Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 146. löggjafarþingi 2016–2017 en varð þó ekki að lögum. Orðalagsbreytingar hafi verið gerðar á frumvarpinu síðan þá í því skyni að auka skýrleika. Frumvarpið var samið í velferðarráðuneytinu að höfðu samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið auk fulltrúa húsnæðissamvinnufélaganna Búseta, Búfestar og Búmanna. Með lögum nr. 29/2016, um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög, voru margvíslegar breytingar gerðar á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Markmið breytinganna var meðal annars að stuðla að sjálfbærum rekstri húsnæðissamvinnufélaga og auðvelda félögunum að starfa hér á landi. Þessu frumvarpi er ætlað að stuðla enn frekar að sjálfbærum rekstri húsnæðissamvinnufélaga með því að tryggja að félögin eigi þess kost að velja þá fjármögnun sem þau telja hagstæðasta og henta best á hverjum tíma. Slíkt val fer þá fram annars vegar með hagsmuni félagsmanna að leiðarljósi og hins vegar með tilliti til þeirrar áhættu sem fjármögnuninni fylgir. Með fyrrgreindum breytingalögum voru meðal annars gerðar breytingar á ákvæði d-liðar 1. mgr. 5. gr. laganna sem mæla fyrir um með hvaða hætti húsnæðissamvinnufélögum skuli aflað fjár. Í eldri lögum var orðalag ákvæðisins með þeim hætti að félögin höfðu heimild til þess að afla fjár með lánum úr Íbúðalánasjóði samkvæmt lögum um húsnæðismál og með öðrum lánum á almennum markaði. Með breytingartillögunum var ákvæðinu breytt á þá leið að félögin hefðu heimild til fjármögnunar með lánum sem tekin væru hjá fjármálafyrirtækjum og öðrum lánastofnunum, styrkjum og framlögum frá samstarfsaðilum. Síðarnefnda ákvæðið þykir binda hendur húsnæðissamvinnufélaga með víðtækum hætti þegar kemur að lántökum. Þar sem ákvæðið er bundið við lán hjá fjármálafyrirtækjum og lánastofnunum stendur það í vegi fyrir því að félögin geti fjármagnað sig með öðrum hætti sem kann að henta betur og vera hagstæðara fyrir félögin. Virðulegur forseti. Í frumvarpinu er lagt til að orðalagi d-liðar 1. mgr. 5. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög verði breytt þannig að félögunum verði heimilt að taka lán á almennum markaði, m.a. hjá fjármálafyrirtækjum, sem og Íbúðalánasjóði, ásamt því að taka við styrkjum og framlögum frá samstarfsaðilum. Einnig er lagt til að þeim verði heimilt að fjármagna sig með útgáfu skuldabréfa en rétt er að geta þess að útgáfa skuldabréfa þarf að fylgja þeim lagareglum sem gilda um verðbréfaviðskipti hverju sinni. Félögin geta kosið þá fjármögnun sem er hagstæðust og hentar best hverju sinni með hagsmuni félagsmanna í fyrirrúmi auk þess að taka tillit til þeirrar áhættu sem fylgir fjármögnuninni. Með þessu er stuðlað enn frekar að sjálfbærum rekstri slíkra félaga. Líkt og áður sagði var við samningu frumvarpsins haft samráð við fulltrúa húsnæðissamvinnufélaganna Búseta, Búfestar og Búmanna. Auk þess var frumvarpið unnið í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið. Á meðal þessara aðila var einhugur um þá leið sem farin er í frumvarpinu að því er varðar fjármögnunarmöguleika félaganna. Verði frumvarpið að lögum munu húsnæðissamvinnufélög fá aukið svigrúm til að velja þá fjármögnun sem að þeirra mat er hagstæðust og hentar best hverju sinni. Enn fremur aukast líkurnar á því að rekstur húsnæðissamvinnufélaga verði sjálfbær sem eykur húsnæðisöryggi búseturéttarhafa. Hvorki er gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á stjórnsýslu ríkisins né að það leiði til útgjalda fyrir ríkissjóð. Virðulegur forseti. Eins og fram kom áðan þá var þetta mál afgreitt úr velferðarnefnd á 146. löggjafarþingi en ekki náðist að klára það fyrir þinglok. Að því er ég best veit voru allir flokkar á nefndaráliti á þeim tíma. Það er kannski ekki meiru við þetta að bæta. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um umhverfismat fyrir gerð láglendisvegar um Mýrdal. Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Birgir Þórarinsson, Karl Gauti Hjaltason, Oddný G. Harðardóttir, Páll Magnússon, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Smári McCarthy og Vilhjálmur Árnason, þ.e. allir þingmenn kjördæmisins, en ráðherrann er eðlilega ekki á þeim lista. Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að beina tilmælum til Vegagerðarinnar um að mat á umhverfisáhrifum framkvæmda við lagningu láglendisvegar um Mýrdal við Dyrhólaós verði unnið sem fyrst. Ráðherra tilkynni Alþingi um framvindu málsins á vorþingi 2018. Með ályktuninni fylgir eftirfarandi greinargerð: „Ljóst er að sá kafli þjóðvegar nr. 1 sem liggur miðja vegu í gegnum þorpið í Vík í Mýrdal ber ekki lengur þann stóraukna straum þungaflutninga og annarrar umferðar sem fer um veginn. Lengi hefur verið vitað að samgönguúrbóta sé þörf á þessu svæði. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu vilja að málunum verði hraðað eins og kostur er. Þegar verði ráðist í framkvæmd umhverfismats á lagningu láglendisvegar um Mýrdal við Dyrhólaós, greftri jarðganga gegnum Reynisfjall og lagningu vegarstæðis suður og austur fyrir þorpið í Vík, enda er slíkt umhverfismat nauðsynleg forsenda annarrar vinnu að málinu.“ Á síðustu fimm árum hefur umferð í gegnum Vík í Mýrdal u.þ.b. fimmfaldast, eins og sjá má á tölum og upplýsingum frá Vegagerðinni. Þar má sjá að í maí jókst fjöldi bíla úr 800 í 2.300. Í ágústmánuði jókst fjölda bíla um Reynisfjall úr 1.660 í 3.900, og í desembermánuði úr 370 í 1.420. Er aukningin langt umfram það sem menn óraði fyrir og er svo komið að 400 manna þorpið í Vík er meðal mest sóttu ferðamannastaða landsins og er reyndar talinn einn af þeim fimm fjölmennustu. Í minnisblaði sem sveitarstjórn Mýrdalshrepps hefur unnið um láglendisveg um Mýrdal kemur fram að slíkur vegur hafi verið hluti af aðalskipulagi Mýrdalshrepps síðan árið 2013. Þar kemur einnig fram að nauðsynlegar forsendur vegarlagningar séu vissa um jafnvægi strandarinnar sunnan þorpsins í Vík sem og að fram fari mat á umhverfisáhrifum vegarlagningar um láglendi Mýrdals með Dyrhólaósi, en ósinn er á náttúruminjaskrá. Nú er unnið að nýjum sjóvarnargörðum við ströndina en sjóvarnargarðurinn sem reistur var 2011–2012 hefur gefið góða raun og sýnir mikilvægi þeirrar framkvæmdar og er forsenda vegarlagningar um fjöruna sunnan þorpsins. Á heimasíðu Vegagerðarinnar segir um sjóvarnir í Vík: „Sandfangarinn hefur sannað gildi sitt og stöðvað landrof á svæðinu milli sín og Reynisfjalls. Nú er einnig verið að reisa annan austar sem á að verja landið milli sandfangaranna tveggja, en áfram er ströndin austar óvarin.“ Það svæði er langt austan fyrirhugaðs vegarstæðis. Virðulegi forseti. Sem fyrr segir leggja flutningsmenn þessarar tillögu áherslu á að nauðsynlegt mat á umhverfisáhrifum fari fram sem allra fyrst til að undirbúa megi ákvarðanir er varða samgönguáætlun og svo málið sæti ekki frekari töfum að óþörfu. Er horft til þess að matið fari helst fram á þessu ári og ekki síðar en á því næsta. Nauðsynlegt er að skera úr um þá grundvallarforsendu, bæði til að hefja megi undirbúning framkvæmdarinnar ef niðurstaða umhverfismatsins verður jákvæð, en einnig til að missa ekki tíma sem ella nýttist til að ráðast í þær lagfæringar á Gatnabrún sem þá verða nauðsynlegar, ef niðurstaðan verður neikvæð. Þess ber að geta að vegarlagningin eða göngin um Reynisfjall eru ekki komin á samgönguáætlun, þótt getið sé um jarðgöngin í jarðgangatexta síðustu samþykktu samgönguáætlunar. Í samgönguáætlun er hins vegar gert ráð fyrir fjármagni til lagfæringar á Gatnabrún. Sú framkvæmd verður ekki nauðsynleg verði umhverfismatið jákvætt og láglendisvegur og göng um Reynisfjall verði raunhæfur kostur. Láglendisvegur um Mýrdal við Dyrhólaós mundi bæta mjög umferðaröryggi og útrýma eina fjallveginum og erfiðum farartálma í vetrarveðrum á leiðinni frá Hellisheiði til Reyðarfjarðar. Þjóðveg nr. 1 um Gatnabrún mætti vissulega að lagfæra og bæta með tilliti til öryggis, en leiðin um Gatnabrún og niður í Vík mun alltaf verða fjallvegur sem lokaður er í nokkur skipti á ári hverju. Mönnum hefur lengi verið ljóst mikilvægi þessarar framkvæmdar, eins og sjá má í eftirfarandi texta álitsgerðar sem unnin var árið 1982 í aðdraganda sameiningar til Hólahrepps og Hvammshrepps. Með leyfi forseta: „Gera þarf nýja samgönguleið um byggðina nær ströndinni með jarðgöngum gegnum Reynisfjall og tengja þannig Víkurkauptún og dreifbýlið utan þorpsins enn betur en nú er, einkum með tilliti til nýrra atvinnusvæða í framtíðinni. Með jarðgöngum í gegnum Reynisfjall væri rutt úr vegi einni verstu hindruninni vegna snjóa í vetrarsamgöngum á Suðurlandi allt til Hornafjarðar.“ Leggja flutningsmenn til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra verði falið að beita sér fyrir því að Vegagerðin framkvæmi umhverfismat sem fyrst og að ráðherra tilkynni Alþingi gang mála fyrir þinglok í vor. Ég vil taka það fram að ástæða þess að beiðnin er lögð hér fram er svo hægt verði að taka upplýsta ákvörðun um framhald þessa mikilvæga máls fyrir Mýrdælinga og fyrir þá sem eiga ferð um svæðið.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006, um viðveru endurskoðenda á aðalfundum, fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar. Eins og bent er á í greinargerð var þetta frumvarp áður lagt fram á 146. löggjafarþingi. Efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði þá um tvö frumvörp, annars vegar um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og hins vegar um breytingu á lögum um hlutafélög, nr. 2/1995, þar sem lagt var til að endurskoðendum lífeyrissjóða og hlutafélaga yrði skylt að svara fyrirspurnum sjóðfélaga og/eða hluthafa um reikningsskil og fjárhagsleg málefni sjóðanna eða félaganna á ársfundum eða hluthafafundum. Þessi frumvörp voru flutt að frumkvæði hv. fyrrverandi þm. Vilhjálms Bjarnasonar. Með tilliti til ábendinga Félags löggiltra endurskoðenda varðandi frumvörpin leggur nefndin með þessu frumvarpi til að gerð verði breyting á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006, í stað breytinga á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og lögum um hlutafélög. Í 3. málslið 1. mgr. 107. gr. laga um ársreikninga segir nú að í félögum sem hafa hlutabréf sín eða skuldabréf skráð á skipulegum verðbréfamarkaði í ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins, í aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum skuli endurskoðendur sitja aðalfundi. Nefndin leggur til að skyldan verði víkkuð út og látin ná til allra lögaðila sem skylt er að kjósa sér endurskoðanda eða endurskoðunarfyrirtæki, samanber 96. og 98. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 107. gr. laga um ársreikninga skulu endurskoðendur svara fyrirspurnum á aðalfundi um ársreikning þann sem til umfjöllunar er og þeir hafa áritað eða undirritað. Með breytingunni er gert tryggara að endurskoðandi verði viðstaddur aðalfund og geti því svarað fyrirspurnum um ársreikninginn. Ég vil bæta því við að með þessu er verið að tryggja aðgengi hluthafa og sjóðfélaga í lífeyrissjóðum að endurskoðendum og auka þannig gegnsæi hvað varðar það sem endurskoðun félaga eða sjóða felur í sér. Frumvarpið breytir þó í engu því að eftir sem áður bera stjórnendur félaganna og sjóðanna ábyrgð á þeim fjárhagslegu upplýsingum sem fram koma í ársreikningi sem og framsetningu hans. Endurskoðandi ber síðan ábyrgð á þeirri endurskoðun sem hann hefur framkvæmt og því áliti sem hann hefur gefið ársreikningnum á grundvelli hennar. Ég legg til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Ég tek undir með forseta að það er furðulegt hve fáir þingmenn eru við umræðuna vegna þess að það mál sem er á dagskrá nú og ég mæli fyrir er væntanlega eitt af þeim málum á þessu þingi, á þessum þingvetri, sem skipta heimilin í landinu hvað mestu máli. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, með síðari breytingum. Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þingmenn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson Anna Kolbrún Árnadóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Birgir Þórarinsson, Sigurður Páll Jónsson og Bergþór Ólason. Frumvarpið er í sjálfu sér afskaplega stutt og einfalt. Ég ætla að lesa frumvarpið eins og það er. 1. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Á eftir orðinu „neysluverðs“ í 1. málsl. 1. mgr. 14. gr. laganna kemur: án húsnæðisliðar. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Þessi yfirlætislausa breyting hefur það í för með sér, ef samþykkt verður, að verðtryggð lán heimila landsmanna munu framvegis taka breytingu samkvæmt neysluverðsvísitölu án húsnæðisliðar. Og hvað þýðir það? Ja, það er hægt að segja í einu orði hvað þetta hefði þýtt ef frumvarpið hefði orðið að lögum fyrir ári. Um daginn kom nefnilega fram nýjasta verðbólgumæling síðustu 12 mánaða þar sem fram kom að verðbólga á Íslandi hefði mælst 2,3%. En án húsnæðisliðar hefði verðbólgan verið neikvæð, þ.e. verðhjöðnun hefði verið um 0,9%. Álitið er að verðtryggð lán heimila í landinu séu u.þ.b. 1.500 milljarðar kr. Sú breyting sem hér er lögð til hefði sparað heimilum landsins 50 milljarða kr. ef frumvarp þetta hefði verið samþykkt fyrir 12 mánuðum. Hópar hér á þingi hafa haft það á stefnuskrá sinni um nokkurn tíma að afnema verðtryggingu. Þetta frumvarp er í sjálfu sér ágætt fyrsta skref, þ.e. að leiðrétta nú þegar þann grundvöll sem verðtryggð lán heimilanna eru mæld eftir til að sú áhætta sem er af verðtryggðum lánum sitji ekki öll í fangi heimila í landinu, heldur taki lánastofnanir þátt í þeirri áhættu. Þetta er ágætisbyrjun vegna þess að á meðan við veltum fyrir okkur hvernig hægt er að afnema verðtryggingu á lánum yfir höfuð þá er þetta ágætismilliskref til að létta þeim sem eru því ofurseldir að hafa slík lán biðina eftir því að verðtrygging verði aflögð, sem hlýtur að vera markmið sem við stefnum öll að. Ég sagði áðan að hefði þetta frumvarp verið gert að lögum eða orðið að lögum í fyrra hefði það sparað heimilum landsins 50 milljarða kr. Með sama hætti má segja að sú skipan sem nú er hefur kostað heimili landsins í kringum 180 milljarða undanfarin sex ár, miðað við það ef þetta frumvarp hefði verið orðið að lögum fyrir sex árum. Það er alþekkt í ríkjum OECD að þar sé notuð svokölluð samræmd vísitala. Inni í henni er húsnæðisliður sem samanstendur af rekstrarkostnaði húsnæðis og húsaleigu, en menn eru hvergi með húsnæðisverð inni í verðtryggingu eða verðlagsmælingu. Og annað er hitt að húsnæðismarkaðurinn á Íslandi er með þeim hætti, þ.e. bæði húsnæðisverð og leiguverð og leigumarkaðurinn er það óþroskaður að í sjálfu sér væri heldur ekki sanngjarnt, og er ekki sanngjarnt, að húsaleiga eins og hún er og þróun hennar á Íslandi sé að spenna upp lán landsmanna. Húsnæðismarkaðurinn hefur náttúrlega verið sérstaklega erfiður undanfarin ár, bæði út af lóðaskorti og mikið af eignum hefur verið tekið undir gististarfsemi, óskráð nota bene, neðan jarðar, það er líklega stærsta neðanjarðarhagkerfi á Íslandi í dag. Þetta hefur m.a. orðið til þess að húsnæðisverð á Íslandi hefur hækkað úr hófi fram. Áður fyrr var nokkur fylgni má segja. Það var nokkur fylgni í því hvernig vísitala með og án húsnæðisliðar þróaðist, en í kringum árið 2003 skildu leiðir. Þá fór verðlagsvísitalan eða neysluverðsvísitala með húsnæðisliðinn inni í, að mynda mikla gjá þarna á milli. Þessi gjá hefur verið greidd af heimilum landsins til þessa dags. Það er ekki sanngjarnt, síður en svo, og þess vegna er þetta frumvarp lagt fram. Ég verð að segja, herra forseti, að ég átti von á því að umræðan um málið myndi standa hér lungann úr deginum vegna þess að ég veit ekki um mörg stærri mál sem koma til kasta þessa þings. Ég fagna því að vísu að fulltrúi Framsóknarflokksins er staddur í salnum. Sá flokkur lagði nýlega fram þingsályktunartillögu um að kannað verði hvernig hægt væri, og með hvaða hætti, að ýta húsnæðisliðnum út úr vísitölunni. Með þessu frumvarpi er sú tillaga í sjálfu sér óþörf. Ég vænti þess að allir Framsóknarmenn sem hafa haft á stefnuskrá sinni, alla vega síðast þegar ég vissi, tilburði til að taka vísitöluna til endurskoðunar og verðtrygginguna og það hvernig vísitalan er uppbyggð. Ég vona svo sannarlega að við flutningsmenn eigum stuðning Framsóknarmanna vísan í þessu máli vegna þess að við erum búnir að taka af þeim ómakið. Auðvitað skiljum við Miðflokksmenn að þeir eru í þröngri stöðu að leggja sjálfir fram frumvarp um þetta efni, sitjandi eins og mýs undir fjalarketti í ríkisstjórnarsamstarfi og heftir á báðum fótum. En í þetta skipti gefst þeim tækifæri til að styðja mál sem ég veit að þeir eru í hjarta sínu samþykkir. Allt sem þarf er smávegis af kjarki. Ég er líka mjög forvitinn og verð forvitinn að fylgjast með því hvernig fulltrúar annarra flokka, svo sem eins og Vinstri grænna og Samfylkingar munu taka þessu máli, vegna þess að það eru jú flokkar sem hafa jöfnuð á stefnuskrá sinni og berjast fyrir réttindum og kjörum þeirra sem verst eru settir. Þess vegna trúi ég því líka að stuðningur sé ríkur innan þeirra flokka við það verkefni sem kemur fram í frumvarpinu, að styðja við heimili landsins og styrkja grunn þeirra til frambúðar. Á þarsíðasta kjörtímabili var lyft grettistaki þegar skuldaleiðrétting kom til framkvæmda og hún sem slík og áhrif hennar eru ekki fjöruð út. Þeir sem nutu skuldaleiðréttingarinnar njóta þess enn þann dag í dag að þeir eru með lægri greiðslubyrði á lánum sínum. Þeir sem hafa haft tækifæri til að taka þátt í séreignarsparnaði, sem var hluti af þeirri lausn, sjá líka lán sín lækka. Þetta hefur orðið til þess að skuldsetning íslenskra heimila fór úr því að vera ein sú hæsta í nágrannalöndunum í það að vera sú lægsta. En ekki er nóg að gert, herra forseti, og þess vegna þurfum við að breyta þeim rangindum sem felast í núverandi vísitölubindingu lána. Ég á von á því að stórir aðilar rísi upp á afturfæturna, reyni að vernda sína hagsmuni. Ég á ekki von á því að frumvarpinu verði tekið fagnandi í fjármálakerfinu. Ég á ekki von á því að haldið verði sérstaklega upp á það að frumvarpið komi fram í dag, t.d. í lífeyrissjóðum landsins. Og svo önugt sem það nú er hafa þeir sjóðir sem eru í eigu erfiðismanna af Íslandi í sjálfu sér gengið einna harðast fram í að vernda þetta kerfi sem komið var upp fyrir mörgum áratugum, sem heitir verðtrygging. Þeir vindar sem blása um verkalýðshreyfinguna núna, ferskir, verða vonandi til þess að verkalýðshreyfingin og forustumenn hennar leggist á árar með okkur, því að það er ekki sanngjarnt að heimili landsins, lántakar, skuli bera alla áhættu af lántöku við að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Það getur ekki kallast sanngjarnt og það er ekki sanngjarnt. Og það er heldur ekki boðlegt á þessum tímum að segja fólki um þrítugt, sem er rétt að ljúka námi og vill kaupa sér sína fyrstu íbúð, hvað við bjóðum því upp á. Við bjóðum því upp á 40 ára lán með verðtryggingu. Þetta eru lánin sem eru best. Hvað innifelur það í sér, herra forseti? Að næstu 40 ár borgar lántakinn lánið fjórum sinnum. Hann borgar það fjórum sinnum og fer síðan á eftirlaun. Þetta er stórkostleg mannsævi. Mennta sig vel, koma til starfa þrítugur, taka lán, kaupa íbúð og borga hana fjórum sinnum og fara síðan á eftirlaun. Hugsið ykkur. Þetta erum við að bjóða ungu fólki upp á enn þann dag í dag. Þetta er til skammar. Herra forseti. Allt það sem ég hef rakið sýnir okkur svo ekki sé um villst hversu ranglátt þetta kerfi er eins og það er núna. Á meðan heimili landsins eru fullhert af því að standa í skilum af lánum til húsnæðiskaupa, því að ekki er nóg með það að verðtryggingin sé ósanngjörn og óréttlát eins og hún er reiknuð núna, heldur eru vextir á Íslandi með þeim hæstu sem gerast á byggðu bóli í boði peningastefnunefndar Seðlabanka Íslands. Sem kemur fram á tveggja mánaða fresti og leikur trúð, kemur fram með vaxtaákvarðanir sem eru gjörsamlega úr takti við það sem gerist í siðuðum þjóðfélögum. Það er satt að segja ólíðandi. Vaxtastigið á Íslandi er ólíðandi. En góðir hlutir gerast hægt og í Bókinni um veginn segir að 1.000 mílna ferð hefjist á einu skrefi. Það er kannski það sem er að gerast hér í dag. Við erum að hefja 1.000 mílna ferð fyrir heimilin í landinu með þessu skrefi. Ég trúi því ekki satt að segja fyrr en ég sé það að frumvarpinu verði ekki vel tekið af öllum þeim sem hér eiga sæti. Ég trúi satt að segja ekki öðru en að hv. alþingismenn taki allir stöðu með heimilunum í landinu vegna þess að það er það sem við erum að gera með þessu frumvarpi. Nú standa fyrir dyrum kjarasamningar á Íslandi. Ég trúi því innst inni að mál eins og þetta geti verið innlegg í kjarasamninga. Ég veit að útgjöld heimila til að koma sér upp þaki yfir höfuðið eru það snar þáttur í heildarútgjöldum heimilanna. Ef launþegasamtökin sjá fram á að verið sé að lækka þá byrði, verið sé að koma til móts við heimilin, þá trúi ég að það gæti haft áhrif á kröfugerð þessara aðila. Ég trúi því. Ef við myndumst nú til þess að koma vaxtastigi líka niður, eins og nauðsynlegt er, trúi ég því líka að fyrirtæki landsins geti verið betur í stakk búin til að taka á sig launahækkanir, launakröfur starfsmanna, vegna þess að fyrirtæki landsins eru náttúrlega undir það sama seld, að vera með verðtryggð lán. Fyrirtækin í landinu eru að verða fyrir nákvæmlega sömu búsifjum af verðtryggingu og heimilin út af fyrir sig. Ef þetta mál kemst fram trúi ég að það geti haft góð áhrif inn í komandi kjaraviðræður og það geti orðið einn svona lítill kubbur í það stóra Lego að koma á alvörustöðugleika. Blikur eru á lofti um að verðbólgan sé að láta á sér kræla. Það gerist náttúrlega í undanfara kjarasamninga. Þá grípa fyrirtækin til þess að verja sig hugsanlegum og væntanlegum kjarahækkunum eða breytingum einmitt vegna þess að líkindi eru til þess að verðbólga aukist. Og þá er þetta mál, þetta frumvarp, enn brýnna fyrir vikið. Þær raddir hafa heyrst og ég hef heyrt þær raddir hvort tímasetningin á málinu sé rétt vegna þess að nú séum við á toppi hagsveiflu og við hljótum nú að síga niður á við eftir hana sem gæti þýtt að húsnæðisverð á Íslandi myndi lækka. Ég hef sagt: Meðan 17.000 íbúðir vantar á höfuðborgarsvæðinu einu saman, þá verður ekki lækkun á húsnæðisverði á Íslandi. Það er alveg víst. Ef við horfum aftur til lengri tíma, síðustu tveggja, þriggja áratuga, er það kannski á einum stað sem húsnæðisverð hefur lækkað þannig að eftir sé takandi. Það var í hruninu, árin 2008–2009. Að öðru leyti hefur fasteignaverð og húsnæðisverð haldið algerlega. Það er því engin hætta á því, að ég tel, þótt þessi breyting yrði gerð að málið snúist upp í andhverfu sína og fara að kosta þá sem taka lánin. Engin hætta er á því. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég vænti stuðnings allra þingmanna við frumvarpið. Það er tímabært. Ég var spurður: Er þetta réttur tími? Svar mitt er: Hvenær er ekki réttur tími til að standa með heimilunum í landinu? Er einhver tími sem er ekki réttur til þess? Er einhver tími þar sem við eigum að láta hagsmuni heimila í landinu lönd og leið? Nei, sá tími er ekki til í mínum huga. Hann er ekki til. Því segi ég, hv. þingmenn: Ég vænti þess að hér fari fram góð umræða um málið, málið er stórt. Það er eitt af því stærsta sem við fáumst við á þessu þingi og við skulum afgreiða það með myndarskap. Við skulum senda málið til nefndar þar sem það fær góða og veglega umfjöllun. Við skulum taka viðræður við hagsmunaaðila í nefndinni. Við skulum heyra rök fjármálaaflanna fyrir því að þetta mál eigi ekki að fá framgang, við skulum heyra þau, við skulum leiða þau fram. Það verður líka athyglisverð umræða. En fyrir alla muni, við skulum samþykkja frumvarpið. Við skulum taka saman höndum, hv. þingmenn, fyrir heimilin í landinu.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða hér um frumvarp um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu sem snýr að húsnæðislið vísitölu neysluverðs. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni framsöguna. Margt var athyglisvert. Fyrst vil ég segja um verðtrygginguna að ákall um afnám hennar þegar kemur að neytendalánum og húsnæðislánum hefur kannski ekki hljómað eins hátt undanfarandi vegna þess að staðreyndin er sú að við höfum búið við verðstöðugleika í fjögur ár. Af því að það kom ekki skýrt fram í framsögu hv. þingmanns ætla ég bara að spyrja beint: Hvaða mælingu metur hv. þingmaður út frá þeim breytingum sem eru fyrirhugaðar að peningastefna Seðlabanka Íslands ætti að miða sig við?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt hjá honum að ekki hefur farið eins mikið fyrir umræðu um afnám verðtryggingar undanfarin misseri og áður en ég held að það sé ekki bara út af því að hér hefur verið stöðugleiki. Ég held að það sé líka vegna þess að þá leikendur og þær persónur sem börðust mest fyrir þessu á næstliðnu kjörtímabili hafi einfaldlega skort kjark til að fylgja þessu máli fram. Eins og ég kom inn á í ræðu minni að nokkrum hluta er peningastefna Seðlabanka Íslands sjálfstætt vandamál. Fjölmargir málsmetandi hagfræðingar, eins og dr. Ólafur Margeirsson, hafa tekið undir það að bæði hafa verðbólguspár Seðlabankans sem hann byggir m.a. vaxtaákvarðanir sínar á verið víðs fjarri raunveruleikanum sl. fjögur ár og einnig að í sjálfu sér [[Forseti hringir.]]er það ekki útgangspunktur fyrir hagkerfið allt hvort vextir hér eru 4,5% stýrivextir eða 2,5% sem þeir gætu hæglega verið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þegar farið er í slíkar breytingar er þetta eitt af þeim stóru atriðum sem þarf að fara faglega í gegnum og meta. Bara svo það sé alveg á hreinu hef ég verið fylgjandi því að við ákvörðum ekki vexti út frá almennum verðlagshækkunum á neytendalánum til fasteignakaupa. Það hefur veikt ákvarðanir peningastefnunefndar að þessi stóri stabbi sé verðtryggður. Meira að segja Seðlabankinn hefur viðurkennt það og við hv. þingmaður erum alveg sammála þar. Í frumvarpinu er talað um vísitölu án húsnæðisliðar. Nú eru flestir hagfræðingar á því að það verði að meta húsnæðiskostnað með einhverjum hætti inn í slíkar vísitölur sem eru mælikvarði á almennar verðlagsbreytingar á ákveðnu tímabili. Fimm þættir koma inn í þetta mat, m.a. rafmagn og hiti. Þetta er liður 042 í þessari vísitölu. [[Forseti hringir.]] Ég spyr hv. þingmann: Er verið að tala um að taka einvörðungu þann lið sem snýr að notendakostnaði eða hreinlega allan húsnæðisliðinn þannig að húsnæði sé ekkert vegið í verðlagi? [[Forseti hringir.]]Afsakið, hæstv. forseti.
Forseti áréttar við þingmenn að virða ræðutíma og bendir á að allar þakkir í upphafi einnar mínútu ræðu taka hálfan ræðutímann.
Hæstv. forseti. Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir, peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hefur tekið ákvarðanir sínar á grundvelli módela sem eru ekki mjög sterk, ekki mjög stöðug, ekki mjög rétt. Hvað varðar það hvort hér sé átt við að húsnæðisliðurinn allur sé tekinn út úr vísitölunni var það rétt og, nota bene, Hagstofa Íslands mælir í mánuði hverjum sex vísitölur og eins og ég sagði í ræðu um daginn sendir Seðlabanka Íslands sem síðan tekur rangar ákvarðanir í vaxtamálum. Eins og ég sagði áðan er það sjálfstætt vandamál en auðvitað heldur Hagstofan áfram að mæla þennan kostnað, þessa vísitölu með húsnæðiskostnaðinum inni, til að við vitum hvar við stöndum að því leyti þannig að þær upplýsingar liggja fyrir en þær eiga ekki að vera á kostnað heimilanna í landinu.
Herra forseti. Þetta er áhugavert mál. Það hefur lengi vafist fyrir hagfræðingum og þeir deilt um það hvernig best sé að mæla verðlagsbreytingar. Ég skal fyrstur viðurkenna að þau tæki sem við höfum hér á Íslandi eru gölluð, meingölluð í rauninni. Ég er ekki alveg viss um að þessi tillaga leysi þá galla. Í rauninni dreg ég það mjög í efa. Ég er almennt sammála því að það er ekki hyggilegt að styðjast við breytingar á verði fasteigna þegar kemur að mælingu á verðbólgu, alveg eins og ég tel að það sé rangt að hafa inni í vísitölunni breytingar á verðlagi sem eru ekki verðbólga, eru t.d. teknar hér, sem fela í sér gjaldskrárhækkanir eða skattahækkanir og síðan margföldunaráhrif. Ég spyr hv. þingmann: Hefði ekki verið skynsamlegra að beina sjónum annars vegar að fasteignaverðinu og hins vegar að athuga hvort við ættum ekki að draga gjaldskrár- og skattahækkanir út úr vísitölunni?
Hæstv. forseti. Ég veit að í brjósti hv. þm. Óla Björns Kárasonar slær hjarta jafnaðarmanns. Það hefur margoft komið fram í umræðum á þessu þingi, bæði um málefni fatlaðra, öryrkja og aldraðra og svo framvegis. Þess vegna veit ég að hann ber fyrir brjósti hagsmuni þeirra sem hallari fæti standa. Jú, víst er það áhugavert hjá hv. þingmanni að spyrja um það hvort nær hefði verið að taka út þær hækkanir sem ríkisstjórn hvers tíma dembir yfir um hver áramót. Ég lít hins vegar á það og það kom nú fram í fjárlagaumræðunni að sá uppreikningur sem ríkið stendur fyrir um hver áramót á ýmsum gjöldum ríkissjóðs er í sjálfu sér mjög gamaldags apparat. Ég veit ekki af hverju í ósköpunum ríkið á að ganga á undan með vondu fordæmi um hver áramót og hækka öll aukagjöld ríkisins um einhverjar uppreiknaðar tölur sem einhverjir jólasveinar uppi í fjármálaráðuneytið hafa fundið út í excel-skjalinu. Ég held ekki.
Herra forseti. Ef þetta væri nú bara einu sinni á ári en þetta er oft á ári, þetta eru gjaldskrárhækkanir opinberra fyrirtækja eða þetta eru hækkanir sem sveitarfélögin eru að framkvæma oft á ári. Ég ætla að spyrja hv. þingmann einnar spurningar: Óttast hann ekki að það eina sem gerist ef við tökum fasteignir út úr vísitölunni, húsnæðisverð, muni það leiða til nafnvaxtahækkunar verðtryggðra vaxta, þ.e. að í staðinn fyrir að þeir séu 4% fara þeir upp í 4,5% o.s.frv.? Lánastofnanir munu alltaf taka tillit til þeirrar áhættu sem fylgir og ég óttast að við séum pínulítið að blekkja sjálf okkur, í staðinn fyrir að ráðast að sjúkdómnum sjálfum sem er auðvitað óstöðugleiki í efnahagsmálum - við höfum að vísu notið þess undanfarin ár að vera með stöðugt verðlag en ég er sammála hv. þingmanni að peningastefna Seðlabankans þarf endurskoðunar við [[Forseti hringir.]]og ég bendi líka á að þau innflæðishöft sem eru í gildi halda vaxtastigi og eru de facto form á skattheimtu á fyrirtæki og heimili.
Virðulegi forseti. Sá sem hér stendur óttast í sjálfu sér ekki neitt. En víst er sú áhætta fyrir hendi að lánastofnanir muni hækka vexti vegna þess að eins og við öll vitum er verð á peningum yfirleitt sett saman eins og verið hefur hér á Íslandi, annaðhvort úr vöxtunum sjálfum annars vegar og hins vegar verðtryggingunni. Það vill nú reyndar svo vel til að lífeyrissjóðir landsins hafa að undanförnu séð sér fært að lækka vexti, en auðvitað hafa þeir vextir borið verðtryggingu. Aðgerð sem þessi mun gera kröfu um öfluga hagstjórn. Við skulum ekki fara í grafgötur með það. Og auðvitað er nauðsynlegt að á Íslandi sé styrk hagstjórn. Hún hefur verið það núna undanfarin nokkur ár. Við höfum búið við hagfelldar ytri aðstæður og við eigum að nota þær. En ef lánastofnanir á Íslandi myndu fara í stórar nafnverðshækkanir að þessu gerðu hugsa ég að við yrðum ekki einmana hér við Austurvöll.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram. Mig langar til að spyrja framsögumann. Það atriði sem menn munu eflaust ræða í þessu samhengi er áhrif mögulegrar lækkunar fasteignaverðs á markaði, hvort þar verði höfð af lántakendum möguleg lækkun höfuðstóls lána nái þetta fram. Hefur framsögumaður eitthvað skoðað hvort þessi áhrif jafni sig yfir lengri tíma eða metur hann það stórt áhættuatriði hvað málið allt varðar að fasteignaeigendur, skuldarar verðtryggðra lána, verði af lækkun höfuðstóls lána komi lækkunaráhrif fram á markaði? Þá er ég að horfa á það yfir lengri tíma en ekki til skamms tíma.
Hæstv. forseti. Í sjálfu sér lít ég þannig á hvað þetta atriði varðar að reynslan sé ólygnust. Líkt og ég sagði í ræðu minni áðan hefur orðið lækkun á fasteignaverði á undanförnum tveimur til þremur áratugum svo eftir var tekið í kringum efnahagshrunið sem hér varð. Meðan eftirspurn eftir húsnæði er eins og hún er hér og nú sé ég engin merki þess að það ástand sem hv. þingmaður lýsir verði. Ef við horfum yfir lengra tímabil tel ég nánast óhugsandi að þetta atriði verði lántakendum til trafala. Ég hef enga trú á því vegna þess einfaldlega eins og ég sagði áðan að 17.000 íbúðir vantar bara á þessu svæði. Meðan svo er ástatt verður hér ekki lækkun á húsnæðisverði. Það er ekkert sem bendir til annars en að efnahagslíf að öðru leyti á Íslandi verði í þokkalegum málum þótt við séum aðeins að sunka niður í hagsveiflunni. [[Forseti hringir.]]Ég held að það verði ekki til þess að valda einhverjum straumhvörfum í efnahagsumhverfinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hefur verið skoðað að einhverju marki við undirbúning málsins hvort æskilegt sé að leggja það til við Hagstofu að hún útfæri vísitölu en taki sérstaklega á rekstrarkostnaði með það fyrir augum að nýta til framtíðar rekstrarhluta fasteigna en ekki fjárfestingarhlutfall og skipta þessu þar með upp? Er þetta hluti af þeim sex vísitölum sem Hagstofan heldur utan um? Tekur hún á þessu atriði?
Herra forseti. Nú hefur komið fram í viðræðum sem ég hef átt við fulltrúa Hagstofunnar að þeir eru alveg með sitt hlutverk á hreinu. Þeir hafa sagt: Okkar hlutverk er að safna saman upplýsingum í vísitölur. Svo er það ykkar, þ.e. stjórnmálamannanna, að vinna með þær. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að ef okkur þykir þessi mæling, þ.e. vísitala án húsnæðisliðar, ekki nógu skýr er í sjálfu sér ekkert mál að fela Hagstofunni að mæla það sem hv. þingmaður leggur til, þ.e. að rekstrarkostnaður húsnæðis, rafmagn, hiti o.s.frv., sé inni. Það kom reyndar eitt fram í orðum hv. þm. Óla Björns Kárasonar áðan, þar erum við reyndar líka ofurseldir því að þar eru inni fasteignagjöld sem sveitarfélög hækka með ársmillibili í einhverja ímyndaða tölu sem menn hafa fundið út þannig að þetta ber að varast [[Forseti hringir.]]aðeins.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir að flytja þetta frumvarp. Ég er einn af meðreiðarsveinum hans á þessu frumvarpi og fagna því. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson tók fram að langferðir byrjuðu á einu skrefi og lengi hefur verið beðið eftir einhverjum aðgerðum við þann draug sem verðbætur á húsnæði eru og verðbætur yfirleitt. En mig langar að spyrja þingmanninn, af því að hann hefur flutt hér digrar ræður og lagt fram spurningar til Seðlabankans um stýrivexti. Spila ekki vextir og verðbólga saman varðandi lífeyrissjóðina? Ég mun koma betur að því í seinna andsvari. En spilar þetta ekki allt saman, háir vextir og verðbólga í því samhengi?
Herra forseti. Þetta er mjög áhugaverð spurning. Jú, ég hef haldið því fram í ræðum að stýrivaxtaákvarðanir Seðlabanka Íslands séu verðbólguhvetjandi. Ég byggi það á því að þær vaxtaákvarðanir leggjast af fullum þunga á fyrirtæki landsins sem eiga oft og tíðum ekki annarra kosta völ en að velta þessum sömu ákvörðunum út í verð á sinni þjónustu og varningi sem þýðir að það er verið að búa til verðbólgu. Það er verið að búa til kostnaðarverðbólgu. Málið er hins vegar að svo virðist sem fjármálakerfið á Íslandi, þar með talinn Seðlabankinn, sé í einhverri hringrás. Það er svolítið eins og hundur sem eltir á sér skottið. Enginn treysti sér til þess að hlaupa út úr þessum hring, annaðhvort með því að lækka vexti, með því að breyta vísitöluákvörðunum eða gera hvort tveggja. [[Forseti hringir.]]Þetta frumvarp er skref í þá átt að rjúfa þennan vítahring.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Flokkur okkar var með það á stefnuskrá sinni í kosningabaráttunni í haust að stefna að því að byggja undir það að lífeyrissjóðirnir sæju sér hag í því að fjárfesta meira erlendis. Nú er ávöxtunarkrafa eiganda lífeyrissjóðanna 3,5%, sem spilar náttúrlega inn í þá háu vexti sem eru í landinu. Hvenær sér þingmaðurinn fyrir sér að sú vinna gæti hafist, að lífeyrissjóðirnir sæju sér þann kost vænstan að fara að fjárfesta meira erlendis? Þá myndi það lækka ávöxtunarkröfuna og vexti almennt í landinu. Ég veit að þetta er stór spurning.
Hæstv. forseti. Jú, þetta er alveg laukrétt hjá hv. þingmanni og Miðflokkurinn hefur sýnt fram á það með mjög gildum rökum að lífeyrissjóðakerfið á Íslandi er hlutfallslega fyrirferðarmeira á hlutabréfamarkaði á Íslandi. Það er viðlíka og ef Norðmenn myndu hleypa olíusjóðnum sínum inn á hlutabréfamarkað í Noregi sem þeim dettur náttúrlega ekki í lifandi hug heldur fjárfestir olíusjóðurinn nær eingöngu utan stranda Noregs. Á nákvæmlega sama hátt mætti eiginlega segja að það væri ákveðin lausn í því fólgin að reka lífeyrissjóðina að heiman, að skylda þá til að fjárfesta erlendis í meira mæli. Nú eiga þeir óhægt um vik, ég viðurkenni það fúslega, en þeir eru þátttakendur í fyrirtækjum á samkeppnismarkaði sem í mörgum tilfellum skekkir samkeppni á Íslandi.
Herra forseti. Ég fagna þessari umræðu og þakka frummælanda fyrir hans yfirgripsmiklu framsögu. Ef ég má nefna það í allri hógværð hef ég sjálfur haft mörg tækifæri á umliðnum árum sem fastagestur á vinsælum útvarpsstöðvum til að fjalla um það málefni sem hér er á dagskrá, þ.e. verðtrygginguna, þó að frumvarpið lúti sérstaklega að einum lið í henni. Það er af mörgu að taka í þessu efni. Kannski ættum við að byrja á byrjuninni og rifja upp hvernig þetta fyrirkomulag komst á laggirnar í þessu landi. Árið 1979, þegar hilla fór undir lok þess áratugar sem kenndur er við einn ágætan stjórnmálaflokk sem ég vil síst lasta hérna, Framsóknarflokkinn, höfðum við gengið í gegnum ýmsa efnahagslega erfiðleika. Verðbólgan var mikil hér á landi rétt eins og í umheiminum enda höfðu riðið yfir heiminn tvær olíuverðssprengingar af hálfu samtaka olíuframleiðsluríkja sem menn þekkja undir skammstöfuninni OPEC. Fjórföldun varð á olíuverði í annað skiptið og tvöföldun í hitt skiptið. Það leiddi náttúrlega til mikillar verðbólgu víða um heim og hárra vaxta. Við fórum ekki varhluta af því og menn þekkja að sparifé brann upp og menn urðu að leita annarra leiða til þess að vernda sínar peningalegu eignir, koma þeim helst í fasteignir eða eitthvað slíkt. Það var við slíkar aðstæður sem verðtryggingarkerfið varð almennt hér í landinu. Áður voru þekkt dæmi um verðtryggð skuldabréf sem gefin höfðu verið út, einkanlega af ríkissjóði o.s.frv. En það sem einkenndi landið á þessum tíma var að hér voru engir fjármálamarkaðir sem gátu með nokkru móti risið undir því heiti. Hlutabréfamarkaður var enginn til, það voru bara þrír ríkisbankar og svo sparisjóðir. Skuldabréfamarkaður var mjög ófullkominn og efnahags- og atvinnulíf landsmanna var með allt öðrum hætti. En það er auðvitað gjörbreytt. Hér hafa þróast fjármálaviðskipti, risið hafa upp fjölbreytilegar fjármálastofnanir og margir aðilar sem hafa sérhæft sig í ávöxtun eigna eru komnar til skjalanna og menn hafa ýmis færi á að verja eignir sínar gegn verðtryggingu með atbeina fjölbreytilegra fjármálaafurða, sem svo eru stundum kallaðar, og geta notið fjölbreytilegrar, sérhæfðrar þjónustu á þessu sviði. Meginforsendan sem lá að baki verðtryggingunni var að verja þessar peningalegu eignir er náttúrlega löngu horfin vegna þess að þjóðfélagið er öðruvísi með fjármálamarkaði og öllu því. Í þeirri aðgerð sem þarna var, en eins og menn þekkja gerðist það í lögum sem yfirleitt eru kennd við Ólaf Jóhannesson, sem var forsætisráðherra á þessum tíma, Ólafslögum sem svo eru kölluð, nr. 13/1979 - þau fela í vissum skilningi í sér ákveðna viðurkenningu á því að innviðir þjóðfélagsins voru ófullburða í fjármálalegu tilliti. Við höfðum ekki fjármálamarkaði. Við höfum ekki þessar fjölbreytilegu fjármálastofnanir. Seðlabankinn hafði enga stefnu í peningamálum sem gæti risið undir því nafni, o.s.frv. Sú nútímahagstjórn sem nú er stunduð var bara til í framtíðinni. Hún var til ekki þá. Þess vegna er ég að rifja þetta upp, herra forseti, að svo sérkennilegt er hvað þetta kerfi, sem er sett upp við allt aðrar þjóðfélagslegar aðstæður en við búum við núna, allt annað skipulag í efnahags- og atvinnumálum en við búum við, skuli hafa grafið sig svona djúpt að það er eins og að ætla sér að klífa þrítugan hamarinn að reyna að hrófla við því. Hér er gerð ein tilraun af hv. flutningsmanni og meðflytjendum hans til að taka á einum þætti í verðtryggingarkerfinu, sem er húsnæðisliðurinn. Ég ætla nú að fjalla um þann þátt í nokkrum orðum. Við mælingar á verðlagi víða um heim er ástundað að meta húsnæðið sem einn lið, þ.e. notkun á húsnæði. Það er engin samræmd formúla til um það. Þó að menn hafi á vettvangi hagstofa haft mikið samstarf sín á milli, og þar á meðal er Eurostat, hagstofa Evrópusambandsins, hefur ekki tekist að búa til formúlu sem menn eru almennt sammála um í þessum efnum. En við erum hér með alveg sérhannaða útgáfu. Hún er þannig að þau vandamál sem við höfum átt við að etja í húsnæðismálum með ónógu framboði af húsnæði, sem stafar af ýmsum ástæðum eins og menn þekkja, þar á meðal stefnu mikilvægra og stórra sveitarfélaga í lóðamálum, rata inn í þennan húsnæðislið. Og þessi vandamál hafa verðhækkanir í för með sér. Þau rata inn í húsnæðisliðinn. Húsnæðisliðurinn hefur á undanförnum misserum hækkað svo mikið og vegið svo þungt í vísitölunni að þótt almennt verðlag í landinu hafi farið hjaðnandi samkvæmt viðurkenndum mælingum Hagstofu Íslands er þessi liður svo sterkur inni í þessari vísitölu að fólk sem er með verðtryggð lán ætti auðvitað að njóta þessarar þróunar í verðlagsmálum. Nei, liðurinn hækkar vísitöluna að öllu samanlögðu. Ef við reiknum hækkunina ofan á þær tölur sem best eru þekktar um hver fjárhæð útistandandi lána til húsnæðiskaupa er, þá mælist hækkunin í tugum milljarða á ári. Hvað eru tugir milljarða? Hver veit það? Aflaverðmæti þorsks á Íslandsmiðum á einu ári eru tugir milljarða. Þannig að það er fjárhæð sem er bara lögð mekanískt og sjálfvirkt ofan á lán heimilanna. Að sama skapi eignast þessar fjármálastofnanir, hverju nafni sem nefnast, þessar nýju kröfur. Það rifjar upp fyrir mér, herra forseti, að fyrir jólin var ríkisstjórnin að rækja hér einhver markmið í loftslagsmálum af því að hún er búin gera samning úti í París um loftslagsmál. Liður í því að gæta að loftslaginu er að hækka um 50% eitthvað sem heitir kolefnisgjald sem leggst á bensín og dísil og eitthvað. Gjald á bensíni hækkaði því úr 5,50 kr. á lítrann upp í 8,25 á lítrann. Bíðum við, hvað þýðir það? Það þýðir hækkun á vísitölunni, að vísu ekki mikla. En þessi lánaflokkur er svo gífurlega stór að jafnvel svona lítil breyting sem mælist í öðrum eða þriðja aukastaf hækkar lán heimilanna um á að giska 500 millj. kr. Það er hálfur milljarður. Að sama skapi hækka kröfur þessara lánastofnana á heimilin um 500 millj. kr. En hvað hafa þessar lánastofnanir unnið til að verðskulda það að þær eignist nýjar kröfur á blásaklaust fólk, heimili upp á 500 milljónir kr.? Og að baki kröfum þessara fjármálastofnana, sem kunna að vera ágætar, er samanlagt afl íslenska réttarkerfisins. Menn þekkja það frá umliðnum árum hvað það afl er mikið og hvaða afleiðingar það getur haft ef fólk getur ekki staðið í skilum. Þannig að þið sjáið af þessu litla dæmi hvað þetta kerfi hefur leiðst út í algjörar og fullkomnar ógöngur. Menn þekkja þessi sjónarmið. Menn vita þetta. Búið er að ræða þetta svo mikið á opinberum vettvangi. Menn vita að það er ójafnt gefið, að annar aðilinn í samningssambandinu og alltaf sá veikari, lántakinn, gagnvart hinum sterkari, sem er lánveitandinn, tekur á sig alla áhættu af verðbreytingum af hvaða toga sem þær kunna að vera runnar. Hvað er merkir það á íslensku? Það þýðir að lántakinn gefur út kaskótryggingu fyrir stofnunina þess efnis að hvaða breyting sem verður til hækkunar á verðlagi, hvort sem hún er af innlendum toga, erlendum toga, vegna náttúruhamfara, vegna hagstjórnarmistaka, vegna uppskerubrests í Brasilíu, hvað sem er; þá borgar lántakinn kaskótryggingu. Það er alveg sama. Það spyr enginn um það. Og hann borgar líka ef ríkisstjórnin ætlar að fylgja eftir markmiðum sínum í loftslagsmálum. Þannig að það er altrygging sem þessi lántaki, sem er bara venjulegur einstaklingur, heimili, tekur á sig og hann á að borga þessari fjármálastofnun ef eitthvað hreyfist, alveg sama hvað það er mikið eða lítið í áttina til hækkunar í verðlagi, hann skal borga. Það er enginn greinarmunur gerður á því af hvaða toga þessar hækkanir eru. Hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi að það væri kannski rétt að draga út gjaldskrár og skatta, ég býst við að hann hafi átt við óbeina skatta. Það er ágæt ábending og ákaflega góðra gjalda verð. En eins og margoft hefur verið bent á, af hverju skyldi það varða einhverja aðila í samningssambandi um lánsfé hvort einhver hækkar gjaldskrá hjá einhverri opinberri stofnun? Af hverju ætti það að snerta þennan lánasamning og þá um leið alla lánasamninga af því tagi í landinu? Af hverju á það að snerta aðila að lánasamningi ef ríkisstjórnin ákveður að hækka kolefnisgjald eða ef ríkisstjórnin ákveður að hækka bensín eða áfengi og tóbak af því að það vantar einhverja peninga í einhver þörf og góð málefni í landinu? Af hverju á það að skipta einhverju máli fyrir þá aðila sem eiga saman í lánaviðskiptum? Þetta er náttúrlega svo fráleitt. En það er alveg sama hversu oft hefur verið bent á þetta og búið er að benda á þetta aftur og aftur á umliðnum árum. En það er alveg sama, það eina sem mætir öllum þessum sjónarmiðum sem ég leyfi mér að nefna hérna, þessari misskiptingu á áhættu, þessu fyrirkomulagi er að annar aðili lánasamnings eigi að bæta hinum það upp að skattahækkun verði í landinu, eins og annar aðili lánasamnings eigi að borga skattana fyrir einhvern annan. Síðan er náttúrlega það sem margoft hefur verið bent á að þessi samningur er í eðli sínu flókinn, hann samanstendur af tveimur samningum. Hann samanstendur af láni sem er sérhannað, eins og við þekkjum, ágætu tilheyrendur, og hins vegar af verðtryggingarfyrirkomulaginu sem er af því tagi sem menn nefna gjarnan afleiðu í fjármálaviðskiptum. Svo er lagt á venjulegt fólk að skilja þetta. Og það ber ábyrgð á þessu með hverju? Með eignum sínum og með sínu aflahæfi því að eru þekkt dæmi um að eignir eru hirtar af fólki og svo á það að borga af tekjum sínum árum saman eftir það. Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað hafa lengri tíma en ég hlýt að virða hér tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni prýðisgóða ræðu. Ég þakka honum kærlega fyrir að fara yfir þetta sögulega yfirlit sem hann gerði svo vel í ræðunni. Auðvitað er það alveg laukrétt sem hv. þingmaður segir, að nú séu hér uppi og búnar að vera um þó nokkra hríð allt aðrar aðstæður í efnahagsmálum en voru þegar verðtrygging var upphaflega sett á. Sú var tíðin eins og við þekkjum sem erum aðeins eldri hér inni að ef það varð frostnótt í Suður-Ameríku hækkaði kaffi og þá hækkaði verðið á klippingunni hjá hárskeranum og lán landsmanna hækkuðu. Þetta er ekki boðlegt. Mig langaði hins vegar aðeins að spyrja hv. þingmann um eitt þar sem ég horfi utan frá inn í fjármálakerfið á Íslandi sem heild. Ég hef haft á tilfinningunni um nokkurra ára bil að bankakerfið sé orðið háð því að hér sé verðtrygging á lánum. Og ekki bara bankakerfið, ég man eftir að þegar fyrstu hugmyndir komu fram um að afleggja verðtryggingu á lánum, þ.e. á háværan hátt fyrir fimm árum eða þar um bil, að Seðlabanki Íslands reis upp á afturlappirnar og gaf það út að það væri aldeilis alveg ómögulegt að rífa verðtryggingu af lánum. Mig langaði aðeins til að spyrja hv. þingmann: Er hann sammála mér um að fjármálakerfi landsmanna alveg upp í Seðlabanka reiði sig á það í sínum ákvörðunum og rekstri að hér sé og verði verðtrygging?
Herra forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er kannski erfitt að gefa út algildar fullyrðingar um þetta en þó er ekki annað að sjá en að til að mynda fyrir viðskiptabankana sem hafa svokallaðan jákvæðan verðtryggingarjöfnuð - fyrirgefið hvað þetta er vond íslenska, þetta þýðir bara að þau eiga meira af verðtryggðum eignum en þau skulda verðtryggt þannig að hækki vísitalan streyma peningarnir inn til þeirra og hækki vísitalan hækka náttúrlega kröfur þeirra að sama skapi og þetta er alveg fyrirhafnarlaust. Þeir þurfa ekki að gera neitt, þetta bara kemur. Af því að hér er guðfræðimenntaður maður í salnum segi ég: Þetta kemur eins og manna af himnum. [[Hlátur í þingsal.]] Síðan er á það að líta að ég held að það megi alveg segja að þetta hafi víðtækari tengingar. Menn segja sem svo: Verðtrygging er eitt, svo geta menn fengið fasta vexti hjá bönkunum, en það er ekki eins og við búum við mikla samkeppni í þessum efnum. Menn læra það í viðskiptafræði og hagfræði á fyrsta misseri að þegar þannig háttar til að kannski eru ekki nema þrír aðilar að meginstofni til sem bjóða tiltekna þjónustu er mönnum kennt að það heitir fákeppni. Menn átta sig fljótt á því að við slíkar aðstæður, jafnvel án þess að það séu nein sérstök formleg samtöl eða samskipti eða samningar, er bara gagnkvæmur skilningur á því hvernig hlutirnir eiga að vera. Kannski hafa bankarnir svo mikinn hag af því að vera með verðtryggð lán að þess mætti geta sér til að þeir hafi verðlagt og haft föstu vextina hærri en svo að fólkið vilji taka þessi lán og flýi þess vegna í hina lægri vexti [[Forseti hringir.]]sem eru á hinum verðtryggðu lánum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég skynja að við erum samherjar í því máli að vera á móti því óréttlæti sem birtist í því að annar aðili lánasamnings skuli bera alla áhættu af honum en hinn aðilinn, eins og hér kom fram, mokar inn peningum í bílhlössum. Nú hefur komið fram, eins og hv. þingmaður sagði, að fólk hefur hrakist í að taka verðtryggð lán af því að greiðslubyrðin er lægri. Menn hafa sagt: Það er erfiðara að taka hér lán með föstum vöxtum, óverðtryggðum bankavöxtum, vegna þess að greiðslubyrðin er allt of mikil. Þá er spurningin þessi: Myndast ekki eða gætu ekki myndast við þetta skref, ef stigið verður, þær aðstæður að hægt verði í stað þess að verðbætur bætist við höfuðstól hverju sinni að greiða verðbæturnar upp samhliða vöxtum við hverja afborgun eins og um óverðtryggt lán væri að ræða? Ég tel nokkuð einboðið við lauslega athugun að við þessa breytingu myndi greiðslubyrði lækka. Ég fór í ræðu minni áðan yfir mismuninn á mælingum með húsnæðislið og ekki húsnæðislið sem munaði 50 milljörðum í fyrra. Hvert heimili á landinu munar um á milli 400.000 og 500.000 kr. þannig að mig langar að vita hvort hv. þingmaður sé mér sammála um að með þessu myndist sá möguleiki að við gætum farið að greiða þessi lán niður hraðar og öruggar en fyrr.
Herra forseti. Það er svolítið merkilegt til þess að hugsa að við séum að ræða hérna um fjármögnun á íbúðarkaupum og húsbyggingum, sem sagt hvernig venjuleg fjölskylda getur fjármagnað heimili sitt. Að ekki skuli vera hægt að ræða það öðruvísi en að vera á háu þekkingarplani um verðlagsvísitölur, reikniformúlur og slíkt er fyrirkomulag sem ekkert land býður sínu fólki upp á. Þessi umræða gæti ekki farið fram annars staðar en hér, það er algjörlega óhugsandi. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að taka mér í munn orð sem við höfum öll heyrt: Ég á mér draum. Ég á mér þann draum í þessum efnum að okkur takist að draga Ísland inn í hóp vestrænna ríkja, bara í hóp með nágrannaríkjum okkar. Haldið þið ekki að Norðmenn fylgist með frændum sínum á Íslandi, hvað þeir eru klárir í fjármálum, að þeir séu búnir að finna upp verðtryggingu? Haldið þið að þeir myndu ekki taka hana upp ef þeir væru sannfærðir um að þetta væri snjallt? Við erum alltaf að sannfæra okkur sjálf um að við getum ekki losað okkur við þetta af því að hérna séu svo miklar sveiflur í genginu og öllu því. En við hvaða aðstæður búa þeir? Þeir eru með olíukrónu sem sveiflast um tugi prósenta - og eru þeir að taka upp verðtryggingu? Ég held ekki.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu og ég held að það sé vel þess virði að hvetja fólk til þess að finna þessa ræðu og hlusta á hana á alheimsnetinu, ef má orða það þannig. Það er tvennt eða þrennt sem mig langar að velta upp við hv. þingmann. Hér kom hv. þingmaður Óli Björn Kárason í andsvar við flutningsmann þessarar ágætu tillögu og velti fyrir sér vaxtahækkun, hvort þessar breytingar myndu ekki leiða af sér að vextir myndu einfaldlega hækka. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverja skoðun á þessu. Nú hefur hann lýst því ágætlega að verðtrygging sé fyrst og fremst eins og belti og axlabönd og smekkur og allt sem hægt er að hafa fyrir lánveitandann og því vaknar sú spurning hvort þessar áhyggjur hv. þm. Óla Björns Kárasonar séu óþarfar. Mig langar líka að rifja upp með hv. þingmanni að þegar hrunið varð þá fóru menn í það að verja sparifé af öllu afli, sem betur fer, hárrétt aðgerð, og á sama tíma var skipuð nefnd að mig minnir undir forsæti forseta Alþýðusambands Íslands á þeim tíma. Það tók hana örskamma stund að komast að því að það væri ekkert hægt að gera varðandi lántakendur. Það var ekkert hægt að gera fyrir þá sem skulduðu á þessum tíma í hruninu. Það var ekki hægt að aftengja vísitöluna neitt. Eftir sátu skuldarar og við þekkjum svo framhaldið. Hv. þingmaður nefndi það reyndar ágætlega í sinni ræðu varðandi hag lánveitanda af því þegar vísitölulánin hækka og milljarðarnir streyma bara inn af himnum ofan. Ég velti fyrir mér: Hvernig stendur á því að það eru svona gríðarlega sterkir aðilar þarna úti sem verja þetta kerfi með kjafti og klóm? Ég fæ ekki betur séð en að það séu t.d. Alþýðusamband Íslands, vinnuveitendur, lífeyrissjóðir. Er það vegna þess eins og hv. þingmaður lýsti kannski í byrjun ræðu sinnar að þetta er orðið svo samansúrrað inn í okkar kerfi að menn þekki ekkert annað?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og góð orð. Ég held að það sé alveg rétt að þetta sé náttúrlega ákaflega þægilegt fyrir þá aðila sem hann nefndi undir lok ræðu sinnar. Vandamálið er að ef við t.d. lítum á lífeyrissjóðina er verkefnið upp á framtíðina að gera að auka hlut lífeyrissjóðanna í erlendum eignum, rétt eins og norski sjóðurinn. Síðast þegar ég fletti því upp átti hann engar eignir innan landamæra Noregs þannig að það sjónarmið hlýtur að vega þyngra með tímanum. Kannski höfum við samt ekki efni á að bíða eftir því. Það er auðvitað eðlilegt að spurt sé hvort vextir kunni að hækka ef húsnæðisliðurinn yrði bara klipptur út eins og gert er ráð fyrir í því frumvarpi sem hér er til umræðu. Hvað í þeirri stöðu sem er uppi á fjármálamarkaði girðir fyrir það að þeir aðilar sem ástunda þessar lánveitingar hækki vexti? Talandi um vexti á verðtryggðum lánum, þetta eru vextir á láni þar sem lántakandinn er búinn að gefa út ókeypis kaskótryggingu, eins og ég nefndi í ræðu minni, gegn öllum verðhækkunum en svo má hann í ofanálag borga fyrir að veita þessa kaskótryggingu. Hann er búinn að lofa að tryggja höfuðstólinn gegn öllum verðbreytingum. Þetta er gífurlega sterkt og víðtækt loforð, svo víðtækt að það stappar nærri því að það kippi fjárhagslegu sjálfstæði undan fótum þess manns sem veitir slíkt loforð, eins og ég rakti í ræðu minni þegar ég talaði m.a. um aflahæfi. [[Forseti hringir.]]Ég hef áhyggjur af samkeppnisskilyrðum hvað þetta varðar.
Virðulegur forseti. Það er gríðarlega mikilvægt að við ræðum einmitt líka þá þróun sem orðið hefur frá því að hin svokölluðu Ólafslög voru sett, hvernig fjármálamarkaðir og annað hefur þróast. Gleymum því ekki að um tíma voru laun líka vísitölutengd sem síðan var kippt úr sambandi. Það sem um er að ræða hér er að í rauninni er ekki verið að leggja niður neinar vísitölutengingar, það er verið að leggja til að vísitöluútreikningum sé breytt, þ.e. að fasteignin fari út en áfram sé samt ákveðinn rekstrarkostnaður og slíkt við húsnæðið sem sé inni í vísitölunni. Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður getur munað það með mér ef horft er yfir ákveðið tímabil - ég man ekki alveg hvað tímabil en ef við horfum svolítið aftur á bak í tíma og vísitalan er reiknuð með sama hætti og gert er víða í Evrópu, í Danmörku svo dæmi sé tekið, var í rauninni verðhjöðnun þegar kom að þróun vísitölu á markaði. Það er neikvætt. Mig minnir endilega að ég hafi séð einhverjar tölur um þetta og útreikninga hjá hv. flutningsmanni þessarar tillögu ekki alls fyrir löngu. Það er sláandi hversu mikil áhrif þetta hefur inn í okkar samfélag, á útreikninga og þá jafnframt stöðu heimilanna. Einhvern veginn finnst mér eins og að í dag hafi þeir hv. þingmenn sem hér hafa talað í ræðu lýst frekar sjúku kerfi, kerfi sem heimilin standa undir meðan þeir sem veita fólkinu fyrirgreiðsluna sitja og fitna án þess að hafa nokkurn skapaðan hlut fyrir málunum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni. Ég leyfi mér að taka upp orð hans: sjúkt kerfi. Þetta kerfi er sjúkt, það er sjúkt. Það byggist á styrkleikamun á milli aðila og það byggist á skorti á samkeppni á markaði. Ef höldum aðeins áfram með þá hugsun sem ég nefndi áðan, ef við setjum okkur í hóp vestrænna þjóða og nágrannaþjóða okkar og lítum á aðstæður eins og í Danmörku þá tekur fólk þar húsnæðislán með innan við 2% vöxtum. Það liggur alveg fyrir og - ja, mér liggur við að segja að hvaða barn á seinni árum grunnskóla geti reiknað það út úr einfaldri formúlu hvað það á að borga af þessu láni fyrir hvern einasta gjalddaga þess. Það er alger fyrirsjáanleiki, það er alveg klárt. En hér veit ekki nokkur maður neitt. Síðan er annað, og taki menn eftir þessu, þ.e. að vaxtamyndun á óverðtryggðu láni - við erum hér með markað þar sem vextir myndast í einhverjum markaðsviðskiptum. Það gera þeir erlendis og við höfum samanburð við vexti annars staðar. En þessir verðtryggðu vextir sem svo eru nefndir eru án alls samhengis við umheiminn. Við höfum engan samanburð vegna þess að slík vaxtamyndun þekkist ekki á almennum lánum. Ríkissjóður gefur auðvitað út skuldabréf með einhverjum ákvæðum, en að það sé markaðsverðmyndun um þetta. Við erum því hér með verðtryggða vexti sem eiga enga raunhæfa markaðsmyndun að baki sér.
Virðulegur forseti. Árið 2013 hófst vinna við umfangsmiklar aðgerðir í efnahagsmálum, aðgerðir sem aldrei höfðu verið reyndar áður og voru fyrir vikið umdeildar. Málið snerist líka um gríðarlega hagsmuni ríkisins annars vegar og hins vegar um aðila sem stefndu á að hagnast gríðarlega á bankahruninu, aðila sem þekktir eru fyrir að ganga hart fram við að hámarka ávinning sinn. Þessu fylgdu mikil átök en stjórnvöld brugðust við með því að sýna pólitíska festu. Aðgerðirnar snerust ekki hvað síst um að snúa við dæminu frá 2009–2010 þegar bankakerfi landsins var afhent vogunarsjóðum. Þegar áformunum var hrint í framkvæmd 2015 var útlistað hvernig þau ættu að ganga fyrir sig skref fyrir skref. Þetta var heildarplan. Verkefnið heppnaðist vel, svo vel að það stuðlaði að meiri og hraðari efnahagslegum viðsnúningi en dæmi eru um annars staðar. En um mitt ár 2016 kom hökt í framkvæmdina. Gjaldeyrisútboðum sem áttu að leysa snjóhengjuvandann svokallaða var ítrekað frestað og breytt, m.a. að kröfu vogunarsjóða. Af því hlaust skaði sem nemur tugum milljarða. Í upphafi árs 2017 kom svo í ljós að algjör U-beygja hafði verið tekin í málinu. Ráðherrar sendu frá sér tilkynningu til að fagna því að vogunarsjóðir hefðu selt sjálfum sér stóran hluta í Arion banka, banka sem var óbeint í eigu ríkisins, og farið með því á svig við markmið stöðugleikaskilyrðanna, aðilar sem teljast ekki einu sinni hæfir eigendur fjármálafyrirtækja og starfa á undanþágu. Vinstri stjórnin afhenti vogunarsjóðum bankana, stjórnin sem tók við endurheimti þá vegna almannahagsmuna, en nú hefur dæmið snúist við aftur. Nú þegar vogunarsjóðirnir draga svo upp samkomulag frá fyrsta ári vinstri stjórnarinnar, samkomulag sem þeir höfðu ekki staðið við, hvert er þá svar stjórnvalda? Gaman að sjá ykkur, velkomnir aftur til 2009. Ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni haft fyrir því að ná yfirsýn yfir málefni Arion banka. Fyrir vikið hafa ráðherrar ítrekað farið með rangt mál í ræðustól Alþingis og m.a. fullyrt að ríkið ætti ekki forkaupsrétt í bankanum, ólíkt því sem nú hefur verið staðfest. Þótt málefni fjármálakerfisins séu búin að vera stærsta viðfangsefni stjórnmálanna í áratug er ríkisstjórnin algjörlega stefnulaus í málaflokknum. Það á víst að skrifa hvítbók. Hún á að birtast einhvern tímann seinna og þá á að byrja að spá í málið. Yfirleitt er hvítbók skrifuð í nafni ráðherra en nú á hópur fólks að vinna að því á kvöldin og um helgar að undirbúa að stjórnin geti byrjað að móta sér stefnu. Á meðan taka vogunarsjóðirnir völdin með velþóknun og jafnvel hjálp stjórnvalda. Ríkisstjórnin kemur af fjöllum. Hún hefur ekki hugmynd um hvers vegna ríkið þurfti að veita leyfi fyrir sölu Arion banka og hún hafði ekki hugmynd um forkaupsrétt ríkisins. En þegar kemur að kröfum vogunarsjóðanna hamra stjórnvöld á því að hann sé einhliða, ótvíræður og fortakslaus. Sjóðirnir hefðu hins vegar aldrei ákveðið að láta bankann sem ríkið átti óbeint kaupa fyrir sig 13% hlutinn sem ríkið átti beint nema vegna þess að stjórnvöld voru búin að gefa allt hitt eftir og missa tökin á atburðarásinni. Nokkrum dögum, jafnvel nokkrum klukkutímum, eftir að ríkisstjórnin batt rauða slaufu utan um 13% hlut ríkisins í bankanum og afhenti vogunarsjóðunum upplýstu ráðgjafar þeirra að hægt væri að greiða um 80 milljarða út úr bankanum í arð og um leið var staðfest að dótturfélög bankans væru mun meira virði en gert var ráð fyrir. Nú má gera ráð fyrir að arður verði greiddur út, dótturfélög seld og bankinn skráður á markað í haust. Á meðan bíður ríkisstjórnin eftir hvítbókinni. Það getur tekið mörg ár að koma á eðlilegu eignarhaldi Arion banka í stað sjóðanna sem eru þar á undanþágu. Eitt það sérkennilegasta sem hæstv. forsætisráðherra hefur sagt um mál Arion banka er að sjóðirnir hafi getað selt sér bankann vegna þess að það hafi verið gluggi í stöðugleikaskilyrðunum. Það er ekki rétt. Það var enginn gluggi, en það voru dyr. En dyrnar voru læstar. Það hefði verið hægt að opna þær, t.d. ef bankinn væri seldur til erlends viðskiptabanka sem væri til þess fallinn að bæta bankakerfið. Ríkisstjórnin afhenti hins vegar vogunarsjóðunum lyklana. Þeir gengu í bæinn og vísuðu ríkisstjórninni út í kuldann og þar stendur hún nú stefnulaus og bíður eftir hvítbókinni.
Frú forseti. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fer hér mikinn yfir því að núverandi ríkisstjórn viti lítið í sinn haus. Ég held að ég sjái mig knúna til þess að rifja upp fyrir hv. þingmanni hans eigin gjörðir þegar hann gegndi embætti forsætisráðherra í stöðugleikasamningunum og raunar forsögu þeirra. Það er oft þannig hjá hv. þingmanni að hann kýs að láta söguna alltaf byrji á árinu 0, alveg sama hvað hefur gerst á undan. Það er auðvitað ekki þannig og það veit hv. þingmaður vel. Ég þekki hann nógu vel til þess að ég veit að hann veit þetta allt nákvæmlega. Jú, það er rétt að það var gert hluthafasamkomulag 2009. Það hefur margítrekað komið fram og öllum hér inni verið það ljóst enda var það borið til samþykktar Alþingis 2010 og staðfest við samþykkt Alþingis 2012 í tíð þáverandi ríkisstjórnar. Ávöxtunin af þessu hluthafasamkomulagi er raunar ansi hreint góð og ef við berum saman við það sem íslenska ríkið setti inn við endurreisn Arion banka miðað við það sem önnur evrópsk ríki settu inn í fjármálakerfið á sama tíma, á þessum krepputíma, er þetta góð ávöxtun, tæplega 11% ávöxtun ríkisins á ári frá árinu 2009. Ég myndi því segja að sú ríkisstjórn sem þá sat hafi hagað sér skynsamlega og gert rétt í því að verja hagsmuni almennings af því að hv. þingmanni verður tíðrætt um hagsmuni almennings. Ríkið heldur á skuldabréfi útgerðarinnar í Kaupþingi með veði í hlutabréfum Arion banka og þar til skuldabréfið er fullgreitt fer söluandvirði hlutans sem Kaupþing átti í bankanum í janúar 2016 til niðurgreiðslu skuldabréfsins. Hið sama gildir um arðgreiðslur til Kaupþings frá Arion banka sem eiga sér stað í tengslum við fyrirhugaða sölu á hlutum Kaupþings í bankanum. Hefði verið hægt að fara einhverja aðra leið? Ja, ég spyr: Af hverju fór þá hv. þingmaður ekki aðra leið þegar hann hafði tækifæri til í ríkisstjórn? Honum hefði verið í lófa lagið að fara sömu leið með Arion banka og farin var með Íslandsbanka sem var tekinn yfir af ríkinu en ákveðið að fara aðra leið með Arion banka. Það var ólík aðferðafræði og í raun og veru eru það stöðugleikasamningarnir sem þrýsta á um að farið sé í sölu á Arion banka því að það eru ákveðin tímamörk á uppgreiðslu skuldabréfsins sem miðast við janúar 2019. Það var hins vegar ákvörðun ríkisstjórnar hv. þingmanns að ríkið myndi eignast Íslandsbanka, halda eignarhlut sínum í Arion banka en á móti fengið ríkið forkaupsrétt á hlutum í Arion banka og afkomuskiptasamning, við skulum ekki gleyma því, sem tryggir ríkissjóði vaxandi hlutdeild í söluandvirði bankans eftir því sem söluverð er hærra. Ég átta mig ekki á því hvort hv. þingmaður var að vísa í mig þegar hann sagði að enginn forkaupsréttur væri til staðar. Það er ekki svo. Það hef ég aldrei sagt. Forkaupsréttur er skrifaðar inn í stöðugleikasamkomulagið. Ég fór hins vegar yfir það í ræðu og orðaskiptum við hv. þingmann á dögunum að þessi forkaupsréttur hefur ekki virkjast hingað til því að hann miðast við gengið 0,8. Yfir það var farið, ekki bara af þáverandi ríkisstjórn þegar seldir voru hlutir í bankanum, heldur líka af hv. efnahags- og viðskiptanefnd og niðurstaðan varð sú að forkaupsrétturinn hefði ekki virkjast. Hins vegar er búið að þvæla hér heilmikið fram og til baka og því haldið fram að forkaupsrétturinn hafi virkjast en ekki verið nýttur. Í ákvæðum stöðugleikasamkomulagsins er síðan kveðið á um að fari bankinn í skráningu í hlutafjárútboði sé forkaupsrétturinn aðlagaður sama stöðugleikasamkomulagi og hv. þingmaður stóð fyrir á sínum tíma. Ég vil bara segja hér að ég tel að hv. þingmaður hafi staðið sig vel í þessum málum þegar hann gegndi embætti forsætisráðherra. Ég tel raunar að fyrri ríkisstjórn hafi gert það líka. Ég tel að allt frá 2009 hafi setið ríkisstjórnir sem hafa haft hagsmuni almennings að leiðarljósi, að samningarnir, hvort sem er hluthafasamkomulagið frá árinu 2009 eða stöðugleikasamningarnir frá árunum 2015 og 2016, hafi reynst ríkissjóði hagfelldir. Ég hefði haldið að hv. þingmaður horfði allglaður á þá staðreynd að stöðugleikasamkomulagið - og nota bene, við gerð þess er beinlínis sett viðbótarákvæði við hluthafasamkomulagið frá 2009 þannig að þá var mönnum sömuleiðis í lófa lagið að breyta því samkomulagi ef vilji hefði staðið til þess. Þá er gerður þessi afkomuskiptasamningur sem mér finnst mikilvægt að halda til haga, þ.e. annars vegar fara arðgreiðslur inn á skuldabréf ríkisins og hins vegar skiptast söluverðmæti eftir því hvert endanlegt söluverð bankans og eigna hans verður. Hér hefur líka mikið verið rætt um arðgreiðslur út úr bankanum og að hægt sé að tæma hann með arðgreiðslum út úr honum en afkomuskiptasamningurinn sem ríkisstjórn hv. þingmanns gerði tryggir að ríkið fái sinn hlut í þeim arðgreiðslum líka. Ég hefði haldið að hér hefði verið vel haldið á málum og allt lítur út fyrir að ríkið geti fengið allt að 150 milljarða út úr því framlagi sem ríkið setti á sínum tíma, árið 2009, í gegnum hluthafasamkomulagið. Ég hefði haldið að við hv. þingmaður ættum að samfagna hér góðum árangri ríkisstjórna í gegnum tíðina í því að tryggja hag almennings [[Forseti hringir.]]í endurreisn fjármálakerfisins.
Frú forseti. Söluferli Arion banka er óskýrt og framtíðarsýn bankastarfseminnar óljós. Ferlið ýtir undir tortryggni og vantraust. Ég nefni í fyrsta lagi það að fyrrverandi aðstoðarmaður hæstv. fjármálaráðherra hafi verið beggja vegna borðsins, fyrst við hönnun skilyrða og síðan við að aðstoða kröfuhafana við að koma sem best frá þeim skilyrðum. Það er öllum ljóst að þeir sem unnu að stöðugleikaskilyrðunum í tíð ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar höfðu aðgang að trúnaðarupplýsingum sem varða hag íslenska ríkisins. Það er því ekkert annað en hneyksli að í ráðningarsamningi hafi hæstv. fjármálaráðherra ekki gert þá kröfu að þeir sem unnu fyrir hann að þessu verki færu ekki að vinna fyrir kröfuhafana á meðan verið væri að uppfylla skilyrðin. Í öðru lagi var sú ákvörðun að fara aðra leið með Arion banka en hina bankana tekin að kröfu Sjálfstæðismanna, að sögn fyrrum samstarfsmanna formanns Sjálfstæðisflokksins. Sporin hræða þegar kemur að fjármálakerfinu og aðkomu Sjálfstæðismanna að sölu banka. Í þriðja lagi eru kröfuhafarnir í þeirri stöðu að þeir geta ráðið verðinu á hlutum í bankanum og stillt því þannig að ríkið eigi ekki forkaupsrétt. Passað er upp á verð og dagsetningar kaupsamninga og þetta kemur í veg fyrir það að forkaupsréttur ríkisins virkist. Og svo virðist að annan mögulegan ávinning ríkisins hafi kröfuhafarnir einnig í hendi sér. Fyrir þetta var ekki girt í samningunum um stöðugleikaskilyrðin. Allt ferlið þarf að vera gegnsætt og opið en það er það ekki. Við vitum ekki hverjir eiga vogunarsjóðina eða hverjir munu eiga og stýra þessum stóra kerfislega mikilvæga banka á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég eiginlega áttaði mig ekki almennilega á því af hverju upphafsmaður þessarar umræðu talaði eins og hann talaði. Hann á hvað mestan heiður af því hvað allt hefur vel gengið í þessum málum með þessa banka alla saman. Það sem skiptir okkur máli eru auðvitað hagsmunir almennings og áhættan. Við höfum náð ótrúlegum árangri, ekki síst vegna þess að ríkisstjórn sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson stýrði fór í þetta ferli og sem betur fer minnkaði áhættuna með því að taka ekki báða bankana sem framlag, stöðugleikaframlag, heldur bara annan bankanna, Íslandsbanka, og ekki þennan, og tryggja svo í bak og fyrir með afkomuskiptasamningi að ef einhver sérstakur hagnaður verður umfram, sem við gátum ekki séð, fáum við hlutdeild í þeim hagnaði. Þetta finnst mér algjör snilld sem hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson stóð fyrir auðvitað ásamt fleirum. Sú ríkisstjórn stóð sig frábærlega í þessum málum og náði betri árangri heldur en nokkur gat ímyndað sér. Nú er eiginlega verið að þvæla umræðuna um að við hefðum hugsanlega getað grætt eitthvað meira með því að nýta einhvern forkaupsrétt sem aldrei var virkur. Ég veit ekkert um það. Kannski hefðum við getað grætt meira hefðum við tekið alla áhættuna og keypt bankann eða bara tekið hann til okkar. En mér finnst það ekki áhættunnar virði. Ég held að það hefðu verið stórkostleg mistök. Við erum að fá gífurlega mikla ávöxtun, meiri en við gátum nokkurn tímann vonast til. Nú er umræðan kannski farin að snúast dálítið um það hverjir það eru sem eiga bankann. Eru það vondir eigendur? Ég veit ekkert um það, en við erum þó [[Forseti hringir.]]með það fyrirkomulag að það er ákveðið stjórnvald sem ákveður hvort eigendur uppfylla skilyrði til þess.
Frú forseti. Lengi hefur margan grunað að það sé eitthvað misjafnt í gangi með Arion banka. Leynd hefur ríkt yfir stöðugleikasamningnum og yfir raunverulegum eigendum Arion banka. Enn einu sinni eykur skortur á gagnsæi á tortryggni og leyndarhyggja dregur úr getu samfélagsins til að uppræta innanmein. En eftir mikla yfirlegu beinast áhyggjur Pírata að hættunni á eignaundanskotum eða, með leyfi forseta, „tunelování“ á tékknesku. Hugtakið var fundið upp í Tékklandi á tímum kommúnismans vegna þess að þar var bara daglegt brauð að flytja eignir og hagnað út úr fyrirtækjum í þágu meirihlutaeigenda fyrirtækjanna á kostnað minnihlutaeigenda og skattyfirvalda, eins og ríkasta fólkið í blokkinni fái að hirða allt úr sameigninni án eftirmála. Forseti. Það er galli á stöðugleikasamningnum frá 2015 sem nýta má til þess að hola Arion banka að innan, greiða út arð í formi óskráðra hlutabréfa og skuldabréfa í eigu Arion, bestu bitana á borð við Valitor o.fl. Þegar söluverðmæti bankans er orðið nægilega lítið mun enginn söluhagnaður verða til skiptanna. Þá fær ríkið einfaldlega ekkert í sinn hlut. Og í samningnum er eingöngu talað um arð greiddan í íslenskum krónum. Fleiri fjármálafyrirtæki hafa séð sér svipaðan leik á borði eins og við sjáum núna með útgreiðslu á hlutabréfum Kviku eða frá VÍS. Þetta væri margfaldur þjófnaður frá almenningi á grundvelli gallaðs samnings og hvort sem þetta var vísvitandi eða ekki er mikilvægt núna að huga að björgunaraðgerðum. Þegar arðgreiðslur til tengdra aðila félagsins og hluthafanna eru annars vegar þarf félagið að greiða út reiðufé, laust fé, taka lán, selja eignir til þriðja aðila til að tryggja að hagsmunir kröfuhafa, svo sem lífeyrissjóða, minnihlutaeigenda eða skattyfirvalda, verði ekki fyrir borð bornir. Það þarf bara að setja skilyrði í lögum um að arður sé greiddur í reiðufé en ekki í eignum félagsins. Ég hef lagt fram frumvarp sem snýst um að koma í veg fyrir þessa áhættu með því að takmarka útgreiðslu arðs frá fjármálafyrirtækjum við reiðufé í uppgjörsmynt félagsins. Það er algjört grundvallaratriði núna að það nái fram að ganga.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða hér málefni Arion banka og ég þakka hv. þingmanni og málshefjanda, Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, fyrir þessa umræðu. Eins og kom fram í framsögu hv. þingmanns eru hér vissulega gífurlegir fjárhagslegir hagsmunir í húfi fyrir ríkið. Öllum er það ljóst. Okkar hlutverk er skýrt í þeim efnum, að verja hagsmuni ríkissjóðs og almennings. Þessi umræða gefur tilefni til að meta í víðara samhengi fjármálakerfið í heild í þessum efnum. Hæstv. forsætisráðherra rakti málið mjög glögglega. Það er gott, eins og hefur verið það sem af er umræðunni, að hugsa þetta mál í tímalínu frá 2009. Hæstv. forsætisráðherra fór vel yfir viðbrögð núverandi hæstv. ríkisstjórnar og ríkisstjórna þar á undan þar sem m.a. hv. málshefjandi var í forsæti. Hæstv. forsætisráðherra hrósaði hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir framgöngu hans í því máli, bæði þegar skilyrðin voru sett og gengið frá samningum. Ég get ekki annað en tekið undir það hrós, ég varð vitni að því, og umræðan dregur á engan hátt úr því að hann hefur varið hagsmuni ríkissjóðs. Það er kannski það mikilvægasta í þessu máli og það er það sem við eigum að horfa á. Fyrst er fortakslaus kaupréttur á þeim hlut sem hefur skilað nettótekjum frá 2009 upp á 11,2 milljarða. Maður spyr sig: Hefði verið hægt að taka meiri áhættu? Hvar hefði verið möguleiki á að fara öðruvísi með þann hlut ef við byrjum þar? Mögulega þegar málið var tekið upp í samningum og skilyrði sett? Ég velti því fyrir mér en held svo áfram með [[Forseti hringir.]]þessa tímaröð í seinni ræðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, fyrir að hefja þessa umræðu og gefa mér tækifæri til að koma hingað aftur til að ræða Bankasýslu ríkisins. Ég spurði í morgun hæstv. fjármálaráðherra um Bankasýslu ríkisins og benti á ákvæði 9. gr. laga um Bankasýsluna. Það er rétt að hæstv. forsætisráðherra ræði þetta mál einnig við okkur í þessari umræðu. Ég ætla aftur að lesa 9. gr. laga um Bankasýslu ríkisins sem ber yfirskriftina Lok starfseminnar, með leyfi herra forseta: „Stofnunin skal hafa lokið störfum eigi síðar en fimm árum frá því að hún er sett á fót og verður hún þá lögð niður.“ Gildistaka þessara laga var 20. ágúst 2009. Bankasýsluna átti þá að leggja niður 20. ágúst 2014, en mér skilst að hún sé enn þá starfandi. Af fréttum á heimasíðu hennar ber glögglega á því að hún er að selja banka, skipa í stjórnir banka o.s.frv. Hvað þýðir þetta? Ráðherra svaraði í morgun með því að segja að þetta lýsti þeim áformum að Bankasýslan hefði ákveðinn líftíma. Lýsir þetta einhverjum áformum? Hana skal leggja niður, stendur þar, „og verður hún þá lögð niður“. Eru þetta einhver áform? Þetta getur ekki verið skýrara. Ég ætla bara að benda ykkur á það að að mínu mati ríkir fullkomin óvissa um alla löggerninga sem Bankasýsla ríkisins hefur staðið að frá árinu 2014, þar á meðal sölu Bankasýslunnar á Arion banka í lok febrúar sl. Þetta er bara eins og að leggja á skatta eða refsingar. Ef lögin eru skýr um að þessu ástandi sé lokið leggur maður ekki á skatta. [[Forseti hringir.]]Skattgreiðendurnir myndu ekki samþykkja það og við myndum heldur ekki refsa á grundvelli ákvæðis þar sem gildistíminn væri liðinn.
Herra forseti. Ég þakka þessa áhugaverðu umræðu. Ég er einmitt í hópi þeirra sem kunna hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni sérstakar þakkir fyrir hvernig haldið var á gerð stöðugleikasáttmálans og það hvernig tókst að vinna úr stöðu varðandi bankakerfið og á endanum afnám hafta og að verja hagsmuni ríkisins í þeim efnum. Ég held að það sé alveg óumdeilt að niðurstaða þeirra samninga hafi verið mun betri og hagfelldari fyrir ríkið en menn þorðu almennt að vona á þeim tíma. Ég held að það sem við stöndum frammi fyrir núna sé hins vegar rökrétt framhald af þeim samningum. Ég hef ekki enn séð ástæðu til einhverra sérstakra inngripa af hálfu ríkisins núna. Mér þætti reyndar miklu áhugaverðara að skoða hvernig haldið var á málefnum bankanna 2009 af þáverandi ríkisstjórn. Það var að mínu viti alveg einstakt klúður en sem tókst að mörgu leyti að laga með stöðugleikasáttmálanum á sínum tíma. Það er þó alveg ljóst að ríkisstjórnin gaf frá sér forræði á endurskipulagningu efnahagslífsins á sínum tíma sem er efni í sérstaka umræðu. Ég held hins vegar að það sé engin skynsemi í því á þessum tímapunkti að ríkið leysi til sín þriðja bankann. Ég held að við ættum frekar að vinna að því að selja þá tvo eða a.m.k. drjúgan hluta þeirra tveggja banka sem ríkið á núna. Ég get ekki séð þá tímalínu sem dregin var upp í stöðugleikasáttmálanum með öðrum hætti en að einmitt hafi verið gert ráð fyrir því að að sölu bankans kæmi núna. Í þeirri umræðu virðist líka sem það sé ekkert sérstakt kapphlaup um kaup á bankanum. Raunar hefur gengið frekar illa að selja hann þannig að ég [[Forseti hringir.]]er efins um fullyrðingar um að þarna liggi mikil og dulin verðmæti sem ríkissjóður fari með einhverjum hætti á mis við.
Virðulegur forseti. Ég verð í byrjun ræðu minnar að fá að minna hæstv. forsætisráðherra á það að í byrjun árs 2017, sennilega í mars, ég er ekki með nákvæma dagsetningu, bókaði hún ásamt öðrum þáverandi fulltrúum í minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar mótmæli við því að sýnt hefði verið fram á að forkaupsréttur ríkisins hefði ekki virkjast. Þetta er rifjað hér með upp þannig að því sé haldið til haga. Það er eitt atriði sem ég vil koma sérstaklega inn á á þessum knappa tíma sem var flestum óljóst þar til nýlega, það að ríkissjóður stóð í lánastarfsemi til vogunarsjóða á árunum eftir hrun. Lánastarfsemi var færð í þann búning að um væri að ræða hlutafjáreign í Arion banka upp á 13%, eignarhlut sem var skilgreindur á móti fjárframlagi upp á 9,9 milljarða árið 2009. Hvað kom svo í ljós fyrir rúmum hálfum mánuði þegar kröfuhafar vildu nýta sér kauprétt sem vísað var til í samningi frá 2009, samningi sem má færa rök fyrir að hafi raknað upp við stöðugleikasamningana sem stokkuðu upp spilin í málinu öllu á árinu 2015? Það sem kom í ljós var að um lán væri að ræða, lán til erlendra vogunarsjóða á árinu 2009. Það var hreinlega ótrúlegur gjörningur. Þegar á reyndi fór um uppgjörið eins og um hvern annan lánagerning. Ríkið fékk endurgreiddan höfuðstólinn með vaxtaálagi sem nam 5% álagi á tiltekinn flokk ríkisskuldabréfa og til að undirstrika að um lán væri að ræða var arðgreiðsla sem ríkið hefði fengið vegna eignarhlutarins ítrekað dregin frá uppgjörstölunni. Ég þekki engin dæmi þess að farið hafi verið með uppgjör á hlutabréfaviðskiptum þar sem um var að ræða raunveruleg viðskipti með hlutabréf með viðlíka hætti. Ég verð því að spyrja: Stóð ríkissjóður í sambærilegum lánveitingum til fleiri aðila á árinu 2009 og á árunum þar á eftir? Hvaða heimildir lágu þar að baki og hver tók ákvörðun um þessa lánveitingu og það hvernig hún var framkvæmd? [[Forseti hringir.]] Að endingu vil ég segja: Auðvitað gengur hlutverk okkar út á það hér að verja ýtrustu hagsmuni ríkissjóðs. Það er skylda okkar allra og við verðum að standa í lappirnar hvað það varðar.
Herra forseti. Eins og hér hefur verið rakið grundvallast eignatengsl ríkissjóðs við Arion banka á hluthafasamkomulagi milli ríkisins og bankans sem gert var 3. september haustið 2009. Svo koma stöðugleikasamningarnir sem ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar gerði við kröfuhafa í slitabú bankanna. Bankasýslu ríkisins sem fer með hlut ríkisins var falið að kanna stöðu samkomulagsins með tilliti til kaupréttarins. Niðurstaðan er sú að Kaupskil hafi einhliða, ótvíræðan og fortakslausan samningsbundinn rétt til að kaupa eignarhluta ríkisins í Arion banka. Vangaveltur málshefjanda á borð við þær sem hann hefur sett fram um að fara aðrar leiðir hefðu getað átt við þegar þetta samkomulag var gert en eiga alls ekki við nú. Hann hafði sem sagt tækifæri til að fara aðrar leiðir en kaus að gera það ekki. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson getur auðvitað velt því fyrir sér sjálfur hvort heppilegra hefði verið að önnur leið hefði verið farin við gerð stöðugleikasamkomulags við Arion banka í hans forsætisráðherratíð og greint þingheimi og almenningi frá niðurstöðu sinni ef honum finnst líklegt að þær upplýsingar komi að einhverju gagni. Úr því verður svo sem varla annað en einhvers konar æfingar í sagnfræðilegri óskhyggju því að það sem gert var skiptir máli, en ekki það sem ekki var gert. Núverandi stjórnvöld eru bundin af þeim ráðstöfunum sem gerðar voru og fyrir þau er meginatriðið að standa við gerða samninga og fylgja málum eftir á þann hátt að niðurstaðan verði almenningi hagfelld og það hefur verið gert í hvívetna. Það má vera okkur öllum gleðiefni og vitaskuld einnig málshefjanda að svo vel hefur tekist til við samningagerð vegna fallinna fjármálafyrirtækja og endurreisn íslensks efnahagslífs eftir hrunið að staða þess er nú hreint með ágætum. Samningarnir um fjármögnun ríkisins á Arion banka haustið 2009 og þeir skilmálar sem þá voru settir skila almenningi fjármunum ríkisins aftur með prýðilegri ávöxtun. Stöðugleikaframlög bankans, afkomuskiptasamningur og aðrar eignir sem falla til ríkisins við sölu á bankanum eru einnig mikilla fjármuna virði. Í heild er staða málsins því góð þegar hún er metin út frá hagsmunum almennings.
Herra forseti. Fyrir tæpum áratug gekk Ísland í gegnum eitt stærsta efnahagslega hrun sem nokkur þjóð hefur gengið í gegnum. Ef gjaldþrot íslensku bankanna þriggja væri tekið saman væri um að ræða þriðja stærsta gjaldþrot í sögu Bandaríkjanna. Við erum hér 340 þúsund en Bandaríkjamenn eru 330 milljónir. Tapið sem gjaldþrot íslensku bankanna orsakaði var geigvænlegt og sé það uppreiknað nemur það helmingnum af allri Marshall-aðstoðinni. Þá á ég við Marshall-aðstoð Bandaríkjanna til allrar Evrópu eftir seinni heimsstyrjöld en ekki einungis Marshall-aðstoðina sem hingað barst. Ég þarf ekki að rifja hér upp að Marshall-aðstoðin byggði upp Evrópu úr rústum eins mesta tortímingarstríðs sem mannkynið hefur upplifað. Því segi ég, herra forseti: Sporin hræða. Þau hræða þegar kemur að meiri háttar breytingum á eignarhaldi bankanna. Í sjálfu sér sé ég enga sérstaka ástæðu fyrir ríkið að eiga eignarhlut í Arion banka, hvað þá þegar það er tryggt að íslenska ríkið eigi áfram a.m.k. einn af stóru bönkunum, eins og Landsbankann. Hins vegar þarf söluferli stórra eignarhluta í bönkunum að vera gagnsætt og hafið yfir allan vafa. Það þarf að vera ljóst með hvaða hætti hlutir eru verðmetnir og hvaða samningsskilyrði eru uppfyllt. Það þarf að tryggja að hagsmunir almennings séu ekki fyrir borð bornir á sama tíma og samningar eru virtir. Þá þarf að tryggja að eignarhald á stórum kerfislega mikilvægum bönkum sé með eðlilegum hætti en eignarhald vogunarsjóða sem hafði skammtímagróðasjónarmið að meginmarkmiði er ekki æskilegt að mínu mati. Fjármálafyrirtæki eru ekki eins og hver önnur fyrirtæki og endurspeglar löggjöf okkar það víða. Þess vegna er sérstaklega ánægjulegt að þetta mál muni koma til skoðunar hjá fjárlaganefnd Alþingis að ósk hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Er það vel.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á einni fullyrðingu: Stöðugleikasamningar sem ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, undir forsæti hv. málshefjanda, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, voru bæði pólitískt og efnahagslegt afrek. Þessir samningar voru gerðir seinni hluta árs eða undir lok árs 2015. Gengið var frá þeim í ársbyrjun 2016 og skila þeir okkur líklega um 458 milljörðum í ríkissjóð, mun meira en við reiknuðum með. Virðisaukningin á tveimur árum er 74 milljarðar króna eða svo. Ríkissjóður eignaðist Íslandsbanka sem hluta af stöðugleikaframlagi þrotabús Glitnis. Ríkissjóður gat eignast Arion banka en tekin var ákvörðun, sem var skynsamleg, að draga úr áhættu ríkisins af eignarhaldi á fjármálafyrirtækjum. Ríkissjóður hélt eftir 13% hlut og fékk 84 milljarða skuldabréf og fær síðan allt að 70% hlutdeild í verðmæti söluverðmæti bankans þegar fram líða stundir. Ég fæ ekki betur séð en það hafi verið rétt ákvörðun. Með afkomuskiptasamningnum og öllu öðru töldu stendur ríkissjóður frammi fyrir því að nettótekjur verði um 151 milljarður og jafnvel gott betur, af Arion banka. Stöðugleikasamningarnir sem gerðir voru í ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hafa gjörbreytt stöðu efnahagsmála á Íslandi - gjörbreytt. Ég fullyrði að þeir hafi lagt grunninn að því að við getum sótt hér fram. Við erum að njóta þeirra ávaxta og við höfum séð að samhliða skynsamlegum tökum á rekstri ríkisins höfum við nýtt þessi stöðugleikaframlög til að greiða niður skuldir og vaxtakostnaður ríkisins hefur lækkað um 27–28 milljarða króna á nokkrum árum. Það er afrek og við eigum að hafa það í huga.
Virðulegi forseti. Þegar kemur að þessum umræðuefnum eru oft haldnar ræður með fullyrðingum, stundum með tölum og stundum með orðum og ekki alveg augljóst hvert samhengið er eða hvað það þýðir í fljótu bragði. Þetta eru þannig mál að það þarf oft að kynna sér þau frekar vel. Það þarf oftar en ekki einhverja yfirlegu. Stundum er hreinlega þörf á sérfræðiþekkingu eða í það minnsta þörf á því að fá sérfræðiþekkingu sér til aðstoðar til að finna út úr því hver fjárinn sé í gangi. Slík ferli eru í eðli sínu ógegnsæ og þá er meiri þörf á því heldur en í öðrum málum að við reynum að skapa gegnsæi eftir fremsta megni og þarf að vera meiri skilningur á því og meiri metnaður hjá okkur til þess að veita þetta gegnsæi. Hins vegar hefur mér líka þótt í þessum málum svolítið mikið kallað eftir því að menn sýni svokallaðan kjark eða hugdirfsku eða eitthvað því um líkt, einhver svona karlmennskuleg, rómantísk gildi. Mér hefur sjaldan fundist skortur á því þegar kemur að fjármálum almennt á Íslandi eða annars staðar. Mér finnst meiri skortur á dómgreind og þekkingu. Það er þannig sem mér finnst að við eigum að nálgast þetta frekar en að stinga upp á því að það sé skortur á hugrekki sem geri það að verkum að ríkið hyggst t.d. standa við sína samninga varðandi kauprétt. Það er ekki spurning um hugdirfsku, það er spurning um dómgreind, spurning hvort það sé góð hugmynd eða ekki. Ekki spurning um það hversu hugrakkur maður sé, hversu mikið maður er til í slaginn. Það skiptir máli að fólk taki réttar ákvarðanir og til þess þarf að íhuga hlutina og skilja þá til enda. Ég hef áhyggjur af því að umræðan hérna afvegaleiði frekar en að hún varpi ljósi á hlutina. Umræða eins og þessi er eðlilega smekkfull af tortryggni og ástæðan er sú að það er ærið tilefni til. Sporin hræða. Við þekkjum söguna. Það eru annarlegir hagsmunir víða í okkar samfélagi, það er bara þannig. Við eigum ekki að láta eins og það geti einhvern veginn ekki verið. [[Forseti hringir.]]Það eru spurningar hér. Fyrrverandi aðstoðarmaður hæstv. fjármálaráðherra er núna hinum megin á borðið. Af hverju? [[Forseti hringir.]]Það eru eigendur að kaupa af sjálfum sér. Af hverju? Þeir kaupa 9,99% þegar það þarf 10% til að [[Forseti hringir.]]það verði skoðað hvort þeir séu hæfir. Af hverju? Það eru svör við þessum spurningum, virðulegi forseti, og ekkert þeirra er þægilegt.
Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir fyrir þessa umræðu. Ég lauk fyrri ræðu minni við þann hlut ríkisins sem kom til 2009 og var seldur enda metið að réttur kaupanda væri ótvíræður og fortakslaus og ekkert annað í stöðunni en að standa við þá samninga. Það var metið af Bankasýslu. Þá erum við komin næst í þessari tímaröð að stöðugleikasamningum. Ég tek undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni, þeir gjörbreyttu hér öllum efnahagslegum forsendum. Hv. þingmaður nefndi í heild 458 milljarða, ef ég man rétt. Hluturinn bara af Arion banka í þessu er 139, það kemur fram í fjárstreymisyfirliti sem er birt á vef fjármála- og efnahagsráðuneytis, og hefur farið í að greiða niður skuldir, lækka vaxtabyrði eins og var bundið í lög þá sem var afar skynsamlegt. Þetta hefur gjörbreytt öllu og ber að fagna hversu vel tókst til. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, málshefjandi, var forsætisráðherra í þeirri ríkisstjórn og fær hrósið enda á hann það skilið. Þess vegna verð ég að segja, virðulegi forseti, að eftir framsöguræðu hv. þingmanns fannst mér fremur óskýrt hvaða leið aðra hv. þingmaður hefði viljað fara. Ef við horfum á heildarniðurstöðuna úr þessu Arion banka máli upp á 150 milljarða kr. er það ekki hægt. Það er ekki hægt að segja annað en að þessir samningar hafi verið ríkissjóði hagfelldir.
Virðulegi forseti. Í Arion banka málinu eru ýmis atriði sem hafa á sér heldur óþægilegan blæ og sýnast ekki fallin til þess að auka tiltrú eða traust. Ég hef ekki tíma til að nefna nema örfá dæmi hér. Fyrir það fyrsta liggur fyrir í málinu að við mat á verðmæti á 13% eignarhlut ríkissjóðs var ekki metið verðmæti mikilvægra fyrirtækja sem eru í eigu bankans, eins og Valitors og annarra kjörgripa, leyfi ég mér að segja, sem eru innan búðar í þessum banka, heldur var stuðst við reikniformúlu í hluthafasamkomulagi frá árinu 2009. Ekki er einu sinni borið við að kynna hverjar hefðu orðið niðurstöður verðmats þar sem tekið hefði verið tillit til þessara þátta. En eins og menn vita er í þessum vísindum mest lagt upp úr því að beita fjölbreyttum aðferðum og bera saman til þess að fá raunhæfar hugmyndir um hvert raunhæft verð er á eignarhlutum af þessu tagi. Það er óþægileg sú leynd sem hvílir yfir eignaraðild mikilvægra eigenda að þessum banka sem þarflaust er að rekja þegar vogunarsjóðirnir eru annars vegar. Í þriðja lagi sýnist lítið viðnám vera innan stjórnkerfisins gagnvart ágengum eigendum, eins og sést best af því að það vafðist ekki fyrir Fjármálaeftirlitinu að veita þessum aðilum heimild til að fara með virkan eignarhlut í kerfislega mikilvægum banka á Íslandi þegar aðalskilyrði laganna sem liggja þar til grundvallar eru gott orðspor. Ekki er að sjá að það eigi við um alla þá aðila sem þarna eiga hlut að máli. En hún hlýtur að vekja mikla athygli sú ábending hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar, sem hér hefur komið fram ítrekað í dag, að í ljósi skýrra ákvæða í lögum um Bankasýslu ríkisins, 9. gr., þá ríkir fullkomin efi um lögmæti löggerninga sem bankinn hefur átt hlut að allt frá árinu 2014.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að tala um það sem ég vildi eiginlega frekar að við værum að tala um þegar við erum að tala um bankakerfið á Íslandi. Við erum með vaxtamun við nágrannalönd okkar sem kostar íslensk heimili og atvinnulíf 200–300 milljarða á ári - á hverju ári - og við ræðum aldrei um hvernig við ætlum að laga þetta. Það má eiginlega ekki nefna á nafn lengur hvað krónan kostar okkur eða hvað peningastefnan kostar okkur. Mér sýnist atvinnulífið og hagsmunasamtök þess meira að segja hætt að tala um þennan kostað. Okkur getur greint á um hvort lausnin eigi að felast í Evrópusambandsaðild, upptöku annarrar myntar með þeim hætti eða einhliða eða endurskoðun peningastefnunnar, en við getum ekki flúið umræðuna. Við horfumst í augu við þennan kostnað á hverju ári. Heimilin horfast í augu við þennan kostnað og við þurfum að finna lausn á þessu. Um það á umræðan um bankakerfið að snúast. Hvernig ætlum við að hafa skipulag fjármálakerfisins fram á veginn? Mér sýnist þessi ríkisstjórn hafa skotið því máli í nefnd og hún mun væntanlega skila þeirri niðurstöðu einhvern tímann þegar hillir undir lok þessa kjörtímabils. Það eru sirka 600 milljarðar sem við munum borga þangað til í aukið vaxtaálag. Hvernig ætlum við að auka samkeppni í fjármálakerfinu þannig að samkeppni skili sér í lægri vaxtakostnaði til heimila og fyrirtækja? Hvernig metum við áhrif innflæðishaftanna sem við í efnahags- og viðskiptanefnd höfum fengið skýran vitnisburð um að hækkar vaxtakostnað fjármálafyrirtækjanna sjálfra en líka alls atvinnulífs í landinu og almennings? Við sjáum að áhrifa af vaxtalækkunum seðlabanka á undanförnu ári eða einu og hálfu ári gætir ekki í óverðtryggða vaxtarófinu hjá okkur út af innflæðishöftum sem eru út af ónýtri peningastefnu, að mínu viti. Um þetta eigum við að taka umræðuna, þetta þurfum við að endurskoða. Það er þetta sem skiptir atvinnulífið og heimilin langmestu máli. 200–300 milljarða kostnaður í vaxtamun á ári er engir smáaurar. Ég skil [[Forseti hringir.]]ekki af hverju við verjum ekki meiri tíma í að ræða það miðað við margt annað sem við ræðum í þessum virðulega sal.
Háæruverðugi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að vera reiðubúin að koma í þessa umræðu í dag og þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni fyrir mjög góða og málefnalega umræðu og vona að við getum byggt á því samtali sem hefur átt sér stað hér í dag. Ég vil gera eina athugasemd, ég hef ekki tíma fyrir fleiri, við ræðu hæstv. forsætisráðherra. Það er alveg hárrétt sem forsætisráðherra bendir á að það hefði verið hægt að fara sömu leið varðandi Arion banka og gert var með Íslandsbanka, þ.e. ríkið tæki einfaldlega við bankanum. En aðrir en ég, ég hefði viljað fara þá leið, höfðu áhyggjur af því að þá væri ríkið með bankakerfið allt í fanginu, eins og það var orðað, alla bankana samtímis. Mér heyrist reyndar að hæstv. forsætisráðherra sé nú farin að deila þeim áhyggjum með Sjálfstæðismönnum að það sé ekki gott að ríkið eigi of mikið í bankakerfinu. En aðalatriðið hvað þetta varðar, því að það er alveg hægt að fallast á það sjónarmið sem Sjálfstæðismenn í ríkisstjórn á þeim tíma héldu fram, að sú leið sem yrði þá farin í staðinn myndi skila sömu niðurstöðu. Til þess var hún hönnuð. Hún var hönnuð til að skila sömu niðurstöðu eins og ef ríkið hefði tekið við bankanum strax. Leiðirnar til þess að tryggja að sú niðurstaða næðist voru allar til staðar. Þess vegna eiga stjórnvöld ekki að leyfa aðilum eins og þessum vogunarsjóðum sem hér um ræðir að fara á svig við reglur, gera þeim heimilt, gera þeim kleift að breyta leikreglunum eftir á, ef svo má segja, því að þetta er auðvitað spurning um jafnræði. Þetta er líka spurning um það að heildarplanið gangi eftir, plan sem er hannað sem ein heild. Það þarf að klárast í heilu lagi. Þess vegna er ekki hægt að leyfa þeim sem hafa aðstöðu til á lokasprettinum að fara einhverja svindlleið. En ég þakka aftur góða umræðu.
Herra forseti. Ég þakka líka fyrir ágæta umræðu þó að mér líði dálítið eins og sjálfshjálparaðila við að rifja upp ágæta vinnu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem forsætisráðherra sem ég tel að hafi verið mjög góð, eins og kom fram í fyrri ræðu minni, og við að rifja upp þegar hv. þm. Oddný G. Harðardóttir var fjármálaráðherra og setti lög um sölumeðferð eignarhluta í fjármálafyrirtækjum þar sem kveðið er sérstaklega á um hvernig eigi að fara með kaupréttarákvæðið sem var gert í hluthafasamkomulaginu 2009 og ekki ógagnsærra en svo að það var staðfest með lögum 2012. Ég ætla líka að nefna fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra og fyrrverandi formann Viðreisnar, Benedikt Jóhannesson, sem setti af stað vinnu í kjölfar mikillar umræðu um endurskipulagningu fjármálakerfisins í efnahags- og viðskiptanefnd um að skoða sérstaklega aðskilnað viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi. Það mun koma til þingsins á næstu vikum, væntanlega í vinnu þeirrar nefndar sem er að semja hér hvítbók og menn hafa gaman af að gera lítið úr. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við fáum hvítbók til umræðu um það sem út af stendur eftir allar þær miklu breytingar sem hafa verið gerðar á regluverki fjármálamarkaðarins. Fjármálakerfið í dag er nefnilega ekki það sama og fjármálakerfið 2008. Það er búið að gera mjög miklar breytingar á regluverkinu en ýmislegt stendur út af. Menn ræða um eignarhald. Ég hef sjálf lagt það til að ekki sé heimilt að hafa eignarhald á kerfislega mikilvægum fjármálafyrirtækjum á lágskattasvæðum. Ég vil að tekið verði til umræðu þegar hvítbókarnefndin skilar af sér hvernig eigi að fara með eignarhaldið, hvernig eigi að fara að því að girða fyrir samruna viðskipta- og fjárfestingarbankastarfsemi svo dæmi sé tekið. Það eru þessi viðbótaratriði sem við eigum sem þing að taka afstöðu til. Stöðugleikasamningarnir voru gerðir aðgengilegir almenningi af þeirri ríkisstjórn sem nú situr. Þeir hefðu betur verið gerðir aðgengilegir fyrr, tel ég vera, af hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni þegar hann hafði færi til þess. Það er mikilvægt fyrir almenning að hafa aðgang að þessu þannig að þegar við ræðum um gagnsæið [[Forseti hringir.]]vil ég bara minna á að hér er unnið að því að gera þessar upplýsingar aðgengilegar. Hér hefur setið ríkisstjórn eftir ríkisstjórn sem hefur gætt almannahagsmuna og ég segi við hv. þingmenn: Hér hafa ýmsir staðið sig vel og mér finnst það bara gott mál.
Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði sem mig langar til að koma inn á í framhaldi af þeim málum sem bryddað hefur verið upp á í fyrri ræðum um þetta mál. Nú skilur aðeins á milli eftir smáhlé á umræðunni. Annars vegar vil ég nefna það sem snýr að vöxtum lána og hvernig þeir myndu þróast í breyttum aðstæðum. Hins vegar langar mig að ræða mál sem ég veit ekki til að hafi verið tekið hér upp áður, þ.e. angi af því, það eru sérstaklega áhrif verðtryggingar á landsbyggðina og þá með svokölluð köld svæði í huga. Það sem gerst hefur í gegnum áratugina með húsnæðisliðinn jafn sterkan í vísitölunni og raunin er, ef við horfum á langtímatilhneiginguna, er að verðtryggð lán sem fylgja vísitölu neysluverðs hafa hækkað í þeim takti sem við þekkjum á sama tíma og fasteignaverð á köldum svæðum hefur lækkað jafnt og þétt. Tökum bara sem dæmi svæði á Vestfjörðum. Við getum líka tekið Sauðárkrók og Vestmannaeyjar sem dæmi. Flestöll landsbyggðarsvæði hafa verið með miklu lægri virðisaukningu fasteigna á sínu svæði en vísitalan tekur mið af, sem keyrist upp af þróun fasteignaverðs, fyrst og fremst á höfuðborgarsvæðinu. Þar eru undirliggjandi fleiri samningar og þróun fasteignaverðs er allt önnur, eins og við þekkjum. Það hefur síðan orsakað það að eigið fé fjölskyldna, íbúðareigenda og fyrirtækja á landsbyggðinni hefur minnkað. Fasteignaverð hefur staðið í stað að nafnvirði eða jafnvel lækkað, á sama tíma og verðtryggðar skuldir viðkomandi fyrirtækis eða heimilis hækka vegna þróunar fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðinu. Það er atriði sem ég held að ætti að koma til sérstakar athugunar því að það hefur haft veruleg áhrif á landsbyggðinni yfir lengri tíma. Okkur ber skylda til að skoða það vel því að ég held að það hafi ekki verið gert með nægilega ígrunduðum hætti eða jafnvel ekki yfir höfuð á fyrri stigum. Hitt atriðið sem mig langaði að koma inn á í ræðu minni er það sem hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi í andsvari. Það voru áhyggjur hans af því að ef húsnæðisliðurinn yrði tekinn út úr vísitölunni myndu lánveitendur bara hækka vaxtaálagið sem einhverri reiknaðri tölu nemur, hann nefndi 0,5%, til að vega upp á móti þessu. Hvergi í heiminum er sá verðbréfamarkaður þar sem fjárfestum stendur til boða viðlíka pappír og hér á Íslandi, þar sem sá pappír, það verðbréf sem er algengast og aðgengilegast er verðtryggt lán með raunvöxtum, álagi ofan á verðtryggingu, að meðaltali í námunda við 4% með fyrsta veðrétt í steypu. Slíkur pappír er hvergi til, alla vega ekki í því magni að þetta sé algengasti lánapappírinn sem fjárfestum stendur til boða. Staðreyndin er sú að ef þessi pappír hættir að vera til þá finna fjárfestar sér bara næstbesta pappírinn, því að fjárfestar kaupa auðvitað þann pappír sem þeim hugnast best að vegnum þremur meginatriðum: Það eru vextir, það er áhætta og lengd endurgreiðslutíma. Svo er auðvitað skuldaraáhætta og það allt saman. En þetta eru þessir þrír meginþættir. Við skulum bara kalla þetta besta pappírinn fyrir fjárfesti. Ef hann er ekki lengur til þá fer fjárfestirinn í næstbesta pappírinn, síðan þann á eftir þangað til eitthvert nýtt jafnvægi myndast. Fjárfestirinn mun ekki stinga þessum peningum undir koddann eða eitthvert annað, þannig virkar lífið bara ekki. Þannig er það ekki í raunheimum. Fjárfestirinn mun alltaf kaupa þann pappír sem hann metur bestan hverju sinni. Hér á Íslandi er boðið upp á pappír í því magni sem hvergi þekkist heiminum, verðtryggt lán með að jafnaði í námunda við 4% raunvöxtum með veði í fyrsta veðrétti í fasteign. Það er pappír sem fjárfestar erlendis skilja hreinlega ekki að sé til. En þetta er sá algengasti sem boðið er upp á Íslandi. Þessi tvö atriði vildi ég nefna hér, annars vegar það sem snýr að því að fjárfestar munu áfram leita í besta pappírinn sem þeim stendur til boða, og hins vegar mikilvægi þess að tekin verði til sérstakrar skoðunar þau áhrif sem verðtryggingin hefur haft á eiginfjárstöðu heimila á landsbyggðinni með sérstaka áherslu á köld svæði þar sem fasteignaverð hefur ekki hækkað í neinum takti við þróun fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðinu. Þannig hefur eigið féð mjatlast út af þessum svæðum og var orðið sjálfstætt vandamál ofan á önnur byggðavandamál sem hafa á löngum köflum verið mikil víða um landið allt.
Herra forseti. Ég þakka ræðumanni hans ágæta innlegg hérna. Hann varpar mikilvægu ljósi á málið með því að fjalla um það hversu til að mynda verðþróun á fasteignum er mismunandi eftir landsvæðum. Í því liggur líka óbein ábending um það hvað þessi mælikvarði, sem menn halda að sé áreiðanlegur um verðlagsþróun, sem er þessi vísitala að meðtöldum húsnæðisliðnum og reyndar hvort sem er, er ófullkominn. Lítum á eitt atriði sem er inni í svona vísitölu sem mælist þar. Það er fyrirbæri eins og tölvur og farsímar. Þetta er alltaf að lækka í verði samfara því sem gæði þessara hluta aukast. Þessi hugsun að það komi til greina að binda lánasamninga þar sem venjulegt fólk á í hlut, einstaklingar, heimili, við jafn flókið fyrirbæri eins og þessi vísitala í raun og sanni er vekur mér sífellda furðu, verð ég að leyfa mér að segja. Mál hafa þroskast og þróast, það er orðinn aukinn skilningur og við erum í allt öðruvísi þjóðfélagi en menn binda sig við þetta sem felur í sér eins konar höfnun á því að við lifum í efnahagslífi þar sem peningar eru gjaldmiðill. Menn koma hingað og segja að sex hestar séu fengnir að láni og eitthvað svona - það á við í vöruskiptahagkerfi. Í venjulegu landi myndast vextir [[Forseti hringir.]]á markaði þar sem margir eiga hlut og það er í gegnum þá sem hæfilegt endurgjald fyrir lánið er veitt, en við erum föst í þessum hjólförum, því miður.
Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en tekið undir orð hv. þm. Ólafs Ísleifssonar. Almennur lántaki, sem gerir sennilega sinn flóknasta fjármálagerning í lífinu þegar hann kaupir íbúðina sína eða húsið sitt, hefur enga stöðu í þessum samningum. Það er nú það sem hefur verið sjálfstætt vandamál á markaðinum hér á Íslandi, það eru vaxtakjör og það hversu lítt þau bregðast við raunverulegu ástandi á markaði. Við sjáum t.d. raunvaxtaálag íbúðalána, það hafði engin stórkostleg áhrif á þau lán þegar hér varð eitt stykki fjármálahrun. Það urðu náttúrlega miklu minni viðskipti með eignir um tíð en ef það væri einhver eðlileg vaxtamyndun á þessum markaði þá hefðu vaxtakjör gjörbreyst. Það sem við þurfum að komast í er auðvitað í fyrsta lagi að ná niður vöxtum því að út á það gengur þetta allt saman, að lækka raunvaxtastigið og halda áframhaldandi stöðugleika í efnahagslífinu með lágri verðbólgu. Helsti hagur okkar, það sem bætir kjör heimilanna mest og fyrirtækja sömuleiðis, er að ná niður vöxtum. Það er í takti við eitt af okkar meginstefnumálum í Miðflokknum, að leggja til atlögu við það verkefni. Ég er þess sannfærður um að hér inni eru allir sammála um þetta þó að menn deili á um leiðirnar. En bara til að ítreka það sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson segir: Vísitalan er óskiljanleg. Hún er flókin og hún er ekki lausnin sem við getum lifað með til lengri tíma og sérstaklega ekki með húsnæðisliðinn sem meðhöndlar sérstaklega svæði mjög ójafnt.
Herra forseti. Það er kannski kjarni málsins. Þetta fyrirkomulag er ekki mönnum bjóðandi enda er fólki ekki boðið upp á það annars staðar. Ég hafði tækifæri í hruninu til að hitta fjölda blaðamanna og fréttamanna sem inntu mig eftir þessu sem háskólakennara á þessu sviði. Mér er ákaflega minnisstæður mjög þekktur þýskur blaðamaður. Hann sagði: Ef þetta væri svona heima hjá mér, að allir höfuðstólar á íbúðalánum okkar hefðu hækkað um 50% - það væri bara götuvígi. Skömmu síðar hitti ég hollenska blaða- og fréttakonu og hún viðhafði áþekk ummæli. Þetta yrði hvergi liðið nema hér. Það er náttúrlega hörmulegt til þess að hugsa að fólki skyldi boðið upp á að fara í gegnum hrunið með þeim hætti sem raunin var, að höfuðstólar lánanna voru hækkaðir með þessum hætti. Þetta kerfi er auðvitað vel þekkt en menn nota það ekki af því að þeir vilja það ekki, af því að þeir telja það ekki boðlegt. Ég minntist á það í ræðu minni fyrr í umræðunni að auðvitað fylgdust ýmsir með okkur og myndu verða fljótir að taka upp fjármálasnilld okkar ef hún birtist hér. En það sem við höfum að bjóða umheiminum er þetta. Það er enginn kaupandi að þessari vöru. Fyrir utan það að við eigum 30.000 manns í útlöndum. Eigum við að bjóða það fólk velkomið heim í ískaldan náðarfaðm verðtryggingarinnar? Hversu eftirsóknarvert er það?
Virðulegur forseti. Ég tek bara undir orð hv. þm. Ólafs Ísleifssonar: Þetta er pakki sem enginn er að kaupa annars staðar. Við verðum að finna leiðir út úr þessu og við þurfum að einhenda okkur í það. Ég hef sömu reynslu af því að reyna að útskýra þetta fína kerfi okkar fyrir erlendum vinum mínum og maður auðvitað hættir því mjög fljótlega. Einhvern tímann var maður að baksa við það og útskýra fyrir þeim reikningsskilin sem tóku á þessu, maður hætti því fljótlega. Ég vona að maður geti fljótlega hætt að útskýra þetta illútskýranlega mál fyrir erlendum kollegum og vinum. Ég held að það sem þurfi að gerast og menn verði að átta sig á er að fjárfestar munu alveg hafa það ágætt utan búbblunnar, komnir undan hitalampanum. Þetta mun allt saman leysast. Þau halda ekki, rökin þar sem spurt er og haldið fram: Af hverju ætti einhver að vilja lána pening ef hann fær hann ekki til baka plús vextir? Þeir sem eiga pening, sumir eiga fullt af peningum, hafa það verkefni, ef þeir ætla sér það, að ávaxta þá. Það getur farið í báðar áttir. Það þekkjum við. Það fór alveg ofboðslega mikið í aðra áttina í hruninu hjá okkur. Fjárfestar eru fullorðið fólk sem mun lifa það af og átta sig á því að heimurinn er harður og eignaverð getur farið upp og niður og verðmæti peninga sömuleiðis.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni ræðuna um það frumvarp til laga sem er hér til umræðu um vexti og verðtryggingu eða breytingu sem varðar húsnæðislið í vísitölu neysluverðs. Það var margt athyglisvert í ræðu hv. þingmanns, sér í lagi sá partur ræðunnar þar sem hv. þingmaður talaði um áhrif verðtryggingar á landsbyggðina og köld svæði. Hv. þingmaður ræddi m.a. þróun fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðinu, sem hefur keyrt áfram þær hækkanir sem verið hafa að baki hækkun á vísitölu neysluverðs undanfarin misseri. Gengisstyrking krónunnar hefur síðan haldið aftur af því, þessir tveir þættir hafa í raun ráðið miklu um þróun vísitölunnar sem mælikvarða og þeirrar staðreyndar að hér hefur verðstöðugleiki verið mældur með þessum hætti í hartnær fjögur ár. Hv. þingmaður ræddi í andsvari við hv. þm. Ólaf Ísleifsson um verðtrygginguna. Það er það sem ég ætlaði að spyrja um í fyrra andsvari. Það er viðurkennt að verðtryggingin valdi sveiflum í hagkerfinu og óstöðugleika í sjálfu sér, eins og verðtryggingin virkar því að mikill hluti af lánasamningum til kaupa á húsnæði er á því formi. Það má færa fyrir því rök að það hvetji til aukinnar skuldsetningar eins og fyrirkomulagið er á jafngreiðslulánum. Það þvælist fyrir framgangi peningastefnu þar sem það bítur ekki eins mikið, það hefur komið fram, og truflar þannig leiðni stýrivaxta. Spurning mín er í raun og veru um afstöðu hv. þingmanns til verðtryggingar: Hvaða leiðir sér hann í því efni? Það mál sem við ræðum hér, ef við myndum taka þetta fyrirkomulag til gagngerrar endurskoðunar - af þessum lánum - þyrftum við ekki að ræða þennan mælikvarða.
Virðulegur forseti. Já, þessi umræða hér í dag væri verulega einfaldari ef verðtryggingin væri ekki til staðar. Þá værum við eflaust ræða eitthvert annað þjóðþrifamál þessa stundina. Ég hef ekkert á móti því að ákveðnir aðilar geti bundið sig í verðtryggðum samningum. Ríki, sveitarfélög, ákveðin gerð stærri fyrirtækja, segjum til að mynda leigufélög, stærri fasteignaleigufélög, hver sem rekstrarlegur tilgangur þeirra er, sem eru gegnumgangandi með vísitölubundna leigusamninga. Til áhættuminnkunar þætti mér ekkert athugavert við að slíkir aðilar væru með fjármögnun sína í verðtryggðum pappírum sem þá um leið yrðu, ef allt væri eðlilegt, á allt öðrum raunvaxtakjörum en við verðum að horfa á í dag. Það gæfi þá aftur t.d. í tilfelli leigufélaganna svigrúm til verulega lækkaðrar leigu. Vaxtakostnaður er auðvitað, ég myndi halda það án þess að ég hafi skoðað það, langmesti kostnaðurinn, fjármögnunarkostnaður er langstærsti kostnaðarliður þessara félaga. Aftur snýst þetta allt um að ná vöxtum niður. Til að svara hv. þingmanni þá finnst mér líklegt að halda að hann hafi verið að horfa til þess hver afstaða mín gagnvart verðtryggðum lánum til einstaklinga sé. Þá held ég að við þurfum að leita allra mögulegra leiða til að komast út úr því kerfi sem nú er við lýði. Þetta deyfir auðvitað markaðinn. Við þurfum að ná raunvaxtastiginu niður. Það næst auðvitað allt eins niður í óverðtryggðu umhverfi og verðtryggðu. En það er svo lamandi hvernig þetta virkar núna og hefur í raun svo neikvæð áhrif eða lamandi áhrif hvað það varðar að peningastefnan virki bærilega. Mín afstaða er sú að við verðum að finna leið út úr þessu kerfi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég skil hann sem svo að hann myndi vilja breyta fyrirkomulaginu. Ég tek undir með hv. þingmanni og ég hef stundum sagt að við verðum að komast út úr þessari umræðu að banna eitthvað, við eigum að breyta fyrirkomulaginu þegar einstaklingar taka lán til fasteignakaupa. Stóri hlutinn af þessum verðtryggðum lánum er þegar einstaklingar skipta við lánastofnanir. Þeir flestir hverjir hafa ekki þá þekkingu sem þarf og reynslu til að kljást við lánastofnanir í slíkum samningum. Hins vegar er ekkert óeðlilegt við að verðtryggðir samningar séu heimilir. Ég tel til að mynda skynsamlegt þegar ríkið er að gefa út skuldabréf að það væru verðtryggð bréf að hluta til og að stórir fjárfestar á markaði geri slíka samninga sín á milli. Það myndi styrkja peningamál og hagkerfið. En við eigum ekki að hafa þetta fyrirkomulag þegar kemur að einstaklingum og fjárfestingu í húsnæði, við eigum að breyta þessu fyrirkomulagi. En að vísitölunni. Gefum okkur það að við sitjum föst hér áfram með þessa umræðu um verðtryggingu og breytingarnar. Nú er vísitala bara mælikvarði á einhverjar stærðir og hægt að reikna út vísitölu í raun og veru á hverju sem er. Við gætum til að mynda reiknað út vísitölu á trausti til Alþingis og tekið síðan reglulega upp í umræðunni hvernig sú vísitala þróast. Hér er lagt til að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni. Flestir hagfræðingar, alla vega þeir sem ég hef kynnt mér, vilja reikna [[Forseti hringir.]]húsnæðiskostnað með einhverjum hætti inn í vísitölu. Ég myndi vilja fá álit hv. þingmanns á því.
Forseti. Ég þakka spurninguna frá hv. þingmanni. Ég held að einn valkostur væri að forma nýja vísitölu þar sem verðþáttur húsnæðis væri tekinn út, rekstrarþáttinn væri inni. Án þess að ég hafi gert sérstaka úttekt á því þá held ég að af tveimur valkostum væri mikilvægara að taka húsnæðisliðinn út og láta aðra liði halda sér vegna þess að rekstrarhluti húsnæðisins sveiflast að öllum líkindum með mjög svipuðum hætti og aðrir þættir vísitölunnar. Ég verð að ítreka að ég hef ekki skoðað þetta sérstaklega en ég held að skekkjan gagnvart, við skulum kalla það raunheimum, myndi minnka með þessu. Vissulega er húsnæðisliðurinn tekinn út í heild sinni í tillögunni og þar með rekstrarhlutinn. Án þess að hafa skoðað það „grundigt“ eins og ég segi þá myndi ég telja að rekstrarhluti fasteigna sveiflaðist með mjög svipuðum hætti og aðrir þættir vísitölunnar, það myndi sem sagt passa á móti öðrum hlutum vísitölunnar en fasteignaverðshlutinn væri kominn út, sá hluti sem til að mynda, eins og við þekkjum, orsakar það að vísitalan hefur yfir höfuð hækkað undanfarin ár á meðan gengisbreytingarnar hafa verið að vinna í hina áttina. Ég held að ég verði að svara spurningunni með þessum hætti, ef spurt er um tvo valkosti. Best væri ef það væri vísitala þar sem rekstrarþáttinn væri inni og hann er án nokkurs vafa hægt að forma, en ég held að skekkjan verði ekki mjög umtalsverð þó að húsnæðisþátturinn í heild sé tekinn út vegna þess rekstrarhluti húsnæðisþáttarins sveiflast með svipuðum hætti og aðrir þættir vísitölunnar sem eftir væru.
Virðulegur forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða að taka þátt í og ég deili þeim áhuga sem hér hefur komið fram varðandi hversu æskilegt væri að losna við þetta útlánaform, í raun og veru verðtrygginguna almennt sem hefur gegnsýrt okkar fjármálakerfi um áratugaskeið. Mér þykir við samt oft skjóta okkur fram hjá rót vandans sem er í raun og veru að verðtrygging í gegnum tíðina hefur verið leið okkar til að takast á við hátt vaxtastig, háan vaxtakostnað hér á landi, mun hærri vaxtakostnað en í nágrannalöndum okkar. Til þess að reyna einfalda málin: Við völdum þessa leið á endanum til þess að taka þennan vaxtakostnað að láni, ef svo mætti orða, í gegnum lánstímann, að dreifa vaxtabyrðinni einhvern veginn yfir lánstímann en sætta okkur um leið við alla þá skelfilegu fylgifiska sem því fylgja eins og háa greiðslubyrði lánanna í gegnum allan lánstímann, þennan ófyrirsjáanleika með höfuðstól sem getur tekið öllum sveiflum út frá sveiflum í verðlagi hér á hverjum tíma. Það leiðir hugann aftur að annarri rót vandans sem er einmitt óstöðugleiki í verðlagi og oft og tíðum óstöðugleiki í gjaldmiðli okkar og myntumhverfi sem er mjög drjúgur partur af verðbólgu okkar í gegnum tíðina. Við sjáum að u.þ.b. 40% af verðbreytingum hér á landi á undanförnum áratugum eiga rót að rekja beint til sveiflna í gjaldmiðli. Við njótum reyndar góðs af því núna þegar krónan hefur verið að styrkjast og þess vegna er innlend verðbólga án húsnæðis mjög lág, en oftar en ekki hefur því verið öfugt farið. Við höfum verið að taka á okkur mikil gengishögg sem hafa leitt til mikilla hækkana á höfuðstól verðtryggðra lána og mikillar verðbólgu. Þessi umræða er nátengd umræðunni um það hvort við ættum að ganga svo langt að banna beinlínis verðtryggingu, leggja skýrt bann við því að heimilt sé að verðtryggja lán. Eins lítill aðdáandi verðtryggingar og ég er, ég mæli engan veginn með þessu lánaformi, þá hef ég líka bent á að óverðtryggðu vextirnir okkar eru yfirleitt hærri. Okkur standa til boða í algengasta lánaformi okkar, húsnæðislánunum, að taka þau lán líka óverðtryggð og gegnumgangandi hafa vaxtakjörin þar verið hærri en okkur eru boðin í verðtryggðum lánum hverju sinni, að teknu tilliti til verðbólgu líðandi stundar. Mér sýnist svo vera enn. Lífeyrissjóðir eru í dag að bjóða hagstæðustu kjör verðtryggðra lána á bilinu 2,6–2,8% verðtryggða vexti, reyndar breytilega vexti, á meðan hagstæðustu kjör sem boðið er upp á í óverðtryggðum lánum eru einhvers staðar frá 5,6 og upp í 6%. Það er talsvert meira álag en sem nemur verðbólgu líðandi stundar sem er rétt rúmlega 2% í dag. Þetta virðist eiginlega alltaf hafa verið svona. Mögulega má segja að lánveitendur telji sig betur varða í verðtryggðum kjörum en óverðtryggðum og séu tilbúnir til að taka meiri áhættu eða dýfa sér neðar. Mér finnst þetta hins vegar endurspegla enn og aftur, og ég get eiginlega endurflutt ræðu frá því áðan, að stundum borgar sig að ráðast að rót vandans sem er óstöðugleiki gjaldmiðilsins sem við erum með og kostnaður peningastefnunnar sem við vinnum eftir. Ég hef sjálfur verið talsmaður þess mjög lengi að okkur væri mun betur borgið með því að taka upp aðra og stærri mynt. Ég byggi það ekki á einhverri blindri aðdáun á Evrópusambandinu sem gjarnan er nefnt í því samhengi heldur horfi ég einfaldlega á þann kalda veruleika að svona lítið myntsvæði eins og íslenska krónan verður aldrei stöðugt, alveg sama við hvaða peningastefnu verður stuðst. Krónan okkar verður alltaf eins og korktappi á úthafinu að takast á við sveiflur í umhverfi okkar. Það sem verra er, áhrifin af þessum gengissveiflum verða alltaf miklu meiri en nágrannalönd okkar eiga að venjast af því að við erum miklu útsettari fyrir innflutningi eða áhrifum á innflutt verðlag en þau efnahagskerfi sem við berum okkur saman við. Það finnst mér meginrökin fyrir stærra myntsvæði. Það er einfaldlega af því að viðskipti okkar innan þess sama myntsvæðis verða meiri heldur en eru innan krónunnar. Það sama má t.d. segja um Norðmenn eða Svía. Noregur er í grófum dráttum tífalt stærra hagkerfi en okkar, Svíþjóð um þrjátíufalt stærra hagkerfi. Þar er einfaldlega miklu meiri framleiðsla heima fyrir, miklu minni áhrif af sveiflum í gengi gjaldmiðlanna þó svo að vissulega sveiflist allir gjaldmiðlar. Það eru þessi áhrif inn í verðlagið heima fyrir sem skipta mestu máli. Ég horfi alltaf á það sama: Rót vandans er óstöðugt gengisumhverfi og hátt vaxtastig. Háa vaxtastigið er að einhverju leyti bein afleiðing af hinu fyrrnefnda. Við erum með einhverjum hætti að reyna að hafa hemil á gjaldmiðlinum okkar, reyna að tryggja það, og það virðist vera mat Seðlabankans í það minnsta, að hér þurfi að vera viðvarandi hátt vaxtastig, plús/mínus 3% raunvaxtamunur við nágrannalönd okkar, til að halda gjaldmiðlinum sæmilega stöðugum og hefur hann þó ekki verið neitt sérlega stöðugur í því umhverfi. Ég kalla eftir því að við förum í umræðu í þinginu um þessa endurskoðun á peningastefnunni. Ég er opinn fyrir öllum hugmyndum. Þetta er allt of kostnaðarsamt vandamál fyrir bæði atvinnulíf og heimili að vera með svona kostnaðarsama mynt. Ef við getum fundið betri leið með íslenskri krónu þá er ég alveg tilbúinn til að hlusta á rök fyrir því. Við höfum hins vegar ekki fundið þá leið enn þá. Ég kalla líka eftir því að menn nálgist það með opnum huga að mögulega þurfi að finna aðrar lausnir en krónuna ef við viljum raunverulega ná kostnaði heimilanna niður. Það hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra. Ég nefndi það áðan að innlendar skuldir hagkerfisins eru um 6 þús. milljarðar. Vaxtamunurinn, hvert prósent kostar okkur þar af leiðandi um 60 milljarða á ári. 3% vaxtamunur kostar okkur 180 milljarða á ári og hann er í það minnsta það, ef ekki hærri, þegar við berum okkur saman við t.d. þau lánskjör sem bjóðast í óverðtryggðum húsnæðislánum í nágrannalöndum okkar á móti óverðtryggðum lánum hér. En ef við förum aðeins aftur að efni þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir. Hvort væri betra að vera með vísitölu neysluverðs með eða án húsnæðis þegar kemur að verðtryggingu langtímaskuldbindingar? Mín persónulega skoðun er að hvort tveggja sé jafn slæmt. Hvort tveggja er verðtryggt. Úr því umhverfi vil ég helst losna. Ég velti því aðeins fyrir mér hvort flutningsmenn þessarar tillögu hafi skoðað hvaða áhrif þetta myndi hafa á markaði. Á endanum erum við alltaf með þennan sama samanburð. Við erum með óverðtryggð kjör og verðtryggð kjör sem lánveitendur eru væntanlega stöðugt að bera saman, þennan vaxtamun sem er viðvarandi á milli. Ef við breytum grunninum í útreikningi á verðtryggðum kjörum þannig að áhrif verðbólgu yrðu væntanlega að meðaltali minni en þau eru í dag, hefði það ekki bara áhrif á verðtryggðu vextina? Ég myndi í það minnsta óttast að það yrði nákvæmlega það sem myndi gerast. Ef við myndum nú kippa út helmingnum af þeim liðum sem notaðir eru til útreiknings á vísitölu neysluverðs hverju sinni - oft gott að taka einhver öfgadæmi til samanburðar - þá held ég að það leiki ekki nokkur vafi á því að væntanlega myndu lánveitendur bara aðlaga sig að því. Húsnæðisliðurinn er um fjórðungur eða fimmtungur ef ég man rétt af vísitölunni. Ég óttast að þetta gæti haft veruleg áhrif. Í öðru lagi horfum við líka til annarrar tillögu sem liggur fyrir þinginu núna um að styðjast fremur við samræmda vísitölu neysluverðs sem er ekki með fasteignaverðinu sjálfu inni heldur einvörðungu húsnæðiskostnaðinum. Þá spyr maður sig: Er það kannski eðlilegri nálgun? Húsnæðiskostnaður endurspeglar jú einhvern veginn framfærslukostnað okkar á hverjum tíma, við værum þá frekar að reyna að festa okkur í þeirri mælingu sem hinni almennu verðmælingu og líka mælingu á verðbólgu á hverju stigi, hverju tímabili, en ekki bara hækkun fasteignaverðs. Ef við horfum á samanburðinn á þessu tvennu þá finnst mér athyglisvert að sjá að vísitala neysluverðs án húsnæðis hefur hækkað frá 1988 um um það bil 16% minna en vísitala neysluverðs með húsnæði. Um þetta munar verulega. Það þarf ekki að fara í grafgötur með það. Þetta eru 30 ár sem í dag teldist sennilega einhvers konar meðallíftími fasteignaláns. Það er því alveg ljóst að einstaklingur sem hefði tekið 30 ára lán með þennan grunn, að öllu öðru óbreyttu, hefði borgað 16% minna þegar upp væri staðið. Það er hins vegar athyglisvert að það er eiginlega meiri munur, sýnist mér í fljótu bragði, á samræmdu vísitölunni en þetta. Ég verð að segja að það kom mér í raun á óvart að munurinn væri ekki meiri en þessi 16% yfir þetta langa tímabil. Við vitum auðvitað að fasteignaverð sveiflast, það koma löng tímabil þar sem fasteignaverð hreyfist lítið sem ekkert, lækkar jafnvel í það minnsta að raunvirði. Ég velti því fyrir mér hvort flutningsmenn þessarar tillögu hafi skoðað einmitt samanburðinn á þessu tvennu. Þarna sýnist mér að að öllum líkindum hafi annar húsnæðiskostnaður okkar lækkað talsvert á þessu tímabili sem vegi í raun á móti fasteignaverðshækkunum. Það gæti verið mjög áhugavert að velta því fyrir sér í þessu samhengi. Það er fljótlegt að nefna einn þátt: Vextir koma inn í útreikning á þessum vísitölum. Þeir hafa lækkað, raunvextir hafa lækkað verulega á þessu tímabili og hafa vafalítið áhrif þarna. En ef ég man rétt, þegar ég skoðaði þá tillögu sem hv. þm. Willum Þór Þórsson er flutningsmaður að og er þegar komin fyrir þingið, um að nýta samræmda vísitölu í stað vísitölu neysluverðs, þá var munurinn á þessum tveimur vísitölum áþekkur, þ.e. um 15–20%, á mun skemmri tíma, sennilega ekki nema tíu, fimmtán árum sem ég held að ég hafi skoðað í þeim samanburði. Ég held að þetta gæti verið áhugavert út frá hagsmunum neytenda þegar við berum saman þessar tvær mismunandi vísitölur. Ég óttast hins vegar eins og ég nefndi áðan að þetta myndi á endanum koma fram með einhverjum hætti í hærra vaxtastigi en ella ef við færum að fikta í grundvelli vísitölunnar. Þar liggur hundurinn grafinn, ef svo mætti að orði komast. Við erum með peningastefnu þar sem er verulegur vaxtamunur miðað við nágrannalönd okkar, 3% að raungildi undanfarin ár og áratugi raunar. Við erum með of litla samkeppni á fjármagnsmarkaði að mínu viti. Þó svo að lífeyrissjóðir hafi verið að auka útlán sín núna með beinum hætti til fasteignakaupa þá sýnist mér að almennt sé samkeppni á fjármálamarkaði of lítil og við heyrum raunar kvartanir út af áhrifum innflæðishaftanna núna um að það sé hreinlega komin stífla í markaðinn, það vanti innflæði erlends fjármagns af því að lífeyrissjóðir séu fyrst og fremst að fara út og sinni miklu minna en áður fyrirtækjamarkaði t.d. og sveitarfélagamarkaði. Vaxtakjör á þessum útlánum séu að hækka á sama tíma og Seðlabankinn er að lækka vexti. Þetta er auðvitað umhugsunarefni. Og af hverju erum við með litla samkeppni á fjármagnsmarkaði? Okkur hefur aldrei tekist að fá erlenda aðila til að starfa hér á þessum markaði, ekki nema bara að því marki að lána stærstu og sterkustu fyrirtækjunum okkar með tekjur í erlendri mynt. Það eru einu aðilarnir sem erlendir fjármagnsaðilar, erlendir bankar, hafa í raun og veru viljað snerta á. Skýringin sem maður heyrir á áhugaleysi þeirra er myntin, þeim finnst einfaldlega að markaðurinn sé of lítill, myntin of sveiflukennd, til þess að þeir vilji setja sig inn í okkar hagumhverfi. Það sé bara einfaldlega of kostnaðarsamt fyrir banka sem þessa út frá áhættuvörnum, út frá þeirri sérfræðiþekkingu sem þeir þurfa að fjárfesta í og svo framvegis, að sinna markaði sem á endanum í heild sinni er á stærð við tiltölulega litla borg í flestum þessara landa. Þar er auðvitað vandinn. Sá vandi kemur enn og aftur sýnist mér mjög berlega í ljós núna þegar við höfum verið undanfarin ár í virku söluferli með tvo banka, það má ekki gleyma því. Það hafa verið gerðar ítrekaðar tilraunir til að selja Íslandsbanka af hálfu Glitnis eða slitastjórnar Glitnis án árangurs og á endanum varð niðurstaðan sú að afhenda ríkinu bankann af því að það tókst ekki að selja hann. Við höfum nýlegt dæmi núna um tilraunir slitastjórnar Kaupþings eða Kaupskila til að selja hlut í Arion banka, hvort heldur sem er til innlendra eða erlendra aðila. Það gekk ekki eða það má segja að það hafi nánast ekki gengið neitt, ekki nema bara til núverandi hluthafa bankans eða Kaupþings sem sagt, sem síðan er deilt um hversu æskilegir séu sem langtímafjárfestar í bankakerfinu okkar eða ekki. Ég held að við megum ekki gleyma því í þessari umræðu, eins slæm og verðtryggingin er, að við verðum að ráðast að rót vandans sem er hátt vaxtastig, óstöðug mynt og óstöðugt gengisumhverfi sem við glímum við og verðbólgan sem af því hlýst.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir innlegg hans. Ég þekki það mjög vel að hann vildi gjarnan sjá hér aðra mynt en við erum með, en í þeim efnum erum við ekki sammála þótt við séum eflaust sammála um ýmislegt annað. En mér leikur hugur á að vita hvað hann sér fyrir sér gagnvart heimilum, hinum almenna íbúðarlántaka. Þá er ég ekki að tala um fyrirtækjamarkaðinn, ekki ríkið. Hvað sér hann fyrir sér? Vill hann hafa óbreytt kerfi hvað verðtrygginguna varðar eða sæi hann kost í því að setja einhverjar takmarkanir á verðtrygginguna? Hverjar væru þær þá?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég játa það fúslega að ég hef í tillögum mínum horft mjög mikið á rót vandans og hvernig við tökum á honum, hvort heldur með endurskoðun peningastefnu út frá krónum, eins og í gegnum myntráðsleiðina sem Viðreisn lagði til, eða hreinlega hreina og klára upptöku erlendrar myntar, sem ég tel reyndar alltaf vera besta kostinn í slíku. Ég útiloka ekki að hægt sé að lagfæra með einhverjum hætti verðtrygginguna sjálfa með einhverjum útfærslum sem þessum. Ég hef margoft velt fyrir mér því sama, hvort við ættum að kippa út svona liðum, alla vega fasteignaverðinu sjálfu. Ég teldi líka ekkert óeðlilegt að kippa út í þeim samanburði skattákvörðun stjórnvalda á hverjum tíma. Ég tel óeðlilegt að ákvarðanir um skattheimtu ríkissjóðs hafi áhrif á verðtryggðar skuldir. Ég hef ekki talið það góða hugmynd að takmarka heimildir heimilanna til verðtryggðra skulda. Ég held að við verðum að leyfa fólki að hafa frelsi til að ákveða það sjálft hvort það taki verðtryggt eða óverðtryggt lán eða einhverja blöndu þar af.
Virðulegur forseti. Mig grunar að hv. þingmaður hafi misskilið spurningu mína örlítið. Ég var að meira að hugsa takmarkanir frá enda lánveitandans. Ekki valkost heimila til að taka verðtryggð lán eða óverðtryggð heldur að ramma inn lánveitingarheimildirnar með einhverjum þeim hætti. Hér fyrr í dag var það í einhverju samhengi kallað kaskótrygging án sjálfsábyrgðar fyrir lánveitandann, hann væri með belti og axlabönd, smekk og allar þær öryggisráðstafanir sem mögulegar væru, en lántakandinn væri úti í vindinum ef eitthvað óvænt kæmi upp á. Hafa slík atriði eitthvað komið til skoðunar hjá hv. þingmanni eða í hans ranni?
Frú forseti. Ég biðst forláts á því. Það er greinilegt að ég misskildi aðeins spurninguna. Frá hlið lánveitanda mætti auðvitað velta fyrir sér hvort það ættu að vera einhvers konar þök ef verðbólguskot koma, eins og við þekkjum, einhvers konar takmörk fyrir því hvort það geti gengið að fullu út í verðtrygginguna eða ekki. Ég er satt best að segja frekar efins um slíkar ráðstafanir, það er þó ekki svo að ég beri ekki hag neytenda fyrir brjósti. Ég taldi reyndar á sínum tíma þegar við fórum í gegnum hrunið að full ástæða hefði verið til slíkra inngripa þá og hefði reyndar verið tækifæri til þess að mínu viti ef mönnum hefði haldist á fjármálakerfinu eins og var í raun búið að stilla því upp með neyðarlögunum. Að hægt hefði verið að endurskipuleggja heimilin hraðar og með ákveðnari hætti en raunin varð. En almennt séð, burt séð frá slíkum - ef getum við sagt náttúruhamförum eins og þarna urðu, held ég að reynsla okkar af því að reyna að setja einhvers konar þak á hámarksvexti eða eitthvað þess háttar hafi aldrei gefið neitt sérstaklega góða raun. Á endanum eru einhverjir markaðskraftar á takast á undir niðri þó svo að markaðurinn sé ófullkominn.
Frú forseti. Ég þakka ræðumanni fyrir hans ágæta innlegg. Það er auðvitað mjög gagnlegt að maður með hans bakgrunn, líka í samskiptum á vinnumarkaði og varðandi ábyrgð á lífeyrissjóðunum leggi hér orð í belg. Hann lýsir áhyggjum sínum af því að verði húsnæðisliðurinn felldur út úr vísitölunni muni hinir svokölluðu óverðtryggðu vextir einfaldlega verða hærri. Í ljósi þess að verðtryggingarjöfnuður - ég kann nú ekki vel við að nota það orð, við getum bara sagt að í ljósi þess að bankarnir hagnast á verðbólgu vegna þess að þeir eiga meira af verðtryggðum eignum en sem þeir skulda verðtryggt, og í ljósi þess að samkeppnin á milli þeirra er vægast sagt ófullkomin, eins og hv. ræðumaður hefur sjálfur tekið hér fram, er hann undrandi á því eða myndi það koma honum á óvart að óverðtryggðir vextir myndu hækka í því fákeppnissamfélagi sem við búum við í þessum efnum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það sem ég átti við og var kannski ekki nægilega skýrt hjá mér var að í raun og veru eru það ekki í óverðtryggðu vextirnir sem ég hefði áhyggjur af heldur einmitt að verðtryggðu vextirnir sjálfir myndu hækka á móti. Til einföldunar, ef við endurskoðum grunninn til verðtryggingar þannig að hann væri að jafnaði af 0,5% lægri, segjum það, en verðbólgan almennt, að við sæjum þá bara 0,5% koma inn í verðtryggðu kjörin í staðinn. Þetta er auðvitað bara eitt af því sem við vitum ekkert um fyrr en á reynir. Kannski eru það algjörlega innstæðulausar áhyggjur af minni hálfu. Við sjáum það alveg, eins og mér heyrist hv. þingmaður vera sammála mér um, að á endanum þyrfti samkeppni á fjármagnsmarkaði að vera meiri og fleiri aðilar þyrftu kæmu að honum en raun ber vitni. Við erum auðvitað að glíma við þetta á flestum mörkuðum hér heima fyrir, sérstaklega á þeim sem stórir eru. Þess vegna óttast ég alltaf að sá skortur myndi brjótast fram með þessum hætti.
Frú forseti. Ég þakka svarið. Þetta mætti auðvitað ræða lengi. Ef við lítum á vexti á verðtryggðum skuldbindingum er enginn markaður þar sem við getum borið okkur saman. Við getum borið saman við vexti á óverðtryggðum lánum. Það er bara nokkuð sem hægt er að jafna saman við sambærilega hluti í nágrannalöndum okkar og heiminum öllum hvað þetta varðar. En hvað verðtrygginguna varðar er enginn samanburður. Það verður að segjast eins og er að þessir svokölluðu verðtryggðu vextir bera ekki sérlega sterk einkenni þess að þeir séu markaðsmyndaðir að neinu verulegu leyti, heldur fæðast þeir í þessu samfélagi fákeppni og ójafnaðar, ef ég má leyfa mér að segja það. Ég geri ráð fyrir því að ekki sé mikill skoðanamunur hjá mér og hv. þingmanni á því að almennt talað eru boð og bönn miður æskileg í viðskiptalegum efnum. En er það möguleiki í huga hv. þingmanns að sett yrðu ákvæði sem myndu takmarka hversu hátt verðtryggðir vextir gætu náð?
Frú forseti. Við erum sammála, ég og hv. þingmaður, um að boð og bönn séu sjaldnast af hinu góða. Það er því miður þannig að jafnvel þegar löggjafinn reynir með góðum ásetningi að grípa inn í markaði með einhvers konar bönnum hefur það oft mjög óæskilegar hliðarafleiðingar. Við þekkjum það, og hv. þingmaður þekkir enn betur en ég sögu einhvers konar hámarksvaxta og í hvaða umhverfi það skapaðist, annars vegar í neikvæðum raunvöxtum sparifjáreiganda um langt árabil, verulegum skorti á fjármagni og hins vegar þeim forréttindum eða klíkuskap sem varð til í kringum það að ná aðgengi að fjármagni með þeim leiðum. Það væri náttúrlega draumur ef hægt væri að setja hámark á verðbólguna, sem er rótin að þessu öllu. En þar er þetta óstöðuga efnahagsumhverfi okkar enn og aftur rót vandans. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég hlusta alltaf með athygli þegar hv. þm. Þorsteinn Víglundsson tekur til máls um efnahagsmál og ber virðingu fyrir hans miklu þekkingu á þeim málaflokki. Við erum sammála, held ég, um eitt, ég og hv. þingmaður, þ.e. að peningamálastefnan eins og hún er rekin á Íslandi í dag sé handónýt. Okkur greinir kannski aðeins á um hvernig hægt væri að breyta því, af því hv. þingmaður er sýnu frjálslyndari en ég að því leyti að hann er til í að taka upp aðra mynt, sem ég er tregur til. Þess vegna langar mig til að spyrja hv. þingmann: Hvaða breytingar sér hann helstar nauðsynlegar til að breyta peningamálastefnunni eins og hún er rekin núna innan þess að við höldum í myntina? Hvað telur hann nauðsynlegt til þess að svo geti orðið? Ég er algerlega sammála þingmanninum um að hátt vaxtastig gerir Ísland lítt samkeppnisfært. Ungt fólk sest ekki hér að vegna þess að það er dæmt til að borga þrefalda til fjórfalda vexti á fasteignalánum miðað við nágrannalöndin. Það er óþolandi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og hans hlýju orð. Það er ekkert nýtt undir sólinni. Við höfum eiginlega prófað flestar útgáfur. Eitt sinn vorum við með danska krónu, sem mörgum þótti reyndar virka ágætlega. Kannski voru stærstu mistökin við sjálfstæðið þau að halda henni ekki bara heldur taka upp sjálfstæða mynt. Færeyingum vegnar ágætlega með danska krónu, svo dæmi sé nefnt, þrátt fyrir ósveigjanleikann sem því fylgir. En niðurstaða okkar varð á endanum áratugir í gjaldeyrishöftum þar sem við fórum síðan í gegnum mjög reglubundnar gengisfellingar innan þeirra hafta þegar við vorum búin með gjaldeyrinn okkar, í einfölduðu máli. Síðan höfum við prófað nokkurs konar fastgengisstefnu sem sprakk. Svo prófuðum við hreint verðbólgumarkmið sem sprakk líka. Og Seðlabankinn er núna í raun að reyna að útfæra það sem hann hefur kallað verðbólgumarkmið plús eða plús, plús, plús, eða hvaða tækjum hann kýs að bæta við sig, sem er í raun og veru einhvers konar endurhvarf til haftaumhverfis þó takmarkaðra sé en áður. Þess vegna er okkur vandi á höndum. Ég held að við höfum prófað flestar þær útgáfur með sjálfstæðri mynt sem í boði eru.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Eins og ég vakti athygli á í nýlegri ræðu hafa verðbólguvæntingar Seðlabankans á hverjum tíma, sem hann leggur m.a. til grundvallar þegar hann tekur stýrivaxtaákvarðanir, verið fjarri öllu lagi í fjögur ár eða svo, alveg víðáttufjarri. Þá segir maður: Getur verið að þessi ofáætlun Seðlabankans á væntri verðbólgu séu undirrót þess að menn hafa ekki klesst hér niður vextir hraðar en raun ber vitni? Önnur spurning. Fyrir nokkru bar ég saman í snöggheitum verðbólgu á Íslandi og í Bretlandi. Munurinn var ekki svo mikill á milli landanna að undantekinni kreppunni 2008–2009 þegar hrunið dundi yfir. En í Bretlandi höfðu stýrivextir breska seðlabankans verið óbreyttir frá 2006, ef ég man rétt, jafnvel lengra aftur, í 0,25%. Því hlýtur maður að spyrja, vegna þess að verðbólgan og pundið hefur verið stöðugt þó að það sé kannski ekki eins mikil skopparakringla krónan: Hvað réttlætir þessa gríðarlegu stýrivexti?
Frú forseti. Ef maður gæti alltaf skyggnst inn í hugarheim Seðlabankans gæti ég sjálfsagt svarað þessu betur. Ég er alveg sammála, ég tel að vaxtamunur hafi verið og sé of mikill, eins og ég nefndi áðan varðandi það að við hefðum prófað flestar útfærslur. Ég ætla ekkert að útiloka að við gætum samt snúið til einhverrar betri stefnu með krónu en við höfum nú. Slík stefna þyrfti að byggja á gengisstöðugleika sem útgangspunkti, hvort sem það væri hrein fastgengisstefna eða einhvers konar útfærsla þar á, sem þýðir að stýritæki Seðlabankans þyrftu að vera önnur en vextirnir. Vextir yrðu ákvarðaðir út frá því sem þyrfti til að tryggja gengisstöðugleika hverju sinni ef þyrfti að hemja hagkerfið eða örva. Burt séð frá því þyrfti að gera það með öðrum leiðum og ég hygg reyndar út frá umræðu um peningastjórnun [[Forseti hringir.]]á undanförnum misserum að seðlabankar séu almennt farnir að horfa meira til þess sem kallað hefur verið makróstýritækjaveðhlutföll á lánum. Aðrir slíkir þættir eru til þess einmitt að reyna að grípa með beinum hætti inn í framboðs- eða eftirspurnarþrýsting hagkerfisins á hverjum tíma.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þessa ræðu. Þetta var góð ræða. Það blaka á mér eyrun eins og fleirum þegar hann heldur ræður um peningamál. Spurning mín til þingmannsins er í sambandi við vextina, hún er svipuð spurningu sem ég spurði hv. þm. Þorstein Sæmundsson að í morgun, um vaxtastig: Þar sem Seðlabankinn stjórnar stýrivöxtum, er ekki þetta háa vaxtastig að stórum parti út af ávöxtunarkröfu lífeyrissjóðanna? Hvað sér þingmaðurinn fyrir sér í þeim efnum? Þá man ég eftir grein sem hv. þingmaður skrifaði í haust um að við ættum að láta lífeyrissjóðina í friði. Sér ekki þingmaðurinn sóknarfæri í því að gefa lífeyrissjóðunum tækifæri til að fjárfesta meira erlendis, og þá á hærri vöxtum en þeir fá á Íslandi í sinni ávöxtunarkröfu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Ég er mikill talsmaður þess að lífeyrissjóðir auki erlendar fjárfestingar sínar og auki þær verulega. Ég tel raunar að það sé mikið hættuspil og bara óæskilegt að vera með söfnunarlífeyriskerfi sem er 70–80% í innlendum eignum. Mér finnst í eðli sínu enginn munur á því og að fjárfesta lífeyrissjóði fyrirtækis í hlutabréfum í fyrirtækinu sjálfu. Þarna eru eggin í sömu körfu og fínt að horfa til norska olíusjóðsins sem er beinlínis skikkaður út úr hagkerfinu. Við höfum sett lífeyrissjóðunum þak um erlendar eignir. Ég hef talað fyrir því að við setjum lífeyrissjóðunum frekar gólf um erlendar eignir því að ég sé enga áhættu fyrir kerfið af erlendum fjárfestingum. Það eykur á áhættudreifingu þeirra. Ég sé hins vegar áhættu af því að það sé of mikið hér innan lands. Ég held að ég verði að koma að hluta af þessu hvað varðar ávöxtunarkröfuna á lífeyrissjóðina sjálfa í seinna svari, en ég myndi fagna því ef þeir hefðu tækifæri til frekari erlendra fjárfestinga og að við notuðum þá tækifærið og slökuðum á innflæðishöftunum sem svo mjög er kvartað undan hér.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann á kannski eftir að svara betur, eins og hann nefndi. Þá kem ég að lánum með föstum vöxtum og verðtryggðum lánum. Mér fannst ég heyra það í ræðunni hjá hv. þingmanni, og fleiri hafa talað um það, að hér sé hvort eð er boðið upp á lán með föstum vöxtum. En er það þá ekki þannig að bankarnir hafa þau lán þannig að lántakinn er í raun leiddur út í að taka frekar verðtryggt lán vegna þess að afborganirnar eru lægri, en kjörin eru slakari til lengri tíma litið? Ef verðtryggðu lánin væru tekin út þyrfti það ekkert endilega að þýða hærri vexti á föstum vaxtalánum.
Frú forseti. Þegar svona stórar spurningar eru undir er erfitt að klára þær á mínútu en ég ætla að reyna. Fyrst varðandi vaxtakjörin, ég myndi einfaldlega vilja sjá breiðari flóru í framboðinu. Af hverju get ég ekki tekið óverðtryggt lán með breytilegum vöxtum heldur eiginlega bara fast með vöxtum til þriggja ára? Það er alveg rétt ályktað hjá hv. þingmanni að það er mun hærra í punkti sem verðtryggt lán sem mér býðst þá með breytilegum kjörum. Ég vil gjarnan geta tekið áhættuna beggja vegna. Mér fannst að lífeyrissjóðirnir mættu t.d. alveg vera grimmari í þessari samkeppni. Þeim er þó vorkunn að því leytinu til að þeir hafa heldur verið skammaðir fyrir að taka of mikið til sín á húsnæðismarkaði en hitt upp á síðkastið. Það tel ég bara eðlilegt, það er fínt að fá þessa samkeppni. Neytendur njóta góðs af. Ég hef skoðað talsvert af gögnum um það hvort ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna, þessi 3,5% raunávöxtunarkrafa, sé einhvers konar vaxtagólf. Ég sé engin merki um það í nágrannalöndum okkar. Við erum með fjölda lífeyrissjóða sem styðjast við þessa núvirðingarkröfu sína en þar er vaxtastig samt sem áður mun lægra en sjóðirnir sjálfir [[Forseti hringir.]]standa undir núvirðingarkröfunni, þ.e. 3,5% raunávöxtun til lengri tíma, og það er auðvitað ágætlega þekkt samhengi. Lægra vaxtastig þýðir að öðru óbreyttu hærri ávöxtun hlutabréfa og það jafnast þá einhvern veginn út í heildarávöxtun eignasafnsins.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta mikilvæga mál og þær umræður sem hér hafa farið fram. Þetta er mál sem Miðflokkurinn flytur og hefur lagt áherslu á. Þetta er brýnt hagsmunamál almennings. Ég verð að segja það úr þessum ræðustóli að ég svolítið hissa á því að stjórnarflokkarnir skuli ekki hafa komið inn í umræðuna með markvissari hætti. Við höfum ekki fengið að heyra stefnu þeirra í þessum efnum. Að vísu að hafa fulltrúar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks komið hingað í andsvör en við höfum ekki fengið að heyra stefnu þeirra, ekkert heldur frá flokki forsætisráðherra eða frá Samfylkingunni sem hefur talið sig vera svolítið tengda verkalýðshreyfingunni. Þetta er mikið hagsmunamál fyrir alla landsmenn og ég hefði viljað sjá fleiri flokka taka þátt í þessari umræðu sem snýst um húsnæðisliðinn í vísitölu neysluverðs og hefur áhrif á afborganir lána allra landsmanna. Mig langar að vitna í bókun efnahags- og viðskiptanefndar frá Alþingis frá 2011. Þar segir, með leyfi forseta: „Efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis samþykkir að hefja á vettvangi nefndarinnar undirbúning þverpólitískrar áætlunar um minnkað vægi verðtryggingar á íslenskum fjármálamarkaði.“ Þetta var fyrir einum sjö árum síðan en ekkert hefur breyst. Við höfum enn hátt vaxtastig og verðtryggingu. Það er með ólíkindum að ekki skuli hafa verið gert neitt í þessum efnum. Það er talað og því er lofað í kosningum og svo framvegis, en ekkert gerist. Það er tími til kominn að stjórnmálaflokkarnir taki sér tak og taki á þessu stóra og mikla hagsmunamáli. Hér hefur verið rætt um vexti. Þeir eru háir og við þekkjum það öll. Þeir skipta okkur öll máli og þeir koma víða við sögu í íslensku efnahagslífi og hafa áhrif á ótal marga þætti. Það eru leiðir til að lækka hér vexti. Miðflokkurinn lagði áherslu á það fyrir síðustu kosningar. Þar má nefna lífeyrissjóðina. Sú háa lögbundna ávöxtunarkrafa sem hvílir á þeim hefur náttúrlega áhrif á vaxtastigið. Þess vegna er mikilvægt að lífeyrissjóðirnir ávaxti fé sitt erlendis. Stjórnvöld eiga að sjálfsögðu að stuðla að því, því að þegar lífeyrissjóðirnir eru með svo stórt hlutfall af eignum sínum innan lands og ávaxta pening sinn hér lyftir það náttúrlega vaxtastiginu. Það er alveg augljóst mál. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson flutti afar góða ræðu fyrr í dag. Hann minntist á Danmörku í þessum efnum. Það er mun lægra vaxtastig þar. Ég vil í því sambandi einnig nefna Svíþjóð. Vaxtastigið er á svipuðum nótum þar, húsnæðislánin bera 2% vexti. Áttum okkur á því að Svíar eru nú með sænsku krónuna þannig að ég sé ekki hvers vegna við getum ekki farið sömu leið hér og lækkað vaxtastigið. Annað er, sem einnig má nefna í þessu sambandi, að ef fólk vill greiða upp lán sín og reyna að ná betri kjörum er settur steinn í götu þess. Þar vil ég nefna Íbúðalánasjóð og svokallað uppgreiðslugjald, sem er ósanngjarnt gjald að mínu mati og gerir það að verkum að fólk er eiginlega í fjötrum. Það getur eiginlega ekki skuldbreytt lánum sínum. Það eru fjölmargir með þessi lán. Að vísu er Íbúðalánasjóður hættur að veita lán með uppgreiðslugjaldsákvæði í dag en það eru fjölmargir með eldri lán sem vilja breyta þeim en eiga erfitt með það vegna þess að uppgreiðslugjaldið er svo hátt. Aðeins nánar að húsnæðisliðnum. Verð á húsnæði hefur að jafnaði hækkað meira en verð á öðrum vörum og þjónustu. Þess vegna hefur vísitala neysluverðs hækkað meira að meðaltali en vísitala neysluverðs án húsnæðis. Ef við horfum fimm ár aftur í tímann frá 2016 var verðbólga, miðað við vísitölu neysluverðs, 3% að meðaltali, en 2,2% án húsnæðisliðarins. Þarna er tæplega 1% munur. Það kom fram í ágætri ræðu hv. þm. Þorsteins Víglundssonar að um 1% vaxtamunur þýddi um 60 milljarða. Þetta eru gríðarlega háar upphæðir sem skipta almenning í landinu mjög miklu máli og fyrir greiðslubyrði almennings af húsnæðislánum. Ég vil nefna það hér að seðlabanki Evrópu og Englandsbanki miða verðbólgumarkmiðið við verðvísitölu sem inniheldur ekki húsnæðiskostnað þeirra sem búa í eigin húsnæði. Mig langar líka að nefna það, því að ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Þorsteins Víglundssonar, að ég er alveg hjartanlega sammála þingmanninum í því að það er mjög mikilvægt að fá hingað samkeppni í fjármálageirann, að fá erlenda banka hingað til lands. Við höfum lagt áherslu á það í Miðflokknum og gerðum það fyrir kosningar. Við mundum vilja stuðla að því að hingað kæmi erlendur banki og hæfi starfsemi í landinu til að auka samkeppni. Það gæti leitt til lægri vaxta og mun leiða til lægri vaxta. En hv. þm. Þorsteinn Víglundsson sagði að hann teldi að fullreynt væri að fá hingað erlenda banka, þeir hefðu ekki áhuga á því vegna þess að við værum með krónuna. Ég er ekki sammála hv. þingmanni hvað það varðar. Ég vil nefna í því efni að t.d. í Bandaríkjunum er banki sem heitir City Bank. Hann er með útibú í 160 löndum eins og Úkraínu, Kongó, Tansaníu og Pakistan. Svo ég nefni Úkraínu sem dæmi þá er gjaldmiðillinn þar afar óstöðugur og hefur fallið gríðarlega. Það sama má segja um gjaldmiðilinn í Kongó, þannig að ég held að það sé ekki alveg rétt hjá þingmanninum, það er að a.m.k. ekki fullreynt að hingað komi erlendur banki. En þetta er einnig mikið hagsmunamál almennings og stjórnvöld eiga að stuðla að því að fá erlendan banka inn á inn á fjármálamarkað okkar. Við þekkjum það bara varðandi þjónustugjöldin sem eru gríðarlega há hér meðal banka. Það er með ólíkindum hvað bankarnir geta leyft sér að taka há þjónustugjöld af almenningi. Að lokum vil ég nefna að Seðlabanki Íslands telur að ekkert sé því til fyrirstöðu að breyta viðmiðunarvísitölu verðbólgumarkmiðsins, kjósi stjórnvöld að gera svo. Það er nákvæmlega sama eins og ég sagði; þetta er pólitísk ákvörðun og hana er hægt að taka hér í þessum sal.
Frú forseti. Þetta hefur verið ágæt umræða, þótt hún sé ekki búin enn, og um margt ákaflega gagnleg að minni hyggju. Innsti kjarni þessa máls er að mínum dómi þessi: Verðtrygging fjárskuldbindinga á lánum til einstaklinga er einfaldlega óboðleg. Það sést til að mynda af því að þau ákvæði sem sett hafa verið í lög til verndar neytendum hafa reynst haldlítil eða allt að því haldlaus þegar á þau hefur reynt fyrir dómstólum. Slíkt slíkur er máttur fjármagnsaflanna hérna að ekkert verður fyrir þeim. Þetta fyrirkomulag verður að víkja. Það verður að hverfa. Hv. þm. Birgir Þórarinsson gat þess að góðu, sem ég þakka honum fyrir, að ég hefði vikið að fyrirkomulagi mála í Danmörku. Það var gott að hann skyldi nefna Svíþjóð. Við gætum nefnt fleiri lönd í nágrenni okkar. Ég átta mig ekki á því hvað stöðvar okkur í því að koma hér á laggirnar sérhæfðum íbúðalánafyrirtækjum eða -stofnunum eins og tíðkast í Danmörku, sem byggja á sérhæfingu á þessu sviði. Við erum með aðila sem eru í íbúðalánum sem eru að meginstefnu til í annars konar viðskiptum og erindum. En í Danmörku háttar þannig til að það eru sérhæfðar stofnanir, sérhæfð fyrirtæki sem hafa þessi mál einkanlega með höndum með þeim árangri að maður í Kaupmannahöfn sem ætlar að taka lán fyrir íbúð í Köben, eins og okkur er gjarnt að segja hérna á landinu fagra, fær þetta lán þegar ég síðast frétti á 1,9% vöxtum. Það er náttúrlega engin verðtrygging eða neitt slíkt. Þessi maður veit upp á upp á krónu hvað hann á að borga á hverjum gjalddaga og því fær ekkert haggað. Málið er alveg klárt. Ég ætla líka að segja á þessum grundvelli að krafan er ósköp einfaldlega þessi: Að Ísland verði í hópi vestrænna ríkja í þessu fjármálalega tilliti, að við séum ekki hér með heimatilbúið kerfi sem varð til við allt að því neyðaraðstæður í fjármálum þegar aðstæður voru allar aðrar í samfélagi okkar og skipan efnahags- og atvinnulífs en nú er, í lok 8. áratugar liðinnar aldar. Það eru 40 ár síðan, held ég að megi segja. Ísland er náttúrlega gjörbreytt frá því sem það var fyrir 40 árum. En samt er það svo, frú forseti, að þegar þessi mál eru rædd er alltaf talað af hálfu þeirra sem ákafastir eru í því að verja þessa verðtryggingu, eins og hér sé árið 1979. Hvað eiga menn að gera? Peningarnir fuðra upp, þeir brenna, það er ekki neitt, allt í voða. Það er eins og hér séu engir fjárfestingarkostir til. Það er eins og hér séu engin fjármálafyrirtæki. Það er eins og hér hafi ekkert gerst. Ég ætla líka að segja að við getum ekki tamið okkur það þegar við ræðum um þessi mál í þingsal að vera í samningum um hvort vísitalan eigi að vera svona eða hinsegin eða hvort þessi liður eigi að vera svona eða svona breyttur eða taki mið af þessu. Við þurfum að losna við þetta kerfi. [[Gripið fram í.]]Þetta kerfi er óboðlegt. Það er ekki boðlegt íslenskum almenningi, það er ekki boðlegt íslenskum fjölskyldum [[Gripið fram í.]]og það er ekki boðlegt að hér sé rekin stefna sem leiðir það af sér, eins og gerðist í hruninu, að í nafni fjármálastöðugleika mátti hver fjölskyldan á fætur annarri hverfa af heimilum sínum. Íslenskir foreldrar leiðandi börnin sér við hönd út af heimilunum vegna þess að annars væri ekki fjármálastöðugleiki í landinu. Það má aldrei endurtaka sig, frú forseti.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hefur farið fram í dag. Hún hefur verið mjög upplýsandi og hefur leitt í ljós að í raun eru hér margir innan dyra sammála því prinsippi sem við erum að leggja upp með í þessu frumvarpi, þ.e. að nauðsynlegt sé að breyta leikreglunum á lánamarkaði. Það er kannski aðalatriðið. Og þótt ekki væri nema til þess er framlagning frumvarpsins þess virði að fá umræðuna fram, að fá fram viljann sem hér býr. Hún er líka þess virði vegna þess að hún hefur leitt í ljós hverjir taka ekki til máls í umræðunni og ég sakna þess að fulltrúar Samfylkingarinnar, fulltrúar Vinstri grænna, fulltrúar Pírata skuli ekki hafa verið hér í salnum, utan einn ágætur hv. þingmaður Samfylkingarinnar sem hér situr nú. En spurningin er: Hvers vegna taka fulltrúar þessara flokka ekki máls? Hafa þeir ekki stefnu í málinu sem varðar 120 þúsund heimili á Íslandi? Þora þeir ekki að gera hana uppskáa? Ég get ekki svarað þeirri spurningu. Það verða menn að gera sjálfir. Það er líka athyglisvert að þátttaka Framsóknar og Sjálfstæðisflokks í umræðunni felst í nokkrum andsvörum, sem eru góðra gjalda verð. En hvar er stefna þessara flokka? Því hefur verið haldið fram að þingsályktunartillaga hv. þingmanna Framsóknarflokksins um að taka upp samræmda vísitölu sé á einhvern hátt sambærileg þessu máli. Með mikilli virðingu gengur sú þingsályktunartillaga út á það að hafist verði handa um að kanna hvort rétt sé að kanna hvort hér eigi að taka upp samræmda vísitölu. Við gerum þá tillögu, með mikilli virðingu fyrir henni, óþarfa með því að leggja fram þetta frumvarp. Við teljum að ekki sé eftir neinu að bíða. Ég sagði í fyrri ræðu minni í dag: Biðin síðustu tólf mánuði er búin að kosta íslensk heimili, sem eru með lán af þessum toga, 50 milljarða kr. Það eru á milli 400 og 500 þús. kr. á hverja einustu þessara fjölskyldna í landinu, þessara heimila. Eftir hverju eigum við þá að bíða? Það er ekki eftir neinu að bíða. Hins vegar er mjög athyglisvert, finnst mér, og það stendur upp úr þessari umræðu og hefur komið fram hér, að vaxtastig á Íslandi er náttúrlega allt of hátt. Það hafa heyrst raddir hér innan húss, í þessum sal, sem segja: Það er hægt að lækka vaxtastigið á Íslandi þó að við séum ekki að taka upp annan gjaldmiðil. Vegna hvers? Jú, það er hægt með því í fyrsta lagi að vanda hagstjórn og það er náttúrlega hægt með því að breyta um peningastefnu. Því hefur verið lýst af hálfu Seðlabankans í nokkur skipti að hugsanlega þurfi að breyta lögum. Ég segi bara eins og stendur í kvæði Hallgríms Péturssonar, með leyfi forseta: Kom þú sæll, þá þú vilt. Komi Seðlabankinn bara fram með þær lagabreytingar eða tillögur að þeim sem hann telur að gera þurfi til að breyta peningastefnunni ef það verður til þess að lækka vexti. Það skal ekki standa á þeim sem hér stendur og ég veit að það mun ekki standa á nokkrum þeim sem honum er nálægur að verða við ósk Seðlabankans í því efni. Aldeilis ekki. Við vorum tilbúnir í gær. Það er líka annað að þessu leyti til hvað varðar kjör þeirra sem kaupa húsnæði á Íslandi, hvað þau eru ósambærileg og ekki samkeppnisfær við nágrannalöndin okkar. Það kom fram í ágætri ræðu í dag, væntanlega hjá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, sem hann flutti, aldeilis frábæra ræðu, að um 30 þúsund manns eru í útlöndum sem geta ekki hugsað sér að koma hingað heim, m.a. vegna þess að ekki er hægt fyrir það fólk að fara út á húsnæðismarkað vegna þess að það lætur ekki bjóða sér það sem ég lýsti hér í morgun, að borga lánið sitt fjórum sinnum og fara síðan á eftirlaun. Fólk lætur einfaldlega ekki bjóða sér það og lætur ekki bjóða sér að kaupa húsnæði, sérstaklega á þessu svæði hér, á uppsprengdu verði vegna þess að gistiheimili eru í annarri hverri íbúð. Hér ríkir lóðaskortur af mannavöldum sem pressar upp húsnæðisverð. Menn láta einfaldlega ekki bjóða sér það að kaupa hús undir þeim kringumstæðum, með raunvöxtum upp á 6% eða 7% þegar menn geta gengið að óverðtryggðum vöxtum upp á 2% og þaðan af lægra í nágrannalöndunum. Menn geta séð það fyrir sér. Og tali menn um það, ég tek dæmi af Danmörku af því að ég þekki þokkalega til þar. Þar eru vextir upp á kannski 2–2,5% óverðtryggðir á húsnæði, þeir eru ekkert sérstakir. Þeir bjóðast þeim sem greiða lítið út í húsum sínum. En það fólk getur líka reiknað út hvað það þarf að borga næstu 20 árin. Halda menn að það sé ekki verðbólga í Danmörku? Matvæli hækka í Danmörku alveg eins og annars staðar og hafandi verið árlegur gestur í Danmörku nokkrum sinnum á ári í 14, 15 ár veit maður að vísitala neysluverðs þar hækkar, en vextirnir á lánum til íbúðarkaupa eru samt 2%. Líkt og ég kom inn á í andsvari við hv. þm. Þorstein Víglundsson áðan gerði ég óvísindalega könnun á því hvernig stýrivextir Seðlabanka Íslands væru í samanburði við stýrivexti seðlabanka Bretlands yfir 20 ára tímabil, þar sem verðbólgan í Bretlandi var á bilinu oft um 2% og upp í 5% eftir árum. Hjá okkur var hún 2,5% upp í 3–4% að undanteknum náttúrlega árunum 2008–2009 þegar við vorum að súpa seyðið af hruninu og kreppa kom hjá okkur, en að öðru leyti var verðbólga á Íslandi ekkert fádæma meiri en í Bretlandi. Seðlabanki Bretlands er með 0,5% stýrivexti og mér skilst að seðlabankastjóri Bretlands sé einnig í þeim hópi sem seðlabankastjóri Íslands segir að liggi á bæn og öfundist yfir því hvað stýrivextir séu háir á Íslandi. Sá hlýtur að vera búinn að fá í hnén. Þessir vextir eru búnir að vera óbreyttir í Bretlandi síðan 2006, ef ég man rétt, ef ekki lengur. Auðvitað er þetta samverkandi. En hvað getum við gert? Jú, við getum tekið skref í þá átt að reyna að lagfæra þennan mun. Við getum tekið skref til að höggva skarð í brynju fjármálafyrirtækjanna. Við gerum það með því að breyta þessum rangláta vísitölugrunni með því að taka húsnæðisliðinn út úr þessari vísitölu. Húsnæðislið sem er búinn að hækka umfram vísitölu neysluverðs alla vega síðastliðin fimm ár, alla vega, og er í sjálfu sér búinn að vera í ósamræmi við vísitölu neysluverðs frá því 2003, í 15 ár. Og gapir, gjáin víkkar. Hún víkkar með hverju árinu. Lái fólki hver sem vill að leggja ekki í að fjárfesta í húsnæði á Íslandi við slíkar kringumstæður. En í því er hættan fólgin. Hún er fólgin í því að við erum ekki að fá til afnota, ef við getum orðað það svo, okkar bestu starfskrafta, fólk sem er að mennta sig vel. Það getur ekki sest hér að út af þessu, fyrir utan það að við erum með, eins og ég sagði áðan, 120 þúsund heimili sem eru fullhert af því hvern dag allt árið að hanga á húsunum sínum og borga af þeim miklu meira en þau þyrftu ef hér væru hlutir með eðlilegum hætti. Eins og ég sagði 400–500 þús. kr. á heimili bara síðustu tólf mánuði. Bent hefur verið á hættuna af því að hugsanlega hækki vextir, þ.e. nafnvextir, eða vaxtaþátturinn ef við breytum vísitölugrunninum. Ég segi: Menn sýna þá þann kjark að gera það. Við höfum séð Austurvöll fyllast af minna tilefni. Kannski rís almenningur loksins upp vegna þessa okurs með því að fá kjark, með því að vita að hér inni eru til menn, alla vega í sumum flokkum, sem hugsa til þessa fólks, sem vilja raunverulega að gera eitthvað til að lagfæra þetta ástand. Þeir sem leggja ekki í að gera það verða náttúrlega að svara fyrir sig og útskýra það fyrir 120 þúsund heimilum á Íslandi hvers vegna þeir vilja ekki taka á því með okkur hinum, ef þeir vilja ekki gera það. En ég vil náttúrlega trúa því að allir skynsamir menn taki þessu máli fagnandi eins og ég sagði í morgun. Þess vegna efast ég ekkert um það. En það kann vel að vera að í meðförum nefndarinnar verði málið betur undirbyggt, ég fagna því ef það verður skýrt betur ef menn hafa talað óskýrt. Fínt. Það verður bara að betra. Við þurfum bara að koma þessu fram. Eins og ástandið er núna, og hefur verið, er óþolandi. Það er hins vegar rétt sem hér hefur líka komið fram í máli nokkurra þingmanna og gladdi mig mjög að nauðsyn er á uppstokkun fjármálakerfisins. Það kom mjög vel fram í máli nafna míns Víglundssonar, hv. þingmanns. Og ég segi við hann: Velkominn í hópinn. Miðflokksmenn eru með mjög skýra stefnu í þessum málum, sem hægt er að sjá bæði á heimasíðu flokksins og annars staðar, hvernig við ætlum að endurskipuleggja fjármálakerfið þannig að meiri samkeppni verði á bankamarkaði. Stefnan er mjög skýr. Tillögurnar eru mjög skýrar. Þær eru eiginlega settar niður í smáatriðum þannig að menn þurfi ekki að ganga að því gruflandi hvernig hægt sé að gera þetta. Þetta er fyllilega framkvæmanlegt. Vilji er allt sem þarf, svo ég vitni aftur í skáld. Ég er bjartsýnni núna að aflokinni þessari umræðu en ég var áður þrátt fyrir að hér heyrist ekki raddir þeirra stjórnmálaflokka sem kenna sig við alþýðuskap og verkalýðsást, þá fagna ég samt þessari umræðu. Ég brýni mína gömlu félaga í öðrum flokki, Framsóknarflokknum. Ég brýni þá til að standa með málinu vegna þess að það er í sjálfu sér náskylt þeim sjónarmiðum sem sá flokkur hefur haldið fram. Og nú reynir á hvort menn meini og hafi meint það sem þeir sögðu þegar þeir segjast hafa viljað taka skref til að taka vísitöluna út úr húsnæðislánum. Ég myndi fagna því gríðarlega. Satt að segja reikna ég með að þeir ágætu menn komi til liðs við þetta mál. Þegar öllu er á botninn hvolft held ég að á Alþingi Íslendinga sé rífur meiri hluti fyrir því réttlætismáli að breyta því ranglæti sem viðgengst í lánamálum. Ég vona að málið verði kannski, eins og ég sagði áðan, fyrsta skrefið í 1.000 mílna ferð. Ég vona að þetta sé fyrsta skrefið í þá átt að rjúfa brynju fjármálafyrirtækja. Vopnin eru til, það þarf bara að beita þeim, við þurfum að beita þeim. - Ég fagna því að hér stígur í salinn fulltrúi Samfylkingarinnar og myndi fagna því að heyra hug hennar til málsins, sem varðar 120 þúsund heimili í landinu. En enn er möguleiki. Ég held að þjóðina þyrsti mjög að heyra afstöðu þessa flokks, jafnaðarmannaflokks Íslands einhvern tíma kallaður, til þessa máls af því að þetta er jafnaðarmál. Frú forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir þessa umræðu. Hún hefur verið góð og innihaldsrík og hún er búin að vera málefnaleg.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni að umræðan um þetta mál sem við ræðum hér er búin að vera býsna athyglisverð og fín. Hér hefur verið komið inn á vexti, lánskjör, verðtryggingu, verðþróun og þátt krónunnar og svo það sem kannski snýr mest af þessu máli, vísitölur, húsnæðisliðinn í vísitölu neysluverðs. Ég kem hér upp, virðulegi forseti, vegna þess að hv. framsögumaður, fyrsti flutningsmaður málsins sem hér var síðast í ræðu, Þorsteinn Sæmundsson, minntist á mál sem er þessu tengt og er tillaga til þingsályktunar um upptöku samræmdrar vísitölu neysluverðs. Það er því augljóst mál að í grunninn eru þessir flokkar sammála í þessu máli. Ég vildi koma hér og árétta að þetta er jafnframt í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar þannig að það eru býsna margir sem vilja skoða þetta mál. Ef eitthvað er þá hefur sú umræða sem í dag hefur farið fram, og ég tek undir með öllum sem hér hafa talað um að hún hafi verið mjög góð, leitt það í ljós að við þurfum að gera þetta faglega. Í þingsályktunartillögunni sem hv. þingmaður vísar í er lagt til að áhrif breytinga á vísitölu eins og hún er reiknuð verði metin á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og á það hvernig við eigum að taka ákvarðanir um vexti, þ.e. peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég túlka það svo að hann sé stuðningsmaður málsins og flokksfélagar hans líka. Ég fagna því og það gleður mig. Ég vona sannarlega að þeir eigi eftir að sýna það við afgreiðslu málsins áfram, bæði í nefnd og meðförum þingsins á málinu. Víst er öllum fyrir bestu að skref séu stigin faglega. Málið er hins vegar, eins og ég sagði áðan, að ekki er eftir neinu að bíða með þetta skref. Það er búið að ræða þetta ákveðna atriði. Það er búið að ræða verðtryggingu lána yfir höfuð í pólitík á Íslandi í fimm, sex ár. Það fór svo langt á sínum tíma að afnám verðtryggingar á neytendalánum fór inn í stjórnarsáttmálann, árið 2013. Það vildi bara þannig til að dansfélaginn steig ofan á tærnar á okkur sem þá vorum í öðrum stjórnarflokknum og þetta mál náðist ekki lengra. Það náðist þó inn í stjórnarsáttmála sem þýðir að búið er að ræða þetta mál, eins og ég segi, síðan 2013 eða fyrr og menn hafa verið nokkuð sammála um að eitthvað þyrfti að gera í þessu síðan 2013 eða fyrr. Ég segi aftur: Hvers vegna að bíða lengur? Hvers vegna ekki að stíga fyrsta skrefið? Þetta skref er út af fyrir sig hóflegt, það leiðir í ljós hvaða breytingar gætu átt sér stað ef verðtryggingin yrði afnumin með öllu. Þetta veitir fjármálafyrirtækjum smáaðlögun þannig að ég sé ekkert að því að við framkvæmum þetta hér og nú og myndi fagna því ef [[Forseti hringir.]]Framsóknarmenn kæmu með í þann leiðangur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við Framsóknarmenn erum í þessum leiðangri, það er augljóst. Við höfum lagt fram mál þess efnis og eins og ég kom að áðan erum við þess vegna í grunninn sammála. Þegar við tölum um að meta faglega áhrifin af þeim breytingum og þeirri vísitölu sem verður miðað við er ekkert síður mikilvægt, af því að við erum að bera okkur saman við aðrar þjóðir, þær þjóðir sem við erum helst í viðskiptum við, að kanna mælingu í helstu viðskiptalöndum okkar. Þegar við nýtum mælikvarða, á hvaða sviði sem er, er oftast metið samræmi í þeim á milli þeirra aðila sem við berum okkur saman við og svo til lengri tíma að alltaf sé stuðst við sama mælikvarðann. Þess vegna verðum við að vanda vel til verka þegar við ákveðum hvort og hvaða lið [[Forseti hringir.]]vísitölunnar við tökum út, ég tala nú ekki um að taka allan húsnæðisliðinn út eins og hér er lagt til.
Frú forseti. Við höfum hér afbragðsstofnun sem mælir verðbreytingar á Íslandi samkvæmt einhverjum sex eða sjö vísitölum í hverjum mánuði eins og hefur komið fram í þessari umræðu, Hagstofu Íslands. Hún mun að sjálfsögðu halda áfram að mæla verðbreytingar á Íslandi samkvæmt neysluverði eingöngu o.s.frv. Hún heldur áfram að mæla þessar sex, sjö vísitölur í hverjum einasta mánuði og fylgjast með hvernig þróunin er á hverjum tíma, en það erum við sem þurfum að taka af skarið. Það gera embættismenn í Hagstofu Íslands ekki, með mikilli virðingu fyrir þeim og þeirra starfi, enda er það ekki þeirra hlutverk. Það er okkar hlutverk að gera það. Það er bara þannig að í stjórnmálum þurfa menn að taka ákvarðanir, helst hratt. Þess vegna þurfum við að bregðast við núna. Það er ekki eftir neinu að bíða.
Hæstv. forseti. Ég vildi koma hingað upp til að þakka fyrir þá umræðu sem skapast hefur út frá því frumvarpi sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson leggur fram. Hjá mér vaknar spurning: Er þetta ekki akkúrat partur af svarinu við því af hverju þjóðin er ósátt og reið og þar með hefur virðing Alþingis ekki risið sem skyldi? Að kerfinu er í raun og veru svolítið stillt þannig upp að góðæri ríki í landinu. Ríkissjóður stendur vel og þjóðfélagið er rekið á ágætisfleti. En það er fólkið í landinu, íbúðareigendur, húseigendur og fjölskyldur, sem borgar brúsann, stærsta partinn. Það hefur komið fram í ræðum í dag. Hv. þm. Bergþór Ólason benti á landsbyggðina og köldu svæðin. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson benti á hvað þetta peningastefnukerfi hefði skotið djúpum og föstum rótum. Þá kemur sú spurning upp: Er það ekki partur af þjóðarsáttinni eða ósáttinni og því hvað þjóðin er orðin dofin fyrir þessu að hana vantar kjark til að fara í þann róður að breyta kerfinu svo sanngirni sé gætt gagnvart okkar smæstu bræðrum og systrum úti í samfélaginu? Þetta er kannski svolítið stór spurning en ég hendi henni hérna fram.
Frú forseti. Ég heyrði ágætisviðtal, ef ekki bara stórkostlegt viðtal, við fyrrum forseta Bandaríkjanna, Barack Obama, um daginn. Eftir að hann var hættur að vera forseti komu að máli við hann einhverjir menn og sögðu: Heyrðu, við þurfum endilega að fá þig í viðtal út af ákveðnu máli, bara hið fyrsta. Hann sagði: Hvernig væri á morgun? Þeir sögðu við hann: Við vorum meira að pæla í því eftir viku. Hann sagði: Í því umhverfi sem ég er að koma úr núna þarf ég að taka ákvörðun á hálftíma, annars deyr einhver. Það er ekki svo alvarlegt hér að einhver sé að deyja út af því að við tökum ekki ákvörðun um þetta. Hins vegar er það hárrétt sem hv. þm. Sigurður Páll Jónsson bendir á, það er mikil óþreyja úti í þjóðfélaginu eftir því að einhver tali máli lántakenda, einhver tali máli heimilanna gagnvart lánveitendum. Þessi leikur er ægilega ójafn. Þetta er eins og að senda heimilin í hnefaleikahringinn með aðra höndina bundna fyrir aftan bak. Það er bara þannig. Það er ekkert jafnræði í þessum samningum og það er kannski slíkt jafnræði sem við erum að leita að með því að breyta leikreglunum lántakendum í hag. Það blasir við öllum þeim sem sjá afkomu bankanna á Íslandi og hafa horft á hana síðustu níu ár og gaumgæft að bankar og fjármálastofnanir á Íslandi eru ekki á nástrái. Lífeyrissjóðirnir á Íslandi töpuðu 480 milljörðum í hruninu. Þeir eru búnir að ná því öllu til baka og gott betur. Hverjir borga? Það eru þeir sem taka lán hjá þessum sjóðum. Það er löngu kominn tími til að við leiðréttum þetta módel þannig að fólk geti fest sér húsnæði á Íslandi.
Hæstv. forseti. Það er akkúrat málið. Það þarf kjark og þor og auðvitað skynsemi líka. Mér datt í hug brot úr kvæði eftir Megas, þar sem segir: Lánskjaravísitalan sekkur út við sjóndeildarhring. Oft þegar ég heyri þessa umræðu um fjármál og allar þær hugsanlegu leiðir sem hægt væri að fara til að laga fjármálin í landinu þá sekk ég út við sjóndeildarhring, ég sóna hreinlega út því að fólk eins og ég og fleiri, við þurfum að fá þetta matreitt á mannamáli. Mann grunar svo oft þegar maður heyrir þessa umræðu fara í gang að menn fari að tala eitthvert svona vísindamál, sem kannski bara 5 eða 10% af þjóðinni skilja, til þess í raun og veru að drepa málinu á dreif af því að sá hinn sami hefur ekki kjark til að taka á því sem þarf að taka á. Í umræðunni áðan um Arion banka var hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson mærður fyrir að hafa verið góður forsætisráðherra og tekið vel á málum í hans tíð. Þurfum við ekki einmitt á svona stjórnmálamönnum að halda í forystu í landinu?
Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem hv. þingmaður sagði áðan að það kerfi sem við búum við núna, þessi verðtrygging á lánum, er ofvaxið skilningi flestra fórnarlamba þess, ef ég get orðað það þannig, þ.e. þeim sem hafa svona lán. Ég veit svo sem ekki um auðvelda leið til þess að skýra út fyrir fólki sem býr við þessi lánakjör hvernig standi á því að ef frostnótt verður í Suður-Ameríku þannig að kaffiuppskeran bregst og verð á kaffi hækkar á Íslandi, þá hækki lán þess. Ég veit ekki hvernig við eigum að skýra það fyrir fólki. Ég veit heldur ekki hvernig við eigum að skýra það fyrir fólki að þegar íslenska ríkisstjórnin ákveður í fljótræði rétt fyrir jólin að hækka áfengisgjald og önnur gjöld um 22,2%, sem er einhver reiknuð tala sem einhverjir menn úti í bæ hafa fundið út, þá hækka öll lán í landinu. Ég veit ekki hvernig maður á að útskýra það fyrir fólki sem er að berjast fyrir sjálfu sér í dagsins önn. Það er einmitt þess vegna sem við þurfum að að vinda ofan af þessu í eitt skipti fyrir öll. Þetta er fyrsta skrefið í þá átt.
Frú forseti. Ég vil nú fyrir býsna margt þakka fyrir þessa umræðu. Ég tel hana mjög gagnlega og þarfa og ég tel að hér sé um að ræða mál sem þarf að ræða miklu meira á vettvangi Alþingis. Það eru ekki alltaf jólin og það er ekki alltaf þannig að svona mikið logn sé yfir mannlífinu eins og núna. Við skulum nota þetta góða tækifæri til að ræða þetta mál og við skulum koma að því aftur síðar. Ég vil nefna að það eru fleiri flokkar en Miðflokkurinn sem leggja mjög mikið upp úr þessu máli, til dæmis Flokkur fólksins. Þetta er eitt af okkar stóru málum. En við skulum átta okkur á því að við eigum í höggi við óvígan her. Fjármálaöflin eru svo sterk að það er alveg ljóst að sumir stjórnmálaflokkar - ég heyri það nú að flutningsmaður er að velta fyrir sér afstöðu þeirra og skýringum á fjarveru þeirra. Við þekkjum náttúrlega þessa frasa: Flokkurinn leggur áherslu á að draga úr vægi verðtryggingar. Það þýðir að flokkurinn vill ekki gera neitt. Svo eru til flokkar sem segja: Ja, hér verður auðvitað að koma önnur mynt. Það þýðir það þarf ganga í Evrópusambandið, með öllu sem því fylgir og ekki kemur til greina að ræða afnám þessa fyrirkomulags fyrr en það er gert. Það er eitthvað sem mælist kannski í áratugum. Með þessari tillögu er gengið hreint til verks og sótt beint fram. Ég mun í mínu seinna andsvari lýsa annarri aðferð sem ég hef kosið að nota í þessu máli, sem er tangarsókn að hætti Ludendorffs hershöfðingja. Ég mun nýta tíma minn á eftir í því skyni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar og ég vil byrja á því að biðja hann afsökunar á því að hafa ekki tekið það sérstaklega fram í seinni ræðu minni í þessari umræðu hvernig Flokkur fólksins hefur stutt þetta frumvarp, því að það hafa þau gert með ráðum og dáð, og ég er þakklátur og stoltur yfir því. Vissulega munar um þeirra liðveislu í þessu máli. Það er reyndar líka annað sem fyllir mig dálítilli bjartsýni núna. Það er að þetta mál og þessi mál skuli yfirleitt vera komin almennilega á dagskrá hér á þinginu því að rétt eins og hv. þingmaður sagði hafa menn oft á tíðum komist upp með svona ódýra frasa, einhverja 17. júní frasa í þessu máli, en við þurfum ekki á því að halda núna. Ég sagði það og er búinn að segja það nokkrum sinnum núna í þessari umræðu: Það er búið að tala um þetta mál í fimm, sex ár. Það er búið að hugsa þetta mál miklu lengur. Það eru allt aðrar aðstæður uppi en þegar þessu var upphaflega hleypt af stað. Maður finnur náttúrlega á andstöðunni það sem ég nefndi í ræðu fyrr í dag að það er eins og allt fjármálakerfið sé farið að stóla á að þetta kerfi verði áfram við lýði, alveg uppi í Seðlabanka Íslands. Bankastofnanirnar, lífeyrissjóðirnir, það stóla allir á að þeir geti í sjálfu sér gert nokkurn veginn það sem þeim dettur í hug og sent reikninginn til okkar inn um lúguna í hverjum einasta mánuði og að heimili landsins borgi brúsann þegjandi og hljóðalaust. Ég sagði líka áðan að lífeyrissjóðirnir myndu lúta aðeins öðruvísi lögmálum innan tíðar og ég get komið betur inn á það í seinna andsvari mínu hér á eftir.
Frú forseti. Það er við óvígan her að eiga sem þýðir að það þarf að sækja að honum úr öllum áttum. Þess vegna hef ég kosið tangarsókn að hætti Ludendorffs hershöfðingja. Hún birtist m.a. í því að hér liggja fyrir nokkrar fyrirspurnir frá mér sem ég leyfi mér að nota þetta tækifæri til að vekja athygli á. Ein er um uppgreiðslugjald á vegum Íbúðalánasjóðs. Önnur er um húsnæðisliðinn og að svör fáist við því frá opinberum aðilum hvaða fjárhæðir hann hefur lagt á heimilin í landinu. Sú þriðja er um eftirlit af hálfu Fjármálaeftirlitsins með þessari verðtryggðu útlánastarfsemi og um leið hvaða reikniformúlur séu í gildi eða hafi verið gefnar út af hálfu opinberra aðila þegar um jafn flókið dæmi er að ræða og hér ræðir um. Loks vil ég geta þess að ég hef leitað eftir því að hér verði sérstök umræða [[Forseti hringir.]]á heppilegum tíma um verðtryggingu þar sem fjármála- og efnahagsráðherra yrði til andsvara.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta. Það er næsta víst að einhverjir fulltrúar Miðflokksins komi til liðs við hann og hans félaga í sérstakri umræðu um verðtryggingu. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég þakka Flokki fólksins fyrir liðveisluna í þessu máli. Ég fagna líka þeim fyrirspurnum sem hv. þingmaður hefur lagt fram. Ég heyri að þær eru innlegg í þetta mál og vissulega hluti af tangarsókn. Ekki veitir af. Óvígur her, segir hv. þingmaður. Ég vil líka líta á þetta sem marghöfða þurs. Hér í denn var það þannig að þegar riddarar hjuggu einn haus af spratt jafnan upp annar þannig að menn þurftu að vera handfljótir. Við þurfum að vera handfljótir í þessari baráttu og þess vegna er um að gera að taka skrefið djarft og öflugt en ekki læðast eins og köttur í kringum heitan graut.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, með síðari breytingum, sem varðar hækkun starfslokaaldurs. Það er svo sem betur fer að við Íslendingar erum að verða að meðaltali eldri en við vorum fyrir ekki mörgum áratugum síðan. Við höldum starfsgetu okkar og þreki lengur fram á ævina en áður var þegar menn voru orðnir úr sér slitnir af erfiðisvinnu langt um aldur fram. Auk þess er þjóðin að eldast, við erum að eignast fleiri einstaklinga í aldursbilinu frá 67 ára og upp úr. Fyrir nokkrum árum var lögum um almannatryggingar breytt. Settur var á valkvæður lífeyristökualdur frá 65 ára alveg upp í áttrætt. Menn gátu sem sagt valið um það hvenær þeir fóru á lífeyri innan þessa tímabils. En ekki er öllum fært að nýta sér þetta vegna þess að í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, kemur mjög skýrt fram að starfsmenn ríkisins og embættismenn eiga að láta af embætti eftir að þeir verða sjötugir, þ.e. næsta mánuð á eftir ef ég man rétt. Þessir ágætu menn og konur geta því ekki nýtt sér sveigjanleg starfslok. Í þessum hópi ríkisstarfsmanna eru margir með áratugareynslu, búa yfir gríðarlegri þekkingu og mikilli reynslu. Í sjálfu sér er það mikil sóun og óréttlátt að skipa fólki sem er fullfrískt og hefur starfsgetu, hefur starfsvilja, að setjast í helgan stein. Nú tek ég skýrt fram að með þessu frumvarpi er ekki verið að skylda fólk til að vinna til 73 ára aldurs. Það er verið að gefa fólki sem vill það og getur það og hefur áhuga á því möguleika á því. Þá ætla ég að koma aftur að því að í þessu fólki, í þessum mannauð, býr gríðarleg þekking. Það eru nokkur atriði sem ég get nefnt, nokkrar stéttir, þó að maður eigi kannski ekki að gera upp á milli. Ég get nefnt t.d. háskólakennara sem hafa langan starfsaldur að baki, gríðarlega reynslu, mikla þekkingu. Þeim er gert að fara heim eftir sjötugt. Sumir þessara ágætu manna og kvenna hafi verið ráðnir sem verktakar eftir sjötugt og halda áfram að kenna. Í hvað rekast þeir þá? 100 þús. kr. frítekjumarkið sem var sett fyrir áramót, þvert ofan í það sem við Miðflokksmenn lögðum til um að atvinnutekjur rýri ekki lífeyristekjur. Í hverju skrefi er lögð fyrir fólk gildra sem gerir því erfiðara um vik að sinna störfum eftir sjötugt ef það svo kýs. Ég man að í ágætri nefnd sem Pétur heitinn Blöndal stjórnaði í fyrstu og ég tók síðan við á sínum tíma voru þessi mál rædd. Svo mikið hef ég heyrt og orðið áskynja um að ég veit að innan vébanda Félags eldri borgara stendur mikill vilji til þess að fólki sé gert kleift að vinna lengur ef það kýs og getur. Einn forystumaður, ágæt kona sem ég heyrði í núna á fundi í haust, sagði: Við förum ekki fram yfir síðasta söludag þó að eitt ár bætist við ævina. Þetta er alveg hárrétt hjá henni. Það er sóun að nýta ekki starfskrafta fólks með alla þessa reynslu, alla þessa þekkingu, í mörgum tilfellum mjög vel menntað fólk sem býr yfir dýrmætri menntun. Ég minntist á háskólakennara áðan. Ég gæti nefnt fleiri dæmi. Ég þekki dæmi um vísindamenn sem lengi hafa unnið að rannsóknum á Íslandi, ýmsum rannsóknum, sem hafa jafnvel verið í sjálfboðavinnu og unnið án þess að fá greitt af einskærum áhuga fyrir því að halda áfram rannsóknum sínum eins lengi og þeir telja að rannsóknin krefjist. Eigum við að leggja stein í götu þessa fólks? Nei, við eigum frekar að hvetja til þess að það nýti sína krafta eins og það kýs og vill. Þetta frumvarp varðar eingöngu ríkisstarfsmenn en þeir eru bundnir af þessum starfsaldri að lögum. Nú er eftirlaunaaldur á Íslandi 67 ár og fólk á almennum vinnumarkaði getur út af fyrir sig hætt að vinna þegar þeim aldri er náð. Við höfum rekist á það að mjög oft er reiknað með því að fólk hætti líka á almenna markaðnum í kringum sjötugt eða sjötugt. Við höfum hins vegar séð dæmi um það og eitt kemur upp í hugann að margir iðnaðarmenn sem hafa skilað miklu dagsverki og eru farnir að lýjast verða náttúrlega afbragðssöluráðgjafar í byggingarvörum, menn með 40–50 ára reynslu að baki. Það er ekki hægt að fá betra fólk til að annast slíka vinnu að dómi þess sem hér stendur. Í því skyni er þetta frumvarp lagt fram, að við hættum að sóa þeim kröftum og þeirri þekkingu sem aldraðir Íslendingar búa yfir og að við gerum þessum hópi kleift að starfa til 73 ára aldurs sem er ágætis fyrsta skref vegna þess að eftir að sá tími er liðinn sjáum við áhrifin af þessu. Nú segi ég aftur: Það er í sjálfu sér nauðsynlegt líka að tekið verði upp þetta svokallaða frítekjumark og fólki verði gert kleift að vinna sér inn tekjur án þess að verða fyrir skerðingum. Það er mjög margt sem vinnst með þessu. Við komum í veg fyrir félagslega einangrun fólks. Margir sem hætta að vinna koðna einfaldlega niður og missa hluta af lífsviljanum að því er virðist, verða jafnvel fyrir heilsuskerðingu af því einungis að setjast í helgan stein og hafa ekki þann sama tilgang eins og þeir höfðu áður. Að okkar dómi sem stöndum að þessu máli, sem eru auk mín hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigurður Páll Jónsson og Birgir Þórarinsson, er það skref í rétta átt að gefa fólki kost á því að vinna sjálfu sér til heilla og þjóðfélaginu til gagns til 73 ára aldurs ef það kýs svo. Ég vona að eftir þessa umræðu fái frumvarpið vandaða meðferð í efnahags- og viðskiptanefnd, geri ég ráð fyrir, þannig að við getum notað þann auð sem býr í þessu góða fólki. Ég vonast eftir góðri umræðu um þetta mál og góðri afgreiðslu.
Frú forseti. Það er fremur karllægt í salnum fyrir utan virðulegan forseta, en það er nú kannski ekki umræðuefni hér. Ég þakka hv. frummælanda Þorsteini Sæmundssyni fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Ég held að það sé tímabært. Það er ýmislegt sem hann sagði sem vert er að vekja athygli á og ég tek undir flest, ef ekki allt sem hv. frummælandi sagði í framsögu sinni. Það er alveg ljóst að sem betur fer lifum við lengur. Lífsvon okkar er meiri en afa okkar og ömmu. Við erum við betri heilsu lengur en áður, starfsþrekið meira og svo framvegis. Einhver mesti fjársjóður sem við Íslendingar eigum er auðvitað mannauðurinn sjálfur. Þess vegna eigum við að nýta hann með sem bestum hætti og lofa fólki að nýta sinn eigin mannauð með þeim hætti sem það kýs. Þar af leiðandi eru engin rök sem ég tek gild sem mæla með því að opinberir starfsmenn skuli endilega láta af störfum um sjötugt. Það sem vefst fyrir mér er af hverju miðað er við 73 ár í frumvarpinu. Það stakk mig eiginlega. Ég hefði skilið 75 ár, það er hálfur tugur. En 73 ár? Það hljóta að vera einhver ákveðin rök fyrir því hjá þeim sem standa að baki þessu frumvarpi. Ég veit að hv. þingmaður mun leiða mig í allan sannleika um það, nema ég hafi misskilið eitthvað og við getum sameinast um að hafa það 75 ár.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta. Líkt og ég sagði fyrr í dag veit ég að í brjósti hans býr jafnaðarmannshjarta sem kemur í ljós æ ofan í æ. Hvers vegna 73 ár? spyr hv. þingmaður. Ég get t.d. bent á að ef við skoðum upplýsingar um atvinnuþátttöku eins og hún er núna þá minnkar hún mjög eftir 73 ára aldur. Þegar talan 73 ár kom fram við undirbúning þessa máls sagði ágætur maður sem ég hitti, sem er mikill sérfræðingur á þessu sviði: Já, 73 ár, það er ágætt fyrsta skref. Ég man þá tíð þegar við hv. þingmaður sátum saman í þeirri nefnd sem ég nefndi áðan. Þá ræddu menn möguleikann á því að fólk gæti verið í vinnu alveg fram undir áttrætt. Það eru hins vegar ýmis mál sem gæta þarf að, það þarf jú að vera ákveðin endurnýjun. Við erum náttúrlega með töluverðan stabba af vel menntuðu háskólafólki sem er atvinnulaust. Við þurfum að taka tillit til ýmislegs. En ég sé þessa tölu, 73 ár, sem fyrsta skrefið af fleirum. Okkur fannst fullbratt að fara með þetta upp um hálfan áratug og tókum þess vegna þann pól í hæðina að gera þetta svona, láta reyna á þetta, sjá árangurinn, sjá eftirspurnina hjá þeim sem eiga þess kost og taka málið áfram þaðan.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég skil rökin núna fyrir 73 árum. Ég er ekki alveg viss um að ég ætli að skrifa upp á þau að óbreyttu. Ég held að 75 ár sé miklu betri hugmynd, en látum það liggja milli hluta. Ég held að það kunni nú að flækjast eitthvað fyrir stéttarfélögum opinberra starfsmanna, ég hygg að það þurfi að huga að því. Þetta er auðvitað hluti af miklu stærra máli. Við vorum að glíma við það að hækka eftirlaunaaldur og færa hann í skrefum upp í 70 ár og jafnframt væri sá sveigjanleiki að geta hafið lífeyristöku 65 ára og frestað til áttræðs. Það náðist því miður ekki samstaða um það. Ég var sjálfur ósáttur við þá tillögu að þetta yrði gert á 24 árum. Ég tel að það þurfi að gera þetta miklu hraðar og tel skynsamlegt að miða við tólf ár í þeim efnum, tólf ár er ágætur tími fyrir okkur eða mig sem er á þessum aldri, það er nú það sem ég á eftir. Nema að þetta frumvarp nái fram að ganga og ég gerist opinber starfsmaður fram til 75 ára, það verði þannig. Hugmyndin að baki þessu frumvarpi er góð. Ég styð það sem er reynt að ná fram. Ég skil rökin að baki 73 árum. Ég óttast hins vegar að ef menn eru ekki tilbúnir að taka skrefið upp í 75 ár þá verði þetta um næstu áratugi 73 ár. Þegar við horfum til þeirrar þróunar sem mun verða áfram, [[Forseti hringir.]]að lífaldur og starfsgeta fólks verður alltaf meiri [[Forseti hringir.]]þrátt fyrir hærri aldur, þá held ég að það sé skynsamlegt að gera þetta eins og ég legg til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir upplífgandi andsvar. Þetta mál fer til meðferðar í nefnd. Þar munu menn væntanlega fá að heyra formleg viðbrögð stéttarfélaganna við þessari hugmynd. Ég hef aðeins skýrt forystumönnum frá því sem hér er í undirbúningi. Ég fékk svo sem ágætisviðbrögð við því. En ég vænti þess að þau félög og þau samtök muni senda inn umsagnir um þetta mál. Sjálfur sé ég ekkert því til foráttu að mörkin séu 75 ár. Það er kannski innbyggð íhaldssemi í þann sem stendur hér að taka stutt skref og örugg, sem veldur því að þessi árafjöldi var valinn og ég seldi félögum mínum þá hugmynd. En ég tek hins vegar undir það sem hv. þingmaður segir: Þetta frumvarp eitt og sér er einn liður í því að við örvum aldraða, sem það kjósa og geta, til að taka virkan þátt í atvinnulífinu eins lengi og þeir kjósa. Í staðinn fyrir að leggja stein í götu þeirra á þeirri vegferð eigum við að reyna að gera hana greiðari. Það er til eitthvað sem á ensku kallað er - ég bið hæstv. forseta afsökunar - „win-win“. Ég get ekki betur séð en að allir vinni á því að mál eins og þetta komi fram vegna þess að sá auður sem býr í þessu góða fólki nýtist þjóðfélaginu og því verður gert kleift að eiga innihaldsríkara líf og taka fullan þátt í þjóðfélaginu lengur en nú er.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum, hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni og meðflutningsmönnum hans, fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Það er ánægjulegt að heyra hversu vel hv. þm. Óli Björn Kárason tók í frumvarpið sem gefur góða von um framgang þess í framhaldinu. Það er sannarlega kominn tími til að tekin sé umræða um einmitt þetta, hvort ekki sé eðlilegt að mönnum verði gert kleift að vinna lengur ef þeir sjálfir kjósa. Það er mönnum í lófa lagið sem vinna í einkageiranum. Þeir vinna einfaldlega eins lengi og þeir sjálfir kjósa, nenna og þurfa. Hér erum við að fjalla um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem gengur út á það að ríkisstarfsmenn geti unnið til 73 ára aldurs. Ég var einmitt að velta fyrir mér þessu aldursmarki, 73 ára aldri, og við fengum skýringar á því hérna áðan. Eftir þann aldur, á því bili, fækkar þeim sem eru úti á vinnumarkaði. Ég myndi kannski spyrja: Af hverju ekki 80 ára? Menn geta þá hætt þegar þeir vilja. Ef þeir vilja hætta 73 ára eða 75 ára þá hætta þeir, en heimildin yrði kannski ekki svona knöpp. Hv. þm. Óli Björn Kárason óttaðist það að ef markið yrði sett við 73 ára aldurinn þá yrði það óbreytt næstu áratugi. Ég hef nú ekki svona litla trú á Alþingi Íslendinga, að það sé svo erfitt að breyta lögum en hv. þingmaður er með lengri reynslu en ég, kannski talar hann af þeirri reynslu. Ég á bágt með að trúa því að þetta verði svo erfitt. Aldursmarkinu er unnt að breyta í nefndinni og þetta kemur til umræðu þar að sjálfsögðu. Það er kannski eitt sem ég myndi vilja benda á og óttast, það er þetta með þaulsetu ríkisstarfsmanna, sérstaklega forstöðumanna. Það þarf einhvern veginn að girða fyrir það. Ef markið yrði sett við 75 ára aldur þarf að girða fyrir þaulsetuna, gera auðveldara fyrir ríkið að losa menn út. Það hefur ekki verið þannig núna og menn sitja sem fastast og þeir hafa mikil réttindi til að sitja áfram og það eru lítil ráð til að stemma stigu við því. Ég held að það þurfi að skoða það í samhengi, sérstaklega ef aldursmarkið yrði fært eitthvað hærra en það er í frumvarpinu. Það þekkja allir dæmi þess að kraftmiklum einstaklingum sem hafa margt fram að færa úti á vinnumarkaðnum sé gert að hætta störfum allt of snemma. Það þekkja allir dæmi um það. Þeir eru oft ansi óánægðir með starfslokin, fullir starfsorku og hafa það sem skiptir mestu máli, mikla starfsreynslu. Það er kannski einn mesti galli nútímasamfélagsins hversu mjög ungu fólki er hampað á vinnumarkaði. Eldra fólk er oft afskaplega lítið eftirsótt að algerri ósekju því þar er auðvitað reynslan en einnig ýmislegt annað, oftast t.d. mikil vinnusemi og framúrskarandi samviskusemi. Eldra fólk er afskipt þegar það leitar eftir vinnu eða starfi. Það er oft hreinlega afskrifað, en það er auðvitað önnur umræða. Við verðum samt að taka þá umræðu hér hvernig við getum sem þjóðfélag komið því þannig fyrir að starfsreynsla þeirra sem eru komnir yfir miðjan aldur sé betur metin. Þjóðin er að eldast og aldurssamsetning hennar breytist ört. Nú er svo komið að það stefnir í lýðfræðilegt vandamál. Búast má við því að sífellt færri vinnandi hendur séu að störfum. Ein orsökin er fækkandi barneignir og önnur er að meðalævilengd hefur hækkað mikið hér á landi og í öðrum vestrænum löndum. Ævilengd kvenna á Íslandi hefur hækkað frá árinu 1986 úr 80 árum upp í 82 ár árið 2000 og upp í tæp 84 ár árið 2016 eða um fjögur ár. Ævilengd karla hefur hækkað á sama tíma úr tæpum 75 árum frá 1986 upp í 78 ár árið 2000 og upp í tæplega 81 ár árið 2016 eða um sex ár. Ævilengd kvenna og karla hefur hækkað um fjögur ár annars vegar og sex ár hins vegar en frumvarpið gerir ráð fyrir hækkun um þrjú ár í starfi ríkisstarfsmanna. Ég vildi aðeins benda á þetta, að ævilengd hefur hækkað að meðaltali á þessum 30 árum um fimm ár. Lífslíkur hér á Íslandi eru með þeim hæstu í Evrópu. Lög þau sem breyta á með þessu frumvarpi, lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, eru stundum kölluð starfsmannalögin. Þau öðluðust gildi 1. júlí 1996 og eru því bráðum 22 ára. Lögin taka til hvers manns sem er skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins til lengri tíma en eins mánaðar. Lögin taka þó ekki til forseta Íslands, ráðherra eða alþingismanna. Alþingismenn geta starfað eins lengi og kjósendur sjálfir ákveða. Lögin taka ekki heldur til starfsmanna hlutafélaga og annars konar félaga einkaréttarlegs eðlis, jafnvel þótt þau séu að öllu leyti í eigu ríkisins né heldur starfsmanna stofnana sem að einhverju eða öllu leyti eru í eigu annarra en ríkisins, þar á meðal sjálfseignarstofnana, jafnvel þótt þær séu einvörðungu reknar fyrir framlög frá ríkinu, þannig að við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því. Í frumvarpinu sem hér liggur frammi er gert ráð fyrir breytingu á 33. gr. laganna og 43. gr. laganna sem tekur til allra ríkisstarfsmanna, bæði embættismanna og annarra ráðinna ríkisstarfsmanna. Nú er það svo í dag að allir ríkisstarfsmenn, bæði embættismenn og aðrir starfsmenn, þurfa að láta af störfum frá og með næstu mánaðamótum eftir að þeir ná 70 ára aldri. Þannig er þetta í dag. Loks hvet ég menn til að standa saman að þessu frumvarpi sem er einungis ívilnandi fyrir starfsmenn. Þeim er gefinn kostur á að vinna lengur ef starfsorka þeirra er með þeim hætti. Ég veit að margir verða ánægðir með framkomu þessa frumvarps og möguleika til að vinna lengur. Þetta eykur lífshamingju fólks eins og frummælandi nefndi. Hvað er þarfara en einmitt það? Með lögunum mun ríkisstarfsmönnum líka gefast kostur á því að auka við uppsöfnuð lífeyrisréttindi sín og fyrir fólk sem einhverra hluta vegna byrjar störf síðar á ævinni, t.d. vegna náms eða það hverfur úr öðrum störfum og byrjar hjá ríkinu síðar á ævinni, þá er þetta til bóta. Ég endurtek að þetta frumvarp er að mínu mati afskaplega þarft og hvet til upplýsandi umræðu um það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni Karli Gauta Hjaltasyni kærlega fyrir þessa ræðu og þakka honum þann áhuga sem hann sýnir þessu máli. Hann hreyfði að mínu mati við athyglisverðum punkti sem ekki rataði inn í frumvarpið en hefur í nokkurn tíma verið áhugamál þess sem hér stendur þegar hann talaði um þaulsetu. Eins og hv. þingmaður veit varð sú breyting á með lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, að í stað þess að embættismenn væru æviskipaðir voru þeir skipaðir í fimm ár í senn. Það var væntanlega gert til að opna á að ríkið sem vinnuveitandi gæti auglýst starf t.d. forstöðumanna og embættismanna á fimm ára fresti. Hins vegar hefur framkvæmd laganna orðið þannig frá 1996 að störf hafa yfirleitt til þessa ekki verið auglýst á fimm ára fresti nema eitthvað hafi komið upp á, eitthvað hafi verið að. Það er alla vega sú tilfinning sem menn hafa fengið. Það eru að vísu til heiðarlegar undantekningar frá því. En mér hefði persónulega fundist að það ætti að vera ófrávíkjanleg regla að störf sem skipað er í á vegum ríkisins væru auglýst á fimm ára fresti. Sá sem situr í embættinu getur að sjálfsögðu sótt um og hefur þá forskot, bæði af út af reynslu sinni og ferli, eða þá hefur ríkið möguleika til þess að miða við fimm ára skipunartíma til að koma í veg fyrir þaulsetu, eins og hv. þingmaður orðaði það svo ágætlega.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Þetta er alveg þekkt í ríkisgeiranum sem ég starfaði lengi hjá, og starfa kannski enn, það er þessi þaulseta. Þetta er viðvarandi vandamál veit ég. Þessi fimm ára regla virkar ekki alveg, að mínu mati. Menn sitja næstum því eins lengi og þeir sjálfir kjósa nema þeir brjóti óskaplega mikið af sér í starfi og eru látnir fara þess vegna, sem er sjaldgæft eins og allir vita. Ríkisstarfsmenn sérstaklega, forstöðumenn og embættismenn sem eru hluti ríkisstarfsmanna, hafa afskaplega mikil réttindi í dag. Dómar ganga þeim iðulega í vil sem veldur bótaskyldu ríkisins. En varðandi þessa fimm ára skipun, ef ég kem kannski aðeins inn á hana meðan ég hef tíma, þá er það auðvitað matsatriði. Að vera fimm ár í starfi, nýju starfi, er kannski stuttur tími en er orðinn langur tími þegar menn eru búnir að vera í kannski 20 ár og bæta við fimm árum í viðbót. Menn eru kannski ekki komnir inn í starf eftir fimm ára setu í nýju starfi, en mín reynsla segir að tími frá fimm til tíu árum sé happadrýgstur. Menn eru þá farnir að þekkja starfið og kunna á alla þræði þess, mér finnst því kannski ekki alveg rétt að hrekja menn úr starfi eftir fimm ár, ekki nema þeir hafi sérstaklega brotið eitthvað af sér. En það má alveg endurskoða þetta, að menn sem standa ekki sína plikt verði settir út fyrir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú gætti örlítils misskilnings hjá honum. Ég talaði reyndar um að auglýsa hvert starf eftir fimm ár og að viðkomandi gæti þá sótt um. Ég tek alveg heils hugar undir með honum að fimm, tíu eða fimmtán ára starfstími í embættismennsku eða forstöðumennsku er náttúrlega um fljótur að líða. Menn eru þá að komast inn í starfið og reyna að gera allt vel. En ég tek alveg undir það. Það er reyndar annað sem ekki hefur ratað í lög en ég veit að hefur alla vega verið til skoðunar í Stjórnarráði Íslands, þ.e. að maður sem ráðinn er í ákveðið ráðuneyti geti ferðast um milli ráðuneyta. Þá sé notað ákvæðið í starfsmannalögunum sem segir að hægt sé að færa starfsmenn til í starfi. En það hefur líka með starfsþróun hvers og eins að gera, að t.d. maður sem ráðinn er sem sérfræðingur, deildarstjóri eða skrifstofustjóri og skipaður í fjármálaráðuneyti, gæti alveg eins ferðast um og farið yfir í dómsmálaráðuneyti eða hvaða annað ráðuneyti sem er. Þá lítur Stjórnarráðið á sig sem einn vinnustað í staðinn fyrir mörg ráðuneyti. Það eru svona hlutir sem hægt er að hafa í huga. Þetta gagnast starfsmönnum örugglega mjög vel og er hluti af ákveðnu starfsþróunarferli hvers og eins. Menn geta þá viðað að sér meiri og margvíslegri reynslu en ef þeir sætu á sama póstinum heila starfsævi eða í 20 ár eða eitthvað slíkt. Ég held að allt svona sem við opnum á gæti orðið til þess að bæði ríkinu og viðkomandi starfsmönnum liði betur hverjum með annan.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Varðandi auglýsingarnar, nei, ég misskildi það svo sem ekki. Í fyrsta lagi hefur það ekki verið notað nema í algerum undantekningartilvikum, tilvik sem hafa kannski verið mjög umdeild og forstöðumenn taka því óstinnt upp þegar þeirra starf er skyndilega auglýst. Varðandi það að flytja menn til í starfi. Það lítur mjög fallega út en það er nú oft þannig að viðkomandi tekur það oft, ekki alltaf, óstinnt upp að vera fluttur til í starfi. Þetta snýst voðalega mikið um virðingu og sóma og slíkt þannig að þegar menn eru fluttir til þá finnst þeim vegið að sínum sóma nema auðvitað þeir séu fluttir hærra. Þó að það sé auðvelt að tala um þetta þá er erfiðara að framkvæma þetta og menn stimpast mjög illilega á móti ef svona kemur til tals, ef þetta er fært í tal við þá. En svo er hinn hluturinn líka, það er verið að flytja menn í starf sem er kannski hærra sett en þeir voru í áður. Þá koma auðvitað líka upp gagnrýnisraddir og sagt: Af hverju var þetta starf ekki auglýst? Við höfum auðvitað oft séð það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir ágætisræðu í máli þessu. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hér er verið að leggja til að þeir sem starfa á vegum ríkisins geti starfað lengur en til sjötugs, en eins og lögin eru nú þurfa þeir að hætta umsvifalaust 70 ára gamlir. Hv. þingmaður fór vel yfir lög þess efnis og með hvaða hætti það gerist. Ég vil segja það hér að ég er hlynntur þessu máli. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að ævi karla og kvenna hafi lengst að meðaltali um fimm ár, sem er vel. Fólk hefur meiri styrk fram eftir aldri og er hressara almennt en áður. Ég sé í raun ekki neitt sem mælir gegn því að þeir haldi áfram að starfa sem hafa getu og vilja til. Allar vinnumarkaðsrannsóknir frá Hagstofunni sem við skoðum hér og eru gagnlegar til síns brúks miða við starfsaldurinn frá 16 til 74 ára. Hér er verið að leggja til 73 ár. Hv. þingmaður kom aðeins inn á árafjöldann. Ég spyr hvort hann hafi sterkar skoðanir á því hversu mörgum árum eigi að bæta við. Svo er ég í raun að kalla eftir rökum. Ég er svolítið hissa að þetta mál hafi ekki komið fram fyrr eða að mikið ákall hafi verið eftir því frá t.d. aðilum vinnumarkaðarins. Af hverju skyldi það ekki hafa verið? Hefur hv. þingmaður hefur einhver svör við því?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir andsvarið. Ég er glaður yfir því að heyra að þingmaðurinn horfi jákvætt á frumvarpið, en hann spyr mig af hverju það hafi ekki komið fyrr. Ég er nú tiltölulega nýkominn inn í sali Alþingis þannig að ég veit ekki af hverju hann spyr um það. Hann er kannski að leita eftir ástæðu sem gæti leynst einhvers staðar, sem ekki sést í greinargerðinni. Mér dettur svo sem ekkert í hug af hverju, alls ekki. En ég held að þetta frumvarp sé gott, menn auka uppsafnaðan lífeyri á þessu. Menn eru ekki neyddir til að halda áfram, geta hætt fyrr. Ég sé því ekki neitt nema ívilnandi við frumvarpið og vil endilega vita ef einhver sér eitthvað annað að á það verði þá bent, hvort það sé íþyngjandi einnig. Ég get ekki séð það. Hvað mörgum árum á að bæta við? Þarna er verið að bæta við þremur árum, ef ég skildi spurninguna rétt, úr 70 árum í 73 ár. Ég held að það sé alveg óhætt, ef kemur í ljós að frumvarpið er einungis ívilnandi, að fara upp í 75 ár eins og hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Af hverju hefur þessi hugmynd ekki komið fram fyrr? Ég er í sömu stöðu og hv. þingmaður, ég á ekki langa þingsetu að baki, en ekki hefur verið mjög áberandi ákall um þetta atriði. Mér finnst það skrýtið, bæði út frá því hvernig samfélagið hefur þróast og, eins og hv. þingmaður kom vel inn á í ræðu sinni, hvernig meðalævilengd hefur þróast; við höfum meiri styrk og getu, sem er vel. Þess vegna er undarlegt að þetta hafi ekki komið fram áður. Við höfum líka orðið vör við umræðu um að samræma almenna vinnumarkaðinn og opinbera markaðinn. Það er svo sannarlega ekki samræmi þar á milli þegar kemur að þessum þætti, sem mér finnst þó einhvern veginn blasa við. Maður veltir fyrir sér af hverju frumvarp þessa efnis hafi ekki komið fram fyrr. Ég hef alla vega ekki orðið var við það. Það var ekkert annað á bak við vangaveltur mínar. Ég velti því fyrir mér varðandi þessi ár, hvort það eigi að skoða betur til samræmis við almenna markaðinn og hvort einhver takmörk þurfi að vera á því í raun og veru. Auðvitað fer þetta mál til umfjöllunar í nefnd og umsagnir koma um það. Ég geri ráð fyrir því að aðilar vinnumarkaðarins komi með umsagnir við þetta mál. En auðvitað gætu ein rökin gegn þessu verið þau að hleypa að ungu fólki, menntafólki, sem sumt er á atvinnuleysisskrá. Þá lokast að einhverju marki fyrir þennan möguleika. Það má vera að einhver slík rök búi þarna að baki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir þetta andsvar. Það sem mér dettur helst í hug að gæti verið ástæðan fyrir því að þetta frumvarp hafi ekki komið fram fyrr er að ríkisstarfsmenn hafi svona góð lífeyrisréttindi. En ég hef nú heyrt ansi marga kvarta yfir því að þau séu ekki nægilega góð. Ég held að mjög margir sem hafa starfsorku, og þeim fjölgar sífellt, myndu gjarnan vilja vinna lengur, í eitt, tvö, þrjú ár, kannski jafnvel lengur. Mjög margir hafa enn fulla starfsorku á þessum aldri, sem betur fer. Lífaldur á Íslandi hefur hækkað ansi mikið, eins og ég nefndi. Frá 1986 hefur lífaldur kvenna hækkað um fjögur ár og á sama tíma hefur lífaldur karla hækkað um heil sex ár. Við erum að tala um allt annað þjóðfélag en var hérna þegar þessi lög voru sett, allt annað þjóðfélag. Ég er í engum vafa um að þetta frumvarp verður rætt í nefnd og að kallað verður eftir umsögnum frá hagsmunaaðilum og þeim sem láta sig málið varða. Þá fáum við náttúrlega að heyra afstöðu þeirra.
Virðulegur forseti. Þetta er gott mál, þetta er sanngjarnt mál, þetta er heilbrigðismál og þetta er frelsismál. Ég tel rétt að Alþingi samþykki frumvarpið með þeirri athugasemd að ég tel að til bóta væri að hækka aldursviðmiðið. Fleira hef ég ekki um málið að segja.