Virðulegi forseti. Hingað kem ég upp þriðja sinni, því miður, til þess að vekja athygli á þeirri alvarlegu stöðu sem er uppi, sem er sú að stjórnvöld neita að fara að lögum og afhenda þinginu gögn sem þingið hefur farið fram á. Ég óskaði eftir því hér fyrir nokkru síðan að forseti skærist í leikinn til að tryggja virðingu þingsins og kvaðst hann myndu verða við því. Staðan núna er sú að stjórnvöld neita enn að afhenda þinginu umsóknir um ríkisborgararétt, sem þeim ber, ásamt þeim gögnum sem þeim eiga að fylgja. Þessu neita þau staðfastlega og ráðherra kemur fram í fjölmiðlum og staðfestir þá neitun ítrekað. Ég beini því þeirri spurningu minni til hæstv. forseta: Hvað er að frétta?
Frú forseti. Mig langar til að koma hingað upp og árétta að þetta er mjög alvarleg staða. Tökum efnisatriði út fyrir sviga, þótt þau séu vissulega mikilvæg, og áttum okkur á því að hér stöndum við frammi fyrir því að ein af undirstofnunum ríkisins er að brjóta lög, varna því að Alþingi geti uppfyllt lögbundnar skyldur sínar. Til þess virðist þessi undirstofnun hafa stuðning eigin ráðherra en hingað hafa aðrir ráðherrar hópast upp í ræðustól og lýst því yfir að þetta sé ótækt. Ég velti fyrir mér í hvaða stöðu við erum komin með hið háa Alþingi ef við stöndum hér núna í pattstöðu með þetta mál. Lög eru brotin. Við, Alþingi, virðumst ekki hafa úrræði. Leiðtogi ríkisstjórnarinnar virðist ekki hafa önnur úrræði en koma hingað upp í ræðustól og lýsa yfir vanþóknun sinni á stöðu mála. Þetta, frú forseti, er ótæk staða.
Virðulegi forseti. Ég má til með að nefna það í þessu samhengi að allsherjar- og menntamálanefnd var einhuga um að biðja ráðherrann um að koma á sinn fund til að ræða þetta mál, fá skýringar á þessu framferði stjórnvalda gagnvart þinginu. Ráðherra sér sér ekki fært að koma fyrir nefndina fyrr en eftir tæpar tvær vikur. Á meðan bíða tugir einstaklinga í algjörri óvissu um framtíð sína, um leyfi til að vera hér á landi í öryggi og um það sem á eftir kemur. Hér er uppi alger pattstaða. Stjórnvöld svara engu öðru en því að þessi gögn muni berast þegar þeim hentar samkvæmt þeirra hugmyndum og ráðherra hefur ekki tíma til að koma og svara fyrir framkomu sína gagnvart þinginu.
Virðulegur forseti. Ekki er öll vitleysan eins. Fyrst þegar ég heyrði að verið væri að neita þinginu um lögmætan rétt þess til að fá svör þá hélt ég að þetta væru falsfréttir, ég trúði þessu ekki. Ég gat bara ekki trúað því að það væri þannig. Kannski liggur skýringin hjá ríkisstjórninni og í því að hún þarf að nútímavæðast. Þau vita kannski ekki að það er til póstþjónusta. En svo gæti ráðherra auðvitað líka sent ráðherrabílinn til að ná í þessar upplýsingar. Ef þessar upplýsingar eru til staðar þá hlýtur að vera hægt að koma þeim hingað. Spurningin er bara: Vill ríkisstjórnin það ekki? Og þá spyr maður: Hvers vegna ekki? Hvað er það sem ríkisstjórnin er að fela þarna? Það hlýtur að vera eitthvað grafalvarlegt.
Virðulegur forseti. Mér finnst full ástæða til að koma hingað upp og nefna þetta líka og taka undir það sem hv. þingmenn hafa verið að tala um. Það er ekki bara stjórnarandstaðan sem kallar eftir einhvers konar upplýsingum. Hér hefur forsætisráðherra tjáð sig með afgerandi hætti um að þingið eigi rétt á upplýsingum og að framkvæmdarvaldið þurfi að fara eftir því þegar um er beðið. Fjármálaráðherra hefur gert það. Forseti Alþingis hefur tekið undir að það þurfi að taka málið upp. Formaður allsherjar- og menntamálanefndar er líka þeirrar skoðunar að þetta þurfi að gera, einfaldlega vegna þess að þarna tekur ráðuneyti og stofnun, eða ráðherra og stofnun, sér vald sem það hefur ekki. Maður hlýtur að velta fyrir sér: Hver geta úrræði Alþingis verið þegar þessi staða er uppi? Mér finnst mjög sérkennilegt að þetta sé svona dag eftir dag eftir dag. Engin svör koma um hvað á að taka við. Við erum áfram föst í einhverju nuddi hér í þessum sal við framkvæmdarvaldið þegar lögin eru algjörlega skýr.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim þingmönnum sem hér hafa kvatt sér hljóðs. Ég er í allsherjar- og menntamálanefnd, 1. varaformaður, og ég verð að segja að ég er algjörlega orðlaus yfir þessu. Það sem virðist vera í gangi hérna er að umboðsmaður setti ofan í við ráðuneytið vegna tafa á málsmeðferð um afgreiðslu á ríkisborgararétti hjá Útlendingastofnun, sem er stjórnsýslumeðferð, og það er ekki fyrir Alþingi. Það virðist vera að dómsmálaráðuneytið og Útlendingastofnun séu að rugla saman stjórnsýslumeðferð og undirbúningi máls undir stjórnsýslumeðferð og undirbúningi máls fyrir Alþingi. Það virðist vera að dómsmálaráðuneytið skilji ekki muninn þar á. Maður les í blaðaskrifum ráðherra um einhverja VIP-meðferð fyrir Alþingi og hann er að bera það saman við stjórnsýslumeðferð Útlendingastofnunar. Það er bara gjörólíkur hlutur. Við þurfum að fá þessar umsóknir með tveimur umsögnum, frá lögreglustjóra í umdæminu [[Forseti hringir.]]þar sem viðkomandi dveljast og líka umsögn frá Útlendingastofnun. Það er algerlega komið nóg. Þetta er spurning um virðingu Alþingis og ekkert annað.
Frú forseti. Undanfarnar vikur höfum við í rauninni orðið vitni að valdaráni stofnunar sem fær boð frá ráðherra um að sniðganga Alþingi og lög. Alþingi er meinað að framkvæma það sem lögin segja að Alþingi eigi að framkvæma. Ég hef áður komið hingað upp og skorað á allsherjar- og menntamálanefnd um að auglýsa eftir umsóknunum, að auglýsa og hvetja þá umsækjendur sem skiluðu inn umsóknum sínum síðastliðið haust til þess að senda Alþingi beint allar upplýsingar. Auðvitað á Útlendingastofnun samkvæmt lögum að skila inn umsögn og skila inn umsögn frá lögregluembættunum í næsta nágrenni við þann stað þar sem umsækjandi býr. Það er samkvæmt lögum. Það er alla vega ekki hægt að koma í veg fyrir [[Forseti hringir.]]að Alþingi geti fengið nauðsynlegar upplýsingar beint frá umsækjendum. Ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að gera þetta.
Frú forseti. Hv. alþingismenn. Þetta snýst orðið um miklu meira en bara umsóknir um ríkisborgararétt. Þetta snýst orðið um það að ráðherra og stofnun eru að brjóta lög. Þau eru að vanvirða Alþingi. Þau eru að vanvirða yfir aldargamla hefð og lög um hvað við getum gert. Ég er hræddur um að ef við látum þetta viðgangast þá geti t.d. fjármálaráðherra farið að tala við Skattinn og sagt: Ah nei, höfum bara 5% skatt á þessu í ár, þó að lögin segi eitthvað annað. Þetta er ekkert öðruvísi. Ef svona vanvirðing heldur áfram gagnvart Alþingi og því sem við erum að gera hér og þeim lögum sem við setjum þá held ég að það sé ekkert annað hægt í stöðunni en að lýsa vantrausti á viðkomandi ráðherra. Það er það tál sem við höfum.
Frú forseti. Vegna þess að það skiptir máli hvernig við segjum hlutina þá langar mig aðeins að nefna þá lítilsvirðingu sem felst í því að dómsmálaráðherra, eða innanríkisráðherra eins og hann heitir víst í dag, kalli það VIP-meðferð að Alþingi taki til afgreiðslu hluta af umsóknum um ríkisborgararétt. Það er kannski þannig í heimi Sjálfstæðismanna að þetta sé einhver flýtimeðferð fyrir vildarvini, en í reynd er veiting ríkisborgararéttar með lögum frá Alþingi þrautavaraleið fyrir fólk sem ekki uppfyllir ströng skilyrði laganna en á engu að síður heimtingu á ríkisborgararétti. Við erum að tala í yfirgnæfandi meiri hluta um fólk á flótta sem getur ekki sýnt fram á fæðingarvottorð eða önnur skilríki sem eru nauðsynleg samkvæmt lögunum, sem hefur þurft að reiða sig á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga eða eitthvað annað, sem verður til þess að stjórnsýslustofnunin Útlendingastofnun getur ekki [[Forseti hringir.]]veitt þeim jákvæða afgreiðslu. Þetta er ekki VIP-meðferð. [[Forseti hringir.]]Þetta er meðferð í þágu mannúðar. Og að ráðherrann haldi umsóknum hjá sér [[Forseti hringir.]]og neiti að afhenda þinginu er mannvonska.
Virðulegi forseti. Ég vil taka fram varðandi það sem ráðherra kallar VIP-leið á Alþingi að það getur vel verið að það sé hraðari málsmeðferð hér en það skiptir bara engu máli. Það hefur engin áhrif á meðferð fyrir Útlendingastofnun. Málið sem er hérna undir er það að ráðherrann og Útlendingastofnun vilja knýja fram breytingar á lögunum. Við getum alveg rætt það. Það er tvöfalt kerfi í gangi, annars vegar er veittur ríkisborgararéttur hjá Útlendingastofnun og hins vegar á Alþingi. Ráðherra og Útlendingastofnun vilja klárlega að knýja fram breytingu á lögunum og þetta er aðferðafræði þeirra við að gera það, að skila ekki inn gögnum sem Alþingi er búið að biðja um samkvæmt 51. gr. laga um þingsköp. Útlendingastofnun er að brjóta þingskapalög, svo það sé algerlega á hreinu, og þessi aðferðafræði sem er notuð er algjört hneyksli. Það hefur verið talað hér um málefnalega umræðu, ég skora á hæstv. dómsmálaráðherra, eða er það innanríkisráðherra núna?, að koma í málefnalega umræðu um þetta mál fyrir nefndinni eða hér í þingsal Við skulum sjá hver hefur vinninginn þar og hvað á að gera í þessu máli. Það sem á að gera er að skila þessum umsögnum [[Forseti hringir.]]inn strax, þessum gögnum með umsögnum og umsóknum nú þegar.
Virðulegi forseti. Mig langar til að gera heilsu þjóðarinnar að ræðu minni í dag. Heilsan er ekki bara líkamleg heldur einnig andleg og félagsleg. Sá heimsfaraldur sem gengur nú yfir hefur opnað augu okkar allra fyrir mikilvægi lýðheilsu, en rannsóknir sýna ótvírætt að þeir einstaklingar sem eru við góða heilsu eru mun ólíklegri til að veikjast alvarlega faraldrinum auk þess sem reynt hefur verulega á félagslega þætti í samfélaginu sem eru nátengdir heilsufarslegri útkomu okkar. Ástæða þess að ég nefni þetta hér snýr að mikilvægi þess að halda heilsuhraustu fólki áfram heilsuhraustu. Heilbrigðiskerfið okkar er með þeim bestu í heimi, en það er fyrst og fremst miðað út frá því að taka á vandanum þegar skaðinn er skeður og skortur á heilsueflandi aðgerðum í samfélaginu blasir því við. Um þetta eru okkar helstu sérfræðingar sammála. Samkeppnisstaða okkar og velferð þjóðarinnar byggist á getu okkar til þess að breyta kerfinu, auka heilsueflingu og forvarnir og skapa þannig grundvöll fyrir heilbrigðara samfélag. Stefið í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar snýr einmitt að sókn á sviði lýðheilsu, en þar segir, með leyfi forseta: „Það eru sameiginlegir hagsmunir þjóðarinnar, efnahagslegir og félagslegir, að lögð sé aukin áhersla á lýðheilsu, forvarnir og geðheilbrigðismál.“ Frú forseti. Setjum heilsueflandi Ísland í forgang. Tryggjum markmiðin sem fram koma í lýðheilsustefnu um að Íslendingar verði ein heilbrigðasta þjóð í heimi. Gerum það með samvinnu og hefjumst handa hið fyrsta.
Virðulegi forseti. Í fréttum helgarinnar var fjallað um notkun á blóðsykurslækkandi lyfjum og að hún hafi sífellt aukist. Fleiri einstaklingar hér á landi greinast með sykursýki 2 og þá eru lyfin einnig notuð við meðferð við ofþyngd. Blóðsykurslækkandi lyf eru notuð í auknum mæli til að meðhöndla sykursýki 2 og hefur fjöldi notenda nærri tvöfaldast frá árinu 2015. Þá voru þeir nærri 9.000 eru orðnir meira en 16.000 árið 2021. Umræðan um ofþyngd er vandasöm. Að sjálfsögðu er ekki hægt að mæla heilsu með því eingöngu að horfa á kíló og tölu á vigt. Einstaklingur getur verið við góða heilsu þrátt fyrir að vera með örfá aukakíló. Við vitum að þar spila inn í aðrir þættir en það er óumflýjanleg staðreynd að ofþyngd getur stuðlað að sykursýki 2. Allt of oft erum við að bregðast við afleiðingum í stað þess að einbeita okkur frekar að forvörnum. Rannsóknir sýna okkur að fjölgun sykursjúkra hér á landi er sambærileg Bandaríkjunum fyrir 20 árum síðan. Innlendar rannsóknir hafa einnig sýnt að aukning á sykursýki dreifist yfir allan aldur fullorðinna og eykst hjá báðum kynjum. Einstaklingar sem eiga við matarfíkn að stríða eiga og þurfa að fá aðstoð við að leysa úr sínum vanda. Við þurfum að byggja upp öflugra kerfi þar sem markmiðið er áfram að aðstoða fólk með raunverulegum hætti. Lyf og inngrip með skurðaðgerðum mega ekki vera fyrsti valkostur. Við þurfum að mæta fólki af virðingu og fordómaleysi og veita þeim þá þjónustu og stuðning sem það þarf til að ná markmiðum sínum. Þá þurfum við sem þjóð að líta í eigin barm. Hvað er það sem veldur því að þjóðin er að þyngjast með tilheyrandi fylgikvillum? Það er mikilvægt að heilsuefling og bætt lýðheilsa fái stuðning frá stjórnvöldum og heilbrigðisþjónustan, þá sérstaklega heilsugæslan, taki áfram virkan þátt í því starfi. Verið er að gera vel víðs vegar í kerfinu en við þurfum að gera betur. Við þurfum að einbeita okkur betur að forvörnum sem eru mikilvægasti þátturinn. Aðeins þannig getum við búist við árangri.
Virðulegi forseti. 49 ára gamall karlmaður fékk heilablæðingu árið 2019, fullfrískur vinnandi maður með fjölskyldu og börn. Í dag hefur hann verið rúmt ár í hjólastól og gengist undir þrjár aðgerðir. Alls staðar kemur hann að lokuðum dyrum. Hann hefur engin búsetuúrræði fengið enn. Hann er fluttur inn til pabba síns, aldraðs manns sem getur ekki sinnt honum. Þetta er Ísland í dag, virðulegi forseti, algerlega lokað á hann, alls staðar keyrt á veggi. Hann skorar ekki nógu hátt í félagslega kerfinu. Hann fær bara sex stig af tíu og það er algjört lágmark. Ég velti fyrir mér: Hversu mörg stig skorar þú þegar þú ert orðinn ógangfær og kominn í hjólastól og getur ekki bjargað þér sjálfur? Svo er annað: Hann var með tæpar 7 millj. kr. í tekjur. Hann er líka of tekjuhár til að vera fatlaður, kominn í hjólastól og geta fengið eðlileg búsetuúrræði. Gleðifréttirnar eru þær, virðulegi forseti, að síðar í dag munum við í Flokki fólksins mæla fyrir frumvarpi um löggildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ef sá samningur hefði verið löggiltur fyrr, eins og margítrekað hefur verið kallað eftir, væri alger ómöguleiki fyrir nokkur einustu stjórnvöld, hvort sem þau eru félagsleg eða stjórnvöldin hér á hinu háa Alþingi, að skella skollaeyrum við bænahrópi fatlaðra einstaklinga sem biðja okkur um hjálp. Við hljótum að fagna því að þetta mál, um löggildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, skuli koma á dagskrá í dag og að ég skuli mæla fyrir því í dag vegna þess að ríkisstjórnin hefur sjálf sagt að hún ætli nú sannarlega að taka utan um þennan samning á kjörtímabilinu. Kjörtímabilið er jú reyndar fjögur ár og það er, virðulegi forseti, ekki eftir neinu að bíða.
Frú forseti. Þrátt fyrir umtalsverðar áhyggjur mínar, annars vegar af vanmætti ríkisstjórnarinnar til að kveða okkar gamla fjandvin, verðbólguna, í kútinn, og hins vegar af óboðlegri stöðu sem hin köldu svæði landsins eru í varðandi orkuöryggi í boði þessarar sömu ríkisstjórnar, sem á fjórum og hálfu ári hefur ekki getað ákveðið sig sameiginlega hvort hún eigi að koma eða fara, og fara þá hvert, í stefnu þessa málaflokks, ákvað ég að nota þessa mínútu mína hér til að ræða um íþróttir. Síðastliðinn áratug hefur íslenskt afreksíþróttafólk nefnilega reglulega vakið athygli á slæmri fjárhags- og réttindastöðu sinni. Ég gladdist því þegar Alþingi samþykkti á síðustu dögum síðasta þingvetrar þingsályktunartillögu mína um að fela ráðherra málaflokksins að móta heildstæða stefnu um afreksfólk í íþróttum. Stefnan á að vera tímasett samhliða því sem tryggður verði fjárhagslegur stuðningur við afreksfólk. Ráðherra fékk þau skilaboð frá Alþingi að skila stefnunni fyrir 1. júní á þessu ári. Í dag eru akkúrat fjórir mánuðir til stefnu. Það er ekki langur tími. Mér þótti því ánægjulegt að heyra Ásmund Einar Daðason, ráðherra íþróttamála, lýsa því yfir á Rás 2 á dögunum að hann væri kominn af stað með vinnuna sem Alþingi hafði falið honum. Ég vil nota tækifærið hér og hvetja hæstv. ráðherra til dáða svo að Alþingi fái umbeðna stefnu, metnaðarfulla stefnu fyrir sumarið, fyrir afreksfólkið okkar, fyrir börn og unglinga þessa lands sem stunda íþróttir, og fyrir íslenska þjóðarsál.
Frú forseti. Stýrivextir Seðlabankans eru nú 2%. Ef vextir á húsnæðislánum bankanna væru í sama hlutfalli við stýrivexti og þeir voru t.d. í maí 2019 ættu þeir núna að vera 2,7% en eru í kringum 4,2% og eiga líklega eftir að fara hækkandi. Hafa bankarnir ekki fengið nóg frá heimilum landsins? Er engin krafa um samfélagslega ábyrgð á eigendur og stjórnendur bankanna? Eru þeir bara algerlega stikkfríir og geta alltaf farið sínu fram með hina heilögu arðsemiskröfu fjárfesta að vopni? Hver ákvað að heimilin væru auðlind sem þeir gætu misnotað að vild? Hvenær var þjóðin spurð hvort hún væri sátt við að vera uppspretta auðs fyrir útvalinn hóp fjárfesta? Að sjálfsögðu aldrei. Við hér á Alþingi segjumst öll ætla að vinna fyrir fólkið. En hvað er ríkisstjórnin að gera fyrir fólkið og heimilin í því ástandi sem nú er? Ekkert, nákvæmlega ekkert. Hún situr hjá og lætur eins og henni komi þetta ekki við. Eins og heimilin séu ekkert annað en veiðilendur bankanna og þar hafi þeir ótakmarkaðan kvóta til ofveiða til að auka nú þegar stjarnfræðilegan hagnað sinn. Tveir af þremur bönkum eru enn í meirihlutaeigu ríkisins. Ríkisstjórnin ber ábyrgð og getur ekki firrt sig henni. Hvernig er yfirleitt hægt að réttlæta að fyrirtæki með tugmilljarða hagnað hækki álögur á viðskiptavini sína? Það er ríkisstjórnarinnar að verja réttarstöðu heimilanna gagnvart þessari oftöku. En nei, hún hefur ákveðið að standa hjá og fórna þeim aftur. Að minnsta kosti 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín eftir síðasta hrun. Á það að gerast aftur? Flokkur fólksins krefst þess að ríkisstjórnin verji heimilin gegn hækkandi húsnæðiskostnaði og beiti eigendavaldi sínu á bankana, að hún grípi inn í þessa oftöku af varnarlausum heimilum landsins sem ekki er með nokkru móti hægt að réttlæta. Hennar er ábyrgðin.
Forseti. Að gefnu tilefni: Eitt megineinkenni íslenskrar stjórnskipunar er hin svokallaða þrígreining ríkisvaldsins í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar fara Alþingi og forseti Íslands saman með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnvöld með framkvæmdarvaldið og dómendur með dómsvaldið. Hugmyndin um þrískiptingu ríkisvaldsins er iðulega rakin til skrifa franska 18. aldar stjórnspekingsins Montesquieu um leiðir til að tempra ríkisvald í þeim tilgangi að minnka líkur á ofríki og geðþóttastjórnun. Ýmsar útfærslur eru svo til á þessari hugmynd, þar á meðal sú stjórnskipun sem við búum við, sem gjarnan er kölluð þingræði, en það er sú stjórnskipunarregla að ríkisstjórn geti aðeins setið með stuðningi löggjafarþingsins. Það er hlutverk löggjafans að setja lög. Handhafar framkvæmdarvalds sjá um framkvæmdina en vald þeirra er afmarkað af lögum. Þetta er mikilvægt. Um ábyrgð ráðherra á stjórnarframkvæmdum öllum er mælt í lögum nr. 4 frá árinu 1963, um ráðherraábyrgð. Samkvæmt 2. gr. laga um ráðherraábyrgð má krefja ráðherra ábyrgðar samkvæmt því sem nánar er mælt fyrir um í lögunum fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa sem hann hefur orðið sekur um ef málið er svo vaxið að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Samkvæmt 9. gr. laga um ráðherraábyrgð varðar það ráðherra ábyrgð eftir lögunum ef hann veldur því að brotið sé gegn öðrum lögum landsins en stjórnskipunarlögum þess með því að framkvæma eða valda því að framkvæmt sé nokkuð það er fer í bága við fyrirmæli laganna eða með því að láta nokkuð ógert sem heimtað er í lögum, eða verða þess valdur að slík framkvæmd farist fyrir.
Virðulegur forseti. Nú mælist vísitala neysluverðs 5,7%. Ég hef ítrekað viðrað áhyggjur mínar af verðbólguþróun og vaxandi verðbólgu í óundirbúnum fyrirspurnum til hæstv. fjármálaráðherra á síðasta ári en hæstv. fjármálaráðherra virtist ekki þá frekar en núna deila áhyggjum mínum af því að verðbólguskrímslið væri vaknað og farið af stað með tilheyrandi hækkunum á afborgunum af íbúðalánum fólks. Honum og ríkisstjórninni virðist ekki standa mikil ógn af verðbólgunni. Verðbólga á ársgrundvelli hefur mælst 5,7% og virðist vera að aukast statt og stöðugt. Hún er 3,7% án húsnæðisliðar. Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp þar sem mælt er með afnámi verðtryggðra húsnæðislána í eitt skipti fyrir öll. Þeir sem eru með verðtryggð húsnæðislán eru þeir sem hafa það verst í okkar samfélagi. Þeir eru með þessi lán vegna hagstæðrar greiðslubyrðar. Það er fólkið sem tekur þessi lán og verður að taka þau því að það er ekki annað í boði. Nei, ríkisstjórnin stingur hausnum í gin verðbólgudraugsins og segist þar með ekki sjá eða hafa áhyggjur af verðbólgu. Það eru skýr skilaboð til fólks um ríkisstjórnin ætli ekkert að gera fyrir heimilin. Nei, allt fyrir fyrirtækin, sem er gott, en ekkert fyrir heimilin eða unga fólkið sem sér fram á greiðsluþrot og að missa heimili sín og enda að lokum á okurmarkaði leigu og í heilsuspillandi húsnæði, eins og gerðist eftir bankahrunið. Verðtryggingin er ekki náttúrulögmál heldur mannanna verk og því er ekkert mál fyrir ríkisstjórnina að frysta hana eða taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni. Nei, fjölskyldan sem sér fram á að geta ekki greitt stórhækkaða greiðslubyrði af lánum sínum er ekki á sama hjálparstað og fyrirtækin. Nei, okurleigu skulu þau sum verða að borga og ef þau sluppu af okurleigumarkaðnum og í eigið húsnæði þá skulu þau einnig borga hækkandi verð sem þau ráða ekki við eða skulu éta það sem úti frýs í boði ríkisstjórnarinnar.
Frú forseti. Ný ráðuneyti taka til starfa í dag, 1. febrúar, og nýtt skipulag Stjórnarráðsins. Kapallinn og tvö ný ráðuneyti hafa í för með sér rask, miklar tilfæringar starfsmanna og tafir og þetta kostar. Um þetta sagði hæstv. fjármálaráðherra nýlega á þingi, með leyfi forseta: „… það er ljóst að með því að stofna nýtt ráðuneyti, fleiri en eitt, þá mun verða kostnaður og hann getur hlaupið á hundruðum milljóna.“ Svar hans eigin ráðuneytis liggur núna fyrir; kostnaðurinn verður að lágmarki 1,8 milljarðar. Ekki nokkur hundruð milljónir heldur um 2 milljarðar og sá kostnaður getur samkvæmt svarinu orðið enn hærri. 2 milljarða kapallinn snýst, eins og við vitum öll hér inni, ekki um að fjárfesta í fólki og byggir ekki á greiningum á þörf eða fjárfestingum í innviðum. Hann snýst um að fjárfesta í Framsókn. Það hjálpar stundum að setja svona tölur í samhengi og ég ætla að setja þær hallir sem stjórnin er að reisa sjálfri sér í samhengi við þá höll sem nú hefur verið talað dálítið um í samhengi við góðan árangur Íslands í handbolta. Ekkert íþróttahús á Íslandi uppfyllir í dag þau skilyrði sem gerð eru í alþjóðakeppnum. Handboltinn og körfuboltinn hafa verið á undanþágu og standa jafnvel frammi fyrir því að landsleikir verði spilaðir á erlendri grundu. Í skýrslu starfshóps um þjóðarleikvang fyrir inníþróttir, sem er frá september 2020, er kostnaðargreining þar sem fram kemur að höll fyrir 5.000 áheyrendur myndi kosta um 6,3 milljarða, höll fyrir 8.600 áheyrendur um 7 milljarða. Eftir glæsilegan árangur strákanna í handboltanum er draumurinn um að komast enn lengra á stórmóti í augsýn. Ný höll ætti að vera það líka en er það ekki. Þangað til verðum við kannski að láta okkur nægja að sennilega erum við heimsmeistarar í fjölda ráðuneyta.
Virðulegi forseti. Í kvöld verður á dagskrá sjónvarpsins fréttaskýringaþátturinn Kveikur en umfjöllunarefni þáttarins er aðkoma brotaþola að sakamálum, sér í lagi kynferðisbrotum. Þar bendir dr. Hildur Fjóla Antonsdóttir réttarfélagsfræðingur á að sú jaðarstaða sem íslenskt réttarvörslukerfi býður brotaþolum upp á hafi mjög slæm áhrif á fólk. Tímabært sé að breyta þessu og veita þeim meiri réttindi í eigin málum. Það er nefnilega svo að um leið og brotaþoli kærir kynferðisbrot fær viðkomandi réttarstöðu vitnis og fær í raun engin réttindi í því ferli sem þá hefst. Þetta felur m.a. í sér að viðkomandi fær nær engar upplýsingar um það hvernig rannsókninni miðar áfram né hvernig ákæruferlið þróast. Upplifun brotaþola er sú að ekkert sé að gerast og að þeim sé algerlega haldið utan við eigið mál. Sem foreldri brotaþola, sem var undir lögaldri þegar hún kærði kynferðisbrot, get ég svo sannarlega tekið undir það að núverandi fyrirkomulag fékk okkur til að tapa allri trú á íslensku réttarkerfi. Í þættinum er bent á að réttarstaða brotaþola hérlendis sé mun veikari en víðast hvar á Norðurlöndum og er það ákall til okkar hér inni að gera mun betur. Það er því sterk von mín að við sem sitjum hér á þingi, og þá sérstaklega þeir þingmenn sem sitja í allsherjar- og menntamálanefnd, taki höndum saman þvert á flokka til að tryggja aukna aðkomu brotaþola að málum sínum.
Virðulegi forseti. Ætlar einhver í hæstv. ríkisstjórn Íslands að taka ábyrgð á stöðu efnahagsmála í dag? Er hæfnin til staðar? Treystir fólk sér til að viðurkenna hagstjórnarmistök? 400 milljarðar kr., það eru upphæðin sem heimilin í landinu hafa skuldsett sig fyrir efnahagsbatanum fyrir tilstuðlan þessarar ríkisstjórnar sem beið of lengi með markvissar aðgerðir þegar Covid skall á. Hún treysti á embættismenn í Seðlabankanum til að bjarga málunum og stíga inn í með almennar örvunaraðgerðir á tímum sértæks áfalls, aðgerðir sem hafa þanið eignamarkaði og markað fyrir heimili fólks. Þessi þróun var fyrirséð en nú mæta forsvarsmenn hæstv. ríkisstjórnar í fjölmiðla og segjast vanmáttugir gagnvart verðbólgunni, að lítið sé hægt að gera. Takið ábyrgð á ástandinu. Þetta eru afleiðingar verka eða öllu heldur verkleysis hæstv. ráðherra. Í að verða áratug hefur efnahagsstjórninni hér á landi verði stýrt meira og minna af sömu flokkunum. Þeir hafa brugðist fólkinu í landinu á húsnæðismarkaði og vandinn versnaði allverulega vegna hræðslu þessara stjórnvalda við alvöruaðgerðir í ríkisfjármálum í upphafi þessa faraldurs. Þessi kreddupólitík bitnar nú allhressilega á fólkinu í landinu. Við blasa vaxtahækkanir, enda 6% verðbólga en þetta er verðbólga ríkisstjórnarinnar. Það er ekki réttlætanlegt að hagstjórnarmistök hennar skapi neyð meðal viðkvæmra hópa. Hæstv. ríkisstjórn þarf að sjá að sér, losa sig við kreddur og ráðast í neyðaraðgerðir í formi vaxtabóta, barnabóta og húsaleigubóta. Það er fólk þarna úti sem hefur ekki tíma til þess að bíða eftir óljósum loforðum um framtíðarúrbætur sem hafa setið á hakanum í áratug.
Frú forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur styður ekki bann við kjarnorkuvopnum. Eins ótrúlegt og það kann að virðast er það svarið sem ég fékk frá utanríkisráðherra fyrr í vetur. Ég spurði: Eru áform um það af hálfu ríkisstjórnarinnar að Ísland undirriti og fullgildi samning um bann við kjarnorkuvopnum? Svarið var óvenjuskýrt af hálfu ráðherra: Nei. Nei, slík áform eru ekki til staðar hjá ríkisstjórninni. Þessi samningur, sem samtökin ICAN börðust fyrir og fengu friðarverðlaun Nóbels fyrir, er sennilega eitthvert mikilvægasta skref í átt að kjarnorkuafvopnun sem heimurinn á í dag. 86 ríki hafa undirritað hann, 56 ríki hafa fullgilt hann. Ísland ætlar ekki að vera í þeim hópi vegna þess að við erum í NATO. Í staðinn bendir ríkisstjórnin á svokallaðan NPT-samning, sem er frá árinu 1968 og snýst um að dreifa ekki kjarnorkuvopnum og er allur á forsendum kjarnorkuveldanna. Þau sendu frá sér yfirlýsingu í kringum nýliðin áramót þar sem þau hvöttu til þess að við myndum ekki hleypa öllu í kaldakol og enda í kjarnorkustríði, sem er innantómt blaður frá ríkjum sem vilja halda áfram að eyða milljörðum í að uppfæra sín eigin kjarnorkuvopn og láta sig ekki dreyma um að leggja þeim. Á sama tíma og í sama svari kom fram frá utanríkisráðherra að ríkisstjórnin ætli ekki einu sinni að mæta á aðildarríkjafund samningsins um bann við kjarnorkuvopnum. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna hefur hvatt öll ríki heims til að mæta alla vega á staðinn þó að þau skrifi ekki undir. Nú fengum við sem styðjum þennan samning tölvupóst í morgun þar sem okkur var sagt að aðildarríkjafundi samningsins yrði frestað. Hann átti að vera í mars en verður í maí eða júní vegna Covid. Ég hvet ríkisstjórnina til að endurskoða þá afstöðu sína að skrópa á þessum fundi vegna þess að sú afstaða byggist á forsendum kjarnorkuveldanna en ekki friðar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
.Virðulegur forseti. Eigum við ekki að tala aðeins um Verbúðina? Algerir snilldarþættir sem staðsetja okkur svo rækilega í fortíðinni að við erum meira að segja farin að horfa á línulega dagskrá aftur. Það er gaman að rifja upp tíðarandann og enn gleðilegra að sjá hversu mikið samfélag okkar hefur mótast og þroskast. Við tókum það mikilvæga skref að leyfa bjórinn, ekki af því að við viljum að allir séu alltaf að þamba bjór heldur vegna þess að ríkisvaldið á að treysta borgurunum meira fyrir eigin velferð en tíðkaðist þá. Við spúum ekki lengur sígarettureyk yfir börnin okkar og unglingadrykkja er miklu minna vandamál í dag en þá. Það hafa orðið fleiri róttækari lýðheilsuframfarir því að túperað hár heyrir sögunni til og krumpugallarnir eru nánast horfnir og koma vonandi aldrei aftur. Við brosum yfir kjánalegum klæðaburði, hlæjum að kauðslegum karakterum og vörpum öndinni léttar yfir því að vera ekki lengur svona búraleg og lummó og á sama tíma fyllumst við nostalgíu og fortíðarþrá yfir þáttunum því að þetta er jú partur af sögu okkar. En þættirnir sýna líka vel óheilbrigt samband stjórnmála og viðskipta þar sem sérhagsmunir fárra eru settir skör ofar hagsmunum almennings. Um leið og við brosum og söknum skulum við því hafa það hugfast, þegar við nörtum í poppið á sunnudagskvöldum, að umhverfið sem þættirnir sýna er ekki bara fortíð heldur líka nútíð. Tíðarandi tískunnar er vissulega horfinn en hinn pólitíski tíðarandi og veruleiki er enn til staðar. Áratugum síðar standa ríkisstjórnarflokkarnir enn grimma varðstöðu um sérréttindi og gríðarlegan arð sem í orðsins fyllstu merkingu er veiddur í troll og landað inn á bankareikninga útgerðarinnar án þess að þjóðinni sé greitt eðlilegt markaðsgjald fyrir. Ekki er síður pakkað í vörn þegar því sjálfsagða máli er hreyft að sett sé í stjórnarskrá almennilegt auðlindaákvæði sem tryggir hagsmuni okkar allra en ekki bara fárra. Verbúðin sýnir okkur fæðingu þessa óréttlætis. Það er okkar í þessum sal að útrýma því. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í síðustu viku lýsti ung kona þungbærri reynslu sinni af 65 vikna bið eftir því að komast í kynleiðréttingaraðgerð. Það sem verra er, það var lítill fyrirsjáanleiki um hvenær aðgerðin mun fara fram og því engin leið til að sjá fyrir endann á biðinni. Þessi saga er ekkert einsdæmi. Eins og staðan er núna bíða 20 einstaklingar eftir því að komast í kynleiðréttingaraðgerð á Landspítala og lítil hreyfing hefur verið á biðlistum síðastliðin tvö ár. Við eigum að hlusta á trans fólk sem hefur upplifað sig jaðarsett og vanrækt í heilbrigðiskerfinu og upplifir skerta þjónustu nú á tímum heimsfaraldurs. Frú forseti. Við vitum auðvitað að faraldurinn hefur haft áhrif á starfsemi Landspítalans og mörg eru í þeirri stöðu að þurfa að bíða eftir aðgerðum umfram hefðbundinn biðtíma. En þetta er engu að síður óboðlegt ástand því þessar aðgerðir eru lífsnauðsynlegar og þeim ætti að vera forgangsraðað út frá því. Formaður Trans Íslands hefur biðlað til Landspítalans og stjórnvalda að endurskoða forgang kynleiðréttingaraðgerða vegna þess að þessi ófyrirsjáanlega biðstaða hamlar fólki að lifa lífinu til fulls og finna sig öruggt í eigin líkama. Það að þurfa að bíða í óvissu svo árum skipti hefur alvarlegar afleiðingar á geðheilsu og lífsgæði fólks og við verðum að bæta úr þessu. Í ljósi þessarar umræðu sendi ég hæstv. heilbrigðisráðherra fyrirspurn til skriflegs svars varðandi biðtíma eftir kynleiðréttingaraðgerðum og vona innilega að forgangsröðun þessara lífsnauðsynlegu aðgerða verði endurskoðuð hið snarasta.
Forseti. Það er ekki sjálfsagður hlutur að geta eignast barn. Það reynist mörgum erfitt og oft þarf aðstoð tækninnar við. Kerfið í kringum tæknifrjóvganir hefur mikið batnað og ég hugsa með mikilli samúð til allra þeirra sem áður stóðu í sársaukafullri baráttu til að eignast barn án þeirrar þekkingar og tækni sem við búum við nú. En það er enn þörf á að endurskoða þetta kerfi svo ríkisvaldið sé frekar til aðstoðar en trafala gagnvart fólki sem langar einfaldlega til að hlúa að nýju lífi. Af illskiljanlegum ástæðum er sem dæmi lagt bann við því í lögum að gefa tilbúinn fósturvísi þótt bæði sé heimilt að gefa sæði og egg. Fólk sem vill fara í tæknifrjóvgun skal sömuleiðis vera skráð í staðfesta sambúð eða hjúskap. Við sambúðarslit er sama fólki bannað að nýta fósturvísinn sinn, jafnvel þótt einstaklingarnir vilji samt eignast barnið eða fyrir liggi samþykki beggja aðila fyrir því að annað þeirra nýti fósturvísinn. Forseti. Ég er ósammála að þessar reglur þurfi. Ríkið á ekki að viðhafa þessa miðstýringu heldur að treysta fólki fyrir því að búa til fjölskyldu eins og það kýs. Reglur eiga fyrst og fremst að vera fyrir fólk og verður að rýna í takt við nýja tíma. Lengi vel var til að mynda bann við því að systir konu gæti gefið egg sitt og samkynhneigðir höfðu takmörkuð réttindi til að eignast börn. Hvort tveggja finnst okkur blessunarlega sjálfsagt í dag en það þótti ekki vera svo. Ég hef því sett af stað vinnu hér á þinginu við að taka til endurskoðunar þau atriði sem ég hef nefnt og fleiri þætti þessu tengt og mun leita til þingheims um samtal og stuðning við þær breytingar þegar fram í sækir, til að taka fleiri skref til aukins frelsis og stuðnings gagnvart fólki sem vill eignast börn.
Frú forseti. Nýlega var okkur þingmönnum tilkynnt að forseti Alþingis hefði fallist á beiðni hæstv. menningarmálaráðherra um að ríkisendurskoðandi yrði fluttur yfir í nýtt ráðuneyti og skipaður ráðuneytisstjóri. Þetta er gert, samkvæmt tilkynningu á vef Alþingis, á grundvelli 36. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt ákvæðinu getur stjórnvald sem skipað hefur mann í embætti samþykkt að hann flytjist í annað embætti er lýtur öðru stjórnvaldi enda óski það stjórnvald eftir því. Ef við skoðum aðeins greinargerðina frá því að starfsmannalögin voru sett þá kemur þar skýrt fram að ákvæðið snýst um heimildir ráðherra, að heimilt sé að flytja mann úr einu embætti í annað þótt embættin heyrir undir tvo ráðherra. Tvo ráðherra - þetta skiptir máli. Við skulum hafa það alveg á hreinu að Ríkisendurskoðun er ekki hluti af framkvæmdarvaldinu og ríkisendurskoðandi heyrir ekki undir neinn ráðherra. Þetta er sjálfstæð eftirlitsstofnun sem starfar á vegum Alþingis, rétt eins og umboðsmaður Alþingis. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að með þessum gjörningi sé verið að misbeita 36. gr. starfsmannalaga. Það myndi engum detta það í hug að ráðherra gæti t.d. teygt sig yfir á svið dómsvaldsins og sótt sér þangað dómara og fært yfir í ráðuneyti sitt, en lögin gera heldur ekki ráð fyrir því að ráðherra teygi sig yfir á svið löggjafarvaldsins og eftirlitsstofnana þess og sæki sér þangað embættismann. Það er skaðlegt að beita lögunum með þessum hætti og það er óboðlegt að láta eins og forseti Alþingis hafi eitthvert húsbóndavald yfir ríkisendurskoðanda, að forseti fallist á flutning hans yfir til ráðuneytisins. Ríkisendurskoðandi er sjálfstæður í sínum störfum, hann er trúnaðarmaður Alþingis, alls Alþingis. Hann er kosinn af Alþingi og honum verður ekki vikið úr starfi nema með samþykki Alþingis. Hér hefur verið sett mjög hættulegt fordæmi og ég mótmæli þessu. Þetta stríðir gegn þrískiptingu ríkisvalds. Þetta er virðingarleysi gagnvart Alþingi og gagnvart þeim eftirlitsstofnunum [[Forseti hringir.]]sem starfa á vegum Alþingis og við í þessum sal getum ekki setið þegjandi undir þessu. Við getum það ekki. [[Forseti hringir.]]Það verður að taka þetta til skoðunar.
Frú forseti. Það er kannski eftir efninu að við erum að byrja um 20 mínútum seinna en til stóð vegna þess að í loftslagsmálum þá erum við á eftir áætlun, hvort sem litið er til Íslands eða heimsins alls. Ekkert ríki heims hefur gert nógu mikið. Ekkert ríki heims hefur gripið nógu snemma í taumana. Það er hins vegar ekki allt glatað, síður en svo. Og svo ég byrji nú ekki bara á neikvæðum nótunum þá má ég til með að hrósa hæstv. ráðherra hér í upphafi. [[Hlátur í þingsal.]]- Þetta gerist. Það er nefnilega svo, eins og oft hendir með stefnuyfirlýsingar, að samstarfssáttmáli ríkisstjórnarinnar er aðeins of óljós, með aðeins of ótímasettum aðgerðum víða. Ég var t.d. glaður að sjá að ríkisstjórnin ætlaði ekki að gefa út nein leyfi til olíuleitar í efnahagslögsögunni, samkvæmt sáttmálanum, en klóraði mér dálítið í kollinum yfir því hvernig hún ætlaði að gera það, hvort hún ætli að leggja fram frumvarp eða ekki. Þá svaraði ráðherra bara því með að setja í samráðsgáttina að hann ætlaði að leggja fram frumvarp. Það er vel gert, meira svona. En stóru spurningarnar standa samt eftir óleystar. Hver heildarstefna þessarar ríkisstjórnar er í loftslagsmálum er ekki fullkomlega skýrt í þessum samstarfssamningi flokkanna. Jú, það er talað um að setja sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun, sem er reyndar aðeins of lítið ef við ætlum að draga upp neikvæðnihattinn aftur, það þarf að gera betur, en hvernig nákvæmlega á að gera þetta er óljósara. Þess vegna vil ég spyrja ráðherrann bara dálítið konkret spurningar um það hvað er fram undan. Fyrsta spurningin snýr að samskiptum ríkisins við Sameinuðu þjóðirnar vegna loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Ísland, eins og allur heimurinn, var rassskellt í Glasgow í haust, við rassskelltum okkur sjálf með því að öll ríki samþykktu ályktun þess efnis að ekki hefði verið gengið nógu langt í uppfærslu landsmarkmiða ríkjanna. Þess vegna þyrftu þau ekki að koma fimm árum seinna eins og venja er samkvæmt Parísarsamkomulaginu, heldur strax á næsta ári með uppfærð markmið og gera betur. Það er nefnilega þannig að Parísarsamningurinn gerir ráð fyrir því að slík uppfærsla eigi sér stað níu mánuðum fyrir aðildarríkjafund. Næsti fundur verður í Sharm El-Sheikh 7. nóvember, þannig að níu mánaða fresturinn sem Sameinuðu þjóðirnar setja rennur út á mánudaginn kemur. Þess vegna er fyrsta spurningin: Hvenær ætlar ríkisstjórnin að kynna uppfært landsmarkmið í loftslagsmálum, eins og okkur var sagt að gera, eins og við sögðum okkur sjálfum að gera í Glasgow í haust? Og í hverju mun það felast? Ekki bara gagnvart loftslagssamningnum sjálfum heldur líka Evrópusambandinu sem við erum í samfloti með. Ég vona að svarið við því síðasta í þessum lið sé bara já, hvort uppfært markmið muni verða í takt við það sem er nauðsynlegt til að standa við markmið Parísarsamningsins um að halda hlýnun innan 1,5°C vegna þess að 55% samdrátturinn er það bara ekki, það þarf að gera betur. Til að komast að árinu 2040, sem ríkisstjórnin hefur sett sér sem það ár þar sem kolefnishlutleysi verði náð, þótt okkur vanti reyndar enn þá skilgreiningu á því hvað í því felst, væri mjög æskilegt, og þetta kom líka fram í Glasgow, að vera með einhver áfangamarkmið á þeirri leið til þess að ríkisstjórn dagsins í dag grípi örugglega til aðgerða. Þess vegna er spurningin hvort ráðherra hyggist lögfesta þannig áfangamarkmið. Við lögðum t.d. til í frumvarpi mínu um loftslagsmál að lögfesta markmið um 70% samdrátt árið 2030 svo fólk hafi eitthvað að stefna að. En ef ekki, hvernig ætlar ríkisstjórnin þá að tryggja að þessi markmið muni nást? Síðan eru öll verkfærin sem þarf til að ná þessu fram; aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, loftslagsmat á annarri stefnumörkun, eins og fjármálaáætlun og samgöngufjárfestingum og svoleiðis. Þetta eru allt plögg sem eru sum nú þegar búin að fara í gegnum hendur okkar þingmanna án þess að vera metin út frá nýjum markmiðum í loftslagsmálum. Hvenær megum við búast við því að þetta verði allt saman endurskoðað? Og svona rétt rúsínan í pylsuendanum: Ætlar ráðherra ekki örugglega að tryggja aðkomu ungs fólks við alla þessa stefnumörkun? [[Forseti hringir.]]Það er líka lykilatriði, sérstaklega í landi eins og okkar þar sem félagasamtök ungs fólks hafa dregið vagninn í þessari umræðu síðustu ár.
Virðulegi forseti. Loftslagsmálin eru stærsta áskorun okkar tíma og því vel við hæfi að ræða þau oft og lengi á Alþingi. Um leið og ég þakka málshefjanda, hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, fyrir frumkvæðið að umræðunni vil ég taka fram að ég mun nálgast umræðuna með þeim hætti að áður en ég sný mér að því að svara þeim spurningum sem er sérstaklega beint til mín tel ég nauðsynlegt að ræða í stuttu máli um heildarmyndina. Ríkisstjórnin leggur höfuðáherslu á loftslagsmál, líkt og endurspeglast í stjórnarsáttmálanum. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er í gildi og unnið er að því að tryggja framkvæmd þeirra aðgerða sem þar eru tilgreindar með það að markmiði að stjórnvöld nái markmiðum sínum í þessu stóra verkefni. Þrátt fyrir mjög góð og göfug markmið í loftslagsmálum búum við við þær aðstæður í dag að blikur eru á lofti í raforkumálum. Það birtist m.a. í því að vegna slæms vatnsárs geta raforkuframleiðendur ekki afhent þeim aðilum sem keypt hafa skerðanlega orku þá raforku sem þörf er á. Það hefur þær afleiðingar að í tilviki fiskimjölsverksmiðja þarf að brenna 20.000–30.000 tonnum af olíu til að keyra þær. Ef við setjum þetta í samhengi þá eru 30.000 tonna af olíu um 20% af allri olíunotkun fiskiskipa árið 2020 og um 11,5% af allri olíunotkun bifreiða á Íslandi 2020. Bent hefur verið á að þetta jafngildi því að sá árangur sem náðst hefur í að draga úr losun frá bifreiðum með rafbílavæðingu Íslendinga frá árinu 2010 til dagsins í dag hverfi vegna þessara aðstæðna. Nú um mánaðamótin kemur til skerðingar til fjarvarmaveitna en þær eru kaupendur skerðanlegrar orku. Þessar mikilvægu veitur nota 1% af raforku Íslands. Ef við tökum Orkubú Vestfjarða sem dæmi mun sú veita þurfa að brenna olíu til að kynda hús á Vestfjörðum. Útblástur margfaldast við að skipta yfir í olíu en forstjóri Orkubús Vestfjarða upplýsti í frétt á RÚV í dag að áætlað er að útblástur verði um 9.800 tonn á næstu mánuðum en yfirleitt er hann 800 tonn. Sama er uppi á teningnum varðandi aðra aðila sem keypt hafa skerðanlega orku. Ég tel því meginverkefni okkar í dag ekki vera að tala um hvað við ætlum að gera í loftslagsmálum heldur að framkvæma það sem þarf að gera til að ná markmiðum okkar. Þar liggur áhersla mín, á aðgerðir sem tryggja að sá grunnur sem allar aðgerðir okkar og áætlanir hvíla á sé sterkur. Ef orkuskiptin eiga að skila tilætluðum árangri verður að vera til staðar græn orka. Það er staðreynd sem ekki verður horft fram hjá. Við megum engan tíma missa. Í þessu samhengi er rétt að taka fram að ég hyggst á næstu vikum leggja fram tvö frumvörp sem hafa það að markmiði annars vegar að bæta nýtingu virkjana og hins vegar að leiða af sér orkusparnað. En að spurningum málshefjanda. Í aðdraganda COP26 voru aðildarríki samningsins hvött til að kynna uppfærð markmið í loftslagsmálum og tilkynnti Ísland um uppfært markmið samningsins í febrúar 2021. Markmiðið hljóðaði upp á 55% heildarsamdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 miðað við losun árið 1990 í samfloti við ESB og Noreg. Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar setti Ísland fram sjálfstætt markmið um 55% samdrátt í losun á beinni ábyrgð Íslands miðað við 2005. Nú er unnið að því að uppfæra og aðlaga aðgerðaáætlun í loftslagsmálum að þessu nýja markmiði. Vinnan mun fara fram í góðu samráði við sveitarfélög, atvinnulífið og haghafa og hef ég lagt fyrir ráðuneyti mitt að kortleggja og setja fram samráðsáætlun fyrir næstu mánuði. Íslensk stjórnvöld eru ekki komin á þann stað að taka ákvörðun varðandi frekari uppfærslu á loftslagsmarkmiðinu. Fyrst þarf að fara í frekari greiningar á mögulegum nýjum og uppfærðum aðgerðum því í slíkri tilkynningu þarf að skýra með hvaða hætti ríkin ætla að ná þessum árangri. Varðandi sameiginlega markmiðið með ESB og Noregi þá uppfærir Ísland ekki einhliða það markmið sem falið er í samkomulaginu en ríkin deila þar ábyrgð á samdrætti samkvæmt reglum og samkomulagi þar um. Ljóst er að markmið Íslands um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og kolefnishlutleysi eigi síðar en árið 2040 og að Ísland verði óháð jarðefnaeldsneyti árið 2040 fyrst þjóða er með metnaðarfyllri markmiðum ríkja. Ísland er meðal þeirra ríkja sem ætlar að draga vagninn í baráttunni við loftslagsvána en það er hins vegar ljóst að það veltur á samstarfi allra ríkja heims að tryggja að hnattræn hlýnun haldist innan við 1,5°C. Í júní í fyrra var markmið um kolefnishlutleysi eigi síðar en árið 2040 samþykkt hér á Alþingi. Það setur Ísland í hóp fárra ríkja sem hafa lögfest slík markmið. Eins og fram hefur komið er unnið að uppfærslu aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum að nýju markmiði ríkisstjórnarinnar. Þessi vinna felur m.a. í sér að settir verða fram skýrari árangursmælikvarðar fyrir aðgerðir sem og áfangamarkmið um samdrátt í losun. Vinnan er ekki svo langt komin að rætt hafi verið um lögfestingu áfangamarkmiða. Hins vegar get ég minnt á að sameiginlega markmið Íslands með ESB og Noregi um þátttöku í sameiginlegu samdráttarmarkmiði ríkjanna hefur verið lögfest í lögum um loftslagsmál, nr. 70/2012. Í því markmiði og reglum þar um er sett árlegt samdráttarmarkmið [[Forseti hringir.]]á beina ábyrgð hvers ríkis þar sem ákveðið er hámark losunarheimilda fyrir hvert ár á tímabilinu 2021–2030 og fer fram árlegt uppgjör, [[Forseti hringir.]]í fyrsta sinn árið 2023 vegna ársins 2021. Virðulegur forseti. Mér þykir það miður en ég næ ekki að klára að svara þessum spurningum, sem segir okkur bara að við þurfum að ræða þetta aftur.
Frú forseti. 90% allrar losunar í íslenska hagkerfinu kemur frá fimmtungi atvinnugreina sem standa undir fjórðungi framleiðslunnar. Verkefnin eru stóru verkefnin. Þau eru í samgöngum, þau eru í landnotkun og þau eru í úrgangsmálum, svo dæmi séu tekin. Þó að 55% sjálfstætt landsmarkmið um samdrátt í losun sé góðra gjalda vert þá er mjög margt sem bendir til þess að það dugi ekki svo við getum staðið við skuldbindingar okkar og gert okkar til að hlýnun jarðar fari ekki yfir 1,5°C á þessari öld. Við höfum nefnilega og á undanförnum árum, á síðasta áratug, í boði ríkisstjórnar Íslands, misst af stórkostlegum tækifærum til að hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og við stöndum núna árið 2022, 15 árum eftir að það voru með óyggjandi hætti færð vísindaleg rök fyrir því hver áhrif losun gróðurhúsalofttegunda væru og erum að hugsa um að uppfæra aðgerðaáætlun nr. 2. Við þurfum að gera svo miklu betur. Hvar er fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar? spyr ég. Allar fjárfestingar, allar opinberar fjárfestingar þurfa að vera grænar. Þær þurfa allar að stuðla að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Við þurfum líka, frú forseti, að hafa í huga núna á þessu vori að allar aðgerðir í loftslagsmálum þurfa að vera vinnumarkaðsaðgerðir. Við verðum að standa að réttlátum umskiptum, tryggja afkomuöryggi, ný, góð og græn störf og mótvægisaðgerðir fyrir launafólk þannig að skattlagning á launafólk sé ekki aðalbyrðarnar sem bera þarf í þessu landi vegna samdráttar í losun. Setjum ábyrgðina þar sem hún á heima. Hættum baunatínslunni og förum í stóru verkefnin.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir umræðuna um þetta málefni, sem er mjög þörf. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar snúa mikilvægustu markmiðin að loftslagsmálum og segir þar að hugmyndafræði sjálfbærni og réttlátra umskipta og aukinnar samkeppnishæfni verði leiðarstef ríkisstjórnarinnar vegna loftslagsvárinnar. Ríkisstjórn boðar að markmiðum hennar verði fylgt eftir með aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Ísland á að vera í fararbroddi í umhverfismálum á alþjóðavísu og við höfum öll metnað til þess að ná því markmiði, allt frá því að flokka sorp til þess að geta treyst því að þegar við kveikjum ljósið eða hækkum á ofnunum hjá okkur að við séum ekki að skapa fleiri kolefnisfótspor en við viljum skilja eftir okkur í þessu jarðlífi. Við stærum okkur oft af því að sú raforka sem framleidd er hér á landi komi nær eingöngu úr endurnýjanlegum orkugjöfum. En er það öruggt að við getum sagt það sama eftir fimm ár? Meðal þess sem er mikilvægast í baráttu okkar gegn loftslagsvánni er að halda okkur við það markmið í raforkuframleiðslu að við keyrum einungis á endurnýjanlegum orkugjöfum, bæði fyrir atvinnulífið og heimilin. Það er ástæða til að óttast að nú fari að draga til tíðinda sem við verðum að bregðast við. Vatnsbúskapur landsins er þannig núna að Landsvirkjun sér ekki fram á að geta afhent þá orku eins og þarf til fyrirtækja og orkufyrirtækja í landinu. Því er staðan núna sú að Orkubú Vestfjarða þarf að brenna mörg þúsund lítra af olíu til húshitunar á Vestfjörðum á næstu mánuðum. Þetta er eftir að Landsvirkjun tilkynnti að hún afhenti enga raforku til kaupenda af skerðanlegri orku vegna orkuskorts. Viljum við vera þar?
Virðulegi forseti. Í árlegri landsskýrslu Umhverfisstofnunar til ESB vegna Kyoto-sáttmálans og Parísarsamkomulagsins kemur fram eftirfarandi: Kyoto-tímabilinu lauk 2020, það verður gert upp á næsta ári, árið 2023. Tímabil Parísarsáttmálans hófst í fyrra, 2021, og það er til 2030. Á tímabilinu frá 1990 jók Ísland heildarlosun gróðurhúsalofttegunda um rúmlega 30%. Samkvæmt Kyoto-sáttmálanum lofuðu Íslendingar að draga úr losun um 20% árið 2020, fyrir tveimur árum, miðað við 1990. Þeir juku um 30%. Það eru engar líkur á að staðið verði við loforð Íslands í Kyoto-sáttmálanum svo við höfum það alveg á hreinu. Varðandi Parísarsáttmálann þá þurfum við líklega að kaupa kolefnislosunarheimildir fyrir milljarða króna. Og annað tengt loftslagsmálum. Raforkuframleiðsla Íslands er græn nánast að öllu leyti, algjörlega 100%, en við seljum upprunavottorð og 87% af raforku Íslands eru ekki græn. Hún er búin til úr kjarnorku og kolefnum samkvæmt reglum Evrópusambandsins. Þetta hefur áhrif úti í Evrópu sem leiðir til þess að verksmiðjur sem spúa út koltvísýringi, sem framleiða rafmagn, skreyta sig með íslenskum fjöðrum. Það eykur losun í Evrópu á gróðurhúsalofttegundum, svo það sé algjörlega á hreinu. Ísland er beinlínis að stuðla að því og styðja það að Evrópusambandið mengi og vinni gegn loftslagsmarkmiðunum. Við getum flutt þennan vanda út. Það er gert m.a. með þessum hætti. Ísland getur gert margt í loftslagsmálum. Þar koma orkuskiptin efst og það er rafbílavæðingin. Ísland er ótrúlega seint þegar að því kemur, langt á eftir Norðmönnum, langt á eftir. [[Forseti hringir.]]Varðandi skipaflotann þá er það mjög takmarkað sem Ísland getur gert. [[Forseti hringir.]]Ég hef sjálfur kannað það varðandi smábátana og það er einfaldlega mjög takmarkað, það er fyrst og fremst í ferjusiglingum sem eitthvað er hægt að gera.
Virðulegi forseti. Raddir ungs fólks hafa sjaldan verið jafn áberandi og í tengslum við baráttuna við loftslagsvána. Mig langar samt að velta því upp hér hvort ungt fólk fái raunverulega nógu mikið vægi til að taka þátt í ákvarðanatöku og stefnumótun sem varðar þeirra framtíð. Við könnumst flest við hugtakið grænþvott, en í samhengi loftslagsaðgerða þá velti ég fyrir mér hvort tala mætti um æskuþvott, því að þó að við höfum öll heyrt áköllin um aðgerðir þá hefur það ekki skilað sér í þeim kerfisbreytingum sem ungt fólk kallar eftir. Frú forseti. Ég segi ekki að hér ríki algjör kyrrstaða í loftslagsmálum. Markmið um kolefnishlutleysi og markmið ríkisstjórnarinnar um sjálfstætt markmið Íslands um 55% samdrátt í losun eru vissulega stór skref, en nú tekur við vinna við að skilgreina hvað felst í þessum markmiðum og hvaða vörður við setjum í áttina að lágkolefnissamfélagi framtíðarinnar. Þessar skilgreiningar verða lykillinn að raunverulegum árangri okkar í að trappa niður losun, því að það er stór munur á kolefnishlutleysi sem tekur t.d. tillit til landnýtingar eða ekki. Hæstv. ráðherra hefur lagt mikla áherslu á orkuskiptin, en þau eru einungis einn vettvangur baráttunnar gegn loftslagsvá. Sú barátta gerist á öllum sviðum samfélagsins. Frú forseti. Útkomuskjal loftslagsfundar Sameinuðu þjóðanna í Glasgow kveður skýrt á um virka þátttöku ungs fólks á öllum sviðum ákvarðanatöku og í stefnumótun í loftslagsmálum. Það er mikilvægt að við gætum þess að þessi þátttaka sé á grundvelli sértækrar þekkingar ungs fólks og ekki táknræn eða áhrifalaus. Við þurfum nefnilega að gera meira en bara að hlusta. Við þurfum að gefa ungu fólki raunverulegt sæti við borðið því að framtíð þeirra veltur á þeim stefnum sem við mótum í dag.
Virðulegi forseti. Ágreiningur okkar við ríkisstjórnina í loftslagsmálum felst í því að manni finnst stundum eins og það vanti samhengið á milli orða og athafna. Ég sakna þess líka að ríkisstjórnin fjalli um heildarsamhengið því að það er mikilvægast að horfa á stóru myndina í stað þess að vera í þeim sporum að móta sér stefnu eftir punktstöðu hverju sinni. Fyrirheit um orkuskipti þurfa að fylgja, t.d. hvernig á að tryggja framboð og hvernig á að stuðla að afhendingu raforku. Í því sambandi þarf nauðsynlega að styrkja flutningskerfið sjálft. Allt síðasta kjörtímabil var það þannig að orkumálaráðherra og umhverfisráðherra sátu með hendur í skauti. Ég held að þessi kyrrstaða hafi ekki stafað af skorti á undirbúningi eða vegna þess að upplýsingar um stöðu mála lágu ekki fyrir. Ástæðan var pólitísk. Samkomulag stjórnarflokkanna var einfaldlega um það að gera sem minnst. Sjálfstæðisflokkurinn hefur í samfellt níu ár stjórnað orkumálunum. Engu að síður virðist ríkisstjórninni í dag koma það á óvart hvernig staðan er á flutningskerfi raforku. Fyrirtæki á landsbyggðinni hafa í langan tíma búið við það að geta ekki gengið að nægilega áreiðanlegri orku og þurft að reiða sig á olíu. Heilu landsvæðin hafa búið við það að vera ekki með tryggan aðgang að rafmagni sem svarar þörf heimila og fyrirtækja. Engu að síður nota heimilin í landinu bara um 5% hluta raforkunnar. Markmiðið á næstu 18 árum er að við verðum fyrst þjóða til að losa okkur að fullu við jarðefnaeldsneyti. Þetta er djarft markmið, gott markmið og því er hægt að ná með skýrri hugmyndafræði, með því að skýra ábyrgð aðila, útfæra leikreglur markaðarins og tryggja að kerfið virki óháð árferði. Ég held að við getum náð þessum markmiðum, en hér myndi vissulega hjálpa ef ríkisstjórnin gæti sameinast um sameiginlega hugmyndafræði, því að það er helsti veikleiki þessarar stjórnar, hún getur illa markað skýra stefnu. En við ætlum að standa vaktina, styðja stjórnina í góðum verkum og veita kröftugt aðhald þegar þess þarf.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram en mér finnst nauðsynlegt að við nefnum í því samhengi að við Íslendingar sem þjóð höfum verið að gera býsna margt og merkilegt mjög lengi, lengur en flestar aðrar þjóðir og þá sérstaklega sé horft til þess hlutfallslega. Hitaveituvæðingin var náttúrlega grundvallarbreyting sem varð í þessum efnum fyrir áratugum síðan og hér framleiðum við hæsta hlutfall endurnýjanlegrar orku á byggðu bóli. Við framleiðum hér grænasta ál sem framleitt er nokkurs staðar í heiminum. Við verðum, held ég, einhvern veginn að ná að færa þessa umræðu yfir á það að við reynum að leysa þau vandamál sem leysa þarf með framförum og þróun í stað þess að horfa til þess að koma fram með síhækkandi álögur og þvingunaraðgerðir. Það mun aldrei ganga vel til lengri tíma því að þegar á reynir verða loftslagsmálin leyst með framförum og tækni, ekki skattheimtu og þvingunum. Ég vil bara hvetja hæstv. umhverfisráðherra og vil hrósa sérstaklega fyrir að nú þegar sé að koma fram mál hæstv. ráðherra er varðar betri nýtingu eldri virkjana. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt og hreinlega alveg ótrúlegt að regluverkið hafi verið með þeim hætti að hraðahindranir væru á hvað slíka uppfærslu varðar. Ég kem inn á frekari atriði í seinni ræðu minni en við verðum, eins og ég segi, að reyna að koma þessari umræðu nær raunheimum. Við sjáum t.d. bara forsíðufrétt Fréttablaðsins í morgun þar sem segir að loftslagskvíði sé orðinn faraldur hjá ungu fólki. Það að loftslagskvíði sé orðinn faraldur hjá ungu fólki er ekki líklegt til að færa þessi mál til betri vegar, [[Forseti hringir.]]bara alls ekki, þvert á móti. Þá erum við ekki líkleg til að finna þær lausnir og útfærslur sem verða okkur að gagni.
Forseti. Áróðurinn er hafinn, undirbúningurinn að því að botnvirkja landið er á fullu og byrjar með hræðsluáróðri um orkuskort. Það er þrátt fyrir að orkunotkun hafi minnkað á undanförnum árum. Árið 2019 minnkaði notkun um 1,7%, 0,7% í stórorkunotkun og 4,7% í almennri notkun. Setjum það í samhengi við það þegar verið er að segja að hér sé orkuskortur. Ég geri ekki lítið úr því að það vanti orku á ákveðnum svæðum en það er dreifingarvandamál en ekki framleiðsluvandamál. Þar kemur t.d. þriðji orkupakkinn til hjálpar eða ætti að gera því að hann tryggir og á að tryggja að stjórnvöld tryggi heimilum og litlum fyrirtækjum rafmagn, ekki stórnotendum. En er verið að gera það? Nei. Það er ekki þannig að þó að olía sé til staðar þá eigum við að nýta hana eða að þó að áin renni fram hjá þá eigum við að virkja hana. Það er ekki þannig. Við þurfum að hugsa um þetta í stærra samhengi. Í samhengi loftslagsvandans höfum við í mannlegu samfélagi aldrei búið við annað hitastig en það sem við þekkjum í dag, þessi 11.000 ár síðan við byrjuðum landbúnað. Við þetta hitastig byggðum við borgir, vegi, stunduðum landbúnað, byggðum gríðarlega stór mannvirki, gríðarlega víðfeðmt samfélag, samfélag sem þolir ekki 1–2 m hækkun á sjávarborði á þessari öld án þess að það kosti okkur mjög mikið. Það er auðvelt að afneita vandanum. Breytingar eru svo hægfara á okkar mælikvarða að það er hægt að kenna tímabundnum sveiflum um. Vandinn er að við fórum seint af stað og við sjáum ekki að tímabundnu sveiflurnar eru rangar fyrr en of seint. Lausnin er sjálfbært hringrásarsamfélag. Jafnvel þótt allur loftslagsvandinn væri plat væri samt gott að búa til sjálfbært samfélag. Kostnaðurinn við það [[Forseti hringir.]]mun alltaf margborga sig á meðan allt annað bókstaflega bliknar í samanburði. [[Forseti hringir.]]Þá erum við bara að tala um beinharða peninga. Ástæðan fyrir því að við eigum að taka upp sjálfbærni [[Forseti hringir.]]er hins vegar svo miklu betri en að vera bara peningaleg. Sjálfbært samfélag er nefnilega friðsælt samfélag og það er ómetanlegt.
Forseti vill minna þingmenn á að halda tímann.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að opna þessa umræðu. Eins og kom fram í svari hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra er þegar hafin vinna við að ná háleitum markmiðum Íslands í baráttunni gegn loftslagsvánni. Nýtt ráðuneyti umhverfis-, orku- og loftslagsmála er gríðarlega mikilvægt skref til þess að lyfta loftslagsmálunum upp og halda utan um þau. En loftslagsmálin eru ekki einkamálefni eins ráðuneytis heldur þarf alla anga samfélagsins að borðinu til að halda áhrifum loftslagsbreytinganna í skefjum. Orkumálin eru loftslagsmál. Það mátti heyra á umræðunni hér fyrr og tímabært að fleiri líti þannig á þau. Bæði erum við í algjörri sérstöðu í nýtingu á grænni orku innan lands en einnig getum við lagt alþjóðlegri baráttu gegn loftslagsvánni lið með framleiðslu á rafeldsneyti til útflutnings. Orkuskiptin verða eitt helsta framlag okkar til loftslagsmála og við þurfum að horfast í augu við þá staðreynd að þau útheimta meiri orku. Ríkisstjórnin hefur boðað að orkuskiptunum verði lokið fyrir 2040 og það kallar á átak í orkumálum. Þess vegna vekja fréttir um stóraukna brennslu á jarðefnaeldsneyti vegna orkuskorts mikinn ugg. Raforkuskorturinn gæti valdið 3,4% meiri losun að sögn hagfræðings Eflu. Það þýðir að sá árangur sem hlýst af minni losun vegna rafbílavæðingarinnar gæti þurrkast út á næstu mánuðum. Hæstv. loftslagsráðherra hefur boðað aðgerðir til að bregðast við þeirri stöðu og vil ég hvetja hann til dáða. Við unga fólkið sem þjáist af loftslagskvíða vil ég segja að stjórnvöld eru að hlusta og það er yfirlýst markmið að fylgja vísindunum. Það er okkar hlutverk að lyfta kvíðanum af ykkur og það gerum við með því að stíga raunveruleg skref til að sporna gegn frekari loftslagsbreytingum. Það er líka okkar hlutverk að vera aldrei ánægð og því þurfum við alltaf að stíga fleiri og stærri skref.
Frú forseti. Eftir að hafa hlustað á hæstv. ráðherra, bæði í dag og í gær, fæ ég pínulítið á tilfinninguna að hann líti á sig og ráðuneyti sitt meira sem einhvers konar áhorfanda en geranda þegar kemur að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er helst að ráðherra brenni fyrir fleiri og stærri virkjunum en eins og orkumálastjóri hefur bent á er ekki sjálfgefið að sú orka sem þar er renni beint inn í orkuskiptin. Það þarf mjög skýra stefnumótun, það þarf eitthvert heildstætt plan til að tryggja að svo verði. Þess vegna er vont að hæstv. ráðherra gefi okkur ekki mjög skýr svör um það hérna hvernig landsmarkmið Íslands í loftslagsmálum verði uppfærð, hvenær það gerist og hvort aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum verði endurskoðuð og hvernig þessi uppfærðu markmið muni birtast í stefnumörkun stjórnarinnar og aðgerðum yfirleitt. En vonandi nær hæstv. ráðherra að fara betur yfir það á eftir. Í gær ræddum við um fólksbílaflotann og rafbílavæðinguna. Þá kom í ljós að ríkisstjórnin gerir enn ráð fyrir því að fólksbílar sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti verði fluttir inn til landsins allt til ársins 2030. Það eru bílar sem verða að óbreyttu enn á götunum árið 2040 en samt stendur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að árið 2040 eigi Ísland að vera orðið óháð jarðefnaeldsneyti. Þetta gengur bara ekki upp. Ég ætla að vitna í hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Ef betri árangur næst en núverandi markmið stjórnvalda segja til um væri ég fyrstur til að fagna því og þá getum við endurskoðað fyrri áætlanir.“ Eru þetta orð stjórnmálamanns sem brennur fyrir því að leiða Ísland inn í græna framtíð með byltingu í almenningssamgöngum og stórtækri áætlun um endurheimt votlendis? Nei, þetta eru orð einhvers sem ætlar að sitja og vona að hlutirnir reddist, fylgja í humátt á eftir tíðarandanum eins og stefna ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum hefur verið. Það sem við þurfum í loftslagsráðuneytið er baráttumaður eða baráttukona fyrir róttækum loftslagsaðgerðum sem [[Forseti hringir.]]getur virkjað samstöðu ungs fólks og þeirra sem eldri eru í alvöruaðgerðir [[Forseti hringir.]]í þágu loftslagsins, jarðarinnar og okkar allra og komandi kynslóða. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka frummælanda fyrir þessa umræðu sem mikilvægt er að við tökum reglulega hér í þingsal. Eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra er sjálfstætt markmið um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda sett fram í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar og í vor lögfestum við hér markmið um kolefnishlutleysi Íslands árið 2040. Nú stendur þess vegna yfir vinna við að uppfæra og aðlaga aðgerðaáætlun í loftslagsmálum að þessum markmiðum. Ég vil leggja áherslu á samráð og samvinnu við að kortleggja verkefnið og leiðir að markmiðunum. Við höfum raunveruleg tækifæri til að ná þessum markmiðum í samvinnu stjórnvalda og atvinnulífs, samvinnu ólíkra atvinnugreina, samvinnu atvinnulífs og háskóla um nýsköpun, samvinnu heimila og atvinnulífs og þannig mætti áfram telja. Það er mikill metnaður í samfélaginu sem getur skilað okkur langt. Þar er atvinnulífið í lykilhlutverki í samspili við þá umgjörð og hvata sem stjórnvöld setja. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir og fleiri hafa farið hér yfir mikilvægi orkuöflunar og dreifingar í þessu samhengi. En atvinnulífið er á tánum að svo mörgu öðru leyti því að vinna í loftslagsmálum er liður í góðum rekstri. Útgerðin er á fullu við að draga úr útblæstri og hefur sett sér markmið um að gera enn betur. Stór fyrirtæki vinna með skógarbændum að bindingu kolefnis. Þróun svokallaðra óvirkra rafskauta getur leitt til stökkbreytinga við að draga úr losun kolefnis frá álverum. Öll ræktun bindur kolefni í gróðri og til að ná sem bestum árangri á því sviði er mikilvægt að bændur geti nýtt þekkingu sína til kolefnisbindingar í landi og við ræktun orkujurta. [[Forseti hringir.]]Viðarnytjar skapa möguleika til að stuðla að sjálfbærni einstakra byggða og svo mætti áfram telja.
Virðulegur forseti. Landsmarkmið Íslands í loftslagsmálum að mínu mati ætti að vera það að standa við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Ísland hefur gengist undir, þá fyrst og fremst Kyoto-sáttmálann, tímabil hans er reyndar liðið, og Parísarsáttmálann. Það er grundvallaratriði. Þetta er alþjóðleg vá og það á að leysa þetta á alþjóðavísu. Ef maður les stjórnarsáttmálann og fer yfir hann þá virðist vera eitthvað allt annað upp á teningnum. Þar á að vera best í heimi, það á að skara fram úr á öllum sviðum. Það er ekki að fara að gerast. Það má skrifa heila bók um það, eða lítinn bækling eins og gert var í ríkisstjórnarsáttmálanum, að við munum aldrei verða best í heimi allra heima þegar við stöndum ekki við alþjóðlegar skuldbindingar, svo það sé algerlega á hreinu. Við eigum að einbeita okkur að þessu markmiði og við þurfum að taka til gagngerrar endurskoðunar hvar við klikkum og hvar má gera betur. Varðandi orkuskiptin þá er rafbílavæðingin aðalatriðið. Eins og kom fram áðan í stuttu máli mínu þá tel ég ekki miklar forsendur varðandi smábátaflotann, ferjur eru sjálfsagður kostur, þ.e. að þær séu drifnar áfram með rafmagni, en ég hef kannað þetta aðeins með smábátaflotann og þar eru ekki forsendur til þess í dag, það vantar bæði hraða og kraft í bátana. Þetta er gríðarlegur kostnaður. Norðmenn eru farnir að styrkja þennan málaflokk aðeins og ég held að Íslendingar muni ekki gera það að neinu ráði sem skiptir máli. Ég tel að aðalatriðið sé, og stefna Flokks fólksins er sú, að aðgerðir Íslands í loftslagsmálum mega ekki bitna á fátæku fólki í landinu eða almenningi í landinu. Það er grundvallaratriði. Að það verði álögur á fólk gengur heldur ekki. Við eigum að gera það sem við getum gert, að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar og byrja á rafbílavæðingu og nýta þann orkugjafa, [[Forseti hringir.]]hina gríðarlegu orku sem felst í ódýrri raforku sem er hrein raforka, ekki að selja upprunann úr landi, [[Forseti hringir.]]og nota það til að gera Ísland grænt og byrja á samgöngum að öllu leyti.
Forseti vill ítreka það við þingmenn að halda tímamörkin.
Frú forseti. Íslensk stjórnvöld hafa sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum og aðgerðaáætlun til að fylgja þeim eftir, eins og hér hefur rækilega verið minnt á. VG var fyrsta stjórnmálaaflið til að setja loftslagsmálin á dagskrá og hægt og bítandi hafa fleiri fylgt í kjölfarið eða tekið upp víðar. Afgerandi aðgerðir þarf til að bregðast við loftslagsvánni og koma í veg fyrir hamfarahlýnun jarðar. Aukin meðvitund um skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum og metnaður til að gera enn betur er bæði mikilvægur og ánægjulegur og það er sannarlega horft til forystu Íslands á alþjóðavísu. Mörgum hættir til að gleyma, eins og þessi umræða ber með sér, að við höfum ekki aðeins undirgengist alþjóðlegar skuldbindingar í loftslagsmálum heldur einnig um verndun líffræðilegs fjölbreytileika. Þessi verkefni eru nátengd og samofin. Líffræðilegur fjölbreytileiki er gjarnan notaður sem mælikvarði á heilsu vistkerfa, samsetningu og kvikt samspil tegunda innan vistheilda og hæfni þeirra til áframhaldandi þróunar og tilvistar. Það er mikilvægt að átta sig á að líffræðilegur fjölbreytileiki felst ekki einungis í fjölda tegunda heldur einnig fjölbreytileika innan tegunda, hæfni og möguleikum þeirra til að aðlagast nýjum aðstæðum og mynda nýjar tegundir. Sérstaða Íslands felst einmitt í því að eyjan er ung og einangruð eldfjallaeyja með fjölbreyttum og síbreytilegum búsvæðum sem tiltölulega fáar tegundir lífvera hafa numið, sem kemur fram í gríðarlegum fjölbreytileika og afbrigðamyndun innan tegunda og tegundamyndun á fátíðum hraða. Í þessum aðstæðum felst neisti að myndun nýrra tegunda og vistsamfélaga. Ísland er í raun Galapagoseyjar framtíðarinnar ef þessir þróunarfræðilegu ferlar fá að móta hana óáreittir og það er okkar hnattræna skylda að standa vörð um þá. Við erum hluti af tilverunni, af náttúrunni og hún á sinn eigin rétt til að þróast áfram á eigin forsendum. Við ráðherra og þingheim vil ég segja sérstaklega: Við verðum að tryggja að saman fari markvissar og árangursríkar aðgerðir í loftslagsmálum og verndun búsvæða, líffræðilegs fjölbreytileika og náttúruvernd.
Frú forseti. Mig langar að ræða hér orð, væntingar og efndir. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er skýrt markmið um að lokið verði við þriðja áfanga rammaáætlunar um verndun og nýtingu og að kostum í biðflokki verði fjölgað. Fyrir nokkrum dögum spurði ég formann Framsóknarflokksins um plan ríkisstjórnarinnar til að svara helstu áskorunum sem fram undan eru í orkumálum, annars vegar að tryggja orkuöryggi um allt land, en þar hefur tíminn einfaldlega verið ævintýralega illa nýttur síðustu fjögur og hálft ár, og hins vegar að mæta metnaðarfullum orkuskiptamarkmiðum stjórnvalda í þágu loftslagsmála. Samtalið var ágætt og um margt áhugavert og ráðherra var skýr þegar hann sagði að það vantaði orku og hann boðaði virkjanaframkvæmdir. Hluti af þeirri nálgun fælist í að stækka biðflokk rammaáætlunar og taka tiltekna orkukosti sem nú eru í virkjanaflokkum og verndarflokkum og færa yfir í biðflokk; svar í samræmi við stjórnarsáttmála. En fyrr sama dag hafði hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, hins vegar kynnt þingmálaskrá sína fyrir umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis og þar kom skýrt fram að þriðji áfangi rammaáætlunar verður enn og aftur lagður óbreyttur fram, í fjórða skipti, eftir fjögur og hálft ár af sama stjórnarsamstarfi. Samkvæmt þessu ætlar ríkisstjórnin ekki að reyna að ná sameiginlegri niðurstöðu heldur varpa vandanum óleystum yfir til þingsins þar sem stjórnarþingmenn vita ekki í hvorn fótinn þeir eiga að stíga, í hvorn fótinn þeir mega stíga. Frú forseti. Svarið við þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir felst í því að breyta þessum vinnubrögðum, bæði hvað varðar orkumálefni og loftslagsmálefni. Við þurfum samráð og samvinnu frekar en átök og flokkadrætti. Land og þjóð eiga það inni hjá okkur að við gerum betur.
Frú forseti. Mig langar í þessari seinni ræðu minni að koma inn á orkuskipti í samgöngum. Við erum dálítið, finnst mér, í hlutverki maursins sem vill leiða hestahjörðina í þá átt sem hún er hvort sem er að fara þegar kemur að orkuskiptum hvað fólksbílaflotann varðar. Þetta er að gerast. Þetta ræðst auðvitað af þeirri þróun sem á sér stað hjá stóru framleiðendunum og við eigum bara að koma kerfinu hér heima þannig fyrir að við getum tekið á móti þessari þróun. Þetta mun gerast af sjálfu sér, þetta vandamál mun bara leysast. En þá eigum við ekki að þvælast fyrir eins og við gerðum t.d. síðastliðinn desember í einhverri furðuaðgerð sem sneri að því að tengiltvinnbílar væru orðin sending úr neðra en 100% rafmagnsbílar væru það alls ekki. Ég nefni þetta hér, og hef oft komið inn á það úr þessari pontu á liðnu kjörtímabili, að mér þykir við oft festast í aukaatriðum, smáatriðum, í þessu tilviki í atriði sem mun að langmestu leyti ráðast af þróun utan úr heimi og við eigum að taka henni fagnandi. En það er eitt og annað sem við getum haft raunveruleg áhrif á. Við getum ýtt mjög rækilega undir til að mynda aukna skógrækt með breytingu á landnotkun. Við getum áfram ýtt undir það að við séum að framleiða hér grænustu vöru ef borið er saman við t.d. sambærilega vöru sem framleidd er í Kína eða í öðru ríki þar sem kolabruni keyrir orkuframleiðsluna áfram. Þannig að ég hvet hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra til þess að hafa augun á þeim boltum sem geta raunverulega skilað sér í mark, [[Forseti hringir.]]í stað þess að fókusinn verði allur á orkuskipti í fólksbílaflotanum. Það er hlutur [[Forseti hringir.]]sem mun gerast að langmestu leyti af sjálfu sér.
Frú forseti. Hér allra fyrst langar mig bara rifja upp að það voru Samtök um kvennalista sem komu fyrst inn á hið pólitíska svið hér á landi með loftslagsmálin. Kannski er rétt að minna á að þetta er enn eitt af þeim málum þar sem við hefðum betur hlustað á þær. [[Gripið fram í: Hallelúja.]]Mér heyrist við öll vera sammála um að þetta sé mikilvæg umræða og ég held að við hefðum gott af því að eiga umræðu um loftslagsmál reglulega hér á þingi eins og hæstv. ráðherra þekkir úr fyrra starfi sínu sem utanríkisráðherra þar sem er mjög jákvætt að eiga þá umræðu einu sinni, tvisvar á ári til að halda okkur við efnið. Ég rifja upp að fyrir ári þá var ég einmitt hvatamaður að sérstakri umræðu um landsmarkmið Íslands sem þá voru komin rúmt ár fram yfir skilafrest. Sú umræða hafði meira að segja þau áhrif að ráðherra dustaði rykið af tillögunum og sendi til Sameinuðu þjóðanna þann sama dag þannig að hann gat mætt í hús með árangur í farteskinu. Ég hefði óskað þess að sama yrði uppi á teningnum núna. Hæstv. ráðherra talar um að Ísland vilji skipa sér í hóp þeirra ríkja sem draga vagninn í loftslagsmálum. Danmörk er búið að lögfesta markmið um 70% samdrátt í losun. Noregur er með sjálfstætt landsmarkmiði um 50–55%, Svíþjóð 63%, Finnland ætlar að vera kolefnishlutlaust fimm árum á undan Íslandi. Ísland rekur lestina á Norðurlöndunum. Ég spurði hæstv. ráðherra út í það hvernig hann ætlaði að útfæra 55% markmiðið úr stjórnarsáttmálanum fyrir tveimur mánuðum í umræðum um fjárlög og fékk þá þau svör að hann ætlaði ekkert að úttala sig um það á þeim tímapunkti. Það þyrfti samráð og alls konar. Núna segir ráðherrann að hann sé ekki kominn á þann stað að ákveða hvernig hann ætli að gera þetta - [[Forseti hringir.]]eða hvort, ef ég skil ráðherrann rétt. Skilafresturinn er, eins og ég nefndi áðan, 7. febrúar og mig langar þess vegna að spyrja: Ætlar ríkisstjórnin ekki örugglega að uppfæra landsmarkmið sín til loftslagssamnings [[Forseti hringir.]]Sameinuðu þjóðanna eins og öll ríki heims þurfa að gera fyrir haustið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og málshefjanda fyrir að taka þessi mál hér upp og ég vonast til þess að við höfum fleiri tækifæri til þess, og örugglega, til þess að ræða þessi mál bæði hér í þingsal og annars staðar vegna þess að það er mjög mikilvægt. Ég get auðvitað ekki leiðrétt allt það sem hér kom fram, en bara til að það sé alveg á hreinu, því að talað var um að hér væri ekkert gert til að reyna að sjá til þess að orkan færi til almennings í orkuskiptum, þá vil ég taka fram að eitt af því fyrsta sem ég gerði var að setja af stað raforkuöryggishóp til að fara nákvæmlega yfir það mál. Ef það þarf meira til en þann hóp eða einhverjar aðrar tillögur koma þar fram þá verður það framkvæmt. Hér kom mjög margt fram og þó svo að segja mætti að hv. þingmenn hafi ekki allir verið sammála þá finnst mér samt sem áður vera ákveðinn tónn í þessu, sem er þessi: Allir hv. þingmenn eru sammála því að við ætlum að ná þessum markmiðum, við ætlum helst að gera betur, við viljum vera með þeim allra fremstu og það er svo sannarlega minn vilji. En við verðum að fara að komast á þann stað að ræða það hvernig við ætlum að gera það. Hvernig ætlum við að gera það? Ástæðan fyrir því, virðulegi forseti, að ég vakti athygli á ákveðnum staðreyndum í upphafi míns máls er sú að við verðum líka að ræða það hvernig við ætlum að komast á leiðarenda því að það sem mun standa upp úr er hvað við gerum en ekki hvað við segjum. Hv. þingmenn geta skammað mig fyrir það að líta á hlutina eins og þeir eru en ég ætla bara að gera það. Þýðir það að það skorti metnað? Nei, það vantar ekkert upp á metnaðinn, en ég sé hvernig staðan er. Ég veit hver verkefnin eru og það mun ekki standa á mér [[Forseti hringir.]]að ná eins góðum árangri og mögulegt er, en ég mun ekki gera neitt einn. [[Forseti hringir.]]Ég met það svo að hv. þingmenn hafi allir komið hér fram og sagt með mismunandi orðum að þeir séu tilbúnir í þetta verkefni.
Frú forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings. Þar kemur fram að við fengum fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins á okkar fund. Eins fengum við ríkisendurskoðanda og hans starfsfólk á fund okkar sem kynntu okkur endurskoðunarskýrslu ríkisreiknings vegna ársins 2020 og að auki fengum við kynningu frá Fjársýslu ríkisins vegna ríkisreikningsins. Frumvarpið er einfalt og felur í sér að Alþingi staðfesti ríkisreikning ársins 2020. Frumvarpið byggist á 58. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, þar sem fram kemur að ráðherra skuli leggja fram frumvarp á Alþingi til staðfestingar á ríkisreikningi. Í greinargerð frumvarpsins skal fjalla um niðurstöðutölur reikningsins og gera grein fyrir frávikum tekna, útgjalda og lánamála frá samþykktum heimildum Alþingis. Ríkisendurskoðun hefur endurskoðað reikninginn samkvæmt lögnum, um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreiknings, og í samræmi við alþjóðlega endurskoðunarstaðla fyrir opinbera aðila. Ríkisendurskoðandi hefur áritað reikninginn án fyrirvara en með ábendingu um stöðu innleiðingar alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila (IPSAS). Frestað er innleiðingu á fimm stöðlum. Um er að ræða IPSAS-staðla um: leigusamninga, samstæðureikningsskil, fjárfestingar í hlutdeildarfélögum og sameiginlegum verkefnum að hluta, samrekstur og um upplýsingagjöf um hagsmuni í öðrum einingum. Með lögum um opinber fjármál voru gerðar umfangsmiklar breytingar á reikningsskilareglum ríkissjóðs. A-hluti ríkissjóðs hefur verið gerður upp á grundvelli alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila á rekstrargrunni. Innleiðing á breyttum reikningsskilum er umfangsmikið verkefni sem hófst fyrir árið 2017 og er því ekki að fullu lokið með útgáfu á ríkisreikningi fyrir árið 2020. Reikningsskil fyrir árið 2020 eru gerð á grundvelli IPSAS-staðlanna með þeim frávikum þar sem reikningsskilaráð hefur heimilað frestun á innleiðingu nokkurra staðla, sem ég nefndi hér áðan. Í greinargerð með frumvarpinu og í skýringu 2 með ríkisreikningi er fjallað um heimildir til að fresta innleiðingu tiltekinna staðla og fjallað um staðlana þar sem verið er að fresta innleiðingunni. Einnig er fjallað um frávik á milli staðla. Framsetning og flokkun samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli (GFS) er sú flokkun og framsetning sem 1. gr. fjárlaga fyrir árið 2020 miðar við. Bæði GFS og IPSAS er ætlað að tryggja samkvæmni og alþjóðlega samanburðarhæfni en þeir hafa ólíkar áherslur. IPSAS samræmir reikningsskil með áherslu á rekstrarafkomu og stöðu efnahags, gerir kleift að meta fjárhagslega afkomu, skerpa ábyrgð stjórnenda og auka gagnsæi fyrir ákvarðanatöku í rekstri. GFS metur efnahagsleg áhrif opinberrar fjármálastefnu, greinir áhrif hennar á hagkerfið og valkosti við ákvarðanatöku í opinberum fjármálum. Megináhersla GFS er á heildarafkomu sem mælikvarða á efnahagsleg áhrif og eru því hagstjórnarmarkmið skv. 1. gr. fjárlaga fyrir árið 2020 sett fram samkvæmt GFS-staðlinum. Frávik í afkomu þessara tveggja staðla eru skýrð í töflu, sem finna má í nefndaráliti meiri hlutans. Þar kemur fram að afkoman samkvæmt ríkisreikningi (IPSAS-staðlar) er neikvæð um 144,5 milljarða kr. en samkvæmt þjóðhagsuppgjöri (GFS-staðall) er afkoman neikvæð um 217,5 milljarða kr. Eins og áður segir reyndist heildarafkoman samkvæmt ríkisreikningi neikvæð um 144,5 milljarða kr. samanborið við 42,3 milljarða kr. jákvæða stöðu árið áður. Þannig versnar afkoman um 186,8 milljarða kr. milli ára. Rekstrartekjur námu 801,8 milljörðum kr. og rekstrargjöldin 990,3 milljörðum kr. Vaxtajöfnuður var neikvæður um 46,1 milljarð kr. en á móti vegur að hlutdeild í afkomu félaga var jákvæð um 90,1 milljarð kr. Að öllu samanlögðu er afkoman því neikvæð um 144,5 milljarða kr. Meginskýringin á miklu lakari afkomu ársins 2020 miðað við fyrri ár liggur í áhrifum af heimsfaraldri kórónuveirunnar. Traustri fjárhagsstöðu ríkissjóðs fyrir faraldurinn var beitt til þess að draga úr efnahagslegu og samfélagslegu tjóni og leggja grunn að viðspyrnu efnahagslífsins. Ríkisstjórnin kynnti á árinu 2020 úrræði sem ætlað var styðja beint við efnahagslega vörn, vernd og viðspyrnu heimila og fyrirtækja. Þessi úrræði fólu í sér bein útgjöld fyrir ríkissjóð, minni skattheimtu, heimildir til frestunar skattgreiðslna milli ára og ábyrgðir sem geta raungerst síðar sem kostnaður fyrir ríkissjóð. Mótuð voru sértæk efnahagsúrræði sem ætlað var að vinna gegn áhrifum faraldursins. Áhrif þessara ráðstafana námu um 80 milljörðum kr. árið 2020. Auk þessa nam frestun skattgreiðslna 20,5 milljörðum kr. og ábyrgðir ríkissjóðs 31 milljarði kr. Við þetta bætist sjálfvirkt viðbragð skatt- og atvinnuleysisbótakerfis upp á ríflega 92 milljarða kr. Átak í fjárfestingu nam 15 milljörðum kr. á árinu en með því að hefja nýjar fjárfestingar eða flýta áður fyrirhuguðum fjárfestingum var ætlunin að auka umsvif í hagkerfinu og skapa störf. Á árinu voru samþykkt fimm fjáraukalög, þar af fern snemma árs til þess að heimila og fjármagna ýmsar aðgerðir sem ráðist var í vegna heimsfaraldursins og þau síðustu undir lok ársins. Í greinargerðinni er farið yfir helstu þætti í samandregnum efnahagsreikningi, þróun skulda, sjóðstreymi, tekjur og gjöld málefnasviða. Einnig eru upplýsingar um flutning stöðu fjárheimilda á milli ára og birt tafla þar sem fram koma þau málefnasvið gjalda sem eru með meira en eins milljarðs kr. frávik frá heildarfjárheimildum ársins. Í séryfirliti 16 með ríkisreikningi koma síðan fram allar stöður þær sem í árslok 2020 eru fluttar til ársins 2021. Séryfirlitin eru ekki endurskoðuð. Flutningurinn byggist á heimild í 30. gr. laga um opinber fjármál sem hefur verið nánar útfærð í reglugerð 566/2021 um flutning fjárheimilda A-hluta á milli ára. Meginreglan er að staða rekstrarliða og framlög til fjárfestinga færast á milli ára að uppfylltum tilteknum skilyrðum en tilfærsluliðir og ýmsir reiknaðir liðir sem ráðast af hagrænum forsendum og öðrum þáttum utan ákvörðunarvalds ráðherra flytjast ekki á milli ára. Það á við um flesta liði almannatrygginga, lífeyrisskuldbindingar og fjármagnskostnað. Í niðurlagi kafla í ríkisreikningi um áritun ríkisendurskoðanda kemur fram að ríkisendurskoðandi gerir Alþingi nánari grein fyrir niðurstöðu endurskoðunar í sérstakri skýrslu. Hann hefur kynnt skýrsluna á fundi nefndarinnar. Áritun ríkisendurskoðanda á ríkisreikninginn er án fyrirvara með vísan til laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, og með ábendingu um stöðu innleiðingar á IPSAS-reikningsskilastöðlum, eins og ég fór yfir áðan. Niðurstaða endurskoðunarinnar er sú að rekstur ríkissjóðs hafi gengið vel í öllum aðalatriðum á árinu 2020, þrátt fyrir áföll af völdum Covid-19 heimsfaraldursins. Eiginfjárstaða ríkissjóðs er góð og standa eignir undir skuldum. Eiginfjárstaðan er þó lakari en hún var í lok næstliðins árs og eru það áhrif af völdum kórónuveirunnar. Í niðurstöðukafla skýrslunnar eru talin til nokkur atriði sem meiri hluti nefndarinnar vekur sérstaka athygli á. Þau varða niðurstöður og ábendingar Ríkisendurskoðunar vegna fyrri ára; ítrekaðar eru niðurstöður vegna ársins 2019 sem standa óbreyttar í árslok 2020, fjallað um fjárhagsupplýsingar almennt; ábendingar í áritun ríkisendurskoðanda, lög um opinber fjármál, mat á eignum og upplýsingar um eignarhald, innra eftirlit og verklag við reikningsskilagerð, innri endurskoðun og flokkun á starfsemi ríkisins. Fram koma tillögur til úrbóta sem skipt er í fjóra flokka og eru þær eftirfarandi: 1. Eftirfylgni með gerð ársreikninga hjá ríkisaðilum. a. Fjármála- og efnahagsráðuneytið þarf að fylgja því eftir að ríkisaðilar standi skil á ársreikningum, sbr. ákvæði í 54. gr. laga um opinber fjármál. b. Til að styrkja fjármálastjórn hjá ríkinu er nauðsynlegt að fylgja ákvæðum laga vegna bókhalds og gerðar ríkisreiknings. Flýta þarf setningu reglugerða eins og heimild er fyrir í 67. gr. laganna. c. Fjársýsla ríkisins þarf að setja skýrar reglur og leiðbeiningar fyrir ríkisaðila til að eyða hugsanlegri óvissu um bókhaldslega meðferð einstakra viðskipta. 2. Gagnrýnin skoðun á verklagi við gerð ríkisreikninga. a. Fjársýsla ríkisins rýni og endurmeti alla verkferla við gerð ríkisreikninga þannig að tryggt sé að verklag við reikningshald og reikningsskilagerð valdi því ekki að útgáfa ársreikninga ríkisaðila tefjist. b. Nauðsynlegt er að unnið verði með markvissum hætti að undirbúningi fyrir gerð samstæðureiknings fyrir ríkið í heild þannig að ekki verði frekari tafir á því að lagaákvæði um reikningsskil ríkisins verð uppfyllt með fullri innleiðingu á IPSAS. 3. Árangur af lögunum um opinber fjármál og æskileg endurskoðun laganna. Ríkisendurskoðun leggur til að fjármála- og efnahagsráðherra hlutist til um að lagt verði mat á virkni laganna og hvort markmið með lagasetningunni hafi náðst. - Hér vil ég líka segja að við höfum talsvert mikið rætt það í fjárlaganefnd, bæði nú og áður, að nefndin verði höfð með og við munum leggja á það áherslu. Ég hef sem formaður sagt nefndinni að við förum saman í þetta verkefni þannig að við sjáum framsetningu ríkisreiknings fyrir okkur á tiltekinn hátt og hvernig lögin hafa virkað. Við verðum að fullu með í þeirri vinnu, það á ekki bara að koma frá ráðuneytinu. 4. Innri endurskoðun verði framkvæmd hjá aðilum í A-hluta. Til að efla innra eftirlit með ríkisfjármálum og styrkja eftirlit með ríkisaðilum þarf að setja reglugerð um innri endurskoðun hjá ríkisaðilum í A-hluta í samræmi við 65. gr. laganna. Á undanförnum árum hefur verið brugðist við ýmsum ábendingum meiri hlutans vegna staðfestingar ríkisreiknings, og fjárlaganefndar í heild sinni. Enn stendur þó út af ábending þess efnis að nauðsynlegt sé að ríkisreikningur, frumvarp til staðfestingar hans og endurskoðunarskýrslan komi út því sem næst á sama tíma og fyrr heldur en verið hefur fram til þessa. Því til viðbótar telur meiri hluti nefndarinnar að full ástæða sé til að fylgja sérstaklega eftir nokkrum úrbótatillögum Ríkisendurskoðunar. Þar má sérstaklega nefna: * Flýta þarf setningu reglugerða sem taldar eru upp í 67. gr. laga um opinber fjármál, ekki bara vegna innri endurskoðunar, heldur einnig allar aðrar reglugerðir sem eftir er að setja. * Brýnt er að endurmeta alla verkferla við gerð reikningsins, ekki aðeins til að tefja ekki útgáfu ársreikninga ríkisaðila, heldur einnig til að flýta útgáfu ríkisreiknings í heild sinni. - Við erum sannarlega að fjalla hér um það sem varð á árinu 2020 og kannski að einhverju leyti skiljanlegt að þetta hafi dregist aftur úr. En það hefur verið viðtekið ferli að við erum alltaf að fjalla of seint um ríkisreikning. * Innleiðing samstæðureikningsskila fyrir ríkið í heild. Meiri hlutinn tekur undir með Ríkisendurskoðun um nauðsyn þess að endanleg innleiðingaráætlun liggi fyrir sem allra fyrst. Í endurskoðunarskýrslunni er bent á að með heimild reikningsskilaráðs til að fresta endanlegri innleiðingu IPSAS-staðlanna um 5 ár verða liðin 10 ár frá samþykkt laga um opinber fjármál þar til staðlarnir verða innleiddir að fullu. Það er ansi langur innleiðingartími. * Í tengslum við athugasemdir um að efla innra eftirlit hjá ríkisaðilum bendir meiri hluti nefndarinnar á að Landspítalinn, sem er langumfangsmesta ríkisstofnunin, er ekki með innri endurskoðanda. Lagt er til að bætt verði úr því sem allra fyrst og að endurskoðandinn heyri beint undir væntanlega stjórn spítalans. Í endurskoðunarskýrslunni koma fram margar ábendingar og athugasemdir sem ekki er fjallað um í kafla um tillögur til úrbóta. Meiri hlutinn mun fylgja mörgum þeirra frekar eftir, bæði gagnvart Ríkisendurskoðun, fjármála- og efnahagsráðuneytinu og Fjársýslu ríkisins. Þessar athugasemdir lúta t.d. að mati á eignum og upplýsingum um eignarhald. Undir nefndarálit skrifa sú sem hér stendur og hv. þingmenn Haraldur Benediktsson, Ingibjörg Isakssen, Vilhjálmur Árnason, Stefán Vagn Stefánsson og Bryndís Haraldsdóttir. Virðulegi forseti. Það er margt sem hefur komið fram í þessari skýrslu, og í sambandi við reikninginn, sem við þurfum að fara betur yfir í fjárlaganefnd. Við þurfum að móta spurningar og krefja þessa aðila svara. Við ættum að geta verið að fjalla um eins gagnsæjan reikning og mögulegt er, en það er sannarlega ekki hægt að segja að svo sé eins og staðan er núna. Hér er minni hlutinn með nefndaráliti og mér sýnist að við séum að ganga í takti með það að krefja þessa aðila nánari útskýringa og betri framsetningar á ríkisreikningi.
Virðulegi forseti. Ég þakka formanni hv. fjárlaganefndar fyrir þessa yfirferð og samstarfið í þessu máli. Mig langaði til að koma aðeins inn á nokkrar tölur sem urðu okkur ljósar við yfirferð ríkisreiknings, ef ég lít fram hjá þessum tæknilegu atriðum sem er auðvitað nóg af. Þar kemur fram að fjárfestingar ársins 2020 námu um 50 milljörðum kr. en eftir sátu 40 milljarðar af samþykktum fjárheimildum. Þetta er ofboðslega há upphæð. Þar á undan höfðu tæplega 20 milljarðar verið til staðar frá fyrra ári. Nú ægir tölum saman um þessi blessuðu fjárfestingarátök. Það er rosalega erfitt að hafa yfirsýn yfir í hvað kemur hvenær og þessar tilfærslur milli ára gera að verkum að það getur verið mjög erfitt að átta sig á undirliggjandi slagkrafti fjárfestinga. Því hefur verið velt upp í nefndinni, m.a. af þeirri sem hér stendur, og fleiri nefndarmönnum hvort sé yfir höfuð bolmagn hjá hinu opinbera til að standa í svona átökum, hvort það sé hægt að fara í svona stór og mikil verkefni með litlum fyrirvara og hvort við ættum kannski að horfa aðeins öðruvísi á opinberar fjárfestingar, þær ættu að vera óháðari hagsveiflunni. Mig langar því að beina þeirri spurningu til hv. nefndarformanns hver sýn hennar er á lærdóminn af þessum fjárfestingarátökum ríkisstjórnarinnar og hvernig hefur gengið að koma þessu fjármagni út í ljósi þess að við erum mögulega að sjá núna háar upphæðir detta inn eftir að hagsveiflan er komin af stað. Hverju þarf að breyta? Er yfir höfuð hægt að stunda hér þessar átaksbundnu fjárfestingar?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er einmitt eitt af því sem við höfum átakanlega orðið vör við núna, það er óhætt að segja það, hversu mikið hefur setið eftir og hversu lítið af öðru fjármagni komst í raunverulega vinnu, sérstaklega í því sem við ætluðum að setja fjármagn í, í vegakerfin okkar og svo sem víða annars staðar. Við erum búin að fá Vegagerðina í heimsókn og erum að fylgja því eftir með fyrirspurnum, m.a. frá hv. þingmanni, að nánari grein verði gerð fyrir því dálítið aftur í tímann hvernig þetta hefur verið. Ég held að þegar þær tölur verða komnar í hús þá getum við talað betur um þetta af því það hafa verið svona átök nokkrum sinnum en auðvitað snýr þetta dálítið að því að í þeim stóru framkvæmdum getur Vegagerðin ekki nema á grundvelli fjárheimilda verið tilbúin með einhver verkefni nema að litlu leyti, eins og kom fram á fundi okkar. Hvort þetta eigi að vera óháð hagsveiflunni er auðvitað líka spurning sem við þurfum að velta aðeins fyrir okkur þegar við höldum áfram þessari vinnu, hvort þetta eigi að vera fyrir utan reikninginn okkar eða hvað. Ég hef svo sem ekki myndað mér skoðun á því, hvort það eigi að vera, en það er umhugsunarefni þegar við erum að leggja fram svona mikla fjármuni, hvort samfélagið hafi bolmagn til að hrinda í framkvæmd í einhverjum einum geira eins miklu og var t.d. lagt upp með hér, eða hvort það hefði átt að vera í einhverjum fjölbreyttari framkvæmdum hugsanlega.
Frú forseti. Ég þakka formanni hv. fjárlaganefndar fyrir svarið. Ég ætla kannski aðeins að ganga á lagið fyrst við erum komin í þessa átt, um framtíðarmúsík, vegna þess að núna erum við að skoða ríkisreikninginn til að læra af fortíðinni og hvað við getum gert núna í framtíðinni og munum vonandi brátt taka fyrir fjármálastefnuna hér í þinginu. Nú liggur fyrir að þær afkomureglur og skuldareglur sem voru teknar úr sambandi í þessu ástandi munu að öðru óbreyttu detta með fullum þunga á opinberan búskap. Mögulega verða það svolítið heiftarlegar kröfur sem við þurfum að setja á hið opinbera í tengslum við þetta. Við vitum af sögunni að fjárfestingar hafa oft gefið eftir í svoleiðis aðstæðum. Núna er Evrópusambandið að skoða hina svokölluðu gullnu reglu í endurskoðun sinni á opinberum fjármálum þar sem hugmyndin er að undanskilja einmitt fjárfestingar frá afkomu- og skuldareglum. Þetta er til alvarlegrar skoðunar og íhugunar þarlendis vegna þess að þar hefur um árabil verið vanfjárfesting eins og hér á landi. Hugmyndin er sú að við lendum ekki í því alltaf þegar við ætlum að koma okkur af stað aftur að við förum í stopp í fjárfestingu. Mig langar til þess að beina þeirri spurningu í andsvari öðru sinni til hv. nefndarformanns fjárlaganefndar hvort það sé áhugi á að skoða þetta af alvöru, að fjárlaganefnd velti fyrir sér hvað Evrópusambandið er að gera og að þessar breytingar væru ekki bara teknar til skoðunar heldur að við myndum íhuga það alvarlega að breyta fjármálastefnunni núna fyrir komandi endurupptöku reglnanna.
Frú forseti. Það er alveg rétt varðandi afkomu- og skuldaregluna, af því að hún er í rauninni sett inn í lok tímabilsins, að við höfum rætt það í nefndinni og það hefur líka komið fram hjá fjármála- og efnahagsráðherra hvort það sé æskilegt að huga að því þegar nær dregur hvort hún þurfi að koma inn í einhverjum skrefum. Ég held að við eigum að vera mjög vakandi og með opin augu fyrir því að það geti þurft að gerast. Ég held að það sé ekki sjálfgefið að hitt geti gerst sisvona án þess að það verði skoðað með tilliti til afleiðinga. Ég var svo sem ekki heldur sammála því þegar þessi regla var sett á á sínum tíma og hef haft af henni áhyggjur og mér finnst það hafa dálítið sannað sig akkúrat núna. Ég tel því að við eigum að velta því fyrir okkur. Varðandi gullnu regluna og það sem er að gerast hjá Evrópusambandinu þá held ég að þetta sé eitt af því sem við tökum væntanlega fyrir þegar við förum á hugarflugsfund varðandi endurskoðun laganna. Þetta er að sjálfsögðu eitt af því sem við getum rætt þar. Hvort við komumst að einhverri niðurstöðu um það, sameiginlegri niðurstöðu eða hvað, verður bara að koma í ljós. En ég held að við eigum alveg klárlega að velta því upp eins og hverju öðru. Það er ekkert sem mér finnst mæla gegn því. Það er bara margt sem við þurfum að skoða þar sem tekur mið af þeirri reynslu sem við höfum fengið hér í þinginu í vinnunni við lög um opinber fjármál.
Frú forseti. Í endurskoðunarskýrslu ríkisendurskoðanda um ríkisreikning 2020 er fjallað sérstaklega um tækniskuld vegna gamalla upplýsingakerfa. Hér segir orðrétt, með leyfi forseta: „Upplýsingakerfi hjá mörgum ríkisaðilum í a hluta eru komin til ára sinna, eru keyrð í gömlu tækniumhverfi og eru skrifuð í forvarnarmálum sem yngri forritarar hafa takmarkaða þekkingu á eftir því sem forrit verða eldri, verða þyngri og kostnaðarsamari í endurbótum og viðhaldi.“ Svo er kallað sérstaklega eftir því að farið verði í „endurnýjun“ svo að ekki myndist aukin tækniskuld með verulegum kostnaði og áhættu fyrir ríkissjóð. Hér á Alþingi hafa ófáar ræðurnar verið haldnar um samhæfingu hugbúnaðarlausna hjá hinu opinbera og um Stafrænt Ísland, sem manni virðist kannski að eigi að vera krúnudjásnið á ferli hæstv. fjármálaráðherra. Samt er það þannig núna að árið 2022, eftir öll þessi ár og alla þessa blaðamannafundi og fréttatilkynningar um Stafrænt Ísland, að ríkisendurskoðandi finnur sig knúinn til að vara okkur við því að hugbúnaði hins opinbera og upplýsingakerfum sé ekki viðhaldið, talar ekki bara um tækniskuld heldur að það verði aukin tækniskuld ef ekki verður farið í meiri endurnýjun. Ég vil varpa þessari spurningu til hv. formanns fjárlaganefndar: Hvað er eiginlega verið að gera vitlaust? Hvers vegna er þetta svona áfram eftir allar þessar fjárfestingar í hugbúnaðarlausnum hins opinbera? Hvernig stendur á þessu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Já, ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum að fá fjármálaráðuneytið til að leggja mat á. Ríkisendurskoðun gerir það ekki þannig að ég er alveg inni á því að þetta sé eitt af því sem við eigum að óska eftir frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, kostnaðar- og áhættumati á þessari skuld, því að hún er sannarlega, eins og hér er sagt, til í kerfinu. Þrátt fyrir að Stafrænt Ísland sé þar sem það er núna heldur það auðvitað líka áfram að vaxa. En í sjálfu sér er þetta kannski fyrst og fremst það sem hægt er að gera í bili til að geta áætlað fyrir það inn í framtíðina og óskað eftir þessum svörum. Þetta er eitt af því sem ég var búin að reka augun í líka sem ég held að við þurfum að hafa í spurningum til ráðuneytisins. Nefndin á eftir að fjalla um einhverjar spurningar sem við þurfum klárlega að senda í framhaldi af þeirri vinnu sem við erum nú búin að öðlast og eignast í umfjöllun um þennan ríkisreikning. Það er mjög margt þarna undir sem er ekki skýrt. Bæði er það ekki skýrt af hálfu Ríkisendurskoðunar, ekki einu sinni afstaða til ákveðinna þátta að mínu mati, og líka af hálfu Fjársýslunnar og líka af hálfu fjármálaráðuneytisins. Ég tel því að þetta sé ein af þeim spurningum sem skipta mjög miklu máli því að þetta er jú það sem allt kerfið okkar gengur á. Það er stafrænt.
Frú forseti. Við finnum það mjög áþreifanlega í þeirri nefnd sem ég sit í á Alþingi að það tekur margar vikur, jafnvel mánuði, að setja t.d. af stað umsóknarferli hjá Skattinum vegna ríkisstuðnings í tengslum við heimsfaraldurinn og sóttvarnatakmarkanir. Og þegar upp koma hugmyndir um að breyta frumvörpum sem koma frá ráðuneytinu þá er viðkvæðið svolítið þetta: Þá verður flækjustigið enn meira og þá mun þetta taka enn fleiri mánuði. Þetta finnst mér bara ofboðslega umhugsunarvert. Nú höfum við verið að díla við þennan heimsfaraldur í tvö ár. Við sáum það fyrst þegar faraldurinn nam hér land hvað það tók í raun langan tíma að keyra út bæði ríkisábyrgðarlán og styrki til fyrirtækja. Ég hef bara áhyggjur af stafrænum innviðum hins opinbera og það væri gaman að heyra hvort hv. formaður fjárlaganefndar sé ekki sammála mér [[Forseti hringir.]]um að gera þurfi enn betur þegar kemur að fjárfestingu í þeim.
Frú forseti. Jú, ég er sammála því að það þarf að gera miklu betur þarna inni. Ég man í umræðunni hér, þegar við vorum að loka fjárlögunum, varðandi Tryggingastofnun t.d., að það tók marga daga. Nú veit ég ekki hvort það er vegna þess að tölvukerfið er lélegt eða hvort það er vegna einhvers annars. En það var augljóslega eitthvað sem þurfti marga daga til að vinna. Það kæmi mér ekkert á óvart að partur af því væri a.m.k. vegna þess að innviðirnir eru orðnir nokkuð gamlir eða tala ekki nógu vel saman. Ég held að þetta sé svona víða út um kerfið. En það hefur batnað, sannarlega hefur það batnað mjög víða og við skulum ekkert gera lítið úr því. En þessi ábending ríkisendurskoðanda gefur okkur tilefni til að fylgja þessu eftir og það munum við gera í fjárlaganefnd og ég treysti því að félagar mínir standi með mér í því.
Forseti. Þetta er tiltölulega óhefðbundið mál hérna inni í þingsal, ríkisreikningur. Þetta er búið og gert. Við erum að skoða hvernig fjárheimildum var eytt og þetta er endapunkturinn í því langa ferli sem í rauninni stefnumörkun í fjármálum hins opinbera er, sem byrjar í rauninni dálítið á grunnri langtímastefnu eða skýrslu um langtímahorfur. Síðan tekur við fjármálastefnan sem kemur með rammann fyrir kjörtímabilið og rétt rúmlega, fjármálaáætlun þar sem stefna stjórnvalda á að koma fram, fjárlögin síðan sem útfæra stefnuna, ársskýrslan sem útskýrir hvernig tókst nú til þegar allt kom til alls og svo að lokum ríkisreikningurinn. Í því samhengi er það áhugavert að við skulum fá ríkisreikninginn til umræðu á þingi en ekki t.d. ársskýrsluna því að þar er einmitt verið að ræða stefnu stjórnvalda. Þess vegna finnst mér áhugavert, eins og stendur í áliti meiri hlutans, að niðurstaða endurskoðunarinnar sé sú að rekstur ríkissjóðs hafi gengið vel í öllum aðalatriðum á árinu 2020 þrátt fyrir áföll af völdum Covid-19 heimsfaraldursins. Eiginfjárstaðan sé þó lakari en það sé af völdum veirunnar. Ég bara trúi því ekki alveg, ég verð að segja það, af því að ég hef spurt hvað lögbundin verkefni kosta, þau verkefni sem við erum að setja lög um að framkvæmdavaldið sinni og veita fjárheimildir fyrir, og þau vita ekki hvað það kostar. Ef við vitum ekki hvað það kostar að uppfylla ákveðin réttindi sem við erum að samþykkja hérna samkvæmt lögum, hvernig vitum við að reksturinn hafi verið góður?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er sannarlega rétt að hér erum við að setja lokapunktinn við árið 2020 að undangengnu því sem hv. þingmaður fór yfir áður, þ.e. stefnuna, áætlunina og fjárlögin og því er svo lokað með ríkisreikningi og síðan eru þessar ársskýrslur eins og hv. þingmaður nefndi, sem hafa reyndar legið niðri núna um tíma, því miður. Við þurfum einmitt að stjaka aðeins við því líka. Þannig að það eru svo sem næg verkefni að ýta við framkvæmdarvaldinu og stofnunum þess að mínu mati. Reksturinn gengur vel. Auðvitað má alveg vera með hártoganir en hann gengur vel vegna þess að það eru til nægar eignir fyrir skuldum að mati ríkisendurskoðanda. Það er þannig sem hann setur þetta upp. Væntanlega er hann þá að ganga út frá þeim tölum sem koma fram í reikningnum. Hann getur auðvitað ekkert annað gert en að gera það þar sem stofnanir skila sínum reikningum út frá þeim áætlunum sem þær höfðu gert í upphafi og á því byggir hann sína niðurstöðu. Það er ekkert hægt að gera að öðru leyti. Það að við þingmenn teljum að eitthvað sé ekki vel rekið eða nægjanlegt fé sett í það er svo bara annar hlutur. Þetta er það sem fjárlögin heimila hverju sinni og á því byggir ríkisreikningurinn. Hann getur aldrei byggst á öðru en fjárlögunum að teknu tilliti til þess þegar búið er að fara í gerð og skoðun á þessum reikningum. En svo vil ég bara segja, af því að hér vorum við að tala um innri endurskoðendur og stóru stofnanirnar okkar, að ég held að því verðum við að koma áleiðis.
Virðulegur forseti. Það er einmitt þess vegna sem við setjum allt þetta, langtímahorfur, stefnuáætlun, fjárlög, ársskýrslur og allt þetta, til þess að átta okkur á umfangi verkefnanna. Þar á að vera kostnaðarmat og ábatagreining sem er ekki. Þar á að vera forgangsröðun o.s.frv. sem er grunnurinn að því að leggjast yfir það í rauninni hvort rekstrinum hafi gengið vel eða ekki, samkvæmt áætlun. Við erum ekki með neina áætlun. Við erum bara með skot út í loftið um það hvað brauð kostar. Svo borðum við allt brauðið og segjum: Vei, hungursneyðinni er aflétt. En hversu marga vorum við að fæða með brauðhleifnum? Voru miklu fleiri sem þurftu miklu meira en einn brauðhleif? Það er ekkert mat á að hvort það hafi gengið vel með því að brauðhleifurinn kláraðist. Það stendur í ábendingum meiri hluta fjárlaganefndar að brýnt sé að endurmeta alla verkferla við gerð reikningsins. Mér finnst þetta svolítið stór ábending ef ég á að segja eins og er.
Frú forseti. Pólitíkin stendur frammi fyrir því að svara þeim spurningum sem hv. þingmaður kom með en ekki ríkisendurskoðandi. Umfangið birtist auðvitað í fjárlögum, umfang hverrar stofnunar fyrir sig, eins og við þekkjum, og það er það sem reikningurinn byggist á. Hvort við sem þingmenn teljum að það sé ekki nóg til eða það sé ekki búið að brauðfæða allan heiminn, eins og hv. þingmaður nefndi áðan, eða þá sem þess þurfa er eitthvað sem við þurfum að svara. Ríkisendurskoðandi skoðar reikninginn bara út frá þeim fjárlögum sem við setjum á hverju ári. Ég held að ég geti ekki verið neitt skýrari varðandi það að skoða alla verkferla. Já, ég held að það sé bara ágætt að við leggjumst yfir það. Kannski þarf ekki að breyta nema einhverju örlitlu eða fáu. Ég held að það sé kannski samt sem áður ýmislegt sem gefur til kynna að það sé bara gott mál að fara dálítið vel í gegnum [[Forseti hringir.]]vinnuferlið og þessar ábendingar og annað slíkt sem við sjáum í skrifum ríkisendurskoðanda í þessari skýrslu.
Forseti. Smá samhengi til að byrja með um lög um opinber fjármál. Hér voru áður lög um fjárreiður sem horfðu alltaf svo þröngt á rekstur ríkisins, eitt ár í senn, að sett var í annan gír til þess að reyna að losa stjórnmálin og ýmsa aðra úr ákveðnum freistnivanda sem raungerist þegar horft er til skamms tíma í senn. Lög um opinber fjármál voru sett til að hvetja til stefnumörkunar, hvetja til faglegrar vinnu um það hvernig fjármál hins opinbera væru sett fram til að efla ákveðna rýni og gagnsæi í meðhöndlun fjárheimilda almennings. Grunnurinn þar er langtímaskýrsla um efnahagshorfur sem sýnir okkur þróun mannfjölda og raforku og ýmiss konar hagstærða og hvernig þær munu þróast á næstu árum og hvernig stjórnmálin þurfa að taka ákvörðun um hvernig eigi að bregðast við. Úr því er síðan unnin fjármálastefna og sérstaklega fjármálaáætlun. Það er dálítill ruglingur þarna á milli en fjármálastefna er eitt og fjármálaáætlun annað. Í fjármálaáætlun birtist stefna stjórnvalda, ekki í fjármálastefnunni. Það er ruglandi. Í fjármálaáætluninni kemur fram að stjórnvöld ætli að gera eitthvað ákveðið til þess að leysa einhvern vanda. Til að leysa þann vanda eiga stjórnvöld að leggja fram rökstuðning fyrir því að það sé vandi til að byrja með og hvaða leiðir séu mögulegar til að leysa hann. Síðan veljum við úr þeim lausnum, eða stjórnvöld gera það og leggja þær fyrir þingið og segja að sú lausn sem valin er af þeim kostum sem við höfum sé hagkvæmust og best að öllu leyti. Þar geta verið pólitískar ákvarðanir um það hvað telst hagkvæmt og hvað ekki. Með þeim rökum er síðan aflað stuðnings í fjárlögum á hverju ári samkvæmt kostnaðaráætlun og ábatagreiningu sem fylgja þessari valkostagreiningu hjá stjórnvöldum í stefnumótun þeirra. Gerð er grein fyrir því hvaða árangri stefnumótun stjórnvalda skilar í ársskýrslum ráðherra, sem við fáum einhvern veginn ekki að ræða nánar í þingsal. Við getum örugglega krafist þess, það væri örugglega ekki svo mikið mál og örugglega áhugavert. Eins og er þá er ekkert af þessu gert. Ársskýrslur ráðherra eru alveg gagnslaus pappír. Þær eru í rauninni ákveðið sjálfsmat því að viðmiðin eru svo ónákvæm. Það er bara hægt að segja: Okkur tókst að gera þetta rosalega vel, án þess að það sé í rauninni satt. Við höfum ekki hugmynd um það af því að það er bara ágiskun. Mér líður dálítið þannig með ríkisreikninginn því að þó að hann sé einmitt, eins og kom fram í andsvörum áðan, byggður á þeim fjárheimildum sem voru samþykktar þá höfum við ekki hugmynd um hvort þær fjárheimildir uppfylli þau lög sem við höfum sett framkvæmdarvaldinu að fylgja, t.d. lögum um almannatryggingar og lögum um heilbrigðisþjónustu. Við höfum ekki hugmynd um hver væntur kostnaður við þau réttindi sem fylgja þeim lögum er í raun og veru. Samt fáum við - núna koma alltaf lagabreytingar vegna laga um opinber fjármál - kostnaðarmat á öllum lagabreytingum. En við erum ekki með upplýsingarnar um heildarkostnaðinn fyrir hver lög fyrir sig. Það er eitthvað sem við ættum að hafa og ætti að vera grundvöllur þeirra fjárlaga sem eru sett hverju sinni því að ofan á þennan grunnrekstur ríkisins kemur síðan stefnumótun stjórnvalda sem snýst um að hnika einhverju til varðandi lagabreytingar til þess að gera eitthvað skilvirkara eða til þess að fara í fjárfestingarátak út af efnahagskreppu eða eitthvað slíkt. Grunnurinn er aðallega skoðaður í ríkisreikningnum og við höfum í rauninni rosalega litla hugmynd um það hvernig hann er uppbyggður því að það vantar algjörlega eitthvað sem kallast endurmat útgjalda í þessu apparati. Ég flyt hér nefndarálit minni hluta fjárlaganefndar sem undir rita ég og hv. þingmenn Kristrún Frostadóttir og Eyjólfur Ármannsson. Áheyrnarfulltrúi í nefndinni, Guðbrandur Einarsson, skrifar undir sem samþykkur þessu áliti. Samkvæmt lögum um opinber fjármál segir um staðfestingu ríkisreiknings að ráðherra skuli leggja fram frumvarp á Alþingi til staðfestingar á ríkisreikningi. Í greinargerð með frumvarpinu skal fjalla um niðurstöðutölur reikningsins og gera grein fyrir frávikum tekna, útgjalda og lánamála með samþykktum heimildum Alþingis. Í frumvarpinu er farið yfir þessi mál en umfjöllunin tekur að nokkru til séryfirlita sem minni hlutinn mun gera nánar grein fyrir. Þá kemur fram uppgjör samkvæmt GFS-stöðlum sem eru á grunni þjóðhagsreikninga en það uppgjör er hvorki endurskoðað af Ríkisendurskoðun né öðrum endurskoðendum. Minni hlutinn telur að finna þurfi því uppgjöri endurskoðunarfarveg eins og skylt er með ríkisreikning til að tryggja gæði þess. Í lögum um opinber fjármál, 56. gr., kemur fram um gerð ríkisreiknings hvað hann skuli innihalda. Því til viðbótar koma fyrirmæli í svokölluðum IPSAS-reikningsskilastöðlum, sem eiga að fylgja líka. Þar segir m.a. að innan sex mánaða frá árslokum skuli ráðherra birta ríkisreikning sem nær yfir fjárreiður A-, B- og C-hluta ríkissjóðs. Reikningurinn var áritaður af fjármála- og efnahagsráðherra og fjársýslustjóra 29. júní 2021 sem og af ríkisendurskoðanda. Má því segja að frestur til að birta reikninginn hafi verið fullnýttur, hálft ár, eins og hefur verið venja frá þeim tíma sem lögin tóku gildi. Minni hlutinn telur mikilvægt að uppgjöri verði framvegis hraðað þannig að reikningurinn komi út á svipuðum tíma og ársreikningar helstu fyrirtækja í Kauphöllinni. Þannig gæfist Alþingi færi á að ljúka umfjöllun um hann á vorþingi í stað þess að hún drægist fram eftir árinu, hvað þá fram á næsta ár, eins og staðan er nú. Þá kom endurskoðunarskýrsla Ríkisendurskoðunar út í september 2021 en minni hlutinn telur að sama skapi eðlilegt að hún komi út um svipað leyti og ríkisreikningur - það er hægt að vinna hluti samhliða hérna - þannig að umfjöllun um hana geti einnig verið lokið á vorþingi og þá helst fyrir afgreiðslu fjármálaáætlunar næstu ára, svo að ákveðin samfella sé í því hvernig tölurnar raðast hérna. Ríkisreikningur skal settur fram í tveimur hlutum. Fyrri hluti ríkisreiknings nær yfir fjárreiður A-hluta ríkisins og hann skal innihalda - og svo kemur nokkur upptalning sem er beint úr lögum um opinber fjármál: Fyrsta atriðið eru reikningsskil fyrir síðasta fjárhagsár, gerð á grundvelli alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila. Í innleiðingarstaðlinum er heimild til að innleiða alla staðlana á þremur árum. Fjármála- og efnahagsráðherra hefur nýtt þá heimild og auk þess fengið heimild frá reikningsskilaráði ríkisins samkvæmt 52. grein laga um opinber fjármál til að fresta fullri innleiðingu um allt að fimm ár frá og með árinu 2021. Frá því að ný lög um opinber fjármál voru sett gætu því hafa liðið allt að tíu ár þar til ríkisreikningur verður að fullu í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila. Minni hlutinn telur þetta allt of langan tíma og hvetur fjármála- og efnahagsráðherra til að láta bæta úr þessum hægagangi án tafar, enda á að fara eftir lögum eins og hann hefur lagt áherslu á undanfarna daga. Þeir staðlar sem hafa ekki verið innleiddir eru fimm staðlar um leigusamninga, samstæðureikningsskil fjárfestingar í hlutafélögum og sameiginlegum verkefnum að hluta, um samrekstur og um upplýsingagjöf um hagsmuni í öðrum einingum. Á bls. 30 í ríkisreikningi koma fram áhrif þess á ríkisreikning að innleiðingu fyrrgreindra staðla hefur verið frestað. Einnig kemur fram í áritun ríkisendurskoðanda að gerð sé efnisleg grein fyrir áhrifum þess á ríkisreikninginn og ástæðum þess að innleiðingu sé frestað. Minni hlutinn telur fyrrgreindar skýringar ekki nógu nákvæmar þar sem töluleg gildi vantar í skýringarnar. Notað er almennt orðalag sem gefur ekki nægilega glögga mynd af áhrifunum, samanber eftirfarandi skýringar í ríkisreikningi. Um leigusamningana. Frestun á innleiðingu þessa staðals hefur óveruleg áhrif á reikningsskil núna en búast má við að nýr staðall þýði töluverðar breytingar á meðferð leigusamninga líkt og gerst hefur við innleiðingu samsvarandi IFRS-staðals. Í IPSAS-staðli um samstæð reikningsskil: Áhrif af þessari frestun eiga ekki að vera mikil á afkomu ríkissjóðs en verða veruleg á eignir og skuldir þar sem eignir og skuldir B- og C-hluta aðila koma að fullu inn í samstöðu ríkissjóðs í heild. Varðandi fjárfestingar í hlutafélögum og sameiginlegum verkefnum að hluta stendur: Ekki liggur fyrir hver áhrifin eru á reikningsskil ríkisins en ekki er gert ráð fyrir að þau séu veruleg. Þetta er áhugavert. Um samrekstur. Ekki liggur fyrir hver áhrifin eru á reikningsskil ríkisins en ekki er gert ráð fyrir að þau séu veruleg. Þarna er það sama og á undan og eins með upplýsingagjöf um hagsmuni í öðrum einingum; áhrif fræðslunnar eru engin á efnahag og rekstur heldur hefur áhrif á upplýsingagjöf í ríkisreikningi, sem maður myndi halda væri dálítið mikilvægt. Þetta er áhugavert, sérstaklega miðað við að við spurðum Ríkisendurskoðun um þetta, t.d. varðandi sérálitin sem eru ekki endurskoðuð heldur. Í svari Ríkisendurskoðunar sem barst fjárlaganefnd kemur fram að séryfirlit séu brotin niður á málaflokka og fjárlagaliði og að endurskoðun þeirra yrði því mjög tímafrek en breytti litlu um meginniðurstöður ríkisreiknings. Mér finnst þetta dálítið skringilega orðað, að þetta sé tímafrekt og breyti litlu þegar það á samt að gera þetta, mjög spes allt saman. Í áritun ríkisendurskoðanda segir: „Með vísan til samþykktar reikningsskilaráðs um heimild til frestunar og ábendinga í áritun er það álit ríkisendurskoðanda að ríkisreikningurinn gefi glögga mynd af fjárhagsstöðu ríkissjóðs 31. desember 2020, afkomu ríkissjóðs árið 2020 og breytingu á handbæru fé á árinu 2020 í samræmi við lög nr. 123/2015 um opinber fjármál. Auk þessa fylgja ríkisreikningi séryfirlit nr. 1–16 en þau eru ekki endurskoðuð.“ Eins og minni hlutinn mun gera grein fyrir telur hann að endurskoða hefði átt a.m.k. hluta séryfirlitanna þar sem upplýsingar sem koma fram í þeim eru hluti ríkisreiknings samkvæmt skilgreiningu í 56. gr. laganna. Annað atriði sem á að koma fram í ríkisreikningi er framsetning og flokkun samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli um opinber fjármál. Í endurskoðunarskýrslunni er vakin athygli á því að misræmis gætir um flokkun á starfsemi og verkefnum á milli þess sem kveðið er á um í 50. gr. laga nr. 123/2015 og ákvæða í IPSAS. Ríkisendurskoðun bendir á að eyða þurfi misræmi þannig að ótvírætt sé að farið verði að þeim grundvallarreglum sem kveðið er á um í alþjóðlegum hagskýrslu- og reikningsskilastöðlum. Minni hlutinn tekur undir með Ríkisendurskoðun. Það þriðja sem á að birtast í ríkisreikningi eru reikningstölur með samanburði við ráðstöfunarheimildir reikningsársins, fjárlög og reikningstölur næstliðins árs. Á bls. 9 í reikningnum segir: „Í lögum um opinber fjármál er þannig gert ráð fyrir að reikningstölur séu birtar með samanburði við ráðstöfunarheimildir reikningsársins, fjárlög og reikningstölur næstliðins árs. Í þessum reikningi eru birtar samanburðartölur við fyrra ár en í fjárlögum og fjáraukalögum eru fjárheimildir ekki birtar á sama grunni og reikningsskilastaðlarnir eru. Ekki er birtur rekstrarreikningur í fjárlögum og því ekki hægt að birta þær samanburðartölur nú. Í yfirliti um útgjöld málefnasviða er birtur samanburður við fjárlög, enda eru þær fjárheimildir samþykktar af Alþingi og koma fram í fjárlögum og fjáraukalögum ársins 2020. Þá er í séryfirlitum sömuleiðis birtur samanburður ríkisaðila í A-hluta við fjárheimildir.“ Minni hlutinn telur að þann samanburð hefði átt að birta í ríkisreikningi og þessar upplýsingar sé hægt að útbúa þannig að samanburðurinn geti farið fram. Þá bendir minni hlutinn á að séryfirlitin eru ekki endurskoðuð sem er óheppilegt þar sem þau eru gefin út sem hluti af ríkisreikningi eins og fyrrgreindar skýringar hans bera með sér. Fjórða atriðið sem á að birtast í ríkisreikningi er flokkun og ráðstöfun fjárheimilda eftir uppruna þeirra. Einnig kemur fram á bls. 9 í ríkisreikningi að flokkun og ráðstöfun fjárheimilda eftir uppruna þeirra sé birt í séryfirliti 5 í seinni hluta ríkisreiknings. Þar er flokkunin eftir ríkisaðilum í A-hluta sem eru þau uppgjör sem ríkisreikningurinn byggist á. Séryfirlitið er í fjórum hlutum, sem skiptist eftir málefnasviðum og málaflokkum niður í rekstur og fjárfestingu og síðan niður á ríkisaðila í A-hluta eftir rekstri og fjárfestingu. Minni hlutinn bendir á að yfirlitið er óendurskoðað. Það fimmta sem á að birtast er millifærsla fjárveitinga innan málaflokks sem samþykktar hafa verið og birtar. Á bls. 10 segir m.a.: „Millifærslum fjárveitinga innan málaflokka er gerð grein fyrir í séryfirliti 6 í seinni hluta ríkisreiknings.“ Minni hlutinn bendir á að yfirlitið er óendurskoðað. Það sjötta sem á að birtast í ríkisreikningi eru sundurliðuð yfirlit um helstu flokka eigna og skulda í efnahag A-hluta ríkissjóðs í heild. Sundurliðuð yfirlit um helstu flokka eigna og skulda í efnahag A-hluta ríkissjóðs í heild er að finna í skýringum með ársreikningnum sem sundurliða þær eignir og skuldir sem liggja til grundvallar stærðum í efnahagsreikningi. Þarna er allt sem á að vera samkvæmt bókinni. Sjöunda atriðið sem á að birta er yfirlit sem sýni tekjur ríkissjóðs af nýtingu auðlinda í ríkiseigu og vegna takmarkaðra réttinda sem stjórnvöld ráðstafa. Á bls. 10 segir m.a.: „Yfirlit sem sýni tekjur ríkissjóðs af nýtingu auðlinda í ríkiseigu og vegna takmarkaðra réttinda sem stjórnvöld ráðstafa er ekki birt. Unnið er að því að skilgreina hvað á að falla hér undir og ná saman viðeigandi upplýsingum.“ Minni hlutinn bendir á að nokkuð er um liðið síðan lög um opinber fjármál tóku gildi og því ætti yfirlitið að mati hans að liggja fyrir. Hérna væri mjög áhugavert að fara að spjalla svolítið um sjávarútvegskerfið, kvótakerfið, og nýtingu auðlinda þar á, en þar fær ríkissjóður nettó 500 milljónir á ári eftir kostnað af veiðigjöldum, af þeirri auðlind, merkilegt nokk miðað við allan annan pening sem er í því kerfi allra. Áttunda atriðið er að sundurliðað yfirlit um skattstyrki, sem eru ekki eru útborganlegir, skal sýnt sérstaklega í tekjuyfirliti. Á bls. 10 segir m.a.: „Sundurliðað yfirlit um skattstyrki sem ekki eru útborganlegir er birt sem séryfirlit 10 í seinni hluta ríkisreikningsins. Það er sambærilegt við yfirlit sem birt er í fjárlögum hvers árs.“ Minni hlutinn bendir á að yfirlitið er óendurskoðað, eins og áður hefur komið fram. Aðrar athugasemdir sem minni hlutinn gerir eru að seinni hluti ríkisreiknings skal innihalda samandregnar upplýsingar um fjármál ríkisaðila og lykiltölur úr ársreikningum ríkisaðila í A-, B- og C-hluta. Samhliða birtingu ríkisreiknings hverju sinni skal Fjársýsla ríkisins birta opinberlega ársreikninga einstakra ríkisaðila í A-, B- og C-hluta. Minni hlutinn bendir á að samráð hefur ekki farið fram um það hvaða upplýsingar eru gagnlegar fyrir fjárveitingavaldið til að sinna eftirlitshlutverki sínu með framkvæmd fjárlaga. Þannig birtast einungis þær upplýsingar sem framkvæmdarvaldið telur gefa glögga mynd af fjármálum ríkisaðila. Slíkt sjálfsmat á því hvað teljist vera gagnlegar upplýsingar er ekki viðunandi. Að lokum aðeins um yfirsýn yfir stöðu framkvæmda, nýtingu fjárheimilda í tengslum við fjárfestingar, Landspítala og Vegagerðina. Fram kemur í áliti Ríkisendurskoðanda að sérstakt sé að ekki sé innri endurskoðandi á Landspítalanum í ljósi umfangs starfseminnar. Að sama skapi hafi skil Vegagerðarinnar á ársreikningi verið í ólagi. Það vekur athygli í ljósi þess að yfirgnæfandi meiri hluti samþykktra fjárfestingarheimilda rennur til Landspítalans annars vegar, í tengslum við byggingu nýs sjúkrahúss, og Vegagerðarinnar hins vegar, vegna samgangna, og illa hefur gengið að nýta slíkar heimildir. Tafir hafa verið á framkvæmdum og erfitt að ýta framkvæmdum úr vör að því er virðist. Því hefur minni hlutinn lýst yfir áhuga á því að fá greiningu á fjárfestingargetu opinberra aðila þegar kemur að „átaksfjárfestingum“. Ljóst er að bæta þarf úr verklagi og telur minni hlutinn brýnt að Vegagerðin skili ársreikningi á réttum tíma og að skoðað verði hvort ekki sé við hæfi að koma á innri endurskoðun á Landspítalanum. Þar með lýkur sameiginlegu nefndaráliti minni hluta fjárlaganefndar. Það er áhugavert að skoða Landspítalann í þessu samhengi og núna þessa nýju risaframkvæmd sem hefur verið í gangi við Hringbraut. Þegar efnahagurinn fór að ná hinni svokölluðu mjúku lendingu, eins og sumir stjórnarliðar orðuðu það þá, varð hlé á framkvæmdum við holuna sem var þá komin vegna aðstæðna sem kannski stóðust skoðun - kannski - því það var hægt að gera mikið annað á sömu lóð. Það var hægt að framkvæma ýmislegt annað á sama tíma en það var einfaldlega ekki gert. Alla vega bendir allt það sem ég hef skoðað til þess að framkvæmdum hafi einfaldlega verið frestað og fundin fyrir því tylliástæða, að það hafi orðið einhverjar tafir, í staðinn fyrir að það hafi í raun og veru verið ákvörðun að fresta. Mér finnst alvarlegt þegar stjórnvöld haga sér þannig og tel að það sé nokkurn veginn ómögulegt, því miður, að komast að því hvernig sú ákvörðun var í raun og veru tekin. Miðað við það sem ég hef fengið fram í samtölum við framkvæmdaraðila bara með því að labba inn á svæðið og spyrja: „hvað er í gangi hérna?“ þá var hægt að halda áfram öðrum framkvæmdum innan svæðisins en þeim sem sett var pása á. Það eru svo sem allar heimildirnar sem ég hef um þetta. Ég hef enga ástæðu til að vefengja þá aðila sem sögðu þetta við mig, enga. Ég get ekki annað en spurt stjórnvöld: Af hverju var sett pása á byggingu Landspítalans við Hringbraut? Ég held að það hafi verið á árinu 2020, ef ekki 2019 líka, í kjölfar þess að það kom smá bremsa á efnahagskerfið og það þurfti að samþykkja nýja fjármálastefnu út af falli eins flugfélags og aflabrests á loðnu. Þetta er staðan sem við erum í með ríkisreikninginn. Þetta er jú skoðun á þeim fjárheimildum sem Alþingi samþykkir en vandinn sem við glímum við er að við vitum ekki hvað þær fjárheimildir þýða. Þó að Ríkisendurskoðun komi og segi að hérna hafi verið samþykktir 50 milljarðar og þarna notaðir 50 milljarðar eða 40 eða hvað sem það er, þá þýðir það í rauninni ekki neitt fyrir okkur nema það að fjárheimildirnar voru notaðar. Spurningin sem við eigum alltaf að spyrja er: Af hverju þurfti akkúrat þessar fjárheimildir, ekki meira eða minna? Því er aldrei svarað. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á að svara því með stefnu stjórnvalda þar sem á að liggja fyrir kostnaðaráætlun, ábatagreining, valkostagreining og forgangsröðun. Það á allt að liggja fyrir. Við fáum það aldrei. Einungis með því að hafa þetta í hendi, samkvæmt lögum um opinber fjármál, getum við lagt mat á það hvort stefna stjórnvalda sé að skila okkur í jákvæðari átt en aðrar hugmyndir buðu upp á. Einungis þannig getum við komist að því ef sviðsmyndagreiningar okkar voru einfaldlega rangar - sem gerist, það er fínt. Forsendurnar stóðust ekki og þá höfum við tíma til að segja: Heyrðu, þetta er ekki nógu gott, stokkum þetta upp áður en við erum komin í sokkinn kostnað og breytum, gerum þetta öðruvísi, af því að það er hagkvæmara til lengri tíma. Maður sér það t.d. með Landspítalabygginguna, staðsetningin á henni er stórkostlega skrýtin. Það var aldrei útskýrt af hverju þetta væri hagkvæm staðsetning, af því að engin valkostagreining lá fyrir, alvöruvalkostagreining. Fyrsta valkostagreining sem var gerð var gerð um síðustu aldamót. Þá átti að velja milli þriggja staða; við Hringbraut, í Fossvogi eða einhvers staðar annars staðar. Niðurstaðan var: Ef ekki einhvers staðar annars staðar þá í Fossvogi. Þá þurfti að gera nýja valkostagreiningu því að hún var greinilega ekki það sem stjórnvöld vildu. Þá átti að bæta inn í greininguna jákvæðum hvötum við að hafa spítalann nálægt miðbæ og nálægt háskólanum. Þá fékk Hringbraut allt í einu nægilega mikið vægi til að vera góð staðsetning fyrir Landspítala. Þetta var hönnuð niðurstaða, pöntuð skýrsla eins og það hefur oft verið kallað. Þetta eru einu rökin sem maður fær fyrir því að Hringbraut hafi verið góð staðsetning upp á aðgengi fyrir alla sem vilja nýta sér Landspítalann. Talað er um nálægðina við flugvöllinn. Það eru ekki nógu góð rök, hann væri ekkert langt í burtu þótt spítalinn væri ofar í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu. Og ef hann væri einmitt ofar á höfuðborgarsvæðinu þá væri aðgengi fyrir nærliggjandi sveitarfélög, Suðurnesin alveg upp í Borgarfjörð og Akranes, miklu betra og vegalengdin styttri. Það þyrfti ekki að renna í gegnum kraðakið sem er niðri í miðbæ sem er búið að hanna á þann hátt að það myndast flöskuháls, af því það er svo rosalega erfitt að glíma við Vegagerðina, sem á vegina, Miklubraut, Bústaðaveg, sem stýrir allri þessari umferð, og ýmislegt annað. Það er ágætt að fjalla um ríkisreikning en ég tel að stærri spurningarnar um það af hverju fjárheimildir eru þær sem þær eru séu eitthvað sem við þurfum að einbeita okkur meira að og svara betur. Þá getum við líka fjallað betur um ríkisreikninginn þegar allt kemur til alls, af því að við vitum hvaða fjárheimildir við erum að tala um í tengslum við þau lög og þjónustu og réttindi sem við erum að samþykkja hérna í stærra samhengi með lögum fyrir Íslendinga.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í andsvar í eiginlegum skilningi en mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega framsögu minnihlutaálits um staðfestingu ríkisreiknings. Ég heyrði að hann minntist á Reykjavíkurflugvöll í lokin og nýja byggingu Landspítalans. Ég ætla ekki að fara að tala um það, en mig langar rosalega að tala um það. En það er alveg augljóst, og ég las skýrslurnar á sínum tíma, að það átti að byggja nýjan Landspítala á lóð Borgarspítalans, þar er pláss frá Nýbýlavegi að útvarpshúsinu, gríðarlegt landflæmi og æðisleg staðsetning, en það voru önnur sjónarmið á bak við. Ég las skýrslurnar, þær voru alveg kolrangar og það stóð aldrei neitt um það en ég veit að þetta var út af Reykjavíkurflugvelli. Ég er mikill stuðningsmaður Reykjavíkurflugvallar en það er varla hægt að minnast á það ógrátandi. Mig langar að spyrja hv. þingmann, þar sem hann er reyndur í fjárlaganefnd, um tíma framlagningar á staðfestingu ríkisreiknings. Núna erum við að fjalla um ríkisreikning fyrir árið 2020 og mér finnst þetta gríðarleg sagnfræði. Hv. þingmaður minntist á að það ætti að leggja þetta fram eins og aðra ársreikninga að vori. Í fyrsta lagi: Er ekki örugglega auðvelt að gera það í framkvæmd, vísa til reynslunnar? Í öðru lagi: Ætti þá ekki bara að hafa lagaskyldu til þess? Í þriðja lagi tel ég að minni hlutinn ætti í það minnsta að krefjast þess að staðfesting ríkisreiknings fyrir árið 2021 verði lögð fyrir nú í vor. Ég skal segja af hverju. Áritun ríkisendurskoðanda á ríkisreikningi fjallar um það að við erum núna með glögga mynd af fjárhagsstöðu ríkissjóðs fyrir árið 2020. Við höfum ekki fengið neina vottun um fjárhagsstöðu ríkissjóðs fyrir síðasta ár. Ég vil bara ítreka hvað það væri mikilvægt upp á umræðu um ríkisfjármálin. Ég tel að við ættum að sameinast um það, í góðri samvinnu við meiri hlutann [[Forseti hringir.]]og fjárlaganefnd í heild, að ríkisreikningur verði lagður fram á réttum tíma og það yrði þá að vori árið eftir [[Forseti hringir.]]og þá fáum við vonandi að sjá ríkisreikning fyrir síðasta ár í vor.
Forseti. Mér finnst þessi hálfsársfrestur vera allt of langur. Við töluðum þó nokkuð oft um þetta bil, að það væri allt of seint að gera eitthvað í þessu. En það hefur ekkert gerst enn þá. Ég veit ekki hvað er verið að reyna að gera. Niðurstaðan er alla vega ekki eftir kölluninni. Þessi ríkisreikningur og endurskoðunarskýrsla kemur náttúrlega á þeim tíma að við hefðum fjallað um hann í haust ef kosningar hefðu ekki verið á svona furðulegum tíma. Það er annað sem við þurfum að skoða, ef þetta á að vera kosningadagsetningin til frambúðar virkar ekki að fjárlög séu lögð fram og samþykkt að hausti til. Þá er það alveg galið. Þá þurfum við að gera eins og aðrar Norðurlandaþjóðir gera, held ég, og samþykkja fjárlög næsta árs að vori. Þar eru kosningar að hausti. Það er tímasetningin sem ég sé í þessu. Við verðum að hafa samfellu í þessu og geta lokið fyrra ári áður en við byrjum að skoða hvernig næsta ár liggur. Er eitthvað sem ætti að vera sjálfsagt? Og við byrjum að skoða hvernig ramminn fyrir næsta ár er í fjármálaáætlun sem á að leggja fram í byrjun apríl og er þá afgreidd í maí eða júní eða eitthvað því um líkt. Þá ættum við einmitt að vera búin að fá ríkisreikning til að sjá á hvaða grunni fjárheimildir næsta árs koma til með að byggjast, t.d. varðandi tilfærslur fjárheimilda vegna ýmissa atriða eins og komið var inn á áðan.
Virðulegur forseti. Það er margt að læra þegar maður kemur nýr inn á þing. Fyrir mig sem nefndarmann í efnahags- og viðskiptanefnd og sem áheyrnarfulltrúa í fjárlaganefnd hefur tími til aðlögunar verið bæði stuttur og snarpur. Við þurftum að samþykkja fjárlög með mjög stuttum fyrirvara. Síðan hafa vinnumarkaðsaðgerðir til stuðnings fyrirtækjum komið á færibandi inn í efnahags- og viðskiptanefnd til úrvinnslu. Að fá svokallaðan ríkisreikning fyrir árið 2020 inn á borð fjárlaganefndar á þessum tímapunkti þykir mér kúnstugt. Það er eins og það gildi ekki sömu ákvæði fyrir ríkisvaldið og gilda fyrir sveitarfélögin. Sveitarfélög þurfa að taka fjárhagsáætlanir sínar til umræðu og afgreiðslu á tilskildum tíma og endurskoðaðan ársreikning skal vera búið að leggja fram fullgerðan, endurskoðaðan og tilbúinn til afgreiðslu eigi síðar en 15. apríl ár hvert. Sveitarstjórn skal hafa lokið staðfestingu ársreiknings sveitarfélags, stofnana sveitarfélaga og fyrirtækja þess eigi síðar en 15. maí ár hvert, eins og segir í sveitarstjórnarlögunum. Sömu reglur virðast ekki gilda um ríkið og gilda um sveitarfélög. Ríkisreikning skal birta innan sex mánaða frá árslokum en síðan eru engin takmörk fyrir því hvenær hann skuli staðfestur. Aðeins er krafa um að ráðherra skuli leggja fram frumvarp um staðfestingu ríkisreiknings. Núna er það í febrúar árið 2022, fyrir reikningsárið 2020. Því til viðbótar eru ákveðnir hlutar ríkisreiknings ekki endurskoðaðir. Þess vegna er ekki hægt að segja með fullri vissu að reikningurinn sé rétt fram settur. Settar eru kvaðir á fyrirtæki, stofnanir og ýmsa rekstraraðila um framsetningu endurskoðaðra ársreikninga, samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilum, en um þann aðila sem setur lögin virðast sömu reglur ekki gilda. Virðulegur forseti. Ég myndi gjarnan vilja taka þátt í að leggja fram nefndarálit í þessu máli. En þar sem ég er aðeins áheyrnarfulltrúi í fjárlaganefnd tek ég undir og lýsi yfir stuðningi við fram komið álit minni hluta nefndarinnar sem sett er fram af fulltrúum Pírata, Samfylkingarinnar og Flokks fólksins. Þar koma fram góðar ábendingar til úrbóta sem mér sýnist ekki vera vanþörf á. Það er í mínum huga sérstakt að leggja þennan reikning fram ári eftir að reikningsskilaári lauk svo ekki sé sterkar tekið til orða. Vonandi getur maður leyft sér að vera bjartsýnn um að við sjáum breytingar á þessu vinnulagi í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara ítarlega yfir það sem minni hlutinn hefur sent frá sér og þakka hv. þingmanni fyrir að hafa farið yfir áherslur okkar hér áðan. Mig langar til að tæpa á nokkrum atriðum í ljósi þess að núna erum við aðeins að fara yfir söguna. Ríkisreikningur og yfirferð hans kann að hljóma sem alveg ótrúlega þurrt fyrirbrigði og það er vissulega margt sem er mjög þurrt í þessu máli. En það er líka ýmislegt sem fær mann til að hugsa um, hvernig hlutirnir gerast í ríkisrekstri. Það sem stóð kannski helst upp úr hjá mér var sú staðreynd að þær tvær stofnanir, eins og hv. þingmaður fór yfir og kemur fram í minnihlutaáliti, sem skiluðu mestum fjárfestingarafgangi á árinu 2020, Landspítalinn og Vegagerðin, fá athugasemdir frá ríkisendurskoðanda, annars vegar sé Landspítalinn ekki með innri endurskoðanda og hins vegar hafi verið ákveðið ólag, ef svo má segja, á uppgjörum Vegagerðarinnar. Ákveðnar tölur virðast ekki stemma miðað við það sem ríkisendurskoðandi hefði viljað sjá. Ég ætla nú ekki að fara út í tækniatriðin í því en þetta á að vekja okkur til umhugsunar vegna þess að þarna liggja stóru upphæðirnar. Eins og hv. formaður fjárlaganefndar hefur farið yfir þá erum við í nefndinni núna að ræða þessi mál, fjárfestingarátök og þess háttar, og við vitum fyrir víst, okkur hefur verið sagt af fjármálaráðuneytinu að það er einhver hópur að störfum sem er að fara yfir fjárfestingar og fjárfestingarátök. Maður veltir fyrir sér hvort þetta sé tímabundin vinna eða eitthvað sem ætti að vera í gangi hverju sinni vegna þess að þetta eru ótrúlega háar upphæðir sem um ræðir. Ég vek sérstaklega athygli á þessu vegna þess að það er mjög margt sem er gert í ríkisrekstri í dag sem var ekkert gert áður og þess vegna er ýmislegt hér til bóta, til að mynda er aukin meðvitund um mikilvægi og eðli fjárfestinga. Nú er t.d. farið að gera upp í efnahagsreikning og skrá niður eignir ríkisins. Áður var það alltaf þannig að við töluðum í rauninni bara um fjárstreymi út úr ríkissjóði. Fjárlög eru þess eðlis að það er í rauninni sett samasemmerki á milli fjárfestingarútgjalda og rekstrarútgjalda, þegar þau eru samþykkt. Það var þannig áður í efnahagsreikningi þrátt fyrir að við vitum alveg að ríkisrekstur sé ekki sambærilegur fyrirtækjarekstri, hann er auðvitað allt annars eðlis. Fyrirtæki sem ekki fjárfesta í mörg ár en skila afgangi, það vita allir fjárfestar að það er engin framtíð fyrir slíkt fyrirtæki. Það er ýmislegt sem hefur verið í ólagi, sérstaklega þegar kemur að fjárfestingum, sem hefur verið endurskoðað í gegnum árin. Þess vegna sat þessi staða svolítið í mér varðandi þessar fjárfestingarheimildir sem hafa legið ónýttar en eru að einhverju leyti að detta núna aftur inn. Ég nefni þetta í því samhengi líka að við erum að ræða um framtíðina í tengslum við lög um opinber fjármál og að það sé einhver fyrirsjáanleiki. Það er eitt að leggja fram fjármálaáætlun til lengri tíma á rekstrarhliðinni vegna þess að að einhverju leyti er stór hluti af rekstrarútgjöldum tiltölulega fyrirsjáanlegur. Kerfin okkar er þung og stór, þau eru framreiknuð miðað við verðlag, og það er ýmislegt sem er í rauninni hægt að gefa sér þar. Nýting fjármuna er svo til sjálfsögð vegna þess að þetta eru útgreiðslur. Fjárfestingar eru ekki þess eðlis. Þær geta verið tilfallandi, það geta hlutir komið upp á. Það sem er kannski verst við hefðbundna framsetningu eins og hún er í fjárlögunum er að það verður ákveðin hræðsla við að ráðast í stór fjárfestingarverkefni. Það er hræðsla við að allt í einu eitt árið komi brjálæðislegar halli á ríkissjóð og afkoman verður miklu verri en áður var talið. Það hefur t.d. komið fram að sögulega séð var hefðin sú að safna upp í fjárfestingar hjá ríkissjóði svo það væri hægt að reyna að breiða yfir miklar breytingar í útgjöldum. Þetta er vandamál vegna þess að við búum ekki við kerfi þar sem fjárfestingar geta alltaf verið bara jafnar í eðli sínu. Það koma upp hlutir en síðan á auðvitað að sinna viðhaldi jafnt og þétt. Það sem ég tek frá þessu og mér finnst vera umhugsunarefni fyrir okkur í nefndinni, varðandi það hvernig við vinnum ekki bara út þetta ár heldur líka út kjörtímabilið, er hvernig við horfum almennt til fjárfestinga og hvernig farið er með þær í ríkisrekstri. Er einhver ástæðu til að draga frekar úr, eins og ég nefndi hér í andsvari við hv. formann fjárlaganefndar, fjárfestingum þegar kemur að afkomu- og skuldareglum en líka bara í meðförum fjárlaga? Eigum við horfa öðruvísi á fjárfestingarútgjöld en rekstrarútgjöld? Við vitum að t.d. skuldasöfnun sem fylgir fjárfestingarútgjöldum er auðvitað allt annars eðlis en rekstrarútgjöld. Ég nefni í því samhengi það sem hefur líka vakið athygli hjá mér, að eins mikið og lagt er upp úr gegnsæi og fyrirsjáanleika og þess háttar í lögum um opinber fjármál þá hefur líka komið fram á nefndarfundum, eftir að spurt hefur verið út í t.d. greiningar á útgjöldum og þess háttar, að það virðast ekki neinar næmnigreiningar hafa vera gerðar á útgjöldum ríkissjóðs. Ég segi þetta sérstaklega vegna þess að það fer rosalega mikið fyrir umræðu um þenslu og verðbólgu og hvað hafi jákvæð eða neikvæð áhrif á hagkerfi. Það sem skiptir í rauninni máli í ríkisrekstri og umsvifum er þensla, það er verðbólga, þau áhrif hverju sinni. Það er ekki endilega nákvæmlega hver afkoman er eitt og eitt ár. Þetta er eitthvað sem ég myndi vilja sjá breytast í lögum um opinber fjármál. Þetta árið hefði verið áhugavert að sjá ákveðnar næmnigreiningar á þessu. Þetta eru þeir punktar sem sátu í mér eftir lestur á ríkisreikningi, þessar stóru upphæðir sem eru í fjárfestingunni og hvernig fjárheimildir færast á milli ára. Þrátt fyrir við séum hér inni að taka pólitískar ákvarðanir og það er auðvitað ekki hægt að straumlínulaga allt - lög um opinber fjármál reyna að gera það upp að einhverju marki - það þarf líka af og til að taka pólitískar ákvarðanir og þær einkennast oft, þegar kemur að fjárfestingum, af mjög stórum upphæðum. Ég held að það sé mikilvægt að fjárlaganefnd taki það til skoðunar núna á kjörtímabilinu hvernig við getum aðeins breytt fyrirkomulagi vinnunnar og mögulega lögum um opinber fjármál til að taka mið af þessum eðlilega veruleika.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir orð hv. þingmanns sem var í ræðustól á undan mér. Varðandi ríkisreikninginn þá finnst mér tímasetningin undarleg, að leggja frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings fyrir árið 2020 fram nú í janúar, og umræðan fer fram 1. febrúar 2022, er bara allt of seint. Ég tel að þetta sé orðin sagnfræði sem er einfaldlega orðin mjög gömul varðandi allar umræður um efnahagsmál. Að sjálfsögðu þarf að gera þetta og betra er seint en aldrei, en þetta má ekki gerast aftur. Ég tel að markmið fjármálaráðherra ætti að vera að leggja þetta fram á hverju einasta vori árið eftir. Vonandi fáum við að sjá núna frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings fyrir árið 2021. Af hverju segi ég þetta? Við getum tekið dæmi, þetta hefur komið fram í umræðunni. Fjárlög fyrir þetta ár, árið 2022, voru lögð fram án þess að staðfesting ríkisreiknings lægi fyrir fyrir árið á undan. Fyrri hluti ríkisreiknings er yfirleitt um afkomu, efnahagsreikningur, sjóðstreymi, yfirlit um breytingu eigin fjár, yfirlit um rekstur málefnasviða o.s.frv. Í seinni hluta er að finna séryfirlit og sundurliðanir, sem gefa frekari upplýsingar um ríkisfjármálin. Það er mjög mikilvægt að glögg mynd sé af stöðu ríkissjóðs árið á undan þegar verið er að leggja fram fjárlagafrumvarp næsta árs. Það er grundvallaratriði. Það verður bara að vera þannig. Þegar frumvarp verður lagt fram fyrir næsta ár verðum við að hafa ríkisreikning staðfestan fyrir árið á undan. Það var ekki síðast. Það var ekki gert nú í desember, þá lá hann ekki fyrir, þess vegna erum við í umræðunni núna. Tímasetningin er algerlega grundvallaratriði. Þetta er samspil. Við erum með fjármálaáætlun, við erum með fjármálastefnu og ríkisreikning og svo erum við með fjárlög. Þetta þarf allt að tala saman. Ríkisreikningurinn er um staðreyndir, það eru tölulegar staðreyndir og síðan er hann áritaður af ríkisendurskoðanda. Það eru ákveðnar ábendingar sem koma fram sem búið er að fjalla um, tengdar árituninni, og ég tel óþarft að vera að fjalla nánar um það. Það kom einnig fram í framsögu formanns fjárlaganefndar að það er margt undir sem er ekki skýrt, ef ég skildi hann rétt. Það eru atriði sem mig langar að fjalla um, t.d. varðandi innri endurskoðanda. Það er ekki innri endurskoðandi á Landspítala, og það eru allir sammála um að þar eigi að vera innri endurskoðandi, og það mun koma innri endurskoðandi. Ég tel mjög mikilvægt að það fyrirkomulag komi á allar stærstu stofnanirnar. Ég tel að það ætti að koma innri endurskoðanda á sem flestar stofnanir ríkisins sem eru í stærri kantinum. Þá þarf ekkert endilega að vera einn starfsmaður, einn innri endurskoðandi, á hverri stofnun. Það getur vel verið að hægt sé að hafa innri endurskoðanda sem þjónustar nokkrar smærri stofnanir, þjónustar kannski fimm til sex stofnanir, og þá erum við með innri endurskoðanda á mörgum stofnunum. Slíkur innri endurskoðandi gæti gefið mörgum stofnunum mjög mikilvæga ráðgjöf; um þróun á gæðaferlum og hann gæti gefið mjög miklar ábendingar til forstöðumanna stofnana til að bæta starfsemina varðandi bókhald og annað slíkt. Það getur líka verið varðandi reksturinn í heild. Ég held því að við ættum að sameinast um að það séu ekki bara Landspítalinn og allra stærstu stofnanirnar sem hafi slíka þjónustu heldur sem flestar stofnanir. Þetta er gert í sambandi við mörg önnur lög. Ég get tekið persónuverndarlög sem dæmi. Það er persónuverndarfulltrúi í öllum stórum stofnunum, en það er líka ákvæði í lögum um að persónuverndarfulltrúi geti þjónustað mörg fyrirtæki. Það eru gríðarleg samlegðaráhrif, þegar um er að ræða svipaðar stofnanir. Þetta er atriði sem ég tel vera mjög mikilvægt til að bæta rekstur ríkisins og bæta innra bókhald stofnana ríkisins. Ég ætla aðeins að fjalla betur um þetta með tímasetninguna og það ætti að vera létt verk og löðurmannlegt að leggja fram annað frumvarp til laga um staðfestingu ríkisreiknings fyrir árið á undan, þ.e. árið 2021. Af hverju segi ég það? Vegna þess, og maður sér það í frumvarpinu, að það er verið að tala um tekjuþróun ríkisins á tímum heimsfaraldurs. Við vorum í heimsfaraldri árið 2020. Við vorum líka í heimsfaraldrinum í fyrra, árið 2021. Aðstæðurnar eru mjög svipaðar. Skattstofnar uxu líklega minna af sömu ástæðu og tekjur uxu meira af sömu ástæðu. Ég get tekið dæmi úr frumvarpinu, með leyfi forseta: „Á móti komu auknar tekjur af tekjuskatti vegna heimildar einstaklinga til að taka út séreignarsparnað.“ Það á væntanlega líka við á síðasta ári þannig að þetta eru mjög svipuð ár, 2000 og 2021, varðandi ríkisfjárlögin. Það væri alla vega mjög fróðlegt að finna hver munurinn er, hann er að mínu mati mjög lítill. Við vorum í heimsfaraldri bæði þessi ár, þetta er hápunktur heimsfaraldursins sem við erum að fara að sigla út úr. Það er greinilegt að upphafið að endinum er byrjað og vonandi klárum við þetta fyrir sumarið. Það er eitt atriði sem er líka mikilvægt og mig langar að koma inn á. Það er varðandi fjárfestingarnar. Út af Covid voru settir gríðarlegir fjármunir í fjárfestingar. Ísland er lítið samfélag sem er ekki með sterkt ríkisvald og það er ekki okkar sterkasta hlið að gera miklar áætlanir eða móta stefnu sem er síðan innleidd á tæknilegan hátt. En ég tel að það megi margt læra af því fjárfestingarátaki sem farið var í út af Covid. Þegar farið er í fjárfestingar þarf mikinn undirbúning. Það tekur tíma. Það að setja tugi milljarða króna í ákveðin fjárfestingarátök kemur jafnvel ekki fram í hagkerfinu fyrr en nokkrum árum seinna. Undirbúningurinn er mjög mikilvægur, það eru skipulagsmálin, það eru lög um mat á umhverfisáhrifum. Það þarf að hanna framkvæmdina, það þarf að bjóða hana út. Svo er það annað, sérstaklega í venjulegu árferði, og það er skortur á vinnuafli. Ég held því að við verðum að taka þetta jafnt og þétt. Ef farið er í gríðarlega stórar framkvæmdir á Íslandi þarf að flytja inn vinnuafl. Við getum tekið Kárahnjúkavirkjun sem klassískt dæmi um það, það voru mjög fáir Íslendingar sem unnu að þeirri framkvæmd. Það þarf að gera fjárfestingaráætlanir, móta fjárfestingarstefnu, með tilliti til undirbúningsins. Undirbúningur er lykilatriði. Ég get tekið dæmi um framkvæmd sem búið var að tala um í nokkra áratugi og út kom skýrsla um þá framkvæmd í síðustu viku, „socioeconomic“-skýrsla, félagsleg og hagfræðileg skýrsla, um Sundabraut. Jú, jú, borgarstjóri og innviðaráðherra tókust í hendur og það var allt í fjölmiðlum. En þar er ekki búið að ákveða hvort um verði að ræða jarðgöng eða brú. Undirbúningurinn er á fullu, það á að byrja 2026 og ljúka 2031, en ekki er búið að ákveða hvort byggja eigi jarðgöng eða brú. Þetta er grundvallaratriði. Það þarf að vita í hvað peningarnir eiga að fara, í hverju á að fjárfesta. Það þarf að vita nákvæmlega hvernig mannvirkið á að vera. Allur undirbúningurinn er í mínum huga ekki byrjaður varðandi þessa framkvæmd en samt er menn búnir að ræða málin, það eru komnar skýrslur um framkvæmdina, m.a. skýrsla frá Vegagerðinni þar sem fram kemur að 14 milljarða munur sé á brú og göngum. En það er ekki búið að taka ákvarðanir. Þegar farið er í svona fjárfestingarverkefni, settur peningur í það, þarf líka að ákveða hvað eigi að gera. Það þarf að gera það af ákveðinni nákvæmni. Það þarf t.d. að ákveða hvort byggja eigi brú eða jarðgöng. Vegagerðin þarf að hafa framtíðarsýn í samgöngumálum og Alþingi Íslendinga þarf að hafa framtíðarsýn til lengri tíma varðandi áætlanir í innviðauppbyggingu og öðru. Samgönguáætlun er góð og jarðgangaáætlun líka en það þarf líka að vera til önnur áætlun til hliðar sem er til enn lengri tíma, sem er eins konar sýn. Við getum þess vegna haft annars vegar samgönguáætlun og hins vegar sýn í samgöngumálum sem er til enn lengri tíma sem hægt er að diskútera á miklu breiðari grundvelli en tæknilega úrvinnslu um það hvort reisa eigi brú hér eða þar eða jarðgöng eða annað slíkt. Ég læt staðar numið í bili og þakka fyrir umræðuna.
Forseti. Ég ætla að koma örstutt inn á það sem hv. þingmaður nefndi í lok ræðunnar, framtíðarsýnina. Langtímahorfur í efnahagsmálum eru grundvallarplagg í því hvernig við skipuleggjum ríkisfjármál og náum að sinna þeim grundvallarbreytingum sem við sjáum að verða á næstunni, t.d. til þess að geta skipulagt það hversu marga hjúkrunarfræðinga þarf og slíkt. Nú erum við með í samgöngumálum fimm ára samgönguáætlun og svo 15 ára samgönguáætlun. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á er þessi 15 ára samgönguáætlun í raun ekki nóg. Við þyrftum, miðað við núverandi aðstæður, að hafa fyrir framan okkur hvernig samgöngukerfið væri ef það væri einfaldlega fullkomið. Hvernig væri það ef það væri bara tilbúið og það þyrfti ekki að gera neitt nema sinna viðhaldi? Að sjálfsögðu eru síðan lýðfræðilegar breytingar, þróun mannfjölda og ýmislegt svoleiðis sem myndu hafa áhrif á myndina af því hvað fullkomið samgöngukerfi er og það koma tækninýjungar og ýmislegt sem að sjálfsögðu er unnið að jafnóðum til framtíðar. En ef við erum ekki með neitt sem segir: Svona er samgöngukerfið eins og við viljum hafa það þegar það er fullgert, þá erum við heldur ekki með nægilega gott markmið til að skipuleggja fimm eða 15 ára samgönguáætlun. Það er vandinn sem liggur hér undir. Ég komst að því á síðasta kjörtímabili, þegar ég spurði um vegtegundir á Íslandi, að til er vegtegund C7 eða C8 sem er ráðlögð á milli tveggja staða út frá umferðarmagni o.s.frv. Þannig vegur er lagður þar á milli, og er sem sagt í vegaskrá æskileg vegtegund. Þá spurði ég Vegagerðina: Hver er raunveruleg vegtegund? Svarið var: Við vitum það ekki. Vegagerðin veit ekki hvaða vegi hún hefur byggt og getur ekki sýnt okkur hvernig ástandið er núna. Það er stórskrýtið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvað er áætlun? Við erum með tvær áætlanir, fimm ára áætlun og 15 ára áætlun, í samgöngumálum. Áætlun er áætlun, þú ætlar að gera eitthvað, þú ætlar að ná einhverju markmiði, áætlun er leið að markmiði, í öllu. Ef þú ætlar að fara í háskóla þá gerir þú áætlun um það hvernig þú ætlar að koma þér í háskóla. Og ég er algerlega sammála hv. þingmanni, við þurfum að skýra markmiðið. Hvernig samgöngur viljum við hafa á Íslandi? Hvernig samgöngur viljum við? Það markmið er margra áratuga markmið, margra áratuga. Ég fylgdist mikið með pólitík upp úr 2000. Þá var markmið að teikna upp jarðgöng á Íslandi, og það var bara hlegið að því, það yrði unnið að tveimur jarðgöngum í einu, framkvæmdum á tveimur stöðum í einu. Í dag erum við með tíu jarðgöng. Í Noregi eru þau tæplega 1.200. Það er grundvallaratriði að hafa markmiðið skýrt, teikna það upp. Það er framtíðarsýnin. Það er hið fullkomna vegasamgöngukerfi Íslands. Það er sýn sem við höfum fyrir framan okkur og svo gerum við áætlun til að nálgast hana. Það er annað líka sem ég tel skipta mjög miklu máli í samgöngumálum, það er að samgöngur verði notaðar til að jafna búsetuskilyrði. Það verði bara skilgreint hvað eru jöfn búsetuskilyrði. Ef ég bý úti á landi þá vil ég hafa jöfn búsetuskilyrði á við höfuðborgarsvæðið. Hvað þýðir það? Hvert er inntakið með því, hvers konar vegasamgöngur eru það? Á barnið mitt að þurfa að fara yfir þriðja heims vegi í skólann á hverjum einasta morgni, eins og maður hefur séð myndir af á samfélagsmiðlum, holur sem maður trúir nánast ekki að séu til staðar? [[Forseti hringir.]]Ég er algjörlega sammála þessu, það skiptir máli að hafa sýnina [[Forseti hringir.]]og það mætti eiga umræðu um það hér á svona stefnumótunarstofnun eins og Alþingi er.
Forseti. Þetta er einmitt kjarninn í lögum um opinber fjármál sem við erum að ræða hérna, einn hluti þeirra sem er ríkisreikningurinn. Það kemur kannski einhverjum spánskt fyrir sjónir af hverju við erum að tala um langtímasýn í samgöngum í umræðum um ríkisreikning, en það er af því að við erum líka eftirlitsstofnun. Við erum með eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Það er alla vega mín skoðun að í ríkisreikningi sé dálítið verið að skoða hvernig farið er með fjárheimildir. Ef eitthvað er þá er þetta stærsta aðgerðin sem við förum í varðandi endurskoðun á því hvernig fjárheimildir eru notaðar. Þær eru alltaf í samhengi við áætlanir. Hvernig er heildaráætlunin? Hvernig eru fjárheimildirnar fyrir næstu fimm ár, eins og er í fjármálaáætlun? Hvernig stenst það í fjárlögum og hvernig var það síðan útfært samkvæmt ríkisreikningi? Við sjáum einmitt hversu mikið af fjárheimildum í fjárfestingarverkefni voru ekki nýttar. Við sjáum það í opinberum nýsköpunarverkefnum, Tækniþróunarsjóði og Rannsóknasjóði o.s.frv., þar var ásókn miklu meiri en fjárheimildir voru fyrir. Maður veltir því fyrir sér hvort við ættum að samþykkja opnari fjárheimildir fyrir slík verkefni, eins og er t.d. með atvinnutryggingar. Ef fólk verður atvinnulaust þá fær það atvinnuleysistryggingar hvernig sem fjárheimildirnar eru. [[Forseti hringir.]]Ef það koma rosalega góðar umsóknir í Tækniþróunarsjóð eigum við þá ekki bara að gefa fjárheimildir fyrir þeim? [[Forseti hringir.]]Það eru slíkar spurningar sem við þurfum stundum að svara í þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Ég lít á umræðuna hjá okkur, um samgöngur og samgönguáætlanir, sem hluta af umræðu undir liðnum fjárfestingar ríkisins. Ég tel að þeir fjármunir sem voru settir í fjárfestingar út af Covid, heimsfaraldrinum, gríðarlegir fjármunir - það var góður vilji á bak við það. Það var ekkert vitlaust að gera það, alls ekki, en það kom í ljós að fjárfestingargetan var ekki fyrir hendi. Það var ekki hægt að koma peningunum í lóg. Þetta eru tvö atriði. Í fyrsta lagi varðandi fjárfestingargetuna, það þarf bara að skoða það nákvæmlega. Hvað er það sem þarf? Það þarf að hafa jafnar fjárfestingar í samgöngum með ákveðna sýn. Það þarf í öllu. Við getum ekki bara verið að grúfa okkur yfir áætlanirnar og pæla í áætlunum, við þurfum að vita hvert á að fara og hvað við viljum. Stærri sýn í samgöngumálum þarf að liggja fyrir, við þurfum að teikna hana upp á kortið svo að hún liggi fyrir og þá út frá búsetuskilyrðum og því öllu, fámenn þjóð í stóru landi og það allt. Varðandi aðra þætti þá finnst mér í fyrsta lagi mikilvægt að hafa aga í ríkisfjármálum og það þarf líka að undirbúa jarðveginn betur. Þá þarf að hafa „cost-benefits analysis“ og líka eftir á hvað kom út úr fjárfestingunum. Við þurfum að draga lærdóm af því. Ef strax er byrjað að dæla út peningum þá þurfa að vera mjög skýr markmið líka, raunveruleg sýn fyrir hendi. Varðandi það sem kom núna fyrir í ríkisfjármálum í kringum heimsfaraldurinn þá ætti að taka það saman í skýrslu af rannsóknarnefnd Alþingis, það ætti að stofna rannsóknarnefnd á vegum þingsins til að rannsaka áhrif heimsfaraldursins og viðbrögð ríkisvaldsins vegna hans. Það eru Norðmenn búnir að gera. Það eru Bretar búnir að gera. Ég tel mjög mikilvægt að slík skýrsla verði gerð á forsendum þingsins [[Forseti hringir.]]og það verði Alþingi Íslendinga sem skipi í nefndina líkt og eftir hrunið. Og ég er ekki að tala um það til [[Forseti hringir.]]að finna einhverja sökudólga heldur til að læra af því.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda. Er þetta í þriðja sinn sem þetta frumvarp er lagt hér fram, þó í örlítið breyttri mynd núna. Lög um málefni innflytjenda tóku gildi 28. nóvember 2012 en markmið þeirra er að stuðla að samfélagi þar sem allir geta verið virkir þátttakendur óháð þjóðerni og uppruna. Að þessu markmiði er unnið með því að samþætta hagsmuni innflytjenda í allri stefnumótun, stjórnsýslu og þjónustu hins opinbera, stuðla að víðtæku samstarfi, efla fræðslu og miðlun upplýsinga og styðja við rannsóknir og þróunarverkefni er varða málefni innflytjenda. Í frumvarpinu eru lagðar til tvær breytingar á lögunum, annars vegar breytingar á hlutverki Fjölmenningarseturs er varðar samræmda móttöku flóttafólks og hins vegar breytingar á nefndaskipan í innflytjendaráði. Á síðustu árum hafa orðið töluverðar breytingar á fjölda þeirra einstaklinga sem koma á eigin vegum til landsins og fá hér alþjóðlega vernd eða dvalarleyfi á grundvelli ríkra mannúðarsjónarmiða. Á síðustu tveimur árum hafa yfir 1.200 einstaklingar fengið viðurkenningu á stöðu sinni sem flóttafólk eða fengið dvalarleyfi á grundvelli ríkra mannúðarsjónarmiða. Þessir einstaklingar eru komnir með réttindi sem m.a. eru tilgreind í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og í lögum um sjúkratryggingar en ekki er fjallað sérstaklega um stöðu flóttafólks í lögum um málefni innflytjenda. Fram til ársins 2021 var ekki til staðar formlegt móttökukerfi fyrir flóttafólk sem kom til landsins á eigin vegum heldur eingöngu fyrir flóttafólk sem kom hingað í boði stjórnvalda í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Skýringin á því er sú að þar til fyrir skemmstu var um að ræða tiltölulega fámennan hóp. Vel hefur verið staðið að móttöku kvótaflóttafólks sem hingað kemur í boði stjórnvalda en ekki er síður þörf á að veita þeim einstaklingum sem hingað koma á eigin vegum stuðning við að stíga sín fyrstu skref í samfélaginu með aukinni félagslegri ráðgjöf, samfélagsfræðslu og íslenskunámi. Þá hefur samsetning hópsins orðið sífellt fjölbreyttari en á síðasta ári komu ekki eingöngu þessir tveir fyrrnefndu hópar heldur einnig einstaklingar sem komu sérstaklega í boði íslenskra stjórnvalda vegna þess neyðarástands sem skapaðist við valdatöku talíbana í Afganistan. Í samræmi við stjórnarsáttmála síðustu ríkisstjórnar og þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda var unnið að því að samræma móttöku flóttafólks óháð því hvernig það kemur til landsins. Fyrir liggur að allt flóttafólk hefur þörf fyrir aukinn stuðning til að stíga fyrstu skrefin í nýju samfélagi. Skýrsla nefndar um samræmda móttöku flóttafólks kom út í janúar 2019. Í þeirri skýrslu var lagt til samræmt móttökukerfi fyrir flóttafólk og er framlagning þessa frumvarps liður í því. Tillögum nefndarinnar um samræmda móttöku flóttafólks má skipta í þrjár meginstoðir. Í fyrsta lagi að félagsmálaráðuneytið geri samninga við móttökusveitarfélög um aukna aðstoð og þjónustu við flóttafólk sem felst m.a. í að skipa málsstjóra í málum einstaklinga til að tryggja samfellu í þjónustu sem byggir á einstaklingsmiðaðri áætlun. Nú hafa verið gerðir samningar við fimm sveitarfélög og er reynsluverkefni hafið. Í öðru lagi var það tillaga nefndarinnar að Vinnumálastofnun fái aukið hlutverk og annist samfélagsfræðslu og íslenskukennslu fyrir flóttafólk, veiti náms -og starfsráðgjöf auk aðstoðar við atvinnuleit og aðra virkni. Vinnumálastofnun býður nú upp á umfangsmikla samfélagsfræðslu fyrir flóttafólk auk íslenskunáms. Alls voru 597 einstaklingar með vernd hérlendis í þjónustu hjá Vinnumálastofnun á síðasta ári. Af þeim voru 513 í atvinnuleit og tæpur helmingur þeirra hóf störf á því ári. Í þriðja lagi eru það tillögur nefndarinnar að Fjölmenningarsetur fái aukið hlutverk sem felst í að tengja saman flóttafólk og móttökusveitarfélög sem gert hafa samning við félagsmálaráðuneytið. Þetta frumvarp tekur á þessu síðastnefnda atriði. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er Fjölmenningarsetri falið aukið hlutverk í samræmi við tillögur nefndar um samræmda móttöku flóttafólks. Fjölmenningarsetri er falið að veita sveitarfélögum faglega ráðgjöf varðandi móttöku flóttafólks og sinna fræðslu til fagaðila. Nýtt hlutverk stofnunarinnar verður að halda utan um boð móttökusveitarfélaga, um búsetu og þjónustu, byggt á þeim upplýsingum sem fyrir liggja og með tilliti til ákveðinna þátta, svo sem möguleika á námi, aðgengi að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, atvinnutækifærum og samgöngum. Fjölmenningarsetur þarf í þessum tilgangi að hafa aðgang að nauðsynlegum upplýsingum, annars vegar um móttökusveitarfélögin og hins vegar um einstaklingana sjálfa frá Útlendingastofnun og sveitarfélögunum eftir því sem við á. Mikilvægt er að kveðið sé skýrt á um heimild Fjölmenningarseturs til upplýsingaöflunar og miðlunar þannig að stofnunin geti sinnt þessu nýja hlutverki sínu. Dæmi um slíkar upplýsingar eru grunnupplýsingar um einstaklinga er varða menntun, fjölskylduhagi, fyrri atvinnuþátttöku, framtíðarvæntingar og heilsufarsupplýsingar. Líkt og fyrr var greint frá er reynsluverkefni hafið og taka fimm sveitarfélög þátt í því. Sveitarfélögin veita einstaklingum sem fengið hafa vernd aukinn stuðning til að stíga sín fyrstu skref í samfélaginu og öllum þeim sem hafa fengið vernd frá 1. mars 2021 hefur staðið til boða að taka þátt í verkefninu. Þeim einstaklingum sem fengu vernd eftir 1. mars 2020 og voru búsettir í þeim sveitarfélögum sem taka þátt í verkefninu var einnig boðin þátttaka í reynsluverkefninu. Þó að verkefnið gangi að flestu leyti vel þá háir það árangri þess að Fjölmenningarsetur hefur ekki enn fengið nauðsynlega heimild til vinnslu persónuupplýsinga. Það veldur því að móttakan verður ekki jafn markviss og annars hefði orðið. Mikilvægt er því að þetta frumvarp verði samþykkt svo að Fjölmenningarsetur geti sinnt því hlutverki að tengja saman einstaklinga og móttökusveitarfélög til að aðlögun gangi sem best fyrir sig. Í frumvarpinu er einnig lögð til breyting á 4. gr. laganna er fjallar um innflytjendaráð. Með uppskiptingu velferðarráðuneytisins í árslok 2018, í heilbrigðisráðuneyti annars vegar og félagsmálaráðuneyti hins vegar, féll brott fulltrúi frá ráðherra heilbrigðismála í ráðinu. Þar sem hlutverk ráðsins er að stuðla að samhæfingu og samráði milli ráðuneyta, sveitarfélaga og innan stjórnsýslunnar er mikilvægt að fulltrúi ráðherra heilbrigðismála eigi sæti í ráðinu og því er lagt til að bætt verði úr þessu. Frumvarpið var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda og bárust tvær umsagnir. Þá fékk frumvarpið umfangsmikla og góða umfjöllun í velferðarnefnd þegar það var lagt fram á síðasta þingi og færi ég nefndinni þakkir fyrir vandaða umfjöllun. Í kjölfarið voru gerðar breytingar á því frumvarpi sem hér er lagt fram þannig að skerpt var á hlutverki Fjölmenningarseturs og skilgreint betur hvaða aðilar falli undir samræmda móttöku. Þá hafa verið gerðar breytingar á kostnaðarmati frumvarpsins í ljósi reynsluverkefnisins. Í upphafi var gert ráð fyrir að tveir starfsmenn myndu annast samræmda móttöku hjá Fjölmenningarsetri en í ljós hefur komið að þörf er á þremur starfsmönnum auk þess sem nú hefur verið gert ráð fyrir túlka- og fræðslukostnaði. Þess má geta að frá upphafi verkefnisins hafa yfir 1.000 einstaklingar tekið þátt í verkefninu um samræmda móttöku flóttafólks. Reynsluverkefnið hefur sýnt fram á mikilvægi þess að vel sé tekið á móti einstaklingum sem fá vernd hér á landi og undirstrikar nýr stjórnarsáttmáli þessarar ríkisstjórnar að samræmd móttaka flóttafólks verði styrkt enn frekar. Með frumvarpinu er lagt til að fært verði í lög að Fjölmenningarsetur veiti sveitarfélögum faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf í tengslum við móttöku einstaklinga með vernd, en til að tryggja farsæla aðlögun þarf jafnframt að vera gott samstarf ríkis og sveitarfélaga um þjónustuna. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Forseti. Mig langaði bara að koma hingað upp og ræða aðeins það ágæta frumvarp sem hér er komið fram, og til að hvetja þingheim til að veita því framgang innan þingsins vegna þess að um afar mikilvægt mál er að ræða. Frumvarpið er í raun og veru mjög einfalt og snýst um að veita Fjölmenningarsetri þær heimildir sem það þarf til að það geti sinnt sínu hlutverki, þ.e. að vera tengiliður milli innflytjenda og sveitarfélaga. Slíkt er bara afar mikilvægt. Þessi samræmda móttaka sem hér er um að ræða, sem hæstv. ráðherra kom inn á áðan, og er nú í reynsluferli, hefur gefist afskaplega vel og er mjög jákvæð breyting. Til þess að það verkefni geti gengið eins og lög gera ráð fyrir þá þarf þessa breytingu og ég fagna henni innilega.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir stuðninginn við þetta mál. Ég tek undir það með honum að málið er mikilvægt. Málið er einfalt eins og hv. þingmaður kom inn á. Hér er einfaldlega verið að mælast til þess að Fjölmenningarsetur fái auknar valdheimildir til að geta betur parað saman einstaklinga með vernd og þau sveitarfélög sem best geta uppfyllt þá þjónustu sem sá einstaklingur þarf. Ég tek því undir með hv. þingmanni varðandi það sem hann kom hér inn á.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Eins og ég sagði hér áðan er um afar einfalt mál að ræða og ég vona svo sannarlega að við í þessum sal förum ekki að flækja efni málsins eða teygja það út fyrir það sem það snýst um. Málið snýst einfaldlega um það að veita Fjölmenningarsetri heimild til að fara með persónuupplýsingar þeirra einstaklinga sem um ræðir, einfaldlega til þess að auðvelda þeim hópi sem hingað er kominn, hvort sem er á eigin vegum eða á vegum íslenskra stjórnvalda, í gegnum kvótaflóttamannakerfið, leiðina í gegnum okkar stjórnkerfi. Það er mikilvægt að það fólk sem hingað kemur fái eins góða þjónustu og hægt er hjá okkur. Þessi samræmda móttaka, og það að styrkja Fjölmenningarsetur í þeim verkefnum sem hér eru talin upp til að sinna því verkefni, er afar jákvætt skref, er mikilvæg og góð breyting á þessu kerfi.
Virðulegi forseti. Ég held að það skref sem við getum stigið ef við samþykkjum þetta frumvarp sé kannski ekki síst til þess að taka enn betur á móti því fólki sem hér hefur fengið vernd. Ég tek aftur undir með hv. þingmanni, það skiptir máli að ná þessu máli í gegn þannig að við getum styrkt Fjölmenningarsetur í því hlutverki sem því ber að sinna. Ég held að við séum einfaldlega að reyna bæði að samhæfa betur og taka betur á móti þeim sem hér hafa fengið vernd, sinna betur þeim þörfum sem hver og einn hefur. Þetta verkefni, þetta tilraunaverkefni, með samræmda móttöku hjá sveitarfélögunum, hefur gengið vel en okkur vantar þessa heimild fyrir stofnunina til að geta kallað eftir persónuupplýsingum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Það eru nokkur atriði sem nauðsynlegt er að koma inn á og skoða í þessu samhengi. Mig langar, til að það sé alveg á hreinu, að spyrja: Að þessu frumvarpi samþykktu, eins og það liggur fyrir, eru þá réttindi einstaklinga með vernd í öllu þau sömu og réttindi einstaklinga sem koma hingað undir kvótaflóttamannakerfinu? Þetta er fyrri spurningin. Seinni spurningin er: Ég get ekki séð að dómsmálaráðuneytið, eða innanríkisráðuneytið eins og það heitir í dag, hafi verið sérstaklega með í ráðum varðandi möguleg áhrif og mat á því hvort breytingin í frumvarpinu geti haft áhrif á það sem kallað er „pull factor“ og varðar fýsileika þess að sækja um hæli á Íslandi samanborið við í öðrum löndum. Var þetta skoðað að einhverju marki af dómsmálaráðuneyti?
Hæstv. forseti. Til að svara fyrri spurningu hv. þingmanns þá er svarið: Já, þarna er verið að samræma þau réttindi sem annars vegar kvótaflóttafólk nýtur og hins vegar þeir sem fá vernd með öðrum hætti. Sem dæmi get ég nefnt að þar með eru ákveðin réttindi sem snúa að þessari samræmdu móttöku - þ.e. allar upplýsingar, það að fá tækifæri til að para saman rétta einstaklinga og rétt sveitarfélög - hin sömu hvernig sem verndin kemur til. Ég kem að seinni spurningu hv. þingmanns á eftir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Hann má sleppa seinni spurningunni í seinna svari því að ég hef meiri áhuga á að spyrja hæstv. ráðherra um annað, í ljósi þess að réttindi þeirra sem viðbótarréttindi fá, að þessu frumvarpi samþykktu, aukast umtalsvert. Í 6. kafla í greinargerð, um mat á áhrifum, segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að ný verkefni Fjölmenningarseturs kalli á þrjú viðbótarstöðugildi auk starfstengds kostnaðar sem nemur árlega um 40,8 millj. kr. ásamt einskiptiskostnaði vegna búnaðarkaupa að fjárhæð 1 millj. kr.“ Telur hæstv. ráðherra raunverulega að það verði engin afleidd áhrif af samþykkt þessa frumvarps? Telur hæstv. ráðherra að það sé enginn „pullfactor“ í þessu fólginn? Og hvað telur hæstv. ráðherra þá að skýri þann mikla fjölda hælisumsókna, hlutfallslega, hér á landi samanborið við Norðurlandaþjóðirnar, svo að dæmi sé tekið? Það er örugglega ekki veðrið.
Hæstv. forseti. Varðandi spurningu hv. þingmanns um mat á áhrifum þá er þetta kostnaðarmat sem unnið var í ráðuneytinu og snýr að þeim breytingum sem verið er að leggja til í frumvarpinu, þ.e. að Fjölmenningarsetur fái þetta aukna hlutverk við ráðgjöf, við þjónustu við hælisleitendur og sveitarfélög. Ég tel að það mat ráðuneytisins sé raunsætt, ekki síst vegna þess að nú er búið að keyra verkefnið áfram í talsverðan tíma sem reynsluverkefni. Reynslan sýnir að nauðsynlegt er að hafa þarna þrjú stöðugildi plús einhvern kostnað sem fylgir innleiðingunni. Ég held að ég verði að sleppa hinni spurningunni frá hv. þingmanni og vona að hann sé sáttur við það af því að hann bað eiginlega um það sjálfur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ræðuna. Ég geri ekki athugasemdir við breytt hlutverk Fjölmenningarseturs, það er að gera ágæta hluti. En mig langar svolítið að fá að vita hver þessi aukna þjónusta er, sem á að fara að veita hælisleitendum og þá í samanburði við kvótaflóttamenn. Frumvarpið felur í sér grundvallarbreytingu. Það er sem sagt ekki eðlismunur á kvótaflóttamönnum og hælisleitendum sem fá dvalarleyfi þegar kemur að þjónustu. Ég held að hæstv. ráðherra hafi ekki svarað spurningu hv. þm. Bergþórs Ólasonar þegar hann spurði hvaða áhrif þetta hefði varðandi það að umsækjendum um alþjóðlega vernd fjölgi. Mér fannst það alla vega ekki koma skýrt fram. Hefur verið gerð einhver áætlun með það? Það er verið að bæta þjónustuna og má ekki álykta sem svo að það feli þá í sér aukinn áhuga flóttamanna á því að koma hingað?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hér spyr þingmaðurinn út í það sem talsvert var rætt um á fyrra þingi, þ.e.: Mun umsækjendum fjölga við þetta? Að mínu mati og að mati ráðuneytisins ætti það ekki að gerast út frá þessu frumvarpi. Meiningin með frumvarpinu er einfaldlega að veita Fjölmenningarsetri auknar heimildir til að skoða upplýsingar, annars vegar um sveitarfélag og hins vegar um einstakling sem hefur fengið vernd, og para saman þannig að sú þjónusta sem sveitarfélag getur veitt nýtist sem best þeim þörfum sem einstaklingurinn hefur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en ég held að hann hafi ekki komið inn á það í hverju þessi þjónusta er fólgin. Hverju er verið að bæta við þegar kemur að hælisleitendum sem fá dvalarleyfi? Mér finnst mjög óljóst í þessu frumvarpi hver raunveruleg áhrif þess eru, og ég held að það sé mjög mikilvægt að fá svör við því. Það hlýtur líka að kosta eitthvað að útvíkka þessa þjónustu. Það getur ekki verið að það kosti bara þau stöðugildi sem hér er rætt um, einhver þrjú stöðugildi, held ég, það hlýtur að kosta eitthvað að auka þjónustuna. Það hlýtur að vera einhver áætlun um það hver sú upphæð er, auk þess sem spár gera ráð fyrir því að hælisleitendum muni fjölga mjög hratt á komandi árum, að fjöldi umsókna muni tvöfaldast á næstu þremur til fjórum árum. Það hlýtur því að vera einhver kostnaðarhluti sem skiptir máli og þarf að vera í þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Bara þannig að það sé alveg skýrt þá snýr sú þjónusta sem bætist við með þessari samræmdu móttöku, þar sem við erum að veita kvótaflóttafólki og þeim sem koma á eigin vegum svipaða þjónustu, að félagslegri ráðgjöf. Þetta er samfélagsfræðsla, íslenskukennsla, en við teljum ekki að það muni fjölga umsækjendum. Varðandi kostnaðarmatið sem hér kemur mikið til umræðu þá teljum við að þetta sé raunsætt mat varðandi það sem frumvarpið kveður á um. En auðvitað er sú þjónusta sem verið er að veita gerð á grundvelli samninga við sveitarfélögin, á grundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Sennilega verður kerfið skilvirkara við þetta og kerfið verður betra og við þjónustum betur það fólk sem hingað kemur, óháð því hvernig það kemur hingað, og það er mannréttindamál.
Virðulegi forseti. Samkvæmt nýjustu tölum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna hafa 82,4 milljónir manna flúið heimili sín. Undir þá tölu falla um 20,7 milljónir sem hafa skilgreinda stöðu flóttamanna, auk 5,7 milljóna Palestínumanna sem búið hafa í flóttamannabúðum um áratugaskeið. Um 48 milljónir manna eru á flótta í eigin landi en stærsti hluti þeirra er að flýja stríð eða náttúruhamfarir. Við þetta bætast svo 4,1 milljón sem hafa skilgreinda stöðu hælisleitenda og 3,9 milljónir íbúa Venesúela sem hafa leitað til annarra landa Suður-Ameríku. Um 86% þessara einstaklinga eru enn í þróunarlöndum en einungis um 14% þeirra hafa flúið til hinna ríku ríkja. Um 73% eru í nágrannalöndum þess lands sem þau eru frá. Það er einnig áhugavert að sjá að um 68% fólks á flótta eru frá fimm löndum: Sýrlandi, Venesúela, Afganistan, Suður-Súdan og Mjanmar. Þá er einnig áhugavert að þó svo að um 30% íbúa heims séu börn þá eru börn og ungmenni 42% þeirra sem eru á flótta. Að flýja heimaland sitt, hvort sem er vegna átaka, loftslagsbreytinga, ójöfnuðar, hatursglæpa eða af annarri ástæðu, er aldrei auðveld ákvörðun. Hér fyrir nokkrum dögum sagði ég í ræðustól frá lífi Söru, 18 ára stúlku sem flúði kynbundið ofbeldi og limlestingar í heimaríki sínu, en lenti í því að vera nauðgað á hverjum degi í heilt ár eftir að hafa verið sett í fangelsi að ástæðulausu í Líbíu. Í dag langar mig að segja sögu 14 ára drengs sem heitir Omar. Omar, móðir hans Hysia, sem var 39 ára, og yngri bróðir hans, Mohamet, sem var níu ára, reyndu að komast yfir Miðjarðarhafið 31. desember sl. Þau lögðu af stað í litlum bát frá borginni Oran á strönd Alsírs ásamt 13 öðrum hælisleitendum. Í upphafi gekk ferðin vel en þegar nær dró strönd Spánar versnuðu veðurskilyrðin. Það kom mikil þoka og mjög dró úr skyggni. Allt í einu kom stór alda. Sennilega var stórt skip að sigla nálægt þeim. Bátnum þeirra hvolfdi um klukkan tvö að nóttu á nýársdag utan við strendur Andalúsíu. Allir sem voru um borð lentu í sjónum. Hysia reyndi allt til þess að bjarga börnum sínum tveimur. Hún náði taki á tómum bensínbrúsa og þau notuðu hann til að halda sér á floti. En það leið ekki á löngu þar til yngri sonurinn missti takið og Hysia synti á eftir honum. Omar hélt fast í bensínbrúsann og sá þau hverfa inn í þokuna. Næsta morgun var Omari bjargað um borð í flutningaskip sem átti leið hjá. Hann hafði þá haldið sér í bensínbrúsann í yfir sjö klukkustundir. Þegar Omar bjargaðist um borð í flutningaskipið var hann nær dauða en lífi, en þeim tókst að hlýja honum og gáfu honum svo að borða. Flutningaskipið kallaði upp gæsluskip frá Alsír og þeir tóku hann aftur til Oran. Omar bjargaðist en Hysia og yngri sonur hennar hurfu í hafið. Því miður er saga Omars, Hysiu og Mohamets ekkert einsdæmi. Hundruð hælisleitenda látast á hverju ári í Miðjarðarhafinu. Aðeins lítið brot af því fólki sem er á flótta kemur hingað á hjara veraldar og sækir um hæli. Það er í raun viss hetjudáð að leita alla leið norður að heimskautsbaug að betra lífi, en í huga þessa fólks er Ísland land jöfnuðar, mannúðar og tækifæra; land þar sem þau geta búið fjölskyldu sinni trygga framtíð og aftur orðið þegnar í þjóðfélaginu. En sannleikurinn er sá að það er til háborinnar skammar hvernig við Íslendingar tökum á móti og styðjum við hælisleitendur. Þrátt fyrir endalausa manneklu í mörgum stéttum tröðkum við á mannréttindum hælisleitenda og spörkum þeim úr landi, einungis vegna þess að þeir voru fæddir í vanþróaðra landi en okkur finnst að fólk sem kemur hingað megi vera frá. Andstæðingar þess að taka mannúðlega á móti hælisleitendum blása ávallt upp að ef við tökum vel á móti fólki, eða eins og ég vil kalla það, á mannsæmandi hátt, muni koma hingað holskefla hælisleitenda. Sannleikurinn er sá að þegar samningurinn um EES var gerður þá voru svipaðar ástæður gefnar til þess að vara við öllum þeim skelfilegu útlendingum sem gætu komið til landsins frá Suður- og Austur-Evrópu. Sú holskefla varð alls ekki eins stór og þessir aðilar vöruðu við og ekki er hægt að segja annað en að sá hópur sem kom frá Suður- og Austur-Evrópu hingað til lands hafi svo sannarlega bætt og kryddað þjóðfélag okkar á góðan hátt, rétt eins og þeir fáu hælisleitendur og flóttamenn sem hafa fengið leyfi til að setjast hér að. Ein af ástæðunum fyrir því að ég ákvað að skipta um starfsvettvang og láta í mér heyra á hinu pólitíska sviði er sú ómannúðlega og hreint og beint ólöglega meðhöndlun sem við höfum veitt hælisleitendum hér á landi. Komið er fram við þá á svo skelfilegan máta að við sem finnum til mannúðar fáum sting í hjartað í hvert skipti sem um það er fjallað. Mannréttindi eru að engu höfð og stjórnvöld veigra sér ekki við að henda fólki út á gaddinn án alls rökstuðnings. Allar ástæður eru notaðar til að koma á ómannúðlegar hátt fram við þetta fólk. Já, þetta er fólk eins og við sem hér sitjum og ég er sannfærður um að enginn hér myndi sætta sig við jafn ómannúðlega framkomu og þetta fólk hefur þurft að upplifa af hendi stjórnvalda hér á landi. Í þessum hópi eru fjölmargir einstaklingar úr viðkvæmum jaðarhópum, einstaklingar sem hafa þurft að líða ofbeldi, hvort sem það er vegna kyns síns, kynferðis eða kyntjáningar, jaðarsettir hópar sem hafa flúið heimaland sitt til fyrirheitna landsins Íslands þar sem réttindi hinsegin og kynsegin fólks eru í hávegum höfð. En þau réttindi virðast ekki hafa náð inn fyrir veggi Útlendingastofnunar sem dregur þau öll í efa og beitir sömu valdníðslu og þetta fólk flúði í heimalandi sínu. Í þessum hóp hælisleitenda hér á landi eru líka yfir 200 börn sem ég vakti athygli Alþingis á fyrir hátíðarnar, börn sem eiga það öll sameiginlegt að hafa sótt um vernd á Íslandi. Mörg þeirra eru á bilinu núll til tveggja ára og sum hver eru með ófædd systkini. Mörg þessara barna eru ein á ferð og í stað þess að taka þeim opnum örmum leitum við að fyrsta tækifæri til að koma þeim úr landi. Virðulegi forseti. Hvers konar þjóðfélag er það sem sendir fólk út á gaddinn, treður á sjálfsögðum réttindum fólks, einungis vegna þess hvar það fæddist, og tekur síðan ekki við börnum í neyð? Það er a.m.k. ekki þjóðfélag sem ég vil sjá hér á Íslandi og mun ég því gera allt sem í mínu valdi stendur til að stöðva þann rasisma og það mannhatur sem felst í þeim frumvörpum sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt fram í samráðsgátt um málefni útlendinga.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég veit að hann er reynslubolti þegar kemur að málefnum flóttafólks á erlendum vettvangi, hann hefur mikla og góða starfsreynslu í þeim efnum. Ég verð samt að segja að mér fannst ræða hv. þingmanns mjög athyglisverð, sérstaklega orðfærið sem hann notaði þegar hann sagði að við værum þekkt fyrir skelfilega framkomu í móttöku hælisleitenda. Ég get engan veginn fallist á það vegna þess að það er almennt viðurkennt, og hefur komið fram hjá dómsmálaráðuneytinu, að Ísland veitir einna bestu þjónustuna í Evrópu þegar kemur að móttöku flóttafólks og hælisleitenda. Ég skil ekki alveg þessa fullyrðingu hjá hv. þingmanni. Auk þess kom hann inn á hinsegin einstaklinga, að þeir fengju mjög slæmar móttökur hér. Það er alrangt hjá hv. þingmanni. Hér hefur sérstaklega verið tekið á móti, þegar kemur að kvótaflóttamönnum, fólki sem hefur einmitt verið ofsótt í heimalandi sínu fyrir að vera samkynhneigt. Ég get því ekki séð að þessi fullyrðing standist hjá hv. þingmanni. Auk þess segir hann að rasismi og mannhatur einkenni þau frumvörp sem hér hafa verið lögð fram. Ég verð að segja: Hv. þingmaður tekur ansi stórt upp í sig þegar hann fullyrðir það. Á síðastliðnum tveimur árum hafa komið hingað um 1.200 hælisleitendur og fengið dvalarleyfi og ég veit ekki betur en þeim hafi verið veitt góð þjónusta. Ég verð að segja, hv. þingmaður, þótt ég hafi ekki beina spurningu - jú, ég held kannski að hv. þingmaður verði að rökstyðja betur málflutning sinn hér vegna þess að ég tel hann ekki standast.
Virðulegi forseti. Já, ég hef séð hvað þetta fólk er að flýja og ég hef séð hvernig ástandið er hjá þeim á meðan það flýr og kemur hingað til lands. Þess vegna tala ég um þá reynslu sem þau hafa upplifað. Ég vil líka gera greinarmun á því hvernig við tökum á móti flóttafólki, þar sem við höfum staðið okkur mjög vel, og því hvernig við tökum á móti hælisleitendum, sér í lagi áður en þeim er veitt vernd hér á landi. Þó svo að við höfum gert frábæra hluti, t.d. fyrir hinsegin og kynsegin flóttamenn, þá veit ég að það hefur virkilega verið brotið á réttindum hælisleitenda. Já, ég nota sterk orð. Ég nota sterk orð hér í ræðustól, hv. þingmaður, vegna þess að það virðist ekki vera hlustað þegar alþjóð er að gagnrýna hvernig farið er með fólk sem sækir um hæli hér. Það er ekki mannúðlegt þegar borið er fram frumvarp ár eftir ár, sem stjórnarandstaðan hefur sem betur fer náð að stöðva, sem gerir það að verkum að hægt verður að henda fólki út á gaddinn 30 dögum eftir að úrskurður er kveðinn upp. Það er mannréttindabrot í mínum huga. Það er það sem ég gagnrýni. Ég er ekki að gagnrýna það hvernig við meðhöndlum þau sem hafa fengið vernd heldur hvernig við meðhöndlum fólk fram að þeim tíma.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vil fyrst koma aðeins að frumvarpinu sem hv. þingmaður nefndi hér og hefur verið lagt fram. Það frumvarp felur í sér aukna skilvirkni í þessum málaflokki, sem er af hinu góða. Ég held að við getum alveg verið sammála um það. Það er ekki af hinu góða þegar einstaklingur sækir um hæli og þarf að bíða í marga mánuði, jafnvel upp í heilt ár, þar til hann fær úrlausn sinna mála og svo kemur í einhverjum tilfellum í ljós að viðkomandi uppfyllir ekki þau lagaskilyrði sem þarf til að fá hér dvalarleyfi. Það koma hingað einstaklingar sem eru að leita sér að betri lífskjörum. Að sjálfsögðu ber maður virðingu fyrir því en það er ekki lögmæt ástæða til að fá hér dvalarleyfi. Það koma líka einstaklingar til landsins sem eru að leita sér að vinnu og það er heldur ekki lögmæt ástæða til að fá hér dvalarleyfi. Það frumvarp eitt og sér er ein leið til að auka skilvirknina þannig að við séum ekki með einstaklinga á framfæri skattgreiðenda í marga mánuði þar til niðurstaða fæst sem er þá á þann veg að viðkomandi á ekki rétt á því að fá hér hæli, bara svo að dæmi sé tekið. Ég dreg ekki úr því sem hv. þingmaður sagði um aðstæður flóttafólks erlendis. Ég hef sjálfur starfað við þennan geira og hef séð það sjálfur. En það er nú líka einu sinni þannig, hv. þingmaður, að við getum ekki hjálpað öllum. Það eru tugir milljóna einstaklinga, flóttamanna og þeirra sem eru að leita sér að betra lífsviðurværi, um alla Evrópu en þeir sem hafa komið hingað hafa [[Forseti hringir.]]fengið mjög góða þjónustu og það hefur verið komið fram af hálfu dómsmálaráðuneytisins, eins ég nefndi hér áðan, að þjónustan er ein sú besta sem veitt er í Evrópu.
Virðulegi forseti. Það var gaman að hv. þingmaður skyldi koma að skilvirkni innan Útlendingastofnunar, stofnunar sem frá því í haust hefur vitað að hún ætti að skila umsóknum um ríkisborgararétt til Alþingis, sem hún virðist ekki einu sinni hafa getað gert á þessum stutta tíma sem síðan hefur liðið; stofnun sem lítur ekki einu sinni á umsóknir sem fara í gegnum hið almenna ferli fyrr en 18 mánuðum eftir að þær eru sendar inn. Ég held að það þurfi að laga svolítið annað en bara lögin til að laga skilvirkni í þessari stofnun. Já, fólk flýr af ýmsum ástæðum, en margir af þeim sem hingað koma koma einmitt frá stríðshrjáðum löndum; Afganistan, Sýrlandi, en við hendum þeim til baka, til Grikklands eða annarra landa þar sem þau hafa haft viðkomu á leiðinni, vegna þess að við getum það. Ekki vegna þess að við viljum sýna mannsæmandi og mannúðleg viðbrögð. Nei, við sendum þau úr landi af því að við getum það. Þetta er ekki fólkið sem hv. þingmaður var að tala um að kæmi hér í atvinnuleit eða í leit að betri aðstæðum hvað það varðar, efnahagsaðstæðum. Þetta er fólk sem kemur hingað vegna þess að það er að flýja stríð. Það er að flýja hatur í heimalandi sínu. Við berum ábyrgð á því hvað er að gerast í Afganistan og þess vegna eigum við að taka á móti fólki sem flýr þaðan en ekki að afsaka okkur í hvert sinn.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil nú taka undir með hv. þm. Birgi Þórarinssyni þegar hann talar um orðfærið. Mér fannst menn taka heldur stórt upp í sig, en allt í lagi með það, ég ætla ekki að gera athugasemdir við það. Hins vegar langar mig aðeins að koma að því, af því að ég kem nú að þessum málum á öðrum vettvangi, þegar hv. þingmaður talar um að ómannúðlega sé tekið á móti flóttafólki. Ég vísa því til föðurhúsanna. Ég hef starfað sem formaður flóttamannanefndar síðan 2018 og ég kannast bara ekki við að sú vinna sem þar hefur verið unnin sé á nokkurn hátt ómannúðleg. Ég óska eftir því að fá skýringar á því frá hv. þingmanni hvort hann sé að tala um störf flóttamannanefndar, ég vil að það komist algerlega á hreint ef svo er ekki en sérstaklega líka ef svo er. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni þegar hann talar um að nauðsynlegt sé að taka vel á móti fólki. Hv. þingmaður talaði um að hann væri á móti þeim málum sem kæmu frá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. En það mál sem við ræðum hér í þingsal í dag fjallar akkúrat um samræmda móttöku, að ekki sé gerður greinarmunur á því hvort fólk kemur hingað á eigin vegum eða í gegnum kvótann. Mig langar að heyra skoðun þingmannsins á því frumvarpi sem hér er til umræðu.
Virðulegi forseti. Ef ég hef sagt að það væri ómannúðlegt hvernig tekið væri á móti flóttamönnum hef ég mismælt mig. Það er ómannúðlegt hvernig tekið er á móti hælisleitendum. Ég hef alls ekkert út á flóttamannanefnd að setja, nema það mætti taka á móti fleiri flóttamönnum en alls ekki það hvernig fólk hefur verið meðhöndlað. Ég er líka sammála hv. þingmanni í því að það er mikilvægt að við tökum vel á móti þeim sem hingað koma og það er mikilvægt að samræmi sé milli þess hvernig við tökum á móti hælisleitendum og flóttamönnum vegna þess að við höfum tekið mjög vel á móti flóttamönnum. Sveitarfélögin eiga virkilega þakkir skildar fyrir það hvaða hlutverki þau hafa gegnt í því að taka á móti flóttamönnum og þau hafa virkilega tekið fólk inn í samfélagið. Það er rosalega mikilvægt. Það er meira en að segja það að koma hingað á hjara veraldar. Og jú, ég er sammála því að það eigi að samræma þetta, en það sem ég gagnrýni er hvernig við meðhöndlum hælisleitendur áður en þeir hljóta samþykki og áður en þeir detta inn í það ferli sem hér er verið að ræða, sem er eftir að þeir eru búnir að fá dvalarleyfi. Það er það sem gerist áður en dvalarleyfið er veitt, það er þar sem ég tel að stjórnvöld hafi sýnt fólki ómannúðlega framkomu.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka þingmanninum fyrir svarið. Ég þakka honum fyrir að skýra það út hvað hann var að meina í ræðu sinni hér áðan og þakka honum fyrir að góð orð í garð flóttamannanefndar. Ég er sammála honum um að hún hafi staðið sig afskaplega vel. Af því að hann ræddi hér m.a. um hinsegin flóttafólk var það hluti af okkar kvóta á sínum tíma, og hefur verið, að taka einmitt hinsegin flóttafólk til landsins og hefur gengið afskaplega vel. Ég kom hér upp áðan í andsvari við hæstv. ráðherra og var einmitt að tala um að það væri mikilvægt fyrir okkur sem ræðum þetta hér að missa ekki umræðuna of langt frá. Þess vegna kallaði ég eftir því að fá svör hv. þingmanns varðandi það frumvarp sem er hér til umræðu. Málefni innflytjenda eru risastór málaflokkur og við gætum verið hér í allan dag og rætt um hina ýmsu vinkla og hina ýmsu anga þess stóra máls sem dreifir sér úti um allt. Það sem liggur hér fyrir í dag er hvort við eigum einfaldlega að fela Fjölmenningarsetrinu þær heimildir að vinna persónuupplýsingar til að einfalda störf sveitarfélaganna og þeirra einstaklinga sem hingað koma í þessari samræmdu móttöku sem reynst hefur afskaplega vel í því reynsluverkefni sem nú er í gangi. Ég ítreka að mér finnst mikilvægt, þó að ég viti að menn hafi mismunandi skoðanir og mismunandi sýn á málefni innflytjenda heilt yfir, að við náum því að koma skoðunum okkar nokkuð skýrt fram hvað varðar það málefni sem til umræðu er á fundinum í dag.
Virðulegi forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um ansi margt í þessu. Ég veit að ég brenn fyrir þessu málefni vegna þess að þarna er fólk sem hefur ekki tækifæri til að láta í sér heyra og hefur ekki tækifæri til að segja hversu illa er farið með það. Ég er hræddur um að það góða starf sem við vinnum fyrir kvótaflóttamenn, sú góða ímynd sem það hefur veitt, eyðileggist við þá slæmu ímynd sem við fáum af því hvernig tekið er á móti hælisleitendum. Ég vil ekki að það gerist. Hv. þingmaður ræddi um þetta ákveðna frumvarp. Jú, ég get skilið að það þarf að gefa möguleika á að persónuupplýsingar komist þarna á milli til að hægt sé að veita betri þjónustu. En það er bara brotabrot af öllu því sem þarf að takast á við í öllu þessu ferli. Mér finnst svolítið verið að byrja á afturendanum í stað þess að laga sjálft kerfið þegar kemur að þessu. Að lokum skiptir það líka rosalega miklu máli að þessi mál eru enn þann dag í dag tætt á milli ráðuneyta. Það hvenær viðkomandi flyst yfir á milli ráðuneyta er meira að segja enn óljóst. Hvenær á að kvarta um það við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra og hvenær við hæstv. dómsmálaráðherra? Við vitum það ekki enn en vonandi lærum við það, enda er listi yfir heiti ráðuneyta og ráðherra kominn hingað í púltið.
Frú forseti. Frumvarp það sem við ræðum hér felur í sér breytt hlutverk Fjölmenningarseturs og er ætlunin að gera stofnunina að tengilið milli flóttafólks, sveitarfélaga og Vinnumálastofnunar. Það á sem sagt að auka yfirsýn yfir málaflokkinn og að sama skapi á ákvarðanataka um þjónustu að verða skilvirkari. Ráðgjafarhlutverk stofnunarinnar fær auk þess meira vægi gagnvart sveitarfélögunum. Ég geri ekki athugasemdir við breytt hlutverk Fjölmenningarseturs, það er að gera ágæta hluti í dag. En í greinargerð með frumvarpinu segir: „Með samræmdu móttökukerfi er unnið að því að tryggja jafna þjónustu óháð því hvernig einstaklingar með vernd komu til landsins …“ Og aðalmarkmið frumvarpsins er að jafna stöðu flóttafólks, hvort sem um ræðir flóttafólk sem kemur í hópum í boði stjórnvalda eða flóttafólk sem kemur á eigin vegum eða í gegnum fjölskyldusameiningu flóttafólks. Í frumvarpinu er sem sagt ekki gerður greinarmunur á kvótaflóttamönnum og hælisleitendum sem fá dvalarleyfi þegar kemur að þjónustunni. Þetta er, frú forseti, grundvallarbreyting. Það sem vantar í frumvarpið að mínum dómi er nákvæm útlistun á því hvað þetta kemur til með að kosta. Rætt er um fjölgun stöðugilda við Fjölmenningarsetur en ekkert er talað um hvað það kostar að auka þessa þjónustu. Hæstv. ráðherra nefndi hér íslenskukennslu og fleira. Það hlýtur að kosta eitthvað að bæta þessu við og mér finnst vanta upplýsingar um það í frumvarpið. Það vantar upplýsingar um hvað það kostar að útvíkka þjónustuna. Auk þess mætti það vera skýrara í hverju þessi viðbótarþjónusta felst í heild sinni. Það er mjög mikilvægt að fá svör við því. Eitt af mínum áhyggjuefnum varðandi frumvarpið er hvort þessi breyting, þessi aukna þjónusta við hælisleitendur með dvalarleyfi, geti haft í för með sér að umsóknum fjölgi hér á næstu misserum. Það þýðir aukinn kostnað og aukið álag, kallar á fjölgun starfsmanna hjá Útlendingastofnun o.s.frv. Það er mjög mikilvægt að fá svör við þessu. Höfum í huga að í nágrannaríkjum, eins og í Danmörku og nú síðast í Svíþjóð, er það markviss stefna að til þessara landa komi færri hælisleitendur. Ég hef sagt það hér, og sagði það í andsvari áðan, að Ísland veitir mjög góða þjónustu þeim sem koma hingað og leita sér alþjóðlegrar verndar, eina bestu þjónustuna í Evrópu. Það er ekki svo að við séum að veita lélega þjónustu til hælisleitenda, síður en svo. Frú forseti. Ég fundaði sérstaklega með Útlendingastofnun fyrir skömmu um þetta tiltekna atriði, hvort frumvarpið feli það í sér að hingað komi fleiri umsóknir, hvort bætt þjónusta við hælisleitendur muni leiða til fjölgunar umsókna um alþjóðlega vernd. Stofnunin telur svo ekki vera og telur aðra þætti, eins og langan afgreiðslutíma umsókna, stuðla að því að umsóknum fer fjölgandi. Mér finnst sérkennilegt að yfirfæra réttindi kvótaflóttafólks yfir á hælisleitendur. Við erum annars vegar að tala um fólk sem við samþykkjum að taka við í samráði við Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna og sjá um og hins vegar fólk sem kemur hingað á eigin vegum, sem ekki er ljóst hvort uppfyllir alþjóðleg skilyrði þess að vera flóttamenn. Ég er talsmaður þess að við veljum sjálf þá kvótaflóttamenn sem hingað koma og að það eigi að vera megininntakið í stefnu okkar þegar kemur að móttöku flóttamanna. Danir hafa sett sér það markmið að þangað komi enginn hælisleitandi en Danir munu halda áfram að taka á móti flóttamönnum. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að velja þá sem eru í mestri þörf, konur og börn og fjölskyldur sem búa í stríðshrjáðu umhverfi. Hingað til lands koma fjölmargir sem eru að leita sér að betri lífskjörum og í leit að atvinnu. Ég ber virðingu fyrir því, ég ber virðingu fyrir þeim sem eru að leita sér að betri lífskjörum. En það er nú einu sinni þannig að það er ekki lögmæt ástæða fyrir því að fá hér hæli og oft á tíðum er það þannig að þessir einstaklingar segja ekki frá því þegar þeir koma hingað til lands, það er alþekkt. Þeir fara síðan inn í kerfi og það tekur marga mánuði að fá það staðfest að þeir eiga ekki rétt á hæli. Þessi langi afgreiðslutími laðar umsækjendur um alþjóðlega vernd hingað til lands. Það er niðurstaða Útlendingastofnunar. Á þessu þarf að taka. Á þessum langa afgreiðslutíma er það ríkissjóður, skattgreiðendur, sem borgar, húsnæði, dagpeninga, heilbrigðisþjónustu o.s.frv. Að mínu mati væri hægt að nýta fjármunina mun betur fyrir þá sem eru í raunverulegri þörf. Það er því mjög mikilvægt að meiri skilvirkni ríki í afgreiðslu umsókna og það þarf að stytta þennan afgreiðslutíma sem er allt of langur. Við ræðum það oft hér í þingsal hvað mætti betur fara í ríkisrekstri. Við ræðum t.d. hvað mætti betur fara í heilbrigðiskerfinu sem kostar mikla peninga. En þegar minnst er á að margt mætti betur fara í hælisleitendakerfinu er eins og ekki megi breyta neinu. Hælisleitendakerfið á Íslandi er mannanna verk og það þarf að laga, það blasir við. Útlendingastofnun hefur gert spá um fjölda umsækjenda um alþjóðlega vernd á næstu árum og hún er á þann veg að á örfáum árum mun umsóknum fjölga verulega, þær munu tvöfaldast. Kostnaðurinn mun að sama skapi fara úr 3 milljörðum, sem hann er í dag, í 7 milljarða. Við getum ekki setið aðgerðalaus hjá þegar við fáum svona spá og þegar ljóst er hvert stefnir. Ég styð það svo sannarlega, frú forseti, að við hjálpum þeim sem búa við ömurlegar aðstæður á stríðshrjáðum svæðum. En við getum hins vegar ekki hjálpað öllum og við vitum það vel. Við verðum að nýta þá takmörkuðu fjármuni sem við höfum sem best. Það gerum við ekki með því að halda fólki uppi í marga mánuði meðan það bíður eftir úrlausn sinna mála, og svo kemur í ljós að viðkomandi á kannski ekki rétt á hæli. Þessu þarf að breyta. Við getum hjálpað sem flestum með því að eiga gott samstarf við alþjóðastofnanir sem starfa á þessu sviði. Það gagnast mun fleirum að senda fjármuni til stofnana sem eru að hjálpa einstaklingum á stríðshrjáðum svæðum. Fyrir hvern einn hælisleitanda sem hingað kemur er hægt að hjálpa allt að 12 manns sem eru í þjónustu alþjóðastofnana. Þessar tölur koma frá Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna. Íslendingar hafa tekið vel á móti kvótaflóttamönnum. Þeir koma iðulega frá stríðshrjáðum löndum og við eigum áfram að sinna þeim hópi vel og aðstoða við aðlögun hans að íslensku samfélagi. En maður spyr sig, frú forseti: Eru stjórnvöld viðbúin því að spá Útlendingastofnunar, um verulega fjölgun hælisleitenda, gangi eftir? Fyrir fáeinum árum komu um 6.000 hælisleitendur að landamærum Rússlands og Noregs á nokkrum vikum og í kjölfar þess herti Noregur sínar reglur. Það er alveg viðbúið að við gætum staðið í sömu sporum miðað við spá Útlendingastofnunar um að hér fjölgi þeim ört sem sækja um leyfi fyrir alþjóðlegri vernd. Dómsmálaráðuneytið hefur gefið það út að fjöldi umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi sé orðinn einn sá mesti í Evrópu, langmestur á Norðurlöndum miðað við höfðatölu. Á Íslandi eru umsóknirnar orðnar um 24 á hverja 10.000 íbúa, á Norðurlöndum eru þær á bilinu fjórar til sex. Það sjá allir að þetta gengur ekki upp til lengdar. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fylgja Norðurlöndunum í þessum efnum og það þarf að taka á þessum vanda. Stjórnsýslan ræður ekki við að afgreiða umsóknir innan viðunandi frests og beinn kostnaður við framfærslu hælisleitenda eykst hratt. Það er brýnt að einfalda og hraða málsmeðferð umsókna svo að auka megi skilvirkni og stytta málsmeðferðartíma og draga úr óþarfakostnaði fyrir ríkissjóð. Það er ómældur kostnaður sem fer í lögfræðinga, húsaleigu, öryggisgæslu og fleira meðan fólk bíður eftir niðurstöðu og fólk sem í mörgum tilfellum á ekki rétt á því að fá hér dvalarleyfi vegna þess að það kom á röngum forsendum. Okkur ber að aðstoða nauðstadda eftir föngum með tilliti til fámennis þjóðarinnar og okkur ber einnig að sjá til þess að kerfið sé ekki misnotað. Eins og ég nefndi hér áðan þá er margt sem má betur fara í hælisleitendakerfinu hjá okkur og við eigum að vera óhrædd við að ræða það. Við ræðum það hér hvað mætti betur fara í heilbrigðiskerfinu o.s.frv., en þingmenn eru ákaflega viðkvæmir fyrir því að ræða það að hugsanlega sé verið að misnota hælisleitendakerfið með einhverjum hætti, sé verið að leggja fram rangar upplýsingar o.s.frv. Þetta er bara eitthvað sem við verðum að skoða. Það er nú einu sinni þannig að öll kerfi eru mannanna verk og þau er hægt að laga. Ef við horfum t.d. til Noregs var árið 2004 tekin upp svokölluð 48 tíma regla við afgreiðslu umsókna til þess einmitt að draga úr tilefnislausum umsóknum og gera kerfið skilvirkara. Þessi lönd, t.d. Noregur, auglýsa sérstaklega, á samfélagsmiðlum og á netinu, það regluverk sem gildir í þeirra löndum. Ég greip t.d. niður í eina auglýsingu sem ég sá sem hljóðar svona: Ertu að yfirgefa landið þitt í leit að betri lífskjörum? Ertu að yfirgefa landið þitt í leit að vinnu? Þetta eru ekki löglegar ástæður fyrir því að fá alþjóðlega vernd í Noregi, þér verður vísað til baka. - Hér er bara verið að upplýsa fólk um það regluverk sem gildir í þessum löndum. Þessi texti er úr auglýsingu sem norsk stjórnvöld birta og Danir hafa birt áþekkar auglýsingar. Við höfum ekki birt neinar slíkar auglýsingar. Ég hef spurst fyrir um þetta á vegum dómsmálaráðuneytisins. Ef við horfum t.d. til Svíþjóðar hefur orðið stefnubreyting þar í málefnum útlendinga. Í sænska þinginu er meiri hluti fyrir því að herða tungumálakröfur, takmarka aðflutning ættingja og gera það erfiðara að fá dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þessi lönd tala af reynslu sem mér finnst eðlilegt að við horfum til þegar kemur að þessum málaflokki. Ég vil bara segja það að lokum, frú forseti, að ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fylgja Norðurlöndunum í þessum málaflokki, þegar kemur að regluverkinu, og læra af reynslu þeirra.
Frú forseti. Það er athyglisvert að heyra hv. þm. Birgi Þórarinsson tala hér í andstöðu við frumvarp stjórnarinnar. Ég hélt að hann væri í stjórnarliðinu en ekki í stjórnarandstöðunni, eða á móti því sem stjórnin er að gera. En mig langaði að leiðrétta dálítið sem hv. þingmaður sagði hér um að hingað kæmi fullt af fólki sem væri að leita eftir vinnu eða einhverju slíku. Þegar maður skoðar þær tölur sem Útlendingastofnun gefur út kemur í ljós að yfir helmingur þeirra sem hingað koma, vel yfir helmingur, kemur frá stríðshrjáðum löndum eins og Palestínu, Afganistan, Sýrlandi, Írak og Sómalíu. Það er eitt land í viðbót sem kannski væri hægt að nefna í sambandi við það að fólk væri að leita sér að betri vinnu, það eru þeir sem eru að flýja frá Venesúela en þeir eru næstum því fleiri en frá öllum hinum löndunum samanlagt. Það er góð ástæða fyrir því, það þarf enga vegabréfsáritun til að komast til Íslands ef þú ert ríkisborgari í Venesúela. Það væri hægt að einfalda þetta og stoppa þetta á mjög auðveldan hátt. Það er líka mjög athyglisvert að sjá að í tölum um hverjir fá dvalarleyfi hér á landi eru aðilar frá Venesúela í miklum meiri hluta. Það er mjög góð skýring á því, það er vegna þess að ekki er hægt að nýta sér Dyflinnarreglugerðina til að henda viðkomandi úr landi. Ég spyr því hv. þingmann: Hvaðan eru allir þessir aðilar sem eru að leita sér að vinnu að koma?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er nú einu sinni þannig að ef við fundum með þeim sem vinna við þennan málaflokk, t.d. lögreglunni á Keflavíkurflugvelli, þá geta þeir upplýst okkur um mörg og margvísleg dæmi þess að verið sé að misnota þetta kerfi. Við eigum að hlusta á það vegna þess að við þurfum að laga það sem má betur fara í þessu kerfi. Hv. þingmaður spurði sérstaklega um hvaðan þeir væru sem væru að leita sér að vinnu. Það er nú einu sinni þannig að einstaklingar gefa það ekki upp, þegar þeir koma til landsins, að þeir séu að leita sér að vinnu. Það er því mjög erfitt að halda utan um þær tölur en reynslan hefur sýnt þetta. Hv. þingmaður talaði hér um hælisleitendur sem koma frá stríðshrjáðum löndum eins og Sýrlandi, og það er alveg rétt. En ástandið í Sýrlandi hefur skánað heilmikið og fólk sem bjó þar er að flytja aftur þangað. Það hljóta að vera ástæður fyrir því að svona margir sækja um á Íslandi, miklu fleiri en annars staðar á Norðurlöndum miðað við höfðatölu. Það hlýtur að vera einhver ástæða fyrir því. Lífskjör eru þau sömu hér og á öðrum Norðurlöndum. Það eina sem kannski ætti að fæla fólk frá því að koma hingað er veðrið, eins og nefnt hefur verið. Þetta sýnir að það þarf að laga kerfið og ég hef talað fyrir því og mun halda áfram að tala fyrir því. Ég hef alltaf talað fyrir því að það þurfi að laga þetta kerfi. Það er alveg ljóst að það gengur ekki til lengdar að við skerum okkur úr Norðurlöndunum hvað varðar fjölda umsókna og það stefnir í að þeim muni fjölga verulega eins og ég nefndi.
Frú forseti. Ég reyndi að benda hv. þingmanni á það að stærstur hluti fólks, samkvæmt tölum Útlendingastofnunar, kemur frá stríðshrjáðum löndum. Ég veit ekki hvaða fréttamiðlum hv. þingmaður er að fylgjast með þegar hann segir að stríðið í Sýrlandi sé búið. Það er sko langt í frá. Jú, það eru svæði þar sem sumir hafa verið að koma til baka en það eru enn svæði þar sem mikil átök eru í gangi og fólk er að flýja átök. Fólk er að flýja átök í Afganistan. Fólk er að flýja átök í Írak. Fólk er að flýja átök í Sómalíu. Þetta er fólk sem er að flýja átök og það er ekki að misnota kerfið með því að koma hingað vegna þess að það er að flýja átök og það er ekki að reyna að ljúga til að fá vinnu hérna. Þetta eru aðdróttanir sem hv. þingmaður hefur engin gögn fyrir, önnur en þau að hann hefur heyrt eitthvað. Það eru ekki gögn sem hægt er að taka gild, alls ekki. Það er ekki hægt að vera endalaust með yfirlýsingar um að verið sé að misnota kerfið þegar fullt af fólki sem kemur hingað er að flýja stríð og átök. Og já, við erum með hærra hlutfall hælisleitenda en önnur Norðurlönd. En við höfum hærra hlutfall en önnur Norðurlönd af svo mörgu ef miðað er við höfðatölu, sennilega hærra hlutfall alþingismanna, hærra hlutfall ráðherra. Við getum endalaust talið upp, það er ekki mælikvarði. Hingað kom á síðasta ári 871 einstaklingur. Það er nú allt og sumt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég sagði reyndar aldrei að stríðið í Sýrlandi væri búið en ég vildi svo sannarlega óska þess. Það er nú einu sinni þannig, og ég hef ítrekað það hér, að það hljóta að vera einhverjar ástæður fyrir því að Ísland er komið á kortið þegar kemur að því að sækja um alþjóðlega vernd. Á sama tíma eru Norðurlöndin að skipta um stefnu í þessum málaflokki, læra af sinni reynslu og herða reglur. Það er mín persónulega skoðun að við eigum að fylgja Norðurlöndunum í þessum málaflokki. Það er eitthvað að hér þegar við sjáum að margfaldur fjöldi sækir um hér, hlutfallslega, miðað við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum. Við veitum bestu þjónustuna, hv. þingmaður, í Evrópu. Ég hef fundað með þeim sem vinna í þessum málaflokki og þeir hafa sagt mér að verið sé að misnota þetta kerfi. Þú getur ekki sagt, hv. þingmaður, að ég tali bara út í bláinn. Ég hef fengið þessar upplýsingar frá þeim sem vinna í þessum málaflokki. Það eru einstaklingar sem sækja kannski um fjórum til fimm sinnum en fá alltaf neitun. Er eðlilegt að einstaklingur geti komið fjórum til fimm sinnum og farið inn í þetta kerfi, verið í marga mánuði á kostnað skattgreiðenda og fengið synjun í fjórða sinn? Nei, það er ekki eðlilegt. Og hvers vegna má ekki ræða þessa hluti, hv. þingmaður? Hvers vegna að vera að æsa sig þegar maður vill að kerfið sé skilvirkt, að fjármunirnir séu sem best nýttir? Við ræðum um heilbrigðiskerfið, hvað megi betur fara, hvar megi spara, hvar vanti fjármuni. En þegar kemur að hælisleitendakerfinu - nei, þá má bara alls ekki ræða það að hugsanlega sé verið að misnota það kerfi, að hugsanlega sé hægt að laga það. Ég skil það ekki. Ég hef setið í fjárlaganefnd, ég veit alveg í hvað peningarnir fara, en ég vil líka nýta þá sem allra best. Það er hægt að gera með öðrum hætti eins og t.d. að styðja við stofnanir sem vinna á alþjóðlegum vettvangi við að aðstoða flóttafólk, svo að dæmi sé tekið.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi hér í máli sínu áðan tölur og spár sem Útlendingastofnun hefur fleygt í hálfkæringi varðandi væntanlegan fjölda fólks sem leitar hingað til lands. Ég ætla ekki að væna hv. þingmann um að fleygja einhverjum tölum út í loftið þar sem tölurnar koma frá aðilum sem eiga að vita hvað þeir eru að tala um. Ég hef hins vegar ekki trú á því að þeir aðilar byggi tölur sínar og kenningar endilega á rannsóknum eða öðru, sem maður myndi kannski ætlast til. En gefum okkur það samt, gefum okkur að þetta sé rétt. Þá langar mig að taka dæmi sem hv. þingmaður nefnir varðandi það að hinn langi málsmeðferðartími hælisumsókna dragi fólk að. Það er kenning sem er uppi. Hún er ekki byggð á neinum rannsóknum eða slíku. Þetta er kannski bara eitthvað sem fólki dettur í hug að gæti verið skýringin á fjölgun umsókna og það er ákveðin fylgni á milli langs málsmeðferðartíma og síðan fjölda umsækjenda. Ég ætla að byrja á að taka fram að ég er sammála hv. þingmanni um að við eyðum allt of miklum fjármunum í meðferð hælisumsókna hér á landi, allt of miklum fjármunum, og það sem gerir það enn svívirðilegra er að hluti þeirra fjármuna er flokkaður sem þróunaraðstoð í fjárlögum. Ástæðan fyrir því að ég tel það svívirðilegt er sú að langstærstur hluti þessara fjármuna fer ekki í að hjálpa fólki í neyð heldur í að finna leiðir til að koma því úr landi. En ég ætla aðeins að víkja að því að það dragi fólk að hve málsmeðferðartíminn er langur. Hvers vegna er það? Hvers vegna sækist fólk í að fá að vera hérna? Það er vegna þess að það hefur engar aðrar leiðir til að fá að vera í öruggu landi. Það hefur kannski fengið synjun í öllum Evrópuríkjum eða býr við aðstæður sem eru óboðlegar þar. Það er ekki hin frábæra þjónusta sem veitt er [[Forseti hringir.]]á meðan á meðferð umsóknar um hæli stendur, það er alveg á tæru. Ég ætla að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns, sem tilheyrir einmitt stjórnarliðum, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson nefndi hér áðan, [[Forseti hringir.]]hvort hann vilji ekki gera það að tillögu sinni að stytta málsmeðferðartíma niður í 48 tíma [[Forseti hringir.]]með því einfaldlega að leyfa fólki að vera hér á landi og fara að vinna og koma undir sig fótunum. Við gætum aldeilis skorið niður í kostnaði við meðferð hælisumsókna með því að gera það.
Forseti minnir hv. þingmenn á að gæta að tímamörkum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég styð 48 tíma regluna heils hugar. Ég kom inn á það í ræðu minni hér áðan. Það hefur gefið góða raun í Noregi og ég hef áður sagt það hér að við eigum að horfa til reynslu Norðurlandaþjóðanna þegar kemur að þessum málaflokki. Þau hafa náttúrlega mun lengri reynslu en við og það er nú orðin stefna í þessum löndum, bæði í Svíþjóð og Danmörku, að herða regluverkið. Það er ekki langt síðan stjórnvöld í Danmörku lýstu því yfir að stefnan væri sú að enginn hælisleitandi kæmi þangað. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni, sem ég veit að þekkir þennan málaflokk mjög vel, að það er ekki boðlegt að það skuli taka marga mánuði að afgreiða umsóknir. Það er hvorki boðlegt fyrir þann sem sækir um né þann sem borgar uppihald, skattgreiðendur, viðkomandi einstaklinga í þá mánuði, allt upp í ár, sem það tekur að afgreiða umsókn. Það sjá það allir. Þess vegna er mjög mikilvægt að þessu verði breytt og kerfið verði gert skilvirkara. Ég trúi því að hv. þingmaður sé algjörlega sammála mér í því. Það er margt sem þarf að laga í þessu kerfi og við eigum að sammælast um það hér, hv. þingmenn, að sníða það af sem þarf að laga. Við erum líka að hugsa um hag skattgreiðenda þegar kemur að þessu. Það er nú einu sinni þannig að okkur ber að hugsa um hvað skattfé almennings fer í og hægt er að nýta peningana með mun skilvirkari og betri hætti en gert er í dag þegar kemur að þessu kerfi. Ég er talsmaður þess að laga það og breyta því og ég er talsmaður þess að fylgja stefnu annarra Norðurlanda í þessum efnum.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig grunaði að við gætum verið sammála um þetta þó að mögulega greini okkur á um aðferðina, leiðina að því. Langbesta leiðin til að auka hraðann í meðferð umsókna, sérstaklega hér á landi þar sem stór hluti umsækjenda fær synjun um efnismeðferð, sem sagt umsóknum þeirra er vísað frá - þetta er fólk sem við vitum að er flóttamenn, það er búið að afgreiða umsóknir þess. Við þurfum ekki einu sinni að gera það. Við gætum einfaldlega tekið málið til efnismeðferðar og byggt á útlendingalögum. Það er meira að segja ákvæði í útlendingalögum sem segir að ef annað ríki hefur viðurkennt stöðu viðkomandi sem flóttamanns eigum við að viðurkenna það líka. Því ákvæði hefur ekki verið beitt. Við gætum þess vegna tekið þessar umsóknir til efnismeðferðar og rétt fólki dvalarleyfisskírteinið. Þetta gæti tekið tíu mínútur. Ég styð það heils hugar að stytta málsmeðferðartímann umtalsvert í þessum málum með því að hleypa fólki út í samfélagið í stað þess að eyða mánuðum í að trámatísera það og reyna síðan eftir fremsta megni að koma því úr landi. Frumvarpið sem við ræðum í dag snýst fyrst og fremst um þjónustu við fólk sem er búið að fá stöðu flóttamanns. Ég tók eftir því að hv. þingmanni varð tíðrætt um hvað þessi þjónusta kostar og hann virðist hafa áhyggjur af því að þetta verði til þess að laða að fleiri umsækjendur. Ég velti því reyndar oft fyrir mér, þessu með að það eigi ekki að vera að laða fólk hingað til lands. Í annarri umræðu erum við alltaf að reyna að gera landið okkar gott þannig að fólk vilji koma og búa hér. Það er því svolítið leiðinleg umræða að við viljum hafa aðstæður svo slæmar að fólk vilji ekki koma hingað. Mig langar að minna þingmanninn á að fólk er ekki byrði á samfélögum, samfélög eru fólk. Stærra samfélag er sterkara samfélag. Ég vil svo bara nefna að ég er ekki viss um að þjónusta á borð við bætta íslenskukennslu sé endilega eitthvað sem muni í auknum mæli draga fólk hingað til lands.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Mér fannst það einmitt ekki nógu skýrt hjá hæstv. ráðherra hver þessi aukna þjónusta er. Ég er sammála hv. þingmanni í því að ég held að íslenskukennsla ein og sér laði fólk ekkert sérstaklega til landsins, ég er alveg sammála hv. þingmanni um það. En það eru fleiri þættir þarna. Mér finnst einhvern veginn að það hafi aldrei verið skýrt í frumvarpinu um hvaða þjónustu er að ræða. Það væri gott að fá það fram. Ég hjó eftir því hér í fyrra andsvari að hv. þingmaður nefndi sérstaklega þessa spá Útlendingastofnunar um að fjölgunin yrði mikil á næstu árum, bara örfáum árum, allt að helmingur. Verið er að tala um að innan örfárra ára verði hér 1.200–1.500 umsækjendur. Mér fannst einhvern veginn að hv. þingmaður gerði frekar lítið úr þeirri spá. Útlendingastofnun hlýtur að geta unnið slíka spá. Hún vinnur við þessi mál. Hún afgreiðir þessar umsóknir og hlýtur að byggja spá sína á áþreifanlegum atriðum. Hver annar ætti að vinna slíka spá en Útlendingastofnun? Ég spyr bara. Ég tek þessa spá því alvarlega og mér finnst hún vera áhyggjuefni. Það er áhyggjuefni þegar kostnaðurinn mun kannski tvöfaldast á næstu þremur árum, fara úr 3 milljörðum í 7 milljarða. Þetta eru heilmiklir fjármunir. Við verðum að átta okkur á því að við getum ekki tekið á móti öllum, því miður. Það er bara þannig. Öll ríki horfa í kostnaðinn þegar kemur að þessum málaflokki. Það er bara eðlilegt. Alveg eins og við horfum á kostnaðinn í heilbrigðiskerfinu verðum við líka að horfa á kostnaðinn í þessu kerfi. Það er bara þannig. Ég segi það enn og aftur að það er greinilegt að það er ásókn í að koma hingað vegna þess að hlutfallslega berast margfalt fleiri umsóknir til Íslands en t.d. til Noregs eða Danmerkur. Það hlýtur einhver ástæða að vera fyrir því og við eigum að fara ofan í saumana á því og skoða hvað má betur fara. Ég tel að við eigum að vera á pari við önnur Norðurlönd, Danmörku og Svíþjóð, hvað þetta varðar.
Frú forseti. Hér erum við í 1. umr. frumvarps til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, móttaka einstaklinga með vernd, innflytjendaráð, eins og það heitir í þessari ferð. Það varð breyting á milli frá því að málið var lagt fram á síðasta þingi en þá hét málið frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni innflytjenda, móttaka flóttafólks og innflytjendaráð. Hér er fjallað um einstaklinga með vernd í stað þess að nota hugtakið flóttafólk. Undir andsvörum við hæstv. ráðherra, sem mælti fyrir frumvarpinu fyrr á þessum þingfundi, komu fram nokkrar spurningar sem hæstv. ráðherra vannst ekki tími til að svara og það eru auðvitað atriði sem þarf að skoða sérstaklega í hv. velferðarnefnd þegar málið hefur verið sent þangað. Ég man eftir því úr umræðunni í fyrra að þá var því haldið fram af hæstv. þáverandi ráðherra málaflokksins að hér væri verið að færa fyrirkomulag þessara mála til sama horfs og væri í hinum norrænu löndum. Það þarf að skoða sérstaklega hvort sú staðhæfing standist, hvort það sé raunin að einstaklingar sem hafa hlotið vernd njóti sömu réttinda og kvótaflóttafólk sem kemur til hverrar þjóðar undir því regluverki sem þar á við. Ég spurði hæstv. ráðherra þá sömuleiðis hvort dómsmálaráðuneytið, sem heitir í dag innanríkisráðuneyti, hefði verið með í ráðum hvað varðar möguleg áhrif á það sem í daglegu tali er kallað „pull factor“, sem sagt hvatann til umsókna í tilteknu landi á grundvelli mismunandi reglna og annarra réttinda og skyldna sem umsókn og meðhöndlun umsóknar fylgja. Hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri spurningu en ef horft er til greinargerðar frumvarpsins þar sem fjallað er um samráð þá kemur hér, með leyfi forseta: „Frumvarpið snertir fyrst og fremst heilbrigðisráðuneytið, Fjölmenningarsetur og einstaklinga með vernd á Íslandi. Áform um gerð frumvarpsins voru einnig kynnt öðrum ráðuneytum.“ Hv. velferðarnefnd þarf að kalla eftir því hvort sérstakt mat var lagt á þetta, þá væntanlega af fulltrúum innanríkisráðuneytisins, eða hvort svo var ekki. Það þarf að kalla eftir því við vinnslu málsins í nefndinni. Í máli eins og þessu snúa efnisatriði þess að tiltölulega afmörkuðu atriði, en það sem gleymist oft í þessum sal er að líta til afleiddra áhrifa lagasetningar. Ef sú kenning heldur að breyting eins og þessi, að veita öllum einstaklingum með vernd sömu réttindi og kvótaflóttafólki, hafi engin áhrif til þess að auka hvatann til umsókna um vernd á Íslandi þá verð ég að viðurkenna að það kæmi mér mjög á óvart, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Einhverra hluta vegna er staðan sú að hælisumsóknir eru margfaldar í fjölda hér en í þeim löndum sem okkur standa næst, fjórfalt til sexfalt hlutfall virðist vera algengt gagnvart samanburði við Norðurlöndin. Eitthvað er það sem orsakar þetta. Það hefur verið rætt hér og því var einmitt haldið fram á fundi allsherjar- og menntamálanefndar 25. janúar, minnir mig að hafi verið, þar sem fulltrúar Útlendingastofnunar komu til skrafs og ráðagerða, að meginástæða þessa fjölda umsókna hér til Íslands væri hinn langi málsmeðferðartími. Ég held að við gerðum betur í að leita leiða til að stytta hann. Í umræðu undir andsvari hv. þm. Birgis Þórarinssonar hér á undan var komið inn á þetta. Ég held að við verðum að fara í heildstæðari skoðun á þessum málum. Mörgum þykir óþægilegt að tala um skilvirkni og flæði í þeim efnum en það gæti orðið til mikils gagns þannig að við gætum gert vel og stutt við aðlögun þeirra sem koma hingað til lands en reynum ekki að færast um of í fang og gera allt fyrir alla. Þetta er ekki meint með hranalegum hætti þó að þetta sé orðað svona, en það eru takmarkaðir fjármunir sem við höfum úr að spila og ég held að það skipti máli að reyna að nýta þá sem allra best til þess að þeir sem hingað koma eigi sem auðveldast með að aðlagast íslensku samfélagi. Í umræðu um þetta mál á síðasta þingi spannst hér einhver furðuumræða um að þetta mál snerist fyrst og fremst um að kenna þeim sem hingað koma íslensku. Það trúir því væntanlega ekki nokkur maður upp á þingmenn Miðflokksins að við legðumst gegn því að útlendingar læri íslensku. Það dettur held ég engum í hug. En það er auðvitað ekki það sem er gagnrýnivert í þessu máli heldur algjör skortur á því að horfa á afleiddu áhrifin. Þegar við horfum 6. lið greinargerðar frumvarpsins, þar sem fjallað er um mat á áhrifum þá segir, með leyfi forseta: „Gert er ráð fyrir að ný verkefni Fjölmenningarseturs kalli á þrjú viðbótarstöðugildi auk starfstengds kostnaðar sem nemur árlega um 40,8 millj. kr. ásamt einskiptiskostnaði vegna búnaðarkaupa að fjárhæð 1 millj. kr.“ - sem sagt rúmar 40 milljónir á ári. Kostnaðurinn við þetta mál, ef málið hefur þau áhrif sem ég get sagt fyrir mig að ég hef áhyggjur af að það hafi, liggur ekki í akkúrat þessum hluta. Hann liggur væntanlega í þeim samningum sem verða gerðir frá því að málið var lagt fram í fyrra, þá voru þrjú sveitarfélög með samstarfssamning um móttöku einstaklinga með vernd á grundvelli þessara reglna, nú eru þau orðin fimm. Eflaust er það þarna og mögulega víðar í kerfinu sem kostnaðurinn mun liggja. Það sem ég gagnrýni er að þessi mynd sé ekki teiknuð upp heildstætt fyrir okkur þingmenn. Það hefur oft verið kallað í góðlátlegu gríni að það sé verið að beita salamí-aðferðinni við að tosa Ísland inn í Evrópusambandið og undir regluverk þess og þetta er að einhverju marki af sama meiði. Hér fáum við lítið púsl í heildarspilið og það er horft mjög þröngt á það í texta þessa frumvarps en raunveruleikinn er sá að verið er að veita öllum þeim einstaklingum sem hljóta vernd hér á landi sömu réttindi og kvótaflóttamönnum. Ég prentaði út, og ætla að sjá hvort ég finn það í fljótu bragði, frá því í umræðunni í fyrra en þá kom fram í ræðu, með leyfi forseta: „Flóttafólk á rétt á sérstakri aðstoð að lágmarki í eitt ár frá komu þess til landsins. Aðstoð sú sem flóttafólkið á rétt á, sbr. þó önnur ákvæði þessa kafla, er: a. Fjárhagsaðstoð. b. Félagsleg ráðgjöf. c. Húsnæði, ásamt nauðsynlegu innbúi og síma. d. Menntun, einkum íslenskukennsla, móðurmálskennsla og samfélagsfræðsla. e. Leikskólakennsla. f. Tómstundastarf. g. Heilbrigðisþjónusta og tannlækningar. h. Þjónusta túlka. i. Aðstoð við atvinnuleit. j. Önnur nauðsynleg aðstoð.“ Síðan fylgdi með: „… en þetta fjallar um svokallað kvótaflóttafólk.“ Það sem eðlilegt er að við spyrjum okkur að hér er: Hvað áhrif hefur það að þessi réttindi séu yfirfærð á mun stærri hóp en notið hefur þeirra hingað til? Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, þingmaður Pírata, kom inn á áðan að í fyrra hafi komið 871 einstaklingur til landsins. Ég hef ekki skoðað þessa tölu en ég gef mér að hv. þingmaður sé með hana rétta, 871 einstaklingur. Ef við gefum okkur að sá hópur félli undir þetta regluverk til samræmis við það sem kom fram í umræðunni áðan þá er það auðvitað margfalt umfang þess hóps sem er að koma hingað á grundvelli samstarfs um kvótaflóttamenn. Ég bið bara um að þessi mynd, eins og ég segi, sé teiknuð upp fyrir okkur heildstætt af því að þetta litla púsl sem í þessu frumvarpi felst sýnir okkur enga heildarmynd. Ef þingmenn telja að mál sem þetta hafi engin afleidd áhrif þá verð ég að segja að það er afskaplega ólíklegt að það sé raunin. Það kom fram á þeim fundi sem ég nefndi áðan, 25. janúar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, að það kom ýmsum á óvart hversu lítið umsóknum um vernd hafði fækkað í gegnum þetta Covid-tímabil sem við höfum upplifað núna í rétt tvö ár. Ef ég skildi framsetninguna þar hafði umsóknum á Íslandi fækkað mun minna en hjá þjóðum sem við vorum að bera okkur saman við og þá sérstaklega Skandinavíuþjóðunum. Nú er ég að setja fram kenningu, ég hef ekki rannsakað þetta að neinu marki. En það kom fram í framsöguræðu hæstv. ráðherra að frá 1. mars 2021 hafi öllum þeim sem hingað komu raunverulega verið stýrt inn í þetta fyrirkomulag og ég held að hæstv. ráðherra hafi nefnt dagsetninguna 1. mars 2020, að þeim sem hafi komið hingað eftir þann tíma hafi öllum verið boðin þátttaka. Þannig að raunverulega sé búið að innleiða þessa breytingu án þessarar lagasetningar. Þá hljótum við að spyrja okkur: Bíddu, til hvers er þá haldið áfram með þetta? Hér er sagt að það sé til að tryggja tiltölulega tæknilegt atriði sem snýr að eftirfarandi, eins og segir í 6. lið greinargerðar, með leyfi forseta: „Í ljósi mikillar fjölgunar einstaklinga með vernd á síðustu árum er mikilvægt að ríki og sveitarfélög tryggi fólki samfellda og jafna þjónustu. Með samræmdu móttökukerfi er unnið að því að tryggja jafna þjónustu óháð því hvernig einstaklingar með vernd komu til landsins. […] Frumvarpið felur í sér þá meginbreytingu að Fjölmenningarsetri er ætlað víðtækara hlutverk með tilkomu samræmdrar móttöku einstaklinga með vernd og því mikilvægt að efla stofnunina þannig að hún geti tekist á við þetta verkefni.“ Fjölmenningarsetrið hefur verið að vinna frábært starf og ég held að enginn sé að draga úr því að þar verði því mikilvæga starfi sinnt áfram. En það hvernig tilefni og nauðsyn þessa máls er soðið niður í næstum því ekki neitt í þessari lýsingu sem hér er birt tel ég líklegt að raungerist með allt öðrum hætti þegar áhrif þessa frumvarps eru komin fram. Ég bara velti því upp hvort þessi litla fækkun - miklu minni fækkun en nágrannaþjóðirnar sáu, miklu minni - á umsóknum í gegnum þetta Covid-tímabil geti hugsanlega verið vegna þess að þau markmið sem eru tilgreind á grundvelli þess að samræma móttöku kvótaflóttamanna og þeirra sem koma eftir öðrum leiðum, hvort sem það er á eigin vegum eða hvernig sem það kann að vera, að þau skilaboð séu þegar farin að orsaka „pull factor“-inn, að hvatinn til umsóknar hér á Íslandi sé orðinn meiri en hann var fyrir ekki löngu síðan, því að eitthvað hlýtur að skýra það að umsóknum fækkaði jafn lítið og raunin var í gegnum það Covid-tímabils sem við höfum upplifað í tvö ár þegar meira og minna öll ferðalög lágu niðri á löngum köflum. Ég hvet hv. velferðarnefnd [[Forseti hringir.]]til að skoða þetta vandlega og sérstaklega að skoða þessi atriði sem snúa að því hvernig málum er háttað á Norðurlöndunum, [[Forseti hringir.]]hvort lagt hafi verið mat á þennan svokallaða „pull factor“ og annað það sem ég nefndi fyrr í ræðunni.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að fagna þessu máli. Þetta er nokkuð sem kallað hefur verið eftir í langan tíma og hefur verið unnið að ansi lengi og ég ætla bara að fá að segja: Þótt fyrr hefði verið. Hér er verið að samræma þá þjónustu og þann stuðning sem fólk fær óháð því hvort það kemur hingað til lands upp á eigin spýtur eða vegna boðs af hálfu stjórnvalda í gegnum fjölskyldusameiningu. Það eru þó nokkur atriði sem mig langar að tæpa örstutt á í tengslum við þetta frumvarp. Það er í fyrsta lagi atriði sem kemur fram í mörgum þeirra umsagna sem hafa borist um málið við fyrri umfjöllun, þörfin á því að stjórnvöld móti sér heildstæða stefnu, heildstæða stefnu um móttöku flóttafólks til lengri tíma. Þar vil ég taka undir orð hv. þm. Bergþórs Ólasonar sem nefndi áðan að þetta frumvarp sýndi enga heildarmynd. Ég ætla að taka undir það. Þetta er mjög mikilvægur þáttur, mikilvægt brot, en sýnir okkur ekki framtíðarsýnina og heildarmyndina í móttöku flóttafólks. Það þarf að móta heildstæða stefnu og heildstætt kerfi sem er mun víðtækara, mun heildrænna, þar sem allir þættir samfélagsins koma til skoðunar, heildrænna móttökukerfi. Þar ætla ég að taka undir með fleiri þingmönnum sem tekið hafa til máls um þetta mál varðandi það að við getum lært af reynslu Norðurlandanna í þeim efnum. Ég er ekki sammála hv. þm. Birgi Þórarinssyni sem nefndi það ítrekað áðan að við værum með bestu þjónustuna í Evrópu og besta kerfið og þess vegna kæmi fólk hingað. Það er ýmislegt ágætt hér en það er líka mjög margt sem við eigum eftir ólært. Það er mjög margt sem má bæta og margt sem Norðurlöndin og önnur ríki í Evrópu gera mun betur en við. Það er ekki síst varðandi aðlögun flóttafólks. Ég myndi vilja sjá stefnu ríkisstjórnarinnar um gagnkvæma aðlögun flóttafólks og annarra innflytjenda hér á landi til lengri tíma. Ég leyfi mér að efast um að þær tölur, sem Útlendingastofnun hefur kannski fleygt fram í ákveðnum hálfkæringi á fundum, séu endilega byggðar á einhverjum raunveruleika eða rannsóknum. Það er ekkert sem bendir til þess að fjöldi fólks á faraldsfæti um heiminn fari minnkandi á næstu misserum, þvert á móti. Þó að við séum kannski ekki með góð tæki til að reikna út einhvern fjölda, hvorki Útlendingastofnun né aðrir, þá bendir flest til þess að þessi hópur muni fara stækkandi vegna loftslagsbreytinga, vegna ýmiss óróa í hinum og þessum samfélögum og vegna breyttra samfélagshátta, vegna ýmissar tækniþróunar og annarra þátta. Þess vegna er svo mikilvægt að við hættum að hugsa þetta þannig að við getum bara lokað öllum dyrum og gluggum og þá verði þetta allt í lagi og tökum þessum raunveruleika eins og hann er og tökumst á við hann. Það þarf að gera með heildrænni stefnu til langs tíma um gagnkvæma aðlögun alls samfélagsins, innflytjenda og annarra. Til að þetta sé hægt þarf líka, og á það er bent í umsögnum við málið á fyrri stigum, að stórauka gögn og rannsóknir um aðlögun innflytjenda, ekki síst flóttafólks, um bæði persónulega aðlögun þess, aðgengi að vinnumarkaði og annað. Sáralítið er til af gögnum og rannsóknum í þá veru, en það eru upplýsingar sem við þurfum til að geta hannað kerfið almennilega og þróað til lengri tíma. Það er rauður þráður í gegnum flestar athugasemdir sem berast að það þarf að bæta túlkun og aðgengi að íslenskukennslu. Það er öllum í hag. Það er eitthvað sem við ættum ekki að þurfa að deila um. Meira að segja að Miðflokkurinn er sammála því að íslenskukennsla sé sannarlega mikilvæg. Til viðbótar þarf að tryggja þjálfun fagfólks í öllum stéttum samfélagsins. Það er mjög gott að þarna sé kominn miðpunktur sem aðstoðar aðrar stofnanir og aðra hluta samfélagsins við ýmiss konar menningarlegar áskoranir og annað. En það þarf líka að fara í átak í þjálfun og kennslu á öllum sviðum samfélagsins, í heilbrigðisgeiranum, í lögreglu og annars staðar, í menningarnæmi, því sem er kallað millimenningarlegar leiðir og hagnýtar leiðir í starfi með fólki með fjölbreyttan bakgrunn, af fjölbreyttum uppruna. Það er ekki áskorun sem mun minnka á næstu árum. Annað sem ég vil hvetja velferðarnefnd til að skoða vel varðandi við vinnuna í þessu frumvarpi eru ábendingar sem borist hafa um meðferð persónuupplýsinga. Það er mjög mikilvægt að fólk gefi raunverulega upplýst samþykki fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga sem geta verið nauðsynlegar til að laga þjónustu og aðstoð að þörfum einstaklinga. Þar kemur túlkun og annað inn í myndina líka og þar getur jafnvel þurft menningarlega túlkun. Það skiptir gríðarlega miklu máli að fólk átti sig á því hvar upplýsingar um það eru geymdar og hvernig farið er með þær. Svo er annað sem hringdi ákveðnum viðvörunarbjöllum við lestur frumvarpsins, þ.e. að ég fæ ekki betur séð en að ætlunin sé sú að Fjölmenningarsetur sjái um, eins og það er orðað í frumvarpinu, að para saman einstaklinga og sveitarfélög. Ef ég skil það rétt, og ég bið hæstv. ráðherra að leiðrétta mig ef svo er ekki, þá hefur umsækjandi, sem er í rauninni kannski ekki lengur umsækjandi, umsækjandi um þjónustuna, í rauninni ekki neitt um það að segja hvaða sveitarfélag það er sem mun veita þjónustuna. Ég tel mig skilja ástæðuna að baki þessu fyrirkomulagi. Hún er væntanlega sú að það eru fá sveitarfélög sem búið er að gera samninga við og kannski ekki hægt að verða við óskum allra. Ég vil hins vegar hvetja velferðarnefnd og hæstv. ráðherra til þess að finna leið til að skapa meiri virðingu fyrir einstaklingunum, virðingu fyrir óskum og vilja fólks í þessari vinnu þannig að það hafi eitthvert val eða einhverja aðkomu að þeirri þjónustu sem því er síðan boðin og þá kannski ekki síst varðandi staðsetningu. Þetta snýst líka um það, sem hljómar alltaf kjánalega þegar maður segir það, að flóttafólk er bara fólk eins og við. Þó að það sé gegnumgangandi að oft er ætlast til þess að flóttafólk eigi kannski bara að vera fegið að vera á lífi og ekkert að vera að gera of miklar kröfur, þá vitum við það öll að fæst viljum við bara lifa af, við viljum gjarnan lifa. Því fylgir að velja sér starf, velja sér vettvang, velja sér framtíð og að geta stýrt framtíð sinni og haft áhrif á hana. Hvað þetta varðar, og annað í þessu frumvarpi svo sem, ætla ég bara að taka undir góð orð sem komu fram í umsögn Rauða krossins um þetta mál á fyrri stigum: Heilsa og vellíðan flóttafólks eru almannahagsmunir, ekki einkahagsmunir þess.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það eru nokkrir punktar sem ég hjó eftir og langar aðeins að ræða hérna, og líka í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur. Hér var talað áðan um ákveðinn „pull factor“ og án þess að ég ætli að hafa sterkar skoðanir á því þá er það nú þannig að þessi samræmda móttaka og þetta verkefni sem Fjölmenningarsetur er að takast á við núna á náttúrlega, eins og kom réttilega fram í máli hv. þingmanns áðan, eingöngu við um þá sem fá vernd, sem eru komnir með vernd, eru komnir í gegnum kerfið og komnir með stöðu annaðhvort flóttamanns eða með vernd, þannig að ég dreg það í efa að muni hafa stórkostleg áhrif. En ég ætla nú ekki ekki að ræða það hér. Varðandi pörunina. Það var eiginlega það sem var ástæða þess að ég ákvað að koma hingað upp. Eins og ég skil þetta frumvarp og eins og ég skil þetta verkefni, þá er þetta akkúrat einn af stóru þáttunum í þessu, að veita Fjölmenningarsetrinu heimild til að afla upplýsinga, bæði frá sveitarfélögum og frá þessum einstaklingum til þess að betur sé hægt að finna út hverjar eru þarfirnar, bæði sveitarfélaganna og ekki síður þess fólks sem hingað er komið þannig að það geti fengið búsetu á svæðum og stöðum sem henta aðstæðum þeirra hverju sinni. Það er stóra málið í þessu, finnst mér. Það er verið að reyna að gera með þessu móti. Þess vegna er svo mikilvægt að Fjölmenningarsetrið fái þessa heimild frá Persónuvernd til að vinna upplýsingar þannig að við getum enn þá betur komið til móts við þarfir þessa fólks þannig að það fari í eins gott umhverfi og hægt er og sem henta hverjum [[Forseti hringir.]]einstaklingi eða hverri fjölskyldu hverju sinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef ég skildi athugasemdina rétt þá snýr hún að þessari pörum, eins og hv. þingmaður nefndi. Ég held að ásetningurinn að baki frumvarpinu sé allur góður. Það er mín tilfinning við lesturinn. Það er hins vegar náttúrlega þannig að við getum ekki fundið út hvað hentar fólki eða aðstæðum þess án aðkomu þess sjálfs. Það er kannski það sem er oft vanmetið, kannski ekki síst í tilviki fólks sem er af einhverjum ástæðum í viðkvæmri stöðu. Við sjáum þetta ekki bara í málefnum flóttafólks, við sjáum þetta líka í málefnum fatlaðs fólks, í málefnum barna, í málefnum aldraðra og annars og í rauninni í öllum málaflokkum þar sem viljinn til að hjálpa fer yfir strikið og fer kannski að stjórna meira en þörf er á. En ég held að ásetningurinn sé góður. Nú er ég að hætt að vinna með skjólstæðingum í þessum málum af því að ég er komin í aðra vinnu, en það vakti mig til umhugsunar að nýlega var ég að aðstoða mann sem fékk vernd hér á landi. Þá var þetta nýja kerfi farið í gang í tilraunastarfsemi og þessi maður vildi bara fá að fara og leigja sér íbúð og fara að vinna, hann var svo sem búinn að bíða eftir því í ansi langan tíma. En ég fékk svolítið á tilfinninguna að það gæti orðið þannig að fólk yrði þvingað inn í eitthvert aðstoðarkerfi sem það þarf ekki á að halda. Það er eitthvað sem þarf kannski að hafa í huga líka. Viðvörunarbjöllurnar sem hringja þarna snúast um aðkomu fólksins sjálfs, að við förum ekki fram úr okkur við það að aðstoða fólk án aðkomu þess, án þess að það segi sjálft til um hvaða aðstoð það þarf og hvað ekki.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég get alveg tekið undir orð hennar hvað þetta varðar. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni í þessu, við þurfum að nálgast flóttafólk eins og annað fólk; á þeirra forsendum eins mikið og hægt er. Ég skil frumvarpið og þann ásetning sem þar er á bak við þannig að þar sé verið að reyna að gera það eins og kostur er með þessu. Í þeim verkefnum sem ég hef komið nálægt í tengslum við flóttafólk þá er það alveg ljóst að þar er mikið samtal við fólkið. Menn eru að reyna að finna út úr því hvaða staðir eða sveitarfélög eða byggðarkjarnar henta hverjum fyrir sig, bara út frá fjölskyldustærð og fjölskyldugerð og öðru. Stundum þarf að horfa til heilbrigðisþjónustu, hvar hún er, ef fjölskyldurnar eru með þannig vandamál. En ég er algerlega sammála hv. þingmanni í því að það á ekki að vera að þröngva einhverju upp á fólk sem ekki vill það, það held ég að sé alveg ljóst. Ef fólk vill ekki og hefur ekki áhuga á að koma inn í þessa samræmdu móttöku þá hefur það val um að gera það ekki, eins og ég skil málið. En það er líka eitt í þessu sem mig langar að koma að. Þó að það sé kannski ekki alveg beint tengt þessu máli þá ætla ég leyfa mér að nefna eitt varðandi þessa aðstoð sem við eigum að veita hér, hvort sem það er kvótaflóttafólk eða fólk sem kemur hér og fær vernd: Við komum þessu fólki fyrir í sveitarfélögum mögulega úti á landi eða í Reykjavík. En það er ekki verkefnið eða markmiðið að fólk ílengist á þessum svæðum um aldur og ævi. Verkefni okkar er einfaldlega að koma fólki úr þeim hræðilegu og skelfilegu aðstæðum sem það er í, [[Forseti hringir.]]yfir í öruggt skjól, og veita þeim aðstoð í þetta eina ár. [[Forseti hringir.]]Það tekur síðan ákvörðun um það á sínum forsendum hvort það vill ílengjast á þeim stað sem við völdum eða að fara eitthvert annað, bara eins og við hin.
Ég minni hv. þingmenn enn og aftur á að virða tímamörkin.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum aftur fyrir andsvarið og áhugavert samtal. Það sem stuðar kannski við þetta frumvarp og þá nálgun sem þarna kemur fram er að þetta virðist svolítið vera allt eða ekkert. Það er kannski það sem væri hægt að gera einhverjar breytingar á eða að aðlaga þetta betur að raunveruleikanum. Sannarlega er margt flóttafólk að koma úr skelfilegum aðstæðum og það þarf tíma til að lenda. Það kemur oft beint úr skelfilegum aðstæðum og það þarf hreinlega tíma til að ná áttum. Það er hins vegar ekkert alltaf tilfellið. Stundum hefur fólk verið á flótta í lengri tíma. Það hefur dvalið í öðru ríki um einhvern tíma og það er kannski, ef svo má orða það, lent og vantar framtíðarsýn í líf sitt. Þá er eitthvert tímabundið verkefni einhvers staðar þar sem fólk ætlar ekkert endilega að verja ævinni, kannski ekki það sem það þarf á að halda. En það þýðir þó ekki endilega að fólk þurfi ekki einhvern stuðning. Það er sannarlega fullt af stuðningi sem ætla má að allir þurfi á að halda, eins og íslenskukennsla. Það er miður fyrir bæði umsækjendur og fyrir okkur sem samfélag ef ekki er hægt að veita þá þjónustu einfaldlega vegna þess að viðkomandi vill kannski ekki aðra hluta hennar. Ég hvet því velferðarnefnd og hæstv. ráðherra til að skoða vandlega möguleikana á því að gera þetta kerfi sveigjanlegra þannig að fólk geti verið virkari þátttakendur í útfærslu þjónustunnar, ekki bara heildarpakkans heldur líka í rauninni hvað hentar úr honum og hvað ekki, og að það sé tekið inn í myndina að sumt af þessu fólki þarf kannski ekki alla þessa þjónustu þó að það þurfi hluta hennar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir ræðuna. Hv. þingmaður kom inn á það að skynsamlegt væri að horfa til - hv. þingmaður leiðréttir mig ef ég fer rangt með - 48 tíma reglunnar og efnislega lofa fólki þar með að setjast hér að, koma sér fyrir, hefja sitt líf, sækja sér vinnu og það allt saman. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hún sér fyrir sér útfærslu þessa fyrirkomulags og þá mögulega í samspili við aðrar sveigjanlegri leiðir. Eða sér hv. þingmaður fyrir sér að þetta yrði bara reglan? Fólk kæmi hér inn og mál væru afgreidd á 48 tímum og síðan værir þú „on your own“, afsakið, forseti, og síðan væri fólk á eigin vegum í framhaldinu. Þessum sjónarmiðum hefur verið fleygt úr ýmsum áttum á fyrri stigum en mér leikur hugur á að vita hvernig hv. þingmaður sér þetta fyrir sér, hvort allir féllu t.d. undir þessa 48 tíma nálgun og fólk væri þar með upp á sjálft sig komið eftir að leyfi fengist hér. Það væri áhugavert að heyra hver sýn hv. þingmanns er á akkúrat þetta atriði sem hún kom inn á hér áðan.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Þetta var raunar eitthvað sem ég nefndi í andsvari við ræðu annars þingmanns hér áðan og tilheyrir sannarlega umræðu um heimild fólks til að koma og dvelja á Íslandi en kannski ekki efni þess frumvarps sem við ræðum hér. Ég nefni þetta í samhengi við þann raunveruleika, sem við sannarlega búum við á Íslandi, sem er sá að stór hluti fólks sem leitar hingað að vernd hefur þegar fengið „vernd“ - það er kannski meira á blaði en í reynd - í öðrum Evrópuríkjum og fyrst og fremst, ef ekki eingöngu, á Grikklandi og í Ungverjalandi en í einstökum tilvikum á Ítalíu. Ég nefni þetta í tengslum við það vegna þess að þar er ég sammála mati Útlendingastofnunar og margra annarra, það eru þessi mál sem taka langan tíma. Við erum með reglu í lögum sem segir að ef mál hefur tekið 12 mánuði eða lengur skuli taka málið til efnismeðferðar. Svo vill til að þessi mál taka svo langan tíma að langflest þeirra enda þannig. Það er af mörgum ástæðum. Það hefur fyrst og fremst verið vegna þess að kærunefnd útlendingamála hefur fellt þessi mál úr gildi, hefur sent þau aftur til Útlendingastofnunar. Þau fara annan hring, aftur í gegnum Útlendingastofnun og til kærunefndarinnar, fara fram og til baka, og svo á að drífa fólk úr landi á einhverjum fimm dögum. Það tekst ekki vegna þess að sem betur fer eru ekki til heimildir til að þvinga fólk í líkamsrannsókn til að koma því í flug. Þess vegna nefndi ég þetta. Það var alls ekki ætlun mín að leggja til að fólk fengi enga þjónustu að þessu loknu. Af reynslu minni að dæma ætla ég hins vegar að vera ósammála hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni, sem nefndi hér áðan að allt þetta fólk væri ekki bara komið hingað til að vinna. Ég held að þetta fólk sé meira og minna allt komið hingað til að vinna, [[Forseti hringir.]]ég held að svo sé. Það er það sem ég á við þegar ég segi að fólk eigi að geta byrjað að byggja upp líf sitt [[Forseti hringir.]]í stað þess að þurfa að vera í slæmri þjónustu, búa upp við flugvöll og fá 8.000 kr. á viku í vasapeninga; stara á hvíta veggi í heilt ár [[Forseti hringir.]]í stað þess einfaldlega að sleppa því og bjóða því að byrja að byggja líf sitt upp hér á landi. Það er það sem ég átti við.
Til upprifjunar minnir forseti á að ræðutími í andsvörum er tvær mínútur, ekki tvær og hálf mínúta.
Frú forseti. Ég skal skila hálfri mínútu. Takk kærlega fyrir þetta svar. Það er eflaust þannig að ég er upptekinn af því umfangi sem ég hef áhyggjur af að verði raunin ef um of er opnað, ef svo má segja. En það hefur oft verið galli á umræðunni að annars vegar er sagt að það séu aðilar sem vilji halda öllu lokuðu og hleypa engum inn og hins vegar að það eigi að galopna allt, og ég held að ég geti, og margir aðrir, fært býsna góð rök fyrir því að það gæti orðið okkur um megn. En af því að hv. þingmaður hefur mikla reynslu af störfum í þessu umhverfi og ígrundaðar skoðanir spyr ég: Miðað við samfélagsgerðina sem við búum við á Íslandi hefur hv. þingmaður þá einhverja sýn á umfangið sem við myndum að jafnaði ráða við yfir lengri tíma þannig að vel væri haldið á aðlögun og mögulega þannig að þeim sem hingað koma líði vel? Ég veit að þetta er kannski ósanngjörn spurning en engu að síður held ég að það myndi hjálpa okkur til að taka umræðuna áfram ef menn áttuðu sig á því til hvaða þátta verið væri að horfa hvað breytt umfang varðar.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir samtalið. Ég er á þeirri skoðun - og byggi hana m.a. á reynslu okkar af öðrum opnunum sem við höfum ráðist í á landamærum okkar, m.a. með inngöngu í Evrópska efnahagssvæðið - að ef við höldum rétt á spöðunum, ef við tryggjum að hér sé opið og móttækilegt samfélag og að þessi gagnkvæma aðlögun sé tryggð, hef ég engar áhyggjur af þeim fjölda sem kemur hingað. Áskorunin sem felst í fjöldanum felst ekki í fjöldanum, hún felst í samsetningunni á fjöldanum. Eins og ég hef nefnt ítrekað: Fólk er ekki byrði á samfélögum. Samfélög eru fólk. Með stækkun samfélagsins held ég að við yrðum bara öflugri. Ég held að áskoranirnar lúti að öðrum hlutum. Þar eru verkefnin önnur. Ég nefni oft að gamni í þessari umræðu þá staðreynd að eins og staðan er í dag eru það 500 milljónir einstaklinga sem geta flutt til Íslands, þurfa ekki að sækja um eitt eða neitt, mæta bara niður í Þjóðskrá, skrá sig þar, þurfa ekki einu sinni að gera það fyrstu þrjá mánuðina og geta byrjað að vinna, fundið sér vinnu og byrjað að lifa lífinu án þess að spyrja kóng eða prest. Og það eru verulega takmarkaðar heimildir til þess að færa þetta fólk úr landi. Í mörgum ríkjum, þar sem fólk hefur ferðafrelsi til Íslands, svo sem eins og í Grikklandi, er gríðarlegt atvinnuleysi; það er talað um 40% atvinnuleysi hjá ungu fólki í Grikklandi. Mig langar þá að spyrja á móti, kannski meira teoretískt út í kosmósið: Fyrst allt þetta fólk má koma hingað og það er svo frábært að búa á Íslandi, hvar eru þá Grikkirnir?
Frú forseti. Það hefur verið farið um víðan völl hér í dag, heldur betur. Ég velti því fyrir mér hvort tilefni hafi verið til að ræða kerfi er varðar móttöku fólks í leit að vernd frá A til Ö þegar um er að ræða frumvarp sem félags- og vinnumarkaðsráðherra er að leggja fram varðandi samræmda móttöku einstaklinga með vernd og snýst ekki um það sem gerist áður en fólk fær vernd heldur það sem gerist eftir að fólk hefur fengið vernd, svo að því sé haldið til haga. En gott og vel, það er um að gera að nota hvert tækifæri til að ræða þetta, ræða það hversu illa búið kerfið okkar er þegar kemur að móttöku fólks í leit að vernd. En ég verð að segja að ég fagna mjög framlagningu þessa frumvarps af því að við þurfum, og það hefur verið þörf á því lengi, í mörg ár, að samræma það hvernig við tökum á móti fólki sem hefur fengið vernd á Íslandi. Það skiptir gríðarlega miklu máli að eitthvert samræmi sé þarna á milli. Af því að það hefur svolítið verið talað um VIP-meðferð, hvernig sumir komast fram fyrir röðina, þá get ég sagt hér og fullyrt að það hefur verið nokkurs konar VIP-meðferð þegar kemur að því hvernig við komum fram við fólk sem hefur verið á flótta en hefur fengið hér vernd. Til þessa dags hefur það oft verið þannig að fólk sem hefur fengið hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum, fengið hér stöðu flóttamanna eða komið hingað með slíka stöðu, verið boðið hingað, svokallaðir kvótaflóttamenn, hefur fengið mjög ólíkar móttökur. Þessir tveir hópar hafa fengið alveg gríðarlega ólíkar móttökur. Þessir hópar hafa átt það eitt sameiginlegt að vera á flótta vegna stríðsástands eða annarra ástæðna, vegna pólitískra afskipta, vegna starfa sinna í fjölmiðlum eða annað, en annar hópurinn kemst hingað við illan leik og hinn hópurinn hefur mögulega verið í flóttamannabúðum úti í heimi og fengið þennan stimpil sem þarf frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna um að teljast flóttamaður. Það er svo skrýtið að þeir sem komast við illan leik að slíkum flóttamannabúðum geta ekki gengið þar inn. Þar er líka ákveðið kerfi hvernig fólk kemst inn og hvernig það getur reynt að fá þessa stöðu úti í heimi, jafnvel í flóttamannabúðum, og teljist vera flóttamaður í skilningi flóttamannasamningsins. Það er gríðarlega mikilvægt að við tökum vandlega á móti því fólki sem við höfum tekið ákvörðun að veita vernd. En ég hef smááhyggjur af því sem stendur í frumvarpinu um að það sé lagt fram að nýju og sé óbreytt að mestu en þó sé tekið tillit til þeirra athugasemda sem voru lagðar fram og voru tilgreindar í nefndaráliti þegar málið kom hér fram síðast, af því að það er ekki alveg þannig. Þó að það kunni að vera að merkingin sé nokkurn veginn sú sama þá færi betur á því að segja hreinlega að þetta sé sambærilegt mál en hafi þó tekið breytingum. Ég er búin að dunda mér við það hér drjúgan part dags að lúslesa þetta frumvarp með þeim frumvörpum sem við höfum áður fengið til hv. velferðarnefndar, sem ég sit ekki í lengur. Það kemur til af því að það er auðvitað ákveðið vantraust. Maður treystir ekki alveg ríkisstjórninni. Þó að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hafi góðan hug þá treystir maður því samt ekki alveg að það leynist ekki þarna inn á milli einhver bastarður sem þarf að verja. Og af hverju segi ég það? Jú, vegna þess að fyrra frumvarp, sama efnis en þó aðeins öðruvísi, kom hingað inn á 150. löggjafarþingi og var unnið þar og fór í alls konar umsagnarferli, kom aftur inn á 151. löggjafarþingi en þá var það lagt fram óbreytt og það var ekki búið að fara í neina þá vinnu sem hafði verið bent á að þyrfti að fara í, m.a. af Persónuvernd, í millitíðinni. Þá þurfti að byrja upp á nýtt og Persónuvernd þurfti að spyrja: Af hverju skoðuðuð þið ekki ábendingarnar okkar frá því í fyrra o.s.frv.? Þetta er kannski hluti af þessu. En í frumvarpinu hefur núna að hluta til verið tekið tillit til þess sem hv. velferðarnefnd skilaði af sér í fyrra, a.m.k. hvað varðar persónuverndina og þær ábendingar sem komu frá Persónuvernd varðandi vinnslu persónuupplýsinga, þar á meðal viðkvæmra persónuupplýsinga. Við þurfum auðvitað að ræða það hversu víðtækar persónuupplýsingar, og ég vænti þess að nefndin geri það, Fjölmenningarsetur á heimtingu á að fá í hendurnar vegna þess að það er bæði verið að heimila Fjölmenningarsetri vinnslu persónuupplýsinga en líka miðlun persónuupplýsinga. Þá er það auðvitað gríðarlega viðkvæmt og mikilvægt að við séum ekki að fara þarna yfir einhver mörk. Við höfum rætt það margsinnis hér í þingsal hvort við séum mögulega, bara með því að setja það í löggjöf, að veita allt of mörgum opinberum stofnunum allt of víðtæka heimild til miðlunar persónuupplýsinga. Í frumvarpinu segir að það þurfi að láta einstaklinginn vita ef farið er í slíka vinnslu. En við verðum auðvitað líka að ræða það, og ég vona að hv. velferðarnefnd geri það, hvað gerist ef einstaklingur segir: Ég treysti ekki stjórnvöldum til að fara vel með upplýsingarnar sem mig varðar. Þetta eru viðkvæmar persónuupplýsingar og við erum að tala um mjög ítarlegar upplýsingar. Ég vona að um þetta verði fjallað sérstaklega í nefndinni. Aðeins varðandi það hvort ræða megi að það sé verið að misnota hælisleitendakerfið eins og var rætt um hér áðan. Ég get ekki látið hjá líða að segja að auðvitað má alveg ræða það hvort verið sé verið að misnota hælisleitendakerfið, en þá verður líka að mega ræða það hvort verið sé að misnota önnur kerfi eins og varðandi greiðslu tekjuskatts hjá stórfyrirtækjum, hvort verið sé að misnota reglur og kerfið er varðar endurgreiðslu á ferðakostnaði þingmanna eða bara hvað sem er. Endurgreiðsla á virðisaukaskatti, er verið að misnota það? Við verðum að þora að skoða þá öll kerfi. Vandinn við þetta kerfi hefur hins vegar verið sá, eins og maður hefur oft séð varðandi almannatryggingakerfið og viðhorfið þar, að gengið er út frá því að verið sé að misnota kerfið áður en farið er í að skoða hvernig við getum þjónustað þá sem þurfa á þjónustu að halda, hvernig við getum tekið á móti og aðstoðað þá sem þurfa á því að halda. Þá er byrjað á öfugum enda, byrjað á því að skoða hvernig við getum komið í veg fyrir að hlutirnir séu misnotaðir. Eins og ég hef oft sagt þá má gera ráð fyrir að 10% af öllum mengjum séu kannski einhvers staðar að ruglast. Ég held að það séu örugglega 10% af þingmönnum sem eru einhvers staðar að ruglast og örugglega 10% af lögmönnum, 10% af læknum og 10% af fólki á flótta. Ég held að við getum alveg gengið út frá því u.þ.b., af því að það er ekkert mengi af mannfólki sem er algerlega með allt sitt á þurru. Þetta var það sem ég vildi leggja inn í púkkið þegar við ræðum það. En ég óska hv. velferðarnefnd velfarnaðar í þessari vinnu og segi að lokum: Vonandi tekst nú að klára þetta í þetta sinn.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ræðuna. Mig langaði að mörgu leyti að taka undir það sem kom fram í hennar máli frekar en endilega að andmæla því og benda á það sem ég gleymdi að nefna áðan, ég var búin að hugsa það en gleymdi að setja það í mína ræðu, og varðar öflun persónuupplýsinga. Það er auðvitað alltaf hægt að afla persónuupplýsinga með samþykki fólks. Ef fólk samþykkir að veita aðgang að persónuupplýsingum sínum þá er það ekki vandamál. Ég tel rétt að hafa í huga, þegar verið er að veita stjórnvöldum mjög víðtækar heimildir til þess að vinna persónuupplýsingar og flytja þær sín á milli, að það er kannski ekki alltaf þörf á því. Annað sem má ekki verða, og þarf að passa við vinnslu svona frumvarps og uppbyggingu svona kerfis, er það sem ég las einmitt líka út úr orðum hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, að við þurfum að passa upp á að vera búin að hugsa út hvað við ætlum að gera ef fólk t.d. vill ekki veita aðgang að persónuupplýsingum. Það þarf að hafa raunverulegan möguleika til að halda í sitt vantraust til stjórnvalda, sem er oft ríkara hjá fólki sem kemur frá ríkjum þar sem stjórnendum er enn minna treystandi en hér, og kannski sums staðar annars staðar. Það má ekki verða skylda í reynd að veita stjórnvöldum aðgang að viðkvæmustu persónuupplýsingum fólks. Það eru gríðarlega viðkvæmar persónuupplýsingar sem koma fram við meðferð umsókna fólks um alþjóðlega vernd. Það verður að vera tryggt að fólk geti fengið þá þjónustu sem á þarf að halda án þess að samþykkja eitthvað sem ekki er þörf á eða eðlilegt að ætlast sé til að það samþykki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir „meðsvarið“. Það kemur fram í ákvæðinu um vinnslu persónuupplýsinga að Fjölmenningarsetri beri að upplýsa viðkomandi einstakling eða forsjáraðila hans um fyrirhugaða vinnslu og miðlun persónuupplýsinga, en ekki neitt um að það beri að fá samþykki. Það má því ætla, þó að það komi ekki fram skýrum orðum, að í rauninni sé ekki gert ráð fyrir að afla þurfi samþykkis. Þá er spurning hvort viðkomandi fái þá ekki þjónustuna sem er verið að veita þar, hvort þetta verði mat sem verður sett í hendurnar á starfsfólki Fjölmenningarseturs. Það er spurning. Auðvitað þurfum við að fá ákveðnar upplýsingar, það er alveg ljóst. Við verðum að geta óskað eftir ákveðnum upplýsingum, grunnupplýsingum til að geta veitt þjónustu, t.d. varðandi fjölskyldustærð og fjölskylduhagi; þurfum við að koma börnum í skóla eða undir læknishendur o.s.frv.? Þá er eðlilegt að gera þá kröfu en það þarf eiginlega að búa til einhvers konar varnagla þannig að það þurfi að vera einhver möguleiki til að segja: Þið megið miðla þessum upplýsingum hér en ég vil ekki að þið miðlið þessu þarna, af ótta við afleiðingar. Við þurfum að geta verið sveigjanleg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir spjallið. Þetta orðalag hringir sannarlega viðvörunarbjöllum og virðist ekki gert ráð fyrir því að fólk hafi einhvern kost á því að hafna vinnslu persónuupplýsinga að hluta eða í heild til þess að geta þegið þá þjónustu sem það þarf á að halda. Mér finnst þetta vera hluti af því áhyggjuefni sem ég nefndi í ræðu minni sem er að þörf fólks fyrir aðstoð gerir að verkum að við göngum of langt á sjálfstæði þess, sjálfsákvörðunarrétt og ábyrgð á eigin lífi. Ég ímynda mér að skortur á upplýsingum um hagi fólks hafi áhrif á getu þjónustuveitanda til að veita þá þjónustu. En það bitnar þá væntanlega á þeim einstaklingi. Þarna þarf að nást eitthvert jafnvægi, á milli þess að fólki sé veitt sú þjónusta sem það þarf á að halda að mati starfsmanns Fjölmenningarseturs eða að eigin mati, að mati einstaklingsins sjálfs, og spurning hvort það sé ekki of mikil forræðishyggja fólgin í þessu líka, þessari ríku heimild, þeim ríka rétti stjórnvalda til að afla allra viðkvæmustu persónuupplýsinga um einstaklinga til þess að geta hjálpað þeim. Ég endurtek að þetta hringir viðvörunarbjöllum fyrir mér og ég hvet velferðarnefnd til að skoða þetta vandlega. Það kom mér pínulítið á óvart að það skyldi ekki koma harðorðari athugasemdir frá Persónuvernd hvað þetta varðar en ég tel fullt tilefni til þess að fara varlega þarna og hafa þetta í huga.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Ég hvet hv. velferðarnefnd og þá hv. þingmenn sem eru í henni til að skoða athugasemdir Persónuverndar sem voru sendar inn, dagsettar 3. mars 2021 og 22. mars 2021. Þar koma ýmsar athugasemdir fram. Varðandi það að ef fólk gefur ekki persónuupplýsingar fái það ekki þjónustu: Já, að einhverju leyti en að öðru leyti ekki. Við getum auðvitað verið með, eins og hv. þingmaður veit mjög vel, fólk í mjög ólíkum aðstæðum, með ólíkan bakgrunn, ólíka ástæðu fyrir því að eiga erfitt með traustið, sérstaklega á stjórnvöldum, á mögulega erfitt með að treysta stjórnvöldum fyrir upplýsingum um afkvæmi og hverjir búi á heimilinu. Þar geta verið margar ástæður. En auðvitað vonast maður til að með samræmdri þjónustu eins og verið er að boða hér getum við frekar tekið utan um þennan hóp með fullnægjandi hætti og einmitt byggt þessa brú trausts milli þessa hóps og stjórnkerfisins af því að hluti af þessum hópi hefur aldrei búið við þannig aðstæður að geta treyst nokkrum utanaðkomandi aðila fyrir lífi sínu og velferð.
Frú forseti. Það hefur verið áhugavert að sitja hér í þessari umræðu og fylgjast með ólíkum sjónarmiðum og ólíkum nálgunum. Margt af því hefur svo sem ekki komið beint að því frumvarpi sem hér er til umræðu heldur hefur umræðan farið út um víðan völl. Kannski er það bara ágætt. Það hefur kannski sýnt okkur hvaða viðhorf eru til staðar í samfélaginu. Það hefur verið mjög upplýsandi að fylgjast með umræðunni, margt hefur komið fram í henni. Óttinn við að allar aðgerðir sem beinast að því að einfalda, samræma og bæta kerfið séu einhvern veginn bein ávísun á að það verði óstjórnlegur kostnaður og hömlulaust flæði fólks inn í landið er eitthvað sem ég næ ekki alveg utan um. Fyrst við erum að fara út um víðan völl finnst mér mikilvægt að við förum bara enn lengra út á völlinn og hugsum aðeins hver staða fólks er og af hverju við erum svona mikið að skipta í flokka: Við erum tilbúin að taka á móti þessum af því að hann hefur þessar ástæður, en ekki hinum. Ástæðurnar fyrir gríðarlegum straumi flóttafólks eru að mínu viti aðallega tvær; annars vegar stríð og hins vegar loftslagsvá og veðurbreytingar. Þótt við sem samfélag séum kannski sandkorn í hinum stóra heimi - en af því að hér er alltaf rætt um höfðatölu erum við nú samt ansi stór - þá berum við ábyrgð. Við berum líka ábyrgð á stöðunni. Á meðan við tökum ekki ábyrgð í aðra átt og segjum okkur t.d. úr NATO þá berum við ábyrgð. En varðandi loftslagsmálin. Við erum að stefna í rétta átt. Við erum vissulega að taka ábyrgð, en við höfum ekki gert nóg. Við þurfum að gera betur. Þess vegna er frábært að í stjórnarsáttmála er öflug framtíðarsýn í loftslagsmálum. Þetta er eitt af því sem mig langaði til að nefna, að við getum ekki firrt okkur ábyrgð og farið inn í þröngar stjórnsýslulegar reglur þegar svona gríðarlegur fjöldi fólks er á flótta í heiminum, af því að mannlegar gjörðir eru svo stór partur af því. Þá komum við að því sem hér er til umræðu, sem er þetta frumvarp sem ég fagna einlæglega. Mér líst vel á það. Hér hafa komið fram ábendingar sem er auðvitað vert að skoða. Ef ég þekki persónuverndarlögin rétt þá er ekki endilega hægt að ganga út frá því að stjórnvald geti nýtt upplýst samþykki. Til þess þarf aðrar leiðir af því að það er alltaf valdaójafnvægi. Ég held að það sé vert að velferðarnefnd spyrji krefjandi spurninga og skoði málin. En hér hefur t.d. verið talað um, svo ég komi aftur að því, að við séum að fara inn í einhverja óvissu og að allar aðgerðir verði til þess að við fáum einhverja holskeflu fólks, og það hefur svolítið verið rauði þráðurinn í umræðunni, sem sé að reyna að koma sér inn í landið á fölskum forsendum. Mér finnst það í það minnsta dapurleg umræða og ég tek undir það sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir minntist á varðandi 10%. Ég held að það sé þannig, auðvitað - og auðvitað jafnt fólk sem er í gríðarlega erfiðri aðstöðu sem óttast jafnvel um líf sitt og annarra. Kannski myndi ég segja hvað sem er ef ég væri í þeirri stöðu [[Gripið fram í: Sjálfsagt.]]og ekki alveg satt. En við getum ekki gengið út frá því og ætlað að byggja allt okkar regluverk út frá því að allir séu að svindla. Við eigum að horfa á málin frá öðru sjónarhorni. Við erum með alþjóðlegar skuldbindingar, við erum með einhvers konar samfélagslegan sáttmála um það að við viljum taka þátt, við viljum hjálpa, við viljum fá að styðja við fólk á flótta. Mörg sveitarfélög hafa opnað hjörtu sín og stjórnsýslu sína og umgjörð til að taka á móti. Þau mættu vera fleiri. Sú sem hér stendur óskaði eftir því meðan hún sat á sveitarstjórnarstigi að Múlaþing, sem er eitt af stærstu sveitarfélögunum, ef ég man rétt, sem ekki hafa óskað eftir því að fá samstarfssamning til að geta tekið á móti flóttafólki, gerði það og að komið yrði á fót nefnd til að finna út úr því hvernig best væri að gera það. Ég held að við langflest í samfélaginu viljum gera vel. Við viljum gera betur. Þess vegna finnst mér líka mikilvægt að fagna því þegar góð frumvörp koma fram sem snúa að því að bæta kerfið, gera það skilvirkara, gera það mannúðlegra. Og það geri ég. Mér finnst mikilvægt, og það er nú í stefnu okkar í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, að þetta fari alltaf saman, þjónusta og mannúð. Þótt um sé að ræða aðra málaflokka; hvort við sem við horfum á mál öryrkja, eldri borgara eða innflytjenda eða flóttafólks, hverja sem við horfum á, þegar við erum að vinna með manneskjur og mannslíf þá getur þjónustan aldrei verið ferköntuð, einhvers konar stimpilklukkuvinna. Við verðum alltaf að vinna út frá mannúðinni. Ég held að partur af því sé að samræma kerfin þannig að sem flestir sitji við sama borð og að fólk fái þjónustu og að við einföldum allar aðgerðir þannig að fólk þurfi ekki að bíða endalaust, eins og við þekkjum, að fólk þurfi ekki að leita á marga staði og þurfi ekki sjálft að finna út úr því hvort það passi í þennan flokk eða hinn flokkinn, heldur að við tökum fyrr á móti fólki. Mig langar líka út af þessari umræðu að nefna að við erum í rauninni með þessu og í þessu frumvarpi að fylgja nágrannalöndum okkar. Til dæmis hefur þetta samræmda kerfi verið í Noregi um lengri tíma, ekki þori ég að fara með hversu langan tíma, en ekki varð það nú raunin þar að umsóknum fjölgaði stjarnfræðilega við það að farið væri að vinna þetta með þessum hætti. Ég held að óttinn við það að kostnaðurinn verði gríðarlegur, að öll umsýsla verði allt of mikil, sé óraunhæfur. Kannski er líka vert að nefna að lokum að við erum smáþjóð, við erum örfá á miklu landflæmi. Við náum ekki að manna atvinnulífið okkar. Ég fór víða um landið í kosningabaráttu í haust og alls staðar sem ég kom, alveg sama í hvaða geira, hvort sem það var heilbrigðisgeirinn, landbúnaðargeirinn eða sjávarútvegsgeirinn, alls staðar vantaði fólk. Sums staðar er ekki hægt að halda uppi þjónustustigi af því að það er ekki hægt að manna fyrirtæki, hvað þá að hingað komi fólk í leit að betra lífi, í leit að atvinnu. Af hverju er það svona stórkostlega hræðilegt? Ég næ því ekki alveg. En við viljum samt auðvitað öll gera vel. Það þarf að vera regluverk. Ég man ekki hvað hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson nefndi áðan um tölu fólks á flótta, hún var ótrúlega há og auðvitað vitum við öll, alveg sama í hvaða flokki við erum eða hvar við erum, að við getum ekki hjálpað öllum. En við getum gert betur. Ég held að þetta frumvarp sé skref í rétta átt. Kallað hefur verið eftir því hér í ræðustól að gerð verði heildstæð einhver stefna, að þetta sé svolítið út og suður núna. En í stjórnarsáttmálanum kemur fram að mótuð verði skýr stefna í málum útlendinga. Sú vinna er komin af stað og ég held t.d. að þetta sé hluti af því að horfa til framtíðar um heildstætt regluverk. Það að við séum að samræma í þessu frumvarpi tvo ólíka hluti sem hafa verið unnir á tveimur sviðum og afgreiddir á ólíkan hátt held ég að sé fyrsta skrefið í því að fara af stað með stefnu varðandi heildstætt kerfi.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hjó aðeins eftir því í lok ræðunnar, sem ég var líka búin að höggva eftir í orðum annarra sem hafa talað hér í dag, sem varðaði akkúrat stefnu og heildarsýn og samræmi í stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Það var einhver þingmaður sem nefndi það hér fyrr í dag, ég er því miður búin að gleyma hver það var, hversu áberandi illa þessir tveir ráðherrar virðast vera að tala saman, annars vegar hæstv. ráðherra sem ræður málaflokknum og stýrir því hverjir fá að koma hingað og vera og síðan hæstv. ráðherra sem sér um þjónustu og aðstoð og stuðning við þetta sama fólk, þá einstaklinga sem fá að vera. Raunar var bent á það í dag að hæstv. dómsmálaráðherra eða innanríkisráðherra, ég er ekki alveg klár á því hver réttur titill er núna, sé með í undirbúningi frumvarp þar sem hann gangi í rauninni inn á valdsvið hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sem hér situr. Þannig að mig langaði að spyrja hv. þingmann, sem tilheyrir flokki sem er í ríkisstjórn, hvort hún hafi ekki áhyggjur af þessu, hvort hún trúi því og treysti að það sé nægilega mikið samtal innan ríkisstjórnarinnar og á milli ráðherra til að tryggja heildstæða mannúðlega stefnu í þessum málum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að stjórnarsáttmálinn sé nokkuð skýr þarna. Það hefur verið í stefnu okkar að umsýslan, ég veit ekki hvernig á að orða það, í málaflokknum ætti að vera og eigi miklu meira heima undir félagsmálaráðuneyti en dómsmálaráðuneyti og það á við um fleiri málaflokka. Ég átta mig sjálf t.d. á engan hátt á því af hverju ættleiðingarmál hafa verið í þeim farvegi sem þau hafa verið, þau eiga fyrst og fremst heima með félagslegum málum. Ég held að samtalið sé gott. Ég veit ekki annað. Ég veit að þetta eru auðvitað ólíkir flokkar með ólíka sýn en ég held að það sé þannig að þegar verið er að skrifa stjórnarsáttmála þá séu gerðar málamiðlanir. En ég held að við séum að horfa fram á góða tíma í útlendingamálum og að verið sé að taka af ábyrgð á þessum málum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla að leyfa mér að giska á að hv. þingmaður sé ekki búinn að lesa frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra í samráðsgáttinni. Á sama tíma ætla ég að óska eftir því við hv. þingmann og samflokksfólk hennar að þau skoði þetta frumvarp vel og geri á því ríkulegar breytingar áður en það verður lagt fyrir þingið. Frumvarpið er raunar svo stuðandi að ég er ekki sannfærð um að allir þeir aðilar sem gjarnan myndu gera athugasemdir við það undir öðrum kringumstæðum hafi séð ástæðu til þess enn þá því að þar eru hlutir inni sem maður leyfir sér í rauninni að trúa og treysta að fari ekki lengra í þessu ferli. Ég ætla ekki að beina annarri spurningu til hv. þingmanns en bið hana að lesa þetta frumvarp gaumgæfilega og bið um hennar liðsinni til að tryggja að það komi betur unnið til þingsins en það er í dag.
Frú forseti. Já, það frumvarp er auðvitað í samráðsgátt, sem er vel af því að það á eftir að taka breytingum. Það á eftir að benda á það sem hópum sem munu skila þar inn umsögnum finnst að megi betur fara og það er ferlið. Við erum auðvitað að vinna þetta þannig að þingið kemur líka að því. Við erum að móta það með þessum hætti. Stefna VG og samflokksfólks míns hér á þingi er auðvitað mjög skýr og við munum alltaf standa vörð um það sem við trúum á og ég held að ég hafi ekkert meira um það að segja, við munum auðvitað bara, eins og stefna okkar segir, standa vörð um það eins og við höfum alltaf gert.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu. Hér hefur margt verið rætt, bæði það sem tengist frumvarpinu og ýmislegt fleira. Reyndar er ágætt að tækifæri gefist til að ræða fleira en nákvæmlega það sem hvert og eitt frumvarp hefur að geyma, en ég ætla þó að reyna að halda mig sem mest við frumvarpið og koma inn á ákveðin atriði sem hafa verið rædd hér í dag. Mig langar að byrja á því að koma inn á það sem hv. þingmenn Birgir Þórarinsson og Bergþór Ólason ræddu hér í dag og snýr að þjónustu við fólk sem hefur fengið vernd. Þá er mikilvægt að það komi fram að þjónusta við flóttafólk - við fólk sem hér hefur fengið alþjóðlega vernd, sama með hvaða hætti það hefur fengið verndina - er algerlega veitt óháð þessu frumvarpi. Allir einstaklingar með skráð lögheimili hér á landi eiga rétt á þjónustu samkvæmt lögum um Félagsþjónustu sveitarfélaga og þetta frumvarp breytir því ekki. Mig langar líka að koma aðeins inn á einn þátt sem nokkrir hv. þingmenn nefndu, m.a. hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, ef ég man rétt, um atvinnuþátttöku. Ég vil fá að taka undir það með hv. þingmanni hversu mikilvæg hún er þegar fólk er komið með vernd hér inn í landið og þá stöðu í samfélaginu. Í því tilraunaverkefni sem hefur verið í gangi núna með sveitarfélögunum, um samræmda móttöku, hefur Vinnumálastofnun fengið aukið hlutverk, hvort sem litið er til samfélagsfræðslu eða aðstoðar við atvinnuþátttöku og aðra virkni. Hún veitir líka náms- og starfsráðgjöf, svo eitthvað sé nefnt. Það má nefna sem dæmi að um helmingur þeirra flóttamanna sem komu til Vinnumálastofnunar í gegnum samræmdu móttökuna hefur nú þegar fengið vinnu, á síðasta ári. Það er mikilvægt. Skýrslur hafa líka sýnt að langtímaáhrif vegna atvinnuþátttöku útlendinga eru jákvæð efnahagslega. Mig langar að nefna eitt dæmi sem Vinnumálastofnun tók saman fyrir okkur í ráðuneytinu, þ.e. að ef við tökum meðaltal af upphæð fjárhagsaðstoðar fyrir einstakling sem er hér í Reykjavík eða í Kópavogi, fyrir 250 manns sem hingað hafa komið til landsins og fengið vernd með einum eða öðrum hætti, þá erum við að tala um rúmar 600 milljónir á ári sem ekki eru lengur greiddar í fjárhagsaðstoð ef þetta fólk fær starf. Ávinningur vegna skatttekna miðað við ákveðnar forsendur, meðallaun upp á 450.000 kr. á mánuði, eru um 270 millj. kr. á ári sem greiðast þannig til ríkis og sveitarfélaga. Það er um 900 millj. kr. ávinningur á ári. Það má nefnilega alveg setja dæmið upp þannig að það sé ekki bara kostnaður fyrir samfélagið að taka á móti þessu fólki. Þetta fólk er auðlind fyrir samfélagið, hvort sem við erum að horfa á það efnahagslega eða í því að samfélag okkar verður fjölbreyttara og betra. Hv. 10. þm. Norðaust., Jódís Skúladóttir, nefndi hér að Norðurlöndin hefðu lengi verið með samræmda móttöku. Hún nefndi Noreg í því sambandi. Hún nefndi að þar sé umfangsmikil þjónusta en á sama tíma sjáist ekki sama aukning og við höfum séð hér á Íslandi þegar kemur að þeim sem sækja hér um vernd. Til að svara hv. þingmönnum Birgi Þórarinssyni og Bergþóri Ólasyni um það hvort líklegt sé að samræmd móttaka, og þetta frumvarp þar með, leiði til þess að fleiri muni sækja um hér þá held ég að það sé í sjálfu sér fátt sem bendi til þess. Mig langar líka að koma aðeins inn á atriði sem nefnt var af nokkrum þingmönnum og snýr að heildstæðri stefnumótun í málaflokknum. Það er einmitt eitt af verkefnum stjórnarsáttmálans að setja fram heildstæða og skýra stefnu í þessum málefnum sem miðar að því að fólk sem sest hér að hafi tækifæri til aðlögunar og virkrar þátttöku í samfélaginu og á vinnumarkaði. Vinnu við gerð þessarar heildstæðu stefnu mun ég setja í gang fljótlega. Síðast en kannski ekki síst, hæstv. forseti, langar mig að koma aftur inn á það um hvað þetta frumvarp snýst. Þetta er í sjálfu sér einfalt frumvarp. Frumvarpið snýst um að Fjölmenningarsetur fái heimildir til að nálgast persónuupplýsingar til að geta aðstoðað fólk við að finna hentugt sveitarfélag. Á sama hátt er þá sett í lög að hlutverk Fjölmenningarseturs, að veita sveitarfélagi faglegar leiðbeiningar og ráðgjöf vegna þessarar samræmdu móttöku, er fest í lög. Í þriðja lagi verður það síðan hlutverk Fjölmenningarseturs að bjóða fólki, og þá lögum samkvæmt, að setjast að í móttökusveitarfélagi sem Fjölmenningarsetur telur henta viðkomandi einstaklingi best. Ef viðkomandi einstaklingur vill það ekki og hafnar því að setjast að í viðkomandi sveitarfélagi þá er það skylda Fjölmenningarseturs að veita viðkomandi einstaklingi eða fjölskyldu allar upplýsingar um þá þjónustu sem sveitarfélögunum ber að veita. Það skal skýrt tekið fram, af því að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir spurði hvort fólk hefði val um að taka þátt í samræmdu móttökunni, að það er alveg ljóst að fólk hefur val. Það hefur val um það hvort það þiggur að taka þátt í samræmdri móttöku, það þarf þess ekki. Þau sem vilja ekki taka þátt í samræmdri móttöku fá samt sem áður alla þjónustu í samræmi við lög og einnig þjónustu Vinnumálastofnunar. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig bara að segja þetta: Þetta er mikilvægt púsl í málefnum innflytjenda og nauðsynlegt og gott skref sem við þurfum að stíga til þess að geta tekið betur á móti þeim sem hér hafa fengið vernd og til þess að samræma móttökuna, óháð því með hvaða hætti fólk kemur til landsins. Ég vil að lokum óska nefndinni alls velfarnaðar í umfjöllun sinni um málið.