Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um sé þess þörf, sem verður að telja líklegt. Þá er unnið að því að útbýta síðustu nefndarálitum og öllum þingskjölum í málinu fjárlög 2019 en þau eru ekki öll fram komin. Forseti gerir því ráð fyrir atkvæðagreiðslum um afbrigði eftir hádegishlé.
Eins og forseti nefndi í gær grennslaðist hann fyrir um svör við fyrirspurn hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar til félags- og jafnréttismálaráðherra á þskj. 163, um sölu fullnustueigna Íbúðalánasjóðs, sem þingmaðurinn gerði að umtalsefni undir liðnum um fundarstjórn forseta í gær. Forseti hefur þær upplýsinga að svar ráðuneytisins liggur fyrir í drögum en ráðherra hefur talið sér skylt að leita álits Persónuverndar á því hvort heimilt sé að opinbera þær upplýsingar sem beðið er um á þingskjalinu.
Borist hefur bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 276, um áhættumat Hafrannsóknastofnunar á erfðablöndun í laxeldi, frá Teiti Birni Einarssyni.
Nú fer fram 2. umr. fjárlaga og gilda um hana ræðutímareglur fyrir 2. umr. fjárlaga samkvæmt þingsköpum. Þó verður réttur til andsvara rýmkaður í framhaldi af ræðu framsögumanns meiri hluta fjárlaganefndar þannig að tryggt verði að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka sem þess óska komi að andsvörum. Það er tvisvar sinnum ein mínúta hver. Eftir það gildir venjulegur andsvararéttur.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2019. Málinu var vísað til nefndar 14. september sl. og hefur nefndin fengið fjölmargar umsagnir um málið og hefur, ásamt fulltrúum fjármála- og efnahagsráðuneytisins, fengið umsagnaraðila á fund nefndarinnar og margar gagnlegar ábendingar. Þá var haldinn einn fjarfundur með fulltrúum Byggðastofnunar. Ég vil víkja að verklagi nefndarinnar sem snýr að fjárbeiðnum og tillögum sem berast henni. Nefndin hefur í samræmi við lög um opinber fjármál leitast við að bæta verklagið. Áður en nefndin tók afstöðu til einstakra beiðna var óskað eftir afstöðu viðkomandi ráðherra og kallað eftir upplýsingum um hvort viðkomandi beiðni félli að stefnumörkun málaflokksins og hvort ráðherra hefði gert samning eða hygðist gera samning við viðkomandi aðila. Svör ráðuneyta voru ekki alltaf viðunandi, það verður að segjast, og þetta breytta verklag kann að taka tíma. Telur meiri hlutinn það mikilvægt og fyrirhugar að fylgja eftir þessu breytta verklagi. Tilgangurinn með því er að tengja fjárbeiðnir betur saman við stefnumörkun í viðkomandi málefnaflokki þannig að ákveðin samfella myndist í fjárveitingum sem aftur hefur áhrif á uppfærslu fjármálaáætlunar að vori og kallar jafnframt eftir því að gerð sé grein fyrir árangri breyttra fjárveitinga í ársskýrslu hvers ráðherra. Um heildaráhrif þeirra breytingartillagna sem við ræðum hér vil ég fyrst segja að heildaráhrifin frá frumvarpi eru sáralítil, því sem næst engin. Vissulega eru frávik, bæði tekju- og gjaldamegin, til hækkunar og lækkunar á hvorri hlið. Nettóbreytingin á tekjuhlið er hækkun tekna um 364,2 milljónir og nettóbreytingin á gjaldahlið til aukningar um 396,4 milljónir. Nettóáhrifin af þessu eru 32,2 milljónir til lækkunar á heildarafkomu. Eftir sem áður er því áætlað að afgangur verði 1% af vergri landsframleiðslu eins og lagt er upp með í fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Það er gagnlegt að skoða frumjöfnuð og afkomu ríkissjóðs án vaxtagjalda og tekna en frumjöfnuðurinn hefur verið jákvæður allt frá árinu 2012 og vegur upp neikvæðan vaxtajöfnuð. Endurmat tekjuáætlunar frumvarpsins hefur tekið óverulegum breytingum frá uppfærðri þjóðhagsspá Hagstofunnar frá 2. nóvember, tæpum 400 milljónum með frávikum í báðar áttir. Þar munar mest um lækkun virðisaukaskatts um 4 milljarða vegna minnkandi einkaneyslu og minnkandi eyðslu ferðamanna hérlendis sem hefur áhrif á hann. Á móti vegur 1,7 milljarða kr. hækkun tekjuskatts einstaklinga og 2,7 milljarða kr. tekjur af sölu losunarheimilda. Önnur frávik vega minna. Lagt er til að fjárheimildir aukist um 3,8 milljarða kr. vegna endurmats á launa-, gengis- og verðlagsforsendum frumvarpsins. Á móti vega endurmat og ýmsar ráðstafanir hæstv. ríkisstjórnar til lækkunar á ýmsum útgjaldaskuldbindingum sem leiða til 4,3 milljarða kr. lækkunar. Eru þær ráðstafanir og breytingartillögur á gjaldahlið útskýrðar í sérstökum kafla aftast í álitinu og eru nettóáhrifin af þessum tilfæringum tæpar 400 milljónir. Þessar breytingar koma að miklu leyti til af breyttum efnahagsforsendum sem byggja á þjóðhagsspá Hagstofu Íslands. Frumvarpið byggir á spá sem birt var 1. júní á þessu ári en ný spá Hagstofunnar var birt 2. nóvember sl. Sjá má hlutfallslegar breytingar á milli spáa fyrir endurmat þess frá 1. júní til 2. nóvember og hið sama fyrir árið 2019. Hagvöxtur reynist kröftugri á þessu ári en gert var ráð fyrir, um 0,9%. Fyrir árið 2019 er gert ráð fyrir heldur minni hagvexti en gert var ráð fyrir í fyrri spá, um 0,2% magnminnkun skulum við kalla það. Verðbólguspáin er hins vegar nokkru hærri í nýju spánni, 3,6%, og gætir áhrifa þess í endurmati á gjöldum og tekjum en aðallega, eins og ég sagði, í launa-, gengis- og verðlagsbótum. Helstu markmið frumvarpsins eru sett fram í samræmi við lög um opinber fjármál. Í 14. gr. þeirra kemur fram að frumvarpið skuli vera í samræmi við markmið fjármálaáætlunar sem samþykkt var sem þingsályktun á 148. löggjafarþingi, 6. júní sl. Í greinargerð frumvarpsins er gerð grein fyrir helstu markmiðum þess og horfum í ríkisfjármálum. Í fjármálaáætlun fyrir 2019–2023 koma fram stefnumið varðandi afgang af heildarafkomu sem hlutföll af vergri landsframleiðslu og vöxt frumtekna og gjalda. Markmið er um að heildarskuldum ríkissjóðs samkvæmt skuldareglu laga um opinber fjármál verði komið undir 25% af vergri landsframleiðslu í árslok 2019 og að fjárfestingar ríkissjóðs verði að jafnaði 2,5% af vergri landsframleiðslu til samanburðar við 2,1% árið 2018. Ríkissjóður hefur skilað afgangi á hverju ári frá og með árinu 2014 og einskiptis- og tímabundnar tekjur hafa verið nýttar til að greiða niður skuldir. Á aðeins sex árum hefur tekist að lækka heildarskuldir ríkissjóðs úr 86% af vergri landsframleiðslu í 31% nú í árslok. Þá er í áætlunum gert ráð fyrir að greiddir verði árlega 7 milljarðar kr. inn á ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Þær námu samtals 619 milljörðum kr. í árslok 2017 og hafa hækkað á síðastliðnum árum. Með þessum forinngreiðslum er gert ráð fyrir að unnt verði að lækka skuldbindinguna verulega og bæta greiðslustöðu B-deildarinnar. Með þessum og öðrum langtímaaðgerðum er aukið á sjálfbærni ríkisfjármála sem er eitt af meginmarkmiðum laga um opinber fjármál. Afgangur af rekstri ríkissjóðs er alveg við gólf fjármálastefnunnar, 1% af vergri landsframleiðslu, sem gerir tæpa 29 milljarða kr. Ljóst er að lítið má út af bregða til að afkomumarkmið fjármálastefnu og fjármálaáætlunar raskist. Þetta er eitt af því sem hefur komið fram í gagnrýni fjármálaráðs við fjármálastefnu og fjármálaáætlun, að við værum alveg við gólfið. Það má til sanns vegar færa að við höfum fundið fyrir því núna. Þó að breytingar á milli efnahagsspáa Hagstofunnar hafi verið jafn litlar og raun ber vitni þurfti ríkisstjórnin að bregðast við í hverju einasta ráðuneyti, fara mjög gaumgæfilega yfir alla þætti og gera skynsamlegar og ábyrgar ráðstafanir sem við sjáum í breytingartillögum. Ég tel að þetta sé eitt af því jákvæða sem við höfum innleitt hér með lögum um opinber fjármál. Þetta eykur agann í gegnum allt kerfið. Efnahagshorfur eru almennt góðar en engu að síður er farið að hægja á hagvexti undanfarinna ára sem m.a. má rekja til hægari vaxtar í ferðaþjónustunni eins og nánar er farið yfir í umfjöllun um málefnasvið 14, þ.e. ferðaþjónustu. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að framvegis komi fram svigrúm milli fjárlagafrumvarps og fjármálaáætlunar þannig að afkoma fjárlagafrumvarps ráði við sveiflur og endurskoðun efnahagshorfa án þess að afkomumarkmiði fjármálastefnu sé stefnt í hættu. Á fundum nefndarinnar með nokkrum umsagnaraðilum, m.a. Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Ríkisendurskoðun, voru gerðar athugasemdir við framsetningu gagna frumvarpsins og fylgirit. Nefndin er öll sammála um og tekur undir þessar ábendingar og telur að framsetninguna megi bæta og leggur fram nokkrar tillögur í nefndaráliti sem ég ætla að rekja. Framsetning talnagrunns verði tekin til endurskoðunar með það að markmiði að skýra og einfalda framsetninguna. Hugsanlega þarf lagabreytingar til að ná því fram. Fylgirit með frumvarpi verði mun ítarlegra en nú er og þannig verði auðveldara að rekja fjárveitingar einstakra ríkisaðila, félagasamtaka og sjálfseignarstofnana. Það er ekki óalgengt að við fáum spurningar um stöðu og ráðstafanir stofnana og þurfum að leggja í þó nokkra vinnu til að grafa það upp þannig að þetta er ekki nægilega gagnsætt að því leytinu til. Verulega verði dregið úr endurtekningum í skýringartexta einstakra málefnasviða og flokka. Horft verði til þess að skýra fyrst og fremst breytingar á heildargjöldum og sleppa eins og hægt er skýringum samkvæmt hagrænni skiptingu. Megináhersla í texta frumvarpsins ætti að felast í ítarlegri skýringum á svokallaðri útgjaldabrú sem birt er fyrir hvert málefnasvið fyrir sig. Fram til þessa hafa skýringar verið of knappar og oftar en ekki bæta þær engu við myndina eða stöplaritið sem sýnir breytingarnar á ramma á milli ára. Þetta eru stöplarit sem við sjáum við hvert málefnasvið fyrir sig og er mjög mikilvægt að útskýra frekar því að þetta eru mjög gagnlegar upplýsingar. Nefndin kannaði sérstaklega útgjaldaþróun og hagræna skiptingu sem og aðhaldsstig ríkisfjármála. Í ljós kemur að launagjöld og almannatryggingar hafa hækkað mjög mikið á undanförnum árum og hlutfallslega meira en önnur gjöld. Það ætti auðvitað ekki að koma á óvart vegna þess að við höfum hækkað laun og kaupmáttur hefur aukist mjög á liðnum árum. Þó má draga þá ályktun að haldi sú þróun áfram að laun og almannatryggingar hækki hlutfallslega meira en önnur útgjöld dragi það úr svigrúmi til aukinnar uppbyggingar á öðrum sviðum innviðauppbyggingar. Nokkrir umsagnaraðilar telja aðhaldsstig ríkisfjármála ekki viðunandi og vara við því að afgangur sé of lítill þannig að ekkert megi út af bregða til að ekki myndist halli á rekstri ríkissjóðs. Á hinn bóginn telja margir að ekki sé nægilega aukið til hinna ýmsu málaflokka. Nefndin telur að ekki liggi fyrir nægilega miklar sviðsmyndagreiningar á þessu sviði, ég segi nefndin vegna þess að hún er öll sammála um þetta, og kallar eftir sviðsmyndagreiningum í tengslum við endurskoðun fjármálaáætlunar. Seðlabanki Íslands leggur mat á aðhaldsstig ríkisfjármála, síðast í fjórða riti Peningamála 2018, og metur að teknu tilliti til óreglulegra tekju- og gjaldabreytinga að hve miklu leyti afkoman endurspeglar breytingar á almennum efnahagsumsvifum. Að mati Seðlabanka Íslands jókst aðhaldsstigið árið 2018 og telur meiri hlutinn það skynsamlega ríkisfjármálastefnu, komandi frá toppi hagsveiflunnar á þessu ári. Samkvæmt mælingum bankans undanfarin þrjú ár var hins vegar slakað á aðhaldsstigi ríkisfjármála þar á undan. Gangi spá bankans eftir miðað við fyrirliggjandi frumvarp má búast við að á ný slakni á aðhaldinu á næsta ári. Af því má vel draga þá ályktun að ríkisfjármálastefnan styðji þannig ekki nægilega vel við peningamálastefnuna fyrir æskilegt jafnvægi í þjóðarbúskap. Á móti má hins vegar benda á að þá skiptir máli í hvað peningarnir fara, í auknar fjárfestingar eða, eins og nú er t.d. að gerast, í launa- og verðlagsbætur. Ný og endurmetin spá Hagstofu Íslands sýnir að hagvöxtur fer minnkandi og því telur meiri hlutinn eðlilegt að slaka á aðhaldinu og auka skynsamlegar fjárfestingar til velferðarmála, samgangna og menntamála eins og birtist í því frumvarpi sem við erum að fjalla um. Vegna skuldalækkunar undanfarinna missera má gera ráð fyrir að vaxtajöfnuðurinn batni um 10 milljarða kr. milli ára eins og fram kemur í útgjaldaaukningu í frumjöfnuði. Það má lesa þar á milli í heildarjöfnuðinum. Það er mikilvægt að horfa til skynsamlegrar stefnu í að greiða niður skuldir sem gefur aukið svigrúm til þeirrar uppbyggingar og fjárfestinga í velferð, menntun, samgöngum, loftslagsmálum, öflugri utanríkisþjónustu - og þegar hagvöxtur fer dvínandi er frábært að vera í færum til að fjárfesta til framtíðar og auka þannig möguleika okkar á að auka hér og bæta lífskjör fyrir komandi kynslóðir. Það eru kannski meginskilaboðin, bæði í frumvarpinu og þeim breytingum sem við erum að horfa á hér. Þannig aukum við rammasett útgjöld að raungildi um 5,4% og heildarútgjöld að raungildi um 9,3%. Frumgjöldin aukast þannig að nafnvirði á milli ára um 14,6%. Það er vel í lagt. Ég ætla í framhaldinu að tæpa á helstu málefnasviðum sem meiri hlutinn setur fram í nefndaráliti. Auðvitað reikna ég ekki með að fara yfir það allt. Ég veit að kollegar mínir í meiri hlutanum munu styðja mig í því og koma inn á helstu málefnasviðin. Útgjöld til samgöngu- og fjarskiptamála aukast verulega í samræmi við stjórnarsáttmálann og ríkisfjármálaáætlun. Þar er um að ræða átak í samgöngumálum til næstu þriggja ára og birtist það í þessu fjárlagafrumvarpi þar sem útgjaldabreytingin á milli ára er 13,9%, að meðtöldum launa- og verðlagsbreytingum. Í ríkisfjármálaáætlun sem Alþingi samþykkti á vorþingi kemur fram að setja eigi verulega aukna fjármuni í að mæta uppsafnaðri viðhaldsþörf og sinna nauðsynlegum úrbótum í samgöngum og fylgja eftir átakinu Ísland ljóstengt til loka, hlúa að netöryggismálum og viðhalda sterkri stöðu Íslands í fjarskiptamálum sem viðurkennd er af Alþjóðafjarskiptasambandinu. Við erum fremst meðal jafningja á þessu sviði. Liðir fjárlagafrumvarpsins á sviði samgöngu- og fjarskiptamála eru skýrt dæmi um að lög um opinber fjármál styrkja samspil stefnumótunar og áætlanagerðar þannig að fjárlög endurspegli heildstæða, samþætta stefnu og áætlanagerð í samræmi við samþykktar áætlanir á vegum Alþingis og ríkisstjórnar. Því má segja að frumvarpið staðfesti að samgönguáætlunin sé raunsæ og ábyrg. Og hún er fjármögnuð. Óverulegar breytingar verða á fjárveitingum til landbúnaðar milli ára, enda yfirgnæfandi hluti fjárhagsrammans bundinn í samningum ríkisvalds og bænda. Á þessu þingi hefur mikið verið rætt um sjávarútveg og fiskeldi. Sjávarútvegur er grunnatvinnuvegur þjóðarinnar og hefur löngum verið einn helsti gjaldeyrisskapandi atvinnuvegur okkar og lengi vel þar til að ferðaþjónustan tók fram úr á þann mælikvarða. Meiri hlutinn leggur áherslu á að umhverfi fyrirtækja í sjávarútvegi búi við sanngirni og stöðugleika og veiðigjaldafrumvarp liggur fyrir þinginu núna til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd. Meiri hlutinn beinir þeim tilmælum til hæstv. ríkisstjórnar að fram fari ítarleg vinna um áhrif veiðigjalds á byggðir landsins, enda sé um að ræða einn af grunnatvinnuvegum landsins sem er víða undirstaða byggðar. Meiri hlutinn ítrekar álit sitt sem fram kom vegna fjármálaáætlunar 2019–2023 í vor um mikilvægi þess að hagskýrslugerð og rannsóknir sem varða ferðaþjónustuna verði bættar eins og stefnt er að. Þar sem ferðaþjónustan er farin að vega jafn þungt í okkar efnahagsumhverfi og atvinnulífi er afar mikilvægt að við tökum mjög vel utan um stefnumörkunina, rannsökum þennan atvinnuveg og eflum þekkingu á því sviði. Þá kallar nefndin ítrekað eftir sviðsmyndagreiningum um áhrif ferðaþjónustunnar á hagkerfið. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er forgangsraðað í þágu umhverfismála. Í þessu fjárlagafrumvarpi hækka útgjöldin að raungildi um rúmlega 1,5 milljarða kr., tæp 9%, og er hækkunin meiri á aðeins örfáum málefnasviðum. Útgjaldasvigrúmið nemur 1.320 millj. kr. og þar vega þyngst framlög vegna loftslagsmála og til að styrkja innviði á náttúruverndarstöðum og vegna aukinnar landvörslu. Ég ætla að fara ítarlega yfir mennta- og menningarmál. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur leggur mikla áherslu á öflugt menntakerfi, enda eru menntun, vísindi og rannsóknir forsenda nýsköpunar og framfara og ávísun á framtíðarhagvöxt. Undirstaða íslenska skólakerfisins verður áfram skapandi og gagnrýnin hugsun ásamt því að efla læsi og þátttöku í lýðræðissamfélagi, enda miða verkefnin að því að styrkja þessar undirstöður með margvíslegum hætti. Menning, skapandi greinar og íþróttir eru hverju þjóðfélagi afar mikilvæg. Einkum er aðkallandi að tryggja öllum aðgengi að menningu, íþróttum og æskulýðsstarfi og efla skapandi greinar sem atvinnuveg. Ég held að á sviði forvarna séu tækifærin einna mest á þessu sviði. Rúmlega 11% af heildarútgjöldum ríkissjóðs renna til málefnaflokka sem heyra undir mennta- og menningarmálaráðherra. Málefnasviðin eru fimm talsins og skiptast í menningu, listir, íþrótta- og æskulýðsmál, fjölmiðlun, framhaldsskólastigið, háskólastigið og loks önnur skólastig. Í heildarútgjöldin eru áætlaðir 14,5 milljarðar kr. og aukast lítillega að raungildi á milli ára. Í samræmi við þau fyrirheit að fólk fái notið menningararfsins og að honum verði miðlað til landsmanna, ekki síst barna og unglinga, eru fjárheimildir safnamála auknar um 75 millj. kr. til eflingar höfuðsöfnunum þremur. Varðveisla íslenskrar tungu er mikilvægur þáttur menningar og samhliða frumvarpi til fjárlaga árið 2019 hefur hæstv. ráðherra lagt fram frumvarp til laga um stuðning við útgáfu bóka á íslensku þar sem markmiðið er að efla læsi og vernda íslenska tungu. Framlög eru aukin til Kvikmyndasjóðs og aðgerðaáætlunar um máltækni þar sem heildarframlagið 2019 til verkefnisins verður 460 millj. kr. Heildarframlög til málefnasviðsins aukast þannig um tæp 4% og verða rúmir 14,5 milljarðar kr. Að stærstum hluta fer íþróttastarf fram á vettvangi sveitarfélaga og hjá frjálsum félögum og félagasamtökum og er drifið áfram að miklu leyti af sjálfboðaliðastarfi. Í ráðuneytinu er nú unnið að, og ég held að það sé komið fram á samráðsgátt, nýrri íþróttastefnu og þar er mikil áhersla lögð á að greiða fyrir þátttöku barna af erlendum uppruna í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Við þurfum að gera betur, virðulegi forseti, á því sviði. Það er unnið að því að greina stöðuna hjá þessum hópi. Þá er í vinnslu aðgerðaáætlun í samræmi við tillögur starfshóps #églíka-byltingar og ráðherra mun leggja fram frumvarp til laga um samskiptafulltrúa íþrótta- og æskulýðshreyfingarinnar og fjármögnun þar að lútandi. Heildarframlög til málaflokksins eru tæpir 4 milljarðar kr. og mesta aukning málaflokksins milli ára er í Afrekssjóð ÍSÍ. Undir málefnasviðið fjölmiðlun heyra fjölmiðlanefnd og Ríkisútvarpið og þar er rekstur Ríkisútvarpsins langfyrirferðarmestur. Fjárheimildir til framhaldsskólanna haldast nær óbreyttar á milli fjárlagaára og er heildarfjárheimildin rúmlega 31 milljarður kr. en vegna fækkunar nemenda hækka framlög á hvern nemanda og styrkir það þannig fjárhagslega stöðu framhaldsskólanna eins og lagt var upp með við styttingu framhaldsskólans. Í ríkisfjármálaáætlun kemur fram að fjöldi ársnemenda er áætlaður 17.896 á þessu ári og fækkar þeim í 16.714 á næsta ári. Miðað við breytingar á rekstrarframlögum málefnaflokksins hækkar ríkisframlag á nemanda um 180.000 kr. á milli ára. Hins vegar er mikilvægt að fylgjast með öðrum áhrifum af þeim breytingum sem verða við styttingu framhaldsskólans, svo sem hlutfalli brautskráðra, brottfallinu og þeim sem eru enn í námi eftir að þessum áætluðum þriggja ára tíma lýkur, og við könnum hvaða áhrif þetta hefur félagslega á nemendur í framhaldsskólunum. Mikilvægt er að við hugum þegar frá upphafi að þessum þáttum. Heildarútgjöld til háskólastigsins verða 46,7 milljarðar kr. og aukast að raungildi um 705 millj. kr. milli ára. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lagt upp með að Ísland nái meðaltali OECD-ríkjanna er varðar fjármögnun háskólastigsins fyrir árið 2020 og Norðurlandanna árið 2025. Fjárlaganefnd hefur ítrekað kallað eftir skýringum á þessu og hvað þessir mælikvarðar segja okkur. Ef við ætlum að fara að elta slík meðaltöl og byggja mælikvarðana á einhverjum samanburði verður mælikvarðinn að vera samanburðarhæfur við þá skóla sem við erum að keppa við. Í ráðuneytinu er vinnuhópur með Hagstofu Íslands að skilgreina hvernig best er að bera saman þróun framlaga til háskólastigsins við það sem gerist erlendis. Mikilvægt er að fyrir liggi þessi samanburðarhæfi mælikvarði, að það sé dregið fram hvar við liggjum á þeim mælikvarða, þess gætt að íslensku skólarnir dragist ekki aftur úr í alþjóðlegri þróun og að þeir uppfylli alþjóðlegar gæðakröfur. Ekki er síður nauðsynlegt að skilgreina hver ávinningurinn er af því að fylgja þessum mælikvörðum. Þess vegna leggur meiri hlutinn áherslu á að gerðar verði úttektir á gæðum háskólanáms og jafnframt breytingum á reiknilíkaninu um fjárveitingar, sem oft hefur komið til umfjöllunar, með það að markmiði að auka áherslur á gæði námsins frekar en fjölda nemendanna. Það á við um framhaldsskólastigið. Ég ætla aðeins að koma inn á önnur skólastig, aðallega það sem snýr að lýðháskólunum. Meiri hlutinn gerir breytingartillögu um fjárframlög til lýðháskóla á Flateyri og LungA á Seyðisfirði. Báðir þessir skólar eru mikilvægir í endurreisn sinna byggðarlaga. LungA hefur starfað á Seyðisfirði í fjögur ár en skólinn á Flateyri var settur í fyrsta sinn nú í haust. Tilkoma skólanna hefur þegar skapað mikil umsvif og sett svip á sveitarfélögin og bæjarbraginn, en meiri hlutinn leggur áherslu á að framlögin eru grunnur að tilraun með þetta skólastarf. Fyrir liggur frumvarp um þetta skólastig og er mikilvægt að Alþingi fjalli um og afgreiði það svo þetta skólaumhverfi fái lagagrundvöll. Meiri hlutinn felur mennta- og menningarmálaráðherra að gera formlega samninga við skólana og tryggja fjármögnun þeirra. Framlög til heilbrigðismála verða aukin að nafnvirði um 7% á árinu 2019, um tæplega 15 milljarða kr., og það er í samhengi við fyrirætlanir ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Megináherslan er á greiðara aðgengi að heilsugæslu, minni greiðsluþátttöku sjúklinga, framkvæmdir við nýjan Landspítala, öflugri göngudeildarþjónustu, styrkingu heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, uppbyggingu hjúkrunarrýma og bætta geðheilbrigðisþjónustu. Við erum að setja verulega aukna fjármuni í þetta kerfi til að styrkja sjúkrahúsin okkar, heilbrigðisþjónustuna og heilsugæslurnar um allt land og að fara í uppbyggingu hjúkrunarheimila. Það er það sem lagt var upp með og birtist í þessu frumvarpi og er engin breyting á hér á milli umræðna. Ég ætla þá að víkja eilítið að velferðarmálum, þeim hluta velferðarráðuneytisins sem snýr að félagsmálum. Nefndin hefur margsinnis fjallað um málefni öryrkja, bæði í tengslum við fjármálaáætlun og fjárlagafrumvörp, og aflað sér upplýsinga, m.a. frá velferðarráðuneyti, Tryggingastofnun ríkisins og VIRK, starfsendurhæfingarsjóði. Örorkulífeyrisþegum fjölgaði um 2.615 á sex ára tímabili, sem nemur 17%. Jafnvel þótt gert sé ráð fyrir að hægi á þessari þróun og miðað við árlega fjölgun um 1,9% að jafnaði fram til ársins 2030 mun það leiða til þess, að öllu óbreyttu, að framlög til örorkubóta hækki úr 41 milljarði kr. í ár í um 90 milljarða kr. árið 2030. Þetta eru upplýsingar sem hanga saman við það sem ég kom inn á í upphafi ræðunnar, að ef launaþróun heldur áfram með þessum hætti minnkar almennt svigrúm til innviðauppbyggingar í ríkisfjármálunum. Heildarþróunin hérlendis er ekki einsdæmi en við verðum að skoða samspil bóta, endurhæfingar og atvinnuþátttöku öryrkja. Sjálfsagt er að líta til reynslu og árangurs Norðurlandanna á því sviði. Ástæður aukinnar örorku eru einkum geðraskanir og stoðkerfissjúkdómar, auk lýðfræðilegra breytinga. Útgjöldin hafa aukist umtalsvert að raungildi, sérstaklega á allra síðustu árum, en meiri hlutinn telur nauðsynlegt að auka sveigjanleikann í kerfinu til að mæta mismunandi þörfum einstaklinga með skerta starfsgetu. Á fundum nefndarinnar hafa komið fram ýmiss konar tillögur til úrbóta sem lúta m.a. að innleiðingu kerfa þar sem horft verði til getu í stað vangetu, með áherslu á atvinnutengda endurhæfingu, snemmtæka íhlutun, þverfaglega nálgun og samfellu í framfærslu. Með slíkri nálgun er reynt að meta getu einstaklingsins til launaðra starfa fremur en að horfa einvörðungu til læknisfræðilegrar skerðingar eins og gert er í örorkumati. Að sama skapi er varhugavert að tengja rétt lífeyris við annan stuðning sem tengist allt öðrum þáttum eða aðstæðum einstaklings. Í þessu sambandi bendir meiri hlutinn á að ekki hafa orðið grundvallarbreytingar á örorkubótakerfinu um árabil og að núgildandi örorkumat byggist á staðli frá árinu 1999 sem er algjörlega barn síns tíma og löngu tímabært að endurskoða kerfið frá grunni. Telur meiri hluti fjárlaganefndar mikilvægt að um leið og horft er til breytinga á matskerfinu verði staðinn vörður um hlutverk almannatryggingakerfisins sem framfærslukerfis og þar með öryggisnets þeirra sem ekki geta framfleytt sér á vinnumarkaði sökum skertrar starfsgetu. Vinnuhópar á vegum velferðarráðuneytisins eru að undirbúa tillögur um endurbætt örorkumatskerfi og nýtt framfærslukerfi. Ekki er þó gert ráð fyrir að nýtt heildstætt kerfi taki gildi fyrr en í fyrsta lagi 1. janúar 2020 þar sem stefnt er að því að ná sem víðtækastri pólitískri sátt um kerfisbreytingar. Það er afar mikilvægt og við leggjum áherslu á að tillögur komi frá þessum hópi sem fyrst. Nú er gert ráð fyrir 2,9 milljarða kr. viðbótarframlagi til kerfisbreytinga til að bæta kjörin vegna seinkunar á vinnu starfshópsins sem fjallar um tillögur um kerfisbreytingar, auk 700 millj. kr. hækkunar til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Meiri hlutinn leggur áherslu á að fjárveitingunni verði ekki ráðstafað nema sem hluta af heildstæðri áætlun. Þetta er fjármagnað, þessir peningar eiga að fara í þessa vinnu en við þurfum að vanda okkur og gera þetta vel. Í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið út af þessu vil ég segja að ekki er verið að taka neitt af neinum. Það er búið að naglfesta 4 milljarða í þetta verkefni í ríkisfjármálaáætlun og þessir 4 milljarðar fara í þetta verkefni, sama á hvaða tímapunkti það kemur. Við erum hins vegar að setja fram fjárheimildir til ráðstöfunar og við verðum að vera ábyrg í því hvað við setjum þar inn og í samræmi við framgang verkefna, alveg sama hvaða nafni þau nefnast, en fjárlagaárið fellur innan almanaksársins þannig að ef verkefnið hliðrast til eigum við ekki að vera að opna fjárheimildir sem ekki verða nýttar. Þetta snýst aðallega um það. Það er tæknilegt, 4 milljarðar eru í þetta verkefni og við leggjum ofuráherslu á að það verði klárað. Ég hef mikla trú á þeim hópi sem er að vinna þessa vinnu. Þetta er þverfaglegur starfshópur og þarna eiga allir flokkar á Alþingi fulltrúa. Fulltrúar umbjóðenda, Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar, sem hafa komið að þessari vinnu eru mjög öflugir þannig að ég hef fulla trú á að góðir hlutir komi út úr þessari vinnu. Við verðum að breyta þessu kerfi vegna þess að í því eru vondar gildrur og ég held að allir hv. þingmenn séu sammála um það. Framlög til málefnasviðsins fjölskyldumál endurspegla forgangsröðun fjölskyldumála í fjárlagafrumvarpi. Aukning að raungildi nemur 4,6 milljörðum kr. sem eru 14% og hlutfallslega þriðja mesta hækkun málefnasviðsins á milli ára. Auðvitað er þetta ekki hátt í fjárhæðum en mest munar um 1,6 milljarða kr. hækkun barnabóta sem eru hækkaðar sérstaklega til að styðja við tekjulægri fjölskyldur. Bæði er um að ræða hækkun fjárhæða og viðmiðunarmarka skerðingar barnabóta. Fjárheimild Fæðingarorlofssjóðs er aukin samtals um 2,2 milljarða kr. og munar þar mest um hækkun hámarksgreiðslna foreldra í fæðingarorlofi upp í 600.000 kr. á mánuði. Einnig er áætlað fyrir hækkun framlags í lífeyrissjóði upp í 11,5%. Þá eru veittar 200 millj. kr. til snemmtækrar íhlutunar í málefnum barna og aðgerða í þágu efnaminni barnafjölskyldna. Við þurfum vissulega að vera á vaktinni og við þurfum að vanda okkur þegar kemur að efnahagsmálum og horfum í nýjustu efnahagsspá. Það hefur hægst á í hagkerfinu en við erum með hagvöxt. Það er ánægjulegt að geta lagt til útgjaldaaukningu og innviðauppbyggingu á öllum málefnasviðum, til allt að því allra málefnaflokka, og standa við loforð um að fjárfesta í velferð, menntun, samgöngum og aðgerðum vegna loftslagsbreytinga og taka þátt í því verkefni jafn myndarlega og gert er. Þetta er ávísun á hagvöxt til framtíðar og uppbyggingu fyrir komandi kynslóðir. Ef við höldum skynsamlega á málum eigum við að geta á komandi árum hugað að frekari innviðauppbyggingu á þessum sviðum. Þarna á forgangurinn að liggja og hann birtist í því fjárlagafrumvarpi sem við ræðum hér og breytingar á milli umræðna hafa ekki áhrif á þessi markmið. Virðulegi forseti. Rétt áður en ég lýk ræðu minni vil ég draga fram helstu breytingar meiri hluta hv. fjárlaganefndar en ég vísa að öðru leyti í skýringar við breytingartillögur sem koma fram aftast í áliti meiri hlutans. Ef við tökum allar breytingar sem eru að verða er mjög áberandi að hvert málefnasvið tekur launa-, gengis- og verðlagsbreytingum og svo eru almennar ráðstafanir sem koma á móti sem ég fór yfir í upphafi ræðu. Hér speglast auðvitað sú staðreynd að verðbólgan hefur aðeins látið á sér kræla. En á móti kemur, eins og ég dró fram í ræðu minni, sú staðreynd að aginn sem felst í lögum um opinber fjármál speglast í þeim almennu ráðstöfunum sem hver ráðherra þarf að fara í til að mæta þeim hækkunum með mótvægisaðgerðum til að standa við þau afkomumarkmið sem sett hafa verið í stefnu og áætlun. Ég var búinn að fara yfir breytingar sem snúa að framlögum til lýðháskóla en meiri hlutinn leggur til framlög til lýðháskólanna, LungA á Seyðisfirði og skólans á Flateyri, og leggur jafnframt áherslu á að ráðherra klári frumvörp þess efnis til að styrkja almennan lagagrundvöll fyrir þessa skóla og þá er afar mikilvægt að hæstv. ráðherra geri samning í framhaldinu. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur jafnframt fram breytingartillögu um 200 millj. kr. framlag til endurnýjunar á myndgreiningarbúnaði fyrir heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni. Endurnýjun slíks búnaðar er afar mikilvæg til styrktar þeirri starfsemi og búnaðurinn er víða orðinn úreltur. Við leggjum síðan á það áherslu í meiri hlutanum að skipting fjárins skuli fara fram í samstarfi við ráðherra heilbrigðismála og forstöðumenn heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Það er ekki ólíkt því sem var við síðustu fjárlög, fyrir árið 2018, þar sem meiri hlutinn kom fram með aukafjárheimildir til að styrkja rekstrargrundvöll heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og átti afar gott samstarf við ráðherra og forstöðumenn þeirra stofnana um skiptingu á því framlagi. Hér leggur meiri hlutinn fram tillögu að 150 millj. kr. tímabundnu framlagi til reksturs SÁÁ. Meiri hlutinn leggur áherslu á að velferðarráðuneytið feli Sjúkratryggingum Íslands að ganga til samninga um göngudeildarþjónustu á vegum SÁÁ, auk þess að styrkja aðra þjónustu í samræmi við stefnumótun. Við leggjum áherslu á þetta framlag fyrir þessa góðu þjónustu sem við vitum að kemur sér vel til að styrkja göngudeildarþjónustuna hér og fyrir norðan og mæta þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir á þessu sviði vegna biðlista sem eru til staðar. Þá held ég að ég hafi dregið fram það helsta í nefndarálitinu, virðulegi forseti. Ég veit að kollegar mínir í meiri hluta hv. fjárlaganefndar munu draga fram helstu þætti á öðrum málefnasviðum. Varðandi breytingartillögur vísa ég til þeirrar samantektar sem er aftast í áliti meiri hlutans og þeirra breytingartillagna sem koma fram á öðrum sérstökum þingskjölum og hæstv. forseti fór yfir áður en ég hóf ræðu mína. Ég þakka allri hv. fjárlaganefnd góða vinnu og ekki síst samstöðu um að halda tímaáætlun. Ég vona að umræðan hér verði uppbyggileg og gagnleg. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem skýrðar hafa verið, liggja fyrir á sérstökum þingskjölum og gerð er tillaga um. Undir þetta álit skrifa, ásamt þeim sem hér stendur, hv. þingmenn Haraldur Benediktsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson og Páll Magnússon. Að venju fer ég fram á að frumvarpið gangi til nefndar fyrir 3. umr.
Herra forseti. Formaður fjárlaganefndar kallar þetta ábyrgar ráðstafanir og segir að ekki sé verið að taka neitt af neinum. Hins vegar liggur alveg fyrir að verið er að skerða framlög til öryrkja um rúmlega 1 milljarð frá því sem áður hafði verið boðað í frumvarpi sem er einungis tveggja mánaða gamalt. Allt í einu eru 4 milljarðar sem áttu að koma inn 2019 orðnir 2,9 milljarðar. Þetta er afskaplega skýrt og hér er verið að þyrla upp ryki og stunda blekkingaleik. Ef menn fela sig á bak við það að erfitt sé að breyta kerfinu - gott og vel, breytum þá kerfinu. Ef við segjum að kerfið breytist í mars eða apríl er hægur leikur fyrir okkur, og við gerum það oft, að láta svona ívilnandi aðgerðir gilda afturvirkt. Það hefur meira að segja verið gert þegar við höfum hækkað laun þingmanna, þau hafa hækkað afturvirkt. Ég átta mig því ekki á pólitík þessara þriggja flokka, að telja að breiðu bökin megi finna hjá öryrkjum - hjá öryrkjum af öllum hópum. Ábyrgur stjórnmálamaður stendur við orð sín [[Forseti hringir.]]og ég man ekki eftir svona vinnubrögðum, að menn skeri niður til öryrkja milli umræðna í þingsal. Það er fáheyrt, herra forseti.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdina. Ég sagði í ræðu minni, hv. þingmaður, að þetta væri naglfast í ríkisfjármálaáætlun. Þessir 4 milljarðar fara í þetta verkefni og það stendur. Það er ábyrgð. Það sem er kannski lykilatriði hér er að þetta er ekki bara tímabundið heldur mun standa inn í framtíðina. Vonandi tekst okkur öllum, og starfshópnum, og ég hef mikla trú á því, að koma með tillögur að breytingum á kerfinu sem er löngu úr sér gengið. Það er okkar sameiginlegi vilji. Hins vegar vil ég segja að ég vísa því til föðurhúsanna þegar við erum að tala um ábyrgð. Það er óábyrgt að tala svona. Það er óábyrgt að láta þennan hóp velkjast í vafa um að við ætlum að gera breytingar á kerfinu, að láta hann velkjast í vafa um það hvort bætur eru að hækka. Þær eru að hækka úr 3,4% í 3,6%. Við erum ekki að skerða eitt eða neitt í launabótum. Laun þessa fólks standa. Þannig að við skulum ekki valda misskilningi í því.
Herra forseti. Hér er enginn misskilningur á ferðinni, 4 milljarðar verða með einu pennastriki 2,9 milljarðar. Það minnir mig á orð þess fjármálaráðherra sem hér situr, sem skildi ekki af hverju öryrkjar föttuðu ekki hversu gott þeir hefðu það á hans vakt. Við skulum bara rifja það upp að helmingur öryrkja hefur minna en 270.000 kr. fyrir skatt til að lifa á, 70% öryrkja eru undir 300.000 kalli fyrir skatt. Það er ótrúlegt að bjóða fólki upp á þann málflutning að öryrkjar ættu nú bara að skilja hversu gott þeir hafa það. Þeir hafa það ekki gott. Þess vegna höfum við kallað með skýrum hætti - þess vegna leggur Samfylkingin fram breytingartillögu um að bæta hér í. Við erum með breytingartillögu um að setja 4 milljarða til viðbótar inn í þetta kerfi. Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp hafa bæði sagt að það sé vel hægt að útfæra þessa aukningu svo hún taki gildi mjög fljótt. Ég minni aftur á afturvirku leiðina. Hér er á ferðinni vond pólitísk forgangsröðun og hún er Vinstri grænum, Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum til skammar. Það eru 20.000 öryrkjar í þessu landi og ég stórefa að nokkur öryrki muni nokkurn tímann kjósa ykkur aftur ef þið standið við þetta.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ítrekaða athugasemd. Ég veit eiginlega ekki hvað ég á að svara henni oft. Þessir 4 milljarðar eru naglfastir, þessi hópur á þessa 4 milljarða og sá starfshópur sem er að vinna að verkefninu gerir það með þessa 4 milljarða. Það er þannig. Þetta er svona nokkurn veginn eins og að segja um einstakling sem eignast hefur mikinn pening og ætlar að eyða honum öllum í bíl, það er 29. desember og bíllinn kemur óvart ekki til landsins fyrr en eftir áramótin og þá eyðir hann öllum peningunum í bílinn. Þá myndi hv. þingmaður væntanlega segja að þessi sami einstaklingur væri alveg svakalega sparsamur fyrir áramót en ofsalega eyðslusamur eftir áramót. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt að halda því endalaust fram að þetta sé óábyrgt. Það er óábyrg fjármálastjórn að setja ráðstafanir inn á næsta tímabil sem ekki er víst hvort við getum ráðstafað.
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn þakkar. Í gær var afgreitt nefndarálit meiri hluta upp á 16 blaðsíður. Nú er það 42 blaðsíður þegar ég tek það úr hólfinu hérna við hliðina. Þar er alla vega kafli um málefnasvið 29, um fjölskyldumál, sem ekki var í álitinu þegar það var afgreitt úr nefnd í gær. Ég velti fyrir mér hvort það vanti einhverjar fleiri breytingar miðað við það sem ég fæ úr hillunum í hliðarherberginu, miðað við það nefndarálit sem afgreitt var úr nefndinni í gær. Ég velti fyrir mér hvort það þurfi í rauninni ekki að afgreiða nefndarálitið aftur úr nefnd. Ef það eru einhverjar - ja, mér finnast það vera nægar breytingar í rauninni að málefnasvið 29 bætist við, svo ekki sé talað um allar skýringarnar við breytingartillögur á gjaldahlið sem ég fékk ekki tækifæri til að fara yfir þegar ég sem nefndarmaður í þessari nefnd var að gera minnihlutaálit mitt. Geymum það fram í næstu umferð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa athugasemd um það sem snýr að formi og því þegar við afgreiðum nefndarálit úr nefnd. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að þetta þarf að liggja fyrir. Álitið var þó tekið út með þeim fyrirvara að það yrðu textabreytingar. Það er í raun ekkert í þessum kafla um fjölskyldumálin sem ekki er í frumvarpinu, en þegar við tókum álitið úr nefnd láðist að hafa þessa litlu samantekt með sem við töldum rétt að hafa í nefndarálitinu. Ég tek undir með hv. þingmanni, við eigum í hvívetna að gæta að forminu og hafa formið í lagi við svona stór og mikilvæg mál. Það er ekkert þarna inni, engar tölur sem hafa breyst eða neitt, ég get fullyrt það. Þarna er fyrst og fremst texti og sú viðbót sem kom inn. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Aðeins um efnið. Mig langar til að spyrja hv. formann fjárlaganefndar hvort við förum í rauninni eftir lögum um opinber fjármál. Hv. formaður fór hér mikinn um að lög um opinber fjármál ykju agann, festuna og ýmislegt þess háttar. Förum við í raun eftir þessum lögum miðað við hvernig fjárlagafrumvarpið lítur út og hvernig vinnuferlið er sem við reynum að fylgja? Er það ekki bara mjög svipað og áður var? Einnig var talað um stórsókn til samgangna. Nú er verið að lækka 400 millj. kr. framlag til Vegagerðarinnar um 150 millj. kr. út af útgjaldavexti. Hvaða áhrif hefur það á samgönguáætlun? Er hún þá í alvörunni fjármögnuð? Svo finnst mér áhugavert að benda á það sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson sagði áðan: Af hverju getur sú breyting sem lögð var til, þetta loforð um 4 milljarða, ekki einfaldlega verið afturvirk? Allir hérna inni hafa fengið afturvirkar breytingar. Málið er í raun ekki flóknara en það. En að standa við þau loforð sem voru gefin um 4 milljarða kr. í breytingar á kerfinu. Þær geta staðið þó að breytingarnar verði ekki ljósar fyrr en seinna á árinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Fyrst varðandi það hvort við förum að lögum um opinber fjármál. Svarið er einfalt: Já. En við erum vissulega að feta þessa nýju stigu, sem er mjög áhugavert, ég og hv. þingmaður í sameiningu ásamt félögum okkar í hv. fjárlaganefnd. Það er áhugavert að við séum að ná að fara þessa leið í samfellu, að feta þessa stigu frá fjármálastefnu í ríkisfjármálaáætlun til fjárlaga og síðan að fylgja þessu eftir í framkvæmd fjárlaga og fara yfir skýrslur frá ráðherrum þangað til við förum í endurmetna ríkisfjármálaáætlun. Varðandi samgöngurnar á það við þar eins og um önnur ráðuneyti, og það dregur fram agann, að þarna er verið að hliðra til verkefnum í samvinnu við Vegagerðina. Afturvirkt? Við höfum ekki séð neinar tillögur. Tökum ákvörðun um það þegar við fáum mál inn varðandi breytingar á örorkubótakerfinu.
Forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar yfirgripsmikla framsögu hans. Ég vil vekja máls á því að fram hefur komið á vettvangi nefndarinnar að breyttar forsendur í efnahagsmálum með nýrri hagspá hafa leitt af sér að þegar reiknaður er afgangur, sem mælt er fyrir um að skuli nema 1% í fjármálaáætlun, þá er hann nokkuð þar undir. Ég ætla ekki að gera neitt stórmál úr einhverjum aukastöfum eða neinu slíku, heldur legg ég áherslu á það sem á vondri íslensku heitir „prinsipp“. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um að til þess að standa vörð um trúverðugleika nefndarinnar [[Forseti hringir.]]og fjárlagaferlisins í heild sinni, sé nauðsynlegt, áður en þessi umræða er úti, að gera nauðsynlegar breytingar [[Forseti hringir.]]þannig að sú viðmiðun [[Forseti hringir.]]sem mælt er fyrir um í fjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]standi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni og nefndarmanni í hv. fjárlaganefnd þessa spurningu, sem er tæknilegs eðlis. Þetta eina prósent sem var naglfest í stefnu og áætlun af vergri landsframleiðslu - jú, við verðum að vera 1% í plús. Ég vil alveg endilega fara með hv. þingmanni í þá vinnu á milli umræðna og taka aðra umferð á allt kerfið og sjá hvar heimildir munu ekki nýtast og taka þær af og stilla þetta helst langt yfir 1% ef við komumst upp með það. Ég þakka hv. þingmanni þessa mjög svo þörfu ábendingu. Við eigum auðvitað alltaf að vinna að þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar svarið sem ég er mjög ánægður með. Ég vil víkja að öðru máli. Fram kemur í ríkisreikningi fyrir árið 2017 að ríkisendurskoðandi lætur ekki í ljós álit á ríkisreikningnum og ber fyrir sig að ekki hafi tekist að innleiða nauðsynlegar breytingar sem hann álítur nauðsynlegar. Svo virðist sem endurskoðaður ríkisreikningur berist Alþingi í fyrsta lagi árið 2020 vegna ársins 2019, takist að ljúka fyrrgreindri innleiðingu samkvæmt áætlun. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að það sé í fyrsta lagi óviðunandi aðstaða að ríkisreikningur sé án álits? Og í öðru lagi, er hv. þingmaður ekki sammála mér um að nauðsynlegt sé að efna til funda og samráðs um þá stöðu sem upp er komin og leiðir til að bæta úr? Ríkisreikningur felur í sér upplýsingar um lögþvingaða skattheimtu og ráðstöfun hennar. Þingheimur og allur almenningur á rétt á að framsetning á upplýsingum [[Forseti hringir.]]um þessi efni sé hafin yfir allan vafa.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir að draga þetta fram. Það vakti athygli að ríkisreikningur væri undirritaður en án álits. Við höfum hug á því í hv. fjárlaganefnd eðli máls samkvæmt að fá ráðuneyti og ríkisendurskoðanda á fund nefndarinnar og fara gaumgæfilega yfir það hvað veldur. Síðan er áætluð ráðstefna í vor um allt lagaumhverfi opinberra fjármála og þetta er mjög mikilvægur þáttur þar, þ.e. hvað veldur þessu. Er þetta spurning um framsetningu, eitthvað tæknilegt varðandi hagskýrslustaðal eða reikningshaldsstaðal o.s.frv.? Það verðum við allt að draga fram í nefndinni. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa athugasemd og fyrir að vekja athygli [[Forseti hringir.]]á þessum þætti.
Herra forseti. Ég þakka formanni fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórssyni, fyrir framsögu hans hér. Það sem mig langaði að koma aðeins inn á er það sem okkur í Miðflokknum finnst töluvert gagnrýnivert, það að ríkisstjórnin ætlar að fjármagna breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið vegna breytinga í hagspá sem og breytinga sem ríkisstjórnin gerir við frumvarpið við 2. umr. með sölu losunarheimilda koltvísýrings upp á a.m.k. 4 milljarða kr. Mér sýnist margt benda til þess að í framtíðinni þurfi stjórnvöld að kaupa þessa kvóta til baka á mun hærra verði þar sem ekki virðist líklegt að Ísland geti haldið sig innan losunarheimilda. Ég bið hv. þingmann að koma aðeins inn á hvort hann telji þetta [[Forseti hringir.]]skynsamlega ráðstöfun.
Hæstv. forseti. Skynsamleg ráðstöfun? Fyrst vil ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni og samnefndarmanni í hv. fjárlaganefnd fyrir að vekja athygli á þessu. Já, á tekjuhliðinni var þetta útspil. Miðað við verð á tonn í dag eru þetta ábatasöm viðskipti og koma sér vel til að lyfta tekjuhliðinni. Ég held að við verðum að ræða þetta í miklu stærra samhengi. Ég er ekki sérfræðingur á því sviði hvaða áhrif þetta hefur inn í framtíðina, t.d. á atvinnulíf og hreinar afurðir sem við erum að selja vottaðar til útlanda o.s.frv. Verðið á þessu sveiflast. Ég er heldur ekki sérfræðingur í viðskiptum á þessu sviði. Þetta er tiltölulega nýtt fyrir manni. Ég held að við verðum að taka mjög gaumgæfilega umræðu um sölu á slíkum kvótum og svona [[Forseti hringir.]]losunarkvótabókhaldi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hjó einmitt eftir því sem hann sagði, að við þurfum að taka miklu dýpri umræðu um þetta málefni. Þess vegna finnst mér óskynsamlegt að ráðast í að selja þessa kvóta strax án þess að í raun hafi farið fram nokkur umræða um það hvert verðmæti þessa kvóta verður í framtíðinni. Ég er ansi hræddur um að við séum að taka skyndiákvörðun til að bjarga einhverjum breytingum á gengi o.s.frv. Ég held að það sé afar mikilvægt að við tökum þessa umræðu. Ég verð að segja að ég tel þetta ekki skynsamlega ráðstöfun sem meiri hlutinn leggur þarna til. En mig langar að koma örstutt inn á fjármagnstekjuskattinn. Þegar skattstofninn hækkaði á síðasta ári var því lofað að hann yrði endurskoðaður en það er hvergi minnst á slíka endurskoðun í frumvarpinu. Þegar fjármagnstekjuskatturinn var tekinn upp var lágt skatthlutfall rökstutt með breiðum [[Forseti hringir.]]skattstofnum. Mig langar að fá aðeins sjónarmið hv. þingmanns gagnvart þessu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir þessar athugasemdir. Ég ítreka bara þá skoðun mína varðandi losunarheimildir og kvóta sem við erum að sýsla með að við þurfum að taka miklu dýpri umræðu um öll þessi mál. Það er hátt verð fyrir þetta núna, en þetta er ekki mikið í hinu stóra samhengi. Varðandi fjármagnstekjuskattinn var talað um að taka hér inn í einhvers konar verðbólguáhrif sem ég tel að sé allt of flókið miðað við þá hækkun sem var farið í. Það verður eilíf umræða um hvar við eigum að vera með fjármagnstekjuskattinn og samspilið þar við tekjuskattinn. Ég held að það hafi verið skynsamleg ráðstöfun að hækka þetta eðlilega síðast. Ég held að þær breytingar sem var lagt upp með séu bara of flóknar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Það er staðreynd máls, alveg sama hversu mikið stjórnarmeirihlutinn reynir að þrátta um það, að þunga niðurskurðarins er beint að velferðarkerfinu, sama hver áformin voru í upphafi um aukningar. Dregið er verulega úr þeim aukningaráformum milli umræðna. Ríkisstjórnin þurfti að loka 6 milljarða gati vegna aukinnar verðbólgu í þjóðfélaginu, og því gati var lokað með því að skera niður í framkvæmdum í heilbrigðiskerfinu og skera niður bætur til eldri borgara og öryrkja, eða draga verulega úr áformum um aukningu þeirra. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í sérstaklega er að skorinn er niður milljarður í áformum um uppbyggingu í hjúkrunarrýmum hér á landi. Í fyrradag fengum við skýrslu frá landlækni þar sem kom fram að biðlistar hefðu lengst um 20% milli ára. Hér bregst ríkisstjórnin hratt og örugglega við með því að skera niður framlögin til þeirra framkvæmda. Ég spyr: Var virkilega ekki hægt að finna nein verðug verkefni þarna til að beina þessum milljarði í [[Forseti hringir.]]úr því að hann nýttist ekki í þeim verkefnum sem voru að tefjast, að sögn stjórnvalda?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni og samnefndarmanni í hv. fjárlaganefnd, Þorsteini Víglundssyni, þessa góðu spurningu sem snýr að hjúkrunarheimilunum. Hæstv. ríkisstjórn leggur upp með, og við styðjum það, að byggja upp hjúkrunarrými um allt land. Ég held að það sé hins vegar mjög skynsamlegt að fara vel yfir sviðið og sjá hvar við þurfum að ráðstafa heimildum inn á fjárlagaárið. Þetta snýst um það og ég fór vel yfir það í ræðu minni. Það eru byggingar þarna sem óhjákvæmilega tefjast af ýmsum orsökum. Það er slæmt. En það er fyrst og fremst þar sem verið er að draga úr þessum útgjaldaheimildum. En þessi hjúkrunarrými munu rísa.
Hæstv. forseti. Ég verð að segja að ég er litlu nær. Sú umræða um að hér væru verkefnin að tefjast kom aldrei inn á borð fjárlaganefndar í umfjöllun um fjárlög. Ég myndi kalla þetta mjög hentuga eftiráskýringu. Hv. þingmaður gæti kannski upplýst mig um hvaða verkefni það eru sem tefjast svona. Er það virkilega svo að engin önnur verkefni séu á teikniborðinu sem hefði verið hægt að taka fram fyrir í þessari röð? Það er ágætt að hafa í huga að þessi milljarður sem er þarna skorinn niður samsvarar u.þ.b. 30 hjúkrunarrýmum í uppbyggingu. Þetta er ekki meira en það. Þetta eru ekki einhver risavaxin, óyfirstíganleg verkefni sem er þá hægt að kippa upp á framkvæmdaborðið. Það virðist bara ekki vera neinn vilji til þess. Það er ágætt að hafa í huga í þessu samhengi að þjóðin er að eldast. Öldruðum fer mjög hratt fjölgandi, sem betur fer. En við erum ekki að gera neitt til að bregðast við, þvert á móti er brugðist við með því að skera niður áform um uppbyggingu hjúkrunarrýma inn í mjög brýna þörf. Ég vona svo sannarlega að þetta verði endurskoðað á milli 2. og 3. umr. Þetta eru ekki boðleg vinnubrögð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni þessa spurningu um uppbyggingu hjúkrunarheimila. Ég er svo sem ekki með lista yfir þau verkefni en ég get nefnt eitt dæmi sem tefst því miður vegna málaferla, í Boðaþingi í Kópavogi, sem er sorglegt mál sem við þurfum að leysa, hvort sem er á vettvangi sveitarfélags eða ríkis. Svo tafðist að taka skóflustunguna vegna meðferðarkjarna Landspítalans. Þetta hægist eitthvað aðeins inn í árið þar á eftir þannig að það eru alls konar hliðranir í þessu þar sem við getum með skynsamlegum hætti dregið úr fjárveitingum. Ég ítreka hið fyrra svar mitt. Mér finnst þetta skynsamleg, ábyrg fjármálastjórn.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta fjárlaganefndar. Ég hef svo sem áður sagt að þetta frumvarp sé frumvarp glataðra tækifæra. Það er sorglegt hvernig hér er forgangsraðað. Hægt er að gera miklu betur. Við skulum draga það fram strax í upphafi. Við erum á hátindi uppsveiflunnar. Það eru blikur á lofti í efnahagslífinu og ég átta mig alveg á því að það er ekki hægt að gera allt fyrir alla, en það er hægt að gera ýmislegt öðruvísi en hér birtist án þess að hlutirnir fara algerlega á hlið. Hlutverk stjórnvalda er að tryggja bæði efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Fjárlagafrumvarpið tryggir því miður hvorugt. Ríkisstjórnin ætlar hvorki að ráðast í nauðsynlegar fjárfestingar í innviðum samfélagsins né í nauðsynlega tekjuöflun fyrir hið opinbera, sem kemur síðan niður á velferðarkerfi okkar allra. Það skiptir máli að stjórn á ríkisfjármálum sé ábyrg á sama tíma og þörf fyrir opinbera fjárfestingu er uppfyllt. Hætt er við að þegar hægir á í efnahagslífinu, eins og stefnir í, dugi tekjur ríkissjóðs ekki til að fjármagna núverandi útgjöld. Þess vegna er nauðsynlegt að líta á bæði gjaldahlið frumvarpsins og tekjuhliðina. Ljóst er að fjárlagafrumvarpið felur ekki í sér þá framtíðarsýn sem Íslendingar hafa kallað eftir og við vorum öll kosin til að fylgja fyrir einungis rúmu ári síðan. Einnig ber að hafa talsverðar áhyggjur af aukinni óvissu í efnahagslífinu og forsendunum sem liggja hér að baki, sem margar hverjar eru brostnar og bresta nánast á hverjum einasta degi, eins og má sjá þegar litið er til gengis krónunnar. Við í Samfylkingunni leggjum fram breytingartillögur í 17 liðum upp á 24 milljarða króna, en þær eru allar fjármagnaðar. Þessar breytingartillögur boða hins vegar forgangsröðun til framtíðar. Það á við um breytingar á ríkisútgjöldum, en þarna eru líka hugmyndir um breytt tekjuúrræði hins opinbera, sköttum. Þá gerir 1. minni hluti, þrátt fyrir þessar breytingartillögur, ráð fyrir hærri afgangi á ríkissjóði á næsta ári en ríkisstjórnarflokkarnir gera ráð fyrir í þessu frumvarpi. Það er gert til að tryggja að þegar efnahagurinn tekur dýfu þurfi ekki að skera niður mikilvæga þjónustu við almenning. Breytingartillögur meiri hluta fjárlaganefndar, sem við erum búin að ræða hér í vikunni, sem koma að langstærstum hluta frá ráðherrum, eru hins vegar mikil vonbrigði. Eftir umfangsmikla vinnu fjárlaganefndar eru afar litlar breytingar gerðar af hennar hálfu og sumar hverjar eru beinlínis skref aftur á bak, sem er alveg fordæmalaust, að meiri hluti fjárlaganefndar fari aftur á bak í sumum málaflokkum. Og hvað á ég við með því? Ég skal fara yfir það aftur. Í fyrsta lagi varðandi öryrkjana. Það er alveg skýrt að öryrkjar fá lækkun frá því sem boðað hafði verið í fjárlagafrumvarpinu fyrir tveimur mánuðum. Ég gat um það áðan í andsvari mínu við formann fjárlaganefndar og fjármálaráðherra í gær. Þeir áttu að fá 4 milljarða 2019, en fá 2,9 milljarða. Það er ekkert óskýrt. Rökin eru: Það er ekki búið að útfæra kerfisbreytingar. Þá hef ég sagt: Ef þeir ætla að vera samkvæmir sjálfum sér ætti þá ekki bara að taka alla peningana til baka, líka 2,9 milljarðana? Eða þá að gera eins og við höfum lagt til, að standa við þessa 4 milljarða? Það er í fyrsta lagi ekki mikið, en það hefði dugað fyrir þriðjungi af því sem það kostar að afnema krónu á móti krónu skerðingu, þessir 4 miljarðar sem áttu að vera sem núna eru orðnir 2,9 milljarðar. Ef við hefðum staðið við það sem stóð í frumvarpinu, sem er tveggja mánaða gamalt, og farið í kerfisbreytingar sem tekið hefðu gildi eftir fyrsta ársfjórðung, eins og þau hafa nefnt, hefðum við getað látið þær breytingar gilda afturvirkt. Við gerum það oft í þessum þingsal. Í vissum tilvikum þegar laun okkar hafa verið hækkuð hefur hækkunin stundum verið afturvirk, en stundum ekki. Þannig að það er vel hægt ef vilji er fyrir því. Við í Samfylkingunni munum gefa stjórnarþingmönnum tækifæri til að standa við þessi loforð því að ein af breytingartillögum okkar er að tryggja 4 milljarða í viðbót til öryrkja. Við erum að tala um fjárlagafrumvarp upp á 900 milljarða. Það fer ekkert allt á hliðina. Ég er alveg talsmaður fyrir ábyrgum ríkisfjármálum, en nú er bara komið að því að forgangsraða í þágu öryrkja, aldraðra og ungs fólks sem setið hefur eftir. Og nú eiga þau enn að sitja eftir. Húsnæðisstuðningurinn. Tökum hann sem dæmi. Það er svolítið merkilegt með hinn opinbera húsnæðisstuðning, sérstaklega í ljósi þess að verkalýðshreyfingin hefur sagt að húsnæðisstuðningur sé helsta baráttumál þeirra, þ.e. málaflokkurinn. Þarna undir eru stofnframlögin, vaxtabætur og annað. Ef við lítum á frumvarpið stendur húsnæðisstuðningur nánast í stað milli 2018 og 2019. Þetta er nánast sama upphæðin ef við skoðum það í töflunni. Og hvað gerir meiri hluti fjárlaganefndar? Það á að klípa 90 millj. kr. af húsnæðisstuðningi. Við erum að fara aftur á bak eftir alla vinnuna í fjárlaganefnd. Af hverju erum við að gera það? Er ástandið á húsnæðismarkaði með þeim hætti að við getum leyft okkur að draga saman þarna? En þetta er breytingartillaga meiri hluta fjárlaganefndar milli 1. og 2. umr. Það er skref aftur á bak. Samgöngurnar. Þar er breytingartillaga frá meiri hlutanum. Þar er rúmur hálfur milljarður klipinn af þrátt fyrir að við vitum að samgönguáætlun sé vanfjármögnuð og lítið eða ekkert minnst á borgarlínuna sem oft er annars talað um. Framhaldsskólastigið. Tökum það líka. Framhaldsskólastigið fær ekki viðbót, eins og hér hefur verið sagt. Ef við lítum á málaflokkinn framhaldsskólastig fær það lækkun milli 2018 og 2019. Jú, nemendum hefur fækkað út af styttingunni, en stjórnvöld lofuðu framhaldsskólunum að styttingarpeningurinn myndi haldast inni. Ég veit að fjárframlög á hvern nemanda hafa hækkað. Það mun ráðherra segja hérna eftir. Ég er ekki að gagnrýna það. Ég gagnrýni að málaflokkurinn átti að halda styttingarpeningum sínum og við áttum að fá einhverja stórsókn. Hér eru margar stórsóknir sem alltaf er verið að tala um. Og núna, málaflokkurinn framhaldsskólastigið fær lækkun milli ára, örlitla lækkun. Hvað gerir meiri hluti fjárlaganefndar? Hann eykur aðeins niðurskurðinn. Það á að skera niður um 80 millj. kr. í eitthvað sem heitir jöfnun námskostnaðar á framhaldsskólastigi. Af hverju? Það verður fróðlegt að fá svör við því. Höldum áfram. Framkvæmdir við uppbyggingu nýs Landspítala lækka um 2,5 milljarða. Ég hef fengið skýringar á því sem ég tel vera eðlilegar, en ég vil staldra við niðurskurð í uppbyggingu á hjúkrunarheimilum. Ég tók eftir að formaður fjárlaganefndar var aðeins að reyna að svara því áðan. En ég vil fá frekari skýringar á því. Uppbyggingu hvaða heimila er verið að fresta? Þetta er milljarður. Ríkið sparar sér 700 millj. kr. í rekstri hjúkrunarheimila sem ekki eru byggð, síðan er lækkað um 300 millj. kr. út af minni stofnkostnaði. Við fengum eiginlega ekki svör við því í nefndinni. Það væri fróðlegt ef einhver gæti svarað okkur hvaða heimildir það eru nákvæmlega. Formaðurinn nefndi einhver málaferli og annað slíkt. Ég held við þurfum að fá aðeins fyllri mynd hvað það varðar, því að það hefur bein áhrif á Landspítala. Um 130 einstaklingar, eldri borgarar, búa á Landspítalanum sem eiga ekkert að búa þar. Það er ekki nýr vandi, alls ekki, en það skiptir máli að við hröðum uppbyggingu hjúkrunarheimila, sem er áætlun ríkisstjórnarinnar og við styðjum það. Við styðjum það góða sem ríkisstjórnin gerir, en ég fæ því ekki komið heim og saman við niðurskurð upp á 1 milljarð í uppbyggingu, vegna þess að við fengum bara að heyra um seinkun framkvæmda. Ég kalla eftir nánari skýringum á því. Ég er enn að gagnrýna meirihlutatillögur fjárlaganefndar. Þar er skorið núna milli umræðna um 200 millj. kr. í vísindi og samkeppnissjóði í rannsóknum ásamt rannsóknarstarfsemi á háskólastigi. Engin skýring fékkst. Af því bara. Sömuleiðis á að skerða niður þróunarsamvinnu um 80 millj. kr., sem maður skilur ekki. Það var ekki eins og við settum mikið í þróunarsamvinnu til að byrja með. Það er breytingartillaga frá meiri hlutanum. Útlendingamálin fá 30 millj. kr. niðurskurð milli umræðna. Hérna kemur fróðlegt atriði. Verið er að skera niður náttúruvernd, skógrækt og Framkvæmdasjóð ferðamannastaða um 170 millj. kr. þrátt fyrir loftslagsáherslur ríkisstjórnar að eigin mati. Þetta er líka svona af-því-bara tala. Engin skýring. Þetta er hluti af breytingartillögum meiri hlutans. Ég er búinn að fara yfir það lið fyrir lið að breytingartillögur meiri hlutans frá 1. til 2. umr. eru að mörgu leyti skref aftur á bak, alla vega í þeim málaflokkum sem ég er búinn að fara yfir. Við getum verið sammála um það. Ef við bökkum aðeins og tölum um frumvarpið allt þá sér fjárlaganefnd litla þörf fyrir það að setja raunverulega viðbót til aldraðra, háskóla, framhaldsskóla, almennrar löggæslu eða í barnabætur og vaxtabætur. Það er reginhneyksli að mínu mati að fjárlaganefnd setji ekki krónu til viðbótar í almennan rekstur heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, ekki krónu, sem þó skortir 800 millj. kr. til að „sinna grunnþjónustu.“ Fulltrúar frá heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni komu til nefndarinnar og sögðu: Til að sinna grunnþjónustunni þarf 800 millj. kr. Nefndin, meiri hlutinn, ákvað að verða ekki við því. Síðan er sérkennilegt að bregðast ekki við óskum SÁÁ. Einungis er tryggður helmingur þess fjár sem þau kalla eftir til að vinna á biðlistunum sínum og styrkja starfsemi sína á Akureyri o.s.frv. Þetta eru 150 millj. kr. Af hverju göngum við ekki bara alla leið? Það vantaði 300 millj. kr., meiri hlutinn treystir sér í 150 millj. kr. Aftur finnst mér þetta svo skrýtin pólitík, forgangsröðun og algjör óþarfi, plús það að góð málefni líða fyrir þetta. Ég ætla aðeins að fara inn í nefndarálitið aftur. Við viljum taka undir þá gagnrýni sem kom frá Alþýðusambandi Íslands, ASÍ, sem gagnrýnt hefur þróun opinberra fjármála á undanförnum árum. Forsvarsmenn ASÍ hafa einmitt sagt að fjármál hins opinbera tryggi ekki félagslegan stöðugleika. Þeir hafa bent á að hér hafi nauðsynlegir tekjustofnar verið veiktir og félagslegir innviðir vanræktir. Þetta segir ASÍ, það er ekki bara stjórnarandstöðuþingmaðurinn úr Samfylkingunni sem segir það. Það er áhugavert að rifja hér upp að samkvæmt fimm ára fjármálaáætluninni sem við afgreiddum í vor er gert ráð fyrir að samneyslan, sem er neysla hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, á að minnka lítillega næstu fimm árin. Það er áhugavert. Samneyslan á að minnka næstu fimm árin þrátt fyrir að þjóðin sé að eldast. Og hækkandi aldur þjóðarinnar krefst frekari fjárfestinga í innviðunum, það segir sig sjálft. Samneyslan er að minnka þrátt fyrir að gefin hafi verið stór fyrirheit um innviðauppbyggingu. Hlutur samneyslunnar í landsframleiðslunni minnkar því lítillega og sömuleiðis framlög til opinberrar fjárfestingar. Þetta eru áhugaverðar staðreyndir því að ríkisstjórnarflokkarnir segja að þeir séu svo ofsalega duglegir í innviðauppbyggingunni. En tölurnar tala sínu máli og þær segja annað. Það má líka fara yfir forsendur fjármálaáætlunarinnar sem afgreidd var síðasta vor, og svo frumvarpsins sem er hér. Þetta eru mjög óraunsæjar forsendur. Frumvarpið og áætlunin byggðist á því að hér yrði 13 ára samfleytt hagvaxtarskeið. Vitið þið hvað það hefur gerst oft í sögu Íslands? Aldrei. Það hefur aldrei verið 13 ára samfleytt hagvaxtarskeið, þannig að bjartsýnin er gríðarlega óraunsæ. Þetta sagði annar hver umsagnaraðili á fundi fjárlaganefndar, sérstaklega þegar við afgreiddum fjármálaáætlunina. Lítum bara á gengi krónunnar. Þegar frumvarpið kom út var miðað við meðalgengi í júlí. Nú er búið að breyta því. Það er komin ný spá. Sú forsenda er jafnvel farin líka. Gengið hefur verið að hrynja og lækka. Gengið var sterkt. Þetta er það sem ég hef verið að draga fram. Gengið er stundum of veikt og stundum of sterkt. Það eru sveiflurnar sem eru allt að drepa. En takið eftir því hvað gengið hefur mikil áhrif á daglegt líf og hvað lífið kostar á Íslandi. Það heitir gengisleki. Þegar gengi krónunnar hrynur um 15 prósentustig, eins og hefur gerst núna undanfarið þýðir það að allt sem við flytjum inn hækkar um 15%. Við lifum mikið á innflutningi af því að við framleiðum ekki margt á Íslandi, þannig að allt mun hækka í verði. Og einn þriðji heildarútgjalda okkar er vegna innfluttra vara, plús það að olían og annað slíkt hefur áhrif á svo marga hluti. Það er meginregla í hagfræðinni að áhrifin eru um 0,4, þannig að ef gengið lækkar um 10%, þýðir það að verðbólga hækkar um 4%, verðbólga er bara hækkun á því hvað hlutir kosta. Það hækkar að sjálfsögðu lánin okkar því að íslensk heimili eru með verðtryggð lán að langstærstum hluta. Og hvað kallar á það á? Förum í hringekjuna. Það kallar á hærri vexti. Það eru viðbrögð Seðlabankans gagnvart hækkandi verðlagi, þannig að þess vegna eigum við að tala oftar um gengi krónunnar og draga fram hversu dýr hún er fyrir íslensk heimili. Jú, það eru til fyrirtæki og einstaklingar sem geta varið sig gegn sveiflum eða gera upp í öðrum gjaldmiðlum, en íslensk heimili eru ekki í þeirri stöðu. Mig langar líka aðeins að draga það fram hérna því að það kom ný Hagstofuspá sem gerði ráð fyrir að verðbólga myndi aukast. Hún mun aukast meira en þetta, ég skal lofa ykkur því. Hún átti að vera 2,9% á næsta ári, Hagstofan segir að hún verði 3,6%. Hún verður örugglega hærri. En Hagstofan segir þetta. Allt í lagi. Það er svolítið áhugavert. Þá hækkaði ríkisstjórnin það sem hún er tilbúin að hækka launin okkar og bæturnar um, úr 3,4% upp í 3,6%. Það er svolítið merkilegt að þegar frumvarpið kom fram átti verðbólgan að vera 2,9% og bæturnar að hækka um 3,4%, þá var sem sagt 0,5% kaupmáttaraukning tryggð hjá öryrkjum og öldruðum. En nú er það farið því að verðbólgan á samkvæmt spá Hagstofunnar að vera 3,6% og þá voru bæturnar hækkaðar upp í 3,6%, alveg á pari sem sagt. Áður munaði 0,5%. Aftur er verið að klípa af öldruðum og öryrkjum. Mig langar að draga fram eignaójöfnuðinn. Ég er eins og rispuð plata að tala um eignaójöfnuð. Jú, jú, ég veit að hér er talsverður tekjujöfnuður, ég ætla ekki að tala um það núna, ég ætla að tala um eignaójöfnuðinn. Hann er gríðarlegur á Íslandi. Það hafa allir í þessum sal heyrt mig segja þetta: 1% ríkustu landsmanna á meiri hreinar eignir en 80% þjóðarinnar. Stækkum hópinn: 5% ríkustu landsmanna eiga næstum jafn mikið og hin 95%. Þjóðin sér það. Þetta er ósanngjarnt kerfi. Og skattkerfið á að taka mið af þessu. Peningarnir verða til hjá fólkinu og atvinnulífinu. Þeir vaxa ekki á trjánum. Ef við ætlum að styrkja hér innviði verðum við að vera hugrökk og tala um skatta. Ég veit að það er ekkert vinsælt hjá stjórnmálamönnum að tala um skattahækkanir, en ég er algjörlega ófeiminn og Samfylkingin líka að tala fyrir því. Á sumum sviðum þarf að hækka skatta, ekki síst hjá þeim sem eiga peninga, því að annars náum við ekki að fjármagna það sem við og þjóðin höfum verið að kalla eftir. Spítalar kosta sitt. Skólar kosta sitt. Velferðarkerfið kostar sitt. Það er svolítið merkilegt þegar ríkisstjórnin, sem er einhvers staðar, talar fyrir aðhaldi, að þá er mantran alltaf: Skerum niður, skerum niður. En þau gleyma því að það er líka hluti af aðhaldi að tryggja tekjurnar þar sem þær er að finna. En það er ekki gert. Það má ekki styggja hina ríku. Ég ætla að fara þá í einstaka hópa. Ég vona að ég sé ekki að endurtaka mig of mikið. Ég held ég fari þokkalega vel yfir þróunina sem lýtur að öryrkjum, þannig að ég ætla ekki að endurtaka mig þar. Ég ætla aðeins að tala um eldri borgara. Stjórn Félags eldri borgara kom til okkar. Hún lýsti yfir miklum vonbrigðum. Það sér enginn þá veislu sem ráðherra og fleiri telja að aldraðir og öryrkjar búi við. Forsvarsmenn eldri borgara sögðu á fundi fjárlaganefndar, og nú ætla ég að vitna beint í þau, að þau hefðu aldrei séð jafn lága tölu fyrir ákveðinn hóp í samfélaginu. Auðvitað hafa sumir aldraðir það ágætt, eðlilega, en það er viss hópur sem býr við fátækt. Og að eldast á Íslandi, í 11. ríkasta landi í heimi, á ekki að vera ávísun á fátækt eða óvissu. Það er óþarfi. Við erum ríkt samfélag. Ég myndi ekki tala svona ef við værum í 100. sæti eða 50. sæti. En við erum í 11. sæti. Við erum fá, við erum ríkt samfélag, við eigum auðlindir, við eigum öflugan mannauð og við eigum ekki að skilja þessa hópa eftir með þeim hætti sem hér er gert. Mjög fáir greiða fjármagnstekjuskatt á Íslandi. Hlutfallið er með því lægsta í Evrópu, bara 10%. Þessi 10%, ríkir einstaklingar, greiða 70% af fjármagnstekjuskattinum. Það er vegna þess að þegar Samfylkingin var við völd síðast var innleitt frítekjumark til fjármagnstekjuskatts, þannig að mjög margir greiða engan fjármagnstekjuskatt. Bara 2% heimila eða fjölskyldna greiddu fjármagnstekjuskatt vegna söluhagnaðar hlutabréfa. Það er hópur sem er aflögufærari nú. Ég er alveg sannfærður um það. Það er sérkennileg þróun, eins og menn hafa bent á, að skattbyrðin hefur verið aukast hvað mest hjá lágtekjufólki. Laun hafa hækkað, en það á ekkert lögmál að skattbyrðin, hlutfall tekna sem maður greiðir í skatt, hækki, því að þegar við lítum á skattbyrði þarf líka að skoða hvað ríkið tekur frá fólki. Þar eru til dæmis bótaþættir. Þeir skipta máli fyrir fólk, barnabætur og vaxtabætur. Ég fer aðeins yfir barnabæturnar á eftir. Einn fjórði er dottinn út úr barnabótakerfinu út af skerðingum. Helmingurinn er dottinn úr vaxtabótunum. Það er sérkennilegt. Meira að segja er dálítið skref aftur á bak, eins ég nefndi áðan. Það sem áætlað var í vaxtabætur fyrir árið 2018 var hærra en þetta frumvarp gerir ráð fyrir fyrir 2019, þ.e. 3,4 milljarðar. Síðast þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn voru settir 100 milljarðar kr. í vaxtabætur og barnabætur samanlagt á kjörtímabilinu. Það skiptir máli hverjir stjórna. Þessi ríkisstjórn hefur ekki áhuga á barnabótum, ekki áhuga á vaxtabótum. Jú, þau lyfta aðeins gólfinu varðandi barnabætur þrátt fyrir að hafa fellt tillögur okkar í Samfylkingunni alla vega tvisvar sinnum og hefur hv. þm. Oddný Harðardóttir lagt fram tillögu á næstum hverju einasta þingi um að hækka barnabætur, en það hefur alltaf verið fellt. Það á ekki að byrja að skerða barnabætur langt undir lágmarkslaunum. En hvað gerir ríkisstjórnin? Jú, við förum í 300.000 kr. og við fögnum öllum jákvæðum skrefum, ég get líka alveg verið dálítið jákvæður. En á sama tíma er skerðingin aukin hjá millitekjufólki. Mátti ekki sleppa því? Skerðingarnar eru nægar fyrir. Nei, það þurfti að gera það. Það þurfti að skera niður í leiðinni eða auka skerðingar hjá millitekjufólki. Þannig að nýtt þrep skerðinga verður til varðandi barnabæturnar og verður til þess að skerðingar aukast fari tekjur foreldris umfram 458.000 kr. á mánuði, sem er langt undir miðgildislaunum eða meðallaunum. Miðgildislaunin eru þeir 618.000 kr., meðaltal er hærra, aðeins 700 og eitthvað. Þannig að við skerum niður barnabætur hjá fólki sem er fyrir neðan meðaltalið. Það er auðvitað ákveðin pólitík sem birtist hér. Hér er verið að nálgast barnabætur sem einhvers konar fátæktarstyrk. En barnabætur eru hvergi annars staðar á Norðurlöndunum hugsaðar sem fátæktarstyrkur. Samkvæmt skýrslu frá UNICEF var álitið að um 6.000 börn á Íslandi sem liðu efnahagslegan skort. Barnabætur skipta máli fyrir fólk í neðsta tekjuhópnum og millitekjuhópnum til að ná endum saman. Og vaxtabætur gera það líka. Þetta eru litlar tölur í stóra samhenginu, 3 milljarðar í vaxtabætur. En þegar síðasta vinstri stjórn stórjók vaxtabætur var alltaf helmingur af því sem tekjulægsti hópurinn greiddi í vexti dekkaður af vaxtabótum. Það skiptir máli. Húsnæðismálin. Ég ætla aðeins að fara í þau. Ég nefndi það aðeins áðan að það er köld tuska í andlit verkalýðshreyfingarinnar þau skilaboð sem felast í frumvarpinu sem gerði ráð fyrir nánast sömu krónutölu milli 2018 og 2019, og núna kemur fjárlaganefndin með niðurskurð. Þið sjáið töflu 140 ef þið trúið ekki ykkar eigin tölum, eins og mér sýnist raunin oft vera. Ég skil ekki þessa pólitík. Við erum að fara aftur á bak. Við erum ekki að fara fram, þ.e. stjórnarþingmenn. Við erum með breytingartillögu hvað þetta varðar. Fjárlögin eru ekki lokuð. Við getum enn þá breytt þessu. Ég held að allir stjórnmálamenn myndu vaxa við það, ekki síst stjórnarþingmenn. Ég veit að félagar mínir í Vinstri grænum hafa lengi vel verið í stjórnarandstöðu og hafa oft gagnrýnt af hverju allar tillögur stjórnarandstöðunnar séu felldar. Það á ekki að skipta máli hvaðan gott kemur. Við erum lítið samfélag. Við erum fámenn. Við getum unnið miklu meira saman. En hvernig stendur á því að stjórnarliðar fella hverja einustu tillögu sem við leggjum fram þó að það séu kannski orðréttar gamlar tillögur ykkar? Það er pólitíkin sem við eigum að komast upp úr. Ég segi: Ég gæti farið í 100 ræður Vinstri grænna og Framsóknarmanna og jafnvel Sjálfstæðismanna sem kallað hafa eftir öðrum vinnubrögðum. Nú standið þið frammi fyrir því þegar við greiðum atkvæði fyrir ýmsum breytingartillögum sem Samfylkingin hefur lagt fram. Ég veit þið munuð ekki styðja margar þeirra, allt í lagi. Þetta eru mismunandi pólitískir flokkar. En sumt er bara úr ykkar eigin stefnuskrá og mun ekki tæma ríkiskassann eða setja allt á hliðina. Þið vitið það vel. Þið vitið það. Þið þurfið ekki að samþykkja allt sem við leggjum fram. Auðvitað greinir okkur á. Ég veit að okkar pólitík, pólitík mín og pólitík hæstv. fjármálaráðherra varðandi barnabætur og vaxtabætur er bara ólík. Það er allt í lagi. Þetta er bara hugmyndafræðilegur ágreiningur. En hann er enginn gagnvart Vinstri grænum. Ég veit það alveg. Ef stjórnarþingmenn myndu alla vega skoða með opnum huga eitthvað af þessum tillögum og samþykkja. Þið mynduð fá kreditið. Þetta snýst ekki einu sinni um kredit. Það er bara asnalegt að tala um það í því samhengi. Það myndu allir stækka við það, plús það að þjóðin myndi hagnast á því. Þannig að ég biðla til ykkar að íhuga þetta yfir helgina. Væri ekki allt í lagi að styðja eina, tvær, þrjár, fjórar tillögur? Þið megið eigna ykkur allt það skref ef þið tækjuð það. Mér er alveg sama. Fæðingarorlofið. Hér er verið að hækka þakið eða hámarkið aðeins. Allir flokkar eru sammála um að bæta þurfi fæðingarorlofið, en mig langar aðeins að segja í sambandi við það að við verðum að huga að fæðingarstyrk. Það er sú skammarlega lága upphæð, 70 eða 80 þúsund kall, sem einstaka foreldrar fá ef þeir eru utan vinnumarkaðar eða í námi. Við ættum aðeins að huga að þeim hópi. Ég minni á að það eru margir vinklar á fæðingarorlofsmálinu. Háskólarnir. Hér er menntamálaráðherra í salnum, sem er afar dugleg að fylgjast með, sem er gott. Við erum sammála um að bæta þurfi í menntamálin, háskólana og framhaldsskólana. Það er mjög metnaðarfullt markmið í stjórnarsáttmálanum sem ég styð heils hugar. Það er flott ef við náum fjármögnun háskólanna upp í OECD-viðmiðið og síðan Norðurlandaviðmiðið. Það er frábært. Þá skal ég standa upp og klappa fyrir ríkisstjórninni. En við munum ekki ná því. Samkvæmt fjármálaáætluninni, sem er fyrir fimm ár, erum við enn þá undir. Ég styð heils hugar hæstv. menntamálaráðherra í lobbíisma sínum við að fá meiri pening í þetta. Hún á svo sannarlega stuðning Samfylkingarinnar skilið hvað það varðar. En hún þarf líka að standa við það því að þetta er mjög skýrt. Ég ætla ekki að fara að rífast um - jú, ég get svo sem alveg rifist um það hvað kostar að ná þessu viðmiði. Ég er alveg sammála ráðherra um að við þurfum að negla það niður. Ég veit að ráðherrann er að skoða það. Hvað kostar að ná OECD-viðmiðinu? Það sem ég hef séð er að við náum OECD-viðmiðinu að því gefnu að enginn hagvöxtur verði á OECD-svæðinu. Ég vona að það sé ekki rétt. Þá stendur OECD-viðmiðið fast og þá náum við því. Við áttum að ná því 2020 og svo 2025, en þá vantar talsvert upp á ef gert er ráð fyrir lágmarkshagvexti á OECD-svæðinu. Þær tölur sem ég hef séð eru að ef við ætlum að ná OECD-viðmiðinu þarf að auka það um 3,5 milljarða, og 11 milljarða, sem er mjög há upphæð, ef við ætlum að ná Norðurlandaviðmiðinu 2025. En ég vil ekki rífast um tölur og staðreyndir, þannig ég bind bara vonir við að við getum verið samferða í þessari vegferð. Háskólarnir hafa lengi verið vanfjármagnaðir á Íslandi, ólíkt grunnskólunum. Við erum með eitt besta fjárframlagið í grunnskólakerfið, en háskólar og framhaldsskólar sitja eftir. Það átta sig allir á því að hér þarf að spýta í, ekki síst gagnvart þeim samfélagsbreytingum sem fram undan eru. Við eigum að veðja á menntun. Auðvitað eru allir sammála um það. Hver króna í menntakerfi og rannsóknir skilar sér til baka í öflugri mannauð, meiri hagvexti o.s.frv. Menntakerfið er líka mikilvægt varðandi jöfnuð þannig að það skiptir máli að við vanrækjum það ekki. Ég hef áhyggjur af framhaldsskólakerfinu. Framhaldsskólakennarar komu til okkar síðastliðinn vetur. Þeir nota orðið þolmörk. Þeir eru komnir að þolmörkum. Framhaldsskólastigið á ekki að vera á neinum þolmörkum. Ég vil hvetja okkur öll og ráðherrann auðvitað líka, við þurfum með einhverjum hætti að efla starfs- og iðnnámið en ekki bara tala um það. Þetta er fyrsta ræða allra menntamálaráðherra, þ.e. að ætla að efla starfs-, tækni- og iðnnám. Við þurfum einhvern veginn að takast á við það. Þetta er ekkert flokkspólitískt mál eða neitt, ég átta mig alveg á því, við þurfum að hafa meiri fjölbreytileika hvað þetta varðar. Við erum enn þá með of hátt brottfall. Það snertir líðan einstaklinga í skóla o.s.frv. Það snýst líka um viðhorf foreldra og fjölskyldu til iðnnáms. Ég er ekki að segja að til séu neinar auðveldar lausnir á því, en ég lofa ykkur samstarfi um þetta ef þið kærið ykkur um það. Heilbrigðismálin. Bætt hefur verið í heilbrigðismálin, sem er frábært, enda er það mál númer eitt, tvö og þrjú sem þjóðin vildi, þ.e. meiri peninga í heilbrigðismálin. Þrátt fyrir það er stefnan fallin á þessu ári í Landspítalanum um tæplega 2 milljarða. Forsvarsmenn Landspítalans komu til okkar í vor og sögðu að það þyrfti að lágmarki um 5,4 milljarða fyrir 2019, en Landspítalinn fær núna 2,5 í reksturinn. Ég er ekki að tala um uppbyggingu á spítalanum, hún er í farvegi. En það vantar um 3 milljarða til að mæta þeirri þörf sem metið er að sé fyrir hendi á spítalanum út frá markmiðum ríkisstjórnarinnar. Tölurnar um heilbrigðismálin verða svo ofsalega stórar fljótt, þannig að ég veit að þetta mál er vandmeðfarið. Ein ekkert sérstaklega stór tala lýtur að heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni. 800 milljónir er ekki há tala í þessum sal þegar um er að ræða þær sex heilbrigðisstofnanir sem eru úti á landi. Það er sú tala sem þessar stofnanir kölluðu eftir bara til að sinna grunnþjónustunni. Ég veit að settar eru 200 millj. kr. í myndgreiningarbúnaðinn. Það er gott, en 800 millj. kr. vantar í grunnþjónustuna. Nefndin hefði alveg getað lagt það til en gerði það ekki. Ef þið eruð að fylgjast með hvar ég er í nefndarálitinu þá er ég hálfnaður. Ég er í heilbrigðismálunum. Við þurfum að efla heilbrigðisstofnanir úti á landi. Það getur líka sparað kostnað á öðrum sviðum. Fólk þarf ekki að koma til Reykjavíkur, það þarf ekki að nota dýrari úrræði frá Landspítalanum. Það eru svo margar fjárfestingar hjá hinu opinbera sem ekki eru bara kostnaður og útgjöld, þær spara líka krónur og aura, fyrir utan það að lina þjáningar og draga úr óþægindum og öðru slíku. Við höfum áhyggjur af greiðsluþátttöku. Verið að reyna að draga úr henni. En betur má ef duga skal. Við erum enn þá eitthvað frá hámarkinu varðandi það hversu mikið einstaklingur þarf að greiða áður en hann nær hámarkinu, eins og ASÍ og fleiri hafa verið að benda á, við megum ekki gleyma því. Ég var búinn að nefna SÁÁ. Þá vantar bara örlítið, það vantar 150 millj. kr. til að vinna á biðlistum. SÁÁ vinnur ómetanlegt starf, bjargar mannslífum. Allir styðja það góða starf. En orð geta verið ódýr í þessum sal. Fjármunir þurfa að fylgja. En meiri hlutinn vill bara setja helming inn í þetta, sem er sérkennilegt. Sumar tölur í heilbrigðismálum eru ekkert mjög háar. Löggæslan hefur bent á að það vanti í almenna löggæslu. Það voru nokkrar fréttir af því í vetur, ég vona að ég fari með rétt mál, að tveir, þrír, fjórir lögreglumenn vöktuðu um 60.000 manns í Kópavogi og hluta af Reykjavík. Það er auðvitað eitthvað að. Þetta er grunnþjónusta hins opinbera. Löggæslan. Það sem sett er í löggæsluna er fyrst og fremst vegna landamæravörslu, þyrlukaupa og viðbragða vegna fjölgunar ferðamanna. Hin almenna löggæsla hefur setið á hakanum. Maður þarf ekki að hitta marga lögreglumenn til að sjá að þar er verk að vinna. Samgöngurnar. Ég er enginn sérfræðingur í samgöngumálum, en við sjáum að samgönguáætlun er vanfjármögnuð. Það er lítið sem ekkert minnst á borgarlínu. Það er áhyggjuefni, vegna þess að borgarlínan er ekki bara spurning um bættar almenningssamgöngur heldur fjallar hún líka um umhverfismál, loftslagsmál. Ég hefði gjarnan viljað sjá einhver skilaboð í frumvarpinu, að ég tali ekki um fjármálaáætlunina sem er til fimm ára, um að meira væri hugað að borgarlínunni sem mundi þjóna öllu landinu. Eins og ég gat um í upphafi á að klípa hálfan milljarð af samgöngumálunum milli 1. og 2. umr. af því bara. Bókstaflega af því bara. Það var engin skýring af hverju það var. Kannski kemur hún á eftir. Ég veit að margir þingmenn hafa áhuga á samgöngumálum. Þeir ættu að huga að því af hverju það er gert og ræða við sína ráðherra. Aðrir þættir. Viðskiptaráð. Nú ætla ég að vitna í það. Hægri menn vilja hlusta kannski frekar á það en mig, með leyfi forseta: „Nokkuð holur hljómur virðist vera í örvun nýsköpunar þar sem frumvarpið gerir ráð fyrir samdrætti útgjalda til málaflokksins …“ Þetta segir Viðskiptaráð. Sérkennilegt. Eins og ég gat um áðan er ein af breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar að skera niður um 200 millj. kr. í vísindi og samkeppnissjóði … [[Gripið fram í.]]- Já, það er aðeins verið að skera þar niður. Hækkun kolefnisgjalds. Ég fagna því, en við hefðum átt að hækka það meira. Nú eru Vinstri grænir í ríkisstjórn og enn þá eru þeir ekki komnir í þá hækkun sem fyrri ríkisstjórn var búin að ákveða með Bjartri framtíð, Viðreisn og Sjálfstæðisflokknum. Þannig að hækkun kolefnisgjalds, sem er mengunarskattur, sem eru einna skynsamlegustu skattarnir, er lægri á vakt Vinstri grænna en Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Sérkennilegt. Ég held að við ættum að hækka það. Hérna er breytingartillaga sem ég vil vekja athygli á sem Samfylkingin leggur fram, þ.e. að setja 300 millj. kr. í sjónvarpssjóðinn svokallaða, Ekki hefur mikið farið fyrir þeirri umræðu. Sjónvarpssjóðurinn heyrir undir Kvikmyndasjóð, Kvikmyndamiðstöð. Fer rúmur milljarður í Kvikmyndasjóð en talsvert minna í sjónvarpssjóð. Maður hefur heyrt það frá fólki greininni að það komi nánast ekkert þaðan. Margar rannsóknir sýna að hver króna sett í slíka starfsemi, í leikið sjónvarpsefni, skilar sér til baka, bæði í ríkiskassann í sköttum og umsvifum, en líka þegar kynna á Ísland og annað slíkt. Þannig að ég vona að menntamálaráðherra styðji þessa tillögu upp á 300 millj. kr. Það myndi ekki setja neitt á hvolf en mundi skipta sköpum varðandi styrki til leikins sjónvarpsefnis. Þróunarsamvinnan. Stundum skammast maður sín fyrir af hverju við setjum ekki meira í þróunarsamvinnu. Við erum 11. ríkasta land í heimi. Við erum langt frá því viðmiði sem Sameinuðu þjóðirnar hafa kallað eftir að við setjum í þróunarhjálp. Við erum talsvert undir Norðurlöndunum. Við megum ekki vera neinir eftirbátar hér. Ég ætla aðeins að rifja það upp og spyrja alþingismenn: Hvenær hætti Ísland að fá þróunarhjálp frá Sameinuðu þjóðunum? Hvenær hætti Ísland að fá aðstoð frá þróunarsjóði Sameinuðu þjóðanna? Það var árið 1976. Það er ekki lengra síðan. Árið 1976 fékk Ísland síðast þróunarhjálp. Við megum ekki gleyma því að við vorum einu sinni þróunarland. Við vorum eitt fátækasta land í Evrópu í upphafi síðustu aldar. Við höfum líka þurft að reiða okkur á alþjóðasamfélagið í seinni tíð. Við þurfum ekki að fara nema tíu ár aftur í tímann þegar við vorum svo gjörsamlega á hnjánum eftir hrun. Þá kom alþjóðasamfélagið, fyrst gegnum Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, svo einstök ríki, og hjálpaði okkur. Við þurftum peninga til að kaupa krabbameinslyf, olíu, borga laun. Þannig að við höfum svo sannarlega þurft að reiða okkur á aðstoð umheimsins. Auðvitað eigum við að gefa til baka þegar vel gengur. En hvað gerist á þriðjudaginn? Þá lækka fjárframlög til þróunarsamvinnu um 80 millj. kr. Við erum með breytingartillögu um að 400 millj. kr. verði látnar renna til neyðarhjálpar UNICEF til barna í Jemen. Ég vona að þessi tillaga af öllum komist í gegn. Við verðum öll stærri fyrir vikið. Ég vil benda á það sérstaklega. Breytingartillögur okkar eru 17. Þær eru að fullu leyti fjármagnaðar miðað við þær hugmyndir sem hér eru. En ég vil taka það fram að Samfylkingin er ekki að leggja fram heilt frumvarp. Ef við værum í ríkisstjórn væri margt öðruvísi. Hér eru hugmyndir okkar um að sníða agnúa af þessu fjárlagafrumvarpi glataðra tækifæra. Þetta eru ekki tæmandi breytingar sem við myndum vilja standa fyrir. Þetta eru hugmyndir, þetta er tækifæri fyrir okkur öll til að rétta kúrsinn aðeins af. Hér eru líka hugmyndir um tekjuleiðir til að fjármagna þetta og skila meira að segja aðeins meiri afgangi, sem fjármálaráðherra hlýtur að vera ánægður með. Þessar tillögur og hugmyndir - þetta eru fyrst og fremst hugmyndir, við höfum rætt þetta oft, það er allt í lagi að ræða það - eru t.d. um sykurskatt. Það gæti verið smátíund í því. Við lögðum á sykurskatt á sínum tíma. Sumir sögðu að hann hefði ekki verið nógu hár til að hafa áhrif. Ein af niðurstöðum hagfræðinnar er að fjárhagslegir hvatar hafi áhrif á hegðun okkar. Það liggur alveg fyrir. Og að hækka gjald á sykri hefur áhrif, plús það að þetta eru einhverjar tekjur í kassann. En við nálgumst það ekki beinlínis út frá því heldur út frá lýðheilsusjónarmiðum. Við neytum allt of mikils sykurs. Við erum ein feitasta þjóð í Evrópu, án gríns. Sykur og sykraðar vörur eiga að vera dýrari, alveg eins og tóbak á að vera dýrt. Við viljum taka fyrstu skrefin í að setja aftur á sykurskatt hér. Við viljum líka aukin auðlindagjöld. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að við tölum um það. Förum aðeins yfir það. Veiðileyfagjald næsta árs eru 7 milljarðar. Í fjárlagafrumvarpi síðustu ríkisstjórnar átti veiðileyfagjaldið að nema um 10 milljörðum kr. fyrir árið 2018, samkvæmt fjárlagafrumvarpi 2018. Samkvæmt tölum sem alla vega útgerðin talar um, nemur veiðigjaldið jafnvel 11 milljörðum. Ef það væri svo værum við að lækka veiðileyfagjald um 4 milljarða. Mér finnst það sérkennileg forgangsröðun. Það hefur gengið mjög vel í sjávarútvegi. Sjávarútvegurinn hagnaðist um tæpa 400 milljarða á sjö árum. Sjávarútvegurinn hefur kallað síðustu ár gullaldarár. Ég veit að það er að hægjast á, en ég veit líka að hér höfum við stór og sterk sjávarútvegsfyrirtæki sem geta borgað meira fyrir aðgang að auðlind sem þeir eiga ekki. Það má ekki gleyma því. Sjávarútvegsfyrirtækin eiga ekki þessa auðlind. Það stendur í lögum. Auðlind sem metin hefur verið allt að þúsund milljörðum, sem gefur aðgang að einum gjöfulustu fiskimiðum í heimi. Þá eru 7 milljarðar ekki hár aðgöngumiði. Þá er sagt: En sjávarútveginn borgar tekjuskatt. - Jú, jú, hver einasta sjoppa greiðir tekjuskatt. Það er eðlilegur hluti af að vera í atvinnulífi hvar sem maður er. Auðlindagjald, veiðileyfagjald, er aðgöngumiði, er leyfi til að veiða, til að nýta þessa auðlind sem maður á ekki. Það er eins og veiðileyfi. Maður kaupir veiðileyfi og fer í á að veiða. Þetta eiga að vera 7 milljarðar. Vita menn hvað það er orðið lágt? Tóbaksgjaldið sem íslenska ríkið innheimtir eru 6 milljarðar. Þannig að veiðileyfagjaldið er að verða álíka hátt og tóbaksgjald sem við setjum á sígarettur sem 13% af þjóðinni reykir. Finnst fólki það rökrétt? Gerum þetta aðeins fáránlegra: Veiðileyfagjaldið á líka að dekka þann kostnað sem hið opinbera verður af við að þjónusta geirann; við eftirlit, rannsóknir, o.s.frv. Kostnaður hins opinbera vegna sjávarútvegs eru 5 milljarðar. Það kemur fram í veiðigjaldafrumvarpinu sem við eigum eftir að ræða. Hver er þá nettófjárhæðin sem þjóðin fær fyrir aðganginn að auðlindunum? Tveir milljarðar, sem er helmingi hærra en það sem við innheimtum í umferðarsektir. Það er ekki sanngjarnt eða rökrétt, herra forseti. Auðvitað á auðlindagjaldsumræðan líka að snúast um orkuauðlindir og annað slíkt. Við þurfum líka að taka þá umræðu og klára hana einhvern tímann, að fá auknar tekjur af erlendum ferðamönnum. Hér eru svo sannarlega glötuð tækifæri því að greinin þarf að sjálfsögðu aðlögunartíma. Að fara úr 500.000 ferðamönnum fyrir tíu árum upp í tvær og hálfa milljón, og við erum ekki enn þá komin með niðurstöðu um hvernig við fáum frekari tekjur af erlendum ferðamönnum. Menn eru búnir að prófa náttúrupassa, hækka vaskinn, það eru komugjöld, brottfarargjöld, litli gistináttaskatturinn. Við þurfum að klára þá umræðu. Og þær tekjur sem við náum af erlendum ferðamönnum mega mín vegna alveg renna í uppbyggingu á greininni, gera klósett og stíga. Við eigum að finna leið til að fá auknar tekjur af erlendum ferðamönnum og ekki bíða enn eitt árið með ekki neitt neitt, ef svo má segja, alla vega lítið. Fjármagnstekjuskatturinn. Ég gat um hann áðan. Það er heppilegt að hækka hann. Hann er tiltölulega lágur á Íslandi. Hann var hækkaður í fyrra, ég átta mig alveg á því. Hann var 10%, hugsið ykkur, en er kominn upp í 22%. Við erum komin með frítekjumark. Það skiptir máli. Vinstri stjórnin gerði það. Flestir sem fá einhverjar fjármagnstekjur greiða engan fjármagnstekjuskatt þegar skatturinn er gerður upp, það sem fólk er með undir frítekjumarkinu. 10% greiðir 70% skattsins. Og bara 2% greiða fjármagnstekjuskatt vegna söluhagnaðar á hlutabréfum. Samkvæmt fjármálaáætluninni átti fjármagnstekjuskatturinn að skila 2 milljörðum kr. hærra á næsta ári en frumvarpið gerir ráð fyrir. Þannig að hér eru margar hugmyndir. Ég vil aðeins klára það. Enn stendur til að lækka bankaskattinn, reyndar ekki á næsta ári, en samkvæmt fjármálaáætlun. Ég get alveg sagt að auðvitað á bankaskatturinn einhvern tímann að fara. Þetta er skrýtinn skattstofn, ég skal viðurkenna það, en það er ekki forgangsmál núna. Þetta eru 7 milljarðar. Mér finnst skrýtið að stjórnarflokkarnir setji það í forgang. Við fögnum lækkun tryggingagjaldsins. Gott og vel. Við furðum okkur á því af hverju persónuafslátturinn er bara hækkaður um 500 kr. á mánuði. Við fögnum því hins vegar að ekki var farið í flata tekjuskattslækkun. Maður skynjar að hér var tekist svolítið á bak við tjöldin í sumar þegar Sjálfstæðisflokkurinn virtist vilja fara í flata tekjuskattslækkun á meðan Vinstri grænir vildu frekar fara í persónuafsláttinn. Nú er búið að falla frá flatri tekjuskattslækkun, eins og ég skil það, enda er hún ósanngjörn. Flöt tekjuskattslækkun gagnast fyrst og fremst þeim sem hærri hafa tekjurnar, það segir sig sjálft. En persónuafslátturinn á að hækka um rúmlega 500 kr. umfram verðlag, sem þýðir svona gróft reiknað 1.500 kr. hækkun á skattleysismörkum. Það er allt og sumt, 540 kr. Samfylkingin er með tillögu um að afnema skattafslátt í formi samnýtingar skattþrepa, en við höfum ítrekað fengið upplýsingar um að sá háttur vinni gegn jafnrétti. Það er það sem við höfum m.a. bent á í kynjaðri fjárlagagerð og félagið Femínísk fjármál hafa bent á það og fleiri aðilar. En um 93% af þessari endurgreiðslu, sem eru um 3 milljarðar, það er ekki lítið, fer til hækkunar ráðstöfunartekna karla, tekjuhárra karla. Þannig að við verðum að hætta þessari samnýtingu. BHM er sammála okkur og fleiri. Við leggjum líka til að sveitarfélögin fái gistináttaskattinn. Auðvitað þarf að hafa samráð við sveitarfélög um hvernig það verður útfært, en Samband íslenskra sveitarfélaga hefur lagt áherslu á þetta. Og margir bæjarstjórar, ekki síst Sjálfstæðisflokksins, hafa kallað eftir þessu. Þetta eru 1,3 milljarðar, sem myndu þá renna til sveitarfélaga. Þá held ég að ég sé nokkurn veginn búinn að fara yfir breytingartillögur okkar, annars vegar á gjaldahliðinni og svo hugmyndir okkar um hvernig við ætlum að fjármagna þær. Að lokum vil ég ítreka að öll nálgun Samfylkingarinnar er að hlífa millitekju- og lágtekjuhópum. Allar þær skattbreytingar sem ég tala um hlífa venjulegum Íslendingum, ef svo má segja, auka álögurnar á þá sem eiga peninga. Það er fullt af fólki sem á mikla peninga hérna. Við aukum álögurnar þar. Það fólk er aflögufært. Við búum í samfélagi og við þurfum að fjármagna það. Það er alveg óþarfi að hafa kerfi sem hyglir beinlínis stóreignafólki. Auðvitað eru takmörk. Við ætlum ekki að skattleggja of mikið, við ætlum bara að skattleggja nægilega mikið. Það er nálgunin frá Samfylkingunni. Við viljum réttlátara kerfi. Við viljum að arður af auðlindunum nýtist beint til þjóðarinnar. Það er ekki ósanngjörn krafa. Auðvitað viljum við að sjávarútvegsfyrirtækjunum vegni vel og við erum stolt af sjávarútveginum. Hann er hagkvæmur og vel rekinn iðnaður. Við ætlum ekkert að breyta því. En eftir stendur að við erum stór sjávarútvegsþjóð. Ísland er í 180. sæti yfir stærð þjóða, en þegar litið er til sjávarútvegs þá erum við 19. sæti. Við erum risavaxin sjávarútvegsþjóð sem hefur náð gríðarlega miklum árangri í sjávarútvegi, hvort sem litið er á uppbyggingu stofna eða hagkvæmni og framleiðni. Tölurnar og réttlætið kalla á að menn greiði hærra auðlindagjald til þjóðarinnar. Nettóið er 2 milljarðar og það er bara skammarlega lítið. Við viljum að arðurinn af auðlindum nýtist til að bæta lífskjörin og gera landið okkar ódýrara, betra og réttlátara fyrir alla. Að lokum er svo margt í þessu frumvarpi sem veldur vonbrigðum. Eða kannski er það bara hætt að valda vonbrigðum vegna þess að þetta var svipað og í fyrra og með fjármálaáætlunina. En það er óþarfi að standa fyrir svona. Barnafólk, millitekju- og lágtekjufólk, aldraðir, öryrkjar og sjúklingar og þorri almennings er illa svikinn af þessu frumvarpi. Eins og ég gat um áðan gerum við ekki allt fyrir alla. Auðvitað ekki. En það sem við leggjum hér fram er fullkomlega raunhæft, bæði varðandi gjaldahliðina og tekjuhliðina. Allir myndu stækka við þetta og þjóðin myndi fagna því ef við næðum einhverjum sameiginlegum breytingum gagnvart þeim hópum sem ég veit að allir vilja standa vel að. Það eru 40.000 eldri borgarar í þessu landi, 20.000 öryrkjar, unga fólkið okkar er á erfiðum leigumarkaði. Verkefnin eru næg og þau klárast aldrei, ég veit það alveg. En engu að síður eru tækifæri núna, bæði vegna þess að það er mikill peningur í ríkiskassanum, sem verður ekki endalaust, ég átta mig alveg á því, það eru blikur á lofti. En við getum gert betur. Ég er ekki að tala fyrir einhverjum óábyrgum breytingartillögum eða að hér fari allt á hliðina. Ég veit það ef allt fer á hliðina þá eru það fyrst og fremst lágtekjuhóparnir sem líða fyrir það. Ég veit það alveg. Það er ekki það sem ég er að kalla eftir. Ég er bara að kalla eftir því að við gerum líf fólksins í þessu landi aðeins bærilegra og ódýrara. Og tækifærin eru fyrir hendi. Þá þurfum við að vera hugrökk og styðja eitthvað frá stjórnarandstöðunni og hugrökk að ræða þessar skattbreytingar. Ég átta mig á að okkur mun greina á um skatta, okkur mun alltaf greina á um þá, en engu að síður er ég bjartsýnn að eðlisfari og tel að við gætum hugsanlega náð einhverri lendingu saman. Ég var með ykkur öllum á kosningafundum fyrir rúmu ári síðan. Við vorum furðusammála, alla vega fyrir kosningar. Höldum áfram að vera sammála eftir kosningar líka. Það er það sem ég er að kalla eftir. Setjum aukna fjármuni í þessa innviði sem þjóðin kaus okkur til að gera. Meira var það ekki, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ef maður tekur saman þessa ræðu hv. þingmanns og veit lítið um stöðuna almennt myndi maður draga þá ályktun að hér værum við að koma út úr mikilli niðursveiflu og ættum erfitt með að rétta úr kútnum, að fyrir þinginu lægi fjárlagafrumvarp þar sem verið væri að draga saman en ekki að bæta í samneysluna, að á útgjaldahliðinni væri fátt um fína drætti. Staðreyndin er þó sú að fjárlaganefnd, með þeim breytingartillögum sem eru komnar fram, leggur til að útgjöldin vaxi á næsta ári um 4,8%. Þá kemur hv. þingmaður og segir: Þetta er ekki nóg, þetta er ekki nóg. Við þurfum að gera miklu meira. Við þurfum að láta útgjöldin vaxa um 8% - 8% aukningu útgjalda er það sem hv. þingmaður kallar eftir. Svo í næstu setningu segir hann: En takið eftir því að hagspár eru allt of bjartsýnar og hér er ekki á vísan að róa með hagvöxt og við þurfum að gæta okkar og til þess að bjarga afkomunni skulum við smella 33 milljörðum á landsmenn í nýja skatta og gjöld, [[Forseti hringir.]]miklu meiri útgjöld, [[Forseti hringir.]]miklu hærri skatta og það er allt að fara til verri vegar. Þetta eru skilaboð Samfylkingarinnar.
Herra forseti. Ég sá að hæstv. ráðherra fipaðist í reikningi í pontu í gær. Við erum ekki að boða neina 33 milljarða, þetta eru 24 milljarðar sem við erum að tala um, 24–26 milljarðar í skattahækkanir. Við erum ekki að boða þá skatta á landsmenn. Ég gat sérstaklega um það á hvaða hópa þetta væri. Þessar skattahugmyndir fara ekki á hinn almenna Íslending. Þetta er hækkun fjármagnstekjuskatts sem þröngur hópur Íslendinga greiðir. Þetta eru auðlindagjöld sem fá stórfyrirtæki í landinu greiða. Þetta eru erlendir ferðamenn, sem ég veit ekki af hverju hæstv. ráðherra vill sérstaklega huga að hvað það varðar. Við köllum eftir þessum fjármunum til að standa með því sem hann lofaði sjálfur. Við erum ekki, eins og hæstv. ráðherra gat um áðan, að koma úr niðursveiflu heldur erum við einmitt að koma úr uppsveiflu. Þess vegna eru vonbrigðin svo mikil. Hér er einfaldlega ekki nóg gert, ég er að segja það, hæstv. ráðherra, en það er hægt að gera meira. Ég veit [[Forseti hringir.]]að ég þarf að fjármagna þessi loforð, ég þarf að fjármagna þau orð mín, en ég geri það með því að hliðra til í skattkerfinu og hækka skatta eða gjöld á þá sem eiga peninga. Þetta eru ekki orðin tóm. [[Forseti hringir.]]En ég er ekki að tala fyrir því að við hækkum skatta á venjulegt fólk.
Virðulegi forseti. Tillögurnar eru nokkuð skýrar á skattahliðinni. Það er talað um 26 milljarða í nýja skatta og gjöld og því til viðbótar er lagst gegn lækkun og afnámi bankaskattsins og það bætast þá 7 milljarðar við. 26 plús 7 eru 33 milljarðar. Þetta eru ný gjöld sem eru tekin úr hagkerfinu sem verða þá ekki í vinnu til að skapa þar störf og auka umsvif. Og menn segja: Það er ekkert mál að taka meira af ferðaþjónustunni. Hver er staðan í ferðaþjónustunni í dag? Gengur vel? Berjast menn í bökkum? Hvernig ganga veitingastaðir í miðborginni? Mér sýnist að þeir séu margir að fara á hausinn. Bíddu, af hverju hækka menn ekki bara gjaldið á ferðamennina? Af hverju hækka menn ekki gjaldið t.d. á bílaleigubíla eða hótelreikningana eða þjónustuna í borginni? Hvers vegna hækka menn það ekki? Það er vegna þess að það er ekki svigrúm. Þeir sem eru með taprekstur eða engan afgang myndu undir venjulegum kringumstæðum, ef það væri svigrúm, hækka gjöldin. En þá kemur hv. þingmaður og segir: Ja, það er ekki vandamál, við skulum bara auka skattheimtuna af því sama fólki, nýjan skatt á ferðaþjónustuna, komum aftur með sykurskattinn, sem mun engu breyta í neysluvenjum, ekki frekar en síðast. Hann mun hækka matvöru, hann mun hækka verðlag. Að hækka skatta endalaust [[Forseti hringir.]]eru einu hugmyndirnar sem menn hafa úr þessari átt.
Herra forseti. Einu hugmyndirnar, segir hæstv. ráðherra. Það má kannski gagnrýna að þetta séu of ítarlegar hugmyndir. Túristar á Íslandi gætu greitt meira. Ég hélt að við værum sammála um það. Flokkur hæstv. ráðherra reyndi m.a. að innleiða náttúrupassa til að fá auknar tekjur frá erlendum ferðamönnum. Við erum enn þá með hluta af ferðaþjónustunni í lægra vaskþrepinu. Er ekki rétt munað hjá mér að leyfi í laxveiðiám er meira að segja án virðisaukaskatts? Það er auðvelt að fela sig á bak við litla ferðaþjónustufyrirtækið sem ströglar, en það er fullt af stórum ferðaþjónustufyrirtækjum Lítum á rútufyrirtækin og fleiri ferðaþjónustufyrirtæki sem gætu borgað meira. Það færi út í verðlagið. Ímyndum okkur komugjald, 1.500 kr. komugjald, tökum það sem dæmi, það er bara ein af hugmyndunum. Það myndi gefa ríkissjóði 4 milljarða. Mun einhver einstaklingur hætta við að koma til Íslands af því að það kostar 1.500 kall meira að koma hingað? Nei. Þetta eru leiðir til að ná í fjármuni til að standa við loforð hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]sem lofaði sjálfur í aðdraganda kosninga [[Forseti hringir.]]um 100 milljarða króna innviðauppbyggingu. [[Forseti hringir.]]Það er það sem ég er að kalla eftir. [[Forseti hringir.]]Ég veit ég þarf að fjármagna það með einum eða öðrum hætti og [[Forseti hringir.]]þess vegna er ég með hugmyndir um [[Forseti hringir.]]að leita að peningunum þar sem þá er að finna. - Afsakið.
Forseti vill minn þingmenn á að halda ræðutíma. Hann sér að menn eru að færa sig aðeins frá þessu 15 sekúndna svigrúmi sem forseti hefur gefið áður en hann fer að berja svolítið fastar í, þannig að forseti hyggst lækka það niður í 10 sekúndur. Við sjáum hvað gerist.
Virðulegi forseti. Það er bók sem ég er mjög hrifin af sem heitir Tíu ástæður fyrir því að við höfum rangt fyrir okkur um heiminn og hvers vegna hlutirnir eru betri en þú heldur, eftir Hans Rosling, eðlisfræðing og samfélagsrýni. Ég tel að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson ætti jafnvel að hafa þá bók hugfasta þegar hann rýnir menntamálin núna og það sem er að gerast í þeim. Staðreyndin er sú að framhaldsskólastigið fær aukningu. Staðreyndin er sú að aukningin í rekstri er 3,7% á milli ára. Í fjárlögum 2018 voru það 31,5 milljarðar en 32,5 milljarðar árið 2019. Það er aukning. Það er staðreynd. Hækkun á hvern nemanda er 12% á milli ára. Ég vil líka ítreka að nemendum er að fækka út af styttingunni og við erum ekki að skerða framlögin hvað það varðar. [[Forseti hringir.]] Hv. þingmaður nefndi líka jöfnunarstyrkinn. Ég ætla aðeins að skýra hvað er að gerast í sambandi við hann.
Herra forseti. Með leyfi forseta, hérna stendur um framhaldsskóla: „Fjárheimildir haldast nær óbreyttar á milli fjárlagaára og er heildarfjárheimildin rúmlega 31 milljarður kr.“ Hvaðan kemur þetta? Úr nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem samflokksmaður hæstv. fjármálaráðherra skrifar. Lítum á töfluna á blaðsíðu 140. Það er lækkun í framhaldsskóla, lítil lækkun, ég veit það, en lækkun engu að síður. Ég er mjög hrifinn af Hans Rosling. Ég fór á fyrirlestur þegar hann var í Hörpu og annað slíkt. Mér leiðist að rífast um tölur, en allt í lagi, það er hluti af þessu. Þetta er einfaldlega ekki sú stórsókn sem var lofað. Því var lofað að peningarnir myndu haldast en þeir gera það ekki einu sinni. Hver er viðbótin? Ég veit að fjárframlög á nemanda hafa hækkað en því var ekki lofað heldur að framhaldsskólastigið fengi innspýtingu annars vegar og að styttingarpeningunum yrði haldið hins vegar. Við það er ekki staðið.
Virðulegi forseti. Staðreyndin er sú að við erum að hækka framlögin. Þau fara úr 31,5 milljörðum í 32,5 milljarða. Við getum farið yfir það betur seinna en þetta eru þær tölur sem ég er með fyrir framan mig. Eins og hv. þingmaður veit skiptir rosalega miklu máli að við séum að auka á hvern nemanda, um 12%. Þetta er stórsókn, 12% á hvern nemanda. Ég skil vel að hv. þingmaður spyrji út í jöfnunarstyrkinn. Hann er lækkaður en það er vegna þess að það er minni eftirspurn eftir honum, af því að það eru færri framhaldsskólanemar á framhaldsskólastiginu. Ég spurði sérstaklega út í þetta. Er einhverjum neitað um styrkinn? Er fjárframlagið lækkað á einhvern nemanda? Nei, það er ekki staðan. Við erum hreinlega að færa á milli liða og styrkurinn lækkar vegna þess að það er minni eftirspurn eftir honum. Þess vegna á það sér stað.
Herra forseti. Nú vantar mig smá glærusýningu hérna. Aftur vísa ég bara í töfluna í fjárlagafrumvarpinu, þar stendur þetta skýrum stöfum. Framhaldsskólastig: Talan er lægri. Hún er lægri, pínulítið lægri, munar 16 milljónum. [[Gripið fram í.]]Þetta er eitt af fáum málefnasviðum, fyrir utan húsnæðisstuðninginn, þar sem talan er beinlínis lægri. Svo var ágætt að fá skýringu hæstv. ráðherra varðandi jöfnun námskostnaðar. Það kemur ekki úr lausu lofti að forsvarsmenn framhaldsskóla koma til nefndanna og segjast vera komnir að þolmörkum. Það eru ekki orð sem ég bý til. Ég veit að hæstv. menntamálaráðherra er annt um málaflokka sína og þess vegna skil ég ekki að hún hafi ekki náð betri árangri en þetta, alla vega í tilviki framhaldsskólastigsins. Ég get ekki annað en endurtekið að þetta eru tölurnar sem ég fæ úr hennar eigin frumvarpi. Ég get ekki stuðst við neitt annað en það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir yfirgripsmikla ræðu og ágæta framsögu. Það er greinilegt af ræðu þingmannsins að hann brennur fyrir flestu því sem snýr að velferðarmálum og það er vel. En það gætir samt, finnst mér, í ræðu þingmannsins ákveðinnar ósanngirni í garð þeirra málaflokka sem snúa að helstu velferðarmálum, eins og til að mynda á framlögum til heilbrigðismála. Nú er ljóst að umtalsverð hækkun er á framlögum til heilbrigðismála á milli ára. Þar er verið að bæta verulega í, til að mynda er verið að raungera varanlega framlag til biðlistaaðgerða, verið er að auka framlög til niðurgreiðslu á greiðsluþátttöku sjúklinga og svona mætti lengi telja. Maður veltir fyrir sér hvort þarna á bak við sé tómt svartnætti eða hvað? Mér finnst að þessi aukning sem hefur verið sé algerlega í samræmi við það [[Forseti hringir.]]sem var lagt upp með [[Forseti hringir.]]í samstarfssáttmála [[Forseti hringir.]]ríkisstjórnarinnar. [[Forseti hringir.]]Hvernig [[Forseti hringir.]]vildi [[Forseti hringir.]]þingmaðurinn [[Forseti hringir.]]gera [[Forseti hringir.]]þetta öðruvísi?
Forseti minnir þingmenn á að halda ræðutímann. Og líka fyrir það fólk sem heima situr, það skemmir verulega fyrir upplifun þess af Alþingi, sem getur oft verið skemmtileg, að bjölluhljómurinn verði svona sterkur. Forseti verður að gæta jafnræðis.
Herra forseti. Hvernig vildi ég gera þetta öðruvísi? Ég talaði heilan klukkutíma áðan um hvernig ég vildi gera þetta, það fór heill klukkutími í það. Ég hef talað fyrir 17 breytingartillögum sem Samfylkingin leggur áherslu á. Gjöld og tekjur, eintómt svartnætti. Á sumum sviðum er það þegar hjúkrunarheimili koma til fjárlaganefndar og tala um að taka þurfi út lambakjötið á sunnudögum, skera niður mat á jólum. Það finnst mér mjög dökk mynd, hv. þingmaður. Mér finnst líka mjög dökk mynd þegar heilbrigðisstofnanir úti á landi vantar 800 milljónir til að sinna grunnþjónustu, þær fá 0 frá hv. þingmanni og kollegum hans í nefndinni. Landspítalinn fær ekki enn það sem hann þarf. Við mætum ekki þörfinni, hvað þá innspýtingunni sem við ætluðum að gera öll saman. Auðvitað eru fjármunir hingað og þangað, fyrr má nú vera, það eru 900 milljarðar sem fara í eitthvað. Ég átta mig á því. Ég er að draga fram veikleika frumvarpsins, ekki síst í velferðarmálum. Við erum sammála - [[Forseti hringir.]]nú hefur hv. þingmaður tækifæri að samþykkja 800 milljónir til heilbrigðisstofnana úti á landi [[Forseti hringir.]]og setja þá fjármuni í hjúkrunarheimili sem þau hafa kallað eftir. Ég hvet þingmanninn til að gera það.
Herra forseti. Aðeins að hjúkrunarheimilunum og þeim málaflokkum. Hv. þingmaður leggur til breytingartillögu þar að mig minnir upp á 1 milljarð eða eitthvað þess háttar. Mig langar að biðja þingmanninn að fara aðeins nánar út í það hvort þarna er fyrst og fremst um að ræða hugmyndir að hækkun á rekstri eða hvort hann er að tala um hugmyndir að hækkun á framlögum vegna bygginga. Það liggur fyrir að þeir fjármunir sem höfðu verið áætlaðar á næsta ári til að byggja upp fleiri hjúkrunarrými munu ekki nýtast. Þá er hann væntanlega að tala um að allir þeir fjármunir sem hann talar um aukninguna á fari til rekstrar. Eða er ekki svo? Mig langar líka að heyra aðeins í þingmanninum um hvort hann telji ekki ástæðu til að bíða eftir endurskoðun á rekstrargrunni heimilanna eða hvort hann vilji bara ákveða þetta svona fyrir fram og gefa sér að þetta sé það sem þurfi áður en lengra er haldið.
Herra forseti. Við erum að ákveða fjárlög næsta árs. Ef við ætlum að setja meiri pening í rekstur, þá er þetta tíminn. Já, þessi breytingartillaga okkar upp á milljarð í hjúkrunarheimili á fara í rekstur hjúkrunarheimila. Reksturinn er algerlega í járnum og þetta eru engin ný tíðindi fyrir neinn sem hefur fylgst með þeim málum. Það er áhugavert, eins og ég gat um áðan, 730 millj. kr. niðurskurður í rekstur hjúkrunarheimila vegna seinkunar á uppbyggingu eru 60 rými í rekstri. Vonandi fæ ég aðeins skýrari svör núna eða seinna af hverju. Og hver er þessi seinkun? Ég hef heyrt út undan mér að Landspítalinn hafi miklar áhyggjur af þessu. Það getur vel verið að eðlilegar skýringar séu á þessari seinkun, eins og við fengum varðandi uppbyggingu á nýja Landspítalanum. Hér er einhverju ósvarað. Peningarnir, það er lítið mál fyrir hjúkrunarheimilin ef þau fá smá innspýtingu héðan úr þessum sal, þá efa ég ekki í mínútu að þeim peningum væri vel varið til að treysta og tryggja rekstur þeirra hjúkrunarheimila sem eru ekki í góðum málum. Þetta veit hver einasti þingmaður og ekki síst hv. þingmaður.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisræðu. Við erum sammála um margt þegar kemur að áherslum á félagslegan stöðugleika. Hv. þingmaður ræddi margt í heilbrigðiskerfi okkar og mikið um hjúkrunarheimilin og stóra samhengið, sem kom oft fyrir í ræðu hv. þingmanns. Hér er um að ræða 1% tilfærslu þegar kemur að hjúkrunarheimilunum, sem verið er að fara í átak í. Þetta er breyting upp á rúmlega 1%. Í heildarumfanginu eru það 0,07%. Á móti eru settar tæplega 300 milljónir til að bæta þjónustu. Þessi hjúkrunarheimili munu rísa. Ég er alveg sannfærður um að hv. þingmaður hefur farið í framkvæmdir á mörgum sviðum og 1% töf á framkvæmd er ekki mikil töf.
Herra forseti. Já, ef umfangið er lítið þá er lítið mál að samþykkja það. Hjúkrunarheimilin fá 1/5 af því sem þau óskuðu eftir á fundi fjárlaganefndar. Það koma þessar 300 milljónir, gott og vel, en þau báðu um 1,5 milljarða og þetta er ekki sú upphæð. Það hljómar eins og há upphæð, 1 milljarður til viðbótar, en hún er það ekki eins og hv. þingmaður gat um sjálfur. Hjúkrunarheimili og samtök þeirra sendu, ég veit ekki hversu margar umsagnir. Við fengum mjög ítarleg gögn og rökstuðning fyrir því af hverju þau kölluðu eftir auknum fjármunum. Af hverju við mætum aðeins 1/5 af þeirri þörf? Af hverju ekki að öllu leyti, ef við erum sammála um uppbyggingu innviða og félagslegan stöðugleika? En við gerum það ekki, ekki að okkar mati og ekki að mati hjúkrunarheimilanna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum í grunninn sammála um að við viljum styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila og byggja þau upp þannig að fólk komist að og ekki verði þeir biðlistar sem hafa verið að byggjast upp. Það er verið að gera það, verið er að fara í átak í uppbyggingu hjúkrunarheimila. En svo vil ég benda á að þegar kemur að daggjöldum og rekstrargrundvellinum þá renna samningar út um áramót. Það er auðvitað verkefni sem við vonum að fari vel. Ég ætla aðeins að koma inn á það sem hv. þingmaður sagði um að við værum ekkert að gera fyrir heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni. Nefndin setti 400 milljónir til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni sem eru fastar í ramma síðan fyrir ári síðan. Nú setjum við 200 milljónir í tækjakaup. Ég veit að þörf er á miklu meiri peningum en gleymum því ekki að 65 kr. af hverjum 100 kr. fara í velferð í [[Forseti hringir.]]þessum fjárlögum.
Herra forseti. 900 milljarðar fara í eitthvað. Fjárlögin eru upp á það. En hér eru alvarlegir gallar á fjárlagafrumvarpinu, eins og við höfum verið að tala um og ég hef verið að tala um, sem við gætum breytt fyrst við erum svona sammála. Og ég veit að við erum það, ég var aðeins að biðla til þeirra þingmanna sem eru sammála mér, sem ég veit að margir eru. Ég hef átt þetta samtal ítrekað í fjárlaganefndinni. Við erum með fjárveitingavaldið, ekki ráðherrarnir. Tillögur meiri hluta fjárlaganefndar, sem koma ekki frá ráðherrunum, eru sáralitlar. Þetta eru 5 milljónir í Sögusetur íslenska hestsins, 1,5 milljónir hér, 10 milljónir þar. Þetta eru fáránlega litlar breytingar sem eiga uppruna sinn hjá meiri hluta fjárlaganefndar. Stóru tölurnar koma frá ráðherrunum og ég vil komast upp úr því fari, fyrst við erum svona sammála. Það er ekki eins og frumvarpið hafi verið fullkomið þegar það kom fyrir tveimur mánuðum. Af hverju þurfum við að kyngja svo miklu frá ráðherrunum, sérstaklega ef við erum virkilega sammála um stór atriði? [[Forseti hringir.]] Ég veit að þetta er ekki nýr vandi en fjárlaganefnd á að taka sér miklu meira [[Forseti hringir.]]vald í að rýna og krítisera fjárlagafrumvarpið.
Virðulegi forseti. Byrjum aðeins á leiðindaatviki í fjárlaganefnd í gær. Í gær var afgreitt nefndarálit meiri hlutans úr nefnd sem var upp á 16 bls. en þegar ég kem inn í morgun og dreg upp nefndarálit meiri hlutans er það upp á 42 bls. Þar er búið að bæta við ansi miklu af texta sem ég hafði ekki þegar ég var að gera mitt nefndarálit í gær. Þetta er einstaklega óheppilegt og að ég tel ekki góð vinnubrögð fyrir þingið yfirleitt. Það er alla jafna eðlilegt að nefndarálitið fái kannski stafsetningarleiðréttingar eða eitthvað því um líkt, en ekki að köflum eða blaðsíðum sé bætt við nefndarálit eftir að búið er að taka það úr nefnd. Ég vil gera alvarlega athugasemd við þetta. Einnig stendur sérstaklega í starfsreglum fastanefnda að það eigi að jafnaði að gefa eigi þeim sem skila minnihlutaálitum frest, eigi skemmri en tvo daga, til þess að klára þau og skila þeim. Það var ekki svo í þetta sinn. Ég bókaði það á fundi fjárlaganefndar í gær eða fyrradag. Í gær, held ég að það hafi verið, þessir dagar renna saman, [[Gripið fram í.]]ég veit ekki hvort ég svaf mikið. Mikill hluti fjárlagavinnunnar komst í uppnám rétt áður en frumvarp til fjárlaga var tekið út úr fjárlaganefnd. Fram kom ný þjóðhagsspá sem breytti ýmsum forsendum frumvarps til fjárlaga og útgjaldaáætlunum ríkisstjórnarinnar. Margar umsagnir, sem og spurningar og svör sem nefndarmenn fengu frá gestum fjárlaganefndar, eru einfaldlega orðnar úreltar. Maður spurði um fjárframlög til hinna og þessara málaflokka, fékk svör frá gestum. Nú eru þau útgjöld orðin allt önnur. Hvað á maður að gera við svoleiðis aðstæður? Breytingarnar voru gerðar á ýmsum sviðum sem áður var lögð mikil áhersla á, svo sem málefnasviði velferðarmála. Svokölluð stórsókn í samgöngumálum minnkaði og miðað við umsögn og gögn Samtaka iðnaðarins, sem hafa tekið saman viðamikla skýrslu um innviði á Íslandi, var framlagið langt frá því að vera einhver stórsókn. Vissulega hefur framlag til samgöngumála verið að aukast á undanförnum árum en framlagið er langt undir meðaltali miðað við verga landsframleiðslu undanfarinna tveggja áratuga. Það vantar a.m.k. 8,5 milljarða til að ná meðaltali fyrri ára, jafnvel þótt hrunárin séu tekin með í útreikning á meðaltali, þau draga meðaltalið niður. Einna verst er þó farið með loforð um 4 milljarða króna aukningu í kerfisbreytingar á framfærslukerfi á málefnasviði fatlaðs fólks og öryrkja. Þar er gildistíma kerfisbreytinga seinkað um heilan ársfjórðung í það sem verður að kallast sparnaðaraðgerð því að stjórnvöld gætu alveg tekið loforðið um 4 milljarða króna til hliðar og þegar loksins hefði verið ákveðið hvaða kerfisbreytingar ætti að gera væru þær einfaldlega gerðar afturvirkar frá 1. janúar, eins og þingmenn t.d. njóta oft afturvirkra launabreytinga. Þannig myndu allir 4 milljarðarnir sem var lofað ganga út. Það kemur líka í veg fyrir að stjórnvöld freistist til að seinka kerfisbreytingum til að fjárlög ársins komi pínulítið betur út, á kostnað fatlaðs fólks og öryrkja, á kostnað þeirra sem þurfa að þola krónu á móti krónu skerðingar fyrir það að reyna að auka tekjur sínar, á kostnað fólks sem lifir í fátæktargildru skerðinga. Lög um opinber fjármál voru samþykkt á 145. löggjafarþingi í desember 2015. Síðan þá hefur formleg framkvæmd laganna verið dálítið brokkgeng. Fyrst var lögð fram fjármálastefna 2017–2021 í apríl 2016, þá samhliða fyrstu fjármálaáætlun. Þá var vitað að boðað yrði til kosninga á hausti. Starfsstjórn lagði þá fram fjárlög byggð á þeirri fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem lagðar voru fram um vorið en það er erfitt að rökstyðja að stefnu eða áætlun hafi verið fylgt í þeim fjárlögum. Ný ríkisstjórn lagði fram aðra fjármálastefnu fyrir árin 2017–2021 í janúar 2017, fjármálaáætlun sem byggði á þeirri stefnu um vorið og svo fjárlög í upphafi 147. þings. Þá var enn og aftur boðað til kosninga að hausti og enn ein ríkisstjórnin lagði fram fjármálastefnu fyrir næstu fimm árin í desember 2017, þá fyrir árin 2018–2022. Svo kom ný fjármálaáætlun sl. vor og nú hefur Alþingi til meðferðar frumvarp til fjárlaga sem byggir á fjármálastefnu og fjármálaáætlun núverandi ríkisstjórnar. Það hefur þrisvar verið gerð tilraun til að hefja það ferli sem lög um opinber fjármál gera ráð fyrir að sé grundvöllurinn fyrir stöðugleika og festu í opinberum fjármálum, að það eigi að skipuleggja til fimm ára í senn með fjármálastefnu sem eigi helst ekki að taka neinum breytingum og fjármálaáætlun sem tekur ekki tilfinnanlegum breytingum í árlegri endurskoðun. Þrisvar hefur þetta verið reynt og enn ekki tekist að klára fyrsta ár ferlisins þar sem ríkisstjórnin hefur viðunandi tíma til að setja sér stefnu, undirbúa áætlun og framfylgja svo áætlun í fjárlögum. Eitthvað hefur alltaf farið úrskeiðis. Fjármálastefna, fjármálaáætlun eða fjárlög hafa verið lögð fram eftir of lítinn undirbúning eða ekki fengið viðunandi tíma í þinglegri meðferð. Núverandi ríkisstjórn býr t.d. við fjármálastefnu sem hún fékk ekki mikinn tíma til að undirbúa. Venjulega væri það þannig að ríkisstjórn tæki við í upphafi sumars, hefði allt sumarið til að undirbúa fjármálastefnu og leggja hana síðan fram á sama tíma og hún legði fram fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár, ekki sama ár og fjárlögin kæmu. Lög um opinber fjármál breyttu ýmsu varðandi form og ferli fjárlagagerðar. Ein helsta gagnrýnin sem hefur komið fram vegna nýja fyrirkomulagsins er hvers konar áhrif nýju lögin hafa á fjárveitingavald Alþingis. Þar þarf að hafa eftirfarandi atriði í huga: Fyrra atriðið er 41. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Þetta stjórnarskrárákvæði setur fjárveitingavaldið, eða kannski fjárheimildavaldið, í hendur Alþingis, eins og verður kannski aðeins skýrara hérna seinna. Seinna atriðið er að finna í greinargerð laga um opinber fjármál þar sem er líka fjallað um frumvarp til fjárlaga. Þar segir, með leyfi forseta: „Skipting fjárheimilda í fjárveitingar verður á ábyrgð hlutaðeigandi ráðherra og ráðherra fjármála. Samhliða breytingum á framsetningu fjárlaga felst í kaflanum nýmæli um að hlutaðeigandi ráðherra skuli leggja fram stefnumótun fyrir málefnasvið og málaflokka.“ Með öðrum orðum: Alþingi samþykkir nú fjárheimildir til málefnasviða og málaflokka en ekki fjárheimildir til stofnana eða sérstakra verkefna. Þess í stað ræður ráðherra úthlutun fjárveitinga sem samkvæmt orðanna hljóðan virðist benda til þess að ráðherra geti gert hvað sem hann vilji við þær fjárheimildir sem honum eru veittar innan þess málaflokks sem fjárheimildin á við. En ráðherra er þó gert, samkvæmt 19. gr. laga um opinber fjármál, að sundurliða fjárheimildir nánar niður á ríkisaðila í fylgiriti fjárlaga til þriggja ára í senn. Þar má segja sem svo að ráðherra sé gert að sýna á spilin, hvernig hann hyggist nota þær fjárheimildir sem Alþingi veitir honum. Aðeins meira um þetta seinna. Helsta breytingin sem lög um opinber fjármál gerðu á fjárlagaferlinu var að gera alla fjárlagavinnuna stefnumiðaða og markmiðadrifna. Ríkisstjórnin á að leggja fram stefnu í öllum málefnasviðum og grundvalla þá stefnu með mælanlegum markmiðum og aðgerðum. Það verður að teljast grundvallarskilyrði fyrir því að ríkisstjórnin uppfylli lög um opinber fjármál að markmið og aðgerðir ríkisstjórnarinnar séu kostnaðarmetin. Það er ekki nóg að leggja fram tillögu að fjárheimild fyrir málefnasvið í fjármálaáætlun án þess að breytingar á fjármagni málefnasviðsins vegna stefnu stjórnvalda séu rökstuddar með kostnaðarmati. Alþingi getur ekki tekið ákvörðun um fjárheimildir fyrir málefnasvið án þessa rökstuðnings. Fjárheimildir til málaflokka í fjárlögum virka eins. Alþingi fer ekki með fjárveitingavaldið ef ráðuneytin kostnaðarmeta ekki þær aðgerðir sem ráðherrar leggja til heldur leggja bara fram eina heildarupphæð, án sundurliðunar, vegna einstakra stefnumála. Ef ráðherra segist þurfa milljarð aukalega í einhvern málaflokk en útskýrir ekki í hvað sá milljarður á að fara, á Alþingi ekki að láta ráðherra fá þann milljarð. Ef barnið manns biður um þúsund krónur til að fara út í búð hlýtur maður að vilja vita af hverju og í hvað sá þúsundkall á að fara. Ráðherrar eru nefnilega dálítið eins og börn þingmanna. Þingmenn verða að fá að vita hvað ráðherrar ætli að gera áður en þeir gera það. Það kallast eftirlit með framkvæmdarvaldinu eða í þessu tilviki eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Ef ráðherra segir ekki hvað hann ætlar að gera með peninginn sem þingið lætur hann fá er ómögulegt að fylgjast með framkvæmd fjárlaga. Fjárlagagerðin er nefnilega markmiðadrifin núna. Hún á ekki að vera drifin áfram af geðþótta ráðherra, þrátt fyrir að ráðherra hafi vissulega meira svigrúm til fjárveitinga en áður. Það svigrúm takmarkast við markmiðadrifna aðgerðaáætlun stjórnvalda þar sem liggja fyrir skýrar ástæður fyrir því hvað ráðherra fer fram á auknar fjárheimildir, ástæður sem má finna í kostnaðarmetnum aðgerðum sem eiga að leiða til þess að við náum markmiðum samkvæmt þeim mælikvörðum sem settir eru fram. Í frumvarpi til fjárlaga er alvarlegur skortur á gagnsæi fjárheimilda. Það er svo til ómögulegt að komast að því af hverju bundin útgjöld eða útgjaldasvigrúm, eða hvað sem þetta heitir, aukast um þær fjárhæðir sem tilgreindar eru í hverju málefnasviði. Einhverjar undantekningar má finna en það er þá aðallega af því að það er ekkert útgjaldasvigrúm í málefnasviðinu. Það þarf ekki útskýra neitt ef ekkert breytist. [[Gripið fram í.]] Til að skýra betur hvað býr að baki hinum ýmsu fjárheimildum eru fjárlaganefnd veittar viðbótarupplýsingar frá ráðuneytum ríkisstjórnarinnar. Þó að það fyrirkomulag geti verið til þess að skýra óljósa liði í fjárlögum er það þó gagnrýnisvert af ýmsum ástæðum. Af hverju ættu upplýsingar um sundurliðun bundinna útgjalda og útgjaldasvigrúms ekki að birtast í frumvarpinu sjálfu? Sem dæmi má nefna að fjárlaganefnd fékk sundurliðun á útgjaldasvigrúmi innan málefnasviðs 4, sem fjallar um utanríkismál. Þar eru 725 millj. kr. útgjaldasvigrúm útskýrt með fjölgun fulltrúa fagráðuneyta í sendiráðinu í Brussel um 162 millj. kr. og hækkun á framlagi til þróunarsamvinnu í 0,28% af vergum þjóðartekjum árið 2019 um 563 millj. kr. Þessi framsetning er til fyrirmyndar. Þetta er sundurliðun á útgjaldasvigrúminu upp á milljón. En því miður er hún undantekningin frá reglunni. Mjög fá ráðuneyti kynntu fjárlaganefnd slíka sundurliðun á heimildum sem fram komu í frumvarpi til fjárlaga. Af því tilefni bað 2. minni hluti, það er ég, um slíka sundurliðun frá öllum ráðuneytum. Mjög fá svör bárust. Í raun bara eitt. Með fyrirliggjandi sundurliðanir ráðuneyta á fjárheimildum tók 2. minni hluti þær útskýringar til skoðunar og gerði samanburð á fjárheimildum og stefnu stjórnvalda. Slíkt verk var aðeins mögulegt að hluta til þar sem aðeins hluti fjárheimilda var sundurliðaður að fullu. Sá samanburður leiddi ýmislegt áhugavert í ljós. Sem dæmi má nefna að stefna stjórnvalda í utanríkismálum samkvæmt fjármálaáætlun, er, með leyfi forseta, að „standa betur vörð um grunngildi utanríkisstefnu Íslands, lýðræði og virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti allra, sjálfbæra þróun, afvopnun og friðsamlega lausn deilumála“. Fínt markmið. Ein aðgerð sem stjórnvöld ætla að fara í til að ná þessu markmiði er, með leyfi forseta, að „staðið verði vel að setu Íslands í mannréttindaráðinu á árinu 2019 og unnið að áherslum sem lúta m.a. að jafnréttismálum, réttindum hinsegin fólks og umbótum innan ráðsins“. Aftur: Fín aðgerð. En fyrsta spurningin sem þingmenn í fjárlagavinnu ættu að spyrja er hvaðan fjármagnið fyrir þessu mun koma. Hversu mikið mun þessi aðgerð kosta? Er þetta hluti af bundnu útgjöldunum, sem við höfum þegar skuldbundið okkur til að sinna, eða eru þetta ný útgjöld og ættu því að koma fram undir útgjaldasvigrúminu? Eða er þetta eitthvað sem er fjármagnað innan ramma? Alls konar skemmtilegir möguleikar. En það eina sem er augljóst er að þetta getur ekki verið fjármagnað samkvæmt forgangsröðun innan ramma. Þetta er sérstök aðgerð sem var lögð til vegna nýtilkominnar setu okkar í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Það gerðist ekki fyrr en 13. júlí 2018, eftir að gildandi fjármálaáætlun var samþykkt. Aðild Íslands að mannréttindaráðinu varð ekki möguleg fyrr en Bandaríkin sögðu sig úr mannréttindaráðinu, þann 19. júní, sem er líka eftir að gildandi fjármálaáætlun var samþykkt. Sú aðgerð stjórnvalda að staðið verði vel að setu Íslands í mannréttindaráði er því ný. Henni hlýtur því að fylgja nýtt fjármagn sem þýðir að það þarf að leita í sundurliðun útgjaldasvigrúms málefnasviðsins. Í gögnum ráðuneytisins er útgjaldasvigrúmið sundurliðað í þessi tvö atriði, annars vegar fjölgun fulltrúa í Brussel og hins vegar hækkun á framlagi til þróunarsamvinnu. Það er augljóslega ekki hægt að fjármagna setu Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna með fjölgun fulltrúa í Brussel. Þá hlýtur að vera að fjármögnunin komi úr hækkun á framlagi til þróunarsamvinnu. En það er ómögulegt að sjá hversu mikið af þeirri hækkun fer til setu Íslands í mannréttindaráði því það vantar kostnaðarmat á þessa aðgerð eins og allar aðrar aðgerðir stjórnvalda. Þingmenn geta ómögulega rakið peningaslóðina frá aðgerðum til fjárheimilda eða frá umfangi aðgerða til árangurs með tilliti til mælanlegra markmiða sem stjórnvöld setja sér. Það gerir ársskýrslur ráðherra gersamlega gagnslausar. Svarið kemur hins vegar í tillögum ríkisstjórnarinnar þar sem nýjum fjárheimildum er bætt við rétt áður en fjárlaganefnd lýkur vinnu sinni. Seta Íslands í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna kostar 65 milljónir aukalega. Einhverra hluta vegna var hægt að setja inn setu í mannréttindaráði sem aðgerð í frumvarpi til fjárlaga en ekki hægt að setja fjármagn í þá aðgerð á sama tíma. Þetta og svo margt annað gerir frumvarpið afar torskilið því samtölur í hinum ýmsum málefnasviðum ganga einfaldlega ekki upp. 2. minni hluti gat ekki með nokkru móti vitað að það væri ekki búið að fjármagna þessa aðgerð. Réttast væri að hún væri þá ekki birt í frumvarpinu eða þá útskýrt að hún væri ófjármögnuð. Í staðinn fór fram leit að fjárheimildinni sem finnst svo hvergi. Það gerir að verkum að tölur stemma ekki og allt lítur út fyrir að vera rangt, því það er rangt. Önnur dæmi má finna í málefnasviði 29, um fjölskyldumál. Þar fékk fjárlaganefnd greinargóða kynningu þar sem öll bundin útgjöld og útgjaldasvigrúm var sundurliðað og útskýrt. Mjög vel gert. Ég mæli með þeirri kynningu, hún er í fylgiskjölum. En síðan kom forsætisráðuneytið og tilkynnti að 25 milljónir færu aukalega til umboðsmanns barna, sem er frábært, og er á sama málefnasviði og var kynnt áður, fjölskyldumál. Þá allt í einu munar 25 milljónum. Þá er málefnasviðið 25 milljónir í mínus, það vantar þær einhvers staðar. Tölurnar stemmdu í fyrri kynningunni en svo var bætt við 25 milljónum. Þá stemmir þetta ekki lengur. Á málefnasviði menningar, lista, íþrótta- og æskulýðsmála vantar 373 millj. kr. miðað við kynningu ráðuneytisins, líklega af því að eitthvað af upphæðunum koma úr fjárhagsramma fyrra árs. En það er ekki útskýrt. Ég mæli með að fólk skoði fylgiskjalið við þetta nefndarálit til að sjá hversu mismunandi kynningar ráðuneytanna eru og hversu misnákvæmar þær eru. Frumvarp til fjárlaga 2019 er fyrsta fjárlagafrumvarp í þrjú ár sem fær eðlilega málsmeðferð í þinginu. Það eru því mikil vonbrigði að frumvarpið er einstaklega ógagnsætt þar sem ekki er nokkur leið að skilja hvaða áhrif stefna ríkisstjórnarinnar hefur á fjármál ríkisins. Það er ekkert mat á fjárhagslegu umfangi stefnu ríkisstjórnarinnar, ekkert kostnaðarmat á þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin leggur fram til að ná þeim markmiðum sem hún setur fram í stjórnarsáttmála sínum og ekkert mat á ávinningi af stefnu stjórnvalda til framtíðar. Ríkisendurskoðun hefur gefið út yfirlýsingu um að hún ætli ekki að gefa álit þegar frumvarpið kemur á ríkisreikningi, eins og segir í ríkisreikningi fyrir árið 2017, með leyfi forseta: „Þar sem fullri innleiðingu á nýjum reikningsskilareglum er ekki lokið og lýkur ekki fyrr en í árslok 2019 lætur ríkisendurskoðandi ekki í ljós álit á ríkisreikningnum. Ríkisendurskoðandi mun gera ítarlegri grein fyrir endurskoðun ríkisreiknings ársins 2017 í sérstakri skýrslu sem send verður Alþingi.“ Að auki segir í kaflanum um ábyrgð ráðherra og fjársýslustjóra á ríkisreikningum, með leyfi forseta: „Fjármála- og efnahagsráðherra og fjársýslustjóri eru ábyrgir fyrir gerð og framsetningu ríkisreikningsins í samræmi við lög og reglur sem gilda um reikningsskil ríkisins og aðrar upplýsingar sem nauðsynlegar eru til glöggvunar á afkomu og stöðu ríkissjóðs. Ábyrgð þeirra nær einnig til þess að viðeigandi innra eftirliti sé viðhaldið við gerð og framsetningu ríkisreiknings þannig að hann sé í meginatriðum án verulegra annmarka, hvort sem er vegna sviksemi eða mistaka.“ Þetta eru engin smáræðis orð sem koma fram í áliti ríkisendurskoðanda. Af þessu má draga þá ályktun að skýrsla ríkisendurskoðanda til Alþingis vegna ríkisreiknings verði mjög áhugaverð, áhugaverðari en mér datt nokkurn tímann í hug að eitthvað sem tengdist endurskoðun gæti orðið. Það má minnast á að í andsvari mínu við formann fjárlaganefndar áðan þar sem ég spurði hvort það væri verið að fylgja lögum um opinber fjármál og svarið var afdráttarlaust já, þá virðist það ekki vera miðað við svör ríkisendurskoðanda. Mikið hefur verið rætt um fjárveitingavald Alþingis og hvort lög um opinber fjármál feli einhvern veginn í sér afsal þess valds til ráðherra. Rökin eru tvíþætt og snúa annars vegar að fjármálastefnu og fjármálaáætlun og svo hins vegar af fjárlögum. Í fjármálastefnu og fjármálaáætlun eru settir fram rammar um ríkisfjármálin, takmörkun á þeim, hver útgjöld málefnasviða eiga að vera og viðmið um afkomu hins opinbera og ýmislegt annað. Vafinn um fjárveitingavaldið snýst þá um hvort breytingartillögur þingmanna megi fara út fyrir viðmið stefnu og áætlunar. Þegar allt kemur til alls hefur hver og einn þingmaður sjálfstæðan rétt til að leggja fram breytingartillögu við þingmál og hver og einn þingmaður hefur sjálfstæðan rétt til að greiða atkvæði samkvæmt eigin sannfæringu um hverja breytingartillögu. Það þýðir að þingmenn geta gengið gegn samþykktri fjármálastefnu eða fjármálaáætlun ef þeir kjósa svo. Ríkisstjórnin og ráðherrar hennar eru hins vegar bundnir af römmum fjármálastefnunnar og fjármálaáætlunarinnar. Það er þeirra að framfylgja samþykktum Alþingis og fylgja lögum um opinber fjármál. Á sama tíma og þetta er óhjákvæmileg niðurstaða af rétti og sannfæringu þingmanns býður það upp á að þingmenn geti raskað þeim grunngildum sem lög um opinber fjármál kveða á um. Það er augljóslega ekki mikil festa, stöðugleiki, sjálfbærni, varfærni eða gagnsæi í því að þingmenn geri bara hvaða breytingartillögur sem þeim dettur í hug við fjárlagafrumvarp. Breytingartillögur eru nefnilega oft pólitískur sýndarleikur. Það er ódýrt fyrir minni hlutann að leggja fram hinar ýmsu tillögur sem vitað er að meiri hlutinn muni ekki samþykkja. Það er ódýrt fyrir minni hlutann að leggja fram tillögur sem er stefna einhverra flokka innan meiri hlutans og knýja þannig fram að sá flokkur hafni breytingum sem eru í átt að hans stefnu. Það er ódýrt af því að minni hlutinn verður aldrei rukkaður um ábyrgð á þeim tillögum en getur samt montað sig af því að hafa lagt þær fram. Þetta er eitthvað sem meiri hlutinn getur illa sagt en ég í minni hluta get hins vegar sagt, og ég vil segja það fyrir hönd meiri hlutans, á vissan hátt. [[Gripið fram í.]]Verði þér að góðu. Grunngildi laga um opinber fjármál leggja fram ákveðna kröfu og þingmönnum ber auðvitað að fara eftir lögum. Sjálfstæður réttur þingmanns er hins vegar ekki takmarkaður með fjármálastefnu og fjármálaáætlun því það eru þingsályktunartillögur til ríkisstjórnarinnar. Núverandi meiri hluti fetar þann mjóa stíg þar sem ríkisstjórnin gerði breytingar sem voru innan markmiða fjármálastefnu en þingmenn meiri hluta fjárlaganefndar eru að leggja til breytingar sem brjóta afkomumarkmið stefnunnar. Ef niðurstaðan í ríkisreikningi verður að afkomuviðmið stenst ekki verður það þinginu, nánar tiltekið þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna, að kenna, ekki ríkisstjórninni. Að því sögðu munu ráðherrar ríkisstjórnarinnar væntanlega samþykkja breytingar meiri hluta fjárlaganefndar en með því mun ríkisstjórnin samþykkja að brjóta afkomuviðmið fjármálastefnunnar. Hinn hluti rökstuðningsins fyrir því að þingið sé að glata fjárveitingavaldinu snýr að heimild ráðherra til þess að skipta fjárheimildum upp í fjárveitingar, að þingið samþykki bara ákveðnar almennar heimildir til málefnasviða og málaflokka en ráðherra geti svo gert það sem honum sýnist innan hvers málaflokks. Sú gagnrýni er hins vegar ekki alveg réttmæt með öllu. Ráðherra verður að sýna fram á þróun fjárveitinga til ríkisaðila fyrir næstu þrjú árin í fylgiriti fjárlaga og verður að láta vita ef óeðlileg frávik verða frá þeirri áætlun. Einnig verður ráðherra að setja fram stefnu með mælanlegum viðmiðum fyrir hvert málefnasvið og leggja til aðgerðir til þess að ná þeim markmiðum. Hingað til hefur engin kostnaðaráætlun fylgt stefnu málefnasviða þrátt fyrir skyldu þar um, í fjármálaáætlun og fjárlögum. Annars er ómögulegt fyrir þingmenn að átta sig á því af hverju ráðherra þarf auknar fjárheimildir og ávinning þess að veita þær heimildir. Einnig verður ómögulegt að fylgjast með framkvæmd fjárlaga og með því hvort stjórnvöld nái settum markmiðum á hagkvæman hátt. Það skiptir máli hvort við náum markmiðinu með aðgerð sem kostar 10 milljónir eða 100 milljónir. Ef aðgerðirnar eru ekki kostnaðarmetnar er ómögulegt að gagnrýna hvernig ráðherra ráðstafar heimildum til aðgerðanna. Það er ekki hægt að segja að ráðherra hafi eytt umfram kostnaðaráætlun og krefja hann svara um af hverju. Það er heldur ekki hægt að hrósa honum fyrir að vera undir áætlun eða spyrja af hverju það var svona mikið ofmat á kostnaði. Að lokum verða ársskýrslur ráðherra nær gagnslausar því þeir geta montað sig af ýmiss konar afrekum sem þeir sögðust aldrei ætla að vinna og engin leið er að segja að hefðu ekki bara gerst sjálfkrafa, án afskipta ríkisstjórnarinnar. Ráðherrar geta auðveldlega skreytt sig með stolnum fjöðrum ef þeir eru ekki rukkaðir um loforðin fyrir fram. Fjárveitingavaldið fer nefnilega ekki frá Alþingi nema þingmenn ákveði það. Ef þingmenn sætta sig við að ríkisstjórnin kostnaðarmeti ekki stefnu sína eru þeir að afsala sér fjárveitingavaldinu. Það eina sem þarf til þess að Alþingi haldi fjárveitingavaldinu er að þingmenn standi í lappirnar gagnvart ráðherrum, sinni eftirlitsskyldu sinni og dragi línu í sandinn þegar ráðherrar biðja um ávísun stílaða á handhafa. Eða á nútímamáli kannski að þingið væri að gefa ráðherra greiðslukort ásamt pin-númeri þegar fjárheimildir án útskýringa eru samþykktar. Gerðu svo vel, eyddu þessu eins og þú vilt. Afgreiðsla Alþingis og fjárlaganefndar er mjög athyglisverður kafli. Frumvarpi til fjárlaga var dreift eftir hádegi þann 11. september 2018. 1. umr. hófst um morguninn tveimur dögum seinna. Sú umræða fékk tvo daga í þinginu þar sem fjármálaráðherra og talsmenn töluðu fyrri daginn og svo fengu aðrir ráðherrar afar takmarkaðan tíma seinni daginn til þess að kynna verkefni málefnasviða sinna. Engu skipti þótt einhver málefnasvið væru umfangsmeiri en önnur. Engu skipti hvort ráðherra gæti komið kynningu á málefnasviðum sínum á framfæri á þeim tíma sem var úthlutað eða ekki. Ráðherrar eiga skilið rýmri tíma. Þingmenn eiga skilið að ráðherrar geti komið öllu sem máli skiptir á framfæri í ræðustól þingsins og borgarar landsins eiga skilið að öll gögn fái að koma fram. Það er brýnt að gefa rýmri tíma í 1. umr. fjárlaga í framtíðinni, rýmri tíma frá því að fjárlagafrumvarp er lagt fram og þangað til 1. umr. hefst og rýmri tíma til þess að framsaga ráðherra geti rúmast innan þess tíma sem þeir fá úthlutað til kynningar á sínum málefnasviðum. Að auki mættu almennar umræður um fjárlög við 1. umr. fá rýmri tíma líka því í lögum um opinber fjármál er stefnumörkun stjórnvalda orðin mikilvægur hluti fjárlagagerðarinnar og tími til þess að rýna í og spyrja um einstakar aðgerðir eða markmið er ansi knappur. Aðeins um vinnu fjárlaganefndar. Fjárlaganefnd fékk til sín góða gesti. Fjármála- og efnahagsráðuneytið mætti oft, eins skilja má. Taflan hér í álitinu sýnir fundartíma í klukkustundum og mínútum, námundað að næstu fimm mínútum eða svo. Þetta eru nokkrar blaðsíður. Gestir mættu í u.þ.b. 54 klukkustundir á móti 0 klukkustundum af innri greiningarvinnu fjárlaganefndar. Þrátt fyrir að gestakomur séu mjög mikilvægar fyrir fjárlaganefnd og þingstörfin almennt mætti íhuga að gera þær skilvirkari á einhvern hátt, t.d. með því að auka samskipti í gegnum umsagnir, að spurningar nefndarmanna um umsagnir séu t.d. sendar á umsagnaraðila og svör fengin áður en ákvörðun er tekin um hvort nauðsynlegt sé að fá gestina á fund nefndarinnar. Ástæðan fyrir því er tvíþætt: Annars vegar er fundartími nefndarinnar takmarkaður, hann var 54 klukkutímar, og hins vegar koma oft fram upplýsingar í spurningum nefndarmanna og svörum gesta sem eru háðar minni og glósum nefndarmanna, upplýsingar sem mikilvægt er að hafa sem skýrastar og minnst háðar gloppóttu minni og túlkun þingmanna. Tilgangur þess að fá gesti á fund virðist oft frekar vera friðþæging og hluti af stimpilafgreiðslu þingsins, það þurfi að merkja við það box að hlustað hafi verið á umsagnaraðila. Gestakomur eru algjört lykilatriði í störfum þingnefnda. Vandamálið er að mikill hluti þess sem fram kemur á nefndarfundum skilar sér ekki á nægilega nákvæman hátt út úr nefndum. Það er ein ástæða þess að Píratar hafa talað fyrir því að almennt eigi nefndarfundir að vera opnir. Mjög litlar umræður voru um efni frumvarps til fjárlaga á milli nefndarmanna á nefndarfundum. Nær allur tími nefndarinnar fór í samtöl við gesti. Lítill sem enginn tími var til þess að leggjast sameiginlega yfir umsagnir, hvorki áður en gestir kynntu umsagnir sínar né eftir það. Upplýsingar sem 2. minni hluti, ég, bað um á fyrsta fundi fjárlaganefndar um sundurliðun aukinna útgjaldaheimilda hvers ráðuneytis, bárust einungis frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Nokkur önnur ráðuneyti útskýrðu sundurliðun sína í kynningu sinni fyrir nefndinni en meiri hluti ráðuneyta svaraði aldrei upplýsingabeiðninni. Ástæðan fyrir því að beiðnin var lögð fram var að tölurnar sem gefnar eru upp í frumvarpi til fjárlaga stemma oft ekki við beiðni um auknar fjárheimildir. Þetta dæmi, um upplýsingabeiðni sem er ekki svarað, er lýsandi fyrir afgreiðslu Alþingis á frumvarpi til fjárlaga. Það er mikið af óþægilegum mótsögnum eða skorti á upplýsingum í frumvarpinu sem enginn áhugi virðist vera á að svara fyrir. Afleiðingin verður sú að Alþingi afsalar sér fjárveitingavaldinu með öllu. Ekkert sem ríkisstjórnin kemur til með að gera með fjárheimildirnar verður hægt að rekja til ábyrgðar ráðherra og ekki verður hægt að meta hvort vel hafi verið farið með almannafé, hvort það fjármagn sem sett var í tiltekið verkefni hafi skilað sér í ábata fyrir samfélagið eða annað. Ráðherrum kann að þykja þægilegast að geta haft sem mest svigrúm til þess að geta hliðrað til eftir geðþótta en þingið á ekki að sætta sig við að ráðherrar hafi slíkt svigrúm. Krafa þingsins á að vera skýr og kostnaðarmetin stefna sem hægt er að fylgjast með í framkvæmd til þess að hægt sé að réttlæta að skattheimta sé réttlát og hagkvæm öllum. Að lokum verður að minnast á meðferð fjárlaganefndar á beiðnum um fjárveitingar frá einstaka aðilum. Gert var staðlað svar þar sem beiðnum var vísað á viðeigandi ráðherra sem ber ábyrgð á stefnumörkun á því málefnasviði sem beiðnin varðaði. Þá var ráðherra einnig beðinn um að skila svari til fjárlaganefndar um viðbrögð ráðuneytis við hverri beiðni. Eins og kemur fram í áliti meiri hlutans voru svör ráðuneyta ekki alltaf viðunandi. 2. minni hluti tekur undir það og telur það jafnvel vera of vægt til orða tekið. Svör ráðuneyta voru ekki viðunandi í neinu tilfelli. Svar barst einungis frá fjórum ráðuneytum, dómsmálaráðuneyti um eina beiðni, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti um eina beiðni, velferðarráðuneyti um 11 beiðnir og mennta- og menningarmálaráðuneyti um eina beiðni. Samtals bárust hins vegar fjárlaganefnd 49 beiðnir samkvæmt fjölda skjala sem eru skráð í skjalakerfi nefndasviðs. Það sér hver sem vill sjá að sú vinna sem fjárlaganefnd leggur í að greina og glugga í frumvarp til fjárlaga er frekar samkvæmt hefðum og þeim vana að inn á gólf fjárlaganefndar komi fjöldinn allur af aðilum sem voru áður að biðja um fjárveitingar. Það vinnulag er enn við lýði þrátt fyrir áherslubreytingar í fjárlagaferlinu. Þrátt fyrir að grundvöllur fjárlaga eigi að vera markmiða- og árangursdrifinn og grunngildamiðaður heldur fjárlaganefnd áfram að raða gestum inn í gamla fjárheimildamiðaða ferlið. Það er að vissu leyti skiljanlegt. Erfitt er að bregða út af vananum og breyta vinnubrögðum. Ýmislegt getur farið úrskeiðis þegar einhverju er breytt. En það er ekki einu sinni reynt. Sú viðleitni sem er sýnd, t.d. í að beina fjárheimildabeiðnum til viðkomandi ráðherra, selst svo ódýrt þegar meiri hlutinn endar á því að dreifa klinki hingað og þangað um kjördæmin. Þau verkefni kunna að vera áhugaverð og mikilvæg en það liggja engin gögn fyrir um það hvort t.d. sé verið að tvífjármagna verkefni. Meiri hlutinn setur meira að segja aukna fjármuni í verkefni sem er með samning hjá ráðuneytinu eftir beiðni frá ráðherra sem er hvergi skráð meðal þeirra beiðna sem bárust fjárlaganefnd. Þessi vinnubrögð eru öll eftir gömlu bókinni og í lok dags vinnur meiri hluti þingsins eftir því sem framkvæmdarvaldið segir. Nú gerir 2. minni hluti ýmsar breytingartillögur á frumvarpi til fjárlaga. Frumvarpið er unnið ofan á gallaða fjármálaáætlun sem hefði átt að vísa aftur til ríkisstjórnarinnar af því að þar vantaði kostnaðargreiningar á stefnu stjórnvalda í áætlunina og frumvarp til fjárlaga endurspeglar þann galla út í gegn. Það hefur áhrif á allar umsagnir um fjármálaáætlunina, allt frá hagrænum greiningum á breytingum stjórnvalda til eftirlits með framkvæmd fjárlaga. Umsagnir verða ómarkvissari og afurðin er óhjákvæmilega byggð á ágiskunum. Það gerir allar breytingartillögur við frumvarp til fjárlaga erfiðari því að áhrif þeirra á stóru myndina eru óskýrari. 2. minni hluti telur þó nokkrar breytingar vera óhjákvæmilegar eða í versta falli hlutlausar fyrir afkomu hins opinbera og borgara landsins. Til að byrja með þarf að afturkalla allar þær heimildir sem ráðherrar biðja um og eru ekki útskýrðar. Það er í þskj. 471, 1. mál, en þar er gerð þessi tillaga: „Fjárheimildir eftirfarandi málefnasviða lækki vegna óútskýrða fjárheimildabeiðna“. Samanlagt eru það 8.193 millj. kr. vegna fjárheimildabeiðna sem ég eða félagar mínir gátum ómögulega fundið skýringar á í frumvarpi til fjárlaga eða í kynningu og gögnum þeim sem fjárlaganefnd fékk. Á móti leggur 2. minni hluti til að fjárheimildir verði auknar í ákveðin verkefni eins og kemur fram á þskj. 460. Þar má m.a. að finna varanlega rekstrarhækkun til heilbrigðisstofnana, tímabundna hækkun til Landspítala – háskólasjúkrahúss út af mönnunarvanda og villu í launabótum vegna kjarasamninga, afnám krónu á móti krónu skerðinga frá 1. apríl 2019, það er upp á 7,6 milljarða, varanlegt framlag til sjúkraflutninga, varanlegt framlag til umboðsmanns Alþingis vegna OPCAT-verkefna, varanlegt rekstrarframlag til Landhelgisgæslunnar, varanlegt stöðugildisframlag til Samkeppniseftirlitsins til þess að efla eftirlit með samkeppnislögum, ríkisskattstjóra, lögreglunnar og Vinnumálastofnunar vegna eftirlits með vinnumansali, Persónuverndar vegna verkefna tengdra nýju persónuverndarlöggjöfinni, þjóðskrár til þess að geta skráð fleiri kyn en tvö í þjóðskrá, skattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra til þess að efla eftirlit með skattundanskotum, tímabundið framlag til ríkisendurskoðanda vegna ofreiknaðra sértekna, tímabundið framlag til starfsendurhæfingarsjóðsins VIRK til þess að standa við gerða samninga, tímabundið afnám aðhaldskröfu Útlendingastofnunar, lengingu fæðingarorlofs í 12 mánuði, hækkun persónuafsláttar og lækkun veiðigjalda um 1 milljarð kr. til þess að styrkja litlar og meðalstórar útgerðir. Ég ætla að fjalla aðeins um nefndarálit meiri hlutans. Því miður fékk ég ekki allt nefndarálit meiri hlutans þegar ég var að vinna mitt nefndarálit þannig að umfjöllun mín ber þess kannski merki. Í einum kafla nefndarálits meiri hlutans er fjallað um tölulega framsetningu gagna frumvarps til fjárlaga og fylgirits. Þar koma fram ábendingar nefndarinnar um framsetningu tölugrunns, ítarlegra fylgirit, minni endurtekningar og ítarlegri skýringar á svokallaði útgjaldabrú. 2. minni hluti tekur undir þessar ábendingar meiri hlutans og að auki vill 2. minni hluti bæta við að framsetning frumvarps og fylgirits verði staðlaðri með tilliti til framsetningar á tölulegum útskýringum, að framsetning kynninga ráðuneytanna verði samræmd. Eins og sést í fylgiskjölum þessa nefndarálits eru engar tvær kynningar eins. Einnig mætti bæta framsetningu á þeim gögnum þar sem gerður er samanburður við fyrri ár og nauðsynlegt er að vinna tölfræði lengra aftur í tímann til að hægt sé að sjá raunverulega og sanngjarna framsetningu á þróun tekna og gjalda vegna ýmissa atriða sem borin eru saman, svo sem samanburð á málefnasviðum, málaflokkum og einstaka málefnum eða verkefnum í gegnum árin. Að lokum þarf nauðsynlega að framfylgja þingsályktun nr. 51 frá 145. löggjafarþingi, um tölvutækt snið þingskjala. Ef einhvers staðar er þörf á tölvutækri framsetningu er það í fjárlögum og tengdum málum. Ég ætla að geyma að fjalla sérstaklega um einstaka málefnasvið. Við komum til með að taka það í einstaka ræðum í 2. umr. Ræðutíminn styttist skemmtilega við það. Að lokum smásamantekt. Ég viðurkenni að efnisleg gagnrýni þessa nefndarálits er að hluta til þeim atburðum að kenna sem gerðust rétt áður en frumvarp til fjárlaga var afgreitt úr fjárlaganefnd. Þeir atburðir höfðu mikil áhrif á afstöðu 2. minni hluta en næg tilefni voru til gagnrýni áður en breytingartillögur ríkisstjórnarinnar lágu fyrir. Helsta gagnrýni 2. minni hluta snýr að formi og málsmeðferð fjárlaga. Auðvitað er hægt að gagnrýna pólitík og ákvarðanir um fjármuni hingað og þangað. En þangað til að við erum búin að laga formið og framsetninguna og við vitum hvaða tölur eiga í raun heima hvar, er mun erfiðara að tala um hvaða fjárhæðir eru að fara hingað og þangað. Það er hægt að finna þær hér og þar en það er einhvern veginn alltaf hægt að snúa þeim við og breyta framsetningu á því hvenær eigi að byrja að telja og hvenær ekki og alls konar svoleiðis. Verkefnið var tvímælalaust risavaxið, þ.e. að semja fjárlagafrumvarp, eins og ítrekað hefur verið farið yfir í aðdraganda kosninga á undanförnum árum. Fjársvelti hrunsáranna segir virkilega til sín í samgöngumálum, heilbrigðismálum, menntamálum og öðrum velferðarmálum. Viðhaldsskuldin hefur hrannast upp og vofir yfir okkur, engu minni en eiginleg lán gerðu í kjölfar hrunsins. Vandamálið er að við sjáum ekki vaxtakostnað þess að láta mikilvæga innviði grotna niður. Við sjáum hins vegar vaxtakostnað lánanna og okkur blöskrar, skiljanlega. Ef við myndum sjá vaxtakostnað viðhaldsþarfar innviða myndi okkur eflaust blöskra líka. Við myndum jafnvel forgangsraða viðhaldsskuldinni umfram skuldir vegna lána eða leggja fjárfestingar í mannauð. En af því að við vitum ekki hvað það kostar okkur að vanrækja sameignir okkar eða mannauð getum við ekki tekið upplýsta ákvörðun um hvert sé best að beina fjármagni úr okkar sameiginlegu sjóðum. Komandi ár verður tvímælalaust áhugavert. Það er ekki beint hægt að segja að það séu bjartir tímar fram undan í kólnandi hagkerfi og komandi kjarasamningavetri. En þrátt fyrir gagnrýni þessa nefndarálits er ég þó jákvæður á framhaldið. Þrátt fyrir að ekki sé hægt að greina mikla þolinmæði fyrir stjórnvöldum í samfélaginu eru Íslendingar vanir að gera það sem þarf til að allt gangi betur. Ég treysti landsmönnum til að sýna ríkisstjórninni og Alþingi það aðhald sem þarf til að tryggja nauðsynlega framþróun þrátt fyrir það hliðarspor sem er tekið í þessu fjárlagafrumvarpi. Þegar útlitið er sem verst standa Íslendingar sig alltaf best.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, samstarfsmanni í hv. fjárlaganefnd, fyrir prýðisræðu. Eins og hv. þingmaður kom inn á, bæði í upphafi og lok ræðu, geymir hann frekari efnislega umræðu til seinni ræðna og var fyrst og fremst í forminu og er það vel vegna þess að við erum auðvitað alltaf að reyna að bæta verklagið. Ég vil fyrst koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi í ræðunni þegar við tókum út nefndarálit meiri hluta. Það er rétt sem hv. þingmaður kom inn á að þar vantaði skýringartexta eða ítarlegri skýringartexta við breytingartillögur sem þó lágu fyrir og það er auðvitað mjög stór hluti af nefndarálitinu. Svo vantaði þar inn í svona kvart úr síðu í kafla um fjölskyldumál sem hafði ekki verið settur inn, en engar meginbreytingar aðrar, en endar í 16 blaðsíðum, þ.e. meginefni textans, en engar tölur. Ég vil bara koma því á framfæri, en allt rétt sem hv. þingmaður sagði. Og unnið var í því í skjalavinnslunni að koma að ítarlegri skýringartexta við allar breytingartillögur til að aðstoða þingmenn við að komast til botns í því í hvað þetta væri í raun og veru að fara og hvert peningunum er ráðstafað og með hvaða skilyrðum. Þannig að það sé sagt. Síðan að forminu, af því að við erum sameiginlega sammála um, þ.e. nefndin, varðandi útgjaldabrúna að það er enginn annar í hv. fjárlaganefnd en hv. þingmaður betur til þess fallinn að útskýra það hvernig við gætum breytt því að forminu til í framsetningu. Bið ég hv. þingmann um að gera það.
Virðulegi forseti. Um þessa útgjaldabrú, þá gat ég ómögulega fundið það þegar útskýring kom á því hvert þessi peningur ætti að fara, í þetta eða hitt verkefnið, ég vissi ekkert á hvaða lykil hann fór, í hvaða málaflokk hann fer eða eitthvað því um líkt. Þegar ég geri breytingartillögur þá get ég illa rakið mig í því hvert eigi að fara. Það er meira að segja ómögulegt í sumum tilvikum, þar sem ég finn ekki í hvað peningur á að fara. Ef ég ætla að taka hann frá, veit ég ekkert frá hvaða málaflokki ég er að taka þær fjárheimildir. Það er ómögulegt, að sjálfsögðu. Þegar verið er að leggja fram sundurliðun á bundnu útgjöldunum og útgjaldasvigrúminu þarf það að koma fram í hvaða málefnasvið, málaflokk o.s.frv. hver sundurliðun á að fara. Þetta þarf bara að liggja skýrt frammi í mjög skýrri töflu. Ég held að ástæðan fyrir því að við lendum ítrekað í þessu - eins og með nefndarálitið sem hv. formaður fjárlaganefndar minntist á að væri í skjalavinnslunni, reynt væri að bæta við einhvers konar nánari útskýringum - sé þessi stutti tími sem okkur er alltaf gefinn. Það sem við þingmenn getum aðeins sagt er: Nei, fyrirgefðu. Ég veit að forseta er rosalega annt um að standast einhverja starfsáætlun o.s.frv. en við verðum líka að gera þetta vel. Það að gera þetta vel þýðir það tvímælalaust líka, eins og þeir sem eru að skila minnihlutaáliti, að geta farið yfir meirihlutaálitið og séð allar forsendurnar sem lagt var upp með til að vera þá jafnvel sammála. Við erum nefnilega á ákveðnum krossgötum í þessu ferli um lög um opinber fjármál. Þetta er í fyrsta sinn sem við náum þetta langt inn í ferlið og við erum bara á fyrsta ári af fimm. Það er rosalega mikilvægt að þingmenn, sérstaklega nefndarmenn í fjárlaganefnd, komi og taki aðeins umræðuna um lög um opinber fjármál. Hver er staða okkar gagnvart þeim lögum núna [[Forseti hringir.]]með tilliti til einmitt fjárveitingavaldsins og fleira sem er svo nauðsynlegt til að halda [[Forseti hringir.]]þeim aga sem talað hefur verið um.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni svarið og ég tek undir með hv. þingmanni um útgjaldabrúna, sem hv. þingmaður lýsti mjög vel. Ég ætlaði að draga fram þann texta sem við erum sameiginlega með í álitum meiri hluta og 2. minni hluta, en hv. þingmaður útskýrði þetta mjög vel. Og ég held að það væri líka til bóta fyrir alla þingmenn og aðra sem vilja kynna sér efni frumvarpsins og málefnasviðanna að skoða það. Þetta er mjög gagnleg framsetning. Textinn er oft fullknappur til skýringar á hinu myndræna formi. Við eigum að geta bætt úr því. Aðeins áfram að forminu. Hv. þingmaður kom inn á fjárveitingavald Alþingis, óyggjandi, og svo framsetningu á fjármálastefnu og fjármálaáætlun og 4. gr. þar sem staðfest er að stefnan sé í samræmi við og samkvæmt grunngildum sem talin eru fram í 2. mgr. 6. gr. og svo skilyrðin í 7. gr. Í 5. gr. laga um opinber fjármál, um fjármálaáætlun, er það svo að í ályktun Alþingis um fjármálaáætlun skal hún liggja til grundvallar fjárlagagerðinni, frumvarpinu sem við erum að ræða. Ef við fengjum skoðun hv. þingmanns á þeirri gagnrýni á ósveigjanleika afkomuskilyrða 7. gr. Gefum okkur að efnahagsspáin, sem breytti forsendum, hefði verið 1% samdráttur, þá hefðum við lent svolítið í vanda verandi í gólfi stefnunnar með 1%.
Virðulegi forseti. Takk fyrir þetta. Ég spurði fjármálaráðherra einmitt að þessu, í rauninni eftir ábendingar fjármálaráðs. Fjármálaráð hefur komið inn á það í umsögnum sínum að það sé alveg í sjálfsvald ríkisstjórnar sett hvert svigrúmið á að vera. Fjármálaráðherra túlkar þetta viðmið sem gólf eða hærra. Það má skila 1%, 2, 3, 4, 5% í afgang en ekki lægra. Það hefur komið skýrt fram í svörum ráðherra. Það yrði þá bara næstu ríkisstjórnar að setja sér viðmið, 1–2%, að ætla hvorki að fara umfram það til að halda ákveðnum aga né undir. Miðað við lögin, þá held ég að þau leyfi það svigrúm í rauninni til að stjórnvöld geti sett sér afkomuviðmiðin eftir eigin höfði, þess vegna í mínus eða plús, og það kemur bara álit miðað við það frá fjármálaráði um hvað það þýði fyrir framhaldið, hvað það þýði fyrir hagkerfið o.s.frv. Ég held að það sé ekki flókið í þessu tilviki. Fjármálaráðherra hefur gefið það skýrt út að 1% er það sem ríkisstjórnin og stjórnvöld ætla að halda sig við, jafnt og/eða yfir það. Þar ber ríkisstjórninni náttúrlega að stilla til aðgerðum til að ná því markmiði.
Herra forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður ræðir mikið formið í ræðu sinni. Við erum að taka lög í notkun um opinber fjármál og formið er tengt því. Mig langar að spyrja varðandi minnihlutatillöguna frá hv. þingmanni um að lækka óútskýrðar fjárlagaheimildir um allt að 8,2 milljarða sem verður fyrst á málefnasviði 27, Örorka og málefni fatlaðs fólks, rúmir 5 milljarðar, og síðan á málefnasviði 24, Heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa, rúmlega 1.300 milljónir. Getur hv. þingmaður farið aðeins í gegnum hvað stendur á bak við? Svo kannski almennt um pólitíkina í fjárlagafrumvarpinu. Það er 4,8% aukning í rammanum, hækkun. Við höfum séð undanfarin ár 7–8% hækkun milli ára að raungildi, þannig að þetta er fjórða árið í röð þar sem eru umtalsverðar hækkanir í fjárlagafrumvarpinu. Mig langar að fá skoðun hv. þingmanns á því hvernig hann sé fyrir sér þær gríðarlegu hækkanir sem hafa orðið í ríkisrekstrinum, þær fjárveitingar. Hvað finnst hv. þingmanni um þá þróun undanfarinna ára? Það væri fínt að fá það fram, það sem snýr að þessu hefur kannski ekki verið rætt mikið í gegnum tíðina.
Virðulegur forseti. Jú, ætli þetta sé ekki í fyrsta sinn sem einhver hefur stungið upp á því að fjárheimildir minnki í fjárlagaumræðu? Ég veit það ekki alveg. En á móti erum við með aðra breytingartillögu þar sem er hækkað á móti. Það sem við erum þá að gera er að finna allar þær heimildir sem við sjáum ekki að séu útskýrðar. Við erum að mínusa þær frá og bæta við öðrum verkefnum, sem eru útskýrð, og fjárheimildum til þeirra útskýrðu verkefna í staðinn. Á málefnasviði 27, sem eru 5 milljarðar, er t.d. 1 milljarður í ég veit ekki hvað. Ég veit að 4 milljarðar fara í kerfisbreytingar en við vitum ekki hverjar þær eiga að vera þannig að það er óútskýrt eins og er. Við tökum þá 4 milljarða til baka, í mínus, en leggjum til afnám krónu á móti krónu í plús. Þá verður komin útskýrð hækkun á fjárheimildum á móti. Þannig er það, ef það svarar spurningunni. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því að við erum að koma úr lægð eftirhrunsáranna. Fjárlög ríkisins hafi í rauninni verið í algeru lágmarki. Ég veit ekki hvort endilega sé hægt að tala um gríðarlega hækkanir eða hvort við séum bara að ná eðlilegu ástandi. Það er það sem ég hef kvartað undan að vanti varðandi tölfræðina og þess vegna spyr ég oft í fyrirspurnum um það hvernig staðan á því hafi verið alveg til 2006 eða 2005 eða 2003 eða hvenær sem það er, til þess að fá raunhæfan samanburð sem er ekki litaður eða dreginn niður af lágu meðaltali hrunáranna. Ég held að við séum nokkurn veginn að komast á þann stað sem við vorum á fyrir bóluárin fyrir hrun eða eitthvað því um líkt. Við erum undir því t.d. í samgöngumálum. Það má taka tillit til þess að það er hægt að segja: Jú, við erum að fara í rosalegar hækkanir. En við höfum samt ekki náð því [[Forseti hringir.]]hlutfalli sem við vorum áður með í samgöngumálum, þannig að ég ætla ekki beint að segja að við séum komin í einhverjar rosalegar hækkanir. Ég held að við séum komin í eitthvert jafnvægi.
Herra forseti. Hugsanlega misskil ég málið eitthvað. Það kemur fram að verið sé að tala um að taka út 5 milljarða af málefnasviði sem snýr að örorkumálum en ég get ekki betur séð en að verið sé að tala um að bæta 13–14 milljörðum í fæðingarorlofið. Það snýr ekki að örorku, krónu á móti krónu, þannig að ég átta mig ekki alveg á samspili hluta í álitinu. Það kemur fram á einum stað að lækka eigi um 5 milljarða til örorkumála en svo á að bæta 13 milljörðum í fæðingarorlofið. Það er hugsanlega einhver skekkja sem ég átta mig ekki alveg á í því ferli og væri ágætt að fá það fram. Ég held að ljóst sé í áliti meiri hluta að þegar menn skoða undanfarin ár og þróun, t.d. í örorkumálum og málum eldri borgara á síðustu árum, þá hafa verið umtalsverðar hækkanir, bæði í prósentum og milljarðatugum. Ég held að það hafi náð alveg nýjum hæðum í Íslandssögunni, það hversu vel hefur gengið að bæta í þau góðu málefni. En þetta er það sem ég þarf að fá á hreint, hvert verið er að fara í minnihlutaálitinu varðandi örorkuna og síðan aftur hina gríðarlegu viðbót í fæðingarorlofið á móti.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki alveg hvernig það kemur heim og saman í breytingartillögunni en tölurnar eru svona: Lenging fæðingarorlofs í 12 mánuði eru 5.130 milljónir, útlendingamál 39, VIRK 73, ofáætlaðar sértekjur til ríkisskattstjóra 43,2. Svo eru 22, 22, 11, 11, 11 og 22 milljónir í aukin stöðugildi. Aukning vegna skráningu fleiri kynja í þjóðskrá eru 2,5 milljónir, afnám skerðingar 7,6, heilbrigðisstofnanir 800, Landspítali – háskólasjúkrahús 1.600, sjúkraflutningar 50, OPCAT 4 og almennur rekstur Landhelgisgæslunnar 100. Þetta plúsast væntanlega saman. Það kemur væntanlega út þannig af því að það er á sama málefnasviði, hv. þingmaður sér samtölu viðbótarafnáms skerðinga og fæðingarorlofs eða eitthvað því um líkt. Ég sendi bara mínar breytingartillögur upp í skjalavinnslu með þeirri sundurliðun sem ég var að reyna að lesa upp og þannig kemur það. Það eru ekki 13 milljarðar í lengingu fæðingarorlofs, það er 5,1 milljarður eða svo.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti Miðflokksins um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2019, 3. minni hluta fjárlaganefndar. Það eru blikur á lofti í efnahagsmálum. Þjóðhagsspá gerir ráð fyrir að verðbólga aukist samfara gengisveikingu sem þegar er farin af stað og við sjáum. Nýleg stýrivaxtahækkun Seðlabankans undirstrikar áhyggjur af vaxandi verðbólgu. Kjarasamningar mikils meiri hluta vinnumarkaðarins renna út í lok ársins og byrjun næsta árs og því ríkir mikil óvissa um launaþróun á næsta ári. Launaforsendur umfram forsendur fjárlaga vega mjög þungt á lífeyrisskuldbindingum ríkissjóðs. Búist er við að atvinnuleysi aukist jafnt og þétt út spátímann samfara minni spennu í þjóðarbúskapnum. Í fjárlagafrumvarpinu er að mínu viti of mikill útgjaldavöxtur. Ekki er búið nægilega vel í haginn fyrir það sem fram undan er. Ef forsendur bresta er óljóst til hvað úrræða stjórnvöld ætla að grípa. Sýna hefði mátt meira aðhald í ríkisbúskapnum á tímum góðæris. Óraunhæf er að stjórnvöld treysti því að áfram sé mikill hagvöxtur. Ekkert bendir til þess að lækkun á gengi krónunnar undanfarið komi til með að ganga til baka. Lækkunin kemur til með að hafa áhrif á gengistryggð lán ríkissjóðs, eins og við þekkjum. Þeir þættir sem ég hef nefnt hér benda eindregið til þess að afgangur í ríkisfjármálum upp á 1% af landsframleiðslu, þ.e. 28,9 milljarðar, sé ekki nægilegur. Afgangurinn er of lítill miðað við þanda tekjustofna og afgang af síðasta hagvaxtarskeiði. Uppsveiflur taka enda en svo virðist sem ríkisstjórnin sé ekki nægilega meðvituð um það. Greinilegt er að það hægir hratt á vexti hagkerfisins. Minni hagvöxtur dregur úr tekjum ríkissjóðs. Verði hagvöxtur minni en spár gera ráð fyrir gæti afkoma ríkissjóðs hæglega breyst í halla. Lítið má því út af bregða. Mikilvægt er að hafa í huga í því sambandi að útgjaldaaukning frá frumvarpi til fjárlaga og umframkeyrsla frá fjárlögum til ríkisreiknings er því miður regla fremur en undantekning. Samfleytt í 22 ár hafa útgjöld aukist frá frumvarpi til ríkisreiknings. Líklegt er því að útgjöld verði töluvert meiri en lagt er upp með í frumvarpinu. Boginn er hátt spenntur í útgjöldum hins opinbera og er svigrúmið því lítið til að breyta tekjuöflun og skerpa á tekjujöfnunarhlutverki beinna skatta. Ríkisútgjöld munu aukast um 55,8 milljarða á árinu 2019, um rúmlega 1 milljarð á viku, samkvæmt frumvarpinu. Ríkisútgjöld á hvern Íslending hafa aldrei verið meiri, mælt á föstu verðlagi, og eru opinber umsvif ein þau mestu meðal þróaðra ríkja. Af hverjum 100 kr. sem verða til í hagkerfinu er 38 kr. ráðstafað af hinu opinbera og ljóst er að vandinn í opinberum rekstri liggur í skorti á forgangsröðun en ekki á fjármagni. Þetta kemur m.a. fram í umsögn Samtaka atvinnulífsins við fjárlagafrumvarpið. Í frumvarpinu er athyglisverður en stuttur kafli á bls. 91 sem ber yfirskriftina: Efnahagslegir óvissuþættir. Þar kemur m.a. fram að 40% stjórnenda 400 stærstu fyrirtækja landsins telja að aðstæður í atvinnulífinu muni versna á næstu sex mánuðum en aðeins 7% telja að þær muni batna. Uppsagnir á starfsfólki eru þegar byrjaðar. Þrátt fyrir aðvaranir úr ýmsum áttum er enn bætt í ríkisbáknið og ríkisútgjöldin í hæstum hæðum. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er því ekki að sjá að það sé fyrirhyggja til framtíðar, hún er a.m.k. af skornum skammti. Ferðaþjónustan er orðin okkar mikilvægasta atvinnugrein og stendur hún undir 42% af útflutningsverðmætum þjóðarinnar. Það er því ljóst að yrði mikill samdráttur í greininni myndi það hafa veruleg áhrif á þjóðarbúskapinn. Nú þegar hefur dregið úr komu erlendra ferðamanna til landsins. Það er því nauðsynlegt að gerðar verði sviðsmyndagreiningar um áhrif þess ef mikill samdráttur yrði í greininni. Því er ekki fyrir að fara og verður það að teljast töluverður annmarki í fjármálastjórn ríkisins, sérstaklega í ljósi umfangs ferðaþjónustunnar á tekjuöflunarhlið ríkisins. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir að skuldir og vaxtagreiðslur ríkisins muni halda áfram að lækka. Ánægjulegt er að sjá þann árangur sem náðst hefur í þeim málum og hafa margir utanaðkomandi þættir skipt þar verulegu máli. Gert er ráð fyrir að hlutfall brúttóskulda af vergri landsframleiðslu verði 31% í lok næsta árs en skuldahlutfallið var hæst 86% af vergri landsframleiðslu árið 2011. Vaxtagreiðslur ríkissjóðs eru hins vegar enn mjög miklar þó að þær hafi lækkað með lægri skuldum ríkissjóðs. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er reiknað með að þær verði um 40 milljarðar kr. á næsta ári, sem er lækkun um 26 milljarða frá árinu 2011. Að mati 3. minni hluta sýnir ríkisstjórnin af sér óþarfaábyrgðarleysi með því að falla frá markmiðum sínum sem fram koma í fjármálaáætlun um að afgangur á fjárlögum nemi 1%. 3. minni hluti bendir á að fjárlög eiga að vera í samræmi við fjármálaáætlun og því ber ríkisstjórninni að bregðast við því í síðasta lagi við 3. umr. til að standast eigin og lögboðin markmið. Í bréfi fjármála- og efnahagsráðherra til fjárlaganefndar, dagsettu 13. október sl., kemur fram að tekjuáætlun frumvarpsins hafi verið uppfærð með hliðsjón af gögnum sem fallið hafa til síðan áætlunin var gerð í júní sl. Þar ber helst að nefna endanlegt tekjuuppgjör ríkisreiknings 2017 o.fl. Í því sambandi er rétt að benda á að ríkisreikningur fyrir árið 2017, sem kom nýlega út, er gefinn út án álits Ríkisendurskoðunar. 3. minni hluti telur það umhugsunarvert fyrir Alþingi að Ríkisendurskoðun telji sér ekki fært að gefa út umrætt álit og hvaða afleiðingar það kann að hafa í för með sér. Það hlýtur að vera krafa Alþingis að ríkisreikningur sé þannig úr garði gerður að hann sé hægt að árita án fyrirvara því að í honum er gerð grein fyrir öllum tekjum ríkissjóðs og ráðstöfunum þeirra. Allt annað hlýtur að vera óásættanlegt. Gagnrýnivert er að ríkisstjórnin ætlar að fjármagna breytingartillögur við fjárlagafrumvarpið vegna breytinga í hagspá, sem og breytingar sem ríkisstjórnin gerir við frumvarpið við 2. umr. með sölu losunarheimilda koltvísýrings að fjárhæð a.m.k. 4 milljarðar kr. 3. minni hluta sýnist margt benda til þess að í framtíðinni þurfi stjórnvöld að kaupa þessa kvóta til baka á mun hærra verði þar sem ekki virðist líklegt að Ísland geti haldið sig innan losunarheimilda. 3. minni hluti telur að ríkisstjórnin þurfi að rökstyðja að sú ráðstöfun sé skynsamleg til framtíðar litið áður en fjárlög verða afgreidd ellegar draga þá fyrirætlun til baka. Herra forseti. Ísland er háskattaríki í alþjóðlegum samanburði. Skattahækkanir fyrri ára standa að mestu óhreyfðar. Það ætti að vera forgangsmál að draga til baka þær skattahækkanir sem gripið var til í kjölfar bankahrunsins. Á síðasta ári var fjármagnstekjuskattur hækkaður en um leið lofað að endurskoða skattstofninn. Hvergi er minnst á slíka endurskoðun í fjárlagafrumvarpinu. Þegar fjármagnstekjuskatturinn var tekinn upp var lágt skatthlutfall rökstutt með breiðum skattstofni. Nú er skattstofninn enn breiður en skatthlutfallið hefur tvöfaldast. Miðflokkurinn leggur áherslu á að nú þegar skuldir ríkisins lækka hratt sé ráðrúm til að huga að lækkun skatta á fólk og fyrirtæki í landinu en ekki stækka ríkisbáknið eins og ríkisstjórnin er sérstaklega áhugasöm um. Ég ætla að víkja næst að mikilvægi þess að tryggingagjald lækki. Skattheimta á íslensk fyrirtæki er há í alþjóðlegum samanburði og sú næsthæsta á Norðurlöndum, á eftir Noregi. Skattar á fyrirtæki voru hækkaðir eftir efnahagshrunið 2008 í þeirri viðleitni að loka fjárlagagatinu. Skattbreytingar þessar hafa hins vegar margar hverjar fest í sessi síðan þá. Mikil tregða hefur verið hjá ríkisvaldinu að lækka tryggingagjaldið en það er einn stærsti tekjustofn ríkisins, en samkvæmt frumvarpinu mun það skila 14,4% af skatttekjum ríkissjóðs á næsta ári. Þriðji minni hluti lýsir yfir vonbrigðum yfir því að í fjárlagafrumvarpinu skuli ekki gert ráð fyrir meiri lækkun tryggingagjalds en raun ber vitni. Hátt tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtækjum þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar. Hátt tryggingagjald veikir samkeppnishæfni þessara fyrirtækja mest. Bætt samkeppnishæfni Íslands er mjög mikilvæg og sérstaklega nú þegar hægir hratt á efnahagslífinu. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstaklega lögð áhersla á lækkun tryggingagjaldsins en hún er hins vegar ekki nægileg. Um það hafa m.a. Samtök iðnaðarins ályktað. Þrátt fyrir boðaða lækkun tryggingagjaldsins um 0,25% er reiknað er með því að tryggingagjaldið skili rúmlega 100 milljörðum kr. í ríkissjóð á næsta ári sem er meira en á þessu ári. Skýringin felst í því að laun hafa hækkað. Ríkið fær því meira í kassann þrátt fyrir lækkun gjaldsins. Eins og kunnugt er er tryggingagjaldið sérstakt gjald sem launagreiðendum, þ.e. fyrirtækjum, ber að greiða af heildarlaunum launamanna sinna. Samkeppnisstaða innlendra fyrirtækja gagnvart erlendum keppinautum hefur versnað á undanförnum árum vegna innlendra kostnaðarhækkana mælt í erlendri mynt. Sú þróun er nú sýnileg í minni verðmætasköpun útflutningsgreina og þeirra fyrirtækja á innlendum markaði sem keppa við erlend fyrirtæki. Fyrir efnahagshrunið árið 2008 var tryggingagjaldið 5,34% en var hækkað í 8,65% í kjölfar þess. Hækkunin var hugsuð sem tímabundin aðgerð til að standa straum af stórauknum útgjöldum vegna skyndilegs atvinnuleysis. Forsendurnar fyrir hækkuninni og þau rök sem þá voru notuð til að hækka gjaldið á þeim tíma eiga ekki lengur við þar sem atvinnuleysi hefur verið mjög lítið í langan tíma, en 1. september sl. var það einungis 2,3%. Alþýðusamband Íslands hefur stutt að mikilvægt sé að skila hækkun tryggingagjaldsins til baka. Það sætir því nokkurri undrun hversu treg stjórnvöld hafa verið til að lækka tryggingagjaldið. Staðreyndin er hins vegar sú að tryggingagjaldið hefur í vaxandi mæli verið notað til að fjármagna önnur útgjöld ríkissjóðs en því var ætlað. Eigi lækkunin að þjóna þeim tilgangi að stuðla að jafnvægi á vinnumarkaði og að launahækkanir á næsta ári leiði síður til verðbólgu þarf hún að vera mun meiri en 0,25%. Gjaldið er reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna. Því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun, þeim mun hærri fjárhæð þarf það að greiða í tryggingagjald. Því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er, þeim mun dýrari er hver starfsmaður fyrir fyrirtæki sitt. Því hærri sem prósentan er, þeim mun minni launahækkunum getur fyrirtækið staðið undir. Gjaldið dregur úr getu fyrirtækja til að fjárfesta og búa til störf. Vaxtarmöguleikar einkafyrirtækja eru því hindraðir með háu tryggingagjaldi. Miðflokkurinn flytur breytingartillögu við frumvarpið um að tryggingjaldshlutfallið lækki um 0,5% á næsta ári í stað 0,25% eins og segir í frumvarpinu. Við breytingartillöguna muni gjaldið þá lækka úr 6,85% í 6,35%. Eðlilegt er að miða við að þessi skattheimta verði ekki meiri en hún var fyrir hrun þegar atvinnustigið var sambærilegt og nú. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að gjaldið lækki aftur árið 2020 og þá um önnur 0,25%. Þrátt fyrir það mun enn vanta heilt prósentustig upp á að tryggingagjaldið verði sama hlutfall af launagreiðslum fyrirtækja og það var fyrir fjármálahrunið. Í frumvarpinu segir að tekjuáhrif af lækkun tryggingagjaldsins um 0,25% á næsta ári séu neikvæð fyrir ríkissjóð um 4 milljarða kr. Því kynnu einhverjir að álykta sem svo að lækkun um 0,5% myndi þýða tekjulækkun fyrir ríkissjóð upp á 8 milljarða kr. Svo er ekki þar sem lækkunin gerir fyrirtækjum auðveldara með að ráða nýtt starfsfólk og gera betur við það sem fyrir er, sem eykur síðan skatttekjur í ríkissjóð. Ávinningurinn af góðri lækkun gjaldsins er því mikill og ekki síst nú þegar erfiðar kjaraviðræður eru fram undan. Ég ætla að víkja næst að kolefnisgjaldinu og því sem Miðflokkurinn telur, að því sé ekki jafnað niður á landsmenn á sanngjarnan hátt. Kolefnisgjald er nýr skattur á Íslandi. Í frumvarpinu kemur fram að tekjur af kolefnisgjaldi séu áætlaðar 5,9 milljarðar árið 2019. Gjaldið hefur nú þegar hækkað um 50% á mjög skömmum tíma, frá 2017. Skatttekjurnar eru ekki eyrnamerktar aðgerðum í loftslagsmálum með beinum hætti og aðeins hluti þeirra rennur þangað. Að mati 3. minni hluta er hækkun gjaldsins úr öllu hófi. Gert er ráð fyrir enn frekari hækkun, 10%, á næsta ári og er áætlað að það skili ríkissjóði 550 millj. kr. í tekjur að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Kolefnisgjaldið nemur nú um 11 kr. á hvern lítra af bensíni og 12,6 kr. á dísilolíu. Þær auknu álögur á eldsneyti bitna sérstaklega á landsbyggðinni. Færa má rök fyrir því að með kolefnisgjaldinu sé verið að skattleggja landsbyggðarfólk umfram aðra, enda á rafbílavæðingin mun auðveldara um vik á höfuðborgarsvæðinu en landsbyggðinni þar sem innviðir eins og hleðslustöðvar eru mun fleiri á höfuðborgarsvæðinu. Engu að síður hafa rafbílaeigendur kvartað yfir því að innviðir fyrir rafbíla séu engan veginn fullnægjandi í höfuðborginni, hvað þá á landsbyggðinni. Innviðauppbyggingin er einfaldlega of skammt á veg komin. Auk þess nota íbúar á landsbyggðinni í mun ríkara mæli bifreiðar knúnar með jarðefnaeldsneyti, aka meira vegna fjarlægðar og kaupa því meira eldsneyti. Eðlilegt er að samfara hækkun kolefnisgjalds lækki gjöld og skattar á umhverfisvæna starfsemi samsvarandi ef markmiðið er það eitt að draga úr mengun. Svo er þó ekki. Meginmarkmið kolefnisgjaldsins er að hvetja bæði heimili og fyrirtæki til þess að draga úr losun með því að skipta yfir í hreinni orku. Í fyrsta lagi er það alls ekki á færi allra að skipta yfir í rafmagnsbifreið og í öðru lagi henta rafmagnsbifreiðar síður á landsbyggðinni enn sem komið er. Lýtur það fyrst og fremst að drægni bifreiðanna og fjölda hleðslustöðva. Kolefnisgjaldið leggst því með öðrum hætti á íbúa höfuðborgarsvæðisins annars vegar og íbúa landsbyggðarinnar hins vegar. Það er því í raun munur á gjaldheimtu milli þessara hópa. Þannig bitnar skatturinn hlutfallslega verst á þeim tekjulægri og íbúum landsbyggðarinnar. Hvatning til orkuskipta er góðra gjalda verð en hún verður að vera í takt við raunveruleikann. Orkuskipti fyrir sjávarútvegsfyrirtæki, ýmsan iðnað og atvinnutæki eru ekki raunhæfur kostur enn sem komið er. Kolefnisskatturinn hefur bein efnahagsleg áhrif á hagkerfið. Án nokkurra mótvægisaðgerða dregur skatturinn þrótt úr hagkerfinu og minnkar samkeppnishæfni fyrirtækja. Hugmyndafræðin er göfug en stjórnvöld verða að ígrunda vel tilgang, forsendur og markmið með skattheimtunni, sérstaklega hverja er verið að skattleggja og hverja ekki. Markmiðið með gjaldinu er að draga úr losun án þess að grafa undan samkeppnishæfni atvinnulífs og ætti það sama að gilda hér á landi. Í öðrum löndum hafa því aðrir skattar verið lækkaðir á móti gjaldinu eða undanþágur gefnar frá öðrum sköttum. Ísland er t.d. eina ríkið í Evrópu þar sem fiskiskipaflotinn nýtur engrar undanþágu eða styrkja hvað varðar eldsneytisskatta. Þetta minnkar samkeppnishæfnina enn frekar. Hagstofa Íslands hefur gert rannsóknir á útgjöldum heimilanna og þar kemur fram að eldsneytisnotkun er þó nokkru meiri í dreifbýli. Munurinn endurspeglar þá staðreynd að íbúar landsbyggðarinnar þurfa jafnan að ferðast um lengri veg. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur viðurkennt að áhrif kolefnisgjaldsins séu meiri á íbúa í dreifbýli. Þetta kemur fram í svari ráðherra við fyrirspurn á Alþingi fyrir skömmu. Kolefnisgjaldið er því í raun klassísk skattahækkun á fólk og fyrirtæki þar sem skattlagningin kemur þyngra niður á landsbyggðinni. Þeirri nýju skattbyrði er því ekki jafnað niður á landsmenn á sanngjarnan hátt. Við það má bæta að umhverfisráðherra hefur sagt að erfitt sé að meta nákvæmlega árangur af gjaldinu mælt í minni losun en ella hefði verið hefði gjaldið ekki verið sett á. Þetta kom fram í svari ráðherra við fyrirspurn á Alþingi. Engar aðgerðir eru boðaðar í frumvörpum tengdum fjárlagafrumvarpinu sem koma til móts við landsbyggðina vegna gjaldsins. Auk þess er ekki að sjá að ívilna eigi umhverfisvænni starfsemi eða að aðrir skattar verði lækkaðir til mótvægis. Breytingar á kolefnisgjaldi er skattahækkun, klædd í búning græns skatts. Eðlilegt væri þá að lækka gjöld á aðra umhverfisvænni þætti. Við verðum einnig að horfa til annarra landa í þeim efnum. Í Danmörku fóru stjórnvöld t.d. of geyst af stað þegar þau hækkuðu skatta vegna umhverfismála á fyrirtækin. Í Noregi er kolefnisgjald lægra en á Íslandi og að hluta til endurgreitt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Kolefnisgjaldið má ekki auka kostnað íslenskra fyrirtækja umfram það sem erlendir samkeppnisaðilar búa við. Slíkt dregur úr samkeppnishæfni, rýrir afkomu íslensku fyrirtækjanna og þar með svigrúm til fjárfestinga. Um leið dregur úr líkunum á því að markmiðum með gjaldinu verði náð. Það sem minnkar samkeppnishæfnina enn frekar er að aðilar sem ekki eru virðisaukaskattsskyldir hér á landi eru undanþegnir kolefnisgjaldinu. Þannig þurfa erlend skip sem taka olíu hér á landi ekki að greiða gjaldið en í sumum tilvikum eru þau við veiðar á sömu veiðislóð og þau íslensku. Hvorki erlend fiskiskip, skemmtiferðaskip né flutningaskip greiða kolefnisgjald við eldsneytistöku hér á landi og ekkert kolefnisgjald er greitt af flugeldsneyti hérlendis í ríkissjóð. Þótt tækniframþróun sé hröð í þeim efnum er það ekki svo að hægt sé að fá stærri ökutæki, vinnuvélar og sum iðnaðartæki þannig að þau nýti endurnýjanlega orkugjafa. Það á t.d. við í jarðvinnugeiranum og landbúnaði. Orkuskipti eru því ekki raunhæfur kostur enn sem komið er, sér í lagi fyrir iðnað og atvinnutæki sem nota svokallaða litaða olíu. Möguleikar slíkra aðila til orkuskipta eru hverfandi. Kolefnisgjaldið er skattur sem leggst með mismunandi hætti á atvinnugreinar og eðlilegt að gerð sé krafa um að til sé heildstæð stefna í málaflokknum áður en lengra er haldið. Miðflokkurinn leggur því til að boðuð hækkun kolefnisgjaldsins í fjárlagafrumvarpinu um 10% komi ekki til framkvæmda og að auki verði 50% hækkun gjaldsins frá 2017 felld niður þar til heildstæð stefna liggur fyrir um hvernig Ísland ætlar að nota kolefnisgjöld í baráttunni við loftslagsbreytingar án þess að þær bitni á landsbyggðinni eða samkeppnishæfni atvinnugreina og dragi þróttinn úr hagkerfinu. Halli ríkissjóðs vegna þessa er áætlaður um 2,3 milljarðar, en til að mæta því verði eigið fé ríkisbankanna lækkað samsvarandi í formi arðgreiðslu til ríkissjóðs. Lækkunin á kolefnisgjaldinu mun draga úr verðbólguþrýstingi með lækkun á verði eldsneytis. Næst mun ég víkja að kafla í nefndarálitinu sem fjallar um séreignarsparnað og það úrræði sem hefur verið í gildi, að greiða inn á húsnæðislán í þeim efnum og við íbúðakaup. Að greiða niður skuldir er árangursrík leið til eignamyndunar og eiga stjórnvöld á hverjum tíma að leitast við að skapa aðstæður sem hvetja íbúðaeigendur til að greiða niður skuldir eins og kostur er. Með því að greiða inn á íbúðalán með viðbótarlífeyrissparnaði nýtur viðkomandi skattafsláttar og mótframlags launagreiðanda, auk þess sem innborgunin lækkar heildarvaxtagreiðslur og -verðbætur. Hér hefur verið um mikilvægt úrræði að ræða sem felur í sér skattfrjálsa ráðstöfun séreignarsparnaðar til íbúðakaupa og inn á höfuðstól húsnæðislána. Samkvæmt upplýsingum frá lífeyrissjóðunum hefur þetta úrræði verið töluvert notað. Samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóra hafa rúmlega 6.500 einstaklingar sótt um þetta úrræði vegna kaupa á fyrstu íbúð. Í október sl. var greitt inn á lán hjá tæplega 3.000 einstaklingum og í sama mánuði bárust 408 umsóknir. Eins og ég nefndi er þetta úrræði því töluvert notað. Hvað íbúðakaup varðar hafa þeir sem nýtt hafa sér þetta úrræði getað fengið séreign útborgaða skattfrjálst upp í kaup á íbúð. Inn á höfuðstól húsnæðislána hefur verið heimilt að greiða allt að 4% framlag launþega og 2% framlag launagreiðanda, hámark 500.000 kr. á ári fyrir einstakling en 750.000 kr. á ári fyrir hjón, eða aðra sem uppfylla skilyrði til samsköttunar. Verð á fasteignum hér á landi hefur hækkað verulega á undanförnum árum. Framboð íbúða annar engan veginn eftirspurn. Flestir undirliggjandi þættir vísa því til þess að fasteignaverð, sem er í hæstum hæðum, lækki ekki í bráð. Þrátt fyrir þetta hefur ríkisstjórnin ákveðið að falla frá heimild til nýtingar séreignarsparnaðar til íbúðakaupa og niðurgreiðslu íbúðalána. Þetta kemur fram í frumvarpinu á bls. 114 og á að taka gildi um mitt ár 2019 eða á næsta ári. Herra forseti. Miðflokkurinn telur að hér sé um óskynsamlega ráðstöfun að ræða af hálfu ríkisstjórnarinnar. Draga mun auk þess úr uppsöfnun séreignarsparnaðar í stað þess að auka ætti heimildir hvað þetta sparnaðarform varðar. Starfshópur sem forsætisráðherra skipaði í júní 2017 til að fara yfir hlutverk lífeyrissjóða í uppbyggingu atvinnulífs lagði einmitt áherslu á að auka svigrúm til séreignar- og húsnæðissparnaðar. Hópurinn skilaði vandaðri skýrslu í byrjun þessa árs. Starfshópurinn leggur til, að því gefnu að lágmarksiðgjald í lífeyrissjóð verði hækkað úr 12% af launum í 15,5%, að stjórnvöld skoði í samráði við hagsmunaaðila að lögum verði breytt þannig að einstaklingar fái auknar heimildir til að ráðstafa viðbótarlífeyrissparnaði til húsnæðissparnaðar og jafnframt að sjóðfélagar geti ráðstafað 3,5% af 15,5% lágmarksiðgjaldi í séreign eða til húsnæðissparnaðar að eigin vali. Enn fremur að tryggður verði sveigjanleiki sjóðfélaga til að nýta séreignarsparnaðinn til að greiða inn á húsnæðislán og/eða við kaup á íbúð. Með útreikningum hefur verið sýnt fram á að einstaklingar sem leggja fyrir 15,5% af launum í lífeyrissjóð alla starfsævina munu safna upp tiltölulega góðum eftirlaunaréttindum. Með viðbótarlífeyrissparnaði geta eftirlaun jafnvel orðið meiri en atvinnutekjur. Starfshópurinn leggur því til að stjórnvöld skoði að auka heimildir til séreignarsparnaðar og að nýta launatengdan lífeyrissparnað til húsnæðissparnaðar. Ekki verður séð annað en að ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að fella almenna úrræðið um úttekt iðgjalda séreignarsparnaðar, til kaupa á íbúð eða að greiða niður húsnæðislán, gangi þvert á tillögur starfshópsins og eru það mikil vonbrigði. Því leggur Miðflokkurinn til breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að heimildarákvæðið til nýtingar séreignarsparnaðar til íbúðakaupa og niðurgreiðslu íbúðalána verði framlengt ótímabundið þegar ákvæðið á að renna út um mitt næsta ár. Herra forseti. Ég ætla að víkja næst að húsnæðismálum og vaxtabótum. Ríkisstjórnin státar sig af því að samtals nemi húsnæðisstuðningurinn 25,5 milljörðum. Sá stuðningur er að mestu leyti við eftirspurnarhlið íbúðamarkaðarins, t.d. vaxta- og húsnæðisbætur upp á 9,6 milljarða. Ekki verður séð að ríkisstjórnin sé að taka á þeim húsnæðisvanda sem hér ríkir með raunhæfum lausnum. Reynsla síðustu ára ber augljóslega með sér að þessi aðferð nær ekki tilætluðum árangri. Stuðningur við eftirspurnarhliðina hækkar verð og ýtir undir sveiflur. Auka þarf húsnæðisframboðið. Það leiðir síðan til lækkunar á húsnæðisverði. Gríðarlegar hækkanir á húsnæðisverði á síðustu árum eru fyrst og fremst komnar til vegna skorts á húsnæði. Lítið framboð þýðir hærra verð. Íbúðum á markaði fjölgar ekkert þó að ríkisstjórnin setji meiri fjármuni í vaxtabætur. Það þarf að ráðast gegn rótum vandans, sem er skortur á íbúðarhúsnæði á markaði. Nóg framboð af húsnæði þýðir lægra verð. Stjórnvöld eiga að ráðast í aðgerðir til að lækka byggingarkostnað. Lækkun byggingarkostnaðar skapar aukinn hvata til að byggja. Þannig eykst framboðið og verðið tekur að lækka. Skipulagsferlið er því miður allt of svifaseint í þeim geira. Einfalda þarf regluverkið í byggingariðnaði en flókið regluverk og ríkar kröfur auka tíma og kostnað sem fer í byggingu húsnæðis hér á landi, auk þess sem stofnanaumhverfið í málaflokknum er óskilvirkt. Samræma þarf reglur um lóðaúthlutanir og ríkisvaldið þarf að styðja sveitarfélögin í því að drífa ferlið áfram. Stytta þarf byggingartímann, t.d. með því að nota einingahús í ríkara mæli, hvort heldur úr timbri eða steinsteypu, þar sem uppsetning er hröð og einföld. Í frumvarpinu kemur fram að hækka eigi vaxtabætur um 13% milli ára og að 3,4 milljarðar verði settir í þennan málaflokk. Engu að síður er um sögulega lága upphæð að ræða. Hin mikla hækkun á húsnæðisverði undanfarin ár hefur étið upp vaxtabæturnar. Einn helsti skerðingarþáttur vaxtabóta er hækkun á verðmæti eignar. Aðrir þættir hafa þarna einnig áhrif, eins og hækkun launa og fjármagnstekjur. Frá árinu 2010 hafa vaxtabætur lækkað um rúma 8 milljarða kr. og þeim fjölskyldum sem eiga rétt á þeim fækkað um rúm 30.000. Það er því búið að taka vaxtabæturnar af fjölda fólks. Það er því ekki að finna raunverulegt peningasjóðsstreymi í þessari boðuðu hækkun bótanna. Bótagreiðslur til húsnæðiseigenda hafa hríðlækkað á sama tíma og skattar á húseigendur hafa hækkað umtalsvert. Það sem skiptir höfuðmáli í þessu eru skerðingarmörkin, þ.e. hvenær vaxtabæturnar byrja að skerðast. Skerðingar- og niðurfellingarmörk vaxtabóta hafa engan veginn fylgt verðlagi. Auk þess hafa hámarksgreiðslur vaxtabóta nánast haldist þær sömu síðan 2011. Árið 2009 fengu 69% einhleypra fasteignaeigenda vaxtabætur, árið 2017 var sú tala komin niður í 28%. Skerðingar- og niðurfellingarmörkum vaxtabóta verður því að breyta. Ekki verður séð að það standi til í frumvarpinu svo neinu nemi. Reiknireglur vaxtabóta haldast óbreyttar áfram. Viðmiðunarstærðir vaxtagjalda og hámarksvaxtabóta hækka um 5% og nettóeigna um 10% frá yfirstandandi ári. Ef reglunum verður ekki breytt er þessi boðaða hækkun á vaxtabótum tilgangslaus. Vaxtabótakerfið eins og það er í dag þjónar ekki tilgangi sínum. Að bæta peningum í slíkt kerfi er slæm ráðstöfun. Vaxtabótakerfi eins og það er í dag gerir ekki ráð fyrir hærra húsnæðisverði og hærri vaxtagjöldum. Slíkt kerfi er í raun gagnslaust, einkum og sér í lagi í þeim aðstæðum sem húsnæðismarkaðurinn hér á landi hefur verið í á undanförnum árum, en Ísland er með mestu hækkun húsnæðisverðs í heiminum, 70% á síðustu fimm árum. Íbúðalánasjóður hefur bent á að vaxtabætur nái vart því hlutverki að stuðla að húsnæðisöryggi landsmanna miðað við núverandi aðstæður. Það er því ljóst að aukin útgjöld ríkisins í þennan málaflokk með þessum hætti er ekki ávísun á árangur. Færa má rök fyrir því að árangurinn gæti jafnvel versnað á meðan framboð á húsnæði eykst ekki. Hækkun á vaxtabótum gæti þannig hækkað húsnæðisverðið. Miðflokkurinn telur að ráðast verði í allsherjarendurskoðun á vaxtabótakerfinu, það sýni glögglega sú neikvæða þróun sem hefur átt sér stað í því kerfi á undanförnum árum. Vaxtabótakerfið í dag hefur tilhneigingu til þess að hækka vaxtastigið þar sem í því felst niðurgreiðsla á fjármagnskostnaði. Auk þess er það þekkt að bæturnar skapa hvata til skuldsetningar. Skoða þarf vandlega hvort það sé ekki árangursríkara að falla frá kerfinu í núverandi mynd og þess í stað lækka skattbyrði með öðrum hætti. Núverandi kerfi styður við eftirspurnarhlið húsnæðismarkaðarins og er til þess fallið að hækka fasteignaverðið. Vaxtabætur og þær ráðstafanir sem stjórnvöld leggja til fjölga ekki íbúðum á markaði, það sjáum við glögglega hér á landi eins og ég nefndi fyrr. Nauðsynlegt er og markvissara í þeim efnum að styðja við framboðshliðina. Nýlegar sænskar og bandarískar rannsóknir hafa sýnt að með því að styðja við framboðshliðina, þ.e. að hafa hvata til að fjölga húsbyggingum, myndi húsnæðisverð lækka, íbúðaeigendum fjölga og skuldir íbúðaeigenda lækka. Yrði þessi leið farin hér á landi, sem Miðflokkurinn telur fulla ástæðu til þess að skoða, yrði núverandi vaxtabótakerfi lagt niður. Það er til mikils að vinna að skoða nýjar leiðir þegar kemur að húsnæðisstuðningi þar sem núverandi kerfi leysir engan veginn þann stóra húsnæðisvanda sem er á Íslandi. Ríkisstjórnin verður að sýna frumkvæði og djörfung í húsnæðismálum og koma með nýjar lausnir. Þetta er eitt stærsta úrlausnarefnið sem við stöndum frammi fyrir. Ríkisstjórnin er því miður verklítil í þeim mikilvæga málaflokki hvað þetta varðar. Hún kemur ekki fram með neinar nýjar hugmyndir eða lausnir, viðheldur einungis vaxtabótakerfi sem viðheldur vandanum. Herra forseti. Ég ætla að víkja aðeins að persónuafslættinum og barnabótunum. Mikið hefur dregið úr útgjöldum til barnabóta á síðustu árum. Því er nægt svigrúm til að hækka grunnfjárhæðir án þess að hækka skerðingarprósentur á móti. Stuðningur við barnafjölskyldur hefur farið minnkandi á undanförnum árum og barnabætur hafa rýrnað. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir hækkun persónuafsláttar og barnabóta. Það verður hins vegar að segjast eins og er að það er engan veginn sá kaleikur sem gefið er í skyn. Mörg þúsund Íslendingar hafa ekki fengið barnabætur eða vaxtabætur undanfarin ár vegna þess að skerðingar- og niðurfellingarmörk hafa staðið í stað árum saman. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 1,6 milljarða hækkun til barnabóta, um 16%. Við blasir að sífellt færri fá barnabætur og í ljósi reynslunnar er viðbúið að við verðum komin í sama farið í þeim efnum innan skamms, þrátt fyrir hækkun. Spurning er hvort ekki ætti að skoða hvað gagnast barnafólki best í þeim efnum, hvort hækkun persónuafsláttar gæti jafnvel gagnast fleirum og verið markvissari aðgerð. Er það verðugt rannsóknarefni. Næst ætla ég að víkja að málefnum eldri borgara. Óumdeilt er að kjör þeirra aldraðra sem minnst hafa milli handanna eru í engu samræmi við almenn lífskjör í landinu. Þeir sem engar aðrar tekjur hafa en lífeyri almannatrygginga eru verst settir. Upphæð lífeyris hefur dregist jafnt og þétt aftur úr launum. Samkvæmt frumvarpinu á grunnlífeyrir almannatrygginga einungis að hækka um 3,4% á næsta ári. Í 69. gr. laga um almannatryggingar segir að við ákvörðun bóta skuli taka mið af launaþróun, þó þannig að bætur hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að styrkja þurfi sérstaklega stöðu þeirra sem höllum fæti standa. Í þeim hópi eru eldri borgarar sem hafa takmörkuð eða engin réttindi úr lífeyrissjóðum og stunda ekki launaða vinnu. Þeir sem þannig eru settir þurfa nær eingöngu að reiða sig á ellilífeyri almannatrygginga og eru margir þeirra á almennum leigumarkaði eða jafnvel skuldsettir. Í þeim hópi eru einnig þeir sem ekki hafa áunnið sér full réttindi til almannatrygginga vegna búsetu erlendis, t.d. innflytjendur. Á vormánuðum skipaði félagsmálaráðherra starfshóp sem fjalla á um kjör aldraða til að fá betri yfirsýn yfir ólíkar aðstæður sem eldri borgarar búa við og gera tillögur um hvernig bæta megi kjör þeirra verst settu. Hópurinn hefur enn ekki skilað tillögum sínum en hann átti að skila þeim 1. nóvember sl. og hefði að sjálfsögðu átt að skila af sér fyrr svo að ræða mætti tillögurnar í fjárlagavinnunni. Félag eldri borgara hafði frumkvæði að því að starfshópurinn var skipaður. Félagið hefur margsinnis bent stjórnvöldum á nauðsyn þess að leiðrétta ellilífeyrisgreiðslur. Miðflokkurinn tekur heils hugar undir málflutning Félags eldri borgara. Frá árinu 2010 hafa laun hækkað rúmum 11% meira en ellilífeyrir. Lífeyririnn ætti því að vera tæpar 267.000 kr. á mánuði í stað 239.500 kr. fyrir skatt. Munurinn er 27.000 kr. á mánuði og þá sem hafa lítið á milli handanna munar svo sannarlega um þá upphæð. Hins vegar er okkur öllum ljóst að sú upphæð dugir ekki fyrir framfærslu. Þeim fjölgar í hópi eldri borgara sem hafa áhyggjur af fjárhag sínum, rúm 30%. Þetta kemur m.a. fram í könnun sem Reykjavíkurborg, velferðarráðuneytið og Landssamband eldri borgara lét gera fyrir tveimur árum. Á fundi fjárlaganefndar fyrir skömmu kom Félag eldri borgara með vandaðar tillögur um hvernig mætti bæta kjör þeirra verst settu sem tilheyra þeim hópi. Fyrir þær tillögur ber að þakka. Þær eru raunhæfar og vill 3. minni hluti hvetja ríkisstjórnina til að koma til móts við tillögurnar og taka þær alvarlega. Samkvæmt tölum frá OECD rennur lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu og launum á Íslandi til greiðslu ellilífeyris en í löndum eins og Bretlandi, Hollandi, Danmörku og Svíþjóð. Íslendingar fara almennt síðar á lífeyri en íbúar annarra landa og munar miklu hversu meiri og lengri atvinnuþátttaka aldraða er á Íslandi en í hinum löndunum. Atvinnuþátttaka 65–69 ára hér á landi er rúm 50% en í sama aldurshópi í Svíþjóð er atvinnuþátttakan einungis 20%. Samanburður við áðurnefnd lönd sýnir að Ísland sker sig úr hvað virkan lífeyristökualdur varðar. Íslendingar hefja að jafnaði töku lífeyris einu til tveimur árum eftir að opinberum lífeyristökualdri er náð, en í hinum löndunum fjórum fer fólk að jafnaði á lífeyri nokkru áður en opinberum aldursmörkum er náð. Íslendingar taka því að jafnaði lífeyri í mun færri ár en tíðkast í hinum löndunum. Útgreiðsla úr báðum hlutum lífeyriskerfisins hefst því að jafnaði síðar hér á landi. Meðalaldur íslensku þjóðarinnar er lægri og því er lífeyrisbyrði opinbera kerfisins enn mjög lág í þeim samanburði. Þetta undirstrikar það að stjórnvöld hafa og eiga að hafa ráðrúm til þess að gera vel við eldri borgara. Þetta er sú kynslóð sem við eigum það mest að þakka að hér ríkir almenn velferð, kynslóð sem braust úr viðjum fátæktar með vinnusemi og dugnaði, kynslóð sem í dag biður einungis um réttlæti og að fá að lifa við mannsæmandi kjör. Kannanir meðal eldri borgara hafa sýnt að nær öllum, eða 97%, finnst að auðvelda ætti þeim sem komnir eru á lífeyrisaldur að vera virkari á atvinnumarkaði. Atvinnuþátttaka eldri borgara færir þeim aukna virkni í samfélaginu. Aukin virkni stuðlar að vellíðan og lífsánægju og því virkara sem eldra fólk er, þeim mun meiri lífsgleði upplifir það. Stjórnvöld verða að vera meðvituð um þetta. Þau verða að vera meðvituð um stöðu, væntingar og viðhorf aldraðra þegar kemur að atvinnuþátttöku og jákvæðum áhrifum þess á líðan eldri borgara. Eldri borgarar eru betur á sig komnir líkamlega í dag en áður fyrr, fólk getur vænst þess að lifa lengur og þess vegna er þörf á að koma til móts við aldraða til að þeir haldi áfram að vera virkir í samfélaginu og haldi sjálfræði og sjálfstæði sínu eins lengi og kostur er. Þeir sem hafa áhuga og getu til að vinna lengur ættu að fá frekari tækifæri með meiri sveigjanleika um starfslok og atvinnuþátttöku eftir að taka lífeyris hefst. Eldra starfsfólk hefur oft mikla þekkingu og starfsreynslu sem getur nýst vel á mörgum vinnustöðum og er bæði hagur fyrir þá sem vilja halda áfram að vera á vinnumarkaðinum sem og fyrir samfélagið í heild sinni. Rannsóknir hafa sýnt að það að vera í félagsskap með öðru fólki getur veitt eldra fólki mikla ánægju. Miðflokkurinn hefur lagt ríka áherslu á það að afnema tekjutengingu bóta vegna launatekna eldri borgara og flytur flokkurinn breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið þess efnis að atvinnutekjur eldri borgara skerði ekki lífeyrisgreiðslur. Rannsóknasetur verslunarinnar gerði rannsókn fyrir nokkrum árum um áhrif þess á ríkissjóð ef atvinnuþátttaka eldri borgara yrði aukin og ef aldurstengdar bætur yrðu ekki skertar þó að viðkomandi hefði launatekjur. Niðurstaðan er sú að ríkissjóður mun hagnast vegna aukinna skatttekna. Ef tekjutenging á bætur eldri borgara yrði afnumin myndi það hvetja þá til að koma í auknum mæli aftur inn á vinnumarkaðinn. Skortur er á vinnuafli hér á landi eins og í verslun og þjónustu og hefur þurft að flytja inn erlent vinnuafl í þær greinar í stórum stíl. Mörgum þessara starfa gætu eldri borgarar sinnt. Eldri borgarar eiga að geta tekið þátt á vinnumarkaði eins og hverjum og einum hentar án þess að þurfa að taka á sig skerðingu á lífeyri. Það bætir lífsgæði þeirra og er þjóðhagslega hagkvæmt. Ég ætla að víkja næst að málefnum fatlaðra og nýju lögunum um notendastýrða persónulega aðstoð í þeim efnum. Alþingi samþykkti á vormánuðum lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, lög nr. 38/2018. Lögin heimila m.a. gerð svokallaðra NPA-samninga, samninga um notendastýrða persónulega aðstoð til handa fötluðum. Lögin fela í sér mikla réttarbót fyrir fatlaða. Með því að gera samning um notendastýrða persónulega aðstoð fær notandi greiðslur í stað þjónustu. Notandinn sér sjálfur um verkstjórn, ákveður hvað hann vill gera og hvernig aðstoðarfólk hans nýtist. Frá og með 1. október var hægt að sækja um NPA-þjónustu. Ríkið greiðir 25% með hverjum samningi en sveitarfélögin 75%. Hér er um dýrt úrræði að ræða. Þjónustan er að breytast úr stofnanavæðingu yfir í einstaklingsbundna þjónustu. Í sumum tilfellum þarf að hafa allt að fjóra til fimm starfsmenn til að halda utan um þetta nýja fyrirkomulag fyrir einn einstakling. Með lögunum er kominn lögvarinn réttur fatlaðra til að fá þessa þjónustu hvað sem hún kostar. Að sjálfsögðu er það mikil réttarbót, en þá verða að vera til peningar til að veita þjónustuna. Sveitarfélögin þurfa einnig að halda úti þeim úrræðum sem þau höfðu áður og notuðu, eins og sambýlum, vegna þess að NPA-einstaklingur á rétt á því að snúa aftur til baka, t.d. í sambýli, óski hann þess. Þetta er allt í boði sveitarfélaganna, verulega aukin þjónusta sem ríkið ákveður en lætur sveitarfélögin borga 3/4 kostnaðarins. Það virðist vera regla fremur en undantekning að nægilegir fjármunir frá ríkinu fylgja ekki með þeim verkefnum sem flytjast frá ríki yfir til sveitarfélaganna. Á bls. 383 í frumvarpinu kemur fram að framlag til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar er einungis 70 millj. kr. á næsta ári. Ekki er enn skýrt hve marga samninga eigi að gera og á hvaða tímabili eða hvert fjárhagslegt svigrúm sveitarfélaganna er. Reglugerð sem skýrir útfærsluna er ekki enn tilbúin hjá ráðuneytinu. Sveitarfélögin hafa því ekki getað sett sínar reglur. Sveitarfélögin hafa lýst áhyggjum sínum yfir þeim mikla kostnaði sem sýnt þykir að fylgi þessu nýja þjónustuformi og óskað eftir því að gildistöku laganna verði frestað. Ljóst er að framlag ríkisins fyrir árið 2019 dugir hvergi nærri til. Minni hækkun til öryrkja í frumvarpinu sem hér hefur verið lagt fram nemur 1.100 millj. kr. og kemur mjög á óvart. Formaður fjárlaganefndar hefur getið þess að breytingin sé til komin vegna þess að fyrirhugaðar kerfisbreytingar í almannatryggingum til að bæta kjör öryrkja byrja seinna en áætlað var. Ekki kemur fram hvað hafi valdið töfum við innleiðingu á nýju mats- og framfærslukerfi og er það mjög óheppilegt að ekki hafi verið hægt að klára þá vinnu af hálfu stjórnvalda og breytingar tekið gildi um áramótin þannig að hækkunin myndi að fullu koma til framkvæmda á nýju ári. Þessi hópur samfélagsins sem minna má sín á ekki að þurfa að bíða eftir lausn sinna mála á þennan hátt vegna lélegrar verkstjórnar félagsmálaráðherra í að klára mikilvæga vinnu við nýtt mats- og framfærslukerfi. Ósætti innan ríkisstjórnarinnar um þetta mál á ekki að bitna á öryrkjum. „Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlætinu.“ Þetta eru kunnugleg orð, þetta sagði Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra á Alþingi í september á síðasta ári, þá þingmaður í stjórnarandstöðu. Herra forseti. Miðflokkurinn leggur til breytingartillögu við frumvarpið á þann veg að vegna lækkunar á framlögum til öryrkja að fjárhæð 1,1 milljarður kr., eins og kemur fram í fjárlagafrumvarpinu, verði framkvæmdum frestað við nýbyggingu Húss íslenskra fræða. Nemur sú fjárhæð 800 millj. kr., og 300 millj. kr. verði í formi arðgreiðslu frá ríkisbönkunum. Samtals gerir þetta 1.100 milljónir og verður upphæðin nýtt til að greiða öryrkjum frá og með næsta ári eins og til stóð. Ég ætla næst að víkja að kafla í nefndarálitinu sem ber yfirskriftina: Bætt í ríkisbáknið sem aldrei fyrr. Fjárlagafrumvarpið ber þess merki að það er ekki ofarlega á verkefnalista ríkisstjórnarinnar að vinda ofan af ríkisbákninu. Þar fer fremstur í flokki Sjálfstæðisflokkurinn sem reglulega hefur hrópað hátt fyrir kosningar: Báknið burt. Þegar flokkurinn kemst síðan til valda heldur báknið áfram að vaxa. „Við þurfum að taka rækilega til í ríkisfjármálunum og minnka ríkisbáknið,“ sagði fjármálaráðherra árið 2010. Nú leggur ráðherra fram fjárlagafrumvarp þar sem enn er bætt í ríkisbáknið. Engin áform eru um að spara í ríkisrekstrinum með því að sameina ríkisstofnanir eða leggja niður. Sjálfstæðisflokkurinn fór mikinn í umræðu um Bankasýslu ríkisins fyrir nokkrum árum. „Fullkomlega óþörf stofnun,“ sagði þingmaður flokksins. Þingmaðurinn gekk svo langt í gagnrýni sinni að hann sagði stofnunina hjákátlega og að það væri þjóðþrifamál að leggja hana niður. Nú, átta árum síðar, heldur Sjálfstæðisflokkurinn enn lífi í Bankasýslunni og færir henni 60 milljónir í fjárlagafrumvarpinu fyrir 2019. Svo er það ríkisstjórnin sjálf sem hefur slegið met í eyðslunni með alla sína aðstoðarmenn og 636 milljónir í launakostnað á ári, hækkun um 175 milljónir milli ára. Óbyggðanefnd er fastur liður eins og venjulega á fjárlögum, 114 milljónir fær þetta ríkisapparat á næsta ári og er þá búið að lifa í 20 ár. Loftslagsráð fær 30 milljónir á næsta ári til að halda fundi og svo mætti lengi telja. Kostnaður vegna uppskiptingar velferðarráðuneytisins í tvö ráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti, nemur tæpum 212 millj. kr. Svo kemur fram í breytingartillögu enn frekari hækkun til ráðuneytisins upp á 345 millj. kr. Fjölga á starfsmönnunum um sjö. Ekki kemur fram að sú ráðstöfun sé skynsamleg eða skili ríkissjóði ávinningi. Auk þess má spyrja hvort þeim kostnaði hefði ekki verið betur varið hjá skjólstæðingum velferðarráðuneytisins. Við afgreiðslu fjárlaga kom bersýnilega í ljós að hagur margra bágstaddra þegna hefði vænkast hefði þeim fjármunum verið varið beint í þeirra þágu. Má þar benda á öryrkja og tiltekinn hóp eldri borgara sem ætlað er að lifa undir framfærsluviðmiðum ráðuneytisins. Hækkun til utanríkisráðuneytisins nemur milli ára rúmum 1,7 milljörðum kr., 11,7%. Hækkun til sendiráða nemur tæpum 0,5 milljörðum milli ára, þar af fara 160 milljónir til að mæta vinnu við vegabréfsáritanir á Indlandi og í Bandaríkjunum. Í breytingartillöguskjalinu sem meiri hlutinn hefur lagt fram kemur fram enn frekari hækkun upp á 182 millj. kr. Hækkun til varnarmála nemur nú rúmum 300 milljónum, þar af 50 milljónir í heræfingar. Er það að sjálfsögðu mjög athyglisvert undir forsæti Vinstri grænna í ríkisstjórn. Fjárveiting er í frumvarpinu upp á 50 millj. kr. vegna formennsku Íslands í Norðurskautsráðinu. Spyrja má hvort ekki megi nýta betur starfsfólk ráðuneytisins hvað formennskuna varðar og hvort yfir höfuð þurfi sérstaka fjárveitingu vegna þessa máls. Sérstök fjárveiting vegna Schengen-úttektar um framkvæmd landamæravörslu er upp á 836 milljónir sem sýnir að það er löngu tímabært að skoða kosti og galla þessa kerfis og samstarfs fyrir Ísland. Hækkun til umhverfisráðuneytisins nemur 2 milljörðum og 55 millj. kr., sem samsvarar 11,8%. Svo sá ég í breytingartillöguskjalinu enn frekari hækkun upp á 182 milljónir. Hið sama má segja um málefnasvið fjármála- og efnahagsráðherra, það hækkar um 2 milljarða og 37 millj. kr., sem samsvarar 9,2%. Þar af nemur hækkun til stjórnsýslu ríkisfjármála 525 milljónum. Svo var aukafjárveiting í breytingartillögu upp á 153 millj. kr. Ekki hefur verið gerð mikil hagræðingarkrafa innan Stjórnarráðsins á síðustu árum. Það er orðið löngu tímabært að ráðast í uppstokkun á opinbera kerfinu og draga úr umsvifum hins opinbera. Það er auk þess óskynsamlegt að bæta enn í ríkisbáknið þar sem erfitt er og sársaukafullt getur reynst að vinda ofan af útgjaldaaukningu ef tekjuforsendur ríkisins bresta. Forgangsraða þarf betur í ríkisfjármálum. Hugmyndir um sameiningu Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans svo dæmi sé tekið eiga að fela í sér hagræðingu. Athygli vakti á dögunum þegar sameiningaráformin voru kynnt að þess var sérstaklega getið að ekki stæði til að fækka starfsmönnum. Þetta er röng nálgun. Sameining á að fela í sér sparnað fyrir skattgreiðendur. Laun í ráðuneytunum hafa auk þess hækkað mikið á undanförnum misserum og eru þau há miðað við einkageirann. Hækkanir á fjárveitingum til ríkisstofnana umfram almennar verðlagshækkanir eru regla fremur en undantekning. Ríkisreksturinn hefur því stöðugt verið dýrari skattgreiðendum. Þannig er t.d. síaukinn kostnaður vegna eftirlitsstofnana ríkisins. Í frumvarpinu eru aðhaldskröfur til ríkisstofnana litlar. Sjálfstæðisflokkurinn sem nú fer fyrir fjármála- og efnahagsráðuneytinu hefur öll tök á því að taka hér til hendinni eins og hann hefur margoft predikað. Þess í stað bætir hann í ríkisbáknið sem aldrei fyrr. Herra forseti. Það eru fleiri atriði sem ég á eftir að koma inn á. Ég sé að tími minn er að styttast. Ég vil sérstaklega nefna landbúnaðinn og koma kannski inn á það síðar í ræðu hversu áhugalaus ríkisstjórnin er um hag landbúnaðarins. Við sjáum að í breytingartillögu sem meiri hlutinn hefur lagt fram á að lækka fjárveitingar til landbúnaðarmála eða stjórnunar landbúnaðarmála um 108 milljónir. Það er þannig komið fyrir landbúnaðarmálunum að þau eru í nánast skúffu í atvinnuvegaráðuneytinu og er það ákaflega dapurlegt. Ég ætla að lokum að koma inn á fleiri breytingartillögur sem Miðflokkurinn leggur hér fram. Í því sambandi má nefna að við leggjum til aukið fjármagn til að efla heimaþjónustu, heimahjúkrun og heilsueflingu aldraðra til að mæta þeim biðlistum sem eru meðal aldraðra til að komast inn á hjúkrunarheimili. Tillagan felst í því að það eru 200 milljónir til að styrkja sveitarfélögin til að efla heimaþjónustu og heimahjúkrun fyrir aldraða og 70 milljónir til heilsugæslunnar á landsvísu til að auka heilsueflingu aldraðra. Við erum auk þess með breytingartillögu um að styrkja betur við mikilvægt starf SÁÁ. Tillagan gengur út á að auka sérstakt framlag til SÁÁ upp á 125 millj. kr. og auk þess 50 milljónir til að mæta [[Forseti hringir.]]niðurskurði á fjárframlögum til Krabbameinsfélagsins. Við erum auk þess með breytingartillögu sem [[Forseti hringir.]]ég mæli fyrir um að efla starfsemi tollgæslunnar og er hún á breytingartillöguskjalinu. Síðan erum við með að lokum breytingartillögu um að berjast gegn kennitöluflakki [[Forseti hringir.]]og er hún hér lögð fram og er á breytingaskjalinu. [[Forseti hringir.]]Að því sögðu, herra forseti, verð ég tímans vegna að ljúka máli mínu nú en kem þá inn í þessa umræðu síðar.
Það er enn mikilvægara að virða tímamörk þegar menn hafa klukkutímaræður.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni prýðisræðu. Hann fór eðli málsins samkvæmt í 60 mínútna ræðu, rúmlega, yfir margt. Ég ætla í fyrra andsvari að koma inn á það sem hv. þingmaður varði drjúgum hluta sinnar ræðu til að fara yfir og ræddi áhyggjur sínar af auknu umfangi í ríkisrekstri. Hann dró fram góða umsögn Samtaka atvinnulífsins, m.a. um útgjöld. Það má varpa upp þessari mynd af þróun útgjalda með margvíslegum hætti en 38 kr. af hverjum 100 kr. í hagkerfinu eru frá hinu opinbera. Við erum að auka útgjöld til flestra málefnasviða. Það segir okkur jafnframt að við þurfum enn og frekar inn í framtíðina að forgangsraða. Við erum að fjárfesta mest í velferð, menntun og samgöngum. Ef við tökum vaxtagjöldin inn í þetta erum við komin í 80% af útgjöldunum. Ég minni á að málefnasviðin eru 34 og málaflokkarnir rúmlega 100. Ég vil spyrja hv. þingmann: Með sama áframhaldi og þróun í velferð hjá eldri borgurum og öryrkjum, hjá þessum stóru hópum, munu þessi útlit bara aukast. Hvernig ætlar hv. þingmaður á sama tíma að ráðstafa útgjöldum í aðra málaflokka? Hvernig sér hv. þingmaður þessa forgangsröðun?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir andsvarið og nota tækifærið og þakka honum fyrir ágæta verkstjórn í fjárlaganefnd, það er gott að starfa með honum í þeirri nefnd. Þótt ég sé í minni hluta og ekki sammála öllu sem þar fer fram var starfið gott í nefndinni. Ég nota þetta tækifæri og þakka honum fyrir það. Forgangsröðun er að sjálfsögðu afar mikilvæg og ég tek undir það með hv. þingmanni að það er vissulega áhyggjuefni hvernig þróun ríkisútgjalda er. Hann nefndi öryrkja sem dæmi. Ef fram heldur sem horfir verða útgjöld til öryrkja árið 2030 komin í 90 milljarða. Það sýnir að það þarf að ráðast í verulega endurskoðun á þessu kerfi. Kerfið verður náttúrlega ekki sjálfbært ef það heldur áfram að þenjast út, ef útgjöldin aukast svona gríðarlega. En á móti kemur að það eru jákvæðar fréttir eins og lækkun á skuldum ríkissjóðs. Vaxtagjöldin eru enn þá há. Varðandi þetta sem ég kom inn á með ríkisbáknið er það stór hluti af þessu líka. Maður spyr sig: Þarf það að breyta velferðarráðuneytinu og stokka þar aðeins upp að kostar rúmar 200 milljónir? Það er verulega há upphæð og maður spyr sjálfan sig: Hver er ávinningurinn? Er þetta nauðsynlegt? Þarna finnst mér forgangsröðunin ekki vera rétt, af því að hv. þingmaður spurði um hana, bara svo ég taki eitt dæmi. Þessa fjármuni hefði t.d. verið hægt að nýta til þess, eins og ég nefndi í minni ræðu, að koma til móts við skjólstæðinga ráðuneytisins. [[Forseti hringir.]]Það er af mörgu að taka og þetta er stórt og mikið verkefni en nauðsynlegt að ráðast í það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og jákvæð orð. Ég þakka hv. þingmanni sömuleiðis samstarfið í hv. fjárlaganefnd. Ég ætla að draga hér fram, varðandi aukið umfang og ríkisútgjöld, að við neyðumst til þess, horfandi á sjálfbærni ríkisfjármála, að fara í mun skarpari forgangsröðun til framtíðar. Við þurfum að taka það sem heitir endurmat útgjalda, þessa kerfisbundnu greiningu á útgjöldum, miklu fastari tökum. Það blasir við. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi það. Þá vík ég að öðru. Hv. þingmaður talaði um kolefnisgjaldið. Það dreifist með mismunandi hætti á atvinnulíf og landsbyggð. Nú erum við að hvetja til orkuskipta í samgöngum og það er auðvitað jákvæð þróun á margan hátt og hluti af nauðsynlegum aðgerðum til að bregðast við loftslagsbreytingum og virða okkar hluta í Parísarsamkomulaginu. En hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér þá óhjákvæmilegu breytingu sem þarf að verða á innheimtu eða skattheimtu til að fjármagna samgöngur? Hv. þingmaður talaði um heildstæða stefnu í þeim málum og að við ættum til að mynda bara að falla frá kolefnisgjaldinu. En af því að hv. þingmaður talar um heildstæða stefnu, hvernig sér hann fyrir sér þessa innheimtu alla? Og hvernig fjármögnum við samgöngur inn í framtíðina?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Að fjármagna samgönguverkefni er stórt og mikið mál sem við erum stöðugt að kljást við. Þetta er mjög þörf umræða vegna þess að við sjáum að nú eru fleiri að skipta yfir í rafbíla, sem er jákvætt. Þar stöndum við frammi fyrir því að gjöldin eru afar lág af þessum bílum. Þar koma ekki inn gjöld til að standa undir samgönguframkvæmdum í landinu. Fjármálaráðherra hefur komið inn á það að þetta verði að skoðast heildstætt. Það þarf að móta einhverja stefnu ef rafbílavæðingin kemur til með að ganga það hratt að við sjáum fram á verulega skerðingu á tekjustofnum til að fara í vegaframkvæmdir. Þá þarf að bregðast við með ákveðnum hætti í þeim efnum. Varðandi innheimtuna á kolefnisgjaldinu byggist breytingartillaga Miðflokksins á því að þær skörpu hækkanir sem hafa verið á gjaldinu komi ekki til framkvæmda vegna þess að gjaldið eins og það er sett upp núna kemur mjög misjafnlega niður á borgurum þessa lands. Við sjáum það bara að þetta kemur mun verr niður á þeim sem búa á landsbyggðinni en þeim sem búa á höfuðborgarsvæðinu og ég fór yfir það í minni ræðu. Auk þess, varðandi t.d. skipaflotann eins og ég nefndi áðan, koma hér skemmtiferðaskip, flutningaskip og önnur slík sem greiða ekki gjaldið. Erlend fiskiskip sem fá samkvæmt leyfum að veiða hér borga ekki gjaldið. [[Forseti hringir.]]Aðstöðumunur í þessum atvinnugreinum er það mikill að samkeppnin skekkist. Það er nauðsynlegt að skoða þetta heildstætt í þeim efnum.
Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti Flokks fólksins, áliti 4. minni hluta hv. fjárlaganefndar. Stefna ríkisstjórnarinnar eins og hún birtist í fjárlagafrumvarpinu er að látið er undir höfuð leggjast að gera gangskör að því að bæta sem vert væri kjör þeirra sem lakast standa í íslensku samfélagi. Greiðslur í almannatryggingakerfinu duga ekki fyrir viðunandi framfærslu, haldið er fast við að hinir tekjulægstu beri þyngstu skattbyrðarnar og öryrkjar hafa ekki enn verið leystir úr hinni manngerðu fátæktargildru sem þeim hefur verið búin, allt of lengi. Sjálfsbjargarviðleitni þeirra sem hafa vilja og getu til að auka við sig vinnu og bæta með því sinn hag er drepin í dróma með óhóflegri skattlagningu og skerðingu. Þá hefur ríkisstjórnin ekkert aðhafst til að draga úr verðtryggingu lána þrátt fyrir að gögn sem frá henni sjálfri eru runnin staðfesti að hátt í tíu þúsund fjölskyldur hafi misst heimili sitt frá hruni, ekki færri en 30.000 manns, rétt eins og hér hefðu gengið yfir ógnvænlegar náttúruhamfarir eða stríðsátök. Þá staðfesta upplýsingar frá stjórnvöldum skaðvænleg áhrif húsnæðisliðar vísitölunnar á fjárhag heimilanna án þess að þetta hafi orðið ríkisstjórninni tilefni til aðgerða. Fyrirhugað átak í innviðum landsins veldur vonbrigðum í ljósi sterkra yfirlýsinga um þau efni í aðdraganda alþingiskosninganna 2017. Ekki hefur tekist að marka landinu heilbrigðisstefnu og margar heilbrigðisstofnanir búa við ófullnægjandi fjárhag. Áfengis- og fíknisjúkdómar sem geisa nú eins og faraldur meðal þjóðarinnar kalla á mun sterkari viðbrögð af hálfu stjórnvalda en enn hafa birst. Breyttur heimur kallar á árvekni í löggæslu og landamæraeftirliti og að vel sé búið að þeim stofnunum sem með þau mál fara. Reynslan sýnir að bæta má að mun framsetningu fjárlagafrumvarps þannig að það fullnægi kröfum samtímans um gagnsæi og skilvirkni. Í sameiginlegu áliti fjárlaganefndar um þetta efni eru gagnlegar ábendingar sem 4. minni hluti stendur heils hugar að. Þar á meðal eru athugasemdir um að draga úr vægi ólíkra reikningsskilastaðla í frumvarpinu og annað af því tagi. Fjárlagafrumvarp þarf að innihalda greiningu fjármálaráðuneytisins á efnahagslegum áhrifum frumvarpsins og þýðingu þess fyrir atvinnufyrirtæki og heimili landsmanna. Enn fremur þarf að liggja fyrir ítarleg greining á áhrifum óvissuþátta með nauðsynlegum sviðsmyndum eins og tíðkast í þeim efnum. Í 4. gr. laga um opinber fjármál kemur fram að fjármálastefnu skuli skipt í m.a. stefnu um umfang og afkomu. Í þingsályktun um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 kemur fram að heildarafkoma fyrir árið 2019 skuli nema 1,2% af vergri landsframleiðslu, þar af A-hluti ríkissjóðs 1%. Við framlagningu breytingartillagna meiri hluta nefndarinnar hefur komið fram að hlutfallið nær ekki fyllilega þessu marki. Þó að hér sé ekki ætlunin að fara að gera stórt mál úr aukastöfum þá er um að ræða svokallað prinsipp sem nauðsynlegt er að sé virt. Rekstrarafgangur ríkissjóðs þarf að vera í samræmi við fjármálaáætlun og fjármálastefnu. Að mati 4. minni hluta er ekki við hæfi að fjárlaganefnd, sem hefur með höndum eftirlit með fjárhagsmálefnum ríkisins, leyfi sér að skila minni afgangi en skylt er lögunum samkvæmt. Er ríkisstjórnin hvött til að gera hér á bragarbót með nýrri breytingartillögu áður en 2. umr. er úti. Upp vakna spurningar um trúverðugleika fjárlaganefndar við eftirlit með framkvæmd fjárlaga ef hún hefur sjálf uppi lausatök í þessum efnum. Ég fagna viðbrögðum hv. formanns fjárlaganefndar um að bæta hér úr skák milli umræðna, eins og fram kom í andsvari við athugasemd frá mér í morgun. Vík ég nú aðeins að varasjóðnum. 4. minni hluti gerði í vor athugasemdir á vettvangi fjárlaganefndar við fyrirætlanir fjármála- og efnahagsráðherra um að nýta almenna varasjóðinn til viðhalds vega og nýframkvæmda í vegamálum en ráðherra taldi að verja mætti varasjóðnum til þeirra verka, sem út af fyrir sig er góðra gjalda vert. 4. minni hluti fékk ekki séð að sú fyrirætlan samrýmdist reglum um sjóðinn eins og þær eru tilgreindar í 24. gr. laga um opinber fjármál og að beiðni hans leitaði fjárlaganefnd álits Ríkisendurskoðunar í málinu sem taldi, eftir að ráðherra frestaði í fyrrgreindum áformum sínum, að ekki þyrfti að gefa út álit í málinu. Leitaði fjárlaganefnd aftur til Ríkisendurskoðunar nú í haust eftir hvatningu 4. minni hluta en álit Ríkisendurskoðunar hefur enn ekki borist. Að mati 4. minni hluta er bagalegt að Ríkisendurskoðun hafi ekki treyst sér til að túlka þær reglur sem gilda um almenna varasjóðinn. Þetta er ekki síst áhyggjuefni í ljósi þess að mikilvægt er að fjárlaganefnd fái notið ráðgjafar Ríkisendurskoðunar sem helsta ráðgjafa síns í fjárhagsmálefnum ríkissjóðs. Þá mun ég víkja að fjármögnun með sölu losunarheimilda sem bar fyrir augu hv. fjárlaganefndarmanna á allra síðustu stigum. Ég ætla að leyfa mér að vitna í bréf fjármála- og efnahagsráðuneytisins til fjárlaganefndar frá 13. nóvember sl., þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Þá hækka tekjur af sölu losunarheimilda í eigu íslenska ríkisins á uppboðsmarkaði á árinu 2019. Tekjurnar voru áætlaðar 1,3 milljarðar kr. í fjárlagafrumvarpinu en nú er lagt til að áætlunin verði hækkuð í 4 milljarða kr. Yrðu það fyrstu tekjur ríkissjóðs af slíkri sölu. Ísland og Noregur hafa fylgst að við lögformlegan undirbúning sölunnar og er hann nú langt kominn. Forsendur áætlunarinnar eru þær að um 85% heimilda Íslands verði seldar á árinu 2019, á verðinu 15 evrur (fyrir hvert tonn koltvísýrings), og skýrist hækkunin frá fyrri áætlun af mikilli verðhækkun á markaðnum á þessu ári. Í fjárlagafrumvarpinu segir um þetta mál á bls. 118: „Þar af er búist við að ríkissjóður fái í fyrsta sinn tekjur af sölu losunarheimilda í ETS-kerfinu sem nemi 1,3 milljörðum kr. og er þá miðað við að seld verði liðlega 70% af heimildum í eigu Íslands í ársbyrjun 2019.““ Fjórði minni hluti vekur athygli á því að við kynningu þessarar tillögu við framlagningu breytingartillagna ríkisstjórnarinnar fyrir 2. umr. vísuðu sérfræðingar fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem komu sem gestir á fund fjárlaganefndar til nánari upplýsinga frá umhverfisráðuneytinu þar sem fjármálaráðuneytið þekkti ekki nógu vel til málsins og gæti því ekki gert grein fyrir því með fullnægjandi hætti. Umræddar upplýsingar hafi ekki verið lagðar fram og hefur tillagan því ekki hlotið efnislega kynningu á vettvangi fjárlaganefndar þó svo að hún sé hluti af tillögugerð ríkisstjórnarinnar í fjárlagagerðinni. Tillaga ríkisstjórnarinnar er athyglisverð þar sem fram kom hjá forstjóra Umhverfisstofnunar á umhverfisþingi í Hörpu í október 2017 að allt stefndi í að losun gróðurhúsalofttegunda fari fram úr heimildum Íslands samkvæmt skuldbindingum landsins samkvæmt Kyoto-bókuninni og því þyrfti Ísland annaðhvort að kaupa auknar heimildir eða draga hratt og verulega úr losun sem virðist illmögulegt. Þar kom fram hjá forstjóranum, með leyfi forseta: „Við erum líklegast að fara yfir þær losunarheimildir og þær skuldbindingar sem við höfum undirgengist á svokölluðu Kyoto 2 tímabili sem er tímabilið 2013–2020. Við erum komin með raunlosunartölur fyrir árin 2013–2015. Á grunni þeirra erum við að framreikna okkur. Miðað við þær tölur lítur út fyrir það að við þurfum annaðhvort að draga mjög hratt og verulega úr losun, sem er raunverulega illa mögulegt, eða kaupa heimildir.“ Samkvæmt greiningu stofnunarinnar var talið að Ísland þyrfti að kaupa auknar heimildir til að standa við skuldbindingar sínar, sem nemi um 3,6 milljónum tonna af koldíoxíðígildum fyrir tímabilið í heild. Jafnframt kom fram að Íslandi mundi einnig reynast erfitt að standa við skuldbindingar sínar gagnvart Parísarsamkomulaginu fyrir tímabilið 2021–2030. Er ítarlegri upplýsingar um þetta að finna í áliti 4. minni hluta. Fjórði minni hluti vekur athygli á að sú stefna sem birtist í fjárlagafrumvarpinu gengur gegn markmiðum umhverfisyfirvalda og þar með ríkisstjórnarinnar sem benda á að kaupa þurfi heimildir til að unnt sé að standa við skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum. Vert er að benda á að samkvæmt margræddri McKinsey-skýrslu um áskoranir í efnahagsmálum þarf að auka árlegan hagvöxt verulega og að mati 4. minni hluta er ekki unnt miðað við núverandi tækni að auka þjóðarframleiðslu hér á landi án þess að auka losun og því vandséð að unnt sé að selja heimildir eins og staðan er nú. Fátt virðist benda til annars, miðað við nýjustu skýrslur um ástand í umhverfismálum, um að það sé að verða um seinan að ná tökum á losun gróðurhúsalofttegunda í heiminum, en að verðmæti losunarheimilda muni hækka verulega á komandi tíð en ekkert mat á framtíðarverðmæti skuldbindinganna fylgir í bréfi ráðuneytisins þannig að ógerlegt er fyrir þingheim að átta sig á hvort sölutekjur nú virðist í reynd fela í sér núvirt gjöld sem nemi verulegum fjárhæðum. 4. minni hluti fær ekki betur séð en gripið hafi verið til þess ráðs í fjárlagagerðinni að búa til 2,7 milljarða kr. viðbótartekjur til að ríkisstjórnin komist hjá því að leggja á nýja skatta eða draga saman gjöld til að loka fjárlagagatinu. Því til viðbótar má bæta 1,3 milljarða kr. tekjum af sölu á losunarheimildum í frumvarpinu eða samtals 4 milljörðum kr. Fjórði minni hluti telur að ríkisstjórninni beri að sýna fram á að fyrrgreind söluáform skili sér þar sem flest benti til þess að óraunhæft sé að selja heimildirnar. 4. minni hluti leggur áherslu á að vandaðar upplýsingar þurfi að liggja fyrir um þetta mál áður en fjárlög verða samþykkt. Herra forseti. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu eiga bætur almannatrygginga að hækka um 3,4% um áramót. Útfærsla á þeirri hækkun liggur ekki fyrir. Tekið skal undir þá gagnrýni sem fram kemur í umsögn Alþýðusambands Íslands um fjárlagafrumvarpið varðandi þá leið sem farin hefur verið við hækkun á bótum almannatrygginga þar sem sérstök framfærsluuppbót til örorkulífeyrisþega sem skerðist, eins og tekið er til orða, krónu á móti krónu hefur hækkað umfram almenna hækkun bóta. Auk þess hafa hámarksbætur til þeirra örorkulífeyrisþega sem búa einir hækkað umfram almenna hækkun bóta. Þetta hefur leitt til þess að skerðingar á tekjulægstu lífeyrisþegana hafa aukist og munurinn á lífeyri til þeirra sem búa einir og með öðrum hefur farið vaxandi. Ljúka verður hið fyrsta við heildarendurskoðun á mats- og greiðslukerfi almannatrygginga vegna örorkulífeyrisþega. Þetta er brýnt til að bæta kjör öryrkja, einfalda almannatryggingakerfið gagnvart þessum hópi með sambærilegum hætti og gert hefur verið gagnvart ellilífeyrisþegum, bæta samspilið við lífeyrissjóðina og auka áherslu á forvarnir, starfsgetu og endurhæfingu. Þingflokkur Flokks fólksins hefur lagt fram frumvarp með stuðningi þriggja þingmanna Miðflokksins og tveggja þingmanna Pírata um að greiðslur til ellilífeyrisþega verði ekki skertar vegna atvinnutekna, samanber 23. gr. laga um almannatryggingar. Fram hefur komið ítrekað að fyrir liggur vönduð greinargerð sem staðfestir að afnám skerðinga á lífeyrisgreiðslur vegna atvinnutekna þurfi ekki að fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og vel sé hugsanlegt að ríkissjóður gæti jafnvel haft fjárhagslegan ávinning af aðgerðinni. Herra forseti. Vík ég þá næst að skerðingum af þeim toga sem kallaðar eru króna á móti krónu. Fyrir Alþingi liggur frumvarp um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum. Flokkur fólksins styður það frumvarp og meðal flutningsmanna þess eru tveir þingmenn flokksins. Með frumvarpinu er stefnt að minni skerðingu fyrir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega þar sem sérstök uppbót samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð skerðist um 100% vegna allra tekna sem lífeyrisþegar kunna að fá. Slík skerðing hefur í daglegu tali verið nefnd króna á móti krónu skerðing. Einnig skerðast lífeyrisgreiðslur að sama marki og verða því heildartekjur lífeyrisþega óbreyttar þrátt fyrir tekjur annars staðar frá. Þá skerða allar aðrar skattskyldar tekjur uppbótina, þar á meðal bætur almannatrygginga og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, sem og erlendar tekjur. Slíkar skerðingar hafa neikvæð áhrif á lífskjör örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Þetta rammgerða kerfi krónu á móti krónu skerðingar leiðir af sér að margir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hafa lítinn sem engan ávinning af því að afla sér tekna með vinnu sé fyrir því vilji og geta. Slíkt fyrirkomulag lítur fram hjá mikilvægi vinnuframlags fatlaðs fólks. Með því að fella brott þetta kerfi myndast hvati til atvinnuþátttöku þeirra sem eiga rétt á hinni sérstöku uppbót. Fjármagnstekjur skerða framfærsluuppbótina króna á móti krónu. Sama á við um aðrar tekjur, til að mynda mæðra- og feðralaun, dánarbætur og úttekt séreignarsparnaðar. Örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum með lágar tekjur er því gert ókleift að bæta stöðu sína, jafnvel lítillega með tekjum annars staðar frá. Þetta fyrirkomulag, sem svo er lýst í greinargerð með fyrrgreindu frumvarpi, má með sanni kalla manngerða fátæktargildru. Skerðing á sérstakri uppbót ellilífeyrisþega til framfærslu vegna annarra tekna var afnumin 2016 þegar kerfi ellilífeyris var einfaldað að mun. Er sjálfsagt réttlætismál að lögfesta sams konar breytingu í þágu örorkulífeyrisþega óháð hugmyndum og ráðagerðum um starfsgetumat. Flokkur fólksins styður heils hugar framangreint frumvarp um afnám krónu á móti krónu skerðingar og leggur áherslu á að það nái fram að ganga. Meðalaldur þjóðarinnar fer hækkandi. Stöðugt fleiri fylla hóp aldraðra á sama tíma og lífslíkur aukast. Framboð á nauðsynlegri þjónustu til þessa þjóðfélagshóps annar hvergi eftirspurn. Augljóst er hvert stefnir. Eftirspurnin mun halda áfram að aukast í takt við fyrirsjáanlega fjölgun aldraðra í samfélaginu. Brýnt er að huga til framtíðar og ráðast í úrbætur og uppbyggingu með verulegri aukningu fjármuna til þessa málaflokk. Ljóst er að fyrirhuguð fjárveiting til heilbrigðismála aldraðra dugar hvergi til í fjárlögum fyrir árið 2019. Ef vikið er að stöðu hjúkrunarheimila er ástæða til að gagnrýna hve fjárlagafrumvarpið er ógagnsætt. Á þetta er bent í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Skal tekið undir þær ábendingar sem þar koma fram. Á málefnasviði 25, Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta, er ómögulegt að lesa úr frumvarpinu hversu há framlög lagt er til að ríkissjóður leggi til einstakra stofnana. Þetta er mjög bagalegt því að fjárhagsstaða einstakra stofnana er mismunandi. Vitað er t.d. að mörg hjúkrunarheimili aldraðra búa við fjársvelti og eru rekin með halla. Sum hver hafa starfað við slík skilyrði um margra ára skeið. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir, með leyfi forseta: „Þá er ógerlegt að átta sig á því hvaða rýmafjöldi eða legudagafjöldi liggur að baki framlaga til öldrunarstofnana og daggjalda. Af þeim sökum er erfitt að henda reiður á hvort um fullnægjandi hækkun sé að ræða með tilliti til aukinnar hjúkrunarþyngdar og hvernig framlögin skila sér til einstakra stofnana.“ Flokkur fólksins telur brýnt að úr þessu verði bætt í fjárlagafrumvarpi í framtíðinni, þannig að fram komi í fylgiskjali fjárlaga hvernig framlög skiptist niður á einstakar stofnanir á tilteknum málefnasviðum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna er að finna eftirfarandi málsgrein um heilbrigðismál aldraðra, með leyfi forseta: „Skortur á hjúkrunarrýmum veldur auknu álagi á sjúkrahúsin og skerðir lífsgæði aldraðra. Fyrir liggur að þörf fyrir uppbyggingu er veruleg á næstu fimm árum. Ráðist verður í stórsókn í uppbyggingu og mun hún birtast í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Hluti fyrirhugaðs Þjóðarsjóðs gæti nýst í þetta verkefni. Einnig verður hugað að því að styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila en áhersla verður einnig lögð á aðra þjónustuþætti, svo sem heimahjúkrun, dagþjálfun og endurhæfingu.“ Þrátt fyrir þessi fögru fyrirheit stjórnarflokkanna er það staðreynd að fjárhagsleg staða hjúkrunarheimila í landinu er mjög alvarleg. Fjármagn hefur ekki fylgt rammasamningi um hjúkrunarheimili sem undirritaður var 2016 og gildir til loka þessa árs. Þessi samningur átti að marka tímamót sem fyrsti heildstæði samningurinn vegna þjónustu hjúkrunarheimila. Hann felur í sér fyrirkomulag sem átti að leysa af hólmi aðra tilhögun þar sem ríkið greiddi einhliða út daggjöld til hjúkrunarheimila. Nú þegar rétt rúmur mánuður er eftir af gildistíma þessa samnings eru það mikil vonbrigði að upplýsingar berast um að ríkið hafi ekki staðið við hann. Hann hefur ekki rennt styrkari stoðum undir rekstur hjúkrunarheimilanna. Þau hafa búið við niðurskurð og enn stendur til að höggva í sama knérunn með áformum um niðurskurð til hjúkrunarheimilanna á næsta ári, 2020 og 2021. Það er ekki rétt stefna að skera við trog fjárframlög til hjúkrunarheimila því að skortur á þeim leiðir einfaldlega til þess að aldraðir dvelja lengur en ella á sjúkrahúsum með þeim mikla og aukna kostnaði sem því fylgir. Þessari þróun verður að snúa við. Gera verður nýjan eða framlengdan þjónustusamning við hjúkrunarheimilin í stað þess sem rennur út í árslok og tryggja að þau fái nægt rekstrarfé til framtíðar. Daggjöld þarf að hækka svo þau standi undir rekstri. Flokkur fólksins vill verja hagsmuni aldraðra og tryggja að hlúð sé að velferð þeirra í hvívetna. Á yfirstandandi þingi hafa þingmenn flokksins, auk allra fjögurra þingmanna Viðreisnar og þriggja þingmanna Miðflokksins, lagt fram tillögu um breytingu á lögum um Framkvæmdasjóð aldraðra með það að markmiði að hann ræki það markmið sem hann var settur á laggirnar til að framkvæma, þ.e. að standa fyrir byggingum á hjúkrunarheimilum og að standa undir viðhaldi á slíkum mannvirkjum. Markmið þessarar breytingar er að tryggja að fé Framkvæmdasjóðs aldraðra verði varið til byggingar þjónustumiðstöðva og dagdvalar og byggingar stofnana fyrir aldraða. Því verði einnig varið til að mæta kostnaði við nauðsynlegar breytingar og endurbætur á húsnæði sem notað er til þjónustu fyrir aldraða eins og kveðið er á um í lögunum. Verði frumvarpið að lögum fellur niður bráðabirgðaákvæðið VII í lögunum sem er heimild til þess að „verja fé úr sjóðnum til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða“, eins og þar segir. Það er andstætt hlutverki Framkvæmdasjóðs aldraðra að fé sé notað úr honum til reksturs hjúkrunarrýma. Á þetta er m.a. bent í umsögn Alþýðusambands Íslands við fjárlagafrumvarpið. Fjárlögin valda töluverðum vonbrigðum þegar kemur að mikilvægum málaflokki, sem er málefni öryrkja. Eitt meginmarkmið málefnasviðsins Örorka og málefni fatlaðs fólks er samkvæmt fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 „að öll þjónusta og stuðningur, þar á meðal bætur og greiðslur, stuðli að því að fólk með skerta starfsgetu geti lifað sjálfstæðu lífi“, eins og þar stendur. Í sömu fjármálaáætlun er gengið út frá því að hækkun lífeyris almannatrygginga verði einungis á bilinu 3,1–4,3% næstu fimm árin. Eðlilegt er að spyrja hvernig fólk með skerta starfsgetu eigi að geta lifað sjálfstæðu og mannsæmandi lífi með slíkri framfærslu. Bilið á milli örorkulífeyrisþega og annarra hópa í samfélaginu heldur þannig áfram að aukast ef lífeyrir almannatrygginga á einungis að hækka árlega um örfáar prósentur, en lágar prósentuhækkanir á lágar upphæðir gefa af sér lágar krónutöluhækkanir. Öryrkjabandalag Íslands hefur bent á að „allir málaflokkar sem varða fatlað fólk og örorkulífeyrisþega [séu] sveltir og þrátt fyrir að stjórnvöld tali fjálglega um kaupmáttaraukningu öryrkja og að verulegu fjármagni hafi verið bætt við málaflokka fatlaðs fólks og öryrkja þá vantar enn stórlega mikið upp á til að fólk geti lifað með reisn í íslensku samfélagi.“ Mikið starf er enn óunnið, herra forseti, í því brýna samfélagsverkefni að tryggja samfélag án mismununar, samfélag þar sem fatlað og langveikt fólk á rétt til lífs til jafns við aðra. Hér þarf að koma til veruleg aukning fjármagns, og það til lengri tíma. Svo vikið sé að greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu þá er það þannig að á fjárlögum ársins 2018 var lagt til 500 millj. kr. framlag til að mæta kostnaði við nýjan samning um tannlæknaþjónustu við örorku- og ellilífeyrisþega. Gjaldskrá endurgreiðslu hafði á hinn bóginn ekki hækkað frá árinu 2014. Gert var ráð fyrir að samningurinn myndi taka gildi um mitt árið, en að kostnaður við að uppfylla hann yrði um 1 milljarður kr. á ári. Nýr samningur tók gildi 1. september 2018. Flokkur fólksins benti á í minnihlutaáliti sínu við fjárlagafrumvarp 2018 að verulegir meinbugir væru á framkvæmdinni þar sem miðað væri við viðmiðunargjaldskrá Sjúkratrygginga sem stæði nær óbreytt á sama tíma og gjaldskrár tannlækna höfðu hækkað um 150–200%. Nú er ljóst að endurgreiðslur ná ekki 75% af gjaldskrá samningsins, heldur aðeins 50%. Það vantar þess vegna hátt í milljarð króna á ári til að fullfjármagna samninginn. Tekið skal undir áhyggjur Öryrkjabandalags Íslands, sem fram koma í umsögn þess nú, um að ekki séu skýr merki um frekari hækkun til samnings um tannlæknaþjónustu í fjárlagafrumvarpi 2019 miðað við fyrri áætlanir. Framlög til málaflokksins hækka um 500 millj. kr., en hefðu þurft að hækka um 800 millj. kr. á árinu miðað við fulla fjármögnun frá 1. september. Flokkur fólksins telur að afnema eigi virðisaukaskatt af lyfseðilsskyldum lyfjum og af hjálpartækjum fyrir fatlað fólk og aldraða. Flokkur fólksins tekur undir þá tillögu Öryrkjabandalagsins að unnið verði áfram að efnislegri innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks með markvissum hætti. Í umsögn Öryrkjabandalagsins um þetta atriði segir svo, með leyfi forseta: „Innleiðing SRFF á ekki einungis að einskorðast við hugmyndafræðina um sjálfstætt líf heldur með þeim hætti að tryggja og stuðla að því að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi verði í einu og öllu að veruleika fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi vegna fötlunar. Þá er vert að ítreka það að til fatlaðs fólks teljast þeir sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra. Fjármagn á ekki að standa í vegi fyrir því að samningurinn verði lögfestur.“ Flokkur fólksins tekur heils hugar undir þessi sjónarmið Öryrkjabandalagsins. Vert er að geta þjónustu við sjúklinga í öndunarvélum. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur lagt áherslu á að kostnaði vegna sjúklinga í öndunarvél á einkaheimilum verði mætt með sérstökum fjárveitingum, en ekki tekinn af almennum fjárheimildum til notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Flokkur fólksins tekur undir þessi sjónarmið. Þá er rétt að geta fjárheimilda til búsetuúrræða fyrir börn með alvarlegar geð- og þroskaraskanir. Þær þurfa að vera í samræmi við áður gefnar forsendur og nauðsynlegt er að veita í samræmi við það 500 millj. kr. til verkefnisins árlega. Kostnaður við þetta verkefni var metinn sem hluti af kostnaðarmati vegna nýrra skyldna sveitarfélaga samkvæmt 21. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með viðvarandi stuðningsþarfir og var talið kosta um 500 millj. kr. Í fjármálaáætlun 2018–2022 og greinargerð með frumvarpinu er gert ráð fyrir 500 millj. kr. í þessu skyni. Í fjárlagafrumvarpi er að því er virðist gert ráð fyrir að fjárheimildir til verkefnisins verði 300 millj. kr. Því þarf að bæta við fjárheimildum um 200 millj. kr. til samræmis við fyrri fyrirheit ríkisins svo að forsendur sveitarfélaga standist til að taka við þessu nýja verkefni. Vík ég þá að stóru máli sem Flokkur fólksins hefur borið hér fram varðandi skattleysi lægstu tekna. Til framfærslu þarf einstaklingur þegar síðast var flett upp í reiknivél velferðarráðuneytisins 223.000 kr. á mánuði. Þetta er því viðmiðun sem sett er fram af hálfu stjórnvalda sjálfra. Þetta er án húsnæðis. Svo að því meðtöldu dugar ekki minna en ef til vill 320.000 kr. á mánuði til að lifa fyrir þann einstakling. Þetta er staðreynd sem verður að takast á við með raunhæfum tillögum til úrlausnar. Þingflokkur Flokks fólksins leitaði til sérfræðings í þessum efnum, dr. Hauks Arnþórssonar stjórnsýslufræðings um að hann setti fram tillögur um jöfnun á skattbyrði milli tekjuhópa, þannig að þátttaka ríkra og fátækra í rekstri samfélagsins væri líkari því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum og að þeim verði hlíft sem eru með tekjur undir framfærslumörkum við að greiða skatta af þeim tekjum. Fyrir liggja rökstuddar tillögur frá hendi okkar góða sérfræðings, Hauks Arnþórssonar, það er skýrslan Jöfnuður í skattkerfinu og er hana að finna á vef Alþingis sem fylgiskjal með þingsályktunartillögu okkar um þetta efni. Þá er ég kominn að því að þingmenn Flokks fólksins hafa með stuðningi tveggja þingmanna Miðflokksins lagt fram á Alþingi þingsályktunartillögu um hækkun persónufrádráttar, þ.e. að mánaðartekjur einstaklinga undir 300.000 kr. verði undanþegnar skattgreiðslum. Er fjármálaráðherra með tillögunni falið að gera tímasetta áætlun í þessu efni. Ef litið er á skattbyrði norrænna heimila eins og hún birtist í gögnum OECD kemur í ljós að skattbyrði tekjulægri heimilanna er svipuð hér og þar 22–30%, nema í Danmörku þar sem hún er afar lág, en skattbyrði tekjuhærri heimila hér á landi er 8% lægri en gegnumsneitt á Norðurlöndum. Tölurnar þar eru 38% fyrir tekjuhæstu fjölskyldugerðina, en um 46% að jafnaði annars staðar á Norðurlöndum. Athygli vekur, herra forseti, hve vel er gert hér á landi við þá tekjuhæstu í skattalegu tilliti. Markmið tillögunnar er að jafna skattbyrði milli tekjulágra og þeirra sem hafa háar tekjur þannig að þeir sem hafa tekjur undir 300.000 kr. verði undanþegnir skatti. Þau skattfrelsismörk samsvara 106.387 kr. persónufrádrætti. Um tvöföldun á núverandi skattleysismörkum er að ræða, en þau hafa ekki fylgt launavísitölu frá 1988. Hefðu þau gert það væri persónufrádrátturinn nánast sá sem er lagt til. Til að mæta kostnaði að hluta við þessa breytingu er lagt til að persónufrádráttur verði stiglækkandi eftir því sem tekjur eru hærri og falli alveg niður við 970.000 kr. Persónufrádrátturinn falli eftir sveigðu ferli sem mildar áhrifin á tekjuhærri hópa og dregur fram að áherslan er eindregið á að hækka ráðstöfunartekjur láglaunafólks. Í tillögunni er miðað við að vendipunktur lækkaðra og hækkaðra skatta verði 562.000 kr. Skattar hækka smám saman frá þeirri upphæð með hækkandi tekjum uns skattahækkunin nær tæplega 54.000 kr. á mánuði, þegar tekjur eru komnar í 970.000 kr. Skattahækkun á hærri tekjur yrði sama krónutala. Þannig felur tillagan í sér tilfærslu innan tekjuskattskerfisins. Tillagan eykur ráðstöfunartekjur, ef hún næði fram að ganga, um 70% skattgreiðenda. Ef miðað er við alla skattgreiðendur á árinu 2017 var helmingur þeirra með tekjur undir 400.000 kr. og hinn helmingurinn með tekjur yfir því marki. Meðallaun sama hóps voru um 540.000 kr., en háar tekjur teygja meðallaunin upp. Einungis 10% skattgreiðenda höfðu 800.000 kr. eða meira í tekjur og 4% yfir 970.000 kr., þar sem tillagan gerir ráð fyrir að skattar hækki mest. Kostnaður ríkissjóðs vegna þessara breytinga yrði aðeins um 3,5 milljarðar vegna tilfærslu á skattbyrði af tekjuskatti frá hærra launuðum til lægra launaðra sem yrði um 22 milljarðar kr. Hins vegar yrði kostnaðarauki sveitarfélaga nálægt 31,4 milljörðum kr. Breytingin myndi hins vegar auka ráðstöfunartekjur láglaunafólks um allt að 54 milljarða kr. árlega. Kostnaðinn við þessa tillögu má bera saman við, herra forseti, kostnað af tillögu Sjálfstæðisflokksins, flokks fjármálaráðherra, sem borin var fram í aðdraganda alþingiskosninga 2017, um lækkun neðra þreps tekjuskatts um tæplega 2%. Í álitsgerð dr. Hauks Arnþórssonar er kostnaður af þeirri tillögu metinn sem næst 24 milljarðar kr. Það má bera það saman við þessa 31,4 milljarða. Reyndar mætti rökstyðja hærri tölu við kostnað af fyrrgreindri tillögu Sjálfstæðisflokksins. Þegar kemur að kostnaði má minna á að tekjur opinberra aðila hækka ef að líkum lætur um 45 milljarða frá 2017–2019 vegna hækkaðra tekna skattgreiðenda, áætlað um 32 milljarða kr. hjá ríkinu og um 13 milljarða kr. hjá sveitarfélögum. Eðlilegt væri að hluti þessarar tekjuaukningar yrði notaður til millifærslu til sveitarfélaga þannig að skattbyrðin væri jöfnuð í kostnaði. Ekki er með þessari tillögu gert ráð fyrir að skattþrepum verði breytt, einvörðungu persónufrádrættinum og hvernig hann birtist skattgreiðendum eftir mismunandi tekjuhópum. Hér er því gerð tillaga um breytingar, umtalsverðar breytingar, á hinu almenna skattkerfi og því sett ný markmið. Réttur er af sá mismunur á skattbyrði tekjuhárra og tekjulágra hér á landi, samanborið við hlutföll milli sambærilegra hópa annars staðar á Norðurlöndum, og jafnframt tekist á við að lyfta ráðstöfunartekjum lægstu launa að framfærslumörkum. Nái þessi tillaga fram að ganga mun hún þjóna hagsmunum landsins, hagsmunum aldraðra, öryrkja og tekjulágra fjölskyldna. Flutningsmenn telja hana markvert innlegg í baráttu verkalýðshreyfingarinnar um bætt kjör hinna lægst launuðu og að hún gæti átt mikilvægan þátt í að koma á raunhæfum kjarasamningum sem myndu leggja grunn að áframhaldandi uppbyggingu í íslensku efnahagslífi. Áréttað er að kostnaður við tillöguna er ámóta hár, en að sönnu nokkru hærri en í tillögu sem borin var fyrir liðlega ári af hálfu flokks fjármálaráðherra. Þar með er ég kominn að næsta máli á þeirri dagskrá sem ég hef sett þessari ræðu, en það eru frítekjumörk í lögum um almannatryggingar. Í fjárlagafrumvarpinu er hvergi að finna áform um að draga úr tekjuskerðingum á greiðslum til örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþega. Frítekjumörk í lögum um almannatryggingar hafi verið óbreytt frá árinu 2009. Þau ættu þó að fylgja árlegum breytingum á sama hátt og lífeyrir samkvæmt lögum um almannatryggingar. Ákvæði þess efnis þarf að koma inn í lögin. Öryrkjabandalag Íslands bendir á í umsögn sinni við fjárlagafrumvarpið að frítekjumark á atvinnutekjur hvetji örorkulífeyrisþega, sem hafa einhverja vinnufærni, til atvinnuþátttöku í því skyni að auka virkni sína og að bæta kjör. Á meðan frítekjumarkið stendur í stað og laun á vinnumarkaði hækka, þá skila launahækkanir sér ekki til örorkulífeyrisþega. Ef frítekjumark vegna atvinnutekna hefði hækkað í samræmi við hækkun launavísitölu frá árinu 2009 væri frítekjumarkið komið yfir 200.000 kr. á mánuði í stað 109.600 kr. Flokkur fólksins tekur undir með Öryrkjabandalaginu að frítekjumark vegna atvinnutekna örorkulífeyris verði hækkað í samræmi við hækkun launavísitölu frá árinu 2009. Herra forseti. Þingflokkur Flokks fólksins lagði í upphafi árs fram frumvarp um að uppbót á lífeyri vegna kostnaðar, sem ekki fæst greiddur eða bættur með öðrum hætti, til lífeyrisþega sem ekki getur framfleytt sér án hennar og uppbót til hreyfihamlaðs elli- eða örorkulífeyrisþega og örorkustyrkþega vegna reksturs bifreiðar verði undanþeginn skattskyldu samkvæmt lögum um tekjuskatt. Ólíkt örorkulífeyri miðar slík uppbót ekki að því að bæta launamissi vegna skertrar vinnugetu, heldur að því að koma til móts við sérstök útgjöld lífeyrisþega. Það markmið næst augljóslega ekki ef stór hluti uppbótarinnar er tekinn í skatt. Þannig fór að borin var fram þingsályktunartillaga og samþykkt á Alþingi 12. júní sl. þess efnis að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram, eigi síðar en 1. nóvember 2018, frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, sem tryggi skattleysi umræddra uppbóta á lífeyri. Tillagan var reist á því sjónarmiði að óeðlilegt væri að einstaklingar væru skattlagðir vegna greiðsla sem ætlað er að standa undir kostnaði þeirra vegna örorku, hreyfihömlunar eða sjúkdóma. Tillagan var flutt af þingmönnum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi, þar á meðal öllum þingmönnum Flokks fólksins sem beittu sér sérstaklega í málinu. Tillagan samþykkt með 56 samhljóða atkvæðum. Þingviljinn í þessu máli gæti ekki verið skýrari. Nú hefur fjármálaráðherra lagt fram umrætt frumvarp og mælt fyrir því. Í greinargerð með því frumvarpi kemur fram að lagt sé til að tveir flokkar uppbóta á lífeyri, sem tengdir eru félagslegri aðstoð lífeyrisþega, verði skattfrjálsir eins og lagt var upp með. Verði frumvarpið óbreytt að lögum munu ráðstöfunartekjur lífeyrisþega sem fengið hafa greiddar uppbætur í þessum flokkum aukast sem nemur greiddum tekjuskatti og útsvari og tekjur ríkis og sveitarfélaga lækka að sama skapi. Þingflokkur Flokks fólksins fagnar því að þessi löngu tímabæra réttarbót, og réttlætismál, sé nú í þann veg að nást með þessu frumvarpi sem ætla verður að fái greiða leið í gegnum Alþingi. Ég vil geta hérna örstutt, herra forseti, um svonefndan húsnæðislið. Fram hefur komið í svari við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur að húsnæðisliðurinn hafi reynst heimilum landsins eins og hvert annað gráðugt skrímsli á meðan almennar verðhækkanir leiddu til þess að 15 milljarðar lögðust ofan á lán til íbúðar- og húsnæðiskaupa, þá lögðust 118 milljarðar ofan á þessi sömu lán vegna húsnæðisliðarins. Fullyrða má að samsvarandi eignatilfærsla frá lántakendum til fjármálastofnana yrði hvergi þoluð eða liðin í nágrannalöndum Íslendinga. Og leyfi mér að bæta við, herra forseti, að ósvarað er fyrirliggjandi skriflegri fyrirspurn frá þeim sem hér stendur til fjármálaráðherra, um áhrif húsnæðisliðarins á fjármagnskostnað ríkissjóðs og þar með skattgreiðenda á umliðnum árum. Hvað hefur þetta fyrirbæri, sem sérfræðingahópur um framtíð íslenskrar peningastefnu telur að taka eigi út úr vísitölunni, kostað ríkissjóð og skattgreiðendur? Og hvaða þörf og góð verkefni hafa ekki náð fram að ganga vegna þess að húsnæðisliðurinn hefur sogað til sín allt þetta fé út úr ríkissjóði rétt eins og hann hefur sogað til sín fé heimilanna? Vandinn á húsnæðismarkaði er tekinn fyrir í umsögn Alþýðusambands Íslands þar sem fram kemur að á leigumarkaði búi nú um 50.000 einstaklingar. Af þeim eru tekjulágir og ungt fólk í meiri hluta. Leigjendur verja að jafnaði, að mati Alþýðusambandsins, 18,7% af ráðstöfunartekjum í húsnæðiskostnað á meðan eigendur verji 6,1%. Leigjendur eru því síður í aðstöðu til að kaupa fasteign og sitja fastir í fátæktargildrum á óstöðugum leigumarkaði. Búsetuform er í auknum mæli farið að hafa ráðandi áhrif á lífskjör þar sem eigendur húsnæðis hafa notið góðs af efnahagslegri uppsveiflu á meðan staða leigjenda hefur þyngst. Við þessar aðstæður sætir furðu að vaxtabætur skuli samkvæmt fjárlagafrumvarpinu halda áfram að lækka, um 600 millj. kr. frá fjárlögum síðasta árs, og verða alls 3,4 milljarðar kr. árið 2019. Þetta er um 15% lækkun milli ára. Í umsögn sinni við fjárlagafrumvarpið bendir Alþýðusamband Íslands á að viðmiðunarfjárhæðir og eignamörk hafi rýrnað verulega í samanburði við laun og fasteignaverð á undanförnum árum sem hefur leitt til þess að heimilum sem fá stuðning í gegnum vaxtabótakerfið hefur fækkað verulega undanfarin ár. Þar segir, með leyfi forseta: „Tekjulágt barnafólk sem á lítið eigið fé í sínu húsnæði (20%) fær í dag lítinn sem engan stuðning í gegnum vaxtabótakerfið. Hröð eignaskerðing vaxtabóta hefur lent þungt á kaupendum húsnæðis á undanförnum árum samhliða hröðum hækkunum húsnæðisverðs. Slíkt fyrirkomulag er óheppilegt þar sem það dregur verulega úr fyrirsjáanleika við húsnæðiskaup og lendir þyngst á þeim sem koma nýir inn á húsnæðismarkað.“ Alþýðusambandið bendir einnig á að gert sé ráð fyrir 64 millj. kr. lækkun á framlögum til húsnæðisbóta til leigjenda. Því standi vart til að hækka bótafjárhæðir til samræmis við hækkandi verðlag á leigu. Þar með verði dregið úr stuðningi við leigjendur sem er sá hópur sem stendur hvað verst að vígi á húsnæðismarkaði. Flokkur fólksins lýsir þungum áhyggjum af stöðu mála á húsnæðismarkaði í landinu og hvetur til að komið verði betur til móts við leigjendur og kaupendur en gert er um þessar mundir. Í fjárlagafrumvarpinu koma fram áform um að auka stuðning til barnafjölskyldna um 1,6 milljarða kr. í formi barnabóta. Barnabætur verða því 12,1 milljarður kr. á næsta ári. Bótafjárhæðir hækki um 5% frá fyrra ári og tekjuskerðingarmörk hækka um 24% frá fyrra ári en tekið er upp nýtt þrep hærri skerðinga á tekjum yfir 11 milljónum á ári hjá hjónum og 5,5 milljónum hjá einstæðum foreldrum. Samkvæmt gildandi ákvæðum byrja barnabætur að skerðast undir lægstu launum en með breytingunum hefst tekjuskerðing barnabóta við 300.000 kr. mánaðartekjur foreldris í stað 241.000 kr. Nýtt þrep skerðinga verður til þess að skerðingar aukast fari tekjur foreldris umfram 458.000 kr. á mánuði. Í því samhengi má benda á að neðri fjórðungsmörk heildarlauna voru 496.000 kr. á mánuði á árinu 2017. Hefðu tekjuskerðingarreglur verið óbreyttar hefðu bætur verið fullskertar við mánaðartekjur sem nema um 667.000 kr. á hvort foreldri og við um 1,4 millj. kr. mánaðartekjur hjá einstæðum foreldrum. Barnabætur hafa á liðnum árum rýrnað mikið að raunvirði. Þetta kemur líka fram í hinni vönduðu og athyglisverðu skýrslu Alþýðusambands Íslands frá ágúst 2017. Eftir hækkunina nú eru útgjöld til barnabóta svipuð að raunvirði og á árinu 2013 en um 8% lægri en árið 2010. Jafnframt hefur viðtakendum barnabóta fækkað um 13.000 frá árinu 2013 og yfirlýst stefna stjórnvalda hefur verið að þrengja þann hóp enn frekar. Flokkur fólksins tekur undir þá gagnrýni sem kemur fram í umsögn Alþýðusambands Íslands við fjárlagafrumvarpið. Stuðningur til barnafjölskyldna ætti þvert á þróun að verða almennari og í samræmi við barnabótakerfin annars staðar á Norðurlöndum. Aukin framlög til barnabóta og hækkun grunnbóta eru vissulega jákvætt skref en stuðningur til barnafjölskyldna þarf að ná til stærri hóps en nú er og stefnir í að verði. Auk þess vil ég bæta við, herra forseti, að fæðingar hér á landi eru allt of fáar og fæðingartíðnin er ekki nóg til að standa undir eðlilegri fjölgun eða undir því að þjóðin svo mikið sem standi í stað í fjölda, þannig að það eru fullkomnar ástæður og þar á meðal veigamiklar lýðfræðilegar ástæður til þess að búa betur að barnafjölskyldum. Á þetta legg ég þunga áherslu. Það hefur ekki farið fram hjá nokkrum manni að íslenskt samfélag stendur frammi fyrir mikilli vá sem er fíkniefnavandinn. Það sem af er þessu ári hafa rúmlega 40 manns á aldursbilinu 18–40 ára látist af völdum lyfjaeitrunar og fíknisjúkdóma. Talað er um faraldur í þessu sambandi. Á sama tíma bíða rúmlega 600 manns eftir læknisþjónustu og að komast í meðferð sem einkum er sinnt af SÁÁ. Stærsti hópur þeirra sem bíða er fólk undir 40 ára. Fjársvelti veldur því að ekki tekst að vinna bug á þessum langa biðlista. Ástandið er grafalvarlegt og kallar á tafarlaus viðbrögð. Enginn samningur hefur verið í gildi milli SÁÁ og Sjúkratrygginga Íslands síðan 2014. Kallað er eftir auknu fjármagni til að SÁÁ geti sinnt vaxandi hlutverki sínu sem bráðamóttaka mjög veikra sjúklinga. Samtökin telja að þau þurfi 165–200 millj. kr. til viðbótar í þjónustusamning um sjúkrahúsið Vog til að eyða biðlistanum. Átak er nauðsynlegt í meðferð gegn ópíumfíkn. Í umsögn SÁÁ um fjárlagafrumvarpið kemur fram að gildandi samningur um viðhaldsmeðferð gegn þessari fíkn sé takmarkaður við 90 manns. Þennan samning þarf að endurnýja og auka hámarksfjöldann í minnst 130–140 einstaklinga. Miðað við þetta þyrfti að bæta um 22 millj. kr. við samninginn. Enginn þjónustusamningur er til fyrir meðferð ólögráða einstaklinga. Á bilinu 50–60 slíkir koma árlega í afeitrun og meðferð á Vogi. Hér verður að gera bragarbót og koma upp deild sem uppfyllir gæða- og öryggiskröfur embættis landlæknis. Kostnaður við það yrði minnst 45 millj. kr. Þjónustusamningur um eftirmeðferð SÁÁ á Vík á Kjalarnesi er frá 2008 og löngu úreltur. Sá samningur gerir ráð fyrir að á Vík sé dagdeild en í rauninni er hér um að ræða 28 daga innlögn fyrir hvern einstakling. Það skortir 66 millj. kr. svo að daggjöld vegna meðferðar á Vík séu í samræmi við raunveruleikann. Gera þarf þjónustusamning sem tryggir göngudeildarþjónustu í Reykjavík og á Akureyri. Það myndi kosta 100 millj. kr. Flokkur fólksins telur afar brýnt að verða við ákalli SÁÁ um úrbætur af hálfu ríkisins varðandi rekstur og fjárhag meðferðarúrræða samtakanna. Mannslíf og velferð þúsunda manna eru í húfi. Í framhaldinu er brýnt að fjárhag SÁÁ verði komið í viðunandi horf með langtímasamningum sem fallnir væru til að skapa örugga umgjörð um starfsemina. Þingflokkur Flokks fólksins gerir þá breytingartillögu að framlög til SÁÁ verði aukin um 128 milljónir umfram það sem meiri hlutinn leggur til. Heildarframlög til SÁÁ verði þannig, eins og metið er að þurfi, 278 millj. kr. Til að koma til móts við þennan aukna kostnað ríkissjóðs má fresta fyrirhugaðri skiptingu velferðarráðuneytis í tvö ráðuneyti enda sýnist mega undirbúa þá fyrirhuguðu breytingu mun betur en gert hefur verið. Fram hefur komið að skipting ráðuneytisins muni kosta 212 millj. kr. hið minnsta, þannig að þarna er til fé fyrir þeirri breytingu sem þingflokkur Flokks fólksins leggur til og það án þess að til komi neinar skattahækkanir. Herra forseti. Lögreglan í landinu hefur um langt árabil mátt þola fjársvelti. Virðist sem öllum viðmiðum um viðunandi mannafla í lögreglu hafi verið varpað fyrir róða allt frá aldamótum. Á sama tíma og verkefnum lögreglu hefur fjölgað, þau orðið flóknari og landsmönnum og ferðamönnum fjölgað, hefur lögreglumönnum um langt árabil ekki fjölgað heldur fækkað. Áberandi er hve hlutur löggæslunnar úti á landi er fyrir borð borinn og er skemmst að minnast á mjög aðkallandi þörf fyrir lögreglumenn hjá lögreglunni á Suðurlandi vegna tíðra slysa og mikils fjölda ferðamanna. Óhætt er að fullyrða að fjárveitingar til löggæslu séu alls ekki nægilegar til að tryggja lögreglunni þær starfsaðstæður sem nauðsynlegar eru í þjóðfélagi samtímans. Brýn og aðkallandi þörf er á fjölgun lögreglumanna eins og fjölmargar skýrslur bera með sér, samanber t.d. skýrslu innanríkisráðuneytisins árið 2012 um stöðu lögreglunnar þar sem helsti vandi lögreglunnar var talinn fækkun lögreglumanna. Flokkur fólksins leggur áherslu á að sýslumannsembætti landsins verði styrkt og þeim gert kleift að sinna betur hlutverki sínu. Eftir þær miklu breytingar sem gerðar voru á fjölda sýslumannsembætta 2015 hafa embættin barist í bökkum vegna ónógra fjárveitinga og fyrirheit um flutning verkefna til þeirra hafa ekki gengið eftir. Nauðsynlegt er að mati flokksins að styrkja embættin og treysta starfsgrundvöll þeirra svo að þau geti staðið undir nafni sem útverðir framkvæmdarvalds og þjónustu ríkisins í héraði. Því sé nauðsynlegt bæði að auka fjárveitingar til þeirra sem og að standa við gefin fyrirheit um flutning verkefna frá ráðuneytum og stofnunum út á land og til sýslumannsembættanna. Herra forseti. Þrátt fyrir að ríkisstjórnin boði stórsókn í samgöngumálum er ljóst að mörg aðkallandi brýn samgönguverkefni fá enn að bíða og má þar nefna tvöföldun Hvalfjarðarganga, Sundabraut, Ölfusárbrú og Fjarðarheiðargöng. Bættar samgöngur skila sér með margvíslegu móti til íbúa landsins og styrkja byggðir og atvinnuvegina. Framkvæmdir við aðskilnað akstursstefna út frá höfuðborginni suður til Keflavíkur, í Borgarnes og austur fyrir Selfoss taka allt of langan tíma. Flokkur fólksins leggur áherslu á að flýta fyrir brýnum vegaframkvæmdum og telur óviðunandi að ríkisstjórnarflokkarnir skili auðu í þessum málum þegar allt vegakerfið liggur undir miklu umferðarálagi og nauðsyn er á úrbótum. Í ljósi upplýsinga frá fulltrúum Vegagerðarinnar á nýlegum fundi fjárlaganefndar telur Flokkur fólksins ástæðu til að kannaðir verði kostir þess að minnka slit á vegum af völdum hópferða-, flutninga- og vörubifreiða með aðgerðum eins og takmörkunum á öxulþunga, hertari reglum um fjölda ása og dekkjafjölda á ás ásamt reglum um breidd og lægri loftþrýsting í hjólbörðum þessara bifreiða. Í ljósi upplýsinga Vegagerðarinnar á umræddum fundi fjárlaganefndar má gera því skóna að hér mætti spara mjög umtalsvert fé í viðhaldi vegakerfis landsins. Í umsögn sinni um fjárlagafrumvarpið benda Samtök ferðaþjónustunnar réttilega á að löngu sé orðið brýnt að huga að auknum fjárframlögum til viðhalds og uppbyggingar á samgöngukerfi landsins. Uppsöfnuð viðhaldsþörf eftir margra ára vanrækslu er nú talin nema 65 milljörðum kr. Við þetta bætast svo nýframkvæmdir sem víða eru orðnar mjög brýnar eins og áður er getið. Ekki þarf að deila um mikilvægi góðra samgangna fyrir ferðaþjónustuna sem síðan styður við byggðaþróun í landinu, treystir byggð í kringum landið. Flokkur fólksins bendir á og tekur undir með Samtökum ferðaþjónustunnar um að nú þegar sýnt er að hægja muni á hagvexti, a.m.k. að einhverju marki, sé kjörið tækifæri til að huga að auknu viðhaldi og nýframkvæmdum á sviði samgangna. Hér skal einnig bent á flugvelli innan lands. Isavia metur það svo að nú vanti um 700 millj. kr. til að standa straum af lágmarksviðhaldi innanlandsflugvalla. Það hefur verið vanrækt allt of lengi. Uppsöfnuð þörf viðhalds og framkvæmda innanlandsflugvalla er yfir 50 milljarðar kr. Frá árinu 2010 hafa fjárveitingar til uppbyggingar og reksturs innanlandsflugvalla lækkað um helming, úr tæpum 6 milljörðum kr. í tæpa 3 milljarða kr. á ári. Þetta er mikil þversögn á árabili þar sem fjöldi erlendra ferðamanna til landsins hefur vaxið úr 490.000 árið 2010 í 2,2 millj. kr. á síðasta ári. Innanlandsflugvellir skipta miklu máli ef takast á að dreifa ferðamönnum betur um landið og þannig styrkja frekar aðra innviði og búsetu. Í umsögn sinni um fjárlagafrumvarpið vekja Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu athygli á því að nú liggur fyrir yfirgripsmikil greining og tillögur sameiginlegs samstarfshóps samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis, Vegagerðarinnar og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um nauðsynlegar aðgerðir og úrbætur í samgöngumálum höfuðborgarsvæðisins til ársins 2030. Þessar tillögur voru kynntar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í byrjun þessa árs. Nú stendur yfir vinna verkefnishóps framangreindra aðila við mótun tillagna um forgangsröðun þeirra verkefna sem greiningin og tillögurnar leiddu af sér. Flokkur fólksins tekur undir kröfur Sambands íslenskra sveitarfélaga um að fullnægjandi skýringar og stefna fáist varðandi áform ríkisstjórnarmeirihlutans um gistináttagjaldið. Á landsþingi sambandsins í september sl. var það skýr afstaða þingfulltrúa að ákvörðun um að færa gistináttagjald til sveitarfélaga yrði tekin fyrir lok þessa árs. Sambandið hefur ítrekað sett fram sanngjarnar kröfur um að sveitarfélögin fái auknar tekjur af ferðaþjónustu. Í því sambandi hefur einkum verið horft til þeirra skatttekna sem fást með álagningu gistináttagjalds. Í stjórnarsáttmála kemur fram að tekjur af gistináttagjaldi skuli færast yfir til sveitarfélaga. Það verði gert í tengslum við endurskoðun tekjustofna sveitarfélaga en þessu er þó ekki lýst nánar í sáttmálanum. Í síðasta fjárlagafrumvarpi fyrir yfirstandandi ár var strax dregið úr þessum fyrirheitum. Þá var aðeins talað um að flutningur gistináttagjalds yrði skoðaður. Að mati Flokks fólksins er óviðunandi að sveitarfélögin fái ekki í sinn hlut neitt af gistináttagjaldinu sem var þrefaldað frá 1. september 2017. Sveitarfélög bera verulegan kostnað af uppbyggingu og viðhaldi innviða sem nýtast í ferðaþjónustu hér á landi. Einnig taka þau iðulega þátt í ýmsum öðrum kostnaði vegna greinarinnar, svo sem í tengslum við markaðssetningu. Það er því sanngirnismál að þau fái að njóta tekjustofna sem hið opinbera stofnar til í beinum tengslum við ferðaþjónustuna. Herra forseti. Ég er nú að komast að lokum máls míns, en vil geta um eitt atriði í lokin, sem lýtur að ríkisreikningi og endurskoðun á honum. Ríkisreikningur 2017 var gefinn út um miðjan október. Í áritun ríkisendurskoðanda kemur fram að hann „[láti] ekki í ljós álit á ríkisreikningnum“. Ástæðan sem gefin er upp er sú, með leyfi forseta, að „samkvæmt reikningsskilastöðlum er óheimilt að vísa til þess að ársreikningar séu gerðir í samræmi við IPSAS“ - hér er átt við reikningsskilastaðalinn sem svo er kallaður - „fyrr en lokið er fullri innleiðingu allra staðla sem tekið hafa gildi. […] Þar sem fullri innleiðingu á nýjum reikningsskilareglum er ekki lokið og lýkur ekki fyrr en í árslok 2019 lætur ríkisendurskoðandi ekki í ljós álit á ríkisreikningnum.“ Þá er í árituninni vísað til þess að fjármála- og efnahagsráðherra og fjársýslustjóri séu ábyrgir fyrir gerð og framsetningu ríkisreiknings í samræmi við lög og reglur sem gilda um reikningsskil ríkisins og aðrar upplýsingar sem nauðsynlegar eru til glöggvunar á afkomu og stöðu ríkissjóðs. Þá nái ábyrgð fyrrgreindra aðila einnig til þess að viðeigandi innra eftirliti sé viðhaldið við gerð og framsetningu ríkisreiknings þannig að hann sé í meginatriðum án verulegra annmarka, hvort sem er vegna sviksemi eða mistaka. 4. minni hluti telur að sú staða sem hér er komin upp sé óviðunandi. Svo virðist sem endurskoðaður ríkisreikningur berist Alþingi í fyrsta lagi árið 2020 vegna ársins 2019 ef tekst að ljúka fyrrgreindri innleiðingu samkvæmt áætlun. Að mati 4. minni hluta er mikilvægt að leysa úr því vandamáli sem hér blasir við þar sem óviðunandi er að ríkisendurskoðandi treysti sér ekki til að árita reikninginn án fyrirvara þar sem ríkisreikningur felur í sér upplýsingar um lögþvingaða skattheimtu og ráðstöfun hennar. Þingheimur og allur almenningur á rétt á að framsetning á upplýsingum þessum sé hafin yfir allan vafa.
Herra forseti. Ég ætla að bregðast við einum þætti í nefndaráliti sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson hefur flutt fyrir hönd Flokks fólksins. Það varðar sölu og/eða uppboð á losunarheimildum Íslands. Það er sem sagt ein losunarheimild, hún jafngildir heimild til að losa eitt tonn af koldíoxíði á tilteknu tímabili. Það er mikilvægt að menn taki eftir því, á tilteknu tímabili. Þessar heimildir safnast ekki saman upp frá ári til árs, heldur skal, og ég tvítek það, skal bjóða heimildir upp samkvæmt lögum um loftslagsmál, nr. 70/2012. Þetta er boðið upp á sameiginlegum markaði Evrópusambandsins. Og af hverju er það skylt? Það er til þess að það myndist verð á losunarheimildir sem svo dragast saman á hverju ári til að tryggja að verðið á þeim hækki með tímanum og það verði dýrara að blása út koldíoxíði. Það er ekki svo að rugla megi þessu saman við skyldur okkar í Parísarsamkomulaginu þar sem okkur er skylt að greiða sektir ef við stöndumst það ekki. Það er sem sagt ekki þannig [[Forseti hringir.]]að þetta safnist upp og það er ekki þannig að við séum að sólunda verðmætum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið. Það eru ekki sterkar fullyrðingar sem eru hafðar uppi af minni hálfu eða flokksins í þessum efnum, heldur er eingöngu hvatt til þess að farið sé með gát og bent á að þetta mál er óupplýst, þó að hv. þingmaður kunni að búa yfir meiri upplýsingum en t.d. fjárlaganefnd hafa verið veittar í málinu á þeim fundi sem ég vitnaði til. Samkvæmt þeim atvikum sem þá voru uppi, sem voru þau að þeir sem voru þar til svara, sérfræðingar af hálfu ríkisstjórnarinnar, höfðu ekki til að bera sérfræðiþekkingu í þessum efnum. Þess vegna er nauðsynlegt, ekki síst í ljósi þess annars vegar að hér er um mikið fé að ræða og í öðru lagi vegna þess að framtíðin er óljós, að gerð sé gangskör að því að upplýsa, þar á meðal fjárlaganefnd og náttúrlega þingheim allan, um staðreyndir málsins þannig að hægt sé að taka raunhæfar og upplýstar ákvarðanir í þessum efnum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessi orð og þurfti svo sem ekki að fara langt til að leita, t.d. ráðuneyta, til að fá þetta uppgert. En ég vil bara bæta því við að í 28. gr. umræddra laga segir enn fremur: „og skulu tekjur ríkisins af uppboðnum losunarheimildum renna í ríkissjóð“. Þannig að það er alveg skýrt. Og kemur fram í nefndarálitinu sem meiri hlutinn hefur lagt fram að forsendur sölu að þessu sinni, um 85% losunarheimilda Íslands, verða seldar í kjölfar nýlegra verðhækkana á 15 evrur á tonn og gefur af sér 2,7 milljarða. Það er því mjög mikilvægt að þetta sé ljóst og ekki er verið, eins og ég segi, að sólunda verðmætum eða eyða einhverjum uppsöfnuðum kvóta. Þetta er einfaldlega ein leið Íslands til að nýta losunarheimildir sínar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta fyrir framlag hans í þessum efnum. Það sem er ósköp einfaldlega hér uppi er að málið er ekki upplýst með fullnægjandi hætti á þeim vettvangi þar sem um það er fjallað. Fjárlaganefnd hefur ekki fengið upplýsingar, a.m.k. ekki af því tagi sem ég heyri að hv. þingmaður býr yfir. Hér eru miklir hagsmunir í veði. Það er auðvitað mikilvægt, ef það er rétt, að þær heimildir safnist ekki upp. Ef það er þannig lítur málið náttúrlega þannig út. En okkur ber að fara með gát. Okkur ber að taka, eins og ég gat um í fyrri athugasemd minni, upplýstar ákvarðanir. Það [[Forseti hringir.]]er það sem ég hef mælt hér fyrir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni ræðuna, prýðisræðu, og ætla að þakka honum jafnframt fyrir samstarfið í fjárlaganefnd við undirbúning og umfjöllun þessa frumvarps sem við ræðum hér í 2. umr. Ég ætla að spyrja út í þann kafla í ræðu hans og í nefndaráliti sem heitir: „Virða þarf 1% markmið um afgang af fjárlögum.“ Við erum sammála um að virða markmiðin, en ég vil spyrja hv. þingmann um tengslin við lög um opinber fjármál, og vísa þá til 6. gr. og 7. gr., um grunngildi og fjármálaskilyrði, og svo 4. og 5. gr., um fjármálastefnu og áætlun, og hversu heilög við erum með þessi markmið og ósveigjanleikann sem þetta hefur verið gagnrýnt fyrir þegar kemur að hagstjórn.
Herra forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar, hv. þm. Willum Þór Þórssyni, fyrir andsvarið. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka honum fyrir góða forystu, að ég ekki segi góð fyrirliðastörf, á vettvangi fjárlaganefndar. Það sem hann vekur máls á hér er auðvitað mjög þýðingarmikið. Hvar á vafinn að liggja? Ég held að svarið við spurningu hans um ósveigjanleika og annað af því tagi sé að það var náttúrlega gert hér stórátak við að búa til nýja umgjörð um ríkisfjármálin með þessum lögum og við hljótum að verða að freista þess að standa við þau [[Forseti hringir.]]í hvívetna eins og okkur er framast unnt. Það hlýtur að vera mitt svar við spurningu hv. þingmanns.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni svarið. Ég veit að hann þekkir þessi mál býsna vel þegar kemur að hagfræði og hagstjórn og efnahagsmálum. Nú fengum við í hv. fjárlaganefnd kynningu Hagstofunnar á þeirri hagspá sem í raun og veru hratt þeim breytingum af stað sem við erum að ræða hér og þeim ýmsu ráðstöfunum sem þurfti að fara í gegnum. Má segja kannski að launa-, gengis- og verðlagsbæturnar séu stærsti liðurinn í því. Maður veltir fyrir sér ef niðurstaðan í þessari hagspá hefði til að mynda verið 1–2% - nú höfum við verið býsna heppin með það að þetta hefur allt gengið eftir hingað til - en ef hagspáin hefði verið í samdrætti 2%, [[Forseti hringir.]]hefðum við þá verið alveg naglföst í þessum markmiðum?
Herra forseti. Ef og hefði, það eru alltaf svolítið vandasamar spurningar. Staðreyndin er alla vega sú að það er ekki um að ræða að það sé eins og að klífa þrítugan hamarinn að gera þær breytingar sem þarf til þess að það sé óyggjandi, að sú ákvörðun sem liggur fyrir í fjármálaáætlun sé virt og fái staðist. Þess vegna var ég mjög ánægður þegar ég beindi andsvari til hv. þingmanns í morgun eftir hans ágætu framsöguræðu fyrir meirihlutaálitinu, að hann skyldi svara því til að hann væri sammála mér um að gera bæri þær breytingar sem nauðsynlegar væru til að þessu markmiði væri sannarlega náð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir ræðuna. Hann fór ágætlega yfir áherslur sínar og mat á fjárlagafrumvarpinu og honum varð tíðrætt um að fé vantaði til ýmissa verka. Svona fljótt á litið sýndist mér, ég tek fram að ég hef ekki náð að reikna það allt saman, að þær upphæðir sem þingmaðurinn nefndi hlypu á tugum milljarða, þ.e. þau verkefni sem hann annaðhvort leggur til eða tekur undir að gæti þurft að gera. Mig langar í fyrra andsvari - ég geri mér grein fyrir að þingmaðurinn leggur ekki fram breytingartillögur í samræmi við þetta - að inna hann eftir því hvort hann eða fólk á hans vegum hafi reiknað það saman hver heildarkostnaður þessara undirtekta, [[Forseti hringir.]]skulum við segja, kynni að verða ef af yrði.
Herra forseti. Ég þakka nafna mínum, hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni, fyrir andsvarið. Það stendur þannig á að ég er fulltrúi fyrir flokk sem er ábyrgur í ríkisfjármálum. Sá flokkur gerir eina breytingartillögu. Hún er sú að það verði með fullnægjandi og viðunandi hætti brugðist við þeirri stórfelldu vá sem steðjar að þjóðinni vegna þess faraldurs sem hér hefur verið lýst í heilbrigðismálum og fíknivandamálum. Sú tillaga sem við gerum er að varið verði aukalega, miðað við það sem stjórnarmeirihlutinn áformar, 128 milljónum til Samtaka áhugafólks um áfengisvandann, SÁÁ, sem rekur myndarlegar sjúkrastofnanir og algerlega nauðsynlegar. Ég benti í ræðu minni á raunhæfa leið til þess að koma til móts við þann kostnað sem af þessu hlýst án þess að lagðir verði á nýir skattar.
Herra forseti. Ég tek fram að ég áttaði mig á því að flokkur hv. þingmanns leggur fram þessar hófstilltu breytingartillögur. Það er rétt. En hins vegar tekur hann undir til að mynda athugasemdir Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu um hækkun daggjalda um allt að 30%, sem væru 10 milljarðar, útgjöld til vegamála upp á tugi milljarða o.s.frv. En hvergi koma fram hugmyndir um með hvaða hætti ætti að ná þeim tekjum inn eða hvar ætti að spara á móti. Það er ágætt, skynsamlegt og mikilvægt að tala um ábyrgð, en maður verður líka, ég vil meina það, að ef maður er að viðra eða leggja fram hugmyndir um aukin útgjöld eða að mikilvægt sé að leggja til aukin útgjöld, þá verða að koma a.m.k. fjáröflunartillögur á móti eða, ef menn vilja það frekar, niðurskurðartillögur.
Herra forseti. Það er einu sinni þannig að í flóknu þjóðfélagi eins og okkar eru víða miklar þarfir. Það er kallað mikið eftir þjónustu. Við þekkjum það að framfarir í læknavísindum og lyfjaþróun framkalla kröfur um aukna þjónustu, aukna lyfjameðferð og annað og allt þetta kostar mikla peninga. Ætla verður að það sé þingmönnum heimilt, herra forseti, að fjalla um slík mál í ræðum á Alþingi og jafnvel í umræðum um fjárlagafrumvarp án þess að þeir séu krafðir einhverra reikningsskila um hvað þetta eigi að kosta í einstökum atriðum eða hvaða tillögur þeir hafi fram að færa varðandi breytingar. Það liggur fyrir að hv. þingmaður er stuðningsmaður ríkisstjórnar sem hefur ákveðna forgangsröðun. Ég hef lýst mig ósammála þeirri forgangsröðun í einstökum atriðum [[Forseti hringir.]]og hef farið yfir það með málefnalegum og yfirgripsmiklum hætti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir hans fínu ræðu og minnihlutaálit hans flokks. Mig langar að spyrja þingmanninn út í þann kafla álitsins sem fjallar um krónu á móti krónu skerðinguna og þá baráttu sem hann og við fleiri erum í til að fá þetta afnumið. Hérna stendur: „Þetta rammgerða kerfi krónu á móti krónu skerðingar leiðir af sér að margir örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hafa lítinn sem engan ávinning af því að afla sér tekna með vinnu sé fyrir því vilji og geta. Slíkt fyrirkomulag lítur fram hjá mikilvægi vinnuframlags fatlaðs fólks. Með því að fella brott þetta kerfi myndast hvati til atvinnuþátttöku þeirra sem eiga rétt á hinni sérstöku uppbót.“ Þetta er mjög einfalt í mínum huga [[Forseti hringir.]]og átta ég mig ekki á því af hverju þetta getur ekki bara gengið í gegn. Þegar ég heyrði í útvarpinu í gær að það kostaði 16–18 milljarða að taka þetta af botnaði ég ekki alveg í því svari og mig langar að spyrja þingmann: Getur hv. þingmaður leitt mig í sannleikann um það?
Forseti minnir á ræðutímann.
Hann er allt of stuttur. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir hans ágæta andsvar . Þannig stendur á að þetta rammgerða kerfi, sem ég fór allítarlega yfir í minni ræðu, er einhvern veginn svo hugvitsamlega hannað, leyfi ég mér að segja, að það er alveg með ólíkindum og sérkennilegt til þess að hugsa að áherslurnar skuli ekki vera allt aðrar í kerfinu, það sé hvati fyrir fólk sem hefur vilja og getu til að neyta sinna krafta til að bæta sinn hag. Það ætti að vera markmiðið samhliða því sem efldar eru forvarnir og stuðningur og endurhæfingarúrræði. Þar ættu áherslurnar að liggja. Ég veit að þegar þarna er komið á þessi málstaður sér öflugan baráttumann í hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni.
Hæstv. forseti. Þar hitti hv. þingmaður naglann á höfuðið. Hann hefur góðan bandamenn í þeim sem hér stendur í þessu máli. En þetta svar um að það sé svo dýrt að afnema þetta er það sem ég botna ekki í vegna þess að það hlýtur að koma á móti þegar fólk fer að vinna og borga skatt, þá rennur það til ríkissjóðs. Það er svona einfalt í mínum huga. En mig langar að spyrja líka út í annað. Ég gladdist mikið yfir því að sjá að það er verið að setja peninga í SÁÁ sem ég hef verið að berjast fyrir auk held ég flestra annarra hér inni. Fjárþörfin var einhvers staðar á milli 200 og 300 milljónir, er um 200 milljónir, en þarna er talað um 150 milljónir. Þetta er eins og að kasta bjarghring út í sjó en það er ekki spotti í hringnum. Gat fjárlaganefnd ekki bara komið sér saman um það þverpólitískt að hafa þetta nógu mikið? Hvernig stóð á því að það var ekki hægt?
Herra forseti. Hv. þingmaður er í raun og veru að vekja athygli á mjög áhugaverðu málefni sem er það kostnaðarmat sem kemur fram af hálfu opinberra aðila þegar hér er hreyft einhverjum baráttumálum, að ég ekki segi málum sem stefna að auknu réttlæti og jöfnuði í samfélaginu. Ég leyfi mér að nefna það að þegar frítekjumarkið hefur verið mest til umræðu hefur verið kastað fram af hálfu fjármálaráðuneytisins og einstökum fjármálaráðherrum á undanförnum árum alls konar tölum um þetta. En þegar leitað er eftir óháðu sérfræðiáliti kemur í ljós að þetta kostar ekki neitt. Sömuleiðis þegar það er uppi að tekjur undir framfærsluviðmiðum séu ekki skattlagðar er því grýtt framan í landslýð að það kosti 150 milljarða. En þegar að er gáð og fengnir óháðir, hlutlausir sérfræðingar sem hafa kunnáttu og vit til að fjalla um þessi mál [[Forseti hringir.]]kemur í ljós að það að gera þetta kostar álíka og kosningaloforð Sjálfstæðisflokksins fyrir síðustu kosningar.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar í 2. umr. Ég verð að viðurkenna að mig hryllir aðeins við þegar ég sé klukkuna hér fyrir framan mig: 60 mínútur. [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í.]]Ég þarf ekkert endilega að nýta þær allar, ég átta mig alveg á því. Mér þætti vænt um, af því að ég veit að fjármálaráðherra er í húsi, ef ég gæti fengið hann til þess að sitja undir leiðindum mínum, alla vega í einhverjar mínútur, þá væri ágætt ef hægt væri að hnippa í hann. Það er dálítið áhugavert að horfa á þær breytingar sem þetta fjárlagafrumvarp hefur tekið núna við 2. umr. og í raun og veru að horfa upp á ríkisstjórn sem sagst hefur ætla að leggja höfuðáherslu á velferðarmál varla eyða fimm mínútum, að því er virðist, í að reyna að komast hjá því að skera niður loforð hér á milli umræðna jafnharðan og skórinn kreppir örlítið að. Endurmatið hjá Hagstofunni, sem kom í byrjun nóvember, þar sem fram kom að ljóst væri að verðbólgan myndi aukast, myndi kallast svona örlítið hikst í hagkerfinu, ekki mikið meira en það, smávægilegur hnerri. En þessi hnerri kostaði ríkissjóð 6 milljarða kr. sem ríkisstjórnin þurfti að grípa til aðgerða vegna til að bregðast við. Aðgerðirnar fólust í einföldu máli í því að skera niður fyrri loforð um útgjaldaaukningu í heilbrigðis- og velferðarmálum um 7 milljarða og bæta síðan við nokkrum gæluverkefnum sem ég kem kannski nánar að síðar. Það væri kannski ekkert stórkostlegt áhyggjuefni þannig séð ef við horfðum ekki til þeirrar einföldu staðreyndar að áfram munum við samt vinna með mjög bjartsýnar horfur í ríkisfjármálum, ég myndi segja óraunhæfar horfur í ríkisfjármálum, og þarf kannski ekki mikið að velta því fyrir sér ef yfir það er sest. Hér kom Hagstofan með hagspá síðastliðið vor þar sem gert var ráð fyrir 2,7% hagvexti og 3% verðbólgu. [[Gripið fram í.]]Nú fáum við hagspá í nóvember þar sem gert er ráð fyrir 2,5% hagvexti og 3,6% verðbólgu. Hvað hefur gerst í millitíðinni sem ekki var í umræðunni í vor þegar Hagstofan gerði fyrri spá sína? Við erum með annað stærsta flugfélag landsins sem fór nánast á hausinn og sér ekki alveg fyrir endann á því hvort tekist hafi að bjarga málum þar en vonandi tekst það. Þetta flugfélag flytur um 35% farþega til og frá landinu. Búið var að vinna sviðsmynd af því hvað það myndi þýða fyrir hagvöxt ef allt færi á versta veg. Sú mynd er ekki sérlega hugguleg. En það er ekki það eina. Krónan er búin að falla um 15% með tilheyrandi væntingum um verðbólguauka. Það má víst ekki ræða það mikið að krónan sé að falla en hún féll samt. Þetta 15% fall eitt og sér miðað við hefðbundin áhrif krónunnar á verðbólgu þýðir um það bil 5% viðbótarverðbólguskot við það sem þegar er undirliggjandi í pípunum hjá okkur. Þess vegna held ég að hagspá Hagstofunnar um 3,6% verðbólgu á næsta ári sé fullkomlega óraunhæf, enda gerir hún ráð fyrir því að krónan verði umtalsvert sterkari á næsta ári en hún er í dag. Hún sýnir litla tilburði til þess, í það minnsta í punkti. Það er líka ágætt að hafa það í huga þegar horft er til verðbólguhorfa á næsta ári að skilyrði ytra hafa verið að versna. Það hefur hægt á hagvexti í nágrannalöndunum í kringum okkur. Það hefur dregið úr þeim miklu umsvifum sem hafa verið í hagkerfinu á undanförnum misserum og við þær kringumstæður er alltaf hætta á því að kostnaðarhækkanir liðinna missera ýtist líka út í verðlagið. Þannig að ég held að það sé frekar varfærið að gera ráð fyrir því að verðbólgan á næsta ári verði meiri en minni. Þá látum við alveg ónefnda þá miklu óvissu sem er í kringum kjaraviðræður og þann kostnaðarauka og verðbólguáhrif sem kjarasamningar á nýju ári kunna að hafa. Verulega hefur hægt á einkaneyslu. Allar horfur eru á því að svo verði áfram, enda hafa verðbólguáhrifin áhrif til þess einmitt að hægja á þessari sömu einkaneyslu. Verðbólgan þýðir stóraukna greiðslubyrði lána og auðvitað hærra vöruverð og minni neyslu en ella. Það höfum við séð allt saman áður. Bílasala hefur dregist saman um tugi prósenta í haust. Það er eitt skýrt merki um hvernig tekið er að hægja á hagkerfinu. Þrátt fyrir mikinn vöxt í ferðaþjónustu að undanförnu sjáum við engu að síður að afkoma greinarinnar er að meðaltali heldur slæm. Meðaldvalartími ferðamanna hefur styst verulega. Neyslumynstur þeirra hefur breyst verulega og svo má áfram telja. Og til að bæta enn við í þetta svartsýnisraus mitt eru slæmar horfur varðandi uppsjávarveiðar, loðnu og makríl á næsta ári. Ég er ekki að reyna að spá hér einhverjum hamförum í hagkerfinu, þvert á móti. Við stöndum um margt mjög sterkt. Við eigum meiri eignir erlendis en skuldir, sem er nýmæli í íslensku hagkerfi, og engin ástæða til að vera of svartsýn þó svo að þrengja sé tekið að hjá okkur. En það verður hins vegar að segja að það er algerlega óraunhæft að ætla að hagvöxtur verði hér áfram á fullu gasi næstu fjögur, fimm árin, eins og bæði þessi hagspá gerir ráð fyrir og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég held þvert á móti að það sé að rætast sem við í Viðreisn og fleiri vöruðum við í umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og við 1. umr. fjárlagafrumvarpsins, að við þær aðstæður sem eru í hagkerfinu í dag sé full ástæða til að gæta varúðar. Full ástæða er til að hafa vaðið fyrir neðan sig, hafa eitthvert svigrúm í ríkisfjármálunum, en á þau varnaðarorð hefur ekki verið hlustað. Þess vegna held ég að vandi ríkisstjórnarinnar, þegar kemur að því að svíkja þau loforð sem gefin hafa verið í fjármálaáætlun hennar, sé bara rétt að byrja. Við munum sjá raðsvikin kosningaloforð á næsta ári þegar kemur að því að móta hér nýja fjármálaáætlun, hvað þá fjárlagafrumvarp næsta árs. Ofan á það mál má síðan bæta við gagnrýni Seðlabankans á það að einmitt hin mikla útgjaldagleði ríkisstjórnarinnar hafi valdið aukinni þenslu, ekki stutt við peningastefnu bankans og m.a. átt sinn þátt í því að bankinn hækkaði vexti með tilheyrandi kostnaði fyrir fyrirtæki og heimili. Það er alveg magnað að horfa upp á það eftir alla þessa umræðu eftir hrun um mikilvægi þess að ríkisfjármálin styðji við hagstjórnina á hverjum tíma að á það hefur ekkert verið hlustað af þessari ríkisstjórn. Við höfum búið til afskaplega fallegan ramma utan um fjárlagagerðina en ég myndi segja að við værum að vinna af alveg nákvæmlega sama fúski og áður. Þau fjárlög sem við ræðum hér bera ekki með sér neinn sérstakan vitnisburð um mikla eða góða yfirsýn ríkisstjórnarinnar yfir ríkisreksturinn. Þar er ekki að finna nein merki um ráðdeild í rekstri. Þar er ekki að finna nein merki um að sérstök áhersla sé á hagkvæmni í rekstri og þar er heldur ekki að finna neitt sérstaklega skýr markmið. Það er reyndar bara afskaplega erfitt að sjá hver markmið ríkisrekstrarins eru í þeim hundruðum síðna sem fjárlagafrumvarpið telur. Ég kem nánar að því síðar. Það sem mér þykir vera sérstakt áhyggjuefni er að hér er unnið eftir stefnu þar sem grunnkostnaður ríkissjóðs hækkar verulega þar sem stefnt er að því að útgjöld ríkissjóðs á mann vaxi úr 2,3 millj. kr. í 2,7 millj. kr. á næstu árum, tæplega fimmtungsaukning. Ég segi: Það er ekki innstæða fyrir því. Við töluðum um það í Viðreisn í vor að þetta væri óraunhæf áætlun og byggði á ákveðinni óskhyggju. Ég held að kalla megi þetta draumsýn eða jafnvel veruleikafirringu þegar komið er inn í haustið og við sjáum hversu hratt er að kólna í hagkerfinu. Förum aðeins yfir einstaka þætti. Tölum aðeins um velferðarmálin og tölum um örorkuna þar sem lagt var upp með áform um að auka sérstaklega við 4 milljörðum til málaflokksins til að hefja kerfisbreytingu örorkulífeyriskerfisins. Það eru breytingar sem við öll í þessum sal höfum verið ákaflega sammála um að sé mikilvægt og nauðsynlegt að ráðast í og sem þarf kannski ekki að flækja óþarflega mikið í fyrstu lotu en segja einfaldlega: Hér er hægt að ráðast í að afnema krónu á móti krónu skerðinguna, stíga í það minnsta fyrstu skrefin þar sem allir virðast vera sammála, allir stjórnmálaflokkar hafa lýst sig sammála því að sé einn mikilvægasti þátturinn í endurskoðun á örorkulífeyriskerfinu. Og af hverju? Örorkulífeyriskerfið verður að vera með réttu hvatana innbyggða. Við sjáum hér nýgengi örorku eða aukningu og fjölgun örorkulífeyrisþega á undanförnum árum, sem er algjörlega ósjálfbær til lengri tíma litið og ber þess svo skýrt merki að þetta lífeyriskerfi okkar er algerlega gjaldþrota. Endurskoðun þess er fullkomlega nauðsynleg. Það eru alveg sérstaklega mikil vonbrigði að horfa upp á það við þær kringumstæður að ríkisstjórnin hafi ekki kjark til þess að stíga fyrstu skrefin. Að hér skýli menn sér á bak við það að vinna við endurskoðun hafi tafist og þess vegna eigi að skera útgjaldaáformin niður um 1,1 milljarð kr. En samt er einhvern veginn reynt að búa svo um hnútana eða talað um að þetta sé enginn niðurskurður. Það er algerlega fáránlegur málflutningur. Þegar maður tekur 4 milljarða og sker niður í 2,9 milljarða er alveg augljóst að einhverjir hljóta að fá minni pening á næsta ári en þeir hefðu ella fengið. Það kalla ég niðurskurð. Það eru einhver leiktjöld dregin yfir hitt ef halda á því fram að af því að þessu sé mögulega lofað í fjármálaáætlun fyrir árið 2020 sem varanlegri aukningu sé þetta í raun og veru enginn niðurskurður. Ég held að við getum öll verið sammála um að örorkulífeyrisþegar hljóta að fá minna í sinn vasa á næsta ári sem því nemur. Það getur ekki orðið öðruvísi. Það má vel vera, eins og komið hefur fram gagnrýni um, m.a. af hálfu fjölmargra fjárlaganefndarmanna, að útgjaldamarkmið ríkisstjórnarinnar í örorkulífeyrismálunum hafi einfaldlega verið allt of óljós, þau hafi í raun og veru ekki verið tæk. Það er alveg rétt að það er í sjálfu sér hægt að taka áætlun eins og þessa 4 milljarða aukningu og slumpa á hana í fjármálaáætlun. En það er líka alveg rétt að það er ekki tæk nálgun þegar kemur inn í fjárlagafrumvarpið sjálft. Þar þarf ráðherra auðvitað að fylgja eftir áformum sínum með einhverri áætlun um hvaða breytingar hann ætli að gera og hvað þær muni kosta. Ég get alveg tekið undir þá gagnrýni. En það hefði verið hægur vandi af hálfu ríkisstjórnarinnar og hæstv. félagsmálaráðherra að leggja einfaldlega upp í þá vegferð að segja: Við ætlum að stíga fyrstu skrefin í afnámi á krónu á móti krónu skerðingunni og þau skref verða stigin frá miðju næsta ári eða eitthvað þess háttar. Ég held að 4 milljarðar hefðu áreiðanlega nýst vel í þau markmið. Annar þáttur í þessu er uppreikningur á bótafjárhæðunum. Það er alveg sérstakt og í raun skammarlegt að horfa upp á að eldri borgarar og örorkulífeyrisþegar séu látnir sitja eftir með skertan hlut. Þegar við horfum á verðbólguvæntingar fyrir næsta ár, þegar við horfum á verðbólguspár fjölmargra aðila fyrir næsta ár, þegar við horfum á hið augljósa, að krónan hefur veikst um 15% og horfur á umtalsverðri verðbólgu að óbreyttu, af hverju í ósköpunum er þá hætt við að segja að eldri borgarar og örorkulífeyrisþegar skyldu njóta 0,5% kaupmáttaraukningar á næsta ári sem var þó ekki mjög rausnarlegt framlag? Upprunalegu áformin voru 2,9% verðbólga og 0,5% kaupmáttaraukning, 3,4% hækkun í það heila. Svo kemur ný verðbólguspá. Hún er 3,6% og þá er kaupmáttaraukningin skorin burtu „med det samme“, fyrirgefðu, herra forseti. Það gerir það eiginlega enn verra þegar kemur í ljós að þegar farið er yfir endurmat á útgjöldum ríkisins á milli 1. og 2. umr., að kostnaðurinn t.d. af ellilífeyriskerfi okkar á þessu ári hefur verið heldur minni en áætlanir gerðu ráð fyrir. Það var fullt svigrúm í þeim tölum til að bæta ellilífeyris- og örorkulífeyrisþegum upp mismuninn, að halda að lágmarki þessari 0,5% kaupmáttaraukningu inni. Ég held að það sé full þörf á að miða við að verðbólguhorfurnar geti verið umtalsvert verri en þau 3,6% sem talað hefur um. Fljótt á litið sýndist mér að slík breyting hefði kostað 750 millj. kr. eða þar um bil. Það er lægri tala en endurmatið á ellilífeyrisútgjöldum þessa árs er í það heila. Ríkisstjórnin hafði efni á því að láta áformaða kaupmáttaraukningu standa. Hún tímdi því ekki. Það er ekki flóknara en það. Við látum ömmu og afa bíða. Það finnst mér óttalega nánasarlegt. Það er í raun og veru, eins og hefur gjarnan gerst þegar kemur að uppreikningi bótafjárhæðanna, að kaupmætti ellilífeyris- og örorkulífeyrisgreiðslna er leyft að dala yfir löng tímabil af því að það hafi einhvern tímann eitthvað verið gert svo gott og mikið. Og svo þarf að lyfta grettistaki aftur þegar staðan er orðin algjörlega óbærileg. Það er staðan sem við vorum í hér í aðdraganda kerfisbreytinganna 2016. Þær kerfisbreytingar tókust mjög vel, sérstaklega gagnvart eldri borgurum, en um leið leggur það á okkur þær skyldur á herðar hér inni að halda kaupmætti þeirra lífeyrisgreiðslna áfram. Ekki leyfa þeim að dala síðan að nýju, sér í lagi þegar verðbólgan fer að gera vart við sig á nýjan leik. Ég vona að við berum gæfu til að laga þetta milli 2. og 3. umr. Það er síðan annar þáttur sem veldur mér ámóta miklum vonbrigðum þegar kemur að velferðarmálunum. Það eru framkvæmdir varðandi hjúkrunarheimili. Búið er að benda okkur á það ítrekað árum saman að við séum langt á eftir áætlun í uppbyggingu hjúkrunarheimila fyrir eldri borgara þessa lands. Fram kom í því mati sem Landspítalinn kynnti fyrir hv. fjárlaganefnd hér í haust, það er sennilega tveggja ára gamalt, að þá hefði þörfin verið a.m.k. 470 ný rými á tímabilinu 2016–2018. Ég held að ég fari rétt með. Af því höfum við byggt um það bil helminginn. Hvernig bregðumst við við slíkum fréttum hér? Við skerum niður áform okkar um uppbyggingu hjúkrunarheimila á næsta ári um milljarð. Sá niðurskurður samsvarar um það bil 30 nýjum hjúkrunarrýmum. Sá kostnaður endar einhvers staðar. Það er alveg augljóst. Við erum með fráflæðisvanda á Landspítalanum sem er okkur mjög kostnaðarsamur. Sú sjúkrastofnun getur ekki hent gömlu fólki út. Það er ekkert flókið. Fólkið situr þar fast og fær hvergi hjúkrunarrými. Af því hlýst líka kostnaður. Það er enginn sparnaður í ríkisrekstrinum, það er engin ráðdeild og yfirsýn eins og menn myndu hátta góðum og skynsamlegum rekstri. Þvert á móti er mun dýrara að sinna þjónustu við eldri borgara sem vantar hjúkrunarrými inni á Landspítala en nokkurs staðar annars staðar. Við sjáum það m.a. í kostnaðartölum fyrir rekstur Vífilsstaða sem reknir eru, að ég hygg, á um það bil 50% hærra daggjaldi en önnur hjúkrunarrými á landinu. Það er ótrúlega óskynsamleg fjármálastjórn af hálfu stjórnvalda. Þarna verður einfaldlega að lyfta grettistaki af því að við sjáum líka að sá hópur sem er líklegur til að þurfa á þjónustu sem þessari að halda á næstu árum fari mjög ört stækkandi bara á næstu fimm árum. Við verðum einfaldlega að ná í skottið á okkur í þeirri uppbyggingu. Því miður mistókst okkur algerlega í uppsveiflu liðinna ára að ná að vinna upp þann biðlista sem hér var að byggjast upp. Það fjölgaði um 20% á biðlista eftir dvöl á hjúkrunarheimili á síðastliðnum 12 mánuðum, það eru liðlega 100 manns eða þar um bil, bara hér á suðvesturhorninu eða í Reykjavík frá því í september í fyrra. Við getum ekki beðið lengur með þetta og hefði að mínu viti vel verið hægt að finna önnur verkefni til þess að ráðast í úr því að þau verkefni tefjast sem þessum fjármunum var varið til. Það kemur mér reyndar svolítið á óvart í þessari umræðu allri. Ég man ekki til þess í eitt einasta skipti í umræðu fjárlaganefndar í haust, sem telur líklega 55 tíma í gestakomum, að varað hafi verið við því að þessar framkvæmdir myndu tefjast. Það eru algerlega nýjar fréttir. Mér finnst þetta vera svona hentiskýring á því að ríkisstjórnin þurfti allt í einu að skera niður. Þá voru skyndilega framkvæmdir við hjúkrunarheimili að tefjast og eins framkvæmdir við Landspítalann. Það er voðalega þægilegt. En ég man ekki til þess að nein sérstök umræða hafi verið um það fyrr varðandi opinberar framkvæmdir að útgjöld eða fjárheimildir til þeirra hafi verið skornar niður að mögulega kynnu þær að tefjast á næsta ramma. Það er líka alveg mögulegt að hægt sé að vinna upp einhvern slíkan slaka eða það leysist úr málum. Gerist það verður einfaldlega ekkert fjármagn til staðar í fjárlögum næsta árs til að bregðast við og halda áfram með verkefnið af því að búið er að skera það niður. Það er skammarlegt af því að þarna er mjög brýn þörf. En þetta allt saman sýnir mér líka það sem ég held að sé stærsti vandi okkar þegar kemur að heilbrigðiskerfinu, þ.e. hvar heildaryfirsýnin er í heilbrigðiskerfinu. Hún sést ekki í þessu fjárlagafrumvarpi. Ítrekað hefur verið sagt, bæði í úttekt McKinseys og með endurteknum aðvörunum fyrrverandi landlæknis, að vandamál heilbrigðiskerfisins verði ekki bara leyst með auknu fjármagni, þar þurfi stórbætt skipulag heilbrigðiskerfisins og einhvers konar heildaryfirsýn yfir heilbrigðiskerfið. Ég sé ekki þá sýn hér. Við vitum t.d. mætavel að ýmiss konar forvarnir í heilbrigðiskerfinu getað sparað okkur stórfé þegar fram í sækir. Einfaldar aðgerðir: Hreyfikort fyrir eldri borgara, aukin áhersla á geðheilbrigðisþjónustu, aukin áherslu á jafningjaúrræði, eins og t.d. Hugarafl, aukin áhersla á starfsendurhæfingu, aukin áhersla á meðferðarúrræði á borð við SÁÁ. Allt eru það úrræði sem kosta vissulega eitthvað en ekkert í líkingu við það sem kostnaðurinn í heilbrigðiskerfinu verður ef við gerum ekkert. Sparnaður í þessum forvarnaúrræðum er enginn sparnaður, bara meiri kostnaður síðar á öðrum stöðum í heilbrigðiskerfinu. Það vitum við og þekkjum mætavel. Við höfum eitt ljóslifandi dæmi fyrir framan okkur sem er sú ákvörðun að taka sjúkraþjálfun undir sjúkratryggingar og endurgreiða. Hvaða fréttir fáum við núna í haust? Að þetta skýri að öllum líkindum það að nýgengi örorku vegna stoðkerfisvanda er að minnka. Það er miklu meiri sparnaður sem af því hlýst og miklu meiri lífsgæði fyrir viðkomandi einstaklinga en nokkurn tímann sá kostnaður sem hlaust af því að setja sjúkraþjálfunina undir Sjúkratryggingar. Hvaða fréttir heyrum við á sama tíma? Jú, Sjúkratryggingar eru að velta því fyrir sér hvernig þær geti skorið niður kostnað við sjúkraþjálfun. Það eru öll framsýnin í heilbrigðiskerfinu. Þetta er í hnotskurn - ja, maður veit ekki hvað maður á að kalla svona baunatalningu í ríkisrekstri því að það er engin heildarsýn á útgjöld eins og í starfsendurhæfingu, meðferðarúrræðum eða öðrum forvirkum úrræðum í heilbrigðiskerfinu sem gætu sparað okkur stórkostleg útgjöld á öðrum stigum þess. Mér sýnist því miður að þegar horft er á heilbrigðiskerfið sé hæstv. heilbrigðisráðherra fyrst og fremst upptekin af því að skera niður einkarekna hluta heilbrigðiskerfisins án þess að hafa nokkra yfirsýn yfir það hvort það muni spara eitthvert fé í heilbrigðiskerfinu. Við erum með sérfræðilækna okkar samningslausa frá næstu áramótum án þess að neinar ráðstafanir séu gerðar, að því er virðist, til þess að ná nýjum samningum. Það veit enginn hvaða kostnað það felur mögulega í sér eða hvað það þýðir fyrir sjúklinga sem nýta sér þessa þjónustu og eru núna í raun sex vikur í niðurtalningunni þar til samningurinn rennur út. Það er engin yfirsýn. Þetta eru engin vinnubrögð. Þetta er engin stjórnun á ríkisrekstrinum. Þetta er bara upplausn. Ég velti því oft fyrir mér þegar við horfum á t.d. úrræði eins og geðheilbrigðismálin þar sem við erum alltaf að skammta úr hnefa að þar fást aldrei alvörufjárveitingar til geðheilbrigðismála. Við höfum ekki enn þá fengist til þess að taka t.d. sálfræðiþjónustuna undir endurgreiðslu sjúkratrygginga og kostnað þar. Það er eins og við lítum geðheilbrigðismál allt öðrum augum en líkamlega kvilla. Við viðurkennum geðsjúkdóma ekki í raun sem alvörusjúkdóma enn þá. Það eru allt aðrar tölur og allt aðrar stærðargráður sem við setjum í þennan málaflokk en aðra þætti heilbrigðiskerfisins. Þetta er ekki alvöruheilbrigðismál að því er virðist, í það minnsta hvernig litið er á það hér í þessum sal þegar kemur að fjárveitingum til geðheilbrigðismála. Því viðhorfi verðum við að breyta. Við verðum að lyfta grettistaki í geðheilbrigðismálum. Eitt örlítið dæmi um það finnst mér lýsa þessu viðhorfi svo vel. Við höfum heyrt það frá þessari ríkisstjórn að þar eigi að lyfta grettistaki í átaki gegn kynbundnu ofbeldi. Og hvað sjáum við? Þá fara 20 millj. kr. í Bjarkarhlíð. Gott og vel, ég fagna þeirri fjárveitingu, en á sama tíma á að ráðast í átak gegn peningaþvætti og hvað gerist? Þar er spýtt inn 100 milljónum án nokkurrar umræðu í raun og veru í a.m.k. þrjár ríkisstjórnarumferðir til þess að bregðast við því. Það er greinilega meira svona alvöru. En kynbundna ofbeldið? Ég veit ekki hvernig maður á að horfa á þetta. Við þurfum að breyta þessu viðhorfi og þegar kemur að velferðarkerfinu okkar verðum við að ná utan um að það er ekki síður mikilvægt fyrir okkur að eyða fjármunum í forvarnir, eyða fjármunum í forvirkar aðgerðir sem munu spara okkur stórfé á síðari stigum. Það er fjárfesting í velferðarkerfinu okkar. Það er ekki eyðsla, það er fjárfesting sem sparar okkur og gerir okkur kleift að takast á við þær áskoranir sem fram undan eru, samhliða öldrun þjóðarinnar. Við vitum að öldrun þjóðarinnar fylgir verulegur kostnaðarauki í ekki svo langri framtíð. Ef íslensk þjóð væri jafn gömul og nágrannar okkar á Norðurlöndunum mætti ætla að útgjöld okkar til heilbrigðismála einna og sér væru a.m.k. 50 milljörðum hærri á ári en þau eru í dag. Það er hins vegar bara rétt handan við hornið fyrir okkur. Við verðum búin að ná þeim meðalaldri á næsta áratug eða svo, hygg ég. Það er sú kostnaðaraukning sem er í pípunum í heilbrigðiskerfi okkar. Í framsýnum ríkisrekstri þar sem reynt er að horfa fram til ára og áratuga er þetta, mætti segja, eftir korter. Það er ekki seinna vænna að fara að bregðast við með ráðstöfunum í dag til að tryggja að við verðum með eins hagkvæmt og gott heilbrigðiskerfi og við frekast getum þegar öldruðum mun hafa fjölgað svo mikið sem horfur eru á á næstu árum. Það sem ég sakna mest í þessu fjárlagafrumvarpi öllu eru árangursmælikvarðarnir. Út frá hverju miðum við? Hvernig ráðstöfum við fé? Hvaða árangurskröfu gerum við til aukinna fjárveitinga? Það eru nær engar upplýsingar um það í fjárlagafrumvarpinu. Það eru engin grunnviðmið um hvort við rekum heilbrigðiskerfi okkar með hagkvæmum hætti eða ekki eða félagskerfið eða menntakerfið okkar ef því er að skipta. Þarna þurfum við að gera svo miklu betur. Aðeins um menntakerfið. Þar er heitið stórsókn. Ég ætla ekki að staldra lengi við að ég er ekki hrifinn af útgjaldamarkmiðum sem árangursmælikvörðum. Það segir mér ekki neitt þegar menntamálaráðherra segir: Við ætlum að ná einhverju OECD-meðaltali eða Norðurlandameðaltali þegar kemur að háskólanum. Ég spyr: Hvar eru mælikvarðarnir um gæði háskólanáms okkar? Við eyðum t.d. mun meiru í grunnskólann okkar en nágrannaþjóðir okkar að jafnaði. Þar erum við talsvert yfir OECD-meðaltalinu. Og þegar við tökum heildarkostnað við menntakerfið erum við nokkurn veginn á pari við OECD. Árangur okkar á grunnskólastigi þegar kemur að námsárangri er talsvert undir pari. Af hverju náum við ekki að nýta þetta fjármagn betur? Hvað veldur? Hvar eru ráðstafanirnar til að bæta þennan árangur, til að tryggja t.d. læsi, færni í raungreinum, draga úr brottfalli í framhaldsskólum? Svo mætti áfram telja. Ég finn þessum mælikvörðum ekki neinn stað í fjárlagafrumvarpinu. Það sem mér þykir eiginlega grátlegast að horfa upp á enn eina ferðina varðar útgjaldaaukningu til framhaldsskólastigsins þar sem í ljós kemur að minni aukning er til starfs iðnskólanna en bóknámsskólanna þrátt fyrir alla umræðu um mikilvægi þess að efla starfs- og iðnnám. Samt voru hér fréttir fyrir nokkrum mánuðum af því að Tækniskólinn hefði þurft að vísa fjölda nemenda frá af því að hann hefði ekki fjármagn til að taka við þeim. Hvað gerum við? Við bætum 3% við. Frábært. Það er stórkostlegur árangur. Það er ekki stefna, það er algjört stefnuleysi. Það er ekki verið að stýra þessu kerfi. Þarna fara ekki saman fyrirheit og framkvæmd. Horfum síðan á önnur mál eins og samgöngumál. Ég tek fram að við í Viðreisn höfum gagnrýnt allt of mikla útgjaldaaukningu. Ríkisstjórnin slær sér á brjóst og segir: Við erum að lyfta grettistaki í samgöngumálum með því að auka framlögin til þeirra um um það bil 4 milljarða. Þau komu hér fyrir kannski tveimur vikum og hældu sér af því að hér væri í fyrsta skipti lögð fram fullfjármögnuð samgönguáætlun. Svo er hún skorin niður um 500 millj. kr. í fjárlagaumræðunni án þess að nein merki séu um að umfjöllun umhverfis- og samgöngunefndar hafi endurspeglað þann niðurskurð. Þar heyrast mér mjög raddirnar raunar vera allt aðrar. Þar eru ítrekaðar ábendingar um að til sé önnur leið, að það sé miklu meiri þörf. Ég held að það sé að mörgu leyti rétt því að þegar við horfum á mat Vegagerðarinnar á því að hér sé uppsöfnuð viðhaldsþörf í vegakerfinu upp á 60 milljarða og við bætum 1 milljarði við bregðumst við augljóslega ekki við þeim vanda. Þegar við horfum á vegakerfið okkar út frá þeirri miklu fjölgun sem orðið hefur á ferðamönnum, og þungu umferð um vegakerfið m.a. vegna þess, lætur nærri að auka þyrfti árleg útgjöld til vegaframkvæmda um 10–15 milljarða til að standa undir þeirri þróun sem orðið hefur. Við höfum alls ekki fylgt eftir þeirri þróun sem af ferðaþjónustunni hefur hlotist í umferð um landið, sérstaklega um Suðurland, suðvesturhorn og norður úr. Vegakerfið okkar er að grotna niður í höndunum á okkur. Það er hin einfalda staðreynd málsins. Á þeim vanda er ekki tekið í þessu fjárlagafrumvarpi. Mig langar aðeins að ræða vinnubrögðin við þessa fjárlagagerð almennt sem valda mér talsverðum vonbrigðum. Ég hef aðeins nefnt það hér en mig langar að fara nánar yfir það. Í kjölfar hruns var talað ítrekað um mikilvægi þess að ríkisfjármálin styddu við hagstjórnina á hverjum tíma. Við lögðum í gríðarlega mikla vinnu við að endurskoða lög um opinber fjármál og marka þeim algerlega nýjan ramma, það sem við köllum LOF í daglegu máli í þinginu. Ausið hefur verið talsvert miklu lofi á þetta LOF. Hvernig er framkvæmdin í raun? Fyrir það fyrsta sjáum við augljóslega, og Seðlabankinn hefur ítrekað gagnrýnt, að ríkisfjármálin hjálpa ekkert til við hagstjórnina, ekki nú frekar en áður. Það er alveg jafn mikil innstæðulaus aukning í ríkisútgjöldum núna og var í aðdraganda hrunsins, á árunum 2005–2007. Það er engin breyting í magni. Raunar er ríkisstjórnin að reyna að setja einhvers konar met í útgjaldaaukningu þegar horft er á ríkisútgjöld á mann, aukningu sem við höfum aldrei séð áður en ég hef svo sem ekki miklar áhyggjur af því að ég veit að fjármunirnir munu ekki verða til þegar til kemur. En það er annað. Ábyrgðarleysið er hins vegar algjört. Hver eru vinnubrögðin? Hér var því heitið að fjáraukalög myndu heyra sögunni til. Af því að við værum með varasjóð þyrfti engin fjáraukalög. Við erum í raun og veru á þriðja ári í framkvæmd á þessu LOF. Ég hef ekki enn þá heyrt á það minnst að þessi varasjóður hafi verið nýttur. En við fengum fjáraukalög á síðasta ári og er strax búið að boða fjáraukalög aftur í vetur, fyrir áramót, án þess að við sjáum mikið hvað eigi að vera í þeim fjáraukalögum. Ég sé ekki betur en að LOF svokallaða, sem miklu lofi hefur verið ausið á, sé ekkert annað en bara afskaplega falleg en innihaldslaus umgjörð og vinnubrögðin harla lítið breytt í fjárlaganefnd og í þinginu. Mér þótti eiginlega taka steininn úr þegar ég sat fundi fjárlaganefndar sem búin er að funda stíft í allt haust við að fara yfir fjárlögin, kalla inn gesti, finna mögulega veikleika á þessu frumvarpi o.s.frv. En hvað gerðist þegar kom að því að leggja fram einhverjar breytingartillögur eða vinna nefndarálit? Þá kallaði ríkisstjórnin málið til sín aftur, vann breytingartillögurnar ofan í fjárlaganefndina og sagði: Gjörið þið svo vel. Þetta skuluð þið gera. Það er svona eins og að ráðherra leggi fram frumvarp í einhverjum málaflokki, feli nefnd að vinna úr því og svo þegar umsagnirnar eru komnar kallar ráðuneytið frumvarpið inn aftur og segir: Við ætlum að laga þetta og láta þetta aftur inn í umræðuna. Þið hafið ekki neitt um það að segja. Það sem var nú eiginlega það kómískasta í þessu út frá fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, sem krefst þess að afgangur af ríkissjóði á næsta ári verði að lágmarki 1% af landsframleiðslu, er að ríkisstjórnin eyddi hverri einustu krónu sem til umráða var og skildi fjárlaganefnd eftir með ekki neitt til eigin aðgerða. Búið var að tæma pottinn í raun og veru þegar fjárlaganefnd fékk breytingartillögur ríkisstjórnarinnar inn á borð til sín. Sem þýddi hvað? Fjárlaganefnd gerði sjálfstæða tillögu um liðlega 700 millj. kr. til viðbótar sem brýtur þessa sömu fjármálastefnu þannig að afgangurinn er ekki 1% heldur 0,97%. Það kann að virka ekki stór tala í sjálfu sér en þegar stendur í fjármálastefnu ekki minna en eða að lágmarki 1% og það prinsipp er rofið, þurfum við þá ekki í raun að setja inn í LOF hvaða vikmörk eigi að vera á þessu svokallaða lágmarki? Þetta er augljóslega upptaktur að því að þessi prinsipp verði bara rofin aftur og aftur. Grundvallaratriði sem eiga að vera í stjórn ríkisfjármála má einfaldlega ekki rjúfa. Ríkisstjórnin er að sneiða fram hjá hinu augljósa í þessu sem ítrekað hefur verið bent á: Rekstur ríkissjóðs í eðlilegu jafnvægi ræður ekki við þau útgjaldaloforð sem gefin hafa verið. Ríkisstjórn sem er að reyna þá málamiðlun sem hér er, málamiðlun mjög mikilla og stórra útgjaldahugmynda og eins lágra skatta og kostur er - sú málamiðlun gengur ekki upp - verður á endanum að svara spurningunni hvort við ætlum að standa við lægri skatta eða hærri útgjöld. Það verður annaðhvort að skera frekar niður í ríkisútgjöldunum eða einfaldlega að hækka skatta. Því þarf þessi ríkisstjórn að svara. Það er algerlega ótækt að fyrsta skrefið sé þá bara að segja: Þetta eru meira svona leiðbeiningar, þetta afkomumarkmið okkar. Það þarf ekkert að fara svo stíft eftir því. - Hvað verður það þá næst? Er ekki alveg nóg að það sé svona plús/mínus 0,1%, plús/mínus 0,2% og svo hendum við því bara? Þetta er nákvæmlega það agaleysi sem verið var að reyna að taka á með LOF en hér er það strax brotið. Það er annað mál hér sem ég sakna mjög í umræðunni um bæði fjárlögin og ekki síður tekjuráðstafanir. Það er yfirlýst markmið þessarar ríkisstjórnar að fara í verulega uppstokkun á skattkerfinu, sennilega mestu uppstokkun á skattkerfinu sem ráðist hefur verið í undanfarna þrjá áratugi. Þar liggja til grundvallar hugmyndir sem ég veit að fjölmargir flokkar hér inni hafa haft uppi um stiglækkandi persónuafslátt, um fjölþrepaskattkerfi á þeim grunni, mögulega að afnema hluti eins og samsköttun hjóna og svo mætti áfram telja. Allt eru þetta að mínu viti breytingar sem eru mjög til góða, sérstaklega fyrir tekjulægstu hópa samfélagsins. Þær hugmyndir sem Viðreisn lagði upp með voru mjög af þessum toga. Þær hugmyndir byggja á hugmyndum sem komu upprunalega frá samráðsvettvangi um aukna hagsæld hér á landi sem eru ákaflega áhugaverðar og skynsamlegar tillögur. Ég saknaði þess í allri umræðunni um aukna áherslu á þverpólitískt samstarf, aukna virðingu fyrir Alþingi, að ríkisstjórninni hafi aldrei dottið í hug að koma með þessar skattahugleiðingar sínar til þingsins, að kalla minni hlutann til skrafs og ráðagerða í þessum að ætla mætti umfangsmestu breytingum á skattkerfi um áratugaskeið. Það er grundvallaratriði varðandi skattkerfi, sérstaklega tekjuskattskerfi, sem skilar jafn miklum tekjum inn til ríkissjóðs og raun ber vitni, að við eigum ekki að vera að fikta í meiri hluta og minni hluta heldur vera í þverpólitísku samstarfi. Slík kerfi þurfa að standa til ára og jafnvel áratuga. Þá þurfum við að vera sæmilega samstiga og sammála um hvert verið er að stefna. En því miður hefur ríkisstjórnin ekki haft nokkurn áhuga á því að hleypa minni hlutanum að þessari vinnu. Þetta veldur vonbrigðum og mér finnst það benda til þess að ekkert rosalega mikil innstæða sé í yfirlýsingum um að hér eigi að bæta vinnubrögðin, efla virðingu þingsins og svo mætti áfram telja. Raunar fundust mér vinnubrögð ríkisstjórnarinnar gagnvart fjárlaganefnd með því að taka fram fyrir hendurnar á henni og leggja henni breytingartillögur upp í hendurnar, eins og gert var, heldur ekki merki um að verið væri að efla virðingu þingsins eða sjálfstæði þess gagnvart ríkisstjórn og Stjórnarráði. Mér finnst satt best að segja oftar og oftar þegar ég sit hér á þingi og horfi á stjórnskipan okkar að við séum í raun og veru ekki með þingbundnar ríkisstjórnir heldur ríkisstjórnarbundið þing. Þingið situr bara og stendur eins og ríkisstjórnin segir þinginu að sitja og standa á hverjum tíma. Það þykir mér ákaflega sorglegt og ekki sérstaklega til þess fallið að upphefja virðingu þingsins eða styrk. Til að sauma þetta saman í stuttu máli: Hér á einfaldlega að vera hægt að gera betur. Það er vel hægt að ná fram þeim meginmarkmiðum að styrkja velferðarkerfið og heilbrigðiskerfið eins og lagt var upp með í fjárlagafrumvarpinu fyrir 1. umr. og grípa til annarra hagræðingaraðgerða eða lágmarkstekjuaukningaraðgerða til þess að forðast að þurfa t.d. að skera niður framlög til öryrkja, þurfa að skera niður framlög til uppbyggingar á hjúkrunarheimilum, og svo mætti áfram telja, og til að tryggja lífeyrisþegum sambærilega kaupmáttaraukningu og öðrum íbúum þessa lands. Það þyrfti ekki nema eina aðgerð í raun, þ.e. að við getum bara sammælst um að fresta breytingum á veiðigjöldum sem myndu auka tekjur ríkissjóðs um 3 milljarða eða svo á næsta ári og sjálfsagt tryggja okkur það fjármagn sem dygði til þess að mæta megninu af þessari útgjaldaaukningu. Það er í raun og veru ekkert sem sýnir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar betur en það. 6 milljarða gati er lokað með því að ráðast beint í velferðarkerfið án þess að gera minnstu tilraun til almennra hagræðingaraðgerða, án þess að láta sér einu sinni detta í hug að fresta lækkun veiðigjalda um 3 milljarða um eitt ár meðan við tökum betri tíma í að hanna líka nýtt veiðigjaldakerfi. Það er bara ágætt að hafa í huga að þrátt fyrir að hér sé verið að þrengja að víða í hagkerfinu er sem betur fer staða sjávarútvegsins ákaflega sterk. Það er ágætt að hafa það í huga þegar kemur að umræðunni um veiðigjöldin að það kerfi sem við byggðum upp og þróuðum um árabil átti að skila þessum 10 milljörðum á næsta ári vegna afkomu sjávarútvegsins á árunum 2015–2016, afkomu sem sjávarútvegurinn naut svo sannarlega og er kannski enginn heimsendir þó að hann greiði veiðigjöld af. Ég segi því enn og aftur: Þær breytingartillögur sem hér hafa verið lagðar fram og vinnubrögðin í kringum það valda mér mjög miklum vonbrigðum. Ég held að hægt sé að segja í einföldu máli, herra forseti: Við getum og eigum að gera betur.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að tala aðeins um vinnubrögðin og verklagið og lögin um opinber fjármál. Vil ég þá nefna í fyrsta lagi tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun sem var samþykkt í vor og máta tillögurnar eins og þær liggja núna fyrir þinginu eftir meðhöndlun fjárlaganefndar við áætlunina og benda á tvo hluti. Það sagði í fjármálaáætlun að í fjárlögum næsta árs, 2019, væri gert ráð fyrir að frumgjöldin stæðu í 748,8 milljörðum. Hver er niðurstaðan? 747. Að heildargjöldin ættu að vera 862,1 milljarður. Hver er niðurstaðan? Ekki 862, nei 863, sama afkoman. Rammarnir sem við lögðum upp með í áætluninni halda alveg ótrúlega vel. Ég verð því algerlega að hafna þeirri skýringu hv. þingmanns að þetta verklag, þau vinnubrögð að koma hér að vori og leggja upp rammann, stilla upp næsta ári í grófum dráttum, sé einhvern veginn að bregðast. Ég verð líka að segja að mér fannst hv. þingmaður rekja hvert málið á eftir öðru þar sem vantaði ný útgjöld. Það vantar meira til öryrkja, það vantar meira í hjúkrunarheimilin, það vantar meira til Landspítalans, það hefði átt að setja meira í samgöngur o.s.frv. Og hvað er þetta? Allt að hlaupa á tveir, einn plús einn plús tveir, ég gat ekki talið það saman. Það væri ágætt ef hv. þingmaður segði það bara. Hver er talan á útgjaldaaukningunni sem hann er að biðja um og hvernig á að fjármagna hana? Það kom fram að hækka ætti veiðigjöldin eða einhvern veginn að auka þau, enda hefur Viðreisn boðað að á venjulegu ári væri hæfilegt að taka 20 milljarða í veiðigjöld. Það kemur kannski ekki á óvart. En eru það aðeins veiðigjöld sem eiga að hækka um 13 milljarða? Hvað eiga [[Forseti hringir.]]útgjöldin að hækka mikið að mati hv. þingmanns?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Vindum okkur beint í þetta með vinnubrögðin. Það er alveg rétt að tölurnar standast ágætlega, enda var augljóst þegar maður horfði á niðurskurðartillögur ríkisstjórnarinnar að passað var upp á þær tölur og það er svo sem vel. Útgjaldaaukningin er hins vegar alveg jafn mikil milli ára og þegar við horfum á það tímabil sem við erum búin að vera að vinna eftir þessu LOF er ekki að sjá að sá lagarammi hafi virkað sem nein bremsa á útgjaldaaukningu ríkissjóðs á þensluskeiði, sem er kjarninn í gagnrýninni sem var hér fyrir hrun, að ríkisfjármálin hjálpuðu ekki til við að tempra hagsveiflur heldur þvert á móti mögnuðu þær, þ.e. við værum að auka útgjöldin mest þegar hagsveiflan væri sem sterkust og þyrftum svo að draga útgjöldin aftur saman þegar kreppti að. Það er nákvæmlega það sem við sjáum núna, sömu einkennin. Um leið og, eins og ég sagði, hagkerfið hnerrar örlítið þarf að skera útgjöldin niður. Hvað gerum við ef við skerum þau niður í velferðarmálum og framkvæmdum? Það er nákvæmlega það sama og við höfum alltaf gert og einmitt það sem var talað um að þyrfti að lagfæra í stóru myndinni. Það er alveg rétt að hrósa má ríkisstjórninni fyrir að halda sig innan fjárhagsramma upprunalegrar fjármálaáætlunar, en það má líka minna á, hæstv. fjármálaráðherra, að í millitíðinni hefur nafnvirði vergrar landsframleiðslu á næsta ári hækkað sem gerir kröfu um að afgangurinn í ríkisfjármálum sé aðeins meiri. Það er rofið þannig að þetta viðmið um að lágmarki 1% er rofið. Hæstv. fjármálaráðherra spyr mig hvað þurfi til og vísar til hugmynda Viðreisnar varðandi veiðigjöld. Það er alveg rétt að við höfum verið svo ósvífin að leggja til að við tökum upp markaðskerfi og leyfum útgerðinni einfaldlega að bjóða í þessar veiðiheimildir og verðleggja þannig þetta auðlindagjald sjálf og við höfum sagt: Það gæti skilað 15–20 milljörðum á ári í góðu árferði. Ég get ekki svarað því hvort það myndi skila meira eða minna. En ég get sagt [[Forseti hringir.]]að þeir 3 milljarðar sem lækka á veiðigjöldin um [[Forseti hringir.]]á næsta ári samkvæmt breytingartillögu þessarar ríkisstjórnar myndu duga [[Forseti hringir.]]ágætlega í þær útgjaldahugmyndir sem við höfum til að loka sárasta gatinu á næsta ári.
Virðulegi forseti. Vandamálið við þennan málflutning finnst mér að í aðra röndina er sagt: Það er að hægja á í hagkerfinu, það er að kólna, við þurfum að gæta að okkur, við getum ekki látið útgjöldin vaxa þetta hratt. En svo er næst farið í listann yfir nýju útgjaldamálin. Mér finnst vera mikil þversögn í þeim málflutningi og ég tek eftir því að hv. þingmaður getur ekki sett tölu á útgjöldin sem vantar. Það er mjög auðvelt að telja sig upp í mjög marga milljarða. Ég get nefnilega tekið undir það með hv. þingmanni að við erum algjörlega í efri mörkum þess sem hægt er að réttlæta í vexti rammasettra útgjalda. Við erum í efri mörkum þess. Þá ber hins vegar að líta á það að við erum með afkomutölur og við byggjum áætlanir um afkomu næsta árs á opinberum hagspám. Ég tel að okkur sé í sjálfu sér ekki fært að nota neitt annað. Ég tek eftir því að margir úr stjórnarandstöðu hafa komið upp í dag og sagt að þær spár muni ekki ganga eftir og að við ættum að gera ráð fyrir meiri afgangi. Það er alveg sjónarmið. Kannski mætti vera enn meiri varfærni en sú að byggja á 1% afgangi á næsta ári. Ég ætla þó að fullyrða miðað við umræðuna sem hefur verið í þinginu í dag að án fjármálareglunnar, án afkomumarkmiðs sem er tölusett, sem er komið inn í lögin, er nokkuð ljóst hvernig þingið hefði farið með þetta fjárlagafrumvarp, a.m.k. stjórnarandstaðan. Allar hugmyndir um að vera með einhverja lágmarksafkomu hefðu fokið út í veður og vind vegna þess að markmiðið var ekki tölusett. Þá hefði lítið dugað að vísa til þess að fjármálastefnan þyrfti að byggja á jafnvægi og sjálfbærni og skilvirkni og festu og öllum þeim góðu markmiðum vegna þess [[Forseti hringir.]]að þá hefðu menn bara túlkað það eins og hentaði þeim hverju sinni. 1% markmiðið er þarna. Það stjórnar umræðunni núna og það heldur. Við teljum að það sé ábyrgt og það byggir á þeim hagspám sem við höfum í höndunum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra mjög skemmtilega og áhugaverða umræðu. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að minn flokkur, Viðreisn, hefur einmitt talað fyrir mikilli ábyrgð í ríkisfjármálum og við höfum ekki viljað leggja fram einhverjar bólgnar útgjaldahugmyndir. Þess vegna segi ég: Ég get alveg tínt upp tölur fyrir hæstv. ráðherra hér og nú. Skrúfum til baka 1,1 milljarðs lækkun á öryrkja. Tökum milljarð í að tryggja ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum lágmarkskaupmáttaraukningu á næsta ári og tökum milljarð í að byggja hjúkrunarrými. Þetta eru 3 milljarðar. Það er sama upphæð og í áformum um lækkun á veiðigjöldum á næsta ári. Þetta dygði til og væri hin ágætasta breyting í okkar huga. Það er engin ábyrgð í ríkisfjármálunum sem flokkur hæstv. fjármálaráðherra hefur praktíserað, að ætla að gera hvort tveggja í senn, stórauka útgjöld og slá einhver met. Við verðum að átta okkur á því, hæstv. fjármálaráðherra, að þið eruð rétt að byrja á þeim loforðum sem þið hafið veitt miðað við þetta. Þið ætlið að auka útgjöldin svo miklu, miklu, miklu meira á næstu þremur til fjórum árum án þess að hækka skatta. Ég er einfaldlega að segja að það er strax komið í ljós á ári eitt í fjármálaáætlun ykkar að þau áform eru algerlega óraunhæf án þess í það minnsta að grípa til þess kunnuglega ráðs, sem hefur verið í hinum hagsveifluaukandi íslensku ríkisfjármálum alla tíð, að hækka skatta ofan í kólnandi hagkerfi. Því er ég á móti. Þetta er ekki tímapunkturinn til að hækka skatta og það er alger óþarfi að vera að taka umræðu um að hækka skatta. Þetta er tímapunkturinn þar sem við þurfum að sýna ráðdeild í rekstri, þetta er tímapunkturinn þar sem við þurfum að tryggja að við förum vel með það fé. Ég segi að með lágmarksvinnu hefði verið hægt að fara talsvert betur með það fé sem fer í ríkisfjármálin í þessu frumvarpi en hér er lagt upp með.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir ræðuna og um leið samstarfið í hv. fjárlaganefnd í umfjöllun um frumvarpið sem við ræðum, fjárlagafrumvarpið. Hv. þingmaður talaði um hikst í hagkerfi sem kom fram í hagspá Hagstofunnar sem við fengum kynningu á í hv. fjárlaganefnd og hrindir í raun þeim breytingum sem við erum m.a. að fjalla um í 2. umr., þær ráðstafanir sem ríkisstjórnin fór í og þær tillögur að breytingum ásamt tillögum meiri hluta nefndarinnar til að halda sig við þetta 1%. Hæstv. ráðherra fjármála og efnahagsmála, Bjarni Benediktsson, fór reyndar mjög vel yfir verklagið og þau ótrúlega litlu frávik á milli fjármálaáætlunar og fjárlagafrumvarps, gangi það eftir. Það er auðvitað merki um öguð vinnubrögð. Ég vil spyrja hv. þingmann út í tengsl laga um opinber fjármál af því að hv. þingmaður ræddi um LOF eins og hann kallaði það, og við höfum kallað það, og vísaði til 6. og 7. gr. um fjármálaskilyrðin og 4. og 5. gr. um stefnu og ríkisfjármál. Vill hv. þingmaður meina að sveigjanleikinn til viðbragða í hagstjórnarlegu tilliti sé of lítill eins og afkomuskilyrðin eru og svo þetta sem er greypt í stein, þetta 1%, sem þó verður til þess að umræðan fer þangað og ráðstafanir fara þangað en sveigjanleikinn til þess að bregðast við því hvort við erum að fara upp eða niður, dvínandi hagvöxtur jafnvel meiri, verður minni en áður var?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar andsvarið og mjög ánægjulegt samstarf í fjárlaganefndinni það sem af er. Það hefur verið vel haldið utan um þá vinnu af hálfu hv. þingmanns og samstarfið ánægjulegt. Það sem ég er í raun og veru að segja er að megingagnrýni á ríkisfjármálin í hagsveiflu í gegnum árin og áratugina hefur einfaldlega verið þessi: Hér eyðum við þeim peningum sem eru til ráðstöfunar hverju sinni. Við sýnum ekki ráðdeild eða fyrirhyggju. Við pössum ekki upp á það af því að tekjur ríkissjóðs aukast mjög í uppsveiflu. Þegar einkaneyslan kemst á fullan damp mætti bókstaflega segja að fjármagni rigndi yfir ríkissjóð og það er mjög auðvelt að detta í þann gír að stórauka útgjöld á öllum sviðum. Við slík skilyrði þarf sterk bein og skila þarf mjög myndarlegum afgangi til að hafa svigrúm til að tryggja grunnþjónustuna í gegnum niðursveifluna. Það hefur því miður allt of oft gerst í ríkisfjármálum okkar að við eyðum öllum peningunum í uppsveiflunni og svo þegar kemur í niðursveifluna þurfum við að gera hvort tveggja, hækka skatta til að fjármagna lágmarksrekstur ríkissjóðs og skerða þjónustuna, skerða heilbrigðiskerfið okkar, skerða bæturnar okkar og svo mætti áfram telja. Það er þetta sem við þurfum að komast út úr. Þetta eru hin sveiflumagnandi áhrif ríkisfjármálanna. Það var megintilgangurinn í mínum huga með lögunum um opinber fjármál að reyna að tryggja að ríkisfjármálin væru a.m.k. sveifluhlutlaus, helst eitthvað sveiflujafnandi. Það hefði auðvitað þýtt að við hefðum þurft að vera með meiri afgang á yfirstandandi ári og næsta ári, miðað við spár í það minnsta. Svo þarf að taka meðvitaða stefnu um að draga úr afkomunni ef við teljum að það sé að kólna. Það hefur ekki verið gert [[Forseti hringir.]]hér. Þetta er megininntakið í gagnrýni minni á það hvernig við vinnum eftir lofinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Aginn er til bóta, um það erum við sammála. Við sjáum það m.a. í þeim ráðstöfunum sem fara í gegnum öll ráðuneytin, eins og ef við skoðum breytingartillögurnar. Það er vel, vegna þess að það er stefnumótandi ábyrgð í hverju ráðuneyti. Ég veit að hv. þingmaður talaði um að út frá stjórnskipuninni væri það veikleikamerki fyrir þingið. Ég vil hins vegar meina að þetta sé mjög jákvætt vegna þess að stefnumótandi ábyrgð í hverjum málaflokki er samkvæmt lögum um opinber fjármál á ráðherra og þar kemur að því að við séum með, ef ég get orðað það svo, hamarinn á þannig að farið sé í gegnum hvern einasta málaflokk áður en við ákveðum að ráðstafa fjármunum inn á árið, að raunveruleg þörf sé fyrir þá peninga innan tímabilsins. Hv. þingmaður hefur greinilega mjög góðan skilning á því sem heitir sjálfvirk sveiflujöfnun í hagkerfinu sjálfu og talaði um skatta og bætur í ræðu sinni. Ég er sammála hv. þingmanni með það. Við eigum auðvitað að treysta meira á sjálfvirka sveiflujafnara og hugsa þá frekar inn í þegar við hugum að ríkisútgjöldum. Eftir sem áður, af því að hv. þingmaður talaði um hikst, er nettóniðurstaðan í raun og veru hin sama. Við höldum okkur við innviðafjárfestingar í samgöngum. Við setjum í menntakerfið, fjárfestum í menntun. Við fjárfestum í velferð. Það ætti að koma sér vel, út frá þessari hagspá, þegar hagvöxtur fer aðeins á dvína.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvar. Það sem ég held að skipti miklu máli í þessu er, eins og ég kom inn á áður, að við tryggjum sveiflujöfnun. Það er í raun og veru grunnhugsunin í megingildum fjármálastefnunnar, festa og sjálfbærni, að það sé ákveðinn stöðugleiki, að það sé ákveðin festa í grunnstoðum okkar, grunnkerfunum okkar, eins og velferðarkerfinu og heilbrigðiskerfinu, að við getum gengið að því vísu, hvort sem árar vel eða illa það árið, að þjónustan á spítölunum okkar sé hin sama, að kaupmáttur ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega sé sambærilegur, að við þurfum ekki að skerða fæðingarorlof í niðursveiflu og endalaust má tína til. Þetta er festan sem við þurfum að vera með. Sjálfbærnin snýr að því að við lofum ekki útgjöldum í ríkisútgjöldunum frá ári til árs sem ekki er hægt að standa við í óbreyttu skattstigi. Það myndi ég telja að væri grundvallarviðmið sjálfbærninnar, að þegar allir tekjustofnar ríkisins standa í botni eins og nú er sé útgjaldastigið ekki stillt þannig að það sé algerlega óhjákvæmilegt í þeirri sömu grunnþjónustu að hækka skatta eða skerða þjónustu aftur til að geta staðið undir henni í aðeins meira jafnvægisástand í hagkerfinu. Það er það sem við höfum lent í aftur og aftur og aftur, að þurfa að grípa til niðurskurðar þegar dregur saman. Það er hvað besta dæmið í fjárfestingunni að sennilega eru fram undan á næstu árum þau ár þar sem við ættum að vera að taka myndarlega á í fjárfestingu, ef spár um kólnun hagkerfisins ganga eftir. En þá kemur aftur upp kunnugleg spurning: Höfum við efni á því þá þegar við höfðum ekki efni á því í síðustu niðursveiflu og höfum við eiginlega heldur ekki efni á því í þessari uppsveiflu? Við höfum því svelt þessar fjárfestingar, bæði í gegnum niðursveifluna sem hófst 2008 og uppsveifluna sem var hafin af sæmilegum krafti 2013 og 2014. Þá spyr ég hinnar eðlilegu spurningar: Munum við hafa efni á því þegar hægir á í hagkerfinu aftur? Að óbreyttu er svarið nei.
Frú forseti. Í 50. gr. þingskapalaga segir að við umfjöllun um þingmál og aðra þætti, með leyfi forseta, „skal ráðherra leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á málinu.“ Við höfum í mörg ár kallað eftir því að fá grundvöllinn fyrir þeim upphæðum sem er verið að leggja fram, bæði í fjármálaáætlun og fjárlögum, og hafa stofnanir í landinu verið að kalla eftir því sama og kvartað við okkur í nefndarvinnu okkar um að þær viti ekki hvaða upphæðir þær eru að fá. Eru þetta verðbætur, eru það hækkanir á þeim grundvelli? Er það vegna þeirra verkefna sem er verið að setja í þeirra hendur? Ég nefndi þetta við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Bjarna Benediktsson, frammi í matsal áðan og hann sagði: Já, þessar upplýsingar ættu ráðuneytin að veita. Ég vona að það sé bara það sem gerist, að nú gerist þetta. Þingmenn eiga að geta beðið um þetta og að sjálfsögðu á ráðuneytið að veita slíkar upplýsingar. Þá er það skjalfest og þið getið bara spurt Bjarna Benediktsson, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, að því nákvæmlega. Kannski hef ég misskilið eitthvað en ég vona ekki. Þetta er það sem við ætlum að gera og við þurfum að fá þessar upplýsingar.
Frú forseti. Við ræðum þetta mikilvæga mál, fjárlög ríkisins, og ýmislegt er búið að koma fram í umræðunni í dag hjá framsögumönnum nefndarálita. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum sem ég sit með í fjárlaganefnd fyrir samstarfið. Það er búið að vera gott, við höfum fengið til okkar marga gesti og margar umsagnir og reynt að vinna úr því eftir bestu getu. Auðvitað er maður margs fróðari. Það er gjarnan svo að á milli umræðna þarf að taka til endurskoðunar ýmislegt, hvort sem það er til hækkunar eða lækkunar. Að þessu sinni reyndist hagspáin örlítið verri en sú sem frumvarpið byggði á frá því í janúar og þurfti að færa upp nokkrar tölur. Það er í fyrsta skipti sem það gerist að hagspáin er verri miðað við þá sem frumvarpið byggði á. Það er í fyrsta skipti núna sem reynir á þessa svokölluðu afkomureglu sem hér hefur verið fjallað aðeins um í dag. Af því tilefni vil ég halda því til haga að það er margt annað sem hefur komið fram og verið gagnrýni á í lögum um opinber fjármál. Þingmenn hafa margir sagt að þeim finnist að verið sé að færa fjárveitingavaldið frá þinginu á meðan öðrum finnst að allt eigi að fara meira og minna inn í ráðuneytin og fjárlaganefnd eigi að láta lítið til sín taka. Það eru skiptar skoðanir um það. En ég rifja upp að við Vinstri græn greiddum ekki atkvæði með þessum lögum á sínum tíma. Það var m.a. vegna þessara skuldaviðmiða. Við töldum að við þyrftum að hafa ráðrúm til, ef illa gengur, að fara niður fyrir, ef einhver slík staða myndi birtast. Það gæti t.d. átt við núna. Að öðru leyti er það virðisaukaskatturinn sem er helst að dragast saman í tekjum ríkisins. Það er m.a. vegna fækkunar ferðamanna, þeir stoppa styttra og þeir versla minna. Það er líka vegna aukinna ferða Íslendinga til útlanda þar sem þeir versla meira og skila þá ekki virðisaukaskatti inn í íslenska hagkerfið. Það er gert ráð fyrir að þær tekjur komi til með að lækka um 4 milljarða. Síðan eru tæpir 2 milljarðar, eða 1,7 í hækkun tekjuskatts einstaklinga og 2,7 í sölu á koltvísýringslosunarheimildum í eigu íslenska ríkisins, sem á að selja á uppboðsmarkaði á næsta ári. Þetta er kannski það helsta sem snýr að tekjuhliðinni. Síðan vil ég bara segja að þótt við séum við þetta gólf þá skilum við afgangi, 29 milljörðum, en það liggur auðvitað fyrir að það má ekkert út af bregða til að afkomumarkmiðin raskist ekki. Þótt við búum við góðar efnahagshorfur almennt þá, eins og hér hefur komið fram margsinnis í dag, hefur hægt á hagvextinum, m.a. vegna þess að ferðaþjónustan er að dragast aðeins saman eða öllu heldur, hún er ekki að aukast jafn mikið og áður, svo rétt sé nú sagt. Við í fjárlaganefndinni, eða meiri hlutann a.m.k., teljum nauðsynlegt að framvegis verði svigrúm milli fjárlagafrumvarps og fjármálaáætlunar þannig að afkoma frumvarpsins ráðist þá af sveiflum og endurskoðun efnahagshorfa án þess að við stefnum afkomumarkmiði stefnunnar í hættu. Hér er ýmislegt sett fram og framsetningin hefur batnað ár frá ári, sérstaklega frumvarpsins. Nefndin í heild leggur fram nokkrar breytingar eða öllu heldur tillögur til fjármálaráðuneytisins um framsetninguna. Þetta er mjög þungt og flókið að lesa úr, sumt margendurtekið og ýmislegt fleira. Ég á von á því að það verði vel í það tekið því eins og ég segi þá hefur framsetningin batnað ár frá ári. Svo er vert að minnast á að við ætlum undir vorið að halda einhvers konar málþing eða ráðstefnu um lögin á forsendum Alþingis, hvernig til hefur tekist í þessu. Ég held að það sé afar nauðsynlegt að við þingmenn förum yfir það hvernig fjárlagagerðin hefur birst okkur og hvernig við sjáum fyrir okkur að geta breytt þessu. Eins og ég hef áður sagt töluðum við Vinstri græn fyrir því fyrir kosningar að það þyrfti að auka framlög til samfélagslegra verkefna í kringum 40–50 milljarða. Við erum að tvöfalda það, næstum því, á helmingi þess tíma sem við erum þó búin að vera í stjórn, eða verðum. Í fjárlögum núna, fyrir 2018, og svo þeim sem eru fram undan gerum við ráð fyrir ríflega 90 milljarða aukningu. Það var töluverð gagnrýni á fjármálaáætlun, einhverjum þótti hún ekki ganga nógu langt og aðrir vildu auðvitað enn meiri útgjöld til marga málaflokka. Það er auðvitað eins í fjárlagafrumvarpinu sem við fjöllum hér um. En við sem stöndum að þessum fjárlögum teljum að þrátt fyrir að við séum að auka útgjöld samræmist það meðalhófi, bæði hvað varðar framkvæmdir hins opinbera og áform um nauðsynlega uppbyggingu í samfélaginu. Ég ætla aðeins að renna í gegnum fjárlagafrumvarpið eins og það kemur fyrir eftir málasviðum. Það hefur verið talað um samgöngumálin, fjármagn til þeirra eykst um tæplega 14% á milli ára. Það er talsvert. Þar er m.a. þessi uppsafnaða viðhaldsþörf sem tekur engan enda og verður eilífðarverkefni sem við þurfum að fást við. En við erum líka fylgja átakinu Ísland ljóstengt til enda og ýmislegt fleira sem þar er undir. Mig langaði aðeins að fara yfir landbúnaðarmálin. Þar gerum við í fjárlaganefnd ekki breytingar, en það hafa auðvitað orðið miklar breytingar á því rekstrarumhverfi eins og við þekkjum. Það er lækkun tollverndar, launakostnaður hefur hækkað í úrvinnslu afurða og svo innflutningur sem hefur verið stóraukinn, sem hefur ekki gert neitt annað en að skerða kjör bænda sem voru ekki vel haldnir fyrir. Það má því segja eins og hér kemur fram að minni markaðshlutdeild og lágt afurðaverð, auk verðlækkunar á útfluttum landbúnaðarafurðum, rýri mjög framleiðsluvilja landbúnaðarins. Við þurfum að bregðast við þessum atriðum öllum saman. Það getur ekki verið að við séum sátt við að bændur þessa lands geti ekki lifað af því sem þeir eru þó að reyna að gera. Við í meiri hlutanum viljum að þegar fjármálaáætlun verður undirbúin verði hugað að sókn til aukinnar matvælaframleiðslu með markvissu samstarfi við stofnanir ríkisins sem starfa á sviði landbúnaðar, matvælarannsókna og þróunar. Síðan þarf að hafa þessi atriði sem ég var að nefna í huga þegar við endurskoðum búvörusamningana á næsta ári, þ.e. stöðu bænda og hvað þeir hafa þurft að takast á við. Ferðaþjónustan er stærsta útflutningsatvinnugreinin okkar. Við þurfum svolítið að reyna að ná utan um þetta mikilvægi varðandi efnahagslegar forsendur. Við þurfum að búa til sviðsmyndir. Það hefur svo sem ágætlega verið staðið að gagnasöfnum í tengslum við íslensku ferðaþjónustuna. En það vantar að vinna úr því sem hefur þó verið aflað og það vantar líka hagrænar rannsóknir á ýmsum þáttum í tengslum við ferðaþjónustuna. Ég vil segja hér líka að í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar erum við að forgangsraða í þágu umhverfismála. Við hækkum framlög til umhverfismála að raungildi um 1,5 milljarða, það er 9% á milli ára, og stórauknu fé er varið til að hefja átak í landgræðslu og skógrækt, endurheimt votlendis og birkiskóga og stöðvun jarðvegseyðingar. Við erum líka að reyna að virkja nýsköpun og einstaklingsframtak og það er gert ráð fyrir 60 milljónum í loftslagssjóð. Ríkisstjórnin forgangsraðar í þágu náttúruverndar með því að auka framlög til landvörslu, treysta innviði til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum og efla rannsóknir og vöktun í tengslum við náttúruvernd. Mig langar að fara aðeins betur yfir þetta af því að Ísland, eins og við þekkjum öll, státar af náttúru sem er einstök á heimsvísu. Það er mikil ábyrgð í því fólgin að varðveita hana. Eins og kemur fram í stefnusáttmála ríkisstjórnarinnar kveðum við á um sérstakt átak í friðlýsingum sem er nú þegar farið að skila árangri. Friðlýsingarskilmálar fyrir fimm svæði í verndarflokki gildandi rammaáætlunar hafa verið sendir út til kynningar og ekki langt þangað til þeir næstu bætast í hópinn. Svo er það auðvitað undirbúningur fyrir stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu og það er landvarslan sem við verðum að efla um leið og við byggjum upp innviði á friðlýstu svæðunum. Það var umhverfisþing á dögunum þar sem var metaðsókn og þar var rætt um náttúruvernd og friðlýsingar. Afar ánægjulegt að sjá að almenningur er farinn að taka mjög virkan þátt í þessu. Stóra myndin er sú að það hefur aldrei runnið meira fé til umhverfismála en núna og það gerist á vakt Vinstri grænna. Við eigum að vera ánægð með þetta. Síðan vil ég líka bæta því við, af því að ég og annar hv. þingmaður, Guðmundur Andri Thorsson, vorum í starfshóp um plastmál sem skilaði af sér eftir tiltölulega skamman tíma, að nú þegar hefur ráðherra sent í samráðsgáttina fyrsta málið sem kemur frá þeim hópi og varðar plastpokanotkun, sem ég held að sé vel. Það sýnir kannski að það er alvara með að fylgja eftir þeim tillögum sem nefndin lagði til, og auðvitað margt fleira. Þetta var um umhverfismálin. Auðvitað gæti maður talað miklu lengur um þau en þá ætla ég að taka næst fyrir menningu, listir, íþróttir og æskulýðsmál. Það skiptir miklu máli að við höldum utan um hefðina og söguna og unga fólkið okkar. Fjárheimildir til safnamála eru auknar um 75 milljónir og það er m.a. til að varðveita íslenska tungu þar sem gert er ráð fyrir stuðningi við útgáfu bóka á íslensku þar sem markmiðið er að efla læsi og vernda tunguna. Það eru líka framlög til Kvikmyndasjóðs til viðbótar og svo er aðgerðaáætlun um máltækni fjármögnuð og verða 460 milljónir settar í það verkefni. Í vinnu við nýja íþróttastefnu er m.a. lögð áhersla á að greiða fyrir þátttöku barna af erlendum uppruna í íþrótta- og æskulýðsstarfi og greina stöðu þess hóps. Ég tel að það sé afar mikilvægt. Ég nefni líka aðgerðaáætlun í samræmi við tillögur starfshóps í kjölfar #églíka-byltingarinnar. Ráðherra ætlar að leggja fram frumvarp til laga um samskiptafulltrúa íþrótta- og æskulýðshreyfingarinnar og ég held að það sé afar mikilvægt að standa vel að því. Varðandi framhaldsskólana þá er lítils háttar aukning til þeirra. Fækkun nemenda er fram undan og þar af leiðandi hækkar framlag á hvern nemanda um 180.000 kr. á milli ára. Þó er engin launung á því að framhaldsskólarnir eru ekki of vel haldnir eins og við þekkjum. Það þarf að fylgjast mjög vel með áhrifum af öðrum breytingum, m.a. sem verða vegna styttingarinnar, hvort sem litið er til þeirra sem brautskrást eða þeirra sem falla einhverra hluta vegna úr námi, og svo eru það líka þeir sem eru lengur en fjögur ár. Við þurfum að reyna að greina svolítið stöðuna. Ég held að það sé afar mikilvægt. Við erum og að auka útgjöld til háskólastigsins. Þau verða tæpir 47 milljarðar. Það er hluti af því sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum um að við náum meðaltali OECD-ríkjanna. Það er vinnuhópur að störfum í ráðuneytinu með Hagstofunni við að skilgreina hvernig best er að bera saman þróun framlaga til háskólastigsins miðað við það sem gerist erlendis. Það verða að liggja fyrir samanburðarhæfir mælikvarðar þannig að við áttum okkur á hvar við stöndum á þeim mælikvarða. Meiri hlutinn gerir tillögu um fjárframlag til lýðháskóla, þess mikilvæga skólastarfs sem þar fer fram. Það hefur reynt aðeins á þetta í gegnum LungA á Seyðisfirði, skóla sem er búið að starfrækja í fjögur ár; byrjaði með hátíðinni. En nú er annar lýðháskóli tekinn til starfa á Flateyri. Þeir eru báðir mjög mikilvægir í að styðja við sveitarfélögin, að þau séu byggðavæn. Þeir draga til sín strax mjög margt fólk og setja svolítinn kraft í samfélagið. Það er búið að semja frumvarp sem þessir aðilar hjálpuðu til við og reyna að búa til lagaumgjörð um þetta og ég vonast til þess að menntamálaráðherra leggi það fram hið fyrsta. Við teljum að menntamálaráðuneytið þurfi að gera samninga við skólana og tryggja fjármögnun þeirra. Rekstur þekkingarmiðstöðva, endurmenntunar og fræðslu er mjög umfangsmikill. Það hefur komið í ljós, alla vega af þeim upplýsingum sem við höfum þó þegar fengið, að það er allt of mikill munur sem við í fjárlaganefnd getum ekki skýrt á milli þessara fræðslu- og menntunarsetra. Það er eitthvað sem við verðum að fá fram. Hverjar eru forsendur fyrir þessum samningum? Hvers vegna eru þeir svona misjafnir? Það geta auðvitað verið margvísleg rök fyrir því, það gera verið staðhættir, veik staða byggða o.s.frv. Ég held þó að það eigi ekki við í öllum tilfellum. Það er mikilvægt að við drögum þetta fram. Við leggjum til að Fræðslumiðstöð Vestfjarða og Austurbrú fái framlag til að mæta því að starfssvæðið er gríðarlega stórt. Við þurfum að horfa betur til þess fyrir austan að þar er lítið fjármagn sett til háskólamála sem þarf að fara betur yfir. Mig langar að fara aðeins yfir heilbrigðismálin sem hafa verið töluvert til umfjöllunar hér. Það hefur mikið verið kallað eftir mörkun heilbrigðisstefnu og sem betur fer og er afar ánægjulegt þá höfum við tekið fyrstu skrefin í því með afar fjölmennu heilbrigðisþingi 2. nóvember. Ég sat það þing og þar var fólk úr öllum áttum, úr geiranum, sem mér fannst vera jákvætt, sem vildi leggja sitt af mörkum til þess að búa til góða stefnu. Megináherslan er á greiðari aðgang að heilsugæslunni, lækkun greiðsluþátttökunnar, framkvæmdir við Landspítalann, öflugri göngudeildarþjónustu og styrkingu heilbrigðisþjónustunnar á landsbyggðinni og svo auðvitað geðheilbrigðisþjónustan. Framlögin eru aukin um 7% að nafnvirði á milli ára, tæpa 15 milljarða. Megináhersla núna er lögð á heilsugæsluna, m.a. til þess að styrkja hana til þess að taka á móti og létta á álagi á sjúkrahúsþjónustuna. Ég vona að þegar við verðum farin að sjá geðheilbrigðisteymin að störfum á heilsugæslunum, eins og boðað hefur verið og meiri þverfaglega þjónustu þar, þýði það að minni ásókn verði á slysadeild eða inn á spítalana. Það er líka verið að gera 840 millj. kr. framlag varanlegt til að taka á biðlistum. Það eru settar 250 milljónir til að efla mönnun, 200 milljónir í göngudeildarþjónustuna og annað eins til að efla starfsemi heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og líka til sérhæfðrar sjúkrahúsþjónustu. Svo eru fjármunir settir í það að lækka afslátt húsaleigu heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Hér hefur mikið verið rætt um hjúkrunarheimilin í dag og ég ætla aðeins að koma inn í þau. Undirbúningur hefur tekið langan tíma; lóðaval, samningar og ýmislegt fleira, sem verður þá kostnaðarminna þegar að framkvæmdum kemur. En það á í sjálfu sér ekkert að seinka lokum framkvæmda, sem eru t.d. á Húsavík, á Höfn og í Stykkishólmi og líka á höfuðborgarsvæðinu. Hjúkrunarheimili í Hafnarfirði og á Seltjarnarnesi verða tekin í notkun snemma á næsta ári og framkvæmdir við byggingu hjúkrunarheimilis í Árborg og við Sléttuveg í Reykjavík eru komnar vel á veg. Með þessum framkvæmdum fjölgar hjúkrunarrýmum um tæp 200 innan tveggja ára. Þær eru m.a. til þess, eins og við þekkjum, að bæta aðbúnað og líka að mæta úreldingu að einhverju leyti. Það hefur ekkert hjúkrunarheimili verið á Seltjarnarnesi en það breytist um áramótin þegar verða teknar í notkun hjúkrunaríbúðir fyrir 40 íbúa. Í Hafnarfirði verða líka teknar í notkun á næsta ári hjúkrunaríbúðir fyrir 60 íbúa og svo hefur verið ákveðið að ráðast í gagngerar endurbætur á húsnæði gamla Sólvangs, sem bætir þá við 33 rýmum. Framkvæmdir við hjúkrunarheimili við Sléttuveg eru komnar vel á veg, þar geta verið 99 íbúar og vonandi verður það komið í fullan rekstur seinni partinn á næsta ári. Í Árborg er heimili fyrir 60 manns. Það kemur að hluta til til móts við það sem var á Kumbaravogi og á Blesastöðum, en er samt sem áður fjölgun um 25 rými. Það er því alveg ljóst að það eru framkvæmdir í gangi mjög víða. Eins og ég nefndi og dró hér upp eru þær í Reykjanesbæ, Mosfellsbæ, á Akureyri, Húsavík og Hornafirði og það eru í kringum 180 rými sem verða tekin í notkun á næstunni. Ég held að þetta sé allt til bóta og ekki hægt að segja annað en að við séum áfram með innspýtingu í uppbyggingu hjúkrunarheimila. Síðan ætla ég að tala um örorkumálin. Eins og við bendum á í nefndarálitinu hafa ekki orðið grundvallarbreytingar á örorkukerfinu eiginlega síðan 1999 og mjög mikilvægt, eins og ég held að við séum öll sammála um, að endurskoða kerfið frá grunni. Það hefur gengið mjög hægt. Þetta er flókið og þetta er þungt og fólk tekst á um ýmsa hluti. En ég vona svo sannarlega að sá starfshópur sem hefur verið að störfum hjá félagsmálaráðherra beri gæfu til þess að gera tillögur til ráðherra sem taka á því brýnasta. Það verður að standa vörð um almannatryggingakerfið okkar sem framfærslukerfi og þá um leið öryggisnet fólksins sem getur ekki framfleytt sér á vinnumarkaði, t.d. sökum skertrar starfsgetu. Þá þarf líka að nálgast verkefni um að draga úr nýgengi einstaklinga á örorku á heildstæðan máta þar sem gerðar hafa verið breytingar sem snúa að uppbyggingu á framfærslukerfi, starfsendurhæfingarþjónustu, með fjölgun hlutastarfa og starfa sem henta fólki með skerta starfsgetu, sem og almennri breytingu á viðhorfi og vinnubrögðum í samfélaginu og meðal atvinnurekenda. Ég hef sagt það hér áður og get sagt það enn að ég held að það sé því miður töluvert um það úti í samfélaginu að ekki sé nógu mikill vilji til að taka fólk með skerta starfsgetu í vinnu. Við stöndum frammi fyrir því að helsta fjölgunin er vegna geðrænna vandamála. Mér hefur ekki fundist atvinnulífið í heild sinni vera nógu duglegt að bjóða upp á hlutastörf, fólk getur unnið mismikið, sumir kannski bara 20% eða 30% eða 50% og allt of fá störf standa því til boða. Síðan eru það málefni aldraðra. Ekkert málefnasvið hækkar jafn mikið að raungildi og málefni aldraðra. Frá árinu 2016 hefur hækkunin numið 30,5 milljörðum, sem sagt um 60%. 67 ára og eldri hefur fjölgað um tæp 7% en útgjöldin hækka um 60%. Ég ætla ekki að halda því fram að allir séu vel haldnir en við viljum greina betur stöðu aldraðra og draga fram þá sem búa við lökust kjör. Það eru í kringum 35.500 manns sem eiga virk réttindi til ellilífeyris hjá Tryggingastofnun. Það eru innan við 900 sem hafa nánast engar tekjur nema ellilífeyrinn og við viljum setja þennan hóp í algeran forgang. Þar er starfshópur líka að verki og ég vona að hann beri gæfu til þess að þegar við endurskoðum fjármálaáætlun verði kominn einhver niðurstaða í það, að þetta fari ekki upp allan skalann heldur að þessi hópur njóti forgangs. Síðan eru það fjölskyldumálin. Þar er aukning um tæpa 4,6 milljarða. Mest munar þar um 1,6 milljarða hækkun barnabóta sem við vitum að eiga að hækka sérstaklega til að styðja við tekjulægri fjölskyldur. Það er bæði hækkun fjárhæða og viðmiðunarmarka vegna skerðinga. Svo er auðvitað hækkun á Fæðingarorlofssjóði upp í 600.000 kr. Það skiptir líka máli. Síðan eru 200 milljónir sem við setjum til snemmtækrar íhlutunar í málefnum barna og aðgerðir í þágu efnalítilla barnafjölskyldna. Þetta voru stóru línurnar. Ég ætla aðeins að fara yfir nokkrar breytingartillögur meiri hlutans, ég hef ekki tíma til að fara í þær margar. Hér er lögð fram tillaga um milljarð til að hækka framlag í samræmi við áætlun um útborgaðan skattafrádrátt vegna nýsköpunar- og þróunarverkefna og áætlað að hann muni nema um 3,3 milljörðum á næsta ári vegna ársins í ár. Síðan er hér gert ráð fyrir einu stöðugildi til að styrkja málsmeðferð lögreglunnar á Norðurlandi vestra í kynferðisbrotamálum, 14,6 milljónir. Það eru líka lagðar fram tillögur sem við samþykktum á Alþingi í sumar um 300 milljónir til að hanna og undirbúa smíði hafrannsóknaskips. Svo er hérna mikilvægt mál, finnst mér, umhverfismál, að 180 milljónum verði varið í þróunarverkefni á vegum Skútustaðahrepps sem byggist á aðskilnaði fráveitukerfa í byggingum á svæðinu og að nýta svokallaða svartvatn til uppgræðslu auðna á Hólasandi. Það var mikil umræða í fjárlaganefnd um svartvatn. Þetta er til þess að ná markmiðum um verndun Mývatns ásamt því að endurnýta næringarefni til uppgræðslu á Hólasandi í samvinnu við Landgræðslu ríkisins. Við gerum líka tillögu um tímabundið framlag til Rannsóknastöðvarinnar Rifs á Raufarhöfn upp á 10 milljónir. Markmið rannsóknastöðvarinnar er að efla og auka náttúrurannsóknir á Melrakkasléttu, safna og halda utan um miðlun upplýsinga um náttúrufar á svæðinu ásamt fjölmörgum öðrum verkefnum. Við leggjum líka til í framhaldinu af þessu að umhverfisráðuneytið gerir samning við Rannsóknastöðina Rif fyrir fjárlög árið 2020. Þetta er afar mikilvægt starf og er einmitt til þess að styrkja brothættar byggðir. Við leggjum ýmislegt í safnamál. Það er gjarnan talað um að ekki séu gerðar miklar breytingar á milli umræðna en þessar litlu fjárhæðar skipta gríðarlega miklu máli í mjög mörgum sveitarfélögum og geta orðið til þess að hægt sé að halda opnum ýmsum söfnum og öðru slíku. Ég vil m.a. nefna að við erum með 10 milljónir vegna 200 ára afmælis Jóns Árnasonar og við gerum líka tillögu um 8 milljónir í tímabundið framlag til Pálshúss í Ólafsfirði og til að laga aðgengi fyrir hreyfihamlaða við Steinshús, minningarsafns um Stein Steinar o.s.frv. Það eru mörg svona mál og allt skiptir þetta miklu máli þó að litlar fjárhæðir séu. Eins og ég sagði áðan þá fara 400 milljónir í stuðning við útgáfu bóka á íslensku. Við samþykktum líka, Alþingi allt saman, í sumar að stofna Barnamenningarsjóð Íslands. Í hann fara 100 milljónir og gert ráð fyrir því að það verði svo á næstu fimm árum. Svo erum við með önnur smærri verkefni sem snúa að RIFF, að Skaftafelli, 15 milljónir, það er framlag til Kalaks, vinafélags Íslands og Grænlands, sem á m.a. að vera til þess að kenna börnum að synda, sem maður hlýtur að telja mikið og þarft og gott verkefni. Í framhaldsskólunum og háskólanum reyndar er gert ráð fyrir fjármunum vegna Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra vegna túlkunar í skólunum, sem ég hef nú stundum talað um hér á þingi. Það hefur mjög oft vantað peninga í það og miklar sveiflur í eftirspurn eftir þessari þjónustu. Nú hafa verið settir fjármunir í það. Varðandi háskólana kemur fram að 30 millj. kr. millifærsla sé vegna þess að gert var ráð fyrir 20 fleiri hjúkrunarfræðinemum við Háskólann á Akureyri en forsendur voru til og gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Það er mikill vilji til að fjölga nemendum í hjúkrunarfræði í landinu og Háskólinn á Akureyri er tilbúinn til að taka þetta verkefni inn í tveimur lotum en þarf auðvitað þessa fjárhæð til að geta byggt grunninn, eins og við vitum, ráðið fólk og annað slíkt, þó að nemendahópurinn verði í tvennu lagi. Við leggjum einnig til fjármuni til Austurbrúar og LungA og Þekkingarnets Þingeyinga sem fær 10 milljónir. Ég var búin að fara ágætlega yfir hjúkrunarheimilin, en ég vil minnast á það að 40 milljónir eru settar í að koma á fót sérstöku stuðningsteymi fyrir langveik börn með miklar stuðningsþarfir. Margt af því sem hér er undir getur haft áhrif víða. Síðan leggjum við til 200 milljónir til endurnýjunar á myndgreiningarbúnaði á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og ýmislegt fleira. Það þarf að leiðrétta hér, virðulegi forseti - og ég hef haft samband við ráðuneyti velferðarmála - það sem stendur á bls. 36 í okkar áliti, að gerð sé tillaga um að millifæra 26 milljónir af lið sjúkraflutninga á nokkrar stofnanir, þar sem nýtt útboð á sjúkraflugi gerir ráð fyrir að kostnaður heilbrigðisstofnana hækki við sjúkraflug milli stofnananna. Þar eru settar 16 milljónir á Heilbrigðisstofnun Norðurlands sem eiga að fara á Sjúkrahúsið á Akureyri. Því rétta er hér komið á framfæri. Síðan eru settir fjármunir til að styrkja rekstur biðdeildar aldraðra á Vífilsstöðum sem er gerð varanleg. Við höfum verið að stilla þetta af á hverju ári en nú er þetta gert varanlegt. Við setjum líka fjármuni í Krýsuvík og Hlaðgerðarkot og fjármuni til Miðstöðvar foreldra og barna, 30 milljónir. Art-verkefnið og Bjarkarhlíð fá hér líka framlag, 18 milljónir eru settar til Aflsins á Akureyri og svo eru fjármunir settir til Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins til að efla rekstur hennar sem er mikil þörf á. Eins og ég sagði áðan eru settir fjármunir í vinnustaðasamninga öryrkja. Það er talið eitt af árangursríkustu úrræðunum sem eru í boði til að auka virkni fólks með skerta starfsgetu. Það hefur mikil ásókn verið í þetta verkefni, meiri en gert var ráð fyrir, og því er hér lagt til að auka við til þess að ekki þurfi að grípa til takmarkandi aðgerða. Við gerum líka tillögu um framlag til reksturs Jónsvers á Vopnafirði, ekki há fjárhæð en skiptir máli því þá er hægt að setja úrræðið í gang í samstarfi við VIRK, sveitarfélagið og fleiri aðila. Við gerum, eins og hér hefur komið fram í dag, tillögu um að SÁÁ fái 150 milljónir til að hægt sé að ganga til samninga um göngudeildarþjónustuna m.a. og styrkja aðra þjónustu í samræmi við stefnumótun. Við setjum líka fjármuni í Ljósið og til fleiri aðila sem tilgreindir eru í álitinu. Virðulegi forseti. Ég held að við eigum að vera ánægð með þetta frumvarp. Þegar maður talar um aukningu á milli ára sem hleypur á afar stórum fjárhæðum má vel vera að einhverjum þyki ekki nóg að gert á meðan öðrum þykir of mikið gert. En ég tel að við séum á réttri leið. Okkur getur greint á um hvar við eigum að byrja eða hvar við eigum á enda. En ég tel að við séum á réttri leið í þessu og mér finnst þetta framsækið frumvarp þar sem verið er að styrkja innviði, styrkja heilbrigðisþjónustu, menntamál og ýmislegt annað sem við töluðum um að við myndum gera.
Ég myndi vilja sjá stefnu- og markmiðadrifnari umræðu. Svona upptalning á bitlingum þingsins, þá sérstaklega hægri, vinstri, er ekkert mjög markmiðadrifin. Eru ekki til stefnur um þetta í málefnasviðum ráðherra, t.d. um söfnin? Þar er farið vel yfir að það eru markmið um að bæta aðgengi og miðlun menningar og lista, að vernda menningararf þjóðarinnar o.s.frv. sem markmið málefnasviðsins. Þegar maður pælir í því gæti maður spurt: Til hvers er þingið að skipta sér af þessu? Á að ná meðaltali OECD? Þegar það loforð var gefið hlýtur að hafa verið miðað við þáverandi gögn. Þær upplýsingar sem lágu þá fyrir búa til það markmið. Það hlýtur að flokkast undir skólabókardæmi um „moving the goalposts“, eftiráskýring á íslensku, að það sem var einu sinni meðaltal OECD verður það ekki seinna. Þegar við erum búin að laga það aðeins til er það eitthvað annað sem við lofuðum í raun og veru. Hvernig virkar þetta þegar við eigum að vera í stefnu- og markmiðadrifinni umræðu?
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að við viljum hafa og höfum stefnur í ráðuneytum. Ég held að það sé alveg ljóst. En það er líka alveg ljóst, og það veit hv. þingmaður, að ekki fá allir áheyrn í ráðuneytum um alla skapaða hluti. Svo er það líka þannig, eins og ég nefndi í upphafi ræðu minnar, varðandi það að við tökum ákvarðanir í fjárlaganefnd, að það megi ekki taka af okkur allt fjárveitingavald, að við getum ekki vísað öllu á ráðherrana. Þá hefðum við lítið annað að gera, rétt að nefna það úr því að talið berst að ráðherraræði. OECD-upplýsingarnar? Það er búið að tala um það í fjöldamörg ár. Það er ekkert nýtt undir sólinni. Því miður hefur ekki verið sett vinna í það. En það hefur verið talað um að við viljum ná þeim viðmiðum sem þar eru. Það er ólíkt undir og við höfum alveg vitað það þrátt fyrir að þetta sé vissulega rétt, að það er sett fram að við viljum ná viðmiðum OECD. Það er ekki nýtt að það þurfi að skoða forsendur á bak við hlutina þar eins og gefur að skilja. Ólík lönd eru undir.
Virðulegi forseti. Ráðuneytin hafa einmitt kvartað dálítið yfir þessum bitlingum þingsins því að þau hafa enga yfirsýn, eftirfylgni eða neitt svoleiðis með þeim fjármunum sem þingið setur í hin og þessi verkefni, hvaða markmiðum og árangri eigi að ná með þeim fjármunum sem þingið setur í eitt verkefni en ekki annað. Hvaða árangri á að ná með þeim fjármunum sem þingið setur í eitt verkefni og ráðuneyti setur í sama verkefni? Er einhver munur þar á? Er einhver munur á því hvaða kröfur eru gerðar til fjármagnsins frá hvorum aðila? Ég held að við þurfum að pæla svolítið betur í því hvernig við förum með þetta. Ég vil koma aðeins inn á hjúkrunarheimilin. Ýmis hjúkrunarheimili voru nefnd en ekkert af þeim, a.m.k. ekki þau nýju, var með 90 rými eða fleiri. Þeir sem koma til fjárlaganefndar segja okkur að það sé í rauninni lágmark þess að hjúkrunarheimili geti staðið undir rekstri, að þau þurfi að vera með 90 eða fleiri rými. Ég veit ekki af hverju við erum ekki með stefnu í þessu líka, að gera ákveðna sjálfbærni í þessum málum.
Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi reyndar nefnt eitt með 99. En burt séð frá því tek ég alveg undir það með hv. þingmanni að þetta er ekki nógu gott. Við höfum heimilað byggingar of lítilla eininga en við megum ekki gleyma að í hinum dreifðu byggðum er ekki hægt að vera endilega með 100 rýma hjúkrunarheimili. Það er alveg ljóst að það er ekki hægt. Við erum farin að flytja fólk hreppaflutningum ef við ætlum að byggja 100 rýma hjúkrunarheimili. Við erum að styðja mörg og margvísleg verkefni sem við eigum bágt með að fylgja eftir. Ég ætla ekki að standa á bakkanum þegar grænlenskum börnum verður kennt að synda. Ég vona að í framtíðinni geti það samt orðið til þess að þau geti bjargað sjálfum sér eða hugsanlega einhverjum öðrum. Verkefnin eru margvísleg og um mörg þeirra þyrftum við að fá betri upplýsingar. Mörg af þeim eru inni á borði hjá okkur árlega og við fáum framvinduskýrslur með þeirri umsögn. Ég get [[Forseti hringir.]]nefnt Sigurhæðir og Pálshús.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og ég vona að hún erfi það ekki við mig en ég hlýt að spyrja út í forgangsröðun hennar flokks í þessum efnum. Vinstri græn hafa farið mikinn í umræðunni um velferðarmál og áherslu sinni á að styrkja þau. Ég ætla að leyfa mér af ákveðinni ófyrirleitni, en þó kannski ekki svo mikilli, að stilla upp þeirri jöfnu að draga til baka 3 milljarða lækkun veiðigjalda á móti því að hætta við að skera framlög til örorkumála niður um 1,1 milljarð, skera framkvæmdir í hjúkrunarrýmum niður um 1 milljarð og tryggja ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum 0,5% kaupmáttaraukningu sem myndi kosta tæpan 1 milljarð til viðbótar. Þá spyr ég: Er ekki svolítið sérkennileg forgangsröðun, hv. þingmaður, að ætla að skera þessa þætti niður til að geta lækkað veiðigjöld um 3 milljarða frá núgildandi kerfi? Væri ekki tiltölulega útgjaldalítið fyrir Vinstri græn [[Forseti hringir.]]með sína áherslu á velferðarmálin að slaufa einfaldlega þessari breytingu á veiðigjöldunum og hætta við þennan niðurskurð?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, við höfum talað mikið fyrir því að styrkja velferðarkerfið og það erum við að gera. Við erum að setja mikla fjármuni í velferðarkerfið, bæði í þeim fjárlögum sem við störfum eftir í dag og á næsta ári. Því getur hv. þingmaður ekki neitað. Hann talar um að það sé verið að skera niður í hjúkrunarheimilum en það er ekki verið að skera niður. Ég rakti það áðan. Framkvæmdir geta ekki hafist á réttum tíma og ég fór yfir sumt sem þar er undir og hvers vegna það er. Ég fékk upplýsingar úr velferðarráðuneytinu í dag. Ég sit í Framkvæmdasjóði aldraðra þannig að ég þekki nokkuð til málsins. Þegar við tölum um það er þetta ekki niðurskurður, þetta er frestun á framkvæmdum. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga. Hvað varðar veiðigjöldin þekkir hv. þingmaður þá sögu. Ég held að enginn flokkur hafi sömu stefnu þegar kemur að veiðigjöldum eða öðru slíku hér inni, nema kannski helst Viðreisn og Samfylkingin sem vilja bjóða heimildir upp. Það er snúið mál að ná saman um breytingar á veiðigjöldunum eins og við þekkjum í atvinnuveganefnd.
Frú forseti. Þegar málin eru snúin og flókin er ágætt að taka sér lengri tíma í að vinna þau og það myndi skila ríkissjóði 3 milljörðum í viðbótartekjur á næsta ári sem væri hægt að nota til að hætta við þennan niðurskurð til öryrkjanna og tryggja ellilífeyrisþegum og örorkulífeyrisþegum einhverja kaupmáttaraukningu. Ég hlýt að staldra aðeins við þessa staðhæfingu um hjúkrunarrýmin. Alllengi hefur legið fyrir greining á því að hér vanti á næstu árum a.m.k. 500 hjúkrunarrými. Ég trúi því ekki að slíkar framkvæmdir gufi allt í einu upp og að það sé ekkert til að grípa í til að koma í stað þeirra framkvæmda sem tefjast. Ég trúi ekki öðru en að menn hafi einfaldlega metnað til að ráðast í að hraða öðrum framkvæmdum. Auðvitað er þetta niðurskurður, auðvitað er þetta milljarður sem fer ekki í uppbyggingu hjúkrunarrýma á næsta ári og hlýtur þar af leiðandi að auka á þann vanda. Það leiðir hugann að öðru. Maður horfir á yfirlýsingar stjórnarflokkanna um stórkostlega áherslu í uppbyggingu innviða, þar með talið þessum, [[Forseti hringir.]]sem átti að auka fjárfestingu í innviðum um 8 milljarða á milli fjárlaga 2018 og þessa frumvarps 2019. Ég sé í fljótu bragði að það er skorið niður í 5 þannig að allt þetta stórátak virðist vera horfið á milli umræðna.
Frú forseti. Þetta er ekki niðurskurður. Ég ætla bara enn og aftur að segja það. Eins og ég fór hér yfir áðan hefur undirbúningurinn tekið lengri tíma. Það tekur alltaf tíma, eins og hv. þingmaður hlýtur að átta sig á. Þegar maður er að fara að byggja þarf það einhvern undirbúning, það gerist ekki bara sisona. Eins og ég taldi upp eru framkvæmdir miklar og rýmin sem koma fram á næsta ári eru ansi mörg, sem betur fer. Eins og hv. þingmaður segir er ekki vanþörf á. Sjúkrahótelið okkar fer líka að taka við og mun vonandi minnka álagið á Landspítalann að auki. Ég vil halda því til haga að hér er ekki um niðurskurð að ræða heldur eru framkvæmdirnar bara að ýtast fram í tímann. Sumt af því tekur til starfa seinna á árinu en gert var ráð fyrir, jafnvel ekki fyrr en í nóvember. Svo vildi ég bara segja eitt um veiðigjöldin. Hv. þingmaður talar um að gefa sér góðan tíma en þau þurfa að liggja fyrir fyrir áramót. Það er alveg ljóst. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og kem hingað til að spyrja hana út í tvennt sem hún vék að í máli sínu. Í fyrsta lagi varðandi framhaldsskólana. Það kom fram í máli þingmannsins að ástæða lækkunar til framhaldsskóla væri fækkun nemenda. Eins og þingmaðurinn veit var því lofað þegar stytting framhaldsskólanna kom til að engin lækkun yrði á framlögum til skólanna. Þá er einnig minnt á það að loforð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur var - og hefur verið talað fjálglega um það - að efla iðn- og starfsmenntun í landinu, sem allir vita að er dýrari á hvern nemanda en hið bóklega nám. Ég átta mig því ekki alveg á því hvernig ríkisstjórnin finnur út að réttlætanlegt sé með þá stefnu að [[Forseti hringir.]]draga svo úr framlagi til framhaldsskólanna.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég tek alveg undir að það er dýrara að reka iðn- og starfsnám og við eflum það. Ég vil samt segja varðandi framhaldsskólana að það er ekki lækkun, það er nánast óbreytt á milli ára. Það er ekki mikil aukning en hún er þó örlítil. Það er alveg rétt, og ég hef sagt það líka, að við þurfum að vera mjög vel vakandi í þeim málaflokki. Ég tek alveg til mín að fylgjast með því að þetta verkefni fari ekki illa. Styttingarpeningarnir eru vissulega inni. En við þurfum að gera betur, ég tek undir það með hv. þingmanni, ég hefði viljað gera betur. Ég vil samt sem áður segja, því að hér sagði hv. þingmaður að það væri verið að skera niður, að ekki er verið að skera niður á milli ára. Það er ekki verið að skera niður.
Frú forseti. Því miður gefur hinn naumi tímarammi óskaplega lítinn tíma í pontu til að fara í djúpar samræður í andsvörum. En það er eitt og annað sem ég vil tala um annað en framhaldsskólana. Það eru auðvitað umhverfismálin. Þar vekur það furðu mína að ríkisstjórnin, sem hefur háleit markmið varðandi losun, skuli skila auðu þegar kemur að almenningssamgöngum. Það er ekki áætluð ein einasta króna t.d. í borgarlínu. Ef við tökum dæmi hefur Reykjavíkurborg núna skilað af sér fimm ára áætlun og þar eru 5 milljarðar teknir til hliðar í það verkefni. Þetta er risastórt verkefni sem kemur okkur öllum við því að það hefur með losun að gera. Almenningssamgöngurnar um allt land: Þar skilar ríkisstjórnin auðu. Ég sit í umhverfis- og samgöngunefnd [[Forseti hringir.]]og það er ekkert að gerast, ekki neitt. Það er engin uppbygging, ekkert viðbótarframlag. Hvað ætla stjórnvöld að gera þar?
Frú forseti. Heildarframlag til samgöngumála er ríflega 40 milljarðar og eykst um 12% á milli ára. Það er varla niðurskurður. Það hlýtur að vera aukning. Það er alveg rétt að hér er ekkert nefnt varðandi borgarlínuna. Það er auðvitað eitthvað sem á eftir að ganga frá samkomulagi um. En hv. þingmaður veit eins og ég að búið er að handsala það að þegar liggur fyrir hvernig það verður gert kemur ríkisstjórnin inn í það mál. Það var handsalað hér fyrir ekki svo löngu síðan á milli borgar og ríkisstjórnar. Varðandi almenningssamgöngurnar almennt, svo að við tökum þær líka, hafa þær verið í svolitlum kröggum í hinum dreifðu byggðum og átt undir högg að sækja og fjármuni vantað. Verið að setja fjármuni í þær núna til að reyna að mæta því, enda mikil nauðsyn og ég tek undir það. Við þurfum að standa okkur vel í þeim málum.
Virðulegur forseti. Mig langaði að spyrja hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur um krónu á móti krónu skerðingu. Króna á móti krónu skerðingin var sett á, illu heilli, af Vinstri grænum og ég hugsa að það væri mikill akkur fyrir þá að losna við þann hrylling. En ég skil ekki þessar tölur. Sagt var að 4 milljarðar ættu að fara í þetta fyrst. Svo var það komið niður í 2,9 og nú er talað um að það eigi að vera 4 milljarðar á næsta ári, 2020. En í nýlegu viðtali sagði hv. þingmaður að þetta kostaði 18–20 milljarða. Miðað við það virðast tölurnar vera mikið á reiki. Það væri ánægjulegt að vita af hverju hvergi er talað um að setja allan þennan pening í þetta. Er þá starfsgetumatið bara fugl í skógi? Eða er verið að plata eina ferðina enn? Á ekki að setja þá peninga í sem þarf til að klára málið ef það verður niðurstaðan í þessari nefnd?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég ætla að byrja á því að segja, af því að ég var spurð í lok viðtals, alveg í blálokin var mér bent á að ég færi ekki með réttar tölur. Komið hefur fram að króna á móti krónu getur kostað á bilinu 12–15 milljarða, eitthvað svoleiðis, ef allt er tekið inn. Það fer auðvitað eftir því hvernig það er útfært og ég biðst velvirðingar á því hér í pontu Alþingis að hafa sagt þessar tölur. Ég lagði hins vegar þá milljarða til viðbótar við þessa fjárhæð sem við höfum talað um hér undanfarið, þ.e. þessa 4 milljarða, því að ég leit ekki svo á að þeir 4 milljarðar ættu endilega að fara í afnám krónu á móti krónu skerðingu. Ég hélt að þar væri verið að fjalla um eitthvað annað, einhver önnur úrræði í kerfinu, því að þetta snýst væntanlega ekki bara um afnám krónu á móti krónu skerðingar. Formaður Öryrkjabandalagsins hefur sagt að hægt væri að afnema krónu á móti krónu á morgun, burt séð frá vinnu starfshópsins. Þess vegna hef ég litið á það þannig að starfshópnum hafi hálfpartinn verið falið að finna út úr því hvað þeir gætu gert við þessa peninga. Ég leit á það þannig að þeir væru þá fyrir utan það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Ég vil bara benda henni á að þessar króna á móti krónu skerðingar koma starfsgetumatinu í sjálfu sér ekkert við. Þetta eru 25 milljarðar, myndi ég segja, á tveimur árum, sem eldri borgarar eru búnir að fá. Þetta er bara spurning um að búa til einn bótaflokk, en vera ekki með þessa sérstöku uppbót. Það er hún sem gerir allan þennan óskunda og við eigum bara að taka hana í burtu. En það sem ég tel undarlegt í þessu er að ég sé hvergi - því að ég veit að 4 milljarðar duga ekki til - en ef við förum að hugsa þetta á annan hátt eru 4 milljarðar sennilega nóg. Ég held að ágóðinn hjá ríkinu af því að afnema þetta verði það mikill að það verði ekki einu sinni 4 milljarða kostnaður, ég hugsa að það verði bara gróði fyrir ríkið og sérstaklega fyrir öryrkjana. Þá fer þessi kvöð af þeim, að geta ekki unnið og að allt sé skert. Og ég segi: Það á aldrei að hindra það að fólk geti unnið. Það er það vitlausasta sem við gerum. Þess vegna eigum við að sjá til þess að afnema þetta núna.
Frú forseti. Hv. þingmaður er í þeim starfshópi sem er að reyna að komast að einhvers konar samkomulagi um vonandi ekki bara einhvern einn þátt heldur fleiri, mér hefur alla vega skilist það. Ég tel mikilvægt að Alþingi eða að ég sem þingmaður sé ekki að hlutast til um það hver niðurstaðan verði. Það skiptir máli að það fólk sem málið snýr að, sem þarf að búa við þetta kerfi, eins og hv. þingmaður þekkir, og báðir þeir þingmenn sem sitja í þessari nefnd fyrir hönd Alþingis þekkja, komi fram með einhverjar tillögur sem við þurfum hugsanlega að innleiða í einhverjum áföngum. Mér finnst það ekki ósennilegt því að þetta er stór hópur. En ég tek svo sannarlega undir með hv. þingmanni að það er mikilvægt að þeir öryrkjar sem geta unnið komist út á vinnumarkaðinn. Það er afar mikilvægt, án þess að það hafi þau áhrif sem kerfið hefur vegna þess hvernig það er í dag. Það er ömurlega letjandi, ég tek undir það. Ég er ekki alveg jafn sannfærð um að ríkið kom út í plús vegna þess að stór hluti öryrkja getur ekkert unnið. Það er nokkuð sem við verðum að horfast í augu við. Það er margt fólk sem getur því miður ekki unnið sökum örorku og heilsu sinnar.
Virðulegi forseti. Við 2. umr. um fjárlagafrumvarp hefur þinginu gefist tími til að rýna frumvarpið og meta forsendur þess og þær áherslur sem þar eru lagðar. Ég var reyndar því miður það óheppinn að vera mestallan tímann utan þings þann tíma sem hv. fjárlaganefnd notaði til að taka á móti gestum og fara yfir meginefni frumvarpsins. Má vera að ræða mín og umfjöllun um hið ágæta frumvarp beri þess nokkur merki að ég er kannski ekki eins vel lesinn í því og ég hef oft verið áður. Umræða um fjárlagafrumvarp er oft því marki brennd, eins og eðlilegt er, að þar eru ólíkar skoðanir og ólíkar stefnur og ólíkir pólitískir flokkar sem endurspeglast í umfjöllun um frumvarpið og þær áherslur sem þar eru lagðar. Það eru ólíkar leiðir að því sama markmiði að gera sem best hverju sinni. Ég vil segja, virðulegi forseti, að öll þau sem í þessum sal sitja vilja vinna af heilindum og gera sitt besta og það eru að sjálfsögðu allir að gera. Það er síðan önnur umræða hvernig þær áherslur leggjast út og hvað okkur finnst um þær áherslur sem lagðar eru, hvernig við teljum að hugsunin um framtíðarhagsmuni ríkissjóðs sé og hvernig þær birtast í ræðum einstakra þingmanna, svona til lengri tíma. Um pólitískan debatt, pólitískar rökræður í þeim efnum, má að sjálfsögðu hafa langt mál en frumvarpið sem við ræðum núna ber þess eðlilega merki að það er afurð samstarfs þriggja ólíkra flokka, þ.e. flokka sem slá verulega af stefnum sínum sem eru að ná saman um markmið og ná saman um að leggja stefnu. Ég verð að segja að mér finnst það að mörgu leyti hafa gengið mjög vel og slá þann tón sem við nefnum oft, kosningar sem voru fyrir rúmu ári og hafa verið ótt og títt undanfarin misseri, sem er vont að því leyti að það er fyrst og fremst festan sem skiptir máli í því. Hér er verið að leggja í öllum aðalatriðum þær áherslur sem um var fjallað í kosningabaráttunni. Raunhækkun rammasettra útgjalda í frumvarpinu er 4,8%. Það er gríðarlegur vöxtur. Mig minnir reyndar að ég hafi líka sagt þetta í umræðu um fjárlagafrumvarpið fyrir ári síðan og þá bjóst ég ekki við að við myndum aftur sjá slíkan vöxt sem nú er staðreyndin í frumvarpinu. Það er hins vegar ljóst, virðulegur forseti, að slíkur vöxtur sem hér er raungerður getur varla verið ár frá ári og getur varla komið aftur. Við erum að hækka heildarútgjöld á milli ára um 12%, frumgjöldin um 14%, raunvirðið um 9%. Það þarf mikil verðmæti til að standa undir því. Það þarf gríðarlega verðmætasköpun í samfélaginu til að standa undir slíkum útgjöldum. Það er gríðarlega stór og stækkandi þjóðarkaka sem er verið að sneiða af til að ráðstafa með þeim hætti. Þannig að ég segi það, virðulegur forseti, að við verðum að staldra við. Við verðum að fara að horfa í þann veruleika að hagspár sem nú eru birtar segja okkur að minni hagvöxtur sé fram undan en verið hefur. Það er ekki verið að segja að það sé samdráttur, ekki verið að segja að það sé enginn hagvöxtur heldur er minni vöxtur, sem ég held að sé að mörgu leyti mun heilbrigðara ástand en við höfum búið við á undanförnum árum en skapar okkur þó líka þau verkefni að við verðum að rýna ríkisreksturinn og áherslur okkar með sterkari og gleggri hætti en við höfum kannski gert hingað til til að ná þeim markmiðum sem við viljum ná hverju sinni. Grunninn að þeim miklu útgjöldum má nefnilega rekja til þess að það hefur verið ótrúleg velgengni í efnahagslífinu á undanförnum árum. Það hefur verið nefnt í umræðunni í dag að þetta sé eitthvert lengsta hagvaxtarskeið í hagsögu okkar, fordæmalaust hagvaxtarskeið, og eins og ég sagði áðan er ekki útlit að stefni í samdrátt heldur einungis minni vöxt. Þetta eru allt saman fjöreggin sem við höldum á og skiptir þess vegna miklu máli að við ræðum fjárlagafrumvarpið og að fjárlagafrumvarpið endurspegli í öllum aðalatriðum að við viljum vinna að því að ekki verði kollsteypa á nýjan leik. Lagðar hafa verið fram breytingartillögur sem ég vil segja, eftir að hafa flett í gegnum þær, að eru frá sumum flokkum algerlega glórulausar. Ég nefni þetta vegna þess að á sama tíma og gagnrýnt er að hagvaxtarspár séu allt of bjartsýnar er verið að leggja fram tillögur um skattahækkanir sem byggjast á sömu spám og eigi að ná ótrúlega háum fjárhæðum, líklega einum 3,7% í skattahækkanir sem boðaðar eru í tillögum af hálfu Samfylkingarinnar, ef ég man rétt. Það eru stórar sneiðar. Ég nefni þetta sérstaklega því að við höfum rætt í umræðunni í dag og í 1. umr. um fjárlög hvernig þau munu birtast inn í það viðkvæma ástand sem verður í samfélaginu eftir áramótin við gerð kjarasamninga og hvernig sú áhersla getur birst. Menn grípa úr loftinu patentlausnir um hvernig megi auka tekjur ríkissjóðs. Ég held að ég ofgeri engum þegar ég nefni að líklega er oftast hlaupið til og nefnd veiðigjöld. Við höfum sett okkur það að taka veiðigjöld og að þau séu afkomutengd. Þess vegna lækka veiðigjöld þegar afkoman dregst saman. Ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér mjög vandaða úttekt sem Samtök sveitarfélaga í Norðvesturkjördæmi létu gera um afkomu og rekstur útgerðarfélaga á því landsvæði. Sú úttekt dregur ekki einungis fram hversu íþyngjandi þessi gjaldtaka er og hversu óheppileg tímatöfin á gjaldtökunni er, þ.e. að leggja gjöld á í miklu góðæri í sjávarútvegi en þurfa að greiða þau þegar verulega hefur harðnað á dalnum, skýrslan dregur ekki síður fram þá staðreynd að það er ekki hægt að segja: Veiðigjöld á stórútgerð, þarna er um auðugan garð að gresja í gjaldtökum. Útgerðir eru að sjálfsögðu mismunandi og mismunandi burðugar. Bolfisksútgerðir í Norðvesturkjördæmi eru fyrst og fremst hryggjarstykkið í byggðunum þar og að ganga hart fram gagnvart þeim hefur áhrif á þau samfélög. Ég vil segja að það eru engar patentlausnir í því hvernig beri að auka tekjur ríkissjóðs og allra síst með því að benda stöðugt á þennan tekjupóst, veiðigjöld. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson orðaði það vel í ræðu í dag að það væri óábyrgt og léttvægt að leggja fram breytingartillögur sem aldrei þarf að standa við og aldrei þarf að bera ábyrgð á. Þetta var vel orðað, virðulegur forseti, og ég tek heils hugar undir það. Það er létt verk að tala í hjörtu þeirra sem vilja heyra önnur tíðindi en veruleikinn er. Fyrir þann málflutning eigum við ekkert að gefa. Að öðru leyti er umræðan hér sem áður efnisleg og góð. Grunnurinn að þeim árangri sem við ræðum og ætlum að byggja á áfram hefur einmitt myndast vegna þess að við höfum fylgt ábyrgri tillögugerð, ábyrgum ákvörðunum og ákvarðanir hafa verið farsælar á undanförnum árum og byggt upp þessa velgengni. Þrátt fyrir slíkan útgjaldavöxt er áfram haldið á þeirri braut að lækka opinberar skuldir. Engin fjárfesting er betri fyrir samfélagið heldur en að lækka skuldir ríkissjóðs. Á aðeins sex árum hefur tekist að lækka heildarskuldir ríkissjóðs úr 86% af landsframleiðslu í um 31% í árslok nú; úr 1.500 milljörðum í um 840 milljarða. Við lok gildistíma þessa fjárlagafrumvarps verða heildarskuldir ríkissjóðs komnar undir 30% af landsframleiðslu, sem er þá undir þeim markmiðum og fjármálareglum sem við höfum sammælst um. Ekkert býr ríkissjóð betur undir framtíðina en lækkun skulda og að hafa komið stöðu hans í þetta horf. Til viðbótar þeirri lækkun skulda er nú haldið áfram og gert ráð fyrir að greiða árlega um 7 milljarða kr. inn á ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Sú lækkun skulda hefur lækkað útgjöld vegna vaxtakostnaðar á næsta fjárlagaári um 10 milljarða kr. Spyrja má hvernig þeim fjármunum verði best varið. Hingað til hefur lækkun vaxtakostnaðar og stækkandi landsframleiðsla verið nýtt til að bæta ýmis útgjöld hins opinbera. Í velferðar- og menntamálum, í stórauknum framlögum til samgöngumála og ekki síst til þess að hækka að raungildi verulega framlög þeirra sem njóta framfærslu almannatrygginga. Enginn þarf að deila verulega um þær hækkanir eða áherslur. Ég held að almenn samstaða sé um þá málaflokka. Þótt ég deili ekki um það að fyrir þá sem höllustum fæti standa verði að gera betur skil ég að eðlilega hrökkvi menn við þegar tillögur koma fram er menn leyfa sér að túlka með þeim hætti að svíkja eigi loforð og ekki að standa við það sem áður hafði verið sagt. Grunnurinn að því er að við vildum gera kerfisbreytingar á almannatryggingum öryrkja, sem ekki hafa náð fram að ganga enn þá, þeim til kjarabóta. Það er hver dagur dýr sem það dregst, hver dagur er sár sem ekki getur látið það gerast að við náum árangri í því mikilvæga verkefni. Umræða um þá lækkun sem er gerð af meiri hluta fjárlaganefndar er því vel skiljanleg en gleymum ekki að þetta frumvarp ver 6 milljörðum til hækkunar, að gildandi fjármálaáætlun kveður á um raunhækkun framlaga. Ég tek undir með hv. formanni fjárlaganefndar þegar hann segir að það sé ljót og gamaldags pólitík að láta sem svo að hér sé gengið á bak loforða um úrbætur og jafnvel látið í það skína að verið sé að skerða kjör. Meiri hluti fjárlaganefndar fjallar um það í áliti sínu að þann hóp sem verst stendur beri að hafa í forgangi. Það er aftur á móti ekki að heyra að það sé beint forgangsmál allra sem um þetta fjalla. Við getum ekki eingöngu alltaf hugsað helst um þá sem best standa í þeim hópi. Sem betur fer hefur hagur eldri borgara vænkast verulega en þeir sem fátækastir eru þar verða að njóta forgangs. Það er megináhersla í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar og því er beint til þeirra sem um þau mál fjalla, til hæstv. félagsmálaráðherra, að þannig verði í pottinn búið. En er endilega rétt og nauðsynlegt að stækkandi hagkerfi og lækkun skulda falli til aukinna ríkisútgjalda? Er ekki kominn tími til að skila aftur til skattgreiðenda ávinningi af bættum efnahag og huga að því að skila þeim sem þá fjármuni eiga, skattgreiðendunum, sínum hlut með lækkun skatta? Virðulegi forseti. Hlutverk fjárlaganefndar er að gæta að lögum um opinber fjármál. Með ítarlegum hætti fjallaði hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um form og ferla. Það verður að segjast að það þrönga einstigi er vandratað. Ég tek undir það með hv. þingmanni. Ég verð því að segja að þá ráðstöfun sem mesta athygli hefur fengið í umræðunni undanfarna daga, um að hverfa frá hækkun framlaga með þeim hætti sem um var talað og fresta gildistöku þeirra vegna kerfisbreytinga, verður líka að skoða í því ljósi, út frá þeirri ísköldu staðreynd sem lögin um fjárreiður eru: Hlutverk fjárlaganefndar er að gæta að því að lögunum sé fylgt. Það er kalt að þurfa að segja þetta en svona er veruleikinn. Annar þáttur sem komið hefur upp í umræðunni er markmið okkar um 1% afgang miðað við landsframleiðslu. Ég ætla ekki að hártoga það að hér við 2. umr. náum við ekki því marki. Við erum ekki langt frá því, þar er bitamunur en ekki fjár. Ég tel einsýnt að á milli 2. og 3. umr. verði fjárlaganefnd að ræða hvort og hvernig megi ná því markmiði. Það er ekki svo að endanlegt útlit fjárlaga verði við 2. umr. Við eigum 3. umr. eftir og ég vona að takist í það minnsta að freista þess að ná settu marki í þeim efnum. Virðulegur forseti. Við erum nú um miðjan nóvember í 2. umr. Undanfarin tvö ár hafa verið afar sérstök við fjárlagavinnu. Það var starfsstjórn starfandi við fjárlagavinnuna 2016 og ríkisstjórn sem rétt hafði setið í nokkrar vikur við síðustu fjárlagagerð, á aðventunni 2017. Tími þingsins til vinnslu frumvarpsins var því afar takmarkaður. Við höfum haft rýmri tíma núna. Ég held að þess sjáist glögglega merki í nefndaráliti og þeim áherslum sem nú eru lagðar við 2. umr. Það er mikilvægt að stöðugleiki og festa í vinnslu fjárlaga sé sem mestur og því fagnaðarefni að okkur hafi tekist að komast á þennan stað á þessum tíma. Nefnt hefur verið í dag að nauðsyn sé á hverjum tíma að endurmeta umsvif ríkisins og rekstrarkostnað. Við framlagningu fjárlagafrumvarps var kynnt átak í ríkisrekstri. Engum dylst að það er mikið verk en nauðsynlegt en hér getur verið verkefni sem er væntanlega eitt það verðmætasta af verkefnum sem hægt er að ráðast í fyrir skattgreiðendur landsins. En því verður þá að fylgja eftir. Sparnaðurinn verður að skila sér í lækkun fjárheimilda. Átak í ríkisrekstri er ekki til að auka ráðstöfunarfé stofnana. Átak til bætts rekstrar er eitt, annað er hvernig við fjármögnum ýmis verkefni. Í frumvarpinu er veruleg hækkun fjármuna til samgöngubóta. Engum dylst þörfin fyrir miklar fjárfestingar og endurbætur á flugvöllum, hafnarmannvirkjum og vegum. Það er hrópað á enn meira fjármagn í þeim efnum. Nauðsynlegt er að ljúka umræðum sem fyrst um aðrar fjármögnunarleiðir til vegagerðar. Notendagjöld á vegum hljóta að vera valkostur, nauðsynlegt er líka að endurskoða og stokka upp skattlagningu ökutækja og eldsneytis. Það er beinlínis óhjákvæmilegt að slíkt fari fram. Með þeirri byltingu sem er að verða við orkuskipti í samgöngum dregst saman sá skattstofn sem notaður hefur verið til fjármögnunar þessa málaflokks og varðandi væntanleg notendagjöld, verði þau niðurstaðan, verður líka efnt í þeirri endurskoðun að koma til móts við þau með einhverjum hætti þannig að við léttum sem mest skattakrumlunni á móti, eins og mögulegt er. Í fjárlagafrumvarpinu er enn haldið áfram fjármögnun á Íslandi ljóstengdu, einhverju mesta byggðamáli sem unnið hefur verið í á undanförnum árum. Fáir muna lengur að það var Alþingi sem fyrst steig inn í það verkefni. Þetta vildi ég nefna, virðulegur forseti, vegna orða sem hafa m.a. fallið í umræðunni í dag. Það var á þeim tíma meiri hluti fjárlaganefndar sem framkvæmdi það að stíga fyrsta skrefið í því verkefni. Upphaf þess verkefnis má einmitt rekja til fjárlagavinnu þar sem heimsóknir sveitarfélaga til fjárlaganefndar og umræður við sveitarfélög undirbyggðu og lögðu grunn að því merkilega átaki. Nú fer að hilla undir lok þessa átaks í einstaka landshlutum. Á næsta ári er mögulegt að sjá fyrir endann á að heilu landshlutarnir hafi í dreifbýli öflugt netsamband. Fyrir ótrúlega litla fjármuni hefur tekist að leysa úr læðingi mikinn kraft til að takast á við það verkefni sem við skoðun í upphafi virtist vera óframkvæmanlegt. Ég nefni samgöngur og fjarskipti í því samhengi að beita má nýrri hugsun, nýjum leiðum til að ná hraðar fram nauðsynlegum úrbótum, ekki aðeins til þess að létta undir mikilli framkvæmdaþörf heldur og ekki síst til að vekja athygli á að framkvæmdir í þeim efnum grundvalla framtíðarhagvöxt okkar allra. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til breytingartillögu um framlög til endurnýjunar á myndgreiningarbúnaði heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, 200 millj. kr. Í haust hafði verið talsverð umræða um fjármögnun heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni í samfélaginu og í fjárlaganefnd. Við deilum ekki um það að þeim er mjög þröngur stakkur sniðinn í rekstri. Það er fullkomlega óásættanlegt að þeim sé ekki réttur sá kraftur til endurreisnar og eflingar þegar við verjum gríðarlegum fjármunum til eflingar í heilbrigðisrekstrinum almennt. Í fyrra gerði meiri hluti fjárlaganefndar einmitt líka tillögu um hækkun rekstrarframlaga til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni, um 400 millj. kr. Þeir fjármunir eru nú komnir inn í það sem almennt er nefndur grunnur þeirra til reksturs og nýtast þeim þá áfram. Á þessu ári leggjum við ekki til tillögu til hækkunar framlaga til rekstursins heldur beinum því til hæstv. heilbrigðisráðherra að hún vinni á árinu í endurbótum á rekstrarumhverfi þessara mikilvægu stofnana, því að það þarf miklu meira en bara fjármagn til þess að efla rekstur þeirra, ekki síst þarf skýrari sýn á hlutverk þeirra, tilgang og skyldur. Ég bendi líka á það, og það hefur fjárlaganefnd rétt eins og fyrir ári síðan nefnt og rætt og fjallað um í nefndaráliti sínu, að ráðherra heilbrigðismála hefur talsvert úrræði í ráðuneyti sínu til þess að létta undir með rekstri þessara mikilvægu stofnana, rétt eins og reyndin var á síðasta ári. Talsverð umræða hefur orðið í dag um þá tillögu að leggja til sölu á losunarheimildum. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson lagði í andsvari fram mjög upplýsandi sjónarhorn á þá tillögu. Ég tek undir með félögum mínum sem hafa talað í umræðunni í dag um að við þurfum, á milli umræðna, að fara betur yfir tillöguna og greina hana með þeim hætti að við öðlumst betri yfirsýn yfir það til hvers við erum að selja og hvaða hagsmunir liggja þar undir. Ég vek athygli á því að þetta stutta innlegg hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar var mjög upplýsandi og það er á þeim nótum og þess vegna sem meiri hluti fjárlaganefndar fjallar um loftslagsmál í nefndaráliti sínu. Meiri hlutinn nefnir í nefndarálitinu að þörf sé á mun meiri umræðu um stóru hagsmunamálin. Hún verði að fara fram, ekki síst út frá þeirri staðreynd að sú sérstaða sem landið okkar býður og þau tækifæri sem við getum haft til að binda meira með landgræðslu og skógrækt, með öllum þeim víðernum sem við eigum, ógrónum, og við getum ræktað upp og bundið mikið kolefni í, verða að fást viðurkennd á alþjóðavettvangi. Þegar við förum að ræða loftslagsmál og komast betur inn í þá hugsun sem þar er og það hlutverk sem við höfum verðum við þess mjög vör að við höfum ekki, leyfi ég mér að segja, forseti, gætt hagsmuna Íslands fyllilega í þeim samræðum á alþjóðavettvangi sem nauðsyn er á. Ábending okkar í meiri hlutanum er um framtíðarhagsmuni okkar, um stór efnahagsleg mál til lengri tíma litið. Þess vegna er mikilvægt að við náum árangri í því og að við endurskoðun loftslagssamnings náum við fram þeim breytingum að við komumst á þann stað þannig að við getum notað þau tækifæri sem við höfum. Forseti. Með samþykkt þessa fjárlagafrumvarps er ótrúlegum fjármunum bætt við ríkisútgjöld. Það er ekki verið að skera niður til þeirra málaflokka sem almenn samstaða er um að leggja til á nýjan leik. Við lifum í sterku samfélagi. Við búum við kröftugt og öflugt efnahagslíf. Það verður vandi að takast á við efnahagsstjórn næstu mánaða. Hér er enn þá kröftugur vöxtur, lífskjör hafa batnað verulega, tekist hefur að bæta kjör flestra í samfélaginu. Ég legg áherslu á, og við skulum ekki gleyma því, að skuldir ríkissjóðs hafa lækkað verulega. Skuldir heimila eru í sögulegu samhengi litlar. Það er sú áhersla í efnahagsmálum sem mun hjálpa okkur í gegnum þrengri tíma, hvenær sem þeir koma. Það er mikil ábyrgð að varðveita þann árangur sem hefur náðst. Það hafa alltaf verið áskoranir og það hafa alltaf verið verkefni.
Virðulegi forseti. Hér talaði hv. þingmaður um hið ágæta frumvarp, svokallaða, en hvað finnst hv. þingmanni um að tölurnar í frumvarpinu og útskýringum ráðuneyta stemmi ekki? Hvað finnst hv. þingmanni um að við vitum í rauninni ekki af hverju verið er að biðja um svo og svo marga milljarða í eitt málefnasvið og svo og svo marga milljarða í annað málefnasvið þegar þau aukaútgjöld, bundin útgjöld, útgjaldasvigrúm o.s.frv., þær tölur sem eru settar þar fram stemma einfaldlega ekki við þær upplýsingar sem við fáum síðan? Ættum við ekki að fá góða sundurliðun þannig að það útskýri allan útgjaldavöxtinn? Eða eigum við bara að giska á að eitthvað gott verði gert við aukapeninginn eða jafnvel umframpeninginn? Í fjárlaganefnd fengum við kynningu frá velferðarráðuneytinu sem fór yfir útgjaldasvigrúmið og þar stemmdi allt upp á krónu. Svo bætist forsætisráðuneytið við og segir: Við ætlum líka að eyða 25 milljónum aukalega í umboðsmann barna sem er gott og blessað en þá erum við komin með 25 milljónum of mikið af sundurliðun í það útgjaldasvigrúm sem boðið er upp á. Það eru fleiri dæmi um þetta en þetta er eitt það augljósasta. Hv. þingmaður talaði um mikinn vöxt, en eigum við að ræða vöxtinn eða markmiðin með þeim vexti? Hvaða markmiðum á að ná með því að fara í þennan útgjaldavöxt? Eigum við ekki einmitt að vera í markmiðadrifnum, kostnaðarmetnum og ábatagreindum fjárlögum? Er það ekki þar sem umræðan á að vera?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég deili að mörgu leyti þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður nefnir hér um sundurliðanir og gagnsærri upplýsingamiðlun þegar við erum að ganga frá jafn stóru verki og fjárlagafrumvarp er. Við höfum oft rætt það og höfum setið lengi saman í fjárlaganefnd, í mörg ár. Við getum almennt, held ég, verið sammála um að þetta er stöðugt að komast í betra form. Eins og ég nefndi í ræðu minni missti ég af þeim vikum sem fóru í gestakomurnar en ég get aftur á móti vitnað um að frá þeim tíma sem ég hef setið í fjárlaganefnd hefur orðið mikil bragarbót á upplýsingamiðlun og framsetningu gagna. Þau eru líka mjög mismunandi á milli ráðuneyta og við höfum rætt það í hv. fjárlaganefnd að koma á meiri samfellu á milli ráðuneyta og að við fáum gögnin meira samræmd þannig að okkur reynist þetta léttara. Ég ætla bara að segja, virðulegi forseti, að mörg ráðuneyti gera þetta listavel. Við erum með markmið í okkar fjármálaáætlun um hvernig við notum fjármuni. Við erum enn að feta einstigi í breyttu lagaumhverfi. Okkur hefur enn ekki tekist að taka heilan hring í því lagaumhverfi að fjalla um ársskýrslur ráðherra. Ég held, hv. þingmaður, að við komum ekki að þeim punkti sem mér fannst gagnrýni þín beinast að fyrr en við förum að fjalla um ársskýrslur ráðherranna, þegar við förum raunverulega að mæla árangurinn af fjármununum og áherslunum á móti þeim áherslum sem lagðar voru.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vitna í nefndarálit mitt en þar kemur einmitt fram með ársskýrslurnar að þær eru vitagagnslausar ef við erum ekki með kostnaðarmetnar aðgerðir því að þá höfum við ekki hugmynd um hvort markmiðinu var í rauninni náð með þeim fjármunum sem við vorum að nota. Hv. þingmaður talaði um skattheimtuna og honum var mjög umhugað um skattgreiðendur. Ég segi einmitt í nefndaráliti mínu að krafa þingsins ætti að vera skýr og kostnaðarmetin stefna sem hægt væri að fylgjast með í framkvæmd til þess að hægt væri að réttlæta að skattheimta væri réttlát og hagkvæm öllum. Þetta vantar algjörlega í núverandi fjárlög, fjármálaáætlun og víðar. Einnig minntist hv. þingmaður á hvernig það væri ódýrt fyrir minni hlutann að leggja fram tillögu, sem ég nefndi í nefndaráliti mínu, en ég fullvissa hann um að við Píratar erum alveg tilbúnir að standa undir þeirri ábyrgð sem fylgir breytingartillögum okkar.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki alveg hvernig ég á að fóta mig í svari í þessari seinni umferð. Ég tók eftir þessum orðum, hv. þingmaður, um ábyrgðarleysi í tillögugerð og eins og ég sagði í ræðunni fannst mér þar vel að orði komist. Ég tók líka fram að ég ætla engum að vinna ekki af heilum hug í þessum sal, það er bara ekki í minni hugsun. Við erum að ræða þetta form og lögin og hvernig okkur beri að samþykkja fjárheimildir: Við höfum verið með þetta viðkvæma mál, aukið fjármagn til málefna öryrkja, sem við getum alveg notað sem sýnidæmi um það sem hv. þingmaður er að nefna, að við séum ekki með kostnaðargreindar aðgerðir undir. Við hefðum mögulega átt að gera tillögu um að fella þetta algjörlega út úr fjárlagafrumvarpinu ef við færum eftir þröngri túlkun þess þannig að stundum verðum við að vega og meta [[Forseti hringir.]]hvað er mögulegt og hvað skynsamlegt.
Frú forseti. Hv. þingmaður velur að nota orðið „skattakrumla“ þegar hann ræðir um samneysluna. Það er gildishlaðið orð og gefur í skyn að verið sé með óréttmætum hætti að hrifsa eitthvað úr vösum einhvers. Þannig er það nú ekki, frú forseti. Skattheimta og samneysla er sennilega besta fjárfesting sem nánast allir Íslendingar eiga um ævina. Jafnvel við sem erum á háum launum erum illa varin ef við veikjumst og þurfum á heilbrigðisþjónustu að halda, dýrum lyfjum og öðru. Ég held að það sé rétt að tala varlega um þetta með þessum hætti. Ég skildi hins vegar hv. þingmann þannig þegar hann talaði um glórulausar tillögur Samfylkingarinnar til tekjuöflunar, sem miðast að því að þeir sem eru of ríkir leggi meira af mörkum, að það eigi ekki að gera í samdrætti, ekki í niðurskurði. Má ég þá spyrja hv. þingmann hvort honum hafi þótt það gáfulegt síðustu tvö kjörtímabil sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið hér við völd að létta álögum og slaka á þegar við vorum í bullandi uppsveiflu? Sitja í sófanum, opna ísskápinn og éta úr honum og éta afganginn, en sitja núna uppi með það að þegar harðnar á dalnum, þegar Samfylkingin hefur talað gengið niður og verðbólguna upp, eins og hæstv. fjármálaráðherra segir, hafi menn engin önnur ráð en að taka réttmætar væntingar af hópi eins og öryrkjum, sem fái sannarlega aðeins meira í fjárlagafrumvarpinu, en fá hins vegar sannarlega líka minna en lofað var fyrir þremur vikum.
Virðulegur forseti. Er til of mikils mælst, hv. þm. Logi Einarsson, að ekki sé snúið út úr orðum sem flutt eru í ræðustól Alþingis? Ég nefndi orðið skattakrumlu í samhengi við eldsneytisskatta. Það var í engu öðru samhengi. Ég var að ræða um að við þyrftum að taka umræðu og ákvörðun um aðra fjármögnunarleið samgönguframkvæmda. Við þurfum að endurskoða álögur á ökutæki og eldsneyti og létta skattakrumlunni á móti ef við ætlum að fjármagna vegagerð með öðrum hætti þannig að við séum ekki að búa til tvöfalda skattbyrði á þá vegfarendur sem um þá vegi fara. Ég óska eftir því að hv. þingmaður virði það við mig að ég ítreki þennan hluta ræðu minnar við hann. Í öðru samhengi talaði ég ekki um skattakrumlu. Ég talaði aftur á móti um það, virðulegur forseti, að það sé ekkert endilega eðlilegt að við eyðum alltaf öllum þeim árangri sem við náum með stækkandi landsframleiðslu og lækkandi skuldum til að auka ríkisútgjöld. Mér finnst það reyndar bara alveg fullkomlega óeðlilegt. Ég var að færa rök fyrir því að við ættum að skila þeim fjármunum aftur til skattgreiðenda. Það voru nú öll hræðilegu orðin sem ég hafði í þessum ræðustól, hv. þm. Logi Einarsson.
Frú forseti. Ég er fullkomlega fær um að lesa í samhengi hlutanna. Miðað við hvernig hv. þingmaður talaði um skatta og notaði svo orðið skattakrumlu er ekki óeðlilegt að maður dragi þessa ályktun. Má ég þá spyrja hv. þingmann hvort honum finnist það t.d. eðlilegt að frá 1998 hafi skattheimta á lægstu launin aukist, á sama tíma og skattheimta á hæstu tekjurnar hafa minnkað? Má ég þá spyrja hv. þingmann, fyrst honum finnast tillögur Samfylkingarinnar svona glórulausar, hvort honum finnist óeðlilegt að fólk sem nánast getur baðað sig í peningum, fólk sem á hundruð milljóna, milljarða, fólk sem getur borgað sér milljarða út á nokkrum árum úr útgerðarfyrirtækjum, leggi aðeins meira til samneyslunnar en fólkið sem sat hér á pöllunum áðan og er með milli 200.000 og 300.000 kr. á mánuði?
Virðulegur forseti. Ég veit um hlýtt hjarta hv. þm. Loga Einarssonar. Ég tel að ég hafi ekkert síður hlýtt og gott hjarta en hann. Ég vil vekja athygli á því að laun hafa hækkað og það er þess vegna sem skattar á lægstu laun hafa hækkað. Ég þekki því miður ekki þetta ríka fólk sem baðar sig upp úr peningum. Mér finnst ekkert óeðlilegt að við sækjum skatta á eignir fólks og tekjutengjum þá með einhverjum hætti. Ég hef aldrei talað um það með öðrum hætti. En þegar nefndir eru útgerðaraðilar og milljarðagreiðslur út úr útgerðarfyrirtækjum er það ljóti punkturinn við það kerfi sem við höfum haft - kannski ættum við bara að ræða um veiðigjöld fyrst og fremst á þá sem selja sig út úr þessum fyrirtækjum og kannski þá sem seldu sig út í upphafi. Ég veit ekki hvar þessi umræða endar eiginlega. En jöfnuður og eðlileg skattheimta, lægri skattheimta, nýtist best þeim sem lægstu launin hafa. [[Forseti hringir.]]Vonandi tekst okkur að lækka skattbyrði þeirra.
Virðulegur forseti. Ég vona að hv. þm. Haraldur Benediktsson líti ekki á þetta sem tilraun til útúrsnúnings af minni hálfu en ég hjó eftir orðalagi í ræðu hans áðan sem mér fannst athyglisvert og mig langar til að eiga orðastað við hann um þá grundvallarhugsun sem felst í því: Engin fjárfesting er betri en að lækka skuldir ríkissjóðs. Þetta hljómar mjög vel en ég er samt ekki viss um að ég sé alveg sammála hugmyndinni. Ég held að það megi alveg ímynda sér betri fjárfestingu en að lækka skuldir ríkissjóðs. Að mínu mati er ekkert endilega dyggð í sjálfu sér að lækka skuldir ríkissjóðs. Ég held t.d. að betri fjárfesting sé í því að hjálpa ungu fólki að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Ég held að það sé betri fjárfesting að efla spítala, reisa hjúkrunarheimili og byggja tvíbreiðar brýr. Ég held jafnvel að það sé betri fjárfesting að reisa klósett fyrir túrista og bæta almenningssamgöngur. Það eru ótal hlutir og ég bið hv. þm. Harald Benediktsson að hugleiða örlítið með mér hvort ekki megi hugsa sér betri fjárfestingu en að lækka skuldir ríkissjóðs, þ.e. að fjárfesta í góðum lífskjörum og lífshamingju fólks.
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn hv. þingmanns og ætla bara að rifja það upp að ef við, eins og ég rakti í minni ræðu, lækkum skuldir ríkissjóðs úr 36% af landsframleiðslu - nei, það var mun hærri tala. Maður á aldrei að fara með tölur eftir minni en meginmálið er að ef við værum að greiða sömu vexti af sömu skuldum í dag og við gerðum 2012 væri það 40 milljarða hærri greiðsla sem við værum þá ekki að nota til að fjárfesta í betra menntakerfi og heilbrigðiskerfi, í að bæta almannatryggingar o.s.frv. Ég hef rætt það í ræðustóli Alþingis á undanförnum árum - af því að hv. þingmaður biður mig að hugleiða þetta - að við höfum líka tekið önnur lán sem eru frestun viðhalds í vegakerfi. Það eru líka mjög dýr lán og eru núna að falla á okkur í stórum stíl. Ég er ekki með því að segja að það eigi að hætta að greiða niður skuldir ríkissjóðs að einhverju marki, ég er ekki að tala fyrir því að ríkissjóður verði algjörlega skuldlaus. Ég held að það sé eðlilegt að hann skuldi eitthvert hlutfall. Það getur einfaldlega verið mikilvægt fyrir heilbrigðan skuldabréfamarkað o.s.frv. En ég tek undir með hv. þingmanni, við megum ekki gleyma öðrum lánum sem við tókum sem við sjáum ekki í debet og kredit með beinum hætti í okkar opinbera bókhaldi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mig langar í seinna andsvari mínu að víkja að hinum skelfilegu, voðalegu veiðigjöldum sem hann hafði stór og mikil varnaðarorð um í ræðu sinni áðan og varaði alveg sérstaklega við válegum tillögum Samfylkingarinnar um veiðigjöld. Þau eiga að gefa okkur 7 milljarða samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi sem er svipuð tala, eins og fram hefur komið, og við fáum af tóbaksgjaldi. Samt eru eiginlega allir hættir að reykja. Veiðileyfagjöld eru minna en 1% af tekjum ríkisins. Íslenskur sjávarútvegur hagnaðist um 340 milljarða á árunum 2009–2016. Það er meira en heilbrigðiskerfið okkar kostar. Það fer sem sagt ekkert á milli mála að það er gríðarleg arðsemi í þessari grein sem byggir á veiðum úr sameiginlegri auðlind landsmanna. [[Forseti hringir.]] Ég spyr hv. þingmann hvort honum finnist of í lagt að hækka þessi gjöld svolítið svo þessi grein greiði sitt eðlilega gjald til samfélagsins.
Virðulegur forseti. Mér varð fótaskortur áður þegar ég ætlaði að nefna skuldir ríkissjóðs þannig að ég ætla nú að bæta úr því. Ég átti við 1.500 milljarða, um 86% af landsframleiðslu. Hv. þingmaður spyr um veiðigjöld og nefnir tóbaksgjaldið í því samhengi. Kannski er bara tóbaksgjaldið allt of hátt. Það mætti lækka það til að laga þennan samanburð en það er útúrsnúningur að svara með þessum hætti. Mín pólitíska sýn á veiðigjöldin er einfaldlega sú að ég hef séð í byggðarlögum í mínu kjördæmi að sú þyngd sem á þeim var orsakaði að úr einyrkjarekstri féllu fjölmargar útgerðir. Það finnst mér ekki góð þróun. Fyrir mér er það lífskraftur byggðanna að okkur takist að varðveita þessar litlu útgerðir. Oft er talað um meðalstórar útgerðir þó að það hugtak sé teygjanlegt [[Forseti hringir.]]en sé vandamálið að við tökum of há veiðigjöld þýðir það einfaldlega meiri samþjöppun og þá horfum við á allt annað byggðamynstur í þessu landi en við horfum á í dag.
Frú forseti. Þetta var áhugavert. Kannski ég byrji aðeins á að fabúlera í kringum þetta. Það er alveg ljóst að það er mjög ólík afstaða sem vinstri flokkar og hægri flokkar hafa til samneyslunnar og skatta. Á meðan hægri flokkar líta fyrst og fremst á skatta sem tekjuöflunartæki lítum við sem aðhyllumst félagshyggju á þá sem bæði tekju- og jöfnunartæki. Hér birtist svo hv. þm. Haraldur Benediktsson og fer að tala um veiðigjöldin sem eitthvert sérstakt jöfnunartæki. Það er alveg ljóst að það er gríðarlega mikill munur á stórútgerðum sem mala gull og útgerðarformi sem getur varla lifað við þessi skilyrði. Þá er ekki svarið við því að stilla af gjöldin miðað við lægsta samnefnara og leyfa öllum sem eru þar fyrir ofan að raka til sín aurunum. Þá hljóta menn frekar að fara í aðgerðir sem beinast að því að auðvelda þeim lífið sem eru í smábátaútgerð, jafnvel í dreifðum byggðum, útgerðum sem eru mikilvægar bæði fyrir byggðirnar og í menningarlegu tilliti, og koma með einhverjar ívilnandi aðgerðir fyrir þær í staðinn fyrir að stilla veiðigjöldin of lágt og miða við lélegasta útgerðarformið. Í hvaða atvinnugrein er það, svo maður tali nú dálítið gáleysislega, þar sem menn reyna að stilla umhverfið af þannig að aldrei geti nokkurt fyrirtæki farið á hausinn? Þannig er það bara ekki og á ekki að vera. En ég kaupi það alveg og skil að það getur verið mikilvægt fyrir einstakar byggðir að hafa útgerðir sem fóta sig illa í núverandi kerfi. Þá bregðast menn við því. En veiðigjöldin eiga auðvitað að miðast við að þjóðin fái eðlileg afgjöld af auðlind sinni. Samfylkingin telur að misbrestur sé á því og gerðist þess vegna svo djörf að leggja það til að þau hækkuðu um litla 3 milljarða. Reyndar erum við ekki að leggja til hækkun. Við erum að leggja til að þau verði það sama og þau voru á síðasta ári. En ég vil segja það fyrst að gagnrýni Samfylkingarinnar er ekkert svartsýnisraus út í bláinn sem sett er fram af geðvondum stjórnarandstöðuflokki sem hefur allt á hornum sér og getur ekki séð ljósið, getur ekki séð þá stórkostlegu blessun sem felst í þessum fjárlögum, að sögn stjórnarliða, heldur byggir málflutningur okkar ekki síst á umsögnum frá fjölmörgum umsagnaraðilum sem sent hafa inn athugasemdir. Þar erum við ekkert að pikka út sérvalinn, einsleitan hóp. Við erum að tala um fólk og aðila sem koma úr mjög ólíkum áttum. Ég get nefnt verkalýðshreyfinguna. Ég get nefnt Viðskiptaráð. Ég get nefnt helstu hagsmunasamtök öryrkja, aldraðra, forsvarsmenn hjúkrunarheimila og opinberra stofnana, heilbrigðisstofnanir úti um allt land. En fyrst og fremst byggir gagnrýni okkar og breytingartillögur á því að okkur er fullkomlega misboðið fyrir hönd þeirra hópa sem hafa það bara býsna skítt í samfélaginu, sem varla ná endum saman og hafa ekki notið góðæris síðustu ára í sama mæli og við sem höfum feikilega háar tekjur. Ég man þegar við ræddum fjárlög síðustu ríkisstjórnar þegar enn var uppgangur. Þá töldum við að ríkisstjórnin hefði vanrækt tekjuöflun. Í stað þess hefðu menn étið afganga og borðað úr ísskápnum. Ríkisstjórnin nýtti ekki tækifæri á toppi hagsveiflu til að afla tekna til að hægt væri að jafna lífskjörin nægilega. Nú þegar hallar undan fæti í efnahagsmálum verður enn þá erfiðara að gera það. Nú virðist sem bökin sem ríkisstjórnin hefur fundið til að bera þessar byrðar séu einmitt sá hópur sem bar því miður ekki nægilega mikið úr býtum í uppsveiflunni og þarf að þreyja þorrann í gegnum enn eina efnahagslægðina og bíða eftir réttlæti. Ég óttast, frú forseti, að það geti orðið mörgum þessara einstaklinga býsna dýrt og erfitt. Við erum ríkt land, 11. ríkasta land í heimi, hefur verið sagt. Við ættum að geta hagað málum þannig að allir gætu lifað hér nokkuð góðu lífi, a.m.k. lifað með reisn. Það er hlutverk ríkisins að skapa þau skilyrði. Undanfarin ár hafa verið einstaklega gjöful og þess vegna hefði verið alveg einstakt tækifæri til að auka jöfnuð og félagslegt réttlæti. En um það deilum við vegna þess að við erum í mörgum flokkum. Við höllum okkur til hægri og við höllum okkur til vinstri og höfum ólíka sýn á þessi mál. Í þessari ríkisstjórn er a.m.k. einn flokkur sem hefur deilt þessari sýn með okkur. Og fyrst og fremst gagnvart honum eru vonbrigði mín og undrun. Við verðum einfaldlega að snúa af þeirri braut sem við höfum verið á, eins og sýnt hefur verið fram á, en frá 1998 hafa skattar á lægstu tekjurnar hækkað á meðan skattar á hæstu tekjurnar hafa lækkað hlutfallslega. Það voru líka höfð uppi stór orð fyrir síðustu kosningar um nauðsyn þess að ráðast í stórkostlega innviðauppbyggingu í samgöngum, heilbrigðis-, menntamálum og fleiri hlutum. Það var reyndar erindi flestra flokka í kosningabaráttunni. Auðvitað er það viðbúið að fólk standi ekki við allt og að einhverjir flokkar standi kannski við minna en aðrir, sérstaklega þeir sem lofuðu mestu en ætluðu á sama tíma líka að veikja tekjugrunninn með því að lækka skatta. En hér hefur svokallaður efnahagslegur stöðugleiki verið á kostnað félagslegs jöfnuðar. Það finnst mér óréttlátt. Fáir hafa kannski orðað óréttlæti þess betur en einmitt hæstv. forsætisráðherra sem sagði við stefnuræðu forsætisráðherra 13. september 2017, með leyfi forseta: „Kæru landsmenn. Ranglæti, hvar sem það finnst í samfélaginu, er ógn við réttlætið. Þess vegna megum við aldrei slaka á í baráttu okkar fyrir réttlátu samfélagi. Að bíða með réttlætið jafngildir því að neita fólki um réttlætið - eins og Martin Luther King orðaði það í frægu bréfi. Stjórnmálamenn mega aldrei vísa í ríkjandi kerfi til að rökstyðja bið eftir réttlæti. Stjórnmálamenn þurfa að vera reiðubúnir að beita sér stöðugt fyrir réttlætinu og breyta kerfinu ef það þarf til. Annars er hættan sú að traust fólks á hinu lýðræðislega samfélagi dvíni og þá ábyrgð þurfum við öll að axla. Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti. Núverandi áætlanir þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr gera ráð fyrir því að öryrkjar og aldraðir eigi að halda áfram að hokra og búa við skammarleg kjör.“ Ég ætla, frú forseti, að leyfa mér að gera þessi orð að mínum í dag, þau eiga enn við. Jafnvel þótt aðeins sé bætt í víða, sem er þakkarvert, er því miður of lítið gert. Og nú biður ríkisstjórn þessa sama þingmanns sem sagði þessi orð og flutti þessa fallegu ræðu fyrir rúmu ári, sem hún var virkilega, fátæka fólkið að bíða. Fyrstu drög fjárlaga heilt yfir eru ekkert sérstaklega góð en þó eru viðbætur sem auðvitað er full ástæða til að fagna. En forsendur þeirra voru frá upphafi byggðar á sandi. Það kom í rauninni strax á daginn á nokkrum vikum þegar gengið byrjaði að falla. Þá þýðir auðvitað ekki fyrir hæstv. fjármálaráðherra að tala um að Samfylkingin eða einstakir þingmenn í Samfylkingunni hafi talað gengið niður þannig að verðbólgan hækkaði. Gengið var farið að falla áður en Samfylkingin fór að hafa orð á því aftur nú síðla hausts. Ég ætla þá að biðja hæstv. fjármálaráðherra, fyrst hann trúir svona á mátt orðanna, að fara heim til sín í kvöld eftir þessa umræðu og tala krónuna aftur upp. Hann hlýtur að geta gert það. Hann er reyndari í þessum málum en við óbreyttir sem höfum talað krónuna niður hér. Þegar forsendurnar fóru að bresta var auðvitað viðbúið að bregðast þyrfti við því. Þess vegna birtist nokkuð merkileg mynd milli 1. og 2. umr., þá komu breytingartillögur sem eru til lækkunar. Yfirleitt eru breytingartillögurnar til hækkunar. Þegar hópar koma á fund fjárlaganefndar og ræða þörfina sem þingmönnum hefur einhvern veginn yfirsést, hækkar framlagið kannski milli umræðna. En þarna tók ríkisstjórnin sig til og lækkaði, steig kannski tvö, þrjú skref afturábak. Það hlýtur að vera nánast einsdæmi í lýðveldissögunni. Og talandi um forsendur. Forsendurnar sem nú eru fyrir 3. umr. eru um það bil að bresta líka, er það ekki? Mér sýndist það a.m.k. á heimabankanum mínum þegar ég skoðaði gengið, þegar ég skoðaði ummæli ýmissa sem hafa vit á fjármálum og tjá sig um fjármál, greiningardeildir og aðilar sem til þekkja. Þess vegna eru það mjög mikil vonbrigði að í staðinn fyrir að mæta þeim 2 milljörðum, sem greinilega vantaði upp á til að loka þessu gati, hafi ríkisstjórnin ekki ráðist í tekjuöflun hjá þeim sem eru algerlega aflögufærir og stoppað upp í gatið eða þá a.m.k. varið okkar veikustu systur og bræður. Að velta byrðum kólnandi efnahagslífs yfir á fólk sem getur varla borið hönd fyrir höfuð sér finnst mér ósanngjarnt. Mér finnst það skammarlegt og ég trúi ekki að pólitískir nágrannar mínir í Vinstri grænum, sem hafa talað með nákvæmlega sama hætti um skattamál og velferðarmál og Samfylkingin, rísi ekki upp í atkvæðagreiðslu og greiði einhverjum af þessum tillögum okkar atkvæði sitt. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson rakti í mjög ítarlegu máli sjónarmið Samfylkingarinnar varðandi þetta frumvarp. Ég ætla í sjálfu sér ekki að endurtaka þau í löngu máli. Þó vil ég ítreka að fjárlagafrumvarpið tryggir hvorki félagslegt réttlæti né efnahagslegan stöðugleika, sýnist mér. Það vanrækir þá innviði sem við trúðum öll, sem buðum okkur fram síðast, að hægt væri að ráðast í. Í sjálfu sér gæti ég talað hér í allan dag um alla þá hópa sem þyrftu að fá einhverja bót sinna mála, sem eru að bíða eftir réttlætinu, sem geta ekki enn lifað mannsæmandi lífi. Ég ætla hins vegar að einbeita mér hér að einum hópi. Mig langar sérstaklega að ræða unga fólkið okkar. Það er kannski fyrst og fremst af tveimur ástæðum. Annars vegar er þetta sá hópur sem hefur eftir hrunið algjörlega orðið eftir. Eignamyndun hans er lítil og skuldasöfnun er meiri en annarra. Unga fólkið er með öðrum orðum í verri stöðu en aðrir hópar, eins og hæstv. fjármálaráðherra vék reyndar að í gær. Þetta er sá hópur sem við þurfum að treysta á að muni draga vagninn hérna næstu áratugi, bera uppi lífskjörin í landinu, standa fyrir mikið meiri verðmætasköpun vegna breytinga á lýðfræðilegum þáttum samfélagsins. Það verða með öðrum orðum fleiri gamlir en ungir og þetta fólk þarf að stíga hjólin sérstaklega hart. Ætlum við að nesta það með þessum hætti? Senda það út í lífið án þess að geta t.d. boðið því upp á örugga leið til að eignast húsnæði? Þetta fólk er hins vegar, ólíkt okkur, í kjörstöðu til að flytjast og búa og vinna hvar sem er í heiminum. Við skulum ekki vera viss um að það sé sjálfgefið að unga fólkið veðji á Ísland og komi til baka ef það fer út og menntar sig, ef við getum ekki í sameiningu tekist á við þá þætti sem lúta að því að skapa því betri skilyrði. Þar get ég tekið undir með hæstv. forsætisráðherra, þar getum við virkilega náð breiðri sátt frá hægri til vinstri, vegna þess að margar af þeim leiðum sem hægt væri að fara þurfa ekki að vera flokkspólitískt þrætuepli. Í rauninni á húsnæði að vera alveg eins og heilbrigðiskerfi og menntakerfi, eitthvað sem er alveg sjálfsagt í nútímasamfélagi að það ætti í rauninni að búa til langtímastefnu utan um þau mál. Kaupmáttaraukningin sem orðið hefur hjá mörgum hópum, m.a. mér, meira en flestum öðrum í landinu, hefur ekki skilað sér til ungs fólks. Það er staðreynd að fólk undir þrítugu hefur setið nokkuð eftir. Það er m.a. vegna mikillar hækkunar á fasteignaverði og leiguverði sem fylgir því. Hún hefur gert það að verkum að ungt fólk hefur haft miklu minni og verri möguleika á að eignast sitt eigið heimili og líka átt gríðarlega erfitt með að kljúfa síhækkandi leigu, sem er orðið stórt hlutfall af þeim launum sem það þarf að lifa á, hvort sem það eru námslán eða laun sem ungt fólk fær sem fetar fyrstu skrefin úti á vinnumarkaðnum. Meginþorri allrar þeirrar eignamyndunar sem stærsti hlutinn í samfélaginu hefur upplifað er fyrst og fremst vegna hækkunar á fasteignaverði. Það er vegna þess að við eigum steinsteypt hús eða timburhús sem við skuldum töluvert í en hafa hækkað gríðarlega í verði og til verður einhver eign. En þetta unga fólk sem kemst ekki áfram og getur ekki eignast íbúð, mun dragast aftur úr. Það verður gjá á milli okkar sem eigum eignir, a.m.k. að nafninu til, og þeirra sem eiga þær ekki. Þess vegna er ég svo hissa, frú forseti, á aðgerðum ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum. Þeir nokkur hundruð milljarðar sem ráðgerðir voru í þau mál voru að mestu leyti til að uppfylla skuldbindingar sem m.a. voru gerðar í samningum 2015 eða 2016 við verkalýðshreyfinguna, m.a. um stofnframlög. Nú við 2. umr. eru lagðar til breytingartillögur þar sem þessir hlutir eru meira að segja skornir niður um 80 millj. kr. Þetta er gert þrátt fyrir að áherslur verkalýðshreyfingarinnar og atvinnulífsins á húsnæðismál séu að þeirra sögn lykillinn að mögulega farsælli lendingu og niðurstöðu kjarasamninga. Þess vegna er metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar algjört, bæði í fjárlögum og fjármálaáætlun. Ég held að þetta sé einfaldlega stóra málið, og samkvæmt verkalýðshreyfingunni og Samtökum atvinnulífsins, sem getur komið okkur í gegnum veturinn með þolanlega góðum hætti og leyst málin þar er þetta stærsta hagsmunamál og stærsta velferðarmál ungs fólks í dag. Húsnæðismál eru risastór partur af félagslegum stöðugleika. Húsnæði snýst nefnilega ekki bara um að hafa þak yfir höfuðið og vera varinn fyrir veðri og vindum. Húsnæði er fyrst og fremst spurning um heimili, að geta búið börnunum sínum öryggi og leyft þeim að alast upp við skilyrði þar sem þau eru ekki á sífelldum flótta á leigumarkaði, milli hverfa, milli íbúða, frá íþróttafélögunum sem þau stunda íþróttir í, frá vinum og sífellt verið að rífa þau upp með rótum og ferðast á milli. Við verðum einfaldlega að gera betur. Þar held ég, hæstv. fjármálaráðherra og frú forseti, að við ættum að geta náð sameiginlegri lendingu. Þess vegna höfum við í Samfylkingunni lagt fram húsnæðistillögu í átta liðum, sem er alls ekki nægjanlegt til að laga þessa hluti og alls ekki að laga þá einn, tveir og þrír, það mun engin tillaga gera. Ég hef fullan skilning á því að það er verkefni sem þarf að vinnast á mörgum árum. En ástæðan fyrir því að við leggjum þetta fram sem þingsályktunartillögu en bútum það ekki niður og gerum með öðrum hætti, er að þetta er okkar innlegg, vegna þess að við trúum að þarna geti stjórn og stjórnarandstaða unnið saman. En til þess þarf hins vegar að afla tekna, eins og með flesta hluti sem eru góðir og skemmtilegir í lífinu. Á það skortir því miður í þessu frumvarpi. Við teljum að huga þurfi betur að stofnstyrkjum sem ýta undir óhagnaðardrifinn rekstur þannig að til verði sjálfbær leigumarkaður hér til lengri tíma. Stærstur hluti Íslendinga býr í eigin húsnæði og mun væntanlega velja það. Það er allt í góðu lagi. En vaxandi hlutur hóps vill hafa meiri hreyfanleika og kýs að geta tekið sig upp og flutt til útlanda eða í annan landshluta án þess að þurfa að standa í því að vera að selja íbúðir. Við náum væntanlega ekki hlutfallinu sem er t.d. í Þýskalandi, en við gætum náð norska hlutfallinu, sem ég held að sé 23% eða 24%. Gjarnan er vitnað í að 95% Íslendinga hafi ekki mikið álit á íslenskum leigumarkaði, en það hefur ekkert með það að gera að leigja. Það hefur með íslenskan leigumarkað að gera. Ef við skoðum sambærilegar kannanir frá Norðurlöndunum eða frá Þýskalandi sjáum við allt annan veruleika. Þar er fólk býsna ánægt með þetta. Þessum tillögum þurfa líka að fylgja aðgerðir sem tryggja leigjendum betri skilyrði. Tryggja þarf að öll sveitarfélög í landinu standi við skuldbindingar sínar og komi með jöfnum hætti að byggingu og rekstri félagslegs húsnæðis. Við þurfum að útfæra lánafyrirkomulag sem tryggir fólki sem ekki á ríka foreldra möguleika á að kaupa sína fyrstu eign. Það er svo margt sem við þurfum að gera. En fyrst og fremst þurfum við og stjórnvöld að styðja miklu betur við ungt fólk, við barnafólk. Það er unga fólkið sem er ávísun á framtíðarverðmæti okkar. Af því mun ráðast hvort okkur mun vegna illa eða vel. Þess vegna þurfum við að hækka barnabæturnar, sem ekki hafa haldist í hendur við laun og verðlagsþróun. Það þýðir einfaldlega að barnafólkið dregst aftur úr. Það er dýrt að eiga barn. Þess vegna leggur Samfylkingin til 2 milljarða aukningu í barnabætur til að koma til móts við þessar fjölskyldur. Þar að auki leggjum við reyndar líka til 2 milljarða aukningu á vaxtabótum til að draga úr húsnæðiskostnaði fjölskyldna. Hér hefur oft verið rætt um það sem gjarnan er nefnt fjórða iðnbyltingin. Hún gengur í rauninni út á brjálæðislegar tækniframfarir, stafræna byltingu, róbótavæðingu þar sem vélarnar taka ekki bara við af vöðvaaflinu eins og þær gerðu við iðnbyltinguna, heldur eru þær líka farnar að leysa hugann af hólmi með einhverjum hætti. Við það verður samfélag okkar allt öðruvísi en það er í dag og tæknin mun gjörbreyta framleiðslu- og lifnaðarháttum. Til að bregðast við þessu er bara ein leið: Að gera gífurlegt stórátak í menntamálum sem mun gera okkur kleift að fóta okkur í heimi stafrænnar tækni, nýsköpunar og annarra hluta sem við höfum kannski ekki hugmynd um hverjir eru núna. Það er nefnilega mjög líklegt að þessar breytingar hafi í för með sér að vinnumarkaður verður miklu kvikari og fljótari að breytast en áður hefur verið. Þannig er það með allt í heiminum. Allt er að hraðast með veldisaukningu, sem er reyndar óskiljanlegur vöxtur, en við höfum einhverja ímynd af hvernig er. Þessi heimur mun krefjast þess að ungt fólk, allt fólk auðvitað, sem ætlar að vera virkt á vinnumarkaði styrki eiginleika eins og sköpunargleði, tækniþekkingu, áræðni og aðra slíka hluti. Hæstv. menntamálaráðherra hefur talað um þetta. Ég held að hún hafi jafnvel áhuga á þessu. Hún ræddi alla vega í upphaf kjörtímabilsins um stórsóknina sem ég nefndi áðan. En með framlagningu fjármálaáætlunar og fjárlaga birtast viss vonbrigði. Ekki er verið að setja þann kraft í menntamál sem þyrfti að gera ef við ætlum ekki að dragast aftur úr öðrum þjóðum. Við þurfum ekki annað en að skoða tölur um nýsköpun, tölur um einkaleyfi og patent í hinum mismunandi hlutum heimsins til að sjá að Ísland, og reyndar Evrópa öll, þarf á öllu sínu að halda ef það á ekki að dragast aftur úr hinum vaxandi ríkjum eins og jafnvel sumum stöðum í Afríku, Kína, Indónesíu, Bandaríkjunum. Það getur orðið okkur býsna dýrkeyptur sparnaður ef við drögumst aftur úr. Það er í rauninni ótrúlegt hvað framhaldsskólarnir þurfa að þola. Þeir fá lækkun milli umræðna, reyndar nokkra milljónkalla en lækkun engu að síður. Háskólarnir fá bara brot af því sem háskólar OECD-landanna og Norðurlandanna fá, þrátt fyrir að það standi í stjórnarsáttmálanum að það séu tímasett markmið um þetta. Hæstv. menntamálaráðherra hefur reyndar sagt að við myndum ná OECD-markmiðinu árið 2020. Það er hins vegar rangt. Þar miðar hún við tölurnar eins og þær voru 2014. Síðan eru liðin fjögur ár og ekkert reiknaðar inn í verðbætur, ekkert reiknaður inn í hagvöxtur og ekkert reiknuð inn í fjölgun nemenda. Við munum ekki ná þessu. Það vantar líklega 2–3 milljarða upp á að þessum boðuðu markmiðum verði náð. En við ættum auðvitað að setja okkur háleitari markmið. Við ættum að setja okkur það að standa jafnfætis Norðurlöndunum. En það mun taka tíma, ég skal sýna því skilning vegna þess að ég held að það þurfi bara 11 milljarða strax í það. En við getum alla vega sameinast um þetta vegna þess að það er ekki valkostur að bíða. Ákvarðanir sem við tökum núna í dag eru þær ákvarðanir sem skipta sköpum fyrir næstu kynslóðir. Það veit ungt fólk. Ungt fólk er auðvitað miklu klárara, ábyrgara, afdráttarlausara í mörgum málum en við hér inni, m.a. í umhverfis- og loftslagsmálum. Þetta fólk lýsir því yfir að það sé tilbúið að fórna einhverju af lífskjörum, tilbúið að breyta hegðun sinni til að vernda plánetuna. Það verðum við líka að gera. En það erum við sem erum sandurinn í tannhjólunum. Ég get í rauninni hrósað ríkisstjórninni, svo það sé gert einhvers staðar í ræðunni, fyrir ákveðinn vilja og metnað í loftslagsmálum, alla vega í samanburði við það sem áður hefur gerst. En um það er bara að segja að við höfum einfaldlega ekkert val. Baráttan gegn loftslagsvánni er stærsta áskorun sem mannskepnan stendur frammi fyrir og líklega sem hún hefur staðið frammi fyrir. Þannig að við hvetjum ríkisstjórnina áfram á þeirri braut. En við þurfum samt að gera betur. Við innheimtum t.d. bara helminginn af fyrirhuguðum hækkunum á kolefnisgjaldi sem hæstv. ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar lagði til fyrir rúmu ári síðan - sem var kannski grænasta stjórn lýðveldissögunnar. Við höfum hins vegar vissulega lagt fyrir tillögur um orkuskipti. Það eru auðvitað ágætisskref til að slá á sjúkdómseinkenni en við þurfum að koma í veg fyrir sjúkdóminn. Það er nefnilega ekki nóg að drífa einkabílinn áfram á vistvænum orkugjöfum. Við þurfum einfaldlega að minnka notkun hans líka. Það er mjög mikilvægt að þróa metnaðarfullar tillögur um sjálfbært þéttbýli. Hið byggða umhverfi er stærsti áhrifaþátturinn í kolefnislosun í heiminum. Þar eigum við færi á að minnka kolefnisútblástur mest og heyja árangursríka baráttu, ekki síst í landi sem er svo einstakt í hnattrænu samhengi að þar búa 70.000 manns á einum bletti sem heitir höfuðborgarsvæðið. Það eru bara Mongólía, Panama, Kúveit og Djíbútí sem geta státað af því að vera jafn mikil borgríki og Ísland í rauninni er. Það á ekki að vera nein spurning um smekk eða frelsi hvernig á að byggja og skipuleggja. Gisin byggð krefst einfaldlega miklu meiri innviða, miklu dýrari uppbyggingar, og hún hindrar almenningssamgöngur. Því nefni ég þetta, svo maður komi inn á málaflokka bæði hæstv. umhverfisráðherra og hæstv. samgönguráðherra, að það stappar nálægt fullkominni einfeldni, a.m.k. skammsýni, að ekki skuli vera gert ráð fyrir stórfelldum framlögum til almenningssamgangna, og þá sérstaklega borgarlínu hér á höfuðborgarsvæðinu. Hún er forsenda sjálfbærrar byggðar hér og lykillinn að því að okkur takist að standa við skuldbindingar okkar í loftslagsmálum, sem okkur virðist ekki vera að takast samkvæmt nýjustu könnunum. Mér finnast það vera ljót skilaboð m.a. til ungs fólks og lágtekjufólks sem hefur ekki efni á því að reka einkabíl. Almenningssamgöngur og borgarlína eru nefnilega ekki bara spurning um loftslagsmál heldur eru þær öflug og dýrmæt jöfnunartæki og félagslegur stuðningur. Þetta ætti a.m.k. þingflokkur Vinstri grænna að skilja. Auðvitað hafa samgöngur um allt land verið vanræktar og ekkert okkar hefur staðið við þau fyrirheit sem gefin hafa verið í samgöngumálum, þótt þessi málaflokkur snúist bæði um öryggi íbúa og möguleika hinna dreifðu byggða til að dafna og þrífast. En það er hins vegar mjög merkilegt að skoða, af þeim takmörkuðu fjármunum sem eru í þessum fjárlögum, sem veittir voru til samgöngumála, og á að skera niður um 550 millj. kr. frá síðustu umferð, hversu mismiklu er varið til einstakra landshluta. Þannig fara 19,6 milljarðar á næstu fimm árum í kjördæmi ráðherra á meðan 1,3 milljarðar fara á Austurland, sýnist mér. Það ætla ég frekar að spyrja ráðherra út í í óundirbúnum fyrirspurnum. En varðandi landsbyggðina. Sex heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni telja sig þurfa 800 milljónir. Það er ekki mikill peningur. En fjárlaganefnd og ríkisstjórnin telja sig ekki hafa möguleika á að verða við þeirri ósk, sem er í raun ein grunnforsendan fyrir því að það sé byggilegt á þessum stöðum. Jú, það má svo sem benda á að hægt sé að koma sér hingað til Reykjavíkur. Það er eðlilegt í landi þar sem svo stór hluti býr á sama stað að meginhluti stofnana og stóra sjúkrahúsið sé hér. En það þarf þá að gera fólki kleift að koma sér á milli staða. Það væri þá óskandi fyrst ríkisstjórnin getur ekki látið þessar 800 millj. kr. í heilbrigðisstofnanir úti á landi, að hún geti þá gert það ódýrara fyrir fólk að koma fljúgandi til höfuðstaðarins. Ríkisstjórnin tryggir líka einungis einn fimmta hluta af því sem hjúkrunarheimilin í landinu biðja um til þess að þar sé sjálfbær rekstur. Og það er ekkert gamanmál. Hjúkrunarheimilin í landinu hýsa okkar elstu kynslóð, kynslóðina sem kom okkur á þann stað sem við erum á. Það sem er óþægilegt við þetta mál er að hjúkrunarheimilin eru nefnilega í höndum mismunandi rekstraraðila. Ríkið rekur sum hjúkrunarheimilin, einkafyrirtæki eru með sum og svo eru sveitarfélög með önnur. Með því að ríkið tryggi ekki hjúkrunarheimilunum nægilegt fé til reksturs er ekki verið að gera neitt annað en að mismuna sveitarfélagi. Sveitarfélag sem er með þetta í fanginu og þarf að borga tugi eða hundruð milljóna úr rekstri sínum í heimilin þarf að taka það af öðrum hlutum; af íþróttum, af tómstundum aldraðra, af menningu og listum. Þessi sveitarfélög verða einfaldlega í verri samkeppnisstöðu en þau sem ekki eru með þetta í höndunum. Þannig að það er ekki gamanmál. Ég ætlast eiginlega til þess að hv. þingmenn styðji breytingartillögur Samfylkingarinnar þessa efnis. Eins og ég sagði áðan er auðvitað hægt að fara út um víðan völl. Ég kaus að afmarka mál mitt vegna þess að hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hefur farið vel yfir sviðið. En ég get þó ekki sleppt því að nefna í lokin þau skammarlega metnaðarlausu framlög sem þessi 11. ríkasta þjóð í heimi er tilbúin að láta í þróunarsamvinnu. Mannkynið stendur frammi fyrir risastórum, sameiginlegum áskorunum og við verðum einfaldlega að takast á við þær saman. Einn hópur sem þarf á hjálp að halda er fólk á flótta. Það er fólk sem flýr undan stríði, fátækt og loftslagsbreytingum og fólk sem býr við slík skilyrði. Við stefnum einungis á að vera hálfdrættingur á við þær þjóðir sem gera best. Ég tek eftir að milli umræðna lækkar meira að segja það litla framlag sem við látum í þróunarsamvinnu um 80 millj. kr. Mér finnst það sýna lítinn skilning á vandamálinu og lítinn rausnarskap hjá þjóð sem þáði sjálf þróunaraðstoð fram til 1976. Það er ekki lengra síðan að Íslendingar fengu úr sameiginlegum þróunarsjóðum til sín. En 11. ríkasta þjóð í heimi ætlar að skera niður á milli umræðna því að hún telur sig ekki hafa efni á því að hjálpa öðrum. Frú forseti. Að lokum: Ég trúi því ekki fyrr en á reynir að stjórnarþingmenn, a.m.k. Vinstri grænna, muni ekki styðja einhverjar af þeim tillögum sem við leggjum hér fyrir í dag. Í sögulegu samhengi er það kannski ekki líklegt. En ef horft er til stefnu, málflutnings, orða og skrifa þeirra sömu þingmanna og hér sitja hlýtur það að gerast.
Virðulegur forseti. Kannski ég byrji aðeins á því að bregðast við því sem fram kom í máli hv. þm. Loga Einarssonar sem talaði hér á undan mér um þróunarsamvinnu og þróunaraðstoð. Ég held að mikilvægt sé að halda því til haga að framlög til þróunarsamvinnu aukast um 700 milljónir milli ára. Það er rétt að á milli umræðna hefur þessi þáttur verið dreginn niður en engu að síður erum við enn þá í þessum 0,28% af vergum þjóðartekjum sem upphaflega var lagt upp með við gerð fjárlagafrumvarpsins. Ég held að það sé mikilvægt að það komi fram í þessari umræðu. Virðulegur forseti. Við ræðum fjárlög næsta árs við 2. umr. Við höfum fengið fimm nefndarálit og allnokkrar breytingartillögur á níu þingskjölum. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum í fjárlaganefnd fyrir sína vinnu. Það sést glöggt á þessu að nefndin hefur farið mjög ítarlega yfir málið og lagt í það mikinn tíma og mikla vinnu og ég vil þakka fyrir það. Það er líka mjög ánægjulegt að við stöndum hér um miðjan nóvember að taka þessa umræðu en það er frekar hefð fyrir því að við séum um mánuði seinna, um miðjan desember, að leggja lokahönd á fjárlög næsta árs undir lok ársins. Það er líka gaman að við séum kannski núna í fyrsta skipti að ná að fara fullkomlega eftir lögum um opinber fjármál, eða alla vega með fyrstu skiptunum, að fylgja þessu kerfi. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar kom fram fyrir um ári og var samþykkt á fyrstu mánuðum þessa árs. Fjármálaáætluninni kom svo fram í apríl og var samþykkt í júní og svo ræðum við núna fjárlögin. Við erum kannski fyrst núna að sjá þetta ferli eins og það á að vera. Og við höfum í rauninni verið að ræða fjármál hins opinbera nánast í heilt ár. Það er að mörgu leyti mjög jákvætt. Ég hef reyndar heyrt marga þingmenn býsnast svolítið yfir þessu verklagi og finnast hlutirnir ekki nógu góðir. Ég verð að segja það að þrátt fyrir að þekkja ekki fullkomlega hvernig málum var háttað áður fyrr held ég að með lögum um opinber fjármál séum við komin með miklu betra verkfæri og verklag í hendurnar þar sem við horfum til lengri tíma. Áætlanir ættu þar af leiðandi að vera ábyrgari. Við tengjum þær við stefnur viðkomandi ráðuneyta. Þetta á að auka tækifæri okkar á þinginu að fylgjast með og hafa eftirlitshlutverkið í heiðri. Ég held að þrátt fyrir að við séum enn þá að aðlagast breyttu ferli séum við á mjög góðri leið. Í lögum um opinber fjármál er ákvæði um framkvæmd fjárlaga sem ætlað er að stuðla að virkara eftirliti með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár og leiða til aukins aga við framkvæmd fjárlaga með því að skýra ábyrgð og skyldur. Lögð er áhersla á stefnumótun ríkisaðila og eftirlit hvers ráðherra með útgjaldaþróun málaflokka og ábyrgð forstöðumanna á rekstri. Hver ráðherra ber ábyrgð á og hefur virkt eftirlit með framkvæmd fjárlaga á sínu málefnasviði og ber ábyrgð á að ráðstöfun fjárheimilda sé innan þess ramma sem Alþingi ákveður. Forstöðumaður eða stjórn stofnana A-hluta ríkissjóðs ber svo ábyrgð gagnvart hlutaðeigandi ráðherra á að starfsemi skili tilætluðum árangri og að rekstur og afkoma séu í samræmi við fjárveitingar og áætlanir sem samþykktar hafa verið. Það er engin tilviljun að ég ákvað að nota smátíma af ræðu minni í að ræða nákvæmlega þetta því að þetta er gríðarlega mikilvægt. Þetta verklag held ég að ætti að auðvelda okkur eftirlit með framkvæmdarvaldinu og tryggja að fjármunum sé vel varið, þeim sé varið í þær aðgerðir sem tilgreindar eru í stefnumörkun fyrir viðkomandi málaflokka. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að nefndin hafi breytt verklagi sínu og endurbætt í tengslum við fjárbeiðnir og tillögur sem berast. Í álitinu segir, með leyfi forseta: „Áður en nefndin tók afstöðu til þeirra var óskað eftir afstöðu viðkomandi ráðherra og kallað eftir upplýsingum um hvort viðkomandi beiðni félli að stefnumörkun málaflokksins og hvort ráðherra hefði gert samning eða hygðist gera samning við viðkomandi aðila. Svör ráðuneyta voru ekki alltaf viðunandi en meiri hlutinn fyrirhugar að fylgja þessu breytta verklagi frekar eftir í tengslum við erindi sem berast nefndinni framvegis. Tilgangurinn með þessu breytta verklagi er að tengja fjárbeiðnir betur saman við stefnumörkun í viðkomandi málefnaflokki þannig að ákveðin samfella myndist í fjárveitingum sem aftur hefur áhrif á uppfærslu fjármálaáætlunar að vori og kallar jafnframt eftir því að gerð sé grein fyrir árangri breyttra fjárveitinga í ársskýrslu hvers ráðherra.“ Þetta er mjög gott mál. Það er kannski ekki gott mál að svör ráðuneytanna hafi ekki alltaf verið viðunandi en ég vil hvetja hv. fjárlaganefnd áfram í þessu verklagi og legg enn og aftur áherslu á mikilvægi eftirlitshlutverksins og í rauninni þess mikilvæga eftirlitshlutverks sem fjárlaganefnd gætir fyrir hönd okkar sem sitjum á hinu háa Alþingi. Að fjárlögunum sjálfum fyrir árið 2019. Eðlilega eru uppi mismunandi skoðanir á því hvernig ráðstafa skuli þeim tæpu 900 milljörðum sem hér um ræðir. Reyndar finnst mér of lítil umræða vera um það hvort rétt sé að ríkið eigi að hafa svo mikla fjármuni til ráðstöfunar. Látum það liggja milli hluta. En fjármálastefnan bindur okkur þó hvað útgjaldagleði okkar varðar til að skila alla vega 1% afgangi og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við höfum þann ramma. Þá er þýðingarmikið að muna að við erum í hreint ótrúlegri stöðu núna tíu árum eftir alþjóðlegt fjármálahrun. Eftir mjög svo erfið ár stuttu eftir hrun hefur okkur gengið einstaklega vel. Hér eru lífskjör með því sem best þekkist í heiminum, hér er lítið sem ekkert atvinnuleysi, hagvöxtur er mikill og verðbólga hefur haldist lág. Það er engin tilviljun að aðstæður eru með þessum hætti, þetta datt ekki af himnum ofan. Við höfum einfaldlega staðið okkur vel. Ríkissjóður hefur nýtt þennan tíma vel til að auka sjálfbærni ríkisfjármálanna til langs tíma litið, skuldir ríkissjóðs hafa lækkað og háar fjárhæðir hafa verið greiddar inn á lífeyrisskuldbindingar. Heildarskuldir ríkisins hafa lækkað um 658 milljarða kr. á sex árum og sem hlutfall af landsframleiðslu hafa skuldir farið úr 86% árið 2011 í 31% fyrir næsta ár. Frá því um mitt ár 2017 til miðs árs 2018 hafa skuldir ríkissjóðs lækkað um 88 milljarða kr. Það samsvarar því að skuldir hafi lækkað um 10 milljónir á klukkustund. Skiljanlega eykur þessi ráðstöfun, þessi mikla niðurgreiðsla skulda sem lækkar þar af leiðandi vaxtagreiðslur okkar, svigrúm okkar til að ráðstafa fé til mikilvægra málaflokka. Kannski aðeins til samanburðar: Þrátt fyrir að við höfum staðið okkur svona vel í að greiða niður skuldir eru vaxtagreiðslur ríkisins í dag enn háar. Þær eru um 40 milljarðar á ári sem er svipuð fjárhæð og við verjum til fjarskipta- og samgöngumála. Þar fara um 43 milljarðar. Vaxtagjöld ríkisins eru sem sagt þrátt fyrir þennan mikla árangur og mikla átak í niðurgreiðslu skulda sambærileg við það sem við verjum til fjarskipta- og samgöngumála. Talandi um samgöngumál: Í þessu frumvarpi er enn gefið í í þeim málaflokki, vex um 14% og það eftir mikla aukningu á síðustu misserum. En þrátt fyrir þessa miklu aukningu er það svo að við hefðum viljað sjá, alla vega geri ég ráð fyrir að flest okkar hefðu viljað sjá, enn meira um nýframkvæmdir í vegasamgöngum. Ég verð þá sérstaklega sem þingmaður höfuðborgarsvæðisins, að fá að nefna höfuðborgarsvæðið, það hefur orðið út undan í uppbyggingu samgöngumannvirkja. Ég held að það sé nauðsynlegt að horfa sérstaklega til höfuðborgarsvæðisins á næstu árum. Það er nauðsynlegt að fara í uppbyggingu á stofnvegakerfinu en ekki síður í að framkvæma fyrsta áfanga borgarlínu. Ég bind miklar vonir við það samstarf sem hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hefur gert við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og vænti þess að út úr því komi einhver aðgerðaáætlun um hvaða leiða skuli leitað í þeim efnum. Í því samhengi held ég að við þurfum einfaldlega að finna nýjar leiðir til að fjármagna samgöngukerfin okkar. Við þurfum að þora að stíga ný skref í þeim efnum og stíga út úr því boxi sem við erum í, bæði vegna þess að okkur vantar enn frekari fjármuni inn í þessa mikilvægu innviði en ekki síður vegna þess að tekjugrunnur okkar er að breytast umtalsvert með þeim jákvæðu skrefum sem við erum að stíga í rafbílavæðingu. En það er ekki bara auknu fé varið til samgöngumála heldur til nánast allra málaflokka og svo sannarlega svo um munar. Það er reyndar ekki bara í þessu fjárlagafrumvarpi sem útgjöldin vaxa heldur hafa útgjöld til allra helstu málaflokka vaxið á síðustu árum og enn er kallað eftir meiri fjármunum. Umhverfismálin hafa aldrei áður fengið jafn mikla fjármuni, enda eru umhverfismál eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar og ég held að okkur ætti öllum að vera ljóst mikilvægi þess að fara í markvissar aðgerðir til að draga úr útblæstri og bæta stöðu kolefnisspors þjóðarinnar. Við aukum framlög til háskólanna. Þau verða um 47 milljarðar, fara upp um rúmlega 700 milljónir. Ég tek heils hugar undir mikilvægi þess að við leggjum áherslu á menntun, rannsóknir og nýsköpun, það þurfa einfaldlega að vera okkar áherslur til næstu ára. Ég fagna líka tillögu meiri hlutans um fjármögnun til lýðháskólanna tveggja. Ég tel það mikilvægt. Ég tel mikilvægt að auka fjölbreytni í framboði til menntunar. Ég held að það sem lýðháskólarnir bjóða upp á sé mikilvægt þegar horft er inn í framtíðina og til þess hvað ungmenni þurfa að kunna og geta og kunna skil á á næstu árum. Það er ekki bara hefðbundið nám eins og hingað til hefur boðist í háskólum. Ekki síst snýst framtíðin um að við kunnum að vinna saman, afla okkur upplýsinga og stunda jákvæð og góð samskipti. Ég held að þessir ágætu lýðháskólar vinni einmitt að því og svo er það ekki síður ákveðið byggðamál þegar um þessa lýðháskóla er að ræða en þeir eru annars vegar á Flateyri og hins vegar á Seyðisfirði. Þá eru það heilbrigðismál, stóri málaflokkurinn. Þar er aukningin um 15 milljarðar, gríðarleg aukning. Nýverið sat ég heilbrigðisþing sem var ætlað að vera hluti af þeirri vegferð að móta heildstæða stefnu í heilbrigðisþjónustu. Ég fagna því. Ég held að það sé afar mikilvægt því að þótt við verjum auknu fé til heilbrigðismála á hverju ári, og með mjög markvissum aðgerðum núna, er líka mikilvægt að við vitum nákvæmlega í hvað fjármunirnir fara, þeim sé varið í þá stefnu sem við viljum sjá í þessum málaflokki. Það er ljóst að þessi málaflokkur hefur alla burði til að vaxa svo um munar, nánast út í hið óendanlega. Þess vegna er mikilvægt að tryggja sem besta nýtingu fjármuna. Þá verð ég náttúrlega að koma inn á lýðheilsumál sem ég held að séu mikilvæg í ljósi þeirrar þróunar sem á sér stað. Við verðum að huga í auknum mæli að lýðheilsu og forvarnamálum. Við erum að gera átak í biðlistunum. Það er átak í uppbyggingu hjúkrunarheimila þar sem er verið að setja aukna fjármuni og fjölga hjúkrunarrýmunum. Ég tek undir það sem fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans um að fylgja eftir kostnaðargreiningu til hjúkrunarheimilanna. Það er einfaldlega staðreynd að daggjöldin duga ekki fyrir þeirri þjónustu sem ákveðin hefur verið og mörkuð stefna um hér á þingi og með reglugerðum úr ráðuneytinu. Þess vegna er mikilvægt að fylgja því eftir. Það fara umtalsverðir fjármunir í aukningu í málefnum öryrkja og í rauninni allt frá árinu 2010. Það er ágætismynd sem birtist hér á bls. 14 í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem sýnir 30 milljarða kr. raunaukningu útgjalda frá árinu 2010. Það segir líka í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Örorkulífeyrisþegum fjölgaði um 2.615 talsins á sex ára tímabili, eða sem nemur 17%. Jafnvel þótt gert sé ráð fyrir að hægi á þessari þróun og miðað við árlega fjölgun um 1,9% að jafnaði fram til ársins 2030, þá leiðir það til þess að öllu óbreyttu að örorkubætur hækki úr 41 milljarði kr. nú í ár í um 90 milljarða kr. árið 2030. Heildarþróunin hérlendis er ekki einsdæmi en skoða þarf samspil bóta, endurhæfingar og atvinnuþátttöku öryrkja og sjálfsagt er að líta til reynslu og árangurs Norðurlanda á því sviði. Ástæður aukinnar örorku eru einkum geðraskanir og stoðkerfissjúkdómar, auk lýðfræðilegra breytinga.“ Þetta er málefni sem við verðum að skoða til hlítar, sérstaklega í ljósi þess að fæðingum er að fækka og það eru alltaf færri og færri vinnandi hendur til að standa undir velferðarkerfinu. Þess vegna held ég að sé gríðarlega mikilvægt að vinnuhópur á vegum velferðarráðuneytisins nái að klára sínar tillögur sem allra fyrst og að við komumst í mikilvæga kerfisbreytingu á þessu málefnasviði. Velferðarkerfi okkar þarf sannarlega að vera þannig uppbyggt að það grípi alla sem á því þurfa að halda. En það þarf líka að vera þannig að við getum hjálpað fólki til sjálfshjálpar og að fólk eigi möguleika á að fá vinnu við hæfi þegar það stígur upp úr veikindum. Því á að sjálfsögðu að vera umbunað fyrir það. En á sama tíma verðum við að tryggja að fjármunum sé varið til þeirra sem á mestri aðstoð þurfa að halda. Þetta er ákveðið jafnvægi sem við verðum með einhverjum hætti að ná og það er verkefni okkar að fást við það. Þá vil ég minna á það sem ég sagði áðan varðandi lýðheilsuna, endurhæfingarþjónustuna og forvarnirnar, hvernig það spilar inn í þessa ótrúlegu staðreynd um þá fjölgun öryrkja sem á sér stað hér á landi. Varðandi málefni aldraðra ætla ég að fá að vísa hér í stöplarit á bls. 15 sem sýnir þróun útgjalda til málefna aldraðra, þar sem er um 49 milljarða kr. raunaukning frá árinu 2010. Þetta er 150% á þessum árum. Við skulum líka hafa það í huga að í dag eru 4,7 einstaklingar á vinnualdri fyrir hvern 65 ára og eldri en árið 2050 verði þeir orðnir um 2,7. Það er því mikilvægt að tryggja að fjármunum sé vel varið í þessum málaflokki sem öðrum. Við þurfum að tryggja sjálfbærni eins og við höfum verið að gera með því að greiða upp lífeyrisskuldbindingar og byggja upp lífeyriskerfi. Það er hægt að halda áfram. Fjölskyldumál. Þar er hækkað um 4,6 milljarða út frá þeirri forgangsröðun og áherslum sem ríkisstjórnin hefur lagt á fjölskyldumál. Þar er fyrst og fremst um að ræða barnabætur. Það væri svo sem hægt að halda lengi áfram. Mig langar þó, virðulegur forseti, að flétta þessu saman við annað mál sem lætur ekki mikið yfir sér en heyrir undir umhverfismál. Það er lagt til að 180 millj. kr. verði varið til þróunarverkefnis á vegum Skútustaðahrepps sem byggir á aðskilnaði fráveitukerfa í byggingum á svæðinu, að nýta svokallað svartvatn til uppgræðslu auðna á Hólasandi. Þetta er mikilvægt mál og Skútustaðahreppur hefur leitað til okkar í töluverðan tíma. Mig langar að ítreka það sem ég hef sagt svo sem áður úr þessum ræðustól, hvort ekki sé ástæða til að horfa heildstætt á þennan málaflokk. Hann heyrir undir sveitarfélögin og ég myndi gjarnan vilja horfa til fráveitumála og í rauninni úrgangsmála allra, hvernig við hugum að flokkun sorps, endurvinnslu, brennslu, gasgerð eða hvað. Ég hef velt því fyrir mér hvort það væri skynsamlegra að horfa heildstætt á þetta mál og þar af leiðandi væri það á herðum ríkisins en ekki sveitarfélaganna. Við myndum frekar horfa til þess að önnur nærþjónusta, eins og til að mynda málefni eldri borgara, heyrði undir sveitarfélögin en ekki ríkið. Þetta kann að vera smáútúrdúr hjá mér en mig langaði þó að nota tækifærið til að nefna þetta. Það hafa svo sem verið haldnar margar ræður í dag og búið að fara yfir flesta þætti en ég vildi tæpa á því helsta og ljúka ræðu minni á því að segja að ég er stolt af þessu fjárlagafrumvarpi. Ég er stolt af þeirri vinnu sem fjárlaganefnd hefur unnið á síðustu vikum. Við höfum náð ótrúlegum árangri í ríkisfjármálum á síðustu árum og við erum ótrúlega lánsöm þjóð. Með því er ég ekki að segja að hér höfum við sinnt öllu því sem sinna þarf, hér lifi allir í miklum vellystingum. Það er enn þá verk að vinna á því sviði og við þurfum að huga sérstaklega að veikum hópum, eins og til að mynda öryrkjum eins og ég fór yfir áðan. Það er algerlega nauðsynlegt að gera kerfisbreytingu og tryggja að við hjálpum fólki til sjálfshjálpar. Þrátt fyrir þennan mikla árangur og þessa miklu niðurgreiðslu skulda höfum við stöðugt aukið ríkisútgjöldin frá því að ég tók sæti á þingi. Það er að mörgu leyti gott því að við verjum fjármunum í mjög mikilvæga innviði og þjónustu. En við skulum líka horfa til þess að það er ekki endalaust hægt að auka við útgjöld til þessara málaflokka. Það er að hægja á hagvexti og við höfum lifað mikla uppsveiflu og náð gríðarlegum árangri í að greiða niður skuldir og verja fjármunum til mikilvægra verkefna. En við þurfum að vera vakandi og huga að því hvernig fjármunum er best varið. Við þurfum að horfa líka á hagræðingu í kerfinu og hvernig ný tækni og framþróun getur hjálpað okkur að veita góða þjónustu fyrir minni fjármuni. Við þurfum að horfa til rafrænnar stjórnsýslu og hvernig hægt er að nýta slíkar lausnir í velferðarþjónustunni og svo mætti lengi telja áfram. En ég ætla ekki að vera ein af þeim sem fullnýta ræðutíma sinn hér í kvöld því að ég veit að það eru margir á eftir mér sem vilja líka komast að og hafa sitthvað að segja. Ég vil enda á þessu: Ég held að við gleymum því stundum í þessum sal hvað við erum ótrúlega heppin og lánsöm, þessi þjóð, og hvað við höfum náð miklum árangri. En að sjálfsögðu eru ýmis verkefni óunnin enn þá.
Virðulegur forseti. Lokaorðin - lánsöm þjóð og heppin - vil ég tengja aðeins við það sem hv. þingmaður sagði um að það væri engin tilviljun að við værum hérna, að við hefðum staðið okkur svo vel. Ég skal alveg taka undir það en ástæðuna fyrir því að við erum hérna, með það tækifæri t.d. að hafa greitt niður skuldir og ýmislegt annað, má óhjákvæmilega rekja til atburða sem hvorki við né stjórnvöld höfðum nokkra stjórn á, að nokkrir útlendingar kæmu í heimsókn, t.d. ferðamenn og makríll, á mjög krítískum tíma í hagsveiflunni á Íslandi. Engin stefna stjórnvalda bjóst við svona mikilli ferðamennsku. Það var aldrei inni í myndinni. Að sjálfsögðu var hvatt til þess að ferðamenn kæmu hingað en aldrei var búist við að áhrifin yrðu svona mikil. Það heppnaðist mjög vel, að sjálfsögðu, og kannski á slæmum forsendum af því að við vorum í niðursveiflu og þá var gjaldeyririnn í dálítið slæmu ástandi sem hjálpaði til. Það þurfti kannski einmitt óheppnina á þann hátt. Ég ætla samt ekki að segja að ástæðan fyrir því að við höfum lent í hruni hafi verið óheppni. Það er eiginlega óréttlátt að segja það. En það þurfti a.m.k. þær aðstæður til. Hv. þingmaður talaði líka um höfuðborgarsvæðið með tilliti til samgangna og mig langar að taka dálítið undir það. Það er áhugavert að heyra stundum þegar ráðherra eða annar kemur í umhverfis- og samgöngunefnd aðeins of seint af því að það var svo mikil traffík í Ártúnsbrekkunni. Þá hugsar maður: Hvað á að gera í því? Ja, samgönguáætlun gæti kannski hjálpað til með það. Í dag [[Forseti hringir.]]átti starfshópur um verkefni borgarlínunnar að skila og ég heyrði að það væri verið að reyna að fresta ákvörðun um Sundahöfn og ef það væri umræðuefni hérna þætti mér það vel.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ferðamennirnir okkar, makríllinn þar á meðal sem ferðaðist inn í íslenska landhelgi, já, það er ýmislegt sem spilaði með okkur en ég held að okkur hafi vegnað vel vegna þess að við nýttum tækifærin vel og rétt. Með því er ég ekki að segja að Sjálfstæðisflokkurinn sem ég starfa fyrir eða ríkisstjórnin á hverjum tíma hafi verið svo ofboðslega dugleg og eigi þetta allt skilið. Ég er í rauninni að tala um íslensku þjóðina. Ég er ekkert síður að tala um þá einstaklinga sem fóru fram með hugviti og frumkvöðlastarfsemi, opnuðu ferðaþjónustufyrirtæki, fundu leiðir til að selja ösku í krukku, ferðir til að segja álfasögur eða hvað það er. Það er í rauninni þjóðin sem hefur unnið þetta ótrúlega afrek. Þarna lýsir sér dugnaður íslensku þjóðarinnar. Án þess að vera of þjóðrækin er samt mikilvægt að klappa þjóðinni á bakið fyrir það. Við höfum staðið okkur vel og ég er fullviss um það án þess að ég ætli að eigna einhverjum það sérstaklega. Þetta datt ekki af himnum ofan. Jú, jú, makríllinn kom hingað, en sjáum líka hvað sjávarútvegsfyrirtækin hafa staðið sig vel á síðustu árum við að finna leiðir, fullnýta afurðir sínar. Nánast ekkert fer til spillis. Það eru alls konar skemmtileg nýsköpunarfyrirtæki sem hafa sprottið í kringum það, hvort sem er að nota roð eða beingarð, búa til fæðubótarefni eða enn annað. Það er þetta sem ég á við. Það er mikilvægt að stjórnvöld búi til þann ramma sem hvetur fólk áfram nákvæmlega til þessara hluta. Lítil og meðalstór fyrirtæki skipta okkur mestu máli í atvinnulífinu og ég tel að við eigum að horfa sérstaklega á nýsköpun, lítil og meðalstór fyrirtæki og búa til umgjörðina þannig að fólk fái að blómstra og koma fram með þessar hugmyndir. Ég ætla að fá að fjalla um borgarlínuna og samgöngur í næsta andsvari.
Virðulegi forseti. Ég ætla að bæta við spurningum. Árangur samstarfs? Tvímælalaust. Ég lýsi þessu oft eins og handboltanum, við vinnum yfirleitt best úr slæmri stöðu. Það er þannig sem við vinnum sætustu sigrana. Aðeins að framfærsluhlutfallinu sem hv. þingmaður minntist á. Við erum komin niður í 2,7 vinnandi á eldri borgara 2050 eða svo og það er stefna stjórnvalda að framfærsluhlutfallið í kjördæmunum, í rauninni í landshlutunum, breytist ekki neitt, þ.e. hversu margir á skólaaldri og eldri eru á móti þeim sem eru vinnandi. Það á að haldast óbreytt, það er stefna stjórnvalda, og mér þætti áhugavert að vita hvernig við ættum að ná því markmiði ef þetta er raunin sem við erum að horfa á, úr 4,7 niður í 2,7 eða hvernig sem það var. Einnig þætti mér vænt um að heyra aðeins skoðanir hv. þingmanns á fjárbeiðnum, eins og hún talaði um úr nefndaráliti meiri hluta, til nefndar sem voru sendar ráðherra og þau svör, í rauninni engin svör, sem fjárlaganefnd fékk til baka. Það voru einhver svör en eins og er sagt voru þau alls ekki viðunandi. Þrátt fyrir þetta tekur fjárlaganefnd þá ákvörðun að fjármagna ýmis verkefni, þrátt fyrir að við höfum ekki hugmynd um hvort ráðherra myndi í rauninni fjármagna þau verkefni eða ekki ef Alþingi gerði ekki neitt. Við erum ekki með sundurliðun á þeim útgjöldum sem ráðherra hyggst leggjast í. Ef við erum ekki með sundurliðunina og erum samt að fjármagna þessar beiðnir og vitum ekki hvort ráðherra ætlar að fjármagna þessi verkefni eða ekki, erum við þá kannski að tvífjármagna hlutina? Þá bætir Alþingi við en ráðherra getur nýtt peningana sem hann ætlaði hvort eð er að redda í verkefnið, ef Alþingi gerði ekki neitt, í eitthvað annað sem við höfum ekki hugmynd um í hvað á að fara. [[Forseti hringir.]] Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það sé eðlileg notkun á almannafé.
Virðulegi forseti. Ég byrja aftast, á fjárbeiðnunum. Þar sem hv. þingmaður situr í fjárlaganefnd þekkir hann betur hvernig þessum málum hefur verið háttað. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að koma inn sem varaþingmaður á árinu 2005, ég kom þá inn í fjárlagagerðina og sá hvað fjárlaganefnd var að fást við. Það var 300.000 kr. styrkur til kórs á Austfjörðum eða 500.000 kr. til einhvers safns á Vestfjörðum. Við erum að tala um svona upphæðir og svona verkefni. Þarna sat stór fjárlaganefnd og tók á móti nánast öllum landsmönnum með bænabréfið. Ég segi: Það verklag okkar með lögum um opinber fjármál að hér séu sett niður markmið í málaflokkunum, að við séum með töflur um aðgerðir og vitum hverjir eru framkvæmdaraðilarnir hefur orðið til bóta. Ég er alveg viss um að það er hægt að útfæra þetta betur. Ég held að það sé það sem hv. þingmaður er að vísa í og ég styð hann í þeirri vinnu. Vinnandi hendur? Ég átta mig ekki alveg á því hvað hv. þingmaður er að tala um þegar hann talar um að það sé stefna stjórnvalda en ég held að þetta sé eitt af þeim stóru verkefnum sem við stöndum frammi fyrir, öldrun þjóðarinnar. Við þurfum að velta fyrir okkur hvort ekki sé eðlilegt að leyfa fólki að vinna lengur ef það vill það. Við erum líka heilbrigðari eftir því sem við eldumst. Kannski þurfum við að huga einmitt að því að hingað komi fleiri innflytjendur. Kannski þurfum við að vera með hvatningaraðgerðir fyrir fólk til að eignast fleiri börn. Þetta er a.m.k. verkefni sem þurfum að huga að. Samgöngumálin eru í uppáhaldi hjá mér. Ég vissi ekki að viðkomandi nefnd átti að skila af sér í dag en ég held að það sé rosalega mikilvægt að samgöngunefnd þingsins, fjárlaganefnd og við þingmenn hlustum á sveitarfélögin því að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu eru búin að leggja í margra ára vinnu við að útfæra hvernig á að þróa byggð á höfuðborgarsvæðinu. Það er búið að leita til fjölda sérfræðinga og um þetta mál hefur verið þverpólitísk sátt. Hluti af þessari þróun snýst um eflingu almenningssamgangna með nokkru sem kallast borgarlína. [[Forseti hringir.]]Þetta er bara skynsemi, þetta er leiðin sem við finnum til að nýta fjármunina best. Með því er ég ekki að segja að það sé eina lausnin en það er stór hluti af lausninni og við leysum ekki samgöngur á höfuðborgarsvæðinu öðruvísi en með eflingu almenningssamgangna og borgarlínu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég ætla að nota ræðutíma minn til að ræða nokkra málaflokka sem ég kem helst að, fara yfir breytingarnar sem hafa orðið milli fjárlaga 2018 og núverandi tillagna o.s.frv. Ég byrja á samgöngumálum þar sem er um 12% útgjaldahækkun til samgöngumála sem allir hljóta að líta svo á að sé mjög jákvætt, svo langt sem það nær. Þetta er hægur bati eftir hrunið og ljóst er hvað varðar þá 160 milljarða sem eru í ríkisfjármálaáætluninni að bæta þarf í þann málaflokk með einhverjum ráðum, betur má ef duga skal. Þar þarf að finna, ég kalla þær félagslegar leiðir til þess að finna viðbótarfé til úrbóta í þeim málaflokki. Það er augljóst þegar farið er yfir mál með gestum, t.d. hjá umhverfis- og samgöngunefnd, að gríðarlega stór pakki bíður okkar. Ég þreytist aldrei á að minna á að við höfum 12.000 km af því sem við getum kallað vegi og helmingurinn er alvöruvegir sem þarf að huga vel að og byggja upp með hraði. Þetta er gríðarlegt verkefni í landi þar sem eru ekki nema 350.000 íbúar eða þar um bil. Það kostar nokkurn veginn það sama að leggja þokkalegan veg í Finnlandi og á Íslandi og ólíku saman að jafna. Þetta er stórt verkefni og hvort sem menn vilja kalla þetta sókn eða stórsókn hefur það verið mjög jákvæð þróun. Annað sem ég vil koma að í samgöngumálum eru almenningssamgöngurnar sem var rætt um áðan. Núna er verið að tryggja að það verði eitthvert heildstætt samgöngukerfi í gangi árið 2019 á vegum sveitarfélaganna. Það er mjög gleðilegt. Það er líka verið að endurskoða allt fyrirkomulagið. Ef kjörorðið skynsemin ræður á einhvers staðar við er það þegar kemur að almenningssamgöngum. Þarna er þó verið að tryggja annars vegar framhald í eitt ár og síðan endurskoðun sem leiðir örugglega til þess að hægt verði að halda úti þokkalegu almenningssamgangnakerfi í þessu stóra landi. Allt að öllu sést í þeim málaflokki aðeins lítils háttar skerðing og ég tel það mjög vel í ljósi hagspárinnar sem við glímum við, þó að samdrátturinn sé ekki mikill. Í utanríkismálum vil ég stansa við þróunarsamvinnu. Þar er 6,2% raunhækkun milli fjárlagaára. Það er áfram stefnt að 0,7% markmiði, 0,7% af vergum þjóðartekjum, og þróunin hefur verið jákvæð frá 2013 þegar þetta voru 2,2 milljarðar, rúm 0,23% af vergum þjóðartekjum, og síðan 2017 þegar það var komið upp í 7,3 milljarða, 0,28%. Markmiðið er að 2020 verði það komið upp í 0,35 eða helminginn af því sem er í raun og veru ásættanlegt þegar allt kemur til alls. Við erum sem sagt komin hálfa leið þangað og við höfum auðvitað efni á að standa við hlið annarra auðugra ríkja í þeim efnum. Ég minni á að það eru fjölbreyttar leiðir í því og vil vekja athygli á nýmæli sem er í stefnumótun þróunarsamvinnu, þ.e. að umsóknir félagasamtaka og fyrirtækja í sérstakan sjóð verða mögulegar til nýrra skrefa í þróunarsamvinnu. Það þarf að setja þeim ákveðin skilyrði og ég ætla ekki að fjalla um þau en það er þó verið að brydda upp á nýjungum sem vonandi efla þetta starf. Þegar kemur að rannsóknum og vísindum á háskólasviði er upphæðin 3,8 milljarðar og hækkunin 12%. Heildaraukning til háskóla er rétt rúmlega 700 milljónir, eins og kom fram hjá hv. ræðumanni á undan mér. Við erum öll sammála um að þau þurfa að hækka á næstu fjárlagaárum og það er þá sérstakt verkefni að finna þær leiðir sem til eru til að svo geti orðið. Samkeppnissjóðir og nýsköpun. Þar er nokkuð haldið í horfi, einkanlega með auknum framlögum í upphaflegri tillögu fjárlaganefndar eða fjárlaga. Sú skerðing sem er á einhverjum liðum þar jafnast þó þannig út að eftir því sem ég get séð er aukning upp á fáein prósent í þeim flokki. Það þarf auðvitað að bæta þarna í eins og víða annars staðar, bæði á næsta fjárlagaári og svo áfram, vegna þess að nýsköpun er lykilatriði í hagkerfinu, eins og allir vita og þarf ekki að fjölyrða um það. Mig langar að minnast á eina gleðilega viðbót sem er skattfrádráttur vegna framlaga fyrirtækja til nýsköpunar og þróunar. Það er bætt við hann heilum milljarði, þannig að það er ekki eins og ekki sé verið að hyggja að þeim málum á jákvæðan hátt. Herra forseti. Ég ætla aðeins að víkja að orkumálum. Þar eru í fjárlögunum um 4 milljarðar til ráðstöfunar. Þetta er þá stjórnsýsla annars vegar og sérgreind verkefni sem á að sinna. Þetta er 2,3% aukning. Í hvað á það að fara? Það á að hraða þrífösun rafmagns. Eins og allir vita er það mjög mikilvæg byggðastefna. Það á að ljúka við að móta langtímaorkustefnu, sem er eitt af lykilatriðum í loftslagsmálum. Það á að auka orkuöryggi, þ.e. bæta flutningskerfið. Þar inn í kemur aukin jarðstrengjavæðing. Eins og allir vita er þetta vaxandi vandamál, þ.e. lélegt orkuöryggi vegna úrelts, að hluta til, flutningskerfis, og mjög ánægjulegt að þarna skuli vera settir í peningar. Annað atriði, sem er kannski smámál að einhverju leyti, er virkjanir undir 10 MW sem á að efla hvort sem er rannsóknir eða framkvæmdir í kringum. Þar er mjög mikilvægt að menn gleymi ekki mati á umhverfisáhrifum framkvæmda, þó að það sé ekki nefnt í fjárhagsáætlun. Ég nefni það vegna þess að hingað til hafa þær virkjanir sloppið við það, nema virkjunaraðilar hafi sérstaklega beðið um það eða farið fram á það. Það er mjög mikilvægt að menn muni þetta því að 9,9 MW virkjun er engin smávirkjun þó að við notum þetta orð. Það er varmadæluvæðing, sem er mikilvægt byggðaþróunarverkefni til viðbótar, og síðan er kannski einna mikilvægast af því öllu að halda áfram að styðja við orkuskipti í samræmi við aðgerðaáætlun. Þar eru líka fjölþættar lausnir eins og í svo mörgu. Það verða ekki tekin mörg skref án samvinnu ríkisins, fyrirtækja, sveitarfélaga og almennings. Í loftslagsmálum dettur engum raunverulega í hug að hið opinbera, eins og þetta heitir, kosti öllu til en aðrir njóti. Þetta er verkefni sem allir þurfa að sameinast um að taka á. Það eru mörg verkefni í orkumálum sem blasa við og þurfa bæði umræður og fjármagn til að ýta þróuninni áfram. Ég nefni í orkumálum, eða í þessu tilviki, framleiðslu innlendra orkugjafa. Það hefur komið til tals í þinginu hversu nauðsynlegt er að einblína ekki aðeins á rafmagn til að koma í stað jarðefnaeldsneytis í samgöngum heldur innlent eldsneyti líka. Hvort sem það er alkóhól, lífdísill, vetni eða annað er um stórt verkefni að ræða og mikilvægt að ríkið komi þar inn af verulegum krafti. Verið er að kanna bæði vind- og sjávarorku. Það eru auðvitað verkefni sem eru fyrst og fremst á könnunarstigi og regluverk og fjármagn til þess arna er ekki inni og mun vanta þegar fram í sækir. Síðan eru það ný verkefni í jarðvarma, bæði lághiti og djúpborun, og fleiri skyld verkefni. Ég lít svo á að ríkisstjórnin sinni því öllu saman ágætlega og hafi réttan skilning á, þrátt fyrir að ég sé þingmaður Vinstri grænna og gæti séð auknar fjárveitingar og meiri hraða frammi fyrir veröldinni eins og hún hefur þróast. En ég get vel við unað í bili. Ég ætla að lokum að víkja aðeins að samblandi af umhverfismálum og ferðaþjónustu. Til ferðaþjónustunnar sjálfrar í fjárlögunum, og þá er það fyrst og fremst til stjórnsýslu og sérgreindra verkefna, er aukning upp á 200 millj. kr., 9% aukning. Þar eru þá 2,3 milljarðar til ráðstöfunar. Í hvað eiga þeir að fara? Þetta er undir ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og á að fara í þolmarkagreiningar sem ég þreytist ekki á að klifa á. Það er ekki einasta svo að Ísland sem ferðamannaland hafi sín þolmörk heldur hefur Ísland sem t.d. móttökuland flugfarþega líka sín þolmörk. Þolmörk eru, eins og allir vita, bæði náttúruleg, félagsleg og efnahagsleg. Það liggur í augum uppi að þegar kemur að þolmörkum samfélagsins er hvorki hægt að taka við endalaust mörgum ferðamönnum né endalaust mörgum flugvélum. Það er styrkur til markaðsstofa landshlutanna sem, eins og allir vita, er mjög mikilvæg byggðastefna. Það eru viðbætur og uppbygging á áfangastöðum á landsbyggðinni, sem er sömuleiðis vænleg byggðastefna. Það eru aukin framlög til rannsókna í ferðaþjónustu, sem er mjög mikilvægt. Það er endurskoðun skipanar stjórnar ferðamála, sem er líka mjög mikilvægt, og þá er verið að tala um Ferðamálastofu og Stjórnstöð ferðamála og annað slíkt þar sem breytingar eru í farvatninu. Eins og allir vita tilheyra þau mál líka umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Þar er verulegt átak í umhverfismálum á ferðinni. Til náttúruverndar eru aukin framlög upp á 18%. Til vöktunar náttúru eru aukin framlög upp á 9%. Til úrgangsmála eru aukin framlög upp á 22%. Reyndar er samdráttur til framlaga til náttúruvár en það snýst um að sex verkefni eru undir og til þeirra þarf minna fé en talið var, það er skýringin á samdrættinum ásamt því að hluti lækkar út af breyttri meðferð markaðra tekna. Þarna er því ekki stór vá á ferðinni. En hvernig sem er er útgjaldasvigrúmið í ný verkefni 1 milljarður og 320 milljónir og önnur verkefni sem þegar hafa verið fjármögnuð halda áfram að vinnast. Ég ætla að nefna nokkur af þeim verkefnum. Það eru 80 milljónir til landvörslu og 354 milljónir til að vinna eftir landsáætlun um uppbyggingu til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Ég ætla að nefna 250 millj. kr. viðbót til að vinna eftir aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, þ.e. skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis, og ég ætla að nefna 60 millj. kr. í svokallaðan nýjan loftslagssjóð. Þarna er meira að segja fleira gott að finna. Það er áætlun um aðgerðir gegn plasti og plastmengun, sem er einmitt dæmi um fjölþætta þátttöku almennings, sveitarfélaga, fyrirtækja og ríkisins í sameiningu. Síðan er mjög gleðilegt að verið sé að fjölga friðlýsingum. Af því má draga þá ályktun að umhverfismál séu tekin föstum tökum enda þótt hægt væri að sjá hærri fjárlög í þeim efnum. Samvinna aðila og einhvers konar samátak í þeim efnum er nauðsyn, eins og ég hef áður bent á, og á það er lögð mikil áhersla í stefnumótun og starfsemi ríkisstjórnarinnar. Ég get líka gagnrýnt ákveðin atriði. Ég er svekktur yfir því að ekki er fram haldið ákveðnum aukaframlögum til náttúrustofa á landsbyggðinni. Þær eru átta talsins. Framlögin lækka um 45 milljónir. Að vísu kemur á móti 16 millj. kr. verkefnaframlag, en betur má gera. Eins hefði ég viljað sjá bætt í betur í skógrækt, landgræðslu og votlendi, verandi sá sem ég er. Herra forseti. Engu að síður er engan sáran samdrátt í framlögum að sjá til umhverfismála að mínu mati. Ekkert ráðuneyti er undanþegið því að taka þátt í samdrætti útgjalda, reyndar varla upp á 1‰, þannig að sá samdráttur er lítill, hvaða mælikvarða sem menn vilja nota. Þegar kemur að umhverfis- og auðlindaráðuneytinu er því gert að skera niður um 127 milljónir og líta má svo á að stór hluti af því stafi af því að verið er að bæta í fé til frárennslismála í Mývatni, þ.e. það reynist vera nokkru dýrara en menn gerðu ráð fyrir, en gríðarlega mikilvægt verkefni engu að síður því að eins og allir vita eru séraðstæður þar sem þarf að bregðast við. Fjárlögin eru ágæt að mínu mati og við erum að skila til samfélagsins í skrefum því sem týndist með hruninu. Ég hef alltaf litið á það sem megintilgang þessarar ríkisstjórnar, fyrir utan loftslagsmálin. Þetta eru sem sagt alvöruumbótafjárlög í samræmi við þá hagspá og þau ýtrustu útgjöld sem hægt er að sjá fyrir sér án þess að farið sé í einhverjar stórherferðir í öflun nýrra tekna sem myndu þá ekki rúmast innan þessara fjárlaga.
Virðulegi forseti. Ég hef hlakkað dálítið til að tala um loftslagsmál og ég þakka hv. þingmanni fyrir að minnast á þau í ræðu sinni. Vissulega erum við með dálítið afstæðar stærðir hérna, 1‰ af heiminum er t.d. alls ekki lítið. Víkjum aðeins að þessu risastóra verkefni, loftslagsmálunum. Við fengum kynningu í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem okkur var tilkynnt að við náum ekki öðrum fasa Kyoto-bókunarinnar og þurfum jafnvel að greiða, í grófri áætlun sem við fengum, 12–20 milljarða á ári, en tölurnar voru mjög misvísandi. Þetta er það sem hægt var að skjóta á í nógu nákvæmri útlistun. Við þurfum að tækla milljón tonn. Þetta var kostnaðurinn fyrir 5.000 tonn fyrir árið 2030. Nú erum við að fjármagna þessa aðgerðaáætlun sem fyrstu drög hafa komið út að og sú áætlun er ekki kostnaðarmetin eða árangursmetin. Aðgerðirnar eru ekki árangursmetnar. Við vitum ekki hvaða áhrif hver aðgerð hefur. Á þann hátt er dálítið erfitt að velja hvaða aðgerð á að fjármagna til að ná sem mestum árangri. Kannski vitum við eitthvað um það bil af því, en það er ekki komið fram enn þá, ekki fyrir okkur þingmenn, til að ákveða hversu mikið við eigum að fjármagna þennan málaflokk þegar við sjáum fram á kostnað upp á 12–20 milljarða eftir ekki svo langan tíma. Mig langar því til að heyra frá hv. þingmanni um þá áskorun sem við stöndum frammi fyrir varðandi það að aðgerðaáætlun til loftslagsmála á að sjálfsögðu einmitt að vera árangursmetin og kostnaðarmetin, [[Forseti hringir.]]alveg nákvæmlega eins og fjárlög.
Frú forseti. Risastórt verkefni? Já, mikil ósköp. Og Kyoto-bókunin? Já, mikil ósköp. En ég er svo einfaldur að ég segi hreinlega: Það er bara okkur að kenna ef svo fer, vegna þess að þegar við brugðumst við eftir 2008 vorum við þegar farin að syndga, þ.e. þegar farin að búa okkur undir að vera of sein með litlum athöfnum og það er enginn flokkur, ef við getum sagt sem svo, undanþeginn þeirri ábyrgð. Ef það kostar okkur einhverjar sektir er það bara svoleiðis. Maður ók yfir á rauðu ljósi. En þetta á eftir að koma í ljós og kannski tekst okkur að minnka losun um tæpar 2 milljónir tonna fyrir 2030; þetta eru 40% af 5 milljónum og það er hægt að skrifa 700.000 tonn á samgöngurnar og síðan er hægt að fara með 1–300.000 tonn á aðra hluti hagkerfisins. Ég tel þetta vera mögulegt. En við skulum tala um árangursmatið. Jú, það væri gott að gera það, og því gerum við það ekki á næstu 12 árum? Þetta er alveg rétt gagnrýni, auðvitað þurfum við að árangursmeta það sem við erum að gera til að stilla af aðgerðirnar. En vegna þess hvernig komið er fyrir okkur þurfum við að gera tvennt í einu. Við þurfum að aðhafast, þó að það sé þá með þeim formerkjum að það sé ekki fullkomlega árangursmetið eða hvað við köllum það, og byrja á að árangursmeta. Þetta er þannig að þegar maður er kominn í svokallaða krísu verða menn að geta riðið tveimur hestum, ef ekki fleirum.
Virðulegur forseti. Ég ætla að undanskilja Pírata frá þeim ásökunum um að þetta hafi einhvern veginn verið okkur að kenna. Við vorum einfaldlega ekki til árið 2008. Varðandi aðgerðaáætlun sjáum við fram á þennan kostnað. Við erum að fara í 6 milljarða á þessu tímabili fjármálaáætlunarinnar og sjáum fram á kostnað upp á 12–20 milljarða á ári, ef ég skildi gesti okkar rétt, og það er rosalega stór áskorun að klóra í með 6 milljörðum á fimm árum. Við sjáum fram á þann kostnað og þá er spurningin hvort við eigum ekki í rauninni að fara frekar í að nota þann kostnað til að ná markmiðum okkar í staðinn fyrir að borga hann sem vexti seinna.
Frú forseti. Jú, jú, það eru meira að segja fleiri undanþegnir en Píratar, það eru aðrir nýir flokkar á þingi en ég átti auðvitað ekki við þá. Ég átti við þá sem um véluðu á sínum tíma. En hvað um það, það má vel vera að ríkisfjármálaáætlun geri ráð fyrir einhverjum tilteknum milljarðafjölda næstu árin. En nú er það svo að ríkisfjármálaáætlanir eru aðlagaðar ýmsu hverju sinni, bæði verkefnum og kannski breytingum á hagsveiflunni, breytingum í hagkerfinu. Ég lít svo á að þegar alvara lífsins blasir við höndli menn samkvæmt því. Ég á von á því að eftir því sem þau tímamörk nálgast og við þurfum að standa skil á þessum hlutum bregðist þing og ríkisstjórn við með réttum hætti sem og fyrirtæki, sveitarfélög og aðrir. Það þarf eflaust að finna aukið fé til þessara mála og við getum gert það með því að hækka óvinsæla skatta eins og kolefnisskatt. Við vitum að hann er óvinsæll. Við vitum á hverjum hann bitnar öðrum fremur o.s.frv. Það eru aðrar leiðir líka. Hægt er að vera með annars konar innheimtu á t.d. rafbílum eða einhverju öðru, það er annars konar skattlagning. Ég treysti því einfaldlega að vegna alvarleika mála og vegna þess að það er nokkuð þverpólitísk samstaða um að bregðast við loftslagsmálum verði hægt að leysa þetta verkefni. En ég er ekki með neinar töfralausnir á einni mínútu.
Frú forseti. Þegar fyrirliggjandi fjárlagafrumvarp kom til 1. umr. hélt ég því fram að ef hægt væri að lýsa þróun ríkisfjármála á síðustu árum með einu orði væri líklegast best að nota orðið útgjaldaþensla. Það er því sérkennilegt að verða vitni að því upphlaupi eða uppnámi sem hefur orðið hér eftir að tilkynnt var að meiri hluti fjárlaganefndar væri fremur að reyna að létta aðeins á bensíngjöfinni en að stíga fastar eins og margir hér vilja gera. Hér eru jafnvel ásakanir um að það sé verið að skera niður, þvert á staðreyndir, og öllu snúið á haus. Gangi fjárlagafrumvarpið eftir með þeim breytingartillögum sem meiri hluti fjárlaganefndar leggur til verða rammasett útgjöld til málaflokka liðlega 33 milljörðum kr. hærri á næsta ári en á þessu. Það er ekki síst verið að auka framlög til velferðarmála sem hafa verið í forgangi hjá þessari ríkisstjórn. Ef við horfum til útgjalda ríkissjóðs sem hækka hér ár eftir ár þá verða útgjöld til málefnasviða u.þ.b. 220 milljörðum hærri á næsta ári en 2015. Þetta er 38% hækkun á fimm árum. Ef við lítum aftur til ársins 2012 er hækkunin yfir 50% að raunvirði. Ég geri mér grein fyrir því að til eru hv. þingmenn sem krefjast þess að útgjöldin verði aukin enn meira. Sumir þeirra sem kalla eftir auknum útgjöldum snúa sér síðan við og saka ríkisstjórnina og stjórnarflokkana um að gæta ekki nægjanlegs aðhalds í ríkisfjármálum. Mér líður stundum eins og það sé farið að verða sérstakt markmið að auka ríkisútgjöld, svona til að við hér getum klappað hvert öðru á bakið, það sé orðinn sérstakur mælikvarði á árangur okkar á þingi hversu mikið við aukum ríkisútgjöld. Við veltum því ekki mikið fyrir okkur hvaða gæði eða hvaða þjónustu við erum að fá fyrir þá fjármuni sem við leggjum fram, sem eru sameiginlegir fjármunir okkar allra. Það er nefnilega ágætt að við minnum okkur á það hér, a.m.k. af og til, að við erum að sýsla með fjármuni launafólks og fyrirtækja. Það er eðlilegt að almenningur geri þá kröfu að við a.m.k. verjum þessum fjármunum af eins mikilli skynsemi og við getum og fáum eins mikið og hægt er fyrir þá. Þessi gríðarlega aukning útgjalda sem ég nefndi áðan, 38% síðustu fimm árin og yfir 50% frá 2012, hefur verið möguleg vegna þess að okkur Íslendingum hefur vegnað nokkuð vel, í rauninni betur en flestum öðrum þjóðum í heiminum á undanförnum árum. Þrátt fyrir þessa miklu aukningu útgjalda hefur tekist hressilega að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Það er í rauninni með töluverðum ólíkindum að þessi mikla aukning útgjalda hafi ekki valdið kollsteypu í efnahagslífinu. Þvert á móti hefur okkur tekist að tryggja stöðugleika yfir lengri tíma og meiri stöðugleika en við höfum mátt kynnast á undanförnum áratugum eða a.m.k. svo lengi sem ég man eftir. Ég hreinlega efast um að nokkurri þjóð hafi tekist að auka ríkisútgjöld með þeim hætti sem gert hefur verið og á sama tíma tryggja um og yfir 40% kaupmáttaraukningu launa. Það er afrek sem við ættum að hafa í huga og halda til haga.
Kannski Rómverjum til forna.
Það gæti verið, hv. þingmaður. Þú manst lengra aftur í tímann en ég. Þrátt fyrir þetta hefur afkoma ríkissjóðs verið jákvæð, hún verður jákvæð á komandi ári og í ágætu samræmi við það sem við höfum ákveðið og lagt línurnar með, bæði í fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Að þessu leyti er vert að hrósa hv. fjárlaganefnd og meiri hluta fjárlaganefndar fyrir að gæta að þessum atriðum, að við fylgjum því sem við höfum ákveðið, fylgjum þeirri stefnu sem mörkuð var í fjármálastefnunni og fjármálaáætluninni. Þegar kemur að afkomu ríkisins, ríkissjóðs, er staða okkar, hvort heldur er skuldastaða eða afkoman, öfundsverð í hugum flestra þjóða, miklu betri en aðrar þjóðir þekkja, a.m.k. þær sem við berum okkur saman við. En það breytir ekki hinu, að sú útgjaldaaukning sem átt hefur sér stað undanfarin ár getur ekki haldið endalaust áfram, við munum fyrr eða síðar rekast á vegg. Og það er líka alveg ljóst að það mun reyna á komandi ári á afkomumarkmið sem við höfum sett og ég fullyrði að það er í fyrsta skipti sem raunverulega reynir á lög um opinber fjármál að þessu leyti. Ég hygg að það sé vert að við höfum það í huga. Ég er einn af þeim sem hafa talið að við þurfum að fara að huga að því að innleiða nýja hugsun þegar kemur að ákvörðun um útgjöld og með hvaða hætti við skipuleggjum ríkisreksturinn. Við þurfum nefnilega að fara að straumlínulaga ríkið. Við þurfum að fara að viðurkenna að það er ekki bara skylda okkar í þessum þingsal að tryggja nægilega fjármuni til að reka sameiginlegt heilbrigðiskerfi og menntakerfi og byggja upp vegi, heldur verðum við um leið að tryggja að þeir fjármunir sem renna í þessa mikilvægu málaflokka og við erum sammála um séu nýttir skynsamlega. Við verðum líka að fara að standast þær freistingar að reyna að leysa allan vandann með því hreinlega að auka útgjöld.
… skatta.
Já, það er alveg rétt, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, að það er alltaf hægt að hækka skatta þangað til skattar gefa ekki lengur neitt af sér. Menn hafa reynt það og rekist á vegg í þeim efnum. Það er nefnilega þannig í þessu eins og öllu öðru að það er hófsemdin sem er gullna reglan í skattheimtu sem og útgjöldum. Hófsemdin gefur af sér góðæri. En við þurfum ekki bara að huga að því að nýta fjármunina, útgjöldin, sameiginlegu fjármunina okkar af skynsemi, heldur líka eignirnar sem við höfum bundið fjármuni í. Ég hef haldið því fram að ríkið, ríkissjóður, hafi bundið fjármuni í eignum og að þeir fjármunir nýtist ekki með sama hætti og þeir myndu gera ef þeir væru settir í aðrar sameiginlegar eignir. Þetta á við um t.d. að nýta eignir ríkisins sem eru bundnar í flugstöð eða í jörðum, mörgum fasteignum; nýta þá fjármuni frekar og umbreyta þeim m.a. í menntastofnanir og samgöngukerfi. Ég geri mér grein fyrir því að í þessum sal er hörð andstaða við það og þá hugmynd að hægt sé að umbreyta ákveðnum eignum ríkisins í aðrar eignir sem nýtast kannski landsmönnum með skynsamlegri og betri hætti. Í þessu sambandi er líka vert að hafa í huga að við verðum að fara að marka fjárfestingarstefnu fyrir ríkið til lengri tíma. Á meðan við gerum það ekki er mjög erfitt að átta sig á því hvort fjárfestingarþörf okkar í mikilvægum samfélagslegum innviðum, hvort heldur er í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu eða í samgöngumálum, er raunveruleg. Langtímafjárfestingarstefna fyrir ríkið liggur ekki fyrir en það breytir ekki því að margir hafa reynt að meta hana, hver hún er, og við vitum að við erum þar í skuld. Það er rétt sem hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði fyrr í dag, það eru kannski tvær tegundir skulda. Ég hygg að ég hafi átt orðastað hér fyrr í vetur við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson á þessum nótum. Það er rétt að það eru annars vegar fjármálalegar skuldir ríkisins en síðan eru líka aðrar skuldir sem eru fólgnar í því að við ræktuðum ekki fjárfestingar í samfélagslegum innviðum. Það hefur verið talið að fjárfestingarþörf hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga, séu á næstu tíu árum að lágmarki 500 milljarðar, uppsöfnuð og ný fjárfesting. Að lágmarki. Ef þetta er rétt eru það 50 milljarðar á ári. Og ég held að það megi færa rök fyrir því að uppsöfnuð fjárfestingarþörf sé mest þegar kemur að heilbrigðiskerfinu og samgöngukerfinu. Mér finnst rétt að vekja athygli á þessu. Mér finnst rétt að við hefjum þá umræðu að í tengslum við fjárlagagerð hvers árs, og ég tala nú ekki um fjármálaáætlun til fimm ára, séu gerðar ítarlegar fjárfestingaráætlanir, ekki einhver saldótala, heldur ítarlegar fjárfestingaráætlanir sem segja til um í hvað og af hverju. Ég lít á það sem skyldu okkar þegar við tökum ákvörðun um útgjöld að tryggja að þeir fjármunir nýtist með eins hagkvæmum hætti og hægt er og að við fáum bestu þjónustu sem hægt er að veita fyrir þá fjármuni sem við ætlum að láta renna í viðkomandi þjónustu eða rekstur. Ég held að það sé nauðsynlegt að við gerum þetta áður en við t.d. veltum við því fyrir okkur hvort það eigi ekki bara að hækka skatta. Auðvelda svarið er að hækka skatta. Ég geri mér grein fyrir því að það er erfiðara fyrir okkur hér að fara ofan í ríkisreksturinn og reyna að tryggja að hann sé straumlínulagaður og eins hagkvæmur og hægt er. Það er erfiða aðferðin. Auðvelda aðferðin er að leggja til sirka 26 milljarða skattahækkun á komandi árum. Þegar við lítum yfir síðustu ár verða skatttekjur ríkisins á komandi ári með tryggingagjaldi u.þ.b. 290 milljörðum meiri en fyrir fimm árum. Svo telja menn að það sé nauðsynlegt að hækka skatta enn frekar og afla enn frekari tekna. Það gera menn áður en þeir svara spurningunni: Hafa þeir fjármunir sem við höfum verið að taka ákvörðun um og aukið útgjöld um nýst með þeim hætti sem eðlilegt er og sanngjarnt að gera kröfu um? 290 milljarða aukning í skatttekjum jafngildir liðlega 800.000 kr. á hvern einasta Íslending. Það er tekjuauki ríkisins á komandi ári miðað við það sem var fyrir fimm árum, 2015 réttara sagt, það eru fimm ár á milli. Þessi gríðarlega tekjuaukning er talin merki um að ríkisstjórnin sýni af sér alveg sérstakt getuleysi í að afla tekna og að tekjustofnar ríkisins séu vannýttir. Ég held akkúrat að þeir séu blómstrandi og að það sé ástæðan fyrir því hve mikið tekjur hafa aukist. Frú forseti. Ég sagði hér áðan að við yrðum að innleiða nýja hugsun. Þessi nýja hugsun í ríkisrekstrinum krefst þess að við sem kjörnir fulltrúar í nafni almennings gerum auknar kröfur til forstöðumanna ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja um að þeir séu með hagkvæman rekstur, veiti skilvirka og góða þjónustu. Markmiðið er alls ekki að draga úr þjónustunni. Markmiðið er akkúrat að auka hana og auka gæði. En um leið og við gerum þetta og um leið og við förum í það verkefni að marka fjárfestingarstefnu til langrar framtíðar er nauðsynlegt að við förum að huga að framtíðinni í öðrum efnum. Það er ljóst að okkar bíður að taka ákvarðanir sem sumar hverjar geta orðið erfiðar, ekki síst ef við látum reka á reiðanum. Ég hef vakið athygli á því oftar en einu sinni í þessum ræðustól og annars staðar að við stöndum frammi fyrir breyttri lýðfræðilegri samsetningu þjóðarinnar og við getum sagt að einhverju leyti „óhagstæðari“. Hlutfall fólks sem er 67 ára og eldra af mannfjöldanum hækkar úr 12% í 19% árið 2040. Þá verða eldri borgarar orðnir 76.000. Árið 2060 verður þetta hlutfall 22% og fjöldi eldri borgara 97.000. Sex árum síðar verða eldri borgarar 114.000. Frá og með árinu 2053 mun samkvæmt mannfjöldaspá Hagstofunnar fólk á vinnualdri, þ.e. 20–67 ára, þurfa að framfleyta fleiri eldri en þeim sem eru yngri. Í fyrsta skipti í sögu landsins verða eldri borgarar sem eru utan vinnumarkaðar að óbreyttu fleiri en þeir sem eru undir tvítugu. Við sjáum sem sagt að hlutfallslega eru æ færri á vinnumarkaði. Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að okkur hefur mistekist á undanförnum árum að glíma við nýgengi örorku. Við þurfum að viðurkenna að heilbrigðiskerfið og við hér höfum ekki náð þeim árangri að rétta fólki hjálparhönd, fólki sem glímir við geðræn vandamál eða stoðkerfisvandamál og getur ekki tekið þátt í vinnumarkaðnum af þeim sökum. Kerfið hefur sem sagt brugðist. Ef við förum ekki að fjárfesta í forvirkum aðgerðum mun nýgengi örorku halda áfram að aukast eins og við höfum séð á undanförnum árum. Ef þróunin verður með sama hætti og verið hefur og að teknu tilliti til þess að fæðingartíðni hefur verið að lækka, að teknu tilliti til breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar og að teknu tilliti til þess að við breytum í engu eftirlaunaaldri, verða fleiri utan vinnumarkaðar árið 2060 en taka þátt í honum. Og til að gera þetta erfiðara eru það hins vegar ánægjuleg tíðindi að meðalævi okkar Íslendinga er stöðugt að lengjast og heilsan að batna. Frá 1970 hefur meðalævilengd karla lengst um 9,1 ár og hjá konum um 6,2. Við lifum lengur og eigum betra líf. Það er ánægjulegt, en í því eru áskoranir. Ástæðan fyrir því að ég vek athygli á þessu er að þetta mun hafa áhrif á ríkissjóð á komandi árum og áratugum. Ef við tökum ekki ákvarðanir í dag, hvernig við ætlum að bregðast við? Við stöndum frammi fyrir því og við verðum, og hjá því verður ekki komist, að hækka eftirlaunaaldur á næstu árum og það tiltölulega hratt. Ef minnið svíkur mig ekki var ákveðið árið 2016 að falla frá því að hækka eftirlaunaaldurinn upp í 70 ár á 24 árum. Ég gagnrýndi þá að það væri of skammt gengið. Ég taldi að það yrði að hækka eftirlaunaaldur upp í 70 ár á 12 árum. Það eru tvö ár liðin af þessum 12. Ég hygg raunar að við þurfum að hækka eftirlaunaaldurinn jafnvel enn meira á næstu 24–25 árum, líklegast upp í 72 eða 73 ár. Við þurfum hugsanlega að fara að velta því fyrir okkur að það sé sjálfvirkt endurmat þar sem tekið er tillit til ævilengdar og heilsu fólks þannig að starfsævin verði lengri, hlutfallið á milli þess tíma sem maður er á vinnumarkaði og utan vinnumarkaðar, í skóla, eða sem maður sem hefur lokið góðu ævistarfi og er sestur í helgan stein, verði að haldast nokkuð stöðugt á komandi áratugum. Ég hygg að þetta sé ákvörðun sem við komum okkur ekki hjá að taka. Ef við gerum það ekki kann það að leiða til gríðarlega mikillar útgjaldaaukningar á ríkissjóði á komandi árum. Eins og ég vék að áðan stöndum við samhliða frammi fyrir því að við þurfum að fara að fjárfesta í forvörnum og baráttu við lífsstílstengda sjúkdóma. Ég hygg að það sé kannski fjárfesting frekar en útgjöld. Það er kannski arðsamasta fjárfestingin sem við getum lagt í. Frú forseti. Þetta verkefni er að einhverju leyti kannski auðveldara en fyrir fimm, sex, sjö, átta árum, auðveldara að því leyti að staða ríkissjóðs er sterk, auðveldara vegna þess að við höfum tekið gríðarlega stór skref þegar kemur að útgjöldum til velferðarmála á síðustu árum. Það er ljóst að við höfum t.d. frá árinu 2010 stöðugt aukið útgjöld til velferðarmála, þá á ég við heilbrigðismál, félagsmál, húsnæðismál og tryggingamál, almannatryggingar, um 158 milljarða að raungildi. Bara fyrir þá fjárhæð væri hægt að reka alla framhaldsskóla landsins í fimm ár. Við erum þannig ágætlega í stakk búin. En það breytir ekki hinu, frú forseti, að verkefnið sem ég er að tala um hér er með þeim hætti að við getum ekki vikist undan því. Eftir því sem við drögum það lengur því erfiðara verður að taka ákvörðun. Frú forseti. Ég held að flest af því sem ég ætlaði að ræða hér um sé komið. Rauði þráðurinn í því sem ég er að segja er að ekki er forsvaranlegt í mínum huga að ganga lengra í aukningu ríkisútgjalda að öðru óbreyttu. Nú er verkefnið á komandi árum og áratugum að huga að því að fara að nýta fjármunina betur og skynsamlegar en við höfum gert. Við þurfum að gera raunverulegar kröfur til allra þeirra sem fara með opinbera fjármuni og er treyst til þess að reka opinberar stofnanir sem eru okkur mikilvægar, hvort heldur það eru skólar eða heilbrigðisstofnanir, að fara með þá fjármuni af skynsemi og að við fáum þá þjónustu sem við ætlumst til að verði veitt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann snertir á ýmsum mjög nauðsynlegum málum og að huga þurfi að þeim. Hér er minnst á að hv. þingmanni líði eins og það sé sérstakt markmið að auka ríkisútgjöldin og að við þurfum að gera kröfur um hvernig almannafé er notað og að það reyni á lög um opinber fjármál í framtíðinni. En ég vil hins vegar segja að núna reynir á lög um opinber fjármál. Í þessum fjárlögum er ekki verið að uppfylla lög um opinber fjármál með tilliti til einmitt þess sem hv. þingmaður er að kalla eftir, markmiðunum, árangrinum, mælanlegu stefnunni og aðgerðunum. Hvernig líður hv. þingmanni með að sjá þetta fjárlagafrumvarp miðað við þær kröfur sem hann virðist gera núna fyrir framtíðina? Ég sé ekki betur en að við viljum nákvæmlega það sama en ég er að gagnrýna fjárlögin núna fyrir að vera einmitt algerlega tóm af þeim markmiðum sem hv. þingmaður kallar eftir. Upphæðirnar sem lagðar eru til til aukinna fjárheimilda eru ekki einu sinni fyllilega útskýrðar. Beðið er um 4 milljarða en ekki sagt hvernig síðan á að nota þá. Þegar við fáum útskýringar á því hvernig á að nýta útgjaldasvigrúmið stemmir það frá einu ráðuneyti, allt komið, alveg niður í 0. Frábært. Svo kemur næsta ráðuneyti og bætir við, þá er það allt í einu komið í mínus. Hvað erum við að fara að samþykkja hérna? Um þetta eru mörg dæmi, þar sem fjárheimildirnar eru annaðhvort í plús eða mínus. Píratar leggja einmitt til að öll þau útgjöld, þ.e. úttektarheimildir sem sóst er eftir og eru ekki útskýrðar, um 8 milljarðar, séu bara felld niður. Hvað finnst hv. þingmanni um það?
Frú forseti. Fyrst aðeins um það þegar ég sagði áðan, að á komandi árum myndi reyna á lögin um opinber fjármál, held ég að ég hafi tekið fram að ég væri að tala um afkomumarkmiðin að því leyti. Auðvitað hefur reynt á lögin um opinber fjármál frá því að þau tóku gildi en ég er að tala um að í fyrsta skipti muni reyna á þetta afkomumarkmið vegna þess að ég held að við séum komin á þá brún. Og við þurfum að vanda okkur. Hvernig líður hv. þingmanni með fjárlögin? var spurt. Ja, heiðarlega svarið er: Ef einhver í þingsalnum heldur að fjárlagafrumvarpið liti svona út ef ég réði einn, að það liti út með þeim hætti sem það gerir, vita menn ekki fyrir hvað ég stend. Auðvitað er ýmislegt sem ég vil hafa með öðrum hætti, en það er þannig og það er nú það sem er kannski að mörgu leyti fallegt við þennan þingsal að við þurfum náttúrlega að taka tillit til ákveðinna sjónarmiða og skoðana. Við þurfum að miðla málum og ég hef reynt að gera það, taka tillit til ýmissa sjónarmiða sem eru réttmæt. Ég get kannski haft efasemdir um skynsemina, en þau eru réttmæt. Áhersla ríkisstjórnarinnar er á velferðarmál. Það eru rök fyrir því vegna þess að eftir efnahagslegu áföllin sem við gengum í gegnum var gengið mjög nærri velferðarkerfinu, heilbrigðiskerfinu, tryggingakerfinu o.s.frv. Sú endurreisn sem átt hefur sér stað undanfarin ár gengur vel og það sem meira er, [[Forseti hringir.]]haldið er áfram og bætt í betur og byrjað að byggja upp, hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Allir flokkar lofuðu fyrir síðustu kosningar og þarsíðustu að byrja einmitt að byggja upp. Það er alla vega vel. Aðeins til að verja meiri hluta, sem hv. þingmaður sagði að væri að létta á bensíngjöfinni, vil ég segja að þær skipanir koma náttúrlega frá ríkisstjórninni. Fjárlaganefnd bætti við öðrum pakka sem var ekki að létta á bensíngjöfinni. Síðan koma ásakanir um skerðingar. Já, á loforðunum, þar á er munur. Lofað var 4 milljörðum, verið er að skerða það loforð til að hafa þetta svona nákvæmt. Það er nefnilega fleira sem reynir á í fyrsta skipti í lögum um opinber fjármál, ekki bara afkomumarkmiðin eins og hv. þingmaður bendir réttilega á. Það er, að ég tel, dálítið krítískt hvílíkur tímapunktur er núna í lögum um opinber fjármál, hvernig við tökum á fjárlögum núna og næstu fjármálaáætlun. Þetta er í fyrsta sinn sem við erum að ná fyrsta árinu frá því að lög um opinber fjármál voru sett. Það er fáránlegt. Annað sem hv. þingmaður sagði var að auka gæði þjónustu fyrir minni pening. Það þýðir ekkert annað en nýsköpun. Það er ekki mikið um nýsköpunarstyrki í fjárlögunum, ég verð að segja eins og er. Ég held að enginn geti í rauninni mótmælt því neitt sérstaklega. Smá svo að lokum um kaupmáttaraukninguna, hv. þingmaður talaði um mikla kaupmáttaraukningu, 40%. Ég spyr: Til hverra rennur þessi kaupmáttaraukning? Rennur hún til ungs fólks? Rennur hún til leigjenda? Ég held nefnilega að kaupmáttaraukningunni á undanförnum árum hafi verið tiltölulega misskipt og að sá aukni kaupmáttur sem ýmsir hafa kannski fengið hafi horfið í hækkandi húsnæðisverð eða leiguverð eða annað sem við ættum að gera betur í.
Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni um að við þurfum að huga betur að nýsköpun í ríkisrekstri. Ég vil líka ganga lengra og segja: Heyrðu, við erum að samþykkja rafrænar þinglýsingar. Við erum að taka upp ný vinnubrögð í alls konar þjónustu ríkisins, síðan er verið að leggja á gjöld sem eiga að standa undir þjónustu, þ.e. þeir sem nýta sér hana, hvort heldur það er að skrá hlutafélag eða fá vegabréf o.s.frv. Ég held að við þurfum að fara að ræða það hvernig við tryggjum að almenningur fái að njóta aukins hagræðis í ríkisrekstrinum. Þá kemur að öðru atriði, sem ég hefði kannski átt að eyða einhverjum tíma í áðan í ræðu minni, þ.e. að eitthvað skrýtið er við það að við skulum ræða eingöngu útgjöld í staðinn fyrir að ræða í samhengi útgjöldin og tekjufrumvörpin [[Gripið fram í: Og markmiðin.]]og markmiðin, hv. þingmaður, alveg kórrétt. Mér finnst því á margan hátt vont að vera að slíta í sundur annars vegar fjárlagafrumvarpið, sem er útgjaldafrumvarp, og hins vegar þau tekjufrumvörp sem liggja fyrir. Kannski ætti það að vera öfugt. Við í efnahags- og viðskiptanefnd, félagar mínir hér í salnum sem sitja þar, erum á eftir, við eigum eftir að vinna þá vinnu. Og eitthvað er í land þó að einhver tekjufrumvörp hafi verið. Eitt af því sem er þó til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd er einmitt skattalegar aðgerðir til að ýta undir nýsköpun, [[Forseti hringir.]]ekki í ríkisrekstri, heldur í einkafyrirtækjum. Ég veit að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson mun styðja það mál heils hugar.
Herra forseti. Við ræðum fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2019. Ég hef fylgst ágætlega með umræðunni í dag sem er um margt athyglisverð. Það er til að mynda athyglisvert hvað gagnrýnin á frumvarpið er gríðarlega misjöfn eftir því hvaðan hún kemur, þ.e. frá hvaða örmum eða flokkum stjórnarandstöðunnar hún kemur. Stjórnin er ýmist gagnrýnd fyrir að taka ekki nógu vel á í ýmsum málaflokkum eða fyrir að vera allt of eyðslusöm og eyða allt of miklu og sýna ekki nægilega mikið aðhald. Þetta er svona á ýmsa kanta og kannski ekki skrýtið í ljósi þess að ríkisstjórnin er óvenjuleg og við erum líka með óvenjulega stjórnarandstöðu. Ríkisstjórnin er óvenjuleg í því tilliti að hana mynda flokkar sem í hefðbundnum íslenskum skilningi hefðu ekki þótt líklegir til þess að fara saman í eina ríkisstjórn, þ.e. spannar í rauninni allt litrófið í stjórnmálaflórunni, eða a.m.k. allt litrófið í hinni hefðbundnu stjórnmálaflóru, skulum við segja, og hins vegar er stjórnarandstaðan sem segja má að spanni einnig allt litrófið í stjórnmálaflórunni og kannski að einhverju leyti líka, ef maður getur talað um það, hið óhefðbundna litróf. Kemur það m.a. til af því að í stjórnarandstöðunni eru flokkar sem hafa ekki viljað skilgreina sig á hinu pólitíska litrófi og/eða þeir sem eru kannski enn þá að finna sig svolítið á þeim velli. Á þetta hefur verið mjög áhugavert að hlusta. Herra forseti. Það eru nokkrar staðreyndir í þessum fjárlögum sem menn hafa jafnvel verið að reyna að komast hjá að ræða, hefur maður haft á tilfinningunni á köflum, t.d. hefur verið fleygt hér í þingsal að um einhvers konar niðurskurð sé að ræða í fjárlögunum, að verið sé að draga úr. Raunin er hins vegar sú að það er náttúrlega alls ekki þannig. Þessi fjárlög og fjárlög yfirstandandi árs eru umtalsvert hærri en fjárlög áranna á undan og munar þar einum 90 milljörðum. Það hefði einhvern tímann þótt saga til næsta bæjar að ríkisstjórn væri að bæta svona verulega í. Segja má í þessu samhengi að sá flokkur sem hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, veitir forystu lofaði fyrir síðustu kosningar, eða, já, lofaði skulum við segja, við lofuðum einhvers staðar á bilinu 40 milljörðum plús/mínus í aukin útgjöld. Þessi ríkisstjórn er komin töluvert mikið fram yfir það og ríkisstjórnin er raunar komin fram yfir öll þau loforð sem allir flokkarnir lofuðu í auknum útgjöldum á kjörtímabilinu. Nú má svo sem segja að ríkisstjórnin hafi að því leyti til verið lánsöm að ytri aðstæður, a.m.k. þegar við vorum að byrja, voru tiltölulega hagstæðar en það breytir því ekki að við erum að bæta verulega í ríkisreksturinn og raunaukningin, heildaraukningin í rauntölum, er ríflega 4% milli ára. Það er ekkert smotterí. Það eru gríðarlega miklir peningar og munu skipta verulega miklu máli fyrir íbúa landsins. Það er eitt sem hefur angrað mig svolítið í sambandi við fjárlög og fjárlagagerð, það er þessi tiltölulega stífi rammi sem ríkisfjármálastefnan og fjármálaáætlunin setja við fjárlagagerðina. Það t.d. að gólfið í ríkisfjármálaáætlun, sem sagt við 1% afgang, skuli vera svona sem ég myndi kalla hart gerir það að verkum að erfiðara er fyrir ríkisstjórn á hverjum tíma að bregðast við, til að mynda eins og gerist núna, breytingum sem verða á þjóðhagsspá á milli gerðar fjárlagafrumvarpsins og 2. umr. Þetta er afar óþægilegt og ef maður hugsar það af einhverri skynsemi gerir þetta þá kröfu til ríkisstjórnar að ef hún ætlar að hafa eitthvert svigrúm til að bregðast við verður hún í raun að leggja fram fjárlagafrumvarp að hausti með sennilega einhvers staðar á bilinu 1,3–1,4% í afgang til að geta mætt breytingum sem kynnu að verða á þjóðhagsspá. Auðvitað gæti yfir sig bjartsýn ríkisstjórn alltaf spilað alveg við eitt prósentið, en til langs tíma litið væri það kannski ekki skynsamlegasti kosturinn, en þetta er eitthvað sem m.a. Vinstri græn bentu á þegar lögin um ríkisfjármál voru sett á sínum tíma, að það gæti orðið erfitt. Ef mig misminnir ekki hrapallega hefur sú umræða komið upp áður í sambandi við fjármálaáætlun og fjármálastefnu að skynsamlegra væri kannski að leyfa einhvers konar vikmörk í þeim tölum. Það er nokkuð sem þingið ætti kannski að skoða því að eins og til að mynda núna þar sem lögð eru fram fjárlög með nánast sléttum 1% afgangi bjóða þau í rauninni ekki upp á neinar breytingar, a.m.k. ekki til hins lakara í þjóðhagsspánni. En að sértækari málum í frumvarpinu. Það er verið að bæta verulega í heilbrigðismál og þetta eru önnur fjárlögin í röð þar sem það er gert. Frá því að núverandi ríkisstjórn tók við er aukningin til málaflokksins heilbrigðismál sennilega rétt rúmlega 13% í það heila, þ.e. raunaukning. Þetta eru alveg gríðarlega miklir fjármunir og skipta okkur sem þjóð mjög miklu máli. Eins og fleiri þingmenn hafa komið inn á í dag höfum við í kjölfar hrunsins dregist töluvert aftur úr í þessu og löngu tímabærar fjárfestingar í kerfinu höfðu dregist aftur úr. Við höfum ekki hafið nauðsynlegar framkvæmdir á Landspítalanum nema að litlu leyti og þannig mætti lengi telja. Þess sjást raunar merki á breytingartillögum hv. fjárlaganefndar, eins og t.d. í tækjakaupunum þar sem bætt er í til að mæta þörfum sjúkrahúsanna á landsbyggðinni, að við höfum verið of sein að taka við okkur, en ríkisstjórnin hefur þó reynt að bæta þar úr. Annar þáttur sem við höfum dregist aftur úr, og er raunar sett inn í stjórnarsáttmálanum að við ætlum að breyta, er að greiðsluþátttaka sjúklinga hefur verið of mikil. Við síðustu fjárlög voru stigin fyrstu skrefin til að draga úr henni og við þessi fjárlög eru enn stigin skref í sömu átt til að tryggja að á þessu kjörtímabili verði greiðsluþátttaka sjúklinga á Íslandi sú sama eða sambærileg og hún er annars staðar á Norðurlöndunum. Það er afar mikilvægt. Ríkisstjórnin ákveður, og fjárlaganefnd þar með, að þær upphæðir sem hafa verið í biðlistaátakinu undanfarið ár, þ.e. 840 milljónir, eru teknar inn í grunn fjárlaganna. Einhverjum kann að finnast þetta ekki stór upphæð í því samhengi, en þegar við lítum á hvað hægt er að gera fyrir þá peninga og hvað þetta getur skipt máli fyrir marga sjúklinga breytist myndin svolítið. Vegna þessara breytinga og ákvarðana munu hundruð einstaklinga fá aðgerðir fyrr en ella hefði verið og er þó ekki nóg að gert. Það mun taka einhvern tíma að vinda niður þá biðlista sem höfðu myndast á árabilinu 2008–2017 til að ná þeim markmiðum sem við höfum talað um að ná niður, sérstaklega fyrir kannski stærri bæklunaraðgerðir, að ná þeim niður í þrjá til fjóra mánuði. Á þeirri leið erum við og sú ákvörðun að fella þessa fjármuni inn í grunn fjárlagafrumvarpsins er merki um að ríkisstjórninni er alvara með þetta. Áfram um heilbrigðismál sem snúa að hjúkrunarrýmunum. Eins og kemur fram á heimasíðu velferðarráðuneytisins í dag þar sem birtar eru upplýsingar um uppbyggingu hjúkrunarrýma á næsta ári er það því miður þannig að hluti þeirra rýma sem menn höfðu verið að vonast til að yrðu til á næsta ári verður það ekki af ýmsum ástæðum, m.a. vegna málaferla, og kannski er sérstaklega vert að nefna í því sambandi stækkun hjúkrunarheimilisins í Boðaþingi í Kópavogi. Það er mjög vond niðurstaða, því að það hjúkrunarheimilið hefði í rauninni getað farið af stað og eins og þingmönnum er vafalítið kunnugt um hefði það átt að vera komið af stað fyrir allnokkru og hefði í rauninni átt að klárast á næsta ári. Það mun ekki verða. Fyrir vikið eru fjármunir til reksturs hjúkrunarrýma, þ.e. frá því sem ætlað var, lækkaðir lítið eitt, en engu að síður er rekstrargrunnur hjúkrunarrýmanna leiðréttur. Ég vil trúa því að þetta sé bara byrjunin, ekki sé verið að ganga alla leið í því. Eins og segir í nefndaráliti hv. fjárlaganefndar, þ.e. meiri hlutans, er verið að bregðast við aukinni hjúkrunarþyngd. Hjúkrunarheimilin telja að gera þurfi meira og eins og ég nefndi áðan er það nefnt í stjórnarsáttmálanum að þetta sé eitt af þeim verkum sem þurfi að fara í. Mér er kunnugt um að sú vinna er þegar farin af stað í heilbrigðisráðuneytinu, þ.e. skoðun á þessum málum, og það er mikilvægt. Engu að síður verða yfir 160 ný hjúkrunarrými tekin í gagnið á höfuðborgarsvæðinu á næsta ári. Eins og margir þingmenn vita er ég búinn að vera í þessum bransa í 17 ár eins og þar stendur, þ.e. í þeim geira sem heitir öldrunarþjónusta á Íslandi. Í fljótu bragði man ég ekki eftir mörgum árum né nokkru þar sem jafn mörg ný hjúkrunarrými voru tekin í gagnið á einu ári. Það er vel. En þetta er bara höfuðborgarsvæðið. Eins og kemur fram á vef velferðarráðuneytisins eru líka rými fyrirsjáanleg úti á landi eða annars staðar en á höfuðborgarsvæðinu. Þar er líka fjölgun sem kemur þá á næsta ári og þarnæsta og mun vafalítið bæta stöðuna. Eins og hv. þingmenn þekkja hefur það nokkuð verið í umræðunni að undanförnu að biðlistar hafi lengst úr 110 eða 111 dögum í 120 daga á höfuðborgarsvæðinu eða þar um bil. Það er of langur tími, sérstaklega þegar haft er í huga að stór hluti þessa biðtíma í seinni tíð er á sjúkrahúsum, sem er afar óheppilegur staður fyrir eldra fólk sem hefur lokið meðferð til að bíða. Aðstæður á sjúkrahúsum eru, eins og þingmönnum ætti að vera kunnugt um, náttúrlega ekki neinar heimilisaðstæður og við eigum ekki að sætta okkur við að gamalt fólk þurfi að bíða mánuðum saman inni á sjúkrahúsum eftir úrræðum. Það leiðir mig hins vegar að öðru, en þó undir sama málaflokki, og það er hvernig við hugsum framtíðina í þessum málaflokki. Eins og kom fram í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar áðan er fyrirsjáanleg veruleg fjölgun í hópi aldraðra á næstu 30 árum. Ef við höldum áfram með sama módel í öldrunarþjónustu á næstu 30 árum, miðum við að eldri einstaklingar sem þurfa þjónustu að jafnaði fari inn á hjúkrunarheimili á sama aldri og þeir gera í dag og í sama mæli og þeir gera í dag, munum við á næstu 30 árum þurfa að byggja 55 ný hjúkrunarheimili sem taka 100 íbúa hvert. Það mun kosta á annað hundrað milljarða á ári að reka þau, þ.e. þessi breyting ein myndi krefjast þreföldunar á heildarframlagi til þjónustunnar innan heilbrigðiskerfisins. Það er engin smáupphæð. Við hljótum að sjá það, hv. þingmenn, að ef við veldum að fara þá leið værum við sennilegast ekki bara að fara illa með opinbert fé, heldur værum við líka að sigla á móti þeim straumi sem eldri íbúar landsins hafa verið að reyna að sigla, þ.e. að minnka áhersluna á stofnanaþjónustu og auka áhersluna á þjónustu heima. Það væri að mínu viti afar sérkennilegt ef við veldum að halda áfram í sama módelinu. Ég vona að í nýrri heilbrigðisstefnu verði a.m.k. einhverjar vangaveltur og vonandi ákvarðanir um að taka nýjan kúrs í þessum efnum. Nokkrir hv. þingmenn hafa þegar nefnt í ræðum sínum í dag að með endurhæfingu og endurhæfingarþjónustu fyrir eldra fólk og raunar yngra einnig hafi tekist að minnka þörfina á annarri þjónustu. Það er frábært. Það er eitt af þeim úrræðum sem geta skipt máli. Með því að auka framlög til dagþjálfunar, dagdvalar, eða leggja meiri áherslu á þann þátt, gætum við líklega einnig haft veruleg áhrif á þörfina fyrir hjúkrunarrými og með því að fjölga endurhæfingarúrræðum fyrir eldra fólk væri það líka hægt. Allt þetta kostar eitthvað. En það er algerlega ljóst að kostnaðarmódel sem við erum að vinna með í dag mun ekki virka fyrir okkur eftir 30 ár. Það mun ekki gera það. Við getum ekki haldið áfram á þeirri braut ef við viljum halda áfram að sinna öllum þeim þáttum velferðarkerfisins sem við sinnum í dag. Það er ýmislegt annað sem núverandi ríkisstjórn, þessi óvenjulega ríkisstjórn eins og ég nefndi í upphafi, hefur áorkað frá því að hún byrjaði. Hún hefur til að mynda bætt verulega í atvinnuleysisbætur. Hún hefur lofað, eins og komið hefur fram í máli margra þingmanna, að hefja breytingar á almannatryggingakerfinu. Á þessu ári var upprunalega gert ráð fyrir að þeir 4 milljarðar myndu nýtast sem voru í upprunalegu útgáfunni af fjárlagafrumvarpinu. Því miður hefur hins vegar komið í ljós að þær kerfisbreytingar sem búist var við að gætu tekið gildi í upphafi ársins munu ekki verða tilbúnar og því beinlínis óábyrgt að gera ráð fyrir að allir fjármunirnir myndu nýtast strax á næsta ári. Hins vegar liggur fyrir, og mikilvægt er að það komi fram, að þegar kerfisbreytingarnar liggja fyrir mun ríkisstjórnin fjármagna þær að fullu. Það má ekki vera neinn misskilningur í því. Það er líka mikilvægt að halda því til haga að ríkisstjórnin hefur frá því að hún tók við völdum aukið framlög til félagsmála um ríflega 20%. Nú kunna einhverjir þingmenn að segja: Ja, það var nú auðvelt að gera það, búið var að svelta málaflokkinn svo lengi. En engu að síður eru þarna verulegar upphæðir og verulegar úrbætur. Eins og kemur fram í fjármálaáætlun, sem þingmenn kannast vafalítið við, er gert ráð fyrir að halda áfram á sömu braut. Það mætti nefna fleiri málaflokka, t.d. samgöngumál og umhverfismál. Þar er verið að bæta verulega í. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur m.a. orðað það svo að samgöngumál séu í rauninni heilbrigðismál og þau eru það að vissu leyti, sérstaklega þegar við hugsum til þess að mjög miklar breytingar eru að verða á heilbrigðiskerfinu sem krefjast þess beinlínis að við getum tryggt það á hverjum tíma að íbúar landsins komist um langan veg með öruggum hætti á sjúkrahús, sem er kannski ekki endilega í næsta nágrenni við þá. Þá þarf vegakerfið og samgöngurnar að vera í lagi. Eins og ég kom inn á í ræðu minni eru margir góðir þættir undir í frumvarpi þessu. Og jafnvel þó að ríkisstjórnin hafi nú þegar komið fram með aukningu til ýmissa málaflokka sem eru langt umfram þau kosningaloforð í fjármunum talið, sem ríkisstjórnarflokkarnir lofuðu fyrir kosningar, er verkefninu engan veginn lokið. Ríkisstjórnin mun halda áfram að styrkja stoðir velferðarkerfisins. Hún mun halda áfram að styrkja innviðina í landinu og hún mun halda áfram á þeirri braut sem kveðið er á um í stjórnarsáttmálanum, að tryggja að almannatryggingakerfið þjóni þeim tilgangi sem það þarf að gera til þess að allir geti notið sín í samfélaginu. Ég ætla ekki að hafa orð mín miklu fleiri við umræðuna, en vil að lokum þakka hv. fjárlaganefnd fyrir ljómandi góða vinnu, bæði meiri hlutanum og minni hlutanum, því að ábendingar frá minni hlutanum eru vissulega mikilsverðar. Þó að við séum ekki endilega nákvæmlega sammála þeim öllum er afar mikilvægt að geta átt þetta samtal og rætt um kosti og galla fjárlagafrumvarpsins og náð vonandi lendingu þar.
Herra forseti. Í upphafi þessa kjörtímabils setur ríkisstjórn sér fjármálastefnu sem á að gilda allt kjörtímabilið og sú fjármálastefna er síðan grunnurinn undir fjármálaáætlun og fjárlagafrumvörp. Ég heyrði ekki betur en að hv. þingmaður væri að gagnrýna þá fjármálastefnu sem hæstv. ríkisstjórn hefur sett sér og stjórnarmeirihlutinn hefur samþykkt með fjármálareglu um ákveðið hlutfall af vergri landsframleiðslu sem á að vera afgangur af ríkissjóði. Ég vil fyrst spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér að hann hafi einmitt verið að gagnrýna þá fjármálareglu sem hann samþykkti sjálfur í upphafi kjörtímabils, sem ætti að vera grunnur undir bæði fjármálaáætlun og fjármálastefnu. Sú sem hér stendur var ekki ánægð með þá fjármálareglu og greiddi atkvæði gegn henni þegar við vorum að fjalla um frumvarp um opinber fjármál. Í atkvæðaskýringum við afgreiðslu frumvarpsins sögðum við í Samfylkingunni að um leið og við kæmumst hér að völdum myndum við gera breytingar á lögum um opinber fjármál og taka út fjármálareglu í lögunum. Hins vegar væri auðvitað eðlilegt að hver ríkisstjórn gæti sett sér fjármálareglu, en það ætti ekki að vera skrifað inn í lög. Ég vil spyrja hvort hv. þingmaður og Vinstrihreyfingin – grænt framboð í því samstarfi hafi hugsað sér að leggja fram tillögu um að breyta [[Forseti hringir.]]lögum um opinber fjármál og taka út fjármálaregluna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og andsvarið og vil upplýsa þingmanninn um að það sem ég ræddi í ræðu minni áðan var meira að lögin um opinber fjármál leyfðu ekki svigrúm í þeim ramma sem settur er hverju sinni, að sett sé strik en ekki bil, ef þingmaðurinn skilur hvað ég á við. Í staðinn fyrir að hafa svokallað hart gólf í fjármálastefnunni eins og hún er lögð upp af hverri ríkisstjórn er gólfið frekar það sem ég myndi kalla mjúkt, þ.e. að ekki séu sett strik við einn heldur sé bil sem væri t.d. 0,8–1,2 eftir atvikum. Þetta nefndi ég sérstaklega vegna þess að þegar hagspár breytast á milli framlagningar frumvarpa og þangað til lokaafgreiðsla frumvarpanna fer fram er svigrúmið sem er til breytinga miklu minna en ella. Í rauninni krefst hart gólf þess að ríkisstjórn á hverjum tíma gefi út fjárlagafrumvarp sem er með meiri afgangi heldur en línan í fjármálastefnunni gefur tilefni til að ætla, vegna þess að að öðrum kosti er ekkert svigrúm ef breyting kynni að verða. Það er þetta sem ég var að gagnrýna en ekki sú samþykkt sem við gerðum í vor.
Herra forseti. Ég skil orð hv. þingmanns þannig að hann sé sammála því að hafa fjármálareglu í opinberum fjármálum en að það væri ekki ein ákveðin tala heldur væri sett bil. Það er fróðlegt að heyra að hv. þingmaður Vinstri grænna sé hlynntur því að hafa fjármálareglu í opinberum fjármálum en reglan verði bara að vera þannig að það sé einhver sveigja, sem er í sjálfu sér skynsamlegra heldur en að hafa hart gólf. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er betra. Þá vil ég spyrja hv. þingmann. Ef við værum með bil en ekki hart gólf, hefði hv. þingmaður viljað að með breytingartillögum ríkisstjórnarinnar hefði verið gengið á afganginn til að setja í velferðarkerfið og styrkja það og kjör barnafólks, jafnvel öryrkja og heilbrigðiskerfið o.fl., eða hefði hann viljað skila meiri afgangi? Hvernig myndi hv. þingmaður vilja nýta sér þetta bil og þann sveigjanleika ef hann væri fyrir hendi eins og staðan er núna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur spurninguna. Ég held að ef gólfið væri mjúkt, eins og ég orðaði það áðan, hefði náttúrlega verið langeðlilegast að setja fram fjárlög á miðgildi gólfsins til að geta brugðist við því t.d. ef hagspáin versnaði, að þurfa þá ekki að grípa til þess að færa gólfið enn þá neðar heldur geta haldið því á sama stað, og hv. þingmaður áttar sig væntanlega á því. Í því tilliti hefði til að mynda verið hægt að bregðast við með því að halda öllum útgjöldum nánast í sömu tölum, alla vega eins og staðan er í dag. Varðandi það sem ég býst við að hv. þingmaður sé að fiska eftir, hvort þetta hefði til að mynda átt við um breytinguna sem er á framlögum vegna fyrirhugaðra breytinga á grundvelli örorkulífeyris, veit hv. þingmaður það alveg eins og ég að formið á þeim breytingum liggur ekki fyrir, það gerir það ekki. Sú nefnd er því miður enn að störfum. Við verðum því núna, við skulum segja sem ábyrgt stjórnvald, að bíða eftir því að þær breytingar líti dagsins ljós. Ég held þess vegna að það sé varlega áætlað hjá hv. fjárlaganefnd að gera þá breytingu sem hún þó gerir á frumvarpinu, en ítreka það sem ég sagði áðan að þegar breytingarnar líta dagsins ljós verða þær fullfjármagnaðar. Því hefur ríkisstjórnin lofað og við það mun hún standa.
Virðulegur forseti. Ég er þeirrar gæfu aðnjótandi að fá trúlega að ljúka þessari umræðu í dag, með tímamótaræðu reikna ég með. Það er alltaf svolítið sérstakt þegar rædd eru svo mikilvæg mál sem fjárlög næsta árs að vera að tala inn í nóttina. En svona er það, einhver verður að vera síðastur og þá verður maður kannski fyrstur einhvern tímann ef einhver sanngirni er í lífinu. Við ræðum hér fjárlagafrumvarp fyrir árið 2019. Það er af ýmsu að taka. Við sem samfélag erum sem betur fer á góðum stað, efnahagur þjóðarinnar er góður og við höfum kannski á mörgum sviðum verið að takast á við ákveðin velmegunarvandamál. Við sjáum fram á eins og hagspár sýna að það dragi úr þessum mikla efnahagsvexti sem verið hefur. Við erum samt langt frá því að vera á slæmum stað, en við þurfum að stilla fjárlagafrumvarp hverju sinni inn á þær spár sem gerðar eru. Það verður þó að viðurkennast líka að þær spár sem hafa verið gerðar í gegnum árin hafa ekki alltaf gengið eftir á hvorn veginn sem þær eru. En það verður að stíga varlega til jarðar þegar almannafé er undir og við höfum brennt okkur illa á að það er ekki gæfulegt að fara óvarlega í fjármálum eins og gerðist hjá fjármálafyrirtækjum þjóðarinnar fyrir aðeins tíu árum. Ég get alveg verið sátt við þessi fjárlög eins og þau liggja fyrir. Þau endurspegla að á bak við þau eru þrír flokkar sem eru með ólíkar stefnur í mörgum málum, en samt liggja stefnur þeirra líka saman í ýmsum málaflokkum. Það hefur tekist ágætlega að tvinna þetta saman, sýnist mér. Þegar við horfum fram á að það sé í raun 4% aukning á fjárlögum á milli ára hljótum við að vera að auka í innviðauppbyggingu og til þeirra málaflokka sem hafa orðið fyrir niðurskurði eftir hrun og uppsöfnuðum vanda. Þörfin hefur verið víða eins og við þekkjum. Það er því mjög ánægjulegt að sjá fram á að við séum að koma þjóðarskútunni á réttan kjöl. Það vita allir að það er alltaf hægt að gera enn betur. Við gerum það með því að hafa fjármálastefnu og fjármálaáætlun þar sem við höldum áfram að byggja ofan á það sem við leggjum grunn að í þessum stóru málaflokkum, hvort sem það eru heilbrigðismál, samgöngumál, velferðarmál heilt yfir, menntamál og svo mætti endalaust áfram telja. Ég vil fyrst nefna heilbrigðismálin. Þau hafa verið einn af þessum stóru málaflokkum sem taka stærstan hluta af skatttekjum þjóðarinnar. Sá málaflokkur á eftir að verða stærri og stærri þar sem þjóðin er að eldast og við gerum þá kröfu að við séum í fremstu röð með þjónustu gagnvart þjóðfélagsþegnum okkar og í fremstu röð varðandi aðgengi að þjónustunni og með góðan búnað. Framlög til heilbrigðismála eru aukin um tæpa 15 milljarða. Það er mjög ánægjulegt að sjá það og að það sé ekki eingöngu höfuðborgarmiðað heldur nýtur landsbyggðin þar góðs af. Síðast hér á milli 1. og 2. umr. bættust við 200 milljónir til að kaupa tækjabúnað, myndgreiningartæki, fyrir heilbrigðisstofnanir vítt og breitt um landið. Það hefur líka verið uppbygging í hjúkrunarrýmum. 200 hjúkrunarrými bætast við á næstu tveimur árum. Það er mjög ánægjulegt. Það hefur verið uppsöfnuð þörf þar eins og víða og við höldum þeirri uppbyggingu áfram. Það hefur komið fram að á milli 1. og 2. umr. hefur dregist eitthvað saman í framlögum. Það hefur þá skýringu að þær áætlanir sem voru um uppbyggingu á ákveðnum stöðum hafa breyst og þær dragast eitthvað. En áfram skal haldið af fullum krafti með það verkefni að fjölga hjúkrunarrýmum. Framlög til reksturs hjúkrunarrýma eru aukin um tæpar 1.300 milljónir frá fjárlögum 2018. Þetta eru allt upphæðir og tölur sem skipta gífurlegu máli og sýna á hvaða vegferð við erum. Við leggjum áherslu á að spýta verulega í þessa málaflokka þar sem þörf er fyrir og hefur því miður verið uppsafnaður vandi. Nú er komið að því að við sinnum þessum málaflokki af fullum heilindum og krafti. Ég get nefnt líka málaflokka eins og málefni öryrkja og málefni fatlaðs fólks. Þetta eru önnur fjárlög þar sem framlög til öryrkja eru komin í 10 milljarða. Það er mjög ánægjulegt. En vissulega eru það vonbrigði að ekki hafi tekist að klára þær kerfisbreytingar sem hefur verið unnið að svo hægt væri að halda sig við þá áætlun að setja 4 milljarða á næsta ári aukalega til þess að styrkja enn frekar stöðu örorkulífeyrisþega í landinu þar sem er mjög mikil uppsöfnuð þörf. Við vitum að stór hópur öryrkja er staddur á vondum stað og bíður eftir því að gerðar verði lagabreytingar og tekið á þeim málum sem vitað er að þarf að taka á, t.d. króna á móti krónu skerðingin sem allir flokkar hafa viljað vinna að. Starfshópur hefur verið að störfum þar sem þeir aðilar sem best þekkja til mála, fulltrúar öryrkja og fagaðilar á þessu sviði af hálfu ríkisins, vinna að því að nýta þá fjármuni sem best þeim öryrkjum til handa þar sem þörfin er mest og nýta þá þannig að menn geti verið sáttir við það til lengri tíma hvernig þeim sé ráðstafað. En við skulum ekki láta fallast hendur því að fjármunirnir eru þar til staðar og þeir fara strax í vinnu fyrir öryrkja þegar niðurstaða fæst í þeim málum sem unnið er að. Það má nefna Landspítalann sem lengi hefur verið beðið eftir að hefjist bygging á. Það var tekin skóflustunga í haust. Það er uppbygging upp á 4,7 milljarða á árinu 2019. Það er sama með það verkefni, það ýtist eitthvað lengra fram í tímann vegna þess að framkvæmdir eru ekki algjörlega tilbúnar fyrir næsta verk og þá fjármuni sem þar eru til staðar. Þó er engin hætta á öðru en að staðið verði við þær áætlanir þegar því er lokið. Og áfram er gert ráð fyrir því að meðferðarkjarninn verði tilbúinn árið 2024. Það er fyrir öllu. Aðeins um menntamál á landsbyggðinni. Það er verið að auka framlag á hvern nemanda í framhaldsskóla um 180.000 kr., en framhaldsskólarnir hafa margir hverjir átt við ákveðna erfiðleika að stríða. Það verður að halda áfram að bæta stöðu þeirra sem eru enn þá að reyna að vinna sig upp úr uppsöfnuðum vanda. En það er líka mjög ánægjulegt að við erum komin með fjölbreyttari flóru. Í haust fór af stað lýðháskóli á Flateyri og á Seyðisfirði hefur verið starfandi lýðháskóli í nokkur ár. Núna á fjárlögum er verið að fjármagna báða þessa lýðháskóla sem vonir eru bundnar við að verði til að auka framboð á fjölbreyttri menntun og styrkja þessa staði sem þar eru, Flateyri og Seyðisfjörð, og auka möguleika ungs fólks á að fara í nám sem er ekki hefðbundið en ýtir undir sköpunarkraftinn. Við þurfum svo í framtíðinni að treysta þessa skóla í sessi og eins og ég skil það er byrjað á því að vinna að slíkri lagaumgjörð. Þessi ríkisstjórn hefur líka sett samgöngumál á oddinn. Heildarútgjöld til samgöngumála eru um 40 milljarðar. Það er verið að auka útgjöld til samgöngumála um tæp 14%. Þetta er ofan í 10% aukningu á fyrstu fjárlögum þessarar ríkisstjórnar, svo að við erum á góðri leið, þó að ég viðurkenni alveg að ég hefði viljað sjá enn þá meiri fjármuni í samgönguþættinum. Það er svo víða uppsafnaður vandi sem hefur ekki fengið fjármuni síðustu árin og dregist og dregist, bæði út af hruninu en forgangsröðunin hefur líka, því miður, ekki alltaf verið rétt af hálfu stjórnvalda hverju sinni. Það eru vegir eins og á sunnanverðum Vestfjörðum, í Gufudalssveitinni og á Ströndum, ég nefni Veiðileysuháls og Skógarstrandarveg á Snæfellsnesi, uppsveitir Borgarfjarðar, svo ég sé nú stödd í mínu kjördæmi og láti aðra um að telja upp þá staði sem eftir eru annars staðar á landinu. Allt eru þetta vegir sem hefði átt að vera búið að byggja upp og malbika fyrir 30 árum. Þetta er svartur blettur á þjóðvegakerfi landsins og fyrir það fólk sem býr á þessum svæðum er óásættanlegt annað en að reynt sé að hraða framkvæmdum þarna sem mest. Hvað sem kemur út úr því að leggja á einhverja vegtolla til að flýta framkvæmdum þar sem mest umferð er, hvað sem kemur út úr því dæmi öllu, vara ég við að það verði á kostnað þessara svæða sem þarna standa eftir, að flýtiframkvæmdir bitni á þeim stöðum þar sem ekki er hægt að sýna fram á gífurlega mikla umferð. Þarna býr fólk sem á sama rétt og aðrir á að komast á milli staða, til og frá heimili, sækja heilbrigðisþjónustu og sinna atvinnu, það sækir þjónustu um langan veg og þarf að hafa almennilega vegi til að fara um. Þá vil ég nefna eitt sem er nýbúið að fjalla um, það er Vatnsnesvegurinn. Börn á því svæði, í Húnaþingi vestra, þurfa að hristast í klukkutíma á dag á holóttum vegum til og frá skóla og eru nánast sjóveik þegar þau koma í skólann að morgni til. Það var fjölmennur íbúafundur með samgönguráðherra til að fara yfir þessi mál á dögunum. Það er ekki hægt að bjóða upp á það að skólabörn þurfi að hristast á hálfófærum vegum til og frá í langan tíma upp á hvern einasta dag. Það er verið að spýta í þennan málaflokk og þar hefði mátt gera enn betur. Við sjáum hvað setur með það í framhaldinu, það er líka ansi dýrt að vera með svo mikla fjárfestingu sem Dýrafjarðargöngin eru, þau séu kláruð en svo líði tvö, þrjú ár þangað til næsti áfangi um Dynjandisheiði hefjist. Þá er ekki farið vel með þá fjárfestingu sem þar liggur undir. Allir vita að það er uppsafnaður vandi varðandi flugvelli og hafnir. En það er samt verið að bæta í þennan málaflokk, 14%, svo að viljinn er til staðar og við höldum bara áfram á þeirri leið. Samgöngur eru mjög mikil undirstaða undir byggð og möguleika á að atvinna byggist upp á viðkomandi svæðum, að allir landsmenn fái að njóta uppbyggingar eins og t.d. í ferðaþjónustu og að svæðin séu samkeppnishæf um fólk og fyrirtæki. Samflokksmenn mínir hafa komið inn á umhverfismálin og farið vel yfir þau. Framlög til umhverfismála aukast á milli ára um 9% og sett er metnaðarfull áætlun í umhverfismálum. Í fyrsta skipti er farið í raunverulegt átak gegn plastmengun og þetta er í fyrsta skipti sem málaflokkurinn er fjármagnaður almennilega. Það er stórátak í skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis. Allt vigtar þetta þungt í loftslagsmálum og skiptir máli. Menn eru að græða, bæði í eiginlegum og óeðlilegum skilningi. Við græðum upp land og við sem samfélag græðum á endurheimt votlendis sem þýðir að við skilum inn í Parísarsamkomulagið hluta af okkar framlagi í loftslagsmálum. Það er áframhaldandi uppbygging í innviðum fyrir orkuskipti í samgöngum. Þarna er mjög mikilvægt að þétta netið um allt land svo að allir hafi val um að hafa bíla með lægri rekstrarkostnaði. Það var mjög fróðlegur þáttur um þróun rafmagnsbíla nýverið í sjónvarpi allra landsmanna og við Íslendingar höfum alla burði til þess að vera fremst meðal þjóða í að hraða mjög uppbyggingu á innviðum svo að rafbílar verði raunhæfari kostur í notkun um allt land. Það er mikilvægt að verð á þeim lækki svo að venjulegt launafólk hafi efni á að eignast þessa bíla, sem eru umhverfisvænir og fylgir miklu lægri rekstrarkostnaður. Varðandi sjávarútvegsmálin beinir fjárlaganefnd því til ríkisstjórnarinnar að fjalla ítarlega um áhrif veiðigjalda á byggðir landsins. Ég get svo sannarlega tekið undir það. Veiðigjöldin hafa verið til umfjöllunar í atvinnuveganefnd. Þar hefur komið fram að í veikari byggðum landsins eru miklar áhyggjur af áhrifum veiðigjalda á rekstrarmöguleika fyrirtækja og á samþjöppun í greininni. Það er mjög mikilvægt að þetta sé tekið mjög föstum tökum og skoðað í heildarsamhengi og það sé byggt undir að fjölbreytt flóra útgerða þrífist um landið, þetta safnist ekki allt á fárra hendur í stórum samstæðum útgerðarfélaga heldur hafi minni fyrirtæki möguleika á að byggja sig upp. Lítil og meðalstór fyrirtæki eru burðarásar í fjölda byggðarlaga þar sem kemur aldrei til með að verða stórútgerð með stórum frystitogurum, uppsjávarskipum eða ísfiskstogurum. Sá tími er liðinn að slík skip séu í nær hverri höfn. Þá bendir fjárlaganefnd á að bændur hafi ekki notið þeirra kjara sem margir aðrir þjóðfélagshópar hafa notið. Minni tollvernd sem skilar sér í lægra vöruverði er sótt í vasa bænda. Til lengri tíma hljótum við að velta því fyrir okkur hvort það sé sanngjarnt að íslenskir bændur dragist aftur úr öðrum hópum. Þetta er eitt af því sem er verið að skoða núna í starfshóp, að taka þann hluta út úr búvörusamningnum sem snýr að sauðfjárbændum og endurskoða hann með vilja sauðfjárbænda sjálfra. Ég bind vonir við að út úr því komi sú niðurstaða að við stöndum áfram vörð um öfluga sauðfjárrækt hér í landi og getum stýrt því þannig að við getum treyst því að það verði möguleiki á nýliðun í greininni og að þau svæði sem henta mjög vel til sauðfjárræktar haldi áfram að vera í búsetu og þau lönd í nýtingu því að matvælaframleiðsla er hverri þjóð gífurlega mikilvæg. Við þurfum að sjá lengra fram í tímann því að það skiptir okkur máli sem þjóð að við höfum í þessa fjölbreytni í matvælaframleiðslu, hvort sem það er í garðyrkju, nautgriparækt, sauðfjárrækt eða öðrum búskap, að við getum framleitt sem mest hér innan lands. Það er bæði til þess að styrkja byggðafestu vítt og breitt um landið og skapa fjölbreytni í atvinnu. Um 18.000 manns hafa með einum eða öðrum hætti atvinnu af landbúnaði í landinu svo að þetta er gífurlega mikilvæg grein sem er samt brothætt. Við sem samfélag verðum að sjá til þess að þessi grein geti þrifist áfram í eðlilegu rekstrarumhverfi og í sátt við neytendur. Þetta er líka umhverfismál því að það eru mörg vistspor sem fylgja því að flytja mikið af matvælum heimshorna á milli og geta ekki treyst á að stór hluti af innlendri matvælaframleiðslu mæti þörf innan lands. Þá um byggðaáætlun og hvernig byggðaáætlun fléttast inn í fjárlögin. Ég fékk fyrir stuttu fréttir af því að það var verið að undirrita samning á milli landshlutasamtaka sveitarfélaga og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Þetta er samningur á grundvelli stefnumótandi byggðaáætlunar fyrir árin 2018–2024. Að þessu sinni voru settar 120 milljónir til sértækra verkefna í sóknaráætlun. Þar fékk styrk upp á 95 millj. kr. verkefni sem snýr að byggingu gagnavers á Blönduósi sem hefur lengi verið í kortunum. Það er mjög ánægjulegt að það verkefni sé að komast á það stig að við sjáum ekki fram á annað en að það verði að veruleika. Það mun styrkja þetta svæði mjög mikið því að lengi hefur verið kallað eftir því að fá einhverja iðnaðaruppbyggingu og fjölbreytni á svæðið og líka til þess að hægt sé að nýta þá orku sem er til staðar í Blönduvirkjun og að sú umframorka sem þar gæti verið verði nýtt til framtíðar og nýtist þeim svæðum sem næst eru þeirri virkjun. Það eru sem betur fer ánægjuleg tíðindi af landsbyggðinni á vakt þessarar ríkisstjórnar og er ekkert sjálfgefið, heldur er þessi ríkisstjórn með byggðamálin á sinni könnu og ætlar að gera góða hluti þar. Það skiptir svo miklu máli að við lítum á landið sem heild og gerum allt sem hægt er til að stuðla að öflugu mannlífi vítt og breitt um landið. Ég tel að þessi fjárlög sem slík séu jákvæð gagnvart landsbyggðinni og horfi þá í senn til heilbrigðismála, menntamála, velferðarmála og samgöngumála. Við erum þarna á réttri vegferð og munum halda áfram að bæta í. Það eru aðgerðir í fjárlagafrumvarpinu sem eru til stuðnings tekjulágum fjölskyldum. Þar má nefna barnabætur, þær hækka um 16% á milli 2018 og 2019. Þar er gert ráð fyrir að hafa tvenn skerðingarmörk, ein fyrir tekjulágar fjölskyldur og önnur fyrir tekjuhærri fjölskyldur, þ.e. skerðingarnar verða meiri við hærri tekjur en lægri. Sem dæmi má taka að barnabætur til einstæðs foreldris með 300.000 kr. í mánaðartekjur og tvö börn, þar sem annað þeirra er yngra en sjö ára, munu hækka um rúmar 114.000 kr. á ári. Það munar um þetta þó að þetta sé lág framfærsla, 300.000 kr. á mánuði, það hrópar enginn húrra fyrir þeirri upphæð, en vonandi tekst verkalýðsforystunni með sínu fólki að halda áfram að bæta kjör þeirra lægst launuðu. Þessi ríkisstjórn leikur líka stórt hlutverk í komandi kjarasamningum varðandi t.d. húsnæðismálin sem er stór þáttur í framfærslu allra fjölskyldna. Þar þarf að gera átak, bæði varðandi fyrstu kaup ungs fólks og framboð á leiguhúsnæði. Þar þarf að spýta í, ekki bara á höfuðborgarsvæðinu heldur líka úti um landsbyggðina þar sem er uppsöfnuð þörf. Þar þarf að vera hægt að bjóða upp á húsnæði þegar fólk leitar sér að vinnu og er tilbúið til þess að vinna hvar sem er á landinu, skoða möguleika til þess. Þetta helst í hendur við það að fólk geti haft möguleika á að vera færanlegt. Með þeirri tækni sem við búum við í dag, fjarvinnslu og möguleikum á að vinna oftar en ekki hvar sem er með sína tölvu, verðum við að mæta því að fólk hafi tækifæri til þess að fá inni og komast í húsnæði þegar það vill skipta um starfsvettvang og máta sig við landsbyggðina. Svo má nefna persónuafsláttinn. Hann hækkar umfram neysluvísitölu. Með því að hækka persónuafslátt nýtist þessi breyting best þeim sem hafa lægstar tekjur. Svo get ég líka nefnt að bætt er í úrræði hjá VIRK. Það skiptir líka máli. VIRK hefur sýnt fram á að þar eru gerðir mjög góðir hlutir í endurhæfingu. Þar er vinnusamningur við öryrkja upp á 250 milljónir svo að þar þurfi ekki að vísa neinum frá. Það hefur verið meiri aðsókn í þetta úrræði en gert var ráð fyrir og stefnt er að því í fjármálaáætlun að styrkja það enn frekar um 660 milljónir. Þetta fjárlagafrumvarp leynir á sér. Þar er víða farið í ýmsa útgjaldaliði sem eru til góðs og skipta miklu máli fyrir viðkomandi málaflokka. Þó að það hafi kannski tekið alla umræðuna núna að það hafi þurft að bregðast við hagspá hef ég ekki svo miklar áhyggjur af því að það reynist sá viðsnúningur sem sumir vilja meina. Ég tel að með mátulegu aðhaldi og ef við styðjum við þá vaxtarbrodda sem eru í landinu og stöndum með þeim atvinnuvegum í landinu sem hafa verið að vaxa og dafna og skapa gjaldeyri eigum við að geta haldið áfram að byggja upp eðlilegan hagvöxt. Hagvöxtur er ekki alltaf endilega af hinu góða. Ef hann er eingöngu drifinn áfram af mikilli einkaneyslu er kannski ekki innstæða fyrir honum. Það þarf að byggja upp jafnt og þétt, hagvöxturinn þarf að vera drifinn áfram af raunframleiðsluaukningu og innstæðu fyrir hagvexti, að bæði útflutningur og innflutningur standist á, að þetta sé í jafnvægi. Þá eigum við, þessi fámenna þjóð, 350.000 manns, að geta búið hvort sem er öldruðum, öryrkjum, ungu fólki og þeim sem vilja koma til Íslands, flóttafólki eða þeim sem vilja koma yfir höfuð og búa á Íslandi og takast á við það sem við erum að gera hér hverju sinni, hvort sem það er í atvinnuuppbyggingu, menningu eða almennt í okkar samfélagi, að geta búið vel að okkar fólki og samfélaginu og komið í veg fyrir að ójöfnuður aukist eins og hann hefur því miður verið að gera í gegnum árin. Ég tel að við séum að snúa af þeirri braut. Við erum að vinna gegn ójöfnuði og munum halda því áfram. Þessi ríkisstjórn hefur verið við völd í 11 mánuði og hefur lagt meira inn í uppbyggingu en reiknað var með í stefnuskrá allra þessara flokka, svo að við höfum verið að gera góða hluti. Þó að kröfurnar frá samfélaginu séu stundum ansi miklar, að allt eigi að gerast á stuttum tíma, er góður hagvöxtur jafnt og þétt það sem skiptir öllu máli, að við séum ekki að taka miklar dýfur. Þess vegna hefði verið gott að við hefðum haft í fjárlagafrumvarpinu einhverja sveiflujöfnun, að við værum ekki algjörlega bundin við það viðmið að vera undir 1% af vergri landsframleiðslu. Í samfélagi eins og Ísland er þar sem við búum við það efnahagsumhverfi að það eru eðlilegar náttúrulegar sveiflur í grundvallaratvinnuvegum verður að vera eitthvert borð fyrir báru til að mæta því hverju sinni. Þegar við greiðum bæði hratt niður skuldir og byggjum upp sameiginlegar eignir þjóðarinnar á að vera hægt að sýna einhvern sveigjanleika til að mæta því við gerð fjárlaga hverju sinni án þess að taka einhverja gífurlega áhættu í þeim efnum. Við Vinstri græn vildum sjá að þar væri einhver sveigjanleiki til staðar þegar lög um opinber fjármál voru afgreidd á sínum tíma og við vöruðum við því að við værum alveg negld við þetta 1%. Núna reynir í fyrsta skipti á lög um opinber fjármál. Síðan þessi lög voru samþykkt hafa verið gerð tvenn fjárlög. Í bæði skiptin var vetrarspá Hagstofunnar bjartsýnni en sumarspáin og af því leiðir að þetta er í fyrsta skipti sem við tökumst á við það að vera niðri við þetta svokallaða afkomugólf sem ákveðið er í ríkisfjármálaáætlun, sem sagt 1% af vergri landsframleiðslu. Ég hef reynt að fara um víðan völl í þessari tímamótaræðu minni hér um miðnætti. Ég veit ekki hvort það séu örlögin, ég þarf að fara að skoða það aftur í tímann, alltaf þegar eitthvað er í gangi finnst mér sem ég haldi ræðu um miðnætti. Ekki er ég nein Öskubuska samt. En það er svona, það verður alltaf einhver að ljúka umræðunni. Og þó að salurinn sé ekki fullur af fólki sitja hér lykilmenn eins og formaður fjárlaganefndar sem hefur verið dolfallinn yfir minni ræðu, sýnist mér. Ég lofa engu um að ég taki aftur til máls eftir helgi, það kemur í ljós ef andinn kemur yfir mig. Ég held að við megum öll vera mjög ánægð með þessi fjárlög og við höldum áfram að gera vel. Þau eru vel þess virði að vera stolt af og ánægð með að við séum á réttri leið.