Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum, nr. 37/2016, með síðari breytingum, úttektarheimildir. Þetta er nefndarálit frá efnahags- og viðskiptanefnd. Nefndin afgreiddi málið á fundi sínum 18. maí sl. Í kjölfarið barst nefndinni erindi frá Seðlabanka Íslands þar sem fram kom að af hálfu sendinefndar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefðu verið gerðar athugasemdir við að 1. gr. frumvarpsins tæki ekki til lokagreiðslna jafngreiðslubréfa. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa Seðlabanka Íslands vegna málsins. Með tilliti til athugasemda Seðlabanka Íslands leggur nefndin til að úttektarheimild samkvæmt 1. gr. frumvarpsins nái til samningsbundinna afborgana á lokagjalddaga lánaskuldbindinga, þó ekki lánaskuldbindinga sem aðeins fela í sér eingreiðslu á gjalddaga. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu, og breytingin er á þingskjalinu, sem hljóðar svo: Í stað orðanna „fyrir lokagjalddaga“ í 1. gr. komi: annarra en eingreiðsluskuldbindinga. Þetta var samþykkt á fundi efnahags- og viðskiptanefndar 23. maí 2017. Undir nefndarálitið rita Óli Björn Kárason formaður, Vilhjálmur Bjarnason framsögumaður, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Katrín Jakobsdóttir, Lilja Alfreðsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Smári McCarthy. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Frú forseti. Við ræðum hér plagg sem á að vera eitt mikilvægasta plagg hverrar ríkisstjórnar ásamt fjármálastefnunni. Það er ekki lítil ábyrgð sem felst í þessu plaggi en í því er ekki aðeins um að ræða tölur á blaði heldur er um að ræða grundvallarplagg í pólitískri stefnumótun hverrar ríkisstjórnar fyrir næstu fimm árin, grundvallarplagg í því að marka hvers konar pólitík hér á að ríkja næstu fimm árin varðandi öflun fjármuna í ríkissjóð og dreifingu þeirra. Fjármálaáætlun er því pólitískt stefnuplagg ríkisstjórnar sem situr hér með eins manns meiri hluta og minni hluta atkvæða á bak við sig. Það er ekki beysin pólitík sem hér birtist, síður en svo. Hér er ekki að finna pólitík sem stuðlar að raunverulegum umbótum í innviðum þjóðarinnar og samfélags hennar sem ríkisstjórnarflokkarnir lofuðu og boðuðu fyrir kosningar. Þetta er pólitík stöðnunar og framkvæmdaleysis, pólitík samdráttar og athafnaleysis. Grundvöllurinn að fjármálaáætlun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar er veikur og mun hvorki stuðla að efnahagslegum stöðugleika né félagslegum stöðugleika, hvað þá jöfnuði. Fjármálaáætlun til fimm ára er nú lögð fram öðru sinni. Í lögum um opinber fjármál og fjármálaáætlun er þeim ætlað, eins og segir í 1. gr. þeirra, „að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála“. Þessi fyrirætlan er að sjálfsögðu allra góðra gjalda verð og vissulega þarft að endurbæta umgjörð opinberra fjármála, enda voru ólík stjórnmálaöfl á Alþingi mjög svo samstiga um það á sínum tíma. En þegar hyllti undir lokaafgreiðslu málsins kom hins vegar í ljós að ætlun þáverandi ríkisstjórnarflokka, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, var að í lögunum yrðu afar stífar fjármálareglur sem þar er nú að finna og eru afkomuregla, skuldaregla og skuldalækkunarregla. Þá skildi leiðir þegar fulltrúar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lögðust einir gegn stjórnarliðum og málinu í heild sinni og andmæltu harðlega þessum áformum á þeim forsendum að verið væri að þrengja reglur og lögfesta þær til að hefta stjórnvöld í að bregðast með afgerandi hætti við samdrætti og erfiðleikum í hagkerfinu. Þess í stað er ætlunin að dregið verði saman í velferðarkerfinu og starfsemi hins opinbera við slíkar aðstæður. Við vitum öll að slíkur samdráttur kemur ætíð verst við þá einstaklinga sem eru lakast settir hvað efnahag varðar. Þessar fjármálareglur sem ég minntist á eru í raun og veru til þess fallnar að lögfesta niðurskurðarstefnu og aðhaldssemi sem hægri sinnaðar ríkisstjórnir hafa hvarvetna beitt í opinberum fjármálum síðustu áratugi þegar illa hefur árað í efnahagsmálum með þeim afleiðingum að víða hefur verið þrengt að velferð og mikilvægri grunnþjónustu hins opinbera með langvinnu fjársvelti. Þannig hafa verið sköpuð sóknarfæri fyrir auðmagn og einkavæðingu í þágu fjármagnseigenda með röksemdum um að þeim beri að láta til sín taka þar sem hið opinbera valdi ekki verkefnum sínum. Í fjármálaáætlun núverandi ríkisstjórnar sem boðaði í upphafi síns valdatíma stóraukið samtal og samráð í orði er valið að breikka ágreininginn um þessar fjármálareglur og komu fram þegar ríkisstjórnin lagði fram fjármálastefnu sína sem er undanfari fjármálaáætlunarinnar sem við ræðum hér. Þar bætti núverandi ríkisstjórn við nýrri og mjög takmarkandi girðingu, heildarútgjaldaþaki fyrir hið opinbera sem hlutfalli af vergri landsframleiðslu. Það þak liggur fast við núverandi umsvif hins opinbera og gerir að verkum að nánast ekkert er hægt að spýta í til uppbyggingar og nánast ekkert svigrúm er til að milda áhrif neikvæðra hagsveiflna þegar þær koma. Þetta hafa þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gagnrýnt, enda er fjármálastefnan hrein hægri stefna í anda niðurskurðar og aðhaldsstefnu hægri afla sem finna má víðast hvar annars staðar en hér. Það voru ekki einungis þingmenn Vinstri grænna sem gagnrýndu þá stefnu og þær áætlanir. Óháð fjármálaráð orðaði það sem svo að stjórnvöld gætu hæglega lent í spennitreyju fjármálastefnunnar ef atburðarásin reyndist önnur en spár gerðu ráð fyrir. Fjármálaáætlun nú byggist á þessari fjármálastefnu. Ljóst má vera af umsögnum um áætlunina að margir deila áhyggjum fjármálaráðs af áðurnefndri spennitreyju. Sú sem hér stendur situr bæði í efnahags- og viðskiptanefnd og í utanríkismálanefnd og því vil ég nýta ræðutíma minn til að draga fram þær áherslur sem fram koma í umfjöllun þeirra nefnda við fjármálaáætlunina. Fyrir það fyrsta er í fjármálaáætlun alger óvissa um efnahagslegar forsendur. Það er ekki eingöngu skoðun mín heldur er það kýrskýrt af umsögn fjármálaráðs að í fjármálaáætlun er að finna mikla óvissu um ýmsar þjóðhagslegar og efnahagslegar forsendur. Þannig bendir ráðið á að ákveðinnar einsleitni gæti í líkönum og spágerð á Íslandi þegar unnið er að fjármálaáætluninni. Orðrétt segir í áliti fjármálaráðs, með leyfi forseta: „Allir helstu aðilar hér á landi notast við líkan Seðlabankans við spágerð sína. Þetta er áhyggjuefni. Einsleit líkön leiða til einsleitra spáa og umræða um efnahagsmál verður einsleit. Slíkt eykur hættu á því að allir geri sömu mistök.“ Í umsögn ráðsins má finna ýmsar fleiri athugasemdir við þá aðferðafræði sem beitt er við gerð fjármálaáætlunarinnar. Til að mynda er bent á að þær hagspár sem stuðst hafi verið við á undanförnum árum hafi ítrekað ekki staðið og þjóðhagsspáin hafi þannig tekið umtalsverðum breytingum yfir tíma. Enga greiningu sé hins vegar að finna í fjármálaáætluninni á þessum kerfisbundnu spáskekkjum á fjármál hins opinbera. Slík greining myndi að mati fjármálaráðs auka gagnsæi sem á að heita eitt af grunngildum fjármálastefnu og fjármálaáætlunarinnar. Þá dregur fjármálaráð í efa ýmsar þær forsendur sem fjármálaráðherra virðist gefa sér í fjármálaáætlun. Til að mynda geri þjóðhagsspá ráð fyrir að sparnaðarhneigð landsmanna hafi aukist varanlega án þess að það sé rökstutt með neinni greiningu. Einu rökin fyrir fullyrðingu um slíka framvindu er lýsing á samdrætti í einkaneyslu frá árinu 2008. Í umsögn fjármálaráðs segir að einkaneysla sem hlutfall af vergri landsframleiðslu sé yfirleitt um þriðjungur í vestrænum ríkjum og erfitt að sjá hví Íslendingar ættu að skera sig úr hvað það varðar til lengri tíma litið. Annað slíkt dæmi um forsendur sem eru óvissar er að áætlunin byggist á hagspá Hagstofu Íslands sem gerir ráð fyrir mjúkri lendingu eftir þá þenslu sem nú einkennir íslenska hagkerfið og þar með muni þetta langa hagvaxtarskeið ganga vandræðalaust yfir. Í umsögn fjármálaráðs segir hins vegar að sagan kenni okkur að hörð lending sé „oftar en ekki raunin eftir þensluskeið á Íslandi og því æskilegt að hafa vaðið fyrir neðan sig og greina áhættuna. Að minnsta kosti væri eðlilegt að taka mið af spám og greiningum annarra greiningaraðila eins og kveðið er á um í lögum.“ Þegar kemur að þeim fáu og innihaldsrýru tekjuöflunarleiðum sem boðaðar eru í fjármálaáætlun er ein helsta skattbreytingin sem boðuð er þar sú að ferðaþjónusta verði færð úr neðra þrepi í efra þrep virðisaukaskattskerfisins en efra þrepið verði svo í kjölfarið lækkað. Um þetta hafa margar ræður verið haldnar og mikil gagnrýni verið uppi, bæði inni á þingi og í samfélaginu á þessa fyrirætlan. En ef við bara einblínum á þær tekjur sem þessi aðgerð á að færa ríkissjóði, að færa ferðaþjónustuna í efra þrep virðisaukaskattskerfisins, á hún að nema 17,5 milljörðum kr. á ársgrundvelli frá og með árinu 2019 en á móti kemur lækkun á efra þrep virðisaukaskattskerfisins sem er talin leiða til 13,5 milljarða kr. lækkunar á tekjum ríkissjóðs á ári. Nettó tekjuáhrifin af þessari aðgerð eiga því að vera 4 milljarðar kr. Þessi breyting var viðamest í umfjöllun efnahags- og viðskiptanefndar um málið. Sú aðgerð virðist hafa komið ferðaþjónustuaðilum í opna skjöldu eins og við höfum öll fylgst með enda þvert á orð ýmissa talsmanna stjórnarflokkanna fyrir kosningar. Við þinglega meðferð málsins kom fram að ekkert samráð hafi verið haft við þessa aðila um aðgerðina þrátt fyrir að ferðaþjónustan og stjórnvöld reki sameiginlega svokallaða Stjórnstöð ferðamála þar sem ætlunin er að sameiginleg stefna verði mótuð. Rökin fyrir aðgerðinni eru þau að ferðaþjónustan eigi að búa við sambærilegt skattumhverfi og aðrar atvinnugreinar. Á sama tíma má benda á að íslensk ferðaþjónusta er í samkeppni við ferðaþjónustu í öðrum Evrópulöndum og verði þessi hækkun að veruleika mun íslensk ferðaþjónusta bera mjög háan virðisaukaskatt miðað við önnur Evrópulönd. Við þinglega meðferð málsins komu fram ítrekaðar áhyggjur af því að hækkun á virðisaukaskatti gæti haft áhrif á dreifingu ferðamanna um landið sem hefur þó verið yfirlýst stefnumið stjórnvalda fram að þessu, en dreifing ferðamanna um landið er nátengd dvalarlengd þeirra þar sem styttri dvöl yrði óhjákvæmilega nær höfuðborgarsvæðinu og miðstöð millilandaflugs. Mat fjármálaráðs á hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustuna er athyglisvert en ráðið telur að skattaleg meðferð ferðaþjónustu eigi að vera sambærileg við aðrar atvinnugreinar. Hins vegar setur ráðið spurningarmerki við tímasetningu aðgerðarinnar sem og þá tilhögun að lækka efra virðisaukaskattsþrepið í kjölfarið en sú aðgerð flytji skattheimtuna af innlendri eftirspurn. Að öðru varðandi tekjuöflun fyrir ríkissjóð okkar allra þá sakna ég þess að ekki sé hér að finna miklu metnaðarfyllri og ítarlegri áætlun um græna skatta. Það er vissulega boðuð tvöföldun kolefnisgjalds sem önnur skattaleg aðgerð með virðisaukaskattshækkuninni á ferðaþjónustuna. Sú tvöföldun er mjög skynsamlega ráðstöfun enda þarf gjaldið að vera hærra en nú til að skila tilætluðum árangri til að stuðla að samdrætti í losun kolefnis. Það vekur hins vegar áhyggjur hversu stutt á veg öll stefnumótun um græna skatta er komin og ekki virðist neitt samráð hafa verið haft heldur um hækkun kolefnisgjalda eða aðra hugsanlega græna skatta. Fjármálaráðherra hefur talað fyrir bílastæðagjöldum sem hluta af þessum grænu sköttum en ekki hefur verið hugað að því hvernig slík gjöld samræmast annarri stefnumótun. Engin greining liggur fyrir um fjölda bílastæða á svæðum en þar þarf að liggja fyrir einhver ítarlegri greining á þolmörkum svæða og grundvelli fyrir ítölu þeirra. Ég er þess þenkjandi, frú forseti, að við verðum að gera mun betur þegar kemur að stefnu og sýn varðandi græna skattlagningu. Ég minni á að hæstv. umhverfisráðherra hefur talað hér í þinginu um græna skatta og að fjölga þurfi grænum sköttum innan skattkerfisins. Þar er ég hjartanlega sammála hæstv. umhverfisráðherra en ég efast um að allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar séu sammála þeim orðum. Ekki kemur það fram í fjármálaáætluninni. Ég bendi líka á orð og blaðagrein sem hæstv. dómsmálaráðherra skrifaði í Morgunblaðið 12. febrúar sl. þar sem hún dró í efa græna skatta og græna hvata og styrki í efnahags- og hagkerfinu, dró það verulega í efa og varaði beinlínis við þeim. Ég spyr: Er þá engin samstaða innan ríkisstjórnarinnar um skattlagningu grænna skatta? Ísland verður að hysja verulega upp um sig buxurnar og gera mun betur í mótvægisaðgerðum þegar kemur að loftslagsbreytingum. Hluti af því eru grænir skattar og sterk framtíðarsýn þar að lútandi. Annað sem ég vil koma hér að víkur að umsögn þar sem við í 2. minni hluta utanríkismálanefndar bentum á og gagnrýndum harðlega, bæði hér í ræðum á Alþingi og í umsögn okkar um fjármálaáætlun, en það eru framlög til þróunarmála. Þegar kemur að þróunarmálum og framlögum til þeirra er horfið frá vilyrðum um áætluð framlög til þróunarsamvinnu sem samþykkt voru á Alþingi af öllum þáverandi þingmönnum, nema Vigdísi Hauksdóttur, árið 2013. Í fjármálaáætlun fyrir næstu fimm ár kemur fram að íslensk stjórnvöld styðji markmið Sameinuðu þjóðanna um að iðnríki skuli veita sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum sínum til þróunarsamvinnu. Við í minni hluta utanríkismálanefndar tökum að sjálfsögðu undir þau markmið en aftur á móti hörmum hvernig útgjaldaáætlun í þennan mikilvæga málaflokk er háttað í fjármálaáætlun fyrir næstu fimm árin. Hér kemur fram að framlög til þróunarsamvinnu voru 0,25% af vergum þjóðartekjum árið 2016 og stefnt að því að þau verði áfram 0,25% árið 2017, og hækki um 0,01% út tímabilið. Það er aldeilis ekki í samræmi við siðferðislegar skyldur Íslands sem einnar efnuðustu þjóðar heimsins og alls ekki í samræmi við þær alþjóðlegu skyldur sem við höfum undirgengist og stefnt að um árabil en aldrei uppfyllt. Nú þegar efnahagsástandið er með þeim hætti að það er sannarlega tækifæri til að bæta við í þessum útgjöldum, hverjar eru þá áherslur núverandi ríkisstjórnar? Það er að halda áfram þessum samdrætti sem ákveðinn var með þingsályktunartillögu árið 2015. Þörfin fyrir alþjóðlega mannúðar- og þróunaraðstoð hefur sjaldan verið meiri í heiminum en samkvæmt upplýsingum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna eru nú yfir 65 milljónir manna á flótta undan stríði, ofsóknum, náttúruhamförum og fátækt. Flóttamannastofnunin sendi út neyðarkall til ríkja heims á þessu ári um að auka fjárframlög til mannúðarmála og þróunarsamvinnu. 2. minni hluti utanríkismálanefndar fordæmir þetta metnaðarleysi stjórnvalda og leggur til að umsvifalaust verði gerð áætlun um það hvernig auka megi framlög til þróunarsamvinnu í skrefum til þess að markmiðum Sameinuðu þjóðanna verði náð. Hefði þingsályktunartillögunni frá árinu 2013 verið fylgt hefðu framlög Íslands til þróunarsamvinnu numið 0,42% af vergum þjóðartekjum árið 2016, verið 0,5% árið 2017 og verið komin upp í viðmið Sameinuðu þjóðanna um 0,7% árið 2019. Þessi áætlun var aftengd vorið 2015 og framlögin dregin saman. Þessi dapurlegi samdráttur á sér áfram stað í fjármálaáætlun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Ýmsar hættur steðja að í heiminum sem geta leitt til þess að öryggi ríkja er ógnað. Því miður virðast viðbrögð þau sem lesa má út úr fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar við öryggisógnum eiga að byggjast á auknum, en þó á sama tíma afar óljósum, hernaðarlegum áherslum á sama tíma og íslenska ríkið heykist á því að standa við sín eigin markmið um framlög til þróunarsamvinnu. Um leið guggnar ríkisstjórnin á því að leggja meira af mörkum til að stemma stigu við misskiptingu og ójöfnuði og því ástandi sem rekur fjölda fólks frá heimkynnum sínum og eykur á ójafnvægi og óöryggi í heiminum. Virðulegi forseti. Þetta er hneyksli. Það er mikil skömm ríkisstjórnarflokkanna að styðja þessi áform. Ég velti fyrir mér og hef sagt áður í ræðustól þingsins og spurt þeirra spurninga hvert flokkarnir Sjálfstæðisflokkur, Viðreisn og Björt framtíð eru komnir í sinni tilveru með því að styðja þessa áætlun. Það væri líklega til að æra óstöðugan að telja upp alla þá óvissuþætti sem fram hafa komið um fjármálaáætlun við þinglega meðferð hennar í nefndum þingsins. En rauður þráður í umsögn fjármálaráðsins er að frekari gögn og greiningar vanti. Bent er á þegar kemur að umsögn um eignir og skuldir að sundurliðuð gögn liggja ekki fyrir svo ekki sé hægt að fullyrða að stefna um þróun skulda skaði ekki sjálfbærni eða setji hana úr jafnvægi, sem eiga þó að vera grunngildin við fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Það er kristalskýrt að styrkja þarf tekjustofna ríkisins ef treysta á félagslegan stöðugleika í íslensku samfélagi. Ekki veikja þá. Það er nóg af aðkallandi verkefnum í samfélaginu en svo að við getum leyft okkur að afsala okkur tekjum sisvona. Til hverra erum við að afsala okkur tekjunum? Jú, til þeirra sem best búa í íslensku samfélagi. Með styrkjum til útgerðarfyrirtækja og annarra fyrirtækja og til þeirra sem eiga langmestu fjármuni í íslensku samfélagi. Það svigrúm sem verið hefur í ríkisfjármálum undanfarið, eftir mörg aðhaldssöm ár, hefur ekki verið nýtt sem skyldi til samfélagslegrar uppbyggingar. Skattar og gjöld á auðugustu hópa samfélagsins hafa verið lækkuð með þeim hætti að ríkið hefur orðið af 25–30 milljarða kr. tekjum á ársgrundvelli sem hefði sannarlega verið hægt að nýta til umbóta og uppbyggingar í þágu okkar allra. Hvernig við sem samfélag ákveðum að haga fjármálum okkar er um leið ákvörðun um hvernig samfélag við viljum byggja upp. Við í Vinstri grænum viljum að markmið og tilgangur ríkisfjármála sé að tryggja öllum tækifæri til að njóta sín í samfélaginu og að öllum séu tryggð mannsæmandi kjör. Það er hægt að gera með fjármálastefnu og fjármálaáætlun sem miða að því að auka jöfnuð í samfélaginu með því að afla ríkissjóði tekna með réttlátum hætti. Sem síðan verða nýtt til að efla heilbrigðisþjónustu, menntakerfi, velferðarkerfi, til uppbyggingar innviða og til að tryggja viðkvæmustu hópunum mannsæmandi kjör. Það er óábyrg hagstjórn að búa svo um hnútana að afla ekki nægra tekna, að þegar dregur úr umsvifum og þenslu verði óumflýjanlegt að skera niður. Hvar verður þá skorið niður? Það verður skorið niður í kostnaðarþyngstu kerfunum, í velferðarkerfinu, heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu því að það er ávallt það sem mætir fyrst niðurskurði hægri ríkisstjórnar. Sá yfirvofandi niðurskurður samræmist varla grunngildum fjármálastefnunnar sem hér eru kynnt, sem eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki og gagnsæi. Það er því miður fjarri. Ég harma þá ömurlegu pólitík sem hér er boðuð til næstu fimm ára í boði ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Ég leggst gegn því að þessi fjármálaáætlun, sem svo skyldi kalla, verði samþykkt.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Í ríkisfjármálaáætluninni kemur fram að núverandi aðhaldskrafa sé 1,5%, sem er talsverð breyting frá fyrri ríkisfjármálaáætlun þar sem aðhaldskrafan var 1%. Samkvæmt greiningum gæti þetta munað um 10–12 milljörðum. Tekur hv. þingmaður undir það að þessi mikla aukning á aðhaldskröfu gæti komið niður á innviðauppbyggingu, eins og t.d. í heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, samgöngukerfinu? Tekur hún jafnframt undir með mér að þessi ríkisfjármálaáætlun sé byggð á mjög veikum grunni? Gert er ráð fyrir mjög löngu hagvaxtarskeiði sem óvissa er um. Mig langar einnig að spyrja: Sér hv. þingmaður hvað það er gríðarlegt ógagnsæi í þessari áætlun og mjög erfitt að sjá hvernig uppfylla eigi þau markmið sem sett eru [[Forseti hringir.]]fram í þessari ríkisfjármálaáætlun þegar hún er sett fram á svo ófullnægjandi hátt eins og við sjáum hér?
Forseti ætlar að byrja á að ávarpa þingmenn um að vinsamlegast virða tímamörk. Það eru 51 manns á mælendaskrá og ef allir taka 10–15 sekúndur aukalega hefur það áhrif.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir fyrirspurnina. Hún spyr hvort ég sé sammála henni um þá miklu aðhaldskröfu sem fram kemur hér og nemur milljörðum, þ.e. þá aukalegu aðhaldskröfu. Jú, ég er sannarlega sammála henni. Þrátt fyrir að við séum öll sammála því að greiða niður skuldir og að það sé af hinu góða förum við samkvæmt þessari fjármálaáætlun næstu fimm árin niður fyrir lögbundin mörk þegar kemur að niðurgreiðslu skulda. Við teygjum okkur svo langt í þeirri niðurgreiðslu að það kemur niður á hinum margumtöluðu innviðum og uppbyggingu á þeim, sem sannarlega þarf á að halda. Ef við gætum aðeins slakað á í að greiða niður skuldir ríkissjóðs - við myndum alltaf greiða þær niður, þyrftum aldrei að teygja okkur svo langt - væru til fjármunir [[Forseti hringir.]]til að veita í þessi aðkallandi verkefni sem svo sannarlega blasa við okkur hvert sem við komum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Er hv. þingmaður sammála mér um að allir flokkar hafi talað um mikilvægi innviðauppbyggingar í aðdraganda síðustu kosninga? Finnst hv. þingmanni ekki erfitt að sjá fram á einhverja innviðauppbyggingu út frá þeirri ríkisfjármálaáætlun sem við ræðum hér? Hins vegar sjáum við 23% aukningu til sjúkrahúsþjónustu, en það gefur afar skakka mynd af stöðu mála því að þarna er verið að blanda saman byggingu á nýjum Landspítala og rekstrarkostnaði í sjúkrahúsþjónustunni. Komið hefur fram í efnislegri vinnslu í meðförum þingsins að það vanti 13 milljarða upp á að klára nýjan Landspítala og 7 milljarða til að klára endurgerð á gömlum húsbyggingum. Er hér ekki í raun um kosningasvik að ræða þar sem talað var um mikilvægi þess að bæta aðstöðu sjúklinga og starfsmanna en síðan er ekkert sett fjármagn til að klára þau verkefni sem talað var um? Er það ekki afar gagnrýnivert?
Frú forseti. Það er einmitt eitt af þessum gagnrýniverðu þáttum sem þingmenn, og ekki bara þingmenn heldur það sem bent er á í þeim fjöldamörgu umsögnum sem komið hafa fram við þinglega meðferð málsins, þ.e. sá talnablekkingarleikur sem fram kemur í þessari áætlun þegar verið er að blanda saman steinsteypu og rekstrarkostnaði. Steinsteypukostnaðurinn sem áætlaður er í byggingu húsa er settur undir sama hatt og rekstrarkostnaðurinn. Hvort sem við tölum um byggingu Landspítalans eða framlög til háskólstigsins eru þar inni hús sem tekin eru með í þá tölu. Það er gagnrýnivert og nánast óþolandi. Ekki bara vegna þess að þarna er um að ræða óverulega fjármuni til raunverulegrar uppbyggingar þessara grunninnviða samfélags okkar heldur líka einhvers konar [[Forseti hringir.]]talnaleikur sem fellur ekki vel að gagnsæinu sem hér er lagt upp með.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir afar góða ræðu. Hún minntist m.a. á virðisaukaskattsbreytingar sem fyrirhugaðar eru í fjármálaáætlun. Mig langar til að fara aðeins dýpra í það mál og heyra hennar sýn á umsögn SAF, Samtaka ferðaþjónustunnar. Ég er hér með umsögnina og spyr hvort þingmaðurinn hafi lesið hana. Þar er m.a. bent á neikvæð áhrif á landsbyggðina, gengisbreytingar sem hafa skert samkeppnishæfni greinarinnar verulega og svo - þetta er nú svo stuttur tími sem við höfum - á bls. 11 í umsögninni kemur fram ábending frá samtökunum um að þessar breytingar muni í raun flækja kerfið og mögulega auka flækjustig og draga úr skilvirkni [[Forseti hringir.]]kerfisins. Mig langar til að heyra sjónarmið hv. þingmanns um þessa umsögn og þessa þætti hennar.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Jú, ég hef einmitt lesið þessa umsögn frá Samtökum ferðaþjónustunnar og þá gagnrýni sem þar kemur fram. Eins og bent hefur verið á kemur þessi virðisaukaskattshækkun til viðbótar virðisaukaskattshækkun á síðastliðnu ári og gengisstyrkingu og er að öllu leyti illa útfærð, engar greiningar liggja til grundvallar, hvað þá samráð við greinina. Ég velti því fyrir mér líka hvort með því að hafa bara samráð við greinina og hugsanlega bíða með gildistöku þessarar hækkunar hefði verið hægt að ná breiðari sátt um þessa aðgerð og taka einmitt tillit til þeirra þátta sem hv. þingmaður nefndi varðandi áhrifin á minni aðilana, sér í lagi minni aðila á landsbyggðinni sem eru fjær höfuðborgarsvæðinu. Þetta mun, eins og fram kemur í umsögn 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar, koma niður á minni aðilunum þegar til lengri tíma er litið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætissvar. Mig langar líka til að koma að sveitarfélögunum. Samband íslenskra sveitarfélaga skilaði inn viðamikilli og ítarlegri umsögn um málið. Á fundi með Ríkisendurskoðun kom m.a. fram að afkomumarkmið sveitarfélaganna sem gert er ráð fyrir í fjármálaáætlun muni alls ekki standast. Það er vitað fyrir fram að tölurnar ganga alls ekki upp. Fulltrúar Ríkisendurskoðunar sögðu að þetta væri hreinlega alveg galið að setja þetta svona fram. Hér á bls. 1 í umsögninni segir sambandið að afkomumarkmið fyrir sveitarfélög séu óraunsæ og á skjön við samþykktar fjárhagsáætlanir sveitarfélaga. Þau gagnrýna harðlega samráðsleysið um mótun fjárhagslegra viðmiða um afkomu og efnahag sveitarfélaga. Þetta er risastórt mál þar sem afkoma sveitarfélaga er mjög stór hluti af opinberum rekstri í dag og skiptir mjög miklu máli. Mig langar aðeins að heyra sjónarmið hv. þingmanns varðandi þetta stórkostlega mikilvæga mál.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar hennar. Ég er hjartanlega sammála henni um þetta risamál sem er fjármál sveitarfélaganna og þá óvissuþætti sem koma fram í fjármálaáætlun ríkisins varðandi sveitarfélögin, þetta er algerlega óviðunandi. Þetta kemur líka fram í umsögn fjármálaráðs og í afar harðorðri umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Það er einfaldlega ólíðandi og óviðunandi hvernig engar greiningar liggja fyrir um þær áætlanir sem gerðar eru þegar kemur að samspili útgjalda ríkisins og síðan fjármála sveitarfélaga. Þarna þarf svo sannarlega að gera betur því fjármál sveitarfélaganna eru enn einn óvissuþátturinn í því hvort hin endanlegu afkomumarkmið sem á að mæla reynast á endanum á ábyrgð ríkisins eða sveitarfélaga. Ég hef lesið umsögn hv. þingmanns úr fjárlaganefndinni og tek undir hennar áhyggjur að þessu leyti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir mjög góða ræðu. Margt sem kom þar fram vekur athygli. Mig langaði fyrst að minnast á að í máli hennar kom fram að hún gerði athugasemdir við að spáaðilar notuðu allir sama spálíkanið. Það sem gerist þá er að spáin verður mjög lík, bæði spá um hagvöxt, einkaneyslu, fjárfestingar og annað slíkt. Það munar í raun svo litlu að það er jafnvel upp á 0,2–0,3%. Svo þegar þjóðhagsspá er endurskoðuð er hagvöxturinn jafnvel 3–4% hærri. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvað telur hún að væri hægt að gera til að bæta úr þessu? Það er auðvitað mjög mikið hagsmunamál fyrir þjóðarbúið að það sé einhver breytileiki þarna á milli, sérstaklega þegar er verið að endurgera þjóðhagsspána og það er svona mikill munur á henni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er ámælisvert hversu einsleitar spárnar eru sem liggja til grundvallar fjármálaáætlun. Það er mikið áhyggjuefni, ekki bara þeirrar sem stendur hér heldur líka fjármálaráðs, eins og fram kemur í umsögn þess. Fjármálaráð hefur bent á þetta. Það er gríðarleg óvissa um ýmsar þjóðhagslegar og efnahagslegar forsendur. Fjármálaráð leggur þá til að bæta skuli þessar greiningar, að minnsta kosti auka fjölbreytileika þeirra, til þess að styðja við þær forsendur sem liggja til grundvallar þessari fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Ég er ekki akkúrat með lausnina hér og nú en ég held að við þurfum að taka ábendingar fjármálaráðs mjög alvarlega. Það er ekki boðlegt að einsleitar umsagnir greiningaraðila liggi til grundvallar ríkisfjármálum næstu [[Forseti hringir.]]fimm ára.
Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á því hversu snögg ég var upp í ræðupúlt. Það er nú bara þannig að ég og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir æfðum frjálsar íþróttir á sama tíma þannig að við erum vanar að skiptast á keflinu. Þannig að ég fór bara í gamla gírinn. [[Hlátur í þingsal.]]Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þá langar mig að fara í næsta mál sem hún vék að, en það eru nettó-áhrifin af virðisaukaskattsbreytingunum sem eru aðeins 4 milljarðar. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst farið í mjög viðamiklar breytingar þegar nettó-áhrifin eru ekki meiri. Fyrst á að hækka bara til þess að lækka. Telur hv. þingmaður ekki að undirbúningur hefði þurft að vera mun meiri, sérstaklega í ljósi þess hve nettó-áhrifin eru í raun og veru lítil? Við hefðum getað farið í þetta með því að setja á komugjöld. Mér reiknast til að jafnvel fjárhæð eins og 2.000 krónur á miða gæti náð upp í þessa 4 milljarða.
Frú forseti. Gaman að rifja hér upp gamla takta með hv. þingmanni. En varðandi þessi nettó-tekjuáhrif sem hv. þingmaður kom inn á, og þegar upp er staðið reynast þau einmitt um 4 milljarðar. Það var nokkuð áhugavert að hlýða á ræðu hæstv. ráðherra ferðamála og iðnaðar hér fyrir nokkrum dögum síðan sem lýsti því yfir í ræðustól Alþingis að komugjöldin og tekjurnar af þeim yrðu óveruleg, þrátt fyrir að þau gætu hlaupið á nokkrum milljörðum, eins og hv. þingmaður benti á. Það þykir mér stórundarlegt þegar talað er um auknar tekjur í ríkissjóð, að tekjur sem hlaupa jafnvel á 1–4 milljörðum þyki óverulegar. Það þykir mér í besta falli kæruleysislegt og velti fyrir mér hvers vegna ráðherra ríkisstjórnarinnar finnist nokkrir milljarðar hér og þar vera óverulegir [[Forseti hringir.]]þegar okkur vantar milljarðana til að efla innviði samfélagsins.
Virðulegi forseti. Ég leiddi hugann að því í tengslum við ræðu hv. þingmanns að við erum með uppsafnaða viðhaldsþörf, uppsafnaða framkvæmdaþörf, þörf fyrir innviðauppbyggingu og því um líkt. Hv. þingmaður nefndi að við þyrftum að auka tekjur okkar. Það er áhugavert sem kom fram í fjárlaganefnd að það að afla meiri tekna, að vera með meiri gjöld leiðir ekkert endilega til þess að það sé minna aðhald. Þá langar mig til að spyrja: Við vitum kannski að einhverju leyti hvert er umfang viðhaldsþarfar og framkvæmdaþarfar, er óhjákvæmilegt að við verðum að afla meiri tekna? Við vitum ekkert endilega hvar við þurfum að fara í viðhald og uppbyggingu. Þótt við höfum grófa hugmynd um það er ekki komin nein góð áætlun um það. Gætum við innan núverandi ramma, ef við vissum meira, klárað þær framkvæmdir sem eru á tíma?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið. Svarið við síðustu spurningunni er: Ég held að við gætum það ekki miðað við núverandi ramma. Við þyrftum að auka í á tekjuhliðinni til þess að ráðast í nauðsynlegt viðhald á eignum ríkisins, vegum, skólum o.s.frv. Það er líka bent á það í umsögn fjármálaráðs, ef mér skjöplast ekki, að ónógt viðhald kostar, þ.e. það kostar að láta viðhaldið reka á reiðanum og fara ekki í nauðsynlegar viðhaldsaðgerðir því það mun að endingu kosta okkur. Ég velti því líka fyrir mér hvort hv. þingmaður sé mér sammála um að við þurfum líka að gera ráð fyrir nauðsynlegu lágmarksviðhaldi. Við sjáum hvað er að gerast með samgöngurnar og samgöngu- og vegakerfið, þ.e. viðhaldið sem hefur verið vanrækt undir hægri stjórn, bæði nú og á síðasta kjörtímabili, er að leiða okkur í ógöngur. Reikningurinn hækkar alltaf með því að láta innviði grotna niður.
Virðulegi forseti. Tilfinningin sem ég fékk í kosningabaráttunni var að það þyrfti að gera eitthvað alls staðar. Það væri nauðsynlegt. Ég sé ekki annað, þótt upplýsingarnar liggi ekki nægilega vel fyrir, en að það þurfi að fara í aukna tekjuöflun, bara af því að það vantar alls staðar uppbyggingu. Það er rétt að þetta var eitt af því sem ég benti á í umfjölluninni um fjármálastefnuna. Jú, við spörum einhvern vaxtakostnað af því að greiða niður skuldir en kostnaðurinn sem kemur á móti við að nota sama peninginn t.d. ekki í innviðauppbyggingu eða viðhald getur endað með því að kostnaðurinn verði meiri seinna í innviðauppbyggingunni. Að þessu öllu gefnu, miðað við núverandi aðstæður og miðað við fjármálastefnu eins og hún liggur fyrir, miðað við innviðauppbygginguna sem þarf og framkvæmdaþörfina sem okkur hefur verið gerð grein fyrir, þó ekki nægilega nákvæmlega til að við getum í raun forgangsraðað, þá velti ég fyrir mér hverjar niðurstöður kosninga yrðu ef við gengjum til kosninga með þessa fjármálaáætlun.
Frú forseti. Ég held að við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson séum einmitt sammála um að sé viðhaldið látið danka og drabbast niður sitjum við bara uppi með stærri reikning. Þetta höfum við séð bæði er varðar heilbrigðiskerfið sérstaklega og svo líka vegakerfið og samgöngukerfið. Það er engar raunhæfar áætlanir að finna í þessari fjármálaáætlun um innviðauppbyggingu, viðhald eða fjármögnun framkvæmda á því sviði sem gætu að einhverju leyti verið aðgerðir til að mæta þessari áralöngu kröfu um nauðsynlegt viðhald og nauðsynlega innspýtingu inn í þessar grunnstoðir samfélagsins. Það er áhugavert líka að nefna að það var bent á þetta t.d. í umsögn Samtaka atvinnulífsins. Þar er vakin athygli á því að það skortir stefnumörkun og framtíðarsýn í fjármálaáætluninni og bent réttilega á af hálfu samtakanna að áætlun um fjármögnun uppbyggingar innviða skortir. [[Forseti hringir.]]Og að stjórnvöld leyni afstöðu sinni til einkareksturs á sviðum sem hingað til hefur verið sinnt af því opinbera. Það kemur líka viðhaldinu við.
Frú forseti. Sú sem hér stendur kynnir umsögn 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára. Ég ætla að leyfa mér að lesa umsögnina að mestu leyti en bæta svo við mínum eigin orðum eftir því sem þörf krefur. Þá hefst lesturinn, með leyfi forseta: „Að mati 3. minni hluta er stefnumörkun fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar á málefnasviðum allsherjar- og menntamálanefndar verulega ábótavant. Fyrst og fremst verður að teljast ámælisvert að fjármögnun málefnasviðanna sé ekki flokkuð niður á málaflokka hvers málefnasviðs fyrir sig heldur sé þar einungis að finna eina línu með heildarfjármögnun til sviðsins. Ólíklegt verður að teljast að slíkt fyrirkomulag standist stjórnarskrá þar sem hæpið er að Alþingi, sem fer með fjárstjórnarvaldið, geti sinni því hlutverki sínu ef fjármálaáætlun inniheldur engar nákvæmar sundurliðaðar áætlanir um fjármögnun einstakra málaflokka eða verkefna. Samþykki þingið fjármálaáætlun án þess að fá fram þær upplýsingar má leggja það að jöfnu við að Alþingi afsali sér stjórnarskrárbundnu hlutverki sínu til að ráðstafa fjármunum hins opinbera.“ Nóg er um gerræði framkvæmdarvaldsins gagnvart löggjafarvaldinu í þessu landi þar sem framkvæmdarvaldið hefur óhófleg völd, m.a. vegna þess að ráðherrar sitja samtímis sem þingmenn, sem er nokkuð sem við Píratar höfum lengi talað gegn. Nú ætlum við með þessu verklagi að afhenda eitt af okkar sterkustu jafnvægistólum gagnvart framkvæmdarvaldinu, fjárstjórnarvaldið. Það hlýtur að teljast verulegt áhyggjuefni að við fáum ekki einu sinni sundurliðun niður á málaflokka til að vita nokkurn veginn hvað það er sem þingið á að kokgleypa frá framkvæmdarvaldinu í þetta sinn. En áfram heldur lesturinn, frú forseti. „Auk þessa er augljóst að fjármálaáætlun stenst ekki kröfur laga um opinber fjármál um gagnsæi þegar sundurliðun einstakra málefnasviða og verkefna skortir eins og fram kemur í umsögn fjármálaráðs: „Samræmd framsetning stefnumótunar er af hinu góða og sé hún formuð á einfaldan og skiljanlegan hátt þá styður hún við gagnsæi og eykur líkur á að stefnumótunin gangi eftir. En það er ekki síður mikilvægt að unnt sé að greina sameiginlegan þráð í gegnum kaflana í stefnumótun hvers málefnasviðs. Þannig ættu t.d. að vera listaðar aðgerðir til að mæta helstu áskorunum, setja þarf undirmarkmið og mælikvarða sem stuðla að því að meginmarkmið náist og gera þarf grein fyrir fjármögnun verkefna. Nokkuð vantar upp á að greina megi þráðinn í framsetningunni. Í síðasta kaflanum um fjármögnun ætti jafnframt að gera grein fyrir nýtingu þess fjármagns sem málefnasviðinu er úthlutað. Í lögunum segir að gera skuli grein fyrir nýtingu fjármagns og áherslum við innkaup en þó ber lítið á að svo sé gert. Í töflu um fjármögnun hvers málefnasviðs er aðeins ein lína með heildarfjármögnun til þess. Fjármögnun er ekki einu sinni flokkuð niður á málaflokka hvers málefnasviðs. Lítið sem ekkert er minnst á innkaup í stefnumótun málefnasviða. Það vantar því upp á gagnsæi hvað þetta varðar.“ Þriðji minni hluti tekur undir þetta mat fjármálaráðs. Að mati 3. minni hluta er ómögulegt með öllu fyrir þingið að mynda sér upplýsta afstöðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar án þess að gerð sé grein fyrir fjármögnun verkefna og að fjármögnun sé hið minnsta flokkuð niður á málaflokka hvers málefnasviðs. Án þeirrar lágmarksviðleitni fær 3. minni hluti ekki séð að þingið geti sinnt stjórnarskrárbundnu fjárveitingahlutverki sínu, né eftirlitshlutverki sínu gagnvart framkvæmdarvaldinu.“ Þrátt fyrir þessa umsögn fjármálaráðs hafa stjórnarliðar verið duglegir að minna okkur á að þessar upplýsingar eigi ekkert að vera í fjármálaáætlun. Við eigum bara að bíða og vona að við fáum einhvers konar upplýsingar um þetta þegar líður að hausti. Það kom m.a.s. fram hjá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að það myndi skemma fyrir ferlinu að veita þinginu þær upplýsingar sem fjármálaráð telur næsta víst að eigi að vera í þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. En alltaf er sussað á þingið sem biður um upplýsingar og okkur sagt að og það skemmi fyrir einhvers konar óvæntri uppákomu ríkisstjórnarinnar að fá að koma okkur öllum á óvart hérna í haust um hvernig þessu verður raunverulega háttað. Það get ég ekki kallað góða stjórnarhætti, frú forseti. En áfram heldur aftur lesturinn: „Sem dæmi um skort á gagnsæi [í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar] má nefna málefnasviðið almanna- og réttaröryggi, en undir það svið heyra löggæslumál, landhelgismál, málefni ákæruvalds og réttarvörslu, réttaraðstoð og bætur sem og fullnustumál. Ómögulegt er fyrir löggjafann að átta sig á fjármögnun hvers málaflokks fyrir sig þar sem hún er ekki sundurliðuð fyrir málaflokka í áætluninni. Þó er um afar fjölbreytta málaflokka að ræða sem allir innihalda stofnanir og starfsemi sem sinna mikilvægum hlutverkum í samfélaginu. Ljóst er af lestri umsagna margra þeirra stofnana sem falla undir málefnasviðið að þær telja sig ekki geta metið hver rekstrarafkoma þeirra verður næstu fimm árin vegna þess að fjármálaáætlun inniheldur engar upplýsingar þar um. Þannig eru ríkisstofnanir að giska frekar en að meta hvort og hversu mikið fjármagn fáist í hin ýmsu verkefni sem þeim eru falin. Umræddur skortur á sundurliðun og þar með gagnsæi í fjármálaáætlun virðist einnig vera þess valdandi að sumar stofnanir sjá sig knúnar til þess að taka afstöðu gegn öðrum stofnunum innan sama málefnasviðs til þess að styrkja stöðu sína í því óvissuástandi sem fjármálaáætlun skapar. Þannig kemur t.d. fram í umsögn frá Lögreglustjórafélagi Íslands að efling landhelgisgæslu megi ekki bitna á eflingu almennrar löggæslu í landinu. Sömuleiðis lýsir Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu yfir áhyggjum af því að aukin fjárþörf vegna fjölgunar hælisleitenda muni bitna á fjárveitingum til sýslumannsembættanna.“ - Þetta er náttúrlega algjörlega ótækt, frú forseti. Ég nota að vísu vægari orð í minnihlutaumsögn allsherjar- og menntamálanefndar, þar sem ég segi, með leyfi forseta: „Það hlýtur að teljast óheillavænleg þróun að óvissa af völdum fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar orsaki slíka árekstra innan stjórnsýslunnar.“ En það hlýtur náttúrlega að vera okkur öllum áhyggjuefni ef Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu sér sig knúinn til að taka stöðu gegn hælisleitendum af því að hann viti ekki hvort hann fái nægjanlegt fjármagn til að sinna sem skyldi sínu mikilvæga hlutverki. Mér finnst við vera komin á mjög háskalegan stað þegar sú er raunin, sérstaklega hvað varðar samráð við þessar stofnanir sem mörgum hverjum var ekki gefinn nema kannski sólarhringsfrestur til að skila inn umsögn um þetta. Það er náttúrlega líka ólíðandi með öllu. Það hlýtur að gefast meiri tími en sólarhringur til að leyfa undirstofnunum þeirra ráðuneyta sem skulu sæta þessari fjármálaáætlun að skila inn umsögn til Alþingis um hvað þeim finnist um þessa áætlun, ef svo skyldi kalla. En ég sný mér þá að einstökum þáttum fjármálaáætlunar og byrja á að ræða aðeins um dómstólana: „Fram kemur í umsögn dómstólaráðs að ekki verði komið að fullu til móts við kröfur héraðsdómstólanna um aukið fjármagn en þar segir: „Í afriti af bréfi innanríkisráðuneytisins, dags. 4. apríl sl., til fjárlaganefndar Alþingis vegna undirbúnings fjármálaáætlunar 2018–2022 kemur fram að einungis reynist vera svigrúm að hluta til þess að mæta óskum héraðsdómstólanna um auknar fjárheimildir. Þar kemur fram að stefnt sé að því að veita 50 millj. kr. á árinu 2018 til héraðsdómstólanna, m.a. til þess að standa straum af kostnaði við endurnýjun málaskrár og frágang dómskjala. Óskir héraðsdómstólanna um auknar fjárheimildir á árinu 2018 námu hins vegar samtals tæplega 99 millj. kr. Þar á meðal var fastur launakostnaður vegna fjölgunar starfsmanna um 33 millj. kr. Endurnýjun tölvubúnaðar allra héraðsdómstólanna 11 millj. kr. og tækni- og húsbúnaðar fyrir dómsali um 22 millj. kr.“ Fram kemur á bls. 116 í fjármálaáætlun að svigrúm hennar sé ekki nægjanlegt til þess að fjármagna þessi áform.“ Nú væri gott að leggja við hlustir þar sem svigrúm fjármálaáætlunar verður leiðarstef í þessari umsögn minni, sérstaklega er snýr að dómstólum, en fjármálaáætlun virðist ekki hafa svigrúm fyrir nokkurn skapaðan hlut. Það kemur sem sagt fram að svigrúm fjármálaáætlunar sé ekki nægjanlegt til þess að fjármagna áform um að tryggja betri húsbúnað, tryggja launakostnað vegna starfsmanna, standa að endurnýjun tækni- og húsbúnaðar og tölvubúnaðar allra héraðsdómstólanna. Þó hefur nú verið tekið fram að það þyki einkar mikilvægt fyrir stofnun Landsréttar að tölvubúnaður og annað slíkt verði komið í gott horf til að þessir dómstólar geti átt gott samstarf, þ.e. Landsréttur og héraðsdómstólarnir. Þessi afstaða ríkisstjórnarinnar virðist einmitt vera allsráðandi þegar kemur að eflingu dómsvaldsins því að á sömu blaðsíðu, sem sagt bls. 116, kemur einnig fram að svigrúm fjármálaáætlunar sé ekki nægjanlegt til að fjármagna hin ýmsu verkefni og áform sem liggur fyrir að þarfnist nauðsynlega úrlausnar á tímabilinu. „Eftirfarandi eru dæmi um verkefni og áform sem fjármálaáætlun nefnir sem nauðsynleg til að styrkja starfsemi dómstólanna: Að ráðast í gerð nýrrar málaskrár fyrir héraðsdómstigið sem styðji við rafræna málsmeðferð og rafræna sendingu gagna milli dómstóla sem og áðurnefnda endurnýjun húsbúnaðar, tölvubúnaðar starfsmanna, hugbúnaðar og tækja í dómsölum en svigrúm fjármálaáætlunar er ekki nægjanlegt til að fjármagna þessi áform. Þá er tilgreint að helstu áskoranir dómstólasýslunnar verði að koma á fót nýrri stofnun sem verði í stakk búin til þess að takast á við ný og umfangsmikil verkefni. Um þau áform segir í fjármálaáætlun á bls. 116: „Nauðsynlegt er að hjá dómstólasýslunni starfi fólk sem hefur þekkingu og menntun til að sinna þeim lögbundnu verkefnum og skyldum sem stofnuninni er ætlað að bera ábyrgð á. Fyrir fram má telja æskilegt að þar starfi lögfræðingur, fjármálastjóri, upplýsinga- og skjalastjóri og tölvunarfræðingur.“ - Svo kemur aftur þetta kunnuglega leiðarstef: „Svigrúm fjármálaáætlunar er ekki nægjanlegt til að fjármagna slík áform.“ Um stofnun nýs dómstigs er fjallað í fjármálaáætlun og greint frá því á bls. 117 að því fylgi fjölgun dómara úr 52 í 64 og að fjárhagsleg áhrif nýrrar dómstólaskipanar séu metin á um 700 millj. kr. á ári eða sem nemur um 35% aukningu til málefnasviðsins árið 2018. Af þeim sökum er það talið brýnt fyrir dómstigin þrjú auk ákæruvalds, lögreglu og fullnustustofnana að koma sameiginlega á rafrænni málsmeðferð þar sem unnt verði að senda skjöl og önnur gögn, t.d. hljóð- og myndaskrár, á milli dómstóla og annarra í réttarvörslukerfinu, þar á meðal til lögmanna. Fjármálaáætlun tilgreinir að til þess að mæta þeirri áskorun þurfi héraðsdómstólar að uppfæra málaskrá sína og koma upp skýrslutökubúnaði í hljóði og mynd til spilunar í Landsrétti og Hæstarétti þrátt fyrir að á bls. 116 komi fram að svigrúm fjármálaáætlunar sé ekki nægjanlegt til að fjármagna þessi áform. Misvísandi framsetning af þessu tagi er ekki til þess fallin að auka trúverðugleika fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar sem virðist gefa á einni blaðsíðu en taka á annarri. Ómögulegt er með öllu að átta sig á hvernig framtíð réttarvörslu á Íslandi verður háttað af lestri fjármálaáætlunarinnar. Þá gildir einu þótt klórað sé í bakkann með því að vísa í að til standi að vinna dómstólaáætlun í samvinnu ráðuneytisins og dómstóla, þar sem fram munu koma markmið, mælikvarðar og aðgerðir tengdar dómstólum enda ættu þær með réttu að koma fram í fjármálaáætlun einnig. Að framansögðu virtu er ógerningur fyrir 3. minni hluta að mynda sér upplýsta afstöðu um það hvernig staðinn verður vörður um sjálfstæði og virkni dómstóla á landinu næstu fimm árin. Þó verður að teljast í hæsta máta óvenjulegt að telja upp fjöldann allan af meintum nauðsynlegum verkefnum og áskorunum dómstólanna og lýsa því svo yfir í kjölfarið að ekki sé svigrúm til þess að fjármagna verkefnin né viðbrögð við áskorunum. Framtíð réttarverndar á Íslandi er 3. minni hluta því verulegt áhyggjuefni.“ Snúum okkur að löggæslu, frú forseti: „Í 9. kafla um almanna- og réttaröryggi er því haldið fram að fjölga eigi lögreglumönnum á tímabilinu. Þó kemur hvergi fram í áætluninni um hversu mörg stöðugildi sé að ræða né hvenær umrædd fjölgun verði. Hins vegar kemur eftirfarandi fram í umsögn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu: „Í kafla frumvarpsins um aðhaldsforsendur á bls. 56 kemur fram að gengið er út frá 2% veltutengdu aðhaldi á árinu 2018. Einnig segir að gert sé ráð fyrir árlegum aðhaldsmarkmiðum. Miðað við veltu embættis lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu má því reikna með að fækka þurfi um 6–8 stöðugildi lögreglumanna strax á næsta ári til að mæta um 90 millj. kr. aðhaldskröfu og reikna má samkvæmt þessu með fækkun lögreglumanna á hverju ári. Þetta er úr takt við þá fullyrðingu frumvarpsins að fjármögnun löggæsluáætlunar sé tryggð (bls. 65) en í kafla 9 (bls. 174) þar sem fjallað er um löggæsluáætlun er ekki minnst á fækkun lögreglumanna.“ Af framansögðu fæst ekki séð hvernig fjármálaáætlun geri ráð fyrir fjölgun lögreglumanna á tímabilinu og dagljóst að lögreglumönnum verður ekki fjölgað um 200, líkt og ríkislögreglustjóri bendir á að sé nauðsynlegt til þess að tryggja viðunandi löggæslu og öryggisstig í landinu. Óviðunandi er með öllu að markmið ríkisstjórnarinnar um fjölgun lögreglumanna komi ekki skýrt fram í áætluninni og að þess í stað sé þar mjög misvísandi upplýsingar að finna.“ Hvað varðar ákæruvaldið kemur fram „í fjármálaáætlun á bls. 178 að búist sé við auknu álagi á embætti ríkissaksóknara á tímabili áætlunarinnar. Það komi m.a. til vegna fjölgunar og aukinnar þyngdar mála vegna breytts og flóknara brotamynsturs, aukinnar áherslu á alþjóðlegt samstarf og eftirlits- og stjórnunarhlutverks ríkissaksóknara, m.a. með hlustunum og sérstökum rannsóknaraðgerðum. Yfirlýst markmið fjármálaáætlunar er einnig að auka málshraða og meðferð mála hjá ákæruvaldinu. Þá er vikið að því í áætluninni að með tilkomu nýs dómstigs, Landsréttar, muni álag á embætti ríkissaksóknara aukast til muna. Þrátt fyrir þessar viðamiklu áskoranir og aukið álag inniheldur fjármálaáætlun hvorki mælikvarða né viðmið til þess að meta hvernig gengur að takast á við fyrirhugaðar breytingar. Þá kemur fram að einungis eigi að bæta tveimur saksóknurum við embætti ríkissaksóknara á tímabilinu þrátt fyrir að til standi að setja á fót nýtt dómstig sem ríkissaksóknari þurfi að sinna ásamt öðru. 3. minni hluti telur óásættanlegt með öllu að starfsemi einnar grunnstoðar réttarríkisins á Íslandi sé teflt í jafn mikla tvísýnu og fjármálaáætlun gefur til kynna að verði.“ Svo við snúum okkur að fullnustumálum kemur fram í fjármálaáætlun eftirfarandi sjónarmið ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „„Með innleiðingu fjölskylduleyfa og auknu fjármagni í félags- og sálfræðiráðgjöf innan fangelsanna munu dómþolar vonandi aðlagast betur að samfélaginu eftir að fangelsisvist lýkur og ítrekun brota þannig síður líkleg.“ Þrátt fyrir að ríkisstjórnin voni að dómþolar aðlagist betur að samfélaginu með tilkomu aukins fjármagns til félags- og sálfræðiráðgjafar í fangelsum er fjölgun stöðugilda sálfræðinga eða félagsráðgjafa ekki að finna í markmiðasetningu málefnasviðsins né sem viðmið. Einungis er tilgreind sú aðgerð á bls. 188 að efla eigi sálfræði- og meðferðarúrræði í fangelsum, sem hlýtur að teljast markmið en ekki aðgerð án frekari skýringa. Markmið ríkisstjórnarinnar um að stuðla að farsælli aðlögun dómþola að samfélaginu virðist því einvörðungu eiga að mæla með tölum um endurkomutíðni í fangelsin en 3. minni hluti hefur efasemdir um að sá mælikvarði sé yfir höfuð marktækur. Vísað er til þess að endurkomutíðni í fangelsin sé í dag um 24% án þess að heimild fyrir þeirri staðhæfingu sé tekin fram í meginmáli áætlunarinnar. Þó kemur fram í neðanmálsgrein að um sé að ræða „norrænar samanburðarrannsóknir á endurkomutíðni“. 3. minni hluti telur að með því sé verið að vísa í skýrslu sem gefin var út árið 2010 sem byggist á endurkomutölum frá árinu 2005 þótt ekki sé hægt að slá því föstu þar sem nákvæma tilvísun vantar í fjármálaáætluninni. Sé sú raunin verða það þó að kallast forkastanleg vinnubrögð að vísa í 12 ára gamla tölfræði til þess að lýsa stöðu mála hvað varðar endurkomutíðni árið 2016, eins og gert er í markmiðasetningu málaflokksins á bls. 187. Þá er það til marks um metnaðarleysi stjórnvalda í þessum efnum að viðmiðum ársins 2022 er einfaldlega lýst sem svo að lækka eigi endurkomutíðni undir 24%“ sem er staðan í dag. „Af framansögðu verður ekki ráðið hvernig ríkisstjórnin hyggst minnka endurkomutíðni né stuðla að farsælli aðlögun dómþola að samfélaginu að afplánun lokinni og því er erfitt að sjá hvernig markmiðum laga um fullnustu refsinga þess efnis verði náð.“ Mig langar að koma aðeins inn á þetta, frú forseti. Mér þykir sú stefna sem sést í þessari fjármálaáætlun um betrun og betrunarstefnu eins og er í raun kallað hér fullnustumál, einkennast af refsistefnu, reiðareksstefnu og algjöru metnaðarleysi. Hér er talað um að einhvern veginn eigi að fjölga meðferðarúrræðum, fjölga sálfræðingum og vonast er til að einhvern veginn muni það bæta aðstöðu fanga á Íslandi meðan við gætum verið til fyrirmyndar úti um allan heim með hvernig við sinnum okkar mjög svo smáa refsiréttarkerfi og gætum haft betrunarstefnuna að leiðarljósi. Hana er ekki hér að finna. Hvað þennan málaflokk varðar er engin mælanleg og mannúðleg markmið að finna í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem er miður. Mér sýnist ég vera að brenna inni á tíma, frú forseti, þannig að núna læt ég mér nægja að tala um persónuvernd þótt ég eigi nokkra kafla eftir í umsögn minni. Ég verð bara að taka þá í annarri ræðu en hvað varðar persónuvernd, sem er okkur Pírötum að sjálfsögðu töluvert hugleikin, kemur fram: „Í fjármálaáætlun er vikið nokkuð ítarlega að því að hlutverk Persónuverndar muni breytast til muna með tilkomu nýs regluverks á sviði persónuverndar sem kemur til framkvæmda í Evrópu í maí 2018. Reglugerðin felur í sér umfangsmestu breytingar sem gerðar hafa verið á þessu sviði í 20 ár og munu þær hafa áhrif á fyrirtæki, stofnanir og einstaklinga. Regluverkið felur í sér aukin réttindi einstaklinga en samhliða þeim eru fjölmargar nýjar skyldur og kröfur lagðar á þá aðila sem vinna með persónuupplýsingar. Innleiðing reglugerðarinnar mun því fela í sér að hlutverk Persónuverndar verður miklu víðtækara en áður, leiðbeiningarskylda stofnunarinnar eykst ásamt aukinni alþjóðlegri samvinnu sem felur í sér nauðsyn á víðtækum breytingum á starfsaðferðum og aðbúnaði Persónuverndar en stofnunin hefur löngum verið vanfjármögnuð. Raunar hefur Persónuvernd verið svo illa stödd fjárhagslega að Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur tilkynnt íslenskum stjórnvöldum að hún telji sjálfstæði Persónuverndar ekki nægilega tryggt“ sem hlýtur að vera okkur öllum áhyggjuefni. „Þrátt fyrir þessar viðamiklu breytingar og þörf fyrir stóraukin fjárútlát til handa Persónuvernd telur stofnunin að hið minnsta 100 millj. kr. vanti upp á til þess að hún geti sinnt lágmarkskröfum hins nýja umhverfis með löglegum hætti. Hlýtur það að teljast verulega ámælisverð og hættuleg þróun varðandi þau mannréttindi sem eiga hvað mest undir högg að sækja á upplýsingatækniöld, en það er friðhelgi einkalífsins í stafrænum heimi og getur 3. minni hluti ekki annað en mótmælt þessu fjársvelti harðlega.“ Ég verð að koma að afgangnum af umsögn minni í seinni ræðu, frú forseti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir góða ræðu og tek sérstaklega undir með henni varðandi betrunarmál á Íslandi. Það þarf verulega að bæta þar aðstæður. En mig langar til að koma hér að umsögnum bæði Stúdentaráðs Háskóla Íslands við fjármálaáætlun og Háskóla Íslands um málið. Þar kemur fram að allir flokkar hafi fyrir síðustu kosningar lofað að stefnt skyldi að því að ná meðaltali OECD-ríkjanna í fjárframlögum til háskólakerfisins. Þegar ég les meirihlutaálit fjárlaganefndar, sem lýtur bæði að framhaldsskólum og háskólum, kemur fram að meiri hlutinn er með ákveðnar athugasemdir sem samræmast þessum umsögnum. Því langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort hún sé sammála þeirri skoðun minni að eðlilegra hefði verið hjá meiri hluta fjárlaganefndar Alþingis að koma þá með breytingartillögur við málið í samræmi við umsögnina og í samræmi við mjög svo ítarlegar og góðar umsagnir.
Frú forseti. Jú, vissulega má taka undir það. Í raun og veru er þetta dæmi um skort á samráði og getu meiri hlutans til að hlusta á sjónarmið þeirra sem fjármálaáætlun mun hafa áhrif á, hvort sem er til skemmri eða lengri tíma litið. Auðvitað er þetta ákveðið leiðarstef eins og svo margt annað hjá þessari ríkisstjórn, að svíkja ítrekað loforð um aukin fjárframlög og tala undir rós um að það eigi þrengja skilyrði til að komast í háskóla til að mæta vissum kröfum sem komið hafa fram um að auka fjármagn í akkúrat þetta mikilvæga skólastig. Þessi umsögn frá Háskólaráði er allrar athygli verð. Auðvitað hefðu átt að koma fram breytingartillögur frá meiri hlutanum ef hann tekur raunverulega undir þetta með ráðinu og er einhver alvara í því að hlusta á framtíðina í landinu, sem eru m.a. háskólanemar.
Frú forseti. Víkjum að löggæslunni og stefnumótun og til hvers við gerum langtímaáætlanir. Á 141. löggjafarþingi lagði innanríkisráðherra fram áfangaskýrslu um störf nefndar um grundvallarskilgreiningar á löggæslu á Íslandi og gerð löggæsluáætlunar fyrir Ísland. Hún var samþykkt. En í þeirri fjármálaáætlun sem hér um ræðir er enga skilgreiningu að finna á mannafla og fjárþörf lögreglu. Ríkislögreglustjóri, ásamt fleirum, gagnrýnir þetta og segir í umsögn sinni frá 26. apríl sl. að ekki sé gert ráð fyrir fjármagni í fjármálaáætluninni til að fjölga lögreglumönnum sem þörf er á. Ríkislögreglustjóri talar um að lögreglan muni eiga erfitt með að standa undir þjónustu- og öryggisstigi í samræmi við lögbundið hlutverk. Hér er um fjármálaáætlun til næstu fimm ára að ræða, við erum með skýrslur og stefnur og alls konar áætlanir liggja þarna að baki. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort ekki sé rétt [[Forseti hringir.]]að nýta slíka vinnu þegar við vinnum langtímafjármálaáætlun fyrir næstu fimm árin.
Frú forseti. Vissulega er það rétt að nýta eigi vinnu sérfræðinga og þingsins til gerðar fjármálaáætlunar, sérstaklega þegar kemur að jafn mikilvægu máli og löggæslunni í landinu. Þetta er kannski bara enn eitt dæmið um þá vanvirðingu sem þinginu er stöðugt sýnd með því að vinna þess í alls konar málum er virt að vettugi við næsta mál. Það er eins og einhver áætlun sé lögð fram og hverfi svo bara í eitthvert tóm þar sem hún skiptir ekki lengur neinu máli og er ekki sett í samhengi við stærra vandamál. Við vitum alveg að við þurfum að efla löggæsluna talsvert meira en fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir, vitum það einfaldlega vegna fjölda þeirra sem koma hingað á hverjum degi og með sífellt auknum fjölda ferðamanna. Auðvitað þurfum við að styðja betur við löggæsluna. Auðvitað eigum við að nota fagleg gögn og þá miklu vinnu sem unnin hefur verið á undan þessari áætlun til að bregðast við eins og gera þarf og komist hefur í ljós.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þingmanni þar sem hún gagnrýndi það ógagnsæi sem væri meðal annars í þessari ríkisfjármálaáætlun og að nefndir Alþingis hefðu ekki fengið upplýsingar eða sundurliðun á þeim markmiðum og meginmálefnum sem heyra undir málefnasviðin. Ég vil líka taka undir með henni að þetta, hversu ógagnsætt þetta er, rýrir mjög eftirlitshlutverk Alþingis. En það sem mig langar til að spyrja hana um er greiðsluþátttökukerfið - ég er nú í velferðarnefnd Alþingis og þverpólitísk sátt var á síðasta kjörtímabili um að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga - hvort hún sé ekki sammála mér um að við þurfum að sjá skýrari og gagnsærri skref um hvernig við þurfum að halda áfram á þeirri leið, það sé ekki nóg að segjast ætla að lækka það, hvernig eigi að gera það.
Frú forseti. Vissulega er alltaf mikilvægt að þingið fái eins ítarlegar upplýsingar og það getur um hvernig ríkisstjórnin, og stjórnarmeirihlutinn, hyggist framkvæmda þau verkefni sem hún lofar, stundum jafnvel upp í ermina á sér. Hvað greiðsluþátttökukerfið varðar verð ég að viðurkenna að þar hef ég ekki sett mig nógu vel inn í til að ræða þau mál með neinum ítarlegum hætti. Það væri ráð að ræða þau mjög vel við hv. þm. Halldóru Mogensen sem hefur verið okkur innan handar með þau mál. En þetta er að sjálfsögðu, eins og ég kom inn á áðan, leiðarstef í að það vantar alltaf allar upplýsingar gagnvart okkur, gagnvart því hvað það er sem við eigum nú að vera að samþykkja í þetta skiptið. Alltaf eigum við að bíða þegar við köllum eftir meiri upplýsingum eða þá að það á að flýta málum í gegn án þess að við fáum þær. Það er orðið svolítið þreytt. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að auðvitað ættum við þingmenn sem höfum sérstaklega ríka skyldu til að afla upplýsinga og vera upplýst og höfum sérlega rík réttindi til að fá þær [[Forseti hringir.]]að sækjast eftir þeim eins og við mögulega getum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það kemur einnig fram í ríkisfjármálaáætlun að nú sé aðhaldskrafan 1,5% í staðinn fyrir 1% á síðasta kjörtímabili. Þetta þýðir um 10–12 milljörðum minna til innviðauppbyggingar. Ég spyr hvort hún hafi ekki heyrt alla flokka tala um mikilvægi innviðauppbyggingar í aðdraganda kosninga og sé ekki sammála mér að ekki sé að sjá merki um þessa miklu innviðauppbyggingu sem talað var um, og hvort hér sé ekki hreinlega um ákveðin kosningasvik að ræða. Til dæmis töluðu margir um að auka ætti aðbúnað hjá sjúklingum og starfsfólki á Landspítala en í umsögnum þeirra aðila sem koma að því er lítil sem engin raunaukning á tímabilinu. Er þetta ekki bara tilefni til að hafna þessari ríkisfjármálaáætlun sem við ræðum hér og nú?
Frú forseti. Einfalda svarið er: Jú. Það er fullt tilefni til þess, af þessum og svo mörgum öðrum ástæðum. Vissulega er að því er virðist aðhaldskrafa á öllum málefnasviðum, svo gott sem. Sem þýðir að áætlun þessarar ríkisstjórnar bætir ekki í innviðauppbyggingu eða nokkurs staðar svo vel fáist séð. Og vissulega eru það alger kosningasvik hjá mörgum ef ekki öllum þeirra flokka sem sitja í hæstv. ríkisstjórn, sem töluðu sumir um að þeir væru á réttri leið og nú væri kominn tími til að fjárfesta í innviðum þar sem svo vel hefði verið staðið að málum, að nú væri sko kominn tími til að vinna í þessum mikilvægu innviðum. Innviðir okkar eru margir hverjir orðnir mjög lúnir. Það er fullt tilefni til að setja heilmikið aukafjármagn í þá. En það stendur augljóslega ekki til og er það miður og í raun og veru til skammar. Það ætti að fella þessa fjármálaáætlun. Hún er skelfileg.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur kærlega fyrir hennar ræðu og hlakka til að heyra afganginn í næstu ræðu. Það voru atriði sem vöktu athygli mína í ræðunni sem ég hefði áhuga á að heyra þingmanninn fjalla aðeins betur um og hver hennar sýn hefði verið ef hún hefði verið höfundur að þessum köflum. Það snýr sérstaklega að föngum. Það sló mann eilítið þegar fulltrúar Fangelsismálastofnunar komu fyrir nefndina hvað litlir fjármunir virtust ætlaðir í afplánun fanga í fjármálaáætlun. Jafnframt kom fram hversu fáar krónur ættu að geta gert mikið og bent var sérstaklega á að það þyrfti ekki háa upphæð til t.d. að styðja við starfsemi Verndar sem hefur skipt miklu máli til að auðvelda föngum að komast aftur inn í samfélagið eftir afplánun. Spurningin snýr að þessu. [[Forseti hringir.]]Á hvaða máta hefði þingmaðurinn viljað sjá aðgerðir eða tillögur með öðrum hætti í þessum málaflokki, fangelsisdómum, en hér kemur fram?
Frú forseti. Ég er ekki viss um að ég gæti samið eitthvað innan ramma þeirrar spennitreyju sem fjármálastefna ríkisstjórnarinnar setur þessu apparati. En fengi ég að ráða og væri alvaldur í ríki mínu mundi ég fara að dæmi Norðmanna, hvernig þeir hafa sett upp sitt betrunarkerfi, ef fremur mætti kalla það svo en refsivörslukerfi enda finnst mér orðið svolítið úrelt að tala um það. Það er ýmislegt sem verður alla vega að bæta úr hið snarasta. Í fyrsta lagi er alla jafna ekki læknir á vakt í nýja lokaða fangelsinu okkar á Hólmsheiði. Við þurfum að stórauka fjölda þeirra sálfræðinga, félagsfræðinga og annarra sérfræðinga sem geta aðstoðað einstaklinga við að koma betra skikki á sitt líf ef þeir lenda í refsivörslukerfinu. Við þurfum líka að fjárfesta í einhverju öðru en lokuðu fangelsi. Ef það er nýsköpunin í betrunarkerfinu, sem virðist vera, [[Forseti hringir.]]þá er ég frekar svartsýn á að við stefnum á betrun.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta. Ég hef einmitt heyrt athugasemdir frá fyrrverandi föngum um að með uppbyggingu Hólmsheiðar og lokuðu öryggisfangelsi hafi menn að einhverju leyti horft meira vestur til Bandaríkjanna eftir fyrirmynd en til nágrannaríkja okkar eins og Noregs sem var nefndur hér. Það kom mjög á óvart að heyra hversu lága upphæð þyrfti til að áfangaheimilið Vernd gæti tekið við fleiri föngum til að hjálpa einstaklingum að ljúka sinni afplánun. Það er líka annað sem mér fannst sláandi sem þingmaðurinn nefndi að í fjármálaáætlun er horft til mjög gamallar tölfræði til að byggja markmiðsgreiningu eða aðgerðir á. Maður hefði vonast til þess að vandað hefði verið betur til verka en hér er gert. Bara þessi punktur sem hv. þingmaður nefndi varðandi lækna og að það sé skýrara hvernig við ætlum að stuðla að bættri geðheilbrigðisþjónustu fyrir fanga og jafnvel litlir hlutir [[Forseti hringir.]]eins og maður heyrði að hagsmunasamtök fanga kölluðu eftir. Það væru ekki til bækur, ekki neitt til afþreyingar, og kallað eftir gjöfum frá almenningi til að bæta úr því.
Frú forseti. Já, ég tek undir með hv. þingmanni. Það er verulegt áhyggjuefni hversu lítill peningur er settur í þennan mikilvæga málaflokk. Það gagnast samfélaginu öllu að við hugsum vel um þá sem hafa orðið utangátta í samfélaginu og enda inni í þessu svokallaða refsivörslukerfi. Það er með miklum ólíkindum hvernig er komið fram við fanga þessa lands á margvíslega vegu. Nú þekki ég t.d. dæmi þess að fangar sem koma inn í fangelsin í mikilli neyslu fá uppáskrifaðan staðlaðan skammt sem er eins handa öllum til þess að vinna gegn viðbrögðum við fráhvörfum. Þrátt fyrir það eru þetta mjög sterk lyf. Þau eru ekki til þess gerð að það sé bara einn skammtur fyrir alla heldur þarf læknir stöðugt að fylgjast með. Þess í stað er enn talað um og er enn gert að fangar fái svokallaðan rónaskammt þegar þeir koma inn í fangavörslukerfið. Það er ólíðandi. Það er liður í þessu vandamáli, það er ekki nægileg virðing borin fyrir þessum manneskjum og kannski þess vegna [[Forseti hringir.]]ekki settur nógu mikill peningur í að vernda velferð þeirra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir ræðu sína. Margt áhugavert kom þar fram. Mig langar aðeins að spyrja nánar út í þessar tölur. Ég verð að játa að ég klóra mér enn í kollinum yfir því hvernig koma á öllu heim og saman innan þessarar fjármálaáætlunar sem við ræðum. Ég sé ekki betur en að útgjaldasvigrúm dómstólanna sé tæplega 300 millj. kr. Almanna- og réttaröryggið - svigrúmið er lítið, um 700 millj. kr. á tímabili fjármálaáætlunar. Þegar kemur að réttindum einstaklinga, trúmálum og stjórnsýslu dómsmálaráðuneytis er um að ræða útgjaldasvigrúm upp á 375 millj. kr. Þetta eru svo hlægilegar tölur að ég hélt fyrst að þær væru einfaldlega prentvilla. En hvað telur hv. þingmaður að þetta þýði í raun fyrir þessa málaflokka? Það er augljóst að þetta eru ekki upphæðir sem hægt er að gera mikið fyrir.
Frú forseti. Ég held einmitt að það eigi ekki að gera neitt sérlega mikið fyrir þessar fjárhæðir. Ég held að í fjármálaáætluninni sé mikið um hjal um að gera ýmislegt en töluvert minna um fjármagn og áætlanir um hvernig koma eigi þeim í framkvæmd. Það er nú það sem við höfum kallað eftir, nákvæmum upplýsingum um hversu mikill peningur eigi að fara í hvern málaflokk fyrir sig svo við getum áttað okkur á því. Að ekki verði þessi stöðutaka sem ég hef vísað í, að stofnanir innan sama málefnasviðs hjóli hver í aðra, að ekki megi gefa hinum of mikinn pening því að þá fái þær of lítið og þær séu nú með mikilvægara málefnasvið en hinar. Það gengur ekki að viðhafa slík vinnubrögð. Auðvitað hafa þessar stofnanir lítinn ramma. Það veldur því að allir eru mjög óöruggir um hvort þeir geti staðið undir þeim miklu skyldum sem á herðar þeirra eru lagðar af yfirvöldum.
Virðulegi forseti. Já. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta er akkúrat það sem ég hef lesið út úr þessu og óttast að væri raunin. En svo kemur á móti að á sama tíma eru sett ákveðin markmið í fjármálaáætluninni, mælikvarðar, og settir mælikvarðar á ákveðnar stofnanir. Tökum landhelgismál, björgunarþjónustu með þyrlu innan efnahagslögsögu, þar sem hún er möguleg innan sex klukkustunda. Staðan 2016 er að það tekst í 40% tilvika og á að fara upp í 75% 2022. Það er augljóst að til að þetta verði að veruleika þurfa að fylgja auknir fjármunir sem ekki fara bara í þyrlukaup heldur í reksturinn og til að bæta þjónustuna. Þegar kemur að þjónustu með flugvél er farið upp í 95%. Það er það sem ég óttast. Það eru of litlir fjármunir en svo eru sett allt of stíf markmið sem engan veginn verður hægt að ná.
Frú forseti. Það er annaðhvort of eða van í þessari áætlun þegar kemur að viðmiðum og markmiðasetningu. Þegar kemur að Landhelgisgæslunni þyrfti vissulega setja talsvert meiri pening í mannskap til að manna þessar þyrlur. Ekki fæst séð hvernig á að fjármagna það. Mögulega ætlast ríkisstjórnin til þess að Landhelgisgæslan eins og hún leggur sig verði á tvöföldum vöktum það sem eftir lifir þessarar fjármálaáætlunar því að þau eru ekki tilbúin að setja pening í að þjálfa nýjan mannskap eða tryggja fólki almennileg starfsskilyrði. Ég hef miklar áhyggjur af því að ef markmiðið er að auka viðbúnaðargetuna svona mikið en ekki er útfært almennilega hvernig standa eigi í því, verði það fólki jafnvel ofviða og þá verða kannski gerð leiðinleg mistök. Maður þarf að sjá hvernig vinna á að þessum háleitu markmiðum. En svo er hitt, mörg önnur markmið virðast svo litlar salthnetur að maður skilur ekki einu sinni hvernig þau rötuðu inn í fjármálaáætlun. Það er því vandlifað með þessa fjármálaáætlun, frú forseti.
Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi míns máls nefna það að ég ætla að reyna að fara yfir þetta stóra mál í aðalatriðum og ef mér vinnst tími til ætla ég að fara ofan í umsögn mína sem meðlimur í atvinnuveganefnd sem við sendum til fjárlaganefndar. Eins og mun heyrast fljótlega á máli mínu í dag þá er ekki mjög margt sem ég get séð jákvætt við þessa fjármálaáætlun. Ég vil þó taka undir með meiri hluta fjárlaganefndar þar sem hann fer yfir í nokkru ítarlegu máli um skort á tölulegum upplýsingum, framsetningu og ýmsu öðru sem betur má fara og við þurfum að bæta í framtíðinni. Að hluta til er þetta auðvitað vegna þess að tími hefur ekki verið nægur fyrir ríkisstjórnina, stutt síðan hún tók við, og vegna þess að þetta er í raun og veru fyrsta sinn sem við leggjum þetta fram heildstætt í kjölfarið á kosningum í upphafi kjörtímabils. En það kemur fleira til. Það er einfaldlega þannig að hjá mörgum ráðuneytum er allt of mikið af markmiðum og þau eru ófjármögnuð. Það eru engar tölur um það hvernig eigi að ná þeim, engar áætlanir. Það er ekki hægt að ræða um stefnumörkun í málaflokkum eða málefnasviðum ef það er einungis fagur texti á blaði um hvað skuli gera á næstu fimm árum, hugsanlega sett fram hvenær verkefnið eigi að hefjast eða því eigi að ljúka, en ekki er síðan stafkrókur um hvaða fjármuni eigi að nota í þessi markmið. Þegar markmiðin eru mörg þá er mjög erfitt fyrir okkur þingmenn að ræða stefnumótun af einhverju viti. Þess vegna tek ég undir með meiri hlutanum og tel að á þessu þurfi að gera verulega bragarbót. Gagnrýni mín á fjármálaáætlunina gengur auðvitað út á margt. Hún hefst í raun og veru á þeim punkti sem settur var í umræðunni um fjármálastefnu. Hér er mikilvægasta málið, sagði hæstv. fjármálaráðherra, og meðfylgjandi fjármálaáætlun. Mikilvægasta mál kjörtímabilsins, ríkisstjórnarinnar. Þegar við vorum að ræða fjármálastefnuna, var sagt: Það verður auðvitað ítarleg umræða um fjármálaáætlunina. Þar verður hin ítarlega umræða um stefnumörkunina, um stefnumótunina og við erum að færa umræðu frá haustinu um fjárlögin yfir á þennan tíma nú. Það var meiningin með lögum um opinber fjármál. Núna eigum við að taka umræðuna um það hvernig markmið ríkisstjórnar rúmast innan fjármálastefnu, hvernig hún ætlar að koma þeim í framkvæmd og hvort þau séu skynsamleg, hvort þau séu í samræmi við aðrar áætlanir sem taka hugsanlega til lengri tíma eins og samgönguáætlun, eða ýmsar aðrar áætlanir sem eru samþykktar hérna í salnum. Það er nefnilega hjá löggjafanum sem þessi umræða á að fara fram. Framkvæmdarvaldið leggur fram fjármálastefnu. Hún var samþykkt illu heilli fyrir nokkru, síðan kemur fjármálaáætlun og þá eru það við þingmennirnir, bæði þeir sem sitja í meiri hluta og minni hluta, sem tökum umræðu um stefnumótunina, um stefnumörkun. Þessi umræða fer ekki fram núna vegna skorts á tölulegum upplýsingum, vegna skorts á framsetningu, en líka vegna þess að hér tala ekki stjórnarþingmenn um stefnumótun. Þegar við förum í gegnum meirihlutaálit ólíkra nefnda þá er þar gagnrýnt fjölmargt, ekki síst hjá meiri hluta fjárlaganefndar. Eiginlega svo margt að upphaflegt plagg framkvæmdarvaldsins stenst enga skoðun. Það er allt í lagi. Það er akkúrat hér sem þessi umræða á að fara fram. Meiri hlutinn er búinn að fara yfir það og segja: Þetta er ekki nógu gott, við þurfum að laga þetta og þetta þarf að vera svona. Þeir henda stærstu breytingunni, virðisaukaskattshækkuninni á gistingu í ferðaþjónustu, og segja að það eigi að taka upp komugjöld, eða í það minnsta að skoða það. Svo koma þingmenn hér í ræður og forðast að taka skýra afstöðu til þess sem þeir þó hafa skrifað í umsagnir. Hvernig ætlar þá þingið að afgreiða þessa áætlun sem er plagg löggjafans sem framkvæmdavaldið fer eftir? Með fjárlagafrumvarpinu sjáum við síðan útfærsluna hjá einstökum ráðuneytum, þá átti umræðan að vera minni. En ég óttast að umræðan verði mjög mikil í fjárlögunum í haust og hún verði nákvæmlega eins og hún hefur oft verið áður; um einstaka hluti, jafnvel smáa, vegna þess að þessi umræða fer ekki fram hér. Þessi punktur er mín mikilvægasta gagnrýni. Það er einmitt núna sem löggjafinn á að segja sitt. En stjórnarmeirihlutinn heykist á því. Hann skrifar það í umsagnir en stendur síðan ekki við það, hvorki með breytingartillögum né heldur í ræðustól þó svo að við höfum kallað eftir því þegar fulltrúar hans koma í ræður, sem betur fer, sem er breyting frá fjármálaáætluninni þar sem þeir forðuðust að mæta í pontu. Annað sem ég benti ítrekað á í umræðu um fjármálastefnuna er tækifæri til uppbyggingar, eins og við Framsóknarmenn höfum sagt og undir það hafa auðvitað margir tekið, til að mynda fjármálaráð. Það hefur sagt: Það þarf hugsanlega meira aðhald, en það er líka fullt af vantöldum tekjum, einskiptistekjum, arðgreiðslum, sala á eignarhlutum. Við vitum í raun og veru ekki hver niðurstaða ársins verður. Fjármálaráð bendir á að fjármálastefnan hafi sniðið of þröngan stakk ef eitthvað fer að gerast og veldur því að hagvöxtur verður ekki 5, 6 og 7% á næstu árum. Við Framsóknarmenn höfum sagt: Nú er kjörið tækifæri til þess að fara í uppbyggingu án þess að skapa þenslu þar sem hagvöxturinn er ekki alls staðar 5, 6, 7%. Víða úti á landi er hann kannski 1, 2, 3%. Við höfum lagt til að hugsanlega verði dregið úr hraðanum við að greiða niður skuldir og nota fjármuni í það, vegna þess að við vitum að við erum að fá inn miklu meiri tekjur, við munum skila miklu meiri afgangi til þess að greiða niður skuldir. Um þetta virðist stjórnarmeirihlutinn vera sammála í mörgum af sínum meirihlutaálitum ýmissa nefnda en hann leggur ekki fram neinar breytingartillögur um þetta. Í áætlunum ráðuneytanna eru allt of mörg markmið. Við þekkjum það á umræðu frá öðrum löndum þar sem þessi aðferðafræði hefur verið tekin upp að þar hefur orðið sú breyting að fækka markmiðum í ráðuneytum úr 200, 300 niður í kannski 30. Umræðan verður auðvitað gáfulegri ef við erum bara með þrjú, fjögur markmið í hverju ráðuneyti en ekki 10, 20, 30 og jafnvel fleiri. Ofan í þetta í fjármálastefnunni á að skila 1,5% afgangi og sníða mjög þröngan stakk, ekki koma með nægilega fjármuni inn í uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, bara steypu að einhverju leyti, ekki inn í háskólakerfið heldur bara steypu, og taka peninga úr framhaldsskólakerfinu og beina inn á háskólastigið með steypu, þar á að byggja hús fyrir aukninguna, og ofan í allt þetta er sett 2% aðhaldskrafa á hvert ráðuneyti. Í umræðum í nefndunum um þessa áætlun um aukningu, þegar ráðherra og ráðuneyti komu fyrir nefndirnar, þá gátu þeir ekki svarað því hvernig þeir ætluðu að fjármagna mikilvægar stofnanir sem hafa verið undirfjármagnaðar, til að mynda í atvinnuveganefnd um Hafrannsóknastofnun. Það á að setja sérstaka áherslu á Hafrannsóknastofnun. Á þá að taka það fé frá Matvælastofnun sem er líka í þessu sama ráðuneyti? Á sama tíma og fjármálaáætlun var lögð fram var nýkomin fram skýrsla þar sem sagði að það vantaði stórfellda fjármuni til að Matvælastofnun gæti staðið undir lögbundnum verkefnum sínum. Það er því mjög erfitt fyrir okkur að segja annað en að þetta sé ómögulegt, vegna þess að við getum ekki tekið málefnalega, gáfulega umræðu þegar vantar bæði tölulegar upplýsingar og skýrari markmið frá ráðherrunum. Það vil ég líka gagnrýna. Ég hef svolítið áhyggjur af því að við séum í tilraun og ég verð að segja ykkur alveg eins og er, þingmenn í þessum sal, að þrátt fyrir að við höfum öll verið á því að þetta væri skynsamlegt þá er ég mjög hræddur um að við séum á brothættri braut. Þegar menn segja að það sé búið að taka of mikið vald af þinginu, fjárveitingavaldinu, og það standist jafnvel ekki stjórnarskrá, þá verðum við auðvitað að velta fyrir okkur hvernig við eigum að spyrna við fótum. Það er akkúrat í umræðunni um fjármálaáætlun sem við eigum að spyrna við fótum. Það er núna sem við eigum að taka þessa umræðu um hvað á að gera og hvernig á að leiða. Við þurfum að mínu mati að koma þessum skilaboðum mjög skýrt út í samfélagið um þá stefnumörkun sem hér er lögð fram af framkvæmdarvaldinu og stimpluð af stjórnarþingmönnunum. Áður sögðu allir þegar við vorum að ræða fjármálastefnuna að þetta væri mikilvægasta málið, fjármálaáætlunin, afleiðing fjármálastefnunnar, jafn mikilvægt mál. Núna segja einstakir stjórnarþingmenn úr þessum ræðustól, ég hlustaði á þó nokkra þeirra hér í gær: Þetta er nú bara stefnumörkun. Þar af leiðandi eru þeir að segja að álitin sem þeir gefa úr sínum nefndum séu ekki endilega þess eðlis að það muni verða farið eftir þeim. Með öðrum orðum, við vitum ekki hvaða skilaboð stjórnarmeirihlutinn er að senda framkvæmdarvaldinu. Það er akkúrat núna sem það á að gerast. Núna á löggjafinn að senda framkvæmdarvaldinu skýr skilaboð um fimm ára fjármálaáætlun samkvæmt hugmyndinni um opinber fjármál. Það er til önnur leið. Það hlýtur að vera hægt að byggja upp innviði á Íslandi í þeirri uppsveiflu sem við höfum búið við á undanförnum og á sama tíma haft aðhald í ríkisrekstri og þannig skapað áframhaldandi jákvæðan hagvöxt, án þess að lenda í efnahagslegum ógöngum vegna of mikils hagvaxtar, of mikillar styrkingar íslensku krónunnar, of hárra vaxta. Við Framsóknarmenn viljum kalla þetta B-leiðina. Við viljum kalla þetta leið hins blandaða hagkerfis. Við segjum um þá kreddu sem ríkisstjórnin leggur hér með á borðið um að nú þurfi gríðarlegt aðhald og það megi alls ekki fara í neina uppbyggingu að þetta sé hægri kredda, hún sé röng og hún muni leiða til mjög alvarlegra hluta. Við tókum umræðu fyrr í dag undir liðnum óundirbúnum fyrirspurnum til ráðherra um gengi og vexti. Ég gagnrýndi það harðlega í minni ræðu um fjármálastefnuna að þar stóð nánast ekkert um þennan alvarlegasta efnahagslega vanda sem steðjar að okkur, þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir, sem eru okurvextir og stöðug styrking íslensku krónunnar. Fyrir vikið er mjög lítið ef nokkuð í umsögnum og álitum meiri hlutans um akkúrat þessa þætti. En þetta eru þeir lykilþættir sem skora okkur á hólm gagnvart því hvernig við ætlum að lenda mjúkri lendingu, hvernig við ætlum að viðhalda hagvexti eins lengi og hægt er. Hann hefur staðið í sjö ár sem við Framsóknarmenn viljum auðvitað gjarnan þakka okkur fyrir að einhverju leyti, að hafa náð frábærum árangri á síðasta kjörtímabili með margt, en það er eftir að byggja upp innviðina. Við hljótum að þurfa að fara í það núna. Í nefndaráliti meiri hlutans um fjármálastefnuna stendur, með leyfi forseta: „Til þess að stuðla ekki að enn meiri þenslu og styðja við peningamálastefnu Seðlabanka Íslands þarf ríkið að forgangsraða fjárfestingum sínum með þeim hætti að ekki verði hætta á ofþenslu á sama tíma. Til þess eru margar leiðir.“ Þá getur maður spurt: Hvaða leiðir? Hv. formaður fjárlaganefndar og hv. þingflokksformaður Viðreisnar ræddu það í gær að til væru aðrar leiðir. Ég gat ekki betur séð þar sem þau skrifa nú bæði undir meirihlutaálitið þar sem fjármálaáætlunin er gagnrýnd í einum tólf liðum að þau séu sammála um að það sé hægt að fara aðrar leiðir til að mynda í því að búa til tekjur varðandi ferðaþjónustuna og að það sé hægt og það sé nauðsynlegt að fara í innviðauppbyggingu. Hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, var hér í gær og taldi nauðsynlegt að það þyrfti að fara í stórkostlega uppbyggingu í löggæslu og samgöngum. Ég held að það sé nauðsynlegt að gera það sem stjórnarþingmennirnir eru sammála um, að greina hvar þensluáhrifin eru. Þar sem þensluáhrifin eru lítil verði farið í framkvæmdir, þar verði farið í að byggja upp og nýta tækifærið. Það hefur aldrei verið betra. En þá verða stjórnarþingmennirnir að hætta að tala um að þetta sé bara stefnumörkun. Þá verða þeir að þora að leggja fram breytingartillögur. Þá verða þeir að sýna fram á að þeir standi saman um að segja framkvæmdarvaldinu hvernig hlutirnir eigi að vera. Hin augljósa afleiðing af því að þeir gera það ekki og forðast að tala með skýrum hætti er sú að meiri hlutinn stendur ekkert saman um nokkurn skapaðan hlut. Ríkisstjórnin er ekki sammála um nokkurn skapaðan hlut. Hæstv. fjármálaráðherra er einn orðinn eftir í að hækka virðisaukaskattinn á gistingu í ferðaþjónustunni. Það er enginn annar sem styður hann í því. Þingmenn Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, fyrir utan þingflokk Sjálfstæðisflokksins sem hefur verið á móti þessu meira og minna frá upphafi, en hinir sem þó eru í liði og flokki með hæstv. fjármálaráðherra skrifa upp á meirihlutaálit fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar um að það skuli fara aðrar leiðir og þær skuli skoðaðar, til að mynda komugjöld. Á þingi í dag var dreift frumvarpi til laga um náttúrugjöld, þar sem fyrsti flutningsmaður er sá sem hér stendur og nokkrir aðrir góðir Framsóknarmenn eru á málinu. Hér er komið fram frumvarp um að leggja á komugjöld, brottfarargjöld, og breytingu á gistináttagjaldi. Kannski vill meiri hlutinn bara taka þetta og skoða. Hæstv. fjármálaráðherra sagði í Kastljósi fyrir nokkrum dögum að ef menn settu á komugjald þá þyrfti það að vera 6–7 þús. kr. og yrði landsbyggðarskattur vegna þess að það þyrfti að leggja það líka á innanlandsflugið. Ég veit ekki hvaðan hann hefur þær upplýsingar. Ég veit ekki hvort hann hefur ekki hlustað á alla sérfræðinga og hagsmunaaðila úr ferðaþjónustunni sem hafa sagt að leið hans, að hækka virðisaukaskattinn á gistingu í ferðaþjónustu, sé einmitt landsbyggðarskattur, sé einmitt leið til þess að stytta ferðir ferðamanna til Íslands, til að koma í veg fyrir að þeir fari út á land. Þar sem minni möguleikar eru á að velta hækkuninni út í verðlagið muni þessir staðir annars vegar sitja uppi með færri ferðamenn og hins vegar lægra verð. Ráðherra heldur því hins vegar fram að komugjöld sé landsbyggðarskattur, 6–7 þús. kr. kr. Í okkar hugmyndum er talað um 150 kr. farþegaskatt á flug innan lands, ekki 6–7 þús. kr. Það er verið að tala um 1.500 kr. á venjulegt flug til Evrópu og 2.500 kr. á lengra flug. Þetta er sambærileg aðferðafræði og menn nota í Þýskalandi, Bretlandi og Noregi og ýmsum öðrum löndum. Þetta er til. Þetta er leyft innan Evrópska efnahagssvæðisins, hæstv. forseti. Þetta má. Þetta gera aðrar þjóðir. Eru þessar upphæðir nægilega háar til þess að skila 4 milljörðum? Það var jú meiningin að hækkunin á virðisaukaskattinum ætti að gera það eftir árið 2018. Á árinu 2018 átti upphæðin að vera 10 milljarðar. Ef meiri hluti fjárlaganefndar er nú búinn að slá þá hugmynd af, vantar þá ekki 10 milljarða í tekjur ársins 2018? Er þá þetta plagg fjármálaáætlun næstu fimm ára ekki bara tóm þvæla því að strax á næsta ári vantar 10 milljarða í tekjur? Eða er það ekkert mál að það séu svona 10 milljarða sveiflur til og frá? Ég fullyrði að með því að leggja á náttúrugjald sem við getum kallað svo, vegna þess að það mun verða til þess að allir munu vilja greiða það, náist þetta markmið. Auðvitað þurfum við Íslendingar að greiða það gjald líka. Viljum við ekki líka vernda náttúru okkar? Ég legg til hóflega gjaldtöku sem gæti ýmist verið útfærð sem komugjald eða brottfarargjald en er farþegaskattur, hækkun á gistináttagjaldi, þar sem sveitarfélögin fengju heimild til að leggja á allt að 5% gjald og hugsanlega halda eftir helmingnum hjá sér til þess að hafa peninga til þess að fara í nauðsynlega innviðauppbyggingu og framkvæmdir á ferðamannastöðum. Ég fullyrði að það sé mjög auðvelt að ná í þessa 4 milljarða með þeim hætti. Nú sé ég [[Forseti hringir.]]og heyri að ræðutíminn er búinn [[Forseti hringir.]]og strax að aflokinni þessari ræðu óska ég því eftir að verða settur aftur á mælendaskrá þar sem [[Forseti hringir.]]ég náði fyrst og fremst aðeins að tæpa á einu málefnasviði atvinnuveganefndar, sem er ferðaþjónustan.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Inga Jóhannssyni fyrir ræðu hans. Mér fannst hann fara ansi vel yfir það hvar fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er stödd, hversu illa hún er stödd einmitt vegna þess að skjalið sem upphaflega var lagt fram var ekki nógu vel unnið, þess vegna er okkur þingmönnum auðvitað vandi á höndum með það hvað við eigum að gera annað en bara hafna því og jafnvel byrja upp á nýtt. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hann talaði talsvert um 2% aðhaldskröfuna og áhrifin sem verða á það að ekki verður hægt að byggja upp innviði, hvort hann sé sammála mér og geti tekið undir með mér um að þetta séu verulega slæm tíðindi, [[Forseti hringir.]]sérstaklega fyrir tekjuminna fólk í samfélaginu. [[Forseti hringir.]]Þess vegna sé þetta ógnvænleg fimm ára [[Forseti hringir.]]framtíðarsýn sem í þessu birtist.
Virðulegi forseti. Það sem ég notaði nú kannski stærsta hluta ræðu minnar í var einmitt að tala um mikilvægi þess að fjármálaáætlunin er stefnumarkandi plagg og um þessa stefnumörkun á löggjafinn akkúrat að fjalla núna. Mér finnst að niðurstaðan sé sú að meiri hlutinn gagnrýni það nokkuð harðlega en leggi engu að síður til að það plagg verði samþykkt óbreytt og sent framkvæmdarvaldinu til frekari útfærslu. Nú er í þessu plaggi ekki lögð nein sérstök áhersla á að styrkja kjör þeirra sem verst hafa það. Með því að vera með 2% aðhald á allt nema heilbrigðismál og hjúkrunarheimili, þá er það vissulega ákveðinn hópur sem þar er undir sem hefur oft, alla vega sumir þeirra, hafa lægri tekjur. Ég gleðst auðvitað yfir því að það skuli vera bara 0,5% þar, en á alla aðra er 2%. Það eru til að mynda ekki mjög metnaðarfullar áætlanir um að hækka lífeyrisbætur eldri [[Forseti hringir.]]borgara, hvað þá öryrkja.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Mér finnst mjög mikilvægt að við drögum það fram í umræðunni hvað þessi aðhaldskrafa þýði í rauninni fyrir fólkið í samfélaginu. Það er rétt að aðhaldskrafan er minni, sem betur fer þó þegar kemur að heilbrigðis- og velferðarmálunum. Það er hins vegar verið að auka hana þegar kemur að sviði menntamála. Ég hef áhyggjur af stöðu framtíðarinnar í því, því að í mínum huga er menntun fjárfesting til framtíðar, ekki síður mikilvægari fjárfesting en að greiða niður skuldir. Það tengist aðeins inn á það sem hv. þingmaður fjallar um í umsögn sinn, en þá reyndar kannski frekar það sem snýr að rannsóknum, nýsköpun og þekkingu, sem er auðvitað tengt menntun. Mig langar að biðja hv. þingmann að fjalla aðeins nánar um þetta sem hann dregur fram í umsögn sinni [[Forseti hringir.]]og að þarna vanti svo sannarlega fjármagn inn.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað þannig, alla vega að mínu mati, að þessi 2% aðhaldskrafa mun fyrst og fremst gera það að verkum að ráðherrar og ráðuneyti munu með miklum erfiðleikum ná að uppfylla þau markmið sem þau hafa sett sér í fjármálaáætluninni og við höfum ekki fengið neinar tölulegar upplýsingar um hvernig á að framkvæma. Það er rétt að metnaðarlítil áætlun er hvað varðar menntamál. Maður tekur eftir þeirri breytingu sem hefur orðið á fjármálaáætluninni frá því í fyrra varðandi framhaldsskólann, veit ekki hvort það skýrist þá af því að við Framsóknarmenn höfum lagt meiri áherslu á menntamál þótt þau hafi ekki verið í okkar ranni, að við sjáum auðvitað núna að taka á peninga út úr framhaldsskólanum vegna styttingar námsins í eitthvað annað. Við sjáum líka að nú er forsætisráðherra ekki lengur í forsvari fyrir Vísinda- og tækniráð. Ég skal ekki segja að það hafi mikla þýðingu, en það er ímynd þess hvort menn leggi mikla áherslu á eitthvert atriði eður ei. Mér sýnist að þessi ríkisstjórn ætli að fara seinni kostinn, eiður ei leiðina.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa ágætu ræðu. Ég tek það fram að hæstv. fjármálaráðherra hefur verið mjög iðinn við að sitja hér og hlusta á umræður almennt, en það truflaði mig að hér var enginn hv. þingmaður stjórnarmeirihlutans í salnum undir ræðu hv. þingmanns. Það tengist því beint sem hv. þingmaður kom að í ræðu sinni sem varðar það að þessi stefnumótun er til fimm ára. Hér á löggjafarvaldið að eiga samtal um það hvernig við ætlum að skipuleggja þessi mál til lengri tíma. Hv. þingmaður nefndi það hér að hann ætti hins vegar ekki von á því í ljósi þess að stjórnarmeirihlutinn tæki ekki mikinn þátt í umræðunni, sem sést berlega á því að hér var ekki nokkur maður undir ræðu hv. þingmanns nema þingmenn minni hlutans. Þá mun þetta líklega ekki hafa mikil áhrif á umræður hér um fjárlög í haust. Ég spyr: Öll [[Forseti hringir.]]þessi nýja umgjörð um opinber fjármál - erum við ekki hreinlega [[Forseti hringir.]]að klúðra innleiðingunni á þessum lögum, í því hvernig við ætlum að taka hér umræðu [[Forseti hringir.]]um stefnuna, í ljósi þess sem ég nefni hér?
Virðulegi forseti. Ég get ekki neitað því að ég saknaði stjórnarþingmanna. En ég ætla nú að hrósa hæstv. ráðherra sem setið hefur undir umræðunni meira og minna. Hann kom að máli við mig og sagði að hann þyrfti að hlaupa, en er nú kominn aftur. Ég hefði gjarnan viljað hafa fleiri hérna þar sem ég var auðvitað ekki síður að beina máli mínu til þeirra en annarra þingmanna. Í fjármálastefnuumræðunni hafði ég áhyggjur þar sem stjórnarþingmenn töluðu alls ekki í þingsal en gagnrýndu þá stefnu talsvert í fjölmiðlum en sögðu síðan: Engu að síður leggur meiri hlutinn til að stefnan sé samþykkt óbreytt, svo ég vitni nú bara til lokaorða þar. Ég skildi það þannig að á mannamáli þýddi það að þeir vildu ekki taka umræðuna vegna þess þeir að vonuðust til að hugmyndir þeirra og væntingar um aukið fjármagn væru einhvers staðar í fjármálaáætluninni. Nú sjá þeir það ekki heldur. Þá gefast þeir upp, skrifa í umsagnir og álit um [[Forseti hringir.]]að þetta gangi nú ekki lengur, vegna þess að þeir vita að þegar fjárlögin koma í haust [[Forseti hringir.]]verða þau byggð á þessari fjármálaáætlun. Ég er ekki [[Forseti hringir.]]viss um að þeir séu tilbúnir að samþykkja það frekar en þeir virðast vera [[Forseti hringir.]]tilbúnir að styðja [[Forseti hringir.]]fjármálaáætlun sinnar eigin ríkisstjórnar.
Herra forseti. Já, hvar meiri hluti hv. fjárlaganefndar? Hann er alla vega ekki hér. Hann er alla vega ekki að taka þátt í umræðum. Hann fór ekki í andsvör við mig í umræðum í gær og fer ekki í andsvör við hv. þingmann, formann Framsóknarflokksins. Þetta er nú umræðan sem við eigum hér um stefnumótun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára. Það er kannski ekki nema von að meiri hlutinn taki ekki þátt, vegna þess að þau keppast við að tala um það út á við að hér sé nú bara um áætlun að ræða og það eigi eftir að taka allar ákvarðanir í fjárlögum í haust. Þá veltir maður fyrir sér: Til hvers var þá unnið? Til hvers var þá unnið með að setja hér fram fjármálaáætlun ef hún er í raun og veru ómark? Þess vegna spyr ég í mínu fyrra andsvari: Höfum við þá ekki að misskilið eitthvað um hvernig innleiða á þessi lög? Hér er búið að leggja mikla vinnu í að ræða þessi mál í fagnefndum. Það eru sérálit í umsögnum úr öllum nefndum, af því að nefndarmenn hafa ekki náð saman í nefndunum um þær áherslur sem leggja á. [[Forseti hringir.]]Hér ber okkur skylda til að sýna stóru línurnar. Það er mjög erfitt þegar meiri hlutinn heldur sig fjarri umræðunni.
Herra forseti. Ég held að við séum á mjög viðkvæmum stað. Annars vegar er talað um að það þurfi að skoða hvort innleiðingin standist stjórnarskrá, þ.e. hvort búið sé að afnema það vald sem Alþingi hafði. Hugmyndin um þessi lög var sú að að aflokinni afgreiðslu fjármálastefnu væri tekin stefnumótandi umræða um fjármálaáætlun, það væri aðalumræðan. Þar myndu menn skiptast á skoðunum og að lokum myndi löggjafinn segja sitt, þ.e. um hvert hann vill stefna. Við sjáum núna álit og umsagnir meiri hlutans frá ólíkum nefndum þingsins þar sem þeir gagnrýna meira og minna það plagg sem kom frá ríkisstjórninni og virðast ekki tilbúnir að styðja það, en engu að síður leggja þeir til að það verði samþykkt óbreytt. Ég hef áhyggjur af því að þetta sé að mistakast og að umræðan um fjárlög verði nákvæmlega eins og sú sem við höfum heyrt á undanförnum árum, að það verði [[Forseti hringir.]]sama karpið um alla liði, jafnt stóra sem smáa. Það finnst mér [[Forseti hringir.]]miður vegna þess að hér áttum við að taka umræðuna um stefnumörkunina. Það verður ekki gert [[Forseti hringir.]]nema bæði þingmenn meiri hluta og minni hluta séu viðstaddir [[Forseti hringir.]]þá umræðu.
Virðulegi forseti. Ferlið við fjármálaáætlun átti að vera til þess að minnka vinnuna í kringum fjárlög, að mikið af umræðunni væri búin. En miðað við áætlunina og skort á gögnum og upplýsingar sem við höfum þá verður umræðan um fjárlög bara aftur nákvæmlega eins og hún var, því að þá fáum við loksins upplýsingarnar. En eins og hv. þingmaður nefnir geta stjórnarmennirnir raunar ekki svarað neinu heldur, af því að þeir eru ekki heldur með upplýsingarnar. Þetta er dálítið áhugavert. Við í stjórnarandstöðunni verðum hins vegar að taka þessa áætlun alvarlega, þetta er alvarlegt mál. Fjármálaráð verður líka að taka áætlunina alvarlega. Við erum að vinna vinnuna okkar hérna sem aðhald við framkvæmdarvaldið, en þeim er greinilega ekki alvara á bak við þetta því að upplýsingar vantar til þess að þeir geti upplýst okkur um hvað þetta snýst. Er þá ekki eina lausnin að vísa þessu plaggi frá eða hafna því og fá bara nýja áætlun á sumarþingi?
Herra forseti. Jú, ég óttast það að umræðan um fjárlög verði alveg eins og hún hefur verið og okkur hafi þar að leiðandi mistekist vegna þess að við náum því ekki fram við þessa umræðu sem var hugmyndin með innleiðingu þessara laga. Það er af ýmsum ástæðum svo ég sé nú sanngjarn gagnvart ríkisstjórnarflokkunum, en það eru m.a. allt of mörg markmið. Það hefur maður séð í öðrum löndum þar sem lagt hefur verið af stað með slíkt, að þeim fer síðan fækkandi á einhverjum árum. Þegar allt of mörg markmið eru, hundruð jafnvel, þá verður hvorki hnitmiðuð né málefnaleg umræða um einstaka hluti því að hægt er að tala um allt milli himins og jarðar. Það sem síðan skortir á, og er alveg rétt hjá hv. þingmanni, er að það vantar allar tölulegar upplýsingar, eins og við bentum á í nefndarstarfinu þegar ráðherrar og ráðuneytisstofnanir mættu og eins hérna í umræðunni. Það vantar allt sem við þurfum að hafa til þess að geta tekið umræðu um; er verið er að stefna í þessa átt, er aðalatriðið hjá þessum ráðherra og þessu ráðuneyti að setja peninga í þennan málaflokk, [[Forseti hringir.]]í þessa stofnun, í þetta verkefni, eða hefur hann enga peninga? Við vitum það hreinlega ekki.
Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni og ég vil þakka honum fyrir ræðu hans áðan, hún var einmitt mjög áhugaverð hvað þetta varðaði. Þetta plagg er einmitt stefnumörkunin. Við þurfum að taka það dálítið alvarlega. Ef stefnan er ekki lögð fram í þessari áætlun þá erum við að gefa út tóman tékka, ef við samþykkjum þetta þá getur stjórnin einfaldlega gert hvað sem hún vill af því að það stendur ekki í áætluninni. Í rauninni á hún bara að geta farið eftir því sem hún setur fram. Hún setur sér markmið, setur sér stefnu, og fer eftir henni. Ef hún sleppir því algjörlega að hafa markmið um stefnuna, einhverja stefnumörkun um t.d. 2.000 skáta eða eitthvað svoleiðis, það er ekki stefna, þá getur stjórnin gert hvað sem er. Það er stórt vandamál sem við búum við í eftirlitshlutverkinu. Þá getum við spurt: Er þetta að ganga? Þeir geta bara sagt já eða nei, og það er alveg jafn rétt svar. Ég sé ekki annan möguleika en einfaldlega að vísa þessu [[Forseti hringir.]]til baka. Það er komið fullt af ábendingum. Það er hægt að gera miklu betur. Það þarf eins og hv. ráðherra bendir á, fyrirgefðu fyrrverandi, [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður bendir á, það þarf ekki að vera [[Forseti hringir.]]það flókið og það viðamikið af markmiðum og stefnum til að geta [[Forseti hringir.]]unnið með það.
Virðulegi forseti. Ég hafði alla vega skilið innleiðingu laga um opinber fjármál þannig að vissulega væri verið að taka þetta það vald skulum við segja eða það sem menn hafa upplifað sem vald í fjárlaganefnd að vera að úthluta smáum peningum á hina og þessa staði frá fjárlaganefnd, frá þinginu og setja valdið til þingsins á þennan tímapunkt, þ.e. þegar við erum að ræða stefnumörkunina. Það mun auðvitað ekki ganga upp þegar það er gert ef umræðan er ekki hér á milli stjórnarþingmanna og minni hlutans og þegar í ljós kemur í álitum og umsögnum meiri hluta manna í öllum nefndum að þeir gagnrýna plaggið en heykjast svo á að standa með sjálfum sér sem þingmenn og segja við framkvæmdarvaldið: Við þurfum að breyta þessu. Ástæðan er náttúrlega augljóslega sú að þeir eru hræddir um að stjórnin falli [[Forseti hringir.]]vegna þess að þeir ná ekki saman. Það er nokkuð augljóst. [[Forseti hringir.]]Það að hæstv. fjármálaráðherra skuli vera einn eftir að hækka virðisaukaskattinn á gistingu á ferðaþjónustunni er auðvitað besta dæmið um það.
Virðulegi forseti. Ég má til með að þakka hv. þingmanni fyrir mjög svo góðu ræðu áðan. Það sem ég hjó sérstaklega eftir í ræðu þingmanns var einmitt; hvar er löggjafinn? Hvar erum við að setja okkar mark á þetta plagg hér? Þessar ríflega 300 bls. og ég veit ekki hvað margar blaðsíður er búið að skrifa hér í umsögnum, 21 bls. í nefndaráliti frá meiri hlutanum, samt mun þetta líta nákvæmlega eins út og þegar þetta kom frá ráðuneytinu. Mig langar til að fá að heyra frá hv. þingmanni hvernig hann sér að mark þingsins muni í raun og veru vera á þessu plaggi þegar búið er að fara með það í gegnum þinglega meðferð? Hvort það sé eðlilegt að nákvæmlega engar breytingar verði gerðar á þessari áætlun, eins og virðist vera ef allt gengur eftir samkvæmt meiri hlutanum.
Herra forseti. Það er akkúrat málið í hnotskurn, hugmyndin var að löggjafinn tæki þessa ákvörðun. Það er ekkert að því að meiri hlutinn taki þá ákvörðun og við í minni hlutanum komumst þá ekkert áfram með það. Það þarf ekkert endilega að vera að við séum öll 63 sammála um þær breytingartillögur sem verða gerðar. Það væri auðvitað frábært ef það tækist. Í einhverjum tilvikum væri það hægt, og flesta hluti afgreiðum við reyndar meira og minna í sátt héðan út, en ekki svona lykilatriði. Það sem skortir hér til þess að löggjafinn taki valdið til sín er að meirihlutaþingmennirnir sem gagnrýna plaggið alls staðar, líka í álitum sem þeir senda frá sér til fjárlaganefndar og meiri hluta fjárlaganefndar sem hafnar leið hæstv. fjármálaráðherra um hækkun á virðisaukaskatti, draga til baka alls konar aðra hluti og benda á að laga þurfi og bæta, en segja svo: Engu að síður ætlum við að samþykkja plaggið óbreytt. Það eru þá skilaboðin um að þingið sé ekki í standi til að taka [[Forseti hringir.]]ákvörðunina heldur hafi framkvæmdarvaldið tekið hana fyrir og þingmennirnir þora ekki annað en að dansa með af hræðslu við að stjórnin falli.
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður hafi algjörlega hitt naglann á höfuðið með þessum orðum sínum um að ríkisstjórnin sé hrædd um að stjórnin falli einfaldlega með þessari fjármálaáætlun, enda er hún mjög rýr. Mér þykir alveg einstaklega skrýtið að meiri hlutinn sjái sér ekki fært að leggja fram eina einustu breytingartillögu þrátt fyrir 21 bls. nefndarálit á þessu 359 bls. plaggi. Þegar við vorum hérna í eldri gerð fjárlaga, sem voru ekki minni umfangs en núverandi þingsályktunartillaga um fjármálaáætlun, þá voru fleiri tugir breytingartillagna. Þar komu breytingartillögur frá meiri hlutanum af því að það er eðlilegt að við þinglega meðferð máls sem er jafn viðamikið og jafn mikilvægt og fjármálaáætlun, eða fjárlög ef út í það er farið, taki það breytingum í meðförum þingsins. Er hv. þingmaður ekki sammála mér að það er í hæsta máta óeðlilegt hvernig staðið er að málum?
Virðulegi forseti. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa tvær setningar í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar, í lið 7: „Breyting á virðisaukaskatti á miðju ári er ekki æskileg og við undirbúning næsta fjárlagafrumvarps þarf að leita leiða til að endurskoða þá áætlun.“ Með öðrum orðum, fella hugmyndina. Liður 8. „Meiri hlutinn telur ástæðu til að greina ítarlega kosti og galla þess að leggja komugjöld á farþega til landsins.“ Hér er til frumvarp til laga um náttúrugjöld þar sem er komugjald, farþegagjald, sem svarar reyndar þeirri gagnrýni sem hæstv. fjármálaráðherra var með á þær hugmyndir í Kastljósi. Þarf ekki að vera fullkomið. Þarf að skoða kosti og galla. Þarf að fara yfir upphæðir. Hér er tillaga, búið er að útfæra hana meira að segja í frumvarpi, sem samrýmist algjörlega hugmyndum meiri hlutans. Það hefði verið eðlilegra að leggja fram breytingartillögu, vilji menn breyta um stefnu. En það er hér sem við erum að tala um stefnumótun, ekki endilega nákvæmar upphæðir, en stefnumótun. [[Forseti hringir.]]Það er hægt. Frumvarpið er til.
Herra forseti. Yfirstjórn þingsins hlýtur að hafa af því áhyggjur hversu lítinn þátt stjórnarmeirihlutinn tekur í þessari umræðu. Eins og ég sagði áðan í andsvari vekur það athygli að enginn þingmaður stjórnarmeirihlutans sá ástæðu til að hlýða á ræðu formanns Framsóknarflokksins. Ég er ekki að gagnrýna hæstv. ráðherra sem hefur verið hér nánast allan tímann, en hvar er meiri hluti fjárlaganefndar? Við erum búin að sjá, að mér sýnist, fimm hv. þingmenn ríkisstjórnarinnar flytja hér ræður og tvo til viðbótar sem hafa komið sér hingað upp í andsvör. Við eigum hér umræðu um mikilvægasta plagg ríkisstjórnarinnar, fimm ára áætlun um það hvernig við ætlum að byggja hér upp samfélagið, hvernig á að útdeila peningum, hvernig á að innheimta tekjur. Getur verið að meiri hlutanum finnist það kannski vandræðalegt að hann ætlar ekki að taka þetta plagg alvarlega, hann ætlar bara að koma sér í gegnum þessa umræðu með sem fæstum orðum þannig að hægt sé að taka nýjar ákvarðanir í haust því að þau eru ekki búin að lenda málinu? Herra forseti. Er yfirstjórn þingsins [[Forseti hringir.]]sátt við þessa umræðu um þetta mikilvægasta mál ríkisstjórnarinnar?
Hæstv. forseti. Já, ég get ekki annað en tekið undir þá gagnrýni sem fram hefur komið um að hv. þingmenn meiri hlutans séu ekki í þingsal að hlusta á það sem við hér, sem erum með ábendingar um hvað betur megi fara varðandi ríkisfjármálaáætlun, höfum um málið að segja. Hvernig eigum við að lagfæra það plagg sem við ræðum hér ef ekki er hlustað á okkur? Finnst hv. þingmönnum meiri hlutans þetta plagg ekki skipta máli? Svo virðist miðað við þátttöku þeirra í þessum umræðum. Eða eru þeir bara hræddir um að stólastjórnin, sem skipuð var um ráðherrastóla en ekki utan um málefnin, falli?
Virðulegi forseti. Ég vil fá að koma hingað upp og þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að sitja hér. Það væri óskandi að formaður fjárlaganefndar, sem fer með málið, léti sjá sig hér í þingsal og væri með okkur í gegnum umræðuna, og að lágmarki aðrir stjórnarþingmenn sem sitja í fjárlaganefnd. Þegar tillagan var lögð hér fram var gert ákveðið samkomulag um meðferð málsins. Ráðherrarnir komu hingað og svöruðu spurningum varðandi þær tillögur sem lágu fyrir. Það hefur slegið mig töluvert að nú skuli fjármálaráðherra sitja einn eftir með fjármálaáætlunina og aðrir ráðherrar skuli ekki láta sjá sig í þessari umræðu. [[Gripið fram í.]]Ég veit að stór hluti af skjalinu var unninn í einstökum ráðuneytum, það sem snýr að markmiðum og aðgerðum, og það væri eðlilegt að hæstv. ráðherrar kæmu hingað [[Forseti hringir.]]og myndu bregðast við þeim athugasemdum, sem eru mjög veigamiklar, sem komu fram í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar. Ég óska eftir því að forseti kalli eftir því að ráðherrar verði hér við umræðuna.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. síðasta ræðumanni, ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég sé að einn ráðherra hefur skráð sig til þátttöku hér og er á mælendaskrá, hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra, jafnréttisráðherra, sem er af hinu góða. Ég sé mér leik á borði að geta spurt hann spurninga sem snúa að hans málaflokki. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hér komi ráðherrar og taki þátt í þessu. Ég ætla að þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér og ég veit að formaður fjárlaganefndar hefur verið hér meira og minna, ýmist í sal eða hliðarsal, að fylgjast með, en aðrir hafa minna látið sjá sig hér og ekki tekið þátt í andsvörum eða reynt að eiga við okkur samtal. Og alltaf erum við að kvarta yfir þessu sama. Hér erum við hins vegar að tala um viðamikið plagg. Þetta er ekki bara eitthvert mál. Hér er verið að ræða mál sem markar stefnu til næstu fimm ára eða byggir á þeirri fjármálastefnu sem þetta sama fólk samþykkti. Það er verið að gera hér veigamiklar tillögur til breytinga. Þær eru ekkert útfærðar og ekki er heldur sagt af hverju má taka. [[Forseti hringir.]]Það er bara talað um að færa megi á milli málaflokka en það hefur ekki komið fram af hverju má taka.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem aðrir þingmenn hafa sagt hér, það er með ólíkindum að enginn stjórnarþingmaður skuli vera í salnum fyrir utan hæstv. ráðherra. Ég hef áhyggjur af því að það boði ekki neitt gott er varðar ríkisfjármálaáætlun þegar allt pólitískt eignarhald á stefnunni vantar. Það sem mun gerast er að það verða breytingar þannig að sá fyrirsjáanleiki sem fimm ára ríkisfjármálaáætlunin er um verður enginn. Það að stjórnarþingmenn séu svona lítið virkir í umræðunum mun leiða til þess. Ég, eins og aðrir, kalla eftir virkari þátttöku er þetta varðar svo að þetta plagg geti þjónað tilgangi sínum.
Virðulegi forseti. Nú tínast hv. stjórnarþingmenn inn í salinn og hliðarsal. Það er alveg grátlegt að það þurfi að ræða um fundarstjórn forseta til að svæla þingmenn, sem hafa skrifað undir meirihlutaálit og meirihlutaumsagnir í veigamesta þingmálinu sem við ræðum í dag sem eru fjarverandi í umræðunni, inn í þingsalinn til að þeir sitji hérna. Auðvitað eigum við að eiga samtal hérna og skiptast á skoðunum. Hv. þingmenn meiri hlutans hljóta að vera menn í það að standa fyrir skoðunum sínum og tala fyrir þeim. Til þess erum við hérna, að tala fyrir ólíkum sjónarmiðum og takast á um þau með rökum. Það er ekki hægt ef viðmælandinn er ekki á staðnum.
Virðulegi forseti. Af því að upplýsingar vantar af því að afgreiðslutíminn var svona stuttur erum við að uppgötva nýja sýn á málið í hverri ræðu. Í hvert sinn sem nýr þingmaður kemur með sína sýn á umræðuna um fjármálaáætlunina sjáum við einhverjar nýjar upplýsingar því að betur sjá augu en auga. Fagnefndirnar tóku málið inn til sín og fóru vel yfir mikilvæg atriði áætlunarinnar. Við þurfum að heyra frá öllum sem komu þar að máli, stjórn og stjórnarandstöðu, og einnig þeim ráðherrum sem hver nefnd um sig er með málaflokka og málefnasvið hjá. Umræðan verður einsleitari ef það er bara stjórnarandstaðan í þingsal sem uppgötvar stöðugt nýja sýn á málið út frá því sem stjórnarandstaðan vinnur eftir. Þegar stjórnin bætist við, sem hefur aðra sýn á málið, [[Forseti hringir.]]verðum við upplýstari en áður. Þess vegna er mikilvægt að stjórnarmeðlimir taki þátt í umræðunni.
Virðulegi forseti. Já, mig hættir eiginlega ekki að undra að fylgjast með og velta fyrir mér hvaða augum hv. stjórnarliðar líta starf sitt. Þeir virðast líta svo á að ofan úr ráðuneytum komi einhverjir pappírar sem þurfi svo að fara í eitthvert ferli sem felst í því að við, hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, tölum dálítið um það, þeir geti verið einhvers staðar annars staðar á meðan, það sé hægt að hafa smávegis skoðun á einhverju en ekki leggja fram breytingartillögur. Svo er pappírinn frá ráðuneytinu stimplaður og verður að lögum. Þetta er önnur lýsing en ég fékk á þingmannsstarfinu. Við erum hér að ræða mál sem trekk í trekk hefur verið talað um sem mikilvægasta frumvarp þessarar ríkisstjórnar, þessa kjörtímabils. Hafa hv. stjórnarliðar engan áhuga á því sem þessi ríkisstjórn ætlar að gera? Hafa þeir áhuga á stjórnmálum yfir höfuð?
Virðulegi forseti. Það er kannski eðlilegt að við sem höfum efasemdir um þessa áætlun tjáum okkur meira um hana en hinir. En þegar maður les álit meiri hluta í hverri einustu þingnefnd kemur í ljós að efnislega eru stjórnarliðar eiginlega fullkomlega sammála okkur í minni hlutanum. Það eina sem greinir á er að við bendum á leiðir til að laga þá annmarka sem eru á fjármálaáætluninni með því að bæta inn útgjöldunum sem þau segja að vanti en leggja ekki til neinar breytingar til að ná inn. Ég hlakka ekki til að standa hér í haust þegar umræddir stjórnarþingmenn átta sig á orðnum hlut, að þeir séu búnir að reyra sig í spennitreyju niðurskurðarfjárlaga og geta ekki staðið við stóru orðin í nefndarálitunum af því að þeir leggja ekki til neinar breytingar. Þá fer nú aldeilis allur agi út í veður og vind sem mönnum verður nú tíðrætt um að innleiða eigi með opinberum fjárlögum.
Herra forseti. Ef fjármálaáætlun á að rísa undir nafni og vera mikilvægasta plagg ríkisstjórnar hverju sinni ætti þingsalurinn að vera fullskipaður. Þetta mál hefur farið til umsagnar í allar nefndir þingsins. Hér ætti ekki bara að sitja meiri hluti fjárlaganefndar heldur fólk úr öllum nefndum. Það er verið að gjaldfella þetta plagg algjörlega með viðveruleysi. Mér finnst ekki þurfa að þakka einum eða neinum fyrir að sitja við þessa umræðu, [[Gripið fram í: Það er rétt.]]það er bara svo sjálfsagður hlutur. [[Gripið fram í: Hárrétt.]]Menn eru í vinnunni sinni á ofurlaunum, eins og þingmenn eru og allir vita. Ef þetta verður svona verður hæstv. fjármálaráðherra að fara að smala sínum köttum í hús, eins og hefur verið talað um, kattasmölun [[Forseti hringir.]]til forna.
Virðulegi forseti. Ég sé á svip forseta að hann deilir áhyggjum okkar af því að hér séu ekki stjórnarþingmenn til staðar. Hann er áhyggjufullur. Ég efast ekki um að stjórnarþingmenn hafi hlýtt á ræðu mína sem og annarra þingmanna, hvar sem þeir nú eru. Kannski eru þeir úti á skrifstofum að skrifa breytingartillögur. [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í.]] En það er nauðsynlegt til þess að við fáum samtal í þessa umræðu um mikilvægasta plagg ríkisstjórnarinnar að mati hæstv. fjármálaráðherra, sem stendur undir nafni og situr undir öllu talinu hér, að stjórnarþingmennirnir taki þátt í því. Það er sérstaklega mikilvægt þar sem þeir eru í álitum sínum meira og minna sammála gagnrýni okkar en ætla engu að síður [[Forseti hringir.]]að samþykkja plaggið óbreytt og senda framkvæmdarvaldinu til úrlausnar um hvernig fjárlögin eigi að vera. Ég hef áhyggjur af því að umræðan um fjárlög verði svolítið erfið í kjölfarið.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem komið hafa hingað upp til að kvarta yfir viðveru stjórnarmeirihlutans í þessum sal. Á tímabili var t.d. þriggja manna þingflokkur Samfylkingarinnar fullskipaður hér inni og þá voru hér fleiri úr þingflokki Samfylkingarinnar en úr stjórnarmeirihlutanum. [[Hlátur í þingsal.]] Það telst vera afrek. Á tímabili voru einu aðilarnir úr stjórnarmeirihlutanum hæstv. fjármálaráðherra, sem er búinn að sitja undir þessu öllu saman meira og minna, og virðulegur forseti, sem er ekki hér í embætti sínu sem stjórnarþingmaður heldur í embætti sínu sem virðulegur forseti. Það gleður mig að heyra og sjá hláturinn úr hliðarsalnum, það eru þó einhverjir Sjálfstæðismenn mættir á svið og sömuleiðis einn [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður úr Viðreisn. En, virðulegi forseti, látum þetta ekki gerast aftur.
Virðulegi forseti. Mig langar að lesa upp ljóð sem er mjög viðeigandi og birtist á facebook-síðu hjá fjármála- og efnahagsráðherra nú í vikunni. Það er svohljóðandi, með leyfi forseta: Og ég er aldrei, aleinn. Ég er aldrei aleinn. Ég er aldrei aleinn. Því það fylgir mér úlfur hvert sem ég fer. Og skepnan er slóttug og gefur mér gætur. Og endrum og eins leggst gæf mér við fætur. Og ef ég vil sýna hvar hefur valdið ég fæ það til baka og tífalt er gjaldið. Og ég er aldrei, aleinn. Nei, ég geng aldrei aleinn. Ég er aldrei aleinn. Því það fylgir mér úlfur hvert sem ég fer. Þetta er eftir Sváfni Sigurðarson. - En ég spyr: Hver er aleinn?
Forseti. Fyrir margt löngu las ég greinarkorn, eftirmæli um látinn mann, sem hafði ekki bundið bagga sína sömu hnútum og samferðamennirnir. Hann var utangarðsmaður og átti sér fáa viðhlæjendur og vini, enda var fámennt í kirkjunni þegar útförin fór fram. Sá sem hélt á stílvopninu í þetta skiptið hafði orð á því að það hefði svo sem ekki gert mikið til því að hljómburðurinn væri bestur í tómum kirkjum. Ég er ekki á því að hljómburðurinn í tómum þingsal sé bestur. Ég held að hér væri talsvert miklu betri hljómburður ef hér væri þétt setinn bekkurinn, líka af stjórnarliðum. Ég óska þess að þeir komi hingað á staðinn. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki hvað meiri hlutanum gengur til. Burt séð frá þeirri virðingu sem þingmönnum er gert að bera fyrir þinginu, hvað um að bera smávirðingu fyrir sjálfum sér og sinna þeirri vinnu sem þau hafa látið kjósa sig til að vinna? Þau mæta ekki hingað, þrátt fyrir að hafa skilað af sér 140 blaðsíðum af nefndarálitum. Þetta er frábær vinna, ótrúlega góð niðurstaða. Svona eigum við að vinna öll mál, fara ofan í kjölinn og greina vel frá öllum göllunum. Ég er reyndar ekki viss um að allir gallarnir hafi verið taldir til í þessum álitum, en hvernig væri ef menn mættu hingað og gerðu grein fyrir máli sínu þegar þeir eru búnir að skrifa svona fín gögn? Þess væri óskandi. Akkúrat núna erum við hér mestmegnis minnihlutaþingmenn að reyna að eiga skynsamlegt samtal en samtalið er ekkert vegna þess að stjórnarmeirihlutinn mætir ekki.
Herra forseti. Það er góðra gjalda vert að hlusta. Ég ætla ekki að draga það af þeim stjórnarliðum sem hafa verið hér að þeir hafi ekki hlustað. En það var sagt um einhvern aðila að hann hefði meira gaman af að sitja frammi og borða kökur. Það er spurning hvort stjórnarliðar hafa vermt eldhússtólana meira en þingsætin. Svo sýnist vera. Það þýðir ekki bara að sitja í hliðarsal eða frammi, það þarf að sitja í þingsal og taka þátt í umræðunum. Um það snýst þetta, skoðanaskipti. Mér finnst alveg lágmark að þegar formenn stjórnarandstöðuflokkanna tala sé fjárlaganefndarfólk frá meiri hlutanum í sal og helst auðvitað einhverjir fleiri. Það er ekki við hæfi að þegar formenn flokka tala sé enginn í sal nema hæstv. ráðherra og hann var m.a.s. búinn að láta vita að hann gæti ekki setið hér nema hvað hann náði inn í blárestina þegar formaður Framsóknarflokksins talaði. Herra forseti. Hér var óskað eftir því að ráðherrar [[Forseti hringir.]]yrðu kallaðir og ég spyr: Hefur forseti sent út boð?
Virðulegi forseti. Í framsögu minni fyrir nefndarálitinu nefndi ég að við hefðum fengið 41 í fjármálaáætluninni. Mig langar til að leiðrétta það í 31 því að alvarlegar ábendingar fjármálaráðs töldust mér vera 31 mjög alvarleg ábending. Ef það er síðan rétt sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé segir um að við séum bara stimpilstofnun og meiri hlutinn leyfi okkur að tala þangað til við erum búin og mæti svo í þingsal til að ýta á takka og stimpla málið áfram erum við mjög sorgleg stimpilstofnun því að sá sem fékk stimpilinn var sá sem fékk færri atkvæði. Stimpillinn er í minni hendinni. Það er áhugavert að við séum í þeirri aðstöðu að stimpilstofnunin sé í krafti minni hluta atkvæða. Ég tel að við þurfum að fara mjög vel yfir kosningalögin okkar [[Forseti hringir.]]og passa að minni hluti atkvæða geti ekki leitt til meirihlutavalds. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég held að það sé full ástæða til að kalla eftir fleiri stjórnarþingmönnum í salinn. Hins vegar standa yfir fundir þingmanna stjórnarflokkanna núna. Þeir eru ekki í þingsalnum en þeir eru einhvers staðar. Þeir hljóta að vera að funda vegna þess að það er upplausnarástand í ríkisstjórninni. Staðan er þannig að Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki virðisaukaskatt á ferðaþjónustu, vill ekki hækkunina. Það mál er afvelta. Fjármálaráðherra vill róttækar aðgerðir og myntráð og virðist vera aleinn í heiminum um það. Heilbrigðiskerfið er fjársvelt og heilbrigðisráðherra er í útlöndum meðan þau mál eru rædd. Framhaldsskólinn er í sögulegu svelti. Það er algjört hugmyndaleysi í tekjuöflun. Fólki dettur ekkert annað í hug en að selja flugvelli. Ríkisstjórnin er í stórkostlegum vandræðum og núna dettur henni það helst í hug máli sínu til stuðnings að það sé í raun og veru ekkert að marka þessa áætlun. Stóru átökunum verður ekki [[Forseti hringir.]]frestað nema í lengsta lagi fram að framlagningu fjárlagafrumvarps vegna þess að átökin eru mjög greinileg. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég velti því stundum fyrir mér þegar ég les meirihlutaálitin hvern sé verið að ávarpa. Meiri hlutinn hvetur til þess að hugað sé að auknum fjárveitingum í þetta og hitt, eins og við hin átta þau sig á því að þess þarf en það erum við sem hugum að þessum auknu fjárveitingum. Við erum fjárveitingavaldið. Hvern er meiri hlutinn að tala við ef hann leggur ekki fram tillögur um það hvernig eigi að verða við þessum þörfum um auknar fjárveitingar? Ég held að hann sé að tala við sjálfan sig en ekki til að breyta neinu heldur til að eiga þessi álit til heimabrúks þegar sveltifjárlögin koma fram í haust. Þá geta þau slegið sér á brjóst og sagt: Sjáðu mig, hér var ég, ég talaði um þörfina en það var bara ekki hlustað á mig. Ég hvatti til að hugsað yrði um það en það var bara ekki orðið við því. Nú verð ég að samþykkja áfram fimm ára svelti framhaldsskólanna, fimm ára þrautagöngu heilbrigðiskerfisins og þrjár nýjar [[Forseti hringir.]]þyrlur fyrir Landhelgisgæsluna sem eiga að standa bundnar á flugvelli af því að það fæst ekki fólk til að reka þær.
Hæstv. forseti. Það skyldi þó ekki vera rétt sem kom fram í máli hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur áðan að hv. þingmenn meiri hlutans séu úti um öll hús að funda og reyna að koma sér niður á það um hvað þeirra meiri hluti snýst. Á forsíðu nefndarálits meiri hluta fjárlaganefndar stendur, með leyfi forseta: „Þessi fjármálaáætlun ber þess merki að nýr meiri hluti hefur ekki haft nægan tíma til að undirbúa og útfæra fjármálaáætlun næstu ára.“ Það er alveg skýrt þegar maður fer að hugsa um það að þessi meiri hluti virðist ekki vita um hvað hann snýst og á meðan stöndum við hér í minni hlutanum sem virðumst þó hafa einhverja sýn á hvert við viljum fara með samfélagið. Ef þetta samtal getur ekki orðið á milli okkar allra langar mig eiginlega að leggja til [[Forseti hringir.]]að við sem höldum umræðunum uppi og virðumst þó vita hvert við viljum fara tökum bara yfir, klárum þetta og gerum betri áætlun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það er svo gaman að taka þátt í því sem gengur á í þingsal, sérstaklega í umræðum um fundarstjórn. Ég ætla bara að koma með nokkrar athugasemdir um skynsamlegt samtal. Það er algjörlega huglægt mat að mínu mati. Ég hef setið í forsetastól í þó nokkra klukkutíma og séð menn keppast við að tala saman um sama mál, biðja um nefndarálit sem kom fram fyrir tveimur árum. Á meðan ég sit ekki hér og hlusta á það hleyp ég um og reyni að semja um NPA, framkvæmd barnaverndaráætlunar og ýmis önnur mál sem við erum líka að vinna að í ríkisstjórn.
Herra forseti. Nærvera stjórnarsinna, með virðingarverðri undantekningu þar sem er hæstv. fjármálaráðherra, við þessa umræðu er æskileg. Hún er eðlileg og einfaldlega þingskylda manna, að almennt taka þátt í fundum Alþingis. Ég segi fyrir mig að ég væri mjög áhugasamur um að heyra meira frá stjórnarliðinu vegna þeirrar taktíkur sem stjórnarliðið hefur valið sér, að tala upp þessa áætlun, hvað það séu miklir peningar í henni og hvað þetta verði allt saman gott á næstu misserum og árum. Að mínu mati er það ekki svo og skellurinn kemur þá í haust, þvert ofan í þennan málflutning, þegar fjölmargar stofnanir fá minni fjárveitingar að raungildi til rekstrar á árinu 2018 en 2017 vegna 2% aðhaldskröfu á reksturinn. En þessa aðferð hefur liðið valið sér. Alþingi er margt meira en orðaskipti milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Alþingi er þjóðmála- og stjórnmálaumræðuvettvangur. Fundir fara fram í heyranda hljóði. Fundum er sjónvarpað [[Forseti hringir.]]og útvarpað og þá er hægt að nálgast á netinu. Ef stjórnarliðar velja að taka ekki þátt í umræðunni og eru ekki hér látum við það að sjálfsögðu ekki hafa nein áhrif á okkur. Við höldum áfram gáfulegum og uppbyggilegum umræðum um þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég varð pínulítið hissa yfir orðum hv. þm. Nichole Leigh Mosty. Ég gat ekki heyrt annað en að hv. þingmaður væri að upplýsa að hún hefði setið hér í forsetastól og hlustað á ræður sem hún virtist ekki gefa mikið fyrir, ræður hv. stjórnarandstöðu í þessum málum. Mér finnst það einkennilegur málflutningur.
Á hún ekki við stjórnarliðana?
Ja, stjórnarandstæðinga, fyrirgefðu, hér hefur ekki sést stjórnarliði í pontu síðan einhvern tímann þegar völvan var ung og sæt. Heldur hv. þm. Nichole Leigh Mosty að hún sé sú eina sem hafi eitthvað mikið að gera hérna? Eigum við að fara aðeins yfir tímana sem við höfum setið í þingsal eða hlaupið til annarra funda? Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um að sinna þeim verkum sem við erum kosin til. Hv. þingmaður getur talað eins og gagnlegt samtal sé eitt og að hér hafi ekki átt sér stað gagnlegt samtal. Ég veit það þó að samtal [[Forseti hringir.]]á sér ekki stað þegar annar aðilinn mætir ekki til þess. Það er ósköp einfalt mál. Ef menn hafa ekki dug í sér til að mæta til samtalsins þýðir ekki að fara að kvarta yfir að samtalið sé ekki gagnlegt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég skal alveg viðurkenna að ég stoppaði aðeins við ræðu hv. þm. Nichole Leigh Mosty þótt það væri ánægjulegt að sjá loksins stjórnarliða í ræðupúltinu. Eftir smáíhugun hugsaði ég að þetta endurspeglaði væntanlega að vissu leyti álagið sem birtist í ræðu þingmannsins sem við erum einmitt að benda á. Þingmaðurinn er að reyna að finna einhverja lausn á því sem við höfum bent á, að það er að sjálfsögðu ekki neitt fjármagn til að fjármagna NPA í þessari fjármálaáætlun. Hvar eru peningarnir fyrir því? Þetta er eini launakostnaðarliðurinn sem ég hef séð sögulega sem er áætlað að muni lækka. Gert er ráð fyrir að það verði borgað minna eftir fimm ár fyrir NPA-þjónustu en í dag. Ég tek undir það sem kom [[Forseti hringir.]]fram hjá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, við skulum eiga samtalið í þingsal, líka til að auðvelda stjórnarliðunum vinnuna í nefndunum sjálfum. Það kemur kannski með reynslunni.
Herra forseti. Það er ótrúlegt virðingarleysi gagnvart umræðunni á þingi í svona plaggi að menn sjái sér ekki fært að sinna þingskyldu sinni og taka umræðuna. Þeir gjaldfella þetta plagg algjörlega. Það er greinilega mikil fýla í stjórnarliðum og þeir brenna ekkert fyrir því að taka rökræðuna í stól Alþingis sem á að gera. Þeir brenna ekki fyrir þessu máli frekar en ég veit ekki hvað. Menn ættu auðvitað að vera í andsvörum og tala fyrir þessari fjármálaáætlun ef það væri eitthvert mark takandi á henni en menn gera það ekki. Það kom fram áðan, en ég spyr: Eru þessir menn ekki í stjórnmálum, þetta fólk? Ég held að það sé ekkert í stjórnmálum. Þetta er bara spurning um völd og þegar þau eru komin í hendurnar á sumu fólki þarf það ekkert að sinna þeirri lýðræðislegu skyldu að taka umræðu um svona mikilvægt mál [[Forseti hringir.]]sem snertir alla málaflokka til næstu framtíðar.
Herra forseti. Öll þurfum við á þinginu að sinna ýmsum fundum úti í bæ, annars staðar í þinghúsinu eða í nálægum húsum. Ég var sjálfur að vinna í nefndaráliti hér afsíðis en að sjálfsögðu fylgist maður áfram með umræðunni. Það að þurfa að vinna er ekki góð afsökun fyrir því að geta ekki unnið. Það verður aldrei. Kannski er ástæðan fyrir því að stjórnarmeirihlutaþingmenn eru svona fátíðir í salnum í þessari umræðu hreinlega bara sú að þegar maður lítur yfir þessar 140 blaðsíður af nefndarálitum og umsögnum kemur í ljós sú saga að það er bara ekki mikill stuðningur við þessa fjármálaáætlun. Það virðist vera þannig að stjórnarmeirihlutaþingmenn treysta sér ekki til að segja hreinlega nei, eins og þeir ættu að gera, við fúskinu og þessum ömurlegu fyrirætlunum. En þeir þora heldur ekki að tala máli sínu vegna þess að mál þeirra er hreinlega [[Forseti hringir.]]að þetta er lélegt.
Herra forseti. Við erum hér á öðrum degi að ræða fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Þessi umræða hefur verið mjög góð að mínu viti. Ég held að ástæðan sé sú að hv. þingmenn eru mjög vel undirbúnir fyrir hana vegna þess að allir flokkar voru með umsagnir fyrir hverja einustu nefnd. Það er heilmikil þekking. Menn draga álitamálin fram af kunnáttu og viti. Það eina sem vantar er samtalið við stjórnarliðana sem eru einmitt þeir hv. þingmenn sem styðja ríkisstjórnina og ætla sér að samþykkja málið en koma með nefndarálit sem segja að þeir séu í rauninni ekki sammála málinu. Þeir koma hins vegar ekki með breytingartillögur. Við þurfum að fá fram hvað er að gerast í þessari ríkisstjórn, herra forseti. Er kannski bara komið nóg? [[Forseti hringir.]]Eigum við að hætta þessum leik?
Virðulegi forseti. Um er að ræða eitt stærsta pólitíska mál ríkisstjórnarinnar sem við erum að ræða og er vegvísir inn í þá pólitík sem mun ráða för á næstu árum. Ég mun skipta ræðu minni í þrennt. Í fyrsta lagi mun ég ræða almennt um ríkisfjármálaáætlunina og víkja að málum eins og skorti á gagnsæi og sviðsmyndagerð og svo misvísandi skilaboðum sem felast í áætluninni. Í öðru lagi mun ég fjalla um fyrirhugaðar breytingar á virðisaukaskattinum og hversu illa það mál er allt reifað í fimm ára ríkisfjármálaáætluninni og í þriðja lagi ætla ég að fjalla um það gríðarlega metnaðarleysi sem ríkir í framlögum til háskólastigsins. Mikill skortur er í gagnsæi á vinnubrögðum sem snýr að því að ekki hafi verið miðað við grunngildi laga við gerð áætlunarinnar. Það er ekki ljóst eins og fram kemur í áliti fjármálaráðs hvort fjármálastefnunni sé fylgt eftir í ríkisfjármálaáætluninni eða hvort ríkisfjármálaáætlunin fylgi fjármálastefnunni. Auðvitað er það alveg með ólíkindum að það sé ekki skýrara en þetta þegar við erum að ræða um svona stórt mál vegna þess að megintilgangur þess að fara í fimm ára ríkisfjármálaáætlun og stefnuna er auðvitað að meiri fyrirsjáanleiki sé en verið hefur. Hugmyndafræðin á bak við fjármálaáætlunina gengur út á það að útgjaldarammarnir sem settir eru séu settir yfir 34 málefnasvið til næstu fimm ára og í framhaldinu er svo lagt fram fjármálafrumvarp til hvers árs. Öll stefnumótunin gengur út á það að samþykkja ramma fyrir hvern málaflokk. Hins vegar er óljóst, eins og fram hefur komið nánast hjá öllum þingmönnum sem tekið hafa til máls, hvað hver eining fær til rammans. Því er mjög erfitt fyrir löggjafarvaldið að átta sig á hver framlög eru til einstakra stofnana. Við höfum fengið á fund okkar umboðsmann Alþingis. Hann hefur reifað verulegar efasemdir um þetta verklag, þ.e. hvort hreinlega sé búið að taka frá löggjafanum það vald. Þetta er eitthvað sem verður að skoða betur. Ég held og ég er eiginlega sannfærð um að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi líka áhuga á því að fá betri botn í þetta. Varðandi annað mál sem fjármálaráð nefnir, og ég tel að mjög brýnt sé að fara yfir, snýr að svokallaðri stefnuhermun og sviðsmyndaspá. Það er ljóst að betra samspil verður að vera á milli spágerðar og stefnu. Þjóðhagsspár Hagstofunnar sem lagðar eru til grundvallar fjármálastefnunni geta ekki sagt til um hvaða áhrif ný fjármálastefna mun hafa á efnahagsþróunina og hagspár. Stefnuhermun og sviðsmyndaspá þarf að framkvæma til að hægt sé að segja til um framvindu fjármálastefnunnar. Engin slík vinna er nú til staðar í stjórnkerfinu og æskilegt er að mínu mati að fjármála- og efnahagsráðuneytið fari í verkefnið til þess að auka gagnsæi og fyrirsjáanleika í stefnumótun. Þannig fái ráðuneytið aukna pólitíska ábyrgð er varðar lykilákvarðanir og hvaða efnahagslegu þýðingu þær hafa. Í raun er það með algjörum ólíkindum að fjármála- og efnahagsráðuneytið, efnahagsskrifstofan, hafi ekki þau tæki og tól til að skoða hvaða efnahagslegu áhrif t.d. breytingar á virðisaukaskattinum hafa. Þetta er gert með einhverju móti. En til þess að við fáum betri botn í það og skiljum hvaða þjóðhagslegu áhrif svona breytingar hafa þarf ráðuneytið að vera mun betur undir það búið að fara í svona greiningu. Ég er sannfærð um að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er sammála því. Annað sem ég vil nefna eru misvísandi skilaboð er varða aðhaldsstig ríkisfjármála hjá stjórnvöldum. Samkvæmt ríkisfjármálaáætluninni fer aðhaldsstigið vaxandi og nefnir fjármálaráð að það sé ekki leiðrétt fyrir hagsveifluna eins og þetta er lagt fram þar. Mun æskilegra væri að miða við frumjöfnuð til að meta aðhaldsstigið eins og Seðlabanki Íslands hefur bent á. Það er ámælisvert að mínu mati að stjórn peningamála og ríkisfjármála sé ekki sammála í því að meta aðhaldsstigið. Ég þori eiginlega að fullyrða að það eru mjög fá ríki annars staðar í veröldinni þar sem ríkisfjármálin og peningastefnan eru ekki sammála um hvernig eigi að meta aðhaldsstigið. Þetta er í raun og veru algerlega með ólíkindum. Enn og aftur kemur það fram að framsetning ríkisfjármálaáætlunar er óskýr og gagnsæi skortir þegar svona grundvallaratriði eru ekki á hreinu. Mig langar aðeins að vitna í umsögn fjármálaráðs, með leyfi forseta: „Frumjöfnuður er mælikvarði á eftirspurn í efnahagslífinu og Seðlabankinn nefnir í þessu samhengi hvernig ráðstöfun af bættum fjármagnsjöfnuði til frumjafnaðar á tímabilinu yrði að greina með tilliti til eftirspurnaráhrifa. Svipuð sjónarmið koma fram í umsögn Seðlabankans um fjármálastefnu 2017–2022. Á sama tíma er fjármálaáætlunin með meginþunga í umfjöllun um afkomu og litið er fram hjá framangreindum breytum við greiningu á aðhaldsstigi og engin tilraun gerð til sveifluleiðréttingar.“ Það er einnig bagalegt að ólíkir greiningaraðilar, nefnir fjármálaráðið, „notast við mismunandi mælikvarða á breytingar í aðhaldsstigi. Því þarf að efla samtalið milli aðila sem koma að mótun fjármála- og peningamálastefnu. Þannig þarf þekkingarflæðið ekki einungis að vera milli aðila sem framkvæma greiningu, sviðsmyndir og stefnuhermun í opinberum fjármálum og þeirra sem framkvæma grunnspána. Þar að auki þarf líka virkan vettvang þar sem aðilar peningamála og ríkisfjármála ráða ráðum sínum. Það á ekki bara við um forráðamenn beggja viðfangsefna heldur ekki síst greiningaraðilana sjálfa þannig að ólík sjónarmið mætist reglulega. Fjármálaráð hefur skilning á að í ljósi smæðarinnar verður að sníða stakk eftir vexti við spágerð og greiningu en það er óásættanlegt að ekki sé tryggt að öflugt þekkingarflæði eigi sér stað og að innviðirnir styðji við slíkt. Leitast mætti við að virkja háskóla- og fræðasamfélagið og fleiri aðila í þessu efni. Með gagnsæjum líkönum, ólíkum sviðsmyndum, stefnuhermun, óvissugreiningu og opinni umræðu telur fjármálaráð að stuðla megi að auknum stöðugleika, gagnsæi, sjálfbærni, festu og varfærni í opinberum fjármálum. Í ofangreindu samhengi verður heldur ekki litið fram hjá hlut sveitarfélaganna. Umfang þeirra í opinberum fjármálum fer sífellt vaxandi og tryggja þarf að tekið sé nægjanlegt tillit til áhrifa þeirra í þessu samhengi svo eftirspurnarstýring opinberra fjármála verði virkari. Einnig vill fjármálaráð benda á að ákveðinnar einsleitni gætir í líkönum og spágerð á Íslandi nú um stundir.“ Virðulegi forseti. Við fengum aðila frá fjármálaráði á fund efnahags- og viðskiptanefndar og þeir sýndu hvernig þjóðhagsspáin hjá Hagstofunni og Seðlabankanum lítur út. Það er alveg ofboðslega lítill munur, það er um núll komma núll eitthvað prósent á milli ára, en svo þegar verið er að endurskoða þjóðhagsspána þá munar kannski tveimur eða þremur prósentum. Þarna þarf auðvitað aðeins betri gagnrýnni hugsun eða kannski ólík líkön til þess að meta stöðuna. Virðulegi forseti. Næst langar mig til að fara yfir þær breytingar sem fyrirhugaðar eru á virðisaukaskattinum. Í fjármálaáætlun eru kynntar breytingar á virðisaukaskattskerfinu þar sem gistiþjónusta og önnur ferðaþjónustutengd starfsemi færist úr neðra þrepinu í almennt þrep, þ.e. úr 11% í 24% hinn 1. júlí 2018. Eftir þessar breytingar má fullyrða að það sé staðreynd að ferðaþjónustan á Íslandi beri eina hæstu skatta í samanburði við samkeppnislöndin. Ljóst er að þetta mun hafa áhrif á greinina og sér í lagi ef litið er til þess að krónan hefur verið að styrkjast verulega á síðustu mánuðum. Ef ekkert verður að gert mun hún halda áfram að styrkjast vegna þess að það vill þannig til að nú er maí og stóra ferðamálasísonið, afsakið að ég skuli sletta, virðulegi forseti, er enn eftir. Í áliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 28. mars 2017 er bent á mikilvægi þess að rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar sé samkeppnisfært og atvinnugreinin sjálf sé sjálfbær. Stjórnvöld í Danmörku hafa til að mynda ekki góða reynslu af því að hækka virðisaukaskattinn á ferðaþjónustuna eða að hækkun væri mun meiri en í öðrum ríkjum. Það var athyglisvert að skoða það sem gerðist í Danmörku, að áhrifin komu ekki fram fyrr en nokkrum árum síðar. Við gætum jafnvel horft fram á það líka hér á Íslandi og við viljum alls ekki horfa upp á það, virðulegi forseti, að það gerist akkúrat þegar jafnvel niðursveifla á sér stað í hagkerfinu. Ég hvet því hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra til að skoða þessar breytingar enn frekar. Virðulegi forseti. Fram hefur komið á fundum hjá efnahags- og viðskiptanefnd að engin formleg samvinna eða samráð hafi átt sér stað við samtök aðila í ferðaþjónustu. Fulltrúar frá markaðsstofum landshluta gerðu einnig verulega athugasemd vegna þessa, skort á samráði og samvinnu og að ekki væri unnið að því að efla það samtal á milli stjórnvalda og greinarinnar. Ég hef verulegar áhyggjur af því þegar ráðist er í svona stórar breytingar að stjórnvöld séu ekki opnari fyrir því að skoða og greina hvaða áhrif þetta hefur, ekki bara á greinina, heldur þjóðarbúið í heild sinni. Annað sem ég vil nefna, virðulegi forseti, er að gert er ráð fyrir að hækkunin, framkvæmdin á henni verði 1. júlí 2018. Rekstraraðilar hafa bent á að það sé mun betra að framkvæma slíka hækkun í byrjun hvers árs. Þessu er ég algjörlega sammála og það kemur líka fram í áliti meiri hluta fjárlaganefndar, með leyfi forseta, en þar segir: „Breyting á virðisaukaskatti á miðju ári er ekki æskileg og við undirbúning næsta fjárlagafrumvarps þarf að leita leiða til að endurskoða þá áætlun. Athugasemdir við þetta voru gerðar í fjölmörgum umsögnum um málið og meiri hlutinn hefur skilning á þeim.“ Virðulegi forseti. Ég skil ekki að framkvæmdarvaldið ætli alfarið að gera lítið úr áliti meiri hluta fjárlaganefndar og annarra í minni hlutanum. Það sjá allir sem skoða þetta mál að það er illa reifað og það skortir algjöran metnað við framkvæmd þess. Ég verð að segja eins og er að þetta vinnulag kann ekki góðri lukku að stýra. Ég held að það sé mjög bagalegt fyrir ríkisstjórnina að í fyrstu fimm ára ríkisfjármálaáætluninni sé ekki vandað betur til verks en raun ber vitni. Virðulegi forseti. Það má líka segja að um sé að ræða landsbyggðarskatt, þar sem dvalartími ferðamanna er þegar farinn að styttast og má leiða að því líkur að umsvifin á landsbyggðinni minnki vegna þessa. Það er mikið umhugsunarefni að stjórnvöld hafi ekki greint áhrifin út frá því hvernig þessi breyting muni koma við landsbyggðina. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði reyndar að við sem höfum verið talsmenn þess að setja á komugjöld, það væri raunverulegur landsbyggðarskattur. Mig langar svolítið að spyrja hann og þarf að gera í framhaldinu af þessari umræðu hvernig hann fái það út að komugjöld þurfi að vera 6–8 þús. kr. á miðann. Það snýr náttúrlega auðvitað að því að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ætlar að lækka skatta í mikilli uppsveiflu. Mér finnst þetta eiginlega með ólíkindum. Ég verð að segja að áður en hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra tók þátt í pólitík þá taldi ég að hann væri betur læs á hagkerfið en raun ber vitni. Virðulegi forseti. Við í minni hlutanum og í Framsóknarflokknum höfum talað fyrir því að mun skilvirkara væri að setja á nýtt gjald á ferðamenn við komu til landsins. Slíkt gjald getur verið hóflegt og getur skilað 3–5 milljörðum árlega í ríkissjóð. Við teljum jafnframt að tengja þurfi gjaldtökuna við stýringu ferðamanna, því að þannig er hægt stýra straumnum mun frekar en að fara í þessa almennu aðgerð. Hægt væri að gera þetta þannig að nefna þetta til að mynda komugjald, náttúrugjald, farþegagjald eða lendingargjald, og hægt væri að hafa það líka mismunandi eftir flugvöllum og/eða árstíðum. Virðulegi forseti. Það sem hefur verið að eiga sér stað og varðar ferðaþjónustuna er að menn hafa viljað auka fjölda ferðamanna í janúar og febrúar. Það mætti t.d. hafa náttúrugjaldið eða komugjaldið mjög hóflegt á þeim tíma og hækka það svo þegar mikil eftirspurn er eftir að komast til Íslands. Þannig erum við að stýra þessu. Svo held ég líka að það væri mun betra og farsælla að fara í heildarendurskoðun á skattkerfinu, ekki fara í þetta svona tilviljanakennt og gera það í mikilli ósátt og líka þannig að framkvæmdin á því sé mjög bagaleg eins og raun ber vitni. Þetta er allt svo óskilvirkt og ruglingslegt. Virðulegi forseti. Næst langar mig til að fara í menntamálin og lýsa því yfir að stefnan er háskólastigið varðar er algjörlega óásættanleg. Ljóst er að ein af stóru áskorunum fram undan er að Ísland sé samkeppnisfært samfélag og næg tækifæri séu fyrir ungt fólk að koma undir sig fótunum og að fjölbreytt starfsval sé í boði. Við viljum að hagkerfið okkar skapi vel launuð störf og velferðarsamfélagið okkar dafni og vaxi. Ég hef áður vakið máls á þessu þegar við ræddum fjármálastefnuna. Ljóst er að menntunarstig þjóða ræður miklu um velsæld þeirra. Þær þjóðir sem leggja einna mest rækt við menntun og þekkingu vegnar einna best til lengri tíma litið. Þess vegna viljum við að hér séu samkeppnishæfir háskólar sem geta búið framtíð landsins undir þær áskoranir sem fram undan eru og geti þannig eflt íslenskt samfélag. Virðulegi forseti. Af hverju er ekki verið að fjárfesta nægilega í háskólastiginu? Hvernig stendur á því að hér sé ríkisstjórn sem er ekki tilbúin til þess að fjárfesta í framtíðinni? Samkvæmt áætluninni er nánast engin aukning í framlögum frá árinu 2019–2022. Aukningin á þessu fimm ára tímabili er í kringum 1,3%, meðan það er mun meiri hagvöxtur. Virðulegi forseti. Það skortir alla framtíðarsýn í málefnum háskólastigsins og má í raun og veru segja að hér sé um ákveðna afturför að ræða. Í aðdraganda kosninganna var algjör einhugur á meðal stjórnmálaflokka á Íslandi um að stefnt skyldi að því að ná meðaltali OECD-ríkjanna á kjörtímabilinu hvað varðar fjárframlög á hvern háskólanema. Ríkisfjármálaáætlunin er ekki í samræmi við fyrirheit kosninganna og er víðs fjarri frá stefnu Vísinda- og tækniráðs um að ná OECD-meðaltalinu og Norðurlandameðaltalinu árið 2020. Það er í raun með algjörum ólíkindum að sjá þessa ríkisfjármálaáætlun þar sem þetta metnaðarleysi er við lýði. Ljóst er að miðað við þessa áætlun og óbreyttan nemendafjölda á háskólastiginu mun Ísland seint ná þessu OECD-meðaltali, hvað þá Norðurlandameðaltalinu. Samkvæmt rektor Háskóla Íslands er það eina leiðin til að ná þessum meðaltölum miðað við þá áætlun að fækka nemendum á háskólastiginu. Ég spyr þingheim: Er það það sem við viljum? Viljum við virkilega fækka háskólanemum? Er það framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar? Að auki er Hús íslenskra fræða í áætluninni sem framlag til háskólanna. Þannig að umtalsverður hluti þessarar litlu aukningar fer til byggingar Húss íslenskra fræða fyrstu árin. Það er ekki er gert ráð fyrir hækkun framlaga til háskólanna fyrr en eftir að húsið hefur verið reist árið 2020. Virðulegur forseti. Ég hef áður sagt hér að um ákveðna blekkingu sé að ræða, þ.e. að hafa þessa fjárfestingu með, því án hennar er aukningin til háskólastigsins nánast engin. Það er annað sem maður veltir fyrir sér, hvort fimm ára ríkisfjármálaáætlunin sé í raun í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun stuðla að uppbyggingu á innviðum samfélagsins, samgöngum, heilbrigðis- og menntakerfi og kraftmiklu og samkeppnishæfu atvinnulífi fyrir íbúa um land allt.“ Einnig segir í stjórnarsáttmála, með leyfi forseta: „Styðja skal háskólana í að halda uppi gæðum og standast alþjóðlega samkeppni um leið og samvinna og samhæfing íslenskra háskóla- og vísindastofnana verður aukin. Endurskoða þarf reiknilíkön skólakerfisins með tilliti til mismunandi kostnaðar og fjölbreytts nemendahóps.“ Ég spyr: Hvers vegna er svona mikið ósamræmi í stjórnarsáttmálanum og fimm ára ríkisfjármálaáætluninni? Ég held að þetta komi öllum kjósendum Viðreisnar og Bjartrar framtíðar og líklega Sjálfstæðisflokksins líka verulega á óvart. Ég er sannfærð um að ef menn hefðu kynnt þessa fimm ára ríkisfjármálaáætlun með þessa framtíðarsýn hefðu viðkomandi stjórnmálaflokkar fengið algjöra falleinkunn í kosningunum. Virðulegi forseti. Til að draga saman athugasemdir mínar vil ég í fyrsta lagi nefna að auka þarf allt gagnsæi og fjölga sviðsmyndagerð svo misvísandi skilaboð komi ekki fram í þessari áætlun. Í öðru lagi er afar brýnt að endurskoða fyrirhugaðar breytingar á virðisaukaskattinum og að lokum og í þriðja lagi verður að vinda ofan af þessu metnaðarleysi sem ríkir í framlögum til háskólastigsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að koma inn á ferðaþjónustuna og komugjöldin. Nú lögðum við Vinstri græn fram breytingartillögu við fjárlagagerð á síðasta ári varðandi komugjöld, hún var felld. Nú veit ég að Framsóknarflokkurinn hefur lagt fram slíka tillögu og er það hið besta mál. Hvað heldur hv. þingmaður með fjármálaáætlun og forsendur hennar miðað við að þetta er allt á floti og þær tekjur sem reiknað var með út af virðisaukaskattsbreytingum á ferðaþjónustuna eru ekki tryggar inni? Er það ekki í uppnámi sem snýr að þeim tekjum sem reiknað er með að fylgi virðisaukaskattsbreytingunum ef það er ríkur vilji hjá stjórnarmeirihlutanum að gera breytingar þar á og skoða aðrar leiðir eins og t.d. komugjöld? Ég vil gjarnan heyra frá hv. þingmanni um það hvort það hafi verið uppi hræðsluáróður gagnvart komugjaldi, að það væri landsbyggðarskattur, og hvort ekki sé hægt að skoða leiðir eins og skosku leiðina eins og hún hefur verið kölluð varðandi komugjöld og farþegagjöld á innanlandsflugið. Slíkar leiðir hafa verið samþykktar af ESA. Gætum við ekki farið slíkar leiðir í innanlandsfluginu hjá okkur? Telur hv. þingmaður ekki vænlegra að skoða komugjöld og að hugmyndir um virðisaukaskattsbreytingar séu mikill landsbyggðarskattur, sérstaklega á litlu sprotafyrirtækin vítt og breitt um landið sem eru að hasla sér völl í ferðaþjónustunni um þessar mundir allt árið um kring?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja út í komugjöldin og hvort ríkisfjármálaáætlun sé ekki hreinlega í uppnámi. Ég tek undir það. Ríkisfjármálaáætlunin er í uppnámi vegna þess, eins og við sjáum sem sitjum hér í þingsal og ræðum þessi mál í þingsal, að fjármála- og efnahagsráðherra situr hér aleinn. Ég vitnaði í ljóð hér rétt áðan sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra setti sjálfur á sína facebook-síðu, það vantaði kannski pínulítið þegar ég var að flytja það, mér fannst það svo skemmtilegt að það fór meira púður í að flytja ljóðið. Þetta er ljóð sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra setur á sína síðu vegna þess að ég geri ráð fyrir því að hann upplifi sig algjörlega aleinan með ríkisfjármálaáætlun. Það er alveg ljóst að meiri hluti fjárlaganefndar hefur lagt til að breytingunum á virðisaukaskattinum verði frestað. Það hlýtur að þýða að ekki sé pólitísk eining um málið. Löggjafinn og framkvæmdarvaldið er komið í hár saman hvað þetta varðar og það kann ekki góðri lukku að stýra að mínu mati. Ég tek undir með hv. þingmanni að við eigum að skoða komugjöldin og skosku leiðina. Þetta er bara allt miklu einfaldara. Það væri mun meiri sátt um þessa leið og í henni felast mun meiri tækifæri í því að stýra komu farþega til landsins af því við getum bæði hækkað og lækkað komugjaldið og við getum breytt því eftir árstíðum. Þetta er leið sem mörg ríki hafa farið. Ég tel bæði eðlilegt að skoða þetta betur og þetta þarf heldur ekki að taka jafn langan tíma. Og eins og ég segi, við þurfum að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra betur út í það hvernig hann fær þessar tölur sínar, 6–8 þús. kr.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er ýmislegt sem maður er undrandi á í þessari fjármálaáætlun sem er mjög rýr að efnum. Þingsályktunartillaga liggur fyrir um aðgerðaáætlun í orkuskiptum og að endurnýjanlegir orkugjafar verði 40% í landinu árið 2030. Það virðast ekki vera miklir fjármunir eyrnamerktir þessum málaflokki í fjármálaáætlun. Það er hreinlega lækkun á næsta ári eins og áætlunin lítur út í dag í þessum málaflokki. Á tímabilinu þar á eftir, næstu fjögur ár á eftir, er verið að bæta í nýsköpunar- og rannsóknarsjóði einungis 120 millj. kr. sem er auðvitað ekki há fjárhæð í þessu samhengi. Ef það þarf að efla þetta stuðningskerfi og auka rannsóknir þá hlýtur að þurfa að efla rannsóknar-, þróunar- og nýsköpunarsjóði, en þar er ekkert á bak við. Það er svo margt í þessari fjármálaáætlun sem eru metnaðarfullar aðgerðir og markmið og allt lítur voða vel út á pappírum, en þegar menn fara að skoða forsendurnar og hvað fjármagn eigi að setja í þetta, þá er eiginlega bara komið að tómum kofanum og keisarinn er í engum fötum. Innihaldið í fjármálaáætlun stendur ekki undir öllum þeim metnaðarfullu og fjálglegu lýsingum á ýmsum aðgerðaáætlunum, sem vissulega eru til góða eins og orkuskipti.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, nöfnu minni, að ef menn ætla að vera með trúverðuga áætlun þá verður fjármagnið auðvitað að fylgja með. Þess vegna nefndi ég sérstaklega í ræðu minni að ég sakna þess og mér finnst það mjög óábyrgt af okkur að fara þannig inn í næstu ár þar sem við vitum að framfarir og hagvöxtur verður drifinn áfram af þekkingarsamfélaginu. Nágrannaríki okkar og þau ríki sem við viljum bera okkur saman við, Norðurlöndin og önnur ríki, leggja gríðarlega áherslu á allt sem tengist rannsóknum og nýsköpun. Ég vil sjá okkur fara sömu leið. Þegar við förum yfir þætti eins og framþróun í orkumálum, að nýta sér tæknina og annað slíkt, þá verðum við hreinlega að fjárfesta í þessu vegna þess að þá erum við í leiðinni að fjárfesta í framtíðinni. Þess vegna tek ég líka háskólastigið sérstaklega fram vegna þess að ef við ætlum að vera í fremstu röð hvað það varðar þá verðum við að vera með öflugan rannsóknarháskóla. Eins og ég skil háskólasamfélagið þessa dagana þá segja þeir: Við munum dragast aftur úr vegna þess að ekki er verið að setja nægilegt fjármagn þarna inn. Nákvæmlega það sama á við það sem við ræðum hér. Þess vegna er að mörgu leyti fimm ára ríkisfjármálaáætlun og öll umræðan sem á sér stað í þingsal mjög góð. Við sem sitjum hér á þingi áttum okkur mun betur í því í hvaða átt stjórnvöld eru í raun og veru að fara og sérstaklega að við getum dregið fram hvar vankantarnir eru. Ég geri fastlega ráð fyrir því að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra muni taka tillit til margra þeirra athugasemda sem hér koma fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Hún var einmitt ágætlega uppbyggð og gott að fylgja henni eftir. Ég tek undir með henni, sérstaklega það sem hún sagði um álit umboðsmanns Alþingis. Ég hefði t.d. viljað að formaður fjárlaganefndar kæmi í andsvar við hana og ræddi stöðu málsins, hver staðan er raunverulega, af því að ég veit að það er verið að vinna að því og hefði verið áhugavert að fá það fram hér. Hv. þingmaður hefur mikla peningalega þekkingu og ræddi töluvert í sinni ræðu um sviðsmyndagreiningar og annað slíkt sem við höfum mikið kallað eftir. Mig langar að fara yfir það með henni hvernig hún sér það fyrir sér af því að nú gerir ríkisfjármálaáætlun ráð fyrir samdrætti í skatttekjum og samt er verið að boða uppbyggingu innviða. Hér er verið að boða skattalækkanir eins og við þekkjum og var líka gert í tíð síðustu ríkisstjórnar sem hv. þingmaður átti sæti í. Síðan talaði hv. þingmaður um gengisstyrkinguna. Ég spyr hana: Hvaða leið telur hún að sé best til þess að mæta þessari gríðarlegu gengisstyrkingu? Hvert eigum við að fara í því? Síðan langar mig að spyrja hana líka, af því að hún ræddi um ferðaþjónustuna, um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Sér hún fyrir sér t.d. þrepaskipt gistináttagjald? Sæi hún fyrir sér að við gætum skipt því á milli ríkis og sveitarfélaga og þá með hvaða hætti? Ég sjálf tel það afar mikilvægt að við finnum aukna tekjustofna til handa sveitarfélögunum. Þetta hefur verið eitt af því sem hefur verið nefnt í því sambandi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Þær eru mjög góðar. Ég ætla að nefna eitt dæmi um sviðsmyndagreiningu og af hverju ég held að þessi hækkun á virðisaukaskattinum sé svona vanreifuð og vanhugsuð. Ef við værum með almennilega sviðsmyndagreiningu þá held ég að það væri mun sanngjarnara gagnvart þingheimi og okkur sem erum að meta ríkisfjármálaáætlun ef við hefðum hreinlega séð hvernig komugjöld koma út og hver áhrif þeirra eru á hagkerfið og hvernig þessi hækkun skatts á ferðaþjónustuna kemur út og svo lækkun á virðisaukaskattinum. Strax er kominn einhver ófyrirsjáanleiki í áætlunina, þ.e. við vitum ekki hvort það sé pólitísk eining um þetta, við vitum ekki í raun og veru hvort hagkerfið muni leyfa það að við lækkum svo virðisaukaskattinn. Ég veit að margir aðilar í ferðaþjónustunni eru mjög efins um að lækkunin muni eiga sér stað miðað við þann kraft sem er í hagkerfinu, þannig að allt er þetta eitthvað svo ruglingslegt hjá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ef hann hefði til að mynda farið út í svona sviðsmyndagreiningu varðandi komugjöldin þá er ég eiginlega sannfærð um að það hefði sýnt að það væri mun einfaldari aðgerð og mun betri stýring sem myndi felast í því fyrir ferðaþjónustuna. Ég held að allt málið væri mun betur undirbúið ef menn hefðu nýtt sér slík tæki og tól. Það er ekki bara við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að sakast, ég tel að við hefðum átt að vinna að því í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég mun svo koma betur að því er varðar allt erlenda innflæðið sem kemur í gegnum þjónustujöfnuðinn í svari mínu á eftir.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið og bíð spennt eftir hinu. Ég ætla aðeins að halda áfram með sviðsmyndagreininguna og ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði. Við kölluðum sérstaklega eftir slíkri greiningu í fjárlaganefndinni og vildum fá að sjá útkomuna, ekki bara hvað þetta mál varðar heldur ýmislegt annað. Ég ætla vissulega ekki að gera lítið úr því að við erum í ferli sem við erum að þróa. En þegar lagðar eru til svo viðamiklar breytingar þá verðum við auðvitað að átta okkur á því hvernig þær koma út. Mig langar líka að koma aðeins inn á skólakerfið sem þingmaðurinn talaði um, en hér er gert ráð fyrir og meiri hluti fjárlaganefndar talar um að leggja einmitt áherslu á gæði í stað vaxtar. Erum við að tala um inntökupróf eða erum við að tala um fækkun nemenda? Þar verða fulltrúar meiri hlutans að vera vissir um hvað þeir eru að gera. Svo segir í nefndarálitinu að það eigi að endurskoða aðhaldskröfuna á framhaldsskólana. Það er lagt til að viðbótarfé sem háskólastiginu var úthlutað við fjárlagagerðina 2017 verði haldið áfram í fjárlögum. Getur þingmaðurinn ekki verið mér sammála um það að akkúrat á þessu hefðum við þurft að fá einhverja greiningar? Hvaðan á að taka þessa fjármuni? Hvaða málefnasvið eða málefnaflokkur innan þessa sviðs er aflögufær? Mér finnst það vanta. Það á ekki að stækka rammana, það á hvorki að bæta við né auka tekjur eða auka útgjöldin, heldur á að halda þeim innan rammanna. En hver er aflögufær? Mér finnst það vera afar mikilvægt. Þingmaðurinn ræddi um að stærsti hlutinn væri einmitt bygging Húss íslenskra fræða. Þá vil ég segja að blekkingin sem sett er hér fram er sú að framlag Happdrættis háskólans er með í tölunni sem sýnir auðvitað, þegar það er dregið frá, að beint framlag ríkissjóðs er töluvert minna á þessu ári sérstaklega, hvað þá á því næsta, [[Forseti hringir.]]en ríkisfjármálaáætlunin gefur til kynna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma með góðar spurningar og athugasemdir um fimm ára ríkisfjármálaáætlunina. Ég ætla fyrst að fara aðeins yfir styrkingu krónunnar og hvað sé mögulega hægt að gera. Að mínu mati þarf Seðlabankinn að halda áfram að kaupa erlendan gjaldeyri. Jafnvel þó að hið svokallað neikvæða „carry“ sé talsvert mikið þá þarf í raun og veru að mínu mati að ríkja ákveðin þjóðfélagsleg sátt um það, núna þegar við erum að fara inn í sumarvertíðina, að Seðlabankinn geri eins og hann er búinn að gera, hann hefur verið að stækka gjaldeyrisforðann, og þurfi bara að halda áfram að vera á þeirri hlið. Að mínu mati mættum við líka skipta þessu upp. Ég hef rætt um það að við eigum að setja upp svokallaðan stöðugleikasjóð. Það væri hægt að setja hluta af gjaldeyrisforðanum inn í stöðugleikasjóð og hann gæti fjárfest í eignum sem bera hærri ávöxtun, vegna þess að gjaldeyrisforðinn og fjárfestingarstefnan sem tengist honum er mun varfærnari. Að mínu mati eigum við að líta til Noregs. Við eigum að rukka auðlindagjöld, ferðaþjónustan nýtir auðlindir og selur aðgang að náttúru Íslands, þannig að mér finnst að komugjöld þegar fram líða stundir ættu að fara í svona stöðugleikasjóð. Mér finnst að veiðigjöld gætu farið í slíkan sjóð, líka arðurinn af Landsvirkjun. Við eigum að búa í haginn fyrir framtíðina og eigum að nota tækifærið þegar svona vel árar. Þegar það er svona mikið gjaldeyrisinnflæði þá þarf að taka það úr umferð með gjaldeyriskaupum Seðlabanka Íslands. Margir hafa sett spurningarmerki við það þegar tilkynnt var að bankinn væri að hætta reglubundnum gjaldeyriskaupum. En ég hef alltaf skilið það sem svo að þeir munu samt sem áður halda áfram að kaupa. Ef það verður ekki þá er alveg ljóst að það verður áframhaldandi styrking.
Virðulegur forseti. Í gærkvöldi hafði sá ágæti þingmaður sem nú situr á forsetastóli á orði að honum þætti nú ekki mikið til þessar fjármálaáætlunar koma og væri réttast að sturta henni í klósettið. Ég réð reyndar frá því, enda yrði það til þess að stífla klósett og frárennsli og ekki er nú miklum fjármunum fyrir að fara í fjármálaáætlun til frárennslismála. Ég held að ekki sé á það bætandi. Mig langar til að hafa hér orð á umsögn minni sem ég skilaði til fjárlaganefndar sem nefndarmaður í umhverfis- og samgöngunefnd. Þar skrifaði ég ekki ýkja langan texta, enda ekki gott að skrifa - jú, vissulega hefði ég getað skrifað heljarinnar langhund um það sem betur mætti fara en slíkur langhundur yrði alltaf óljós og ómarkviss vegna þess að það vantar nákvæmar útlistanir á tölum og markmiðum og öðru slíku. Samkvæmt 6. gr. laga um opinber fjármál er gagnsæi eitt af fimm grunngildum þeirra. Því kemur á óvart að í fjármálaáætlun er ekki hægt að sjá hvernig fjármagni er ætlað að skiptast milli einstakra málaflokka hvers málefnasviðs heldur er einungis um að ræða samtölu hvers málefnasviðs. Undirrituðum er því nokkur vandi á höndum við þetta verkefni þar sem áðurnefnt lögbundið gagnsæi skortir greinilega. Undir mína nefnd heyra þrjú málefnasvið, þar á meðal málefnasvið 8 sem fjallar um sveitarfélög og byggðamál. Í fjármálaáætlun segir á bls. 168, með leyfi forseta: „Ein stærsta áskorun málefnasviðsins er þróun sjálfbærra byggðarlaga í landinu. Fjölmargt hefur áhrif þar á, svo sem þróun samgangna og fjarskipta, orkumál, þróun atvinnugreina, opinber þjónusta, mannfjöldaþróun í landshlutum, þar með talið framboð og menntun starfsfólks. Í því skyni er mótuð byggðaáætlun og starfræktar sóknaráætlanir landshlutanna.“ Hér skortir, eins og í flestum öðrum málefnasviðum, nákvæmari útfærslur. Eitthvað er minnst á fyrirhugaðar aðgerðir og áætlanagerð en sjaldnast minnst á tímasetningar eða fjárhæðir. Fulltrúar sveitarfélaganna hafa árum saman bent á nauðsyn þess að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna með einhverjum ráðum. Ljóst er að útgjöld þeirra eru ekki í samræmi við tekjur. Í því sambandi má nefna þungar byrðar á borð við þjónustu við fatlaða og aldraða, og fráveitumál í Mývatnssveit, svo dæmi sé tekið. Ekkert er fjallað um uppbyggingu innviða á ferðamannastöðum eða hlutdeild sveitarfélaga í gistináttagjaldi og/eða virðisaukaskatti, þótt ljóst sé að útgjöld sveitarfélaga vegna ágangs ferðamanna séu umtalsverð. Tryggja verður að fjármagn til sóknaráætlana landshluta verði tryggt til langframa en svo virðist ekki vera samkvæmt fjármálaáætlun. Málefnasvið 11 sem heyrir undir þessa nefnd sem ég sit í, samgöngu- og fjarskiptamál, er næst á dagskrá hjá mér. Ljóst er að þörf er á stórátaki í samgöngumálum hér á landi, jafnt í lofti, á láði og legi. Sem dæmi má nefna að 10–12 milljarða kr. vantar til að ráða bót á uppsafnaðri viðhaldsþörf vegakerfisins. Það væri til að æra óstöðugan að tíunda hér allar þær brýnu nýframkvæmdir sem fyrir liggur að þörf er á í vegagerð hér á landi. Hafnaframkvæmdir hafa verið vanræktar árum saman og þær þarf að bæta víða um land, ekki hvað síst með rafmagnstengingum fyrir allar stærðir og gerðir skipa svo að þau þurfi ekki að brenna olíu, bundin við bryggju, með tilheyrandi mengun. Eðlilegt væri að flugsamgöngur innan lands yrðu skilgreindar sem hluti af almenningssamgöngum og nytu fjárstuðnings í samræmi við það. Í því samhengi mætti skoða hina svokölluðu skosku leið við niðurgreiðslu flugfargjalda fyrir heimafólk. Samgöngustofa býr við fjársvelti og mun að öllu óbreyttu þurfa að hætta skráningu ökutækja um mitt næsta ár. Úr þeim vanda mætti bæta með því að leyfa stofnuninni að njóta stærri hluta markaðra tekna en nú er gert. Um umhverfismál segir í fjármálaáætlun á bls. 240, með leyfi forseta: „Segja má að helstu áskoranir innan málefnasviðsins séu þrjár. Í fyrsta lagi að finna leiðir til að bregðast við þeim skuldbindingum í loftslagsmálum sem Ísland hefur undirgengist með Parísarsamkomulaginu. Í öðru lagi að tryggja sjálfbæra nýtingu lands, endurheimt vistkerfa og vernd náttúrunnar, m.a. samfara auknu álagi vegna verulegrar fjölgunar ferðamanna er sækja landið heim. Í þriðja lagi að finna leiðir til að tryggja ásættanlegt vöktunar- og varnarstig vegna náttúruvár, en hætta á mann- og eignatjóni hefur vaxið umtalsvert bæði vegna aukins ferðamannastraums um áhættusvæði árið um kring vegna áhrifa loftslagsbreytinga á veðurfar og aukinnar skjálftavirkni í megineldstöðvum.“ Hér skortir, að hluta til, líkt og í öðrum málefnasviðum, nánari útfærslur, upplýsingar um ráðstöfun fjármagns og nákvæmari tímasetningar. Full ástæða er til að hafa áhyggjur af umhverfismálum á Íslandi, ekki hvað síst loftslagsmálum. Skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands dregur upp dökka mynd af ástandinu og ekki er hægt að sjá að fyrirliggjandi fjármálaáætlun geri ráð fyrir því grettistaki sem lyfta verður í þeim málaflokki. Auðvelt væri að draga úr losun koltvísýrings með beinum aðgerðum. Skógarbændur gætu auðveldlega plantað miklu fleiri plöntum en nú er gert, en til gamans má nefna að núna er einungis gróðursett í 1 þús. hektara lands á ári en fyrir efnahagshrun var gróðursett í 2 þús. hektara á ári. Núverandi sveltistefna í skógrækt hefur gert það að verkum að flestar skógræktarstöðvar á landinu glíma við afar bágan fjárhag. Nú er svo komið að miklar líkur eru á að eina sérhæfða skógræktarstöðin sem framleiðir skógarplöntur eingöngu og sérstaklega muni hugsanlega þurfa að leggja upp laupana. Þar er svo sannarlega skarð fyrir skildi. Metnaðarfyllri markmið skortir varðandi rafhleðslustöðvar fyrir bifreiðar. Samkvæmt orkuskiptaáætlun er gert ráð fyrir rúmlega 200 milljónum til verksins á næstu þremur árum. Þá upphæð þyrfti að tvöfalda eða þrefalda, hið minnsta, til að flýta fyrir orkuskiptum í samgöngum. Styðja þarf einnig við aðrar tegundir af umhverfisvænu eldsneyti á borð við vetni, metan, metanól og lífdísil. Virðulegi forseti. Fjármálaráð skrifaði álitsgerð um þessa fjármálaáætlun og skilaði henni af sér þann 14. apríl sl. og hefur ýmislegt við fjármálaáætlun að athuga. Grunngildi opinberra fjármála eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Fjármálaáætlunin ber þess merki að mati þessa ágæta fjármálaráðs að grunngildamiðuð vinnubrögð hafi almennt ekki verið höfð að leiðarljósi við gerð hennar, að vísað sé á fáum stöðum í lagatexta og grunngildin nefnd í því samhengi en umfjöllun sé rýr. Í ljósi grunngildis um gagnsæi þurfi stjórnvöld að vera sjálfum sér samkvæm í stefnumörkun og ljóst þurfi að vera hvernig áætlun samræmist stefnu. Það að þetta sé ekki gert er í andstöðu við grunngildi um gagnsæi. Í áætluninni séu lykiltölur settar fram, ýmist á nafnverði hvers tíma eða sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Sumar þessara talna sé ekki að finna í köflum áætlunarinnar heldur einungis fremst þar sem lykiltölur eru birtar. Þetta geri samanburð erfiðan og sé ekki í anda gagnsæis. Fjármálaráð fjallar einnig um að OECD tiltaki tíu grundvallarreglur sem hafa skuli að leiðarljósi við stjórnun opinberra fjármála. Fjármálaráð telur að fjármálaáætlunin endurspegli þessar reglur ágætlega en þó með einni undantekningu. Í grundvallarreglum OECD, þar sem menn kunna hvernig haga á hlutunum, segir að hanna þurfi umgjörð fjárfestingarákvarðana hins opinbera og fjármögnunar þeirra til að mæta þörfum samfélagsins á skilvirkan hátt, með kostnað og ábata að leiðarljósi og með samræmdum hætti. Viðurkennd aðferð við slíkt er kostnaðar- og ábatagreining. Henni er einmitt beitt í flestum löndum í kringum okkur. Slík greining er ekki gerð í fjármálaáætlun. Í fjármálaáætlun er ekki fjallað um hvernig tímasetning fjárfestinga í innviðum skuli samræmast hagsveiflu. Byggir þar einungis á forgangsröðun ríkisstjórnarinnar án þess að hún sé rökstudd frekar. Slíkt samræmist ekki grunngildum um varfærni, gagnsæi og stöðugleika. Þá telur fjármálaráð að ekki sé nægilega skýrt í hvaða verkefni fjármunir einstakra málefnasviða fari heldur sé það falið ráðherrum viðkomandi málefnasviðs að ákveða slíkt. Ómögulegt sé að meta áhrif á stöðugleika og það sé í andstöðu við grunngildi um gagnsæi og stöðugleika. Fjármálaráð telur að það vanti sameiginlegan rauðan þráð þar sem væri greint frá því hvernig nýtingu fjármagns hvers málefnasviðs væri úthlutað. Fjármögnun er ekki einu sinni flokkuð niður á málaflokka hvers málefnasviðs. Lítið sem ekkert sé minnst á innkaup í stefnumótun málefnasviða. Því vanti mikið upp á gagnsæi við þetta. Ógagnsæi geti leitt til þess að það skorti á festu þar sem ekki er ljóst frá upphafi hvernig fjármunum verði varið. Þetta er náttúrlega sérstaklega mikilvægt upp á nefndarvinnuna. Ég hef stundum haft á orði að stefnumótun stjórnvalda hafi lengi verið í skötulíki. Að hún sé sjaldnast til langs tíma, sé svona oftast til fimm ára, og slík stefnumótun sé unnin af embættismönnum í ráðuneytum. Vissulega höfum við áætlanir sem eru til lengri tíma en þetta er það sem mér hefur þótt á þeim stutta tíma sem ég hef verið hér á Alþingi. Tíminn hleypur frá mér, virðulegur forseti. Ég hleyp yfir hluta og kem að máli sem er mér hjartfólgið. Það er framhaldsskólinn. Nú síðast í morgun barst af því frétt að nemendur væru í miklum mæli hættir að stunda íþróttir og tómstundir í framhaldsskólunum vegna þess hversu mikið álag væri á þeim í kjölfar styttingar náms til stúdentsprófs. Og að þeim sæki meiri kvíði og depurð en áður var, og var þó ekki á bætandi. Í fjármálaáætlun segir á bls. 265, með leyfi forseta: „Langvarandi aðhald í fjárheimildum til framhaldsskóla hefur sett mark sitt á starfsemi framhaldsskóla og rekstrarstöðu þeirra. Undirfjármögnun hefur bitnað á gæðum kennslu og námsframboði og hvorki hefur verið unnt að veita viðunandi stoðþjónustu né endurnýja búnað og kennslutæki. Gert var ráð fyrir að fjárhagslegt svigrúm sem myndaðist við fækkun nemenda yrði notað til að ná jafnvægi í fjármögnun framhaldsskóla.“ Það er þetta með framtíðarsýnina og meginmarkmiðin. Á bls. 266 er fjallað um það, þ.e. framtíðarsýn og meginmarkmið í framhaldsskólakerfinu. Þar stendur, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn málefnasviðsins er að nemendur verði virkir og ábyrgir borgarar í lýðræðisþjóðfélagi að loknu námi á framhaldsskólastigi. Þeir verði einnig vel búnir undir þátttöku í atvinnulífinu og fyrir fræðilegt og starfstengt háskólanám.“ Þetta eru göfug markmið, sem ég hef reyndar séð í öllum þeim námskrám sem í gildi hafa verið undanfarin 18 ár og eflaust lengur, en ég hef sem sagt unnið á þessu stigi undanfarin 18 ár. Ég held áfram með tilvitnunina, með leyfi forseta: „Meginmarkmið málefnasviðsins til 2022 er að fleiri og yngri nemendur ljúki starfsnámi sem skili þeim vel undirbúnum undir fjölbreytt störf í atvinnulífinu og áframhaldandi nám.“ Mér þykja þetta svolítið áhugaverð orð, að fleiri og yngri nemendur eigi að ljúka starfsnámi og koma þannig út í atvinnulífið vegna þess að starfsnám hefur jú legið óbætt hjá garði árum saman og hvorki gengið né rekið í eðlilegum úrbótum og breytingum í átt til framtíðar. Svo er minnst á uppáhaldið mitt, reiknilíkanið svokallaða. Hér stendur, og ég held áfram með tilvitnun með leyfi forseta, á bls. 266: „Ráðuneytið vinnur að gerð nýs reiknilíkans þar sem jafnt verður hugað að almennum grunnþörfum skólanna og sérstökum þörfum þeirra.“ Virðulegur forseti. Ég sem nýr, ungur kennari tók þátt í heljarinnar ráðstefnu framhaldsskólakennara á Norðurlandi í októbermánuði 1998. Þar var mikið rætt um meingallað reiknilíkan og að það þyrfti að bæta allverulega og ýmis rök tínd til, sem ég ætla svo sem ekki að nefna hér. En gott og vel. Þetta er jú sami söngur og ég heyrði alla tíð síðan á hverjum einasta fundi þar sem kennarar úr fleiri en einum skóla komu saman.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Mig langar aðeins að fá að spyrja hv. þingmann út í nokkuð sem truflar mig og kannski hefur hann fundið svarið. Ég hef setið í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og starfað þar við hlið hv. þingmanns og veit að hann hefur gott til málanna leggja og er glöggur á málin. Þar hef ég aðeins klórað mér í kollinum yfir því hvernig koma eigi í verk þeim loforðum og yfirlýsingum sem komið hafa úr munni hæstv. ríkisstjórnar - eða penna. Ég leyfi mér að vitna í stjórnarsáttmálann, með leyfi forseta. Fyrst er talað um aðgerðaáætlun í loftslagsmálum í samræmi við Parísarsamkomulagið og svo segir: „Áætlunin feli meðal annars í sér græna hvata, skógrækt, landgræðslu og orkuskipti í samgöngum. Unnið verður að eflingu græna hagkerfisins.“ Nú fjöllum við um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára þar sem öll þau verkefni sem ég taldi upp - ég tek það fram að ég kættist mjög þegar ég las þetta í stjórnarsáttmálanum, að hér ætti aldeilis að fara að láta verkin tala í anda nútímalegra vinnubragða, en ég hef ekki séð þessara verkefna stað í fjármálaáætluninni. Heildarramminn utan um umhverfismál hækkar um u.þ.b. milljarð ef ég man rétt. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á skógrækt, landgræðslu, þörfina þar. Getur hv. þingmaður aðstoðað mig í því máli? Er þetta eitthvað annað en orðin tóm? Hefur hann fundið fjármunina sem ættu að fylgja þessum loforðum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé andsvarið. Ég hef á tilfinningunni að það muni reynast mér auðveldara að finna upp eilífðarvélina en að finna út úr því hvernig standa eigi við þau loforð og fyrirheit sem gefin voru í stjórnarsáttmálanum. Kannski voru þetta bara stefnumál eða áherslur. Það má vera. En jú, orkuskipti eru angi af brýnasta máli okkar tíma, angi af umhverfismálum þar sem við erum nú að gyrða okkur í brók. Hv. þingmaður nefndi skógrækt áðan. Við fengum fulltrúa skógræktar á okkar fund í umhverfis- og samgöngunefnd. Við fengum líka fulltrúa frá Landgræðslunni á okkar fund þar sem menn kvörtuðu sáran undan því að lítið fé væri aflögu til þeirra málaflokka. En það er tilfellið að þetta eru mjög svipaðar tölur sem ætlaðar eru til umhverfismála næstu árin. Því miður. Samkvæmt áætlun er gert ráð fyrir 16 milljörðum og 583 milljónum. Svo lækkar þessi upphæð árið 2019, lækkar enn meira árið 2020, hækkar lítillega [[Forseti hringir.]]árið 2021 en nær þó ekki þeirri upphæð sem er árið 2018. Þannig að svarið er nei. Ég veit ekki hvernig hægt verður að standa við þessi áform, þessi loforð.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom inn á eilífðarvélina. Manni heyrist stundum að hæstv. fjármálaráðherra hafi fundið upp einhverja slíka vél. Í það minnsta virðist hann gera ráð fyrir að hagvaxtarskeiðið sé eilíft og þar hafi land og þjóð dottið niður á einhvers konar eilífðarvél. Hv. þingmaður fór víða í ágætri ræðu sinni. Við sitjum saman í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og hann kom aðeins inn á umhverfismálin. Mig langar líka að spyrja út í samgöngumálin. Þar fengum við líka gesti. Mín tilfinning var sú við hverja gestakomuna á fætur annarri að það vissi í raun enginn í hvað stefndi í sínum málaflokki. Við erum með samgönguáætlun þar sem virðast vera einhvers konar valkvæð verkefni. Við sitjum tveir ásamt öðrum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Hefur hv. þingmaður einhverja tilfinningu fyrir því hvað gera eigi í samgöngumálum á næstunni? Verður staðið við samgönguáætlun? [[Forseti hringir.]]Getur hann hjálpað mér að lesa út úr þessu varðandi það?
Forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé síðara andsvarið. Það þarf að minnsta kosti 10–12 milljarða til að vinna upp viðhaldsþörfina á vegakerfinu samkvæmt upplýsingum Vegagerðarinnar. Þá er ég bara að tala um uppsafnaða viðhaldsþörf. Þá erum við ekki einu sinni farnir að ræða um nýframkvæmdir, sem eru brýnar, enda hefur það verið svo að þessi hefð, ég held að það hafi ekki verið regla heldur hefð, að veita 1,5% af vergri landsframleiðslu til vegamála hafi nú verið rofin allsnarlega. Þess vegna erum við á þeim stað þar sem við erum. [[Forseti hringir.]]Kannski ættum við að gera eins og stungið hefur verið upp á með Landspítalann, að setja einhvers konar yfirstjórn yfir vegamálin. Það væri kannski bara snjallt.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann kemur inn á marga þætti í ræðu sinni eins og ógagnsæið í þessari áætlun, það sé erfitt að greina milli stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar ýmissa þátta. Mér heyrðist hann jafnframt koma inn á að erfitt hefði verið að fá gögn frá ráðuneytum til að fá meiri sundurliðun um hvernig ætti að fjármagna þau markmið sem sett eru fram í áætluninni. Mig langar að segja að þetta átti alla vega við um þá nefnd sem ég á sæti í, þ.e. velferðarnefnd, og spyr hv. þingmann hvort það sama hafi gilt um þá nefnd sem hann á sæti í. Einnig kom hv. þingmaður inn á starfsnámið og ræddi m.a. að það hefði legið óbætt hjá garði. Mig langar að spyrja hvort hann sjái einhver merki í þessari ríkisfjármálaáætlun um að ýta eigi undir þetta nám, hvort það sjáist aukning á fjármagni í þann málaflokk og ef svo er hvort þau markmið, hvernig eigi að ná þeim, séu fjármögnuð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir andsvarið. Það var nú ekki svo gott að umhverfis- og samgöngunefnd fengi að sjá mikið á spilin, því er auðsvarað. Gagnsæið var ekki fyrirferðarmikið í starfi þeirrar nefndar. Hv. þingmaður minntist á starfsnámið og hvort einhverjar vísbendingar væru um að ýtt yrði undir það. Ég get ekki séð slíkar vísbendingar í fjármálaáætlun. Ég hef hins vegar séð vísbendingar í öðru máli sem tengist starfsnámi. Það snýr að Fjölbrautaskólanum við Ármúla og Tækniskólanum. Mér sýnist nefnilega að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sé á flótta undan starfsnáminu og sjái þann kost vænstan að koma því í hendur einkaaðila sem muni sjá um að þróa það og hlúa að því, sem þyrfti svo sem ekkert að vera slæmt, alls ekki, ef það væri að baki einhver greining um að það væri raunverulegur og góður kostur, eitthvað sem skipti máli og væri til bóta og einhver stefnumörkun, stefnumótun, hefði átt sér stað.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið og verð að segja að það er afar dapurlegt að heyra að ekki eigi að ýta undir þetta mikilvæga nám nema með þeim hætti sem við höfum orðið vör við í fréttum undanfarið. Við höfum auðvitað öll orðið vör við það ósamræmi sem er á milli málflutnings stjórnarþingmanna um gjöld á ferðamannaiðnaðinn. Þau hafa talað þvers og kruss í því efni. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um þá tillögu sem við Framsóknarmenn höfum lagt fram um komugjöld og að þau verði lægri t.d. á landsbyggðinni sem hvati fyrir flugfélög til að lenda jafnvel á Akureyri eða Egilsstöðum og hvort hann sé hlynntur hlutfallslegu gistináttagjaldi í stað fastrar tölu til að koma til móts við fólk sem gistir á ódýrari stöðum, þannig að maður þurfi ekki að borga það sama og ef maður fer á lúxushótel í Reykjavík.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur hið síðara andsvar. Það er alveg ljóst að eðlilegt væri að gistináttagjald væri hlutfallsgjald en ekki föst krónutala, bara svo það sé sagt. Ég get ekki séð að það sé eðlilegt að borga sömu upphæð á farfuglaheimili og borguð er á fínasta hóteli landsins. Ég hef ekki svar við því hvort rétt væri að taka upp komugjald. Ég held að vissulega mætti skoða það ef slíkt samræmist alþjóðlegum skuldbindingum okkar Íslendinga. En svo mikið er víst að hvað sem gert er þarf með einhverju móti að leita leiða til þess að dreifa ferðamannastraumi [[Forseti hringir.]]sem hingað kemur betur út um allt land og styrkja sveitarfélögin í að taka á móti honum.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir hans ágætu ræðu, en vil vekja athygli á því að miðað við umtal sem hér var fyrir stuttu sakna ég þess að margir fjárlaganefndarmenn séu ekki viðstaddir umræðuna, sérstaklega þeir sem fóru hér mikinn áðan í fundarstjórn forseta. En hæstv. forseti, ég geri bara engar athugasemdir við það þótt þeir séu fjarstaddir. Þetta er allt saman harðduglegt fólk og fylgist vandlega með umræðu og tekur þátt í henni eins og við öll reynum að gera. Hv. þingmaður, sem talaði hér áðan, skrifaði mjög áhugavert nefndarálit, umsögn, út úr nefnd sinni sem ég las af mikilli athygli. Þótt ég áttaði mig ekki alveg á hvaða tengingu það hefði við fjármálaáætlun varð mér samt hugsað til þingmannsins þegar ég sá forsíðu Bændablaðsins í dag og sá að þingmaðurinn hefði ratað inn á að tala um mikilvægt mál sem ég held að við ættum að taka mjög alvarlega. Ég er ekki að gera þetta að umtalsefni til að hafa það að háði og spotti, nema síður sé. Ég sé nefnilega að með þessu hefur tilgangur þess að senda málið til umsagnar í fleiri nefndum skapað skemmtilega vinkla sem við skulum veita fulla athygli. Það sem þingmaðurinn rakti líka rækilega í ræðu sinni var ógagnsæið og framsetningin sem mörgum hefur orðið tíðrætt um. Þá langar mig að spyrja þingmanninn, því að nú er t.d. búið að dreifa hér breytingartillögu frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, eða fulltrúa hennar í fjárlaganefnd, sem er nú ekkert óskaplega gagnsæ: Hefur hann kynnt sér þessa breytingartillögu? Þar kemur m.a. fram að það sé hreinlega stofnað nýtt málefnasvið um hvernig eigi að dreifa mörg hundruð milljörðum. Hvað finnst þingmanninum um gagnsæi þeirrar breytingartillögu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir andsvarið. Ég verð greinilega að kíkja á Bændablaðið. Það liggur enn inni á skrifstofu minni. Ég les það að jafnaði spjaldanna á milli, enda er þar á ferð áhugavert plagg. Ég minnist þess að í marsmánuði var m.a. rætt um kjötrækt, eitthvað sem við Píratar höfum talað um. Svo virðist sem blaðamenn á Bændablaðinu séu búnir að átta sig á að þetta er framtíðarmúsik og raunhæf, ekki óraunhæf. Það gleður mig að hv. þingmaður hafði gaman af að lesa umsögn mína um fjármálaáætlun. Það er nú þannig að þegar erfitt er að festa hönd á einhverju áþreifanlegu, og mér reyndist það svo sannarlega erfitt í þessari áætlun, þá fær maður aðstoð skáldgyðjunnar og skrifar innblásna texta. Ég fjallaði m.a. um seyru sem vannýtta auðlind. Ég veit að hv. þingmaður hafði gaman af henni. Hvað ógagnsæi varðar og breytingartillögu Vinstri grænna verða Vinstri græn að svara fyrir það. Ég fagna öllum góðum tillögum, ef þær eru vel útfærðar. Vandinn er sá að ég held að slík tillaga geti aldrei orðið sérstaklega vel útfærð vegna þess að það skortir allar þær forsendur [[Forseti hringir.]]sem fjármálaráðuneytið eitt hefur aðgang að.
Herra forseti. Aðeins áfram um þessa breytingartillögu sem fram er komin og ég verð líka að segja að það olli mér nokkrum vonbrigðum metnaðarleysi Pírata í umfjöllun um fjármálaáætlunina, að þeir skuli einungis standa hér og gagnrýna en gera ekki tilraun til að koma fram með málefnalegar breytingar, heldur koma bara með beina frávísunartillögu eins og þeir gera. Mig langar að heyra hjá þingmanninum rökstuðninginn á bak við það. Í öðru lagi: Styður þingmaðurinn eða getur hugsað sér að styðja breytingartillögu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að hækka skatta á áætlunartímabilinu um 4 milljónir á hvert heimili?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir hið síðara andsvar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, við gagnrýnum harðlega fjármálaáætlunina. Vegna þess að þar er ekki að finna tíma- eða tölusett markmið, nægilega mörg. Ekki er að finna skiptingu í málefnaflokka. Þetta eru eingöngu heildartölur, þetta eru samtölur sem segja mjög lítið. Við slíkar aðstæður er erfitt að koma með breytingartillögur vegna þess að við vitum ekki hverju á að breyta því að við vitum ekki hvað liggur að baki. Þetta er meira svona retorísk fjármálaáætlun. Hugmyndir okkar hafa svo sannarlega verið fjölmargar og þær koma vel fram í umsögnum okkar Pírata og [[Forseti hringir.]]í áliti hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar.
Frú forseti. Ég ætla að fara yfir að stórum hluta umsögn 4. minni hluta atvinnuveganefndar sem var óskað eftir af fjárlaganefnd um þá fjármálaáætlun sem hér er til umræðu. Ég tel mjög mikilvægt að nefndirnar hafi fengið þetta mál til umsagnar til þess að kryfja það betur til mergjar. Það var gert í atvinnuveganefnd. Við fengum fjölda gesta undir þau málasvið sem falla undir atvinnuveganefnd og það var mjög gagnlegt. Ég ætla að byrja á því að fara aðeins yfir þá umsögn sem sú sem hér stendur skrifar undir og fara í lokin almennt inn á þessa óburðugu fjármálaáætlun sem okkur er boðið upp á til næstu fimm ára. Það eru ýmsir vankantar á framsetningu áætlunarinnar. Ég held að margir séu sammála um að það sé handvömm. Það er spurning um þá framsetningu þegar ruglað er saman fjárfestingum og rekstrarfé. Þetta truflar yfirsýn og að menn nái að átta sig á innan málasviða hvað sé hvers í þeim efnum. En það getur samt engum dulist að markmið þessarar fjármálaáætlunar er að draga saman í rekstri hins opinbera. Nægir í því samhengi að vísa til umfjöllunar um samneyslu þar sem kemur fram að stefnt er að samdrætti í samneyslu á gildistíma áætlunarinnar. Áform um þróun skatttekna og tryggingagjalds segja sömu sögu. Þetta þarf að sjálfsögðu ekki að koma á óvart þegar litið er til þeirrar eindregnu hægri stefnu sem stjórnvöld fylgja í opinberum fjármálum. Það vekur hins furðu að um leið og lýst er fyrirætlunum um samdrátt í tekjuöflun hins opinbera eru látin í ljós áform um mikla innviðauppbyggingu án þess að með fylgi trúverðugar áætlanir um fjármögnun þeirra framkvæmda sem krefjast mikilla fjárútláta. Fjárþörf þeirra stofnana sem haft var samráð við vegna fjármálaáætlunar endurspeglast ekki í áætluninni og fulltrúar þeirra segja að það hafi ekki verið nægilegt samráð um forgangsröðun verkefna. Er því augljóst að ýmis þeirra verkefna sem opinberar stofnanir hafa haft með hendi munu ekki rúmast innan hins þrönga ramma fjármálaáætlunar. Blasir því við að fækka þurfi verkefnum og starfsfólki í mörgum tilfellum. Þá eru dæmi um að verkefni séu flutt til stofnana sem heyra undir málefnasvið atvinnuveganefndar án þess að gert sé ráð fyrir fjárveitingum í samræmi við það í fjármálaáætlun. Þetta ósamræmi varð Samtökum atvinnulífsins tilefni til þess í umsögn sinni um tillöguna að vekja athygli á skorti á stefnumörkun og framtíðarsýn í fjármálaáætluninni. Bent er á það af hálfu samtakanna að áætlun um fjármögnun uppbyggingar innviða skorti framtíðarsýn. Það kæmi ekki í ljós hvort menn stefndu til aukins einkarekstrar eða opinberra framkvæmda. Það þyrfti að liggja fyrir. Ég get alveg tekið undir það. Það er falið og undirliggjandi, ekki er hægt að sjá hvort menn ætli að útvista fleiri verkefnum í einkarekstur eða hvort opinberir aðilar eigi að sjá um framkvæmdirnar og það sé undir opinberum aðilum. Sú spurning vaknar óhjákvæmilega hvort það sé skilyrði af hálfu stjórnvalda fyrir fjárveitingum úr sameiginlegum sjóðum til sameiginlegra verkefna að einkaaðili eigi þess kost að taka hlut þeirra til sín og hvort fullt samkomulag sé um það meðal stjórnarliða. Það er líka óásættanlegt að ekki skuli gert ráð fyrir útgjöldum vegna skuldbindinga Íslands vegna loftslagsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna. Það málefnasvið sem fellur undir atvinnuveganefnd, rannsóknir, nýsköpun og þekkingargreinar, heyrir undir tvo ráðherra og á við um starfsemi Vísinda- og tækniráðs, samkeppnissjóði í rannsóknum, Nýsköpunarmiðstöð Íslands og Einkaleyfastofu. Allur þorri þeirrar starfsemi sem tilheyrir málefnasviðinu er tengdur þekkingaröflun og nýtingu þekkingar og stuðlar þannig að uppbyggingu og þróun í samtíð og framtíð. Má nefna að meðal þess sem rannsóknir og þróun beinast að eru áskoranir sem við samfélagi okkar blasa í umhverfis- og loftslagsmálum. Er því mjög mikilvægt að vel sé hlúð að þessum sjóðum. Miðað við áherslu sem lögð er á nýsköpun, rannsóknir og markaðsmál þá er mikil þörf á að styrkja enn frekar samkeppnissjóði, fé til rannsókna og aðra sjóði sem falla undir nýsköpun og styrki til frumkvöðla og vísinda. Veruleikinn er sá að sjóðirnir anna engan veginn þeirri eftirspurn sem er til staðar og árlega þarf að hafna góðum og fullburða umsóknum sem gætu skilað sér margfalt til baka til samfélagsins. Því miður virðist verið að draga úr fjármunum, eins og á næsta ári, til þessara sjóða. Aukningin fyrir þau fjögur ár sem eru þá eftir er einungis um 120 milljónir. Ég vil aðeins koma inn á landbúnaðinn, en það hefur kannski ekki verið mikið talað um hann hérna. Ég lýsi miklum áhyggjum yfir ýmsum starfsgreinum sem falla undir búvörusamninginn sem er til endurskoðunar. Við þekkjum það að landið er nú miklu opnara fyrir innflutningi á landbúnaðarvörum en það hefur hingað til verið. Fulltrúar Vinstri grænna hafa varað við auknum innflutningi á ferskum kjötvörum til landsins vegna smithættu sem stafað getur af slíkum innflutningi og er með því tekið undir ábendingar og rök dýralækna og sóttvarnalæknis í þeim efnum. Það er ljóst að það er mjög mikil hagræðingarkrafa innifalin í búvörusamningunum og óvissa um hvaða áhrif hún hefur á landbúnaðinn og einstakar greinar eins og fækkun búa og samþjöppun í mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt, sem á auðvitað í miklum erfiðleikum, sérstaklega sauðfjárrækt á jaðarsvæðum. Ekkert liggur heldur fyrir varðandi tollasamninginn þegar hann tekur gildi, hvaða áhrif hann kann að hafa á innlenda landbúnaðarframleiðslu og stöðu einstakra greina. Ekki sér þess stað að fara eigi í neitt markaðsátak með íslenskt lambakjöt eða veita sérstakan stuðning við sauðfjárbú á jaðarsvæðum og í brothættum byggðum landsins. Þetta tel ég vera áhyggjuefni. Varðandi sjávarútveginn og fiskeldi liggur ekkert fyrir um hver auðlindagjöld verða í þessum greinum. Við vitum í dag að þessar útflutningsgreinar, sérstaklega þegar í hlut eiga minni fyrirtækin, eiga í miklum vanda vegna sterks gengis krónunnar. Því miður blasir við mörgum þessara fyrirtækja að þurfa að leggja upp laupana ef fram fer sem horfir, minni fyrirtækjum sem hafa ekki þann sterka bakhjarl sem stóru risarnir hafa í sjávarútvegi. Þar eru blikur á lofti. Aukning í þennan málaflokk varðandi rannsóknir og eftirlit er sáralítil. Eftirlitsstofnun eins og Matvælastofnun hefur fengið til sín fjölda verkefna á liðnum árum sem krefjast mannafla og fjármuna. Stofnunin er upp fyrir haus í verkefnum en hefur ekki fengið nægt fjármagn. Í fjármálaáætlun virðist stofnunin annaðhvort standa frammi fyrir því að sinna ekki verkefnum sem skyldi, eins og dýravelferð, dýraeftirliti og fiskeldi, eða að segja upp starfsfólki. Það má benda á að Matvælastofnun hefur eftirlitsskyldu með 6.000 aðilum. Svo er það Hafrannsóknastofnun. Hún hefur lengi búið við fjársvelti og til hennar eru gerðar miklar kröfur. Það er óásættanlegt að þessi stofnun sé fjársvelt eins og við þekkjum og þurfi jafnvel að treysta á fjármagn frá útgerðaraðilum til að fjármagna brýnar rannsóknir á fiskstofnum og lífríki sjávar. Þetta er eitthvað sem við getum ekki búið við þar sem þjóðin á svo mikið undir því að Hafrannsóknastofnun hafi bolmagn til að stunda rannsóknir í þessum stóra atvinnuvegi okkar sem skilað hefur okkur miklum hagnaði og er burðarbiti í okkar samfélagi, hryggjarstykki. Ekki er gert ráð fyrir nýju rannsóknarskipi en það gamla, Bjarni Sæmundsson, er nær 50 ára gamalt. Ekki er gert ráð fyrir fjármagni til burðarþolsmats Hafrannsóknastofnunar vegna fiskeldis. Það er ekki eðlilegt að stofnunin hafi þurft á liðnu ári að sækja um í umhverfissjóð sjókvíaeldis til þess að geta staðið undir rannsóknum. Fiskistofa þarf meira fjármagn. Hún er líka í miklum vandræðum. Þetta eru burðarstofnanir sem er óásættanlegt að þurfi að standa frammi fyrir því að geta ekki sinnt því mikla hlutverki sem þeim er falið. Þá er það ferðaþjónustan. Hún hefur verið mjög mikið rædd hér og ekki skrýtið, þetta er sú atvinnugrein sem hefur tekið stökk fram á við og er komin í það að vera stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar og skapa mestan gjaldeyri. Hringlandinn í kringum ferðaþjónustuna hefur verið ótrúlegur. Það hefur verið mikil gagnrýni á þau áform að hækka virðisaukaskattinn og þar sé mjög mismunandi staða innan greinarinnar. Það er mjög gagnrýnivert að ekki hafi verið haft samráð við Samtök ferðaþjónustunnar eða aðra fulltrúa greinarinnar um fyrirhugaða hækkun virðisaukaskatts. Það vantar alla greiningu á áhrifum skattbreytingarinnar og stefnumótun í málefnum ferðaþjónustunnar. Það verður að vera einhver fyrirsjáanleiki í ferðaþjónustu sem og öðrum atvinnugreinum. Ég hef miklar áhyggjur af því að ferðaþjónustufyrirtæki utan stórhöfuðborgarsvæðisins geti lent í miklum vanda, þau sem hafa verið að reyna að fara út í auknar fjárfestingar til þess að byggja sig upp á heils árs grunni eða lengja ferðamannatímabilið frá því að vera rúmir þrír mánuðir í að vera hálft ár eða jafnvel ár. Maður hefur fengið mörg símtöl á þann veg að menn óttast að það sé of þungur biti að keyra vaskinn svona upp með þetta litlum fyrirvara. Greinin úti á landi þurfi meira svigrúm til að byggja sig upp og það verði að fara varlega ef menn ætli sér að reyna að dreifa ferðamönnum víðar en hér á stórhöfuðborgarsvæðinu, það er mikil áníðsla á viðkvæm ferðamannasvæði og náttúruperlur á Suðurlandi og höfuðborgarsvæðinu og það þurfi að beina fólki þangað þar sem er ekki þessi mikla áníðsla en miklir möguleikar á að byggja upp ferðaþjónustu ef vel er staðið að málum og þannig njóti allir landshlutar þess að það koma ferðamenn til landsins. Þá þarf að fylgja öflug innviðauppbygging, sem er bara ekki til staðar og hefur ekki verið nægjanlega hugsað fyrir. Við sitjum uppi með þetta allt í fanginu. Þessi fjármálaáætlun ber þess ekki merki að það eigi að gera neitt átak í þeim efnum sem þarf svo virkilega að gera ef það á að anna þessum mikla ferðamannastraumi sem er kominn hátt á þriðju milljón, sem er auðvitað gífurlegur fjöldi, og hætta á að við förum illa út úr því ef ekkert er að gert. Þá að orkumálum. Það er metnaðarfull tillaga um orkuskipti í áætluninni. En það virðast ekki fjármunir að neinu gagni fylgja henni. Það er ekki hægt að bjóða upp á slíkt. Menn tala um að fara í framkvæmdir eins og rafvæðingu hafna og að 40% af orku verði frá endurnýjanlegum orkugjöfum árið 2030. Ef við ætlum að byrja að feta þessa leið þurfa fjármunir að fylgja og þeir skila sér örugglega aftur. Ég sé að tími minn flýgur eins og hann gerir yfirleitt. Það er erfitt að láta hlutina standa í stað þótt maður vildi nú gjarnan að þeir gerðu það þegar maður er kominn á þennan aldur. [[Gripið fram í: Alltaf þegar það er gaman.]]Alltaf þegar er gaman þá flýgur tíminn. En hann gerir það eiginlega alltaf þegar maður er kominn á besta aldur. Ég er mjög ósátt við þessa fjármálaáætlun. Þetta er eitthvað sem við erum öll að læra inn á og ég held að allir vilji reyna að vanda sig og þetta sé plagg sem við getum sammælst um að sé áætlun til fimm ára. En stjórnarmeirihlutinn hefði auðvitað átt að leggja sig fram við að reyna að gera þetta í meiri sátt við alla, allt þingið. Með eins manns meiri hluta er það bara eðlileg, lýðræðisleg krafa að menn vinni þetta meira saman, rammann, að það þurfi ekki alltaf að vera þessi miklu átök í gangi. Það þarf meiri sveigjanleika. Þessi stranga fjármálaregla, sem felur bæði í sér að greiða hratt niður skuldir og aðhaldskröfu í rekstri upp á 2%, getur orðið mikil spennitreyja fyrir samfélagið. Og samfélagið er mjög ólíkt, íslenskt samfélag, gerólíkt eftir svæðum. Það eru bara mörg efnahagssvæði eins og ég hef kannski sagt ansi oft úr þessum ræðustól. Manni svíður að þegar menn telja sig vera á toppi einhverrar öldu, hagsveiflu og efnahagslegra gæða, þá nái það aldrei út fyrir stórhöfuðborgarsvæðið í framkvæmdum. Það má aldrei gera neitt úti á landi. Þegar gengur vel þarf að koma í veg fyrir ofþenslu og þá er yfirleitt byrjað á að draga saman opinberar framkvæmdir á landsbyggðinni. Og þegar illa gengur er landsbyggðin auðvitað aftast í rútunni. Hún er yfirleitt afgangsstærð. Við verðum sem samfélag að reyna að hafa eitthvert jafnræði í fjárfestingum. Kannski það eina sem ég tók eftir sem mér fannst vera gáfulegt hjá formanni fjárlaganefndar [[Gripið fram í.]] [[Hlátur í þingsal.]]var að það ætti að greina landið eftir efnahagslegri stöðu, hvernig efnahagur og hagsæld væri mismunandi milli landsvæða. Ég held að það sé löngu orðið tímabært. Þau svæði sem eru brothættari og veikari fái, ég segi ekki ölmusugjafir, en þau eiga fullan rétt á því að samfélagið þar sé fært fram á 21. öldina. Allir hafa borgað sína skatta og skyldur í gegnum árin. Við eigum að leggja metnað í að vera öll nokkurn veginn á sömu blaðsíðu, þó ekki væri annað en í sömu bók Íslandssögunnar, úti á landi þar sem byggðirnar eru veikar. Auðvitað eru sumar byggðir nokkuð sterkar eins og stór-Eyjafjarðarsvæðið, svo ég nefni það. En við erum langt á eftir annars staðar og viljum ekki að hluti landsins sé í þannig spennitreyju að hann hafi aldrei neina möguleika á að rífa sig upp og að ungt fólk sjái ekki tækifæri í að koma [[Forseti hringir.]]út á land á þessi svæði til að byggja upp samfélagið með menntun sinni og þekkingu. [[Forseti hringir.]] En ég bið um að setja mig aftur á mælendaskrá því ég finn að ég er rétt að hitna upp núna.
Frú forseti. Þetta var ágæt og skemmtileg ræða hjá hv. þingmanni. Við erum nú greinilega ekki sammála um allt en getum verið sammála um sumt. Hins vegar vefst svolítið fyrir mér sú breytingartillaga sem liggur frammi frá fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í fjárlaganefnd og ég geri ráð fyrir að það sé í nafni Vinstri grænna eða þingmanna Vinstri grænna, þar sem lagt er til að heildarskattheimta, samtals verði skattar hækkaðir hér á tímabili fjármálaáætlunarinnar um 334 milljarða. Mig langar til að vita hverjir svona megindrættirnir eru. Þeir koma ekkert fram. Þetta er bara tala, á bilinu 50 og upp í 70 milljarðar á hverju ári. Svona megindrættirnir, hvaða skattar eru þetta? Eru þetta einhverjir nýir skattar eða er verið að hækka tekjuskatt á einstaklinga eða virðisaukaskatt á ferðaþjónustu? Hvað er þetta?
Forseta láðist að nefna að fjórir hv. þingmenn hafa óskað eftir að veita andsvar og verður ræðutími því styttur í eina mínútu í hvert skipti.
Frú forseti. Já, þetta er bara ágæt spurning. Við Vinstri græn teljum að núverandi stjórnvöld, síðasta ríkisstjórn, hafi hleypt út úr hagkerfinu 50–60 milljörðum, varlega áætlað, [[Út úr hagkerfinu?]]já, út úr efnahagskerfinu ætlaði ég nú að segja frekar, með því að taka niður skatta sem voru áður og veikja tekjustofnana. Þetta hefur legið fyrir og að það megi alveg reikna þetta upp í 50–60 milljarða á síðasta kjörtímabili. Nú halda menn áfram á þessari vegferð. Við erum að tala um að byggja áfram á þrepaskiptu skattkerfi, tölum um auðlegðarskatt, auðlindagjöld, fjármagnstekjuskatt, kolefnisgjald, einhvers lags gjöld á ferðaþjónustu, hvort sem það eru komugjöld eða hvað, bætta skattheimtu yfirleitt, talað er um að það séu úti [[Forseti hringir.]]um 80 milljarðar. Sykurskatt má nefna. Þetta eru allt skattar sem ekkert er óeðlilegt við að deilist niður á fólk og fyrirtæki í landinu eftir efnum og aðstæðum.
Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta svar sem var nú kannski ekki jafn efnisríkt og ég var að vonast eftir. Það er nú gert ráð fyrir að skatttekjur ríkissjóðs verði 200 milljörðum hærri árið 2022 en árið 2018 í fjármálaáætluninni. Síðan ætlar hv. þingmaður að bæta við um það bil 75 milljörðum árið 2022. Það væri gaman að vita hvaðan þeir fjármunir eiga að koma. Það er auðvitað smásamkeppni, ég geri mér grein fyrir því, milli stjórnarandstöðunnar. Þó að Samfylkingin gangi ekki jafn langt eru boðaðir um 236 milljarðar. Þið eruð 100 milljörðum fyrir ofan og ég óska ykkur kærlega til hamingju með það. En hvaðan ætlar þingmaðurinn … er hann að boða hér umfangsmiklar hækkanir á tekjuskatti einstaklinga? Hvað er það? Hvers konar skatta, auðlegðarskatta, [[Forseti hringir.]]á að innleiða hér aftur o.s.frv.? Því að það skiptir máli þegar við tölum um fjármálaáætlunina hvað þið eruð að hugsa, ekki satt?
Frú forseti. Þetta var svolítið fróðlegt svar. Er Sjálfstæðisflokkurinn og hans fylgdarsveinar sem sagt að boða skattahækkanir?
Nei, þetta er eftir fjármálaáætlun.
Er verið að boða skattahækkanir í fjármálaáætlun upp á 200 milljarða? Er verið að gera það af þessari ríkisstjórn? Ef skattar aukast um 200 milljarða í lok þessarar fjármálaáætlunar, hvaðan koma þeir skattar?
Þú verður að lesa það.
Mér þætti fróðlegt að vita það og heyra frá hv. þm. Óla Birni Kárasyni að hann sé að boða skattahækkanir á landsmenn um 200 milljarða.
Þú sérð það sundurgreint.
Þetta sagði hv. þingmaður hérna. Það er bara ekkert flóknara en það. En við erum að tala um að ná aftur þeim sköttum sem þessi ríkisstjórn og sú síðasta hafa sleppt út, sem var virkilega þörf á til þess að byggja upp innviðina. Út af hverju, ef menn telja sig vera með nægar tekjur, er þá þessi fjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]bara handónýtt plagg og óburðugt og boðar ekki neinar framfarir í þessu samfélagi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hennar ræðu. Og þótt það sé ekki oft gert að hrósa þingmönnum í öðrum flokkum í þessum þingsal, sem mér finnst miður, vil ég leyfa mér að gera það hér: Hún er ötull baráttumaður fyrir hagsmunamálum landsbyggðar og atvinnulífs. Það vakti athygli mína, þegar hún fór yfir vinnu í hv. atvinnuveganefnd, þar sem hún situr, að hún sagði eitthvað á þá leið að kannski hefði mátt teygja sig lengra í að ná einhverjum samhljómi með stjórnarandstöðunni í breytingum eða meðferð málsins. Það olli mér vonbrigðum þegar ég sá mörg minnihlutaálit fara að birtast og margar minnihlutaumsagnir. Ég tel að fagnefndirnar hefðu nefnilega haft dauðafæri, ef ég leyfi mér að nota það orð, til þess að komast að sameiginlegri niðurstöðu í gegnum þessa rýni nefndarinnar. Mig langar að biðja þingmanninn að fara þá kannski yfir það með mér, í ljósi þessarar reynslu, hvar hún sæi þennan snertiflöt sameiginlegrar niðurstöðu geta legið.
Frú forseti. Auðvitað hefði það verið mjög gott ef hægt hefði verið að ná breiðri sátt um að taka allar þær athugasemdir sem bárust um það svið sem við höfðum til umfjöllunar í atvinnuveganefnd, skoða þá gagnrýni og taka inn í tillögu til fjárlaganefndar um breytingar. En það var takmarkaður áhugi á því eða enginn, fannst mér, af hálfu meiri hlutans að gera slíkt. [[Gripið fram í: Er þetta sanngjarnt?]]Þess vegna gerist það þannig að menn leggja bara fram nákvæmlega það sem þeir telja að eigi að vera þeirra umsögn miðað við þær gagnrýnisraddir sem komu fram og voru rökstuddar, bæði í umsögnum og hjá gestum við umræðu um þessi mál. Þannig er það nú bara. Það er bara langt bil á milli þessara flokka. [[Forseti hringir.]]Menn nálgast þetta mál á mjög ólíkan hátt. En ég tel að það eigi að reyna að ná einhverjum samlegðaráhrifum í svona málum. [[Gripið fram í.]]Mér fannst sá vilji ekki vera til staðar í umræðunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Ég vil bæta aðeins við í seinni fyrirspurn minni og seinna andsvari við hv. þingmann af því að hún gagnrýnir að ekki hafi farið fram greiningarvinna og sviðsmyndagerð vegna breytinga sem fjármálaáætlunin leiðir af sér. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Nú er flutt hér tillaga af hennar flokki, sem gerir ráð fyrir 334 þús. milljóna króna viðbótarsköttum, 1 milljón á hvert mannsbarn, 4 milljónum á hvert heimili: Hvaða greiningar hafa farið fram um áhrif þessara skattbreytinga?
Frú forseti. Þessar tillögur byggjast á því að lýsa okkar vilja, Vinstri grænna, þegar við komumst til valda, sem verður vonandi mjög fljótt. Þarna viljum við afla tekna til að byggja upp gott velferðarsamfélag. Þá þurfa allir að leggja sitt af mörkum. Sumt þekkjum við vel, eins og þrepaskipt skattkerfi, sem hefur verið rannsakað víða og það hefur sýnt sig að það felur í sér mesta tekjujöfnun. Auðlegðarskattur er þekktur vítt og breitt um heiminn og við þekkjum hann hér. Líka kolefnisgjöld. Ég held að flestir séu sammála um að það sé eðlilegt miðað við þær miklu loftslagsbreytingar sem við stöndum frammi fyrir. Fjármagnstekjuskattur hefur verið til staðar hér og erlendis. [[Forseti hringir.]]Allt þetta eru góðir kunningjar sem kæmu okkur áfram [[Gripið fram í.]]í því að byggja upp velferðarsamfélag. Menn halda oft að þeir geti byggt velferðarsamfélag á froðu. En þessi fjármálaáætlun sýnir að það þarf að afla tekna.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Ég tek undir orð hennar um mikilvægi þess að átak verði gert í innviðauppbyggingu í hinum veikari byggðum landsins því að þar er ekki sú sama þensla og við sjáum í tölum hér, m.a. fyrir suðvesturhorn landsins. Mig langar einnig að taka undir orð hennar um mikilvægi þess að ferðaþjónustuaðilar á landsbyggðinni, fyrir utan Suðurlandið og höfuðborgarsvæðið, fái svigrúm til að byggja upp þjónustu sína og atvinnu. Ég spyr hvort hún sé ekki sammála mér í því að það felist ákveðin byggðastefna í að gefa þetta svigrúm og ýta þannig undir og styðja við þá atvinnuuppbyggingu sem á sér stað í kringum greinina í hinum ýmsu dreifðu byggðum landsins. Mig langar að spyrja hvað henni finnist um hugmyndir okkar Framsóknarmanna um komugjöldin og þetta hlutfallslega gistináttagjald.
Frú forseti. Ég er á því að ferðaþjónusta úti á landsbyggðinni þurfi að fá meðbyr áfram til að geta byggst upp. Þar eru mikil tækifæri. Þetta er mikið sóknarfæri fyrir þá landshluta sem hafa kannski verið að dragast mikið aftur úr, að fá þetta upp í hendurnar, að geta byggt sig upp í ferðaþjónustu og gert hana að heilsársstarfsemi. Það er að gerast núna. Þess vegna er mjög slæmt ef menn slá þá uppbyggingu niður. Ég er mjög ánægð yfir því að Framsóknarflokkurinn er kominn til okkar Vinstri grænna varðandi komugjöldin og ég er hjartanlega sammála því að það verður að tengja gistináttagjaldið við verð gistingar. Það er ekki eðlilegt að fimm stjörnu hótel og tjaldstæði í Húnavatnssýslu séu frá og með áramótum með 300 krónur, var 100 krónur, á hverja gistinótt. Það er ekki eðlilegt. Það verður að tengja þetta verðinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar að koma örlítið inn á velferðarmálin og spyrja hv. þingmann hvort hún hafi eitthvað kynnt sér þann hluta. Nú sjáum við að heildarupphæðin fyrir framlög til heilsugæslunnar aukast verulega. Þegar maður rýndi í og fékk óvart að sjá eina glæru sást að byggja á eina heilsugæslu hér á höfuðborgarsvæðinu sem skekkir verulega mynd af því hvernig styrkja eigi heilsugæsluna. Ég spyr hv. þingmann hvort hún taki ekki undir áhyggjur mínar af því að það sé mjög ógagnsætt í ríkisfjármálaáætluninni hvernig efla eigi heilsugæslustöðvar á landsbyggðinni og hvort ekki sé mikilvægt að skýrar línur komi fram um það, sérstaklega þar sem við höfum verið að innleiða nýtt tilvísunarkerfi þar sem vægi heilsugæslunnar í heilbrigðiskerfinu er aukið. Ég spyr hvort hún taki ekki undir að það sé mjög mikilvægt að við horfum til heilsugæslunnar á landsvísu en ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu.
Frú forseti. Jú, ég tel það mjög brýnt. Fjármagnaðar voru heilsugæslustöðvar hér á höfuðborgarsvæðinu, í einkarekstri að mér skilst, en heilsugæsla á landsbyggðinni hefur mátt búa við fjárhagserfiðleika. Það þarf að byggja hana upp og líka þessi sjúkrahús sem eru vítt og breitt um landið. Þar sem ég þekki best til, eins og á Fjórðungssjúkrahúsinu á Ísafirði, eru mörg tæki orðin allt of gömul. Í fjármálaáætlun er sullað saman tölum um tækjakaup, viðhald, rekstur og nýfjárfestingar og þar eru ekki nema 338 millj. kr. í raunaukningu árið 2018 til sjúkrahúsaþjónustu. Þetta er auðvitað langt frá því sem hefur verið talað um hér af stjórnarliðum, enda segir það sig sjálft að það fagfólk sem er í heilbrigðisþjónustu veit hvar skórinn kreppir og talar þannig.
Frú forseti. Eins og kollegi minn þakka ég góða og skemmtilega ræðu áðan. Mig langar aðeins að halda áfram. Ég sat við tölvuna í umræðunni og fyrirspurnum áðan. Verið var að tala um breytingartillögu frá 1. minni hluta fjárlaganefndar, sem leggur hana fram, um að hækka skatta og gjöld um 334 milljarða. Hann býr til nýtt málefnasvið upp á 295 milljarða. Það er mikil aukning að raungildi en við vorum mikið gagnrýnd fyrir það núna um áramótin hvað við hækkuðum útgjöld ríkisins mikið, um 8,5% að raungildi milli ára. Þetta er sett fram án ábyrgðar, ég var bara í excel-skjali núna: Ríkisstjórnin á næsta ári er með tölur upp á 4–5,7% hvert ár á þessu bili næstu árin. Þannig að þetta er gríðarleg upphæð. Ef við leggjum þetta saman við skattahækkanirnar sem 1. minni hluti leggur fram erum við að tala um að þetta verði [[Forseti hringir.]]á bilinu 11,5–12,5% á milli ára, það sem verið er að leggja fram. Telur þingmaðurinn að íslenskt efnahagslíf og samfélag þoli slíkar hækkanir í útgjöldum?
Frú forseti. Þetta eru ágætisspurningar frá frænda mínum Njáli Trausta Friðbertssyni. En ég tel að það sé ekki sama hvar við tökum tekjurnar. Í dag er það þannig að mestu fjármunir í eignum í landinu eru hjá um 10–20% stórfyrirtækja eða einstaklinga. Sameiginlegum auðlindum þjóðarinnar og arðinum af þeim er ekki rétt skipt. Það er hægt að jafna innan lands, auka jöfnuð, með því að taka í gegnum skattkerfið fjármuni frá þeim fyrirtækjum og einstaklingum sem hafa fulla burði til að leggja meira til samfélagsins og jafna því með þrepaskiptu skattkerfi. Við erum ekki að tala um aukna skatta á venjulegt [[Forseti hringir.]]launafólk eða millitekjufólk. Ég tel að hagkerfið og samfélagið þoli þessar skattahækkanir sem við erum að tala um.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir svarið. Ég held að það gæti orðið að mörgu leyti mjög skemmtileg umræða, að taka hana svolítið lengra, þegar maður áttar sig á svona tölum bara með því að setja í excel-skjal og reikna í tíu mínútur, hvers konar upphæðir við erum að tala um í prósentum. Ef við erum að tala um efnahagslegar katastrófur á Íslandi, sögulegar, að ætla sér að bæta milli einstakra ára, 2018–2019, samtals upp á 11,7% á milli ára að raungildi, síðan 12% og 12,2% milli ára. Það eru tölur sem ég held að væri mjög áhugavert að setja inn í öll líkön og slíka þætti. Við þróum þá umræðu væntanlega á föstudaginn og förum þá lengra með hugmyndina. Ég er hins vegar sammála þegar þingmaðurinn kemur inn á greiningar eftir landshlutum, að taka til athugunar með framkvæmdastöðuna og annað. Þetta höfum við rætt í fjárlaganefnd, að koma að þeirri vinnu, og þann vilja að fara mun lengra í þeim greiningum. Það væri [[Forseti hringir.]]áhugavert að ræða skattheimtuna.
Frú forseti. Okkur sem þjóð er ekki hægt að setja alltaf inn í eitthvert excel-skjal. Það er bara þannig. Skattheimta er mjög misjöfn í þessu landi. Mikill ójöfnuður og misskipting er til staðar. Ég talaði við mann sem ég hitti á Kaffivagninum, sjómann frá Vopnafirði í morgun. Hann sagðist hafa 270 þús. kr. á mánuði með því að hafa greitt í lífeyrissjóð alla ævi. Af þessum 270 þús. kr., sem er samanlagt lífeyrissjóður og ellilífeyrir, væru teknar 70 þús. kr. í skatt. Er þetta eðlilegt? Að verið sé að skattleggja fólk sem hefur ekki meiri tekjur en þetta svona mikið? Þegar menn taka ekki eðlilega skatta, auðlindaskatta, hátekjuskatta, hærri veiðigjöld á stórútgerðinni o.s.frv.? Er þetta eðlilegt? Það er bara mjög mikill ójöfnuður. Fjármunirnir halda áfram að sópast þangað sem þeir eru fyrir til þessa háa hlutfalls [[Forseti hringir.]]fólks í landinu sem á eignir, en hinir eiga að bera allar byrðarnar og reka þetta samfélag. Það er bara ekki ásættanlegt.
Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns leyfa mér að þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér með okkur, sýna þingheimi þá virðingu og tillitssemi og hafa þá einurð að sitja með okkur meðan við ræðum fjármálaáætlun. Þetta er enginn venjulegur dagur í lífi hæstv. ráðherra, sagði mér ólyginn, því að í dag á Viðreisn eins árs afmæli og er enn á lífi, þótt sitthvað megi segja um heilsuna.
Aldrei sprækari.
Ætli hún sé ekki í besta falli eftir atvikum, eins og oft er sagt. Til hamingju með daginn.
Takk fyrir það.
Virðulegur forseti. Ég mun í ræðu minni fjalla um minnihlutaálit Samfylkingar um málefni á sviði velferðarnefndar. Verkefni nefndarinnar eru fjölþætt og mikilvæg og snerta alla landsmenn, allt frá vöggu til grafar, þ.e. sjúkra- og lífeyristryggingar, félagsþjónustu, málefni barna, málefni aldraða og málefni fatlaðra, húsnæðismál, vinnumarkaðsmál og heilbrigðisþjónustu. Við umfjöllun fjármálaáætlunar í nefndinni var almennt rætt um vinnubrögð og verklag sem snýr að þinglegri meðferð. Í þetta fyrsta sinn í nýju lagaumhverfi voru vinnubrögð heldur varfærnisleg, leitandi og ómarkviss að mjög mörgu leyti. Þar voru allir á sama báti. Þegar fram í sækir er brýnt að fastanefndum gefist kostur á að fjalla miklu ítarlegar um fjármálaáætlun með lengri umsagnarfresti og að fellt verði í skorður hvernig greining og meðferð áætlunarinnar skuli háttað. Þá er ótækt annað en að búið verði svo um hnútana að framsetning fjármálaáætlunar sé skýr, og miklu gleggri forsendur liggi fyrir, sérstaklega að því er varðar framsetningu á tölum. Það er haldlítil og ómarkviss vinna ef nefndir hafa ekki í umsagnarvinnu sinni aðgang að áætluðum kostnaði við einstakar aðgerðir sem stefna á að eftir því sem hægt er og mögulegt. Þörf er á samræmdum verklagsreglum um það hvernig skuli áætla kostnað aðgerða í þessu mikilvæga stefnumótunarplaggi. Nauðsyn er á auknu gegnsæi, eins og lögin um opinber fjármál gera ráð fyrir, og að birta í áætluninni útgjöld brotin niður á málaflokka. Þá ber það vott um ótrúlegan losarahátt, ég tek ekki dýpra í árinni, að í framsetningu fjármálaáætlunar sé ekki sundurliðaður annars vegar rekstrarkostnaður og hins vegar kostnaður við einstakar fjárfestingar á tilteknu málefnasviði. En þannig var þetta í fyrsta sinnið og margir hafa haft á því orð. Ég ætla í stuttu máli gera grein fyrir afstöðu Samfylkingarinnar varðandi helstu málaflokka sem snúa að velferðarmálum. Fulltrúi okkar í fjárlaganefnd, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, hefur í ræðu sinni gert ítarlega grein fyrir ýmsum þáttum sem lúta að ólíkum málaflokkum og breytingartillögum okkar í heild, sem allt er vönduð vinna og lagt fram af mikilli ábyrgð. Þar er rauði þráðurinn bættur hagur almennra launþega og aukinn jöfnuður, réttlæti og sanngirni í þjóðfélaginu. Varðandi sjúkrahúsþjónustu kemur fram í fjármálaáætluninni að framlög til hennar verða aukin allnokkuð, eða um 16 milljarða á tímabilinu til ársins 2022, eða sem nemur um 20%. Þar af nema framlög vegna byggingar nýs Landspítala bróðurpartinum, 8,7 milljörðum, og aukin framlög til annarra þátta 7,3 miljörðum, sem er 9% raunaukning á tímabilinu. Ef þetta verður niðurstaða áætlunarinnar mun vera ljóst að rekstrarvandi blasir við öllum heilbrigðisstofnunum í landinu þegar á næsta ári og það eru blikur á lofti strax núna á yfirstandandi ári. Þetta á við um Landspítala og Sjúkrahúsið á Akureyri eins og aðrar heilbrigðisstofnanir vítt og breitt um landið. Þessi aukning er til muna minni en sú lágmarksviðbótarfjárþörf sem t.d. Landspítalinn hefur áætlað að þurfi til reksturs spítalans, m.a. vegna mannfjöldaþróunar, styttingar biðlista, lágmarksviðhalds og tækjakaupa auk annarra aðkallandi verkefna. Bara Landspítalinn einn þarf líklega 5 milljarða kr. til viðbótar til að komast á sæmilega kyrran sjó, eða í var a.m.k. um sinn. Í fjármálaáætluninni er ekki ljóst hvort gert sé ráð fyrir fjármunum til stofnframkvæmda við Sjúkrahúsið á Akureyri né á hvaða tímabili þau munu falla til. Ljóst er að stofnframkvæmdir og stór endurbótaverkefni bíða víðar á heilbrigðisstofnunum um landið, t.d. á Selfossi, á Akranesi og í Stykkishólmi. Ekki er með nokkru móti hægt að átta sig á því hvort gert sé ráð fyrir einhverju fé til þeirra verkefna í fyrirliggjandi fjármálaáætlun og líklegra að svo sé ekki. Það mun kalla á ósætti og vanda í starfsemi þessara stofnana. Heilsugæsla í landinu telst til þjónustu sem er heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa. Heilsugæsla víða um land hefur verið veitt með ófullnægjandi hætti undanfarin ár og svo hefur verið frá efnahagshruni þegar fjöldi lækna hvarf til starfa erlendis og aðrir sem voru að ljúka námi drógu heimkomu. Það getur verið afdrifaríkt því að þetta eru ungar fjölskyldur sem gjarnan festa rætur ef dvalið er um of, börn ganga í skóla og vaxa og dafna í hópi félaga. Þetta er hinn blákaldi veruleiki í dag og sýnir okkur það og sannar að við verðum að standa vel að uppbyggingu heilbrigðisþjónustunnar í landinu ef við eigum að fanga heim aftur unga íslenska lækna sem hverfa til náms erlendis. Allt þetta tímabil sem um ræðir hafa heilsugæslustöðvar á landsbyggðinni verið vanfjármagnaðar og brýnustu verkefnin leyst með verktakaþjónustu og minni mannafla. Stórfelldar launahækkanir lækna á tímabilinu, þar með talin verktakalækna, hafa ekki verið bættar sem hluti launakostnaðar í launakerfi ríkisins. Ríkisendurskoðun, velferðarráðuneyti, fjármálaráðuneyti, hafa fallist á það vinnufyrirkomulag að ráða verktakalækna til starfa en þeir eru utan launakerfis ríkisins. Þegar spurt er hvort ekki eigi að bæta launahækkanir til verktakalækna verður fátt um svör og raunar horfa menn í gaupnir sér og segja: Því miður, „computer says no“. Það er hið efnislega svar. Fyrirliggjandi fjármálaáætlun gerir ekki ráð fyrir því átaki sem þarna þarf að vinna, eftir því sem best verður séð. Ef standa á við markmið um að heilsugæslan skuli vera fyrsti viðkomustaður almennings í heilbrigðiskerfinu er nauðsynlegt að endurskoða rekstrarlíkan stöðvanna, sérstaklega á landsbyggðinni. Að auki eru málefni heilsugæslunnar sérstakt áskorunarefni í ljósi hins nýja greiðsluþátttökukerfis sem færir heilsugæslustöðvunum enn frekari verkefni í vaxandi mæli sem hliðarverðir inn í heilbrigðiskerfið. Það krefst aukins viðbúnaðar, bæði hvað varðar aðstöðu og skipan fagfólks. Nýtt greiðsluþátttökukerfi í heilbrigðisþjónustunni var tekið í notkun þann 1. maí síðastliðinn. Gert er ráð fyrir að kostnaður vegna þess nemi um 1,5 milljörðum á ársgrundvelli. Breytingin felur í sér að sett er tæplega 70 þús. kr. þak að jafnaði á ári á greiðsluþátttöku almennra sjúklinga fyrir þjónustu heilsugæslu, sjúkrahúsa, sérgreinalækna, fyrir myndgreiningu, rannsóknir og þjálfun. Breytingin er að mestu fjármögnuð með tilfærslu á kostnaði frá þeim sem þurfa mikla heilbrigðisþjónustu til þeirra sem þurfa minni þjónustu. Það þýðir að fyrir allflesta sem þurfa tilfallandi þjónustu munu gjöld hjá sérfræðilæknum og fyrir rannsóknir og myndgreiningar hækka umtalsvert áður en þaki er náð. Við samþykkt laganna gaf heilbrigðisráðherra loforð um að þakið fyrir almenna sjúklinga yrði lækkað í um 50 þús. kr. og fjármagnað í fjárlögum fyrir árið 2017 en við það verður ekki staðið, eins og fram hefur komið, og engar breytingar að sjá samkvæmt áætluninni. Samfylkingin telur að greiðsluþátttaka allra sé nú þegar of mikil í heilbrigðisþjónustunni, núverandi aðgerð sé vanfjármögnuð, þakið of hátt og hætta á að hækkun á kostnaði hjá stórum hluta notenda muni leiða til þess að tekjulægri hópar neiti sér um heilbrigðisþjónustu í enn meira mæli en nú er. Samfylkingin leggur til að heilbrigðisþjónusta verði gjaldfrjáls og talaði fyrir því í aðdraganda kosninga að greiðsluþátttaka sjúklinga yrði lækkuð í áföngum. Þingsályktunartillaga Samfylkingarinnar um fyrsta áfanga þess er nú á bið í velferðarnefnd og er efnislega á þá leið að heilsugæsla verði gjaldfrjáls, læknisþjónustan utan heilsugæslu fari ekki upp fyrir 35 þús. kr. á ári og greiðsluþátttaka aldraðra og öryrkja í tannlækningum verði lækkuð. Sjúkraflutningar eru hluti af grunnþjónustu heilbrigðisþjónustunnar. Enginn samningur er lengur í gildi um sjúkraflutninga í landinu. Samningar við Rauða kross Íslands um rekstur og starfsemi sjúkrabifreiða fyrir hönd ráðuneytisins féll úr gildi fyrir tveimur árum. Ekki hefur tekist að semja að nýju þrátt fyrir umleitanir Rauða krossins sem á og starfrækir bifreiðarnar og búnað þeirra. Ráðuneytið hefur ekki gefið upp hvort samið verður við sömu aðila að nýju, hvort ráðuneytið taki þjónustuna til sín eða að þjónustan verði boðin út til einkaaðila. Skyldi liggja þarna fiskur undir steini? Samningurinn er vanáætlaður vegna aukins kostnaðar við þjónustuna sem felst m.a. í sífellt betur búnum bifreiðum sem eru í mörgum tilvikum hátæknisjúkrastofur á fjórum hjólum. Engar upplýsingar þessa efnis er að finna í fjármálaáætluninni. Þetta er ekkert smámál. Það hefur ríkt mjög farsælt og gott samstarf við Rauða kross Íslands í nærri 60 ár um þessa þjónustu. Þetta er þjónusta sem ekki er veitt af hendi í hagnaðarskyni en er Rauða krossinum mikils virði, m.a. af tilfinningaástæðum. Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta er verulegur hluti af verkefnum sem undir þennan málaflokk heyra. Samkvæmt því sem fram kemur í fjármálaáætlun eru áformuð fimm ný hjúkrunarheimili á tímabilinu til ársins 2022 en misræmi er í áætluninni um fjölda rýma sem taka á í notkun. Á bls. 68 í þessu góða riti er talað um að rýmin verði 261 en síðar í sama riti er talað um 292 rými. Þarna skeikar um 31 rými sem er kostnaður sem hleypur á ríflega 300 millj. kr. á ársgrundvelli. Þessi fjölgun er hvort heldur sem er alls ekki nægileg til þess að leysa brýnan vanda á höfuðborgarsvæðinu. Í nefndarálitinu má lesa að þessi rými eru komin niður í 212. Þau rými nægja engan veginn til að leysa vandann á höfuðborgarsvæðinu og nema líklega einungis helmingnum af áætlaðri þörf til ársins 2020. Þá er gert að auki ráð fyrir að auka dagdvalarrýmum um 150 á tímabilinu til ársins 2022. Síðan er gert ráð fyrir að bæta aðbúnað og uppfylla kröfur um öryggi og byggingarreglugerðir á mörgum stofnunum aldraðra og gert ráð fyrir að á tímabilinu verði ráðist í endurbætur á 115 rýmum. Í málaflokkinn eru áætlaðir í heild um 5 milljarðar kr. sem er hvergi nærri þeim raunverulegu útgjöldum sem af þessum verkefnum hljótast. Starfsemi hjúkrunarheimilanna hefst í áföngum fram til 2022. Rekstur þeirra kostar á núverandi verðlagi um tæplega 3 milljarða á ársgrundvelli þegar þau verða öll komin í rekstur. Með það í huga er hins vegar varlega áætlað að rekstrarkostnaður verði á tímabilinu yfir 10 milljarða kr. 150 ný dagdvalarrými sem sömuleiðis verða tekin í notkun í áföngum kosta líklega um 1 milljarð. Endurbætur á eldra húsnæði er óviss upphæð en hleypur sennilega á 400–600 millj. kr. Niðurstaðan er því sú að inn í þennan lið vantar verulegt fjármagn ef áætlanir eiga að verða að veruleika. Þá er á það bent að hjúkrunarheimili eru nú þegar undirfjármögnuð og mörg hver í rekstrarvanda þrátt fyrir nýlega gerðan þjónustusamning við Sjúkratryggingar Íslands. Talið er að daggjöld hjúkrunarheimilanna séu 7–10% of lág til þess að jafnvægi verði náð í rekstrinum. Virðulegur forseti. Lyf og lækningavörur eru vörur sem Íslendingar neyta af miklum móð og meira en aðrar þjóðir í Evrópu samkvæmt endurteknum könnunum. Engin rannsókn hefur verið gerð á ástæðum þessa sem vekur athygli. Markmið yfirvalda er að fjölga innleiðingum nýrra lyfja en ekki er ljóst hvað vegur þyngst í þeim málaflokki. Það liggur hins vegar fyrir að kostnaður vegna innleiðingar nýrra lyfja og mikillar lyfjaneyslu Íslendinga almennt hefur farið fram úr áætlunum og fjármálaáætlunin virðist ekki gera ráð fyrir þeirri óumflýjanlegu þróun sem virðist blasa við, þ.e. auknum væntingum um upptöku nýrra lyfja sem fjölgar stöðugt, framþróun og öldrun þjóðarinnar. Varðandi hjálpartæki er svipaða sögu að segja. Ný tækni skapar auknar væntingar. NPA-innleiðingin mun sömuleiðis kalla á aukinn viðbúnað að því leyti, enda geta rétt hjálpartæki skipt sköpum um lífsgæði einstaklinga sem búa við líkamlega fötlun. Ekki hefur verið hægt að uppfylla væntingar um átak í þeim efnum undanfarin ár og ekki sýnilegt í fjármálaáætlun til næstu ára að bragarbót verði gerð þar á. Örorka og málefni fatlaðs fólks heyra undir þennan málaflokk. Löngu tímabærar breytingar á réttindum örorkulífeyrisþega í almannatryggingakerfinu til samræmis við þær breytingar sem gerðar hafa verið á réttindum ellilífeyrisþega telur Samfylkingin að sé forgangsverkefni og það var kosningaloforð núverandi stjórnarflokka fyrir síðustu kosningar. Óljós vilyrði um efndir þessa eru ekki gefin fyrr en í fyrsta lagi árið 2019. Á meðan búa örorkulífeyrisþegar við flókin, ógagnsæ réttindi almannatrygginga með krónu á móti krónu skerðingum á þann hóp sem verst stendur. Þá leggur Samfylkingin áherslu á að áður en að starfsgetumat verður tekið upp eins og boðað hefur verið muni stjórnarmeirihlutinn kynna sér vandlega reynslu annarra landa af því og hvaða áhrif endurmatið hefur haft á kjör öryrkja t.d. í Bretlandi. Það skiptir litlu hvað það mat er kallað sem skýrir stöðu fólks sem einhverra hluta vegna er ekki með 100% starfsgetu ef ríkið eða atvinnulífið sem heild hefur engum skyldum að gegna þegar kemur að ráðningu fólks í hlutastörf eða með sveigjanlegum vinnutíma. Sumir þurfa t.d. á dýrum hjálpartækjum að halda og enn aðrir geta suma daga verið með 100% starfsgetu en í annan tíma aðeins með 20% starfsgetu. Sumir munu aldrei geta haslað sér völl á vinnumarkaði. Það þarf líka að taka tillit til aðstæðna þeirra. Einnig þarf að taka tillit til aðstæðna þeirra sem búa úti á landi þar sem atvinnulífið er ekki eins fjölbreytt og á höfuðborgarsvæðinu. Ef okkur er alvara með því að grípa til aðgerða sem stuðlað geta að því að fækka fólki með örorkumat eigum við fyrst og fremst að leggja höfuðáherslu á aukinn jöfnuð í samfélaginu, að tryggja það að allir geti búið við fjárhagslegt öryggi og lifað með reisn. Samfylkingin áréttar að hækkun á frítekjumarki vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega úr 25 þús. kr. á mánuði í 100 þús. kr. í áföngum á árunum 2018–2022 sé breyting sem eingöngu gagnast þeim ellilífeyrisþegum sem stunda atvinnu og hafa atvinnutekjur umfram 25 þús. kr. á mánuði, en það er lítill minni hluti. Það eru um 14% ellilífeyrisþega sem hafa yfirleitt atvinnutekjur og af þeim aðeins þriðjungur sem hefur tekjur yfir þessum mörkum. Aðgerðin mun því ekki gagnast tekjulægstu lífeyrisþegunum. Frumvarp til laga um fatlað fólk er nú til umfjöllunar í velferðarnefnd. Lögin geta falið í sér mikla réttarbót fyrir þennan hóp ef þau komast til framkvæmda. Veigamikill þáttur þeirra er NPA þjónusta eða notendastýrð persónuleg aðstoð. Gert er ráð fyrir að í lok tímabilsins, árið 2022, verði komnir til framkvæmda í áföngum 172 samningar um þá þjónustu en vísbendingar eru um að þeir séu strax í upphafi of fáir. Sömuleiðis eru teikn um að kostnaðarforsendur séu mjög veikar, þ.e. að framkvæmd samninganna kosti meira en gert er ráð fyrir í áætluninni. Þá er óútkljáður ágreiningur ríkis og sveitarfélaga um kostnaðarhlutdeild ríkisins og það getur skipt talsverðu í áætlun þessari. Þjónustuþegar hafa líka áhyggjur af jafnræði þegar kemur að úthlutun samninga en fyrirheit eru um að þeim verði eytt með reglugerð sem enn er ekki til. Virðulegur forseti. Tíminn flýgur sem örskot. Hvað varðar málefnasvið velferðarnefndar í heild er það í stuttu máli mat þingflokks Samfylkingarinnar að tillaga til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2018–2022 skapi hvorki grundvöll að efnahagslegum stöðugleika né undirbyggi þær velferðarumbætur sem nauðsynlegar eru til að stuðla að félagslegum stöðugleika, jöfnuði og betri heilbrigðisþjónustu sem landsmenn hafa lýst yfir tugþúsundum saman að eigi að vera algjört forgangsverkefni stjórnvalda. Sú viljayfirlýsing, sú krafa almennings á Íslandi, endurspeglast ekki í þessari fjármálaáætlun. Hv. þm. Vinstri grænna Steingrímur J. Sigfússon flutti í gærkveldi kjarnyrt yfirlit um fyrirliggjandi tillögu að þingsályktun og lauk máli sínu með því að segja að þetta væri handónýtt plagg og það ætti að sturta því niður í klósettið strax. Því er ég hjartanlega sammála en af því að Samfylkingin er umhverfssinnaður flokkur [[Forseti hringir.]]kjósum við enn grænni aðferð og leggjum frekar til að fjármálaáætlunin í núverandi mynd verði sett [[Forseti hringir.]]í pappírstætarann og að við samþykkjum nýja áætlun á endurunnum pappír þar sem fyrst og fremst verður tekið tillit til þeirra sem enn eru afskiptir; [[Forseti hringir.]]barnafjölskyldna, öryrkja [[Forseti hringir.]]og aldraða.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að mörgu leyti ágæta ræðu. Ég tek undir mjög margt af því sem hann var að segja, sérstaklega þegar kemur að málefnum öryrkja. Ég held að við höfum þar verk að vinna og við vitum upp á okkur skömmina. Ég ætla hins vegar að biðja hann að skýra aðeins út fyrir mér breytingartillögu sem fulltrúi Samfylkingar hefur lagt fram og ég geri ráð fyrir að allur þingflokkur Samfylkingarinnar í heild standi þar að baki. Þetta eru nýir skattar eða skattahækkanir upp á samtals 236 milljarða á tímabili fjármálaáætlunar. Ég ætla ekki að ræða það sérstaklega. Það er þó pínulítið sundurgreint. Ég tek eftir því að það eru u.þ.b. 54 milljarðar í eitthvað sem heitir skattar á vöru og þjónustu, breyting, það á að taka gildi frá og með árinu 2019. [[Forseti hringir.]]Hvaða skattur er þetta? Á hvað er verið að leggja þennan 13,5 milljarða skatt á hverju einasta ári? Einnig eru eignatekjur upp á 98 milljarða. Hvaða eignatekjuauka horfa menn til? [[Forseti hringir.]]Þið hljótið að vera með það sundurliðað að minnsta kosti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt, við í Samfylkingunni höfum lagt fram sundurliðaða áætlun sem hann hefur kynnt sér. Það er ánægjulegt og gott. Við leggjum til ýmiss konar tilfærslur á tekjum og tekjuauka. Við horfum til þess að sækja tekjur í sameiginlegar auðlindir. Við leggjum til auknar tekjur vegna sérstakra skatta, hátekjuskatta. Það eru fleiri atriði sem við leggjum til að komi inn í áföngum, sem er kannski heldur langt mál að tala um nú, en ég held að það skýri sig töluvert vel í því yfirliti sem við höfum sent frá okkur.
Frú forseti. Þetta skýrir sig nefnilega ekki í þessu yfirliti, því miður, hv. þingmaður. Ég ætla bara að endurtaka spurninguna: Hvaða skatta er verið að leggja á þegar kemur að vöru og þjónustu, 13,5 milljarða á hverju ári frá árinu 2019–2022? Það hlýtur að vera einhver ákveðinn skattur sem þið hafið í huga. Ég vil bara fá upplýsingar um það. Ég vil einnig fá upplýsingar um hvaða 19 milljarða er verið að tala um á fyrstu þremur árunum og síðan 20 og 21 milljarð á seinni tveimur árunum í auknar eignatekjur? Það hlýtur að liggja fyrir. Þingflokkur Samfylkingarinnar hlýtur að hafa markað þetta með skýrum hætti þannig að við áttum okkur á hversu raunhæfar þessar tillögur eru. Ég er alveg til í að ræða það að það sé möguleiki á að auka eignatekjur. Ég sé það að vísu ekki, en það er gott að vita hvaðan þær eiga að koma [[Forseti hringir.]]og með hvaða hætti.
Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður hafi verið hér við ræðu hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur þar sem hún tíundaði þetta. Ég hef satt best að segja þetta plagg ekki handbært hjá mér eins og er, en það hefur verið unnið með ábyrgum hætti. Okkar sérfræðingur í þingflokknum á þessu sviði er Oddný Harðardóttir og um þetta er full sátt innan okkar þingflokks, við höfum vandað þarna til verka.
Frú forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ég hef áhuga á að ræða aðeins forgangsröðina af því að verið er að tala um breytingar og hvernig við fjármögnum þær og allt það. Það er alveg rétt, það þarf aukafjármögnun þegar verið er að bæta inn tillögum um breytingar þar sem meiri peninga vantar. Það má líka alveg ræða forgangsröðunina í þessu af því að það t.d. kemur fram í fjármálaáætlun að helsta orsök örorku á Íslandi séu atvinnutengdir sjúkdómar. Þar má nefna hreyfi- og stoðkerfissjúkdóma auk geðsjúkdóma vegna streitu. Þarna er talað um að fólk sé að fara að detta út af vinnumarkaði vegna örorku, en á sama tíma erum við með fjármálaáætlun sem setur rosalega litla peninga í forvarnastarf. Það er ekkert horft á það. Vinnumarkaðurinn á bara að sjá um þetta allt saman. Hvergi er horft til þess hvernig við getum komið í veg fyrir [[Forseti hringir.]]örorku. Mögulega getum við minnkað streitu með því að stytta vinnutíma fólks. [[Forseti hringir.]]Mig langar bara til þess að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þá forgangsröðun sem er, hvort ekki sé hægt að [[Forseti hringir.]]breyta þessu með breyttri forgangsröðun og breyttri hugmyndafræði.
Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir fyrirspurnina. Við söknum þess auðvitað í fjármálaáætluninni, hún er heldur fátækleg af nýjum hugmyndum, nýjum leiðum. Menn hafa haldið dauðahaldi í starfsgetumat án þess að það sé verulega útfært. Það er raunar mjög umdeild leið og hægt að brengla hana auðveldlega. Við höfum áhyggjur af því að þetta sé ekki nægilega og vandlega undirbúið. Auðvitað þróast málin þannig á vinnumarkaði að vinnuvikan er að styttast. Hún hefur gert það í nágrannalöndum okkar. Ég geri ráð fyrir því að þróunin verði með sama hætti hér á Íslandi. Forvarnir almennt, bæði [[Forseti hringir.]]í heilbrigðiskerfinu og félagslega kerfinu, við gefum því allt of lítinn gaum.
Frú forseti. Já, við gefum forvörnum allt of lítinn gaum. Gert er ráð fyrir 4% aukningu útgjalda til málaflokks sem kallast lýðheilsa og stjórnsýsla velferðarmála. Innan við þriðjungur af þeirri upphæð fer í lýðheilsu, í forvarnir og eftirlit. Það er bara mjög furðulegt miðað við það ástand sem við horfum fram á. Hv. þingmaður talar um starfsgetumatið, sem er víst ein leið sem ríkisstjórnin ætlar að fara til að tækla aukna örorku, þ.e. að koma fólki meira út á vinnumarkaðinn. En á sama tíma er verið að stytta atvinnuleysisbótatímabilið. Mér finnst það svo furðulegt. Hvað erum við að búa til þarna? Eru ekki líkur á því að fólk muni bara enda hjá sveitarfélögunum? Þetta er alltaf einhvers konar tilfærsla á fjármagni. Það er alltaf verið að ýta þessu frá okkur úr einum reit í excel-skjali yfir á annan, núna frá ríkinu yfir á sveitarfélögin. Ég hef dálitlar áhyggjur af því og langar til þess að heyra hvað hv. þingmanni finnst um það.
Virðulegur forseti. Menn eru sammála um að forvarnir eru árangursríkar og mikilvægar. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, heilbrigðisráðherra eftir heilbrigðisráðherra hefur sett þetta á oddinn og í ríkisstjórnarsáttmálum undanfarinna ríkisstjórna hefur það verið tekið fram að forvarnir, fyrirbyggjandi starf og þessir þættir eigi að hafa vægi. En menn þrýtur örendið. Menn hafa ekki þolinmæði. Það er auðvitað miklu árangursríkara en nokkuð annað að vinna forvarnastarf. Það á við á mörgum sviðum. Tökum sálfræðiþjónustuna, hugræna atferlismeðferð, sem menn eru sammála um að er ofboðslega fín aðferð. Hún er tímafrekari en skilar miklu betri árangri til lengri tíma. [[Forseti hringir.]]Við verðum að taka okkur miklu betur á að þessu leyti. En í fjármálaáætluninni er [[Forseti hringir.]]að vísu gert ráð fyrir aðgerðum til slysavarna á vinnumarkaði, það er góður punktur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans þar sem hann dvaldi sérstaklega við málasvið velferðarnefndar. Það eru nokkrar spurningar sem mig langar að spyrja hann um þau málefni. Í fyrsta lagi hvað varðar sjúkrahúsþjónustu. Hv. þingmaður fór aðeins yfir það í máli sínu að ekki væri fyrirsjáanlegt að þörf, brýnni þörf, Landspítalans yrði mætt hvað þá annarra sjúkrahúsa úti um land. Hann nefndi Sjúkrahúsið á Akureyri. Ég vil biðja hv. þingmann að útskýra fyrir okkur hvort hann telji þá tillögu sem flokkur hans setur hér fram vera lágmarksframlag til að mæta þeirri þörf sem er í stöðunni. Hins vegar langar mig að spyrja hv. þingmann sem gerði að umtalsefni greiðsluþátttöku sjúklinga. Það hlýtur að koma verulega á óvart að ekki sé staðið við fyrirheit um upphæð greiðsluþaksins. Mig langar að spyrja hv. þingmann nánar út í það hvernig hann sér fyrir sér hversu háar fjárhæðir þurfi [[Forseti hringir.]]til að mæta því sem gefin voru fyrirheit um?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurn hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur. Landspítali – háskólasjúkrahús var auðvitað kominn í erfið mál áður en efnahagshrunið dundi yfir. Það var bara til að kóróna þann vanda sem blasti við í hruninu. Þetta er algjörlega lágmarksþörf fyrir spítalann til að komast í var um sinn. En hins vegar verður auðvitað að gera kröfu til spítalans líka, að hann lagi sig að breytingum og skipuleggi störf sín sem best. Ég held að það séu færi þar líka. Þetta er lágmarksfé, en það vantar auðvitað fjármuni inn í allt kerfið, ekki bara Landspítalann. Þetta tengist svo saman, ef heilsugæslan [[Forseti hringir.]]kemst á legg þá braggast þetta allt saman. Varðandi greiðsluþátttökuna hef ég ekki þær tölur hvað þetta þyrfti að vera mikið í heildina, [[Forseti hringir.]]en við leggjum til 35 þús. kr. sem við teljum [[Forseti hringir.]]að sé í áttina.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Hv. þingmaður bendir á að það sé margt hægt að gera til að hagræða í heilbrigðiskerfinu. Ég er alveg sammála því til lengri tíma. Þess vegna hef ég lagt til breytingartillögu við síðustu tekjuáætlun um að tekinn yrði upp sykurskattur. Hún var felld þrátt fyrir ítrekuð meðmæli vísindamanna um að það skipti máli að beita skattkerfinu til neyslustýringar til að við drögum úr kostnaði í heilbrigðiskerfinu til lengri tíma litið. Þetta var algjörlega óskiljanleg afgreiðsla á sínum tíma að mínu viti, sérstaklega í ljósi sykurneyslu Íslendinga. En ég fagna því að mér finnst fleiri þingmenn vera að færast yfir á þennan vagn. Ég er mjög ánægð með það. Ég vil því segja að auðvitað er hægt að hagræða til lengri tíma litið, en við erum í brýnni þörf núna. Því langar mig að spyrja hv. þingmann hvað honum finnst um þá tillögu meiri hluta fjárlaganefndar að skoðað verði að setja sérstaka pólitíska stjórn yfir Landspítalann. Því að mínu viti lítur þetta út eins og meiri hluti fjárlaganefndar vilji ekki horfast í augu við [[Forseti hringir.]]þá þörf sem augljóslega er uppi á Landspítala og ætli að leysa þann vanda sem þar er uppi með því að setja pólitískan yfirfrakka á spítalann.
Virðulegur forseti. Á undanförnum árum síðustu áratuga, eða einum og hálfum, hefur það verið stefna stjórnvalda að fækka stjórnum og gera boðleiðir milli stjórnenda í hinu opinbera kerfi, stofnanakerfi, skilvirkara og gera stjórnendur ábyrgari í sínum störfum. Það hefur verið stefna stjórnvalda til þessa að fækka stjórnum frekar en að fjölga þeim. Hvað varðar Landspítalann og stjórn þar, Landspítalinn er náttúrlega einstök stofnun í landinu, stór og mikil, og mikil orka fer í það að eiga samskipti við ráðuneyti og það sem kynnt hefur verið að þessu leyti hefur það verið hugsað fyrst og fremst sem fagleg stjórn, eftir því sem mér hefur skilist, til stuðnings [[Forseti hringir.]]forstjóra. En stefna [[Forseti hringir.]]stjórnvalda hefur verið þessi að fækka stjórnum en ekki fjölga þeim.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tek undir orð hans um mikilvægi þess að við eflum heilsugæsluna um land allt og mikilvægi þess að við náum fólki til starfa á heilsugæslunni víðs vegar um landið. Við þurfum að leggja okkur fram við það. Mig langar í því samhengi að spyrja hv. þingmann hvernig honum lítist á tillögur hv. þingmanna Framsóknarflokksins um að nýta námslánakerfið sem hvatakerfi til að reyna að ná heilbrigðisstarfsfólki til starfa á heilsugæslustöðvum úti á landi þar sem skortur er á starfsfólki. Þá gæti maður t.d. fengið afslátt af námslánum ef maður réði sig í einhvern tíma inn á stofnun þar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir fyrirspurnina. Það er auðvitað þekkt fyrirkomulag frá öðrum löndum að veita fyrirgreiðslu að þessu leyti. Mér líst ágætlega á að skoða þetta vel, en Ísland er annars konar land en t.d. Noregur. Það verður að vega og meta hvar við ætlum að draga mörkin, hvaða svæði á að taka út sem jaðarsvæði. En ég er sannfærður um að þetta getur haft áhrif og hvatt til búsetu einkum ungs fólks úti á landi, sem er það sem við sækjumst eftir. Ég held að þegar fólk hefur sest að úti á landi muni fara vel um flesta þar og líkurnar á að það festi sig í sessi þar eru meiri en minni.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni gott svar. Ég er hjartanlega sammála að auðvitað þarf þá að byrja á því að greina svæðin og finna út hvar skortur er á fólki og hvaða svæði þurfa á slíkum aðgerðum að halda. Einnig ræddi hv. þingmaður um mikilvægi þess að hér væru til ný lyf, og nauðsyn þess að við drægjumst t.d. ekki aftur úr hinum Norðurlöndunum varðandi innleiðingu á nýjum lyfjum. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Tekur hann undir umsögn hv. þingmanns í velferðarnefnd um að nauðsynlegt sé að fara í aukið samstarf vegna kaupa á lyfjum og fá þannig aðgang að stærri mörkuðum og nýrri og betri lyfjum til þess að minnka líkurnar á því að við drögumst aftur úr vegna samþykkta á slíkum lyfjum sem væru [[Forseti hringir.]]til bóta fyrir þá sem á þeim þurfa að halda?
Virðulegur forseti. Nú er kominn einn og hálfur áratugur síðan menn og menn fóru að vinna að því að kaupa sameiginlega lyf á öllum Norðurlöndum. Við erum ekki komin ýkja langt, en það þokast í áttina samkvæmt því sem hæstv. ráðherra og ráðuneytið hefur upplýst okkur um á velferðarnefndarfundum. Þetta er rakin leið. Tekin hafa verið dæmi um að stofnanir hafi sparað allt að 70% á verði lyfja með þessum sameiginlegu innkaupum. Það eru miklir peningar í litlu landi þar sem mikil ásókn er eftir nýjustu lyfjunum. Við það búum við hér. Vonandi tekst okkur með þessu að greiða götu nýrra lyfja.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að óska hæstv. fjármálaráðherra til hamingju með fyrstu fjármálaáætlunina sína en ég tók ekki til máls í fyrri umræðu þessa ágæta plaggs og vil því nota tækifærið hér. Mér er jafnframt tjáð að Viðreisn fagni eins árs afmæli sínu í dag. Það er full ástæða til að óska þeim til hamingju með það. Reyndar vil ég óska ríkisstjórninni allri til hamingju með að hafa tekist að vinna þetta krefjandi verkefni, að setja saman fjármálaáætlun, og það á tiltölulega stuttum tíma. Þetta er nefnilega rosalega flott bók. Kápan er ekkert sérstaklega falleg en bókin er klárlega innihaldsrík. Þarna er farið yfir marga og stóra hluti. Ég verð eiginlega að segja að þegar ég fékk loksins tækifæri til að fara aðeins ofan í þessa ágætu áætlun varð ég býsna ánægð og stolt af okkur að vera komin á þennan stað í fjárlagavinnunni og framtíðarsýninni. Ég tók hér sæti sem varaþingmaður árið 2005, það eru orðin nokkur ár síðan, og átti þá einmitt sæti í fjárlaganefnd um tíma. Þar vorum við eftir 2. umr. að samþykkja breytingar á fjárlögunum fyrir árið 2006. Ég renndi aðeins yfir þetta. Þá vorum við til dæmis að ákveða að auka framlag til Listasafns ASÍ um 1 milljón. Við vorum að setja 1 milljón meira í Nýlistasafnið, 1,5 milljónum til Listasafns Sigurjóns Ólafssonar, við vorum að styrkja starfsemi áhugaleikfélaga um 1 milljón meira, styrkja útgáfumál um 0,4 milljónir og svo mætti lengi telja. Já, og Glímusamband Íslands, við hækkuðum líka framlag til þess um 0,5 milljónir. Ég vona svo sannarlega að við hér á löggjafarþinginu og fjárveitingarvaldið séum komin út úr þessum ramma, að stjórnmálamenn sitji og setji hálfri og einni milljón meira inn í einstök „nitty, gritty“ - afsakið, hæstv. forseti - örsmá verkefni, og er ég ekki að gera lítið úr þeim því að þetta eru örugglega allt mjög fín og góð verkefni. En ég lít samt þannig á að það sé meira framkvæmdarvaldsins að stýra fjármunum inn í slík verkefni. Ég hef lært töluvert í stjórnsýslu og unnið að langtímaáætlun, bæði fyrir fyrirtæki og sveitarfélög. Mér finnst það bara nokkuð flott að hér séum við komin með töflur þar sem sett eru niður verkefni og markmið. Það er aðgerðaáætlun, hún er tímasett, það er ábyrgðaraðili að henni. Og oft á tíðum, en ekki alltaf, er líka kostnaður innan þessa ramma. Ég get alveg tekið undir það að við megum örugglega þróa okkur enn lengra í því hlutverki að setja niður kostnaðarliði á einstök verkefni en sum af þessum verkefnum eru einfaldlega þannig að þau eru kannski hluti af daglegri starfsemi og það væri í einhverjum tilfellum óðs manns æði að fara að reyna að krafla sig niður á hvern einasta lið í þeim efnum. Ég fagna þessari áætlun. Ég held að við ættum að nota okkur það mikla eftirlitshlutverk sem felst í henni og tækifæri okkar hér á löggjafarsamkundunni til að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og fylgjast með því að þau markmið sem hér eru sett fram nái fram að ganga. Ég sé mörg og stór tækifæri í þessu. Þá ekki síst að hér séum við að ræða stóru myndina, ekki einstaka liði. Ég held að það sé býsna mikilvægt. Mér þykir reyndar margir hv. þingmenn hafa farið of mikið niður í smáatriðin og verið komnir enn lengra í ferlinu, í eitthvað sem við förum að ræða í haust þegar við tökumst á við fjárlögin sjálf. En hér eigum við fyrst og fremst að horfa á stóru myndina. Þá er þetta, alveg eins og fram hefur komið í þessum sal, eitt af stærri málum hverrar ríkisstjórnar þar sem verið er að marka stefnuna. Hún er bara býsna skýr í þessari fjármálaáætlun. Hv. þm. Óli Björn Kárason fór ágætlega yfir ákveðna þætti í ræðu sinni hér í gær. Ég ætla ekki að endurtaka allt sem fram kom í þeirri góðu ræðu en langar þó aðeins að hnykkja á þessum þáttum hér: Útgjöld til heilbrigðismála verða liðlega 34 milljörðum hærri að raunvirði árið 2022 en reiknað var með í fjárlögum yfirstandandi árs. Til öryrkja og málefna fatlaðra verða framlögin 14,4 milljörðum hærri. Framlög til málefna aldraðra verða tæplega 9 milljörðum hærri og útgjöld til háskóla verða rúmlega 3 milljörðum hærri en á þessu ári. Í heild verða útgjöld til málasviða fyrir utan stofnkostnað um 83 milljörðum hærri að raungildi árið 2022 en á yfirstandandi ári. Sé litið aftur til síðasta árs er hækkunin á annað hundrað milljarðar og er þá fjárfestingin ótalin. Það er nú samt svo að ef maður hlustar á þær ræður sem fluttar hafa verið hér mætti frekar halda að við værum með einhvers konar sveltistefnu, ég held að það hafi verið það orð sem ég hef heyrt hvað oftast hér í dag. Það er kannski líka hálfeinkennilegt að fulltrúi Sjálfstæðisflokksins standi svo hér í pontu og hrósi sér af því að vera að auka samneysluna svona gríðarlega. En við fórum nefnilega alveg skýrt fram með það í kosningabaráttunni að það þyrfti að setja aukna fjármuni í innviðina vegna þeirrar stöðu sem við höfum verið í á síðustu árum. Mig langar aðeins að fara yfir það sem kom fram í máli meiri hluta fjárlaganefndar. Þá langar mig sérstaklega að fagna breyttu fyrirkomulagi í samskiptum við sveitarfélögin. Ég held reyndar að við þurfum að móta þann þátt enn betur. Það eru mikil tækifæri í því. En afsakið, sko, gamla fyrirkomulagið var náttúrlega algerlega glatað. Ég held að flestir sveitarstjórnarmenn hafi verið algerlega sammála um að komið var á fundi með fjárlaganefnd, athygli hv. fjárlaganefndarmanna var að vísu misjöfn eftir að þangað höfðu komið fulltrúar fjölda sveitarfélaga, og svo var komið með bænalistann. Ég held að öllum beri saman um að það fyrirkomulag var ekkert sérstaklega gott. Þess vegna er betra að horfa til samtaka sveitarfélaga á ákveðnum svæðum. En við megum klárlega bæta okkur enn frekar í því. Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar kemur fram ákveðin gagnrýni á ferlið og gagnsæið. Ég get alveg tekið undir það. Ég held að við séum á góðri leið en við getum alveg örugglega gert betur. Við eigum að nýta það tækifæri. Það hefur svolítið verið farið í það hvað þetta nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar þýði þar sem nefndin leggur ekki til breytingar á þingsályktunartillögunni en fer yfir ákveðna þætti sem betur mættu fara. Ég held reyndar að það sé mjög gott. Ég hef verið á þeirri skoðun að það sé mikilvægt að efla sjálfstæði löggjafans og eftirlitshlutverk okkar. Því finnst mér mjög brýnt að þessar ábendingar komi fram. Ég vænti þess að framkvæmdarvaldið taki þær til greina. Mig langar svo að fara örstutt yfir það sem við fórum yfir í álitum frá þeim nefndum sem ég á sæti í. Ég á til að mynda sæti í hv. utanríkismálanefnd. Þar sögðum við, með leyfi forseta: „Meiri hluti utanríkismálanefndar telur að hafa verði í huga hvað varðar þróunarmál að þótt aukning á framlagi Íslands til þróunaraðstoðar hafi ekki verið í samræmi við fyrri áætlanir um hlutfall af landsframleiðslu hafi framlög Íslands aukist verulega að raunvirði síðastliðin ár. Meiri hluti nefndarinnar telur aftur á móti mikilvægt að stefnt sé markvisst áfram að því markmiði Sameinuðu þjóðanna að veita sem nemur 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu.“ Ég held að það sé mjög brýnt að við vinnum okkur áfram í þá átt. Við förum að sjálfsögðu yfir mikilvægi þess að hagsmuna okkar sé gætt í einu og öllu í Brexit og að sjálfsögðu þarf bæði sendiráðið okkar í Brussel og utanríkisþjónustan öll að fylgjast vel með og vakta EES-samninginn okkar. Hv. utanríkismálanefnd hafði kannski tiltölulega einfalt verkefni þar sem málaflokkarnir hjá okkur eru nú ekkert gríðarlega margir. Þeir voru ögn fleiri í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem ég á jafnframt sæti. Mig langar aðeins að hnykkja á því að þar tölum við sérstaklega um samstarfið við sveitarfélögin og leggjum áherslu á að gætt sé samræmis milli þeirra verkefna sem sveitarfélögum eru falin og þeirra tekna sem falla sveitarfélögum í skaut til að sinna þeim verkefnum. Eins og flestum ætti að vera orðið kunnugt er ég líka sveitarstjórnarmanneskja. Það eru gríðarleg tækifæri hjá okkur í að bæta samskipti ríkis og sveitarfélaga, sérstaklega framkvæmdarvaldsins. Ég held að við séum að stíga stór skref en það er mjög mikilvægt að muna að þegar við erum að setja verkefni yfir á það mikilvæga stjórnsýslustig sem sveitarstjórnarstigið er þurfa fjármunir jafnframt að fylgja. Ég held reyndar líka að við höfum stundum farið offari og ekki verið nógu skýr í hvar mörkin liggi. Hvað er það sem sveitarfélögin eiga að sinna og hverju á ríkið að sinna? Þá ætla ég að fá að koma aðeins inn á almenningssamgöngur sem er nú eitt af þessum verkefnum sem er ekkert rosalega skýrt. Ég held að við séum öll sammála um mikilvægi almenningssamgangna en það er ekkert skýrt hver á að sinna þeim. Þá hnykkjum við í meirihlutaáliti okkar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd á því að þessi fjármálaáætlun megi ekki binda hendur ríkisstjórnarinnar svo að hún geti ekki tekið þá ákvörðun að taka þátt í verkefnum um svokallaða borgarlínu og eflingu almenningssamgangna. Við höfum töluvert fjallað um almenningssamgöngur í hv. umhverfis og samgöngunefnd. Við tökum heils hugar undir þær ábendingar sem fram komu í umsögnum frá Samtökum sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Við ítrekum mikilvægi almenningssamgangna og leggjum til að ríkisstjórnin fari í samstarf við sveitarfélögin um það mikilvæga verkefni að byggja upp borgarlínu. Umhverfismálin eru jafnframt stór þáttur. Við fögnum mjög samstarfsyfirlýsingu sex ráðherra um aðgerðaáætlun Íslands í loftslagsmálum og hvetjum ríkisstjórnina til dáða í þeim efnum. Gagnrýnt hefur verið að aukna fjármuni vanti í það verkefni. Það kann vel að vera. Eins og reyndar örugglega í öll verkefni því að þegar horft er á hvert þeirra fyrir sig geta allir séð tækifæri til að nýta enn frekari fjármuni í það. En við verðum líka að horfa á heildarmyndina. Í umhverfismálum held ég að það sé mjög mikilvægt að við vinnum þetta í samstarfi margra ráðuneyta. Þetta er ekki bara verkefni umhverfisráðuneytisins þótt það beri að sjálfsögðu ábyrgð á verkefninu heldur er nauðsynlegt að umhverfismál verði hluti af daglegum rekstri og öðrum verkefnum allra ráðuneyta. Þetta er okkar allra stærsta mál á næstu árum. Mig langar líka að koma aðeins inn á þátt sem hefur ekki verið mikið ræddur hér, netöryggi og rafræna stórnsýslu. Á bls. 202 í fjármálaáætluninni segir, með leyfi forseta: „Stóraukin áhersla í fjarskiptum er nú á netöryggismál. Innleiðing stefnu um net- og upplýsingaöryggi hefur ekki verið fjármögnuð í heild, aðeins er gert ráð fyrir fjármagni til úttekta og kannana á stöðu öryggismála á málefnasviði[nu].“ Ég hefði að sjálfsögðu gjarnan viljað sjá stefnuna fjármagnaða í heild en einhvers staðar þarf að byrja. Ég held að úttektir og kannanir séu mjög af hinu góða og sett eru fram mjög skýr markmið í þessum kafla hvað það varðar, hverju við ætlum að ná fram í því þar sem við erum að tala um þroskastig netöryggis samkvæmt líkani sem Háskólinn í Oxford er að hjálpa okkur við að innleiða. En mig langar engu að síður að brýna framkvæmdarvaldið í þessu mikilvæga máli og þá kannski er ég að tala um meira en bara net- og upplýsingaöryggi heldur upplýsingatæknimál og rafræna stjórnsýslu í heild sinni. Við vorum nefnilega mjög framarlega á því sviði en okkur hefur farið aftur í samanburði við mörg erlend ríki. Þarna er ekki síst tækifæri til að hagræða í opinberum rekstri. Ég hef lengi talað fyrir því, og sá flokkur sem ég starfa fyrir, að það er einn af mikilvægustu þáttunum. Þegar við ákveðum að verja skattfé almennings í ýmis góð og brýn verkefni er mikilvægasta atriðið að peningunum sé vel varið og að við gætum að því að hvergi sé um tvíverknað að ræða og hagræðum eins og kostur er. Ótrúlegt en satt er ég ekki einu sinni búin að fylla upp í tímann og ég hef heyrt marga þingmenn tala um að þessi klukka fljúgi alveg. En sökum þess að klukkan er nú bara orðin nokkuð margt og ég veit að það eru ansi margir á mælendaskránni held ég að ég ætli ekkert að keppast við að klára þennan ágæta tíma minn, enda sá ég að ég fæ tækifæri til að koma hér upp í andsvör.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðu sína. Eins og fram kom þar er hún mikil áhugakona um borgarlínuna, og meira en það, hún hefur unnið ötullega að framgangi hennar. Því langar mig til að fá skoðun hennar á því hvers vegna ekki sé gert ráð fyrir neinum fjármunum til þróunar borgarlínu í fjármálaáætluninni þrátt fyrir að hennar sé getið í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Sömuleiðis um samgöngumálin, sem ég veit að hv. þingmaður er líka mikil áhugakona um og hefur unnið ötullega að: Fjárveiting til samgöngumála fyrir árið 2017 nemur ríflega 33 milljörðum króna eftir viðbótarframlag, en fjármálaáætlunin bætir í raun ekki nema 1 milljarði króna við þann ramma þar sem stærstur hluti viðbótarinnar felst í að gera viðbótarframlagið 2017 varanlegt. [[Forseti hringir.]]Mig langar til að heyra hennar skoðun á þessu tvennu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar spurningar. Að mínu mati er mjög eðlilegt að í fjármálaáætluninni séu ekki tilgreindir fjármunir í borgarlínuna, jafn mikilvægt og það verkefni er, því að ekki hefur enn náðst neitt samkomulag við sveitarfélögin. Það er vegna þess að þetta frábæra verkefni er bara ekki enn komið á þann stað. Það er að komast á þann stað núna. Hingað til hafa þetta fyrst og fremst verið greiningar- og skipulagsverkefni. Sveitarfélögin eru enn í þeim fasa og eru núna að vinna að því að breyta svæðisskipulagi og aðalskipulagi sveitarfélaganna til að taka frá rými fyrir borgarlínuna eftir að hafa unnið svæðisskipulag þar sem greindir eru kostir mismunandi samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu. Það er ástæða til að ítreka að sú greining gaf skýrt til kynna að það er þjóðhagslega mun hagkvæmara fyrir okkur að ráðast í fjármögnun borgarlínunnar vegna þess að aðrir kostir [[Forseti hringir.]]eru einfaldlega mun dýrari og skila minni árangri. Ég verð að fá að svara hinni spurningunni í næsta andsvari.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég velti því þó samt fyrir mér varðandi fjármálaáætlun sem lýtur að fjármögnun fyrir næstu fimm árin, að þrátt fyrir að verkefnið við borgarlínu sé ekki lengra á veg komið akkúrat núna en raun ber vitni, hvort hv. þingmaður hefði ekki talið æskilegra að sjá hér í fimm ára áætlun meiri niðurnjörvun á fjármunum til þessa mikilvæga verkefnis. Ég veit að hv. þingmanni er afar annt um framgang þess. Í seinna andsvari langaði mig aðeins til að velta fyrir mér hvað hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur þyki um umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Margt í umsögn sambandsins er gagnrýni á fjármálaáætlunina. Eitt af því sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um er um húsnæðisstuðninginn. Í umsögn sambandsins segir, með leyfi forseta: „Kaflinn um húsnæðismál er rýr að vöxtum og endurspeglar engan veginn mikilvægi þessa málaflokks, sem kallar á samstilltar aðgerðir af hálfu ríkis og sveitarfélaga.“ [[Forseti hringir.]] Mig langar að vita nánar hvað henni finnst um þann hluta umsagnarinnar.
Virðulegur forseti. Ég hefði svo sem ekki slegið hendinni á móti því ef einhverjir fjármunir hefðu verið áætlaðir í borgarlínuna í fjármálaáætluninni. En hún er engu að síður tilgreind þar í texta. Eins og ég sagði áðan er borgarlínan ekki komin á það stig að fyrir liggi samningur og ekki ljóst hvað ríkisvaldið mun setja í þetta stóra verkefni. En ég vona svo sannarlega að það gerist mjög bráðlega. Þess vegna ítrekum við í áliti okkar að við teljum að næst þegar fjármálaáætlun verður lögð fram verði kominn sérstakur liður í þetta verkefni. Hvað varðar samgöngumál almennt höfum við rætt töluvert að þörf sé á enn frekari fjármunum í samgöngumál. Það er alveg ljóst. Samgönguráðherra hefur komið með áhugaverðar hugmyndir þar að lútandi, hvernig við getum fjármagnað enn frekari uppbyggingu. Við tökum undir það í nefndaráliti okkar að það sé jákvætt og gott að skoða það mál. Hvað húsnæðismálin varðar held ég að mörg góð skref hafi verið stigin í þeim efnum. Ég hef svolítið tjáð mig um húsnæðismál úr þessari pontu. Ég vænti þess [[Forseti hringir.]]að við séum að ná ákveðnum árangri í þeim efnum og held að við séum að lækka kúfinn sem er í þessum málum. Það verður mikið byggt á höfuðborgarsvæðinu á næstu árum og töluvert af því eru íbúðir á leigumarkað.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur kærlega fyrir að koma og taka þátt í umræðunni. Það er einkar mikilvægt, ekki bara að hún sé hér sem þingmaður heldur hefur hún mjög mikla reynslu af sveitarstjórnarstiginu. Ég hefði áhuga á að heyra viðbrögð hv. þingmanns, hún kom aðeins inn á það í ræðu sinni, við þeirri miklu gagnrýni sem kemur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga um skort á samráði við sveitarstjórnarstigið. Ég held að þetta hljóti að vera sérstaklega alvarlegt fyrir Sjálfstæðisflokkinn því að hann er stærsti flokkurinn á sveitarstjórnarstiginu, er í meiri hluta í öllum sveitarfélögum, fyrir utan eitt þar sem ekki er flokksbundin sveitarstjórn, í Suðvesturkjördæmi þótt þeir séu í minni hluta í Reykjavík. Gerðar eru mjög alvarlegar athugasemdir um að fjármálaáætlun sé ekki í samræmi við þegar samþykktar fjárhagsáætlanir hjá [[Forseti hringir.]]sveitarfélögum og geti því einfaldlega ekki gengið upp.
Virðulegi forseti Ég verð nú að byrja á að taka fram að við Sjálfstæðismenn erum nú í meiri hluta í öllum sveitarfélögunum í Suðvesturkjördæmi. [[Gripið fram í.]]Já, Kjósin er annað fyrirkomulag kosningalega séð. [[Gripið fram í.]]Höldum því til haga, við skulum ekki reka Kjósina úr okkar glæsilega kjördæmi. En eins og ég kom inn á í ræðu minni held ég að það séu mikil tækifæri til að bæta enn frekar samskipti við sveitarfélögin. Þau hafa verið mjög gagnrýnin á samskiptin við ríkið í langan tíma. Það er örugglega af mörgum ástæðum, að hluta til vegna þess að okkur hættir hér til að samþykkja ýmis frumvörp án þess að sjá til þess að þau séu fullfjármögnuð eða hugsa út í hörgul hvernig þau verði framkvæmd. Ég upplifði nú að gagnrýni sambandsins snerist fyrst og fremst um afkomutölurnar. Það reyndist mjög vel í sveitarstjórnarlögunum að setja skýrar fjármálareglur fyrir sveitarfélögin um afkomu þeirra. Þar er gengið enn þá lengra í lögum um opinber fjármál. Sveitarfélögin þurfa væntanlega einhvern aðlögunartíma til að [[Forseti hringir.]]ná því markmiði.
Virðulegi forseti. Þegar við erum þegar með samþykktar fjárhagsáætlanir hjá sveitarfélögunum og ekki er tekið tillit til þeirra, hvorki í fjármálastefnu né í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, hljótum við einfaldlega að vera að blekkja okkur varðandi niðurstöðuna. Þetta eru ekki einhver framtíðarútgjöld heldur þegar samþykktar áætlanir hjá sveitarfélögunum. Við gætum vissulega rætt það hér sérstaklega og töluvert lengur en í einu andsvari. Ég ætla frekar að nota tækifærið á þessum stutta tíma og spyrja þingmanninn, sem ég veit að er sérfræðingur í almenningssamgöngum og var stjórnarformaður Strætó. Við í Suðvesturkjördæmi höfum verið sammála um að leggja áherslu á borgarlínuna. En það skal viðurkennast að á síðustu dögum hafa vaknað hjá mér ýmsar spurningar um hvernig sveitarfélögin sjái fyrir sér að fjármagna þetta, með innviðagjöldum, og líka ábendingar um að á næstu 10–20 árum munum við sjá grundvallarbyltingu í samgöngumálum, eins og fyrrverandi þingmaður Frosti Sigurjónsson [[Forseti hringir.]]hefur bent á. Það er raunar meira í anda þeirra breytinga sem hv. þingmaður innleiddi sem snúa að ferðaþjónustu fatlaðs fólks á vegum Strætó þar sem maður pantar einfaldlega ferðina, líkt og maður gerir í gegnum Uber, Lyft eða Didi, þá kemur vagninn heim til manns og skutlar manni nákvæmlega þangað sem maður ætlar að fara í staðinn fyrir að maður bíði á stoppistöðvum.
Virðulegi forseti. Ég held reyndar að báðar þessar spurningar gætu kallað á sérstakar umræður og það langar og skemmtilegar. Ég ætla að byrja á seinni hlutanum, en vil fyrst þakka hrósið sem ég fæ hér fyrir að vera sérfræðingur í almenningssamgöngum. Mér finnst mjög gaman þegar fólk fer í svona framtíðarpælingar, eins og fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins. Það hefur verið í umræðunni núna í sambandi við borgarlínuna. Ég deili þeirri sýn, hér verða örugglega sjálfkeyrandi bílar í framtíðinni. Ég held reyndar að það sé svolítið lengra í það en sumir kunna að spá, en ég minni þó á að það er töluvert um að almenningssamgöngur séu sjálfkeyrandi. Kannski munum við sjá miklu meiri þróun þar en í einkabílnum. Ég held þess vegna að sjálfkeyrandi bílar muni ekki leysa af hólmi almenningssamgöngur, enda eru öll borgarsamfélög sem við horfum til að byggja upp almenningssamgöngur. Það mun vera mikið tækifæri í að fækka bílastæðum þegar kemur til almenningssamgangna og svipað fyrirkomulag, eins og hv. þingmaður lýsti áðan. Ég held að það sé góð framtíðarsýn og mjög spennandi. [[Forseti hringir.]]En það leysir okkur ekki undan þeirri ábyrgð að þurfa að byggja upp sérrými fyrir almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu því að það er nauðsynlegt verkefni fyrir okkur miðað við allar þær áætlanir sem sveitarfélögin hafa um fjölgun og uppbyggingu.
Frú forseti. Ég þakka ræðu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Það er alveg rétt, gamla úthlutunarkerfið er vissulega óhæft og það nýja er sennilega skárra í gegnum ríkisfjármálaáætlun og því sem þar fylgir. En uppfyllir þetta plagg lágmarkskröfur ríkisfjármálaáætlana? Stofnanir hver af annarri telja sína hluti ógagnsæja svo undrum sætir, svo vitnað sé nú í eitt álitið. Telur hv. þingmaður að þessar stofnanir flestar hafi rangt fyrir sér? Og annað: Telur hv. þingmaður að þessi fimm talna lína sem er í lok hvers af 34 köflum áætlunarinnar, með hækkun eða lækkun á milli ára, gefi tilefni til að meta fjármögnun markmiðanna sem hún er svona hrifin af?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Já, ég er mjög hrifin af þessari vinnuaðferð og að við séum í framtíðarsýninni. Ég og hv. þingmaður sitjum saman í umhverfis- og samgöngunefnd og fengum til okkar allnokkra gesti, einmitt fulltrúa stofnana sem töluðu um að það væri töluvert ógagnsæi í þessu plaggi. En ástæðan er náttúrlega fyrst og fremst sú að við erum að horfa á heildarmyndina. Við erum ekki komin inn í fjárlögin þar sem sjást fjárveitingar til einstakra stofnana. Það er kannski ekkert óeðlilegt að þær stofnanir sem hingað til hafa heimsótt þingnefndir og tjáð sig um fjárlögin séu ekki með það á hreinu hvernig þeirra málum verði háttað. Ég held að við séum að fara í gegnum svolítið breytingarferli og fjármálaáætluninni sé ekki ætlað að horfa nákvæmlega í hvað einstakar stofnanir fá heldur málefnasviðið sem slíkt, svo og hvaða markmið eru sett í því.
Frú forseti. Ég þakka svarið. Ég held að stofnanirnar hafi ekki verið á höttunum eftir sínum fjárveitingum heldur gagnsæi um ramma. En að öðru. Umhverfismálin. Þar er 300 millj. kr. niðurskurður milli 2018 og 2020. Annars er 1,5 milljarða hækkun. Tæpur milljarður 2017–2018, tæpar 300 milljónir 2020–2021 og rúmar 300 árin 2021–2022. Þetta eru tölur með byggingarkostnaði innanborðs þannig að raunveruleg hækkun í fimm ár er 1,6 milljarður til umhverfismála, mikilvægasta málaflokksins, eins og margir hafa sagt. Þá spyr ég: Telur hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir þetta í samræmi við kröfur samtímans um að uppfylla Parísasamkomulagið? Og ég reikna ekki með að einkaaðilar komi til með að bæta það sem upp á vantar.
Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi gleymt að taka fram í svari mínu áðan að þegar stofnanir komu og heimsóttu okkur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd var það líkt og í væntanlega flestum nefndum að enginn bað um minni pening. Flestir töluðu um að það þyrfti meira fjármagn. Það sem hv. þingmaður fór yfir um fjárframlög til liðsins sem heitir umhverfismál í áætluninni þá eru náttúrlega framkvæmdir þar inni í. Það hafa verið gefnar útskýringar á því, ákveðin uppbyggingarverkefni eru í gangi sem svo lýkur á einhverju tímabili og þá er það fjármagn ekki að fullu inni í áætlun fyrir næsta ár enda er þá framkvæmdunum lokið. Ég get líka sagt eins og ég get sagt um ýmislegt annað, það mættu alveg vera meiri fjármunir í því. En ef ég ætla af einhverri ábyrgð að segja að ég vildi meiri fjármuni í umhverfismál þyrfti ég líka að segja hvar ég ætlaði að taka þá fjármuni. Ég fór yfir það í ræðu minni að mér finnist þetta vera einn af mikilvægustu þáttunum okkar, ekki síst að ráðuneytin vinni saman að þessu. Ég er ekki endilega viss um að málaflokkurinn [[Forseti hringir.]]sem slíkur þurfi að kosta töluverða eða umtalsverða fjármuni úr ríkiskassanum heldur getum við náð umtalsverðum árangri með því að breyta vinnubrögðum okkar og innleiða þetta inn í flest okkar ferli og vinnu.
Frú forseti. Það var ágæt ræðan hjá hv. þingmanni og margt gott í henni. Mig langar að spyrja: Nú er ég með tvær umsagnir sem koma úr nefndum hv. þingmanns. Í annarri segir, með leyfi forseta, í blálokin: „Sem fyrr segir styður meiri hluti nefndarinnar tekju- og gjaldaramma fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar og hvetur til samþykktar hennar að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem að framan hafa verið rakin.“ Þar var m.a. rakin nauðsyn til að setja meiri pening í umhverfismál og innviðauppbyggingu, í fjarskiptum og fleira. Og svo er í hinni umsögninni sem hv. þingmaður skrifar undir mjög svipað orðalag, með leyfi forseta: „Meiri hluti utanríkismálanefndar beinir því til fjárlaganefndar að taka til skoðunar ofangreind atriði …“ Þar með talið uppbygging og geta varðandi sendiráð okkar í Brussel. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Í ljósi þess að það er ekki nein breytingartillaga [[Forseti hringir.]]frá meiri hluta fjárlaganefndar, þykir hv. þingmanni að þetta hafi verið uppfyllt, það sem segir í nefndarálitum?
Virðulegi forseti. Ég verð nú að byrja á að hnykkja á að þú áttir örugglega við meiri hluta nefndarinnar. [[Gripið fram í: … gerði það.]]Já. Ég ætla nefnilega að tryggja að ég sitji enn þá í meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. [[Gripið fram í.]] [[Hlátur í þingsal.]]Ég kom einmitt líka inn á í ræðu minni að mér finnst mjög mikilvægt að við horfum með gagnrýnum augum á það sem hér er fyrir okkur lagt frá framkvæmdarvaldinu. Við förum ágætlega yfir það í þessu áliti hvers við viljum að horft sé sérstaklega til. Í því erum við ekki endilega að segja að það eigi bara að koma meiri fjármunir í þetta heldur viljum við að ráðherrann horfi til þess við fjárlagagerðina að áhersla sé lögð á þau verkefni sem þar eru undir. Í tilviki hv. umhverfis- og samgöngunefndar er málið öllu flóknara því að við erum með samgönguáætlun sem er ekki fullfjármögnuð. Það er öllum ljóst og hefur verið ljóst í alllangan tíma. Þar hefur ráðherra talað fyrir nýjum lausnum sem við styðjum heils hugar að séu ræddar frekar og skoðaðar.
Frú forseti. Ég minni á að það var Sjálfstæðisflokkurinn einn flokka, að mig minnir, sem var á móti því að fullfjármagna samgönguáætlun. En hvað um það. Nú vill svo til að ég er sammála hv. þingmanni um að margt sé til bóta í nýjum lögum um opinber fjármál en mjög margt þarf líka að laga sem hefur jafnvel orðið töluvert verra en áður. Umsagnir eru náttúrlega til fjárlaganefndar en ekki hæstv. ráðherra. Þessa bænahneigð er víst búið að leggja af, nema hvað stofnanirnar koma enn til nefndanna, bara í staðinn fyrir að koma einu sinni í fjárlagagerð koma þær tvisvar í fjárlagagerð og svo fjármálaáætlunargerð, en þegar þetta gerðist með gamla laginu var alla vega ákveðið gagnsæi í að það var vitað hvaða stofnanir komu og betluðu og hversu mikið. Kjördæmapotið var alla vega fyrir allra augum. Þykir hv. þingmanni það skárra að þetta gerist allt saman inni í ráðuneytum þar sem það kemur aldrei fyrir augu okkar á þinginu né nokkurs staðar annars staðar?
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því sem hv. þingmaður nefndi í lokin, þykir mér það skárra? Þá ætla ég bara að vísa til þess sem ég sagði ræðu minni. Mér þykir ástæða til að við hér, fjárlagavaldið, löggjafarvaldið, séum í stóru myndinni en ekki eins og í dæmunum sem ég las upp þegar fjárlaganefnd var að ákveða að hækka um hálfa milljón eða eina milljón til einstakra leikfélaga eða glímufélaga eða hvað það nú er. Ég vil treysta framkvæmdarvaldinu fyrir því að úthluta fjármunum til stofnana og verkefna, að því gefnu að þau heyri undir og séu í takti við þau markmið sem sett hafa verið fram í fjármálaáætluninni. Svo gleymdi ég að koma inn á það sem við höfðum sagt í áliti okkar í hv. utanríkismálanefnd og langar að koma inn á, að þar erum við til að mynda að tala um hagsmunagæsluna út af Brexit sem er mjög mikilvægt mál. Þarna erum við kannski fyrst og fremst að leggja áherslu á að þarna á fókusinn í utanríkisþjónustu okkar að liggja. Við teljum okkur nefnilega ekki þess umkomin að leggja til að fjölgað sé um einn eða tvo starfsmenn eða hvað það á að vera. Þar treystum við [[Forseti hringir.]]fagfólkinu í ráðuneytunum. Við leggjum áherslu á þetta mikilvæga mál.
Virðulegi forseti. Mig langar til að kvarta eilítið yfir andsvaravali virðulegs forseta. Ég sit hérna aftast og er með ágætisútsýni yfir það þegar fólk fyrir framan mig biður um andsvar. Ég var töluvert á undan nokkrum þingmönnum sem sitja fyrir framan mig að biðja um andsvar. Mér finnst líka áhugavert að spyrja virðulegan forseta hvenær maður geti byrjað að biðja um andsvar, því að hér var beðið um andsvar áður en hv. þingmaður var kominn í ræðustól.
Hægt er að biðja um andsvar eftir að ræða er hafin.
Frú forseti. Þetta er mikilvæg umræða, sem dögum saman nær að bylgjast hér um, um allsendis ófullnægjandi þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar. Þannig eru þingstörfin á stundum. Við sjáum oftast ákaflega fáa eða enga stjórnarþingmenn hér. Það eru ekki þau vinnubrögð sem við viljum sjá. Ég sé ekki betur en að fyrir utan hæstv. ráðherra séu hér einn eða tveir stjórnarþingmenn og það er mjög gleðilegt. Tilgangur ríkisfjármálaáætlunar er m.a. gagnsæi, festa í fjármálum til lengri tíma og skilvirkni. Hér er þetta sett fram undir regnhlíf sjálfbærni og framsýni, svo vitnað sé í tvö kjörorð ríkisstjórnarinnar. En því er í raun ekki að heilsa. Það mætti frekar nefna orðin ójöfnuð og ójafnrétti ef miðað er við hag þorra fólks og velferð í ljósi þessarar áætlunar. Í henni eru mörg ágæt markmið en til þess að raungera þau þurfa tekjur ríkisins að ná umfram núverandi fjárlög og fjármögnunarrammi ríkisfjármálaáætlunar verður að vera skýr, sem hann er ekki, þegar kemur að fyrsta niðurbroti til málefna. Grunnurinn að áætluninni verður að vera traustur og í almannahag, en hann er í raun sprungum settur og í hag lítils minni hluta þjóðarinnar. Ég myndi giska á 10% þjóðarinnar. Ríkisútgjöld til fimm ára, þ.e. rammann, sjáum við í fjárlögum 2017 að viðbættum einnar línu tölum, þ.e. fáeinum upphæðum sem skipt er á fimm ára tímabil áætlunarinnar. Ég hef kallað þetta töfralínuna í sérhverjum af 34 málaflokkum. Þessa línu eina verðum við nefnilega að nota til að meta ríkisfjármálaáætlun til fimm ára með hliðsjón af núverandi útgjöldum. Þarna sést hvað bætist við ár hvert og hvar skorið er niður. Við fyrstu sýn blasa við fimm mögur ár og sú sýn styrkist við yfirferð þessa rúmlega 30 málaflokka. Og af hverju er ríkisfjármálaáætlunin mögur? Hvað segir ramminn um það? Jú, þarna er óaðgengilegt 41,5% útgjaldaþak miðað við verga landsframleiðslu. Þarna eiga framfarir í helstu málaflokkum að miðast við jákvæða eða neikvæða hagsveiflu eins og hún sé eitthvert náttúrulögmál eða jafnvel falskt náttúrulögmál. Þarna fær nýfrjálshyggjan að ganga á hólm við velferðarkerfið, samgöngur og flesta aðra liði jafnvel framhaldsskóla landsins og háskóla. Vanfjármögnunin er þar með orðin afsökun fyrir einkavæðingu í gervi Klíníkurinnar, sameiningar Tækniskóla og Ármúlaskóla og tilvonandi einkarekstrar samgöngumannvirkja með veggjöldum í óþökk allra sveitarfélaga landsins. Allt eru þetta skýr, sértæk og vilhöll pólitísk markmið, pólitísk hagfræði. Þetta er áframhaldandi ávísun á aukinn ójöfnuð, meiri fátækt og andstæður þess, aukið ríkidæmi, þar sem nægir aurar eru fyrir eftir öllu sanngjörnu mati. Virðulegi forseti. Hvernig fitum við ríkisfjármálaáætlun á þann hátt sem væri til alvöruúrbóta fyrir flesta, með einhvers konar félagslegum aðferðum? Við hefjum fjáröflun meðal auðmanna, stóreignafólks, og stórra fyrirtækja sem nýta auðlindir í almannaeigu. Setja má á græn gjöld og nýta heimildir til gjalda fyrir þjónustu og aðgang að náttúrunni, t.d. með komugjöldum. Við nýtum sem sagt skatta og gjaldakerfið til hins ýtrasta, ekki þó á þann hátt sem margir hægri menn reyna að kenna okkur hinum um, ekki með því að skattleggja heimilin almennt eða fyrirtækin almennt, eins og látið er í veðri vaka - ekki með því að ná í fjármagn einhvers staðar, eins og hv. þm. Páll Magnússon sagði hér í gær. Nei, þetta er ekki rétt. Við teljum hins vegar að unnt sé að ná 53–75 milljörðum á ári á ólíka vegu, þó aðallega í vasa velmegandi þegna og velmegandi fyrirtækja. Þetta er stighækkandi milli ára. Það er einmitt í stað þess að lækka skatta um 13 milljarða, eins og gert er um þessar mundir, og skapa sára fjárþörf um allt land. Auknar ríkistekjur eru ekki sjálfkrafa ávísun á þenslu ef fjármunir eru settir í valin velferðar-, mennta- og samgönguverkefni um land allt. Lækkun ríkisútgjalda nú, niðurgreiðsla til skulda á þessum tíma, á ekki að kosta alvarlegan vanda tugþúsunda manna. Það má alveg hægja á. Þá er komið að því að spegla ríkisfjármálaáætlunina yfir á málaflokka umhverfis- og samgöngunefndar, þar sem ég sit. Ég ætla að byrja á umsögn meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, þ.e. stjórnarþingmannanna, og skoða tvo málaflokka af þremur á rúmlega einni síðu. Ég ætla að byrja á samgöngu- og fjarskiptamálum. Þar er tekið undir allar aðhaldskröfur í fjármálum samgangna. Rætt er um greiningarvinnu sem eigi að skoða, þensluáhrif einhverra óvissra framlaga. Síðan segir að meiri hlutinn styðji: „… hugmyndir um lausnir á borð við samstarfsfjármögnun ríkis og einkaaðila, sem samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hefur meðal annars viðrað, um vegabætur á aðalumferðaræðum til og frá höfuðborgarsvæðinu.“ Sem sagt: Frekar einkavæðingu með umræddum veggjöldum sem sveitarfélögin eru á móti. „Meiri hlutinn fagnar áformum um uppbyggingu borgarlínu og leggur sem fyrr segir áherslu á að gert verði ráð fyrir svigrúmi fyrir aðkomu ríkisins að fjármögnun verkefnisins í samstarfi við sveitarfélög …“ Með öðrum orðum: Borgarlínan er studd en, eins og kom fram í máli hv. þingmanns hér á undan, alger óþarfi er á þessu stigi að nefna hvaðan eigi að taka þessa peninga, ekki er einu sinni settur rammi að því, eins og kom fram í andsvari hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur. Þá kem ég að umhverfismálunum í þessu meirihlutaáliti. Það eru sjö línur. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Meiri hluti nefndarinnar telur ljósa nauðsyn þess að málaflokkur umhverfismála fái aukið vægi á komandi árum og leggur áherslu á að fjármagn fylgi auknum áherslum ríkisstjórnarinnar, m.a. til að ná fram markmiðum í loftslagsmálum svo Ísland geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt Parísarsamkomulaginu.“ Ég minntist á þetta í andsvari við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur hér á undan. Í þessu nefndaráliti er þess hvergi getið að fjármagnið sem til þess er ætlað vantar að verulegum hluta, a.m.k. að mínu mati. Það er alveg ljóst að 1,6 milljarða, að frádregnum byggingarkostnaði vegna gestastofa og fleiri bygginga, er í raun langt undan markinu þegar þess er gætt að auki að það er 2% aðhaldskrafa á stofnanir sem falla undir umhverfis- og auðlindaráðuneytið og að framlag til skógræktar, sem hefur verið skorið niður um helming frá og með hruni, er ekki aukið svo dæmi séu nefnd. Það er alveg sama hvernig menn velta þessu fyrir sér, það er mjög sérkennilegt að þetta meirihlutaálit fari svona billega með mál málanna, umhverfismálin. Því miður lít ég svo á að þetta nefndarálit sé einhvers konar Gúmmí-Tarsan, lítur vel út með sína platvöðva en innra er lítið annað en gervistyrkur. Ég vil svo bera þetta saman við minnihlutaálit úr þessari sömu nefnd sem tekur betur á þessum málum og skýrir miklu betur hver hin raunverulega þörf er, m.a. í umhverfismálum. Frú forseti. Í framhaldi af þessari skylduskoðun má minna á orð sem féllu í gær um 81 milljarðs aukningu ríkisútgjalda á fimm árum, eins og þar færi mikið afrek. Það var stjórnarþingmaður sem nefndi það. Þar er reyndar blandað saman fjárfestingu og rekstri, eins og hefur komið fram, en þetta er þó samtala allra þessara 34 töfralína en uppbrotið sýnir að þetta eru 16 milljarðar á ári í samanburði við útgjaldatillögur hvers árs upp á 700–800 milljarða. 2–2,3% í plús, það eru nú öll ósköpin. Þegar menn eru að slá sér á brjóst yfir þessu spyr maður sig: Er það virkilega eðlilegt aukaframlag ríkisins í góðæri til vanræktra innviðakerfa, 2–2,3% í aukningu? Ég held ekki. En aftur að þessu minnihlutaáliti, umsögn 1. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar, sem á eru tveir þingmenn Vinstri grænna. Það kemur fram í samgöngumálum til fimm ára að þar er breyting til hækkunar 5,6 milljarðar. Það er lítils háttar niðurskurður 2020–2021 upp á 51 milljarð. Í orkumálum er aukning upp á 263 milljarða; niðurskurður 30 milljónir á fyrsta ári 2017–2018. Í umhverfismálum er ég búinn að rekja 300 millj. kr. niðurskurð og 1,6 milljarður eru hækkunin. Í sveitarstjórnar- og byggðamálum er 2,5 milljarða hækkun. Ef maður leggur þessar tölur saman er um að ræða 9,96 milljarða sem er þá aukning miðað við fjárlög, sem kemur fram í þessum töfralínum, í þessum litlu línum sem koma fram í lok hvers kafla. Þetta eru 10 milljarðar á fimm árum, þ.e. eftir 380 millj. kr. niðurskurð ríkisútgjalda til þessara fjögurra málefnasviða af ríflega 30. Þetta er það sem við í minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar stóðum frammi fyrir. Við þurfum þá að gefa umsögn um það hvort við teljum þetta nægjanlegt: 5,6 milljarðar í samgöngumál og fjarskipti, 236 milljónir í viðbætur í orkumálum. 1,6 milljarða kr. viðbót í umhverfismál og 2,5 milljarða kr. viðbót í sveitarstjórnir og byggðamál. Það er kannski eini flokkurinn sem manni finnst eitthvert ljós hvíla yfir. Hitt teljum við fjarri öllu lagi. Það er ekkert hægt að koma með afsakanir eða útskýringar á því að ekki sé hægt að fara nær um það í hvað þetta fer eða að ekki sé hægt að auka þessar fjárhæðir með einhverjum ráðum. Auðvitað er það hægt, eins og ég hef lýst hér á undan. Þetta er bara spursmál um hvar peninganna er leitað eða hvort þeirra sé leitað yfir höfuð. Þessu til viðbótar er réttmætt að líta til greina sem styðja við markmið á fyrrgreindum málefnasviðum. Þá á ég einkum við á sviði rannsókna, nýsköpunar og þekkingargreina og svo háskólastigið þar sem eru sjö háskólar. Ég get ekki betur séð en að á því fyrrnefnda megi reikna um 120 millj. kr. viðbótarframlög að meðaltali, þ.e. til rannsókna, nýsköpunar og þekkingargreina. Það eru þá 120 millj. kr. á ári á þessu fimm ára tímabili. Nú þegar eru settir fjármunir í þetta en ég er að leita að aukningunni. Menn geta rétt ímyndað sér hvaða kröfur verða gerðar á fimm ára tímabili, við skulum segja í umhverfismálum, til nýsköpunar og rannsókna og þekkingar. Ef menn halda að 120 millj. kr. í aukningu á ári dugi til þess þá fara þeir villir vegar. Ég gat ekki betur séð en að 660 millj. kr. hækkun sé í framlögum milli áranna 2017–2018 til síðarnefnda málaflokksins, þ.e. er háskólanna. Eftir það standa viðbótarframlögin í stað milli ára þar til hækkun kemur á síðasta árinu 2021–2022. Þetta er afsakað með því að háskólanemum sé að fækka. Ég get enn og aftur tekið mið af þeirri stofnun sem ég þekki svolítið til, sem er Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands, sem á m.a. að sjá fyrir náttúruvá á Íslandi. Þar eru tæki úrelt og ekki er hægt að kaupa þau. Ekki er hægt að ráða í tvær prófessorsstöður sem eru lausar og það er niðurskurður upp á tugi milljóna í kennslu og rannsóknastarfsemi þessarar stóru og mikilvægu stofnunar. Þetta er hlutur fyrir heild; svona er ástatt með mjög margar stofnanir, deildir eða heilu skólana á þessu stigi vítt og breitt um landið. Það er því engin leið að afsaka þetta, annaðhvort með því að ekki séu til peningar eða að fjárlagaramminn leyfi þetta ekki eða hvaðeina sem menn hafa sagt hér í ræðustól. Við höfum margítrekað að inni í þessu er bygging gestastofa og viðbótarhúsnæði Háskóla Íslands. Í raun eru fjármunir innan beggja þessara sviða mun lægri en kemur fram í töluliðum, svo að nemur hundruðum milljóna króna. Borið saman við markmið ríkisfjármálaáætlunar og tilgang hennar er ljóst að markmiðum áætlunarinnar er ekki náð miðað við áætlaðar viðbótarfjárhæðir. Fullkomnar tölur á þeim fjórum málefnasviðum sem hér er fjallað um standast ekki lágmarkskröfur um aukin framlög í fimm ára áætlun á tímum örra loftslagsbreytinga, vanræktra innviða, vanfjármagnaðs velferðarkerfis og krafna um öfluga byggðaþróun. Í áætlunina vantar víðast hvar grunnupplýsingar um grófa skiptingu fjárframlaga milli málaflokka. Það vantar aðskilnað fjárfestinga og rekstrarkostnaðar og upplýsingar sem auðvelda gegnsæi svo stíga megi næsta skref til fjárlagagerðar. Og af hverju er það? Jú, það er vegna þess að ef við eigum að meta hvort þessi ágætu markmið, sem þarna eru mörg hver, eru raunverulega raunhæf, raunverulega sýnileg, að þau nái að verða að veruleika á fimm árum, dugar sú frábæra töfralína sem kemur þarna aftast í hverjum kafla ekki nema hænufet. Hún dugar til þess að afhjúpa gallana. Hún dugar ekki á neinn hátt til að sýna okkur fram á hvort þessum markmiðum sé raunverulega hægt að ná eða ekki. Heildarniðurstaðan á þessari yfirferð, sem ég vona að hafi væri nægilega glögg, er þessi og ég ætla að lesa, með leyfi forseta, upp úr fylgiskjali 14: „Pólitísk hagfræði ríkisstjórnarflokkanna, undirstaða fjármálaáætlunar, er andsnúin jöfnuði, samfélagslegri velferð, sjálfbærri þróun og hagsæld þorra þjóðarinnar. Henni ber að hafna.“ Svo einfalt er það og skýrt. Í næstu ræðu mun ég fjalla um nokkra af þessum 16 málaflokkum sem falla undir fjögur málefnasvið sem snúa að umhverfis- og samgöngunefnd. Ég bið virðulegan forseta að skrá mig til máls í ræðu númer tvö.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson gerði menntamálin og fjármögnun þeirra í fjármálaáætluninni að umræðuefni sínu. Við höfum mörg farið yfir það í ræðum okkar í dag að í fjármálaáætlun komi skýrt fram að sú aukning sem er til þessara málefnasviða fari fyrst og fremst í steinsteypu. Við höfum gríðarlegar áhyggjur af stöðu Háskóla Íslands og háskóla á Íslandi sem eru vanfjármagnaðir. Á sama tíma er heimurinn að skreppa saman. Fólk fer á milli landa til að mennta sig og leita annarra starfa og Ísland er í harðri samkeppni við önnur lönd á mjög mörgum sviðum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi t.d. lesið umsögn frá Samtökum iðnaðarins. Á bls. 3 kemur fram að samtökin hafi áhyggjur af því að verulegar brotalamir séu í söfnun og birtingu gagna um menntamál og mannauð og að ekkert sé að finna í fjármálaáætlun um að til standi að bæta úr því. Okkur er skylt, samkvæmt EES-samningnum, að framkvæma rannsóknir eins og t.d. - ég ætla ekki að segja það, þetta er á útlensku - en þetta kemur fram í umsögninni. Samtökin benda á að afar brýnt sé að bæta úr þessu. Þau leggja áherslu á að nemendum sé fjölgað sem velja verknám og starfsnám. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi einhverjar vísbendingar fundið í fjármálaáætlun um að til standi að bæta úr þessu. Ég get ekki séð það, Samtök iðnaðarins gagnrýna þetta, þ.e. varðandi þá stefnu sem stjórnvöld ætli að taka á þessu sviði
Virðulegi forseti. Þó að ég sé vanur að grafa í jarðlög og reyna að greina eitthvað finn ég ekkert í þessari ríkisfjármálaáætlun um það sem hv. þingmaður nefnir. Ég hef hins vegar ákveðnar skoðanir á verkmenntun og það er náttúrlega stóra málið hér sem við höfum að sumu leyti vanrækt í langan tíma, að efla verkmenntun, auka þátttöku ungs fólks í verkmenntun. Það sem blasir við núna er að verkmenntun er að færast meira og meira á hendur fyrirtækjanna sjálfra, þar sem straumlínulögun er á náminu, stytting, aukinn hagnaður, hraðari námsframvinda, minna faglegt eftirlit hinna eiginlegu fagaðila í hinum sérstöku iðngreinum, þ.e. helst á að útrýma meistarakerfinu og ekki bara það heldur líka að fækka löggildingum, hætta að löggilda töluvert margar iðngreinar. Allt þetta gerir það að verkum að verkmenntun hér er í verulegri hættu, að mínu mati, þegar kemur að innihaldi og skipulagi. Við sjáum líka hvernig iðnskólarnir hafa smám saman verið að færast á hendur einkaaðila, sem ég er ekkert endilega að gagnrýna sem slíka heldur bara fyrirkomulagið. En í þessu er þessi ríkisfjármálaáætlun nánast autt blað og ég auglýsi eftir breyttum vinnubrögðum þar. Ef við ætlum að efla menntun almennt gildir það ekki eingöngu um bóknám eða háskólanám, það gildir ekki síst um verkmenntun.
Virðulegi forseti. Við hv. þingmaður erum greinilega sammála þarna. Mig langar til að halda aðeins áfram með umsögn Samtaka iðnaðarins þar sem talað er um nýsköpun og rannsóknir eins og hv. þingmaður ræddi einmitt um í ræðu sinni. Á bls. 3 segir, með leyfi forseta: „Bætt starfsskilyrði til nýsköpunar er brýnt hagsmunamál fyrir iðnaðinn og um leið samkeppnishæfni Íslands. Þar skiptir bæði máli að horfa til framgangs hugverkagreina en einnig þarf að efla rannsóknir, þróun og nýsköpun á grunni rótgrónari greina.“ Í fjármálaáætlun er enn fremur lítil viðleitni til að bregðast við þörf á markvissum hagnýtum rannsóknum og nýsköpunarstarfi til að auka framleiðni í innlendum framleiðslu- og þjónustugreinum. Lokaorðin í umsögninni eru: „Hins vegar má ekki missa sjónar á mikilvægi þess að treysta framleiðnivöxt til lengdar og samkeppnishæf starfsskilyrði.“ Svo virðist sem menn segi eitt í kosningabaráttu um nýsköpun og menntun og starfsnám og verknám og allt þetta. En það er ekkert í ríkisfjármálaáætlun sem bendir til þess að stjórnvöld ætli raunverulega að fara í þessa átt. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns um þetta.
Forseti. Ég þakka þingmanni andsvarið. Ég nefndi það í ræðu minni að aukning milli ára - það fara ótal milljarðar, liggur mér við að segja, í rannsóknir, þróun og nýsköpun á Íslandi. Það hefur náðst gríðarlegur árangur, ég tala nú ekki um fyrir tilstuðlan Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Ég get nefnt það að þegar ég var að vinna sjónvarpsþátt fyrir nokkrum árum þá unnu 500 manns við 50 meðalstór nýsköpunarfyrirtæki, svona eins og risastórt álver, þannig að þetta skiptir okkur gríðarlegu máli. En þegar ríkisstjórn sér sér ekki fært að bæta við ár frá ári í þessu kröfuharða umhverfi nema 120 milljónum á ári, liggur við að það sé grátbroslegt, það er eiginlega besta orð yfir það. Ég er fullkomlega sammála hv. þingmanni um að taka þarf upp allt önnur vinnubrögð. Þessi ríkisfjármálaáætlun er gagnrýnisverð, ekki bara fyrir lágar upphæðir heldur líka að hafa ekki skýrari markmið miðað við tilgreindar fjárhæðir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir ræðu hans. Hv. þingmaður situr í umhverfis- og samgöngunefnd og varði nokkru af sínum tíma í að tala um það málefnasvið hefði ég áhuga á að ræða við hann um, þ.e. um hugmyndir sem snúa að borgarlínunni. Ég veit líka að hv. þingmaður hefur fjallað mikið um loftslagsbreytingar almennt og áhyggjur sínar af því sem er að gerast með umhverfið. Ég hef hingað til verið frekar jákvæð gagnvart borgarlínunni en hef hins vegar orðið meira hugsi undanfarna daga þar sem komið hafa fram ábendingar um að það kunni hugsanlega að vera mistök að ætla að fara í tuga milljarða fjárfestingu, við erum að tala um 50–100 milljarða fjárfestingu í borgarlínunni á sama tíma og við munum núna á næstu 10–15 árum sjá byltingu í framleiðslu sjálfkeyrandi bíla, sem væri hægt að nýta með öðrum hætti, samnýta með öðrum. Í staðinn fyrir að bílarnir eyði langmestum tíma á bílastæðum að bíða eftir eigendum sínum væri hægt að samnýta þá með öðrum, sem er sambærilegt við það sem við sjáum að gert er í ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk samkvæmt nýju verklagi þar. Hv. þingmaður eða flokkur hans á aðkomu að meiri hluta bæði í Reykjavík og Mosfellsbæ, sem eru ein af þeim sveitarfélögum sem leggja áherslu á borgarlínuna. Hefur hv. þingmaður sjálfur verið að velta fyrir sér hvort það séu réttar áherslur að horfa til gífurlega mikillar fjárfestingar þegar við sjáum væntanlega fram á að í næstu tæknibyltingu muni verða breyting á notkun á bílum þegar kemur að okkar daglega lífi?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Já, borgarlínan er sögð vera einhvers staðar á milli 70 og 150 milljarðar. Það fer svo sem eftir því hvort menn nota léttlest, einhvers konar sporvagn, bíla eða strætóa. Sjálfkeyrandi bílar? Ég er nú ekki vel heima í þeim efnum en ég er vel heima í því sem snýr að eldsneytinu. Það skiptir öllu máli ef við erum að tala um umhverfismál hvers konar eldsneyti þessir sjálfkeyrandi bílar nota. Og hvort það verði rafbílar, það held ég að verði nú ekki endilega. Það er einmitt verið að athuga með sjálfkeyrandi bíla sem eru af þeirri kynslóð bíla sem við notum, þannig að ég tel svo sem ekki að það hjálpi mikið í umhverfismálum. Svo megum við ekki gleyma því að einkabílar taka mikið pláss og viðhald gatna er þungur baggi, þannig að ég hef verið hallur undir borgarlínu út frá þessu. Þá kemur að því að ef maður ætlar raunverulega að taka upplýsta ákvörðun verður að sýna manni reikningsstykkið, það verður að búa til líkön þar sem dregnar eru inn þær stærðir sem ég er að tala um, viðhald gatna, breytingar á þeim, kostnaðurinn við borgarlínuna sjálfa, rýmiskostnaður og ótal slíkir hlutir sem gera að verkum að það verða kannski búin til tvö til fjögur líkön með þremur til fjórum verðmiðum og síðan er hægt að taka upplýstari ákvörðun um gagnsemi borgarlínunnar. Ég hef að vísu ekki setið fundi um borgarlínuna en ég hef reynt að lesa mér til um hana. En þetta er svona fyrsta tilraun til svars, hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þetta. Ég held það sé hárrétt sem þingmaðurinn bendir á, um mikilvægi þess hvaðan orkan kemur til að keyra bílana og þá væntanlega líka borgarlínuna. Það er eitt af því sem bent hefur verið á. Ef við horfum til Noregs, sem hefur að vísu verið mjög framarlega í að innleiða rafmagnsbíla, er alls ekki hugað nægilega að því að hvetja til þess að Íslendingar kaupi frekar rafmagnsbíla þótt við höfum hér mjög ódýra orku. En eitt af því sem ég hef haft verulegar áhyggjur af - og ástæðan fyrir því að ég nefni það hér er að flokkur hv. þingmanns er í meiri hluta á sveitarstjórnarstiginu og getur þar af leiðandi væntanlega haft einhver áhrif þar á - er áherslan á að nota innviðagjöld við sölu á lóðum, sem myndi þýða enn hærra húsnæðisverð, sem ég held að við þurfum ekki á að halda, til þess að fjármagna þetta verkefni. Ég hef einmitt ekki séð það síðan í þeim gögnum sem lögð hafa verið fram um borgarlínuna þar sem menn horfa til þessarar framtíðarsýnar [[Forseti hringir.]]um breytta samgöngutækni. Ég hef verulegar áhyggjur af að hér sé hugsanlega verið að tala fyrir einhverju sem við munum standa frammi fyrir eftir 10–15 ár og telja að við höfum tekið rangar ákvarðanir.
Frú forseti. Ég þakka aftur spurninguna. Aðeins um Noreg. Samanburður á Ósló/Reykjavík er ekki raunhæfur vegna þess að þeir eru jú bæði með metró neðanjarðar, mjög gott strætisvagnakerfi og eru duglegir að innleiða rafbíla, vissulega. Við getum lært eitthvað af því. En aðalmálið er að ef borgarlína verður búin til er hún auðvitað rafknúin, hvort sem það eru bílar með hjól eða einhvers konar léttlestir. Varðandi innviði og fjármögnun þessa alls er það nákvæmlega það sem ég var að meina þegar ég var að tala um líkönin. Það verður jú að koma inn í allar pælingar um borgarlínu hvernig hún verður fjármögnuð. Ég hef svo sem ekki séð það útfært. Ef við ætlum að gera þetta á umhverfislega góðan mála [[Forseti hringir.]]verður að draga inn í þetta sennilega 10–15 breytur og þar á meðal fjármögnunina sjálfa.
Frú forseti. Mig langaði til að koma inn á nokkuð sem á vissan hátt tengist rafbílum og rafbílavæðingu og sjálfvirknivæðingu rafbíla en á allt annan hátt en maður myndi gera ráð fyrir. Það er augljóst að þegar tölvur stjórna í auknum mæli bílum í umferðinni á sama hátt og tölvur stjórna á sjúkrahúsum og vatnsaflsvirkjunum og fleiru og fleiru er öryggi þeirra tölvukerfa að verða æ mikilvægara þjóðaröryggismál fyrir okkur. Það kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur áðan að ekki hefði náðst að fjármagna þær hugmyndir sem hafa verið uppi varðandi netöryggismál. Mér skilst að þetta hafi verið rætt aðeins í umhverfis- og samgöngunefnd en hef því miður ekki getað fylgst nægilega vel með nefndinni. Ég hef farið yfir þær umsagnir sem bárust nefndinni en finnst ekki nógu mikið farið í þetta þar. Ég myndi gjarnan vilja ef hv. þingmaður gæti rakið aðeins fyrir mér hvernig meðferð netöryggis- og upplýsingamál hafa fengið í nefndinni, sérstaklega gagnvart fjármögnun og hvers vegna þau voru sett á bið. Við höfum séð á síðustu vikum stórfelldar og skæðar árásir á tölvukerfi víða um heim sem virðast jafnvel hafa gerst að einhverju leyti fyrir tilstilli bandamanna okkar þannig að ljóst er að við getum ekki treyst neinum í þessu samhengi. Var þetta rætt og að hve miklu leyti? Hvað stendur til að gera? Hvers vegna er þetta ekki fjármagnað? Getur hv. þingmaður sagt mér það?
Frú forseti. Ég þakka þessa spurningu. Þessu er fljótsvarað. Jú, við vitum af því úr fjölmiðlum og okkar takmörkuðu þekkingu að öryggi tölvukerfa almennt, hvort sem það eru farsímar eða rafbílar, er ógnað. Við höfum hins vegar ekki rætt þetta það ég viti í umhverfis- og samgöngunefnd að neinu marki. Ég hef að vísu verið fjarverandi í heila viku, á Grænlandi, en ég þekki það ekki. Ég held að við höfum verið upptekin af ótal sem ég kalla stórum málum, nú geri ég ekki lítið úr þessu, en málum sem hafa komið á færibandi frá ríkisstjórn m.a. og reynt að afgreiða þau og við erum ekki einu sinni komin að rammaáætlun, hvað þá annað. Við höfum bara ekkert komist að þessu. En ég tek þetta einfaldlega sem jákvæða gagnrýni og tel að umhverfis- og samgöngunefnd þurfi að hysja upp um sig. En þessa sér auðvitað ekki stað í ríkisfjármálaáætlun. Ég get ekki séð yfir höfuð að tölvuöryggismálum eða öðru slíku sé sinnt þar að einhverju marki þótt ekki veiti af. En mig langar að nota örfáar sekúndur til að minna á að rafbílar verða sennilega aldrei eina lausnin í einkabílamálum Íslendinga eða rafknúin farartæki yfir höfuð. Það er metan og alkóhól og vetni og lífdísill, þetta mun allt koma til. Það verða alltaf til brunavélar sem geta notað þessar umhverfisvænu eldsneytistegundir. Við getum framleitt þetta sjálf meira eða minna. Og metan sömuleiðis, bæði úr sorphaugum og eins með því einfaldlega að búa til metan. Við getum í sjálfu sér einmitt með stuðningi ríkisins og aðstoð einkaaðila verið fullkomlega sjálfbær þegar kemur að öllu eldsneyti á, ég myndi segja bæði skip og bíla og jafnvel að hluta til flugvélar.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Það er vissulega rétt, það er kannski ekki gert mjög mikið af því að fara út í þessa sálma um netöryggismál almennt. Ég hef svolítið upplifað að þingmenn séu pínu hræddir við þetta málefni, það sé stórt og flókið. Nú meina ég þetta ekki sem gagnrýni á hv. þm. Ara Trausta Guðmundsson heldur að ég held að þingmenn séu almennt í svipuðum sporum og þeir voru kannski gagnvart flóknum fjármálagjörningum og þess háttar fyrir hrun. Nú þorir enginn annað en að setja sig vel inn í þau mál. En nú erum við líka með svokallaða orkuskiptaáætlun sem hefur verið til umræðu hér. Sú áætlun gengur út frá því að það verði ákveðin ríkisaðstoð, niðurgreiðsla á virðisaukaskatti, á 9–15 þús. bifreiðum. Þegar ég sagði norskum kollegum okkar frá því á dögunum brugðust þeir við með því að flissa örlítið yfir skammsýni okkar. En er þetta ekki eitthvað [[Forseti hringir.]]sem við gætum reynt að passa betur upp á í einmitt svona fjármálaáætlun?
Frú forseti. Ég þakka viðbrögðin. Jú, það er alveg rétt, við eigum að sinna þessu betur. Og þá kemur kannski að því að það hefur komið fram sú gagnrýni á Alþingi að okkur þingmenn vanti sérfræðiþjónustu. Þetta er dæmigert málefni þar sem sérfræðiþjónusta kæmi sér vel. Ég er ekki vel að mér í öryggismálum eða tölvumálum yfir höfuð. Ég reikna með að það eigi við um flesta nefndarmenn í umhverfis- og samgöngunefnd. Við þyrftum að bæta það. En varðandi orkuskiptaáætlun þá vantar þar stórlega fé eins og kom fram í minnihlutaáliti okkar í nefndinni þegar orkuskiptaáætlun var á dagskrá. Það litla sem þar er er m.a. áhersla á rafbíla enn einu sinni, 201 milljón, sem er sett til aðstoðar uppbyggingu á hleðslustöðvum á landinu sem er of lítið. En þarna vantar í raun og veru fjármunina í allt hitt [[Forseti hringir.]]eldsneytið; metan, metanól, vetni og lífdísil. Þar liggja stóru hagsmunir okkar, ekki síður en í rafmagninu.
Virðulegur forseti. Það ætti ekki að koma neinum á óvart að formaður velferðarnefndar, sú sem hér stendur, hefur undanfarnar vikur verið að læra ný vinnubrögð og fóta sig á nýjum vettvangi, en það verkefni er ekki endilega alltaf mjög einfalt og oft hefur starfið verið annasamt. Eitt þeirra verkefna sem nefndinni var falið var að meta fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2018–2022. Eins og fram hefur komið í umræðum um áætlunina var fastanefndum þingsins falið það verkefni og skrifaði í framhaldi nefndarálit. Áætlunin er í raun rammi 34 málefnasviða sem innihalda 100 málaflokka og segir til um þróun þess ramma næstu fimm árin. Í henni eru sett fram markmið sem okkur þingmönnum er ætlað að meta út frá aðgerðum sem lagðar eru fram í þessu plaggi. Í áætluninni stendur, með leyfi forseta: „Í áætluninni eru sett markmið fyrir öll málefnasvið. Með þessu fyrirkomulagi er ætlunin að skapa sem skýrast samhengi milli faglegra markmiða og þeirra fjármuna sem varið er til einstakra málefnasviða.“ Í nefndinni lagði ég upp með að rýna þau markmið sem sett voru fram til að meta hvort þau væru mælanleg. Hlutverk nefndarmanna við þessa rýni var - og hér vil ég kannski rifja upp glærur frá fundi sem við sátum, margir þingmenn, um okkar hlutverk, um það hvað málefnið snýst og hvernig líta bæri á þessa áætlun sem stefnumið. Svo fór ég af stað með mína vinnu. Það hlutverk sem okkur var falið var að styðja umræðuna um framtíðarsýn málaflokksins, að skýra markmið og mælikvarða, að meta hvort markmið málaflokksins styður við framtíðarsýn og meginmarkmið málefnasviðs og meta hvort forgangsröðun er rétt. Við mátum einnig hvort tímamörk aðgerða voru raunhæf, hvort mælikvarði styðji við markmiðin og hvort mælikvarðinn væri raunhæfur miðað við dagleg störf og stjórnsýsluna. Verkefnið var því býsna stórt. Ég hef verið að velta því fyrir mér, með því að hlusta á alla umræðu sem hér hefur farið fram, að við hefðum kafað djúpt og náð að ræða þessi markmið og mælikvarða af nákvæmni ef ég væri ekki enn í þessari vinnu hvað varðar mikilvæg og mörg málefnasvið sem falla undir velferðarnefnd. Ég hafði það á tilfinningunni að ég mundi ekki ræða um NPA í dag, ég mundi enn vera að kafa í þessum málum. Verkefnið var býsna stórt miðað við þann skamma tíma sem við höfðum til vinnunnar. Það var hins vegar ekki hægt að bíða með þetta mat og nefndin fékk til fundar við sig eins marga gesti - við fengum 35 gesti til okkar og fjóra á símafund, ég fer yfir fundinn á eftir - og henni var frekast unnt en við hefðum vilja hafa mun lengri tíma. Ég veit að við höfum lært mjög mikið af þessu ferli og munum gefa okkur lengri tíma og breyta verklagi við ýmsa þætti að ári. Ég er meðvituð um að hér var ekki um að ræða fjárlögin. Ég var alltaf að minna mig á það því að samtöl fóru oft niður í kjölinn og ég þurfti að rifja aftur upp markmið og aðgerðir. Þetta var eingöngu umsögn til fjárlaganefndar. Ég leit á það sem hlutverk mitt að beina athugasemdum áfram til þeirra og líta á það sem forvinnu, því að vinnan með fjárlög myndi hefjast í haust og þar myndi ég ekki vilja vera eins óundirbúin og ég hef verið í þessu hlutverki. Ég sá fyrir mér að vinnan sem hér væri verið að vinna mundi skila sér vel í vinnu okkar við fjárlagagerðina í haust. Ég sá það fyrir mér að bætt þekking mín hvað varðar þessi málefnasvið og málaflokka, og á þeim stofnunum sem undir þá heyra, myndi breyta mörgu í mínu ferli sem formaður þessarar nefndar og þingmaður. Sumir þeirra þátta sem við höfum séð að þarf að lagfæra eru þó til komnir vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem uppi voru nú eftir áramótin þar sem ný ríkisstjórn hafði í gríðarlega mörg horn að líta og skamman tíma. Þá tek ég undir gagnrýni á framsetningu fjármálaáætlunar hvað varðar sundurliðun og skilgreiningar á þeim upplýsingum sem þar voru lagðar fram. Margir þeirra gesta sem nefndin fékk til fundar við sig á meðan á vinnslu málsins stóð höfðu mun ítarlegri upplýsingar og greiningar á sínum eigin málaflokkum. Það gerði nefndinni erfiðara fyrir að taka afstöðu til þeirra. Ég vil lesa yfir nefndarálit frá meiri hluta í velferðarnefnd sem ég hef heyrt ýmis sjónarmið um og vildi koma okkar sjónarmiðum á framfæri. Ég ætla að lesa þetta upp og spjalla á meðan. Umsögn meiri hluta velferðarnefndar: „Nefndin hefur að beiðni fjárlaganefndar frá 7. apríl sl. fjallað um málið. Í áætluninni er byggt á því að stjórnvöld fylgi fjármálaáætlun um opinber fjármál fyrir árin 2018–2022 sem byggð er á fyrirliggjandi fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022 og skilyrðum hennar.“ - Þetta er forvinna aftur. Ég ætla að skipta þessu aðeins niður og segja um hvaða málefnasvið við vorum að fjalla. Það var sjúkrahúsþjónusta, heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúss, hjúkrunar- og endurhæfingaþjónusta, lyf og lækningavörur, örorka og málefni fatlaðs fólks, málefni aldraðra, fjölskyldumál, vinnumarkaður og atvinnuleysi, húsnæðisstuðningur og lýðheilsa og stjórnsýsla velferðarmála. Við umfjöllun málsins fengum við til okkar 35 gesti og fjóra á símafund. Og til að nefna það fengum við fólk úr ráðuneytinu, bæði heilbrigðisráðherra og félags- og jafnréttismálaráðherra. Við tókum góðan tíma til að rýna vel í það sem þau settu fram. Við fengum fjölmarga gesti frá velferðarráðuneytinu, bæði af heilbrigðissviðinu og velferðarsviðinu. Við fengum gesti frá Sjúkratryggingum Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Velferðarsviði Reykjavíkurborgar, Landspítala, Öryrkjabandalaginu, Geðhjálp, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Landssamtökum heilbrigðisstofnana, Þroskahjálp, Landssambandi eldri borgara, Íbúðalánasjóði, Vinnumálastofnun og gestir frá Sjúkrahúsinu á Akureyri voru með okkur á símafundi. Eins og ég lýsti hér reyndum við eftir bestu getu að komast yfir fjölmörg málefnasvið og fengum ekki eingöngu embættismenn til okkar heldur líka samtök og álit frá samfélaginu. Við tökum það fram í upphafi, almennt um áætlunina, að við styðjum við markmið fjármálaáætlunar. Ég ætla að taka fram að í nefndinni, þegar við fengum kynningu frá ráðuneytinu og ræddum áherslu og markmið, voru menn sáttir við þá leið ef litið yrði á það sem lagt væri fram hér sem stefnumótun. Hér eru málefni sem við ætlum að vinna með. Það var ekkert mikil gagnrýni á þá leið sem ætlunin er að fara. Þá er ég að tala þvert á flokka, um alla nefndarmenn. Stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs fer til velferðarmála, það hefur verið sagt hér, og því er ljóst að málefnasvið velferðarnefndar eru gríðarlega stór og viðamikil. Í ljósi skamms frests fastanefndar þingsins til að skila umsögn um málefni fjárlaganefndar átti nefndin ekki kost á að kafa djúpt ofan í hvert málefnasvið fyrir sig. Það er greinilegt, og menn sjá það hér, að ég hafði svolítið samviskubit yfir því. Ég er kannski of viljug til að kafa djúpt í málin en upplifði að við hefðum ekki nægjanlegan tíma til þess. En við gerðum okkar besta. Nefndin lagði engu að síður áherslu á nokkra þætti sem endurspegla umsögn hennar. Meiri hlutinn vill koma því á framfæri að æskilegt er að í framtíðinni komi fjármálaáætlun mun fyrr fram og að jafnan verði kveðið á um að hún komi fram eigi síðar en 1. mars hvert ár. Þá hefðu fastanefndir kost á lengri umsagnartíma og fengju tækifæri til ítarlegrar umfjöllunar um fjármálaáætlunina. Í nefndinni kom einkum fram gagnrýni á skýrleika í framsetningu áætlunar. Eins og ég nefndi áðan var stundum óþægilegt að fá gestina sem höfðu miklu meira vit á málaflokknum og stöðunni innan hans. Það gerði nefndinni erfitt fyrir í þeirri vinnu. Meiri hlutinn tekur fram að skilgreina mætti betur fjárhæðir fyrir hvert málefnasvið. Ekki er ljóst hvaða fjárhæðir munu fara í hvaða verkefni og telur meiri hlutinn mikilvægt að fjárlaganefnd rýni betur í tölur og hvort þær aðgerðir sem eru settar fram í fjármálaáætlun séu framkvæmanlegar. Enn og aftur: Ég leit á það sem mitt hlutverk að beina áfram inn í fjárlaganefnd þeirri vinnu sem ég taldi að ég gæti ekki unnið nægilega vel. Það skorti tíma í þessi mál. Þá telur meiri hlutinn að æskilegt sé að betur verði sundurliðað í fjármálaáætlun rekstrarkostnaður annars vegar og kostnaður við einstakar fjárfestingar í tiltekin málefnasvið hins vegar sem hefur hér verið sagt þvert á flokka. Þrátt fyrir framangreindar athugasemdir leggur meiri hlutinn áherslu á að hann hefur skilning á því að hér er verið að móta stefnu í málaflokknum en ekki fara ofan í hvert málefnasvið fyrir sig og ákveða nákvæm útgjöld. Þegar kemur að fjárlagagerð að hausti verður farið ítarlega ofan í tölur hvers málaflokks, sérstaklega með tilliti til þess. Meiri hlutinn lýsir yfir ánægju með aukningu útgjalda til velferðarmála sem gert er ráð fyrir á tímabilinu. Við erum ánægð með að við erum að auka framlögin. Að mati meiri hlutans er sérstaklega mikilvægt að mörkuð verði heildstæð framtíðarsýn í heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Velferðarnefnd er nú þegar búin að samþykkja tillögu um að það verði gert, stefna fyrir landið. Margir þættir spila þar saman sem munu hafa jákvæð áhrif á útgjöld til heilbrigðismála, einkum á málefnasviði sjúkrahúsþjónustu, heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, lyfja og lækningavara og lýðheilsu og stjórnsýslu velferðarmála. Við töluðum um að þessi málefnasvið. Menn vilja sundurliða og segja: Það er ekki nægilega mikið hér, það er ekki nægilega mikið þar og ekki nægilega mikið í þetta. En þetta spilar allt saman. Þegar við erum að efla hluta af heilsugæslunni erum við að draga úr þjónustu sem sótt er til bráðamóttöku á Landspítalanum, en sú þjónusta er of mikið sótt. Það mun hjálpa, það styður. Eitt leiðir af öðru og við erum að leggja það til á öllum sviðum að í heildina munum við fara í rétta átt. Meiri hlutinn leggur einnig áherslu á lýðheilsu, forvarnir og eftirlit - það mun hafa gríðarlega jákvæð áhrif á málefnasvið er varðar heilbrigðisþjónustu - en saknar þó frekari sundurliðunar til þessara málaflokka. Meiri hlutinn hvetur fjárlaganefnd til að skoða það og kanna hvort unnt sé að sundurliða nánar hvaða fjárhæðir fara til þessara mála. Ég sé að ég á bara sjö mínútur eftir. Það eru margar slíkar athugasemdir sem komu frá okkur þar sem það var ekki nægilega skýrt í áætluninni, þegar fram kom að ekki væri nóg sett í málaflokkinn, að skýringin var þetta samspil við lýðheilsu. Við vildum fá aðeins betri sýn á það hvaða áhrif það mun hafa. Það er ekki hægt fyrir mig að standa hérna án þess að ræða hvað var rætt varðandi sjúkrahúsþjónustu. Þar var ágreiningur. Meiri hlutinn var almennt ánægður með áherslur og markmið sem sett voru fram í tengslum við málefnasvið sjúkrahúsþjónustu. Meiri hlutinn fagnar þeim meginmarkmiðum og aðgerðum sem hafa verið settar fram og telur að það sé vel skilgreint. Ég ætla að fara, þetta er lítill tími, yfir fund okkar með Landspítala. Það fór ekki fram hjá neinum að við áttum opinn fund með Landspítalanum og það komu fram sjónarmið um þörfina á skýrari verkefnaskiptingu innan heilbrigðiskerfisins. Fjármálaáætlun er á málefnasviði sem ekki er vel skilgreint, ekki er nægjanlega vel skilgreint hver ber ábyrgð á hvaða verkefni fyrir sig. Hér vorum við að ræða út frá McKinsey-skýrslu og á fundinum ræddum við áhyggjur okkar varðandi nýtingu og mönnun. Það er skilgreint einhvers staðar að 70% af fjárveitingu til Landspítala, ég man ekki hvað það er, hafi með laun að gera. Stór hluti af því er greitt í yfirvinnu en það er erfitt að koma með nákvæmar tölur yfir það hvað greitt er í yfirvinnu. Á ársfundi var sagt að 600 milljónir hefðu farið í yfirvinnu en annars staðar fara tölur yfir milljarð. Þetta þurfum við að takast á við. Við verðum að hafa einhverja áætlun. Við þurfum að geta unnið saman að því. Á framangreindum fundum með Landspítala komu jafnframt athugasemdir um að við samanburð heilbrigðisþjónustu á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum hafi fjármálaráðuneytið notað gögn frá OECD sem byggist á ríkisreikningi landanna. Þá kom fram að almennt sé notaður svokallaður SHA-staðall (System of Health Accounts) sem komi fram í skýrslum OECD, Health at a Glance. Meiri hlutinn telur ekki ljóst hvers vegna fyrrnefnd gögn voru notuð til samanburðar í stað hinna síðarnefndu og beinir því til fjárlaganefndar að skoða það sérstaklega. Meiri hlutinn treystir því að fjárlaganefnd geti komist að viðeigandi niðurstöðu um hvaða gögn skuli nota við slíkan samanburð. Enn og aftur er athugasemdum okkar og áhyggjum beint til fjárlaganefndar, svo að væntanlega mun þetta skila sér þangað. Ég hef þrjár mínútur eftir og ég vildi bara snerta á einum punkti sem er smáviðkvæmur hjá mér vegna þess að út á við hefur álit okkar einhvern veginn verið mistúlkað, með tilliti til bæði þingsályktunartillögu og fréttaflutnings. Málefnasviðið örorka og málefni fatlaðs fólks: Málefnasviðið örorka og málefni fatlaðs fólks skiptist í fimm málaflokka, þ.e. bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar, bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, málefni fatlaðs fólks, aðrar örorkugreiðslur og jöfnun á örorkubyrði almennra lífeyrissjóða. Meiri hlutinn fagnar því sérstaklega að jafna eigi mismunandi örorkubyrði almennra lífeyrissjóða frá árinu 2007 í samræmi við lög nr. 113/1990, um tryggingagjald. Jafnframt lýsir meiri hlutinn yfir ánægju sinni með fyrirætlanir um einfaldara, sveigjanlegra og gagnsærra örorkulífeyriskerfi almannatrygginga þar sem lagt verður til að bótaflokkar verði sameinaðir og að allar aðrar tekjur lífeyrisþega hafi sömu áhrif á fjárhæð bótanna án tillits til tegundar teknanna. - Þetta er tekið beint úr áætluninni. Meiri hlutinn fagnar því að fram sé komið frumvarp sem lögfestir NPA enda er með því stigið gríðarlega mikilvægt framfaraskref. Hins vegar þarf að huga betur að útfærslu, fjármagni og aðkomu sveitarfélaga að henni. Einnig telur meiri hlutinn þörf á að hugað verði að starfsgetumati og starfsendurhæfingu öryrkja í áætluninni og hvaða fjármuni skuli leggja til þess. Ljóst er að fjölgun öryrkja á vinnumarkaði myndi leiða til minni útgjalda til málaflokksins. Meiri hlutinn leggur því til að fjárlaganefnd hugi sérstaklega að starfsgetumati og starfsendurhæfingu innan þessa málaflokks. Það hefur verið gagnrýnt að ég og hv. velferðarnefnd teljum þetta vera sparnaðaraðgerðir. Það eru ekki okkar orð. Við teljum mikilvægt að fá betri upplýsingar um hvaða peningur fer í þessa aðgerð. Ljóst er að fjölgun öryrkja á vinnumarkaði myndi leiða til minni útgjalda til málaflokksins. En í töflunum fannst okkur skorta á útgjöld og við vildum fá skýringu. Auðvitað hefur það áhrif á tekjumörkun að fleiri eru á vinnumarkaði, minna fjármagn fer þá í það en við vildum vita hvaða peningar myndu fara í að láta þetta ganga upp og ganga rétt upp fólkinu í hag. Meiri hlutinn leggur því til að fjárlaganefnd hugi sérstaklega að starfsgetumati og starfsendurhæfingu innan þessa málaflokks. Þar áttum við við að huga þyrfti að því hvaða áhrif það hefði á hvað yrði lagt til þessa málefnis. Ég á bara eina mínútu eftir og sé að ég get ekki farið dýpra í meira af því sem hér er. En mér fannst þetta mjög mikilvægt. Ég vil draga það fram að hér vorum við að líta á okkar vinnu með ábyrgð og með tilliti til þeirrar vinnu sem liggur fyrir hjá fjárlaganefnd í haust.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Nichole Leigh Mosty fyrir hennar ræðu en hún fór fyrst og fremst í velferðarmálin. Mig langar að spyrja sérstaklega um það sem hún sagði um sjúkrahúsþjónustu. Nú liggur fyrir að stór hluti af aukningunni í sjúkrahúsþjónustu fer í að byggja nýjan spítala, sem er gott markmið sem við hv. þingmaður erum sammála um, og ég spyr: Telur hv. þingmaður að með þessari áætlun sé komið til móts við kröfur Landspítalans um aukið rekstrarfé? Eða telur hv. þingmaður að gera þurfi betur? Hún veit að þetta var stærsta málið fyrir síðustu kosningar. Í öðru lagi langar mig að spyrja hvað hv. þingmanni finnst um tillögu meiri hluta fjárlaganefndar um að sett verði sérstök pólitísk stjórn yfir Landspítalann sem er auðvitað mjög óvenjulegt í opinberum rekstri í dag, hvort hún sé sammála þessari tillögu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna um áætlun um að koma til móts við Landspítalann og hvort gera þurfi betur. Jú, við þurfum að gera betur en við þurfum að gera þetta saman. Ég skal bara tala hér af hreinskilni um mína upplifun af fundum með Landspítala. Einhvern veginn er Landspítali í vörn og mín upplifun er að hann sé í baráttustöðu svona: „He said/she said“ - fyrirgefðu að ég skuli sletta, virðulegi forseti. Það vantar meira, við erum að gera meira. Þetta er mjög erfitt. Það þarf einhver að stíga inn og koma þessu saman, skilgreina þetta betur svo það gagnist. Nú er ég að renna út á tíma. Ég tala um McKinsey-skýrsluna síðar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hún lýsir því að hún upplifi það að Landspítalinn sé í vörn, að stjórnvöld og Landspítalinn séu ekki sammála. Það er upplifun hv. þingmanns, upplifun sem við höfum tekið eftir líka. Enda er sagan á bak við fjárhagsstöðu Landspítalans löng. Hún er ekki bara frá því núna, hún er frá því að hagræðing hófst á spítalanum 2003. Staðan er líka sú að með því kerfi sem var samþykkt með lögum 2007, um sjúkratryggingar, var fjármögnun hins einkarekna heilbrigðiskerfis breytt þannig að hið opinbera kerfi hefur setið eftir. Hv. þingmaður spyr: Þarf einhver að stíga inn í það að bæta samskipti Landspítalans og stjórnvalda? Hv. þingmaður ætlar að svara mér hvað henni finnst um tillögu um stjórn. Er ekki bara stóra málið það að Landspítalinn hefur átt undir högg að sækja allt frá 2003, sem útskýrir þá varnarbaráttu sem hv. þingmaður lýsir hér í svari sínu?
Virðulegi forseti. Ég viðurkenni að ég hef kafað mjög í málefni og fjárveitingar til Landspítalans. Þegar mesti niðurskurðurinn var í hruninu minnkuðu útgjöld um 2–3 milljarða tvö ár í röð. Ég vil aðeins benda á McKinsey-skýrsluna. Hún er úttekt sem allir vitna í og er mjög mikilvæg. Í skýrslunni er aftur og aftur talað um aukna skilvirkni í rekstri. Ég ætla að vera alveg hreinskilin: Það er ég sem hef verið að hlaupa hér um þinghúsið og leggja fram hugmyndir um stjórn við spítalann, ekki á pólitískum forsendum heldur faglegum, að við setjum fagaðila í reksturinn svo forstjóri spítalans þurfi ekki að vera í baráttu, í pólitískri baráttu, á fundum út af peningum. Hann á ekki að þurfa að koma hingað niður í þinghús fimm mínútum fyrir afgreiðslu fjárlaga til að betla pening.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég varð nú pínu hissa á þessu síðasta svari. Á þetta þá ekki við um allar stofnanir ríkisins ef við eigum að tala um einhver faglegheit? Ég hefði nú haldið að þeir sem sinna stjórnunarstörfum á Landspítalanum séu einmitt fagfólk. Auðvitað eru allar stofnanir í ákveðinni hagsmunabaráttu fyrir sínar stofnanir. Það er eðli málsins samkvæmt bara þannig. Mér finnst þetta því afar sérstakt. Þótt þarna sé um mikla fjármuni að ræða breytir það því ekki að mér finnst þetta lýsa svolitlu vantrausti á stofnunina. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um þetta DRG-flokkunarkerfi. Það er verið að leggja til að farið verði eftir McKinsey-skýrslunni með því að nýta fjármuni. Telur þingmaður og formaður velferðarnefndar að Landspítalinn búi í raun við þá aðstöðu að geta [[Forseti hringir.]]byrjað að nýta sér DRG-flokkunarkerfið? Vegna þess m.a. að fráflæðisvandinn svokallaði er gríðarlega mikill og við höfum ekki leyst úr honum enn sem komið er.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að þeir sem stjórna spítalanum núna eru fagfólk. Ekki spurning. En það er mín skoðun að núna, á meðan á mestu uppbyggingu í sögu landsins stendur, á orka þeirra, þekking og kraftur að vera nýtt innan spítalans. Þar eiga þeir að vera að vinna að þessari skilvirkni sem er rædd í McKinsey-skýrslunni. Þekking þeirra á að vera þar, ekki hér í þinghúsinu að tala við hv. þm. Harald Benediktsson. Þetta er mín skoðun. Hann er ágætur að tala við, en þið skiljið hvert ég er að fara. Tillaga mín er af einlægni hugsuð út frá spítalanum og hvar þessi magnaða þekking á að vera. Hún á að vera þar, ekki hér í pólitískri baráttu. Það er mín skoðun. Hvað varðar kerfið: Við reyndum að ræða þetta á fundinum í fjárlaganefnd. Ég spurði sérstaklega út í [[Forseti hringir.]]… Ég tek þetta upp aftur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Þetta hljómar nú eins og verið sé að lýsa ákveðnu vantrausti á stjórn Landspítalans. Vegna þess að ég tel að Landspítalinn geti vel verið í því ferli að sinna innra starfi sem og því að sinna ytra starfi, eins og þingmaðurinn leggur upp með að sé ekki hægt. Að hugsa um að byggja upp húsnæði um leið og við hugsum um innra starf spítalans. Ég er bara ekki sammála því. Mér finnst þetta vera svolítið sérstakt. Ég spyr þingmanninn hvort hún hafi rætt þetta sérstaklega áður en hugmyndin kom fram opinberlega við forstjóra eða yfirstjórn spítalans. Því að þetta kom mjög flatt upp á marga. Ég spyr í leiðinni: Telur hún að þetta eigi við um fleiri stofnanir ríkisins? Að skynsamlegt sé að setja stjórn yfir fleiri stofnanir ríkisins eins og hér er lagt til?
Ég var að reyna að skrifa alveg rosalega hratt. Ég ætla bara að segja þetta enn og aftur: Það er langt frá því að vera vantraust af minni hálfu. Það er frekar þvert á móti. Ég treysti þeim sem stjórna þar til að sinna spítalamálum. Þeir eiga að vera þar. Ég vil sjá Pál Matthíasson ná árangri. Ég segi það hér og nú. Ég ætla að taka fram að ég kem frá öðru landi. Ég þekki hvergi spítala heima hjá mér, hvort sem er opinber eða einkavæddur, sem er án stjórnar. Þetta er bara mín reynsla, mín þekking. Þegar ég sé menn reyna að reka spítala og vera um leið í pólitískri baráttu fyrir peningum, gríðarlega miklum - ég er ekki að tala um allar stofnanir. Núna á þessum tímapunkti þar sem er svo mikið ákall fyrir uppbyggingu spítala, í heilbrigðisþjónustu, og við erum að byggja nýjan spítala: Kraftar fólks, þekking og orka á að vera þar. [[Gripið fram í.]]Fyrirgefðu?
Ræddirðu við forstjórann?
Nei, við höfum ekki hist til þess að ræða saman.
Frú forseti. Á bls. 54 í fjármálaáætluninni segir að það sé gert ráð fyrir að á tímabilinu fram til ársins 2022 muni laun hækka um 9%. Nú er hvergi gert ráð fyrir að þessi launakostnaður sé étinn upp almennt í kerfinu þannig að það fellur á hvern málaflokk fyrir sig. En í málaefnasviðinu um sjúkrahúsþjónustu er gert ráð fyrir samtals hækkun á tímabilinu fram til 2022 um 8,8%. Fyrir mér hljómar þetta eins og 0,2 prósentustiga niðurskurður þegar tekið er tillit til launaþróunar. Getur hv. þm. Nichole Leigh Mosty gert aðeins grein fyrir því á hvaða hátt þetta er ekki niðurskurður, [[Forseti hringir.]]hvernig þetta gagnast þeirri uppbyggingarstarfsemi sem er gengið út frá?
Einfalt svar við því: Þetta er ofan á fast verðlag.
Frú forseti. Það er einfalt andsvar við því: Það er rangt. Það eru ekki bara hreinlega fastar verðlagsbreytingar sem eiga sér stað því það koma auðvitað kjarasamningar inn á milli. Þetta er ekki þannig að þetta sé bara verðlagsbætt. Ef svo væri, þá væri þetta ekkert vandamál. Jú, einhver hluti af þessu er verðlagsbætur og mun kannski koma upp á móti en það er auðvitað gert ráð fyrir því líka að einhverjar kjarabætur eiga sér stað. Það er því hreinlega rangt að ganga út frá því að þessi 9% einhverra hluta vegna hverfi. Ef svo væri þyrfti ekki að taka tillit til þess í fjármálaáætluninni á bls. 54 vegna þess að á svipuðum slóðum í sömu áætlun, á bls. 52 eða 53 held ég, kemur fram að gengið er út frá að öll fjármálaáætlunin sé einmitt á föstu verðlagi. Það þyrfti því ekki að taka þetta fram, það væri óþarfi. Þannig að ég skil þetta ekki.
Virðulegi forseti. Hér í þessari sundurliðun ríkisstjórnar hef ég fengið aðstoð frá einum af mínum kollegum í hinum flokkunum. Hérna er um misskilning að ræða. Allar tölur um útgjaldaramma eru á verðlagi ársins 2017. Þær koma því til með að hækka á hverju ári í samræmi við launa- og verðlagsbreytingar. Þær hækkanir verða væntanlega í samræmi við hagvöxt. Við erum því að tala um 8,8% vöxt sjúkrahúsþjónustu fyrir utan allar hagvaxtar- og verðlagshækkanir.
Frú forseti. Ágætisumræða. En einhvern veginn átta ég mig ekki alveg á sýn hv. þm. Nichole Leigh Mosty, formanns velferðarnefndar. Í umsögn forsvarsmanna Landspítalans kemur fram að það viðbótarfjármagn sem lagt er til Landspítalans í fjármálaáætlun sé að verulegu leyti fengið með því að fella niður fjármögnun til ýmissa verkefna sem eru nú þegar þar og verða áfram til staðar. Auk þess eru sum ný verkefni sem ríkisfjármálaáætlun felur í sér aðeins fjármögnuð að hluta og hvergi er gert ráð fyrir tækjakaupum til nýbyggingar við Hringbraut. Það er ýmislegt fleira sem gert er ráð fyrir. Þetta eru forsendur fyrir því að nýr meðferðarkjarni og rannsóknarhús verði tilbúin árið 2023. Þetta passar því ekki saman. Ég spyr því hv. þingmann: Finnst henni þetta í lagi? [[Forseti hringir.]]Þarna eru risastór göt sem við höfum í raun ekki fengið svör við enn þá.
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni. Þessar upplýsingar komu fram á fundum. En við fengum skýringar á því á fundi sem fór fram eftir það. Við fengum nákvæmar tölur og fengum líka þær upplýsingar að það eru ýmis verkefni sem hafa verið kláruð og það fjármagn rennur áfram til spítalans. Það er ein skýringin. Eins og ég sagði taldi ég að þarna væri alveg rosalegt bil. Landspítalinn var í vörn, þeir sögðu eitt, en það plagg sem við höfum hér sagði annað. Ég taldi að það þyrfti að kafa miklu dýpra ofan í málið og brúa bilið. Það kynti svolítið undir þeirri hugmynd hjá mér að það væri ágætt að hafa einhverja aðra fagaðila, að leyfa þeim að vinna þessa vinnu, brúa þetta bil, leyfa einhverjum að stíga þarna inn og vinna með þeim og með ríkisstjórninni eða valdhöfum.
Frú forseti. Ég er ekki sannfærð. Ég hef enn þá verulegar áhyggjur af rekstri Landspítalans. Og ég hef líka gríðarlegar áhyggjur af heilsugæslunni, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. En í efnislegri vinnslu málsins, í kringum ný lög um sjúkratryggingar og fleira innan velferðarnefndar síðasta sumar, komu upp áhyggjur af því hvort mönnun heilsugæslunnar væri undir þetta veigamikla hlutverk búið, þ.e. að vera fyrsti viðkomustaður. Við vinnslu málsins var ákveðið að setja aukafjármagn, 300–400 milljónir, inn í heilsugæsluna til að styrkja hana í því hlutverki. Það var gert. Hins vegar þarf að bæta verulega fjármögnun heilsugæslunnar svo þetta gangi upp. Mig langar að spyrja hv. þingmann og kem enn og aftur að gagnrýni okkar um að þarna er stöðugt blandað saman rekstrarkostnaði og fjárfestingum. Það á líka við um heilsugæsluna eins og flest annað í fjármálaáætlun. En mig langar að heyra í hv. þingmanni hvort hún deili þessum áhyggjum mínum af heilsugæslunni og þeirri framtíðarsýn sem við höfum um heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað og hvort þetta gangi hreinlega upp miðað við fjármálaáætlun.
Ég deili ekki áhyggjum hv. þingmanns af framtíðarsýn. Ég tek það fram. Mér finnst þetta góð framtíðarsýn og rétt að við stefnum þangað. En varðandi þær upplýsingar sem við fengum hér; enn og aftur, eins og ég sagði var það ekki nægilega skýrt hvað varðar fjármuni til verkefnisins út frá þeim mælikvörðum sem hér voru settir fram. Það var ekki nógu skýrt. En þetta plagg átti að vera stefnumótun og ég átti að meta það og velti upp áhyggjum mínum við ykkur í fjárlaganefnd. Nú stöndum við hér og ræðum það. Það er verkefni okkar í haust, þarnæsta haust og haustið eftir það, að taka á málum af ábyrgð.
Frú forseti. Í fyrri ræðu minni náði ég ekki að fara yfir nefndarálit 3. minni hluta, sem er sú sem hér stendur og er fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, þannig að nú held ég áfram. Ég var í fyrri ræðu minni búin að fara yfir hvað mér fannst að þessari fjármálaáætlun. Hún er auðvitað fjármálaáætlun hægri stjórnar. Við jafnaðarmenn finnum lítinn samhljóm með henni. En þegar búið verður að samþykkja fjármálaáætlunina erum við búin að festa ramma fyrir 34 málefnasvið. Þess vegna fannst okkur í Samfylkingunni nauðsynlegt að gera breytingartillögur á þeim sviðum sem okkur fannst verða verst úti. Það eru líka þau svið sem mest var talað um hér fyrir kosningar og almenningur hefur kallað eftir breytingum á. Við gerum breytingartillögur í heilbrigðismálum. Við leggjum til að ramminn verði víkkaður út fyrir sjúkrahúsþjónustu í landinu, fyrir heilsugæsluna í landinu og að greiðsluþátttaka einstaklinga í heilbrigðiskerfinu verði tekin niður enn frekar og að rekstur hjúkrunarheimila verði styrktur. Við getum ekki séð í áætluninni hvernig það á að ganga upp einfaldlega bara að reka heimilin, hvort sem það eru þau nýju eða þau sem eldri eru, miðað við fjárveitingar lagðar til hjúkrunarheimila. Það vantar líka upp á að byggja upp heimili og mæta þörfinni. Fjöldi hjúkrunarrýma sem bætt er við í þessari fjármálaáætlun dugar aðeins fyrir helmingi af reiknaðri þörf til ársins 2020. Það er því augljóst að þarna erum við í miklum vanda. Stærsti hlutinn af breytingartillögum okkar snýr að heilbrigðismálunum, en við gerum líka breytingar í menntamálum. Þar leggjum við til að framhaldsskólinn fái aukinn stuðning til þess að komast í gegnum erfiðleikatímabil sem verður á næsta ári og því þarnæsta. Það er vegna þess að stytting námstíma er að ganga í gegn. Í sumum skólum er þar tvöfalt kerfi núna og á næstu tveimur árum. Skólarnir eru líka að glíma við náttúrulega fækkun nemenda, en strax árið 2021 fer nýnemum að fjölga aftur. Þeim mun fjölga jafnt og þétt upp frá því, þannig að þetta er tímabundinn vandi. Síðan viljum við, og krefjumst þess reyndar, að sparnaðurinn sem hlýst af styttingu námstíma til stúdentsprófs haldist inni í kerfinu eins og lofað var og að hann verði nýttur til þess að styrkja stoðþjónustu við nemendur og bæta námsframboð. Háskólarnir eru sveltir, leyfi ég mér að segja, í þessari áætlun. Stjórnarliðar hafa talað fjálglega um mikilvægi menntunar og að við séum að mæta nýrri tæknibyltingu og þurfum að vera á tánum, en síðan er ekki gert ráð fyrir því að menntunin spili þar mikið hlutverk, eins og hver maður sér að hlýtur að verða. Við gerum tillögu um að gert verði átak í rekstri háskólanna þannig að 1 milljarður verði settur til viðbótar á hverju ári þessi fimm ár. En þó að við gerum það, sem mörgum þætti kannski ríflegt, erum við samt ekki búin að ná meðaltali OECD-ríkjanna til reksturs háskóla. Þannig að það þarf að gera átak þarna. Við erum að segja að það þurfi að lágmarki að hafa það svona. Við gerum breytingartillögur í málefnum öryrkja og fatlaðs fólks, sem lúta aðallega að því að kjarabæturnar sem gert er ráð fyrir að þau fái árið 2019 komi strax árið 2018 og að einföldun kerfisins komi fyrr inn þannig að þau njóti fyrr kjarabóta. Við gerum líka tillögur í samgöngum, fjarskiptum og löggæslu. Við gerum ráð fyrir að samgönguáætlun fyrir árið 2018 verði fullfjármögnuð og reiknum með svipaðri upphæð út áætlunartímann. Við gerum ráð fyrir þó nokkrum fjármunum til þess að flýta áætlun í fjarskiptamálum sem þó er komin, en það þarf að spýta í lófana þar. Löggæslan býr augljóslega við fjársvelti og mikið álag og þar þarf að bæta í. Að lokum gerum við tillögu um að þróunarsamvinnan verði aukin. Við erum rík þjóð, við erum ein af ríkustu þjóðum í heimi en við erum svo langt frá því að ná markmiðum Sameinuðu þjóðanna um að 0,7% af vergum þjóðartekjum fari til þróunarsamvinnu. Gert er ráð fyrir að við förum í 0,26%. Ég skammast mín hreinlega fyrir þá upphæð. Ekki er gert ráð fyrir að við hækkum það upp í markmið Sameinuðu þjóðanna. Við leggjum til að upphæðin verði 0,29% af vergum þjóðartekjum árið 2018 og hækki upp í 0,33% á árinu 2022. Við gerum okkur grein fyrir því að það þarf að gera mun betur. Þessar tillögur okkar í Samfylkingunni eru það sem við segjum að sé lágmark til þess að bæta þessa fjármálaáætlun, sem væri með allt öðrum hætti ef við hefðum fengið að semja hana frá grunni. En við gerum okkur líka grein fyrir því að staðan er þannig í hagkerfinu og efnahagslífinu að það þýðir ekki bara að auka útgjöldin, við verðum að segja hvar við ætlum að taka tekjurnar. Og við gerum það. Við leggjum til í fyrsta lagi að almenna virðisaukaskattsþrepið verði ekki lækkað árið 2019 niður í 22,5%, eins og áætlunin gerir ráð fyrir. Það gefur á árunum 2019–2022 13,5 milljarð á ári hverju. Við gerum ráð fyrir að hér verði lagður á stóreignaskattur. Þar sem hann er reiknaður eftir á myndi hann ekki koma inn fyrr en árið 2019, en við gerum ráð fyrir 7 milljörðum í gegnum það. Til þess að gefa hv. þingmönnum viðmið um umfang þessa skatts sem við leggjum til, þá gaf auðlegðarskatturinn á sínum tíma, síðasta árið sem hann var við lýði, rúma 10 milljarða í ríkiskassann. Við gerum ráð fyrir að þarna verði íbúðarhúsnæði dregið frá í ríkari mæli en gert var þegar við vorum með auðlegðarskattinn á sínum tíma. Við viljum hertara skatteftirlit. Ríkisskattstjóri segir að rúmum 80 milljörðum sé skotið undan skatti. Með hertu eftirliti ættum við að geta náð hluta af því. Við gerum ráð fyrir að við náum 5–6 milljörðum á ári ef við aukum eftirlitið. Við leggjum til að veiðigjöldin hækki og orkufyrirtækin fari að greiða auðlindarentu. Þarna leggjum við til hógværa en sanngjarna hækkun út tímabilið. Við vitum að arðgreiðslur hafa verið vanáætlaðar lengi. Við gerum ráð fyrir því og færum þá áætlun meira til raunveruleikans. Að lokum leggjum við að hér verði settur stighækkandi tekjuskattur á lögaðila, sem myndi gefa u.þ.b. 4 milljarða á ári, og stighækkandi fjármagnstekjuskattur myndi gefa um 2 milljarða á ári. Þetta eru tekjurnar sem við leggjum til. Þær gefa mun meiri tekjur á ári hverju en útgjaldatillögur okkar gera ráð fyrir, enda þurfum við að sýna meiri afgang en fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir. Við þurfum líka að skoða fleiri málasvið sem hugsanlega þyrfti að bæta þannig að við gefum ákveðið svigrúm fyrir það. Þetta teljum við nauðsynlegt að gera og ég er mjög hissa á því að meiri hluti fjárlaganefndar, sem dregur fram ýmsa galla og gagnrýnir áætlunina, talar m.a. um að það sé sanngjarnt að sparnaðurinn sem hljótist af styttingu námstíma til framhaldsskóla renni til framhaldsskólanna, en hann gerir ekki tillögu um breytingu þar. Hvernig stendur á því? Sama er að segja um háskólana. Meiri hlutinn leggur til að einskiptisupphæðir, sem gert var ráð fyrir í fjárlögum fyrir árið 2017, haldist inni á árinu 2018, en hann gerir ekki tillögur um það í tölum. Hvers vegna ekki? Það læðist að mér sá grunur að verið sé að afgreiða fjármálaáætlunina af léttúð, að það megi taka hana upp og breyta römmunum og færa á milli og fara bara með áætlunina eins og ríkisstjórninni sýnist. En það er ekki svo. Það er ekki svo, virðulegur forseti, vegna þess að lög um opinber fjármál gera ráð fyrir því að þegar þingsályktunartillagan er samþykkt sé búið að samþykkja umgjörðina um málasviðin sem vinna á eftir fyrir fjárlög ársins 2018. En auðvitað er áætlunin síðan tekin upp á hverju ári þannig að það er ekki eins stíft fyrir næstu árin þar á eftir. Það hefur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra líka sagt hér úr þessum ræðustól, að ekki verði gerðar breytingar á tölunum sem settar eru á málasviðin nema eitthvað komi upp á sem verður að bregðast við, eitthvað óvænt, eitthvað ófyrirséð, sem við sjáum ekki núna í kortunum. En meiri hluti fjárlaganefndar virðist ekki líta þannig á heldur segir hann í texta að bæta þurfi í hér og bæta í þar, en sýnir það ekki í tölum. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur t.d. til að því verði frestað að þeir 8,5 milljarðar sem áttu að koma inn í gegnum virðisaukaskatt um mitt ár, eða 1. júlí 2018. Þar með vantar inn í tekjuáætlunina 8,5 milljarða. Ekkert sagt um hvernig mæta eigi því og engu er breytt tekjumegin. Það finnst mér vera fullkomlega óábyrgt. Hv. formaður fjárlaganefndar, sem talar hér oft af mikilli skynsemi um hversu mikilvægt sé að sýna ábyrgð, vanda áætlanir og sýna festu og varfærni, ákveður síðan þegar hann stýrir meiri hlutanum í nefndarálitinu að fara alls ekki þá leið heldur að umgangast fjármálaáætlunina til næstu fimm ára af léttúð og skilja okkur eftir í óvissu. Gildið í lögum um opinber fjármál er t.d. festa en hennar gætir ekki þegar í umfjöllun meiri hluta fjárlaganefndar. Síðan er ýjað að ýmsu í meirihlutaáliti fjárlaganefndar sem ég vil gagnrýna harðlega, eins og t.d. að selja flugstöðina á Keflavíkurflugvelli. Þar er talað um að taka umræðuna, skoða það og opna á umræðuna um að einkavæða einu gáttina inn og út úr landinu. Mér finnst það ekki bara fráleitt út frá hagstjórnarlegu tilliti á næstu fimm árum að ætla að fara út í slíkar æfingar, heldur varðar það hreinlega öryggi landsins að opinberir aðilar séu með slíkan rekstur í sínum höndum. Fleira má um það segja. Fyrst meiri hluti fjárlaganefndar opnar umræðuna um það hvort nú ætti kannski að skoða kosti og galla þess að einkavæða flugstöðina á Keflavíkurflugvelli þá gerir hann ekki tillögu um að við skoðum áhrif einkavæðingar í heilbrigðiskerfinu og hvort ekki þurfi að snúa af þeirri braut sem farin er þar eða gagnrýna áform um einkavæðingu í menntakerfinu. Frú forseti. Tíminn er búinn. [[Forseti hringir.]]Það má vera að ég komi síðar í ræðu, en það verður sennilega ekki í kvöld.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir ræðu hennar og að rekja þær breytingartillögur sem Samfylkingin leggur fram við þessa fjármálaáætlun sem við ræðum. Mér finnst það mikilvægt hvernig hv. þingmaður rökstuddi það að umgangast þurfi þetta mál af virðingu og sýna því þann sóma að leggja það til annars vegar hvernig bæta megi hlutina og hvernig megi afla fjár fyrir þá og hvernig eigi að ráðstafa því. Ég varð mjög hugsi yfir þessu af því að við höfum rætt það í þessari umræðu og í dag að þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa ekki tekið mikinn þátt í umræðunni, hafa ekki komið mikið upp í ræðustól Alþingis til að færa rök fyrir máli sínu þótt þeir ýi að ýmsu í nefndarálitum sínum og umsögnum. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess að ég veit að hún hefur kafað mjög mikið ofan í og velt fyrir sér umgjörð opinberra fjármála. Nú erum við að fara í gegnum þetta ferli í fyrsta skipti þar sem ný ríkisstjórn leggur til fyrst fjármálastefnu og svo fjármálaáætlun, svo að lokum fjárlög, hvort þetta sé ekki hættulegt að í fyrsta skipti sem við förum í gegnum þennan pakka þá sé eins og þetta sé allt gert af léttúð, ýjað að því að það megi kannski auka hér, það þurfi að gera eitthvað öðruvísi, en engar formlegar breytingartillögur lagðar fram. [[Forseti hringir.]]Ég er farin að velta því fyrir mér hvar Alþingi muni standa í vinnubrögðum þegar allri þessari vegferð er lokið.
Frú forseti. Ég hef auðvitað áhyggjur af þessum vinnubrögðum. Fjármálaáætlunin er þingsályktunartillaga þannig að Alþingi samþykkir hana og felur síðan ríkisstjórninni að gera það sem í henni stendur. Ég er ánægð með þá vinnu sem hefur farið fram í fagnefndunum og þessi álit og umsagnir sem fagnefndirnar hafa skilað eru upp til hópa mjög góð plögg. Þar eru góðar umsagnir sem við getum nýtt okkur þegar við förum að fjalla um fjárlögin. En ef hins vegar það á ekki að skipta neinu máli hvaða tölur standa í fjármálaáætluninni þá hefðum við ekki átt að setja þetta upp sem þingsályktunartillögu í lögum um opinber fjármál. Þá hefðum við frekar átt að segja: Fjárlaganefnd flytur skýrslu og segir hvernig henni finnist að hlutirnir eigi að vera og hver fagnefnd getur þá flutt sína skýrslu og þar með sett einhver skilaboð inn til ríkisstjórnarinnar, svo fái hún bara að ráða hvernig hlutirnir eru. Þannig er þetta ekki í lögum um opinber fjármál. Þar er gert ráð fyrir þingsályktunartillögu um fjármálastefnuna og strangir rammar eru í kringum það hvenær má breyta henni og hvenær ekki. Og gert er ráð fyrir að ramminn um 34 málasvið fyrir næstu fimm árin í fjármálaáætluninni sé settur niður með samþykkt Alþingis. Þá um leið og Alþingi er búið að samþykkja tölurnar segjum við ekki við fjármálaráðherrann og framkvæmdarvaldið allt: Við samþykkjum þetta, en svo megið þið svolítið ráða hvernig þið hafið þetta. Það er alls ekki meiningin með lögum um opinber fjármál og sýnir ekki festu, [[Forseti hringir.]]gagnsæi eða stöðugleika sem gildir og gengur í gegnum lögin.
Frú forseti. Ég þakka svarið. Ég er sammála því að unnin hefur verið góð vinna í fagnefndum þingsins sem og auðvitað líka í hv. fjárlaganefnd. Ég held að sú vinna sé í rauninni til fyrirmyndar og þinginu til sóma og við höfum náð að vinna ótrúlega gott verk þrátt fyrir að tíminn hafi verið knappur. Mín upplifun er sú að þingmenn hafi almennt lagst á eitt til þess að ná fram upplýsingum. En einmitt af því að formið gerir ráð fyrir að ramminn verði samþykktur, er þá ekki hætta á því að verði þetta plagg samþykkt svona, þá komi upp einhvers konar samkeppni um það hvert eigi að toga peningana innan rammans þegar kemur að fjárlögunum? Í rauninni vitum við ofboðslega lítið um það núna hvert sú vinna getur leitt okkur. Þannig [[Forseti hringir.]]stöndum við kannski á ákveðnum byrjunarreit aftur í umræðunni þegar kemur að fjárlagaumræðunni þó svo eigi að taka hana kannski dýpra hér.
Frú forseti. Þegar nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar kom fram með öllum þessum spekúlasjónum, hugmyndum og ábendingum, þá hvarflaði auðvitað að manni að hreinlega væri ekki meiri hluti fyrir þessari fjármálaáætlun. En það er ekki alveg sagt skýrt. Í nefndarálitinu hjá meiri hlutanum er gagnrýnt að áætlunin sé ekki gagnsæ, svo þegar þau setja niður sínar ábendingar þá getum við lesið í það sem okkur hentar. Ég les það í orðin að meiri hlutinn sé ekki ánægður að öllu leyti með þessa áætlun og sé að segja fjármálaráðherranum og ríkisstjórninni að hún geti ekki verið örugg með stuðning meiri hlutans. Svo þegar maður kíkir á tölurnar þá er engin breyting gerð [[Forseti hringir.]]þar. Ég vona að hv. formaður fjárlaganefndar fari betur yfir það með okkur síðar [[Forseti hringir.]]á næstu dögum hvað þetta á að fyrirstilla.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddný Harðardóttur fyrir ræðuna. Það eru tvær spurningar sem ég vildi beina til þingmannsins um tvö málefni sem komu fram í hennar ræðu eða hún hefur talað um í þessari umræðu. Annars vegar nefndi hún mikilvægi þess að við næðum hinu margumtalaða OECD-meðaltali í framlögum til háskólastigsins. Alveg frá því við sáum að háskólarnir og háskólarektorarnir og félög stúdenta fóru að koma með þessar ábendingar um að við þyrftum að ná meðaltalinu, þá hef ég spurt að því, líka á fundum með Háskóla Íslands og innan menntamálanefndar, hver sé ástæðan fyrir því að talað er um mikilvægi þess að ná meðaltalinu og hvort ekki sé mikilvægara að leggja áherslu á gæði námsins og árangur með þeim fjármunum sem við setjum í háskólastigið frekar en akkúrat upphæðina sem við leggjum í málaflokkinn. Þetta hefur sýnt sig t.d. í heilbrigðiskerfinu hjá okkur. Við vorum nýlega að fá einkunn í tímaritinu Lancet, eða í rannsókn sem var birt þar, þar sem kemur fram að við séum með annað besta heilbrigðiskerfi þegar horft er frá ýmsum árangri sem við höfum náð. OECD hefur líka ítrekað bent á að við séum best rekna heilbrigðiskerfið þegar horft er á þá fjármuni sem fara inn í kerfið. Seinni spurningin snýr að ákvörðun sem ég veit að þingmaðurinn hefur verið sammála. Það væri áhugavert að fá að heyra í svari hennar nánari skýringu, þ.e. rökstuðning hennar fyrir því af hverju hún hefur verið sammála því, eins og ég hef skilið það, að hækka virðisaukaskattinn á ferðaþjónustuna og talað fyrir því. Það er kannski helst það sem það sem ég sjálf hef stoppað við, [[Forseti hringir.]]frekar en aðrar tillögur um skattahækkanir sem ég hefði verið tilbúin til þess að taka undir í því sem þingmaðurinn hefur rætt um.
Frú forseti. Meðalframlag íslenska ríkisins á hvern ársnemanda í háskóla er tæplega 1.300 þús. kr. á ári. Í nágrannalöndunum er framlagið 2,2 milljónir. Það er mikill munur þarna á milli. Munurinn felst náttúrlega í kennslunni, en líka aðbúnaði og ekki síst í rannsóknastarfi. Háskólastarf er ekki bara kennsla, heldur er það líka rannsóknastarf. Það er vitað og viðurkennt að þjóð sem er með sterka háskóla styrkir samkeppnisstöðu sína. Þegar við getum ekki haldið úti fjölbreyttu námsframboði, getum ekki haldið uppi vísindastarfi í sumum greinum af því að við hreinlega kennum þær ekki eða sinnum ekki rannsóknastarfi, þá drögumst við aftur úr í þessum efnum. Það er augljóst mál. Ég hef áhyggjur af þessu því einmitt núna þurfum við á því að halda að styrkja menntunina í landinu, til að mæta því sem er að koma yfir okkur með hinni nýju tæknibyltingu. Þá eigum við að taka höndum saman og styrkja menntakerfið okkar. Það sem síðasta ríkisstjórn sem hv. þingmaður studdi og þessi sem nú er við völd virðist vilja gera er að fækka nemendum þannig að hægt sé að segja að framlagið sé hærra. En þá erum við um leið að lækka menntunarstig í landinu og skemma stöðu okkar og samkeppnisstöðu. [[Forseti hringir.]]Ég gæti sagt miklu meira um þetta og er ekki enn byrjuð að tala um virðisaukaskattskerfið, það skal ég gera á eftir á einni mínútu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddný Harðardóttur kærlega fyrir hennar svar. Það væri óskandi að við hefðum meiri tíma, en eins og kom fram í lok ræðu þingmannsins þá höfum við hugsanlega tækifæri til að ræða þetta frekar þegar hún kemur hér upp aftur. Ég get hins vegar ekki séð að það komi beint fram í svari þingmannsins hver rökstuðningurinn er fyrir þessum mælikvarða, meðaltalinu. Sérstaklega í ljósi þess að það liggja fyrir skýrslur strax eftir hrun, áður en það var farið að skera niður, þar sem bent var á að það væri ástæða til þess að fara í ákveðna hagræðingu á háskólastiginu. Við sjáum líka að við náum svipuðu hlutfalli háskólamenntaðra og t.d. annars staðar á Norðurlöndum. Síðan til viðbótar þá tel ég að Háskóli Íslands, þrátt fyrir erfiðleikana eftir hrun, sé væntanlega einn af bestu litlu háskólunum í heimi. Þegar við horfum t.d. á birtar greinar og í raun alla þá mælikvarða sem menn nota um árangur í háskólastarfi þá erum við [[Forseti hringir.]]þarna með frábæran skóla. Ég hefði kannski viljað sjá einmitt í þessari fjármálaáætlun aukna áherslu á Háskóla Íslands frekar en dreifa kröftunum, því þar erum við svo sannarlega með [[Forseti hringir.]]úrvalsháskóla.
Frú forseti. Auðvitað eigum við að setja okkur metnaðarfull markmið varðandi háskólastarfið. Það má vera að það sé einfalt að ná góðu settu markmiði í fjársveltum skóla, en það er örugglega auðveldara að gera það ef við styrkjum starfsfólk og aðstöðu og rannsóknastarf betur en við gerum hér. Varðandi virðisaukaskattinn. Í því fjárlagafrumvarpi sem ég bar ábyrgð á þá lagði ég til að gistiþjónustan færi upp í almennt þrep. Ég er enn þeirrar skoðunar að það eigi að gera það, þjónustan eigi að fara upp í almennt þrep. Ef það hefði verið gert árið 2013 þá hefði greinin vaxið í þessu almenna umhverfi. Ég held að það hefði verið betra heldur en að setja hækkunina á núna. En ég er samt fylgjandi henni. Mér heyrist á umræðunni að ég sé ein af fáum þingmönnum sem stend með hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur gott yfirlit yfir hennar sýn og flokks hennar á fjármálaáætlunina. Ég er í þeim sporum að hafa ekki tekið þátt í vinnu nefndanna en finnst á hinn bóginn mjög fróðlegt að koma hingað inn og sjá hverju nefndirnar hafa skilað og hverju þessi fyrsta umferð í nýjum vinnubrögðum hefur skilað og hvernig hún hefur gengið. Mér sýnist að nefndirnar hafi lagt töluverða áherslu á að fara yfir innra samræmi í markmiðum og tölunum sem þó liggja fyrir, sem eru þó ekki allar vel sýnilegar. Ég hef velt fyrir mér samræminu við þær áætlanir sem liggja fyrir samþykktar af þinginu í einstökum málaflokkum, eins og samgönguáætlun, en þar blasir náttúrlega við mikið ósamræmi sem mér heyrist reyndar flestir vera mjög ósáttir við og heyrðist m.a. á stjórnarþingmönnum hér fyrr á þessu ári að þeir vildu allir bæta í, en þó sér þess ekki stað í áætluninni. Þess vegna vil ég spyrja um skoðun þingmannsins, sem ég veit að hefur velt þessum málum mikið fyrir sér, hvernig nefndirnar geta í rauninni farið betur í þetta samræmi, eins og t.d. við samgönguáætlunina, við framkvæmdaáætlun um málefni innflytjenda, við áætlun í jafnréttismálum og fleiri áætlanir. Er það ekki eitthvað sem þinginu bæri að gera í þessari vinnu og hvernig væri það í rauninni framkvæmanlegt? Hins vegar langar mig að koma að menntamálunum. Ég deili með hv. þingmanni áhyggjum af stöðu framhaldsskólanna. Það voru mikil vonbrigði að sjá að sparnaðurinn sem verður við styttingu stúdentsprófs renni ekki til þess að styrkja framhaldsskólana. [[Forseti hringir.]]Ég fer betur í þær spurningar í næstu umferð, en gott ef þingmaðurinn finnur sér tíma til að byrja.
Frú forseti. Á sumum málasviðunum er svolítið misjafnt eftir ráðuneytum hvernig áætlanirnar eru settar niður. Við höfum kvartað undan því að gagnsæi væri ekki nógu mikið, ekki væri settur verðmiði á stefnuna alls staðar. Sums staðar er það gert. Þannig vinna náttúrlega ráðuneytin. Þau vinna í stefnumótuninni og hún á að koma inn í áætlunina og þar eiga auðvitað að birtast samþykktar stefnur í þinginu líka. Samgönguáætluninni sem var samþykkt fyrir þinglok 2016 og fundin var þverpólitísk leið til þess að samþykkja hana fyrir árið 2017 og 2018 var bara kippt úr sambandi. Ekki varð meiri hluti fyrir því í þinginu þegar verið var að samþykkja fjárlög fyrir árið 2017 að fjármagna áætlunina að fullu. Það finnst mér afleitt. Mér finnst afleitt þegar þingið er búið að hafa fyrir því að finna þverpólitískan samhljóm, tala við sveitarfélög og finna út úr hlutunum og setja saman áætlun og samþykkja. Það er sett til ríkisstjórnarinnar og henni falið að finna út úr því hvernig þetta geti gengið upp, þá komi hún til baka með tillögur um að gera það ekki. Þá er meiri hluti þingsins þannig stemmdur að hann er tilbúinn til þess að láta framkvæmdarvaldið reka ofan í sig sínar samþykktir. Mér fannst Alþingi setja niður við þetta. [[Forseti hringir.]]Ég vona að þar verði breyting á.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég hef þá sýn að það sé afskaplega mikilvægt að þingið fylgi eftir þeim stefnum sem hafa verið samþykktar og eins að það komi fram í fjármálaáætlun rök fyrir því ef verið er að víkja frá þeim og tel náttúrlega að sú sátt sem náðist í samgönguáætlun hafi verið í rauninni sátt um lágmarksframkvæmdir á því sviði. Aftur að framhaldsskólunum. Það sem ég hef verið að velta fyrir mér og hef verið að reyna að skoða og sýnist að hluta til vera vandinn að nemendatölurnar eru bara ekki réttar sem birtast í áætluninni. Ég get t.d. ekki fundið samræmi við það að fletta á vef Hagstofunnar og við tölur fyrir einstaka áætlaðar tölur um nemendafjölda fyrir einstaka landshluta. [[Forseti hringir.]]Það kemur auðvitað til með að valda vanda því að auk þeirra nemenda sem eru í hverjum árgangi eru náttúrlega alltaf einhverjir eldri nemendur á ferðinni í kerfinu.
Frú forseti. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt í þeirri stöðu sem framhaldsskólinn er núna að tekið sé tillit til þeirra og að við hér sjáum til þess að aðgengi að skólum, framhaldsskólum úti um landið, verði ekki skert á meðan þeir standa í vandanum. Við þurfum að rýna tölurnar, skoða hvernig umsóknirnar eru, hvernig þær raðast niður á skóla og niður á landshluta, sem verður lokað á núna 1. júní. Við verðum að sjá til þess á meðan þetta erfiðleikatímabil gengur yfir að ungmennin hafi aðgang að framhaldsskóla sem næst í sinni heimabyggð. Við verðum að styrkja skólana í samstarfi í fjarnámi og dreifnámi þar sem erfitt er að halda úti fámennum hópum. [[Forseti hringir.]]Við megum ekki gera þessum árgöngum það sem núna eru að fara inn í framhaldsskólana að námsframboðið verði fátæklegra [[Forseti hringir.]]af því að við erum að spara svo mikið í menntakerfinu okkar. Það megum við ekki láta gerast.