Með bréfi, dagsettu 4. desember 2018, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Útlendingastofnun, málsmeðferð og verklagsreglur.
Forseti vill taka fram vegna fjölmiðlaumfjöllunar sem orðið hefur um æviferilsskrá hv. þm. Önnu Kolbrúnar Árnadóttur að það mál hefur verið athugað af hálfu Alþingis og er niðurstaða þess skýr, að hv. þingmaður hefur í einu og öllu tilreitt réttar upplýsingar um sinn æviferil. Ef athugað er hvernig þar er skráð er um mislestur að ræða þar sem því hefur verið haldið fram að hv. þingmaður hafi ranglega titlað sig þroskaþjálfa. Svo er ekki. Í þeim tölulið þar sem hv. þingmaður tilgreinir námsferil sinn kemur skýrt fram að hún hefur háskólapróf og önnur sérfræði- og lokapróf á námsferlinum eins og þar er tilgreint sem og próf í uppeldis- og menntunarfræðum með áherslu á sérkennslu. Hv. þingmaður hefur hins vegar starfað sem þroskaþjálfi og fagstjóri. Varðandi annað atriði sem einnig hefur verið gert að umtalsefni, að hv. þingmaður hafi haldið því ranglega fram að hún hafi verið ritstjóri Glæða, fagtímarits sérkennara, skráði hv. þingmaður það ekki inn heldur hefði innskráning skrifstofunnar mátt vera skýrari varðandi það atriði og réttara hefði verið að skrá að hv. þingmaður hefði verið í ritstjórn. Það er ekki við hv. þingmann að sakast. Vonar forseti að þar með sé það mál af heimi.
Herra þingforseti. Ágæti þingheimur. Mig langar að ræða við ykkur um líðan í vinnu, um heilsueflandi samfélag. Talið er að fólk eyði um þriðjungi lífs síns í vinnunni. Það er langur tími og það skiptir miklu að fólki líði vel í vinnunni sem og annars staðar. Það er ábyrgð vinnuveitenda, starfsmannanna sjálfra og samfélagsins alls að svo verði. Kona nokkur var mætt á nýjan, stóran vinnustað. Hún lét fremur lítið fyrir sér fara og örfáir starfsmenn heilsuðu henni. Það gladdi hana, en aðrir virtu hana varla viðlits. Hún varð hissa. Konan hitti samstarfskonu sem hún þekkti en hafði ekki séð lengi. Sú kona sneri sér undan og sagði fátt. Kannski mátti hún ekki láta sjá sig á tali við þessa konu, alveg eins og deildarstjórinn hefði gefið út einhverja línu um það. Ekki skal ég segja. Þetta dæmi sýnir að vinnustaður þessara kvenna þarf á lýðheilsustefnu að halda. Það er þannig að góður vinnustaður og góð líðan starfsmanna getur haft margvíslegan ávinning, svo sem færri fjarvistir frá vinnu, meiri framleiðni og betri vinnuafköst. Góð vinnustaðamenning bætir ímynd og menningu innan fyrirtækja. Það er óumdeilt að aðstæður á vinnustað hafa áhrif á heilsuna og heilsa starfsmanna hefur áhrif á það hvernig þeir skila störfum sínum. Vinnueftirlitið hefur um langt skeið unnið að heilsuvernd á vinnustöðum, og geðheilbrigði og vellíðan í vinnu er starfsmönnum ekki síður mikilvægt en aðrir öryggisþættir. Embætti landlæknis vinnur að fjölgun heilsueflandi samfélaga og allir vinnustaðir ættu að vera heilsueflandi samfélög. Eftir því sem ég best veit hafa fáir vinnustaðir hér á landi mótað sér slíka stefnu. Ég vil því hvetja hið háa Alþingi til að móta sér lýðheilsustefnu og sýna gott fordæmi sem stuðlað geti að góðri líðan bæði þingmanna og starfsfólks þingsins.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fordæma þann atburð sem hefur sett af stað þær hamfarir sem riðið hafa yfir þennan vinnustað og þjóðina undanfarna daga. Ég ætla samt að tala um aðrar hamfarir í þessari ræðu eða náttúruvá. Náttúruvá á Íslandi er fjölbreytt, við höfum okkar eldstöðvar, berghrun, flóð á landi og af hafi, storma og ýmislegt sem við þurfum að vera undirbúin fyrir. Það eru margir aðilar sem koma að því að vinna að náttúruvá, bæði að kortleggja hana og bregðast við henni og undirbúa samfélagið til að draga sem mest úr tjóni. Þar má nefna almannavarnir og viðbragðsaðila eins og löggæslu og Landhelgisgæslu, björgunarsveitir og fleira, Veðurstofuna, fræðasamfélagið allt, háskólana okkar, sveitarfélögin og ýmislegt. Margt af þessu og flest er í föstum skorðum og samvinnan milli þeirra aðila sem koma að þessum málum er mjög góð. En það sem ég held að við þurfum að tryggja hér, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson hefur verið að fjalla um undanfarna daga líka, er að við höfum einhverja yfirsýn. Hana þurfum við að byggja á því hvar sé gert áhættumat. Erum við búin að gera áhættumat alls staðar sem þarf? Þegar áhættumatið er komið, hvernig er þá unnið úr því? Eru gerðar viðbragðsáætlanir? Eru þær æfðar? Er einhver vöktun sett af stað? Eru einhverjar rannsóknir settar í gang, hvaða rannsóknir höfum við og hvaða rannsóknir vantar okkur? Síðast en ekki síst: Förum við í þá fyrirbyggjandi innviði sem þarf til að bregðast við þessu komi þetta upp til að draga úr hættunni á manntjóni eða eignatjóni? Svo þarf líka að fylgja þessari yfirsýn, það þarf að forgangsraða öllum þessum þáttum. Það er það sem við þurfum að huga að hér.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að fagna grein hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, í Morgunblaðinu í gær, 3. desember, undir yfirskriftinni Bætum kjör sjúkraliða. Þar kemur ráðherra inn á þá viðvarandi áskorun heilbrigðiskerfisins að manna stöður, þá sérstaklega stórra kvennastétta. Ég fagna orðum ráðherra og hvatningu hennar um að kjör, vinnutími og starfsumhverfi sjúkraliða sé skoðað og gripið til aðgerða. Mikilvægt er að heilbrigðisþjónustan sé vel mönnuð og að þverfaglegt samstarf gangi vel. Hver og einn starfsmaður er mikilvægur í heilbrigðisþjónustunni, ekki síður en í öðrum starfsgreinum. Í greininni kemur fram að í drögum að heilbrigðisstefnu eigi staðan að vera sú árið 2030 að mannaflaþörf heilbrigðiskerfisins hafi verið greind og viðeigandi ráðstafanir gerðar af hálfu ríkisvaldsins til að tryggja mönnun. Þarna er talað um 2030 en ég vil minna á að mönnunarvandi er nú þegar til staðar og fer vaxandi með hverju árinu sem líður. Við sem þjóð höfum ekki efni á því að eyða mörgum árum í greiningu og hugsa út í viðeigandi ráðstafanir. Við þurfum að bregðast við núna, laða að menntaða sjúkraliða og aðrar heilbrigðisstéttir til að starfa innan heilbrigðiskerfisins og fjölga þeim sem leggja fyrir sig nám í heilbrigðisgreinum. Einnig gefa orð hæstv. heilbrigðisráðherra óvænt tilefni til bjartsýni gagnvart samningum ríkisins, Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu og Sambands íslenskra sveitarfélaga um fjármögnun hjúkrunarheimila, en þar eru sjúkraliðar stór stétt starfsmanna. Rammasamningur rennur út núna um áramót. Samningsaðilar hafa enn ekki náð saman en áhersla ráðherra á mannauðinn er jákvæð skilaboð inn í þá vinnu. Til að veita góða þjónustu með viðunandi mönnun þarfnast hjúkrunarheimilin aukinna fjárveitinga.
Virðulegi forseti. Þann 3. desember sl., í gær, var alþjóðadagur fatlaðs fólks. Sú umræða sem fór fram á bar einum og varðaði fatlað fólk er skelfileg. Við megum aldrei láta hatrið sigra. Þau störf sem ég hef verið í undanfarin ár varða Sjálfsbjörg, landssamband hreyfihamlaðra, Sjálfsbjargarheimilið og Öryrkjabandalagið. Að horfa á mikið fatlað fólk og illa fatlað fólk berjast á hverjum einasta degi gegn þeim þröskuldum sem fyrir það er lagt er aðdáunarvert, hversu langt þau komast og eru tilbúin til að berjast. Það að geta hugsað það sem þarna fór fram, setja það í orð og setið undir því á ekki að líðast. Við verðum að átta okkur á því að þarna voru 10% af þingheimi. 10% þingmanna sátu þarna undir þessari orðræðu. Við verðum að átta okkur líka á því að þetta segir allt um þá sem voru þarna og ekki neitt um þá sem var fjallað um. Við verðum að koma í veg fyrir grófa hatursumræðu og smán gagnvart konum og minnihlutahópum. Við verðum að passa upp á það að skömmin sé hjá þeim sem þarna töluðu en aldrei koma henni yfir á aðra. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Eftir því sem ég kemst næst munu íslensk stjórnvöld skrifa undir samning Sameinuðu þjóðanna í Marakess í Marokkó á fundi sem fram fer dagana 10. og 11. desember nk. Ég fullyrði að yfirgnæfandi hluti þjóðarinnar myndi setja spurningarmerki við þann samning ef fólki stæði til boða að taka afstöðu til hans. Afleiðing þessa samnings verður að landamæri Íslands munu opnast fyrir nánast öllum íbúum jarðar sem kjósa að flytja hingað burt séð frá stöðu. Samningurinn nefnist Global Compact for Safe Orderly and Regular Migration, lauslega þýtt Alheimssamningur um örugga, skipulagða og reglubundna fólksflutninga. Þessi samningur rammar inn þá skoðun Sameinuðu þjóðanna að æskilegt sé að fólksflutningar í heiminum séu gerðir aðgengilegir fyrir þá jarðarbúa sem þess æskja. Fljótt á litið er þarna um mannúðarmál að ræða, tilraun til að létta á þjáningu mannkyns og það væri vel ef eingöngu væri svo. En fulltrúar þjóða sem hafa kynnt sér samninginn segja hann aðför að hinum frjálsa vestræna heimi því að í samningnum felst að þeir sem hann undirrita skuli innleiða lög í heimalandi sínu sem uppfylla það sem í samningnum felst, m.a. að tjáning gegn því sem í samningnum felst skuli flokkast undir hatursorðræðu og að viðurlög verði að loka megi fjölmiðlum sem gerast sekir um að taka þátt í slíkri umræðu. Með öðrum orðum skal hér gengið gegn grundvallarmannréttindum, stjórnarskrá lýðveldisins og vegið er að grunninum, að frelsi einstaklingsins og vestrænu samfélagi. Samningurinn hefur ekki fengið neina umfjöllun þessi tvö ár að séð verður á Alþingi, hjá stjórnvöldum eða í fjölmiðlum. Því er viðbúið að utanríkisráðherra landsins eða staðgengill hans skuldbindi okkur 10. eða 11. desember nk., eftir rúma viku, án þess að nokkur umræða hafi farið fram um samninginn hérlendis. Það er vitað að nokkur lönd munu ekki staðfesta samninginn. Formælendur þessa samnings munu halda því fram að hann sé ekki lagalega bindandi, og það er kannski rétt í þröngum skilningi, en enginn getur mælt því mót að samningurinn er pólitískt bindandi og verður skeinuhættur löndum við lagalega túlkun ýmiss konar. Það er leitt til þess að hugsa að nú þegar við fögnum 100 ára afmæli fullveldisins skuli þingheimur og fjölmiðlar ekki sinna meira um fullveldi Íslands. Hvert málið á fætur öðru er reynt að reka í gegnum þingið eða, það sem alvarlegra er, fram hjá því í litlum sneiðum - salamí-aðferðin við framsal fullveldis. [[Forseti hringir.]] Ég skora á Alþingi að ræða þennan samning sem og aðra sem á eftir munu koma. Ef satt reynist að í honum felist framsal fullveldis undir alþjóðalög eða hefting á grunngildum vestræns samfélags hljótum við að hafna undirritun slíkra samninga.
Hæstv. forseti. Einn hópur sem stjórnvöld hafa ekki tryggt húsnæðisöryggi fyrir eru leigjendur á almennum leigumarkaði. Ástæðan er að leiguverð er hátt, leigutími er stuttur og samningar um leigu eru þannig gerðir að leigjendum er gert að þola sífelldar verðhækkanir. Herra forseti. Leigusamningar almennra leigufélaga eru bundnir við hækkun neysluvísitölu. Þar að auki er heimild til hækkunar leigu ef rekstrarkostnaður hækkar, t.d. fasteignagjöld. Þá eru aðeins gerðir stuttir leigusamningar til eins árs og eftir það er leiguverð hækkað eftir markaðshækkun. Hvernig á fólk að geta talið leigu traustan kost þegar það situr uppi með tugþúsundkróna hækkun eftir aðeins ársleigu? Nei, hvergi í samanburðarlöndunum sem við teljum okkur tilheyra eru réttindi leigjenda jafn lítil og á Íslandi. Á meðan við höfum reglur um að verðtryggðir innlánsreikningar skuli vera bundnir í 36 mánuði, þ.e. þrjú ár, njóta almennir leigjendur ekki sambærilegra réttinda. Hvers vegna má verðtryggja leigusamninga almenns íbúðarhúsnæðis í ár og bæta við við lok tímabilsins nákvæmlega þeim hækkunum sem neysluvísitölu er ætlað að mæla? Á meðan staðan er óbreytt verður leiga húsnæðis aldrei raunverulegur valkostur. Herra forseti. Hér þurfa stjórnvöld að grípa inn í og tryggja sanngirni og réttlæti. Það á að banna verðtryggingu á almennri húsaleigu sem er til styttri tíma en þriggja ára. Slík breyting er í samræmi við réttindi til að verðtryggja sparifé. Fjárfestar eiga ekki að hafa meiri réttindi til notkunar verðtryggingar en almenningur með sparifé. Vandamál leigjenda eru ekki að hér þurfi að koma upp verðþaki, vandamálið er hversu mikið má hækka leigu á leigutímabilinu og hvort slíkar hækkanir geti talist eðlilegar eða sanngjarnar.
Hæstv. forseti. Í hv. allsherjar- og menntamálanefnd er nú til umfjöllunar frumvarp sem ég lagði fram snemma í haust sem lýtur að bættum lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Meðflutningsmenn eru úr öllum flokkum á þingi. Frumvarpið snýr að því að bæta meðferð þingsins svo hún verði ekki eins þung í vöfum, einkum þegar sakborningur er samþykkur ákvörðun lögreglustjóra um beitingu nálgunarbanns. En einnig er í frumvarpinu kveðið á um að skilgreina nánar vægari úrræði. Um frumvarpið bárust í síðustu viku tvær umsagnir, annars vegar frá Mannréttindaskrifstofu Íslands og hins vegar frá Samtökum kvenna af erlendum uppruna. Báðar umsagnirnar eru gríðarlega jákvæðar og taka undir mikilvægi þess fyrir brotaþola að létta á þessari málsmeðferð og það hversu mikilvægt er að fá skilgreind vægari úrræði áður en þessum úrræðum er beitt. Ég vona að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki málið til umfjöllunar sem fyrst og okkur lánist að klára það sem fyrst, brotaþolum og öllum til hagsbóta.
Herra forseti. Eiga þingmennirnir Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson að segja sig frá þingmennsku? Ég vil frekar spyrja: Geta þau sinnt störfum sínum? Þeim ber að sækja þingfundi og nefndafundi. Þeim ber að rækja eftirlitshlutverk sitt gagnvart ráðherrum landsins. Þeim ber að vanda til verka við lagasetningu og setja sig inn í mál, hlusta á þá gesti sem mæta fyrir nefndir og eiga í samstarfi við aðra þingmenn og ráðherra. Hópur þingmanna, þó aðallega kvenna, mátti sæta grófu níði, aðdróttunum, röngum sakargiftum og vanvirðandi hegðun af hálfu þessara einstaklinga, með beinum orðum þeirra eða aðgerðaleysi vegna nærveru þeirra. Athugið að við höfum bara fengið að heyra ummæli þeirra gagnvart opinberum persónum en ekki öðrum og vitum því ekki hvernig þau kusu að ræða um annað fólk, t.d. starfsfólk þingsins sem þarf í störfum sínum að þola návist þessara einstaklinga. Tölvan bilar, þingmál þarf að útbúa, upplýsingar þarf að veita - margt af þessu fólki hefur síðustu daga spurt sig og okkur: Hvernig tala þau um mig? Við skulum einnig vera meðvituð um það að sumt af því sem sagt var hefur ekki verið birt vegna þess hversu ósæmilegt það þótti. Ekkert þeirra getur beint fyrirspurn að hæstv. menntamálaráðherra, enda tel ég hana ekki þurfa að svara níðingum sem að henni vógu með svívirðilegum hætti. Þingkonan sem mátti þola hvort tveggja rangar sakargiftir og vanvirðandi ummæli um sig á ekki að þurfa að þola nokkur einustu samskipti við þetta fólk. Þá eru ótaldir þeir gestir sem stöðu sinnar vegna mæta fyrir þingnefndir. Þeir eiga heldur ekki að þurfa að þola návist þeirra. Þess vegna er þetta spurningin, [[Forseti hringir.]]herra forseti, sem þingmennirnir þurfa að svara: Geta þau sinnt starfi sínu?
Herra forseti. Við höfum talið okkur vera í fararbroddi í jafnréttismálum. Það hefur slest á þá sjálfsmynd síðustu daga. Líkt og hér á landi sjáum við miklar breytingar til hins verra á stöðu kvenna samfara breytingu á hinu pólitíska sviði á Norðurlöndum, í Bandaríkjunum og víða í Evrópu. Forseti Bandaríkjanna hefur stært sig af því að konur leyfi honum að káfa á sér og kyssa sig þegar honum henti og segist grípa í píkuna á þeim. Á sama tíma og Trump hættir fjárveitingum til alþjóðlegra hópa sem styðja með einhverjum hætti þungunarrof, eins og Mannfjöldasjóðs Sameinuðu þjóðanna, bætir hann í fjárveitingu til samtaka sem vinna gegn réttindum kvenna og hinsegin fólks. Þróunin á Norðurlöndum veldur líka áhyggjum, svo sem hugmyndir forsætisráðherra og formanns hægri flokksins í Noregi, Ernu Solberg, um að banna með öllu þungunarrof umfram tólftu viku, sama hvað konurnar vilja sjálfar. Stjórnmál og fótbolti eiga það sameiginlegt að vera mjög karllægir heimar. Á dögunum var norska knattspyrnukonan Ada Hegerberg valin besta knattspyrnukona heims og um leið og hún tók við þessari miklu viðurkenningu bað kynnirinn hana um að hrista á sér rassinn og varð svo steinhissa á neikvæðum viðbrögðum við því virðingarleysi sem hann sýndi. Þrumuræða stjórnmálakonunnar Söruh Hanson-Yong hefur farið eins og eldur í sinu á internetinu síðustu daga. Hún segist þar með kröftugum hætti hafa fengið algjörlega nóg af framkomu ákveðinna karlmanna á ástralska þinginu sem niðurlægja konur ef þær eru þeim ósammála. Það eru ekki allir karlar sem fara niðurlægjandi orðum um konur eða beita þær ofbeldi. Við þurfum öll að taka á því saman svo að sú ómenning sem birtist hér á síðustu dögum með svo skýrum hætti hafi ekki enn frekari skaða í för með sér.
Virðulegi forseti. Já, það er einkennilegt andrúmsloftið á hinu háa Alþingi í dag. Það er alveg ljóst að ekkert okkar fer varhluta af því. Það er kannski ekki aðalmálið hvort ég hef verið þolandi í þessu máli og hvort ég sé grenjudúkka sem geti ekki tekið ákvarðanir eða hvernig sem það er. Um mig hefur verið samið virkilega skemmtilegt lag í áramótaskaupinu sem ég er aldeilis stolt af. Alþingismenn mega líka hafa tilfinningar án þess að verið sé að rægja þá og rakka og gera lítið úr þeim. Ég er stolt af og vil þakka forseta fyrir hans góðu afsökunarbeiðni og hvernig hann hóf störfin okkar hér í gær, hvernig hann hóf þingfund hér í gær. Mér þótti það til fyrirmyndar og ég var stolt af forseta mínum í gær. Við virkjuðum siðanefnd og ég vil hvetja okkur öll til að taka utan um þann vilja sem við erum að sýna hér í að breyta umgjörðinni í þinginu, breyta því hvernig talað er um okkur úti í samfélaginu, breyta siðferðinu sem hér hefur ríkt í áratugi þar sem enginn hefur axlað ábyrgð gjörða sinna. Kjósendur eru ekki að biðja um undirferli, baktjaldamakk og fyllirí á pöbbum við hliðina á þinginu á meðan á þingstörfum stendur. Kjósendur vilja heiðarlegt fólk inn á Alþingi Íslendinga og þeir vilja fyrst og síðast traust. Það er alveg víst að þó að Flokkur fólksins sigli nú hálfur frá borði - hér stöndum við eftir tvö, Guðmundur Ingi og ég, sem áður vorum næstminnsti flokkur á Alþingi en erum nú augljóslega sá minnsti - geta kjósendur okkar áfram treyst Flokki fólksins. Við komum hingað af einni ástæðu og einni ástæðu aðeins. Við berjumst áfram gegn fátækt. Við Guðmundur Ingi Kristinsson erum bæði öryrkjar, við berjumst fyrir hag og bættum kjörum minnihlutahópa á Íslandi sem hingað til hafa verið settir hjá garði. Það mun ekkert breytast þótt við séum aðeins tvö eftir í Flokki fólksins. Við munum standa sterkari en nokkru sinni fyrr.
Herra forseti. Um netheima flakka nú lítið kvæði sem kallast Bæn narcissistans. Það hljóðar svo, í lauslegri þýðingu minni, með leyfi forseta: Þetta gerðist ekki. Ef það gerðist var það ekki svo slæmt. Ef það var slæmt er það samt ekkert stórmál. Ef það er eitthvað mál meinti ég ekkert með því. Og ef ég meinti eitthvað með því áttirðu það skilið. Þessi bæn þykir lýsandi fyrir viðbrögð formanns Miðflokksins við þeim viðbjóðslegu viðhorfum sem Klausturupptökurnar upplýstu almenning um að þingmenn Miðflokksins og nú sjálfstæðir þingmenn höfðu í flimtingum á almannafæri. Formaður Miðflokksins vill meina að sú stæka kvenfyrirlitning, þeir fötlunarfordómar og fordómar gegn samkynhneigðum sem ullu upp úr honum og nokkrum þingmönnum á bar á dögunum séu alsiða á Alþingi og því eigi alþingismenn, þá sér í lagi karlmenn á þingi, að líta í eigin barm, þetta sé spurning um menningu á þinginu. Mér þykir þetta gróf aðför þingmannsins, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, að kollegum sínum hér á þingi. Ég trúi því ekki að hann segi satt og ég vil koma karlkyns kollegum mínum til varnar vegna þess að hér er um týpískan fyrirslátt að ræða, sem á ekki við rök að styðjast. En ef það er eitthvað við menningu þingsins sem þarf að laga eru það þessi viðbrögð formannsins sem kristallast svo vel í Bæn narcissistans og er lýsandi fyrir þessa skaðlegu menningu. Því þau eru alsiða þegar upp kemst um mistök og misgjörðir alþingismanna. Þetta gerðist ekki. Ef það gerðist var það ekki svo slæmt. Ef það var slæmt er það samt ekkert stórmál. Ef það er eitthvað mál meinti ég ekkert með því. Og ef ég meinti eitthvað með því áttirðu það skilið. Hættum að nota þessar afsakanir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég ætla að nota þennan stutta tíma hér til að ræða um mál sem mér þykir mjög brýnt og það eru samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd fékk í morgun kynningu á skýrslu sem verkefnahópur á vegum sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu og samgönguráðsins hafði unnið. Þetta er 43 blaðsíðna skýrsla þannig að ég ætla ekki að segjast hafa lesið hana alla. En mig langar að grípa niður í helstu atriði skýrslunnar. Þar kemur fram að hlutur höfuðborgarsvæðisins sé mjög rýr í tillögum að samgönguáætlun til 15 ára, þar sé 18% af fé til nýframkvæmda í vegakerfinu og aðeins 8% af rekstrarstuðningi almenningssamgangna. Breytingartillögur á samgönguáætluninni gera ráð fyrir heildstæðum samgöngupakka á höfuðborgarsvæðinu, en það er það sem þessum verkefnahópi var falið að gera. Þar er talað um markvissar fjárfestingar og aðgerðir sem stuðla að breyttum ferðavenjum sem dragi úr umferðartöfum og losun gróðurhúsalofttegunda. Í tillögum verkefnahópsins er gert er ráð fyrir að nýjum sjálfstæðum tekjustofni, svo sem veggjöldum, innviðagjöldum og hlutdeild kolefnisgjalds, verði varið í að greiða fyrir þessar framkvæmdir. Tillögurnar gera ráð fyrir að á árinu 2019 verði 600 millj. kr. varið til undirbúnings í framkvæmdina og helmingurinn komi frá ríki og helmingurinn frá sveitarfélaginu. Mig langar að ítreka það sem ég hef oft sagt áður í þessum sal, mikilvægi þess að við vinnum með sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu þegar kemur að samgöngubótum. Ég held að fá svæði hafi farið í jafn ítarlegar greiningar á stöðunni og sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa gert, að sjálfsögðu í góðu samstarfi við samgönguráðuneytið. Meðal annars var gerð úttekt á helstu gatnamótunum árið 2017 og þar kemur fram að það eru 17 gatnamót árdegis og 19 gatnamót síðdegis sem þarf að skoða alveg sérstaklega og ráðast í umbætur á. Það þarf að bæta ljósastýringu á gatnamótum og það er t.d. mjög ódýr og árangursrík aðgerð. En það er óhjákvæmilegt að fara í framkvæmdir við að breyta ýmsum gatnamótum til að minnka umferðartafir [[Forseti hringir.]]og auka umferðaröryggi, jafnvel þótt markmið um aukna notkun annarra ferðamáta náist. Og þá langar mig að lokum að ítreka það að við verðum líka að ná árangri í því að breyta ferðamáta.
Forseti. Það hefur verið viss áskorun að vinna með flokki sem ég er jafn ósammála og Miðflokknum, ekki bara þegar kemur að stefnu og málefnum heldur einnig hvað varðar grunnhugmyndafræði og viðhorf. Þau stangast á við grunnskilning minn á heiminum, samfélaginu og fólkinu sem ég deili samfélaginu með. En ég hef ávallt haft í huga að þingmenn Miðflokksins eru fulltrúar sinna kjósenda á þingi, kjósenda sem hafa rétt á að hafa rödd hér inni. Ég hef borið virðingu fyrir því og hef þess vegna lagt áherslu á hvar við getum verið sammála, hvar við getum unnið saman. Sú nálgun hefur þær óumflýjanlegu afleiðingar að maður verður nánari fólkinu sem maður er svo oft ósammála og á einhvern fáránlegan hátt gerir það vinnuna á þingi erfiðari, sérstaklega í stöðu eins og þeirri sem er uppi nú. Almenningur kallar eftir afsögnum þingmanna sem hafa afhjúpað forneskjuleg og niðrandi viðhorf gagnvart stórum hluta samborgara sína. Traustið er rofið. Ef þingmönnum er annt um lýðræðið og kjósendur sína íhuga þeir stöðu sína af alvöru og spyrja sig hvort það að sitja sem fastast sé skaðlegt fyrir stjórnmálaflokkinn og getu hans til að vinna að málefnum sínum, hvort það sé skaðlegt fyrir stjórnmálin og traust á þinginu, hvort það sé skaðlegt fyrir lýðræðið. Ef svo er er það merki um stjórnlaust egó og eiginhagsmunagæslu að sitja áfram á þingi eftir að viðkomandi þingmaður hefur misst getuna til að vinna af heilindum að málefnum og stefnum síns flokks. Forseti. Að lokum vil ég segja að síðan ég hóf störf á þingi hef ég smám saman öðlast mynd af þeirri neikvæðu menningu sem ríkir á þessum vinnustað. Menningin er lituð af átökum, undirferli, óheiðarleika, brögðum og baktjaldamakki. Hættan sem stafar af þessari menningu er sú að einstaklingar sem sjá fram á að ná litlum sem engum árangri með heiðarlegri nálgun fari að láta tilganginn helga meðalið og missa smám saman sjónar á sínum siðferðislegu mörkum. Þetta er lúmsk þróun sem er erfitt að koma í veg fyrir án sífelldrar sjálfsskoðunar. Þessi menning er hluti af vandamálinu og mér finnst mikilvægt að við spyrjum okkur [[Forseti hringir.]]hvort það sé orðið tímabært að uppræta þessa menningu og fara að stunda annars konar pólitík. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það er líklegast varla til það mannsbarn sem komið er til vits og ára sem ekki gerir sér grein fyrir því hve mikilvæg nýsköpun og hagnýting hugvits er, bæði í atvinnumálum og annarri samfélagsuppbyggingu. Það er ekki bara það að menntastofnanir okkar þurfi að leggja áherslu á þessi mál. Við erum á því stigi að við verðum að leggja áherslu á þessi mál í uppbyggingu menntastofnana okkar. Þar þarf nýsköpun ekki síst að eiga sér stað, enda er stjórnarsáttmáli ríkisstjórnarinnar stútfullur af fallegum orðum um nákvæmlega þessi mál. Þess vegna kemur á óvart, en þó ekki, að það er verið að draga saman, skera niður í framlögum til vísindamála. Það er verið að skera niður um á annað hundrað milljónir til rannsóknasjóðs Vísinda- og tækniráðs. Hagræðing, segir einhver, hagræðingarkrafa, en þarna verður maður hreinlega að setja fótinn niður og gera kröfu um forgangsröðun stjórnvalda ef þau meina eitthvað í þessu máli. Þetta er samkeppnissjóður. Ég ætla að lesa upp hvernig hann veitir styrki, með leyfi forseta: „Rannsóknasjóður veitir styrki samkvæmt almennum áherslum Vísinda- og tækniráðs og á grundvelli faglegs mats á gæðum rannsóknarverkefna, færni þeirra einstaklinga sem stunda rannsóknirnar og aðstöðu þeirra til að sinna verkefninu.“ Þetta er einfaldlega leið ungra vísindamanna inn í þetta umhverfi. Þær leiðir eru ekki margar og það er verið að skera niður nákvæmlega þar sem síst skyldi af því að það er einhver hagræðingarkrafa gerð. Ég geri þá kröfu til stjórnvalda að þau standi við stóru orðin og leggi af stað, ekki haltrandi eins og horfur eru á, jafnvel skríðandi, heldur af fullri alvöru í þá vegferð að standa við stóru orðin vegna þess að framtíð okkar er í húfi, að við sinnum unga rannsóknarfólkinu okkar og við sinnum því verkefni að búa svo um hnútana að hér verði alvörunýsköpunarsamfélag. Það mun ekki gerast ef við höldum unga vísindafólkinu okkar fyrir utan. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Nú er daginn tekið að stytta og tímann fram að jólum einnig og mikilvægt fyrir okkur öll að þingstörfin gangi vel fyrir sig þessar síðustu vikur. Vinnan hefur gengið ágætlega í haust. Umræðu um fjárlögin er að ljúka og hér stefnir flest til betri vegar eftir pólitískar sviptingar undanfarin ár. Alþingi, fyrst þjóðþinga, hélt svokallaða rakarastofu þar sem þingmenn ræddu hvernig bæta mætti vinnuumhverfi hér á Alþingi. Hér í haust var svo gagnleg umræða um eflingu trausts á stjórnmálum þar sem rætt var um ástæður þess að það væri svo lítið sem raun ber vitni. Ekki er ólíklegt að atburðir síðustu daga hafi eitthvað með traust og trúverðugleika að gera en þó að Alþingi sé fyrst og fremst löggjafarsamkunda er Alþingi vinnustaður okkar þingmanna. Hér eyðum við stærstum hluta vikunnar saman þvert á flokka. Við borðum saman, við störfum saman, við tölum saman. Þess vegna er svo mikilvægt að okkur líði vel á vinnustaðnum og að við upplifum öryggi. Því miður er því ekki svo farið á Alþingi þessa dagana. Atburðir undanfarna daga kalla fram margs konar tilfinningar og flestum sem ég hef rætt við finnst vinnustaðurinn okkar hafa verið svertur. Lágkúran gagnvart okkur þingmönnum hélt svo áfram í gærkvöldi í sjónvarpsviðtölum þegar hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hélt því fram að sú orðræða sem viðhöfð var af hans hálfu og nokkurra annarra þingmanna um samstarfsfólk sitt og aðra sé hefðbundin, sé algeng og að þingið væri jafnvel ekki starfhæft ef allir væru dregnir fram sem svo hafa talað. Virðulegi forseti. Það er óásættanlegt að sitja undir slíkum dylgjum. Það væri réttara nú, þegar formlegur ferill er hafinn á þessu máli, að gerendurnir hefðu manndóm til að láta eiga sig að reyna að drepa málinu á dreif með því að segja að hér inni beri allir ábyrgð, enda væri það aldrei nein afsökun. Við hljótum að gera meiri kröfur til okkar sem stjórnmálamanna og sem fólks en að benda út í loftið og segja að aðrir séu verri. Ykkar sexmenninganna er skömmin, þið eigið að axla ábyrgð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti hv. efnahags- og viðskiptanefndar er varðar lög um brottfall laga nr. 51 frá árinu 1924, um ríkisskuldabréf. Ég verð að segja það er sjaldan sem maður fær svona ánægjuleg lagafrumvörp í hendurnar, en það gengur út á að afnema þessi ágætu lög. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk á fund til sín Guðmund Kára Kárason og Sigurð Pál Ólafsson, frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Nefndinni barst umsögn um málið frá Seðlabanka Íslands, en samkvæmt frumvarpinu falla lög um ríkisskuldabréf, nr. 51/1924, úr gildi. Lögin hafa þegar verið leyst af hólmi með lögum um innlenda lánsfjáröflun ríkissjóðs, nr. 79/1983, og lögum um Lánasýslu ríkisins frá árinu 1943. Eina efnislega reglan í lögunum um ríkisskuldabréf sem ekki er annars staðar í lögum er sú að ríkisskuldabréf skuli ekki gefin út til lengri tíma en 25 ár, samanber 1. mgr. 3. gr. laganna. Í umsögn Seðlabankans sem sinnir lánaumsýslu ríkissjóðs segir um þetta atriði: „Þrátt fyrir að núverandi stefna í lánamálum ríkissjóðs geri ekki ráð fyrir að slíkur möguleiki verði nýttur nema sýnt sé að slík útgáfa hafi verulega hagkvæmni í för með sér fyrir ríkissjóð þá mælir Seðlabankinn með brottfalli laga nr. 51/1924 þar sem með því fjölgar kostum ríkissjóðs við skuldastýringu og eykur svigrúm til áhættudreifingar.“ Nefndin gerir ekki athugasemd við brottfall laga um ríkisskuldabréf og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Álfheiður Eymundsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið skrifa, auk mín, hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Hildur Sverrisdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Þorsteinn Víglundsson, Oddný G. Harðardóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um rafræna birtingu og álagningu skatta og gjalda, 211. mál, á þingskjali 529. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á nýjum lögum þess efnis að tekið verði fram að heimilt sé að senda tilkynningar um álagningu ýmissa skatta og gjalda rafrænt. Er þar með stigið skref í átt að eflingu rafrænnar stjórnsýslu en sætt hefur gagnrýni hversu skammt íslensk stjórnsýsla er á veg komin hvað það varðar, m.a. í samanburði við önnur Norðurlönd. Í umsögnum sem nefndinni bárust er stuðningi lýst við framgang frumvarpsins. Jafnframt hvetja umsagnaraðilar til þess að gengið verði lengra og stjórnsýslulög sæti endurskoðun með það að markmiði að skýrt verði að rafræn stjórnsýsla sé meginregla varðandi öll samskipti hins opinbera við almenning. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Til þess að rafræn stjórnsýsla nái festu hér á landi og sé raunhæfur kostur í öllum tegundum stjórnsýslumála er mikilvægt að stjórnsýslulögin séu skýr og ekki þurfi að taka fram í sérlögum hvort heimilt sé að birta ákvörðun rafrænt eða ekki.“ Í umsögn Viðskiptaráðs er tekið í sama streng og bent á að Ísland komi illa út í alþjóðlegum samanburði og innleiðingu tækni í opinberri stjórnsýslu. Á mælikvarða Global Innovation Index fyrir stafvæðingu hins opinbera sé Ísland í 60. sæti af 126 ríkjum, á milli Perús og Bangladess. Í umsögninni er að finna mynd sem birtist í nefndarálitinu sem þingmenn geta kynnt sér. Nefndin telur frumvarp þetta til bóta og mælir með samþykkt þess en tekur jafnframt undir framangreind sjónarmið um að betur megi ef duga skuli. Telur nefndin þá ábendingu réttmæta að hætta sé á að sú leið sem farin er með frumvarpinu, að tiltaka sérstaklega í sérlögum að heimilt sé að senda ákveðnar opinberar tilkynningar rafrænt, veki spurningar um hvort rétt sé að gagnálykta á þá leið að rafræn birting sé óheimil nema hún sé sérstaklega heimiluð. Þetta telur nefndin bagalegt og beinir því til forsætisráðuneytisins að fram fari heildræn endurskoðun, m.a. á ákvæðum IX. kafla stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um rafræna meðferð stjórnsýslulaga, sem miði að því að skýrt verði að rafræn samskipti séu meginreglan en ekki undantekning, þar með talið þegar kemur að álagningu skatta og gjalda. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu þannig að fyrirsögn frumvarpsins verði frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um álagningu skatta og gjalda (rafræn birting). Undir nefndarálit þetta rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Hildur Sverrisdóttir, Ásgerður K. Gylfadóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Álfheiður Eymarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2019, á þingskjali 564, 3. mál. Eins og fram kemur í nefndarálitinu fékk nefndin á sinn fund ýmsa aðila frá m.a. fjármála- og efnahagsráðuneytinu, ríkisskattstjóra, Samtökum atvinnulífsins, Landssamtökum lífeyrissjóða, Samtökum ferðaþjónustunnar og Öryrkjabandalaginu. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lagaákvæðum sem hafa áhrif á tekju- og gjaldahlið ríkissjóðs. Meðal aðgerða er hækkun kolefnisgjalds um 10% sem ætlað er að skili um 550 millj. kr. tekjuaukningu og 2,5% hækkun á gjaldi í Framkvæmdasjóð aldraðra sem skila 64 millj. kr. Mestum tekjuauka skilar 2,5% hækkun krónutöluskatta og gjaldskráa í samræmi við verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins, þ.e. hækkun á olíugjaldi, almennu og sérstöku bensíngjaldi, almennu og sérstöku kílómetragjaldi, bifreiðagjaldi og gjaldi af áfengi og tóbaki. Alls er það talið skila ríkissjóði u.þ.b. 1,6 milljörðum í tekjuauka. Samtals er tekjuaukinn af þessum breytingum því áætlaður um 2,3 milljarðar kr. Á meðal atriða í frumvarpinu sem lúta að gjaldahlið ríkissjóðs er framlenging á gildistíma 14. töluliðar bráðabirgðaákvæðis laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, sem kveður á um að frítekjumark örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna skulu vera 1.315.200 kr. Ákvæðið hefði að óbreyttu fallið niður um komandi áramót og frítekjumarkið lækkað niður í 300.000 kr. og leitt til bótaskerðingar hjá örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum með atvinnutekjur yfir mörkum. Að óbreyttu hefðu útgjöld ríkisins vegna þessa því lækkað um 1 milljarð kr. á árinu 2019, en frumvarpið kemur í veg fyrir það. Vert er að benda á að í 12. gr. frumvarpsins er lagt til að eftirlitsgjald sem lífeyrissjóðir greiða til Fjármálaeftirlitsins lækki úr 0,0091% í 0,0084% af hreinni eign lífeyrissjóðanna í árslok. Eftirlitsgjaldið skiptist í tvennt, annars vegar fast gjald og hins vegar breytilegt. Þrátt fyrir lækkun á hlutfalli álags eftirlitsgjalds er ljóst að gjöld lífeyrissjóðanna hækka þar sem hrein eign þeirra hefur aukist. Í umsögn Landssambands lífeyrissjóða er bent á að endurskoða þurfi samsetningu breytilega hlutans og fasta hluta eftirlitsgjaldsins til Fjármálaeftirlitsins. Meiri hlutinn tekur undir þá ábendingu og beinir því til fjármála- og efnahagsráðuneytisins að slík endurskoðun fari fram. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins til nefndarinnar er lagt að til sú breyting verði gerð á eftirlitsgjaldi Náttúruhamfaratryggingar Íslands að stofnunin greiði fastagjald sem miðist við lágmarkseftirlitsgjald vátryggingafélaga samkvæmt lögum. Sé það til samræmis við sjónarmið um að eftirlitsgjaldið samsvari sem best raunkostnaði við eftirlitið. Meiri hlutinn tekur í sama streng og gerir breytingartillögu að þessu leyti. Í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp sem varð að lögum nr. 96/2017, sem er 3. mál á 148. löggjafarþingi, var bent á að í 1. mgr. 57. gr. b laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, væru sett takmörk á heimildir lögaðila til að draga frá skattskyldum tekjum vaxtagjöld og afföll vegna lánaviðskipta milli tengdra aðila. Samkvæmt b-lið 3. mgr. greinarinnar á ákvæðið ekki við ef lánveitandi ber ótakmarkaða skattskyldu hérlendis. Samkvæmt b-lið 3. gr. laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta, tolla og gjöld, nr. 59/2017, samanber 2. tölulið 26. gr. sömu laga, átti sú undanþága að falla brott 1. janúar síðastliðinn. Hins vegar var bent á að brottfall undanþágunnar gæti komið niður á eðlilegri fjármögnun innan samstæðu sem beinist ekki að því að takmarka skattgreiðslur. Í áliti meiri hluta fyrir 2. umr. kom fram að unnið væri að breytingartillögu til að mæta fyrrgreindum sjónarmiðum varðandi brottfall b-liðar 3. mgr. 57. gr. b laga um tekjuskatt. Nefndinni barst slík breytingartillaga frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu en að mati meiri hlutans nægði sú breytingartillaga ekki til að mæta fyrrgreindum sjónarmiðum þar sem takmörkun á 1. mgr. 57. gr. b gæti eftir sem áður komið niður á lánsfjármögnun samstæðu ef vaxtagjöld og afföll eru að staðaldri umfram þau mörk sem þar eru tilgreind. Vegna þessa lagði meiri hlutinn til að brottfalli b-liðar 3. mgr. 57. gr. b laga um tekjuskatt yrði frestað um eitt ár, eða til 1. janúar 2019. Þannig gæfist tími til að móta tillögu sem samræmist skuldbindingum Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið án þess þó að það kæmi niður á eðlilegri fjármögnun samstæðna sem ekki beinist að því að takmarka skattgreiðslur. Vinnu við frumvarp þar sem slík tillaga kemur fram er í rauninni lokið, eftir því sem ég best veit, frumvarpið er tilbúið. Það á hins vegar eftir að mæla fyrir því og leggja það fram með formlegum hætti og það á eftir að fara í umsagnaferli efnahags- og viðskiptanefndar og til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Í ljósi þess að brugðið getur til beggja vona óskaði ég eftir því að frumvarpið gengi, að lokinni þessari umræðu hér, aftur til nefndar þannig að við hefðum borð fyrir báru eða möguleika til þess að grípa til ráðstafana ef þurfa þætti. Í umsögn Landssambands lífeyrissjóða er ábending um að breyta ártölum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og fellst meiri hluti nefndarinnar á það. Síðan eru ýmsar breytingartillögur sem eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Af framangreindu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku skjali. Undir nefndarálitið rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Bryndís Haraldsdóttir og Þórunn Egilsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti hv. efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, með síðari breytingum (uppbætur á lífeyri undanþegnar skattlagningu). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og Öryrkjabandalaginu, auk þess sem umsagnir bárust frá Öryrkjabandalaginu og Landssamtökunum Þroskahjálp. Með frumvarpinu er lagt til að uppbætur á lífeyri samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, og uppbætur vegna reksturs bifreiðar samkvæmt 2. mgr. 10. gr. sömu laga, verði undanþegnar skatti og leiði ekki til skerðingar á lífeyrisgreiðslum almannatrygginga. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að við gerð þess hafi m.a. verið haft samráð við velferðarráðuneytið og ríkisskattstjóra. Sambærilegt mál kom til kasta nefndarinnar á 148. löggjafarþingi, en í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um það ákvað Alþingi að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram frumvarp sama efnis, samanber þingsályktun nr. 28/148, þar sem ekki þótti fyllilega ljóst hver jaðaráhrif af breytingunni kynnu að verða. Var ráðherra falið að ganga frá þeim þáttum m.a. svo tryggt væri að uppbæturnar sem um ræddi leiddu ekki til skerðingar á tekjum þeirra sem þær þæðu og yrðu þar með í reynd marklausar. Að mati nefndarinnar eru þessi atriði tryggð með fyrirliggjandi frumvarpi. Í þeim umsögnum sem nefndinni hafa borist um málið er framlagningu frumvarpsins fagnað og hvatt til samþykkis þess enda muni það bæta stöðu lífeyrisþega sem bera mikinn kostnað vegna fötlunar eða sjúkdóma. Nefndin telur ljóst að skattlagning bóta af því tagi sem hér um ræðir samræmist ekki þeim tilgangi sem stefnt er að með bótunum enda um að ræða uppbætur sem eiga fyrst og fremst að stuðla að möguleika bótaþega á þátttöku í samfélaginu. Nefndin telur að um sanngirnismál sé að ræða sem miklu máli getur skipt fyrir þá sem í hlut eiga og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Þorsteinn Víglundsson var fjarverandi afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur þessu áliti. Undir álitið rita Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Ólafur Þór Gunnarsson, framsögumaður, Þorsteinn Víglundsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Bryndís Haraldsdóttir, Smári McCarthy, Oddný G. Harðardóttir og Þórunn Egilsdóttir. Herra forseti. Það er í rauninni mikið gleðiefni að við skulum vera komin á þann stað að klára þetta mál í þinginu eða því sem næst. Hér er um mikið réttlætismál að ræða. Þeir þingmenn sem vöktu máls á þessu, sem voru þingmenn Flokks fólksins á síðasta löggjafarþingi, eiga heiður skilinn fyrir að hafa ýtt þessu máli úr vör og þakkir fyrir að málið sé komið á þennan stað ásamt náttúrlega starfsfólki fjármála- og efnahagsráðuneytisins og ráðherra sem lagði málið fram. Það er um það ágæt samstaða að ég tel, innan þings og í samfélaginu, að þær ívilnanir sem samfélagið leggur fram, ekki í þeim tilgangi að framfleyta fólki eða aðstoða við framfærslu heldur til að gera því kleift að taka þátt í samfélaginu, eigi ekki að teljast til tekna. Og þetta frumvarp er mikilvægur liður í því og ég fagna því sérstaklega að við skulum vera komin á þennan stað að klára afgreiðslu þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. og framsögumanni, Ólafi Þór Gunnarssyni, fyrir framsögu hans á þessu réttlætismáli. Í rauninni get ég sagt: Ég er hálfbljúg og ótrúlega full af þakklæti fyrir þær góðu undirtektir og þann augljósa vilja sem Alþingi Íslendinga hefur sýnt gagnvart þessu máli. Því að það er í fersku minni þegar við stóðum hér í vor og mæltum fyrir þessu máli þegar þingheimur allur tók undir það að hér væri um sanngirnis- og réttlætismál að ræða. Og svo sannarlega, ef við tökum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, er okkur ekkert ómögulegt. Hugsa sér að við skulum gefa fólkinu okkar, þeim þjóðfélagshópi sem hvað höllustum fæti stendur, þessa jólagjöf, þingheimur allur. Við erum á ákveðnum tímamótum í dag í ólgusjó þar sem við höfum átt undir undir högg að sækja og ekki hefur verið litið til okkar með mikilli hlýju síðustu daga þrátt fyrir að fæst okkar hafi nokkuð til saka unnið. En á þessum tímapunkti, þegar við getum staðið svona hnarreist fyrir framan fólkið okkar, brosað með tindrandi augum og sagt: Sjáið þið bara, sjáið hvað við getum gert ef við tökum saman höndum, hvar í flokki sem við stöndum, þá er okkur ekkert ómögulegt. Og sjáið bara, þó að litli Flokkur fólksins sé einungis búinn að vera hér í eitt ár og þetta sé annað löggjafarþingið okkar getum við komið ýmsu til leiðar þegar við bendum á augljósu málin sem hafa kannski ekki verið svo sýnileg. Það skiptir máli að öryrkjar eigi málsvara á Alþingi eins og allir aðrir. Það skiptir máli að hafa staðið í þessum sporum og geta sagt með sannfæringunni og með lífsreynslunni: Svona er þetta. Sjáið þið tindinn. Þarna vorum við. Við vitum hvað við erum að segja og okkur hefur verið tekið fagnandi. Það er satt sem ég segi, við getum gert þetta og við ætlum að gera það. Við munum gera það. Skulum gera það. Gleðileg jól. Þetta er jólagjöfin frá okkur öllum til ykkar fyrir þessi jól.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Fyrsti minni hluti telur frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2019 ekki ganga nógu langt í átt að nauðsynlegum úrbótum á skatta- og gjaldaumhverfi samfélagsins. Sums staðar er jafnvel gengið til baka frá því sem áður hefur verið. Gagnrýni 1. minni hluta beinist helst að nokkrum afmörkuðum þáttum sem raktir eru í þessu nefndaráliti, en tvö þemu einkenna frumvarpið, annars vegar áframhald bráðabirgðaákvæða sem draga úr getu samfélagsins til að gera langtímaáætlanir, og hins vegar skortur á að stigin séu nauðsynleg skref til að ná langtímamarkmiðum. Þessi vandamál leiða af sér ástand sem ætla má að vari út árið 2019 verði frumvarpið samþykkt. Möguleikarnir á því að takast á við öldrun þjóðarinnar og loftslagsvá skerðast samhliða því sem og undirbúningur fyrir vænta kulnun í hagkerfinu sem er svo til enginn. Í frumvarpinu er lagt til að framlengt verði ákvæði til bráðabirgða til að sporna við því að víxlverkanir örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris hefjist að nýju. Einnig er lögð til framlenging bráðabirgðaákvæða um hækkun á frítekjumarki örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna við útreikning tekjutryggingar. Fyrsti minni hluti telur að framlagning bráðabirgðaákvæða, sem varðar lífsviðurværi viðkvæmra hópa í samfélaginu, sé til þess fallin að ýta undir óöryggi og hvetur stjórnvöld til að bæta kjör lífeyrisþega svo mannsæmandi sé, fremur en að framlengja ákvæði til bráðabirgða ár eftir ár. Framkvæmdasjóði aldraðra er samkvæmt lögum ætlað að tryggja að fjármunum sé varið til byggingar þjónustumiðstöðva og dagdvalar og byggingar stofnana fyrir aldraða og til að mæta kostnaði við nauðsynlegar breytingar og endurbætur á húsnæði sem notað er til þjónustu fyrir aldraða. Með bráðabirgðaákvæði VII í lögum um málefni aldraðra er Framkvæmdasjóði aldraðra gefin heimild til þess að „verja fé úr sjóðnum til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða“. Bráðabirgðaákvæðið var tekið upp í lögin árið 2010 og gilti fyrst fyrir fjárlagaárið 2011. Ákvæðið hefur gilt til eins árs í senn og hefur verið endurnýjað á fjárlögum hvers árs síðan. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er fyrirhugað að það verði endurnýjað næstu fimm árin. Framkvæmdasjóði aldraðra er því heimilt að verja fé úr sjóðnum sem nemur 895 millj. kr. árið 2019 verði bráðabirgðaákvæðið framlengt eins og lagt er til. Miðað við mannfjöldaspá Hagstofu Íslands mun öldruðum fjölgar mikið á næstu 40 árum. Spáin gerir ráð fyrir rúmlega tvöföldun aldraðra á þeim tíma og verði þeir fyrir lok hans um 90 þúsund manns. Eftir því sem öldruðum fjölgar má reikna með að fjárþörf sjóðsins aukist jafnt og því er nauðsynlegt að hætta greiðslu rekstrarkostnaðar vegna hjúkrunarheimila úr sjóðnum eigi hann að standa undir hlutverki sínu. Með hækkun kolefnisgjalds vill ríkisstjórnin senda skýr skilaboð til neytenda, atvinnurekenda og fjárfesta um að það skilar árangri og borgar sig að fjárfesta í tækjum og búnaði sem draga úr losun koltvísýrings. Það er gott og blessað, en er sú hækkun sem frumvarpið gerir ráð fyrir nóg til þess? Því þarf að svara og einnig þurfa stjórnvöld að sýna svart á hvítu hvernig þau ætla að bæta innviði þannig að mögulegt sé fyrir almenning, atvinnurekendur og fjárfesta að nota vistvænni tæki og búnað. Spurningin er einnig áleitin um hvort stjórnvöldum sé í raun alvara með aðgerðaáætlun sinni í loftslagsmálum. Nýútgefin aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum hefur nú fengið aukatitilinn: 1. útgáfa. Það er skiljanlegt því að í áætluninni er ákaflega lítið um magnbundin og tímasett markmið um hversu mikið skuli draga úr losun og hvenær því skuli lokið. Í áætluninni segir m.a. að sölu á dísil- og bensínbílum skuli hætt árið 2030, en ekkert er sagt um hver staðan skuli vera árið 2025. Ef Íslands semur við Evrópusambandið um samdrátt í losun um 40% skal losun á fyrsta ári skuldbindingartímabils Parísarsamkomulagsins vera 40% minni en á árunum 2016, 2017 og 2018. Þar af leiðandi er afar brýnt að Íslendingar hætti að kaupa stóra og eyðslufreka bíla ef minnka á losun línulega frá samgöngum, landbúnaði og sjávarútvegi, iðnaði og úrgangi um 40% og orkuskiptin gangi greiðlega fyrir sig með öflugum innviðum sem virka. Miðað við núverandi heildarlosun koltvísýrings og annarra gróðurhúsalofttegunda þarf að draga úr losun koltvísýrings um rúmlega 120.000 tonn hvert einasta ár næstu 12 ár til að ná að mæta alþjóðaskuldbindingum Íslands. Bæði jákvæðir og neikvæðir efnahagslegir hvatar eru nauðsynlegir til að ná markmiðinu. Stjórnvöld virðast ekki átta sig nógu vel á þessu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir framlengingu á bráðabirgðaákvæði um að starfsendurhæfingarsjóðir fái ekki tekjur af almennu tryggingagjaldi á árinu 2019. VIRK Starfsendurhæfingarsjóður hefur bent á að framlög til sjóðsins þurfi að hækka svo þeir nemi 0,05% af áætluðum gjaldstofni tryggingagjalds fyrir árið 2018, eins og kveðið er á um í lögum nr. 60/2012, og þjónustusamningi milli velferðarráðuneytisins og VIRK. Fyrsti minni hluti vill vekja athygli á því og leggur áherslu á að stjórnvöld standi við gerða samninga. Undir þetta nefndarálit skrifum við tvö, sú sem hér stendur og hv. þm. Smári McCarthy.
Virðulegi forseti. Við erum hérna með til 2. umr. frumvarp til laga um breytingu á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160/2011, með síðari breytingum. Atvinnuveganefnd leggur fram nefndarálit með breytingartillögu og flyt ég það hér. Atvinnuveganefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Hrund Pétursdóttur frá Byggðastofnun, Hermann Sæmundsson og Ólaf Kr. Hjörleifsson frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti, Aðalstein Óskarsson frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga og Hlyn Gauta Sigurðsson fyrir hönd Landssamtaka skógareigenda. Með frumvarpinu er lagt til að gildistími laga um svæðisbundna flutningsjöfnun framlengist og gildi út árið 2025 en gildandi lög féllu að öðrum kosti úr gildi í árslok 2020. Enn fremur er lagt til að gildissvið laganna verði víkkað út þannig að þau nái einnig yfir framleiðslu garðyrkjubænda sem rækta ávexti, blóm og grænmeti og fullvinna framleiðslu sína í söluhæfar umbúðir, enda falli framleiðslan þeirra undir tiltekinn flokk í ÍSAT2008 staðalsins. Þá er lagt fram að lágmarkslengd á flutningi styrkhæfrar framleiðslu styttist úr 245 í 150 km. Þarna er um mörg svæði eða byggðarlög að ræða. Með þessu eru allir Vestfirðir t.d. inni, bæði Hólmavík og Reykhólar, og fleiri. Það munar svolítið um það. Jafnframt er í frumvarpinu kveðið skýrt á um að ef styrkhæfar umsóknir fara fram úr fjárveitingu geti Byggðastofnun lækkað hlutfall styrkja, en ef styrkhæfar umsóknir reynast lægri en fjárveitingin megi hækka hlutfallið. Undanfarið hefur það verið þannig að sú fjárhæð sem hefur verið til umráða hefur ekki alveg gengið út, en nú breytist það og hægt verður að sveigja þetta þannig að öll fjárhæðin nýtist. Þetta er lagt til til þess að tryggja að fjárframlög til styrkja séu fullnýtt. Við umfjöllun um málið var bent á að skógrækt væri vaxandi grein hér á landi sem ákjósanlegast væri að nyti flutningsjöfnunar samkvæmt lögunum. Afurðir skógræktar sem slíkar falla ekki undir gildissvið laganna, en afurðir sem hafa verið unnar úr þeim geta fallið þar undir, svo sem afurðir þær sem unnar eru úr tré, eins og kurl og brenni og fleira, en hrávaran fellur ekki undir það. Nefndin bendir á að með frumvarpinu sé verið að útvíkka gildissvið laganna og er afmarkað fjármagn til ráðstöfunar ár hvert. Nefndin telur rétt að kanna seinna meir hvort unnt sé að koma frekar til móts við skógrækt og þarf þá jafnframt að athuga regluverk Evrópusambandsins sem setur ákveðnar takmarkanir í þessum efnum. Nefndin leggur til orðalagsbreytingu við c-lið 3. gr. frumvarpsins til að skýrt sé að vísað sé til kostnaðar Byggðastofnunar. Einnig er lagt til að efnisgreinin bætist í fyrirsögn frumvarpsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Í stað orðanna ,,og stofnunarinnar“ og ,,Byggðastofnun“ í 1. og 2. málsl. c-liðar 3. gr. komi: Byggðastofnunar; og: stofnunin. 2. Fyrirsögn frumvarpsins orðist svo: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160/2011, með síðari breytingum (gildissvið og framlenging gildistíma). Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var fjarverandi afgreiðslu málsins. Njáll Trausti Friðbertsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið í samræmi við heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þorgerður K. Gunnarsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hún samþykk áliti þessu. Undir þetta rita Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, sú sem hér stendur, Halla Signý Kristjánsdóttir, Inga Sæland, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Sigurður Páll Jónsson, Ásmundur Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Njáll Trausti Friðbertsson.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, hv. þingmanni fyrir framsöguna. Það er hér eitt atriði sem mig langar til að velta upp, það er varðandi styrkupphæðina, þ.e. heildarfjármögnun þessarar flutningsjöfnunar. Fram kemur í greinargerðinni í 2. mgr. í 2. kafla að fjárveitingar til þessara flutningsjöfnununarstyrkja hafi aldrei verið fullnýttar. Í fyrsta lagi: Getur hv. þingmaður upplýst um hversu mikið hefur verið nýtt, eða öllu heldur hversu mikið hefur ekki verið nýtt? Í öðru lagi: Bendir það ekki til þess að þessir flutningsjöfnunarstyrkir skipti litlu máli ef ekki er sóst eftir þeim? Þá mundi ég líka aðeins vilja heyra í hv. þingmanni um mat á áhrifum. Í 6. tölulið greinargerðarinnar er fjallað um þau. Mér sýnist í sjálfu sér að ekki sé gerð nein tilraun til að gera mat á því. Hversu mikið munu hinir nýju flokkar, sem verið er að setja inn í flutningsjöfnunarkerfið, taka til sín af því heildarstyrkupphæðin er fasti? Hafa menn gert sér grein fyrir því hvort þetta muni rúmast innan núverandi fjárveitinga að því leyti að það muni ekki skerða réttindi annarra, sem þeir hafa núna, eða [[Forseti hringir.]]hvernig er þetta hugsað? Hvert er hið raunverulega mat? Það kemur eiginlega ekki fram.
Virðulegi forseti. Eftir því sem mér skilst hefur potturinn stundum gengið alveg út, ef við getum kallað þetta pott, en svo hafa stundum verið allt að 30% eftir í honum. Ég spurði einmitt að því og upphæðin er bundin við 200.000 evrur og kemur frá Evrópusambandinu. Til að geta liðkað til þarna er lagt til að hægt verði að nýta allan pottinn annaðhvort með því að ef of margar umsóknir berast sé hægt að lækka hverja styrkveitingu eða þá að hækka hana til að nýta pottinn. Það hefur ekki verið leyfilegt hingað til. En ég tel að með því sérstaklega að draga úr fjarlægðinni, úr 245 km í 150 km, sé verið að taka miklu fleiri inn þannig að ég tel að þetta geti nýst miklu fleirum. En hvort gerð var sérstök könnun eða mat lagt á hvað þetta mundi þýða sérstaklega, þá er þetta gríðarlega mikilvægt fyrir garðyrkjubændur sem fullvinna afurð sína heima og setja hana í neytendapakkningar. Þeir hafa ekki fallið undir þetta hingað til. Ég held að það skipti mjög miklu máli.
Herra forseti. Hv. þingmaður talaði um heildarfjárhæðina sem allir hafa til skiptanna og nefndi að hún hefði sjaldan farið upp í þakið. Það kemur reyndar skýrt fram í greinargerðinni að það hefur aldrei gerst að styrkirnir hafi verið fullnýttir. En það sem ég næ ekki alveg utan um og mér sýnist að við gerum hvort tveggja í senn, er að við minnkum radíusinn sem þarf að uppfylla og við fjölgum verulega þeim sem geta notið styrksins, en þá muni það leiða til þess að þeir sem koma nýir inn í kerfið fá eitthvað en allir muni fá minna. Ég velti fyrir mér hvort það sé endilega gott mál að ganga þannig frá hlutum. Ef menn hafa á annað borð trú á því að þessir flutningsstyrkir skipti verulegu máli, sýnist mér að hér sé verið að skerða flutningsstyrki til fleiri en að auka þá til færri. Þannig að ég er bara að velta fyrir mér hvort flutningsmenn frumvarpsins og stuðningsmenn hafi almennilega áttað sig á því hvað þetta mál kann að hafa í för með sér.
Virðulegi forseti. Ég held að þörfin sé alltaf til staðar og þó að við séum að minnka radíusinn og þeim framleiðsluaðilum fjölgi sem geta sótt í þetta, þá erum við svolítið bundin af fjármagninu. Með því að setja þetta þannig upp að við getum nýtt fjármagnið ef það hefur ekki nýst að fullnustu held ég að munum ekki hafa áhyggjur af því að potturinn nýtist ekki hér eftir, verði þetta frumvarp að lögum. En sjálfsagt fá einhverjir minni styrk sem hafa nýtt hann en eru þó lengra í burtu, segjum bara eins og á Langanesi eða Vestfjörðum. Við fengum umsögn frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga. Þau voru nokkuð ánægð með þessa breytingu og töldu að fleiri myndu geta nýtt þetta. Þau bentu á að við ættum frekar að horfa til þess að reyna að auka þennan styrk eða stækka pottinn til þess að fleiri geti sótt í hann. Við erum náttúrlega háð gengissveiflum af því að upphæðin er í evrum. Þá er það spurning hvort það sé ekki áhyggjuefni. Matið á áhrifum þessa hef ég ekki tiltækt. En vissulega þyrftum við að fara yfir það þegar þetta kemur til framkvæmdar og sjá til hvernig þetta kemur út. Þá þurfum við kannski að skoða það betur.
Herra forseti. Ég er ekki andsnúin því að afgreiða þetta mál enda er um að ræða ákveðið umhverfi sem verið hefur og hefur ekki verið alveg í samræmi við það sem fjölbreyttari framleiðsla, ekki síst á afskekktari svæðum, býður upp á. Verið er að framlengja lögin til 2025, sem myndu að öðrum kosti falla úr gildi árið 2020. Það er gert eftir að hafa rýnt vel í EES-samninginn. Menn héldu á sínum tíma að það væri ekki hægt, en þetta er nú dæmi um sveigjanleika innan EES-samningsins. Verið er að reyna að halda uppi ákveðinni reglu varðandi samkeppnislög um leið og menn átta sig á að ákveðin svæði eru viðkvæmari en önnur og eiga í erfiðleikum með að standa undir öflugri samkeppni á jöfnum grunni. Það er sú hugsun sem nær inn í lögin sem sett voru á sínum tíma, 2011 að mig minnir. Hæstv. forseti man það kannski betur en en ég. Verið er að koma til móts við afskekktar byggðir. Ég vil draga það fram. Það skiptir okkur máli að segja að við ætlum að halda landinu í byggð, en við ætlum ekki að ákveða hvaða atvinnugreinar eigi að lifa af. Við ætlum að reyna að veita þeim atvinnugreinum sem reynt er, oft af veikum mætti, að byggja upp á ákveðnum svæðum, svigrúm til þess. Þess vegna held ég að það sé jákvætt skref að hafa víkkað út gildissvið laganna varðandi framleiðsluna, m.a. framleiðslu garðyrkjubænda, sem rækta t.d. ávexti, blóm og fleira. En auðvitað vekja allar undanþágur, sérreglur, alltaf upp spurningar. Af hverju eigum við að vera að þessu? Við verðum að geta sagt af hverju við erum að þessu. Þess vegna var það kærkomið tækifæri að fara í gegnum það í nefndinni. Upp hafa komið ákveðnar spurningar. Mér fannst þeim að mörgu leyti vera svarað varðandi þær efasemdir sem ég hafði uppi í þessu efni. Það er alveg skýrt að ekki er verið að fara yfir þakið sem við myndum annars fara yfir, sem er um minnir mig 200.000 evrur, af því að þá værum við að tala um ríkisstyrk, sem bryti í bága við EES-samninginn. Það skiptir okkur miklu máli þegar við breytum að það sé í samræmi við við umgjörð og ramma sem EES-samningurinn, sá mikilvægi samningur - sem ég vona að haldi áfram og verði gildur og ríkisstjórnin fari ekki að fara einhverja fjallabaksleið til að grafa undan, eða ekki síst Sjálfstæðisflokkurinn. En það er önnur saga og væri hægt að lengja þá umræðu og nýta þær 17 mínútur sem ég á eftir til að tala um mikilvægi EES-samningsins. En þetta er hins vegar 2. umr. um frumvarp til laga um breytingar á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, sem er mikilvægt að fara í gegnum og spyrja ákveðinna spurninga. Mér fannst þeim efasemdum svarað sem ég hafði uppi. Þær eru ekki ósvipaðar þeim sem Jón Steindór Valdimarsson, hv. 13. þm. Suðvest. og Viðreisnar, hafði hér uppi áðan og skiptir máli að það hafi verið tekið tillit til til þess. En síðan er annað skemmtilegt í þessu. Á sínum tíma kom ekki til greina að taka inn grænmetisbændur, en það er verið að gera núna. Skógræktarbændur hafa réttilega bent á að skógræktin sé vaxandi grein og ég held að hún muni vaxa enn frekar á næstu árum, líka þegar við eflum okkur í umhverfismálum, þ.e. loftslagsáætlun okkar, sem við þurfum og það er skilyrði sem við þurfum að uppfylla. Það getur vel verið að menn verði enn þá umsvifameiri, ekki síst á afskekktari svæðum, sem við erum að reyna að ná til í þessu frumvarpi. Ég styð hugsanagang og meginefni þessa frumvarps og þakka fyrir þá yfirferð sem var í nefndinni.
Forseti. Líkt og forseti kom inn á mæli ég hér fyrir nefndaráliti atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr, sem lýtur að íslenskukunnáttu - þá dýralæknanna, ekki dýranna. Ég ólst nú upp við frásagnir af virtum dýralækni, Dagfinni dýralækni, sem talaði dýramál og gat talað jafnt við apaketti, ókapa, tvíhöfða og gott ef ekki skötuseli, en svo er því víst ekki farið í raunheimum og þess vegna höfum við þurft að hafa um þetta reglur. Samkvæmt lögum í dag þurfa dýralæknar í öllum störfum að búa yfir íslenskukunnáttu. En staðan hefur hins vegar verið sú að við ákveðin störf, sérstaklega í sláturhúsum, hafa ekki fengist dýralæknar til starfa þannig að það hefur þurft að ráða dýralækna sem hafa ekki íslenskukunnáttu. Þetta frumvarp til laga frá hæstv. ríkisstjórn veitir þá undanþágu að við ákveðin störf megi dýralæknir starfa þó að þeir hafi ekki vald á íslenskri tungu. Gerð sem sagt undanþága varðandi íslenskukunnáttu. Nefndin fjallaði um málið og fékk til sín fjölda gesta frá ráðuneytinu, Bændasamtökunum, Dýralæknafélagi Íslands og Matvælastofnun. Umsagnir bárust um málið frá Bændasamtökum Íslands, Dýralæknafélagi Íslands og frá Gunnari Þorkelssyni og Jarle Reiersen. Það er skemmst frá því að segja, forseti, að dýralæknar voru pínulítið uggandi yfir þessu máli. Svo ég tali nú bara hreint út þá komst hv. atvinnuveganefnd að því - ég vona að ég sé ekki að mæla um of fyrir munn annarra en minn eigin - að það þurfi að skoða vel hag dýralækna, starfskjör, samninga og starfsaðstöðu. Í raun og veru þarf að skoða málaflokk þeirra allan í heild sinni. Þessi breytingartillaga á lögunum tekur hins vegar ekkert á því, eðlilega. Hér er bara verið að fjalla um mjög afmarkaðan þátt. Nefndarálit atvinnuveganefndar ber merki þess. Forseti. Með frumvarpinu er lagt til að fallið verði frá kröfu 5. mgr. 6. gr. gildandi laga um að dýralæknar í opinberri þjónustu hafi vald á íslenskri tungu. Lagt er til í 1. gr. frumvarpsins að heimilt verði að gera kröfu um íslenskukunnáttu í reglugerð ef slík kunnátta er talin nauðsynleg í starfi. Fyrir liggur álit umboðsmanns Alþingis nr. 9510/2017 um að ekki samræmist lögum að Matvælastofnun ráði til starfa eftirlitsdýralækna sem hafa ekki vald á íslensku. Frumvarpið er því lagt fram til að svigrúm verði fyrir hendi til að manna stöður dýralækna án þess að farið sé á svig við lög. Við umfjöllun um málið í nefndinni kom fram að nauðsynlegt væri að dýralæknar í opinberum störfum hefðu vald á íslenskri tungu. Einnig var lýst áhyggjum af starfsumhverfi dýralækna hér á landi, að mikið álag væri í störfum þeirra og að ekki nema um helmingur nýútskrifaðra dýralækna erlendis sneri til Íslands til starfa. Einnig var við meðferð málsins vísað til þess að hafin væri heildarendurskoðun laga um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr og brýnt væri að þeirri vinnu yrði haldið áfram. Nefndin tekur undir framangreint og hvetur til þess að þessari vinnu verði hraðað og þar tekið tillit til sjónarmiða sem fram komu í umsögnum við frumvarpið og horft til skýrslu starfshóps um endurskoðun löggjafar um dýrasjúkdóma og dýralækna frá því í október 2017. Forseti. Það hefur verið unnin úttekt á stöðunni sem ég tæpti hér mjög lauslega á í upphafi máls míns. Í skýrslunni frá því í október 2017 er að finna ýmsar tillögur og ágætisgreiningu á stöðunni. Hv. atvinnuveganefnd hvetur til þess að vinnunni verði hraðað við endurskoðun umhverfisins og byggt verði á þessari skýrslu. Um að gera að nýta það sem þegar er búið að vinna í þessu, þurfa ekki að byrja frá byrjun. Hins vegar telur nefndin að Matvælastofnun verði að vera kleift að ráða dýralækna til starfa svo að hún geti sinnt lögbundnu eftirlitshlutverki sínu. Á öðrum sviðum hefur verið þörf fyrir starfsfólk erlendis frá og hefur m.a. landlæknir mat um það þegar starfsleyfi er veitt erlendum heilbrigðisstarfsmönnum hvort krefjast eigi kunnáttu í íslensku. Nefndin telur mikilvægt að þeir sem sæta eftirliti skilji mál þeirra sem sinna eftirlitinu og telur nefndin brýnt að vel takist til við að kynna erlendum dýralæknum íslensk lög og reglur líkt og kveðið er á um í ákvæðinu. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta skrifa hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður, sá sem hér stendur, Kolbein Óttarsson Proppé, Inga Sæland, Halla Signý Kristjánsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson og Sigurður Páll Jónsson. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hún samþykk áliti þessu. Forseti. Það er von mín að hvatning atvinnuveganefndar til hæstv. ráðherra málaflokksins verði til þess að sem fyrst verði farið í þá vinnu sem hér er kallað eftir um heildarendurskoðun á málefnum dýralækna. Það er mín persónulega skoðun að þegar staðreyndin er sú að ekki nema helmingur íslenskra dýralækna snýr heim frá námi þá þurfi einfaldlega að setjast vel yfir og sjá hverju sætir. Líkt og komið er inn á í álitinu og ég kom aðeins inn á líka hefur staðan verið sú að það hefur reynst erfitt að manna stöður, sérstaklega í sláturtíð. Því hefur ráðning dýralækna sem ekki hafa íslensku á valdi sínu í raun farið í bága við lög. Umboðsmaður Alþingis hefur bent á það. Hér er því verið að veita Matvælastofnun þá heimild að geta ráðið í þessar stöður þegar á þarf að halda. Það breytir því ekki að við teljum mikilvægt við í hv. atvinnuveganefnd, eins og fram kemur í frumvarpinu, að þeir sem sæta eftirliti skilji mál þeirra sem sinna eftirlitinu og auk þess að þeim sem hér á landi starfa, hvaðan sem þeir koma, verði kynnt íslensk lög og reglur. Forseti. Eins og fram kemur líka í nefndarálitinu hefur t.d. landlæknir álíka heimild og hér er vísað til, það er hægt að veita erlendum heilbrigðisstarfsmönnum starfsleyfi. Það var rætt í nefndinni einnig og persónulega tel ég það einboðið að fyrst að sú heimild er hjá landlækni, þá ætti hún alveg eins að vera fyrir hendi þegar kemur að heilbrigðisþjónustu við dýr. Þetta er sem sagt nefndarálitið, virðulegur forseti. Við leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og ég ítreka hvatningu okkar til hæstv. ráðherra um endurskoðun í þessum málaflokki.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir skýra framsögu. Ég ætla kannski að fá að hnykkja aðeins á því sem hann sagði. Það skiptir mjög miklu máli og við höfum fundið það, bæði þegar ég var í ráðuneytinu á síðasta ári en ekki síður núna þegar dýralæknarnir komu til fyrir nefndina, að það er mikið álag á þeim. Það vantar einfaldlega íslenska dýralækna. Það þarf að fara gaumgæfilega ofan í skýrsluna sem var skilað í október 2017 varðandi endurskoðun löggjafar um dýrasjúkdóma, tvímælalaust. Ég skil vel ótta þeirra við að slaka á kröfum varðandi íslenskukunnáttu. En á móti verð ég að segja að við eigum að bjóða alla þá dýralækna sem vilja koma og vinna hérna velkomna og við eigum að gera það þannig að við upplýsum hvernig íslensk lög og íslenskt regluverk virkar. Hér er verið að raungera það að Matvælastofnun geti ráðið til sín erlenda dýralækna, ekki síst í sláturtíðinni þegar álag er mikið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um að hér sé ekki verið að breyta neinu, það er enn þá opnun á að ráða erlenda dýralækna í þessi störf, og hvort hann sé ekki sammála mér líka í því að það þurfi að fara ekki bara í endurskoðun á lögum um dýrasjúkdóma með hliðsjón af skýrslunni heldur ekki síður að skoða starfsumhverfi dýralækna almennt, ekki bara íslenskra heldur þeirra sem starfa við dýralækningar hér heima.
Forseti. Jú, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Hér er í raun og veru ekki verið að breyta neinu. Ekki bara er hér enn opnun heldur er opnunin beinlínis gerð lögleg. Opnunin hefur verið í raun á svig við lög hingað til vegna ákvæðis um að það sé skilyrði fyrir íslenskukunnáttu. Þess vegna hafa ráðningar Matvælastofnunar á dýralæknum í sláturtíð í raun verið á svig við lög eins og kemur fram í áliti umboðsmanns Alþingis. Ég er hjartanlega sammála því, og þess vegna kom ég nokkuð inn á það í framsögu minni og við tökum það líka skýrt fram í nefndarálitinu, að það þarf að fara í þessa endurskoðun og byggja einmitt á umræddri skýrslu. Ég er líka sammála hv. þm. Þorgerði K. Gunnarsdóttur um að stór hluti af því sem þarf að skoða eru starfskjörin. Það á ekki bara við um dýralækna sem fæðast á Íslandi eða hafa íslensku að móðurmáli eða hafa lært hana heldur bara alla dýralækna sem hingað koma til starfa. Ég nefndi áðan í framsögu minni að helmingur dýralækna snýr ekki heim úr námi. Ég veit ekkert hvert hlutfallið á að vera. Við lifum í alþjóðlegum heimi og það er bara eðlilegt ef fólk lærir einhvers staðar og ákveður að ílengjast. En þetta er hátt hlutfall og mér finnst eðlilegt að setjast yfir það og velta því fyrir okkur af hverju þetta er svona. Mér finnst eðlilegt að setjast yfir það af hverju það hafi breyst, af hverju það gengur erfiðlegar að uppfylla þörf fyrir dýralækna en var áður en fyrirkomulagi var breytt með umdæmissvæði og fleira slíkt, að mér skilst. Þetta finnst mér við þurfa að skoða allt, nema við þurfum ekki alveg að byrja á byrjuninni. Það er búið að skoða þetta allt í umræddri skýrslu og þar er akkúrat tekið á þessum þáttum. Eins og ég kom inn á í upphafi minnar framsögu fræddist nefndin einmitt um það að að miklu leyti er þetta starfskjaramál. Þar styð ég dýralækna í því að við skoðum [[Forseti hringir.]]þeirra starfskjör til fulls, hvaða mál sem þeir tala.
Herra forseti. Það verður að viðurkennast alveg í einlægni að það er svolítið gott að koma upp í andsvar eftir hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé og vera bara nokkuð sammála honum einu sinni í málefnum. Ég er fegin að heyra að hann er sammála mér í því að það þurfi sérstaklega að huga að öllum þeim dýralæknum sem kjósa að starfa hér á Íslandi, hvort sem þeir eru íslenskir eða erlendir, og nálgunin sé þannig að það beri að sinna þeirra starfsumhverfi betur og taka það föstum tökum, hvort sem það er með tilvísun í skýrsluna eða ekki. Ég vil hnykkja á því sem ég tel líka að menntamálaráðherra verði að skoða í samvinnu við þingmenn og hefur verið áhugamál mitt í meira en tíu ár, og lítið miðað, en það er að koma upp dýralæknanámi hér, fyrra stigi, BS-gráðu í samvinnu við Hvanneyri, hvort sem við sjáum fram á sameiningu Hvanneyrar og Háskóla Íslands. En alla vega sé ég fram á að það sé hægt að gera þetta í samvinnu Hvanneyrar, Háskóla Íslands, Keldna og koma upp öflugu BS-námi hér heima. Ég veit að hópur dýralækna er með það í skoðun. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt í ljósi þess að ég sé ekki bara fram á það að núverandi matvælaframleiðsla þarfnist þess heldur ekki síður vegna framtíðarsóknar. Ég er sannfærð um að við eigum eftir að fara í enn frekari sókn í matvælaframleiðslu, hvort sem það er að að vissu leyti í þróun sauðfjárafurða en ekki síður innan mjólkurgeirans, þannig að ég komi því að. Ég tek sérstaklega undir með hv. þingmanni varðandi starfskjörin. Það er ekki úr lausu lofti gripið að ákveðnir hópar, til að mynda BHM, eru að fara fram á það að menntun verði metin til launa. Þegar maður sér hvernig umhverfið er að þróast er það skiljanleg krafa.
Virðulegur forseti. Það er gott að geta glatt hv. þingmann. Ég vil að við séum sem flest glöð. Ef hér hefðu verið reglur um íslenskukunnáttu bakara á 19. öld hefði Claus Eggert Dietrich Proppé klárlega ekki stofnað fyrsta bakaríið í Hafnarfirði og ég stæði ekki hér. Þetta er langalangafi minn. Ég hef svo sem komið inn á það, bæði í ræðu og riti, áður, sem ég held að hafi glatt þingmanninn sérstaklega, að við búum í þannig heimi að alveg eins og við teljum eðlilegt að við flytjum til útlanda eða börnin okkar, til vinnu og starfa, er jafn eðlilegt að aðrir geri það og flytji hingað heim. Ég og hv. þingmaður erum sammála um þörfina á endurskoðun. Mér fannst krafan um hana vera býsna hávær og sanngjörn. Svo ég gerist nú ærlegur hér aftur, af því að hér erum við að fjalla um mjög afmarkaðan þátt sem snýr bara að því að koma lögum þannig fyrir að hægt verði að reka allt okkar kerfi í sláturtíð, þá sá maður í umfjölluninni að það er stærra mál þarna undir niðri sem þarf að takast á við. Og ærlegur ætla ég að vera með því að segja að ég hefði gjarnan viljað geta gert það hér í þessari yfirferð. En því miður lá það kannski ekki undir núna. Þess þá heldur er mikilvægt að fara í þessa yfirferð og þess vegna finnst mér svo mikilvægt að nefndin hafi náð saman um að hvetja ráðherra til þess, og ekki síst að vísa til umræddrar skýrslu. Hvað varðar dýralæknanám og uppbyggingu til framtíðar þá verð ég bara aftur að vera fullkomlega sammála hv. þingmanni. Ég held að það sé framtíðin og mýmörg tækifæri þar. Það er ég sammála hv. þingmanni um.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. framsögumanni þessa nefndarálits prýðisgóða framsögu og skýrt fram sett mál. Hér erum við að ræða mál sem er allrar athygli vert og lýtur að dýralæknaþjónustu, ákveðnum hluta hennar, um land allt. Eins og við þekkjum flest er hér fjöldinn allur af mjög góðum dýralæknum, frá öllum heimshornum má segja, fólki sem sannarlega hefur bætt samfélag okkar og komið með mikla og góða viðbót við okkar menningu. Meginefni þessa frumvarps er að lögð er til breyting á 6. gr. laganna þar sem fallið er frá ófrávíkjanlegri kröfu um íslenskukunnáttu dýralækna í opinberri þjónustu. Þess í stað þykir rétt að heimilt sé að gera kröfu ef slík kunnáttu er talin nauðsynleg í starfi. Þarna er verið að takast á við þetta mál og segja má að í sjálfu sér sé ekkert að breytast. Það eru ýmsir verkferlar og ýmislegt sem hefur viðgengist. Það hefur verið erfitt að ráða dýralækna. Sú ófrávíkjanlega krafa að menn séu talandi á íslenska tungu er ekki raunhæf og við höfum ekki getað staðið við hana. Það er mikið álag á dýralæknum og á ákveðnum tímum eins og í sláturtíð, eins og hefur komið fram hér, hafa menn þurft að bjarga sér og ráða hingað inn fólk erlendis frá. Okkur er svolítið tamt að telja að þegar menn tala útlensku þá sé það yfirleitt danska og enska en sú er nú ekki eingöngu raunin. Margir bændur sem hafa þurft að eiga mikil samskipti við dýralækna hafa klórað sér í hausnum þegar þeir hafa fengið heilbrigðisvottorð og tilvísanir á spænsku eða úkraínsku eða einhverjum öðrum tungumálum sem eru flestum okkar mjög framandi. Þá skilar þessi vinna sér kannski ekki. Þetta er eitthvað sem við þurfum að skoða vel. En ég held að þetta séu bara ágæt skref sem við stígum hérna. Það er verið að opna á heimildir. En við þurfum að taka á þessu áfram þannig að skilningur og gagn af þessari þjónustu sé örugglega til staðar. Það sem menn hafa fram að færa og er skepnunum til góðs þarf mannskepnan að skilja líka. Það er ágætisnefndarálit með þessu og ég ætla aðeins að grípa niður í það. Þar stendur, með leyfi forseta: „Við umfjöllun um málið í nefndinni kom fram að nauðsynlegt væri að dýralæknar í opinberum störfum hefðu vald á íslenskri tungu. Einnig var lýst áhyggjum af starfsumhverfi dýralækna hér á landi, að mikið álag væri í störfum þeirra og að ekki nema um helmingur nýútskrifaðra dýralækna erlendis sneri til Íslands til starfa. Einnig var við meðferð málsins vísað til þess að hafin væri heildarendurskoðun laga um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr og að brýnt væri að þeirri vinnu yrði haldið áfram.“ Þetta hefur komið fram bæði í ræðu og andsvörum og í 1. umr. um þetta mál, það er full ástæða til að hafa áhyggjur af starfsumhverfi dýralækna. Þar þarf einhver vinna að eiga sér stað. En við hljótum náttúrlega að bjóða alla velkomna sem hingað vilja koma og starfa í okkar samfélagi og gerast þátttakendur í því og vinna með okkur að framförum. Í þessum geira sem og öllum öðrum þurfum við að vanda okkur og búa til skýra ramma. En þeir þurfa að vera raunsæir. Við þurfum að geta farið eftir þeim. Ég tek undir að við þurfum að rýna betur í þessi lög og umhverfi dýralækna. Það held ég að sé mjög gagnlegt fyrir okkur. Ég geri mér ekki grein fyrir því hversu hátt hlutfall nýútskrifaðra dýralækna er eðlilegt að skili sér hingað heim. Ég tek undir orð hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppé um að við búum náttúrlega í þannig heimi að fólk setur sig bara niður þar sem því hentar. Það er engin regla til um það. Hugmyndir um að koma upp dýralæknanámi hér finnast mér heillandi. Ef við náum utan um að það gangi væri það örugglega jákvætt skref og ég reikna með því að þá fengjum við jafnvel líka nemendur erlendis frá sem myndu sjá tækifæri til að setjast hér að. Þá myndi fólk líka hafa meiri möguleika á að tileinka sér íslenskuna og nýta hana í sínum störfum. Ég vona svo sannarlega að við þurfum á fleiri dýralæknum að halda í framtíðinni. Ég vil sjá matvælalandið Ísland vaxa og dafna, að við nýtum gjafir jarðarinnar, nýtum auðlindir okkar og byggjum á aukinni matvælaframleiðslu. Hér búum við við heilbrigt og gott umhverfi þar sem við erum í öllum færum til að framleiða meira. En þá megum við hvergi gefa eftir í eftirliti og því sem að því lýtur og öryggi neytenda og aðbúnaði skepna. Þar koma dýralæknar sterkt inn. En dýralæknarnir þurfa líka að geta talað við dýrahirðana, bændurna, og fleiri og skilað af sér skýrslu og umsögnunum sem allir skilja klárlega. Ég vil þakka nefndinni fyrir og líst ágætlega á þetta skref sem við erum að stíga hér.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um útflutning hrossa, nr. 27/2011, með síðari breytingum (gjald í stofnverndarsjóð) frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Elísabetu Önnu Jónsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Sigurð Eyþórsson fyrir hönd Bændasamtaka Íslands, Svein Steinarsson frá Félagi hrossabænda og Gunnar Arnarson og Kristbjörgu Eyvindsdóttur. Í frumvarpinu er lögð til breyting á lögum um útflutning hrossa sem felur í sér að gjald fyrir hvert útflutt hross hækkar úr 1.500 kr. í 3.500 kr. Einnig er lagt til að innheimtu gjaldsins verði breytt á þann veg að innheimtumaður ríkissjóðs annist innheimtu í stað Bændasamtaka Íslands. Við umfjöllun um málið í nefndinni bárust athugasemdir um fyrirkomulagið eins og það er, m.a. um úthlutun úr sjóðnum sem og um gjaldstofninn og fjárhæð gjaldsins. Var vísað til þess t.d. að unnt væri að lækka gjaldið talsvert og á sama tíma breikka stofn þess þannig að ekki væri eingöngu greitt fyrir útflutt hross. Meiri hlutinn hvetur til þess að breytingar verði skoðaðar í samráði við þá sem starfa í greininni en mælir með því að frumvarpið verði samþykkt í því skyni að efla sjóðinn til að takast á við verkefni hans, að veita styrki til þróunar- og rannsóknarverkefna í hrossarækt. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Njáll Trausti Friðbertsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið í samræmi við heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir þetta rita auk þess sem hér stendur hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson. Að þessu sögðu langar mig aðeins að nefna að þegar þetta mál og það mál sem var til umfjöllunar áðan komu fyrir nefndina fannst mér þetta einhver lítil mál, bara eitthvað um íslenskukunnáttu dýralækna og svo einhverjar krónur frá hestamönnum. Í vinnslu í nefndinni vatt þetta upp á sig, sérstaklega það mál sem var hér til umræðu áðan, um íslenskukunnáttu dýralækna. Og þetta mál um hrossaútflutning er í mínum huga stærra mál en að það sé bara um einhvern 3.500 kall fyrir hest í útflutningi sem sá sem er hinum megin við hafið greiðir reyndar. Þessi umfjöllun snýst um utanumhald okkar sem þjóðar um ræktun íslenska hestsins, við þurfum að halda vel utan um það og eins í sambandi við dýralækna. Við verðum að sýna íslenskum dýrum þá virðingu að vel sé staðið að ræktun þeirra og hefur málið fengið mjög góða umræðu í víðari mynd en þessi einangruðu mál fjalla um, bæði um menntun og annað slíkt. Þetta er vaxandi vandamál með íslenskukunnáttuna. Við fáum dýralækna að utan, sérstaklega í kringum sláturtíð, af því að þá vantar fleiri, og því fylgja samskiptaörðugleikar. Margt ungt fólk fer utan í nám og skilar sér ekki heim. Það er því stórt verkefni að við, stjórnmálamennirnir, og íslenska þjóðin hlúum að þessum málaflokkum báðum. Oft veltir lítil þúfa þungu hlassi, það á við um þetta mál eins og allt annað sem við fjöllum hér um, sem vegur misjafnlega þungt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og nefndarálitið. Ég verð að viðurkenna að ég er sammála honum. Þegar þessi mál komu fyrst hingað inn þá leit ég á þetta sem lítil mál. Ég varð samt svolítið forvitin en hafði ekki tök á að spyrja þá, þegar verið var að mæla fyrir málinu. Og kannski kann að vera ósanngjarnt að ég sé að spyrja framsögumann nefndarinnar og allt í lagi ef hann getur ekki svarað því, en ég velti fyrir mér nauðsyn þess að við séum yfir höfuð með eitthvað sem heitir stofnverndarsjóður. Ég ætla ekki að hafa miklar skoðanir á því hvort rukka eigi 1.500 kr. eða 3.500 kr. þegar verið er að flytja út hross sem þá fer í þennan sjóð. Ég velti því fyrir mér hvort sjóðurinn sem slíkur hafi eitthvað komið til umræðu í nefndinni og nauðsyn hans.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta andsvar. Jú, það kom til umræðu. Ég man ekki hve gamall stofnverndarsjóður er, 25 ára gamall eða svo. Það hafði verið inni beiðni um hækkun á þessu gjaldi frá 2015. Það kom til umræðu í nefndinni að þetta væri kannski ekki hlutverk stjórnmálamanna og ég hef ekkert rosalega mikla skoðun á því. Svo kom það líka upp sem tekið er fram í nefndarálitinu, þ.e. af hverju þetta er bara tekið af hrossum sem eru í útflutningi, af hverju er þetta ekki tekið af öllum hestum sem eru skráðir. Þá er hægt að lækka gjaldið. Alls konar umræður komu upp og opnaði augu mín fyrir því að þetta litla mál er töluvert stærra en ég hugði. Ég er ekki búinn að mynda mér skoðun á því hvað mér finnst um hver eigi að sjá um þetta. Svona er þetta í dag en við köllum á að þetta verði endurskoðað og þá verða væntanlega einhverjar breytingar í framhaldi af því. Ég vona að ég hafi eitthvað getað svarað þingmanninum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er kannski bara þetta. Þegar ég las frumvarpið fyrst sló þetta mig, ég hafði ekki hugmynd um að til væri svona sjóður. Þegar maður kemur hingað inn á þing og fer að lesa sig í gegnum ýmis frumvörp, ég tala nú ekki um fjárlagafrumvarpið og annað, þá eru alls konar hluti til sem maður hafði hreinlega ekki hugmynd um að væru til. Áhersla mín lýtur fyrst og fremst að því að þegar svona mál koma upp finnst mér full ástæða til að velta fyrir sér tilganginum. Hann kann að hafa verið góður og gildur í upphafi og þá þarf bara að fara yfir það. Er hann það enn þá? Er enn full ástæða til að hafa slíkan sjóð og innheimta slíkt gjald inn í sjóðinn? Þegar ég fór að nota veraldarvefinn og leita þetta uppi þá sé ég að þessi sjóður hefur stutt ýmis þörf og góð verkefni. Við höfum svolítið verið að ræða um nýsköpunarmál og mikilvægi nýsköpunar í þessum sal. Og hafandi starfað lengi í stuðningsumhverfi nýsköpunar þá hef ég ævinlega lagt áherslu á að slíkt umhverfi sé einfalt og skýrt. Okkur hættir oft til að mynda sjóði hingað og þangað og þá tekur tíma og er erfiðleikum háð að leiðbeina fólki sem ætlar mögulega að sækja í einhverja sjóði, hvert á það að fara. Ég bið hv. þingmann afsökunar á því að þetta voru svona meira vangaveltur um gildi sjóðsins og gildi svona sjóða almennt og hvort það sem við fórum í fyrir 25 árum, þegar þessi sjóður var stofnaður, sé endilega rétt. Það er alla vega verið að breyta því núna með að færa það frá Bændasamtökunum. Þá fer þetta í ríkissjóð og út úr ríkissjóði. Mér skilst að Bændasamtökin eigi enn að sjá um utanumhald ef ég skil þetta rétt. Ég árétta bara að mér finnst ástæða til að við yfirförum þetta reglulega. Það er örugglega ýmislegt sem má hreinsa til í okkar lagaumhverfi og ekki síst í okkar stuðningsumhverfi við ýmsar atvinnugreinar.
Hæstv. forseti. Já, það er margt sem maður hefur ekki hugmynd um þegar maður byrjar að starfa á Alþingi. Ég er búinn að starfa töluvert skemur en hv. þingmaður. Stofnfjársjóður þessi er hugsaður sem sjóður til að efla ræktun íslenska hestsins og auglýsa hann þá til útflutnings og ræktunar. Mér finnst það vera hið besta mál og ekki ástæða til að draga í land með það. Það kom fram í umfjöllun í nefndinni að menn eru ekki alveg á eitt sáttir um það hvernig úthlutunin fer fram. Það er meira innanbúðarmál hrossaræktenda og hvet ég þá til dáða, hvet þá til að taka saman höndum og vera samtaka í því hvernig þeir deila út þessum sjóði og hvernig að því er staðið. Það er miklu vænlegra til árangurs en að ágreiningur sé um það. Það gengur oft á ýmsu í hrossabúskap eins og öðrum búskap en það er vænlegast til árangurs að menn haldist í hendur. Eins og ég segi er þetta í mínum huga hið besta mál en það þarf að endurskoða tilhögun þessa alls í framhaldinu eins og kemur fram í nefndarálitinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna, ekki síst það sem hann vekur athygli á, að vissulega erum við núna með eitt mál í þinginu sem allt er eðlilega í loft upp með, galið mál, veiðigjöldin, en það er u.þ.b. það eina sem við erum algjörlega á öndverðum meiði með, meira að segja ég og hv. þingmaður, við erum ekki á sömu skoðun þar. Ég og aðrir í nefndinni erum það ekki heldur og ég sé hér formanninn gleiðbrosandi úti í sal. Síðan eru önnur mál sem við erum meira sammála um. Áfram var fjallað um þau og þau eru stór sem lítil. Fyrir fram gefur maður sér að þau séu kannski ekki mikil umfangs. Svo breytist það við umfjöllun nefndarinnar og margt kemur í ljós. Við fjölluðum um dýralækna áðan og ég er sammála þeirri breytingu sem þar er lögð fram. Við erum búin að ræða um flutningsjöfnun sem vissulega hefði mátt endurskoða. Ég held að sú breyting sem er núna sé skynsamleg en fer ekki ofan af því að það mál hefði kannski átt að endurskoða til lengri tíma en breytingin er engu að síður rétt á þessu stigi. Síðan kemur að þessu frumvarpi um breytingu á lögum um útflutning hrossa. Ég er mikil talskona fyrir hrossaræktendur og styð þá eindregið og útflutning hrossa ekki síst. Hann hefur verið stigskiptur eftir árum, verið nokkuð stöðugur síðustu ár, farið líka niður frá því sem mest lét. Eftir að við byrjuðum að leyfa útflutning á stóðhestum minnkaði eðlilega aðeins eftirspurnin hérna heima en úti byrjuðu erlendir ræktendur, sem eru stórir og miklir, hvort sem þeir eru í Þýskalandi, Svíþjóð, Danmörku, Bandaríkjunum líka en aðallega í Evrópu, að koma sér upp sinni eigin ræktun. Eftir sem áður er blessunarlega mikil eftirspurn eftir okkar kyni hér heima og okkar ræktun, enda er alveg gríðarleg framþróun í hrossaræktinni og hefur verið á umliðnum 15–20 árum. Náttúrlega sjá allir sem sækja búin og landsmótin heim að þar getum við verið verulega stolt. Síðan kemur að útflutningi hrossa. Ég vil draga það fram að ég er eindregin stuðningskona þess að efla rannsóknir um hrossarækt. Ég held að það sé mikilvægt af því að við erum með einstæðan stofn sem kom m.a. fram hjá þeim gestum sem komu til okkar í nefndinni. Það er gríðarlega mikilvægt að það verði svigrúm og tækifæri til þess áfram. Að því sögðu kom líka fram í nefndinni að þetta felur í sér skattahækkun. Hún er ekki mikil, það er verið að fara úr 1.500 kr. í 3.500 kr., en mér finnst þetta ekki heppilegur tímapunktur. Þó að fjárhæðin sé ekki há finnst mér hækkunin ekki rétt á þessu stigi, sérstaklega af því að málið er umdeilt. Á sínum tíma var eðlilega og auðveldlega hægt að rökstyðja að þessi sjóður ætti rétt á sér, herra forseti. Það var mjög eðlilegt að skilja það en síðan breytist stjórnsýslan. Lög breytast, m.a. eru komin lög um opinber fjármál. Ýmislegt hefur breyst á þessu sviði og m.a. er ekki sá mikli einhugur sem í rauninni hefur oft verið um þetta lengur á meðal hrossabænda, sérstaklega útflytjenda. Þess vegna finnst mér rétt að staldra við á þessu stigi. Það er rétt að gjaldið fer ekki lengur beint til Bændasamtaka Íslands heldur kemur við í ríkissjóði og fer síðan beint aftur til Bændasamtakanna. Er það rétt? Stenst þetta lög um opinber fjármál eða er það einfaldlega vegna þess hvaða aðilar eiga í hlut sem þetta má fara svona? Ég hef miklar efasemdir um þetta. Ég velti líka öðru fyrir mér. Iðnaðarmálagjald minnir mig að hafi verið lagt niður fyrir rúmlega tíu árum. Af hverju sér ekki greinin einfaldlega um þetta sjálf, af hverju koma hrossabændur sér ekki saman um að taka sjálfir gjöld hjá sér, koma sér upp einhverju fyrirkomulagi án þess að nota milliliðinn ríkisvaldið, milliliðinn stjórnvöld? Þetta eru þær ábendingar sem ég vil koma á framfæri. Af hverju gera þeir þetta ekki sjálfir og eyrnamerkja í rannsóknir líka? Bændasamtökin geta þá að sjálfsögðu komið að því líka. Ég er stuðningskona þess að halda áfram rannsóknum og fleira en mér fannst koma það alvarlegar athugasemdir fyrir nefndina sem segir okkur að við eigum að staldra við. Við eigum ekki að fara með þetta mál áfram. Ég held líka að hrossaræktendur og Bændasamtökin myndu gera vel með að skoða hvort allar þær styrkbeiðnir sem fóru til sjóðsins eigi í dag rétt á sér af því að ég vil miklu heldur sjá þetta beinast að rannsóknum, ekki endilega bókaútgáfu. Ég held að þetta sé prinsippumræða sem hvaða atvinnugrein sem á í hlut hafi gott af að kjarna sig aðeins í og ræða hvaða leiðir eru bestar til að styrkja rannsóknir og ýmislegt annað tengt þeirra grein, í þessu tilfelli hrossaræktinni. Ég er ekki á þessu máli og er því frekar andsnúin. Ég hefði viljað sjá þetta stoppað og hvatt til samtals á meðal hrossabænda, hvort ekki sé til önnur, nútímalegri og gegnsærri leið án þess að ríkisvaldið sé notað til að hækka skatt á hrossaútflutninginn. Þó að fjárhæðirnar séu ekki of háar er hækkunin engu að síður hlutfallslega mikil. Það er verið að fara úr 1.500 kr. í 3.500 kr. sem er hlutfallslega nokkuð mikil breyting. Þó að gjaldið hafi ekki hækkað í áraraðir gefur það einmitt tilefni til að staldra við, hlusta á gagnrýnisraddir innan greinarinnar og spyrja hvort ekki sé hægt að heimfæra svona undir nútímalegri löggjöf eins og lög um opinber fjármál.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu. Gaman að tala við hv. þingmann um hross [[Gripið fram í: Í oss.]]í oss sem utan. Af því að hv. þingmaður kom aðeins inn á hlutverk sjóðsins og rannsóknir, bókaútgáfu og fleira slíkt langar mig að spyrja hv. þingmann um það - af því að hér er í raun og veru bara aftur, ekki ósvipað málinu sem við vorum að fara yfir áðan, þ.e. hér er ekki verið að fara í einhvers konar heildarendurskoðun á lagaumhverfi akkúrat þessa málaflokks heldur mjög afmarkað mál sem snýr að upphæð og innheimtu - hvort hv. þingmaður telji að hægt sé að klára þetta mál og fara síðan í einhverja almenna endurskoðun eða úttekt á því hvernig sjóðnum er svo ráðstafað. Við fengum í hv. atvinnuveganefnd ágætisyfirlit yfir það í hvað fjárveitingar hafa farið á vegum sjóðsins og þar eru mörg þörf verkefni. Svo langar mig í annan stað að spyrja hv. þingmann aðeins út í gjaldið sjálft. Því að hér, eins og ég hef skilið, hefur hugsunin verið sú að það að hafa ræktað upp þennan eftirsótta íslenska hrossastofn sé nokkurs konar samvinnuverkefni okkar allra, ekki síst hrossaeigenda. Þegar þeir selji síðan hross úr landi þá séu þeir að njóta þeirrar samvinnu og því sé ekki óeðlilegt að kaupandinn greiði þetta gjald til að koma á stofn þessum sjóði, þ.e. ekki seljandinn sem greiði það heldur kaupandinn. Er hv. þingmaður í prinsippinu á móti þeirri hugsun?
Herra forseti. Mér verður litið til hægri, og ætla að segja, horfandi beint í gættina, að ég er almennt á móti skattahækkunum og það var það sem kom fram á fundi atvinnuveganefndar að þetta er skattahækkun. Það er að sjálfsögðu hægt að klára málið og fara síðan með það í endurskoðun, þannig að það sé sagt, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Auðvitað er það hægt og segja bara: Klárum þetta mál og förum áfram með það. Ég tel einmitt stöðuna vera núna þannig að í stað þess að hækka gjaldið, þá ekki síst með tilliti til laga um opinber fjármál, sem mér finnst þetta frumvarp stangast svolítið á við, sé ástæða til að staldra við þó að meiri hluti löggjafans geti auðvitað ákveðið að keyra málið í gegn. Þetta er svona eitt af þessum litlu málum sem eru samt ákveðin prinsippmál. Þetta er öðruvísi en málið sem við ræddum áðan um flutningsgjaldið og flutningsjöfnun því að þar er ekki um hækkun að ræða heldur erum við að breikka það út fyrir þá sem geta sótt um í tiltekinn sjóð meðan hér er einfaldlega verið að leggja álögur á hrossabændur. Vel að merkja, þeir sem flytja út eru almennir hrossaræktendur. Það eru ekki síst þeir sem eru að flytja út sem við getum þakkað fyrir að viðhalda glæsilegum íslenskum hrossastofni með öllum þeirra litum, líka nýjum litaafbrigðum eins og dæmin sanna núna á síðustu þremur árum. Nú erum við a.m.k. að fá einn nýjan lit inn í hrossaræktunina. Þá held ég engu að síður að í staðinn fyrir að fara þá leið að hækka gjaldið - mér þætti, herra forseti, ótrúlega fínt ef hægt væri að fá að svara án þess að það væri talað svona …
Forseti óskar eftir að menn hafi hljóð meðan ræðumenn tala. Ég gef þingmanninum örlítið lengri tíma sökum þessa.
Þakka þér fyrir, herra forseti. Ég fer þá bara betur í það á eftir en, eins og ég segi, það er að sjálfsögðu hægt að klára þetta. En þetta er að mínu mati töluverð hækkun, hlutfallsleg hækkun, úr 1.500 kr. í 3.500 kr. og þetta er tilefni til að við förum aðeins rólega í þetta og skoðum hvort hægt sé að styrkja hrossaræktendur og rannsóknir með öðrum hætti en þessum.
Virðulegur forseti. Ég tók eftir að hv. þingmaður horfði ekki á mig þegar var rætt um skattahækkanir, enda veit hv. þingmaður sem er að ég er ekki feiminn við skattahækkanir, ég lít á skatta sem það sameiginlega gjald sem við greiðum fyrir samfélagsþjónustu okkar og samneysluna. Ég hef ekki endilega litið á þetta sem skattahækkun og þar greinir okkur hv. þingmann kannski á. Ég er svo sem löngu hættur að trúa því að ég hafi alltaf rétt fyrir mér heldur hef ég, eins og ég kom aðeins inn á í fyrra andsvari mínu, litið á þetta sem gjald sem kaupendur, erlendir kaupendur greiða. Það leggst með öðrum orðum ofan á söluverðið. Ég hjó eftir að hv. þingmaður talaði um gjald á hrossaræktendur því að þarna er töluverður munur á, hvort það eru hrossaræktendur sjálfir eða erlendir kaupendur sem greiða. Talandi um hrossaræktendur sjálfa, forseti, þá er kannski ágætt að benda á að hugmyndin um hækkun eða óskin um hana kemur frá þeim sjálfum og er samþykkt á félagslegum grunni þeirra aftur og aftur í nokkur ár. Þannig að þau félagasamtök sem hrossaræktendur hafa til að fara með sinn málarekstur hafa kallað eftir þessu sjálf, án þess að ég fullyrði það, en sjaldan er það að félagasamtök kalli endilega eftir skattahækkunum á sjálf sig. Þess vegna hefur það frekar styrkt mig í þeirri trú að þetta sé ekki endilega skattahækkun á hrossaútflytjendur heldur gjald á erlenda kaupendur til að njóta þeirra gæða sem íslenski hrossastofninn er. Það er svo aftur alveg einnar messu virði að fara út í umræðu hvort það sé rétt eða ekki og hvernig við [[Forseti hringir.]]eigum að hafa þetta fyrirkomulag um stofnverndarsjóð. Það er akkúrat þetta [[Forseti hringir.]]sem ég vildi draga fram og heyra hv. þingmann fara aðeins yfir.
Herra forseti. Algerlega hárrétt. Ég ætla ekki að draga dul á að samtökin sjálf hafa beðið og kallað eftir þessari hækkun. Það er líka bullandi ágreiningur, eins og kom fram á fundi nefndarinnar með það. Það eru stórir og miklir hrossaútflytjendur líka sem eru ósáttir við þetta. En hvað sem því líður og það er alveg hárrétt, ég tek undir með hv. þingmanni varðandi almenna samfélagslega ábyrgð að ef sköttum er varið skynsamlega í grunnþarfirnar og menntakerfi, velferðarkerfi o.s.frv., þá á enginn að skammast sín að greiða skatta. Ég held að við séum alveg sammála almennt um það. Hitt er síðan ljóst að það hefur viðgengist áður að aðrar atvinnugreinar hafa notað ríkissjóð og stjórnvaldsleiðina til þess að innkalla eða innheimta gjöld. Ég set spurningarmerki við það. Er það rétta leiðin í dag í nútímastjórnsýslu, að við séum að innheimta þau gjöld fyrir atvinnugrein með þessum hætti? Eins og kom fram á fundi, m.a. hjá ákveðnum gestum hjá okkur, er horft á þetta sem skattahækkun. Það er hægt að segja: Það eru nú útlendingarnir sem borga. Spurning líka um slíkt viðhorf. Eftir stendur að þetta eru aukaálögur á þá sem flytja út hross. Þetta er viðbótarhindrun fyrir þá, hvað sem menn segja, til að selja sína frábæru vöru. Ég kalla því eftir því og hefði viljað fá svör við því hvort þetta sé í lagi og í samræmi við lög um opinber fjármál og því líka að mér finnst það vera gamaldags að ríkisvaldið sé millifærsluaðili fyrir hagsmunasamtök atvinnurekenda í þessu. Þess vegna hef ég mínar efasemdir og þær eru bara nokkuð verulegar hvað þetta varðar.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir góða ræðu. Ég hjó eftir því að þingmaðurinn var að tala um að staldra við þegar þetta mál kom fyrir í nefndinni, ég hugsaði það líka á þeim tíma að staldra við og vera ekki með. Sérstaklega eftir umfjöllun í nefndinni vegna þessarar umræðu um skattahækkun og af hverju ríkið væri að véla með þetta sem millifærsluaðili og annað slíkt. Eftir umfjöllun þá komst ég að því að maður vildi halda þessu máli lifandi, halda þessum sjóði áfram í gangi með þeirri hvatningu að vinna að því að efla hann og finna nýjar leiðir. Þingmaðurinn spurði í ræðunni: Af hverju sér ekki greinin um þetta sjálf? Mér fannst hún í andsvari við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé koma með einhvers konar útskýringu á því. Hvernig hugsar þingmaðurinn þá leið? Sér þingmaðurinn einhverja leið í því hvernig greinin myndi sjá um þetta sjálf?
Herra forseti. Ég hefði frekar viljað, nákvæmlega út af þessu, í stað þess að fara núna í þessa breytingu, taka þetta skref, fara í raun í eintóma skattahækkun sem málið er, gjaldahækkun, að vinna hefði verið sett af stað til að skoða einmitt þessa þætti sem ég er að tala um: Skoða lög um opinber fjármál, getur greinin gert þetta sjálf, með hvaða hætti, á að leggja þetta á öll hross sem eru seld, öll folöld eða er hægt að fara aðrar leiðir? Ég efast ekki um að greinin sjálf er örugglega með einhverjar ákveðnar hugmyndir um það. Ég vil bara leyfa henni að ákveða það. Ég hef mínar efasemdir núna og fyrst og fremst vil ég kanna þetta vel. Ég undirstrika að ég virði sögu þessa sjóðs. Hann var mikilvægur á sínum tíma en ég held að við séum komin að ákveðnum tímamótum í þá veru að við eigum ekki að taka bara þetta skref að hækka skattinn heldur miklu frekar að stoppa og segja við greinina: Viljið þið skoða þetta mál betur, kæru vinir. Það er óeining meðal útflytjenda um þetta mál og ég held að það sé fyllsta ástæða til þess að ríkisvaldið stoppi og spyrji líka sjálft hvort við séum að fara réttu leiðina, nútímalegu leiðina og leiðina sem við teljum að sé lögum samkvæmt. Er hún það? Ég ítreka spurninguna: Er þetta mál samkvæmt lögum um opinber fjármál? Fyrir utan það að ég hef náttúrlega mínar efasemdir um þessa skattahækkun.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir þetta svar og í raun er ég ekkert ósammála henni í þessum spekúlasjónum, þessum hugsunum hennar. Ég var bara með þann vinkil að ég vildi ekki stoppa málið vegna þess að við værum að horfa til einhverra breytinga þótt við færum í þessa vegferð. Ég hef í raun ekki meira um það að segja, þakka bara hv. þingmanni fyrir svörin.
Herra forseti. Ég vil þakka sömuleiðis hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni, þingmanni Norðvesturkjördæmis fyrir framsöguna. Ég skil alveg hans efasemdir og ég skil líka það sjónarmið að vilja bara fara með málið áfram núna og síðan verði það tekið til endurskoðunar. Ég hefði viljað sjá þetta með öðrum hætti. Ég hefði líka viljað að þingmenn Sjálfstæðisflokksins stöldruðu aðeins við og spyrðu sig spurninga um prinsippin sem eru öll þarna og er hægt að spyrja sig um í þessu máli, sem er ekkert risastórt, en það er ágætt að pæla í því hvort þetta sé í samræmi við það sem ég hef verið að benda á, hvort það sé rétt að auka gjöld á þessu stigi í staðinn fyrir að fara í endurskoðun, hvort þetta standist og sé í samræmi við lög um opinber fjármál og nútímastjórnsýslu. Þetta eru mínar pælingar og ég held mig fast við það að ég vil gjarnan að þetta mál verði látið liggja og greinin sjálf greiði úr því.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka framsögumanni nefndarálits í þessu máli fyrir ágæta framsögu og yfirferð. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á lögum um útflutning hrossa, með síðari breytingum, gjald í stofnverndarsjóð. Eins og fram hefur komið í umræðum lítur fólk þann sjóð, utanumhald um hann og hvernig að honum er staðið misjöfnum augum. Menn eru ekki sammála hvort við erum að tala um skatt eða gjald og hvernig það er túlkað. Ég ætla ekki að fara í greiningu á því hvernig þingmenn horfa á hlutina, enda erum við sem betur fer þess eðlis að við erum ólík og lítum hlutina ekki alveg sömu augum. Ef ég gríp aðeins niður í inngang frumvarpsins er tilgangurinn með því að leggja til breytingar á 6. gr. laga um útflutning hrossa. Frumvarpið er samið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í samræmi við tillögur frá Bændasamtökum Íslands. Frumvarpið felur í sér að gjald fyrir hvert útflutt hross hækkar úr 1.500 kr. í 3.500 kr. Hér hafa komið fram sjónarmið um að aukið gjald muni breyta einhverju í útflutningi. Ég get ekki séð að 2.000 kr. ofan á heilt hrossverð og allt sem fylgir útflutningi á einu hrossi eða fleiri hrossum breyti öllu í því samhengi. Ég hef þann skilning að komið hafi fram krafa frá samtökum íslenskra hrossaræktenda um að þessu yrði svona fyrir komið. Ekki er að sjá að uppi sé bullandi ágreiningur, eins og hv. þingmaður tók til orða, þótt einhverjir séu ekki sammála nálguninni. Þetta er unnið á félagslegum grunni og samtök hrossaræktenda vilja hafa hlutina á þennan hátt. Mér finnst ekki óeðlilegt að við horfum til þess hvernig menn vilja sjá hlutina þarna. Ef við förum yfir það í hvaða verkefni peningarnir hafa farið er það mjög athyglisvert og eru fjöldamörg verkefni sem liggja fyrir. Ef ég skil það rétt greiða þeir kaupendur gjald sem flytja hrossið út og er það þá yfirleitt fólk sem býr annars staðar en á Íslandi sem greiðir í sjóðinn. Þeir hafa klárlega hag af því vegna þess að stór hluti upphæðanna í sjóðnum hafa farið til Hóla í Hjaltadal. Það hafa miklir peningar farið þangað og þar er náttúrlega setur íslenska hestsins. Þar fara fram miklar og merkilegar rannsóknir og þar er líka utanumhald um útgáfu efnis um íslenska hestinn, sem ber hróður hans víða. Við erum með mjög merkilega skepnu hér. Íslenskir bústofnar eru um margt sérstakir og við þekkjum öll eiginleika íslenska hestsins, fjölbreytta liti og gangtegundir. Það er því mikilvægt að við verndum íslenska hestinn og hafa peningar farið í styrki til námsmanna og verið stutt við nýsköpun og ýmsar framkvæmdir, jákvæðar og góðar. Um leið erum við að styrkja íslenskan landbúnað því að hrossarækt er hluti af íslenskum landbúnaði. Við þurfum að nýta landið og við þurfum að nýta ræktunina. Það þarf að slá tún og heyja fyrir hrossin. Ef ég tæpi á nokkrum rannsóknum og fer yfir í hvað aurarnir hafa runnið þá voru árið 2012 í gangi þjálfunarlífeðlisfræðirannsóknir á íslenska hestinum við Háskólann á Hólum. Í Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri var það staða upprunalandsins í alþjóðlegri ræktun íslenskra hrossa. Svo er það tilraunastöðin að Keldum sem fékk úthlutað í rannsóknir á þróun gammaherpessýkinga í hrossum. Það voru alla vega tvær úthlutunar árið 2013, þjálfunarlífeðlisfræðirannsóknir á íslenska hestinum við Háskólann á Hólum og svo hlutlægt mat á hreyfingum og gangtegundum íslenska hestsins. Ef við förum yfir árið 2014 var það tannheilbrigði íslenskra keppnishesta. Þá var önnur rannsókn í Landbúnaðarháskóla Íslands, mat á föstum hrifum sýninga við kynbótadóma íslenska hestsins og samanburðarhæfni kynbótadóma í mismunandi aðildarlöndum. Einnig er önnur rannsókn, þjálfunarlífeðlisfræðirannsóknir á íslenska hestinum, sem er áframhald. Þá erum við komin að árinu 2015. Ég ætla að leyfa mér að fara yfir þessar styrkveitingar því að ég held að máli skipti í hvað peningum er varið og mér sýnist þeim hafa verið vel varið. Árið 2015 eru áfram þjálfunarlífeðlisfræðirannsóknir á íslenska hestinum. Svo eru það Bændasamtök Íslands – WorldFengur, skeiðgen með DNA, framþróun við DNA-verkefni; erfðarannsókn á drómasýki í íslenska hestinum; þróun á kynbótamati íslenska hestsins; áhrif holdastigs íslenskra hesta á efnaskipti, þrek, jafnvægi í hreyfingum og endurheimt. Þá er það þýðing og prentun á knapamerkjabókum. Það er snjalltækjavæðing á worldfengur.com. Þar kemur að utanumhaldi á skrásetningunni og bókhaldinu um þetta allt saman. Svo er það könnun á mati á eiginleikanum vilji og geðslag í kynbótadómi í íslenskri hrossarækt. Við erum þá komin að árinu 2016. Það er virkni mismunandi méla og líffræðileg áhrif þeirra á munn hesta. Svo fær Tilraunastöð Háskóla Íslands að Keldum styrk í rannsókn á veiruskitu í folöldum. Svona mætti lengi telja, til að mynda hreyfingafræði íslenska hestsins, ræktun, þjálfun, velferð. Matís ohf. og Bændasamtökin standa fyrir fjölgun erfðamarka. Á Háskólanum á Hólum er erlend rannsókn með erlendri yfirskrift sem ég hugsa að ég láti hjá liggja að lesa upp. Þá er enn þýðing og prentun á knapamerkjabókum, sem er eitthvað sem þarf að vera í endurskoðun. Svo er það gagnabanki og upplýsingaveita um íslenskra hrossaliti. Það er mjög áhugavert og mikill áhugi fyrir því í ljósi þess að enn eru að koma fram nýir hrossalitir. Það hlýtur að vera töluvert áhugamál hjá mörgum að fylgjast með því og fara yfir það reglulega. Svo er það þróun ræktunarmarkmiðs og dómskerfi í íslenskri hrossarækt, þá erum við komin á árið 2017. Það er Tilraunastöðin að Keldum sem er með heilraðgreiningu á erfðaefni EHV-3 veiruræktar úr íslensku hrossi og Sögusetur íslenska hestsins með Íslenski hesturinn – þjóðarhesturinn, efling og uppgangur við fullveldi. Það á aldeilis vel við núna. Sögusetur íslenska hestsins gefur líka út Íslenski hesturinn – þjóðarhesturinn, útgáfa bókar um íslenska hrossarækt og hestamennsku. Það hlýtur að vera athyglisverð og góð bók af því að íslenski hesturinn hefur, eins og íslenska sauðkindin, sem er kóróna sköpunarverksins, lifað með okkur frá því við komum fyrst til landsins. Svo er það myndefni frá landsmóti, kaup og vinnsla á myndefni fyrir landsmót og vistun í WorldFeng. Það hlýtur að vera töluvert mikið utanumhald um það. Hér hef ég tæpt á einhverjum þeirra verkefna sem fjármunir úr sjóðnum hafa runnið til. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt. Ekki ætla ég að segja að ég sé fær um að gefa það út hvort hægt sé að hafa betri hátt á þessu með einhverju öðru fyrirkomulagi en þetta hefur klárlega skilað sér. Við þurfum að auka veg og virðingu íslenska hrossins og bera hróður þess um víðan völl og úti um heim. Það er mjög ánægjulegt að þetta gjald hefur, eðlilega, líka runnið líka til námsmanna sem vinna að ýmsum rannsóknum, sem er hluti af námi þeirra. Þeir hafa í rauninni stutt við nýsköpun, sem ég held að sé mjög jákvætt. Þetta kemur fram í frumvarpinu undir liðnum Tilefni og nauðsyn lagasetningar, hæstv. forseti: „Í 6. gr. laga um útflutning hrossa er mælt fyrir um gjaldtöku af hverju útfluttu hrossi og verður gjaldinu því ekki breytt nema með setningu laga. Hækkun gjaldsins er gerð að tillögu Bændasamtaka Íslands, en beiðni um hækkun gjaldsins barst ráðuneytinu fyrst í nóvember 2015 í kjölfar þess að Félag hrossabænda og fagráð í hrossarækt höfðu ályktað um það. Bændasamtök Íslands benda á að auknar tekjur muni efla sjóðinn til að takast á við þau verkefni sem honum er ætlað að styðja við, þ.e. að veita styrki til þróunar- og rannsóknarverkefna í hrossarækt.“ Þessu er klárlega fylgt eftir og þau verkefni sem ég hef talið upp eru sönnun þess að peningarnir hafa runnið til slíkra hluta. Eins og ég sagði áður er gjaldið að hækka úr 1.500 kr. í 3.500. Ég held að í heildarmyndinni og í kostnaði við útreikninga á hrossi sé það varla stórt og mér finnst hæpið að það verði einhver fyrirstaða eða hafi í för með sér breytingu á vilja fólks og löngun og getu til að flytja út hross í þeirri mynd, ég sé það ekki. Enda kemur fram í kaflanum um mat á áhrifum að talið er að frumvarpið muni hafa óveruleg áhrif á fyrirtæki og einstaklinga sem stunda útflutning á hrossum, með leyfi forseta: „Hækkun gjaldsins er talin óveruleg og mun hún því ekki hafa áhrif á heildareftirspurn eða einstaka markaði. Verði frumvarpið að lögum mun það ekki hafa áhrif á stöðu kynjanna, þar sem ákvæði þess koma ekki með misjöfnum hætti niður á fyrirtækjum eða einstaklingum. Frumvarpið hefur áhrif á útflytjendur hrossa en ekki liggja fyrir tölulegar upplýsingar um kynjahlutfall hrossaræktenda.“ Svo mörg voru þau orð. Ég hef lesið nefndarálitið, sem er stutt og laggott, og þar leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ég sé ekki annað en að ég muni styðja það þegar þetta mál kemur til afgreiðslu og treysti því að nefndin hafi farið vel yfir allar athugasemdir og allar umsagnir sem bárust. Þær sem ég hef skoðað og rennt yfir eru að stærstum hluta mjög jákvæðar og styðja frumvarpið. Komið hefur fram að stofnverndarsjóðurinn hefur undanfarin ár styrkt við mjög mikilvæg verkefni í íslenskri hrossarækt. Það er mikilvægt, það er jákvætt og það er gott. Ég vona að þetta mál fái framgang. Vissulega getum við haldið áfram að ræða málin og ekkert annað en sjálfsagt að gera það. Ef við sjáum einhvern flöt á því að gera þetta á annan eða betri eða skilvirkari hátt er ég meira en tilbúinn til að skoða það og taka þátt í því samtali.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið, síst í ljósi þess að þingmaðurinn sem var hér uppi, hv. þm. Þórunn Egilsdóttir, fór meira og minna með ræðuna mína þegar kom að styrkveitingum úr hinum fræga stofnverndarsjóð íslenska hestsins. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kallaði eftir því áðan að Sjálfstæðismenn tjáðu sig um þetta frumvarp og þess vegna finnst mér ástæða til að gera það. Eins og kom fram í andsvörum mínum áðan vakti þetta frumvarp athygli mína fyrst þegar það kom fram, ekki síst vegna þess að hér er verið að tala um gjald í stofnverndarsjóð. Ég hafði ekki hugmynd um hvað stofnverndarsjóður íslenska hestsins væri og vissi hreinlega ekki til þess að slíkur sjóður væri til. Ég mun greiða þessu frumvarpi atkvæði mitt þrátt fyrir að hér sé verið að tala um töluvert mikla hækkun á þessu gjaldi. Í prósentutölum er mjög mikið að fara úr 1.500 kr. í 3.500 kr. en ég tek undir það sem aðrir þingmenn hafa sagt um stóra samhengið. Þegar verið er að flytja út hross er það væntanlega vegna þess að virði þeirrar er töluvert og í þeim efnum held ég að 3.500 kr. séu ekki óyfirstíganleg upphæð. Eins og ég kom líka aðeins inn á í andsvari mínu finnst mér alltaf ástæða til að við hugum að því þegar við fáum svona mál inn á okkar borð og jafnvel oftar hvernig hægt er að taka til í lagasafninu okkar, ef svo má að orði komast. Ég velti hreinlega fyrir mér nauðsyn þessa sjóðs. Nú viðurkenni ég að ég hef ekki lagst yfir það mál, það kann vel að vera að þessi sjóður sé alveg gríðarlega mikilvægur en ég held að það sé full ástæða til að skoða það og ég tek undir það í nefndarálitinu þegar meiri hlutinn hvetur til þess að breytingarnar verði skoðaðar í samráði við þá sem starfa í greininni en mælir engu að síður með því að frumvarpið verði samþykkt óbreytt að svo stöddu. Hv. þm. Þórunn Egilsdóttir fór ágætlega yfir það hverjir hafa hlotið þessa styrki og það var eiginlega það sem ég hafði hug á að segja því að hér fá til að mynda mjög margar opinberar stofnanir styrki úr þessum sjóði. Háskólinn á Hólum er hér mikið, Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri, Tilraunastöð Háskóla Íslands að Keldum, aftur Háskólinn á Hólum, Landbúnaðarháskólinn, einhverjir einstaklingar, Landbúnaðarháskólinn, Háskólinn á Hólum, Bændasamtök Íslands sjálf sem samt sem áður halda utan um þetta, Bændasamtök Íslands aftur, Háskólinn á Hólum, Bændasamtök Íslands, einstaklingar, Tilraunastöð Háskóla Íslands að Keldum, Háskólinn á Hólum, Bændasamtökin og Matís, Háskólinn á Hólum, Bændasamtök Íslands, Tilraunastöð HÍ, Sögusetur íslenska hestsins tvisvar sinnum, landsmótið og svo aftur Bændasamtök Íslands. Mér finnst ástæða til að við veltum fyrir okkur hvort þetta sé besta fyrirkomulagið til að styrkja þau góðu verkefni sem þarna eru. Ég efast ekki um að það er örugglega verið að vinna mjög góð verkefni. Ég vil bara ítreka það sem ég hef sagt hér áður, að þegar kemur að því að við erum með opinbera styrki til að veita í góð verkefni, hvort sem það er nýsköpun eða þróun, rannsóknir eða annað, er mikilvægt að þetta umhverfi sé skýrt og einfalt, fólk viti hvert eigi að sækja, það séu ekki margir sjóðir úti um allt sem allir kosta töluverðu til í að halda utan um sjóðina, við að fara yfir umsóknir, leggja mat á þær og annað þess háttar, heldur væri einfaldara, betra og skilvirkara ef það væru færri aðilar með skýrar reglur og þar af leiðandi væri kostnaðurinn minni í hverju tilfelli fyrir sig við yfirferð umsókna og annað. Það er fyrst og fremst það sem ég vildi koma á framfæri og ég ítreka það sem kemur fram í nefndarálitinu, að það sé ástæða til að endurskoða þetta fyrirkomulag í heild sinni. Þá langar mig að velta líka upp tilurð sjóðsins og hvort fleiri stofnverndarsjóðir séu til, þá ekki endilega vegna hrossa heldur annarra búfjártegunda, og hvort það megi horfa á einhverja samþættingu og sameiningu slíkra sjóða.
Forseti. Í 14. gr. stjórnarskrár Íslands segir: „Ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál.“ Ráðherraábyrgð er nánar skilgreind í lögum nr. 4/1963. Í þeim lögum kemur fram að ráðherra getur verið gerður ábyrgur fyrir því t.d. að misbeita stórlega valdi sínu eða ef hann leitar ekki samþykkis Alþingis þegar það er skylt samkvæmt stjórnarskrá. Í athugasemdum við frumvarp til laga um ráðherraábyrgð kemur fram, með leyfi forseta: „Það er skiljanlegt, að nú á tímum, eftir að þingræðisreglan er viðurkennd, vakni sú spurning, hvort þörf sé á sérstökum ráðherraábyrgðarlögum. Með öðrum orðum, hvort þinglega ábyrgðin sé ekki nægileg vörn gegn misbeitingu valds af hálfu ráðherra, og hvort ekki séu nægilegar refsiheimildir, að því er ráðherra varðar, í ákvæðum almennra hegningarlaga. Þinglega ábyrgðin veitir ráðherra vissulega mikið aðhald, og samkvæmt þingræðisreglunni getur Alþingi eða meiri hluti þess hvenær sem er, losað sig við misvitran ráðherra. Lagalegu ábyrgðinni má þó aldrei sleppa. Að sjálfsögðu er ekki ástæða til, að aðrar reglur gildi um embættisbrot ráðherra heldur en um samkynja brot annarra embættis- og sýslunarmanna […] En staða ráðherra er svo sérstæð, að þeir geta orðið sekir um það misferli í starfi, sem vart eða ekki er hugsanlegt hjá öðrum opinberum starfsmönnum. Hinar sérstöku embættisskyldur ráðherra hafa naumast verið hafðar í huga við samningu almennra hegningarlaga. Sýnist því þrátt fyrir allt vera þörf á sérstökum ráðherraábyrgðarlögum, þar sem hegning er lögð við þeim brotum, sem óttast má af ráðherra sérstaklega og ákvæði almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi ná ekki til.“ Ekki er annað að sjá en að þau rök gildi enn. Forseti. Við höfum orðið vitni að því að þinglega ábyrgðin virkar ekkert rosalega vel. Stólarnir eru mikilvægari en að ráðherra beri ábyrgð á verkum sínum. Spurningin sem vaknar í kjölfarið er því risastór: Ef ráðherrar þurfa ekki einu sinni að bera ábyrgð gagnvart þinginu, hvernig geta þeir þá lent í því að bera ábyrgð gagnvart landsdómi? Ég tel að allir geti giskað á svarið. Það gerist bara á pólitískum forsendum að loknum kosningum þar sem nýr meiri hluti tekur við stjórn. Hér ber að árétta að ef nýr meiri hluti myndi ákveða að sækja ráðherra fyrri ríkisstjórnar til saka þá væru það ekki nauðsynlega pólitískar ofsóknir. Ástæður slíks málflutnings geta verið vel rökstuddar og málefnalegar. Staðreyndin er bara sú að við virðumst ekki geta látið ráðherra bera þinglega ábyrgð og ásýnd málaferla byggð á lögum um ráðherraábyrgð verður alltaf á pólitískum forsendum, sem kastar rýrð á málsmeðferð og niðurstöðu. Í eina skiptið sem landsdómur hefur verið kallaður saman má segja ýmislegt um málsmeðferðina. Sumir hallmæla málsmeðferðinni á meðan aðrir hrósa henni. Hér ber að hafa í huga að báðir geta haft rétt fyrir sér. Niðurstaða dómsins er hins vegar óvefengjanleg. Það hefur ítrekað verið reynt að finna hnökra á niðurstöðu landsdóms en dómurinn hefur alltaf staðið af sér slíkar atlögur. Á þeim forsendum er auðvelt að segja að landsdómi sé treystandi, þótt erfitt sé að alhæfa út frá einu dæmi. En það er augljóslega aðkoma Alþingis sem er vandamálið og tengist skorti á þinglegri ábyrgð. Því er spurningin: Er raunhæft að landsdómur sé úrræði sem hægt er að kalla til miðað við ásakanir um pólitíska misnotkun gagnvart því hvernig kallað er og hefur verið til landsdóms? Þann 6. mars 2017 sagði forseti Íslands í viðtali um landsdóm, með leyfi forseta: „Látum þetta okkur að kenningu verða enda hygg ég að enginn vilji hafa ákvæði um landsdóm í stjórnarskránni. Finnið þann sem vill að málum verði hagað með sama hætti í framtíðinni. Ég efast um að ykkur takist það.“ Í grein Vísis frá 5. febrúar 2018 er haft eftir Björgu Thorarensen, prófessor í stjórnskipunarrétti við lagadeild Háskóla Íslands, með leyfi forseta: „Á meðan ekkert annað kemur í staðinn fyrir landsdómsfyrirkomulagið sem stjórnmálamenn hafa sagt úrelt er í rauninni verið að lýsa því yfir að ráðherrar séu friðhelgir gagnvart ákærum fyrir embættisbrot.“ Staðan er alvarleg, grafalvarleg. Það má færa rök fyrir því að klúður á skipan dómara í Landsrétt, að fela skýrslu fyrir kosningar og skipa stöður í skiptum fyrir greiða varði lög um ráðherraábyrgð. Það er hins vegar engin lausn í augsýn á stjórnarskrárbreytingum og því sitja hér í friðhelgi ráðherrar í skugga þess sem er kallað úrelt stjórnarskrárákvæði, heppilegt fyrir þá, sem leiðir mig að annarri spurningu. Ef fyrir liggur grunur um brot á lögum um ráðherraábyrgð, til hvaða úrræða er hægt að grípa til að fá úr því skorið? Forseti. Því hefur verið haldið fram að fyrningarákvæði laga um ráðherraábyrgð gerir það að verkum að lítill tími er fyrir nýtt þing að afloknum kosningum, hvort ákveða skuli kalla saman landsdóm. En í dag er öðruvísi háttað til. Í 14. gr. laga um ráðherraábyrgð segir, með leyfi forseta: „Málshöfðun eftir lögum þessum getur eigi átt sér stað, ef 3 ár líða frá því, er brot var framið án þess að Alþingi hafi samþykkt ályktun um málshöfðunina. Sök fyrnist þó aldrei fyrr en 6 mánuðir eru liðnir frá því, að næstu reglulegu alþingiskosningar, eftir að brot var framið, fóru fram.“ Vert er að benda á [[Forseti hringir.]]að á Íslandi hafi ekki farið fram reglulegar alþingiskosningar frá árinu 2013. Það gerir að verkum að embættisfærslur Gunnars Braga Sveinssonar sem utanríkisráðherra árið 2014, sem hafa verið til umfjöllunar undanfarna viku, eru ekki enn fyrndar. Því er spurning hvort ekki þurfi að hafa halda áfram að tala um landsdóm á öðrum [[Forseti hringir.]]vettvangi þegar þessari sérstöku umræðu er lokið. Verðum við ekki þrátt fyrir allt [[Forseti hringir.]]að nota þau lög sem til okkur standa?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á ákvæðum laga um landsdóm og ráðherraábyrgð. Hv. þingmaður spyr hvort það sé raunhæft að landsdómur sé úrræði sem hægt er að kalla til miðað við þær ásakanir sem hafa verið uppi um pólitíska misnotkun gagnvart því hvernig kallað hefur verið til landsdóms. Þetta fyrirkomulag hefur auðvitað verið mjög til umræðu, ekki síst eftir að landsdómur var kallaður saman fyrsta sinn sem mörgum hér eru í fersku minni. Það er rétt sem kom fram í máli hv. málshefjanda að það hafa margir, og þeirra á meðal ég, verið á því að æskilegt væri að breyta því fyrirkomulagi sem stjórnarskráin mælir fyrir um í 14. gr., þ.e. ráðherrar bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ráðherraábyrgð er ákveðin með lögum. Alþingi getur kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Landsdómur dæmir þau mál. Þessi atriði eru síðan útfærð í lögum um landsdóm, nr. 3/1963, og lögum um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963. Það breytir því ekki þó að hv. þingmaður hafi rætt um stjórnarskrárákvæði. Það hefur oft verið rætt um þetta í tengslum við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Björg Thorarensen hefur til að mynda bent á það í bók sinni um stjórnskipunarrétt að það mætti gera ýmsar breytingar á lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm án þess að breyta stjórnarskrá, en þar segir að ekkert standi því í vegi að heildarendurskoðun fari fram á lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm. Þar segir raunar líka að slík endurskoðun sé tímabær vegna réttarþróunar í sakamálaréttarfari á meira en hálfri öld frá setningu laganna og breyttra viðhorfa um kröfur sem gerðar eru til forms og efnis refsiheimilda. Í bók sinni veltir hún sömuleiðis því upp að það mætti skilgreina betur hvað felist í embættisbrotum ráðherra, láta sitja við að ákvæði almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi gildi um ráðherra og mögulegt væri líka breyta aðferðum við val dómenda eða jafnvel fela fullskipuðum Hæstarétti taka við hlutverki dómsins eins og í Svíþjóð og fleiri ríkjum. Það er því mikilvægt að hafa í huga að ef við viljum breyta þessu fyrirkomulagi er ekki eina leiðin að fella það burt úr stjórnarskrá, það má einfaldlega að endurskoða lög um ráðherraábyrgð og landsdóm. Í frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár sem byggðist á tillögum stjórnlagaráðs var lagt til að ákæruvald Alþingis og landsdómur yrðu aflögð, en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd myndi ákveða að undangenginni könnun hvort hefja ætti rannsókn á meintum embættisbrotum ráðherra og myndi þá skipa saksóknara til að annast rannsóknina. Það sem ég get sagt af umræðu og ummælum formanna flokkanna sem hafa setið á fundum um stjórnarskrárendurskoðun bendir margt til þess að það sé vilji til að breyta þessu fyrirkomulagi, hvort sem er í stjórnarskrá eða í lögum, og forseti Íslands hefur einnig lýst viðhorfum í þá veru að tímabært sé að endurskoða þessi lög. Það er rétt sem hér kom fram í máli málshefjanda að Mannréttindadómstóllinn úrskurðaði í máli fyrrverandi forsætisráðherra, í máli Geirs H. Haardes gegn íslenska ríkinu, og niðurstaða dómstólsins var að 6. gr. mannréttindasáttmálans og 7. gr. hefðu ekki verið brotnar, þ.e. reglurnar um réttláta málsmeðferð og skýrleika refsiheimilda, þannig að við höfum fengið þá staðfestingu hjá Mannréttindadómstólnum. En það breytir því ekki að þetta fyrirkomulag er auðvitað komið til ára sinna og ég tel fulla ástæðu til að endurskoða það. Ef grunur varðar brot á lögum um ráðherraábyrgð er óumdeilt að slík mál lúta aðeins málshöfðunarvaldi Alþingis og lögsögu landsdóms. Lög um ráðherraábyrgð eru sérlög gagnvart hegningarlagakaflanum um brot í opinberu starfi, en hins vegar girða þau kannski ekki endilega fyrir - nú tek ég það fram að ég er ekki löglærð - að héraðssaksóknari geti höfðað slíkt mál á grundvelli hegningarlaganna einna. Hv. þingmaður nefnir hér fyrningartímann sömuleiðis, en hann myndi teljast vera skemmri fyrir brot ráðherra í starfi en annarra opinbera starfsmanna. Það er rétt að halda því til haga að núverandi kerfi á sögulegar rætur aftur til 19. aldar. Það verður til áður en þingræði kemst á, sem sagt við stjórnskipan þar sem ráðherra sótti umboð sitt til konungs en ekki til meiri hluta þings. Því var þetta á þeim tíma þýðingarmikið úrræði fyrir þingið til þess að koma fram ábyrgð á hendur ráðherra sem sat ekki í umboði þingsins. Ég tel, til þess að svara þessu stuttlega, þessu flókna og yfirgripsmikla máli sem við þyrftum lengri tíma til að ræða, að já, þessi lög eru komin til ára sinna. Ég tel fulla ástæðu til að ræða breytingar bæði á stjórnarskrá og lögum um þessi mál. Þar með er ég ekki að segja að tómið eigi að taka við, heldur eigum við að leggjast yfir það hvernig fyrirkomulag við viljum sjá, líta til reynslu annarra landa í því og þeirra fræðimanna sem um þetta hafa fjallað. En ég tel hins vegar að lögin beri um margt vitni um uppruna sinn frá þeim tíma sem þau rekja rætur til.
Frú forseti. Ég vil nýta mínar tvær mínútur í þessari gagnlegu umræðu til að ræða efni frumvarps sem bíður umræðu í þinginu og ég er fyrsti flutningsmaður að, um breytingar á lögunum um ráðherraábyrgð. Efni frumvarpsins tekur til ábyrgðar ráðherra gagnvart Alþingi ef hann greinir rangt frá, gefur þingmönnum og þinginu villandi upplýsingar eða leynir upplýsingum sem mikilvægar eru fyrir meðferð mála á Alþingi. Sambærileg frumvörp hafa verið lögð fram áður en ekki náð fram að ganga. Þessi breyting er liður í því að styrkja þingræðið og eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Lög um ráðherraábyrgð kveða á um ábyrgð ráðherra á stjórnarframkvæmdum og hvenær megi krefja ráðherra ábyrgðar. Meginreglan er sú að það skuli gert ef ráðherra hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Lög um ráðherraábyrgð taka ekki sérstaklega til ábyrgðar ráðherra varðandi upplýsingagjöf til Alþingis. Ákvæði 54. gr. stjórnarskrárinnar tryggir þingmönnum rétt til að óska upplýsinga frá ráðherrum. Ákvæðið hefur verið talið fela í sér rétt þingmanna til fyrirspurna og skýrslubeiðna. Í því felst hins vegar ekki almenn upplýsinga- og sannleiksskylda ráðherra gagnvart Alþingi. Ein af ábendingum rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008, var að Alþingi hefði ekki náð að rækja eftirlitshlutverk sitt með handhöfum framkvæmdarvaldsins með öflugum hætti. Undir þetta tók þingmannanefnd sem fjallaði um skýrsluna. Lögð var áhersla á að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og m.a. lagt til að þingskapalög, lög um ráðherraábyrgð og landsdóm, yrðu endurskoðuð með þetta að leiðarljósi, en staðið hefur á því er varðar ráðherraábyrgð og landsdóm. Ég tel að skoða eigi hvort leggja skuli niður landsdóm og að ráðherrar sæti ábyrgð fyrir almennum dómstólum.
Hæstv. forseti. Það mál sem hér er til umræðu hefur af og til komið upp í umræðum á þingi á síðustu árum og má segja að verið hafi nokkur samhljómur um að ástæða væri til að endurskoða það fyrirkomulag sem nú er að gildandi lögum. Eins og hér hefur verið rakið gerir stjórnarskráin ráð fyrir því að fyrir hendi séu lög um ráðherraábyrgð og að fyrir brot á þeim skuli réttað fyrir landsdómi. En eins og fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra breytir það ekki því að jafnvel að óbreyttri stjórnarskrá væri hægt að fara í endurskoðun á lögunum um ráðherraábyrgð og lögum um landsdóm og breyta því fyrirkomulagi jafnvel verulega. Ég held að mér sé óhætt að segja að ein af helstu ástæðunum fyrir því að mönnum hefur kannski ekki orðið mikið úr verki á síðustu árum í sambandi við endurskoðun á þessum lögum sé sú tilfinning sem sat eftir landsdómsmálið 2010 og seinni hluta þess sem fór fram í þinginu í ársbyrjun 2012, því að fá mál hafa skilið eftir sig meiri sárindi og erfiðleika, held ég, í íslenskri pólitík en sú atburðarás öll. Ég var mjög gagnrýninn á þá ákvörðun meiri hluta Alþingis á þeim tíma að ákæra á grundvelli þessara laga og þar var um fleiri. En ég held að bæði þeir sem stóðu að ákærunni á sínum tíma og þeir sem börðust gegn henni hafi með vissum hætti verið nokkuð [[Forseti hringir.]]vígamóðir eftir þær aðfarir allar, og veigra sér kannski þess vegna við því að fara í þá endurskoðun sem óhjákvæmileg er á þessu sviði.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem er mjög tímabær og mjög nauðsynleg. Alla vega fyrir leikmann lítur það þannig út að ráðherrar séu út af fyrir sig stikkfrí þegar kemur að stjórnarathöfnum. Við höfum dæmi um að ráðherrar hafi brotið lög, fengið á sig hæstaréttardóma og setið keikir eftir. Ég man í fljótu bragði t.d. eftir fyrrverandi umhverfisráðherra sem braut skipulagslög og ég man eftir fyrrverandi forsætisráðherra sem braut jafnréttislög og báðar sátu þar í embætti eftir sem áður og sitja jafnvel enn. Það er því mjög tregt að hugsa til þess hvað til þurfi til að ábyrgð ráðherra á gjörðum sínum og undirmanna sinna verði meira en orðin tóm. Það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni rétt áðan, að reynsla manna af því eina tilviki þegar landsdómur var virkjaður veldur því að menn sitja alla vega eftir með óbragð í munni, ég held að óhætt sé að fullyrða það. Og það væri rétt að rifja upp með ákveðnu millibili hvernig sú niðurstaða var fengin fram hér í þingsal að vísa máli eins ráðherra, fyrrum forsætisráðherra, til landsdóms á sínum tíma vegna þess að þar var atburðarásin hönnuð í þá átt að fyrrverandi forsætisráðherra yrði einn sendur fyrir landsdóm. Síðan er rétt að benda á að Miðflokkurinn hefur lagt fram þingsályktunartillögu um þetta mál þar sem fram kemur að jafnvel sé ástæða fyrir Alþingi til að biðjast afsökunar eða fyrirgefningar á þeim málatilbúnaði öllum vegna þess að dómsorð landsdóms í einu smáatriði af sex eða sjö ákæruatriðum er hverjum manni skiljanlegt sem les t.d. skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Það var ekki hægt á þessum tíma að halda ríkisstjórnarfundi [[Forseti hringir.]]af því að ríkisstjórnin míglak.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við um ráðherraábyrgð og landsdóm, þ.e. mögulegar leiðir til að fá úr því skorið hvort ráðherra hafi brugðist embættisskyldum og ábyrgð. Eins og kunnugt er skiptist ábyrgð ráðherra í tvennt, pólitíska ábyrgð og lagalega ábyrgð. Ég tel, eins og hér hefur komið fram, að flestir Íslendingar séu ósáttir við þá leið sem við höfum nú, landsdóm. Hann er barn síns tíma og það hefur mikið breyst í eftirliti með framkvæmdarvaldinu frá því að lög um landsdóm voru sett 1963. Við höfum hins vegar of lítið rætt um það hvað eigi að koma í staðinn fyrir landsdóm og hvort þörf sé fyrir sérstakan dómstól, eða hvort þeir dómstólar sem fyrir eru í landinu geti tekið að sér hlutverkið. Þegar lög um ráðherraábyrgð voru sett taldi löggjafinn nauðsynlegt að fjalla um refsiábyrgð ráðherra fyrir sérdómstóli vegna þeirrar sérstöðu sem störf ráðherra hefðu, en ég held að það sé rétt að horfa til þess hvernig þetta er í nágrannalöndum okkar eins og nokkrir hafa komið inn á hér. Í Danmörku hefur pólitísk og lagaleg ábyrgð ráðherra að vissu leyti runnin saman í eitt þannig að þingið hefur jafnan kannað hvort skilyrði fyrir lagalegri ábyrgð ráðherra sé til staðar, t.d. með því að óska eftir lögfræðilegri úttekt og það er byggt á því hvort látið sé reyna á pólitíska ábyrgð. Í Noregi dæmir ríkisréttur á einu dómstigi í þeim málum sem Stórþingið höfðar gegn ráðherrum, þingmönnum eða hæstaréttardómurum fyrir brot þessara manna á embættisskyldum. En mér sýnist að það sé almennt álit og ég er á þeirri skoðun að leggja eigi niður landsdóm og breyta lögum um landsdóm og ráðherraábyrgð. Spurningin er bara hvernig við tökum næstu skref.
Frú forseti. Okkur Íslendingum hættir oft til að fara annað hvort í ökkla eða eyra þegar við ræðum mál. Við höfum haft ákvæði um landsdóm og ráðherraábyrgð býsna lengi. Það hefur einu sinni á það reynt og þá eru fyrstu viðbrögð að lýsa því yfir að þetta sé ómögulegt og verði að afleggja það. Ég er ekki alveg viss um að það séu rétt viðbrögð. Hins vegar getur maður svo sem skilið að fólk margt spyrji til hvers þurfi þetta mikla regluverk um ábyrgð ráðherra og stjórnmálamanna yfir höfuð þar sem þeir virðist vera einstaklega lagnir við að víkja sér undan slíkri ábyrgð. Ég held að aðalatriðið í þessu sé að skilja rækilega á milli annars vegar hinnar lagalegu ábyrgðar, þ.e. refsi- og bótaábyrgðar vegna embættisverka ráðherra, og hins vegar hinnar pólitísku ábyrgðar. Ég held hins vegar varðandi hina pólitísku ábyrgð að þar muni það geta haldist í hendur við það hvort við getum fetað okkur inn á þá braut að menn axli í raunveruleikanum hina pólitísku ábyrgð, þ.e. tali um að axla hana en geri það í raun ekki. „Öxlunin“, ef svo má að orði komast, hefur þá enga þýðingu, hún breytir ekki nokkrum sköpuðum hlut. Gert er gert og viðkomandi ráðherra heldur áfram. Þannig að ég held að það væri stórt skref ef við gætum fetað okkur inn á þá braut að það þætti eðlilegt og sjálfsagt að menn axli í raunveruleikanum hina pólitísku ábyrgð. Eftir því sem siðferði og mannasiðir í pólitík verða sterkari og algengari, þeim mun minni þörf verður fyrir hinar hörðu reglur.
Virðulegi forseti. Stundum hugsa ég eitthvað annað en flestir aðrir við tilteknar uppákomur. Til dæmis þegar lesnar eru fréttir um orð hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar og Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar í Klaustursupptökunum svokölluðu um sendiherrastöður þá myndu sennilega flestir hugsa „spilling“. Ég hugsa: „ábyrgðarleysi“. Ég hugsa undantekningarlítið um ábyrgðarleysi þegar ég hugsa um íslensk stjórnmál almennt. Mér finnst ábyrgðarleysi beinlínis einkenna íslensk stjórnmál. Ef ég þyrfti að lýsa þeim í einu orði þá myndi ég nota þetta orð, ábyrgðarleysi. Hæstv. dómsmálaráðherra sagði á sínum tíma í útvarpsviðtali þar sem ég var reyndar viðstaddur að ábyrgðin fælist í því að halda kosningar og mæta í viðtöl. Það er þar sem pólitísk ábyrgð þýðir á Íslandi, það að vera lýðræðisríki þar sem til eru fjölmiðlar. Það er standardinn sem settur er um pólitíska ábyrgð í íslenskum stjórnmálum. Höfum það á hreinu. Og þetta kemur ekki bara frá einhverjum handahófskenndum þingmann úti í bæ, þetta er frá sitjandi hæstv. dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, og er ekki við öðru svo sem að búast frá þeim flokki. Það gleður mig að hæstv. forsætisráðherra taki vel í að breyta stjórnarskrá og lögum í sambandi við landsdóm og ráðherraábyrgð. En ég hygg að sá metnaður sem ég tel vera einlægan sé til kominn vegna þess að hún tilheyrir flokki sem er ekki vanur því að vera í stjórn. Þegar flokkur er vanur því að vera í stjórn og telur það vera eðlilegan hluta af íslenskri pólitík að vera í stjórn, og að sjálfsögðu er ég að tala um Sjálfstæðisflokkinn, þá trúi ég ekki að það sé nokkur metnaður fyrir því að hafa þetta kerfi í lagi, vegna þess að eftir stendur að vandinn er sá að þeir sem þurfa að breyta lögunum eru ráðherrarnir sjálfir, vegna þess að þeir eru jú í meiri hluta, með meiri hluta þingsins. Það eru þeir sem verða fyrir valdinu sem þurfa að setja reglurnar um það. Það er afskaplega heppilegt þegar maður er við stjórnvölinn áratugum saman að hafa kerfi sem virkar ekki til þess að veita sér aðhald, eins og t.d. landsdómskerfið er í dag. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra til dáða í þessu, fagna undirtektum ráðherrans við því að þetta þurfi að laga, en minni bara á það að saga íslenskra stjórnmála [[Forseti hringir.]]og einkenni íslenskrar pólitíkur er ábyrgðarleysi og aftur ábyrgðarleysi og við verðum að laga það.
Forseti. Lýðræði er versta tegund stjórnarfars sem til er fyrir utan allar hinar. Þetta er ein af þeim fjölmörgu tilvitnunum sem ranglega eru eignaðar Winston Churchill. Þetta á að sumu leyti við í landsdómsmálinu. Öll samfélög standa í raun og veru frammi fyrir spurningunni: Hvaða kerfi eigum við að hafa til að taka á því ef ráðherrar brjóta af sér í starfi? Hugmyndin um að ekki eigi að gera neitt, að almenningur sé í raun og veru dómstóllinn, þetta komi bara allt í ljós í næstu kosningum og við þurfum ekkert að taka ábyrgð á gjörðum okkar á ráðherrastóli fyrr en að næstu kosningum kemur, er einfaldlega ekki nógu góð. Hún særir réttlætiskennd ansi margra. En við viljum heldur ekki sjá kerfi þar sem fólk keppist við að klaga pólitíska andstæðinga sína til almennra löggæsluyfirvalda með allri þeirri hættu sem því fylgir á pólitískri misbeitingu ákæru- og dómsvaldsins. Við þurfum samt kerfi sem virkar. Við höfum sem samfélag farið landsdómsleiðin sem gerir ráð fyrir ferli sem er flókið að setja af stað og er ekki notað af léttúð. Hér hefur mörgum hv. þingmönnum orðið tíðrætt um að kerfið virki ekki og að dæmi sem við höfum um það sýni það. Ég get að mörgu leyti tekið undir það. Ég get að mörgu leyti tekið undir nauðsyn þess að við uppfærum þetta kerfi okkar í takt við nútímastjórnarhætti. Hvernig við getum slípað ferlið í ljósi reynslunnar er eitthvað sem við verðum að gera saman. Það er eitthvað sem hæstv. forsætisráðherra hefur ekki bara boðað heldur hefur sagt að verið sé að vinna að. Rætt hefur verið um að hægt sé að endurskoða lög um ráðherraábyrgð og landsdóm. Það er vel, því að eins og ég segi er það eitthvað sem við þurfum að uppfæra í takt við nútímastjórnarhætti.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir að hefja máls á þessum vangaveltum um landsdóm og ráðherraábyrgð. Þetta er gríðarlega mikilvæg umræða. Hvar liggur ábyrgð ráðherra? Ef ekki með lögum um landsdóm og lögum um ráðherraábyrgð má segja að við séum að lýsa því yfir að þessi tiltekni hópur sé friðhelgur. En ráðherrar eru ekkert friðhelgir af því að við höfum lög, þau eru í gildi. Í 2. gr. laga um ráðherraábyrgð segir, með leyfi forseta: „Ráðherra má krefja ábyrgðar samkvæmt því, sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum, fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu.“ Svo kemur fram í 6. gr., með leyfi forseta; „Hver ráðherra ber ábyrgð á stjórnarerindum þeim, sem út eru gefin í hans nafni …“ Þetta eru gildandi lög, frú forseti, landslögin okkar, og enginn hér á Alþingi hefur gert neinn reka að því að fella þessi lög úr gildi. Þá má velta fyrir sér: Er þetta eini þjóðfélagshópurinn, ráðherrar, sem ekki þarf að fara að lögum? Af því að þetta eru lög. Það er vont þegar við sendum þau skilaboð út í samfélagið að þessi eini þjóðfélagshópur þurfi ekki að fara að gildandi lögum.
Hæstv. forseti. Í framhaldi af því sem ég sagði í fyrri ræðu vildi ég koma nánar inn á að við endurskoðun á því fyrirkomulagi sem gildir um þetta efni þurfum við að spyrja okkur ákveðinna grundvallarspurninga. Það eru grundvallarspurningar í fyrsta lagi um það hvaða atriði það eru nánar sem við teljum að eigi undir sérlög um refsiábyrgð ráðherra, hvaða atriði eiga þá undir önnur lög, aðra refsilöggjöf í landinu, ef um slík brot er að ræða og síðan skilsmuninn á milli lagalegrar ábyrgðar annars vegar og pólitískrar ábyrgðar hins vegar, sem ég held að menn megi ekki gera lítið úr. Pólitísk ábyrgð getur birst á ýmsan hátt, m.a. í því aðhaldi sem menn verða fyrir í ráðherradómi sínum á þingi, í fjölmiðlaumfjöllun, almennri þjóðfélagsumræðu og síðan með reglulegu millibili í kosningum. Pólitíska ábyrgðin getur birst á ýmsan hátt og það er ekki einhlítt að líta til vantrausts eða úrslita í vantraustsatkvæðagreiðslum í þeim efnum. Hin hliðin sem við þurfum að velta fyrir okkur, ef við erum að velta fyrir okkur sérreglum um ráðherraábyrgð að lögum eða refsiábyrgð ráðherra að lögum, er hvort það fyrirkomulag sé heppilegt sem við búum við í dag, þar sem ákvörðun um saksókn er í höndum þingsins, að stjórnmálamenn taki ákvarðanir um málsókn í refsilögum hver á hendur öðrum. Ég tel að svo sé ekki og tel að við verðum á einhvern hátt að hanna kerfi sem kemur okkur undan þeirri stöðu, sem við höfum [[Forseti hringir.]]að mínu mati vonda reynslu af.
Hæstv. forseti. Mig langar til að þakka málshefjanda, hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, fyrir að bera þetta upp. Ég held að umræðan sé þörf. Hér er spurt um landsdóm í þremur liðum og stutta svarið við þeim er, ef ég má, já við fyrstu spurningunni og einnig við þeirri þriðju. Eru lög um ráðherraábyrgð úrelt þar sem réttað er fyrir landsdómi? Eins og hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, kom inn á, þá eru lögin yfir hálfrar aldar gömul og menn sóttu ráðherradóm sinn til konungs. Ég held að það segi allt sem segja þarf. Við erum með ráðherra hér í dag sem sækja ekki ráðherradóm sinn til þjóðarinnar í þeim skilningi heldur eru þeir skipaðir af flokkunum. Og við erum líka með nokkur dæmi þess að ráðherrar hafi verið skipaðir í embætti án þess að vera kjörnir af þjóðinni. Það eru dæmi um það að ráðherrar hafi brotið lög, setið sem fastast og jafnvel tekið sæti aftur eftir að hafa staðið upp úr ráðherrastóli í reglubundnum kosningum. Og hvar er línan dregin við slíkt lögbrot? Í lögum um ráðherraábyrgð eru nokkrar greinar. Í 10. gr. segir að ráðherra verði sekur eftir lögunum, með leyfi forseta, „ef hann misbeitir stórlega valdi sínu enda þótt hann hafi ekki beinlínis farið út fyrir embættismörk sín“. Í 11. gr. segir: „Brot gegn lögum þessum varða, eftir málavöxtum, embættismissi, sektum eða fangelsi allt að tveimur árum.“ Er það þegar ráðherrar fara gróflega út fyrir embættisverk sín? Brjóta lög? Eða er það þegar menn svara ekki fyrirspurnum sem til þeirra er beint frá þjóðkjörnum þingmönnum? Ég held að þetta veki upp margar spurningar og ég held að það sé algjörlega tímabært að við tökum þetta til gagngerrar endurskoðunar.
Frú forseti. Hér ræðum við mál sem er gríðarlega mikilvægt. Það varðar ábyrgð ráðherra á þeim verkum sem þeir sinna, og svo landsdóm, það fyrirkomulag sem úrskurðar um lagalega ábyrgð. Ég vil taka undir með hæstv. forsætisráðherra að þetta er fyrirkomulag sem á sér langa sögu og sá hluti sem við megum ekki rugla saman er stjórnskipan, stjórnarskrá annars vegar og hins vegar lög. Það er heimild til þess að endurskoða lög um landsdóm. Ég treysti því að það verði gert um leið og við vinnum áfram að þeirri pólitísku ábyrgð sem núverandi ríkisstjórn og hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, hafa unnið hörðum höndum að með skipun nefndar um traust á Alþingi. En í rauninni snýst málið kannski um, og ég tek undir með hv. þm. Birgir Ármannssyni, að Alþingi ákveði hvort viðkomandi ráðherra verði sóttur til saka. Það er kannski réttlætanleg ábending að við þurfum að endurskoða það því að sú staða getur komið upp að við vitum ekki hvers konar mál við erum að fara að takast á við og hér sé meiri hluti sem er í þeirri stöðu að hann ákveði að saksækja ekki eða senda mál fyrir landsdóm þótt fyrir liggi einhvers konar skýrsla eða upplýsingar um að ráðherra hafi brotið af sér. En númer eitt, tvö og þrjú snýr þá lagalegi hlutinn að því að við getum farið í ýmsar úrbætur og það er kominn tími til þess. Ég treysti því að við gerum það.
Virðulegur forseti. Til þess að summa upp umræðuna hérna þá hljómar þetta dálítið þannig að ómöguleiki núverandi fyrirkomulags leiði í rauninni til friðhelgi ráðherra. Það má nefnilega ekki líta það alvarlegum augum þegar mál eru send í landsdóm. Það verður að líta á það sem tækifæri til að eyða vafa. Braut dómsmálaráðherra lög um ráðherraábyrgð með skipan sinni á dómurum í Landsrétt? Braut fjármálaráðherra lög um ráðherraábyrgð með því að stinga skýrslum ofan í skúffu fyrir kosningar 2016? Braut utanríkisráðherra lög um ráðherraábyrgð með skipum Geirs H. Haarde í sendiherrastöðu? Braut forsætisráðherra lög um ráðherraábyrgð með því að greina ekki frá hagsmunaárekstri vegna tengsla við kröfur í föllnu bankanna? Öll þau dæmi sem hér eru upp talin tel ég augljóst að geti varðað lög um ráðherraábyrgð, svo augljóst að það hlýtur að vera skylda okkar að eyða þeim vafa sem er um þau mál með því að vísa þeim í þann farveg sem núverandi lög og stjórnarskrá gera ráð fyrir. Þannig byggjum við upp traust, með því að láta lögin virka. Við byggjum upp traust með því að eyða vafa, annaðhvort með því að staðfesta að grunur sé á rökum reistur eða með því að fá niðurstöðu um sakleysi. Við getum eytt tíma í að tala um að búa til ný og falleg kerfi, eytt tíma í að tala um að endurskipuleggja þurfi hitt og þetta. Á meðan sitja mögulega ráðherrar sem hafa brotið lög um ráðherraábyrgð. Og þótt að við breytum fyrirkomulaginu sitjum við uppi með þau meintu brot ráðherra gagnvart gamla fyrirkomulaginu. Núna meðhöndlum við t.d. skýrslubeiðnir á Alþingi þannig að það kemur fram skýrslubeiðni og þingið samþykkir almennt að þær gangi í gegn. Kæra til landsdóms ætti ekki að vera mikið öðruvísi. Þegar hún er á rökum reist, á málefnalegum forsendum, þá látum við hana einfaldlega ganga í gegn. Landsdómur hefur nefnilega skilað rosalega góðri niðurstöðu sem hefur verið rakin alla leið í gegnum þau ýtrustu kerfi sem eru til til að votta um gæði þeirrar niðurstöðu. Þannig að þó að okkur sé ekki treystandi er landsdómi treystandi.
Herra forseti. Flestir þeir hv. þingmenn sem hér hafa talað hafa verið þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að endurskoða ákvæði um ráðherraábyrgð og landsdóm. Ég er ekki sammála hv. málshefjanda um að það sé í raun og veru tækifæri sem felist í því að virkja landsdóm og senda mál þeirra ráðherra sem hann taldi upp í þann farveg. Það er mín niðurstaða eftir að hafa verið hér á þingi þegar landsdómur var kallaður saman að þetta sé ekki heppilegt fyrirkomulag. Ég tel að þau rök sem ýmsir fræðimenn hafa fært fram hvað þetta varðar sýni okkur að þetta eru gömul lög sem byggja á að mörgu leyti gömlum hefðum. Það var einungis tveimur árum áður en þessi lög voru sett sem því var breytt að dómsmálaráðherra væri til að mynda æðsti handhafi ákæruvalds, þannig að þegar þessi lög eru sett erum við í raun enn þá að stóru leyti föst í mjög gömlu kerfi. Þess vegna tek ég mark á þeim fræðimönnum sem hafa sagt að það sé eðlilegt að horfa til þeirrar þróunar sem hefur orðið í okkar réttarfari, líka þeirrar þróunar sem hefur orðið hér undanfarin ár, t.d. með heimildum til Alþingis til að setja á laggirnar rannsóknarnefndir til að fjalla um tiltekið mál, sem ég tel mjög gott skref. Ég nefni tilkomu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem hefur ákveðnu hlutverki að gegna við að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Það tel ég vera nútímalegri lausnir og leiðir í því að tryggja aðhald þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég tel hins vegar að lög um ráðherraábyrgð og landsdóm séu komin til ára sinna, eigi um margt rætur að rekja til fyrirkomulags sem er ekki lengur raunin. Ég tel líka, það er mín reynsla, hafandi verið hér á þeim tíma, að þó að lögin hafi staðist og séu enn í fullu gildi, ég geri engan ágreining við hv. þingmann um það, sé þetta ekki heppilegasta aðferðin við að þingið geti sinnt aðhaldshlutverki sínu og hægt sé að taka á því ef ráðherrar gerast brotlegir við lög. Það hafa verið nefndar ýmsar tillögur, ég vitnaði í bókarkafla Bjargar Thorarensen um þessi mál og fleiri fræðimenn hafa tjáð sig um þetta. Ég tel mjög mikilvægt að við tökum þetta til gagngerrar umræðu, bæði hvað varðar stjórnarskrá og lögin sjálf.
Forseti. Um þetta mál hefur verið fjallað ítarlega í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, svo vel að einhverjum sérfræðingum taldist svo til að um fáar ráðuneytisbreytingar hefði verið meira fjallað í meðförum Alþingis og er það vel. Við viljum vanda vel til verka. Meiri hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur skilað inn nefndaráliti sem ég ætla að fara að nokkru yfir í anda þeirrar vönduðu vinnubragða sem við höfum sýnt í þessu máli. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fjölda gesta sem ég ætla ekki að lesa alla upp og umsagnir bárust um málið nokkuð víða að. Með tillögunni er leitað eftir stuðningi Alþingis við fyrirhugaða breytingu á fjölda og heiti ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands sem forsætisráðherra hyggst gera tillögu um til forseta Íslands í samræmi við 15. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Í breytingunum felst að í stað velferðarráðuneytis komi annars vegar heilbrigðisráðuneyti og hins vegar félagsmálaráðuneyti og fjölgar ráðuneytum því úr níu í tíu. Almennt hefur nefndin fjallað um málið á fundum sínum og fyrirhugaða breytingu á skiptingu stjórnarmálefna milli ráðherra en í greinargerð með tillögunni kemur fram að markmiðið með uppskiptingu velferðarráðuneytisins er fyrst og fremst að skýra verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins og skerpa þar með hina pólitísku forystu í málaflokkum ráðuneytanna. Gert er ráð fyrir að uppskiptingin verði með sama hætti og verið hefur milli heilbrigðisráðherra og félags- og jafnréttismálaráðherra að því undanskildu að jafnréttismál flytjast til forsætisráðuneytisins. Ég ætla, virðulegur forseti, að leyfa mér að koma með örlítið innskot í upplestur minn á nefndarálitinu því hér er talað um jafnréttismálin sem flytjist til forsætisráðuneytisins. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta, um þau mál: „að því undanskildu að jafnréttismál, þar á meðal málefni einstaklinga með kynáttunarvanda, flytjast til forsætisráðuneytisins …“ Og svo framvegis. Hér er gott dæmi um hve framþróunin í þessum málum er ör. Hér hafa þau sem sömdu greinargerðina, sem er vönduð og vel unnin, verið að vísa í lög um þennan málaflokk sem ber einmitt þetta heiti. Lögin eru frá árinu 2012 en eru úrelt þegar að því kemur hvaða heiti og hugtök við notum. Þess vegna erum við ekki með þetta í nefndaráliti okkar því að hér er að sjálfsögðu verið að tala um jafnréttismál almennt og jafnréttismál hinsegin fólks, ekki bara fólks með kynáttunarvanda. Það er gaman að segja frá því, forseti, að á þingmálaskrá hæstv. ríkisstjórnar er einmitt endurskoðun á umræddum lögum sem er augljóslega vísað í í greinargerðinni. En jafnréttismálin, svo að ég snúi mér aftur að nefndarálitinu. Nefndin ræddi nokkuð um jafnréttismálin sem flytjast eiga til forsætisráðuneytis en í greinargerð er tekið fram að vægi þessara mála hefur aukist verulega undanfarin ár og er litið til Íslands sem fyrirmyndar hvað varðar löggjöf og þróun málaflokksins á heimsvísu. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að í ljósi þess að jafnréttismál snerti starfssvið allra ráðuneyta sé fyrirhugaður flutningur málaflokksins til forsætisráðuneytis til þess fallinn að styrkja hann. Meiri hlutinn tekur undir það og telur einnig í ljósi þess samhæfingarhlutverks sem forsætisráðuneytið fer með geti stofnun skrifstofu jafnréttismála innan forsætisráðuneytisins verið mikilvægt skref sem muni hafa jákvæð áhrif á samþættingu jafnréttismála og orðið málaflokknum til styrkingar. Hafa þarf í huga hversu víðtæk jafnréttismál eru innan Stjórnarráðsins enda snerta þau starfssvið allra ráðuneyta. Meiri hlutinn bendir á mikilvægi þess að skrifstofa jafnréttismála innan forsætisráðuneytisins vinni með heildstæðum hætti að fyrirhugaðri framtíðarstefnumótun og heildarendurskoðun á stjórnsýslu jafnréttismála í samráði við Jafnréttisstofu. Málefni barna. Við uppskiptingu ráðuneytisins er ráðgert að embættisheiti ráðherra félagsmála breytist og verði félags- og barnamálaráðherra sem endurspeglar áform stjórnvalda um aukna áherslu á málefni barna og ungmenna. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að með þeirri breytingu sé vakin sérstök athygli á málefnum barna og það sé í eðli sínu til þess fallið að þarfir og réttindi barna verði í forgrunni þegar teknar eru ákvarðanir er varða málefni barna í ráðuneytinu. Meðal verkefna hins nýja ráðuneytis félagsmála verður að móta stefnu Íslands, framtíðarsýn og markmið í málefnum barna. Fyrir dyrum stendur að endurskoða barnaverndarlög, félagslega umgjörð í málefnum barna og alla þjónustu við börn á landsvísu. Markmið endurskoðunarinnar er að börn verði ætíð sett í forgang í allri nálgun innan málaflokksins og íhlutun í mál þeirra verði tryggð svo fljótt sem kostur er og samfella í þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra. Eitt af meginmarkmiðum er að tryggja samræmda framkvæmd og þjónustu við börn, ungmenni og fjölskyldur þeirra á öllum sviðum og markvissa eftirfylgni með þeim aðgerðum. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og telur að með mótun stefnu Íslands í málefnum barna og aukinni áherslu á að sameina krafta þeirra sem koma að málefnum barna sé tekið markvisst skref í þá átt að styrkja velferð barna og þar með fjölskyldna þeirra. Málefni mannvirkja. Á fundum nefndarinnar var sérstaklega fjallað um húsnæðismálin og þau áform að málefni er varða mannvirki verði flutt frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti til félagsmálaráðuneytis en þar eru fyrir húsnæðis- og húsaleigumál, málefni húsnæðis- og byggingarsamvinnufélaga, frístundabyggðar og málefni vinnumarkaðar. Fram komu sjónarmið um að mannvirkjamálin verði þannig aðskilin frá þáttum sem þau eiga mikla samleið með, svo sem skipulagsmálum, mati á umhverfisáhrifum og úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, og verði með þessu færð inn í ráðuneyti gjörólíkra málaflokka. Brýn þörf sé á að auka skilvirkni og einfalda framkvæmdina innan málaflokksins í heild sinni en að með þessu fyrirkomulagi verði kerfið flóknara. Bent var á að sveitarfélögin væru staðbundin stjórnvöld í skipulags- og byggingarmálum og í ljósi þess hve mikilvæg skipulags- og byggingarmál eru í stefnumörkun og stjórnsýslu sveitarfélaga hefði verið rétt að hafa samráð við þau við mótun tillögunnar. Einnig komu fram sjónarmið um að augljós rök væru fyrir þeirri skipan að málefni mannvirkja væru öll á einni hendi og enn fremur um að þau ættu betur heima í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Fyrir nefndinni kom einnig fram að í Danmörku og Svíþjóð væru skipulagsmál og húsnæðismál hjá sama ráðherra. Samlegðaráhrif og samspil væri með húsnæðismálum og innviðauppbyggingu og betur færi á að húsnæðismálin væru hjá einum ráðherra, þ.e. öll málefni er varða húsnæði og regluverk byggingariðnaðarins, þar með talið eldvarnir, slökkvilið, rafmagnseftirlit sem og markaðseftirlit. Meiri hlutinn telur að líta mætti til þess hvernig fyrirkomulagið er annars staðar á Norðurlöndum. Fyrir nefndinni komu einnig fram sjónarmið um að tilfærsla á mannvirkjamálum til ráðherra félagsmála væri jákvætt skref í átt að því að stuðla að stöðugleika á húsnæðismarkaði til lengri tíma og eðlilegt framhald af nýlegum breytingum á lögum um húsnæðismál þar sem m.a. var lögð aukin skylda á ríki og sveitarfélög til þarfagreiningar, áætlanagerðar og langtímastefnumótunar í húsnæðismálum. Kom fram að áfram væri þó þörf á einföldun á stjórnskipulagi húsnæðismála þar sem ábyrgð á málaflokknum í heild er hjá mörgum ráðuneytum en að með þessu sé stigið skref í rétta átt. Bent var á mikilvægi þess að efla og auka samstarf allra hagaðila og sóknarfæri í að lækka byggingarkostnað. Ráðherrar húsnæðismála á Norðurlöndunum hafa samþykkt samstarfsyfirlýsingu til að samræma regluverk byggingarmála innan landanna og lækka með því byggingarkostnað. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið um að þetta sé fyrsta skref til að efla stjórnsýslu málaflokksins og styðja við langtímastefnumótun og skilvirkari framkvæmd húsnæðismála. Meiri hlutinn leggur áherslu á áframhaldandi vinnu við að styrkja samstarf og samhæfingu ráðuneytanna, m.a. í tengslum við skipulagsmál, mannvirkjagerð, eftirlit með mannvirkjum og umhverfismál. Að þessu sögðu gerir meiri hlutinn ekki athugasemdir við fyrirhugaða uppskiptingu velferðarráðuneytisins og leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið rita sá sem hér stendur og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir, Hildur Sverrisdóttir, Óli Björn Kárason og Þórunn Egilsdóttir. Virðulegur forseti. Þetta er langt og ítarlegt álit og skýrir sig sjálft þannig að ég ætla ekki að beina orðum mínum meira að því. Mig langar hins vegar að skipta um hatt og hætta að tala sem framsögumaður meirihlutaálits hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og tala sem Kolbeinn Óttarsson Proppé, hv. 6. þm. Reykv. n. Það er nefnilega mín persónulega skoðun, forseti, að það hvernig framkvæmdarvaldið ákveður að skipa sínum málum, raða sínum ráðuneytum eða skrifstofum upp, skipta verkefnum sín á milli, sé og eigi að vera málefni framkvæmdarvaldsins en ekki endilega málefni löggjafarvaldsins. Mér finnst það í takt við þrískiptingu ríkisvaldsins að löggjafarvaldið sé ekki sérstaklega að skipta sér af því hvernig framkvæmdarvaldið ákveður að skipa sínum málum. Þar get ég nefnt mýmörg dæmi um hvernig er með þessi mál farið víða um heim en læt það ógert því að hér er ég einungis að lýsa minni persónulegu skoðun og ætla reyndar að lýsa því yfir, forseti, að ég er að vinna að máli um einmitt þetta atriði sem ég mun þegar þar að kemur leggja fram á hv. Alþingi. En í því ljósi finnst mér - ég ætla að leyfa mér að segja hér mína persónulegu skoðun - breytingartillaga sem 1. minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar leggur fram í nefndaráliti sínu, og væntanlega verður mælt fyrir á eftir, allrar athygli verð og þess virði að setjast yfir og skoða, þó að hún sé ekki hluti af nefndaráliti meiri hlutans og ég viti ekki og hafi ekki rætt það á neinum formlegum fundum hver afstaðan er hvað þetta varðar. Þá er ég einungis að lýsa minni skoðun. Mér finnst með öðrum orðum, forseti, að framkvæmdarvaldinu eigi að vera í sjálfsvald sett hvernig það hagar málum sínum, hvernig það skipuleggur sína vinnu. Að því sögðu, svo að ég skipti aftur um hatt og gerist framsögumaður meirihlutaálits, ítreka ég það sem kom fram í lok upplesturs míns á álitinu, að við í meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gerum ekki athugasemdir við fyrirhugaða uppskiptingu velferðarráðuneytisins og leggjum til að þingsályktunartillagan verði samþykkt.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá 1. minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og þar erum við tveir hv. þingmenn, hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, og sá sem hér stendur. Samkvæmt stjórnarskrá skipar forsetinn ráðherra og veitir þeim lausn. Sömuleiðis ákveður hann tölu þeirra og skiptir með þeim störfum með forsetaúrskurði. Þetta gerir forseti að tillögu og á ábyrgð forsætisráðherra. Í lögum um Stjórnarráð Íslands er kveðið á um að það skiptist í ráðuneyti sem eru skrifstofur ráðherra og æðstu stjórnvöld framkvæmdarvaldsins á viðkomandi málefnasviði. Fjöldi og heiti ráðuneyta ásamt skiptingu stjórnarmálefna milli þeirra eru ákveðin í forsetaúrskurði að tillögu og á ábyrgð forsætisráðherra eins og áður kom fram. Fyrsti minni hluti telur að lögin um Stjórnarráð Íslands takmarki ekki þessa heimild forsætisráðherrans. Helst er að 2. mgr. 4. gr. laganna komi til skoðunar í þessu samhengi. Hún kveður á um að þess skuli jafnan gætt að eðlislík stjórnarmálefni heyri undir sama ráðuneyti. Ákvæðið er hins vegar svo opið að forsætisráðherra hefur nánast frjálsar hendur í þessum efnum. Fyrsti minni hluti telur að lögin um Stjórnarráð Íslands takmarki ekki þessa heimild forsætisráðherrans. Helst er að 2. mgr. 4. gr. laganna um stjórnarráð Íslands komi til skoðunar í þessu samhengi. Hún kveður á um að þess skuli jafnan gætt að eðlislík stjórnarmálefni heyri undir sama ráðuneyti. Ákvæðið er hins vegar mjög opið og svo opið að forsætisráðherra hefur nánast frjálsar hendur í þessum efnum. Fyrsti minni hluti bendir á að í 2. gr. laganna um Stjórnarráði Íslands eru engin fyrirmæli um efni, form eða rökstuðning þingsályktunartillögunnar sem lögð skuli fyrir Alþingi. Fyrsti minni hluti telur að eins og lagaumgjörðin um skipan ráðherra, ráðuneyti og skiptingu stjórnarmála er úr garði gerð sé í raun einungis gert ráð fyrir staðfestingu Alþingis að forminu til á fjölda og heitum ráðuneyta. Fyrsti minni hluti telur að gera verði ráð fyrir að forsætisráðherra setji ekki fram hugmyndir um skipan ráðuneyta og heiti þeirra í óþökk ríkisstjórnar sinnar og þar með þess meiri hluta sem ríkisstjórnin styðst við á Alþingi. Þegar af þeirri ástæðu sé ekki ástæða til þess að leita formlegrar staðfestingar Alþingis eins og lög um Stjórnarráðið gera nú ráð fyrir. Fyrsti minni hluti telur að það sé eðlilegur þáttur í aðgreiningu framkvæmdarvalds og löggjafarvalds að löggjafarvaldið hlutist ekki til um hvernig skipan, heitum eða fjölda ráðuneyta er háttað né heldur ráðstöfun stjórnarmálefna milli ráðuneyta. Löggjafarvaldið hefur aðrar leiðir til þess að veita framkvæmdarvaldinu aðhald og hafa með því eftirlit. Af þessum sökum telur 1. minni hluti rétt að lögin um Stjórnarráð Íslands verði endurskoðuð. Fyrsti minni hluti telur að öllu framansögðu og virtu hvorki rétt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd lýsi yfir stuðningi né leggi til að ætlan forsætisráðherra verði hindruð en leggi til að Alþingi álykti þess í stað einungis um að breytingin á skipan ráðuneytanna samrýmist lögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, eins og þau eru nú úr garði gerð. Fyrsti minni hluti leggur þess vegna til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu og hljóði svo eftir breytinguna: „Alþingi ályktar að fyrirhuguð breyting á fjölda og heitum ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, sem felur í sér að í stað velferðarráðuneytis komi annars vegar heilbrigðisráðuneyti og hins vegar félagsmálaráðuneyti, samrýmist lögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011.“ Lýkur þá lestrinum á tillögugreininni. Undir þetta rita hv. þm. Helga Vala Helgadóttir og Jón Steindór Valdimarsson. Nú ætla ég aðeins að víkja frá nefndarálitinu og feta í fótspor hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés og mæla nokkur orð frá eigin brjósti. Ég vil byrja á því að segja að vinnan í nefndinni var ágæt og það komu fjölmargir gestir. Það voru mjög miklar og góðar umræður um efni tillögunnar og sýndist svo sem sitt hverjum. Þetta er allt saman ágætlega reifað í áliti meiri hlutans. Eftir því sem leið á alla umfjöllun fór maður að velta því fyrir sér til hvers þetta væri nú eiginlega allt saman. Ég held að ég fari rétt með að þetta sé í þriðja sinn sem þingsályktunartillaga af þessu tagi kemur til afgreiðslu í þinginu og það er á sama veg, það kemur tillaga til þingsályktunar frá forsætisráðherra, stjórnarliðar verja og styðja tillögu forsætisráðherrans í ríkisstjórninni og telja henni flest til tekna. En á hinn bóginn eru þeir sem skipa stjórnarandstöðu svona frekar á því að þetta sé meira til óþurftar en hitt. Þá fór maður að velta þessu fyrir sér og spyrja: Til hvers er þetta? Eftir því sem ég velti þessu meira fyrir mér og fór að lesa mér aðeins til um sögu laganna um Stjórnarráðið, þá skil ég satt að segja ekki, og vísa þá til nefndarálits minni hlutans, til hvers þetta er. Og þegar maður veltir fyrir sér þrígreiningu valdsins hef ég í þessari vinnu núna - ég hef áður verið í þeim sporum að vera framsögumaður á svona tillögu, á öðru kjörtímabili, þannig að ég þekki þetta frá fleiri hliðum - hugsað: Þetta er einhvern veginn ekki rétt. Við erum með ríkisstjórn sem á að framkvæma það sem Alþingi mælir fyrir um eða samkvæmt lögum frá Alþingi. Hvernig forsætisráðherra og ríkisstjórnin telur best að haga öllum sínum störfum, þar á meðal skiptingu verkefna, á og verður að vera á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og þar með forsætisráðherra. Ef forsætisráðherra hagar málum óskynsamlega, fer að stokka upp ráðuneyti sem verða óskilvirk eða vinna ekki að þeim verkefnum sem þeim er ætlað, hlýtur það að bitna á störfum ríkisstjórnarinnar. Þar með hlýtur það að kalla á aðhald og eftirlit þingsins með því hvort verið er að vinna að þeim verkefnum sem framkvæmdarvaldinu hafa verið falin. Þá er líka hægt að beita fjárveitingavaldinu. Ef forsætisráðherra tæki upp á því einhvern tímann að fjölga ráðuneytum eða stjórnarskrifstofum úr hófi, á þingið þá leið að skrúfa fyrir fjárveitingar þannig að ríkisstjórnin verði að sníða sér stakk eftir vexti. Þetta er í aðalatriðum það sem ég held að ég vilji segja um þetta mál. Kjarninn er þessi: Mér finnst að sumu leyti að við séum að eyða tíma þingsins svolítið í óþarfa. Við vitum hvernig málið fer. Við vitum að það verður ekki tekið tillit til þeirra athugasemda sem koma fram. Það koma gestir fyrir nefndina með vonarglampa í augum til þess að sannfæra nefndarmenn um að það sé kannski ekki skynsamlegast að gera svona og hinsegin og við kinkum kolli og spyrjum út úr og segjum: Aha. Síðan gerist ekki neitt. Mér finnst það ekki skynsamlegt að vera að vekja falsvonir. Hitt er svo annað mál að auðvitað getur forsætisráðherra á hverjum tíma, og ég held að það sé skynsamlegt, leitað viðhorfa kannski fyrst og fremst þeirra sem verkefni ráðuneytanna ná til, þ.e. til þeirra sem heita á nútímaíslensku haghafar, og hlustað á þeirra sjónarmið og síðan eru ákvarðanir teknar á þeim grundvelli. Þegar ég var að skoða nýjustu útgáfuna af þessum lögum rakst ég á að talsverðar umræður urðu um það árið 2011, held ég að ég muni rétt, þegar lögin voru sett, að þá var ekki ákvæði í því frumvarpi um að þingið ætti að hafa afskipti af þessum málum. Það varð mikið uppþot og miklar umræður um þetta í þinginu á sínum tíma. Þar voru menn að tala um að með þessum hætti væri verið að ýta undir foringjadýrkun og það væri með öllu ófært að þingið kæmi ekki að málinu. Það voru ýmis sjónarmið í þessu sem ég las vel yfir en ég sannfærðist ekki. Ég held að það hafi verið einhver pólitísk valþröng á sínum tíma sem varð til þess að frumvarpinu var síðan breytt. Ég sé ekki að það hafi leitt til neinna sérstakra framfara eða umbóta, með þeim rökum sem hér hafa verið rakin áður. Ég er enn sannfærður um að við eigum að láta framkvæmdarvaldið um að skipa þessum málum eins og það best kýs. Við höfum önnur verkfæri til að veita aðhald og ef menn haga sínum málum ekki með skynsamlegum hætti kemur það þeim sjálfum í koll. Ég held að hvatinn til að haga þessum málum skynsamlega sé nægur. Við skulum heldur ekki víkja okkur undan því að horfast í augu við það að stundum er pólitísk nauðsyn eða tilefni, menn þurfa einfaldlega að raða fólki í ríkisstjórnir eftir flokkum og samsetningu þeirra sem að ríkisstjórninni standa. Það kann að vera skynsamlegt fyrir allt og alla að það hafi í för með sér breytingar á ráðuneytum. Það er þá verkefni forsætisráðherrans að skipa þar til verka og skipta verkum með skynsamlegum hætti. Að svo mæltu vonast ég til þess að álit minni hlutans fái góða skoðun og ég fagna því auðvitað að flutningsmaður tillögu meiri hlutans, þegar hann var kominn með sinn eigin hatt á höfuðið, var frekar jákvæður í garð þessarar versjónar af tillögunni, sem felur í sér að hún er algjörlega hlutlaus gagnvart efni málsins, þ.e. þeirrar skipunar og verkefna sem lagt er til. En undirtónninn er síðan að breyta þessu í framtíðinni.
Hæstv. forseti. Hv. framsögumaður 1. minni hluta svaraði einni af þeim spurningum í lok ræðu sinnar sem ég ætlaði að koma að í þessu andsvari en ég lít svo á að túlka megi það svo að 1. minni hluti nefndarinnar taki ekki efnislega afstöðu til tillögunnar sem slíkrar, þ.e. þeirrar breytingar að skilja á milli heilbrigðis- og velferðar- eða félagsmálahluta núverandi velferðarráðuneytis. Það er ágætt að það sé skýrt. Ég skil ræðu hans líka þannig - og bið hann að leiðrétta mig ef svo er ekki - að hann telji að framtíðarfyrirkomulag þessara mála eigi að vera með þeim hætti að ríkisstjórn, eða forsætisráðherra eftir atvikum, geti tekið ákvörðun um skiptingu ráðuneyta. Þá er ég að tala um stofnun ráðuneyta, eða þess vegna niðurlagningu þeirra, með forsetaúrskurði, að ekki þurfi atbeina Alþingis til. Það er rétt, sem fram kom í máli hans, að þetta var töluvert umdeilt mál þegar svona mál kom fram 2011. Ég átti nokkurn þátt í þeim ágreiningi. En hann snerist auðvitað að hluta til um það að þrátt fyrir að framkvæmdarvaldið sé sjálfstætt í störfum sínum er það engu að síður svo að um framkvæmdarvaldið gilda lög og framkvæmdarvaldið er bundið því að starfa innan lagaramma. Meðal þeirra atriða sem þar getur reynt á er stofnanaleg [[Forseti hringir.]]skipulagning og fyrirkomulag stjórnarstofnana, þar á meðal ráðuneyta.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og það er rétt að hnykkja á því að efnisleg afstaða er ekki tekin í þessu áliti 1. minni hluta. Það þýðir ekki að flutningsmenn hafi ekki skoðanir á því hvort umræddar breytingar séu heppilegar eða ekki eða hvort gera ætti þetta með öðrum hætti. En í ljósi þeirrar niðurstöðu sem minni hlutinn kemst að í málinu er alveg fallið frá því að fjalla efnislega um tillöguna í sjálfu sér og breytingin felur það í sér að lýsa yfir þessu hlutleysi. Já, það er rétt skilið hjá hv. þingmanni að a.m.k. sá sem hér stendur er þeirrar skoðunar að skipa eigi þessum málum án atbeina Alþingis. Á hinn bóginn tek ég undir með hv. þingmanni að ekki er þar með sagt að framkvæmdarvaldið hafi fullkomlega frjálsar hendur um að gera hvað sem er. Hv. þingmaður nefndi almennar reglur um hlutina. Það getur vel verið að það þyrfti að skoða það samhliða að setja almennar reglur - og að hluta til eru þær í lögunum um Stjórnarráðið - um hvaða sjónarmið eigi að ráða þegar þessum málum er skipað. Kannski - ég segi kannski, ég er ekki búinn að horfa á það með þeim gleraugum - er hægt að skýra þennan almenna ramma sem menn hafa til þess að stýra málum sínum eftir, en með því marki að ekki sé sniðinn of þröngur stakkur. En að sama skapi ekki alveg þannig að menn geti ákveðið að rétt sé að forsætisráðherra einn sinni öllum verkefnum framkvæmdarvaldsins.
Hæstv. forseti. Þetta eru út af fyrir sig áhugaverðar vangaveltur og margt kunnuglegt í þessu. Í raun má segja að pólarnir séu tveir. Annars vegar er um það að ræða að ráðuneyti, stofnun þeirra, niðurlagning og eftir atvikum rammi um starfsemina, eigi að vera lögbundin og hins vegar það sjónarmið að um sé að ræða skrifstofur á vegum framkvæmdarvaldsins sem framkvæmdarvaldið eigi að hafa nokkuð frjálsar hendur um að breyta eftir því sem hentar á hverjum tíma. Þrátt fyrir að ég sé enginn aðdáandi laganna frá 2011, taldi reyndar að þar hefði ýmislegt farið úrskeiðis í lagasetningu, verðum við þó að segja að í niðurstöðunni er verið að reyna að fara bil beggja milli þessara sjónarmiða með því að leggja meira vald á framkvæmdarvaldshliðina en áður hafði verið, en þó þannig að Alþingi hefði aðkomu að stofnun nýrra ráðuneyta og niðurlagningu þeirra í raun og veru. Það var hugmyndin á bak við þetta. Með þeim hætti var verið að reyna að brúa bilið milli ákveðinna sjónarmiða í þessum efnum. En til að forma spurningu til hv. þingmanns myndi ég segja: Er það ekki fullmikið framsal á valdi til framkvæmdarvaldsins að segja að að þessu leyti beri [[Forseti hringir.]]framkvæmdarvaldinu ekki að bera stofnun nýrrar stofnunar undir þingið meðan aðrar stofnanir á vegum hins opinbera þurfi alltaf að styðjast við lagaákvæði?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hugleiðingar og spurningu. Sjálfsagt er ekkert algerlega einhlítt í öllum þessum málum. Ég held þó að nútíminn og nútímastjórnarhættir, hraði þjóðfélagsbreytinga, séu með þeim hætti að skynsamlegt sé að kerfið sé mjög sveigjanlegt og ekki svifaseint. Ég er ekki endilega viss um að Alþingi sé í sjálfu sér best til þess fallið að ákveða nákvæmlega hvaða ráðuneyti eru nauðsynleg á hverjum tíma. Maður getur svo líka spurt sig: Hvað gerist nú ef forsætisráðherra kemur með þingsályktunartillögu um tiltekna skipan ráðherra eða ráðuneyta, og er þá með í huga einhverjar hrókeringar í ríkisstjórn sinni, og Alþingi tæki upp á því að segja nei? Hvað gerist þá? Er þá ríkisstjórnin fallin eða á forsætisráðherra að sætta sig við að vera sendur til baka og ná ekki fram þeim breytingum sem hann vill? Ég veit ekki hvort það er heppilegt. Hvort leggja á niður eða setja á fót stofnanir á borð við ráðuneytin eða skrifstofur án atbeina Alþingis? Já, ég held að það geti alveg gengið upp. Eftir sem áður erum við með ramma sem eru auðvitað lögin um Stjórnarráð Íslands hvaða verkefni og hvaða sjónarmið skuli vera þar uppi. Það kann vel að vera að laga þyrfti þann ramma til ef svona breyting gengi í gegn. [[Forseti hringir.]]En já, ég held að við ættum að láta framkvæmdarvaldinu eftir að skipuleggja sjálft sín störf.
Frú forseti. Um hvað erum við eiginlega að tala hérna? Við erum að fjalla um skiptingu ráðuneyta. Við meðferð þessa máls í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd kom fram að þingsályktunartillagan, í raun bara einn angi hennar, væri á borði nefndarinnar. Þingsályktunartillagan með allri sinni greinargerð var kannski meira til kynningar varðandi hugmyndir forsætisráðherra um hvaða verkaskiptingu hún vildi hafa. Af því að það kom skýrt fram á fyrsta fundi, þegar fulltrúar ráðuneyta komu fyrir nefndina, að þeir litu svo á að það eina sem nefndarmenn ættu að vera að íhuga væri hvort rétt væri að skipta ráðuneytum og mögulega hugleiða nöfn ráðuneytanna. Það er alveg rétt, sem fram hefur komið hér í dag, að ágætisvinna fór fram í nefndinni. Við fengum til okkar ýmsa gesti og þá sérstaklega vegna þess að við sendum þetta mál til umsagnar, en fram kom á fyrsta fundi með fulltrúum ráðuneyta að Samtök iðnaðarins höfðu sent í tölvupósti athugasemdir sínar við það sem þau höfðu frétt út undan sér að væri mögulega á döfinni, þ.e. að færa húsnæðismál yfir til félagsmálaráðuneytis. Nefndarmenn spurðu hvort umrædd umsögn hefði verið á samráðsgátt en þá kom í ljós að málið hafði ekki farið á samráðsgátt. Þá var ákveðið að senda málið allt til umsagnar eins og eðlilegt er og komu inn fjölmargar umsagnir. Af hverju er ég að ræða þetta hér? Af því að ég tel mikilvægt að hæstv. forsætisráðherra sé meðvituð um þá umræðu sem átti sér stað af því að hún er jú að leggja þetta til og hefur fullt vald til að gera það sem hún leggur til. Ég tel hins vegar rétt að hún viti af öllum þeim varnaðarorðum sem bárust okkur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Samband íslenskra sveitarfélaga sendi t.d. umsögn sem var nokkuð harðorð, með leyfi forseta: „Þá er óhjákvæmilegt að gera alvarlega athugasemd við að tillaga sé mótuð um þennan verkefnaflutning án samráðs við sveitarfélögin, þegar haft er í huga hve mikilvæg skipulags- og byggingarmál eru gagnvart stefnumörkun og stjórnsýsluframkvæmd sveitarfélaga. Má jafnvel leiða líkur að því að tilurð tillögunnar stangist á við Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga og þau viðmið um samráð milli stjórnsýslustiga sem Sveitarstjórnarþing Evrópuráðsins hefur mótað.“ Þegar kemur að Samtökum iðnaðarins þá sendu þau líka inn umsögn og komu einnig fyrir nefndina. Ég ætla að leyfa mér að vitna í þeirra umsögn, með leyfi forseta: „Samtökin hafa bent á að málefni íbúðamarkaðar, þ.m.t. uppbygging íbúðarhúsnæðis og skipulagsmál, séu munaðarlaus málaflokkur í stjórnarráðinu í ljósi þess að húsnæðismál eru á verksviði velferðarráðuneytisins, skipulagsmál og málefni mannvirkja eru á forræði umhverfis- og auðlindaráðuneytis og málefni sveitarfélaga eru á forræði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins. Með núverandi skiptingu er hvorki yfirsýn yfir málaflokkinn í heild sinni né skilvirkni. Svo verður heldur ekki með fyrirhugaðri breytingu þar sem málefni sem tengjast íbúðarhúsnæði verða enn á forræði þriggja ráðuneyta.“ Í raun er þetta allt saman á valdi forsætisráðherra eins og fram hefur komið hér og hún getur gert það sem hún vill. Ég tel þó fulla ástæðu til þess að við íhugum þetta, að hún íhugi hvort hún eigi að fara gegn ráðleggingum þeirra sem starfa innan málaflokksins. Það var alveg ljóst að þessir aðilar höfðu gríðarmiklar áhyggjur, líka Verkfræðingafélag Íslands, af því að taka ætti þennan hluta mannvirkjanna og færa yfir í félagsmálaráðuneytið í stað þess að reyna að sameina þetta allt saman í sveitarstjórnarráðuneytinu. Fulltrúar Mannvirkjastofnunar komu líka fyrir nefndina og þau voru jákvæðari gagnvart þessu máli vegna þess að þau töldu rétt að færa hluta yfir til félagsmálaráðuneytisins en upplýstu þó að það væri ekki þannig á Norðurlöndunum. Á Norðurlöndunum er það nefnilega þannig að eitt og sama ráðuneytið fjallar um allt er varðar mannvirki og skipulagsmál, byggingarmál, húsnæðismál. Það skiptir máli. Það skiptir máli að ekki sé verið að þvæla þessu inn í mörg ráðuneyti og það hefur verið umkvörtunarefni hér á landi hversu svifaseint kerfið er, sérstaklega þegar kemur að umhverfis- og skipulagsmálum. Þess vegna held ég að það verði að íhuga þetta mjög vel og vanda vel. Það er ekkert sem segir að það verði að færa málefni húsnæðis- og skipulagsmála yfir til félagsmálaráðuneytisins á þessum tímapunkti. Það er verið að leita heimildar eða tilkynna að skipta eigi velferðarráðuneytinu upp og ekkert mælir gegn því að hafa þetta tvö ráðuneyti nema kannski það sem kom fram í allri þessari málsmeðferð og það er kostnaðarþátturinn. Við 1. umr. kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra að kostnaðurinn við uppskiptingu og kostnaðurinn við þessa tillögu alla væri 70 milljónir. Nú hefur hins vegar komið í ljós, og kom í ljós við málsmeðferðina, að fyrir utan þessar 70 milljónir er gert ráð fyrir að kostnaðurinn við að færa jafnréttismálin inn í forsætisráðuneytið séu 200 milljónir til viðbótar, að búa til þessa sérstöku skrifstofu. Það var eitthvað sem hafði ekkert verið rætt hér í þingsal. Þá hrökk maður svolítið við af því að því hafði verið haldið fram ítrekað að þetta kostaði 70 milljónir. Þá hefur því einnig heyrst fleygt innan úr velferðarráðuneytinu, félagsmálaráðuneytishlutanum, að þar búist fólk einnig við 200 millj. kr. innspýtingu inn í málaflokkinn er varðar börn. Þá erum við komin upp í tölur sem eru 470 milljónir út af þessum uppskiptingum öllum. Það virðist því vera sem ríkisstjórnin sé að lofa sömu fjármununum mörgum sinnum án þess að gera grein fyrir því einhvers staðar í fjárlögum. Þar vil ég staldra við og a.m.k. vekja athygli á því hér í ræðupúlti Alþingis. Aðgerð sem á að vera tiltölulega ódýr á einhverja mælikvarða, 70 milljónir, er farin að kosta 470 milljónir. Þá veltir maður því fyrir sér hvort kannski sé betra að ráðstafa þeim fjármunum í eitthvað annað. Ég geri líka athugasemdir við það að jafnréttismál til forsætisráðuneytis eigi ekki við um hvers konar jafnrétti. Jafnrétti er nefnilega ekki bara kynjajafnrétti og jafnrétti er ekki bara jafnrétti hinsegin fólks heldur er jafnrétti á öllum sviðum. Þegar jafnréttisskrifstofa kom til okkar í heimsókn til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar virtust þau ekki alveg vita hvort þau myndu heyra undir hina nýju skrifstofu eða ekki, enda hafði ekkert verið rætt við þau neitt frekar en aðra, ekki frekar en Samband ísl. sveitarfélaga eða Samtök iðnaðarins eða aðra. Maður veltir fyrir sér með jafnrétti og mannréttindi yfirleitt að áfram eru einhver mannréttindamál í dómsmálaráðuneytinu og einhver ráðuneyti er varðar tiltekna hópa verða þá í hinni nýstofnuðu skrifstofu hjá hæstv. forsætisráðherra. Maður veltir því fyrir sér hvort þetta sé endilega málaflokknum til hagsbóta. Það virðist vera sem þeir gestir og þeir sem sendu inn umsagnir hafi verið ánægðir með að málefni barna skyldu fá aukið vægi og sérstaklega ætti að lyfta því. Ég verð að taka undir það að ég held að það sé bara gott að við gerum vel við þann hóp. Þó veltir maður því auðvitað fyrir sér hvort það eigi alltaf að vera að breyta heitum ráðuneyta í hvert skipti sem einhverjum dettur í hug að lyfta einstaka máli umfram annað. Það er spurning hvort það sé jafnvel bara betri bragur á því að við leyfum heitum ráðuneytanna að fá að vera í friði fyrir sérstökum hugðarefnum eða hvort við munum sjá þetta gerast reglulega við hver ráðherraskipti eða í hvert skipti sem ráðherra dettur í hug að fá nýtt áhugamál, ef svo má segja. Það var þetta sem ég vildi segja um þetta ákveðna mál. Annars vísa ég bara í minnihlutaáliti sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson fór vel yfir.
Hæstv. forseti. Ég vil til að byrja með þakka hv. þingmanni fyrir vangaveltur um þessi atriði sem hér eru nefnd sem varða verkefnatilflutning og verkaskiptingu og annað þess háttar. Í eldri lögum var gert ráð fyrir því að það væri í meginatriðum lögbundið hvaða verkefni heyrðu til hvaða ráðuneytis og breytingar á því þyrftu að koma til umfjöllunar í þinginu, þar á meðal að fara í gegnum þá opnu umræðu sem því fylgir í nefndarstarfi, umsögnum og umræðum í þingsal. Ég heyri það á hv. þingmanni að hún hefur áhuga á því að ræða þessi mál og hefur skoðanir á þeim og í ljósi þess þá vil ég spyrja hv. þingmann hvort hún telji að það sé endilega heppilegt að ákvarðanir um þessi efni komi ekkert til meðferðar á þinginu, hvort hún telji að forsætisráðherra eða ríkisstjórn eigi að hafa sjálfdæmi um að taka ákvarðanir um hvaða ráðuneyti eru starfandi í landinu og hver verkefni þeirra eigi að vera, hvort það komi þinginu ekki við og hvort þingið eigi ekki að koma að málsmeðferð í því sambandi með neinum hætti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Ég hef mjög margar skoðanir á ýmsu þannig að ég get alveg staðið hér og haft uppi mínar skoðanir og skoðanaleysi um ýmsa hluti. Ef maður hugsar sér pólitíkina í þessu þegar kemur að stjórnarmyndun, hvernig flokkar koma sér saman um að skipuleggja sína ríkisstjórn, þegar á mögulega að velta fyrir sér hvar samlegðaráhrifin eru best o.s.frv., þá veltir maður fyrir sér hvort það sé heppilegt að taka það inn í þingið, kannski vegna þess hvernig flokkspólitíkin getur stundum þvælst fyrir góðum málum. Ég veit það ekki. Mér finnst þó vert að þingið fjalli um þetta á einhvern hátt og ræði málið eins og við erum svo sem að gera. Við erum að ræða það, við erum að fjalla um það og það var mjög þarft að fá inn gesti sem höfðu einnig á þessu ýmsar skoðanir. Maður veltir fyrir sér hvort þetta verði ekki á endanum að vera ákvörðun forsætisráðherra á hverjum tíma. Þó er það þannig að við erum með fjárveitingavaldið. Þá er spurningin: Ætlum við að láta forsætisráðherra ákveða uppskiptingu ráðuneyta bara út í hið óendanlega af því að viðkomandi ráðherra sýnist svo? Ég er ekki viss um að Alþingi væri tilbúið til þess.
Hæstv. forseti. Mig minnir að það að fá inn í þingið þingsályktunartillögu sem fjallaði um stofnun nýrra ráðuneyta eða breytingar á því fyrirkomulagi hvaða ráðuneyti eru starfandi í landinu, hafi einmitt þjónað þeim tilgangi að gefa þinginu einhverja aðkomu að þessum málum. Reyndar takmarkaðri að því leyti að verkaskipting, skipan málaflokka og annað þess háttar er ekki ákvörðunaratriði þingsins sjálfs heldur er ákveðið með forsetaúrskurði þannig að þar eru auðvitað ákveðinn sveigjanleiki fyrir hendi fyrir framkvæmdarvaldið. Hugmyndin sem við getum sagt að fæddist í þeim deilum sem áttu sér stað um frumvarpið 2011 skilaði þó þeirri niðurstöðu að það var gert ráð fyrir að þingið hefði einhverja aðkomu þó að hún væri takmarkaðri en var fyrir hendi áður. Ég veit að það hafa auðvitað verið ýmsar skoðanir uppi í þessum efnum í gegnum tíðina og ekkert endilega farið eftir flokkspólitískum línum heldur ýmsum öðrum sjónarmiðum. Ég verð að segja að miðað við það að ríkisstjórnir þurfa að koma í gegn ýmsum breytingum og leita samráðs og samþykkis þingsins fyrir afskaplega mörgu sem þær gera, þá finnst mér ekki of mikið í lagt eða of þung kvöð lögð á ríkisstjórn ef hún ætlar að stofna ný ráðuneyti, skipta upp ráðuneytum sem eru fyrir hendi eða leggja niður ráðuneyti, að beri hún það með einhverjum hætti undir þingið eins og raunar er verið að gera hér. Ég get síðan haft þá skoðun að það geti verið æskilegt að auka jafnvel aðkomu þingsins að þessum efnum og vildi kannski spyrja hv. þingmann um afstöðu hennar til þess.
Frú forseti. Ég þakka seinna andsvar. Það var svo skrýtið í meðferð þessa máls að við komu sérfræðinga úr ráðuneytinu þá virtist á þeim sem það þyrfti einhvers konar samþykki þingsins, en lögin segja ekkert til um það. Þau segja í raun ekki að það þurfi samþykki þingsins eða synjun. Það er bara þessi umræða. Það er það sem við höfum bent á, að það sé spurning hvort við þurfum ekki að taka ákvörðun um að hafa þetta fastar í hendi, það sé þá veitt samþykki þingsins ef meirihlutaviljinn er þannig. Ég er alveg sammála því að það er vert að tala um þetta hér og þessi orðaskipti eru af hinu góða.
Hæstv. forseti. Þetta mál er ekki mikið að efni og sú ákvörðun sem óskað er eftir að þingið taki afstöðu til er í grunninn ekki flókin. Málið er lagt fram til að kalla fram afstöðu Alþingis til þeirrar tillögu forsætisráðherra að velferðarráðuneytinu verði skipt upp þannig að heilbrigðishlutinn verði sér og félagsmálahlutinn verði sér. Þar af leiðandi er verið að bakka, ef svo má segja, aftur til þess fyrirkomulags sem var fyrir breytingu sem átti sér stað í kjölfar stjórnarráðslaganna 2011. Verið er að fara aftur í það að stofna heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti. Það er í raun og veru það eina sem þingið er beðið að taka afstöðu til. Vangaveltur eða skýringar sem fram koma í greinargerð um frekari hugmyndir um verkaskiptingu og annað - ég lít svo á að það sé fyrst og fremst lagt fram til kynningar og umræðu í þinginu en ekki sé verið að kalla eftir afstöðu til þess í sjálfu sér, þó að ég ítreki það sem ég sagði áður um það að ég tel að sú umræða sé af hinu góða og ágætt að þingið fjalli um þá þætti. En afstaðan sem kallað er fyrst og fremst eftir er þessi: Telur þingið þau áform forsætisráðherra að stofna í raun og veru tvö ráðuneyti á grundvelli eins sé til bóta eða ekki? Ég styð þá stefnu. Ég tel að rétt sé og eðlilegt að skipta þessu upp með þeim hætti og í meginatriðum lýst mér ágætlega á þá hugmynd um verkaskiptingu sem gert er ráð fyrir að fylgi í kjölfarið. Ég studdi með sama hætti skiptingu innanríkisráðuneytisins upp í dómsmálaráðuneyti og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Ég taldi þá breytingu einnig góða og ég held að þegar farið var í breytingar í kjölfar stjórnarráðslaganna 2011 hafi menn kannski farið fram af meira kappi en forsjá í sambandi við þær breytingar sem þá voru gerðar á ráðuneytum og ég er ánægður með að verið er að stíga til baka hvað það varðar. Ég held að við eigum auðvitað að skoða þessa hluti á hverjum tíma með gagnrýnu hugarfari, en ég er hins vegar ekki endilega hrifinn af því að gera breytingar svo ört eða títt í þessum efnum. Ég held að það sé gott fyrir stjórnsýsluna í landinu að ákveðin festa sé í þessum efnum og að það sé alla vega gerð krafa um formlegt ferli og umræðu áður en veigamiklar ákvarðanir eru teknar í þeim efnum, vegna þess að ég lít svo á að ákvarðanir sem t.d. lúta að því að skipta upp ráðuneytum, stofna ný ráðuneyti eða leggja niður ráðuneyti, séu dálítið stórar ákvarðanir. Menn hafa vísað til þrískiptingar ríkisvaldsins og skiptingar á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Allt gott um það svo langt sem það nær. En engu að síður er það alltaf löggjafinn sem mótar þann ramma sem framkvæmdarvaldið þarf að starfa innan. Það er löggjafinn sem ákveður leikreglurnar, það er löggjafinn sem ákveður stofnanaskipulagið sem framkvæmdarvaldið á að starfa eftir. Ég er þeirrar skoðunar að partur af því stofnanafyrirkomulagi sé skipting ráðuneyta og tilvist ráðuneyta af því að við höfum það fyrirkomulag almennt að framkvæmdarvaldið er í öllum sínum störfum bundið af lögum. Það þarf lög til að stofna til verkefna á vegum ríkisins. Það þarf lög til að stofna stofnanir á vegum ríkisins, stofnanir verða ekki til á vegum ríkisins öðruvísi en að fyrir því sé lagastoð. Ég álít að það eigi við um ráðuneyti sem ýmsar aðrar stofnanir. Ég tel að við ættum, frekar en að draga úr aðkomu Alþingis að þessu fyrirkomulagi eins og mér hefur heyrst örla á í ræðum sumra ræðumanna í dag, að auka aðkomu Alþingis í þessum efnum. Þá erum við að tala um skipulagið, stofnanaskipulagið og það fyrirkomulag sem framkvæmdarvaldið starfar eftir. Auðvitað er það ekki endilega þannig að Alþingi eigi að vera með puttana í einstökum ákvörðunum framkvæmdarvaldsins umfram það sem lög kveða á um, en það hlýtur alltaf að vera þingið sem setur hinn lagalega ramma sem framkvæmdarvaldið þarf að starfa innan og þetta er í mínum huga hluti af því. Fyrirkomulag þessara mála er með ýmsum hætti í löndunum í kringum okkur og hefur verið með ýmsum hætti hér á landi. Ég held að það sé alveg ástæða til að rifja það upp að ástæða þess að ráðuneytaskipan var fest í sessi með stjórnarráðslögum frá 1970 var sú að það hafði verið töluverð lausung í þeim efnum á árunum og áratugunum þar á undan. Sum ráðuneyti áttu sér lagastoð meðan önnur áttu það ekki og á þeim tíma, fyrir tæpum 50 árum, var það samdóma álit helstu fræðimanna á sviði stjórnskipunar- og stjórnarfarsréttar að þörf væri á að koma þessu í fastara form og binda með skýrari hætti í lög hvernig þetta fyrirkomulag var, vegna þess að menn töldu reynsluna sem hafði þá myndast á einhverjum áratugum, ekki góða. Nú kann að vera að þetta hafi verið of stíft eða þungt í vöfum, en það hindraði það þó ekki að í gildistíð stjórnarráðslaganna frá 1970 yrðu breytingar á ráðuneytum eða breytingar yrðu á fjölda ráðuneyta eða annað þess háttar. Þá voru með lögum stofnuð ný ráðuneyti og öðrum skipt upp, þannig að þó að þetta væri lögbundið með mjög stífum hætti þá hindraði það ekki að breytingar yrðu. Hvað sem því líður vildi ég rifja það upp að breytingarnar sem áttu sér stað 2011 voru umdeildar og átakamál í þinginu. Þar toguðust á þau sömu sjónarmið og hafa komið fram í þinginu í dag hvað þetta atriði varðar. Það voru auðvitað fleiri atriði í þessu sem voru umdeild, en hvað þetta atriði varðar þá var spurningin sú, sem menn tókust á um, hvort það ætti að vera ákvörðun framkvæmdarvaldsins og ákvörðun forsætisráðherra fyrst og fremst hvernig þessum málum yrði háttað, eða hvort þingið ætti að eiga einhverja aðkomu þar að. Niðurstaðan var ákveðin málamiðlun og menn geta rakið sig í gegnum umræður og nefndarálit og annað, breytingartillögur, í þessum efnum. Breytingartillagan sem var á endanum lögð fram fyrir 3. umr. og samþykkt gekk út á það hvað þetta atriði varðaði, þ.e. tilurð ráðuneytanna, að þá þyrfti forsætisráðherra að koma með þingsályktunartillögu til þingsins og fá stuðning þingsins til að gera breytingar í þeim efnum. Í því fólst ákveðin málamiðlun milli hinna ólíku sjónarmiða í þessum efnum, en niðurstaðan var hins vegar að mínu mati ásættanleg hvað það varðaði og tryggði alla vega ákveðna lágmarksaðkomu þingsins í þessum efnum. Ég verð að vera þeirrar skoðunar að í breytingunni sem átti sér stað á þeim tíma, breytingunni sem var samþykkt á endanum eftir töluvert tog og pólitísk átök í þinginu, hafi falist, ólíkt því sem 1. minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar telur í nefndaráliti sínu, krafa um efnislega umfjöllun af hálfu þingsins, þ.e. ekki var bara verið að óska eftir því að þingið léti í ljós álit sitt á því hvort breytingin sem lögð væri til væri í samræmi við gildandi lög. Ekki var bara verið að biðja um einhverja, hvað á ég að segja, formlega skoðun á því hvort breytingin væri heimil lögum samkvæmt eða ekki, heldur var verið að falast eftir því eða ætlast til þess af hálfu þingsins að það tæki efnislega afstöðu til málsins. Þess vegna finnst mér 1. minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar skauta svolítið fram hjá því að taka efnislega afstöðu til þess hvort að skipta eigi velferðarráðuneytinu upp í heilbrigðisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti eða ekki. Mér hefði þótt betra að heyra viðhorf þingmanna til þess, vegna þess að það skiptir auðvitað máli að efnisleg afstaða liggi fyrir. Ég held að menn hljóti að sjá að það er ekki undir neinum kringumstæðum þannig að mál séu borin fram af hálfu forsætisráðherra, lögð fram á þingi, bara til að fá upplýsingar um hvort málið standist lög eða ekki, eða tillagan standist lög eða ekki. Það eru aðrir aðilar í þjóðfélaginu sem eru til þess bærir að skera úr um það hvort lög eru virt eða ekki. Verið er að kalla eftir efnislegri afstöðu og mér finnst 1. minni hluti, sem hefur auðvitað rétt til sinna skoðana, fara svolítið fram hjá þessu atriði í nefndaráliti sínu og þeim ræðum sem hafa verið fluttar. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að hafa þessa ræðu lengri. Ég met það svo miðað við niðurstöðu meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem felur í sér stuðning við málið og afstöðuna sem kemur fram í niðurstöðu minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, sem gerir ekki athugasemd en tekur ekki efnislega afstöðu, ef ég skil það rétt, þá held ég að málið fái framgang í þinginu. En það á ég hins vegar kannski sameiginlegt með sumum sem hafa talað að ég tel að efni séu til þess að ákvæði laganna um Stjórnarráð Íslands að þessu leyti séu tekin til einhverrar umræðu og skoðunar. Við erum ekki að gera það með formlegum hætti hér, en ég held að það sé alveg tilefni til þess. En ég er hins vegar ekki viss um að við séum öll sammála um niðurstöðuna í þeim efnum eins og komið hefur fram í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað hér.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu þar sem víða var komið við. Eins og þingsályktunartillagan er úr garði gerð og lögð fram segir samkvæmt orðanna hljóðan að Alþingi álykti að styðja fyrirhugaða breytingu. Væri þá ekki nær, ef verið er að leita að efnislegu áliti, að þar stæði „samþykkir tillöguna“, þ.e. samþykkir fyrirhugaða breytingu? Í öðru lagi: Væri þá ekki rétt til þess að þingið gæti raunverulega tekið efnislega afstöðu, ef við höldum okkur við það, að þingsályktunartillagan væri mun ítarlegri? Hún segir náttúrlega voðalega lítið, þó að sjálfsögðu sé í greinargerð rakið ýmislegt, en það er ekki það sem Alþingi er að styðja við eða samþykkja. Væri þá ekki rétt að verkefnaskiptingin og allt heila dótaríið væri undir [[Forseti hringir.]]þannig að Alþingi gæti í raun breytt lagaumhverfinu og skipað framkvæmdarvaldinu fyrir?
Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að það hefði mátt orða tillöguna með öðrum hætti. Ég held að það komi ekki að sök en vissulega hefði verið hægt að orða þetta á annan veg. Með sama hætti hefði verið hægt að orða lagaákvæði skýrar, ég get alveg tekið undir að hægt hefði verið að gera það. Ég held hins vegar, ef menn lesa lögskýringargögn og nefndarálit og ræður sem fluttar voru við afgreiðslu málsins á sínum tíma 2011, að enginn þurfi að velkjast í vafa um að tilgangur þess að leggja tillöguna fyrir þingið sé að fá fram afstöðu þingsins til efnis málsins. Það er síðan rétt, sem vakin er athygli á í nefndaráliti 1. minni hluta, að lagaákvæðið hefur að öðru leyti ekki að geyma neina leiðbeiningu um það hvert form [[Forseti hringir.]]þingsályktunartillögunnar eigi að vera eða framsetning. Það er alveg hárrétt sem þar er bent á.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir svarið. Gefum okkur að breytingartillaga yrði gerð og sagt: „Alþingi ályktar að styðja ekki“. Hvaða efnislegu afleiðingar mundi það hafa? Er þá forsætisráðherra með bundnar hendur og getur ekki gert þessar breytingar? Hefur Alþingi neitunarvald? Í beinu framhaldi af ræðu hv. þingmanns langar mig að spyrja, af því að mér fannst ég skynja að hann væri jafnvel þeirrar skoðunar að Alþingi ætti að taka til sín meira vald: Er hann þeirrar skoðunar að e.t.v. væri bara rétt að Alþingi tæki þessi mál alfarið til sín? Það eru bara lög frá Alþingi um skipan ráðuneyta, svona er það og ef menn vilja breyta er það að frumkvæði Alþingis en að framkvæmdarvaldið gangi að öðru leyti að þessum stofnunum, að þessum ráðuneytum, [[Forseti hringir.]]að þessum skrifstofum eins og Alþingi hefur ákveðið að þær séu á hverjum tíma? Er það kannski lausnin sem þingmaðurinn hefur í huga?
Hæstv. forseti. Ég myndi nú álíta að ef forsætisráðherra gerir tillögu til Alþingis um tilteknar breytingar á ráðuneytaskipan í landinu og Alþingi hafnar þeim breytingum væri forsætisráðherra ekki með neinum hætti heimilt að fara áfram með málið. Nú hefur aldrei reynt á þetta, en ég myndi segja að það væri miklu langsóttari lögskýring sem leiddi til þess að forsætisráðherra væri óbundinn af skýrri niðurstöðu Alþingis í þessum efnum en bundinn, sérstaklega þegar horft er til þess að ákvæðið eins og það hljómar er beinlínis gert í þeim tilgangi að fá aðkomu Alþingis að þeirri ákvörðun sem hér um ræðir. Það er augljóst af umræðum og nefndarálitum og breytingartillögum, sem fram komu um þetta mál, að ætlast var til aðkomu Alþingis [[Forseti hringir.]]og það væri afar órökrétt ef það hefði engar afleiðingar ef Alþingi hafnaði tillögu forsætisráðherra að þessu leyti.
Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðar vangaveltur allt saman og gott að við eigum hér í einnar mínútu andsvörum uppsúmmeringu á löngum umræðum sem áttu sér stað fyrir sjö árum síðan. Mér finnst þetta athyglisvert sjónarmið og einnar messu virði að ræða það sem hv. þingmaður hefur komið hér með. Svo langar mig til að biðja hv. þingmann að útskýra, af því að mér finnst í umræðunni hafa alltaf verið gengið út frá því að vilji forsætisráðherra sé bara vilji meiri hluta þingsins, þ.e. þetta sé alltaf samhljóma, en það er ekki alltaf raunin: Hvað ef það er minnihlutastjórn eða gefum okkur þá stöðu að einhverjir stjórnarliðar styðji ekki stjórnina í öllum málum? Er það þá orðið neitunarvald einstakra stjórnarþingmanna um það hvort eigi að skipta upp ráðuneytum eða ekki? Getur löggjafarvaldið meinað framkvæmdarvaldinu [[Forseti hringir.]]í minnihlutastjórn að skipa málum með þeim hætti sem það kýs?
Hæstv. forseti. Já, ég held að það verði að túlka það með þeim hætti. Ef það fyrirkomulag er á annað borð fyrir hendi að þingið hafi einhverja aðkomu að fyrirkomulagi þessara mála þá felur það í sér að allar ákvarðanir sem eru teknar þurfa að styðjast við vilja meiri hluta þingsins, hvernig svo sem hann er samansettur, hvort sem ríkisstjórnin er minnihlutastjórn eða meirihlutastjórn. En það er alveg hárrétt ábending hjá hv. þingmanni að auðvitað er ekki sjálfgefið að í landinu sé meirihlutastjórn. Minnihlutastjórnir þurfa jafnan að leita eftir stuðningi við sín mál. Þótt þær séu minnihlutastjórnir þá þurfa þær meiri hluta til að koma málum í gegnum þingið, stórum málum og smáum. Auðvitað getur líka verið sú staða uppi að forsætisráðherra eða eftir atvikum ríkisstjórn í heild sé ekki í takt við [[Forseti hringir.]]þingmenn sinna flokka. Sú staða getur því vel komið upp að í einstökum málum komist vilji [[Forseti hringir.]]forsætisráðherra eða ríkisstjórnar ekki til framkvæmda vegna andstöðu einstakra [[Forseti hringir.]]aðila að ríkisstjórninni.
Forseti. Kannski greinir okkur hv. þingmann bara á um eðli þessara mála. Hv. þingmaður talar um stór mál. Ég skil það þegar verið er að ræða um fjárlög eða einhver stærri mál. Ég lít ekki á það sem sérstaklega stórt mál hvernig framkvæmdarvaldið ákveður að skipuleggja sitt starf. Ég er meira sammála systurflokki hv. þingmanns sem nú um stundir ræður ríkjum á Bretlandseyjum þar sem er minnihlutastjórn og þar var skipaður ráðherra einmanaleika án þess að það þyrfti einhverja sérstaka umræðu í þinginu, af því að hæstv. forsætisráðherra þar vildi leggja áherslu á þau mál. Það finnst mér eðlilegt. Mér finnst það ekki eðlilegt þegar sú staða er uppi að það sé kannski minnihlutastjórn. Framkvæmdarvaldið er samt framkvæmdarvald. Það þarf að sjálfsögðu meirihlutastuðning við stór mál og við að koma öllum sínum málum í gegnum þingið, en að það sé í höndum annars arms ríkisvaldsins hvernig það skipuleggur sín störf finnst mér ekki eðlilegt.
Hæstv. forseti. Í okkar fyrirkomulagi eru skilin milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds ógleggri en í þjóðskipulagi eða stjórnskipun ýmissa annarra ríkja, en þó er það engu að síður þannig að við álítum að dómstólaskipanin í landinu byggi á því að dómstólarnir séu sjálfstæðir. Samt sem áður setjum við lög sem segja fyrir um skipulag dómstólanna. Við segjum í lögum hvaða dómstólar eigi að vera fyrir hendi og starfandi í landinu. Við lítum svo á að það sé nauðsynlegt að lög binda hvernig sú skipan er útfærð. Við höfum með sama hætti álitið að framkvæmdarvaldið þyrfti að starfa samkvæmt ramma, lagaramma, sem löggjafarvaldið ákveður. Álitamálið í þessu efni er hins vegar það, og um það erum við kannski ekki sammála, hvort tilurð [[Forseti hringir.]]ráðuneyta, stofnun nýrra ráðuneyta, uppskipting þeirra eða niðurlagning, sé slík ákvörðun að hún eigi að vera undir þinginu eða ekki. En vonandi [[Forseti hringir.]]höfum við tækifæri til að ræða það síðar ef við förum í umræður um lagafrumvarp [[Forseti hringir.]]um þetta efni en ekki umræður um þingsályktunartillögu sem takmarkar töluvert hvað við getum rætt [[Forseti hringir.]]og hvað ekki í þessum efnum.
Forseti mælist eindregið til þess að þið ræðið það síðar og virðið tímamörk.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta tæknilega yfirferð yfir þetta mál. Ég saknaði þess, eins og kom reyndar fram í máli hv. þingmanns, að meira væri rætt efnislega um skynsemina í því að standa að þessari uppskiptingu. Fyrir liggja tillögur af ýmsu tagi um útgjaldaaukningu ríkissjóðs upp á 300 millj. kr., getum við kallað, tengt þessari uppskiptingu. Þegar við horfum til þess að heildarrekstrarkostnaður ráðuneytanna er 9 milljarðar eða þar um bil tel ég þetta vera umtalsverða fjármuni og endurspegla ákveðið virðingarleysi fyrir meðferð skattfjár, því að það er ekki sérstaklega sterkur rökstuðningur fyrir þessari uppskiptingu, hvorki í meirihlutaáliti hér í seinni umræðu né í málinu þegar það er lagt sérstaklega fram. Ég myndi vilja spyrja hv. þingmann: Hvað þykir honum um það þegar lagt er upp með 300 millj. kr. kostnaðarauka í rekstri Stjórnarráðsins án þess að fyrir liggi skýr markmiðasetning um það hverju það eigi að skila?
Hæstv. forseti. Ég hygg nú, þegar skoðaðar eru tölur í þessu máli, að ekki sé bara um að ræða kostnað inni í þeim tölum sem hann nefnir sem tengjast uppskiptingu ráðuneytanna heldur er verið að tala um að bæta fé í einhverja málaflokka í leiðinni. Það er það sem ég hef skilið í þessari umræðu. Það má auðvitað alltaf velta því fyrir sér hversu miklum fjármunum er varið í einstaka málaflokka. En ég held hins vegar að kostnaður sem fylgir því að taka þá ákvörðun að skilja að þessa mismunandi hluta velferðarráðuneytisins sé ekki verulegur í heildarsamhengi hlutanna, ekki síst þegar um er að ræða málaflokka sem eru í sjálfu sér útgjaldamestu málaflokkar ríkisins að þessu leyti. Ég hef verið þeirrar skoðunar að of stór ráðuneyti með of marga málaflokka undir séu ekki heppileg. Ég held að það sé heppilegra að [[Forseti hringir.]]ráðherrar hafi tækifæri til að einbeita sér betur að tilteknum sviðum [[Forseti hringir.]]en séu ekki með of margt undir. Ég held að fyrir því séu skýr og góð rök.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Honum þykir þessi aukning upp á 300 milljónir ekki há fjárhæð. Þetta eru 70 milljónir vegna nýs skrifstofustjóra í forsætisráðuneytinu, 170 milljónir til að vega upp á móti kostnaði við uppskiptingu ráðuneytanna í nýjum ráðuneytisstjóra og skrifstofuhald í velferðarráðuneytinu sjálfu, og þarna eru 40 milljónir í vanáætlun á kostnaði við uppskiptingu innanríkisráðuneytisins á sínum tíma. Mér þykja þetta verulegir fjármunir. Mér þykir mikilvægt að framkvæmdarvaldið rökstyðji vel, þegar ráðast á í slíka kostnaðaraukningu, hverju það skilar. Það sem skiptir mestu máli í þessu og ég tek undir með hv. þingmanni er að velferðarráðuneytið er það ráðuneyti sem heldur hér á nærri helmingi ríkisútgjaldanna. Það hefur ítrekað verið talað um það, bæði innan stjórnsýslunnar og utan, að þar séu veruleg tækifæri til mikils hagræðis fyrir ríkissjóð með auknu samstarfi milli þessara málaflokka. [[Forseti hringir.]]Hér er beinlínis verið að ganga í hina áttina. Þetta er alveg einstaklega léleg meðferð á skattfé að mínu viti.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé ekki léleg nýting á almannafé að skipta þessum ráðuneytum upp. Þrátt fyrir að mikilvægt sé að samvinna sé til staðar og samlegðaráhrif nýtt í samskiptum félagsmálahlutans og síðan heilbrigðishlutans sé ekkert sem útilokar að gert sé þrátt fyrir að ráðuneytinu sé skipt upp. Ég held hins vegar, þegar við erum að tala um gríðarstóra, fjölbreytta og mikilvæga málaflokka eins og eru hér undir, að þá skiptir máli að fyrir hendi séu ráðuneyti sem einbeita sér að þeim kjarnaverkefnum sem eiga heima á hvoru sviði fyrir sig. Ég held að það hindri það ekki með neinum hætti [[Forseti hringir.]]að þar sem það á við sé einhver samvinna og samnýting ef svo ber undir.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á að þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa talað um þetta mál. Ég tek undir að það er mikilvægt að þingið fái aðkomu að slíkum ákvörðunum, fái rödd, fái að koma með sjónarmið. Ég tek undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni að þetta er skynsamleg framkvæmd. Hún gerir ráðherrum betur kleift að fylgja eftir, hnitmiðað, sínum málaflokkum. Þetta eru gríðarlega stórir málaflokkar og mikilvægir og þessi verkefni, jafnréttismál, heilbrigðismál, velferðarmál og húsnæðismál, sýna forgangsröðun ríkisstjórnarinnar, að hún vilji ganga skörulega í þessi verkefni og hafa tækifæri til þess að vinna að framgangi þeirra. Hafi menn eitthvað út á málin sem slík að setja þá er sjálfsagt að þingið komi frekar að því.
Hæstv. forseti. Ég get auðvitað ekki annað en tekið undir sjónarmið hv. þingmanns í þessum efnum. Þegar teknar eru ákvarðanir um breytingar að þessu leyti, skiptingu málaflokka, uppskiptingu ráðuneyta og annað þess háttar, þá byggir það auðvitað á einhverri hugmynd eða áformum um áherslur í málaflokkum og annað þess háttar. Ég fer ekki ofan af því að ég held að það sé betra að sinna annars vegar heilbrigðismálunum og hins vegar velferðarmálunum, eins fjölbreytt og þau eru, í tveimur aðskildum ráðuneytum og held að það verði í raun og veru til bóta fyrir báða málaflokkana að fá með þessum skýra hætti sérstök ráðuneyti sem sinna þessum efnum. Í framhaldi af þeirri umræðu sem átti sér stað áðan þá held ég að sá kostnaður muni koma til baka sem menn leggja í að þessu leyti.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði einmitt að taka undir orð Birgis Ármannssonar um að þessi breyting varðar það að efla getu framkvæmdarvaldsins til stefnumótunar og stefnumótun felst m.a. í skynsamlegri nýtingu á almannafé. Þessi mál eru þess eðlis, um það snýst skipting þess ráðuneytis sem hv. þingmaður minntist á með velferðar- og félagsmálin. Þarna eru gríðarlega stórar upphæðir og gríðarlega krefjandi verkefni sem ríkisstjórnin hefur einsett sér að vinna í og taka verulega á og hefur strax aukið fjármagnið töluvert. Eins hefur hún farið í skynsamlega grunnvinnu um það hvernig fjármagnið nýtist best. Það er kannski það sem hefur oft verið gagnrýnt hingað til, að við höfum verið að eyða 10 kr. þegar við hefðum kannski getað eytt einni krónu á fyrri stigum málsins og sparað fólki annaðhvort erfiðleika í framtíðinni eða fé.
Hæstv. forseti. Það er ekki annað hægt en að taka einnig undir þessi orð hv. þm. Alex B. Stefánssonar. Þegar við veltum fyrir okkur einhverju stofnanalegu skipulagi, verkaskiptingu ráðuneyta eða verkaskiptingu einstakra stofnana hins opinbera, þá er það ekki endilega svo að allt sé svart eða hvítt í þeim efnum og það sé hægt að finna út eða reikna út hina einu réttu lausn. Mitt mat hefur hins vegar verið það að velferðarráðuneytið hafi eftir breytinguna 2011 orðið of stórt, of margir og ólíkir málaflokkar undir sama ráðuneyti, og að æskilegt sé að skipta því upp með þeim hætti sem hér er lagt til í þeim tilgangi að efla stjórnsýslu [[Forseti hringir.]]og stefnumótun á báðum málefnasviðunum.
Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur ákvað að leggja ekki fram sérstakt nefndarálit út af þessu máli heldur koma frekar upp og gera grein fyrir skoðun sinni á málinu í nokkrum orðum. Í sjálfu sér er svo sem ekki mikið erindi í því að gera nefndarálit við hlut sem þegar er ákveðinn vegna þess að hér erum við einungis að staðfesta hug forsætisráðherra sem verður lagður fyrir forseta Íslands, samanber 15. gr. stjórnarskrárinnar, um fjölda ráðherra og verkefni þeirra. Með þessu máli er að nokkru leyti verið að vinda ofan af því sem vinstri stjórnin gerði á árunum 2009–2013. Þá voru fjórir málaflokkar sameinaðir í tvö ráðuneyti. Ráðuneyti dómsmála fór með samgöngumálum inn í innanríkisráðuneyti og sú gjörð var næstum því búin að ganga af dómsmálaráðuneytinu dauðu. Menn hættu við það sem betur fer. Síðan var sem sagt velferðarráðuneytið búið til um svipað leyti, 2011, og þetta kostaði gríðarlegt fé. Ef ég man rétt kostaði þessi gjörð á sínum tíma 600 milljónir í einskiptiskostnaði. Það kom fram í svari við fyrirspurn sem sá sem hér stendur lagði fyrir hæstv. fjármálaráðherra, líklega á árinu 2014 eða 2015, að rekstrarlegur ávinningur af sameiningu þessara fjögurra ráðuneyta í tvö varð lítill, enginn sérstakur efnahagslegur árangur af gerðinni, þ.e. sú hagræðing sem náðist vissulega í rekstri ráðuneyta á þessum árum var vegna hagræðingarkröfu sem kom fram í kjölfar hrunsins og hafði ekkert með þetta samsull að gera sem átti ekki að kosta neitt og kostaði 600 milljónir á sínum tíma, átti að spara 300 milljónir á ári án þess að segja upp nokkrum manni. Þetta var náttúrlega málflutningur sem gekk ekki upp og menn vissu að þetta myndi aldrei ganga upp. Múrsagir og loftpressur voru í gangi í þremur húsum í Reykjavík í mánaðavís til að koma þessu öllu heim og saman. Í sjálfu sér skil ég vel að menn skuli núna vinda ofan af þessari vitleysu, jafnvel þó að það kosti einhverja peninga. Ég er hins vegar jafn sammála því sem nafni minn Víglundsson, hv. þingmaður, sagði áðan, það eru kjörtækifæri til að hagræða í ráðuneytunum. Það er reyndar eitt sem ég verð að viðurkenna að var vit í á sínum tíma þegar þessi gjörð varð árið 2011, í þriðju sameiningunni þegar 17 skrifstofustjórar áttu allt í einu heima í atvinnuvegaráðuneytinu án skrifstofu - í einu ráðuneyti. Það sagði sig sjálft að þarna var hagræðing mjög möguleg og var framkvæmd. Ef við tökum á sama hátt heildarfjölda skrifstofustjóra í velferðarráðuneytinu eins og það er í dag vænti ég þess að þeim muni jafnvel fækka þegar ráðuneytið smækkar, fær yfir sig tvo ráðuneytisstjóra o.s.frv. Þetta vildi ég aðeins benda á. Síðan er annað sem fylgir þessu máli sem bendir til þess að þessi gjörð núna virðist ekki eiga sér mikla stefnu, festu né einu sinni pólitík. Hvað er gert hér? Jafnréttismálin eru færð til forsætisráðherra. Maður hefur á tilfinningunni að þá eigi félags- og jafnréttismálaráðherra að fá í staðinn einhver önnur mál. Menn velja mannvirkjamál, rífa þau upp úr umhverfisráðuneytinu og setja í barnamálaráðuneytið. Ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að þessa gjörð skil ég ekki alveg vegna þess að það er nokkuð yfirlýst eða því hefur verið haldið mjög fram að í sjálfu sér sé félagsmálaráðuneytið ekkert endilega í stakk búið til að taka þennan málaflokk yfir, þar sé ekki nægjanleg þekking o.s.frv. Það er samt annað sem ég velti fyrir mér í þessu efni. Á fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar komu fulltrúar stærstu hagsmunasamtaka í mannvirkjagerð, m.a. Samtaka iðnaðarins, Verkfræðingafélagsins og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þeir sögðu allir sömu söguna. Í fyrsta lagi er allt of skammt gengið. Af hverju eru ekki öll málin tekin, skipulagsmálin, mannvirkjamálin og úrskurðarnefnd um auðlindamál? Af hverju eru þessi mál ekki tekin öll og sett yfir í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið? Hvers vegna í ósköpunum? Nei, þá taka menn mannvirkjamálin og henda þeim niður í barnamálaráðuneytið. Það er ekki mikil fagmennska í þessu, því miður. Mér þykir ekki mikil fagmennska heldur að hlusta ekki á þau orð sem við fengum að heyra í nefndinni frá þeim fagaðilum og hagsmunaaðilum sem sögðu: Þessi gjörð núna verður ekki til þess að einfalda málin eins og menn halda fram að sé sem sagt stóri útgangspunkturinn í þessari framkvæmd. Málefni sem varða byggingar, skipulag og annað verða eftir sem áður í þremur ráðuneytum og það er ekki endilega mjög skilvirkt, hæstv. forseti. Í hvert skipti sem einhver „stefnubreyting“ á að verða hjá einstökum ríkisstjórnum skipta menn um nöfn á ráðuneytum sem í sjálfu sér kostar töluvert fé. Þá þarf að breyta öllu pappírsfargani ráðuneytanna, þ.e. bréfsefni, umslögum o.s.frv. Það þarf að breyta þessu öllu í hvert skipti. Félagsmálaráðuneytið hefur heitið meðan ég man, mjög skammt aftur í tímann, félags- og húsnæðismálaráðuneyti, félags- og jafnréttisráðuneyti og nú heitir það félags- og barnarmálaráðuneyti. Hvað myndi gerast ef við fengjum umhverfisráðherra sem hefði sérstakan áhuga á úrgangsmálum? Fengjum við þá umhverfis- og úrgangsmálaráðuneytið? Mér finnst þetta orðaleppalegt. Við þurfum þetta ekki. Félagsmálaráðuneytið getur alveg heitið félagsmálaráðuneyti bara eitt og sér og það þarf ekki að skreyta það með einhverjum sérstökum áhersluatriðum eða áhugamálum þeirrar ríkisstjórnar sem situr á hverjum tíma. Það er ríkisstjórnarinnar sjálfrar að sýna áhugann og áræðið í verkum sínum en ekki með einhverjum nafngiftum sem skipta engu máli. Ég skil í sjálfu sér mótífið, að menn skuli vera að vinda ofan af þeirri dellu sem var gerð á dögum vinstri stjórnarinnar, þeirri sem kostaði haug af fé og sparaði lítið, ef eitthvað, og ég vænti þess að þessi breyting hafi í för með sér einhvern sýnilegan ábata, ef ekki fjárhagslegan, þá faglegan. Eins og ég segi aftur veit ég ekki til hvers það er að setja mannvirkjamálin yfir í barnamálaráðuneytið án þess að færa eitthvað annað með. Menn segja að það sé verið að gera þetta út af félagslega húsnæðinu. Jú, það heyrir undir félagsmálaráðherra en eins og ég segi aftur: Hagsmunaaðilar segja: Skipulagsmálin þurfa að fylgja þessu, þ.e. Skipulagsstofnun, og úrskurðarnefndin til að þetta verði skilvirkt og einfalt. Ef þetta á að verða skilvirkt og einfalt fyrir þá sem vinna eftir þessum lögum og undir þessum stofnunum og þurfa til þeirra að sækja þarf að gera þetta svona. En menn höfðu annaðhvort ekki kjark í það eða ekki tíma til þess eða eitthvað og þá er þessu flaustrað út núna. Ég held svei mér þá, og ég viðraði það í nefndinni á sínum tíma, að það hefði jafnvel verið skárra að geyma þessa framkvæmd aðeins og fara þá í heildarfærslu á allri mannvirkjagerð yfir til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins þar sem hefði orðið virkileg samlegð og um leið betri þjónusta við þá sem þurfa að nota. En, nei, nei, menn taka bara jafnréttismálin af félagsmálaráðherra og rétta honum Mannvirkjastofnun í staðinn sem einhverja dúsu. Þetta er ekki góð stjórnsýsla, hæstv. forseti. Þetta er engin sérstök stefna og þetta er engin pólitík. Þetta er ekkert sem bendir til þess að menn vilji virkilega gera umbætur. Á bls. 2 í nefndaráliti meiri hlutans er náttúrlega týpískt fyrir meiri hluta sem vill ekki styggja ráðherrana sína. Hér segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að líta mætti til þess hvernig fyrirkomulagið er annars staðar á Norðurlöndum.“ Það er akkúrat það sem fagaðilarnir bentu á. Þeir bentu á hvernig þetta væri í Danmörku og Svíþjóð, skipulagsmál og húsnæðismál hjá sama ráðherra, samlegðaráhrif og samspil. En, nei, menn ákveða að gera þetta. Ég segi aftur, hæstv. forseti: Þetta er ekki faglegt. Það er engin stefna í þessu. Það er engin pólitík í þessu. Það er svo sem ekkert nýtt með þessa ríkisstjórn sem er mynduð af tveimur andstæðum pólum með eitt hjálpardekk með sér. Það er ekkert skrýtið að svona ráðstöfun sé gerð. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort við getum átt von á því að það muni gerast á næstu árum að ríkisstjórnir sem myndaðar eru, vonandi um einhver hugsjónamál, en ég óttast að það verði eins og með þessa, að þær verði myndaðar um fjölda ráðherrastóla og þá fáum við einhverja stjórnskipulega bastarða. Þá skipta menn upp ráðuneytum þangað til nauðsynlegur fjöldi ráðherra er kominn fram. Það hefur ekkert með faglegheit eða pólitík eða neitt annað að gera en bara fjölda ráðherrastólanna. Þetta er ekki góð þróun. Mér finnst ámælisvert að menn skuli ekki taka ráðum og rökum þeirra sem mest þurfa á þjónustunni að halda og þurfa virkilega á því að halda að á einum stað verði til fagleg stjórnunarleg eining sem haldi utan um þennan mikilvæga málaflokk sem skipulags-, mannvirkja- og húsnæðismál heyra til, að þetta heyri til einum ráðherra. Hvar annars staðar ætti þetta í sjálfu sér að vera en hjá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þar sem sveitarfélögin hafa skipulagsvaldið? Sveitarfélögin eru eiginlega aðaláhrifavaldar í því að skipuleggja nýjar byggingar og ný byggingarsvæði. Hvers vegna stíga menn ekki það skref með þessi góðu ráð undir höndum í staðinn fyrir að flaustra með þessum hætti eins og hér er gert? Það er af þessari ástæðu, hæstv. forseti, sem sá sem hér stendur ákvað að leggja ekki fram sérstakt nefndarálit. Eins og ég segi stöndum við frammi fyrir gerðri ákvörðun. Það skiptir í sjálfu sér engu máli hvort meiri hluti og minni hluti hafi einhverjar sérstakar skoðanir á þessu máli. Það fer svona í gegn, því miður, fyrst meiri hlutinn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hafði ekki þau áhrif, þau völd eða þann kjark sem var nauðsynlegur til að breyta málinu í meðförum nefndarinnar. Það hefði staðið upp á þann meiri hluta en ekki minni hlutann sem annars vegar kemur fram með 1. minnihlutaálit og hins vegar það álit sem kemur fram í ræðu þess sem hér stendur nú. Auðvitað hefði staðið upp á meiri hluta þeirrar hv. nefndar að gera nauðsynlegar breytingar á málinu til að það yrði betra og til einhverrar gæfu. Ég segi aftur að ég skil í sjálfu sér mótífið. Ég skil að menn skuli vilja víkja af þeim vegi sem vinstri stjórnin sáluga var með hér á árunum 2009–2013, reyndar þjökuð af peningaleysi og þá brugðu menn náttúrlega á það ráð að henda þessum ráðuneytum saman með ærnum kostnaði og engum sparnaði, en menn tóku viljann fyrir verkið. Menn héldu að þeir væru að gera eitthvað gott en svo var ekki. Að því leyti til skil ég að velferðarráðuneytinu skuli vera skipt upp að nýju. Ég ítreka þó, hæstv. forseti, að þetta er ekki gert á faglegum forsendum. Þetta er ekki gert á forsendum þess að fara vel með ríkisfé. Þetta er ekki gert á þeim forsendum sem varða stefnumál yfirleitt eða pólitík. Þetta er gert tilviljanakennt í tilraunaskyni og ég spái því að innan eins til tveggja ára fáum við nýja þingsályktunartillögu þar sem við verðum beðin að staðfesta einhverja aðra skipun á ráðherraembættum, náttúrlega ekki síðar en við næstu kosningar þegar menn þurfa að fara að skáka sínu fólki á garðann. En það hefur ekkert með pólitík að gera, það hefur ekkert með faglegheit að gera og það hefur ekkert með fjárhagslegt skipulag að gera. Það er mjög miður, hæstv. forseti.
Herra forseti. Ég ætla ekki að fara í löngu máli yfir skoðun mína á þessu, en þegar horft er til skipulags framkvæmdarvaldsins þá hlýtur orðið skilvirkni að þurfa að koma þar mjög ofarlega í forgangsröðuninni. Það skiptir máli hversu mikill kostnaður er af rekstri Stjórnarráðsins, hversu mikið fjármagn rennur í rekstur ráðuneytanna sjálfra. Þetta mál finnst mér endurspegla algjört virðingarleysi fyrir kostnaði. Það er engin tilraun gerð í nefndaráliti meiri hluta til að færa rök fyrir því hvaða ávinningur eigi að hljótast af uppskiptingu velferðarráðuneytisins. Þetta er þvert ofan í það sem mikið var rætt um í tengslum við sameiningu félagsmálaráðuneytisins og heilbrigðisráðuneytisins á sínum tíma, megintilgangur þeirrar sameiningar var hafa sterkara, öflugra ráðuneyti sem væri betur í stakk búið til að takast á við þau gríðarlega stóru og flóknu verkefni sem undir það ráðuneytið falla, en ekki síður að nýta þá möguleika til samvinnu og samstarfs milli félagsmálahluta ráðuneytisins og velferðarhluta ráðuneytisins. Það er ótvírætt og maður heyrir það alls staðar þar sem maður kemur og þegar rætt er við fagaðila á þessu sviði að þarna eru stærstu tækifærin okkar. Við verjum í dag um 50% útgjalda ríkissjóðs til þessara tveggja málaflokka, um 450 milljörðum hið minnsta. Það er alveg ljóst að samhliða öldrun þjóðarinnar, auknum kröfum til heilbrigðiskerfis, auknum kröfum í velferðarmálum, mun þessi kostnaður bara aukast hjá okkur. Það gerir þá kröfu á hendur okkur stjórnmálamönnum að við sýnum einhverja framsýni í því hvernig má skipa þessum málum betur, hvernig má samnýta betur það sem mætti kalla fjárfestingu í velferðarkerfinu, að við séum að kosta útgjöld á t.d. sviði félagsmála, í aukinni áherslu á starfsendurhæfingu, ýmiss konar félagslegan stuðning sem við vitum að getur sparað okkur veruleg útgjöld þegar fram í sækir á heilbrigðissviðinu. Hið sama á auðvitað við um hið gagnstæða, að það sé rétt forgangsröðun innan heilbrigðiskerfisins þannig að tímabundinn heilsubrestur leiði t.d. ekki til varanlegrar örorku o.s.frv. Það sé horft á þetta í samfellu. Hér er ekki minnsta tilraun gerð til þess að rökstyðja þessa ákvörðun og það er einfaldlega af því að hún er auðvitað bara pólitísk. Ráðherrum líður betur með fullkomlega aðskilin ráðuneyti en að starfa sem tveir ráðherrar innan eins ráðuneytis. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en að við megum vænta þess fljótlega að frá þessari ríkisstjórn komi þingsályktunartillaga um uppskiptingu atvinnuvegaráðuneytisins. Það hlýtur eiginlega að liggja í hlutarins eðli út frá þessu. Svo því sé til haga haldið þá erum við hér bara í fjárlagaumræðunni að verja 300 milljónum í kostnaðarauka í stjórnsýslunni út af þessum breytingum og vanfjármögnuðum breytingum vegna uppskiptingar innanríkisráðuneytisins. Ég held að þessu fé sé talsvert betur varið í öðrum málaflokkum. Á sama tíma var fyrirhuguð kaupmáttaraukning eldri borgara og öryrkja skorin niður í núll. Þetta lýsir fullkomnu virðingarleysi fyrir rekstrarkostnaði ríkissjóðs. Hér eru við stjórnvölinn flokkar sem fara ekki vel með almannafé, eru ekki með skýra eða öfluga forgangsröðun varðandi það fjármagn, bera ekkert skynbragð á rekstur ríkisins. Lykillinn í þessu hlýtur að vera að halda rekstrarkostnaði ríkissjóðs sjálfs niðri til að við höfum sem mest fé milli handanna til málaflokkanna, til stuðnings við fólk, til aðgerða í heilbrigðiskerfinu, til stuðnings við skjólstæðinga í velferðarkerfinu og svo mætti áfram telja. Þessa áherslu er ekki að finna hér. Það veldur miklum vonbrigðum. Það sem veldur eiginlega meiri vonbrigðum er að mér finnst þessi uppskipting endurspegla það að þessir flokkar hafa enga yfirsýn yfir velferðarmálin. Það er engin heildarsýn á samspil félagsmálanna og heilbrigðisþjónustunnar. Þetta er bara pólitík í þrengsta skilningi um þægindaramma ráðherra sem vilja starfa í aðskildum ráðuneytum en ekki um það hvaða samlegð megi ná með auknu samstarfi innan ráðuneytisins. Það kom m.a. fram í umsögn Samtaka íslenskra sveitarfélaga á sínum tíma við sameiningu ráðuneytanna, sem samtökin árétta í umsögn sinni um þetta mál núna, að þarna sáu menn gríðarlega mikil tækifæri en því fylgdi aldrei heildstæð stefnumótun á sviði velferðarmála og því fór sem fór. Það náðist aldrei það samstarf innan ráðuneytisins sem að var stefnt. Það gerist auðvitað ekki af sjálfu sér, það þarf pólitíska forystu til að ná fram slíku samstarfi. Það þarf mikla vinnu innan ráðuneytanna og það ættu velflestir að þekkja sem hafa komið að slíkum sameiningum, hvaða skipulagseiningu sem er, að það tekur tíma og mikla vinnu að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt. Það gerist ekki af sjálfu sér. En það sem er verra er að þessi hringlandaháttur í skipulagi Stjórnarráðsins þýðir auðvitað að þetta næst aldrei fram. Þegar við erum stöðugt að stokka upp ráðuneytin eftir pólitískum þörfum hvers meiri hluta þá þýðir það að það verður aldrei starfsfriður innan þessara sömu ráðuneyta til að ná skýrum fókus á sín viðfangsefni. Það hefur verið vel þekkt í íslenskri stjórnsýslu að ráðuneytin okkar hafa talist mjög lítil í öllu samhengi, mjög veikburða að mörgu leyti. Á sama tíma erum við að leggja á þau mjög auknar kröfur þegar kemur að lögum um opinber fjármál. Þar er gríðarlega mikilvægt verkefni að ráðuneytin hafi skýra sýn á sína málaflokka, ekki síst kostnaðarþætti þeirra. Við höfum séð það innan fjárlaganefndar að oft vantar verulega mikið upp á að ráðuneytin hafi einfaldlega þá burði sem þarf til þess að ráðast í þær greiningar sem nauðsynlegt er. Þess vegna held ég að sú stefna sem var mörkuð hér 2011 með sameiningu ráðuneytanna hafi verið skynsamleg, að stækka einingarnar og gera þær betur í stakk búnar til að sinna þessum mikilvægu verkefnum. Hér er í raun og veru verið að vinda ofan af þeirri stefnu án þess, svo ég segi það enn og aftur, að nokkuð liggi fyrir um hver ávinningurinn af slíkri uppskiptingu eigi að vera. En við þekkjum þá alla vega kostnaðarhliðina sem eru u.þ.b. 300 milljónir í viðbótarkostnað á ári hverju. Mér finnst það sorglegt. Eins og ég segi, það er engin virðing fyrir skattfé og það sem verra er, mér finnst þetta endurspegla skort á heildarsýn í þeim gríðarlega mikilvægu málaflokkum sem velferðarmálin eru. Mig langar að lokum að taka undir orð hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar varðandi húsnæðismálin. Það þarf ekki að liggja lengi yfir húsnæðismálum til þess að átta sig á því að lykillinn að lausn í húsnæðismálum, sér í lagi því sem snýr að framboði á húsnæði fyrir alla þjóðfélagshópa, liggur auðvitað hjá sveitarfélögunum. Það er til lítils að sameina málaflokkinn innan Stjórnarráðsins ef sveitarfélögin eru ekki þar með. Úr því að ráðist var í þetta skref að sameina húsnæðismálin undir einu þaki, sem ég held að sé mjög skynsamlegt, hefðu þau átt að enda í ráðuneyti sveitarstjórnarmála. Það er einfaldlega þar sem stærsti lykillinn að húsnæðisvanda á hverjum tíma liggur, sem er auðvitað skipulagsmál sveitarfélaganna og samspil ríkisvalds og sveitarstjórnarstigsins á hverjum tíma í þeim efnum. Ég þekki það svo sem af eigin raun að félagsmálaráðuneytið var mjög léttvægt í húsnæðismálunum þar sem tveir veigamestu þættirnir, annars vegar sá sem snýr að byggingarreglugerð og Mannvirkjastofnun og hins vegar að skipulagsmálunum og sveitarstjórnarráðuneytinu, lágu utan ráðuneytisins. Þess vegna held ég, um leið og ég fagna því að verið sé að stíga skref í átt að sameina þetta undir einu þaki, að það hefði farið betur á því að því verki væri lokið að fullu og málaflokknum komið fyrir hjá sveitarstjórnarráðuneytinu.
Virðulegi forseti Ég mæli fyrir tveimur þingsályktunartillögum um fjarskiptaáætlanir. Önnur felur í sér stefnu í fjarskiptum, netöryggismálum, póstmálum og málefnum Þjóðskrár Íslands fyrir árin 2019–2033 og hin felur í sér aðgerðaáætlun fyrir árin 2019–2023 sem er hluti af og innan ramma 15 ára stefnunnar. Undirbúningur stefnumótunar hófst í byrjun árs 2018 og var sett á fót verkefnisnefnd sem hélt utan um stefnumótunarstarfið. Formlegt samráð við framkvæmda-, samstarfs- og hagsmunaaðila hófst í júní sl. Verkefnisnefndin skilaði svo tillögum að þeim tveimur þingsályktunum sem hér er mælt fyrir en í þeim hefur verið tekið mið af þeim athugasemdum sem bárust gegnum samráðsgátt ráðuneytanna í október sl. Tillögurnar sem hér eru lagðar fram eru í samræmi við stefnu ríkisstjórnar, áherslur ráðherra, aðrar áætlanir hins opinbera og niðurstöður opins samráðs. Fjarskiptaáætlun er nú lögð fram í þriðja sinn. Fyrsta fjarskiptaáætlunin var samþykkt árið 2005 og sú næsta árið 2012. Það er sannfæring mín að þessar tvær fjarskiptaáætlanir hafi varðað þá farsælu þróun á sviði fjarskipta sem kom okkur í fyrsta sæti í fjarskiptum og upplýsingatækni árið 2017 að mati Alþjóðafjarskiptasambandsins. Reynslan sýnir okkur því að metnaðarfull áform og góð eftirfylgni geta skilað okkur miklum árangri, bæði fyrir atvinnulífið og, það sem er ekki síður mikilvægt, fyrir fólkið í landinu, jafnt í dreifbýli sem í þéttbýli. Það er mér því ánægja að leggja fram þriðju fjarskiptaáætlunina sem ég ætla að geti fleytt okkur enn lengra þannig að við höldum stöðu okkar sem eitt af forystulöndum heims í innviðum fjarskipta. Fjarskiptaáætlun er nú lögð fram með aðeins breyttu sniði frá fyrri áætlunum með það að markmiði að gera efnistök hennar styttri og hnitmiðaðri. Í henni er horft til umtalsverðrar og fyrirsjáanlegrar tækniþróunar, endurskoðunar á fyrirliggjandi stefnum og sameiningu stefna í fjarskiptum, netöryggismálum, póstmálum og málefnum Þjóðskrár Íslands. Einnig er tekið mið af samþættingu allra stefna og áætlana sem falla undir málefnasvið ráðuneytisins. Það er vissulega ærið tilefni til að endurskoða stefnuna í þeim málaflokkum sem hér eru undir. Þjóðir heims standa frammi fyrir mikilli áskorun þegar kemur að fjórðu iðnbyltingunni þar sem fjarskipti, upplýsingatækni, netöryggi og gervigreind leika lykilhlutverk. Birtingarmynd þeirra breytinga sem við nú þegar stöndum frammi fyrir er m.a. stórstígar framfarir í tækni, aukin sjálfvirkni, ör þróun í stafrænum samskiptum, síbreytilegt viðskiptamódel markaðsaðila og örar breytingar á regluverki ESB. Einnig má benda á að ríki heims standa nú frammi fyrir vaxandi ógnum á netinu og þurfa Íslendingar að bregðast við þeim af alvöru. Hvað varðar póstþjónustuna má benda á að það er stór áskorun að takast á við hraða fækkun bréfasendinga og vöxt í verslun á netinu með tilheyrandi pakkasendingum innan lands og milli landa. Þá vil ég nefna í þessu sambandi að ein allra mikilvægasta grunnskrá landsins, þjóðskráin, þarfnast endurnýjunar til að svara þeim kröfum sem m.a. Alþingi og almenningur gerir til hennar. Virðulegi forseti. Ég tel rétt að benda á að í áætluninni eru þrjú stór viðfangsefni sem eru háð skilyrði um sérstaka viðbótarfjárveitingu. Fyrst ber að nefna innleiðingu á svokallaðri NIS-tilskipun sem er grundvöllur brýnna umbóta í netöryggismálum þjóðarinnar. Í öðru lagi er það fjármögnun á mögulegum kostnaði ríkisins við að tryggja lágmarkspóstþjónustu. Í þriðja lagi eru það sérstök ljósleiðaraverkefni eins og þriðji fjarskiptasæstrengurinn til Evrópu, hringtenging ljósleiðara á Austfjörðum, auk úrbóta við að tryggja betur öryggi mikilvægra fjarskiptainnviða. Þess ber að geta að landsátakið Ísland ljóstengt er þegar fjármagnað en það verkefni gekk reyndar undir vinnuheitinu „Ljós í fjós“ þegar lagður var grunnur að því en það hefur reynst ákaflega árangursríkt verkefni til að koma háhraðatengingum út í hinar dreifðu byggðir. Að þessu frátöldu eru fjölmörg undirbúningsverkefni fram undan er tengjast þeirri miklu tækniþróun sem er hafin og fyrirséð. Þar er átt við fjórðu iðnbyltinguna, fimmtu kynslóð farneta, 5G, hlutanetið o.s.frv. og tengjast þessi verkefni meðal annars framþróun í samgöngum. Sú áætlun sem hér er lögð fram felur í sér mikilvæga framtíðarsýn og markmið til næstu 15 ára. Mikilvægur grunntónn í áherslum og aðgerðum áætlunarinnar er traust og öryggi því að án öryggis getur traust á þeirri þjónustu sem veitt er horfið á svipstundu, hvort sem um er að ræða fjármál, samgöngur eða nýja tækni eins og netið. Netið býður upp á marga möguleika til að bæta þjónustu og auðga líf okkar. Það er nú þegar orðið óaðskiljanlegur þáttur í flestri þjónustu sem veitt er. En þessi víðtæka samþætta notkun skapar einnig hættu á alvarlegu þjónusturofi sé ekki hugað að öryggi og hún dregur um leið úr samkeppnishæfni þjóðfélagsins sé öryggi ekki sinnt með sambærilegum hætti og í grannlöndum okkar. Í stefnunni er því lögð áhersla á víðtæka eflingu netöryggis hjá hinu opinbera og í samfélaginu öllu. Góð fjarskipti eru ein af forsendum þess að hér búi sjálfstæð nútímaþjóð. Aðgengi að öflugum og traustum fjarskiptatengingum hefur mikil áhrif á þróun byggðar og atvinnumála á Íslandi þar sem þær opna tækifæri fyrir hvers kyns rafræna þjónustu, netverslun, fjarnám og afþreyingu óháð búsetu svo nokkrir hlutir séu nefndir. Samkeppnishæfni landsins á alþjóðamörkuðum á mikið undir góðri fjarskiptaþjónustu, háhraðatengingum og nýtingu upplýsingatækni og rafrænnar þjónustu almennt, hvort sem er innan lands eða milli Íslands og annarra landa. Rétt er að benda á að samkvæmt lögum verður stefna í fjarskiptum og tilheyrandi aðgerðaáætlun endurskoðuð eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti. Þetta er mikilvægt þar sem þróun í málaflokkum sem fjarskiptaáætlun nær til geta og munu eflaust taka hröðum breytingum. Regluleg og ör endurskoðun er því nauðsynleg. Árlega verður formlega gerð grein fyrir framvindu markmiða og verkefna fjarskiptaáætlunarinnar. Jafnframt er stefnt að reglulegri uppfærslu helstu mælikvarða fjarskiptaáætlunar á vef ráðuneytisins. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni tillögunnar í stórum dráttum og legg til að henni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og síðari umr.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessari þingsályktunartillögu um fjarskiptaáætlun sem hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra kynnir fyrir okkur og leggur fram fyrir þingið. Það er mjög margt gott í tillögunni, til að mynda er í fyrsta sinn lögð fram stefna í fjarskiptum til 15 ára í samræmi við lög frá árinu 2018 um samþættingu og samræmingu áætlana. Það er vel og gott og það er gott vinnulag sem mun koma okkur öllum til góða ef við förum að vinna nánar á þann hátt. Það eru alla vega tvær spurningar sem mig langar að biðja hæstv. ráðherra að svara og tengjast tilefni mótunar nýrrar fjarskiptaáætlunar. Eins og fram kemur í greinargerð þingsályktunartillögunnar eru tilefni til endurskoðunar á stefnu málaflokksins margþætt og eru talin upp fjögur atriði, m.a. þær miklu áskoranir sem þjóðir heims standa frammi fyrir þegar kemur að fjórðu iðnbyltingunni þar sem fjarskipti, upplýsingatækni, netöryggi og gervigreind leika lykilhlutverk. Svo eru það auðvitað þær vaxandi ógnir á netinu sem við, eins og öll önnur ríki heims, stöndum frammi fyrir og þurfum að bregðast við af alvöru. Mig langar að heyra aðeins meira um ógnir á netinu, bæði hvernig það rúmast í þingsályktunartillögunni og framkvæmd hennar og hverjar hugmyndir hæstv. ráðherra eru um það hvernig við getum brugðist við þeim.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir ágætar spurningar. Það er rétt að um leið og við erum að byggja upp þessar rafrænu gagnaþjónustur þá opnast allt í einu ný ógn, ný tegund af glæpum, sem við erum því miður stöðugt minnt og ég held að mjög mörg fyrirtæki á Íslandi verði fyrir á degi hverjum. Þess vegna er mjög mikilvægt að við séum með öflugt öryggiskerfi og allan þann viðbúnað sem við framast getum. Í stærri löndum setja menn jafnvel á laggirnar fleiri hundruð manna flokka til þess. Það sem við stefnum að er innleiðing á svokallaðri NIS-tilskipun, sem er frumvarp sem þegar hefur verið dreift á Alþingi og ég vona að ég geti mælt fyrir á næstu dögum, í næstu viku í síðasta lagi. Þar er tekið á þeim þætti á talsvert öflugan hátt með því annars vegar að efla öryggissveitina, CERT-ÍS, og allan viðbúnað og tækjabúnað. Þegar við höfum lokið umfjöllun í þinginu og í nefndum þingsins um málið og það tekur gildi, sem verður reyndar ekki fyrr en á árinu 2020 ef ég man rétt, þá munum við smátt og smátt innleiða meiri varnir, meiri eflingu þess að vera stöðugt á vakt og vera viðbúin því versta og undirbúa okkur eins og hægt er. Lykilatriði í því sambandi er reyndar samvinna og samstarf við aðrar þjóðir. Við eigum umtalsvert og mjög gott samstarf við Norðurlandaþjóðirnar ekki síst, en einnig erum við sem ein þjóð NATO eðlilega í talsverðum samskiptum [[Forseti hringir.]]við þá aðila, því að þeir líta auðvitað á þessa nýju ógn sem nýtt tæki til stríðsátaka.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er rétt sem hann kom inn á, að vaxandi ógnir á netinu eru farnar að teygja sig enn frekar inn í öryggis- og varnarmál og koma m.a. við sögu þegar við uppfærum þjóðaröryggisstefnu okkar. Það er gott að heyra áherslur hæstv. ráðherra í þeim efnum. Annað sem mig langar að heyra nánar um er hluti af markmiðum sem finna má í þingsályktunartillögunni og lúta að umhverfisvænum fjarskiptum. Eins og segir í þingsályktunartillögunni verður stefnt að því að draga úr hnattrænum, svæðisbundnum og staðbundnum umhverfisáhrifum fjarskipta, póstþjónustu og þjónustu Þjóðskrár Íslands. Mig langar að heyra hvernig hæstv. ráðherra sér það fyrir sér raungerast, vonandi og að sjálfsögðu með hag allra og umhverfisins að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög mikilvæg spurning hjá hv. þingmanni og er reyndar vísað til loftslagsmarkmiða ríkisstjórnarinnar í þessari fjarskiptaáætlun. Það má svo sem halda því fram að fjarskipti séu í sjálfu sér umhverfisvæn vegna þess að í flestum tilvikum spara þau ferðir, þau spara flutninga. Til að mynda í póstþjónustunni hefur bréfum fækkað á örfáum árum úr 80 milljónum á ári í 20 milljónir á yfirstandandi ári og fækkar enn hraðar. Ástæðan er sú að menn eru farnir að senda tölvupósta og samskiptin eru komin yfir á netið. Það þýðir auðvitað að minni ástæða er til að vera að bera út póst á hverjum degi eins og áður var, enda höfum við fækkað dreifingu póstdaga á öllu landinu niður í tvo á viku, sem er umhverfisvænt. Þetta styður því hvert við annað ef við náum að efla fjarskiptin þannig að allir Íslendingar geti setið við sama borð. Þess vegna er verkefnið Ísland ljóstengt svo mikilvægt þar sem við getum fært öllum heimilum landsins þann möguleika að sitja við sama borð þegar kemur að þeirri mikilvægu þjónustu að geta sótt sér menntun og verslað og starfað yfir netið, að þurfa ekki fara nauðbeygður á vinnustað. Í sjálfu sér má halda því fram að fjarskipti, aukin fjarskipti, bætt fjarskipti, örugg fjarskipti, séu það umhverfisvænasta sem við getum gert. Það gæti kannski haft þær afleiðingar að fólk hætti að hittast en ég vonast að menn fái þá afsökun fyrir því að fara í annaðhvort göngutúr eða bíltúr einstaka sinnum í viku að heimsækja ættingja sína.
Herra forseti. Við ræðum hér ákaflega merkilegt og mikilvægt plagg sem er stefnumarkandi fyrir landið í fjarskiptamálum. Stefnan er sett til 15 ára og síðan aðgerðaáætlun til fimm ára. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, það má kannski nefna það hér, hefur gríðarlegur árangur náðst í fjarskiptum í landinu á undanförnum árum. Hann verður ekki til af sjálfu sér og hefur sjálfsagt mótast í krafti stefnumarkandi þátta í fyrri áætlunum. Því ber að fagna hve vel hefur gengið hjá okkur, hver árangurinn hefur verið á heimsvísu, að skila okkur því að við erum í efsta sæti á þessum lista Alþjóðafjarskiptasambandsins. Ákveðin atriði eru talin upp í aðgerðaáætluninni, t.d. ljósleiðari á Seyðisfirði yfir í Norðfjörð, Neskaupstað, um Mjóafjörð. Ég tel mikið öryggisatriði að búa til hringtengingar á því svæði og efla það. Þarna hefur bara verið samband í eina átt þannig að menn hafa verið berskjaldaðir fyrir truflunum, það hefur komið upp. Fjarskiptin eflast mjög á svæðinu með því að búa til þessa hringtengingu. Gríðarlega vel hefur gengið með þetta átak okkar, Ísland ljóstengt, og við reiknum með að klára það í sveitum landsins, vítt og breitt um landið, árið 2021. Það fer að sjá fyrir endann á þessu. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra hafi eitthvað hugað að því að skoða það með minni þorp vítt og breitt um landið að fara í svipað átak, kannski þorp með undir 500 manns - svipað átak og Ísland ljóstengt í sveitum landsins hefur verið á undanförnum árum. Ég spyr hvort fólk í ráðuneytinu hafi skoðað það og ráðherrann.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir mjög áhugaverðar spurningar. Það er rétt sem kom fram í máli hans*, eins og ég nefndi í inngangi mínum, að það er stórmerkilegt að við skulum hafa náð því að vera fremst allra í heimi að mati Alþjóðafjarskiptastofnunarinnar í þessum málum. Við unnum Suður-Kóreu og Danmörku sem eru í öðru og þriðja sæti. Við höfum verið ofarlega á þessum lista en náðum sem sagt fyrsta sæti þarna og það er metnaðarfullt verkefni að segja að við ætlum að vera áfram meðal fremstu þjóða í heimi. Án efa hefur verkefnið Ísland ljóstengt haft mikil áhrif þar sem við höfum hreinlega sagt: Við ætlum að koma ljósleiðaratengingum inn á hvert heimili í dreifbýli. Það hefur verið forgangur okkar og við erum með það fjármagnað í fjármálaáætlun og áætlunum sem koma fram í fimm ára aðgerðaáætluninni. Við ljúkum því vonandi á árinu 2020, í síðasta lagi 2021 - og þeir fjármunir eru til. Það eru fleiri þættir sem gera að verkum að við náum þarna fyrsta sæti. Við höfum m.a. mjög öflug fjarskiptafyrirtæki sem hafa verið að keppa á markaði og við höfum horft til þess að þau fyrirtæki taki utan um þéttbýlisstaðina. Menn hafa farið þá leið að vera með svokallað ljósnet sem er kannski eins nálægt því og hægt er án þess að vera með tenginguna beint inn á heimilið. En ekki er óeðlilegt að sú krafa komi upp hjá þessum aðilum, eins og við sjáum hér á höfuðborgarsvæðinu. Þar hafa menn reyndar lagt tvo, þrjá eða fleiri kapla inn í hvert hús - og er kannski talsverð offjárfesting þar. Engu að síður er samkeppni á þessum markaði og markaðsfyrirtækin berjast um að geta þjónustað og selt vörur sínar. Ég vona bæði og treysti því að þau séu tilbúin að taka þátt í þessu. Þetta er hins vegar einn þáttur sem við í ráðuneytinu höfum velt fyrir okkur, hvernig þurfi að taka á ef það gerist, sem ég hef reyndar enga trú á, að fyrirtækin taki ekki á þessu sjálf.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég starfaði í tengslum við NATO-þingið, sem formaður Íslandsdeildar NATO, og þar hefur mikil umræða staðið allt árið og undanfarin ár um netöryggismál og slíka þætti. Við erum með gervigreindina og erum að ganga inn í fjórðu iðnbyltinguna og gríðarlega tækniþróun. Almennt er orðið svo að menn telja þetta eina helstu ógn í heiminum, það eru netöryggismálin og kerfin, hvort sem eru fjarskiptakerfi eða raforkukerfi, eins og dreifingin og slíkt, eins og við erum að kynnast hér á landi og Landsnet hefur átt í. Í því stefnumarkandi plaggi sem hér er lagt fram eru nokkrir punktar sem tengjast þessum málum. Það sem mig langaði kannski fyrst og fremst að spyrja út í er þetta erlenda starf, samstarf um netöryggismálin. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra rétt áðan, í fyrri ræðum, að samstarf er við Norðurlöndin og NATO og annað. Ég tel gríðarlega mikilvægt að við fáum að verða hluti af stærri heild í þessum málum. Eistlendingar hafa sett upp miðstöð. Bretar settu sína netöryggismiðstöð upp á síðasta ári, mikla stofnun, og menn eru mjög að huga að þessu. Persónulega hef ég mikinn áhuga á því að við náum kannski meiri tengingu um þessi mál. Það eru grundvallarmál upp á samkeppnishæfni landsins til lengri tíma að tryggja netöryggismál, fjarskipti og annað sem tengist þessu. Ég spyr hvort hann gæti aðeins dýpkað þá umræðu sem snýr að þessu erlendra samstarfi sem mundi tengjast utanríkismálum.
Virðulegur forseti. Það er rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni, þessi ógn er sannarlega til staðar, hún er mörgum framandi. Í markmiðskaflanum er m.a. fjallað um það að efla vitundarvakningu þannig að menn átti sig á hvaða ógnir séu þarna úti á þessum nýja - nýja segi ég, þótt við séum búin að hafa hann í þó nokkuð mörg ár, þá eru alltaf einhvern veginn að opnast nýjar leiðir fyrir þá sem vilja nota hann í misjöfnum tilgangi. Lykilatriði, eins og hv. þingmaður kom inn á, er samstarf við aðrar þjóðir. Við eigum gríðargott samstarf við Norðurlöndin. Við erum í NATO og það hjálpar okkur líka hvað þetta varðar, en við þurfum að gera meira. Þess vegna fengum við á sínum tíma Oxford, ef ég man rétt, til að gera úttekt sambærilega og þeir gera í öðrum löndum. Þeir hafa gert skýrslur og komið hingað til lands og tekið viðtöl við fjölda aðila til að greina stöðuna. Hún var grundvöllur þess að hægt var að átta sig á því hvar við værum stödd og hverju þyrfti að bæta við og er síðan grundvöllur eins af því sem kemur fram í NIS-frumvarpinu okkar um öryggismál, hvaða leiðir við þurfum að fara, og hefur reyndar hjálpað okkur líka og mun hjálpa okkur áfram í ýmsum hliðarákvörðunum og uppsetningu á verkefnum sem við þurfum að gera. Eitt af því sem er þar til viðbótar er að við þurfum einfaldlega meiri þekkingu inn í landið, og þess vegna hafa menn verið í samstarfi við norska háskóla. Hingað hafa komið sérfræðingar frá Oxford til að kenna. Þau námskeið hafa fyllst. Sá aðili hefur haft áhuga á að koma hingað til lands og þar eiga bæði háskólanemar, sérfræðingar í háskólanum og sérfræðingar úti í samfélaginu möguleika á að öðlast þessa þekkingu. Nemendur sem opna kannski augu sín fyrir því að þarna er spennandi svið sem við þurfum meiri þekkingu á leita sér [[Forseti hringir.]]kannski þekkingar til erlendra skóla og halda uppi þessu tengslaneti, því að það er lykilatriðið í þessu, eins og mörgu öðru, samvinna, samvinna, samvinna.
Virðulegur forseti. Við ræðum tvær þingsályktunartillögur saman, annars vegar um stefnu í fjarskiptum fyrir árin 2019–2033 og hins vegar fjarskiptaáætlun til fimm ára. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa framlagningu og verð reyndar að viðurkenna að ég er ekki búin að lesa stefnuna algerlega í þaula. Mig langar að byrja sérstaklega á að nefna það og þakka samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu fyrir mjög vel unnin störf þegar kemur að samræmingu og samþættingu áætlana sem undir ráðuneytið heyra. Ég hef fengið smá kynningu á því starfi sem átt hefur sér stað innan ráðuneytisins og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt því að við höfum að mörgu leyti staðið okkur vel í að setja okkur alls konar stefnur. En það er auðvitað gríðarlega mikilvægt líka að þær séu samræmdar og samþættar, þannig að ég fagna því mjög sem verið er að vinna í ráðuneytinu á því sviði. Það var í rauninni tvennt eða þrennt sem mig langaði að koma sérstaklega á framfæri undir þessari umfjöllun, annars vegar það sem rætt var af síðustu ræðumönnum, hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni og hæstv. ráðherra svaraði ágætlega, varðandi netöryggismálin sem ég tek undir að eru gríðarlega mikilvæg. Ráðherra svaraði því til - ég held að Oxford-háskólinn hafi einmitt farið yfir það, er með svona ákveðið líkan og mat stöðu netöryggismála hérlendis. Mér finnst nefnilega mjög mikilvægt það sem sett er niður í áætluninni um að efla menntunina, fjölbreytta menntun á sviði netöryggismála, aðstoða aðila við að komast t.d. í samkeppnir og á ráðstefnur og annað sem að þessu snýr. Ég held að þetta sé mikilvægara en við áttum okkur kannski á. Þá langar mig þessu tengt að fara aðeins út í rafræna stjórnsýslu. Við höfum oft og tíðum státað okkur af því að vera svo framarlega þegar að þeim hlutum kemur, þá kannski sérstaklega af því að hér eru svo margir með nettengingar og tölvur að við ættum að hafa mjög gott aðgengi til að búa til mjög góða rafræna stjórnsýslu. En því miður erum við bara mjög slök í því þegar verið er að mæla okkur og bera okkur saman við aðrar þjóðir. Við þurfum að vinna töluvert að því. Og þá kemur kannski svolítið að samþættingu áætlana og samþættingu þvert á ráðuneyti og þvert á stofnanir hvernig við vinnum að þeim málum. Við höfum sannarlega alla burði til þess og við ættum að standa okkur svo miklu betur þegar kemur að því að þróa rafræna stjórnsýslu. En þá er auðvitað mjög mikilvægt á sama tíma að netöryggið sé í lagi og það þarf að fylgja. Nú var mér það ekki fullkomlega ljóst áður en ég steig í pontu hvort þjóðskrá félli undir samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið. - En gott að ég sé að hæstv. ráðherra kinkar kolli, því að ég sé að það er töluvert minnst á þjóðskrá. Í 12. punkti, undir markmiðum númer 3, um hagkvæmni og skilvirkni í fjarskiptum, er talað um að „gagnagrunnur þjóðskrárinnar verði endurbættur kerfisbundið í áföngum til að koma til móts við breytingar í löggjöf og aukna sjálfvirkni tilkynninga í þjóðskrá, og til að uppræta bótasvik og mæta auknum kröfum samfélagsins um upplýsingar um réttindi og stöðu einstaklinga.“ Þá get ég ekki látið hjá líða að nefna það, ég veit ekki hvort það er gagnagrunnurinn eða tölvukerfið nákvæmlega eða hvað það er, ég ætla að leyfa mér að nota orðin: aftur í fornöld. Ég ætla að taka dæmi um annað mál sem við höfum rætt er lýtur að réttindum barna sem eiga tvö heimili, þ.e. foreldrar fara með sameiginlegt forræði og barn býr í rauninni á tveimur heimilum. Það virðist vera þjóðskrá einhvern veginn mjög erfitt að koma þeim skilaboðum út til aðila sem á þurfa að halda að það séu tveir foreldrar sem raunverulega hafa forræði yfir viðkomandi barni. Ég tek dæmi: Móðir fór með son sinn í banka og ætlaði að stofna bankareikning, en það vill svo til að sonurinn er með skráð lögheimili hjá föðurnum. Þá var sagt: Nei, nei, við getum ekki stofnað bankareikning hér, hann verðar að koma með föður sínum þar sem hann er með skráð lögheimili, eða þá að þú þarft að vera með staðfestingu á því frá þjóðskrá að þú sért raunverulega með forræði yfir barninu þínu. - Þetta er náttúrlega algjörlega út í hött. Ég átta mig á að skólarnir eru með einhverjum hætti búnir að leysa þetta með sín innri kerfi, eins og Mentor og annað, þar sem er búið að opna fyrir aðgengi allra að slíku. En þegar kemur að svona litlum þáttum, eins og til að mynda það dæmi sem ég þekki, þá er það ekki gott. Og ég þekki líka dæmi þegar foreldrar eru að kaupa heimilistryggingu þá virðist vera ofboðslega erfitt að sannfæra viðkomandi með einhverjum hætti að fleiri búi á heimilinu en raunverulega eru með skráð lögheimili. Ég veit að við erum með frumvarp hérna og við höfum fjallað um þetta. Ég veit að forveri hæstv. ráðherra í innanríkisráðuneytinu, Ólöf Nordal heitin, lét gera skýrslu um það hvernig við gætum unnið á þeim málum er snerta börn með tvö heimili, en þarna er bara svona einn lítill þáttur sem ætti að vera svo miklu auðveldari ef gagnagrunnurinn og kerfið hjá þjóðskrá væri í lagi. Ég vil brýna hæstv. ráðherra að flýta þessu ferli eins og kostur er, því að ég held að að mörgu leyti sé lagaumhverfið í góðu lagi þegar kemur að þessum málum. En það er oft eins og tölvan segi nei þegar kemur að framkvæmdinni. Það er kannski helst þetta sem ég vildi nefna. En svo er líka komið inn á póstmálin í stefnunni. Hér segir, með leyfi forseta: „Stjórnvöld taki á þeim gríðarlegu breytingum sem nú standa yfir á póstþjónustu sem felast í mikilli fækkun bréfasendinga og fjölgun pakkasendinga. Einkaréttur Íslandspósts á sviði póstþjónustu verði afnuminn með lögum og opnað verði fyrir samkeppni á póstmarkaði. Áfram verði tryggður aðgangur að lágmarkspóstþjónustu um allt land, þ.e. alþjónustu.“ Nú veit ég að hæstv. ráðherra hefur mælt fyrir frumvarpi sem er í umhverfis- og samgöngunefnd er þetta varðar. Og við erum með til umræðu eiginlega neyðarlán til Íslandspósts í tengslum við fjárlögin. Ég vil því brýna okkur í að við hugum að því hvernig þeirri þjónustu eigi að vera háttað til lengri tíma litið, því að það er alveg ljóst að við erum í rauninni búin að keyra út í skurð með hana eins og hún er í dag og beiðni um þetta neyðarlán sýnir það svo sannarlega. Það kann að vera að það sé í frumvarpinu. Mér finnst ég ekki sjá alveg að það taki að öllu leyti á þessum efnum. En ég held nefnilega, þrátt fyrir að við treystum stjórn Íslandspósts ágætlega og þeim sem þar fara með völd, að pólitíkin þurfi líka að taka ákvörðun um það hvernig þessum málum eigi að vera háttað til lengri tíma litið. En ég hef þetta ekki lengra og þakka fyrir þessa framlagningu og brýni okkur áfram í þessum verkefnum.
Virðulegi forseti. Eins og forseti sagði er hér mælt fyrir tillögu til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Þingsályktunartillagan sem hér er lögð fram, þrátt fyrir á þingskjali standi að það séu einungis félags- og jafnréttismálaráðherra, er lögð fram af ráðherrum félags- og jafnréttismála, dómsmála, heilbrigðismála, auk mennta- og menningarmála. Hún á sér langa sögu eða allt frá árinu 2014 þegar þau Eygló Harðardóttir, þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra, Ólöf Nordal, þáverandi innanríkisráðherra, og Illugi Gunnarsson, þáverandi mennta- og menningarmálaráðherra, undirrituðu samstarfsyfirlýsingu um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Með yfirlýsingunni staðfestu ráðherrarnir vilja sinn til að vinna saman gegn ofbeldi í íslensku samfélagi og niðurbrjótandi áhrifum þess sem og vilja til að auka fræðslu og forvarnastarf, bæta samvinnu og verklag við að draga úr ofbeldi og styrkja samstarf við rannsókn ofbeldismála. Í kjölfarið var skipaður stýrihópur undir forystu velferðarráðuneytisins en hann er skipaður tveimur fulltrúum frá hverju ráðuneytanna þriggja. Hlutverk hans var að hafa umsjón með samstarfinu og vinna áætlun um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Á starfstíma stýrihópsins hafa átt sér stað umtalsverðar breytingar. Einkum er um að ræða stjórnarfarslega breytingarinnar. Á starfstímanum hafa tvisvar sinnum orðið ríkisstjórnarskipti, ráðherrarnir í þeim ráðuneytum sem koma að þessari þingsályktunartillögu og tekið hafa við keflinu í kjölfar myndunar nýrrar ríkisstjórnar hafa hins vegar allir verið sammála um að þessu mikilvæga verkefni skyldi haldið áfram. Í öðru lagi hafa átt sér stað verulega samfélagslegar breytingar sem sýna okkur betur en nokkru sinni að ofbeldi er alvarlegt þjóðfélagsmein, ekki síst kynbundið ofbeldi sem dregið hefur verið fram í dagsljósið með frásögnum einstaklinga sem stigið hafa fram undir merkinu #metoo. Samstarfsyfirlýsingin kvað einnig á um að efnt skyldi til samráðs bæði á landsvísu og innan svæða, milli félagsþjónustu, barnaverndaryfirvalda, mennta- og heilbrigðiskerfis, lögreglu og ákæruvalds. Athyglinni skyldi einkum beint að ofbeldi gegn börnum, ofbeldi í nánum samböndum, kynferðislegu, andlegu og líkamlegu ofbeldi og ofbeldi gagnvart fötluðu fólki og öðrum berskjölduðum hópum. Markmiðið var ekki síst að bæta verklag við fyrirbyggjandi aðgerðir og rannsóknir ofbeldismála. Boðað var til funda á landsbyggðinni en landinu var skipt í níu svæði, Suðurland, Norðurland eystra, Norðurland vestra, Austurland, Vestfirði, Vesturland, Suðurnes, Vestmannaeyjar og höfuðborgarsvæðið. Markmiðið var að ná saman lykilaðilum á hverju landsvæði, þar með talið félagsþjónustu, sérfræðiþjónustu, sveitarfélögum, barnaverndaryfirvöldum, lögreglu, heilbrigðisþjónustu og skólastjórnendum og fleirum með það fyrir augum að leggja grunn að svæðisbundnu samstarfi um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Samtalið við landsbyggðina hefur skilað sér inn í þingsályktunartillöguna en umræðuefnin voru ólík á milli svæða. Alls staðar kom fram mikill áhugi og vilji meðal heimamanna til að efla samstarf á þessu sviði. Má m.a. sjá merki um svæðisbundið samstarf á þessu sviði í nýjum verkefnum á Norðurlandi eystra og Austurlandi. Í kjölfar funda hópsins hafa fulltrúar verkefnisins Byggjum brýr, brjótum múra farið á sömu svæði og efnt til samráðs um varnir og viðbrögð við ofbeldi í nánum samböndum. Við gerð þingsályktunartillögunnar hefur verið lögð rík áhersla á víðtækt samráð, m.a. á fjölmennum vinnufundi sem fram fór í Iðnó í upphafi árs 2016. Þangað voru kallaðir til fjölmargir aðilar, svo sem fulltrúar stofnana, sveitarfélaga, háskólasamfélagsins, frjálsra félagasamtaka og aðrir sem starfa og til þekkja á þessu sviði. Vinnufundurinn skilaði góðum árangri en auk þess hefur stýrihópurinn átt marga fundi með sérfræðingum á sínu sviði sem lagt hafa þessari vinnu lið. Þingsályktunartillagan tekur mið af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun þar sem m.a. kemur fram að stuðla skuli að friðsælum og sjálfbærum samfélögum fyrir alla menn, tryggja öllum jafnan aðgang að réttarkerfi og byggja upp skilvirkar og ábyrgar stofnanir fyrir alla menn á öllum sviðum. Þá tekur aðgerðaáætlunin mið af samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi, samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gagnvart konum, samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, samningi Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali, samningi Evrópuráðsins um vernd barna gegn kynferðislegri misbeitingu og kynferðislegri misnotkun og samningi Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri, skipulagðri glæpastarfsemi og bókun við þann samning til að koma í veg fyrir, berjast gegn og refsa fyrir verslun með fólk, einkum konur og börn. Meginmarkmiðið með aðgerðunum er að stuðla að vakningu um málefnin með forvörnum og fræðslu, bæta verklag og málsmeðferð innan réttarvörslukerfisins og efla stuðning við þolendur. Sérstök áhersla er lögð á eftirfarandi þætti: Í fyrsta lagi að ofbeldi í íslensku samfélagi verði ekki liðið. Í öðru lagi að komið verði á markvissri fræðslu og forvörnum gegn hvers konar ofbeldi, einkum í skólakerfinu, á íþrótta- og æskulýðsvettvanginum, á vinnustöðum og í stafrænum heimi. Í þriðja lagi að stuðlað verði að heildstæðri umgjörð um meðferð ofbeldismála innan réttarvörslukerfisins sem leiði af sér aukna skilvirkni, betri samskipti milli stofnana og upplýstara starfsumhverfi. Í fjórða lagi að þolendur eigi greiðan aðgang að upplýsingum og þjónustuúrræðum án tafar í kjölfar ofbeldis. Í fimmta lagi að samstarf og samhæfing verði efld til muna í þjónustu við þolendur ofbeldis, m.a. á milli ríkisstofnana, sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka. Aðgerðunum er skipt niður í þrjá hluta. Í fyrsta lagi vakningu sem felur í sér forvarnir og fræðslu með áhrif á heilbrigð samskipti, ráðgjöf og snemmtæk viðbrögð. Í öðru lagi viðbrögð við ofbeldi með áherslu á bætt verklag og málsmeðferð innan réttarvörslukerfisins. Í þriðja lagi valdeflingu með áherslu á samhæfingu og þverfaglegt samstarf í þjónustu við þolendur ofbeldis. Margar aðgerðirnar lúta að réttindum barna og vernd þeirra gegn ofbeldi. Þær taka einkum til forvarna og fræðslu og falla undir A-hlutann en einnig eru nokkrar aðgerðir í B-hluta til þess fallnar að vernda börn og bæta málsmeðferð í málum er varða þau, hluti C um valdeflingu, samstarf og samhæfingu fjallar á hinn bóginn fyrst og fremst um úrræði, stuðning og samráð í málum fullorðinna þolenda ofbeldis en ekki er um að ræða tillögur að aðgerðum í málum barna sem hafa verið beitt ofbeldi. Stuðningur, ráðgjöf og önnur úrræði fyrir börn í kjölfar ofbeldis fer eftir ákvæðum barnaverndarlaga. Alls eru aðgerðirnar 28 og hér ætla ég að nefna dæmi um nokkrar þeirra. Fyrst vil ég nefna að útbúið verði fræðsluefni um ofbeldi sem hentar leikskólabörnum, samhliða fái starfsfólk leikskóla leiðbeiningar um notkun þess og viðbrögð, í kjölfar fræðslu, þar á meðal um tilkynningarskyldu samkvæmt barnaverndarlögum, en almennt berast færri tilkynningar til barnaverndar frá leikskólum en grunnskólum. Aðgerðin er liður í að stuðla að því að starfsfólk leikskólanna geti greint svo fljótt sem auðið er ef barn er beitt ofbeldi og að slíkt sé tilkynnt til barnaverndarnefndar. Önnur aðgerð snýr að því að skipa starfshóp sem fær það hlutverk að greina núverandi heimildir stofnana og félagasamtaka sem starfa með börnum til að afla upplýsinga úr sakaskrá og meta þörfina á mögulegum úrbótum. Markmiðið með aðgerðinni er að tryggja að einstaklingar með brotaferil verði ekki ráðnir til starfa með börnum. Dæmi um enn aðra aðgerð er stuðningur við þjónustumiðstöð fyrir þolendur ofbeldis á Norðurlandi. Um er að ræða sambærilegt úrræði og Bjarkarhlíð er hér á höfuðborgarsvæðinu. Þar verði veitt sama þjónusta og ráðgjöf fyrir fullorðna einstaklinga sem beittir hafa verið ofbeldi, þar með talið kynferðisofbeldi, ofbeldi í nánum samböndum eða eru brotaþolar í mansalsmálum og/eða vændi. Þá er lagt til að komið verði á fjölbreyttari meðferðarúrræðum fyrir gerendur í ofbeldismálum með það að markmiði að koma í veg fyrir endurtekin ofbeldisbrot. Starfshópur sem ég hef skipað starfar nú að því að kortleggja og skilgreina þjónustuþörf fyrir fullorðna gerendur þegar kemur að ofbeldi. Stýrihópurinn sem vann að þessari þingsályktunartillögu hefur einnig fjallað um nokkur málefni sem ekki koma fram í formi aðgerða í þessari áætlun en talið er rétt að halda til haga. Má þar nefna aðstoð við þolendur eineltis á vinnustað þar sem brýn þörf er á að bæta aðgang að ráðgjöf sérfræðinga og uppbyggilegri meðferð. Þá er þörf á heildarvitundarvakningu í samfélaginu um að ofbeldi verði ekki þolað, hvorki á vinnustöðum, í félagsstarfi né á heimilum, en um þetta mætti gera víðtækan samfélagssáttmála. Einnig hefur verið rætt um að þörf sé á fleiri rannsóknum á sviði ofbeldis sem snúa m.a. að birtingarmyndum ofbeldis, umfangi þess, forvörnum, aðkomu réttarvörslukerfisins og stöðu þolenda. Slíkar rannsóknir eru forsenda stefnumótunar stjórnvalda á þessu sviði. Í þessari þingsályktunartillögu er lögð áhersla á að slíkar úttektir séu unnar af óháðum fagaðilum á sviði innan félags- og heilbrigðisvísinda en rétt er að geta þess að þrjár umfangsmiklar rannsóknir standa nú yfir. Ein lýtur að kostnaði heilbrigðiskerfisins vegna ofbeldisbrota, önnur að öflun ítarlegra upplýsinga um umfang og eðli ofbeldis á Íslandi og sú þriðja um áhrif áfalla á heilsufar kvenna. Ég vil í lokin nefna sérstaklega skjal dómsmálaráðuneytisins um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins og tillögur að aðgerðum 2018–2022 sem stjórnvöld hafa þegar samþykkt. Þar er m.a. að finna aðgerð sem stýrihópurinn sem vann þessa þingsályktun ræddi sérstaklega og lýtur að réttarvörslukerfinu og viðkvæmum hópum, svo sem um aðkomu réttargæslumanna fatlaðs fólks við rannsókn mála þar sem grunur leikur á ofbeldi í garð seinfærs fólks. Þetta er ákaflega mikilvægt atriði og mér er kunnugt um að samstarf réttarvörslukerfisins og réttargæslumanna er að festast í sessi. Forsenda þess að þingsályktunartillagan komist farsællega til framkvæmda byggir á því að ráðuneytin, sem verða fjögur um næstu áramót en voru þrjú við vinnslu þessarar tillögu, þrátt fyrir að það væru fjórir ráðherrar, vinni saman að framkvæmd hennar. Þá byggir hver og ein aðgerð á því að tilnefndir samstarfsaðilar leggi hönd á plóginn. Saman getum við náð árangri og er ráð fyrir því gert að þau ráðuneyti sem koma að þingsályktunartillögunni sameinist formlega um eftirfylgni við þessar aðgerðir. Einnig er gert ráð fyrir að ráðuneytin undirbúi og boði árlega til landssamráðsfunda þar sem fulltrúum ráðuneyta, ríkisstofnana, sveitarfélaga, frjálsra félagasamtaka, rannsóknastofnana og annarra sem láta sig þessi mál varða gefist tækifæri til að bera saman bækur sínar, kynna nýjungar, niðurstöður rannsókna og koma á framfæri tillögum til úrbóta með það að markmiði að draga úr og koma í veg fyrir ofbeldi. Staðan á framkvæmd aðgerða í þessari þingsályktunartillögu yrði m.a. kynnt á þeim árlegu fundum. Með samþykkt þessarar þingsályktunartillögu myndi skapast verðmætt tækifæri og sameiginlegur vettvangur til þess að ýta úr vör verkefnum sem stuðla að bættu og öruggara samfélagi. Því er það ósk okkar allra að við upplifum okkur ávallt örugg hvar sem við erum stödd og að við getum treyst því að réttlát málsmeðferð og viðeigandi bjargir séu ávallt til staðar þegar takast þarf á við ofbeldi og afleiðingar þess. Eins og ég sagði í upphafi er þetta þingsályktunartillaga sem unnin er með aðkomu fjögurra ráðuneyta og gríðarlega mikilvægt að fá hana inn til þingsins. Vonandi fær hún góða og faglega umfjöllun og ég hef óskað eftir því að að lokinni þessari umræðu verði henni vísað til hv. velferðarnefndar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Engum blandast hugur um að hér eru alvarleg viðfangsefni og brýn til umfjöllunar. Ég ætla ekki að fara mikið efnislega í málið á þessu stigi en mig langar aðeins til að biðja hæstv. ráðherra að útskýra ákveðið atriði fyrir mér. Eins og hann nefndi standa fjögur ráðuneyti að þessari þingsályktunartillögu. Þar er talað um framtíðarsýn og viðfangsefni. Þar er talað um forvarnir og fræðslu, bætt viðbrögð og málsmeðferð í réttarvörslukerfinu. Það er ítrekað að með ofbeldi sé átt við kynferðislegt og ekki síst kynbundið ofbeldi, myndbirtingar í stafrænum miðlum og að horft verði til frásagna og umræðna sem birtast í samfélaginu undir #ég líka og #metoo. Ég tók þetta svona sundurslitið upp úr framtíðarsýninni og viðfangsefnunum. Ég er síðan með fyrir framan mig fréttatilkynningu frá forsætisráðuneytinu um verkáætlun og stöðu stýrihóps um heildstæðar úrbætur að því er varðar kynferðislegt ofbeldi sem var kynnt í ríkisstjórninni. Ef ég les líka upp úr því á að fylgja eftir framkvæmd aðgerðaáætlunar um meðferð kynferðisbrota innan réttarvörslukerfisins. Það á að endurskoða réttarstöðu brotaþola og, í tengslum við stefnumótun um stafrænt kynferðisofbeldi, móta nýja stefnu í forvarna- og fræðslumálum að því er varðar kynferðislegt ofbeldi og áreitni. Meðal verkefna hópsins er að gera tillögur um viðbrögð við #metoo-byltingunni, bæði innan Stjórnarráðsins en ekki síður í samfélaginu almennt. Ég verð að segja, hæstv. ráðherra, að mér finnast þessi markmið og viðfangsefni svo keimlík að ég átta mig ekki alveg á því hver þessi skipting er og af hverju þarf þá sérstakt viðfang í forsætisráðuneytinu ef það fellur ekki undir þetta. Ég vildi gjarnan biðja hæstv. ráðherra að skýra þetta aðeins fyrir mér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Jú, það kann að vera rétt að það sem fram kemur í þessari þingsályktunartillögu, sem telur mjög margar aðgerðir og fjölþættar og aðgerðaáætlun upp á einar 20–30 blaðsíður, sé að einhverju leyti líkt þeim áherslum sem lagðar hafa verið í forsætisráðuneytinu, og kannski ekki hvað síst eftir þá miklu umræðu sem varð hér síðasta vetur eftir #metoo-byltinguna. Það kann að vera að það sé einhver skörun þarna á milli. Ég held hins vegar að það eigi ekki að skaða framgöngu þessa máls. Vegna þess að í því máli sem við vinnum með hér erum við með mjög afmarkaðar aðgerðir sem ætlunin er að ráðast í og eru þess eðlis að þær eru á ábyrgðarsviði einstakra ráðuneyta eða stofnana. Ég held að það muni aldrei skaða þó að forsætisráðuneytið sé einnig að vinna að málum sem tengjast #metoo-byltingunni, eins og ég kom inn á áðan, enda er mjög gott samstarf á milli ráðuneyta þegar kemur að þessum málum og er m.a. fólgið í því að sérstök ráðherranefnd um jafnréttismál fundar reglulega og er stýrt af forsætisráðuneytinu eins og gert er með ráðherranefndir. Þar eiga allir þeir ráðherrar sem leggja þessa aðgerðaráætlun fram sæti. Jú, það er vissulega ákveðin skörun þarna. Ég held engu að síður að sú yfirgripsmikla áætlun sem við erum með hér, sem unnin hefur verið í talsvert langan tíma á milli einstakra ráðuneyta og stofnana, sé bara jákvætt mál. Það er jákvætt að hún sé komin hingað inn og mikilvægt að hún fái brautargengi í þinginu, þrátt fyrir að unnið sé að keimlíkum málum víðar í stjórnkerfinu, sem er bara jákvætt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er vissulega rétt að það er mjög gott ef sem allra flestir eru að hugsa um þessi mál og reyna að vinna þeim brautargengi. Ég hef hins vegar áhyggjur af því að menn séu þarna að einhverju marki að drepa á dreif kröftum, menn séu að búa sér til flókið skipulag, jafnvel að verkefni muni skarast, jafnvel að menn muni hafa ólíka sýn á viðfangsefnin. Þarna muni hugsanlega verða togstreita á milli þeirra sem stýra verkefnum samkvæmt þessari þingsályktunartillögu og hins vegar stýrihóps í forsætisráðuneytinu. Ég leyfi mér að hafa áhyggjur af þessu og hefði haldið að skynsamlegt væri af hæstv. ríkisstjórn og ráðherrum hennar - þeir eru meira og minna allir, sýnist mér, komnir í þessi mál, fjögur ráðuneyti standa að baki þingsályktunartillögunni og forsætisráðherra er kominn með sinn stýrihóp - að fella þetta betur saman. Það er rétt að málin skarast og ég held að það geti orðið til trafala og jafnvel hindrað framgang nauðsynlegra mála. Við vitum hvernig það er þegar menn eru með verkefni sem eru keimlík þá vill hver ota sínum tota og reyna að ná sínu fram. Ég óttast það vegna þess að öll þessi málefni eru svo brýn að ég hefði haldið að hæstv. ráðherra og allir þeir ráðherrar sem þarna koma að ættu að setjast niður og spyrja sjálfa sig: Væri ekki rétt að smella þessu saman í eitt verðugt verkefni?
Virðulegur forseti. Já, þetta eru sjónarmið sem hv. þingmaður reifar. Ég vil þó halda því til haga að ég held að það skaði ekki þessa þingsályktunartillögu og þá aðgerðaáætlun sem verið hefur í vinnslu í mjög langan tíma að hún komi hér fram. Ég held að það sé gríðarlega jákvætt. Ef Alþingi vinnur þetta mál áfram í velferðarnefnd, sem ég á nú von á eftir þessa umræðu, vænti ég þess að menn sjái hversu mikilvægt það er að fá líka aðkomu Alþingis. Með því er verið að tryggja, í málaflokki sem er gríðarlega mikilvægur, aðkomu fjögurra ráðuneyta og svo löggjafarþingsins um hvaða skref skuli stigin í þessum málum. Ef við ætlum að ná árangri þá er gríðarlega mikilvægt að menn vinni saman þvert á ráðuneyti og þetta mál hefur verið talsvert lengi í undirbúningi. Þess vegna er mikilvægt að fá líka aðkomu þingsins að því vegna þess að það hefur tekið lengri tíma að ná þessu saman eins og ég kom inn á í framsöguræðu minni. Við sjáum líka merki um úrræði sem hafa orðið til með samstarfi á milli einstakra ráðuneyta, eins og t.d. verkefnið Bjarkarhlíð, sem gert er ráð fyrir í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. að sambærilegu úrræði sé komið upp á Akureyri þar sem allir aðilar koma að. Þar sem dómsmálin koma að, félagsmálin, heilbrigðismálin og við erum með fleiri úrræði sem eru þess eðlis að við erum að tengja saman ólíka málaflokka. Þegar við erum að feta þá braut innan framkvæmdarvaldsins, að vinna meira saman þvert á ráðuneyti, sem hefur verið í undirbúningi lengi í þessari áætlun, held ég að það sé einfaldlega mjög jákvætt að koma með það hingað inn til þingsins, fá umfjöllun um það. Þá erum við líka komin með sýn ólíkra flokka á það. Það er nú þannig að framkvæmdarvaldið situr á endanum í umboði löggjafarvaldsins og ef Alþingi kemst að þeirri niðurstöðu að þessi þingsályktunartillaga sé skynsamleg í því formi sem hún er þá að sjálfsögðu vinnum við áfram eftir því. Ég held því að það sé bara jákvætt mál og ég vonast til að það fái góða afgreiðslu og vinnslu í þinginu.
Þingforseti. Hæstv. ráðherra. Hér er til umfjöllunar tillaga til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess og ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Í kafla I er framtíðarsýn og viðfangsefni og segir, með leyfi forseta: „Aðgerðir sem lúta að réttindum barna og vernd þeirra gegn ofbeldi taki einkum til forvarna og fræðslu, auk aðgerða sem séu til þess fallnar að bæta málsmeðferð í slíkum málum.“ Þá segir enn fremur í kafla II, um markmið og áherslur í lið 2, með leyfi forseta: „Að komið verði á markvissri fræðslu og forvörnum gegn hvers konar ofbeldi, einkum í skólakerfinu, á íþrótta- og æskulýðsvettvanginum, á vinnustöðum og í stafrænum heimi.“ Ég ætla ekki að eyða tíma í til að telja upp aðgerðir áætlunarinnar sem eflaust gagnast margar hverjar, en ég vil sérstaklega nefna aðgerð A.6 þar sem efla á kennslu um kynheilbrigði og kynhegðun í grunn- og framhaldsskólum. Sú aðgerð er mjög mikilvæg. Það hefur komið fram að hér á landi eru fæðingar ungra mæðra fleiri en annars staðar á Norðurlöndunum og vissulega tilefni til að hafa áhyggjur af því. Þegar ég kom í þingið í fyrsta skipti árið 2005 lagði ég fram þingsályktunartillögu þar sem ég hvatti þáverandi heilbrigðisráðherra til að stofna starfshóp til að vinna gegn óeðlilegu og ótímabæru kynlífi ungmenna og enn þurfum við að sjálfsögðu að vinna í því. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni hér á undan virðist vera ákveðin brotalöm í þessari þingsályktunartillögu. Fram kom að hún er unnin af fjórum ráðuneytum. Einnig kom fram, sem satt er, að forsætisráðuneytið er með sínar áherslur og maður spyr sig hvers vegna svo sé. Það sem ég geri athugasemdir við og furða mig á í tillögunni er að það vantar grundvallaraðgerð, sem er grunnur allra þeirra aðgerða sem þarna koma fram. Það er meira að segja aðgerð sem er þegar samþykkt því að hún er í lýðheilsustefnu sem velferðarráðuneytið setti fram og á sér uppruna í ráðherranefnd um lýðheilsu sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson setti á fót. Lýðheilsustefna var samin af fólki og sérfræðingum í nefndinni. Þetta eru aðgerðir til að aðstoða foreldra við uppeldi barnanna sinna og það er grunnur sem við heyrum mjög mikið frá foreldrum að foreldrar kalla á að fá aukna fræðslu um uppeldishlutverkið og við vitum hvað það skiptir miklu máli í þeim hraða og asa og öllu því sem er að gerast í þjóðfélaginu að foreldrar fái aukna fræðslu um hvernig best megi bregðast við hegðun og framkomu barnanna sinna. Það er að sjálfsögðu á ábyrgð foreldra að kenna börnunum sínum ýmislegt í samskiptum við annað fólk, bæði er varðar ofbeldi og aðra hluti. Það er erfiðasta hlutverk okkar í lífinu að ala upp börn. Þess vegna harma ég að ekki sé litið til lýðheilsustefnunnar, sem var með mjög góðar aðgerðir. Það er kannski oft svo að ekki er litið til þeirra góðu verkefna sem einhverjir aðrir en samflokksmenn eða þeir sem eru við stjórnvölinn hverju sinni setja fram. Miðflokkurinn mun leggja fram breytingartillögu við þessa þingsályktunartillögu í nefndinni og ég hvet ráðherra til að kynna sér hina góðu lýðheilsustefnu, sem gefur miklar og góðar upplýsingar um námskeið sem ég vil segja ykkur frá. Það er þannig að Þroska- og hegðunarstöð hefur um langt skeið haldið úti námskeiðum sem heita Uppeldi sem virkar. Þau hafa verið kennd við mjög margar ung- og smábarnaverndir hringinn í kringum landið og þau eru akkúrat stíluð inn á foreldra sem eru að stíga sín fyrstu skref í uppeldinu. Námskeiðin skipta mjög miklu máli og fólk er mjög ánægt með þau. Það skiptir máli að stjórnvöld stígi þau skref að aðstoða foreldra í þessu mikilvæga hlutverki og ég hvet ráðherrann áfram í því. Eins og ég sagði mun Miðflokkurinn leggja fram breytingartillögu við þessa þingsályktunartillögu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra fyrir þessa þingsályktunartillögu sem snýr að því að Ísland verði í fararbroddi þegar kemur að aðgerðum gegn ofbeldi í samfélaginu og hvernig tekist er á við afleiðingar þess. Til þess að geta orðið í fararbroddi þá þurfum við að huga að forvörnum og fræðslu. Við þurfum að huga að málsmeðferð í réttarvörslukerfinu og vinna að valdeflingu þolenda, eins og segir hér í upphafi. Ofbeldi getur bæði verið líkamlegt og andlegt, og er ekki síður átt við kynbundið ofbeldi, einelti, haturstal og myndbirtingar á stafrænum miðlum sem hvetja til ofbeldis. Það kemur fram í tillögunni að aðgerðir sem lúta að réttindum barna og vernd þeirra gegn ofbeldi taki einkum til forvarna og fræðslu, auk aðgerða sem séu til þess fallnar að bæta málsmeðferð í slíkum málum. Það er mikilvægt að Alþingi álykti að ofbeldi sé alvarlegt þjóðfélagslegt mein. Það þarf vakningu, það þarf að bæta verklag og vinna að því að ofbeldi í íslensku samfélagi verði ekki liðið. Þetta eru stór markmið og getur tekið tíma að innleiða slíkt og margir steinar eru á leiðinni að því göfuga markmiði að hægt verði að segja að Ísland verði í fararbroddi í þessum efnum. Aðgerðaáætlun getur falið í sér að renna styrkari stoðum undir samstarf milli lögreglu og ákæruvalds til að bæta stöðu brotaþola í kynferðisbrotamálum og styrkja réttarstöðu þeirra. Núverandi stjórnvöld hafa þegar hafið átak til að styrkja slíka málsmeðferð með því að hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun. Á síðasta ári var bætt við stöðugildum hjá flestum lögregluembættum um landið til að styrkja skilvirkni lögreglunnar í þessum málum og nú er að finna í tillögum í fjárlagafrumvarpi stöðugildi sem fer á Norðurland vestra og þá er hringnum lokað. Lögreglan er oftast fyrsti staðurinn sem brotaþolinn leitar til. Það er mikilvægt fyrir brotaþola að móttaka og þekking þeirra sem þeir mæta þar sé fagleg og hægt sé að treysta því að málin fari í öfluga og skjóta rannsókn. Sérþekking á þessi málum er nauðsynleg hjá þeim sem fyrstir taka á móti brotaþolum því fyrstu viðbrögð skipta miklu máli fyrir það hvernig brotaþolinn kemur út á endanum. Við getum fundið hérna ýmsar aðgerðaáætlanir sem mér finnst skipta miklu máli og vil ég nefna t.d. stuðning við svæðisbundið samráð um aðgerðir gegn ofbeldi, eins og stendur hér, með leyfi forseta: „Stuðningur við svæðisbundnu samráði um aðgerðir gegn ofbeldi. Árlega verði tilteknu fjármagni af safnliðum fjárlaga, vegna verkefna á sviði félagsmála, varið til styrktar svæðisbundnu samstarfi eða til ákveðinna verkefna sem styðja við aðgerðir gegn ofbeldi.“ Markmiðið er að efla svæðisbundið samráð gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli og hefur þegar byrjað víða um land og t.d. hefur lögreglan verið í samstarfi við sveitarfélög vegna heimilisofbeldis, til að uppræta það og koma með leiðir til að reyna að sporna gegn því. Markmið samstarfsins er að auka þekkingarmiðlun og bæta verklag til að taka á heimilisofbeldismálum, veita þolendum og gerendum betri þjónustu og vernda börn sem búa við heimilisofbeldi. Þetta eru allt mikilvæg mál og það sem er kannski rauður þráður í gegnum þessa þingsályktunartillögu er fræðsla. Það eru margar leiðir að fræðslu og ég tel það sem hv. þm. Una María Óskarsdóttir nefndi hér áðan um lýðheilsu skipta máli og eiga heima í þessari tillögu. Þótt hún sé ekki endilega nefnd hér þá er það starf sem hefur verið unnið að í lýðheilsumálum verkfæri sem væri hægt að nýta hér og ég held að það sé alls ekki verið að ganga fram hjá því í þessari tillögu, síður en svo. Við höfum í gegnum tíðina verið með mjög góð og öflug verkfæri sem við höfum nýtt sem ég held að komi hér að góðum notum og ég held að lýðheilsuverkefnið sé einmitt verkefni sem væri mjög gott að leiða hér inn. Hér er talað um kvennaathvarf á landsbyggðinni. Kvennaathvarfið í Reykjavík er úrræði fyrir konur og börn til að dvelja á þegar óbærilegt er vegna ofbeldis að búa heima. Við höfum ekki haft neitt úrræði á landsbyggðinni og ég held að það sé mikilvægt, eins og hér kemur fram, að stofnaður verði samstarfshópur eða starfshópur sem falið verði að kortleggja og meta þessa þörf, sem er svo sannarlega fyrir hendi. Það er ansi langur vegur fyrir konur sem lenda í heimilisofbeldi og börn að leita hingað suður, það er stundum nógu erfitt að komast út um dyrnar heima hjá sér, hvað þá að fara á milli landshluta til að leita í öruggt skjól. Þess vegna held ég að þetta sé mjög mikilvægur áfangi til þess að tryggja þolendum ofbeldis aðgang að sérhæfðum stuðningsúrræðum óháð búsetu. Hér er nefndur árlegur landssamráðsfundur um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Ég held að þetta sé mjög góður vettvangur margra aðila, lögreglunnar, skólakerfisins, yfirvalda, sveitarfélaga. Þetta eru allt aðilar og miklu fleiri sem koma að þessum málum og skiptir máli að þetta samtal fari fram. Það er margt fleira í þessari tillögu sem er mikilvægt, svo sem vitundarvakning í samfélaginu gegn haturstali. Mér finnst það skipta miklu máli í þeim hremmingum sem samfélagið hefur gengið í gegnum á síðustu dögum að þetta sé tekið upp og nefnt og fái rými, því að haturstal er að finna víða, ekki bara síðustu daga heldur er það að finna líka á samfélagsmiðlum og manna í millum. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli að tekið sé utan um þolendur í slíku ofbeldi, því þetta er ofbeldi, og það sé viðurkennt og þeir fái svigrúm og vernd. Manni finnst stundum þetta ofbeldi fá svo lítið vægi, eins og það skipti ekki máli. Orð hafa afleiðingar og orð geta sært og skilið efti bæði særindi og varanlega áfallastreituröskun hjá fólki sem hefur orðið fyrir því. Það er ekki nægjanlegt að setja plástur á skotsárið. Það þarf að taka kúluna í burtu. Það er bent á skýrslu um hatursorðræðu og hér er yfirlit um gildandi lög og reglur og gefnar fjölmargar ábendingar um aðgerðir til að stemma stigu við haturstali hér á landi. Það er oft talað um að hatursorðræðan sé fyrsta skrefið að líkamlegu ofbeldi. Við þekkjum þetta á samfélagsmiðlum þar sem kannski er ungt fólk og verður fyrir þessu og það er enginn áhorfandi nema sá sem verður fyrir því og sá sem beitir því. Mig langaði líka til að nefna, þar sem hér kom fram að það þætti ekki nóg að þessi fjögur ráðuneyti væru með þetta málefni, að ég held að þetta sé bara málefni allra ráðuneyta og okkar allra að koma þessu áfram, vera meðvituð um þetta. Þannig getum við haft Ísland í fararbroddi gegn ofbeldi. Ég vil bara segja að lokum að ég mun fylgja þessu áfram inn í velferðarnefnd.
Þingforseti. Ég vil þakka hv. þingmanni sem steig hér í púlt á undan mér fyrir að minnast á lýðheilsustefnuna og taka fram og taka undir að slík fræðsla geti verið gott verkfæri inn í þessa þingsályktunartillögu. Ég er að sjálfsögðu hjartanlega sammála því. Ég vil leggja áherslu á, af því að ég veit að það er mjög mikilvægt, að foreldrar fái aukna aðstoð til að valda sínu veigamikla hlutverki, því að það er svo margt sem hefur áhrif á börnin okkar. Það eru vinirnir, þeir geta verið margs konar, það er auðvitað samfélagsmiðlar og af því hv. þingmaður nefndi hatursorðræðu þá hefur maður miklar áhyggjur af því hvað er orðið mikið hatur á samfélagsmiðlum. Eins og fram kom bæði hjá hv. þingmanni og fólki með einhverju viti, vildi maður kannski orða það, þá fylgja orðum ábyrgð. Það er sannarlega satt og manni líður illa yfir því hvernig fólk leyfir sér oft að nota alls konar orð um annað fólk. Varðandi einelti þá líður þeim sem leggur aðra í einelti líka illa, enda reyna meðferðaraðilar bæði að hafa áhrif á og hjálpa þeim sem verða fyrir eineltinu og þeim sem leggja í einelti. Það er bara þannig. Við þurfum að huga að báðum hópum og þetta er mikið áhyggjuefni. Þess vegna vonar maður að margar aðgerðanna sem koma fram í þingsályktunartillögunni hafi góð áhrif og komist til framkvæmda. Það skiptir mjög miklu máli að góð mál komist til framkvæmda.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður var kannski ekki með neina beina spurningu en ég tel að hún hafi verið að taka undir það sem kom fram. Ég held að við höfum mörg verkfæri sem við getum nýtt. Það er bara „common sense“, t.d. þær uppeldisaðferðir sem við bæði þekkjum og höfum beitt og þá held ég að fræðsla sé númer eitt, tvö og þrjú. Ef við tökum til að mynda hinsegin fólk, transfólk, þá skiptir gríðarlega miklu máli að slík fræðsla komist inn til barnanna. Það gerist fyrst og fremst í gegnum uppeldið og heimilið, síðan í skólunum, þar sem ég veit að er góð fræðsla. En það er mikilvægt að það verði vakning og að virðingin sé borin áfram, hvort sem er í gegnum uppeldið eða skólagöngu eða í samskiptum hvert við annað. Þá held ég að auðmýkt skipti máli og að við berum virðingu hvert fyrir öðru, hvaða verkfæri sem við notum sem dugar í það, hvaða nafni sem það nefnist. Ég held að það sé alls ekki verið að gera lítið úr neinu hér þótt það hafi kannski ekki verið orðað.
Forseti bendir í góðsemd á að þingmálið er íslenska.
Þingforseti. Ég vil að leggja áherslu á að það vantar inn í þingsályktunartillöguna aðgerðir sem snúa að fræðslu til foreldra, til að efla foreldra í uppeldishlutverkinu. Sú aðgerð er m.a. orðuð í lýðheilsustefnu sem ég nefndi áðan og á sér rætur í ráðherranefnd um lýðheilsu, sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson setti á fót þegar hann var forsætisráðherra. Það er það sem ég vil undirstrika, að þá mikilvægu aðgerð vantar. Mér finnst hún vera grunnur allra aðgerða, að aðstoða foreldra í uppeldishlutverkinu, vegna þess að þar náum við árangri. Menn hafa lengi talað um að ábyrgð sé ýtt yfir á skólakerfið í of ríkum mæli og ég get alveg tekið undir það. Kennarar eru ekki bara að kenna námsgreinarnar heldur eru þeir að ala börnin okkar upp líka. Vissulega þurfa þeir á ákveðinn hátt að gera það en foreldrar eiga að sjálfsögðu að sjá um að ala upp börnin sín. Það er erfitt hlutverk og þess vegna finnst mér að stjórnvöld þurfi að koma því svo fyrir að foreldrum verði gert auðveldara að komast á skrið í mikilvægasta hlutverkinu sem við sinnum á lífsleiðinni, vil ég segja.
Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir með hv. þingmanni. Ég held að komið sé inn á mjög mörg atriði tillögunni og að í flestu snúi það að börnum og þá að foreldrum líka. Við getum alveg tekið það til umræðu þegar að því kemur. Hv. þm. Una María Óskarsdóttir nefnir hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson. Ég verð að segja að ég vona að hann eigi eftir að lesa þetta vel yfir og taka það til sín því að ég held að ekki veiti af. Okkur er öllum hollt að lesa þetta oft yfir og tileinka okkur margt sem hér stendur og fara mörg þau verkfæri sem til eru til að koma í veg fyrir ofbeldi.
Herra forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um áætlun fyrir árin 2019–2022 um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, frá félags- og jafnréttismálaráðherra. Ég þakka ráðherra fyrir yfirferð hans yfir málið. Erindi mitt hér er að fagna þingsályktunartillögunni og í rauninni tala um það sem komið var inn á áðan að þetta snerti marga ráðherra, og ég held að ekki veiti af, þar sem málið er það víðtækt og þetta snertir okkur eiginlega hvar sem við erum. Eins og kemur fram í aðgerðunum er það frá leikskólaaldri og upp til aldraðra, sem ég fagna mjög að sjá þarna líka því að umræða er t.d. um það að aldraðir geta verið beittir ofbeldi á heimilum sínum og jafnvel inni á stofnunum sem eru á ábyrgð okkar, ríkis og sveitarfélaga, og annað slíkt. Ég held að það sé eitt af því sem við erum ekki mjög oft með inn í umræðunni. Þetta er, eins og komið hefur fram, mál sem snertir alltaf a.m.k. tvo einstaklinga, þann sem beitir ofbeldinu og þann sem er þolandi í einföldustu mynd sinni. Auðvitað eru í kringum þessa tvo, og jafnvel fleiri einstaklinga, alltaf fjölskylda, vinnufélagar og stórt samfélag. Þarna eru hlutir sem við þurfum að taka á út frá mjög breiðum grunni. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir kom inn á það fyrirkomulag sem er í dag, sem ég held að sé mjög gott fyrirkomulag, sem komið var á á árinu 2015 þar sem sveitarfélögin tóku höndum saman með lögreglunni og varð að samþættu verkefni. Þar var valdið til ákæru fært yfir til lögreglunnar þannig að það var ekki einstaklingurinn sjálfur sem þurfti alltaf að kæra til að málið héldi áfram. Það var mjög stórt skref og ég held að við höfum verið að gera mjög margt undanfarin ár og við séum því á mjög góðri leið með að bæta þessu inn í. Þingsályktunartillagan á eftir að fara til umræðu í velferðarnefnd og tekur kannski einhverjum breytingum. Án efa eiga margir punktar eftir að koma þar inn í sem þétta tillöguna og hv. þingmenn sem töluðu hér á undan bentu á ýmis atriði. Auðvitað er útfærslan á aðgerðunum ekki alveg niður í það hvaða verkefni á að nota, eins og t.d. fræðslu heilsugæslunnar og skólanna til foreldra og annað slíkt, hvaða prógramm er akkúrat notað. En ég held að fræðslan og grunnurinn sé góður og við gerum börnum og fólki grein fyrir því, allt frá leikskólaaldri og upp úr, að ofbeldi er ekki eðlilegt ástand þó að í sumum tilfellum hafi fólk því miður alist upp við slíkt og myndi þannig með sér kannski meðvirkni og annað slíkt þar sem það lætur yfir sig ganga hegðun sem á bara alls ekki að líðast. Einnig er umræða um nálgunarbann, umsátur, einelti og ýmislegt fleira sem þarf að koma inn í þessa umræðu. Hér er líka talað um rannsóknir á ofbeldi og ofbeldismálum, birtingarmyndir ofbeldis og annars slíks. Það er held ég líka verkefni sem við þurfum að bæta okkur í og efla. Ég er mjög ánægð með þetta plagg og geri mér grein fyrir að það er ekki fullkomið eins og það er lagt fram og ýmislegt sem má bæta og þétta. Væntanlega tekur velferðarnefnd það til umræðu og ég efast ekki um að allir þeir sem taka þátt í þeirri vinnu munu leggja eitthvað til vinnunnar.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þessa aðgerðaáætlun gegn ofbeldi og afleiðingum þess. Kannski í ljósi þess sem á daga okkar hefur drifið undanfarið, ekki síst, og allra þeirra byltinga sem við höfum verið þátttakendur í þá held ég að það sé hvatning til að gera enn betur en gert hefur verið mjög víða í samfélaginu, eins og hér hefur verið minnst á, ekki síst innan skólakerfisins, innan réttarvörslukerfisins og víðar. Ég ætlaði bara rétt að klukka þetta mál hérna, en það sem mér finnst vera mikilvægt, af því að ég kom inn í umræðuna um fræðslu til handa foreldrum og öðrum og fræðslan getur farið fram í gegnum skóla og í gegnum heilsugæsluna og á fleiri stöðum auðvitað, en fyrst og fremst held ég að það sé afskaplega mikilvægt að það fólk sem starfar með börnum í umhverfi þar sem áreiti er mikið, og það er alls konar, fái þá fræðslu sem þörf er á á hverjum tíma. Auðvitað þurfum við líka að gera vel og betur í því að efla fræðslu og eftirfylgni með þeim úrræðum sem við höfum þó varðandi þessi mál þegar kemur að ofbeldi. Hér er fjallað um aðgerðaáætlun um gæðakröfur og vottun um fyrirmyndarstarf í íþrótta- og æskulýðsstarfi. Þar höfum við líka heyrt ljótar sögur þar sem hefur verið ofbeldi af margs konar tagi. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra lagði m.a. hér á dögunum fram tillögu um samskiptafulltrúa hjá íþrótta- og æskulýðsfélögum til að vera yfir því starfi og ásamt því sem hér er nefnt er það eitt af því sem getur hjálpað til að mínu mati þegar kemur að því að taka á svona málum. Það er mikil þörf gagnvart börnum og gagnvart ungu fólki líka sérstaklega að fræðast um mjög margt þegar kemur að ofbeldi, sérstaklega í ljósi allra þeirra miðla sem aðgangur er að og alls þess kláms og annars slíks sem í boði er og virðist það enn þá vera þannig að sérstaklega íslenskir ungir piltar skora allt of hátt þar. Þá er mikilvægt að á öllum þeim vígstöðvum sem við getum komið því við sé fræðsla. Hvernig hún fer fram er auðvitað eitthvað sem þarf að útfæra. Nú erum við lögð af stað með það að setja upp geðheilsuteymi á heilsugæslunum. Þar ætti þessi samræmda heilsuvernd skólabarna að geta hjálpað til líka, m.a. að til bregðast við en líka með forvörnum. Það er auðvitað það sem við þurfum að gera. Við þurfum að efla forvarnir til að reyna að koma í veg fyrir þessi mál, svo að við þurfum að takast á við sem allra fæst málefni af þessu tagi. Ég er ánægð með að þetta mál er komið fram og vona svo sannarlega að það fái vandaða umfjöllun í velferðarnefnd. Ég tel líka að það sé ástæða til þess að við reynum að koma þessu verkfæri af stað, samþykkja þetta þannig að við getum farið að vinna eftir þessu. Þó að margt sé vel gert og verið að gera marga af þessum hlutum þá er betra að hafa þetta klappað og klárt og formið sé í lagi. Virðulegur forseti. Ég hvet fulltrúa velferðarnefndar sem hér sitja að sjá til þess að málið fái vandaða umfjöllun en líka skjóta.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Höfðaborgarsamninginn um alþjóðleg tryggingarréttindi í hreyfanlegum búnaði og bókun um búnað loftfara sem liggur frammi á þskj. 556. Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að fullgilda af Íslands hálfu og veita lagagildi svokölluðum Höfðaborgarsamningi sem og bókun við þann samning sem fjallar um búnað loftfara, að teknu tilliti til þeirra yfirlýsinga sem gerðar verða við einstakar greinar samningsins og bókunarinnar. Höfðaborgarsamningurinn sjálfur hefur að geyma almennar reglur og geta ákvæði hans gilt um fjármögnun þriggja tegunda búnaðar, þ.e. loftför, járnbrautir og geimbúnað. Bókunin um búnað loftfara á þó einungis við um loftför. Samkvæmt 6. gr. samningsins ber að lesa samninginn og viðeigandi bókun saman eins og um einn gerning væri að ræða. Auk þess gerir samningurinn og bókunin ráð fyrir að gefnar verði yfirlýsingar um gildissvið samningsins og bókunarinnar. Samningurinn, bókunin og yfirlýsingarnar eru hluti af þessu frumvarpi. Samningurinn og bókunin voru gerð í Höfðaborg 16. nóvember 2001 að frumkvæði UNIDROIT, sem er einhvers konar lagadeild Sameinuðu þjóðanna, en að gerð samningsins kom einnig Alþjóðaflugmálastofnunin, ICAO. Samningurinn fjallar um alþjóðleg tryggingarréttindi í hreyfanlegum búnaði og bókunin fjallar eingöngu um búnað loftfara, eins og áður hefur komið fram. Samningurinn og bókunin tóku gildi 1. mars 2006 gagnvart þeim ríkjum sem þá höfðu fullgilt hann og bókunina. Núna hafa 73 ríki undirritað og fullgilt samninginn og bókunina, þar á meðal Danmörk, Noregur og Svíþjóð. Meginmarkmið Höfðaborgarsamningsins er að auðvelda fjármögnun viðskipta milli landa með hreyfanlegan búnað. Til þess að hvetja fjármögnunarfyrirtæki til að leggja fé til þeirra viðskipta þótti nauðsynlegt að draga úr þeirri áhættu sem fylgdi ólíkum og stundum ófullnægjandi reglum landa um úrræði kröfuhafa vegna vanefnda skuldara. Í samningnum er því kveðið á um úrræði kröfuhafa þegar um vanefndir skuldara er að ræða í þeim tilvikum að um er að ræða viðskipti með loftför. Jafnframt er með samningnum komið á fót alþjóðlegri rafrænni skrá þar sem kröfuhafar geta skráð tryggingarréttindi í loftförum og þannig tryggt forgang kröfu sinnar. Samningurinn felur í sér hvatningu til þess að fjármögnunarfyrirtæki leggi fé til viðskipta með loftför, enda er með honum dregið úr áhættu þeirra við lánveitingar sem fylgir ólíkum og á stundum ófullnægjandi reglum ríkja um úrræði kröfuhafa vegna vanefnda skuldara. Á þann hátt er talið líklegra að fjármögnunaraðilar nái fram efndum og að þeir telji sig þar með geta veitt viðskiptavinum sínum betri lánskjör. Íslenskir flugrekstraraðilar hafa lagt áherslu á að samningurinn og bókunin verði fullgild af Íslands hálfu. Ákvæði Höfðaborgarsamningsins sem kveða á um vanefndaúrræði kröfuhafa, bráðabirgðaúrræði kröfuhafa þar til endanlega hefur verið tekin afstaða til kröfu hans og skráningu tryggingarréttinda hafa áhrif á íslenska löggjöf og eru því í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum um gjaldþrotaskipti, lögum um skráningu réttinda í loftförum, lögum um loftferðir og lögum um Samgöngustofu. Þær breytingar eiga að tryggja að kröfuhafi geti nýtt sér vanefndaúrræði Höfðaborgarsamningsins og tryggja forgang samningsins og bókunarinnar fram yfir ákvæði laganna þar sem það á við, svo sem um skráð tryggingarréttindi og innbyrðis þýðingu þeirra sem og um þau úrræði sem eru til staðar í lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. Virðulegi forseti. Ég hef þá gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Eins og áður hefur komið fram hafa flugrekendur lagt mikla áherslu á að Ísland fullgildi samninginn þar sem til þess er litið við gerð fjármögnunarsamninga á loftförum hvort ríki séu aðilar að og hafi fullgilt samninginn. Ég vil að endingu líka nefna það að frumvarp þetta hefur verið býsna lengi í vinnslu í dómsmálaráðuneytinu í samstarfi við utanríkisráðuneytið og með aðstoð og aðkomu samgönguráðuneytisins líka. Þetta er býsna flókinn samningur þannig að þurft hefur að líta til margra þátta og margra lagabálka og samspils hans við íslenskt réttarfar. Frumvarpið er sem sagt hingað komið og lagt fram á þingi og ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.