Nú flytur hæstv. forsætisráðherra stefnuræðu sína fyrir hönd ríkisstjórnarinnar og fram munu fara umræður um hana sem verður útvarpað og sjónvarpað héðan úr Alþingishúsinu. Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir. Forsætisráðherra hefur 18 mínútur til framsögu en aðrir þingflokkar en þingflokkur forsætisráðherra hafa tíu mínútur í fyrstu umferð, í annarri og þriðju umferð hafa þingflokkarnir fimm mínútur hver. Röð flokkanna er í öllum umferðum þessi: Sjálfstæðisflokkur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, Píratar, Framsóknarflokkur, Viðreisn, Björt framtíð og Samfylkingin. Ræðumenn fyrir Sjálfstæðisflokk verða Bjarni Benediktsson forsætisráðherra í fyrstu umferð, Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra í annarri umferð og Páll Magnússon, 1. þm. Suðurk., í þriðju umferð. Ræðumenn fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð verða Katrín Jakobsdóttir, 2. þm. Reykv. n., í fyrstu umferð, í annarri Steingrímur J. Sigfússon, 3. þm. Norðaust., og í þriðju umferð Kolbeinn Óttarsson Proppé, 6. þm. Reykv. s. Fyrir Pírata tala Birgitta Jónsdóttir, 3. þm. Reykv. n., í fyrstu umferð, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, 10. þm. Suðvest., í annarri umferð og Eva Pandora Baldursdóttir, 5. þm. Norðvest., í þriðju. Fyrir Framsóknarflokk tala Sigurður Ingi Jóhannsson, 2. þm. Suðurk., í fyrstu umferð, í annarri Lilja Alfreðsdóttir, 9. þm. Reykv. s., og í þriðju umferð Silja Dögg Gunnarsdóttir, 7. þm. Suðurk. Ræðumenn Viðreisnar verða í fyrstu umferð Benedikt Jóhannesson, fjármála- og efnahagsráðherra, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, í annarri og í þriðju umferð Þorsteinn Víglundsson, félags- og jafnréttismálaráðherra. Fyrir Bjarta framtíð tala í fyrstu umferð Óttarr Proppé heilbrigðisráðherra, í annarri Björt Ólafsdóttir, umhverfis- og auðlindaráðherra, og í þriðju umferð Theodóra S. Þorsteinsdóttir, 12. þm. Suðvest. Ræðumenn Samfylkingarinnar verða í fyrstu umferð Logi Einarsson, 9. þm. Norðaust., Oddný G. Harðardóttir, 10. þm. Suðurk., í annarri og Guðjón S. Brjánsson, 8. þm. Norðvest., í þriðju umferð.
Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Í kvöld munu þingmenn ræða komandi þingvetur. Við munum horfa á hlutina frá ólíkum sjónarhólum og leggja út frá þeim á mismunandi hátt. Þetta er hluti af hinu pólitíska landslagi og hefur sennilega alltaf verið. Það væri líka til lítils að stefna saman 63 þingmönnum í þennan sal sem væru sammála um alla hluti. Það er í raun eðli lýðræðisins og um leið tilgangur Alþingis að mynda suðupott ólíkra skoðana og leiða fram málefnalega niðurstöðu. Ég mun hér í kvöld m.a. ræða heilbrigðismál, kjara- og skattamál, lífeyrismál og málefni aldraðra, efnahagsmál og veikleika á vinnumarkaði, sóknarfæri og framtíð ungra Íslendinga sem munu búa við allt annan veruleika í víðu samhengi en fyrri kynslóðir. Ég mun segja ykkur að við stöndum styrkum fótum og sennilega aldrei sterkar, að við höfum gert margt vel, en við getum gert betur, að það felist mikil ábyrgð í því að spila úr þessari góðu stöðu. Góðir landsmenn. Um þessar mundir eru staða og horfur í efnahagsmálum einstaklega góðar. Sterkir fiskstofnar og mikill fjöldi ferðamanna, betri viðskiptakjör á erlendum mörkuðum og farsæl lausn á slitabúum og aflandskrónuvandanum hafa styrkt efnahaginn og leyst mikinn kraft úr læðingi. Styrkur krónunni hefur haldið verðlagi í skefjum þrátt fyrir miklar launahækkanir og skapað áður óþekktan kaupmátt launa. Það er þess vegna fyrst og fremst undir okkur sjálfum komið hvernig okkur tekst að viðhalda þeim mikla árangri sem við höfum náð. Við vitum að engin leið er að koma í veg fyrir sveiflur í náttúrunni, við höfum upplifað það í gegnum tíðina, eða óstöðugleika í alþjóðamálum. Við getum ekki komið í veg fyrir versnandi viðskiptakjör eða aðrar utanaðkomandi aðstæður. Við getum einungis þakkað fyrir að eins og sakir standa leggjast flestir þættir með okkur. Svigrúm í ríkisfjármálum síðustu árin hefur einkum verið nýtt til að greiða upp skuldir og auka útgjöld til velferðarmála. Skuldir ríkissjóðs hafa lækkað um 400 milljarða á síðustu þremur árum, auk þess sem við höfum greitt inn á lífeyrisskuldbindingar okkar. Á sama tíma höfum við styrkt velferð í landinu. Síðustu þrjú árin hafa útgjöld til velferðarmála aukist um 50 milljarða kr. Við munum halda áfram á þessari braut. Ríkisstjórnin starfar eftir þeirri skýru stefnu að efla félagslega innviði. Það verður hins vegar að hafa þolinmæði til að byggja innviðina upp og það þarf að gerast í samræmi við efni og aðstæður hverju sinni. Á síðasta ári náðist ágæt samstaða hér á Alþingi um verulega bætt kjör aldraðra. Bætur almannatrygginga hafa hækkað mikið á yfirstandandi ári og um næstu áramót munu greiðslur til ellilífeyrisþega frá Tryggingastofnun ná 300.000 kr. á mánuði. Ef við lítum aðeins til baka sjáum við að á árinu 2015 var þessi sama greiðsla 225.000 kr. Á föstu verðlagi er þetta 25% hækkun á einungis þremur árum. Þetta er að sjálfsögðu veruleg kjarabót á skömmum tíma og hún byggir á árangri í efnahagsmálum en við vitum á sama tíma að enn er verk að vinna. Það sem ríkisstjórnin hefur sett í forgang nú er að lyfta skerðingarþakinu vegna atvinnutekna á þessu kjörtímabili. Góðir áheyrendur. Það er sérstakt gleðiefni að nú stefnir loks í að á vormánuðum verði tekin fyrsta skóflustungan að meðferðarkjarna nýs Landspítala. Samt sem áður er ljóst að þessi mikla fjárfesting dugir ekki ein til. Álag á sjúkrastofnanir mun ekki hverfa með þessari skóflustungu. Við þurfum að efla uppbyggingu á þjónustu við aldraða sem hafa lagt mikið til þess góða árangurs sem íslenskt samfélag hefur náð á liðnum áratugum. Við þurfum að efla þjónustu við kynslóðina sem lagði grunninn að því sem við tökum í dag sem sjálfsögðum hlut, samgöngu-, mennta- og heilbrigðiskerfi, svo eitthvað sé nefnt. Við þurfum að gera gangskör að uppbyggingu hjúkrunarheimila. Slík fjárfesting mun að endingu ekki eingöngu gagnast öldruðum, heldur einnig minnka álag á sjúkrastofnanir og greiða götu annarra sem þurfa á heilbrigðisþjónustu á Íslandi að halda. Góð heilbrigðisþjónusta og jafnt aðgengi allra landsmanna er leiðarljós þessarar ríkisstjórnar. Góðir landsmenn. Þótt okkur Íslendingum hafi um margt gengið vel að stjórna málum á undanförnum áratugum og árangur náðst á mikilvægum sviðum er það engu að síður svo að gamalgróið sundurlyndi á vinnumarkaði er okkur fjötur um fót. Við stöndum þar nálægum þjóðum langt að baki. Vítin til að varast eru svo mörg að það er ótrúlegt að við skulum leyfa okkur að halda uppteknum hætti. Áttundi og níundi áratugurinn voru samfelld sorgarsaga víxlhækkana launa og verðlags. Þjóðarsáttarsamningarnir leiddu til betri vinnubragða og verðbólga var minni, hún var lítil, en engu að síður hækkuðu laun og verðlag umtalsvert meira en hjá viðskiptaþjóðum okkar. Á síðustu árum hafa launahækkanir náð nýjum hæðum, en samspil ýmissa þátta hefur enn sem komið er komið í veg fyrir að sá árangur tapaðist á verðbólgubáli. Þegar við leitum góðra fordæma í öðrum löndum sjáum við að það er grundvallaratriði kjaraviðræðna í nágrannalöndunum náð hefja samtalið á því að sammælast um hve mikið laun geta hækkað heilt yfir svo stutt sé við efnahagslegan stöðugleika. Enginn vísir er að slíku samkomulagi hér á landi eftir að það er orðin sérstök íþrótt að tala niður SALEK-samkomulagið og lýsa yfir andláti þess. Í upphafi þeirrar kjaralotu sem við vitum að er fram undan hefur ríkisstjórnin óskað eftir samstöðu við opinber stéttarfélög um sterkan kaupmátt. Í því felst m.a. hvernig ríkið getur laðað til sín og haldið í hæft starfsfólk, t.d. með skoðun á vinnutilhögun og öðrum þáttum í vinnuumhverfi sem skipta launþega sífellt meira máli. Í þessu felast tækifæri til bættra lífskjara. Fram undan eru mikilvægir samningar á vinnumarkaði. Allir gera sér grein fyrir því og allir aðilar verða að rísa undir þeirri ábyrgð sem á þeim hvílir með sama hætti. Augljóst er að ábyrgð fylgir því að semja, en rétturinn til að semja ekki er líka mjög vandmeðfarinn. Þegar farið er út af sporinu í kjaraviðræðum á Íslandi með samningum sem þykja ekki samræmast stöðugleika hefst samkvæmisleikur sem við gætum kallað: Hver er sökudólgurinn? Hversu oft ætli við höfum tekið þann leik hér í þessum sal að reyna að finna sökudólginn? Fjármálaráðherrann? Einhver fyrri ríkisstjórn? Einhver ráðherrann? Kannski sveitarfélag? En það er allt of mikil einföldun að skella skuldinni á kröfugerð launþega, einstaka atvinnurekendur eða eftir atvikum, eins og ég nefni, ríkisstjórn eða sveitarfélag sem hefur látið undan þrýstingi um samninga þegar sjálf aðferðafræðin til að leiða fram niðurstöðu er jafn gölluð og raun ber vitni. Leitin að sökudólgnum beinir sjónum okkar frá aðalatriðinu sem er að vinnumarkaðslíkanið á Íslandi er í raun ónýtt. Ég veit að þetta eru stór orð, en hver getur mótmælt því þegar hver höndin er uppi á móti annarri, jafnvel í upphafi samningalotu? Það er lítil samvinna til staðar og skipulagið í kjaraviðræðum er tilviljanakennt og mjög breytilegt frá einum kjaraviðræðum til þeirra næstu. Það hvað okkur hefur lítið miðað undanfarna áratugi í að bæta úr þessu er stærsti einstaki veikleiki íslenskra efnahagsmála um þessar mundir en þar sem tekist hefur að halda verðbólgu í skefjum um langt skeið hafa allir launþegar notið góðs af launaþróun síðustu ára. Tölur sýna að langtímalaunaþróun hefur verið svipuð á milli einstakra hópa, en í höfrungahlaupinu kemur hvert stéttarfélag með sína útgáfu af stöðunni. Nú verðum við einfaldlega að ná meiri samstöðu um viðmiðunartímabil, bætta launatölfræði og umgjörð utan um kjarasamninga. Við þurfum að koma betra skipulagi á kjaraviðræður þar sem samkeppnishæfni þjóðarbúsins er ráðandi um það svigrúm sem kjarasamningarnir byggjast á. Góðir landsmenn. Nýlega kom út skýrsla um skattbyrði launafólks frá því um aldamótin. Horft var aftur til ársins 1998. Niðurstaðan var sú að skattbyrði hefði aukist, sér í lagi hjá þeim tekjulægstu. Þetta kann að vera rétt en breytir ekki því að annað sjónarhorn segir miklu meiri sögu. Við mælum framfarir og lífskjarasókn mun betur með því að horfa á þróun ráðstöfunartekna en skattbyrði. Frá árinu 1998 hafa ráðstöfunartekjur sambúðaraðila á lágmarkslaunum með tvö börn hækkað um u.þ.b. þriðjung á föstu verðlagi. Það er sem sagt mun auðveldara að framfleyta sér í dag en það var árið 1998, jafnvel þótt hægt sé að sýna fram á að skattbyrði einstakra tekjuhópa hafi breyst til hins verra. Ég leyfi mér að benda á þetta því að það sem skiptir máli fyrir velferð launafólks er ekki fjárhæð bóta eða skattbyrðiprósentur, heldur þær krónur sem fólk hefur á milli handanna. Það er það sem málið snýst um. Krónunum hefur líka fjölgað. Kjörin hafa stórbatnað og þau hafa batnað með svipuðum hætti hjá öllum tekjuhópum. Klisjan um vaxandi ójöfnuð lifir góðu lífi í umræðunni. Staðreyndin er þó sú að engin þjóð mælist með meiri launajöfnuð en Ísland samkvæmt árlegri úttekt OECD á jöfnuði meðal þjóða. Því er engu að síður haldið fram að launaójöfnuður sé sjálfstætt vandamál og vaxandi á Íslandi, en sá málflutningur stenst enga skoðun eins og niðurstöður OECD bera skýrt með sér. Það væri nær að beina sjónum að tækifærum til aukinnar verðmætasköpunar og fjölgunar á störfum sem standa undir hærri launagreiðslum. Sterkari samkeppnishæfni landsins mun skila sér í betri kjörum til allra, ekki síst launalægstu hópanna. Góðir áheyrendur. Á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir þetta þing eru vel á annað hundrað þingmál, allt frá peningastefnu og heilbrigðismálum til persónuverndar og sviðslista. Slíkur fjöldi getur gert mönnum torvelt að sjá skóginn fyrir trjánum en stóra myndin er sú að samfélög standa frammi fyrir flóknum hnattrænum áskorunum á sviði umhverfis, loftslags, heilsu, orku, fæðu, fólksflutninga og öryggis. Sökum örrar þróunar og rannsókna á tækni er nú stundum talað um fjórðu iðnbyltinguna. Breytingarnar munu að öllum líkindum hafa grundvallaráhrif á lífshætti fólks, atvinnu, frístundir og það hvernig fólk tengist hvert öðru. Það er okkur nauðsynlegt að hafa augun á þessari þróun og laga samfélagið að þessum breytingum. Í því felast tækifæri okkar. Það er lykilatriði fyrir íslenskt samfélag að undirbúa þær kynslóðir sem nú eru að vaxa úr grasi til að takast á við breytt samfélag og vinnumarkað. Ljóst er að ríflega þriðjungur starfa á vinnumarkaði mun breytast mikið eða jafnvel hverfa. Það er jafnframt ljóst að í stað þeirra starfa munu ný störf verða til, störf sem munu krefjast annarrar kunnáttu sem mikilvægt er að við búum komandi kynslóðir undir. Framþróun og breytingar í menntamálum verða miklar á komandi árum. Hér skiptir öllu að Alþingi og stjórnvöld varði leiðina, sýni raunverulegt þor við að endurskoða menntakerfið og skapa með því nauðsynleg tækifæri fyrir þessar komandi kynslóðir í nýjum veruleika. En þessar breytingar munu ekki eingöngu snerta börnin okkar og framtíð þeirra. Það er líka ljóst að stærstu fyrirsjáanlegu breytingar næstu ára munu einnig koma við þá sem nú þegar eru á vinnumarkaðnum. Starfsfólk á ýmsum sviðum mun á komandi árum og áratugum þurfa að bæta við þekkingu og hæfni sína til að fylgja straumi nýrra tíma. Hér reynir mikið á stjórnvöld, á atvinnulífið, verkalýðshreyfinguna og menntakerfið. Þessi þróun er og verður mikil áskorun sem við verðum að rísa undir og leggja til tíma, kraft og fjármuni. Góðir landsmenn. Einkunnarorð ríkisstjórnarinnar eru jafnvægi og framsýni. Ríkisstjórnin stundar ábyrg stjórnmál. Hún leggur áherslu á öfluga uppbyggingu innviða og velferðarmála, góðan rekstur ríkisins og að Ísland sé virkur og vel metinn þátttakandi í alþjóðasamfélaginu. Í augum umheimsins er Ísland fyrirmyndarsamfélag þar sem efnahagsleg velferð er mikil, gæðunum jafnar skipt en annars staðar og jafnrétti og umburðarlyndi ríkir. Ég hlakka til þessa vetrar sem fram undan er, þeirra fjölmörgu og fjölbreyttu viðfangsefna sem bíða, til samstarfs við fólkið í landinu, við vinnumarkaðinn, við stjórnmálaflokkana og þingmenn. Það er sameiginlegt verkefni okkar allra að verja þann góða árangur sem við höfum náð. Á næsta ári fögnum við 100 ára fullveldisafmæli Íslands. Við ætlum að sækja fram og um leið búa í haginn fyrir framtíðina, grípa tækifærin sem hún ber í skauti sér með viðlíka hætti og þeir sem í upphafi lögðu grunninn að fullveldi og sjálfstæði þjóðarinnar. Þannig tryggjum við bestu mögulegu lífskjör fyrir Íslendinga í bráð og lengd.
Frú forseti. Góðir Íslendingar. Hæstv. forsætisráðherra ræddi í ræðu sinni fyrst og fremst gott efnahagsástand og um margt eru hagvísarnir góðir. En það má líka færa rök fyrir því að ríkidæmi okkar sé í raun mun óáþreifanlegra en það sem forsætisráðherrann fór yfir í sinni ræðu. Við eigum tungumál, tungumál sem við höfum notað til að skrifa hetjusögur, ástarljóð, stjórnmálagreinar, glæpasögur, rapptexta og veggjakrot; tungumál sem við höfum notað til að tala saman um allt og ekkert, til að skilgreina rétt og rangt, gott og vont, hvernig okkur líður, allt sem er flókið og allt sem við vitum ekki alveg hvað okkur finnst um. Þetta tungumál eigum við og það tengir okkur við fortíð okkar og rætur, allt frá landnámi. Þetta tungumál er ekki sjálfgefið. Minnkandi lestur, hrun í bókaútgáfu, tæknibreytingar, breytt samskipti, allt hefur þetta áhrif á tungumálið. Það ætti að vera forgangsverkefni okkar hér í þessum sal að ná saman um hvað þarf til að vernda tunguna í gerbreyttum heimi þar sem nýjar kynslóðir nýta önnur tungumál æ meir til að tala saman um sín hugðarefni og glata um leið þessum mikilvægu rótum. Við eigum líka einstaka náttúru, náttúru sem hefur verið okkur gjöful með auðlindum sínum, náttúru sem hefur gildi í sjálfri sér og okkur ber að vernda. Ákvarðanir manna hafa nú þegar haft gríðarleg áhrif á íslenska náttúru. Einstöku landslagi hefur verið fórnað í ýmsum framkvæmdum sem var ætlað að efla íslenskt atvinnulíf. Er kannski kominn tími til að draga línu í sandinn til varnar þeirri ósnortnu náttúru sem við eigum? Kæru landsmenn. Við höfnina í Gleðivík í Djúpavogi má finna magnað útilistaverk Sigurðar Guðmundssonar þar sem sjá má allmörg granítegg mótuð eftir eggjum þeirra fugla sem verpa í Djúpavogshreppi. Á þessum stað eins og svo víða annars staðar á Íslandi mætast maður og náttúra með einstökum hætti. Þennan stað og marga aðra heimsótti ég í sumar, dáðist að birtunni og náttúrunni en um leið þessu magnaða listaverki. Maður og náttúra geta lifað í sátt - átt samleið þar sem mannsandi og náttúran tala saman. Okkur Íslendingum hefur miðað fram á við í þessu samtali en við eigum enn langan veg fram undan. Við stöndum frammi fyrir gríðarstórum spurningum. Getum við náð saman um friðun miðhálendisins og breytt því í þjóðgarð? Getum við náð lausn í fiskeldismálum þar sem náttúran fær að njóta vafans og við stöndum vörð um þá líffræðilegu fjölbreytni sem felst í villta laxastofninum? Getum við átt þessa umræðu án þess að festast í skotgröfum höfuðborgar og landsbyggðar? Getum við sem búum í þéttbýlinu sýnt þeim skilning sem hafa um árabil staðið í ströngu og barist við að halda uppi byggð þó að ýmsar ákvarðanir, m.a. hér á Alþingi, hafi verið þeim mótdrægar, þeim sem vildu gera út á trillu en áttu aldrei möguleika í svokallaðri frjálsri samkeppni við þá sem fengu kvótann? Getum við átt þetta samtal en um leið tekið ákvarðanir þar sem við ákveðum að vernda náttúru þessa lands sem er einn dýrmætasti fjársjóður sem okkur hefur verið trúað fyrir? Tungan og náttúran eru ríkidæmi sem skiptir máli hvernig við höldum á. Samfélag okkar er annað dýrmæti. Þar eigum við saman almannagæði. Þar eigum við líka sameiginlega hugmynd um það sem gerir okkur að samfélagi. En hvað er að verða um þá hugmynd sem við viljum byggja samfélag á? Samfélag er sáttmáli sem á að grundvalla á réttlæti. Meðal annars þess vegna er kallað eftir stjórnarskrárbreytingum sem forseti Íslands ræddi hér í gær. Okkur ber skylda til að vinna að slíkum breytingum þó að á ýmsu hafi gengið í þeirri vinnu á undanförnum árum. Kæru landsmenn. Ranglæti, hvar sem það finnst í samfélaginu, er ógn við réttlætið. Þess vegna megum við aldrei slaka á í baráttu okkar fyrir réttlátu samfélagi. Að bíða með réttlætið jafngildir því að neita fólki um réttlætið - eins og Martin Luther King orðaði það í frægu bréfi. Stjórnmálamenn mega aldrei vísa í ríkjandi kerfi til að rökstyðja bið eftir réttlæti. Stjórnmálamenn þurfa að vera reiðubúnir að beita sér stöðugt fyrir réttlætinu og breyta kerfinu ef það þarf til. Annars er hættan sú að traust fólks á hinu lýðræðislega samfélagi dvíni og þá ábyrgð þurfum við öll að axla. Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti. Núverandi áætlanir þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr gera ráð fyrir því að öryrkjar og aldraðir eigi að halda áfram að hokra og búa við skammarleg kjör. Það á að bjóða atvinnulausu fólki með fullan bótarétt upp á 217.000 kr. á mánuði. Lægstu laun á Íslandi standa enn í 280.000 kr. Þau duga ekki til framfærslu. Og fólk á lægstu launum er beðið að vera þakklátt fyrir 20.000 kr. því að hlutfallslega sé það nú ekki lítið. „Því miður þarf að bíða aðeins með réttlætið fyrir þig,“ er viðkvæðið, „en allt stendur þetta til bóta.“ Þegar þetta fátæka fólk er beðið um að bíða eftir réttlætinu er verið að neita því um réttlæti. Hið sama má segja um fólk á flótta sem hingað leitar. Talsvert fleiri börnum er vísað frá Íslandi en fá hér hæli, börnum sem hafa alveg örugglega haft mjög lítið val um örlög sín. Þau eru send héðan til landa sem tölvan segir að séu örugg eða hafi meiri reynslu í því að taka á móti fólki á flótta. Gildir þá einu hvað börnin sjálf hafa að segja. Stjórnmálamenn vísa í úrelta Dyflinnarreglugerð og segja: „Réttlætið verður því miður að bíða að þessu sinni. Tölvan segir nei.“ En getum við sagt að samfélag þar sem 36 börnum er vísað úr landi - talsvert fleirum en fá dvalarleyfi - sé réttlátt? Þetta snýst ekki um einstaka stjórnmálamenn. Og ég er ekki að segja að kerfi séu slæm því að það eru þau ekki en frumskylda stjórnmálamanna er við fólk og leikreglurnar eiga að þjóna fólkinu, tryggja réttlæti og mannúð fyrir alla. Getum við sagt að samfélag þar sem hópum fólks er haldið í fátæktargildru sé réttlátt, fólks sem hefur til að mynda aldrei valið sér þau örlög að verða óvinnufært? Kæru landsmenn. Ég hef áhyggjur af því að þrátt fyrir efnahagslegan uppgang vanti upp á þennan sameiginlega skilning á því hvað felst í samfélagi. Ég hef áhyggjur af því að of margir séu beðnir um að bíða eftir réttlæti. Og af því að spurt er hvað valdi því að fólk geti ekki komið sér ekki saman um einfalda hluti eins og forgangsröðun er rétt að svara þeirri spurningu fyrir mitt leyti: Hér á Íslandi þarf stjórnvöld sem treysta sér til að útrýma fátækt. Um það hefur ekki verið eining á Alþingi þó að sumir stjórnmálamenn tali eins og hér séu allir sammála um tekjujöfnunarhlutverk skattkerfisins. En við höfum ekki verið sammála um að hlutverk skattkerfis sé að tryggja jöfnuð. Hér þarf stjórnvöld sem eru reiðubúin að horfast í augu við og bregðast við því að ríkustu 10% eiga þrjá fjórðu alls auðs í landinu. Launajöfnuðurinn sem hæstv. forsætisráðherra nefndi hér áðan er nefnilega aðeins annar hluti myndarinnar um hið jafna samfélag. Eignaskiptingin segir talsvert aðra sögu. Vaxandi misskipting auðsins sprettur beinlínis af pólitískum ákvörðunum sem hingað til hafa verið þær að ekki megi skattleggja auðinn, ekki megi skattleggja fjármagnseigendur eins og venjulegt launafólk, ekki megi setja sérstakt hátekjuþrep á verulega háar tekjur eins og þær til að mynda sem skila sér í kaupaukagreiðslum sem margir þingmenn flytja gjarnan vandlætingarræður um en heykjast svo á að taka á í gegnum skattkerfið. Hið sama má segja um þær pólitísku ákvarðanir sem hafa verið teknar um bótakerfin, vaxtabætur og barnabætur, sem nýtast æ færra fólki. Á bak við það eru líka pólitískar ákvarðanir sem hafa ekki miðað að því að auka jöfnuð og draga úr misskiptingu, heldur þvert á móti. Hér þarf stjórnvöld sem eru reiðubúin að taka pólitískar ákvarðanir til að útrýma fátækt og draga um leið úr misskiptingu. Hér þarf stjórnvöld sem vilja byggja upp menntakerfið. Háskólar og framhaldsskólar þurfa meira fé. Undir það tók meiri hluti fjárlaganefndar í nefndaráliti sínu um fjármálaáætlun síðasta vor. Þær ábendingar birtast hins vegar ekki í fjárlagafrumvarpinu. Því er haldið fram að það eigi að auka hér fé á hvern nemanda, ekki með því að auka fé heldur með því að fækka nemendum, eins og of mikil langskólamenntun sé sérstakt vandamál á Íslandi. Það er hægt að taka pólitíska ákvörðun um að bæta og byggja upp menntakerfið, veðja á fjárfestingu í menntun, rannsóknum og vísindum sem eru í senn mikilvægasta undirstaða blómlegs atvinnulífs og eitt mikilvægasta tækið til að auka jöfnuð og skapa forsendur fyrir einstaklinga til að sækja fram á sínum forsendum. Hér þarf stjórnvöld sem vilja byggja upp félagslega rekið heilbrigðiskerfi þar sem Landspítalinn stendur undir hlutverki sínu, heilsugæslan fær fjármagn til að vera fyrsti viðkomustaður, setja fjármuni sem um munar í að bæta stöðu geðheilbrigðismála, sem eru verulegt vandamál í okkar góða samfélagi, leggja aukna áherslu á forvarnir til að efla lýðheilsu og heilbrigði - það þarf stjórnvöld sem ekki hafa þá hugsjón í heilbrigðismálum að útvista verkefnum til einkaaðila sem í framhaldinu greiða sjálfum sér arðgreiðslur af almannafé. Það er pólitískt val og pólitísk ákvörðun. Síðast en ekki síst þarf hér stjórnvöld sem standa með brotaþolum kynferðisbrota, ekki síst börnum. Um það hefur pólitísk umræða sumarsins snúist og hún er mikilvæg fyrir samfélagið allt. Það verkefni þarf að nálgast af alvöru, með fræðslu, breyttri framkvæmd og endurbótum á löggjöf. Um það verðum við að ná saman í þessum sal, þvert á alla flokka. Frú forseti. Kæru landsmenn. Að undanförnu hefur talsvert verið talað um pólitíska umræðu í kjölfar umræðu um áhrifaleysi þingmanna, vinnutíma þingmanna og ýmislegt annað sem lýtur að hlutverki okkar þingmanna. Ég verð að segja að þingmenn eru að mínu viti forréttindastétt, fólk sem nýtur þeirra forréttinda að vera kosið hingað inn af almenningi í landinu, fær fyrir það ágætlega greitt, til að sinna því hlutverki að tryggja almannahagsmuni. Og það hlutverk eigum við að taka alvarlega. Það hlutverk snýst um að almenningur hafi um það pólitískt val hvernig þessu landi er stjórnað. Það hlutverk snýst um að enginn sé beðinn um að bíða eftir réttlætinu, að stofnanir samfélagsins séu réttlátar, að stjórnmálamenn tryggi að kerfið þjóni fólkinu en ekki öfugt. Okkar aðalhlutverk er að vernda það raunverulega ríkidæmi sem fólkið í þessu landi á, þær eignir sem mestu máli skipta, sumar áþreifanlegar, aðrar óáþreifanlegar. Gleymum því ekki á þinginu fram undan sem ég vona að verði gjöfult og gott fyrir okkur öll.
Forseti. Kæru landsmenn. Ímyndið ykkur Ísland eftir svona 30 ár. Í hvernig samfélagi dreymir ykkur um að búa? Ég veit að það er oft erfitt að sjá fram í tímann. Þó eru til heilu starfsstéttirnar sem vinna sem töluvölvur. Meira að segja veðurfræðingar eru einhvers konar völvur. Bankarnir eru með alls konar spámannadeildir um hvernig verðlag þróast og hvernig hægt sé að græða sem mest. Meginstefnumál Pírata eru hér til upprifjunar: 1. Uppfæra Ísland með nýrri stjórnarskrá. 2. Tryggja réttláta dreifingu arðs af auðlindum. 3. Endurreisa gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu. 4. Efla aðkomu almennings að ákvarðanatöku. 5. Endurvekja traust og tækla spillingu. Ef þau næðu fram að ganga gæti eftirfarandi framtíðarsýn kannski orðið að veruleika. Spólum fram um 30 ár: Krafan um að nýr samfélagssáttmáli yrði lögfestur, sem í þá daga var kallaður stjórnarskrá, var orðin svo rík eftir stóru þjóðfundina sem haldnir voru um land allt í kringum 100 ára afmæli lýðveldisins að ráðamenn sáu ekki fram á neina aðra leið en að virða vilja þjóðarinnar. Fyrstu þjóðfundirnir eru orðnir að einhvers konar þjóðsögu, svo mikil voru áhrif þeirra og afleiðing. Þjóðfundir eru hluti af okkar daglega lífi núna. Þeir eru stundum stórir og alltaf slembivaldir. Öll stór mál sem varða þjóðina er hægt að taka inn á þennan samræðuvettvang. Flestir kjósa enn að mæta í eigin persónu og það er fátt skemmtilegra en að fá tækifæri til að hitta fólk í raunheimum til að ræða um samfélagið. Í árdaga þjóðfundanna voru komnir vísar að sýndarveruleikatækni sem þróaðist mjög ört í tómarúminu eftir stóra hrun árið 2020. Það fallegasta sem gerðist var að með aðstoð sýndarveruleika tókst að finna leið til að hjálpa fólki að setja sig í spor annarra á svo djúpstæðan hátt að endalausar erjur um smáatriði urðu að gömlu bergmáli sem hægt og bítandi hvarf í þoku minninga. Þróaður var frábær tölvuleikur til að auðvelda fólki að fylgjast með þeim málum sem það brann fyrir og til að virkja atkvæði sín samhliða þingi sem hægt og bítandi varð slembivalið. Núna er þingið galopinn og virkur vettvangur þar sem lög og stefnur eru unnin í náinni samvinnu við þá sem þurfa að lifa eftir lögunum. Lögin hafa auk þess verið uppfærð og einfölduð og auðvelt er að láta leiðrétta lög sem hafa galla eða eru orðin úrelt. Valdefling almennings jókst til muna, einfaldlega vegna þess að réttur hans til upplýsinga og áhrifa var lögfestur í okkar æðstu lögum og lýðræðisþátttaka varð nánast eins ávanabindandi og „Candy Crush“. Þar sem áður var herstöð er núna kallað kísilhæð norðursins. Inn á milli fallegu gróðurhúsaklasanna á Reykjanesi má sjá „minecraft“-útfærslu af gagnaverum sem hýsa viðkvæm og mikilvæg gögn frá öllum heimshornum, líka þessi bönnuðu. Borgaralaun voru innleidd í skrefum, fyrst var gerð sambærileg tilraun og í Finnlandi og Hollandi sem þó var mun víðtækari hér vegna þess hve fámenn við erum. Allir skjólstæðingar Vinnumálastofnunar og Tryggingastofnunar fengu skilyrðislausa grunnframfærslu. Hætt var að skilgreina fólk sem atvinnuleysingja og öryrkja. Kvíða- og streitusjúkdómum fækkaði til muna. Alls konar skemmtileg verkefni og sjálfboðaliðavinna urðu til mjög fljótlega eftir að tilrauninni var ýtt úr vör. Þegar tilraunir með borgaralaun voru gerðar kom öllum á óvart hversu mikill sparnaður fólst í því að einfalda og sameina tugi mismunandi úrræða fyrir framfærslur í eitt. Því er það aðeins brot af sanngjörnum arði af auðlindum sem fór í að fjármagna þessar breytingar. Innleiðingin á gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu tókst þremur árum á undan áætlun. Sjálfvirknivæðing í mannfrekum verkum í stjórnsýslu hefur skapað hagræðingu sem hefur nýst til gríðarlegra umbóta í menntakerfinu sem hefur fært það inn í nútímann og nú er símenntun orðin hluti af eðlilegri þróun í starfi á gjörbreyttum vinnumarkaði. Fólkið í dag er líka hætt að verðmeta sig út frá vinnustundum. Það eru reyndar komin furðuleg „heilsu-költ“ úti um allt og sköpunargleðin er nánast að ganga frá landanum. En víða er kyrrðin að drepa fólk úr leiðindum. Auðvitað verða alltaf til vinnufíklar en stóri munurinn núna og þá er að fólk er að keyra sig út í vinnu sem það elskar að vinna og það er eiginlega ekki hægt að útskýra fyrir barnabörnunum hvað streita er. En ég man þá tíð þegar sjúkt og gamalt fólk var geymt á göngum í mygluðum sjúkrastofnunum og fólk féll hreinlega fyrir eigin hendi á öryggisdeildum fyrir geðsjúka ef það dó þá ekki bara heima hjá sér vegna þess hve hratt fólki var vísað heim eftir flóknar og erfiðar aðgerðir. Ég man að það átti að einkavæða allt á sama tíma og við áttum að borga rosalega mikinn skatt. Ég man líka hvernig það var fyrir allt þetta fólk sem átti í miðju góðærinu árið 2017 ekki einu sinni þak yfir höfuð sér og hírðist í tjöldum. Eldri borgurum var meira að segja refsað fyrir að vinna og þeir látnir borga fyrir vinnuna sína. Ég man líka þegar vímuefnasjúklingar voru settir í fangelsi í stað þess að hjálpa þeim að ná heilsu. Alveg ótrúlegt, satt best að segja. Ég man líka hvernig stjórnmálamenn komust upp með að etja fólki saman og á meðan það reifst og skammaðist á samskiptamiðlum út af einhverju sem fyllti það heilagri vandlætingu einn daginn og var gleymt næsta dag hvarf auðurinn af okkar sameiginlegu auðlindum inn í skattaskjól víða um heim. En sem betur fer varð alþjóðleg sátt um verulega uppstokkun á fjármagnsflutningum í skúffur og skattaskjól víða um heim. Eftir stóra heimshrunið sem varð upp úr 2020 þurftu mörg þjóðríki að endurskilgreina forgangsröðun og sjálfbærniviðmið. Það var sem hægðist á öllum heiminum og öll sú mikla vinna sem átti sér stað í ýmsum hugveitum í hruninu 2008, sem átti þá að sporna við því sem gerðist 2020, var loks gerð að veruleika víða um heim. Það átti líka við um Ísland. Árið 2023 var ákveðið að óheimilt væri að samþætta bankastarfsemi við fjárglæfrastarfsemi. Kennitöluflakk og brask, sem einkenndi það sem margir kalla gamla Ísland, heyrir sögunni til enda var internetið nýtt til að efla samvinnu á milli rannsóknarblaðamanna og sérfræðinga í hvítflibbaglæpum. Ísland tók sér loks afgerandi sérstöðu til að verja upplýsinga- og tjáningarfrelsi, að ógleymdri friðhelgi einkalífsins sem um tíma nánast glataðist. En ég man þegar ég kom fyrst inn á þing árið 2009. Þá litu þingmenn á sig sem valdalaus verkfæri framkvæmdarvaldsins og virtust ekki fatta að þeir höfðu umboðið sitt frá öllum þessum krossum á kjörseðlunum. En það breyttist fljótt eftir að einn valdamesti þingmaður landsins hljópst undan trausti kjósenda sinna og lýsti hreinlega yfir vantrausti á Alþingi. Sá gjörningur vakti aðra þingmenn af doða sínum og varð til þess að alger bylting átti sér stað í þingheimum, þingmenn meiri og minni hluta ákváðu að eina leiðin til að bregðast við sívaxandi vantrausti á störf sín væri samvinna og að opna þingið svo hægt væri að nýta sér visku fjöldans í flóknum málum. Þá var loks skipuð framtíðarnefnd sem í sátu fulltrúar allra flokka, óháð stærð. Þessar breytingar áttu sér stað stuttu eftir stóra hrun og urðu til þess að allir nefndarfundir voru opnir og aðgengilegir öllum og hið raunverulega starf sem var unnið á þinginu varð öllum sýnilegt. Öll lagasetning var flutt úr lögmannaskrifstofum í opið ferli á þinginu og framkvæmdarvaldið sá svo um að framkvæma lög og reglur sem þjóðin samþykkti. Tímabilið þar sem þingmenn voru notaðir sem gluggaskraut fyrir ráðherra sína leið undir lok. - Góðar stundir.
Frú forseti. Góðir landsmenn. Ekki er hægt að segja að sú ríkisstjórn sem nú situr við völd sé líkleg til mikilla afreka. Stjórnarsáttmálinn er sem kunnugt er þunnur þrettándi. Lítið hefur til ríkisstjórnarinnar spurst í sumar. Hún er lítt sýnileg og flýtur sofandi að feigðarósi á meðan málin stór og smá bíða afgreiðslu og úrlausnar. Árangur og horfur í efnahagsmálum eru sannarlega góðar en koma ekki af sjálfu sér. Árangur næst með samvinnu, samstöðu, markvissri vinnu og úthaldi og á fyrri ríkisstjórn mikinn þátt í þeim árangri sem náðst hefur. Fyrirséð er að áfram verði vöxtur í þjóðarframleiðslu og því þarf að nýta tímann vel til uppbyggingar fyrir almenning, fyrir fólkið í landinu. Það er rétt sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra, það þarf þolinmæði til að byggja upp innviði. En ef ekki núna, hvenær þá? Að mati okkar Framsóknarmanna er einmitt núna tækifærið til að efla grunnþjónustu og byggja upp. Grunntónn í ræðu hæstv. forsætisráðherra gefur ekki beinlínis til kynna að það eigi að nýta nokkurra tuga milljarða afgang á ríkissjóði til að búa heilbrigðis-, mennta- og samgöngukerfið í haginn fyrir framtíðina. Heilbrigðisstofnanir og skólar þurfa öfluga uppbyggingarstefnu, ekki stöðnun. Landsmenn vilja fjölbreytta þjónustu í takt við þarfir sínar á hverjum tíma, óháð búsetu, og aðgengi má ekki takmarka út frá efnahag fólks. Til að takast á við áskoranir framtíðarinnar er lykilatriði að menntun sé fjölbreytt og að ýtt sé undir nýsköpun þannig að okkar stærsta auðlind - mannauðurinn - fái að njóta sín. Byggja þarf þekkingarbrú á milli skóla og atvinnulífs á öllum skólastigum. Ríkisstjórnin virðist heldur ekki ætla að nota ríkulegan afgang til að fjárfesta í samgöngum sem er ein mikilvægasta fjárfesting sem við stöndum frammi fyrir sem þjóð, enda vegakerfið víða bágborið. Stöðu aldraða þarf að bæta áfram og nýta þá vinnu sem unnin var á síðasta kjörtímabili. Þau sem ruddu brautina fyrir okkur sem yngri erum eiga að njóta virðingar, jafnræðis og sanngirni. Við Framsóknarmenn viljum að þeim sé gert auðveldara að taka virkan þátt í samfélaginu með því að taka strax upp sveigjanleg starfslok og hækka frítekjumörk. Þá eiga nýlegar lagabreytingar í húsnæðismálum að leiða til byltingar og vera aðstoð við kaup á fyrstu fasteign og tryggja ódýrara leiguhúsnæði. Boltinn er m.a. hjá sveitarfélögunum. Gallinn er hins vegar sá að stærsta sveitarfélagið, Reykjavíkurborg, virðist aðeins hafa áform um að byggja nýjar íbúðir í gegnum glærusýningar. Þótt staða efnahagsmála sé góð er að mati okkar Framsóknarmanna ein stærsta áskorun okkar í efnahagsmálum okurvextir og óeðlilegar sveiflur í gengi. Rannsaka þarf samspil hárra vaxta og gengis til að koma í veg fyrir óeðlilegar sveiflur og fyrirbyggja skaðleg áhrif á útflutningsatvinnugreinar. Agi og samvinna þarf að ríkja á milli nýrrar peninga- og fjármálastefnu til að tryggja þann stöðugleika sem grunnur var lagður að í tíð síðustu ríkisstjórnar. Við viljum einnig sjá uppstokkun á bankakerfinu. Bankakerfið á að vera heilbrigt og það á að þjónusta heimili og fyrirtæki. Hinn almenni neytandi þarf að geta treyst m.a. því að eftirlitið sé virkt og að aðhald sé gagnvart fjármálastofnunum. Margt hefur áunnist í að endurvekja traust en þó nokkuð er í land. Þessu tengt sendi sá sem hér stendur fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra um eignasafn Seðlabankans fyrr í vor og fékk til baka frekar fátækleg svör um hverjir hafi sinnt þjónustu fyrir bankann og keypt eignir. Með öðrum orðum fær almenningur ekki að vita hverjir keyptu, á hversu mikið né hvernig var greitt fyrir þær. Á sama tíma opna ráðuneytin bókhaldið. Er eðlilegt að Seðlabankinn geti skýlt sér á bak við bankaleynd þegar hann höndlar með eigur almennings? En stærstu málin um ókomna framtíð eru án efa loftslagsmálin. Ríkisstjórnin vinnur nú að sóknaráætlun sem lögð var fram í tíð síðustu ríkisstjórnar á grunni Parísarsamkomulagsins. Mikilvægt er að styðja vel við nýsköpun, fjárfestingar og að þróa áframhaldandi þekkingu til að flýta fyrir nauðsynlegum tæknibreytingum á endurnýjanlegri orku og orkuskiptum. Virðulegir forseti. Það dylst engum að hæstv. forsætisráðherra á í verulegum vanda með að hafa stjórn á minni samstarfsflokkum sínum. Eins og stóri bróðir leyfir hann þeim að stökkva fram með yfirlýsingar en slær svo á puttana. Afleiðingin er óljós stefna og óskýr skilaboð. Björt framtíð sem virðist vera verkfælin var þó ekki latari en svo í sumar að umhverfisráðherra notaði einmitt þennan sal í auglýsingaskyni fyrir einkafyrirtæki og braut þannig siðareglur ráðherra. Síðasta ríkisstjórn setti siðareglur til þess að eftir þeim yrði farið. Heilbrigðisráðherra sem á að stýra einu viðamesta ráðuneytinu gleymdi að taka iðjusama íkornann og útsjónarsemi hans sér til fyrirmyndar sem hann sagði okkur svo skemmtilega sögu af fyrir nokkrum árum. Fjármálaráðherra sem stundum hefur verið sagður í hagsmunagæslu fyrir fjármálaöflin gerði tilraun til að auka tekjur kortafyrirtækja og banka með því að afnema 10.000 kr. seðilinn. Rök ráðherrans voru þau að koma ætti í veg fyrir að almenningur sviki undan skatti. Á sama tíma keppast ráðherrar og þingmenn Viðreisnar við að tala niður krónuna og vilja taka upp evru, en þar er stærsti seðilinn 500 evrur, ígildi 65.000 kr. Góðir landsmenn. Það er engu líkara en að ríkisstjórnin sé á sjálfstýringu. Stefnu- og ráðaleysið er algert og þegar tillögur eða aðgerðir koma fram er undir hælinn lagt hvar þær lenda. Stóru málin liggja í láginni hjá ríkisstjórninni. Það er okkar stjórnmálamannanna að berjast fyrir breytingum til að hlúa að undirstöðuatvinnugreinum og fjölga störfum með nýsköpun og menntun. Ég fæ ekki betur séð en að landbúnaðarráðherra sé að þrengja svo að íslenskri matvælaframleiðslu að það stefni í algjört hrun í greininni og afleiddum störfum víðs vegar um land. Sjálfstæðisflokkurinn samþykkir þegjandi og hljóðalaust en ber ábyrgðina. Svipaða sorgarsögu er að segja af nýlegri skýrslu ráðherra í fiskeldismálum þar sem niðurstaðan er sett fram án fullnægjandi greiningar og störfum beinlínis sópað undir teppið. Auðvitað eigum við að fara varlega og tryggja með öllum ráðum hlut villtra laxastofna eins og við höfum áður gert, til að mynda árið 2004 með lokun allra helstu fjarða og flóa fyrir fiskeldi og árið 2015 með því að setja ýtrustu kröfur inn í ný lög og reglur um fiskeldi. Góðir landsmenn. Við Framsóknarmenn teljum að staðan sé víða mjög góð og mikil tækifæri í að hér haldi áfram skynsamlegur vöxtur. Hins vegar þarf aðra stjórnarstefnu. Við höfum efni á því að búa betur að þeim sem minna mega sín í samfélaginu. Við getum útrýmt fátækt hjá börnum. Víða um land eru tækifæri til uppbyggingar þrátt fyrir þenslu en nýleg skýrsla Byggðastofnunar sýnir að hagvöxtur er mjög mismunandi eftir landshlutum. Á Vestfjörðum var hann t.d. neikvæður um heil 6% á árunum 2008–2015 á meðan hann var jákvæður í öllum öðrum landshlutum, mismikið þó. Með sömu þjónustu og aðstæðum alls staðar á landinu okkar er samfélagið Ísland sterkara. Við eigum að treysta sveitarfélögunum fyrir því að byggja upp sjálfbær samfélög. Til að mynda er umræðan á Vestfjörðum skiljanleg og væntanlegur íbúafundur þann 24. september nk. liður í því að sá landshluti segi einfaldlega: „Við viljum hafa það í okkar höndum að byggja upp sjálfbæra atvinnu, samgöngur og hafa aðgang að rafmagni og öðrum nauðsynlegum innviðum.“ Okkur Framsóknarmönnum virðist að þar segi ríkisstjórnin pass. Í öllum landshlutum fer nú fram slík umræða af því að ríkisstjórnin er áhugalaus, aðgerðalaus og stefnulaus um að byggja upp allt landið. Þessu þarf að breyta. Einkunnarorð ríkisstjórnarinnar, jafnvægi og framsýni, eru fögur orð á blaði en fjarri raunveruleikanum því að hún virðist beina sjónum sínum fyrst og fremst að þeim sem fjármagnið eiga. Því kemur ekki á óvart að stuðningur við ríkisstjórnina sé sögulega lítill. Því segjum við Framsóknarmenn: Tökum nú saman höndum, öll hér í þessum sal, tryggjum hag þeirra sem verst standa, nýtum tímann og góðan efnahag í að byggja upp án þess að auka þensluna. Það er hægt. - Góðar stundir.
Frú forseti. Góðir landsmenn. Hér í þessum sal ræðum við oft málefni liðinna tíma. Við Íslendingar erum söguþjóð - en stundum er eini tilgangurinn með því að ræða um það liðna sá að breyta sögunni. En þó að sagan breytist er fortíðin óbreytt. Jafnvel þótt við séum stundum föst í fortíðinni er algengara að talað sé um líðandi stund og þá framtíð sem blasir við á næstu misserum - eða í besta falli á kjörtímabilinu. Auðvitað er slík umræða þörf og nauðsynleg því að núið er sá tími sem við lifum í hverju sinni. Í núinu er stundum svartnætti, stundum góðæri. Okkur hættir til að reikna með því að núverandi ástand vari um alla framtíð þó að reynslan kenni okkur að það er einmitt ekki svo. Hvernig verður framtíðin? Þá velti ég ekki fyrir mér morgundeginum eða árinu 2020, heldur spyr ég: Hvernig verður staðan eftir 30 ár eða 50 ár? Vandi er um slíkt að spá og það eina sem við vitum er að slíkir spádómar verða í mörgum atriðum rangir. Sem stjórnmálamenn eigum við þó aldrei að vera rög við að velta framtíðinni fyrir okkur. Ef við miðum allar okkar ákvarðanir út frá því sem liðið er verður útkoman röng því að við vitum ekki hvaða áskoranir bíða handan við hornið. Hvernig verður Ísland árið 2050? Þangað til er aldarþriðjungur. Verður þá sagt að við höfum gengið til góðs? Fyrir réttum 25 árum ræddu alþingismenn það hvort Ísland ætti að slást í för með öðrum ríkjum Vestur-Evrópu með inngöngu á Evrópska efnahagssvæðið. Sitt sýndist hverjum, en nú eru flestir sammála um að við eigum þeim framsýnu alþingismönnum mikið að þakka sem samþykktu aðild Íslands að fjórfrelsinu og sameiginlegri löggjöf Evrópusambandsins á flestum sviðum. Þá voru tryggð réttindi Íslendinga á EES-svæðinu og annarra íbúa svæðisins hér á landi. Þetta breytti miklu. Árið 1992 voru um 2% landsmanna erlendir ríkisborgarar. Um aldamótin voru um 5% mannfjöldans fædd utan landsteinanna. Árið 2007 voru það 10% og nú eru það um 14%. Einn af hverjum sjö landsmönnum er fæddur erlendis. Hvernig verður það árið 2050? Verður það þá fjórðungur eða helmingur og hvaða áhrif hafa slíkar breytingar á samfélagið? Við Íslendingar erum að mörgu leyti frjálslynd og opin þjóð þó að það hafi ekki alltaf verið svo. Fyrir aldarþriðjungi hrökkluðust landar okkar úr landi vegna kynhneigðar sem var fordæmd. Nú flykkist stór hluti þjóðarinnar á vettvang þegar hinsegin fólk heldur sína gleðigöngu - og allir gleðjast með. Í mörgum löndum leiddi hrunið til þess að upp spruttu flokkar haturs og fordóma. Við Íslendingar höfum að mestu leyti verið laus við slíka hópa og þeir hafa enn sem komið er ekki náð neinni fótfestu. En þegar við lítum til Bandaríkjanna, kyndilbera lýðræðisins í heiminum stærstan hluta 20. aldarinnar, sjáum við hvað hefur gerst þar og það gæti líka gerst hér. Það er jákvætt að fólk líti á Ísland sem land tækifæranna. Það er jákvætt að Ísland sé frjálslynt og opið og við verðum að tryggja að svo verði áfram. Frú forseti. Sveitarfélögin á Íslandi eru núna meira en 70 talsins. Sum eru agnarsmá, jafnvel með tugi íbúa, en þau hafa sömu skyldur og höfuðborgin með sín 125.000 manns. Við hljótum að sjá að miklu stærri heildir verða að verða að veruleika. Ég sé fyrir mér að Austurland, Vestfirðir og Suðurnes verði hvert um sig sterkt sveitarfélag þar sem horft verði á hagsmuni allra íbúa við stjórnun. Viðreisn talaði fyrir því að auðlindagjald í sjávarútvegi rynni til þeirra svæða þar sem sjávarauðlindin er nýtt. Með stærri heildum geta sveitarfélög með þessu móti stýrt fjármunum til uppbyggingar á sinni heimaslóð. Góðir Íslendingar. Tæknin er undirstaða framfara og upplýsingar eru grunnur að skynsamlegri ákvarðanatöku. En hvernig gat það gerst á tækniöld, þegar við höfðum tölvur með meiri reiknigetu en nokkru sinni fyrr og ítarlegri upplýsingar en nokkru sinni áður, að snjallasta fólk heims, sem við töldum að ynni fyrir okkur í bönkunum, kom okkur í verri kreppu en við höfum kynnst frá seinni heimsstyrjöldinni? Við keppumst við að koma í veg fyrir annað hrun, en næsta bankakreppa verður eflaust ekki eins og sú síðasta. Tæknin getur hjálpað okkur, en hún getur líka steypt okkur í glötun. Veikleikinn verður alltaf mannlegi þátturinn þar sem freistingar eru margar og ágirnd þeirra sem eiga miklu meira en nóg er taumlaus. Hér í þessum sal megum við aldrei sofna á verðinum. Að undanförnu höfum við séð heiftúðlegri veðurofsa en við minnumst áður. Loftslagsbreytingar af mannavöldum hafa áhrif um allan heim. Við getum ekki setið hjá. Okkur ber að stuðla að því að minnka notkun mengandi orkugjafa og tökum nýrri rafbílatækni fagnandi. Við megum ekki hugsa um skammtímahagsmuni og þaðan af síður megum við stinga höfðinu í sandinn og afneita vísindunum sem lýsa loftslagsbreytingunum og orsökum þeirra. En tæknin hefur víða áhrif. Kannski verða allir bílar sjálfkeyrandi eftir 30 ár. Og þegar sjálfkeyrandi bílarnir koma, verður ökupróf þá ekki óþarft með öllu? Er samhengi hlutanna svo flókið að loftslagsmál hafa áhrif á fyrirkomulag ökukennslu? Er svo er, er þá nokkuð hægt að spá fyrir um það hvernig jarðlífið verður árið 2050? En stóru drættirnir eru ljósir. Vélvæðing dregur úr þörf fyrir mörg störf en eykur þörfina fyrir hugaraflið, skapandi vinnubrögð og innsæi. Menntakerfið hefur reynt að líta til framtíðar. Við verðum öll studd til sjálfsnáms og sjálfstæðis, studd - og neydd - til að læra á tæknina og umgangast hana á ábyrgan máta. Góðir landsmenn. Í upphafi vikunnar var opnaður lítill vefur, opnirreikningar.is, þar sem birtir eru reikningar sem ráðuneytin hafa greitt. Með því að fara inn á þennan vef geta allir sem vilja séð í hvað skattpeningarnir fara. Einhverjum stjórnmálamönnum kann að þykja þetta óþægilegt, en skattgreiðendur eiga heimtingu á að vita í hvað peningar þeirra fara. Lífið snýst ekki bara um framleiðni og hagvöxt, krónur og viðskiptaafgang. Fegurðina og tilgang lífsins er ekki að finna í peningakassanum. Listir og menning, útivera, samskipti og vinátta gefa lífinu gildi og lit. Fegurðin er í frelsinu. Viðreisn hlaut stuðning þjóðarinnar til að vinna að frjálslyndismálum, kerfisbreytingum í þágu neytenda, umhverfisvernd og málum jafnréttis og réttlætis. Við höfum látið hendur standa fram úr ermum og höldum áfram að búa í haginn fyrir framtíðina. Ég veit að mörgum finnst ganga hægt en þá minni ég á karlinn sem fór með sína æðruleysisbæn: „Góði guð, gefðu mér þolinmæði. Strax!“ Róm var ekki byggð á einum einasta degi og viðreisn samfélagsins tekur tíma. Góðir landsmenn. Hin efnahagslega viðreisn hefur gengið vel eftir hrun og þar hafa stjórnmálamenn í mörgum flokkum lagt hönd á plóg. Samfélagslegu viðreisninni er ekki lokið, en hún tekst með heilindum, virðingu og gagnkvæmu trausti. Við skulum taka framtíðinni óhrædd, en verum vel undirbúin.
Frú forseti. Ástkæra Alþingi. Kæru landsmenn. Í upphafi þings finnst mér gott að hugsa um mikilvægi verkefnanna sem okkur eru falin. Þingmönnum er falið mikið vald. En það vald stendur aldrei eitt og sér. Það verður aldrei annað en tæki til að axla ábyrgð og hún er númer eitt. Ábyrgð okkar er rík og það er í eðli sínu jákvætt. Það er heiður að vera treyst fyrir verkefnum sem skipta máli. Það er „bullandi sóknarfæri“, eins og Rúnar Júlíusson sálugi hefði orðað það, falið í því að axla ábyrgð. Það er margt gott á Íslandi. Hagtölur eru margar hverjar jákvæðar, atvinnuleysi er í sögulegu lágmarki og trekk í trekk sýna alþjóðlegar kannanir að íslenskt samfélag er í fremstu röð á hinum og þessum sviðum. En það þýðir ekki að allt sé fullkomið, síður en svo. Margt þarf að bæta. Mannréttindi eru grundvöllur frjáls samfélags. Höfum hugrekki til að slást fyrir mannréttindum og laga kerfin okkar ef þau reynast gölluð. Lög um uppreist æru eru úrelt. Æra er ekki lengur nokkuð sem opinberir aðilar úthluta eða stjórna hafi það nokkurn tímann verið þannig. Það á að afnema þessar reglur. Þegar kemur í ljós að nýsamþykkt útlendingalög tryggja ekki í verki, eins og til stóð, rétt barna eigum við ekki að vera feimin við að laga þau lög. Við eigum að taka fagnandi hvatningu forseta Íslands um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Þessi mál eru stærri en flokkadrættir. Það er kappsmál að við sameinumst um slík mál, allir þingmenn. Það er ekki eins og við séum hvert af sinni dýrategundinni hérna. Þegar ég var ungur, enn þá yngri en ég er í dag, kynntist ég fólki af hinni svokölluðu aldamótakynslóð sem fætt var kringum aldamótin 1900. Sú kynslóð Íslendinga ólst upp við kröpp kjör, léleg húsakynni, lítið aðgengi að heilbrigðisþjónustu, litla sem enga menntun en samt hópaðist þetta fólk saman fyrir framan Stjórnarráðið frostaveturinn mikla þann 1. desember, í miðjum faraldri, spænsku veikinni, til að fagna fullveldi Íslands. Þetta fólk var ekki að fagna því hvað allt væri frábært eða mótmæla því sem var ömurlegt. Það var að fagna draumnum um að hægt væri að gera betur og hafði trú á honum. Munum að það erum við sem þjónum í forsvari, fulltrúar fólksins, sem höldum á þessum draumi. Við berum ábyrgð á að þróa hann áfram og gera hann að veruleika. Við þurfum að hafa hugrekki til að hugsa og byggja upp til langs tíma, byggja undir stöðugleika svo við séum ekki alltaf að eiga við afleiðingar síðustu kollsteypu eða í nauðvörn til að koma í veg fyrir þá næstu. Hugsum fram á við. Gerum það sem þarf til að hleypa byr undir háleita drauma. Sköpum svigrúm og jarðveg til að fólk geti blómstrað þannig að fólk sem við vitum ekki hvað heitir geti fundið upp á einhverju sem við höfum ekki ímyndunarafl til að sjá fyrir okkur. Stóra verkefnið er framtíðin og ég er ekki bara að tala um einhver geimvísindi. Samfélag framtíðarinnar einkennist ekki síst af alls konar tækifærum. Samfélagi þar sem fólk fær jafnvel að ráða hvað það heitir sjálft, þar sem allir hafa tækifæri til náms, vinnu og þátttöku burt séð frá uppruna, kyni, heilsu eða heilsubresti. Það er ríkt einkenni á íslensku samfélagi að okkur er ekki sama hverju um annað. Samkennd og samvinna þegar vandamál steðja að, við náttúruhamfarir og önnur áföll, er eitthvert skýrasta styrkleikamerki okkar. Við þekkjum vel gildi þess að halda utan um þá sem þess þurfa. Ég legg ríka áherslu á geðheilbrigðismál sem heilbrigðisráðherra. Það að eiga bjarta framtíð felst ekki bara í hagsæld, atvinnuöryggi og því um líku. Hún felst ekki síður í hreinni náttúru, mannvænu samfélagi og umhverfi sem hefur faðminn opinn. Ég vil styrkja fjölbreytt úrræði, m.a. með styrkingu barna- og unglingageðdeildar og sterkari heilsugæslu. Samtals er áætlað að verja ríflega 1 milljarði kr. til og með árinu 2022 til að efla framlög til geðheilbrigðisþjónustu. Á sunnudaginn var var haldinn alþjóðadagur sjálfsvígsforvarna. Það var mér mjög dýrmætt að fá að taka þátt í kyrrðarstund í Dómkirkjunni og öðrum viðburðum. Hvert einasta sjálfsvíg er harmleikur. Hvert sjálfsvíg er ósigur fyrir samfélagið, ósigur fyrir okkur öll. Það er merki um að það hafi mistekist að halda utan um einstakling sem þurfti á því að halda. Við getum aldrei samþykkt að það sé eðlilegt eða óumflýjanlegt. Við vitum að nú þegar er mörgum hjálpað. Það er vel og það er þakkarvert. En við getum og eigum að gera betur, stíga fyrr inn. Það er kannski aldrei hægt að halda utan um alla alltaf, en við þurfum að hafa faðminn útbreiddan alltaf. Það þarf að vera skýrt aðgengi að upplýsingum og stuðningi. Þetta er verkefni samfélagsins alls; kerfisins, ættingja og vina, félagasamtaka, skólanna og líka okkar stjórnmálamannanna. Á næsta ári munum við loksins hefjast handa við byggingu meðferðarkjarna nýja Landspítalans. Það er stærsta einstaka verkefni íslenskrar heilbrigðisþjónustu til margra áratuga. Með nýjum spítala rætist draumur um betri aðstöðu sjúklinga og starfsfólks. Landspítalinn verður enn öflugri vinnustaður og vísindastofnun. Þetta er risaverkefni sem við höfum undirbúið lengi, kannski allt of lengi, en það er mikil ábyrgð að halda því til streitu. Það eru óteljandi verkefni í heilbrigðiskerfinu sem mætti nefna og við erum að vinna að. Fyrir mér er lykilatriðið það að hagur einstaklingsins, sjúklingsins, sé alltaf í fyrirrúmi. Það renna 1,5 milljarðar í það verkefni að lækka greiðsluþátttöku sjúklinga á næsta ári. Nýtt kerfi sem tók gildi núna í maí er hannað til þess að létta undir með þeim sem standa hvað höllustum fæti og þurfa mest á þjónustunni að halda. Við stefnum að því að gera enn betur á næstu árum. Ég datt inn í pólitík til að reyna að gera gagn. Við stofnuðum Bjarta framtíð til að stunda öðruvísi stjórnmál. Við viljum hafa jákvæð áhrif á samfélagið og umræðuna og við viljum gera það á borði en ekki bara í orði. Þess vegna tókum við þá ákvörðun, sem var alls ekkert sjálfsögð, að setjast í ríkisstjórn til að hafa áhrif á borði, hafa raunveruleg áhrif á umhverfismálin, styðja við uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu og taka þátt í að móta framtíðina. Við viljum axla ábyrgð af því að verkefnin skipta máli. Það er margt gott en það er alltaf hægt að gera betur. Við þurfum að halda boltanum á lofti í verkefnum dagsins en líka um leið að hafa auðmýkt og hugrekki til að hafa augun á framtíðinni því að það er hún sem skiptir mestu máli. Alþingismenn, við erum ekki bara við sjálf, við erum fulltrúar fólksins sem kaus okkur, ykkar, kæru áhorfendur. Munum öll að gleðin, menningin, virðingin og hlýjan eru síst minna mikilvæg en krónur og aurar, lög eða reglugerðir. Vöndum okkur, verum góð og pössum að hafa alltaf faðminn útbreiddan. Ég hlakka til samstarfsins við ykkur öll í vetur. Þakka þeim sem hlýddu. - Góða ferð.
Frú forseti. Kæru landsmenn. Einhvern tímann hefði það þótt skynsamlegt, þegar forsætisráðherra semur stefnuræðu á sama tíma og fjármálaráðherra skrifar fjárlagafrumvarp, að þeir bæru örlítið saman bækur sínar. Það virðist þessum herramönnum þó ekki hafa dottið í hug í þetta skipti. Samskiptaleysi þeirra frænda er orðið pínlegt. Á meðan hæstv. forsætisráðherra talar um nauðsyn á góðu heilbrigðiskerfi og mikilvægi menntunar í ræðu sinni birtir hæstv. fjármálaráðherra metnaðarlítið frumvarp þar sem hvorugum málaflokknum eru sýndur skilningur. Þá var ræða hæstv. forsætisráðherra dapurlegt framlag inn í komandi kjaraviðræður. Stéttarfélög og félagsmenn eru skömmuð fyrir að krefjast kjarabóta. Nær væri að forsætisráðherra lærði af hinum Norðurlöndunum, vinnumarkaðslíkan þeirra byggir ekki eingöngu á efnahagslegum stöðugleika, heldur líka félagslegum. Það mætti ríkisstjórnin fara að skilja. Á hinum Norðurlöndunum er fjárfesting hins opinbera í velferðar- og menntakerfinu ásamt umbótum í atvinnulífinu stór hluti af sátt á vinnumarkaði. Raunverulegar lausnir á húsnæðismarkaði, auknar vaxtabætur og ríkari stuðningur við barnafjölskyldur hefðu liðkað fyrir en í nýju fjárlagafrumvarpi er þetta því miður allt skorið við nögl. Þá er ömurlegt að vilji almennings um uppbyggingu á opinberu heilbrigðiskerfi skuli fullkomlega hunsaður. Sú aukning sem þó er boðuð mun lenda í vasa einkaaðila og grafa enn frekar undan opinbera heilbrigðiskerfinu. Hæstv. forsætisráðherra talar um mikilvægi öldrunarþjónustu. Veit hann virkilega ekki að hún er vanfjármögnuð um marga milljarða? Sá kostnaður er m.a. borinn uppi af nokkrum sveitarfélögum sem þurfa að borga hallann með útsvarstekjum sem ætlaðar voru í aðra þjónustu. Það rýrir samkeppnishæfni þeirra og er óboðlegt. Hæstv. forsætisráðherra bítur þó líklega höfuðið af skömminni þegar hann fullyrðir í ræðunni að það skipti engu máli að skattbyrði hækki mest á lægstu launin, almenn velsæld hafi nefnilega aukist svo mikið. Skítt með það þótt bilið milli þeirra hæst- og lægstlaunuðu breikki. Það væri kannski ágætishugmynd að hæstv. forsætisráðherra bankaði upp á hjá nokkrum þúsundum barna sem búa við fátækt, fólki sem hrekst um á ótryggum íbúðamarkaði, öryrkjum sem lifa margir á hungurlús eða öldruðum sem búa við krappa stöðu. Hann gæti kannski hjálpað þeim að finna, og tína upp, brauðmolana sem falla af veisluborðinu. Við erum ríkt land og við getum vel boðið öllum mannsæmandi líf. Það verður aðeins gert með klassískum aðferðum sem gert hafa Norðurlöndin að fyrirmynd annarra ríkja, með því að tryggja öllum öryggi, velferð og menntun en ekki síst skipta gæðum og byrðum réttlátar. Frú forseti. Það er mikilvægt að ríða þétt öryggisnet sem grípur fólk ef það af einhverjum ástæðum fellur milli skips og bryggju og tryggir þeim öryggi og skjól. En fyrst og fremst eigum að skapa samfélag sem gefur öllum tækifæri til að eflast, þroska hæfileika sína og standa á eigin fótum. Það er því skammsýni að gefa ekki eldra fólki tækifæri á að vinna án þess að megnið af laununum skerðist. Og það er óviturlegt að bæta ekki kjör öryrkja, heldur skerða húsnæðisstuðning og draga úr barnabótum. Vissulega er líka alltaf mikilvægt hlutverk stjórnvalda að bregðast við óvæntum aðstæðum og leiða þær sem best til lykta. Við megum þó ekki festast algjörlega í stjórnmálum sem fyrst og fremst snúast um viðbragð, hvort sem um er að ræða sveiflur á gengi örmyntar eða offramleiðslu á kindakjöti. Við verðum að vera nógu skynsöm til að horfa til framtíðar og nógu djörf til að þora að fjárfesta í henni. Þær breytingar sem eru að verða á samfélagi okkar, samfara aukinni tölvu-, tækni- og sjálfvirknivæðingu, krefjast þess beinlínis. Atvinnulíf framtíðarinnar mun í auknum mæli þurfa að byggjast á þróun og nýsköpun og þar þurfum við að reiða okkur á eiginleika eins og sköpun, innsæi og frumkvæði. Aukin framleiðni og verðmætasköpun eru forsenda þess að við getum tekist á við breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar, skapað samfélag þar sem allir eru virkir þátttakendur og staðist samkeppni við aðrar þjóðir. Í dag getur ungt fólk nefnilega valið sér allan heiminn að vettvangi og við verðum að fjárfesta í framtíð þess ef við viljum áfram vera í fremstu röð. Svarið við þessari áskorun er menntun, menntun og aftur menntun. Skólastarf þarf að taka mið af þessari nýju framtíð. Menntun verður hluti af veruleika einstaklingsins með einum eða öðrum hætti alla ævi. Við eigum að leggja enn meiri áherslu á tækni og skapandi greinar, en líka menningu og listir. Þær veita manninum ekki bara ánægju, heldur skipa stöðugt stærri sess í atvinnulífi þjóðarinnar og þroska frumlega og skapandi hugsun. Sókn í menntamálum mun vissulega kosta mikla fjármuni en á endanum skilar það sér margfalt þegar til lengri tíma er litið. Frú forseti. Við höfum vissulega náð góðum árangri í jafnréttismálum en eigum þó enn langt í land. Áskorunin felst ekki síst í því að breyta óskrifuðum reglum og gildismati samfélagsins. Það á sér rætur í margra alda kerfi sem stjórnað hefur verið af okkur körlum. Á síðustu árum hafa fleiri og fleiri rannsóknir sýnt hvernig þáttur kvenna var beinlínis falinn langt fram á okkar daga. Við erum enn að glíma við óútskýrðan kynbundinn launamun, og hefðbundin kvennastörf eru oftar verðmetin lakar en dæmigerð karlastörf. Nægir þar að nefna kennslu og umönnun. Við þekkjum líka öll dæmin af bryggjukallinum sem gekk sér til húðar um miðjan aldur. Erfiðisstörf samtímans eru iðulega unnin af konum. Góð dæmi eru fiskvinnslukonur og sjúkraliðar. Við verðum að horfa sérstaklega á þessar staðreyndir þegar samið verður um kaup og kjör á næstu misserum. Hv. þingmenn. Við trúum því að allir menn séu fæddir jafnir og með víðtæk mannréttindi. Það er þó grundvallarmunur á því hvaða merkingu við leggjum í þetta og hvaða leiðir stjórnmálaflokkar vilja fara til að tryggja þetta. Íslenskir stjórnmálaflokkar hafa gefið Sjálfstæðisflokknum allt of mikil völd í gegnum tíðina. Í krafti 30% fylgis hefur hann setið í allt of mörgum ríkisstjórnum þrátt fyrir að 70% þjóðarinnar hugnist hvorki viðhorf hans né stefna. Þar sem það eru gömul og ný sannindi að bátur kemst hraðar og lengra ef fleiri leggjast á árar er brýnt að flokkar sem aðhyllast félagshyggju og mikla samhjálp nái saman vopnum sínum. Við verðum að skilgreina mikilvægustu snertifletina, vinna þéttar saman og þá verðum við raunverulegur valkostur fyrr en varir. Um stór mál getum við nefnilega alltaf sameinast þótt okkur kunni að greina á um einstakar útfærslur. Ég nefni aukinn jöfnuð, sterkt opinbert mennta- og heilbrigðiskerfi, sanngjarnt afgjald af auðlindum og nýja stjórnarskrá. Ef okkur auðnast þetta ekki höldum við áfram að vera á víxl fylgitungl Sjálfstæðisflokksins með vel þekktum afleiðingum, bæði fyrir flokkana en sérstaklega fyrir samfélagið. Kæru landsmenn. Við höfum ekki alltaf verið vel stæð þjóð, raunar aðeins í mjög skamman tíma. Fyrir rúmum 100 árum vorum við meðal fátækustu þjóða í Vestur-Evrópu. Í upphafi Brekkukotsannáls segir Álfgrímur, með leyfi forseta: „Í það mund sem ég var að verða til, þá var þar í kotinu mikil örtröð af því fólki sem nú á dögum heitir flóttamenn; það er að flýa land; það leggur á stað með tárum úr heimkynnum sínum og ættbygð af því svo illa er að því búið heimafyrir að börn þess ná ekki þroska heldur deya.“ Þessi orð eru vissulega upp úr skáldsögu en lýsa þó nöprum veruleika þess tíma á Íslandi. Og þau nísta inn að beini, sérstaklega vegna þess að það er svo stutt síðan forfeður okkar, jafnvel afar og ömmur, voru í þeim sporum að þau gátu almennt ekki tryggt börnum sínum öryggi og mikil óvissa var um hvort þau kæmust á legg. Þjóð sem bjó við slíkar aðstæður fyrir örfáum áratugum hlýtur og verður að geta sett sig í spor annarra, stutt við og sýnt þeim kærleik sem nú búa við svipaðar aðstæður og jafnvel verri stöðu. Aðstoð við einn hóp í erfiðri stöðu er ekki á kostnað annars sem á bágt. Við erum rík þjóð og höfum vel efni á því að gera vel við þá báða ef við aðeins deilum gæðunum réttlátar. Góðir landsmenn. Þegar öllu er á botninn hvolft er samúð og samkennd líklega það fallegasta sem mannskepnunni var gefið.
Virðulegur forseti. Góðir áheyrendur. Hér áðan vék hæstv. forsætisráðherra að þeirri hagsæld sem við nú búum við, hagsæld sem er ekki sjálfgefin og sem þarf að nálgast af yfirvegun og skynsemi. Það ætlar ríkisstjórnin að gera með uppbyggingu og viðhaldi nauðsynlegra innviða en um leið með því að gera ráðstafanir til þess að fé skattgreiðenda til framtíðar verði einmitt notað í innviði fremur en í vaxtagreiðslur til kröfuhafa íslenska ríkisins vegna skuldasöfnunar. Hagsæld er ekki bara mæld í krónum og aurum. Það eru til að mynda mikil verðmæti fyrir hvert samfélag að reglur séu skýrar, gangi jafnt yfir alla. Þeir sem eru ósáttir geti fengið áheyrn og eftir atvikum bót sinna mála. Mikilvægur hluti af slíku réttarríki er til að mynda gott aðgengi almennings að stjórnsýslunni, dómstólum og Alþingi. Þessar þrjár grunnstoðir réttarríkis okkar eru ólíkar, hver með sitt hlutverk. Í samræmi við kenningar 18. aldar lögfræðingsins Montesquieu er þessum þremur stoðum haldið aðskildum í þágu valddreifingar og aðhalds með hverri stofnun fyrir sig. Þótt þessar grunnstoðir hvíli á gömlum og góðum grunni þá er hvorki hér á landi né annars staðar málum þannig háttað að ekki þurfi stundum að gera bragarbót á. Stofnun nýs millidómstigs hér á landi með Landsrétti sem tekur til starfa 1. janúar næstkomandi er dæmi um hvernig ein þessara stoða tekur breytingum í þágu grundvallarréttinda þeirra sem þurfa að sæta málsmeðferð fyrir dómi. Stjórnsýslan hefur líka tekið stórstígum framförum undanfarna áratugi, t.d. með stjórnsýslulögum sem settu vissulega á pappír þær reglur sem áður hafði verið unnið eftir, en einnig aðrar nýjar, flestar til bóta. Við sem höfum haft tækifæri til að sitja hér í þessum sal þekkjum svo hvernig Alþingi hefur þróast. Sitt sýnist reyndar hverjum um þær breytingar. En þingsköpum hefur verið breytt með það að markmiði að bæta störf þingsins. Það á sér þannig stað sífelld þróun á helstu stoðum réttarríkisins. Allar breytingar sem átt hafa sér stað taka hins vegar mið af hinum gamla og góða grunni sem var lagður með þrískiptingu ríkisvaldsins. Sumar breytingarnar hafa meira að segja verið í þeim tilgangi að skerpa einmitt á þessari skiptingu. Virðulegur forseti. Undanfarið hefur stjórnsýslan verið nokkuð til umfjöllunar vegna mála sem alla jafna vekja ekki endilega upp margar lögfræðilegar spurningar en því mun meiri tilfinningar. Í lögum er ævafornt ákvæði um heimild til þess að veita dæmdum sakamönnum sem hafa afplánað sinn dóm uppreist æru og að uppfylltum skilyrðum góða hegðun. Með uppreist æru öðlast dæmdir menn óflekkað mannorð, en óflekkað mannorð er skilyrði fyrir því að geta gegnt margháttuðum trúnaðarstörfum fyrir hið opinbera og jafnvel stundað tiltekna atvinnu. Uppreist æru felur hins vegar hvorki í sér að brotið hafi ekki verið framið eða það hafi verið léttvægt. Áratugalöng framkvæmd við veitingu uppreistar æru virðist hafa leitt til heldur vélrænnar afgreiðslu á umsóknum um uppreist æru, því miður með vísan til skráðra og óskráðra reglna stjórnsýsluréttarins. Þarna kann stjórnsýslan að hafa borið löggjafann ofurliði. Ég léði máls á því opinberlega í júní í tengslum við umfjöllun um eina tiltekna veitingu uppreistar æru að endurskoða lagaákvæðið um uppreist æru. Fyrr um vorið hafði ég hafið endurskoðun á þessari stjórnsýsluframkvæmd allri. Ég veit að forveri minn í starfi taldi mjög mikilvægt að þessi endurskoðun færi fram. Ég mun leggja til við þingið í vetur að horfið verði frá þeirri framkvæmd að veita uppreist æru, en um leið að tryggt verði að dæmdir menn öðlist aftur borgaraleg réttindi sem þeir missa við flekkun mannorðs í samræmi við eðli máls og mannréttindi sem við viljum að öllum séu tryggð. Ég vil að gefnu tilefni nefna það að dómsmálaráðuneytið hefur viljað veita allar upplýsingar sem því er heimilt að veita um afgreiðslur þessara mála. Úrskurðarnefnd um upplýsingamál tók undir sjónarmið ráðuneytisins í nýlegum úrskurði sínum um að slík upplýsingagjöf gæti þurft að sæta takmörkunum er lúta að viðkvæmum persónulegum upplýsingum. Nú þegar hafa gögn verið birt í samræmi við úrskurð nefndarinnar. Ráðuneytið hefur ekki annað í hyggju en að veita allar þær upplýsingar sem dýpkað geta umræðu um þessi mál sem önnur. Ég hef almennt ekki heyrt annað en menn fagni boðuðum lagabreytingum um þessi efni og vænti þess að eiga gott samstarf við þingið um þær þegar þar að kemur. Góðir áheyrendur. Um aldamótin voru erlendir ríkisborgarar innan við 3% landsmanna, nú eru þeir 9%. Á þetta benti hæstv. fjármálaráðherra áðan í ræðu sinni, talnaglöggur sem hann er. Við þetta má bæta að á hverju ári undanfarin ár hefur um eitt þúsund útlendingum verið veittur íslenskur ríkisborgararéttur. Íslendingar taka og vilja taka vel á móti útlendingum. Undir lok síðasta kjörtímabils voru samþykkt ný lög um útlendinga sem samin voru af þverpólitískri nefnd þingmanna, hópi þingmanna úr öllum flokkum. Þau kveða á um málsmeðferð sem er í samræmi við íslenskan stjórnsýslurétt og alþjóðlegar skuldbindingar Íslands á sviði mannréttinda. Þannig fá einstök mál öll sérstaka skoðun, fyrst hjá Útlendingastofnun og svo ef eftir því er leitað hjá kærunefnd útlendingamála. Í einstökum tilvikum fellst kærunefndin jafnvel líka á að endurupptaka eigin úrskurði. Hjá þessum stofnunum starfar fjöldi sérfræðinga á ýmsum sviðum, m.a. í málefnum barna. Nýju lögin voru mikil réttarbót fyrir bæði útlendinga sem hingað leita og stjórnsýsluna sem vissulega þarf skýran lagagrundvöll undir sín störf. Á Íslandi er að sjálfsögðu ríkur vilji til að hjálpa því fólki sem býr við stríð og ógnarstjórn í sínu landi. Á undanförnum árum höfum við meðal annars farið þá leið að bjóða hópum flóttamanna til landsins. Frá árinu 2015 hafa 109 flóttamenn komið hingað og ríkisstjórnin hefur kynnt áform um móttöku 50 flóttamanna á næsta ári. Við erum að öðlast mikla og dýrmæta reynslu á þessu sviði. Hingað kemur líka fólk af sjálfsdáðum og sækir um hæli. Fjöldi þeirra hefur margfaldast undanfarin ár. Í samræmi við lög og alþjóðlegar skuldbindingar er lagt mat á tilefni þessara umsókna í þeim tilgangi að forgangsraða með hliðsjón af atvikum öllum og raunverulegum möguleikum þessa fólks til að komast úr aðstæðum sem metnar eru hættulegar. Það sem af er þessu ári hefur 92 einstaklingum verið veitt hæli hér á landi, í fyrra 111 og árið þar á undan 82 einstaklingum. Það var viðbúið þegar við þingmenn samþykktum nýja útlendingalöggjöf að hún þyrfti fljótlega að sæta endurskoðun í ljósi reynslunnar. Lagabálkurinn er efnismikill. Við erum öll að kynnast nýjum úrlausnarefnum sem varða mikilsverð réttindi mjög margra. Stöðug vinna er í dómsmálaráðuneytinu um þetta. Ég hef lýst því við breytingar á útlendingalögum sem fyrirhugaðar eru á komandi þingi að tekið verði vel á móti öllum tillögum þingmanna hvað varðar lagabreytingu og sjónarmið þar að baki. Ég finn að það er mikill áhugi á þessum málaflokki á Alþingi. Ég hef því ákveðið að kalla til samráðsvettvang með fulltrúum allra þingflokka á Alþingi sem verður til samráðs við dómsmálaráðuneytið í þeirri vinnu sem fram undan er við breytingar á lögum um útlendinga og fylgja þeim lagabálki enn lengra úr hlaði. Þannig verður gætt að öllum sjónarmiðum sem uppi eru hvað varðar þennan málaflokk. Góðir landsmenn. Þessi tvö mál sem ég hef nefnt verða meðal fjölmargra framfaramála sem ríkisstjórnin leggur áherslu á á þessum þingvetri. Ég hlakka til samstarfsins við þingmenn úr öllum flokkum og samskipta við kjósendur nú sem endranær.
Frú forseti. Góðir landsmenn. Nú hallar ágætu sumri og land og þjóð kemur að flestu leyti vel undan því, með einni augljósri undantekningu þó: Ríkisstjórnin mætir hvorki samstillt né í góðu skapi til leiks og hefur henni þó tekist að slá tvö Íslandsmet í sumar, ekki heimsmet að vísu, eins og ónefndur fyrrverandi forsætisráðherra var gjarnan að slá, en Íslandsmet. Hið fyrra er í óvinsældum. Aldrei hefur ríkisstjórn á fyrstu mánuðum ævi sinnar mælst með jafn lítið traust, verið jafn óvinsæl. Í sumar tókst ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar - og Bjartrar framtíðar, er það ekki? - meira að segja að slá út viðrinið Donald Trump í óvinsældum. Ríkisstjórn Íslands naut minna trausts en Donald Trump. Hitt Íslandsmetið er í ódugnaði, verkleysi. Ríkisstjórnin hélt ekki fund í yfir 40 daga. Í heilar sex vikur var enginn fundur. Lýðveldismet í leti, er það? Vantaði þó ekki viðfangsefnin. Í allt vor og sumar hefur ríkisstjórnin t.d. velt á undan sér grafalvarlegum aðsteðjandi vanda sauðfjárbænda sem er auðvitað miklu meira en einangraður vandi sauðfjárbænda og afurðastöðva. Það er grafalvarlegt byggðavandamál, vandamál sveitarfélaga og heilla landshluta sem og félags- og kjaramál. Eða ætla stjórnvöld aðgerðalaust að horfa á eina tekjulægstu stétt landsins taka á sig tugprósenta kjaraskerðingu í haust ofan í kjaraskerðinguna í fyrrahaust? Þetta mál er stóralvarlegt. Og hvar var ekki bara landbúnaðarráðherra í sumar, hvar var sveitarstjórnarmálaráðherrann? Hvar var félagsmálaráðherrann? Hvar var byggðamálaráðherra og hvar var forsætisráðherra í þessu máli? Til hvers að ljósleiðaravæða dreifbýlið ef menn ætla á sama tíma að horfa á sveitirnar tæmast af öðrum ástæðum? Ríkisstjórnin hefur upp á ekkert annað að bjóða en að reyna að lokka menn til þess að bregða búi - hætta, fara - í staðinn fyrir að reyna að semja við þá um að draga úr framleiðslu tímabundið gegn því að þeir búi áfram þannig að byggðaröskuninni sé afstýrt. Stefnuleysi og úrræðaleysi er í málefnum ferðaþjónustunnar og sjávarútvegsmálum þar sem einhver stórfurðuleg sáttanefnd er að störfum og formaður hennar er farinn að leita að sökudólgum til að afsaka það að ekkert komi út úr vinnunni svo að segja áður en starfið hefst. Og nú liggur á borðum okkar þingmanna fjárlagafrumvarp sem er nákvæmlega jafn ömurlegt og ríkisfjármálaáætlunin frá síðasta vori sem það byggir á, áframhaldandi hægri sveltistefna. Loforðin um stórfellda innspýtingu í innviði og velferðarmál eru endanlega gleymd og grafin með þessu fjárlagafrumvarpi. Árið 2013 mættust tekjur og gjöld ríkisins í einum punkti í fyrsta sinn um árabil, sem sagt tókst með viðamiklum, erfiðum en árangursríkum aðgerðum að ná jöfnuði í ríkisfjármálunum strax á árinu 2013, á fimmta ári eftir hrun. Þá voru tekjur og gjöld ríkisins sem mættust þarna á sama stað 32% af vergri landsframleiðslu. Hægri stefnan sem náði völdunum hefur lækkað þessi hlutföll á hverju einasta ári síðan. Útgjöld ríkisins á árinu 2018 eiga að verða rétt liðlega 28,5%, 3,5 prósentustigum minni en þau voru 2013. Þetta eru 95 milljarðar kr. miðað við áætlun um landsframleiðslu ársins 2018. Við gætum sem sagt haft t.d. 45 milljarða kr. í velferðarmálin og innviðafjárfestingar og rekið ríkissjóð með nærri 100 milljarða kr. afgangi ef ríkissjóður hefði bara haldið sjó, ekkert aukið hlutdeild sína. Það væri ábyrgt, það væri góð hagstjórn. En hægri stefnan er nákvæmlega sömu afdrifaríku hagstjórnarmistökin og voru fordæmd í þessu riti hér, skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis árið 2010, þar sem sama stefna á árunum fyrir hrun fékk falleinkunn. Og nú er forsætisráðherra farinn að óttast hrun. Nema hvað? Því skyldi ekki formaður Sjálfstæðisflokksins óttast annað hrun? Hann fer fyrir flokki með reynslu. [[Hlátur í þingsal.]]Þeir þekkja afleiðingarnar af eigin stefnu. Ég spái því ekki að hér verði hrun í bráð og allra síst því að bankakerfið falli, en hætturnar sem þessi beiting ríkisfjármálanna ber með sér er sú sama. Og það er varað við því á bls. 95 í þessu plaggi, fjárlagafrumvarpinu sjálfu. Það er ótrúlegur samhljómur með því sem höfundar greinargerðar fjárlagafrumvarpsins að þessu leyti á árinu 2017 og höfundar rannsóknarskýrslu Alþingis komust að um sama hlut, orsakir og afleiðingar fyrra hrunsins og hætturnar sem sama stefna aftur ber með sér. Þetta er svo sorglegt, þetta er svo ástæðulaust, þetta er svo vont fyrir samfélagið. Við erum að glata svo góðum árum og svo miklum tækifærum til að byggja almennilega upp á Íslandi í staðinn fyrir þessa hörmung. Og nú stendur sami fyrirvaralausi, andvaralausi góðærisvaðallinn upp úr þessum mönnum. Ja, það fór ekki vel að hlusta steinþegjandi á slíkt á árunum fyrir hrunið hið fyrra. Við þurfum að losna við þessa ríkisstjórn. Hún er liðónýt og vonandi tekst það í vetur. - Góðar stundir.
Frú forseti. Kæru Íslendingar. Þingmennskan er þjónustuhlutverk. Við erum kjörin af þjóðinni til að þjóna henni sem fulltrúar á Alþingi. Þingmenn ættu því með réttu að kallast löggjafarþjónar og í stað ráðherra mætti kalla þessa þjóna almennings ráðgjafa þjóðarinnar. Þessa speki mátti heyra í orðum Guðmundar Andra Thorssonar í hugvekju Siðmenntar þegar þingsetning fór fram í gær. Orð Guðmundar Andra festust í huga mér því að auðvitað er margt til í þessu hjá honum þótt mér þyki leitt að vitna um hversu fjarri þetta viðhorf virðist vera í huga núverandi ríkisstjórnar. Stefnuræða hæstv. forsætisráðherra er gott dæmi um viðhorf hans gagnvart sinni stöðu í samfélaginu. Þar kveður við kunnuglegan tón. Hæstv. forsætisráðherra finnst hann afskaplega óheppinn með þjóð. Hér er allt í glimrandi góðæri og gleði en þrátt fyrir það upplifir almenningur sig í óréttlátu samfélagi og sér ekki veisluna sem hann ber á borð. Við þekkjum þetta tal enda orðið gamalkunnugt stef í málflutningi Sjálfstæðisflokksins, ekki síst hjá hv. forsætisráðherra sem síendurtekið tyggur sömu tugguna um að það hljóti einhverjir andlegir veikleikar að hrjá þá sem ekki sjá hvað allt er frábært og sanngjarnt og réttlátt og æðislegt í því samfélagi sem við búum í. Skemmst er að minnast orða ráðherrans í Kryddsíldarþætti Stöðvar 2 þess efnis að það þyrfti, með leyfi forseta, „náttúrulega einhverja geðveiki til að sjá ekki hvað þetta er frábært land sem við búum á“. Hann lét ekki þar við sitja heldur sagðist hann vorkenna fólki sem liði svona. Sömu skilaboð í nýjum búningi mátti heyra í síðustu stefnuræðu ráðherrans þar sem hann hélt því fram að sterkar vísbendingar væru um að niðurskurður eftir hrun hefði kallað fram hughrif hjá stórum hluta þjóðarinnar um að samfélagssáttmáli um tryggt aðgengi að heilbrigðisþjónustu hefði brostið. Með leyfi forseta sagði ráðherrann: „Aukin útgjöld til heilbrigðismála á síðustu árum hafa ekki náð að lækna þessi hughrif.“ Að mati hæstv. forsætisráðherra er það sem sagt helber ímyndun hjá almenningi að heilbrigðiskerfið sé að niðurlotum komið, að greiðsluþátttaka sjúklinga hafi hækkað fram úr hófi og að Landspítalinn geti ekki sinnt hlutverki sínu sem skyldi vegna gengdarlauss niðurskurðar og sveltistefnu. Að mati forsætisráðherra þarf að lækna þessa þjóð sem finnst ekki nóg að gert og leggur nöfn sín í tugþúsundatali við áskorun um endurreisn heilbrigðiskerfisins - lækna hana, ekki af raunverulegum sjúkdómum, því að það kostar peninga, heldur af ímyndunarveiki, vanþakklæti og, jú, einhverri alveg sérstakri tegund af geðveiki sem hann einn sér. Þarf þessi þjóð ekki bara endurmenntun? spyr hæstv. forsætisráðherra sem hljómar helst eins og önugt foreldrið í Guttavísunum sem er orðið langþreytt á barni sem engu hlýðir: Almáttugur, en sú mæða að eiga svona þjóð. Góðir landsmenn. Í kvöld er það launafólk sem misskilur stöðu sína að mati forsætisráðherra. Hann vísar í skýrslu frá ASÍ sem tíundar að skattbyrði launafólks hafi aukist umtalsvert síðustu 30 árin, mest hjá hinum tekjulægstu. Ráðherra þykir lítið til ítarlegrar skýrslu stærstu samtaka launafólks á landinu koma þar sem hann viðurkennir svo gott sem í framhjáhlaupi að ASÍ hafi rétt fyrir sér hvað skattbyrðina varðar en það séu hreinlega að ímynda sér að ráðstöfunartekjur þeirra verst settu hafi lækkað. Raunin er þó sú að þó að launafólki hafi tekist með sinni baráttu að hækka lægstu launin umfram önnur laun á umræddu tímabili hefur ríkisstjórnin, sem á þessu tímabili hefur nánast alltaf verið með Sjálfstæðisflokkinn innan borðs, tekið af þeim kjarabótina jafnharðan með því að hækka skattbyrði á þessa hópa umtalsvert á móti. Þetta veit hæstv. forsætisráðherra fullvel. Athugum samt að þetta framhjáhlaup hæstv. forsætisráðherra er stórmerkilegt fyrir þær sakir að hann staðfestir hér í heyranda hljóði að helsta áherslumál Sjálfstæðisflokksins í áratugi, lægri skattar, er ekki ætlað þeim sem verst hafa það, heldur einungis hinum betur settu. Það er svo sem gott að fá það staðfest, sem margir hafa löngum vitað, að Sjálfstæðisflokkurinn vinnur markvisst að því að bæta hag hinna efnameiri á kostnað hinna efnaminni. Verra er að fylgjast með forsætisráðherra og flokki hans halda áfram sínum blekkingaleik gagnvart þjóðinni og saka þá um geðveiki sem ekki trúa möntru þeirra um að allir landsmenn sitji við sama gnægtaborðið í hagvaxtarveislunni þeirra. Þessi gamalgróna taktík Sjálfstæðisflokksins er vel þekkt og þaulreynd aðferð yfirgangsseggja í valdastöðu, í raun andlegt ofbeldi sem felst í því að gefa þolandanum viðstöðulaust rangar upplýsingar með það að markmiði að fá hann til að efast um eigið minni, skynjun og skynsemi, efast um eigin geðheilsu. Og þessi aðferðafræði var furðu fljót að smitast yfir á samstarfsflokka Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn sem virðist sjá það sem eitt af sínum mikilvægustu verkum að sannfæra þjóðina um að hún skilji ekki neitt og sé voðalega ósanngjörn. Það er ekki verið að einkavæða heilbrigðiskerfið, segir hæstv. heilbrigðisráðherra á meðan hann klippir á borða í Klíníkinni og mokar fé í einkageirann í fjárlögum þessa árs. Erfiðara finnst mér að segja til um viðhorf stjórnarliða í heild til þessarar aðferðafræði kúgarans, hvort þeir láti blekkjast af síendurteknu og vísvitandi rangfærslunum eða taki virkan þátt í að halda þeim á lofti. Þó má segja að viðstöðulaust áreiti hv. þm. Brynjars Níelssonar gagnvart brotaþolum Róberts Árna Hreiðarssonar um að það hafi ekkert verið brotið svo illa á þeim sé ágætt dæmi um þessa ógeðfelldu taktík. Stjórnarliðar hafa heldur ekki látið í sér heyra í kjölfar þess að í ljós kom að ráðherra sagði fjölmiðla og sömu brotaþola alls ekki eiga rétt á upplýsingum um málsmeðferð í uppreist æru. Það er fullyrðing sem stóðst enga skoðun eins og nú hefur komið á daginn. Stjórnarliðum finnst líka allt í lagi að dómsmálaráðherra hreyti því í almenning að ákall hans um mannúðlega meðferð tveggja ungra stúlkna á flótta sé bara eitthvert mál sem dúkki upp í umræðunni fyrir tilviljun og henni detti ekki í hug að gera neitt í. Frú forseti. Það er þessi ríkisstjórn sem þarf á endurmenntun að halda. Hún mætti raunar fara að góðu fordæmi forseta Alþingis sem ætlar sér að hlusta á viðhorf almennings gagnvart Alþingi og hlutverki þess. Það er að taka hlutverk sitt sem löggjafarþjónn alvarlega. Þessi ríkisstjórn mætti líka fara að ráðum forseta lýðveldisins og færa fólkinu í landinu þá nýju stjórnarskrá sem hún óskaði eftir. Hún þarf líka að læra að segja satt og segja það strax, það á ekki að þurfa að draga sjálfsagðar og opinberar upplýsingar út úr henni með töngum. En fyrst og fremst mætti ríkisstjórnin hlusta, hlusta á þjóðina sem hún á að þjóna.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Fram kom í stefnuræðu forsætisráðherra að landsmenn yrðu að hafa þolinmæði til að byggja innviði upp í samræmi við efni og aðstæður hverju sinni. Það er skiljanlegt að ríkisstjórn aðgerðaleysis kalli eftir þolinmæði. Það er nefnilega þannig að þolinmæði getur vissulega verið dyggð. Margt getur áunnist með henni. Hins vegar er það svo að uppi eru mörg brýn samfélagsverkefni sem þola enga bið. Ef ekki verður tekið á þessum málum í dag verður kostnaðurinn mun meiri í framtíðinni. Ágætu landsmenn. Það er samfélagsleg sátt og eining um að bæta heilbrigðisþjónustu á Ísland. Við í Framsóknarflokknum lögðum fram þingsályktunartillögu um gerð heilbrigðisáætlunar fyrir Ísland sem samþykkt var á síðasta þingi. Við leggjum mikla áherslu á geðheilbrigðismálin, ekki síst nærþjónustu er þau varðar. Í tilefni af alþjóðlegum forvarnadegi sjálfsvíga var haldinn fræðslufundur sem fjallaði um árangursríkar forvarnir og stuðning við fjölskyldur eftir sjálfsvíg. Margt átakanlegt kom þar fram en meginskilaboðin voru að ef unnið er markvisst að forvörnum er hægt að ná umtalsverðum árangri og bjarga mannslífum. Ég veit að fagfólk okkar í heilbrigðisstétt skilur þetta mætavel. En stjórnvöld þurfa að veita miklu meiri stuðning en nú er gert. Það er engin sérstök þolinmæði gagnvart frekari töfum á fjárfestingu í þessum málaflokki. Við verðum að gera betur. Góðir landsmenn. Síðasta ríkisstjórn jók greiðslur til eldri borgara um 24 milljarða frá árinu 2016–2017. Hins vegar var ákveðinn hópur eldri borgara fyrir verulegum skerðingum þegar frítekjumarkið var lækkað, sem þýddi í mörgum tilfellum umtalsverða lækkun á ráðstöfunartekjum. Þetta er einmitt fólkið sem er enn á vinnumarkaðnum og langar að vinna áfram. Þessi hópur upplifir ekki aðeins verri kjör heldur að búið sé að setja ákveðnar skorður á hann, að skilaboð samfélagsins séu að eldri borgarar eigi að yfirgefa vinnumarkaðinn. Þetta tel ég kolröng skilaboð því lífaldur þjóðarinnar fer ört hækkandi. Ég segi: Það þarf að hækka frítekjumarkið aftur. Það þarf að gera það mun hraðar en nú er gert ráð fyrir. Eldri borgarar eiga inni hjá okkur að við bregðumst hratt og örugglega við. Við í Framsóknarflokknum erum svo sannarlega tilbúin til að vinna að leiðum svo að það geti orðið að veruleika. Það vill nú þannig til, og beini ég þessu til ríkisstjórnarinnar, að þessi hópur eldri borgara hefur enga þolinmæði til að bíða eftir frekari aðgerðum. Góðir landsmenn. Virðisaukaskatt á bækur á að afnema. Við Íslendingar erum bókaþjóð. Bækur gegna lykilhlutverki í menntakerfinu og miðla sögu og menningu okkar til komandi kynslóða. Nú er svo komið að bóksala hefur dregist saman um 31% frá árinu 2008 og sölutölur fyrir fyrstu fjóra mánuði ársins sýna mikinn samdrátt. Ýmsar ástæður eru líklega fyrir þessum samdrætti, til dæmis aukin notkun samskiptamiðla og önnur afþreying. Hins vegar er mikilvægt að bregðast við þessari þróun. Noregur, Færeyjar, Bretland og Írland hafa öll afnumið virðisaukaskatt á bækur. Í kjölfarið hefur sala aukist verulega. Ljóst er að íslensk bókaútgáfa mun minnka verulega ef ekki verður tekið á þessari þróun. Fyrir því er engin þolinmæði. Þess vegna munu þingmenn Framsóknarflokksins leggja fram frumvarp á næstu dögum um breytingu á lögum um virðisaukaskatt sem felur í sér afnám skatts á bækur. Ég hvet aðra þingmenn til þess að koma á þetta mál með okkur. Góðir landsmenn. Ég tel að hægt sé að hagræða frekar í ríkisrekstri, til að mynda með sameiningu stofnana og frekari ábyrgð er varðar rekstur ríkissjóðs. Við þurfum að lækka áfram skuldir til að lækka vaxtakostnað sem eykur svigrúmið sem við höfum til fjármögnunar velferðarmála. Það er brýnt að forgangsraða í þágu velferðarmála ásamt því að grunnatvinnuvegir okkar fái að blómstra í stöðugu umhverfi. Farsæl framtíð liggur í því að stjórnvöld skilji hvenær á að fara í brýn framfaramál og hvenær þau þola enga bið. Ég er full tilhlökkunar fyrir komandi þingvetri og hlakka til samstarfsins hér á þingi og samtalsins við kjósendur.
Herra forseti. Kæru landsmenn. Það er að vissu leyti öfundsvert að fara með málefni grunnatvinnugreina okkar Íslendinga, sjávarútvegs- og landbúnaðarmál. Sjávarútvegurinn er lýsandi dæmi um atvinnugrein sem dafnar vegna góðrar umgjarðar, kerfi sem byggir á sjálfbærni og vísindalegri ráðgjöf þannig að þorskstofn okkar Íslendinga hefur ekki verið sterkari nú í fjörutíu ár. Hvað hefur þetta þýtt? Þetta hefur þýtt verðmætasköpun og samkeppnishæfari lífskjör sem aftur skila sér til samfélagsins og gera okkur betur í stakk búin til að takast á hendur sameiginleg verkefni, til dæmis á sviði mennta- og velferðarmála. En umgjörðin er ekki óumdeild. Áskorunin sem við stöndum frammi fyrir er að koma á betri sátt um gjaldtöku vegna nýtingar á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Það er verkefni stjórnmálanna, sem við eigum og megum ekki skorast undan. Stjórnmálin hafa áður, allir flokkar, leyst erfið viðfangsefni á þessu sviði. Ekkert mælir gegn því að svo verði aftur. Allir flokkar á þingi eiga nú fulltrúa í sáttanefnd um sjávarútveg. Allir flokkar geta því komið að þessari sáttargjörð sem ætti að stuðla áfram að sjálfbærni, hagkvæmni og umfram allt sanngirni. Ég vil brýna fyrir þingheimi, þó að það kunni að vera hundur í sumum, að vinna af einlægni að því að búa sjávarútveginum stöðugt umhverfi til frambúðar. Vöxtur fiskeldis lofar góðu. Málefni þess munu koma til kasta þingsins í vetur. Ef við höldum vel á spilum verður það atvinnugrein sem mun skapa mikil verðmæti fyrir samfélagið okkar og styrkja líka byggðir í landinu. Reynsluboltar sem ég hitti og eigendur fiskeldisfyrirtækja í Noregi sem ég hitti ekki alls fyrir löngu ráðlagði mér eindregið: Farið ykkur hægt, kæru Íslendingar. Ég tek undir það. Við verðum að tryggja gott jafnvægi milli nýtingar og umhverfissjónarmiða. Orðspor okkar á sviði sjálfbærrar nýtingar náttúruauðlinda eins og sjávarútvegs er gott. Í því eru fólgin verðmæti í sjálfu sér. Fiskeldið getur að sjálfsögðu styrkt þá ímynd. Starfshópur ólíkra hagsmunaaðila um mótun stefnu í fiskeldi kom sér saman um að miða við svonefnt áhættumat Hafrannsóknastofnunar Íslands, helstu rannsóknarstofnunar okkar á sviði hafs og vatna. Áhættumatið er breytilegt plagg en það er grunnur sem við eigum að byggja á til lengri tíma litið. Það fer í alþjóðlega rýni nú í byrjun október. Auðvitað á að taka alla gagnrýni alvarlega, fara vel yfir hana, að sjálfsögðu. Ég vil benda landsmönnum á að í næstu viku munum við í sjávarútvegsráðuneytinu standa fyrir morgunverðarfundi einmitt um áhættumat Hafró. En það hefur líklega ekki farið fram hjá mörgum að sauðfjárræktin hefur verið nokkuð í sviðsljósinu að undanförnu. Hún á það alla jafna skilið, enda um úrvalsafurð, um náttúru Íslands, að ræða, sem við eigum ekki að vera feimin við að kynna, bæði fyrir Íslendingum á öllum aldri sem og útlendingum. En umræðan um greinina hefur verið hvöss á síðustu vikum. Öll viljum við öflugan landbúnað á Íslandi. Auðvitað hafa stjórnvöld það meginhlutverk að búa greininni góð starfsskilyrði. Þeim ber að hafa hagsmuni framleiðenda, bænda, í huga. En skyldurnar gagnvart neytendum og skattgreiðendum eru líka ríkar. Þessir hagsmunir geta auðveldlega farið saman þótt sumir hér eigi torvelt með að melta það. Þetta eru almannahagsmunir. Síðan samtal mitt við sauðfjárbændur hófst í vor hefur myndin breyst. Birgðavandinn nú virðist vera minni en í fyrra. Kannski var ríkari ástæða til að grípa til aðgerða þá en nú. En það var ekki gert. Ég tel að við eigum að læra af umræðu síðustu vikna og fara saman yfir virðiskerfi sauðfjárræktarinnar, bændur, afurðastöðvar, sláturleyfishafar, neytendur og stjórnvöld. Í millitíðinni væri kannski réttast fyrir afurðastöðvarnar í ljósi stöðunnar að endurskoða lækkun afurðaverðs til bænda. Það gæti auðveldað frekari endurskoðun á greininni, henni til heilla, og byggt upp traust. Það er rétt að undirstrika að afurðastöðvarnar ætla sér svo sannarlega að svara kalli tímans. Alls kyns vörur eru nú þegar í þróun. Bændur sjálfir hafa beint til mín fjölbreyttum hugmyndum um það sem betur mætti fara, til dæmis með auknum gæðakröfum og frelsi fyrir bændur til að velja aðrar greinar og fara aðrar leiðir. Sjálf hef ég kallað eftir langtímalausnum sem koma í veg fyrir að sömu vandamálin komi upp aftur og aftur. Ég vil beita mér fyrir auknu frjálsræði innan landbúnaðarins, nýsköpun, markaðsstarfi og vöruþróun. Við þurfum að einfalda regluverk, hugsa um kolefnisjöfnuð og stuðla að nánara sambandi milli bænda og neytenda, til dæmis í gegnum framleiðslu og sölu beint frá býli. Með fjölbreytileika og frelsi verður greinin sterkari og meira aðlaðandi, ekki síst fyrir unga bændur. Verkefni okkar, herra forseti, fyrir þessar mikilvægu atvinnugreinar, sjávarútveg og landbúnað, er að byggja upp umhverfi fyrirsjáanleika sem samhliða getur aðlagast breyttum tímum, breyttum kröfum og þörfum. Við stjórnmálamenn getum aldrei staðið í vegi fyrir eðlilegri þróun og það á ekkert okkar hér inni að óttast skynsamlegar og hófsamar breytingar. - Góðar stundir.
Forseti. Kæru landsmenn. Í fyrradag voru átta mánuðir frá því að ég, í umboði kjósenda Bjartrar framtíðar, steig inn í umhverfis- og auðlindaráðuneytið sem ráðherra. Ég setti mér þá tvö meginmarkmið. Það fyrra var að snúa landinu okkar á afgerandi hátt af þeirri leiðu braut sem stjórnvöld hafa á síðustu árum fetað í of mikilli losun gróðurhúsalofttegunda, meðal annars með ívilnunum til mengandi stóriðju. Stærsta skrefið á þeirri leið höfum við þegar stigið. Það verða ekki gerðir ívilnunarsamningar um mengandi stóriðju í þessari ríkisstjórn, eða í hvaða ríkisstjórn sem Björt framtíð mun eiga sæti í. Á næstu mánuðum verður stigið annað stórt skref því fram undan er aðgerðaáætlun í loftslagsmálum sem ég leiði ásamt forsætisráðherra. Til þess að vinna gegn loftslagsbreytingum af manna völdum þurfa allir að vera með því að breytingin verður að vera varanleg. Aðgerðaáætlunin er hornsteinn í að horfa lengra til framtíðar þar sem við höfum alla burði til að vera kolefnishlutlaust land. Í janúar næstkomandi kynnum við mælanleg og tímasett markmið um hvernig mismunandi verkefni munu ná fram að ganga. Ábyrgð og skyldum er dreift því að tækifærin liggja víða. Við þurfum að leggjast öll á eitt í þessu gríðarstóra sameiginlega verkefni. Góðir landsmenn. Hitt meginmarkmiðið, sem ég setti mér 11. janúar síðastliðinn, er verndun víðerna og þeirrar ósnortnu náttúru sem við finnum á miðhálendi Íslands. Þetta eru okkar gersemar. Þær finnast ekki annars staðar í heiminum á þeim mælikvarða sem við þekkjum þær. Fossárgljúfur, lindár sem spretta fram undan hrauni, hverir, tindar og jöklar. Á miðhálendinu má finna staði þar sem manni er til efs, þegar maður litast þar um, að nokkur annar hafi stigið þar áður niður fæti. Þetta er upplifunin sem fáir staðir annars staðar í heiminum gefa. Þetta vita ferðamennirnir. Þess vegna koma þeir hingað. Þetta vita bændurnir sem sækja fé sitt á fjall á hverju hausti. Þetta vita heimamenn. Þetta verðum við að vernda. Vinnan þessa átta mánuði hefur gengið vel. Í loftslagsmálunum er starfandi verkefnastjórn með aðkomu fulltrúa atvinnulífs, félagasamtaka, stjórnmálaflokka og sveitarfélaga. Í hálendismálunum hefur verið unnin mikil greiningarvinna. Ég hef einnig fundað með öllum þeim 22 sveitarfélögum sem eiga land að miðhálendinu því það er mikilvægt að skilningur og traust sé á þessu verkefni og að fólk sjái sér hag í því, ekki síst fyrir byggðirnar. Það er eindregin skoðun okkar í Bjartri framtíð og rauður þráður í allri okkar vinnu að góð mál verða betri og endast lengur ef fleiri koma að þeim. Kæru Íslendingar. Það er fyrst og síðast mín skylda sem umhverfis- og auðlindaráðherra að vinna að vernd náttúrunnar og sjálfbærni auðlinda okkar. Við höfum ekkert leyfi til að ganga á þær með ósjálfbærum hætti. Náttúran í sinni víðustu mynd er sú auðlind sem gefur okkur líka mest til baka. Björt framtíð er lítill flokkur og kannski verður hann ekki til staðar um ókomin ár. Kannski verður hann risastór. Það skiptir ekki máli. Það sem skiptir máli eru málefnin. Þau ráða för hjá okkur í Bjartri framtíð. Þau eru stærri en við. Það eru náttúruverndarsinnar í öllum flokkum. Að ætla sér eignarhald á málaflokknum býr til svart/hvíta umræðu sem er íslenskri náttúru ekki til framdráttar. Ég er mjög stolt af því að hafa ýtt undir áhuga og skilning samstarfsflokka okkar í ríkisstjórn á mikilvægi umhverfismála. Ég vil helst að allir þingmenn og allir ráðherrar geri sig breiða um náttúru og umhverfi okkar og setji sér og sínum flokkum háleit markmið þar um. Þannig næst samhljómur og þannig komumst við áfram. Það verður að segjast að það er sérstaklega ánægjulegt að tekið sé undir með okkur í Bjartri framtíð um að náttúruvernd sé ekki síst stórt efnahagsmál. Einnig er gott að sjá aðra flokka á Alþingi snúa af þeirri braut að greiða álverum og kísilmálmverksmiðjum leið hingað en snúast nú á sveif með Bjartri framtíð í andstöðu gegn þannig mengunarvöldum. Eins og íbúar Reykjanesbæjar vita manna best höfum við því miður ekki kvatt þetta vandamál þrátt fyrir góðar fyrirætlanir. Ákvarðanir fyrri ríkisstjórna hafa séð fyrir því. En nú þurfa stjórnmálamenn, sveitarstjórnarfólk, lífeyrissjóðir og bankar að hlusta á almenning frekar en að vinna fyrir fjármagnið. Kæru landsmenn. Að lokum vil ég minnast á innflytjendamálin. Björt framtíð vill auka fjölbreytni íslensks mannlífs og fagnar þeim sem hingað vilja flytja. Jafnframt þessu hefur flokkurinn talað fyrir ábyrgri langtímahugsun og því að jafnræðis sé gætt. Nú liggur fyrir frumvarp Bjartrar framtíðar sem skilgreinir betur viðkvæma stöðu þeirra barna sem hingað leita í ósk um alþjóðlega vernd. Þannig skilgreinist líka betur ábyrgð ríkisins í þessum efnum. Það frumvarp er unnið með nákvæmlega þessi mikilvægu atriði í huga, ábyrga langtímahugsun og jafnræði. Ég vona að Alþingi sé sammála okkur í því að vinna að því máli. Kæru Íslendingar. Ég hef nú á skömmum tíma - of skömmum tíma - farið yfir það hvernig Björt framtíð vinnur að mikilvægum málum með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi. Því ætlum við að halda ótrauð áfram. - Góðar stundir.
Herra forseti. Góðir landsmenn. Ameríski draumurinn er það kallað þegar fátækt fólk getur tryggt sér og sínum góða afkomu og menntun, komist í álnir og bætt stöðu sína. Rannsóknir sýna hins vegar að sá draumur er mun líklegri til að rætast á Norðurlöndum en í Bandaríkjunum. Eftir fund Baracks Obama, forseta Bandaríkjanna, með forsætisráðherrum Norðurlandanna vorið 2016 sagði hann þetta: „Heimurinn væri öruggari og farsælli ef fleiri bandamenn væru eins og Norðurlöndin.“ Norræna módelið sem Obama vildi líta til féll ekki af himnum ofan. Það byggir á jöfnuði, samhjálp og félagslegu öryggi. Grunninn og stoðirnar sem staðist hafa ágang frjálshyggjunnar lögðu jafnaðarmenn í samstarfi við sterkar verkalýðshreyfingar og stéttarfélög. Stoðirnar þrjár, góð hagstjórn, velferð fyrir alla og skipulagður vinnumarkaður, standa saman eins og fætur undir þrífættum stól, ef ein brotnar fellur allt. Norðurlöndum hefur tekist að vera fyrirmyndarríki þó að vandi hafi oft steðjað að. Það sem nú ógnar helst vinnumarkaði og eðlilegri samkeppni á milli fyrirtækja hér heima og í nágrannalöndunum er það sem kallað er félagsleg undirboð en er í raun ekkert annað en þjófnaður og svik gegn launafólki og svindl í samkeppni á markaði. Þó að flest fyrirtæki komi vel fram og standi við sitt fer vandinn vaxandi og er eins og aðrir glæpir svikin myrkraverk og þola ekki dagsljós. Hagvöxtur hér á landi hefur verið mikill undanfarin ár. Þessi hagvöxtur hefði ekki orðið til nema fyrir innflutt vinnuafl og þar eru undirboðin algengust. Það er óþolandi að velferðin okkar sé að hluta til byggð á svikum og á því að gengið sé á réttindi launamanna. Við í Samfylkingunni munum ekki sitja þögul hjá og láta verkalýðsfélög ein um að benda á óréttlætið. Með fjársvelti eftirlitsstofnana og lögreglu og óskýrri lagalegri ábyrgð fyrirtækja leyfa stjórnvöld glæpunum að grassera. Kæru landsmenn. Barnafjölskyldur geta treyst því að Samfylkingin vinni að þeirra hag. Bættar aðstæður barna og jöfn staða ungs fólks er og verður okkar aðaláherslumál. Hin norrænu ríkin laða ungt fólk til sín, sérstaklega barnafjölskyldur, með meiri stuðningi við börn, betri aðstæðum fyrir námsmenn, styttri vinnutíma, hærri launum og gjaldmiðli og lánakjörum sem unnt er að treysta á. Lenging fæðingarorlofs í eitt ár og að tryggt sé að leikskólar geti tekið við börnum frá eins árs aldri eru breytingar sem skipta okkar barnafjölskyldur miklu máli. Barnabætur eiga að vera með öllum börnum og auka þarf húsnæðisstuðninginn svo um munar. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar eru þessi nauðsynlegu jöfnunartæki veikt og færð óraveg frá því sem norræna módelið byggir á. Það er nefnilega ekkert lögmál að á Íslandi þurfi alltaf að vera lakari kjör en í hinum norrænu ríkjunum. Það er engin haldbær ástæða fyrir því að við ættum að sætta okkur við að fólkið okkar fái ekki bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á, að við getum ekki séð til þess að allir eldri borgarar hafi það gott og að öryrkjar séu fastir í fátæktargildru. Við eigum ekki að sætta okkur við að barnafjölskyldur séu á vergangi vegna húsnæðisvanda, að börnin þurfi að flakka á milli skólahverfa og geti ekki stundað íþróttir með félögum sínum vegna þess að foreldrarnir hafa aðeins laun sem duga fyrir húsnæði, fæði og klæðum. Við eigum ekki að sætta okkur við að góðærið nái ekki til allra. Þetta þarf ekki að vera svona en er það vegna pólitískra ákvarðana, vegna þess að alþingismenn samþykkja fjárlög svipuð þeim sem núverandi fjármálaráðherra mun mæla fyrir á morgun, með fjársveltu velferðarkerfi og úrræðaleysi í húsnæðismálum. Við eigum að horfa til norræna módelsins og vinna af heilum hug að því að auka jöfnuð, jafnrétti og velferð fyrir alla. Við eigum líka að herða á baráttunni gegn hlýnun jarðar og mengun hafsins og klára vinnu við nýju stjórnarskrána. Við eigum að rétta fólki á flótta hjálparhönd, fólki sem glímir við ógn og vanda. Við í Samfylkingunni stöndum fyrir mannúð, mildi og samhjálp af því að við getum ekki annað, af því að það er það sem jafnaðarmenn gera. - Góðar stundir.
Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Sennilega mætti velja daginn í dag eða einhvern þeirra næstu sem formlegan hrunlokadag, svona eins og Eyjamenn hafa sinn goslokadag. Allar hagstærðir sýna nefnilega að við erum nú búin að yfirvinna þann þjóðhagslega skaða sem hlaust af hruninu og gott betur. Nú hefur líka fyrra Íslandsmet í kaupmætti launa verið slegið. Hann hefur aldrei verið jafn mikill og nú, ekki einu sinni þegar hin mikla efnahagslega graftarbóla náði hámarki sínu 2007. Til viðbótar er munurinn líka sá að nú liggur raunveruleg verðmætasköpun á bak við þennan kaupmátt en ekki bara froða eins og þá. Ég geri mér grein fyrir því að við þessar góðærisaðstæður kann að vera nokkuð snúið að vera þingmaður í stjórnarandstöðu, reyndar líka í stjórn ef út í það er farið. Fyrstu viðbrögð stjórnarandstæðinga við fjárlagafrumvarpinu í gær voru að kalla þetta hægri stefnu, aðrir kölluðu þetta sveltistefnu, og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon brást náttúrlega ekki væntingum hérna áðan og kallaði þetta hægri sveltistefnu. [[Hlátur í þingsal.]] Veruleikinn er auðvitað allur annar. Ríkisútgjöld halda nefnilega áfram að aukast, raunaukning milli áranna 2017 og 2018 er 30 milljarðar kr. fyrir utan laun og verðlag, þ.e. rúmlega 4% að raungildi. Þeir málaflokkar sem taka bróðurpartinn af þessari hækkun eru heilbrigðis- og velferðarmál. Sem dæmi má taka að útgjöld vegna málefna aldraðra hækka um tæplega 4 milljarða að raungildi, 5,5%. Samt heimta stjórnarandstæðingar hærra og hraðar, meiri útgjöld og hærri skatta. Af þeim pólitíska sjónarhóli sem ég stend á mætti hins miklu fremur gagnrýna ríkisstjórnina frá hinni hliðinni. Á útþenslu ríkisins aldrei að linna? Er aldrei hægt að lækka skatta, bara hækka? Gerir fólk sér grein fyrir því að á tíu ára tímabili, 2007–2016, hafa hrein rekstrarútgjöld ríkisins hækkað að raungildi um 142 milljarða á ári, um 75%? Ég sting upp á því við hæstv. fjármálaráðherra að hann láti fljótlega gera lista yfir það í hvað þessir peningar fóru. Það gæti orðið fróðleg lesning. Ég held með öðrum orðum að nú sé kominn tími til að staldra aðeins við og spyrja: Förum við nógu vel með allt það fé sem við heimtum af almenningi? Það virðist vera orðið sjálfstætt og alltumlykjandi markmið hjá mörgum ríkisstofnunum og jafnvel ríkissjóði sjálfum að raka til sín sem mestu fé, en það sé minni eftirfylgni með því hvernig það er notað. Meira er hugsað um að sækja fjármuni til fólks en hvað fólkið fær síðan fyrir þessa fjármuni. Ég staðhæfði áðan að við gætum fagnað hrunlokum í efnahagslegu tilliti. Við höfum hins vegar ekki enn endurheimt hitt sem tapaðist í hruninu, traustið eða límið í samfélaginu. Þar höfum við verk að vinna hér í þessum sal. Byrjum á sjálfum okkur, eins og presturinn stakk upp á við þingsetninguna í gær. Hættum t.d. að væna hvert annað um að halda hlífiskildi yfir barnaníðingum eða að vilja ekki sýna börnum í hrakningum mannúð og samúð. Heldur einhver hér inni raunverulega að ég hafi meiri samúð með barnaníðingum en annað fólk af því að ég er Sjálfstæðismaður eða minni samúð með börnum sem eiga bágt af sömu ástæðu? - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Þetta hefur mig alltaf langað til að segja, ég verð að játa það, en mig langar að eyða þeim tíma sem ég á hér eftir í að ræða aðeins um kannski ekki skemmtilegasta mál í heimi - og þó. Mig langar að ræða um ábyrgð. Hér hefur aðeins verið komið inn á ábyrgð en mig langar að tala um ábyrgð áfram og brýna okkur hér öll til dáða. Ég tel að við lifum á dálítið hættulegum tímum. Við lifum á tímum þar sem staðleysa veður uppi. Fólk getur sagt hvaða tölulegu staðreyndir eða ekki-staðreyndir sem eru kallaðar staðreyndir. Við lifum á tímum þar sem útlendingaandúð skýtur æ oftar upp kollinum og er farin að fléttast inn í stjórnmál. Ég held að það sé ábyrgð okkar allra sem hér stöndum, eða sitjum jafnvel eins og þið gerið þótt ég standi, að taka höndum saman í þessu máli. Fátæktarrasismi hefur það verið kallað þegar hælisleitendum og innflytjendum annars vegar er stillt upp gegn þeim sem hafa það verst í samfélaginu, öldruðum, öryrkjum og fátækum. Þetta er stórhættuleg stefna og þróun sem við höfum séð víða um lönd. Við Íslendingar erum ekkert öðruvísi en annað fólk. Þetta mun bara vaxa hér. En þetta er sérlega hættulegt og við eigum að taka það sérstaklega til okkar af því að ástæðan fyrir því að það er frjór jarðvegur fyrir þessari stefnu er sú að aldraðir, öryrkjar og fátækir búa ekki við nógu góð kjör. Og það er á ábyrgð okkar hérna inni að laga það. Ég get talað um það og þusað í pontu eins og ég vil, eins og ég hef nú gaman af að gera, en ég er ekki stjórnarliði, ég get ekki með atkvæði mínu haft áhrif á það hver verður samþykkt fjárlaga, hver verður samþykkt útgjalda í málaflokka. Ég ber ekki ábyrgð á því með mínu atkvæði, en það gerið þið, hvert og eitt ykkar, í stjórnarliðinu. Þið berið ábyrgð á orðum, athöfnum og frumvörpum ráðherranna sem lögð eru fram. Ég er einfaldur maður, ég hef alltaf trúað á að maður eigi bara að standa við það sem maður segir. Maður á ekki að lofa einu fyrir kosningar og koma svo fram eftir kosningar og tala á annan hátt. Við í Vinstri grænum höfum talað fyrir sömu stefnu og við gerðum í kosningabaráttunni og ætli vinsælasta orð kosningabaráttunnar hafi ekki verið innviðauppbygging. Ég heyrði það svo oft að ég var hálfpartinn farinn að fá leiða á því enda er það pínulítið hlutlaust orð og getur þýtt hvað sem er - eins og hefur komið í ljós eftir kosningar. Öll þessi innviðauppbygging sem allir ætluðu sér að fara í fyrir kosningar var allt í einu horfin eftir kosningar. Hér hefur verið farið yfir hagstjórnarmál, yfir það hvernig tekjugrunnar hafa verið veiktir, hvernig við nýtum ekki það svigrúm sem þó hefur myndast í ríkisfjármálum til að gera vel við þá sem verst standa heldur eru tekjugrunnar veiktir og ekki einu sinni verið að búa í haginn fyrir það þegar og ef í harðbakkann slær. Mig langar að segja að þetta eru ekki sanngjörn stjórnmál. Fólk á að geta treyst því sem við segjum fyrir kosningar, að við stöndum við það eftir kosningar. Ég vona að hvert og eitt ykkar hér í stjórnarliðinu deili þeirri einföldu heimssýn minni að maður eigi að standa við það sem maður segir, að maður eigi að huga mest að þeim sem verst standa í samfélaginu. Það fáum við að sjá í atkvæðagreiðslum um fjárlög, það fáum við að sjá í atkvæðagreiðslum um fleiri frumvörp hér á næstunni. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Kæra landsfólk. Mig langar að tala við ykkur um traust. Í vor gerði Gallup könnun meðal landsmanna þar sem traust til ýmissa opinberra stofnana var kannað. Í ljós kom að 22% þjóðarinnar bera traust til Alþingis. 22%! Þetta er hræðileg niðurstaða en kemur þó ekki svo mikið á óvart. Traust almennings til Alþingis náði sögulegri lægð eftir fjármálahrunið 2008 og hefur lítið aukist síðan þá. Af hverju ætli það sé? Er það vegna þess að stjórnmálamenn eru allir í eðli sínu vondir og óheiðarlegir eða er það mögulega vegna þess að á meðan gagnsæi í stjórnsýslunni er ekki meira en raun ber vitni þrífst leyndarhyggja, frændhygli, sérhagsmunagæsla og spilling í skjóli leyndar? Spilling er að sjálfsögðu ekki áþreifanlegt fyrirbæri og menn eru ekki sammála um rétta skilgreiningu á hugtakinu „spilling“. Það fyrirfinnst eflaust í hugsun spilltra embættis- og stjórnmálamanna að þeir séu alls ekki spilltir af því að þeir hafi aldrei þegið mútur. En spilling er svo miklu víðtækara en mútugreiðslur. Spilling lætur oft lítið fyrir sér fara og eru lög ekki endilega brotin en túlkun reglna er hagrætt til að ná fram ákveðnu markmiði. Á meðan ekki ríkir gagnsæi er allsendis ómögulegt fyrir almenning að vera upplýstur um ákvarðanatökur og starfsemi stjórnvalda og hefur hann enga haldbæra tryggingu fyrir því að vel sé staðið að ákvörðunum. Allri ábyrgð ætti að fylgja krafa um gagnsæi til þess að opna hina valdameiri gagnvart eftirliti hinna valdaminni. Í þessu samhengi eru hinir valdameiri ekki endilega alltaf stjórnvöld og hinir valdaminni almenningur heldur á þetta einnig við ríkisstjórnina annars vegar og Alþingi hins vegar. Alþingi hefur nefnilega tilgang, við erum ekki einungis málstofa heldur hefur Alþingi eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu. Til að ríkisstjórn sé starfhæf þarf hún að hafa traust meiri hluta Alþingis og bera ábyrgð á ákvörðunum sínum gagnvart Alþingi og þannig fær hún lýðræðislegan grundvöll til að starfa á. Þetta hljómar allt sem gott og blessað en þegar við horfum til þeirrar staðreyndar að hér á Íslandi eru yfirleitt alltaf meirihlutastjórnir og mikil áhersla er lögð á flokkshollustu þingmanna er Alþingi í dag ekki hæft til að sinna eftirlitshlutverki sínu vegna valdníðslu meiri hluta sem hefur minni hluta atkvæða á bak við sig. Flokkshollustan er svo annað vandamál en dæmi eru um að einstaka þingmenn úr stjórnarmeirihlutanum styðji ekki ákveðin mál en kyngi samt sem áður ælunni og veiti þeim brautargengi til að brjóta ekki á þessari flokkshollustu sem er talin vera svo heilög. Þess vegna er enn mikilvægara að allar ákvarðanatökur stjórnvalda séu gagnsæjar. Einungis með gagnsærri ákvarðanatöku er hægt að meta hvort ákvarðanir voru vel upplýstar og að við þær hafi verið beitt gagnrýninni hugsun. Það er ekki hægt að hafa eftirlit með aðilum sem ástunda ekki gagnsæ vinnubrögð. Maður sér ekki í gegnum svartmálað gler. Mögulega kunna einhverjir að velta fyrir sér af hverju ég sé að eyða dýrmætum tíma í að tala um Alþingi en staðreyndin er sú að engin alvörustefna, sem á að vera burðarbiti í samfélaginu, mun halda ef Alþingi er stillt upp eins og kökuskrauti á köku sem enginn veit hvað inniheldur. Vandamálin munu halda áfram að hrannast upp og fólk mun á endanum gefast upp og hætta að berjast fyrir sínum lýðræðislegu réttindum og í kjölfarið tekur fólk völd sem ríður um hnarreist á fáki haturs og ótta í nafni réttlætis fyrir suma en ekki alla. Í stað þess að leyfa slíku að gerast verðum við að berjast fyrir því að valdefla almenning. Fyrsta skrefið í valdeflingu almennings er að endurskoða stjórnarskrá landsins og koma á nýjum samfélagssáttmála. Í frumvarpi stjórnlagaráðs segir í 15. gr., með leyfi forseta: „Stjórnsýsla skal vera gegnsæ … Upplýsingar og gögn í fórum stjórnvalda skulu vera tiltæk án undandráttar og skal með lögum tryggja aðgang almennings að öllum gögnum sem opinberir aðilar safna eða standa straum af.“ Að spyrna við fótum á móti nýjum samfélagssáttmála er ekkert annað en íhaldssemi sem snýst um að ríghalda í ímyndaðan stöðugleika. Það íhaldssama fólk treður marvaða og kafar aldrei í djúpin þrátt fyrir fljótandi eldmauraþúfur allt um kring. Ég legg til að við notum þetta þing til að auka traust og áhuga almennings á Alþingi með því að breyta regluverkinu sem við vinnum eftir. Spilling grefur undan lýðræði og vernd mannréttinda, veikir hagkerfið, hefur skaðleg áhrif á viðskiptalíf, veikir stjórnsýslu og eyðir trausti á opinberum stofnunum. Því skulum við öll taka höndum saman og vinna gegn spillingu hvar sem hún birtist. Þá kannski getum við unnið okkur inn traust þeirra 78% Íslendinga sem ekki treysta Alþingi í dag.
Hæstv. forseti. Góðir landsmenn. Hér situr ríkisstjórn sem ætlaði ekki að hækka skatta. Nú er hins vegar útlit fyrir að ríkisstjórnin, undir forystu Sjálfstæðisflokksins, ætli sér að setja Íslandsmet í skattahækkunum. Já, svo bregðast krosstré sem önnur tré. Hæstv. forsætisráðherra Bjarni Benediktsson skautaði fimlega frá þeirri skattstefnu í ræðu sinni hér fyrr í kvöld eins og hans er von og vísa. Honum varð tíðrætt um góðar horfur í efnahagsmálum en hafði þó töluverðar áhyggjur af stöðugleikanum vegna fyrirséðra kjaraviðræðna. Sú sem hér stendur var sammála ráðherra að sumu leyti, m.a. því að við þurfum að sýna þolinmæði varðandi uppbyggingu innviða og, jú, það er mikilvægt að halda stöðugleikanum því að það er okkur öllum fyrir bestu. Að öðru leyti þótti mér ræðan heldur innihaldsrýr og alls ekki innblásin af þeim metnaði og þeirri ástríðu sem maður teldi að forsætisráðherra í svo til nýrri ríkisstjórn ætti að hafa við afgreiðslu sinna fyrstu sameiginlegu fjárlaga. Eftir að hafa lesið fjárlagafrumvarpið og farið yfir tillögur fjármálaráðherra í skattamálum, t.d. varðandi hækkun skatta á eldsneyti og hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustu sem ég tel að muni koma sér sérlega illa fyrir dreifðari byggðir og minni fyrirtæki, skil ég vel hvers vegna hæstv. forsætisráðherra er ekki í essinu sínu hér í kvöld. Ég skil líka vel að hans fólki í þingflokki Sjálfstæðisflokksins líði hreint ekki vel þegar það reynir að ímynda sér hvernig verður að sitja í þingsalnum eftir nokkrar vikur og ýta á græna takkann þegar atkvæðagreiðslur um fjárlög 2018 fara fram. Sannleikurinn er nefnilega sá að fólk hefur ekki þá sannfæringu sem til þarf svo hægt sé að fylgja slíkri efnahagsstefnu eftir. Skattahækkanir voru ekki það sem kjósendum Sjálfstæðisflokksins var lofað. Var kjósendum Viðreisnar lofað skattahækkunum? Hvað með kjósendur Bjartrar framtíðar? Vissu þau að skattar yrðu hækkaðir og það á sama tíma og ríkissjóður skilar 44 milljörðum í afgang, 19 milljörðum meira en gert var ráð fyrir? Hæstv. fjármálaráðherra: Vantar okkur í alvöru pening miðað við allan þennan afgang? Hvernig ætla menn sér að réttlæta þær gríðarlegu skattahækkanir, vísitöluhækkanir í kjölfarið og kaupmáttarskerðingar sem fram undan eru ef þessi stefna verður samþykkt? Hvernig ætlar ríkisstjórnin að lifa af heilan þingvetur? Og ég spyr þrátt fyrir að hafa ekki enn nefnt risastór ágreiningsmál innan ríkisstjórnar, eins og framtíð krónunnar, Evrópusambandið, framtíð sauðfjárbúskapar í landinu og matvælaframleiðslu almennt. Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Mig langar að vitna í viðtal sem birtist á mbl.is í dag við Runólf Ólafsson, framkvæmdastjóra FÍB. Hann bendir á að miðað við fyrirhugaðar skattbreytingar hækki dísilolían um 21 kr. á lítra og bensín um 9 kr. á lítra. Miðað við venjulega notkun á fjölskyldubíl aukast útgjöld á fjölskyldu sem á einn bíl um 30.000–60.000 kr. Vegna slíkra útgjalda þarf að vinna sér inn u.þ.b. 50.000–90.000 kr. í tekjur til að eiga fyrir hækkuninni. Miðað við þessar tölur fer hækkun til örorku- og ellilífeyrisþega fyrir lítið þar sem gert er ráð fyrir að lágmarksfjárhæð á einstakling sem býr einn hækki úr 280.000 í 300.000 kr., 20.000 kr. viðbót. Ég geri einnig ráð fyrir að skattahækkanirnar eigi eftir að hafa verulega neikvæð áhrif á kjaraviðræðurnar. Samkvæmt frumvarpinu eiga tekjurnar af skattahækkunum eldsneytis ekki að renna til uppbyggingar á samgöngum. Nei, ríkisstjórnin gæti hins vegar vel hugsað sér vegtolla. Eldsneyti vegur einnig mjög þungt í vísitölunni. Það þýðir að húsnæðislánin okkar allra munu hækka. Kaupmáttaraukningin virðist ætla að fara fyrir lítið sem og stöðugleikinn með þessari glórulausu stefnu. Virðulegi forseti. Er þetta í alvöru sú leið sem almenningur taldi sig vera að samþykkja í síðustu alþingiskosningum? Eða er þetta allt saman einn hrikalegur misskilningur?
Frú forseti. Góðir landsmenn. Við upplifum nú vaxandi pólitíska ólgu í heiminum. Rótin er víðast sú sama. Aukið frelsi og opnun markaða hefur aukið velmegun. Dregið hefur úr ójöfnuði milli þjóðríkja, en á sama tíma hefur misskipting innan þjóðríkja aukist. Ójöfnuður skapar frjóan jarðveg fyrir öfgar þar sem alið er á hatri og andúð og þjóðfélagshópum egnt saman. Frelsið hefur skilað okkur miklum ávinningi, en gæta verður að því að allir njóti hans. World Economic Forum birti á dögunum grein sem sýnir að tækifærin til að bæta stöðu sína eru mest í löndum þar sem jöfnuður ríkir. Ameríski draumurinn er nefnilega norrænn eins og hefur áður komið fram í kvöld. Norðurlöndin standa hér öðrum ríkjum framar og það er fagnaðarefni að hér á landi er tekjujöfnuður einna mestur innan OECD-ríkjanna á sama tíma og kaupmáttur er í sögulegu hámarki. Ég er nýr í stjórnmálum, stend hér sem fulltrúi Viðreisnar, frjálslynds stjórnmálaflokks, sem stofnaður var fyrir ári. Margir keppast nú um að skilgreina okkur. Við erum jafnvel kennd við nýfrjálshyggju af sumum á vinstri vængnum og á hægri vængnum telja sumir okkur hreina sósíalista. Það endurspeglar kannski þann vanda vinstri manna að rugla saman frjálslyndi og frjálshyggju, að þekkja ekki frelsið, og birtir á sama tíma skilningsleysi hægri manna á mikilvægi almennrar velferðar. Stefna Viðreisnar er einföld; við stöndum fyrir hægri hagstjórn og vinstri velferð, klassíska norræna hugmyndafræði um sterkt velferðarkerfi á grundvelli traustrar hagstjórnar og blómlegs atvinnulífs. Ísland á að vera góður staður til að fæðast á og lifa góðu lífi. Mikilvægasta hlutverk stjórnmálanna er þess vegna að skapa samkeppnishæf lífskjör á Íslandi svo fólk sjái sér framtíð hér á landi. Frá minni hlutanum á Alþingi heyrist nú sú gagnrýni að ekki sé nógu að gert í velferðarmálum. Veruleikinn er allt annar. Við erum að auka framlag til velferðarmála á milli ára um 30 milljarða kr. Þessar hækkanir koma til viðbótar liðlega 20 milljarða kr. hækkun á síðasta ári. Á tveimur árum munu útgjöld til velferðarmála því hafa aukist um liðlega 50 milljarða kr. Áherslan á velferð gæti ekki verið skýrari. Hvað erum við að gera? Við vinnum að viðamiklum aðgerðum til að leysa húsnæðisvanda fólks m.a. með auknu fjármagni til uppbyggingar á ódýrum leiguíbúðum og samstarfi við sveitarfélög og byggingaraðila um leiðir til þess að lækka byggingarkostnað. Við erum að hækka greiðslur til foreldra í fæðingarorlofi. Við erum að lögbinda notendastýrða persónulega aðstoð og stórauka stuðning til atvinnu fyrir fólk með skerta starfsgetu, svo dæmi séu nefnd. Við erum jafnframt að stórauka framlög til að taka á móti flóttamönnum sem hingað vilja leita í leit að betra lífi. Við erum hefja byggingu Landspítala, leggja aukna áherslu á geðheilbrigðismál og auka uppbyggingu hjúkrunarrýma fyrir eldri borgara. Síðast en ekki síst erum við að styrkja lífeyrisréttindi fyrir 35.000 eldri borgara og 18.000 öryrkja. Í þeim efnum er ekki síður mikilvægt að leggja áherslu á að öllum standi til boða að vera virkir í samfélaginu, að hver gefi til samfélagsins eins og hann er fær um og þiggi það frá samfélaginu sem hann þarf. Í því felast mikil lífsgæði. Minni hlutinn krefst þess að enn verði aukið við og skattar verði hækkaðir umtalsvert til að fjármagna aukna samneyslu. Þessar hugmyndir eru varhugaverðar nú þegar viðvörunarljós loga í hagkerfinu. Við höfum áður staðið í þessum sporum. Við höfum áður notið ávaxta slíkrar stefnu í formi hárrar verðbólgu og hárra vaxta. Fátt vegur þyngra í útgjöldum heimilanna en vextir og verðbætur. Lágir vextir og stöðugleiki eru nefnilega líka velferðarmál fyrir fólkið í landinu. Við í Viðreisn viljum tryggja að það samfélag sem við búum komandi kynslóðum sé í fremstu röð hvað lífsgæði varðar. Það á ekki aðeins við um öflugt velferðarkerfi og blómlegt atvinnulíf heldur ekki síður um aðra þætti sem hafa mikil áhrif á okkar daglega líf, svo sem matvælaverð, húsnæðiskost og vaxtakostnað. Frú forseti. Góðir landsmenn. Grundvöllur þess að Ísland verði framúrskarandi samfélag felst ekki hvað síst í jöfnuði og jöfnum tækifærum, bæði fyrir þá sem hér fæðast, en einnig þá sem hingað flytja. Þau sem hingað hafa flutt að utan standa ekki síður undir velmegun okkar og velferð en við sem hér erum fædd. Við eigum að fordæma stjórnmálaöfl sem hér hafa sprottið upp og reyna nú að flokka fólk, egna fólki saman, eftir uppruna og kynþætti. Slíkur boðskapur hefur ekkert með forgang velferðarmála að gera, heldur opinberar fordóma þeirra sem þannig tala. Hlutverk okkar er hins vegar að jafna leikvöllinn, byggja hér upp samfélag þar sem allir fá notið sín án tillits til efna eða uppruna þar sem jafnréttið fær notið sín. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Í ræðu minni hér í kvöld væri ég til í að tala um afskaplega margt, t.d. geðheilbrigðismál, málefni eldri borgara eða ástandið á húsnæðismarkaði, nú níu árum eftir hrun. Ég væri til í að fjalla um bankana, hagnað þeirra og þá ómögulegu stöðu ef vogunarsjóðir teljast hæfir til að eiga virkan hlut í þeim. Ég væri líka til í að tala um gríðarlega vel heppnað samstarfsverkefni lögreglunnar og sveitarfélaga þar sem ráðist var í átak gegn heimilisofbeldi sem vakið hefur heimsathygli sem framúrskarandi nýsköpunarverkefni. Það var samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga sem við eigum að taka til fyrirmyndar og gera miklu meira af. En ég ætla að geyma þessa mikilvægu umræðu þar til seinna í vetur. Góðir landsmenn. Ég ætla að verja örstuttum tíma í að horfast í augu við þá staðreynd að ég mun slá met á þessu þingi. Sagt er að ég verði sá þingmaður sem verður með stystan feril á Alþingi í a.m.k. hálfa öld. Ég vona að þjóðin virði það við mig að ég láti hjartað ráða för. Ég ætla að fá að vinna sem kjörinn fulltrúi fyrir Kópavogsbúa. Það kemur maður í manns stað hér á þingi eins og annars staðar. Ég verð þó að nefna í þessu samhengi að ég finn á viðbrögðum við ákvörðun minni að ég hef hreyft við einhverju. Ég hef fengið sterk viðbrögð um að kannski þurfi störf Alþingis að þróast, færa sig nær nútímanum eða jafnvel nær uppruna sínum. Slík viðbrögð finn ég bæði innan Alþingis og utan. Forseti þingsins upplýsti í ávarpi sínu í gær að hún hafi í hyggju að efna til opinna funda með landsmönnum, spyrja hvernig Alþingi ætti að starfa öðruvísi og nefndi að við sem hér sitjum yrðum að slá í takt við þjóðina. Ég er sammála því. Ég hef fulla trú á að það samtal leiði til þess að hefðin taki breytingum til hins betra. Ég ætla að taka þátt í þeirri vinnu af heilum hug ásamt þeim verkefnum sem bíða okkar á 147. löggjafarþingi. Góðir landsmenn. Umræður og samtal um ríkisfjármál munu fara fram hér næstu daga. Það er heiður fyrir mig að fá tækifæri til að taka þátt í slíku samtali. Ásetningur okkar í Bjartri framtíð er að horfa til langs tíma. Hvernig breytum við til betri vegar? Hvernig bjóðum við bestu þjónustuna fyrir alla sem þurfa á henni að halda án þess að djúp niðursveifla þurfi að koma til? Uppsveiflur eru aldrei eilífar. Því verðum við að horfa til lengri tíma, sýna ábyrgð í fjárveitingum og búa í haginn fyrir erfiðari tíma. Það að tala um ábyrgð og jafnvægi er ekki vinsæl pólitík, ég veit það, en ég tel hana skynsamlega og ég fylgi sannfæringu minni því að ég vil ekki annað hrun. Ég er óhrædd við að taka samtal um erfiða hluti, en ég bið um að við gerum það á heiðarlegan hátt og að við vöndum okkur. - Ég þakka þeim sem hlýddu.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Fallegt sumar er á hægu undanhaldi og dagarnir styttast. Mikil blessun væri það fyrir almenning í þessu landi ef það sama ætti við um núverandi ríkisstjórn, að dagar hennar færu líka að styttast og að þeim lyki sem fyrst. Við höfum hlýtt á stefnuræðu forsætisráðherra þar sem hann horfir yfir sviðið úr iðandi blómabrekkunni. Vissulega árar vel fyrir suma, ekki alla. Nefndi ekki forsætisráðherra í ræðu sinni einkunnarorðin jafnvægi og framsýni? Venjulegu fólki, fjölskyldum, börnum og öldruðum er gefið langt nef. Fátækt og húsnæðisskortur er viðvarandi. Skyldi ríkja eitthvert jafnvægi í lífi þessa fólks? Hvers konar framsýni felst í því að draga úr möguleikum stórra hópa til samfélagsþátttöku? Ég nefni aldraða og þá sem hafa skerta starfsorku. En er þetta ekki fulldjúpt í árinni tekið, er þetta ekki bara dæmigert minnihlutasvekkelsi? Nei, frú forseti, því miður ekki. Nú, á einstöku velmegunarskeiði eftir mögur ár, þegar hægt er að rétta hlut þeirra sem höllum fæti standa sýnir það sig hvað hefur forgang. Ríkisstjórnin gumar af því að nú um áramót hefjist stórkostleg vegferð í þágu aldraðra sem muni á fimm ára tímabili enda með 100.000 kr. frítekjumarki. Ríkisstjórnin ætti að hafa dug í sér og hækka þetta án tafar að algjöru lágmarki. Reynsla og geta þessa hóps er stórkostlega vanmetin. Við þurfum á öllum vinnufúsum höndum að halda. Þessa ríkisstjórn skortir tengsl við almenning sem upplifir á eigin skinni félagslegt óréttlæti, ósanngirni og mismunun, barnafjölskyldurnar, þær einingar sem við leggjum allt okkar traust á, framtíð Íslands. Þar hefur íhaldið í tveimur ríkisstjórnum gengið fram af einbeittri hörku og skert stuðning við börn. Hverfandi hópur nýtur nú barnabóta og húsnæðisbóta og enn eru vaxtabætur stórlækkaðar. Hvernig rímar þetta við orð forsætisráðherra í kvöld um mikilvægi þess að hlúa vel að börnum og komandi kynslóð? Rótin er stefna ríkisstjórnarinnar undir gamalkunnu ægivaldi Sjálfstæðisflokksins. Þeim finnst þetta í lagi. Það finnst okkur í Samfylkingunni ekki og við krefjumst þess að hlutur barnafólks verði réttur og að allar barnafjölskyldur njóti barnabóta, betra atlætis. Það er sama hvar borið er niður í velferðarmálum. Gammar sölsa undir sig heilbrigðiskerfið, líta á þjónustuna sem rífandi bisness, sem hann sannarlega getur verið í höndum gróðaafla. Tekjurnar eru öruggar, ríkið borgar fyrir hvert viðvik og viðskiptahópurinn er stór. Áhættan er lítil. Opinberar stofnanir sem þegar eru á heljarþröm eiga hins vegar ekki möguleika og búa við áframhaldandi fjársvelti. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu blasir ekki bara við alvarleg staða hjá sjúkrahúsum og heilbrigðisstofnunum, þær molna niður. Einkageirinn svífur hins vegar seglum þöndum. Sjúkratryggingar Íslands borga, sú stofnun fer endurtekið fram úr fjárlögum, átölulítið. Frú forseti. Góðir landsmenn. Einhver kann að spyrja: Hvernig er hægt að vera með svona mikla ólund á svona fallegu síðsumarskvöldi? Þetta er bara ekki ólund, þessi veruleiki blasir við þúsundum Íslendinga. Við jafnaðarmenn getum ekki unað þessu hrópandi misrétti. Þetta snýst um stjórnmál, hvernig komið er. Fátækt á Íslandi er afleiðing pólitískra ákvarðana. Á því ber Sjálfstæðisflokkurinn ábyrgð öðrum fremur. Þessu er hægt að snúa við og skapa samfélag þar sem enginn þarf að kvíða morgundeginum, hvort til sé matur og föt. Það þarf hins vegar vilja og aðra sýn en þá sem núverandi ríkisstjórn hefur. Góðir landsmenn. Við eigum að standa vörð og vera jákvæð í garð landsbyggðar sem vill eflast á eigin forsendum. Við eigum að styðja endursköpun okkar mikilvægu matvælaframleiðslu í landbúnaði og sömuleiðis nýjar atvinnugreinar í sátt við umhverfið. Ónumin lönd eru í ferðaþjónustu. Í innviðauppbyggingu vega stórbættar samgöngur á landsbyggðinni þyngst en þetta eru afgangsstærðir hjá ríkisstjórninni. Við höfum því miður orðið vitni að því, í svo mörgu, að litlar efndir fylgja orðum. Þetta er ríkisstjórn öfugmæla. Gefum því gaum hvað ríkisstjórnin segist vera að gera, ætla að gera, lofar að gera. Fylgist með hvernig forgangsröðun er háttað, hvernig hún framkvæmir síðan. Það eru ekki velferðarmálin, ekki hagur barna eða umburðarlyndi og mannúð gagnvart fólki í neyð, innan lands eða utan. Þeir sem standa höllum fæti eru settir til hliðar. Þessu vill Samfylkingin, jafnaðarmannaflokkur Íslands, breyta. Það gerir ekki þessi ríkisstjórn. - Góðar stundir.