna öðrum og mikilvægum verkefnum. Þá sé tæknilegur búnaður við framkvæmd úrræðisins, svo sem tölvukerfi og vefsíða, mörgum annmörkum háður og þarfnist nauðsynlega uppfærslu. Ekki sé unnt að sjá á frumvarpinu eða greinargerð með því að gert sé ráð fyrir óhjákvæmilegum kostnaði embættisins af frumvarpinu verði það að lögum. Nefndin hefur skilning á ábendingum ríkisskattstjóra að þessu leyti og beinir því til ráðuneytisins að þær verði teknar til greina við komandi vinnu við gerð frumvarpa til fjáraukalaga og fjárlaga. Að því sögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir skrifar undir álitið með fyrirvara sem hún hyggst gera grein fyrir í ræðu hér en undir álitið rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, með fyrirvara eins og áður segir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Eins og fram kom í máli framsögumanns ritaði ég undir nefndarálit efnahags- og viðskiptanefndar með fyrirvara en með þessu frumvarpi er lagt til að núverandi heimild til skattfrjálsrar ráðstöfunar og úttektar á viðbótariðgjaldi til séreignarsparnaðar til öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota, sem að óbreyttu fellur úr gildi 30. júní nk., verði framlengd um tvö ár, til 30. júní 2021. Fyrirvari minn er vegna þessa sem ég mun nú fara yfir. Frumvarpinu er ætlað að létta skattbyrði tiltekins hóps skattgreiðenda til húsnæðiskaupa. Til þess að fjármagna það verður skattbyrðin flutt til og lögð á skattgreiðendur framtíðarinnar. Úrræðið nýtist hvað best þeim sem best standa. Sveitarfélögin hafa mótmælt samráðsleysi og skorti á mótvægisaðgerðum vegna tekjutaps þeirra verði frumvarpið að lögum. Auk þess gengur frumvarpið gegn þeirri meginhugsun sem séreignarsparnaðarkerfið er byggt á. Herra forseti. Þetta er nokkuð mikill fyrirvari og nú spyrja menn: Hvers vegna er sú sem hér stendur ekki á móti frumvarpinu? Því er til að svara að þegar kjarasamningar voru undirritaðir 3. apríl sl. voru gefin fyrirheit um samþykkt þessa frumvarps þannig að þetta sem tilgreint er í frumvarpinu er í rauninni liður í kjarasamningsgerðinni. Stéttarfélögin leggja ríka áherslu á að staðið verði við það fyrirheit og þess vegna mun Samfylkingin samþykkja frumvarpið. En þegar breytingin var gerð á sínum tíma í tengslum við svokallaða leiðréttingu vorum við með efasemdir um að það ætti að fara svona með séreignarlífeyrissparnaðinn einmitt af þeim ástæðum sem ég taldi upp sem er fyrirvari minn við nefndarálit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti í svokölluðu kennitöluflakksmáli. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og fengið til sín gesti á fundi sem greint er frá í nefndarálitinu og óþarfi að lesa hér. Mér finnst ástæða til að geta þess sérstaklega að nefndinni barst sameiginleg umsögn frá Alþýðusambandi Íslands og Samtökum atvinnulífsins, það er ekki svo oft sem við fáum sameiginlega umsögn frá þessum aðilum, en auk þess komu umsagnir frá Félagi atvinnurekenda, héraðssaksóknara og skattrannsóknarstjóra og minnisblað frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á almennum hegningarlögum, lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Frumvarpið er liður í því að sporna við þeirri misnotkun á reglum um félög með takmarkaðri ábyrgð sem í daglegu tali kallast kennitöluflakk og byggist m.a. á sameiginlegum tillögum Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands um leiðir til að sporna við kennitöluflakki í atvinnurekstri en þær voru kynntar í júní 2017. Nefndin leggur áherslu á að frumvarpið er eingöngu liður í baráttunni gegn kennitöluflakki og undirbúningur frekari aðgerða stendur yfir. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að stefnt sé að framlagningu frumvarps til laga um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, á komandi haustþingi þar sem lagðar verði til breytingar sem koma til fyllingar þeim breytingum sem lagðar eru til með þessu frumvarpi. Þá hefur nefndin verið upplýst um að fleiri þættir í tillögum Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands séu til skoðunar í ráðuneytinu. Í a-lið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að við upptalningu í 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sem leggur refsingu við ýmsum skattalagabrotum, verði bætt tilvísun til 3. mgr. 7. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Samkvæmt því ákvæði ber launagreiðanda að halda eftir af launum iðgjöldum launþega og standa viðkomandi lífeyrissjóði skil á þeim, ásamt iðgjaldshluta sínum. Í umsögn skattrannsóknarstjóra til nefndarinnar er saga ákvæðis þessarar greinar í almennu hegningarlögunum rakin frá því að hún varðaði aðeins bókhaldsbrot þar til skattalagabrotum var bætt við hana með lögum nr. 35/1995 með það að markmiði að auka varnaðaráhrif og leggja refsingu við hinum alvarlegri skattalagabrotum í hegningarlögum. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpinu sem varð að lögum árið 1995 kemur fram að 1. mgr. 262. gr. skuli taka til þeirra skattalaga sem mesta þýðingu hafa við skattsvik. Brot á öðrum skattalögum og tollalögum falli ekki undir ákvæðið og heppilegt þyki að gildissvið þess sé vel skilgreint að þessu leyti. Skattrannsóknarstjóri bendir á að með þeirri breytingu sem lögð er til með a-lið 1. gr. frumvarpsins er lagt til að lífeyrissjóðsiðgjöld fái sambærilega vernd í refsiákvæði almennra hegningarlaga og vörsluskattar. Skattrannsóknarstjóri benti á að eðlismunur væri á milli lífeyrissjóðsiðgjalda og skatta. Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda o.fl. ber launagreiðanda að halda eftir og standa skil á iðgjaldshluta launþega í lífeyrissjóð. Jafnframt ber að standa skil á iðgjaldshluta launagreiðandans. Eðlismunur er á þessum tveimur þáttum. Þannig er um að ræða fjárdrátt ef launagreiðandi heldur eftir iðgjaldshluta launþega án þess að gera skil á honum til lífeyrissjóðs og staðfestir dómaframkvæmd að slíkt brot heyrir undir 247. gr. almennra hegningarlaga. Haldi launagreiðandi hins vegar eftir þeim hluta iðgjalds launþega sem launagreiðanda sjálfum ber að greiða í lífeyrissjóð er um að ræða skuld launagreiðandans við lífeyrissjóðinn. Í umsögn skattrannsóknarstjóra kemur fram að ekki verði betur séð en að þessir eðlisólíku þættir séu lagðir að jöfnu í frumvarpinu. Bendir stofnunin á að hugleiða þurfi hvort skylda launagreiðanda til að standa lífeyrissjóði skil á sínum hluta iðgjalds launþega sé þess eðlis að tilefni sé til að vanræksla þeirrar skyldu sæti sömu refsiábyrgð og annarra atriða sem talin eru upp í 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Í þessu samhengi er minnt á að vangreiðsla launa er ekki refsiverð sem slík. Þá skýt ég inn, virðulegur forseti, að þar af leiðandi er kannski óeðlilegt að setja skuld launagreiðandans við lífeyrissjóðinn í annan flokk. Þá væri refsinæmi þetta í bersýnilegu ósamræmi við rétthæð krafna við gjaldþrot samkvæmt 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Fleiri aðilar, jafnt í umsögnum til nefndarinnar sem og á nefndarfundum, hafa tekið undir sjónarmið skattrannsóknarstjóra og samkvæmt upplýsingum nefndarinnar sæta þau skoðun innan atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis. Nefndin leggur til að a-liður 1. gr. frumvarpsins, þar sem fram kemur að brot gegn 3. mgr. 7. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrissjóða bætist við upptalningu þeirra brota sem sæta skulu refsingu samkvæmt 262. gr. almennra hegningarlaga, falli brott úr frumvarpinu. Ráðuneytunum gefist þannig ráðrúm til þeirrar endurskoðunar sem nú fer fram í ljósi framangreindra aðfinnslna. Til samræmis leggur nefndin til að b-liður 2. gr., b-liður 5. gr. og a-liður 8. gr. falli einnig brott. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef hér farið yfir. Undir nefndarálit þetta skrifa ásamt mér hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Smári McCarthy, Þorsteinn Víglundsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorsteinn Víglundsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álit þetta samkvæmt heimild í reglum um fastanefndir. Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, nefndin leggur áherslu á að hér er eingöngu um að ræða einn lið í baráttunni gegn kennitöluflakki. Áfram er unnið að þessum málum innan ráðuneyta, svo og í samstarfi við Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands. Þá vil ég ítreka að markmiðið með þessu frumvarpi er að sjálfsögðu að stemma stigu við misnotkun á hlutafélagaforminu og kennitöluflakki í atvinnurekstri. Frumvarpið byggir m.a. á sáttmála ríkisstjórnarflokkanna þar sem tekið er sérstaklega á þessu og einstaklega gott samstarf hefur náðst við Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands sem mæla eindregið með samþykkt þessa frumvarps í sameiginlegri umsögn sinni. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Hér er um gott mál að ræða en ég ítreka að þetta er fyrsta skrefið af mörgum í þá átt að draga úr kennitöluflakki eins og kostur er.
Herra forseti. Við ræðum aðgerðir til að stemma stigu við kennitöluflakki sem er afar brýnt málefni og ég fagna sérhverri aðgerð sem miðar að því að kveða þann vágest niður. Þess vegna fagna ég þessu frumvarpi og ítreka að það þarf auðvitað að skoða þetta áfram, eins og kemur reyndar fram í nefndarálitinu, það þarf að ganga lengra, það þarf að skoða þær leiðir. Þetta er viðkvæmt mál að mörgu leyti þar sem hér takast á sjónarmið um heilbrigða samkeppni annars vegar og hins vegar atvinnuréttindi manna. Þess vegna er brýnt að það verði skoðað áfram þótt þetta frumvarp verði að lögum. Það er eitt sem ég tel varðandi þetta frumvarp, að það þurfi að bíða eftir dómsniðurstöðu, þ.e. ef sá sem rekur fyrirtæki væri ákærður og dæmdur í framhaldinu fyrir brot á 262. gr. hegningarlaga og getur svo í framhaldinu verið dæmdur í atvinnurekstrarbann, ef ég skil þetta rétt. Þetta getur tekið óratíma, ár og daga. Ef ég miða við venjulegan framgang refsimála getur þetta tekið tvö, þrjú, fjögur, jafnvel fimm ár. Brotið getur verið orðið mjög gamalt og viðkomandi maður getur verið búinn að stofna annað fyrirtæki, jafnvel tvö, og farið oftar á hausinn þannig að ég geri pínulitla athugasemd við að sú leið er ekki mjög fljótvirk en hún er varfærin og það er gott. Við þurfum að stíga varlega til jarðar en ég geri svolítið athugasemd við hvað þessi leið er seinfarin. Þeir sem reka fyrirtæki á hefðbundinn og heiðarlegan hátt verða fyrir samkeppni þeirra aðila sem þarna mæta með einhver fyrirtæki, safna skuldum, lifa hátt og stutt, falla svo og skilja eftir sig skuldahala eins og hefur verið mikið rætt í samfélaginu. Þeir þurfa að sæta því að eiga í samkeppni við aðila sem virðast í mörgum tilvikum gera sér leik að því að stofna félög, reka þau í skamman tíma og skilja eftir skuldir og hlaupa burt með einhvers konar ágóða. Þetta er vandamálið og það er náttúrlega ómöguleg samkeppnisaðstaða fyrir þá sem starfa í því ekki fyrir einn dag heldur til lengri tíma og við verðum að vinna áfram í málinu. Ég brýni hæstv. ráðherra og nefndina til að halda áfram því verki og láta ekki staðar numið og reyna að finna leiðir sem eru skjótvirkari og árangursríkari. Ég hef alltaf haldið að lausnin væri falin í því að þeir sem fara í gjaldþrot með atvinnurekstur sinn og eru þar í stjórn, hugsanlega stjórnarmenn eða þá formaður stjórnar eða framkvæmdastjóri - það þyrfti auðvitað að skoða hversu langt menn ganga og ef þeir gera það kannski tvisvar á einhverju árabili fari þeir sjálfkrafa í atvinnurekstrarbann í tiltekinn árafjölda. Mér er kunnugt um að það viðhorf sem ég er að lýsa hefur sætt andstöðu. Menn hafa borið fyrir sig atvinnuréttindi. Ég held að það sjónarmið, þótt þungt vegi, sé alls ekki nægilega þungt til að vega upp á móti þeirri slæmu samkeppnisaðstöðu sem verður á markaði í hinum og þessum atvinnugreinum þegar menn stunda þennan leik, þetta svokallaða kennitöluflakk. Þá finnst mér að þessa leið væri alveg raunhæft að fara þó að eftir sé að sníða hana betur að þeirri hugmynd sem ég er að nefna, sem er alls ekki ný og alls ekki mín heldur hefur oft komið upp áður. Ég tel, herra forseti, nauðsynlegt að skoða þetta, sérstaklega með tilliti til þess að sú leið sem hér er farin er seinfarin, tekur langan tíma og gefur mönnum tiltölulega rúmt svigrúm til að ástunda iðju sem ég held að við flest séum andsnúin og viljum ekki sjá í samfélagi okkar. Að öðru leyti vonast ég til að þetta sé bara eitt skref af mörgum til að færa þau mál sem kennitöluflakk er til betri vegar.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu og yfirferð á þessu máli. Þingmaðurinn talar um hversu seinvirk sú leið geti verið sem þarna er um að ræða. Ég ætla að spyrja þingmanninn og skil vel ef það er ekki auðvelt að svara spurningunni en ég er að velta fyrir mér hvort við þekkjum einhverjar leiðir, kannski frá nágrannalöndum eða annars staðar frá, sem eru fljótvirkari, þ.e. að það taki styttri tíma að taka á þessu. Auðvitað er rétt hjá hv. þingmanni að samkeppnisstaða þeirra sem sinna starfi sínu og reyna að gera það eftir öllum settum reglum er erfið þegar aðili kemur aftur og aftur inn með nýja og nýja kennitölu í beinni samkeppni. Við sáum það í eftirmálum hrunsins að þá virtist sem fjármálastofnanir handveldu einhverja til að lifa og létu aðra fari í gjaldþrot, alla vega hafa þær verið ásakaðar um slíkt. Ég velti líka fyrir mér, virðulegur forseti, og velti því upp við hv. þingmann hvort látið hafi verið reyna einhvers staðar á þá hugmynd sem þingmaðurinn kom fram með, sem mér skilst að fleiri hafi viðrað, þ.e. að menn fari í einhvers konar bann frá atvinnurekstri tímabundið verði þeir fundnir sekir eða ljóst er að þeir séu að leika sér með einhverjum hætti að kennitöluflakki. Er það þekkt einhvers staðar að? Þekkjum við dæmi um slíkt? Eru mótrökin hugsanlega tengd hinum stjórnarskrárvarða rétti um frelsi einstaklingsins? Það er þetta sem mig langar að forvitnast um í fyrra andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Já, það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu þar sem er gerður samanburður við nágrannalönd. Mér sýnist í fljótu bragði, herra forseti, að þetta sé með þeim hætti í einhverjum nágrannalöndum, þá er ég að tala um Norðurlöndin, að þar sé gripið til atvinnurekstrarbanns strax í kjölfarið á gjaldþroti. Þess vegna lýsi ég furðu minni á því að sú leið sé ekki farin hér. Ég veit ástæðuna, ég hef séð, lesið og heyrt álit margra stjórnarþingmanna, sérstaklega úr Sjálfstæðisflokki Íslands, um að þetta sé svo mikil skerðing á atvinnufrelsi manna. Það er auðvitað hárrétt en það þarf að vega upp á móti því sem ég nefndi í ræðu minni um samkeppnisstöðuna sem er algjörlega óviðunandi fyrir fyrirtæki sem eru að keppa við svona aðila. Það eru daglega sögur í þjóðfélaginu um að menn séu að keppa við aðila sem ástunda þennan leik. Þeir eru ekki merktir eða neitt slíkt og ekki hægt að sérgreina þá en þeir eru þarna. Menn eru að keppa við þetta í samkeppni, algjörlega óviðunandi, í ákveðnum atvinnugreinum, mjög algengt. Þetta er líka stórkostlegt tap á hverju einasta ári og þá væri rannsóknarefni að kanna hvað það nemur háum fjárhæðum sem samfélagið sjálft, ríkissjóður, tapar á á slíku hátterni. Það má vega það líka á móti hinu ágæta atvinnufrelsi sem iðulega er borið við þegar þetta kemst til tals.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Það sem ég er að velta fyrir mér er hverjir í rauninni tapa á þessu. Nú er ágætt að minnast þess að Miðflokkurinn, ætli það hafi ekki verið hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson sem var 1. flutningsmaður að málinu, lagði einmitt til atvinnurekstrarbann í kjölfar uppákomu sem þessar eru. Maður veltir fyrir sér hverjir tapa á því. Ber ekki, eins og hv. þingmaður segir, að meta hlutina? Hvort er rétthærra eða hvort skiptir meira máli, réttur manna til að stunda atvinnu, atvinnufrelsið sem er gríðarlega mikilvægur réttur, ég vona að menn misskilji það ekki hjá mér, á móti rétti þeirra sem tapa, á móti því tjóni sem verður, hvort sem það er samfélagslegt tjón, tjón ríkissjóðs eða tjón einstaklinga sem eru í samkeppni við aðila sem sífellt stunda kennitöluflakk, sem við köllum svo? Hver er réttur þeirra sem verða fyrir tjóni, óbeinu eða beinu, þegar svona gerist kannski sí og æ? Um leið og við metum frelsi gríðarlega mikið - ein af grunnforsendum þess að við getum verið með frjálst og öflugt samfélag er að menn hafi rétt til að stunda atvinnu og rétt til að vera í félagasamtökum og það allt saman - má það samt ekki vera þannig að einstaklingar eða þeir sem bera ábyrgð á rekstri fyrirtækja geti aftur og aftur bakað jafnvel sömu aðilum tjón, sífellt meira og meira með hátterni sínu eða einhverjum glæfraskap. Svo er það spurning hvort það hæfi hreinlega öllum að vera í fyrirtækjarekstri, hvort einhverjir eftir tvö, þrjú gjaldþrot og kennitöluflakk ættu hugsanlega að snúa sér að einhverju öðru, en það er eitthvað sem verður ekki afgreitt hér með lögum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Já, hverjir tapa? Ég var búinn að koma svolítið að því. Það eru fjölmörg dæmi og flestir þekkja þau. Ég er alls ekki að tala um að öll gjaldþrot megi rekja til óprúttinna aðila, alls ekki, langt í frá. Það er alkunn staðreynd í samfélaginu sem við horfum upp á hér og höfum horft upp á, sérstaklega á óróatímum, að menn ástunda þann leik. Menn hafa verið eitthvað feimnir við að taka á því. Menn taka á þeim aðilum með silkihönskum. Mín hugmynd gengur út á það að við gefum atvinnufrelsinu fullan slaka í þeim efnum. Ef sami maður er í stjórn hlutafélags sem fer í þrot, kannski tvisvar sinnum á fimm ára tímabili, fyndist mér alls ekki vegið atvinnufrelsinu þótt viðkomandi aðili yrði sviptur rétti til að stofna slíkt félag í einhvern árafjölda. Það er alls ekki vegið að atvinnufrelsinu. Maðurinn getur verið launamaður, hann getur gert ýmislegt annað. Það er ekkert verið að svipta hann alfarið nema því að geta stofnað svona félag eða vera í forsvari fyrir svona félag. Þeir sem tapa á því eru náttúrlega launamenn sem eru í vinnu hjá slíkum félögum og það lendir á ríkinu. Birgjar sem selja efni og vörur til slíkra fyrirtækja, skattarnir, virðisaukinn fellur á ríkið og innheimtist ekki. Það sem síðast en ekki síst má nefna er að þetta veldur almennu vantrausti í atvinnulífinu, almennu vantrausti í viðskiptum.
Hæstv. forseti. Ég verð að játa það á mig að ég missti fram hjá mér mál sem fór hér fram umræða um áðan vegna þess að ég taldi að ekki stæði yfir þingfundur samkvæmt samkomulagi. Ég kom kl. 16, án þess að ég ætli að ræða fundarstjórn forseta vildi ég geta þess. Ég veit að hér rétt áðan var fjallað um mál sem varðar séreignarsparnað. Það vill þannig til að blessuð ríkisstjórnin tók upp tvö, þrjú mál sem Miðflokkurinn hafði lagt fram. Þar á meðal er þetta mál um séreignarsparnaðinn, sem er náttúrlega fagnaðarefni, og síðan kom ríkisstjórnin fram með frumvarpið sem hér liggur frammi, um kennitöluflakk, sem gengur að sönnu ekki jafn langt og það frumvarp sem Miðflokkurinn lagði fram á þessu þingi. Meðal þess sem skilur þessi tvö frumvörp að er að í frumvarpi Miðflokksins var gengið út frá því að ef einstaklingur sem stjórnar eða stýrir fyrirtæki sem verður þrjú fyrirtæki, sem verða gjaldþrota á 18 mánaða tímabili, sé þeim hinum sama bannað að stýra fyrirtækjum í nokkurn tíma. Ég man að upp úr nokkrum Sjálfstæðismönnum stóð í þeirri umræðu atvinnufrelsis- og einstaklingsfrelsishugtakið og menn höfðu af þessu þungar áhyggjur, þar á meðal hæstv. forseti sem nú situr, og höfðu um þetta nokkurt mál. Það var ekki refsigleði sem einkenndi frumvarp okkar Miðflokksmanna heldur sú alkunna staðreynd að kennitöluflakk veldur tjóni, bæði öðrum fyrirtækjum en einkum þó ríkissjóði. Það verður að segjast, best að ég endurtaki það, ég held að ég hafi sagt það þegar ég mælti fyrir frumvarpi okkar Miðflokksmanna, að einstaklingur sem missir fyrirtæki í gjaldþrot eða setur það á hausinn, hvort orðalagið sem við notum, þrisvar sinnum á 18 mánaða tímabili, er þá búinn að stýra þremur fyrirtækjum í röð sem ekki hafa lifað þrjú virðisaukaskattstímabil, herra forseti. Ég er ekki viss um að aðilar sem orðið hafa fyrir því að reka fyrirtæki, þrjú stykki, sem ekki lifa af þrjú vaskstímabil, hvert þeirra, eigi beint erindi í atvinnurekstur. Ég man eftir því að þeir sjálfstæðisfélagar sem hér stóðu í þessari umræðu töluðu mikið um nýsköpunarfyrirtæki. Þó að öll fyrirtæki séu ný þegar þau eru stofnuð eru ekki öll fyrirtæki á Íslandi nýsköpunarfyrirtæki sem stofnuð eru. Þessi kennitöluflakksveiki er mjög algeng í veitingabransanum og það er ekki svona mikil nýsköpun í honum, ekki þannig lagað, ekki nema einhverjir menn finni upp nýja kokteila, en að öðru leyti er ekki mikil nýsköpun í þeim bransa. Ég hefði talið æskilegra að ríkisstjórnin hefði gert mál Miðflokksins að sínu. Og svo öllu sé til skila haldið var það mál sem hafði verið endurflutt og var á sínum tíma flutt af öðrum flokki, Karli Garðarssyni og Vigdísi Hauksdóttur nokkurri, sem voru í öðrum flokki áður, alla vega annað þeirra, og fólki úr öðrum flokkum líka, ég man eftir hv. þingmönnum úr röðum Pírata og fleirum. Það var ágætisfélagsskapur um það frumvarp á sínum tíma. Engu að síður ákvað ríkisstjórnin að hlífa þeim mönnum sem eru í nýsköpunarrekstri og leyfa hinum að fljóta með og njóta vafans, þeim sem stunda það sem við köllum alvörukennitöluflakk og láta þá ekki verða fyrir óþægindum heldur njóta vafans, en ekki þá sem fyrir tjóninu verða. Ég man ekki tölurnar lengur frá því að ég flutti hitt málið á sínum tíma eða flutti framsöguna en tjón af kennitöluflakki á Íslandi nemur tugum milljarða á ári að mati færustu manna. Mig minnir að farið hafi fram skoðanakönnun meðal stjórnenda fyrirtækja þar sem mikill meiri hluti stjórnenda fyrirtækja kvað sitt fyrirtæki hafa orðið fyrir tjóni af völdum kennitöluflakks. Ég er reyndar ekki að segja þetta bara til að vera leiðinlegur heldur til þess að draga það fram að hægt hefði verið að gera þetta mál töluvert betra, töluvert hvassara og töluvert bitmeira. En ríkisstjórnin er náttúrlega samsuða úr þremur flokkum og þröskuldurinn er hvergi hár þannig að auðvitað völdu menn varkárustu leiðina. Í mínum huga er aðalatriðið að þetta skuli vera komið fram, það er gott. Þótt málið sé útvatnað er náttúrlega, eins og stendur í málshættinum, betra að veifa röngu tré en öngu. Þess vegna getum við alveg látið okkur duga þetta þunnildi, herra forseti, þó að hitt hefði verið betra og heilladrýgra. Við erum hér í 2. umr. þannig að enn er tækifæri til þess að þetta mál fari til nefndar fyrir 3. umr. og menn geti tekið þetta upp og skoðað hug sinn um hvort ekki sé rétt að setja þarna inn einhver refsiákvæði um bann við fyrirtækjarekstri um einhvern tíma eftir að menn hafa rekið fyrirtæki sem orðið hafa gjaldþrota, t.d. þrisvar sinnum á 18 mánuðum, þ.e. fyrirtæki sem hvert um sig hafa ekki lifað þrjú vaskstímabil. Ég er ekki alveg viss um að fyrirtækjarekstur liggi vel fyrir mönnum sem ekki geta rekið fyrirtæki lengur en þrjú virðisaukastattstímabil þrisvar í röð á mjög stuttum tíma, þannig að það er ekki endilega víst að við yrðum fyrir miklu tjóni þó að hugsanlega lægi einhver frumkvöðullinn óbættur hjá garði. Ég er einhvern veginn efins um að þeir væru þar hópum saman liggjandi í kantinum þó að það hefði verið gert með þeim hætti. Að því sögðu á ég frekar von á því að styðja þetta frumvarp þó að þunnt sé vegna þess að það er ágætt fyrsta skref, herra forseti. Auðvitað trúi ég því og vil trúa því að þegar menn sjá reynsluna af því að þó séu settar einhverjar skorður við þessu athæfi sjái þeir kannski þann árangur og hugsanlega líka það sem upp á vantar, þannig að innan skamms verði tekin inn einhver refsiákvæði um að menn geti ekki stofnað fyrirtæki endalaust og látið þau falla milli skips og bryggju, samfélaginu og öðrum fyrirtækjum til tjóns. Ég myndi helst hvetja til þess, herra forseti, að þetta mál yrði sent aftur til nefndar milli umræðna þar sem menn tækju eina lokaatlögu að því að bæta inn ákvæðum sem varða það að menn sem verða ítrekað fyrir því að reka fyrirtæki í þrot gjaldi fyrir það með einhverju rekstrarbanni í einhvern tíma. Ég myndi mæla með því að það yrði gert í þessu tilfelli, herra forseti.
Hæstv. forseti. Mál þetta er býsna mikilvægt og eðlilegt að menn velti vöngum yfir því hvort nógu langt sé gengið. Sumir kunna að segja að það sé of langt gengið og allt það. Það er bara eðlilegt og alveg réttlætanlegt að menn hafi mismunandi sjónarmið uppi eða mismunandi skoðanir á þeim málum eins og öllum öðrum. Allar skoðanir eiga að sjálfsögðu rétt á sér, hvort sem okkur líkar við þær eða ekki. Hér er verið að leggja til breytingar á almennum hegningarlögum, ásamt lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Fram kemur að frumvarpið sé liður í baráttu gegn kennitöluflakki og að undirbúningur frekari aðgerða standi yfir. Þá kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að stefnt sé að framlagningu frumvarps til laga um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti á komandi haustþingi. Allt er þetta mjög jákvætt, að verið sé að taka fleiri skref í þá átt. Unnið er eftir tillögum sem komu frá Samtökum atvinnulífsins og Alþýðusambandi Íslands. Það er grunnurinn að þessum tillögum ef ég hef skilið þetta allt rétt. Hér hafa farið fram ágætisumræður um það hversu langt á að ganga þó að gjarnan hefðu fleiri skoðanir mátt koma fram. Ég tek undir þær áhyggjur að ekki sé gengið nógu langt, að ganga megi enn þá lengra. Ég geri mér líka grein fyrir því að millivegurinn er vandfundinn, hvenær við viljum refsa, ef við notum það orð, eða hvenær við viljum reyna að takmarka tjón sem lögaðilar, einstaklingar, ríki eða sjóðir geta orðið fyrir þegar fyrirtæki eða einstaklingar fara í þrot aftur og aftur, ef það má orða það þannig. Á sama tíma þurfum við að reyna að virða frelsi einstaklingsins til atvinnu, að stofna fyrirtæki. Það er vont ef við þróum samfélag okkar í þá átt að það dragi úr einstaklingum og mönnum að vilja gera slíkt en einhvern veginn verðum við að finna þennan ballans þarna á milli. Kannski er lausnin í tillögum sem Miðflokkurinn flutti á sínum tíma, 1. flutningsmaður var hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, þ.e. að miða við þrisvar á 18 mánaða tímabili, kannski er eitthvað annað er betra. Það þarf að ræða. Hins vegar er óeðlilegt ef við tökum ekki af skarið með það að menn geti ekki gert þetta aftur og aftur. Ég ítreka að það þarf að sjálfsögðu að finna einhvern milliveg. Síðan ætla ég að gera athugasemd við þær breytingar sem verið er að gera á frumvarpinu. Það kemur fram í nefndarálitinu að skattrannsóknarstjóri hafi bent á muninn á þeim lífeyrissjóðsiðgjöldum sem launagreiðandi heldur eftir, þ.e. því sem starfsmaðurinn greiðir í lífeyrissjóð, og svo mótframlagi launagreiðandas. Þarna vill skattrannsóknastjóri, eins og ég hef skilið þetta, gera greinarmun á og nefndin virðist ætla að fallast á það með breytingartillögunni. Mér finnst það óþarfi vegna þess að það eru í rauninni samningsbundin réttindi að launagreiðandinn standi skil á og greiði þetta mótframlag. Auðvitað er aðeins blæbrigðamunur á því að standa skil á því sem launagreiðandinn heldur eftir fyrir hönd einstaklingsins, auðvitað þarf að standa skil á því, en þarna er að mínu viti líka um réttindi að ræða, eign í sjálfu sér, sem launþeginn gerir samning um og gerir ráð fyrir að fá. Hann greiðir í lífeyrissjóð framlag sitt í trausti þess að launagreiðandinn greiði á móti það framlag sem um er samið. Ég held því að það sé í sjálfu sér ekki mikill munur á þessu og hefði talið að þetta ætti að vera óbreytt í frumvarpinu. Í það minnsta hlakka ég til að heyra betri rök fyrir því af hverju það er ekki. Ég held að þetta eigi að standa jafnfætis. Auðvitað er það þannig að samkvæmt lögum í dag er mismunandi túlkun á hvoru tveggja. Mig minnir að talað sé um að annað sé fjársvik en að um hitt gildi annað. Ég horfi á þetta þannig að þetta séu hvort tveggja réttindi eða peningaeign, eða hvað á að kalla það, sem búið er að semja um að skili sér með ákveðnum hætti. Það getur vel að það þurfi að skýra það betur. Ég taldi að þetta mál væri til að setja það á jafnan stað en málið er klárlega til bóta. Um það held ég að við deilum ekki. Það má ganga lengra og óhætt að fagna því að það margkemur fram í nefndarálitinu að ætlunin sé einmitt að skoða frekari aðgerðir, þróa þetta mál áfram og hvort sem það verður hlustað á nákvæmlega það sem við höfum haft fram að færa eða ekki er til bóta að það á ekki að segja staðar numið. Ég ítreka að allt sem við gerum verður að sjálfsögðu að miða að því að við drögum ekki úr vilja einstaklinga til að skapa sér atvinnu og tækifæri.
Hæstv. forseti. Ég hef svolitlar áhyggjur af afstöðu þingmanna Miðflokksins sem mér sýnist að sé svipuð og þegar þeir voru í Framsóknarflokknum. Það er gamalt Framsóknarfrumvarp um þetta kennitöluflakk. Ég hef oft spurt: Hvað er kennitöluflakk? Ég spyr marga að þessu en enginn getur almennilega svarað mér hvað kennitöluflakk er. Þegar umræðan heldur áfram kemur í ljós að kennitöluflakk er ef menn fara í gjaldþrot, ég tala nú ekki um oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. Þetta kom aðeins fram í ræðu hv. 8. þm. Suðurk., Karls Gauta Hjaltasonar, míns gamla skólabróður. Ég hafði á tilfinningunni að það væri lögreglustjórinn að tala en ekki lögfræðingurinn sem er út af fyrir sig allt í lagi. Þetta er mjög vandmeðfarið og menn mega ekki gleyma tvennu í þessu sem eru mikilvægustu atriðin. Annars vegar er hið stjórnarskrárbundna atvinnufrelsi sem menn verða ekki svo glatt sviptir og hins vegar mikilvægi þess fyrir frjáls samfélög að hér geti menn stundað atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð. Ég er ekki viss um að almenningur átti sig almennilega á því að þetta fyrirkomulag í atvinnurekstri er algjör forsenda þess að hin frjálsu Vesturlönd ruku fram úr öðrum samfélögum í velferð. Þetta fyrirkomulag er gríðarlega mikilvægt. Það þýðir auðvitað í heilbrigðri samkeppni að einhverjir verða undir í þeirri samkeppni. Það er algjör forsenda þess að þetta virki að einhverjir tapi í þessari samkeppni. Það er mjög langt gengið í mínum huga að segja að gjaldþrot, hvort sem þau eru eitt, tvö eða þrjú, mismunandi í umræðunni hjá mönnum, þýði að menn geti ekki stundað atvinnurekstur í félagi með takmarkaða ábyrgð. Það eru margir í atvinnurekstri með mörg félög. Þetta er sérstaklega áberandi í nýsköpunarfyrirtækjum þar sem menn taka mikla áhættu með eigið fé sem menn vita fyrir fram að séu talsverðar líkur á að tapist. Það er algengt að sömu menn séu með þrjú slík fyrirtæki í gangi í einu. Þau geta auðvitað öll orðið gjaldþrota á innan við 18 mánuðum, jafnvel innan árs. Það er ekki svona einfalt að segja að ef einhver sem stendur í atvinnurekstri verði gjaldþrota tvisvar eða þrisvar verði hann sviptur þessari ábyrgð. Þá spyr maður auðvitað: Hvað getum við gert í þeim tilvikum þar sem við skynjum að verið sé að misfara með þetta form, ef menn eru ekki að taka áhættu með eigið fé heldur fé hins opinbera? Það er auðvitað alveg ljóst að við getum svipt menn þessum atvinnuréttindum ef þeir hafa brotið af sér, þ.e. brotið af sér með því að þeir hafa ekki borgað vörsluskatta, þeir hafa brotið alvarlega hlutafélagalögin, brotið eitthvað í hegningarlögum., og þá er það ekkert vandamál. En hverjir eru þá eftir? Eru einhverjir kennitöluflakkarar sem skulda ekki vörsluskatta? Þeir eru örugglega ekki margir. Ég hef velt þessu heilmikið fyrir mér. Ég hef velt fyrir mér hvort við getum haft einhvers konar ákvæði í hlutafélagalögum, gjaldþrotalögum eða einhverjum slíkum lögum þar sem menn geta sagt að hér hafi ekki verið eðlileg starfsemi í samræmi við hlutafélagalögin og það er ítrekað brot og þá getum við svipt menn atvinnurekstrinum. Eitthvað slíkt er mögulegt, það er örugglega vandi að orða slík ákvæði en ég sem gamall skiptaráðandi í Reykjavík árum saman, ég hef sennilega skipt mörg hundruð þrotabúum, varð ég ekki mikið var við það að menn legðu almennt þann skilning í kennitöluflakk að menn væru eingöngu í þessu til að svindla á hinu opinbera. Þó er það þekkt en það var alltaf hægt að heimfæra það upp á eitthvert brot. Sem skiptaráðandi og síðan skiptastjóri eftir að ég varð lögmaður tilkynnti ég margsinnis slík brot í atvinnurekstri til lögreglu, skattrannsóknarstjóra o.s.frv. Ef niðurstaðan er sú að það er brot er ekkert því til fyrirstöðu í mínum huga að segja: Ókei, hér er það alvarlegt brot að við teljum rétt að viðkomandi geti ekki stundað atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð í einhvern tíma. Kannski er vandamálið það að réttarvörslukerfið sinnir þessum málum ekki sem skyldi, þ.e. að sum eru kannski minni háttar í þeirra huga, eru sett aftast, kannski ekki svo auðvelt að upplýsa nema leggja mikla vinnu og mannskap í slíkt. Ég sé fyrir mér að við búum til eitthvert umhverfi þar sem tekið er á því sem blasir við, að menn sem hafa staðið í atvinnurekstri komist ekki upp með það að brjóta ítrekað hegningarlög, hlutafélagalög og önnur lög af því að menn vilja bara klára að skipta búinu og nenna ekki skipta sér af þessu. Kannski líta menn svo á að það sé takmarkað tjón o.s.frv. Þetta getur kallað á heilmikið aukinn mannskap í þetta kerfi til að sinna þessu, það má vera, en ég sé miklu frekar eitthvað slíkt fyrir mér en pósitíft ákvæði um það að ef maður fer í gjaldþrot þrisvar sé hann sviptur atvinnuréttindum. Mér líst ekki á það. Ég vil standa vörð um hið mikilvæga stjórnarskrárákvæði um atvinnufrelsi manna og mikilvægi þess að frumkvöðlar og þeir sem taka áhættu geti verið í slíkum rekstri. Ég vil líka aðeins benda á það sem hv. þm. Gunnar Bragi sagði áðan um hin samningsbundnu réttindi, þ.e. lífeyrisréttindi. Ég er ekki sammála honum í því og lít á samningsbundin réttindi um greiðslu í lífeyrissjóð ekkert öðruvísi en þau samningsbundnu réttindi að fá laun fyrir vinnuna. Það eru samningsbundin réttindi. Ég á rétt á þóknun fyrir þetta endurgjald eins og allir samningar eru. Ef ég hef dregið af þér fé sem þú átt, hv. þingmaður, en skila því ekki er ég búinn að fremja brot á 247. gr. almennra hegningarlaga sem er fjárdráttur af því að þá hef ég dregið mér fé. Ef menn hafa framið slíkt brot í atvinnurekstri er rétt að þeir verði sviptir einhverjum slíkum réttindum. Við verðum að hafa einhver brot til að svipta menn réttinum, ég tala nú ekki um þegar þau eru stjórnarskrárbundin. Þannig horfi ég á þetta. Ég er ekki heldur viss þegar menn tala um tjón af þessum gjaldþrotum. Auðvitað verða einhverjir fyrir tjóni. Kröfuhafar verða fyrir tjóni. Það er hluti af þessum viðskiptum. Það verða einhverjir fyrir tjóni, það geta ekki allir grætt í öllum rekstri. Það er ekki hægt. Menn verða fyrir tjóni af því að allir eru að taka áhættu, líka þeir sem eiga viðskipti sín á milli. Hluti af hinu frjálsa samfélagi, hinum frjálsu viðskiptum, er að menn taka áhættu í þeim viðskiptum. Menn vita aldrei hvort þeir fá greitt, þeir taka áhættuna af því. Þess vegna meta menn þá sem eru í viðskiptum, meta hvort félagið sé traust, hvort aðilarnir sem standa að því séu traustir o.s.frv. Ef menn eru ekki traustir, hafa slæman feril, er svo sem auðvelt að kanna það líka. Þá segja menn: Ekki eiga viðskipti við slíkt fólk ef þú treystir því ekki. Ef það er með slóðann á eftir sér ár eftir ár tekurðu enn meiri áhættu að eiga viðskipti við slíkan aðila. Ég veit ekki hvort vandinn er eins mikill og af er látið í umræðunni en það er hins vegar afar hvimleitt að standa í atvinnurekstri í samkeppni við slíka aðila sem eru eingöngu til þess að ná í stuttan tíma einhverjum peningum út og er svo nokk sama um félagið. Það er vandinn sem við erum að glíma við, en ég held að hann sé ekki mikill í heildardæminu og þegar við sjáum það getum við langoftast heimfært upp á einhvers konar brot sem eiga að vera viðurlög við. Við þurfum bara að ganga alla leið og þá getum við sagt: Ókei, þá er forsenda til að takmarka þennan stjórnarskrárvarða rétt til að stunda atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð. Þannig lít ég á þetta. Ég tel þetta frumvarp ágætt svo langt sem það nær en ég vil að menn fari betur í það hvernig við getum glímt við þennan litla hóp sem við skynjum að fái jafnvel einhverja aðra til að vera í forsvari, sem er allt hluti af svindlinu getum við sagt, og taka á því, láta menn sæta viðurlögum fyrir það og þá búa til eitthvert pósitíft ákvæði eða eitthvert ákvæði sem getur náð utan um verknaðarlýsingu þessarar háttsemi. Þannig horfi ég á þetta, hæstv. forseti. Ég er alveg tilbúinn að sitja í slíkri nefnd sem getur sett sig algjörlega inn í öll þessi raunverulegu vandamál sem við erum að glíma við. En við megum ekki fara fram úr okkur og draga þannig úr því að menn séu tilbúnir að taka þessa áhættu með eigin peninga, leggja allt undir, allt sitt fé sumir og fjölskyldurnar og jafnvel fleiri. Svo þegar illa fer geta menn sagt: Nei, þú mátt ekki stunda hér atvinnurekstur. Ég er ekki kominn þangað með ykkur, hv. þingmenn, en ég er tilbúinn að setjast niður með ykkur öllum og fara yfir það hvað gætu verið raunverulegar aðgerðir til að glíma við þann fámenna hóp sem ég segi að sé í þessu í óheiðarlegum tilgangi. Það skal ekki standa á mér að beita mér í því en það dugar mér ekki að menn hafi orðið gjaldþrota einu sinni, tvisvar, þrisvar eða jafnvel oftar.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Ég get ekki annað en sagt að ég er sammála eiginlega langflestu sem kom fram hjá hv. þingmanni, ekki síst því að þetta sé vandmeðfarið. Ég held að við viljum öll ná í þrjótana ef ég má orða það þannig. Spurningin er hvernig, hvar þeir eru og hversu stór hópur þetta er. Á sama tíma er maður hugsi yfir því sem hv. þingmaður sagði í byrjun sinnar ræðu þegar hann talaði um heilbrigða samkeppni. Fyrirtæki A og B eru í sama rekstri, B hefur alltaf boðið sína þjónustu og sínar vörur örlítið ódýrara en A. B fer á hausinn og það er stofnuð nýtt fyrirtæki á nýrri kennitölu, BB, sem selur áfram vörur og þjónustu langt undir verði A. Það setur A í mikinn vanda vegna þess að hann fær ekki það sem hann þarf fyrir sína þjónustu því að hann þarf að keppa við BB. BB fer líka á hausinn. A heldur að nú séu góðir tímar, að hann geti kannski verðlagt sína þjónustu eins og vera ber en þá kemur nýja fyrirtækið BBB, aftur sami aðili og mögulega einhverjir nýir viðskiptamenn með honum. Ég held að hv. þingmaður hafi verið að vísa til þessa líka, að þarna er trúlega og vonandi bara lítill hópur sem stundar þessa háttsemi og það skemmir einmitt samkeppnina. Þetta skemmir frelsið sem okkur finnst svo mikilvægt á atvinnumarkaðnum, þ.e. að einstaklingur, hvort sem það er í nýsköpun, einhver frumkvöðull eða einhvern sem fer í gamlan og þekktan bissness, geti gengið að því eiginlega sem vísu að það geti ekki alltaf einhver komið og bankað í bakið á honum og kroppað úr honum smám saman. [[Forseti hringir.]]Það getur vel verið að sú lausn sem við höfum talað fyrir hér sé ekki sú allra besta en finnum þá aðra lausn.
Hæstv. forseti. Ég hef alveg nákvæmlega sömu áhyggjur og hv. þingmaður hvað þetta varðar. Ég er mikið upptekinn af heilbrigðri samkeppni. Menn hafa áhyggjur af þessum atriðum en svo hefur enginn áhyggjur af því að við erum með ríkisútvarp sem getur gert hvað sem er gagnvart einhverjum einkamiðlum. Er það heilbrigð samkeppni? Fyrirtækið getur bara tekið peninga frá skattgreiðendum. Hvað er heilbrigð samkeppni? Hún er víða óheilbrigð í mínum huga. Við horfum á risaspítala eins og Landspítala – háskólasjúkrahús sem getur allt í einu tekið ákvörðun um að fara í blóðrannsóknir sem aðrir hafa verið að sinna og enginn á séns í þeirri samkeppni. Það kalla ég ekki heilbrigða samkeppni. Við getum endalaust farið í vangaveltur um heilbrigða samkeppni. Ég er hins vegar alveg á því að augljóslega sé hún stundum óheilbrigð og þetta góða dæmi um B og BB er auðvitað alveg þekkt. Maður hefur samt haldið að markaðurinn myndi svolítið leiðrétta það þegar B er í viðskiptum og fer svona að þar sem menn átta sig á að eitthvað hafi verið sérkennilegt og allt í einu er komið BB með sama fólki. Af hverju á ég þá að hafa viðskipti við þetta fólk? Ég get ekki svarað því nema fyrir minn part, ef ég tapa á einhverjum fer ég ekki í viðskipti við hann aftur nema hafa einhverjar tryggingar. Ég veit ekki hversu mikið vandamál þetta er en ég er samt algjörlega fastur í því, hv. þingmaður, að ég vil ekki svipta menn þessum réttindum nema ég geti sýnt fram á að þeir hafi með einhverjum hætti farið á svig við lög og reglur.
Hæstv. forseti. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að það er mikilvægt að ef sú leið yrði farin að það ætti að svipta menn þessum réttindum einhvern tímann verður að sjálfsögðu að vera hægt að sýna fram á að einhver lög og reglur hafa verið brotin. Það er ekki hægt að gera það út frá neinu öðru, held ég. Ég held að ástæðan fyrir því að aðilar komi aftur og aftur og geti lifað í skamman tíma í þessu dæmi sem ég tók áðan sé fyrst og fremst sú að þeir sem kaupa þjónustu eða vörur af slíkum aðilum horfa kannski fyrst og fremst í sína eigin buddu. Mönnum er mögulega sama ef þeir fá það sem þeir eru að kaupa á lægra verði þó að þeir viti að viðkomandi hafi ekki alveg hreint mjöl í pokahorninu frá fyrri tíð vegna þess að það skiptir þá máli að geta keypt eitthvað á 1.000 kr. í staðinn fyrir 1.500 kr. Það er erfitt að höfða til þess að markaðurinn leiðrétti sig að þessu leyti, en klárlega ef einhver verður svikinn í viðskiptum við einhvern aðila hefði ég haldið að það myndi leiðrétta sig sjálfkrafa og ekki síst í landi eins og Íslandi þar sem allir þekkja alla og það er mjög auðvelt að vita sögu fólks og fyrirtækja eins og við þekkjum. Að lokum tek ég bara undir með hv. þingmanni varðandi mikilvægi þess að það sé samkeppni á fjölmiðlamarkaði. Ríkisútvarpið er risaeðla sem þarf að leggja niður og hætta með, í það minnsta í þeirri mynd sem það er í í dag. Eins er óeðlilegt að einkaaðilum í heilbrigðisþjónustu finnist að sér vegið þessa stundina. Það er ekki gott heldur því að það eigum við að geta nýtt til þess að skapa okkur enn þá betra heilbrigðiskerfi.
Hæstv. forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum í öllum aðalatriðum sammála. Við erum sammála um að þetta er vandasamt og við erum með nokkrar undantekningar. Ég hefði haldið að í svona litlu samfélagi þar sem allir þekkja alla og menn hafa einhvern feril sé auðvitað að þeir aðrir sem eru í viðskiptum, eru ekki birgjar eða eitthvað annað, lána þeim ekki vörur nema gegn einhvers konar tryggingum. Þetta leiðir til þess að einhverju leyti sjálfkrafa en það er jafn óþolandi þó að menn lifi stutt að geta með einhverjum sviksamlegum hætti skaðað heilbrigt viðskiptalíf. Ef ég get smíðað eitthvert ákvæði um að þessi háttsemi við reksturinn hafi skaðað heilbrigða samkeppni og heilbrigt viðskiptalíf segi ég: Já, þú ert búinn að brjóta það ákvæði og þá get ég sett þig í einhvers konar atvinnurekstrarbann. Ég þarf bara að smíða þetta. Ég get ekki samþykkt svona hlutlæga reglu um einhvern sem hefur verið tengdur félögum, stofnað þau, átt í þeim eða rekið félag sem hefur farið tvisvar eða þrisvar sinnum á hausinn og megi þar af leiðandi ekki vera í atvinnurekstri. Slík hlutlæg ábyrgð er mér ekki að skapi. Það er bara það sem ég er að segja. Ég heyri oft í umræðunni og maður hefur oft heyrt það í gegnum tíðina að margir líti svo á að gjaldþrot sé einhvers konar refsiverð háttsemi per se en algjör forsenda efnahagsuppgangs, tækifæra og að menn taki áhættu er að hafa félög með takmarkaðri ábyrgð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir hans prýðisgóða innlegg. Það er auðvitað ekki á hverjum degi sem við njótum þekkingar úr smiðju fyrrverandi skiptastjóra í fjölmörgum skiptabúum sem er þakkarvert í sjálfu sér. Ég get tekið undir langmest af því sem hv. þingmaður kom að í sinni ræðu. Auðvitað er viðkvæmt að segja sem svo að maður sem fer í gjaldþrot sé einhvers konar þrjótur. Það er viðkvæmt og ég held að ég hafi alveg komið að því í minni ræðu að þetta væri alls ekki einfaldur hlutur. Atvinnufrelsi er að sjálfsögðu stjórnarskrárvarið. Sú leið sem hér er lögð til er mjög seinvirk. Hv. þingmaður taldi það vera vegna þess að kannski væri kerfið bara ekki nógu skilvirkt, það vantaði mannskap eða þyrfti að efla rannsóknir. Það er alveg hárrétt líka. Þess vegna ætlaði ég í fyrri spurningu minni að bera það undir hv. þingmann hvernig menn fara að þessu í nágrannalöndunum, þ.e. á hinum Norðurlöndunum. Það kemur fram í greinargerðinni með frumvarpinu að annars staðar eins og í Svíþjóð er gjaldþrot félags ekki skilyrði fyrir því að atvinnurekstrarbann komi til álita og þannig er hægt að grípa fyrr til aðgerða. Í Danmörku og Noregi kemur atvinnurekstrarbann eingöngu til álita þegar um gjaldþrot félags er að ræða. Ég er búinn með minn andsvarstíma en þarna er gert ráð fyrir að skiptastjórinn fari beint fyrir héraðsdóm og að héraðsdómur leggi á atvinnurekstrarbann.
Hæstv. forseti. Þetta er ekki alveg einfalt. Menn hafa verið að skoða hvernig þetta er í nágrannalöndunum og eiga erfitt með að setja sig inn í það. Auðvitað eru skiptastjórar lykilatriði til að rannsaka hvort hér hafi verið einhver óeðlileg starfsemi í þessum viðskiptum sem þá samræmist ekki hlutafélagalögum með einhverjum lögum um fyrirtækjarekstur o.s.frv. Danir hafa verið að vandræðast með þetta mjög lengi. Ég hef skilið þetta þannig að menn hafi alltaf litið svo á að það þurfi að skoða að einhvers konar brot hafi verið framin eða farið á svig við lög áður en menn grípa til atvinnurekstrarbanns, ekki bara hlutlægt að hafa átt félag sem fór í gjaldþrot eða verið í stjórn þar, framkvæmdastjórn eða eitthvað slíkt. Það er bara það sem ég er að vara menn við, að hafa hlutlæga reglu sem snýr að fjölda gjaldþrota á ákveðnum tíma. Það segir mér ekkert. Ég hef alltaf verið þannig maður að ég dáist að fólki sem hefur þá dýnamík og er tilbúið að taka áhættu til að skapa verðmæti og ég vil ekki refsa því ef illa fer í einhverjum tilvikum. Það er bara hluti af því frjálsa samfélagi sem við lifum í. Ef menn fara ekki að reglum og fara á svig við þær, og kannski getum við búið til einhverjar reglur líka til þess að bæta enn umhverfið, er engin miskunn hjá Magnúsi þegar ég er annars vegar. Ég get orðið mjög úrillur þegar ég sé eitthvert slíkt og var mjög úrillur skiptastjóri þegar ég sá eitthvað slíkt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann segist hafa verið úrillur. Það er bara ekki nóg að vera úrillur. Við verðum að hafa einhver úrræði til að sporna við þessu. Ég vann lengi nálægt svona hlutum og varð margoft var við þetta eins og hv. þingmaður sjálfur. Við verðum að finna einhver úrræði. Það úrræði sem hér er lagt til, svo gott sem það er og eins langt og það nær, er mjög seinvirkt og hv. þingmaður veit það. Hann veit að við þurfum að finna eitthvað hraðvirkara og hann nefndi að hann væri tilbúinn að sitja í slíkri nefnd sem færi yfir þetta. Ég tek undir með honum og er líka tilbúinn til þess. Ég hef kannski reynslu annars staðar frá en hv. þingmaður, kannski hinum megin frá. Þetta er óviðunandi út frá samkeppni. Við verðum að passa okkur á því að hefta ekki nýsköpun í atvinnurekstri, ég tek undir með hv. þingmanni þar. Sú leið sem er farin á Norðurlöndum, sýnist mér af því að lesa hér ágrip í greinargerðinni, er þannig að í flestum þessum löndum fer skiptastjóri með þegar félag er tekið til gjaldþrotaskipta, þegar rökstuddur grunur er, fyrir annaðhvort sérstakan gjaldþrotadómstól eins og í Noregi eða bara fyrir dómstólinn sem úrskurðar um gjaldþrotið eftir að hafa skoðað gögnin og setur á atvinnurekstrarbann. Það virðist vera mjög hraðvirk leið. Dómstóllinn tekur auðvitað rökstudda ákvörðun í því sambandi og ég held að við ættum að skoða slíka leið miklu betur og leitast við það samkeppninnar vegna. Eins og hv. þingmaður kom að er samkeppnin aflvaki framfara. Ég tek undir það og auðvitað eigum við ekki að hefta atvinnufrelsið.
Hæstv. forseti. Það hefur reynst þeim þingmanni sem hér stendur afskaplega vel að vera frekar úrillur. En það er rétt að við þurfum að hafa úrræði og helst hraðvirk. Ég get alveg, án þess að vera búinn að hugsa það til enda, séð einhvers konar úrræði við gjaldþrot að skiptastjóri meti hvort einhvers staðar hafi ekki verið farið að reglum sem er það alvarlegt að það sé rétt að menn hafi ekki heimild til atvinnurekstrar í félagi með takmarkaðri ábyrgð og þá sé bara farið með það beint fyrir dóm. Það getur verið hluti af þessu. Mér finnst allt í lagi að skoða það. Það sem ég er bara að segja, hv. þingmaður, er að ég vil ekki hafa einhverja hlutlæga ábyrgð af því að félög hafi farið í gjaldþrot og enginn haldið því fram að brot hafi verið framin í þeim rekstri en bara af því að það hafi verið gjaldþrotaúrskurður sé atvinnurekstrarbann. Ég er ekki þar, það er bara það sem ég er að segja. Umræðan er oft þannig. Ég sé fyrir mér að skiptastjóri fari yfir málið. Var eitthvað óeðlilegt? Var farið gegn samkeppnislögum? Voru félagsleg undirboð augljós eða eitthvað slíkt? Þá er það bara brot og við slíkar aðstæður, ég tala nú ekki um ef það er alvarlegt, á að vera hægt að svipta menn heimild til að stunda atvinnurekstur með takmarkaðri ábyrgð. Menn verða líka að geta treyst öðrum. Traust skiptir svo miklu máli í viðskiptum. Þegar menn misnota það traust, eru óheiðarlegir, segja ekki satt eða brjóta með einhverjum hætti þannig af sér að þetta ruglar allt kerfið eiga menn [[Forseti hringir.]]að bera ábyrgð. Það eiga allir að bera ábyrgð ef þeir gera eitthvað rangt.