Tekið er fyrir 1. dagskrármálið, kosning ríkisendurskoðanda samkvæmt 2. gr. laga nr. 46/2016, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, til sex ára, frá 1. maí 2018. Um kosninguna gildir ákvæði í 7. mgr. 82. gr. þingskapa sem segir að þegar kjósa á um einn mann séu þeir einir í kjöri sem tilnefndir eru og eigi hreyfa andmælum við því. Samkvæmt 2. gr. laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, nr. 46/2016, gerir forsætisnefnd tillögu til Alþingis um einstakling til að gegna embætti ríkisendurskoðanda. Á fundi forsætisnefndar í morgun var einróma samþykkt að gera tillögu um Skúla Eggert Þórðarson í embættið. Aðrar tilnefningar hafa ekki borist forseta innan þess frests sem lög ákveða og er hann því einn í kjöri. Forseti hefur ákveðið að kosningin verði með atkvæðagreiðslukerfinu eins og þingsköp heimila. Henni má jafna við leynilega skriflega kosningu. Atkvæðagreiðslukerfið verður nú þannig stillt að töflurnar á veggjunum munu aðeins sýna hverjir hafa greitt atkvæði en ekki hvernig þeir greiddu atkvæði. Hið sama gildir um geymsluminni tölvunnar. Þeir sem kjósa Skúla Eggert Þórðarson ýti á já-hnappinn en þeir sem vilja skila auðu ýti á hnappinn sem merktur er: Greiðir ekki atkvæði. Nei-takkinn er óvirkur. Gult ljós kviknar við miðhnappinn á borðum þingmanna þegar atkvæði hefur verið greitt, sama á hvorn hnappinn menn hafa ýtt. Eins kviknar aðeins gult ljós á veggtöflum. Ég lýsi því Skúla Eggert Þórðarson réttkjörinn ríkisendurskoðanda frá og með 1. maí 2018 til næstu sex ára og fyrir hönd okkar alþingismanna óska ég honum velfarnaðar í starfi og við væntum góðs af samstarfi við nýjan ríkisendurskoðanda.
Virðulegi forseti. Ég er í sjálfu sér ekkert á móti því að hér verði fundur framlengdur. Hins vegar gerði ég sjálfur ráðstafanir í kvöld vegna þess að ég áttaði mig ekki á að þingfundur yrði lengdur. Ef það hefði verið á hreinu fyrir fram væri ég sennilega ekkert að setja mig upp á móti því. En ég vil ekki venja mig á að leggja það á aðra þingmenn að vera hér til kvölds ef ég get ekki verið það sjálfur. Þess vegna greiði ég ekki atkvæði. Sömuleiðis vil ég árétta að þetta snýst um upplýsingamiðlun, ekki um hvort fundur er langur í dag. Í sjálfu sér ekki. Þetta snýst um vinnubrögð og upplýsingamiðlun. Svo því sé haldið til haga.
Virðulegur forseti. Ég óska eftir að ræða fundarstjórn forseta, m.a. vegna þinghaldsins eins og það liggur fyrir og vegna þess að ég sé hér að á dagskrá hjá okkur í dag eru fjögur mál sem lögð voru fram eftir tilskilinn frest, þ.e. 1. apríl, og ber því að leita samþykkis þingsins um það hvort þau skuli taka fyrir eður ei. Um er að ræða 4., 7., 8., og 10. dagskrármálið á nýútgefinni dagskrá þessa þings, mál sem ekki voru gefin út fyrir tilskilinn frest. Nú vil ég spyrja hæstv. forseta hvers vegna ég sjái ekki á minni dagskrá að greiða skuli atkvæði um hvort þessi mál skuli tekin til afgreiðslu á þessu þingi utan tilskilins frests. Hvernig er þá venjulega staðið að þessu? Það kemur mér satt best að segja á óvart, hæstv. forseti, að við stöndum hér og ræðum um lengri þingfund fyrir mál sem eru lögð of seint fram án þess að við séum einu sinni spurð um leyfi, hvort það megi fara með þessi mál fyrir þingið. Ég spyr hæstv. forseta: Hvernig stendur á þessu fyrirkomulagi?
Forseti stóð í þeirri meiningu að þegar hefði verið leitað afbrigða fyrir því að þessi mál mættu koma fram. Honum var ekki kunnugt um að svo háttaði til í neinu tilviki að ekki hefði enn verið leitað afbrigða vegna þessara mála en sjálfsagt mál er að kanna það. Gef ég þá á meðan hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, 6. þm. Suðvest., orðið.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé mikilvægt að forseti skeri úr um það hvort rétt sé eftir tekið hjá hv. þingmanni, að það hafi láðst að fá samþykki fyrir þessum fjórum málum. Áður en lengra er haldið er mikilvægt að það komi fram. Ef svo er tek ég undir það með hv. þingmanni. Það er undarlegt að vera að standa í kvöldfundi ef einhver lapsus er í þessu. En við skulum heyra hvað forseti segir áður en við höldum lengra.
Það er kominn botn í þetta mál, held ég. Svo háttar til um öll þessi dagskrármál að þau voru skráð fyrir 1. apríl. Þau voru öll bókuð fyrir 1. apríl þótt svo kunni að vera að einhverjum þeirra hafi verið útbýtt á dögunum þar á eftir. En þau voru öll skráð hér inn fyrir tilskilinn frest og þarf því ekki afbrigða við að þau komi á dagskrá.
Herra forseti. Nú er búið að liggja fyrir í talsverðan tíma að það yrði beðið um skýrslu frá hæstv. utanríkisráðherra þar sem fyrsti flutningsmaður er Rósa Björk Brynjólfsdóttir og við fleiri erum á málinu. Mér finnst alveg ótrúlegt að hæstv. ráðherra geti ekki haft aðeins meiri fyrirvara á því að gera athugasemdir og ræða þetta ef hann hefur einhverjar athugasemdir við þetta í staðinn fyrir að grípa til þessara ráða nú til að stoppa þetta í einhverjum panikviðbrögðum. Gagnvart mér blasir við að ráðherra vill ekki taka við skýrslubeiðninni. Ráðherra skal bara taka við skýrslubeiðninni sem þingið beinir til hans.
Eins og forseti hefur þegar upplýst þá verður gerð grein fyrir þessu máli. Forseti heitir því að gera skýrt og skilmerkilega grein fyrir málinu þegar það kemur til atkvæða væntanlega á miðvikudaginn kemur og stendur ekkert annað til, eins og áður sagði, en að vilji þingsins verði leiddur í ljós í þessum efnum.
Herra forseti. Hér er greinilega nýtt varðandi útbýtingar og skráningar á þingmálum. Ég hef aldrei séð þetta áður. Í lögunum um þingsköp segir, með leyfi forseta: „Lagafrumvörp, sem útbýtt er eftir 1. apríl, verða ekki tekin á dagskrá fyrir sumarhlé nema með samþykki þingsins, sbr. 81. gr.“ Í 81. gr. segir síðan: „Afl atkvæða ræður um úrslit mála og málsatriða nema öðruvísi sé ákveðið í stjórnarskránni eða þingsköpum.“ Þá megi þau fara á dagskrá ef það er útbýtt. Ég vil fá það skýrt frá forseta hver er munurinn á þessari skráningu og útbýtingu því að það skiptir máli fyrir okkar þingstörf að vita hvernig mál geta farið á dagskrá, við lendum sjálf í því. Við segjum: Heyrðu, ég var nú búinn að biðja um að þetta mál yrði skráð áður. En síðan sagt: Nei, það er útbýtingardagur, sjáðu til. Þetta verður að vera alveg kýrskýrt, þá svör frá forseta.
Hér mun vera stuðst við áratugalanga hefð að þetta orðalag er engu að síður túlkað þannig ef málin eru fullfrágengin, undirrituð af forseta, tilbúin til framlagningar og þau berast til bókunar og skráningar hjá þinginu er miðað við þá dagsetningu. En iðulega eru frumvörp og mál síðan í prentun og koma til dreifingar formlega á dögum þar á eftir.
Herra forseti. Ég er auðvitað ánægð með að hæstv. forseti ætli að skýra það með málefnalegum hætti hvers vegna ákveðið er að fresta því að bera hér undir atkvæði skýrslubeiðni. Það er auðvitað algjörlega óásættanlegt ef hæstv. ráðherrar geta tafið slík mál með bréfaskriftum við forseta, en auðvitað veit ég ekki um innihald bréfsins sem hæstv. forseti hefur sagt okkur frá hér í dag að sé ástæðan fyrir því að málinu er frestað. En væntanlega eru þarna mjög málefnalegar og gildar ástæður fyrir frestuninni, því að auðvitað getum við, alþingismenn, ekki unað því að hæstv. ráðherrar geri, með einhverjum skilaboðum og bréfaskriftum til forseta, það að verkum að skýrslubeiðnir séu ekki bornar hér undir atkvæði. Það er náttúrlega algjörlega óásættanlegt. En ég [[Forseti hringir.]]vænti þess að í bréfinu séu þá mjög ríkar ástæður sem við getum fallist á að séu réttlætanlegar til þess að fresta slíku máli.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um skipulag haf- og strandsvæða. Frumvarp þetta var unnið af starfshópi umhverfis- og auðlindaráðherra og í víðtæku samráði við ráðuneyti, stofnanir, Samband íslenskra sveitarfélaga og aðra hagsmunaaðila. Frumvarpið fór í opið kynningarferli, auk þess sem það fór til umsagnar hagsmunaaðila. Eins og greint er frá í samráðskafla greinargerðar með frumvarpinu tók það tilteknum breytingum fyrir framlagningu þess á 146. löggjafarþingi í kjölfar umsagna sem umhverfis- og auðlindaráðuneytinu bárust. Þær umsagnir sem bárust umhverfis- og samgöngunefnd á 146. löggjafarþingi leiddu einnig til tiltekinna breytinga á frumvarpinu. Skipulag á haf- og strandsvæðum er nýtt viðfangsefni í skipulagsmálum á Íslandi. Um þetta málefni hefur verið fjallað talsvert á undanförnum árum og ýmsar greiningar og skýrslur verið gerðar um stöðu mála. Þar hefur komið fram að fjölbreytni athafna á haf- og strandsvæðum hefur aukist og að aukin eftirspurn hefur leitt til þess að skýr þörf er fyrir gerð skipulags á þessum svæðum. Til að leggja slíka skipulagsskyldu á stjórnvöld og þar með skyldu til að framfylgja slíku skipulagi er nauðsynlegt að kveða á um gerð skipulags á haf- og strandsvæðum í lögum. Verði frumvarp þetta að lögum markar það tímamót þar sem ekki er fyrir hendi löggjöf um skipulag á haf- og strandsvæðum Íslands sem margir hafa eftir kallað. Gildandi skipulagslög fjalla eingöngu um skipulagsáætlanir sveitarfélaga og taka til þeirra svæða sem eru innan þeirra lögsagnarumdæma. Frumvarpið tekur meðal annars mið af markmiðum landsskipulagsstefnu 2015–2026 þar sem stefnt er að skýrri og skilvirkri stjórnsýslu skipulagsmála á haf- og strandsvæðum og sjálfbærri nýtingu og svæðisbundinni skipulagsgerð. Í markmiðsákvæðum frumvarpsins er meðal annars gert ráð fyrir að skipulagið hafi þarfir landsmanna, heilbrigði og öryggi að leiðarljósi, að það veiti grundvöll fyrir fjölbreyttri og sjálfbærri nýtingu og vernd og að gætt sé að því að tryggja réttaröryggi, samráð og samvinnu. Í ljósi þess að skynsamleg nýting á haf- og strandsvæðum er hagsmunamál allra er mikilvægt að einhugur sé um ákvarðanatöku í þeim efnum. Því er í frumvarpinu lagt til að stefna um skipulag haf- og strandsvæða verði ætíð mótuð í landsskipulagsstefnu. Þar verði jafnframt lagður grundvöllur að gerð strandsvæðisskipulags þar sem kveðið verði á um þau svæði sem skuli skipulögð hverju sinni. Svæðin sem skilgreind eru sem strandsvæði í frumvarpinu ná frá netlögum að tiltekinni viðmiðunarlínu á haf út. Um er að ræða línu sem er dregin umhverfis landið á milli nánar tilgreindra staða og er til viðmiðunar í tengslum við heimildir fiskiskipa, samkvæmt lögum um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, til að stunda fiskveiðar á tilteknum svæðum utan línunnar. Gera má ráð fyrir að lítil starfsemi önnur en fiskveiðar sé fyrir utan viðmiðunarlínuna og að þar séu litlar líkur á hagsmunaárekstrum. Strandsvæði samkvæmt frumvarpinu eru utan lögsagnarumdæma sveitarfélaga og því á forræði ríkisins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir gerð strandsvæðisskipulags á þeim svæðum sem skilgreind eru sem strandsvæði. Lagt er til að umhverfis- og auðlindaráðherra skipi svokallað svæðisráð sem beri ábyrgð á gerð strandsvæðisskipulags fyrir tiltekin strandsvæði. Gert er ráð fyrir að svæðisráð verði skipað fulltrúum viðkomandi ráðherra, sem myndi meiri hluta ráðsins, og fulltrúum sveitarfélaga og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Einnig er gert ráð fyrir að umhverfisverndarsamtök eigi áheyrnarfulltrúa í svæðisráðinu til að gæta þeirra hagsmuna almennings er snúa að vernd umhverfisins. Skipulagsstofnun hefur lykilhlutverki að gegna við framkvæmd laganna. Stofnuninni er meðal annars ætlað að hafa eftirlit með framfylgd skipulagsins, svo sem með leiðbeiningum til leyfisveitenda og þeirra sem nýta auðlindir haf- og strandsvæða. Stofnuninni er ætlað að annast gerð strandsvæðisskipulags í umboði svæðisráða og vera þeim til ráðgjafar. Þá er henni ætlað að fylgjast með þróun skipulagsmála, meðal annars til að greina þörf fyrir gerð og breytingu á tilteknu strandsvæðisskipulagi. Í frumvarpinu er sérstaklega vikið að hlutverki stofnana og vatnasvæðisnefnda, sem eru svæðisráðum og Skipulagsstofnun til ráðgjafar, og leggja fram nauðsynleg gögn vegna skipulagsvinnunnar. Við gerð frumvarpsins var rætt um skort á yfirsýn yfir þá starfsemi sem stunduð er á haf- og strandsvæðum, sem er háð ýmiss konar löggjöf og leyfum nokkurra stofnana. Sú frumskylda er því lögð á leyfisveitendur og framkvæmdaraðila að sjá til þess að allar framkvæmdir og starfsemi á haf- og strandsvæðum samræmist gildandi skipulagi á haf- og strandsvæðum. Enn fremur er lögð sú skylda á leyfisveitendur að senda Skipulagsstofnun upplýsingar um útgefin leyfi sem stofnunin birtir í landupplýsingagátt á vef stofnunarinnar. Verði frumvarp þetta að lögum má ætla að ávinningur þess verði mikill fyrir hagsmunaaðila, sveitarfélög og í raun allt samfélagið sem heild. Ákvörðun um nýtingu og vernd með gerð strandsvæðisskipulags mun byggja á stefnu sem samþykkt er af löggjafarvaldinu í kjölfar víðtæks samráðsferlis, þ.e. með landsskipulagsstefnu. Strandsvæðisskipulagið verður hins vegar unnið í samvinnu ríkis og sveitarfélaga á grundvelli tiltekinna markmiða þar sem meðal annars er horft til heildarhagsmuna almennings, fjölbreyttrar og sjálfbærrar nýtingar sem byggist á vistkerfisnálgun og heildarsýn ásamt fleiri mikilvægum þáttum. Eitt af markmiðum frumvarpsins er að tryggja samráð og samvinnu við sveitarfélög um skipulag strandsvæða og samræmi þess við skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Með frumvarpinu fá sveitarfélögin aðkomu að ákvarðanatöku um nýtingu utan lögsagnarumdæma sinna og geta þannig staðið vörð um hagsmuni sína, þar á meðal þá er varða atvinnu og byggðaþróun. Þessi aðkoma sveitarfélaga varðandi nýtingu á strandsvæðum er ekki til staðar í dag. Gera verður ráð fyrir að tilkoma strandsvæðisskipulags muni stuðla að því að leysa þau vandamál er snúa að hagsmunaárekstrum og einfalda ákvarðanatöku um framkvæmdir og ferli leyfisveitinga þar sem byggt er á gildandi skipulagi vegna framkvæmda og starfsemi á tilteknu svæði. Við gerð frumvarps þessa var ljóst að eftirspurn eftir tiltekinni starfsemi á ákveðnum svæðum við strendur landsins hefur verið mikil. Í umsögnum sem bárust umhverfis- og auðlindaráðuneytinu og umhverfis- og samgöngunefnd þingsins kom fram að mikilvægt væri að skipuleggja sem fyrst strandsvæði á Vestfjörðum og Austfjörðum, þá ekki síst vegna aukins fiskeldis á þessum svæðum. Í ljósi þessa er í ákvæði frumvarpsins til bráðabirgða lagt til að vinna verði hafin við gerð strandsvæðisskipulags fyrir Vestfirði og Austfirði á komandi hausti. Auk framangreinds eru lagðar til breytingar á nokkrum lögum til samræmis frumvarpi þessu, meðal annars skipulagslögum og öðrum lögum er fjalla um einstakar leyfisveitingar. Meðal annars er lagt til að leyfisveitendur geti frestað ákvarðanatöku vegna leyfisumsóknar í ákveðinn tíma ef tillaga að strandsvæðisskipulagi fyrir viðkomandi svæði hefur verið auglýst. Virðulegur forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagt frumvarp. Mig langar til að undirstrika að eitt af markmiðum frumvarpsins er að tryggja samráð og samvinnu við sveitarfélög um skipulag strandsvæða og samræmi þess við skipulagsáætlanir samkvæmt skipulagslögum. Í 4. gr. frumvarpsins segir að svæðisráð skuli bera ábyrgð á gerð strandsvæðaskipulagningar. Í 5. gr. sem snýr að svæðisráðunum sýnist mér að áhrif sveitarfélags séu frekar léttvæg og skipulagsvaldið sé fært frá heimamönnum. Ef það eru fleiri en þrjú sveitarfélög eru til dæmis bara tveir fulltrúar frá sveitarfélögunum. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra um þessar hugmyndir sem hafa verið um að gerðar yrðu tilraunir fyrir vestan og austan, að það yrði tilraun hjá þessum sex sveitarfélögum, til að þau myndu standa saman við að koma að þessum svæðisráðum. [[Forseti hringir.]]Hvernig er það hugsað? Ég hef ekki endilega trú á að sveitarfélögunum sé gefið nægilegt svigrúm í þessu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Því er til að svara að það er kannski ekki rétt að segja að skipulagsvaldið sé fært frá heimamönnum vegna þess að þeir hafa það ekki í dag. Það sem þarna er um að ræða er skipulagsgerð á því sem við getum kallað haf almennings, sem er utan netlaga; það er í raun verið að veita sveitarfélögunum aðkomu að skipulaginu. En hins vegar eru þau ekki í meiri hluta. Það er alveg rétt að ef sveitarfélögin eru mjög mörg hafa þau færri fulltrúa og þá er hugmyndin að þau komi sér saman um að skipa fulltrúa númer tvö eins og þetta er sett upp í frumvarpinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það sem ég vil leggja áherslu á er að með þessu frumvarpi, ef þetta fer svona óbreytt inn, gefst tækifæri til að valdefla sveitarfélögin í þessum efnum og efla þátttökulýðræði. Mér finnst að þetta gæti orðið þróunarverkefni í að virkja frumkvæði heimamanna og færa þeim verkefnið. Þó að ekki sé verið að færa forræðið frá sveitarfélögunum, af því að þau hafa það ekki, ætti kannski heldur að nýta þetta tækifæri til þess að veita þeim það. Það er spurning um það.
Hæstv. forseti. Ég er nú þeirrar skoðunar að það sé mikilvægt að sveitarfélögin komi að þessu að eins miklu leyti og mögulega er hægt. Ég tek undir það með hv. þingmanni. Útfærslan, eins og hún er lögð fram í frumvarpinu, gerir ráð fyrir meiri hluta fulltrúa ráðherranna en ekki sveitarfélaganna. Erfitt er að segja hvernig þetta mun takast, en ég get tekið undir það með þingmanninum að það er mjög æskilegt að þarna verði víðtækt samráð innan svæðisráðsins, enda er það meiningin og er skrifað inn í lögin að slíkt eigi að vera. Það er náttúrlega æskilegast að um þetta skapist sem víðtækust sátt, um þau verkefni sem þetta skipulag þarf að ná utan um. Ég held að allir séu sammála um að löggjöfin sem slík er gríðarlega mikilvæg. Þarna er aðkoma sveitarfélaganna klárlega tryggð, en mér er vel kunnugt um skoðanir margra sveitarfélaga, að þau myndu gjarnan vilja hafa ríkari aðkomu að þessum málum. Það kemur væntanlega upp hjá nefndinni að skoða það líka.
Herra forseti. Mig langar til að halda örlítið áfram með það sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir nefndi, þ.e. 5. gr. frumvarpsins. Í henni kemur fram, eðlilega, að samþykki meiri hluta fulltrúa svæðisráðs þurfi til að mál sem eru til afgreiðslu teljist samþykkt, þó þannig að allir fulltrúar ráðuneyta í svæðisráði séu samþykkir afgreiðslunni. Í umsögn sinni um fyrra frumvarp taldi Samband íslenskra sveitarfélaga það, með leyfi forseta, „óeðlilegt að fulltrúa ríkisins í svæðisráði sé áskilið neitunarvald“. Út af ákvæðinu fær frumvarpið þau yfirráð að störf svæðisráða fari ekki fram á jafnréttisgrundvelli sem er afar óheppilegt og raunar með öllu óeðlilegt með tilliti til þeirra staðbundnu hagsmuna sem fulltrúar sveitarfélaga eiga að tryggja með setu sinni í svæðisráði. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra um afstöðu hans til þessa hluta 5. gr. og hvort hann telji að e.t.v. væri hægt að finna einhverja málamiðlun hvað þetta varðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Ég vil bæta við fyrra svar að sveitarfélögin koma náttúrlega að þessari vinnu með ríkari hætti en ég lýsti áðan á þeim stutta tíma sem ég hafði, m.a. að þegar lýsing á skipulaginu fer fram er það líka opið til almennra umsagna og í allri vinnslunni. Sveitarfélögin eru með fulltrúa í svæðisráðinu og þeir eru að sjálfsögðu jafnsettir hinum fulltrúunum þegar verið er að ræða þetta en ef síðan þarf að koma til atkvæðagreiðslu er alveg ljóst, eins og hv. þingmaður nefnir, að þar er meiri hlutinn á forræði ríkisins. Ég reyni að koma að því að svara hinum hluta spurningarinnar á eftir.
Herra forseti. Ég þakka svar hæstv. ráðherra. Hann svarar vonandi betur á eftir, en mig langar að skipta um stefnu og ræða aðeins um fjármögnunina. Ég fagna því að í frumvarpinu, eins og það liggur fyrir núna, er gert ráð fyrir strandsvæðisskipulagi á Austfjörðum samhliða gerð skipulags á Vestfjörðum sem er gríðarlega mikilvægt verkefni sem liggur á að verði farið í. Raunar má hvorugt verkefnið tefjast öllu lengur. Í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu er gert ráð fyrir að Skipulagssjóður fái auknar fjárheimildir til að kosta þetta verkefni. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi vissu fyrir því að sú fjármögnun fáist.
Hæstv. forseti. Varðandi fyrri spurninguna áðan um málamiðlun þarna á milli er það nokkuð sem kemur væntanlega til kasta nefndarinnar að skoða. Ég er sjálfur persónulega mjög fylgjandi því að aðkoma sveitarfélaganna sé rík að þessum málum og tek ekkert illa í það ef hægt er að útfæra þetta með einhverjum þeim hætti sem gæti komið meira til móts við sveitarfélögin. Ég myndi ekki standa í vegi fyrir því, en tel þó mikilvægt að þarna sé ákveðið forræði á hendi ríkisins. Varðandi fjármögnunina er, líkt og þingmaðurinn bendir á, gert ráð fyrir því að strandsvæðisskipulagið fyrir Austfirði og Vestfirði verði greitt með þeim hætti sem þingmaðurinn greindi frá. Við erum að vinna að því í ráðuneytinu að láta það ganga upp, að sjálfsögðu, því að við skiljum vel mikilvægi þess að þetta geti gengið eftir. Austfirðirnir bætast vissulega við, má segja, frá fyrra frumvarpi sem lagt var fram fyrir ári, en við erum að reyna að finna leiðir til að þetta geti gengið upp.
Virðulegi forseti. Ég tek heilshugar undir mikilvægi þess að unnið verði skipulag fyrir haf- og strandsvæði og til þess þarf að setja lög um þá vinnu. Eins og fram hefur komið er ekki einhugur um þetta frumvarp og hefur ekki verið síðustu ár og einkum hefur komið gagnrýni frá sveitarfélögunum. Þess vegna fagna ég því að ráðherra sé opinn fyrir meiri aðkomu sveitarfélaganna ef leið finnst til að útfæra það. Ég fagna líka ákveðnum breytingum frá fyrra frumvarpi, þar á meðal ákvæði um að gerð strandsvæðisskipulags fyrir bæði Austfirði og Vestfirði hefjist í haust. En þá er ég líka strax búin að fá spurninguna: Hvenær gæti þá komið að utanverðum Eyjafirði? Mig langar að beina þeirri spurningu til ráðherra. Eins langar mig að spyrja hvort ráðherra þekki hvernig og hvort nýtingaráætlanir sem sveitarfélögin hafa verið að láta vinna geti nýst í þessari vinnu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, nýtingaráætlanir sveitarfélaga sem fyrir hendi eru eiga að geta nýst inn í þetta. Það er um að gera að nýta þær eins og hægt er. Hvað varðar þau svæði sem koma á eftir þessum tveimur - það er í raun um að ræða bráðabirgðaákvæði sem heimila að ráðist verði í gerð strandsvæðisskipulags fyrir Austfirði og Vestfirði. Önnur svæði sem koma í framhaldinu, það á að kveða á um þau í stefnunni sem unnin verður sem hluti af landsskipulagsstefnu. Þar verður forgangsraðað hvaða svæði verða næst í röðinni. Ég á von á því að við tökum upp vinnu við landsskipulagsstefnu fljótlega með Skipulagsstofnun. Þá er þetta sjálfsagt eitt af því sem við skoðum, hvaða vinna fer í gang varðandi akkúrat þetta. Ég get ekki svarað því nákvæmlega hvenær utanverður Eyjafjörður yrði á dagskrá eins og staðan er núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið, en langar að spyrja í framhaldinu varðandi skil eða skörun haf- og strandveiðiskipulags og skipulags hafnarsvæða, hvort það sé ætlunin að skipulag á hafnarsvæðum skarist. Nú eru hafnarsvæðin mjög vel skilgreind í hafnareglugerðum sveitarfélaga. Hefði ekki verið til athugunar að skipulag á hafnarsvæðum félli áfram undir sveitarfélögin? Hins vegar langaði mig að spyrja út í aðkomu vatnasvæðanefnda, sem eru nefndar sérstaklega sem ráðgefandi aðilar. Ég velti því fyrir mér í hvaða tilgangi það sé og eins hvort þær nefndir séu í raun virkar á öllum svæðum.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina. Hvað varðar skörun við hafnarsvæði er gert ráð fyrir því að það verði sérstakt samráð við hafnarstjórnir vegna hafnarsvæðanna sem tekið er fram í frumvarpinu. Þetta kemur inn vegna athugasemda sem komu fram í umsagnarferlinu. Varðandi vatnasvæðanefndirnar þá eru þær hluti af því sem svæðisráðinu og Skipulagsstofnun er ætlað að eiga í samráði við; þau eiga að vera ráðgefandi fyrir vinnuna í svæðisráði. Þeirra hlutverk er í raun gerð aðgerðaáætlana varðandi vatnasvæði, stöðumat á ástandi vatnasvæða og þar fram eftir götunum. Í því sitja fulltrúi Umhverfisstofnunar, sveitarfélaga og einhverra fleiri ef ég man þetta rétt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp og fyrir að leggja það hérna fram. Ég fagna því þótt ég sé ekki alveg búinn að mæla það út og átta mig á því en ég skil grunnþáttinn. Hjá mér vaknaði spurning, sem hv. þingmenn spurðu reyndar áðan, um aðkomu sveitarstjórna að málinu. Árið 2016 var samþykkt frumvarp um nytjastofna sjávar, þang- og þarafrumvarp sem er orðið að lögum. Ég spyr þá: Er einhvers staðar skörun í því? Ég les hérna t.d. í sambandi við afmörkun frá landi 30 m á stórstraumsflóði [[Forseti hringir.]]og 115 m á fjöru og annað í þá áttina. Er nokkur hætta á árekstrum í því sambandi?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að við skipulagsgerðina sé tekið tillit til allra leyfisveitinga annars skipulags og þar fram eftir götunum sem átt hafa sér stað áður. Væri um slíkt að ræða í þessu tilfelli geri ég ráð fyrir að einhver ákveðin leyfisveiting lægi að baki þangskurði sem þyrfti að taka tillit til við skipulagsgerðina í strandsvæðisskipulaginu.
Hæstv. forseti. Má ég þá skilja svarið þannig að þarna sé skörun þannig að þeir málaflokkar mætist þarna einhvers staðar verði þetta frumvarp að lögum? Þá kemur upp um leið vangavelta í sambandi við netlög, t.d. í sambandi við grásleppuveiðar. Reyndar eru engar eða litlar selveiðar í gangi í dag, það eru netlög þar líka, þannig að þá er ekki hægt að tala um árekstra heldur í þeim málum. Ég fagna því að öðru leyti að þetta frumvarp sé komið fram. Ég er ekki búinn að lesa mig í gegnum það þannig að þetta á eftir að ræða betur og málið fer aftur inn í nefnd. Við þurfum að ganga [[Forseti hringir.]]vel um auðlindina okkar, ég er alveg sammála því.
Hæstv. forseti. Ég bendi hv. þingmanni á 2. mgr. 10. gr. hvað þetta varðar, en þar segir: „Strandsvæðisskipulag skal byggt á og vera í samræmi við stefnu um skipulag haf- og strandsvæða. … Eftir atvikum skal einnig gæta samræmis við annað strandsvæðisskipulag samkvæmt lögunum. Við gerð strandsvæðisskipulags skal jafnframt gæta samræmis við skipulagsáætlanir samkvæmt skipulagslögum. Einnig ber að taka mið af stjórnvaldsfyrirmælum, öðrum lögum og lögbundnum ákvörðunum um nýtingu og vernd haf- og strandsvæða þar sem tiltekin starfsemi er til dæmis takmörkuð eða bönnuð.“ Í þeim tilfellum þegar einhver starfsemi er til staðar þegar kemur að gerð strandsvæðisskipulagsins ber að taka tillit til og skoða fyrri ákvarðanir sem teknar hafa verið.
Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna því að hér sé komið fram að nýju frumvarp um skipulag haf- og strandsvæða. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan hafa sveitarfélög og hagsmunaaðilar kallað eftir því lengi að sett verði á löggjöf um skipulag strandsvæða sem er nýtt viðfangsefni í skipulagsmálum á Íslandi og virkilega spennandi viðfangsefni. Eins og margir þekkja hefur á síðustu árum orðið mikil aukning í starfsemi á haf- og strandsvæðum og sívaxandi eftirspurn er eftir athafnasvæðum, m.a. vegna fiskeldis, ferðaþjónustu og efnistöku. Reynsla síðustu ára hefur svo sýnt að skortur hefur verið á yfirsýn og stefnumótun og þar með mikil þörf fyrir lög sem þessi. Við höfum fjölmörg dæmi um það, bæði á Vestfjörðum og Austfjörðum. Vestfirðingar hafa reyndar gengið á undan með góðu fordæmi og til að mynda unnið nýtingaráætlun fyrir strandsvæði Arnarfjarðar þar sem allir hagsmunaaðilar voru kallaðir að borðinu ásamt sveitarfélögum til að fjalla um nýtingu fjarðarins, þ.e. á svæði sem afmarkast af línu sem liggur 115 m frá stórstraumsfjöruborði og að línu sem liggur 1 sjómílu utan við grunnlínu landhelginnar. Áætlunin er eðli málsins samkvæmt ekki lögformleg skipulagsáætlun, en við gerð hennar voru verkferlar svæðisskipulags hafðir til hliðsjónar. Áætlunin hefur svo verið leiðarljós sveitarfélaga við ákvarðanatöku á strandsvæðinu, svo sem við gerð umsagna og leyfisveitingar. Reynslan af þessari áætlun, sem og reynsla annarra þjóða, hefur sýnt að með þessu er hægt að stuðla að sjálfbærri nýtingu strandsvæðanna okkar, draga úr hættu á hagsmunaárekstrum á þeim og vernda um leið umhverfið með aðferðafræði skipulagsáætlana sem hlýtur að vera markmið sem við viljum öll hafa og markmið sem við viljum sjá verða að raunveruleika. Þetta frumvarp skiptir því miklu máli varðandi nýtingu strandsvæðanna okkar og mun væntanlega hafa í för með sér miklar breytingar á allri umfjöllun um leyfisveitingar og fleira. Því væri æskilegt að horfa til annarra frumvarpa sem tengjast nýtingu strandsvæðanna. Nefni ég þar t.d. frumvarp sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, mál nr. 457, sem mælt var fyrir þann 10. apríl sl. Það vakti athygli mína að því miður er í því frumvarpi ekki minnst einu orði á skipulag strandsvæða og var það ekki heldur að finna í framsögu hæstv. ráðherra, heldur er sérstaklega talað um samráð við aðliggjandi sveitarfélög. Ég vona að hv. umhverfis- og samgöngunefnd skoði þetta sérstaklega, enda í lófa lagið, þar sem verið er að ræða þessi frumvörp samhliða, að gæta að þessu og gæta að því að það sé samræmi þarna á milli. Vonandi taka bæði þessi frumvörp gildi á þessu þingi. Það frumvarp sem við fjöllum um hér er um margt ágætt þó að sumir hefðu e.t.v. viljað ganga lengra, einkum hvað varðar forræði sveitarfélaganna eins og við komum inn á í andsvörum. Þau hafa lengi kallað eftir því að skipulag strandsvæða, allt að 1 sjómílu út frá grunnlínu landhelginnar, verði á forræði sveitarfélaga. Ég held samt að í þessu frumvarpi hafi náðst sæmileg málamiðlun þar sem fulltrúar sveitarfélaga munu sitja í svokölluðum svæðisráðum eins og kom fram í andsvörunum, þó að þau verði þar ávallt í minni hluta. Hagsmunir íbúa í sveitarfélögunum sem um ræðir eru í mörgum tilfellum mjög miklir, í einhverjum tilfellum vegna mögulegrar atvinnuuppbyggingar en í öðrum vegna mikilvægis verndar umhverfis sveitarfélagsins sem er ekki síður mikilvægt. Í því samhengi verð ég að gera verulega athugasemd við orðalag greinargerðar frumvarpsins efst á bls. 36, í skýringum um 5. gr. en þar segir, með leyfi forseta: „Sökum hagsmuna sveitarfélaga af nýtingu þeirra auðlinda sem eru á þeim strandsvæðum sem að þeim liggja …“ Þetta mætti skilja sem svo að ráðuneytið telji að sveitarfélögin hafi ekki einnig áhuga á eða hagsmuni af verndun strandsvæða. Þetta tel ég alrangt og hafa sveitarfélögin sýnt það í verki og nefni ég sem dæmi afstöðu sveitarfélaganna við Ísafjarðardjúp hvað varðar fiskeldi í Jökulfjörðum. Herra forseti. Það er einnig ein veigamikil breyting í því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar frá því sem lagt var fram á síðasta þingi, en það er að nú er gert ráð fyrir því að umhverfisverndarsamtök fái áheyrnarfulltrúa í svæðisráðin. Með fullri og mikilli virðingu fyrir umhverfisverndarsamtökum og því mikilvæga starfi sem þau öll sinna verð ég að telja í hæsta máta óeðlilegt að einn hagsmunahópur umfram aðra fái aðild að svæðisráði, sem hlýtur að teljast ígildi svæðisskipulagsnefndar. Ég tel mjög mikilvægt að framkvæmd skipulags sé með þeim hætti að hagsmunaaðilum sé haldið frá lokaákvörðunum í hvers lags skipulagsnefndum, en í skipulagsferlinu sjálfu á, eins og hæstv. ráðherra kom sjálfur inn á áðan, að gæta mjög að því að öll sjónarmið komi fram. Það má auðvitað taka undir að gott sé að umhverfisverndarsamtök komi að snemma í ferlinu við skipulag strandsvæða en að það þurfi að gerast með þessum hætti tel ég, eins og ég nefndi áður, verulega óeðlilegt. Það kæmi mér líka nokkuð á óvart að umhverfisverndarsamtök myndu vilja bera ábyrgð á ákvörðunum á þennan hátt og missa þar með e.t.v. stöðu í mögulegum kærumálum. Ég velti líka fyrir mér af hverju fulltrúar slíkra samtaka ættu frekar en aðrir hagsmunaaðilar að mega vera áheyrnarfulltrúar í svæðisráði. Af hverju t.d. ekki fulltrúar annarra hagsmunaaðila eins og íbúasamtök eða, ef við göngum enn lengra, fulltrúar fiskeldisfyrirtækja? Við getum vænst þess að fulltrúar helstu atvinnuvega muni telja sig hafa enn sterkara tilkall en umhverfisverndarsamtök til að eiga aðkomu að svæðisráðum. Ef orðið verður við slíkum beiðnum gætu ráðin hins vegar orðið ansi fjölmenn og því skynsamlegra að tryggja aðkomu þessara aðila með öðrum hætti. Ef hugmyndin er sú að þau séu þarna vegna kæruréttarins segir í 2. mgr. 91. gr. laga um náttúruvernd, með leyfi forseta: „Kærurétt eiga þeir sem eiga lögvarða hagsmuni tengda hinni kærðu ákvörðun og náttúru- og umhverfisverndarsamtök og útivistarsamtök sem varnarþing eiga á Íslandi, enda séu félagsmenn samtakanna 30 eða fleiri og það samrýmist tilgangi samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem kæran lýtur að.“ Herra forseti. Ég velti líka fyrir mér hvernig eigi að framkvæma þetta. Hvað ef mörg umhverfissamtök lýsa áhuga á setu í þessum svæðisráðum? Hver sker úr um það? Eiga samtök í héraði t.d. meiri rétt til setu en landsdekkandi samtök o.s.frv.? Þá er líka spurning um rétt samfélaganna eins og ég kom inn á áðan. Hver er hann? Íbúar og útivistarsamtök geta einnig átt kærurétt. Eiga þau þá ekki einnig að hafa áheyrnarfulltrúa í svæðisráði? Ég vil þess vegna velta því hér upp og vona að umhverfis- og samgöngunefnd skoði það. Til að koma til móts við sjónarmið varðandi aðgengi umhverfisverndarsamtaka mætti nefna þau sérstaklega sem aðila sem væri skylda að leita til eftir sjónarmiðum, eins og kveðið er á um í 7. gr. frumvarpsins varðandi sérstakt samráð við viðkomandi sveitarfélög um samræmingu skipulags strandsvæða og skipulagsáætlana samkvæmt skipulagslögum og hafnarstjórnir vegna hafnarsvæða. Ég held að það væri mun eðlilegri leið þegar upp er staðið til að tryggja aðkomu umhverfisverndarsamtaka en hin sem ég ítreka að mér finnst mjög æskileg. Auðvitað eigum við í allri skipulagsvinnu að reyna að tryggja sem víðtækast samráð við alla hagsmunaaðila eins og hefur heppnast mjög vel í fjölmörgum dæmum. Ég á von á því að þetta sjónarmið komi fram í mörgum umsögnum í nefndinni. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja hv. þingmenn í umhverfis- og samgöngunefnd til að breyta þessu í umfjöllun sinni og skapa þar með nauðsynlega sátt um frumvarpið og skipulags haf- og strandsvæða.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það með þeim þingmönnum sem hér hafa talað og fagna framkomu þessa frumvarps. Ég held að það sé löngu tímabært að við horfum til þeirra svæða sem gegna núna öðru og veigameira hlutverki í mörgum sveitarfélögum og eiga eftir að gera í komandi framtíð en við höfum vanist. Það er þó vissulega svo að þau sveitarfélög sem hér um ræðir hafa á undanförnum árum, áratugum og öldum byggt afkomu sína á nærsvæði sínu í hafinu. Þannig byggðust þau upp og þar hefur lífsbjörgin gjarnan legið. Nú er komið nýtt afl sem farið er að skipta verulega miklu máli og mun eflaust skipta mjög miklu máli í framtíðinni, sem er fiskeldið. Á grundvelli þessa hefðarréttar, ef við getum orðað það svo, sem sveitarfélögin hljóta að eiga orðið á nærhafi sínu finnast mér þau sjónarmið vera eðlileg sem þar hafa fram komið, um að skipulagsvaldið verði á vettvangi sveitarfélaganna. Það kemur til af mörgum ástæðum. Ein er til að mynda sú, sem þarf þá að samræma í löggjöf, að þarna eru orðin mikil mannvirki til staðar sem er að mínu viti eðlilegt að beri einhvers konar gjöld, ígildi fasteignagjalda sem eru greidd af öllum mannvirkjum sem eru reist á hafnarsvæðinu eða í viðkomandi bæjarfélagi en ekki þarna. Íbúarnir í þessum sveitarfélögum hafa þessa starfsemi fyrir augunum alla daga. Þeir byggja lífsafkomu sína á þessu svæði og á þessari atvinnustarfsemi eins og annarri. Það er ákveðið ósamræmi í því þegar við höldum svo ríkum skipulagsrétti sveitarfélaganna á sínum svæðum að í ljósi breyttrar nýtingar á nær hafsvæðinu, að það sé með einhverjum hætti undanskilið. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt að löggjöf sem þessari sé tekið með þeim fyrirvara af hálfu sveitarfélaganna sem fram hefur komið. Á undanförnum nokkuð mörgum árum, eða allt frá því að lögin um mat á umhverfisáhrifum voru sett fram, hefur mörgum verkefnum, sem eru brýn, mjög brýn, sérstaklega í augum heimamanna, haldið í einhvers konar gíslingu. Endalausar kærur koma fram jafnvel á síðustu stundu. Þar með verða tafir og gríðarlegur samfélagslegur kostnaður fyrir aðila veldur því að mikil tortryggni ríkir gagnvart allri löggjöf í kringum þessi mál. Það endurspeglar eflaust einnig viðbrögð sveitarfélaganna sem hér um ræðir við þessu lagafrumvarpi og þessari leið þar sem þau treysta því ekki að þau muni hafa einhver raunveruleg áhrif þrátt fyrir þá aðkomu sem er gert ráð fyrir að þau muni eiga að málum í gegnum svæðisráðin, þegar meiri hlutinn liggur annars staðar og menn hafa í raun neitunarvald. Þarna eru svo gríðarlegir hagsmunir undir að við hljótum að horfa til þess að ábyrgt fólk í sveitarstjórnum og íbúar á þeim svæðum sem undir liggja geti farið með það vald eins og annað skipulagsvald í sínu nágrenni. Það þýðir ekki að allt eigi að vera frjálst í þessum efnum og að líða eigi að óvarlega verði farið í einhverjum tilfellum. Yfir það þurfum við auðvitað að koma einhverjum böndum. Svo er þriðja atriðið í þessu sem veldur líka tortryggni, þ.e. aðild umhverfissamtaka að þessum svæðisráðum. Ég vil taka undir með þeim sem nefnt hafa þann þátt mála hér. Ég sé ekki rökin fyrir aðild þeirra frekar en margra annarra hagsmunaaðila. Ég var í forystu fyrir björgunarsamtökin í mörg ár. Af hverju eiga ekki björgunarsveitirnar aðild að svæðisráðunum? Ég held að ef við förum út í slíka sálma sjái ekki fyrir endann á þeim ágreiningi sem það gæti valdið, enda tryggjum við rétt þessara samtaka, almennings til þess að eiga aðkomu að málum í gegnum þær kæruleiðir sem við búum um í lögum. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að halda langa ræðu um það. Eins og ég hef áður sagt, og ekki bara á þessu þingi, um mál sem við náum ekki að koma fram fyrr, hef ég fullan skilning á því að hæstv. ráðherra hafi ekki getað verið fyrr á ferðinni með málið. Það er ekki við hann að sakast í þeim efnum. Það er í mörg horn að líta þegar menn eru að byrja á nýjum vettvangi og þann skilning eigum við að hafa gagnvart allri ríkisstjórninni. Við eigum öll að líta í eigin barm þegar við gagnrýnum það, einhverjir hv. þingmenn, að málin komi seint fram. Það er auðvitað bara eðlilegt miðað við þær aðstæður sem skapast hafa. Það þýðir aftur á móti líka að við í meiri hlutanum og ráðherrar í ríkisstjórninni verða að sætta sig við að í mörgum tilfellum er mælt fyrir málum, þau fara til þinglegrar meðferðar og leitað verður umsagna, en þau munu ekki endilega klárast í vor. En það er ávinningur af því að hafa lagt þau fram, það er ávinningur af því hefja hina þinglegu meðferð og styttir enn frekar málsmeðferðartíma strax í haust og flýtir fyrir því að hægt sé að hefja vinnu við málin auk þess sem hægt er að nota sumarið til þess að fara yfir þær athugasemdir sem borist hafa og reyna að ná víðtækari sátt um þau mál sem eru með þessum hætti.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka þeim tveimur hv. þingmönnum sem tóku hér til máls kærlega fyrir þeirra málefnalegu og góðu innlegg. Ég fagna því í fyrsta lagi að almenn sátt er um nauðsyn þess að setja á ný heildarlög um haf- og strandsvæði eða haf- og strandsvæðisskipulag. Ég ætla rétt að bregðast við því sem hér hefur komið fram. Ég tel mig vera búinn að bregðast við því sem snýr að aðkomu sveitarfélaganna. Í ljósi athugasemdar hv. þm. Albertínu Friðbjargar Elíasdóttur, þegar hún nefndi bls. 36 í greinargerð, vil ég benda á að því var ekki beint gegn sveitarfélögunum með einum eða neinum hætti, eins og ég skil þetta. Það var ekki verið að draga úr áhuga þeirra á að vernda svæði. Enda þekki ég það ágætlega sjálfur, bæði á Vestfjörðum og Austfjörðum, að þar er víða áhugi á að vernda firði og önnur svæði. Varðandi umhverfisverndarsamtök er ástæðan fyrir því að þeim er gefinn áheyrnarfulltrúi í svæðisráðunum sú að reyna að draga úr spennu og ágreiningi þannig að frekar verði komið í veg fyrir að mál endi í kæruferli. Ég vil þó benda á, varðandi kæruferli í þessu tilfelli, að skipulagið sem slíkt er ekki kæranlegt, því að þetta endar með staðfestingu ráðherra. Hins vegar myndu ýmsar leyfisveitingar eiga sér stað á grundvelli skipulagsins, eins og til fiskeldis og annars, sem gætu verið kæranlegar. Sú hugsun að setja fulltrúa umhverfissamtaka þarna er til að reyna að tryggja aðkomu þeirra fyrr í ferlinu. Ég held að við höfum öll hér inni verið sammála um að bæta þyrfti þá aðkomu, einmitt til þess að draga úr þeirri spennu sem verið hefur. Það er alveg réttmætt að benda á hvort fleiri ættu þá ekki að eiga aðild, atvinnuvegirnir, íbúasamtök og þar fram eftir götunum. Ég hef velt því fyrir mér hvort þetta gæti átt við um íbúasamtök og mér finnst það mjög áhugaverð tillaga; eins og ég segi hef ég sjálfur velt því fyrir mér. Það er hins vegar ákveðinn grundvallarmunur á umhverfisverndarsamtökum og samtökum þeirra atvinnuvega sem þarna er um að ræða. Vegna þess að atvinnuvegirnir hafa að markmiði fjárhagslegan ávinning af þeim athöfnum sem þeir ráðast í á þessum skipulagssvæðum en umhverfisverndarsamtök hafa það ekki. Þau hafa almannahagsmuni að leiðarljósi sem eru umhverfis- og náttúruvernd. Hvað varðar spurningu hv. þm. Albertínu Friðbjargar Elíasdóttur, hvað ef mörg samtök vilja fá fulltrúa, þá er ákveðinn vettvangur innan ráðuneytisins, samráðsvettvangur félagasamtaka, umhverfisverndarsamtaka, sem venjulega er beðinn um að koma með tilnefningar í ráð og nefndir. Ég geri ráð fyrir því að sá háttur yrði hafður á. Aðeins meira varðandi skipulagsvaldið. Ég lýsi því aftur yfir að ég er mjög tilbúinn til að það verði skoðað hjá nefndinni hvernig hægt sé að mæta sveitarfélögunum betur. Ég heyri og finn að mikil vilji er til þess á meðal þingmanna. Ég vil þó benda á að hér er miðað við þá línu sem gildir í dag hvað varðar sveitarfélagsmörkin; skipulag sveitarfélaganna, skipulagsumdæmi sveitarfélaganna í dag, nær að netlögunum. Síðan tekur við strandsvæðisskipulagið sem hér er til umræðu og það er í dag ekki innan skipulagslögsögu sveitarfélaganna og vissulega er verið að veita sveitarfélögunum aðgang að því. En aftur: Ég er mjög tilbúinn til að sjá hvort hér sé hægt að ná frekari lendingu sem myndi auka aðkomu sveitarfélaganna. Ég vil taka undir það með hv. þm. Jóni Gunnarssyni að það er slæmt að þessi mál séu að koma svona seint fram en vinnan við þau tók bara ákveðinn tíma eins og þingmaðurinn lýsti. Ég vil nefna í því tilfelli að í mínu ráðuneyti var fyrirhugað að koma einhverjum nýjum málum hér inn á þessu þingi og við komum átta málum að sem ég held að geti talist ágætt. Mig langar í lokin að draga aðeins saman mikilvægi þess að við vinnum þetta mál bæði hratt og vel og náum helst að klára það í vor. Það hefur verið kallað eftir þessu af sveitarfélögunum og af atvinnuvegunum, sem eiga þarna hagsmuna að gæta, í mjög langan tíma. Það er mjög mikilvægt að við getum ráðist í gerð strandsvæðisskipulags fyrir bæði Austfirði og Vestfirði á komandi hausti. Þannig að ég óska nefndinni velfarnaðar í mikilvægum störfum sínum við að vinna að áframhaldandi framgangi þessa máls. Ég tel að það verði til mikilla framfara fyrir þessa mikilvægu atvinnuvegi og þau mikilvægu verndarsjónarmið sem gilda á þessum svæðum. Ég vil þar kannski ekki síst nefna fiskeldið; ég tel mjög mikilvægt að þessi lög nái fram að ganga til að við náum betur utan um heildarskipulag á þessum svæðum. Ég vil að lokum þakka hv. þingmönnum fyrir mjög góða umræðu og óska nefndinni velfarnaðar í störfum sínum.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum. Frumvarpið byggist á tillögu að frumvarpi sem samið var af starfshópi sem falið var að vinna frumvarp um breytingu á ofangreindum lögum um mat á umhverfisáhrifum vegna innleiðingar á tilskipun 2014/52/ESB. Innleiðing tilskipunarinnar kallar einnig á tilteknar breytingar á skipulagslögum, nr. 123/2010, og lögum um umhverfismat áætlana, nr. 105/2006. Frumvarpið var birt í samráðsgátt Stjórnarráðsins til kynningar og athugasemda og hafa nokkrar breytingar verið gerðar í kjölfar framkominna athugasemda. Um samráð og framkomnar athugasemdir er fjallað í 5. kafla greinargerðar frumvarpsins. Tilskipun 2014/52/ESB tók gildi 16. maí 2017. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur hafið málsmeðferð gegn Íslandi þar sem tilskipunin hefur enn ekki verið innleidd í íslenskan rétt. Íslandi hefur borist rökstutt álit frá Eftirlitsstofnun EFTA þar sem fram kemur að höfðað verði mál fyrir EFTA-dómstólnum ef Ísland lýkur ekki innleiðingu tilskipunarinnar. Í frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á lögum um mat á umhverfisáhrifum sem ætlað er að auka skýrleika, gæði og gagnsæi umhverfismats framkvæmda. Því er lagt til að í ferli matsins verði gert ráð fyrir ítarlegri kynningu framkvæmdar en nú er. Kveðið er á um að framkvæmdir séu kynntar með rafrænum hætti og að Skipulagsstofnun kynni jafnframt tillögu að matsáætlun og frummatsskýrslu framkvæmdaraðila á vefsíðu sinni. Auk þess eru lagðar til breytingar á lögunum sem er ætlað að einfalda stjórnsýsluna eins og heimild til sameiningar á ferlum er varða umhverfismat framkvæmda og umhverfismat skipulags. Í frumvarpinu er lögð til sú nýbreytni að gerð verði krafa um sérfræðiþekkingu við gerð og yfirferð gagna umhverfismats, annars vegar að framkvæmdaraðili tryggi að frummatsskýrsla sé útbúin af til þess hæfum sérfræðingum og hins vegar að Skipulagsstofnun búi yfir eða hafi aðgang að nauðsynlegri sérfræðiþekkingu við yfirferð gagna. Einnig er í frumvarpinu að finna kröfu um ítarlegri upplýsingar í frummatsskýrslu og matsskýrslu. Til að auka gagnsæi og koma í veg fyrir hagsmunaárekstra er í frumvarpinu lagt til að sveitarstjórn feli öðrum aðila innan stjórnsýslu sveitarfélagsins töku fullnaðarákvörðunar um matsskyldu framkvæmdar þegar sveitarfélagið er sjálft framkvæmdaraðili. Í frumvarpinu er lögð til breyting á ákvæði laganna sem fjallar um matsskýrslu. Lagt er til að leyfisveitanda verði skylt að óska ákvörðunar Skipulagsstofnunar um hvort endurskoða þurfi umhverfismat framkvæmdar í heild eða að hluta ef umsókn um leyfi fyrir framkvæmdinni berst leyfisveitanda eftir að fimm ár eru liðin frá því að álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar lá fyrir. Í núgildandi lögum er miðað við að leyfisveitandi þurfi að óska eftir ákvörðun Skipulagsstofnunar um hvort endurskoða eigi matsskýrslu ef framkvæmdir hafa ekki hafist innan tíu ára. Sá tími hefur þótt of langur. Tilskipun 2014/52 gerir þá kröfu að við útgáfu leyfa til framkvæmda þurfi að ganga úr skugga um að umhverfismat framkvæmdar eigi enn við eða sé, með leyfi forseta, „up to date“ eins og segir í tilskipuninni. Til að uppfylla þessa skyldu er aðildarríkjum heimilt að setja tímamörk á umhverfismat framkvæmda. Rétt þykir að miða við fimm ára gildistíma umhverfismatsins þar sem reynslan sýnir að í flestum tilvikum sé búið að veita framkvæmdaleyfi fyrir framkvæmd þegar fimm ár eru liðin frá umhverfismati framkvæmdarinnar. Auk þess hafa þær beiðnir sem Skipulagsstofnun hafa borist um endurupptöku umhverfismats í flestum tilvikum varðað umhverfismat sem hefur verið um og yfir fimm ára gamalt. Einnig má benda á að í frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 106/2000, sem varð að lögum nr. 74/2005, var upphaflega lagt til að miðað yrði við sex ár hvað varðar möguleika á endurskoðun umhverfismats. Tíminn var hins vegar lengdur í tíu ár í meðförum þingsins á sínum tíma. Eins og áður segir hefur reynslan sýnt að sá tími getur í mörgum tilvikum verið of langur og er talið rétt að miða við fimm ár eins og áður sagði. Var brugðist við athugasemdum í samráðsferli, en drög að frumvarpinu gerðu ráð fyrir að þessi tími væri þrjú ár. Hann var sem sagt lengdur í fimm ár í meðförum ráðuneytisins eftir að umsagnir bárust. Talið er að framangreind breyting geti leitt til fækkunar kæra á leyfum til framkvæmda þar sem uppruna slíkra kærumála má oft rekja til þess að umhverfismatið er ekki talið eiga lengur við, þ.e. orðið úrelt. Í frumvarpinu er einnig lagt til að sömu tímamörk, þ.e. fimm ár, skuli eiga við um þær framkvæmdir sem ákvörðun hefur verið tekin um að séu ekki matsskyldar. Um nýmæli er að ræða þar sem ekkert slíkt ákvæði er að finna í núgildandi lögum. Ef umsókn um leyfi fyrir framkvæmd berst eftir að fimm ár eru liðin frá því að ákvörðun lá fyrir um að hún skuli ekki vera matsskyld skal málsmeðferð því fara fram að nýju. Í frumvarpinu er samhliða lagt til að gildistími framkvæmdaleyfa, sem kveðið er á um í skipulagslögum, verði lengdur úr einu ári í tvö. Það gefur framkvæmdaleyfishafa aukið svigrúm til að hefja framkvæmd og með því er komið til móts við athugasemdir um styttingu á tíma er varðar ákvörðun um endurskoðun matsskýrslu úr tíu árum í fimm ár. Í frumvarpinu er jafnframt lagt til að þegar sótt er um leyfi vegna framkvæmda, sem þegar hafa sætt umhverfismati, muni ákvæði eldri laga um endurskoðun matsskýrslu halda gildi sínu í þrjú ár frá gildistöku nýrra laga. Í frumvarpinu er einnig lagt til að gerðar verði ítarlegri kröfur til leyfisveitanda við útgáfu leyfis til matsskyldra framkvæmda. Leyfisveitanda ber að leggja álit Skipulagsstofnunar, um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar, til grundvallar við útgáfu leyfis. Honum ber að taka saman greinargerð um afgreiðslu leyfis þar sem gerð er grein fyrir samræmi milli leyfis og niðurstöðu álits Skipulagsstofnunar og skal hann rökstyðja sérstaklega í leyfinu ef vikið er frá niðurstöðu álitsins. Einnig er kveðið með ítarlegri hætti á um eftirlit leyfisveitanda með framfylgd framkvæmdaraðila á ákvæðum um mótvægisaðgerðir og vöktun framkvæmdar í leyfi fyrir matsskyldri framkvæmd. Í frumvarpinu er að finna þau nýmæli að heimilt verður fyrir Skipulagsstofnun að leggja stjórnvaldssektir á framkvæmdaraðila ef hann hefur hafið framkvæmd án þess að meta umhverfisáhrif hennar eða án þess að tilkynna hana til ákvörðunar um matsskyldu. Einnig verður stofnuninni heimilt að leggja stjórnvaldssektir á framkvæmdaraðila ef hann hefur veitt stofnuninni rangar upplýsingar um framkvæmd eða umhverfisáhrif hennar. Við samningu frumvarpsins var horft til skýrslu nefndar forsætisráðherra um viðurlög við efnahagsbrotum, dagsettrar 12. október 2006 er fjallaði um stjórnsýsluviðurlög, og til efnalaga, nr. 61/2013. Einnig er kveðið með skýrari hætti en í núgildandi lögum á um þá skyldu framkvæmdaraðila að gera ávallt grein fyrir raunhæfum valkostum sem hann hefur kannað og borið saman með tilliti til umhverfisáhrifa. Auk þess skal framkvæmdaraðili tilgreina ástæður fyrir aðalvalkosti með tilliti til umhverfisáhrifa framkvæmdarinnar. Með samþykkt frumvarpsins verður heimilt að sameina skýrslugerð um umhverfisáhrif framkvæmdar við skýrslugerð um umhverfismat skipulagstillögu samkvæmt skipulagslögum og skýrslugerð um umhverfismat áætlana. Sama gildir um kynningu fyrir almenningi og umsagnaraðilum. Samhliða breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum er lögð til breyting á skipulagslögum og lögum um umhverfismat áætlana. Einnig verður samkvæmt frumvarpinu heimilt að sameina umhverfismat sem skylt er að gera samkvæmt öðrum lögum vegna leyfisveitinga til einstakra framkvæmda umhverfismati samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum. Framangreindar breytingar eru taldar geta leitt til sparnaðar á tíma og fjármunum og einfalda stjórnsýslu í kringum mat á umhverfisáhrifum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir nýjum kafla um inntak mats á umhverfisáhrifum. Lagt er til að tilgreint verði í sérstöku ákvæði allt ferli mats á umhverfisáhrifum. Þar er hvert skref tiltekið sem hefst á gerð og afgreiðslu matsáætlunar og lýkur á að álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum er lagt til grundvallar við afgreiðslu umsóknar um leyfi til framkvæmda. Einnig er í kaflanum kveðið á um efni mats á umhverfisáhrifum sem kemur í stað skilgreiningar á hugtakinu umhverfi. Í frumvarpinu er einnig að finna ákvæði er varða meðal annars heimild til framlengingar á tímafrestum, undanþágur frá mati á umhverfisáhrifum, ákvæði er varðar takmarkanir á upplýsingagjöf og breytingu á ákvæði er varðar mat á umhverfisáhrifum yfir landamæri. Í frumvarpinu er einnig lögð til breyting á 2. viðauka laga nr. 106/2000 um þau atriði sem horfa þarf til við ákvörðun um matsskyldu framkvæmdar. Breytingarnar eru í samræmi við þær breytingar sem gerðar eru með tilskipun 2014/52 á viðauka III í tilskipun 2011/92. Að lokum er vert að nefna að ég hef ákveðið að fara í heildarendurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum og geri ég ráð fyrir að sú vinna hefjist á þessu ári. Við þá endurskoðun þarf sem dæmi að líta sérstaklega til einföldunar á viðmiðunarmörkum við ákvörðun um matsskyldu, hverjir skuli vinna umhverfismatið og hvort einfalda megi vinnu við matsáætlun svo að einhver atriði séu nefnd. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnumarkandi landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum 2018–2029. Ísland er einstaklega ríkt af fallegri og sérstæðri náttúru og landslagi sem ferðamenn sækjast eftir að skoða og upplifa. Ferðaþjónusta hefur vaxið mjög á fáum árum og er nú einn mikilvægasti atvinnuvegur þjóðarinnar. Helsti grundvöllur hennar er nýting fjölbreyttra gæða náttúru og menningararfs, en það eru einkum þau gæði sem laða gesti til landsins. Þetta kallar á ný stjórntæki og skilvirk viðbrögð. Þann 5. apríl 2016 tóku gildi lög nr. 20/2016, um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Markmið laganna er að móta og samræma stefnu um uppbyggingu, rekstur og viðhald innviða í þágu náttúruverndar og til verndar menningarsögulegum minjum vegna álags af völdum ferðamennsku og útivistar. Samkvæmt 10. gr. laganna skal leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um stefnumarkandi landsáætlun, en áætlunina skal í samræmi við markmið fyrrnefndra laga móta og samræma stefnu um uppbyggingu, rekstur og viðhald innviða í þágu náttúruverndar og til verndar menningarsögulegum minjum. Það skal gert með stefnumarkandi landsáætlun til 12 ára samkvæmt 3. gr. sem hér er lögð fram. Jafnframt skal samkvæmt lögum þessum vinna þriggja ára verkefnaáætlun samkvæmt 4. gr. sem er hluti af og innan ramma 12 ára áætlunarinnar. Landsáætlun um innviði tekur til ferðamannastaða, ferðamannasvæða og ferðamannaleiða og tekur til lands í eigu ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila. Innviðum, í skilningi laga um landsáætlun, er ætlað að draga úr álagi, varna skemmdum á náttúru og minjum og auka öryggi ferðamanna. Annars vegar er um að ræða efnislega innviði sem aukið geta álagsþol og bætt öryggi viðkomandi staðar af völdum aukinnar ferðamennsku, svo sem bílastæði, útsýnispallar, salerni, göngustígar og skilti. Hins vegar er um að ræða óefnislega innviði, þar með talið umgengnisreglur, stýringu og landvörslu. Mun ég nú rekja nokkrar dagsetningar varðandi vinnuferlið. Þann 18. mars 2016 voru lög nr. 20/2016 samþykkt á Alþingi og tóku þau gildi þann 5. apríl sama ár. Þann 20. júní 2016 skipaði þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra verkefnisstjórn landsáætlunar í samræmi við 5. gr. laga nr. 20/2016 og hófst þá m.a. vinna stefnumarkandi landsáætlunar sem hér er mælt fyrir. Í verkefnisstjórn eru, auk fulltrúa umhverfis- og auðlindaráðherra, fulltrúar mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamálaráðherra, forsætisráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ráðgjafarnefnd var skipuð 9. febrúar 2017 í samræmi við 6. gr. innviðalaganna en verkefni hennar var að vera verkefnisstjórn til ráðgjafar og samráðs við undirbúning stefnumarkandi landsáætlunar til 12 ára. Frá 5. febrúar til 19. mars 2018 fór fram samráðsferli um drög að tillögum verkefnisstjórnar og gafst stofnunum, almenningi og hagsmunaaðilum færi á að veita umsagnir um drögin og umhverfisskýrslu stefnumarkandi landsáætlunar. Mun ég fara nánar út í samráðsferlið síðar. Í mars 2018 skilaði verkefnisstjórn skýrslu til ráðherra um tillögur að stefnumarkandi landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Skýrslu verkefnisstjórnar ásamt umhverfisskýrslu og yfirlit yfir umsagnir sem bárust í umsagnarferli er að finna í fylgiskjölum við þingsályktunartillöguna sem ég mæli hér fyrir. Hugmyndafræði og framtíðarsýn stefnumarkandi landsáætlunar byggir á nokkrum meginsjónarmiðum: Í fyrsta lagi byggir sú stefnumótun sem hér birtist á því meginsjónarmiði að náttúru- og menningarminjar landsins skuli vernda og þegar komi að nýtingu þeirra gæða sem í þeim felist skuli ávallt horft til viðmiða um sjálfbærni. Töluverður hluti mikilvægustu náttúru- og menningarminja í landinu sem ferðamenn sækja er jafnframt þegar friðlýstur eða nýtur annarrar verndar samkvæmt lögum. Í öðru lagi byggir stefnumótun þessi jafnframt á því meginsjónarmiði að ferðaþjónusta sé mikilvægur atvinnuvegur sem skapi mörg tækifæri og skipti miklu máli fyrir efnahag og velferð í íslensku samfélagi auk styrkingar byggðar. Í þriðja lagi er leiðandi við stefnumótunina að leita verði ákveðins jafnvægis milli verndunar náttúru og menningarminja og svo nýtingar þeirra í þágu ferðaþjónustu þar sem það á við. Þetta eiga ekki að þurfa að vera ósamrýmanleg markmið en staðreyndin er sú að ferðaþjónusta á Íslandi byggir á þeirri ímynd að hér sé aðgengileg en jafnframt lítt snortin náttúra sem njóti fullnægjandi verndar. Því þarf að leita allra leiða til að náttúra og menningarminjar spillist ekki við nýtingu ferðaþjónustu. Á þann hátt er hægt að stuðla að því að upplifun ferðamanna samræmist væntingum og að ferðaþjónustan geti þróast með sjálfbærum hætti. Í fjórða lagi skiptir það sjónarmið miklu máli að ekki séu allir fallegir og sérstæðir staðir í náttúrunni byggðir upp heldur séu þau gæði sem felast í ósnortinni náttúru einnig varðveitt. Val á aðgerðum við innviði á hverjum stað þarf því að grundvallast á skilningi á eðli staðarins, eðli ferðamennsku á staðnum, verndargildi, skipulagi og nánari stefnumótun. Vel útfærðir innviðir á völdum stöðum, svæðum og leiðum sem ferðamenn sækja í náttúrunni er ein forsenda fyrir sjálfbærri ferðaþjónustu á Íslandi. Í fimmta lagi þarf að gæta að samspili almannaréttar, eignarréttar, fjölgunar ferðamanna og aukinna umsvifa í ferðaþjónustu og leita leiða til að stýra betur aðgangi ferðamanna. Ákveðnar umgengnisreglur og stýring eru því nauðsynlegur hluti þeirra innviða sem þarf að byggja upp til verndar náttúru- og menningarminjum en á ýmsum mikilvægum stöðum og leiðum er fjöldi orðinn slíkur að álag er verulegt. Í sjötta lagi miðast stefnumótunin að því að vinna að aukinni samræmingu og yfirsýn þeirra mörgu stofnana og aðila sem að þessum verkefnum koma, þar með talið ríkis og sveitarfélaga, að horfa til marga ára í senn, og að ná fram heildstæðri og samræmdri sýn varðandi fyrirkomulag og uppbyggingu á nauðsynlegum innviðum. Í 3. gr. laga nr. 20/2016, um landsáætlun, segir að í stefnumótandi landsáætlun til 12 ára skuli móta stefnu og markmið fyrir uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Í þeirri tillögu sem hér liggur fyrir eru sett fram stefnumótandi markmið og áherslur til að vinna að framgangi þeirrar stefnu sem fram kemur í áætluninni. Þau fimm viðfangsefni sem lögð er áhersla á eru stýring og sjálfbær þróun, vernd náttúru og menningarsögulegra minja, öryggismál, skipulag og hönnun og ferðamannaleiðir. Þá var sjálfbær þróun og góð nýting fjármuna höfð að leiðarljósi. Ég mun fara nánar í viðfangsefnin fimm hér á eftir. Að auki lagði ég fram áherslur mínar í samræmi við 4. mgr. 3. gr. laganna og voru þær eftirfarandi: Á að sinna stöðum og svæðum sem eru friðlýst og vernd þeirra minja sem þar eru; á þá staði og svæði sem eru undir miklu álagi vegna ferðamanna og náttúra og minjar farnar að láta á sjá; á að efla landvörslu í þeim tilgangi að vernda náttúru og minjar auk eftirlits og þjónustu og kem ég betur að þeim þætti síðar; á að útfæra leiðir til að stýra umferð ferðamanna í þágu verndar náttúru og minja og verði það gert með tilliti til almannaréttar; á að áætlunin stuðli að aukinni fagmennsku, vandaðri hönnun sem fellur vel að landslagi, bættu skipulagi og góðum vinnubrögðum við uppbyggingu innviða; á að unnið sé að langtímasýn, samræmingu vinnu og samhæfingu þeirra aðila sem að vernd náttúru og minja koma. Hvað varðar ítarlega yfirferð yfir vinnu verkefnisstjórnar vil ég vísa á skýrslu hennar sem er fylgiskjal með tillögu þessari. Ég vil hins vegar sérstaklega fara yfir það lögbundna samráðs- og kynningarferli sem átti sér stað áður en tillögunum var skilað til mín. Eins og kveðið er á um í lögum nr. 20/2016 kynnti verkefnisstjórn drög að skýrslu sinni um stefnumarkandi landsáætlun í febrúar 2018, auk umhverfismats áætlunarinnar í samræmi við lög nr. 105/2006, um umhverfismat áætlana, og gafst stofnunum, almenningi og hagsmunaaðilum færi á að veita umsagnir um fram komin drög. Það samráðsferli stóð í sex vikur, frá 5. febrúar til 19. mars 2018. Í því umsagnarferli bárust verkefnisstjórn 16 umsagnir um stefnumarkandi landsáætlun og sjö umsagnir bárust um umhverfismat áætlunarinnar. Er efni þeirra reifað í viðauka með skýrslu verkefnisstjórnar. Ég mun nú reifa stuttlega þau fimm meginviðfangsefni sem þingsályktunartillaga þessi tekur til og taka valin dæmi af áhersluatriðum sem skilgreind hafa verið innan hvers viðfangsefnis. Ítarlega er farið yfir þetta í greinargerð með tillögunni ásamt skýrslu verkefnisstjórnar. Undir markmiði um stýringu og sjálfbæra þróun eru fjögur áhersluatriði sett fram, en það eru lög og reglur um stýringu; flokkun lands og staða; þolmörk ferðamennsku og merkingar og miðlun. Meðal áherslna er að vinna að endurskoðun á lögum og reglum til að mögulegt verði að stýra betur aðgengi ferðamanna í náttúru landsins, þar með talið landtöku skemmtiferðaskipa utan hafna og skoðun villidýralífs. Einnig má nefna frekari samræmingu í merkingum, svo sem skiltum, og miðlun upplýsinga um viðkvæma náttúru landsins, ekki síst með stafrænum hætti. Undir markmiði um vernd náttúru og menningarsögulegra minja eru þrjú áhersluatriði sett fram, en þau eru stjórnun og vernd náttúru og menningarsögulegra minja; umsjón, ábyrgð og eignarhald og mat á álagi, ástandi og innviðaþörf. Meðal áherslna er að stuðla enn frekar að gerð áætlana sem draga fram verndarsjónarmið ferðamannastaða, skilgreina umsjónaraðila með ferðamannastöðum og útfæra í hverju slík umsjónarleg ábyrgð felist og meta ástand ferðamannastaða með reglubundnu millibili. Undir markmiði um öryggismál eru fimm áhersluatriði sett fram, og eru þau reglur um öryggismál; umsjón og ábyrgð; mat á öryggi ferðamanna; öryggi innviða og samhæfing. Meðal áherslna er að tryggja að til séu haldgóðar reglur og áætlanir um öryggismál á ferðamannastöðum sem tengjast landsáætlun og að stuðla að skýrari ábyrgð umsjónaraðila á ýmsum þáttum öryggismála. Undir markmiði um skipulag og hönnun eru skilgreind fimm áhersluatriði sem eru skipulagsgerð sveitarfélaga; hönnun, yfirbragð og staðsetning efnislegra innviða; val á efni; fagþekking og samhæfing. Meðal áherslna eru mál sem lúta að skipulagsmálum þar sem sveitarfélög eru ábyrgðaraðili. Einnig er lögð rík áhersla á að stuðla að eflingu fagþekkingar á öllum þáttum innviðauppbyggingar á ferðamannastöðum, svo sem góðri hönnun sem fellur vel að landslagi, efnisvali í sátt við nærumhverfi, þannig að stutt sé við gildi staðar, staðaranda og upplifun gesta. Undir markmiði um ferðamannaleiðir eru tvö áhersluatriði sett fram, en það eru stefnumótun um gönguleiðir og umgjörð þeirra og umsjón ferðamannaleiða. Meðal áherslna er mótun umgjarðar fyrir gönguleiðir með það að markmiði að til verði net ákveðinna ferðamannaleiða með skilgreindri umsjónarlegri ábyrgð og fullnægjandi innviðum. Eins og ég nefndi áðan vil ég víkja sérstaklega að landvörslu. Ég tel æskilegt að við flýtum okkur hægt þegar um er að ræða uppbyggingu sem getur breytt yfirbragði staða til langframa. Landvarsla er því mikilvægt stjórntæki sem er skjótvirkt viðbragð við álagi og skilur ekki eftir sig ummerki til langframa. Því er mikilvægt að halda áfram að efla og skipuleggja landvörslu til að ná fram markmiðum þessara laga. Á sama tíma er að sjálfsögðu mikilvægt að byggja upp staði víðs vegar um land á ferðamannastöðum með tilliti til innviða. Í lokin vil ég ítreka hversu mikilvægt er að eiga heildstæða stefnu til langs tíma um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum á þeim stöðum sem ferðamenn heimsækja. Með þessari vinnu tel ég að við séum að stíga stórt skref áfram til að takast skipulega á við þetta stóra viðfangsefni og vil þakka sérstaklega öllum þeim fjölmörgu sem að þessari vinnu hafa komið frá opinberum aðilum, fyrirtækjum og félagasamtökum. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessarar tillögu og legg til að henni verði að lokinni fyrri umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka ráðherra fyrir ágæta yfirferð yfir þessa þingsályktunartillögu. Það sem mig langar að spyrja um í upphafi, þannig að ég skilji frekari umfjöllun og vangaveltur um þessa áætlun, varðar einkaeigu. Er það rétt skilið hjá mér með svæði sem mögulega falla undir þessa áætlun og eru í einkaeigu, að viðkomandi aðili geti tekið ákvörðun um að taka ekki þátt í áætluninni? Ef ég á einhverja fallega tjörn sem gæti fallið undir þetta með einhverjum hætti, hún er inni á minni landareign og ríkið eða eitthvert apparat sem hér er nefnt í áætluninni vill fella hana undir áætlunina, gæti ég bara sagt nei, takk?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Já, það er rétt skilið. Einkaaðili þarf satt best að segja að óska eftir því í gegnum sveitarfélag ef hann vill að tjörnin hans eða hvaða fyrirbæri það er komi þarna inn á áætlun varðandi uppbyggingu innviða. En ég vil benda hv. þingmanni á það að eftir að lögum um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða var breytt fyrir ári eða tveimur árum er þar líka möguleg aðkoma einkaaðila til að sækja um styrki til uppbyggingar á ferðamannastöðum.
Virðulegi forseti. Ef einkaaðili ákveður að taka ekki þátt eða óskar eftir því að vera ekki þátttakandi í þessu, er hann þá á einhvern hátt að fyrirgera rétti sínum til þess að sækja um einhvers konar styrki, fjármögnun eða hvað eina þess háttar af hendi ríkisins?
Hæstv. forseti. Nei, í rauninni er hann ekki að fyrirgera rétti sínum vegna þess að hann getur sótt um til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða og svo gæti hann síðar komið í gegnum sveitarfélagið. Sveitarfélögin senda inn tillögur til landsáætlunarinnar um þau svæði sem þau leggja til að verði tekin fyrir. Í einhverjum tilfellum getur verið um að ræða svæði í einkaeigu þar. Viðkomandi fyrirgerir ekki rétti sínum, hann kemst þá kannski síðar að og eitthvað slíkt.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga skuli vera komin fram og þakka hæstv. ráðherra fyrir hans ágætu framsögu. Það er að vísu þannig að verði fyrirliggjandi tillaga samþykkt bíða okkar mikil verkefni og mörg sem er erfitt að svara hvernig enda öll, m.a. lög og reglur sem þurfa að fylgja í kjölfarið. Eitt af því sem ég veit að hæstv. ráðherra er örugglega sammála mér um er að það er viðkvæmur strengur í okkur Íslendingum þegar kemur að frjálsri för um landið. Við viljum helst geta farið um okkar eigið land eins frjálst og hægt er. Auðvitað þarf að taka tillit til eignarréttar o.s.frv. en ég sé hins vegar að hér er verið að boða ýmsar takmarkanir. Það verður hugað að lögum og reglum þegar kemur að verndun svæða sem ég skil alveg. Ein ástæðan fyrir því að ég setti mig mjög upp á móti náttúrupassanum var að ég skildi ekki þá hugmyndafræði að ég þyrfti að vera með eitthvert sérstakt skilríki upp á vasann til að geta ferðast um landið. Þegar kemur að því að fara að stýra umferð og takmarka hana er fyrst og fremst verið að taka tillit til náttúruverndarsjónarmiða, ég held að hæstv. ráðherra sé að boða það. Þá spyr ég: Hvernig ætlar hann að tryggja að okkur líði samt sæmilega vel í landinu og höldum þá heilögu reglu sem er ferðafrelsi um okkar eigið land?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög gott innlegg hér. Það er alveg hárrétt að okkar bíða mörg verkefni og ég held að þetta sé eitt af mikilvægari verkefnunum sem bíða í framhaldinu. Það hófst vinna í ráðuneytinu í október sl. ef ég man rétt, áður en ég kom inn í ráðuneytið, þar sem unnið er á grundvelli bráðabirgðaákvæðis í náttúruverndarlögunum til að reyna að skýra betur almannaréttinn með tilliti til skipulagðrar ferðaþjónustu þar sem reynt er að greina á milli þess þegar um er að ræða Jón og Gunnu, ef ég má komast þannig að orði, mig og þig, mig og hv. þingmann, ég biðst afsökunar, sem ferðast með tilliti til þessa aldaforna réttar landsins, og síðan þegar ferðamenn ferðast í skipulögðum hópum. Ég vonast til að lagt verði fram frumvarp þessa efnis í haust þar sem reynt verður að taka á þessu þar sem á sama tíma verður reynt að halda utan um þennan rétt almennings til að geta farið um land sitt, miðað við þau lög sem í landinu gilda um almannarétt, og jafnframt að koma þessum málum í betri farveg hvað varðar skipulagðar ferðir. Ég vil nefna í því samhengi líka að það þarf að mínu mati að gera breytingar sem auka almannarétt eftir breytingar sem urðu 2015 á lögunum og var kannski geymt samkvæmt ákvörðun umhverfis- og samgöngunefndar á sínum tíma. Ég er vel meðvitaður um að þessum málum þarf að sinna vel og mun reyna að gera það af kostgæfni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið, sérstaklega seinni hluta þess. Það er mjög ánægjulegt að vita að það sé í undirbúningi að styrkja almannaréttinn. Það er ein spurning í viðbót, hún tengist þessu kannski óbeint, um það þegar kemur að umsjón, ábyrgð og eignarhaldi. Hér er liður þar sem segir að stjórnvöld móti virka stefnu um uppkaup ríkis á landi og/eða mannvirkjum, m.a. til að leysa úr ágreiningsmálum o.s.frv. Ég get í sjálfu sér alveg skilið það, við höfum svo sem nýleg dæmi, en ég er á hinum vængnum og velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra geti tekið undir með mér þegar ég held því fram að það sé a.m.k. hægt að færa rök fyrir því að náttúruvernd sé betur komin í höndum einkaaðila en hins opinbera. Við skulum rökræða það einhvern tímann. Ég er líka að velta fyrir mér almennt um eigandastefnu ríkisins, ekki bara þegar kemur að því að leysa úr ágreiningi eins og lesa má úr þessu, heldur líka að það eru fleiri hundruð jarðir sem ríkið á, mismerkilegar jarðir, eyðijarðir, sumar er skynsamlegt og rétt að ríkið eigi, sögulega eða út frá einhverjum náttúruverndarsjónarmiðum o.s.frv., en mikill meiri hluti þessara ríkisjarða er með þeim hætti að það eru engin rök fyrir því að ríkið haldi eignarhaldi á þeim. Ég hefði haldið að það ætti að vera hluti af einhverri slíkri stefnumótun, að það sé a.m.k. bent á það í stefnumótun um landsáætlun að ríkið móti sér almennt eigandastefnu þegar kemur að jarðnæði á Íslandi.
Hæstv. forseti. Hvað varðar eignarhald þegar kemur að náttúruvernd held ég að við getum horft til ýmissa leiða, satt best að segja. Ég held að það sé mikilvægt að áfram sé land í eigu ríkisins sem við erum að vernda, en ég bendi líka á að segja má að náttúruvernd sé eitt form nýtingar, ekki bara fyrir ferðaþjónustu heldur líka fyrir upplifun fólks og útivist. Svo má líka tala um vernd náttúrunnar sjálfrar vegna. Í náttúruverndarlögunum er gert ráð fyrir því að það sé hægt að semja við einstaka aðila um umsjón svæða þannig að kannski má segja að nú þegar sé hægt að ganga til slíks. Ég get líka nefnt Vatnajökulsþjóðgarð þar sem einstaka landeigendur gera samning við þjóðgarðinn. Þeirra svæði verður í raun innan hans. Þeir aðilar eru þá að sjálfsögðu oft með einhverja starfsemi, gjarnan ferðaþjónustu eða eitthvað slíkt. Síðan er afskaplega áhugavert atriði sem hv. þingmaður kom inn á varðandi jarðir ríkisins. Maður veltir fyrir sér umsjón með þeim. Umsjón náttúruverndarsvæða er afskaplega dreifð í dag, er hjá Umhverfisstofnun, Vatnajökulsþjóðgarði og Þingvallaþjóðgarði, við erum með sérlög um Breiðafjörð og sérlög um Mývatn og Laxá sem er reyndar stýrt frá Umhverfisstofnun. Ætti jarðnæði ríkisins að eiga heima undir einhverri einni stofnun eða einhverri einni stjórn? Þarna mætti bæta inn þjóðskógunum, landgræðslusvæðum o.s.frv. En þetta eru framtíðarpælingar sem væri mjög gaman að ræða við hv. þingmann í góðu tómi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir að koma með þessa tillögu hér inn í þingið. Ég sé í fylgiskjali að skýrsla verkefnisstjórnar, sem ég geri ráð fyrir að tillagan byggist að miklu leyti á, er dagsett í mars í ár, 2018. Hæstv. ráðherra hefur ekki beðið boðanna heldur komið fram með þessa tillögu. Það sem kannski veldur manni áhyggjum í þessu - nú veit ég að afskaplega góður hópur fólks hefur komið að því að gera þessa tillögu - er það að þessi tillaga hefur verið tvö ár í vinnslu og í raun er hún bara formáli. Þar segir: „lagt er til“, „stefnt skal að“. Hún er mjög vel unnin en það er slæmt að fyrsta þriggja ára framkvæmdaáætlunin skuli ekki fylgja henni. Á bls. 9 í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Eins og fram hefur komið skal vinna þriggja ára verkefnaáætlun sem er hluti af og innan ramma tólf ára áætlunarinnar.“ Mér finnst slæmt að þetta skuli ekki fylgja með. Ég held að þetta hafi ekki heldur verið í öðrum fylgiskjölum; ég varð ekki var við það. Hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef það er rangt hjá mér. Auðvitað erum við að gjalda þess í þessum málaflokki hvernig stjórninni á honum er dreift. Við erum jú með umhverfisráðherra, Umhverfisstofnun; við erum með ferðamálaráðherra og það er í sjálfu sér afskaplega slæmt þegar stjórn á jafn veigamiklum málaflokki er jafn dreifstýrð og nú er. Ég man eftir því að í fyrra lífi mínu átti ég ferð um Lettland með umhverfisráðuneytinu; þar var ferðaþjónusta undir umhverfisráðuneyti og byggðamál reyndar líka. Það er líka eitt sem við þurfum að vera opin fyrir, þ.e. að reyna að gera eitthvað meira til þess að þessir kraftar sem við höfum, sem eru takmarkaðir, séu ekki jafn dreifðir og raun ber vitni. Þetta hefur líka í för með sér að þeir sem starfa við þessa grein eru sífellt hlaupandi út um allt til að sækja um leyfi, fá þjónustu. Menn eru aldrei vissir um það hvar þeir eigi að bera niður. Og meira að segja, þó það sé óskylt þessu máli, þegar við breyttum hér lögum fyrir þremur árum, til að reyna að koma böndum á heimagistingu, bárum við ekki gæfu til þess að eftirlitið með því að hún væri í lagi yrði einfalt og á einni hendi. Nei við urðum að hafa þetta dreifstýrt. Og hver er árangurinn? Það eru 310 af 3.500 einingum í landinu sem eru skráðar og borga skatta. Þetta er eitt dæmi um það hvað við virðumst vera gjörn á að velja lengstu leiðina að hlutum sem við þurfum að gera og sem við þurfum að gera hratt. Þá kemur að því, sem ég ætlaði að benda hér á næst, að á bls. 11 í greinargerðinni er talið upp hvaða fjármunir fylgja þessari tillögu næstu þrjú árin, 660 milljónir kr. á ári sem er náttúrulega allt of, allt of lítið. Ég segi aftur: Það er ekki við hæstv. ráðherra að sakast, hann hefur bara verið í þessu embætti í örfáa mánuði. Sá sem hér stendur tekur sinn hlut af þessari sök vegna þess að hann studdi hér á árum áður ríkisstjórn í fjögur ár sem gerði ekkert, ekki neitt, til að koma hér á sérstakri gjaldheimtu af ferðamönnum. Ég sit undir þeirri sök að hafa horft á að ráðherra málaflokksins, sem þá var, kom ekki fram með nokkra einustu tillögu um að reyna að koma á gjaldheimtu sem væri bæði skilvirk og einföld. Það sem kemur svo fram í stjórnarsáttmálanum loðna er það að menn ætli að stefna að því að skoða hvort hægt sé að innheimta sérstaklega gjöld af ferðamönnum, svo sem eins og komu- eða brottfarargjöld. Og hvenær á það að hefjast? Ja, vinnunni á að vera lokið 2020. En við bara höfum ekki þennan tíma, því miður. Vegna þess að sá ágangur sem fylgir jafn mörgum ferðamönnum og koma hingað til lands á hverju ári skilur eftir sig sár sem verða stærri og stærri og sem erfiðara og erfiðara verður að græða, því miður. Þetta er að minnsta kosti áratugavanræksla sem hér er um að ræða. Enn segi ég: Ég er ekki að beina þessu að þeim ágæta hæstv. ráðherra sem nú situr. Það sem ég segi er einfaldlega: Við getum ekki beðið til 2020 eftir því að fá hér gjöld á ferðamenn svo að hægt sé að stórauka uppbyggingu grunnstoða til að vernda náttúru á Íslandi. Og það er líka annað, af því að ég tek undir það sem hv. þm. Óli Björn Kárason sagði hér áðan, um frjálsa för um landið: Við Íslendingar erum svolítið klofnir í herðar niður þegar kemur að þessu. Jú, við viljum hafa frjálsa för um landið, okkur dreymir um að geta gengið landið horn í horn og brotið ís á læk til að fá okkur að drekka og veitt fisk á öryggisnælu með snærisspotta. Þetta er mjög rómantískt. En elsta lagagreinin sem þessu fylgir var gerð þegar 40 þús. manns voru á landinu sem gengu á milli á sauðskinnsskóm eða riðu hesti milli landshluta. Talandi um það að lagabókstafur sé barn síns tíma, og þessi er nú búinn að duga nokkuð vel, þá var hann ekki gerður fyrir það að hér væru 350 þús. manns búandi og 2,5–2,8 milljónir ferðamanna sem kæmu hér árlega. Þetta var bara ekki svoleiðis. Ég er alveg sannfærður um að við eigum að reyna að læra af því sem erlendar þjóðir hafa gert best. Ég er alveg sannfærður um að við gætum t.d. leitað í smiðju til Þjóðverja. Við gætum leitað í smiðju til Bandaríkjamanna sem hafa skipulagt sín svæði. Þeir innheimta en það er líka búið að ganga þannig frá svæðunum, og menn eiga að ferðast þannig um þau, að það fer ekkert á milli mála hvaða „rétt“ ferðamaðurinn á og hvaða rétt náttúran hefur. Auðvitað eigum við að taka þetta okkur til fyrirmyndar og við eigum ekkert að vera smeyk við að sækja okkur þessa þekkingu. Ég heyrði fyrir fjórum árum af þýskum manni sem hefur tengsl til Íslands, hann er búinn að hjálpa Afríkuþjóðum að byggja upp eina átta eða tólf þjóðgarða. Auðvitað eigum við að leita í smiðju til manna sem búa yfir þessari þekkingu. Við eigum ekki alltaf að reyna að finna allt upp sjálf. Það er búið að gera þessa hluti mjög vel, mjög oft áður. Auðvitað er þessi þingsályktunartillaga gott fyrsta skref en okkur liggur bara svo rosalega á næstu skrefum. Þess vegna, eins og ég sagði hér áðan, getum við ekki beðið til 2020 eftir að taka hér upp komu- eða brottfarargjöld. Við þurfum að setja lög um það núna, ef ekki á þessu þingi þá á haustþingi, og láta það taka gildi 1. janúar 2019. Síðan þurfum við náttúrlega að innheimta af þessari svörtu atvinnustarfsemi, sem ég benti hér á áðan, en það kom fram í skýrslu í síðustu viku að hún velti 20 milljörðum í fyrra. Ef við gefum okkur að þessi 10% starfseminnar séu stærstu aðilarnir í geiranum og þeir ráði yfir 25–30% af öllu því gistirými sem ég var að tala hér um áðan þá eru samt 14–15 milljarðar eftir sem sköttum og skyldum er ekki skilað af. Fyrir utan það að öryggið sem er boðið upp á er ekkert því að mikið af þessu húsnæði hefur ekki verið tekið út af slökkviliði. Meðan við högum okkur svona þá getum við ekki búist við því að ná árangri. Auðvitað fer þetta þannig að lokum, og ég ætla nú ekki að taka undir með þeim sem halda að ferðamennskan geti hrapað hér niður úr öllu valdi á engum tíma, að þessi upplifun sem menn eru að leita að visnar og hverfur, ef við pössum okkur ekki. Ég þakka ráðherranum kærlega fyrir þessa tillögu. En það þarf mjög margt að fylgja með sem við getum ekki beðið lengi eftir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir þessa ræðu. Ég vil líka þakka hæstv. ráðherra fyrir hans flutning á þingsályktunartillögunni. Ég hlustaði á hana og fagna henni en vil jafnframt taka undir orð hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar um að hún sé byrjun á verkefni sem maður sér ekki fyrir endann á. Ég kveð mér hljóðs til andsvars vegna þess að þingmaðurinn talaði um komu- og brottfarargjöld; ég fór hér upp í andsvar við iðnaðar-, ferðamála- og nýsköpunarráðherra um daginn út af þeim gjöldum. Mig langar til að spyrja þingmanninn hreint út - af því hann talaði um að þetta hefði verið á dagskrá á þinginu 2013–2016, og það skeði ekki neitt, síðan líka á því stutta þingi sem var 2016 - hvort hann geti komið með einhverjar ráðleggingar til ríkisstjórnarinnar um þetta mál og hvers vegna ekki hafi verið tekin nokkur ákvörðun um þetta. Í mínum huga er þetta frekar einfalt mál og þyrfti ekki að vera baggi á þeim sem munu borga gjaldið, en örugglega liðka til og hjálpa okkur til að bjóða upp á betri þjónustu vítt og breitt um landið til móttöku ferðamanna og annað slíkt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Fyrir mér er þessi gjaldaákvörðun mjög einföld. Það er í sjálfu sér mjög einfalt að leggja á annaðhvort komu- eða brottfarargjald, t.d. þúsund kall á haus, á hvern einasta farmiða til Íslands, hvort sem hann er í flugi, á ferju, á skemmtiferðaskipi. Myndi þetta meiða einhvern? Hugsanlega þá sem koma hér á ódýrustu flugfargjöldunum, en fyrir aðra myndi þetta ekki muna neinu. Á sínum tíma átti ég tal við aðila sem selja ferðir til Íslands og spurði hvort slík gjaldtaka myndi skemma. Mér var sagt: Nei, ef gjaldtakan er einföld er ekkert mál að selja hana útlendingum. Sjálfum datt mér alltaf í hug hér í denn, og hefur dottið í hug enn og kannski legg ég fram frumvarp um það, að þetta gjald, þessi þúsund kall, ætti hugsanlega að heita náttúrugjald og það væri hægt að selja ferðamönnum, sem hingað koma, þá gjaldtöku með þeim orðum að í sjálfu sér sé Ísland eins og einn risastór þjóðgarður og að það gjald sem þar yrði tekið yrði notað til að vernda íslenska náttúru og byggja upp almennilega aðstöðu fyrir ferðamenn. Á sínum tíma, þegar gistináttagjald var ákveðið hér á Alþingi fyrir margt löngu, hundrað kall á haus, átti það að skaffa fyrsta árið 320 milljónir, fór niður í 80; mjög erfitt að innheimta og gistináttagjaldið var það sama hérna úti á horni, á hóteli sem kostar kannski 70 þús. kall nóttin, og í tjaldi inni í Laugardal. Flókin innheimta, erfið, dýr. Við þurfum ekki svoleiðis. Við þurfum bara einfalda innheimtu sem færir okkur þær tekjur sem nauðsynlegar eru.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Mér verður hugsað til þess, út af þessari endalausu umræðu um þetta mál á sínum tíma og fram til þessa, að ég sat fyrir nokkrum árum í hafnarnefnd vestur í Stykkishólmi. Þá var verið að tala um gjöld af farþegum með ferju, farþegaferju, sem fór mjög fyrir brjóstið á rekstraraðilum þess ágæta fyrirtækis, vegna þess að það myndi verða svo dýrt upp á farmiðann með ferjunni. Þetta voru einhverjar krónur. Þetta tók alveg gríðarlega langan tíma af því að ekki var tekin ákvörðun. Síðan var þessi ákvörðun tekin seinna og enginn tók eftir því. Ég held einmitt að það sé þessi punktur, það þarf bara að taka þessa ákvörðun. Hagsmunaaðilar sem sjá hæng á þessu vegna þess að það yrði til að hækka fargjöld hugsa þetta ekki alla leið. Það myndi örugglega auka við aðsókn ferðamanna til landsins ef við gætum bætt aðgengi og þjónustu vítt og breitt um landið á móti með betri aðkomu. Eins kemur upp spurning: Hvað þarf að vera til staðar til þess að þetta verði allt saman í góðu standi? Þá meina ég náttúrlega samgöngur, bílastæði, salerni og annað slíkt. Er það nóg? Og hvað kostar það? Þetta er það sem skiptir máli. Umræðan hefur einhvern veginn alltaf farið út um maga og læri, eða sturtast ofan í klósett sem á eftir að tengja, út af þessari flækju allri saman.
Hæstv. forseti. Það kom berlega fram í umræðum um fjármálaáætlun fyrir helgina að við erum langt frá því að vera klár í það að uppfylla það sem við þurfum að gera til að taka vel á móti ferðamönnum. Svokölluð stórsókn í vegaframkvæmdum er til dæmis fyrir neðan allar hellur svo að það sé nefnt. Það er búið að benda á hvaða upphæð þarf til þess að koma þeim málum í skikk. Ég segi líka aftur: Við þurfum að hugsa þetta mál lengra en eins og þetta sé ein vertíð. Við ætlum að fá þessa gesti í heimsókn aftur og aftur og aftur. Þess vegna þurfum við að tryggja að upplifun þeirra og móttaka sé með þeim hætti að þeir vilji koma. Við eigum sem sagt ekki að okra blint á þeim. Við eigum ekki að reyna að leita leiða til þess að reyna að græða sem allra, allra, allra mest á þeim á sem allra, allra, allra skemmstum tíma og svíkja allt undan skatti í leiðinni. Við eigum ekki að gera þetta. Það á að búa svo um hnútana að það sé ekki gert. Það er óþolandi að ein stærsta gjaldeyrisuppspretta þjóðarinnar núna, eða þessi atvinnugrein, skuli liggja undir því ámæli. Það er óþolandi. Fyrir utan það að þeir aðilar í ferðaþjónustu, sem er náttúrlega mikill meiri hluti, sem eru að standa sig og standa skil á öllum sínum sköttum sitja ekki við sama borð og þeir sem ekki gera það. Þetta er staða sem við eigum ekki að bjóða neinum upp á. Þess vegna segi ég: Við eigum líka að vera óhrædd við þetta. Það mun koma að því að við munum þurfa að beita fjöldatakmörkunum. Við ættum að vera byrjuð á því á þeim stöðum sem eru viðkvæmastir og þola minnstan átroðning. Við eigum bara að taka þessar ákvarðanir og ekki vera smeyk við það. Því að það er svo mikið undir, eins og ég segi. Við ætlum að fá þessa sömu gesti hingað aftur og aftur og aftur. Þá getum við ekki boðið þeim upp á vegi sem þeir geta ekki ekið um og við getum ekki boðið þeim upp á enga salernisaðstöðu, sem er víst að koma upp í ár. Við verðum að taka almennilega á móti þessu fólki, en til þess þurfum við líka gjaldtöku.
Herra forseti. Sú þingsályktunartillaga sem við fjöllum hér um, um stefnumarkandi landsáætlun, er mikilvæg. Ég er ekki alveg sammála öllu því sem þar segir, enda getum við nálgast náttúruvernd frá ýmsum hliðum. Við getum talað um hana frá hinni siðferðilegu hlið, þ.e. um þá skyldu okkar að skila landinu til næstu kynslóðar í a.m.k. ekki verra ástandi en við tókum við því. Við getum líka verið á tilfinningalegum nótum og vísað til fegurðar, hins villta og ósnortna, gjöfulla lax- og silungsveiðiáa sem ég hef fengið að njóta frá því að ég var lítill drengur, eða víðáttu hálendisins sem ég er svo gæfusamur að njóta á hverju einasta ári, oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, eða frá lýðheilsu eða áherslu á heilbrigt umhverfi og aðgang að heilnæmu lofti, vatni, matvælum o.s.frv. En við getum líka litið á náttúruvernd út frá öðrum sjónarhóli, hinum efnahagslega. Ég hef hægt og bítandi sannfærst um og skilið æ betur að náttúruvernd er eitt stærsta efnahagsmálið sem við okkur blasir. Þetta er stórt efnahagslegt verkefni. Þetta eru mikilvæg efnahagsleg mál, þ.e. náttúruverndin sem slík er ágætlega arðbær ef við viljum bara setja krónu og aura á allt. Út frá hagfræðinni er hún skynsamleg, þótt ekki sé af öðrum ástæðum. Við getum sagt að náttúruverndin og arðsemin tvinnist í eitt, hjálpi okkur að styðja við einmitt áætlun af þessu tagi þó að við getum kannski deilt um einstaka liði í henni. Það vill svo til að ég hef á undanförnum árum sótt æ meira í smiðju Birgis heitins Kjarans, þingmanns, rithöfundar, útgefanda, hagfræðings og afa Birgis Ármannssonar, hv. formanns þingflokks okkar Sjálfstæðismanna, en í apríl 1970 hafði hann framsögu um frumvarp til nýrra náttúruverndarlaga. Boðskapur hans var ekki aðeins tímabær fyrir 48 árum, hann á fullt erindi til okkar í dag. Þá eins og nú gerðu menn sér vonir um að Ísland gæti orðið ferðamannaland og myndi skjóta einhverjum stoðum undir fremur fábreyttan efnahag okkar Íslendinga sem treystum fremur á fiskinn og síðan var komið eitt álver suður í Straumsvík. Þá var fjöldi erlendra ferðamanna 60.000 á ári, en Birgir tók undir að ferðaþjónustan gæti orðið arðbær, arðvænleg eins og hann kallaði það, en hann var með varnaðarorð. Með leyfi herra forseta vil ég fá að vitna í það sem Birgir sagði í framsöguræðu: „En ferðamannastraumur til Íslands verður skammvinn tekjulind, ef ferðalangarnir fá ekki óskir sínar uppfylltar, en þær eru ekki einungis sæmilegur gistiaðbúnaður, heldur öllu fremur að sjá óspillt eyland, eins og Ísland er.“ Birgir hafði nefnilega trú á því að hægt væri að gera Ísland að ferðamannalandi og að sú tekjulind, eins og hann orðaði það, gæti orðið jafn arðbær eða arðbærari en stóriðja sem þá var búin að starfa hér í nokkur ár. Sá maður hafði rétt fyrir sér. Mikil var framsýni Birgis Kjarans og hefðum við margir sjálfsagt átt að leggja betur eyrun við þegar hann talaði. Það var ekki fyrr en ári síðar sem ný náttúruverndarlög náðu fram að ganga. Ég held að það hafi líka verið rétt sem Birgir benti á, eins og hann sagði ári síðar í þessum sal, að við þurfum að koma á ákveðnum umgengnisreglum fyrir jafnt innlenda sem erlenda ferðamenn í sambandi við náttúru Íslands. Eins og hann sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „… og við þurfum líka að sjá um það, að ferðafólkið, bæði innlent og erlent, njóti hæfilegrar aðstöðu. Það er ágætt að friða lönd og það er ágætt að stofna þjóðgarða, en samtímis skulum við gera þetta þannig, að fólkið hafi þarna greiðan aðgang og aðstaða sé sköpuð hvað hreinlæti og aðra hluti snertir, sem nauðsynleg er.“ Þetta var fyrir tæpum 50 árum, herra forseti. Þessa ræðu hefði eins verið hægt að halda hér í dag og það er þess vegna sem ég vitna í hana. Eins og ég sagði áðan hygg ég að æ fleiri Íslendingum sé að verða ljóst hve arðvænleg náttúruvernd getur verið. Við eigum að sinna náttúruvernd auðvitað vegna hennar sjálfrar, af tilfinningalegum ástæðum og siðferðilegum, bara til að skila landinu í jafn góðu eða helst betra ástandi en við fengum það eins og ég vék að í upphafi. Það eru líka rök fyrir því eins og maðurinn myndi segja, „it's good business,“ herra forseti, að stunda náttúruvernd. Ef okkur tekst vel til munum við uppskera ríkulega. Þess vegna skiptir máli að svona þingsályktunartillaga komi hér fram, stefnumarkandi um landsáætlun, um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum. Okkur kann að greina á um einstaka liði en ég hygg að meginramminn sem hér er lagður sé með þeim hætti að við getum öll sameinast um hann.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. þingmanni fyrir þessa ræðu sem var um margt merkileg. Það var reyndar eitt atriði sem kom fram í andsvari hans áðan við hæstv. ráðherra sem rak mig upp í þennan ræðustól, þ.e. spurningin um uppkaup ríkisins á jörðum, á jarðasafni ríkisins o.s.frv. Í mínu minni, bæði sem ríkisstarfsmanns og alþingismanns, hafa þær jarðir sem eru í eigu ríkisins verið til heimilis á þremur stöðum í stjórnkerfinu ef ég man rétt. Fyrst hjá jarðanefnd, svo af hálfu hjá jarðanefnd undir atvinnuvegaráðuneyti og hjá umhverfisráðuneyti, síðast í fjármálaráðuneyti þegar ég frétti af, þá væntanlega undir einhverri jarðaskrifstofuumsjón. Spurningin er hvort hv. þingmaður hefur skoðun á því í fyrsta lagi hvernig við eigum að fara með þær jarðir sem margar eru komnar í eigu ríkisins bæði gegnum erfðir og ýmislegt annað og með skilyrðum um að ríkið eigi þær og láti þær ekki af hendi, hvort við gætum hugsanlega gert eitthvert átak í að koma þessum jörðum í ábúð og gera þær þannig að þær drabbist ekki niður og verði sama prýði og þær hafa verið. Það eru líka fólgin verðmæti í því. Margar af þessum jörðum eru einmitt á fjölsóttum ferðamannastöðum og gæti verið mjög gagnlegt að sameina þetta og leigja þær einstaklingum sem eru kappsfullir og vel meinandi, þá væri hægt að fá út úr því rekstur sem hentaði báðum, þ.e. bæði ríki og einstaklingum. Hvað segir hv. þingmaður um það?
Herra forseti. Ég hygg að ég og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson séum nú ekki langt hvor frá öðrum í þessum efnum. Ég hygg að það séu á milli fimm og sex hundruð jarðir, eða eitthvað slíkt, í eigu ríkisins. Þær eru misjafnar. Sumar eru í eyði, aðrar eru nýttar, sumar eru setnar. Aðrar eru í eigu ríkisins vegna þess að við viljum hafa það þannig. Við viljum að ákveðnar jarðir séu í eigu ríkisins, jarðir sem kemur ekki til greina að aðrir eigi en ríkið, að við eigum þær bara sameiginlega. Þingvellir, Jökulsárlón, jarðirnar þar o.s.frv. Það eru ákveðin rök fyrir því að ríkið eigi jarðir. En það á hins vegar ekki við um stóran hluta þeirra jarða sem ríkið á, sem við eigum sameiginlega. Hættan er sú að þær verði munaðarlausar. Þær eru núna munaðarlausar í skrifborðsskúffu uppi í fjármálaráðuneyti í staðinn fyrir að gera einstaklingum kleift, bændum sem sitja jarðirnar að eignast þær með samkomulagi, gera þeim það kleift með hagstæðum samningum. Ég hygg að það sé skynsamlegt að byrja þar. Það væri líka skynsamlegt að athuga hvort sumar af þeim jörðum sem eru í eyði séu þannig að einkaaðilar gætu fundið not fyrir þær, svo sem í ferðaþjónustu o.s.frv. Aðalatriðið er að það þurfa að vera rök, menningarleg rök, söguleg rök, rök út frá náttúruverndarsjónarmiðum fyrir því að ríkið eigi jarðnæði og við eigum að standa vörð um slíkar eignir. En við eigum líka að segja: Annað á að vera í eigu einkaaðila.
Hæstv. forseti. Ég hygg að það sé svona nett íhaldssemi sem sameinar okkur, hv. þingmann og mig, en angi af þessu sama máli en akkúrat hinum megin, af því að þingmaðurinn hv. sagði: Það eru jarðir sem við eigum „absolut“ að eiga öll saman. Ég er honum hjartanlega sammála um það. Það leiðir hugann að því að núna mjög nýlega misstum við einn slíkan bita úr höndunum á okkur sem ég tel að ríkið hefði átt að ganga inn í, þ.e. Grímsstaði á Fjöllum. Á sínum tíma var mikið fjaðrafok út af áhuga erlends manns á þeirri jörð. Að lokum endaði hún í erlendri eigu, annars þjóðernis - skiptir ekki máli. En á sínum tíma þegar mesta moldviðrið var um þessa jörð og mesta umræðan, kom í ljós hvað það var sem menn voru að sækjast eftir; það er væntanlega engin jörð á Íslandi sem á jafn mikið af ferskvatnsréttindum og Grímsstaðir á Fjöllum. Nú er þetta farið úr okkar höndum, alla vega í bili, nema ríkið geri eiganda jarðarinnar tilboð sem hann getur ekki hafnað og við kaupum jörðina aftur. Þá kemur þessi spurning: Hvað telur þingmaðurinn að við eigum að ganga langt í þessu skyni? Vestur á Hornströndum er mikið land í einkaeigu inni í friðlýstu svæði, í friðlandi. Þar gilda ákveðnar reglur um sölu á þeim jörðum sem þar eru. Telur þingmaðurinn t.d. að við ættum að gera gangskör að því að ríkið eignaðist þar töluvert af jarðnæði til þess að vernda svæðið og til þess að tryggja að umferð um það verði áfram eins og við viljum? Þá er ég að tala um ríkisvaldið, þ.e. að ekki sé hætta á að menn fari að demba þangað farþegum af skipum, [[Forseti hringir.]]eins og hefur reyndar aðeins borið á, og gera sitt til þess að vernda þetta svæði enn frekar.
Herra forseti. Ég held að það sé almennt þannig að jörðum sé ágætlega fyrirkomið í eigu einstaklinga og einstaklingar hafi sýnt það í gegnum söguna að þeir eru ágætlega færir og jafnvel betur færir en hið opinbera, sveitarfélög eða ríki, til að sinna náttúruvernd. Bendi ég t.d. á hvernig til hefur tekist með að vernda íslenska laxastofninn. Ég er alveg sannfærður um ef laxveiðiár á Íslandi hefðu verið í sameiginlegri eigu eða í ríkiseigu ættum við lítið af villtum íslenskum laxi. Það er einmitt eignarrétturinn sem tryggt hefur þar ákveðna vernd. Ég ætla ekki að tala um Grímsstaði á Fjöllum. Þangað hef ég komið nokkuð oft. Ég hef ekki skilið og skil ekki af hverju ríkið ætti að eiga Grímsstaði á Fjöllum sérstaklega, en ég held hins vegar að það sé annað sem menn ættu að huga að, þ.e. erlent eignarhald á jörðum á Íslandi. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því. Ef upplýsingar mínar eru réttar erum við líklegast með eina frjálslyndustu löggjöfina þegar kemur að eignarhaldi erlendra aðila á íslenskum jörðum. Við höfum séð erlenda auðmenn safna þessum jörðum með náttúruhlunnindum, ekki síst laxveiðiréttindum. Ég hef áhyggjur af því. Það kann að vera að það sé nauðsynlegt og kannski er tilefni í kjölfar þess að við samþykkjum þessa þingsályktunartillögu til að við förum að huga að því að herða almennt reglur um eignarhald á jarðnæði á Íslandi. Það veldur [[Forseti hringir.]]mér áhyggjum. Er ég þó yfir höfuð meiri talsmaður frelsis í þeim efnum en margir í þessum þingsal.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðunni í dag fyrir ágæt innlegg þeirra. Ég ætla að fá að bregðast örlítið við því sem hér hefur komið fram. Í máli hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar kom fram að kannski mætti líta á þessa þingsályktunartillögu sem ákveðinn formála að því sem koma skyldi. Ég held að það sé alveg rétt. Hér er verið að stíga fyrstu skrefin til að móta þann ramma sem er svo mikilvægur til þess að geta tekist á við viðfangsefnið. Það er gott að við séum þó komin á þann stað að við getum farið að byggja á þessu. Það er talsvert mikil vinna fram undan hvað það varðar. Aðeins til að bregðast við fyrstu framkvæmdaáætluninni til þriggja ára, þá ber ekki að leggja hana fram til þingsins heldur eingöngu kynna hana fyrir umhverfis- og samgöngunefnd sem búið er að gera. Þær upplýsingar sem koma fram í þingsályktunartillögunni um upphæðir miðast við þær upphæðir sem voru tryggðar með fjárlögum 2018 og þá til þriggja ára. Síðan í fjármálaáætlun núna gerum við ráð fyrir að inn komi aukið fjármagn í þetta. Framkvæmdaáætlunin verður því tekin til endurskoðunar væntanlega strax á næsta ári. Segja má að við séum nú þegar, ríkisstjórnin, að bregðast við akkúrat því sem þingmaðurinn kom inn á og gagnrýndi hvað varðar skort á fjármagni, sem ég tek heils hugar undir að hefur verið hvað þetta varðar. Svo vil ég líka benda á að í þessum málum þarf auðvitað að huga að því að þegar svo illa er komið fyrir landi að það er farið að eyðileggjast eru ákvæði í náttúruverndarlögum sem gera okkur kleift að hreinlega loka því tímabundið. Hv. þingmenn hafa án efa fylgst með umræðu um það að undanförnu þar sem hefur þurft að grípa til slíkra úrræða. Það er mjög mikilvægt að hafa þau inni en á sama tíma að við horfum til framtíðar til að geta byggt upp þessa mikilvægu auðlind okkar. Ég get ekki verið meira sammála hv. þm. Óla Birni Kárasyni um hina efnahagslegu hlið náttúruverndarinnar. Ég segi fyrir sjálfan mig að það er eitthvað í hjarta mínu sem knýr mig til að vilja vernda íslenska náttúru en síðan eitthvað í höfðinu á mér sem segir mér að það sé líka afskaplega skynsamlegt eins og hv. þingmaður kom svo ágætlega inn á, þó ekki væri nema hagfræðinnar vegna, svo ég noti hans eigin orð. Náttúruvernd er arðvænleg eins og hv. þingmaður sagði. Í því samhengi vil ég benda á þá fyrstu rannsókn sem hefur verið gerð á efnahagslegum áhrifum þjóðgarða á Íslandi, um Snæfellsjökul, sem sýndi að efnahagsleg áhrif hans væru um 3,9 milljarðar á ári, þar af yrði 1,8 eða þar um bil eftir á svæðinu. Ég held að við munum sjá fleiri rannsóknir í þá átt. Ég mun beita mér fyrir því í ráðuneytinu að við setjum fjármagn í að kanna þessi atriði, þannig að þau verði líka eftirsóknarverðari sem byggðaaðgerð úti um allt land. En ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég þakka öllum þingmönnum sem hér tóku þátt kærlega fyrir mjög góðar umræður og tel mjög mikilvægt að við komum málinu hratt og vel áfram þannig að hægt sé að halda áfram að vinna á grunni þessa ramma sem hér er settur fram og óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd alls hins besta í störfum hennar með þetta mál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Ég ætla nú ekki að lengja málið frekar, við þurfum að fara að komast í mat. En mig langar að velta upp einni spurningu, jafnvel tveimur, í sambandi við náttúruverndarmál. Ég er náttúruverndarsinni með stóru N-i þó að ég sé ekki stimplaður grænn. En ég hef unnið með náttúrunni, verið sjómaður og er líka úr eyjum, ættaður úr eyjum, og þekki þá hlið náttúrunnar vel, þar sem maðurinn hefur lifað með þeim í gegnum árin og eru nú margar og flestar komnar í eyði. Og þá hefur stundum verið brugðið á það ráð, ég þekki dæmi þess, að friða eyjar en þær hafa farið mjög illa. Því þá hafa þær farið í illgresi svo sem eins og hvönn og njóla og allt fuglalíf horfið nánast af þeim eyjum. Það þarf að fara gætilega í þessum málum líka. En spurningin mín er í þá áttina í sambandi við þjóðgarða. Ég hef ekkert fyrir mér í því en ég hef heyrt að í þjóðgörðum sé refurinn okkar íslenski og fái að ganga óáreittur. Það kemur niður á mófugli, hef ég heyrt, og fuglalífi almennt. Er eitthvert eftirlit með ref og mink í þjóðgörðum? Er honum þá haldið í skefjum, eða annað slíkt? Getur umhverfisráðherrann frætt okkur um það?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Þegar nefnd er hér friðun þá felst í náttúruvernd í rauninni heilmikið litróf eða skali þegar kemur að því hversu mikla friðun eða vernd hún felur í sér, allt frá því að vera mjög mikil friðun í að vera náttúruvernd þar sem ágætlega fer saman alls konar nýting önnur, eins og beit, veiðar og önnur hefðbundin not sem hafa þekkst um aldur og ævi. Varðandi refi, refaveiðar og minka, minkurinn er framandi tegund í íslenskum vistkerfum og mjög víða er sett fjármagn í að reyna að takast á við útbreiðslu hans og fækka honum. Varðandi refinn er hann eina landspendýrið sem hér var þegar maðurinn kom. Á flestum friðlýstum svæðum nýtur hann friðhelgi, fær að lifa á þeim svæðum án þess að vera veiddur. En öðru máli gegnir um minkinn. Það er meginmunurinn á flestum svæðum, alla vega eins og ég þekki til.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta. Já, refurinn var hérna þegar við námum land, minkurinn var nokkrum árum síðar fluttur til landsins og nýtur þar af leiðandi ekki sömu friðhelgi og refurinn greinilega. En það sem mér finnst skjóta skökku við er að það skuli ekki skoðað hvort hann valdi tjóni, eins og t.d. að fugl sem hann lifir mikið á skuli þá bara nánast ekki fá að lifa, sé uppurinn, af því að refurinn ræður ríkjum á friðlýstu landsvæði. Tel ég það mjög miður í samhengi þess að mófuglinn hlýtur að hafa búið á Íslandi áður en við námum land. Hann ætti að njóta sömu verndar og refurinn. Þetta er bara mín skoðun.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir. Ég held að það sem við erum að ræða snúist kannski fyrst og fremst um hvernig mismunandi tegundir í vistkerfum hafa áhrif hver á aðra. Þeir mófuglar sem hér voru við landnám hafa þá verið í því sama vistkerfi og refurinn og þar verið einhvers konar samskipti á milli sem einkenna samskipti, svo ég fái að sletta, dínamík, sem gildir á milli afræningja og bráðar. Ég held að það sé eitthvað sem er bara einfaldlega hluti af eðlilegum framgangi í vistkerfum, sama hvort það er hérlendis eða annars staðar. Það er svona skýringin á þessu. Minkurinn kom hingað sennilega upp úr 1930 er talinn hafa valdið meiri usla, má segja, vegna þess að hann er viðbót inn í vistkerfið og hefur þar með meiri afgerandi áhrif. Eða aukin áhrif, getum við sagt, á fuglalíf og reyndar fleiri tegundir eins og fiska í ám og vötnum. Þetta er, held ég, endalaust þrætuepli með refinn og minkinn. Ég held að ég láti þessu lokið í bili. Við ræðum þetta einhvern tíma síðar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjarskipti. Með frumvarpinu er lagt til að gerðar verði breytingar vegna gjaldtöku fyrir tíðnir, bæði á ákvæðum laga um Póst- og fjarskiptastofnun, nr. 69/2003, og einnig laga um fjarskipti, nr. 81/2003, annars vegar um að lækka tiltekin tíðnigjöld og breyta skilgreiningu á gjaldsvæðum og hins vegar um gjaldtöku vegna framlengingar tíðniheimilda. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á VI. kafla laga um fjarskipti en kaflinn fjallar um alþjónustu og sértæka fjarskiptaþjónustu. Frumvarpið var samið í tveimur hlutum en var sameinað í eitt frumvarp til hagræðingar. Fyrst verður gerð grein fyrir breytingum á VI. kafla laga um fjarskipti varðandi alþjónustu og því næst breytingum vegna gjaldtöku fyrir tíðnir. Brýnt er að uppfæra ákvæði laga um fjarskipti er lúta að alþjónustu. Þess skal getið að meðal þess sem telst til alþjónustu er almenn talsímaþjónusta, gagnaflutningsþjónusta að ákveðnu marki, upplýsingaþjónusta um símanúmer og fjarskiptaþjónusta fyrir notendur með sérstakar samfélagslegar þarfir, auk neyðarsímsvörunar í númerið 112. Inntak alþjónustu eins og það hugtak er skilgreint í lögum um fjarskipti hefur ekki tekið breytingum frá því að það var skilgreint í aðdraganda evrópskrar reglusetningar frá árinu 2002. Miklar tækniframfarir hafa orðið síðan þá, t.d. tilkoma háhraðafarnetsþjónustu og ljósleiðaravæðing heimtauganeta. Núgildandi lög um fjarskipti kveða á um að í alþjónustu felist réttur til nettengingar að lágmarki 128 kílóbætum á sekúndu og það getur vart talist viðunandi nettenging í dag. Eins og fyrr segir fleygir tækninni fram og því er mikilvægt að halda í við hraðar tækniframfarir og uppfæra ákvæði laga um fjarskipti um alþjónustu. Í 2.–6. gr. frumvarpsins eru ákvæði sem ætlað er að breyta lögunum hvað varðar alþjónustu. Í fyrsta lagi er ljóst að inntak alþjónustu endurspeglar ekki þá lágmarksfjarskiptaþjónustu sem eðlilegt er að notendum standi til boða miðað við núverandi tæknistig. Þó að ekki séu forsendur til að fella nýja tækni og/eða þjónustuframboð sem henni fylgir undir alþjónustu er ljóst að bæta þarf löggjöfina. Á þetta fyrst og fremst við um gagnaflutningsþjónustu innan alþjónustu, en sá gagnaflutningshraði sem skilgreindur er í lögum gefur ekki kost á nothæfri internetþjónustu ef tekið er mið af þörfum notenda í dag og í fyrirsjáanlegri framtíð. Því er þörf á að uppfæra þjónustustig gagnaflutnings innan alþjónustu og gera þá meginbreytingu að horft sé til einstakra þjónustuþátta sem internetþjónustu skal vera tæknilega kleift að sinna frekar en að skilgreina tiltekinn lágmarksgagnaflutningshraða sem reynslan sýnir að getur úrelst hratt. Í öðru lagi verður að horfa til þess að með tækniframförum síðustu ára í fjarskiptum hafa opnast möguleikar á því að veita alþjónustu eftir fleiri tæknilegum leiðum en með tengingu við grunnnet fjarskipta. Í sumum tilfellum gætu slíkar tæknilausnir, t.d. farnetsþjónusta, verið hagkvæmari kostur en fastanetstengingar og skilað jafn góðri ef ekki betri þjónustu. Á það sérstaklega við ef um er að ræða lögheimili og/eða vinnustaði sem eru tengd koparheimtaug og nokkuð fjarri símstöð eða götuskáp. Því þykir rétt, með tilliti til hagkvæmni og skilvirkni, að fella niður það skilyrði laga um fjarskipti sem bindur alþjónustu við fastanetstækni. Með breytingunni verður alþjónusta ekki bundin við tiltekna tækni og því hægt að meta það svæðisbundið í hverju tilviki hvernig hagkvæmast er að veita alþjónustu. Slík breyting er einnig til þess fallin að draga úr þeim kvöðum sem í dag hvíla á útnefndum alþjónustuveitanda, þ.e. Mílu ehf., um að þurfa ávallt að útvega lögheimilum og vinnustöðum fastanetstengingu, þrátt fyrir að aðrir jafn góðir eða betri tæknilegir valkostir standi til boða. Virðulegi forseti. Ég ætla næst að gera grein fyrir breytingum á gjaldtöku vegna tíðna. Breytingar á gjaldtöku vegna tíðna eru ekki síður mikilvægar en þær breytingar sem lagðar eru til vegna alþjónustu. Breytingar vegna tíðna eru þríþættar og eru tvær þær fyrstu í 1. gr. frumvarpsins og sú þriðja í 7. gr. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingu á árgjöldum fyrir tíðniafnot sem greiðist til Póst- og fjarskiptastofnunar. Þær breytingar sem lagðar eru til á lögum um Póst- og fjarskiptastofnun, um árleg gjöld fyrir tíðnir, snúa annars vegar að fastasamböndum og hins vegar að almennum farsímanetum. Gjöldum sem þessum er ætlað að renna til stofnunarinnar til að standa undir hluta af kostnaði við eftirlit á fjarskiptamarkaði. Ástæða er til að gera breytingar til lækkunar á árgjöldum tiltekinna tíðna með það að meginmarkmiði að bæta fjarskipti og auðvelda útbreiðslu fjarskipta. Lagt er til að felld verði niður gjaldtaka á fastasamböndum um örbylgju þegar þau eru nýtt til tengingar stakra bygginga í dreifbýli þar sem ekki er ákjósanlegt sökum kostnaðar að tengja staði með ljósleiðara eða fyrir liggur að lagning ljósleiðara muni dragast. Þannig verður hægt að auðvelda ábúendum að tengjast með öðrum hætti. Einstakir staðir þurfa því ekki að verða sjálfkrafa út undan í skipulagðri uppfærslu fjarskipta á heilum landsvæðum. Þá er lagt til að ákvæði um gjaldtöku vegna tíðna fyrir almenn farsímanet verði skipt upp á þá leið að ákvæðið endurspegli verðmæti tíðnanna með nákvæmari hætti en í gildandi lögum. Ýmsir þættir geta haft áhrif á verðmæti mismunandi tíðnisviða. Sem dæmi má nefna að hærri og skammdrægari tíðnisvið fela að jafnaði í sér meiri uppbyggingarkostnað. Þá þarf mun stærri hluta tíðnisviðsins vegna hverrar tíðniheimildar á hærri tíðnisviðum og þar sem árgjald grundvallast á því hversu mörgum megahertzum er úthlutað vegna tiltekinnar tíðniheimildar liggur fyrir að tíðnigjöldin á hærri tíðnisviðum yrðu íþyngjandi, jafnvel til þess fallin að draga úr uppbyggingu fjarskipta. Með því að sundurliða með nákvæmari hætti tíðnir fyrir almenn fjarskiptanet með hliðsjón af slíkum sjónarmiðum má búa til nauðsynlegan hvata fyrir markaðsaðila til uppbyggingar. Í öðru lagi er ætlunin að gera breytingu á skiptingu gjaldsvæða fyrir tíðniafnot. Reynslan af úthlutun tíðna fyrir almenn fjarskiptanet, einkum þráðlaus aðgangsnet um fastan tengipunkt, hefur leitt í ljós að afmörkun gjaldsvæða í gildandi lögum er ekki að öllu leyti heppileg. Hugsunin er sú að gjöld fyrir tíðniafnot séu hærri á þéttbýlasta svæði landsins, þ.e. höfuðborgarsvæðinu. Hins vegar er það svæði afmarkað sem Suðvesturland frá Suðurnesjum til Akraness. Þetta gerir það að verkum að minni þéttbýliskjarnar á þessu svæði lenda í hærri gjaldflokki en efni standa til. Af þessum sökum þykir rétt að afmarka höfuðborgarsvæðið með nákvæmari hætti í lögum og tilgreina þau sveitarfélög sérstaklega sem falla eiga í umræddan hærri gjaldflokk. Í þriðja lagi hvað varðar tíðnir er í 7. gr. frumvarpsins fjallað um gjaldtöku í formi auðlindagjalda vegna endurúthlutunar tiltekinna tíðna. Um er að ræða nýtt bráðabirgðaákvæði við lög um fjarskipti. Eðlilegt er að endurgjald komi fyrir afnot af þessum hlutum tíðnirófsins. Við gjaldtöku fyrir tíðniréttindi hefur fram að þessu að jafnaði verið kveðið á um gjaldtöku í bráðabirgðaákvæði enda geta forsendur úthlutunar mismunandi tíðnisviða verið ólíkar. Fjarskiptatíðnir eru takmörkuð auðlind og geta töluverð fjárhagsleg verðmæti verið fólgin í notkun slíkra tíðna. Víða erlendis er um gífurlegar fjárhæðir að ræða sem ráðast m.a. af stærð markaða en einnig þurfa ríki víða að samnýta tíðnir með öðrum ríkjum sem deila með þeim landamærum. Mismunandi hlutar tíðnirófsins hafa mismunandi eiginleika og eru því misverðmætir. Ljóst er út frá fyrri framkvæmd og erlendum samanburði að verðlagning á tíðnisviðinu sem lögð er til í frumvarpinu er hófleg, jafnvel þótt tekið sé mið af veltu fjarskiptafyrirtækja út frá höfðatölu. Gjaldtaka sem lögð er til í frumvarpinu er sambærileg við það sem áður hefur tíðkast. Ekki verður séð að gjöldin hafi verið íþyngjandi fyrir markaðsaðila enda er verð fyrir farsímaþjónustu á Íslandi með því hagkvæmasta í Evrópu. Virðulegi forseti. Þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu eiga það sammerkt að þeim er m.a. ætlað að stuðla að markmiðum fjarskiptaáætlunar og landsátaks um ljósleiðarauppbyggingu í dreifbýli, átaksins Ísland ljóstengt. Breytingunum er ætlað að stuðla að sanngjarnari gjaldtöku og hvetja til uppbyggingar fjarskipta. Ég hef hér með gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna alþjóðasamþykktar um vinnuskilyrði farmanna. Um er að ræða breytingar á sjómannalögum, nr. 35/1985, lögum um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningsskipa, nr. 76/2001, og lögum um eftirlit með skipum, nr. 47/2003, svo unnt verði að fullgilda alþjóðasamþykktina. Alþjóðasamþykktin stafar frá Alþjóðavinnumálastofnuninni og var samþykkt á 94. þingi stofnunarinnar árið 2006. Ísland var meðal þátttakenda á þinginu. Tvær breytingar hafa verið gerðar á samþykktinni, árin 2014 og 2016. Stefnt er að fullgildingu samþykktarinnar hér á landi á þeim atriðum sem eru skuldbindandi fyrir aðildarríki, þ.e. reglum og viðmiðum um reglurnar að teknu tilliti til þeirra breytinga sem gerðar voru árin 2014 og 2016. Ekki er stefnt að fullgildingu sérstakra leiðbeininga samþykktarinnar enda eru þær ekki skuldbindandi fyrir aðildarríki. Í frumvarpinu eru því aðeins lagðar til lágmarksbreytingar á lögum. Verði frumvarpið að lögum þarf í kjölfarið að gera breytingar á reglugerðum á sviðinu og móta þar stefnur í vissum tilvikum. Samþykkt frumvarpsins og breytingar á reglugerðum og stefnumótun eru forsendur þess að unnt verði að fullgilda samþykktina. Rétt er þó að geta þess að margar þeirra reglna sem samþykktin kveður á um eru nú þegar uppfylltar af íslenskum rétti. Eins og fram hefur komið tekur samþykktin til farmanna sem eru starfsmenn á farþega- og flutningaskipum. Samþykktin skiptist í fimm kafla og gerð verður grein fyrir hverjum kafla fyrir sig og hvaða lagabreytingar eru lagðar til í frumvarpinu vegna ákvæða þeirra. Fyrsti kafli samþykktarinnar inniheldur lágmarkskröfur sem farmenn þurfa að uppfylla til að mega vinna um borð í skipum. Í kaflanum eru fjórar reglur, þ.e. regla 1.1 um lágmarksaldur, regla 1.2 um læknisvottorð, regla 1.3 um menntun, þjálfun og hæfni og regla 1.4 um skráningu og ráðningu. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 3. mgr. 8. gr. sjómannalaga vegna reglu 1.1, 4. gr. laga um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa vegna reglu 1.2 og lögð er til ný grein, 10. gr. A sömu laga, vegna reglu 1.4. Ekki var talin þörf á lagabreytingu vegna reglu 1.3 enda verður að telja regluna uppfyllta að íslenskum rétti. Annar kafli inniheldur skilyrði fyrir ráðningu. Í kaflanum eru átta reglur, regla 2.1 um ráðningarsamninga farmanna, regla 2.2 um laun, regla 2.3. um vinnutíma og hvíldartíma, regla 2.4. um orlofsrétt, regla 2.5 um heimsendingu, regla 2.6 um bætur til farmanna ef skip tapast eða ferst, regla 2.7 um mönnun og regla 2.8 um aukna möguleika á starfsframa og fagkunnáttu auk fjölgunar atvinnutækifæra sem standa farmönnum til boða. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 2. gr. og 6. gr. sjómannalaga, nr. 35/1985, vegna reglu 2.1., breytingar á 30. gr. og 1. mgr. 32. gr. sömu laga vegna reglu 2.2. Þá er lagt til að tvær nýjar greinar, 7. gr. C og 7. gr. D, bætist við lög um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa, nr. 76/2001, vegna reglna 2.4. og 2.5. Að auki eru gerðar breytingar á 2. gr. sjómannalaga vegna ákvæða kaflans. Lagabreytingar voru taldar óþarfar vegna reglu 2.3. um vinnutíma og hvíldartíma, vegna reglu 2.6. um bætur til farmanna ef skip tapast eða ferst, vegna reglu 2.7. um mönnun og vegna reglu 2.8. um aukna möguleika á starfsframa og fagkunnáttu auk fjölgunar atvinnutækifæra sem standa farmönnum til boða, enda verður að telja þær nú þegar uppfylltar að íslenskum rétti og/eða þess eðlis að stefnumótunar frekar en lagasetningar getur verið þörf. Þriðji kafli inniheldur reglur um vistarverur og tómstundaðstöðu, fæði og þjónustu áhafna. Í kaflanum eru tvær reglur, regla 3.1 um vistarverur og tómstundaaðstöðu og regla 3.2 um fæði og þjónustu áhafna. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á annars vegar 3. mgr. 3. gr. laga um eftirlit með skipum vegna reglu 3.1 og hins vegar á 61. gr. sjómannalaga vegna reglu 3.2. Fjórði kafli inniheldur reglur um heilsuvernd, læknishjálp, velferð og tryggingavernd. Í kaflanum eru fimm reglur. Regla 4.1 um læknishjálp um borð í skipi og í landi, regla 4.2 um ábyrgð útgerðarmanna, regla 4.3 um heilsuvernd, öryggi og slysavarnir, regla 4.4 um aðgang að velferðarmiðstöðvum í landi og regla 4.5 um tryggingavernd. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 2. gr. sjómannalaga þannig að 33.–41. gr. laganna gildi einnig þegar við á um þá sem gegna öðrum störfum á skipum en skipsstörfum og þá er lögð til ný grein, 7. gr. E, sem bætist við lög um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa, þar sem tryggt er að allir skipverjar sem sigla undir íslenskum fána njóti sömu réttinda. Aðrar efnislegar lagabreytingar voru taldar óþarfar vegna reglna kaflans enda verður að telja reglur kaflans nú þegar uppfylltar að íslenskum rétti þótt nauðsynlegt kunni að vera að útfæra einhver atriði þessa kafla sem og annarra með reglugerð svo fullgilda megi samþykktina. Varðandi 5. kafla þá inniheldur hann reglur um skyldur um framkvæmd og framfylgd. Í kaflanum eru þrjár reglur. Regla 5.1 um skyldur fánaríkis, regla 5.2 um hafnríkisskyldur og regla 5.3 um skyldur í tengslum við útvegun vinnuafls. Lagabreytingar eru ekki nauðsynlegar vegna þeirra reglna sem fram koma í kaflanum, utan 11. gr. frumvarpsins, en við breytingar á reglugerðum á sviðinu þarf að gæta að reglunum og viðmiðum við þær svo unnt verði að fullgilda samþykktina. Rétt er að geta þess að í 10. gr. laga um Samgöngustofu, stjórnsýslustofnun samgöngumála, nr. 119/2012, er m.a. kveðið á um að stofnunin skuli hafa eftirlit með að Ísland uppfylli á hverjum tíma þær skuldbindingar sem mælt er fyrir um í alþjóðasamningum, samanber 3. tölulið 1. mgr. þeirrar greinar. Þá er í 9. gr. sömu laga kveðið á um verkefni Samgöngustofu tengd siglingum. Ljóst er að Samgöngustofu ber að framkvæma og framfylgja þeim reglum sem 5. kafli samþykktarinnar kveður á um. Virðulegi forseti. Eins og fyrr sagði eru með frumvarpinu lagðar til breytingar á sjómannalögum, lögum um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa og lögum um eftirlit með skipum. Verði frumvarpið að lögum og nauðsynlegar reglugerðarbreytingar gerðar í kjölfarið sem og stefnumótun næst það markmið samþykktarinnar að tryggja farmönnum þau vinnuskilyrði sem samþykktin mælir fyrir um. Þótt meginmarkmið samþykktarinnar sé að tryggja farmönnum tiltekin réttindi þá er samþykktin ekki síður nauðsynleg svo að Ísland geti sinnt virku hafnarríkiseftirliti, þ.e. haft eftirlit með því að önnur ríki fari eftir ákvæðum samþykktarinnar. Þegar samþykktin hefur verið fullgild af hálfu Íslands fær Samgöngustofa aðgang að kerfum Parísarsamkomulagsins um hafnarríkiseftirlit sem varða þau atriði sem taka til samþykktarinnar. Er sá aðgangur mjög mikilvægur fyrir allt hafnarríkiseftirlit. Þess ber að geta að önnur Norðurlönd, þ.e. Danmörk, Finnland, Noregur og Svíþjóð, hafa öll á síðustu árum fullgilt samþykktina auk fjölda annarra ríkja í Evrópu. Samkvæmt upplýsingum á heimasíðu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hafa 84 ríki fullgilt samþykktina og ráða þau yfir 91% af skipastóli heimsins miðað við brúttótonnatölu. Virðulegi forseti. Ég hef hér gert grein fyrir efni frumvarpsins og þeirri alþjóðasamþykkt sem hér um ræðir og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Það er með mikilli ánægju að ég mæli nú fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024. Tillagan hefur verið í undirbúningi í allnokkurn tíma og víðtækt samráð um allt land er að baki. Upphafið má rekja til þess að í júní 2015 samþykkti Alþingi ný lög um byggðaáætlun og sóknaráætlanir, nr. 69/2015. Markmið laganna er að efla byggðaþróun og auka samráð milli ráðuneyta á sviði byggðamála, innan hvers landshluta og milli stjórnsýslustiga, jafnframt því að færa til sveitarstjórna aukna ábyrgð á sviði byggða- og samfélagsþróunar. Byggðaáætlun skal samkvæmt lögunum lýsa stefnu ríkisins í byggðamálum hverju sinni og samhæfingu við aðra stefnumótun og áætlanagerð hins opinbera. Þar segir, með leyfi forseta: „Byggðaáætlun skal hafa að meginmarkmiði að jafna tækifæri allra landsmanna til atvinnu og þjónustu, jafna lífskjör og stuðla að sjálfbærri þróun byggðarlaga um land allt. Sérstaka áherslu skal leggja á svæði sem búa við langvarandi fólksfækkun, atvinnuleysi og einhæft atvinnulíf.“ Í kjölfar setningar laganna hófst undirbúningur að mótun nýrrar byggðaáætlunar. Með bréfi, dags. 9. mars 2016, fól ráðherra Byggðastofnun formlega að vinna byggðaáætlun samkvæmt hinum nýju lögum. Af hálfu Byggðastofnunar var lögð áhersla á opinn mótunarferil. Leitað var eftir viðhorfum til þess hvernig byggðaáætlun væri best unnin eftir nýjum lögum sem og hvernig samspilið ætti að vera við sóknaráætlanir landshlutanna og áætlanir ráðuneyta. Í janúar 2016, áður en hin eiginlega vinna við mótun nýrrar byggðaáætlunar hófst, var þingflokkum boðið til fundar í Reykjavík þar sem leitað var eftir áherslum þeirra í byggðamálum. Sérstakir fundir voru skipulagðir með ráðuneytum, stýrihópi Stjórnarráðsins um byggðamál og fleiri aðilum. Þá fundaði Byggðastofnun tvisvar með samráðsvettvöngum landshlutasamtakanna átta, hverjum fyrir sig, en þeir eru skipaðir nokkrum tugum einstaklinga úr öllum geirum og svæðum hvers landshluta og móta sóknaráætlanir þeirra. Opið samráð var viðhaft á vefsíðu Byggðastofnunar þar sem gögnin voru aðgengileg og allir gátu lagt fram tillögur, ábendingar og athugasemdir. Til þess að fá ytri rýni á byggðaþróun var Framtíðarsetur Íslands fengið til að greina sviðsmyndir fyrir búsetuþróun á landinu til ársins 2030 og voru niðurstöður þessar kynntar á opnum fundi 27. september 2016. Jafnframt fór Byggðastofnun yfir 93 opinber stefnuskjöl og áætlanir með tilliti til samhæfingar. Að auki var öllum ráðuneytum send skrá til útfyllingar fyrir fundina um mótun byggðaáætlunar. Beðið var um að skráðar yrðu þær áætlanir hvers ráðuneytis sem leiddu að markmiðum byggðaáætlunar. Í úrvinnslu beindist athyglin sérstaklega að þeim aðgerðum í áætlunum ráðuneyta sem lögð var á áhersla á samráðsfundum í landshlutunum. Drögum að nýrri byggðaáætlun var skilað til ráðherra í janúar 2017 eða um það leyti sem byggðamál voru færð í nýtt ráðuneyti samgöngu- og sveitarstjórna. Haustið 2017 var skipaður verkefnishópur fulltrúa allra skrifstofa samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins, Byggðastofnunar og Sambands íslenskra sveitarfélaga til að fullvinna drög Byggðastofnunar. Sú vinna fór fram í nánu samráði við einstök ráðuneyti og stýrihóp Stjórnarráðsins um byggðamál. Drög að tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024 voru kynnt í ríkisstjórn 2. mars 2018 og í kjölfarið send til umsagnar í öllum ráðuneytum og í framhaldinu í samráðsgátt Stjórnarráðsins þann 12. mars. Alls bárust 25 umsagnir sem hafa verið yfirfarnar og tekið tillit til þeirra eftir því sem kostur er. Hæstv. forseti. Það er vert að koma hér á framfæri þakklæti til allra þeirra sem komið hafa að þessum undirbúningi og samráðsferlinu. Þeirra framlag er mikilvægt fyrir gildi og inntak áætlunarinnar. Eins vil ég lýsa sérstakri ánægju með hversu margar efnisríkar og ítarlegar umsagnir bárust þegar tillagan var til kynningar í marsmánuði sl. á samráðsgátt Stjórnarráðsins. Í mínum huga staðfesta þær að miklar væntingar eru bundnar við að við náum árangri á þessu sviði. Byggðaáætlun er mikilvægt tæki fyrir stjórnvöld á hverjum tíma til að hafa áhrif á framgang og móta stefnu í byggðamálum fyrir landið í heild og einstök svæði. Þannig hefur byggðaáætlun verið unnin og samþykkt á Alþingi sem þingsályktun allt frá árinu 1994. Ríkisstjórnin hefur mikinn metnað í byggðamálum. Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar ber það með sér og áform einstakra ráðherra sem m.a. birtast í fjármálaáætlun til næstu ára. Við teljum mikil verðmæti felast í því að landið allt sé í blómlegri byggð. Landsmenn eiga að hafa jafnan aðgang að þjónustu, atvinnutækifærum og lífskjörum um land allt. Við viljum að Ísland verði í fararbroddi með nútímainnviði, framsækna þjónustu, verðmætasköpun, jöfn lífsgæði og öflug sveitarfélög sem geta annast staðbundin verkefni og veitt íbúum hagkvæma og góða þjónustu með markmið sjálfbærrar þróunar að leiðarljósi. Grunnþjónusta verði veitt íbúum sem mest í nærsamfélagi. Á höfuðborgarsvæðinu verði miðstöð opinberrar stjórnsýslu og miðlægrar þjónustu sem allir landsmenn hafa gott aðgengi að. Byggðamál verði samþætt við aðra málaflokka eftir því sem við á. Þá verði áhrif á þróun einstakra byggða og búsetu skoðuð og metin í allri stefnumörkun og áætlanagerð hins opinbera. Ég lít svo á að helstu viðfangsefni á sviði byggðamála næstu árin verði að takast á við fækkun íbúa á einstökum svæðum, einhæft atvinnulíf, tæknibreytingar og þróun og aðlögun er varðar einstakar atvinnugreinar. Þá þurfum við einnig að tryggja greiðar samgöngur og aðgengi að þjónustu. Ég tel mikilvægt að lögð verði sérstök áhersla á svæði sem standa höllum fæti í þessu samhengi. Þannig stuðlum við að blómlegum byggðum um land allt. Hæstv. forseti. Byggðaáætlun er nú sett fram í fyrsta skipti með skýrum markmiðum og mælikvörðum. Markmiðin eru þrenns konar. 1. Jafna aðgengi að þjónustu. Það getur m.a. falið í sér að grunnþjónusta sé veitt sem mest í nærsamfélaginu og greiðu aðgengi að miðlægri þjónustu í einstökum landshlutum og á landinu öllu. 2. Jafna tækifæri til atvinnu. Það felur m.a. í sér bætta innviði svo sem fjarskipti, samgöngur og öryggi í raforkumálum sem grundvöll fyrir fjölbreytt atvinnutækifæri. 3. Stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Það felur m.a. í sér að til séu öflug sveitarfélög með þjónustukjarna, gott aðgengi að menntun, fjölbreyttu atvinnulífi, öflugri starfsemi í menningarmálum og loks afþreyingu. Skilgreindir eru mælikvarðar sem stuðst verður við til að meta árangur og framgang áætlunarinnar. Meðal mælikvarða er hlutfall heimila og fyrirtækja í dreifbýli með aðgang að ljósleiðaratengingu, hlutfall þeirra sem eru í innan við 30 kílómetra fjarlægð frá heilsugæslustöð, grunnskóla, dagvöruverslun og framfærsluhlutfall. Staða þessara þátta verður metin við upphaf byggðaáætlunar og reglulega fylgst með því hvernig mælingar breytast á gildistíma áætlunarinnar. Byggðaáætlun setur fram margvíslegar áherslur og aðgerðir sem ætlað er að stuðla að því að markmiðum hennar verði náð. Aðgerðirnar eru alls 54 og eiga öll ráðuneyti beina eða óbeina aðild að framkvæmd þeirra. Þannig er leitast við að tryggja samþættingu byggðaáætlunar við sem flest málefnasvið og áætlanir ríkisins. Aðgerðirnar varða einnig margvísleg viðfangsefni sveitarfélaga sem einnig hafa mikil áhrif á það hvernig okkur tekst til að hrinda þessari metnaðarfullu byggðaáætlun í framkvæmd. Vert er að þakka sveitarfélögum, landshlutasamtökum þeirra og Sambandi íslenskra sveitarfélaga fyrir mikilvægt framlag við að móta þessa áætlun. Ég vil að endingu gera stuttlega grein fyrir því hvernig við hyggjumst tryggja samþættingu byggðaáætlunar við aðrar stefnur og áætlanir. Það er mikilvægt að náið samráð sé milli ráðuneyta, stofnana ríkisins, sveitarfélaga, atvinnulífs og borgarasamfélags við framkvæmd byggðastefnu. Meðal aðgerða sem horft verður til í því sambandi eru eftirfarandi: Reglulega fari fram umræða á vettvangi ríkisstjórnarinnar um stöðu og framkvæmd byggðaáætlunar og tækifæri til samþættingar. Stýrihópur Stjórnarráðsins um byggðamál verði efldur. Þjónustukort sýni aðgengi landsmanna að opinberri þjónustu og útbúið verði mælaborð sem varpi ljósi á stöðu og framvindu byggðamála. Náið og gott samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga og landshlutasamtök sveitarfélaganna. Tryggð verði regluleg skýrslugjöf til Alþingis. Að lokum: Fram fari kerfisbundin miðlun upplýsinga, rannsóknir, fræðsla og alþjóðlegur samanburður. Ég legg áherslu á að við framkvæmd laga um opinber fjármál verði fjallað sérstaklega um byggðasjónarmið í tengslum við mótun og framlagningu fjármálaáætlunar og fjárlaga hvers árs. Það er mikilvægt að við setjum öll upp byggðagleraugun þegar við rýnum áform okkar og forgangsröðum fjárveitingum. Fjármögnun aðgerða er ýmist borin uppi af byggðaáætlun, t.d. verkefnið Brothættar byggðir, samfjármagnaðar af byggðaáætlun og fjárheimildum viðkomandi málaflokks, þar má nefna verkefnið Ísland ljóstengt, þ.e. árið 2020, eða alfarið fjármagnaðar af viðkomandi málaflokki, sem dæmi má nefna verkefni um smávirkjanir. Fjármögnun byggðaáætlunar ræðst af fjárheimildum hvers árs, en tillaga að fjármögnun úr byggðaáætlun við hverja aðgerð tekur mið af fjármálaáætlun. Heildarfjármögnun á byggðalið fjárlaga er því ríflega 4 milljarðar fyrir þetta sjö ára tímabil. Heildarkostnaður allra aðgerða liggur ekki fyrir. Það mun bæði ráðast af fjárheimildum fjárlaga hverju sinni og nánara kostnaðarmati sem gert verður í tengslum við verkefnisáætlun fyrir hverja aðgerð. Það sama á að sjálfsögðu við um fjármögnun aðgerða af byggðaáætlun. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið helstu útlínur að tillögu til þingsályktunar um byggðamál 2018–2024. Ég er ánægður með það plagg sem ég legg hér fyrir hið háa Alþingi til frekari umræðu og endanlegrar afgreiðslu. Það er mikið samráð að baki, margir hafa lagt hönd á plóg. Þannig viljum við vinna. Það mun skila árangri, ekki síst á sviði byggðamála. Ég legg því til að þingsályktunartillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og síðari umræðu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ágætu framsögu þessa mjög svo mikilvæga máls. Þar eru reifuð fjölmörg markmið og verkefni sem mörg hver gætu reynst sérstaklega mikilvæg byggðunum til framtíðar. Það eru fjölmörg atriði í þingsályktunartillögunni sem gaman væri að ræða sérstaklega við ráðherra. Ég mun koma inn á nokkur þeirra í ræðu minni á eftir. En þau sem ég vildi sérstaklega spyrja ráðherra út í og það sem fyrst vakti athygli mína er í II. kafla, d-lið B-hlutar, þar sem talað er um að tryggja fjármuni til uppbyggingar og viðhalds ferðamannastaða með gjaldtöku. Má skilja þetta markmið sem svo að ríkisstjórnin hafi komið sér saman um hvernig eigi að standa að gjaldtöku í ferðaþjónustu? Og þá á ferðamannastöðum? Getur ráðherra greint nánar frá því hvernig eigi að vinna að því markmiði?
Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er unnið að því, og reyndar hefur það komið fram í fréttum, að koma á komugjöldum eða brottfarargjöldum eða slíkum gjöldum á ferðamenn. Það er unnið að því í ráðuneyti ferðamála eins og fram hefur komið í þinginu í sérstakri umræðu. Þess vegna er það ekkert leyndarmál að ríkisstjórnin stendur öll einhuga að baki sinni eigin stefnu sem kemur fram í ríkisstjórnarsáttmálanum um slíkt.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. En ég átta mig reyndar ekki alveg á þessu. Ég þekki umræðuna náttúrlega vel eins og hann um komugjöldin og fletti sérstaklega upp stefnu ríkisstjórnarinnar hvað varðar gjaldtöku af ferðamönnum. En í stefnunni, í fyrirliggjandi þingsályktunartillögu sem er nú til umræðu, er hreint og klárt talað um gjaldtöku á ferðamannastöðum. Sem ég get ekki túlkað sem komugjöld eða annað slíkt. Hann skoðar það kannski. En það var önnur spurning, annað atriði, sem mig langaði að koma inn á í seinna andsvari. Í III. kafla hljómar síðasta setningin svo, með leyfi forseta: „Við framkvæmd laga um opinber fjármál verði fjallað sérstaklega um byggðasjónarmið í tengslum við mótun og framlagningu fjármálaáætlunar og fjárlaga hvers árs.“ Nokkuð sem er í mjög miklu samræmi við fyrri samtöl okkar hæstv. ráðherra í þessum sal. En mig langar að velta því upp við hæstv. ráðherra hvort ekki kæmi til greina að fara svipaða leið og gert er með mat á jafnréttisáhrifum frumvarpa, þannig að öll frumvörp verði hreinlega greind eða að gera þurfi grein fyrir mögulegum byggðaáhrifum.
Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í inngangi eða í framsögu minni tel ég mikilvægt að þegar við erum að framkvæma þessa stefnu þurfi menn að setja byggðarýnigleraugun á sig mun oftar en menn hafa gert. Það á auðvitað sérstaklega við um öll ráðuneytin, ekki bara það ráðuneyti sem fer með byggðamál, en það gildir þá líka um stofnanir. Og það gildir líka um Alþingi. Þess vegna er hugmynd hv. þingmanns um að þegar við erum að fjalla um einstök mál sem geta á einhvern hátt tengst því hvort þau hafa mismunandi áhrif á byggðir landsins, þá held ég að það sé skynsamlegt við framlagningu þeirra að á það sé bent. Og síðan við úrvinnslu Alþingis að kalla eftir slíkum upplýsingum til þess að tryggja að við nýtum okkur þetta tæki sem þetta er, þessa metnaðarfullu áætlun, því að hún mun auðvitað ekki skila árangri ef við vinnum ekki eftir henni og notum hvert tækifæri til þess að setja byggðarýnigleraugun á nefið.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari byggðaáætlun sem er lögð fram á Alþingi í dag þar sem á að styrkja byggðir og halda landinu í byggð, öllu landinu, og styrkja sérstaklega þær byggðir sem standa verulega höllum fæti. Þetta er mikið plagg og ítarlegt og ekki vantar nú fyrirheitin, svo sannarlega ekki. Þetta eru tugir ef ekki hundruð liða sem eru þarna taldir upp. Ég hef auðvitað nokkrar spurningar og hugleiðingar sem koma upp í hugann. Í fyrsta lagi varðandi rafmagnsaðgang allra landsmanna, þ.e. til smáiðnaðar, þriggja fasa rafmagn. Hæstv. samgönguráðherra veit það eins vel og ég að byggðir á Suðurlandi hafa einmitt kvartað yfir því að þurfa að borga svokallað flýtigjald eða leggja í mikinn kostnað við breytingu á tækjum og tólum. Það stendur í tillögunni í B.1. varðandi þrífösun rafmagns: „Skoðað verði að veita styrki til að greiða hluta af flýtigjaldi…“ Er ekkert frekar um þetta en að það verði skoðað að veita styrki til þess að jafna þennan mikla aðstöðumun á milli þeirra sem ætla að fara út í atvinnurekstur úti á landi og svo miðað við þá sem eru annars staðar? Ýmislegt annað dettur mér í hug. Mér dettur t.d. í hug sóknaráætlanirnar. Í sóknaráætlunum eru landshlutar, þeir eru átta, og ég hef lengi haft þá hugmynd sem ég vil spyrja um: Hefur ráðherra eða ríkisstjórnin ekki íhugað það að setja Vestmannaeyjar þar sem sérstakan landshluta, þ.e. níunda landsvæðið?
Virðulegi forseti. Varðandi síðustu spurningu hv. þingmanns um hvort Vestmannaeyjar eigi að vera sérhluti og ekki hluti af landshlutanum Suðurlandi þá geta auðvitað verið innan landshlutanna mjög ólík svæði, þannig að það hefur ekki verið til sérstakrar skoðunar. Auðvitað eru Vestmannaeyjar sérstakar á margan hátt. Það sama gildir um Öræfin. Það sama gildir um mörg svæði á Vestfjörðum. En þau eru engu að síður undir sama landshlutanum. Varðandi vangaveltur þingmannsins og spurningar um þrífösun rafmagns og mikilvægi þess, þá er það algjörlega rétt og það er fjallað um það í þessari byggðaáætlun að flýta þurfi því verkefni því ellegar, ef ég man rétt, er ekki fyrirhugað að því ljúki fyrr en 2035. Reyndar eru það nú verulegar framfarir, af því að þegar ég kom hér inn fyrir nokkrum árum þá átti það að taka 60 eða 70 ár, þannig að það er þó styttra. En það er hins vegar óásættanlega langt fram í tímann fyrir þau svæði sem bíða í raun og veru eftir því núna. Annars vegar er nefnd að störfum undir forystu hv. þm. Haraldar Benediktssonar sem er að vinna að þessum málum. Hins vegar er í byggðaáætluninni fjallað um það að þegar verkefninu Ísland ljóstengt lýkur þá munum við hafa meiri fjármuni úr að spila til þess að geta farið í þetta líka með það að meginmarkmiði að flýta fyrir þrífösun rafmagns á öllu landinu, sem er mjög mikilvægt til þess að skapa fjölbreyttari atvinnu og ýta undir fjölbreyttara atvinnulíf og öflugri starfsemi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir hans svör sem ég fagna. Ég vil hvetja hann til að íhuga þessa hugmynd mína og að næst þegar sóknaráætlun verður endurskoðuð verði Vestmannaeyjar gerðar að níunda svæðinu. Það er alveg sér. Þetta er fjölmenn byggð á litlu svæði og þarna er sérstakur lögreglustjóri og sýslumaður og héraðsdómstóll sem fer þarna út, þannig að það er mjög margt sérstakt þarna. Ég hvet hann til að íhuga þetta alla vega. Annað sem ég ætlaði að spyrja um er efling sýslumannsembætta. Er það sérstaklega á dagskrá hjá ríkisstjórninni? Eða á að halda áfram að setja sýslumannsembættin í svo mikið salt að þau koðni niður og andist svo fljótlega þar á eftir? Þetta eru mjög mikilvæg embætti fyrir byggð úti á landi. Þarna vinna sérfræðingar og þetta er oft eini opinberi aðilinn á stóru svæði. Ég hvet hæstv. ráðherra til að standa vörð um þessi embætti og láta þau ekki koðna niður eins og allt stefnir í núna og er búið að vera undanfarin ár. Ég vil spyrja um fæðingar í heimabyggð, þá er ég aftur kominn að Vestmannaeyjum. Ég sá í áætluninni það markmið að tryggja aðgengi að þjónustu vegna meðgöngu og fæðinga. Ég spyr: Er eitthvað í áætluninni um að það sé tryggt að t.d. Vestmannaeyingar geti fætt börn sín í Vestmannaeyjum? Er gert ráð fyrir því? Eða þurfa þeir að leggja í þann gífurlega kostnað sem þeir verða fyrir til að fara til höfuðborgarinnar stanslaust, tugum saman á hverju ári, með jafnvel maka og börn, og dvelja í höfuðborginni tvær til þrjár vikur árlega? Annað helsta og stærsta byggðamálið eins og hæstv. samgönguráðherra veit auðvitað eru samgöngumálin. Nú vitum alveg hvernig samgönguáætlun fór. Þá spyr ég: Þessi góðu [[Forseti hringir.]]orð í þessari áætlun, eiga þau að vera fjármögnuð eða ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Reyndar voru þetta fjölmargar spurningar sem ég næ örugglega ekki að svara öllum á tveimur mínútum. Varðandi fjármögnunina þá er verið að setja aukið fjármagn í byggðaáætlun og hluti af þeim 54, ekki hundruð heldur 54 aðgerðir sem þarna eru, er einmitt fjármagnaður beint af byggðaáætlunarliðnum. Í hann er búið að setja aukið fjármagn. Ég held að við getum verið með um 500 milljónir á yfirstandandi ári til slíkra aðgerða. Þær eru eyrnamerktar ákveðnum verkefnum. Í öðrum tilvikum er um að ræða samfjármögnun með öðrum, til að mynda fagráðuneytum. Ég get nefnt verkefnið Ísland ljóstengt, þar sem af byggðaliðnum er verið að setja 100 milljónir til stuðnings þeim byggðarlögum, sveitarfélögum, sem þurfa á frekari stuðningi að halda, hvort sem er vegna fámennis eða stærðar. Síðan geta líka verið verkefni sem eru fjármögnuð fyrst og fremst af viðkomandi ráðuneyti. Ég nefndi í ræðu minni smávirkjanir, það getur líka gilt um aðra hluti. Varðandi fæðingar sem hv. þingmaður spurði um þá veit ég að hann á eftir að fara í gegnum þá umræðu við fagfólk sem við sem höfum setið á þingi fyrir Suðurland og úti í Vestmannaeyjum höfum margoft tekið. Manni finnst oft á tíðum að það sé fullkomlega óeðlilegt að það sé ekki bara eins og það var þar sem menn gátu fætt börn hvar sem var. Nú er í raun búið að setja upp plan þar sem menn segja: Við ætlum ekki að þola neina einustu áhættufæðingu þar sem við getum gert betur. Þess vegna hefur verið stefnt í þá átt sem við höfum horft upp á. Þegar lagt er til að setja upp skurðþjónustu í Vestmannaeyjum til þess að taka á mjög fáum tilvikum þegar um er að ræða áhættufæðingu [[Forseti hringir.]]sem þarf skyndilega að fara í keisara, þá er einfaldlega sagt [[Forseti hringir.]]að það verði ekki nægileg þjálfun á þessum stað. Þá verðum við pólitíkusarnir svolítið litlir [[Forseti hringir.]]þegar við ætlum að fara að taka ákvörðun sem okkur finnst rétt en fagfólkið segir að sé röng. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er ekki í þessari byggðaáætlun lagt til að setja upp skurðstofu í Vestmannaeyjum svo dæmi sé tekið.
Herra forseti. Við fjöllum um tillögu til byggðaáætlunar 2018–2024. Ég verð að viðurkenna að ég er hæfilega bjartsýn á þær áætlanir sem hafa komið fram og liggja fyrir um byggðaáætlun því að þau fögru fyrirheit sem hafa komið fram í byggðaáætlun hafa því miður ekki alltaf gengið eftir. Menn leggja upp í mikið samráð og eru vel meinandi en oftar en ekki þegar til stykkisins kemur hefur ekki verið fjármagn til að fylgja þeim áformum eftir sem komið hafa fram í byggðaáætlun. Byggðaáætlun þýðir í raun og veru að sveitarfélög vítt og breitt um landið séu samkeppnishæf um fólk og fyrirtæki til búsetu á sínu svæði; að tryggja þá grunnþjónustu sem íbúar gera kröfu til og fjármagna hana, að tryggja samgöngur á milli svæða, og að hægt sé að segja að sú lágmarksþjónusta sem íbúar hvar sem er á landinu gera kröfu til í dag sé til staðar. Atvinnulífið þarf að styðja og auka fjölbreytni. Það hangir margt á spýtunni sem er á ábyrgð stjórnvalda og sveitarfélaganna sjálfra, hvernig þetta samspil leikur allt saman. Mér líst þannig á að við göngum fram með metnaðarfulla byggðaáætlun. Auðvitað bindur maður við hana vonir og óskir og getur lítið annað en treyst á að fjárlögin muni endurspegla þetta næstu árin, að menn sýni viljann í verki. Þar kemur ýmislegt fram sem er áhugavert. Ég hef nefnt í umræðum hugmyndir um að skilgreina þjónustu á hverju kjarnasvæði og get nefnt tilraun eins og er nú gerð á Þingeyri og heitir Blábankinn þar sem ýmsir opinberir aðilar koma saman á einum stað til að sinna þjónustuhlutverki. Ég held að það sé mjög spennandi tilraun sem þarf að fylgja eftir með stuðningi og fjármagni, bæði af hálfu ríkis og sveitarfélaga. Svo er að gera kröfur til ráðuneyta að fylgja eftir þeim verkefnum sem eru undir hverju ráðuneyti sem snúa að byggðamálum. Það hefur oft gengið ansi erfiðlega að toga út úr ráðuneytum opinber störf, störf án staðsetningar, þegar á reynir. Þar er mikil íhaldssemi í gangi. Ég vona að þessi tilraun núna til að fara öðruvísi inn í það verkefni skili árangri. Það hefur oftar en ekki verið þannig að þegar einhver störf fara út á land þurfa heimamenn að berjast með kjafti og klóm fyrir að halda þeim störfum. Menn fara stundum tvö skref áfram, eitt aftur á bak og eru á víxl í eilífum slag við að halda því sem náðst hefur með mikilli fyrirhöfn. Samgöngur eru auðvitað eitt af lykilatriðunum. Þá hugsar maður um hvernig menn sjái fyrir sér stuðning eins og við flugið. Flugið er hluti af almenningssamgöngum í landinu. Ætlum við að fara að hrinda í framkvæmd hugmyndum eins og hafa verið nefndar, t.d. skosku leiðina? Mér finnst það mjög spennandi leið sem þurfi að fara að gera tilraunir með sem fyrst, það sé ekki eftir neinu að bíða. Fjallað hefur verið um þetta á Alþingi þó nokkuð lengi, að skoða þessa skosku leið. Ég held að löngu tímabært sé að hrinda tilraun í þá áttina í framkvæmd hér innan lands. Það myndi skipta miklu máli fyrir jöfnun búsetu. Fólk á landsbyggðinni þarf að nýta sér innanlandsflugið mjög mikið til að sækja hina ýmsu þjónustu á höfuðborgarsvæðið. Almenningssamgöngur í landi, það þarf að styðja við að hægt sé að halda þeim gangandi sem best áfram. Manni heyrist mörg landsvæði vera með uppgjafartón í þeim efnum. Hægt er að nefna ýmislegt eins og flutningsjöfnuð. Ég hef talað fyrir því að hann yrði útfærður miklu meira en verið hefur. Hann hefur miðast við fyrirtæki í útflutningsgeiranum. Ég held að við þurfum að útfæra það. Mér skilst að undir liggi að skoða stuðning við önnur fyrirtæki á landsbyggðinni, bæði verslun og þjónustu sem þurfa að reiða sig á flutninga, sem kemur síðan fram í þjónustu- og vöruverði hjá íbúum á landsbyggðinni. Það þarf að beita jöfnunarákvæðum inn í þann geira, finnst mér. Síðan er það afhendingaröryggi raforku. Það er auðvitað eitt af því sem er stórt og mikið byggðamál sem skiptir íbúana miklu máli. Eilífðarbarátta virðist í gangi í þeim efnum. Það er hlutur sem við verðum að fara að sjá fyrir endann á hvernig hægt er að tryggja öruggt flutningskerfi raforku og bæta raforkuöryggið. Við erum á góðri leið með ljósleiðaravæðinguna eins og komið hefur fram en erum aftarlega á merinni með hluti eins og þriggja fasa rafmagn. Á sumum svæðum þar sem t.d. landbúnaður er, segjum eins og í mínu kjördæmi, á Mýrunum, þar sem eru mjólkurbú, þar eru bændur kannski á þeim aldri að ný kynslóð tekur ekkert endilega við ef ekki verður boðið upp á þriggja fasa rafmagn á því svæði. Þar þola menn ekki að slíkt gerist eftir 15 ár. Ef það gerist ekki innan tíu ára held ég að ansi erfitt verði að koma aftur af stað atvinnu til sveita á því svæði. Við erum að keppa þar við tíma, að tryggja mörgum landsvæðum það sem eðlilegt þykir á öðrum stöðum í þéttbýli, til að tryggja þar áframhaldandi búsetu. Það rennur hratt úr tímaglasinu í þeim efnum. Komið hefur verið inn á ýmislegt hér og má lengi tala um byggðamálin. Ég er og verð og hef verið mikill talsmaður eflingar smábátaútgerðar í landinu. Ég tel hana eitt af þeim málum sem skiptir litlar sjávarbyggðir gífurlegu máli. Ein ódýrasta leiðin til að styrkja þessar sjávarbyggðir er að efla smábátaútgerð vítt og breitt um landið. Það kallar líka á fjölbreytni og styrkir undirstöðurnar og gefur möguleika á fjölbreytni í atvinnulífinu í kjölfarið. Ég tel að hlutir eins og efling strandveiða sé ein af ódýrum og útlátalitlum aðgerðum af hálfu ríkisins. Menn þurfa stundum að horfa til þess sem blasir við augum þegar kemur að umræðu um styrkingu byggða. Menn þurfa ekki alltaf að finna upp hjólið í þeim efnum þótt brýnt sé að horfa til fjölbreytni í atvinnuframboði, menntun og heilbrigðismálum, vegasamgöngum. Það eru stundum ýmis tækifæri sem blasa við heimafólki vítt og breitt um landið sem ríkisstjórnin þarf stundum aðeins að horfa til og taka mark á þegar byggðamál eru í umræðunni en draga þetta ekki allt of miðstýrt til sín og gera þetta út frá miðstýringarvaldinu, heldur fara í grasrótina og kalla eftir því sem heimamenn telja að nýtist best til uppbyggingar. Eins og ég skildi hæstv. ráðherra í framsögu sinni á þessu máli hefur undirvinnan verið mjög góð. Ég vona að þessi byggðaáætlun verði okkur drjúg til að efla og styrkja byggð í landinu því að mjög brýnt er að við höfum jafnvægi í búsetu og byggð landsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir hennar innlegg. Ég velti fyrir mér nokkrum atriðum. Í tillögunni kemur fram mikill metnaður í byggðamálum af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er enginn vafi á því. En ég hef mestar áhyggjur af því hvort þetta séu orðin tóm eins og var með samgönguáætlun, hvort raunin verði sú að minna verði úr efndum með margt af því sem þarna er nefnt og á að stefna að. Ég vona svo sannarlega ekki. Margt af þessu er virkilega gott. Ég vil spyrja hv. þingmann um flutning starfa sem hún nefndi og ég hef sérstakan áhuga á, út á land. Það vill svo til að hér á höfuðborgarsvæðinu, þessu stóra svæði og fjölmenna, búa 70–80% af öllum landsmönnum. Við verðum að standa vörð um byggðirnar. Þetta með flutning starfa út á land er margskipt. Fyrsta spurningin er: Er vilji til að flytja stofnanir út á land? Er búið að skjóta það alveg í kaf með mislukkun á því sviði á umliðnum árum eða er eitthvað í bígerð? Ég held að það sé oft eina leiðin, það þarf bara að standa öðruvísi að því, taka lengri tíma og flytja á annan hátt en kannski var gert með Fiskistofu. Varðandi flutning starfa spyr ég líka um flutning verkefna og sérstaklega tilflutning verkefna t.d. til sýslumannsembætta sem eru opinberar stofnanir úti á landi og eru nú orðin fá. Þau eru um átta úti á landi [[Forseti hringir.]]og eru að koðna niður eins og fram kom áðan. Hvort einhver áætlun sé um að flytja verkefni þangað.
Herra forseti. Við hv. þingmaður deilum vilja til að störfum úti á landi, opinberum störfum og störfum almennt, verði fjölgað. Hv. þingmaður nefndi í lok síns andsvars sýslumannsembættin. Ég tel þau vera dæmigerð embætti sem geti tekið að sér ýmis verkefni. Þá erum við ekki að tala um að flytja heilu stofnanirnar heldur geta þau styrkt embættið með því að taka til sín verkefni eins og þau hafa gert í gegnum árin og sýnt fram á að þar fer fram mjög vönduð vinna, hæfur mannskapur, og síðan er húsnæði og annað til staðar. Þetta hefur eflt þessa staði sem hafa tekið til sín verkefni og geta tekið til sín fleiri. Þar eru tækifæri. Ég treysti á að það verði unnið með það í vinnu áfram við byggðaáætlun. Hv. þingmaður nefnir stofnanir. Ég var ekki hrifin af því að Fiskistofa væri flutt í einu lagi - og brosir nú hæstv. ráðherra. Mér fannst ekki gott að rífa upp með rótum heila stofnun. Það kallar alltaf á miklu meiri ágreining og er erfiðara. Þótt það geti að lokum lukkast vel er það miklu meiri aðgerð í sjálfu sér og getur komið illa við viðkomandi starfshóp. Nú er verið að tala um, eins og ég skil það, að stofna þjóðgarðastofnun. Hún á auðvitað heima úti á landi og félli vel inn í mitt kjördæmi, svo ég bara nefni það við þá sem hér hlýða á. Hún væri vel fallin til þess að vera t.d. á Hvanneyri. En ég held að það sé vilji til að styrkja opinber störf úti á landi og nú þurfa allir þingmenn að fylgja því vel eftir í fjárlögum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni hennar svör. Varðandi það að flytja verkefni til sýslumanna, reynslan af því fyrir áratug eða meira þegar átti nú aldeilis að gera það, efla þessi embætti með því að flytja verkefni til sýslumanna, það tókst svona upp og ofan. Það voru einungis verkefni á sviði dómsmálaráðuneytisins sem voru flutt til sýslumanna og yfirleitt bara smáverkefni. Einhverjar færslur, smá bókhald, lítil verkefni sem kölluðu ekki nema í örfáum tilvikum á mannskap. Þannig að ég endurtek og vona að hv. þingmaður sé mér sammála að það verður þá að vera alvörumeining á bak við það og öll ráðuneyti að taka þátt í því. Það er mjög mikil efling í byggðamálum ef tekst að flytja verkefni úr sem flestum ráðuneytum til þessara embætta sem eru náttúrlega opinberar stofnanir, oft kannski einu opinberu stofnanirnar á stórum svæðum, og myndi halda í þeim lífi, þau hafa fjölmörg önnur verkefni og eru að koðna niður eins og ég nefndi áðan. Hv. þingmaður nefndi eitt mjög athyglisvert varðandi nýjar stofnanir. Ég vil taka undir orð hv. þingmanns um að þegar settar eru á fót nýjar stofnanir verði þær settar út á land og aukinn vilji verði til þess. Þá er ég að tala um alvöruvilja, það sé gert. Ég er búinn að vera hérna í nokkra mánuði og hef ítrekað séð að það eigi að setja á stofn ný embætti, ekki kannski stórar stofnanir en embætti. Alltaf verið að tala um það, alltaf einhverjar ráðagerðir um það. Af hverju er þetta ekki sett út á land í miklu meira mæli en verið hefur? Hefur hv. þingmaður íhugað að kannski er besta byggðamálið að flytja ráðuneyti út á land? Þar vil ég sérstaklega nefna t.d. umhverfisráðuneytið. Af hverju getur það ekki verið á Akureyri? Hver er skoðun hv. þingmanns á þessari uppástungu minni?
Herra forseti. Ég sé bara ekki neina meinbugi á því að umhverfisráðuneytið væri úti á landi, hvort sem væri á Akureyri, Ísafirði eða Egilsstöðum, og útvistaði störfum hingað til Reykjavíkur til að halda jafnvægi í byggð landsins. En stundum er það nú þannig að það er lengra til Akureyrar frá Reykjavík en frá Akureyri til Reykjavíkur og það á við um marga staði úti um land. Því miður hafa verið mikil tregðulögmál í þessu sambandi í gegnum árin þó að maður eigi ekki eingöngu að kenna embættismönnum í ráðuneytum um. Það eru auðvitað pólitískir stjórnmálamenn hverju sinni sem bera að lokum ábyrgð á því hvað gert er. En ég held að við hefðum í gegnum tíðina getað gert miklu betur. Það er þensla á höfuðborgarsvæðinu. Ef allt gengur eftir sem horfir, að við séum á góðum stað í efnahagsmálum, verður áfram þensla á höfuðborgarsvæðinu og næg atvinna. Við þau skilyrði eigum við frekar að draga saman seglin þar sem hægt er að gera það á höfuðborgarsvæðinu þar sem störf geta verið án staðsetningar hjá hinu opinbera, í raun og veru hvar sem er miðað við nútímatækni. Þannig vil ég að stjórnmálamenn hugsi og leggi ekki bara fram gott byggðaáætlunarplagg eins og hér liggur fyrir heldur fylgi því af festu eftir, hver í sínu ráðuneyti. Það ætti að vera einhver vottun í lok hvers árs um það hver gerir best í þessum efnum hjá hvaða ráðuneyti. Fengi jafnvel vildarpunkta frá þinginu til að fara út á land í frí. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég vil líkt og hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra byrja á að fagna því að þessi tillaga til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024 sé komin fram. Það er fátt mikilvægara fyrir byggðir landsins en að vera með sterka og skýra byggðaáætlun og ég veit að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hefur mikinn metnað til að horfa til byggða landsins. Því hefði verið gleðilegt að standa hér og fagna sömuleiðis öllu innihaldi þessarar framlögðu tillögu en þó að hér séu fjölmörg góð markmið og aðgerðir listaðar er tilfinningin svolítið eins og hér sé um hálfklárað skjal að ræða. Þannig skortir örlítið á innra samræmi í áætluninni og raunar er eins og hún sé skrifuð af mörgum ólíkum einstaklingum, sem er í sjálfu sér mjög jákvætt, en enginn hafi í raun lesið skjalið í heild með það í huga að samræma innihaldið. Þannig er til að mynda ekki samræmi í orðalagi markmiða á milli kafla og ný markmið birtast í verkefnakaflanum án þess að vera nefnd í markmiðakafla og raunar öfugt, markmið í markmiðakafla án þess að sett séu fram verkefni eða aðgerðir til að vinna að viðkomandi markmiðum, eins og til að mynda markmiði e-liðar A-hluta um að hvatt verði til notkunar fjölbreyttra, sjálfbærra samgöngumáta, svo sem göngu og hjólreiða, sem ég sé fyrir mér að gæti verið óskaplega skemmtilegt, sem dæmi að skreppa milli Akureyrar og Ísafjarðar. Það sem e.t.v. er alvarlegra er markmið n-liðar sama hluta sem er að öruggir sjúkraflutningar um allt land verði tryggðir - en engar aðgerðir er að finna þar. Mögulega er það viljandi gert en því miður er það hvernig þetta er gert og orðað til þess fallið að vekja a.m.k. spurningar. Byggðastefna ætti, og er vonandi í hugum margra, að vera alger grundvallarstefna í starfi ríkisins. Því verð ég að viðurkenna að það er nokkuð sérstakt að vera hér að ræða byggðastefnu nú en samgönguáætlun ekki fyrr en í haust. Þá hefur aðgerðaáætlun fjarskiptaáætlunar ekki verið endurnýjuð en hún rann út árið 2014 sem augljóslega hefur töluverð áhrif í umræðu um byggðamál. Sömuleiðis mætti horfa til fleiri áætlana þó að þessar séu skiljanlega þær sem koma fyrst upp í hugann. Helst vildi ég að við værum að ræða þær allar núna enda mikilvægt að þessar áætlanir haldist vel í hendur og að við horfum á þær heildstætt en mitt mat er að ef vel væri að verki staðið gætu þessar áætlanir unnið gríðarlega vel saman að uppbyggingu byggða landsins. Það er þó gott að stefna um uppbyggingu raforkukerfisins sé í umræðu í þinginu samhliða þessu máli en nokkuð er komið inn á uppbyggingu flutnings- og dreifikerfis raforku í þeirri tillögu að byggðaáætlun sem við ræðum og mikilvægt að þær séu skoðaðar saman. Þannig held ég að æskilegt væri og gagnlegt - það væri reyndar gaman ef formaður umhverfis- og samgöngunefndar væri hér að hlusta á umræðurnar - ef hv. umhverfis- og samgöngunefnd óskaði hreinlega eftir umfjöllun og umsögnum annarra fagnefnda þingsins um fyrirliggjandi þingsályktunartillögu, enda er þarna verið að fjalla um verkefni og stefnur í málaflokkum sem snerta flestar, ef ekki allar, fagnefndir þingsins. Í þeirri þingsályktunartillögu sem við ræðum hér eru fjölmörg góð markmið og verkefni. Þannig fagna ég því að heilbrigðis- og velferðaráætlanir eigi að fá þinglega meðferð sem opinberar áætlanir og að grunnþjónusta heilbrigðis- og velferðarþjónustu verði skilgreind sem og hvernig réttur landsmanna til hennar verði tryggður óháð búsetu. Ég held að það sé virkilega mikilvægt að þetta sé skýrt og ákveðið en ég sakna þess hins vegar að aðgerð um þetta markmið sé skilgreint í aðgerðakafla tillögunnar og ábyrgð á framkvæmd þess skilgreind. Ég fagna því að vinna eigi stefnu um opinbera þjónustu með það að markmiði að íbúar landsins, óháð búsetu, njóti sama aðgengis að grunnþjónustu. Ég verð þó að telja verkefninu ansi naumt skammtaða fjármögnun, gert er ráð fyrir 3 millj. kr. úr byggðaáætlun til þessa verkefnis sem ætlað er að taki heil þrjú ár að vinna. Þá er ánægjuleg sú áhersla sem hér kemur fram á orkumál, eins og fleiri hv. þingmenn hafa komið inn á, þó að þau mættu sannarlega vera betur skilgreind og vera með mælanlegri markmið - eða með mælanleg markmið yfir höfuð. Sömuleiðis mættu þau vera með skilgreinda og tilgreinda fjármögnun. Þar á er þó undantekning í aðgerð B.1., um þrífösun rafmagns, þar er tillaga um 400 millj. kr. úr byggðaáætlun sem er vel. Það veldur mér þó nokkru hugarangri hversu loðið orðalag tillögunnar er. Það á að „skoða“ og „kanna“ í stað þess einfaldlega að framkvæma. Vonandi verður þó hægt að nýta fjármagnið sem þarna er skilgreint til að framkvæma fremur en að 400 millj. kr. fari einfaldlega í könnun. Eins og ég kom inn á í andsvari finnst mér sérstaklega ánægjulegt að sjá bæði markmið og aðgerðir í því að jafna aðstöðumun á millilandaflugvöllum og vinna tillögu og vonandi koma á verðjöfnun á flugvélaeldsneyti á millilandaflugvöllum landsins. Það er verulega sérstakt hvernig ástandið er í dag. Vonandi verður þetta til þess að við sjáum raunverulega breytingu þar á, jafnvel í lok þessa árs ef ég leyfi mér að vera bjartsýn. Að lokum var tvennt sem vakti athygli mína strax við fyrsta yfirlestur og ég hef komið lítillega inn á áður. Það fyrra er skortur á mælikvörðum um árangur bæði í markmiðakafla og verkefnakafla og sömuleiðis upplýsingar um fjármögnun einstakra aðgerða sem er, með fullri virðingu, nokkuð kaldhæðnislegt með tilliti til þess að í fyrsta lið greinargerðar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Þegar meta á árangur byggðaáætlunar takmarkast árangursmat af því að áætluninni fylgja ekki mælikvarðar um árangur nema að mjög takmörkuðu leyti. Þá eru upplýsingar um fjármögnun einstakra aðgerða mjög takmarkaðar. Því er helsti mælikvarði hvort einstakar aðgerðir hafi komist í framkvæmd.“ Í lok þessa sama kafla segir svo, aftur með leyfi forseta: „Við mótun þeirrar tillögu sem hér er sett fram var leitast við að taka mið af þessari reynslu.“ Af 54 tillögum er ríflega helmingur, 30 tillögur, í aðgerðaáætlunarhluta þingsályktunartillögunnar sem skilgreinir ekki mælanleg markmið og 24 tillögur, rétt tæpur helmingur, eru ekki með upplýsingar um skilgreinda fjármögnun heldur eingöngu vísað í viðkomandi ráðuneyti. Hvað mælikvarða um árangur í markmiðakafla varðar eru þeir aðeins tveir í hverjum hluta, sex samtals, og eru í fyrsta lagi mjög óljósir og í öðru lagi hreinlega ekki í fullu samræmi við þau markmið sem þar eru sett fram. Hið síðara sem svo vakti athygli mína í tengslum við aðgerðaáætlunina er hversu mörg verkefni þar eru nefnd sem í raun eru nú þegar hafin eða vinna við þau jafnvel langt komin. Samt sem áður er talin þörf á að taka jafnvel fimm til sjö ár í að vinna þau. Ég held að meira gagn væri í að setja inn ný verkefni og hefði ég gjarnan viljað sjá meiri nýsköpun í nálgun að byggðaáætlun og ef út í það er farið meiri áherslu á nýsköpun yfir höfuð, t.d. matvælaframleiðslu og landbúnað. Þarna eru nokkur verkefni og markmið sem snúa að því að „meta“ eða „vinna að“ einhverju í stað þess einfaldlega að fara að vinna að framkvæmd verkefna. Það væri nær en að eyða meiri tíma í að spá og spekúlera. Kannski má skilja ræðu mína sem svo að ég sé neikvæð gagnvart framlagðri þingsályktunartillögu. Ég vil árétta að ég er það í rauninni alls ekki og ítreka ánægju mína með að hún sé komin fram og sé hér til umræðu. Mér fannst hins vegar rétt að nýta þetta tækifæri þar sem ég sit ekki í umhverfis- og samgöngunefnd til að fara mjög stuttlega yfir allra helstu atriðin sem vöktu athygli mína og ítreka á ný hugmynd mína um að hv. umhverfis- og samgöngunefnd leiti til fagnefndanna og óski eftir umfjöllun þeirra um þessa þingsályktunartillögu um stefnumótandi byggðaáætlun þar sem ég tel sérstaklega mikilvægt að þessi stefna verði vel unnin og nái sínu stærsta markmiði, því sem við hljótum öll að vera sammála um, þ.e. að styrkja byggðir landsins um allt land.
Hæstv. forseti. Við fljóta yfirferð sýnist mér byggðaáætlunin hverfast annars vegar um stefnu höfuðborgarsvæðisins og hins vegar um landsbyggðina. Nokkrum sinnum er reyndar talað um landið sem eina heild, sirka sex sinnum á rúmlega 40 síðum, en það fyrsta sem ég rak augun í var að í áætluninni er komið inn á að jafna kostnað þeirra sem sækja afþreyingu til höfuðborgarinnar. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé heppilegra að jafna kostnað allra þeirra sem vilja sækja sér afþreyingu því að það getur vel verið að höfuðborgarbúar vilji sækja sér afþreyingu utan höfuðborgarinnar. Þetta var bara lítið dæmi um hvernig hlutunum er stillt upp, einhvern veginn höfuðborg gegn landsbyggð. Það úr byggðaáætluninni sem mig langar að tala um eru heilbrigðismálin. Það er grunnþjónusta sem verður að vera tryggð í þessari byggðaáætlun. Það er fjallað um héraðslækningar og að fjölga eigi læknum á landsbyggðinni. Allt snýst þetta um aðgengi að sjálfsagðri grunnþjónustu. Ég geri mér grein fyrir því að læknar á landsbyggðinni geta þurft að koma að bráðaaðstæðum og þess vegna þarf að mennta þá frekar til þess. Skoða á að slíkt nám geti orðið að veruleika árið 2020. Þangað til sýnist mér að viðhalda eigi verktakamenningu lækna sem var til umræðu í fjölmiðlum um daginn. Í þessu sambandi má minna á skýrslu Ríkisendurskoðunar um Sjúkratryggingar Íslands sem kaupanda að heilbrigðisþjónustu þar sem fram kom að skortur væri á markvissri stefnu. Aðeins er tæpt á fjarlækningum í áætluninni og sagt að Ísland geti gert betur. Ljóst er að það þarf að haga vinnunni með mun markvissari hætti en boðað er og ég vona svo sannarlega að frekari útfærsla komi fram í heilbrigðisstefnu sem boðuð hefur verið. Aðgengi að heilbrigðisþjónustu er í dag algjörlega óásættanlegt. Það er ekkert eðlilegt við það að fólk þurfi að ferðast um langan veg eftir nauðsynlegri þjónustu og fái svo jafnvel ekki allan kostnað greiddan. Það er nefnilega ekki hægt að lækna allt í gegnum netið. Mér dettur þó í hug hvort ekki geti verið hugmynd að auka sérstöðu sjúkrahúsanna hringinn í kringum landið og færa starfsfólkið á milli þeirra. Það er þrátt fyrir allt aðeins færanlegra en sjúklingarnir sjálfir. Við þekkjum nú þegar dæmi þess að sérfræðilæknar fari á milli staða og það virðist ganga vel þar sem það er gert. Oft er talað um að bregðast verði við þeirri þróun að öll þjónusta við landsmenn endi á suðvesturhorninu. Við vitum dæmi þess að fólk hefur mátt flytja úr heimabyggð sinni til þess eins að eiga kost á viðunandi grunnþjónustu þannig að öryggi sé tryggt. Þessi atriði ásamt fleirum eru grundvallaratriði sem snúa að því að jafna aðgengi að þjónustu. Mér finnst mjög eðlilegt að þessir þættir sem ég hef talað um hér, sem snúa þó aðeins að mjög afmörkuðum hluta byggðastefnunnar, eigi að rúmast mun betur innan áætlunarinnar og vera þá undir hatti byggðaáætlunar sem snertir Ísland allt.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að þessi þingsályktunartillaga sé komin fram. Það gefur okkur tækifæri til að ræða þessi mikilvægu mál, byggðamál. Auðvitað má spyrja sig hvort slíkt sé ekki akkúrat verkefni stjórnvalda, að Alþingi og framkvæmdarvaldið séu til þess að framkvæma þessa hluti, hvort það þurfi að vera í sérstakri byggðaáætlun. En það að byggðaáætlun sé búin til gefur okkur tækifæri til að ræða þessi mál. Ég fagna því hvernig þessi byggðaáætlun hefur verið unnin, í hversu miklu samráði, og hve margir hafa komið að henni. Það samráð eitt gerir fleiri ábyrga fyrir því að framfylgja svona plaggi. Það fær líka fleiri til að hugsa um þessi mál og hafa þau bak við eyrun við sín störf. Það hefur nefnilega alveg skort hingað til að samhæfing sé á milli ráðuneyta og þingnefnda. Það sem er ákveðið í lögum og í einu ráðuneyti færist niður til undirstofnana þess ráðuneytis og á milli málaflokka. Vil ég þar byrja á að nefna verkefnið Brothættar byggðir. Þar fór Byggðastofnun af stað með mjög flott verkefni, þótt kannski megi deila um nafnið, Brothættar byggðir, hvort það sé of neikvætt. Farið var af stað með það verkefni að greina hvaða svæði geti fallið undir brothættar byggðir. Sett var í gang áætlun og verkefnisstjóri þar inn. Svo komst verkefnisstjórinn og verkefnið sem slíkt að því hvað það var sem þessar brothættu byggðir vantaði til að geta glætt þær lífi, og þá könnuðust undirstofnanir eins og Rarik ekkert við þetta. Sögðu bara: Þið getið bara beðið fjöldamörg ár eftir að fá þrífösun rafmagns - sem er kannski grundvöllur þess að koma byggðum upp úr því ástandi að teljast brothættar. Ekki tókst að forgangsraða þessu þannig að þetta væru þær byggðir sem fengju fyrstar ljósleiðarann. Það er þessu sem þarf að ná alveg niður. Það þarf að fylgja þessu eftir. Eins var það þegar við aðskildum sýslumenn og lögregluna og stækkuðum sýslumannsembættin og löggæsluembættin, sem heppnaðist að mörgu leyti frábærlega, styrkti lögregluna sérstaklega vel víða um land. Þá var það sett sérstaklega í lögin að sérnefnd undir forsæti forsætisráðuneytisins færi í að flytja verkefni til sýslumannanna, styrkja þau. Meginrökin fyrir því að þessi lög fóru í gegnum Alþingi Íslendinga voru þau að það ætti að fara að flytja aukin verkefni til sýslumanna. Innanríkisráðuneytið var eina ráðuneytið sem tók þátt í að flytja verkefni til sýslumanna og gerði þau ekki einu sinni jafn öflug og það ætlaði en gerði þó eitthvað. Hin ráðuneytin könnuðust ekkert við þetta. Við verðum að tryggja að svona áætlanir vinni þvert á allt saman og að allt endi ekki í stofnunum í Reykjavík og sé stýrt af þeim hugsunarhætti sem þar ríkir. Af hverju segi ég þetta? Því að það virðist vera tilhneigingin að stofnanir í Reykjavík stækki en úti á landi minnki þær. Það er alltaf byrjað, þegar þarf að hagræða eða breyta, að skera niður það sem er lengst frá höfuðstöðvum viðkomandi stofnunar. Þetta hef ég fundið í störfum mínum hér á þinginu. Svo þegar kemur að mjög hagkvæmri og góðri sameiningu stofnana segja þingmenn bara sjálfkrafa nei. Það er sama hversu borðleggjandi það er að sameina viðkomandi stofnanir; betra fyrir verkefnið, betra fyrir landsbyggðina þess vegna að sameina þær og gera öflugri. Þingmenn segja bara nei. Þeir eru orðnir hræddir við þessa þróun, hvernig þetta fer allt í aðra áttina. Ýmsu er lofað við svona sameiningar, svo er ekkert staðið við það eins og ég rakti hér áðan með sýslumennina. Það er mjög mikilvægt að þetta haldi ekki áfram svona. Þetta er búið að skapa mjög mikla hræðslu. Það eru mýmörg dæmi um þetta. Svo er annað sem við þurfum að hafa í huga þegar við vinnum svona þvert á málaflokka. Það er þegar við erum að ræða einstaka atvinnuvegi. Hvaða atvinnuvegir eru það sem halda byggðunum uppi? Það er jú landbúnaðurinn, sjávarútvegurinn, ferðaþjónustan og svo orkufrekur iðnaður. Þetta eru meginatvinnuvegirnir úti um land allt og tryggja að landið sé í byggð. Það er mjög mikilvægt að þessir atvinnuvegir séu öflugir til að halda landinu í byggð en líka til að halda uppi hagvexti í þessu þjóðfélagi. Þetta eru bara mikilvægustu efnahagslegu atvinnuvegirnir. Ég fullyrði að ef við hefðum ekki haft bændur úti um allt land, sem voru búnir að stofna ferðaþjónustu bænda, hefðum við ekkert getað tekið á móti ferðamönnunum þegar þeir komu. Við hefðum ekki getað tekið svona vel á móti þeim þannig að landið fengi svona góða landkynningu og ferðaþjónustan yxi svona hratt eins og hún gerði. Fyrir það gátum við þakkað íslenskum bændum, að hafa haft landið í byggð. Þegar við ræðum sjávarútveginn, landbúnaðinn, sérstaklega þessar tvær atvinnugreinar, er alltaf talað eins og um sé að ræða afætur á íslensku þjóðfélagi, að þær eigi að borga miklu meira eða séu of dýrar. Með of miklum álögum á sjávarútveginn með því að sjá of mikið eftir peningum til bænda erum við að draga úr byggðauppbyggingu. Við erum að gera allt erfiðara uppdráttar. Þarna erum við að rífast um fjárhæðir sem eru lágt hlutfall af heildartekjum ríkissjóðs. Það er alveg ótrúlegt að hægt sé að eyða jafn miklum tíma í að þrátta um svona lágar fjárhæðir fyrir svona mikilvæga atvinnuvegi. Fyrir ríkiskassann eru þetta lágar fjárhæðir en fyrir þessa atvinnuvegi gríðarlega háar og skipta miklu við rekstur þeirra. Það eru þessar tvær atvinnugreinar sem eru okkur hvað mikilvægastar í þeim verkefnum sem við stöndum frammi fyrir, sem eru umhverfismálin. Sjávarútvegurinn hefur nú þegar náð markmiðum Parísarsamkomulagsins í umhverfismálum og ætlar að halda enn betur áfram. Ég held að við ættum að fá íslenska bændur með okkur í að draga úr kolefnislosun og binda kolefni. Þá náum við mjög hröðum og góðum árangri og styrkjum aftur það sem við ræðum hér, byggðir landsins. Ég held nefnilega að byggðir landsins geti líka verið sjálfbærar. Við þurfum ekkert endilega að ræða það að flytja stofnanir eða búa til störf ef við höfum bara innviðina hjá þeim í lagi, þessa grunninnviði. Ef við bara pössum okkur á því að vegirnir, hafnirnar, flugvellirnir og þessar samgöngur gangi eðlilega fyrir sig. Allir ljósleiðarar þurfa að vera tengdir, eins og er í byrjun markmiðanna; þrífösun rafmagns; við þurfum að hafa menntunina og það má alveg vera háskóli úti á landi. Það þarf ekki að sameina allt í Háskóla Íslands í Reykjavík. Það sýnir sig að þar sem nemendurnir læra fá þeir hugmyndirnar og þar munu þeir starfa í framtíðinni. Þess vegna er mjög mikilvægt fyrir okkur að hafa háskóla víða um land og annars konar menntunartækifæri. Heilbrigðisþjónustu þarf að vera hægt að veita í gegnum utanspítalaþjónustu. Utanspítalaþjónustan eða sjúkraflutningarnir, sjúkrabílar, flugvélar og þyrlur, eru eitt það mikilvægasta í þeirri þróun sem er í dag til að geta jafnað aðgengi landsmanna að bestu fáanlegu heilbrigðisþjónustu. Fjarlækningar og öflugar heilbrigðisstofnanir úti um landið eru gríðarlega mikilvægar, og löggæslan og sýslumennirnir sem ég kom inn á áðan. Lögreglan og sýslumennirnir eru einu talsmenn ríkisvaldsins úti um landið. Það er mikilvægt að þetta gangi upp. Við verðum að sameinast um þessa innviði. Þá held ég að byggðir landsins spjari sig nokkuð vel sjálfar, búi til sín atvinnutækifæri og sinn uppgang í gegnum þetta. Þarna kem ég enn og aftur að því sem ég er að tala um, stofnanir í Reykjavík, og hvernig hugsunin þarf að ná í gegnum allt saman. Það er rosalegt að þurfa að vera í baráttu við ráðuneytin til að byggja upp Fisktækniskólann í Grindavík sem er að kenna þennan grunnatvinnuveg úti um allt land, hjálpa framhaldsskólum að bjóða upp á fjölbreyttara nám fyrir fólkið í byggðunum til að starfa við það sem það er alið upp við. Þetta á ekki að þurfa. En ég vil hrósa hæstv. ráðherra, hvað hann tók vel í þá umleitan, með Fisktækniskólann, þegar hann var sjávarútvegsráðherra. Við erum búin að berjast fyrir að hafa Bifröst og landbúnaðarháskólann að störfum. Það er annað svona. Það er alveg ótrúlegt fræðslunetið víða um land; menntamálaráðuneytinu gengur ekkert að fjármagna það. Ég vil segja hér í lokin: Það er hægt að tala um byggðamál svo lengi, maður kemur ekki öllu að. Allt kerfið verður að taka ábyrgð og hafa þetta alltaf í huga. Ég vona að þessi þingsályktunartillaga, hversu víðtækt samráð sem verður í henni, verði til þess að þessu verði fylgt eftir alla leið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir hans innlegg í umræðu um byggðaáætlun til næstu sex ára. En mér fannst hann tala eins og hann væri óvirkur áhorfandi að stefnu stjórnvalda síðustu árin; að farið hafi verið út í aðskilnað sýslumannsembættanna og lögregluembættanna með góðar fyrirætlanir en ekkert verið farið eftir því. Hann talaði þannig. Hann verður að leiðrétta mig ef ég misskil hann þarna. Ég get hins vegar verið sammála þessari skoðun hans, ef hún er á þennan veg. Ég bara bendi á að hv. þingmaður talar eins og áhorfandi. [[Gripið fram í.]]Hann var í stjórn þegar þetta gerðist. Þetta gerðist á vakt Sjálfstæðisflokksins, aðskilnaður lögreglu og sýslumanna. Ef það hefur mistekist á einhvern hátt er ekki við neinn að sakast nema þá sjálfa. Hvað gerðist við aðskilnað sýslumanns- og lögregluembættanna? Aðallega það að sýslumannsembættin voru skilin eftir eins og maður sem er grafinn ofan í holu í eyðimörk. Hann bara þornar upp. Fjármagn er ekki veitt til sýslumannsembættanna, ekki verkefnum, nema bara þarna um árið; örfáum verkefnum sem höfðu lítið að segja. Það þarf að gefa þarna í. Ég ætla að vona að hv. þingmaður sé mér sammála í því og hvetji til þess innan stjórnarinnar að verkefni verði færð af alvöru til þessara embætta þannig að þau deyi ekki drottni sínum. Ég bið hann að svara hvort hann vilji standa að því með mér og öðrum. Það er líka hægt að flytja ýmislegt annað, hægt að flytja stofnanir í heilu lagi eins og hv. þingmaður kom inn á. Ég spyr hvort hann hafi einhverjar skoðanir á því, einhverjar sérstakar stofnanir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar spurningar. Það sem ég var að fjalla um í máli mínu áðan var að það er Alþingi sem ákveður stefnu og framkvæmdarvaldið fylgir henni ekki eftir. Við settum þetta í lög um aðskilnað sýslumanns- og löggæsluembættanna, að vinna ætti að fara af stað um að flytja þessi verkefni. Svo tekur framkvæmdarvaldið sér það vald að fara ekki eftir því. Það var það sem ég var að segja. Þar sem ég gat haft áhrif, í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, komum við þessu inn í lögin og greiddum atkvæði hér í þingsal. Það sem ég er að tala um hér er að þegar Alþingi Íslendinga ákveður stefnu skal framkvæmdarvaldið fylgja henni eftir, sem gerðist ekki þarna. Ef eitt ráðuneyti eða ráðherra ákveður forgangsröðun verður að tryggja að undirstofnanir þess ráðuneytis fylgi þeirri stefnu og eftir atvikum önnur ráðuneyti, eins og ég kom inn á með verkefnið Brothættar byggðir. Þar setur Byggðastofnun, undirstofnun samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins, verkefnið af stað en þá fylgir það ekki með í gegnum allt kerfið. Ég er að tala um hvernig hægt sé að sjá til þess og tryggja að svona góðri stefnu sé framfylgt.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans svör. Ég vil minna hv. þingmann á það líka, gerði það kannski ekki nógu skýrt áðan, að hann situr ekki einungis á Alþingi heldur er aðili að ríkisstjórn sem hefur framkvæmdarvaldið með höndum. Framkvæmdarvaldið er stutt af stjórnarflokkunum. Hv. þingmaður var í stjórn á þessum tíma og er enn í stjórnarflokki. Þeir hafa með höndum framkvæmdarvaldið. Ef þetta er eitthvert vandamál eru líklega hæg heimatökin að ræða það í gegnum stjórnina. Ef ekki er farið eftir lögum þarf að setja betri lög. Ef þau virka ekki og ekki er farið eftir þeim verður að setja skýrari lög og fylgja eftir stjórnarstefnunni sem birtist í lögum viðkomandi stjórnar. Ég ætlaði að nota tíma minn til að spyrja að fleiru en þessu. Varðandi styrkingu sýslumannsembættanna, til dæmis. Hvað vill hv. þingmaður segja um hugmyndir um að flytja verkefni sem eru undir stofnunum eins og Samgöngustofu, Vinnueftirlitinu, Vinnumálastofnun, Fiskistofu o.s.frv., senda menn æ ofan í æ út á land með öllum tilheyrandi kostnaði? Er ekki þjóðráð að flytja eitthvað af þessu, sem passar kannski best, til sýslumannsembættanna? Einhver þessara verkefna, er það ekki tilvalið? Í stað þess að hafa menn á launum við það á ferðalögum um landið að sinna viðvikum hingað og þangað. Hver er skoðun hv. þingmanns á þessu? Varðandi það að setja stefnu og fylgja henni ekki eftir vil ég spyrja hv. þingmann um náttúrustofurnar. Náttúrustofurnar í okkar kjördæmi, hv. þingmanns, eru sveltar. Þetta er eitt byggðamálið. Hverju vill hv. þingmaður svara um það að styðja og styrkja náttúrustofur?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja að ég hef talað mig hásan víða um að minna á þá stefnu sem kom fram í lögum um að færa þessi verkefni og mun halda því áfram. Ég mun halda áfram að minna fólk, hvort sem það eru ráðherrar eða embættismenn eða hverjir það eru og í hvaða flokki sem þeir eru, á að þetta var það loforð sem var gefið. Þetta er stefna sem Alþingi samþykkti. Henni skal fylgja. Þess vegna er ég fylgjandi þeim hugmyndum sem hv. þingmaður kom inn á, að flytja verkefni frá hinum fjölbreyttu stofnunum ríkisins. Og þá sérstaklega verkefni þar sem verið er að þjónusta borgarana. Það á til dæmis algjörlega heima hjá sýslumönnum þegar fólk þarf að afhenda eða fá skjöl, slík þjónusta á heima þar. Rafrænar þinglýsingar - ef það verkefni kemst í gegn er einboðið að hafa það hjá sýslumanninum á Suðurlandi sem dæmi. Varðandi aðra spurningu, sem kom í fyrra andsvari hv. þingmanns, um stofnanir og hugmyndir til að flytja í heilu lagi út á land, held ég að við eigum að stilla fókusinn. Stofnanir og ríkisstörf eru ekki það besta sem landsbyggðin fær. Ég held að við eigum að setja fókusinn algerlega á að byggja þessa grunninnviði. Þá verða byggðirnar sjálfbærar. Þá byggjast upp verðmætari og framsæknari störf en ríkisstörf. Varðandi náttúrustofurnar segi ég stoltur frá því að það tókst hjá okkur í þinginu að auka framlög til þeirra við síðustu fjárlagagerð. Við þurfum að halda áfram til að bæta hlut þeirra. Þær eru okkur mikilvægar á þessum tímum þegar við erum að kortleggja hvernig við verndum umhverfi okkar sem best.
Herra forseti. Við ræðum hér lykilmál, mikilvæga þingsályktunartillögu um byggðamál. Margt er augljóslega til bóta í þessu plaggi og það er frábrugðið fyrri áætlunum. Þá kannski einkum það að þessi byggðaáætlun er að stórum hluta fjármögnuð, ekki til sex ára, eins og hún gildir, heldur til fimm ára samkvæmt ríkisfjármálaáætlun. Það mun vera í fyrsta sinn sem svo mikilvæg byggðaáætlun er fjármögnuð að jafnstórum hluta. Þetta er auðvitað gleðilegt uppátæki og sýnir að ríkisstjórnin er þó með fingur á púlsi samfélagsins að þessu leyti. Styrkur þessarar byggðaáætlunar er augljóslega sá að hún var vandlega unnin í samráði. Til fyrirmyndar að því leyti líkt og innviðaáætlun sem rædd var hér fyrr í dag. Þetta kemur fram í því að þarna var haft samráð við sveitarstjórnir, við hópa í sveitarfélögunum sjálfum, jafnvel 30 til 100 manna hópa, og svo auðvitað ráðuneytin sem þarna hafa aðgang. Síðan var þetta aðgengi á samráðsgátt ráðuneytisins opið, þar komu fram ábendingar. Þær 54 aðskildu aðgerðir sem þarna eru innanborðs eru settar fram með verðmiða. Það er líka að nokkru leyti óvenjulegt. Þetta er bæði fé úr byggðaáætluninni sjálfri og eins frá einstökum ráðuneytum eftir því sem við á. Þarna er margt áhugavert og ágætt. Ég ætla að leyfa mér að lesa aðeins upp úr þessu ágæta plaggi. Við erum hér með samantekt sem nefnir þessar 54 aðgerðir. Til að nefna aðeins hversu vítt svið þetta spannar þá nefni ég jöfnun orkukostnaðar og að hraða eigi þrífösun rafmagns. Flutningskerfi raforku og bætt orkuöryggi er hér á dagskrá, nýsköpun í matvælaiðnaði; varmadæluvæðing á köldum svæðum, sem er mjög mikilvægt mál; störf án staðsetningar sem mun skipta fólk sem vill flytjast út á land miklu; bújarðir í eigu ríkisins sem þá væntanlega verða virkjaðar til góðs; efling rannsókna og vísindastarfsemi; stuðningur við einstaklinga, m.a. í gegnum námslán; efling fjölmiðlunar í héraði; list fyrir alla. Svo er ljóstengingin, eða ljósleiðaravæðingin, nefnd sérstaklega með allhárri upphæð; almenningssamgöngur um allt land og flug sem almenningssamgöngur. Svo ætla ég að leyfa mér að nefna hér eitt atriði sem vantar, það eru efldir sjúkraflutningar úti á landi. Ég sný blaðinu við og nefni sérstakar sóknaráætlanir og brothætt byggðarlög sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason minntist hér á áðan; það mun skipta sköpum fyrir mörg lítil sveitarfélög. Ég nefni fagmennsku á sviði innviða á náttúruverndarsvæðum, sem menn hafa lýst eftir. Það kemur fram að þegar verið er að byggja upp innviði á mörgum þessara svæða hefur mjög svo skort á fagmennsku þannig að innviðirnir eldast illa, skemmast fljótt og skipta ferðaþjónustu á þessum svæðum miklu máli. Ég nefni héraðslækningar, til að jafna aðgengi að þjónustu, og nærþjónustu við innflytjendur, sem mér finnst mjög falleg yfirlýsing hér. Síðan til þess að ljúka þessu nefni ég húsnæðisáætlanir sveitarfélaga og fleiri konur í sveitarstjórnir. Svo er það stýrihópur ráðuneytisins um byggðamál sem á núna að endurskipuleggja, sem fylgir þessum málum eftir. Þetta er svo endurskoðað á þriggja ára fresti eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra og auk þess verður samráð innan ríkisstjórna. Vel er að verki staðið að mínu mati í þessu öllu. Ég ætla að leyfa mér að vera hér með áminningu til hæstv. ráðherra - hann situr hér í salnum - um að taka mið af loftslagsmálum og jafnréttismálum í öllum þessum aðgerðum þar sem við á - það er aðeins misjafnt, vissulega, og sums staðar á þetta svo sem ekki alveg við. Og ekki eingöngu í loftslagsmálum og jafnréttismálum heldur líka í því sem við getum kallað jafnan rétt til þjónustu og að tryggja áframhaldandi framþróun í byggðamálum á þessum sviðum. Þessi þingsályktunartillaga hverfur nú til umhverfis- og samgöngunefndar og þar bíður okkar verk, að bæta við það sem á vantar, t.d. verkefni sem heyra undir dómsmálaráðuneytið. Ég gæti þá nefnt lögreglumál, eða löggæsluna öllu heldur. Eins mál eða aðgerðir sem myndu henta utanríkisráðuneytinu. Þar er ég meðal annars með starfsstöðvar í huga. Til þess að ljúka máli mínu ætla ég að spyrja ákveðinnar vonarspurningar: Ég þykist skynja að breytt viðhorf ungs fólks í borgarsamfélaginu séu vaxandi. Það er fólk sem vill leita annað en inn í borgarsamfélagið og finna sér auðveldara nærsamfélag til þess að ala börn upp í og vinna í. Þetta er þróun sem ég hef skynjað sjálfur. Ég vona að aðrir þingmenn geri það líka, vegna þess að þar í liggur líka ákveðin von, ekki bara í byggðaáætluninni sjálfri, um að það takist að stöðva fólksflótta af landsbyggðinni og snúa þróuninni við þannig að þar fjölgi fólki hægt og rólega á ný, sem ég held að sé lykilatriði fyrir framtíð landsins.
Virðulegi forseti. Þótt ég hafi komið hér oft upp í andsvör þá er alls ekki svo að ég finni þessari áætlun allt til foráttu, alls ekki, þetta er mjög margt gott. Ég vil líka nefna varðandi byggðamálin að fjölmargir staðir og svæði hafa auðvitað notið góðs undanfarin ár af aukningu ferðamannastraums þannig að umhverfið er allt annað en var fyrir tíu árum í þessum málefnum. Við erum að takast á við allt aðra hluti heldur en bara fyrir tíu árum síðan, svo það sé sagt. Það sem ég hafði áhuga á að spyrja hv. þingmann um varðar listir og menningu sem eru af fjölbreyttum toga í landinu og margt styrkt og stutt af ríkisvaldinu. Ég nefni t.d. sinfóníur og óperur, listasöfn og fleira og fleira, ég kann alls ekki að nefna það allt saman, en gæti leitað mér fróðleiks þegar þar að kemur um hvað er þar undir. Ég vil spyrja hv. þingmann um skoðun hans varðandi aðgengi fólks að þessum stofnunum, söfnum og því sem allir borgarar landsins borga auðvitað með sínum skattpeningum. Ég held að það sé kannski allt of lítið gert af því að flytja þessar stofnanir út á land, þ.e. viðburði á þeirra vegum út á landi. Ef ég nefni Íslensku óperuna og Sinfóníuna þá veit ég að eitthvað hefur verið gert af því, en ég vil spyrja hvort þær séu undir í lið C.15, þar sem gert er ráð fyrir 32 milljónum.
Herra forseti. Ég myndi vilja óska þess að ég fengi að ráða heilmiklu um þetta, þ.e. ég væri einhvers konar listastjóri landsbyggðarinnar, en það er auðvitað ekki þannig. Þessi liður, list fyrir alla úti á landsbyggðinni, er svo sem ekkert sundurliðaður. En ég held þetta snúist ekki að svo miklu leyti um að flytja stofnanir út á land, enda held ég ekki að hv. þingmaður hafi verið að meina það, heldur flytja atburði út á land. Þar er ég honum innilega sammála, hvort sem það heita farandsýningar eða farandtónleikar, um að nota þessa mikilvægu stofnanir, hvort sem þær heita Listasafn Íslands, Óperan eða eitthvað annað. Ég tel þetta líka vera miklu fjölþættara og nefni listkennslu. Það er t.d. listkennsla fyrir fatlaða. Það er líka hægt að efla listkennslu í skólum. Síðan eru það allar hátíðirnar sem eru úti á landi. Við þekkjum það mætavel að það er varla til það byggðarlag á Íslandi sem er ekki með einhvers konar tónlistarhátíð eða listviðburði eins og t.d. á Seyðisfirði og víðar. Það eru að mér skilst 330 sýningar og söfn á landinu. Þá er trúlega meiri hluti í tölum talið úti á landi en ekki í Reykjavík þannig að af nógu er að taka. Ég er alveg sannfærður um að þegar verður farið að útdeila þessum fjármunum og forgangsraða þá komi allt þetta meira eða minna til álita á þessum fimm eða sex árum sem þessi áætlun gildir þótt ég hafi ekki nefnt nema lítið af þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir hans svör. Ég meinti auðvitað ekki flutning stofnana, það var alveg rétt skilið hjá hv. þingmanni. Ég var að meina það að þessar stofnanir sem eru staðsettar hér, oft stærstu og öflugustu stofnanirnar sem fá mest fjármagn frá hinu opinbera, fara að mínu viti allt of lítið út á land. Ég vildi spyrja hvort þessi aur sem þarna er nefndur, 32,5 milljónir undir C.15, sé til þess að niðurgreiða þessar ferðir eða hvort þetta sé eitthvað annað. Ég geri mér grein fyrir því að hv. þingmaður hefur kannski ekki svör við þessu. Hver er þá hans skoðun á því að þessar stofnanir fari meira út á land? Ég veit það kostar mikið en það er nú bara þannig að íbúar í smærri byggðarlögum sem eru kannski langt frá höfuðborgarsvæðinu fá ekki notið margra þessara hluta á við höfuðborgarbúa. Ég held að söfn úti á landi séu kannski ekki greidd af ríkinu mörg hver, ég held að það séu frekar sveitarfélögin sem standi að greiðslu á kostnaði við þau þannig að þessu tvennu er kannski ekki saman að jafna. Annað sem ég myndi vilja spyrja hv. þingmann um er afstaða hans varðandi flutning starfa, verkefna og stofnana, út á land, fyrst hann nefndi það sjálfur. Hver er hans skoðun á því að flytja stofnanir út á land? Hver er hans skoðun á því að flytja umhverfisráðuneytið t.d. í stærsta byggðakjarna utan Reykjavíkur, þ.e. til Akureyrar? Hver er hans skoðun á þessari hugmynd sem kom hér upp áðan að flytja það þangað? Það tæki þá einhvern tíma auðvitað og aðlögun, en hver er hans skoðun á því? Það væri gert til að dreifa einmitt völdum, til að dreifa störfum og til að dreifa þekkingu sem ég tel nú ekki síður mikilvægt, að þekkingin sé ekki öll á þessu horni landsins.
Herra forseti. Fyrst um flutning á einu og öðru út á landsbyggðina sem við getum kallað menningarviðburði eða annað slíkt. Það er auðvitað háð aðstæðum. Það er mjög erfitt fyrir stóra hljómsveit eða Þjóðleikhúsið eða Íslenska dansflokkinn eða hvaða stóra menningarhóp sem er að gera þetta, nema á sumum stöðum. Ég held að við séum nokkuð sammála um að þetta sé vissulega af hinu góða. Ég get nefnt t.d. að norska Þjóðleikhúsið hefur ákveðna áætlun á hverju ári um að sýna ákveðnar sýningar úti á landi. Það er auðvitað til fyrirmyndar. En eins og hv. þingmaður segir, þetta kostar peninga, þá þarf að gera ráð fyrir því. Hvað flutning stofnana út á land snertir þá er ég ekkert andvígur því. Ég get ekki tekið afstöðu til þess hvort eigi að flytja auðlindaráðuneytið eða eitthvað annað út á land, vegna þess að ég get ekki ímyndað mér svarið nema ég geti komið að því í nokkru návígi, það er væntanlega mjög flókið mál. En almennt séð þá er ég alveg samþykkur því að það sé hægt að flytja stofnanir út á landi. Ég bendi á að fyrirhuguð þjóðgarðastofnun verður væntanlega ekki í Reykjavík, svo ég nefni eitt dæmi. En á móti kemur svo hitt að stofnanir í Reykjavík geta verið með verulega mikla vinnslu úti á landi. Það tengist auðvitað ljósleiðaravæðingu og öðru slíku, en það þarf ekki alltaf að flytja stofnanirnar, það er nóg að starfsfólk búi annars staðar. Það er ekki alveg svona einfalt eins og maður myndi kannski álíta í fyrsta kasti að lausnirnar séu fyrst og fremst fólgnar í að flytja stofnanirnar. Það er líka hægt að gera þetta á þennan máta sem ég er að lýsa. Almennt séð getum við skoðað tilteknar stofnanir og fengið almennilega úttekt á því. Þá skal ég taka [[Forseti hringir.]]afstöðu með eða á móti, en svona get ég svarað þessu almennt.
Herra forseti. Það er ágætt að fá tækifæri til að ræða hér um þingsályktunartillögu um byggðaáætlun til ársins 2024. Ég er nú þannig gerður að ég hefði nálgast viðfangsefnið pínulítið öðruvísi en hæstv. ráðherra en það kemur kannski ekki á óvart. Ég hefði nefnilega kosið að það væri eitt orð sem væri rauði þráðurinn í gegnum alla byggðaáætlunina, eitt orð og það er orðið valfrelsi. Ég endurtek: valfrelsi. Að gefa fólki raunverulegt val til að ákveða hvar það vill setjast að - ungt fólk að snúa heim, flytja í sína heimabyggð o.s.frv. Það er auðvitað þannig, og það á ekki bara við í byggðastefnu, að við eigum að hafa það sem rauðan þráð í öllu sem við gerum hér á Alþingi að auka valfrelsi borgaranna. Að þessu sögðu er líka ljóst að því miður minnir saga okkar, þegar kemur að byggðamálum og byggðastefnu, fremur á leiðina til glötunar sem er þó vörðuð góðum ásetningi. Þar eru allir stjórnmálaflokkar undir sömu sök seldir. Við tölum hér um að styrkja byggð í landinu og okkur hafa í mörgu verið mislagðar hendur. Það eru þó gleðifréttir sem berast núna um að í fyrsta skipti í 150 ár er fólki að fjölga á landsbyggðinni. Við skulum halda því til haga að fólki er að fjölga á landsbyggðinni, eða þar sem við tölum um landsbyggð, þó að einstök byggðasvæði og byggðakjarnar kunni enn að þurfa að glíma við erfiðleika. Það er rótgróin skoðun í þessum þingsal, sem og líklegast víðast í samfélagi okkar, að ríkið og ríkisvaldið leiki algjört lykilhlutverk þegar kemur að stefnu í byggðamálum. Ásetningurinn er góður og ég ætla ekkert að efast um hann en ég held að við höfum lært dálítið harða lexíu á undanförnum áratugum. Við höfum sóað sameiginlegum fjármunum í nafni byggðasjónarmiða. Ég get til dæmis nefnt að ég hef miklar efasemdir um að tilgangur byggðakvóta hafi náðst, fremur dregið úr hagkvæmni sjávarútvegsins í heild sinni. Sá kostnaður er auðvitað greiddur af íbúum sveitarfélaga þar sem rekin er hagkvæm og öflug útgerð og vinnsla. Þegar aðgerðir í byggðamálum bregðast þá grípum við til töfraorðsins „að flytja stofnanir út á land“, sem í mínum huga er líklegast versta byggðastefna sem um getur. Ég ætla nefnilega að halda því fram að ný byggðastefna eigi fyrst og fremst að felast í því að fjárfesta í innviðum samfélagsins: góðum samgöngum, öflugu fjarskiptakerfi og háhraðaneti; tryggja öfluga heilbrigðisþjónustu, góða menntun og sterka löggæslu. Ég hygg að það sé besta byggðastefnan. Við eigum að átta okkur á því að byggðastefna verður ekki mörkuð öðruvísi en að hafa það sem meginforsendu að hér sé rekinn arðvænlegur, öflugur sjávarútvegur og skilvirkur og lífvænlegur landbúnaður. Þannig getur byggðastefna framtíðarinnar ekki falist í ofurskattheimtu á sjávarútveg. Hún getur ekki falist í ofstjórn í landbúnaði þar sem dugmiklum bændum er haldið niðri, eða misheppnuðum búvörusamningum og þá vísa ég fyrst og fremst til sauðfjárhluta þeirra; við getum haldið langar ræður um það. Við eigum líka að segja: Við erum fámenn þjóð og við höfum ekki efni á því að reka dýrt og stórt stjórnkerfi. Við eigum nefnilega að reka hófsemd í skattamálum, við eigum að einfalda regluverk atvinnulífsins og ýta þannig undir að lítil og meðalstór fyrirtæki verði til, ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu heldur ekki síst úti á landi. Hófsöm skattheimta og einfalt regluverk er líklegast mikilvægara fyrir athafnamanninn úti á landi en hér á höfuðborgarsvæðinu sem hefur þó þann möguleika að glíma við kerfið í nágrenni sínu. Við þurfum að tryggja að höfuðborgarsvæðið sogi ekki alla fjármuni til sín af landsbyggðinni. Til þess eins að við hér í þessum sal, með aðstoð og hjálp og ráðleggingum embættismanna, úthlutum síðan peningunum aftur til baka. Ég held að við eigum að hleypa súrefninu út á land með athafnafrelsi, aukinni samkeppni. Við eigum að úthýsa opinberum verkefnum, við eigum að bjóða þau út. Ég hygg að það sé fátt sem við gætum gert betra við að styrkja byggðir í landinu, eins og Vegagerðin er gott dæmi um. Þegar Vegagerðin hóf að bjóða út verklegar framkvæmdir urðu til litlir sjálfstæðir verktakar sem margir hverjir eru stórir og öflugir, fengu að njóta sín, vegna þess að menn ákváðu að úthýsa verkefnum á vegum ríkisins. Ekki færa ríkisstofnunina Vegagerðina út á land þó að hún væri með útibú, heldur fyrst og fremst að færa verkefnin í hendur heimamanna þannig að þeir gætu búið til sín stöndugu fyrirtæki o.s.frv. Það er margt í þessari tillögu til þingsályktunar sem er gott. Ég geri mér grein fyrir því. Og það kemur einmitt að innviðunum, því sem fær hjartað til að slá hraðar og er vel í takt við hæstv. ráðherra, þegar talað er um störf án staðsetningar. Ég held nefnilega að það sé kominn tími til þess að við förum að losna úr hlekkjum hugarfarsins, að við hættum að hugsa um stofnanir sem steinsteypu hér í 101 eða einhvers staðar á höfuðborgarsvæðinu með lögheimili hér og förum að hugsa um þá þjónustu og þau verkefni óháð staðsetningu. Það er nefnilega þannig að stóran hluta þeirra verkefna sem unnin eru hér á höfuðborgarsvæðinu er í raun hægt að vinna hvar sem er svo lengi sem fólk hefur aðgang að háhraðaneti, ljósleiðaraneti og tengingu. Þess vegna hefur það skipt verulega miklu máli, enda stöndum við nú - hæstv. ráðherra, ég ætla að óska þér til hamingju með alþjóðlega viðurkenningu sem við fengum öll, þó að þú hafir tekið við henni fyrir okkar hönd. Það er vert að halda því til haga sem vel er gert. Ég hef síðan efasemdir um það þegar menn tala hér um að byrja að vera með einhver millifærslukerfi um jöfnun á flutningskostnaði vegna verslunar o.s.frv. Við skulum sjá hvernig sú útfærsla er en meginatriðið er auðvitað að við förum að virkja athafnafrelsi og gefa fólki valfrelsi, raunverulegt valfrelsi, til að ákveða sína eigin búsetu. Þá skiptir kannski máli hvernig við nálgumst verkefnið og hugsum verkefni ríkisins út frá nýjum hugmyndum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir prýðisgóða ræðu. Margt í henni myndi ég taka undir og geri. Sérstaklega þótti mér áhugaverður punkturinn, sem hann kom inn á, er sneri að því að það væri að öllum líkindum mikilvægara fyrir landsbyggðina en höfuðborgarsvæðið að gjaldtaka væri framkvæmd með hófsömum hætti. Það eru aðrir slagir sem þarf að taka úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu þó að ekki sé búið að taka óþarflega mikið af sjálfsaflafé fyrirtækja inn í ríkissjóð. Mér leikur hugur á að vita hvað hv. þingmaður sér fyrir sér í þeim efnum. Nú voru fjárlög samþykkt í desember, fjármálaáætlun samþykkt í síðustu viku. Þessi hófsamari gjaldtaka eða skattheimta, sem ég held að við séum báðir sammála um að væri mikill happafengur fyrir fyrirtæki og heimili á landsbyggðinni, hvernig sér hann þróunina fyrir sér miðað við þá fjármálaáætlun sem nýbúið er að samþykkja og stefnu ríkisstjórnarinnar í fjármálum almennt?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir. Fjármálaáætlunin er til meðferðar, það er ekki búið að samþykkja hana [[Gripið fram í.]]- allt í lagi, ég skil það, ég ruglast sjálfur. Ég held að þetta sé hins vegar blanda af tvennu. Annars vegar að gæta almennrar hófsemi, m.a. í gjaldtöku af sjávarútvegi, en líka að regluverkið sé einfalt. Það skiptir máli að við séum ekki að byggja hér upp flókið eftirlitskerfi þannig að bændur - af því að ég horfi hér á hæstv. félagsmálaráðherra sem þekkir það vel - fái reglulega heimsóknir frá hinum og þessum eftirlitsaðilum. Ég held að hægt væri að einfalda það og draga verulega úr kostnaði með því að skella eftirlitsstofnunum í matvælaiðnaði saman í eina stofnun, þannig að menn væru ekki að eyða tímanum í það. Punkturinn er þessi: Það er erfiðara og dýrara fyrir fyrirtæki úti á landi að fylgja öllu því regluverki sem er í gildi - ég tala ekki um ef þau þurfa að fá leiðréttingu mála sinna - en sambærileg fyrirtæki hér á höfuðborgarsvæðinu. Það segir sig sjálft að nálægðin skapar í sjálfu sér ákveðna hagræðingu, ekki bara í flutningi heldur hagræðingu þegar kljást þarf við kerfið. Þess vegna skiptir það landsbyggðina meira máli og er mikilvægara að við gætum ekki bara hófsemdar í skattheimtu heldur líka í öllu regluverkinu sem gildir í íslensku atvinnulífi. Ég held að það skipti höfuðmáli.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir. Þetta var í öllum meginatriðum það sem ég reiknaði með að hv. þingmaður myndi segja. Ég vil nota tækifærið og fagna því og vona að við förum saman í þá vinnu að koma kerfinu og eftirlitskerfinu í megrun sem fleiri hafa gott af en Miðflokksmenn þessa dagana. Það er engin spurning til viðbótar. Ég vildi bara fagna því sem fram kom hjá hv. þingmanni og vona að hægt sé að vinna mikilvægt starf hvað það varðar að draga úr kostnaði við kerfið, eftirlitskerfið, fyrir fyrirtæki úti á landi, þannig að menn geti varið tíma og orku í uppbyggilegri hluti. Þó að ég sé auðvitað ekki að tala fyrir því að allt eftirlit verði látið sigla lönd og leið, þá held ég að við séum komin á þann stað í dag að við erum löngu komin út úr ballans í þessum efnum.
Herra forseti. Ég ætla nú kannski ekki að svara, ég ætla að bæta aðeins við: Bara einn þáttur í byggðastefnu sem gæti virkað. Listir og menning skipta okkur miklu, eru krydd lífsins. En hvernig við stöndum að stuðningi við listir og menningu er nú kannski alveg með þeim hætti sem við ættum að gera. Við ættum til dæmis að hugleiða það betur. Miðað við úttekt sem gerð var af Fréttatímanum voru listamannalaun árið 2013 nær eingöngu bundin við listamenn sem voru hér í 101. Ef farið hefði verið eftir höfðatölu hefði sex sinnum meira farið til listamanna úti á landi en gerði í raun, sex sinnum hærri fjárhæðir. Upp undir 200 milljónir í staðinn fyrir nokkra tugi. Ég segi: Heyrðu, eigum við þá ekki að breyta fyrirkomulagi við úthlutun listamannalauna, ef við erum sammála um að við viljum styðja við listir og menningu - ég er einn þeirra - og færa ákvörðun um listamannalaunin heim í hérað. Ef við viljum lofa íbúum hvers byggðarlags að taka ákvörðun um það, t.d. þegar þeir skila skattskýrslunni sinni, með hvaða hætti þeir vilji verja þeim fjármunum sem eyrnamerktir eru til lista og menningar. Ég hygg að margir myndu kannski velja myndlistarmanninn í sinni heimabyggð, leikfélagið o.s.frv. Ætli að þetta yrði nú ekki bara töluvert góð stefna til að jafna muninn og gera það eftirsóknarverðara að búa í hinum dreifðu byggðum; yrði meira krydd í lífið. Ég held að við ættum kannski að vinna að þessari hugmynd. Við getum þróað hana áfram saman hv. þm. Berþór Ólason, sem kinkar hér kolli, þakka þér kærlega fyrir.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við byggðaáætlun, þ.e. tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun til sjö ára, þá fyrstu sem er fjallað um eftir að ný lög um opinber fjármál tóku gildi og þá fyrstu sem hefur þar með bein tengsl við fjármálaáætlun sem er til vinnslu samhliða. Mér hefur fundist mjög ánægjulegt að sjá að mörg þeirra verkefna sem eru í byggðaáætlun eru jafnframt sýnileg í fjármálaáætluninni. Annars staðar þar sem verkefnin eru ekki beint sýnileg er augljóst að gert er ráð fyrir þeim. Byggðamál eru öll þau viðfangsefni sem hafa áhrif á lífsgæði og samkeppnishæfni landshluta, svo sem búseta, atvinna og nýsköpun. Þau snúa að eflingu samfélaga, eflingu félagsauðs, atvinnulífs, menntunar, menningar, velferðarmála, samgangna og fjarskipta. Fyrir mér snúast þau í stuttu máli um jafnrétti til búsetu, val um hvar fólk sest að, hvort sem það er í borg, þéttbýli eða í strjálbýli, síðan um samkeppnishæfni samfélaga, sveitarfélaga eða landshluta. Stjórnvöld hafa mikil áhrif á þessa þætti með aðgerðum eða aðgerðaleysi í uppbyggingu innviða. Það er þess vegna mjög mikilvægt að allar þær ákvarðanir sem við tökum um úthlutun fjármagns séu alltaf speglaðar í þeirri byggðaáætlun sem er í gildi hverju sinni. Eins og einhverjir hv. þingmenn sem hér hafa tekið þátt í umræðunni hafa nefnt þá ættum við að meta flest þau frumvörp sem við fjöllum um jafnframt út frá því hvaða áhrif þau hafa á byggðaþróun. Í þessari tillögu sem við ræðum hér eru yfir 50 aðgerðir. Það eru margar aðgerðir sem ég hef lengi haft áhuga á eða hafa verið mér hjartans mál. Ég ætla að koma inn á nokkrar þeirra. Fyrst langar mig að ræða um eflingu rannsókna og vísindastarfsemi. Þar er verið að leggja áherslu á að tengja betur saman svæðisbundna sérstöðu samfélags, atvinnulífs og/eða náttúru, stuðla að faglegum tengslum milli háskóla og rannsóknastofnana og fyrirtækja á hverju svæði. Þetta er lykilatriði í svo mörgu; í nýsköpun, í atvinnulífinu og hefur tengingu við uppbyggingu og aðgang að háskólanámi um land allt. Í þessu sambandi er mjög mikilvægt að beita samkeppnissjóðum þannig að þeir taki mið af akkúrat þessu markmiði við mótun áherslna í sínu starfi hverju sinni. Þessi aðgerð tengist svo aftur aðgerðum um nýsköpun í matvælaiðnaði og aðgengi að háskólanámi. Næst langar mig að nefna nærþjónustu við innflytjendur sem er auðvitað mjög mikilvæg. Nú kallar atvinnulífið á mikið af nýju fólki. Hér hefur flust margt fólk til landsins á síðustu mánuðum. Ég sé í mínu umhverfi að það er mikið af ungu fólki frá Austur-Evrópu sem er mjög tilbúið að læra, bíður spennt eftir að læra íslensku og læra á samfélagið. Þess vegna er aðgerðin sem þarna er nefnd, íslenskukennsla í heimabyggð, afskaplega mikilvæg. Ég þekki dæmi þess að því sem er úthlutað í gegnum Rannís til íslenskukennslu fullorðinna mun ekki duga nema út vorönnina í ákveðnum landshlutum. Þarna þurfum við að horfa á hvernig við getum fylgt þessu markmiði eftir. Það hafa nokkrir, bæði í þessari umræðu og umræðunni hér á undan, stoppað við aðgerðina um bújarðir í eigu ríkisins, þ.e. að gerð verði eigandastefna fyrir bújarðir í eigu ríkisins. Þetta skiptir auðvitað mjög miklu máli bæði við uppbyggingu í landbúnaði, varðandi náttúruvernd og nýtingu lands, til að binda kolefni og endurheimta landgæði og hlýtur að tengjast því hvernig við nýtum landið við mótun byggðar. Eins og var komið inn á í umræðunni um innviðaáætlunina áðan þá skiptir auðvitað máli að við höfum stefnu ekki bara varðandi landnýtingu á landi í eigu ríkisins, heldur líka hverjir geta átt land, því að land sem er í eigu aðila sem ekki hefur þar neina starfsemi nýtist auðvitað ekki samfélaginu og hefur ekki áhrif á atvinnulíf þar. Ein aðgerð sem mig langar að nefna hér er að endurgreiðslukerfi námslána verði nýtt til að hvetja fólk til þess að setjast að á landsbyggðinni, sérstaklega fólk af þeim fagsviðum þar sem skortur er á fólki. Það er mjög mikilvægt verkefni sem hefur reynst vel í nágrannalöndum okkar. Síðan eru nokkrar aðgerðir sem tengjast flugi, flug sem almenningssamgöngur, jöfnun á aðstöðumun á millilandaflugvöllum, opnun fleiri flughliða eða gátta inn í landið með því að fylgja eftir flugþróunarsjóði sem tók til starfa fyrir ári síðan og síðan áfangastaðaáætlanir sem mig langar að gera sérstaklega að umtalsefni. Kynning og innleiðing áfangastaðaáætlana er heildstætt ferli þar sem litið er til skipulags og samhæfingar í þróun og stýringu allra þeirra þátta sem geta haft áhrif á upplifun ferðamanna á viðkomandi landsvæði, þar með talið þarfir gesta, heimamanna, fyrirtækja og umhverfis. Þarna hafa markaðsstofur landshlutanna unnið sameiginlega að því að stýra uppbyggingu og þróun svæða og skilgreina hlutverk hagsmunaaðila. Það er gert ráð fyrir að gerð áætlunarinnar ljúki í vor og þær verði kynntar í landshlutum og gerðar aðgengilegar öllum haghöfum. Þessum áætlunum þarf síðan að fylgja eftir með markaðsstarfi. Þá kannski kemur svolítið að samhæfingarhlutverki okkar hér á þinginu, að þessum áætlunum verði fylgt eftir. Við höfum tvö frumvörp til umfjöllunar, annars vegar um Ferðamálastofu og hins vegar Íslandsstofu, en markaðsstofur landshlutanna hafa unnið að þessum áætlunum í samstarfi við þær og það er mjög mikilvægt að við þær lagabreytingar sem fyrirhugaðar eru þá verði þessu markmiði vel fylgt eftir. Í áætluninni eru mjög mikilvæg verkefni sem tengjast betri orkunýtingu og betra aðgengi að raforku um land allt. Varmadæluvæðing er eitt af þeim verkefnum sem ég veit að horft er til víða í strjálbýlinu, fólk er farið að bíða eftir því hvert það getur snúið sér til þess að fylgja þessu verkefni eftir, því að þarna er hægt að ná fram verulegum sparnaði fyrir fyrirtæki og einstaklinga. Ég hlakka til að fá að kynna mér þessi verkefni betur í umhverfis- og samgöngunefnd og vinna með þessa áætlun og fá enn betri upplýsingar um þá mælikvarða sem á að leggja á verkefnin og það samráð sem liggur þarna að baki.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu og getum við verið sammála um margt sem þarf að gera í byggðamálum. Mestu skiptir held ég núorðið að það sé einhver miðlæg hugsun ef má orða það þannig. Ég persónulega hefði viljað sjá byggðamálin staðsett í forsætisráðuneytinu og talaði á þeim nótum meðan sá málaflokkur heyrði undir mig sem ráðherra. Ástæðan fyrir því er sú að það er mikilvægt að það sé einhver sem horfir á þetta miðlægt, hafi yfirsýn yfir allt og geti tengt alla þræði saman. Það er fyrst og fremst forsætisráðuneytið sem getur það. En ég kom nú ekki hingað upp til þess að ræða það við hv. þingmann. Þingmaðurinn sagði í sinni ræðu, heyrði ég rétt, að það væri gaman að sjá hve margar hugmyndir eða margar tillögur væru fjármagnaðar í nýrri fjármálaáætlun. Nú er það þannig að byggðaáætlun og fjármálaáætlun ná nánast yfir sama tímabil. Ég velti því upp við hv. þingmann hvort það sé ekki eitthvað undarlegt að leggja fram fjármálaáætlun sem nær yfir svipað tímabil eða nánast það sama og byggðaáætlunin og verkefnin séu ekki fjármögnuð. Við hljótum að velta fyrir okkur hversu mörg verkefni eru ófjármögnuð í byggðaáætluninni og hvort við finnum þeim stað í fjármálaáætluninni. Ég spyr hv. þingmann hvort það hafi verið rætt í stjórnarflokkunum að laga þetta, eða, og kalla þá eftir hennar skoðun á því, hvort það sé eðlilegt að leggja fram þessar tvær áætlanir þar sem önnur á að taka mið af hinni en gera það ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni andsvarið. Eins og þingmaðurinn þekkir er fjármálaáætlun ekki þannig sett fram að hægt sé að rekja hana alveg niður á einstök verkefni, en það er þó ótrúlega víða hægt með þessi verkefni, t.d. öll verkefnin sem snúa að orkumálunum. Önnur verkefni lít ég þannig á að séu fjármögnuð í áætluninni þó að maður geti ekki rakið beint niður á þau lið fyrir lið vegna þess að það á eftir að deila út á málaflokkana nokkuð víða. Auðvitað eru þarna verkefni sem ég leyfi mér alveg - ég nefndi þarna eitt verkefni sem ég veit að er ekki fjármagnað, en það er í rauninni kannski smávægilegir peningar í heildarmyndinni, þannig að það er bara spurning um að fylgja því eftir. En auðvitað er það hluti af vinnu nefndarinnar síðan að ganga betur eftir því hvar hvert og eitt verkefni liggur í fjármálaáætluninni. Eins og gerð er grein fyrir í greinargerðinni með tillögunni þá sé ég ekki annað en að það sé fjármagn sem fylgi, heildarramminn sé fjármagnaður.
Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir að hvort tveggja, fjármálaáætlun og byggðaáætlun, hafi verið vel og vandlega kynnt í stjórnarflokkunum. Ég ætla þá bara að einfalda þetta og spyrja hv. þingmann: Er byggðaáætlun fullfjármögnuð í fjármálaáætlun?
Virðulegi forseti. Já, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, ég lít þannig á að hún sé fullfjármögnuð. En hins vegar lít ég líka þannig á að það sé hlutverk nefndarinnar að ganga eftir því og fylgja því eftir.
Herra forseti. Það líður nú hratt að lokum þessa fyrri hluta umræðu um tillögu til þingsályktunar um stefnumótun í byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024. Þetta er metnaðarfull áætlun. Það er bjart yfir þessari áætlun og vorhugur í hæstv. ráðherra sem leggur þessa tillögu fram nú í blábyrjun sumars - sumardagurinn fyrsti er á fimmtudaginn. Markið er sett hátt. Það á að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land svo að eitthvað sé nefnt. Landið allt á að verða í blómlegri byggð og Ísland á að vera í fararbroddi með nútímainnviði, framsækna þjónustu, verðmætasköpun, jöfn lífsgæði og öflug sveitarfélög. Þetta eru góðar fréttir. Það er góður tónn í þessu og við eigum að leggjast á eitt um að þetta verði að veruleika, þetta verði ekki orðin tóm. Það er í valdi okkar, Alþingis, að leggja okkar lóð á vogarskálarnar. Í þessari áætlun er víða komið við og hv. þingmenn hafa talað hér í kvöld af þekkingu, reynslu og innsæi um málefni landsbyggðarinnar. Og það er bara vel. Það á að bæta þjónustu á flestum sviðum og það á að bæta aðgengi að grunnþjónustunni. Það á að jafna orkukostnað fyrir landsmenn, það á að efla menntun úti á landi og börn og ungmenni eiga að fá aðgang að menningu og listum óháð efnahag og staðsetningu. Þetta eru háleit markmið. Ég ætla að drepa niður fæti í málaflokki sem mér er hugleikinn sem eru velferðar og heilbrigðismál. Í áætluninni segir að heilbrigðis- og velferðaráætlanir fái þinglega meðferð sem opinberar áætlanir. Þetta er mjög mikilvægt atriði og vonandi næst í gegn að marka heilbrigðismálunum, velferðarmálunum, aukinn sess og marka stefnu um þessi mál fyrir alla landsmenn. Eftir því hefur verið lýst, þessa söknum við og ég held að í þessu felist mikil tækifæri fyrir alla landsmenn. Hv. þingmenn sem hér hafa talað í kvöld hafa talsvert rætt um uppsetningu á þessari áætlun og sitt sýnist hverjum. Mér finnst ánægjulegt að sjá að menn hafa hér uppi viðleitni til að setja verðmiða á þjónustuna, hvernig menn ætla að framkvæma þetta. En það er ekki í öllum tilvikum, það er í nokkrum tilvikum og eins og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir kom inn á er kannski innra misræmi í uppsetningunni. Við tökum viljann fyrir verkið. Við viljum landsbyggðinni það besta og nú leggjumst við á árarnar. Varðandi heilbrigðisþjónustuna er tæpt hér á fjarheilbrigðisþjónustu, að við förum að nýta okkur aukna tækni í samskiptum. Í þennan málaflokk á að verja 140 milljónum en ekki er gott að átta sig á því hvort þetta er sú heildarfjárhæð sem á að fara í málaflokkinn á þessu tímabili eða hvort þetta er stofnkostnaður. Ef þetta er stofnkostnaður þá er það svo sem vel. Þetta dugar fyrir þessum tæknilega búnaði í landsfjórðungana. Varðandi menntun heilbrigðisstarfsmanna er hér gefið undir fótinn með að mennta lækna til að starfa sérstaklega úti á landsbyggðinni. Þetta er ekki ný hugmynd, hún hefur sennilega verið í umræðunni í tvo áratugi og það er svo sem vel. Við þurfum bara að raungera þessar áætlanir. Þetta á ekki bara við um lækna. Þetta á við um aðrar heilbrigðisstéttir líka. Ég þreytist ekki á að nefna hið mikilvæga hlutverk sem hjúkrunarfræðingar hafa á landsbyggðinni. Þeir eru iðulegast límið í þjónustunni vítt og breitt um landið. Við þurfum að gera þeim kleift að takast á við aukna ábyrgð, víða úti á landi. Ekki er útlit fyrir það að við getum fjölgað heilsugæslulæknum eða horfið frá því fyrirkomulagi sem við höfum kannski alist upp við. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason gerði fæðingarþjónustuna að umtalsefni og þær breytingar sem eiga sér stað varðandi þá þætti. Ég tek svo sem undir viðhorf hæstv. ráðherra, við gerum orðið miklar kröfur til mæðraverndar og fæðingarþjónustu eins og annarrar heilbrigðisþjónustu. Fólk á landsbyggðinni gerir ekkert síðri kröfur til öruggrar heilbrigðisþjónustu en aðrir landsmenn. Þekking á þáttum mannlífsins sem lúta að heilbrigðisþjónustu og mannslíkamanum, og raunar bæði til líkama og sálar, skulum við segja, hefur aukist og við erum í allt annarri stöðu en fyrir tveimur, þremur áratugum. Það sem gerir þetta ójafnvægi hvað áþreifanlegast úti á landi er auðvitað þegar konur þurfa að fæða börn sín fjarri heimabyggð. Þá fer öll tilveran úr skorðum og fólk þarf að taka sig upp og flytjast búferlum, kannski svo vikum skiptir í annan landsfjórðung. Það er þá oft bæði barn eða börn sem fylgja og jafnvel maki. Hér er tæpt á því að settar verði reglur um það hvernig beri að styrkja fjölskyldur sem búa við þetta hlutskipti. Það er vel og það þarf að raungera. Það er ekki gert og það er í skötulíki í dag. Sömuleiðis er tekið hér á geðheilbrigðisþjónustu sem hefur verið mjög til umræðu að undanförnu. Hér er það fært í orð að við ætlum að setja upp geðheilbrigðisteymi um allt land. Það er mjög gott og endurspeglar auknar áherslur í geðheilbrigðisþjónustu, sálfræðiþjónustu. Og það á að ná til allra aldurshópa, allt frá börnum og til eldra fólks, ungs fólks í framhaldsskólum og háskólum og fólks sem býr við þroskahömlun, fólks með áfengis- og vímuvanda, svo að eitthvað sé nefnt. Gert er ráð fyrir því að geðheilbrigðisteymi verði komin í alla landsfjórðunga árið 2019. Sömuleiðis á að efla sérfræðilæknisþjónustuna úti á landi og það þarf að skilgreina það með skýrum hætti. Við höfum auðvitað miklar væntingar til þess að ný heilbrigðisstefna taki á þessu og kostnaðargreini því að við þurfum á lykilheilbrigðisstofnunum að halda í öllum landsfjórðungum. Það er ekki nóg að lýsa því yfir í orði, það þarf að gera þeim kleift að starfa á eðlilegum forsendum í öllum þessum landsfjórðungum. Menn hafa tæpt á því í kvöld, hv. þingmenn, að flytja til störf og rætt um störf án staðsetningar. Það er nú eitt af markmiðum þessarar ríkisstjórnar, og það er tiltekið í stjórnarsáttmála, að fjölga þessum möguleikum. Ég get ekki tekið undir það með hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni að það séu hin hefðbundnu störf sem skjóti fyrst og fremst rótum og fótum undir byggð í landinu. Það verður að viðurkennast og reynslan sýnir það að opinber störf eru kjölfesta víða úti á landi og þau skapa fjölbreytileikann. Það er nú svo að báðir fjölskyldumeðlimir, bæði maður og kona í flestum tilvikum, eru orðnir sérhæfðir starfsmenn og vilja störf við hæfi. Samgöngumál hafa líka verið rædd. Ég er óþreytandi að nefna að við þurfum að búa til einhvern farveg fyrir ferðamenn inn í þetta land, aðra en bara þjóðvegina. Við þurfum að huga að því að efla flugsamgöngur frá fleiri stöðum en bara Reykjavík eða Keflavík, í minna mæli Egilsstöðum og Akureyri. Við þurfum að hugsa fyrir góðum flugvelli í Norðvesturkjördæmi á miðsvæði Vestfjarða. Það verður hugsanlega hægt á þriðja áratug þessarar aldar. Herra forseti. Ég er búinn með minn tíma og þakka fyrir þessar góðu umræður. Ég vonast til að fá að taka þátt í seinni umræðu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir ræðuna. Þingmaðurinn er kunnugur víða á landsbyggðinni eins og margir hv. þingmenn vita og hefur, líkt og undirritaður, starfað í heilbrigðisþjónustu víða um land. Mig langar að ræða aðeins við þingmanninn um hvort hann sjái flöt á því að nota tæki eins og byggðaáætlun - ef við köllum byggðaáætlun tæki - með aðeins markvissari hætti til að taka á heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, til að mynda með þeim hætti að nota byggðaáætlun til að efla menntun heilbrigðisstétta, til að tryggja að heilbrigðisstéttir séu tilbúnar til að koma út á land, annaðhvort með einhvers konar ívilnunum eða hlunnindum eða þess háttar, hvort þingmaðurinn sjái flöt á því. Ég spyr til dæmis hvort heilbrigðis- og menntamálaráðuneytið gætu í sameiningu staðið að því að tryggja að stöður námslækna í heilsugæslu eða í öðrum greinum heilbrigðisþjónustu yrðu í meira mæli settar niður úti á landi en er í dag.
Frú forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn Ég held að við höfum mýgrút af ónotuðum tækifærum þarna. Mín reynsla er sú að ungt fólk sé reiðubúið að flytja út á land fái það starf við hæfi því að þar blómstrar heldur betur menningin og fjölskrúðugt mannlíf. Fólk gerir auðvitað þá kröfu að sköpuð sé tiltrú á störfin, að verkefni séu við hæfi og það sé stöðugleiki. Því hefur ekki verið að heilsa víða úti á landi. Þar hafa stofnanir barist í bökkum. Við höfum ekki haft neina afgerandi stefnu um í hvaða átt heilbrigðisþjónustan er að fara. Er hún öll að fara til Reykjavíkur eða verður einungis vísir að henni eftir úti á landi? Þetta held ég að sé mjög mikilvægt. Víða úti á landi fá heilbrigðisstarfsmenn að glíma við öðruvísi verkefni, fjölbreyttari verkefni, en á stórum vinnustöðum á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að þarna séu tvímælalaust tækifæri. Eftir því sem fólk dvelur lengri tíma úti á landi aukast líkurnar á því að fólk velji sér þar samastað til langframa. Ég held að hægt væri að liðka til með einhverjum ívilnunum, en ég tel að þær ættu kannski að vera tímabundnar. En jafnræði á að ríkja á sem flestum sviðum. Það er auðvitað ákveðinn kostnaður sem íbúar úti á landi búa við sem við hér höfum ekki, en það er líka að nokkru leyti hagkvæmara.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni innleiðingu að svari við spurningunni, svarið kom kannski ekki alveg eins og ég bað hann um. Byggðaáætlunin er svolítið byggð upp á verkefnum sem heyra undir verkefni einstakra ráðuneyta, þó að auðvitað sé það einn ráðherra sem leggur hana fram. Ég er að velta því fyrir mér hvort þarna séu kannski ekki margir fletir á samstarfsverkefnum á milli ráðuneyta, til að mynda heilbrigðisráðuneyti, menntamálaráðuneyti, jafnvel samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Það er hárrétt, eins og kom fram í máli þingmannsins, að það er verulegur munur á því í dag hvaða aðgengi íbúar þessa lands hafa til að mynda að sérfræðiþjónustu. En ég veit að ég og hv. þingmaður erum hins vegar algjörlega sammála um að sérfræðiþjónusta úti á landi er ekki lykillinn að heilbrigðisþjónustunni þar. Lykillinn að heilbrigðisþjónustunni úti á landi er góð heilsugæsla og góð grunnþjónusta. Það er þar sem skiptir langmestu máli að fólk geti gengið að því vísu að þegar það þarf á læknisþjónustu að halda sé hún aðgengileg í heimahéraði. Jafnvel þó að þjónustan í heimahéraði geti ekki klárað allt málið geti hún a.m.k. greint og skipulagt og séð viðkomandi íbúa fyrir því að hann fái þá þjónustu og meðferð sem hann væntir og sem hann á í raun rétt á samkvæmt þeim lögum sem gilda um heilbrigðisþjónustu á Íslandi.
Frú forseti. Það eru fjölmörg atriði sem þurfa að falla saman til þess að vel takist til. Við þekkjum vísi að samstarfsverkefnum ráðuneyta á landsbyggðinni, sem ég veit að hv. þingmaður þekkir líka til, hvað varðar menntun heilbrigðisstarfsfólks. Það hefur verið ánægjulegt. Einn veigamikill þáttur í þessu, eins og við höfum rætt, eru samgöngur, að fólk hafi tryggar samgöngur, veigri sér ekki við því að búa úti á landi vegna þess að þar er teppt um langa hríð. Það er líka óöryggi sem fylgir því að þurfa að fara um langan veg til þess að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Við höfum ekki rætt ýkja mikið um sjúkraflutninga í kvöld, sjúkraflug, sem er lykilþáttur eins og við þekkjum á Vestfjörðum, Austurlandi. Þetta eru atriði sem þarf að huga að. En þessi áætlun, svo að maður slái nú botninn í umræðuna um hana, er af hinu góða. Ég óska hæstv. ráðherra til hamingju með að hafa lagt hana hér fram í kvöld. Hér ætla menn að ganga inn í ljósið og hafa mikinn metnað til að gera vel. Þess er óskað að hún gangi öll fram. Ekki verður séð að stóri munurinn verði á Íslandi og himnaríki ef meginmarkmiðin með þessu nást.
Frú forseti. Hér ræðum við tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni hér á undan fyrir góð orð og sólarljósið, við göngum öll inn í ljósið í þessu máli. Þetta er mjög gott plagg, ég hef verið að fara í gegnum það í dag. Það er margt mjög jákvætt í því og gott sem hægt er að byggja á til framtíðar. Eitt er grundvallaratriði þegar ég hugsa um byggðamál og mér finnst vert að huga að í stóru myndinni þegar við metum árangur í byggðamálum og hvernig gengur þar. Eitt af þeim markmiðum sem við viljum sjá til framtíðar snertir húsnæðisverð á landsbyggðinni, byggingarkostnað og markaðsverð. Það er mín tilfinning að við séum farin að ná árangri vítt og breitt um landið þegar hægt er að fara í nýbyggingar á viðkomandi svæðum, við séum búin að byggja svæðin það sterkt upp efnahagslega og með öllu sem til þarf að mögulegt sé að byggja nýtt húsnæði. Það finnst mér að ætti að vera eitt af markmiðum í áætluninni þegar verið er að meta hvernig gengur varðandi húsnæðismarkaðinn og annað og hvernig við nálgumst þetta. Það er ekkert endilega flókið að finna út úr því hvernig þessi hlutföll þróast. Það er tiltölulega nákvæm tölfræði til og ég hefði mikinn áhuga á að sjá stöðuna metna með þeim hætti. Ég ætla að fara í nokkra punkta í plagginu. Á bls. 17 er í kafla C.4 talað um höfuðborgarstefnu. Með leyfi forseta, vil ég vitna í verkefnismarkmiðið sem þar stendur: „Að mótuð verði höfuðborgarstefna sem skilgreini hlutverk Reykjavíkurborgar sem höfuðborgar allra landsmanna, réttindi og skyldur borgarinnar sem höfuðborgar Íslands og stuðli að aukinni samkeppnishæfni höfuðborgarsvæðisins og landsins alls.“ Það er mjög jákvætt að þetta skuli vera tekið upp hér. Undanfarin ár hefur það ekki vegið svo þungt á metunum finnst mér hjá þeim sem stjórna í Reykjavíkurborg að ræða um höfuðborgarhlutverkið og höfuðborgarstefnu og slíkt. Það er mjög jákvætt að það skuli vera tekið á þessu hér og verður spennandi að sjá hvernig þessari vinnu vindur fram á næstu misserum. Síðustu tvö ár hefur það gerst í fyrsta skipti, a.m.k. í um fjóra, fimm áratugi, að það fjölgi meira á landsbyggðinni heldur en á höfuðborgarsvæðinu. Það er algjörlega nýtt sem hefur verið að gerast síðustu tvö árin miðað við 40, 50 ár á undan. Aflvaki þeirra hluta segi ég að sé ferðaþjónustan og þessi gríðarlega innspýting sem hefur komið inn í landið, í höfuðborginni og á landsbyggðinni víðs vegar og haft gríðarleg áhrif á uppbyggingu mismunandi landsvæða. Ég held að við verðum að halda áfram á sömu braut. Það eru miklir möguleikar í ferðaþjónustunni. Það eru nokkrir punktar í byggðaáætluninni þar sem komið er að aðstöðumun millilandaflugvalla og uppbyggingu þeirra. Við skulum hafa í huga að það er búið að vera að byggja upp Keflavíkurflugvöll í 60, 70 ár og markaðssetja sem slíkan og hann varð sjálfbær flugvöllur fyrir fimm, sex árum. Það er ekki lengra síðan. Við getum alveg farið í þessa vegferð með aðra flugvelli. Það tekur bara sinn tíma að byggja þetta upp. En þetta er afar mikilvægt atriði og hefur gríðarleg áhrif á stór svæði í kringum flugvellina ef þetta gengur eftir og aðstöðumunur verður jafnaður á milli flugvallanna. Hér er talað sérstaklega um flughlið inn í landið og fjölgun þeirra og þar eru nefndir Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur og flugþróunarsjóður sem er ákaflega mikilvægur og hefur sannað sig á undanförnum árum frá því að hann hóf rekstur fyrir tveimur, þremur árum, hefur sannað sig vel á Akureyri eins og við sjáum með flug Super Break og þær miklu og hröðu breytingar sem eru að verða í flugi þeirra. Þeir voru með 14 ferðir í vetur, en stefna a.m.k. á um 30 ferðir næsta vetur. Þannig að þetta er að byrja og hefur gríðarleg áhrif á ferðaþjónustu á Akureyri. Í plagginu góða er síðan talað í kafla C.12 um kynningu og innleiðingu áfangastaðaáætlana, á ensku held ég að þetta sé kallað, með leyfi forseta, „destination management planning“. Við sjáum að núna er orðið mikið álag vítt og breitt á ferðamannastöðum, sérstaklega á suðvesturhorninu og með suðurströndinni, eiginlega komið að þolmörkum þar. Það er því gríðarlega mikilvægt að menn horfi til framtíðar og fari að huga að því að byggja með markvissari hætti upp nýja áfangastaði. Við eigum mikið af fallegum stöðum til að byggja upp. Geysir og Gullfoss, það er markaðssetning sem hefur staðið yfir í 60 ár. Þetta féll ekkert af himnum ofan. Það er búið að vera að vinna í þessu frá 1960 eða svo að byggja upp þessa áfangastaði. Þetta er því mjög mikilvægt plagg. Mér finnst margt mjög jákvætt í þessari stefnumótandi byggðaáætlun varðandi hvernig menn ætla að taka á þessum þáttum og hugsa um stóru myndina. Varðandi raforkuflutning og þrífösun rafmagns þá er tekið á þeim þáttum í tillögunni og er mjög stórt og mikilvægt mál á þeim svæðum þar sem menn búa t.d. ekki við þrífösun rafmagns í dag. Það eru góðar forsendur fyrir því að menn geti tekið á þessu með sérverkefni eins og menn gerðu með ljósleiðaraverkefnið, sem hefur margoft komið fram í kvöld í umræðunni. Við eigum og getum farið að skoða einhverja svipaða möguleika varðandi þrífösun rafmagns. Hitt stóra málið eða eitt af stærstu málunum er meginflutningskerfi raforku og aukið orkuöryggi. Þá er verið að tala um meginflutning á raforku, við tölum almennt um byggðalínuna, og síðan dreifinguna um sveitirnar. Við erum í miklu átaki í dreifingunni. Nú er verið að setja niður strengi vítt og breitt um landið og þessu ferli á að vera lokið ef ég man rétt 2035, 2036. Stóra verkefnið núna er að tryggja meginflutningsorkukerfið. Á Norðurlandi, Suðurnesjum og Vestfjörðum, er það algjört lykilverkefni að koma þessu í eitthvert stand þannig að menn geti búið við svipað raforkuöryggi og á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil líka nota tækifærið í ræðu minni og nefna, þó að það sé kannski ekki rætt í þessari þingsályktunartillögu, að ég vil líka að skoðaðar séu frekari leiðir og tengingar t.d. eins og um Kjalveg, sem ég tel að hafi fengið allt of litla umræðu í samfélaginu, en er gríðarlegt hagsmunamál fyrir stór landsvæði og gæti alveg umbreytt Norðvesturlandi t.d., haft þar gríðarleg áhrif og á fleiri stöðum. Við höfum talað hér í þinginu um almenningssamgöngur í lofti, innanlandsflugið, skosku leiðina, sem ég bind miklar vonir við að menn taki einhver góð skref í á næstu misserum og fari að hugsa um innanlandsflugið sem almenningssamgöngur. Fyrir landsvæði eins og Vestfirði og Austfirði, ég hef heyrt það á Austfirðingum að þetta sé með stærstu málum sem eru þar í umræðu í samfélaginu og menn líta mjög til þess að það takist að koma skikki á innanlandsflugsmálin. Ég hef áður einmitt rætt það hvort við gætum mögulega skoðað fjárlögin, ríkisfjármálaáætlunina og það sem við erum að gera, fjármálastefnu og annað, með byggðagleraugunum. Á sama hátt og menn hafa verið að skoða einstaka þætti, jafnréttismál og kynjaða fjárlagagerð og slíka hluti, þá finnst mér alveg koma til greina að við setjum upp byggðagleraugun þegar við metum ríkisfjármálaáætlun og annað. Rétt í lokin um betri dreifingu ferðamanna, tíminn er að verða búinn. Við eigum gríðarlega möguleika í því að gera Ísland – allt árið að raunverulegu verkefni þannig að við höfum ferðamenn vítt og breitt um landið yfir allt árið og stuðlum þar með að þjóðhagslegum ábata og bætum framleiðni í samfélaginu sem tengist ferðaþjónustunni. Eins og ég er margoft búinn að koma inn á þá tel ég eitt af stærstu verkefnum okkar í byggðamálum á næstunni vera uppbyggingu á því sviði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir þessa ræðu. Hann kom víða við í ræðu um þessa þingsályktunartillögu um byggðaáætlun. Ég hjó eftir nokkrum punktum sem eru mjög stórir, þar á meðal um varaflugvelli og uppbyggingu þeirra. Við höfum talað um að fjölga gáttum inn í landið og þétta öryggisnet flugsamgangna og fyrir þinginu liggur tillaga um að bæta varaflugvelli við á Sauðárkróki, Alexandersflugvelli. Sér hv. þingmaður þann flugvöll fyrir sér sem varaflugvöll? Myndi það ekki koma sér vel til að auka öryggi flugvalla og uppbyggingu innanlandsflugs sem og flugs að utan? Eins spyr ég um þrífösun rafmagns, en þingmaðurinn kom inn á það að fara svipaða leið og gert var í sambandi við ljósleiðaravæðingu. Þegar ég vann í þessum geira fyrir 30 eða 40 árum þá var verið að tala um að hraða þyrfti þrífösun rafmagns í sveitum landsins. Það var löngu fyrir daga ljósleiðarans. Einhvers staðar á leiðinni hefur ljósleiðarinn tekið fram úr þriggja fasa rafmagninu og sætir mikilli furðu í mínum huga. Síðan ætla ég að koma inn á önnur mál í síðara andsvari, byrja á þessu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi varaflugvelli í landinu - hv. þingmaður nefndi Alexandersflugvöll - þá er erfitt að ræða það á stuttum tíma. En það þarf töluverða þjónustu og aðbúnað á flugvöllunum til að hægt sé að sinna grunnfluginu. Við getum nefnt starfsfólk, uppbyggingu á flughlöðum, að halda öllu gangandi, moksturstækjum og alla uppsetningu sem þarf til. Það sem hefur skapað þá möguleika, bæði á Akureyrarflugvelli og Egilsstaðaflugvelli, að þar sé hægt að sinna millilandaflugi er að það er töluvert mikið innanlandsflug í gangi og vellirnir eru í töluverðri starfsemi. Á Akureyrarflugvelli vinna 70–100 manns í ýmsum störfum, flugvirkjar og afgreiðslufólk, og öll tæki og tól eru til staðar. Svipað á Egilsstöðum, það er allt til staðar til að geta sinnt þessu frá grunni í dag. Þetta er heilmikið átak. Við eigum erfitt með að sinna þessum tveimur flugvöllum í dag, að gera þá fullhæfa, ásamt Reykjavíkurflugvelli, sem varaflugvelli en þessir þrír flugvellir hafa þennan aðbúnað í dag. Það þarf mikið átak til þess að ná Alexandersflugvelli upp í það að geta sinnt þessu með sama hætti. Ég ætla aðeins að ræða um þrífösunina. Ljósleiðarinn, öll heimili sækja í hann. Þetta er stórt og mikið mál og hefur haft mikil áhrif á byggðaþróun í landinu undanfarið þegar ljósleiðaratengingin er komin og menn hafa aðgengi að henni. Þrífösun rafmagns, ég gæti trúað að það sé kannski þrefalt verkefni í stærðargráðu fjárhagslega, grunar mig að sé, miðað við ljósleiðaradæmið. Þá þurfum við raunverulega að skoða hvort við getum fundið sértækar leiðir til að geta fjármagnað slíka hluti. Það væri mjög spennandi ef við sæjum þá þróun og fyndum möguleika til þess að fara í það verkefni og fjármagna það.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Við getum kannski verið sammála um að Alexandersflugvöllur sé þá framtíðarmúsík í þessu máli. Það er sannað mál að veðurskilyrði þar eru oft mjög góð til lendingar þegar þau eru ekki góð annars staðar, t.d. á Akureyri eða á því svæði. En þetta er gríðarlega mikið mál. Ég veit að hv. þingmaður er mjög mikið inni í þessum flugvallarmálum þannig að ég tek mark á því sem hann segir. Í sambandi við raforkuflutningskerfið, meginkerfið og afhendingaröryggi raforku, þá kom þingmaðurinn inn á það að skoða frekar, sem er ekki í áætluninni, tengingu um Kjöl, Kjalveg eða þá leið. Ég geri mér grein fyrir að það er ekki í stjórnarsáttmála að skoða það mál að svo stöddu en ég veit að hv. þingmaður hefur skoðun á því. Ég er sammála honum í því að við þurfum að þora að taka þessa umræðu, hver þörfin er fyrir fólkið í landinu, þá sem þurfa að nota rafmagn, í staðinn fyrir að einblína alltaf á eina hlið málsins sem eru umhverfismál sem við þurfum samt sem áður að taka mark á líka og taka þá umræðu alvarlega. Ég hef í raun ekki spurningu í sambandi við þetta, en ég tók eftir því að hv. þingmaður kom inn á þetta í ræðu sinni og ég vildi hnykkja á því að ég er sammála honum hvað það varðar.
Frú forseti. Það er gríðarlega mikilvægt að í landinu séu varaflugvellir. Við þurfum að styrkja þá; þeir þjóna mjög mismunandi hlutverkum, veðurfarslega. Það þarf að hafa þá dreifða yfir landið fyrir ýmiss konar aðstæður sem koma upp. Varðandi meginflutningskerfi raforku - þetta kom kannski verulega óskýrt frá mér áðan. En þegar ég var að tala um Kjöl var ég að hugsa um bílaumferðina yfir Kjöl. Ég fæ vonandi tækifæri í þinginu til að kynna þetta betur síðar og ná betri umræðu um þetta. En varðandi meginflutningskerfi raforku og Sprengisand þá hef ég talað um að menn eigi að hafa möguleikann opinn. Þegar menn hugsa til lengri tíma, með nýrri tækni og öðrum möguleikum, þarf að gæta þess að loka ekki á að mögulegt verði að tengja Þjórsársvæðið og norðureftir með svokallaðri T-lausn til að styrkja svæðin á milli og raforkukerfi í öllu landinu út frá öryggissjónarmiðum. Það þarf að eiga þann möguleika til langrar framtíðar. Mér sýnist forsendur vera að skapast fyrir því að með umhverfislegum hætti sé hægt að skoða lagningu á DC-strengjum langar leiðir; það kostar mikið í dag, fer lækkandi, en með algjörum lágmarksumhverfisáhrifum. Það er kannski það sem við erum sammála um, ég hef aldrei talað um Kjöl í því sambandi að tengja raforkukerfin fyrir norðan og sunnan í eitt kerfi - þetta er umræða sem tengist byggðalínuhringnum - eða að tengja yfir hálendið. Við þekkjum þetta í annarri umræðu og vonandi getum við tekið hana betur síðar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir það að við séum komin með byggðaáætlun í hendur og að hún sé komin til umræðu í þinginu. Þegar ég var með þessa áætlun í höndum í janúar 2017 var hún tilbúin. Það voru tvö ráðuneyti sem áttu eftir að fara í gegnum hana á þeim tíma; það hefur tekið góðan tíma fyrir þau að gera það. Ég sé hins vegar að eitthvað annað hefur gerst í leiðinni því að ákveðnir hlutir eru farnir út úr því plaggi sem var þá á borðinu, eins og ég kannast við það. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera viðstaddur umræðuna. En mig langar að spyrja hvort það sé ekki alveg öruggt að áætlunin sé fullfjármögnuð öll árin út tímann. Það er mjög mikilvægt að við vitum það. Mig langar líka, fyrst ég er byrjaður, að spyrja um atriði á bls. 11 í þessari ályktun: Þar er rætt um flutningskerfi raforku og aukið orkuöryggi, það er kafli sem heitir B.2. Þar stendur, með leyfi forseta: „Áfram verði unnið að því að liðka fyrir nauðsynlegri uppbyggingu og viðhaldi á flutnings- og dreifikerfi raforku …“ Hvað er átt við þarna? Hvað þýðir það í byggðaáætlun að liðka fyrir? Ef þú horfir á bíómynd þá vitum við hvað liðka fyrir þýðir, alla vega í ítölskum bíómyndum, það er varla það sem er þarna í gangi. Ég velti fyrir mér: Hvernig á að liðka fyrir því að línur séu lagðar? Ég spyr fyrir forvitni sakir fyrst og fremst. Það eru 60 milljónir sem eiga að fara í þessar „liðkanir“ eða hvað við köllum þetta. Þannig að ég spyr hvað þetta þýði. Ég fagna því ef hægt er að tryggja betri orkuflutning og afhendingaröryggi um allt land með því að liðka fyrir einhvers staðar eða hvað sem þetta þýðir. Ég fagna því mjög að afskriftir á námslánum séu enn inni í byggðaáætlun. Það er eitt af þeim málum sem ég lagði áherslu á að yrði sett í byggðaáætlun þegar hún var á borðinu hjá mér í ráðuneytinu og einnig varðandi niðurgreiðslu ferðakostnaðar. Þetta eru hlutir sem voru ekki í áætlun þegar ég tók við henni á sínum tíma. Ég fagna því mjög að þetta sé komið inn. Annað sem ég fagna líka er það að sérstök lánakjör séu þarna inni fyrir landbúnaðinn. Mig langar hins vegar að spyrja hvort það hafi ekki komið upp í umræðunni - það var eitt af því sem var byrjað að ræða, ég verð að viðurkenna að ég man ekki hvort það var komið á endastöð, en þá vorum við að velta því fyrir okkur - hvort Byggðastofnun gæti ekki verið með lánaflokk og hjálpað þeim sveitarfélögum sem vilja ganga inn í forkaupsrétt á aflaheimildum þegar skip og aflaheimildir væru til sölu í byggðarlaginu. Sveitarfélögin eru mörg hver þannig stödd að þau geta einfaldlega ekki fjárfest eða komið inn í þá miklu fjárfestingu sem þarna er. Því væri eðlilegt að Byggðastofnun skoðaði hvort hægt væri að vera með einhverja fyrirgreiðslu. Mér leikur forvitni á að vita hvort það hafi verið rætt ofan í kjölinn og skoðað. Ég sakna þess aðeins að sjá ekki eitthvað um löggæslu. Það kann að vera að það hafi farið fram hjá mér, en ég sakna þess að sjá ekkert um löggæslu þarna inni. Það er mikilvægt, það tengist þessum málaflokki mjög. Löggæslan er líka byggðamál. Síðan ætla ég að leyfa mér að koma örlítið inn á flugvallaumræðuna. Minnst er á flugvelli í þessu ágæta plaggi. Það er eins og það sé einhver ótti þarna úti einhvers staðar við það að Alexandersflugvöllur sé nefndur sem varaflugvöllur. Það er eins og menn óttist einhvern veginn að sá flugvöllur muni keppa við hina flugvellina. Það er vitanlega ekki það sem mun gerast. Hins vegar er alveg augljóst að flugvöllur sem er einn og hálfan tíma frá Akureyri, sem er í þrjá og hálfan tíma frá Reykjavík, fjóra og hálfan tíma frá Keflavík, hann er betur í stakk búinn til að vera varaflugvöllur en flugvellir sem eru lengra í burtu og er jafnvel yfir eina, tvær, þrjár heiðar eða fjallvegi að fara. Ég skil ekki alveg þennan ótta við að taka þessa umræðu. Ég held að hæstv. ráðherra ætti að taka fagnandi þingsályktunartillögu sem hér hefur verið lögð fram varðandi Alexandersflugvöll og hjálpa okkur við að klára hana hér í þinginu og skella sér í þetta mál. Ég sakna þess líka og nú spyr ég hæstv. ráðherra: Hvers vegna fór út tillagan um stiglækkandi tryggingagjald á landsbyggðinni? Sú tillaga var í þeim drögum og þeirri áætlun sem til var í ráðuneytinu í janúar 2017 og ég velti fyrir mér hvers vegna þessi tillaga fer út, því að þetta er gríðarlega mikilvæg tillaga og ný. Þetta er ný hugsun sem miðar að því að hvetja til þess og hjálpa fyrirtækjum og þeim sem vildu fara í rekstur úti á landi til að komast yfir erfiðasta hjallann, í það minnsta að byggja upp sinn rekstur. Ég hef grun um af hverju þetta fór út, hvers vegna, en ég ætla hins vegar ekkert að fara að segja það hér. Ég gæti verið að ljúga einhverju, vil það helst ekki. Ég óska bara eftir að ráðherra upplýsi það hvers vegna og af hverju þetta fór út. Áætlun þessi er annars hið ágætasta plagg. Það er margt nýtt í þessu. Það er ágæt ný hugsun. Ég verð samt að segja, ég sagði það hér fyrr í kvöld, að ég vil sjá þennan málaflokk á allt öðrum stað. Ég vil sjá hann í forsætisráðuneytinu. Ég vil sjá að forsætisráðherra hafi yfirumsjón með byggðamálum. Það er í raun eina ráðuneytið sem getur kippt í spottana og sagt: Við ætlum að tengja samgöngumálin, við ætlum að tengja heilbrigðismálin, við ætlum að tengja raforkumálin, tengja þetta allt á einn stað. Það er forsætisráðuneytið. Það myndi líka gera þessum málaflokki hærra undir höfði, lyfta honum upp. Þetta er svo mikilvægt mál. Mér finnst að það þurfi að skoða þetta mjög vandlega. Þetta segi ég ekki vegna þess að mér þættu þetta leiðinleg mál á sínum tíma, alls ekki, það er að sjálfsögðu mjög skemmtilegt að vera í byggðamálunum, en þetta þarf bara að vera á stað þar sem þetta fær það vægi sem þetta á skilið. Virðulegi forseti. Ég ætla ekkert að hafa þetta lengra í þessari umferð. Ég veit að þetta fær góða og ítarlega umfjöllun í nefndinni sem þetta fer til. Ég þakka fyrir.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé mikilvægt að við ræðum þingsályktunartillögu um byggðaáætlun og að við tökum þátt í umræðu um hana, allir þingmenn, ekki bara þingmenn landsbyggðarinnar eins og oft vill vera, vegna þess að þetta skiptir okkur öll máli. Þá langar mig kannski að tæpa hér fyrst á höfuðborgarstefnu, því mér finnst það vera líka mjög mikilvægt í byggðastefnunni. Með leyfi forseta, segir hér um eitt verkefnismarkmiðið: „Að mótuð verði höfuðborgarstefna sem skilgreini hlutverk Reykjavíkurborgar sem höfuðborgar allra landsmanna, réttindi og skyldur borgarinnar sem höfuðborgar Íslands og stuðli að aukinni samkeppnishæfni höfuðborgarsvæðisins og landsins alls.“ Ég nefni þetta fyrst, ekki vegna þess að ég er þingmaður höfuðborgarsvæðisins heldur vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt að hér sé horft á samkeppnishæfni Íslands. Það er líka gríðarlega mikilvægt fyrir landsbyggðina að hér sé öflugt höfuðborgarsvæði. Við verðum að taka umræðuna um byggðaáætlun út úr því að við séum einhvern veginn að tala um höfuðborgina gegn landsbyggðinni og öfugt. Að því sögðu verð ég að segja að mér hugnast einkar vel hugmyndir sem lúta að stuðningi við einstaklinga út af námslánum þannig að það sé ákveðinn hvati í því fólginn að búa á landsbyggðinni varðandi endurgreiðslu og niðurgreiðslu á námslánum. Mig langar að tæpa á húsnæðismálunum. Ég veit að við munum reyndar ræða aðeins seinna í kvöld húsnæðisstefnu frá öðrum hæstv. ráðherra. Ég held að það verkefni sé gríðarlega mikilvægt og það á landinu öllu. Þá langar mig kannski aðeins að benda á það hvort það vanti eitthvað inn í lið C.7, um húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna. Þar er talað um landsskipulagsstefnu, svæðisskipulag og loks aðalskipulag. Svo er vísað í velferðarráðuneytið og Íbúðalánasjóð. Ég velti fyrir mér hvort það vanti inn þá breytingu sem fyrirhuguð er í frumvarpinu sem við erum að ræða hér og það hlutverk sem Íbúðalánasjóður hefur fengið og virðist að einhverju leyti kannski hafa fengið hlutverk sem áður var ætlað Skipulagsstofnun í gegnum landsskipulagsstefnu, þ.e. að leggja mat á þörf á íbúðum og hversu mikið væri búið að skipuleggja. Ég tek undir það sem aðrir hafa sagt um flughlið inn í landið. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt þegar kemur að því að dreifa ferðamönnum um landið allt. Mig langar að fá að tjá hæstv. ráðherra skoðun mína á annars vegar markmiði B.5, sem er um nýsköpun í matvælaiðnaði, og svo B.14, fjármagn til nýsköpunar. Það er svo sem gömul saga og ný þegar verið er að ræða um nýsköpunarmál að þau eru stundum tekin niður á fagsvið. Í lið B.5 er talað sérstaklega um nýsköpun í matvælaiðnaði og vísað í ákveðna sjóði sem komið hefur verið á fót í tengslum við bæði landbúnað og sjávarútveg. Ég leyfi mér að hafa þá skoðun að það sé kannski ekki alltaf besta leiðin þegar stutt er við nýsköpun að afmarka það svona við ákveðnar atvinnugreinar. Nýsköpunarfyrirtæki og frumkvöðlar þurfa oft á mjög sambærilegri þjónustu að halda og það er oft erfitt að draga mörkin og ákveða hvort það sé verið að vinna að matvælaframleiðslu, ferðaþjónustu, upplifunariðnaði eða þess háttar. Ég hallast að þeirri skoðun, hafandi lengi starfað að nýsköpunarmálum og með mörgum atvinnuráðgjöfum úti í landshlutunum, að það kunni að vera einfaldara og skýrara og þar af leiðandi líka hagkvæmara að vera með opinbera aðstoð er lýtur að nýsköpun fyrst og fremst í einum flokki óháð því hvort viðkomandi sé að vinna í sjávarútvegi, landbúnaði eða á einhverju öðru sviði. Mig langar að benda á þetta og óska eftir því að nefndin velti þessu fyrir sér þegar hún fer yfir þessa þingsályktunartillögu. Mig langar líka að nefna lið A.7, fæðingarþjónustu og mæðravernd. Það hlýtur að vera algjört lykilatriði ef ungt fólk á að búa úti um landið allt að þar sé viðunandi fæðingarþjónusta og mæðravernd. Ég get líka heldur ekki komið hér upp öðruvísi en að nefna samgöngur sem ég held reyndar að sé langstærsta byggðamálið. Ég efast ekki um að hæstv. ráðherra sé mér líka sammála í því, verandi líka með samgöngumálin. Ég minnist þess vel þegar ég var að heimsækja nýsköpunarfyrirtæki vestur á fjörðum sem ráðgjafi og við vorum að ræða við aðila þar hvort þyrfti ekki að efla flugsamgöngur og þyrfti ekki að gera þetta og hitt og viðkomandi sagði: Það sem skiptir öllu máli er bara að vegirnir séu í lagi þannig að ég komist til Keflavíkur þegar ég þarf að fljúga til Keflavíkur og hitta erlenda viðskiptavini úti. Mér er eiginlega sama um allt annað. Ef þið getið tryggt þetta þá skiptir það öllu máli. Ég er ekki að segja að hitt skipti ekki máli, en ég held að það sé algjört grunnatriði að fólk komist leiðar sinnar á vegunum. Við getum eytt töluverðu fjármagni í flugvelli um land allt, en ef það er svo ekki einhver tilbúinn að reka flugþjónustu og lenda á þessum ágætu flugvöllum þá er í raun og veru innviðafjárfestingin til lítils. Þá langar mig að nefna kaflann um almenningssamgöngur. Mér finnst það gott og gilt markmið að við ætlum að halda áfram að þróa almenningssamgöngur um landið allt. Ég held líka að við verðum að vera mjög raunsæ í því verkefni. Það hefur tekist mjög misjafnlega vel. Ég vil bara hvetja hæstv. ráðherra til að fara vel yfir þessa þætti. Ég held að margt hafi gengið vel í því að byggja upp almenningssamgöngur til ákveðinna landshluta, en annað síður. Hér er nefnt sérstaklega sem annað verkefnismarkmið, flug sem almenningssamgöngur, sem getur þá mögulega virkað betur þar sem landleiðin er erfiðari, lengra að fara og annað. En til að það sé raunhæfur kostur fyrir íbúa á landsbyggðinni þá verðum við auðvitað að finna einhverjar leiðir til að niðurgreiða það. Hér er skoska leiðin nefnd sem ég held að sé áhugavert að skoða. Að þessu sögðu þá hefur hæstv. ráðherra komið hér inn á það í umræðum sem lúta að samgöngumálum og almenningssamgöngum, og það hefur verið skýrt í fjölmiðlum, að sveitarfélögin úti á landi berjist í bökkum með þetta verkefni, almenningssamgöngur, vegna þess að það fjármagn sem kemur frá ríkinu dugar ekki til að reka almenningssamgöngur. Þá vil ég á það minna að ríkisvaldið er að setja um 800–900 milljónir á ári í almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Það er samkomulag sem hefur líka komið til tals í þessum þingsal á síðustu dögum. Sveitarfélögin sjálf á höfuðborgarsvæðinu eru að setja gígantískar upphæðir í almenningssamgöngur. Það er ekki svo að þetta fjármagn sem kemur frá ríkinu standi undir almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu, alls ekki, heldur kosta sveitarfélögin öll til töluverðum fjármunum í almenningssamgöngur. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að mér finnst umræðan í þessum sal hafa á köflum verið kannski stundum svolítið ósanngjörn gagnvart almenningssamgöngum. Almenningssamgöngur á landsbyggðinni eru mikilvægar og það er mikilvægt að það sé tekið á þessu hér í þessari áætlun, en ég ítreka það að ég held að við verðum að vera mjög raunsæ þegar að þessu kemur. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu borga nokkra milljarða á ári, öll saman, líklega 4 milljarða eða þar um bil á hverju ári í almenningssamgöngur. Öflugar og góðar almenningssamgöngur, sérstaklega þegar við horfum til loftslagsmálanna, lúta að því að við séum að flytja fjölda fólks, það sé fjöldi fólks á leiðinni á milli staða. Væntanlega er höfuðborgarsvæðið eini staðurinn þar sem raunhæft er að hafa mjög öflugar almenningssamgöngur þar sem tíðnin er mikil og fjöldi farþega er fluttur. Þess vegna held ég að það hljóti líka að vera hluti af byggðastefnu okkar að tryggja öflugar almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Þá ætla ég að láta þessari ræðu minni lokið sem var um byggðaáætlun, en ekki síður um höfuðborgarsvæðið sem skiptir þar miklu máli, og samgöngur.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024. Eins og ég hef sagt áður í þessum ræðustól þá held ég að þau byggðamál sem eru mikilvægust og skila mestum og varanlegustum árangri séu auðvitað þau að samgöngur séu góðar, fjarskipti séu góð og að afhendingaröryggi rafmagns sé þannig að fyrirtæki geti sett sig niður þar sem þau vilja starfa og hafa aðgang að sem bestu og stöðugustu vinnuafli. Hvað samgöngurnar varðar, eins og hefur verið endurómað í ræðum hér fyrr í kvöld og hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þekkir manna best, er auðvitað kallað eftir verulegum umbótum í þeim efnum. Það er þetta, ásamt því að fjarskiptin séu í lagi í tengslum við ljósleiðaravæðinguna og annað slíkt, sem skiptir meira máli en allar hinar byggðaaðgerðirnar að ég held. Ég vil því nota þetta tækifæri til að brýna hæstv. samgönguráðherra til að leggja sig fram af alefli til þess að enn meiri skurkur verði gerður í því en nýumrædd fjármálaáætlun sem nú liggur fyrir til samþykktar hér í þinginu gefur tilefni til að ætla. Ég varð að bregða mér frá þess og heyrði þess vegna ekki hvort hæstv. samgönguráðherra staðfesti það áðan að byggðaáætlun væri fullfjármögnuð, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson var í pontu og spurði um það. Það væri gott að fá það staðfest hér á eftir. Ég vil nota tækifærið til þess að hrósa þessu metnaðarfulla plaggi, hér er margt gott og greinilegt að það hefur ekki verið kastað til hendinni. En það sem ég hef áhyggjur af er fjármögnunarhlutinn. Þegar ég les saman fjárlögin sem voru samþykkt hér í desember 2018, núgildandi, þá fjármálaáætlun sem var rædd hér nýlega og er nú til meðferðar í þinginu og síðan þessa tillögu til þingsályktunar, þá virðist í fjármálaáætlun sem er til fimm ára ekki bætt við neinu. Þar er talinn saman liðurinn sveitarstjórnarmál og byggðamál og hann virðist vera nokkurn veginn í stöðugum takti út tímabil fjármálaáætlunar. Mér þykir líklegt að það þýði að framlög til byggðamála séu áætluð á mjög svipuðum nótum og nú er, sem eru 1.916 milljónir fyrir árið 2018. Í fjárlögum sem voru samþykkt í desember eru þessir fjármunir eyrnamerktir hingað og þangað til ágætra verka og á bls. 238–240 eru tilgreind sérstaklega tíu atriði sem ætlunin er að veita fjármuni til. Í þessari tillögu um stefnumótandi byggðaáætlun, sem er metnaðarfullt plagg, sýnist mér vera 54 tilgreind atriði í flokkum A, B og C. A er aðgengi að þjónustu, B er tækifæri til atvinnu og C er sjálfbær þróun. Þarna eru þessi tíu atriði sem eru talin upp bæði í fjármálaáætluninni og í fjárlögum orðin 54. Það er það sem fær mig til þess að hafa áhyggjur af því að við séum ekki með fullfjármagnaða áætlun. Ef maður les í gegnum tillöguna þá eru 30 af þessum 54 atriðum eða málum með tilgreinda fjárveitingu, 24 ekki. Það ýtir undir þessar áhyggjur mínar, en ég vona að hæstv. ráðherra slökkvi á þeim ef hann gerir svo vel að svara þessari spurningu úr því að hann er hér í salnum. Það er margt ágætt í þessari áætlun en ég hef nokkrar áhyggjur af því að þeir sem hana unnu hafi verið helst til bjartsýnir með marga þá þætti sem eru með tilgreinda fjárveitingu. Ef við tökum bara sem dæmi þá er hér í kafla B um tækifæri til atvinnu, liður B.1, þrífösun rafmagns. Þar eru áætlaðar 400 milljónir úr byggðaáætlun á áætlunartímabilinu 2019–2024 sem eru sex ár. Það eru 80 milljónir á ári. Við vitum öll að við förum ekki langt fyrir þá upphæð, bara ef við horfum á þann árangur sem næst með 80 milljónum í ljósleiðaravæðingu, sem er ódýrari aðgerð en þrífösunin. Þetta er annaðhvort undirskot eða menn ætla að raunfjármagna þetta seinna úr öðrum liðum. Það eru sambærileg atriði sem mig langar til að nefna, aðgangur að geðheilbrigðisþjónustu, þar sem verkefnismarkmið er að styðja við stefnu og aðgerðaáætlun velferðarráðuneytisins í geðheilbrigðismálum. Til þessa verkefnis eru áætlaðar 5 milljónir á þriggja ára tímabili. Þótt viljinn sé örugglega góður þá fer það því miður ekki langt. Sama á við um aðgang að þjónustu sérfræðilækna þar sem verkefnismarkmiðið er að jafna aðgang að heilbrigðisþjónustu óháð búsetu. Til þessa verkefnis eru áætlaðar 5 millj. kr. úr byggðaáætlun á þriggja ára tímabili, sem eru 400 þús. kr. á mánuði. Þetta ýtir aftur undir þá tilfinningu mína að við séum ekki búin að sjá til lands hvað fjármögnunina varðar. Ég gæti svo sem farið í gegnum þessi atriði hvert af öðru, en ég held að það bæti engu við umræðuna sem hér hefur átt sér stað. En það eru hér atriði sem er nýbúið að taka afstöðu til. C-flokkurinn er sjálfbær þróun og í lið C.8 er markmiðið að efla staðbundna fjölmiðla, sem eru héraðsfréttablöðin og miðlarnir úti um landið. Ef við gefum okkur bara til einföldunar að það séu þrír miðlar í hverju landsbyggðarkjördæmanna, samanlagt níu, og þarna séu ætlaðar 25 millj. kr. til verkefnisins á árunum 2018–2024, þá eru það 32 þús. kr. á mánuði til hvers miðils. Það vitum við öll sem hér störfum að það gerir ekki mikið fyrir hvern og einn þeirra þótt allt sé gott auðvitað. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta sérstaklega er að það er nýbúið að fella hér tillögu um stuðning til handa prentmiðlum sérstaklega sem fjallaði um að gera þá þjónustu virðisaukaskattslausa. Hún var felld í desember í tengslum við afgreiðslu fjárlaga. Þannig að mér þykir eitt og annað í þessu rekast á, það fari ekki saman hljóð og mynd. Að öðru leyti vil ég enda á að segja að hér er margt gott og það er vel til þess vinnandi að reyna að ná sátt og samkomulagi um það að ná þessum verkum sem flestum til framkvæmda með áherslu á samgöngur og fjarskipti og örugga dreifing rafmagns. Það eru atriðin sem þurfa að vera fremst í röðinni ásamt því auðvitað að íbúar landsbyggðarinnar hafi forsvaranlegt og gott aðgengi að heilbrigðisþjónustu og góðri menntun. Ég legg til að við einhendum okkur í það. Ég vona að ég sé að misskilja fjármögnunarhlutann í þessu og hæstv. ráðherra staðfestir það þá við mig hér á eftir, en ef upp á fjármögnunina vantar þá þurfum við að ganga til þess verks að leysa það.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir ítarlega og málefnalega umræðu um þingsályktunartillögu um byggðaáætlun sem við höfum verið að ræða hér í kvöld. Ég get tekið undir með síðasta ræðumanni, sem reyndar kom fram hjá mjög mörgum öðrum, að plaggið er út af fyrir sig ljómandi gott og markmiðin fín og þessar 54 aðgerðir. En aðalatriði er auðvitað að hrinda þeim í framkvæmd. Það munum við ekki gera öðruvísi en að Alþingi veiti síðan fjármagn til þessara hluta hér í plagginu. Af því að talsvert hefur verið spurt um fjármögnun þessa hluta þá er það þannig að á þessum fimm árum í fjármálaáætluninni vex fjármagn til byggðaáætlunar og sóknaráætlana landshluta eins og rætt var um í ríkisstjórnarsamþykktinni. Ég man ekki nákvæmlega upphæðirnar en ætli það sé ekki 200 til 250 milljónum meira fjármagn þegar við erum komin að lokum tímans, þannig að það er að vaxa allan tímann. Við erum sennilega með um 500 milljónir í ár og það gætu sjálfsagt orðið rúmlega 600 á næsta ári og þannig mun þetta vaxa út tímabilið. Það er hins vegar þannig, eins og líka hefur komið fram hjá einstökum þingmönnum, að ekki eru öll 54 verkefnin fjármögnuð af byggðalið í ráðuneytinu í samgöngu- og sveitarstjórnarmálum. Ég fór yfir það í framsögu minni að sum eru fjármögnuð algjörlega af byggðalið fjárlaga, auðvitað með fyrirvara um samþykki Alþingis og fjárveitingu þeirra til þess tíma. Sum eru samfjármögnuð, eru hér lögð fram til að hjálpa til við að leggja af stað í verkefni eða styðja við verkefni. Það á til að mynda við um það sem hv. þm. Bergþór Ólason var að ræða hér um geðheilbrigðismál og slíka hluti. Auðvitað koma aðalfjármunirnir til verksins úr fagráðuneytinu, en hér er kannski verið að taka svolítinn byggðasnúning á hluta af þessu. Það sama gildir til dæmis um þrífösun rafmagns. Ég hef rætt það líka að á meðan við erum í þessu mikla verkefni, fjarskiptaverkefninu Ísland ljóstengt, erum við með aðalþungann á það en á seinni hluta tímabilsins myndum við kannski geta nýtt fjármuni til þrífösunar. Það er líka nefnd að störfum, eins og ég hef áður nefnt í umræðunni í dag, undir forystu hv. þm. Haraldar Benediktssonar, sem er að skoða hvernig við getum flýtt þrífösun rafmagns. Ég vil nota þetta tækifæri og lýsa þeirri skoðun minni að það sé óásættanlegt að við séum að horfa allt til ársins 2035 eða 2036 að því verkefni ljúki. Ég held að við eigum að setja okkur metnaðarfull markmið um að ljúka því kannski tíu árum fyrr, 2025, og taka á því með sambærilegum hætti og við höfum verið að taka á fjarskiptahlutanum. Það er eitthvað sem við höfum verið að gera rétt. Það er jákvæð íbúaþróun. Það hefur komið fram í máli einstakra þingmanna á síðustu árum. Hún er hins vegar ekki alls staðar. Þess vegna þurfum við að leggja meiri áherslu á þau svæði sem búa við viðvarandi fólksfækkun, einhæft atvinnulíf, til þess að taka á því svo að þjónustan sé nægilega öflug. Þau 54 verkefni sem hér eru eru mörg hver til þess gerð. En það er alveg rétt, sem hér hefur verið sagt, að samgöngur, þar með taldar almenningssamgöngur, eru auðvitað helsta byggðamálið. Þá getum við tekið fjarskiptin með. Þar erum við auðvitað að gera mjög góða hluti og við lendum ekki í fyrsta sæti í heiminum yfir stöðu okkar á því sviði nema við höfum verið að gera eitthvað rétt. Ísland ljóstengt er kannski það sem tryggði okkur fyrsta sætið þar. Reyndar er hitt líka að við erum mjög nýjungagjörn og forvitin og eigum auðvelt með að tileinka okkur tækni þannig að við höfum nýtt internetið frá upphafi, almenningur hefur tekið þessa tækni til sín. Og fyrirtækin á markaðnum hafa verið mjög virk, bæði í samkeppni og uppbyggingu. Allt þetta hefur hjálpast að við að gera þetta. Það þurfum við kannski að gera á fleiri sviðum. Varðandi það hvort sjö ára áætlun sé fullfjármögnuð út tímann þá erum við með fimm ára fjármálaáætlanir. Hver einasta aðgerð er bundin af því að hún fái samþykki Alþingis í fjárlögum á hverjum tíma, en hér er lögð fram tillaga sem er þá í samræmi við fjármálaáætlun næstu fimm ár. Síðan er hún framlengd næstu tvö ár eftir eins og við myndum halda þeim takti sem við erum að gera núna. En þetta er auðvitað allt að lokum háð samþykki Alþingis. Varðandi þá spurningu sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson var með, til að mynda varðandi hina mjög góðu hugmynd um stiglækkandi tryggingagjald úti á landi: Eins og við þekkjum frá Noregi þá eru í þessu plaggi tillögur sem menn gátu náð saman um og voru líklegar til að ná fram. Það breytir því ekki að til eru enn fleiri góðar hugmyndir um slíkt. Það gildir það sama um fyrirspurn hv. þingmanns, um hvort Byggðastofnun eigi að liðka fyrir kvótakaupum í sjávarútvegi, þ.e. að sveitarfélögin séu að kaupa kvóta. Nú býst ég við að það sé frekar þannig að séu sveitarfélögin tilbúin að ganga inn í forkaupsrétt sé einungis um tímabundna aðgerð að ræða nema menn séu að fara út í bæjarútgerðir á nýjan leik, sem ég held ekki. En það er til að mynda ekki ein af tillögunum, frekar er horft á þann hluta byggðakvótans sem Byggðastofnun hefur haft úr að spila, ekki síst er varðar uppbygginguna í brothættum byggðum og hefur margt gengið vel. Varðandi fyrirspurn Gunnars Braga Sveinssonar, um flutningskerfi raforku, þar sem áfram verði unnið að því að liðka fyrir nauðsynlegri uppbyggingu og viðhaldi á flutnings- og dreifikerfi raforku, þá er ég sammála hv. þingmanni um að þetta er orðskrípi, en það hefur fengið að lifa í gegnum tíðina, af því það var líka svona í plagginu í janúar 2017. En kannski er aðalatriðið þarna, sem menn eru að segja, að við þurfum að horfa til þess, í samstarfi við Orkustofnun, Landsnet og Landshlutasamtök sveitarfélaga, hvernig við getum tryggt þetta raforkuöryggi. Það er eitt af lykilatriðunum, eins og hér hefur líka verið nefnt af fleiri þingmönnum, þar á meðal hv. þm. Bergþóri Ólasyni. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir ræddi hér talsvert um samgöngumál og almenningssamgöngur, ég get tekið undir margt af því sem fram kom hjá henni, og var að hafa áhyggjur af því að liðurinn B.5, Nýsköpun í matvælaiðnaði, væri of sértækur. Ég vildi bara nefna liðinn B.14 þar sem talað er um fjármagn til nýsköpunar. Þar er verið að tala í heild sinni til allra atvinnugreina þar sem Byggðastofnun komi að verki og Byggðastofnun, Nýsköpunarmiðstöð, séu framkvæmdaraðilar og atvinnuráðgjöf landshlutanna dæmi um samstarfsaðila. Kannski er verið að setja sérstakan fókus á nýsköpun í matvælaiðnaði vegna þess að veruleg þörf er á því. Það hefur verið mikil umræða um það síðustu ár að þar séu sóknar- og tækifæri. Ég hef kannski ekki endilega svarað öllu sem til mín hefur verið beint í umræðunni; hún hefur verið mjög góð. Í upphafi umræðunnar var aðeins rætt um að hér væru mjög ólíkar áherslur og svolítið eins og það væri að koma úr ólíkum áttum. Hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir var að nefna það. Það er auðvitað ástæða fyrir því að áherslur eru ólíkar og verkefnin 54 mjög ólík. Það er vegna þess að haft hefur verið samráð við mjög marga aðila og hlustað hefur verið á það samráð og það skilar sér inn í plaggið. Þess vegna verður þetta víðtækara en oft áður. Ég held að um þessa þingsályktunartillögu um byggðaáætlun megi segja að hún hafi aldrei verið unnin eins ítarlega og hér er verið að gera. Það er í fyrsta skipti sem menn setja beina fjármuni úr byggðalið áætlunarinnar inn á ákveðna liði. Ein af ástæðunum fyrir því að sum verkefni eru kannski komin í gang og verið að ýta undir þau, er að þetta hefur einmitt tekið tvö ár í vinnslu. Það er ekkert óeðlilegt að eitthvað sem hafi kviknað fyrir tveimur árum sé sem betur fer búið að setja af stað, en fái meiri stuðning hér í þessari þingsályktunartillögu. Ég þakka fyrir mjög góða umræðu og treysti því og veit, miðað við þann áhuga sem sýndur var hér í þinginu, að þetta fær góða skoðun og umfjöllun í umhverfis- og samgöngunefnd.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þetta. Það er tvennt sem mig langar aðeins að fá nánari útskýringar á. Í fyrsta lagi fannst mér ráðherra ekki svara því nógu skýrt hvort áætlunin væri fjármögnuð á sama árabili og fjármálaáætlun gildir. Ef við erum að tala um fimm ár er þá byggðaáætlun fullfjármögnuð á því fimm ára tímabili sem fjármálaáætlun gildir? Þá er ég ekki bara að spyrja um það sem snýr að byggðaliðnum, heldur öllu því sem vísað er til, önnur ráðuneyti og slíkt. Er þetta allt fullfjármagnað og frágengið, vantar ekki krónu eða aur inn í byggðaáætlunina þegar að þessu öllu kemur, þ.e. ráðuneytin, stofnanir, eru allir búnir að fjármagna sig? Í öðru lagi langar mig að spyrja aðeins nánar út í þetta með tryggingagjaldið. Ég heyri ekki betur en hæstv. ráðherra hafi sagt að ekki hafi náðst samkomulag um að það yrði inni í þessari byggðaáætlun. Mig langaði að spyrja: Hvað í ósköpunum kom í veg fyrir það? Hvað var það sem stoppaði það að stigbreytilegt tryggingagjald yrði sett inn í þessa áætlun? Voru það samstarfsflokkar ráðherra sem komu í veg fyrir að þetta yrði inni í áætluninni?
Virðulegur forseti. Varðandi það þá er það augljóslega ekki sá sem hér stendur sem kom í veg fyrir slíkt, enda hefur hann verið talsmaður slíkra hugmynda. Í byggðaáætlun 2014–2017 var til að mynda talað um að taka upp norskt kerfi hvað þetta varðar. Það er hins vegar þannig að til þess að menn geti sett eitthvert verkefni inn í byggðaáætlun, sem er markvisst, aðgerðamiðað og mælanlegt, verður það líka að vera hluti af þeim skattkerfisbreytingum sem eru að verða í landinu. Um þær hugmyndir hefur ekki enn náðst samstaða, skulum við segja, kannski hefur bara ekki verið rætt nóg um áhrif þess, hvernig eigi að gera það. Það er á margan hátt auðveldara að skýra út hvernig það er gert í Noregi einfaldlega vegna þess hvernig landið lítur út, vegna legu þess. Það er flóknara á Íslandi út frá sjónarmiðum um vaxtarsvæði og eitthvað slíkt. En ég tel að það væri áhugavert að vinna þessa hugmynd áfram og ná meira fylgi við hana úti í samfélaginu. En til þess að leggja fram plagg á þingi sem er líklegt til þess að verða afgreitt og að aðgerðirnar fari í vinnslu þarf að vera samstaða um slíkt og hún víðtæk. Varðandi fullfjármögnunina þá eru allir liðir í fimm ára áætluninni fullfjármagnaðir hvað þetta varðar. Þegar það er sagt þá fylgir fjármagn úr öðrum ráðuneytum hluta af þessum 54 verkefnum, sennilega um 24, jafnvel eingöngu eða að mestu leyti. Áherslur viðkomandi ráðuneytis og ráðherra verða að stýra því hversu háar fjárhæðir koma á hverju ári inn í þau verkefni. En eins og við höfum rætt um þá er mikilvægt að ráðuneytin standi saman um þetta verkefni og við séum tilbúin að setja byggðagleraugun á okkur [[Forseti hringir.]]í hvert sinn sem við rýnum slík verkefni. Áherslur er varða byggðamál eiga að koma fram hjá öllum ráðuneytum [[Forseti hringir.]]óháð því hvort byggðamálin eru á einum stað eða öðrum.
Virðulegi forseti. Þetta er nú allt að skýrast og skána með hverju andsvarinu þannig að þetta hefst vonandi núna. Ég þakka ráðherra fyrir þetta. Ég held að ráðherra hafi verið býsna skýr hvað það varðar að það sem snýr að þeim tímaramma sem gildir varðandi byggðaáætlun og svo fjármálaáætlun er allt fullfjármagnað sama hvað það heitir, hvort sem það er mennta- og menningarmálaráðuneytið eða eitthvað annað. Varðandi tryggingagjaldið er hins vegar augljóst á máli ráðherra að samstarfsflokkarnir í ríkisstjórn hafa ekki viljað fara þessa leið. Ég ætla reyndar aðeins að mótmæla því að ekki hafi verið hægt að gera þetta. Ráðherra nefnir Noreg, hvernig Noregur er í laginu eða legu þess lands. Það hefði til dæmis verið algjörlega tilvalið að taka Vestfirði sem tilraunaverkefni með tryggingagjaldið svo dæmi sé tekið. Eða Langanes, Melrakkasléttu, svo að annað dæmi sé tekið. Þetta eru landshlutar sem auðvelt er að taka út og fara í slík tilraunaverkefni á. En það er alveg greinilegt að ekki var áhugi á því hjá samstarfsflokkum ráðherra.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður var að leika sér að því að misskilja orð mín er varðaði fjármögnunina. Ég sagði að það væri skýrt að sá liður sem félli undir byggðaáætlun væri fullfjármagnaður, það sem ég ber ábyrgð á. En það sem heyrir undir önnur fagráðuneyti er hver og einn ráðherra ábyrgur fyrir. Ég held að það hafi ekki getað verið skýrara; þannig að það sé alveg á hreinu og enginn þurfi að velkjast í vafa um slíkt. Það er hins vegar mikil áhersla hjá ríkisstjórninni á byggðamál. Ég held að ég geti fullyrt að menn muni leggja sig alla fram í þeim fagráðuneytum sem heyra beint þar undir eða eru samfjármögnuð með liðum af byggðaáætlun; menn munu leggja þá fjármuni til þess að koma verkefnunum í framkvæmd. Það eru mælikvarðar sem geta mælt upp og fylgt eftir hvernig þeir eru síðan unnir. Varðandi aðrar hugmyndir sem ekki hafa ratað hér inn, þá er auðvitað sjálfsagt mál að þær séu ræddar í nefndinni og menn velti fyrir sér hvort skynsamlegt sé að fara í tilraunaverkefni hvað eitt eða annað varðar. En ég velti því hins vegar upp sem hv. þingmaður nefnir hér og spyr hvort Vestfirðir í heild sinni séu til dæmis besta dæmið. Á suðurfjörðum Vestfjarða er til dæmis uppgangur, gengur vel. Þar er fiskeldi sem hefur gjörbreytt aðstæðunum. Ef við tökum Snæfellsnes þá er ekki það sama að gerast þar. Þar er sjávarútvegurinn að berjast svolítið í bökkum. Þá er kannski ekki alveg eins auðvelt að teikna upp byggðakortið af Íslandi, hvar skynsamlegast sé að fara inn og hvar ekki. Þess vegna gæti bara verið að þetta þyrfti meiri umræðu áður en við færum lengra. Sá sem hér stendur er tilbúinn að taka þátt í þeirri umræðu á uppbyggilegan og jákvæðan hátt.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um köfun. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á gildandi lögum um köfun, nr. 31/1996, en lengi hefur staðið til að endurskoða þau. Á undanförnum árum hefur köfunarstarfsemi aukist til muna hér á landi, sérstaklega með auknum straumi ferðamanna. Alvarleg köfunarslys hafa vakið umræðu um lög og reglur sem gilda um köfun og sér í lagi hvernig eftirliti með starfseminni er háttað. Markmið frumvarpsins er að skýra regluverk köfunar hér á landi og uppfæra í ljósi áðurnefndra breytinga. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru að lagðar eru til breytingar og uppfærslur á ýmsum ákvæðum, t.d. um gildissvið, skilgreiningar og fleira. Þá er einnig lagt til að viðurkenning og eftirlit með köfunarbúnaði færist til Vinnueftirlits ríkisins í samræmi við samræmdar evrópskar reglur um persónuhlífar. Þá er gerð tillaga um að ákvæði um skírteini og skilyrði fyrir útgáfu þeirra verði gerð skýrari og ítarlegri. Lagt er til að sérstaklega sé mælt fyrir um kröfur til náms í köfun en það er ekki gert í núgildandi lögum. Að lokum er lagt til að rannsókn köfunarslysa verði aftur færð undir rannsóknarnefnd samgönguslysa en við stofnun hennar, sameiningu ólíkra nefnda, féll brott tenging við núgildandi lög. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra. Í ljósi þess hversu langt heiti þessara laga er hafa þau stundum verið kölluð lög um útsenda starfsmenn í almennu tali og ég mun nýta mér það til styttingar í máli mínu þegar ég mæli fyrir þessu frumvarpi. Frumvarp þetta hefur áður verið lagt fram hér á Alþingi eða nánar til tekið á 146. löggjafarþingi en hlaut þó ekki afgreiðslu á því þingi. Tilteknar breytingar hafa nú verið gerðar á frumvarpinu, m.a. í ljósi athugasemda sem bárust Alþingi þegar það var lagt fram síðast. Frumvarpið var unnið í samráði við Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna, BSRB, fjármála- og efnahagsráðuneytið, Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtök atvinnulífsins, Vinnueftirlit ríkisins og Vinnumálastofnun. Samhliða þeim breytingum sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir á ákvæðum laga um útsenda starfsmenn eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á ýmsum öðrum lögum sem gilda á innlendum vinnumarkaði, ekki síst til að gæta samræmis þegar kemur að sambærilegu ákvæði í mismunandi lögum. Megintilgangur frumvarpsins er innleiðing tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins um framfylgd eldri tilskipunar um störf útsendra starfsmanna í tengslum við veitingu þjónustu o.fl. Markmið frumvarpsins er að veita íslenskum stjórnvöldum betri yfirsýn yfir stöðuna á innlendum vinnumarkaði, að því er varðar starfsemi erlendra þjónustuveitenda, þ.m.t. starfsmannaleigna hér á landi sem og fjölda og stöðu erlendra starfsmanna er starfa hjá slíkum fyrirtækjum hérlendis. Enn fremur er markmiðið að styrkja það eftirlit sem tíðkast á íslenskum vinnumarkaði þannig að koma megi í veg fyrir að þjónusta yfir landamæri leiði til félagslegra undirboða. Á þetta einkum við um útsendingu starfsmanna og starfsemi starfsmannaleigna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir ríkari upplýsingaskyldu erlendra þjónustuveitenda, þ.m.t. starfsmannaleigna og sjálfstætt starfandi einstaklinga. Samkvæmt gildandi lögum, svo sem hvað varðar efnahagslega starfsemi hlutaðeigandi í heimaríki, er slík starfsemi forsenda þess að heimilt sé að veita þjónustu yfir landamæri á grundvelli samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Þess var þó gætt að framkvæmdin yrði einfölduð þannig að þetta feli ekki í sér hindrun á frjálsum þjónustuviðskiptum á grundvelli EES-samningsins. Í þessu sambandi er í frumvarpinu jafnframt gert ráð fyrir auknu samstarfi Vinnumálastofnunar við þar til bær stjórnvöld í heimaríki hlutaðeigandi þjónustuveitanda, m.a. þegar kemur að því að sannreyna hvort erlendur þjónustuveitandi sé sannarlega með efnahagslega starfsemi í heimaríki. Gert er ráð fyrir að þær stofnanir sem hafa eftirlit á vinnumarkaði geti miðlað upplýsingum sín á milli verði þær áskynja um upplýsingar sem þykja benda til félagslegra undirboða í því skyni að koma í veg fyrir brot á ákvæðum laga um kjarasamninga, enda séu upplýsingar nauðsynlegar í þágu eftirlits viðkomandi stjórnvalds. Lagt er til að Vinnumálastofnun verði heimilt að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki, þ.m.t. starfsmannaleigur sem veita stofnuninni ekki upplýsingar og/eða aðgang að gögnum. Enn fremur er gert ráð fyrir að það sama geti átt við í þeim tilvikum þegar stofnuninni hafa verið veittar rangar eða ófullnægjandi upplýsingar óháð því hvort um ásetning eða gáleysi hefur verið að ræða. Er þetta lagt til í því skyni að tryggja eins vel og unnt er að fyrirtæki, þar á meðal starfsmannaleigur, sinni upplýsingaskyldu sinni þannig að Vinnumálastofnun geti sinnt því eftirliti sem stofnuninni hefur verið falið samkvæmt lögum. Vinnumarkaðurinn hér á landi er vel skipulagður með öflugum samtökum launafólks og atvinnurekenda sem semja sín á milli í kjarasamningum um laun og önnur starfskjör starfsmanna sem eru þátttakendur á innlendum vinnumarkaði sem og um aðra þætti er varða hagsmuni launafólks og atvinnurekenda. Árið 1980 voru sett lög hér á landi um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, þar sem meðal annars er kveðið á um að laun og önnur starfskjör, sem samtök aðila vinnumarkaðar semja um, skuli vera lágmarkskjör á íslenskum vinnumarkaði. Jafnframt kemur fram í framangreindum lögum að samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða skuli ógildir. Lögin voru sett í því skyni að tryggja að launamenn á innlendum vinnumarkaði njóti ekki lakari kjara en þeirra sem samið er um í kjarasamningum. Þannig er öllum fyrirtækjum sem starfa hér á landi, erlendum jafnt sem innlendum, óheimilt að bjóða starfsmönnum sínum lakari kjör en samið hefur verið um í kjarasamningum óháð því hvort hlutaðeigandi fyrirtæki eru aðilar að viðkomandi kjarasamningum eða ekki. Í samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins frá árinu 2004 er meðal annars áréttað að það sé sameiginleg skylda þeirra og verkefni að verja það fyrirkomulag sem gildir á íslenskum vinnumarkaði og þá sérstaklega að ákvarða um kaup og önnur starfskjör með kjarasamningum. Jafnframt er áréttað að öllum fyrirtækjum beri að virða þau lög og kjarasamninga sem hér gilda, óháð þjóðerni viðkomandi fyrirtækis eða starfsmanna þess. Þessi yfirlýsing undirstrikar mikilvægi þessa fyrirkomulags á vinnumarkaði sem hér gildir. Sama gildir um þær skyldur sem samtök aðila vinnumarkaðarins hafa axlað til að fylgja því eftir að farið sé að leikreglum á vinnumarkaði. Í ljósi framangreinds er í frumvarpinu gert ráð fyrir að í lögum um útsenda starfsmenn verði kveðið á um svokallaða keðjuábyrgð notendafyrirtækja í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð. Gert er ráð fyrir að ábyrgðin nái meðal annars til vangoldinna lágmarkslauna starfsmanna sem starfa hér á landi á vegum fyrirtækis um veitingu þjónustu á grundvelli þjónustusamnings fyrirtækis eða notendafyrirtækis. Jafnframt er gert ráð fyrir því að ábyrgðin nái til vangoldinna lágmarkslauna starfsmanna annarra fyrirtækja sem hafa gert þjónustusamninga sem byggjast á fyrrnefndum þjónustusamningi án þess að um sé að ræða beint samningssamband milli umræddra fyrirtækja og notendafyrirtækis. Er þetta meðal annars lagt til í samræmi við 12. gr. tilskipunarinnar sem frumvarpinu er ætlað að innleiða en þar er kveðið á um slíka ábyrgð í tilteknum starfsgreinum Þannig er frumvarpinu meðal annars ætlað að stuðla að jafnri samkeppnisstöðu fyrirtækja í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð á íslenskum vinnumarkaði með því að koma í veg fyrir að erlend fyrirtæki, sem virða ákvæði laga gildandi kjarasamninga að vettugi, eigi samkeppnisforskot á önnur fyrirtæki, sem fara að lögum og reglum. Þrátt fyrir að í frumvarpi þessu sé gert ráð fyrir að fyrst um sinn eigi umrædd ábyrgð notendafyrirtækis í lögum um útsenda starfsmenn einungis við um notendafyrirtæki í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð er gert ráð fyrir því að fylgst verið grannt með aðstæðum á vinnumarkaði þannig að unnt verði að grípa inn í með því að leggja til breytingu á lögunum verði aðstæður með þeim hætti að mikilvægt þyki að kveða á um að notendafyrirtæki með starfsemi innan fleiri atvinnugreina beri umrædda ábyrgð á grundvelli laga um útsenda starfsmenn. Komi til aðstæðna á vinnumarkaði sem kalla á slíka lagabreytingu er gert ráð fyrir að frumvarp til breytinga á lögum um útsenda starfsmenn verði lagt fram á Alþingi að höfðu samráði við samtök aðila vinnumarkaðar. Til viðbótar við það sem ég hef hér nefnt, varðandi svokallaða keðjuábyrgð, sem gert er ráð fyrir að kveðið verði á um í lögum um útsenda starfsmenn, er í frumvarpinu gert ráð fyrir sambærilegri ábyrgð notendafyrirtækis í lögum um starfsmannaleigur. Eðli máls samkvæmt er þó ekki um eiginlega keðjuábyrgð að ræða í þeim tilvikum þegar um starfsmannaleigustarfsmenn er að ræða þar sem almennt er ekki um að ræða sambærilega keðju undirverktaka í slíkum tilvikum og þegar um útsenda starfsmenn er að ræða á grundvelli laga um útsenda starfsmenn. Enn fremur er ekki gert ráð fyrir í frumvarpinu að ábyrgð notendafyrirtækis, samkvæmt lögum um starfsmannaleigur, takmarkist við tilteknar atvinnugreinar líkt og gert er ráð fyrir í tengslum við keðjuábyrgð í lögum um útsenda starfsmenn sem ég hef áður gert grein fyrir í máli mínu. Þá er lagt til í frumvarpinu að í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum verði kveðið á um svokallaða verkkaupaábyrgð í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð. Í þessu felst að á vinnustöðum þar sem fleiri en einn atvinnurekandi verður að störfum samtímis við byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð er gert ráð fyrir að það falli í hlut verkkaupa eða fulltrúa hans að skipuleggja og samræma aðgerðir sem tryggja að við hönnun, undirbúning og framkvæmd verks verði gætt fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Lagt er til að framangreint eigi við um vinnu sem stendur yfir í tiltekinn tíma og skal verktaki jafnframt tilkynna Vinnueftirliti ríkisins um vinnustaðinn áður en vinnan hefst. Líkt og ég gat um í upphafi þá er megintilgangur frumvarpsins að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um framfylgd eldri skipunar um störf útsendra starfsmanna í tengslum veitingu þjónustu o.fl. Eðli máls samkvæmt snúa því flest ákvæði frumvarpsins að breytingum á lögum um útsenda starfsmenn. Í því skyni að gæta samræmis gerir frumvarpið þó ráð fyrir breytingum á ýmsum lögum sem gilda á vinnumarkaði, svo sem lögum um starfsmannaleigur, lögum um vinnustaðaskírteini og eftirlit á vinnustöðum, lögum um atvinnuréttindi útlendinga, lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Breytingar þessar lúta meðal annars að ákvæðum er varða upplýsingaöflun og samvinnu stjórnvalda sem hafa eftirlit á vinnumarkaði sem og að ákvæðum sem kveða á um heimild til að leggja dagsektir á fyrirtæki sem ekki fara að ákvæðum laga í því skyni að gera eftirlitið skilvirkara en nú er. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir að heimilt verði að veita tímabundin atvinnuleyfi einstaklingum sem fengið hafa dvalarleyfi hér á landi og eru hugsanleg fórnarlömb mansals eða eru fórnarlömb mansals. Þykir þetta geta bætt stöðu þessara einstaklinga og aukið líkur á að unnt verði að rannsaka mál þeirra til hlítar. Til viðbótar gerir frumvarpið ráð fyrir tilteknum breytingum á lögum um frjálsa atvinnu og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins sem telja verður nauðsynlegar til þess að umrædd tilskipun teljist að fullu innleidd hér á landi. Ég hef nú rakið helstu breytingar sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir á ýmsum lögum sem gilda á innlendum vinnumarkaði. Að mínu mati er það afar mikilvægt að frumvarp þetta verði samþykkt sem allra fyrst hér í þinginu, ekki síst í ljósi þess hversu margir erlendir ríkisborgarar starfa á vinnumarkaði hérlendis en árið 2017 voru þeir 12,4% af þátttakendum á vinnumarkaði og hefur hlutfall þeirra aldrei verið hærra hérlendis. Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun voru ríflega 24.000 erlendir starfsmenn þátttakendur á vinnumarkaði hérlendis að jafnaði á árinu 2017 og var það aukning frá árinu 2016 þegar þeir voru ríflega 20.000. Samtals voru 125 erlend þjónustufyrirtæki skráð hjá Vinnumálastofnun á árinu 2017 sem sent höfðu rúmlega 1.800 starfsmenn tímabundið hingað til lands í því skyni að veita hér þjónustu og var fjöldi starfsmanna á vegum starfsmannaleigna, innlendra og erlendra, rúmlega 3.100 til viðbótar á sama tíma. Þá má geta þess að áætlanir Vinnumálastofnunar gera ráð fyrir að ekki dragi úr umsvifum erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn hingað til lands í því skyni að veita hér þjónustu sem og erlendra starfsmannaleigna á íslenskum vinnumarkaði á næstunni, heldur komi umsvifin til með að aukast enn frekar á komandi árum. Erlendum þátttakendum á vinnumarkaði hér fer því fjölgandi ár frá ári og um það er engum blöðum að fletta. Að mínu mati verðum við að bregðast við þessari þróun í því skyni að tryggja eins og kostur er að þau erlendu fyrirtæki sem senda starfsmenn hingað til lands til að veita hér þjónustu, þ.m.t. starfsmannaleigur, fari að þeim reglum sem hér gilda. Í því sambandi er ekki síst mikilvægt í mínum huga að þeir starfsmenn sem um ræðir njóti þeirra launa og starfskjara sem þeim ber samkvæmt lögum og kjarasamningum sem hér gilda. Virðulegur forseti. Að lokum legg ég að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu. Frumvarpið hefur verið unnið í mjög góðri sátt og samvinnu við alla helstu aðila vinnumarkaðar. Ég vænti þess að hv. velferðarnefnd taki þetta mál góðrar skoðunar og afgreiði það fljótt og vel eða geri á því breytingar sem nefndin telur mikilvægar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa yfirferð. Ég er bara með stutta spurningu og viðurkenni að ég er ekki búin að rýna í frumvarpið. Ég er ekki búin að lesa það allt saman enda er það stórt og viðamikið. Við fengum það til velferðarnefndar á seinasta kjörtímabili og þá var einmitt ekki hægt að afgreiða það vegna þess hversu stórt og viðamikið það er og hversu lítinn tíma við fengum. Þetta kom til okkar korteri fyrir þinglok og svipað ferli virðist vera í gangi núna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra, út af því að mjög alvarlegar athugasemdir komu frá Persónuvernd við frumvarpið á síðasta kjörtímabili, hvernig brugðist var við þeim athugasemdum. Einnig tek ég eftir því að í samráðskaflanum er ekkert minnst á að haft hafi verið samráð við Persónuvernd. Ég spyr því af hverju það var ekki gert. Það væri gott að heyra svör við þessu, hvort það hafi verið og hvernig brugðist var við þeim athugasemdum og hvers vegna ekki var haft samráð við Persónuvernd.
Virðulegur forseti. Það er kannski bara klaufaskapur að geta þess ekki í frumvarpinu að haft var samráð við Persónuvernd við vinnslu þessa máls frá því það var unnið í fyrra og gerðar á því einhverjar breytingar. Ég er ekki viss um að þær hafi komið hundrað prósent til móts við þau sjónarmið sem Persónuvernd hafði en ástæðan fyrir því að sérstaklega er kveðið á um aðila vinnumarkaðar er sú að stóru meginlínur frumvarpsins og helstu efnisatriði þess eru atriði sem þeir aðilar voru aðallega að koma sér saman um. Þess vegna er kannski meira getið um það í frumvarpinu og ég gerði það líka í ræðu minni. Það eru aðilarnir sem hafa verið að takast á um efnisþætti frumvarpsins og hvernig þeir skuli settir fram. Ég vænti þess að Persónuvernd verði að öllum líkindum jákvæðari fyrir þessu máli en hún varð síðast. Ef ekki þá hvet ég velferðarnefnd til að skoða það sérstaklega. Ég veit ekki betur en að við þær breytingar á efnisatriðum frumvarpsins sem gerðar eru núna og við þær breytingar sem gerðar voru á því á milli ára hafi verið haft samráð við Persónuvernd.
Forseti. Ég þakka svör hæstv. ráðherra. Það er gott að heyra að haft var samráð við Persónuvernd, þrátt fyrir að það sé ekki tekið fram. Ég er í raun ekki með aðrar spurningar, meira svona athugasemdir. Mig langar að koma því á framfæri að mér þykir leiðinlegt hve seint þetta mál kemur fram, sérstaklega í ljósi þess hversu mikilvægt það er og viðamikið og hvað við eigum í raun lítinn tíma eftir. Ég tel mikilvægt að gefa góðan umsagnartíma fyrir svona stórt mál; að við séum ekki að flýta því í gegn og að hagsmunaaðilar komi að athugasemdum sínum og við getum unnið þetta mál vel. Ég mun sem formaður velferðarnefndar leggja mig alla fram um að gera þetta á faglegan og góðan hátt. Ég skil að þetta er mikilvægt. En ég vildi bara koma því að að það er ofboðslega erfitt að leggja svona stórt frumvarp fram og gefa okkur svona rosalega lítinn tíma til að afgreiða það.
Virðulegur forseti. Já, ég skil það. Ég tek undir það að það er alltaf heppilegt að málin komi eins snemma fram og mögulegt er. Ástæða þess að það dróst að koma fram með málið er meðal annars sú að þær breytingar sem gerðar voru á frumvarpinu á milli ára og ákveðin atriði sem voru í frumvarpinu á síðasta ári þörfnuðust meira samráðs á milli aðila vinnumarkaðarins, bæði Samtaka atvinnulífsins og stéttarfélaganna. Við töldum mikilvægt að frumvarpið væri þannig unnið að lögð væri talsvert meiri vinna í það þannig að báðir aðilar væru sáttir við málið þegar það kæmi fram; málið er það veigamikið og um að ræða það miklar breytingar á nokkrum lögum, þetta er bandormur. Um leið hefur það bitnað á tímanum, við komum þá ekki fram með það eins snemma og við hefðum getað. En þetta er alltaf línudans. Ég bið formann nefndarinnar og nefndina að virða þau sjónarmið að hugsunin var sú að reyna að ná sem víðtækastri sátt við aðila vinnumarkaðarins áður en frumvarpið yrði lagt fram. Ég held að það hafi tekist. Það mun alla vega koma mér verulega á óvart ef það hefur ekki tekist vegna þess að talsverð áhersla var lögð á það. Ég óska nefndinni og formanni hennar góðs gengis við að vinna þetta mál; ég vonast til að hún geri það hratt og vel en þó án þess að það bitni á vandaðri lagasetningu.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér, líkt og forseti kom inn á, fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um húsnæðismál nr. 44/1998 með síðari breytingum. Frumvarpið er framhald þeirra breytinga sem gerðar hafa verið undanfarin ár, m.a. með tilkomu nýrra laga um almennar íbúðir og laga um húsnæðisbætur. Þetta frumvarp var lagt fram á 145. löggjafarþingi en varð ekki útrætt og er nú lagt fram aftur með nokkrum breytingum. Markmið frumvarpsins er að finna hlutverki stjórnvalda í þjónustu í almannaþágu á húsnæðismarkaði traustan farveg til framtíðar. Lagt er til að stjórnvöld setji fram og kynni heildstæða húsnæðisstefnu með aðkomu Alþingis og efli og skýri hlutverk sveitarfélaga við mótun húsnæðisstefnu. Einnig verði aðkoma hagsmunaaðila tryggð með tilkomu húsnæðisþings. Framkvæmd húsnæðisstefnu stjórnvalda er fundinn traustur farvegur með því að skerpa á því meginhlutverki Íbúðalánasjóðs að vinna að stefnumótun á sviði húsnæðismála og vera ráðherra til ráðgjafar við mótun húsnæðisstefnu, vinna að upplýsingaöflun um húsnæðismarkaðinn og styðja við sveitarfélög við gerð og framkvæmd húsnæðisáætlana þeirra. Eitt af meginhlutverkum sjóðsins verður að úthluta svokölluðum stofnframlögum, en þeim er ætlað að styðja við uppbyggingu leiguhúsnæðis fyrir einstaklinga sem eru undir tilteknum tekju- og eignamörkum, samanber lög um almennar íbúðir. Helstu breytingarnar sem í frumvarpinu felast eru í fyrsta lagi að lagðar eru til breytingar á lögum í samræmi við lög um almennar íbúðir og breytt hlutverk Íbúðalánasjóðs, m.a. vegna þeirra verkefna sem honum eru falin við veitingu stofnframlaga á grundvelli þeirra laga. Í öðru lagi er skerpt á hlutverki Íbúðalánasjóðs, sveitarfélaga og Alþingis í stefnumótun og áætlanagerð í húsnæðismálum. Ákvæðum um hlutverk sjóðsins er breytt þannig að stefnumótun, rannsóknum, greiningum og áætlanagerð er gert hærra undir höfði og ákvæði um húsnæðisáætlanir sveitarfélaga og skyldu þeirra til að aðstoða þá sem eiga erfitt með að afla sér húsnæðis eru skýrð. Lagt er til að ákvæði um húsnæðisnefndir sveitarfélaga falli brott en verkefni sveitarfélaga verði fengin sveitarstjórn sem geti svo í samþykktum sínum ákveðið að fela öðrum innan sveitarfélagsins þau. Þá er lagt til að við lögin bætist nýr kafli sem fjalli sérstaklega um stefnumótun á sviði húsnæðismála og húsnæðisáætlanir. Þar er meðal annars að finna nýtt ákvæði um húsnæðisþing sem halda skal á tveggja ára fresti og skyldu ráðherra til að leggja fram þingsályktunartillögu um stefnumótun á sviði húsnæðismála til að tryggja aðkomu Alþingis. Að lokum eru lagðar til breytingar á ákvæðum um úrræði vegna greiðsluvanda lánþega og afskriftir. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum þessa frumvarps en í ljósi þeirrar stöðu sem uppi er á húsnæðismarkaði er enn mikilvægara en áður að tryggja greiningar og áætlanagerð í húsnæðismálum til að tryggja þann grundvöll undir alla velferð í landinu sem húsnæðisöryggi einstaklinga og fjölskyldna er. Um leið og ég legg til að frumvarpinu verði vísað til velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu vil ég bæta því við að það frumvarp sem hér er fram komið felur ekki í sér stórar efnislegar kerfisbreytingar þegar kemur að húsnæðismarkaði. Hins vegar eru í vinnslu, í samstarfi milli ráðuneytisins og Íbúðalánasjóðs, tvö meginmál sem snúa að húsnæðismálum. Annað lýtur að fyrstu kaupum og hvernig hægt er að styrkja stöðu þeirra sem eru að koma inn á húsnæðismarkaðinn; hafa verið kallaðir fyrstu kaupendur sem talsvert var rætt um í síðustu kosningum. Einnig er í vinnslu mál sem unnið er í samstarfi milli Íbúðalánasjóðs og ráðuneytisins og lýtur að því að styrkja stöðu húsnæðismarkaðar á landsbyggðinni og hvernig hægt sé að örva byggingariðnaðinn á þeim svæðum þar sem verulegur markaðsbrestur hefur ríkt. Eins og gefur að skilja verða mál eins og þessi ekki kláruð á nokkrum mánuðum en þessi mál eru í vinnslu. Það frumvarp sem hér er er meira til að sníða af ýmsa agnúa og skerpa á hlutum sem snúa að húsnæðismálunum. Stærri mál eru síðan vonandi væntanleg innan tíðar. Vonandi verður hægt að leggja þau fram á næsta löggjafarþingi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Það er eitt í þessu öllu sem mér þykir vanta. Hvað er verið að gera, eða hvaða lausnum er verið að reyna að stilla upp, varðandi það vandamál sem er læst inni í Íbúðalánasjóði, sem er tilkomið vegna uppgjöra og vaxtamunar á uppgerðum lánum og endurfjárfestingarmöguleikum sjóðsins? Þegar farið er í töluvert umfangsmikla breytingu eins og þessa held ég að ekki sé annað fært en að huga að slíku risavandamáli eins og þar hvílir inni. Fyrirgefið, ég er ekki að tala um uppgreiðslugjöldin í þessu tilviki, ég er að tala um þegar uppgerð lán, þar sem Íbúðalánasjóður hefur ekki heimild til uppgjörs á fjármögnun sinni. Það er vandamál upp á ansi marga tugi milljarða. Ég held að það sé ótæk ráðstöfun eða nálgun að fara í svona umfangsmikla uppstokkun án þess að þetta vandamál sé nefnt að nokkru leyti, að því er mér sýnist, jafn aðkallandi og það er. Og það fer ekki minnkandi.
Virðulegur forseti. Já, það er auðvitað svo að á undanförnum árum hafa verið að safnast upp fjármunir í Íbúðalánasjóði, líkt og hv. þingmaður benti á, vegna þess að einstaklingar og fyrirtæki hafa verið að greiða upp lán sín við sjóðinn og hann hefur síðan ekki verið, hvað skulum við segja, samkeppnisfær þegar kemur að vöxtum. Hins vegar er rétt að árétta það hér að fjárhagsleg staða sjóðsins er góð; hann skilar jákvæðri rekstrarniðurstöðu þrátt fyrir þetta. Það er ekki svo að sjóðurinn sé í rekstrarvanda vegna þessa. Engu að síður þarf að finna sjóðnum nýtt hlutverk. Það hefur staðið til - kemur reyndar fram í greinargerð með frumvarpinu - að endurskoða allar lánareglur sjóðsins, sem er stærra viðfangsefni og getur og mun tengjast þeirri vinnu sem ég boðaði hér áðan í lok framsögu minnar, bæði varðandi landsbyggðina og síðan varðandi fyrstu kaupendur. Það mun tengjast úrlausn á því máli sem hv. þingmaður benti á áðan. Ég vil líka geta þess að það krefst lagasetningar og lagabreytingar en það er mögulegt að lækka vexti sjóðsins. Í nafni vandaðrar lagasetningar var ekki mögulegt að koma með það á þessum skamma tíma hér vegna þess að það kerfi sem við höfum byggt upp varðandi lagasetningu er á þann veg að það þarf að kostnaðarmeta alla hluti, sérstaklega gagnvart Íbúðalánasjóði því að hann er fjármálastofnun. En ég get alveg upplýst hér að í vinnslu er kostnaðarmat hjá óháðum aðila varðandi það að gera lagabreytingartillögur gagnvart sjóðnum þannig að vextir hans geti lækkað. Þá myndi það sérstaklega koma vel út gagnvart landsbyggðinni vegna þess að það er fyrst og fremst hún sem er að nýta sér útlánastarfsemi sjóðsins. [[Forseti hringir.]]Ekki var mögulegt að fá þennan óháða aðila til að klára það áður en framlagningarfrestur þessa frumvarps rann út. Þess vegna var það ákvæði tekið út úr frumvarpinu áður en það var lagt fram.
Virðulegur forseti. Ég held að hæstv. ráðherra sé örlítið að misskilja þetta. Ég tel mikilvægt að Íbúðalánasjóður fái heimild til að koma þeim stabba sem í honum liggur í vinnu. En það að Íbúðalánasjóður fái heimild til að lækka vexti og verði þar með samkeppnishæfur á markaði leysir ekki vandamálið af þeirri fjármögnun sem hann situr uppi með, sem er á mun hærri vöxtum. Það vaxtagap leysist ekki með því að peningur sé lánaður út á lægri vöxtum þó að auðvitað sé það jákvætt að Íbúðalánasjóður geti komið fjármunum í vinnu. En það er annað atriði sem mig langaði til að fá að spyrja hæstv. ráðherra út í. Hann spurði mig, á meðan á fyrri spurningu minni stóð, hvort ég væri að spyrja um uppgreiðslugjöldin. Ég hafði svo sem ekki gert það en kannski er áhugavert að ég geri það núna, hvort einhver skoðun sé í gangi hvað það varðar. Mikill fjöldi einstaklinga og heimila hefur gert upp lán sín og tekið á sig þetta vaxtamunarhögg en sömuleiðis er enn stór hópur sem er með sína gömlu Íbúðalánasjóðsfjármögnun á mun hærri vöxtum en mönnum stæði til boða á markaði í dag; fólk sem ræður ekki við þá endurfjármögnun vegna þess að Íbúðalánasjóður kallar þá eftir uppgjöri á vaxtamun sem nemur endurfjármögnunartækifærum sjóðsins til líftíma lánsins sem eftir er. Væri áhugavert að heyra hvort einhverjar vangaveltur eru í gangi hvað þetta varðar.
Virðulegur forseti. Mig langar aðeins til að botna fyrra andsvarið að ítreka að Íbúðalánasjóður á ekki við rekstrarvanda að glíma eins og staðan er í dag. Rétt eins og hv. þingmaður kom inn á er mikilvægt að koma þeim fjármunum sem eru í sjóðnum í vinnu. Auðvitað er hluti af því í einhverri ávöxtun í dag en staða sjóðsins og þau kjör sem hann er að fjármagna sig á leyfa það að vextir sjóðsins séu lækkaðir. Ég ítreka það sem ég sagði áðan: Í fyrsta lagi skiptir það langmestu fyrir landsbyggðina vegna þess að það er fyrst og fremst hún sem er að nýta sér fjármögnunarleiðir sjóðsins. Það að lækka vexti hjá Íbúðalánasjóði, sem rekstur hans leyfir, skiptir lykilmáli fyrir landsbyggðina. Í annan stað vil ég ítreka það, sem ég sagði áðan, að fullur pólitískur vilji er til þess. En Íbúðalánasjóður er fjármálafyrirtæki. Það krefst þess að slíkar aðgerðir séu mjög vel ígrundaðar og undirbúnar og rökstuddar af hálfu þriðja aðila þannig að menn, rétt eins og hv. þingmaður kom inn á, fari ekki að segja: Heyrðu, þetta fer með rekstrarstöðu sjóðsins. Það gerir það ekki, en ekki náðist að koma þessu inn í þetta frumvarp á þeim skamma tíma sem gafst. Í öðru lagi hleypur kostnaður gagnvart uppgreiðslugjöldunum - ég held að ég hafi svarað þessu í skriflegri fyrirspurn hér í þinginu fyrir ekki svo löngu - á einhverjum milljörðum ef þau yrðu afnumin gagnvart sjóðnum. Það er auðvitað vinna sem þarf þá að fara í, með hvaða hætti það yrði fjármagnað á móti. Sjóðurinn sjálfur gæti ekki gert það einn og sér. En klárlega er þetta eitthvað sem að mínu viti ætti að fara fram í vinnu við heildarendurskoðun á lánareglum sjóðsins sem ég kom inn á að væru boðaðar. Þá væri hægt að taka ákvörðun um það með hvaða hætti unnið yrði með þessa staðreynd sem eru þessi uppgreiðslugjöld og með hvaða hætti hægt væri að leysa þau.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál. Ég ætla að taka mjög sértækan vinkil á málið í ræðu minni og vona að hæstv. ráðherra geti með einhverjum hætti brugðist við því síðar. Ég velti fyrst og fremst fyrir mér tiltölulega nýtilkomnu hlutverki Íbúðalánasjóðs sem lýtur að stefnumótun og greiningu á stöðunni á markaðnum í dag. Ég hef áður komið inn á það í ræðum í þessum stól hversu mikilvægt það er að hafa greinargóðar upplýsingar um stöðuna á húsnæðismarkaðnum. Við höfum átt góð samtöl við hæstv. ráðherra húsnæðismála um stöðu húsnæðismarkaðarins. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta sérstaklega er að það liggur fyrir til að mynda greining frá Íbúðalánasjóði þar sem sjóðurinn áætlar að í dag eða undir lok ársins 2016 hafi uppsafnaður skortur á íbúðum verið 6.000 íbúðir. Nú er það að sjálfsögðu yfir landið allt en ég ætla að gefa mér að megnið af því sé þó á höfuðborgarsvæðinu. Á sama tíma erum við með greiningar frá sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu sem áætla að það sé uppsafnaður skortur og það vanti um 1.700 íbúðir inn á markaðinn til þess að ná upp í eitthvert jafnvægi. Það sjá allir sem sjá vilja að það er gríðarlegur munur á þessum tölum. Auk þess hafa fjármálafyrirtæki og bankar verið duglegir við að koma fram með alls konar spár um þróun á húsnæðismarkaði og hver þörfin sé. Nú er ég algerlega sannfærð um að það sé töluverður skortur á íbúðarhúsnæði hér á landi, kannski ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. En mér þykir þó ástæða til þess að það liggi fyrir einhverjar greinarbetri upplýsingar um hver sé raunverulega staðan. Ég sé að í þessu ágæta frumvarpi, og ég þakka ráðherra fyrir að hafa mælt fyrir því áðan, er verið að útfæra enn frekar þetta stefnumótunarhlutverk Íbúðalánasjóðs. Hann á að vera ráðgefandi þegar kemur að stefnumótun á þessum markaði. Þá langar mig að velta því upp hvað þessi markaður annars vegar er mikilvægur og ekki síður hvað hann er flókinn. Ég átta mig á því að þegar kemur að þeim lögum sem hér um ræðir, lögum um húsnæðismál, er alltaf vísað í hlutverk stjórnvalda til að veita þjónustu í almannaþágu á húsnæðismarkaði. Ég held að ég fari rétt með, þetta sé orðalagið sem hæstv. ráðherra hefur notað og er vísað töluvert í í greinargerðinni. Ég get samt ekki betur skilið þetta en svo, hæstv. ráðherra endilega leiðréttir mig ef ég misskil þetta, en að hlutverk Íbúðalánasjóðs sé að færast út í að meta almennt stöðuna á húsnæðismarkaðnum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að einhver geri það. Spurningin er aftur á móti: Á það að vera Íbúðalánasjóður eða einhver annar aðili? Ástæðan fyrir því að ég velti þessu upp er að ég stóð lengi vel í þeirri meiningu að Skipulagsstofnun hefði fengið þetta verkefni samkvæmt landsáætlun. Nú er liðið seint á kvöldið og ég er ekki viss hvort ég fari rétt með. Landsskipulag, ekki landsáætlun, landsskipulag er orðið sem ég var að leita að. Síðast þegar ég vissi hafði Skipulagsstofnun ekki unnið neitt meira með það ágæta verkefni. Í frumvarpinu er ítrekað að Íbúðalánasjóði sé heimilt að krefja stjórnvöld og stofnanir um gögn og upplýsingar um húsnæðismarkaðinn sem eru nauðsynlegar fyrir þetta verkefni og á því formi sem sjóðurinn þarf á að halda. Það er ítrekað að það þurfi að vera þannig að um semjist en innan ákveðinna tímamarka, sem er gott og gilt. Ef Íbúðalánasjóður fær það hlutverk að taka saman þessar upplýsingar og vera greinargóður aðili þegar kemur að stefnumörkun hlýtur hann að þurfa að fá þessar upplýsingar. Ég vil árétta hér, það er kannski fyrst og fremst ástæðan fyrir að ég kem hingað upp og ræði þetta, að ég tel að mikið af þessum upplýsingum liggi fyrir hjá sveitarfélögunum í dag en því miður hefur okkur ekki enn þá tekist að koma þeim á eitthvert gagnlegt viðmót þannig að hægt sé að taka þessar upplýsingar út með einföldum hætti. Með þessu vísa ég í að það liggur auðvitað fyrir bæði aðalskipulag og deiliskipulag í öllum sveitarfélögum. Þar er ljóst hversu margar íbúðir á að byggja, hvers konar íbúðir, stærð þeirra og annað þess háttar. Það er líka ljóst að byggingarfulltrúar í hverju sveitarfélagi gefa út byggingarleyfi. Ég stend reyndar í þeirri meiningu að stöðugt sé verið að þróa áfram einhvers konar gagnagrunn og gæðaúttekt hjá Mannvirkjastofnun til að gera þetta allt saman rafrænt. Ég vil bara ítreka að ef einhver opinber aðili á að hafa þetta verkefni þá sé það unnið heildstætt og ekki kallað eftir því að sveitarfélögin eða aðrir aðilar fari að vinna gögnin með einhverjum sértækum hætti heldur sé til einhver heildstæður gagnagrunnur þannig að hver og einn geti tekið upplýsingar út úr þeim gagnagrunni og notfært sér, hvort sem það er Íbúðalánasjóður eða greiningardeildir bankanna eða aðrir aðilar sem vilja vinna með slíkar upplýsingar. Í greinargerðinni er talað um að litið hafi verið til fyrirmynda annars staðar á Norðurlöndunum, sérstaklega til Noregs og Finnlands. Ég sé til að mynda að þessi ríkisstofnun í Finnlandi heyrir undir umhverfisráðuneytið. Það er stofnun sem ber heitið ARA. Í Noregi er þetta Husbanken. Ég get ekki séð að það fram komi í greinargerðinni undir hvaða ráðherra eða ráðuneyti sú stofnun heyrir. Ástæða þess að ég velti þessu upp er að ég velti fyrir mér hvort við þurfum að huga betur að því að þessi málaflokkur sé í heild sinni í einu ráðuneyti. Eins og ég lít á þetta mælir hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, sem jafnframt er ráðherra húsnæðismála, fyrir þessu frumvarpi í dag. Við höfum svo hæstv. umhverfisráðherra sem fer fyrir Skipulagsstofnun og hefur þar mikið hlutverk í skipulags- og byggingarmálum. Við höfum líka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sem var að mæla fyrir öðru máli áðan, reyndar þingsályktunartillögu, um byggðamál. Þar er líka komið svolítið inn á þessa þætti. Augljóslega tengist þetta. Svo höfum við líka hæstv. iðnaðarráðherra, sem hefur reyndar miklu stærra heiti en bara það, sem fer fyrir iðnaðinum. Auðvitað er húsnæðismarkaðurinn drifinn áfram af því að einhver sé þarna úti að byggja. Mér sýnist af þeim upplýsingum sem ég hef að þetta sé svolítið mismunandi eftir löndum, kannski sérstaklega á Norðurlöndum þar sem ég hef lesið mér til, hvernig málin eru inni í ráðuneytum. Ég hafði einhverjar spurnir af því að sum Norðurlöndin væru að vinna gagngert í að setja þennan málaflokk undir eitt ráðuneyti Þá er kannski ágætt að rifja upp að hér á árum áður voru þessi mál öll undir félagsmálaráðuneytinu þegar þar voru líka sveitarstjórnarmálin og að einhverju leyti umhverfismálin, alla vega skipulags- og byggingarmálin. Ég legg til að við höfum þetta í huga þegar við ræðum þetta frumvarp og kannski ekki síst í áframhaldandi umræðu um húsnæðismál. Mig langar líka að velta því upp, ef hæstv. ráðherra getur verið svo vænn að koma inn á það í ræðu sinni á eftir, að hér er talað um að auka líka hlutverk Íbúðalánasjóðs þegar kemur að rannsóknum. Hlutverkið á samkvæmt lið 2 í 4. gr. að vera það að beita sér fyrir því að gerðar verði rannsóknir á sviði húsnæðismála og koma á framfæri við almenning upplýsingum er varða húsnæðismál. Þá velti ég fyrir mér hversu víðtækar þessar rannsóknir séu. Er líka átt við rannsóknir út frá skipulags- og hönnunarmálum, hönnun íbúða eða gæðum íbúða eða byggingarrannsóknum eða slíku? Myglusveppur í húsnæði er til að mynda mikið vandamál í dag og að byggt sé allt of hratt. Eru þessir byggingarrannsóknarþættir sem áður voru hýstir í Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins, sem þá var undir þáverandi iðnaðarráðherra, orðnir hluti af þeim rannsóknum sem Íbúðalánasjóður mun sinna? Ef ekki þá held ég að engu að síður sé mjög mikilvægt að við höfum einhverja heildstæða sýn á það hvar fram fari rannsóknir eða hvar sé stuðlað að rannsóknum á sviði húsnæðis- og byggingarmarkaðar. Þá er hægt að nefna að auðvitað er þetta að hluta til líka velferðar- og heilsumál þegar kemur að gæðum húsnæðis. Ég held að ég hafi þetta ekki lengra að sinni og vona að ég hafi náð að koma á framfæri þeim hugleiðingum eða vangaveltum sem ég hef um þetta annars góða frumvarp.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir hennar ræðu. Þingmaðurinn er með töluvert mikla reynslu af starfi í sveitarstjórnum, það er sá vinkill sem ég vil ræða aðeins við þingmanninn. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt er það ein af meginskyldum sveitarfélaga að huga að húsnæðismálum og tryggja húsnæði fyrir íbúa sem ekki geta séð sér sjálfir fyrir húsnæði og þar með er óhjákvæmilegt að hafa mikla skoðun á húsnæðismálum og uppbyggingu í sínu sveitarfélagi. Mig langar að spyrja þingmanninn: Telur hv. þingmaður að þau ákvæði laganna sem snúa að þessu, þ.e. áætlanagerð sveitarfélaganna og skipulagi húsnæðismála, eins og þarna kemur fram, séu ekki til bóta og geti að mörgu leyti gert sveitarfélögunum auðveldara fyrir við langtímaskipulagningu? Geta þau til dæmis ekki gert íbúum auðveldara fyrir að átta sig á því, t.d. þegar þeir velja sér búsetu, hvaða sveitarfélag hafi heppilegustu eða við skulum segja íbúavænstu húsnæðisáætlunina? Eða hvort það sveitarfélag sem þeir eru að flytja til eða búa í hafi á prjónunum einhver áform sem geta skipt íbúana verulegu máli í þessu tilliti?
Virðulegir forseti Ég trúi því að þær hugmyndir og sú stefnumörkun sem mörkuð var í lögunum um húsnæðisáætlanir og þá kröfu sem sett er á sveitarfélögin að skila húsnæðisáætlunum til Íbúðalánasjóðs séu til mikilla bóta. Ég held að það geri að verkum að sveitarfélögum verði betur ljóst hver staðan innan sveitarfélagsins er. En ég hef líka áhyggjur af því að það er tiltölulega stutt síðan þetta hófst og ég held að við séum að feta okkur einhver skref áfram í þessu. Ég hef samt smááhyggjur af því að húsnæðisáætlanirnar séu eingöngu eða of mikið miðaðar við félagslega stuðninginn og félagslega kerfið. Eins og ég hef skilið þetta er þetta húsnæðisáætlun fyrir sveitarfélagið allt. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er lykilatriði og skylda sveitarfélaganna að skaffa þeim húsnæði sem á þurfa að halda og geta það ekki sjálfir, en það er hægt að fara mismunandi leiðir í því. Þegar við horfum fram á þá stöðu sem verið hefur uppi á húsnæðismarkaðnum á síðustu misserum gerir það sveitarfélögum líka sérstaklega erfitt að uppfylla þessa skyldu, þegar ekkert er byggt og ekkert framboð er af húsnæði. Þá er hægt að beita einhverjum leiðum, hægt að leigja og annað, en þegar húsnæði er ekki til er það hvorki sveitarfélagið sem getur skaffað það né neinn annar. En ég held að það sé mjög mikilvægt að halda ákveðnu jafnvægi á húsnæðismarkaðnum. Það er í raun til bóta fyrir alla, bæði þá sem þurfa opinberan stuðning til þess annaðhvort að eignast eða leigja húsnæði og aðra sem eru að leigja eða kaupa á markaði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er gott að heyra að þingmaðurinn er sammála mér í því að þrátt fyrir að vissulega muni þetta þýða vinnu fyrir sveitarfélögin í einhverjum tilvikum sé tæplega hægt að líta á þetta sem íþyngjandi verkefni fyrir þau. Ég er sammála þingmanninum í því að húsnæðisáætlanir sveitarfélaga og húsnæðisstefna eiga alls ekki að snúast eingöngu um stuðning sveitarfélagsins í félagslega hlutanum. Þær eiga eðli máls samkvæmt að snúast um eitthvað miklu meira og raunar hafa að minnsta kosti einhver sveitarfélög gert húsnæðisáætlanir í þá veru. Það sveitarfélag sem ég þekki best til hefur að minnsta kosti gert það, þ.e. Kópavogur. Þar hefur meðal annars verið gerð býsna ítarleg húsnæðisstefna þar sem gert er ráð fyrir að skilyrða inn í skipulagsskilmála hverfa, t.d. hvað eigi að vera mikið af leiguhúsnæði, hvað mikið af tilteknum tegundum húsnæðis og hvað mikið af félagslegu húsnæði. Þessi atriði skipta öll gríðarlega miklu máli, sérstaklega þegar við hugsum til þess að byggð verði ekki allt of einsleit og íbúar fái tækifæri til að kynnast öllum flötum samfélagsins, að börn gangi í fjölbreytta skóla o.s.frv. Öll þessi atriði eru svo gríðarlega mikilvæg til að tryggja samheldni í samfélaginu og tryggja að allir íbúar sveitarfélagsins hafi skilning og tilfinningu fyrir kjörum þeirra sem þar búa.
Virðulegur forseti. Ég er algerlega sammála þessu. Ég fylgdist með Kópavogsbæ - eða á ég að segja Kópavogsborg - þegar hann var að vinna húsnæðisstefnu sína. Ég held að það hafi verið algerlega til fyrirmyndar. Ég held að mörg sveitarfélög mættu taka það vinnulag upp. Ég tek heils hugar undir það að fjölbreytni byggða er mjög mikilvæg. En ég held að mörg sveitarfélög hafi markað sér þá stefnu í aðalskipulagi að tryggja að húsnæði sé til staðar fyrir alla aldurshópa og fólk í alls konar aðstæðum. Ég tek undir það, ég held að það sé mjög mikilvægt. Það er kannski ekki síst þess vegna sem ég var að ræða þetta hér í ljósi þess að nú er verið að leggja til að Íbúðalánasjóður fái mjög útvíkkað verkefni, þ.e. að taka við þessum húsnæðisáætlunum og að þær snúi ekki eingöngu að félagslegu húsnæði heldur að húsnæðismarkaðnum í heild sinni. Þá held ég að það sé mikilvægt að horfa til allra þátta og velti fyrir mér líka samstarfi við önnur ráðuneyti og aðrar undirstofnanir sem hafa með þetta að gera. Þá er ég fyrst og fremst að leggja áherslu á að tryggja að við séum ekki að gera sömu hlutina á mörgum stöðum, að við séum að verja ríkisfé vel. Ég ítreka líka það sem ég sagði áðan að upplýsingar séu aðgengilegar markaðnum, ég held að það skipti gríðarlega miklu máli. Gögnin eru öll þarna til, þetta er bara spurning um að setja þau á aðgengilegt form þannig að sem flestir geti nálgast þau.
Herra forseti. Það er ýmislegt sem vaknar upp þegar maður les fyrirliggjandi frumvarp um breytingar á lögum um húsnæðismál. Þetta er, með nokkrum fyrirvara sagt, uppáhaldsstofnunin mín, Íbúðalánasjóður. Ég er einn af þeim sem hef í mörg ár haft mjög miklar efasemdir um að rétt sé að halda áfram rekstri Íbúðalánasjóðs. Þetta frumvarp er ákveðin tilraun til að skjóta einhverjum stoðum, eða réttara sagt röksemdum, undir það að nauðsynlegt sé að ríkið sé með Íbúðalánasjóð til frambúðar. Ég held hins vegar að eiginlega sé kominn tími til að við ræðum það af fullri alvöru í þessum sal eins og annars staðar að Íbúðalánasjóður er hálfgert nátttröll miðað við þá þróun sem átt hefur sér stað. Það kunna að hafa verið einhver rök, góð og gild rök, fyrir því hér á árum áður að ríkið stæði að uppbyggingu lánasjóða á húsnæðismarkaði, hvort heldur það var Húsnæðisstofnun eða Byggingarsjóður verkamanna. En það sem einu sinni var gott og gilt þarf ekki endilega að vera það í dag. Ég hef í sjálfu sér líka miklar efasemdir um það hvernig við stöndum almennt að húsnæðismálum, hvernig við stöndum að því að styðja við bakið á ungu fólki sérstaklega, en í raun bara öllum þeim sem reyna að láta þann draum rætast að eignast eigið húsnæði - hvernig við stöndum við bakið á þeim, t.d. í formi vaxtabóta sem er í mínum huga lítið annað en niðurgreiðsla á vöxtum og er ég ekki viss um að endi í vasa þeirra sem niðurgreiðslunnar eiga að njóta. Ég tók það saman fyrir tveimur árum að á árunum 2000–2015 setti ríkissjóður u.þ.b. 247 þús. milljónir í húsnæðismál - 247 milljarða á 15 árum. Þar af voru 176 milljarðar í vaxtabætur, 63 milljarðar til að koma í veg fyrir að Íbúðalánasjóður færi í þrot. Þá undanskil ég þá gríðarlegu fjármuni sem fóru í skuldaleiðréttinguna svokölluðu sem ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks beitti sér fyrir. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er einmitt sú að ef við setjum þetta í samhengi, og miðum við að íbúð kosti 30 milljónir, þá hefði ríkissjóður haft bolmagn á þessum 15 árum til að leggja 20% eigið fé, eða 6 milljónir, til yfir 40.000 kaupenda sem væru að kaupa sína fyrstu íbúð. Við hefðum sem sagt með skynsamlegri nýtingu fjármuna getað sett 20% til 40.000 fjölskyldna sem voru að kaupa sína fyrstu íbúð, í staðinn fyrir að verja þeim svo óskynsamlega í vaxtabætur og síðan í að bjarga Íbúðalánasjóði. Og nú erum við hér með frumvarpi þessu að reyna að skjóta frekari röksemdum eða kannski réttlætingu fyrir tilvist sjóðsins. Þetta finnst mér vera dæmi um þær villigötur sem við höfum því miður ratað í á undanförnum árum. Eins og svo oft áður er því miður ekki hægt að benda á neinn vegna þess að ég held að allir stjórnmálaflokkar eða flestir hafi með einum eða öðrum hætti tekið þátt í að móta þessa stefnu, stefnu sem ég held að hafi verið röng í grunninn. Þegar við lítum á þetta og reynum að horfa á þetta úr fjarlægð held ég að niðurstaðan verði sú að okkur hafi borið af leið, að við höfum ekki varið fjármunum skynsamlega og ekki gert fólki kleift að eignast sína íbúð, verða sjálfseignarfólk - ekki byggt undir séreignarstefnuna sem er mér mjög kær. Ég held að við ættum að sameinast um það. Ég held nefnilega að meginstefna stjórnvalda eigi akkúrat að vera að byggja upp og tryggja að einstaklingar geti ráðist í stærstu fjárfestingu sína í lífinu. Við eigum að létta undir með fólki í þeim efnum. Og ýmislegt hefur verið gert. Menn geta nú nýtt sér séreignarsparnaðinn með þeim hætti, það allt saman hjálpar. Því hefur verið haldið fram, m.a. í umræðum hér í kvöld, að hlutverk Íbúðalánasjóðs sé mjög mikilvægt. Við eigum kannski eftir að ræða það frekar hér, líklegast næsta haust ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt. Því hefur verið haldið fram að það skipti gríðarlega miklu máli að Íbúðalánasjóður starfi til þess að tryggja fjármögnun íbúðakaupa úti á landi, á landsbyggðinni. Þetta er sem sagt byggðamál. Það er grunnröksemdin, fyrir utan að búa til greiningardeild, sinna verkefnum sem fullt af öðrum aðilum, einkaaðilum, eru að gera. Ég velti því fyrir mér hvort skynsamlegt sé að koma því þannig fyrir að það eigi að vera opinber stofnun sem er að veita lán, er að úthluta stofnframlögum, eigi síðan líka að sinna greiningu og móta og veita ráðgjöf varðandi húsnæðisstefnu stjórnvalda. Þetta gengur ekki upp. Þetta er ekki skynsamlegt. Ekki síst þegar aðrir aðilar eru að gera þessar greiningar og gera það mjög vel. Samtök iðnaðarins er einn aðili. Einhverjar merkustu greiningar sem gerðar eru á íslenskum húsnæðismarkaði eru hjá Landsbankanum þar sem Ari Skúlason hagfræðingur leiðir teymi og hefur líklegast meiri þekkingu en flestir aðrir á húsnæðismálum. Varðandi þá fullyrðingu að nauðsynlegt sé fyrir okkur að halda Íbúðalánasjóði áfram og starfsemi hans út frá byggðasjónarmiðum - ég sem er borinn og barnfæddur Skagfirðingur verð alltaf meyr í hjarta þegar talað er um byggðastefnu og byggðamál, þau skipta okkur öll máli, hvort heldur við búum úti á landi eða hér á höfuðborgarsvæðinu - þá eru vísbendingar um að þær fullyrðingar séu hreinlega rangar. Ég ætla ekki að fara yfir það hvernig Íbúðalánasjóður hefur gefið eftir á markaðnum almennt, það kemur ágætlega fram í greinargerðinni. En ég ætla bara að benda á svar við fyrirspurn frá Unni Brá Konráðsdóttur sem hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra veitti um hlutfall lána með veði í íbúðarhúsnæði á þinglýstum lánum sem veitt voru hjá Íbúðalánasjóði annars vegar og öðrum kröfuhöfum hins vegar á tímabilinu 1. janúar 2016 til 31. desember 2017. Það er mjög merkileg lesning. Hlutdeild Íbúðalánasjóðs á höfuðborgarsvæðinu er 1,5% af veittum lánum, veðlánum í íbúðarhúsnæði. Á Vesturlandi 3,6%. Á Vestfjörðum 1,24% á seinasta ári. Norðurland vestra 5,6%. Norðurland eystra 1,6%. Austurland, hæst, 7,2%. Suðurland 2,8%. 3,4% á Suðurnesjum og í Vestmannaeyjum 3,5%. Þetta er hlutdeild Íbúðalánasjóðs í íbúðalánum sem veitt voru árið 2017 og kemur skýrt og skilmerkilega fram í svari hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Ef menn ætla að færa rök fyrir því að nauðsynlegt sé að halda Íbúðalánasjóði og halda starfsemi hans áfram á grundvelli byggðasjónarmiða þá hygg ég að rökin hafi fallið með því svari sem veitt var hér fyrr í vetur. Það er ekki svo, það eru til aðrar leiðir. Þá kemur að því: Á Íbúðalánasjóður að vera með einhverja annars konar fyrirgreiðslu? Til dæmis getum við horft til reynslunnar þegar við höfðum Byggingarsjóð verkamanna. Ég hygg að hægt sé að ræða slíkt. Ég hygg að rök séu fyrir því að til sé opinber lánasjóður sem starfar á ábyrgð ríkissjóðs, við komumst ekkert fram hjá því, sem veiti lán til fólks sem er kannski með lágar tekjur. En það getur ekki verið bundið við einhver landsvæði. Það er þá bara verið að gera fólki sem lægstu tekjurnar hefur kleift, vonandi, að eignast sitt eigið húsnæði. Það er hins vegar umræða sem við ættum að taka. En sú stofnun getur ekki líka verið að sinna greiningar- og ráðgjafarhlutverki og veita stofnframlög og veita ríkisstjórn og öðrum aðilum ráðgjöf varðandi stefnu í húsnæðismálum. Það gengur ekki upp. Það er ótrúverðugt að stofnun sem er í lánaviðskiptum reki greiningardeild sem á síðan að veita stjórnvöldum ráðgjöf til þess að taka ákvarðanir við mótun húsnæðisstefnu, sem hefur síðan bein áhrif á hinn hluta starfseminnar sem er jafnvel meginhluti starfseminnar. Ég hefði haldið að við ættum í rólegheitum að velta því fyrir okkur hvort ekki sé skynsamlegt að byggja fremur undir það að óháðir aðilar komi að þessu. Því fleiri sem álitin eru, því fleiri sem greiningarnar eru og því fleiri sem sjónarmiðin eru þeim mun betur getur það orðið innleggið sem við þurfum að fá, innleggið sem gerir hæstv. húsnæðismálaráðherra kleift að móta raunverulega stefnu til framtíðar í húsnæðismálum. Ég hygg að þetta sé miklu skynsamlegri nálgun. Það verður forvitnilegt að sjá, eftir meðför í nefnd, hvernig frumvarpið kemur hér til 2. umr. Það er kannski vegna þess að seint er liðið á kvöldið að ekki eru fleiri hér í salnum, en ég hefði í sjálfu sér átt von á því … [[Félmrh.: … en góðmennt.]]- já, það er kannski góðmennt, hæstv. ráðherra, á meðan við tveir erum í salnum þá erum við sammála um það. En ég átti hins vegar von á því að hér tækju fleiri til máls og fleiri legðu sitt af mörkum við þetta vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að okkur takist vel til. Það skiptir alla máli. Þetta er eitt af þeim málum sem ég hygg að við ættum að vanda okkur við.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir upplýsandi og góða ræðu. Ég veit að hv. þingmaður hefur sett sig mjög vel inn í málefni Íbúðalánasjóðs en það er eitt atriði í því umhverfi öllu sem ég spurði hæstv. ráðherra út í hér fyrr í kvöld, þ.e. vandamál sem liggur inni í Íbúðalánasjóði og snýr að misgengi varðandi þegar tilkomna fjármögnun Íbúðalánasjóðs, sem honum er ekki heimilt að gera upp, og síðan möguleika til þess að koma þeim peningum áfram. Ekki er heimilt að gera upp lánin og Íbúðalánasjóður hefur takmarkaða getu til þess að endurlána og þá væri það á allt öðrum kjörum en fjármögnun sjóðsins var á á sínum tíma. Telur hv. þm. Óli Björn Kárason að um sé að ræða alvarlegt vandamál hvað sjóðinn varðar? Hefur hann myndað sér skoðun á því hvað sé til ráða í þeim efnum? Það kom skýrt fram hjá honum áðan að hann hefur efasemdir um að sjóðurinn sé á vetur setjandi, a.m.k. ekki marga. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hv. þingmanns hvað þetta varðar, því að þetta er alvarlegt mál. Að mínu mati verður ekki komist hjá því öllu lengur að taka á því, eða alla vega mynda sér skoðun á hvernig menn ætla að komast út úr vandamálunum.
Herra forseti. Það er auðvitað kórrétt hjá hv. þm. Bergþóri Ólasyni, þetta er eitt af stóru vandamálunum sem Íbúðalánasjóður hefur þurft að glíma við. Að vísu er verið að reyna að greiða úr því með 18. gr. þessa frumvarps eða bráðabirgðaákvæði þannig að sjóðurinn fái heimild til að endurfjármagna lán lögaðila sem hann hefur þegar veitt með nýju láni o.s.frv. [[Gripið fram í.]]Ég geri mér grein fyrir því, en ég sé ekki hvernig menn geta leyst vandann með einhverju fifferíi. Vandinn er orðinn til og hann er þarna. Sjóðurinn verður að bera hann. Það er eitt af því sem við þurfum að horfast í augu við þó að rekstur sjóðsins sjálfs hafi náð jafnvægi - og það er gleðilegt, við skulum halda því til haga sem vel hefur verið gert. Ég held nefnilega að ágætlega hafi tekist að ná utan um rekstur sjóðsins. Forstjóri og starfsmenn sjóðsins eiga að fá hrós fyrir það. En ég sé ekki hvernig við leysum uppgreiðsluvandann með öðrum hætti en að mismunurinn falli á sjóðinn, hann hlýtur alltaf að gera það. Ég sé ekki hvernig annað er hægt. Það eru þá aðrir og merkari menn en ég sem geta fundið það út. Þetta er vandamál sem við horfum bara á og við þurfum að óbreyttu vaxtaumhverfi því miður að sætta okkur við.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér breytingu á lögum um húsnæðismál, þann mikilvæga málaflokk sem töluvert mikil vinna hefur verið lögð í undanfarin ár. Í fylgiskjali með þessu plaggi er yfirlýsing um húsnæðismál frá 2015 þar sem stendur: „Stuðlað verður að því að landsmenn hafi aukið val um búsetuform og búi við meira öryggi í húsnæðismálum í samræmi við þarfir hvers og eins, einkum tekjulágar fjölskyldur.“ Þar eru áherslupunktarnir þessir: Í fyrsta lagi fjölgun hagkvæmra og ódýrra íbúða. Í öðru lagi aukið framboð húsnæðis og lækkun byggingarkostnaðar. Í þriðja lagi stuðningur við almennan leigumarkað. Í fjórða lagi stuðningur við kaup á fyrstu íbúð. Það hefur gríðarlega margt verið unnið í húsnæðismálum á undanförnum árum, svo að ég vitni til dæmis til þessa samkomulags og út frá því var unnið. En staðan er engu að síður sú að hér vantar húsnæði. Þetta frumvarp er þá liður í því að bæta ástandið. Markmið frumvarpsins er meðal annars að finna hlutverk stjórnvalda í þjónustu í almannaþágu og húsnæðismarkaði traustan farveg til framtíðar. Lagt er til að stjórnvöld setji fram og kynni heildstæða húsnæðisstefnu með aðkomu Alþingis og efli skýrt hlutverk sveitarfélaga við mótun húsnæðisstefnu, svo að vitnað sé í þetta plagg. Meginefni frumvarpsins snýr að breyttu hlutverki Íbúðalánasjóðs vegna þeirra verkefna sem honum eru falin við veitingu stofnframlaga á grundvelli þeirra laga. Hér hafa þingmenn rætt um Íbúðalánasjóð. Ég hlustaði á hv. þm. Óla Björn Kárason ræða um efasemdir sínar um hlutverk hans og þátttöku í húsnæðismarkaðnum. Ég vil þó lýsa yfir ánægju minni með því að hér er lögð áhersla á byggðasjónarmið, stuðning til svæða sem hafa átt erfitt uppdráttar af því við vitum að á ákveðnum svæðum hefur uppbygging ekki átt sér stað og húsnæði jafnvel ekki verið byggt í lengri tíma. Við þurfum að finna leiðir til að styrkja byggðirnar og efla byggð um allt land. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að vanda vel til verka. Við þurfum að leggjast vel yfir þetta plagg hér og ég vona að við berum gætu til að bæta enn ástandið á þessu sviði. Ég þakka ráðherra fyrir að leggja þetta fram.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þær umræður sem farið hafa fram um þetta mál og ákvað að koma hingað upp í lokin til að freista þess að koma inn á einhver af þeim atriðum sem hv. þingmenn tóku upp í þessari umræðu. Ég vil byrja á því sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á þegar hún rakti það hlutverk sem Íbúðalánasjóður hefur þegar kemur að stefnumótun og greiningu, en ætlunin er að skerpa frekar á því í þessu frumvarpi. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður kom inn á þar, að það er gert í þessu frumvarpi. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Við horfum til nágrannalanda okkar í því samhengi, líkt og hv. þingmaður vitnaði til í ræðu sinni. Við horfum til dæmis til Noregs og Finnlands þar sem systurstofnanir Íbúðalánasjóðs hafa meðal annars það hlutverk að vera stjórnvöldum til ráðgjafar, greina húsnæðismarkaðinn og byggja upp sértæk úrræði sem markaðurinn sinnir ekki sjálfur: úrræði á landsbyggðinni, úrræði fyrir fyrstu kaupendur og úrræði vegna húsnæðismála fanga, svo að dæmi séu tekin. Þar er stofnun sem snýr að húsnæðismálum sem vinnur þétt með stjórnvöldum að málum sem þessu tengjast. Hv. þingmaður var að velta því fyrir sér hvort þessi greiningarvinna ætti heima hjá Skipulagsstofnun eða Íbúðalánasjóði og spurði hvernig þessu væri háttað á öðrum Norðurlöndum. Ég held að það sé alveg hárrétt sem hv. þingmaður kom inn á, og varðar þessa þætti, að það er gríðarlega mikilvægt að þau mál sem lúta að húsnæðismálum heyri undir sama ráðuneyti. Það er til að mynda þannig held ég - ég segi held ég, ég ætla ekki alveg að fullyrða það - að ef við berum okkur saman við Norðurlöndin þá er Íslandi eina landið þar sem sá ráðherra sem fer með húsnæðismál fer ekki með byggingarreglugerð og löggjöf um byggingar. Þá er ég ekki að segja að það eigi að flytjast yfir til húsnæðisráðherra, eða þess sem hér stendur, heldur tel ég mjög mikilvægt að allt sem lýtur að þessum málaflokki sé saman. Þetta er eitt af því sem menn hafa verið að skoða og hefur verið skoðað í samstarfi við aðila vinnumarkaðar o.fl., hvort þarna sé ástæða til einhverra breytinga. En það eru þá stærri breytingar sem ekki er á hendi eins ráðherra að gera. Aðeins var komið inn á húsnæðisáætlanir. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt, líkt og hv. þingmaður var að velta fyrir sér, að ekki sé um að ræða áætlanir sveitarfélaganna í uppbyggingu á félagslegu húsnæði heldur eiga þetta að vera áætlanir sem lúta að því að sveitarfélögin geri áætlanir sem miði að því að uppfylla húsnæðisþörf sem er til staðar í sveitarfélaginu, að undir séu úthlutanir lóða o.fl. Hugsunin hlýtur að vera sú að til þess að draga úr þeim miklu sveiflum sem eru á húsnæðismarkaði liggi fyrir greinargóðar upplýsingar um það hver húsnæðisþörf þjóðarinnar er á hverju ári tíu ár fram í tímann og samhliða því liggi fyrir áætlanir sveitarfélaganna um að verið sé að úthluta nægilega mörgum lóðum og öðru slíku til að geta uppfyllt þær húsnæðisáætlanir sem gerðar eru. Ef við getum komið þeirri hugsun á að slíkt vinnulag verði við lýði eftir nokkur ár held ég að við getum raunverulega dregið talsvert mikið úr sveiflum á húsnæðismarkaði. Ég sé það fyrir mér að haldið verði áfram í þá átt að Íbúðalánasjóður hafi það hlutverk að afla upplýsinga og gagna til þess að geta stutt sveitarfélögin við að gera þessar húsnæðisáætlanir til þess að draga síðan úr sveiflum á húsnæðismarkaðnum til lengri tíma og hafa þetta eins og það ætti að vera hjá vitibornu fólki, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Síðan er það hv. þm. Óli Björn Kárason sem fór hér ágætlega yfir sína sýn á þessi mál í ræðustól áðan. Hann var að velta fyrir sér hvort Íbúðalánasjóður væri ekki barn síns tíma, eða nátttröll eins og hann orðaði það. Tekin var talsvert mikil umræða um framtíðarstefnu Íbúðalánasjóðs á þarsíðasta kjörtímabili þegar samþykkt voru lög um almennar íbúðir o.fl. Þá var markað það skref að Íbúðalánasjóður skyldi þróast í auknum mæli út í það að verða eins konar húsnæðisstofnun líkt og þekkist á öðrum Norðurlöndum. Var það meðal annars gert með því að færa umsýslu húsnæðisbóta frá Vinnumálastofnun til Íbúðalánasjóðs og skerpa þar með á hlutverki hans í þessum efnum. Ég vil því meina að sá framsýni þingheimur sem var á þarsíðasta kjörtímabili hafi tekið þá ákvörðun að Íbúðalánasjóður skyldi þróast áfram í þessa átt, en vissulega hafa sjónarmið hv. þingmanns og annarra skoðanabræðra hans heyrst og gerðu það meðal annars í þeirri umræðu. En þá var þessi stefna mörkuð. Eftir henni vinnum við. Husbanken í Noregi er í ýmiss konar greiningum og öðru eins og ég kom inn á áðan. Ég held að það sé bara jákvætt að stjórnvöld hafi slíkt tæki sem Íbúðalánasjóður er til að aðstoða sig í húsnæðismálum, hver svo sem er húsnæðismálaráðherra hverju sinni. Það er nú einu sinni svo að einn af stærstu kostnaðarliðum hverrar fjölskyldu eru húsnæðismálin. Hv. þingmaður kom inn á það að unnar væru prýðisgóðar greiningar í Landsbankanum og hjá fleiri einkaaðilum. En það eru líka aðilar sem eru á lánamarkaði rétt eins og Íbúðalánasjóður og aðrir aðilar, og eru raunar miklu virkari þátttakendur á lánamarkaði en Íbúðalánasjóður er nokkurn tímann. Rétt eins og komið hefur verið inn á hér hafa lánveitingar Íbúðalánasjóðs dregist talsvert mikið saman. Eitt af þeim skrefum sem stigið var á þarsíðasta kjörtímabili var að sjóðurinn markaði sér þá stefnu að vera þar sem markaðurinn gæti ekki séð um hlutina. Eins og til dæmis gagnvart tekjulágum einstaklingum, með aðstoð við fyrstu kaupendur, aðstoð gagnvart landsbyggðinni og á þeim svæðum þar sem er markaðsbrestur. Ég spyr mig: Hafa þessir stóru bankar, jafnvel þó að þeir séu að einhverju leyti í ríkiseigu í dag, sýnt því svo mikinn áhuga að sinna þessum svæðum. Ég sé það ekki og hef ekki séð það og ekki neinar sérstakar áherslur á það í framtíðaráformum þeirra að sinna lánveitingum, hvort sem er á norðausturhorninu, á Vestfjörðum, á Austfjörðum eða í Húnavatnssýslum, svo að dæmi séu tekin. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að sjóðurinn fái að dafna áfram í þessa átt, en að honum sé sniðinn stakkur eftir vexti og framtíð hans sé mótuð með það að markmiði. Hv. þingmenn Óli Björn Kárason og Bergþór Ólason ræddu það sín á milli áðan að sjóðurinn væri í gríðarlegum vanda vegna uppgreiðslu. Ég vil ítreka að það er ekki svo. Sjóðurinn hefur verið rekinn með hagnaði ár eftir ár þrátt fyrir að orðið hafi miklar uppgreiðslur. Það var líka framsýni hér í hruninu og eftir hrun að halda sjóðnum inni og koma með ríkisfé inn í hann. Ég held að hann sé okkur gríðarlega mikilvægur og orðið nátttröll, eins og notað var hér áðan, eigi ekki við um sjóðinn í þessu tilfelli. Hann er gríðarlega mikilvægur. Ég vil leyfa mér að segja, vegna þess að klukkan er að verða tólf, að ég vona að það orð hafi verið notað til að lýsa okkur þingmönnum, sem erum hér fram á nótt að ræða þessi mál, en ekki á sjóðnum. Að þessu sögðu vil ég segja: Ég vonast til þess að velferðarnefnd taki þetta mál til góðrar umfjöllunar og skoðunar. Vonandi getur það orðið hér að lögum áður en þing fer í sumarleyfi í sumar.