Á fundi sínum í gær fjallaði forsætisnefnd um bréf sem forseta barst frá fjármála- og efnahagsráðherra varðandi frestun á framlagningu fjármálaáætlunar vegna gjörbreyttra efnahagslegra aðstæðna. Því liggur nú fyrir sú breyting á starfsáætlun að fjármálaáætlun verður ekki á dagskrá þingsins fyrr en um miðjan maí. Af sjálfu leiðir að starfsáætlun og fundahald í þinginu kann að taka frekari breytingum á næstu dögum og vikum og verður upplýst um það jafnóðum og mál skýrast.
Borist hefur bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 584, um kafbátaleit, frá Andrési Inga Jónssyni.
Forseti hyggst haga atkvæðagreiðslum þannig í dag að hver atkvæðagreiðsla muni standa opin í a.m.k. tvær mínútur þannig að þingmenn þurfa ekki að vera allir í salnum í einu þegar greidd eru atkvæði, samt að sjálfsögðu komnir í þinghús við upphaf atkvæðagreiðslunnar og fari ekki úr húsi fyrr en að henni lokinni. Hér er vonandi ekki um nema fáeinar atkvæðagreiðslur að ræða.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir að hér geti verið þingfundur í dag til að taka þetta mál á dagskrá og að það skuli fá afbrigði til að komast að. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum um tryggingagjald. Með frumvarpinu er lagt til að gjalddaga helmings þeirrar staðgreiðslu opinberra gjalda og tryggingagjalds sem var á gjalddaga 1. mars 2020 verði frestað um mánuð og að eindagi verði 14 dögum eftir það. Eindagi staðgreiðslu opinberra gjalda og tryggingagjalds ætti að öllu óbreyttu, vegna þess helmings sem er frestað, að vera 16. mars 2020 en verður 15. apríl 2020, verði frumvarpið að lögum. Um tímabundna og almenna einskiptisaðgerð er að ræða og lagt til að við áðurnefnd lög bætist ný ákvæði til bráðabirgða. Á þeim tíma sem veittur er greiðslufrestur samkvæmt frumvarpinu, þessum mánuði sem hér er skapaður, verður unnið að útfærslu nýrrar leiðar sem tryggir fyrirtækjum sem lent hafa í greiðsluvanda úrræði til greiðsludreifingar umfram þetta. Þá eiga þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu ekki við um staðgreiðslu samkvæmt lögum um fjársýsluskatt. Með frumvarpinu er lengdur sá tími sem má líða án þess að vanskilaviðurlögum sé beitt á helming þeirrar fjárhæðar sem var á gjalddaga í mars 2020. Sé staðgreiðsla opinberra gjalda ekki greidd á réttum tíma ber að greiða álag samkvæmt 28. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda. Frumvarpið felur í sér að álagi samkvæmt 28. gr. laganna verði ekki beitt fyrr en 16. apríl nk. vegna þeirra staðgreiðsluskila sem frestað er. Frumvarpið felur í sér að vangreitt tryggingagjald sem annars bæri dráttarvexti frá gjalddaga, eftir eindaga þess þann 16. mars, frestast þannig að það beri ekki dráttarvexti fyrr en eftir eindaga, þann 15. apríl. Þetta kemur nánar fram í frumvarpinu. Mig langar til að víkja aðeins að þeirri staðreynd að hér eru mál unnin undir töluverðri tímapressu. Þannig háttar til að u.þ.b. 85% af öllum þeim sem eiga að skila staðgreiðslu og tryggingagjaldi 16. mars hafa þegar skilað inn skilagreinum og þannig er þegar búið að keyra út kröfur á þá aðila. Verði þetta frumvarp að lögum mun sú breyting eiga sér stað að í stað þess að þurfa að greiða þá kröfu á mánudaginn verður henni tvískipt. Þá fer út önnur keyrsla í gegnum tölvukerfin. Í samræmi við það sem ég hef hér rakið verður fyrri helmingurinn með eindaga á mánudaginn og seinni helmingurinn með eindaga 15. apríl 2020. Það leiðir af eðli máls að án lagaheimildar er ekki hægt að keyra út þessa breytingu í heimabönkum, en við gerum ráð fyrir því að þeir sem þegar hafa greitt geti óskað eftir því að dreifa greiðslunni og fá endurgreiddan þann hluta sem þegar hefur verið greiddur. Ég tel mikla samstöðu um það í þinginu að við þurfum að sýna markviss viðbrögð við þeim aðstæðum sem hafa skapast. Við finnum þegar fyrir áhrifum veirunnar á efnahagslíf okkar en með viðbrögðum eins og hér eru lögð til er hægt að draga verulega úr neikvæðum áhrifum þess sem hefur þegar birst okkur. Ég ætla að segja fyrir mitt leyti að þeirri hugmynd að dreifa greiðslum vegna gjalddagans 16. mars hafði ekki verið hreyft við mig í síðustu viku, en eftir að við sáum það úrræði nýtt víða annars staðar, eftir að við sáum hvatningu frá alþjóðastofnunum, skoðuðum þann möguleika heima fyrir og rifjuðum auðvitað upp reynsluna frá því fyrir rúmum áratug af slíku úrræði, þótti okkur sjálfsagt að segja strax frá því að við værum að vinna að slíkri lausn. Mér finnst það vera til merkis um hversu hratt hlutirnir eru að breytast að á örskömmum tíma hefur skapast gríðarlegur þrýstingur á að ljúka afgreiðslu þessa máls. Mér finnst skylt að koma því til skila við framsögu málsins að fjöldinn allur af fyrirtækjum treystir á að málið nái fram að ganga þannig að lausafjárstaðan verði betri sem þessu nemur. Að sjálfsögðu treysta menn síðan á að úrræðin sem við ætlum að smíða í framhaldinu muni duga þeim sem lenda í vanda vegna niðursveiflunnar, vegna hreinlega tekjutaps. Dæmin sem við heyrum eru um að salan falli um 30–40% og meira í síðustu viku og í þessari viku. Í smásölunni eru áhrifin þegar komin fram og þau eru umtalsverð. Eflaust eru fá dæmi um önnur eins áhrif á tekjustraum slíkra fyrirtækja. Auðvitað eru allir að ræða um ferðaþjónustuna. Vandinn þar er augljós og óvissan hjálpar ekki til, en því viljum við mæta með þessu frumvarpi og aðgerðum sem fylgja í kjölfarið. Gert er ráð fyrir því að með frumvarpinu, verði það að lögum, höfum við áhrif á u.þ.b. 22 milljarða sem ella hefðu komið til greiðslu nk. mánudag. Gert er ráð fyrir að þessar lagabreytingar hafi í för með sér seinkun á tekjum ríkissjóðs upp á 22 milljarða kr. Það er helmingurinn af því sem er til greiðslu samkvæmt skilagreinum eftir helgi. Við sjáum á þessari fjárhæð að þetta er gríðarlega stór efnahagsleg aðgerð. Ég verð jafnframt að segja að það er ekki alveg augljóst með hvaða hætti við munum sníða lausn fyrir framhaldið. Við höfum séð alls konar útfærslur á því í öðrum löndum. Mest af því hef ég bara sjálfur séð í fréttamiðlum en við höfum líka reynt að fá yfirsýn yfir helstu aðgerðir. Ég nefni sem dæmi að þegar menn segja að fyrirtæki í ferðaþjónustu eigi að fá greiðslufrest verður erfitt að draga mörkin. Eru fyrirtæki við Laugaveginn sem selja úlpur eða minjagripi fyrirtæki í ferðaþjónustu? Þegar menn segja að fyrirtæki sem hafa orðið fyrir 25% tekjufalli eigi að fá fyrirgreiðslu spyr ég: Hvað með fyrirtæki sem fékk 23% tekjufall? Hvað á að gera fyrir það? Jaðaráhrifin af slíkum reglum geta orðið gríðarleg. Við verðum á sama tíma að horfast í augu við það að heildarsvigrúm okkar til að koma til móts við þessar aðstæður er ekki ótakmarkað. Þegar við stígum nú fyrstu skrefin við að skilja eftir fjármuni í atvinnulífinu þegar þar þrengir að skulum við hafa í huga að við munum ekki geta tekið endalaust mörg skref. Það er mjög mikilvægt að hvert og eitt skref sem stigið verður rati þangað sem við ætlum áhrifunum helst að koma fram, ella bjóðum við heim hættunni á því að við höfum gert of mikið fyrir of marga en allt of lítið fyrir þá sem eru í mestri þörf. Þetta held ég að sé stærsta sameiginlega úrlausnarefnið okkar vegna aðgerðanna fram undan. Ég er ekki að segja þetta sérstaklega bara um þetta mál hér en ég held að það eigi við um þetta mál að þegar við förum út í lengri tíma útfærslu, sem samkvæmt frumvarpinu er ætlað að verði á næstu vikum, áður en næsti gjalddagi kemur, þurfum við að hafa þetta í huga. Slíkar ákvarðanir geta ráðið mjög miklu um það hvort viðleitni stjórnvalda skilar þeim árangri sem að er stefnt. Það sama á við um önnur frumvörp sem munu líta dagsins ljós. Ég nefni t.d. stuðningskerfin vegna uppsagna og frumvörp um greiðslur í sóttkví, að sjálfsögðu líka frumvörp um lækkun skatta eða annarra gjalda sem munu líta dagsins ljós. Þar munum við leitast við að haga útfærslunni með þeim hætti að við náum til þeirra sem við vitum að eru í mestri þörf. Að því sögðu vil ég koma þeim skilaboðum til allra þeirra sem eiga gjalddaga á mánudaginn vegna opinberra gjalda að séu þeir ekki í þeirri stöðu að þurfa á gjaldfrestinum að halda bið ég um að menn standi skil á sínu, að menn taki ekki lán hjá ríkissjóði nema þeir séu í þörf fyrir fyrirgreiðslu. Frumvarpið er gert þannig úr garði að allir eiga jafnan rétt. Allir eiga rétt á að nýta sér það svigrúm sem hér skapast og ég mun ekki gera athugasemdir við það. Ef okkur auðnast að skapa þá samstöðu um nauðsynlegar aðgerðir sem við þurfum að gera tekst okkur að standa saman jafnframt um að svigrúmið sem við höfum nýtist þeim sem eru í mestri þörf. Þess vegna segi ég að fyrirtæki sem ekki eru í þörf fyrir dreifingu gjalddaga ættu einfaldlega að standa í skilum eins og upphaflega var áætlað. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þessa aðgerð og höfum fullan skilning á því að það þurfi að gera þetta með miklum hraða vegna þess að það eru dagsetningar fram undan, á mánudaginn hreinlega, sem þarf að taka tillit til. En ég geri ráð fyrir því, forseti, að þetta sé ekki eina aðgerðin sem er í burðarliðnum hjá hæstv. ríkisstjórn og ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað með frestun á greiðslu virðisaukaskatts? Þar er dagsetning 5. apríl. Eigum við von á því að fá að taka á slíku máli strax eftir helgi? Einnig vil ég spyrja hæstv. ráðherra um stöðu fólks sem missir vinnuna þrátt fyrir aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Við vitum að atvinnuleysi fer vaxandi. Sumir hafa nú þegar misst vinnuna. Er von á sambærilegum aðgerðum fyrir fólkið sem missir vinnuna, eins og fyrir fyrirtækin, til að vinna gegn atvinnuleysi? Hefur það t.d. verið rætt innan ríkisstjórnarinnar að fólk sem missir vinnuna fái frest á greiðslu vaxta og afborgana af húsnæðislánum á meðan faraldurinn gengur yfir? Er möguleiki að gefa bönkum og lífeyrissjóðum einhvers konar tilmæli í þá veru? Er slík aðgerð að mati hæstv. ráðherra möguleg?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir góðar undirtektir í þessu máli. Varðandi virðisaukaskattsgjalddaga vil ég ekki útiloka að það verði gripið til einhverra aðgerða, t.d. til að dreifa gjalddögum, en við höfum enga slíka ákvörðun tekið. Við erum hér að grípa til aðgerða sem fresta um 22 milljörðum, eins og ég hef komið inn á, og við þurfum að taka tillit til heildarumfangs slíkra aðgerða og hvernig samspil virðisaukaskattsfrestunar og þessarar aðgerðar gæti komið út þegar á heildina er litið. Ég vil svara fyrirspurn um atvinnumissi á þann veg að ríkisstjórnin vinnur hörðum höndum að útfærslu sem svipar til þess sem við höfum áður séð þegar niðursveifla varð í efnahagslífinu. Það er verkefni sem félagsmálaráðherra sinnir nú og það mun ekki langur tími líða þar til hann mun kynna hugmyndir sínar í því efni. Varðandi afborganir heimilanna af lánum myndi ég vilja segja í fyrsta lagi að enn sem komið er, fyrir utan það sem snertir atvinnumissi, þá sjáum við ekki högg hjá heimilunum. Við höfum engar sambærilegar aðstæður núna eins og átti við í hruninu þegar við fengum mikið verðbólguskot og vextir voru í hæstu hæðum. Við erum eiginlega þveröfugt við það með í dag lægstu stöðu vaxta sem við höfum séð og mikinn kaupmátt og nýfrágengna kjarasamninga. Hins vegar er við því að búast að slíkar aðstæður geti skapast að það verði þörf á fyrirgreiðslu [[Forseti hringir.]]í fjármálakerfinu og við vinnum að samkomulagi um það eftir því sem hægt er. Ég get komið aðeins inn á það í síðara andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Nú er það svo að atvinnuleysisbætur eru í sögulegu lágmarki miðað við lágmarkstekjur eða lágmarkstaxta og ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist koma til greina að hækka atvinnuleysisbætur í þessu ástandi og hvort rædd hafi verið innan ríkisstjórnarinnar staða fólksins sem vinnur í skemmtanageiranum, einyrkjanna, listamannanna, sem hefur misst tekjur vegna þess að það hefur verið ákveðið að fresta tónleikum, árshátíðum o.s.frv. Þetta er fólk sem hefur þetta að lifibrauði sínu og getur ekki gengið að sjóðum vísum eins og aðrir. Hefur hæstv. ríkisstjórn hugað að stöðu þessa fólks?
Virðulegi forseti. Við hækkuðum atvinnuleysisbæturnar um 19% vorið 2018. Það varð verulega mikil aukning á réttindum í atvinnuleysistryggingum með þeirri breytingu. Við höfum líka séð á útgreiðslum Atvinnutryggingarsjóðs að það hefur haft gríðarlega mikil áhrif. Ég held við hljótum öll að vera sammála um það að við viljum reyna að bjarga sem flestum störfum og komast í gegnum það tímabundna ástand sem við erum hér að horfa á. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að þegar við horfum upp á óumflýjanlegt atvinnuleysi verðum við að hlúa að því fólki en ég tel að kerfið okkar sé sterkt og nokkuð öflugt. Varðandi sjálfstætt starfandi finnst mér ekki útilokað að við gætum t.d. aukið ráðstöfunartekjur þeirra með því að heimila fólki að taka út séreignarsparnað eins og gert var á sínum tíma. Það er algerlega kostnaðarlaus aðgerð fyrir ríkissjóð.
Herra forseti. Ég þakka fjármálaráðherra framsöguna. Við í Viðreisn styðjum að sjálfsögðu þetta mál en um leið áttum við okkur á því að þetta er bráðabirgðaredding til að bjarga gjalddaga sem er núna á mánudaginn. Ég ætla ekki að vera að eyða tíma þingsins mjög mikið á þessu stigi umræðunnar, við eigum eftir að taka þetta til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. En það sem ég velti fyrir mér er tvennt. Í fyrsta lagi, í ljósi þess sem kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra, þá hefur einmitt fjöldi ríkisstjórna í vikunni verið að kynna aðgerðir sínar, útfærðar aðgerðaáætlanir, til að bregðast við þeirri fordæmalausu stöðu sem heimsbyggðin glímir við núna. Hvenær megum við eiga von á útfærslu þessarar ríkisstjórnar? Það er það sem ég sakna enn þá. Það er eins og það eigi að færa þetta fram í einhverjum smáskömmtum og hér erum við að tala um, ég myndi kalla þetta minni háttar tæknilega útfærslu. Þetta er vissulega gjaldfrestur á 22 milljörðum en þetta veitir ekki fyrirtækjunum neina sýn inn í árið. Þetta er til gjalda ásamt gjöldum aprílmánaðar að óbreyttu eftir mánuð. Það er fyrsta spurningin: Hvenær ætlar ríkisstjórnin að kynna aðgerðapakka sinn í þessum málum? Ég vona að það verði bara strax eftir helgi. Í öðru lagi hvað þetta sérstaka mál varðar, af því að við höfum talað um það í þessum sal að við þessar kringumstæður, jafn mikla óvissu og við er að etja, sé betra að ganga lengra en skemur, hvort ekki sé óhætt að ganga aðeins lengra í þessu máli, t.d. með því að það sé aðeins þriðjungur eða fjórðungur og geti jafnvel verið að einhverju leyti valkvætt sem væri til greiðslu eftir helgina. Það er alveg ljóst að það er fjöldi fyrirtækja í mjög þungri stöðu við þessar kringumstæður.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi útfærsluna á þessu máli þá hef ég fengið þau fyrstu viðbrögð að með því að fresta helmingi gjalddagans, skilja eftir 22 milljarða úti í atvinnulífinu, séum við að mæta vel væntingum til þessarar aðgerðar. Þegar spurt er: Hvenær verða aðrar aðgerðir tilbúnar? þá myndi ég bara svara því þannig að við höfum þegar sagt mjög skýrt um tilteknar aðgerðir. Ég nefni sem dæmi gistináttaskattinn. Þetta er líka skýr aðgerð þó að útfærslan varðandi framhaldið sé í smíðum. Ég er ekki einn þeirra sem trúa því að þeir sem hafa stokkið fram síðustu vikuna eða tíu dagana og lýst yfir að það sé þetta sem verði að gera og nákvæmlega svona, og jafnvel þótt einstakar ríkisstjórnir hafi komið með aðgerðaplön sín, þá ætla ég að leyfa mér að fullyrða að fáir af þeim sem fylla þann hóp sjái nákvæmlega fyrir það sem er fram undan. Það er einfaldlega svo gríðarlega mikil óvissa um það nákvæmlega hversu djúp þessi lægð verður og hversu lengi hún varir að það er kannski ekki enn þá komi tíminn til að fullgera aðgerðaplan vegna óvissunnar. Hins vegar munum við útfæra, við skulum segja í næstu viku, allar helstu meginlínur þeirra aðgerða sem munu koma til framkvæmda. Ég hef nú þegar aðeins farið inn í þá umræðu í þessari viku. Menn hafa verið að nefna þætti eins og tryggingagjaldið og ég segi þá: Við skulum vanda okkur þannig við útfærslu á slíkum málum að áhrifin komi helst þar sem þeirra er þörf. Ég nefni sem dæmi að 1 eða 2% lækkun á tryggingagjaldi út árið, svo dæmi sé tekið, gerir ekkert annað en að lækka launakostnað þeirra fyrirtækja um nákvæmlega þá prósentu og ég held að áhrifin muni lítið duga þó að þau kosti ríkissjóð gríðarlega mikið. Við þurfum að safna slagkraftinum saman og kýla þetta í gegn þar sem við viljum ná áhrifunum fram, líklega að þjappa áhrifunum þegar krísan er dýpst.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og ég er alveg hjartanlega sammála. Þetta er fordæmalaus staða, það er mikil óvissa. Ég get ekki frekar en nokkur annar, ekki frekar en hæstv. ráðherra, sagt nokkuð til um það hversu mikið högg og langvarandi högg þetta verður. En við vitum að það verður allnokkuð til skemmri tíma. Þess vegna hvet ég til þess að við séum ekki að horfa til 1 eða 2% lækkunar á tryggingagjaldi til að byrja með heldur frekar á fullt afnám á tryggingagjaldi í einn til þrjá mánuði eða eitthvað þess háttar. Við komum með afgerandi aðgerðir sem hafi áhrif til skemmri tíma litið meðan óvissan er mest af því að það er alveg ljóst að við erum að taka á okkur mjög mikið högg. Það er verið að boða til samkomubanns á sama tíma og við erum að ræða þetta mál. Það er auðvitað viðbótarhögg á allt atvinnulífið. Ég er alveg sammála því sem kom fram í framsögu hæstv. ráðherra að við verðum líka að gæta okkar á því að það er kannski einfalt að undanskilja ákveðna hluti eins og fjármálakerfið eða eitthvað þess háttar frá aðgerðum eins og niðurfellingu tryggingagjalds, en það er mjög erfitt að afmarka hvar áhrifunum sleppir [[Forseti hringir.]]þegar kemur að einstökum fyrirtækjum. Ég minni líka enn og aftur á, eins og kom fram í máli hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur, [[Forseti hringir.]]að við gleymum ekki einyrkjunum sem gjarnan eru réttlausir í þessari stöðu. Það þarf að huga að aðgerðum fyrir þá líka.
Virðulegur forseti. Ég tek undir þegar menn benda á að við megum ekki skilja einstaka hópa eftir eins og þá sem eru sjálfstætt starfandi og við munum huga að því. Hérna erum við að ræða um aðgerðir sem maður vonast auðvitað til að sem mest samstaða geti tekist um í þinginu. Ég hef lýst því hér yfir að kostnaðurinn af því að ganga of skammt verði í mínum huga alltaf meiri en kostnaðurinn af því að hafa gert aðeins of mikið, aðeins meira en þörf krefur. Þess vegna munu tillögur mínar til þingsins bera þess merki að við tökum stöðuna mjög alvarlega, að við ætlum að nýta okkur þá stöðu sem við höfum byggt upp á undanförnum árum til að takast á við svona áfall. Til þess vorum við að því. Ég vonast til þess að samtalið hér í þinginu leiði síðan fram bestu mögulegu lausn og við munum hraða tillögum hingað til þingsins eins og við mest getum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna. Ég vil taka fram í byrjun að við í Miðflokknum styðjum þetta mál og þetta er ágæt fyrsta varða, ef svo má segja. Málið ber þess auðvitað merki að þetta er tímabundin aðgerð en jafnframt er því flaggað á sama tíma að næstu dagar og vikur verði notuð til að ramma inn yfirgripsmeiri lausn hvað varðar þetta sérstaka atriði og aðra mögulega gjaldafrestun og frestun á greiðslu skatta. Það kom fram undir lok framsögu hæstv. fjármálaráðherra að svigrúm ríkisins til að stíga inn væri takmarkað í heild. Þetta er í mínum huga þríþætt. Í fyrsta lagi eru aðgerðir sem kosta ríkið lítið, eins og núna er greiðslufrestur á tekjum sem skila sér væntanlega inn að fullu og í öðru lagi lífeyrissparnaðurinn, séreignin og fleira slíkt og hin raunverulega eftirgjöf skatta og gjalda sem verður skilin eftir til lengri tíma úti í atvinnulífinu. Þriðja atriðið er auðvitað innspýtingin, fjárfestingarhlutinn, sem hefur verið flaggað að verði kynnt fyrir lok mánaðarins og er nauðsynleg til að taka á undirliggjandi kólnun hagkerfisins sem er búin að vera í gangi frá því löngu áður en að kórónuveiran lét kræla á sér. Það sem mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra er hvort nú þegar liggi fyrir mat innan ríkisstjórnarinnar eða í fjármálaráðuneytinu hver heildarmyndin sé, sem sagt varanleg og raunveruleg eftirgjöf, ekki frestun gjalda. Hvað telur ráðherrann að ríkissjóður geti með góðu móti ráðstafað til þess að skilja eftir varanlegt súrefni, ef svo má segja, úti í atvinnulífinu?
Virðulegi forseti. Ég lít þannig á þegar við metum aðgerðir stjórnvalda að við þurfum að taka með í reikninginn sveiflujöfnun kerfisins í heild eins og hún er sett upp. Þá er ég að vísa til þess að tekjuöflunarkerfi ríkisins eru með innbyggða gríðarlega mikla sveiflujöfnun. Það mun t.d. birtast okkur þannig á þessu ári að tekjur ríkisins munu falla um tugi milljarða miðað við það sem áður var áætlað. Þannig erum við án þess að gera sérstaklega nýja ráðstöfun þegar búin að byggja inn í kerfin okkar sveiflujafnandi fyrirbæri. Þegar við spyrjum þess vegna hvað stjórnvöld ætla að gera í heildina myndi ég ávallt líta á sveiflujöfnunarkerfin til viðbótar við það sem gerist í nýjum beinum ákvörðunum. Ég vek athygli á því að ríkissjóður mun þurfa að taka á sig tugmilljarðatap fyrir utan allar aðrar aðgerðir sem við erum að fara í. Þegar kemur hins vegar að heildarumfangi beinna nýrra aðgerða, svo sem eins og niðurfellingar á sköttum, get ég ekki svarað því nákvæmlega á þessari stundu. Ég verð ekki talsmaður smáskammtalækninga í því. Það sem ég vil gera og nota sólarhringana fram undan til að glöggva mig betur á er að skilja eftir m.a. samtal við atvinnulífið um hvers konar aðgerðir myndu helst gagnast. Það er rétt sem bent er á, aðrar ríkisstjórnir hafa komið fram með mjög markvissar aðgerðir. Ég held að menn séu samt sem áður enn þá dálítið að skjóta í myrkrinu í því og það er oft ekki fyrr en menn tefla fram aðgerðum sem menn fá viðbrögð og einhver mótrök við því og bent er á aðrar leiðir. Við þurfum að gefa okkur einhvern lágmarkstíma í að útfæra [[Forseti hringir.]]slíkar tillögur. Tugmilljarðaaðgerðir eru þó alltaf það sem við erum að tala um þegar á heildina er litið með sveiflujafnandi hlutverki tekjuskattskerfisins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svarið. Sveiflujöfnunin er innbyggð í skattkerfið en sveiflujöfnunin í fyrirsjáanlegri framtíð til lækkunar tekna ríkissjóðs kemur til af því, a.m.k. hvað fyrirtækjahlutann varðar, að staða fyrirtækja er að þrengjast mjög hratt og mikið. Sú staða hefur verið að þrengjast með þeim hætti í rauninni allt síðasta ár jafnt og þétt. Ef maður velur einn tímapunkt mætti sennilega helst tilgreina fall flugfélagsins Wow sem upphafspunkt þeirrar þróunar. Hún er búin að vera mjög ákveðin síðan í haust. Ég ætla ekki að koma fram með sérstaka viðbótarspurningu núna heldur fagna því að fjármálaráðherra ítreki hér það sem hann sagði í gær, að það væri áhættuminna að ganga lengra en skemmra í þeim aðgerðum sem fram undan eru.
Virðulegur forseti. Tekjuöflunarkerfin hafa þetta hlutverk. Tökum eitt dæmi, það myndi lítið gagnast í augnablikinu að segja að vegna ársins 2019 verði tekjuskatturinn lækkaður ef fyrirtækin verða hvort eð er rekin með þeim hætti að þau séu ekki líkleg til að greiða tekjuskatt vegna ársins 2019. Það gæti hljómað á yfirborðinu sem mjög yfirgripsmikil og stór aðgerð en ef áætlaður tekjuskattur ársins 2019 er hvort eð er að falla gagnast hún ekki eins og kannski virðist á yfirborðinu. Það er þetta sem ég á við, við höfum smíðað kerfi sem skilur peninganna eftir hjá fyrirtækjum ef það er enginn hagnaður og engin umsvif til að greiða skatta af. Þetta þurfum við að hafa í huga. Ríkið mun þess vegna taka á sig verulega dýfu og taka á sig að fjármagna samneysluna þrátt fyrir að [[Forseti hringir.]]fyrirtækin leggi ekki af mörkum. Við erum rétt að byrja þessa umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna og þessa umræðu sem ég ætla ekki að lengja. Við í Miðflokknum styðjum þetta mál eins og komið hefur fram. Hins vegar held ég að þessi aðgerð ein og sér ráði ekki úrslitum. Ekki má gleyma heimilunum í landinu, og trúverðug úrræði varðandi vaxandi atvinnuleysi verða að koma sem allra fyrst fram. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra nefndi hér um hugsanleg úrræði varðandi séreignarsparnað. Það er skilvirk aðgerð og kostar ríkissjóð ekki eins og réttilega kom fram. Einnig er mikilvægt í okkar huga að menn fylgist mjög vel með gengisþróuninni og grípi þá inn í ef sýnt þykir að gengið komi til með að falla óþægilega mikið vegna þess að það hefur gríðarleg áhrif á heimilin í landinu og lán landsmanna. Hækkun verðbólgu er nokkuð sem við viljum allra síst sjá í þessum aðstæðum. Maður veltir öðrum gjöldum fyrir sér í þessari umræðu. Hér er ekkert minnst á þau. Hæstv. ráðherra minntist á gistináttaskattinn. Svo langt sem það nær er það ágætt en það ræður hins vegar engum úrslitum vegna þess að gistináttagjaldið er ekki greitt af gistingu sem er ekki til staðar. Þar erum við kannski komin að kjarna málsins. Stóra vandamálið er að fyrirsjáanlega verða litlar sem engar tekjur í ferðaþjónustunni og þess vegna er afar brýnt að menn horfi til þess. Þetta er ein okkar stærsta atvinnugrein og ef hún verður fyrir gríðarlegu tekjutapi sjá allir hvaða afleiðingar geta orðið. Í þessum efnum vegur ferðabann Bandaríkjanna mjög þungt, ákvörðun sem kom algjörlega flatt upp á okkur af vinaþjóð okkar til margra ára, samstarfsþjóð NATO og í varnarsamningi Íslands. Þetta er mál sem verður að leysa, herra forseti, að koma okkur af þessum ferðabannslista sem allra fyrst. Hver dagur er gríðarlega kostnaðarsamar fyrir íslenskt efnahagslíf. Það er talað um 30 daga og það er gríðarlegt tjón fyrir okkur. Ég hjó eftir því að hæstv. forsætisráðherra hefur óskað eftir símafundi við Bandaríkjaforseta um málið. Það er gott og vel, en maður spyr: Hefur forseti Bandaríkjanna yfir höfuð áhuga á að ræða við forsætisráðherra Íslands, minnugur þess að hingað kom til landsins og sótti okkur heim varaforseti Bandaríkjanna á haustmánuðum og hæstv. forsætisráðherra hafði greinilega mjög takmarkaðan áhuga á að hitta hann? Allir þekkja það vandræðamál og þann vandræðagang sem var á ríkisstjórnarheimilinu í því máli. Hæstv. forsætisráðherra hafði meiri áhuga á að ræða við verkalýðsleiðtoga á Norðurlöndum. Þetta er slæmt innlegg í það að leysa þetta mál, herra forseti, því miður. Auk þess tel ég að ákvörðun utanríkisráðherra um að falla frá samningsbundinni heræfingu gagnvart Bandaríkjunum og varnarsamningi okkar við Bandaríkin hafi verið aðgerð sem muni ekki flýta fyrir því að þetta mál verði leyst. Satt að segja hef ég verulegar áhyggjur af því að forsætisráðherra og utanríkisráðherra hafi það ekki til að bera að leysa þetta mál gagnvart Bandaríkjunum í ljósi framkomu þeirra á haustmánuðum sem ég rakti og nú síðast varðandi þessa heræfingu. Eitt af brýnustu úrlausnarefnunum er að reyna að koma okkur af þessum ferðabannslista Bandaríkjanna.
Virðulegur forseti. Það eru tvö atriði sem ég vil minnast á. Í fyrsta lagi varðandi gistináttaskattinn: Að sjálfsögðu gerum við okkur grein fyrir því að gistináttagjald verður ekki greitt af tómum herbergjum en þessi atvinnugrein er fyrirsjáanlega í talsverðum þrengingum. Það er þeim mun mikilvægara að gjaldið verði fellt niður af þeim herbergjum sem þó eru í útleigu. Við erum ekki að halda því fram að hér sé um neitt stærri aðgerð að ræða en við blasir. Gjaldið hefur verið að skila rúmum milljarði, rétt þar um bil, ef ég man rétt, og við gerum ráð fyrir því að með þessu megi skilja eftir hjá þessari starfsemi nokkur hundruð milljónir og ég hefði haldið að það munaði um það. En það sem meira er þá erum við að vonast til þess að þetta verði tímabundið ástand, að það birti til um síðir og að gjaldið komi ekki aftur til framkvæmda strax í kjölfarið heldur munum við hjálpa mönnum aðeins að rétta úr kútnum með því að leyfa gjaldinu að liggja óvirku þrátt fyrir að það sé aðeins farið að birta til. Það mun líka skipta máli. Ég get tekið undir margt af því sem hv. þingmaður sagði um mikilvægi þess að koma aftur á tengingu við Bandaríkin. Ég held hins vegar að forysta ríkisstjórnarinnar í þeim samskiptum sé mjög vel fær til að gera allt sem í okkar valdi stendur til að halda okkar hagsmunum á lofti. Það verður að fordæma þessa niðurstöðu Bandaríkjamanna að taka einhliða og fyrirvaralaust svo afdrifaríka ákvörðun sem virðist ganga langt út fyrir það sem aðstæður kalla á. Tjónið sem af því hlýst er ómælt og ekki tímabært að reyna einu sinni að gera sér almennilega grein fyrir því. Og því lengur sem þetta varir, því meira verður tjónið. Þess vegna er búið að boða til fundar með utanríkisráðherra Bandaríkjanna sem fer fram í Bandaríkjunum í næstu viku og við munum halda áfram að halda á lofti okkar hagsmunamálum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og ég tek undir með honum um það að auðvitað skiptir það máli að fella niður gistináttagjaldið og ríkissjóður verður þarna af tekjum, u.þ.b. 1 milljarði eins og hæstv. ráðherra nefndi, en eins og hann nefndi réttilega er gjald ekki greitt af tómum herbergjum. Þetta er eitt af því sem við er að etja í þessu máli, aðgerðirnar verða að vera markvissar og það sem skiptir mestu máli er að reyna að lágmarka tjónið og reyna að koma í veg fyrir að hér verði algjört hrun í ferðaþjónustunni. Þá skiptir verulegu máli að reyna að fá hingað ferðamenn. Þrátt fyrir að aðstæður séu með þessum hætti eru einhverjir ferðamenn að koma til landsins og frá Evrópu og það skiptir okkur verulegu máli. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt í mínum huga að leysa þetta mál gagnvart Bandaríkjunum. Ég fagna því eins og hæstv. ráðherra segir hér, að utanríkisráðherra komi til með að hitta utanríkisráðherra Bandaríkjanna, vonandi í næstu viku. Það er gríðarlega mikilvægur fundur. Ég segi fyrir mitt leyti, herra forseti, ég held að innlegg okkar í þær viðræður verði náttúrlega að vera á þann veg að það sé fullkomlega skiljanlegt af hálfu Bandaríkjanna hversu tjónið er gríðarlegt og þeir sem vinaþjóð okkar verða að horfa til þess. Í þeim efnum tel ég rétt að utanríkisráðherra endurskoði þá ákvörðun sína að falla frá þessari samningsbundnu, ég ítreka samningsbundnu, heræfingu. Gleymum því ekki, herra forseti, að það er jú verið að æfa varnir Íslands. Það er búið að undirbúa þessa æfingu í mjög langan tíma og þetta er að mínu viti liður í því að leysa þessa deilu og koma okkur af þessum lista þannig að ég vona að sá fundur verði árangursríkur.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og frumvarp þetta sem við erum með í höndunum. Það er gott að málið sé komið til okkar því að það er mjög brýnt að bregðast hratt og örugglega við þeim aðstæðum sem eru uppi í samfélaginu. Það má hins vegar ekki gleymast þó að við horfum sérstaklega mikið á ferðaþjónustuna, og eðlilega, í umhverfinu sem er akkúrat núna að vandinn er stærri, hann er lengri, eldri og viðameiri. Hann nær alveg frá því að hér brestur á með óveðri, hér verður loðnubrestur, það er kólnun í hagkerfinu. Allt spilar þetta saman og á þátt í því að aðstæður á Íslandi eru ekki sérstaklega góðar eins og staðan er akkúrat núna. Auðvitað er vandinn einna mestur hjá þeim sem eru fremstir í flokki í ferðaþjónustunni í dag, það er alveg augljóst. En áhrifin munu hins vegar hríslast niður allt samfélagið og ná til allra atvinnugreina vegna þess að það eru svo margir aðilar sem tengjast þessari atvinnugrein. Við getum rætt t.d. þá sem selja ferðamönnum einhvers konar ferðir og fara með fólk upp á jökla eða leiðsögumenn sem bjóða upp á gönguferðir o.s.frv. Það hefur í raun áhrif á allt samfélagið þegar svona kemur upp. Mig langar líka að nefna veitingahúsin sem mörg hver lifa af því að selja ferðamönnum veitingar. Samdrátturinn þar mun án efa koma við t.d. bændur sem hafa verið að framleiða vörur og sumir hverjir sérstaklega inn á ákveðin veitingahús. Samdrátturinn mun koma illa við þessa stétt og ég hvet til þess að það verði skoðað. Samdrátturinn mun að sjálfsögðu líka á einhverjum tímapunkti geta haft áhrif á heimilin og er mjög mikilvægt að vera þá á tánum með það hvernig við getum brugðist við því, t.d. með því að tryggja það eins mikið og mögulegt er að vaxtalækkanir skili sér til heimilanna. Mig langar einnig að nefna hvort ástæða sé til þess að hvetja aðila vinnumarkaðarins til að setjast niður og velta því fyrir sér hvort það þjóni e.t.v. hagsmunum allra, bæði launþega og atvinnurekenda, að umsamdar launahækkanir frestist eitthvað örlítið. Ég er ekki að leggja til að þær verði afnumdar eða neitt slíkt, að menn gangi á bak samningum eða semji upp á nýtt, heldur að benda á að það kunni að þjóna báðum aðilum að þetta frestist. Ef menn meta að svo sé ekki þá er það bara þannig Ég held hins vegar, virðulegur forseti, að það sé mjög mikilvægt núna að menn taki fleiri ákvarðanir en færri og að þeir taki þær hratt og örugglega af því að það er betra en að draga þær. Það er betra að vinda ofan af þeim, betra að leiðrétta það sem tekin er ákvörðun um en að taka ekki ákvarðanir. Það skiptir mestu máli núna að ríkisstjórnin, stjórnvöld, Alþingi, komi skýrt fram, komi öflug fram og taki ákvarðanir sem lina þetta áfall sem við erum að verða fyrir mjög snögglega. Það er þá hægt að vinda ofan af því. Það er eitt sem ekki má gleyma, sem ég veit að hæstv. fjármálaráðherra er vel meðvitaður um, og það er að þessi veira mun örugglega ganga yfir á ákveðnum tíma, á kannski tveimur, þremur, fjórum mánuðum. En áhrifanna á samfélagið mun gæta miklu lengur. Áhrifanna á fyrirtækin og atvinnulífið mun gæta miklu lengur en akkúrat þann tíma sem veiran gengur yfir. Það er það sem við þurfum að búa okkur undir. Við þurfum langtímalausnir. Eitt af því getur verið að lækka varanlega skatta sem eru lagðir á fyrirtækin, að boða það að mjög fljótlega munum við afnema eða lækka verulega skatta á fyrirtæki þannig að þau geti horft til lengri tíma með rekstur sinn. Ég tek það fram að þótt það sé jákvætt skref að ríkisstjórnin komi fram með þessar tillögur, og þetta eru fyrstu skref að okkur skilst, er nauðsynlegt að við bregðumst við til lengri tíma, þannig að það sé sagt. Ég ítreka að lokum, af því að ég veit að þetta mál þarf að komast til nefndar, við þurfum að fjalla um það og afgreiða hér í dag, til þess er leikurinn gerður, að Miðflokkurinn er að sjálfsögðu reiðubúinn til að hlusta á allar góðar hugmyndir og er tilbúinn til að koma með góðar hugmyndir að borðinu og vinna að þeim ef það má verða til þess að flýta málum svo að hægt verði að taka góðar ákvarðanir hratt og örugglega.
Hæstv. forseti. Ég fagna því að þetta mál sé fram komið og þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir ræðuna og þetta mál. Hann hefur sagt ítrekað og ég fagna því að nú sé tími til að gera heldur meira en minna og ég vona sannarlega að sú verði raunin vegna þess að fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar voru frekar fálmkennd, ef satt skal segja. Þrátt fyrir að niðurfelling gistináttagjalds komi sér vel er ferðamennskan ekki bara hótelrekstur. Birgjar selja hótelunum varning. Fyrsta rútufyrirtækið er farið. Það munar ekki mikið um niðurfellingu gistináttagjalds í þeim geira. Ég bíð spenntur eftir því að fram komi á næstu dögum fleiri aðgerðir sem boðaðar hafa verið. Ég vil nefna bara nokkur atriði sem ég held að blasi við að þurfi að taka á, svo sem lækkun eða niðurfelling tryggingagjalds og að tryggja að einyrkjar geti komist á atvinnuleysisskrá líkt og gerðist árið 2009. Ég held að núna sé líka tími fyrir ríkisstjórnina til að taka t.d. upp viðræður við lífeyrissjóðina upp á það að gera að þeir fari í kjölfar eins viðskiptabankans, merkilegt nokk ekki ríkisbanka, og frysti gjalddaga. Við erum núna þegar með atvinnuleysi sem er vaxandi og það var vaxandi áður en þeir atburðir gerðust sem nú eru orðnir. Ég kom eiginlega hingað upp til að hvetja hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnina alla til að hlusta eftir tillögum. Nú er einmitt sá tími uppi að það á við að það er sama hvaðan gott kemur. Ég þykist vita að allflestir hér inni séu tilbúnir að taka á með ríkisstjórninni. Við í Miðflokknum erum það eins og fram hefur komið, en ég hvet hæstv. ráðherra og ríkisstjórnina alla til að hlusta eftir góðum tillögum sem koma frá stjórnarandstöðunni og hagsmunaaðilum, aðilum vinnumarkaðarins o.s.frv. til að við lágmörkum það tjón sem verður af þeim atburðum sem nú eru orðnir. Auðvitað hefur það komið fram og það er alveg hárrétt að við erum betur í stakk búin nú og betur undirbúin til að takast á við tímabundna erfiðleika en oft áður. Við höfum bitra reynslu af því að takast á við hrun. Við horfum ekki framan í hrun núna heldur tímabundið ástand sem við sem hér erum getum átt drjúgan þátt í að lágmarka og leysa sem fyrst. Ég vil ámálga að það kostar líka og getur kostað meira að gera ekki nóg þannig að það þarf að taka djarfar og stórar ákvarðanir. Ég held að ríkisstjórnin fái stuðning við þær komi þær fram. Ég vil minnast á eitt í viðbót og það er vísitölubinding lána. Nú er erlendur gjaldeyrir á fleygiferð upp á við. Dollarinn var tæpar 132 kr. í morgun ef ég tók rétt eftir. Þetta verður ávísun á að vísitalan hækki hér verulega og þar með lán landsmanna. Það er hægt að taka vísitöluna úr sambandi tímabundið, t.d. í tvo, þrjá mánuði, til að þunginn af þessum atburðum lendi ekki á fólki sem er misvel undirbúið til að takast á við þá. Þá minnist ég aftur á þann hóp sem nýlega hefur misst vinnu, frá því í fyrra, stærstu hópuppsagnir sem við sáum frá því í fyrra þegar t.d. þegar Wow datt upp fyrir. Við þurfum að huga að þessum hópum til að við fáum ekki aftur það ástand að fólk missi eignir í stórum stíl eins og gerðist áður. Það er kannski kaldhæðni örlaganna, herra forseti, að akkúrat þessa dagana er verið að selja norskum fjárfestum fyrirtæki sem á 1.300 íbúðir. Ég hef grun um að í þessum hópi íbúða séu íbúðir sem Íbúðalánasjóður tók af fólki áður og fyrr og ekki hafa fengist upplýsingar um hvar lentu. Þær hafa örugglega gengið kaupum og sölum fjórum eða fimm sinnum og eignarhaldið er núna á leið til Noregs. Við þurfum að aðgæta að slíkt ástand komi ekki upp og að slíkt gerist ekki aftur. Við megum ekki við því að fólk sem er nýbúið að koma sér á fætur að afloknum þeim tíu árum sem liðin eru frá hruni eða þar um bil lendi í kröggum. Við þurfum að aðgæta að þetta fólk verði ekki aftur fyrir sömu búsifjum og í kjölfar hrunsins hins fyrra. Að því mæltu ætla ég að segja aftur að Miðflokkurinn styður allar góðar tillögur sem ríkisstjórnin leggur fram. Miðflokkurinn á töluvert af góðum tillögum sem væri þarft fyrir ríkisstjórnina að hlusta á. Við erum fúsir til samstarfs um að ganga til þess að leysa þetta verkefni.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og tryggingagjald, frestun gjalddaga. Flokkur fólksins styður það heils hugar sem fyrsta skref, sem lítið skref í því sem þarf að gera út frá þeirri vá sem skapast hefur vegna Covid-19 veirunnar. Við verðum að passa upp á að fara ekki á taugum. Við ættum að læra það af aðgerðum forseta Bandaríkjanna, þegar hann setur á þetta flugbann, að framkvæma ekki hlutina í flýti án hugsunar og án þess að grundvalla vel afleiðingar þess. Okkur ber skylda til að íhuga hlutina vel og passa vel upp á einyrkja í ferðaþjónustu og í tengslum við ferðaþjónustu. Þetta eru þeir einstaklingar í atvinnurekstri sem eru viðkvæmastir fyrir því ef atvinnulífið stöðvast. Við verðum að passa upp á að þeir geti lifað af þennan tíma og komið sterkir inn aftur. Þá ber okkur líka skylda, sem hefur kannski farið fram hjá flestum, og enn er ekki kominn tími á, til að passa upp á þá sem eru veikastir fyrir og geta ekki björg sér veitt, eru veikir heima og eru illa staddir fjárhagslega vegna þess að þeir hafa ekki lífeyrislaun eða aðra framfærslu til að standa undir mánaðarlegum útgjöldum heldur tóra frá mánuði til mánaðar á gjöfum frá hjálparstofnunum. Það er ömurlegt til þess að vita að það skuli vera svo stór hópur. Í þessu samhengi má líka benda á að fram undan virðist ætla að verða gífurlegt álag á heilsugæslu og á sjúkrastofnunum, sérstaklega þegar við horfum til þess að á einni kvöldstund voru 12.000 manns búnir að skrá sig í sýnatöku hjá Íslenskri erfðagreiningu. En ég bara bendi fólki sem er með rafræn skilríki á að fara inn á heilsuvera.is. Þar á að efla stórlega, eftir því sem mér skilst, aðgang að læknum og þar er hægt að endurnýja lyf og með því að fara þar inn er hægt að sleppa við að fara á heilsugæslu þar sem er meiri smithætta. Ég hvet alla þá sem geta til að nýta sér þetta og kynna sér það vegna þess að þarna eru mjög góðar upplýsingar og þarna er hægt að endurnýja vottorð, lyfseðla og ná sambandi við lækni á mjög einfaldan og þægilegan hátt. Ég mótmæli harðlega og segi: Það getur ekki staðist, það sem kom fram í ræðu hv. þingmanns áðan, að fresta launahækkunum. Launahækkanir sem samið var um voru fyrir það fólk sem er á lægstu laununum og því veitir örugglega ekki af því að fá þær launahækkanir. Ég sé enga lausn í því að fresta þeim. Það er búið að semja og fólkið sem þar er undir á lægstu launum á að fá sínar launahækkanir. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en ég vona að þetta sé aðeins fyrsta skrefið og að við berum gæfu til að gera hlutina vel og vendilega þannig að við förum ekki fram úr okkur og völdum meira tjóni en þörf er á. Þá held ég að við eigum öll að geta komist í gegnum þetta og sérstaklega ef við stöndum saman.