Í dag voru alþingismönnum og starfsmönnum skrifstofu Alþingis kynntar niðurstöður viðamikillar könnunar sem Félagsvísindastofnun gerði fyrir Alþingi á starfsumhverfi og vinnustaðamenningu Alþingis með sérstakri áherslu á hluti eins og einelti, kynferðislega áreitni og kynbundna áreitni. Þátttaka eða svörun var með ágætum og niðurstöður, sem á margan hátt eru sláandi, gefa fullt tilefni til að fylgja þeim eftir af festu og bæta stöðu mála. Í því verki verða allir að leggja hönd á plóg, jafnt þingmenn sem starfsmenn, þingflokkar, fastanefndir og aðrir sem geta lagt sitt lið með það að markmiði að bæta starfsumhverfi og vinnustaðamenningu á Alþingi og á skrifstofu þess. Niðurstöðurnar verða aðgengilegar í heild sinni nú á vef Alþingis.
Forseti ráðgerir að hefja strax að loknum umræðum um störf þingsins umræðu um 3. dagskrármálið og reyna síðan að ljúka umræðum um allnokkur þingmál til viðbótar áður en farið verður í atkvæðagreiðslur dagsins. Þær ættu að verða um kl. 17 í síðasta lagi, nema ef umræðu um öll dagskrármálin skyldi verða lokið fyrr.
Virðulegi forseti. Staðan í atvinnumálum á Suðurnesjum hefur verið mikið til umræðu í samfélaginu upp á síðkastið. Það er eðlilegt í ljósi þeirrar stöðu að tæplega 30% vinnandi fólks eru á atvinnuleysisskrá. Það er mikil áskorun að takast á við þau vandamál og öll þau vandamál sem slíku atvinnuleysi fylgir. Ég er þakklátur fyrir mikil viðbrögð við þeim fréttum sem hafa komið sunnan að, fjölmiðlar hafa fjallað um stöðuna og Alþingi hefur boðað sérstakar umræður um stöðuna á Suðurnesjum í næstu viku. Það er gott fyrir okkur að upplýsa almenning og okkur sjálf um stöðuna. Það er mikilvægur þáttur í svona atvinnuleysi að upplýsa þá sem atvinnulausir verða um þau tækifæri sem þeir hafa. Það tekur langan tíma að byggja upp atvinnulíf og tækifærin vaxa ekki á hverju strái, þau koma heldur ekki til okkar eftir pöntunum eða fyrir fram ákveðnum formlegum leiðum. Sá sem ekki spyr eða leitar eftir lausnum fær ekkert svar. Aðgerðaleysið hefur alvarlegar afleiðingar. Það er ekkert sjálfgefið. Við verðum að leggja okkur fram um að grípa þau tækifæri sem bjóðast og eitthvað annað er ekki í boði. Virðulegi forseti. Flugstöðin mun aftur fyllast af fólki og ferðamenn flykkjast til Íslands. Suðurnesin eigi inni nóg af ónotuðum tækifærum til frekari landvinninga í ferðaþjónustu. Þau tækifæri liggja í Reykjanes jarðvangi og náttúru svæðisins. Það eru líka tækifæri í öflugu atvinnulífi á Suðurnesjum. Það þarf að tryggja raforku á svæðið til að taka á móti þeim tækifærum. Flugvöllurinn og Helguvík eru einstakir seglar á ferðamennsku og norðurslóðaverkefni framtíðarinnar. Það er kallað eftir betri aðstöðu og byggingu á þeim slóðum. Tugmilljarða verkefni sem koma Suðurnesjum á kortið sem lykiláfangastaðir þeirra sem sækja norðurslóðir í framtíðinni og aðsetur björgunarmiðstöðvar fyrir norðursvæðið allt. [[Forseti hringir.]]En ekkert af þessu verður að veruleika ef menn ætla að bíða eftir formlegum óskum.
Herra forseti. Tvö stór og mikilvæg mál voru til umræðu í þingsal í gær, annars vegar greiðsla hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti og hins vegar framlenging hlutabótaleiðarinnar. Töluverð orðaskipti urðu um það hvort nægilega langt væri gengið af hálfu ríkisstjórnarinnar til að koma í veg fyrir að fyrirtæki sem nýta sér skattaskjól til að komast hjá því að greiða til samfélagsins lögboðna skatta gætu nýtt sér þau úrræði sem eru í boði. Annað atriði sem var rætt nokkuð á sömu nótum var það að á meðal skilyrða sem listuð eru upp í hlutabótafrumvarpinu má nefna kröfu um að fyrirtæki greiði sér ekki arð næstu þrjú árin, til ársloka 2023. Gerist það að fyrirtæki sem í dag hefur orðið fyrir þessum hamförum og þarf aðstoð til að greiða starfsfólki sínu hluta af tekjutapinu, launatapið, nái sér á strik á næstu þremur árum og fer að geta skilað hagnaði af rekstri til eigenda í formi arðs, eins og rétt er og langstærstur hluti íslenskra fyrirtækja gerir rétt, vel og skilmerkilega og heldur þannig uppi atvinnulífi, skal viðkomandi fyrirtæki skila því fjármagni sem það fær úr ríkissjóði þessa mánuðina með 15% álagi, óháð því hvort fyrirtækið á sjálft frumkvæði að því að koma með endurgreiðsluna. Þessi umræða átti sér sem sagt stað. Það eru vissulega fleiri skilyrði en ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að það mátti ráða af orðaskiptum gærdagsins að stjórnarliðar settu samasemmerki milli arðgreiðslna fyrirtækja og þess að eigendur fyrirtækja svikjust undan skattskyldum sínum. Hér var gert tortryggilegt að einhverjir þingmenn vildu með ítarlegri ákvæðum tryggja að skattsvikarar nýttu sér ekki þau úrræði sem eru í boði og að þessir þingmenn skyldu á sama tíma setja spurningarmerki við þetta 15% sektarálag. Þetta þótti stjórnarþingmanni stangast hvort á annars horn. Herra forseti. Ég ætla ekki að draga neina fjöður yfir það að mér þykir þessi málflutningur umhugsunarverður og sá skilningur sem þarna opinberast takmarkaður. Verst af öllu þykir mér þó að sjá [[Forseti hringir.]]það hugarfar sem með þessari umræðu opinberast í garð íslensks atvinnulífs af hálfu stjórnarþingmanna.
Virðulegur forseti. Því miður er það svo að við munum minnast ársins 2020 ekki bara fyrir að vera árið sem við unnum Eurovision, sem var reyndar aldrei haldið, heldur ársins sem umbylti samfélaginu okkar, ársins sem byrjaði með gríðarlega sterkri stöðu ríkissjóðs en mun ekki enda eins. En það er ýmislegt jákvætt sem hægt er að taka út úr þessu öllu saman. Þetta er líka árið sem starfsfólki Landspítala – háskólasjúkrahúss tókst að umbylta starfsemi sinni á einni nóttu, sem sýnir hversu megnug við erum að breyta og bregðast við þegar á þarf að halda. Þetta er líka árið þegar landsmenn fóru að hreyfa sig sem aldrei fyrr og nú seljast hjól, gönguskór og fjallaskíði sem aldrei fyrr, og er það gott og ég vona að landinn haldi því áfram. En ég vona líka að þetta verði árið sem við nýtum til að ferðast um landið og njóta náttúruperlanna sem mörg okkar, alla vega sú sem hér stendur, hefur oft forðast vegna mikillar mannmergðar og fjölda útlendinga og nú er svo sannarlega tækifæri til að nýta það. Við eigum von á inneign frá ríkisstjórninni og samtökum aðila í ferðaþjónustu þannig að ég hvet landsmenn alla til að nýta tækifærið og ferðast. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á Reykjanesið áðan og þær ögranir sem fólk þar stendur frammi fyrir. Ég ferðaðist nýverið um Reykjanes og átti þar yndislega helgi og það er sannarlega hægt að mæla með því að landsmenn taki ferð þangað þó að hún liggi ekki út í Leifsstöð. Ég vona líka að þetta sé árið sem við notum tækifærið til að tryggja fjölbreyttara atvinnulíf og samfélag sem tekur mið af þörfum mannsins en líka á þörfum umhverfisins.
Herra forseti. Sumargjafir eru góður og þjóðlegur siður, að gefa börnunum sínum sumargjafir, en sumargjafir eigenda Samherja til barna sinna eru kannski í stærri kantinum, þær nema tugum milljarða króna í tilfærslu frá eigendum Samherja til afkomenda sinna. Þetta endurspeglar stórgallað kvótakerfi með óheftu framsali og samþjöppun til stórra fjármagnseigenda. Fjármagnið stýrir að stórum hluta hverjir nýta sjávarauðlindina og hvar hún er nýtt og hvar arðurinn af auðlindinni lendir. Það hefur orðið gífurleg samþjöppun í greininni á þeim 30 árum frá því að óhefta framsalið var sett á. Fjármagnseigendur hlutabréfa í stórum útgerðarfélögum eru í engum tengslum við hagsmuni þjóðarinnar eða íbúa sjávarbyggðanna sem hafa margoft þurft að blæða fyrir þegar lifibrauð þeirra og afkoma fer á einni nóttu. Þetta getur varla talist ásættanlegt við stjórn á sameiginlegri auðlind okkar. Þegar óhefta framsalið var sett á 1990 með lögum var það gert með hagræðingarkröfu að leiðarljósi, að lögmál markaðarins myndu auka hagkvæmni veiðanna, en frá þeim tíma hafa allir þessir gallar komið í ljós og komið í veg fyrir eðlilega þróun í sjávarbyggðum landsins. Græðgi, brask og miklir fjármunir hafa runnið frá greininni í óskylda starfsemi. Það er hægt að stýra auðlindinni með öðrum hætti, með nýtingarsamningum og endurúthlutun og koma auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Það verður að koma í veg fyrir að svona miklir fjármunir af sameiginlegum auðlindum okkar og sem byggjast á sameign þjóðarinnar renni á milli kynslóða. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þessa dagana erum við hér í þinginu að fást við enn einn skammtinn af frumvörpum sem fela í sér viðbrögð við því ástandi sem við erum að glíma við í kjölfar Covid-19 faraldursins. Við erum í meginatriðum, held ég, sammála um markmið og leiðir en auðvitað kann okkur að greina á um útfærslur í einstökum atriðum. Ég hygg hins vegar að okkur hafi lánast tiltölulega vel í þeim skrefum sem við höfum stigið á undanförnum tveimur mánuðum að takast í sameiningu á við þann vanda sem upp hefur komið og ég vona að við berum gæfu til þess að halda því áfram. Hér er um að ræða gríðarlega mikilvægar aðgerðir. Um er að ræða aðgerðir sem hafa þann tilgang að lágmarka það tjón sem verður í atvinnulífinu, efnahagslífinu og samfélaginu í heild vegna atburða sem við getum kallað óviðráðanleg ytri atvik sem hrinda þessu af stað og eru ekki einstök fyrir Ísland heldur eru auðvitað í löndunum í kringum okkur og jafnvel erfiðari viðureignar í sumum tilvikum. Við þurfum hins vegar líka að huga að því hvernig við ætlum að byggja okkur upp að nýju og ég hugsa að eftir því sem líður á árið færist verkefni meira frá því að slökkva elda og í það að byggja upp að nýju. Vonandi verður samstaðan líka góð í þessu. Það er ekki óeðlilegt að okkur greini á um ýmsa hluti í þessu í sambandi við útfærslu og það er heldur ekki óeðlilegt þó að við þurfum að taka til endurskoðunar einstakar ákvarðanir sem við höfum tekið áður. En ég bið hv. þingmenn að hafa í huga að við erum að fást við, [[Forseti hringir.]]svo maður noti nú vinsælt líkingamál, fordæmalausar aðstæður og [[Forseti hringir.]]þurfum í því skyni að grípa til ýmissa fordæmalausra aðgerða og takast á við það með hraða en þó af vandvirkni.
Herra forseti. Við höfum séð dramatískari breytingar á ferðavenjum og vinnumenningu en nokkur hefði trúað. Við höfum bókstaflega séð himnana og lönd lokast og stórtæka tæknivæðingu í skóla og á vinnustað. Núna er ein stærsta spurningin hvað við ætlum að gera þegar aðgerðum vegna Covid linnir. Einhverjar breytingar í samfélaginu eru komnar til að vera, aðrar augljóslega ekki, og um annað vitum við ekki. Mig langar í þessu sambandi að nefna alþjóðasamstarf og alþjóðaviðskipti sem við skynjum núna að er ekki bara af hinu góða heldur beinlínis nauðsyn. Ástandið sýnir okkur svart á hvítu að alþjóðasamstarf ber ekki að forðast heldur fagna. Samstaða okkar hér innan lands hefur haft allt um okkar árangur að segja og samstarf þjóðanna hefur auðvitað sömu þýðingu. Saman erum við sterkari. Atvinnulíf okkar byggir á fáum stoðum en sterkum, en það gerir okkur því miður veikari fyrir. Þegar þessar sterku stoðir verða fyrir höggi verða afleiðingarnar alvarlegar. Þess vegna er það ekki bara eitthvert hjal þegar talað er um nýsköpun eða að fjárfesta í fjölbreyttara eða auðugra atvinnulífi. Að veðja á háskólamenntun og rannsóknir er lykillinn að fjölbreyttari undirstöðum íslenska efnahagsins. Við sjáum í dag að kvikmyndir og íslensk þáttagerð blómstrar og við eigum að þora að standa með þessum skapandi greinum. Fjölbreyttara atvinnulíf er lykillinn að því að verjast áföllum til frambúðar og hluti af því að sækja fram. Fjölbreyttari erum við sterkari. Sterku greinarnar eru ekki andstaða nýsköpunar. Ferðaþjónustan hefur t.d. verið nýsköpun landsbyggðarinnar og nýsköpun á sér stað í öllum greinum en ekki bara í sprotum, en hana þarf að rækta eins og annað. Hún er áhrifamesta tækið til að styrkja einsleitt atvinnulíf okkar í dag. Herra forseti. Ég trúi ekki öðru en að markmið stjórnvalda og okkar allra í dag hljóti að vera að styrkja stoðir atvinnulífsins með því að auka fjölbreytileikann þannig að við getum saman þolað óvissu og áföll.
Herra forseti. Heimsfaraldurinn vegna Covid-19 hefur leitt margt í ljós sem við sáum kannski ekki fyrir, bæði brotalamir í alls konar kerfum en líka kosti. Ein af þeim greinum sem hefur farið illa út úr faraldrinum, og ber þar í bakkafullan lækinn, er ferðaþjónustan og innan hennar er stór starfsgrein sem eru leiðsögumenn sem hafa farið einstaklega illa út úr þessari kreppu. Meginþorri þeirra er nefnilega ekki með fast ráðningarsamband við neinn og það þrátt fyrir að margir þeirra fái megnið af tekjum sínum greitt sem launamenn og séu þar með í rauninni ekki verktakar heldur launamenn í hinu svokallaða harkhagkerfi. Þetta leiðir óneitanlega hugann að því hversu mikilvægt ráðningarsamband getur verið fyrir launamenn og hversu mikilvæg réttindi fylgja slíku sambandi. Í harkhagkerfinu eru auðvitað fleiri starfsgreinar áberandi, til að mynda margar greinar listamanna, en í rauninni má segja að sú staða sem þarna er komin upp segi okkur að það getur verið varasamt, leyfi ég mér að segja, að byggja upp lykilgrein í hagkerfinu á ótraustu ráðningarsambandi á milli vinnuveitenda og launamanns. Það ætti að vera verkefni annars vegar leiðsögumanna og hins vegar Samtaka atvinnulífsins og verkalýðshreyfingarinnar yfirleitt að finna leiðir til að bæta úr því þannig að við getum notað það ástand sem nú hefur komið upp til að kenna okkur hvernig við getum gert betur fyrir þessa hópa vinnandi fólks.
Herra forseti. Alþingi hefur þegar ákveðið að úr sameiginlegum sjóðum okkar verði veittir milljarðastyrkir og aðstoð til fyrirtækja til að draga úr alvarlegum efnahagslegum afleiðingum Covid-19 og draga þannig úr miklu tjóni. Í fortíð hefur það verið feimnismál og hjúpað leynd þegar ríkið hefur veitt styrki, a.m.k. á sumum sviðum, en sem betur fer hafa orðið framfarir og viðhorfsbreytingar í þá veru að þessari leyndarhulu skuli svipt í burtu. Nýjustu dæmin um þetta eru annars vegar upplýsingar sem landbúnaðarráðuneytið sá sig knúið til að leggja fram um styrki til bænda í svari við fyrirspurn minni á Alþingi. Reyndar hafði þar úrslitaáhrif úrskurður úrskurðarnefndar upplýsingamála. Afleiðingin er sú að í fyrsta sinn hafa allir landsmenn aðgang að sundurliðuðum upplýsingum eftir styrkþegum og tegund styrkja. Hins vegar má nefna nýtt bréf Persónuverndar til Vinnumálastofnunar um birtingu upplýsinga um þau fyrirtæki sem hafa farið svokallaða hlutabótaleið sem segir að persónuverndarlög standi ekki í vegi fyrir slíkri birtingu. Herra forseti. Krafa Alþingis á að vera skýlaus og fortakslaus. Ríkið á að hafa frumkvæði að því að birta allar upplýsingar og gera aðgengilegar öllum um þá styrki sem veittir eru. Þannig sköpum við traust og nauðsynlegt aðhald og vitum hverjir fá stuðning og hvers vegna. Ríkisstjórninni er í sjálfu sér ekkert að vanbúnaði að gefa út fyrirmæli þessa efnis til allra þeirra sem ráðstafa opinberum fjármunum til stuðnings fyrirtækjum. Geri hún það ekki þá verðum við á Alþingi að búa svo um hnútana [[Forseti hringir.]]að það verði gert vegna þess að allt uppi á borðum verður að þýða allt uppi á borðum.
Herra forseti. Mikill fjöldi erlends starfsfólks er á Íslandi og hefur það gegnt veigamiklu hlutverki í uppbyggingu og þeirri velmegun sem hefur ríkt hér á síðustu árum. 1. janúar 2019 voru ríflega 50.000 innflytjendur á Íslandi, rétt rúmlega 14% íbúa. Gera má ráð fyrir að stærsti hluti þessa fólks verði hér áfram þrátt fyrir versnandi efnahagshorfur. Margir skilja og tala íslensku en stór hópur gerir það ekki. Alls voru rúmlega 5.700 erlendir ríkisborgarar á atvinnuleysisskrá í apríl og hefur fjöldi þeirra tvöfaldast miðað við sama tíma í fyrra. Atvinnuleysi á meðal erlendra ríkisborgara á Íslandi er nú um 16% og þá er ekki talinn með sá fjöldi erlendra ríkisborgara sem nú er í minnkuðu starfshlutfalli vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins á atvinnulífið. Kunnátta í íslensku er lykillinn að íslensku samfélagi og getur ráðið úrslitum um aðlögun innflytjenda að samfélaginu. Hún styrkir stöðu þeirra á vinnumarkaði og skiptir máli upp á þátttöku í samfélaginu eins og t.d. möguleika á að taka þátt í foreldrafélögum, stjórnum íþróttafélaga, jafnvel húsfélaginu og enn víðar. Því er kjörið á þessum tímum að aðstoða innflytjendur við að nýta tímann til að styrkja stöðu sína með því að læra íslensku. Að bæta íslenskukunnáttu erlends starfsfólks er einnig leið til að vinna gegn félagslegu undirboði því að það auðveldar þessum hópi að kynna sér réttindi sín. Íslenskukennsla fyrir útlendinga fer að mestu leyti fram í tungumálaskólum á höfuðborgarsvæðinu og í öflugum fræðslumiðstöðvum á landsbyggðinni. Það er mikilvægara, herra forseti, en nokkru sinni áður að styðja vel við þessar stofnanir til að efla kennslu og auka framboð á íslensku fyrir einstaklinga af erlendu bergi brotna [[Forseti hringir.]]sem kjósa sér Ísland til búsetu.
Virðulegur forseti. Það er ástæða fyrir því að Ísland getur alið meira en 300.000 manns. Það er ekki sjálfgefið og sést það á sögunni. Ástæðan samanstendur af tveimur hlutum, annars vegar vísindum og hins vegar alþjóðasamstarfi. Það er samspil þessara tveggja þátta sem gerir Ísland að Íslandi í dag. Það er samspil þessara þátta sem gerir Ísland ríkt, þótt við verðum kannski ekki rík á næstunni. Við höfum verið mjög lánsöm og mjög rík síðustu áratugina á Íslandi. Það er vísindum að þakka sem og alþjóðasamstarfinu. Ég vil ekki gera lítið úr mikilvægi þess að styðja við íslenska tungu. Ég geri ekki lítið úr víkingasögunum. Ég las nokkrar nýlega og sumar eru hlægilegri en aðrar. Það eru þó ekki þeir hlutir sem koma okkur áfram í lífinu, virðulegur forseti, eins stolt og þakklát og við getum verið fyrir þá, heldur vísindin og alþjóðasamstarfið, í stuttu máli útlendingar og útlenskar hugmyndir sem koma hingað og við tökum að okkur og sníðum að sjálfsögðu eftir þörfum, eins og vísindamenn vita. Mér finnst mjög mikilvægt núna þegar við stöndum í ærnum björgunarleiðangri sem verður langur og erfiður að við missum ekki sjónar á því að þetta eru þau leiðarljós sem við verðum að hafa í huga þegar við lítum til framtíðar, ekki bara til skamms tíma heldur sérstaklega til langs tíma. Þegar þessi krísa er liðin hjá, og hún mun líða hjá, þurfum við aftur að takast á við loftslagsbreytingar, eins og við þurfum reyndar að gera núna. Það er ærið verkefni, það er líka neyðarástand og aftur er lausnin sú sama, ekki taumlaust sjálfshól, ekki að berja sér á brjóst og karpa um það í kosningabaráttu hver sé kjarkaðri og hugaðri en hinn - það verða vísindi og alþjóðasamstarf.
Forseti. Við athugun pakkaferðafrumvarps ferðamálaráðherra í atvinnuveganefnd komu fyrir nefndina tveir sérfræðingar í stjórnskipunarrétti, annar sérhæfður í eignarrétti. Báðir sérfræðingarnir sögðu að kröfurnar á endurgreiðslu sem verða teknar af fólki með þessu frumvarpi varði eignarrétt. Þeir sögðu að frumvarpið myndi svipta fólk eignarrétti með því að það fengi inneignarnótu í staðinn fyrir kröfurnar. Jafnframt kom fram að til þess að þetta væri ekki brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar þyrftu ríkir almannahagsmunir að vera fyrir lagabreytingunni, skaðinn lágmarkaður fyrir kröfuhafana og aðrar leiðir ekki færar. Við fórum því að skoða hvort aðrar leiðir væru færar án þess að svipta kröfuhafana þessum réttindum sínum, stjórnarskrárvörðum eignarrétti. Ég kynnti fyrir atvinnuveganefnd tillögu um að gera nákvæmlega það. Hvernig fékk ég þá hugmynd? Mér var sagt að Neytendasamtökin hafi verið að skoða hana þegar ég hafði samband við þau. Hún er mjög einföld. Hæstv. ráðherra ferðamála sagði í Víglínunni í vikunni að 20 stærstu ferðaskrifstofurnar gætu staðið undir að endurgreiða neytendum, en lög segja að þær megi aðeins ganga í tryggingarnar, þá peninga sem eru á bókum, ef þær verða annaðhvort gjaldþrota eða fara í rekstrarstöðvun. Einföld lausn liggur í því. Fyrst þessir peningar eru til staðar, þessar tryggingar, og ekki verður farið í bókaðar ferðir þá fá þær ferðaskrifstofur einfaldlega, án þess að fara í rekstrarstöðvun og án þess að fara í gjaldþrot, aðgang að þeim peningum til að endurgreiða neytendum. Þá fá neytendur endurgreitt samkvæmt lögum, við brjótum ekki neytendarétt, brjótum ekki eignarrétt, brjótum ekki gegn stjórnarskrá. Ferðaskrifstofurnar fái aðgang að peningunum til að halda lausafjárstöðu sinni gangandi. Það er spurning hvernig hægt væri að útfæra þetta. Það má skoða það í nefndinni. [[Forseti hringir.]]Ég hef lagt þessa tillögu fram og meðan það er til önnur raunhæf leið væri það brot á stjórnarskrá að fara þá leið sem ráðherra hefur lagt til. [[Forseti hringir.]]Ég legg því til að nefndin skoði betur það sem hefur verið samþykkt , [[Forseti hringir.]]og ég mun leggja fram breytingartillögu við málið ef nefndin ætlar ekki að fara aðrar leiðir.
Hæstv. forseti. Nú þegar farfuglarnir eru flestir komnir, reglur um samkomur rýmkaðar, sundlaugar opnar, margir nýklipptir og skólaárinu að ljúka er full ástæða til að rifja upp afrekið sem skólafólk vann í kjölfar kórónuveirunnar. Skólastjórnendur, kennarar, leiðbeinendur og annað starfsfólk á öllum skólastigum um land allt brugðust við ákalli um breytta kennsluhætti og viðveru. Starfinu var kollvarpað á núll einni og fólk stóðst prófið með glans. Niðurstaðan er sú að Ísland er eitt fárra landa sem tókst að halda skólakerfinu sínu gangandi í heimsfaraldri. Takk fyrir það. Forseti. Í síðustu viku kynntu mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra aðgerðir stjórnvalda vegna sumarnáms og sumarstarfa. 800 milljónum verður varið í að tryggja markvisst sumarnám á framhalds- og háskólastigi. Á framhaldsskólastigi er gert ráð fyrir að rúmlega 80 áfangar verði í boði, að námsframboð nái til sem flestra landshluta í staðnámi og einnig að fjarnám verði í boði. Komið verður sérstaklega til móts við starfsnámsnemendur og stuðningur býðst nemendum með annað móðurmál en íslensku. Sumarnám í háskóla hefst í lok maí og athugið að allir háskólar landsins taka þátt í þessu verkefni og munu bjóða upp á yfir 200 fjölbreyttar námsleiðir. Utan hefðbundinnar kennslu bjóðast símenntunarúrræði, undirbúningur fyrir háskólanám og færnibrú fyrir fólk sem vill skipta um starfsvettvang. Áhersla er lögð á að skrásetningargjöldum verði haldið í lágmarki og að innritaðir nemar greiði ekki skólagjöld fyrir sumarið. Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur brugðist við með margvíslegum aðgerðum til hagsbóta fyrir námsmenn, m.a. að rýmka reglur og undanþágur og lengja umsóknarfresti. Hæstv. forseti. Stjórnvöld ætla að ná til þessa hóps námsmanna sem hvorki fær starf né aðgang að öðru úrræði í sumar og munu verja um 2,2 milljörðum kr. í átaksverkefni til að fjölga tímabundnum störfum fyrir námsmenn. [[Forseti hringir.]]Þegar er auglýst eftir nemum í sumarstörf hjá sveitarfélögum og opinberum stofnunum. Við sjáum strax árangur af þessum aðgerðum og auk þess hafa stjórnvöld veitt aukafjármagn til mikilvægra sjóða á sviði rannsókna og vísinda. Stóra verkefnið er að vinna gegn atvinnuleysi. - Áfram við.
Herra forseti. Það á að opna Ísland 15. júní nk. Þetta var tilkynnt á fundi ríkisstjórnarinnar að vanda án þess að útfærsla á því hvernig þetta yrði gert lægi fyrir. Við höfum séð ýmislegt eins að undanförnu en í framhaldinu er náttúrlega óskandi að ríkisstjórnin vandi sig og að það verði tryggt að hlustað verði á raddir fagfólks. Málið er nefnilega það, herra forseti, að við á Íslandi eigum mjög stórt tækifæri í því að laða hingað fólk sem er að leita að öryggi, fólk sem er að flýja ógn veirunnar og vill ganga að því vísu að á Íslandi sé öruggt umhverfi og að við Íslendingar séum hér eftir sem hingað til að vinna að bestu sóttvörnum eins og við getum. Þetta þurfum við að halda í, ekki bara vegna væntanlegra gesta okkar heldur einnig til að koma í veg fyrir að hér blossi upp farsótt að nýju. Það hefur verið sagt, og ég ætla að taka undir það, að lykillinn að því að byggja upp ferðaþjónustu að nýju sé að starfsemi Icelandair stöðvist ekki. Það vill svo vel til að alla vega tvær af þeim þremur fagstéttum sem mestu máli skipta í rekstri félagsins hafa haft kjark og framsýni til að gera samninga sem gera allt í senn, að tryggja framtíðaratvinnuöryggi stéttanna og renna stoðum undir framtíðarstarfsemi félagsins. Það er óskandi varðandi þá stétt sem enn á eftir ósamið að þar náist lyktir sem eru báðum aðilum hagfelldar og að á föstudaginn verði tekin góð ákvörðun um að styrkja félagið, þ.e. hlutafé þess, þannig ríkissjóður geti gengið inn og uppfyllt þau skilyrði og uppfyllt þau loforð sem félaginu hafa verið gefin ef þetta verður. Vonandi verður farsæl lausn í þessu efni, herra forseti.
Herra forseti. Tekjujöfnuður á Íslandi er með því mesta sem gerist en það segir bara hálfa söguna því að misskipting getur birst með öðrum hætti. Mig langar að nefna tvö nýleg dæmi. Björgólfur Thor Björgólfsson birtist um helgina á hákarlalista Sunday Times með eignir sem eru metnar á 275 milljarða kr. Til samanburðar skiluðu erlendir ferðamenn nánast sömu upphæð inn í íslenskt samfélag á síðasta ári. Allir ferðamenn - einn maður. Stærstu eigendur Samherja framseldu síðan í síðustu viku hlutabréf til barna sinna. Þetta er væntanlega stærsta persónulega eignatilfærslu Íslandssögunnar þar sem a.m.k. 60–70 milljarðar kr. færðust á milli kynslóða. Til samanburðar erfðu árið 2018 einstaklingar samtals 47 milljarða kr., lægri upphæð en hin fengu. Grunnurinn að Samherjaveldinu er nýting á sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Hvernig safnast svona stjarnfræðilegur auður? Hvernig er hann skattlagður? Viðspyrnan fram undan verður að byggja á sanngirni og jöfnuði. Þessi tvö dæmi minna okkur á að hluti af vinnunni fram undan á að geta verið og þarf að vera auknar skatttekjur frá fólki og fyrirtækjum sem eru aflögufær. Hér þarf að innleiða aftur auðlegðarskatt þannig að fólk sem á hundruð milljóna og milljarða í hreina eign fái að leggja meira til samfélagsins. Við þurfum að styrkja fjármagnstekjuskatt, þrepaskipta honum og tengja við arðgreiðslur. Erfðafjárskatti ættum við að umbylta. Honum þarf að þrepaskipta rækilega og setja ofurþrep á ofurarf frekar en flatan skatt í lágri prósentu. Risavaxnar eignatilfærslur á milli kynslóða viðhalda ójöfnuði og stéttaskiptingu. Fjármálaráðherra vill stefna í átt að Íslandi 2.0. Hann þarf að muna þegar hann vinnur næsta fjárlagafrumvarp að í samfélaginu eru ótal tækifæri til að afla meiri tekna [[Forseti hringir.]]fyrir ríkissjóð af sanngirni áður en hann leggur til að skera niður í opinberu þjónustunni sem við stólum öll á. Misskipting er ekki náttúrulögmál heldur mannanna verk og afrakstur ákvarðana sem margar hverjar eru teknar hér á þingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við hrunið 2008 átti að aftengja vísitöluna strax og það sama á við í dag. Við Covid-19 ástandið eins og við hrunið er verið að reyna að tryggja að fjármagnið skuli halda verðgildi sínu en það er gert án tillits til fjármála í dag. Það á ekki að aftengja vísitölu vegna hugsanlegrar verðbólgu heldur til að sýna að það enginn veit hvort hún fer af stað eða ekki því að það er bara spádómur sem er því miður oftast rangur og þá sérstaklega á svona tímum. Við vitum að eftirspurn eftir ferðum, hótelum, veitingastöðum o.fl. er ekki til staðar lengur og hlutabótavinna og atvinnuleysi í hámarki. Þess vegna á að frysta afborganir af verðtryggðum lánum heimila og eins hjá fyrirtækjum sem eiga þann rétt, því verðbólguútreikningurinn verður og er rangur við þessar aðstæður. Leiga hjá fyrirtæki sem er lokað vegna Covid hækkaði um 400.000 kr. á einum mánuði, úr 2,4 milljónum í 2,8 milljónir, sem er fáránlegt. Ef ekki, er verið að bjóða hugsanlega hrægömmum að komast yfir heimili fólks og fyrirtækja eins og gerðist í hruninu. Fjármálafyrirtæki í boði ríkisstjórnarinnar yfirtaka eignir fólks aftur eins og gert var eftir bankahrunið. Spilling og græðgi er því miður staðreynd í samfélagi okkar og fylgifiskurinn er fátækt og eymd þeirra sem verst standa í okkar þjóðfélagi, sár fátækt fyrir allt of margar fjölskyldur og börn sem líða skort á svo til öllum nauðsynjum. Afleiðingin er biðraðir eftir mat, raðgreiðslur til að borga lyf, biðlistar eftir aðgerðum á sjúkrahúsum, biðlistar eftir að komast til sálfræðings, biðlistar barna eftir að komast í meðferð hjá barna- og unglingageðdeildinni. Hvar er mennskan, réttsýnin, samúðin, heiðarleikinn? Hvað eiga þessi verst stöddu að bíða lengi enn þá eftir réttlætinu í boði ríkisstjórnarinnar á Alþingi? Eða ætla ríkisstjórnarflokkarnir enn einu sinni að lofa að breyta þessu eftir næstu kosningar?
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir stuttu nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 260/2019 sem fjallar um breytingu á viðauka er varðar fjármálaþjónustu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Ernu Hjaltested frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 260/2019, um breytingu á IX. viðauka um fjármálaþjónustu við EES-samninginn, og fella inn í samninginn reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins frá 14. nóvember 2018 er varðar breytingu á reglugerð nr. 1093/2010 að því er varðar aðsetur Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen, Álfheiður Eymarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, sú sem hér stendur, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Logi Einarsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 302/2019 um breytingu á V. viðauka sem fjallar um frelsi launþega til flutninga og um samvinnu á sérstökum sviðum utan marka fjórþætta frelsisins við EES-samninginn. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá utanríkisráðuneyti og félagsmálaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á þessum viðauka og bókuninni. Undir þetta falla átta gerðir sem gerð er grein fyrir í nefndarálitinu. Þær fjalla allar um EURES sem er samstarfsvettvangur um opinbera vinnumiðlun á EES-svæðinu og er rekinn af framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Markmiðið með þessari vinnumiðlun er að auðvelda vinnandi fólki að flytjast á milli EES-landanna. Starfsfólk EURES kemur á sambandi milli atvinnurekenda og atvinnuleitenda og Ísland á aðild að þessu verkefni í gegnum EES-samninginn. Hérna er um að ræða nýjar reglugerðir um þessa ágætu viðmiðun og gagnagrunn með lausum störfum og atvinnuleitendum sem rekinn er á þessu svæði. Nefndin telur framsetningu tillögunnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og leggur til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, sú sem hér stendur, Logi Einarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 165/2019, um breytingu á IX. viðauka við EES-samninginn, um fjármálaþjónustu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Ernu Hjaltested frá fjármála- og efnahagsráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 165/2019 frá 14. júní 2019 um breytingu á IX. viðauka, um fjármálaþjónustu, við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 25. nóvember 2015 um greiðsluþjónustu á innri markaðnum, um breytingu á tilskipunum og reglugerðum um niðurfellingu á tilskipun og framselda reglugerð framkvæmdastjórnarinnar frá 23. júní 2017 um viðbætur við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins er varðar tæknilega eftirlitsstaðla fyrir samstarf og upplýsingaskipti á milli lögbærra yfirvalda að því er varðar neytingu greiðslustofnana á staðfesturétti og frelsi til að veita þjónustu. Þetta er ekki auðskilið eftir svona upplestur en áhugasömum er bent á að kynna sér málið nánar í prentuðu formi. Framsetning tillögunnar telst að mati meiri hlutans í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála og þess vegna leggur meiri hluti nefndarinnar til að tillagan verði samþykkt. Undir álitið skrifa Sigríður Á. Andersen, Logi Einarsson, Ari Trausti Guðmundsson, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Ég vildi bara geta þess hér við þessa umræðu að allsherjar- og menntamálanefnd fékk málið til umfjöllunar milli 2. og 3. umr. þar sem farið var aðeins nánar yfir sjónarmið sem höfðu komið fram við 2. umr. vegna gjafsóknar eða hugsanlegrar gjafsóknarheimildar. Til að gera langa sögu stutta, herra forseti, taldi nefndin ekki tilefni til að gera breytingar á frumvarpinu að þessu leyti og vísar í nefndarálit og breytingartillögur sem fram komu við 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég flyt hérna nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, hálfur lífeyrir svokallaður, frá meiri hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta auk þess sem við tókum fyrir margar umsagnir um þetta efni. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um almannatryggingar sem miða að því að skýra betur skilyrði fyrir töku hálfs lífeyris og tryggja að fleiri einstaklingar sem náð hafa ellilífeyrisaldri eigi kost á að sækja um hálfan lífeyri frá almannatryggingum á móti töku hálfs lífeyris frá lífeyrissjóðunum. Lagt er til að afnumið verði skilyrði um að sameiginlegur áunninn réttur til ellilífeyris frá lífeyrissjóðum og frá almannatryggingum verði að nema að lágmarki fjárhæð fulls ellilífeyris almannatrygginga. Þá er lagt til að greiðslur hálfs lífeyris verði tekjutengdar en sett verði almennt frítekjumark sem gildi um allar tekjur. Að lokum er lagt til að sett sé á sem skilyrði fyrir greiðslu hálfs lífeyris að viðkomandi sé enn á vinnumarkaði í að hámarki 50% starfshlutfalli. Með frumvarpinu er eins og fyrr greinir kveðið á um að sett verði sem skilyrði fyrir greiðslu hálfs lífeyris að viðkomandi sé enn á vinnumarkaði í að hámarki 50% starfshlutfalli en ekki kveðið á um lágmarksstarfshlutfall. Í stað þess er gert ráð fyrir því að ef um mjög lágt starfshlutfall eða mjög lág laun er að ræða muni Tryggingastofnun ríkisins meta það í hverju tilfelli hvort skilyrðinu um atvinnuþátttöku og starfshlutfall viðkomandi sé fullnægt. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir við ákvæðið og bent á að það útilokaði þá sem hefðu möguleika á að lækka starfshlutfall sitt í 55% eða 60% og óvíst væri um stöðu þeirra sem eru með mishátt starfshlutfall eftir árstíma. Þá væri vandkvæðum bundið að kveða ekki með skýrum hætti á um lágmarkshlutfall eða stöðu sjálfstætt starfandi einstaklinga auk þess sem ekki lægi fyrir hvernig hafa skyldi eftirlit með því að starfshlutfall hefði ekki aukist úr 50% eða fari niður fyrir það sem Tryggingastofnun teldi vera innan ákvæðisins. 50% starfshlutfall. Meiri hlutinn áréttar að mikilvægt er að festa hámarksstarfshlutfall. Tilgangur hálfs lífeyris er að koma að helmingi til móts við þá sem lækka starfshlutfall sitt. Eðlilegt er því að festa það við 50% eða helming starfs. Með því er dregið verulega úr áhrifum þess að tekjur dragist saman við starfslok, einstaklingar á ellilífeyrisaldri geta starfað lengur en ella og fá sveigjanlegri starfslok. 50% starfshlutfall er einnig í samræmi við þær breytingar sem gerðar voru á lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, nr. 1/1997, með lögum nr. 28/2018, sem veittu sjóðfélaga heimild til að hefja töku hálfs lífeyris hvenær sem er eftir að 65 ára aldri er náð að því skilyrði uppfylltu að hann sé ekki í meira en hálfu starfi. Sérstaklega er tilgreint hver staða þeirra sé sem eru í lágmarksstarfshlutfalli og sjálfstætt starfandi en starfshlutfall þeirra er oft mismikið milli mánaða eða árstíma. Nefndin hefur fengið upplýsingar frá félagsmálaráðuneyti um að einstaklingar sem eru með mishátt starfshlutfall innan ársins, t.d. fullt starf hálft árið en ekkert hinn helminginn, falli undir skilgreiningu frumvarpsins um að vera í hálfu starfi að því gefnu að starfshlutfall fari ekki yfir 50% að meðaltali. Þeir munu því eiga kost á að nýta sér úrræði, hvort sem er um að ræða launamenn eða sjálfstætt starfandi einstaklinga. Þeim sjónarmiðum var komið á framfæri við nefndina að heimildir Tryggingastofnunar til eftirfylgni væru óskýrar og því gæti orðið erfitt að fylgjast með starfshlutfalli einstaklinga. Þá væri óskýrt hvernig eftirliti yrði háttað. Meiri hlutinn áréttar að í lögum um almannatryggingar eru ákvæði sem tryggja heimildir stofnunarinnar til eftirfylgni og til að fá nauðsynlegar upplýsingar til að leggja mat á starfshlutfall. Við mat Tryggingastofnunar er gert ráð fyrir að unnt verði að líta til fyrri atvinnutekna eða reiknaðs endurgjalds, t.d. undanfarin þrjú ár, sem ætti að geta gefið vísbendingu um hvert starfshlutfall viðkomandi er. Má í því sambandi einnig benda á 39. gr. laganna um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega, 41. gr. um skort á upplýsingum og 43. gr. um upplýsingaskyldu annarra aðila en með þeim úrræðum sem í þeim ákvæðum felast ætti Tryggingastofnun að vera unnt að afla nauðsynlegra upplýsinga um raunverulegt starfshlutfall umsækjanda eða greiðsluþega og hugsanlegar breytingar á því. Meiri hlutinn áréttar einnig mikilvægi þess að reglur um hverjir eigi rétt til greiðslu hálfs lífeyris séu gagnsæjar, samræmdar og að jafnræðis sé gætt við mat á stöðu einstaklinga. Jafnframt hvílir sú skylda á stjórnvaldi að framkvæma sjálfstætt mat fyrir hvern umsækjanda. Fyrir nefndinni kom fram að fyrirhuguð er breyting á reglugerð nr. 1195/2017 um sveigjanlega töku ellilífeyris og heimilisuppbótar. Beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að skoða hvort erindi sé til að setja inn skýrari viðmið þar fyrir Tryggingastofnun við framkvæmd mats síns til að tryggja betur gagnsæi og samræmi. Með frumvarpinu er lagt til að hálfur lífeyrir verði tekjutengdur þannig að allar tekjur umfram 325.000 kr. frítekjumark á mánuði skerði greiðslur lífeyrisins um 45% þar til þær falla niður þegar tekjur lífeyrisþega verða 600.672 kr. á mánuði. Fyrir nefndinni kom fram almenn gagnrýni á að tekjutengingar milli lífeyris úr samtryggingarlífeyrissjóðum og almannatrygginga sem væru óhóflega miklar gætu dregið úr hvata til lífeyrissparnaðar og veikt tiltrú á lífeyrissjóðakerfið. Var lagt til við nefndina að almennt skerðingarhlutfall ellilífeyris verði lækkað úr 45% í 30%. Meiri hlutinn bendir á mikilvægi þess að við ráðstöfun fjár úr sameiginlegum sjóðum sé gætt að jafnræði, samræmi og að greiðslur fari til þeirra sem mest þurfa á að halda. Samkvæmt gildandi lögum geta tekjuháir einstaklingar átt rétt á greiðslu hálfs lífeyris þó að þeir hefðu ekki að óbreyttu átt rétt á lífeyrisgreiðslum almannatrygginga. Mikilvægt er því að gera þessa breytingu á lögunum. Hvað varðar almennt skerðingarhlutfall áréttar meiri hlutinn að slík breyting samræmist ekki efni eða tilgangi fyrirliggjandi frumvarps. Taka þyrfti slíka umfangsmikla kerfisbreytingu til frekari skoðunar, meta áhrif af slíku og kostnað og ræða í mun stærra samhengi. Samkvæmt 3. málslið 1. mgr. 37. gr. laga um þingsköp Alþingis skal stjórnarfrumvörpum fylgja mat á kostnaði fyrir ríkissjóð við lögfestingu þeirra. Slíkt kostnaðarmat fylgdi ekki fyrirliggjandi frumvarpi þótt ljóst sé af ákvæðum þess að því getur fylgt kostnaður, enda markmið þess að fjölga þeim sem geta notið greiðslna hálfs lífeyris. Nokkur óvissa er um kostnað sem fylgt gæti samþykkt frumvarpsins enda ræðst hann m.a. af því hversu margir eiga rétt á greiðslum samkvæmt frumvarpinu en einnig hversu margir þeirra sem eiga rétt muni sækja um greiðslur. Félagsmálaráðuneyti sendi nefndinni kostnaðarmat þar sem fram kemur að lögfesting frumvarpsins getur aukið kostnað ríkisins vegna greiðslna lífeyris aldraðra umfram það sem nú er og er gert ráð fyrir að árlegur kostnaður verði á bilinu 100–300 millj. kr. en ætti að rúmast innan núverandi fjárhagsramma. Þar kom einnig fram að kostnaður við innleiðingu sem nemur 5 millj. kr. og vegna umsýslu bótanna sem nemur 18 millj. kr. er ekki fjármagnaður. Fyrir nefndinni kom fram að mikilvægt væri að Tryggingastofnun fengi nauðsynlegan tíma til að innleiða viðeigandi breytingar í tölvukerfi sín og ferla áður en frumvarpið tæki gildi. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að þeirri vinnu verði flýtt eins og unnt er og telur einsýnt að fresta verði gildistöku og leggur til að lögin öðlist gildi 1. september 2020. Þá leggur meiri hlutinn til smávægilega breytingu til að tryggja rétta vísun til ákvæðanna í lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Markmið frumvarpsins er að tryggja að fleiri aldraðir eigi kost á að sækja um hálfan lífeyri frá almannatryggingum á móti töku hálfs lífeyris frá lífeyrissjóðum. Um er að ræða mikilvægt úrræði til að skapa raunverulegt svigrúm til sveigjanlegri atvinnuþátttöku eldri borgara. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fyrir liggja og það er þá í sambandi við gildistöku laganna, eins og áður segir. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson ritar undir álit þetta með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir, sú sem hér stendur, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Vilhjálmur Árnason og eins og áður segir Guðmundur Ingi Kristinsson, með fyrirvara.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um breytingu á lögum um hálfan lífeyri. Ég var algjörlega á móti fyrri lögunum sem sett voru um málið á sínum tíma, aðallega vegna þess þá voru þeir annmarkar á að þau voru eiginlega bara fyrir þá efnameiri. Þetta stóð ekki þeim til boða sem höfðu lægstar tekjur og fengu minnst. Þeir fengu eingöngu bætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Breytingin sem fram kemur í þessu frumvarpi er alveg frábær og stórbætir stöðuna. Núna býðst þeim sem mest þurfa á því að halda og hafa lægstu tekjurnar að minnka við sig vinnu um helming. Hér er tækifæri til að vinna hálfa vinnu, fá 50% frá lífeyrissjóði og 50% frá Tryggingastofnun ríkisins. Þetta er tekjutengt og byrjar að skerðast við 325.000 kr. frítekjumark og greiðslur Tryggingastofnunar hverfa við 600.000 kr. Eins og kerfið er núna er það mjög grimmúðlegt gagnvart launafólki, þ.e. hinar gígantísku skerðingar sem eru hlutfall ellilífeyris. Gerð var krafa hjá ASÍ um að lækka skerðinguna úr 45% í 30%. Ég tek undir þá kröfu. Við eigum að stefna að því leynt og ljóst að taka út skerðingar af atvinnutekjum vegna þess að þær eru það vitlausasta sem við höfum fundið upp á. Því til rökstuðnings vil ég benda á að í frumvarpinu er talað um að kostnaðarliðurinn við frumvarpið geti numið 100–300 milljónum. Það sem er kannski furðulegast við útreikning á þeim kostnaði er að hann er bara reiknaður út sem kostnaður til að greiða út frá Tryggingastofnun. En skattar eru ekki inni í þessu, ekki skatttengd gjöld, og það að viðkomandi tekur hálfan lífeyri í staðinn fyrir fullan. Ef við snúum þessu við er það eiginlega stórgróði fyrir ríkissjóð að gera þetta svona, fyrir utan það að við gleymum líka að reikna inn að þarna gefum við eldri borgurum tækifæri til að vinna lengur, þeim sem það geta og vilja. Fyrir suma skiptir það gífurlegu máli upp á heilsufar og annað og hefur þar af leiðandi minni kostnað í för með sér fyrir heilbrigðiskerfið. Við eigum því að reikna þetta kerfi allt upp á nýtt. Og þess vegna hefur líka frumvarp Flokks fólksins um að hætta að skerða atvinnutekjur, sem er mjög nátengt þessu máli, sýnt sig að vera gróði fyrir ríkið, það er búið að reikna það út. Það er gróði fyrir einstaklinginn og fyrir þjóðfélagið í leiðinni. Við eigum að fara að hugsa aðeins út fyrir kassann, ekki festa okkur alltaf í þessum skerðingum. Við erum búin að festa okkur í einhverjum skerðingum og hugsun um að það þurfi að skerða og refsa fólki fyrir að reyna að bjarga sér. Ég er sannfærður um að það er það versta sem við getum gert í svona málum vegna þess að við vitum að ef við hvetjum fólk til að vinna þá koma tekjur á móti, skatttekjur og gjöld af tekjunum, það verður þjóðfélaginu til góða og fólk heldur heilsu lengur. Það hefur áhrif á allt þjóðfélagið, og sérstaklega þá sem vilja og geta unnið. En á sama tíma, og það segir sig eiginlega sjálft, getum við tryggt að þeir sem ekki geta unnið og þurfa að fara á ellilífeyri fái mannsæmandi ellilífeyri, og geti lifað með reisn á þeim ellilífeyri. Því miður er ákveðinn hópur sem getur það ekki, það er sá hópur sem hefur litlar eða engar tekjur úr lífeyrissjóði. Þar er stærsti hlutinn konur, sem er auðvitað til háborinnar skammar vegna þess að það er eiginlega verið að refsa þeim fyrir að vera heima með börn og annað. Það er mjög undarleg refsing og eiginlega bara fáránleg. Þess vegna fagna ég frumvarpinu. Ég fagna því aðallega á þeim forsendum að þetta er fyrsta skrefið í átt að því að við hugsum út fyrir kassann og byrjum að taka á þeim fáránleika að banna fólki að vinna og refsa því grimmilega fyrir það.
Forseti. Ég verð að koma hingað upp til að taka undir með kollega mínum í velferðarnefnd, Guðmundi Inga Kristinssyni. Ég ritaði ekki undir nefndarálitið. Ekki af því að ég væri á móti málinu, það var aðallega vegna mótþróa í mér gagnvart almannatryggingakerfinu yfir höfuð og öllum þeim skilyrðum og skerðingum sem þar eru, sem ég er gjörsamlega á móti. Ég hef of oft á tíma mínum í velferðarnefnd og á þingi orðið vitni að því sem gerist þegar við komum með frumvörp til að reyna að bæta eða laga almannatryggingakerfið á einhvern hátt til að auka réttindi fólks innan kerfisins. Oft hefur það einhverjar afleiðingar sem enginn sá fyrir af því að kerfið er svo gríðarlega flókið. Hvernig gengur það upp í lýðræðissamfélagi að vera með kerfi sem á að þjónusta fólk sem skilur ekki einu sinni almennilega hverjar reglurnar eru? Ég tel að við þurfum að taka kerfið og endurskoða það heildrænt með það í huga að festa fólk ekki í fátæktargildru með skilyrðum og skerðingum, heldur frelsa það, veita því öryggisnet, byggja gólf fyrir fólk til að standa á svo það geti lifað og dafnað í samfélaginu á sínum forsendum. Við þurfum að vera með almannatryggingakerfi sem mætir fólki þar sem það er. Þetta var það helsta. Ég skil að flestar eða allar umsagnir með þessu máli hafi verið jákvæðar og ég fagna því auðvitað að verið sé að lagfæra þarna lög og aðstoða fólk og stend alls ekki gegn því. En ég myndi vilja sjá að við tækjum þetta kerfi algjörlega í gegn og skoðuðum það heildrænt.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit um nauðsynlegt samræmingarmál milli tveggja lagabálka um frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999 (öldungaráð). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ernu Kristínu Blöndal, Birnu Sigurðardóttur og Þór Hauksson Reykdal frá félagsmálaráðuneytinu. Nefndinni barst ein umsögn frá öldungaráði Akraneskaupstaðar. Efni og markmið frumvarpsins: Árið 2018 var gerð breyting á stjórnsýslu öldrunarmála með lögum nr. 37/2018, um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991. Markmið þeirra breytinga var m.a. að innleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. M.a. var gerð breyting á svæðaskiptingu og skipan fulltrúa í öldungaráð. Á sama tíma var gerð breyting á lögum um málefni aldraðra, nr. 125/1999, og hugtakinu „þjónustuhópur aldraðra“ breytt í hugtakið „öldungaráð“. Hins vegar var ekki gerð samhliða breyting á svæðaskiptingu og skipun fulltrúa í lögum um málefni aldraðra líkt og gert var í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Markmið þessa frumvarps er að samræma ákvæði laganna. Umfjöllun nefndarinnar: Nefndinni barst ein umsögn um málið og var hún jákvæð. Í ljósi þess að um er að ræða nauðsynlega breytingu til að samræma ákvæði milli tveggja lagabálka og að sátt er um málið leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Anna Kolbrún Árnadóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Undir nefndarálitið rita, auk þess er hér stendur, Helga Vala Helgadóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Halldóra Mogensen, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir hans ágætu ræðu. Þetta er mikilvægt mál og ég ætla ekki að lengja umræðuna að neinu skapi. Hér er sem sagt verið að fjalla um breytingu á lögum um málefni aldraðra að í hverju sveitarfélagi, eða sveitarfélögum sem eiga samstarf um öldrunarmál og þjónustu við aldraða, skuli starfa formlegur samráðsvettvangur er nefnist öldungaráð þar sem fjallað er um þjónustu við aldraða og framkvæmd og þróun öldrunarmála. Það er hið besta mál. Í fjölmörgum sveitarfélögum í dag eru starfandi þessi öldungaráð. Ég hef átt fundi með slíkum ráðum og hefur margt fróðlegt komið þar fram og ánægjulegt að sitja fundi með því ágæta fólki sem situr í öldungaráði í hinum ýmsu sveitarfélögum. En hér er um að ræða að formlegur samráðsvettvangur sé um þjónustu við aldraða og þróun öldrunarmála innan viðkomandi sveitarfélaga. Það sem ég vildi koma inn á, ég þekki ekki nákvæmlega hvernig það er í þessu máli, er að mér skilst að öldungaráðið eins og það er í dag hafi ekki stöðu fastanefndar á vegum sveitarfélaga og sé ekki skilgreint sem launuð nefnd, eftir því er ég best veit. Ég hefði talið að því ætti að breyta og þeir sem sætu í öldungaráði ættu að fá laun fyrir sín störf og að líta ætti á þetta sem fastanefnd á vegum sveitarfélaga. Ég hefði talið að það væri eðlilegt, bara í ljósi þess að fólk gefur sér tíma í þetta og sinnir þessu starfi samviskusamlega, og eigi þá að fá greitt fyrir það eins og aðrir sem sinna hinum ýmsu nefndum á vegum sveitarfélaganna. En ég árétta að það er mikilvægt að sjálfsögðu að samfélagið líti á aldraða sem fullgilda meðlimi samfélagsins og virði þann mannauð sem í þeim býr. Stundum finnst manni skorta á það. Það á ekki að líta á eldri borgara eða aldraða sem bagga á samfélaginu heldur sem auðlind. Auk þess er mikilvægt að komið sé fram við þá sem einstaklinga en ekki sem einsleitan hóp. Viðhorf samfélagsins til aldraðra er með tvennum hætti, finnst mér. Ég hef alla vega upplifað að annars vegar eru þeir sem líta svo á að aldraðir eigi að vera gegnir þjóðfélagsþegnar, og svo eru hins vegar þeir sem líta svo á að þeir eigi að láta lítið fyrir sér fara. Mér finnst það vera frekar neikvætt viðhorf. Það er mikilvægt að skapa jákvætt viðhorf til þess ágæta hóps sem skipar þá kynslóð sem við eigum svo mikið að þakka, sem hefur reist okkur það velferðarkerfi sem við búum við í dag og hefur unnið alla sína ævi samviskusamlega og vill eiga áhyggjulaust ævikvöld. Það er misjafnt eftir þjóðfélögum hversu mikla virðingu þau bera fyrir eldri borgurum. Eftir því sem ég hef upplifað finnst mér að við Íslendingar þurfum að taka okkur aðeins á. Ég starfaði um tíma í Miðausturlöndum og þar fannst mér mjög áhugavert að sjá hvernig samfélögin sem þar eru bera mikla virðingu fyrir eldra fólki. Margt hvað það varðar finnst mér að taka mætti til fyrirmyndar, mér finnst okkur Íslendinga stundum skorta svolítið á það. Sýnum eldra fólki þá virðingu sem það á skilið. Það er mikilvægt að því sé tryggð örugg og góð framfærsla. Þar komum við að því sem margoft hefur verið rætt um, að bæta þarf almannatryggingakerfið og greiðslur til eldri borgara hvað þetta varðar og afnema skerðingar sem margsinnis hefur verið talað um. Við í Miðflokknum höfum talað sérstaklega fyrir því og flutt breytingartillögur við fjárlög og annað slíkt þar sem lagt er til að afnema þessar skerðingar, eins og t.d. að atvinnutekjur skerði ekki lífeyristekjur eldri borgara. Við höfum komið því á framfæri bæði í ræðu og riti og í breytingartillögum. Ég vil nefna sérstaklega hv. þm. Ólaf Ísleifsson sem hefur verið mjög ötull í þessum málaflokki og er það þakkarvert. Hann hefur skrifað góðar greinar og flutt tillögur í þessum efnum fyrir hönd okkar Miðflokksmanna. Auk þess er mikilvægt fyrir eldra fólk að hafa gott og öruggt heilbrigðiskerfi og tryggja aðgengi þess að heilsugæslu og læknisþjónustu. Dvalarheimili aldraðra skipta þá miklu máli, auk þess að þeir fái umönnun, aðbúnað og þjónustu til sjálfshjálpar við hæfi þegar heilsan brestur. Aldraðir leggja mikla áherslu á sjálfræði um eigin hag og að sjálfsákvörðunarrétturinn sé á þeirra forsendum þegar kemur að vali á búsetu, starfslokum, félagsskap o.s.frv. Það er lykilatriði og mjög mikilvægt að aldraðir séu spurðir álits um mál sem þá snerta. Þar erum við einmitt komin að frumvarpinu um öldungaráð, að leitað sé ráðgjafar til þessa hóps hvað málefni þeirra varðar innan sveitarfélaganna, að tekið sé mark á þeim og hlustað sé á óskir þeirra. Hér á Alþingi eigum við að sjálfsögðu að gera það, einnig í sveitarstjórnum og á hinu opinbera sviði. Stundum veltir maður fyrir sér hvort ekki væri eðlilegt að starfandi væri einhvers konar umboðsmaður aldraðra. Hér er talað um samráð og það lítur allt voðalega vel út á pappírunum, en svo er það spurning hversu gott samráðið verður þegar þar að kemur. Við þekkjum það bara í samskiptum við meiri hlutann og ríkisstjórnina að minni hlutinn hefur ekki fengið að koma nægilega vel að tillögum ríkisstjórnarinnar varðandi efnahagsaðgerðir vegna veirufaraldursins. Óskað hefur verið eftir samráði en þegar upp er staðið hefur það nú verið svolítið sýndarsamráð. Það má ekki vera svo í þessum málaflokki, alls ekki. Þetta verður að vera virkt samráð og mikilvægt að því verði fylgt eftir. Við þekkjum að aldraðir vilja að sjálfsögðu að samfélagið virði þá að verðleikum í stað þess að líta á þá sem bagga á samfélaginu, sem ég nefndi áðan, og að samfélagið eigi að meta þá sem einstaklinga, nýta reynslu þeirra og virða mannauðinn sem í þeim býr. Einnig vilja þeir að þeir séu spurðir álits á málum sem snerta þá, hlustað á óskir þeirra og að tekið sé mark á þeim. Þetta er það sem ég legg áherslu á hér, að því verði fylgt eftir þegar frumvarpið verður að lögum, sem við í Miðflokknum styðjum að sjálfsögðu heils hugar, að haft verði virkt samráð. Það eiga allir að fá rými til að vera þeir sjálfir og að lifa með reisn og njóta virðingar samfélagsins. Það á sérstaklega við um eldri borgara. Ein leið til að auka þátttöku eldri borgara innan samfélagsins er að auðvelda þeim sem vilja að eiga lengri starfsævi án þess að skerða kjör þeirra. Við höfum talað fyrir því í Miðflokknum að gefa eigi eldri borgurum færi á því að vinna - ja, segjum bara eins lengi og þeir vilja og heilsan leyfir. Það eigi bara að vera einstaklingsbundið val, en ekki að skikka menn til að láta af störfum við einhvern tiltekinn aldur. En ég ætla ekki að hafa þetta lengra, herra forseti. Ég vildi koma aðeins inn á að mikilvægt er að staðið verði við það sem lagt er upp með í frumvarpinu, að þetta samráð verði virt og að hlustað verði á eldri borgara og þeir fái að vera virkir þátttakendur í ákvarðanatöku sem snertir málefni þeirra á sveitarstjórnarstiginu. Eins og ég sagði áðan hef ég setið fundi með öldungaráði. Þetta er góður félagsskapur og margt mjög fróðlegt sem þetta ágæta fólk hefur fram að færa. Við eigum svo sannarlega að hlusta á það og bera virðingu fyrir því.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald, nr. 138/2013. Með frumvarpinu er lagt til að stimpilgjald af skjölum sem varða eignayfirfærslu skipa verði afnumið. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að skip yfir fimm brúttótonnum séu einu atvinnutækin sem enn bera stimpilgjald þegar eignayfirfærsla á sér stað og að sjónarmið um jafnræði atvinnugreina mæli með því að gjaldið verði lagt af. Bent er á að breytingin sé jafnframt í „samræmi við það regluverk sem fyrirfinnst á Norðurlöndunum varðandi stimpilgjöld, en þar takmarkast stimpilgjöld almennt við fasteignaviðskipti“. Þá muni samþykkt frumvarpsins bæta rekstrarumhverfi skipa á Íslandi sem verði sambærilegra því sem er hjá erlendum samkeppnisaðilum og styrkja þar með stöðu íslensks sjávarútvegs í alþjóðlegri samkeppni. Í sameiginlegri umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar og Samtaka verslunar og þjónustu segir „að stimpilgjaldslaus viðskipti með skip muni hafa jákvæð áhrif á atvinnulífið enda dregur afnámið úr viðskiptakostnaði vegna kaupa og sölu skipa“. Bent er á að sjávarútvegurinn sé ekki eina atvinnugreinin sem nýtir skip á Íslandi heldur einnig aðrar greinar, m.a. vöruflutninga- og ferðaþjónustufyrirtæki. Frumvarpið liðki fyrir viðskiptum með skip og auki möguleika fyrirtækja á að ráðast í nauðsynlega endurnýjun og hagræðingu. Í umsögn samtakanna segir enn fremur: „Um þessar mundir eru eldsneytiskaup einn helsti rekstrarkostnaðarþáttur skipa og því hafa rekstraraðilar þeirra mikla hagsmuni af því að geta snurðulaust endurnýjað skip með minni eldsneytisnotkun fyrir augum. Endurnýjun á þeim grunni styður við loftslagsmarkmið.“ Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið um að jafnræðisrök séu fyrir afnámi stimpilgjalds samkvæmt frumvarpinu sem og um að breytingin muni hafa jákvæð áhrif á atvinnulífið og geti flýtt fyrir endurnýjun skipaflota með minni eldsneytisnotkun og jákvæð umhverfisáhrif fyrir augum. Rétt er að geta þess að fyrir nefndinni og í umsögnum hagsmunasamtaka sjómanna kom fram andstaða við framgang frumvarpsins sem byggðist á áhyggjum í þá veru að með því kynni atvinnuöryggi íslenskra sjómanna að vera ógnað. Nefndin óskaði eftir afstöðu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins til álitaefnisins. Í minnisblaði ráðuneytisins til nefndarinnar benti ráðuneytið m.a. á að frumvarpið myndi „í engu breyta kjörum sjómanna við veiðar íslenskra skipa á íslenskum aflaheimildum, sbr. 5. gr. laga um stjórn fiskveiða og ákvæði kjarasamninga“. Í minnisblaðinu kemur jafnframt fram að samþykkt frumvarpsins muni leiða til þess að hægara verði að flytja skip tímabundið til annars ríkis, t.d. Grænlands, og að þannig geti orðið til nýjar eða auknar tekjur hjá íslenskum útgerðarfélögum og mögulega jafnframt tækifæri fyrir íslenska sjómenn. Meiri hlutinn telur að þessu virtu ekki ástæðu til að óttast að afnám stimpilgjalds af skjölum sem varða eignayfirfærslu skipa ógni atvinnuöryggi íslenskra sjómanna. Telur meiri hlutinn enn fremur að atvinnuöryggi starfsstétta beri að tryggja öðruvísi en með stimpilgjöldum og í rauninni opinberum gjöldum á atvinnutæki, t.d. í lögum um viðkomandi atvinnugrein og í kjarasamningum. Meiri hlutinn leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta en í þeim minni hluta eru undirritaður og Álfheiður Eymarsdóttir, þingmaður Pírata. Nefndarálitið er í sjálfu sér stutt og einfalt og ég ætla, með leyfi forseta, að byrja á að lesa það. Frumvarpið kveður á um sértæka lækkun skatta sem er að mestu til hagræðis fyrir útgerðir sem kaupa og selja fiskiskip. 1. minni hluti telur þessa sértæku lækkun ótímabæra. Engar brýnar aðstæður kalla á að sköttum sé sérstaklega létt af útgerðinni eins og frumvarpið gerir ráð fyrir. Ekki síst í ljósi þeirra erfiðu og óljósu tíma sem nú eru í efnahagsmálum. Fyrsti minni hluti telur hins vegar að brottfall allra stimpilgjalda sé til lengri tíma litið skynsamleg ráðstöfun enda lagði Viðreisn, ásamt þingmönnum Pírata og Flokks fólksins, fram frumvarp þess efnis í upphafi þessa þings, samanber 93. þingmál, þegar efnahagshorfur voru mun bjartari. Það frumvarp gerir ráð fyrir að öll stimpilgjöld verði lögð af í áföngum. Nær væri að stíga slík skref á komandi árum. Þess vegna leggst 1. minni hluti gegn samþykkt þessa frumvarps. Þá er ég búinn að fara yfir nefndarálitið en ég vil segja nokkur orð frá eigin brjósti í kjölfarið. Þetta sýnir sérkennilegan forgang ríkisstjórnarflokkanna þriggja, að leggja nú lykkju á leið sína til að lækka gjöld af útgerðarfyrirtækjum landsins. Það er athyglisvert hvernig forgangurinn raðast. Sagt er að þetta sé mjög mikilvægt af því að fiskiskipaeigendur þurfi að geta endurnýjað skip sín til að mæta háu orkuverði. Verð á olíu er í sögulegum lægðum og mun verða það eitthvað áfram þannig að sú röksemd er nú ekki mjög sterk. Þá er líka rétt að benda á að nærtækara væri að hæstv. ríkisstjórn legði til að fella niður stimpilgjöld af fasteignaviðskiptum á þessum tímum en að einbeita sér að því að hygla útgerðinni sérstaklega með þessum hætti. Ég blæs á þau rök að hér sé eitthvert jafnræðissjónarmið sem ráði för. Það var þá a.m.k. ekki haft í huga þegar lögunum var breytt síðast en þá var af ásettu ráði skilinn eftir þessi flokkur atvinnutækja. Þá var ekki mikið verið að tala um jafnræði. Ég held að það væri líka nær fyrir hæstv. ríkisstjórn og ríkisstjórnarflokka að ljá frekar máls á því að taka til alvöruskoðunar hugmyndir um að farin verði markaðsleið varðandi aflaheimildir og útgerðin greiði gjöld í samræmi við það sem markaðurinn segir til um. Þetta er því mjög afhjúpandi, finnst mér, fyrir þessa þrjá flokka sem setja núna saman í ríkisstjórn, að sérstök ástæða sé til þess að leggja lykkju á leið sína til að bæta hag útgerðarinnar, sem ég sé ekki að sé í neinum sérstökum vandræðum um þessar mundir. Þetta vildi ég sagt hafa. Mér finnst þetta vont mál á þessu stigi og mun greiða atkvæði gegn málinu þegar það kemur til atkvæðagreiðslu.
Herra forseti. Annar minni hluti, sem er fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni, er með stutt og laggott nefndarálit. Ég ætla að lesa það hér: Annar minni hluti telur áform um breytingu á stimpilgjaldi af skjölum vegna eignayfirfærslu skipa undarlegt forgangsmál ríkisstjórnarinnar á tímum heimsfaraldurs og lækkandi tekna ríkissjóðs. 2. minni hluti tekur undir umsögn frá Félagi skipstjórnarmanna og sameiginlega umsögn Sjómannasambands Íslands og VM, Félags vélstjóra og málmtæknimanna, um að afnám stimpilgjalds þegar skip koma í fyrsta skipti á íslenska skipaskrá komi vel til greina en ekki í hvert sinn sem skipum er flaggað út og inn af íslenskri skipaskrá eftir hentugleika. Afleiðingar þessarar breytingar geta orðið verulegar fyrir stöðu íslenskra sjómanna. Stöðu sjómanna ætti frekar að gæta að og styðja í stað þess að grípa til ráðstafana sem ógna atvinnuöryggi þeirra. Skýrt dæmi um slíkt er þegar íslensk skip eru skráð á Grænlandi en samkvæmt grænlenskum lögum er skylda að allir undirmenn á skipinu séu grænlenskir. Einnig eru slysatryggingar og kjarasamningsbundin réttindi sem sjálfsögð eru á íslenskum skipum ekki á skipum sem flaggað er til Grænlands. Verði frumvarpið að lögum má búast við að útflöggun skipa aukist með neikvæðum afleiðingum fyrir kjör íslenskra sjómanna og því leggst 2. minni hluti gegn samþykkt frumvarpsins og lýsir um leið undrun sinni á þessari forgangsröðun ríkisstjórnarinnar á tímum atvinnuleysis og óvissu. Herra forseti. Ég get tekið undir með þeim ræðumanni sem talaði hér á undan mér að nær væri að líta á þá auðlindarentu sem útgerðin ætti að skila til þjóðarinnar heldur en að fella niður stimpilgjöld til að auðvelda þeim að flagga skipum inn og út með afleiðingum sem eru ekki æskilegar fyrir íslenska sjómannastétt.
Virðulegi forseti. Ég má til með að leiðrétta það að þetta sé eitthvert forgangsmál ríkisstjórnarinnar. Það er öðru nær og er ekki svo. Þetta mál hefur verið mánuðum ef ekki árum saman í þinginu og hefur auðvitað verið umdeilt eins og hérna kemur fram. Það er alveg ljóst að tækifæri felast í þessu. Einu atvinnutækin sem seld eru með stimpilgjaldi, notuð tæki, eru notuð fiskiskip. Íslenskar útgerðir hafa getað nýtt sér það að flagga þeim út í veiðar í erlendri landhelgi þar sem þær hafa getað aflað sér kvóta og það kemur í enda dagsins þjóðarbúi og okkur öllum og sjómönnum til góða vegna þess að þetta mun virka í báðar áttir. Erlendum skipum mun líka verða flaggað inn sem munu verða mönnuð íslenskum áhöfnum þannig að með tíð og tíma mun þetta auðvitað jafnast út. Ég skil það að Grænlendingar hafi sín lög um það að undirmenn á skipum skuli vera grænlenskir. Það er auðvitað ákveðinn galli, en á sama tíma eru íslenskar útgerðir að ná sér í kvóta í erlendri landhelgi, sem er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur upp á framtíðina. Við sjáum núna þegar loðnubrestur verður að mikil tækifæri eru í því ef útgerðir gætu flaggað út skipum sínum til að stunda veiðar á öðrum hafsvæðum. Það er gríðarlega kostnaðarsamt að flagga skipum inn og út. Venjulegt notað uppsjávarskip greiðir kannski 70–80 milljónir við að flagga því út og annað eins þegar það kemur til baka. Það er verið að gera þetta nánast algerlega vonlaust. Það þætti mörgum Suðurnesjamanninum það skrýtið ef Icelandair ætlaði að flagga út flugvél í nokkra mánuði í verkefni erlendis og þá þyrfti að borga stimpilgjald af flugvélinni. Það dettur ekki nokkrum manni í hug. Þess vegna er það bara sanngirnismál að útgerðin sitji við sama borð og aðrir. Ég vorkenni útgerðinni almennt ekkert að borga skatta eða gjöld, hvort sem það eru veiðigjöld eða önnur gjöld, en mér finnst eðlilegt að útgerðin, eins og annar atvinnurekstur í landinu, sitji helst við sama borð og aðrir.
Herra forseti. Eins og fram kom flyt ég nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, með síðari breytingum. Áður en ég flyt nefndarálitið minni ég á að þetta snýst um óbyggt víðerni, þ.e. þau lágmarksskilyrði sem þarf samkvæmt íslenskum lögum til þess að landsvæði geti kallast óbyggt víðerni. Frumvarpið fjallar í raun um það að tvö orð verði að koma tvisvar fyrir í sömu setningu, skýrleikans vegna. Þetta snýst í raun og veru um það að lágmarksstærðarmörk óbyggðra víðerna verða að vera 25 km² og þá segir í lögunum „að jafnaði a.m.k. 25 km²“. Síðan segir líka í sömu málsgreinum að fjarlægðarmörk frá næstu mannvirkjum skuli vera a.m.k. 5 km. Þetta frumvarp gengur út á það að þar verði líka komið fyrir orðunum „að jafnaði“ þannig að það verði þá „að jafnaði a.m.k. 5 km“. Þetta kemur betur í ljós þegar ég les nefndarálitið, herra forseti, og ég ætla að fara yfir það eins og það kemur af kúnni frá hv. umhverfis- og samgöngunefnd: Nefndin hefur fjallað um málið og rætt við Ásu Ögmundsdóttur og Jón Geir Pétursson frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, Guðjón Bragason frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Kristínu Lindu Árnadóttur og Jón Ingimarsson frá Landsvirkjun, Sif Konráðsdóttur frá Ófeigu náttúruvernd, Tryggva Felixson frá Náttúruverndarsamtökum Suðurlands og Eldvötnum – samtökum um náttúruvernd í Skaftárhreppi. Nefndinni bárust umsagnir frá Ófeigu náttúruvernd, Landvernd, Landsvirkjun, Náttúruverndarsamtökum Suðurlands og Eldvötnum – samtökum um náttúruvernd í Skaftárhreppi, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samorku. Þá að efni og markmiðum frumvarpsins: Með frumvarpinu er lögð til breyting á skilgreiningu hugtaksins „óbyggt víðerni“ í 19. tölulið 5. gr. laganna þess efnis að orðin „að jafnaði“ bætist fyrir framan orðin „í a.m.k. 5 km fjarlægð“. Verði frumvarpið samþykkt mun sú viðmiðun því bæði eiga við um stærðarafmörkun óbyggðra víðerna og fjarlægðarmörk svæðisins. Líkt og fram kemur í greinargerð frumvarpsins voru í umhverfis- og samgöngunefnd gerðar breytingar á skilgreiningu hugtaksins við vinnslu frumvarps til laga um náttúruvernd sem varð að lögum nr. 60/2013. Skilgreiningin var færð úr efnisákvæði 46. gr. í skilgreiningarákvæði 5. gr. Við þá breytingu færðust orðin „að jafnaði“ til innan hugtaksins þannig að þau standa fyrir framan lýsingu á stærðarmörkum óbyggðra víðerna en ekki fyrir framan fjarlægðarmörk svæðisins líkt og var í 46. gr. Þetta hefur leitt til þess að ekki er hægt að friðlýsa svæði undir friðlýsingarflokknum óbyggð víðerni ef mannvirki eru innan 5 km fjarlægðar frá mörkum svæðis þótt þau sjáist ekki vegna landfræðilegra aðstæðna. Er frumvarpinu ætlað að skapa svigrúm til friðlýsingar á óbyggðum svæðum við þessar aðstæður. Nú ætlar framsögumaður að skjóta inn í að hér er átt við tilvik eins og t.d. þegar annes með sjó á báða vegu er undir t.d. þessum 25 km² stærðarmörkum. Þá er hægt að friðlýsa það engu að síður. Væru einhver mannvirki handan þessa sævar öðrum hvorum megin innan 5 km fjarlægðar og einhver hæð á milli væri hægt að friðlýsa þetta annes engu að síður. Sama myndi gilda um eyðifjörð þar sem hálendi öðrum megin er þannig úr garði gert að mannvirki sem eru hinum megin sjást ekki frá firðinum. Þá er líka hægt, þó að þau séu innan 5 km fjarlægðar, að friðlýsa þetta svæði sem óbyggð víðerni. Þetta er mín skýring á því af hverju er verið að bæta þarna inn orðunum „að jafnaði“ í þessa setningu þannig að þetta sé tvisvar sinnum í setningunni, á undan stærðarmörkunum og undan fjarlægðarmörkunum. Herra forseti. Ég held þá áfram að lesa úr greinargerðinni: Fram komu athugasemdir við þá umfjöllun í greinargerð frumvarpsins að með breytingunni gætu opnast möguleikar á framkvæmdum innan 5 km fjarlægðar frá mörkum friðlýsts svæðis, svo framarlega sem þær hefðu ekki áhrif á verndargildi þess. Bent var á að það þyrfti að vera skýrt af texta laganna að ekki væri gert ráð fyrir 5 km mannvirkjalausu belti utan við svæði sem friðlýst eru sem óbyggð víðerni og framkvæmdir á því svæði bannaðar. Nefndin bendir á að við ákvörðun friðlýsingarmarka svæðis sem óbyggðs víðernis er litið til þessara fjarlægðar- og stærðarmarka 19. töluliðar 5. gr. og gilda þau friðlýsingarmörk með hefðbundnum hætti. Hvað varðar framkvæmdir og starfsemi utan svæðisins gildir 54. gr. líkt og um önnur friðlýst svæði. Samkvæmt henni skal taka mið af því ef leyfisskyldar framkvæmdir geta haft áhrif á verndargildi friðlýsta svæðisins við ákvörðun um veitingu leyfis. - Það verður sem sagt að skoða það, mitt innskot, hvort það séu leyfisskyldar framkvæmdir sem menn hafa áhuga á að framkvæma þar innan 5 km radíuss. Þá má setja skilyrði til að koma í veg fyrir skaða af starfseminni eða framkvæmdunum á hinu friðlýsta svæði. - Það er sem sagt, innskot mitt, ekki fortakslaust bann við því að mannvirki séu innan við 5 km frá mörkum friðlýsts svæðis. Þá held ég áfram, hæstv. forseti: Um aðra starfsemi og framkvæmdir, þ.e. sem ekki eru háðar leyfi, gildir aðgæsluskylda samkvæmt 6. gr. laganna en í því felst að rekstrar- eða framkvæmdaraðila er skylt að taka tilhlýðilegt tillit til verndargildis hins friðlýsta svæðis við reksturinn eða framkvæmdirnar. Því er ekki um að ræða afdráttarlaust bann við framkvæmdum á 5 km svæði utan friðlýsts svæðis. Að mati nefndarinnar er löggjöfin skýr um þetta og þarfnast ekki frekari breytinga en lagt er til í frumvarpinu. Nefndin áréttar að breytingin sem frumvarpið kveður á um snýr einungis að fjarlægðarmörkum svæðis sem skilgreina má sem óbyggt víðerni, þ.e. að svæði geti talist óbyggt víðerni að uppfylltum almennum skilyrðum 19. töluliðar 5. gr. laganna þótt mannvirki séu til staðar innan við 5 km frá mörkum svæðisins eða þótt ný mannvirki verði byggð á því svæði. Herra forseti. Síðasti hlutinn af nefndarálitinu fjallar um orkurannsóknir og orkuvinnslu: Fram kom að mikilvægt væri að sú breyting sem frumvarpið felur í sér hefði ekki áhrif á orkurannsóknir eða orkuvinnslu og flutning. Nefndin vísar að þessu leyti til 53. gr. laganna en við vinnslu frumvarps til laga um náttúruvernd í umhverfis- og samgöngunefnd á 141. löggjafarþingi var bann við orkurannsóknum á svæðum sem falla í verndarflokk samkvæmt rammaáætlun fellt brott úr ákvæðinu. Í 53. gr. er því einungis kveðið á um bann við orkuvinnslu á svæðinu. Í nefndaráliti kom fram um þá breytingu að eðlilegt væri að gefa öllu rannsóknarstarfi eins mikið svigrúm og mögulegt er en að auki gæti verið um að ræða rannsóknir sem beinast að orkuvinnslu utan friðlýsta svæðisins. Við orkurannsóknir þurfi eins og við aðrar rannsóknir að hlíta almennum takmörkunum friðlýsingarákvæða og afla nauðsynlegs leyfis hjá stjórnvöldum. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur áherslu á að frumvarpið breytir í engu efni 53. gr. Sama á við um 6. gr. laga um verndar- og orkunýtingaráætlun, nr. 48/2011. Svo ég skjóti því hér inn, herra forseti, þá er ekki um að ræða bann við rannsóknum hvers konar inni á friðlýstum svæðum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Þá er að gera grein fyrir því að undir þetta skrifa allir hv. nefndarmenn í umhverfis- og samgöngunefnd. Hanna Katrín Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna um fastanefndir Alþingis. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur álitinu. Hér með leggur nefndin fram sitt álit, telur frumvarpið til bóta og leggur til að það verði samþykkt óbreytt. Undir álitið skrifa, sá sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, Bergþór Ólason, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Karl Gauti Hjaltason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um mjög mikilvægt mál, skaðaminnkunarmál. Það er mjög jákvætt að það sé komið þessa leið í þinginu - er þetta breytingartillaga? [[Gripið fram í: Já.]]Jæja, breytingartillagan er fín líka. Ég læt þetta samt vera mína atkvæðaskýringu. Ég er mjög ánægð með að neyslurýmin séu komin þetta langt og að það eigi að lagfæra þau til að þau haldi sinni heildstæðu sýn. Auðvitað er rétt næsta skref að afglæpavæða vörsluskammta vímuefna, eins og öll velferðarnefnd hefur komist að niðurstöðu um. Ég hvet nefndina áfram til dáða í þeim efnum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um viðkvæmt efni og umdeilt. Þetta snertir margar fjölskyldur í landinu. Hér er lagt til að hlúa að afskiptum hópi sem telur jafnvel um 700 manns á Íslandi. Neyslurými styðjast við hugmyndafræði skaðaminnkunar en í henni felst að draga úr heilsufarslegum, félagslegum og efnahagslegum afleiðingum neyslu um leið og horft er til þess að einstaklingar fái þá heilbrigðis- og félagslegu þjónustu sem þeir kjósa sjálfir. Hér er eitt lítið skref stigið í átt til afglæpavæðingar, að horft sé til þess að um heilbrigðismál sé að ræða en ekki afbrotamál þótt hugsanlega sé um ólögleg vímuefni að ræða. Við vinnum áfram ötullega að forvörnum og það er fráleitt að með þessari lagasetningu sé verið að ýta undir neyslu fíkniefna. Hér er fetuð braut skynsemi og raunsæis, kíkirinn er ekki lengur settur fyrir blinda augað. Þau viðhorf endurspeglast í þessu frumvarpi að líta beri á veruleikann eins og hann er en kannski ekki eins og við vildum að hann væri. Ég þakka fyrir djarft skref heilbrigðisráðherra og staðfestu. Þetta er tímamótamál.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa ánægju minni með afgreiðslu á þessu frumvarpi og segi já við því. Við erum að taka hér utan um mjög viðkvæman og veikan hóp. Ég segi já fyrir hönd þess hóps og líka fyrir hönd aðstandenda sem vita af sínum mjög illa stöddum og að enginn haldi utan um þá. Þetta er tímabótafrumvarp og ég held að það sé mjög mikilvægt að við greiðum hér atkvæði um málið því að með því er verið að taka utan um mjög veika einstaklinga.
Hæstv. forseti. Ég greiði atkvæði með þessu máli með mannúðar- og heilbrigðissjónarmið að leiðarljósi. Í þeim löndum þar sem tekin hafa verið skref í þessa átt, m.a. í Danmörku, kemur fram að reynslan sé jákvæð, m.a. í að 90% minna sé af sprautunálum á almannafæri og svo meira hreinlæti og fagmennsku gagnvart þessum hópi sjúklinga. Reykjavíkurborg hefur kallað eftir því að ríkið komi að þessum málum á þann hátt að fagmennska og hreinlæti sé haft í fyrirrúmi. Ég hefði viljað sjá heilbrigðisráðherra afgreiða samhliða þessu máli aðgengi að meðferðarstöðvum þar sem biðlistarnir eru í sögulegu hámarki. Hluti af þeim sem þar eru eru einmitt í þeim hópi sem þetta frumvarp fjallar um. Miðflokkurinn hefur lagt fram þingsályktunartillögu um að greiða aðgengi að fíknimeðferðum sem vonandi fær greiða afgreiðslu hjá hinu háa Alþingi og skjóta afgreiðslu hjá heilbrigðisráðherra.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að við skulum vera að greiða atkvæði um þetta mál, neyslurými. Á þessum tímapunkti er ástæða til að þakka hv. velferðarnefnd fyrir samstarfið um þetta mál og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að leggja það fram. Eins og þingheimi er kunnugt um kemur málið í gegnum frumkvæði þingflokks Pírata fyrir allnokkru síðan og ber að þakka fyrir það. Þegar frumvarpið verður orðið að lögum mun það breyta því að þessi hópur í þjóðfélaginu mun hafa aðgang að blöndu af heilbrigðis- og félagsþjónustuúrræði sem mun skipta miklu máli. Þetta er fyrsta skrefið í þeirri mikilvægu vegferð að hætta að refsa neytendum fyrir sjúkdóma sína eða fyrir þau heilsufarsmein sem þeir kunna að hafa. Það er afar mikilvægt og ég segi já.
Herra forseti. Ég greiði þessu máli atkvæði með mikilli gleði. Þetta skiptir mjög miklu máli. Þetta er mannúðarmál, þetta er lýðheilsumál. Þetta er stórt skref fyrir Alþingi í átt að því að koma af virðingu fram við þá sem glíma við fíknidjöfulinn. Þetta er ekki til að fjölga fíklum, þetta er ekki til að auðvelda aðgengi eða neitt slíkt. Þetta er eingöngu til að mæta þessu fólki af virðingu og mannúð til að auka heilbrigði og öryggi. Já, ég greiði þessu máli svo sannarlega atkvæði mitt.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu máli og sérstaklega á þeim forsendum að nú erum við aðeins að hugsa út fyrir boxið, hætta að refsa veiku fólki fyrir fíkn sína og líka að sjá til þess að taka út úr skúmaskotum, klósettum og öðrum ömurlegum aðstæðum þá sem eru langt leiddir og eru að sprauta sig og gefa þeim heilnæmt umhverfi til að taka á og framkvæma sína fíkn. Hreinar nálar koma í veg fyrir sýkingar og þarna er líka hægt að fylgjast með þeim ef á þarf að halda og grípa inn í ef þörf er á. Ég fagna þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég styð þetta mál, en mér finnst það engu að síður býsna erfitt. Mér finnst mjög vont að hugsa til þess að það sé löglegt að koma á einhvern stað og sprauta í sig eiturlyfi. Mér finnst það ekki góð tilhugsun. Þegar öllu er á botninn hvolft held ég samt sem áður að það sé rétt skref sem við stígum hérna í dag með að samþykkja þetta því að þetta er besta lausnin fyrir þá sem eru svo langt leiddir. Aftur á móti var ég í ræðu með þá tillögu að setja þetta á herðar sveitarfélögunum. Með þessu frumvarpi er lagt til að hæstv. heilbrigðisráðherra leggi til fjármagn inn í þennan málaflokk. Þetta er í mínum huga heilbrigðismál og við þurfum alltaf að fara varlega þegar við blöndum saman verkefnum ríkis og sveitarfélaga. Það verður að vera alveg skýrt hvar kostnaðurinn er greiddur. Í þessu tilfelli er þetta heilbrigðiskostnaður og hann á að koma úr sjóðum ríkisins.
Forseti. Ég kem bara hingað upp til að fagna þessu mikilvæga máli sem færir okkur einu skrefi lengra í átt að aukinni skaðaminnkun í samfélagi okkar og þeirri viðhorfsbreytingu að þeir sem eiga við vímuefnavanda að stríða þurfi á aðstoð að halda en ekki refsingu. Ég fagna hugrekki ráðherra að leggja þetta fram. Mér sýnist að þetta ætli fram að ganga, a.m.k. eftir 2. umr. sem er mjög gott, og hvet ráðherra til áframhaldandi hugrekkis þegar kemur að því að afglæpavæða neysluskammta vímuefna almennt þannig að við náum utan um og opnum faðminn fyrir alla sem eiga við vímuefnavanda að stríða en ekki einungis þann litla hóp sem ég held að þetta úrræði muni koma til með að gjörbreyta lífinu hjá og aðstoða á hátt sem samfélagið hefur ekki áður verið tilbúið að gera.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að taka undir ræður hv. þingmanna á undan, sér í lagi hv. þm. Halldóru Mogensen og hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar. Mig langar að benda á eitt vegna þess að sérstaklega upp á síðkastið en almennt í gegnum þingferil minn hefur mér fundist eins og það sé rosalega lítið hlustað á þessum bæ og það tekur langan tíma að koma breytingum í gegn. Það er þannig, virðulegur forseti, það tekur mjög langan tíma að koma breytingum í gegn. Mér finnst þetta mál sýna fram á það og sanna að með þrautseigju og með því að taka þátt í stjórnmálum er hægt að ná eyrum fólks þrátt fyrir það sem virðist vonlaust í upphafi. Fólk tekur stundum rökum, það tekur umræðuna, skiptir um skoðun og úr verður eitthvað jákvætt og gagnlegt. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga að svo hafi verið í þessu máli og vil í leiðinni að sjálfsögðu þakka hv. þingmönnum, sér í lagi hæstv. heilbrigðisráðherra, fyrir störf sín í þessu máli. Svona þróun á sér einungis stað ef við tökum á málunum saman.
Forseti. Misnotkun fíkniefna er heilbrigðisvandamál í kjarnann, það er félagslegt og sálfræðilegt vandamál. Lengi hafa stjórnvöld á Vesturlöndum tekið á því þannig að þetta sé siðferðilegt eða glæpsamlegt vandamál og reynt að leysa það þannig. Nú erum við búin að sjá af áratugalangri sögu að það virkar ekki. Við erum líka búin að sjá tilraunir á Vesturlöndum sem virka. Portúgal var árið 2000 með massífan heróínfaraldur og afglæpavæddi þá öll fíkniefni. Það var ekki lengur glæpur að nota fíkniefni, Portúgalar ákváðu að nálgast þetta sem heilbrigðis- og félagslegt vandamál og fóru að hjálpa fíklunum. Líffræðilega kerfið er það sem brotnar í fólki. Þetta er líffræðilegt og sálfræðilegt vandamál. Ef við ætlum að nálgast það þannig af mannúð og vísindum og með því sem hefur virkað nálgumst við það þannig. Þetta er eitt fyrsta skrefið í því að stíga í þá áttina að a.m.k. þeir sem eru það langt leiddir [[Forseti hringir.]]að þeir eru í mikilli neyslu hafi öruggt húsaskjól, það aðgengi að þeirri heilbrigðisþjónustu sem þeir þurfa og öruggan stað til að geta neytt fíkniefnanna. Afglæpavæðingin er nokkuð sem koma skal, við sjáum að sér í lagi yngri kynslóðir en líka þær eldri eru farnar að sjá það ljós.
Herra forseti. Þetta mál snýr að viðkvæmum hópi, langt leiddum fíkniefnaneytendum sem eru í raun og veru fársjúkt fólk. Þetta fólk á ekki skilið að búa við fordæmingu samfélagsins heldur alúð, umhyggju og meðferð. Af þessum ástæðum vil ég ekki leggjast gegn þessu frumvarpi. En frumvarpið hefði þó þurft að einkennast í meira mæli af úrræðum sem snúa að meðferð annars vegar og forvörnum hins vegar. Að öllu þessu virtu mun ég ekki greiða atkvæði að þessu sinni.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál og ég skrifaði undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar þar um, þó með þeim fyrirvara að ég hefði viljað sjá þarna inni gjafsóknarmöguleika til handa því fólki sem er að sækja rétt sinn til íslenskra dómstóla í málum sem hefur verið snúið við af Mannréttindadómstól Evrópu.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp er hér að verða að lögum og þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir vinnu hennar. Með stofnun endurupptökudóms verða tekin af öll tvímæli um að dómsvaldið sé einvörðungu á hendi dómara í samræmi við stjórnarskrá. Meginreglan um þrískiptingu ríkisvaldsins er þar með fest í sessi og skilyrði um endurupptöku dómsmála einnig rýmkuð. Mikilvægast er þó að í þessu felst talsverð réttarbót fyrir almenning í landinu. Ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd aftur fyrir vinnuna.
Herra forseti. Ég greiði að sjálfsögðu atkvæði með þessu frumvarpi enda er um að ræða mjög mikla réttarfarsbót. Þó get ég ekki komist hjá því að nefna hér að ekki er farin sú leið að leyfa gjafsókn í þessum málum. Það er mjög miður af því að um er að ræða mjög mikið og mikilvægt réttarfarsúrræði. Mér þykir eiginlega alveg ömurlegt að við ætlum að undanskilja fátækasta fólkið frá því úrræði að geta leitað réttar síns hérna. Til að fá gjafsóknarleyfi má einstaklingur ekki vera með nema rétt rúmar 300.000 kr. á mánuði, rúmlega 400.000 fyrir hjón, og ég hefði haldið að við gætum látið það skilyrði eitt duga í staðinn fyrir að útiloka algjörlega að fólk sem ekki hefur ráð á að leita réttar síns fyrir endurupptökudómstól geti gert það. Það þykir mér miður en styð málið að öðru leyti.
Virðulegur forseti. Ég styð þetta mál vegna þess að það hefur tekið mjög góðum breytingum. Núna er það lagt fram í þriðja sinn. Fyrri tvö skiptin innihélt þetta sama frumvarp ákvæði sem sú sem hér stendur gat ekki fellt sig við og barðist töluvert á móti. Tekið hefur verið tillit til þeirra athugasemda sem ég hafði þannig að það er mjög ánægjulegt að núna sé búið að koma á jafnvægi bæði þeirra sem taka þátt í að dæma þessi mál, að þeir séu aðallega utan dómstóla, sem er til þess fallið að efla traust, og sömuleiðis að það hvernig skipað er í þennan dómstól er ekki lengur jafn miklum vafa undirorpið og það var. Ég tek hins vegar undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, mér finnst bagalegt að gjafsóknarákvæðið sé ekki inni. Mér hefði þótt betra að það væri til staðar en þetta frumvarp er hins vegar mikil réttarbót og þar af leiðandi styð ég það og lýsi líka ánægju með að komið hafi verið til móts við athugasemdir stjórnarandstöðunnar. Það er ekki sjálfsagt og það er ekki algengt. Ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd [[Forseti hringir.]]fyrir starf við þetta frumvarp.
Hæstv. forseti. Örstutt um þetta mál. Eins og komið hefur fram hjá hæstv. dómsmálaráðherra og fleirum hér er um að ræða ákveðna kerfisbreytingu sem felur það í sér að verkefni sem hafa verið hjá endurupptökunefnd færast til endurupptökudómstóls sem lýtur dómstólareglum og þar með er, eins og hæstv. ráðherra tiltók, verið að tryggja að dómsniðurstaða ráði úrslitum í þessum málum en ekki ákvörðun stjórnsýslunefndar. Þarna er um að ræða mikla framför að þessu leyti. Um leið og viðurkennt er að það sé mikilvægt að úrræði af þessu tagi sé fyrir hendi er engu að síður rétt að hafa í huga að endurupptökumál hljóta eðli málsins samkvæmt jafnan að vera undantekningarmál sem þarf auðvitað að meta út frá skilyrðum laganna. Það þarf að taka tillit til margra þátta en hér er [[Forseti hringir.]]um að ræða undantekningu frá þeirri meginreglu að mál séu leidd til lykta í hinu almenna dómskerfi.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé engin deila um það í þessu máli að það fyrirkomulag sem viðhaft hefur verið á undanförnum árum gekk ekki til framtíðar. Það má svo sem færa rök fyrir því að ég hefði átt að koma inn í þessa umræðu á fyrri stigum, það er ekki hægt að gera það öllu seinna en núna, en mér heyrist á öllu að umræður um það hvort skynsamlegt væri að snúa til þess fyrirkomulags sem var áður en stjórnsýslunefndin var sett á laggirnar hafi ekki komið til neinnar sérstakrar umræðu. Þetta eru undantekningarmál og ég vara við því að þetta sé sama tilhneiging núna á dómstólasviðinu og er að gerast svo víða í kerfinu, að aukin yfirbygging, aukið bákn, sé það sem við sitjum uppi með. Ég hefði gjarnan viljað sjá tekna upplýsta umræðu um það og afstöðu til þess hvort fyrra fyrirkomulag hefði mögulega verið betra þar sem dómstólar tóku afstöðu til hvers og eins máls eftir því sem það kom upp. Ég mun ekki greiða atkvæði í þessu máli.
Forseti. Eins og fram hefur komið kemur þetta mál núna inn í þingið í þriðja sinn. Það hefur verið sent til baka vegna alvarlegra galla á því í hvert skipti sem hafa mikið til verið lagaðir þannig að það er mikið gleðiefni að allsherjar- og menntamálanefnd, sér í lagi hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, hafi staðið vaktina hvað þetta varðar. Við Píratar settum púður í að stöðva þetta mál á sínum tíma en núna er það orðið miklu betur úr garði gert. Ég styð hæstv. fyrrverandi dómsmálaráðherra, Sigríði Á. Andersen, varðandi það að samt sem áður skipuðu dómstigin áfram þrjá. Að vísu er bara einn af þeim sem getur setið í dómnum á móti tveimur sem koma utan frá. Það er gott, en dómstólasýslan á að útfæra reglur um hvernig þessir þrír eru skipaðir úr hverju dómstigi fyrir sig. Nú er boltinn hjá dómstólasýslunni, hún þarf að útfæra þær reglur þannig að hafið sé yfir vafa að þessir þrír aðilar séu faglega valdir og á hæfnisforsendum. Ef það er gert verður þetta líklega farsælt [[Forseti hringir.]]en boltinn er hjá dómstólasýslunni sem verður að standa sig í því.
Forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og segja að ég styð þetta mál og mun greiða atkvæði með því þótt ég sé ekki á nefndarálitinu. Ég endurtek það sem ég sagði í ræðu minni áðan, ástæðan er sú að mér finnst almennt að við eigum að taka almannatryggingakerfið í gegn, skoða það heildstætt og horfa til þess að minnka eða jafnvel fjarlægja alveg allar þessar skerðingar og þessi skilyrði. Það er mín almenna afstaða gagnvart þessu máli en ég styð málið að sjálfsögðu. Allar umsagnir voru jákvæðar og þetta er gott mál.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessu frumvarpi, sérstaklega vegna þess að það leysir af hólmi gömlu lögin sem voru úrelt að því leyti til að þau voru eingöngu fyrir þá efnameiri. Núna er þetta eiginlega að stærstum hluta fyrir þá sem hafa lágan lífeyri. Hitt er það að þegar þetta frumvarp verður komið í gagnið mun það sýna fram á að þetta er ekki kostnaður heldur gróði fyrir þá sem nýta sér þessa vinnu og gróði fyrir samfélagið í heild vegna þess að það segir sig sjálft að inn koma skatttekjur og út fara minni greiðslur frá Tryggingastofnun. Þetta er þjóðhagslega hagkvæmt á allan hátt.
Herra forseti. Við í Miðflokknum erum almennt hlynnt afnámi stimpilgjalda og einföldun kerfisins en á þessu máli er þó einn tiltölulega veigamikill galli og hann er sá að menn skuli ekki samhliða þessu afnámi stimpilgjaldsins hafa komið til móts við áhyggjur sjómanna með öðrum hætti, áhyggjur þeirra af því að í síauknum mæli verði farið að flagga skipum inn og út úr landhelginni. Slíkt hefði þurft að afgreiðast samhliða afnámi stimpilgjaldsins en er ekki gert hér og því greiði ég ekki atkvæði um málið.
Herra forseti. Nú þegar heimsfaraldur gengur yfir, atvinnuleysistölur hafa aldrei verið hærri, ríkissjóður tapar tekjum, við horfum á gat á næstu fjárlögum upp á kannski 300 milljarða, jafnvel meira, hvað er það þá sem ríkisstjórnin gerir og stjórnarþingmenn samþykkja hér og gera að sínu forgangsmáli? Það er að lækka og taka stimpilgjöld af stórum skipum þannig að þau geti flaggað inn og út úr landinu og skipt um áhafnir hægri, vinstri með afleiðingum fyrir sjómenn sem ekki eru fyrirséðar. Þetta er skemmtileg forgangsröðun eða hitt þó heldur hjá ríkisstjórninni.
Herra forseti. Forgangsröðun er oft nauðsynleg þegar mikið liggur við, bjargir eru takmarkaðar og þarf að forgangsraða hlutunum. Nú ber svo við að ríkisstjórnarflokkarnir þrír hafa metið það svo að það sé forgangsatriði að ívilna útgerðinni með klæðskerasniðu frumvarpi henni til hagsbóta. Það er vægast sagt sérkennilegt en það er nú einu sinni þannig að í hinum þríeina kýrhaus ríkisstjórnarinnar er margt skrýtið og kemur kannski ekki á óvart hvernig sá þríeini kýrhaus hugsar í þessu máli.
Forseti. Í þessu máli eins og svo mörgum öðrum sjáum við að á Alþingi stjórna þrír kvótaflokkar. Ég vil bara nota tækifærið við þessa atkvæðagreiðslu, þar sem við sjáum forgangsröðina til útgerðarinnar í þessu máli, að nefna að þeir landsmenn sem vilja fá kvótann heim, vilja fá kvótann aftur til þjóðarinnar - það er hægt að taka 5% á ári og úthluta á opnum markaði - þeir sem vilja breytingar á kvótakerfinu í áttina að því að landsmenn fái náttúruauðlindirnar í sína eigu og fái réttmætan arð af þeim náttúruauðlindum þurfa að kjósa aðra flokka. Ég held að það sé einn enn kvótaflokkur á þingi, Miðflokkurinn, en annars þarf að kjósa aðra flokka. Ætli Sósíalistarnir detti ekki inn næst? Þeir eru á móti þessu kerfi líka þannig að það verða a.m.k. fimm okkar í boði næst sem vilja breytingar á kvótakerfinu og færa auðlindina og nýtingu hennar aftur til þjóðarinnar.