Forseti. Hvað einkennir góðan stjórnmálamann? Ef við værum spurð um álit á stjórnmálamönnum dagsins í dag efast ég um að þær lýsingar sem við myndum fá væri það sem við vildum að einkenndi góðan stjórnmálamann. Við heyrum athugasemdir eins og: Svarar ekki spurningum, vinnur ekki að almannahag, endalausir útúrsnúningar og ýmislegt á þeim nótum. Ég lendi t.d. reglulega í því að svör frá ráðherrum, bæði skrifleg og munnleg, svara aldrei því sem ég spyr um og ég þarf ítrekað að minna mig á að hlusta vel eftir því hvort ég greini eitthvert svar úr þeirri orðasúpu sem ég fæ yfirleitt í hausinn þannig að ég geti spurt aftur og aftur þangað til það er orðið vandræðalegt að svara ekki spurningunni. Stundum koma hins vegar gullkorn í svörum ráðherra. Í apríl árið 2018 kom eitt heiðarlegt svar frá nokkrum ráðherrum þegar ég spurði um endurgreiðslur vegna hlunninda ráðherra og svarið var mjög skýrt: Ekki hafði myndast hefð fyrir því að fara eftir reglum um endurgreiðslur vegna hlunninda. Mér þótti þetta stórkostlega merkilegt og er búinn að reyna að komast að því hvernig í ósköpunum ráðherrar komast upp með að endurgreiða ekki dagpeningagreiðslur vegna hlunninda síðan þá. Ég spurði ríkisendurskoðanda um þetta og hann sagðist ætla að senda bréf til Skattsins, en ekkert gerðist. Ég er búinn að senda spurningar aftur og aftur í fjármálaráðuneytið um þetta og svörin þaðan eru mjög skýr: Það hefur ekki myndast hefð fyrir því að endurgreiða vegna hlunninda. Samt er það mjög skýrt í reglum að það eigi að gera það, líka meira að segja í nýendurskoðuðum reglum ráðuneytisins. Hvað þýðir þetta? Jú, ráðherrar fá aukagreiðslur sem þarf að gera grein fyrir gagnvart skatti og greiða þarf hefðbundinn tekjuskatt af þessum hlunnindum ef þau eru ekki endurgreidd. Ég efast hins vegar að nokkur ráðherra hafi gert það þann undanfarna rúma áratug sem þessar reglur hafa verið í gildi. Því er ég tilbúinn til að fullyrða að allir ráðherrar síðan þá sem fengið hafa dagpeningagreiðslur hafi vangreitt skatta. En hvað á að gera í því? Við því fæ ég engin svör.
Herra forseti. Hvað eru bestu þingmálin? Það eru þingmál sem skipta bæði máli fyrir börn og barnafjölskyldur, ekki síst þeirra sem hafa minna fé á milli handanna. Ég hef nú lagt fram slíkt mál, mál um gjaldfrjálsar tannréttingar barna. Tannlækningar barna voru gerðar að fullu gjaldfrjálsar árið 2018 undir forystu Guðbjarts heitins Hannessonar, en nú er komið að tannréttingum. Tannréttingar barna geta hæglega kostað barnafjölskyldur yfir milljón og geta jafnvel í sumum tilvikum kostað allt að 2 millj. kr. fyrir eitt barn. Foreldrar bera núna kostnaðinn og efnaminni foreldrar veigra sér jafnvel við að ráðast í tannréttingar barna sinna vegna efnahags. Herra forseti. Það er fullkomlega óboðlegt að börnum sé mismunað eftir efnahag foreldra þegar kemur að tannréttingum. Tannréttingar barna eru nefnilega líka heilbrigðisþjónusta fyrir börn. Áætla má að kostnaður við gjaldfrjálsar tannréttingar barna geti numið um 1,5 milljörðum en núna lendir þessi kostnaður hjá barnafjölskyldum. Fram til ársins 1992 var verulegur hluti tannréttingakostnaðar endurgreiddur, sem er ekki lengur raunin. Í dag er hægt að fá að hámarki 150.000 kr. styrk sem dugar skammt þegar algengur kostnaður getur numið milljón og jafnvel meira. Þessi styrkupphæð hefur ekki breyst í 20 ár en ef styrkurinn hefði fylgt verðlagi væri hann um 340.000 kr. í dag en ekki 150.000. Á Norðurlöndum eru tannréttingar barna styrktar mun meiri á Íslandi. Hér erum við eftirbátar. Að lokum, herra forseti: Við skulum muna eftir sorg þeirra barna sem fá ekki tannréttingar eins og önnur börn. Tökum því þetta eðlilega skref saman og jöfnum leikinn fyrir öll börn.
Virðulegi forseti. Stundum sér maður eitthvað sem verður til þess eiginlega að mann setur hljóðan. Á hvaða heilafoksfundi skyldi hafa komið upp sú hugmynd að láta lögmann á virðulegri lögmannsstofu senda hæstv. menntamálaráðherra bréf í valdsmannslegum kansellístíl með ábúðarfullum þéringum og spurningum sem ráðherranum er gefinn frestur til að svara, án þess að afleiðingar þess að hunsa þann frest séu nánar tilgreindar, allt út af fyrirspurn sem hún svaraði í þessum stól frá mér um það hvort hún styddi Ríkisútvarpið sem heyrir undir þann ráðherra. Hæstv. ráðherra sagðist gera það og notaði síðan orðalag sem forsvarsmenn Samherja hafa sjálfir notað um sína framgöngu í afsökunarbeiðni sem þeir sendu út í kosmósið, að þeir hefðu gengið of langt. Fyrir þau orð er ráðherrann krafin sagna með sérstöku lögmannsbréfi í ábyrgðarpósti, væntanlega, eins og hér sé jafnvel til skoðunar að hún hafi brotið einhver lög með ummælum sínum. Það verður að segjast eins og er að það er ákaflega sérkennilegt samskiptaform að standa í bréfaskiptum af þessu tagi og lýsir hugsunarhætti manna sem telja sig ekki ríki í ríkinu heldur ríki yfir ríkinu. Kannski er rétt að það komi fram, svo ekki fari neitt á milli mála, að alþingismenn heyra ekki undir Samherja. Alþingismenn sækja ekki til Samherja umboð sitt til starfa hér heldur til kjósenda, til almennings í landinu. Alþingismenn skulda Samherja engar skýringar á ummælum sínum sem falla í ræðustól hér og lúta að framgöngu og ummælum sem þegar liggja fyrir.
Virðulegur forseti. Í gær vorum við að afgreiða fjármálaáætlun ríkisstjórnar til næstu fjögurra ára. Í henni kemur skýrt fram að kjör þeirra sem verst hafa það í almannatryggingakerfinu munu versna enn meira ef sama ríkisstjórn verður áfram við völd eftir kosningar. Það eina sem þeim sem verst hafa það í almannatryggingakerfinu er boðið upp á í fjármálaáætlun til ársins 2026 er sama gamla skerðingin á lífeyrislaun. Eina hækkunin til þeirra sem eru að reyna af fremsta megni að lifa í kerfinu er vísitöluhækkun en engar leiðréttingar á kjaragliðnun. Kjaragliðnunin er nú 50% og það er sú hækkun sem þeir sem eru á almannatryggingum eiga inni. Hún mun aukast enn meira í boði ríkisstjórnar næstu fjögur árin. Þá er ótalin sú skattahækkun sem orðið hefur með því að persónuafsláttur hefur ekki fylgt launaþróun í landinu. Það ásamt auknum keðjuverkandi skerðingum veldur því að þeir verst settu í okkar ríka samfélagi þurfa að lifa á um 200.000 kr. á mánuði eftir skatt og þeir verst settu eru enn með krónu á móti krónu skerðingar. Það er svo furðulegt fjárhagslegt ofbeldi að þessi hungurlús þeirra sé skattlögð og það meira en arður auðmanna, sem verða sífellt ríkari og ríkari á meðan sárafátækir verða fátækari og eiga enn síður fyrir mat. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa lofað því og lofað fyrir kosningar að nú sé tími til að hækka lífeyri þeirra fátæku. Þessir hópar geta ekki beðið lengur. Það eina sem hefur skilað sér til þeirra sem reyna að tóra hálfan mánuð á fátæktarlaunum er að þeir tóra núna í viku og munu varla ná einum degi eftir fjögur ár ef þessi ríkisstjórn verður enn við völd. Hvers vegna er arður auðmanna ekki skattaður og skertur allt frá 75–100% eins og laun almannatrygginga og lífeyrissjóðslaun? Hvers vegna er ekki 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaus lágmarksframfærsla? Hvers vegna er ekki frítekjumark lífeyrisþega að lágmarki 100.000 kr. mánuði? Hvers vegna erum við að banna fólki að vinna, og það er gert með sköttum og skerðingum, í stað þess að fólk vinni án skerðinga og borgi bara skatta? Flokkur fólksins er með frumvörp um allt þetta og segi ég með þeim: Sárafátækt fólk fyrst, því að þeirra tími er löngu kominn.
Herra forseti. Mig langar að ræða hér gjaldfrjálsar tíðavörur og byrja á því að rifja upp atburði liðins vetrar. Í haust skiluðu Anna María Allawawi Sonde og Saga María Sæþórsdóttir umsögn til Alþingis við fjárlög þar sem þær fóru fram á að tíðavörur yrðu aðgengilegar án gjaldtöku í skólum og félagsheimilum. Þar með bættust þær í langa röð grasrótarfólks sem barist hefur fyrir þessu aðgengi að sjálfsögðum hreinlætisvörum. Og þingið hlustaði. Við greiddum hér atkvæði um breytingartillögu við fjárlög að gera þessar vörur gjaldfrjálsar gagnvart ákveðnum hópum. Sú tillaga var hins vegar felld með einu einasta atkvæði. Það voru 27 stjórnarliðar sem greiddi atkvæði gegn henni, 26 sem studdu hana. En svo kom menntamálaráðherra hér upp í pontu og lýsti því yfir að hún hefði nú þegar beint því til skólameistara að tryggja framgang málsins og hún teldi raunhæft að í lok næstu skólaannar væri búið að klára málið. Nú eru lok þessarar skólaannar. Nokkur sveitarfélög hafa stigið skrefið á undanförnum mánuðum, Reykjavík, Ísafjörður og Sauðárkrókur, svo ég nefni bara þrjú, en ráðuneytið virðist ekki búið að klára málið. Í frétt Fréttablaðsins um helgina segir í svörum ráðuneytisins við fyrirspurn um þetta mál að unnið sé að því að tíðavörur verði aðgengilegar og gjaldfrjálsar fyrir nemendur í öllum framhaldsskólum og að ráðgert sé að mál er varðar aðgengi að tíðavörum í grunnskólum verði tekið upp á samráðsfundi með sveitarstjórnum á næstunni. Þetta er ekki að tryggja aðgengi í lok þeirrar skólaannar sem nú er að ljúka. Virðulegur forseti. Er eðlilegt að vinnsla við verkefni af þessu tagi taki svona langan tíma? [[Forseti hringir.]]Er nema von að grasrótarfólkið sem stendur hér ár eftir ár í þessari baráttu, velti því fyrir sér hvort stjórnvöld [[Forseti hringir.]]bíði þau einfaldlega af sér í þeirri von að það útskrifist og næsti árgangur taki slaginn ekki strax upp? Í þessu samhengi [[Forseti hringir.]]er rétt að nefna að Reykjavíkurborg áætlar litlar 750.000 kr. í að [[Forseti hringir.]]innleiða þetta í grunnskólum og félagsheimilum Reykjavíkurborgar.
Nú er hv. þingmaður kominn mínútu fram yfir.
Ráðuneytið þarf að laga þetta.
Virðulegur forseti. Almannatengsl, fyrirtæki sem heitir Samherji, nálgast það nú óðfluga að ná einhvers konar farsakenndu stigi með nýlegri efsökunarbeiðni sem var reyndar ekki afsökunarbeiðni af neinum heilindum eftir því sem ég fæ best séð. Það er hvorki vitað hverju var verið að biðjast afsökunar á né fyrir hvern. Og hvergi kemur fram hvað fyrirtækið ætlar að gera öðruvísi í framtíðinni, hverju fyrirtækið ætlar að breyta. Nú er það ekkert leyndarmál og hefur oft verið farið yfir það að forstjóri fyrirtækisins, Þorsteinn Már Baldvinsson, sem er góður vinur hæstv. sjávarútvegsráðherra og sjávarútvegsráðherra hefur með réttu sagst vera vanhæfur í málefnum Samherja, sem er gott og gilt. Vandinn er þessi: Framganga Samherja krefst þess að við séum með sjávarútvegsráðherra sem getur tekið á sjávarútvegsmálum án þess að hlutir eins og vinahagsmunir þvælist fyrir. Í því felst ekki ásökun á hendur hæstv. ráðherra um eitt eða neitt, jafnvel mögulega þvert á móti, að hann geti ekki sinnt starfi sínu og geti ekki gert hlutina vegna þess að hann er vanhæfur og ef hann snerti þá veki það upp spurningar sem ætti að vera óþarfi að spyrja. Þetta ætti að vera augljóst, virðulegi forseti. Það er fráleitt hvernig við hefjum umræðuna í íslensku samfélagi um það hvort lýsa eigi yfir vantrausti eða hvort hann hafi gert eitthvað rangt. Virðulegur forseti. Þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um stöðuna og trúverðugleika stöðunnar. Hæstv. ráðherra ætti ekki að þurfa að heyra neinar skammir héðan úr pontu. Hann ætti að hafa vit á því sjálfur að í það minnsta skipta um embætti eða fara úr því tímabundið eða eitthvað, ekki vegna þess að hann geri eitthvað rangt, ekki vegna þess að hann eigi að vera spilltur, heldur vegna þess að hann er bersýnilega vanhæfur og hann veit það og við vitum það og við sjáum það. Frumkvæðið ætti að koma frá hæstv. ráðherra sjálfum.
Virðulegi forseti. Nú er ferðaþjónustan að taka við sér á ný og það er fagnaðarefni. Það þýðir að við erum að koma okkur út úr erfiðum heimsfaraldri og lífið er að færast í samt horf. Það þýðir líka að fram undan er einstakt tækifæri til að endurhugsa heila atvinnugrein og bæta það sem betur mátti fara áður en heimsfaraldur skall á. Ég sá í grein á dögunum að ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hefði skipað starfshóp um menntun og starfsþjálfun leiðsögumanna síðastliðið haust. Starfshópurinn fékk það verkefni að skoða hvort og þá hvernig hægt væri að styrkja og efla menntun og starfsþjálfun leiðsögumanna með áherslu á neytendavernd, náttúruvernd og öryggi. Það er nefnilega gríðarlega mikilvægt að þau sem starfa við leiðsögn fái viðunandi menntun og fræðslu og geti sýnt fram á þekkingu á landi og náttúrunni sem um er farið. Tungumálakunnátta er einnig afskaplega mikilvæg hér líkt og víða annars staðar enda lykilatriði að leiðsögumenn geti tekið við og miðlað upplýsingum á skýran hátt. Að mínu mati á þetta sérstaklega við á svæðum innan þjóðgarða og á friðlýstum svæðum þar sem gera ætti aukna kröfu um þekkingu og helst viðurkenningu til starfans. Náttúran okkar er það sem dregur langflesta ferðamenn hingað til lands og það er okkur öllum í hag að tryggt sé að vel um hana sé gengið. Í ljósi þess sem ég hef hér áður sagt í pontu Alþingis og átt samskipti við ráðherra þessa málaflokks um, get ég ekki annað en sagt og hvatt til þess að hugað sé að lögverndun starfsheitis leiðsögumanna eða a.m.k. að tilskilin starfsréttindi séu grundvöllur þess að starfa sem leiðsögumaður, af því að öryggismál eru líka stór þáttur í ferðamennsku á Íslandi, bæði öryggi ferðamanna og leiðsögumanna. Við þurfum að tryggja að öryggi sé sem allra best og það getum við gert m.a. með aukinni menntun og fræðslu. Ég hvet því ráðherrann til dáða í þessum efnum, að styrkja menntun leiðsögumanna svo hér verði ferðaþjónusta í heimsklassa þar sem komið er fram við náttúruna af virðingu og að vernd hennar sé í forgangi.
Herra forseti. Menntamálaráðherra svaraði í liðinni viku fyrirspurn minni um námsárangur pilta og stúlkna í skólakerfinu. Í svarinu koma fram sláandi upplýsingar, ekki síst tölur um verulegan kynjahalla sem kalla á skýringar og aðgerðir. Um námsárangur grunnskólanemenda segir að frammistaða stúlkna í öllum námsþáttum sé að jafnaði marktækt betri en frammistaða drengja. Á framhaldsskólastigi birtist mikill munur á kynjum þegar litið er til brautskráningar. Með vísan til gagna Hagstofu Íslands kemur fram að 35% fleiri stúlkur en piltar brautskráðust með almennt stúdentspróf skólaárið 2018–2019. Sama skólaár brautskráðust 77% fleiri piltar en stúlkur með próf úr iðnnámi. Fram kemur að háskólamenntuðu fólki hefur fjölgað á síðustu árum en þróunin hefur verið ólík eftir kynjum. Ríflega helmingur kvenna á aldrinum 25–64 ára hefur lokið háskólagráðu á móti 35% karla. Samkvæmt nýlegri könnun í 28 ríkjum Evrópu eru konur alls staðar í meiri hluta nemenda eins og hér á landi en hlutfall karla þó hvergi lægra en hér. Kynjahlutfall nemenda við HÍ er nú 32% karlar og 68% konur, þeir ná ekki þriðjungi nemenda. Almennt hverfa drengir frekar brott úr framhaldsskóla en stúlkur. Af svari um brotthvarf nýnema sést að brotthvarf drengja er meira en stúlkna, með hlutfallinu þrír drengir fyrir hverjar tvær stúlkur. Þá kemur fram um brotthvarf nemenda sem hafa horfið frá námi fjórum árum eftir innritun að brotthvarf pilta er töluvert hærra en stúlkna. Stúlkum virðist almennt ganga að mörgu leyti vel í skólakerfinu og er það gleðiefni. En svara þarf hvers vegna drengjum vegnar áberandi síður vel á sama vettvangi. Er þetta það jafnrétti sem við sækjumst eftir? Þessi halli yrði ekki þolaður ef hann væri á hinn veginn. Herra forseti. Við mótun nýrrar menntastefnu þarf Alþingi að taka fast á þeim brotalömum í skólakerfinu og kynjahalla sem svar ráðherra ber með sér.
Virðulegur forseti. Það er mikið gleðiefni að sjá og finna að landið er að rísa. Okkur gengur vel að bólusetja þjóðina og við nálgumst endurvakningu þess sem við getum kallað eðlilegt líf. Ásamt þessu fer atvinnuleysi minnkandi en ríkisstjórnin hefur farið í ýmsar aðgerðir í þágu atvinnuleitenda. Þar má nefna atvinnuátak félags- og barnamálaráðherra, sem kallast Hefjum störf. Átakið skapar allt að 7.000 tímabundin störf í samvinnu við atvinnulífið, opinberar stofnanir, sveitarfélög og félagasamtök. Ferðaþjónustan er t.d. farin að ráða til sín starfsfólk með því átaki ásamt endurkomu erlendra ferðamanna. Þó horfa atvinnurekendur nú á óvæntan vanda. Fjöldi einstaklinga er á atvinnuleysisskrá, en að sögn atvinnurekenda gengur misjafnlega að fá fólk til að þiggja vinnu. Það liggur fyrir að einhverjir þeirra sem hafna vinnu hafa meiri áhuga á því að þiggja bætur í stað þess að fara aftur út á vinnumarkaðinn. Slíkir einstaklingar rýja atvinnuleysisbótakerfið trausti sem stendur þeim að baki sem í neyð eru. Vinnumálastofnun hefur nú þegar þurft að taka 350 einstaklinga af bótum vegna þess að þeir hafa ítrekað hafnað vinnu. Margir hafa komist upp með þá iðju vegna þess að atvinnurekendur sleppa því að tilkynna höfnun til Vinnumálastofnunar. Það er óásættanlegt að verið sé að tryggja einstaklingum atvinnu á ný en að þeir kjósi samt að sitja heima á bótum. Það er mikilvægt að koma sem flestum út á vinnumarkaðinn sem fyrst og því hvet ég atvinnurekendur til að vera í góðu sambandi við Vinnumálastofnun og tilkynna um slíkar hafnanir.
Virðulegi forseti. Frumvarp til laga um breytingar á barnaverndarlögum frá félags- og barnamálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, liggur nú fyrir í velferðarnefnd. Í því felst að barnaverndarnefndir verða lagðar af og umdæmi barnaverndarþjónustu stækkuð. Jafnframt eru lagðar fram ýmsar breytingar til hagsbóta. Þessar breytingar eru sprottnar upp úr breytingum sem eiga sér stað við samþættingu á barnaverndarþjónustu við aðra þjónustu í þágu farsældar barna, frumvörpum sem félags- og barnamálaráðherra hefur einnig lagt fram á yfirstandandi þingi. Þessar breytingar fela í sér fyrri hluta heildarendurskoðunar barnaverndarlaga. Þær breytingar á barnaverndarlögum sem liggja fyrir byggja á miklu samráði og undirbúningi sem staðið hefur allt kjörtímabilið. Samráð hefur verið haft við sveitarfélögin frá fyrsta stigi hugmyndanna auk þess sem þjónustuveitendur og þjónustuþegar hafa komið að borðinu. Með því að samþykkja þetta frumvarp er verið að gera miklar og umtalsverðar breytingar á umhverfi barnaverndar í sveitarfélögum en þau bera ábyrgð á þessum málaflokki. Í dag eru 27 barnaverndarnefndir staðsettar vítt og breitt um landið. Lágmarksíbúatala á bak við hverrar barnaverndarþjónustu er miðuð við 1.500 manns. Við þessar breytingar hækkar það lágmark upp í 6.000 manns auk þess sem gert er ráð fyrir að sett verði á stofn umdæmisráð barnaverndar sem hafi aðkomu að tilteknum ráðstöfunum barnaverndarþjónustu og gert er ráð fyrir að umdæmisráðin séu sérstakar og sjálfstæðar, fjölskipaðar stjórnsýslueiningar á vettvangi sveitarfélaga. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða grundvallarbreytingu á umgjörð og samsetningu barnaverndarnefnda. Í frumvarpinu felst m.a. að pólitískt skipaðar barnaverndarnefndir verða lagðar niður. Því er hér um að ræða mestu breytingar sem ráðist hefur verið í síðustu áratugi. Þetta frumvarp er líka partur af miklum breytingum á kerfinu sem ætlað er að gefa færi á samþættingu barnaverndarþjónustu sem veitt er í þágu barna. Hér er því verið að svara þeirri gagnrýni sem verið hefur á umhverfi barnaverndar hér á landi í fjölda ára og mikilvægi þess að færa það til nútímavitundar um réttindi barna. Ég vona að við séum öll sammála um að klára þetta.
Herra forseti. Ég ætla að ræða aðeins öldrun þjóðarinnar og andvaraleysi ráðamanna í þeim efnum. Þjóðin er að eldast hratt, t.d. mun þeim sem eru 80 ára og eldri fjölga um helming á næstu 15 árum. Fólk lifir mun lengur nú en fyrir nokkrum áratugum síðan og meðalaldur hefur stöðugt farið hækkandi hér á landi. Eldra fólk býr einnig að jafnaði lengur við betri heilsu en áður og fjölmargir hafa góða heilsu til að njóta lífsins á þessum aldri. En þegar kemur að því að fá notið umönnunar og þjónustu eftir langa starfsævi stendur ríkisvaldið sig ekki. Illa gengur að vinna á biðlistum í hjúkrunarrými og kröfurnar til þeirra sem þangað geta leitað virðast mörgum illskiljanlegar. Hjúkrunarheimilin eru nú að þjónusta mun veikara fólk en fyrir fáeinum árum síðan. Stjórnvöld hafa um árabil þverskallast við að semja um eðlilegt gjald fyrir þjónustu rekstraraðila hjúkrunarheimila þrátt fyrir að hafa allar kröfur um aðbúnað og þjónustustig í eigin hendi. Afleiðingar þessa reiptogs eru að koma í ljós. Sveitarfélögin eru hvert á fætur öðru að skila rekstrinum aftur til ríkisins eftir að hafa neyðst til að fjármagna hann um árabil en eru nú búin að fá nóg, enda málaflokkurinn í hendi ríkisins en ekki þeirra. Í fjáraukalögum er sá plástur sem ríkisvaldið réttir inn í rekstur hjúkrunarheimila 1 milljarður, á meðan þörf er á margfaldri þeirri upphæð bara til að rétta af margra ára fjárvöntun. Fjárlaganefnd hefur viðurkennt vandann en ekki brugðist nægilega við. Bíða á eftir fleiri skýrslum, gera á fleiri úttektir, skipa á fleiri starfshópa. Á meðan mun vandinn bara vaxa. Er einhver áætlun um hvernig tekið verður á þessum vanda? Er kannski enginn vilji? Nei, svo virðist ekki vera, hvorki í þeim fjölda hjúkrunarrýma sem við þurfum að reisa á næstu örfáum árum né til að koma rekstri hjúkrunarheimila í viðunandi horf. Er ekki löngu kominn tími til að móta fullburða stefnu í þessum málaflokki, herra forseti? Það bætist sífellt í þau verkefni sem þessi ríkisstjórn ætlar að framselja til næstu ríkisstjórnar. Ef til vill verður þessi ríkisstjórn þekktust fyrir að fresta öllum vandamálum, afgreiða bara gæluverkefnin. Allt annað á að gera seinna, á næsta kjörtímabili. Þau verða ærin verkefnin fyrir næstu ríkisstjórn.
Herra forseti. Það er rétt hjá hv. síðasta ræðumanni að það eru mörg verkefni sem bíða næstu ríkisstjórnar. Það er hins vegar rangt sem hann hélt hér fram, að þessi ríkisstjórn hefði verið verklaus og litlu skilað. Þvert á móti hefur hún skilað miklu á mjög erfiðum tímum. Þegar við ræðum þessa hluti verðum við að hafa það samhengi í huga að á þessu kjörtímabili hefur ekki einungis verið við að eiga venjuleg viðfangsefni stjórnmálanna, venjuleg viðfangsefni í ríkisfjármálum, skattamálum, atvinnumálum og annað þess háttar, heldur höfum við undanfarið eitt og hálft ár þurft að takast á við fordæmalausa kreppu vegna farsóttar sem ekki varð við ráðið heldur þurfti að glíma hana við út frá þeim forsendum og með þeim tækjum sem við höfðum. Þegar farið verður yfir verkefni þessarar ríkisstjórnar og það sem hún skilar af sér þá held ég að dómur sögunnar verði sá að hún hafi siglt vel í gegnum það öldurót sem þessi kreppa hefur valdið. Við hrósum happi með að samdrátturinn hefur ekki verið eins mikill eins og óttast var þegar þetta ástand brast á hér á síðasta ári. Ástandið hefur verið betra, samdráttur á síðasta ári var minni en við óttuðumst og að hluta til má væntanlega að þakka það aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Að hluta til má þakka það því að bæði samfélagið og ríkissjóður voru í tiltölulega góðu standi þegar kreppan reið hér yfir. Við höfum hins vegar mörg verk að vinna, eins og hv. þingmaður benti réttilega á. Og hvort sem það verður núverandi ríkisstjórn eða samsetning af einhverju öðru tagi þá verða verkefnin mikilvæg, ekkert auðveld. En það sem skiptir mestu máli er að við náum efnahagslífinu aftur á fyrri stað og gerum betur til að tryggja hér áfram lífskjör í landinu.
Herra forseti. Við fengum fulltrúa ferðaþjónustunnar á fund okkar í atvinnuveganefnd í morgun og tókum stöðuna með sömu aðilum og við tókum stöðuna með fyrir ári síðan í þessum Covid-faraldri. Það voru aðilar frá markaðsstofunum vítt og breitt um landið, eða áfangastofunum, eins og þær heita í dag, og Ferðamálastofu, Samtökum ferðaþjónustunnar og Íslandsstofu. Það er vissulega mikil bjartsýni á framhaldið, sumarið, og þá viðspyrnu sem þarf að vera í ferðaþjónustunni. Og þó að það sé kannski of snemmt að spá til um hvort 700.000 gestir komi hingað til landsins í ár þá eru mörg góð teikn á lofti. Sérstaklega hefur komið mikið af ferðamönnum frá Bandaríkjunum og reiknað er með að ferðamenn frá Evrópu komi um mitt sumar þegar ástandið fer að batna þar og bólusetningar að aukast, en ekki er reiknað með Asíumarkaði í ár. Mörg fyrirtæki koma vissulega löskuð út úr þessum Covid-faraldri, en það er lítið um gjaldþrot, sem betur fer, og allar þær ráðstafanir og úrræði sem stjórnvöld hafa boðið upp á, hjálpa vissulega. Þó hafa mörg lítil fyrirtæki ekki getað nýtt sér þennan stuðning þar sem þau falla ekki inn í það módel sem lagt hefur verið upp með, kannski fyrirtæki sem eru bara með starfsemi yfir hásumarið og eru með blandaðan rekstur og á sömu kennitölu. Ég legg mikla áherslu á að við stöndum með þessum litlu og meðalstóru fyrirtækjum vítt og breitt um landið. Þau skipta miklu máli fyrir fjölbreytta ferðaþjónustu um land allt. Það er mikilvægt að byggja upp öflugt stoðkerfi og efla innviðauppbyggingu svo þau blómstri, því að það er fjölbreytni sem ferðamenn eru að sækjast eftir, ekki bara erlendir ferðamenn heldur líka innlendir. Það ríkir bjartsýni sem við þurfum að fara með inn í sumarið í þessum geira sem öðrum.
Herra forseti. Landssamband eldri borgara hefur kynnt fimm áherslupunkta undir yfirskriftinni: Eldra fólk vill hafa áhrif á eigið líf. Þessir áherslupunktar hafa verið kynntir öllum þingflokkum nú undanfarið. Svo ég fari aðeins yfir punktana þá segir hér, með leyfi forseta: „1. Eldra fólk fái að vinna eins og það vill. 2. Starfslok miðist við færni en ekki aldur. 3. Heilsugæslan verði vagga öldrunarþjónustunnar. 4. Millistig milli heimilis og hjúkrunarheimilis. 5. Ein lög í stað margra lagabálka.“ Það er svo ánægjulegt, herra forseti, að Miðflokkurinn hefur lagt fram þingmál sem varða þrjá af þessum fimm áherslupunktum. Við höfum lagt til að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Við höfum lagt til að ríkisstarfsmenn megi vinna allt til 73 ára aldurs ef þeir hafa hug á og getu til. Að vísu eyðilagði ríkisstjórnin það mál, því var beint til hennar í fyrra gegn loforði um að það kæmi fram af hennar hendi en ekki var staðið við það. Hvað varðar ein lög í stað margra lagabálka hefur Miðflokkurinn lagt fram þingsályktunartillögu um að skorið verði á milli laga um eldri borgara og laga um öryrkja. Hvað varðar punkta númer 3 og 4, þ.e. að heilsugæslan verði vagga öldrunarþjónustu og um millistig milli heimilis og hjúkrunarheimilis, hefur Miðflokkurinn unnið að verkefni eða stefnu sem kallast Frá starfslokum til æviloka, og verður kynnt nú eftir viku á landsþingi flokksins. Þar er tekið á því sem fram kemur í punktum 3 og 4 í þessum áherslupunktum eldri borgara. Það er því ljóst, herra forseti, að hjarta Miðflokksins slær með eldri borgurum og það mun koma fram hér eftir sem hingað til. Við munum endurflytja þessi mál eins oft og þurfa þykir og fylgja þeim fast eftir.
Herra forseti. Til er ævintýri af Velvakanda og bræðrum hans, Velhaldanda, Velhöggvanda, Velsporrekjanda og þeim fimmta, Velbergklifranda. Fengu þeir allir nöfn sín að launum frá þyrstri kerlingu sem þeir gáfu að drekka. Kerlingin sagði að renta fylgdi nafni. Fór svo, eins og í öllum góðum ævintýrum, að hver fékk sína konungsdóttur að launum. Kerlingin hefur orðið þyrst að nýju og ríkisstjórnin gefið henni að drekka og fengið að launum nafnið Velhringlandi. Herra forseti. Fasteignamarkaðurinn er gott dæmi um stjórn Velhringlanda. Einn daginn eru kynnt til sögunnar úrræði til að hvetja fólk til fasteignakaupa, einkum ungt fólk. Það er hvatt til þess að nýta sér séreignarsparnað. Lánshlutföll eru hækkuð og hlutdeildarlán veitt. Allir fagna langþráðri vaxtalækkun en eftirspurn rýkur upp og markaðurinn ræður ekki við hana. Fasteignir hækka í verði, ungt fólk skuldsetur sig upp í rjáfur og vonar það besta. Þá gerist það að vextir hækka að nýju og þar með skulda- og vaxtabyrði. Vandræði ungs fólks aukast og enn eru boðaðar vaxtahækkanir. Og ekki nóg með það. Nú liggur fyrir frumvarp um að Seðlabankanum verði heimilt að stjórna lánshlutföllum til húsnæðiskaupa til að hemja markaðinn. Þessar sífelldu breytingar ýta undir misskiptingu. Ef maður er heppinn og kaupir á réttum tíma þá er manni borgið. Ef ekki þá er maður annaðhvort fastur á leigumarkaði eða neyðist til að kaupa á mun óhagstæðari kjörum en öðrum á sama markaði buðust eða munu bjóðast. Herra forseti. Þetta er nú það sem Velhringlandi hefur helst að bjóða ungu fólki á fasteignamarkaði.
Herra forseti. Á blaðsíðu 11 í skýrslunni um eignir Íslendinga á aflandssvæðum stendur, með leyfi forseta: „Ekki leikur vafi á því að skráning eigna á aflands- og lágskattasvæðum til þess að forðast eðlileg skattskil og tryggja leynd er andstæð hagsmunum alls almennings og hefur í för með sér margvíslegan óbeinan skaða sem útilokað er að meta að fullu til fjár.“ Það var rétt fyrir kosningar haustið 2016 sem starfshópur skilaði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skýrslu um eignir Íslendinga á aflandssvæðum. Ráðherrann ákvað að setja skýrsluna ofan í skúffu. Nýr ráðherra birti hana árið 2017. Starfshópurinn hafði ekki mikinn tíma til að vinna skýrsluna og rýna flókin gögn til að draga ályktanir og kallaði eftir frekari rannsóknum til að fyrirbyggja stórfelld skattsvik. Við því ákalli hefur núverandi ríkisstjórn reyndar brugðist með því að leggja niður embætti skattrannsóknarstjóra. Í skýrslunni um eignir Íslendinga á aflandssvæðum er mörgum mikilvægum spurningum varpað fram sem vert væri að fá svör við. Í árslok 2007 voru 56% úrvalsvísitölu Kauphallarinnar í eigu aflandsfélaga. Þessi félög voru að langmestu leyti í eigu Íslendinga og sama gilti um óskráð félög í aflandseignarhaldi. Við þurfum svör við því hve stór hluti úrvalsvísitölu Kauphallarinnar er í eigu aflandsfélaga núna, vorið 2021, og hve stór hluti þeirra félaga er í eigu Íslendinga. Í ljósi reynslunnar og ef ætlunin er að fyrirbyggja tjón benda skýrsluhöfundar á að best sé að beina sjónum framar öðru að þeim greinum milliríkjaviðskipta þar sem virðisaukinn er mestur og vex hraðast hverju sinni. Ferðaþjónustan er nefnd í slíku sambandi. Því vaknar spurningin um hvort sjónum eftirlits- og skattrannsókna hefur verið beint í þá átt á síðastliðnum áratug. Milliverðlagning felst oftast í því að innflutningsverð er skráð hærra en raunverulegt innkaupsverð eða að útflutningsverð er skráð of lágt. Þannig verða til tekjur erlendis sem safnast fyrir á aflandssvæðum. Ólögmæt milliverðlagning í vöruviðskiptum milli ríkja er algengt form skattsvika í ýmsum löndum. Rannsaka þarf ólögmætar milliverðlagningar vöruviðskiptum, m.a. með sundurliðun á vöruviðskiptum á milli landa. Ætli þess konar rannsóknir hafi farið fram hér á landi síðastliðin ár? Í skýrslunni um eignir Íslendinga á aflandssvæðum kemur fram að í gögnum Seðlabanka Íslands um utanríkisviðskipti og fjármagnsjöfnuð fram til ársins 2010 komi fram mikið misræmi undir liðnum skekkjur og vantalið. Ekki eru til heimildir um hvert þessir peningar fóru en hugsanlega hefur verið um dulinn fjármagnsflótta að ræða eða peningaþvætti. Svara þarf því hvernig staðan er á þessum liðum núna og hvort óskráðar fjármagnstilfærslur hafi verið rannsakaðar með tilliti til peningaþvættis og flutnings á aflandsreikninga. Alþjóðleg stórfyrirtæki nýta sér mörg þau tækifæri sem þau búa yfir til að flytja arð þangað sem gjöld eru lægst. Íslenski kaupskipaflotinn er allur skráður erlendis og áhafna- og starfsmannaleigur einnig. Þetta segja skýrsluhöfundar að kalla megi hentiskráningu eigna og tekna. Slíka skráningu sem íslensk fyrirtæki eða fyrirtæki með starfsemi á Íslandi ástunda þarf að kortleggja. Hefur það verið gert? Alþjóðleg samvinna hefur aukist á undanförnum árum um aðgerðir gegn skattaskjólum og öflun upplýsinga um raunverulega eigendur aflandsfélaga. Kallað er eftir enn frekari alþjóðlegri samvinnu, nú síðast frá forseta Bandaríkjanna. Þátttaka Íslendinga á alþjóðavísu í aðgerðum gegn skattaskjólum þarf að vera markviss. Til að koma í veg fyrir að skaðinn sem átti sér stað við aflandsvæðingu Íslands á árunum fyrir bankahrun endurtaki sig í einhverri mynd verður að rannsaka, kortleggja, vinna að vandaðri lagasetningu og vinna með öðrum þjóðum gegn notkun skattaskjóla. Skattaskjól eru nýtt af fólki sem vill fela peningana sína fyrir Skattinum og láta aðra bera uppi við sinn hlut í velferðarkerfinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu. Eins og flestir þekkja hefur umhverfið í málaflokknum gjörbreyst undanfarin ár og þróunin að því leytinu til verið jákvæð, eins og ég ætla að fara hér yfir. Hér koma fram nokkrar spurningar, sumar tæknilegar, og það kallar þá á tæknileg svör. Fyrst er spurningin um hver stór hluti úrvalsvísitölu Kauphallarinnar hafi verið í eigu aflandsfélaga í árslok síðasta árs og hve stór hluti þeirra félaga sé í eigu Íslendinga. Í aðdraganda þessarar umræðu óskaði ég eftir upplýsingum um þessi mál frá Skattinum og helstu aðrar spurningar reyndar sömuleiðis. Í svarinu kemur fram að ekkert bendi til aflandstenginga af hluthöfum þeirra tíu félaga sem mynda vísitöluna og ekki virðist um neitt beint eignarhald í aflandsfélögum að ræða af þeim sökum. Spurt er um hvað vitað sé um umfang aflandsvæðingar á íslenskt efnahagslíf síðastliðinn áratug og hvernig skattundanskot og sniðganga hafi þróast. Samkvæmt Skattinum virðast bæði skattundanskot og sniðganga hafa minnkað á undanförnum árum. Það hefur gerst m.a. vegna upplýsingaskiptasamninga sem við höfum undirritað síðustu ár. Það gætir meira gagnsæis í öðrum ríkjum sömuleiðis og það eru breyttar reglur hér á landi. Ný lög skipta máli. Hér má nefna lög um skráningu raunverulegra eigenda og síðast í gær vorum við að samþykkja lög um upptöku sektarákvæða vegna milliverðlagningar mála. Enn fremur hefur verið bent á breytt viðhorf skattaðila í kjölfar mikillar opinberrar umræðu. Þessir upplýsingaskiptasamningar hafa sýnt fólki fram á að það þýðir lítið að reyna felast vegna þess að nú hafa ríki gert með sér samninga um að skiptast á upplýsingum. Auðvitað skiptir hér líka máli að hóflegar og sanngjarnar álögur séu til staðar þannig að hvatarnir séu teknir í burtu. Almennt er það talið minnka líkurnar á skattasniðgöngu eða undanskotum. Hvað varðar eftirlit með milliríkjaviðskiptum og ólögmætri milliverðlagningu hefur samkvæmt upplýsingum frá Skattinum eftirlit embættisins m.a. beinst að aðilum sem annast útflutning, innflutning og viðskipti yfir landamæri. Eftirlitið beinist að öllum þeim atriðum sem talin eru upp í spurningum hv. þingmanns, en auk þess að fleiri þáttum á borð við vexti, þóknanir, þjónustu og sölu á efnislegum og óefnislegum eignum. Þegar kemur að rannsóknum á óskráðum fjármagnstilfærslum er það Seðlabankans að hafa eftirlit með því. Þar er málið að hafa eftirlit með aðgerðum tilkynningarskyldra aðila til varnar peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, að það sé allt í samræmi við lög. Seðlabanki safnar upplýsingum um gjaldeyrisviðskipti innan lands og fjármagnshreyfingar milli landa. Ef tilefni gefst eru upplýsingar sendar til lögreglunnar, en fjármála- og efnahagsráðuneytið býr ekki yfir upplýsingum um einstakar rannsóknir slíkra mála. Hentiskráning eigna og tekna íslenskra fyrirtækja hefur ekki verið kortlögð sérstaklega, en samkvæmt upplýsingum frá Skattinum er þetta meðal þeirra atriða sem koma til athugunar þegar einstök félög eru til skoðunar. Í þessu samhengi má benda á nýlegan héraðsdóm þar sem mál hófst á vegum Skattsins gegn íslensku fyrirtæki vegna ástands sem lýst er í spurningu hv. þingmanns. Varðandi kaupskipaflotann verðum við líka að spyrja okkur hver ástæðan er fyrir því að kaupskipin hafa ekki verið um langt árabil skráð á Íslandi. Það er ekki gott mál og þingið hefur svo sem tekið það áður til umræðu. Loks er spurt í hverju þátttaka Íslendinga á alþjóðavísu í aðgerðum gegn skattaskjólum felist. Því er til að svara að þátttaka okkar felst til að mynda í alþjóðasamstarfi og samvinnu. Þetta á sér stað á ýmsum vettvangi, en undanfarin ár hef ég undirritað fjölda tvíhliða upplýsingaskiptasamninga sem m.a. eiga rætur sínar í vinnu OECD. Slíkir samningar hafa hlotið aukið vægi. Þar má nefna CRS, sem er samræmdur staðall um upplýsingaskipti á fjárhagsupplýsingum landa utan Bandaríkjanna. Einnig má nefna FATCA upplýsingaskiptasamninginn milli Bandaríkjanna og Íslands, þar sem kveðið er á um upplýsingaskyldu fjármálastofnana og upplýsingaskipti milli ríkjanna. Þá hafa afnot af alþjóðlegum gagnagrunnum reynst vel við skatteftirlit. Að lokum vil ég segja að aflandsfélögin sem slík eru ekki ólögleg að íslenskum lögum. Við segjum hins vegar í skattalögunum að við skilgreinum það sem lágskattaríki þar sem tekjuskattur er tveimur þriðju lægri en á Íslandi. Við samþykkjum ekki slíka skattlagningu og skattleggjum slíka starfsemi á Íslandi samkvæmt íslenskum skattareglum. Þetta er lykilatriði og þessu höfum við verið að breyta á undanförnum árum. Þess vegna stendur dálítið upp úr spurningin hvort málshefjandi telji að í skattareglunum sé einhverju ábótavant eða ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að hefja máls á þessari umræðu hér. Hún varpar fram spurningum sem hverja og eina væri sjálfsagt hægt að ræða í löngu og ítarlegu máli. Eins þakka ég hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hann hefur borið hér fram og aflað að miklu leyti hjá Skattinum. Við erum náttúrlega í þeirri aðstöðu, herra forseti, að við erum að leitast við að fóta okkur í nýrri veröld. Hin nýja veröld einkennist af þáttum eins og alþjóðavæðingu. Við sjáum að það er hörð alþjóðleg samkeppni. Það eru harðar kröfur um arðsemi fyrirtækja, hagræðingu í rekstri. Þetta hefur kallað á miklar afleiðingar fyrir vinnuafl, eins og menn þekkja. Þetta hefur sýnilega haft stjórnmálalegar afleiðingar í ýmsum löndum þar sem vinnandi fólk hefur talið að störf hafi flust í burtu. Við erum sömuleiðis að leitast við að fóta okkur í heimi þar sem við erum vöruð við því af hálfu lögreglu að það sé vaxandi hlutur erlendra aðila í ólögmætri starfsemi hér á landi og fjöldi manns við brotastörf, að sögn lögreglu. Við erum hér með lög um varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og vorum minnt á að við þurfum að vera á tánum til að fullnægja þeim kröfum sem til okkar eru gerðar. Við lentum þarna á gráum lista. En ég vil að lokum segja það, herra forseti, að það þarf að taka fast á ólögmætum viðskiptum og tryggja þeim yfirvöldum sem um þau fjalla nauðsynlegan mannafla og búnað sem þar starfa.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að fólkið og fyrirtækin í landinu greiði sína skatta til samfélagsins. Ég held að við séum öll sammála um það. Staðan í dag er sú að fjármagnið er alþjóðlegt og því skiptir öllu máli að regluverkið sé það líka og að alþjóðasamstarf á sviði skatteftirlits sé öflugt og samstillt. Markmiðið er að það ríki meira gagnsæi í þessu og að fólk og fyrirtæki geti einfaldlega ekki lágmarkað skattgreiðslur sínar til samfélagsins eftir krókaleiðum, oftar en ekki í krafti auðsins. Það veikir nefnilega bæði löggjafann og lýðræðið þegar auðmagnið fær að ráða því beint eða óbeint hvernig skattalöggjöf viðkomandi ríkis er háttað. En sem betur fer hefur verið jákvæð þróun á þessu sviði síðastliðin ár, bæði hérlendis og alþjóðlega. Ég vil sérstaklega nefna mikilvægi laga um skráningu raunverulegra eigenda, sem þingið samþykkti fyrir tveimur árum, og svo breytingarnar á skattalöggjöf, sem hafa átt sér stað, eins og hér hefur verið rakið, m.a. vegna CFC-félaga. BEPS-samstarfið á alþjóðavettvangi hefur einnig skipt miklu máli. Hugmyndir sem hafa verið viðraðar meðal þjóðarleiðtoga um alþjóðlegt skattagólf á stærstu arðbærustu fyrirtækin og skattlagningu stafræna hagkerfisins eru jafnframt mjög athygliverðar. Það gefur tilefni til bjartsýni að sú umræða sé komin á skrið á alþjóðlegum vettvangi enda er þetta viðfangsefni sem þarf að fást við í gegnum alþjóðlegt samstarf. En það skiptir öllu máli að orðum fylgi gjörðir og að gripið verði til skilvirkra aðgerða. Í þessari umræðu finnst mér líka tilefni til að nefna möguleikana á alþjóðlegum auðlegðarskatti sem myndi leggjast á auð þeirra allra efnuðustu í heiminum og gæti bæði aukið jöfnuð innan ríkja sem og milli þeirra. En svo ættu auðvitað allir auðmenn heimsins að sjá sóma sinn í að skila sínu og gott betur til samfélagsins án þess að það þurfi endilega að kalla eftir því, enda vel aflögufærir.
Herra forseti. Um 60 lönd í heiminum hafa hagsmuni af því að bjóða upp á leynd eða skattahagræði umfram það sem eðlilegt gæti talist. Þessi lönd eru gjarnan kölluð aflandseyjar, en sum þeirra svæsnustu eru þó alls engin eylönd heldur bara borgir og stærri ríki. Ýmist bjóða þau upp á auðveldar leiðir til að fela eignir eða eignarhald eins og Belís, eða lága eða enga skatta eins og Bresku Jómfrúreyjar, eða hentugar leiðir til að sniðganga regluverk annarra ríkja eins og Kýpur eða Panama. Það er vel þekkt að fjölmargir Íslendingar hafa nýtt sér slík skattaskjól og aðrar aflandsþjónustur. Það er jafnframt þekkt að einhverjir hv. þingmenn hafi gert það. Þekktur fjöldi hleypur á hundruðum. Það kemur ekki á óvart því að það er algengt fyrsta skref þeirra sem eignast einhvern pening að ráði að reyna að finna leiðir til að tryggja hann, ávaxta hann og helst án þess að ríkisvaldið sé að skipta sér of mikið af. Það eru ekki bara einstaklingar heldur einnig fyrirtæki sem nýta sér þessi aflandssvæði, bæði til að lækka opinber gjöld en líka oft til þess að liðka fyrir viðskiptum, einkum þegar um er að ræða stærri fyrirtæki með einhvern hluta síns reksturs í þróunarlöndum. Þannig er mat Global Financial Integrity Project frá 2008 að um 1.200 milljarðar dollara flæði með ólögmætum hætti frá þróunarlöndum árlega, sem er rúmlega hundraðföld öll þróunaraðstoð heims. Cayman-eyjar hafa gefið upp fjármagns- og eignarskráningar upp á rúmlega 2.000 milljarða dollara. Ekkert af þessu ætti í sjálfu sér að koma neinum á óvart. Sumt af þessu er ólöglegt, sumt af þessu löglegt, flest er þetta kannski á siðferðislega gráu svæðið ef ekki kolbikasvörtu. Þó er rétt að nefna að það eru bæði til lögmætar og siðferðislega réttmætar ástæður til að reka fyrirtæki eða eiga eignir í slíkum löndum og í því felst vandinn að einhverju leyti. Forseti. Spurningin er: Hvað ætlum við að gera? Ýmsar leiðir eru til, t.d. alþjóðleg samvinna um lágmarksskatthlutfall, gagnsæi í bankaviðskiptum, viðmiðunarreglur um milliverðlagningu, samningar um upplýsingaskipti og fleira. [[Forseti hringir.]]Ég kem kannski nánar að leiðum til að takast á við þetta í seinni ræðu.
Hæstv. forseti. Ég vil, eins og aðrir, þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu. Hún er mjög athyglisverð. Ég hef einmitt, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, áhuga á að heyra frá hv. þingmanni hvernig hún sér fyrir sér breytingar mögulegar á núverandi skattareglum til að ná betur utan um þessa hluti. Það er vissulega ekki ólöglegt að eiga peninga í aflandsfélögum, í skattaskjólum, eins og hér hefur komið fram, en er það siðferðislega verjandi? Skattaskjól eru í grunninn svæði þar sem ekki eru greiddir tekjuskattar. Skapaðar eru fléttur þar sem gagngert er reynt að losna undan eðlilegum og lögbundnum skattgreiðslum. Treysta þarf á siðferði þeirra sem eiga aflandsfélög og að þeir fari eftir settum reglum. Það er næstum vonlaust að vita til fulls hvort allt sé gefið upp og hver tilgangurinn er með að eiga slíkt félag. Á sama tíma erum við hér heima að vinna saman að því að byggja upp samfélag þar sem allir eiga að hafa rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu, menntun, góðu húsnæði og jöfnum tækifærum. Það er eðlilegt að fólk verði sárt og reitt þegar fréttir berast af því að þjóðarbúið verði af skatttekjum á meðan reikningar í aflandsfélögum vaxa og dafna. Kant kom fram með hugmyndina um almannaviljann, að breyta ávallt þannig að lífsreglan sem maður fylgir eigi að verða að almennu lögmáli. Með öðrum orðum, maðurinn á að hugsa um hvort hann vilji að allar hans athafnir verði að alheimslögmáli og breyta samkvæmt því. Ef maður ákveður að svíkjast um er hann samþykkur því að aðrir svíki á sama veg. Virðulegi forseti. Síðustu ár hefur orðið aukin samstaða um mikilvægi siðferðis í viðskiptalífinu. Völd og áhrif fyrirtækja eru meiri en nokkru sinni fyrr. Við erum fámenn þjóð og við ættum að hafa alla burði til þess að geta veitt alla nauðsynlega þjónustu og vel það. En svo það sé hægt er mikilvægt að allir skoði sinn innri mann.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að hefja þessa umræðu. Það fer því miður ekki á milli mála að skattundanskot eru stórt vandamál hér á landi líkt og víðar. Leynd og ógagnsæi sem fylgt getur eignum á þeim svæðum þar sem skráning félaga er ófullkomin, nafnlausir reikningar leyfðir og engar kröfur eru til um skil ársreikninga, gerir það að verkum að íslenskt samfélag verður af milljörðum í skatttekjur á hverju ári. Þetta þýðir líka að margt er á huldu um umsvif, eigendur og viðskiptatengsl stórra aðila í íslensku efnahagslífi. En það er þrátt fyrir allt mikill munur á milli þess að eiga félag erlendis sem er skráð og stendur skil á öllum sínum gjöldum, og að eiga aflandsfélag gagngert til að koma fjármagni í skjól undan eðlilegu eftirliti. Þess er skemmst að minnast sem fram kom í Panama-skjölunum. Miðað við höfðatölu eru Íslendingar óumdeildir heimsmeistarar í einmitt aflandsfélögum í skattaskjólum. Á tíma síðustu ríkisstjórnar, þegar Viðreisn var í ríkisstjórn, lögðum við til að aðgerðir gegn skattundanskotum yrðu styrktar verulega, m.a. að komið yrði á virku eftirliti með óeðlilegri milliverðlagningu að norrænni fyrirmynd. Ég hvet ríkisstjórnina til að dusta rykið af þessum tillögum og gera raunverulega bragarbót í þeim efnum. Svo er annað sem ég hvet hæstv. ríkisstjórn til að gera hið snarasta. Það er að ljúka skýrslu sem ég hafði forgöngu um að leggja fram beiðni um og fjöldi þingmanna hér í salnum studdi með því að vera meðflytjendur og allir greiddu atkvæði með, svo því sé til haga haldið: Skýrslu um fjárfestingar stærstu útgerðanna og tengdra eignarhaldsfélaga þeirra hér á landi sem erlendis í íslensku atvinnulífi, ótengdu sjávarútveginum sjálfum. Þetta eru tvær tillögur sem væru til þess fallnar að gera fjármagnsflutninga milli Íslands og annarra ríkja skýrari og gegnsærri.
Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða um eignir Íslendinga í aflandsfélögum og fyrir þá umræðu ber að þakka. Þær upplýsingar sem birtust í Panama-skjölunum vörpuðu ljósi á tvískiptingu samfélagsins og þá spillingu sem víða leynist. Öllum ber skylda að taka þátt í samfélaginu og þeir sem svífast einskis við að komast undan þeirri skyldu sinni eru að svíkja samborgara sína. Því miður er það svo að ítrekað kemur í ljós að þeir sem hafa það allra best leggja sig mest fram um að komast undan þeirri skyldu. Það er ekki á allra færi að stofna skúffufélag í skattaskjóli, venjulegt fólk á ekki félag á Kýpur eða Tortólu, það segir sig sjálft. Það er erfitt að sjá hvers vegna fólk þarf yfir höfuð að eiga slík félög. Hvaða tilgangur gæti hugsanlega legið að baki annar en sá að komast undan skattgreiðslum? Því er eðlilegt að stjórnvöld rannsaki gaumgæfilega þegar í ljós kemur að fjársterkir innlendir aðilar eiga félag á aflandssvæðum, og rannsaki hvort tilgangurinn með slíkum félögum sé að auðvelda fólki og fyrirtækjum að komast undan skattgreiðslum. Við hefðum strax átt að stórefla skattrannsóknir þegar Panama-skjölin litu dagsins ljós. Þá hefðum við einnig áttu að stórefla skattrannsóknir í kjölfar umfjöllunar Kveiks um fiskveiðar í Namibíu. Þess í stað höfum við dregið úr eftirliti skattrannsóknarstjóra með því að fella niður embættið og færa starfsemina inn í Skattinn. Þá höfum við ekki svarað ákalli héraðssaksóknara um aukið fjármagn til að rannsaka meint efnahagsbrot. Nú er hættan sú að mál falli niður eða fyrnist og hinir seku komist undan án þess að skila sínu til samfélagsins. Ég mun koma nánar að því í næstu ræðu minni.
Herra forseti. Skattsvik og peningaþvætti tengjast því miður órjúfanlegum böndum. Í nýlegri skýrslu fjármálaaðgerðahópsins FATF og áhættumati ríkislögreglustjóra kemur fram að skattalagabrot séu ein helstu frumbrot peningaþvættis. Eignir og tilfærsla fjármuna til aflandssvæða er stór og mikilvægur þáttur af þessu tvennu, skattalagabrotum og peningaþvætti. Það skiptir því ótrúlega miklu máli að hér sé nægt fjármagni veitt til að uppræta skattundanskot og að mannafli sé tryggður, en líka að stofnunum sem sinna því að uppræta skattundanskot og ákæra í þeim efnum sé tryggður vinnufriður, fjármagn og starfsumhverfi, en ekki að leggja niður embætti skattrannsóknarstjóra eins og ríkisstjórnin hefur gert. Herra forseti. Það er svolítil lenska meðal ráðamanna hér á landi að hreykja sér af frumkvæði sínu þegar breyta á hlutum til betri vegar þegar kemur að atriðum eins og vernd uppljóstrara, að setja lög um gagnsæi um eigendur fyrirtækja og jafnvel þegar samþykktar eru aðgerðir til að sporna gegn skattsvikum eða skattundanskotum. Ráðamenn gleyma oft að nefna alþjóðasamstarf um skattsvik og skattundanskot. Alþjóðasamvinna hefur aukist undanfarin ár til að sporna gegn skattaskjólum og sömuleiðis öflun gagna þvert á landamæri til að upplýsa um raunverulega eigendur aflandsfélaga. Í gegnum alþjóðasamstarf okkar höfum við innleitt reglugerðir sem snúast um þessa hluti og við höfum undirgengist alþjóðlega viðmiðanir, m.a. frá Evrópuráðinu, í skýrslum OECD og samþykktum frá norrænu ráðherranefndinni. Þetta alþjóðasamstarf er í raun og veru grunnatriði í því sem gert hefur verið hér á landi er varðar þessa þætti, eins og vernd uppljóstrara, gagnsæi um eigendur fyrirtækja, alþjóðasamstarf um skattsvik og skattundanskot og fleira. Þar hefur alþjóðasamstarfið haft mun meiri áhrif til að breyta þessum hlutum til hins betra heldur en frumkvæði íslenskra stjórnvalda. Það hefur frekar snúist um að draga úr skattrannsóknum eins og með því að leggja niður embætti skattrannsóknarstjóra, eins og við sáum hér fyrir jól. Hér hefur verið talað fyrir eflingu skattrannsókna og auknu sjálfstæði skattrannsóknarstjóra. Það er vel og það er nauðsynlegt í stóru málum eins og Panama-skjölunum og fjárfestingarleið Seðlabankans.
Hæstv. forseti. Eins og við mátti búast er öllu grautað saman í þessari umræðu. Það virkar á mann eins og verið sé að reyna að þyrla upp einhverju ryki. Ég er engu nær eftir ræðu upphafsmanns þessarar umræðu hvað hv. þm. Oddný Harðardóttir leggur til. Er verið að leggja til að við bönnum Íslendingum að eiga eignir á lágskattasvæðum? Eða er verið að leggja til að það eigi að breyta skattalögum með einhverju hætti og hvernig þá? Við erum sjálf að reyna að draga til okkar erlenda starfsemi með skattaívilnun, sérstaklega í kvikmyndagerð. Eru menn að tala um að banna það? Hvert eru menn að fara? Kjarni málsins hjá okkur er sá að við getum fengið upplýsingar og haft þar af leiðandi eftirlit með hugsanlegum skattundanskotum eða skattalagabrotum. Það hefur verið gert ótal margt á síðustu misserum og árum til að tryggja það, eins og hæstv. fjármálaráðherra fór hér yfir. Það er auðvitað það sem skiptir okkur máli, að greiddir séu réttir skattar þar sem á að greiða þá. Ég vil líka andmæla því sérstaklega sem kemur alltaf fram, þ.e. að verið sé að draga úr skatteftirliti í nýlegum lögum þar sem skattrannsóknarstjóri var sameinaður Skattinum. Hann var ekkert lagður niður. Það er ekki verið að hugsa um að draga úr skatteftirliti nema síður sé. Það er verið að gera það betra og markvissara. Hér er auðvitað bara verið að þyrla upp einhverju ryki, kannski af því að það er stutt í kosningar, ég veit það ekki. En þessari umræðu er löngu lokið. Það er búið að gera svo margt til að tryggja að við fáum réttar upplýsingar, það sé rétt skattlagning. Við erum meira að segja búnir að tryggja það að ef skattlagning í lágskattafélögum fer undir ákveðið lágmark getum við skattlagt það hér. Það er kjarni málsins.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. málshefjanda, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að vekja máls á þessari umræðu sem er mjög þörf. Það er auðvitað ekki aðalmálið að Íslendingar megi ekki eiga fjármuni erlendis, en umræðan hefur stundum verið á þá leið. Verkefnið er að tryggja þarf að íslenska ríkið fái skattgreiðslur af þessum eignum eða tekjum, að því leyti sem heyrir undir lögsögu okkar og skatt á að greiða af til íslenska ríkisins. Það hefur verið svo um fjöldamörg ár að menn hafa verið hvattir til að geyma sparnað sinn í erlendum sjóðum. Fjölmargir kjósa að geyma séreignarsparnað sinn í erlendum sjóðum. Hver kannast ekki við séreignarsjóði eins og Sun Life og Allianz og fleiri slíka? Íslenskur almenningur leggur sparnað sinn í slíka sjóði. Vita menn hvar þessir sjóðir ávaxta sitt fé og í hverju? Meðan maður greiðir skatt og gjöld á Íslandi á ekki að skipta neinu máli hvar peningarnir eru geymdir. Verkefnið er, herra forseti, að hafa innlenda lagaumgjörð skýra og afdráttarlausa að þessu leyti svo enginn velkist í vafa um rétt sinn og skyldur. Kerfið til að taka á því ef út af er brugðið á að vera öflugt og hafa nægan mannafla, tæki og fjármagn til að taka á skattundanskotum með kröftugum hætti. En svo hefur ekki verið um langa tíð. Þann tíma sem skattrannsóknir taka iðulega hérlendis þarf að stytta verulega. Þarna er ég að benda á helsta gallann í okkar kerfi, það er rannsóknatíminn. Hann er allt of langur. Fjármunir í þá veru að stytta rannsóknatímann skila sér margfalt í auknu réttlæti og þeim varnaðaráhrifum sem í því eru fólgin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að vekja máls á þessu efni. Það er mikilvægt og það er einnig mikilvægt að við ræðum það opinskátt og reynum að ná einhvers konar samhljómi um hvað skiptir máli. Gegnsæi á fjármálamörkuðum er nefnilega afar mikilvægt, ekki bara sjálfs síns vegna heldur líka vegna þess að það traust sem af því hlýst hlýtur að vera hluti af líminu í samfélaginu, trygging fyrir því að sömu reglur gildi fyrir alla og að allir fari eftir þeim. Eitt af því sem nú er rætt er mikilvægi dreifðs eignarhalds á markaði og er almenningur jafnvel hvattur til að leggja hluta af sparifé sínu í fyrirtæki á markaði. Við þær aðstæður er sérstaklega mikilvægt að upplýsingar liggi fyrir, bæði vegna siðferðilegra spurninga sem kunna að vakna hjá þeim sem ætla að leggja peninga í fyrirtæki, þ.e. hvort þeir sem þeir eru að fara í viðskiptasamband með leggi sitt til samfélagsins, skulum við segja, en einnig vegna þátta sem snúa að jafnræði fjárfesta. Gegnsæi á fjármálamörkuðum og aðgengi að upplýsingum sem kunna að nýtast fjárfestum þarf að vera tryggt, allar þessar upplýsingar þurfa að vera tryggar. Reynsla tveggja liðinna áratuga og hrunið hafa sýnt okkur mikilvægi þessa. Heilbrigt fjármálakerfi skiptir velferð okkar allra máli. Þátttaka þeirra sem eiga raunverulega fjármuni í félögum á markaði í að greiða fyrir velferðarkerfið er forsenda þess að sátt geti verið í samfélaginu um fjármálamarkaðinn.
Herra forseti. Þegar horft er á mögulegar lausnir á þessu vandamáli er eitt sem sjaldan er snert á þótt það sé augljóst, að styrkja og efla eftirlitsstofnanir og alþjóðasamvinnu milli eftirlitsstofnana með nægilega drjúgum hætti til að þær hafi burði til að rannsaka stórfelldu svikarana sem nýta sér þessa þjónustu. Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að leggja niður skattrannsóknarstjóraembættið og Fjármálaeftirlitið og fela öðrum vanfjármögnuðum stofnunum þau verkefni, er á vissan hátt rót vandans. En þótt Ísland eitt og sér sé ekki burðugt til að stöðva þessa starfsemi á aflandseyjum eða koma í veg fyrir alþjóðleg skattsvik eða hindra ólögmæta fjármagnsflutninga þá hefur það alla burði til að rannsaka stærstu brotin sem snúa að íslenskri lögsögu. Stofnanirnar sem hafa með þetta að gera hafa oft takmarkaða burði til rannsókna og þurfa jafnvel að reiða sig á gagnaleka. Er það til marks um að víða er pottur alvarlega brotinn. Það hjálpar ekki að sumir þingmenn hafa sérhæft sig í því að stækka gráa svæðið og gera útlínur þess loðnari, eins og heyra mátti á ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar. Raunar er gallinn við upplegg upphafsmanns þessarar umræðu það að hún spyr spurninga sem ríkið hefur ekki svör við og getur mögulega ekki haft svör við og vill mögulega ekki hafa svör við. En sé slíkur vilji fyrir hendi er ljóst að það er langur vegur að því að þessi vandamál verði leyst með ásættanlegum hætti. Ég ætla reyndar að segja að ég hef ekki stórkostlegar áhyggjur af skattsvikum Íslendinga gagnvart íslenskum stjórnvöldum, þau eru mestmegnis minni háttar í stóra samhenginu. Eflaust er hægt að leysa úr þeim með því að styrkja stofnanir ríkisins. Mínar áhyggjur eru mun frekar þær að aflandseyjur eru alþjóðlega orðnar grundvöllur nútímanýlendustefnu undir stjórn alþjóðlegra fyrirtækja sem nýta sér veikleika stjórnkerfa fátækra landa til að stunda víðfeðmt arðrán. Áhersla Alþingis í þessum efnum ætti að vera að tryggja að engin íslensk fyrirtæki geti komist upp með slíkt, og að vinna með þeim þróunarríkjum sem við styðjum til að efla varnir þeirra gegn slíku.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur og málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu. Það hefur verið viðloðandi vandamál í mörg ár að einstaklingar og lögaðilar færi fé á dulda staði í von um að fela það og sleppa við að greiða skatt. Á sama tíma njóta þessir aðilar alls þess góða sem land og þjóð bjóða upp á. En eins og við höfum lært þá getur hvaða aðili sem er stundað þessa iðju, hvort sem það eru glæpamenn, viðskiptamenn eða jafnvel ráðamenn, og hafa verið gripnir við skattundanskot, sniðgöngu um allan heim síðustu ár. Að koma upp um skattundanskot og sniðgöngu getur reynst rannsóknarmönnum erfitt. Um er að ræða langan þráð af peningafærslum og mikla skjalavinnslu sérfræðinga sem þræða í gegnum reglur og stefnur í leit að glufum og gráum svæðum sem þeir nýta svo á nær listrænan hátt. Ríki heimsins hafa hert reglur sínar og unnið meira saman í baráttunni við skattundanskot. Það er fagnaðarefni, en í þeirri vinnu þurfa allir að vera á tánum. Sérfræðingar eru fljótir að finna ný göt í reglum og við þurfum að bregðast fljótt við og fylla í þau göt. Það gerist aðeins með gaumgæfilegum rannsóknum, fræðslu og ströngum reglum sem brjóta þó ekki á frelsi aðila sem vinna í góðri trú. Að auki byggist slík vinna á samvinnu milli ríkja, sérstaklega í ljósi þess hversu alþjóðlegs eðlis skattundanskot eru, og þá helst í samvinnu við þau ríki sem eru virk í þeirri skattasamkeppni sem myndar tækifæri til skattsniðgöngu.
Virðulegur forseti. Skaðinn sem skattsvik í aflandsfélögum valda samfélaginu er falinn skaði. Við sjáum ekki hvað hefði orðið um fjármunina ef þeir hefðu skilað sér í samfélagið. Því er erfitt að átta sig á umfanginu. Reynum þó að ímynda okkur hvað það hefði hjálpað mörgum örorkulífeyrisþegum varðandi lífeyrisgreiðslur í samræmi við lágmarkstekjutryggingu lífskjarasamninganna ef það fé hefði skilað sér þangað eða inn í heilbrigðiskerfið til að stytta biðlista barna og annarra sem þurfa á hjálp að halda. Þegar auðmenn svíkja undan skatti brjóta þeir gegn þeim sem þurfa mest á hjálp að halda í samfélaginu. Bótasjóðir tryggingafélaga eru sjóðir þar sem er dælt inn fé og fólk sækir bætur í vegna slysa. Inn í þennan sjóð dæla tryggingafélögin ótakmörkuðu fé, en reyna síðan með öllum ráðum að borga sem minnst út. Afleiðingarnar eru þær, eins og fyrrverandi hv. þm. Pétur Blöndal heitinn sagði, að þarna myndast fé án hirðis. Munum við eftir afleiðingunum af því? Hvað skeði? Jú, bótasjóður Sjóvár hvarf, hann fór til Tortólu eða Cayman-eyja, hoppaði þaðan yfir til Kína og endaði í lúxusíbúð þar. Hoppaði síðan til baka og var sagt að hann hefði endað sem veð í sundlauginni á Álftanesi. Við erum með þessa bótasjóði enn þá óvarða þarna. Fjármálaeftirlitið, sem á að verja þá, er kirfilega lokað ofan í skúffu í Seðlabankanum og því ekkert gert þar. Það sem er undarlegast við þessa sjóði er að siðaðar þjóðir gera svona sjóði upp á fimm til tíu ára fresti en ekki við. Þarna safnast fé án hirðis og bíður eftir því að fara aftur á flakk til Cayman-eyja, Tortólu og í lúxusíbúðir í Kína.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir þátttökuna í þessari umræðu. Þó að öllum spurningum verði ekki svarað í stuttri umræðu er augljóst að spurningum og athugasemdum sem höfundar skýrslunnar um eignir Íslendinga á aflandssvæðum frá árinu 2016 lögðu fram þarf að svara með skýrum hætti. Og það hefur ekki verið gert. Það leikur enginn vafi á því að notkun á skattaskjólum til að fela fjármuni og eignir fyrir Skattinum hefur í för með sér fjárhagslegan skaða fyrir ríkissjóð og bitnar á velferðarþjónustu allra landsmanna, líka þeirra sem svíkja undan skatti og hafa í raun sagt sig frá samfélaginu með svikum. Einkennið á skattaskjólum er að skattlagning tekna einstaklinga eða félaga er þar engin eða óveruleg, leynd er tryggð og viðskiptaumhverfið allt ógagnsætt. Smáríki sem bjóða erlendum aðilum heimilisfang fyrir félög til skattaskjóls eru þekkt á eyjum í Karíbahafinu, en þau er einnig að finna í öðrum heimshlutum, á eyjum í Kyrrahafi, Ermasundseyjum, Kýpur og víðar. Sammerkt með þeim er að þetta eru fátæk ríki með veika innviði. Það fé sem komið er undan skatti í öðrum ríkjum kemur ekki íbúum þessara landa til góða. Við Íslendingar verðum að veita Skattinum nægilegt fjármagn í eftirlit og flóknar skattrannsóknir til að uppræta þessa meinsemd í samfélagi okkar, bæta löggjöf þar sem bóta er þörf og vinna með öðrum þjóðum. Íslensk stjórnvöld þurfa að gera betur. Framganga þeirra má ekki vera hjáróma og ruglingsleg eða hljóma eins og undanbrögð í baráttunni við skattsvik, sem eru um leið svik við samfélagssáttmálann.
Virðulegi forseti. Það hefur komið ágætlega fram í umræðunni að við höfum verið að gera miklar breytingar á íslensku löggjöfinni í skattamálum síðastliðinn áratug. Við höfum líka gripið til aðgerða sem áður höfðu ekki séð dagsins ljós. Ég nefni kaup á skattgögnum í því efni. Það er einstök aðgerð í skattaframkvæmdinni á Íslandi að kaupa gögn um eignir Íslendinga á aflandssvæðum. Álagning sem fylgdi í kjölfarið var umtalsverð, þó að við höfum ekki upplýsingar á þessari stundu um innheimtu vegna álagðra nýrra skatta, en öruggt er að það er vel umfram það sem lagt var í kaup á gögnunum. Við erum sömuleiðis búin að rekja hér í þessari umræðu nokkrar mikilvægar breytingar. Á sínum tíma, árið 2009, var farið í breytingar á 57. gr. a í tekjuskattslögunum þar sem tekið var á lágskattaríkjum. Gegnum tímann hefur sú grein tekið breytingum þannig að við þróum þá lagagrein í þá átt að skilgreina skýrt hvað við teljum vera lágskattaríki. Í íslenskum skattalögum eru þau í raun og veru ekki viðurkennd. Það er ekki viðurkennt að hægt sé að skattleggja sig í lágskattaríki, en það eru þau ríki sem eru með skatta sem eru meira en tveimur þriðju lægri en íslenskir skatturinn hefði verið fyrir viðkomandi lögaðila sem taldir eru upp í ákvæðinu. Þetta eru grundvallaraðgerðir, grundvallarbreytingar sem við höfum farið í og það er mjög mikilvægt að við ruglum ekki saman við alþjóðlega starfsemi fyrirtækja því sem heyrir undir lágskattaríki í skattalögum á Íslandi. Það er nefnilega ekki sérhver alþjóðleg atvinnustarfsemi sem er ólögleg eða ósiðleg, eins og oft mætti ætla af umræðunni. Ég þakka fyrir gagnlega umræðu. Og að lokum bara þetta: Við vorum ekki að leggja niður embætti skattrannsóknarstjóra heldur sameina það Skattinum.
Virðulegi forseti. Þegar ég gaf síðast skýrslu á Alþingi þann 26. apríl síðastliðinn um faraldurinn höfðu brotist út nokkur hópsmit hér á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurlandi, en það tókst að ráða bug á þessum hópsmitum með hefðbundnum aðgerðum sem við höfum haft góða reynslu af í öllum faraldrinum. Ekki kom til þess að grípa þyrfti til hertra takmarkana innan lands vegna þessara hópsmita en í maímánuði hefur fjöldi smita verið á bilinu 0–7 smit á dag og langflest hafa verið í sóttkví við greiningu. Þann 10. maí tók gildi reglugerð um samkomutakmarkanir þar sem fjöldatakmörk voru aukin úr 20 manns í 50 og í samræmi við tillögur sóttvarnalæknis ákvað ég að áfram yrði haldið með afléttingar hér innan lands með nýrri reglugerð sem tók gildi þann 25. maí síðastliðinn. Megininntak þessara tilslakana var að fjöldatakmörk hækkuðu í 150 manns og slakað var á grímuskyldu og 2 metra reglunni. Takmörkunum á gestafjölda sund- og baðstaða, skíða- og tjaldsvæða og safna var aflétt og sömuleiðis á líkamsræktarstöðvum. Hámarksfjöldi áheyrenda eða gesta á sitjandi viðburðum fór úr 150 í 300 manns í hverju sóttvarnahólfi og veitingasala í hléi varð heimil. Afgreiðslutími á veitingastöðum var lengdur til kl. 23, en í verslunum var grímuskylda afnumin og regla um 200 manna hámarksfjölda viðskiptavina felld úr gildi. Reglugerð um þessar breytingar gildir til og með 16. júní. Samtals eru í dag, samkvæmt upplýsingum á covid.is, 202 einstaklingar í sóttkví, 1.573 í svokallaðri skimunarsóttkví, 40 einstaklingar í einangrun og tveir á sjúkrahúsi. Langstærstur hluti þeirra sem eru í einangrun er á aldrinum 18–49 ára, enda er búið að verja flest þau sem eldri eru með bólusetningum. Bólusetningar landsmanna ganga vel, eins og við fylgjumst öll vel með. Nú þegar hafa um 60% fullorðinna fengið í það minnsta einn skammt af bóluefni. Ef áætlanir ganga eftir má gera ráð fyrir að yfir 90% hafi fengið fyrri skammt bóluefnis síðari hluta þessa mánaðar. Í dag eru 91.893 fullbólusettir. Það er 31% þeirra sem fyrirhugað er að bólusetja. Ég held að við getum öll verið ánægð með stöðuna í bólusetningum eins og hún er í dag. Varðandi landamærin þá gildir reglugerð um sóttkví, einangrun og sýnatöku á landamærum Íslands til og með 15. júní næstkomandi. Þar er líkt og áður gert ráð fyrir því að framvísa þurfi neikvæðu PCR-prófi, fara í sýnatöku á landamærum, fara í sóttkví í fimm daga og sýnatöku að henni lokinni. Þá voru gerðar þær breytingar á reglugerðinni að frá og með 31. maí er ekki lengur skylt að fara í sóttvarnahús vegna komu frá hááhættusvæði, en áfram verður þeim skylt að fara í sóttkví í sóttvarnahúsi sem ekki geta verið í sóttkví í húsnæði á eigin vegum. Það er gert vegna þess að nýgengi smita á landamærum hefur farið stöðugt lækkandi frá því að skyldudvöl í sóttvarnahúsi tók gild í lok apríl. Þá hefur Evrópuríkjum fækkað hratt á lista yfir hááhættusvæði samfara niðursveiflu í faraldrinum í álfunni. Eins og verið hefur eru bólusettir og þeir sem framvísa vottorði um fyrri sýkingu undanþegnir sóttkví við komu til landsins. Þessi hópur fer sístækkandi og nemur nú um 80% allra komufarþega um Keflavíkurflugvöll. Stefnt er að því að hætta að taka sýni úr þessum hópi frá miðjum júní. Að lokum er vert að geta þess að breytingar á lögum um loftferðir hafa tekið gildi og mun samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra gefa út reglugerð á morgun þar sem skylda verður lögð á flugrekendur að skoða vottorð farþega fyrir byrðingu í samræmi við lögin. Þetta getur létt verulega á álagi og afgreiðsluhraða á Keflavíkurflugvelli. Ráðherraráðið og Evrópuþingið hafa náð samkomulagi um útfærslu á stafrænum Covid-19 vottorðum sem eiga að auðvelda ferðalög milli landa í sumar. Reglurnar ná yfir bólusetningarvottorð, vottorð um fyrri sýkingu og PCR-vottorð, allt vottorð sem nú þegar er verið að meta á landamærum Íslands með ærinni fyrirhöfn. Reglurnar, sem nú hefur náðst eining um, fela í sér að Covid-19 tengd vottorð verða gefin út á samræmdan hátt innan EES og Sviss þannig að þau verði tekin gild á landamærum. Gert er ráð fyrir að þessi vottorð verði komin í gagnið 1. júlí og Ísland er nú þegar tæknilega undirbúið að taka þátt í tilraunaverkefni sem hefst á næstu dögum. Eins og ég hef farið yfir er staðan á faraldrinum góð hér á landi. Við höfum slakað á reglum um samkomutakmarkanir. Bólusetningar ganga vel og daglegt líf okkar verður smám saman eðlilegra. Við þurfum þó að muna að fara áfram varlega, muna að spritta og fara í sýnatöku ef við finnum fyrir einkennum - þetta er ekki búið. En mig langar til að nota þetta tækifæri til að hvetja öll til að fara í bólusetningu þegar boð berast, það er vonandi stutt eftir og við klárum þetta saman með samstöðunni að vopni hér eftir sem hingað til.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra ágæta yfirferð um stöðu mála, skýrslu sem hún fór hér yfir. Það er eitt mál sem ég hef veitt athygli reglulega undanfarnar vikur og mér hefur þótt eitt það undarlegasta sem við okkur blasir. Það er með hvaða hætti mál gengu í tengslum við bólusetningu foreldra langveikra barna. Það er mál sem verið hefur viðvarandi í umræðunni alveg síðan 25. febrúar. Það endaði með því að það tók rúma þrjá mánuði frá því að farið var að kalla mjög ákveðið eftir því að foreldrar langveikra barna yrðu bólusettir, vegna þess að það er mikið álag sem hvílir á þessum fjölskyldum, bæði út frá þeirri sérstöku varúð sem fjölskyldurnar þurfa að viðhafa og síðan það sem við á um sjónarmið um hringbólusetningu, eins og við þekkjum. Fluttar hafa verið fréttir af þessu núna, en þann 24. maí voru sagðar fréttir af því að heilsugæslan hefði loksins fengið lista yfir aðstandendur langveikra, eins og segir í frétt Ríkisútvarpsins frá þeim degi, með leyfi forseta: „Á miðvikudag“ - þ.e. 26. maí - „verða aðstandendur langveikra bólusettir með bóluefni Pfizer, aðallega langveikra barna sem ekki fá bólusetningu.“ Síðan heldur áfram hér, með leyfi forseta: „Framkvæmdastjóri hjúkrunar á Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins segir að heilsugæslan hafi lengi beðið eftir lista frá embætti landlæknis yfir aðstandendur langveikra. „Hann barst núna í lok síðustu viku, svo við getum byrjað strax á þessum hópi …““ Þetta undirstrikar mikilvægi þess að þessi hópur fái strax bólusetningu þegar listinn liggur fyrir. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig stóð á því að það tók allan þennan tíma að höggva á þennan hnút, því að augljóslega var það hægt. [[Forseti hringir.]]Einhver persónuverndarsjónarmið eru þarna auðvitað, en úr því að hægt var að höggva á þennan hnút, hvað skýrir að það tók heila þrjá mánuði?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Eins og fram kemur í máli þingmannsins var það ekki svo að hægt væri að keyra nákvæmlega þennan hóp út úr einhverju kerfi án þess að aðdragandi væri að þeim tímapunkti. Það er líka rétt sem fram kemur í máli hv. þingmanns að þar eru sjónarmið eins og persónuverndarsjónarmið. Þessi hópur var flokkaður undir hópinn undirliggjandi eða fólk með undirliggjandi ástæður sjúkdóma í ljósi þess að þarna er um nána aðstandendur að ræða. Það var og reyndist hafa verið, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fæ frá embætti landlæknis og sóttvarnalækni, erfitt að finna út nákvæmlega hverjir væru í þessum hópi. Framkvæmdin, bæði forgangsröðun og síðan framkvæmdin á bólusetningunni sjálfri, er hjá sóttvarnalækni og svo hjá heilsugæslunni. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fæ núna í tilefni af fyrirspurn hv. þingmanns, eiga öll í þessum hópi að vera búin að fá bólusetningu núna. En ég tek undir þau sjónarmið hv. þingmanns um að þessi hópur er mikilvægur, en það eru margir hópar mikilvægir eins og fram hefur komið. Ég fagna því sérstaklega að þessi hópur er kominn í skjól.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það liggur fyrir að þessi hópur er bólusettur frá og með 26. mars síðastliðnum einmitt vegna mikilvægis þess að hann sé bólusettur. Það var gert beinlínis samstundis og listarnir lágu fyrir. Ef við höfum það í huga að samfélagið hefur verið hér meira og minna á öðrum endanum í rúmt ár þá verð ég að viðurkenna að það að erfitt hafi verið að ná utan um foreldra þessara langveiku barna finnst mér ekki vera sérstaklega góð skýring. Látum það liggja á milli hluta, en þetta liggur að miklu leyti fyrir í þeim félagsskap sem foreldrar þessara barna eru. Til viðbótar þessu langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra núna, af því að ég reikna með að þetta verði síðasta Covid-skýrslan sem hæstv. ráðherra leggur fyrir þetta þing, í tengslum við samninga sem fyrirhugað er að gera: Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að samið verði við alla framleiðendur bóluefna þannig að almenningur hafi val þar um hvað viðkomandi þiggur eða hvort við verðum áfram einvörðungu í Evrópusamstarfinu, sem við höfum verið föst í núna um allnokkurt skeið? Sömuleiðis spyr ég: Liggja fyrir einhverjar áætlanir um hvort bólusetja þurfi oftar en tvisvar? Eru einhverjar upplýsingar sem liggja fyrir um það? Og síðan, ef hæstv. ráðherra getur svarað því, af því að ég veit að aðstoðarmenn hennar eru að senda upplýsingar í símann hér í pontu: Liggur fyrir hver áfallinn kostnaður er núna vegna bóluefna og hvaða áætlanir liggja fyrir um heildarkostnað?
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi áframhaldandi samninga um kaup á bóluefnum þá hefur Evrópusambandið nú þegar gert samning við Pfizer um næstu tvö ár. Við erum tilbúin til að vera þátttakendur í því samstarfi. Við höfum þó ekki lokið skoðun á fleiri valkostum í þeim efnum en við munum þurfa bóluefni áfram inn á árið 2022. Það liggur fyrir. Það er til skoðunar að við þurfum „viðbótar-búst“, eins og kallað er, og mögulega munum við vilja bólusetja börn á aldrinum 12–15 ára. Þetta er allt saman til skoðunar. Við erum nýbúin að kalla eftir tölum hjá embætti landlæknis varðandi það hversu mikið fé við höfum reitt af hendi til kaupa á bóluefnum. Ég er ekki með þær tölur akkúrat í dag varðandi heildarkostnaðinn. En af því að hv. þingmaður talar þannig og ég veit að hv. þingmaður hefur haft efasemdir um samflotið með Evrópusambandinu, þá held ég að það hafi sýnt sig að hafa verið mjög skynsamleg ráðstöfun, en við höfum til viðbótar við það líka fengið bóluefni að láni frá Norðmönnum sem hjálpaði til. Ísland er núna meðal þeirra ríkja í Evrópu sem eru komin hvað lengst í bólusetningum og raunar var það þannig í strax í síðustu viku að við fórum fram úr Bandaríkjamönnum varðandi tíðni á bólusetningum. Þannig að yfir lag getum við fagnað því að standa vel, bæði að því er varðar faraldurinn sjálfan innan lands, virkni aðgerða á landamærum en ekki síst framvindu bólusetninga.
Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að þakka ráðherranum fyrir skýrsluna sem hún flutti hér áðan og vonandi verður þetta síðasta skýrslan sem hún flytur okkur af þessu tilefni, nógu erfitt hefur þetta verið. En það hefur verið mikilvægt fyrir okkur í þinginu að fá þessar skýrslur og geta farið aðeins yfir þessi mál hér í góðu jafnvægi, ég held að það skipti mjög miklu máli. Ég efast ekki um allan þann góða vilja sem verið hefur bæði hjá ráðherranum og öllum þeim sem hafa komið að bólusetningum, að þær gangi eins hratt fyrir sig og frekast getur orðið, og varð. Auðvitað horfum við öll til þess að því ljúki innan skamms tíma. Við erum að létta á takmörkunum, eins og kom fram í ræðu ráðherrans. Það finnum við öll hvar sem er í samfélaginu og við finnum að atvinnulífið er að komast af stað. Ég hef talað í nokkrum þessum umræðum og ég hef alltaf lagt áherslu á að samtakamátturinn og samstaðan í þessu máli hefur skipt mjög miklu máli. Það höfum við flest verið sammála um, það held ég að sé hluti þess árangurs sem við sjáum nú fram á og vonandi heldur það áfram. Ég hef þó áhyggjur af því, virðulegur forseti, að endurkoma fólks á vinnumarkað gæti orðið okkur þung í skauti. Ég hef verið að ræða það í velferðarnefnd og víðar, við ræddum það m.a. í atvinnuveganefnd í morgun. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort hún deili þeim áhyggjum með mér. Mig langar líka að spyrja hana hvort hún sé ekki sammála mér um það að samstarf og ráðleggingar okkar besta fólks, landlæknis og sóttvarnalæknis og þeirra sem verið hafa í framlínunni, hafi verið lykillinn að þeirri stöðu sem við erum í í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Í fyrsta lagi deili ég með hv. þingmanni áhyggjum af vinnumarkaðnum og atvinnulífinu. Þó er það þannig að sumt gengur betur en við héldum kannski að það myndi gera. Atvinnuleysistölur fara hraðar niður en sumir spáðu og ferðaþjónustan virðist vera að rétta úr kútnum hraðar en við óttuðumst á tímabili. Það eru því ýmis teikn um að við munum ná að spyrna hraðar frá en leit út fyrir á tímabili. Hver er ástæðan fyrir því að okkur hefur gengið vel á Íslandi í glímunni við Covid-19? Ég held að það sé þrennt. Hv. þingmaður nefnir hér samstöðuna í samfélaginu, ég held að það sé algjört lykilatriði. Hv. þingmaður nefnir líka að það skipti máli að fara að ráðum vísindamanna og okkar færasta fólks. Loks vil ég nefna mikilvægi þess að skýr forysta hefur verið í málinu, það hefur líka skipt afar miklu máli. Eins og fram hefur komið þá skiptir líka máli að vera raunsæ en horfa um leið á tölurnar og horfa á stöðuna og sjá hvar við erum stödd. Við getum sannarlega verið ánægð með þá stöðu sem við erum í núna. Hér áðan var talað um stöðu okkar í bólusetningum í Evrópu en staðan er þannig í dag, 1. júní 2021, að Ísland er í 15. sæti í heiminum í bólusetningum.
Virðulegur forseti. Já, ég vil ekkert gera lítið úr því að ráðherrann á líka heiður skilið fyrir framgöngu sína í þessu máli, og allir þeir sem voru í framlínunni, ekki síst starfsfólk Landspítalans og heilbrigðisstofnana í kringum landið, hjúkrunarheimilanna sem einnig þurftu að díla við þær erfiðu aðstæður sem sköpuðust. Ég hef kannski spurt ráðherra að þessu áður en ég spyr þá aftur: Hvernig munum við nýta þessa reynslu? Hvernig mun heilbrigðiskerfið geta nýtt sér þessa reynslu, álagið á starfsfólkið og hvernig það kemur út úr þessu, sem á kannski líka eftir að koma betur í ljós, og hvernig undirbúum við okkur sem best til að geta verið tilbúin, eins og hægt er, ef við lendum í slíku áfalli aftur eins og við erum að sigla út úr núna?
Virðulegur forseti. Hvernig getum við lært af þessum faraldri? Við eigum auðvitað eftir að gera allt þetta tímabil upp og eins og hv. þingmaður nefnir í fyrirspurn sinni er alveg ljóst að við sjáum ekki í dag allar mögulegar afleiðingar faraldursins, á samfélagið, á einstaklinga og ekki síst á þau sem langmest hefur mætt á í framlínunni, hvort sem er í heilbrigðisþjónustu, í skólunum okkar, í félagsþjónustu eða hvar það er í kerfinu. Það skiptir máli að við gerum það allt saman upp með opin augun og að við pössum upp á að vera þakklát öllu því fólki sem hefur lagt sig fram í þágu samfélagsins. Það sem við höfum lært og er jákvætt er það að við höfum séð hvað heilbrigðiskerfið okkar býr yfir miklum styrk, miklum sveigjanleika og miklum þrótti til nýsköpunar. Margt af því sem við höfum verið að gera í íslenska heilbrigðiskerfinu, hvort sem er í sýnatöku eða meðferð Covid-sjúklinga, endurspeglast af nýsköpunarþrótti og góðum hugmyndum til breytinga.
Herra forseti. Einni skurðstofu á Landspítala hefur verið lokað og skurðaðgerðum frestað vegna manneklu á spítalanum og plássleysis á gjörgæsludeild. Þá hefur hjartaskurðlæknum fækkað um helming og er aðgerðum til leiðréttingar á holbrjósti helst frestað. Bráðaaðgerðir voru í forgangi á spítalanum í fyrra þar sem valkvæðum aðgerðum var mikið til frestað vegna plássleysis á gjörgæsludeild. Þá hafa tveir af fjórum hjartaskurðlæknum látið af störfum síðastliðið ár og fimm sérfræðingar sagt upp störfum á bráðamóttöku Landspítala á síðustu vikum. Undirmönnun á gjörgæslu gerir það að verkum að sjúklingur getur ekki lagst þangað inn eftir aðgerð. Því frestast aðgerðir, búið er að fækka skurðstofum úr sjö í sex. Herra forseti. Nú þarf að spyrna við fótum. Þrátt fyrir heimsfaraldur verður að sinna öðrum þáttum heilbrigðiskerfisins. Covid er á undanhaldi sem betur fer og þá blasir því miður við heilbrigðiskerfi sem er að niðurlotum komið. Félag sjúkrahússlækna sendi frá sér tvær ályktanir á dögunum um mönnun, álag og öryggi á heilbrigðisstofnunum annars vegar og um úrbætur á réttarstöðu heilbrigðisstarfsfólks hins vegar. Eru stjórnvöld hvött til að tryggja að mönnun lækna sé fullnægjandi svo starfsálag sé ásættanlegt og á það auðvitað við um allar heilbrigðisstéttir. Starfsumhverfi þeirra þarf að styðjast við fagleg vinnubrögð þannig að öryggi sjúklinga sé ávallt í öndvegi. Þá segir loks í ályktun að til að tryggja öryggi á vinnustað sé einnig mikilvægt að tryggja eðlilegt framboð sjúkrarúma og þar með lækka meðalnýtingu þeirra í samræmi við þær þjóðir sem við berum okkur saman. Það sem læknar lýsa á við um alla heilbrigðisstarfsmenn á Íslandi og ástandið á heilbrigðisstofnunum. Herra forseti. Ástandið er grafalvarlegt í kjölfar Covid. Hvað ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að taka til bragðs?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr hér um mál sem varðar nú ekki skýrsluna sem hér er til umræðu. En gott og vel. Í fyrsta lagi varðandi breytingar sem lúta að skurðstofum á Landspítala þá stafa þær breytingar fyrst og fremst af betri vinnutíma vaktavinnufólks, sem ég held að við ættum að geta verið sammála um að sé fyrst og fremst gríðarlega mikilvægt skref í því að bæta kjaraumhverfi, ekki síst kvenna, í heilbrigðisþjónustunni. Það er alveg ljóst að það er áskorun fyrir stjórnendur á Landspítala að bregðast við því en ég hef mikla trú á því að það verði gert. Hv. þingmaður spyr almennt um mönnun í heilbrigðisþjónustunni og ég hef sett á laggirnar landsráð um menntun og mönnun í heilbrigðisþjónustunni þar sem við freistum þess að bregðast við í kerfinu í heild þar sem við horfum til lengri framtíðar varðandi menntun heilbrigðisstétta, ekki bara grunnmenntun heldur líka framhaldsmenntun. Þar eru fulltrúar bæði frá viðkomandi skólastofnunum en ekki síður okkar lykilheilbrigðisstofnunum sem hafa bæði hlutverk í því að mennta heilbrigðisstarfsfólk og auðvitað að veita heilbrigðisþjónustu. Ég tek ekki undir það sem hv. þingmaður segir og það er því miður ekki í fyrsta skipti sem hv. þingmaður talar eins og heilbrigðiskerfið á Íslandi sé komið að niðurlotum eða sé á einhvern hátt ekki í lagi því að það er fyrst og fremst gríðarlega sterkt og gott og öflugt, okkar kerfi. Við sjáum það ekki síst núna í Covid og í baráttunni við veiruna hversu öflugt það er. Ég vænti þess að við náum utan um þau mál sem lúta að mönnun og menntun. En það er alþjóðleg áskorun sem öll heilbrigðiskerfi [[Forseti hringir.]]koma til með að glíma við og við gerum það hér á landi eins og annars staðar.
Herra forseti. Já, þetta varðar stöðuna. Skýrslan sem heilbrigðisráðherra kynnti er hennar útgáfa af stöðunni en hér verðum við að ræða um stöðuna í heild í kjölfar Covid-faraldurs, í kjölfar heimsfaraldurs, því að þá þarf að hlúa að fólki, hvort tveggja almenningi, sjúklingum og heilbrigðisstarfsfólki. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin metur það svo að geðheilsa sé það sem helst hafi orðið undir í baráttunni við kórónuveirufaraldurinn og er Ísland ekki undanskilið. Aldrei í sögu þjóðar hafa jafn margar konur tekið líf sitt hér á Íslandi og í fyrra, rúmlega tvöfalt fleiri en árið áður. Það er enginn geðlæknir í fastri stöðu á landsbyggðinni. Sálfræðiþjónusta í sjúkratryggingakerfinu er ófjármögnuð þrátt fyrir skýran vilja Alþingis. Ríkisstjórnin ákveður að dreifa 600 millj. kr. í fjárauka eins og smartísi yfir landið í þágu geðheilbrigðis heillar þjóðar eftir heimsfaraldur á sama tíma og þessi sama ríkisstjórn setur 1.500 milljónir í ferðagjöf sem helst er nýtt á bensínstöðinni N1 og KFC. Herra forseti. Þessi smáskammtalækning ríkisstjórnar í geðheilbrigðismálum þjóðar eftir kórónuveirufaraldur er ekki boðleg. Biðlistar hafa lengst umtalsvert. 80% aukning er í bráðainnlögnum barna og ungmenna á barna- og unglingageðdeild á undanförnu ári. Geðlæknir sem starfar þar sagði nýverið um háa sjálfsvígstíðni barna að hún væri ekki tilviljun heldur langtímaafleiðing sparnaðar í forvörnum og úrræðaleysis í kerfinu. Herra forseti. Það eru 150 börn á biðlista á göngudeild BUGL. Það eru 340 börn á biðlista hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Það eru 600 börn á biðlista hjá Þroska- og hegðunarstöð. Herra forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra. Við ræðum hér ástandið eftir Covid. Við verðum [[Forseti hringir.]]að þora að mæta því ástandi og viðurkenna að þetta er staðan í dag. Þetta er staðan í dag, hæstv. heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Sennilega hafa aldrei verið stigið eins stór skref á neinu kjörtímabili og akkúrat núna í geðheilbrigðismálum. Það hefur verið gert þrátt fyrir Covid en líka að hluta til einmitt vegna Covid. Við höfum bætt inn 800–1.000 millj. kr. í rekstrargrunn geðheilbrigðisþjónustunnar á öllum þjónustustigum og fyrst og fremst í heilsugæslunni þar sem við höfum sett á laggirnar geðheilsuteymi um allt land. Það skiptir mjög miklu máli. Það eru 250 milljónir fráteknar á þessu ári til þess að ganga til samninga við sálfræðinga. Ég vonast til þess að það gangi fljótt og vel eftir. Ég er ekki viss um að heilbrigðisstofnanir úti um land líti á 600 milljónir sem smartís. Ég held að það muni skipta máli til að geta bætt þjónustu við fólk sem þarf á þjónustunni að halda. En við höfum líka vegna Covid lagt til 540 milljónir á síðasta ári og 540 aftur á þessu inn í geðheilbrigðismálin vegna þess að þau skipta miklu máli, en ekki bara á þeim enda sem lýtur að þjónustu við þau sem þurfa á geðheilbrigðisþjónustu að halda heldur ekki síður vegna þeirrar staðreyndar að það kemur okkur öllum við, bæði félagsþjónustu, skólum, heimilum og fjölskyldum o.s.frv., hvernig geðheilbrigði er háttað í samfélaginu. Við höfum öll fundið fyrir því að það reynir á geðheilbrigði okkar í Covid og þeim áskorunum sem Covid fylgja þannig að ég vænti þess að það verði áfram viðfangsefnið. En við þurfum að horfa á það verkefni frá öllum hliðum, bæði hliðum forvarna og lýðheilsu og hliðum heilbrigðisþjónustunnar sjálfrar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir skýrsluna. Það er svo sannarlega jákvætt hversu jákvæða skýrslu af stöðu faraldursins hún gat flutt okkur hér í dag því að, eins og kom fram í máli hennar, nokkur óvissa var uppi vegna nokkurra hópsmita í samfélaginu síðast þegar við ræddum þessi mál. Ég tel einmitt það hvernig tókst að vinna úr því, sem og öðru sem tekist hefur að vinna úr eftir því sem faraldrinum og viðbrögðum við honum hefur undið fram hér á Íslandi, sýna hversu vel okkur hefur tekist að bregðast við aðstæðum eins og þær hafa verið hverju sinni. Ég tel að því megi að miklu leyti þakka hversu vel okkur hefur gengið. Það eru gríðarlega jákvæðar tölur sem hæstv. ráðherra fór yfir hér varðandi bólusetningar og hversu vel okkur hefur gengið með þær, bæði það sem við sjáum hér innan lands og einnig í samanburði við aðrar þjóðir. Fram kemur að langstærstur hluti þeirra sem nú eru í einangrun er í yngri kantinum, enda er það sami hópur og er síðastur til að fá bólusetningar. Mig langar því að spyrja: Gengur okkur ekki enn vel að ná til fólks? Það var náttúrlega gríðarlegt hópefli hér í upphafi þar sem við sáum mikið á samfélagsmiðlum þegar fólk mætti í bólusetningu. Getum við ekki áfram verið bjartsýn á að nú þegar kemur í yngri aldurshópana muni okkur halda áfram að ganga vel að ná til fólks og að það mæti í bólusetningu?
Virðulegur forseti. Þegar við berum saman stöðuna í bólusetningum á milli landa sjáum við vel hversu dýrmætt það er að hafa sterka innviði, þ.e. að vera með þannig fyrirkomulag að það sé góð skráning á fólki og skýrt hvar bólusetningar fara fram. Við höfum farið þá leið að boða fólk í bólusetningu en ekki hina leiðina, sem sums staðar er gert, þar sem fólk þarf að skrá sig í bólusetningu. Það hjálpar mjög mikið. En hitt atriðið, sem skiptir líka gríðarlega miklu máli, er viljinn til bólusetningar. Íslendingar hafa alltaf verið í þeim hópi í heiminum sem hefur verið mjög jákvæður gagnvart bólusetningum. Við höfum tekið tiltölulega mikinn þátt í bólusetningum almennt, hvort sem það eru bólusetningar barna eða annarra, þannig að það virðist fylgja okkur inn í þessa stemningu núna. Ég vænti þess að áfram muni ganga vel að ná í fólk. Ég hef ekki fengið upplýsingar um neitt annað. Það eru líka ákveðin sjónarmið sem gætu orðið hvatar til þess að fólk vildi frekar láta bólusetja sig, þ.e. ef það snýst um að eiga auðveldara með að ferðast og komast milli landa o.s.frv., sem mun kannski ekki síður skipta máli hjá ungu fólki. Ég held því að hér eftir sem hingað til ætti okkur að ganga vel og ég vonast til að áfram verði það yfirbragð á bólusetningum hér að okkar fólk taki mikinn þátt í þeim.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og ég er sammála henni um að það skiptir máli hvernig umræðan um bólusetningar hefur almennt verið hér á landi. Það hefur áhrif á þessum tímapunkti á það hvernig við förum inn í þessar bólusetningar. Svo vona ég að það sé rétt mat hjá hæstv. ráðherra, og hef reyndar enga ástæðu til að halda annað, að ungt fólk vilji fara í bólusetningu, að það sé sterkur hvati til þess. Ég held hins vegar að það sé mjög brýnt að halda áfram að hamra á mikilvægi þess að allir fari í bólusetningu um leið og þeim býðst það. Í ljósi þess hversu góð staðan er á Íslandi hvað faraldurinn sjálfan varðar leyfir maður sér að hugsa svolítið fram í tímann og þess sem gerist svo að loknum faraldrinum, af því að nú erum við kannski ekki í sama bráðaástandi og við vorum í hér fyrir nokkrum mánuðum, hvað þá ári. Mig langar að biðja hæstv. ráðherra um að fara aðeins yfir það á hverju hún telur að við þurfum að hafa fókusinn á því tímabili þegar bólusetningar eru orðnar almennar. Faraldurinn sem slíkur er kannski ekki megináhyggjuefni landsmanna, en við þurfum að vinna úr því sem gengið hefur á síðasta rúma árið. Hvar telur hæstv. ráðherra að við þurfum að hafa fókusinn sérstaklega?
Virðulegi forseti. Ég vil bæta því við það sem áður kom fram hjá mér varðandi bólusetningarviljann að samkvæmt könnunum vilja yfir 90% Íslendinga taka þátt í bólusetningum. Það hefur verið þannig hingað til í bólusetningunum gegn Covid, að allt efni sem dregið hefur verið upp í sprautur hefur ratað í einhvern handlegg þannig að ekkert hefur farið forgörðum. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um hvaða viðfangsefni blasi við okkur þegar faraldurinn sé að baki. Ég geri ráð fyrir að þá sé hún almennt að velta upp þeim samfélagsáskorunum sem munu verða okkar viðfangsefni. Að hluta til erum við að tala um beinar afleiðingar af Covid eins og t.d. að töluverður hópur af fólki mun þurfa á endurhæfingu að halda, að það er töluverður hópur sem hefur upplifað kvíða og þunglyndi og þarf að huga sérstaklega að geðheilbrigði sínu. Það er hópur sem hefur upplifað einmanaleika, innilokun, skort á tengslum o.s.frv. Önnur hafa svo kannski upplifað nákvæmlega það að tengslin urðu betri og sterkari o.s.frv. Allt þetta er eitthvað sem við þurfum að horfa sérstaklega til. Lærdómurinn sem við höfum dregið af fyrri áföllum í samfélaginu, eins og til að mynda af efnahagshruninu á sínum tíma, er að áfall sem samfélagið verður fyrir í heild er áfall sem við verðum að gefa gaum. Það dugar ekki að velta bara fyrir sér áhrifunum á einstaklingana sem slíka heldur miklu frekar á samfélagið í heild. Þess vegna held ég að það skipti gríðarlega miklu máli að okkur hefur lánast, a.m.k. hingað til, að fara í gegnum faraldurinn fyrst og fremst með samstöðuna að vopni. Ég held að það geti orðið mjög erfitt og sárt fyrir samfélög ef samfélagssáttmálinn rofnar í gegnum áföll af þessu tagi.
Forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka pólitíkinni dálítið fyrir góðan árangur í faraldrinum. Heilt yfir litið hafa allir hérna inni unnið mjög ötullega að því að ráða niðurlögum þessa faraldurs. Þar má alveg þakka ríkisstjórninni fyrir ýmislegt og stjórnarandstöðunni líka fyrir ýmislegt. Við Píratar höfum einna helst verið með áherslur á að fá betri rökstuðning fyrir sóttvarnaaðgerðum, leggjum mjög mikla áherslu á það, eins og kom upp með sóttvarnahótelin og loftferðir hérna síðast. Af þeim aðgerðum sem við hefðum viljað hafa betri í heildarferlinu þá hefðum við viljað betri rökstuðning fyrir sóttvarnaaðgerðum og kannski var aðgerðin þegar opnað var síðastliðið sumar ekki alveg nógu vel rökstudd og kom ekki nægilega vel út eftir á að hyggja. En það er erfitt að horfa alltaf í baksýnisspegilinn. Aðkoma okkar að þessu hefur verið sú að reyna að fá aðeins meiri fyrirsjáanleika og rökstuðning fyrir því sem gert er. Það er mikilvægt að fá betri rökstuðning fyrir sóttvarnaaðgerðum því að þolinmæðin er ekki endalaus. Við sáum það t.d. núna í síðustu bylgjunni varðandi aðgerðir á landamærum og smit slapp í gegn, að þá var engin þolinmæði og í rauninni enginn skilningur á þeim réttindum sem fólk hafði t.d. til útivistar þegar það var í sóttkví og þess háttar. Það var erfið aðstaða. Við sjáum það núna á sóttvarnahótelunum að fólk kemur hingað, eyðir fimm dögum á sóttvarnahóteli og fær tvær klukkustundir í útiveru en fær engar upplýsingar, hvorki á ensku né pólsku. Þetta er allt erfitt. En við erum að komast í höfn og krafa okkar í Pírötum hefur verið að stjórnvöld sinni sínu kannski aðeins betur, gefi betri rökstuðning. Það hefur aðeins skort upp á það.
Virðulegur forseti. Þetta er nú svo hátíðleg stund, ég vona að þetta sé síðasta skýrslan sem ég gef Alþingi um þessi mál. Ég veit að hæstv. forseti hefur mögulega tölu á því hversu oft ég hef gert það. Þá finnst mér einmitt ágætistilefni að fara yfir hvar við erum stödd, ekki bara gagnvart faraldrinum sem slíkum heldur ekki síst hvaða hlutverki pólitíkin hefur haft að gegna í þessu, bæði framkvæmdarvaldið með sínar heimildir, sóttvarnalæknir sem hefur ákveðið hlutverk samkvæmt lögum, og síðan löggjafarsamkoman, sem hefur tekið hér við gríðarlegum fjölda af þingmálum, af fjáraukatillögum, af lagabreytingum sem koma til af Covid og afleiðingum þess og hefur sýnt hvað í því býr, ítrekað, vil ég segja. Ég held að þingið okkar, sem við erum stundum þreytt á og finnst stundum ekki skila öllu sem það gæti skilað, hafi virkilega staðið sig vel. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka þingflokki Pírata fyrir að hafa verið á þessari vakt sem snýst um að spyrja spurninga og gera kröfur um fyrirsjáanleika þegar fyrirsjáanleikinn hefur ekki verið fyrir hendi og sýnt málefnalega nálgun og skilning á því að við gátum ekki alltaf séð fyrir hornið. Oft er það þannig, eins og kemur fram í máli hv. þingmanns, að maður sér betur eftir á. Við sjáum t.d. að við biðum of lengi í haust sem leið í því að herða aðgerðir af því að við vildum trúa því að við næðum utan um hópsmitin. En við gerðum það ekki og fyrir vikið stóðum við í þeirri holskeflu fram yfir jól. En í grunninn hefur okkur lánast mjög vel og mér finnst að við getum bara verið nokkuð stolt af því sem lýðræðisríki að hafa náð utan um þetta og ekki fallið í þá freistni almennt að gera sóttvarnaráðstafanir og utanumhald um þær að pólitísku bitbeini.
Forseti. Þá langar mig í seinni ræðu að spyrja hæstv. ráðherra aðeins um meiri fyrirsjáanleika varðandi bólusetningar. Það er smá óvissa varðandi bólusetningar fyrir t.d. fólk sem er búið að fá AstraZeneca. Það á von á því að fá næstu sprautu fljótlega en samkvæmt afhendingaráætluninni sér maður ekki að AstraZeneca sé að koma til landsins og þá veit fólk ekki hvort það mun fá sama bóluefni aftur eða einhverja aðra sprautu, eða hvernig því verður reddað. Ég held að því verði alveg reddað, en hvernig? Af hverju er þetta? Það er fyrirsjáanleikinn sem maður myndi vilja hafa hérna. Í viku 13 voru 8.000 bólusett með AstraZeneca. En í vikum 25 og 26, sem eru vikurnar sem ætti samkvæmt vef Stjórnarráðsins að bólusetja þessa 8.000 í, eru engar staðfestar áætlanir um neina skammta af AstraZeneca. Það er svona fyrirsjáanleiki sem maður sér úr tölunum og það er fullt af góðum tölulegum upplýsingum, en stundum er spurning varðandi götin eða það sem vantar í tölulegu upplýsingarnar. Þá væri áhugavert að vita um plan B, sérstaklega í þessu tilviki. Það væri vel þegið.
Virðulegur forseti. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að það er mjög óheppilegt að fá ekki betri afhendingaráætlanir en við höfum fengið frá AstraZeneca. Það á sér einhverjar skýringar sem lúta að framleiðslunni og öðrum þáttum sem tengjast líka ákveðnum hnökrum sem AstraZeneca sem fyrirtæki hefur lent í í gegnum þetta allt saman. Maður sér það vel á samfélögum sem veðjuðu mjög hressilega á AstraZeneca, eins og Bretland, að það var skynsamlegt að vera ekki með öll eggin í sömu körfunni og dreifa áhættunni svolítið. Við höfum gert ráð fyrir því að sérstaklega þessar ungu konur, sem eru mjög stór hópur í heilbrigðisstéttum, sem hafa fengið fyrri sprautu með AstraZeneca gætu fengið annað efni í seinni sprautunni. Það er mikilvægt að tala enn skýrar inn í þann hóp, tel ég vera, og þá ekki síst vegna þess að það eru ákveðin spurningarmerki sem koma þar upp. Sóttvarnalæknir hefur sagt að það sé öruggt. Það er betra að vera með sama efni í bæði skiptin en hitt er öruggt. En það eru spurningar sem lúta t.d. að vottorðum, þ.e. hvernig við gætum með mjög skýrum hætti gefið út vottorð á Íslandi þó að það séu tvö mismunandi bóluefni. En þá er spurningin: Hvernig er þeim tekið af öðrum ríkjum? Þessar spurningar liggja enn þá í loftinu og við erum að leita svara við þeim. Enn og aftur vil ég nefna að það er mjög mikilvægt að gera kröfu um fyrirsjáanleika þótt hann sé ekki alltaf fyrir hendi vegna þess að það heldur okkur öllum á tánum. Þess vegna vil ég nefna það að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kallaði líka eftir öllum gögnum frá mér og frá embætti sóttvarnalæknis til að fara yfir rökstuðninginn og bakgrunninn o.s.frv. Í lýðræðissamfélagi eiga slík samskipti bara að vera partur af ákvarðanatöku. Það hefur mér fundist vera einkar ánægjulegt og skynsamlegt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað í dag og flytja okkur munnlega skýrslu um sóttvarnaráðstafanir og bólusetningar gegn Covid-19. Ég verð að segja að staða bólusetninga er mun betri en ég þorði að vona og er ég þó bjartsýnismanneskja að eðlisfari. Það er ánægjulegt að fara inn á covid.is og sjá hvernig bólusetningarglasið er smám saman að fyllast. Við erum farin að verða vör við ferðamenn og veitingastaðirnir eru að fyllast og vonandi fer lífið að ganga sinn vanagang. Ég er með spurningar sem hafa kannski að einhverju leyti komið fram áður en þó er hér blæbrigðamunur. Talað er um að bólusetja börn. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig staðan sé í þeim málum. Er ég þá sérstaklega að hugsa um börn í áhættuhópum en fréttir hafa borist um að matvæla- og lyfjaeftirlit Bandaríkjanna hafi samþykkt notkun Pfizer-BioNTech fyrir börn á aldrinum 12–15 ára. Hvernig stendur mat Lyfjastofnunar Evrópu? Er útlit fyrir að hægt verði að fara í bólusetningu á börnum í áhættuhópi með þessu efni í júní? Þá langar mig líka til að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem reyndar var komið inn á í síðustu ræðu, þ.e. að ferðahugur er kominn í margan Íslendinginn. Við höfum dæmi um bólusetningu með AstraZeneca sem fyrri skammt og Pfizer sem seinni, eða blandaða bólusetningu, og maður hefur heyrt að það teljist ekki full bólusetning og menn geti ekki fengið bólusetningarskírteini til Bandaríkjanna. Er eitthvað hæft í því? Og er þá ekki kominn tími til að fara að setja einhverjar reglur eða eru einhverjar reglur til í þessum efnum?
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins í sambandi við 12–15 ára og Pfizer. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns, að leyfi hefur verið gefið í Bandaríkjunum og sérfræðinganefnd Lyfjastofnunar Evrópu um lyf fyrir menn, sem er tiltekin sérfræðinganefnd, mælir með að ábending bóluefnisins Pfeizer verði útvíkkuð þannig að einstaklingar 12–15 ára geti fengið bólusetningu með efninu. Núna er það samþykkt fyrir einstaklinga 16 ára og eldri, en þá yrði notkunin væntanlega með sama hætti, þ.e. tvær bólusetningar með þriggja vikna millibili. Á Íslandi liggur engin ákvörðun fyrir um hvort við myndum fara þessa leið, en skoðun stendur yfir þannig að sóttvarnalæknir er að skoða nákvæmlega þessi mál. Hv. þingmaður veltir líka fyrir sér fleiri atriðum en mig langar kannski aðeins að bæta við því sem kom fram varðandi seinni bólusetningu. Það má segja að við höfum rúman tíma, vegna þess að gert er ráð fyrir allt að þriggja mánaða millibili milli fyrri og seinni bólusetningar, til að skoða hvernig þessu öllu vindur fram. Við erum að vona að meira efni af AstraZeneca fari að berast og allt sem kemur fer í bólusetningu tvö. Við erum að passa upp á að það Astra-efni sem kemur verði notað í bólusetningu tvö, við viljum halda því til haga. Hvað varðar síðan vottorð og viðurkenningu á samsettri bólusetningu á landamærum þá hef ég ekki betri svör en þau sem ég hef þegar gefið um það. En það er algjörlega ljóst að þetta þarf að skoða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þrátt fyrir allt erum við á réttri leið. Bólusetningum fjölgar hratt og örugglega og hjól atvinnulífsins nálgast eðlilegan snúning. Við horfum fram á bjartari tíma, sólin hefur heldur betur látið sjá sig. Við erum farin að sjá fleiri ferðamenn og sjálf erum við farin að sitja úti að snæðingi, en maður var orðinn vonlaus um að það gengi nokkurn tímann eftir. En svona er nú lífið. Vorið kemur. Það er ekki sjálfgefið að bólusetningar gangi eins vel og þær hafa gert, en næstum einn þriðji einstaklinga 16 ára og eldri er fullbólusettur. Þá hefur sú umræða aðeins komið upp að það sé mismunandi gangur í þessu eftir landshlutum. Er tekið eitthvert test öðru hvoru, er tékkað á því hvort ekki sé samræmi þar á milli? Maður hefur heyrt að Heilbrigðisstofnun Norðurlands sé svolítið á eftir Vestfjörðum og okkur hér fyrir sunnan. En svo þegar við erum komin að leiðarlokum, og ég vona að þetta sé með síðustu skýrslum heilbrigðisráðherra varðandi Covid, megum við samt ekki gleyma þessu tímabili. Nú höfum við gengið hratt og gríðarlega vel í gegnum þennan tíma. Við höfum lært rosalega margt, bæði í pólitíkinni, á heilbrigðisstofnunum og annað. Mig langar því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Verður ekki tryggt að þessi reynsla og þessi lærdómur komi sér vel í heilbrigðiskerfinu? Er eitthvert ákveðið utanumhald um þetta, að þetta komi til með að nýtast okkur sem allra best í sem flestu á næstu árum og í næstu faröldrum, sem vonandi verður aldrei?
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi spurningu hv. þingmanns um landshlutana: Það er þannig að sóttvarnalæknir, í skipulagningu á dreifingu bóluefna, reynir eftir fremsta megni að tryggja jafna dreifingu á bóluefnum um landið. Það kann að vera að einhver einn landshluti fari aðeins fram úr á einhverju tímabili en þá jafnast það mjög fljótlega út aftur og á aldrei að verða neitt gríðarlega mikill munur þarna á. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þessa reynslu og ég held að það sé gríðarlega mikilvægur umhugsunarpunktur. Þessa reynslu þurfum við að gera upp með einhverju móti. Það er alveg ljóst að við gerum reynsluna upp gagnvart heilbrigðiskerfinu og við munum gera hana upp gagnvart því hvernig við glímdum við faraldurinn, hvernig sóttvarnaráðstafanir voru ákveðnar, hvernig við keyptum bóluefni, hvernig við dreifðum þeim, hvernig við skipulögðum bólusetningar, hvernig við ákváðum landamæratakmarkanir o.s.frv. Þetta er nokkuð sem sóttvarnalæknir tekur saman og gerir upp, það er bara partur af hans verkefni að gera faraldurinn upp þegar hann er að baki. En við þurfum líka að gera betur. Við þurfum að gera þetta upp í miklu stærra samhengi, eins og hér hefur aðeins verið drepið á. Við þurfum að gera þetta upp sem samfélag. Við þurfum að gera þetta upp sem stjórnmálamenn. Við þurfum að gera þetta upp sem framlínustarfsfólk á ýmsum sviðum. Skólasamfélagið þarf að gera þetta upp, heilbrigðisstofnanirnar sem slíkar þurfa að gera það o.s.frv. Lærdómurinn varðar ekki bara það hvernig við glímum við hugsanlega faraldra í framtíðinni heldur líka það hvernig við sem samfélag sýnum styrkleika okkar og veikleika undir álagi.
Virðulegi forseti. Ég verð að játa það hér í byrjun að mér hefur ekki gefist tími til að hlýða á umræðuna alla þannig að ég afsaka það fyrir fram ef hér eru endurtekningar. En mig langaði einfaldlega til að koma upp og tala um góðan árangur Íslands í bólusetningum, ég held að við finnum hann ansi mörg og hann sést mjög glögglega í alþjóðlegum samanburði. Mér finnst að niðurstaðan blasi við okkur, að stjórnvöld hafi staðið sig mjög vel að þessu leyti og að það eigi að nefna og það eigi að þakka fyrir það. Af því að við erum nú stundum að skammast þá á líka að þakka fyrir það þegar góður árangur horfir í andlitið á manni. Ég er þeirrar skoðunar að það sé augljóst mál að þessi afstaða innan lands um samstöðu og samvinnu, það leiðarstef, hafi leitt til þessa árangurs og samvinna á alþjóðavettvangi, afstaðan um að ganga hönd í hönd með Evrópu í samstarfi um bólusetningu. Í því sambandi að góður árangur blasir við og það var grundvallarskylda stjórnvalda í þessum heimsfaraldri að tryggja hagsmuni þeirra sem hér búa, verja okkur fyrir veirunni með því að útvega bóluefni, langaði mig að nefna að staðan er þannig á heimsvísu að umtalsverður munur er á gengi bólusetninga. Í mörgum löndum er lítið sem ekkert í boði. Mér sýnist sem að best gangi í Norður-Ameríku og Evrópu, verst í Asíu. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hæstv. heilbrigðisráðherra þar um af því að það varðar okkar eigin hagsmuni að heimsbyggðin öll sé bólusett en er auðvitað líka ákveðið réttlætismál - mig langar að heyra hennar þanka að þessu leyti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar og líka fyrir það sem hún segir varðandi hlut stjórnvalda í því hvernig hefur gengið. Þá held ég að sé rétt af því tilefni að geta þess að það var einmitt að frumkvæði þingflokks hv. þingmanns sem þessi skýrslugjöf hófst hér á Alþingi. Mér er sagt að þetta sé í tíunda skipti sem ég sem ráðherra gef þinginu skýrslu af þessu tagi, sem var fyrst að tillögu þingflokks Viðreisnar en síðan hluti af lagaumhverfinu við breytingar á sóttvarnalögum, að þetta yrði gert. Ég held að það sé til góðs þó að maður finni kannski meira fyrir því þegar við erum í lægðum en þegar vel gengur. En þetta er framkvæmd sem ég held að sé til fyrirmyndar. Hv. þingmaður bendir réttilega á að baráttan snýst fyrst og fremst um að gæta að sínu samfélagi. Það er hlutverk stjórnvalda númer eitt, tvö og þrjú að gæta að sínu samfélagi og það höfum við gert. En jafnframt erum við í samstarfi með ríkjum heims og Sameinuðu þjóðunum í gegnum COVAX með það að ráðstafa fjármagni í kaup á bóluefnum. Við höfum líka skuldbundið okkur til að ráðstafa þeim bóluefnum sem út af standa þegar faraldurinn er að baki til þeirra ríkja sem meira þurfa á þeim að halda því það er rétt sem hv. þingmaðurinn segir að þegar öllu er á botninn hvolft er faraldurinn ekki að baki fyrr en heimsbyggðin öll hefur í raun og veru klárað það verkefni. Það er því algerlega ljóst að það er töluvert fram undan. Við leggjum töluvert fjármagn í þennan pott [[Forseti hringir.]]sem er í raun og veru hlutfallslega mikið fyrir Ísland þótt það séu ekki upphæðir á heimsvísu sem breyta öllu. En við erum mjög meðvituð um okkar skyldur í þessum efnum.
Virðulegur forseti. Já, það hlýtur að vera skylda stjórnvalda í hverju ríki fyrir sig að einblína á það hver staðan er innan lands og eins og ég nefndi í fyrri ræðu þá gengur okkur vel og óskandi að við náum að koma þjóðinni allri í var sem allra fyrst. En ég hafði áhuga á þessu í samhengi við hver rödd Íslands væri út á við. Auðvitað leysum við ekki þennan vanda en við höfum áður verið í þeim sporum að rödd litla Íslands getur haft áhrif á það að beina kastljósinu í ákveðnar áttir, að Norður-Ameríka og Evrópa gleymi því ekki að vandinn nær lengra en þetta. Við sjáum t.d. hver staðan er í Bandaríkjunum að þessu leyti. Það eru þjóðir sem vel gætu miðlað. Það var nú kannski punkturinn, hver skilaboð okkar að þessu leyti væru út á við, til annarra þjóða.
Virðulegi forseti. Eins og kom fram í mínu fyrra svari þá höfum við fyrst og fremst verið að vinna í gegnum COVAX en við erum líka í samstarfi við Evrópusambandið að því er lýtur að umframskömmtum hér. Ég vil taka undir það sem kemur fram í fyrri fyrirspurn hv. þingmanns um mikilvægi þess að við vorum samferða Evrópu í kaupum á bóluefnum. Ég held að það verði seint nógu oft ítrekað hversu mikilvæg sú ákvörðun var. Mér finnst skipta mjög miklu máli að sú umræða snúist ekki um það hvort við séum fylgjandi aðild að Evrópusambandinu eða ekki, sem því miður hefur stundum verið andinn í þeirri umræðu. Sú sem hér stendur er ekkert endilega talsmaður þess en hins vegar eigum við að vera samferða okkar góðu nágrönnum í Evrópu þegar það á við. Við getum haft rödd í samfélagi þjóðanna. Við höfum haft það og við getum haft það áfram. Við gerum það í gegnum COVAX en við höfum líka sem betur fer getað gefið, að frumkvæði Landspítala, allnokkrar öndunarvélar til Indlands til að hjálpa til þar og við eigum alltaf að hafa þessi sjónarmið í huga.
Virðulegur forseti. Þann 14. desember síðastliðinn var samþykkt með 58 greiddum atkvæðum skýrslubeiðni frá mér og átta öðrum þingmönnum til heilbrigðisráðherra um stöðu biðlista í heilbrigðiskerfinu vegna Covid-faraldursins. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Með vísan til 54. gr. stjórnarskrárinnar og 54. gr. laga um þingsköp Alþingis er þess óskað að heilbrigðisráðherra flytji Alþingi skýrslu um áhrif kórónuveirufaraldursins á biðlista í heilbrigðiskerfinu. Í skýrslunni verði teknar saman upplýsingar um það hvernig biðlistar hafi þróast eftir að kórónuveirufaraldurinn kom upp í landinu og hvaða aðferðum hafi verið beitt til að takmarka vöxt biðlista og hvaða aðferðum verði beitt til að vinna niður biðlista í framtíðinni. Fjallað verði um biðlista sem tengjast almennri og sérhæfðri læknisþjónustu, geðheilbrigðisþjónustu og endurhæfingu. Gerð verði grein fyrir stöðu mála hjá opinberum stofnunum og einkareknum stofnunum sem veita heilbrigðisþjónustu samkvæmt samningi við Sjúkratryggingar Íslands.“ Í greinargerð með beiðninni segir: „Í kjölfar þess að kórónuveirufaraldurinn barst til Íslands þurfti að grípa til ýmissa sóttvarnaaðgerða. Samhliða jókst álagið mjög á heilbrigðisþjónustuna. Þetta hefur leitt til þess að ekki hefur verið hægt að framkvæma eins margar aðgerðir og áður og ýmis þjónusta hefur sætt takmörkunum. Fyrir upphaf faraldursins voru biðlistar eftir ýmiss konar heilbrigðisþjónustu allt of langir og því vakna eðlilega spurningar um stöðu mála í dag. Vegna þessa biðlistavanda er lagt til að heilbrigðisráðherra kanni og geri grein fyrir stöðu mála í heilbrigðiskerfinu. Þannig má leiða betur í ljós hvort grípa þurfi til frekari aðgerða af hálfu Alþingis til að stemma stigu við biðlistavandanum.“ Þann 10. maí, í umræðu um fundarstjórn forseta, benti ég vinsamlega á að það væru liðnir um tveir mánuðir fram yfir þann tíma sem eðlilegt væri að skýrslan kæmi. Þá fékk ég svar frá ritara heilbrigðisráðherra og þar var sagt að ég mætti vænta þess að fá skýrsluna í lok mánaðarins. Þess vegna spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvar er skýrslan? Er von á henni inn í þingið áður en því verður slitið?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir skýrslubeiðnina. Það er auðvitað afar mikilvægt og er hluti af því, hér var áður spurt í umræðunni hvernig við myndum gera faraldurinn upp, að við horfumst í augu við þennan þátt sem er sú staðreynd að meðan heilbrigðiskerfið okkar er fyrst og fremst í því að sinna Covid með beinum og óbeinum hætti þá finnum við náttúrlega fyrir því að verkefni safnast upp sem ella hefðu verið unnin. Við gerum ráð fyrir því að þessi skýrsla verði komin til þingsins ef ekki í þessari viku þá í næstu, alveg örugglega áður en þingið fer heim. Ég hef ekki séð skýrsluna í drögum en ég veit að hún er komin á lokametrana í ráðuneytinu. Mig langar að nefna, af því að við hv. þingmaður höfum svo oft rætt hér um liðskiptaaðgerðir, að gert er ráð fyrir því að með viðbótarskurðstofu á Heilbrigðisstofnun Vesturlands, sem verið er að undirbúa, verði hægt að framkvæma þar um 430 aðgerðir á ári. Þar er áætlað að Liðskiptasetrið á Akranesi verði tekið í gagnið 2022. Þá erum við í raun komin með það utanumhald sem við viljum sjá, að við getum verið að vinna á liðskiptabiðlistum og náum þeim markmiðum sem við viljum ná varðandi biðtíma í þær.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir. Við erum örugglega sammála því að það ber að taka á biðlistum og ég held að það sé hið besta mál. Ég held að það sé mjög gott ef við náum að ræða þessa skýrslu fyrir þinglok vegna þess að við þurfum líka að taka á afleiðingum bólusetninga. Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur eitthvað verið spáð í það að safna upplýsingum um afleiðingar fyrir þá sem hafa lent í slysum, eru með áverka og annað? Ég hef orðið var við það á mínum eigin skrokki, ég fékk AstraZeneca, að ég var í heilan mánuð að jafna mig, en ég var svo heppinn að ég var í sjúkraþjálfun, og ég veit um aðila sem eru ekki búnir að jafna sig enn eftir mánuð, einmitt á þeim svæðum þar sem þeir eru illa skaddaðir út af slysum eða öðru. Þetta er eitt sem við þurfum að kortleggja og væri gott upp á framtíðina þannig að hægt væri að reikna með því að taka tillit til þessara einstaklinga þegar næstu bólusetningar verða.
Virðulegi forseti. Lyfjastofnun heldur utan um aukaverkanaskrá og það er auðvitað mjög mikilvægt að upplýsingar um aukaverkanir í stóru og smáu rati þangað til þess að halda utan um reynsluna af tilteknum bóluefnum, ekki bara fyrir þá lotu sem við erum í núna heldur ekki síður fyrir seinni tíma eins og hv. þingmaður bendir réttilega á. Við erum líka að fylgjast með aukaverkunum innan Evrópu sem eru líka skráðar í öðrum löndum innan Evrópska efnahagssvæðisins þannig að við reynum að tryggja að þessar upplýsingar safnist vel upp og hægt sé að byggja ákvarðanir á þeirri þekkingu. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ábendingu því að þetta skiptir mjög miklu máli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrsluna, eins og hún kom inn á hér áðan hafa þær verið allnokkrar á öllum þessum tíma. Ég sé að áhuginn fer minnkandi á umræðu um Covid-mál sem er kannski af hinu góða því að við erum bara orðin svolítið bjartsýn. Okkur gengur býsna vel í að bólusetja þjóðina og þó að við þurfum enn að muna eftir því að gæta að persónulegum sóttvörnum þá erum við í býsna góðum málum. Ég sé það í fréttum að farið er að senda út boð, virðulegur forseti, tilviljanakennd boð í bólusetningu, á einstaklinga og við erum komin niður í konur fæddar 1982 og karla 1999. Ég hef áður nefnt það hér við hæstv. ráðherra og velti því aðeins fyrir mér hversu langt við eigum að fara í aldri, hversu langt við þurfum að fara til að ná viðunandi hjarðónæmi hér á landi. Eins mikla trú og ég hef á bólusetningum og er sannfærð um að það sé leiðin okkar út úr þessu þá er líka spurning hvaða hópa má hreinlega bara verja fyrir því. Mig langar að velta því upp. Ég sé að #biðröðin hefur fengið alveg nýja merkingu á samfélagsmiðlum, áður var yfirleitt verið að vísa í poppstjörnur á leið til landsins eða erlendar keðjur sem hér væru að opna en nú er það bólusetningin sem er bara af hinu góða. Á síðustu sekúndunum vil ég koma aðeins inn á það hvort við höfum ekki ákveðin tækifæri núna eftir Covid. Ég veit að álagið hefur verið gríðarlegt á heilbrigðiskerfið okkar og við höfum líka upplifað það hversu mikilvægt er að hafa einkaaðila, aðila sem standa utan hins opinbera kerfis, sem komið hafa fullum krafti með okkur í þetta verkefni. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort ekki sé ákveðið tækifæri til að tala um blandaðan rekstur í heilbrigðiskerfinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Í fyrsta lagi um það hvenær við erum komin með það sem kallað er hjarðónæmi. Þetta er eitt hugtak úr þessari nýju orðabók sem við eignuðumst í gegnum Covid. Nú tölum við bara eins og ekkert sé eðlilegra um sóttkví og hjarðónæmi og hvað það allt saman er. Þegar sóttvarnalæknir talar um hjarðónæmi þá nefnir hann gjarnan tvær tölur. Hann nefnir annars vegar 80% af fullorðnum eða 60% af samfélaginu öllu þannig að það fer svolítið eftir því hver viðmiðunarpunkturinn er og það skiptir máli. En það verður auðvitað svolítið spennandi að sjá, þegar við erum að fara meira tilviljanakennt inn í yngri hópana, hvaða áhrif það hefur á útbreiðsluna meðal ungs fólks. Enn virðumst við vera að ná nokkuð góðum tökum á hópsmitunum. Þessar veirur sem eru að dúkka upp í samfélaginu virðast ekki ná mikilli fótfestu, sennilega vegna þess að við erum búin að koma viðkvæmustu hópunum okkar og elsta fólkinu okkar í skjól. Það er eins og veiran finni ekki, hvað á ég að segja, kröftum sínum viðnám af því að það eru það margir orðnir bólusettir. Hv. þingmaður spyr um og veltir upp þessu dýrmæta samstarfi opinberra aðila og einkaaðila í gegnum Covid. Það er auðvitað hárrétt og þá sérstaklega og fyrst og fremst Íslensk erfðagreining, vísindaþekkingin sem þar er innan borðs og áherslan á það að raðgreina hvert einasta Covid-smit á Íslandi. Þar skipum við Íslendingar okkur í algjöran sérflokk, að geta skoðað smit hvers og eins með svona nákvæmum hætti. Það hefðum við ekki getað gert öðruvísi en með samstarfi opinberra aðila og Íslenskrar erfðagreiningar og fyrir það verður seint fullþakkað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og tek einmitt undir það, það verður seint fullþakkað, og mikilvægi þess að við getum leitað til svona aðila, mikilvægi þess að við höfum hér öflugt vísindasamstarf og öflug nýsköpunarfyrirtæki sem eru tilbúin að stíga inn í og koma með okkur í þessa baráttu. Það sem er kannski þessu tengt líka, vegna þess að okkar frábæri Landspítali hefur þurft að loka á aðgerðir, það hefur allnokkrum sinnum þurft að fresta aðgerðum sem ekki eru lífsnauðsynlegar, er mikilvægi þess að við getum leitað annað og út fyrir spítalann og fleiri aðilar séu tilbúnir að taka að sér slík mikilvæg verkefni. Mig langar líka að nefna hér, því það hefur svolítið komið fram í umræðunni, lýðheilsu og þá ekki beint út frá bólusetningu sem er að sjálfsögðu lýðheilsa heldur kannski geðheilbrigði, það að fólk hreyfi sig, hollt mataræði og annað þess háttar og mikilvægi þess að við fylgjumst með því. Ég dáist að því sem landlæknisembættið hefur verið að gera í sínum rannsóknum [[Forseti hringir.]]og hygg að við getum tekið út úr þessu átaki, ef við orðum það svo, mikilvægar upplýsingar um það hvernig best verði staðið að því að [[Forseti hringir.]]hvetja til bættrar lýðheilsu hér á landi.
Virðulegi forseti. Það fylgir því hátíðleg stemning að svara í síðasta skiptið fyrir tíundu skýrsluna. Ég vil segja það, af því hv. þingmaður veltir upp valkvæðum aðgerðum sem voru stoppaðar á tímabili samkvæmt ábendingu landlæknis, að þær voru í raun líka stoppaðar hjá einkaaðilum. Það er vegna þess að spítalinn er alltaf sá staður sem gripið er til ef eitthvað fer úrskeiðis og þess vegna þurfti að stoppa þær í kerfinu öllu. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um lýðheilsusjónarmið. Þau eru mjög mikilvæg og við erum að vakta sérstaklega lýðheilsuáhrif af Covid en ég hlakka líka mikið til að sjá Alþingi klára og afgreiða lýðheilsustefnu sem mun verða okkur leiðarvísir inn í framtíðina því að lýðheilsusjónarmið eru gríðarlega mikilvæg [[Forseti hringir.]]og ekki síst þegar við erum að spyrna okkur frá botni eftir glímuna við Covid.
Virðulegur forseti. Ég vil hér í þessari fyrstu ræðu minni um frumvarp til fjáraukalaga árið 2021 aðeins nefna þau atriði sem ég tel nauðsynlegt að hv. fjárlaganefnd taki til skoðunar þegar málinu hefur verið vísað þangað. Ég ætla að koma inn í greinargerð um einstaka málaflokka þar sem fyrst er tekið á málaflokki 10.4, stjórnsýslu dómsmálaráðuneytis. Þar er lagt til, með leyfi forseta: „… að fjárheimild málaflokksins verði aukin um 200 millj. kr. vegna stuðnings við starfsemi Rauða krossins á Íslandi og Slysavarnafélagsins Landsbjargar, en um er að ræða almannaheillafélög sem hafa gegnt mikilvægu hlutverki í íslensku samfélagi“, eins og segir í greinargerð frumvarpsins. Ástæða þess að ég nefni þetta sérstaklega er að í efnahags- og viðskiptanefnd er verið að vinna frumvarp akkúrat núna sem tekur á starfsumhverfi almannaheillafélaga. Ef lesið er í gegnum þær umsagnir sem borist hafa virðist gagnrýnin beinast að miklu leyti að því að verið sé að reyna að þvinga öll þessi almannaheillafélög í sama módelið. Þau þurfi að sinna sömu skriffinnskunni sama hverrar gerðar félagið er og þar fram eftir götunum. Ég sé ástæðu til að nefna þetta í þessu samhengi af því að hér er verið að setja inn viðbótarfjárveitingu upp á 200 millj. kr. til þessara tveggja ágætu félagasamtaka. Við verðum að gæta þess þegar við skoðum regluverk almannaheillafélaga að drifkrafturinn, frumkvæðið og broddurinn í starfseminni, koðni ekki niður vegna regluverks opinberra aðila þar sem, eins og virðist vera að gerast með þetta frumvarp hæstv. fjármálaráðherra, verið er að ýta félögum inn í það að vera einsleit og áhersla á skriffinnsku virðist verða miklu meiri en þessi félög telja skynsamlegt og réttlætanlegt hvað þeirra eigin afl varðar. Ég mun nú koma þeim upplýsingum til fulltrúa Miðflokksins í hv. nefnd. Þetta er þekkt vandamál, m.a. frá Bandaríkjunum, þar sem almannaheillafélög og sjálfboðaliðasamtök hafa beinlínis koðnað niður vegna reglusetningar sem var í rauninni forsenda þess að einhver opinber stuðningur kæmi í þá átt. Fram að þeim tíma höfðu viðkomandi félög verið að meginhluta drifin áfram af sjálfboðaliðastarfi og hugsjón. En eins og með svo margt annað, eins og maður hefur áhyggjur af varðandi fjölmiðlana núna, þegar menn eru komnir á ríkisjötuna og ofurseldir skriffinnskunni sem þar þykir tilhlýðileg til að njóta styrkja úr opinberum sjóðum, þá fer allur drifkraftur og hugsjónin verður mikið fjarlægari. Þetta verður meiri bisness. Ég vildi nefna þetta í þessu samhengi. Ég ætla að geyma mér málaflokk 11, samgöngu- og fjarskiptamál, til loka ræðu minnar. Næst vil ég koma inn á lið 14.1, ferðaþjónustu, þar sem sagt er, með leyfi forseta: „Lagt er til að fjárheimild málaflokksins verði hækkuð um 750 millj. kr. til að fjármagna Ferðagjöf II.“ Þar sem þetta frumvarp var lagt fram á Alþingi fyrir - ja, var það ekki bara lagt fram í gær? Alla vega kom það úr prentun fyrir helgi þannig að ekki geta upplýsingarnar verið gamlar í þessu plaggi. En hér segir, með leyfi forseta: „Heildarkostnaður vegna Ferðagjafar II gæti mest orðið 1,4 milljarðar kr., miðað við að allir sem eiga rétt á ferðagjöfinni nýti hana. Til viðbótar við þær 750 millj. kr. sem nú er óskað eftir er áætlað að 650 millj. kr. verði fjármagnaðar með því að heimila nýtingu á óráðstafaðri fjárheimild síðasta árs, sem var veitt vegna kynningar- og markaðsátaks innan lands í ferðaþjónustu.“ Er þá þarna verið að ræða um 650 milljónir sem eru ónýttar úr þeim lið eða var verið að horfa til þess að það væri svona há fjárheimild enn til ráðstöfunar frá Ferðagjöf I? Mér sýnist það ekki ganga upp miðað við þær upplýsingar sem komið hafa fram í morgun um mikla nýtingu Ferðagjafar I á síðasta degi, í gær. Ef ég greip fréttina rétt voru það rétt um 80 milljónir þannig að mér telst til að það ættu ekki að vera nema tæpar 80 milljónir eftir af þeirri heildarfjárveitingu. En bara þannig að þetta liggi fyrir, hvað veldur því að þær 650 milljónir, sem voru áætlaðar til kynningar- og markaðsátaks í ferðaþjónustu innan lands, voru ekki nýttar? Var eitthvað í markaðsaðstæðum sem olli því? Var það bara vegna þess að Íslendingar ferðuðust meira að eigin frumkvæði en reiknað var með? Það er rétt að það verði skoðað. Síðan langar mig að koma inn á lið 25.1, hjúkrunar- og dvalarrými. Þar er segir, með leyfi forseta, „Lagt er til að 1.000 millj. kr. aukafjárheimild verði veitt til málaflokksins vegna tímabundinnar hækkunar daggjalda til hjúkrunarheimila.“ Við þekkjum auðvitað öll þá sögu sem hér hefur verið rakin ítarlega og oft varðandi stöðu hjúkrunarheimila og rekstrarskilyrði þeirra. Það hefur legið fyrir lengi að daggjöldin standa ekki undir þeim kostnaði sem hlýst af starfseminni. Því er oft flaggað að það sé vegna breytinga á aldurssamsetningu þjóðarinnar og þess hversu mikið veikari íbúar þessara heimila séu nú en þau voru fyrir einhverjum árum síðan. Um það vil ég segja að það er sennilega fátt í samfélagi okkar sem er fyrirsjáanlegra en aldursþróun þjóðarinnar. Ef þetta er raunin, að menn, sem þessum málum stýra, hafi einhvern veginn sofið á verðinum þá er það auðvitað mjög alvarlegt. Ég held að það sé miklu líklegra að kíkirinn hafi verið settur fyrir blinda augað og menn ákveðið að takast ekki á við það vandamál sem blasti við. Sá milljarður sem hér er settur inn er algerlega nauðsynlegur, bara til að gefa þeim fyrirtækjum sem enn starfa á þessum markaði og sveitarfélögum sem ekki hafa sagt upp þjónustusamningum sínum, svigrúm til að eiga einhvern möguleika á að troða marvaða til þess tíma að einhver vitræn nálgun verði á þessa þætti því að það blasir við eftir skýrslu hóps sem Gylfi Magnússon, fyrrverandi ráðherra, fór fyrir og var skilað til ráðherra fyrir ekki löngu síðan, að málið er allt þeirrar gerðar að kerfið er ekki sjálfbært. Auðvitað er þetta margþætt en það hefur legið fyrir lengi og þróun hefur ágerst, að vistmenn séu eldri og meira veikir þegar þeir koma inn á hjúkrunarheimilin. Þessi þróun fellur ekkert af himnum ofan þannig að ég hvet heilbrigðisráðuneytið og fjármálaráðuneytið um leið til þess að hraða þeirri vinnu eins og nokkur kostur er sem er hér flaggað og raunar er sett inn sem skilyrði fyrir hækkuninni, með leyfi forseta: „Skilyrði fyrir hækkuninni er að rekstraraðilar hjúkrunarheimila samþykki tveggja mánaða framlengingu þjónustusamninga þannig að þeir gildi til loka febrúar 2022. Gangi það eftir verður daggjaldið hækkað fyrir yfirstandandi ár en hækkunin gengur til baka í byrjun næsta árs.“ Skriffinnskulegri og harðneskjulegri gæti textinn hreinlega varla orðið. Því er beinlínis flaggað hér að undirgangist menn það ekki að framlengja samninginn, sem er þeirrar gerðar að hann sýgur allt líf og alla fjármuni innan úr þessum stofnunum, þá fái menn ekki neitt. En gangi það eftir, sem sagt framlengingin, verður daggjaldið hækkað fyrir yfirstandandi ár, en hækkunin gengur til baka í byrjun næsta árs. Auðvitað eru þarna einhverjir samningar sem verið er að reyna að ná saman um, en reynslan sýnir okkur, því miður, að það er sjaldnast, ef nokkurn tímann, sem slíkir samningar nást á áætlun og alls ekki samningar sem heilbrigðisráðuneytið tengist þessi árin, alls ekki. Þá má bara vísa til sérfræðilækna og þeirrar stöðu sem þar er uppi. Þannig að ég vil skora á heilbrigðisyfirvöld og fjármálaráðuneytið að taka á þessu máli með forsvaranlegri hætti en verið hefur undanfarið. Hér segir áfram um þetta, með leyfi forseta: „Samningar Sjúkratrygginga Íslands við rekstraraðila hjúkrunarheimila renna út í árslok og er vinna að hefjast við gerð samningsmarkmiða næstu samninga.“ Það er kominn júní. Samningarnir renna út um áramót. Vinna er að hefjast við gerð samningsmarkmiða næstu samninga. Í millitíðinni mun kerfið meira og minna allt fara í frí og það verður kosið og ég veit ekki hvað. Það er ekkert sem bendir til þess að samningar verði kláraðir í tíma þannig að einhver samfella verði í þessum efnum. Hér langar mig að koma stuttlega inn á 11. lið, samgöngu- og fjarskiptamál. Það eru ekki stórar tölur þar sem um ræðir en prinsippið er kannski stærra. Þar er lagt til að fjárheimild málefnasviðsins verði aukin um 120 milljónir og eins og segir hér, með leyfi forseta: „Lagt er til að fjárheimild málaflokksins verði aukin um 120 millj. kr. vegna tímabundins stuðnings ríkisins við Strætó bs. vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins. Strætó er í eigu sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu og er stærsta fyrirtækið í almenningssamgöngum innan lands, hvort sem litið er til veltu eða farþegafjölda. Árleg velta nemur um 8–9 milljörðum kr. Frá árinu 2012 hefur ríkissjóður styrkt Strætó bs. um u.þ.b. 900 millj. kr. á ári á grundvelli samnings um tíu ára tilraunaverkefni til eflingar almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu.“ Af því að formaður fjárlaganefndar stendur hér í dyragættinni og ég reikna með að málinu verði vísað þangað, væri áhugavert að skoðað yrði hvort þessi samningur hafi verið framlengdur nýlega, hvort ríkið sé búið að binda sig í áframhaldandi greiðslu, 900 milljónir á ári, á grundvelli þess samnings sem gerður var 2012. Það fer tvennum sögum af því. Mér hefur heyrst hæstv. samgönguráðherra tala á þeim nótum að samningurinn hafi verið framlengdur en svo hef ég fengið afsvar um það úr öðrum áttum. Bara þannig að nefndin skoði við vinnslu málsins hvort þessi samningur hafi verið framlengdur og þá hvernig sú ákvörðun var tekin, því að mér finnst það skipta máli í þessu samhengi. En undir lok ræðu minnar vil ég halda því til haga að hérna er ríkið að bæta við stuðning til Strætó bs. og það er verið að gera um allt kerfið hjá okkur núna. Það er margt gagnrýniverðara en akkúrat þessi fjárveiting. En það breytir því ekki að því verður að halda til haga að hér var gerður samningur, svokallaður samgönguáttmáli höfuðborgarsvæðisins, undirritaður 26. september 2019, minnir mig að hafi verið. Þar er alveg augljóst að samningsaðilar horfa ólíkum augum á stuðning ríkisins við almenningssamgöngur hvað rekstur almenningssamgangna varðar. Það er ekki nokkur leið að fá fulltrúa sveitarfélaganna til að staðfesta þann skilning, sem kemur þó fram í framhaldsnefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar í tengslum við það frumvarp sem leyfði stofnun Betri samgangna ohf., sem heldur utan um verkefni, samgöngusáttmálans og uppbyggingu svokallaðrar borgarlínu. Í því framhaldsnefndaráliti er alveg skýrt að rekstur borgarlínu og tengdra þátta verður ekki á forsvari ríkissjóðs. En að reyna að fá fulltrúa sveitarfélaganna sem að samningnum koma til að staðfesta þann skilning gengur ekki vel, og alls ekki fulltrúa Reykjavíkurborgar. Þannig að ég vil bara slá þann varnagla hér að fjárlaganefnd, hæstv. fjármálaráðherra og vörslumenn ríkissjóðs, láti ekki draga sig út í það fen að opna fyrir þann krana óhindraðan sem rekstur svokallaðrar borgarlínu verður að líkindum, verði sú framkvæmd einhvern tímann að raunveruleika.
Frú forseti. Þótt það sé ekki í þessu frumvarpi til fjáraukalaga þá minntist hv. þingmaður á fjölmiðla og þá ráðstöfun ríkisstjórnarinnar að greiða einkareknum fjölmiðlum styrki og ýjaði að því, að mér fannst, að hálft í hvoru væri verið að gera ríkisstarfsmenn úr fjölmiðlamönnum á einkareknum fjölmiðlum. Það hefur svo sem verið í málflutningi Miðflokksmanna hingað til að þá verði þeir komnir undir hæl ríkisins eða eitthvað því um líkt. Mig langar að spyrja hv. þingmann út frá því: Telur hann það í alvörunni, miðað við styrkjakerfið eins og það er í Noregi, Svíþjóð og Danmörku til einkarekinna fjölmiðla, í Finnlandi líka? Eru allir fjölmiðlar þar undir hæl hins opinbera og fylgja bara einhverri opinberri línu um það hvernig eigi að stunda fréttaflutning og þess háttar? Mér finnst þetta dálítið mikilvægt. Það er hægt að gagnrýna þá útfærslu sem ríkisstjórnin kom með fram og til baka, enda var það svona það minnsta og lélegasta í rauninni sem væri hægt að taka úr styrkjakerfi fjölmiðla á öðrum Norðurlöndum. En ég velti fyrir mér hvort þessi málflutningur standist skoðun, að það að styrkja einkarekna aðila með opinberu fé geri þá einhvern veginn háða hinu opinbera á einhvern ómálefnalegan hátt eða málefnalegan hátt, á þann hátt að þeir breyti starfsaðferðum sínum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Blaðamenn eru auðvitað bara venjulegt fólk eins og við þingmenn, mismunandi og margs konar. Eigendur fjölmiðla eru það sömuleiðis og ritstjórnir auðvitað sömuleiðis. Það er ómögulegt að setja mælistiku á það akkúrat hvað orsakar breytta hegðun. Það er bara mannlegt eðli. Ég tók þetta dæmi um fjölmiðlana í samhengi við almannaheillafélögin sem ég nefndi í ræðunni og tók þá tilhneigingu að ríkisvæða fleiri þætti samfélagsins en ég tel skynsamlegt. Það að ríkisvæða, setja einkamiðlana á ríkisjötuna með þeim hætti sem þarna var gert, tel ég óskynsamlegt, eins og ég hef reyndar margítrekað í ræðum. Margar betri leiðir eru færar með almennum aðgerðum, skattalegum og m.a. líka því að minnka flækjustig þess umhverfis sem fjölmiðlarnir starfa innan. Ég skildi spurningu hv. þingmanns þannig að hann væri að spyrja um einstaklingana, fjölmiðlamennina sjálfa, ekki fyrirtækin. Ég er ekki í neinni stöðu til að kveða upp úr um hvort þetta hafi áhrif á þá. Ég tel mjög óskynsamlegt, og í því samhengi vitna ég til fjölmiðlastyrkjanna sem eru nýsamþykktir hér, að við förum sömu leið hvað almannaheillafélögin varðar, ekki hvað varðar skattumhverfið eða styrkina heldur það að setja þá í þetta format sameiginlegrar skriffinnsku þannig að þau þurfi öll að nálgast mál með sambærilegum hætti því þau eru jafn ólík og einstaklingarnir eru.
Virðulegi forseti. Við kaupum ákveðna þjónustu af ýmsum almannaheillafélögum til að sinna ákveðinni réttindastarfsemi, t.d. gagnvart ríkinu. Fjölmiðlar gera það að vissu leyti líka þannig að það er ágætt að niðurstaðan sé sú að ekki sé hægt að fullyrða að verið sé að kaupa fjölmiðlamenn. Ég held að það sé það síðasta sem þeim dytti sjálfum í hug að yrði gert þó að frumvarp ríkisstjórnarinnar sé eiginlega frekar í þá átt minnka óvissuna sem eigendurnir þurfa að skrifa út á hallarekstur málgagna sinna. Miðað við afskipti af ritstjórnarstefnu o.s.frv. hef ég fulla trú á blaðamönnunum sjálfum, það er áhugaverður munur þar á. Aðeins að borgarlínunni. Hv. þingmaður talaði einnig um borgarlínu, hvort hún skyldi nú nokkurn tímann verða að veruleika o.s.frv. Ég velti fyrir mér enn og aftur, miðað við allar þær valkostagreiningar sem við höfum haft í samgöngum á höfuðborgarsvæðinu, af hverju ættum við að velja einhverja aðra leið en borgarlínu, miðað við niðurstöður þeirra valkostagreininga sem við höfum séð? Vissulega þurfum við að laga okkur jafnt og þétt að breyttum tækninýjungum og þess háttar en það er ekkert sem bendir til þess að nákvæmlega þessi útfærsla rúmi ekki tækninýjungaþróun og fleira í þá áttina. Allir aðrir valkostir sem stóðu til boða voru dýrari og afköstuðu ekki eins miklu. Ég velti fyrir mér af hverju andstaðan er á þennan hátt ef það eru engin gögn til að hrekja alla vega þær valkostagreiningar sem við höfum nú þegar.
Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að skjóta örlítið á hv. þingmann þó að hann eigi þess ekki kost að koma aftur upp í andsvar en ég skal gera það mjúklega. Hv. þingmaður hefur nefnilega lagt mikið upp úr hinum ýmsu smáatriðum laga um opinber fjármál og þar fram eftir götunum. Mér hefur alltaf þótt alveg sérstaklega ótrúlegt, svo ég segi það eins og er, að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson geri ekki meiri kröfur til verkefnisins sem borgarlína er kölluð hvað áætlunarþættina varðar. Varðandi þetta verkefni í heild sinni er algerlega óljóst hversu raunhæfar kostnaðaráætlanirnar eru eins og þær liggja fyrir en það liggur þó fyrir að engin rekstraráætlun er til sem hönd á festir. Það var það sem ég var að halda til haga. Fjárlaganefnd, fjármálaráðherra og við hérna, vörslumenn ríkisfjármunanna, alþingismennirnir, megum ekki láta teyma okkur út í það að þarna verði opinn krani hvað rekstur þessarar hugmyndar varðar. Ef ég hefði meiri tíma en hér er gæti ég farið í löngu máli yfir það hvaða valkostir aðrir komi til greina og hvers vegna þeir væru betri en það konsept sem nú liggur fyrir í formi borgarlínu. Þeir væru ódýrari og með tryggara umferðarflæði. Það væri alveg örugglega ekki upp á tíu sama flæði strætóa og í borgarlínunni en að heildarmyndinni skoðaðri eru miklu betri valkosti sem liggja fyrir en sú risaframkvæmd, sem er auðvitað mjög óljós hugmynd enn þá að mörgu leyti, sem má kosta að því er virðist hvað sem er, og hafa þau áhrif á flæði umferðar sem þarf til að hrekja fólk úr fjölskyldubílnum yfir í almenningssamgöngur. Við hjá Miðflokknum erum ekki sammála þeirri nálgun. [[Forseti hringir.]]Okkur þykir hún vond og það versta við hana [[Forseti hringir.]]er það hvað hún er fjárhagslega óábyrg [[Forseti hringir.]]og þess vegna segi ég aftur að mér hefur þótt sérstakt hvað hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur haft lítinn áhuga á akkúrat þeim þætti málsins. [[Gripið fram í.]]
Forseti. Mig langar að taka aðeins upp þráðinn úr ræðu hv. þingmanns þar sem hann gerði að umtalsefni hjúkrunarheimili og fjármögnun þeirra. Hann fór ágætlega yfir það sem um þau mál segir í áætluninni og þennan milljarð sem leggja á til heimilanna. Hv. þingmaður fór líka ágætlega yfir það sem ég tek undir með hv. þingmanni að er dálítið sérkennileg aðferðafræði hjá stjórninni, að skilyrða þessa fjárveitingu og nánast segja: Ef þið hlýðið þessu ekki þá fáið þið ekki þetta framlag. Að þessi fjárhæð skuli sett inn þarna er jú er góðra gjalda vert. En komið hefur fram mjög ríkt í máli þeirra sem reka þessi heimili, hvort sem það eru einkaaðilar eða sveitarfélögin, að þau geta ekki staðið undir þeim þjónustukröfum sem gerðar eru af landlækni þannig að flestöll þessi heimili veita lakari þjónustu en ætlast er til af þeim. Svar þeirra er fyrst og fremst það að fjármagnið sé ekki nóg. Það sem ég velti fyrir mér er: Hvernig stendur á því að menn taka ekki betur á þessum vanda, því að nú hefur hann blasað við svo lengi? Ég velti fyrir mér hvort það kunni að vera einhver ástæða sem gæti falist í því að hluti þessara heimila er í einkarekstri á daggjöldum frá ríkinu, [[Forseti hringir.]]hvort það sé hugsanlegt að það sé einhver stefna í gangi [[Forseti hringir.]]að hrekja þessi heimili öll meira og minna í fang ríkisins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, ég verð að svara þeirri spurningu sem fram kom undir lok andsvarsins með þeim hætti að mér þykir allt benda til þess að þeir hlutar samfélagsrekstursins alls sem eru í einkarekstri, í eigu einkaaðila og reknir á forsendum einkaaðila og einkarekstrar oft og tíðum, og þeir þættir sem eru með einhverjum hætti með samningssamband við ríkið virðast eiga afskaplega fáa talsmenn innan þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Þannig er gengið fram af þeim sem höndla mál fyrir hönd heilbrigðisráðherra að það blasir við að verið er að reyna að ríkisvæða þetta allt með einum eða öðrum hætti. Ég er hræddur um að þau fjölbreyttu form sem eru um rekstur dvalarheimila og öldrunarheimila verði öll einhvern veginn fyrir þessum trakteringum sem boðið er upp á af hendi ríkisstjórnarinnar. Auðvitað er það ekki nýtilkomið og má örugglega finna leiðir til að gera eitthvað með hagkvæmari hætti í rekstri þessara heimila. En þegar heimilin eru komin að fótum fram rekstrarlega séð þá er samningsstaðan engin og getan til að fara í endurskipulagningu verkferla og þar fram eftir götunum mjög takmörkuð. Síðan fá þessi heimili auðvitað í fangið það verkefni að stytta vinnutíma starfsmanna á grundvelli samninga þegar á þriðja tug þúsunda eru atvinnulaus. Tóm furða að sú sé staðan akkúrat núna. Þannig að enn og aftur, svo ég svari spurningunni, þá er ég hræddur um að sú tilfinning hv. þingmanns sé rétt, að þetta sé sérstaklega slæmt vegna þess að hluti þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir er í einkarekstri.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tek undir það að þessi grunur verður alltaf staðfastari og staðfastari í huga manns, að þarna liggi undir einhvers konar tilhneiging til að koma fram mjög pólitískum stefnumiðum í því hvert eigi að vera hlutverk ríkisins og hvert eigi að vera hlutverk einkaframtaksins, og að þetta sé liður í því að auka hlut ríkisins. Mig langaði til að fara aðeins út í allt aðra sálma. Það er kannski ekki beinlínis efni þessa fjáraukalagafrumvarps en varðar opinberar framkvæmdir, opinberar fjárfestingar. Það hefur lengi verið talað um að við værum í svokallaðri innviðaskuld, og við deilum ekkert um að það er mjög margt sem þarna liggur fyrir. En það sem ég hef oft verið að velta fyrir mér og talað stundum um er hvað okkur gengur illa að eiga framkvæmdir í það minnsta útboðstækar, uppi í hillu, þannig að við þurfum ekki alltaf að leggja af stað nánast - og nú segi ég alltaf, það er kannski ekki alveg sanngjarnt en mjög oft og of oft, sérstaklega þegar beita þarf þessum framkvæmdum, þessum fjárfestingum í því skyni að reyna að draga úr niðursveiflu. Þá er ferillinn svo langur hjá okkur að þetta fer yfirleitt ekki af stað fyrr en kannski væri skynsamlegt að fara að stíga á bremsuna. Kann hv. þingmaður einhverjar skýringar á því af hverju þetta er svona? Ég hjó sérstaklega eftir því í umsögn fjármálaráðs um þessi áform öll, að þeir söknuðu þess einmitt að það væri meiri fyrirhyggja í þessum málum. Getur hv. þingmaður aðeins komið inn á þetta?
Frú forseti. Ég vil þakka sérstaklega fyrir þetta andsvar því að þetta er mikilvægt málefni sem hv. þingmaður kemur hér inn á. Það er auðvitað ekki þannig að útboðstækar framkvæmdir geti verið hilluvara. Það geta verið rök fyrir því að hafa verk ekki hönnuð alveg til loka, tilbúin upp í hillu til útboðs. En ég hef lengi talið, ég talaði fyrir því frá því löngu áður en ég kom hingað inn á pólitíska sviðið, að stofnanir ríkisins, hvort sem það eru Ríkiskaup eða Vegagerðin, sem er stórtækust hvað útboðsmálin varðar, ættu að hafa ákveðinn stabba, ákveðinn fjölda verkefna sem væru allt að því hilluvara þegar þyrfti að ná fram hagstjórnarlegum markmiðum líkum þeim sem hv. þingmaður kom inn á. En partur af því að menn veigra sér við að nálgast mál með þeim hætti er í rauninni þetta ferli allt, þetta nálaraugamat á umhverfisáhrifum og tengd verk þar sem stofnanir segja, og stundum með réttu, að bara breytingar á hinum ýmsu í regluverkinu geti kollvarpað hönnun og þar fram eftir götunum. Þess vegna sé það of mikil fjárfesting að liggja með þetta tilbúið með þeim hætti. Nú liggur fyrir og er til meðferðar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd breyting á lögum um mat á umhverfisáhrifum, sem ég held að sé til bóta þótt ég teldi að æskilegt væri að ganga lengra upp á fyrirsjáanleika framkvæmdaraðila að gera. En þetta er atriði sem ég held að við verðum að taka mjög föstum tökum strax á næsta kjörtímabili, því að þetta er nákvæmlega eins og hv. þingmaður lýsir því; verkefni eru iðulega ekki tilbúin til útboðs og framkvæmda fyrr en það er orðið of seint og þá jafnvel farið að ganga gegn markmiðum um hagstjórnarlega íhlutun þess tiltekna verkefnis. En skýringin er væntanlega fyrst og fremst sú að regluverkið er of síbreytilegt, frestir of stuttir. Það eru rökin fyrir því að stofnanir treysta sér ekki til að eiga tilbúin útboð, klár verk sem hilluvöru.
Frú forseti. Ég kem hingað upp í aðra ræðu til að ræða um fjármál ríkisins. Ég hef leyft mér að gera það í aðeins víðara samhengi en akkúrat varðandi þessi fjáraukalög. Þau eru ekki annað en staðfesting á því sem þegar hefur verið ákveðið og má segja að það sé gott að það sé þó gert með fjárauka. Um tíma var útlit fyrir að það yrði ekki gert heldur ætti að gera það í gegnum varasjóði og þess háttar tilfærslur. Það er mjög gott að ríkisstjórnin sá að sér, eða hæstv. fjármálaráðherra, og lagði fram frumvarp til fjáraukalaga. Þetta er síðasta plagg ríkisstjórnarinnar sem fjallar um fjármál ríkisins. Nýlega er búið að afgreiða fimm ára áætlunina og um hana var mikil umræða. Það fór náttúrlega eins og venjulega að þar var lítt hlustað á þann flokk sem ég tilheyri og ég veit að nákvæmlega sama gildir um alla aðra stjórnarandstöðuflokka. Ríkisstjórnin hefur haft það verklag að hlusta lítið á góðar hugmyndir eða a.m.k. að gera tilraun til að gera eitthvað af þeim að sínum. Að vísu stundar hún það mjög oft að taka þær og gera þær að sínum og flytja í eigin nafni síðar. En það er nú eins og það er. Það sem ég vildi aðeins fara inn á í þessari ræðu er hlutur sem ég held að sé mikið umhugsunarefni í efnahagsstjórninni. Það er ástandið sem er á fasteignamarkaði núna. Þar er margt sem kemur til. Það má kannski segja um a.m.k. þessa ríkisstjórn, kannski eru aðrar sekar um það líka, að hún hafi ekki tekið þann málaflokk nógu föstum tökum. Stjórnvöld hafa verið að setja ýmsar ráðstafanir inn í kerfið, setja á það alls konar plástra. Verið er að hvetja fólk, og hefur verið gert m.a. í tíð þessarar ríkisstjórnar, til að kaupa sér húsnæði. Það hefur verið gert með því að veita skattalegar ívilnanir, t.d. með því að nýta séreignarsparnaðinn, sett hafa verið upp svokölluð hlutdeildarlán og lánshlutföll hafa verið hækkuð. Allt veldur það því að það verða aukin umsvif á fasteignamarkaði og fleiri sjá sér mögulegt að eignast húsnæði. Það hefur allt saman áhrif á eftirspurnina og þar með hefur það áhrif á verðlagið, og eins og við vitum og þurfum ekki að hafa svo mörg orð um, þá hefur framboð og eftirspurn eftir húsnæði ekki verið í jafnvægi. Síðan gerist það til viðbótar að vextir lækka, voru lækkaðir hér mikið, og kom svo sem ekki til af góðu eins og við vitum, en í öllu falli lækkuðu þeir verulega. Það jók enn þrýstinginn á þennan sama markað og margt ungt fólk sérstaklega fór að velta því fyrir sér að það yrði að grípa þessa gæs meðan hún gæfist. Nú væru kjöraðstæður til að fara inn, vextir lágir, lánshlutföll há og hægt að nota fé með skattafslætti. Það verður til þess að allur þrýstingur í kerfinu eykst enn frekar. Síðan kemur hinn anginn á þessu, við erum þegar byrjuð á vaxtahækkunarferli aftur sem mun leiða til þess að margir sem hafa spennt bogann of hátt eða a.m.k. mjög hátt til að komast inn á markaðinn munu verða fyrir því að greiðslubyrði af lánum og vaxtabyrði mun aukast og enn er spáð hærri vöxtum. Það veldur því að þessi markaður er undir álagi sem er að mörgu leyti til heimatilbúið. Það nýjasta er að nú er búið að leggja fram frumvarp um [[Forseti hringir.]]að Seðlabankinn fái enn frekari tæki til að hemja markaðinn, [[Forseti hringir.]]róa æsinginn á markaðnum, minnir mig að seðlabankastjóri hafi sagt. [[Forseti hringir.]]Nú getur fólk allt í einu staðið fyrir því að lánshlutföll verði lækkuð verulega. [[Forseti hringir.]]Það finnst mér vera mjög alvarlegt mál og svolítill áfellisdómur yfir stjórnvöldum [[Forseti hringir.]]að hafa ekki betri yfirsýn yfir það hvað er orsök og afleiðing í þessum efnum öllum.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Tvennt sem hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni fyndist mér áhugavert að staldra við. Fyrst talaði hann um fjárheimildirnar og að hér væri komið fjáraukafrumvarp þótt hljómurinn hefði ekki verið þannig. Það átti að redda þessu með lagasetningu og varasjóðum o.s.frv. Það valtar yfir þá skiptingu valds sem við höfum hérna, að fjárveitingavaldið sé hér á þingi þar sem er aðgengi að upplýsingum um það hvað aðgerðir kosta sem ríkisstjórnin ætlar að fara í, hver væntur árangur er af þeim. Allt sem þarf að útskýra er á þessum umræðuvettvangi hérna með aðgengilegum skjölum fyrir almenning, en annars er það falið inni í stjórnsýslunni og enginn getur í rauninni gert neinar athuganir um hvort verið sé að fara í góðar aðgerðir eða ekki. Svo er það náttúrlega annað mál hvort við fáum síðan upplýsingarnar yfir höfuð. Þannig að það er kannski skiljanlegt að framkvæmdarvaldið sé almennt á þeirri skoðun að það vilji bara sleppa Alþingi. Þegar ríkisstjórnin ákveður að fara í aðgerðir umfram það sem er lögbundið er rosalega mikilvægt í lýðræðislegu samhengi að koma með beiðni um fjárheimild og útskýra af hverju aðgerðirnar kosta svona mikið. Frumvörpin sem við fengum fyrir hinar og þessar aðgerðir voru kostnaðarmetnar að einhverju marki en við vissum ekki í rauninni hvort verið væri að taka þær af fjármagni sem þegar var til eða hvort þær hefðu meiri áhrif sem þyrfti þá að taka meiri lán fyrir eða hvað. Þarna var heildarsamhengið í rauninni sjálfbærni í opinberum fjármálum, sem er líka undir. Í fyrra andsvari langaði mig að fjalla dálítið um þetta með hv. þingmanni, um mikilvægi þess að virða þau mörk sem eru hérna innan húss, um það hvar fjárveitingavaldið liggur í raun og veru.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, þetta er allt dálítið undarlegt og virkar pínulítið á mann eins og verið sé að samþykkja hlutina eftir að þeir hafa í raun átt sér stað með þessum hætti. Við þekkjum þá umræðu alla að ætlan manna með nýju lögunum um opinber fjárlög var sú að fjáraukinn yrði úr sögunni nema í einhverjum öfgakenndum aðstæðum. Auðvitað hefur maður fulla samúð með því að aðstæður hafa verið mjög sérkennilegar og að sumu leyti erfiðar. En ég er alveg sammála því að það hlýtur þó að vera hægt að gera aðeins ríkari kröfur til framkvæmdarvaldsins um að þegar í upphafi - vissulega getur það verið erfitt, ég vil ekki draga úr því - sé betur gerð grein fyrir því hvernig það sem verið er að boða eigi að gerast. Ég held að það væri heppilegra í svona ástandi að þær heimildir væru veittar jafnóðum, að við værum bara með fleiri fjárauka í svona ástandi þannig að þingið gæti þá vegið og metið hvort því fé sem ætlað er í tiltekin verkefni sé vel varið. Það er hlutverk okkar að reyna eftir föngum eftirlit með því að svo sé. Það hlutverk verður fyrir borð borið að verulegu leyti með svona aðferðum, vegna þess að hvað eiga menn að gera ef menn fella fjáraukalagafrumvarpið? Hvar standa menn? Þá er þó í það minnsta fræðilegur möguleiki að það gerist.
Forseti. Ég vakti einmitt máls á óútfærðum fjárheimildum í fjárlaganefnd í morgun. Í óvissuástandi vitum við að við þurfum að takast á við atvinnuleysi og vanda í heilbrigðiskerfinu o.s.frv. Við getum ályktað sem svo að það kosti 20 milljarða en við vitum ekki nákvæmlega hvernig við ætlum að bregðast við því af því að staðan breytist svo hratt. Ég velti fyrir mér hvort það væri óeðlilegt fyrir framkvæmdarvaldið að segjast meta að umfangið sé 20 milljarðar og að grípa þurfi til u.þ.b. þessara aðgerða þótt umfang hverrar aðgerðar fyrir sig sé ekki vitað. Það er svo samþykkt og seinna meir útskýrt hvert umfang hverrar aðgerðar er fyrir sig, án þess þó endilega að það þurfi að koma sem sérstakt þingmál, eða það kemur jafnvel sem lagafrumvarp sem er þó með kostnaðarmat þar sem vísað er í þessa óútfærðu heimild. Það getur virkað þannig, þá er þetta alla vega í réttri röð. Hitt sem mig langar að fjalla um með hv. þingmanni er vaxtaumræðan sem hv. þingmaður minntist á. Við erum í því umhverfi að vextir eru að hækka. Ég vonast til þess að þeir geri það ekki mikið meira, þetta sé svona smáskref til baka. En horfur eru á því að gengið gæti líka styrkst og komið til móts við það þannig að það eru bæði jákvæð og neikvæð teikn á lofti. Við höfum vissulega fært okkur frá óverðtryggðum lánum, en eins slæm og óverðtryggð lán eru þá eru verðtryggð lán með breytilegum vöxtum jafnvel enn verri af því að það er ákveðin geðþóttaákvörðun á bak við breytingar á breytilegum vöxtum miðað við verðtryggðu vextina. Það er tiltölulega gagnsætt ferli um það hvernig verðtryggð lán breytast með tilliti til vísitölu neysluverðs en aftur á móti er enginn staðlaður ferill á bak við ákvarðanir lánastofnana um það hvernig breytilegir vextir þróast [[Forseti hringir.]]og tiltölulega ógagnsætt ferli. [[Forseti hringir.]]Ef eitthvað er eru þeir verri. [[Forseti hringir.]]Fólk getur fest vextina en það er ekki rosalega algengt, það er líka veðmál.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Þarna er komið inn á mjög stórt og viðamikið mál sem er í sjálfu sér flókið en um leið einfalt. Ég deili því miður ekki bjartsýni hv. þingmanns um að vaxtahækkunin verði ekki mikið meiri en þetta. Ég tel, og reyndar segja það nú meiri spámenn en ég í fjármálakerfinu, að vextir muni hækka og fara upp undir 3% á næstu misserum, sem er náttúrlega gríðarlega mikil hækkun á vöxtum og hefur mikil áhrif á lán þegar þau eru svo mikil sem raun ber vitni hjá mjög mörgum aðilum. En þetta endurspeglar það að hér tölum við ekki um það sem mestu máli skiptir. Það er hvernig stendur á því að við erum með svona flókið vaxtaumhverfi. Við erum með verðtryggð og óverðtryggð lán. Hv. þingmaður minntist á að vonandi styrkist gengið. Já, já, það styrkist með reglulegu millibili og það veikist með reglulegu millibili. Og allt veldur það sveiflum og veldur því að við á Íslandi borgum það sem oft er kallað Íslandsálag á fjármagnskostnað okkar. Það er álagið fyrir það að við höfum kosið að halda úti eigin gjaldmiðli, það kostar einfaldlega fé. Það er sá kostnaður sem mestu máli skiptir og til að geta komið þessu í eitthvert vitrænt horf þarf auðvitað að ráðast á vandann en ekki einblína á það að reyna að plástra og reyna að gera gott úr hlutum sem allir vita að munu á endanum ekki takast.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég vil þakka honum fyrir að taka upp umræðuna um stöðuna á fasteignamarkaði. Margt í því sem hv. þingmaður kom inn á var að mínu mati hárrétt, og mikilvægt að halda til haga. En það var eitt atriði sem hv. þingmaður nefndi ekki sem mig langar að spyrja hann út í. Síðast í gær var frétt á vef Ríkisútvarpsins, ruv.is, undir fyrirsögninni: Hvetja sveitarfélög til að úthluta lóðum. Fréttin var unnin upp úr íbúðaþarfagreiningu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar sem var gefin út í síðustu viku. Þar segir, með leyfi forseta: „Hagdeild Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hvetur sveitarfélög til þess að úthluta lóðum svo mæta megi óuppfylltri íbúðaþörf sem sjaldan hefur verið meiri en nú.“ Þessi frétt birtist í gær. Mig langar að grípa niður í aðra frétt þar sem segir: „Íbúðalánasjóður segir í nýrri mánaðarskýrslu sinni að sveitarfélög, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, geti með samstilltu átaki dregið úr þrýstingi á fasteignaverð með aukinni lóðaúthlutun.“ Fyrri fréttin sem ég las upp úr birtist í gær. Seinni fréttin sem ég las upp úr birtist 12. janúar 2005. Staðan er nákvæmlega eins hvað lóðaskort varðar núna á höfuðborgarsvæðinu og var árið 2005. Við þekkjum hvernig þessi saga hefur þróast og miðað við íbúðaþarfagreiningu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar er gríðarlegur uppsafnaður skortur enn viðvarandi. Ef við tökum öll þau sjónarmið sem hv. þingmaður kom réttilega inn á að skipti máli í þessu samhengi til hliðar í eitt augnablik og horfum bara á þann þátt er snýr að lóðaúthlutun, hvað sér hv. þingmaður helst til ráða í þeim efnum hér á höfuðborgarsvæðinu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Þetta er viðfangsefni sem hefur reynst okkur erfitt. Það er eins og heildarsýn á þennan markað hafi verið afar takmörkuð. Hv. þingmaður minntist á fréttaflutning. Undanfarin ár hefur verið reglulegur fréttaflutningur af því að starfsmenn Samtaka iðnaðarins setjist uppi í bíla og aki um og reyni að giska á, með því að horfa á byggingarstig, hvað sé í pípunum. Ég held að þetta sé akkúrat dæmi um að okkur hefur algerlega mistekist að horfa á heildarmynd og sjá hvað orsakar sveiflur á fasteignamarkaði. Auðvitað ætti það að liggja í augum uppi, myndi maður halda, miðað við það sem við vitum um hvað mörg börn fæðast og hversu stórir árgangar eru og hvernig þetta er allt saman, að menn gætu skipulagt þessa hluti betur. Það er alveg greinilegt að þar fer ekki alveg saman hljóð og mynd. Ef þetta blasir við, og ég dreg ekki í efa fréttirnar sem hv. þingmaður vísar til, er þá ekki svolítið sérkennilegt að stjórnvöld skuli á sama tíma, þegar þau vita vel samkvæmt þessu að það vantar íbúðir, grípa til aðgerða til að örva það að fólk fari inn á þennan markað sem getur ekki tekið við því? Það er auðvitað mjög slæm hagfræði. Hér ber ríkisstjórnin og stjórnvöld sem stýra þessum fjármálum fyrst og fremst ábyrgð. En ég dreg ekkert úr því heldur að auðvitað verða aðilar sem úthluta lóðum að standa sig í stykkinu. Það er alveg greinilegt að það hefur ekki verið eins og best verður á kosið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er ágætt að rifja upp þetta þarfa verkefni Samtaka iðnaðarins, að framkvæma íbúðatalningu sem má segja að sé hreinlega ótrúlegt að hafi verið þörf fyrir til að byrja með. Það er svona eitt og annað, sýnist manni, sem verið er að reyna að gera í utanumhaldskerfi mannvirkja í heild sinni sem á að færa þetta til skárri vegar, en það hefur tekið ótrúlegan tíma og Samtök iðnaðarins eiga hrós skilið fyrir þetta verkefni sitt. Sannarlega má til sanns vegar færa að sveitarfélög og ríki verða að deila ábyrgð á þeirri stöðu sem uppi er á húsnæðismarkaði. En staðan er grafalvarleg og ekkert bendir til þess að við sjáum fram á einfaldari tíma í þeim efnum, bara út frá því hvaða svæði eru áætluð til úthlutunar á næstu misserum og því hvernig mannfjöldaþróunin er að verða. Þótt þetta sé auðvitað ekki efni frumvarps til fjáraukalaga þá skiptir þetta engu að síður máli inn í þá heildarmynd sem við erum að horfa á. Ég hef verið efins um þá stefnu sem stærsta sveitarfélag landsins, Reykjavíkurborg, hefur rekið um allnokkra hríð sem snýr að því að beina uppbyggingu fyrst og fremst inn á svokallaða þéttingarreiti. Ég held, og þingmaðurinn leiðréttir mig ef það er rangt, að Viðreisn sé áhugasöm um lagningu Sundabrautar, ég hef skilið málflutning þingmanna Viðreisnar þannig. Sér hv. þingmaður fyrir sér að opnast geti hagkvæmt og gott byggingarland hér með veglínu Sundabrautar, þegar hún verður lögð, sem gæti létt á þrýstingi á höfuðborgarsvæðinu?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég skal játa að ég hef ekki velt því mikið fyrir mér hvort ákjósanleg byggingarsvæði yrðu til með lagningu Sundabrautar. En þegar ég reyni að sjá það fyrir mér í huganum þá kann það vel að vera. Reynslan er yfirleitt sú að byggð teygir sig út með samgönguæðum, það er þannig. Ég myndi halda að sú þróun væri ekkert ótrúleg. Það er líka rétt, fyrst hv. þingmaður spurði um Sundabrautina sjálfa, að við erum þeirrar skoðunar í Viðreisn að það sé mjög æskilegt að sú ágæta braut verði að veruleika. En við höfum svo sem líka bent á það, og það kemur kannski inn á umræðuefni okkar hér fyrr, að farið var að tala um það löngu áður en ég flutti til Reykjavíkur fyrir margt löngu síðan að æskilegt væri að ráðast í framkvæmd af þessu tagi. Einhvern veginn hefur okkur ekki tekist að útfæra það til fulls. En vonandi er nú farið að sjá til lands í því þannig að þá geti menn farið að huga að framkvæmdum. Ég held að það sé fyrir margra hluta sakir mjög gott, bæði fyrir höfuðborgina og ekki síður tengingarnar hér vestur um, að þetta verði að veruleika. Ég er sannfærður um að þetta muni skila ávinningi fyrir þau svæði sem næst eru og reyndar samfélagið í heild sinni ef út í það er farið.
Frú forseti. Flest það sem birtist í þessu frumvarpi til fjáraukalaga eru atriði sem áttu að vera algjörlega fyrirsjáanleg við vinnslu fjárlaga. Það er orðinn nokkur plagsiður hjá ríkisstjórnum, þrátt fyrir tiltölulega nýleg lög um opinber fjármál, að hrúga alls konar óleystum málum inn á frumvarp til fjáraukalaga í stað þess að láta þau vera hluta af heildarmyndinni við vinnslu og samþykkt fjárlaga. Nánast öll atriðin hér gátu verið fyrirsjáanleg í fjárlagavinnunni og maður hlýtur að velta fyrir sér: Hvers vegna er þetta gert með þessum hætti? Eru þetta atriði sem ríkisstjórnin vildi draga sérstaklega fram í aðdraganda kosninga og sleppti þeim viljandi í fjárlagagerðinni eða eru þetta atriði sem þau sjá ástæðu til að bæta við núna vegna þess að það eru að koma kosningar? Í öllu falli þótt farið sé yfir hvert mál fyrir sig er vandfundið mál sem ríkisstjórnin hefði ekki átt að geta séð fyrir þegar fjárlagavinnan stóð yfir. Í þessu er þó eitt og annað. Fyrst varðandi það vekur einmitt athygli í því samhengi að langstærsti útgjaldaliðurinn á að gilda til 30. september 2021, sem sagt þangað til fimm dögum eftir kosningar. Líklega hefur verið talið fara betur á því að nota síðasta dag mánaðarins en að láta þetta gilda til 26. september. Engu að síður er mjög lítið um það hvernig eigi að leysa það mál sem þar er tekið fyrir og varðar vinnumarkaðinn, hvernig eigi að leysa það til framtíðar. Við erum nýbúin að ræða um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og þar birtist nú mjög takmörkuð framtíðarsýn hvað þetta varðar. Þó má lesa eitt og annað út úr þessu frumvarpi til fjáraukalaga. Til að mynda, og ég nefni það af því að mér fannst það mjög lýsandi, í kaflanum um samgöngumál þar sem kemur fram að til standi að veita 120 millj. kr. í stuðning við Strætó, sem er félag sem er aðallega í eigu Reykjavíkurborgar og raunar nokkurra annarra sveitarfélaga. Ríkisstjórnin sá greinilega ekki fyrir fjárhagsvanda Strætó við fjárlagagerðina og bætir 120 millj. kr. í sérstakan styrk til Strætó. En hvers vegna er ríkisstjórnin að styrkja Strætó, sem er, eins og ég nefndi, fyrst og fremst í eigu Reykjavíkurborgar? Hvers vegna er ríkisstjórnin að hlaupa undir bagga með Reykjavíkurborg þar sem fjármálin virðast vera í rúst eftir mjög slæma meðferð opinbers fjár þar á bæ? Hvers vegna sér ríkisstjórnin ástæðu til þess að hlaupa undir bagga og aðstoða meiri hlutann í Reykjavík með fjárframlagi? Það er eitt og sér nokkuð sérkennilegt. En þetta er hins vegar áminning um hvers sé að vænta, því að fyrir tíu árum síðan ákvað þáverandi ríkisstjórn, sem var hrein vinstri stjórn, að styðja samherja sína í Reykjavík með því að veita hátt í milljarð króna í stuðning við Strætó í áratug með svokölluðu tilraunaverkefni. Í kaupbæti fékk borgin það að hún þyrfti ekki að ráðast í aðrar umtalsverðar samgöngubætur í heilan áratug. Í rauninni hefði verið eðlilegra ef þetta hefði verið á hinn veginn, að ríkið hefði verið að borga fyrir að fá að ráðast í þær úrbætur á samgöngumannvirkjum borgaranna sem hafa verið stopp núna vegna borgarstjórnarmeirihlutans í mörg herrans ár. En nei, annars vegar ákvað ríkið að styrkja borgina um hátt í milljarð á ári og hins vegar fallast á það að samhliða því yrðu engar verulegar úrbætur í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu þótt þær hafi þá þegar verið orðnar mjög knýjandi. Þetta var undarlegt samkomulag, frú forseti, en nú hefur hæstv. samgönguráðherra tilkynnt að þó að tilraunin hafi ekki gengið upp standi engu að síður til að framlengja hana og halda áfram að veita borginni þennan styrk. Og svo bætast við þessar 120 milljónir. Þetta var nefnilega tilraunaverkefni. Því var haldið fram að með þessu móti væri hægt að fjölga mjög verulega farþegum Strætó. Mig minnir að það hafi átt að fjölga þeim úr því að vera 4% ferðafólks á höfuðborgarsvæðinu í 12%. Þegar verkefnið hófst var hlutfallið 4% og þegar því lauk tíu árum seinna var það 4%. Engu að síður ákvað þessi ríkisstjórn að halda því verkefni áfram, tilraunaverkefni sem mistókst gjörsamlega. Viðbótin upp á 120 milljónir nú er því ákveðin vísbending um hvað muni gerast í samskiptum ríkisins við Reykjavíkurborg varðandi svokallaða borgarlínu, því að þegar ríkisstjórnin ákvað af óskiljanlegum ástæðum að gera samkomulag við borgarstjórnarmeirihlutann um að styrkja það galna verkefni um 50 milljarða kr. til að byrja með, þá lá ekkert fyrir um hver heildarkostnaðurinn yrði né rekstrarkostnaðurinn. Þetta er auðvitað hreint ekki í lagi, að stjórnvöld kasti 50 milljörðum í verkefni sem óljóst er hversu mikið mun kosta og enginn hefur hugmynd um hversu mikið mun kosta að reka. Við höfum séð að sams konar verkefni víða erlendis hafa iðulega farið jafnvel margfalt fram úr kostnaðaráætlun. Hér liggur í rauninni ekki einu sinni fyrir endanleg kostnaðaráætlun. Engu að síður ákvað ríkisstjórnin að kasta í þetta 50 milljörðum til að byrja með því að við vitum ekki hver hlutur ríkisins verður í seinni áföngum verkefnisins þegar kostnaðurinn fer að fara langt fram úr áætlun eða hver hlutdeild ríkisins verður í rekstri þessarar borgarlínu. En hér höfum við þó vísbendingu um það. Tíu ára tilraunaverkefni með ríkisstyrkjum til Strætó gekk ekki upp. Það er framlengt og svo er bætt í 120 milljónum til að styrkja borgina sérstaklega hvað þetta varðar. Svoleiðis að við getum rétt ímyndað okkur hver raunin verður þegar og ef þetta borgarlínuverkefnið fer af stað og fer langt fram úr áætlun. Svo hefst reksturinn, rekstur á tvöföldu strætisvagnakerfi vel að merkja því að það verður áfram rekið hefðbundið strætisvagnakerfi sem fer um hverfin til að skila fólki að borgarlínunni og kostnaðurinn þar af leiðandi margfalt meiri en nú. Við getum rétt ímyndað okkur hvort ekki verði ætlast til þess að ríkið haldi áfram að fjármagna reksturinn eftir að hafa tekið stóran hluta af reikningnum við framúrkeyrslu á framkvæmdum. Það þurfti nefnilega að pína meiri hlutann í samgöngunefnd Alþingis, held ég að það hafi verið, hugsanlega var það fjárlaganefnd, væntanlega meiri hlutann í fjárlaganefnd til þess að setja inn ákvæði um að það væri ekki sjálfgefið að ríkið myndi bera kostnaðinn af rekstrinum. Það var liður í þinglokasamningum hér og hefði aldrei farið þar inn nema vegna kröfu Miðflokksins. En það segir sína sögu að það hefði þurft að pína inn fyrirvara um að það væri ekki sjálfgefið að ríkið fjármagnaði rekstur. Hér sjáum við enn eina vísbendingu um það í hvað stefnir í því máli eins og öðrum. Við sjáum þetta auðvitað í mörgum málum. Við sjáum þetta í máli sem verið hefur til umræðu að undanförnu, mál sem mun gjörbreyta umhverfi hælisumsókna hér og er augljóslega til þess fallið að auka útgjöld mjög verulega þegar margfalt fleiri, líklega tífalt fleiri til að byrja með, munu eiga rétt á sömu þjónustu óháð því hvernig þeir komu til landsins sem hælisleitendur, fái þeir hér dvalarleyfi, sama rétt og veittur er kvótaflóttamönnum sem við höfum einsett okkur að gera vel við og taka vel á móti. Það tífaldar þann fjölda sem á rétt á því sama og um leið eykur það augljóslega ásóknina. En það er einfaldlega litið fram hjá því að þetta feli í sér einhvern kostnað. Ég spurði reyndar hæstv. fjármálaráðherra út í þetta og hef gert það í tvígang. Mér fannst hann heldur taka undir áhyggjur mínar, en svo gerist ekki neitt, svo heldur kerfið bara áfram á sinni braut og ráðherrar og þingmenn meiri hlutans mæta hér samviskusamlega og ýta á græna takkann og samþykkja allt saman þrátt fyrir að það sé fyrirsjáanlegt að hlutirnir verði ekki eins og þeim er stillt upp og muni fela í sér aukinn kostnað. Hversu oft ætli þingið muni þurfa að fara í gegnum frumvarp til fjáraukalaga þar sem verið er að bæta í til að bjarga borgarlínunni eða bæta í vegna meints ófyrirséðs kostnaðar vegna þess að Ísland er búið að ganga þvert á hin Norðurlöndin með sínu hælisleitendakerfi? Er ásættanlegt að mati Alþingis að ríkisstjórn fari fram með þessum hætti í ríkisfjármálum? Mér finnst það ekki, ég tala nú ekki um þegar um er að ræða mjög fyrirsjáanleg útgjöld eins og þeir liðir sem birtast í þessu frumvarpi og í þeim dæmum sem ég hef nefnt hérna til samanburðar. Frú forseti. Ég ætla ekki að rekja hér hvert atriði fyrir sig enda hef ég ekki tíma til þess. En ég vil þó nota tækifærið til að ítreka það sem ég kom aðeins inn á áðan og varðar langstærsta útgjaldaliðinn, sem eru atvinnumálin eða bætur vegna atvinnuleysis. Hér vantar algjörlega framtíðarlausnina hjá ríkisstjórninni. Þetta er enn ein bráðabirgðareddingin. En hvernig á að leysa þetta eftir 30. september, eftir kosningar? Það er ekki hægt að búa til störf á Íslandi og skapa þannig verðmæti nema starfsumhverfi fyrirtækja sé í lagi. En starfsumhverfi íslenskra fyrirtækja, sérstaklega minni og meðalstórra fyrirtækja, hefur jafnt og þétt farið versnandi, m.a. undir forystu þessarar ríkisstjórnar þar sem það er orðið afskaplega erfitt að reka, ég tala nú ekki um stofna lítið fyrirtæki vegna þess hversu íþyngjandi allt regluverkið er og hversu neikvæðir eða erfiðir efnahagslegu hvatarnir eru orðnir. Fyrir vikið verða þessi mál ekki leyst til framtíðar nema með því að bæta rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja til mikilla muna þannig að þau treysti sér í auknum mæli til að ráða fólk í vinnu og fólk sjái ástæðu til að þiggja vinnunna. Það er augljós vísbending um að ekki sé allt með felldu í því hvernig stjórnvöld hafa nálgast þetta mál að mörgum gengur erfiðlega að fá fólk til starfa á sama tíma og atvinnuleysi er jafn mikið og raun ber vitni. Þetta eru mál sem hefði átt að vera búið að leysa nú þegar svoleiðis að við stöndum ekki frammi fyrir því [[Forseti hringir.]]þegar þetta rennur út nokkrum dögum eftir kosningar að vera á byrjunarreit.
Forseti. Ég hef sömu gagnrýni og hv. þingmaður varðandi vinnumarkaðsaðgerðirnar, að þeim ljúki akkúrat þegar kosningar verða haldnar. Mér finnst það gjörsamlega sturlað. Ég átta mig ekki á slíkri pólitík, að ríkisstjórnin sé ekki tilbúin til þess að koma hérna að tala við allt þingið um það hvernig við getum a.m.k. haft einhvers konar áframhald fram yfir kosningar þangað til kannski er kominn einhver pólitískur stöðugleiki á ný. Nóg um það. Ég ætla að venda mínu kvæði í kross og fara aðeins í borgarlínuna því að það er svo gaman að spjalla um borgarlínuna við Miðflokkinn sem hefur ekkert til síns máls í því máli. Það er nefnilega svo merkilegt að þessi rekstraráætlun sem þeir segja alltaf að vanti er til. Það liggur alveg fyrir hversu mikið vagnarnir kostar í rekstri. Það er enn þá verið að fullkomna - leiðarkerfið verður aldrei fullkomnað, það er alltaf verið að breyta því aðeins til og frá eftir því sem ný hverfi byggjast upp og þess háttar, sem hefur smávægileg áhrif á rekstraráætlun. Þannig að núverandi rekstraráætlun er ekki lokaáætlunin og verður það aldrei af því að byggð heldur áfram að þróast hérna á höfuðborgarsvæðinu. Vandinn sem ég held að við gleymum alltaf að benda á er að borgarlína klárast á 10–15 árum. Eftir þessi 10–15 ár verðum við með tugþúsundum fleiri íbúa á höfuðborgarsvæðinu, 40.000 fleiri segja einhverjar áætlanir. Það er í því umhverfi sem borgarlínan virkar. Ef við myndum bíða með að finna einhverja lausn eins og borgarlínuna værum við í miklu meiri vandræðum á þeim tíma og gætum ekki brugðist við á neinn gáfulegan hátt af því að það var einfaldlega of seint brugðist við. Þannig að já, borgarlínan myndi ekki virka neitt sérstaklega vel akkúrat eins og staðan er núna, en eftir tíu ár með 40.000 fleiri íbúa, virkar hún bara mjög vel, miklu betur en allar hinar lausnirnar sem voru í boði; fleiri akreinar og svo framvegis væru miklu dýrari kostur, lestardótið væri miklu dýrara og skilaði ekki sama árangri. Borgarlína var besta lausnin af þeim valmöguleikum sem voru í boði og rekstraráætlun var innifalin í þeim valkostagreiningum. Hún var besta lausnin, skilaði mestum árangri í flutningi fólks á milli svæða sem völ var á. Þannig að ég skil ekki af hverju Miðflokksmenn eru á móti hagkvæmri notkun á almannafé.
Frú forseti. Mér þykir hv. þingmaður vægast sagt bjartsýnn að telja að Reykjavík muni þróast með þeim hætti að eftir fáeina áratugi verði hún orðin eins og Amsterdam eða einhvern veginn gjörólík borg. Vandamálið er að þetta borgarlínufyrirkomulag hentar ekki þeirri tegund borgar sem Reykjavík er. Það gæti hugsanlega hentað í mun þéttbýlli borgum. Slíkt fyrirkomulag er kannski einna algengast í borgum í Suður-Ameríku. En iðulega eru sett upp sambærileg kerfi í borgum sem eru miklu þéttbyggðari en Reykjavík. Eðli borgarinnar er ekki að fara að breytast að því marki að hún verði slík borg. En jafnvel í þeim borgum þar sem ætti að vera mun hagkvæmara að reka slíkt kerfi, léttlestir, eins og var talað um hérna framan af, eða svona borgarlínu, eru þessi kerfi iðulega mikill baggi á rekstri borganna og jafnvel oft studd af ríkisfé. Þannig að jafnvel í borgum þar sem það hentar er það mjög dýrt. Menn geta rétt ímyndað sér hver kostnaðurinn verður hér, ég tala nú ekki um í ljósi reynslunnar af Strætó þar sem einungis um 30%, kannski allt að þriðjungur rekstrarkostnaðar, kemur inn í formi þeirra gjalda sem greidd eru fyrir að nýta þjónustuna. Ég er ekki að segja að hið opinbera eigi að hætta að styrkja almenningssamgöngur, alls ekki. Það er í rauninni ekki hægt að reka þær öðruvísi en með stuðningi skattgreiðenda. En það þarf að nýta það skattfé vel og það er ekki gert með því að reka tvöfalt strætisvagnakerfi og óhemju óhagkvæmt og gamaldags borgarlínuapparat.
Forseti. Í fyrsta lagi er þetta ekki tvöfalt kerfi. Kerfin vinna saman, borgarlína og strætó. Það verða hraðvagnar, í raun svipaðir þeim sem eru núna, koma í staðinn fyrir þá. Þannig að það er ekkert mikið öðruvísi en það er nú þegar nema það verða fleiri sérakreinar. Hv. þingmaður kom inn á að það þyrfti alltaf að borga með almenningssamgöngum. Já, það kostar pening. Það mun alltaf kosta eitthvað, það er alveg rétt. Hinar leiðirnar voru dýrari. Það liggur fyrir í þeim valkostagreiningum sem við höfðum. Ef við hefðum farið í að byggja enn fleiri akreinar hefði kostnaðurinn og viðhaldið verið meira en sá kostnaður sem fer í það að reka almenningssamgöngukerfi. Þetta er val um hversu mikinn pening við ætlum að borga. Ætlum við að borga slatta, mikinn pening, eins og fyrir borgarlínuna eða enn þá meiri pening sem hefði farið í hinar framkvæmdirnar? Þá erum við ekki með valmöguleikann um mismunandi kosti. Þá værum við bara með einn valmöguleika sem er frekar takmarkandi fyrir ansi marga, t.d. nemendur, sem mér finnst áhugavert að hv. þingmaður skyldi tala um í ræðu sinni, að það sé einhver styrkur fyrir Reykjavíkurborg að styrkja Strætó, því að rosalega margir farþegar eru nemendur sem koma úr nágrannasveitarfélögunum. Inni í því er Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær og Mosfellsbæ, strætó flytur fullt af fólki til og frá Reykjavík. Þannig að það er alveg jafn mikill stuðningur fyrir nágrannasveitarfélögin sem eru einmitt þau sem hafa samþykkt að fara í borgarlínu. Hvert um sig er búið að skoða þessa valkostagreiningu og segja: Þetta er besta lausnin. Allir gerðu það nema Miðflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn í Reykjavík. Allir hinir sjálfstæðisflokkarnir í kringum borgina sögðu að þetta væri besta lausnin, besti valkosturinn miðað við notkun á almannafé. Það er margt hérna sem gengur ekki upp í málflutningi hv. þingmanns.
Forseti. Stóri gallinn, sá stærsti í hagkvæmnismati hv. þingmanns, er að hann virðist gera ráð fyrir því að borgarlínan muni létta á umferðinni og ef ekki verði ráðist í framkvæmdir við borgarlínu þurfi að stækka vegakerfið þeim mun meira. Raunin er sú að borgarlínunni er beinlínis ætlað að þrengja að umferðinni. Það kemur meira að segja fram í skýrslu dansks ráðgjafarfyrirtækis sem vann að undirbúningi verkefnisins, að eftirspurn eftir ferðamáta eins og þessari borgarlínu væri það takmörkuð á Íslandi eða hér á höfuðborgarsvæðinu að það myndi þurfa að gera aðra valkosti óhagkvæmari eða óaðgengilegri, með öðrum orðum að þrengja að umferðinni, enda er það yfirlýst markmið. Með því að taka eina akrein í hvora átt á helstu samgönguæðum verður þrengt verulega að annarri umferð þannig að þeir sem sitja fastir í bílum sínum og þurfa að borga borgarlínuna með veggjöldum eða sérstökum sköttum, eins og velt hefur verið upp og gert er ráð fyrir, munu sitja fastir þeim mun lengur og borgin og sjálfstæðisflokkarnir, eins hv. þingmaður segir, í nágrannasveitarfélögunum, vonast til þess að menn gefist einfaldlega upp á umferðarteppunum og neyðist til að fara í borgarlínuna. Þarna eru sjálfstæðisflokkarnir hringinn í kringum Reykjavík komnir í neyslustýringu að því marki að ætla að pína fólk úr fjölskyldubílnum og upp í hið óhemju óhagkvæma borgarlínuverkefni sem ríkið mun svo sitja uppi með kostnaðinn af ásamt öðrum vegfarendum til framtíðar.
Hæstv. forseti. Það er snúið hvar skal byrja í þessari umræðu því að af nægu er að taka. Félagar mínir í þingflokki Miðflokksins hafa farið vel yfir marga þætti og ég hef hug á því að einbeita mér að því sem snýr að heilbrigðiskerfinu. Ég vil byrja á því að nefna að það á að auka fjárheimildir vegna þjónustu utan sjúkrahúsa um 300 milljónir og er ekki vanþörf á þegar við horfum upp á það að flestir eru fluttir hingað á höfuðborgarsvæðið sem þurfa á heilbrigðisþjónustunni að halda. Ég ætla aðeins að velta hér upp hugsun í sambandi við heilsugæsluna og þá stefnu hæstv. heilbrigðisráðherra að efla þar svokallaða fyrsta stigs þjónustu. Þar er ætlunin að bæta við 200 milljónum vegna geðheilbrigðismála og er það gert til að mæta áhrifum kórónuveirufaraldursins. Þessar 200 milljónir eiga þá að vera hluti af þeim 600 milljónum sem lagðar voru fram vegna faraldursins og sérstaklega áhrifa hans á börn og ungmenni. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sett á stofn þverfagleg geðheilsuteymi barna sem vinna á landsvísu með meðferð, ráðgjöf og stuðning í huga. Eru þessi teymi á heilsugæslunni og á heilbrigðisstofnunum og flokkuð sem annars stigs þjónusta. Að því sögðu er býsna fróðlegt að fara yfir svar hæstv. ráðherra sem ég fékk nú fyrir stuttu vegna fyrirspurnar sem ég setti fram um biðtíma og stöðugildi geðlækna. Mér fannst full ástæða til að koma fram með slíka spurningu þar sem við sjáum oftar og oftar í fréttum talað um að það sé aukin vanlíðan, bæði hjá þeim sem eldri eru og þeim yngri. Við verðum líka vör við að biðlistar lengjast og voru þeir langir fyrir kórónuveirufaraldurinn. En svo hefur bæst á þá biðlista. Þess vegna ákvað ég að velta fyrir mér stöðu geðlækna um allt land eða hvers lags stöðugildi við hefðum af geðlæknum hringinn í kringum landið. Hingað til hef ég einungis spurt á hverjum þingvetri um stöðugildi og biðtíma vegna sálfræðinga en nú bæti ég geðlæknum inn í spurningu mína. Ég spurði sem sagt um stöðugildi geðlækna og hversu mörg stöðugildi þyrftu að vera til að tryggja viðunandi þjónustu. Ég spurði líka hversu mörg stöðugildi hefðu verið auglýst síðastliðið ár. Ég óskaði einnig eftir því að fá upplýsingar um hvar engar umsóknir hefðu borist. Ég var með allar heilbrigðisstofnanir landsins undir í þessum spurningum, þ.e. Heilbrigðisstofnun Austurlands, Heilbrigðisstofnun Norðurlands, Heilbrigðisstofnun Suðurlands, Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, Heilbrigðisstofnun Vestfjarða, Heilbrigðisstofnun Vesturlands og svo Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Það eru frekar sláandi niðurstöður sem birtast í þessu svari og ég tel fulla þörf á því að fara yfir það hér til þess að við getum glöggvað okkur á myndinni sem við stöndum frammi fyrir. Við Heilbrigðisstofnun Austurlands er biðtími eftir geðlæknaþjónustu um fjórir mánuðir og þar er erindum forgangsraðað eftir bráðleika. Í svarinu segir að við stofnunina starfi nú yfirlæknir geðheilbrigðismála í 50% stöðugildi. Ein staða er talin nægja til að tryggja þjónustu við þá 11.000 íbúa sem búa í heilbrigðisumdæmi Austurlands. Það er líka tekið fram í svarinu að einu sinni hafi verið auglýst eftir geðlækni og eftir auglýsingu var einn ráðinn sem nú starfar hjá stofnuninni. Við Heilbrigðisstofnun Norðurlands er ekki boðið upp á þjónustu geðlækna utan við þjónustu geðheilsuteymis og þörf fyrir geðlækna fer eftir mönnun á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Þetta helst í hendur, samvinna Heilbrigðisstofnunar Norðurlands við Sjúkrahúsið á Akureyri. Heilbrigðisstofnunin er með geðlækni í 20% stöðu og er líklegt að hægt verði að nýta fulla stöðu geðlæknis, en heilbrigðisstofnunin hefur aðeins auglýst hlutastöðu í geðheilsuteymi og fékk þá eina umsókn. Það getur verið að þetta haldist í hendur við að það er sjúkrahús á Akureyri, ég veit það samt ekki. Við Heilbrigðisstofnun Suðurlands var geðlæknir í 40% starfshlutfalli sem lét af störfum í mars síðastliðnum og hefur ekki tekist að manna þá stöðu að nýju. Það er því engin þjónusta geðlæknis þar og þess vegna enginn biðlisti. Leitað hefur verið til Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins til að fá ráðgjöf vegna geðheilsu en ekki hefur verið auglýst eftir geðlækni við stofnunina síðastliðið ár. Við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja er enginn starfandi geðlæknir og þar af leiðandi enginn biðlisti. Í svarinu segir að við heilbrigðisstofnunina væri æskilegt að hafa eitt stöðugildi geðlæknis, þá við geðheilsuteymið á staðnum, en ekki hefur verið auglýst eftir geðlækni síðan 2019 og þá sótti enginn um. Við Heilbrigðisstofnun Vestfjarða er ekki starfandi geðlæknir og ekki talin þörf á því að mati forstjóra. Við Heilbrigðisstofnun Vesturlands er biðtími eftir fyrsta viðtali allt að þremur mánuðum eða lengri. Það fer eftir eðli vandans. Núna er geðlæknir starfandi við heilbrigðisstofnunina í 30% starfshlutfalli en miðað við þennan biðtíma er æskilegt að starfshlutfall geðlæknis væri a.m.k. 60%. Það kom geðlæknir til starfa í lok ársins 2019 og þá í 25% starfshlutfall og var það aukið í 30% starfshlutfall á síðasta ári. Við Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins segir að geðlæknar starfi við geðheilsuteymin í þverfaglegri teymisvinnu. Koma þeir einungis að þjónustu við notendur teymanna eftir að þeir hafa verið innkallaðir. Biðtími eftir viðtali við geðlækna teymanna ræðst að mestu af bið eftir þjónustu teymanna frá því að tilvísun hefur verið samþykkt. Biðtími eftir þjónustu teymanna er sem stendur fjórir mánuðir við geðheilsuteymi Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins austur, sem kalla má svo. Við geðheilsuteymi vestur eru það þrír mánuðir og við geðheilsuteymi suður einn mánuður. Það segir líka í svarinu að eftir að einstaklingur er kominn í þjónustu geðheilsuteymis er biðtími þeirra sem þurfa viðtal við geðlækni hjá þessum þremur teymum ein til tvær vikur og þar sem þjónusta geðheilsuteymanna er þverfagleg er þörf á aðkomu geðlækna breytileg. Svo er til geðheilsuteymi þroskaraskana innan Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og þar er engin bið. Það teymi starfar á landsvísu, en byrjað var að taka við tilvísunum til þess teymis 1. apríl í ár. Það er einnig til geðheilsuteymi fangelsa og þar er engin skilgreindur biðtími heldur. Teymið starfar á landsvísu. Hægt er að fá viðtal sama dag eða innan fárra daga, það fer allt eftir eðli og mati hverju sinni. Þá er einnig geðheilsuteymi Fjölskylduverndar sem tók til starfa í janúar síðastliðnum. Það starfar einnig á landsvísu. Það er líka fyrsta tilraunaverkefni sem samstarf er um milli Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og geðþjónustu Landspítala, en þar er biðin eftir viðtali við geðlækni þrjár til fjórar vikur. Tekið er fram að innan geðheilsuteyma Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins séu nú sex geðlæknar í jafn mörgum stöðugildum, en það er fyrirsjáanlegt að þeir þurfi að vera níu eða tíu til að tryggja viðunandi þjónustu. Ekki hafa verið auglýst stöðugildi geðlækna við þau teymi sem ég talaði um hér fyrr, en það kemur fram í svarinu að í júní á síðasta ári hafi verið ákveðið að Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins kæmi á fót landsþjónustu ráðgjafar og þjónustu geðlækninga sem nái til allra heilsugæslustöðva á landinu. Þar er um að ræða þrjú tímabundin störf til eins árs til að styrkja geðheilbrigðisþjónustu á höfuðborgarsvæðinu og til að þjóna landsbyggðinni með fjarþjónustu og heimsóknum. Auglýst var eftir þremur geðlæknum á árinu 2020 en engar umsóknir bárust þar til nú í ársbyrjun og gengið hefur verið frá ráðningu eins geðlæknis í 60% starf frá 1. apríl. Unnið er að ráðningu fleiri geðlækna til að veita þessa ráðgjafarþjónustu fyrir landsbyggðina. Mér finnst á öllu þessu að ætlunin sé að miðstýra aðkomu geðlækna og nota fjarheilbrigðisþjónustu þegar um er að ræða þjónustu við íbúa landsbyggðarinnar. Ef um bráðavanda er að ræða verður fólk að reiða sig á utanspítalaþjónustuna sem ég nefndi hér fyrst og verður að vera virk á öllum þeim stöðum hringinn í kringum landið ef við eigum að geta treyst á að lögbundin heilbrigðisþjónusta virki sem skyldi. Mér finnst mikilvægt að koma því að í þessari umræðu því að ég er ansi hrædd um að stjórnvöld, ríkisstjórnin, hugsi ekki nægjanlega langt í þeim efnum. Við heyrum að andleg heilsa landsmanna, bæði þeirra yngri og þeirra sem eldri eru, sé metin lakari nú en áður. Ef við lítum til þess að það gengur ágætlega að manna stöðu geðlækna við Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins þá vaknar óneitanlega sú spurning hvaðan þeir læknar koma. Getur verið að þeir komi frá vinnustöðum, sem sagt á sjúkrahúsum, í þessu tilfelli Landspítala, ef við tölum um höfuðborgarsvæðið, þar sem álagið er mjög mikið og við vitum að vaktavinna er mjög slítandi? Nú er verið að veita aukið fjármagn inn í heilsugæsluna og þá sérstaklega inn í geðheilbrigðishluta heilsugæslunnar þar sem er ekki sama álag með tilliti til vaktavinnu í það minnsta. Þess vegna væri áhugavert að skoða í framhaldinu hvernig mönnun geðlækna verður og hvernig hún er innan sjúkrahúsanna og hvaða afleiðingar það gæti haft í för með sér ef geðlæknar innan sjúkrahúsanna fara í auknum mæli að starfa á heilsugæslunni. Það er þá bæði gagnvart þeim sem þurfa á þjónustunni að halda en ekki síður gagnvart öðru starfsfólki. Að lokum vil ég aðeins minnast á ályktun sem læknar á heilsugæslu voru að senda frá sér þess efnis að það er aukið álag á heilsugæsluna. Það hafi vissulega komið fram aukið fjármagn til heilsugæslunnar, en það fjármagn sé eyrnamerkt. Læknarnir kalla eftir auknum sveigjanleika svo heilsugæslan geti sjálf ráðstafað þeim fjármunum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna og að hafa verið með svona þröngan og skýran fókus á geðheilbrigðismál í ræðunni. Við ræðum þau sannarlega ekki of oft hér í sal. Mig langar aðeins að velta einu upp með þingmanninum. Í upphafi kjörtímabils var boðuð endurreisn heilbrigðiskerfisins og vissulega hefur margt unnist en allt of fátt engu að síður. Geðheilbrigðismálin hrópa á okkur sem einn af þeim málaflokkum sem ekki hefur náðst að stíga nógu stórt skref í. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í einn anga þeirra mála sem hefur verið í fréttum undanfarið, sem er meðferð við átröskun. Við þekkjum það að fyrir þremur árum þurfti átröskunarteymi Landspítalans að flýja Hvítabandið vegna mygluvanda í húsnæðinu og hefur síðan verið á hrakhólum í ókláruðu bráðabirgðahúsnæði á Kleppi. Ég efast um að nokkur annar sjúkdómur hefði verið látinn búa við annan eins húsnæðisvanda nema geðsjúkdómur sem leggst þar að auki einna þyngst á ungar konur. Ég held að þarna séum við að horfa framan í tvöfalda fordóma í kerfinu. Eins og kom fram í svari hæstv. heilbrigðisráðherra við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur fyrr á árinu er átröskunarteymið í dag fjórðungi minna en það var fyrir fimm árum. Það er, eins og ég segi, í húsnæðisvanda eftir að hafa þurft að flýja myglu. Fjöldi fólks á biðlista hefur sjöfaldast á fimm árum. Flest þessara fimm ára eru það kjörtímabil sem fer nú að ljúka og staðan er sú að bið eftir meðferð hjá átröskunarteymi Landspítalans hefur farið úr tveimur til fjórum mánuðum árið 2017 upp í 18–20 mánuði núna. [[Forseti hringir.]]Ég spyr: Hvað segir þessi forgangsröðun okkur?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu. Ég veit að hv. þingmaður hefur ágætisþekkingu á þessum málaflokki og ég fagna því mjög ef við getum náð að varpa aðeins ljósi á og gefa okkur smá tíma til að ræða þessi mál hér. Endurreisn heilbrigðiskerfisins var auðvitað eitt af stóru málunum þegar ég kom hér fyrst inn en hún hefur ekki alveg gengið eftir. Talandi um forgangsröðun, við höfum því miður öll fylgst með sorglegri sögu átröskunarteymisins og það sem verra er, núna erum við að fara að reisa nýjan Landspítala, verið að vinna að því að setja niður nýjan meðferðarkjarna, talað um rannsóknastofur o.s.frv., en það á ekkert að gera fyrir þá sem þurfa á geðheilbrigðisþjónustu að halda inni í þessari uppbyggingu. Átröskunarteymið hefur verið á hrakhólum, hefur þurft að flýja myglað húsnæði, og verður nú að sætta sig við það að framtíðarsýn heilbrigðisráðherra sé að geðheilbrigðisþjónustu á nýjum Landspítala verði komið fyrir í einu af gömlu húsunum sem við vitum að þarf heldur betur að gera upp. Öllu öðru sem hv. þingmaður nefndi hér er ég fullkomlega sammála líka. Það þarf að forgangsraða og eyða fordómum þó að þeir séu margfaldir og í veldisvexti.
Virðulegur forseti. Ég vona að hv. þingmaður fyrirgefi mér þó að ég haldi mig á sömu slóðum. Þetta er þröngt málefnasvið en það er mikilvægt. Það er mikilvægt að við ræðum þetta. Það svar sem ég fékk við fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra fyrr í ár kom í janúar eða febrúar til þingsins og þar var ekki góðan tón að finna. Það hljómaði eins og vandinn væri eitthvað sem Landspítalinn ætti að leysa þrátt fyrir að þetta sé þjónusta sem eigi að vera aðgengileg úti um allt land og eigi að vera á ábyrgð ríkisins að tryggja að sé eins góð og unnt er. En sá tónn breyttist sem betur fer þegar hinn kaldi raunveruleiki rann upp fyrir ráðherranum. Í fréttum í framhaldi af birtingu svarsins sagðist ráðherrann, loks viku eftir að svarið leit dagsins ljós, ætla að kalla eftir endurbótaáætlun, uppbyggingaráætlun, frá Landspítalanum um það hvernig eigi að leysa úr þeim bráðavanda sem átröskunarteymi Landspítala býr við í dag. Mig langar að spyrja, vegna þess að ég veit að kallað hefur verið eftir upplýsingum um þessa áætlun í velferðarnefnd, hvort hv. þingmaður viti hvar þau mál standa, hvort eitthvert samtal hafi átt sér stað við ráðuneytið eða hvort þetta sé bara einhvern veginn að dingla sér í kerfinu enn þá. Nú erum við með fjáraukalög fyrir framan okkur, eða frumvarp til þeirra, þar sem á að taka á ófyrirséðum útgjöldum. Flest þau útgjöld sem eru lögð til eru allt annað en ófyrirséð en við skulum gefa okkur að umfang vanda átröskunarteymisins hafi verið ófyrirséð vegna þess að það kemur skýrt í ljós fyrst eftir áramót í svari við fyrirspurn. Þar kemur í ljós að árið 2020, þegar teymið er allt of lítið, er kostnaður við teymið 55 millj. kr., þetta er nú ekki meiri peningur en það. [[Forseti hringir.]]Hvernig væri að þessi fjáraukalög myndu leggja til að tvöfalda þann pening á þessu ári til að leysa þennan bráðavanda?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur. Það er alveg rétt að auðvitað getur maður sett sig í einhver spor og það eru forstjórar heilbrigðisstofnana, hvort sem það er Landspítali eða annar sem fer með átröskunarteymið, sem eiga að sjá til þess að það fái fjármagn o.s.frv. En til að svara þessu með áætlunina get ég upplýst hv. þingmann um það að ég held að sú áætlun dingli sér enn þá inni í ráðuneytinu, því miður. Lausnin er sjálfsagt sú gagnvart okkur núna að kalla eftir þessum upplýsingum og stíga dálítið fast niður til þess að fá þær fram. Mig langar að tengja þetta við ályktun sem almennir heimilislæknar voru að setja frá sér, um að nú sé sett eyrnamerkt fjármagn inn í heilsugæslustöðvarnar, til þess að byggja upp geðheilsuteymin m.a., gef ég mér. Á sama tíma er ráðherra í lófa lagið að fara fram á það við forstjóra Landspítala að eyrnamerkja eitthvert ákveðið fjármagn, t.d. til átröskunarteymisins eða annarra þátta sem snerta geðheilbrigði. Það verður a.m.k. að vera samhljómur í því sem fólk segir og ætlar sér að gera.
Herra forseti. Ég ætla að fara í svipaða átt og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson. Ég veit að hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir er miklu betur að sér í geðheilbrigðismálum en ég og það eru atriði sem mér þykja forvitnileg í þessum fjárauka, ekki síst vegna þess að fyrir um ári síðan var samþykkt mál frá Viðreisn um að fella heilbrigðisþjónustu, sálfræðiþjónustu sér í lagi, undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga. Rætt var núna í haust þegar fjármálaáætlun var tekin fyrir, að það vantaði inn í þá áætlun að gert væri ráð fyrir því að þjónustan væri greidd niður og voru einhverjar fréttir af því að ekki hefði fengist vilyrði frá hæstv. fjármálaráðherra til að borga fyrir hana. Mig langar að spyrja hv. þingmann í ljósi þeirra peninga sem verið er að leggja í geðheilbrigðismál núna, hvort hún geti í fyrsta lagi upplýst mig aðeins um stöðu mála varðandi sálfræðiþjónustu í greiðsluþátttökukerfinu og hvort þetta þyki nóg. Mig grunar að svo sé ekki. Þessar tölur eru eiginlega sláandi lágar ef verið er að reyna að ná utan um þetta. Ég vil athuga hvort hv. þingmaður geti hjálpað mér aðeins að ná utan um þetta og svo held ég að við getum farið aðeins dýpra ofan í það.
Hæstv. forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa spurningu. Í sambandi við sálfræðiþjónustu er staðan sú að Sjúkratryggingar Íslands hafa farið í útboð á sálfræðiþjónustu. Við lestur fyrstu línunnar í því útboði verður maður hamingjusamur en þó aðeins um stund vegna þess að svo les maður áfram og þá óttast ég að bara sé verið að greiða götu þeirra sem eru með „stærri stofur“. Það getur verið ágætt fyrirkomulag þegar við hugsum um höfuðborgarsvæðið en það vekur hjá mér töluverðan ugg þegar ég hugsa um landsbyggðina, sem ég geri alltaf, vegna þess að við erum oft og tíðum með einyrkja sem vilja koma sér upp stofurekstri og þeir geta ekki tekið þátt í þessu útboði nema þeir fari undir hatt einhvers annars. Þá eru þeir orðnir útibú og þá erum við aftur komin í þennan miðlæga rekstur sem virðist einkenna alla kerfisvæðinguna í heilbrigðiskerfinu. Það er annað sem gerist. Mér líst mjög vel á að við séum að efla geðheilsuteymin, ég ætla ekki að gera lítið úr því. En ég óttast að við séum bara að færa tappann þannig að þegar maður fer inn í fyrsta stigið og geðheilsuteymið, sem er vissulega annað stig, þá þarf að vísa manni áfram. Hvað ef við höfum ekki mannskap þar? Því að sá mannskapur er búinn að gefast upp og er kominn til starfa á fyrsta stigi. Þetta er vond hringekja.
Herra forseti. Ég ætlaði að nota seinna andsvar mitt til að spyrja, af því að þetta eru allt saman tímabundnar fjárheimildir sem verið er að veita í frumvarpinu, hvort það þyki ekki svolítið undarlegt í ljósi þess að jú, vissulega er meira álag vegna Covid-faraldursins, en það er ekki eins og geðheilbrigðismálin hafi verið vel fjármögnuð fram til þessa og alveg útlit fyrir að þörf sé á að þessi aukafjárveiting verði varanleg. En ég verð að segja í ljósi svars hv. þingmanns, sem kom mér nokkuð á óvart, að mér finnst mjög alvarlegt ef Sjúkratryggingar Íslands eru með útboðsferli sínu að reyna að reka sálfræðinga í ákveðin rekstrarform. Ég er sammála því sem hv. þingmaður sagði varðandi landsbyggðina, en ég er líka að hugsa um einyrkja í Reykjavík, einyrkja á höfuðborgarsvæðinu, að verið sé að búa þannig um hnútana að þeir neyðist til að sameinast um stærri stofu, mörg saman eða hvaðeina. Við þekkjum að verið hefur skortur á sálfræðiþjónustu á öðrum tungumálum en íslensku og þá sérstaklega fyrir innflytjendur. Það eru margir pólskumælandi innflytjendur, sem dæmi, á Íslandi sem hafa mjög takmarkaðan aðgang að sálfræðiþjónustu á pólsku. Að neyða fólk út í þetta fyrirkomulag, út í stærri rekstur, gæti orðið til þess að minnka [[Forseti hringir.]]sérhæfðara framboð á sálfræðiþjónustu, eða alla vega óttast ég það. Getur hv. þingmaður tekið undir þetta?
Hæstv. forseti. Ég get svo sannarlega tekið undir þetta og við þurfum ekki að líta mjög langt aftur til þess að sjá hvernig samningar við sjúkraþjálfara voru settir fram. Það var með öllum tiltækum ráðum reynt að fá þá til að starfa innan stofnana eða þá við stærri einingar. Það sama er uppi á teningnum ef við ræðum um talmeinafræðinga og alla þessa sjálfstætt starfandi sérfræðinga, vil ég leyfa mér að segja. Við getum líka rætt sérgreinalækna sem eru ekkert allir hér á höfuðborgarsvæðinu en meðan þeir eru ekki með samninga er lítil von um að þeir geti valið sér starfsvettvang öðruvísi en að ráða sig inn á Landspítala. Og eins og hv. þingmaður kom svo vel inn á þá geta þeir ekki valið sér starfsvettvang. Þeir sem eru í heilbrigðisgeiranum hafa ekki úr svo mörgu að velja. Hér á höfuðborgarsvæðinu eru það heilsugæslustöðvarnar eða Landspítali. Þannig er staðan og er það það sem við viljum? Ég sem einstaklingur vil kannski geta ráðfært mig við tvo, þrjá ólíka sérfræðinga vegna þess að allir hafa sína sýn og þá get ég tekið ákvörðun út frá því. Ef við förum að steypa alla og allt í sama mótið verðum við föst í botni sílósins. Það er bara það sem gerist.
Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur á síðustu dögum lagt fram tvö lykilmál um fjármál, fjármálaáætlun og frumvarp til fjáraukalaga. Þau eru því marki brennd, bæði tvö, að það er svo yfirgengileg hugmyndafátækt að baki báðum plöggum að það er eiginlega sárgrætilegt. Mig langar að vekja sérstaka athygli á einu atriði í þessu fjáraukalagafrumvarpi, sem er aukafjárveiting til hjúkrunarheimila. Því hefur verið lýst af forsprökkum hjúkrunarheimila að sú upphæð sem hér er nefnd, í kringum 1 milljarð kr., dugi kannski upp í einn þriðja af þeim uppsafnaða halla sem þegar liggur fyrir hjá þessum stofnunum. Þetta er þess vegna eins og að setja heftiplástur á svöðusár og mun hvergi duga. Rekin hefur verið sveltistefna af hálfu stjórnvalda gagnvart þessum umönnunarheimilum sem annast aldraða. Ég hygg að þetta sé einn liðurinn í þeirri óbeit sem heilbrigðisráðherra hefur á öllum þeim heilbrigðisstofnunum sem eru ekki brennimerktar ríkinu. Eins og við vitum eru hjúkrunarheimili og öldrunarstofnanir reknar bæði af félagasamtökum, einkaaðilum, og af sveitarfélögum og sveltistefnan hefur haft það í för með sér að sveitarfélög hafa nú nokkur gefist upp og látið frá sér rekstur hjúkrunarheimilanna. Það hefur orðið til þess að þar á að lækka verulega launakostnað, sem sagt minnka þjónustu við heimilisfólk sem þar býr. Það hefur komið fram aftur og aftur undanfarnar vikur og mánuði. Eftir að menn eru búnir að svelta þessa starfsemi verulega þá á núna að mylgra til þeirra 1 milljarði sem dugar fyrir þriðjungi af því sem þarf. Jafnframt er boðað að það eigi að taka þessa starfsemi, þ.e. rekstur hennar, til gaumgæfilegrar yfirferðar og ég get ekki séð annað en að í því felist einhver dulbúin hótun stjórnvalda um að nú verði haldið áfram að berja á þessum fyrirtækjum og heimilum. Þetta er, herra forseti, svo sem í takt við framkomu ríkisstjórnarinnar að öðru leyti í garð aldraðra vegna þess að á síðustu fjórum árum hefur ríkisstjórnarmeirihlutinn fellt tillögur, t.d. okkar Miðflokksmanna, við hverja fjárlagagerð, allar tillögur sem settar hafa verið fram, fjármagnaðar, vel ígrundaðar, um réttarbætur fyrir aldraða, t.d. þær að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Því hefur verið haldið fram að þetta sé svo óheyrilega dýrt. En menn hafa ekki horft til þess hvað það er tekjumegin sem fylgir með þegar úrræði eins og slíkt er tekið í notkun. Í fyrsta lagi myndi það forða því að Íslendingar gerist skattsvikarar á efri árum, fari að vinna svart vegna þess að hið svokallaða frítekjumark sem við höfum verið með núna í fjögur ár væri hreinlega fyndið ef það væri ekki svona fáránlegt og erfitt. En þetta bjóða stjórnvöld öldruðum upp á og það er enginn skilningur á því að þegar ráðstöfunartekjur aldraðra aukast þá fer sá ábati þeirra í aukna neyslu með ýmsum hætti. Það er ekki nóg með það að ríkið verði af skatttekjum þessa hóps sem vill vinna og getur unnið, heldur verður ríkissjóður líka af þeirri veltuaukningu sem óhjákvæmilega myndi fylgja slíkri leiðréttingu. Í viðbót við það, herra forseti, er alveg ljóst að aukin atvinnuþátttaka aldraðra og lengra fram í ævina dregur úr félagslegri einangrun og er til langs tíma forvörn gegn því að heilsan bresti. Þetta hefur verið sýnt fram á með rannsóknum en ríkisstjórninni er alveg sama um það og er greinilega alveg sama um aldraða. Af fimm baráttumálum sem Landssamband eldri borgara hefur lagt fram núna til stjórnmálaflokkanna fyrir kosningarnar í haust var sérstaklega ánægjulegt að sjá að í þremur af þessum fimm málaflokkum hefur Miðflokkurinn lagt fram þingmál, ekki einu sinni heldur hvað eftir annað. Þar á meðal er atriði sem aldraðir hafa stungið upp á, sem er búsetukostur á milli heimila og hjúkrunarheimila. Það er reyndar eitt sem líka hefur verið mjög vanrækt hér á síðustu árum, hugsanlega vegna þess að það er flækjustig milli sveitarfélaga og ríkisins, en það er svokölluð heimaþjónusta við aldraða, þ.e. heimilisaðstoð og stuðningur við aldraða sem vilja búa í eigin húsnæði fram eftir aldri. Þetta hefur verið algerlega forsómað og ekkert verið gert í því. Núna, korter í kosningar, stökkva menn til og þykjast ætla að leiðrétta þetta með einhverjum hætti en trúi því hver sem vill. [[Kliður í þingsal.]]Það er nú orðið erfitt að halda hér ræðu, herra forseti, fyrir háreysti í salnum. [[Forseti hringir.]] Þessi atriði þurfa náttúrlega öll að vera til skoðunar og að setja milljarð til þess arna er nánast móðgun fyrir þær stofnanir sem hafa hert að sér undanfarin misseri og ár til að reyna að halda starfsemi sinni úti. Meira að segja hefur heyrst af því, herra forseti, að umönnunarþyngstu aðilar, sem kallaðir eru, þar er verið að tala um einstaklinga, verið að tala um fólk - að menn hafi dregið það við sig að taka inn mjög veika einstaklinga vegna þess að fjármunir séu ekki nægir. Á sama tíma, herra forseti, er stór hópur aldraðra fastur á sjúkrahúsum og kemst ekki þaðan út vegna þess að þar vantar einhver úrræði til að taka við. Dvölin á hátæknisjúkrahúsi er náttúrlega miklu, miklu dýrari en á hjúkrunarheimili eða því sem einu sinni var kallað elliheimili, þar sem menn höfðu stuðning en voru meira og minna sjálfstæðir að öðru leyti. Miðflokkurinn mun leggja fram á landsþingi heildstæða stefnu undir kjörorðinu Frá starfslokum til æviloka, sem verður samfelld stefna um það hvernig hægt er að létta öldruðum ævikvöldið, auka virkni hópa framan af efri árum og tryggja að eitt skref taki við af öðru þegar aldur færist yfir og heilsa dvínar. Í dag er þetta alls ekki svo, herra forseti. Í dag er þetta þannig að þegar aldur færist yfir og öldrunarsjúkdómar og fleiri sjúkdómar láta á sér kræla þá vantar samfellu í þjónustuna. Það þarf í raun og veru að berjast fyrir hverju skrefi. Það er nöturlegt, herra forseti, að sjá hvernig farið er með þá kynslóð sem á stærstan þátt í velgengni þessa þjóðfélags í dag, þolinmóðasta fólk á Íslandi, fólk sem ekki sækir fram fyrir sjálft sig, það leitar ekki síns eigin ef ég má vitna í hina helgu bók, heldur lætur yfir sig ganga alls konar hluti vegna þess að þetta fólk er í eðli sínu hógvært og vill ekki láta mikið fyrir sér hafa. En það er engin ástæða til að hafa hlutina eins og þeir eru, herra forseti, og þess vegna hefur Miðflokkurinn lagt fram hér æ ofan í æ, aftur og aftur, frumvörp til að leiðrétta og laga stöðu þessa þjóðfélagshóps, sem er innbyrðis mjög ólíkur, lagt fram frumvarp eftir frumvarp og tillögu eftir tillögu til þess að laga til í þessum málaflokki en fyrir daufum eyrum. En nú, korteri fyrir kosningar, ætla stjórnarflokkarnir að reyna að skreyta sig með einhverjum fjöðrum og reyna að setja fram einhverja stefnu til að leiðrétta kjör aldraðra og gera þeim þjóðfélagshópi eitthvað til góða. Það kann vel að vera að einhverjir úr hópi aldraðra, sem er nú einn stærsti þjóðfélagshópur á Íslandi, muni trúa þeim fagurgala sem nú mun klingja í eyrum þeirra á síðustu mánuðum þessa kjörtímabils fyrir kosningar. En ég ætla bara að segja við þennan hóp: Varist eftirlíkingar. Þegar Miðflokkurinn kynnir áætlun sína, sem verður núna á næstunni, í viðbót við það sem flokkurinn hefur þegar lagt fram hér ítrekað til að leiðrétta kjör þessa stóra hóps, þá ráðlegg ég mönnum að leggja við hlustir og ég segi ég aftur: Varist eftirlíkingar. Það er til vansa fyrir okkur sem þjóðfélag hvernig við höfum komið fram við aldraða í þó nokkurn tíma. Við höfum horft á þann hóp eins og hann sé bara eitt mengi og á undanförnum árum hefur gjarnan verið talað um málefni aldraðra og öryrkja undir einum hatti. Það eru algerlega ólíkir hópar með ólíkar þarfir og ólíka stöðu, líka innbyrðis. Á þetta hefur ekki verið hlustað. Á þetta hefur ekki verið horft, engin stefna uppi, því miður, en því verður bætt úr. Miðflokkurinn mun leggja þar gjörva hönd á plóg eins og hans er von og vísa. Þetta, herra forseti, ætlaði ég aðallega að ræða í þessari fyrstu ræðu minni. Ég á eftir að koma inn á fleiri þætti sem eru inni í þessu fjáraukalagafrumvarpi, en bara að ætla sér að bjóða upp á að henda hér inn upphæð korter í kosningar sem hugsanlega lagar þriðjung þess vanda sem við er að etja er nánast móðgandi, herra forseti. Ég vona að ríkisstjórnin sjái að sér og nú þegar þetta frumvarp fer til nefndar verði gerð bragarbót hér á vegna þess að það er mjög brýnt og við getum ekki látið þann stóra hóp sem byggði upp þetta land búa við óvissu á efri árum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir áhugaverða ræðu. Ég held að ég geti verið alveg fyllilega sammála megininntaki ræðu hv. þingmanns enda er kannski um einhvers konar sýndarmennsku að ræða af hálfu ríkisstjórnarinnar rétt fyrir kosningar. En á sama tíma segir hv. þingmaður í ræðu sinni að það eigi að varast eftirlíkingar og gefur til kynna að mögulega sé hans flokkur, væntanlega, með betri nálgun í þessum efnum. Þetta fékk mig til að hugsa aðeins. Á meðan það eru margar mikilvægar aðgerðir í þessum fjáraukapakka þá er áferðin á þessu pínulítið eins og í gangi sé smá sýndarmennska fyrir kosningar af hálfu stjórnarflokkanna og að verið sé að búa til þá ímynd að þau standi sig betur en ástæða er til að telja. En á sama tíma er sýndarmennska raunverulegt vandamál í íslenskum stjórnmálum. Flokkar eru svolítið að reyna að sýna sig og sannfæra kjósendur um eigið ágæti. Mig langar að spyrja hv. þingmann að tvennu. Í fyrsta lagi: Hvernig er eðlilegt að sporna við þessari eiginlega bara óþurftar bylgju sýndarmennsku í íslenskri pólitík? Og hins vegar: Þykir hv. þingmanni eðlilegt að verið sé að skeyta saman annars vegar mikilvægum aðgerðum og hins vegar sýndarmennsku af hálfu stjórnarflokka í fjárauka rétt fyrir kosningar?
Herra forseti. Ég er afskaplega ánægður með þetta andsvar hv. þingmanns og þakka fyrir það. Orð hans í þessu andsvari benda til þess að hann hafi hlustað allvel á málflutning Miðflokksins undanfarin ár og ég gleðst yfir því. Það er alveg rétt að við Miðflokksfólk höfum talað sérstaklega um það að íslensk stjórnmál séu meira umbúðir en innihald að mjög miklu leyti, því miður. Þess vegna höfum við barist fyrir þeirri skynsemi og rökhyggju sem við höfum verið að boða og komið fram með alvörulausnir við vandamálum, sem er því miður allt of fágætt í íslenskri pólitík. Þannig að ég tek alveg undir með hv. þingmanni hvað þetta varðar, enda er það bara eins og talað út úr okkar hjarta þannig lagað. En hvað er til ráða? Nú mig langar að vitna, með leyfi forseta, í Biblíuna þar sem segir: Af ávöxtunum skuluð þið þekkja þá. Vonandi verður málflutningur sem byggist á skynsemi og rökhyggju og alvörulausnum á brýnum vandamálum ofan á þrátt fyrir gylliboð og sýndarmennsku af hálfu þeirra sem ráða, t.d. eins og núna, og geta með auðveldari hætti komið sínum málstað á framfæri en stjórnarandstaðan kann og getur. Nú fer í hönd tími borðaklippinga og skóflustungna og eitthvað svoleiðis. Það eru slíkar umbúðir sem við þurfum að brjótast í gegnum til að innihaldið verði öllum ljóst. Ég kvíði því ekki og við munum náttúrlega halda því áfram, Miðflokksfólk, og ég er ánægður að heyra að það er áhugi fyrir slíku í fleiri flokkum.
Herra forseti. Já, það er reyndar alveg rétt hjá hv. þingmanni að ég hef fylgst með málflutningi Miðflokksins síðustu árin. Ég held að það hafi verið svolítið erfitt að komast hjá því á köflum. Og einmitt í tengslum við þessa umræðu um sýndarmennsku þá er kannski allt í lagi að rifja upp að það hafa verið þó nokkur löng málþóf af hálfu Miðflokksins sem hafa kostað þingið tugi milljóna í aukalegum kostnaði og yfirleitt út af málum sem standast í rauninni ekki skoðun. Þannig að sýndarmennska í stjórnmálunum er klárlega eitthvað sem við eigum við að etja, bæði hjá stjórnarflokkunum og kannski líka hjá einhverjum stjórnarandstöðuflokkum. Ég minnist t.d. umræðu um þriðja orkupakkann svokallaða þar sem lofað var að það kæmi sæstrengur nánast undir eins, sem ég veit ekki til þess að sé kominn. Það var líka langt málþóf nýlega þar sem verið var að gagnrýna borgarlínu, yfirleitt á röngum forsendum. En markmiðið var svo sem ekki að koma hingað í blammeringaherferð gagnvart Miðflokknum. Það er nægur tími til þess síðar. En kjarninn er engu að síður sá að ég veit ekki til að neinn stjórnmálaflokkur, þar með talið minn eigin, sé algjörlega saklaus af ákveðinni sýndarmennsku. En hérna kemur ríkisstjórnin með frumvarp, að hluta til mjög mikilvægt, rétt fyrir kosningar og að hluta til er það kannski einhver sýndarmennska. Mér fannst svar hv. þingmanns ekki nægilega skýrt: Hvernig stoppum við það að flokkar segi það sem hentar þeim og geri það sem lítur vel út án þess að það sé eitthvað raunverulegt á bak við það, t.d. staðreyndir?
Herra forseti. Nú skjátlast hv. þingmanni mjög illa. Það er hins vegar mjög gott að fá tækifæri til að leiðrétta sumt af því sem fram kom í máli hans í þessu andsvari. Hann talaði um að meint málþóf Miðflokksmanna hefði kostað Alþingi milljónir. Ég vil benda á það að sá sem hefur dagskrárvaldið á Alþingi er forseti þingsins en ekki einstakir stjórnmálaflokkar. Og umræða sem hefur kannski teygst hér fram í einhverjar nætur og yfir einhverja daga er ekki vegna þess að einn stjórnmálaflokkur hafi sérstaklega kært sig um það, heldur var það ákvörðun forseta þingsins á hverjum tíma að halda mönnum við efnið eins og hann gerði. Þá var aftur á móti ekki annað í boði fyrir okkur Miðflokksfólkið en að gegna því og vera hér jafn lengi og umræðan þurfti að vera. Það er beinlínis rangt hjá hv. þingmanni að halda því fram að Miðflokksfólk hafi í þessari umræðu haldið því fram að það væri væntanlegur sæstrengur hingað. Það er hins vegar mjög auðvelt fyrir hv. þingmann að sjá áhrifin af þriðja orkupakkanum, þ.e. samþykkt hans, nú í dag, t.d. bara með því að horfa á ásókn í smávirkjanir og ásókn í vindmyllugarða. Þetta er bara til að leiðrétta það. Það sem hv. þingmaður talaði um, meint málþóf út af borgarlínu, er rétt hjá honum. Við börðumst gegn ákveðnum þáttum í borgarlínu og munum halda því áfram. Og hvað hafðist upp úr því málþófi? Það hafðist upp úr því að núna hefur Alþingi lágmarksneitunarvald gegn því að hér verði eytt úr ríkissjóði hundruðum milljarða í fánýti þar sem borgarlínan er. Þannig að það meinta málþóf, hv. þingmaður og herra forseti, var sko ekki til einskis. Það var til þess að ríkissjóður hefði einhverja stöðu í þessu máli, enda er þetta fyrsta atriðið sem hæstv. fjármálaráðherra nefndi þegar hann var tekinn í viðtal eftir þessa umræðu. Það var þetta sem Miðflokkurinn barðist fyrir.
Herra forseti. Ég vísa hér til frumvarps til fjáraukalaga fyrir árið 2021 þar sem eru athugasemdir og skýringar. Þar er gerð grein fyrir því að á málefnasviði 25, Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, sé lagt til að veitt verði 1 milljarðs kr. aukafjárheimild til málaflokksins vegna tímabundinnar hækkunar daggjalda til hjúkrunarheimila. Þar segir, með leyfi forseta: „Skilyrði fyrir hækkuninni er að rekstraraðilar hjúkrunarheimila samþykki tveggja mánaða framlengingu þjónustusamninga þannig að þeir gildi til loka febrúar 2022. Gangi það eftir verður daggjaldið hækkað fyrir yfirstandandi ár en hækkunin gengur til baka í byrjun næsta árs.“ Síðan er rakið, með leyfi forseta: „Samningar Sjúkratrygginga Íslands við rekstraraðila hjúkrunarheimila renna út í árslok og er vinna að hefjast við gerð samningsmarkmiða næstu samninga. Til að styrkja rekstrarstöðu hjúkrunarheimila á þessu ári er lögð til framangreind framlenging samninga og tímabundin hækkun daggjalds. Það gefur aukið svigrúm fyrir endurskoðun á forsendum rekstrar hjúkrunarheimila sem byggist m.a. á þeim greiningum og viðbótum á þjónustunni sem nú standa yfir.“ Ég ætla að gera þessa hækkun að eilitlu umræðuefni. Það eru auðvitað fleiri mál í fjáraukalagafrumvarpinu sem þyrfti að fjalla um, þar á meðal samgöngumálin í Reykjavík. Þá vænti ég þess að geta hugsanlega átt orðaskipti við hv. þm. Smára McCarthy vegna þess að hann er fulltrúi flokks sem er stjórnarandstöðuflokkur á Alþingi en valdaflokkur á vettvangi borgarstjórnar Reykjavíkur og fer þar m.a. með mjög mikilvægan málaflokk, skipulagsmál. Ég ætla að halda mig við hjúkrunar- og dvalarrýmin, a.m.k. í upphafi. Mig langar til að segja tvennt um þetta til að byrja með, tvær grundvallarstaðreyndir sem liggja til grundvallar í þeim efnum. Annars vegar er sú lýðfræðilega staðreynd að öldruðum fer fjölgandi og sér í lagi ber að geta þess í því samhengi að háöldruðum fer jafnframt mjög fjölgandi. Það er alþjóðleg lýðfræðileg þróun sem hefur staðið yfir áratugum saman á heimsvísu og er vel þekkt í fræðunum. Það þýðir að það sem kallað er, væntanlega vegna þess að ekki hefur fundist betra orð, hjúkrunarþyngd mun fara vaxandi á þeim stofnunum sem við köllum hjúkrunarheimili. Það kallar á fleira sérhæft starfsfólk og blasir við að mun gera rekstur þessara stofnana dýrari. Önnur grundvallarstaðreynd sem mig langar að nefna er að það er árlegur viðburður, eða gerist nokkrum sinnum á ári, að í hvert sinn sem hér eru rædd fjárlög, fjármálastefna eða fjármálaáætlun þá er komið að því hversu vanfjármögnuð hjúkrunarheimilin hér á landi eru. Það þarf ekki að leita lengi á vef Alþingis að umræðum og skjölum um það efni. Nú hefur það gerst að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sett á laggirnar starfshóp sem skilaði í apríl síðastliðnum heilmikilli og vandaðri skýrslu um rekstrarvanda hjúkrunarheimila. Það er auðvitað mikil framför í málinu að fá þá skýrslu. Hún er kennd við formann starfshópsins, Gylfa Magnússon prófessor, Gylfanefndin eða Gylfaskýrslan er sagt í daglegu tali, en ekki er gerð minnsta tilraun til þess að tengja þá aukafjárveitingu sem við ræðum hér í skýringum við niðurstöður þeirrar skýrslu. Sömuleiðis er þessi fjárhæð, 1 milljarður, ekki útskýrð. Ég hef farið yfir hvað segir um þetta efni í því þingskjali sem hér liggur til grundvallar frumvarpi til fjáraukalaga 2021 og þögnin um þetta efni, tengingu við rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna, er allhávær, verð ég að leyfa mér að segja. Rekstrarvandi hjúkrunarheimila hefur verið í fréttum. Undir lok maí var umfjöllun í Morgunblaðinu undir fyrirsögninni „Ekki tekið á vanda hjúkrunarheimilanna“. Þar var verið að fjalla um breytingartillögur meiri hluta fjárlaganefndar við þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára. Í þeirri frétt kemur fram að framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu - þar á meðal eru fyrirtæki sem hafa með höndum rekstur á hjúkrunarheimilum - Eybjörg Hauksdóttir, gagnrýni það harðlega að í breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar hafi ekki verið fjallað um vanda hjúkrunarheimila. Það er auðvitað skylt að nefna að sömuleiðis er í fréttinni haft eftir formanni fjárlaganefndar, sem er auðvitað eins og við vitum hv. þm. Willum Þór Þórsson, að frekari gögn þurfi til að meta fjárþörfina nákvæmlega og að hann reikni með að tekið verði á vandanum í fjáraukalögum og fjárlögum í haust. Það hefur gengið eftir, a.m.k. hvað varðar fjáraukalögin, að hluta til verður að viðurkennast að það er tekið á vandanum. En spurningin er sú hvort þetta er fullnægjandi og í raun og veru, miðað við þær tölur sem birtast í þessari viðamiklu skýrslu sem ég hef hér nefnt, sýnist svarið augljóslega verða það að þetta er ekki fullnægjandi afgreiðsla á málinu. Haft er eftir Eybjörgu Hauksdóttur í þessari frétt, framkvæmdastjóra Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, að hún sé furðu lostin eftir lestur greinargerðar meiri hluta fjárlaganefndar, þarna er væntanlega átt við álit meiri hluta fjárlaganefndar, eins og við köllum það hér á Alþingi, og í fréttinni er haft eftir henni, með leyfi forseta: „Það veldur okkur gríðarlegum vonbrigðum ef þetta eru viðbrögðin. Við höfum beðið í heilt ár eftir skýrslu sem greinir rekstrarstöðu hjúkrunarheimilanna. Hún er komin og sýnir vanfjármögnun heimilanna.“ Hún segir áfram, með leyfi forseta: „Niðurstaðan frá 2019 er frekar vanmat en hitt því síðar komu til afturvirkar kjarasamningsbundnar launahækkanir. Augljóst er að staðan er mjög þröng og hjúkrunarheimilin stefna í þrot. En ekkert á að gera. Ríkisstjórnin virðist hvorki vilja sjá né heyra af þessum málum.“ Síðan í Morgunblaðinu í dag, herra forseti, er frétt um frumvarp til fjáraukalaga og sagt frá því að lagt sé til 1 milljarðs kr. tímabundið og skilyrt viðbótarframlag á þessu ári til hækkunar á daggjöldum hjúkrunarheimila vegna rekstrarvanda þeirra. Þá er haft eftir Gísla Páli Pálssyni, sem er formaður Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu, með leyfi forseta: „Við erum að sjálfsögðu ánægð með að fá aukin fjárframlög í þennan fjársvelta málaflokk en við teljum að þetta dugi ekki til. Nú eru stjórnvöld nýbúin að fá óháða úttekt á því hver fjárþörfin er, frá Gylfanefndinni svokölluðu. Fagleg niðurstaða þeirrar úttektar var að hjúkrunarheimilin vantar 2,7 milljarða á ári til að ná endum saman. Við væntum því þess að fá meira á þessu ári eða í versta falli í byrjun næsta árs.“ Í fréttinni segir svo, með leyfi forseta: „Hann vonast til að þá verði stjórnvöld búin að leggja línur um hvernig leyst verði úr rekstrarvanda hjúkrunarheimila landsins. Það skilyrði er sett fyrir 1 milljarðs kr. hækkun fjárheimildarinnar í frumvarpinu að rekstraraðilar hjúkrunarheimila samþykki tveggja mánaða framlengingu þjónustusamninga, þannig að þeir gildi til loka febrúar 2022. Gísli segir þetta dæmigert hjá ríkinu þegar menn sjái að ekki verði staðið við rétta tímafresti og það sé allt of algengt að ríkið taki sér of mikinn tíma í mál sem hægt sé að leysa á skemmri tíma. Að sögn hans leysir viðbótarframlagið í fjáraukalagafrumvarpinu ekki stóra vandann sem við er að glíma.“ Haft er þá eftir Gísla Páli, með leyfi forseta. „Það má segja að þetta sé lítill plástur á stórt sár. Að sjálfsögðu fögnum við alltaf auknum framlögum en það hefði mátt vera meira.“ Ég verð að segja, herra forseti, að maður hlýtur að taka undir með talsmönnum þeirra fyrirtækja sem hafa rekstur hjúkrunarheimilanna með höndum. Ég hef vitnað bæði í Gísla Pál Pálsson og Eybjörgu Hauksdóttur og þau styðja auðvitað mál sitt rökum og vísa til þessarar óháðu úttektar sem er ágætt framlag. Mig langar að grípa hérna niður í úttektina, ég á að vísu mjög stuttan tíma eftir, en þar segir í útdrætti, með leyfi forseta: „Spáð er verulegri fjölgun elstu íbúa landsins næstu áratugi, t.d. tvöföldun þeirra sem eru 80 ára og eldri á tímabilinu 2020 til 2040. Það mun að öðru óbreyttu kalla á verulega fjölgun hjúkrunarrýma og hjúkrunarþyngd gæti einnig aukist, sérstaklega ef heimilin leggja meiri áherslu á að bjóða búsetu fyrir þá sem eru elstir og hrumastir meðan aldraðir sem geta haldið eigið heimili gera það, eftir atvikum með heimaþjónustu og annarri aðstoð. Rekstrarkostnaður við hjúkrunarheimili mun því vaxa umtalsvert.“ Þá segir hér um rekstur heimilanna, en það er einkanlega fjallað um tímabilið 2017–2019 af því að fullnægjandi tölur voru ekki til fyrir árið 2020, með leyfi forseta: „Rekstur heimilanna gekk misvel þetta tímabil en flest þeirra voru þó rekin með halla. Samtals voru heimilin rekin með 1.497 milljóna króna halla árin 2017 til 2019. Bókfærður halli“ - sem þessi tala endurspeglar - „var þó talsvert vanmat vegna þess að öll árin lögðu nokkur sveitarfélög til fé til heimila sem þau ráku til að mæta hallarekstri þeirra og þau framlög teljast til tekna. Án þeirra framlaga var tap heimilanna þessi þrjú ár 3.500 milljónir króna.“ Herra forseti. Ég sé að tími minn er að verða úti. Það er alveg nauðsynlegt að tekið sé á þessum rekstrarvanda með myndarlegum hætti þannig að það sé ekki eins og lítill plástur á stórt sár. Það þarf að taka á þessu máli. Það er algjörlega brýnt og það er algjör skylda stjórnvalda.
Herra forseti. Lög um opinber fjármál. Ég ætla nú að viðurkenna að sá sem hér stendur er kannski ekki heitasti aðdáandi þess kerfis sem teiknað er upp í lög um opinber fjármál en þau innleiddu engu að síður ákveðinn aga í ríkisfjármálum sem vantaði sárlega. Eitt af því sem lög um opinber fjármál áttu að gera var að draga úr vægi fjáraukalaga, draga úr þeirri freistingu stjórnvalda hverju sinni að reikna bara með hluta af rekstrarkostnaði ríkisins á fjárlögum og bæta síðan upp mismuninn frá því sem raunin var með fjáraukalögum sem bólgnuðu oft töluvert út. Þess vegna eru nokkuð skýr ákvæði í lögum um opinber fjármál þess efnis að fjáraukalög eigi að snúast um tillögur til breytinga á fjárheimildum til að mæta útgjöldum ríkissjóðs sem voru ófyrirséð við afgreiðslu fjárlaga eða teljast nú orðin brýn eða óhjákvæmileg vegna breyttra aðstæðna. Alltaf þegar við fáum fjáraukalög í fangið er þetta það fyrsta sem við ættum að spyrja okkur að: Eru þetta ófyrirséð útgjöld eða ekki? Og það hefur sennilega sjaldan verið jafn skýrt hversu fyrirséð mörg af þessum útgjöldum voru og akkúrat í dag. Til dæmis var megnið af þeim ágætu vinnumarkaðsaðgerðum sem lagðar eru til í frumvarpinu aðgerðir sem lagðar voru til í desember síðastliðnum af hinum ýmsu minni hlutum í fjárlaganefnd en felldar hér í þingsal af stjórnarliðum. Sumarstörf fyrir námsmenn, ráðningarstyrkir og endurráðningarstyrkir myndi ég halda að væru allt tillögur eða útgjöld sem voru það lítið ófyrirséð að þau voru beinlínis lögð til í desember. Ef við tökum bara þessa liði saman þá erum við að tala um á níunda milljarð af þeim rúmu 14 milljörðum í útgjaldaauka sem lagt er til í þessu frumvarpi. 9 af 14 milljörðum eru útgjöld sem eru ekkert mjög ófyrirséð. En þeim tengd eru hins vegar útgjöld sem voru fyrirséð í desember og tillögur um þau felldar og rata ekki hingað inn, sem ég sakna. Hér er t.d. Hefjum störf-verkefnið um að skapa sumarstörf fyrir námsfólk. Þá er ekki úr vegi að nefna þá margtuggðu kröfu stúdentahreyfingarinnar að tryggja stúdentum, sem eru samhliða námi á vinnumarkaði, rétt til atvinnuleysisbóta. Þetta þyrfti ekki einu sinni að vera það stór útgjaldaliður. Ef allt fer á besta veg og efnahagsástandið batnar og ef Hefjum störf-verkefnið skapar öll þau störf sem þarf þá þjónar réttur stúdenta til atvinnuleysisbóta engu öðru en að vera öryggisnet fyrir fólk þannig að það þurfi ekki ofan á allt annað að hafa áhyggjur af grundvallarframfærslu sinni yfir sumarmánuðina, sem síðan hefur áhrif á allt næsta ár vegna þess að námslánakerfið gerir ekki ráð fyrir því að fólk sé tekjulaust í þá þrjá mánuði sem námshlé stendur yfir. Grunnframfærsla Menntasjóðs námsmanna, sem er vel að merkja of lág, miðar við níu mánaða framfærslu menntasjóðsins sem síðan er bætt með þriggja mánaða vinnu einstaklinganna. Og ef enga vinnu er að fá er fólk bara í vondum málum. Þetta öryggisnet væri svo ofboðslega dýrmætt fyrir hvern einn og einasta námsmann sem það gæti gripið. Það hljótum við að vilja sem samfélag, að auðvelda fólki að vera í námi frekar en að gera því erfiðara fyrir. En hvað með ófyrirséð útgjöld sem komið hafa fram í umræðunni frá því að við samþykktum fjárlög í desember? Þau hafa nefnilega ekki öll ratað hingað inn, útgjöld sem eru brýn og er ekki endilega hægt að láta bíða til næsta hausts og næstu fjárlaga og næsta árs. Þar langar mig að nefna þrjá útgjaldaliði ef mér vinnst tími til: Í fyrsta lagi loftslagsmálin. Það var nefnilega þannig að ríkisstjórnin dró það svo lengi að setja sér metnaðarfyllri markmið í loftslagsmálum, vegna þess að hún vildi bíða eftir því að kolafíklarnir væru búnir að semja við restina af Evrópusambandinu um sameiginleg markmið sem Ísland gæti svo teikað, að aðgerðaáætlun sem ríkisstjórnin lagði fram uppfærða í júní á síðasta ári endurspeglar ekki nýju markmiðin um 55% hjá Evrópusambandinu heldur þau gömlu, um 40%. Fyrir vikið eru markmiðin sem fjárlög þessa árs byggja á 40% en ekki 55% samdráttur í losun og markmiðin í fjármálaáætlun sem var samþykkt í desember eru sömuleiðis 40% en ekki þau 55% sem ríkisstjórnin tilkynnti eiginlega sama dag og fjárlög voru samþykkt að hún ætlaði að undirgangast. Þannig að á sama tíma og forsætisráðherra var á fundi með kollegum sínum í Evrópu að lýsa því yfir að Ísland ætlaði að ganga undir regnhlíf Evrópusambandsins um 55% samdrátt í losun samþykkti stjórnarmeirihlutinn fjárlög fyrir þetta ár sem ekki endurspegluðu þann metnað. Sem betur fer hefur verið brugðist við þessu í uppfærðri fjármálaáætlun sem samþykkt var hér í síðustu viku. Þar var farin sú leið að bæta við 1 milljarði í aukin framlög til loftslagsaðgerða, sem bent var á að myndi nú ekki ná að standa undir þeim aukna metnaði sem talað væri fyrir. Það er meira að segja svo að í fréttatilkynningu með þessu er tekið fram að áherslan hafi verið á að forgangsraða verkefnum sem stuðla að mestum samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda, þó að síðan sé reyndar helmingur verkefnanna aðgerðir sem er ýmist erfitt að meta eða heyra ekki undir Parísarsáttmálann. Þannig að meira að segja ábatamatið af þessum milljarði orkar tvímælis. En við afgreiðslu fjármálaáætlunar reiknuðu fulltrúar í fjárlaganefnd sig niður á aðrar upphæðir. Ef við göngum út frá fyrri útreikningum ríkisstjórnarinnar sem réttum gætu hærri upphæðir en þessi milljarður staðið undir þeim aukna metnað sem talað var fyrir. Þá er náttúrlega upplagt að nota fjáraukalögin sem við höfum í höndunum í dag til að ekki myndist bil á milli áranna 2020 og 2022, eins og stefnir í. Auknu framlögin til loftslagsmála vegna metnaðar sem boðaður var í desember síðastliðnum eiga að sjálfsögðu, forseti, að ná yfir yfirstandandi ár líka. Þess vegna er svo undarlegt að ríkisstjórnin, sem blés í alla lúðra þegar þessum milljarði var smurt ofan á loftslagskaflann í fjármálaáætlun, hafi sleppt því að setja sambærilegan milljarð inn í fjáraukalögin sem komu hér til þingsins á sama tíma og við vorum að afgreiða fjármálaáætlun. Hvort þetta er yfirsjón eða með vilja gert skal ósagt látið, en þetta þarf einfaldlega að laga í umfjöllun nefndarinnar um málið. Þetta var fyrsta mögulega ófyrirséða atriðið sem ég sakna í þessu fjáraukalagafrumvarpi. Annað atriði sem mig langar að nefna er sjálfstæð innlend mannréttindastofnun sem dómsmálaráðherra boðaði fyrir tveimur eða þremur árum að til stæði að koma á fót, enda ber Íslandi skylda til þess samkvæmt alþjóðasamningum til að tryggja réttindi fatlaðs fólks. Í því áformaskjali kom fram að það myndi kosta um 60 milljónir á ári að reka slíka stofnun. Síðan komu fjárlög og fjármálaáætlun til þingsins síðastliðið haust þar sem sagt er að ekki standi til að setja þessa stofnun á laggirnar vegna þess að ekki sé gert ráð fyrir stofnuninni í fjármálaáætlun. Eins og dómsmálaráðherra væri algerlega ótengdur því ferli sem fjármálaáætlun og fjárlög fylgja þá kom dómsmálaráðherra til okkar og sagði: Því miður, við eigum ekki pening í þetta. Í því skyni að hjálpa dómsmálaráðherra við að koma þessari mannréttindastofnun á laggirnar þá lagði ég fram breytingartillögu við fjárlög og fjármálaáætlun síðastliðið haust um að auka útgjaldaramma málefnasviðsins um þær 60 milljónir sem vantar. Sú breytingartillaga var felld, en í febrúar síðastliðnum sagðist ríkisstjórnin hafa ákveðið að skipa starfshóp um að útfæra hugmyndir um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun, eins og atkvæðagreiðsla um fjárlög hefði bara aldrei átt sér stað. Þá kemur fram í fréttatilkynningu Stjórnarráðsins að þar sem gildandi fjármálaáætlun geri ekki ráð fyrir fjármagni þurfi að leita leiða til að koma stofnuninni á fót. Leiðin blasti náttúrulega við þinginu í desember; það hefði verið hægt að samþykkja breytingartillögu þess sem hér stendur. Og auðvitað blasir við að núna þegar við erum með fjáraukalög í höndunum væri þinginu í lófa lagið að bæta úr þessu, að einfalda þessum starfshópi Stjórnarráðsins að útfæra hugmyndir um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun sem uppfylli Parísarviðmið Sameinuðu þjóðanna, að einfalda þeim starfshópi verkið með því að gera bara ráð fyrir fjármunum í það. Nú er árið hálfnað þannig að við þyrftum ekki einu sinni að stefna að 60 milljóna útgjöldum, 30 duga fyrir seinni helming ársins. Og þá værum við allt í einu farin að stíga alvöruskref í áttina að því að uppfylla samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Virðulegur forseti. Ég sé að ég hef bara komist yfir tvö af þeim þremur atriðum sem ég ætlaði að tæpa á í þessari ræðu. Mér sýnist nú að ég verði að biðja virðulegan forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá til að geta komið því þriðja og síðasta að í stuttri ræðu hér síðar á dagskránni.
Herra forseti. Ég ætlaði að byrja á því að fara í gegnum þetta í stóru myndinni, en ég ætla að snúa því við vegna þess að mig langar til að leggja áherslu á fjárveitingar til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu sem mig grunar að ekki hafi fengið mjög mikla yfirferð í þessari umræðu. Þetta er framlag sem mér þykir bæði stórkostlegt en að sama skapi mögulega heldur lágt. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Lagt er til að fjárheimild málaflokksins hækki um 250 millj. kr. vegna framlags Íslands til þróunar og dreifingar bóluefnis gegn kórónuveirunni til þróunarríkja. Gert er ráð fyrir að framlag Íslands verði 500 millj. kr. en að 250 millj. kr. verði fjármagnaðar með breyttri forgangsröðun innan alþjóðlegrar þróunarsamvinnu.“ Gott og vel, 500 millj. kr. er gott framlag inn í þetta. Alþjóðlegum stuðningi við dreifingu bóluefnis gegn kórónuveirunni í þróunarlöndum hefur verið stýrt af COVAX-samstarfinu, sem er samstarf milli Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar og GAVI, sem hér er kallað Alþjóðaónæmisaðgerðasjóðurinn, sem er stórkostleg þýðing á heitinu. Þetta er í rauninni samstarfssjóður fjölmargra ríkja og fyrirtækja og stofnana sem eru að reyna að dreifa bóluefni víða um heim. Bara til að undirstrika hversu mikilvægt þetta er þá er gríðarleg hætta á því að ný afbrigði af kórónuveirunni spretti upp, sem verða hugsanlega þess eðlis að núverandi bóluefni hafa ekki næga virkni gegn þeim. Kórónuveiran breytist mjög hratt. Við höfum séð mjög mörg afbrigði koma upp á örstuttum tíma. Sem betur fer hafa þau verið þess eðlis að núverandi bóluefni hafa ágætisvirkni og mjög góða virkni í langflestum tilfellum, en við sjáum mismikinn hraða á dreifingu bóluefna. Á Íslandi eru í dag, eða þegar tölur voru síðast uppfærðar, í kringum 57% landsmanna búin að fá fyrsta skammt. Mig grunar að það sé komið nær 60% núna og erum við þá komin mjög langt í áttina að hjarðónæmi. Svipaða sögu er að segja í ýmsum öðrum löndum. Ísrael var mjög ofarlega mjög lengi, Bútan sömuleiðis. Innan Evrópusambandsins eru 38% fullorðinna komin með alla vega fyrsta skammt, í Norður-Ameríku eru það í kringum 37%. En síðan þegar við förum að skoða fátækari lönd heimsins þá fer þetta að líta illa út mjög hratt. Í Suður-Ameríku eru í kringum 18% fullorðinna búin að fá fyrsta skammt. Í Asíu eru það eingöngu um 6% á heildina litið. Þá erum við að horfa á gríðarlega vont ástand á Indlandi um þessar mundir þar sem dánartölur eru himinháar. Í Afríku eru aðeins um 2% fullorðinna búin að fá fyrsta skammt. Ef maður fer síðan ofan í tölurnar eru þetta um 28 milljónir skammta sem búið er að dreifa í heimsálfunni Afríku sem stendur. Þar af eru um 18 milljónir í tíu löndum, þannig að þá er afgangurinn þessar 6–8 milljónir - ég er aðeins búinn að rugla sjálfan mig í tölunum, það er vont að gera þetta út frá minni, en þær dreifast þá yfir afganginn af ríkjunum. Það eru 54 ríki í Afríku þannig að restin dreifist á 44 og þetta eru mjög mannmörg ríki í mörgum tilfellum. Það er algjört lykilatriði að leggja sérstaka áherslu á að reyna að auka samstarfsmátt og slagkraft alþjóðasamfélagsins í að auka bólusetningarhlutfall í þeim löndum sem hafa minnsta efnahagslega getu til að kaupa bóluefni á eigin forsendum og upp á eigin spýtur vegna þess að það gæti forðað því að við lendum sjálf í annarri skaðlegri bylgju kórónuveiru síðar. Við erum komin í upprætingarherferð. Og vel á minnst, herra forseti, þá hefur mannkynið eingöngu upprætt með öllu tvo sjúkdóma á heimsvísu, en ótrúlega margir sjúkdómar eru eftir. Og reyndar, úr því að ég er að tala um verkefni sem GAVI tengist, þá höfum við á Íslandi verið að gefa peninga til GAVI í mörg ár og notar GAVI þá m.a. til að bólusetja gegn HPV, mislingum, rauðum hundum, kóleru, lömunarveiki, taugaveiki, gulu o.fl. Það er því ótrúlega gott samstarf nú þegar til staðar. Þessir peningar munu nýtast gríðarlega vel, bæði til að fækka dauðsföllum í þeim löndum sem njóta góðs af samstarfinu en einnig til að minnka líkurnar á því að heimsbyggðin öll fái yfir sig nýja bylgju faraldursins sem þróa þarf ný bóluefni við. Mig langar bara til að koma því eins sterklega á framfæri og hægt er að Ísland er ríkt land. Við getum séð af meiri peningum í þetta, hver króna mun skila miklu og sé þess nokkur kostur er full ástæða til að auka við þá fjárveitingu, þótt það sé ekki nema lítillega. Hver króna mun skila miklu þarna. En eftir að hafa eytt hálfum ræðutíma mínum í þetta, því að þetta skiptir gríðarlegu máli, ætla ég að reyna að taka saman afganginn í snarheitum. Kannski er fyrst hægt að segja að þegar ég leit yfir frumvarpið fannst mér flest virka mjög vel á mig. Ég sá ekki að neinu væri sérstaklega ofaukið í því. Hvergi er verið að sóa peningum í einhverja vitleysu. Þetta er allt saman eitthvað sem mikil er þörf á. En eins og komið hefur fram, m.a. í ræðu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar rétt áðan, þá voru þetta kannski að flestu, ef ekki öllu leyti fyrirsjáanleg útgjöld og hefðu þá undir eðlilegum kringumstæðum átt að koma inn í fjármálaáætlun og fjárlög þessa árs. Ég skil að einhverju leyti að það hafi ekki verið gert vegna þess að það voru lagabreytingar í einhverjum tilfellum sem ekki lá fyrir að þyrfti að gera ráð fyrir í þessu. Gott og vel. En það er samt alveg ástæða til að velta því fyrir sér hvort við værum í þessari stöðu ef við hefðum unnið vinnuna aðeins betur í fjárlögunum fyrir jól og sammælst um þá hluti sem þyrfti að gera. Það eru mekanismar í lögum um opinber fjármál sem styðja einmitt við slíkt ferli. Hinn gagnrýnispunktur minn er að flestar aðgerðirnar eru tímabundnar en flestar þeirra þyrftu að vera varanlegar. Það er t.d. aukning á fjárheimild í hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu. Það eru auknar fjárheimildir til geðheilbrigðismála sem við vorum að ræða um áðan við hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur. Það er gegnumgangandi í þessu að flestar aðgerðirnar sem er komið inn á ættu að vera varanlegar. Auðvitað er sumt, eins og t.d. fjárveiting til Strætó bs., sem þyrfti ekki endilega að vera varanlegt. Sömuleiðis er ferðagjöfin eitthvað sem er einskiptiskostnaður, en hin atriðin eru að miklu leyti eitthvað sem ætti að vera varanlegt. Þannig að það stingur mig pínulítið. Auðvitað verða fjárlög tekin fyrir í haust og við ræðum kannski um framtíðarskipulag þessara hluta þá, reyndar ekki ég en einhverjir munu gera það. En að settir séu fyrirvarar við allar þessar fjárveitingar veldur mér ákveðnum ugg. Einmitt þessir fyrirvarar, þessi orð um að þetta sé bara tímabundið og þurfi að gerast núna vegna ástandsins í samfélaginu og eitthvað svona - það er dálítil kosningalykt af því. Með þessu getur fólk sagt, sérstaklega í ríkisstjórnarmeirihlutanum: Sjáið, við erum rosalega góð, við veitum fjármuni í þessa hluti núna sem skipta rosalega miklu máli. En svo geta þau á sama tíma spilað út aðhaldsspilinu og sagt: Við erum að reyna að spara peninga ríkisins og ætlum því ekki að láta aðgerðirnar vera varanlegar. Við ræddum aðeins áðan, ég og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, að það er ákveðin tilhneiging til sýndarmennsku í íslenskri pólitík. Ég held að þetta sé dæmi um slíkt og ég held að það mætti nálgast þetta af meiri staðfestu. En ég held að ég láti þetta duga um það í bili. Mig langar aðeins að ræða um ferðagjöfina. Mér finnst hún áhugaverð tilraun og hún hefur verið mjög gagnleg, hefur gagnast ferðaþjónustunni og veitingageiranum að miklu leyti. Það er mjög áhugavert að sjá hvernig peningarnir hafa dreifst á einstaka fyrirtæki og reyndar er mjög áhugavert að sjá að í gær voru flestir að drífa sig í að nýta ferðagjöfina á síðustu stundu. Það fóru um 80 millj. kr. út á þeim lokaspretti. Það fær mann til að hugsa að annars vegar sé ferðagjöfin kannski pínulítið gallað verkfæri, vegna þess að hún styður tiltölulega lítið við tiltölulega fá fyrirtæki á tíma þegar mörg fyrirtæki hefðu haft gott af ríkari stuðningi, og hins vegar er þetta mjög lítil upphæð á hvern einstakling. Jú, það er svo sem hægt að segja að fríar 5.000 kr. séu mjög góðar fyrir hvern sem er. Ég naut góðs af minni ferðagjöf þó svo að ég sé gagnrýninn á þetta fyrirkomulag. En það er samt þannig að við ættum að horfa á þetta í stærra samhengi. Annaðhvort á ríkið að leggja til peninga til einstaklinga án einhverra takmarkana með þeim hætti sem hér var gert, eða þá ætti ríkið ekki að koma þar að. Það vill þannig til að minn flokkur hefur lengi talað fyrir því að við förum í tilraunir með einhvers konar borgaralaunafyrirkomulag og má segja að ferðagjöfin sé mjög gölluð og mjög takmörkuð tilraun til þess. Að því leytinu til, ef við horfum fram hjá því að það er pínulítið flókið að nota ferðagjöfina, ekki óyfirstíganlegt fyrir flesta en einhverjir hafa átt í vandræðum - ég sá meira að segja bara í gær að fólk hefur átt í vandræðum með að fá símann sinn til að virka með forritinu - ef maður horfir fram hjá göllunum þá var þarna um að ræða áhugaverða tilraun til að veita peninga beint úr ríkissjóði til einstaklinga. Þetta er kannski eitthvað sem ætti að gera frekari tilraunir með og þá opnari, en við þyrftum líka að skoða aðeins hvert markmiðið er. Er markmiðið bara að styðja við tiltekin fá fyrirtæki í ákveðnum geirum eða er markmiðið að reyna að hámarka nytsemi og flæði peninga og hagkerfið okkar, sem ég held einmitt að ætti að vera markmiðið?
Herra forseti. Við ræðum hér fjáraukalög. Þetta er síðasta verk sitjandi ríkisstjórnar þegar kemur að fjármálum ríkisins og það er vissulega af nægu að taka enda stórt og mikið verk óunnið við að reisa við efnahag þjóðarinnar. Hér er tekið skref í þá átt. Það er jákvætt að sjá í frumvarpinu nauðsynlega innspýtingu í félags- og vinnumarkaðsmálin og stuðning til sköpunar tímabundinna starfa, en það sem vantar áberandi mikið er þó aukinn stuðningur við varanlega atvinnusköpun. Við horfum fram á að árlegur kostnaður ríkissjóðs vegna atvinnuleysis verður á þessu ári tólffalt hærri en framlagið sem nú er lagt til viðbótar í atvinnusköpun, 12 sinnum hærra. Það er því til mikils að vinna og auðvitað ekki bara vegna þess að viðvarandi atvinnuleysi er kostnaðarsamt fyrir ríkissjóð, heldur vegna áhrifa á heimilin þar sem þúsundir einstaklinga og fjölskyldna munu búa við skertar tekjur og glíma við önnur tengd vandamál, fjárhagsleg, líkamleg og andleg, sem við vitum að fylgir langvinnu atvinnuleysi. Ég hefði því viljað sjá fleiri áþreifanlegar aðgerðir ætlaðar til lengri tíma. Það er kannski til of mikils ætlast að þess sjái stað í þessu frumvarpi til fjáraukalaga. Ég ræddi það á sínum tíma að það voru akkúrat þessi merki sem ég hefði viljað sjá í síðustu fjárlögum og svo fjármálaáætlun ríkisstjórnar sem var samþykkt í gær með öllum greiddum atkvæðum meiri hlutans. Þannig að þessi fjárauki dugar tæplega til þó að það megi beita honum af ákveðnum krafti. Og þarna eru, eins og ég segi, tekin skref í tímabundnum aðgerðum sem munu auðvitað skipta fjölmarga máli. En það er atvinnusköpunin sem er lykilatriði. Við þurfum að leggja grunninn að umhverfi sem ýtir undir náttúrlega fjölgun starfa á almennum vinnumarkaði og sporna gegn ósjálfbærri þróun sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar, eða aðgerðaleysi öllu heldur, hefur ýtt undir. Ég hefði t.d. viljað sjá þessum fjárauka beitt til frekari lækkunar gjalda sem gera fyrirtækjum auðveldara að skapa störf. Sértækar aðgerðir til að fjölga störfum til langtíma á landsbyggðinni hefði verið æskilegt að hafa með núna, og aðgerðir sem stuðla að auknum hagvexti með aukinni framleiðni. Ég hefði viljað sjá kjark til að fjárfesta enn meira í arðbæri grænni tækni, í menntun og innviðum. Allt þetta til að stuðla að langtímaatvinnuuppbyggingu til þess að stefna að langtímahagvexti og stöðugleika. Herra forseti. Auðvitað er ógangur í atvinnumálum ekki ríkisstjórninni einni að kenna. Hér varð heimsfaraldur og í kjölfarið varð hér hrun, ekki síst í einni af undirstöðuatvinnugreinum okkar. En þessi óveðursský, sem hafa birgt okkur sýn svolítið lengi, voru farin að hrannast upp áður en kórónuveirufaraldurinn skall á. Þetta voru óveðursský sem ríkisstjórnin sá mögulega ekki fyrir út af góðærissólgleraugunum sem hún var hreinlega of sein að taka ofan. Ofan á allt það var síðan ferðaþjónustan á heimsvísu verst úti vegna kórónuveirufaraldursins og hún er, eða var, okkar stærsta atvinnugrein. Þessi atvinnuleysiskreppa var því fyrirsjáanleg frá fyrsta degi. Það var ekki að ástæðulausu sem Viðreisn kallaði eftir því strax í upphafi þegar menn voru farnir að huga að sértækum aðgerðum, að við myndum taka stór skref strax til að mæta efnahagsvandanum. Það fer mjög mikil orka í að taka þessi litlu skref og það er hætta á að þar sé fjármunum ekki beitt eða þeir ekki nýttir nægilega markvisst. Við hefðum viljað sjá innviðafjárfestingum flýtt, þ.e. þeim sem hægt er að flýta, í stað þess að dreifa þeim yfir árin. Við hefðum viljað sjá hraðari orkuskipti, fyrirsjáanleika í stuðningi við nýsköpun, fyrirsjáanleika og öryggisnet fyrir fólk í atvinnuleit og minni álögur á fyrirtæki. Við sumu af þessu var brugðist af hálfu ríkisstjórnarinnar en sumt kemur fyrst fram í þessum fjáraukalögum og það er býsna seint. Annað sem ég hefði viljað sjá ríkisstjórnina leiðrétta með þessum fjárauka er verulegur og, ég leyfi mér að segja sár skortur á fjárfestingu í lýðheilsu þjóðarinnar. Sú þörf var orðin ljós fyrir kórónuveirufaraldurinn. Og ekki bara á Íslandi heldur víða í hinum vestræna heimi er þetta þróun sem við höfum séð fyrir og Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur varað við verulega lengi, hinum svokölluðu lífsstílstengdu sjúkdómum sem eru farnir að vera sífellt stærri hluti af viðfangsefnum heilbrigðiskerfisins okkar. Við fáum skýrslu eftir skýrslu sem sýnir okkur að nýgengni örorku má rekja beinlínis til vanrækslu þegar kemur að lýðheilsumálum þjóðarinnar og áfram mætti telja. Þegar við bætist síðan langvarandi atvinnuleysi, tekjutap, kvíði og óvissa þá er það orðið býsna brýnt t.d. að fjármagna samninga Sjúkratrygginga Íslands við sjálfstætt starfandi sálfræðinga, eins og ríkisstjórnin þóttist styðja við í fyrra. Það er sennilega mikilvægasta forvirka aðgerðin sem hægt er að ráðast í til að draga úr neikvæðum afleiðingum kórónuveirufaraldursins, svo ekki sé fleira nefnt. Sumir myndu kannski telja það of seint að kalla eftir þessu núna en við erum enn þá í 1. umr. fjáraukalaga. Hér hafa þingmenn meiri hlutans, ég kalla þá sérstaklega til vegna þess að það er einsýnt að ekki eru gerðar breytingar sem þingmenn minni hlutans leggja til, tækifæri til að færa sig yfir á rétta braut og leiðrétta það sem ég vil kalla mistök, sýna það í verki að andleg heilsa sé metin til jafns við líkamlega heilsu. Á meðan ekki sú vegferð er ekki farin að tryggja varanleg störf með beinni fjárhagslegri innspýtingu í þessum fjáraukalögum þá er þetta mjög mikilvæg aðgerð til a.m.k. að lágmarka þann skaða, langvarandi skaða sem aukið atvinnuleysi hefur á heilsu þjóðarinnar. Herra forseti. Ef við höldum rétt á spilunum þá getur þingheimur veitt raunverulega viðspyrnu við samdrættinum. Með þjóðhagslega hagkvæmum fjárfestingum getum við tryggt aukinn hagvöxt sem er forsenda bættra lífskjara. Það er mun dýrara fyrir þjóðina ef ríkisstjórnin dregur lappirnar á þessum tímapunkti. Nú kunna einhverjir að segja að það sé hreinlega nóg gert, 14,6 milljarða kr. viðbótarframlög til aðgerðapakka ríkisstjórnarinnar. En staðreyndin er sú, eins og við þekkjum, að kostnaðurinn vegna Covid nemur nú þegar margfaldri þeirri fjárhæð og hann mun halda áfram að hækka og kosta þjóðina meira. Við þurfum á næstunni að leggja í vinnu við að greina stærstu sóknarfærin okkar, fjárfestingu í grænni tækni, í atvinnusköpun, í lýðheilsu og í gengisstöðugleika. Þarna eru sóknarfæri. Við eigum að fjárfesta í aðgerðum sem skila sér til baka í aukinni framleiðni og auknum hagvexti. Það er eina leiðin til að tryggja að við náum að vaxa upp úr yfirstandandi kreppu og að framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar um svokallaðar afkomubætandi aðgerðir á borð við niðurskurð og/eða skattahækkanir rætist ekki, vegna þess að þær aðgerðir eru til þess fallnar að vinna gegn markmiðum, rétt eins og óstöðugur gjaldmiðill gerir. Þessi fjáraukalög eru ekki fjármálaáætlun eða fjármálastefna ríkisstjórnarinnar, vissulega ekki, en þau eru síðasta verkfærið, síðasta verkfæri ríkisstjórnarinnar og síðasta tækifæri þingheims til að bregðast við stöðunni á þessu kjörtímabili og tryggja raunverulega og örugga viðreisn Íslands.
Virðulegur forseti. Mig langar að nefna tvennt við hv. þingmann, annars vegar vegna þess að hún kom inn á mikilvægi þess að gera betur í loftslagsmálum og aðgerðum til að sporna gegn þeim. Þau eru ekki bara spurning um það sem við verðum að gera til að koma í veg fyrir hamfarir í framtíðinni heldur eru þetta líka nýsköpunarsprotar framtíðarinnar. Leiðin til að vaxa út úr Covid og leiðin til að vaxa út úr loftslagsbreytingum, hvernig við byggjum upp réttlátt samfélag framtíðarinnar, á hugviti og tækniframförum og því öllu. Þessu tengt langar mig spyrja, vegna þess að við erum hér að fjalla um fjáraukalög sem í orði kveðnu eiga að endurspegla ófyrirséð útgjöld sem ekki voru ljós í desember þegar við samþykktum fjárlög fyrir yfirstandandi ár. Þau eru það nú ekki öll í þessum frumvarpstexta, en gott og vel. Hins vegar eru þarna útgjöld sem voru að aukast bara í gær þegar við samþykktum fjáraukalög, það eru einmitt útgjöld til loftslagsmála, vegna þess að í desember, í sama andardrætti og þingið samþykkti fjárlög þá boðaði forsætisráðherra að Ísland myndi taka þátt í auknum metnaði Evrópusambandsins í loftslagsmálum. Þann milljarð sem bætt var við fjármálaáætlun næstu fimm ára, þ.e. milljarður á ári, til að koma til móts við þennan aukna metnað - látum liggja á milli hluta að sá milljarður hrekkur hvergi nærri til - er ekki að finna í fjárlögum þessa árs. Ætti hann ekki einmitt að vera í fjáraukalögum þessa árs í ljósi forsögunnar og þess hvernig metnaðurinn jókst á slæmum tíma upp á fjárlagaferlið að gera?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni kærlega fyrir andsvarið. Mig langar að byrja að segja varðandi þetta með loftslagsaðgerðirnar, að ég hef tekið eftir því í umræðunni hjá okkur hve mikil áhersla er á hversu marga milljarða við leggjum í málið, eins og það sé eini mælikvarðinn á það sem við höfum til málanna að leggja. Ég er á þeirri skoðun, jafn mikilvægt og það er til þess að við uppfyllum skilyrði okkar, þá sé hérna um að ræða tækifæri sem fáar ef nokkrar þjóðir hafa í nýsköpun, að nýta þá sérstöðu sem við höfum vegna náttúru okkar til að vera í fararbroddi. Ég sakna þess að sjá þess ekki stað í menntastefnu, í stuðningi við nýsköpunarfyrirtæki og í samspili stjórnvalda og atvinnulífsins. Mér hefur þótt þessi ríkisstjórn ganga sérstaklega langt fram í því að nálgast þessi mál með boðvaldi ofan frá frekar en að líta svona á þetta. En það er önnur saga. Mér finnst það rétt athugasemd hjá hv. þingmanni hversu sérstakt það er að þess skuli ekki sjá stað í þessum plöggum ríkisstjórnarinnar, þ.e. þau útgjöld sem boðuð hafa verið, þessar viðbætur. En það rennir kannski stoðum undir það sem sagt er að hér gera menn sér væntingar, stjórnarflokkarnir, íhaldsflokkarnir þrír, að starfa saman að loknum kosningum og klára málið. En þetta hefði væntanlega átt að vera hér. Og svo ég fái að varpa boltanum aftur til hv. þingmanns sem hefur mögulega fylgst betur með umræðunni og mögulega spurt fjármálaráðherra eða formann fjárlaganefndar um málið: Þekkir hann til þess hver ástæðan er fyrir því að þetta er ekki þarna?
Virðulegur forseti. Fyrst varðandi spurningu sem til mín var beint: Nei, ég þekki ekki til þess hver ástæðan er fyrir því að milljarðurinn sem er á fjármálaáætlun fyrir næsta ár, sem á að endurspegla þann metnað sem tekur í orði kveðnu gildi þegar á þessu ári, er ekki á neinum fjárlögum þessa árs. Ég hef ekki spurt að þessu. Ég hef ekki fengið svör en ég ætla giska. Ég held að þarna hafi freistingin einfaldlega verið sú að gera minna frekar en meira, vegna þess að þá er hægt að tromma upp með næstu fjárlög og bæta við þessum milljarði, kannski einhverju meiru og þá hljóma prósenturnar betur í þeirri ríkisstjórn sem fólk vonast væntanlega til að geta haldið áfram að starfa fyrir að loknum kosningum. En við reynum að sjá til þess að svo verði ekki og metnaðurinn verði í alvöru meiri en ekki bara einhver sýndarmetnaður. Svo vil ég taka heils hugar undir með hv. þingmanni varðandi mikilvægi þess að tengja saman aðgerðir í loftslagsmálum og nýsköpun af því að á næstu árum og áratugum verða loftslagsmál drifkraftur allra nýsköpunar. Þau fyrirtæki sem taka virkan þátt í grænni umbyltingu, þau ríki sem eru leiðandi, verða vaxtarbroddarnir á næstu áratugum. Þau fyrirtæki sem ekki taka þátt munu fara á hausinn. Það virkar bara þannig. Vegna þess að þingmaðurinn situr í velferðarnefnd langar mig aðeins að víkja að einu litlu geðheilbrigðismáli sem við höfum verið með í umræðu undanfarna mánuði, sem er staða átröskunarteymis Landspítalans. Það kom nefnilega fram í svari ráðherra við fyrirspurn hér í ársbyrjun að átröskunarteymið væri fjórðungi minna en það var fyrir fimm árum, að fjöldi á biðlista hafi sjöfaldast á sama tíma og biðtími væri 18–20 mánuðir. Í ljósi þess að teymið fær ekki nema 55 milljónir á ári, væri ekki upplagt einmitt að nýta fjáraukalög til að bregðast við þessum útgjöldum sem ríkisstjórninni virðist ekki hafa verið ljóst að þyrfti að auka þegar við samþykktum fjárlög hér fyrir hálfu ári?
Herra forseti. Áður en ég kem að málinu sem snertir velferðarnefnd og átröskunarteymið ætla ég að ræða aðeins áfram um þetta með nýsköpunina. Af því að ég veit að hv. þingmaður er næstum því og líklegast jafn áhugasamur um það sem er að gerast á vettvangi umhverfismála innan Evrópusambandsins, þá er t.d. mjög áhugavert að sjá Green Deal, stefnu þeirra, hversu mikla ofuráherslu þeir leggja á litlu fyrirtækin, að þau séu ekki skilin eftir þegar kemur að kostnaði sem þarf að greiða eða vegna þessara grænu áherslna eða breytinga þannig að þau verði ekki undir í samkeppninni við stærri fyrirtæki sem hafa meira bolmagn, heldur líka styrkinn til að þau geti tileinkað sér nýja viðskiptahætti og unnið að nýsköpun. Þannig að það er ólíku saman að jafna, því niður. Varðandi þetta með fjárskortinn hjá átröskunarteyminu, hvort ekki hefði verið lag að bæta í þá starfsemi til að draga úr biðlistum, þá spyr hv. þingmaður hreinlega eins og hann gangi út frá því að það séu ær og kýr þessarar ríkisstjórnar að hafa stutta biðlista. Það er bara ekki þannig þegar kemur að heilbrigðisþjónustu, hv. þingmaður. Við horfum ekki á það, því miður. Stutta svarið er bara: Þessi aðgerð, þessi skortur á fjármagni í þessa tilteknu heilbrigðisþjónustu sem leiðir af sér vaxandi biðlista er bara á pari við annað sem eftir stendur hjá þessari ríkisstjórn þegar kemur að heilbrigðismálum þjóðarinnar, það er bara þannig.
Herra forseti. Ég vil í síðari ræðu minni um fjáraukalagafrumvarpið koma aðeins inn á atvinnuleysið og atvinnumálin. Nú er það þannig að veruleg upphæð fer í atvinnuleysisúrræði, þ.e. atvinnuleysistryggingar, og að auki styrki til þess að endurráða í fyrra starfshlutfall, sumarstörf fyrir námsmenn og ráðningarstyrk með atvinnuleitendum, sem er gott úrræði. Allt eru þetta ágætisúrræði en þau kosta peninga, verið er að setja í þetta tæpa 10 milljarða. Þá kemur maður að því: Hvað er ríkisstjórnin að gera til að reyna að bæta stöðu fyrirtækjanna í landinu, sem eru jú lykillinn að því að fjölga hér störfum? Það er alveg ljóst að það er stóra verkefnið. Að vinna bug á atvinnuleysinu er stóra verkefnið sem blasir við og er fram undan. Ég verð að segja að það eru mikil vonbrigði að í fjármálaáætluninni, sem er nýbúið að samþykkja í þinginu, er ekki komið með nein úrræði til þess að fjölga hér störfum. Það er einungis horft til ferðaþjónustunnar og þess að hún eigi að redda öllu. Það eru spár um komu ferðamanna, sem er mjög hæpið að muni rætast, það hefur komið fram af hálfu ferðaþjónustuaðila sem komu á fund fjárlaganefndar. Og Hagstofan gerir áfram ráð fyrir miklu atvinnuleysi á næsta ári. Það sem er líka áhyggjuefni í þessu og kom fram í umsögn fjármálaráðs við fjármálaáætlun er svokallað kerfislægt atvinnuleysi sem er með þeim hætti að þeir sem eru að leita sér að vinnu fá ekki starf við sitt hæfi. Þetta er vaxandi áhyggjuefni sem verður að taka á og fjármálaráð ræddi sérstaklega þegar farið var yfir fjármálaáætlun. Það verður líka að átta sig á því að við þurfum að búa fyrirtækjunum þannig starfsumhverfi að þau séu samkeppnishæf og þá líka á erlendum vettvangi. Erlend fjárfesting er okkur mjög mikilvæg einmitt til að fjölga störfum og þá erum við að keppa við mörg ríki, nágrannaríki okkar. Hér hefur kom fram í umræðum um skýrslu utanríkisráðherra um alþjóðamál að við stöndum okkur frekar illa þegar kemur að tvísköttunarsamningum miðað við önnur ríki. Allt skiptir þetta máli þegar horft er á þær aðstæður sem við búum þeim fyrirtækjum sem vilja koma hingað og hefja starfsemi. Þetta er stóra verkefnið, atvinnuleysið, og ég vona svo sannarlega að við berum gæfu til þess að fjölga hér störfum. Það er ákaflega mikilvægt. Miðflokkurinn hefur lagt áherslu á að bæta starfsumhverfi fyrirtækja. Hann hefur komið með tillögur um að lækka tryggingagjald varanlega. Þessar tillögur hafa því miður allar verið felldar. Sú lækkun tryggingagjalds sem ríkisstjórnin hefur lagt til hér er einungis tímabundin og mun ekki leysa þann vanda sem við blasir. Þetta vil ég leggja áherslu á, herra forseti, varðandi atvinnumálin. Ég ætla að koma hér í lokin inn á alþjóðlegu þróunarsamvinnuna, vegna þess að tíminn er að renna út og rétt að halda sig innan tímamarka, vegna þess að forseti fylgist vel með því að ég geri það, það er náttúrlega hans verksvið. Við setjum 250 millj. kr. til að hækka framlög vegna bóluefnis o.s.frv., sem er gott mál. En ég vil þó segja það að í fjárlögunum setjum við t.d. 700 millj. kr. til Malaví, sem er eitt af samstarfslöndum okkar. Þar viðgengst hátt hlutfall barnahjónabanda. Við þurfum svo sannarlega að vekja athygli stjórnvalda í þessum löndum, Malaví, Úganda, Síerra Leóne og Líberíu, á því að við fylgjumst vel með því að þau vinni gegn barnahjónaböndum og limlestingum kvenna. Ég segi það að lokum, herra forseti, að við eigum að leggja áherslu á þetta þegar við veitum fjármuni til þessara landa.
Herra forseti. Við ræðum hérna fjáraukann. Ég ætla aðeins að koma að nokkrum atriðum í því máli. Vissulega er staða ríkissjóðs erfið eftir veirufaraldurinn og hér er verið að reyna að afgreiða eitthvað af þeim aðgerðum sem ráðist hefur verið í sem þetta frumvarp gengur út á. En það eru nokkur önnur atriði sem ég ætlaði að gera hér að umtalsefni. Í fyrsta lagi eru það hjúkrunarheimilin, sem nokkrir aðrir þingmenn hafa reyndar komið inn á. Það er í tilefni af því að í fjáraukalögum á að veita u.þ.b. 1 milljarð króna til að stoppa í það gat sem þar er, sem er að mínu mati langt frá því að vera nægilegt vegna þess að þessi vandi er ekki nýr, hann er búinn að vera viðvarandi árum saman og kallað hefur verið eftir leiðréttingu árum saman. Það hefur sífellt verið skorið niður, löngu fyrir veirufaraldurinn. Það er sífellt verið að skera niður fjárveitingar til þessa málaflokks þar sem hjúkrunarheimilin eru, rekstur þeirra, og þau eru í raun og veru þvinguð til samninga með þeim hótunum að annars fái þau ekki nauðsynlegar fjárveitingar til að ná að reka sig í hvert skipti. Þetta er eitt dæmi um það. Þarna á að veita 1 milljarð, sem er langt frá því að vera nægilegt til að rétta við þann gífurlega hallarekstur sem þar er og sem er staðfestur í skýrslu sem nýlega var gerð og kom út fyrir nokkrum vikum síðan. Í niðurstöðum þeirrar úttektar sem þar var gerð kemur fram að það vantar 2,7 milljarða á ári fyrir hjúkrunarheimili til að ná endum saman. Það er engin smáupphæð. Og hér á að veita 1 milljarð með þeim skilyrðum að hjúkrunarheimilin samþykki að framlengja samninginn um tvo mánuði, þ.e. til loka febrúar á næsta ári. Þetta er í raun birtingarmynd vinnubragða ríkisstjórnarinnar, sérstaklega á heilbrigðissviði. Það er þessi árátta að fresta vandanum þótt ekki sé nema í einn til tvo mánuði. Þetta er dæmi um það. Þarna á að fresta þessum stóra vanda, velta honum á undan sér í tvo mánuði til viðbótar. Á meðan blæðir þessum hjúkrunarheimilum og sveitarfélögin hlaupa frá þessu skipi, sem þau hafa gert undanfarið, hvert á fætur öðru. Þetta lendir allt í fangi ríkisins sem ég hef efasemdir um að geti rekið þetta betur eða ódýrarar en þeir aðilar sem standa í þessu í dag. Þetta er svona og ég vildi vekja athygli á þessu. Þarna er vandi sem ekki á að taka á. Það á bara ekki að taka á honum eins og er um mjög margt annað á heilbrigðissviði undir stjórn þessarar ríkisstjórnar. Menn leita til útlanda eftir aðgerðum. Það eru send sýni erlendis þegar næg þekking og mannskapur er hér innan lands til að gera það sama. Nei, þá er betra að gera þetta einhvern veginn öðruvísi. Þeir sjá miklum ofsjónum ef veita á eitthvert fé til innlendra aðila, ég tala nú ekki um ef það eru einkaaðilar. Það er algert eitur í beinum þessarar ríkisstjórnar, hún fær bara, ég veit ekki hvort á að segja uppköst, en hún fær alla vega í magann af því ef útlit er fyrir að greiða þurfi einhverja fjármuni hugsanlega til einkaaðila, ég tala nú ekki um ef hugsanlega er einhver möguleiki á því að einhvers staðar myndist einhver hagnaður af slíku. Það er þessi vandi. Þessi ríkisstjórn verður kannski frægust fyrir það að velta vandanum á undan sér og í hendurnar á næstu ríkisstjórn. Það sama er með samgöngu- og fjárfestingarinnviði. Hér var blásið í herlúðra um að nú ætti að fara í innviðauppbyggingu. Og hver er svo raunin? Raunin er sú, sem við lásum fyrir nokkrum vikum síðan, að opinberar fjárfestingar hafa dregist saman um 10% árið 2019 og um rúm 10% 2020. Þetta er þessi aukning í fjárfestingum. Herra forseti. Menn geta talað og talað um að gera eitthvað en það gerist ekki neitt. Til að eitthvað gerist þarf að gera eitthvað. En það er ekkert verið að gera. Verið er að tala og verið er að boða eitthvað. En þetta á allt að gerast hvenær? Í tíð næstu ríkisstjórnar? Ríkisstjórnin sem verður kosin í haust á að gera þetta allt; hún á að taka á vanda hjúkrunarheimila, hún á að taka fjárfestingarvanda innviða. Hún á líklega að klára þær samgönguframkvæmdir sem menn boða núna alveg stanslaust í öllum fréttatímum, að það eigi að gera eitthvað síðar, ekki núna heldur síðar. Þetta er það sem þessi ríkisstjórn verður kannski frægust fyrir, að fresta vandanum, velta vandanum á undan sér. Gott dæmi um það eru hjúkrunarheimilin. Hver á að taka á þessum vanda? Ekki þessi ríkisstjórn? Nei, einhver önnur. Ég vildi vekja athygli á þessu. Ég ætla líka að vekja athygli á fleiri hlutum, herra forseti, ef ég má tímans vegna. Það er sú staða sem komin er upp víða í opinbera kerfinu, þ.e. með tilkomu lífskjarasamninganna. Með tilkomu lífskjarasamninganna hefur komið upp afleit staða á sjúkrahúsum, hjá löggæslu og hjá vaktavinnufólki með styttingu vinnuvikunnar. Það fer nú kannski ekki hátt en maður heyrir utan af sér að þessar stofnanir eru í hinum mestu vandræðum með að fjármagna þetta, með að manna þetta. Og hvað gerist? Ég var að lesa núna frétt sem birtist bara fyrir klukkutíma síðan, um að búið væri að lofa 900 milljónum til lögreglunnar þannig að hún gæti tekið á þessum vanda sem var augljós fyrir löngu síðan - 900 milljónir. Það er það sama þar. Þetta frestar vandanum nægilega lengi, líklega, þannig að þetta lendir í fangi næstu ríkisstjórnar, þessar 900 milljónir til að bæta við lögreglumönnum. Einhverjir forsvarsmenn lögreglunnar sögðu að það vantaði 75 lögreglumenn. Hvað tekur marga mánuði fyrir 75 lögreglumenn að klára þessa 900 milljónir? Þetta er bara einfalt reikningsdæmi. Það er ekki langur tími. Það er svona u.þ.b. líf þessarar ríkisstjórnar. Þannig að þarna á líka að fresta vandanum, alveg eins og vanda hjúkrunarheimilanna sem var löngu fyrirséður. En á þarna að henda smápeningum inn. En svo er annað, herra forseti, sem ég ætla að ræða áður en ég gleymi því. Ég hef ekki lúslesið þetta fjáraukafrumvarp en ég hef ekki séð þessa 900 milljónir í þessu frumvarpi. Það væri kannski gaman að fá svör við því hvort þær finnist í þessu fjáraukalagafrumvarpi, 900 milljónir. Eru menn að lofa stofnunum hátt í milljarði án þess að það sjáist hér í nýframlögðu frumvarpi til fjáraukalaga - nýframlögðu? Og þingið er enn starfandi þannig að það er enn þá tími til að setja þetta inn í frumvarpið. En þetta eru vinnubrögðin, þetta lýsir vinnubrögðunum; það er búið að lofa fjármagni áður en það er komið inn í þingið og áður en það er komið inn í frumvarp sem er nýbúið að prenta. Þetta eru kannski vinnubrögðin. Þetta eru smáskammtalækningar, herra forseti, smáskammtalækningar til skamms tíma. Eins og formaður Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu segir í Morgunblaðinu í morgun: Þetta er ánægjulegt en dugir þó ekki til í þennan fjársvelta málaflokk. Það sama má segja um löggæsluna. Það er málaflokkur þar sem við höfum kallað eftir því í áratugi að lögreglumönnum verði fjölgað og lögreglan verði mönnuð eins og kröfur hafa verið um í mörg ár. Afleiðingarnar hjá lögreglunni, eins og hefur verið núna undanfarið, þ.e. með breyttu vaktafyrirkomulagi vegna styttingar vinnuvikunnar, eru þær, að sögn formanns Landssambands lögreglumanna í nýlegu viðtali, að það fækkar bara á vöktunum. Og vöktunum fjölgar til þess að ná styttingunni. Hvernig er það gert? Með því að fjölga mönnum? Nei, með því að fækka mönnum á hinum vöktunum. Í staðinn fyrir að vera kannski tveir á vakt úti á landi þá er einn á vakt. Í staðinn fyrir að vera sex þá eru þeir fjórir til fimm, eftir því hvað embættið er stórt. Þetta kemur skást út, að sögn formannsins, á höfuðborgarsvæðinu þar sem það sér minna á þó að það fækki örlítið á vöktunum. En úti á landi er þetta afleitt. Og þó að þessi innspýting komi upp á 900 millj. kr., ef það er rétt að ráðherra hafi lofað þessu án þess að við sjáum þess merki í þessu frumvarpi, þá mun hún einungis duga í nokkra mánuði. Þannig að þessar smáskammtalækningar er víða að finna. Auðvitað er það svo, herra forseti, að staða ríkissjóðs er gerbreytt frá því sem var fyrir kannski 14 mánuðum síðan og við tekur vinna. Það er ærið verkefni að snúa þessu til baka. Ég er talsmaður þess að við snúum þessu þannig til baka að við vöxum út úr þessum vanda, þ.e. atvinnulífið. Því verði gert kleift að ná sér mjög hratt og ég held að það séu allar forsendur til þess. Þannig vinnum við okkur út úr þessu, náum fyrirstöðu á einhverjum árum. En ég óttast auðvitað eins og margir aðrir að hér taki við vinstri stjórn sem ætlar að skattleggja sig út úr þessum vanda og þeir hafa að talað fyrir því. - Ég sé að hv. þm. Andrés Jónsson hleypti í brúnir. - Þeir hafa bara talað fyrir því sjálfir. Ég veit ekki betur en að hv. þingmaður komi upp í þessa pontu og tali um að það sé lausn á öllum vandamálum ríkissjóðs að skattleggja og ráða fleiri opinbera starfsmenn. Viljum við það? Viljum við Reykjavíkurmódel hér, gegndarlausa útgjaldastefnu og skattaaukningu, skattaáþján? Nei, herra forseti. Ég held að það sé ráð einmitt á þessum tímum að vinna sig út úr þessu með því að hleypa lífi í atvinnulífið og leyfa því að vaxa og ná þessu til baka, þeim árangri sem við höfum misst niður á nokkrum árum. Þannig held ég að sé best að gera, enda er vandinn ærinn eins og ég hef bent á. Löggæslan. Þar þarf að taka á og það þarf að styrkja hana, ekki bara vegna þess að lífskjarasamningarnir og stytting vinnuviku kalli á það, heldur almennt séð í ljósi nýlegra atburða sem opnuðu augu okkar fyrir uppgangi skipulagðra glæpahópa. Þar er verk að vinna, herra forseti, og ég held að við megum alls ekki láta það ógert að efla lögregluna svo hún geti tekist á við þann vanda. Það má alls ekki gerast. En auðvitað er hætt við því ef menn ætla að hlaupa á eftir hverju sem kallað er eftir, gæluverkefnum, herra forseti, sem mér hefur orðið tíðrætt um í þessum ræðustóli, en ekki raunverulegum áskorunum sem við stöndum frammi fyrir. Og eitt af því eru hjúkrunarheimilin. Við þurfum auðvitað að standa við það fyrirheit sem gamla fólkinu hefur verið gefið, að fólk geti átt hér ánægjulegt, áhyggjulaust ævikvöld.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar verktaka, greiðslna á tímum kórónuveirufaraldursins. Nefndarálitið gengur út á það að framlengja úrræði o.fl. Nefndin fékk til sín fjölda gesta. Með frumvarpinu er lagt til að framlengdar verði tekjutengdar atvinnuleysisbætur og eingreiðsla til þeirra sem voru án atvinnu í upphafi kórónuveirufaraldurs að tilteknum skilyrðum fullnægðum. Jafnframt er lögð til orðalagsbreyting til skýringar á því að þeim sem eru tryggðir innan atvinnuleysistryggingakerfisins og hafa stundað nám samhliða þátttöku á vinnumarkaði skuli ávallt heimilt að ljúka þeirri önn sem er yfirstandandi óháð því hvenær sótt er um atvinnuleysistryggingar. Loks er lagt til að framlengt verði það tímabil sem íþróttafélög geta sótt um greiðslur til Vinnumálastofnunar á grundvelli laga um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs. Í umsögnum um málið komu fram ábendingar um að úrræðin sem frumvarpið hefur að geyma ættu að taka til fleiri aðila, annars vegar þyrfti að tryggja námsmönnum rétt til atvinnuleysisbóta og hins vegar að fella æskulýðsstarf undir lög um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna á tímum kórónuveirufaraldurs. Meiri hlutinn telur að svo stöddu ekki unnt að leggjast í svo umfangsmiklar breytingar á frumvarpinu. Hann bendir á að stjórnvöld hafi um þessar mundir aftur komið með úrræði til að tryggja atvinnutækifæri fyrir námsmenn um sumar. Þá sé framlenging á úrræðinu fyrir íþróttafélög lögð til verði þeim aftur gert að fella tímabundið niður starfsemi að hluta eða öllu leyti vegna opinberra sóttvarnaráðstafana. Fram kom í umsögn að framlengja þyrfti gildistíma bráðabirgðaákvæðis XV í lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 54/2006, en það renni út um næstu áramót. Umrætt ákvæði fjallar um rétt einstaklings, sem hefur framfærsluskyldu gagnvart börnum yngri en 18 ára, til 6% af óskertum grunnatvinnuleysisbótum með hverju barni að tilteknum skilyrðum fullnægðum. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins að kanna hvort framlengja þurfi gildistíma umrædds bráðabirgðaákvæðis. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að sett verði ákvæði til bráðabirgða þess efnis að einstaklingar sem hafi fengið greiddar atvinnuleysisbætur samfellt í 14 mánuði eða lengur hinn 1. maí 2021 skuli fá greiddan 100.000 kr. styrk að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Meiri hlutinn telur jákvætt að komið sé til móts við þá einstaklinga sem voru án atvinnu í upphafi faraldursins og fengu enn greiddar atvinnuleysisbætur 1. maí 2021. Fyrri úrræði hafa ekki nýst þessum einstaklingum og því mikilvægt að kjör þeirra verði jafnframt bætt í efnahagsaðgerðum stjórnvalda. Þá fagnar meiri hlutinn þeim framlengingum sem eru lagðar til samkvæmt 2. gr. um tekjutengdar atvinnuleysisbætur og 4. og 5. gr. um greiðslur vegna launakostnaðar og verktakagreiðslna íþróttafélaga enda er enn verið að glíma við efnahagslegar afleiðingar kórónuveirufaraldursins. Meiri hlutinn leggur til eina tæknilega lagfæringu á frumvarpinu sem varðar dagsetningu í ákvæði til bráðabirgða XVIII í lögum um atvinnuleysistryggingar. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við 2. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Í stað dagsetningarinnar „30. september 2021“ í 2. mgr. kemur: 31. janúar 2022. Undir þetta skrifa sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason hv. þingmenn. Læt ég þá þessu lokið.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti minni hluta velferðarnefndar við þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar o.fl. Minni hluti velferðarnefndar styður frumvarpið en telur það mikil vonbrigði að stjórnvöld ætli enn og aftur að skilja námsmenn eftir þegar kemur að nauðsynlegum úrræðum vegna atvinnuleysis. Minni hlutinn leggur því til breytingar á frumvarpinu þess efnis að brugðist verði við fyrirsjáanlegum atvinnuvanda námsmanna á komandi sumri. Það er deginum ljósara að fjöldamargir námsmenn verða án atvinnu yfir sumartímann og verða þar með af tekjum sem þeir hefðu ella reitt sig á. Af þessum sökum er lagt til að námsmönnum verði tryggður réttur til atvinnuleysisbóta í sumar. Allt að 70% námsmanna framfleyta sér með hlutastörfum samkvæmt könnun Eurostudent en fjöldi slíkra starfa hvarf í faraldrinum án þess að stjórnvöld tækju tillit til þess og kæmu námsmönnum til aðstoðar. Vakin er athygli stjórnvalda á því að námsmönnum sem taka námslán hefur fækkað um helming á undanförnum tíu árum, oftar en ekki vegna ónógrar framfærslufjárhæðar námslána. Námsmenn greiða sinn hluta inn í atvinnuleysistryggingakerfið þegar þeir eru á vinnumarkaði án þess að njóta nokkurra réttinda í kerfinu. Það skapar misrétti sem ekki er hægt að gera námsmönnum og fjölskyldum þeirra að búa við. Að framangreindu virtu leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Á eftir 3. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 52. gr. er heimilt að greiða atvinnuleysisbætur frá 1. júní 2021 til 31. ágúst 2021 til þeirra sem stunda nám, samanber c-lið 3. gr. Undir þetta rita sú sem hér stendur, Guðmundur Ingi Kristinsson, hv. þm. Flokks fólksins og Halldóra Mogensen, hv. þm. Pírata. Hvers vegna þetta? Við erum að tala um mjög afmarkað tímabil. Við erum að tala um eingöngu í sumar, ekki til frambúðar og minnum á, enn og aftur, að námsmenn eru alls konar. Sumir námsmenn geta búið svo til frítt í foreldrahúsum en aðrir námsmenn hafa fyrir fjölskyldu að sjá, þurfa að greiða húsaleigu o.s.frv. og þurfa því fulla framfærslu á þessum tíma en yfir sumarmánuðina eru engin námslán í boði. Fjöldi námsmanna á ekki rétt á námslánum og getur því ekki framfleytt sér með þeim. Af þessum sökum verður að koma þessu fólki til aðstoðar. Fjárhagsaðstoð sveitarfélaga gerir það ekki enda eiga námsmenn sjaldnast rétt á slíkri aðstoð og það er þess vegna, herra forseti, sem við viljum leggja þetta til. Þetta er réttlætismál. Þetta er bráðabirgðaákvæði sem er eingöngu tímabundið til að koma þessum ágæta þjóðfélagshópi til aðstoðar núna á þessum tímum í kjölfar kórónuveirufaraldurs og ég vona að þingið samþykki þessa tillögu.
Forseti. Hér var hv. formaður velferðarnefndar að kynna nefndarálit með breytingartillögu sem ég er á og snýr að því að aðstoða námsmenn. Það er í raun og veru fáránlegt að minni hlutinn þurfi að vera með þessa breytingartillögu, að þetta sé ekki hluti af breytingartillögum meiri hlutans til að tryggja það að námsmenn fái atvinnuleysisbætur, alveg eins og atvinnulausir fá að fara í nám. Námsmenn hafa verið að vinna meðfram námi og eiga það inni í þessum sjóði að fá aðgang að atvinnuleysisbótum þegar þeir lenda í erfiðleikum eins og núna í Covid. Mig langaði til að ræða aðeins um atvinnuleysi og það ástand sem er uppi í dag. Við sjáum núna í fréttum að Vinnumálastofnun hefur svipt 350 atvinnuleitendur tímabundið eða alfarið atvinnuleysisbótum síðustu tvo mánuði. Það er út af því að fólk hefur hafnað störfum. Vinnumálastofnun virðist svo vera í hálfgerðri fjölmiðlaherferð til að brýna fyrir fyrirtækjum að láta stofnunina vita ef fólk á atvinnuleysisbótum þiggur ekki vinnu. Afsakið orðbragðið, forseti, en hvaða rugl er þetta eiginlega? Hvers konar ólög höfum við eiginlega samið? Það er ætlast til þess að fólk á bótum taki bara þá vinnu sem býðst alveg óháð launum, óháð vinnuaðstöðu, staðsetningu og alveg óháð menntun og áhuga umsækjenda. Hvaða skilaboð eru þetta? Hvaða hugmyndafræði liggur þarna að baki og hvaða markmiðum á þetta að þjóna? Ætlum við sem samfélag í alvöru talað að krefjast þess að fólk rífi sig og fjölskyldur sínar upp með rótum og neyða það til að taka starf sem það hefur kannski engan áhuga á, jafnvel á slæmum kjörin, bara vegna þess að eitthvert starf losnaði einhvers staðar? Ætlum við í alvörunni að kippa fótunum undan fólki því að við viljum að það sé að vinna til þess eins að vinna? Þrýstingurinn og kröfurnar sem þessar skilyrðingar skapa eru mikið áhyggjuefni og ættu að vera mikið áhyggjuefni fyrir okkur og ættu að skoðast í samhengi við aukinn geðheilbrigðisvanda og kulnun. Nú er verið að tala um að virkni ungs fólks eða skortur á virkni sé vandamál, að ungt fólk sé ekki nægilega virkt. Ég held að það sé kjaftæði, afsakið orðbragðið, forseti. Ungt fólk er alveg nægilega virkt. Við berum bara allt of litla virðingu fyrir því hvernig ungt fólk er virkt, hvernig það kýs að verja tíma sínum. Stóri vandinn er tilgangsleysið sem vaxandi hópur fólks finnur fyrir og kannski ekki skrýtið þegar horft er til þeirra úreltu hugmynda um hlutverk manneskjunnar í samfélaginu, að manneskjan sé bara tannhjól sem ætlað er að drífa öll kerfin okkar áfram, hugmynda sem ríkið með sínum fáránlegum hvötum og refsingum viðheldur og magnar upp. Atvinnulausir eru svo ekki þeir einu sem eru settar svona þröngar skorður. Þetta á við um alla bótaþega. Ég gæti haldið hér langa ræðu um þær fáránlegu skerðingar og skilyrðingar sem finnast víðs vegar í bótakerfunum okkar, sem við erum víst heimsmeistarar í, skerðingum og skattlagningu á fátækasta fólkið í samfélaginu. Þessar skerðingar eru ekki bara mannfjandsamlegar heldur eru þær engan veginn til þess fallnar að ná markmiðunum, ef markmiðið er að tryggja einhvers konar fyrir fram skilgreinda hugmynd ríkisins og samfélagsins um virkni. Skerðingar og skilyrðingar hafa nefnilega öfug áhrif. Þær draga úr virkni. Fólk í skerðingarfangelsi stjórnvalda getur hvorki hreyft legg né lið án þess að ríkið hirði af því peninga, fyrir utan það hvað þetta markmið, að auka og tryggja virkni, er mikið drasl. Með því frumvarpi sem verið er að ræða hérna og öðrum aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem voru viðbrögð við Covid, er verið að dæla fjármagni í alls konar vinnumarkaðsaðgerðir sem styðja fyrst og fremst við það að fyrirtæki geti ráðið inn starfsfólk með stuðningi hins opinbera. Þarna er því verið að auka enn meira þau völd sem fyrirtækin hafa gagnvart atvinnulausu fólki: Komdu til mín, annars refsar ríkið þér. Þetta eru skilaboðin. Þetta er það sem við erum að leggja upp með. Þarna kristallast sú skaðlega, undirliggjandi hugmyndafræði, að við manneskjurnar séum lítið annað en þrælar vinnumarkaðarins. Það sé bara tilgangur okkar og það sem allt kerfið snýst um, að koma fólki út á vinnumarkaðinn eins hratt og mögulegt er. Ættum við ekki frekar að vera að styðja við einstaklinginn beint? Við vitum að fólkið í landinu er algerlega fært um að skapa eigin verðmæti ef því og okkur öllum er gefið smá svigrúm til þess. Væri ekki skynsamlegra að slaka á kröfunum sem gerðar eru til atvinnulausra og auka svigrúmið? Ég hefði viljað sjá stjórnvöld í upphafi faraldursins gefa atvinnulausum tímabil þar sem engar kröfur voru gerðar. Hvers konar verðmætasköpun hefði átt sér stað ef stjórnvöld hefðu treyst fólki fyrir þess konar frelsi, treyst fólki fyrir því að geta skapað verðmæti í samfélaginu út frá eigin þörfum, út frá eigin ástríðu? Hugsið ykkur sóunina sem felst í því að þvinga fólk í störf sem henta því engan veginn. Um leið missir fólk af tækifæri sem hefði kannski hentað því miklu betur, bara vegna þess að reglurnar gera ekki ráð fyrir því að fólk fái nokkru ráðið um það hvernig það hagar atvinnuleit sinni. Það frumvarp sem við ræðum núna er einmitt framlenging af þeirri stefnu stjórnvalda, af þeirri hugmyndafræði að veðja á atvinnurekandann og fjármagnseigandann frekar en fólkið. Það er ástæðan fyrir því að ég get engan veginn stutt þessar aðgerðir, þótt það séu aðgerðir í frumvarpinu sem eru góðar. Verið er að gefa atvinnulausum aukið fé, 100.000 kr. fyrir þá sem hafa verið lengi atvinnulausir, sem er frábært. Ég hefði verið til í að sjá fleiri slíkar aðgerðir þar sem við værum bara að styrkja fólk beint og valdefla fólkið í landinu, en ekki endalaust að valdefla fyrirtækin. Við verðum að jafna þetta valdaójafnvægi.
Forseti. Þetta er stutt og laggott nefndarálit frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og barst ein umsögn frá Öldu – félagi um sjálfbærni og lýðræði. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað. Tilgangur þess er að takmarka rétt þingmanna til endurgreiðslu ferðakostnaðar í aðdraganda kosninga til Alþingis. Í umræddri umsögn frá Öldu er lýst yfir eindregnum stuðningi við frumvarpið. Nefndin fjallaði um þetta mál og skoðaði og er kannski ágætt að rifja upp að málið er unnið í samkomulagi flestra nefndarmanna í forsætisnefnd, ekki þó allra. Hygg ég að einhverjir muni gera grein fyrir þeim ágreiningi í ræðum. En meiri hluti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leit svo á að það væri mikilvægt að viðhalda samkomulagi um þetta frumvarp og fylgja því alla leið þó að sum okkar hefðu kannski þær skoðanir að nýta hefði mátt ferðina til að gera eitthvað meira í þeim efnum, breyta á einhvern annan hátt lögum um þingfararkaup alþingismanna. Sjálfur hefði ég alveg verið til að skoða hluti í því en hvorki gafst tími til þess né taldi ég, í það minnsta, að rétt væri að gera það núna og að mikilvægt væri að halda þessari samstöðu í gegnum málið, enda er málið býsna gott og gott að við náðum saman um það. Þess vegna lagði meiri hlutinn til að frumvarpið yrði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson skrifaði undir álitið með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu, en annars skrifa undir þetta stutta og laggóða nefndarálit, ásamt þeim sem hér stendur, hv. þingmenn Jón Þór Ólafsson, Andrés Ingi Jónsson, með fyrirvara, Guðmundur Andri Thorsson, Hjálmar Bogi Hafliðason og Líneik Anna Sævarsdóttir.
Virðulegur forseti. Líkt og fram kom hjá hv. framsögumanni nefndarinnar þá stend ég að þessu nefndaráliti, með fyrirvara þó sem ég hyggst nú gera grein fyrir. Það er kannski rétt að byrja á því að segja að sá fyrirvari snýr ekki að því sem er í frumvarpinu. Ég styð efni þessa frumvarps heils hugar og tel vera framfaraskref að vera með skýrari reglur varðandi það hvaða rétt þingmenn hafa til endurgreiðslu ferðakostnaðar í aðdraganda kosninga, bara til að jafna þann aðstöðumun sem eðlilega og nánast óhjákvæmilega er á milli þeirra sem fyrir eru og þeirra sem sækja eftir því að komast hingað inn. Það er alveg eðlilegt að við hemjum aðeins þá möguleika sem við höfum í gegnum starfið til að styrkja stöðu okkar á kostnað þeirra sem eru að reyna að ná kjöri. Fyrirvari minn snýr hins vegar að atriði sem ég nefndi í 1. umr. málsins við hv. flutningsmann þess, Steingrím J. Sigfússon, og varðar 9. gr. laga um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað. Það er grein sem snýst um endurgreiðslu starfskostnaðar. Ég ætla örstutt að fara yfir hvernig þau mál standa til að útskýra hvað það er sem ég hefði frekar vilja sjá gerast og hvað það er sem mér þætti gott að sjá gerast í framhaldinu. Á 149. löggjafarþingi lagði sá sem hér stendur fram frumvarp um breytingu á lögum um þingfararkaup þar sem lagt var til að fella brott 2. málslið 2. mgr. 9. gr. laganna. Sú málsgrein snýst um að endurgreiða skuli alþingismönnum starfskostnað samkvæmt reglum sem forsætisnefnd setur. Síðan kemur sá málsliður sem ég vil og trúi að muni á endanum falla brott úr lögunum, að heimilt sé að greiða starfskostnað samkvæmt þessari málsgrein sem fasta fjárhæð í stað endurgreiðslu samkvæmt reikningum. Það sem mér þætti eðlilegra ráðslag varðandi þetta er að þingmenn hefðu möguleika á að fá starfskostnað endurgreiddan, kostnað sem sannarlega fellur til vegna starfa þeirra en aðeins gegn framvísun reikninga, og þeir reikningar myndu síðan, eins og gengur og gerist í því gagnsæisamfélagi sem við erum komin inn í, birtast á vef Alþingis, eins og raunin er orðin varðandi aðrar kostnaðargreiðslur þingmanna. Þetta myndi sýna ákveðna ráðdeild. Þetta myndi sýna ákveðna ábyrgð gagnvart því að við þiggjum hér opinbert fjármagn og höfum ákveðið frelsi til að ráðstafa þeim í þennan starfskostnað. En raunin er sú að þessi undanþáguheimild, sú heimild sem er í málsgreininni varðandi það að heimilt sé að greiða starfskostnað sem fasta fjárhæð í stað endurgreiðslu, er sú sem almennt er notuð. Þegar frumvarp mitt var til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í maí 2019 skilaði forsætisnefnd inn umsögn um það og sagðist hafa rætt á fundum sínum að tímabært væri að hefja undirbúning að endurskoðun laga um þingfararkaup þar sem gera mætti ráð fyrir því að þetta ákvæði laganna kæmi til skoðunar. En eins og fram kom í 1. umr. við það mál sem við ræðum hér í dag þá náðist ekki samstaða í forsætisnefnd um að taka á því. Þar með erum við aðeins að taka á ferðakostnaði í aðdraganda kosninga. Mér skilst hins vegar að þetta standi til bóta og bind vonir við að forsætisnefnd setji innan skamms í gang heildarendurskoðun á bæði lögunum og reglum forsætisnefndar varðandi starfskostnað og vænti þess að við sjáum eitthvað í þá veruna áður en til kosninga kemur nú í haust. Þessi starfskostnaður er nefnilega til töluvert meiri vandræða en hann þyrfti að vera vegna þess að það er möguleiki að fá hann sem ígildi launauppbóta. Með því að fella út málsgreinina sem ég hef lagt til að fella út þá væri þetta miklu vandræðaminni heimild. Rifjum upp hér örstutt þegar kjararáð hækkaði laun þingmanna ansi skarpt eftir kosningar 2016. Í janúar 2017 brást forsætisnefnd við þeirri hækkun með því að lækka þessar starfskostnaðargreiðslur. Greiðslur, sem eiga að standa undir skrifstofukostnaði eða öðru slíku, voru þarna notaðar til að lækka laun þingmanna. Þetta sýnir hvernig búið er að grauta þessu saman, hvernig farið er að líta á starfskostnaðinn sem launauppbót. Þannig mætti í rauninni segja að stofnað hafi verið til hans árið 1995 þegar lög um þingfararkaup voru upphaflega sett. Á þeim tíma voru þetta nú enn hærri greiðslur. Í dag er starfskostnaðurinn 40.000 kr. á mánuði og hefur haldist þannig óbreyttur frá því að hann var lækkaður í janúar 2017. Ég myndi leggja til að hann héldist óbreyttur þangað til nýju fyrirkomulagi verður komið á. En árið 1995 var starfskostnaðurinn ígildi þriðjungshækkunar á þingfararkaupi. Þá var þetta ákvæði gagnrýnt af hluta þingmanna sem dæmi um sjálftöku þingheims, sem einhverja hjáleið þingmanna fram hjá því kerfi sem sett hafði verið upp til að ákvarða laun þingmanna. Og það prinsipp heldur í sjálfu sér þó að upphæðin sé í dag fjarri því að vera sama hlutfall af launum þingmanna og hún var í árdaga laganna. Eins og fram kom hjá hv. framsögumanni þá byggir það frumvarp sem við erum að afgreiða hér í dag á samkomulagi flestra flokka sem eiga sæti í forsætisnefnd og við það er í sjálfu sér ekkert að athuga. Í trausti þess að sú samstaða haldi hér í þingsal þá finnst mér sjálfsagt að styðja frumvarpið eins og það stendur en legg þó ríka áherslu á að forsætisnefnd komi fyrir kosningar starfskostnaðargreiðslum í skýran og góðan farveg og strax að loknum kosningum verði vonandi bætt úr því ástandi sem tæpt var á í frumvarpinu sem ég lagði fram á 149. þingi.
Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur er ekki meðflutningsmaður á þessu nefndaráliti og sá sem hér stendur er ekki hlynntur þessu máli eins og það er umbúið hér. Ástæðan er ekki sú að ég eða annað Miðflokksfólk viljum ekki jafna þann aðstöðumun sem er á milli sitjandi þingmanna og þeirra sem berjast fyrir því að komast á þing hið fyrsta sinni. Eins og málið er umbúið þá skilur það eftir einn hóp sem mun hafa gríðarlegan aðstöðumun í komandi kosningum og það eru ráðherrar. Því hefur verið flaggað hér, m.a. af forseta þingsins þegar þetta mál var lagt fyrir, að það lægi fyrir bréf frá tveimur ráðuneytisstjórum um að reglur um ferðakostnað ráðherra verði teknar upp að þessu frumvarpi samþykktu. Nú langar mig enn einu sinni, herra forseti, að vitna í texta frá Halla og Ladda þar sem segir, með leyfi forseta: „Mér þætti gaman að sjá það“, vegna þess að ég hef þá trú að þetta mál muni í engu breyta því að ráðherrar muni áfram halda sínum yfirburðum í því að ferðast á milli staða í ráðherrabílum. Þeim verður ekki lagt. Og menn munu segja: Ja, við erum að mæta á fundi í boði einhvers og einhvers. En málið er að nú rennur upp skeið borðaklippinga og skóflustungna. Það er alveg næsta víst að aðstöðumunur ráðherra og þingmanna verður ekki leiðréttur fyrir komandi kosningar. Af þeirri ástæðu er ekki hægt að leggja nafn sitt við þetta frumvarp. Að öðru leyti vil ég segja það sérstaklega í tilefni orða hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar, sem talaði hér á undan mér, að í grunninn er ég á móti því að launakjör þingmanna og önnur starfskjör þeirra séu eitthvert feimnismál. Enda geta landsmenn, eins og alþjóð veit, flett upp launum okkar þingmanna í hverjum mánuði og séð hvernig þau laun eru samansett; grunnlaunin, álag vegna nefndarformennsku og/eða annarra slíkra hluta, og starfskostnaður og ferðakostnaður, ef hann er til staðar. Og nú er rétt að taka það fram að að sá sem hér stendur og menn sem eru í svipaðri stöðu og hann, þ.e. þingmenn hér á höfuðborgarsvæðinu, vegna málsins sem við erum að ræða, eru manna ólíklegastir til þess að fá einhvern kostnað endurgreiddan út af t.d. ferðakostnaði í kosningabaráttu. Það er einfaldlega þannig, og það er enginn að kvarta eða kveina undan því, að þeir sem búa á þessu svæði fá ekki ferðakostnað greiddan nema hvert ferðatilvik sé 15 km, þ.e. hvor leið, eða 30 km allt í allt. Nú fer því fjarri að þingmaður eins og sá sem hér stendur þurfi að fara jafn langar leiðir og menn í hinum stóru landsbyggðarkjördæmum, sérstaklega norðaustur, norðvestur og suður þar sem menn þurfa að fara annars vegar frá Siglufirði og suður á Djúpavog og frá Reykjanestá að Hornafirði, bara svo dæmi sé nefnt. Tregða mín gagnvart þessu frumvarpi snýst ekki um það. Hún snýst einfaldlega um að allir sitji við sama borð, þar með taldir ráðherrar. En eins og ég var að byrja að segja þá eru launakjör og önnur starfskjör þingmanna feimnismál, meira að segja í hugum þingmanna. Ég veit ekki af hverju það er. Þingmenn eru ekkert of sælir af sínum launum miðað við vinnutíma, en ég er heldur ekki kvarta yfir því. En það kom fram í svari við nokkuð viðamikilli fyrirspurn sem ég lagði fram fyrir tveimur eða þremur árum, að ég held, að það sé ekki til forstöðumaður í ríkisstofnun svo smárri að hann sé ekki með betri launakjör en alþingismaður. Ég held að það sé líka hægt að fullyrða það að skrifstofustjóri í ráðuneyti er miklu betur haldinn launalega en alþingismaður. Mig minnir, herra forseti, að alþingismaður sé með launakjör á borð við launaheiti sem heitir skrifstofustjóri án skrifstofu, þ.e. einhver sem hefur skrifstofustjóratitil sem launaheiti en hefur ekki mannaforráð og, ég verð að segja, herra forseti, bera takmarkaða ábyrgð. Ég hef einhvern tíma sagt það af því að menn hafa oft talað um þjóðarskútuna, að á öllum öðrum skútum væri bátsmaður ekki með hærri laun en stýrimaður, bara svo það sé sagt. Þetta er sagt algjörlega án hroka eða drýldni, þetta liggur bara í eðli þess sem við erum að tala um. Hver er ábyrgðin? Ég vitnaði áðan til skrifstofustjóra á skrifstofu í ráðuneyti. Ég hef ekkert á móti þeirri stétt, alls ekki. Hann er skipaður til fimm ára, yfirleitt endurskipaður nema eitthvað hræðilegt hafi gerst, þarf ekki að fara í starfsviðtal við þjóðina á fjögurra ára fresti. Þannig að ábyrgðin er mjög takmörkuð. Ég hef stundum tekið sem dæmi um þá ábyrgð sem hvílir á fólki hér og svo embættismönnum plagg sem kemur út einu sinni á ári, sem heitir fjárlög sem alþingismenn koma alveg ofboðslega lítið að því að semja og ráðherrar jafnvel líka, ég tala nú ekki um eftir samþykkt laga um opinber fjármál sem ég ætla, herra forseti, enn á ný að biðjast afsökunar á því að hafa stutt á sínum tíma. Ég mun sjá eftir því allan minn þingferil og lengur. En sérstaklega eftir þá breytingu eru áhrif þingmanna og ráðherra á fjárlög íslenska ríkisins nánast núll. Hverjir bera ábyrgð á þessu plaggi? Jú, það er hópur af ágætum embættismönnum sem semur þetta plagg, skilar því hér inn og við setjum fingraför okkar á það, sumir, aðrir ekki. En hver ber ábyrgð á því að fjárlög íslenska ríkisins standast ekki? Það er ekki maðurinn með excel-skjalið uppi í ráðuneyti sem samdi meiri partinn af frumvarpinu. Nei, það er trúlega hæstv. fjármálaráðherra. Honum gæti verið refsað grimmilega, t.d. með því að henda honum út í næstu kosningum. En embættismaðurinn siglir rólegan sjó og heldur áfram og býr til fleiri excel-skjöl fyrir næsta ráðherra og næsta þingmann. Þannig að ég segi: Ef við tölum um ábyrgð, ef við tölum um vinnutíma - og ég segi aftur: Ég er ekki að klaga, ég valdi þetta hlutskipti sjálfur og er mjög hrifinn af því og sækist mjög eftir því að vera hér áfram. Það er ekki út af því að þangað leiti klárinn sem hann er kvaldastur, heldur af því að þetta er mikilvægt og merkilegt starf sem maður er auðmjúkur að fá að gegna. Þannig að ég hef látið fara aðeins undir skinnið á mér og í taugarnar á mér að þessi umræða um launakjör þingmanna og kjör þeirra að öðru leyti skuli vera feimnismál. Ég hef sagt það áður, held ég, í þessum ræðustól, ég skal þá bara ítreka það og árétta, að ég mun ekki biðjast afsökunar á þeim launum sem alþingismenn hafa, síður en svo, og ég tel engan þurfa að gera það. Ég veit ekki um nokkurn mann hér inni, ekki núna, ekki áður það ég veit, sem hefur sóst eftir þessu starfi vegna launanna, ég þekki bara ekki þau dæmi. Enda sjá menn það á því sem ég sagði hér áðan, og nú ætla ég, þvert á það sem ég sagði áðan, að halda því fram að í ráðuneytum þar sem ég þekki til á Íslandi sé ærið vinnuálag. Þótt margir haldi að menn sitji þar og dotti fram á bringuna þá er það fullkominn misskilningur. Það er mjög hátt, ég ætla ekki að segja vinnutempó, herra forseti, af því að við tölum íslensku hér, en vinnuálag og hraði og nauðsyn á hröðum og fljótum og skjótum vinnubrögðum er mjög ráðandi og ríkjandi í starfsemi ráðuneyta. En engu að síður, eftir að hafa unnið ráðuneyti í nokkurn tíma man ég ekki eftir því að hafa verið að svara miklu af tölvupóstum eftir miðnætti og eitthvað slíkt, eins og maður gerir gjarnan í þessu starfi hér. Þannig að dagarnir eru ekki eins langir og ábyrgðin er ekki sú sama. Þess vegna finnst mér ekki að alþingismenn eigi að biðjast afsökunar á því að taka laun fyrir sín störf og mér finnst ekki að kjör þeirra eigi að vera eitthvert feimnismál. Ef við tölum um að breyta starfskostnaðargreiðslu, það kann vel að vera að það sé hið besta mál, þá held ég að þak krefjist töluvert mikillar vinnu vegna þess að þá held ég, ef það verður ofan á að menn breyti því, að þetta verði greitt samkvæmt reikningum eða einhverju slíku. Það er bara fínt, gegnsætt og flott. En þá verða menn líka að vita alveg nákvæmlega hvaða kostnaður það er sem er endurgreiðanlegur. Nú ætla ég að vitna til þess að það hefur hent mig held ég einu sinni eða tvisvar á mínum örstutta þingmannsferli að sækja fundi úti í heimi á eigin kostnað. Þá ákvað ég að nýta þann starfskostnað sem greiddur er hér til að standa straum af hluta af þeim kostnaði sem það hafði í för með sér að sækja fundi á eigin vegum en ekki þingsins. Ég verð að segja að þessi 40.000 kall á mánuði dugði ansi skammt í eitthvað slíkt. Þess vegna segi ég og ítreka það að ef við ætlum að fara að breyta því og segja: Nú endurgreiðum við kostnað samkvæmt reikningi, þá verðum við fyrst að vera með það alveg skýrt og alveg gagnsætt þannig að ekki sé hægt að misnota það: Hvaða kostnaður er það sem verður endurgreiddur? Þá segi ég: Fari menn t.d. á fund - og ég ætla að segja það að þeir fundir sem ég sótti á eigin kostnað voru ekki ómerkilegir fundir nema síður sé. Þeir voru mjög merkilegir og mjög nauðsynlegir. Hið fyrra sinni þegar ég fór á slíkan fund var það vegna þess að Alþingi sendi ekki þingmann til þess fundar, svo merkilegt sem það nú var. Það var náttúrlega fjórum eða fimm árum eftir hrun þannig að menn voru svolítið nervösir við að borga mikinn ferðakostnað. En á þeim tíma sendi Alþingi ekki fulltrúa á Kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Alþingi sendi ekki fulltrúa þangað. Því lagði ég upp með nesti og nýja skó og fór þá ferð og nýtti til þess þennan starfskostnað. Og starfskostnaður ársins dugði hugsanlega fyrir helmingi af þeim kostnaði sem var útlagður út af þeirri ferð. En aftur. Ég er ekkert að kvarta, ég ákvað að gera þetta sjálfur. Þetta er engum öðrum að kenna. Ég segi þetta bara af því að ég vara við og bendi á að menn þurfa að skilgreina endurgreiðanlegan kostað mjög vel. En aftur að þessu örstutta nefndaráliti sem ég er búinn að tala dálítið mikið um og þó ekki. Ég leggst gegn þessu máli enn og aftur og mun greiða atkvæði gegn því þegar það kemur til atkvæða vegna þess að það er mín bjargfasta sannfæring að ráðherrar muni halda uppteknum hætti. Það vill þannig til að ég er nýbúinn að leggja fram þó nokkuð gildar fyrirspurnir um ferðakostnað ráðherra fyrir hvert ár, fimm ár aftur í tímann, þannig að það verður þá kannski fróðlegt að sjá hvernig hann breytist, ef hann breytist nú í aðdraganda þessara kosninga í haust þó að það svar komi síðar. En engu að síður hef ég þá bjargföstu trú að þetta skilji ráðherrana eftir skör hærra og betur setta en þingmenn hér inni og hvað þá þá sem sækjast eftir þingsæti og sitja ekki á þingi. Þess vegna finnst mér þetta mál ekki gott eins og það er umbúið og styð það ekki, stend ekki að nefndarálitinu og mun greiða atkvæði á móti þessu frumvarpi þegar það kemur hér til atkvæða.
Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis og lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd allri. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Elínu Valdísi Þorsteinsdóttur og Þórhall Vilhjálmsson frá skrifstofu Alþingis og Njörð Sigurðsson frá Þjóðskjalasafni Íslands. Þá barst nefndinni umsögn Þjóðskjalasafns Íslands. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þingsköpum sem miða að því að bæta verklag, auka skýrleika og festa í sessi ýmsa framkvæmd sem venja hefur skapast um í þingstörfum. Auk þess eru lögð til nokkur nýmæli og þá er skrifstofu Alþingis fenginn veigameiri sess í þingsköpum. Umfjöllun nefndarinnar um skjalasafn Alþingis. Í umsögn Þjóðskjalasafns Íslands er vikið að því að með gildistöku laga um opinber skjalasöfn, nr. 77/2014, hafi Alþingi, umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun verið undanskilin afhendingarskyldu skjala til Þjóðskjalasafns Íslands, samanber 3. mgr. 14. gr. laganna. Að mati Þjóðskjalasafns er nauðsynlegt að skerpa á ákvæðum um varðveislu og aðgengi að skjölum Alþingis og stofnana þess svo að sambærileg ákvæði gildi um varðveislu skjala þeirra og um varðveislu skjala þeirra aðila sem falla undir lög um opinber skjalasöfn. Nefndin tekur fram að skjalasöfn Alþingis og stofnana þess voru undanskilin afhendingarskyldu til Þjóðskjalasafns með vísan til þess að skjalasöfn þjóðþinga á Norðurlöndum falla ekki undir ríkisskjalasöfn viðkomandi landa og að norræn löggjöf er skýr um sjálfstæða stöðu skjalasafna þessara þinga. Auk þess gæti það farið í bága við hugmyndir um sjálfstæði löggjafarvaldsins og eftirlits- og fjárstjórnarhlutverk gagnvart öðrum greinum ríkisvaldsins. Í e-lið 31. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um skjalasafn Alþingis. Ákvæði 1. mgr. er samhljóða 4. mgr. 12. gr. þingskapa en í 2. mgr. er að finna nýmæli um að forsætisnefnd setji reglur um skjalasafn Alþingis og um aðgang að skjölum þess. Í greinargerð með frumvarpinu er sérstaklega vísað til athugasemda við frumvarp það er varð að lögum um opinber skjalasöfn. Þar var gert ráð fyrir að forsætisnefnd myndi tryggja að skjölum Alþingis yrði sinnt með ekki síðri hætti en skjölum afhendingarskyldra aðila samkvæmt lögum um opinber skjalasöfn og að aðgangur að skjölum Alþingis yrði ekki með lakari hætti. Með vísan til þess er gert ráð fyrir að forsætisnefnd setji reglur um skjalasafn Alþingis og aðgang að gögnum þess. Að mati nefndarinnar verður ekki annað séð en þetta tryggi að um skjöl Alþingis fari með sambærilegum hætti og skjöl afhendingarskyldra aðila samkvæmt lögum um opinber skjalasöfn. Varðandi samræmi þingskapa við lög um opinber fjármál. Í 37. gr. þingskapa segir að með öllum stjórnarfrumvörpum skuli fylgja mat á kostnaði fyrir ríkissjóð við lögfestingu þeirra. Ákvæðið var tekið í þingsköp með lögum nr. 84/2011. Árið 2015 voru sett lög um opinber fjármál, nr. 123/2015. Þau mæla fyrir um að stjórnarfrumvörpum skuli fylgja mun ítarlegra áhrifamat. Samkvæmt lögunum skal við mat á áhrifum stjórnarfrumvarpa draga fram markmið og tilætluð áhrif lagasetningar. Í þessu felst að fjallað sé með skýrum hætti um tilætluð áhrif frumvarpsins auk annarra áhrifa sem það kann að hafa, hvernig hin tilætluðu áhrif þjóna þeim markmiðum sem um ræðir og mælikvarðar tilgreindir til að meta hvort þeim hafi verið náð. Að mati nefndarinnar er rétt að þingsköp Alþingis endurspegli þessa breyttu framkvæmd og leggur nefndin til breytingar þess efnis. Varðandi mál að frumkvæði nefnda. Í 14. gr. frumvarpsins er lagt til að nýjum málslið verði bætt við 1. mgr. 26. gr. þingskapa um að nefnd geti ekki að eigin frumkvæði tekið upp efni þingmála sem vísað hefur verið til annarrar nefndar. Í greinargerð með frumvarpinu segir að með þessu sé lagt til að tekin verði af öll tvímæli um að nefnd geti ekki að eigin frumkvæði tekið upp þingmál, þ.e. lagafrumvarp, þingsályktunartillögu eða skýrslu sem vísað hefur verið til annarrar nefndar. Dæmi eru um að slíkt hafi verið gert en mikilvægt sé að fastanefndir taki tillit til verkaskiptingar nefndanna og því hvert þingið vísar þingmálum til umfjöllunar. Nefndin tekur í þessu sambandi fram að upp geti komið mál sem varða með einum eða öðrum hætti efni þingmáls. Nefndin hefur þar sérstaklega í huga stöðu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem falin hefur verið rík frumkvæðisskylda við eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Sú staðreynd að þingmáli hafi verið vísað til umfjöllunar einnar nefndar ætti ekki að koma í veg fyrir að hægt sé að taka upp mál því tengt til umfjöllunar í öðrum nefndum enda falli það undir málefnasvið þeirra, samanber 13. gr. þingskapa. Þetta er í raun til þess að menn séu ekki að reyna að svindla á þingsköpunum. Taka má dæmi um þingmál sem lagt hefur verið fram og ákveðið í þingsal að vísa því til einnar nefndar en ekki annarrar. Og þegar ágreiningur rís um slíkt eru greidd atkvæði í þingsal um að menn taki ekki sama mál upp í annarri nefnd eða mjög sambærilegt mál því að verið er að ræða það og vinna í annarri nefnd, þeirri sem þingið ákvað að vísa málinu til. Þó er áréttað mjög skýrt að þetta þýðir ekki að nefndir geti ekki fjallað um að eigin frumkvæði um alls konar mál, þó að þau séu tengd efni þess þingmáls sem vísað hefur verið til annarrar nefndar. Þetta á að ekki að takmarka frumkvæðisskyldu nefndar til að sinna starfi sínu samkvæmt stjórnarskrá og lögum og reglum þingsins. Bara svo það sé alveg skýrt. Framkvæmd atkvæðagreiðslna. Með 20. gr. frumvarpsins er lagt til að heimildir forseta til að fækka atkvæðagreiðslum verði rýmkaðar, einkum í málum þar sem allir eru sammála, eða því sem næst. Að mati nefndarinnar er rétt að forseti hafi heimild til að fækka atkvæðagreiðslum um atriði sem sátt ríkir um. Hins vegar er mikilvægt að ekki sé gengið á rétt þingmanna til að knýja fram atkvæðagreiðslu um einstakar greinar eða atriði í frumvarpi eða um hluta breytingartillögu. Því leggur nefndin til breytingu þannig að skýrt komi fram að óski þingmaður sérstakrar atkvæðagreiðslu skuli forseti verða við þeirri ósk, en henni skal að jafnaði komið á framfæri fyrir upphaf þess þingfundar þegar atkvæðagreiðsla um málið er á dagskrá. Þetta þýðir að eins og við sáum í Covid geta mál verið samþykkt í þinginu með svokölluðum afbrigðum, sem þýðir að brugðið er út af því sem lögin segja með því að tveir þriðju hlutar þingmanna geta samþykkt mál, og þá er hægt að taka saman atkvæðagreiðslur. Þetta var gert í fullri sátt í Covid, atkvæði greidd í þingsal og gat forseti þá tekið saman atkvæðagreiðslur. Af þeirri reynslu var ljóst að fækka má atkvæðagreiðslum og gera þær auðveldari í málum þar sem er ekki ágreiningur. En það sem verið er að passa upp á hérna er að þessi framkvæmd sé þó þannig að þingmaðurinn haldi áfram sínum óskerta rétti til að fá fram atkvæðagreiðslu um einstök atriði; frumvörp, breytingartillögu, þingsályktunartillögu eða hvað það er, til þess að vilji hans komi skýrt fram í þeirri atkvæðagreiðslu sem um ræðir. Þannig að ef hann er hlynntur einhverjum þáttum málsins en á móti öðrum þá skal forseti verða við ósk hans um að fá að greiða sérstaklega atkvæði um ákveðna liði. Svo er áréttað þarna að að jafnaði eru þingmenn þá beðnir um að vera vel undirbúnir varðandi þetta og biðja um atkvæðagreiðslu í upphafi, jafnvel fyrir þingfund. Eftirlit með stjórnsýslu dómstóla. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þingsköpum sem ætlað er að skerpa á eftirlitshlutverki Alþingis og tekið sérstaklega fram, svo á því leiki ekki vafi, að eftirlit þingsins taki einnig til sjálfstæðra stjórnvalda. Í því sambandi fjallaði nefndin um eftirlit með stjórnsýslu dómstólanna. Ákveðinn óskýrleiki hefur ríkt í umgjörð eftirlits með stjórnsýslu dómstólanna, sem hefur verið til umfjöllunar hjá umboðsmanni Alþingis og á vettvangi fastanefnda þingsins undanfarin ár. Hefur verið bent á að réttarbóta væri þörf um þetta atriði. Með stofnun dómstólasýslunnar var henni falið að vera í fyrirsvari fyrir sameiginlega stjórnsýslu dómstólanna. Markmiðið var að efla og styrkja hana og stuðla að samræmi í framkvæmd mála er varða innri starfsemi dómstiganna þriggja. Að mati nefndarinnar fellur dómstólasýslan, sem er sjálfstæð stjórnsýslustofnun, undir hugtakið sjálfstæð stjórnvöld í merkingu a-liðar 23. gr. frumvarpsins og tekur eftirlit Alþingis því einnig til dómstólasýslunnar og þeirrar starfsemi sem lýtur stjórn hennar Að mati nefndarinnar er nauðsynlegt að útfæra nánar í hverju það eftirlit skuli fólgið og telur hún rétt að það verði áfram skoðað á vettvangi þingsins. Við slíka vinnu skuli haft samráð við umboðsmann Alþingis, dómsmálaráðuneyti og dómstólasýsluna. Í þeirri vinnu megi jafnframt hafa til hliðsjónar þau sjónarmið sem fram koma í skýrslu Ríkisendurskoðunar um stjórnsýslu dómstólanna og áliti meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um hana, á þskj. 355, 316. mál, áliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2015; á þskj. 1687, 872. mál á 145. löggjafarþingi; og áliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga sem síðar varð að lögum um dómstóla, nr. 50/2016, þskj. 1315, 615. og 616. mál á 145. löggjafarþingi. Svör ráðherra við fyrirspurnum þingmanna. Með frumvarpinu er lagt til að frestur ráðherra til að svara skriflegum fyrirspurnum verði lengdur úr 15 í 25 virka daga, en jafnframt er gert ráð fyrir að gengið verði eftir fullnægjandi skýringum ef óskað er eftir framlengingu á frestinum. Í greinargerð með frumvarpinu segir að ráðherrar hafi talið frestinn knappan og að með breytingunni megi fjölga þeim svörum sem berast innan frestsins og þar með fækka tilkynningum um að frestur verði á því að svör berist. Frestur ráðherra til að svara skriflegum fyrirspurnum var lengdur úr 10 virkum dögum í 15 með lögum nr. 84/2011, og var sá frestur talinn raunhæfari. Einnig var bætt við þeirri skyldu að ráðherra þyrfti að gera þinginu grein fyrir því af hvaða ástæðum fyrirspurn yrði ekki svarað á réttum tíma og hvenær vænta mætti svars. Nefndin skoðaði svartíma ráðherra við skriflegum fyrirspurnum frá 146. löggjafarþingi til og með 151. löggjafarþingi. Sú skoðun gefur til kynna að í fæstum tilvikum sé fyrirspurnum svarað innan 15 virkra daga. Fyrir því kunna að vera ýmsar ástæður, svo sem aukinn fjöldi fyrirspurna og skipulag og forgangsröðun innan ráðuneyta. Að mati nefndarinnar þarf að skoða þennan þátt frumvarpsins nánar og leggur hún því til að svartími ráðherra verði óbreyttur að svo stöddu. Nefndin leggur áherslu á að sú skoðun verði ekki til þess að þrengja að rétti þingmanna til að leggja fram fyrirspurnir, sem er mikilvægur liður í lýðræðislegu eftirliti og aðhaldi löggjafans með framkvæmdarvaldinu, samanber 54. gr. stjórnarskrárinnar. Þá telur nefndin rétt að kallað verði eftir ítarlegri rökstuðningi fyrir því ef ráðherra tekst ekki að svara fyrirspurn innan frests, samanber 6. mgr. 57. gr. þingskapa. Frumvörp sem innleiða EES-reglur. Í 19. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting að frumvörp, sem innleiða eiga reglur er byggjast á EES-gerðum, skuli að meginstefnu ekki fela í sér önnur ákvæði en þau sem leiðir af gerðinni og skuli í greinargerð tilgreina hvaða gerðir frumvarpinu er ætlað að innleiða og taka fram ef gengið er lengra en lágmarkskröfur gerða kveða á um. Nefndin styður þessa breytingu og telur hana geta aukið skilning á EES-málum og veitt þinginu aukin tækifæri til eftirfylgni. Nefndin leggur þó áherslu á að undir þetta falli ekki aðeins frumvörp sem innleiða EES-gerðir sem slíkar heldur einnig frumvörp sem ætlað er að búa til lagastoð fyrir innleiðingu EES-gerða í íslenskan rétt með stjórnvaldsfyrirmælum. Framtíðarnefnd. Við umfjöllun málsins barst nefndinni bréf forseta Alþingis þar sem farið var þess á leit að nefndin hefði frumkvæði að breytingartillögu við frumvarpið þess efnis að bætt yrði við ákvæði um flutning framtíðarnefndar forsætisráðherra til Alþingis. Í framtíðarnefndinni sitja ellefu þingmenn úr öllum flokkum, en hún hefur verið starfandi síðan árið 2018. Fyrirmynd nefndarinnar er framtíðarnefnd finnska þingsins, en henni er falið að vera hugveita þingsins um málefni framtíðar og skapa umræðu um tækifæri og ógnanir. Þungamiðjan í starfi nefndarinnar er umfjöllun um framtíðarskýrslu ríkisstjórnarinnar sem lögð er fram á miðju kjörtímabili og samstarf við forsætisráðuneyti Finnlands um efni hennar. Löggjafarþinginu ber að bregðast við framtíðarskýrslu forsætisráðherra og er það verkefni framtíðarnefndarinnar sem skilar áliti í lok kjörtímabils. Samstarf löggjafarvalds og framkvæmdarvalds sem í því felst er talið mikilvægt fyrir finnskt samfélag og tilvera framtíðarnefndarinnar byggist að talsverðu leyti á því. Framtíðarnefnd forsætisráðherra var m.a. ætlað að fjalla um þróun meginstrauma sem munu hafa mótandi áhrif á samfélagið til framtíðar, einkum með hliðsjón af tækniframförum, þróun umhverfismála og lýðfræðilegum þáttum. Á haustdögum 2019 skipaði forsætisráðherra vinnuhóp með fulltrúum skrifstofu Alþingis, framtíðarnefndar og forsætisráðuneytis til að meta ólík skipulagsform fyrir framtíðarnefndina. Ein af tillögum vinnuhópsins var að nefndin yrði færð til Alþingis til samræmis við fyrirmynd finnska þingsins. Sú tillaga hlaut jákvæðar undirtektir í forsætisnefnd og var samþykkt tillaga um 16 millj. kr. tímabundið framlag til Alþingis vegna kostnaðar við framtíðarnefnd. Með samþykkt tillögunnar var lagður grundvöllur að flutningi nefndarinnar frá forsætisráðuneyti til Alþingis. Í 13. gr. þingskapa er fjallað um fastanefndir þingsins og hlutverk þeirra. Að mati nefndarinnar þarf að gaumgæfa vandlega hvernig ákvæði um framtíðarnefnd yrði háttað ef lögð yrði til breyting á 13. gr. og hún gerð að fastanefnd enda nefndin um margt ólík núverandi fastanefndum, bæði að skipan og viðfangsefnum. Í ljósi þess að framtíðarnefndinni hefur ekki verið tryggt fjármagn nema á yfirstandandi ári og mikilvægis þess að reynsla komist á störf, verkefni og skipun framtíðarnefndar telur nefndin ákjósanlegt að hún starfi á grundvelli bráðabirgðaákvæðis fyrst um sinn, eða til loka næsta kjörtímabils. Þannig fengist nokkur reynsla af því að starfrækja framtíðarnefnd á Alþingi og á grunni þeirrar reynslu mætti sníða framtíðarákvæði um nefndina í þingsköpum. Leggur nefndin því til að bætt verði við frumvarpið ákvæði til bráðabirgða um framtíðarnefnd á Alþingi. Aðrar breytingar eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem finna má í nefndarálitinu.. Brynjar Níelsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Þorsteinn Sæmundsson skrifar undir þetta álit með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu. Þetta er allt saman er gert á Alþingi 26. maí 2021. Undir álitið rita Jón Þór Ólafsson, formaður og framsögumaður málsins, sá sem hér stendur, Líneik Anna Sævarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Andrés Ingi Jónsson, Brynjar Níelsson, Hjálmar Bogi Hafliðason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Óli Björn Kárason og Þorsteinn Sæmundsson, með fyrirvara. Ég þakka kærlega fyrir gott starf í nefndinni sem er búið að vera okkur gjöfult.
Herra forseti. Ég vil nú gera grein fyrir í stuttu máli þeim fyrirvara sem ég set við þetta annars ágæta mál. Ég er t.d. hrifinn af því að atkvæðagreiðslur skuli einfaldaðar og forseti á hverjum tíma fái meiri völd til að segja meira um hversu miklum tíma er eytt í atkvæðagreiðslur o.s.frv. Það er ég ánægður með. Af nokkuð biturri reynslu set ég fyrirvara við svör við fyrirspurnum til þingmanna af hendi ráðherra. Það kemur ekki til af góðu. Það kemur m.a. til af því sá sem hér stendur hefur orðið fyrir því oftar en einu sinni að þurfa að bíða milli þinga eftir svörum við fyrirspurnum til ráðherra. Það hefur meira að segja gengið svo langt að að dómi aðallögfræðings þingsins hafa ráðherrar farið á svig við lög um ráðherraábyrgð og lög um þingsköp í tregðu sinni við að svara fyrirspurnum. Réttur þingmanna til að bera fram fyrirspurnir er ærinn. Hann er stjórnarskrárvarinn. Það er ekki hægt að gleyma því að menn segja stundum: Það er orðið svo mikið af þessum fyrirspurnum, ráðherrar og ráðuneytin hafa ekki undan að svara þessu. En það fer engin fyrirspurn héðan út úr húsi nema forseti skrifi upp á fyrirspurnina. Ég man nú ekki eftir nema undantekningartilfellum þar sem fyrirspurnir hafa augljóslega verið annaðhvort einhver athyglissýki eða eitthvað slíkt eða vísvitandi leiðir til þess að að láta menn eltast við fánýti, ég man bara eftir því í undantekningartilfellum. Yfirleitt eru fyrirspurnir lagðar fram hér á þinginu vegna þess að þær eru um mál sem varða almenning og almannaheill. Þannig var t.d. um þær fyrirspurnir sem sá sem hér stendur hefur lengst þurft að bíða eftir svörum við þótt þau hafi flest skilað sér. En þó get ég látið þess getið hér að ég á enn útistandandi fyrirspurn frá 4. febrúar síðastliðnum. Hún er ekki flókin, síður en svo, en svar við henni hefur ekki borist. Það sem er kannski líka til að ergja þá sem hér sitja inni er að það er ekki alltaf sem ráðherrar biðja um frest til að svara. Það kann vel að vera að þessir 15 dagar, sem nefndin var sammála um að halda í, séu knappir, sérstaklega ef um viðamikla fyrirspurnir væri að ræða, séu of stuttur tími. En þá þurfa ráðherrar einfaldlega að biðja um frest. Ég man ekki eftir öðru en að því hafi verið ljúflega tekið, enda hafa menn svo sem ekki marga möguleika hér til að gera uppsteyt ef ráðherrar svara ekki á tilsettum tíma. Það sem ég hef kannski helst við þetta frumvarp að athuga er að það skortir í sjálfu sér, mér leiðist að segja viðurlög en samt í þá áttina gagnvart þeim ráðherrum sem ekki heiðra þann svartíma sem þeim er ætlaður. Það er jú til ein leið. Af því að ég minntist hér á áðan að ráðherrar hefðu farið í blóra við lög um ráðherraábyrgð þá eru til viðurlög við því. En það eru reyndar viðurlög sem ég hef eiginlega skömm á, það er landsdómur. Það væri nú frekar þungt ef kalla þyrfti út landsdóm svona 50 sinnum á ári út af því að ráðherrar svara ekki fyrirspurnum á réttum tíma. Það væri frekar viðurhlutamikið. En engu að síður þykir þeim sem hér stendur illt að það skuli ekki vera neitt í sjálfu sér sem hvetur ráðherra til að svara innan tilskilins frests. Það var nú sagt í hálfkæringi, en sá sem hér stendur stakk upp á því á nefndarfundi um daginn að hugsanlega væru dagsektir rétta svarið. Þær myndu þá beinast að ráðherra persónulega í hverju og einu tilfelli. En það var í hálfkæringi sagt. Engu að síður fylgir öllu gamni nokkur alvara. Það er mjög alvarlegur hlutur að mínu mati og að mínum dómi ef ráðherrar skirrast við að svara fyrirspurnum sem eru grundaðar. Og mér þykir illt að fyrirspurnum sem fengið hafa samþykki forseta þingsins áður en þær fara héðan úr húsi skuli ekki meiri gaumur gefinn en oft og tíðum hefur verið raunin hér. Því fer fjarri, því miður, að sá sem hér stendur sé einangrað tilvik eða tilfelli í því meðal þingmanna að fá ekki svör. Það hefur oft borið við, og þá undir liðnum fundarstjórn forseta núna upp á síðkastið t.d., að þingmenn hafa kvartað ítrekað yfir því að fá ekki svör við fyrirspurnum sínum og jafnvel að fá ekki einu sinni beiðni um frest á skilum á framkomnum fyrirspurnum. Það er þessi fyrirvari sem varð til þess að ég vildi ekki leggja nafn mitt alveg 100% við þetta nefndarálit. Þó að í grunninn sé málið gott og sé til þess fallið að liðka fyrir störfum hér og nýta tíma þingsins betur, þá er þetta ljóður á. Réttur þingmanna til að bera fram fyrirspurnir er stjórnarskrárvarinn. Eftirlitshlutverk þingmanna og eftirlitshlutverk þingsins, af því að hver og einn þingmaður er jú hluti af þessu þingi, hann er ekkert eyland - þetta eftirlitshlutverk er mjög mikilvægt og mjög mikilvægt aðhald við framkvæmdarvaldið. Það ber líka að minnast á það að núverandi ríkisstjórn er mynduð m.a. til að efla Alþingi, segir á kápu samstarfssamnings ríkisstjórnarinnar. Þetta er fallegt fyrirheit en það hefur ekki alltaf farið mikið fyrir því hér í þingstörfum á þeim fjórum árum sem nú eru að verða liðin frá því að þessi ríkisstjórn tók til starfa. Þannig að okkur veitir ekkert af sterku Alþingi. Okkur veitir ekkert af sjálfstæðu Alþingi. Okkur veitir ekkert af Alþingi sem hefur virkt aðhald með framkvæmdarvaldinu. Okkur veitir ekkert af Alþingi sem hreyfir við málum sem geta verið óþægileg ef þau varða almenning einhverju. Ég fullyrði að flest þau mál sem hér er spurt um á þingi og í gegnum tíðina hafa verið þess eðlis að allar þær upplýsingar sem óskað er eftir eiga erindi við almenning. Þær eru í þágu almennings, þeir hagsmunir sem fram koma og spurt er um varða hag almennings, varða þjóðarhag, ef maður vill vera spámannlegur. Að þessu leyti er því ljóst að þó að þetta mál sé ágætt þá er því ekki lokið. Það þarf að verða bragarbót á því hvernig ráðherrar svara fyrirspurnum. Það er nú einhvern veginn þannig, herra forseti, af því að mér leiðist að nota orðið viðurlög, að ef aldrei myndi kvikna í þá myndum við ekki vita til hvers slökkviliðið væri. Það er eins í þessu tilfelli. Við getum orðað það þannig að ef ekki er slegið á handarbakið á mönnum fyrir það að standa sig ekki þá er ekkert víst að menn bæti ráð sitt. Ég er heldur ekki á því, þó að ég þekki ágætlega til í störfum ráðuneyta og veit að þar er yfirleitt ekki yfirdrifinn mannskapur og vinnuhraðinn er þó nokkuð mikill, að það þurfi að koma til einhverjar stórkostlegar auknar fjárveitingar eða fjölgun á starfsfólki í ráðuneytum svona yfirleitt til að sjá um þennan þátt, þ.e. að svara fyrirspurnum frá Alþingi, ég tel það ekki. Enda væri mönnum í sjálfu sér í lófa lagið að gera sérstaka úttekt á því að leyfa ráðuneytunum að kveða upp úr með það með einhverjum hætti, með könnun eða einhverju slíku, að gefa ráðuneytum og ráðuneytisstjórum kost á því að meta það hversu mikill tími af starfstíma starfsmanna fer í það að svara þingmönnum. Ég held að það væri margt vitlausara í sjálfu sér fyrir ríkisreksturinn yfir höfuð en ef ráðuneyti réðu yfir öflugu verkbókhaldi, og sum gera það kannski nú þegar, ég kannast svo sem ekki alveg við það en það kann vel að vera, þannig að það sé ljóst hvernig tími manna er nýttur og í hvað hann fer í hverju ráðuneyti fyrir sig. Það væri náttúrlega bara til gagns fyrir þá sem starfa í ráðuneytunum, þeim sem stjórna þeim o.s.frv. Þá væri líka spurning um það að menn gætu jafnvel breytt áherslum og tekið ákvarðanir í framhaldi af því. Það hefur líka verið sagt út af þessum fyrirspurnamálum að rétt væri fyrir þingmenn að nýta þann rétt sem þeir hafa til að koma með óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra. Og menn nýta sér það augljóslega vel. En það verður að segjast eins og er, og mér finnst einhvern veginn núna, það er kannski bara tilfinning, að síðasta árið sérstaklega hafi svör ráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma orðið fátæklegri. Kannski er ég að gelta að röngu tré, það kann vel að vera, en mér finnst einhvern veginn að sérstaklega síðastliðið ár höfum við oft og tíðum komið að tómum kofanum hjá ráðherrum. Það er spurt út í atriði sem maður hefði haldið að þeir ættu að hafa svona nokkurn veginn á hreinu, en svörin hafa verið alveg ótrúlega fátækleg í sumum tilfellum. Ég ætla ekki að fara yfir þau dæmi hér en mun væntanlega gera grein fyrir þeim á öðrum vettvangi. Herra forseti. Að þessu sögðu vænti ég þess að ég muni jafnvel samþykkja þetta mál eins og það liggur fyrir. Ég er ánægður með það að nefndin skyldi hætta við að framlengja enn frestinn, í þetta skipti upp í 25 ár, vegna þess að mér hefði ekki þótt góð latína þar sem fresturinn hafði verið aukin fyrir um tíu árum að við værum að lengja frest ráðherranna á tíu ára fresti til einhverrar framtíðar. Mér finnst það ekki góð latína. Það er eins og að auka hámarkshraða ef menn keyra of hratt eða að auka við prómillin ef menn vilja aka undir áhrifum, svo ég taki tvö absúrd dæmi. En þetta mál eins og það er nú búið kallar á meiri vinnu, kallar á frekari úttektir, kallar á frekari rannsóknir á því hvernig ráðuneytin eru í stakk búin til að svara, að menn viti betur í hvað tími ráðuneytisstarfsmanna fer. En vonandi verður þetta mál samt sem áður, eins og það er lagt hér upp, til að efla Alþingi á endanum, til að efla sjálfstæði Alþingis og sjálfstæðan vilja þess og þeirra þingmanna sem hér sitja, og efla þá í því að spyrja erfiðra spurninga jafnt sem auðveldara og fá svar við spurningum sem varða hag fólksins í landinu. Til þess eru refirnir skornir. Og ef þetta mál verður til að efla það er ekkert nema gott um það að segja.
Forseti leyfir sér að draga í efa að til hafi staðið að lengja svarfrestinn í 25 ár, eins og forseta heyrðist hv. þingmaður segja, [[Hlátur í þingsal.]]enda væri það fullvel í lagt.
Já, takk.
En það mun hafa verið um 25 daga að ræða.
Einhverjir hafa þurft að bíða í einhver ár.
Forseti. Ég get ekki látið hjá líða að koma aðeins inn á þetta mál og kannski ekki síst það efni sem hér var síðast rætt. Fyrst langar mig þó að byrja á, bæði af því að það er gott að gera það og einnig af því að ég meina það innilega, að hrósa hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir að hafa haldið gríðarlega vel utan um þetta mál sem framsögumaður innan hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það er flókið að fjalla um þessi mál, þetta og fleiri mál sem eru í umræddri nefnd, eins og um kosningalög, þannig að það er ekkert auðvelt að halda þannig utan um að allir þræði haldi í gegnum það allt. Hv. þingmaður á hrós skilið fyrir hversu vel það tókst til. Þá langaði mig rétt að koma inn á þær breytingar sem hér eru lagðar til, annars vegar í nefndaráliti hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar en eins í frumvarpinu sem kemur upphaflega frá þingskapanefnd. Ég held að við getum verið nokkuð ánægð með okkur að hafa náð að gera þessar breytingar sem margar eru, ef ekki allar, til mikilla bóta. Sumir í þessum sal vildu örugglega sjá eitthvað af þessu öðruvísi og annað að ganga lengra og hitt skemur. En við verðum að taka tillit til allra sjónarmiða þegar við setjum reglurnar sem við verðum öll að fara eftir. Hér hefur verið býsna vel að verki staðið. Aðeins hvað varðar svartíma ráðherra, því að það var töluvert rætt í nefndinni, þá finnst mér mikilvægt að horfast í augu við allar hliðar þess máls. Ég hygg, herra forseti, að árið 2011 hafi verið ákveðið að svartíminn skyldi vera 15 virkir dagar. Það er engin heilög tala. Það er ekki stjórnarskrárbundinn réttur þingmanna að fá svar innan þess tímafrests. Þetta var ákveðið miðað við aðstæður á þeim tíma að væri sanngjarn og eðlilegur tímafrestur. Síðan hefur ýmislegt breyst. Það hefur breyst að fyrirspurnum hefur fjölgað, sem hefur vissulega haft áhrif, en líka hefur það breyst að ráðuneytin hafa tekið sér lengri tíma í að svara fyrirspurnum óháð fjölda þeirra. Þannig að hvort tveggja hefur gerst. Hér hefur verið talað um viðurlög. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson talaði um það á undan. Það er ágætt að við höfum það í huga að í núverandi þingskapalögum segir, með leyfi forseta: „Takist ráðherra ekki að svara fyrirspurninni innan þess frests sem ákveðinn er í þessari grein skal hann gera forseta Alþingis skriflega grein fyrir því, svo og hver ástæðan er og hvenær vænta megi svars til Alþingis.“ Þannig að uppfylli hæstv. ráðherra þessi ákvæði laga um þingsköp þá er erfitt að sjá annað en að hann uppfylli þingsköpin og gerist ekki brotlegur við þau. Við ræddum það hins vegar í nefndinni hvort þyrfti að skerpa á þessu, að það væri rökstuðningur með því ef ekki tækist að svara innan frestsins sem upp er gefinn. Rökstuðningur sem bæði þyrfti að fara til forseta og jafnvel til þess hv. þingmanns sem á fyrirspurnirnar hverju sinni. Þetta yrði með öðrum orðum heldur meira samtal um það af hverju ekki hefði tekist að svara, því að það geta verið mjög eðlilegar ástæður fyrir því. Ég er sannfærður um það, forseti, að hv. þingheimur mun halda áfram að vinna að lögum um þingsköp því að það er mjög mikilvægt að þau séu alltaf í þróun eftir því sem aðstæður breytast. Ég er algerlega sannfærður um að þetta er eitt af því sem verður skoðað. Í mínum huga er það einfalt að ef einhverju fyrirbæri eins og fyrirspurnum fjölgar til muna þá þarf að horfa á annað af tvennu; annaðhvort þarf að hugsa með sér að það taki þá meiri tíma innan sama mengis að svara þeim, eða þá að það þurfi að fjölga þeim starfsmönnum sem vinna við að svara fyrirspurnunum ef mengið, tíminn, á að halda sér. Þetta held ég að hv. þingmenn þurfi að horfa til í framtíðinni: Hver er fjöldi fyrirspurna sem fara héðan? Hver er fjöldi starfsmanna sem svara þeim og innan hvaða tíma og finna einhverja niðurstöðu? Og í þeirri vinnu er alltaf að hafa í huga rétt þingmanna til að leggja fram fyrirspurnir og fá við þeim svör.