Með bréfi, dagsettu 1. mars 2018, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: Landsnet hf. Hlutverk, eignarhald og áætlanir; Landhelgisgæsla Íslands: Verkefni erlendis; Fjármálastjórn Landbúnaðarháskóla Íslands, Lokun flugbrautar 06/24 á Reykjavíkurflugvelli: Stjórnsýsla, framkvæmd, skilvirkni og ákvarðanataka; Lyfjastofnun; Málefni útlendinga og innflytjenda á Íslandi og að lokum Verðlagsnefnd búvara og ráðgjafarnefnd um inn- og útflutning landbúnaðarvara.
Borist hafa tvö bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 246, um öryggi sjúklinga á geðsviði Landspítalans, frá Guðmundi Sævari Sævarssyni, og á þskj. 263, um kostnað við heilbrigðisþjónustu fyrir erlenda ferðamenn, frá Birgi Þórarinssyni. Einnig hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 237, um innflutning á hráum og ógerilsneyddum matvælum, frá Bjarna Jónssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Eins og við vitum öll fóru fjárlög fyrir árið 2018 á ljóshraða í gegnum þingið í desember sl. Þar var í engu gert ráð fyrir því að bæta hag öryrkja eða þeirra sem höllustum fæti standa í þessu samfélagi. Þá er ég að tala um að bæta hag þeirra beint, ekki óbeint, ekki í formi þess að veita þeim afslátt hér eða hvar eða aðgengi að einu eða öðru. Ég er að tala um framfærslu. Ég er að tala um möguleika á því að ná endum saman. Ég er að tala um fæði, klæði, húsnæði fyrir alla. Ég er að tala mat á diskinn. Hæstv. forsætisráðherra var í stjórnarandstöðu í fyrrahaust. Við vitum nú hvernig stöðugleikinn hefur verið í þessu húsi hvað pólitíkina varðar og vonum náttúrlega að hann fari að verða styrkari hér eftir. Staðreyndin er sú að þá talaði hæstv. forsætisráðherra um að öryrkjar gætu ekki beðið lengur eftir því að fá aðstoð, eftir því að fá bættan hag. Þess vegna liggur beinast við að ég spyrji hæstv. forsætisráðherra, því að undir hennar stjórn er ekkert verið að gera til að bæta hag öryrkja: Hvenær skipti hæstv. forsætisráðherra um skoðun? Er hún búin að skipta um skoðun? Eða hvað er um að vera? Er ekkert að marka það sem sett er á borðið hér, úr þessum hv. ræðustóli Alþingis? Hvað er ríkisstjórnin að gera fyrir öryrkja?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á mjög mikilvægu efni. Það er ekki rétt sem sagt er að ekkert hafi verið gert fyrir öryrkja í fjárlögum fyrir árið 2018. Þar skiluðu sér inn ákveðnar kjarabætur til öryrkja þannig að nú er staðan sú að 29% öryrkja fóru upp í 300.000 kr. greiðslur um áramótin og var bætt í við meðferð fjárlagafrumvarpsins samkvæmt tillögu frá hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, bara svo við höldum staðreyndum til haga. Síðan liggur fyrir að hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra hefur sömuleiðis átt samtöl við forsvarsmenn Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar um viðræðuáætlun því að þegar þeirri vinnu lauk sem allir fulltrúar stjórnmálaflokkanna áttu sæti í á sínum tíma, fulltrúar þessara samtaka, fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda, náðist ekki samstaða um þær kerfisbreytingar sem þar voru undir í málefnum örorkulífeyrisþega. Hins vegar náðist ákveðin samstaða um kerfisbreytingar á almannatryggingum hvað varðar aldraða. Það liggur hins vegar fyrir, af því að hv. þingmaður nefnir hér þá sem höllustum fæti standa, að eldri borgarar hafa komið á fund minn og óskað eftir því að metnar verði þær breytingar sem þá voru gerðar og hvernig þær hafa birst þeim sem höllustum fæti standa í hópi eldri borgara. Ég held að það sé mjög mikilvægt í ljósi þessara breytinga, sem áttu að skila sér í auknum kjarabótum til eldri borgara, að við förum yfir hvort þær hafi skilað sér. En um leið hef ég lagt á það mikla áherslu, varðandi þær viðræður sem nú munu hefjast við forsvarsmenn öryrkja um kerfisbreytingar og kjarabætur til handa örorkulífeyrisþegum, að sú vinna verði unnin eins hratt og mögulegt er. Þar tel ég mikilvægt að við horfum til þess að stefnt sé á mannsæmandi kjör en líka til aukinnar samfélagsþátttöku og sömuleiðis hvað við getum gert sem samfélag til þess að grípa fyrr inn í þegar kemur að fjölgun örorkulífeyrisþega. Þetta eru stór verkefni sem ég held þó að sé mikilvægt [[Forseti hringir.]]að við vinnum hratt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þetta innlegg sem mér þótti frekar dapurlegt í ljósi þess að hér standa enn eftir tæp 80% öryrkja sem ekki hafa fengið neitt nema einhverja vísitöluleiðréttingu launa sinna 1. janúar sl. Öryrkjar sem sviknir hafa verið um að kjarabætur þeirra fylgi launavísitölu samkvæmt 1. mgr. 69. gr. almannatryggingalaga, öryrkjar sem ekki ná endum saman, öryrkjar sem ekki hafa mat á borðið nema hálfan mánuðinn, borða núðlur hinn helminginn af mánuðinum, öryrkjar sem ekki geta keypt sér lyf, öryrkjar sem líður illa. Og þeir skipta þúsundum. Þannig að ég segi einfaldlega: Það má segja að góður vilji sé í allar áttir, en ég vil sjá framkvæmdir, ég vil sjá athafnir, ég vil sjá gjörðir. Þetta er í rauninni frekar rýrt, með fullri virðingu, hæstv. forsætisráðherra.
Herra forseti. Ég held nú samt að meiri hluti hv. þingmanna sé alveg sammála um að það er mikil þörf á kerfisbreytingu þegar kemur að almannatryggingum og greiðslum til örorkulífeyrisþega. Erum við ekki sammála um að það er mikilvægt að við greinum orsakir þess að öryrkjum hefur fjölgað og við grípum inn í með einhverjum hætti? Eða ætlum við bara að horfa á þá þróun án þess að aðhafast? Erum við ekki sammála um að það er mikilvægt að skoða af hverju nýja kostnaðarþátttökukerfið, sem við vorum öll sammála um þegar við samþykktum það á sínum tíma, skilar sér ekki sem skyldi til eldri borgara og öryrkja? Við vorum öll sammála um, og samþykktum það í fjárlögum, að setja frá og með miðju yfirstandandi ári hálfan milljarð í að greiða niður tannlækningar öryrkja og aldraðra, sem er búin að vera algjör skömm að hversu langan tíma hefur tekið að greiða niður. Ég held, hv. þingmaður, að við eigum að taka hér höndum saman um það hvernig við getum náð fram góðum breytingum á þessu kerfi og tryggt þannig mannsæmandi kjör, gagnsærra og skilvirkara kerfi, en líka gert þær breytingar sem við þurfum að gera til þess að grípa fyrr inn í áður en fólk fer á örorkulífeyri.
Byrjum kannski á því að afnema …
Virðulegur forseti. Ég er komin hingað til að ræða stöðu Landsréttar. Nú er það svo að fyrir dómi eru tvö mál í héraðsdómi vegna skipunar dómsmálaráðherra á dómurum í Landsrétt. Í Landsrétti er mál sem varðar hæfi tveggja af þeim fjórum sem skipaðir voru fram hjá niðurstöðu hæfnisnefndar og í Hæstarétti er jafnframt verið að fjalla um Landsrétt þar sem verið er að kanna hvað varðar hæfi þriðja dómarans sem skipaður var fram hjá niðurstöðu hæfnisnefndar um dómara í Landsrétt. Við höfum nú fengið bréf frá umboðsmanni Alþingis sem á eftir að fjalla um. En ég velti fyrir mér í ljósi þessa að allir dómstólar, þ.e. héraðsdómur, Landsréttur og Hæstiréttur, eru með til umfjöllunar það ástand sem hefur skapast í íslensku réttarkerfi í kjölfar ákvörðunar og framkvæmdar dómsmálaráðherra við skipun landsréttardómara sem og vegna þeirra dóma sem hafa komið til okkar og borist okkur utan úr Evrópu, bæði frá EFTA-dómstól og Mannréttindadómstól Evrópu, hvort forsætisráðherra hafi engar áhyggjur af stöðu dómskerfisins á Íslandi, hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að dómskerfið sé laskað vegna þessara framkvæmda og það verði laskað áfram nema gripið verði á einhvern hátt í taumana af hálfu forsætisráðherra. Loks vil ég spyrja: Nýtur dómsmálaráðherra trausts forsætisráðherra sem yfirmaður dómsmála á Íslandi?
Herra forseti. Hvað varðar þau dómsmál sem hv. þingmaður vísar í þá eru þau enn til umfjöllunar. Vissulega er Landsréttur búinn að komast að niðurstöðu hvað varðar einn dómara en önnur mál eru enn til umfjöllunar. Ég ætla nú ekki að fara að tjá mig um þau mál meðan þau eru til umfjöllunar í dómskerfinu, annars vegar hjá Landsrétti og hins vegar hjá Hæstarétti. Ég las hins vegar um bréf umboðsmanns Alþingis í fjölmiðlum í morgun. Þar kom fram að umboðsmaður ætlar ekki að taka þetta mál til frekari umfjöllunar en boðar hins vegar frumkvæðisathuganir um stigagjöf og varnir í dómsmálum sem ég held að sé ágætt að umboðsmaður Alþingis geri. Hvað það varðar að ég hafi áhyggjur og ætli að grípa í taumana hvað varðar dómskerfið í landinu vil ég segja að ég ber almennt traust til dómskerfisins í landinu. Ég geri það. Ég tel ekki ástæðu til að grípa í taumana hvað varðar dómskerfið í landinu sem hv. þingmaður orðar svo. Ég átta mig ekki á því hvort hv. þingmaður er að leggja til að ég grípi inn í þá skipan sem Landsréttur og Hæstiréttur eftir atvikum eru með til umfjöllunar hjá sér. Það þætti mér alla vega ekki við hæfi. Hvað varðar traust mitt til hæstv. dómsmálaráðherra þá ber ég fullt traust til allra ráðherra í þessari ríkisstjórn.
Herra forseti. Það er athyglisvert að heyra að dómsmálaráðherra njóti fulls trausts hjá forsætisráðherra þegar dómsmálaráðherra hefur tvívegis verið dæmd í Hæstarétti fyrir embættisfærslur sínar. Í bréfi umboðsmanns kemur skýrt fram að rökstuðningur Hæstaréttar er að hans mati mjög skýr. Það eru þessi fimm mál sem eru til meðferðar hjá dómstiginu nú þegar. Við erum með skýr fordæmi utan úr heimi um það hvað gerist þegar dómarar eru ekki skipaðir með réttum hætti. Fari svo að þessi mál fari alla leið til Mannréttindadómstóls Evrópu erum við að horfa á mögulega næstu tvö ár þar sem verið er að rannsaka hvort dómarar við Landsrétt séu hæfir til að dæma. Ég verð að segja sem fyrrverandi lögmaður að ég hef verulegar áhyggjur af þessari stöðu af því að skaðabótaskylda íslenska ríkisins í kjölfarið getur orðið slík að ég held að forsætisráðherra ætti að hafa líka áhyggjur af þessari stöðu.
Herra forseti. Það kom skýrt fram í máli mínu að ég tel mjög mikilvægt að dómskerfið ljúki umfjöllun sinni. Ég tel ekki rétt að framkvæmdarvaldið tjái sig um þau mál sem eru fyrir dómi. Um eitt þeirra mála sem hv. þingmaður vísar í hefur þegar verið úrskurðað í Landsrétti og verið áfrýjað til Hæstaréttar og við munum væntanlega eiga von á dómi þaðan. Þá getum við lagt mat á þann dóm því að Hæstiréttur er æðsta dómstig landsins. Ég tel ekki rétt að ráðherrar eða framkvæmdarvaldið tjái sig um dóma Hæstaréttar áður en þeir falla.
Þeir eru komnir tveir.
Þú ert að vísa í aðra dóma.
Virðulegi forseti. Eins og áður hefur komið fram hefur umboðsmaður Alþingis sent stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bréf um athugun sína á máli sem nefndin hefur haft til meðferðar um ákvarðanir dómsmálaráðherra og verklag við vinnslu tillögu til Alþingis um skipun dómara í Landsrétt. Í bréfi sínu áréttar umboðsmaður að hann líti svo á að dómar Hæstaréttar, vegna kæru tveggja umsækjenda sem ekki fengu skipun í Landsrétt, hafi upplýst með fullnægjandi hætti öll helstu málsatvik um ákvarðanir og verklag ráðherra við skipun dómara í Landsrétt. Því sé ekki tilefni til þess að hann eigi sjálfur frumkvæði að því að rannsaka málið nánar - enda fullupplýst. Endanleg niðurstaða liggur fyrir í því hvernig ráðherra hagaði sér við skipun dómara í Landsrétt. Það er ekki lengur til meðferðar hjá dómstólum þessa lands, svo að því sé haldið til haga. Dómur hefur fallið hjá æðsta dómstóli þessa lands. Við vitum einnig að dómarar Hæstaréttar komust að þeirri niðurstöðu að rannsókn hæstv. dómsmálaráðherra hefði ekki verið fullnægjandi til að upplýsa málið og að hæstv. dómsmálaráðherra hefði brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga af þeim sökum. Efasemdir um hæfi þeirra dómara sem skipaðir voru þvert á álit dómnefndarinnar munu plaga Landsrétt næstu árin þar sem augljóst er að dæmi Hæstiréttur viðkomandi dómara ekki vanhæfa mun Mannréttindadómstóll Evrópu að öllum líkindum gera það. Umboðsmaður beinir einnig mjög athyglisverðri ábendingu til nefndarinnar, nefnilega þeirri að þó að 20. gr. laga um Stjórnarráðið, þess efnis að ráðherra beri að leita ráðgjafar hjá ráðuneyti sínu við ákvarðanatöku og að ráðuneyti sé skylt að veita slíka ráðgjöf, að það hafi verið uppfyllt af hálfu sérfræðinga ráðuneytisins, megi draga þá ályktun af dómi Hæstaréttar að ráðherra hafi ekki fylgt þessu ákvæði þar sem ráðgjöfinni er ætlað að tryggja að ráðherra fylgi réttmætisreglunni við allar ákvarðanir sínar og að þær séu byggðar á málefnalegum sjónarmiðum og lögmætum sem taka mið af opinberum hagsmunum sem um ræðir hverju sinni. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvernig hyggst hún bregðast við fyrirséðri réttaróvissu í dómskerfinu næstu árin? Ég endurtek þetta í ljósi þess að fullnægjandi niðurstaða liggur fyrir. Hyggst hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]bregðast við þeirri augljósu niðurstöðu að hæstv. dómsmálaráðherra hafi ekki fylgt réttmætisreglunni og þar með brotið gegn 20. gr. laga um Stjórnarráðið við skipan í Landsrétt og þá hvernig?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það mál sem hv. þingmaður nefndir hér er eiginlega tvíþætt: Annars vegar það dómsmál sem er í gangi og varðar hæfi dómara þar sem Landsréttur hefur úrskurðað en það mál er til umfjöllunar hjá Hæstarétti. Hv. þingmaður segir að síðan muni málið fara til Mannréttindadómstólsins. Það kann að vera, ég get ekki fullyrt um þá niðurstöðu, ekki frekar en ég get fullyrt um niðurstöðu Hæstaréttar. Mér finnst mjög mikilvægt að dómsvaldið ljúki umfjöllun sinni. Bara svo ég segi það og ítreki það, af því að hv. þingmaður nefnir þessi mál. Síðan er hitt, sem lýtur að því sem við erum áður búin að ræða í þessum sal sem varðar dóm Hæstaréttar sem féll þessi máli og snýst um að rannsóknarskyldu stjórnsýsluréttar hafi ekki verið fylgt sem skyldi. Vísar hv. þingmaður í bréf umboðsmanns Alþingis sem ég sá framan á Fréttablaðinu í dag. Þar er fjallað um ráðgjafarskylduna sem skilgreind er í lögum. Ég á þó eftir að kynna mér nánar það sem stendur í bréfinu, hvernig það er nákvæmlega skilgreint að ráðherrar skuli fylgja þeirri ráðgjöf sem þeir fá. Þar er fyrst og fremst kveðið á um að þeir leiti sér ráðgjafar, eftir því sem ég gat lesið út úr því sem ég sá í gögnum málsins. Það er kannski ástæða til að skýra hvernig við skilgreinum annars vegar þá skyldu að leita sér ráðgjafar og hins vegar þá frumkvæðisathugun sem umboðsmaður boðar um hvernig staðið sé að mati á umsækjendum í opinber störf og hvað varðar stigagjöfina sem umboðsmaður boðar að hann muni taka upp frumkvæðisathugun á. Ég held að full ástæða sé til að við skoðum það í stjórnsýslunni, þ.e. annars vegar ákvæði sem þar eru um þá ráðgjöf sem ráðherra leitar sér og hins vegar það ferli sem fer í gang við þá stigagjöf sem umboðsmaður boðar að tekin verði upp í frumkvæðisathugun.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vil kannski árétta að réttaróvissa er fyrirséð, burt séð frá dómum Hæstaréttar. Það er það sem ég er að biðja hæstv. ráðherra um að bregðast við. Það er fyrirséð að efasemdir verði uppi um hæfi dómara til að taka fyrir mikilvæg mál í þeirri mikilvægu réttarbót sem Landsréttur er. Ég spyr ráðherra að því hvernig hún hyggist bregðast við því, burt séð frá niðurstöðum Hæstaréttar. Mig langar að minna hæstv. ráðherra á orð sem hún lét falla fyrir ekki svo löngu í umræðum um stefnuræðu: „Kæru landsmenn. Ranglæti, hvar sem það finnst í samfélaginu, er ógn við réttlætið. Þess vegna megum við aldrei slaka á í baráttu okkar fyrir réttlátu samfélagi. Að bíða með réttlætið jafngildir því að neita fólki um réttlætið - eins og Martin Luther King orðaði það í frægu bréfi.“ Ég spyr ráðherra: Er ástæða til þess að bíða? Er ekki rétt að réttlætinu sé fullnægt núna?
Herra forseti. Mér finnst mjög mikilvægt að dómsvaldið fái að ljúka verki sínu og að framkvæmdarvaldið grípi ekki inn í störf dómsvaldsins. Í fyrri málum höfum við dæmi um að Hæstiréttur hafi vísað frá kröfu um ógildingu á skipan landsréttardómara sem liggur fyrir í fyrri dómi Hæstaréttar í málinu. Ég get hins vegar ekkert spáð fyrir um hvaða niðurstöðu Hæstiréttur kemst að. Ég vil bara ítreka það sem ég hef áður sagt; dómsvaldið verður að fá að ljúka því verki sem við höfum ætlað því. Þannig liggur málið hreinlega í þessu tilfelli.
Hæstv. forseti. 21. febrúar síðastliðinn barst skriflegt svar frá hæstv. heilbrigðisráðherra við fyrirspurn frá þeim er hér stendur. Fyrirspurnin var þessi, með leyfi forseta: „Hvernig hyggst ráðherra bregðast við löngum biðlistum á sjúkrahúsið Vog til þess að draga úr vanda þeirra sem þurfa á meðferð að halda, ekki síst útigangsfólks?“ Í svari ráðherra er farið yfir stöðu mála og m.a. kemur fram að gríðarleg aukning hafi orðið á biðlistum síðustu ár. Í janúar 2018 voru 570 á biðlista, í ágúst 2017 445 og árið 2013 fór fjöldinn í fyrsta sinn yfir 300 manns sem var á biðlista og á síðustu fjórum mánuðum hefur orðið 28% aukning. Aukningin á biðlistum á sjúkrahúsið Vog hefur því aukist um 90% síðan 2013. Af þessum tölum má sjá svo ekki verður um villst að aukning á biðlistum á Vog er gríðarleg og eru í dag um 600 manns á biðlista á sjúkrahúsið Vog. Það skýtur skökku við að á einum stað í svari ráðherra er sagt, með leyfi forseta: „Þá hafa greiðslur úr ríkissjóði til SÁÁ, […] einnig aukist á síðustu árum til að mæta aukinni þörf á þeirri þjónustu sem SÁÁ sinnir. SÁÁ fékk árið 2012 greiddar 658 millj. kr. […] árið 2015 voru það 776,1 millj. kr. og árið 2018 verða greiddar 914 millj. kr. til starfseminnar.“ Þarna er verið að bera saman tölur á ósambærilegu verðlagi sem verður til þess að fjárframlög ríkisins virðast hafa hækkað þegar þau hafa í raun og veru lækkað töluvert frá árinu 2012 og umtalsvert frá hruni. Ég vil ekki trúa að vísvitandi sé verið að slá ryki í augu fyrirspyrjanda eða SÁÁ-manna, en spyr ráðherra: Megum við eiga von á raunverulegum aðgerðum frá ríkinu til handa sjúkrahúsinu á Vogi [[Forseti hringir.]]með þeim bráðavanda sem blasir við, með um 600 manns á biðlista?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þarna er um að ræða gríðarlega mikilvæga þjónustu sem hefur sannarlega sýnt gildi sitt um áratugaskeið. Ég vil segja það fyrst í svari mínu að ég hef miklar mætur á þeirri starfsemi sem fer fram á vegum SÁÁ. Okkur er hins vegar nokkur vandi á höndum í mati á biðlistum eftir þeirri þjónustu sem þarna er veitt vegna þess að þeir myndast ekki eftir faglegt mat. Biðlistar eftir meðferð verða í raun til við að einstaklingur skráir sig með ósk eftir að komast að. Það er ólíkt öðrum biðlistum í heilbrigðiskerfinu sem verða til við faglegt mat lækna sem óska eftir því að viðkomandi komist að í tiltekinni þjónustu. Af þeim sökum eru biðlistar þarna ósambærilegir við aðra biðlista í heilbrigðiskerfinu. Ég vil segja það hér vegna þess að ég tel afar mikilvægt, af því að ég skynja þann undirtón sem er í fyrirspurn hv. þingmanns, að sanngirni sé gætt í þessari umræðu. Ég hef áður verið til svara varðandi þjónustu SÁÁ. Ég tel afar mikilvægt að það sé skýrt að sú þjónusta sé byggð á faglegum grunni, að hún uppfylli faglegar kröfur og að árangur sé metinn, rétt eins og í annarri heilbrigðisþjónustu. Við þurfum að gera upp við okkur þegar á heildina er litið í íslensku heilbrigðiskerfi hvaða þjónustu við viljum festa kaup á fyrir almannafé. Það er það sem ný skýrsla Ríkisendurskoðunar brýnir okkur í að gera. [[Forseti hringir.]]Það gildir líka um þessa þjónustu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar þó að það svari ekki miklu nema svona í stóru myndinni. Það sækir enginn um að fara inn á Vog að gamni sínu og ég átta mig ekki alveg á því hvernig það ætti að vera faglegt. Staðreyndin er sú að kostnaður við að fólk sé svona mikið í neyslu án þess að fá hjálp er gríðarlegur. Það eru til útreikningar um það hvað það kostar fyrir hið opinbera að fólk sé veikt, fólk sem hægt væri að hjálpa með þessum hætti. Sérfræðigeta starfsfólks á Vogi er á heimsmælikvarða. Vogur, SÁÁ, er í sérflokki miðað við önnur lönd. Mér finnst þetta svar frekar rýrt og hef miklar áhyggjur af þessu.
Virðulegi forseti. Ég treysti hv. þingmanni til að halda heilbrigðisráðherranum við efnið í þessum efnum. Málaflokkurinn er afar víðtækur, en ég verð að segja að okkur skortir í raun stefnu í áfengis- og vímuvörnum á Íslandi. Eitt af því sem er til skoðunar og umfjöllunar núna í heilbrigðisráðuneytinu er stefnumörkun í þessum málaflokki. Þar eru þau mál undir sem hv. þingmaður nefnir hér. Ég vil líka nefna gríðarlega mikilvægt frumkvæði Rótarinnar í málefnum þeirra sem glíma við áfengis- og vímuefnavanda. Ég held að það sé einsýnt að við þurfum að hleypa að sem flestum sjónarmiðum þegar við ræðum stefnumörkun til framtíðar í þessum viðkvæma málaflokki. Það er sannarlega þannig að þessi hópur þarf ekki síður á heildstæðum stuðningi heilbrigðiskerfisins að halda en aðrir hópar.
Herra forseti. Mig langar að beina fyrirspurn minni til hæstv. ferðamálaráðherra varðandi gjaldtöku í greininni, stefnu stjórnvalda í gjaldtöku þar og kannski ekki hvað síst framferði einokunarfyrirtækis í eigu ríkisins, Isavia, í slíkum málefnum að undanförnu. Verkleysi ríkisstjórnar Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokks hefur verið nokkuð til umræðu hér. Hins vegar hefur það verið svo að málefni ferðaþjónustunnar hafa verið á borði ráðherra Sjálfstæðisflokksins undanfarin fimm ár án þess að tekist hafi að ná þar niðurstöðu. Raunar hefur farið svo að hver sú hugmynd sem komið hefur fram, hvort sem hún heitir náttúrupassi, komugjöld, uppfærsla ferðaþjónustunnar í efra þrep virðisaukaskatts, hefur verið skotin jafnharðan niður, af Sjálfstæðismönnum sjálfum kannski fyrst og fremst. Eru margir orðnir langeygir eftir að sjá einhverja stefnu, ja, einhverrar ríkisstjórnar í þessum málum. Það er hins vegar athyglisvert að þegar kemur að gjaldtöku á farþegaflutninga frá Keflavíkurflugvelli til Reykjavíkur og til baka tókst, eftir harðvítuga baráttu, árið 2011 að fá afnumið sérleyfiskerfi sem hafði hamlað verulega samkeppni á þessari leið. Má raun og veru segja að það hafi spornað gegn fjölgun farþega sem nýttu sér þessa þjónustu og þar með nýttu sér almenningssamgöngur á þessari leið. Loks var opnað fyrir samkeppni en nú virðist sem einokunarfyrirtæki í eigu ríkisins hafi ákveðið, með sínum eigin hætti, að endurvekja einhvers konar sérleyfiskerfi með verulegri gjaldtöku. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta samrýmist stefnu ráðuneytisins í málefnum ferðaþjónustunnar, gjaldtöku innan greinarinnar og gjaldtöku á farþega til og frá Keflavíkurflugvelli.
Herra forseti. Ég lít svo á að þetta séu í rauninni tvær fyrirspurnir, alla vega í tveimur hlutum. Fyrst aðeins varðandi gjaldtökuna þá ætla ég ekki að standa hér og segja að það hafi gengið glimrandi að setja endapunkt við það mál. Við höfum ekki gert það enn þá og auðvitað hafa ýmsar leiðir og tillögur komið hingað inn. Þingið hefur heldur ekki getað klárað þau verkefni þegar þau hafa ratað hingað inn. Komugjöldin komu hér inn fyrir einhverjum árum síðan. Náttúrupassinn fór eins og hann fór. Áform voru hjá síðustu ríkisstjórn sem lögð hafa verið til hliðar. Ég get alveg sagt að mig langar mjög gjarnan að klára þetta verkefni og ég held að almenningur kalli eftir því að við klárum það. Stjórnmálin í heild sinni þurfa á því að halda og ég held að greinin sjálf þurfi líka á því að halda að settur verði punktur aftan við gjaldtökuumræðuna. Við getum litið til flestra landanna í kringum okkur þar sem ferðaþjónustan er í brennidepli, gjaldtakan er í brennidepli, rifist er um hvaða gjaldtöku eigi að leggja á. Hún er jafnvel lögð á og dregin til baka. Við sjáum að þessi atvinnugrein er að breytast mjög hratt og það eru ýmsar blikur á lofti. Við erum með hærri laun, við erum með sterkari krónu, fyrirtækin eru mjög misjöfn en það er líka erfitt að setja á gjaldtöku þegar horft er til þess hversu mikill munur er á stöðu fyrirtækja á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi, sérstaklega með tilliti til nýtingar og umfangs fyrirtækja úti á landi. Við erum núna með það verkefni í stjórnarsáttmálanum að kanna gjaldtökuleiðir. Þar er sérstaklega nefnt komu- og brottfarargjald. Ég er að skoða það í ráðuneytinu, ég hef sagt við greinina að það kalli á ákveðið samtal. Þetta er viðamikið mál. Varðandi Isavia - ég er búin með tímann, en svara því í seinna svari. En mín persónulega skoðun varðandi Isavia er að það er löngu kominn tími á að horfa á það allt saman, hvort sem það eru áætlanir þeirra í fjárfestingum, hvernig haldið er utan um innanlandsflug eða varðandi gjaldtökuna sérstaklega. Ég kem að því í seinna svari.
Herra forseti. Það er auðvitað rétt, þegar horft er á gjaldtökuna sérstaklega með almennum hætti, að komugjöld leggjast fyrir það fyrsta bæði á erlenda ferðamenn en einnig á Íslendinga sjálfa og samkvæmt flestum athugunum á innanlandsflugið líka. Það er áhugavert að heyra sjónarmið ráðherra um það en tillögur um breytingu í virðisauka hefðu einmitt nýst almenningi hér á landi þar sem almenna þrepið hefði lækkað á móti. En mér þykir athugunarvert, og hefði áhuga á að heyra nánar sjónarmið ráðherra um það, að sjá þá gjaldtöku sem á sér stað í Keflavík núna. Það er eins og einokunarfyrirtækið Isavia hafi ákveðið að grípa fram í fyrir stjórnvöldum, eða kannski gafst fyrirtækið upp á því að bíða, um gjaldtöku í ferðaþjónustu, ég veit það ekki. En þetta er alla vega sú gjaldtaka sem þarna er á ferðinni varðandi útboð á leyfum eða aðstöðu fyrir þau tvö fyrirtæki sem fá að njóta þess - og eru að greiða held ég um 30–40% af tekjum sínum í aðstöðugjald - og svo þau fyrirtæki sem eiga að greiða 19.900 kr. [[Forseti hringir.]]fyrir að fá að leggja rútum við Leifsstöð, sem er langt umfram alla þá gjaldtöku sem við sjáum í nágrannalöndum okkar. Ég hygg að annars staðar á Norðurlöndum [[Forseti hringir.]]sé þetta meira og minna gjaldfrjáls þjónusta. Þetta hlýtur að vekja spurningar um það hvor ráði för, stjórnvöld eða einokunarfyrirtækið Isavia.
Herra forseti. Fyrst örstutt varðandi Isavia. Ráðherra ferðamála er ekki einu sinni með fulltrúa í stjórn Isavia. Talandi um stefnu, jú, við erum búin að ræða lengi um langtímastefnumótun í ferðaþjónustunni. Það er auðvitað mjög mikil stefnumótun í gangi, en að taka það allt saman með tilliti til samgönguáætlunar, með tilliti til þess hvað Isavia áformar að gera, þá þarf í miklu meira mæli að tala saman. Ég hef verið mjög skýr með það. Varðandi þær spurningar sem hv. þingmaður spyr um þessi bílastæðagjöld þá spurði ég þeirra líka og sendi raunar erindi til Isavia og bíð eftir svörum við þeim, mun þá taka málið áfram eftir því hverju Isavia svarar. Ef ég man rétt er mál líka fyrir héraðsdómi eða er á leiðinni þangað þar sem eitt fyrirtæki leitar réttar síns vegna þessa. Þannig að sjáum þá líka hvað kemur út úr því.
Virðulegi forseti. Mig langar að beina máli okkar, þingsins og hæstv. ráðherra, að landvörslu. Nú er það svo að landverðir sinna mjög fjölbreyttu og mikilvægu starfi úti um allt land. Þeir taka á móti ferðamönnum og fræða þá um ástand þeirra staða sem þeir sjá um. Þeir sinna náttúruvernd og eftirliti og eru alltaf til taks, eins og segir á vef Umhverfisstofnunar. Þeir eru að taka á móti fólki sem kann ekki á landið. Nú heyri ég að staða landvörslu sé þannig að það stefni í að færri landverðir verði til staðar á þessu ári en því síðasta þar sem ákveðið hefur verið að setja minna fjármagn í landvörslu á Íslandi en áður. Ég heyri að það stefni í umhverfisslys á mörgum stöðum, við margar náttúruperlur, þar sem enginn landvörður er en mjög mikill fjöldi ferðamanna fer samt um svæðið, heldur sig ekki á stígum, fer utan þeirra girðinga sem settar eru upp, til þess að taka myndir eða annað, einfaldlega af því að þeir vita ekki betur. Það er ekki landvörður á svæðinu til að stýra umferðinni, hún er það mikil að þörf er á því. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra: Hversu margir landverðir voru við störf á síðasta ári og hversu mörgum landvörðum er gert ráð fyrir á þessu ári? Og ég spyr almennt um þá stöðu sem náttúruperlurnar okkar eru í; kostnaðurinn við að umhverfisslys verði, sem er verið að vara við, verður margfaldur á við að hafa landverði á þessum stöðum.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Fyrst aðeins almennt um þetta mál. Ég tel og er sammála þingmanni um að störf landvarða séu gríðarlega mikilvæg. Það sannast náttúrlega í þjóðgörðum okkar og á friðlýstum svæðum og reyndar víðar, hversu víðfeðmu og umfangsmiklu starfi þeir sinna í raun, eins og þingmaðurinn kom inn á. Þær áætlanir sem núna er verið að vinna með hjá stofnunum umhverfisráðuneytisins: Ég kannast ekki við að verið sé að draga úr landvörslunni, heldur er frekar verið að auka við hana með því aukna fjármagni sem reyndar á enn eftir að koma til stofnananna og tengist innviðaáætlun ríkisstjórnarinnar. Nákvæmlega hversu há sú upphæð verður er ekki alveg á hreinu. Gert er ráð fyrir í drögum sem eru í kynningarferli núna að þarna fari aukalega í landvörslu um 320 milljónir á næstu þremur árum. En hvernig nákvæmlega þeim verður skipt á þessi ár á eftir að taka endanlega ákvörðun um, enda er málið í kynningarferli. Ástandið í sumar ætti alla vega að geta haldið í við það sem það var í fyrra að mínu mati, ég vona það alla vega, einfaldlega út frá þeirri staðreynd að við munum ekki setja minna en sett var í fyrra miðað við að hafa þessa innviðafjármuni. Þeir munu líka koma fyrr til stofnananna en var í fyrra. Í fyrra var það ekki fyrr en í maí en núna munum við geta látið stofnanirnar vita fyrr af því, þær geta þá gert áætlanir um að ráða fólk. Þetta ætti að því leytinu að líta betur út.
Virðulegi forseti. Gott er að það er greinilega einhver misskilningur hérna á ferðinni því að upplýsingarnar sem ég fékk var að í rauninni væri verið að setja minni pening í landvörslu í ár en í fyrra, því kom ég og spurði. Ég býst við að stofnanirnar fái þá þessi jákvæðu skilaboð sem hæstv. ráðherra er hér að flytja og hlakka til að sjá nánari útfærslu á þeirri innviðaáætlun fyrst hún er núna í kynningu. Væri ekki kjörið að senda slík drög t.d. til umhverfis- og samgöngunefndar, sem gæti litið aðeins yfir þau og borið saman fyrri ár miðað við þær áætlanir sem eru nú í bígerð? En sögulega séð var fyrirspurn hérna fyrir árið 2012 þar sem 20 landverðir voru í 190 vikur frá Umhverfisstofnun og aðrir 37,5 í Vatnajökulsþjóðgarði í 448 vikur [[Forseti hringir.]]þá. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra væri með tölur núna [[Forseti hringir.]]fyrir komandi ár.
Hæstv. forseti. Ég vona að ég sé ekki að fara með fleipur, en ég tel að ráðuneytið eigi fund með umhverfis- og samgöngunefnd jafnvel nú í vikunni akkúrat um þetta mál. Samkvæmt lögunum um innviðaáætlunina ber að kynna nefndinni þær tillögur sem eru í þriggja ára áætlun og ég geri ráð fyrir að það eigi sér stað núna. Ég er ekki með viknafjöldann á hreinu fyrir árið ár. Það kann að vera að stofnanirnar hafi fært eitthvað til í rekstraráætlunum sínum, og þær séu með því móti að hreyfa eitthvað til eða hagræða, það þekki ég ekki hundrað prósent. En það er alveg ljóst að innviðafjármagnið mun koma að mjög góðum notum þarna og þá styrkja landvörsluna sem um það munar. Stofnanirnar munu fá að vita um þessar upphæðir eða fá ádrátt um þær mjög fljótlega.
Virðulegi forseti. Í upphafi máls míns vil ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að taka þátt í umræðu um skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra um skipulagða glæpastarfsemi sem kom út í október sl. Ég tel brýna þörf á að ræða efni skýrslunnar, sem er afskaplega ítarleg og yfir 50 blaðsíður að stærð, enda koma þar fram fjölmörg varnaðarorð til stjórnvalda. Í ræðu minni leitast ég við að greina í sundur þau viðfangsefni sem lögregluyfirvöld standa frammi fyrir og beina kastljósinu að í skýrslunni. Ég vil hefja mál mitt á fyrstu setningu í skýrslu greiningardeildar: „Áhættustig vegna skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi er mikil áhætta.“ Þetta er háalvarlegt áhættumat og ber að taka sem ákall af hálfu lögreglunnar um að bregðast við. Það er lögregluyfirvalda að benda á vandann en það er í höndum yfirvalda og okkar stjórnmálamanna að bera ábyrgð á viðbrögðunum. Í upphafi tel ég rétt að vitna beint í skýrsluna á bls. 7, með leyfi forseta. Þar segja skýrsluhöfundar: „Skipulögð glæpastarfsemi hefur grafið um sig og er umfangsmikil á Norðurlöndum. Áhrif þessa á samfélagið eru margvísleg og öll neikvæð.“ Það rammar ágætlega inn áherslu við umræðuna hér í dag. Lögreglan er ein af grunnstoðum lýðræðisskipulagsins og verður að búa yfir þeim styrk sem nauðsynlegur er svo hún geti sinnt hlutverki sínu. Í skýrslunni er fjallað um stöðu lögreglunnar til þess að takast á við vandamálið og á næstum hverri einustu blaðsíðu kemur fram mannaflaskortur í lögreglunni. Á bls. 47 segir, með leyfi forseta: „[Það er] mat lögregluliðanna í landinu að lögregluna skorti bæði fjármagn og mannafla til þess að sinna frumkvæðislöggæslu með fullnægjandi hætti sem er einn mikilvægasti þátturinn í baráttunni gegn skipulagðri brotastarfsemi.“ Hér á þingi hef ég og fleiri rætt nauðsyn þess að fjölga lögreglumönnum og er óþarft að endurtaka það allt saman. En svo enginn fari í grafgötur með það þá hefur lögreglumönnum fækkað nánast allar götur frá upphafi þessarar aldar. Það gerist á sama tíma og verkefnum á borði lögreglu fjölgar og álag eykst vegna nýrra viðfangsefna. Í því sambandi má nefna hluti sem augljósir eru, svo sem fjölgun íbúa, margfalda fjölgun ferðamanna, stóraukið erlent vinnuafl, fjölgun aðfluttra, aukna alþjóðavæðingu, framfarir í nettækni, aukningu netverslunar, aukna notkun samskiptamiðla o.s.frv. Því er nauðsynlegt að staldra við efni þessarar skýrslu sem lýsir aðsteðjandi ógnum, og huga að framhaldinu. Lögreglan metur það svo að nú þegar hafi skipulagðir glæpahópar búið um sig hér á landi og hafi yfir að ráða umtalsverðum styrk. Og eftir því sem þeir verða öflugri verður erfiðara fyrir lögregluna að sporna við starfsemi þeirra. Hluti af þeim veruleika er sú staðreynd að hóparnir leitast við með fjárhagslegum styrk að fela ágóða sinn í löglegri starfsemi. Í árdaga lögreglunnar hafði hún í raun það einfalda verkefni að handtaka ofbeldismanninn og stöðva með því brotið, ná í þjófinn og endurheimta þýfið. Í smáu samfélagi þekkti lögreglan viðskiptavini sína og gekk stundum næstum beint að þeim ef eitthvað kom upp. Sá veruleiki er smám saman að hverfa með auknu þéttbýli, örri fólksfjölgun og tækniframförum, en ekki síður með því að samfélag okkar allt er alls ekki eins einsleitt og fyrir nokkrum árum. Hér er talaður fjöldi tungumála og bakgrunnur íbúa er að verða verulega ólíkur innbyrðis. Allt það gerir samfélagið flóknara, einnig fyrir lögregluna þegar hún er að kljást við afbrot. Sýnu verst er þegar afbrotamenn bindast samtökum og verða skipulagðari í ólöglegri starfsemi sinni, jafnvel oft landa á milli. Staðan er sérstaklega erfið ef slík samtök hafa til að bera mikla sérhæfingu, aðlögunarhæfni og fjármagn. Drifkrafturinn er ágóðavon og andvaraleysi yfirvalda. Það er það eldsneyti sem knýr vilja þeirra sem fremja afbrot. Hvað er ég að tala um? Ég er að tala um að í skýrslu þeirri sem við fjöllum hér um bendir lögreglan á nákvæmlega þetta: Hún bendir á sterkar vísbendingar um að skipuleg glæpasamtök séu komin hingað til lands og ef ekkert verði að gert vaxi þeim einungis ásmegin. Förum yfir vísbendingar um umfang skipulegrar glæpastarfsemi. Ég sé að tíminn er að verða búinn, en ég ætla að nefna það hratt: Það er smygl á fólki, mansal, vændi, fíkniefni og auðgunarbrot. Nýlegar fréttir um auðgunarbrot, um skipuleg innbrot um hábjartan daginn inn á heimili á höfuðborgarsvæðinu renna stoðum undir það. Megininntak og helsti boðskapur skýrslunnar er í fyrsta lagi lýsing á vaxandi umfangi skipulagðrar brotastarfsemi hér á landi, langoftast með erlendum tengingum. Í öðru lagi eindregin skilaboð um að lögreglan sé vanbúin til þess að sinna þessu verkefni þrátt fyrir góðan vilja. [[Forseti hringir.]]Hér fer ekki saman hljóð og mynd. Ég hef ekki tíma til að lesa upp spurningarnar. Þær eru til í prentuðu formi.
Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir áhugann á þessu máli og fyrir umfjöllunina hér. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni um að þessi skýrsla ríkislögreglustjóra er grafalvarlegt mál, en hún hefur legið fyrir síðan á haustdögum á síðasta ári. Þar fram kemur að áhættustig vegna skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi er mikið, eins og hv. þingmaður nefndi. Hér er mikil áhætta, rautt viðbúnaðarstig. Það er áhyggjuefni. Ég vil líka geta þess í upphafi, vegna þess að umræðan á Íslandi um þessi mál hefur oft og tíðum verið örlítið sakleysisleg á köflum, ef ég má leyfa mér að segja það, ég ætla nú ekki að nota orðið barnaleg, og er alveg full ástæða til þess að þingmenn og aðrir sem þekkja þetta efni miklu betur, átti sig á því að Ísland er ekki á nokkurn hátt undanskilið þeirri áhættu sem önnur lönd í kringum okkur standa frammi fyrir í þessum efnum. Það er alveg ástæðulaust að ætla annað en að þau vandamál og þær hættur sem að steðja nágrannalöndum okkar berist hingað með sama hætti. Þess vegna er mjög mikilvægt að við séum undir það búin með öllum þeim tiltæku ráðum sem liggja fyrir. Í kjölfar útkomu skýrslunnar fundaði ráðuneytið með ríkislögreglustjóra og ræddi m.a. um hvernig bregðast ætti við efni hennar. Sjálf er ég í góðu sambandi við ríkislögreglustjóra og lögregluembættin og ræði mjög reglulega m.a. um þessi mál. Fram kemur í skýrslu greiningardeildarinnar að frumkvæðisvinna sé sú aðgerð sem lögreglan telji að sé best til þess fallin að koma í veg fyrir skipulagða brotastarfsemi. Þar eru nefnd fleiri atriði eins og farþegalistagreining og áhersla á upptöku ólögmæts ávinnings af brotum. Einnig kemur fram í skýrslunni að lögreglu skorti mannafla til að sinna framangreindum verkefnum en það kemur okkur ekkert á óvart sem hér erum. Það ákall frá lögreglunni að efla þurfi löggæsluna í landinu er svo sem bara framhald af umræðunni sem við áttum hér í síðustu viku þar sem við ræddum sérstaklega um löggæsluna. Ég fór þá yfir áform um að efla hana með fleiri lögreglumönnum í ýmsum störfum lögreglunnar. Auðvitað hefur verið ráðist í ýmsar aðgerðir og ég kynnti þingheimi í síðustu viku hvernig við höfum lagt drög að því að fjölga rannsóknarmönnum á tilteknu sviði afbrota. Ég held að það sé mjög mikilvægt og ekki seinna vænna. Hv. þingmaður spyr líka um til hvaða ráða sé unnt að grípa til að koma í veg fyrir að erlendir glæpahópar nái hér fótfestu. Það er samt rétt að árétta að fram kemur í skýrslunni að skipulögð glæpastarfsemi er ekki eingöngu að hálfu erlendra glæpahópa heldur er hér líka skipulögð glæpastarfsemi að hálfu Íslendinga. Fjallað er mjög ítarlega um að ákveðnir þættir séu til þess fallnir að laða að sér erlenda glæpahópa. Sérstaklega er nefnt í skýrslunni að framkvæmd stefnu íslenskra stjórnvalda á undanliðnum misserum hafi verið til þess fallin að auka aðdráttarafl Íslands sem áfangastaðar fyrir farandfólk frá Evrópu í leit að betri lífskjörum. Svo er fjallað um að þetta fólk, einnig það sem leitar hingað vegna bágrar stöðu eða neyðar, sé oft og tíðum útsettara en aðrir fyrir því að verða fórnarlömb skipulagðrar glæpastarfsemi. Til þess lítum við alveg sérstaklega og höfum gripið til ýmissa aðgerða í þeim efnum. Svo er spurt um löggæsluáætlunina. Hún er og hefur reyndar verið tilbúin og fullgerð nokkuð lengi. En ég tel að hún þarfnist þó einhverrar endurskoðunar í samráði við lögregluembættin í landinu. Verið er að vinna að áætluninni og mun ég leggja hana fram á haustþingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að hefja þessa þörfu umræðu. Ófremdarástand í löggæslumálum hefur áður borið á góma á Alþingi og við, þingmenn Samfylkingarinnar, höfum oft vakið máls á þörf úrbóta á þessu sviði. Við höfum flutt beinar tillögur um meiri fjárframlög til handa lögreglunni og fjölgun starfa. Ísland er í þjóðbraut og hefur á undraskjótum tíma orðið eitt helsta ferðamannaland í heimi með ævintýralegum vexti. Við það breytist yfirbragð samfélagsins og skyldur lögreglunnar vaxa að sama skapi. Taka ber varnaðarorðin alvarlega sem eru í þessari skýrslu og síst af öllu vil ég gera lítið úr þeirri hættu sem landi og þjóð stafar af skipulagðri glæpastarfsemi sem hér á sér stað eins og annars staðar í heiminum. Lögreglan þarf að fá meiri mannafla til að rannsaka slíka starfsemi og sporna við glæpum á borð við mansal. Mig langar engu að síður til að minna á að Ísland hefur það orðspor á alþjóðavísu, sem er óumræðilega dýrmætt, að hér sé eitt friðsamlegasta og öruggasta samfélag á jörðunni. Í því felast verðmæti, fyrir utan það að sjálfsögðu hvílík gæfa það er fyrir okkur að búa flestöll í daglegu lífi okkar við sæmilegan frið og öryggi. Eitt af því sem skapað hefur þá mynd af Íslandi er að hér eru vopnaðir menn [[Forseti hringir.]]nánast óþekkt sjón á almannafæri. Og þannig held ég að við viljum hafa það áfram.
Virðulegur forseti. Þótt ekki hafi ég setið lengi á þingi hef ég nokkuð oft átt umræðu um þörf á auknum mannafla og fjármunum til löggæslumála. Þannig var það síðasta vor, þegar við ræddum fjármálaáætlun, að ítrekað var bent á að markmið um að skilgreina mannaflaþörf lögreglunnar og skilgreina þörf hennar fyrir fjármagn, sem rætt er um í þingsályktun um löggæsluáætlun, hafi ekki ratað í fjármálaáætlun til samræmis. Það var mjög miður og leiddi til þess að á sama tíma og vopnaðir lögreglumenn birtust í skemmtiskokki víða um bæinn vorum við ekki að bæta við fjármunum í sýnilega almenna löggæslu. Við vorum ekki að styrkja lítil lögreglulið í dreifðum byggðum. Mig langar þess vegna að spyrja ráðherrann hvort við megum búast við því að sú fjármálaáætlun sem á að birtast nú á næstu vikum boði aukna fjármuni í mannafla í takt við þá þörf sem svo augljóslega er fyrir hendi. Í umræðunni fyrir ári kom fram hjá mörgum embættum víða um land að aðhaldskrafa myndi leiða til þess að lítil embætti þyrftu jafnvel að skera niður á næstu fimm árum, fækka lögregluþjónum á vakt. Mér datt þetta í hug þegar ég var fyrir norðan á ráðstefnu um löggæslu og samfélagið hjá Háskólanum á Akureyri, þar sem við fengum að heyra sögur af vettvangi. Þegar við fáum umsagnir hingað inn eru þær oft úr tengslum við raunveruleikann. Það var dálítið sláandi að sjá fyrir sér lögreglumann einan á vakt, eins og er farið að gerast æ oftar úti um landið, að aka um strjálbýlt, fámennt svæði. Hann ekur kannski fram á umferðarslys og er þá eini viðbragðsaðilinn í 20–30 mínútna fjarlægð, hann þarf að sinna öllu í senn, hlúa að slösuðum, tryggja rannsóknarhagsmuni, stýra umferð og tryggja öryggi viðstaddra. Þetta þurfum við að bæta.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu ríkislögreglustjóra um skipulagða glæpastarfsemi. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir þessa þörfu umræðu, að taka þessa skýrslu til umræðu, og innlegg hæstv. ráðherra. Fram kom í máli beggja þegar kemur að borgaralegu öryggi hversu breyttu samfélagi við búum í. Ég vil segja að viðbrögð hæstv. ráðherra, fundur með ríkislögreglustjóra um skýrsluna og þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir í þessum breytta heimi eru mikilvæg skilaboð ein og sér. Þetta kallar á árvekni allra, það blasir við. Starfsemi lögreglunnar og umfang breytist, og ekki síður skipulag og möguleikar til að bregðast við. Kröfur eru auknar, annars konar nálgun á vinnubrögð. Það er staðfest í skýrslunni. Við höfum haft fregnir af afbrotahrinu á höfuðborgarsvæðinu og víðar þar sem vísbendingar eru um að þaulskipulögð starfsemi eigi sér stað og að á bak við hana séu þaulskipulagðir glæpahringir. Vísbendingarnar eru víða, fíkniefnaheimurinn er harðari, skipulögð starfsemi af hópum sem hafa gífurleg umsvif og fjárráð. Þannig að þetta er sannarlega ógn við samfélag okkar í meira mæli en áður. Það kallar á aukin og annars konar vinnubrögð. Það er áhyggjuefni þegar afbrotastarfsemin er orðin jafn víðtæk og þaulskipulögð og fram kemur í skýrslunni. Ég mun halda áfram máli mínu í seinni umferð.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp. Ég vil einnig þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans þó að ég telji að gera þurfi enn betur en ráðherra fór ágætlega yfir hér áðan. Þetta er mjög mikilvægt mál og sýnir skýrslan og sannar að skipulögð glæpastarfsemi er komin með allar sínar klær um allt, líka hér á landi. Þegar ég las skýrsluna hjó ég sérstaklega eftir því að greiningardeildin hefur áður vakið athygli á því að lítil löggæsla er á landsbyggðinni, að það skapi til dæmis glæpahópum tækifæri til framleiðslu fíkniefna og lögreglan hefur ítrekað stöðvað slíka framleiðslu á landsbyggðinni. Það er einnig sláandi að afskipti lögreglu í formi frumkvæðislöggæslu eru takmörkuð vegna manneklu. Einnig er nauðsynlegt að vekja athygli á því hvort ekki þurfi að auka samstarf lögreglu og tollgæslu og þá líka með tilliti til gátta inn í landið, bæði í lofti og sjóleiðina. Þó svo að víða á landsbyggðinni verði ekki vart við skipulagða hópa er þrátt fyrir allt allt til staðar til að slíkir hópar geti skotið rótum og hafið þar starfsemi, einmitt þar sem löggæslan er minni. Það er annað atriði skýrslunnar sem ég vil ræða en það er mansal og vændisstarfsemi sem virðist hafa vaxið hér. Það er hrikalegt til þess að hugsa að konur sem hingað hafa komið í leit að vernd séu fórnarlömb mansals. Enn og aftur má sjá að mannekla er helsta ástæða þess að þessi starfsemi dafnar. Það er grafalvarleg staða, það er ljóst. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á því.
Forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja umræðu um þetta mikilvæga málefni. Það er tvennt sem mér þykir sérstaklega standa upp úr við lestur skýrslunnar. Ég tek undir með hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, sem talaði hér rétt á undan mér, að það er mjög mikilvægt að við getum brugðist með viðeigandi hætti við mansali, sérstaklega vinnumansali en líka kynlífsþrælkun og auknu vændi eins og komið hefur fram. Þar vil ég sérstaklega benda á að okkur vantar enn að aðgerðaáætlun gegn mansali sé uppfærð. Hún er ekki í gildi sem stendur. Ég sé ekkert bóla á henni. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær stendur til að leggja fram aðgerðaáætlun gegn mansali svo að við getum brugðist við með fullnægjandi hætti? Við vitum líka að þess eru dæmi að fórnarlömbum mansals sé vísað úr landi án nokkurrar aðstoðar eða stuðnings eftir að hafa orðið fyrir þessum glæpum. Ég spyr ráðherra hvenær hún hyggist gera bragarbót á þessu og leggja fram enn á ný aðgerðaáætlun gegn mansali. Svo er annað sem vekur athygli mína í þessari skýrslu, en það er sífellt ákall lögreglunnar um forvirkar rannsóknir og forvirkar rannsóknarheimildir. Ég verð í því samhengi að segja að það er góðra gjalda vert að leggja þetta til, en þá verður líka að vera samhliða því virkt og sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu til að þessum aðgerðum sé ekki beitt með ótilhlýðilegum hætti. Nefnd um eftirlit með störfum lögreglu hefur ekki enn skilað inn ársskýrslu um hvernig henni hefur gengið að hafa eftirlit með störfum lögreglu. Ég spyr því ráðherra: Hvenær stendur til að þessi ársskýrsla komi? Eitt ár er liðið frá því hún tók til starfa og rúmlega það. Hvenær liggur þetta fyrir? Telur ráðherra ekki ástæðu til að styrkja eftirlit með störfum lögreglu, sjálfstæði í eftirliti með störfum lögreglu, ef til stendur að veita henni frekari heimildir til forvirkra rannsókna?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessari skýrslu sem er fyrir margra hluta sakir ákaflega merkileg og varpar ljósi á vanda sem við þurfum að fást við í auknum mæli. Mig langar í fyrri umferð að beina sjónum mínum að þeim þætti sem lýtur að alþjóðavæðingu glæpastarfsemi á Íslandi. Í því samhengi beini ég sjónum að samstarfi íslensku lögreglunnar við lögregluyfirvöld í Evrópu og á alþjóðavísu, í Schengen-samstarfinu. Það er nú þannig að grundvöllur þess að geta fengist við alþjóðlega glæpastarfsemi hlýtur að vera mikil og náin samvinna við yfirvöld í öðrum löndum sem fást við glæpi af því tagi. Ég held að það sé mikilvægt að við búum þannig um hnúta að Ísland og íslenska lögreglan verði ekki veikur hlekkur í því samstarfi, þ.e. að hún sé bæði í stakk búin til þess að sinna alþjóðlegu samstarfi og geti brugðist við og nýtt sér þær upplýsingar og þá samvinnu sem þar er að finna um það hvernig tekist er á við glæpi af þessu tagi, upplýsingar um glæpastarfsemi, upplýsingar um einstaka glæpamenn o.s.frv. Mig langar að beina þeirri spurningu til hæstv. dómsmálaráðherra hvort það sé ekki algjörlega skýrt að það sé forgangsatriði að styrkja lögregluna til að taka þátt í slíku samstarfi og að það sé mat [[Forseti hringir.]]hæstv. dómsmálaráðherra að mjög mikilvægt sé að það samstarf sé mjög vel virkt.
Herra forseti. Í þessari mikilvægu skýrslu, sem felur í sér ótvíræð varnaðarorð en um leið ákall eftir því að lögreglunni verði tryggður nægilegur liðsafli og búnaður til að rækja skyldur sínar, kemur fram að það sé þekkt á Norðurlöndum og víðar í Evrópu að glæpasamtök nýti sér lögleg, opinber kerfi fyrir starfsemi sína. Þetta á til dæmis við um bótakerfi, um vinnumiðlanir og um móttökukerfi flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd. Þessi fullyrðing er studd með dæmum sem ekki er ráðrúm til að fara yfir hér. En það kemur sömuleiðis fram að stefna íslenskra stjórnvalda hafi á undanliðnum misserum verið fallin til að auka, eins og það heitir, aðdráttarafl Íslands sem áfangastaðar fyrir farandfólk í leit að betri lífskjörum. Fram kemur að stigin hafi verið skref til þess að laga lagaumhverfið hér á landi að því sem ríkir annars staðar á Norðurlöndum og nefndar hérna tvær reglugerðir. Vil ég af því tilefni spyrja ráðherra hvort ráðherra telji nægilegt hafa verið að gert í þessum efnum. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Dæmi eru um að þeir sem sótt hafa um alþjóðlega vernd frá tilteknum ríkjum haldi strax aftur til Íslands eftir að hafa verið synjað um vernd og hlotið lögreglufylgd úr landi“. Ályktunin er að þarna fari fram skipulögð misnotkun á móttökukerfi alþjóðlegrar verndar á Íslandi. Af þessu tilefni spyr ég ráðherra: Telur ráðherra nóg hafa verið að gert til að setja undir þennan leka?
Virðulegi forseti. Skýrslur greiningardeildar ríkislögreglustjóra eru mikilvægar og við þeim verður að bregðast. Þær niðurstöður sem birtast í skýrslunni sýna okkur skýrt þær auknu áskoranir sem birtast stjórnvöldum og lögreglunni í landinu í auknum mæli í skipulagðri brotastarfsemi, eins og mansali, fíkniefnaviðskiptum, peningaþvætti, auðgunarbrotum, netglæpum og kynferðisbrotum. Það fækkar alltaf landamærum í þessari starfsemi. Því þurfum við að tryggja gott samstarf við nágrannaþjóðir okkar á Norðurlöndunum sem búa við sömu áskoranir og styrkja áfram starf okkar við Evrópuþjóðir og á alþjóðavísu. Við þurfum því nægan sérhæfðan mannafla sem er menntaður og þjálfaður í skipulagðri brotastarfsemi, þannig náum við að manna næg sérhæfð rannsóknarteymi sem geta tekist á við þessa glæpahópa og tryggt að skipulag lögreglunnar geti fljótt aðlagað sig að breyttum veruleika. Þó að enn sé mikið verk óunnið höfum við verið á réttri leið undanfarin ár. Þegar niðurskurður til lögreglunnar var stöðvaður árið 2014 og fyrsta aukaframlagið til lögreglu kom, þá upp á 500 milljónir, var horft til þágildandi skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, við forgangsröðun fjármunanna og meðal annars komið á ákveðinni þjálfunaráætlun fyrir lögreglumenn. Löggæsluembættin voru aðskilin frá sýslumönnum og stækkuð til að gera þau öflugri og betur í stakk búin til að setja upp sérhæfðari teymi í að takast á við stærri verkefni. Fyrirkomulagi löggæslunáms var breytt með því að bæta aðkomu háskólanna að náminu og menntasetur lögreglunnar var sett á fót. Ég held að þetta eigi eftir að verða gæfuríkt spor fyrir löggæsluna til framtíðar. Þá má ekki gleyma því að embætti héraðssaksóknara var sett á fót og málaflokkum eins og peningaþvætti, efnahagsbrotum og rannsóknum kynferðisbrota gert mun hærra undir höfði. Samvinna stofnana var einnig aukin. Það hefur því margt verið gert til að bregðast við breyttum heimi en áfram er mikið verk óunnið og mikilvægt er að löggæsluáætlun taki gildi sem allra fyrst.
Herra forseti. Í skýrslunni sem hér er undir kemur margt fróðlegt fram. Þótt Ísland sé eitt friðsamasta land í heimi og með tiltölulega lága glæpatíðni geta slíkir hlutir breyst. Auðvitað ber ætíð að gæta að borgaralegum réttindum einstaklinga þegar kemur að hvers konar greiningarvinnu lögreglu. Engu að síður er slík vinna mikilvæg og okkur hér á þingi ber að taka ábendingar fagaðila alvarlega. Áhætta vegna skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi er sögð vera mikil og er sérstaklega varað við auknum umsvifum skipulagðra glæpahópa, svo sem í mansali og vændi. Það er ljóst að Ísland er ekki eyland þegar kemur að alþjóðlegri glæpastarfsemi og auðvitað getur það oft verið auðveldara og jafnvel ódýrara að koma í veg fyrir að eitthvað gerist í stað þess að bregðast við einhverju ástandi. Þetta á að sjálfsögðu við um glæpi. Herra forseti. Löggæslan er ein af grunnstoðum ríkisvaldsins. Okkur ber því að fjármagna lögregluna svo vel sér gert. Samfylkingin hefur sýnt í verki að hún vill styrkja löggæsluna í landinu, nú síðast þegar fjárlög voru afgreidd. Þess vegna er það ákveðinn tvískinnungur hjá stjórnarliðum að koma ítrekað í þennan sal og tala um að þeir vilji gera allt fyrir lögregluna. Herra forseti. Verkin tala og allir stjórnarliðar felldu tillögur okkar um aukinn stuðning til lögreglunnar fyrir einungis rúmum tveimur mánuðum. Herra forseti. Það segir sína sögu.
Herra forseti. Aukið álag á löggæslu kallar á aukið fé og mannafla og það leysum við heildrænt en ekki í skyndingu. Orsök álagsins er meðal annars allhröð fólksfjölgun, að hluta til útlendingar til vinnu og búsetu á landinu, stóraukinn ferðamannastraumur, aukinn innflutningur fíkniefna, mansal o.fl., í samvinnu innlendra og erlendra aðila, á það legg ég áherslu, það hefur komið í ljós. Í löggæslumálum vil ég leggja höfuðáherslu á almenna eflingu löggæslustarfa í landinu. Það vantar hér langt yfir 200 lögreglumenn til að standa jafnfætis íbúahlutfallinu fyrir hrun og í skjóli aukinnar umferðar tveggja til þriggja milljóna ferðamanna og hraðvaxandi umsvifa í þjóðfélaginu hafa vissulega orðið til vaxtarhillur skipulagðrar glæpastarfsemi. Við erum enn langt frá Norðurlöndum í umfangi þessa en þó eru vísbendingar til staðar og við þeim þarf að bregðast. Ég vil vara hraustlega við að gera útlendinga að meginblórabögglum í þessu tilliti, jafnvel á fleiri sviðum en afbrotum. Þetta er allt saman flókið samspil fólks, bæði innlends og útlends, í heimi afbrota og snýr ekki fyrst og fremst að útlendum ríkisborgurum. Það eru til drög að löggæsluáætlun og þar vísa ég í stjórnarsamkomulagið. Ég slæ því hér fram hvort það sé ekki þjóðráð, þegar verið er gera þetta umrædda þjónustukort í heilbrigðisþjónustunni, að taka líka til hina almennu löggæslu.
Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir fyrir þessa mikilvægu umræðu hér til hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar. Ég endaði fyrri ræðu mína á því að segja að þessi umræða og skýrsla staðfesti þau áhyggjuefni sem blasa við um þá breytingu og þá ógn, sem samfélagið er að takast á við, sem af slíkri þaulskipulagðri starfsemi stafar. Sú ógn hefur aukist, að því er virðist, gífurlega í seinni tíð, þegar kemur að fíkniefnum, mansali, vændi, peningaþvætti og öllu því sem þessu tilheyrir. Í seinni tíð hefur heyrst mikið ákall um að það vanti að bæta verulega í í mannafla. Það þarf breytt vinnubrögð. Ég fagna boðaðri löggæsluáætlun hæstv. ráðherra þar sem við getum tekist enn frekar á við þessi verkefni. Það hefur komið fram að það þarf breytta nálgun, breytt vinnubrögð, frumkvæðislöggæslu, farþegalistagreiningu og aukið samstarf við erlend yfirvöld, Europol, Eurojust, þessi starfsemi er af þeim toga. Það þarf líka aukna þjálfun lögreglunnar. Það hefur komið fram að þetta kostar allt peninga og fjölmörg önnur verkefni bíða. En ég vil þakka fyrir þessa umræðu og ég held að löggæsluáætlun muni í framhaldinu verða ansi mikilvæg í þessari umræðu.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu, hún er mikilvæg. Hugtakið skipulögð glæpastarfsemi hefur verið okkur Íslendingum tiltölulega framandi. Við höfum haft tilhneigingu til að trúa því að á ferðinni væru vandamál sem ekki væru til staðar á Íslandi, raunin er því miður önnur. Eins og komið hefur fram hefur skipulögð glæpastarfsemi fest rætur á Íslandi og það sem verra er, greiningardeild ríkislögreglustjóra hefur metið áhættustigið vegna skipulagðrar glæpastarfsemi hátt. Þetta er mikið áhyggjuefni. Ég vil beina máli mínu að landsbyggðinni eða dreifbýlinu í þessu samhengi. Á landsbyggðinni er löggæslan því miður allt of lítil. Í sérstakri umræðu hér þinginu fyrir skömmu, um löggæsluna, kom fram að lögreglumönnum fækkar alls staðar á landsbyggðinni, á Vestfjörðum, Norðurlandi vestra og Suðurnesjum svo að dæmi séu tekin. Í skýrslu greiningardeildar kemur skýrt fram að dreifbýli, þar sem lítil löggæsla er, skapar þessum hópum, þessum afbrotahópum, tækifæri hvað varðar ræktun og framleiðslu á fíkniefnum og jafnvel vinnumansali. Rannsóknir á skipulagðri glæpastarfsemi eru mjög seinlegar og flóknar. Hér er verið að eiga við flókin kerfi og það er mikilvægt að við sem hér erum veitum þá aðstoð sem við getum veitt og er nauðsynleg eins og að tryggja nægilegt fjármagn og rýmka heimildir til rannsókna. Sjálfstæðisflokkurinn hefur í allmörg ár verið ábyrgur fyrir málefnum löggæslunnar í landinu. Ég verð að segja það hér að mér finnst skorta á skilning Sjálfstæðismanna á mikilvægi þessa málaflokks. Það er ekki nóg að tala um mikilvægi þess að styðja vel við bakið á lögreglunni og gera svo ekkert í því. Það er ekki eins og þetta vandamál sé nýtt af nálinni. Miðflokkurinn lagði til að auka fjárveitingu til lögreglunnar við afgreiðslu fjárlaga fyrir síðustu jól. Lagt var til að setja 250 milljónir aukalega til rannsókna gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Skref í rétta átt. Tillagan var felld. Hún var felld af ríkisstjórnarflokkunum, Sjálfstæðisflokknum, hæstv. dómsmálaráðherra, Framsóknarflokknum og Vinstri grænum. Svo kemur [[Forseti hringir.]]hæstv. dómsmálaráðherra hér sem fulltrúi ríkisstjórnarinnar og talar um mikilvægi þess að unnið sé gegn skipulagðri glæpastarfsemi; fékk tækifæri til þess og sagði þá nei.
Herra forseti. Í þessari skýrslu, svo að skilaboðin séu alveg skýr, er greiningardeild ríkislögreglustjóra að segja okkur að lögreglan geti ekki sinnt skyldu sinni, geti ekki gætt öryggis okkar, geti ekki verndað borgararéttindi í landinu, út af því að hún hafi ekki mannafla til þess. Það er það sem er verið að segja. Hún getur ekki sinnt þeirri grunnskyldu sinni að vernda borgararéttindi, vernda fólk gegn mansali, vernda borgarana í landinu, vegna manneklu. Færir lögreglan rök fyrir máli sínu í skýrslunni? Já, alveg skýrt. Hún notar líkan Sameinuðu þjóðanna til að meta þessa áhættu og benda á hvernig líkur aukast eftir því sem menn hafa getu og þekkingu á því að brjóta af sér og eftir því sem þeir sjá fram á að þeir komist upp með það og nái því fram. Hvað segir lögreglan? Ef við hefðum meiri mannafla gætum við minnkað áhuga þeirra á því að koma hingað út af því að við erum að standa okkur í því að stöðva þetta. Það er það sem þeir eru að segja. Það vantar mannafla. Og til þess að ráða þessa aukalögreglumenn vantar peninga. Það er það sem þetta snýst um. Það snýst um að það vantar meiri fjármuni til lögreglunnar. Píratar ganga út frá því að vernda borgararéttindi, það er grunnurinn í stefnu okkar og einnig lýðræðisumbætur. Við höfum alltaf talað fyrir því að setja þurfi meiri peninga í löggæslu út af því að annars verndar þú ekki borgararéttindi. Og það er verið að segja að það sé ekki hægt að gera það núna vegna manneklu. Það er það sem þessi skýrsla er að segja okkur. Annaðhvort eru settir meiri peningar - og þá kemur það fram í fjármálaáætlun sem lítur dagsins ljós á næstunni, í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar - til lögreglunnar eða að ríkisstjórnin getur ekki sagst vera að bregðast við mati út frá líkani Sameinuðu þjóðanna um áhættu varðandi [[Forseti hringir.]]skipulagða glæpastarfsemi. Ekki er verið að bregðast við því að vernda réttindi borgaranna hvað þetta varðar. Þetta er hjá ríkisstjórninni.
Herra forseti. Mig langar í síðari hluta þessarar umræðu aðeins að beina augum að öðrum þáttum. Það liggur fyrir að lögreglan þarf að vera í stakk búin til að sinna verkefnum sínum og gæta öryggis borgaranna. Við megum heldur ekki gleyma því að þetta mál snýst ekki eingöngu um það að við höfum eins sterka lögreglu og hægt er í landinu. Þetta snýst líka um það að við hugum að því að jarðvegur fyrir glæpi verði ekki frjórri en nauðsyn ber til - ég get þó varla orðað það svo, því að það er mjög óviðeigandi, en við eigum að koma í veg fyrir að jarðvegurinn verði til. Við erum með viðkvæma hópa í samfélaginu. Við höfum nefnt stöðu innflytjenda og þeirra sem sækjast eftir því að koma til landsins. Ég held að við þurfum að skoða mjög vel að hér verði ekki til jarðvegur fyrir glæpastarfsemi. Það getum við gert með því að hlúa vel að þeim sem hingað koma, vera með fræðslu og gæta þess að ekki skapist félagsleg einangrun; að við búum ekki þannig um hnúta að til verði hverfi sem eru fyrst og fremst byggð tilteknum þjóðfélagshópum sem hafa orðið út undan í samfélaginu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við hugum að þessu samhliða og þar með t.d. stefnu okkar í baráttunni við fíkniefnin; að við hugum að því hvaða þættir það eru í þjóðfélaginu sem við getum bætt til þess að koma í veg fyrir glæpi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svör hennar og einnig öðrum þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu um skýrslu greiningardeildar. Mér heyrist flestir taka skýrsluna mjög alvarlega og er það algjörlega eftir efni hennar og innihaldi. Ég saknaði þess auðvitað að hæstv. ráðherra kæmi ekki hingað upp og færði lögreglunni skýr skilaboð, t.d. um fjölgun lögreglumanna. Ég saknaði þess en að öðru leyti þakka ég henni fyrir svörin sem voru ágæt. Ég ætlaði kannski líka að bæta svolítið við mína fyrri ræðu, sérstaklega varðandi landamærin. Ég get ekki skilið við þessa umræðu án þess að minnast á mikilvægi landamæranna því að skipulögð glæpastarfsemi er ein mesta ógnin sem stafar að landamæravörslu. Hér er ég að tala um Keflavíkurflugvöll sem er okkar mikilvægustu landamæri og kallar á mikil umsvif lögreglunnar. Þar hefur skilríkjamálum fjölgað verulega. Lögreglan segir einnig í skýrslunni að virkt eftirlit lögreglu með útlendingum, í samræmi við inntak Schengen-samningsins, sé takmarkað sökum manneklu. Í því sambandi er farþegalistagreining nefnd sem er eitt öflugasta tæki lögreglu við landamæraeftirlit. Vegna skorts á mannafla og fullnægjandi tækjabúnað er þessu verkefni, farþegalistagreiningu, lítið sinnt sem telst verulegur veikleiki. Til þess að koma í veg fyrir alvarlega glæpi, sem teygja sig þvert yfir landamæri, t.d. mansal og fíkniefnaviðskipti, er mjög brýnt að tekið verði upp skilvirkt kerfi við farþegalistagreiningu á landamærunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ánægjulega umræðu og upplýsandi um afstöðu hv. þingmanna, langflest mjög málefnalegt. Ég verð þó að segja það og ítreka, þreytist ekki á að segja það, að hvað mannafla varðar og fjárframlög til lögreglunnar þá hafa fjárheimildir verið auknar frá árinu 2013–2014 fram til dagsins í dag um 4,7 milljarða. Það eru um 2 milljarðar að teknu tilliti til vísitalna. Það liggur fyrir að á fjárlögum fyrir árið 2014 var samþykkt 500 millj. kr. fjárveiting til að efla löggæsluna, 2016 400 millj. kr., 2017 hátt í milljarður, og á fjárlögum 2018 var 400 millj. kr. tímabundið framlag, sem úthlutað var árið 2017, gert varanlegt. Á fjárlögum 2018 voru þess utan framlög til lögreglunnar aukin um 218 millj. kr. til eflingar málsmeðferð í kynferðisbrotamálum. Þetta eiga hv. þingmenn að þekkja mjög vel. Fjárframlögin hafa því verið aukin verulega og lögreglumönnum hefur verið fjölgað eins og kynnt var hér nýlega. Það er von mín að við getum gert enn betur á næstu árum. Ég tel það nauðsynlegt og tek sérstaklega undir með hv. þingmanni, málshefjanda, um landamæravörsluna. Ég legg á það mikla áherslu að lögreglumönnum verði fjölgað við landamæravörslu mjög fljótlega. Ég vil einnig nefna, af því að hér barst í tal samstarf við önnur lönd, að við erum í mjög mikilvægu samstarfi sem við höfum mikinn hug á að efla. Við höfum um árabil átt gott samstarf við Europol, þ.e. Evrópulögregluna, átt fulltrúa þar innan dyra. Nú er ég sérstaklega að skoða aukið samstarf við stofnunina Eurojust, sem er stofnun Evrópusambandsins, um ákærumál í sakamálum sem teygja sig yfir landamæri, og eru grundvallarforsenda fyrir samstarfi á milli ríkja er kemur að skipulagðri brotastarfsemi milli landa. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna.
Virðulegi forseti. Samkvæmt úrskurðum sýslumanns um umgengni leyfir sýslumaður sér að setja reglur með vísun í venjur og verklagsreglur án nánari skýringa um það hvernig beri að fara með framkvæmd þegar umgengni hefur fallið niður. Hefur sýslumaður ítrekað vísað til þess í úrskurðum sínum, og beinir þeim fyrirmælum til lögheimilisforeldris, að falli umgengni niður af ástæðum er varða barnið, t.d. ef barnið er veikt, eigi umgengni að færast yfir á næstu helgi á eftir eða yfir á annað tímabil. Fyrsta spurning mín er þessi: Á hvaða lagagrundvelli setur sýslumaður slíkar verklagsreglur og hvað finnst ráðherra um að sýslumaður taki sér reglusetningarheimild sem þessa? Hér er dæmi úr einum úrskurði sýslumanns, með leyfi forseta: „Sýslumaður telur rétt að benda á að auk gildandi lagareglna um umgengnismál hafa í framkvæmd mótast skýrar verklagsreglur og fastmótaðar venjur um mörg þeirra atriða sem aðilar umgengnismála deila um. Meðal þeirra er venja að ef umgengni fellur niður af ástæðum er varða það foreldri sem barn býr hjá fari umgengnin fram viku síðar án þess að hafa áhrif á hina reglubundnu umgengni framvegis.“ Önnur spurning: Í 20 gr. barnaverndarlaga er mælt fyrir að öllum þeim sem stöðu sinnar eða starfa vegna hafa afskipti af málefnum barna sé skylt að hafa samstarf við barnaverndaryfirvöld. Sýslumaður ræðir hins vegar oft við börn þegar umgengnismál eru til rannsóknar í þeim tilgangi að rannsaka vilja barnsins hvað varðar umgengni og á hverju hann byggir. En málsmeðferð er þannig að fulltrúi sýslumanns vísar þeim þætti málsins til sérfræðings innan sýslumannsembættisins sem tekur síðan viðtal við barnið hjá sýslumanni. Viðtöl þessi eru tekin í einrúmi, án vitna og án þess að þau séu tekin upp í hljóði eða mynd. Hvernig samræmist það reglu 20. gr. barnaverndarlaga? Er sýslumanni ekki skylt og rétt að hafa fulltrúa barnaverndar viðstaddan þegar rætt er við barn? Ég spyr hvort nauðsyn beri ekki til að slík viðtöl séu tekin upp, að minnsta kosti hljóðið, svo að aðilar máls geti fengið aðgang að þeim? Með þeim hætti yrði tryggt gagnsæi í stjórnsýslunni hvað þessi mál varðar. Enginn nema umræddur sérfræðingur veit hvað spurninga var spurt eða að minnsta kosti hverju barnið svarar. Þriðja spurning: Hvers vegna hafa ekki verið settar leiðbeiningar eða starfsreglur í samræmi við 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna eins og lögin kveða á um, samanber það sem kemur fram í greinargerð, með leyfi forseta: „Í 3. gr. samningsins er þess krafist að þar til bær stjórnvöld setji starfsreglur fyrir allar stofnanir, þjónustu og aðstöðu sem ætluð er börnum og að ríkisvaldið tryggi að þær kröfur séu uppfylltar.“ Fjórða spurning: Með hvaða hætti tryggir ríkisvaldið að þær kröfur sem barnasáttmálinn gerir séu uppfylltar af hálfu stjórnvalda og þeirra sem fara með opinbert vald sem varðar börn, samanber ofangreindar spurningar? Er 20. gr. barnaverndarlaga í raun bara merkingarlaus hvað þetta varðar?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hefur beint til mín fjórum spurningum, sýnist mér. Ég vil nefna það í upphafi að samkvæmt barnalögum á barn auðvitað rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá, enda sé það ekki andstætt hagsmunum barnsins. Á grundvelli ákvæða barnalaga úrskurðar sýslumaður um inntak umgengnisréttar, skilyrði og hversu honum verði beitt. Sýslumaður getur einnig hafnað því að ákveða inntak umgengnisréttar ef slík úrlausn þykir barni fyrir bestu. Í úrskurðum sýslumanna er stundum að finna ákvæði um það hvernig háttar til ef umgengni fellur niður vegna óviðráðanlegra ástæðna, t.d. vegna veikinda barns eða foreldra. Það er þó ekki fortakslaust að slíkt ákvæði sé að finna í úrskurði sýslumanns og það getur jafnframt verið mismunandi hvort kveðið sé á um það hvort umgengni skuli fara fram næstu helgi, við fyrsta tækifæri eða einungis að umgengni skuli bætt upp. Þá er í sumum úrskurðum ekkert tiltekið um framangreint. Það kann að vera mismunandi hvort þetta sé hluti af ágreiningsefni aðila og hvort það komi fram krafa um að kveða á um slíkt í úrskurði sýslumanns. Því er ekki um það að ræða að sýslumenn hafi sett sér verklagsreglur um slíkt. Í stöðluðum eyðublöðum um samninga um umgengni sem er að finna á vef sýslumanna er tekið fram að ef umgengni fellur niður vegna óviðráðanlegra aðstæðna falli umgengni niður það skiptið og óskylt er að bæta hana upp síðar. Þess má þó geta að foreldrar eru ekki bundnir af því að semja með þessum hætti. Meginreglan í þessum málum er auðvitað að menn semji um sem flest í þessum efnum. Það er farsælast ef foreldrar geta komið sér saman um það en í mörgum tilvikum hefur sýslumaður metið það nauðsynlegt að kveða á um slíkt í úrskurði til að koma í veg fyrir óvissu hvað þetta varðar. Í úrskurðum ráðuneytisins hafa ekki verið gerðar athugasemdir við ákvæði í úrskurðum sýslumanna um það hvort og hvernig eigi að bæta upp umgengni sem fellur niður vegna óviðráðanlegra ástæðna. Það er mat ráðuneytisins að slík ákvæði í úrskurðum falli undir heimild sýslumanna til að ákveða inntak umgengnisréttar, skilyrði og hversu honum verði beitt í samræmi við 47. gr. barnalaga. Ég vil þó geta þess að kannski væri rétt að skoða hvort það mætti leiðbeina embættum sýslumanna um að gæta meira samræmis hvað slík ákvæði varðar en aftur á móti þarf einnig að hafa í huga að ávallt þarf að meta hvert einstakt mál út frá hagsmunum barns sem um ræðir. Að mati ráðuneytisins er að minnsta kosti erfitt í ljósi þess hversu mál eru mismunandi og kröfur ólíkar og ólíka nálgun þarf í hverju máli að setja einhverja algilda reglu hvað þetta varðar. En það er nauðsynlegt að inntak umgengni sé háð mati í hverju máli fyrir sig og hvað barni sé fyrir bestu og hverjar þarfir barnsins séu. Það er spurt um viðtöl sýslumanns við börn þar sem kannaður er vilji barns gagnvart umgengni og hvort þá þurfi ekki að vera fulltrúi barnaverndar viðstaddur, en samkvæmt barnalögum getur sýslumaður á öllum stigum máls leitað liðsinnis sérfræðinga í málefnum barna. Sýslumaður getur t.d. falið sérfræðingi að kynna sér viðhorf barns eða foreldris og gefa skýrslu um það. Þá getur sýslumaður falið sérfræðingi að gefa umsögn um tiltekin álitaefni þegar ástæða þykir til og getur mælt svo fyrir að sérfræðingur hafi í þessu skyni heimild til að afla gagna. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til breytinga á barnalögum sem tóku gildi 1. janúar 2013 var tekið fram að mikilvægt væri að átta sig á því að flest forsjár- og umgengnismál væru alls ekki barnaverndarmál heldur bæri að leysa þau eingöngu á grundvelli barnalaga jafnvel þótt þau væru snúin og erfið. Nauðsynlegt væri að barnalögin í heild sinni tækju mið af þessu og að þau hefðu að geyma heildstæð ákvæði um alla málsmeðferð, lausnir og úrræði sem duga til að tryggja velferð þeirra sem í hlut eiga. Í almennum athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til breytinga á barnalögum kemur einnig fram að telja verði óheppilegt að barnaverndarnefndir hafi þeim hlutverkum að gegna við lausn ágreinings um umgengni eða framkvæmd umgengni. Gert var ráð fyrir því að fara aðrar leiðir til að mæta þörfum barns. Eingöngu sé gert ráð fyrir hlutverki barnaverndarnefndar við þær aðstæður þegar framkvæma þarf ákvörðun um forsjá, lögheimili eða umgengni með aðför enda verður að telja þau mál mjög sérstaks eðlis. Það er einnig spurt um upptökur á viðtölum við börn en upptaka á viðtali við barn með það að markmiði að foreldrar barns geti fengið aðgang að slíkri upptöku er að mati ráðuneytisins ekki til þess fallin að auðvelda barni að fara í slíkt viðtal og eiga samskipti við foreldri í kjölfarið, svo ég svari því nú í stuttu máli. Svo er spurt hvort settar hafi verið leiðbeiningar eða starfsreglur fyrir meðferð sýslumanns á umgengnismálum eins og gert er ráð fyrir. Þá er rétt að geta þess að barnasáttmálinn segir að aðildarríki skuli sjá til þess að stofnanir þar sem börnum skal veitt umönnun og vernd [[Forseti hringir.]]starfi í samræmi við reglur sem þar til bær stjórnvöld hafa sett, einkum um öryggi, heilsuvernd, fjölda og hæfni starfsmanna en ákvæðið leggur ekki skyldu á ríkið að tryggja að löggjöf eða reglur gildi um alla [[Forseti hringir.]]starfsemi stofnana þar sem börnum er veitt þjónusta og umönnun.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og að koma þessari umræðu af stað, en maður ræðir þetta allt saman ekki á einni mínútur þar sem þetta er mjög vandmeðfarinn og flókinn málaflokkur en mikilvægur. Það sem ég vil leggja hvað mesta áherslu á er að leitað verði allra leiða til að tryggja það að umgengni fari fram með sem eðlilegustum hætti, hvort sem hún er eftir samkomulagi, eftir úrskurði eða er dæmd umgengni. Það er mjög mikilvægt að þetta geti farið fram með eðlilegum hætti og ef eitthvað kemur upp á - því að ef búið er að samþykkja þetta eða dæma um þetta þá hlýtur það að vera barninu fyrir bestu, við erum búin að fara í gegnum það - þá þarf að vera hægt að framfylgja því án þess að fara í tímafrekar og kostnaðarsamar aðgerðir til þess að láta þetta ganga eins og samkomulagið eða dómurinn kveður á um.
Herra forseti. Það er stórt verkefni og mikið og fylgir því töluverð ábyrgð að eignast barn. Þegar fullorðið fólk tekur á sig þessa ábyrgð þá er það dálítið mikið mál og oft er það nú svo að leiðir skilja að því loknu. Foreldrar, oftast feður, hafa greint frá mikilli þrautagöngu og langvarandi þófi opinberra aðila varðandi umgengni, þegar þeir eru að leitast við að rækja sjálfsagðar skyldur sínar og vernda rétt og þarfir barnsins. Telur ráðherra að jafnræði ríki í raun varðandi möguleika á sameiginlegu forræði í þeim tilvikum þegar foreldrar barns hafa aldrei verið í sambúð? Telur ráðherra að þarna sé brotalöm í kerfinu og hvað er þá til bragðs?
Virðulegi forseti. Það verður gaman að fara í gegnum svör ráðherra en það voru nokkur atriði sem ég hjó eftir, t.d. að sýslumaður hefur ekki sett sér verklagsreglur. Í tilvitnuninni sem ég las hér upp áðan þá vísar sýslumaður einmitt til þessara skýru verklagsreglna og fastmótaðra venja um mörg þau atriði sem aðilar umgengnismála deila um. Þar virðist sýslumaður taka sér reglusetningarheimild, en ráðherra segir samt að sýslumaður hafi ekki sett sér slíkar verklagsreglur. Þá velti ég fyrir mér hvort sé satt, það sem ráðherra segir eða það sem sýslumaður segir sjálfur í úrskurðum sínum. Þetta tel ég að sé eitthvað sem þurfi að fara vel yfir og athuga hvernig mál er með vexti þar. Ég spurði fjögurra spurninga og ég skil að það sé erfitt að koma svörum við þeim öllum að á fimm mínútum en þannig er uppsetningin og þannig eru tímamörkin sett og ég bjóst við því að ráðherra myndi skipuleggja þá svarið á þann hátt að það kæmist fyrir á fimm mínútum. En lykilspurningin er kannski síðasta spurningin þar sem barnasáttmálinn er tengdur við fyrri spurningarnar, þar sem það á að taka tillit til vilja barnanna eftir þroska þeirra og aldri. Í þeim úrskurðum sem ég hef fengið að skoða, í nákvæmlega þeim úrskurðum, er það gegnumgangandi að vilji barnanna er ekki hafður í hávegum. Það virðist vera eins og það sé verið að vinna út frá eldri lögum þar sem bara sé litið til réttar foreldra sem togast á um barnið en barnið fái vilja sínum ekki framfylgt á skýran hátt.
Virðulegi forseti. Það er algjörlega óraunhæft að svara jafn efnismiklum spurningum hér með þessum hætti. Það hefði kannski verið álitaefni fyrir hv. þingmann að beina þessari fyrirspurn til skriflegs svars. Ég hef þó reynt að fara aðeins yfir þetta. Ég árétta það sem ég sagði, að ekki væri um að ræða samræmt verklag sýslumanna. Hins vegar kann að vera að einstök embætti setji sér verklag; það er ekkert óeðlilegt eða útilokað að þau hafi gert það með einhverjum hætti. En það er ekki um það að ræða að það sé samræmt. Ég nefndi líka að mér fyndist alveg koma til greina að ráðuneytið myndi leiðbeina sýslumönnum í þeim tilgangi að samræmið yrði meira hvað þetta varðar. Hvað varðar starfsreglur eða leiðbeiningar fyrir meðferð sýslumanns á þessum málum í samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna - kann að vera að ég hafi mismælt mig, ég man það þó ekki alveg, í fyrra svari mínu - en ég vildi nefna að ákvæðið leggur þá skyldu á íslenska ríkið að tryggja að löggjöf eða reglur gildi um starfsemi allra stofnana þar sem börnum er veitt þjónusta. Þegar kemur að forsjár- og umgengnismálum gilda barnalög þar sem meðal annars er að finna reglur um málsmeðferð slíkra mála. Auk þess hafa grundvallarreglur barnasáttmálans verið sérstaklega lögfestar í 1. gr. barnalaga. Málsmeðferðarreglurnar eiga til að mynda að tryggja að við uppkvaðningu úrskurðar sýslumanns um umgengni liggi fyrir nægar upplýsingar, m.a. vilji barnsins, hafi það til þess aldur og þroska, til þess að sýslumaður geti tekið þá ákvörðun um umgengni sem barni er fyrir bestu. Að sjálfsögðu gilda einnig stjórnsýslulög um málsmeðferðina þar sem barnalögum sleppir. Allt skiptir þetta máli þegar leitast er við að úrskurða um umgengni sem er barni fyrir bestu. Aðstæður í hverju máli geta verið misjafnar en úrskurð í hverju máli skal ávallt byggja á því sem barni í því tiltekna máli er fyrir bestu.
Herra forseti. Forsaga þessarar fyrirspurnar er að nú um allnokkurt skeið hefur það tíðkast að tekið er tiltekið gjald að hámarki fyrir dvöl einstaklinga á hjúkrunarheimili, þ.e. sá hlutur sem þeir sem þar dvelja eða búa þurfa að greiða fyrir dvölina. Eins og hæstv. ráðherra er vafalítið kunnugt um og þingmönnum öllum þá eru þetta núna að hámarki tæplega 400 þús. kr. á mánuði. Undirritaður hefur hins vegar velt því fyrir sér að þarna geti verið um að ræða eiginlega innheimtu fyrir heilbrigðisþjónustu sem er töluvert umfram það sem við erum með í almennara kerfi. Hámarkið á kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu hjá einstaklingum er töluvert lægra en það gæti verið samkvæmt þessum tölum sem ráðuneytið styðst við. Þetta er í raun ástæðan fyrir fyrirspurninni, þ.e. hversu stór hluti kostnaðar er við rekstur hjúkrunarheimilanna vegna heilbrigðisþjónustu og hvernig honum er skipt niður. Við þekkjum öll húsnæðiskostnað á Íslandi. Við höfum heyrt tölur af því og umræðu um að leiguverð sé býsna hátt, en alla vega hefur maður ekki heyrt mikið talað um leigu upp á 400 þús. kr. eða þaðan af meira fyrir húsnæði, en þó kann það vafalítið að vera til. Í framhaldi af þessu held ég að sé mikilvægt að ráðherra og ráðuneyti hennar reyni með einhverju móti að þátta þennan kostnað, þessa kostnaðarþætti, svolítið niður til þess að sé hægt að gera sér grein fyrir því hvort við séum óafvitandi og líklega óviljandi að innheimta fyrir heilbrigðisþjónustu í meira mæli en við höfðum hugsað okkur. Þá í framhaldi af því spyr ég hvort ráðherra muni taka til athugunar að notuð verði sömu viðmið, bæði úti í almenna samfélaginu og eins inni á hjúkrunarheimilum. Að lokum hvort það komi til álita að kostnaðarþátttaka hjúkrunarheimilanna verði tekin til endurskoðunar með það fyrir augum að kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu þeirra verði ekki meiri en annarra landsmanna. Jafnvel þótt við værum mjög viljug í að meta eitthvað sem ekki heilbrigðisþjónustu, þó það væri ekki nema 5 þús. kr. á mánuði sem væri heilbrigðisþáttur inni í þessu, þá værum við samt komin yfir heildargjöldin sem aðrir eldri borgarar landsins þurfa að inna af hendi.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson beinir hér til mín munnlegri fyrirspurn um kostnað við hjúkrunarheimili og heilbrigðisþjónustu. Ég freista þess að svara spurningum í þeirri röð sem hann ber þær upp. Í fyrsta lagi spyr hann hve stór hluti kostnaðar við rekstur hjúkrunarheimila sé vegna heilbrigðisþjónustu við heimilismenn og hve stór hluti vegna annarrar þjónustu svo sem félagsþjónustu. Svarið er á þá lund að greiðslur vegna almennra dvalar- og hjúkrunarrýma skiptast í dvalarkostnað, gjald fyrir grunnheilbrigðisþjónustu og húsnæðisgjald. Hjúkrunarheimili fá til viðbótar greitt fyrir hjúkrunarþjónustu í hjúkrunarrýmum og saman mynda þessir liðir daggjald. Dvalarkostnaður er sólarhringsþjónusta í dvalar- og hjúkrunarrými og er ætlað að mæta öllum kostnaði vegna dvalarinnar nema grunnheilbrigðisþjónustu og hjúkrunarþjónustu í hjúkrunarrými. Dvalarkostnaður er um 41,7% af meðalgjaldi fyrir hjúkrunarrými, en grunnheilbrigðisþjónusta er sólarhringsþjónusta og fellur undir heilbrigðisþjónustu samkvæmt reglugerð nr. 427/2013, um greiðslur öldrunarstofnana fyrir heilbrigðisþjónustu. Grunnheilbrigðisþjónusta er um 3,6% af meðalgjaldi fyrir hjúkrunarrými. Húsnæðisgjaldi er ætlað að standa undir öllu almennu viðhaldi húsnæðis, umsýslu, fasteignagjöldum og tryggingum, en ekki stofnkostnaði, afskriftum eða meiri háttar endurbótum á húsnæði. Húsnæðisgjaldið er um 6,8% af meðalgjaldi fyrir hjúkrunarrými. Hjúkrunarþjónusta er sólarhringsþjónusta og fjárhæðin er tengd hjúkrunarþyngdarstuðli hvers hjúkrunarheimilis. Hjúkrunarþjónusta er um 47,90% af meðaldaggjaldi fyrir hjúkrunarrými. Hér var þess freistað að brjóta upp heildartöluna eins og eftir var kallað. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður um það hvort sú sem hér stendur muni taka til athugunar að sömu viðmið verði látin gilda varðandi heildarkostnaðarþátttöku ríkisins vegna heilbrigðisþjónustu við íbúa hjúkrunarheimila og eiga við um aðra landsmenn. Svarið er á þá leið að hámarksgreiðsluþátttaka heimilismanns í daggjaldi er að hámarki jöfn dvalarkostnaði, samanber spurningu eitt, sem er án grunnheilbrigðisgjalds og án greiðslna vegna húsnæðis og hjúkrunarþjónustu. Framreiknuð fjárhæð þessa árs er 409.104 kr. á mánuði, sem er aðeins lægra en dvalarkostnaður, sem er 417.745 kr. á mánuði. Íbúar hjúkrunarheimila taka því ekki þátt í greiðslum fyrir heilbrigðisþjónustu og lyf eru þeim einnig að kostnaðarlausu. Ekki hefur komið til álita að íbúar hjúkrunarheimila greiði hluta heilbrigðisþjónustunnar. Þriðja spurning hv. þingmanns er á þá leið hvort sú sem hér stendur telji að það komi til álita að kostnaðarþátttaka íbúa hjúkrunarheimila verði tekin til endurskoðunar með það fyrir augum að kostnaður þeirra vegna heilbrigðisþjónustu verði ekki meiri en annarra landsmanna. Forsendur spurningarinnar fela í sér að íbúar hjúkrunarheimila greiði fyrir heilbrigðisþjónustu sem aðrir landsmenn þurfi ekki að greiða fyrir, en þar sem núverandi greiðslufyrirkomulag gerir ekki ráð fyrir að íbúar hjúkrunarheimila greiði hluta af heilbrigðisþjónustu, samkvæmt því svari sem hér er fram borið, þá er ljóst að þeir eiga ekki að standa verr að vígi en aðrir landsmenn hvað varðar umrædda greiðslu fyrir heilbrigðisþjónustu. Þá má nefna að þáverandi húsnæðis- og félagsmálaráðherra skipaði starfshóp 3. maí 2016 til að skoða breytt greiðslufyrirkomulag á dvalar- og hjúkrunarheimilum, en starfshópurinn er enn að störfum og er vonast til að hann skili tillögum fljótlega. Virðulegur forseti. Ég vona að þessi svör svari þeim spurningum sem hv. þingmaður ber hér fram.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það sem vekur kannski athygli í svörunum og þessum útreikningum ráðuneytisins er í rauninni að menn gefa sér það, eins og ég sé það, að greiðsluþátttökuhluti einstaklings á hjúkrunarheimili sé ekki í sömu hlutföllum og heildarkostnaðurinn af dvölinni á hjúkrunarheimili. Menn reikna sig einhvern veginn niður á það að allt sem einstaklingurinn kynni að þurfa að borga, þ.e. hámarkið eins og hæstv. ráðherra kom inn á, 409 þús. kr., sé allt vegna einhvers annars en heilbrigðisþjónustu. Ég held að í augum þeirra sem búa á hjúkrunarheimilunum þá sé þetta ekki svona, þ.e. þeir líti á það þannig að þeir séu í rauninni að taka þátt í heildarkostnaðinum af dvölinni. Því mætti eins hugsa í þeirra augum, þó að þessi skipting sé til staðar, að með því að þeir geta borgað allt að 40% af heildarkostnaðinum þá séu þeir í rauninni að borga stærri prósentu, stærri hluta, til heilbrigðisþjónustu en ella væri. Ég held að það sé kannski spurningin sem hæstv. ráðherra og ráðuneyti hennar ættu að velta upp. Ég ímynda mér að minnsta kosti, eins og ég kom aðeins inn á í fyrri ræðu minni, að afar margir líti svo á að það að borga 410 þús. kr. á mánuði fyrir fæði og húsnæði, jafnvel þótt inni á stofnun sé, sé vel í lagt. Ef við skoðum til að mynda hvaða lífeyri við ætlum til eldri borgara á mánuði, sem er töluvert miklu lægra en þessi upphæð, þá sjáum við það að þarna er einhver skekkja sem ég held að væri fróðlegt fyrir ráðuneytið að skoða betur.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina og áréttinguna í síðari ræðu hv. þingmanns. Það er sannarlega til umhugsunar sem hv. þingmaður byggir fyrirspurn sína á, hvort hér sé þörf á meira gagnsæi varðandi það hvað liggur á bak við gjaldið og hvað er í raun verið að greiða fyrir, þannig að engir freistist til þess að láta flæða þar á milli. Það er mjög mikilvægt að það liggi fyrir með skýrum hætti, ekki síst fyrir þá sem þjónustunnar njóta. Fram kemur í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar að treysta þurfi enn frekar rekstrargrunn fyrir hjúkrunarheimilin. Það kemur auðvitað líka inn í þessa umræðu að það er alveg ljóst að það sem heyrir til ábyrgðar ríkissjóðs þarf líka að liggja fyrir með skýrum hætti þannig að það gerist ekki í þessu efni frekar en öðrum að greiðsluþátttaka sjúklinga sé of mikil.
Herra forseti. Sjúkraflutningar eru mikilvægur hlekkur í heilbrigðisþjónustu landsmanna. Það er af sem áður var. Þær kröfur sem gerðar voru til áhafna sjúkrabifreiða voru að þar væru fyrst og fremst liprir ökumenn, sérstaklega á öðru hundraðinu. Nútímasjúkrabifreiðar eru í raun vel útbúin bráðasjúkrarými á hjólum, sem kallar á færni þeirra sem um véla. Sjúkraflutningamenn eru fagmenntaðir og vel þjálfaðir einstaklingar sem hafa skýrt skilgreinda verkferla um borð. Þessi málaflokkur hefur verið talsvert til umræðu að undanförnu, skipulag þjónustunnar, hverjir eiga að annast þjónustuna og hvernig og hvar sjúkrabifreiðar eiga að vera staðsettar og fleira. Rauði kross Íslands hefur verið merkisberi sjúkraflutninga frá því að þessi þjónusta komst á legg og hefur verið þeim dýrmætt verkefni. Þeir hafa rækt það af mikilli alúð. Fyrirkomulagið er nú þannig að allar sjúkrabifreiðar í landinu eru eign Rauða kross Íslands, en umsýsla er að öðru leyti á vegum heilbrigðisþjónustunnar, heilsugæslustöðva víðast hvar úti um landið. Ég hef því óskað eftir því við hæstv. ráðherra að hún svari nokkrum spurningum varðandi þessa mikilvægu þjónustu. Fyrsta spurningin er þessi: Hyggst ráðherra ganga til samninga við Rauða kross Íslands sem hefur verið samningslaus um þennan rekstur í tvö og hálft ár, eða eru menn að velta fyrir sér einhverri annarri leið og þá hvaða leið? Mér skilst að enn sé verið að þæfa málið og það sé ekki afgreitt. Í öðru lagi: Hafi ráðherra í hyggju að semja við RKÍ, til hve langs tíma verður samið? Í þriðja lagi: Munu nýir samningar fela í sér áherslubreytingar, svo sem fjölgun eða fækkun sjúkrabifreiða, og breytingar á staðsetningu þeirra á landsbyggðinni? Það málefni var töluvert á dagskrá heilbrigðisyfirvalda fyrir allnokkrum misserum. Þá átti að fækka sjúkrabifreiðum talsvert um landið. Í fjórða lagi: Hvernig horfir skipulag sjúkraflutninga til langs tíma við ráðherra? Geta má síðustu umræðu um aðkomu björgunarsveita og fyrstu viðbragðsaðila á landsbyggðinni, sem er raunhæft í nokkrum tilvikum. Og að síðustu: Hafa allir þættir þessarar þjónustu verið metnir, þeir sem lúta að gæðum þjónustunnar og kostnaði við rekstur, viðhald og þróun?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar sem lúta að sjúkraflutningamálum. Ég held að þessi málaflokkur sé tilefni í sérstaka umræðu. Þó að það sé kannski ekki alveg eftir bókinni að ég óski eftir sérstakri umræðu við hv. þingmann þá væri kannski gott að við ættum slíkt samtal. Hv. þingmaður spyr fyrst um það hvort til standi að ganga til samninga við Rauða kross Íslands, sem hefur verið samningslaus eins og kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns. Því er til að svara að að undanförnu hefur verið unnið að því að koma á samningi við Rauða krossinn á Íslandi um útvegun og rekstur bifreiða og tækjabúnaðar til sjúkraflutninga. Miklu máli skiptir að sú vinna klárist eins hratt og mögulegt er. Það er mín von að sú vinna fari fram í góðu samráði við Rauða krossinn. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður um það hvort sú sem hér stendur hafi í hyggju að semja við Rauða kross Íslands og þá til hve langs tíma verði samið. Því er til að svara að stefnt er að þriggja ára samningi við Rauða krossinn og vonast ég til þess að sátt náist fljótlega um gerð slíks samnings. Að þeim tíma loknum mun ráðuneytið taka við verkefninu. Ég tel nauðsynlegt að færa verkefnið til ráðuneytisins svo að við höfum óbundnar hendur við að móta framkvæmd sjúkraflutninga til framtíðar í samræmi við stefnumörkun sem sett hefur verið fram, auk þess sem það er mín eindregna afstaða, og ég held að við séum öll sammála um það, að öflugir sjúkraflutningar eru hluti af heilbrigðiskerfinu. Í þriðja lagi spyr hv. þingmaður hvort nýir samningar muni fela í sér áherslubreytingar, svo sem fjölgun eða fækkun sjúkrabifreiða og breytingar á staðsetningu þeirra á landsbyggðinni. Mitt svar er það að við samningsgerð hefur verið lögð áhersla á að styrkja sjúkrabílaflotann eins og kostur er. Við ákvarðanir um kaup sjúkrabíla og búnaðar í nýjum samningi er meðal annars byggt á ráðgjöf frá fagráði í sjúkraflutningum og sjónarmiðum sjúkraflutningaaðila. Í kröfulýsingu við samningsdrög, sem nú liggja fyrir, er miðað við að fjölga sjúkrabílum umtalsvert og að auka hlutfall stórra bíla, en sjúkraflutningsaðilar lögðu mikla áherslu á að auka hlut stórra bíla. Þá er stefnt að því að keyptur verði í tilraunaskyni sjúkrabíll með svokölluðum yfirbyggðum kassa sem er stærri sjúkrabíll sem er útbúinn til að sinna flóknari sjúkratilfellum en almennir sjúkrabílar, en sjúkraflutningsaðilar á höfuðborgarsvæðinu lögðu áherslu á að bæta slíkum bíl í flotann. Einnig er stefnt að eflingu tækjabúnaðar í bílunum til að auka öryggi sjúklinga og auðvelda störf sjúkraflutningamanna. Varðandi staðsetningu bíla skal tekið fram að kröfulýsing tiltekur fjölda bíla á hverju landsvæði en ekki staðsetningu bíla að öðru leyti. Af því leiðir að mögulegt er að færa bíla til innan svæða eins og best er talið þjóna þörfum hvers svæðis á hverjum tíma. Hv. þingmaður spyr einnig um það hvernig skipulag sjúkraflutninga horfi til langs tíma við þeirri sem hér stendur. Því er til að svara að að því er stefnt að hefja sem fyrst vinnu við að móta heildstæða stefnu í sjúkraflutningum til framtíðar, en yfir stendur sérstök stefnumótun hvað varðar sjúkraflugið. Sjúkraflutningar eru ein af meginstoðum heilbrigðiskerfisins og oft fyrsti snertipunktur við það. Stefnt er að því að komið verði á sjúkraflutningum sem tryggi öllum landsmönnum tímanlegt viðbragð á vettvangi, veitt af vel þjálfuðum fagaðilum og aðgengi að bestu heilbrigðisþjónustu innan skilgreindra tímamarka. Nú þegar er fyrirkomulag sjúkraflugs í skoðun innan ráðuneytisins eins og fram hefur komið. Þegar niðurstaða liggur fyrir hvað sjúkraflugið varðar verður ráðist í vinnu við stefnumótun vegna sjúkraflutninga almennt. Það er hægt að gleðja þingheim með því að starfshópur um sjúkraflug mun skila niðurstöðum um miðjan mars, þannig að það er alveg á næstu dögum. Loks spyr hv. þingmaður hvort allir þættir þessarar þjónustu hafi verið metnir, bæði þeir sem lúta að gæðum þjónustunnar og kostnaði við rekstur, viðhald og þróun. Við þessari spurningu er svarið það að ekki hefur farið fram formlegt mat á þáttum sem spurt er um vegna samnings við Rauða krossinn, um útvegun og rekstur sjúkrabíla, en við samningsgerð um kaup á sjúkrabílum og búnaði er leitast við að tryggja gæði og gott verð eins og kostur er. Bílarnir eru til að mynda alltaf keyptir á grundvelli útboða og í samræmi við alþjóðlega staðla. Virðulegur forseti. Ég vona að mér hafi lánast að svara spurningum hv. þingmanns um þennan málaflokk. Hann fylgir væntanlega einhverjum af spurningum eftir hér í seinni spurningu.
Virðulegi forseti. Ég vil einnig þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég vil bara segja í upphafi að svör hæstv. ráðherra blása manni smá von í brjóst um að þessi málaflokkur sé að fá aukna athygli innan heilbrigðiskerfisins. En mikilvægi þessa málaflokks sem utanspítalaþjónusta eða sjúkraflutningar eru eykst dag frá degi. Sú þróun á sér stað að læknar og heilbrigðisstarfsfólk verður alltaf sérhæfðara og sérhæfðara og þjappar sér saman á færri staði og það verður erfiðara að manna landsbyggðina á sama tíma og þeir sem sinna utanspítalaþjónustunni verða alltaf færari og færari með betri tæki og geta sinnt sínu starfi miklu betur. Ég tek undir að það er mikilvægt að horfa á þessa þjónustu heildstætt og gera um þetta áætlun og hafa sjúkraflugið, sjúkraþyrlur og sjúkrabíla allt saman undir og skoða hvernig þetta spilar sem best saman. Það þarf líka að tryggja menntun í þessum málaflokki og skoða hvernig hægt er að tengja við fjarheilbrigðisþjónustu og gera þetta á sem hagkvæmastan hátt fyrir alla.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda kærlega fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að hér er efni í sérstaka umræðu og hana jafnvel tvöfalda eða þrefalda. Ég tek undir með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni að yfirferð hæstv. ráðherra vekur mér von í brjóst að hér sé verið að veita þessum málaflokki aukna athygli og jafnvel komi þar inn aukning eða styrking. Við þekkjum það víða úti um land að dregið hefur verið úr þjónustu við íbúana og í mínu kjördæmi, sem er Norðausturkjördæmi, vil ég nefna sérstaklega Ólafsfjörð. Þar er búið að taka sjúkrabílinn af staðnum, fólk upplifir minna öryggi og skerta þjónustu og það er alls ekki gott þegar sú staða kemur upp. Þetta er raunin á fleiri stöðum þar sem er farið að tala um að draga úr þessari þjónustu, þannig að ég kalla eftir því að fá að vita hvernig staðan í þeim málum er.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við sjúkraflutninga sem eru mikilvægur liður í heilbrigðisþjónustunni. Ég tek heils hugar undir það sem fram hefur komið í umræðunni um að mikilvægt sé að horfa á heilbrigðisþjónustuna sem heild og gera heildstæða áætlun um sjúkraflutninga í ljósi skipulags heilbrigðisþjónustu. Mig langar líka að leggja áherslu á að þegar er tekin ákvörðun um fjölgun eða fækkun sjúkrabíla og sjúkraflutningafólks þar með, að einnig sé horft á áhrifin á aðra þætti, eins og almannavarnir, áhrif á slökkvilið, þegar menntaðir sjúkraflutningamenn hverfa út úr samfélögum, og áhrif á aðrar viðbragðsáætlanir sem kann að vera unnið eftir í fyrstu viðbrögðum [[Forseti hringir.]]við slysum eða náttúruvá.
Herra forseti. Það er að mörgu að hyggja þegar við fjöllum um sjúkraflutninga og sjúkrabíla. Sú fyrirspurn sem hér er undir er auðvitað töluvert umfangsmikil og snýr að þessum mikilvægu málum. Við höfum auðvitað rætt við ráðherra um stöðuna í Ólafsfirði, í Fjallabyggð, og höfum lýst óánægju okkar með niðurstöðu Heilbrigðisstofnunar Norðurlands í því máli. Það hefur verið afskaplega illa að því staðið af hálfu heilbrigðisstofnunarinnar. Núna loksins eftir mikinn eftirgang og eftirrekstur á að halda fund að mér skilst, opinn íbúafund, vegna málsins sem verður nú að segjast eins og er að er frekar seint í rassinn gripið. Fólk upplifir það auðvitað að það hafi ekki áhrif á ákvarðanatökur þegar slíkt er viðhaft. Mér fannst svörin óljós sem fram hafa komið varðandi ýmislegt í því máli, það á sérstaklega við um viðbragðsáætlun vegna ganga, mér fannst það ekki vera alveg á hreinu. Ég vona svo sannarlega að það verði fulltrúi frá ráðuneytinu á þessum fundi sem geti þá svarað spurningum heimamanna sem heilbrigðisstofnunin hefur ekki svör við.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru giska skýr. Ráðuneytið ætlar að taka þessa þjónustu til sín eftir þrjú ár án þess að hafa gert á því úttekt hvort það sé hagkvæmara, hvort þjónustan verði betri, skýrari eða greinarbetri, með því laginu. Það verður ekki öðruvísi skilið en svo að óánægja sé með þjónustu Rauða krossins í gegnum 60 ára tímabil. Eða hvað? Því miður er hætta á því að út um land verði þessi áframhaldandi grisjun til þess að enn erfiðara verði að manna bílana og fleiri verkefni flytjist yfir á herðar björgunarsveita. Er það stefna ráðherra að björgunarsveitirnar muni annast sjúkraflutninga í ríkara mæli úti á landi? Verða þá gerðir samningar við björgunarsveitirnar til þess að annast þann þátt? Þetta er ekkert lítið mál því að Rauði krossinn á allan þennan bílaflota. Í þeim bílaflota eru mikil verðmæti fólgin; hann kostar vel á annan milljarð króna eins og staðan er núna. Það veldur vonbrigðum að ekki skuli liggja fyrir hagkvæmnisúttekt á því áður en það skref er stigið að færa þetta yfir til ráðuneytisins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í þessari umræðu. Ég vil byrja á því að svara hv. fyrirspyrjanda, Guðjóni Brjánssyni varðandi vangaveltur hans hér í lokin. Það er nokkuð háðskur undirtónn hjá honum, að hér hafi verið tekin ákvörðun um að færa þjónustuna til ráðuneytisins án þess að nokkuð lægi fyrir, nokkur stefnumörkun, hagkvæmnisrök eða neitt því um líkt. Ég vil biðja hv. þingmann um að sýna sanngirni í þeim efnum að ekki liggi slík úttekt fyrir á þeim vikum sem liðnar eru frá því að sú sem hér stendur tók við embætti. Ég vil minna hann á að uppleggið í spurningu hans er að benda á hið augljósa, að staðan var sú að það voru engir samningar í gangi í þessu máli, þ.e. Rauði krossinn bjó við það að engir samningar voru í stöðunni. Ég taldi það liggja algjörlega fyrir að rétt væri að ganga hið fyrsta til samninga við Rauða krossinn og nýta svo þessi þrjú ár til þess að greina verkefnið með skýrum hætti. Að það lægi fyrir, bæði gagnvart heilbrigðisþjónustunni og Rauða krossinum, hver væru markmið stjórnvalda í þessu máli. Ég hefði haldið að öllu jöfnu að við, ég og hv. þingmaður, værum sammála um að sjúkraflutningar ættu að vera partur af hinu opinbera heilbrigðiskerfi. Það kemur mér á óvart ef svo er ekki. Hér benda hv. þingmenn á þá þætti sem lúta að einstökum ákvörðunum úti um land, þá sérstaklega á norðaustursvæðinu. Ég vil taka undir þær áhyggjur að það er mikilvægt að öryggi sé ekki fyrir borð borið og að heimamenn upplifi að það séu bæði fjárhagsleg og fagleg rök sem liggi að baki sérhverri ákvörðun. Einnig vil ég taka undir sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni um mikilvægi þess að tvinna saman utanspítalaþjónustuna og fjarheilbrigðisþjónustuna með það að markmiði að tryggja bættan aðgang [[Forseti hringir.]]almennings að heilbrigðiskerfinu óháð búsetu.
Herra forseti. Ég er við sama heygarðshornið. Það dylst auðvitað engum að heilbrigðisþjónustan, skipulag hennar og viðgangur, stendur nærri almenningi í landinu. Það eru jákvæðar fréttir sem heyrast úr heilsugæslunni í Reykjavík, að betur gangi nú en undanfarin ár, heilbrigðisstarfsfólki sé hlaupið kapp í kinn og það er gott. Kerfinu hefur verið breytt, það hafa verið settir inn hvatar sem m.a. leiða til þessa. Við eigum afbragðsfagfólk í ýmsum greinum heilbrigðisfræða sem nýtist feikivel í grunnþjónustunni. Það hefur reynslan sýnt. Það á að hagnýta þá fjölbreytilegu þekkingu og þjálfun enn betur. Þjónustan vítt og breitt um landsbyggðina hefur ekki borið sitt barr í mörg ár; eftir hið efnahagslega hrun 2008 fór verulega illa og við höfum ekki náð vopnum okkar úti á landi enn. Það var eldmóði starfsfólks að þakka að ekki fór verr. En landsbyggðin hefur enn ekki náð því að halda uppi þeirri þjónustu sem hún gerði fyrr. Þetta er mikilvægt mál og óðara erum við auðvitað farin að tala um byggðamál, jafnræði íbúa þessa lands. Ég leyfi mér að leggja fyrir hæstv. ráðherra sex spurningar sem hljóða á þessa leið: Hvernig hyggst ráðherra vinna að uppbyggingu heilbrigðisþjónustunnar um allt land? Það er stórt spurt. Og í öðru lagi: Hvernig ætlar ráðherra að tryggja stöður heilsugæslulækna á landsbyggðinni? Í þriðja lagi: Stendur yfir einhver skipulögð vinna sem miðar að úrbótum í málaflokknum að þessu leyti? Þá á ég við úti á landi. Í fjórða lagi: Telur ráðherra það ásættanlegt fyrirkomulag að verktakar haldi uppi læknisþjónustu í mörgum byggðarlögum? Í fimmta lagi: Hvaða áhrif hefur slitrótt heilbrigðisþjónusta á vellíðan og öryggi íbúa á landsbyggðinni og viðhorf þeirra til áframhaldandi búsetu þar? Við erum uggandi um að þessi grunnþáttur hjálpi ekki til að viðhalda farsælli byggð um allt landið. Í sjötta lagi: Hver eru fagleg og fjárhagsleg áhrif slitróttrar heilbrigðisþjónustu innan heilbrigðiskerfisins þegar á allt er litið?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurningarnar og ætla að vinda mér í að svara þeim. Ég held að mér veiti ekki af tímanum. Fyrsta spurningin er um það hvernig ráðherra hyggist vinna að uppbyggingu heilbrigðisþjónustu um allt land. Því er til að svara að forstjórar heilbrigðisstofnananna sex á landsbyggðinni, forstjórar sjúkrahúsanna tveggja og forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins vinna nú, ásamt sérfræðingum ráðuneytisins, að því að greina þörf og notkun á sérhæfðri heilbrigðisþjónustu í öllum heilbrigðisumdæmum landsins. Markmiðið er að tryggja sem jafnastan aðgang allra landsmanna að sérhæfðri heilbrigðisþjónustu sérgreinalækna sem annarra. Þá þjónustu má veita með því að sérfræðingurinn verði ráðinn á heilbrigðisstofnun á landsbyggðinni, með því að sérfræðingur komi frá Landspítala eða Sjúkrahúsinu á Akureyri eða með því að nýta tæknina í gegnum fjarheilbrigðisþjónustu. Í ráðuneytinu er einnig verið að skoða skipulag sjúkraflutninga á landi og í lofti með það að markmiði helst að tryggja að allir landsmenn, óháð búsetu, njóti sérhæfðrar þjónustu, hvort sem er vegna sjúkdóma eða slysa. Ofangreind vinna er hluti af heildarstefnumótun í veitingu heilbrigðisþjónustu sem við höfum kallað Hver gerir hvað? Hv. þingmaður spyr í öðru lagi hvernig ráðherra hyggist tryggja stöður heilsugæslulækna á landsbyggðinni. Svarið er svohljóðandi: Eins og fyrirspyrjanda er kunnugt eru fjárveitingar vegna læknamönnunar í heilsugæslu á landsbyggðinni miðaðar við íbúafjölda á einstökum svæðum. Almennt er miðað við að ein staða heilsugæslulæknis sé á hverja þúsund íbúa í dreifbýli. Fjármunir eru því til staðar en á undanförnum árum hafa heilsugæslulæknar kosið að ráða sig sem verktaka á heilsugæslustöðvar fremur en að vera launamenn. Spurt er hvort einhver skipulögð vinna standi yfir sem miði að úrbótum í málaflokknum að þessu leyti. Svarið er svohljóðandi: Sérnámsstöðum heilsugæslulækna hefur verið fjölgað á síðustu árum og reynt að tryggja stöður þeirra í öllum heilbrigðisumdæmum. Reynslan hefur sýnt að sérnámslæknar setjast gjarnan að í þeim umdæmum þar sem þeir hafa stundað nám sitt. Einn aðalvandinn við mönnun heilsugæslulækna í dreifbýli er sú mikla vaktabyrði sem starfinu fylgir. Læknar vilja síður ráða sig í stöður ef starfinu fylgir bakvakt alla daga vikum og mánuðum saman. Ein leið til að létta vaktabyrðina er að sameina vaktsvæði. Þá þarf einnig að horfa til þeirra möguleika sem tæknin veitir og má þar nefna ágætan árangur af skipulagi þjónustunnar á Klaustri þar sem hjúkrunarfræðingur er á vakt aðra hvora viku á móti lækni. Í fjórða lagi spyr hv. þingmaður hvort ég telji ásættanlegt fyrirkomulag að verktakar haldi uppi læknisþjónustu í mörgum byggðarlögum. Svarið er svohljóðandi: Læknamönnun er mjög mismunandi eftir heilbrigðisumdæmum, allt frá því að allir heilsugæslulæknarnir séu launamenn, eins og hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, yfir í að meiri hluti læknanna séu verktakar. Hæsta hlutfall verktakalækna er nú hjá Heilbrigðisstofnun Austurlands sem helgast af fríum og forföllum en einnig af því að ekki hafa náðst samningar um kjör læknanna. Hjá Heilbrigðisstofnun Vesturlands er hlutfall verktakalækna einnig hátt en þar eru 9 stöður af 15 mannaðar læknum í verktöku. Vonir stóðu til þess að ýmis ákvæði í samningum Læknafélags Íslands og fjármálaráðherra í janúar 2015 myndu draga úr vægi verktöku í heilsugæslu í dreifbýli en svo varð því miður ekki. Velferðarráðuneytið hefur reglulegt samráð við forstjóra heilbrigðisstofnana og sameiginlega er leitað leiða til að tryggja ásættanlega mönnun lækna sem og annarra heilbrigðisstétta í öllum heilbrigðisumdæmum landsins. Fimmta spurning hv. þingmanns er svohljóðandi: Hvaða áhrif hefur slitrótt heilbrigðisþjónusta á vellíðan og öryggi íbúa á landsbyggðinni og viðhorf þeirra til áframhaldandi búsetu þar? Ég tel að hv. þingmaður geti jafnvel svarað þessu betur en ég. Svarið er svohljóðandi fyrir mína parta: Rannsóknir er varða byggðamál hafa sýnt fram á að örugg heilbrigðisþjónusta er einn meginþátturinn í mati fólks á fýsileika búsetu um landið. Samfella í heilbrigðisþjónustu skiptir einnig miklu máli, þ.e. að stöðugleiki sé í mönnun lækna og annarra heilbrigðisstarfsmanna. Mér eru fullljósir þeir gallar sem fylgja verktöku lækna, þ.e. að erfiðara er að tryggja þá samfellu sem er svo mikilvæg í þjónustunni. Á hitt ber að líta að stjórnendur stofnananna kjósa, eðlilega, að ráða lækni í verktöku fremur en að hafa byggðarlagið læknislaust. Reynsla síðustu ára hefur sýnt að hver og einn verktakalæknir sinnir oft sama byggðarlaginu um einhvern tíma og þannig fæst sums staðar nokkur samfella í þjónustuna. Að lokum spyr hv. þingmaður hver fagleg og fjárhagsleg áhrif slitróttrar heilbrigðisþjónustu innan heilbrigðiskerfisins séu. Svarið er: Ég hef þegar komið inn á þau faglegu áhrif sem orðið geta af skorti í samfellu í þjónustunni. Fjárhagsleg áhrif á íbúa í dreifbýli geta augljóslega orðið mikil ef þeir þurfa að sækja heilbrigðisþjónustu fjarri sinni heimabyggð. Ég vonast til þess að með þeirri vinnu sem ég vísaði til í svari mínu við fyrstu spurningu fyrirspyrjanda megi draga úr þeim kostnaði með því að færa þjónustuna til íbúanna fremur en að íbúarnir þurfi að sækja þjónustuna um langan veg. Mat stjórnenda heilbrigðisstofnana á fjárhagslegum áhrifum þess að læknar velji fremur að ráða sig í verktöku en fastráða sig er mismunandi. Með verktakafyrirkomulaginu kemur til dæmis ekki til sérstakra greiðslna vegna þátta eins og veikindaleyfa og námsleyfa en það er ljóst að þessi þáttur heilbrigðisþjónustunnar úti um land er einn þeirra sem er kannski mest krefjandi að leita lausna á.
Virðulegi forseti. Hér er enn eitt mikilvæga málið sem við ræðum í dag, sem er vel. En ég held að það sé hvað mikilvægast fyrir okkur núna að skilgreina hvaða heilbrigðisþjónustu við ætlum að veita á landsbyggðinni og á þeim heilbrigðisstofnunum sem þar eru til að við getum áttað okkur á fjárþörfinni og þörfinni á mönnun og öðru slíku. Það verður líka að tryggja að á svæðum eins og á Suðurlandi og Suðurnesjum, þar sem er fordæmalaus íbúafjölgun, sé hægt að bregðast við því og að heilbrigðiskerfið sé tilbúið til þess. En á sama tíma er á sumum stöðum líka fordæmalaus fjölgun ferðamanna. Vegna tungumálaörðugleika oft og tíðum og vegna þess að þeir hafa ekkert bakland heima í héraði tekur miklu meiri tíma að sinna þeim. Við því þarf að bregðast. Svo held ég líka að við verðum að athuga hvaða verkefnum er hægt að sinna betur í heimabyggð svo álagið á háskólasjúkrahúsið okkar verði ekki of mikið, t.d. með því að fjölga fæðingarstöðum, efla slysadeildir og fleira.
Herra forseti. Við ræðum að sönnu býsna mikilvægt mál hér. Heilbrigðisþjónusta á landsbyggðinni er sannarlega einn af þeim lykilþáttum sem ráða búsetu og geta haft áhrif á hvar menn setja sig niður. Menntun heimilislækna, sem eru skulum við segja að minnsta kosti annar ef ekki helsti burðarásinn í þjónustunni víða um land, er algert grundvallaratriði. Ég vil nota tækifærið nú til að hvetja hæstv. ráðherra til að horfa sérstaklega til þess þáttar og reyna strax á þessu ári eða í komandi fjárlögum að horfa til þess að bæta þar í þannig að við horfum fram á við til að leysa málið á kannski næstu fimm til tíu árum. Það tekur fimm til tíu ár að „framleiða“ einn heimilislækni eftir að hann hefur lokið grunnnámi. Það er gríðarlega mikilvægt að ráðuneytið taki hraustlega á í þeim efnum til að tryggja að við fáum þessa þjónustuþætti í gott horf um allt land.
Hæstv. forseti. Hér erum við enn að ræða mjög mikilvæg mál. Hér er stórra spurninga spurt. Ég verð að lýsa aðdáun minni á því hvað ráðherra tókst að komast yfir mikið efni og svara hér á stuttum tíma. Við þurfum greinilega að undirbúa okkur undir breytingar, það sem hefur verið að breytast undanfarið. Þjónustan úti um land hefur verið að dragast saman. Það er alveg rétt sem fólk hefur verið að tala um hér, þetta er einn af þeim þáttum sem fólk horfir til þegar það ákveður hvar það ætlar að setja sig niður. Það er gríðarlega mikilvægur þáttur. Ég get ekki til þess hugsað að það verði til þess að veikja stöðu byggðanna enn þá meira úti um land. Ég hvet því ráðherra, líkt og ræðumaðurinn hér á undan gerði, að huga því að hvernig við getum eflt heimilislækningar. Svo er spurning um svæðin, hvað við leggjum áherslu á og á hvaða svæðum. Ég vil benda á Sjúkrahúsið á Akureyri, hvort við getum eflt og styrkt stöðu þess til að þjónusta Austurland, Norðurland og jafnvel fleiri svæði, og taka jafnvel við sjúklingum að sunnan til að létta á öðrum stofnunum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka ráðherra fyrir að hafa komist yfir allar spurningarnar á svona stuttum tíma. Það er ákveðið afrek að ná að ramma þessar sex spurningar inn og fimm í fyrirspurninni á undan á þessum fimm mínútum. Geri aðrir betur. Spurningin sem ég ætlaði að koma með er það sem ég hef upplifað dálítið á minni ævi, ég hef búið úti á landi, að þar var heimilislæknir í hverju plássi, alla vega þeim plássum sem ég bjó í, en ekki í dag. Ég velti fyrir mér: Af hverju við gátum gert þetta þá en ekki núna?
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru allgreinargóð. Landsbyggðarfólkið okkar er ekki að kalla eftir miklu. Það er að kalla eftir stöðugleika og öryggi í þessari grundvallarþjónustu. Grunnþjónustan er að mínu áliti mikilvægasta þjónustan sem við veitum, þ.e. heilsugæslan. Hún þarf að vera í mjög föstum skorðum svo ásættanlegt sé. Það hefur auðvitað verið mikið kappsmál að fá sérfræðiþjónustuna út um landið með reglubundnum hætti. Það yrði alveg sérstakur bónus ef landsbyggðin fengi hana. En það verður að segja hverja sögu eins og hún er, það hrundi ansi mikið við efnahagshrunið. Við misstum mikið af fagfólki úr landi. Viðbrögðin voru þau að fá verktaka til starfa. Við það lokaðist launakerfið og þetta urðu verktakar, komu með reikning, launakerfið vissi ekki af því að þessir menn væru við störf og þegar hækkanir urðu voru þessar stofnanir „tjúnaðar“ niður. Í dag hefðu þessar stofnanir ekki efni á að vera með fastlaunaða lækna, eins og nefnt er varðandi Vesturland og Austurland, nema fá leiðréttingu á fjárveitingu. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra: Eru einhverjir hvatar í gangi til að fá lækna til starfa? Við erum búin að breyta um greiðslukerfi í Reykjavík. Er eitthvað svipað uppi á teningnum úti á landi? Er fjarheilbrigðiskerfið, oft kallað fjarlækningar, í burðarliðnum? Sjáum við einhver merki um það á næstunni? Og þetta nýja rekstrarfyrirkomulag, er möguleiki á að það berist út um landið?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Ég vil byrja á spurningu hv. fyrirspyrjanda varðandi þessa stöðu sem ég held að fólki sé ekki ljós og mér var hún að minnsta kosti ekki ljós fyrr en ég heyrði í þeim sem hafa þurft að glíma við þá stöðu að hafa ekki efni á að fá fastlaunamenn til starfa vegna þess að það sé ódýrara í einhverjum tilvikum að vera með verktakalækna. Meðan stofnanirnar fá það ekki bætt er enginn hvati til þess beinlínis að leitast við að fá fastlaunamenn til starfa. Þetta varð mér verulegt umhugsunarefni og mér finnst þetta eitthvað sem þarf að skoða áfram. Hv. þingmaður spurði um greiðslukerfið sem hefur gefist vel hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Já, það er eitthvað sem við viljum sjá möguleika á að færa út um land. Það er til skoðunar. Ég hitti Félag heilsugæslulækna á vinnufundi þeirra á fimmtudaginn var, þar sem gafst einstakt tækifæri til að heyra hvaða áhyggjur það væru sem heilsugæslan deilir um allt land. Það eru auðvitað þær sem hér hefur líka verið vikið að varðandi mönnun heimilislækna, einfaldlega. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi menntun heimilislækna. Það er minn vilji að bæta umbúnaðinn um þau mál og fjármagna aukna menntun heimilislækna. Bent hefur verið á að það komi til skoðunar að efla sem sérstaka sérgrein eða styrkja þann þátt heimilislækninganna sem lýtur að héraðslækningum eða lækningum úti um land. Það eru raunar okkar áform í ríkisstjórninni að leggja sérstaka áherslu á þann þátt því að það er ákveðin sérstaða sem þessir læknar búa við. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason talaði um fordæmalausa fjölgun. Ég tek undir að þetta er ótrúlega mismunandi staða heilbrigðisumdæmanna sem þarf að horfa til. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson spyr af hverju við gátum þetta áður en ekki núna. Þetta er spurning sem við þurfum að leita svara við. Ég hef ekki svarið núna þegar [[Forseti hringir.]]tími minn er búinn; þótt ég sé góð í að tala hratt get ég ekki talað á innsoginu þannig að tíminn eyðist á meðan ég er að tala. Ég verð að láta þetta duga, virðulegi forseti.
Herra forseti. Mig langar að varpa fram spurningum til heilbrigðisráðherra er varða ljósmæður og rétt þeirra til að ávísa getnaðarvarnalyfjum. Ekki er svo langt síðan að hér var lagt fram frumvarp, og var langt komið í meðförum Alþingis, þar sem þetta var lagt til. Ég held að þetta sé mikið þjóðþrifamál. Á sínum tíma þegar lyfjalögum var breytt - það er nú ekki heldur mjög langt síðan, 2016 held ég - var í umsögn Ljósmæðrafélagsins við það lögð áhersla á að reyna að koma því inn til þess að þurfa ekki að bíða lengur eftir þessu. Það hefur mjög oft verið rætt og mjög mikið að rýmka þessa löggjöf. Einhvern veginn hefur okkur ekki tekist að klára þetta en á Norðurlöndunum er þetta mjög víða þannig. Það kom líka fram í umsögn embættis landlæknis við lyfjalögin á sínum tíma að í nágrannalöndum okkar, eins og í Svíþjóð, hefðu ljósmæður þennan rétt og engir vankantar væru á því fyrirkomulagi. Það var líka í Hollandi þar sem ljósmæður fengu leyfi 2014 til að skrifa upp á hormónagetnaðarvarnapillu og kopar- og hormónalykkju. Þar þurftu þær að sækja sérstakt vefnámskeið og ýmislegt fleira hefur verið gert erlendis sem hefur gert ljósmæðrum kleift að ávísa þessum lyfjum. Það er vert að taka fram að menntun okkar ljósmæðra hér á Íslandi er fyllilega sambærileg við menntun í nágrannalöndunum okkar, þannig að við ættum að geta fylgt því fordæmi. Ég held að það mundi verða mikil hagræðing, varðandi ráðgjöf um getnaðarvarnir, að slíkt sé á hendi ljósmæðra. Hér var rætt um heimilislækna og aðra slíka, að létta þyrfti álagi á þeim. Ég held að heilbrigðiskerfið okkar þurfi á því að halda nú frekar en oft áður að við nýtum þekkingu allra þeirra sem við getum, og annarra en lækna, til að koma á aukinni teymisvinnu fyrir sjúklinga og íbúa landsins. Ljósmæður hafa sagt að þær myndu vilja geta ávísað hormónagetnaðarvörnum, lyfjum til notkunar við heimafæðingar, sýklalyfjum við sýkingum í brjóstum og ýmsum hjálpartækjum sem tengjast konum með sykursýki á meðgöngu. Því langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvert er viðhorf ráðherra til þess að ljósmæður fái þessa heimild, þ.e. að ávísa tilteknum lyfjum, og telur ráðherra að undirbúningur að því að veita ljósmæðrum framangreinda heimild, t.d. námskeiðahald, getið hafist á næstunni? Og ef breyting er talin æskileg, hvenær gæti hún átt sér stað?
Virðulegur forseti. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir hefur beint til mín munnlegri fyrirspurn um möguleika ljósmæðra á að ávísa lyfjum og hjálpartækjum. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður um mitt viðhorf til þess að ljósmæður fái heimild til að ávísa tilteknum hormónagetnaðarvarnalyfjum, lyfjum til notkunar við heimafæðingar, sýklalyfjum við sýkingum í brjóstum sem tengjast brjóstagjöf og lyfjum og hjálpartækjum sem að gagni koma vegna ýmissa sjúkdóma og kvilla á meðgöngu. Svarið er svohljóðandi: Mér er umhugað um að nýta betur fagþekkingu hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra innan heilbrigðisþjónustunnar með það að markmiði að stuðla að skilvirkari heilbrigðisþjónustu án þess að öryggi sjúklinga sé ógnað. Með vísan til þess er mikilvægt að til skoðunar komi tilfærsla afmarkaðra verkefna innan heilbrigðisþjónustunnar til fagstétta sem hafa nægilega fagþekkingu til að veita umrædda þjónustu. Um nokkurt skeið hefur verið til skoðunar að hjúkrunarfræðingar og ljósmæður fái leyfi til að ávísa hormónatengdum getnaðarvörnum en í lögum nr. 25/1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir, er m.a. kveðið á um að fólki skuli gefinn kostur á fræðslu og ráðgjöf um notkun getnaðarvarna og útvegun þeirra. Samkvæmt lögunum skal veita þessa ráðgjöf og fræðslu á heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum og að henni skulu m.a. starfa hjúkrunarfræðingar og ljósmæður. Þessum fagstéttum hefur hingað til ekki verið heimilt að ávísa hormónatengdum getnaðarvörnum en talið er að sú tilhögun hafi haft þau áhrif að árangur ráðgjafarþjónustunnar er varðar notkun getnaðarvarna hefur ekki náðst eins og áætlað var. Í heilbrigðisráðuneytinu er unnið að heildarendurskoðun á lyfjalögum og stefnt að því að leggja fram frumvarp til heildarendurskoðunar lyfjalaga á næsta þingi. Í þeirri vinnu eru m.a. heimildir hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra til að ávísa tilteknum lyfjum til skoðunar, með það að meginmarkmiði að bæta skilvirkni heilbrigðisþjónustunnar. Hafa verður í huga að umrædd lyf eru þó hvorki aukaverkana- né áhættulaus og því mikilvægt að ávísanaheimildum til hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra fylgi skýrt verklag og eftirlit. Hvað varðar hjálpartækin er í gildi frá árinu 2013 reglugerð um styrki vegna hjálpartækja en samkvæmt reglugerðinni er gerð krafa um að umsögn heilbrigðisstarfsmanns fylgi fyrstu umsókn sjúklings um hjálpartæki. Í eldri reglugerð um sama efni var gerð krafa um að öllum umsóknum um hjálpartæki fylgdi umsögn læknis og var því breytt. Enn þarf þó umsögn læknis þegar um er að ræða fyrstu umsókn um meðferðarhjálpartæki sem eru til að mynda öndunarvélar, sogtæki, insúlíndælur, blóðsykurnemar og þess háttar. Blóðhnífar og blóðstrimlar falla líka í flokk meðferðarhjálpartækja en þau tæki þarf að nota í þeim tilvikum sem kona greinist með meðgöngusykursýki og krefst fyrsta umsókn um þau því umsagnar læknis. Rökin fyrir því að heimild til ávísunar meðferðarhjálpartækja er áfram bundin við lækna eru þau að þau tæki eru notuð til meðferðar við ákveðnum sjúkdómum og læknisfræðilegt mat er því grundvöllur meðferðar. Aðrar heilbrigðisstéttir en læknar geta hins vegar gefið umsögn þegar sótt er um endurnýjun hjálpartækja. Virðulegur forseti. Hv. þingmaður spyr í öðru lagi hvort sú sem hér stendur telji að undirbúningur að því að veita ljósmæðrum framangreinda heimild, svo sem námskeiðahald, geti hafist á næstunni. Þingmaðurinn spyr einnig hvenær breytingin geti átt sér stað teljist hún æskileg. Svarið er svohljóðandi: Eins og fram kemur í svari við fyrri spurningu er unnið að heildarendurskoðun lyfjalaga og í þeirri vinnu felst m.a. að skoða hvort veita eigi öðrum fagstéttum heimildir til að ávísa lyfjum að einhverju marki. Hvað varðar hjálpartækin hefur ekki sérstaklega verið til umræðu að gera breytingar í þá átt að rýmka heimildir ljósmæðra til að ávísa hjálpartækjum. Hins vegar er það mitt mat að það sé full ástæða til að fara yfir hvort slíkar breytingar séu æskilegar, sérstaklega heimildir ljósmæðra til að ávísa meðferðarhjálpartækjum fyrir þungaðar konur, svo sem blóðstrimlum og blóðhnífum. Ég mun beita mér fyrir því að þessi athugun fari fram samhliða þeirri vinnu sem nú er unnin og varðar endurskoðun á lyfjalögum og vona að þar með teljist ég hafa svarað spurningum hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Ég vildi útvíkka spurninguna aðeins þannig að hún eigi ekki bara við um ljósmæður. Ráðherra nefndi einmitt hjúkrunarfræðinga líka þannig að ég vildi útfæra spurninguna og spyrja um fleiri lyf en bara hormónalyf. Það er til dæmis viðtekin venja í Bretlandi að hjúkrunarfræðingar ávísi miklu fleiri tegundum af lyfjum til sjúklinga þannig að tími læknis fari meira í greiningar en stöðugt að vera að endurnýja lyfseðla o.s.frv. Ég spyr hvort ekki komi til greina að auka skilvirknina enn meira með því að taka tillit til fleiri lyfja en þeirra sem hér eru til umræðu.
Herra forseti. Mig langar að bæta aðeins inn í þessa umræðu. Ég er sammála því að þarna sé hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir að vekja máls á mjög mikilsverðu máli og er algjörlega sammála því að þessar heimildir eigi að vera til staðar. Það þarf hins vegar að vera algjörlega á hreinu að þessir þættir séu teknir inn í menntun hjúkrunarfræðinga, þ.e. að sérstaklega sé farið yfir þetta í grunnnámi þeirra. Lyfjafræði er kennd í grunnnámi í hjúkrunarfræði en ekki í grunnnámi í ljósmæðrafræðum af því að hún er undirgrein hjúkrunarfræði eins og staðan er í dag. Það er mjög mikilvægt að á þessu sé tekið þar og það þarf þá að vera í samráði við Háskólann á Akureyri og Háskóla Íslands. Kannski væri flötur á því svona í fyrsta „instance“ - fyrirgefðu enskuslettuna, herra forseti - að skoða hvort ljósmæður og hjúkrunarfræðingar hefðu heimild til að endurnýja lyf.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni. Ég get vel séð fyrir mér, án þess að ég ætli að halda því fram að ég sé einhver sérfræðingur á þessu sviði, að við gætum örugglega nýtt krafta og vinnutíma fólks betur ef hægt væri að koma því inn sem hv. þingmaður vekur athygli á, en um leið tek ég undir að við megum alls ekki gefa neinn afslátt á fagþekkingu, menntun og öðru slíku. Það þarf allt að liggja ljóst fyrir þannig að ein stétt sé ekki að fara inn á svið annarrar, það sé allt klárt. Ég treysti þeim sem um það sjá algjörlega til að sjá um það. Þetta kemur kannski að því líka að við getum farið að leggja áherslu á meiri teymisvinnu, styrkja umdæmin úti um land, heilsugæsluna þar, þannig að fagfólk í ólíkum stéttum hafi styrk og stoð hvert af öðru. Ég held að það gæti hjálpað okkur til að styrkja heilsugæsluna um allt land.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að fagna spurningunni frá hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttur sem og svari hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir konur og heilbrigðisþjónustu þeirra að ljósmæður fái þennan rétt til að ávísa lyfjum. Auðvitað eru þær með öllu því námi sem þær hafa að baki vel í stakk búnar til þess. Mig langar að vekja sérstaka athygli og fagna áherslunni á hjálpartæki vegna þess að ég held að mjög mikilvægt sé að hafa hjálpartækin hérna inni vegna þess að rétt notkun og gott aðgengi að hjálpartækjum getur einmitt komið í veg fyrir þörfina á því að nota lyf, auk þess sem rétt notkun á hjálpartækjum getur til langs tíma bætt heilsu fólks. Þess vegna fagna ég því að hjálpartækin [[Forseti hringir.]]séu hér með í spurningunni og að hæstv. ráðherra ætli að hafa þau með í sinni vinnu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Ég held nefnilega að það sé mikilvægt að hafa hjálpartækin með. Ég fagna því líka að hæstv. ráðherra ætlar að taka það sérstaklega fyrir og láta skoða. Það er líka ánægjulegt að heyra að heildarendurskoðun lyfjalaga verður lögð fram næsta haust og þar verði þetta málefni tekið fyrir. Og af því að núverandi landlæknir er að fara að starfa sem aðstoðarmaður hæstv. ráðherra treysti ég því, miðað við umsögn sem kom fram síðast, að hann verði til skrafs og ráðagerða þegar kemur að þessu máli. Auðvitað geta verið skiptar skoðanir á því eins og hér kom fram hvort um væri að ræða endurávísun á lyf en ekki upphaflega. Það getur vel verið að það eigi við um einhver slík lyf, en ég held samt sem áður að miðað við sex ára nám sem að baki liggur hjá ljósmæðrum sem eru hjúkrunarfræðingar í grunninn, þ.e. alla vega þær sem hafa útskrifast mörg undanfarin ár, þá eigum við að fara að fordæmi Norðurlandanna og Hollandi líka, eins og ég nefndi áðan, og heimila þetta. Ég get alveg fallist á að í einhverju slíku, hvort sem það er varðandi hjálpartæki eða einhver tiltekin lyf, önnur en t.d. getnaðarvarnalyf eða eitthvað slíkt sem hér hefur verið nefnt, að það geti verið í upphafi hjá lækni en síðan getur eftirfylgnin verið af hálfu hjúkrunarfræðinga eða ljósmæðra. Það má alveg gefa sér það að þær geti ávísað því. Við þurfum að nýta alla okkar starfsmenn í heilbrigðiskerfinu. Við erum alla jafna með mjög vel menntað fólk og engin ástæða í rauninni til að auka álag á lækna eða aðra slíka þar sem það þarf ekki að vera. Þótt mikið álag sé á hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum er þetta kannski eitthvað sem við getum [[Forseti hringir.]]dreift, a.m.k. ábyrgðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka góða umræðu. Það er afar mikilvægt fyrir mig að fá fram þessa stemningu í þinginu því að hér hafa tekið til máls fulltrúar allnokkurra flokka á Alþingi. Það er almennur samhljómur um að það sem liggur að baki fyrirspurn hv. þingmanns. Menn virðast vera sammála henni um þessar áherslur. Landlæknir hefur vakið athygli ráðuneytisins á mikilvægi þess að hjúkrunarfræðingar og/eða ljósmæður öðlist leyfi til að ávísa hormónatengdum getnaðarvörnum. Rök hans eru fyrst og fremst að þannig mætti auka aðgengi að þjónustu um kynheilbrigði, það eru fyrst og fremst rökin. Í frumvarpi til breytinga á lyfjalögum, sem lagt var fram á 140. og 141. löggjafarþingi, var stefnt að þessari heimild. Þetta hefur því verið inn og út úr umræðunni. Á hinum Norðurlöndunum hafa hjúkrunarfræðingar og ljósmæður heimild til að ávísa tilteknum lyfjum þótt það sé misjafnt hvaða lyf þar um ræðir. En nám þeirrar stéttar er þó umtalsvert lengra hér á landi en almennt er á Norðurlöndunum, svo ég taki undir ábendingar hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar um það að þarna þurfi auðvitað að skoða inntak námsins og þá að viðkomandi hópar fái fullnægjandi námskeið eða undirbúning til þess að axla þessa mögulegu breytingu. Ábendingar bæði að því er varðar lyfin - ég hef meira að segja fengið ábendingu frá nefnd um kynsjúkdóma þar sem ein af tillögum þess hóps eru hormónagetnaðarvarnir án endurgjalds fram að 20 ára aldri á Íslandi, það er sem sagt bein tillaga. Hún er til skoðunar hjá mér. Mér finnst það vera eitthvað sem við ættum að skoða, þannig að ég reyni nú að hafa eitthvert fréttaefni í þessu hressandi samtali. En ég vil að lokum þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu og tek líka undir það sem hér kom fram hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur varðandi hjálpartækin. [[Forseti hringir.]]Því verður öllu saman til haga haldið við vinnu við heildarendurskoðun lyfjalaga sem nú stendur yfir í ráðuneytinu.
Virðulegi forseti. Fjölskyldumiðstöð Rauða krossins var lokað í lok ársins 2016 og sendi umboðsmaður barna erindi til velferðarráðuneytis og Reykjavíkurborgar vegna þess þann 19. desember 2016. Þar segir, með leyfi forseta: „Eitt af þeim úrræðum sem hefur verið til fyrirmyndar þegar kemur að fjölskylduráðgjöf er Fjölskyldumiðstöðin, en hún hefur undanfarin ár veitt börnum og fjölskyldum þeirra ókeypis ráðgjöf og aðstoð. Þó að fjölskyldur á höfuðborgarsvæðinu eigi vissulega auðveldara með að nýta sér þjónustu hennar hefur hún verið opin öllum fjölskyldum, óháð búsetu. Umboðsmaður barna vísar börnum, foreldrum og öðrum á þetta úrræði í hverri viku og hefur það reynst mörgum fjölskyldum ómetanleg aðstoð. Umboðsmaður barna hefur fengið þær fréttir að fyrirhugað sé að leggja niður Fjölskyldumiðstöðina. Er það mikið áhyggjuefni að mati embættisins, enda myndi það hafa afar neikvæð áhrif á börn ef þetta mikilvæga úrræði væri ekki til staðar. Umboðsmaður skorar því á alla þá aðila sem hafa komið að rekstri úrræðisins að endurskoða þá ákvörðun og leita allra leiða til þess að halda úrræðinu gangandi. Má í því sambandi minna á að við allar ákvarðanir sem varða börn á það sem er börnum fyrir bestu að vera að leiðarljósi, sbr. meðal annars 3. gr. barnasáttmálans. Opinberir aðilar eiga að tryggja að fjölskyldum standi sú aðstoð sem þær þurfa til þess að velferð barna sé tryggð. Umboðsmaður barna skorar því sérstaklega á velferðarráðuneytið, velferðarsvið Reykjavíkurborgar og aðra opinbera aðila að styrkja Fjölskyldumiðstöðina.“ Á vefsíðu Rauða krossins var starfi Fjölskyldumiðstöðvar lýst á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: „Starf Fjölskyldumiðstöðvar miðar að því að aðstoða og styðja barnafjölskyldur í vanda, til að mynda vegna samskiptavanda, uppeldisráðgjafar til foreldra, skilnaðar- og forsjármála, líðan í skóla, vímuefna- og áfengisneyslu ungmenna, barna sem sýna andfélagslega hegðun og geðrænna erfiðleika. Þjónustan er opin öllum fjölskyldum og er þeim að kostnaðarlausu. Markmið Fjölskyldumiðstöðvar er að bjóða aðgengilega ráðgjöf fyrir fjölskyldur, styrkja bjargráð innan þeirra og veita markvissa leiðsögn um úrbætur. Hugmyndafræði Fjölskyldumiðstöðvar er í anda forvarna og leggur hún fjölskyldum lið við að leysa vanda sem fyrst, meðan þær búa yfir styrk og von til að gera það af eigin rammleik svo að koma megi í veg fyrir að mál þróist á verri veg.“ Ég verð því að spyrja ráðherra hvers vegna fjármagn var ekki veitt til að halda áfram starfi Fjölskyldumiðstöðvar Rauða krossins í Reykjavík. Henni hefur nú verið lokað eftir 20 ára starf þar sem ekki tókst að tryggja stuðning frá hinu opinbera eða nánar tiltekið ráðuneyti ráðherra. Hvaða úrræði standa nú til boða þeim 484 fjölskyldum sem sóttu stuðning þangað áður eins og kemur fram í ársskýrslu Rauða krossins árið 2016?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ég hef leitast við að kafa ofan í þetta mál. Fréttin sem hv. þingmaður vísaði til, er, ef mér misheyrðist ekki, frá því um áramótin 2016/2017. Það má í raun segja að þetta sé ekki neitt sem er að gerast núna heldur var þetta þegar orðið þegar sá sem hér stendur tók sæti í ríkisstjórn og við ráðuneyti félags- og jafnréttismála. Mig langar aðeins í upphafi að fara yfir sögu Fjölskyldumiðstöðvar Reykjavíkurdeildar Rauða kross Íslands. Hún var sett á fót árið 1997 og starfaði samfellt í um 20 ár, eða til ársbyrjunar 2017. Miðstöðin, sem var ráðgjafarmiðstöð fyrir fjölskyldur, einkum barnafjölskyldur, var upphaflega samstarfsverkefni Reykjavíkurdeildar Rauða kross Íslands, Reykjavíkurborgar, félags- og tryggingamálaráðuneytisins og heilbrigðisráðuneytisins. Verkefninu var ætlað að samhæfa opinbera aðila sem lögum samkvæmt skulu bregðast við ef börn eru í vanda vegna vímuefnaneyslu og erfiðra samskipta í foreldrahúsum. Í upphafi var unnið að þessum markmiðum í nánu samstarfi við grunnskóla, heilsugæslu, barnavernd, þjónustumiðstöð Reykjavíkurborgar og á seinni stigum leituðu framhaldsskólar og aðrar stofnanir einnig eftir þjónustu hjá Fjölskyldumiðstöð. Um nokkurra ára skeið varð hlé á því að ríkið styrkti Fjölskyldumiðstöð en félagsmálaráðuneytið kom aftur að rekstrinum árið 2009. Hin síðari ár var ábyrgð á rekstrinum alfarið á hendi Reykjavíkurdeildar Rauða kross Íslands, en Reykjavíkurborg og velferðarráðuneytið veittu Fjölskyldumiðstöð fjárhagslegan stuðning síðustu árin. Velferðarráðuneytið styrkti reksturinn með 5 milljóna kr. framlagi árin 2012–2016. Reykjavíkurborg kom einnig að rekstrinum á tímabilinu og Reykjavíkurdeild Rauða kross Íslands greiddi það sem upp á vantaði. Það sem ég hef komist næst varðandi þetta mál er að ekki kom styrkur á árinu 2017 og að það hafi ekki verið frumkvæði ríkisins að loka Fjölskyldumiðstöð. Ríkið var reiðubúið til að halda áfram óbreyttum stuðningi við þessa starfsemi en Reykjavíkurdeild Rauða kross Íslands tók þá ákvörðun að ekki væri grundvöllur til að halda starfseminni áfram og úr varð að þjónustan var lögð niður. Að lokum skal minnt á áherslur í fjármálaáætlun til næstu fimm ára þar sem kveðið er á um mikilvægi þess að styrkja grunnþjónustu ásamt því að efla forvarnir og snemmtæka íhlutun. Ég verð að segja að þessi snemmtæka íhlutun í þágu barna er gríðarlega mikilvæg. Ég segi það bara segi hreint út að þetta er eitt aðaláhersluatriði mitt í félags- og jafnréttismálaráðuneytinu, þ.e. að byggja upp snemmtæka íhlutun í þágu barna. Þetta verkefni er klárlega eitt þeirra. Þar erum við að fara að setja í gang vinnu sem miðar að því að kortleggja með hvaða hætti hægt sé að grípa fyrr inn á fleiri stigum og hvaða kerfisbreytingu þurfi til þess að ná saman ólíkum aðilum og grípa inn í með ólíkum aðgerðum. Þarna hafa margar gagnreyndar aðferðir virkað í mörgum nágrannalanda okkar. En það sem vantar er umgjörðin í kringum það, hvernig við byggjum upp þessa snemmtæku íhlutun, hvernig við fáum hina ólíku málaflokka; heilbrigðismálin, menntamálin, sveitarstjórnarmálin og svo grunnskólana til að vinna saman að því að geta myndað net fyrir þessi börn þannig að velferðarkerfi okkar grípi þau fyrr. Ég er alveg sannfærður um að það er gríðarlega mikilvægt að við gerum það. Mjög mörg félagasamtök veita ýmis úrræði og þjónustu til barna, þau skipta tugum. Þau veita ýmsa þjónustu og úrræði til barna og barnafjölskyldna með margvíslegum hætti. Það finnst mér gefa tilefni til að draga þá ályktun að þessi samtök verði til vegna þess að það er glufa í velferðarkerfi okkar. Ég held að það sé m.a. vegna þess að þessi mál tengjast inn á mörg ráðuneyti, líka inn á sveitarstjórnarstigið, og einhverra hluta vegna höfum við ekki náð að brúa bilið þarna á milli. Þá vinnu erum við að setja af stað. Ég hef mikinn metnað fyrir því að hún geti gengið. En að þessu verkefni verða að koma fjölmargir aðilar því að blessuð börnin skynja það ekki þegar þau þurfa hjálp hvort þetta snýst um menntamálaráðuneytið, heilbrigðisráðuneytið, grunnskóla hjá [[Forseti hringir.]]sveitarfélögum eða félagsmálaráðuneytið, svo dæmi sé tekið. Mér finnst fyrirspurnin gríðarlega góð og ég reyndi að svara henni eftir bestu getu.
Virðulegi forseti. Ég er náttúrlega að spyrja ráðherra óháð því hver gegnir embættinu, [[Gripið fram í.]]þannig að það komist skýrt til skila. Af þeim upplýsingum að dæma sem ég fékk var Fjölskyldumiðstöðin lögð niður af því að ekki fékkst stuðningur, sérstaklega frá hinu opinbera. Aðrir aðilar voru tilbúnir til að koma á móti ef hærra framlag fengist frá hinu opinbera, sem varð síðan ekki. Hluti ástæðunnar er kannski breytt fyrirkomulag í fjárlögum. Þarna tóku gildi lög um opinber fjármál þar sem þetta mál átti að vera meira á forræði ráðherra, þ.e. að stýra því hvernig farið væri með fjármagnið í staðinn fyrir að þetta væri á sérstökum lið í fjárlögum. Kannski var glufan þar líka. Ég hegg í þau orð að vinna sé að fara í gang og að leitað sé að umgjörð. Þarna var umgjörð. Í þessum fjöldamörgu félögum sem hæstv. ráðherra vísar í er umgjörð. Ég tek undir með þeirri hugsun ráðherra að þarna sé málaflokkurinn í dálitlum brotum. Í fyrri fyrirspurn lýsti ég einmitt aðstæðum þar sem komið er inn á borð sýslumanns í umgengnismálum. Hérna er þetta í gegnum velferðarráðuneytið og í gegnum dómsmálaráðuneytið. Ég held að við þurfum að taka höndum saman og gera þetta sem fyrst. Við erum greinilega ekki að sinna skyldum okkar í þessum málaflokki eins og okkur er gert samkvæmt barnasáttmálanum og í barnalögum og barnaverndarlögum, að samfella sé í þjónustunni fyrir þessa skjólstæðinga sem mega sín kannski minnst.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan talaði ég eftir minni bestu vitund, eftir þeim upplýsingum sem ég hef um málið. Út frá þeim upplýsingum sem komu fram hjá hv. þingmanni segi ég að ég mun bara skoða þetta mál betur á þessum grunni og láta skoða hvort hlutirnir séu með þeim hætti sem hv. þingmaður kom inn á. Þegar þessir blessuðu safnliðir fluttust frá Alþingi yfir til ráðuneytanna hafði ég áhyggjur af því - þessi samtök skila gríðarlega mikilvægu starfi, ég sé það til að mynda í félagsmálaráðuneytinu - að það myndi leiða til þess að starf þessara samtaka myndi með einhverjum hætti dvína. Nú er ég nýkominn inn í ráðuneytið. Ég sé að í þessa safnliði var sótt um 470 milljónir í félagsmálahluta ráðuneytisins en við vorum að úthluta tæpum 180 milljónum. Ég sagði við úthlutun þessara safnliða að tilefni væri til að velta fyrir sér hvort ekki þurfi að standa betur við bakið á þessum þriðja geira. Hann er sannarlega hluti af velferðarkerfinu. Og ég segi það líka hér. Hv. þingmaður talar um að þarna hafi verið til umgjörð, varðandi umrætt verkefni, en ég held að þarna hafi verið til úrræði. Okkur vantar umgjörðina, finnst mér, sem tengir saman öll þau úrræði sem verið er að bjóða upp á í málefnum barna og tengir þau síðan við heilbrigðiskerfið, menntakerfið og við samtök sveitarfélaga. Það er sú umgjörð sem þarf að búa til og það er sú umgjörð sem ég vil setja í gang vinnu við að búa til. Inn í það geta svo komið þau fjölmörgu úrræði sem bæði eru á hendi ríkisvaldsins og á hendi frjálsra félagasamtaka. Þannig getum við myndað net til að grípa börnin miklu fyrr en við gerum í dag.
Virðulegi forseti. Upprunalega var þessi fyrirspurn og sú fyrri í sömu fyrirspurn. Þeim var skipt upp af einhverjum orsökum. Það er svo sem ágætt því að þetta eru tvö mismunandi mál að vissu leyti. Þetta mál snýr að Samtökum umgengnisforeldra og ákvörðun um að veita þeim ekki fjármagn á árinu 2018, þannig að það er núverandi ráðherra sem á að taka ákvörðun um það. Á vefsíðu Samtaka umgengnisforeldra er starfi þeirra lýst svo, með leyfi forseta: „Megináherslur samtakanna er að leiðrétta þurfi aðkomu umgengnisforeldra að velferðarkerfinu og að stemma þurfi stigu við ástæðulausum umgengnistálmunum. Grundvöllur okkar baráttu er að þjóðfélagshópurinn verði sýnilegur með bættri almannaskráningu, þannig að hægt verði að fella hann inn í hagskýrslugerð Hagstofunnar og að hann verði rannsóknarhæfur þjóðfélagshópur með tilliti til tölfræðirannsókna og annarra fræðilegra úttekta. Ef umgengnisforeldrar eru skráðir sem umgengnisforeldrar í Þjóðskrá verður hægt að rannsaka fjárhagslega og félagslega hagi þeirra og leggja þær rannsóknir til grundvallar stefnumótun velferðarmála og við samningu löggjafar er varðar hagsmuni þjóðfélagshópsins.“ Þjónustan sem samtökin veita er t.d. aðstoð vegna beiðna, umsókna og samningar greinargerða vegna samskipta við stjórnvöld - enda er það oft tiltölulega flókið mál að tala lögfræði, hún er ekki á allra færi - aðstoð við gerð stjórnsýslukæra vegna ákvarðana stjórnvalda í meðlags-, forsjár- og umgengnismálum og svo almenn ráðgjöf í málaflokknum. Af minni reynslu að dæma af því að glíma við lögfræðinga og að reyna að tala við þá á íslensku, en þeir hlusta á lögfræði, tel ég tvímælalaust þörf á einhvers konar þjónustu sem hjálpað getur til að túlka þarna á milli. Hvað þennan málaflokk varðar velti ég fyrir mér af hverju Samtökum umgengnisforeldra var ekki veitt fjármagn árið 2018 og hvaða úrræði - þar má kannski nefna túlkaþjónustu, ef það má orða það þannig - ráðherra hyggst bjóða þeim sem áður sóttu ókeypis þjónustu og ráðgjöf hjá samtökunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni einnig fyrir þessa fyrirspurn. Þessi málstaður er mikilvægur rétt eins og hv. þingmaður rakti hér í ágætisframsögu. Samtök umgengnisforeldra sóttu um styrk af safnliðum fjárlaga árið 2018. Þessir styrkir hafa verið veittir um nokkurra ára skeið, þeir eru veittir til félagasamtaka vegna verkefna á sviði félagsmála rétt eins og við ræddum í fyrri fyrirspurn. Árlega sækja tugir félagasamtaka um styrki. Nýlega var úthlutað styrkjum til 35 félagasamtaka, samtals 19 milljónir, en eins og ég sagði áðan var sótt um styrki fyrir verkefni að upphæð 470 milljónir. Þarna er mismunurinn einhvers staðar tæpar 300 milljónir og sýnir í rauninni hversu gróskumikið starf og mikilvægt er unnið í þessum málaflokki og því miður voru mörg samtök sem ekki var hægt að styrkja. Fjármagn til úthlutunar er takmarkað. Því var ljóst að forgangsraða þarf þeim verkefnum sem hljóta styrki. Það starfslag hefur verið haft á að ráðherraskipaður starfshópur starfsmanna innan ráðuneytisins metur styrkumsóknir út frá fyrirframgefnum forsendum og gerir tillögur til ráðherra um veitingu styrkja, samanber reglur um úthlutun styrkja sem félags- og jafnréttismálaráðherra veitir samkvæmt safnliðum fjárlaga hverju sinni. Umsóknirnar eru metnar út frá gildi og mikilvægi verkefnisins, að markmið séu skýr og grein gerð fyrir tilætluðum árangri, að fram komi hvernig árangur verði metinn út frá fjárhagsgrundvelli verkefnisins. Samtök umgengnisforeldra hafa áður hlotið styrki af safnliðum fjárlaga á sviði félagsmála, en ekki er hægt að ganga að því sem vísu að þau félagasamtök sem eitt sinn hafa hlotið styrk fái aftur styrk að ári. Það að veita ekki Samtökum umgengnisforeldra styrk af safnliðum fjárlaga vegna verkefna á sviði félagsmála árið 2018 þýðir ekki að álitið sé að starfsemi samtakanna sé ekki mikilvæg fyrir þann hóp sem stendur í baráttu vegna umgengnismála. Ég ítreka aftur að mismunurinn á umsóknum sem sótt var um eru 470 milljónir, en það sem var til úthlutunar voru 180 milljónir. Það má kannski til umhugsunar velta því fyrir sér hvort starfsemi þessara samtaka ætti hugsanlega að heyra undir safnliði dómsmálaráðuneytisins. Hluti verkefna Samtaka umgengnisforeldra, svo sem á sviði umgengnismála, heyra undir dómsmálaráðuneytið en verkefni á sviði meðlagsmála heyra í raun undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið. Þá heyra vissulega ákveðin verkefni á sviði lífskjara undir félagsmálaráðuneytið, svo sem ráðgjöf og aðstoð við skuldara, almannatryggingar, fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna og húsnæðismál, sem öll geta vegið þungt í þessu sambandi. Síðan spyr hv. þingmaður hvaða úrræði ráðherra hyggist bjóða þeim sem áður sóttu um ókeypis þjónustu og ráðgjöf hjá samtökunum. Það má benda á í því sambandi að ýmsar opinberar stofnanir og sveitarfélög veita ókeypis þjónustu og ráðgjöf sem Samtök umgengnisforeldra leitast við að sinna. Þar má til dæmis nefna að embætti sýslumanna bjóða upp á ýmsa sérfræðiráðgjöf á sviði fjölskyldumála. Má þar nefna mál er varða forsjá, lögheimili og umgengni, auk þess sem boðið er upp á sáttameðferð fyrir foreldra og börn þeirra. Innheimtustofnun sveitarfélaga veitir ýmsa ráðgjöf, þar á meðal til meðlagsgreiðenda og móttakenda meðlags. Umboðsmaður skuldara veitir einstaklingum sem eiga í greiðsluerfiðleikum ókeypis ráðgjöf. Tryggingastofnun ríkisins veitir víðtæka ráðgjöf á sviði almannatrygginga, m.a. til þeirra sem þurfa að bæta úr vegna framfærslu barna. Félagsþjónusta sveitarfélaga veitir ýmsum íbúum ýmiss konar félagslega ráðgjöf, svo sem á sviði fjármála, húsnæðismála, uppeldismála, skilnaðarmála, þar með talin forsjár- og umgengnismál, ættleiðingarmál o.fl. Orator, félag laganema við Háskóla Íslands, veitir almenna endurgjaldslausa lögfræðiaðstoð. Virðulegur forseti. Kjarninn í því sem ég segi er sá að sótt var um fyrir 470 milljónir, það eru 179 milljónir sem við úthlutuðum. Kjarninn í þessu er sá að ég held að það væri jákvætt að taka upp umræðu um mikilvægi þriðja geirans sem hluta af þjónustu við borgara þessa lands, hvort sem er á sviði félagsmála eða undir öðrum málaflokkum. Ég er þeirrar skoðunar, og hef alltaf verið alveg frá því ég var í fjárlaganefnd á sínum tíma, að það starf sem unnið er af félagasamtökum eins og þessum sé gríðarlega mikilvægt og það sé í raun spurning hvort við eigum ekki að gera meira í þessa veruna, eða hvort skynsamlegt sé að setja sérstaka löggjöf í kringum þriðja geirann með sérstökum stuðningsaðgerðum við félagasamtök almennt eins og sum nágrannalönd okkar gera. Ég segi eins og er: Öll þessi félagasamtök eru gríðarlega mikilvæg. Þetta er ekkert undanskilið í því efni.
Virðulegi forseti. Þetta er dálítið áhugavert mál þar sem hæstv. ráðherra taldi upp ýmsa aðila sem kæmu að þessari þjónustu á einhvern hátt. En þetta eru flestir opinberir aðilar, eins og t.d. sýslumaður. Þarna vantar umgengnisforeldra aðstoð við beiðnir og kærur til sýslumanns. Ekki getur sýslumaður hjálpað þar. Ég velti því fyrir mér hvaða aðstoð umgengnisforeldrar fá í samskiptum við hið opinbera, það væri þá beggja vegna borðsins. Er einhver umboðsmaður þar sem getur unnið það starf, eða hvernig lítur það út? Mál sem ég fylgdi aðeins eftir í fjárlaganefnd varðaði styrki sem ÍSÍ veitti. Þetta er dálítið svipað mál, finnst mér. Við komumst að þeirri niðurstöðu að ÍSÍ bæri að útskýra hvernig þau úthlutuðu eða úthlutuðu ekki styrkjum til hinna og þessara sambanda. Spurningin hér er í rauninni sú sama, nema núna er það náttúrlega ráðherra sem á að svara. Upplýsingalagalega séð ætti hann að útskýra og rökstyðja hvers vegna ekki var veitt fjármagn til þessara samtaka, en ég missti aðeins af því í svari ráðherra áðan, ég heyrði það ekki greinilega. Af hverju var samtökunum ekki veitt fjármagn? Hvaða aðilar koma þar inn í staðinn af þeim lista yfir samtök sem veittir voru styrkir? Ég veit það ekki, þess vegna spyr ég.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé jákvætt að við tökum umræðu um þessa safnliðastyrki. Ég vil segja hvernig ég nálgaðist þetta mál þegar ég kom inn í ráðuneytið. Í fyrsta lagi var búið að senda út auglýsingu og menn voru búnir að senda inn umsóknirnar. Þegar var starfandi undirhópur í ráðuneytinu, hópur starfsmanna sem var að fara yfir umsóknirnar út frá þeim atriðum sem sett voru fram í auglýsingunum á sínum tíma. Lögð var áhersla á að verkefni væru tímabundin, til ákveðinna afmarkaðra verkefna o.s.frv. Einnig var lögð áhersla á að verkefnin væru ekki þegar með samning við ríkið með einhverjum hætti, hvort sem er við ríkið eða undirstofnanir. Þegar farið var yfir þessar styrkumsóknir var tillaga lögð fram fyrir ráðherra um að ákveðin verkefni yrðu styrkt og önnur ekki eins og gengur. Þetta verkefni var eitt þeirra sem ekki var þar inni, en ég held að full ástæða sé til þess að hafa það þar. Ég hef boðað það að full ástæða sé til að velta skilyrðum til umsókna í safnliðina fyrir sér á hverju einasta ári, hvað við eigum að leggja þar til grundvallar og með hvaða hætti Ég er ekki með listann yfir þau 35 félagasamtök sem fengu styrk með mér, en ég veit ekki betur en að á vefsíðu velferðarráðuneytisins hafi það komið fram, þegar styrkir voru veittir, hvaða samtök fengu styrki og hvaða upphæðir. Það var fjöldinn allur af samtökum. Það voru ADHD-samtökin, það var Barnaheill, samtök eldri borgara og fleiri samtök. Ég held að þetta liggi allt saman frammi á vefsíðu velferðarráðuneytisins þar sem það er sundurliðað. Stóra málið í mínum huga er það, sem ég kom inn á hér áðan, að mikil ásókn virðist vera í þessa liði af hálfu þriðja geirans. Ég held að full ástæða sé til að ræða, hvort sem það er framkvæmdarvaldið eða löggjafarvaldið, hvort taka eigi umræðu um það hvort [[Forseti hringir.]]breyta þurfi þessari umgjörð, hvort meira fjármagn þurfi inn í hana. Ég tel að svo sé og ég fagna þessari umræðu hvenær sem er.
Herra forseti. Þann 1. júlí 2015 var samþykkt þingsályktun um að draga úr plastpokanotkun. Ályktunin er svona: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að finna leiðir til að minnka plastpokanotkun hér á landi. Við val á leiðum til þess verði litið til annarra ríkja í Evrópu þar sem markvisst hefur verið dregið úr plastpokanotkun. Aðgerðaáætlun verði birt fyrir 1. nóvember 2015.“ Síðan gerðist það að settur var saman starfshópur en það var ekki fyrr en í byrjun árs 2016. Síðan birtist áætlunin. Hún byrjar í júlí 2016, ári eftir að tillagan var samþykkt, með því að það átti að taka saman tölur frá Úrvinnslusjóði um notkun einnota plastpoka á Íslandi. Síðan er áætlunin, ef við skoðum hana, fyrir árið 2016–2018. Það á voðalega mikið að skoða og draga saman upplýsingar. Það er ágætt og mikilvægt að hafa þær í lagi. En í nóvember 2016 átti að vera komið frumvarp til laga um breytingu á lögum um úrvinnslugjald, um einnota burðarplastpoka, og það átti að leggja það fram á Alþingi. Síðan endar áætlunin á öðru frumvarpi sem á að koma 2018, frumvarpi til laga sem kveður á um að óheimilt verði að afhenda burðarpoka án endurgjalds og að gjaldið verði sýnilegt á kassakvittun. Það á að taka gildi 1. janúar 2019. Mér finnst þetta vera svolítið máttlaust. Kannski hefðum við sem stóðum að þingsályktunartillögunni á sínum tíma átt að vera ákveðnari í því að banna ætti plastpokanotkun hér á landi. Því það er það sem þarf að gera. Áætlunin hefði átt að enda á því að við leiddum í lög bann við plastpokanotkun á Íslandi. Það hefur verið gert víða um heim með góðum árangri. Við vitum að plastumbúðir, eins og plastpokar, hafa skaðleg áhrif á umhverfið. Auðvitað getum við ekki bannað plast því það er úti um allt. En við getum tekið ákveðin skref. Auðvelt og gott skref væri að banna plastpokanotkun og að verslanir sjái þá til þess að þær rétti ekki plastpoka til viðskiptavina sinna, ekki heldur gegn greiðslu. Það er þangað sem ég vona að við stefnum. En ég spyr hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra: Hver er staðan á verkefnunum í aðgerðaáætluninni fyrir árin 2016–2018? [[Forseti hringir.]]Og hvenær er áformað að banna notkun plastpoka á Íslandi?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir fyrirspurnina. Ég tel mjög mikilvægt að ræða plastmengun og aðgerðir gegn henni hér á þinginu og fagna þessari umræðu. Ég ætla að fara í gegnum stöðu þeirra verkefna sem skilgreind eru í aðgerðaáætlun ráðuneytisins um að draga úr notkun plastpoka á árunum 2016–2018. Þar er helst að nefna að í fyrsta lagi er búið að samþykkja lagafrumvarp um breytingu á lögum um úrvinnslugjald þar sem skipt er upp tollflokkum svo hægt sé að taka saman tölulegar upplýsingar um notkun einnota burðarplastpoka hér á landi. Á árinu 2017 voru flutt inn 156 tonn af innkaupapokum og skráð á þennan sérstaka tollflokk. Magntölur fyrir innlenda framleiðslu á innkaupapokum úr plasti eru ekki fáanlegar en mér skilst að frekar lítið sé framleitt af plastpokum á Íslandi, að minnsta kosti á síðasta ári. Það skiptir vissulega máli að fá þessar tölfræðilegu upplýsingar til að hægt sé að byggja frekari vinnu á þeim. Í öðru lagi var samningur Samtaka verslunar og þjónustu og ráðuneytisins um að draga úr notkun plastpoka undirritaður í september 2016. Með bréfi Umhverfisstofnunar og Samtaka verslunar og þjónustu 13. desember í fyrra, 2017, mæla aðilarnir með því að samningnum verði rift. Aðgerðaáætlunin gerði ráð fyrir að Samtök verslunar og þjónustu, Umhverfisstofnun og verslunin, ynnu í nánu samstarfi að því verkefni og að fjármagn til þess kæmi þá fyrir sölu plastpoka. Fram kemur í bréfinu að samvinnan hafi ekki gengið eins og gert var ráð fyrir, án þess að það sé skýrt frekar. Á þessu rúma ári hafi þó ýmislegt verið gert og margar verslanir tekið verkefnið upp á sína arma, sem skiptir auðvitað miklu máli. Í þriðja lagi, ef við förum yfir hver afrakstur þessa samnings varð meðan aðilar unnu saman að þessu máli, hefur Umhverfisstofnun kynnt verkefnið, aflað upplýsinga um mismunandi gerðir poka og útbúið upplýsinga- og fræðsluefni. Stofnunin hefur á samfélagsmiðlum hvatt til þess að dregið sé úr notkun einnota plasts, tekið þátt í Hátíð hafsins, ráðstefnu og sýningu haustið 2017 um úrgangsforvarnir og verkefninu Plastlausum september, sem ég geri ráð fyrir að hv. þingmenn muni margir hverjir eftir og skipulagt var af frjálsum félagasamtökum. Pokasjóður setti af stað kynningarátak síðastliðið vor sem bar heitið Tökum upp fjölnota. Samtök verslunar og þjónustu hafa þrýst á verslanir um að taka þátt í því verkefni. Í fjórða lagi stóð til að Umhverfisstofnun setti fram tilmæli til verslana um lágmarksupphæð gjalds á burðarpoka. Það er til skoðunar að gjaldið eigi ekki að einskorðast við einnota burðarplastpoka heldur leggjast á alla poka, sama úr hvaða efni þeir eru. Tilgangur þess er að draga almennt úr sóun og einnota notkun í samræmi við úrgangsforvarnastefnu ráðuneytisins, Saman gegn sóun. Það hefur hins vegar ekki komist í gagnið þar sem samstarf við verslanir um það atriði náðist ekki. Þess vegna var í raun ekki grundvöllur fyrir því. Í fimmta lagi voru verslanir hvattar til að leggja gjald á alla burðarpoka og hafa tiltækar aðrar lausnir en notkun einnota burðarpoka til að koma vörunni heim. Það hefur verið gert og hefur verslunin hafið þessar aðgerðir. Það átak var kynnt vorið 2017. Í sjötta lagi átti verkefni um samanburð á umhverfisáhrifum plastpoka, margnota poka og lífbrjótanlegra poka að fara í gang á vegum Umhverfisstofnunar, en ekki tókst að fá fjármagn til þess verkefnis. Í sjöunda lagi var stefnt að því að Samband íslenskra sveitarfélaga upplýsti Umhverfisstofnun um hvaða skref hefðu verið tekin til að tryggja flokkun úrgangs, tryggja að íbúar hefðu aðgang að þjónustu á þessu sviði sem og að upplýsingar um lausnir við meðhöndlun úrgangs fælu ekki í sér notkun plastpoka. Þessar upplýsingar hafa ekki enn þá borist frá sambandinu, en aðgerðaáætlun er í sjálfu sér ekki lokið, hún tekur líka til ársins í ár. Þá er yfirferð minni um framfylgt áætlunarinnar sjálfrar lokið. Margt hefur tekist ágætlega. En það eru hins vegar vonbrigði að aðilar hafi ákveðið að rifta þessum samningi því að ekki voru öll verkefni unnin. Ég er bara hreinskilinn varðandi það. Verkefnið um plastmengun heldur samt áfram. Ég mun koma að svari við seinni spurningunni hér á eftir.
Herra forseti. Ég fagna því að hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fylgi eftir plastpokamálinu sem hefur nokkrum sinnum verið rætt á Alþingi. Það er mjög mikilvægt að við tökum ákveðin skref. Þau þurfa að vera stór þegar kemur að plastinu. Ég þakka jafnframt hæstv. ráðherra fyrir að fara í gegnum það sem hefur verið gert. En það sem mig langar að segja er að við þurfum að gera svo miklu, miklu meira þegar kemur að plastinu. Auðvitað eru einnota plastpokarnir risastórt mál sem við verðum að taka á en við verðum að taka þetta samt líka í stærra samhengi, hugsa um allt hitt einnota plastið sem kemur inn á heimili okkar og allt örplastið. Ég vil brýna hæstv. ráðherra og hvetja í þeim efnum. Mér heyrðist reyndar á svari hans að hann sé alveg með það í sinni vinnu, en þetta er atriði sem verður ekki nógu oft nefnt. Þar tel ég mikilvægt að við horfum ekki bara til þess að við [[Forseti hringir.]]sem einstaklingar og neytendur hugsum um hvernig við getum minnkað plastið sem við tökum með okkur heim, það verður líka að leggja ábyrgðina á herðar þeim sem selja okkur plastumbúðirnar.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Plastið er allt um kring, alls staðar og í öllu. Við höfum tekið lítil skref og höfum náð nokkrum árangri. Ég held að mesta breytingin núna sé að við erum hvert og eitt farin að hugsa út frá okkar eigin lífi. Þannig höfum við mest áhrif. Við þurfum að taka ábyrgðina sjálf. Það er eitt sem ég hef verið að velta fyrir mér í þessu efni. Fólk er farið að nota miklu meira af fjölnota innkaupapokum, en á mörgum heimilum eru komnir staflar af þeim. Hversu mikil mengun verður til af því? Við þurfum að hugsa um það, við megum ekki fara offari í einhverja aðra átt. Á móti vil ég ekki gera lítið úr þessum áföngum varðandi plastpokana. En það er ágætt og gott að heyra frá ráðherra að verið er að safna saman upplýsingum. En við þurfum að fara að nýta þær og stíga skrefin af alvöru og komast lengra áfram.
Virðulegur forseti. Átt hefur sér stað vitundarvakning víða um heim varðandi plast, líka hér á landi. Til dæmis hefur sveitarfélagið Stykkishólmur gengið þar fram fyrir skjöldu og bannað notkun á plastpokum. Það hefur gengið vel. Það er sem sagt alveg hægt að banna plastpokanotkun. Þegar kemur að því að fylgja eftir þeirri þingsályktunartillögu sem samþykkt var - upphafsmaður þeirrar tillögu var raunar þingmaður Samfylkingarinnar, Margrét Gauja Magnúsdóttir - má kannski lýsa svörum hæstv. ráðherra með orðalagi sem ég hjó eftir í máli hans: „stóð til … en tókst ekki.“ Ég held að við þurfum að grípa til miklu róttækari aðgerða í því að banna plastpokanotkun á landsvísu og segja að tími samráðs og samræðna sé liðinn.
Virðulegi forseti. Hér á árum áður var t.d. bannað blý sem sett var í bensín. Svokölluð CFC-efni voru einnig bönnuð. NASA hefur nýlega gert greiningar á því að það hefði jafnvel orðið óbyggilegt á jörðinni, alla vega utandyra, strax árið 2060, ef ekki hefði verið gripið til þeirra aðgerða. Plastpokinn er kannski ekki í alveg sama hættuflokki, en þetta safnast saman hratt frekar en hægt og rólega, þannig að það er tvímælalaust mál sem við þurfum að taka á. Ég myndi vilja víkka aðeins út spurninguna og spyrja um umbúðir á matvælum og ýmislegt svoleiðis, þá sérstaklega hvort ekki væri hægt að hafa það þannig að allar umbúðir væru merktar hvernig ætti að endurvinna þær. Það er oft mjög ógreinilegt í hvaða tunnu ég á að setja þennan hluta og þennan hluta. Að það væri bara [[Forseti hringir.]]skýrt á umbúðunum að þetta færi í þessa tunnu, litakóðað eða eitthvað.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum að taka þátt í umræðunni. Léttir plastpokar eru að jafnaði bara notaðir einu sinni og það getur tekið 100 ár fyrir þá að eyðast í náttúrunni, þá oft í formi örsmárra plastagna sem geta verið skaðlegar. Plastrusl í hafi getur einnig haft verulegan kostnað í för með sér fyrir útgerðir þegar plastið flækist í veiðarfærum o.s.frv. Einfaldar aðgerðir eins og að banna plastpokanotkun þó að það séu ekki nema bara plastpokarnir sem rétt er yfir borðið eða við kassann í matvöruverslunum, geta haft töluverð áhrif fyrir lífríkið í langan tíma. Hver plastpoki sem fýkur út í veður og vind getur orðið upphafið að einhverju hræðilegu sem við hefðum getað komið í veg fyrir ef við hefðum gripið í taumana í tæka tíð. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist núna leggja fram nýja áætlun til framtíðar þar sem tekið er á þessum málum. Við á Íslandi hljótum að geta tekið á þessum málum eins og önnur lönd og borgir hafa gert. Mér sýnist að hvatning sé ekki nóg. Það er fínt að safna saman upplýsingum, en ég held að löggjafinn þurfi að stíga þarna inn því að þetta er alvarlegt mál, stórt og alvarlegt mál. Við þurfum að fara að taka stór skref hér heima fyrir í þessu máli. Hér erum við bara að tala um plastpoka, en við getum tekið allar plastumbúðirnar sem við sjáum á hverjum einasta degi. Hvað hendum við miklu af plasti í tunnuna sem eru bara umbúðir og hvað eru það mörg þúsund [[Forseti hringir.]]tonn af olíu sem fara í að búa til þessar umbúðir?
Virðulegur forseti. Ég vil taka það mjög skýrt fram að ég legg áherslu á að plastmengun er stórt og alvarlegt vandamál sem við Íslendingar verðum að taka meira til okkar. Ég tek undir með öllum þingmönnum sem hér hafa talað um það mál. Ég vil hins vegar nálgast þetta mál á sem heildstæðastan hátt og ég tek undir með hv. þm. Oddnýju Harðardóttur að við höfum kannski verið að horfa of mikið á einhver ákveðin atriði. Ég held að við eigum að nálgast verkefnið út frá magni og eðli neyslunnar. Þar eru plastpokarnir ekki endilega stærsta verkefnið heldur umbúðaplast almennt. Þeir eru hins vegar mjög sýnilegir og snerta daglegt líf okkar. Þess vegna skiptir máli að ráðast í sýnilegar aðgerðir þegar kemur að því. Ég hef sett í gang vinnu í ráðuneytinu við að taka saman þekkingu hér heima og erlendis sem snýr að rannsóknum, tölfræði og vöktun á plasti og plastmengun. Hvaða stjórnvaldsaðgerða er hægt að grípa til, hvort sem það er bann eða hvatar eða latar, einhvers konar skattur eða gjaldtaka sem gefist hefur vel í nokkrum af okkar nágrannalöndum eins og í Danmörku og Írlandi? Síðan er kynning og fræðsla, þó svo að ég taki undir að við þurfum að ganga lengra en það, er það líka mikilvægur þáttur af þessu. Síðan þarf að hreinsa plast úr umhverfi okkar sem er sameiginlegt verkefni okkar allra. Ég vil byggja á samantekt á þessu. Ég veit að fólk er orðið þreytt á samantektum, en það er nauðsynlegt að nálgast þetta heildstætt, ekki bara út frá einni gerð af plasti heldur út frá plasti almennt og byggja á því að leggja fram heildstæða aðgerðaáætlun sem tekur til stjórnvaldsaðgerða, rannsókna og vöktunar, og einnig til kynningar og fræðslu og hreinsunar á plasti. Ég á von á því að það birtist á árinu. Ég finn að í þessum sal eru hlýir straumar sem streyma varðandi þessa vinnu. Ég hlakka til að eiga samstarf við ykkur öll um það í framtíðinni.