Þær sorgarfréttir bárust okkur alþingismönnum í morgun að Guðrún Helgadóttir, rithöfundur, fyrrverandi alþingismaður og forseti sameinaðs þings, hefði andast í nótt á hjúkrunarheimilinu Mörk í Reykjavík. Guðrúnar Helgadóttur verður minnst með hefðbundnum hætti við upphaf þingfundar á morgun.
Forseti vill vekja athygli hv. alþingismanna á því að í dag, 23. mars, er dagur Norðurlandanna. Fyrir 70 árum, í marsmánuði 1952, var lagður grunnur að norrænu þingmannasamstarfi og þann 23. mars árið 1962 var Helsingforssamningurinn undirritaður, sem tryggir öllum ríkisborgurum Norðurlanda m.a. jafnt aðgengi til náms og vinnu hvar sem er á Norðurlöndunum og er hornsteinn samstarfs ríkjanna. Norræn félög alls staðar á Norðurlöndunum halda daginn hátíðlegan, fagna norrænu samstarfi og benda á mikilvægi þess. Af þessu tilefni er nú fánum Norðurlandanna flaggað hér við inngang Alþingishússins. Þess má jafnframt geta að forseti átti í morgun fund með forsetum norrænu þjóðþinganna og fjarfundi og einnig átti forseti fund með norrænum sendiherrum í dag þar sem mikilvægi norræns samstarfs var rætt.
Virðulegur forseti. Mér þótti það skrýtið að sjá í fjölmiðlum eftir lokun markaða í gær að hefja ætti sölu á Íslandsbanka fyrir 50 milljarða og að það ætti bara að gerast yfir nótt með engum fyrirvara. Efnahags- og viðskiptanefnd er nýbúin að senda frá sér umsögn í málinu og þar kemur m.a. fram tillaga Bankasýslunnar um að horfa eigi til þess að selja bankann í áföngum þegar hagfelld og æskileg skilyrði eru fyrir hendi. Síðan kemur einnig fram að Seðlabankinn eigi að skoða jafnræði bjóðenda. Ég spyr: Var þetta gert? Af hverju bar þetta svona brátt að? Voru hagfelld skilyrði til staðar í gær? Og hverjir voru tilbúnir til að kaupa með svona stuttum fyrirvara? Hverjir fengu að vita af þessari sölu og gátu undirbúið kaup? Sátu allir við sama borð? Af hverju var selt á genginu 117 þegar skráð gengi var 122? Þarna myndaðist 5 milljarða hagnaður bara strax. [[Forseti hringir.]]Ég spyr: Af hverju er verið að tala um einhverja tilboðsaðferð þegar seljandi gefur upp tölur sem viðmiðunarverð? Ég er ekki að sjá að eitthvert gagnsæi hafi verið viðhaft í þessu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti bendir á að hv. þingmaður óskaði eftir að taka til máls um fundarstjórn forseta.
Forseti bendir á að hv. þingmaður óskaði eftir að taka til máls um fundarstjórn forseta.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir öfluga fundarstjórn. Eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson fór hér yfir þá fór fram útboð í gær á 22,5% í Íslandsbanka og þrátt fyrir gríðarlega umframeftirspurn var veittur 2,25 milljarða afsláttur. Við erum enn þá í þoku um það hverjir kaupendurnir eru og afslátturinn var auðvitað mörgum milljörðum meiri ef við myndum miða við gengið eins og það er núna eftir daginn. Fyrsti viðskiptadagur er ekki liðinn. Ég vil taka þetta upp undir þessum lið vegna þess að þetta þarfnast allt saman umræðu í þinginu. Mér finnst það umhugsunarvert að frumútboðið í fyrra hafi ekki verið gert upp hérna í þessum sal þegar verðmæti í eigu ríkisins voru seld á undirverði. Verðmæti í eigu ríkisins voru seld á undirverði - þetta eru hlutabréf sem í dag eru hátt í 30 milljörðum meira virði en þau voru þá og það hefur engin þingleg umræða farið fram til að draga einhvern lærdóm af þessu. Það kom skýrsla frá fjármálaráðherra um söluna, um frumútboðið. Hún hefur aldrei verið tekin hér á dagskrá í þinginu. Salan á eignum almennings heldur áfram án þess að það komi Alþingi við, eða þannig er látið.
Herra forseti. Hvað sem okkur þykir um einkavæðingu banka þá hlýtur alltaf að skipta máli hvernig það ferli fer fram. Mig langar að rifja upp það sem fulltrúi Pírata í fjárlaganefnd skrifaði í áliti sínu um skýrslu varðandi fyrsta útboð á hlut ríkisins í Íslandsbanka þar sem hann segir að það frumútboð hafi klúðrast algerlega frá sjónarhóli almennings. Við öll töpuðum þá 27 milljörðum í vasa þeirra sem keyptu. Það er ekki við kaupendurna að sakast heldur við ráðherra sem stillti útboðinu þannig upp. Sami ráðherra, eftir að þetta kom í ljós, gaf, eins og kom fram áðan, rúmlega 2 milljarða afslátt í næsta útboði, sem í ofanálag var svo vanmetið að í dag er eignarhluturinn búinn að hækka um 5%. Kaupendurnir eru í þetta skiptið, á einum degi, búnir að fá um 10% ávöxtun. Það er peningur sem almenningur átti í gær.
Virðulegur forseti. Ég tek undir nauðsyn þess að þessi sala sé rædd hér í þingsal og tel ég að við ættum að vinna í því að koma henni sem fyrst á dagskrá. Eins og komið hefur fram þá er veittur afsláttur ríkisstjórnarinnar af þessum eignum almennings, eignum sem almenningur hefur fengið arð af sem hefur greitt samneysluna, sem hefur verið að hjálpa okkur við að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu og velferðarþjónustu, lagningu vega o.fl. Það að ríkisstjórnin taki ákvörðun um að veita kaupendum ríflegan afslátt upp á einhverja milljarða - auðvitað þarf að ræða það hér hvað veldur því að ríkisstjórn sem á að starfa í þágu almennings tekur ákvörðun um svona hluti. Ég óska eftir því að forseti setji þetta mál á dagskrá sem allra fyrst.
Forseti heyrir hvað hv. þingmaður segir og mun fara yfir það með hvaða hætti hægt er að koma við umræðu um þetta þannig að það þurfi ekki að eiga sér stað undir fundarstjórn forseta. Þingmanninum til upplýsingar má líka geta þess að hér á eftir er dagskrárliðurinn störf þingsins þar sem hægt er að ræða aðkallandi mál sem upp koma í samfélaginu og í fyrramálið er óundirbúinn fyrirspurnatími þar sem m.a. hæstv. fjármálaráðherra situr fyrir svörum.
Virðulegi forseti. Já, salan á þessum banka tók rétt um þrjá tíma. Það er augljóst hver forgangsröðunin er hjá ríkisstjórninni. Þetta þurfti að keyra í gegn, þessu lá á, vegna þess að fjárfestarnir þurfa jú að geta grætt. Svo langar mig bara aðeins í þessu samhengi að minnast á þingmálaskrána, þar er ekki eitt einasta mál frá ríkisstjórninni varðandi hagsmuni heimilanna og varðandi það að hjálpa þeim í gegnum það sem fram undan er þegar verðbólgan stefnir í tveggja stafa tölu. Það er ekki einu sinni hægt að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Það er ekki einu sinni hægt að frysta í eitt ár verðtryggingu á lánum og leigu. Samt er hagnaður bankanna eins og við vitum öll og Félagsbústaðir högnuðust um 18,5 milljarða á síðasta ári og Alma um 12,4 milljarða. Er ekki einhvers staðar þarna borð fyrir báru frekar en hjá heimilunum?
Virðulegi forseti. Það virðist vera auðvelt að gefa 2 milljarða kr. afslátt, jafn auðvelt og það var að bæta 2 milljörðum við til að reka fleiri ráðuneyti. Ég vænti þess að við lækkum þá einhverjar fjárhæðir hér um 2 milljarða fyrst það var gefinn afsláttur. Ekki satt?
Virðulegur forseti. Ég vil nú segja það í samhengi við þetta mál að ég er alveg hjartanlega sammála því að það eigi að selja Íslandsbanka og reyndar Landsbankann líka. Ég fagna því að það sé verið að stíga virk skref til þess að gera það. Mér finnst ekki að ríkið eigi að vera sterkur leikandi á þessum samkeppnismarkaði, bara alls ekki. Hins vegar hljótum við auðvitað að velta því fyrir okkur hvernig þetta er gert og án þess að ég ætli að ganga eitthvað langt í því að fullyrða nokkurn skapaðan hlut þá held ég að umræðan í samfélaginu eftir þessi tíðindi í gær kalli á að við verðum hreinlega upplýst um það sem fyrst hvað þarna liggur að baki, hvernig þetta var gert, hvernig menn voru valdir, ekki síst líka hverjir keyptu og hvers vegna kjörin voru eins og þau voru. Að öðru leyti vil ég fagna því og vona að umræðan fari ekki að snúast um það hvort það eigi yfir höfuð að selja hlutinn eða ekki. Það er afstaða mín að ríkið eigi ekki að vera sterkur leikandi á þessum markaði.
Virðulegi forseti. Ég vil í tilefni af þeirri umræðu sem hefur verið hér undir störfum þingsins bara lýsa því yfir að við viljum endilega fá umræðu um framkvæmd sölunnar. Ég vek athygli á því að þetta er ekki eitthvað sem gerist á nokkrum klukkustundum. Þetta er sala sem á sér margra mánaða aðdraganda, m.a. með aðkomu þingsins. Svo virðist sem margir hafi ekki áttað sig á því hvað Bankasýslan var að boða þegar hún boðaði að salan færi fram með tilboðsfyrirkomulagi sem hlaut alltaf að þurfa að gerast á milli þess að markaðir lokuðu þar til þeir opnuðu næsta dag. Það var nákvæmlega það sem gerðist. Þegar við veltum því fyrir okkur hvort það hefði mögulega verið hægt að fá hærra verð þá þurfum við aðeins að spyrja okkur hvort við meintum það sem við sögðum, a.m.k. get ég sagt fyrir mitt leyti að ég meinti það sem ég sagði, að ég legði áherslu á margt annað heldur en eingöngu bara hæsta verð. Ef maður leggur eingöngu áherslu á hæsta verð þá er maður sáttur við að allur hluturinn fari til eins aðila sem er tilbúinn til að borga mest. En við vildum tryggja dreifða eignaraðild. Við vildum að þetta yrði heilbrigt eignarhald fyrir framtíð bankans og það þýðir m.a. að þú leggur þig ekki eftir langhæsta verðinu enda hefur svona fyrirkomulag, svona sala aldrei farið fram án afsláttar neins staðar í heiminum.
Forseti. Ég er í hópi þess hluta þjóðarinnar sem er hlynnt þessari sölu og hef sannfæringu fyrir því að ríkið eigi ekki að vera sterkur leikari á þessum markaði. En það skiptir auðvitað máli hvernig að hlutunum er staðið, að þingið og þjóðin sé ekki myrkri um það hvernig að þessu er staðið, að það sé gagnsæi og að leikreglur þjóni hagsmunum almennings. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að verðið eitt skipti ekki öllu máli. Útgangspunkturinn á auðvitað að vera sá að hagsmunir almennings séu í forgrunni. Trúverðugleiki stjórnvalda er að veði hvað þetta varðar og þá hjálpar ekki til þegar staðið er að málum með þeim hætti að það framkallar óþarfa tortryggni í samfélaginu. Ég held því að stjórnvöld hefðu átt og ættu að geta staðið betur að þessari sölu en manni virðist því að spurningarnar eru of margar. Að því sögðu er ég hlynnt þessari sölu.
Herra forseti. Mig langaði að nefna það sem hæstv. forseti sjálfur nefndi hér áðan varðandi það hvernig þetta hafi með fundarstjórn að gera. Ég persónulega er búin að fá skilaboð frá þremur mismunandi aðilum í morgun um hvort ekki eigi að ræða þetta mál í þinginu í dag og tek undir það sem hér hefur verið sagt að þetta er ekki á dagskrá þingsins. Jú, hægt er að taka þetta upp utan dagskrár og slíkt en það er augljóst að þjóðin vill fá svör strax og upplýsingar um hvernig það bar að að 27 milljarðar fóru úr vasa þjóðarinnar til - ja, hver veit?
Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér alveg tekið undir það sem fram kom í máli hæstv. ráðherra hér áðan og það er ekkert óeðlilegt að það sé veittur einhver afsláttur í svona tilboðsfyrirkomulagi. Það sem vekur hins vegar undrun er það hve mikill afsláttur er veittur þegar við erum að tala um söluna þar sem umframeftirspurnin er alveg gríðarleg. Ég held að við verðum líka að horfast í augu við að það ríkir ákveðið vantraust gagnvart þessu ferli vegna þess hvernig staðið var að sölunni í fyrra þar sem farið var af stað í miðjum heimsfaraldri þegar það ríkti alveg gríðarleg óvissa um efnahagslega þróun og þróun á eignamörkuðum. Það liggur alveg fyrir að sá hlutur var seldur á undirverði ef við skoðum bara gengið eins og það hefur þróast síðan, þannig að það er ekki að ástæðulausu sem við köllum eftir þinglegri umræðu um þetta undir liðnum um fundarstjórn forseta. Hæstv. ráðherra hefur svo sem skilað skýrslu um fyrsta fasa bankasölunnar en það er eðlilegt að sú skýrsla fái einhverja þinglega umræðu hér, að þessi fyrsti fasi sé gerður upp áður en haldið er áfram o.s.frv.
Herra forseti. Við gleymum því kannski stundum að það eru þrír flokkar í ríkisstjórn þó að í efnahagsmálum ráði einn þeirra öllu. Þegar verið er að selja hlut í einum af bönkunum sem komu til ríkisins í kjölfar hrunsins - þetta kom ekki til af góðu og átti aldrei að vera varanlegt ástand - þá er samt við hæfi að líta á öll glötuðu tækifærin sem ríkisstjórnin missti af til að endurmóta fjármálakerfið á síðustu árum í þágu heimilanna í landinu, í þágu almennings, t.d. að byggja upp samfélagsbanka - talandi um flokkana þrjá í ríkisstjórn þá eru tveir þeirra með samfélagsbanka á stefnuskránni sinni. En, nei, Sjálfstæðisflokkurinn vill það ekki. Hann vill frekar að bankarnir þjóni smærra samfélagi fjármagnseigenda sem eru vildarvinir flokksins sem fá þarna í fyrstu lotu 27 milljarða sem almenningur hefði getað gert eitthvað með, og hafa núna fengið 10% ábót á það sem var selt til þeirra í gærkvöldi. Það er, eins og ég sagði áðan, peningur sem hefði mátt nýta í samfélagið en ekki til að fóðra vasa fjármálaaflanna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg. Hérna tók hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson til máls og gagnrýndi það að farið hefði verið í sölu Íslandsbanka í fyrra í miðjum heimsfaraldri. Ég veit ekki betur, hv. þingmaður, en sú sala hafi tekist afskaplega vel, svo vel að eftir var tekið. Þegar er talað um að þar hafi verið selt á undirverði, þá voru markmiðin bara allt önnur. Þar var verið að tryggja það að almenningur gæti eignast hlut í einum af bönkum okkar Íslendinga og þúsundir manna svöruðu kallinu og vildu taka þátt í því. Þannig að við fengum dreift eignarhald inn í Íslandsbanka sem var mjög af hinu góða. Í kjölfarið á þeirri sölu þá fengum við líka verðmiða á bankann. Hann fór á markað. Það þýðir að við fengum að vita raunverulegt virði bankans. Og hvað gerðist? Eignarhlutur ríkisins varð meiri. Þannig að ég held að allir sem komu að sölu bankans á síðasta ári og byrjuninni á þessu ferli geti verið stoltir af því.
Virðulegi forseti. Ég vil bara ítreka að það er eðlilegt að alvöruumræða fari fram um þessa sölu eins og við höfum reyndar staðið fyrir til þessa. Við höfum verið í samskiptum við þingið og með málið til vinnslu í fleiri en einni þingnefnd þannig að þetta fyrirkomulag á sölunni var opinbert og var rætt við þingið, og við fengum skoðun á því áður en ráðist var í söluna. Ég vil ítreka að það er Bankasýslan sem að lögum framkvæmir söluna og ég er alveg sannfærður um að Bankasýslan er tilbúin að koma hingað í þingið og gera betur grein fyrir rökunum á bak við þá aðferð sem valin var. En ég verð aðeins að nefna að mér finnst það skjóta dálítið skökku við þegar sama fólkið og kemur hingað upp og vill leggja áherslu á að við höfum ekki fengið nógu hátt verð talar fyrir því að við hefðum átt að breyta þessu í samfélagsbanka. Þá hefðum við nú aldeilis getað afskrifað stóran hluta af eigninni.
Herra forseti. Umræðan það sem af er undir þessum dagskrárlið um fundarstjórn forseta hefur farið eins og stundum í þeim lið í eitthvað annað en fundarstjórn forseta. Mig langar hins vegar að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa komið og kallað eftir því að forseti beiti sér fyrir því að það fari frekari umræða fram hér í þessum sal um söluna, byggt á því sem hefur komið fram að hér eru allt of margar spurningar sem þarf að svara. Vissulega er, eins og forseti benti á, hæstv. fjármálaráðherra hér til svara í óundirbúnum fyrirspurnum á morgun. Ég hef hins vegar ekki sannfæringu fyrir því að það sé nóg. Ég held að forseti verði að beita sér fyrir því að þetta mál fái sérstakan lið á dagskrá.
Virðulegur forseti. Ég kem hérna upp til að endurtaka og styðja það að þingleg umræða fari fram um þessa sölumeðferð. Mig langar í ljósi orða hv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar að vísa hér í álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um söluna, sem mér finnst menn ekki alveg vera samhljóma um, og framkvæmd þessarar sölu. Þar kemur fram, með leyfi forseta: „Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn áherslu á að ráðherra og Bankasýslan fylgist grannt með þróun mála og ákvarði tímasetningu sölunnar með hliðsjón af því markmiði að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af sölu hlutanna.“ Að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af sölu hlutanna. Miðað við þær fregnir sem við fengum í gær var bara tekin ákvörðun um að hámarka þær ekki. Hvernig fer þetta tvennt saman? Þetta er eitthvað sem við þurfum að fá svar við í þinglegri umræðu. Mér finnst þetta ekki koma heim og saman við það sem sagt var og ég skil ekki alveg hvers vegna hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar tekur undir þessa meðferð vegna þess að hún er ekki í samræmi við það álit sem hún skrifaði undir 9. mars síðastliðinn.
Virðulegur forseti. Ég lýsti í greinargerð efnahags- og viðskiptanefndar þeirri skoðun minni að ég væri hlynntur sölu á hlut í Íslandsbanka með ákveðnum fyrirvörum, m.a. að fjármunirnir yrðu nýttir til innviðauppbyggingar eða niðurgreiðslu skulda, en jafnframt yrði samkeppnisstaðan í málinu skoðuð. Það sem vekur mig til umhugsunar er það að í þessari greinargerð er talað um tillögu Bankasýslunnar, að selja þegar hagfelld og æskileg skilyrði séu fyrir hendi. Mér er spurn: Eru þessi hagfelldu skilyrði til staðar núna þegar Evrópa er á hliðinni út af stríði, verðbólgu? Ég átta mig bara ekki á því. Og Seðlabankinn átti að skoða og veita umsögn um jafnræði bjóðenda, fer það allt fram fyrir luktum dyrum? Hvernig sjáum við, almenningur og þingmenn, hverjir voru að bjóða? Og sátu þar allir við sama borð?
Virðulegur forseti. Í frumvarpsdrögum fjármála- og viðskiptaráðherra um heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga erlendis er lagt til að í 15 jafn stórum skrefum, á árunum 2024–2038, verði heimild lífeyrissjóðanna rýmkuð úr 50% í 65%. Margir lífeyrissjóðanna eru nú þegar nálægt þessu fjárfestingarþaki og eru því þvingaðir til að fjárfesta allri sinni auknu fjárfestingarþörf innan lands en sú þörf er metin á vel yfir 400 milljarða á ári. Í umsögn Landssamtaka lífeyrissjóðanna segir m.a. að ef það verða miklar hömlur á fjárfestingum lífeyrissjóðanna í erlendum gjaldmiðlum sé hætta á að stórir sjóðir neyðist til að fjárfesta í innlendum eignum umfram það sem þeir telja æskilegt út frá hagsmunum sinna sjóðfélaga. Við það skapist talsverð hætta á ruðningsáhrifum og bólumyndun á innlendum eignamarkaði sem getur leitt til þess að innlend eignasöfn lífeyrissjóða verði að einhverju leyti ósjálfbær til framtíðar. Þá er það einnig gagnrýnt hversu langan tíma þetta á að taka. Lífeyrissjóðir hafa lagt til að þessi heimild fáist strax á árinu 2023 og farið verði upp í 65% markið á fimm árum. Þá mun staða krónunnar á hverjum tíma hafa áhrif á þessar heimildir lífeyrissjóðanna. Enn og aftur, virðulegur forseti, er það íslenska krónan sem ræður för og kemur m.a. í veg fyrir að íslenskir lífeyrissjóðir geti hámarkað sína ávöxtun til hagsbóta fyrir sína sjóðfélaga. Seðlabankastjóri talar um varfærin skref sem þarf að stíga en þetta ber allt að sama brunni. Fíllinn í herberginu er alltaf íslenska krónan sem er að þjóna einhverjum allt öðrum en íslenskum almenningi.
Virðulegi forseti. Háskóladagurinn var haldinn á Akureyri um síðastliðna helgi og kynntu þar allir háskólar á landinu sitt úrval námsframboðs. Ljóst er að námsframboð á Íslandi er í heild virkilega fjölbreytt og gæðin mikil. Oft er rætt á Alþingi um aðgengi að háskólanámi um land allt en varðandi það sem snýr að hefðbundnu bóknámi þá er þar mun meira í boði fyrir íbúa á landsbyggðinni en nám sem krefst verklegrar þekkingar og þjálfunar. Hér þarf að leita lausna, t.d. með auknu samstarfi meðal íslenskra háskóla, til að brúa þetta bil. Ungu fólki á landsbyggðinni verður að standa til boða að mennta sig í tæknigreinum nær heimabyggð. Vert er að nefna að kallað er verulega eftir iðnmenntuðum einstaklingum úti á landi, en næstum hvert sem för minni er heitið um landið er skýrt ákall eftir iðnmenntuðum einstaklingum, oft í tugum talið. Eftirspurn eftir háskólamenntuðu fólki á vinnumarkaði hefur svo verulega aukist á undanförnum árum og á bæði við í einkageiranum og opinbera geiranum. Sérstaklega verður að nefna aukningu á eftirspurn háskólamenntaðra í einkageiranum. Ekki eru neinar vísbendingar um að þessi þróun verði eitthvað öðruvísi næstu ár. Það sem ég kalla eftir og langar að opna hér á umræðu um er að tekin verði afstaða til þess hvort með einhverjum hætti eigi að stýra aðgengi að námi til að efla aðgengi og gæði náms, t.d. með fjölda nemenda á námsbrautum. Það eru því ýmis tækifæri fólgin í því að sníða fjármögnunarmódel háskólanna þannig að það styðji við stefnu háskólanna um fjölda nemenda og aukin gæði námsins og ekki síst til að mæta eftirspurn atvinnulífsins víða um landið eftir háskólamenntuðu starfsfólki.
Virðulegur forseti. Í dag vil ég gera að umtalsefni mínu niðurstöðu nýútkominnar skýrslu Kolbeins H. Stefánssonar félagsfræðings og Helga Eiríks Eyjólfssonar, sérfræðings í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Skýrslan ber nafnið Félagsleg og efnahagsleg staða og brotthvarf úr íslenskum framhaldsskólum. Eins og nafnið gefur til kynna fjallar skýrslan um brotthvarf og námstafir á framhaldsskólastigi með tilliti til félagslegra og efnahagslegra þátta eins og menntunar foreldra, fjölskyldustærðar og innkomu. Niðurstöðurnar gefa glögga mynd af stöðunni. Brotthvarf úr framhaldsskólanum helst hönd í hönd við félagslega og efnahagslega þætti. Þar skiptir menntun foreldra mestu máli en líkur á brotthvarfi aukast sömuleiðis þegar litið er til heimilistekna. Þá snúa nemendur sem búa við bága félags- og efnahagsstöðu síður aftur til náms og líkurnar á endurteknu brotthvarfi aukast umfram aðra hópa. Niðurstöðurnar sýna einnig að áhrif menntunar foreldra eru meira afgerandi en áhrif tekna. Vissulega eru fleiri bakgrunnsþættir sem hafa áhrif og fjöldi þátta sem bæði útskýra orsakir og afleiðingar brotthvarfs nemenda. Á það ekki síst við um fráviks- og áhættuhegðun, námsárangur, samband við foreldra o.fl. Grunnstefið er þó alltaf það að brotthvarf úr námi snýr að félagslegum og efnahagslegum þáttum, snýr að stétt og stöðu. Þess vegna er fjölþættur og þverfaglegur stuðningur strax í leik- og grunnskóla mikilvægur sem og samstarf á milli skóla og félagsþjónustu. Allir þurfa að hjálpast að við þetta mikilvæga verkefni. Í skýrslunni segir líka að menntakerfið mótist af þörfum fjöldans, af þörfum ráðandi hópa, t.d. millistéttarinnar. Í því tilliti falla aðrir nemendur á milli skips og bryggju, þau sem ekki finna sig í námi, hvort sem er vegna bakgrunnsþátta þeirra sem ég nefndi hér að ofan, vegna kynhneigðar, nemendur með erlendan bakgrunn eða þau sem búa við fötlun, svo að fátt eitt sé nefnt. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja öllum börnum og ungmennum jafnan aðgang að námi. Það þýðir að við náum utan um þau áður en þau falla brott úr námi en líka utan um þau sem það gera því að þau eru jú öll mikilvæg.
Forseti. Rússland fremur grimmilega stríðsglæpi í Úkraínu. Á því leikur ekki nokkur einasti vafi í mínum huga. Ég segi það aftur: Rússland fremur stríðsglæpi í Úkraínu. Ég hef lagt fram tillögu um að Ísland veiti 10 millj. kr. viðbótarframlag til alþjóðlega sakamáladómstólsins vegna rannsóknar á stríðsglæpum Rússa. Við erum fámenn þjóð, en með þessum hætti getum við beitt rödd okkar í þágu almennings í Úkraínu. Að þessari tillögu standa 30 þingmenn úr öllum flokkum. Það er mikilvæg samstaða. Rannsókn á stríðsglæpum í Úkraínu er nú þegar hafin og saksóknari við dómstólinn hefur beðið aðildarríki dómstólsins um að styðja rannsóknina með fjárframlögum. Það hef ég lagt til að Ísland geri og ég vona innilega að það verði samþykkt hér á þingi. Við getum gert meira í þágu þessarar rannsóknar. Við getum farið að fordæmi Svía og boðið fólki sem hingað kemur frá Úkraínu að segja frá reynslu sinni og skrásett sögurnar. Þannig getum við aflað vitnisburða og sönnunargagna og stutt rannsóknina. Karim A.A. Khan, saksóknari við alþjóðlega sakamáladómstólinn, hefur talað um hin augljósu sannindi að sé árásum vísvitandi beitt gegn almennum borgurum sé það glæpur. Ursula von der Layen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, hefur nefnt sprengjuárásir á fæðingarheimili í Mariupol og við sjáum dæmi á hverjum einasta degi, því miður. Sakamálarannsóknin hefur þýðingu. Þeir sem fremja stríðsglæpi eiga að sæta refsiábyrgð af hálfu alþjóðasamfélagsins og í dag er t.d. enn verið að elta uppi þá sem frömdu brot í Júgóslavíu og Rúanda og dómar hafa fallið. Ísland er eitt 39 aðildarríkja sem báðu um þessa rannsókn upphaflega og þessi samstaða er án fordæma. Forseti. Ég er stolt af Alþingi í dag. Ég vona innilega að tillaga mín verði samþykkt sem allra fyrst. Þessi stuðningur frá Alþingi Íslendinga skiptir Úkraínu máli.
Herra forseti. Á slóðinni helpukraine.is gefur að líta síðu svokallaðrar móttökumiðstöðvar fyrir úkraínskt flóttafólk á Íslandi. Síðan er á ensku þannig að ég mun gera mitt besta til að þýða hér á eigin ábyrgð uppi í pontu. Þessi miðstöð veitir flóttafólki frá Úkraínu leiðbeiningar og lofar því að fylgja þeim hvert einasta skref frá þeim stað þar sem þau eru stödd og til Íslands, leiðbeina þeim um það hvernig hægt er að sækja um dvalarleyfi, leiðbeina þeim um atvinnuleyfi og hvernig eigi að fá slíkt leyfi, aðstoða þau við að finna húsaskjól, aðstoða þau við að afla annarra nauðsynja. Við fyrstu sýn þegar maður sér síðu sem þessa mætti ætla að hún væri á vegum stjórnvalda, slíkar eru upplýsingarnar, slík er fagmennskan sem býr þarna að baki. Sjálf er ég búin að fara í heimsókn á þennan stað og þangað kemur fjöldi fólks á degi hverjum og fær mjög faglegan stuðning gríðarlega áhugasamra sjálfboðaliða sem leggja allan sinn frítíma og jafnvel meira til til að aðstoða fólkið. Á heimasíðunni getur fólk skráð sig, það getur skráð nafn og haft er samband við það. Hægt er að skrá ef maður vill leggja sitt af mörkum. Það er hægt að auglýsa þarna húsnæði sem stendur til boða, fatnað og aðrar nauðsynjar. En eru það stjórnvöld sem standa fyrir þessari síðu? Nei, þetta eru sjálfsprottin hjálparsamtök. Þetta eru sjálfsprottin sjálfboðaliðasamtök sem spretta upp vegna þess að íslensk stjórnvöld sinna ekki þessu hlutverki. Á sama tíma kemur í fjölmiðlum að ekki hafi verið útveguð þvottaaðstaða, [[Forseti hringir.]]aðstaða fyrir fólk sem á jafnvel aðeins þau föt sem það er í þann daginn, er með börn meðferðis og það er ekki þvottavél á staðnum. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara beina því til hæstv. ríkisstjórnar að fara í heimsókn til þessarar miðstöðvar og sjá hvað er þar í gangi og tryggja að þessir sjálfboðaliðar [[Forseti hringir.]]brenni ekki út við að sinna hlutverkum íslenskra stjórnvalda.
Virðulegi forseti. Ég veit, við komum svolítið oft upp í fundarstjórn. Ísland og reyndar Evrópa öll stendur frammi fyrir einni stærstu mannúðarkrísu frá síðustu heimsstyrjöld. Milljónir, aðallega börn og konur, hafa flúið stríðið í Úkraínu í leit að skjóli. Þegar hafa hundruð komið hingað á hjara veraldar og við megum búast við því að ef stríðið dregst á langinn muni þúsundir flóttamanna sækja hingað. Það er ekki auðveld framkvæmd að takast á við slíka mannúðarkrísu. Mikilvægt er að samfélagið allt taki þátt í því og þegar vandamál koma upp eigum við ekki bara að einblína á að gagnrýna heldur líka að finna lausnir og koma þeim í framkvæmd. Hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir gaf okkur gott dæmi um það hér áðan að sú staða hefði komið upp að flóttamenn höfðu ekki aðgang að þvottaaðstöðu og hvernig frábær hópur sjálfboðaliða fann lausn á því með aðstoð félagasamtaka sem höfðu iðnaðarþvottahús sem gat tekið að sér að þvo. Þetta er að sjálfsögðu ekki langtímalausn, hún er tímabundin. Já, það er nefnilega ekki hægt að ætlast til þess að jafn stór og viðamikil framkvæmd og sú að taka á móti þúsundum manna á nokkrum vikum geti gengið snurðulaust fyrir sig. Það hefur verið fallegt að sjá hversu margir eru að leggja hönd á plóginn til þess að grípa þá bolta sem annars hefðu fallið til jarðar. Það hefur einnig verið virkilega uppörvandi að sjá öll þau fyrirtæki og þá fjársterku einstaklinga sem hafa látið gott af sér leiða til að styðja þetta mikilvæga starf. [[Forseti hringir.]]Það er mjög mikilvægt, þegar svo margir eru að leggja hönd á plóginn, að við samhæfum þær aðgerðir og vinnum öll saman að því að tryggja að þessu fólki sé tekið opnum örmum.
Hæstv. forseti. Kynheilbrigði er lýðheilsumál og ég held að allur þingheimur geti verið sammála mér um það. Í nýkynntri skýrslu alþjóðlegu rannsóknarinnar Heilsa og lífskjör skólanema, sem lögð hefur verið fyrir hér á landi frá árinu 2006, kemur fram, í síðustu könnun, að á meðal 15 ára krakka í Evrópu og Norður-Ameríku segist einn af hverjum fjórum strákum og ein af hverjum sex stelpum hafa stundað kynlíf. Þar kemur þó einnig fram að notkun getnaðarvarna hefur farið minnkandi síðastliðið ár sem er áhyggjuefni. Kynlíf án getnaðarvarna getur haft margar afleiðingar. Fjárhagslegar aðstæður geta komið í veg fyrir að ungt fólk noti getnaðarvarnir og þá sérstaklega dýrari gerðir sem teljast bera meiri á árangur til lengri tíma. Ungt fólk á að eiga kost á því að nota getnaðarvarnir án þess að hafa áhyggjur af kostnaði. Suma mánuði getur komið fyrir að peningaskortur neyði ungt fólk til að hagræða. Þá eru getnaðarvarnirnar stundum teknar út og það bitnar á kynheilbrigði. Pillan, lykkjan, smokkar og hvaða getnaðarvörn sem verður fyrir valinu á að vera aðgengileg ungu fólki. Svo má einnig nefna að greinilegur munur er á fjölda klamydíusmita fyrir og eftir 25 ára aldur samkvæmt þeim tölum sem eru á vefsíðu sóttvarnalæknis þar sem fjöldi tilvika er rakinn síðustu 20 ár. Við þurfum að huga að bættu kynheilbrigði þjóðarinnar. Því mun ég leggja fram þingsályktunartillögu þess efnis að gera getnaðarvarnir aðgengilegar einstaklingum undir 25 ára þeim að kostnaðarlausu.
Virðulegi forseti. Öruggur aðgangur allra landsmanna að læknisþjónustu eru grundvallarmannréttindi og undirstaða búsetuöryggis, að fólk lifi ekki í ótta um að þegar alvarleg slys eða veikindi ber að höndum sé því ekki að treysta að bráðaþjónusta lækna og hjúkrunarfræðinga sé til staðar innan seilingar fyrir byggðarlagið og öruggir sjúkraflutningar þegar líf og heilsa er í veði. Að fólk þurfi ekki að lifa í viðbótarótta um eigið líf, fjölskyldu, ástvina, vina, samstarfsfólks og samferðarfólks í gegnum lífið í samfélögunum okkar vegna þess að við höfum valið að búa í byggðarlaginu sem fóstraði okkur eða við kosið að setjast að til að búa okkur framtíð. Samt horfum við síendurtekið upp á byggðarlög sett í þessa stöðu, þessa óþolandi, ólíðandi stöðu í okkar ríka samfélagi þar sem þessi byggðarlög leggja sannarlega sitt af mörkum. Stundum fer betur en á horfist, eins og þegar vinnuslys varð í Grundarfirði fyrir skemmstu í ófærðartíð, en stundum ekki, með hræðilegum afleiðingum. Mikið af heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni hefur verið hagrætt í burtu á undanförnum árum og sértækari sjúkrahús og bráðaþjónusta byggð upp á lykilsjúkrahúsum sem þjóna landinu öllu. Samhliða skyldi verða tryggt öryggisnet heilsugæslu og læknisþjónustu á landsvísu. Það hefur ekki gengið eftir. Fólkið sættir sig ekki við það, ekkert okkar á að sætta sig við slíkt. Haft var eftir ráðherra byggðamála í vikunni að ekki sé hægt að lofa sömu heilbrigðisþjónustu um allt land. Það er enginn að tala um það eða fara fram á slíkt. Íbúar á landsbyggðinni kalla eftir byggðajafnrétti og búsetuöryggi. Ég kalla eftir því að innviðaráðherra, ráðherra byggðamála, og heilbrigðisráðherra setjist yfir og vinni hratt tillögur að aðgerðum, með hvaða hætti sé hægt að tryggja betur stöðuga viðveru lækna og hjúkrunarfólks í þeim byggðarlögum sem ekki njóta stöðugrar viðveru þeirra, hvort sem það er Grundarfjörður, Norðausturland eða önnur svæði sem verða að hafa trygga læknisþjónustu en hafa hana ekki í dag. Það þarf lausnir og aðgerðir strax. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vildi aðeins gera stöðu fjölmiðla að umtalsefni hér í störfum þingsins. Hún er auðvitað ekki góð, eins og við þekkjum, í rekstrarlegu tilliti í það minnsta. Þetta höfum við rætt fram og til baka undanfarin ár. Við erum búin að tala um rekstrarstöðu þeirra og við erum líka búin að tala um mikilvægi þeirra í samfélaginu út frá fréttaöflun þeirra. Þeir hafa margoft sett mál á dagskrá sem áttu að liggja í þagnargildi en komu sem betur fer upp á yfirborðið vegna þess að fjölmiðlarnir voru þó nógu sterkir til að sinna aðhaldshlutverki sínu. Þetta í sjálfu sér þarf ekkert að ræða mjög mikið meira. En það sem ég vildi gera hér að umtalsefni er að ef fjölmiðlarnir eru veikir rekstrarlega þá veikir það möguleika þeirra til þess að hafa aðhald með stofnunum samfélagsins. Við þingflokkur Viðreisnar höfum lagt fram þingsályktunartillögu þar sem við leggjum til að það verði farið í heildarskoðun á rekstrarumhverfi fjölmiðla og ástæðan fyrir því er einföld. Hún er sú að allar þær hugmyndir sem yfirleitt koma fram um stöðu á fjölmiðlamarkaði virka þannig að það kemur einhvers konar bútasaumur út úr því. Við erum annaðhvort að tala um stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði eða stöðu einkarekinna miðla eða þá það hvernig við ætlum að skattleggja netrisa og samfélagsmiðla. Þetta þarf hins vegar allt að taka saman vegna þess að ein einingin hefur auðvitað áhrif á þá næstu sem síðan hefur áhrif á þá þriðju. Það hafa áður verið stofnaðir starfshópar, nefndir og ráð til þess að fara yfir þetta, margoft meira að segja held ég, en vandinn er sá að þetta er svo síkvikt umhverfi, bæði út frá rekstrarlegum forsendum og líka út frá tækniþróun og öðru slíku, að ef það koma niðurstöður úr þeirri vinnu þá þarf að innleiða það sem úr henni kemur. Á það hefur talsvert skort. Ég hef tekið eftir því að hæstv. ráðherra fjölmiðlamála hefur talað talsvert um fjölmiðla, bæði stöðu ríkisins á auglýsingamarkaði sem og stöðu einkarekinna miðla, bága stöðu þeirra. Nú vonumst við til þess að hægt verði að fara í þessa heildarendurskoðun [[Forseti hringir.]]á rekstrarumhverfi fjölmiðla og ég hvet þingheim og almenning til að kynna sér þá þingsályktunartillögu sem núna liggur fyrir þinginu.
Virðulegi forseti. Stríð geisar nú í Úkraínu og hafa Vesturlönd setti viðskiptaþvinganir á innrásaraðila sem leiða mun til olíuverðhækkana. Þess vegna er brýnt að hraða orkuskiptum enn frekar. Nú hefur fjármála- og efnahagsráðherra lagt til að hámarksfjöldi rafmagnsbifreiða sem geta notið ívilnunar frá virðisaukaskatti verði aukinn úr 15.000 bifreiðum í 20.000 í drögum að frumvarpi sem fjármála- og efnahagsráðherra hefur birt í samráðsgátt stjórnvalda. Ekki er fyrirhugað að gera sams konar breytingar vegna tengiltvinnbíla. Hvers vegna leiðréttum við ekki mikil mistök sem áttu sér stað um síðustu áramót og framlengjum ívilnanir vegna tvinnbíla í ljósi þess að þeir nota líka rafmagn og auðvelda breytinguna frá bensínbíl yfir í rafmagnsbíl? Tengiltvinnbílar hafa notið mikilla vinsælda og flestum þykir auðveldara að stíga þannig fyrsta skrefið í átt að orkuskiptum. Ég tel að áframhaldandi ívilnanir fyrir tvinnbíla séu frekar til þess fallnar að stuðla að orkuskiptum heldur en hið gagnstæða. Fjöldi fólks er ekki tilbúið að fórna drægni í þágu orkuskipta og það á sérstaklega við íbúa landsbyggðarinnar. Tengiltvinnbílar henta vel fyrir þennan hóp og losa óneitanlega minni koltvísýring en bílar sem einungis eru knúnir eldsneyti.
Virðulegi forseti. Ég vil nota þessar tvær mínútur til að ræða um samfélagsbanka til virðingar við vin minn, Jóhannes Björn Lúðvíksson samfélagsrýni, sem er nýlátinn. Samfélagsbanki hefur aldrei verið til á Íslandi. Til að skapa grundvöll fyrir rekstri á samfélagsbanka þarf að setja lög á Alþingi Íslendinga. Í slíkum lögum þarf að koma fram að bankinn sé viðskiptabanki, ekki fjárfestingarbanki. Bankinn bæri samfélagslega ábyrgð og arðurinn færi beint til samfélagsins. Í Þýskalandi er stór samfélagsbanki, Sparkasse, sem er meira en 100 ára gamall. Hann er vinsælasti banki almennings í Þýskalandi, enda eru viðskiptavinir hans 50 milljónir af þeim 80 milljónum sem þar búa. Það eru 400 Sparkasse-bankar í Þýskalandi. Sparkasse notar hagnað sinn til samfélagsmála og hefur sett um 500 milljónir evra á ári í ýmis samfélagsleg verkefni. Það er líka stór samfélagsbanki í Bandaríkjunum. Hann var stofnaður árið 1919 og er rúmlega 100 ára gamall. Samfélagsbankinn í Norður-Dakóta starfar eftir sérstökum lögum sem hafa hagsmuni almennings að leiðarljósi. Fylkið á bankann en starfsemin er sjálfstæð. Bankinn fjárfestir í raunverulegri verðmætasköpun en ekki í spákaupmennsku. Fylkið getur alltaf fengið ódýr lán hjá bankanum sínum. Banki Norður-Dakóta lenti ekki í vandræðum vegna bankakreppunnar 2008 því að þeir höfðu ekki keypt neina gúmmítékka. Frá 1970–2011 urðu 147 bankakreppur í heiminum samkvæmt Alþjóðabankanum. Eigum við að bíða eftir næstu bankakreppu eða reyna að stofna banka sem fæst ekki við spákaupmennsku heldur fæst við eðlileg viðskipti? Þeim sem er annt um fjárhagslegt öryggi almennings hljóta að sjá samfélagsbanka sem góðan valkost. Þeir eru traustir og þeir vinna fyrir fólkið. Í ljósi umræðunnar hér áðan um sölu bankanna, hvernig væri að gera Landsbankann að samfélagsbanka okkur öllum til hagsbóta?
Virðulegi forseti. Í gær fór hér fram umræða um frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra um að fella nikótínvörur, nikótínpúða, undir lög um rafrettur. Með frumvarpinu er reynt að hafa vit fyrir fullorðnu fólki, m.a. með reglum um hvers konar bragðefni það getur valið og hvar það má stinga púða undir vörina. Við Íslendingar megum ekki kaupa vín á kvöldin, á sunnudögum og alls ekki í netverslun, nema auðvitað að það sé erlend netverslun. Við erum með ríkisútvarp og við erum með ríkisstyrktan póst. Regluverkið okkar og rekstrarumhverfi fyrirtækja í landinu er að mörgu leyti allt of flókið. Eftirlitið er mikið og kröfur til aðila með afmarkaðan og einfaldan rekstur óhóflegar. Valdhafar hafa ríka tilhneigingu til að vilja stýra sem mestu, skipta sér sem mest af fólki, hafa vit fyrir því, setja reglur, gera meiri kröfur í stað þess að létta á. Allir eiga að vera bæði með belti og axlabönd, bæði bókstaflega og ekki. Mér datt í hug, af því að við erum að ræða hér um störf þingsins, að koma hingað upp og reyna að hvetja kollega mína til að treysta fólki betur, treysta því til að ráða sér sjálft og bera ábyrgð á sér sjálft, auðvitað svo lengi sem maður gengur ekki á rétt annarra, hvetja þá til þess að einfalda reglur í stað þess að bæta í, að við pössum okkur á því að kaffæra ekki litla rekstraraðila í óhóflegum kröfum og eftirliti. Við gætum þá séð meira frelsi, minni sóun og meiri framleiðni.
Virðulegi forseti. Mig langar að tala aðeins um borgina okkar, um Reykjavík, best rekna sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu. Það er eiginlega alveg sama hvaða mælikvarða við notum, hvort við viljum skoða skuldahlutfall, skuldir á hvern íbúa eða veltufjárhlutfall, það er alltaf Reykjavík sem kemur best út. Þetta gerist þrátt fyrir að Reykvíkingar verji miklu meiri fjármunum til félagsþjónustu en aðrir íbúar höfuðborgarsvæðisins, þrátt fyrir að borgin standi undir miklum meiri hluta allrar fjárhagsaðstoðar á Íslandi og að hér séu greiðslurnar líka hærri en víðast hvar. Og ofan á þetta bætist líka, þrátt fyrir alla síbylju sérhagsmunaafla um annað, að það er borgin sem er í algjöru forystuhlutverki þegar kemur að því að liðka fyrir félagslegri húsnæðisuppbyggingu. Þetta er staðreynd. Auðvitað væri hægt að gera enn þá betur; ef stofnframlög til almenna íbúðakerfisins yrðu aukin og ef mótuð yrði hérna alvöru húsnæðisáætlun fyrir landið allt og komið upp einhverri samræmdri áætlun um það hvernig við ætlum að auka framboð af húsnæði. Borgin er líka í forystu þegar kemur að loftslagsmálum, ólíkt ríkisstjórninni. Ætli þéttingarstefna og aðalskipulagið séu ekki svona u.þ.b. stærstu einstöku loftslagsaðgerðir sem ráðist er í hér á Íslandi? Og hvernig var það nú aftur þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur mistókst gersamlega að koma ríkisfjárfestingum af stað hérna í heimsfaraldri? Þá var það einmitt Reykjavíkurborg, undir forystu jafnaðarmanna, sem steig inn af krafti og dró vagninn í opinberum fjárfestingum með sögulegu fjárfestingarátaki strax árið 2020. Þannig á nefnilega bregðast við efnahagskreppu. Það skiptir máli hver stjórnar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég ætlaði að tala um allt aðra hluti, en annan daginn í röð ætla ég nú að taka boltann upp þar sem hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir skildi hann eftir. Það er alveg rétt að þegar við hugum að neyslustýringu sérstaklega til að auka lýðheilsu í landinu þá þurfum við hafa nokkur sjónarmið meðferðis. Í fyrsta lagi þurfum við náttúrlega að spyrja okkur: Eru aðgerðirnar líklegar til þess að skila þeim árangri sem við ætlum okkur að ná? Í öðru lagi þurfum við að gæta að ákveðnu meðalhófi. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er í rauninni ótrúlega furðulegt að það skuli gilda ein lög um verslanir sem hafa kennitölur eða sem starfa erlendis, og þeirra sem starfa á Íslandi. Það hljóta allir að sjá það í hendi sér að það eiga sömu reglur að gilda um þessa tvo aðila. Hér er um að ræða netsölu á áfengi, held ég. Í þriðja lagi, þegar kemur að vöru sem er fyrst og fremst nýtt til skaðaminnkunar, til að fá fólk til að hætta að reykja tóbak og fara yfir í nikótínvörur sem eru skárri, þótt vissulega þurfi að huga að því að ungt fólk sé ekki að óþörfu að nota þetta, þá þurfa menn aðeins að gæta sín. Ef menn ætla að fara að banna einhverjar ákveðnar bragðtegundir og komast að vísindalegri niðurstöðu um það hverjar eru líklegar til að falla í kramið og hverjar ekki, þá eru menn komnir á hálan ís. Og ráðherra svona til viðvörunar þá var það reynt fyrir 100 árum síðan þegar menn leyfðu áfengi aftur og fólu einhverjum grafíska hönnuði að búa til eins ljótan miða og hægt væri til að halda fólki frá því að drekka brennivín og úr varð svarti miðinn frægi. Sú tilraun mistókst.
Herra forseti. Undanfarið hefur verið mikil umræða um heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni. Því miður er nýlegt dæmi um við hvaða aðstæður fólk á landsbyggðinni býr en hugsanlega hefði þar mátt bjarga lífi lítils barns ef betur væri búið að heilbrigðismálum úti á landi, en enginn læknir var staddur í þorpinu. Ég votta aðstandendum mína dýpstu samúð. Heilbrigðisþjónustu hefur hrakað jafnt og þétt á landsbyggðinni, þjónustan farið lengra og lengra frá fólki sem býr í þessum byggðarlögum, fólki sem vinnur í grunnatvinnuvegum þjóðarinnar eins og fiskvinnslu, veiðum, raforkuframleiðslu, flutningi raforku, í ferðaþjónustu sem er vaxandi grein. Þetta fólk aflar mikils gjaldeyris í þjóðarbúið og skapar fullt af fólki lífsviðurværi, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Við vitum að Austurland aflar mikils fjár í ríkiskassann. Samkvæmt skýrslu sem kom frá Háskólanum á Akureyri um útgjöld og tekjur ríkisins í Norðausturkjördæmi árið 2013 kom í ljós að Austurland aflaði tekna til greiðslu allrar þjónustu og framkvæmda á Austurlandi og meira en það. Stór hluti teknanna fer því í að halda uppi starfsemi í öðrum kjördæmum og ég ætla aftur að leyfa mér að nefna Reykjavíkurkjördæmin. Að mínu viti á það að vera skýlaus krafa að íbúar á Austurlandi fái að njóta þeirra tekna sem þeir afla til innviðauppbyggingar á Austurlandi. Það á t.d. við um uppbyggingu samgangna til að auðvelda fólki að komast í nærþjónustu. Það á við um uppbyggingu heilbrigðiskerfisins á Austurlandi og annarra hluta og annarrar þjónustu ríkisins. Einnig þarf að tryggja að sveitarfélög fái tekjur til að efla og framkvæma þá þjónustu sem ríkið hefur sett í fang þeirra.
Herra forseti. Við þurfum að standa með Sigurði Inga Jóhannessyni og sýna honum fullan stuðning í árásum rússneska sendiráðsins á hann því að það eru árásir á íslenska þingið. Rússneska sendiráðið hefur misnotað 95. gr. almennra hegningarlaga áður og býr sig greinilega undir að gera það aftur með því að krefjast afsökunarbeiðni frá ráðherranum. Ráðherrann sagði að Vladimir Pútín væri illvirki. Undir það held ég að við getum öll tekið, hvert eitt og einasta. Ef dómsmálaráðherra verður beðinn um að virkja 95. gr. gegn innviðaráðherra kemur til kasta forseta að meta það hvort svipta eigi ráðherrann friðhelgi þingmanns. Þar stöndum við saman öll sem eitt; með friði, gegn Vladimir Pútín, illvirkjanum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við búum við það réttarástand að það er bannað að uppnefna erlenda þjóðarleiðtoga á Íslandi. Við sem hér stöndum njótum þinghelgi, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á hér áðan. Þar af leiðandi gat ég kallað fyrrverandi Bandaríkjaforseta rasista og annað því um líkt í þessum ræðustól. En almenningur má ekki lýsa skoðunum sínum á illvirkjanum Vladimír Pútín eða öðrum þjóðarleiðtogum sem fremja jafnvel stríðsglæpi, án þess að eiga yfir höfði sér refsingu. Þetta er úrelt löggjöf. Það hefur oft verið reynt að breyta henni en einhverra hluta vegna hefur verið gríðarleg tregða til þess. Auðvitað verndum við erlend sendiráð og öryggi þeirra og starfsmanna þeirra. Það er okkar grunnskylda í samfélagi þjóðanna. En við leyfum okkur að tala frjálslega um þau illvirki sem framin eru af erlendum þjóðhöfðingjum. Þeir eiga ekki skilið neina sérstaka vernd fyrir umtalið um þau illvirki sem þeir fremja. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Aðeins að bæta við vegna þess að staðan er gríðarlega alvarleg. Rússnesk sendiráð um allan heim eru þessa dagana lítið annað en falsfréttamaskínur. Það að fulltrúar rússneskra stjórnvalda hér á landi sjái ástæðu til að finna að því að leiðtogi stjórnmálaflokks tjái sig með skýrum hætti um þau brot sem eru að eiga sér stað í Úkraínu, að undirlagi illvirkjans Vladimírs Pútíns, er alvarlegt. Og að við höfum ekki enn haft dug í okkur til að taka móðgunarákvæði 95. gr. hegningarlaga út úr lagabálkinum, það er til skammar fyrir þingið. Ég velti því fyrir mér hvort forseti ætti kannski að beina því til allsherjar- og menntamálanefndar að koma hið snarasta með frumvarp þess efnis til þingsins að þurrka þennan bókstaf út, sem lætur móðgunargjarna brjálæðinga í Kreml njóta aukins réttar á móti tjáningarfrelsi einstaklinga á Íslandi. [[Forseti hringir.]]Þetta getur ekki gengið.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara bæta því við að hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir á einmitt slíkt frumvarp, sem ég man eftir að hafa unnið í allsherjar- og menntamálanefnd, sem mætti vel vekja upp aftur. Og ef hún er ekki viljug til þess þá hvet ég hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að taka það upp að eigin frumkvæði. Þær fáu mótbárur sem komið hafa gegn því að taka þetta ákvæði úr sambandi eru að þar með værum við einhvern veginn að fara að gegn okkar alþjóðlegu skuldbindingum gagnvart Vínarsáttmálanum svokallaða, sem fjallar um samskipti ríkja í alþjóðasamfélaginu og vernd sendiráða, sem er vissulega mikilvæg og er ástæðan fyrir því að við þurfum núna t.d. að vakta rússneska sendiráðið. Okkur ber einfaldlega skylda til þess samkvæmt þjóðarétti. En okkur ber engin skylda samkvæmt þjóðarétti til að tryggja æru morðóðra þjóðarleiðtoga. Það er ekki þannig. Það er alveg skýrt af dómasögu Mannréttindadómstólsins að eftir því sem valdið er meira þá þurfa leiðtogar allrar álfunnar [[Forseti hringir.]]að sætta sig við harðara umtal. Það er algerlega skýrt. Þessi lög eru því tímaskekkja og það á að breyta þeim.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og taka undir það sem fram kom í fyrstu ræðu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Mér finnst það vel til fundið að vekja athygli á þessu með þessum hætti. Mig langar að benda á að það sem kemur fram hjá sendiherranum er til að mynda að þarna sé íslenskur ráðherra að skipta sér af innanríkismálum Rússlands. Það er nú ein hugsanavillan og -skekkjan, innrás í annað ríki er innanríkismál Rússlands. Síðan kemur líka fram að stjórnvöld í landinu þar séu lýðræðislega kjörin. Við vitum allt um það hvernig lýðræðið í Rússlandi virkar, þannig að hér er enn ein hugsanavillan og alveg vel hægt að heimfæra það undir orð hv. þingmanns um að þetta sé falsfréttaveita. Og síðan það að það sé ekki íslenskra ráðherra að ákveða hver sé við völd í Rússlandi. Það er hins vegar íslenskra ráðamanna og íslenskra alþingismanna að tala hátt og skýrt þegar svona árás á sér stað. Ég tek undir hvert einasta orð sem kom fram hjá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni og líka undir það sem hv. formaður Framsóknarflokksins, Sigurður Ingi Jóhannsson, sagði á þingi Framsóknarmanna um helgina.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2022 sem er að finna á þskj. 659. Með frumvarpinu eru lagðar fyrir Alþingi tillögur um breytingar á fjárheimildum sem leiða af breyttri skipan Stjórnarráðsins í samræmi við forsetaúrskurð. Eins og öllum er kunnugt um þá var tilkynnt um breytingar á skipan Stjórnarráðsins samhliða myndun nýrrar ríkisstjórnar þann 28. nóvember 2021 og að mati ríkisstjórnarinnar er mikilvægt að stofnanir ríkisins staðni ekki, heldur breytist í takt við breytta tíma og nýjar áherslur. Markmiðið nú er að Stjórnarráðið þróist í takt við áherslur ríkisstjórnarinnar um samkeppnishæft og sjálfbært samfélag og sé í stakk búið til að sinna þeim mikilvægu verkefnum sem fram undan eru. Um þetta hefur í sjálfu sér verið fjallað í öðru þingmáli en hér erum við að leiða fram breytingar á fjárlögum sem nauðsynlegar eru vegna þess sem áður hefur verið ákveðið um þessi efni. Sama dag og ríkisstjórnin var mynduð tók gildi forsetaúrskurður nr. 125/2021, þar sem voru gerðar breytingar á skiptingu stjórnarmálefna miðað við óbreytta skipan ráðuneyta. Í samræmi við þann forsetaúrskurð samþykkti Alþingi færslu fjárheimilda milli málefnasviða og málaflokka í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2022, við 3. umr. þess. Gerð er grein fyrir þeim breytingum í nefndaráliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar, auk þess sem breytingarnar voru nánar sundurliðaðar eftir ríkisaðilum og verkefnum í sérstöku yfirliti í fylgiriti með fjárlögum fyrir árið 2022. Með vísan til 2. gr. laga um Stjórnarráð Íslands ályktaði Alþingi að styðja fyrirhugaða breytingu á fjölda og heitum ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, með þingsályktun nr. 6/152 þann 27. janúar síðastliðinn. Í samræmi við afgreiðslu Alþingis öðlaðist gildi forsetaúrskurður nr. 5/2022 um skiptingu Stjórnarráðs Íslands í ráðuneyti þann 1. febrúar 2022. Sama dag öðlaðist jafnframt gildi nýr forsetaúrskurður, nr. 6/2022, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, samanber 4. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Báðir úrskurðirnir fólu í sér talsverðar breytingar frá fyrri skipan. Þetta er svona bakgrunnurinn eða baksvið þessa máls, en ég ætla nú að víkja að meginefni frumvarpsins. Við flutning stjórnarmálefna milli ráðuneyta, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga um Stjórnarráð Íslands, skal flytja fjárheimildir og starfsmenn milli ráðuneyta að því marki sem eðlilegt er talið að teknu tilliti til umfangs verkefna og aðstæðna, skv. 21. gr. laga um Stjórnarráð Íslands. Viðkomandi ráðuneyti skulu samkvæmt sömu lagagrein gera með sér samkomulag um flutning fjárheimilda og starfsmanna milli ráðuneyta á grundvelli viðmiða um fjárhæðir sem fylgja skuli verkefnum, m.a. um kostnað vegna stöðugilda og málafjölda, með hliðsjón af viðmiðum sem fjármála- og efnahagsráðuneytið setur. Þetta frumvarp er lagt fram á grunni yfirferðar á breytingum á fjárheimildum sem leiða af framangreindum forsetaúrskurðum og samkomulagi milli ráðuneyta í hverju tilfelli, auk þess sem það byggir á frekari greiningu á tilteknum málum sem ráðast þurfti í eftir afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár. Í frumvarpinu eru samanlagt gerðar tillögur um millifærslur og breytta staðsetningu á fjárheimildum sem nema rúmlega 120 milljörðum kr. en ekki er um að ræða aukningu á heildargjöldum og breytingarnar hafa því ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs. Umfangsmestu breytingar í þessu frumvarpi endurspeglast í stofnun háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis annars vegar og menningar- og viðskiptaráðuneytis hins vegar. Samtals er gert ráð fyrir flutningi rúmlega 85 milljarða kr. fjárheimildum til háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis og 28 milljarða kr. fjárheimildum til menningar- og viðskiptaráðuneytis. Vegna tilfærslu stjórnarmálefna á milli annarra ráðuneyta er gert ráð fyrir flutningi um 7 milljarða kr. fjárheimilda í frumvarpinu. Breytingar frumvarpsins á fjárheimildum málefnasviða og málaflokka eru fyrst og fremst af tvennum toga. Annars vegar er verið að gera breytingar á númerum og heitum fjárlagaliða og viðfanga við stofnun nýrra ráðuneyta og flutning verkefna milli þeirra. Slíkar breytingar fela einungis í sér að staðsetning fjárheimilda breytist og færast þær eftir atvikum á milli málefnasviða, málaflokka og ráðuneyta. Hins vegar er um að ræða flutning fjárheimilda milli ráðuneyta þar sem verið er að skipta upp og færa hluta af fjárveitingum á milli aðalskrifstofa og verkefna ráðuneyta til samræmis við breytta verkaskiptingu. Þessu frumvarpi, eins og hér hefur verið lýst, er einungis ætlað að endurspegla á tæknilegan hátt þær breytingar sem orðið hafa á Stjórnarráðinu, þ.e. að aðlaga framsetningu fjárheimilda að breyttri skipan ráðuneyta. Með þessu fjáraukalagafrumvarpi er því verið að tryggja að fjárheimildir málefnasviða, málaflokka og ráðuneyta fyrir árið 2022 verði í fullu samræmi við breytta skipan Stjórnarráðsins sem tók gildi 1. febrúar. Rétt er að ítreka að í frumvarpinu eru ekki gerðar tillögur um efnislegar breytingar á fjárheimildum málefnasviða og málaflokka ráðuneyta að öðru leyti. Aðeins um síðastnefnda atriðið, þá vil ég láta þess getið að ég fæ stundum spurningar um það hvort eitthvað sem komið hefur upp gefi ekki tilefni til þess að setja í fjárauka sérstaka fjárheimild á þessum tímapunkti og nota þá kannski ferðina með þessu frumvarpi. Því er til að svara að það er einungis við alveg sérstakar aðstæður sem við höfum talið ástæðu til að koma með nýjar fjárheimildir í fjárauka á fyrri hluta árs. Hér verður að hafa í huga að við erum annars vegar með mjög stóran varasjóð og hins vegar erum við með varasjóð inn á málaflokkunum. Svo verður að hafa í huga að við erum mjög skammt á veg komin við framkvæmd fjárlagaársins þannig að það þurfa þá að vera einhver verulega stór tilefni til þess að við getum fullyrt á þessum tímapunkti ársins að þegar við nálgumst lok fjárlagaársins verði einfaldlega ekki til staðar fjárheimildir vegna einhverra mála sem við höfum áhyggjur af. Þá er rétt að hafa í huga í því sambandi að það má gera ráð fyrir því við þær aðstæður að það komi einfaldlega fram fjáraukalagafrumvarp að hausti eða undir lok árs. Ég get ekki séð að neitt slíkt hafi komið upp á, jafnvel þetta stríð, jafnvel aukin koma flóttamanna til Íslands, eða önnur atriði sem hafa mögulega kallað á aukin útgjöld. Ekkert af þessu er af þeirri stærðargráðu að það sprengi þann viðbúnað sem við höfum fyrir í fjárlögum. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, mælist ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjárlaganefndar.