Umræðurnar skiptast í þrjár umferðir og hefur hver þingflokkur tíu mínútur í fyrstu umferð, sex mínútur í annarri og sex mínútur í síðustu umferð. Röð flokkanna verður þessi í öllum umferðum: Samfylkingin, Sjálfstæðisflokkur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkur, Björt framtíð og Píratar. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Samfylkinguna tala Árni Páll Árnason, 4. þm. Suðvest., í fyrstu umferð, í annarri Katrín Júlíusdóttir, 11. þm. Suðvest., og í þeirri þriðju Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, 5. þm. Norðvest. Ræðumenn Sjálfstæðisflokksins eru Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, í fyrstu umferð, Elín Hirst, 13. þm. Suðvest., í annarri umferð, en í þriðju umferð Vilhjálmur Árnason, 9. þm. Suðurk. Fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð tala Katrín Jakobsdóttir, 3. þm. Reykv. n., í fyrstu umferð, Ögmundur Jónasson, 8. þm. Suðvest., í annarri, en í þriðju umferð Lilja Rafney Magnúsdóttir, 8. þm. Norðvest. Ræðumenn Framsóknarflokksins eru í fyrstu umferð Sigurður Ingi Jóhannsson forsætisráðherra, Lilja Alfreðsdóttir utanríkisráðherra í annarri og Elsa Lára Arnardóttir, 6. þm. Norðvest., í þriðju umferð. Fyrir Bjarta framtíð tala í fyrstu umferð Óttarr Proppé, 11. þm. Reykv. s., í annarri Brynhildur Pétursdóttir, 10. þm. Norðaust., en í þriðju umferð Róbert Marshall, 6. þm. Reykv. s. Ræðumenn Pírata eru Helgi Hrafn Gunnarsson, 10. þm. Reykv. n., í fyrstu umferð, Ásta Guðrún Helgadóttir, 10. þm. Reykv. s., í annarri, en í þriðju umferð Birgitta Jónsdóttir, 12. þm. Suðvest.
Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Ég heilsa ykkur nú á fögru vori eftir tíðindamikinn þingvetur. Fram undan eru kosningar og þar mun kjósendum gefast færi á að velja á milli ólíkra kosta um framtíð Íslands. Á þessu kjörtímabili höfum við jafnaðarmenn unnið að því að skapa á Íslandi samfélag þar sem fólk finnur fyrir raunverulegu frelsi, óháð efnahag og aðstæðum, þar sem allir geta menntast sem vilja, þar sem heilbrigðisþjónusta er góð og ódýr og þar sem allir eiga öruggt þak yfir höfuðið. Því að þetta er grunnurinn að allri velsæld, þetta er forsenda frumkvöðlastarfsemi, aukinnar framleiðni, öflugrar menningar og góðra starfa. Við höfum lagt til hækkun barnabóta, hækkun greiðslna í fæðingarorlofi, betri húsnæðisstuðning við fólk á meðaltekjum og lágum tekjum, lækkun á greiðsluþátttöku almennings í heilbrigðisþjónustu og að framhaldsskólarnir verði áfram opnir fyrir alla án tillits til aldurs. Við höfum líka lagt til að lífeyrisþegar njóti sömu lágmarkskjara og venjulegt launafólk og að mannréttindi fatlaðs fólks verði fullgild að lögum. Við höfum lagt til að atvinnugreinar sem nýta sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar greiði fyrir það eðlilegt gjald, að samgöngur og fjarskipti verði efld um allt land og að ferðamenn greiði fyrir þá aðstöðu sem þarf til að hægt sé að taka á móti þeim með öryggi að leiðarljósi. Við höfum lagt til að Ísland bjóði fleira flóttafólk velkomið. Landið sem við viljum byggja er staður þar sem við fögnum fjölbreytni og gefum öllum annað tækifæri ef eitthvað bregður út af. Áherslur ríkisstjórnarinnar hafa gengið í þveröfuga átt. Barnabætur og fæðingarorlof rýrna stöðugt og færri og færri njóta. Hið sama á við um vaxtabætur. Möguleikar til framhaldsnáms hafa verið þrengdir og frekari fyrirætlanir sjást í þá veru. Ríkt fólk á eitt að fá að taka erlend lán á lágum vöxtum þótt við eigum öll að bera áhættuna af slíkum lántökum. Auðlindagjöld hafa verið lækkuð, skattar á mat og nauðsynjar hækkaðir og skattbyrði flutt af þeim best stæðu til þeirra sem minnst hafa milli handanna. Eitt hefur einkennt allar skattbreytingar ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili og það er að fólk með undir 250.000 kr. hefur alltaf setið eftir. Ef þessi stjórnarstefna fær að ríkja áfram verður Ísland öðruvísi eftir tíu ár. Við munum þá búa við minni almenna velsæld, meira bil milli ríkra og allra hinna, lægra menntunarstig og aukna misskiptingu menntunar eftir efnahag. Atburðir síðustu mánaða hafa líka sýnt okkur mikilvægi þess að breyta leikreglunum um tengsl hins opinbera og áhrifamanna í viðskiptalífinu. Allan lýðveldistímann hafa vel tengdir viðskiptamenn auðgast vegna þess að þeir hafa notið aðgangs að takmarkaðri aðstöðu eða ríkiseignum. Nú hefur komið í ljós að þessir vildarvinir hafa ekki einu sinni hirt um að borga hér skatt af fengnum. Þetta er ein ástæða fyrir því að hér eru laun lægri en í grannlöndunum. Á Íslandi á að vera heilbrigt viðskiptaumhverfi og bankar sem þjóna fólki en ekki fjármagninu. Höfuðáhersla efnahagslífsins á að vera á að auka framleiðni en ekki að skapa nýjar bólur til að gefa útvöldum færi á að auðgast. Það er forsenda hærri launa og betri kjara. Við getum ekki búið við það til langframa að fólk finni sér frekar tækifæri í nágrannalöndunum en hér á landi, eins og raunin hefur verið undanfarin missiri þrátt fyrir efnahagslegan uppgang hérlendis. Það er engin framtíð fyrir Ísland í því að skólagengið fólk með ung börn flytji af landinu og að við flytjum þess í stað inn fólk erlendis frá til að vinna láglaunastörf. Virðulegi forseti. Það skiptir máli hverjir stjórna, en það skiptir líka máli óháð því hverjir stjórna að þjóðin afsali sér ekki því úrslitavaldi sem hún hefur til stjórnvalda og lúti þögul óstjórn og röngum ákvörðunum. Að því leyti hefur orðið grundvallarbreyting á íslensku samfélagi. Þjóðin getur veitt ríkisstjórnum aðhald og knúið fram aðgerðir og svör. Hún gerði það með fjöldamótmælum í apríl og þess vegna verður kosið í haust. Þess vegna sagði líka forsætisráðherra Íslands af sér, í fyrsta skipti í lýðveldissögunni. Þjóðin setti ríkisstjórninni líka stólinn fyrir dyrnar fyrir tveimur árum þegar ríkisstjórnin vildi draga umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu til baka og svíkja loforð um að leggja slíka ákvörðun fyrir þjóðina. Þess vegna gafst ríkisstjórnin upp á að draga umsóknina til baka, þess vegna er aðildarumsóknin enn í gildi og þess vegna mun nýr þingmeirihluti geta lagt til við þjóðina að þráðurinn í aðildarviðræðum verði tekinn upp að nýju. Þetta er nýr veruleiki. Umboð næsta þings og næstu ríkisstjórnar verður takmarkaðra en það hefur verið undanfarna áratugi. Fram undan er síðan að breyta stjórnmálunum til samræmis og finna fleiri farvegi fyrir þjóðina til að hafa úrslitaáhrif í stórum málum. Virðulegi forseti. Þjóðin sýnir í viðhorfskönnunum að hún er óþreyjufull og vill skýra sýn á framtíðina. Fylgissveiflur eru fordæmalausar. Við í Samfylkingunni skiljum skilaboðin sem okkur hafa verið send og þess vegna er þetta í síðasta sinn sem ég ávarpa ykkur sem formaður Samfylkingarinnar úr þessum ræðustól. Við munum mæta til leiks í haust með nýja liðsskipan, vopnuð hinum sígilda leiðarvísi sem reynst hefur vel, samfélagssýn norrænnar jafnaðarstefnu sem boðar ábyrgt, opið markaðshagkerfi, einstaklingsfrelsi, efnahagslegan stöðugleika og félagslegt réttlæti. Við verðum ekki sögulaus flokkur. Við erum stolt af afrekum við stjórn landsins á örlagatímum og Samfylkingin ein hefur staðið að öllum þeim ákvörðunum sem þurft hefur að taka til að koma Íslandi á réttan kjöl - hvort sem við vorum í stjórn eða stjórnarandstöðu. Við sveiflumst ekki eftir gusti tíðarandans og segjum ekki eitt í dag og annað á morgun. Við þekkjum líka mætavel þau mistök sem við höfum gert, höfum gengist við þeim og erum fyrir vikið ólíklegri en aðrir til að gera þau á nýjan leik. Það er ekki nóg að meina vel, ef leiðarvísinn skortir. Jafnaðarstefnan er sú rót sem Samfylkingin sækir til næringu og styrk. Markmið jafnaðarstefnunnar er að beita ríkisvaldinu í almannaþágu, gefa öllum tækifæri, auka vald fólks yfir eigin lífi, styðja þá sem minnst hafa til sjálfstæðis og tryggja frelsi fólks undan kúgun feðraveldis, auðs eða ríkisvalds. Jafnaðarstefnan ógnar kyrrstöðu og hún ógnar sérhagsmunum því að hún krefst almennra leikreglna, ávallt og einatt. Hún ógnar möguleikum ráðandi afla til að skammta sér aðstöðu, hygla vildarvinum og deila með sér völdum. Þess vegna hefur það alltaf verið og er enn örþrifaráð valdamanna að spyrða alla þá sem ógna óbreyttu ástandi við Samfylkinguna. Við tökum því hins vegar sem hrósi. Virðulegi forseti. Flest hefur okkur tekist vel í glímunni við hrunið og eftirleik þess. Efnahagslífið er í blóma og allar forsendur til að Ísland eigi bjarta framtíð. En stjórnmálin og þjóðmálaumræðan utan þessa húss hafa markast af harðvítugum átökum og óvægnari orðræðu en dæmi eru um. Samt hefur verið víðtæk samstaða á vettvangi stjórnmálanna um mikilvægustu ákvarðanirnar frá hruni og enn erum við saman að vinna að góðum málum. Nýjasta dæmið er ný frumvörp um húsnæðismál sem vonandi verða að lögum á næstu dögum. Við í Samfylkingunni höfum lengi kallað eftir aðgerðum til úrlausnar þessa brýna vanda. Okkur hefur oft þótt biðin ærið löng og teljum svo sem enn ekki nógu langt gengið að öllu leyti. En við munum standa með verkalýðshreyfingunni og ríkisstjórnarflokkunum að þessum framfaraskrefum. Þetta fordæmi á að verða okkur öllum hvatning til að finna nýjan takt í því hvernig við tölum saman því að þrátt fyrir allt getum við náð saman um svo margt okkur öllum til heilla. Við skulum einsetja okkur að byggja betra land saman. Takk fyrir veturinn. Gleðilegt sumar.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Við lok hvers þings, eins og núna, er venjan að við horfum yfir farinn veg, lítum til baka en um leið fram á veginn og spyrjum okkur hverju við höfum áorkað og hvað bíði okkar á komandi missirum. Það er engum blöðum um það að fletta að okkur Íslendingum hefur auðnast á undanförnum árum að vinna bug á kreppunni og hefja nýtt skeið framfara og sóknar í átt til betri lífskjara, á sterkari grunni en flestir gátu spáð fyrir um þegar vandræði okkar voru hvað mest hér skömmu eftir fall fjármálafyrirtækjanna. Það er nánast sama hvert litið er, hagvísar segja okkur að staðan hafi farið hratt batnandi, og í samanburði við aðrar þjóðir hefur Íslendingum tekist að bæta lífskjör sín hraðar en almennt gerist í öðrum löndum. Þjóðhagsspá er nýkomin út þar sem enn er spáð frekari aukningu kaupmáttar en áður var gert ráð fyrir á yfirstandandi ári. Spáð er lægri verðbólgu og enn meiri hagvexti en við höfum hingað til gengið út frá. Svona mætti lengi telja, skuldir heimilanna hafa lækkað ört á þessu kjörtímabili og eru nú komnar undir viðmið sem við höfum horft til frá því fyrir aldamót, skuldir heimilanna heilt yfir eru í lægstu gildum frá því fyrir aldamót. Það þýðir að sjálfsögðu ekki að í þessu þjóðfélagi séu ekki margir sem eiga erfitt með að ná endum saman. Það eina sem það segir okkur er að fleiri eru í betri stöðu en þeir voru áður og enn bíða okkar verkefni til að bæta stöðu þeirra sem enn hafa ekki nóg þrátt fyrir uppgang, þrátt fyrir meiri kaupmátt, þrátt fyrir hærri laun, til að ná markmiðum sínum í lífinu. Sérstaka ánægju hlýtur að veita okkur mjög ört batnandi staða ríkissjóðs sem hefur verið rekinn hallalaust undanfarin ár. Skuldir ríkissjóðs fara ört lækkandi. Í fyrra greiddum við upp um 10% af skuldum ríkisins og stefnum að því að gera hið sama á þessu ári. Á komandi árum fara skuldir ríkisins niður í þau skuldaviðmið sem við höfum nýlega samþykkt í þinginu og verða þar með alþjóðlega algerlega samkeppnishæf sem er grundvöllur fyrir því að Ísland njóti bestu mögulegu kjara á lánamörkuðum. Allt eru þetta merki um að okkur hafi miðað hratt fram. Okkur hefur gengið vel að vinna úr fjárhagslegum þrengingum fyrir ríkissjóð, heimilin og atvinnulífið. Svo vel hefur gengið að bæta kjör launþega, sérstaklega er ég þá að vísa í niðurstöður síðustu kjarasamninga á vinnumarkaði, að kaupmáttur launa hefur ekki vaxið jafn ört og undanfarna 12 mánuði síðan mælingar hófust. Hann hefur aukist um rúm 11%. Mér finnst ástæða til að benda á að svo mikill vöxtur í kaupmætti launa er ekki eitthvað sem við getum almennt rætt um í þinginu sem sjálfsagðan hlut. Reyndar höfum við náð að bæta stöðu heimilanna það ört, sérstaklega í þessu tilliti, með mjög miklum launahækkunum í síðustu kjaralotu, að ástæða er til að vekja á því athygli að jafn mikinn kaupmátt er ekki hægt að taka út á jafn skömmum tíma ár eftir ár. Það er ekki hægt. Til þess þarf framleiðnin í landinu að vaxa jöfnum skrefum og okkur tekst ekki að auka framleiðni í landinu um 10–12%. Þetta þýðir hins vegar ekki að við getum ekki varið þann árangur sem náðst hefur. Ég held að samtal stjórnvalda og vinnumarkaðarins þurfi í auknum mæli að snúa að því inn í framtíðina hvernig við getum varið þá sókn sem við höfum verið í og þann árangur sem við höfum náð með þeirri sókn. Hvernig getum við tryggt að inn á næstu ár verði áfram sótt í betri lífskjör fyrir launþegana í landinu á varanlegum grunni með góðri viðspyrnu? Þá erum við kannski komin að kjarna máls og vanda íslenskra stjórnvalda í gegnum áratugina. Það hefur skort á betra traust milli vinnumarkaðar og stjórnvalda og kannski ekki bara traust heldur betri samstillingu milli þess sem gerist á vettvangi þingsins, ríkisvaldsins, sveitarstjórnarstigsins annars vegar og þess sem lögð er áhersla á á vinnumarkaði hins vegar. Nú stendur fyrir dyrum að endurskoða frá grunni það skipulag sem vinnumarkaðurinn hefur starfað eftir fram til þessa, að tryggja t.d. opinberum starfsmönnum launatryggingu til að það launaskrið sem almennt á sér stað á almenna markaðnum verði líka fært yfir á opinbera starfsmenn án þess að það þurfi að koma til verkfalla og mikilla átaka á vinnumarkaði í hvert sinn sem semja þarf. Í þessu sambandi skiptir einnig miklu máli að opinberir starfsmenn geti gengið út frá því að lífeyrisréttindi þeirra séu með sama hætti að byggjast upp og á almenna markaðnum og öfugt, að á almenna markaðnum sé verið að tryggja lífeyrisréttindi, grunnréttindi, með sama hætti og gert er hjá opinberum starfsmönnum. Þessi stóru, mikilvægu mál eru í deiglunni núna. Við eigum samtal um einmitt þessi mál um þessar mundir og erum með því, ásamt með öðru sem gert hefur verið í þinginu á þessu kjörtímabili, að leggja þann grunn sem ég hef hér vakið athygli á að þurfi að vera til staðar fyrir betri stöðugleika til lengri tíma. Oft og tíðum hegðum við Íslendingar okkur um of eins og veiðiþjóð, við grípum það sem fæst í nútímanum og vonum það besta fyrir framtíðina. Nú ætla ég að segja eftir þann uppgang sem hefur verið fyrir atvinnulíf, fyrir ríkissjóð ef því er að skipta, og ekki síst fyrir heimilin: Við getum ekki haldið þeirri ræðu á lofti hér í þinginu að svona miklar framfarir verði ár eftir ár inn í framtíðina vegna þess að fyrir því er engin innstæða. Við getum hins vegar sagt að þennan árangur sé hægt að verja og halda áfram að sækja fram ef grundvallarbreytingar verða gerðar á borð við þær breytingar sem við höfum gert á opinberum fjármálum með nýjum lögum um opinber fjármál. Góðir landsmenn. Verkefnið fram undan snýr ekki bara að samtali stjórnvalda og vinnumarkaðarins, það snýr ekki síst að því að byrja nú í ljósi bættrar stöðu ríkissjóðs að sækja fram af fullum krafti að styrkja innviðina. Við höfum dregið úr opinberri fjárfestingu á undanförnum árum, dregið úr framkvæmdum ýmiss konar, en nú er lagt upp með það í langtímaáætlun í ríkisfjármálum að bæta í að nýju. Við vitum að við höfum of margar einbreiðar brýr. Við vitum að við þurfum að ljúka byggingu nýs spítala. Við vitum að víða er þörf fyrir framkvæmdir á vegum hins opinbera, en við vitum líka að í þeim opinberu stuðningskerfum sem við ætlum að fjármagna sameiginlega eru víða göt, sprungur, sem fólk er enn að falla niður um. Við vitum t.d. að eldri borgarar bera of háan hlut af tannlæknakostnaði, langt umfram það sem við áður lofuðum. Með nýju greiðsluþátttökukerfi sem nú er verið að ræða í þinginu er byrðunum sanngjarnar skipt. Við ætlum ekki að sætta okkur við að einstaklingar sem leiti heilbrigðisþjónustu á Íslandi, sem við segjum að sé kostuð af hinu opinbera, beri á sama tíma milljóna kostnað eða kostnað á hverju ári upp á mörg hundruð þúsund krónur. Þetta ætlum við ekki að sætta okkur við og þess vegna er það mál komið fram en á sama tíma vitum við að það er æskilegt að halda áfram að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Hið sama á við á öðrum sviðum. Við getum horft til lyfja. Þetta eru bara örfá dæmi sem ég nefni um svið þar sem við getum sótt fram á grundvelli miklu sterkari stöðu en við höfum fram til þessa notið. Það er kominn tími til að gera langtímaáætlanir til að gera betur á öllum þessum sviðum. Virðulegi forseti. Ég ætla undir lok ræðu minnar að leyfa mér að velta upp þeirri spurningu hvort við þingmenn mættum ekki oftar leggja við hlustir, ekki gefa okkur fyrir fram hvað það er sem fólk æskir að við tökum á dagskrá heldur raunverulega spyrja okkur hvað það er sem þjóðin kallar eftir að við sinnum í þinginu. Þess er skemmst að minnast að forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sagði ástæðuna fyrir því að traust fjaraði undan Evrópusambandinu að Evrópusambandið væri farið að skipta sér um of af daglegu lífi fólks. Kannski gerum við of mikið af því í þinginu, kannski erum við fullsjálfhverf. Ég efast um að dagskrárliðurinn fundarstjórn forseta sem hefur orðið tímafrekur á þessu þingi eins og oft áður hafi skilað miklu til þjóðarinnar. Í aðdraganda kosninga er ekki úr vegi að staldra við og spyrja sig hvort við hlustum nægilega vel. Að því sögðu óska ég landsmönnum gleðilegs sumars.
Herra forseti. Góðir Íslendingar. Það var á svona fallegum vordegi fyrir um tveimur áratugum sem ég gekk út í sumarið nýstúdent frá Menntaskólanum við Sund ásamt 170 samstúdentum mínum. Við vorum þess fullviss að framtíðin væri okkar. Þegar ég lít á stúdentsmyndina 20 ára gamla sést bjartsýnin skína út úr hverju andliti þótt auðvitað hafi örlög okkar orðið með mismunandi hætti og lífið farið mismunandi höndum um fólk. En trúin á framtíðina var svo sannarlega til staðar í þessum 170 andlitum. Ég velti því fyrir mér hvernig nýstúdentunum sem við sjáum núna um allan bæ líður þegar þeir lesa í fréttum að kjör ungs fólks á Íslandi hafi versnað, bæði samanborið við aðra hópa í samfélaginu í dag en líka samanborið við kjör ungs fólks fyrir áratug. Það er umhugsunarefni fyrir okkur þingmenn því að það er í því fólki sem framtíðin býr og það er um framtíðina sem við eigum að vera að tala í kvöld. Þegar við lítum aftur á sögu Íslands á 20. öldinni er hún um margt saga mikilla sigra. Samfélag og atvinnulíf sem byggðust upp á ótrúlega skömmum tíma. Það er við hæfi að minnast þess að á þessu ári fögnum við 100 ára afmæli Alþýðusambands Íslands, minnumst þeirra sigra sem íslensk verkalýðshreyfing hefur unnið, almannatryggingar, stytting vinnutíman, samningsrétturinn, bara svo eitthvað sé nefnt. Á sama tíma vannst mikið í uppbyggingu velferðarsamfélagsins, heilsugæslu, menntakerfis, konur fengu kosningarrétt, komið var á fæðingarorlofi og svo mætti lengi telja. Ekkert af þessu vannst án baráttu fólks sem vildi vinna fyrir almannaheill. Og alltaf voru nógir til að andmæla umbótunum. Alltaf voru nógir sem engar breytingar vildu. Líf okkar sem nú lifum og störfum á Íslandi er markað af baráttu þeirra kynslóða sem gengu á undan. Við eigum þeim margt að þakka. Samfélagið stendur aldrei kyrrt, það er í eilífri þróun. Eftir hraðskreiðar breytingar í upphafi þessarar aldar, einkavæðingu bankanna, einföldun regluverks og uppbyggingu fjármálakerfis sem flestum Íslendingum var eins og hulinn heimur, kom hrun 2008 þegar pótemkin-tjöldum gervivelmegunar var svipt frá á einni viku. Núna átta árum síðar, eftir mikið starf margra, ekki síst almennings sem tók á sig auknar byrðar og erfiðleika, eru bjartari horfur í efnahagsmálum þjóðarinnar en lengi hefur verið. Það er gott og við Íslendingar getum þakkað okkur sjálfum. Við getum líka þakkað forsjóninni sem færði okkur m.a. makríl og ferðamenn þegar neyðin var mest og hefur hjálpað okkur upp úr öldudalnum. Þá er eðlilegt að spyrja: Eru ekki allir glaðir og reifir? Nei, það eru ekki allir glaðir og reifir því að bjartari tímar í efnahagsmálum duga ekki til ef meginþorri almennings í landinu fær ekki að njóta þessara bjartari tíma og reynir á eigin skinni rangláta skiptingu auðs, ranglátt kerfi sem meðhöndlar ekki alla jafnt. Afhjúpanir Panama-skjalanna hafa rifjað upp fyrir okkur með áþreifanlegum hætti að fjármálakerfið sem byggt var upp fyrir hrun af nýfrjálshyggjuöflunum, núverandi stjórnarflokkum, lifði hrunið af. Hér á landi er fámennur hópur sem tók þátt í því að nýta sér aflandsfélög í skattaskjólum til að geyma peninga sína. Þessi félög lúta ekki sömu reglum og við setjum okkar eigin viðskiptalífi og samþykkjum á Alþingi Íslendinga. Afhjúpanir Panama-skjalanna hafa sýnt okkur með áþreifanlegum hætti misskiptinguna í samfélaginu, hvernig sumir hafa fjármagn sem þeir geta nýtt til að spila á öðrum leikvelli en okkur hinum er ætlaður. Panama-skjölin afhjúpuðu fyrir okkur að á Íslandi búa tvær þjóðir. Bjartari tímar í efnahagsmálum duga ekki til ef við þorum ekki að ráðast að rótum þessarar misskiptingar. Það er nefnilega þannig, herra forseti, að alls staðar í heiminum er fólk að vakna til vitundar um að það er ekki eðlilegt að ríkasta 1% í heiminum eigi meira en hin 99%. Á Íslandi er fólk að vakna til vitundar um að ekki sé eðlilegt að ríkustu 10% eigi nærri 3/4 alls auðs á Íslandi, því að sú misskipting byggist ekki á dugnaði eða verðleikum hinna ríkustu. Hún byggir á þeirri staðreynd að á Vesturlöndum hefur verið reist kerfi sem hyglir hinum auðugustu og kemur niður á millitekju- og lágtekjuhópum. Það hefur verið t.d. verið gert með skattbreytingum, auknum gjöldum fyrir grunnþjónustu á borð við heilbrigðisþjónustu og menntun, með einkarekstri og einkavæðingu almannaþjónustu og breytingum á fjármálakerfinu, breytingum sem oft nást í gegn með þrýstingi fámennra en auðugra hagsmunahópa. Það er þetta kerfi sem skapar misskiptingu á kostnað almannahagsmuna. Og það er sama kerfi sem skapar misvægi milli heimshluta, ágenga nýtingu auðlinda, loftslagsvanda og stríðsátök þannig að sumir heimshlutar eru mun viðkvæmari fyrir átökum og áföllum en aðrir. Það er þetta kerfi sem gerir það að verkum að ekki hafa fleiri verið á flótta síðan frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Það er þetta kerfi sem gerir það að verkum að meira að segja á okkar ríka landi telja um 48% heimila sig eiga í erfiðleikum með að ná endum saman. Það er þetta kerfi sem gerir það að verkum að meira að segja á okkar ríka landi eru um 6.100 börn sem líða skort. Þessu kerfi er hægt að breyta ef við viljum og þorum. En til þess þarf nýja ríkisstjórn sem viðurkennir þá staðreynd að auðlindir okkar eru sameign okkar allra og það er eðlilegt að þeir sem fá leyfi til að nýta þær greiði eðlilegt gjald fyrir þau afnot. Það þarf ríkisstjórn sem viðurkennir að skattkerfið á að nýta til að jafna kjörin, bæði tekjur af vinnu og fjármagni. Það þarf ríkisstjórn sem leggur ekki auknar skattbyrðar á lágtekjufólk með því að hækka virðisaukaskatt á matvæli heldur kortleggur hvar fjármagnið er að finna og skattleggur það, fremur en að seilast í vasa launþega á Íslandi. Um leið og við jöfnum kjörin jöfnum við líka aðstæður fólks, því að þessar tekjur geta skipt sköpum í sameiginlegu verkefni okkar; nýr Landspítali, gjaldfrjálst heilbrigðiskerfi, háskóli og rannsóknir, framhaldsskóli fyrir alla, örorkubætur sem uppfylla framfærsluviðmið og mannsæmandi ellilífeyrir þannig að fólk geti lifað góðu lífi af tekjum sínum og tekið þátt í vinnumarkaðnum og samfélaginu eins lengi og hugur þess stendur til, samfélaginu og því sjálfu til hagsbóta. Það þarf ríkisstjórn sem nýtir uppgang og góðæri fyrir almannahagsmuni. Hver rannsóknin á fætur annarri um allan heim sýnir að niðurskurðarstefnan sem ríkisfjármálaáætlun núverandi ríkisstjórnar byggist á veldur meiri skaða en ávinningi. Það þarf öfluga grunnþjónustu og aukinn jöfnuð til að tryggja velsæld almennings og almenna hagsæld, fyrir því eru ekki einungis réttlætisrök heldur líka efnahagsleg rök. Það þarf ríkisstjórn sem er tilbúin að endurskoða fjármálakerfið, aðskilja fjárfestingar- og viðskiptabankastarfsemi og tryggja umhverfi fyrir samfélagsbanka sem hafa önnur markmið en eingöngu gróða fyrir hluthafa, til að mynda umhverfissjónarmið, byggðasjónarmið og kynjasjónarmið. Það þarf ríkisstjórn sem vill byggja upp háskólastarfsemi og rannsóknir, nýsköpun og þekkingariðnað, tryggir öllum menntun við hæfi og gjaldfrjálst opinbert heilbrigðiskerfi þannig að tekjulágt fólk þurfi ekki, í þessu ríka landi sem við búum á, að fresta því að sækja sér nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Ríkisstjórn sem tryggir öllum framfærslu sem stendur undir góðu lífi á Íslandi, sem vinnur að því að uppræta skort og fátækt í samfélaginu. Ríkisstjórn sem leggur áherslu á að útrýma mansali og nútímaþrælahaldi, er reiðubúin að berjast gegn kynbundnum launamun hvar sem hann birtist, grípur til raunverulegra aðgerða gegn kynbundnu ofbeldi og er reiðubúin að setja fjármagn í þær aðgerðir. Ríkisstjórn sem tryggir aukin völd almennings og horfist í augu við kröfuna um aukna þátttöku almennings í öllum ákvörðunum. Ríkisstjórn sem kemur endurskoðun stjórnarskrárinnar í höfn þannig að hún verði sannanlega stjórnarskrá fólksins. Það þarf ríkisstjórn sem tryggir að allir á Íslandi sitji við sama borð, njóti sömu tækifæra og vinnur um leið með alþjóðasamfélaginu að auknum jöfnuði í heiminum og tekst á við alþjóðlegar áskoranir með því að ganga á undan með góðu fordæmi. Kæru landsmenn. Líf kynslóðanna sem komu á undan okkur er saga okkar sem nú lifum og líf okkar mun verða saga þeirra barna sem nú koma í heiminn. Hvaða spurninga munu þau spyrja þegar þau líta um öxl? Tókst að vernda miðhálendið fyrir komandi kynslóðir? Tókst að tryggja gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu? Var ákveðið að styrkja menntun og rannsóknir fyrir framtíðina? Voru öryrkjum tryggð mannsæmandi kjör eða fannst samfélaginu í lagi að þeir rétt skrimtu fyrir neðan öll framfærsluviðmið? Opnuðum við faðminn fyrir fólki á flótta eða reistum við kannski ósýnilegar girðingar og vísuðum burt fólki sem var tilbúið til að leggja allt í það að byggja hér upp líf sitt í sátt við samfélagið? Var byggt upp samfélag eftir efnahagshrunið þar sem öllum var tryggt að lifa með reisn? Eða var rekin niðurskurðarstefna til að tryggja að hinir auðugustu héldu sem mestu af fjármunum sínum? Var byggt upp samfélag þar sem lýðræðið var aukið til að tryggja að raddir sem flestra hefðu áhrif? Eða var barist gegn öllum kerfisbreytingum til að tryggja að sem fæstir réðu sem mestu? Var fjármálakerfið endurskoðað í þágu samfélags og atvinnulífs? Var gripið til róttækra aðgerða gegn loftslagsbreytingum fyrir komandi kynslóðir? Var unnið að jafnrétti kynjanna þannig að kynið hætti að skipta máli fyrir launaumslagið? Var byggt upp auðmannasamfélag eða jafnaðarsamfélag? Kæru landsmenn. Það er okkar að ákveða hver þessi saga verður, hver saga unga fólksins verður sem nú þarf að taka ákvörðun um það hvernig framtíð það vill byggja sér. Þar er valið skýrt. Saman getum við byggt upp heilbrigt samfélag, grænt samfélag, gott samfélag, jafnaðarsamfélag. Um það munu næstu kosningar snúast. Þar getum við valið alla þessa kosti í haust.
Virðulegi forseti. Ágætu landsmenn. Nú er vor í lofti og landsmenn horfa af bjartsýni til komandi sumars. Við sem sitjum á Alþingi höfum það markmið að bæta lífskjör þjóðarinnar á sama tíma og við gætum þess að fara ekki of geyst, forðast kollsteypur og ónýta þar með þann árangur sem kann að hafa náðst. Hugmyndir okkar um það hvernig kjör þjóðarinnar verða bætt eru ólíkar um margt, allar miða þær að því sama en að sjálfsögðu er það þjóðin sem ræður hvaða hugmyndir eða hvaða stefna er sett í öndvegi á hverjum tíma. Það er hægt að mæla árangur og stöðu með ýmsum hætti. Ein leiðin er að beita efnahagslegum viðmiðum. Á föstudaginn mátti sjá á forsíðu vefs Hagstofu Íslands sex fréttir sem settar höfðu verið á vefinn þrjá daga þar á undan. Það er athyglisvert að staldra við þær. Sú fyrsta er um launavísitöluna sem hefur hækkað um 13,4% undanfarna 12 mánuði. Önnur er um vinnumarkaðinn þar sem fram kemur að árstíðaleiðrétt atvinnuleysi hafi verið 3,7% í apríl, það minnsta í Evrópu. Þriðja fréttin er af landsframleiðslu sem talið er að muni aukast um 4,3% á þessu ári, ein sú hæsta meðal samanburðarþjóða. Fjórða fréttin er af vísitölu neysluverðs, þ.e. verðbólgu. Þar kemur fram að undanfarna 12 mánuði hafi hún hækkað um 1,7%. Nýskráning hlutafélaga kemur þar næst en undanfarna 12 mánuði hefur nýskráningum einkahlutafélaga fjölgað um 16% í samanburði við 12 mánuði þar á undan. Sjötta og síðasta fréttin er af fjölda gistinátta en þeim fjölgaði um tæplega 30% í apríl frá apríl fyrra árs. Ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hefur nú setið að völdum í þrjú ár. Það er áhugavert að sjá hvað hefur gerst á þeim tíma. Fyrst ber að nefna stærsta kosningamálið sem ríkisstjórnin lagði af stað með, en það var að létta undir með þeim sem skulduðu verðtryggð húsnæðislán og höfðu tekið á sig harðan skell í efnahagshruninu. Skuldir heimila landsins voru um síðustu áramót áætlaðar 177% af ráðstöfunartekjum, álíka hlutfall og um síðustu aldamót. Skuldir heimilanna lækkuðu að raunvirði um tæplega 5% á árinu 2015. Lækkun skuldahlutfallsins má rekja til aukinnar landsframleiðslu en einnig umtalsverðrar lækkunar á nafnvirði skulda sem að stærstum hluta stafar af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til lækkunar á höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána. Á sama tíma og skuldir almennings hafa lækkað hefur kaupmáttur aukist um fjórðung á þessum þremur árum og hefur aldrei mælst meiri. Staða ríkissjóðs hefur stórlega batnað, ekki síst vegna vel heppnaðrar áætlunar stjórnvalda um afnám hafta og hvernig tekið var á þrotabúum hinna föllnu banka. Verðbólga er innan vikmarka Seðlabanka Íslands og atvinnuleysi er hverfandi. Já, veldur hver á heldur. Góðir landsmenn. Þingstörf hafa gengið vel á Alþingi undanfarnar vikur og mörg þjóðþrifamál fengið framgang. Lykilfrumvörp um nýja framtíðarskipan húsnæðismála hafa verið unnin í góðu samstarfi stjórnar og stjórnarandstöðu og verða væntanlega að lögum á næstu dögum. Vil ég þar sérstaklega nefna frumvarp um almennar íbúðir þar sem stjórnvöld hafa tekið höndum saman með aðilum vinnumarkaðarins og sveitarfélögunum um að tryggja tekjulægstu heimilunum öruggt húsaskjól í nýju félagslegu leiguíbúðakerfi. Ný mál hafa einnig komið til og má þar einna helst nefna frumvarp um heildarskoðun laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem kynnt var í fyrri viku sem styður enn frekar við framtíðarsýn okkar um að draga úr skuldum heimilanna. Með nýju styrkjafyrirkomulagi eygja námsmenn möguleika á að ljúka prófgráðum sínum án íþyngjandi námsskulda. En til að geta staðið við frumvörp af þessu tagi þarf stjórn ríkisfjármála að vera með þeim hætti að þjóðin hafi efni á þeim. Til þess að ríkisfjármálin séu í lagi þarf að sýna festu og stöðugleika. Sú festa og sá stöðugleiki hefur einkennt undanfarin þrjú ár sem núverandi flokkar hafa setið í ríkisstjórn. Á fyrri hluta kjörtímabilsins einhenti ríkisstjórnin sér í að ná utan um ríkisútgjöldin og leggja með því móti grundvöll að því sem nú er að gerast. Þá var lagður grunnur að því sem þjóðin er nú að uppskera. Til þess þurfti þor og áræðni en umfram allt trú á að örlög okkar sjálfra væru í okkar eigin höndum. Nú geta menn að sjálfsögðu deilt um það hversu mikinn hluta af hagfelldu ástandi er ríkisstjórninni að þakka. Það væri nokkuð drambsöm afstaða að þakka ríkisstjórninni allt sem gerst hefur og orðið til góðs en á sama tíma og menn kenna henni um það sem ekki er í lagi er sjálfsagt að þeir hinir sömu viðurkenni hennar góðu verk, í það minnsta að einhverju leyti. Það er þó Alþingi sem setur lögin sem unnið er eftir. Oftar en ekki eru alþingismenn sammála um þau mál sem til framfara horfa fyrir land og þjóð. Þessu til staðfestingar má nefna að á yfirstandandi löggjafarþingi hafa samkvæmt upplýsingum á vef Alþingis 55 lög verið samþykkt. Þau hafa samtals verið samþykkt með 2.199 atkvæðum. Atkvæði á móti eru einungis 40, þar af eru 25 nei-atkvæði í einu og sama málinu. Hlutfallið er 1,8 nei á móti hverjum 100 jáum. Þetta hlýtur að teljast til marks um að samstaða og skynsemi ráði oftar ríkjum í sölum Alþingis en ætla mætti af umræðunni. Góðir landsmenn. Ýmislegt hefur verið okkur hagfellt á undanförnum missirum. Mörg skilyrði, bæði ytri og innri, eru hagstæð og gefur það góð fyrirheit um framtíðina. Þegar sitjandi ríkisstjórn var mynduð var greint frá því að klára þyrfti ákveðin mál sem langt voru komin. Stærsta einstaka málið sem hangið hefur yfir hausamótum okkar er losun hafta. Nú hillir undir að hægt verði að aflétta þeim eftir þeirri áætlun sem ákveðið var að vinna eftir og kynnt var í júní í fyrra. Gangi áætlanir eftir verða höftin horfin áður en árið er úti. Hefði verið tekin sú ákvörðun að ganga til kosninga í vor hefði afnám hafta getað tafist um allt að tvö ár. Ég tel að flestir sanngjarnir menn sjái að slíkt var einfaldlega ekki í boði. Átta ár innan fjármagnshafta eru átta árum of mörg í nútímasamfélagi. Annað mál langar mig að nefna en það snýr að fjármögnun fasteignakaupa einstaklinga. Unnið verður að því í sumar að klára það og leggja fram þegar þing kemur aftur saman. Nái það fram að ganga yrði um að ræða eitt stærsta framfaraskref í fjármögnun íbúðarhúsnæðis sem tekið hefur verið. Virðulegi forseti. Þótt einu máli ljúki, vonandi farsællega, taka önnur við. Vinnu stjórnvalda lýkur aldrei. Stjórnmálamenn verða að gera betur í dag en í gær og að því mun þessi ríkisstjórn vinna hér eftir sem hingað til. Verkefnin fram undan eru að tryggja velferð allra og styrkja innviði allra málaflokka um land allt. Dómur kjósenda um verk ríkisstjórnarinnar verður kveðinn upp innan tíðar. Því var heitið þegar stjórnin tók við að gengið yrði til kosninga þegar ákveðnum málum væri lokið. Ekkert hefur breyst í þeim efnum. Góðir landsmenn. Það spáir góðu í dag og næstu daga. Með slíku veðri og óvanalega góðum efnahagshorfum er ekki hægt annað en að ganga glaður mót sumri. - Takk fyrir áheyrnina.
Herra forseti. Ástkæru landar. Við erum hér samankomin í lok þingvetrar. Það er sagt að í Austurlöndum sé til svohljóðandi málsháttur: „Megir þú lifa athyglisverða tíma.“ Okkur hefur aldeilis orðið að þeirri ósk í vetur. Við Íslendingar stöndum á tímamótum nú sem sjaldan fyrr og það á sérstaklega við um íslensk stjórnmál. Verum heiðarleg. Þingveturinn sem nú er að líða hefur hreint út sagt verið ömurlegur. Það er eina orðið yfir það. Afhjúpanir úr Panama-skjölunum, viðtalið fræga við fyrrverandi forsætisráðherra, afsögn forsætisráðherra, og allt það fár hafði djúpstæð áhrif, ekki bara á stjórnmálin heldur á okkur Íslendinga alla. Fólk var rétt farið að draga andann eftir efnahagshrunið 2008, þar sem kom í ljós að grundvallarforsendur reyndust að mörgu leyti byggðar á sandi. Við trúðum og vonuðum svo heitt og innilega að við værum komin vel á veg með að komast á lappirnar, að við ætluðum að læra af þessum mistökum. En uppljóstranir Panama-skjalanna voru eins og högg í magann. Þau staðfestu að það væri dýpra siðrof í íslensku samfélagi en gefið hafði verið í skyn. Þau staðfestu að enn búa tvær þjóðir í þessu landi. Þeir sem búa við forréttindi, innmúruð völd, tækifæri umfram aðra, og síðan eru það allir hinir. Upplýsingum um tengsl stjórnmálamanna við vafasama viðskiptahætti aflandsfélaga, og það að hafa vísvitandi leynt þeim tengslum, reyndist þjóðinni ómögulegt að kyngja. Enda er það gjörsamlega óásættanlegt. Þetta er hreinlega ekki heiðarlegt. Það er ekkert skrýtið við það að þjóðfélagið hafi farið á hvolf og stjórnmálalífið sé lamað eftir. Fjömiðlakastljós heimsins beindist enn á ný að Íslandi og maður finnur að umheimurinn upplifir landið okkar vera í djúpri krísu. Eitt það fyrsta sem maður heyrir þegar maður segist vera frá Íslandi eru spurningar um Panama-skjölin. Við þetta verður ekki búið. Það er ekki hægt að bíða þetta ástand af sér og vona að það settlist. Það þarf að bregðast við með afgerandi hætti. Ákvörðunin um að flýta kosningum var góð og sennilega óumflýjanleg. Við í Bjartri framtíð tókum undir kröfuna um að best væri að kjósa strax en treystum því að það verði þó alla vega kosningar í haust. Það er ekki bara þörfin á endurnýjuðu umboði og/eða uppstokkun sem kallar á að flýta kosningum, það samtal við almenning sem þarf að eiga sér stað getur ekki beðið. Starfið í þinginu hefur verið ágætt síðustu vikur. Nýjar áherslur og frumvörp gegn skattaskjólum og aflandsfélögum eru mikilvæg en líka, því miður, áminning um það að þau höfðu ekki komið fram fyrr en eftir þessar afhjúpanir. Fyrir nokkrum vikum hitti ég þýska fjölmiðlakonu sem spurði mig beint út, í lauslegri þýðingu, með leyfi forseta: „Nú hefur komið í ljós að það eru fleiri Íslendingar í Panama-skjölunum en í nokkru öðru landi miðað við höfðatölu. Finnst þér það vera merki um að Ísland sé óheiðarlegra samfélag en önnur?“ Ég skal bara viðurkenna að þessi spurning kom verulega á mig. Hún gerði það vegna þess að ég upplifi Íslendinga upp til hópa sem heiðarlegt og réttlátt fólk. En það er ekki hægt að loka augunum fyrir því að það er eitthvað brotið hjá okkur. Þessar tölur ljúga ekki. Við þurfum að viðurkenna það og við þurfum að taka á því. Íslenskt samfélag er nefnilega að svo mörgu leyti frábært. Ísland er ríkt land af náttúruauðlindum. Þjóðin er kraftmikil og í eðli sínu bjartsýn. Við höfum það að mörgu leyti gott. En síðustu mánuðirnir hafa leitt í ljós að það lúra vandamál undir glansmyndinni. Lóttóvinningar á borð við aukinn ferðamannastraum, makrílgengd og lágt olíuverð hafa stuðlað að endurreisn efnahagslífsins. En það er ekki hægt að treysta endalaust á lottóvinninga. Það þarf meira til. Nýtum lærdóminn af Panama-skjölunum til breytinga. Breytum kerfinu þar sem það er ekki að virka. Byggjum á því sem virkar og gerum það enn betra. Tímar meðvirkni og fortíðarþrár eru liðnir. Það er búið að gefa því séns. Það hefur bara ekki gengið upp. Ungt fólk er framtíðin. Ég hef þá sýn að ungt fólk hafi tækifæri til að mennta sig, til þess að geta eignast eigið húsnæði og sjái fram á atvinnulíf sem er fjölbreytt, skapandi og hentar því til framtíðar. Á þetta höfum við í Bjartri framtíð lagt áherslu í okkar störfum og munum berjast fyrir því áfram. Stundum er sagt að við tökum jörðina í arf frá forfeðrum okkar. Ég vil meina að við séum ekkert síður, og jafnvel miklu frekar, með hana að láni frá komandi kynslóðum. Þetta á svo sannarlega við um náttúruna. En þetta á líka við um samfélagið allt, efnahagslífið og mannlífið. Réttlæti og gagnsæi eru grunngildi sem skipta miklu máli fyrir samfélagið í dag en þau eru algjör forsenda inn í framtíðina. Við þurfum að hafa kjark til þess að viðurkenna vandann og hugrekki til þess að taka á honum. Við þurfum sýn um heiðarlegt og réttlátt og frjálslynt samfélag þar sem kraftar allra nýtast og tækifærin bjóðast öllum en ekki bara sumum. Við þurfum að tryggja að arður af sameiginlegum auðlindum okkar nýtist öllu samfélaginu en ekki bara sumum. Við þurfum að þora að hugsa til framtíðarinnar en ekki bara sætta okkur við að lappa upp á það sem einu sinni gekk og vona síðan að það reddist. Samtal við þjóðina um þessa sýn og um grundvallargildi getur ekki beðið. Ég hef tröllatrú á því og mikla von um að það sé vel hægt að byggja ofan á það sem er gott í íslensku samfélagi. Þetta ferðalag er rétt að byrja. Og við okkur sem störfum á vettvangi stjórnmála segi ég: Höfum hugrekki til að hafa sýn á framtíðina og taka opið samtal um hana. Verum opin. Verum gagnsæ, og um umfram allt, verum heiðarleg. Annað er hreinlega ekki í boði. - Ég þakka þeim sem hlýddu. Gleðilegt sumar.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Nú hef ég setið á Alþingi í þrjú ár og það hefur verið lærdómsríkur tími. Hér lærir maður margt um allt milli himins og jarðar. Ég á jafnan auðveldara nú en áður með að útskýra fyrir fólki ýmsa anga alls konar mála. Ég get betur útskýrt löreglumál, dómsmál, hlutverk ýmissa stofnana og þar fram eftir götunum. Ég kann að fletta upp í þingskjölum og leita að upplýsingum og get með því móti oft varpað ljósi á mál sem öðrum kann að finnast erfitt að finna skýrar upplýsingar um. En það er eitt sem ég á sífellt erfiðara með að útskýra og það er pólitíkin sjálf, ekki stjórnmálin heldur þetta fyrirbæri - pólitíkin - pólitík sem ekki virðist læra. Ég sé vandamálin mörg frekar skýrt og tel mig meira að segja þekkja lausnina á flestum þeirra. Ég gæti haldið langan pistil um það sem þarf að gera í lýðræðisumbótum og umbótum á störfum þingsins. Svo er ég minntur á eitthvað eins og lekamálið. Jú, vissulega eftir ár af valdabrölti og játningu aðstoðarmanns þá hrökklaðist þáverandi hæstv. innanríkisráðherra frá og það átti að heita uppgjör, en stendur eftir sem meintar pólitískar ofsóknir sem vesalings þáverandi ráðherra hafi orðið fyrir. Áfram hélt pólitíkin án þess að læra. Svo komu Panama-skjölin nýlega. Jú, eftir fordæmalaus mótmæli fyrir utan Alþingi hrökklaðist þáverandi hæstv. forsætisráðherra frá en restin hélt velli, ríkisstjórn sjálfs forsætisráðherra þáverandi. Og áfram hélt pólitíkin án þess að læra. Halda átti þjóðaratkvæðagreiðslu um breytingar á stjórnarskrá meðfram forsetakosningum en ekki varð af því. Þar áður hafði tilraun verið gerð til að slíta viðræðum við Evrópusambandið án atbeina þings og hvað þá þjóðar þar sem auðséð var að ekki mundi takast að sannfæra meiri hluta þjóðarinnar um ágæti þess að slíta ferlinu. Og áfram hélt pólitíkin án þess að læra. Jafnvel án nauðsynlegra lýðræðisumbóta spyr ég mig: Hvernig getur þetta verið? Nú segja menn að það eigi að kjósa til Alþingis í haust. Ég er reglulega spurður hvort ég trúi því. Mig langar að trúa því, ekki vegna þess að við í minni hlutanum höfum beðið um kosningar í haust, heldur vegna þess að ég vona að enn eitt loforðið verði ekki svikið, enn eitt valdabröltið og kjósendum enn einu sinni gefinn fingurinn, allt fyrir valdið. Eins mikið og mig langar að trúa því, þegar ég heyri málsmetandi þingmenn stjórnarmeirihlutans fullyrða að auðvitað verði kosið í haust, þá hreinlega get ég ekki alveg trúað því. Fólk sem mér líkar vel við, fólk sem mér finnst að ég ætti að trúa; ég er fyrstur manna til að leyfa öðrum að njóta vafans. En ef ég segðist viss um að kosið yrði í haust væri ég að ljúga að sjálfum mér og öðrum því að ég er mjög langt frá því að vera viss; reynslan kennir mér annað. Virðulegi forseti. Ég hlusta á sjálfan mig og leiðist þessi bölmóður í sjálfum mér og ég er viss um að hér eru þingmenn sem leiðist hann líka. En það sem mér leiðist enn meira er að vita með vissu að það væri ábyrgðarleysi að halda honum ekki til haga vegna þess að íslenskri pólitík virðast fá takmörk sett; stjórnmálamenn eru til í að harka af sér til þess eins að halda í völdin. Það er eina mynstrið sem ég sé í öllu þessu rugli, valdagræðgin. Þetta er ekki ágreiningur um pólitísk efnisatriði, virðulegi forseti, þetta er pólitíkin sjálf. Það er ekki hægt að útskýra þetta út frá því að við séum ólíkir flokkar með ólíkar áherslur. Þetta er spurning um viðhorf ráðamanna til valds. Vald sem krefst aðhalds, ekki bara kjarks og þrautseigju. Ég hef haldið marga pistla um nauðsyn lýðræðisumbóta í þessari pontu, virðulegi forseti, og ég stend við það. En stjórnmálamenn ættu líka að íhuga sinn eigin þátt. Ég vona að í komandi kosningum verði áfram eftirspurn eftir breytingum sem storka þessu valdi og leggja leið þess þangað sem það á heima, til þjóðarinnar sjálfrar. Það væri lexía vel lærð.
Góðir Íslendingar. Mikið hefur gengið á síðari hluta þessa vetrar. Panama-skjölin litu dagsins ljós og birtu okkur svart á hvítu það sem við jafnaðarmenn höfum klifað á, að tvær þjóðir búi í landinu. Önnur, mikill meiri hluti þjóðarinnar, leggur mikið á sig til að ná endum saman og búa sér og sínum fallegt og öruggt heimili. Meginþorri Íslendinga þekkir þetta strit. Íslensk lán á himinháum vöxtum, oftast verðtryggð, hátt matarverð, mikil gjaldtaka í opinberri þjónustu, svo lítið ef nokkuð situr eftir í mánaðarlok. Svo er hin þjóðin sem er ekki stór en hún býr einfaldlega í allt öðrum veruleika. Hún er með sérdíl, hefur aðgang að fólki og fjármagni sem við hin höfum ekki, tekur erlend lán á mun hagstæðari kjörum en aðrir geta nokkurn tímann látið sig dreyma um. Sumir fara jafnvel með peningana sína í skjól frá íslenskum skattyfirvöldum. Hið sama má segja um fyrirtækin í landinu, þar er sama mynstur í svipuðu hlutfalli og býr til vægast sagt skekkta samkeppnisstöðu meðal íslenskra fyrirtækja. Fæst okkar vilja hafa þetta svona. Ég held að við viljum flest að fólk geti haft það gott á Íslandi, jafnvel grætt dálítið af peningum. Það er ekkert að því að efnast vel en á sama tíma viljum við að tækifærin til þess séu jöfn, það séu ekki til hópar sem fái sérmeðferð. Við viljum að þegar hlutabréf eru boðin út á okkar litla landi hafi allir sömu tækifæri til að fjárfesta. Við viljum að þegar fyrirtæki eru seld út úr fjármálastofnunum sé söluferlið gegnsætt og að allir eigi jafnan möguleika á að fjárfesta. Það verður ekki fyrr en stjórnvöld og atvinnulífið allt fara undir öllum kringumstæðum að vinna í anda gagnsæis og skýrleika í ferlum sem við getum búist við að traust fari að skapast á ný í samfélaginu. Kæru Íslendingar Fyrir utan Panama-skjölin og stólaskiptin sem urðu í tengslum við þau hefur lítið gerst á þessu þingi, og á kjörtímabilinu ef því er að skipta. Fá mál sem hafa víðtæk áhrif koma inn í þingið og hljóta afgreiðslu því að stjórnarflokkarnir virðast ekki koma sér saman um meginlínur. Það er miður því að af nægu er að taka. Mig langar að beina sjónum okkar hér í þessari umræðu að einum hópi í samfélaginu sem við samfylkingarfólk höfum miklar áhyggjur af. Það er unga fólkið. Réttast væri að kalla það gleymdu kynslóðina. Þetta er hópurinn sem stendur frammi fyrir því að framhaldsskólarnir eru sveltir. Þetta er hópurinn sem stendur frammi fyrir því að háskólastigið þarf aukið fjármagn. Hann stendur frammi fyrir því að háskólastigið er keyrt á stundakennurum á lúsarlaunum. Framfærsla námslána er of lág og nú ætlar ríkisstjórnin að fara að hækka vextina, stytta endurgreiðslutímabilið og þyngja þar með endurgreiðslubyrðina. Hvaða áhrif mun það hafa ef þær áætlanir ríkisstjórnarinnar ná fram að ganga að afnema tengingu við tekjur fyrir t.d. leikskólakennara með fimm ára nám á bakinu? Þetta eru stóru spurningarnar sem við horfum núna framan í frá þessari ríkisstjórn. Í húsnæðismálunum blasir sú staða við ungu fólki að þar er himinhá húsaleiga, himinhátt húsnæðisverð fyrir þá sem ætla að fjárfesta og sílækkandi vaxtabætur. Þessi ríkisstjórn hefur ekki trú á stuðningi vegna húsnæðiskaupa eða -leigu. Hámarksgreiðslur fæðingarorlofs hafa staðið í stað allt þetta kjörtímabil með þeim afleiðingum að færri karlar taka orlofið, fæðingum hefur fækkað niður í 1,9 fæðingar á hverja konu á meðan við þurfum 2,1 fæðingu til að viðhalda samfélaginu. Hverjir eiga með þessu áframhaldi að standa undir samfélaginu þegar okkar kynslóðir fara á eftirlaun? Þau sem þó eignast börn greiða síðan himinhá leikskólagjöld ofan á allt hitt. Dæmi um veruleika íslenskrar, ungrar fjölskyldu í Kópavogi: Tvö börn á leikskóla eru um 60.000 kr. Ofan á það kemur leiga á fjögurra herbergja íbúð á bilinu 200.000–240.000 kr. Þá er ekki mikið eftir á heimili ungrar fjölskyldu. Það segir sig sjálft að þar er þröngt í búi. Í góðri umræðu sem hv. þm. Björt Ólafsdóttir stóð fyrir hér um daginn var farið vel yfir það hvernig tekjur yngstu aldurshópanna á Íslandi hafa hækkað minnst. Þær hafa ekki fylgt launaþróuninni. Þetta er áhyggjuefni vegna þess að þegar allt er tekið saman er álagið á ungt fólk hér á landi mikið og tækifærin til að koma sér þaki yfir höfuðið fá. Ofan á þetta hafa svo tekjur til þessa unga fólks ekki hækkað í takt við almenna launaþróun. Kæru Íslendingar. Stjórnmálin verða að fara að beina sjónum sínum að þessu. Við jafnaðarmenn viljum fjárfesta í unga fólkinu og því verðum við að snúa af þessari braut, horfa heildstætt á allan þann kostnað sem það ber og þann aðbúnað sem það býr við. Við þurfum að opna framhaldsskólann aftur, tryggja honum fjármuni. Við eigum að taka upp styrki til framfærslu á háskólastigi en gæta vel að endurgreiðslubyrðinni svo nám borgi sig. Kæru Íslendingar. Við þurfum líka að grípa til víðtækra aðgerða á húsnæðismarkaði til að tryggja aðgengi að ódýrara leiguhúsnæði, sem jafnframt er öruggt, ásamt öflugum stuðningi við leigu og kaup á húsnæði. Til að bæta hag ungu kynslóðarinnar þurfum við einnig að hækka hámarksgreiðslu fæðingarorlofs, lengja orlofið og veita skattafslætti á móti leikskólagjöldum. Við þurfum að horfa til peningastefnunnar sem þessi ríkisstjórn hefur algjörlega vanrækt og skilar okkur þeim háa lántökukostnaði sem blasir við ungu fólki á húsnæðismarkaði í dag. Kæru Íslendingar. Næstu kosningar verða að snúast um þessa gleymdu kynslóð og ég skora á ykkur öll hér inni að taka málefni hennar föstum tökum, koma okkur upp úr þessum bitru skotgröfum og fortíðarhjakki og fjárfesta í framtíðinni. - Gleðilegt sumar.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Mig langar til að ræða þrennt við ykkur hér í kvöld. Í fyrsta lagi heilindi og traust í stjórnmálum. Í öðru lagi stöðu og framtíð heilbrigðiskerfisins. Og loks gerbreyttan veruleika stjórnmálaumræðunnar þar sem almenningur getur nú komið sjónarmiðum sínum á framfæri með einföldum og skjótvirkum hætti. Fyrst að heilindum og trausti í stjórnmálum. Það tekur langan tíma að byggja upp traust en traust getur líka glatast á augabragði ef menn bregðast. Við Íslendingar erum enn þá að glíma við eftirmála hrunsins þar sem dró úr trausti á ýmsar helstu stofnanir samfélagsins. Þess vegna er þráðurinn oft stuttur hjá mörgum, þolinmæðin lítil og það reynir á traust. Menn ávinna sér traust með verkum sínum og viðmóti. Þess vegna er afar mikilvægt að við stjórnmálamenn störfum fyrir opnum tjöldum, séum dugleg við að miðla upplýsingum, tölum á mannamáli og síðast en ekki síst hlustum á raddir annarra. Ég tel að ef menn hér á Alþingi fylgja sannfæringu sinni, komi fram af heilindum í samskiptum bæði innan og utan þings og séu sjálfum sér samkvæmir kunni fólk að meta það og það skapi traust. Skoðanaágreiningur er eðlilegur hluti stjórnmálanna og skipar okkur í ólíka flokka eða fylkingar. En það er gagnlegt skiptast á skoðunum á heilbrigðan hátt fyrir alla málsaðila. Það er gagnlegt fyrir alla að heyra sem fjölbreyttust rök áður en komist er að niðurstöðu í flóknum málum. Það blasti við okkur Íslendingum og raunar allri heimsbyggðinni í byrjun apríl þegar svokölluð Panama-skjöl voru birt að ýmislegt í efnahagskerfinu er í ólagi. Það voru því góð skref sem stigin voru nýlega af hálfu fjármálaráðherra þar sem hann kynnti margþættar aðgerðir til að tryggja að allir sitji við sama borð þegar kemur að greiðslu skatta. Þetta eru aðgerðir sem taka bæði til stjórnkerfisins hér innan lands sem og samstarfs sem hafið er á alþjóðavettvangi meðal helstu þjóða heims. Það standa ríkir almannahagsmunir til þess að leikreglurnar séu skýrar og allir sitji við sama borð. Sala ríkiseigna, eigna almennings, bæði banka og annarra eigna frá slitabúum föllnu bankana, sem við eigum fyrir höndum á næstu missirum, þarf að vera opin og gagnsæ og hafin yfir allan vafa. Góðir landsmenn. Það er ljóst að heilbrigðiskerfið okkar hefur verið svelt og það mun taka talsverðan tíma með skipulegri uppbyggingu áður en við getum sagt að við búum við úrvalsheilbrigðisþjónustu. En það á eindregið að vera stefnan að mínum dómi og núverandi ríkisstjórn hefur svo sannarlega sýnt það í verki. Endurbygging Landspítalans við Hringbraut er hafin af miklum krafti. Það er án vafa mikilvægasta skrefið sem stigið er í átt til alvöruumbóta í heilbrigðiskerfinu. Það er líka mikilvægt að hugsa til framtíðar og að besta fyrirkomulagið verði ef til vill með þeim hætti að Landspítalinn verði fyrst og fremst bráðasjúkrahús. Ef við hugsum til framtíðar, eins og áður segir, að hér verði settur á fót annar nútímaspítali sem væri fyrst og fremst bæklunar- og endurhæfingarspítali, spítali sem væri mun hagkvæmari í rekstri en gerist og gengur á bráðasjúkrahúsi, bæði eftir slys og almenn veikindi fólks. Ég vil þó nefna að aukið fjármagn er eitt, bætt heilbrigðisþjónusta er annað og um leið og við leggjum meira fé en nokkru sinni fyrr til heilbrigðisþjónustu verðum við að þora að taka umræðuna um stjórnun stofnana og skilvirkni. Góðir landsmenn. Við búum við annars konar lýðræði en fyrir bara nokkrum árum. Tæknin hefur gert mögulegt að hver og einn tjái sig með einföldum og ódýrum hætti í rauntíma. Raddir eru margar og þær geta sannarlega haft góð áhrif fyrir þjóðfélag okkar og þegar þær sameinast í jákvætt afl eins og til dæmis í undirskriftasöfnun Kára Stefánssonar í þágu heilbrigðismála, þá er afar gott gert. Ég tel þó að þessi staðreynd breyti ekki grunneðli stjórnmálanna. Það þarf einhver að stjórna. En á hinn bóginn leikur enginn vafi á því að umhverfi þeirra sem stjórna landinu er annað og fjölbreyttara en nokkru sinni. Þróun lýðræðis í þá veru að virkja borgarana betur þannig að þeir geti lagt sitt af mörkum til lýðræðislegrar umræðu er svo sannarlega af hinu góða. Í heimi sem verður stöðugt flóknari hlýtur það að vera afar verðmætt fyrir stjórnmálin að heyra sem flest sjónarmið og nota upplýsingaflæðið sem tæki til að finna lausnir í flóknum málum. Hvort sem er í ferðaþjónustu, í umgengni um náttúruna, sölu ríkiseigna, þróun heilbrigðiskerfisins eða uppbyggingu húsnæðiskerfisins. Ég hefði í þessu sambandi einnig vilja sjá að við næðum einingu um útfærslu á þjóðaratkvæðagreiðslum á Íslandi á þessu kjörtímabili, svo sem um lágmarksþátttöku og hversu stóran meiri hluta þurfi til að niðurstaðan sé gild. Góðir landsmenn. Framtíðin er björt fyrir okkur Íslendinga, við getum öll glaðst yfir því. Við verðum líka að vanda okkur, vera skynsöm, sanngjörn og hjálpsöm við þá sem á því þurfa að halda.
Góðir áheyrendur. Á þeim fáu mínútum sem ég hef til ráðstöfunar langar mig fyrst og fremst að segja að það þarf meiri pólitík í þennan sal. Meiri vinstri pólitík. Ef verkefni stjórnarandstöðu væri einvörðungu að streitast gegn ríkjandi stjórnvöldum þá hefðum við náttúrlega óskaríkisstjórn. Á fyrsta degi lækkaði hún veiðigjöldin. Á öðrum degi slátraði hún auðlegðarskattinum og tók samhliða að daðra við einkavæðingu. Síðan kom þetta allt koll af kolli eins og á færibandi. En þetta er að sjálfsögðu engin óskastaða. Upp í hugann kemur viðtal við ritstjóra breska ádeilutímaritsins Private Eye eftir nýafstaðnar kosningar í Bretlandi einhvern tíma í kringum 1970, en þá hafði Íhaldsflokkurinn unnið mikinn sigur. Ritstjórinn kvað niðurstöður kosningarinnar vera himnasendingu fyrir tímarit sitt. Nú yrði úr nógu að moða, en bætti því svo við að sem þjóðfélagsþegn þá væri hann að sjálfsögðu miður sín. Auðvitað vildum við helst að inn í þennan þingsal væru aðeins borin mál sem við öll teldum vera þjóðþrifamál, vera sanngirnismál, mál sem við værum sátt við sem þjóðfélagsþegnar. Vissulega á þetta við um mörg verkefni Alþingis. Ég hef sagt í gamni og kannski líka stundum í alvöru að ef úr heilaforriti sérhvers þingmanns væri tekin vitneskjan um hvaða flokki hann eða hún tilheyrði þá yrði margt auðleystara enda létu menn þá eigin dómgreind og kannski líka sanngirnina oftar ráða. Flokksböndin geta nefnilega verið hamlandi. En lífið er ekki alveg svo einfalt utan dyra og þannig getur það heldur varla átt að vera í þessum sal. Í samfélaginu, ekki bara hér heldur í heiminum öllum, er tekist á um hagsmuni. Hópar, stéttir og ríki takast á. Sumir vilja orða það svo að neysluhyggja mannsins takist á við hagsmuni móður jarðar. Þessi hagsmunabarátta er háð undir pólitískum merkimiðum, peningafrjálshyggju, félagshyggju, þ.e. hægri stefnu og vinstri stefnu. Þetta er ekki úrelt skipting eins og sumir halda fram sem telja að stjórnmál eigi bara að snúast um spjall yfir kaffibolla. Vissulega eru málefnalegar samræður nauðsynlegar og þess vegna yfir kaffibolla. En kjósendur verða að fá að vita hver eru raunveruleg áform stjórnmálasamtaka. Sjálfstæðisflokkurinn hefur þannig í kosningum iðulega fengið stuðning margra þeirra sem vilja ekki markaðsvæðingu heilbrigðiskerfisins því að flokkurinn hefur vísvitandi talað óskýrt um þetta óvinsæla málefni fyrir kosningar. Vilja stjórnmálamenn selja alla bankana eða vilja þeir samfélagsbanka? Er alvara þar á bak við? Hvað með kvótakerfið? Varla verður gefist upp við að breyta því kerfi. Og hvað með heilbrigðiskerfið? Þar takast raunverulegir hagsmunir á. Það er í alvöru byrjað að dæla út arðgreiðslum í heilbrigðiskerfinu. Við borgum þetta að sjálfsögðu allt, annaðhvort sem skattgreiðendur eða sem sjúklingar. Sum okkar munu geta borgað, önnur ekki, og þannig verður það. Kerfi sem mismunar. Vilja menn markaðshyggju í heilbrigðiskerfinu eða vilja menn félagshyggju? Vilja menn hægri eða vilja menn vinstri? Ágætur maður skrifaði mér eftir að ég birti pistil í helgarblaði Morgunblaðsins nú um helgina um tollasamningana sem opna fyrir stóraukinn innflutning á kjötvöru. Ég vísaði þar á yfirlýsingar Verkalýðsfélagsins Framsýnar sem varar við afleiðingum fyrir íslenskan matvælaiðnað. Bréfritari sagði að ég yrði að gá að því að Framsýn væru hagsmunatengd samtök. Það er að sjálfsögðu rétt. Störf eru hagsmunir og það eru líka hagsmunir að verja þá auðlind sem sjúkdómafríir bústofnar og heilnæm innlend matvælaframleiðsla er. Og einhvers staðar inn í þennan hagsmunaslag koma stóru verslunarkeðjurnar, þær sömu og vilja að þessi þingsalur banni með lögum að aðrir en einkaaðilar fái að selja áfengi í verslunum sínum. Halda menn að það séu ekki hagsmunir einhverra að draga úr byggingarkröfum, aðgengi og sólarljósi fyrir fátækan leigumarkað? Auðvitað koma hagsmunir þarna alls staðar við sögu. Pólitík er nefnilega að uppistöðu til hagsmunabarátta. Annað er viðfangsefni fagfólks. Um leið og við vísum pólitískri baráttu úr þessum sal þá eigum við ekki lengi erindi hingað. Ég spyr: Vill fólk vera í samkrulli með Donald Trump sem gæti orðið næsti forseti Bandaríkjanna eða Hillary Clinton sem er harðlínuhaukur í utanríkismálum? Þetta eru næstu leiðtogar NATO, hernaðarbandalagsins sem Alþingi samþykkti nýlega, illu heilli, að verði áfram hornsteinn íslenskrar öryggisstefnu. Ég fullyrði að NATO er hættulegra öryggi Íslands en nokkru sinni en samt hótar núverandi ríkisstjórn því að binda okkur enn fastari böndum þessu bandalagi. Þetta eitt nægir mér til að vilja nýja ríkisstjórn að afloknum kosningum. Auðvitað fagna ég því alltaf þegar samstaða næst í þessum sal um málefni sem við ættum að geta sameinast um. Við þurfum að vera sameinuð í baráttunni fyrir Ísland og viðkvæma og fágæta náttúru þess. Hér þekkjum við öll hvað er átt við og er þar vissulega ágreiningur um sitthvað. En nú spyr ég í lokin: Eigum við ekki að sameinast um að tryggja sameiginlegt eignarhald okkar á Jökulsárlóni og Grímsstöðum á Fjöllum og verða þannig við áskorunum fólks úr öllum stjórnmálaflokkum, öllum starfsstéttum og öllum aldurshópum? Þessi áskorun er raunveruleg. Hún er til svart á hvítu. Það er okkar að verða við henni. - Gleðilegt sumar.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Um 40 þús. Íslendingar eru búsettir erlendis. Þeir búa um allan heim og hafa víkkað sjóndeildarhringinn með því að sækja sér reynslu og menntun í öðrum samfélögum. Þetta er allt í senn nútímalegt, sjálfsagt og æskilegt, en setur að sama skapi mikla ábyrgð á herðar stjórnmálamanna. Það er eitt okkar mikilvægasta samfélagsverkefni að búa svo um hnútana að þetta fólk og aðrir sem hafa ákveðið að skoða heiminn velji að snúa heim að lokinni dvöl erlendis, að Ísland verði samkeppnishæft samfélag og vel launuð störf verði í boði þar sem lífsgæði verða áfram meðal þess sem best gerist og að fólki líði vel. Slíkt samfélag verður aðeins byggt á traustum stoðum, á stöðugu og sterku efnahagskerfi, blómlegu byggða- og atvinnulífi og ábyrgri fjármálastjórn. Í þeim efnum hefur margt áunnist á kjörtímabilinu. Hagur íslenskra heimila hefur vænkast verulega og samkvæmt greiningu Seðlabanka Íslands hefur staða þeirra sjaldan verið betri. Skuldastaðan hefur gerbreyst til hins betra á örfáum árum og skuldirnar hafa ekki verið lægri síðan 1999. Lækkun skuldahlutfallsins má að stærstum hluta rekja til leiðréttingarinnar, aðgerðar ríkisstjórnarinnar til lækkunar á höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána og mikils hagvaxtar. Kaupmáttur launafólks hefur aukist um nærri 24% á síðustu þremur árum og Seðlabankinn áætlar að kaupmáttur ráðstöfunartekna hækki um tæp 9% í ár. Störfum hefur fjölgað hratt og atvinnuleysi er með því minnsta í Evrópu. Alger kúvending hefur orðið á hreinni erlendri stöðu þjóðarbúsins þar sem taflinu hefur verið snúið við. Staðan hefur ekki verið betri í 50 ár. Við erum nú í styrkleikaflokki með Bretum og Frökkum en vorum áður flokkuð með Grikklandi og Kýpur. Þar er ólíku saman að jafna. Í þessari skák var farsæl lending í málefnum slitabúa fallinna fjármálafyrirtækja lykilatriði. Hún markaði þáttaskil í endurreisn fjármálakerfisins og lagði grunninn að þeim mikla árangri sem hefur náðst. Í upphafi þeirrar vinnu efuðust margir um þær hugmyndir sem Framsóknarflokkurinn lagði fram um að kröfuhafar létu af hendi hundruð milljarða. Nú blasir við að staða ríkissjóðs hefur stórbatnað, skuldir hafa þegar lækkað verulega og munu lækka enn frekar á næstu árum. Þessi einstaka staða skapast ekki af sjálfu sér heldur endurspeglar hún þá festu og stefnu sem ríkisstjórnin hefur unnið eftir. Með henni er búið í haginn fyrir framtíðina því að vaxtagreiðslur ríkisins munu minnka um tugi milljarða. Í þessari velgengni megum við aldrei gleyma þeim sem búa við mótlæti og geta ekki nýtt sér tækifæri sem öðrum gefast. Við eigum að halda áfram að bæta hag þeirra og halda áfram að nýta efnahagslega svigrúmið til velferðar- og heilbrigðismála. Góðir landsmenn. Vinna undanfarinna ára miðar að því að bæta hag landsmanna í nútíð og í framtíð. Við viljum að fólk geti sótt sér menntun við hæfi og komið sér upp þaki yfir höfuðið án þess að skuldsetja sig úr hófi. Við viljum í sameiningu stuðla að fjölbreyttu atvinnulífi þar sem nýjar atvinnugreinar dafna samhliða þeim hefðbundnu. Íslenski hugverkaiðnaðurinn er dæmi um slíka atvinnugrein. Hugverkageiranum hefur svo sannarlega vaxið fiskur um hrygg og hægt og hljótt er hann orðinn fjórða stoðin í útflutningi okkar til viðbótar við sjávarútveg, stóriðju og ferðaþjónustu. Útflutningstekjur af hugverkum árið 2009 námu um 160 milljörðum kr. Á síðasta ári voru þær um 250 milljarðar kr. og höfðu því vaxið um 60% á sex árum. Það er brýnt að stjórnvöld haldi áfram að styrkja umgjörð nýsköpunar, þróunar og rannsókna og í þeim efnum getur þingheimur lagt sitt af mörkum strax á næstu dögum með því að samþykkja fyrirliggjandi frumvarp sem breytir rekstrarumhverfi nýsköpunarfyrirtækja og smærri fyrirtækja til hins betra. Frumvarpið er til þess fallið að auka fjölbreytni atvinnulífsins og stuðla að því að frumkvöðlar og annað skapandi fólk kjósi að starfa og búa á Íslandi. Góðir landsmenn. Í morgun heimsótti ég minn gamla grunnskóla, Fellaskóla í Breiðholtinu, sem var mitt annað heimili í tíu ár. Þar tók ég þátt í að afhjúpa Tungumálaregnbogann, listaverk sem undirstrikar þá staðreynd að börn í skólanum tala 23 ólík tungumál. Þau eiga ólíkan uppruna en vinna saman í fallegu skólasamfélagi þannig að ólíkir hæfileikar fá að njóta sín. Það er ekki laust við að maður hafi fundið til ábyrgðar við að hitta þetta glæsilega unga fólk. Ég trúi því að þeirra framtíð og annarra Íslendinga sé björt. Efnahagslegri uppbyggingu er að mestu leyti lokið á Íslandi og lífskjör hafa batnað umtalsvert. Ísland er með sterk spil á hendi en okkar verkefni er að spila þeim rétt út þannig að engin þjóðfélagshópur sitji eftir. - Góðar stundir.
Virðulegur forseti. Kæru landsmenn. Mig langar til að ræða um umhverfismál hér í kvöld. Þó að það sé mikil vitundarvakning í gangi finnst mér þessi málaflokkur ekki enn fá þá athygli sem hann á að fullu skilið. Við heyrum fréttir af því í hverjum mánuði að hitamet sé slegið á jörðinni. Fellibyljir eru tíðari, hitabylgjur eru fleiri og heitari, jöklar bráðna, sjávarborð hækkar og ógnar samfélögum eins og á Maldív-eyjum þar sem svo getur farið að allir íbúar þurfi hreinlega að flýja heimkynni sín. Síðast í dag voru fréttir af því að rúmlega þriðjungur kóralla í norður- og miðhluta kóralrifsins mikla við Ástralíu sé dauður og það er talið vera af völdum loftslagsbreytinga. Síðan eru mörg umhverfisvandamál sem við stöndum frammi fyrir sem hafa ekki endilega neitt með loftslagsbreytingar að gera. Við erum frek á þær takmörkuðu auðlindir sem finnast í jörðinni og með átroðningi og græðgi og eflaust líka þekkingarleysi völdum við því að fjölmargar dýrategundir eru útdauðar og margar í útrýmingarhættu. Við fellum skóga. Við rýmum til fyrir ræktunarlandi, m.a. til að geta ræktað fóður fyrir dýr, eða mat sem í allt of miklum mæli endar í ruslinu einhvers staðar á ferðalaginu frá akri heim til neytandans. Við notum eiturefni ýmiss konar við ræktun eins og ekkert sé sjálfsagðara - allt í nafni aukinnar hagræðingar um stundarsakir. Nýlegar voru sagðar fréttir af rannsókn sem danska matvælaeftirlitið gerði og sýndi óvenjumikið af skordýraeitri í þvagi danskra barna. Ef efnið finnst í þvagi barna getum við ímyndað okkur magnið sem er að finna á ökrunum og í umhverfinu þar sem þessir ávextir eru ræktaðir og hver áhrifin eru á verkafólkið sem beinlínis er í snertingu við þessi efni. Það er ekki alltaf þannig að öryggiskröfur og öryggisbúnaður sé í góðu lagi í fátækum löndum þar sem framleiðslan er. Virðulegi forseti. Mér finnst stundum eins og stjórnvöld tali um umhverfismál af því að þeim beri skylda til þess og svo er verið að skottast í einhverjum umhverfisverkefnum af því að það er pólitískt rétt en áhuginn sé takmarkaður eða kannski öllu frekar sannfæringin af skornum skammti. Áhuginn úti í samfélaginu er að aukast, en maður heyrir líka fólk segja að við séum svo fá og spyrja hverju við getum svo sem breytt, við séum bara 320.000 - en við getum ýmislegt gert. Við getum verið stolt af mörgu sem við höfum gert eins og nýtingu á jarðvarma og vatnsafli og að við settum skilagjald á dósir og flöskur. Það var flott hjá okkur og aðrar þjóðir gætu tekið sér það til fyrirmyndar. Svo vil ég líka segja litla sögu af því að lítil samfélög geta haft áhrif. Árið 2007 ákvað lítill bær, Modbury í Bretlandi, að bærinn yrði plastpokalaus. Plastpokar voru bannaðir og seljendur í bænum fundu bara upp á öðrum leiðum til að koma varningnum til neytenda í umhverfisvænum umbúðum. Það er ekki þannig að fólk sé sektað en ef það er með plastpoka er það litið hornauga. Ástæðan fyrir þessu er sú að ung kona í bænum, Rebecca Hoskins, vann hjá BBC og var að taka upp náttúrulífsþætti. Hún var að taka upp dýralíf á hafi úti og sá hvað gerðist þegar plastrusl varð á vegi sjófugla, höfrunga og ýmissa sjávardýra sem flæktust í plastinu og dóu, allt út af einnota neyslumenningu. Henni var nóg boðið og þessi litli bær komst í heimsfréttirnar fyrir vikið. Við erum öll að tala um plastpokalaust samfélag í dag. Svo lesum við að í Hollandi séu menn raunverulega að tala um að banna innflutning á bílum sem brenna jarðefnaeldsneyti frá og með árinu 2025. Þetta er alvöru - og hvað gerum við? Jú, samkvæmt stefnu stjórnvalda eiga 10% bílaflotans að vera knúin endurnýjanlegri orku árið 2020. Í dag er hlutfallið um 1% þannig að það þarf aldeilis að spýta í lófana. Ég hef af og til spurt út í bílainnkaupastefnu stjórnvalda enda eðlilegt að ríkið sé í fararbroddi og kaupi bara nýorkubíla. Í dag fást slíkir bílar í öllum útgáfum og það er engin afsökun fyrir ráðherra eða opinberar stofnanir að kaupa ekki slíka bíla. Í rauninni ætti það að vera algjört undantekningartilfelli ef hið opinbera kaupir bíl sem brennir jarðefnaeldsneyti. Við erum að tala um árið 2016, það þarf að gera miklu betur í þessu. Mér finnst alveg út í hött hvað við urðum mikinn úrgang og hvað við erum komin stutt í endurvinnslumálum. Ég tek dæmi frá Akureyri þar sem heimili flokka allan lífrænan úrgang og hann er sendur í moltu. Þar hefur þetta verið gert í þó nokkur ár og gengur mjög vel. Fyrirtæki eða verslanir sem losa sig við útrunninn mat og annan lífrænan úrgang keyra hann hins vegar í gröf í Húnavatnssýslu þar sem hann er urðaður í plasti og öllu vegna þess að það er ódýrara. Hvernig getur hvatinn verið svona vitlaus? Hvernig getur verið ódýrara að fara óumhverfisvænni leiðina? Þetta er nokkuð sem stjórnvöld verða að taka á. Við þyrftum ekki einu sinni að tala um sóun á mat ef það væri beinlínis bannað að urða lífrænan úrgang og það væri tekið eðlilegt gjald fyrir að þurfa að skila slíkum úrgangi í moltugerð. Það er rétt að við erum fá, en við getum sett fordæmi. Við getum verið öðrum hvatning. Okkur ber ekki bara skylda til að leita allra leiða til að minnka vistspor okkar á jörðinni. Við getum ekki gert eins og með lífeyrisskuldbindingarnar þar sem við sendum þær bara inn í framtíðina og krossum svo fingur og vonum að barnabörnin okkar sjái um að redda hlutunum. Ef við tökum okkur ekki á og göngum í málið hvað varðar umhverfið, hvað varðar jörðina og náttúruna, erum við ekki að skapa komandi kynslóðum bjarta framtíð. Virðulegur forseti. Það gengur ekki. Hv. þm. Ögmundur Jónasson, vinur minn, orðaði það áðan svo að hagsmunir neysluhyggjunnar tækjust á við hagsmuni móður jarðar. Það eru orð að sönnu. Hv. þingmaður spurði líka: Viljum við vinstri eða viljum við hægri? Ég segi að miðjan sé góður staður til að vera á, kannski ekki öruggur staður til að vera á miðað við skoðanakannanir, en góður staður til að vera á. Græn miðja, það er málið. - Góðar stundir.
Virðulegi forseti. Fyrstu fíflar vorsins hafa nú þegar fullþroskast og biðukollurnar við Stjórnarráðið bíða eftir því að vindurinn feyki þeim á vit ævintýranna. Þegar síðust biðukollurnar munu kveðja sumarið næsta haust verður þessi þingi vonandi slitið og í kjölfarið gengið til alþingiskosninga eftir afdrifaríkt kjörtímabil. Alþingi Íslendinga hefur sjaldan notið eins lítils trausts og nú og engin furða. Þetta kjörtímabil hefur einkennst af lýðræðishalla. Ekki vegna þess að það séu ekki 38 þingmenn sem styðja ríkisstjórnina, heldur vegna þess hvernig ríkisstjórnin hefur sniðgengið hefðbundna lýðræðislega ferla, ítrekað svikið gefin loforð og verið þjóð og þingi til háborinnar skammar í fjölmörgum hneykslismálum. Af þeim ber hæst afsögn fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra. Virðulegi forseti. Það veldur mér áhyggjum að sjá hversu lítið traust almenningur ber til Alþingis. En ekki er nema von að svo sé. Það sem hefur einkennt þennan fyrsta vetur minn sem þingmanns er óreiða og skipulagsleysi. Það er aldrei hægt að undirbúa sig fyrir þingstörf komandi viku með fyrirvara þar sem dagskrá næsta þingfundar er að jafnaði ákveðin með minna en sólarhringsfyrirvara. Það gengur ekki að við séum komin á 21. öldina og getum ekki fengið upplýsingar um dagskrá þingfundar viku fram í tímann. Það gengur ekki hversu lokað upplýsingaferlið er innan Alþingis. Þá ekki síst að nefndarfundir séu lokaðir en Píratar hafa einmitt lagt fram frumvarp þess efnis að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði haldnir í heyranda hljóði. Ákvarðanir þingsins í heild þurfa að vera hafnar yfir allan vafa og þess vegna þarf að opna nefndarfundi. Það gengur heldur ekki að ríkisstjórnin leggi fram frumvörp sín á allra síðustu dögum þingsins og ætlist til þess að fá í gegn heilu kerfisbreytingarnar sem einfaldlega þarfnast meiri umræðu og umhugsunartíma. Það gengur heldur ekki að ríkisstjórnin geti einfaldlega treyst á tímaþröng þingmanna og skipulagsleysi þingsins til þess að knýja mál sín í gegn. Svona skipulagsleysi og ógagnsæi ýtir undir tortryggni og gerir að verkum að þingmenn geta ekki sinnt skyldum sínum af kostgæfni. Ég veit að það er alveg hægt að gera betur. Þetta er einfaldlega spurning um vilja. Virðulegi forseti. Forsenda þess að Alþingi geti verið stólparót lýðræðis og laga í landinu sem við búum í er sú að til staðar sé sameiginlegur grundvallarskilningur á því í hverju lýðræðið felst. Ég upplifi það nefnilega þannig að við búum í landi þar sem stjórnvöld skilja ekki lýðræði, í samfélagi þar sem valdhafar svívirða vilja þjóðarinnar og saka andmælendur sína um að traðka á lýðræðinu. Lýðræðið er ekki einungis um kosningar á fjögurra ára fresti. Lýðræði er spurning um að geta treyst ferlunum. Það hefur komið á daginn að við getum það ekki. Lýðræðið snýst líka um að virða vilja þjóðarinnar og það hefur komið algjörlega á daginn að meiri hluti þessa þings gerir það ekki. Þegar traust á þeim lýðræðislegu ferlum sem við erum með til að tryggja réttlæti er ekki til staðar þá set ég spurningarmerki við það hvort við séum í reynd með lýðræði. Þegar í sífellu er hægt að sniðganga hefðbundnar leiðir, samráð og loforð eins og enginn sé morgundagurinn án þess að það hafi neinar afleiðingar þá set ég spurningarmerki við það hversu lýðræðislegt Ísland sé í raun og veru. Virðulegi forseti. Undanfarnar vikur hafa hv. þingmenn meiri hlutans talað um það sem móðgun við lýðræðið að gera kröfu um að virða vilja þjóðarinnar og efna loforð sitt við hana með því að ganga til kosninga og með því að kjörnir fulltrúar sæti pólitískri ábyrgð. Eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði eftirminnilega hér í þinginu: Meiri hlutinn ræður. Það er að vissu leyti rétt. Í lýðræði ræður meiri hlutinn á endanum. Misskilningurinn er sá að hæstv. fjármálaráðherra átti við meiri hluta þingsins, ég á við meiri hluta þjóðarinnar. Þó svo að samkvæmt lögum sé það þannig að meiri hluti þingsins fari með öll völd í landinu á milli kosninga þýðir það ekki að það sé lýðræðislegt. Þvert á móti er það arfur frá ráðgjafarþingum einvalda 19. aldar og óheftu elítulýðræði fyrri hluta 20. aldar að þjóðin sé valdalaus á milli kosninga. Þess vegna er sérstaklega holur hljómur í því þegar þingmenn meiri hlutans og andlegur leiðtogi þeirra í forsetaframboði vísa í sterkan þingmeirihluta sem rök fyrir því að vilji þjóðarinnar sé andlýðræðislegur. Lýðræðishugsjónin gengur út á að þjóðin sé fullvalda, að það sé að lokum hún sem hefur valdið yfir eigin samfélagi. Það þýðir ekki að endalaust þurfi að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um öll mál. En það þýðir að þjóðin á rétt á lokaorðinu og að valdhafar eiga að virða vilja hennar í öllum sínum störfum, orðum og gjörðum. Virðulegi forseti. Lýðræði og lögræði er ekki það sama. Ekki frekar en löglegt er það sama og siðlegt. Við viljum búa í réttarríki þar sem lögum er fylgt. Við viljum líka búa í samfélagi þar sem löglegir valdhafar virða lýðræðið og trúa á það. Alveg eins og við viljum að lögum um skattframtöl sé fylgt þá viljum við líka að stjórnmálamenn upplýsi almenning um stórtæka hagsmuni sína og við viljum ekki að efnafólk komi fjársjóðum sínum í felur í skattaskjólum. Að segjast bara að vera að framfylgja lögum hefur ekki verið sérstaklega góð málsvörn í gegnum mannkynssöguna og hún er enn aumari þegar menn hafa sjálfir sett lögin. Það er vissulega löglegt að hunsa þjóðaratkvæðagreiðslur, keyra þingmál í gegn á síðustu stundu, svíkja gefin loforð við þjóðina, svívirða þjóðarviljann og sitja sem fastast hvað sem á gengur, hversu rúin trausti og umboði sem stjórnvöld eru, en það er ekki lýðræðislegt. Það er lítilsvirðing gagnvart okkur öllum og það er viðhorf sem mun vonandi brátt heyra sögunni til. - Gleðilegt sumar.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Það skiptir máli hverjir stjórna. Jafnaðarmenn vilja eitt samfélag fyrir alla, gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu, auðlindir í þjóðareign, betra fiskveiðistjórnarkerfi, menntun fyrir alla, jöfnuð og samábyrgð. En við búum í samfélagi þar sem góðærið er fyrir hina ríku, þar sem spilling og sérgæska hafa grafið um sig. Ráðherrar hafa orðið uppvísir að því að geyma fjármuni í aflandsfélögum og skattaskjólum en sitja sem fastast á ráðherrastóli og neita að segja af sér. Spillt hugarfar er mein í íslensku samfélagi. Hér gilda ekki sömu reglur fyrir alla. Auðmannadekur og einkavinavæðing hafa verið leidd til öndvegis í staðinn fyrir samstöðu með íbúum landsins og velferð þeirra. Við horfum upp á niðurbrot mikilvægra samfélagsstoða, skilningsleysi á þýðingu velferðargilda, undanlátssemi við þá sem mest mega sín og skeytingarleysi um þá sem minnst mega sín. Við horfum upp á vanrækslu þeirra meginstoða sem gengnar kynslóðir strituðu við að byggja upp til að skapa hér gott samfélag. Fátæktin sem við töldum okkur hafa útrýmt um miðbik síðustu aldar hefur aftur lætt sér inn í samfélag okkar eins og lúsin. Nú búa um 9 þús. börn á heimilum undir lágtekjumörkum. Ungt fólk er fast í fátæktargildru á leigumarkaði og fátækt aldraðra hefur aukist. Þó fljóta milljarðarnir yfir barma ríkissjóðs. Sjávarútvegur og ferðaþjónusta mala gull og hafa aldrei staðið betur. Í þannig árferði mundu siðuð stjórnvöld jafna lífskjör og létta byrðar þeirra sem höllum fæti standa. En ekki sú ríkisstjórn sem nú situr. Hún notar góðærið sem hún fékk í arf til þess að búa í haginn fyrir auðmenn en fækka tækifærum hinna efnaminni. Það skiptir máli hverjir stjórna. Nú væri hægt að gefa öllum tækifæri til menntunar og þar með aukna möguleika til lífsgæða. Þess í stað er verið að skerða aðgengi fólks að námi með því að herða námslánareglur og meina fullorðnu fólki að ganga í framhaldsskóla. Sjúklingar búa margir við óheyrilegan heilbrigðiskostnað. Nú væri lag að koma á gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu í stað þess að láta veikt fólk bera byrðar af heilbrigðiskostnaði annarra sjúklinga eins og ætlunin er. Hægt og bítandi er verið að ýta fólki inn í einkarekin heilbrigðis- og menntakerfi með því að fjársvelta svo hið opinbera kerfi að það rís ekki undir hlutverki sínu. Nú væri lag að beita jöfnunaraðgerðum í skattkerfinu, fjölga skattþrepum, lyfta skattleysismörkum, í stað þess að lækka skatta á auðmenn og hlífa stórgróða atvinnuvegum við eðlilegri gjaldtöku. Nú væri lag að laða fólk að landsbyggðinni með grænum greiðslum og byggðatengdum skattaívilnunum, því að hvers vegna ættu ívilnanir aðeins að gagnast stórfyrirækjum og erlendum fjárfestum? Nú væri lag að rétta við og jafna stöðu byggðanna í landinu, stuðla að sjálfbærri byggðaþróun með góðum samgöngum og öflugum nettengingum svo að hægt sé að sameina sveitarfélög, atvinnu-, búsetu- og þjónustusvæði. Þess í stað liggur vegakerfið undir skemmdum, er það þó æðakerfi landsins, forsenda þess að byggðirnar standi jafnfætis og nái vopnum sínum á ný eftir viðvarandi fólksflótta undanfarna áratugi. Ferðaþjónustan, hin nýja auðlind, gæti komið mörgum byggðum til bjargar en þá er svo illa búið að innviðum að þeir standast ekki álagið vegna hennar. Það skiptir máli hverjir stjórna. Nú ætti að vera lag til að skapa heilbrigðar leikreglur í atvinnulífinu, ekki síst í sjávarútveginum, svo að byggðirnar geti nýtt sér auðlindir sínar. Byggðaröskun undanfarinna áratuga er nefnilega ekki náttúrulögmál. Hún er mannanna verk og henni mætti snúa við með réttum aðgerðum. Byggðirnar þurfa ekki plástra á svöðusár sín heldur sanngjarnar leikreglur svo þær fái bjargað sér sjálfar og fái notið náttúrugæða sinna og mannauðs svo að fólk geti fæðst, lifað og dáið í sinni heimabyggð við sama atlæti og aðrir landsmenn. Þrátt fyrir góðærið sem þessi ríkisstjórn fékk í vöggugjöf er velferðarkerfi okkar í miklum vanda og menntakerfið í alvarlegum þrengingum. Fólk flytur frá landinu. Skuldugur almenningur berst í bökkum en ríkisstjórnin forgangsraðar í þágu hinna ríku og fáu á kostnað hinna mörgu og smáu. Það skiptir máli hverjir stjórna, kæru landsmenn. Þess vegna er lífsspursmál fyrir samfélag okkar að koma nýjum stjórnvöldum að. Leiðarstjarnan sem fólkið í landinu þarf nú á að halda er krafan um jöfnuð, réttlæti og samábyrgð. Það er krafan um eitt samfélag fyrir alla. Íslendingar eiga val í næstu kosningum. Þá er vert að muna að það skiptir máli hverjir stjórna. - Gleðilegt sumar.
Virðulegi forseti. Kæru landsmenn. Sumarið er að birtast okkur smátt og smátt og gróðurinn byrjaður að blómstra. Þetta blómstur erum við að sjá víða annars staðar í samfélaginu. Nýsköpun er í miklum vexti, bæði í rótgrónum atvinnugreinum svo og í nýjum greinum. Þá streyma til okkar ferðamennirnir sem aldrei fyrr með tilheyrandi innspýtingu fyrir hag landsmanna. Á sama tíma falla múrar, samstarf á milli ólíkra atvinnugreina er að aukast. Hér áður fyrr samanstóð sjávarútvegurinn t.d. nær eingöngu af sjómönnum og fiskvinnslufólki, nú starfar þar fjöldi fólks með háskólapróf, til að mynda í lífefnafræði, verkfræði og markaðsfræði. Á þessu hugviti verðum við að byggja. Skapa umhverfi hérlendis svo að allir, ungir sem aldnir, karlar og konur, sjái framtíð á Íslandi. Ungt fólk kallar ekki eftir ölmusu heldur tækifærum til þess að nýta hugvit sitt. Þannig þurfum við sjá til þess að hér verði frelsi til athafna, frelsi til að synda á móti straumnum og frelsi til að láta drauma sína rætast. Ákall ungs fólks snýr að því að við förum að þora að gera hlutina öðruvísi. Í svari ráðuneyta við fyrirspurn minni um aldursdreifingu stjórnenda hjá ráðuneytum og stofnunum kom í ljós að við erum síst að nýta krafta ungs fólks. Þessu þurfum við að breyta. Þó höfum við verið að stíga skref í rétta átt og haft hugrekki til að gera þó nokkrar breytingar þar sem ný hugsun er við lýði. Má þar fyrst nefna nýframkomið frumvarp um Lánasjóð íslenskra námsmanna þar sem nemendur eru styrktir fyrir eðlilega námsframvindu. Í annan stað má nefna nýtt greiðsluþátttökukerfi í heilbrigðisþjónustu en með því er verið að tryggja að þeir sem þurfa mest á þjónustunni að halda hafi ekki fjárhagsáhyggjur ofan í alvarleg veikindi. Í þriðja lagi má nefna að fjölbreytt rekstrarform í heilsugæslunni leyfir okkur að nýta fjármuni mun betur. Bestu fréttirnar eru hins vegar þær að við erum hætt að heyra fréttir af skorti á heimilislæknum eftir að áform um þrjár nýjar heilsugæslustöðvar voru kynnt. Með nýju fyrirkomulagi sjáum við endurvakinn áhuga unglækna til það starfa á Íslandi. Þessi dæmi sýna okkur að aukið fjármagn er ekki endilega forsenda árangurs. Við eigum mörg tækifæri til sams konar kerfisbreytinga annars staðar í ríkisrekstrinum. Þar vil ég helst nefna samgöngurnar. Samgöngumálin eru langt frá því að vera í nógu góðu lagi eftir sinnuleysi síðastliðins áratugar. Við verðum að þora að taka umræðuna um fjölbreyttar leiðir til þess að koma mikilvægum samgönguframkvæmdum af stað. Meiri hluti þjóðarinnar var á móti því að fara nýjar leiðir við byggingu Hvalfjarðarganga. Ég spyr: Hver mundi vilja að stjórnmálin hefðu ekki haft kjark í að fara í þá vegferð á sínum tíma? Þá er mikilvægt að nýta allar góðar leiðir til að vernda náttúruna. Það er hægt að gera með því að innheimta gjald fyrir virðisaukandi þjónustu eins og bílastæðagjöld. Þá getum við nýtt fjármunina til þess að byggja þá innviði sem vernda náttúruna og tryggja góða upplifun í stað þess að nýta þá fjármuni sem við höfum í að byggja dýr bílastæði. Góðir landsmenn. Til þess að við Íslendingar komumst áfram þurfum við að taka samtalið um hugsjón í stað þess að ausa skömmum hvert yfir annað. Slík umræða er einnig mikilvæg til að auka áhuga ungs fólks á stjórnmálum en það lítur ekki við umræðu þar sem hver sakar annan með dónaskap um spillingu og verkleysi. Ég kalla því eftir því að við í stjórnmálunum verjum meiri tíma í að ræða hvers konar aðstæður við viljum byggja upp hér á landi og hvers konar tækifæri, því að öflug framtíðarsýn er besta vopnið til þess að tryggja að ungt fólk vilji áfram byggja þetta land. Með bros á vör segi ég því: Frelsi til framtíðar.
Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Á dögunum átti ég spjall við portúgalskan verkamann sem ég hitti úti á flugvelli og var á leið til vinnu á Þeistareykjum. Hann sagði að kjör almennings í Portúgal væru erfið og mikil spilling væri í landinu: Þið Íslendingar eruð eins og ein stór fjölskylda og deilið kjörum og enginn er merkilegri en annar. En svo kemur í ljós að æðstu ráðamenn ykkar eru í Panama-skjölunum og litla Ísland er ekki eins saklaust og ætla mætti heldur hefur spillingin, græðgin og vont siðferði náð að grassera hér eins og heima, sem hefur leitt til mikillar misskiptingar. Það var eins og köld vatnsgusa yfir þjóðina þegar komst upp um það að ekki róa allir í sömu átt. Það er sá hluti þjóðarinnar sem er á fyrsta farrými og felur fé sitt í skattaskjólum og svo eru það þeir sem eru í lestinni og halda þjóðarskútunni á floti og standa undir samfélagslegri ábyrgð. Skattkerfisbreytingar miðast fyrst og fremst við það að hlífa þeim sem betur mega sín en draga úr stuðningi við þá efnaminni. Aldraðir og öryrkjar fá ekki sambærilegar hækkanir og lægstu laun á vinnumarkaði. Þeir lægst launuðu greiða allt of hátt skatthlutfall af tekjum sínum. Það hefur reynst ungu fólki erfitt að leigja eða eignast húsnæði, mennta sig og stofna heimili, við þau kjör sem ungu barnafólki eru búin í dag. Vinstri græn vilja stórauka stuðning í húsnæðismálum við ungt og efnaminna fólk, lengja fæðingarorlofið og hækka fæðingarorlofsþakið og að leikskólar verði gjaldfrjálsir í áföngum. Landsbyggðastefna þessarar ríkisstjórnar fær algjöra falleinkunn. Samgönguáætlun lýsir líka algjöru metnaðarleysi. Það þarf að gera stórátak í samgöngumálum ef ekki á illa að fara. Fjarskiptamál skipta landsbyggðina jafn miklu máli og samgöngubætur. Það skiptir sköpum fyrir búsetu að gott netsamband sé tryggt um land allt. Sveitarfélögunum var att út í samkeppni um þá litlu fjármuni sem til skiptanna voru í útboði og þau verst settu sátu eftir með sárt ennið. Þarna þurfa að koma til miklu meiri fjármunir því að ljúka þarf ljósleiðaravæðingu og háhraðatengingum um land allt sem fyrst, það verkefni þolir enga bið. Aðgengi að menntun er lykilatriði fyrir allar framfarir. Ég tel að það sé aðför að jöfnum tækifærum til menntunar þegar stjórnvöld hefta aðgengi að framhaldsskólum landsins og fjársvelta skólana. Nýjasta útspilið varðandi LÍN virðist stefna í að draga úr möguleikum efnaminna fólks til náms. Litlu háskólarnir berjast í bökkum. Heilbrigðiskerfið er fjársvelt þrátt fyrir góða stöðu ríkissjóðs. Einkarekstur í heilbrigðiskerfinu hefur verið aukinn og mikill arður er tekinn út úr einkarekstri sem bitnar á opinberri uppbyggingu heilbrigðiskerfisins og dregur úr aðgengi þeirra efnaminni að heilbrigðisþjónustu. Ferðaþjónustan skapar miklar gjaldeyristekjur en það bólar ekkert á innviðauppbyggingu. Það er mikilvægt að ferðaþjónustan eflist um land allt og létti þannig álagi á fjölförnustu stöðunum. Við vinstri græn leggjum til að Framkvæmdasjóður ferðamannastaða verði fjármagnaður með komugjöldum á flugfarseðla til landsins og auknu gistináttagjaldi sem renni að hluta til til sveitarfélaganna til uppbyggingar heima fyrir. Það eru víða brothættar byggðir til sjávar og sveita á landsbyggðunum. Við vitum vel hvernig kvótakerfi hefur leikið mörg sjávarpláss og sá búvörusamningur sem nú liggur fyrir og tollasamningur með stórauknum innflutningi landbúnaðarvara stefnir sauðfjárrækt í jaðarbyggðum í tvísýnu og hefðbundnum fjölskyldubúum í hættu. Við vinstri græn viljum efla byggðahlutverk landbúnaðarins og efla þar nýsköpun og sjálfbærni. Vinstri græn vilja róttæka endurskoðun á fiskveiðistjórnarkerfinu sem tryggir stöðugleika og atvinnu í sjávarbyggðunum. Strandveiðarnar hafa verið vaxtarbroddur sem hleypt hefur lífi í sjávarbyggðirnar og þær verður að efla. Það verður líka að byggðatengja aflaheimildir svo að ekki ríki mikil óvissa í brothættum sjávarbyggðum. Sérstaða Vinstri grænna hefur m.a. falist í friðarmálum, umhverfismálum og kvenfrelsismálum. Í þeim málaflokkum höfum við skyldur á alþjóðavísu og eigum að vera leiðandi afl og til fyrirmyndar þó að við séum fámenn þjóð. Vinstri græn vilja að framtíðin byggðist á jöfnum tækifærum öllum til handa sem byggjast á sjálfbærni, jöfnuði og félagslegu réttlæti. Vinstri græn eru á velferðarvaktinni fyrir fólkið í landinu og fyrir náttúru landsins. Góðir landsmenn. Við treystum á stuðning ykkar í kosningunum í haust því að ný ríkisstjórn verður að hafa réttlæti og jöfnuð að leiðarljósi. - Gleðilegt sumar.
Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Undanfarinn þingvetur hefur verið afar viðburðaríkur og ýmislegt hefur gengið á. Þrátt fyrir það megum við ekki gleyma þeim mikla árangri sem ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hefur náð á einungis þremur árum. Erlend staða þjóðarbúsins hefur ekki verið jafn góð síðan á síldarárunum og í þeirri ríkisfjármálaáætlun sem lögð var fram á dögunum kemur fram að skuldahlutfall ríkisins verði í kringum 30% á næsta kjörtímabili. Þessi árangur er ánægjulegur fyrir okkur öll. Minna af fjármunum ríkisins fer í að borga niður skuldir og vaxtagjöld og í staðinn er hægt að nýta fjármuni í að styrkja okkar mikilvægu innviði. Á þessu kjörtímabili hefur verið forgangsraðað til heilbrigðismála, í almannatryggingakerfið og til annarra velferðarmála. Um 50% af útgjöldum ríkissjóðs hafa runnið í þessa málaflokka. Ekki var vanþörf á eftir mikinn niðurskurð til fjölda ára. Halda þarf áfram að forgangsraða á þennan hátt til að ná þeim árangri sem við viljum. Mikilvægt er að forgangsraða áfram í þágu velferðar, m.a. með það að markmiði að styrkja heilbrigðisstofnanir víða um land, auka í almannatryggingakerfið, styrkja menntastofnanir og stuðla þannig að jafnrétti til náms og fara í endurbætur á lögum um fæðingarorlof. Virðulegur forseti. Góðir landsmenn. Góð staða þjóðarbúsins gefur okkur jafnframt tækifæri til að bæta við stórum og spennandi verkefnum. Má í því samhengi nefna húsnæðismálin, uppbyggingu á 2.300 leiguíbúðum, eina þá stærstu uppbyggingu sem orðið hefur á húsnæðismarkaði frá því að Breiðholtið var byggt. Markmið þessara laga er að auka búsetuöryggi á leigumarkaði og lækka leigugreiðslur þeirra sem í þessu kerfi munu búa. Nú þegar hafa ýmis sveitarfélög víða um land sýnt verkefninu áhuga. Samhliða þessu er unnið að því að auka húsnæðisbætur til þeirra sem eru á leigumarkaði. Stefnt er að því að þessi frumvörp verði að lögum innan fárra daga. Áhrif þeirra eiga að skila því að leigugreiðslur verði ekki hærri en 20–25% af ráðstöfunartekjum þeirra sem í þessu nýja leigukerfi munu búa. Þessar ráðagerðir ná m.a. til unga fólksins okkar sem er nýkomið úr námi og jafnframt til þeirra hópa aldraðra og öryrkja sem minnst hafa milli handanna. Nú þegar hefur Alþingi samþykkt lög um húsnæðissamvinnufélög og hafin er uppbygging á 400 íbúðum sem rekja má til nýsamþykktra laga. Auk þessa er unnið að endurskipulagningu fjármálakerfisins, m.a. að endurskoðun á greiðslumati, hvataaðgerðum sem eiga að hjálpa unga fólkinu okkar að kaupa fasteign og aðgerðum er varða verðtrygginguna. Stefnt er að því að þessi mikilvægu mál verði lögð fram um miðjan ágúst. Þessi vinna er í samræmi við þá stefnu ríkisstjórnarinnar að landsmenn hafi raunhæft val um búsetuform, geti valið milli þess að eiga húsnæði, leigja húsnæði eða búa í húsnæðissamvinnufélagi. Virðulegur forseti. Ágætu landsmenn. Forgangsraðað hefur verið til heilbrigðismála. Heilbrigðismálin eru stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs. Í umræðunni hafa málefni Landspítalans verið afar áberandi. Umræðan hefur snúist um bágan húsakost stofnunarinnar og það mikla álag sem er á starfsfólki spítalans. Unnið hefur verið að því að lagfæra þessa þætti og áætlanir eru uppi um hvernig halda skuli áfram þeim endurbótum. Víða um land eru öflugar heilbrigðisstofnanir, stofnanir sem geta tekið við verkefnum, m.a. til að minnka mikið álag á Landspítala. Í þessu samhengi langar mig að minnast á MBA-rannsókn sem skilað var sem lokaverkefni við Háskólann í Reykjavík. Þar kemur fram að hægt væri að stytta biðlista vegna liðskiptaaðgerða úr 15 mánuðum í þrjá með því að nýta skurðstofur á sjúkrahúsinu á Akranesi. Talið er að sú stofnun sé heppilegur kostur vegna nálægðar við höfuðborgina og allar stoðdeildir þegar til staðar. Til mikils er að vinna þar sem öll bið reynist sjúklingum erfið og biðlistar kosta samfélagið tugi milljóna. Kostnaður við að koma svona verkefni á væri í kringum 25 millj. kr. Það er ábyrgðarfullt ef þetta verkefni verður kannað nánar og gripið til aðgerða. Annar stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs er almannatryggingar og önnur velferðarmál. Óhætt er að segja að bætt hafi verið í þennan málaflokk á kjörtímabilinu en gera þarf betur. Nú þegar er unnið er að frumvörpum um endurskipulagningu á almannatryggingakerfinu og mikilvægt að sú vinna gangi hratt og vel fyrir sig. Þar þarf að horfa sérstaklega til þeirra hópa innan kerfisins sem minnst hafa á milli handanna og það verður að stuðla að því að lægstu bætur almannatryggingakerfisins fylgi lágmarkslaunum í landinu. Hæstv. forseti. Kæru landsmenn. Að lokum vil ég segja að okkur gengur vel á Íslandi í dag. Við höfum fulla ástæðu til að vera bjartsýn. Staða ríkissjóðs er góð og við höfum tækifæri til uppbyggingar á mörgum mikilvægum innviðum í samfélaginu. Við nýtum tækifærin. Að lokum vil ég óska ykkur öllum velfarnaðar. - Góðar stundir og gleðilegt sumar.
Virðulegur forseti. Góðir landsmenn, þið sem enn sitjið fyrir framan sjónvarpið eftir þessar skemmtilegu umræður hér í kvöld. Þar sem þetta er síðasta eldhúsdagsræðan mín er kjörið tækifæri fyrir mig til að segja skoðanir mínar á einstaklingum hér innan dyra umbúðalaust [[Hlátur í þingsal.]]og gefa einkunnir, en ætli ég geymi það ekki til bókarinnar þar sem ég geri upp þingmennsku mína, bókar sem örugglega á eftir að seljast í tugum eintaka. Mikið er rætt um virðingu og traust í pólitíkinni. Það er þjóðin sem markar stefnuna sem þjóðfélagið fer í, ástandið í þjóðfélaginu er á ábyrgð þjóðarinnar. Virðing þingsins er á ábyrgð þjóðarinnar. Enginn einn þingmaður getur gert nokkurn skapaðan hlut til að bæta virðingu þingsins, hann getur bara gætt að virðingu sinni, að eigin sómakennd ef hann á hana til. Flestir sem ég hef kynnst á þessum vettvangi eru mjög vandir að virðingu sinni. Maður hefur eignast vini þvert á flokka og samstarfið er oftast mjög gott. Því verður ekki neitað að á þessum vinnustað eins og á svo mörgum öðrum eru erfiðir einstaklingar sem mikið af deilunum hér í þinginu hverfast um. Ef þjóðin vill málefnalegt þing verður hún að kjósa fleiri málefnalega þingmenn, færri rifrildisseggi. Hverjir eru það? Þið vitið það. Þið, kæru Íslendingar, vitið hverjir eru að reyna að verða að gagni, hverjir eru aðallega fyrir, hverjir láta öll mál snúast um sjálfa sig, hverjir eru stanslaust í stríði. Þessir erfiðu einstaklingar hljóta að geta fundið sér eitthvert starf sem hæfir þeim betur eins og til dæmis dyravörslu á skemmtistöðum sem ég hóf minn starfsferil á og lærði mikið af, sérstaklega um almenna diplómasíu og sáttamiðlun. Við sem stofnuðum Bjarta framtíð gerðum tilraun hér fyrir síðustu kosningar til að bjóða upp á valkost sem byggði á þeirri meginhugsun að skapa samfélag sem börnin okkar vildu búa í, sem komandi kynslóðir vildu erfa, málefnalegan flokk sem byggði á þeirri grunnreglu að tala um sína stefnu fyrst og fremst, láta af átakapólitík, stunda kurteisari samskipti en áður hafa þekkst. Sumir stjórnarþingmenn, aðallega ráðherrar, túlkuðu þetta á þann veg að við ætluðum ekki að gagnrýna léleg vinnubrögð. Sú spurning hefur oft heyrst héðan af ráðherrabekkjunum, þegar þeir hafa fengið að heyra mat okkar á frammistöðu sinni: Eru þetta nýju stjórnmálin? Svarið við því er að það er ekki þeirra að skilgreina pólitík okkar. Það er ekki dónalegt að gagnrýna vinnubrögð og benda á aðrar leiðir. Í morgun sagði til dæmis hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra að þegar hún hefði tekið við ferðamálunum fyrir þremur árum hefðu enginn plön verið til til þess að fást við þann vanda sem við blasti. Það munar 3 milljörðum á ríkisfjármálaáætlun sem fjármálaráðherra leggur fram og samgönguáætlun sem innanríkisráðherra leggur fram. Þetta er til marks um léleg vinnubrögð, um ríkisstjórn sem talar ekki saman, ríkisstjórn sem skortir almennilega verkstjórn. Það eru hlutir sem hafa verið samþykktir af stjórnarmeirihlutanum á þessu kjörtímabili sem eru svo furðulegir að það verður að gagnrýna þá. Eins og til dæmis það að ætla að byggja hér hús, eins og meiri hluti fjárlaganefndar samþykkti, sem byggði á hugmyndum Guðjóns Samúelssonar, hús fyrir þingmenn og fyrir starfsemi þingsins. Það gerðist ekki fyrr en búið var að skipta um forsætisráðherra að það var í lagi að Píratar fengju líka fulltrúa í stjórn Ríkisútvarpsins. Þetta er ekki eðlilegt og þetta er auðvitað gagnrýnisvert. Satt best að segja, það verður að segja það eins og er, er ekki mikil stemning fyrir kurteisispólitík á Íslandi, ekki miðað við skoðanakannanir. Þá verður maður að segja: Hvað með það? Á maður ekki að standa með sannfæringu sinni í þeim efnum, berjast fyrir því sem maður trúir á? Við í Bjartri framtíð höfum mótmælt lélegum vinnubrögðum en stutt fjölda góðra mála. Það sýnir okkar ferill hér í þinginu og getur hver sem er skoðað það. það er mín sannfæring að það verði að breyta þingsköpum til að koma í veg fyrir málþóf. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að byggja inn í stjórnkerfið fleiri ferla þar sem gert er ráð fyrir því að samið sé um niðurstöðu mála. Það mundi gerast með beinni heimild þjóðarinnar í stjórnarskrá til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu um lagafrumvörp og ákvarðanir Alþingis. Hún mundi hafa svo afgerandi áhrif á stjórnmálin, sú litla breyting, að eftir 100 ár mundu menn segja: Þarna snerist gæfan Íslendingum í vil. Þarna fór þeim að ganga vel. Það verður að setja þetta ákvæði inn i stjórnarskrána áður en þingi lýkur. Þótt ekki næðist samstaða um neitt annað þá er þetta það besta sem við getum gert sameiginlega núna, stjórn og stjórnarandstaða. Það er næg samstaða um þetta hér í þinginu þó sumir, þar á meðal ég, vildu ganga miklu lengra. En þetta yrði klárlega upphafið að miklum jákvæðum breytingum á komandi árum og áratugum. Það hefur orðið lýðræðisvakning í landinu eftir hrun. Við sjáum það á atbuðarásinni í apríl; kosningar í haust og endurnýjun stjórnarsamstarfsins urðu vegna þess að þjóðinni var misboðið. Hún er til í margt en ekki að vera með forustumenn sem gera okkur að fíflum á alþjóðavettvangi. Þjóðin ræður. Það er afleiðing lýðræðisvakningarinnar eftir hrun. Fjölmiðlalögin 2004, Kárahnjúkavirkjun, ákvörðun um Íraks-stríðið - engin ríkisstjórn getur lengur hagað sér með þessum hætti. Fjölmargir nýir fjölmiðlar sem litið hafa dagsins ljós á síðustu mánuðum, missirum og árum, nú síðast Reykjavík Media Jóhannesar Kr. og félaga og Kjarninn, Stundin, Fréttatíminn, Kvennablaðið, Nútíminn sýna að markaðurinn, fólkið, hafnar miskunnarlaust hefðbundnum og gamalgrónum fjölmiðlum viðskiptavelda, þar sem leiðaraopnan er eins og gjallarhorn eigendahópsins og fagnar nýjum. Fréttablaðið, DV og Morgunblaðið eru í dag langt frá því að vera þær uppsprettur hugmynda og meginvettvangur umræðunnar sem þau voru. Viðbrögðin við furðulegu háttalagi Moggans í forsetakosningunum eru til marks um þessar breytingar. Það er hlægilegt að bjóða áskrifendum upp á fjögurra síðna lofgrein um ritstjóra blaðsins tveimur mínútum fyrir framboð hans til forseta. Rótgrónir stjórnmálaflokkar horfast í augu við áður óséðar mælingar. Nýir flokkar verða til. Allt eru þetta heilbrigðismerki galopins og kviks lýðræðissamfélags. Þetta eru góðar fréttir. Talandi um góðar fréttir. Aldrei höfum við verið jafn rækilega minnt á það og á síðustu mánuðum hversu mikilvæg fréttastofa RÚV er, að hafa reynda og ærlega fréttamenn sem láta ekki undan hótunum ráðamanna, halda sínu striki og spyrja gagnrýninna spurninga - slíkt er ómetanlegt fyrir lýðræðissamfélag og um það verður að standa vörð. Vinnubrögð Kastljóssins í Panama-skjölunum sýna fagmennsku sem jafnast á við það sem best gerist í fréttamennsku í heiminum. Ég er bjartsýnn á að þessi hraustleikamerki á lýðræðinu leiði til vandaðri vinnubragða í stjórnmálunum, betri ákvarðana og betri stjórnmálamanna. Ég hef stundum á þeim tíma sem ég hef unnið hér í þinginu, þegar ég hef farið með fjölskyldu mína í bæinn að fá mér bita í miðbænum, notað bílastæðin hér fyrir aftan þinghúsið. Þegar ég sagði krökkunum mínum um daginn að ég ætlaði ekki að bjóða mig fram aftur og að ég ætlaði að hætta á þingi þá sagði dóttir mín: Hvar eigum við þá að leggja? [[Hlátur í þingsal.]]Það eru mjög misjafnar áhyggjurnar sem fólk hefur af þessari ákvörðun, en þetta er góð ákvörðun fyrir mig prívat og persónulega. Það hafa verið forréttindi að fá að starfa hér á Alþingi síðustu tvö kjörtímabil, fá að kynnast þinginu, öflugu starfsliði þess, og taka þátt í mótun sögunnar, fá að vera lítið hjól í þessu gangverki sem stjórnkerfi landsins er. Fá að vinna fyrir ykkur. Þótt það sé tregi sem fylgir því að skilja við þennan vinnustað þá fylgir því líka spenna að taka upp tjaldhælana og hefja leitina að nýjum náttstað. - Góðar stundir.
Kæru Íslendingar. Ég vil byrja á því að þakka öllum þeim sem var nóg boðið og mættu hér fyrir utan í kjölfar Kastljóssþáttarins margfræga, ekki út af ótta um afkomu, nei, heldur út af því að siðferðiskennd fólks var misboðið. Það er einstakt, ekki aðeins hér heldur á heimsvísu. Sko, loksins almennilegt heimsmet. Það er nefnilega alveg ótrúleg lýðræðisvakning í gangi á Íslandi núna. Baráttan um nýja Ísland hófst fyrir alvöru síðla hausts árið 2008 þegar almenningur upplifði að allt sem átti að vera hægt að treysta hafði brugðist. Við upplifðum algert hrun, ekki einungis efnahagslegt hrun heldur algert hrun á trausti gagnvart valdhöfum. Mikil vitundarvakning átti sér stað og þetta var ekki aðeins vitunarvakning einstaklinga, heldur samfélagsins sem heildar. Það kom nefnilega í ljós að gullkálfurinn reyndist ekki einu sinni búinn til úr glópagulli heldur úr kvikasilfri. Kaleikur sannleikans er oft bitur og það getur reynst erfitt að kyngja því að hafa verið afvegaleiddur. En í hringiðu neyðarástands skapast skilyrði hugrekkis og dáða sem voru sá drifkraftur sem færði fólk nær nýja Íslandi en nokkru sinni fyrr í kjölfar hrunsins, hið nýja Ísland sem forfeður okkar dreymdi um þegar bráðabirgðastjórnarskráin var sett fyrir meira en 70 árum. En það hefur alla tíð verið hindrað í að verða að veruleika vegna samofinna valdablokka hagsmunaaðila, þeirra sem áður en við öðluðumst sjálfstæði voru húsbændur Íslendinga og hjú hins danska konungs. Kolkrabbi og helmingaskiptaklíkur hafa verið harður húsbóndi og þeir hafa komið fram við þjóðina sína sem þegna en ekki sjálfstæða borgara í samfélagi jafningja. En Íslendingar, sá tími er brátt að hverfa. Það var sem allt í einu í árdaga hrunsins að álögum ánauðar hefði skyndilega verið létt af fólki og upp spruttu, eins og iðandi gróður bregst við þegar skraufþurr eyðimörkin fær yfir sig hellidembu, ótrúlega fjölbreytt grasrótarsamtök og fjölskrúðugar umræður um hvernig við gætum rifið upp arfa fortíðar og komið í veg fyrir annað eins í framtíðinni. Upp úr því öllu spratt hugmyndin um þjóðfundina, um nýjan samfélagssáttmála og stjórnlagaþing með ríkri aðkomu allra sem vildu vera með. Úr varð stjórnarskrá sem einkenndi þessa tíma þar sem þeirri vitund um aukna þátttöku almennings í lýðræðinu var gert hátt undir höfði og ýmis verkfæri til að ná upp með rótum kæfandi spillingararfinum voru steypt inn í okkar æðstu lög. Það kom því ekki á óvart sú óvild sem hinn nýi sáttmáli og þeir sem að honum stóðu fengu að finna fyrir með áróðri og linnulausum tilraunum til að láta gamalkunnan ótta um óvissu hreiðra um sig í hjörtum landsmanna frá þeim sem alltaf hefur tekist að halda völdum sama hve illa holað samfélagið hefur orðið eftir að loforðin reyndust innantóm og markviss einkavæðing alls sífellt þéttriðnari um allt, meira að segja heilbrigðiskerfið. Nú hefur það verið svo að í meira en ár hefur almenningur sýnt andstöðu við hið gamla Ísland í hverri skoðanakönnuninni á fætur annarri þar sem kemur fram að fólk vill von en ekki ótta og hefur það endurspeglast í miklu vantrausti á núverandi valdhafa sem í raun eru birtingarmynd helmingaskiptanna og hugarfars okkar gömlu lénsherra. Kosningabaráttan hérlendis, bæði fyrir forsetaembættið og Alþingi, verður og er baráttan á milli gamla siðspillta Íslands, þar sem óvissan elur af sér óreiðumenn sem vilja stöðva alla framþróun hérlendis og halda sér fast í fúnar undirstöður sem þeir sjálfir hafa látið visna upp og rotna, gegn nýja Íslandi, þar sem möguleiki er á að rífa siðspillingu og löglegt en siðlaust hugarfarið upp með rótum. Já, forseti, ný stjórnarskrá býður upp á traust til að skrifa inn óminn frá visku fjöldans inn í lagaþræði og stefnumótun á Alþingi. Stóra spurningin er hvort fólk óttist eða fagni þeirri auknu ábyrgð sem fylgir því að hafa fleiri tækifæri til að skapa hér stöðugleika, velsæld og almenna hamingju með auknu jafnræði og skiptingu á sameiginlegum auðlindum okkar. Það er í raun mjög auðvelt að tryggja það að fjármunum verði dreift á sanngjarnan máta, þannig að enginn þurfi að fresta því að fara til læknis vegna bágra kjara. Það er satt best að segja ekkert mál. Almenningur vill forgangsraða úr sameiginlegum sjóðum í heilbrigðisþjónustu. Það er ekkert mál að hafa heilbrigðisþjónustu sem er gjaldfrjáls. Nóg er nú tekið af fólki í skatt. Eins og er er ný stjórnarskrá besta verkfærið sem við höfum til að yfirfæra meiri völd, fjármuni og hagsæld til handa öllum en ekki bara útvöldum eins og það er í dag. Forseti og kæra þjóð. Segja má að við séum óendanlega lánsöm, bæði heima og að heiman. Við lifum nefnilega á tímum þar sem allt sem við þekkjum er að umbyltast og breytast og öll þau kerfi sem við þekkjum eru í raun að brotna undan þunga tímans. Það minnir mig um margt á sambærileg átök og móðir fer í gegnum þegar hún fæðir barn. Gríðarleg átök enda með einhverju sem margir upplifa sem þá stund lífsins sem öllu breytti, nánast eins og kraftaverk þegar augu foreldris mæta augu barns í fyrsta sinn. En ég þekki enga móður sem vill lengja þann tíma sem hríðarnar standa yfir. Því er nánast grimmilegt að reyna að halda aftur af þeirri nauðsynlegu fæðingu sem þarf að eiga sér stað. Það er ekkert að óttast, lífið er stöðugum breytingum háð. Við ættum að þekkja það manna best hérlendis, ekki einu sinni lengd dagsins er hin sama frá degi til dags. Enga þjóð þekki ég sem getur komið eins miklu í verk á svo skömmum tíma og við getum. Enga þjóð þekki ég sem er eins fljót að skipta um skoðun og opna hug sinn ef tíðarandinn segir svo um. Við erum hviklynd og kannski út af því er þráin eftir tálsýn stöðugleikans svo rík í okkur. En það er ekki til neitt öryggi nema innra með okkur því að allt - allt- er breytingum háð. Það er vert að hafa í huga að tilboð ríkisstjórnarinnar um að boða til kosninga í haust er til komið vegna kröfu ykkar, kröfu almennings, fólksins í landinu en ekki vegna hagsmuna einhverra stjórnmálaflokka. Þið, landsmenn góðir, hafið nú einstakt tækifæri á næstu mánuðum til að huga vel að sögunni, hvernig flokkarnir hafa staðið við gefin loforð eftir kosningarnar 2013. Þið hafið góðan tíma til að hitta alla þá sem nú undirbúa atvinnuviðtalið við ykkur en fyrst fremst þá getið þið nýtt ykkur þau verkfæri sem hafa nú þegar verið sköpuð til að fá fram skoðun ykkar á því hvað er brýnast að gera. Það á nefnilega ekki að vera þannig að þið séuð valdlaus á milli kosninga, nei, það á einmitt að vera þannig til að skapa traust á milli þings og þjóðar að hægt sé að veita raunverulegt aðhald á milli kjörtímabila. Það er hægt með því að nota t.d. Betra Ísland, rafrænt aðsetur hugmynda ykkar um hvað þingið á að taka sér fyrir hendur. Ef aðeins 2% landsmanna eru sammála um eitthvert tiltekið málefni sem þar er lagt fram lofuðu Píratar því fyrir síðustu kosningar að setja það málefni ykkar á dagskrá þingsins. Í öllu þessu umróti hef ég velt mikið fyrir mér hvernig Alþingi virkar. Það er besti mögulegi vettvangurinn til að miðla vilja þjóðar áfram í þverpólitískri samvinnu. Hugmyndafræðin um meiri og minni hluta, stjórn og stjórnarandstöðu, þar sem einatt er áhugi á átökum en ekki samvinnu, er fáránlegt fyrirbæri sem þarf að laga. Auðvitað er það þannig að fólk með ólíka hugmyndafræði getur tekist vel á en það er samt þannig að í grunninn erum við sammála um svo merkilega margt. Það er afar brýnt að við einhendum okkur í að efla þingið, valdsvið þess og ábyrgð því að þingið er næst almenningi á meðan framkvæmdarvaldið, sem öllu ræður, er fjærst fólkinu. Í stað þess að spá stöðugt í hver væri besti ráðherrann ættum við að spá í hver væri besti nefndarformaðurinn og hver ætlar að leiða vinnuna í að finna samfélagssáttmála um það hvert við ætlum að stefna sameiginlega sem þjóð inn í framtíðina. Ég veit nákvæmlega hver er bestur til að leiða þá vinnu, það er nefnilega þú, það eruð þið, og það erum við öll sameiginlega. Það eru spennandi tímar fram undan þar sem öllum er boðið upp á dekk, þar sem við lærum að rökræða saman. Ég hef fulla trú á því að það takist. Gamla Ísland var okkur gott og gagnlegt á marga vegu en gamla Ísland er líka táknmynd frændhygli, sérhagsmunagæslu, arðráns og spillingar. Ég veit ekki með ykkur en ég ætla að velja að ganga veg vonar í stað óttans. Höldum inn í framtíðina, leyfum fortíðinni að vera þar sem hún á að vera, í minningunni. Það er tímabært að sleppa tökunum og leyfa barninu nýja Íslandi að fæðast. Það er ekkert að óttast. Laufin á trjánum er ekki hættuleg þó að þau umbreyti trénu á vordögum í laufskrúð, tré sem áður voru sem dauð að vetri. Það er ekkert að óttast. - Bless, bless.