Forseti. Enn er margt órætt í þessu máli en í trausti þess að vilji sé til að ráðast í ákveðnar úrbætur höfum við ákveðið að sýna viðleitni með því að halda aðeins fjórar ræður í viðbót þótt það þýði að margar góðar ræður verði aldrei fluttar. Í þessari síðustu ræðu minni ætla ég að víkja aðeins að þeim þætti málsins sem snýst um svokallaða borgarlínu, máli sem verður leitt af borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík, en Reykjavík er, eins og menn þekkja, í talsverðum fjárhagskröggum og virðist hafa eytt síðustu krónunni í glærusýningar og auglýsingar til að kynna skýjaborgina Reykjavík. En þá mætir ríkisstjórnin til að fjármagna dæmið, fjármagna kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík, óhemjudýrt og óhagkvæmt eilífðarvandamál, verkefni sem eykur einn helsta vanda höfuðborgarsvæðisins, umferðarteppur sem menn hafa upplifað hér á hverjum degi. Ein akrein í hvora átt er tekin af umferðinni á mörgum mikilvægustu samgönguæðum höfuðborgarsvæðisins og eyðileggur það um leið lausnir sem gætu hjálpað þarna til, lausnir eins og ljósastýringu, enda á borgarlínuapparatið að fá forgang á ljósum og ruglar þar með alla ljósastýringu höfuðborgarsvæðisins. Það kostar óhemjufé, bara það að byggja þetta, og svo óendanleg rekstrargjöld í framtíðinni. Til samanburðar er áætlað að Sundabraut myndi á verðlagi ársins 2015 kosta 36 milljarða. Borgarlínan kostar 80 milljarða, eða svo segja menn, þó að ekki sjái fyrir endann á því og sambærileg verkefni víða um lönd hafi nánast sem regla frekar en undantekning farið langt fram úr, jafnvel margfalt fram úr, kostnaðaráætlun. Ríkið ætlar að reyna að skrapa saman fyrir þessu til að geta uppfyllt kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík með því að selja eina verðmætustu eign ríkisins, Keldnalandið, hugsanlega Íslandsbanka einnig, en fyrst og fremst með því að leggja nýja skatta og gjöld á almenning og var þó ekki á það bætandi. Um leið höfum við sýnt fram á það, með því að vísa í gögn úr ráðuneyti, að borgin hefur beðið um aukið skattlagningargjald til að standa undir sínum litla hluta verkefnisins og gekk meira að segja svo langt að skrifa lagagreinarnar og greinargerðirnar sem borgin ætlaðist til að ráðherrann legði fram. Afleiðingin af þessu verður sú að vegfarendur munu borga meira fyrir að sitja lengur fastir í umferðinni á höfuðborgarsvæðinu og svo er það nú kannski það undarlegasta af öllu í þessu máli að rekstraráætlun virðist ekki vera til, a.m.k. finnst hún hvergi. Hvaða fyrirtæki sem væri að ráðast í fjárfestingu upp á tugi, líklega hundruð, milljarða myndi fara af stað í þá fjárfestingu án þess að hafa hugmynd um hvernig reksturinn gæti gengið? Það þarf ekki að nota fyrirtæki sem samanburð: Hvaða ríki, hvaða sveitarfélag annars staðar en hér myndi fara út í slíkt? Ég held að þetta gæti verið eitthvað fyrir Ríkisendurskoðun að líta á, enda er svo margt í þessum samgöngusáttmála, sem þetta byggir á, sem stenst mjög illa skoðun hvað varðar góða stjórnarhætti. Það liggur líka fyrir að verði af borgarlínu verður rekið hér tvöfalt almenningssamgöngukerfi, tvöfalt strætókerfi, jafnvel þrefalt því að nú eru menn byrjaðir að tala um lestarsamgöngur líka. Nú þegar greiða notendur strætó um þriðjung af kostnaðinum við vagnana og eins og við bentum á mun sá kostnaður bara aukast, kostnaðurinn við strætó einan og sér. Og það kom í ljós í dag eða í gær að menn viðurkenna það þó, að kostnaður við strætó einan og sér mun alla vega aukast um 2 milljarða á ári. Þá á eftir að bæta við hinum ófyrirséða og óendanlega kostnaði við borgarlínu. Til eru betri lausnir, herra forseti, en ég er ekki viss um að til séu mikið verri lausnir en það sem hér er lagt upp með.
Herra forseti. Á höfuðborgarsvæðinu hefur verið framkvæmda- og samgöngustopp í fjöldamörg ár. Það hafa allir sem þurfa að komast leiðar sinnar um svæðið orðið illþyrmilega varir við. Umferðarteppurnar koma ekki til af tilviljun, herra forseti. Þær eru fyrir fram ákveðnar og um þær samið af meiri hlutanum í Reykjavík til þess að fá aukið fé til að gera tilraun til að auka hlut almenningssamgangna, tilraun sem hófst 2011 og árangurinn er enginn. Hlutur almenningssamgangna var 4% þegar tilraunin hófst og 9 milljörðum síðar er hlutur þeirra enn 4%. Þetta heitir á mannamáli að tilraunin hafi mistekist. En eru menn búnir að læra af reynslunni? Nei, menn ætla að bæta verulega um betur og veðja öllu sínu fé á svokallaða borgarlínu. Áformað er að rýma um fyrir sérakreinum fyrir hraðvagnakerfi sem eru sérlega langir almenningsvagnar sem fá forgang á gatnamótum. Hvernig sjá menn fyrir sér að fjölskyldubíllinn komist leiðar sinnar þegar það kerfi er komið á? Munu umferðarteppur með tilheyrandi töfum heyra sögunni til þegar tvær akreinar hafa verið teknar frá fyrir þessa hraðvagna? Og hvað kosta herlegheitin? Nýjustu tölur segja að ævintýrið muni kosta 70–80 milljarða þrátt fyrir að vera að miklu leyti óútfært. Þetta eru nágrannasveitarfélög Reykjavíkur og ríkið tilbúin að greiða til að þoka áfram framkvæmdum á helstu stofnbrautum í næsta nágrenni við Reykjavík þótt að sönnu sé ríkið þar í aðalhlutverki og greiði brúsann að mestu leyti. Þrátt fyrir mikla leit að rekstraráætlunum þá hirða þeir ekki um að gera þær. Hvernig á að reka þetta þegar þetta er risið? Ekki er til sá aumi sjoppueigandi sem gerir ekki áætlun um það hvernig tekjurnar verða og hver útgjöldin verða. Ekki er til sá aumi sjoppueigandi í einkarekstri sem hugsar ekki örlítið fram í tímann. En hér er það óþarfi, draumurinn er aðalatriðið, draumurinn um að allir ferðist með almenningssamgöngum, í strætó. Draumurinn er öllu öðru yfirsterkari. Engar rekstraráætlanir. Menn eru tilbúnir að stökkva á þann vagn og gera það, ríkið, borgarstjórnarmeirihlutinn í Reykjavík í forystu og nágrannasveitarfélögin. Og hvert verður gjaldið? Eru menn sammála um þetta? Þetta er auðvitað sérstaklega erfitt mál fyrir Sjálfstæðisflokkinn. Talsmaður Sjálfstæðisflokksins hér á þingi, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, mælir því bót í mörgum ræðum í þessari umræðu. En hvað er annars staðar að frétta af Sjálfstæðismönnum? Þeir skrifa, við lesum greinar eftir þá, við hlustum á ræður eftir aðra. En vinstri menn eru staðráðnir í að framkvæma þennan draum þrátt fyrir allan þann kostnað sem honum tilheyrir og mun fylgja. Umræðan hefur verið mjög lífleg síðustu daga og margar greinar hafa birst í blöðum og á netinu og Sjálfstæðismenn hafa verið þar framarlega í flokki, ritstjórnargrein í Morgunblaðinu í gær, sem dæmi, ræða hv. þm. Sigríðar Á. Andersen hér á þinginu síðastliðinn fimmtudag, þar sem hún sagði að þetta væri algerlega óútfært fyrirbæri, grein eftir oddvita Sjálfstæðismanna í Reykjavík, Eyþór Arnalds, í Morgunblaðinu í gær. Sjálfstæðisflokkurinn er algerlega klofinn í þessu máli en þetta á að gera, út í þetta ævintýri ætla menn að ana. Miðflokkurinn mun ekki samþykkja þessi útgjöld.
Herra forseti. Ég verð í síðustu ræðu minni, í bili alla vega, að fjalla sérstaklega um borgarlínu, það mikilvæga málefni. Þó að við séum að ræða samgönguáætlun vil ég víkja sérstaklega að borgarlínu vegna þess að gríðarlegir fjármunir eiga að fara úr ríkissjóði í það verkefni. Það er þrennt sem ég vil koma sérstaklega inn á. Í fyrsta lagi tel ég óforsvaranlegt að ráðast í svo kostnaðarsamt verkefni vegna efnahagsástandsins og stöðu ríkissjóðs. Ríkissjóður er rekinn með allt að 300 milljarða kr. halla og menn ætla sér svo að leggja út fyrir verkefni eins og borgarlínu upp á tugi milljarða kr. Sveitarfélögin sem standa að verkefninu eiga í mesta basli með að standa undir lögbundinni þjónustu vegna afleiðinga sem veirufaraldurinn hefur haft á fjárhag þeirra. Reykjavíkurborg hefur til dæmis óskað eftir fjárhagsaðstoð frá ríkissjóði vegna veirufaraldursins. Fulltrúar hennar komu fyrir fjárlaganefnd og óskuðu eftir fjárhagsaðstoð. Ég held að það sé algerlega raunhæft að ýta þessari borgarlínu út af borðinu, einfaldlega vegna stöðu efnahagsmála. Í öðru lagi vil ég ræða aðeins nýtingu samgöngumátans borgarlínu. Þetta er ótrúlega mikil fjárfesting, sérstaklega í ljósi þess hver staðan í almenningssamgöngum er. Í dag nýta um 4% borgarbúa sér þennan samgöngumáta. Danska ráðgjafarfyrirtækið COWI hefur staðfest að eftirspurn eftir borgarlínu sé ekki nægileg, að grípa þurfi til sérstakra aðgerða til að efla eftirspurn. Og í hverju felast þær? Jú, þær felast í því að þrengja að fjölskyldubílnum. Í raun og veru á að neyða borgarbúa til að nota þetta nýja strætisvagnakerfi. Okkur í Miðflokknum hugnast ekki að menn ætli að fara í einhverja neyslustýringu hvað þetta varðar. Sá fórnarkostnaður sem liggur í þessu er að þrengt er að fjölskyldubílnum með ýmsum hætti. Þau umferðarmannvirki sem bifreiðaeigendur geta nýtt sér verða minnkuð. Akreinar fyrir einkabílinn verða lagðar niður til að koma borgarlínunni fyrir. Þetta er algerlega óforsvaranlegt í ljósi þess að Reykjavíkurborg hefur verið hönnuð sem borg sem snýst fyrst og fremst um umferð akandi bíla og náttúrlega gangandi vegfarendur o.s.frv. Að ætla sér að setja nýtt samgöngukerfi ofan í þetta er hægara sagt en gert. Það er allt of kostnaðarsamt og mun engan veginn nýtast með þeim hætti sem æskilegt er. Það hefur bara sýnt sig að Íslendingar hafa aldrei verið sérstaklega áfjáðir í að nýta sér strætisvagnakerfið. Að síðustu vil ég nefna þá tæknibyltingu sem er handan við hornið. Sjálfkeyrandi rafmagnsbílar verða komnir á göturnar innan ekki svo langs tíma, mun skemmri tíma en við gerum okkur grein fyrir. Rafmagnsbílavæðingin er á mikilli hraðferð. Þá erum við komin að umhverfisþættinum. Það verður mun umhverfisvænna að vera á götum borgarinnar en í dag. Það verða ekki bara strætisvagnarnir sem koma til með að nýta rafmagn heldur einnig rafmagnsbílarnir. Í veirufaraldrinum höfum við svo sannarlega séð breytt hegðunarmynstur almennings. Fólk er farið að vinna heima og það verður aukning á því. Það mun ferðast til og frá vinnu á mismunandi tímum. Það verður ekki þessi álagspunktur á milli átta og níu á morgnana og fjögur og fimm í eftirmiðdaginn. Fram undan eru samfélagslegar breytingar sem gera það að verkum að umferðarflæðið, sem menn hafa svo miklar áhyggjur af í framtíðinni, verður kannski ekki eins mikið og ætla mætti vegna þess að mörgum hugnast að vinna heiman frá sér. Það er framtíð í því fyrirkomulagi, síðast en ekki síst í þeirri miklu tæknibyltingu sem er handan við hornið. Herra forseti. Ég hef farið yfir þrjá mikilvæga þætti sem ég tel vera augljósa ástæðu fyrir því að ýta þessu borgarlínuverkefni algerlega til hliðar og leggja það niður. Það er hægt að fara í mun ódýrari aðgerðir, mislæg gatnamót, laga stofnbrautir o.s.frv. sem munu bæta umferðarflæðið verulega.
Virðulegur forseti. Í lokaræðu minni um samgönguáætlun langar mig fyrst og fremst að fjalla um skipulagsleg smáatriði, stöðu borgarlínu og það hvernig regluverkið hefur komið okkur í þessa snúnu stöðu. Við þingmenn verðum að sýna ábyrgð við meðferð opinberra fjármuna en því miður virðast oft, sérstaklega kristallast það í þessu máli, fáir vera vinir skattgreiðenda hér inni. Það er ótrúlegt þegar daginn út og inn er tosast á um milljón hér, tíu milljónir þar, upphæðir sem væru tekin heljarslagsmálum til mikilvægra verkefna hér og hvar um landið eða í málaflokkum stjórnvalda, þá finnist mörgum þingmönnum ekkert mál að taka ákvörðun um 50 milljarða fjárfestingu í lítt útfærðri hugmynd um borgarlínu sem allar líkur eru á að verði raunverulegt tap á þegar rekstur hefst. Það verður einhvern veginn að ná að forma regluverk skipulags- og framkvæmdamála þannig að framkvæmdir komist áfram. Það verður að forma regluverkið þannig að stofnbrautauppbygging verði ekki tekin í gíslingu og að ríkissjóður þurfi ekki að borga tugmilljarða lausnargjald, eins og í þessu tilviki, þegar tekist hefur að gera ástand samgöngumála nær óbærilegt á höfuðborgarsvæðinu. Í því samhengi verður að hafa í huga nú þegar lagt er af stað undir þessu samkomulagi svokallaðs samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins að römmuð er inn heildarfjárfesting upp á 120 milljarða plús allar þær framúrkeyrslur sem verða. Þetta tókst stjórnvöldum að gera á einhvern hátt án þess að tryggja að ein einustu mislægu gatnamót kæmust til framkvæmda á höfuðborgarsvæðinu. Þetta tókst stjórnvöldum að ramma inn án þess að tryggt væri að mikilvægt verkefni eins og Sundabraut kæmist áfram. Ýmsir hafa gert athugasemdir við umræðu okkar þingmanna Miðflokksins síðustu daga. Ég held að aldrei hafi verið mikilvægara en einmitt núna að tala opinskátt um hvernig við förum með skattfé almennings, hvernig við nálgumst þá hugmynd að bæta enn í skattlagningu eins og þá sem snýr að mögulegum umferðar- og tafagjöldum í þessu verkefni og öðrum sem á eftir að ræða fyrir þinglok ef fram heldur sem horfir. Við verðum að umgangast sjálfsaflafé fólks og fyrirtækja með virðingu. Það er ekki gert í þessu máli þegar það er gert af jafn mikilli, ég leyfi mér að segja, léttúð og raunin er hjá sumum þingmönnum. Við sjáum það bara hjá þingmönnum þeirra flokka sem styðja þetta mál. Fæstir þeirra hafa tekið þátt í umræðunni, þeir eru nokkrir, sárafáir. Það er verið að ráðstafa 50 milljörðum í borgarlínu sem, ef sagan er skoðuð, eru sáralitlar líkur á að nái fram þeim áhrifum sem stuðningsmannalið þeirrar hugmyndar treystir á, sáralitlar. Og að ekki komi fleiri því til varnar að gera kröfu um að kostnaðaráætlanir séu vitrænar, að menn viti hvernig þeir ætla að reka þetta, að þetta endi ekki allt í fanginu á ríkissjóði í lokin, ég segi fyrir mig að mér finnst það algjörlega óþolandi. Það er auðvitað þannig að næsta samgöngumál sem er til umræðu í þinginu er frumvarp um stofnun opinbers hlutafélags þar sem ætlunin er að ramma inn þennan rekstur sem fram undan er og uppbyggingu á grundvelli þessa samkomulags og fjárveitinga því tengdu. Ef engar girðingar verða reistar fyrir frekari sókn þessa fyrirbæris sem borgarlínuverkefnið er í ríkissjóð, ef ekki verður áréttað á viðunandi hátt að stofnbrautauppbygging höfuðborgarsvæðisins komist áfram með forsvaranlegum hætti þá þykir mér einboðið að fara verði af mikilli nákvæmni og mikilli einurð yfir þau efnisatriði sem fela í sér áhættu fyrir ríkissjóð og þar sem hætta er á að markmið Vegagerðarinnar og stjórnvalda og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis nái ekki fram að ganga vegna þvermóðsku einhvers tiltekins sveitarfélags. Ég óska okkur alls hins besta í þessu máli og vona að þetta fari vel en lýsi að endingu yfir mikilli ánægju með flesta þætti samgönguáætlunar eins og hún liggur fyrir í þingsályktunartillögunni. Og eins og kom fram í minnihlutaáliti mínu og hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar þá tökum við undir þau sjónarmið sem koma fram í meirihlutaálitinu í öllum meginatriðum. Fyrir utan borgarlínuna.
Herra forseti. Við ræðum hér mál sem er nátengt samgönguáætlun sem rædd hefur verið hér ítarlega undanfarna daga. Það snýr að því að stofnað verði opinbert hlutafélag sem ætlað er að halda utan um framkvæmdir sem snúa að svokölluðum samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, sem á m.a. að fjármagnast í gegnum fjárveitingar samgönguáætlunar með tafagjöldum svokölluðum eða flýtigjöldum, eftir því við hvern samningsaðila er talað, og síðan sölu og umbreytingu ríkiseigna, í þessu tilviki Keldnalandinu og eftir atvikum hafa verið nefndir möguleikar á sölu ríkiseigna eins og Íslandsbanka og mögulega fleiri ríkiseigna ef þörf verður á. Ef við reynum að ná utan um stóru myndina í málinu fyrst þá hverfist það allt saman um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Þeir sem hafa fylgst með umræðunni um samgönguáætlun, sem var næsta mál á undan þessu, velkjast ekki í vafa um það - a.m.k. við þingmenn Miðflokksins og ýmsir þingmenn Sjálfstæðisflokksins og eflaust margir, hærra hlutfall eftir því hversu vel þingmenn hafa sett sig inn í málin - að kostnaðaráætlanir sem fyrir liggja, jafn lausbeislaðar og þær eru, verði ekki raunveruleg niðurstaða heildarkostnaðar þegar upp verður staðið. Ég held að litlar líkur séu á því að sú eyrnamerkta upphæð sem tilgreind er í samgöngusáttmálanum til borgarlínu upp á 49,7 milljarða haldi þegar á reynir, því miður. Í þeim efnum hræða sporin. Skipulagsvald sveitarfélaganna er með þeim hætti að það er hægt að gera framkvæmdir dýrari en þær þurfa að vera. En það er líka hægt að ná fram hagræði í framkvæmdum ef vilji er til að leita hagkvæmra lausna, hvort sem um er að ræða útfærslu vegstæðis, hljóðmanir og annað slíkt. Skipulagsvaldið er lykilatriði til að stýra því hvort hagkvæmni næst fram eða hvort verkefni fara verulega fram úr þeim fjárveitingum sem upphaflega voru ætlaðar til þeirra. Ég nefni í þessu samhengi verkefni sem var framkvæmt fyrir 12–14 árum síðan, ef ég man rétt. Það er breikkun Reykjanesbrautar neðan við Hnoðraholtið svokallaða og hljóðvarnir sem þar eru, sem eru eins og virkisveggur sem ökumenn keyra meðfram þegar keyrt er neðan við Hnoðraholt. Þarna var tekin ákvörðun um það á grundvelli krafna og samkomulags við sveitarfélagið, í þessu tilviki Garðabæ, að fara í verulega dýrari útfærslu en Vegagerðin taldi skynsamlega. Ég nefni þetta í því samhengi að ábyrgð sveitarfélaganna á þessari framtíðaruppbyggingu er mikil hvað kostnaðarhliðina varðar. Við í þingflokki Miðflokksins höfum talað á þeim nótum að nauðsynlegt sé að tryggja girðingar í lögum um stofnun þessa opinbera hlutafélags þannig að ekki verði opinn krani fjárveitinga þegar kemur að framúrkeyrslu framkvæmdaverkefna. Við höfum lagt mikla áherslu á að það sé alveg ljóst að þetta félag, verði það stofnað, muni ekki sjá um rekstur borgarlínunnar, komist hún á koppinn. Hættan er sú að þá fyrst byrji tapreksturinn að hlaðast upp. Það kom fram í fjölmiðlum nú síðast í morgun, haft eftir forstöðumanni verkefnastofu höfuðborgarinnar um borgarlínu, að sá rekstrarkostnaður sem liggur fyrir árlega til aukningar er 2 milljarðar á ári en allt er óljóst varðandi mögulegan tekjuauka. Að fenginni reynslu ætla ég að leyfa mér hér og nú að setja fram þá spá að þessi 2 milljarða kostnaðarauki sé undirskot miðað við það sem við þekkjum í dag. Ég er ekki með gögnin hjá mér en heildarrekstrarkostnaður Strætó á höfuðborgarsvæðinu er annaðhvort 7 eða 9 milljarðar. Að við bætist kostnaður upp á 2 milljarða er ég hræddur um að sé hófleg spá og sett fram að einhverju marki til þess að fegra myndina í núverandi stöðu. Í frumvarpinu eins og það liggur fyrir og í nefndaráliti meiri hluta er málið allt of opið. Það er ekki tekið á skipulagsmálum með þeim hætti að ég, svo ég tali fyrir mig, telji forsvaranlegt að klára málið eins og það liggur fyrir, einfaldlega vegna þess hvernig svör fulltrúa tiltekinna aðila þessa samkomulags hafa legið varðandi t.d. mislæg gatnamót, Sundabraut og fleiri vegi. Ég tel því mjög mikilvægt að við setjum inn í þetta mál kvaðir, nái það með einum eða öðrum hætti fram að ganga, sem snúa að vörðum, á ensku er það kallað „milestones“, þegar aðilar meta með sambærilegum hætti hvaða framvinda hefur náðst. Ég held að við verðum að setja inn ákveðnar vörður t.d. um að Keldnalandið verði ekki fært inn í hlutafélagið, ohf.-ið, verði það stofnað, nema til að mynda að skipulagsmál Sundabrautar verði þannig að hægt sé að komast áfram með verkið, að mislæg gatnamót verði með þeim hætti að forsvaranlegt sé og fleira mætti nefna. Arnarnesvegurinn. Það þarf að tryggja að hann komist til framkvæmda og þær lagfæringar klárist sem nauðsynlegar eru. Þetta þykir mér einfaldlega allt of opið í málinu öllu. Það er ekki hægt að horfa bara strípað á þetta sem verkefni, frumvarp um það að stofna þetta ohf.-félag án þess að horfa á heildarmyndina því að hlutverk þessa ohf.-félags er auðvitað óhefðbundið. Því er ekki ætlað að standa í rekstri til framtíðar og þar fram eftir götunum. En vissulega er rekstur og fjárfesting í kringum þau verkefni sem félaginu er ætlað að standa að. Annað sem þarf að ramma inn í frumvarpinu er að hnykkt sé á því sem kemur fram í meirihlutaáliti umhverfis- og samgöngunefndar um samgönguáætlun, sem umræður kláruðust um fyrr í dag. Þar er hnykkt á því sérstaklega að almenningssamgöngur innan sveitarfélaga séu á ábyrgð sveitarfélaganna, ekki ríkisins. Ég hef áhyggjur af því að þegar og ef rekstur borgarlínu kemst á legg, á þeim forsendum sem fyrirsvarsmenn þess verkefnis tala nú fyrir, verði töluvert árlegt tap af þeim rekstri sem þarf með einum eða öðrum hætti að brúa. Það kæmi mér mjög á óvart ef sveitarfélögin, þegar þar að kemur, óski ekki aðstoðar ríkissjóðs. Það kæmi mér mjög á óvart. Það er nú bara þannig að einhverjir, þó að þeir séu ekki tilgreindir hérna, aðilar samkomulagsins sem er ætlað að ramma inn með þessu opinbera hlutafélagi, hafa beinlínis sagt að nauðsynlegt verði að taka upp viðræður um rekstrarhluta verkefnisins þegar það er komið á koppinn. Ég tel mjög mikilvægt að við finnum leið til þess að skrifa þetta inn og við pössum okkur á því að einhverjir vinir skattgreiðandans láti í sér heyra við vinnslu þessa máls og tryggi, svo það sé orðað kurteislega, að það sem féll milli skips og bryggju í textagerð samkomulagsins verði reynt að lagfæra, annaðhvort í breytingartillögu við málið sjálft eða í áhersluatriðum í framhaldsnefndaráliti þar sem lagðar verði línur til að mynda um framtíðarhluthafasamkomulag, sem verður væntanlega gert í samhengi við stofnun félagsins, komist það á koppinn. En það eru atriði sem jafnframt hafa komið til skoðunar og er nauðsynlegt að fara í gegnum hér. Það er t.d. atriði sem snýr að því hvernig málið, eins og það er lagt fram í frumvarpinu sem er ætlað að ramma inn þennan höfuðborgarsamning, harmóneri við og standist lög um opinberar framkvæmdir. Með fljótum lestri á gögnum nefndasviðs þá sá ég ekki minnisblað um að þetta atriði hefði verið skoðað sérstaklega. En það má þó vera. Það verður bara að skoða það sérstaklega hér í umræðunni. En ef einhver áhöld eru um að þessi nálgun standist með tilliti til þeirra laga setur það auðvitað málið sem slíkt í uppnám. Það er óforsvaranlegt annað en að leiða það atriði í jörðu á hvorn mátann sem það fellur. Ef niðurstaðan er sú að þessi nálgun standist ekki þá verða menn að finna aðrar leiðir að því að ná fram þessu markmiði, ef það er ætlunin, aðrar leiðir en að stofna þetta félag með þeim hætti sem nú er lagt til. Til viðbótar þessu þarf að liggja fyrir þannig að ljóst sé gagnvart hlutafélaginu og öllum ljóst að fjárveitingar til félagsins sem koma inn í gegnum samgönguáætlun þarfnist staðfestingar Alþingis á hverju ári í fjárlögum. Þá skiptir ekki máli þó að skrifað hafi verið inn í þessa viljayfirlýsingu stjórnvalda og sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu að greiðsluflæði gangi fram með ákveðnum hætti. Það verði á endanum fjárlögin sem ráði, rétt eins og í öðrum málum. Hjá því verður ekkert komist. Ég ítreka áhyggjur mínar hvað fjárstreymið varðar. Þær snúa að mjög miklu leyti að því að það verði sótt í ríkissjóð þegar hvert og eitt verkefni fer að sigla fram úr. Ef sjónarmiðið er að fari eitt verkefni fram úr áætlun þá verði skorið af öðrum eða aðrir hlutar borgarlínu komist ekki til framkvæmda, af því að það verði hámark á heildarútgjöldum ríkissjóðs, er mikilvægt að það komi skýrt fram. Það verði ekki bara í einhverju spjalli á nefndarfundi heldur liggi það alveg fyrir til að undirstrika ábyrgð sveitarfélaganna gagnvart skipulagsvaldi sínu. Við þekkjum það hversu mikil áhrif skipulagsákvörðun sveitarfélags getur haft á heildarkostnað framkvæmda. Það á jafnt við hér á höfuðborgarsvæðinu og um landið allt. En tölur sem eiga við um framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu eru í allt öðru samhengi en þær sem við þekkjum hvað samgönguframkvæmdir úti á landi varðar. Að þessu sögðu vil ég nefna það sérstaklega að ég held að gagnrýnin sem hefur komið fram á að þetta sé gert í formi opinbers hlutafélags sé réttmæt. Ég tel, miðað við þær upplýsingar sem ég hef úr nefndarstarfinu, að það væri skynsamlegt að málið gengi til nefndar á milli umræðna þar sem þetta atriði yrði skoðað sérstaklega, hvort það sé ekki skynsamlegra að útfæra félagið, verði það stofnað, sem ehf. eða hf., en ekki sem opinbert hlutafélag. Ég held að margra hluta vegna væri það skynsamlegt, en hið minnsta að það verði meðvituð ákvörðun að gera það eins og hér er gert. Það verði rökstutt almennilega og sett fram sannfærandi rök fyrir því vegna þess að það er ekki hefðbundið fyrirkomulag opinbers hlutafélags að það sé í sameign ríkis og sveitarfélaga eins og í þessu tilviki. Það má vera að það sé rangt hjá mér en ég þekki ekki önnur dæmi slíks fyrirkomulags. En ef svo er væri ágætt að upplýsingar um það kæmu fram. En ég held að það sé ekkert slíkt dæmi í því kerfi sem við búum við. Ég geri athugasemdir við þessa útfærslu og tel að það þurfi býsna góðan rökstuðning til að fara þessa, ja, hvað er hægt að segja, skapandi leið með lög um opinber hlutafélög. Ætli það sé ekki rétt að ég geri tillögu um það við forseta að málið gangi til nefndar á milli umræðna. Einhver þarf að gera það. Eflaust mun einhver leggja það til annar en ég síðar í umræðunni en því er þá alla vega komið til skila. Aftur að þeim atriðum sem snúa að framúrkeyrslunni. Í fyrsta lagi eru miklar hættur í framkvæmdahlutanum. Það er bara hægt að vísa í það að sporin hræða. Sagan segir okkur að einföldustu verk eins og að endurgera lítinn bragga úti í Skerjafirði fara margfalt fram úr áætlun. Þá krossar maður sig bara þegar á að fara að leggja Miklubraut í stokk á löngum kafla, eins og hv. þm. Sigríður Á. Andersen lýsti því í ræðu síðastliðinn fimmtudag um samgönguáætlun, að breyta vegfarendum um þetta svæði höfuðborgarinnar í einhvers lags moldvörpur. Ef það verkefni verður einfalt í fjárhagslegu utanumhaldi er margt breytt í því umhverfi sem við þekkjum svo vel. Ég held að við verðum að reisa girðingar til varnar ríkissjóði í þessu máli. Við þurfum að setja inn vörður sem tryggja það að ákveðnum skipulagsmarkmiðum sé náð fram. Það stendur ekki til boða þegar verið er að ramma inn framkvæmdapakka upp á 120 milljarða, plús mögulega framúrkeyrslu, að sjónarmið t.d. Vegagerðarinnar um mislæg gatnamót eigi sér ekki viðreisnar von innan þessa apparats ef til að mynda þau sjónarmið sem komið hafa frá Reykjavíkurborg ráða. Þau eru ekki neitt dulbúin, það liggur bara fyrir að áhugi Reykjavíkurborgar á því að heimila mislæg gatnamót innan borgarinnar er mjög takmarkaður, svo vægt sé til orða tekið. Mjög takmarkaður. Ég held því að við verðum að skrifa slíka þætti inn í þetta frumvarp. Það getur verið bráðabirgðaákvæði sem fellur þá þegar skilyrðin eru uppfyllt í skipulagsmálum. En það verður að vera einhver hvati til þess gagnvart sveitarfélögunum að verkefnum sé ýtt áfram hvað stofnbrautaframkvæmdir varðar. Ég get alveg sagt það fyrir mína parta að af þeim hef ég áhyggjur inni í þessum pakka öllum. Vissulega hef ég áhyggjur af ljósastýringu sömuleiðis. Ég hef engar áhyggjur af gangstígum og hjólastígum. Það mun allt vinna sig áfram og örugglega ganga ágætlega á meðan ekki er farið í þá vegferð að reyna að þvælast fyrir stofnbrautalagfæringu með því að koma hjólastígum fyrir á strategískum stöðum með það í huga. En það sem ég hef áhyggjur af eru stofnbrautaframkvæmdirnar. Í þessu samkomulagi sem verið er að reyna að ná utan um með stofnun þessa hlutafélags, frá 26. september 2019, eru tilgreindar tilteknar framkvæmdir undir 5. lið sem ber nafnið Flýting framkvæmda. Þar er talað um umferðarstýringu, Sæbrautarstokk, Miklubrautarstokk, Arnarnesveginn, borgarlínu, annan Miklubrautarstokk, það er mikið af stokkum, verkefni á Reykjanesbraut og Hafnarfjarðarvegi, borgarlínu um Keldur og Blikastaðaland, gatnamót við Bústaðaveg. Hvergi í öllu þessu samkomulagi, upp á sennilega einar sjö síður, eru mislæg gatnamót nefnd einu orði. Ég er hræddur um að þegar kemur að því að slást um þær útfærslur sem valdar verða verði fulltrúar Vegagerðarinnar í mjög veikri stöðu til að knýja á um að bestu lausnir verði í boði fyrir umferðarflæðið sem nauðsynlega þarf að fara þarna um og flæða frjálst í báðar áttir á Reykjanesbrautinni.
Virðulegur forseti. Það er alveg tilefni til að taka undir áhyggjur af því hvernig framkvæmdir við þennan pakka munu ganga. Ég tel að fyrir því séu lagðar ágætis vörður, eins og hv. þingmaður nefndi. Mig langar að spyrja hann hvort skilningur okkar á nokkrum atriðum sé ekki sambærilegur. Að mínu mati mátti skilja á ræðu hans að þetta væru allt saman mjög óljós atriði. Í fyrsta lagi segir hann að Vegagerðin verði í veikri stöðu gagnvart Reykjavíkurborg. En það verður sérstök stjórn yfir verkefninu. Fjármálaráðherra skipar meiri hluta stjórnarinnar og sveitarfélögin minni hluta og þar af Reykjavíkurborg væntanlega einn af sjö stjórnarmönnum. Erum við ekki sammála um þetta? Þetta hefur því ekkert með Vegagerðina að gera. Erum við ekki sammála um að meginverkefni ríkisins í þessu eru aukaakreinar fyrir almenningssamgöngur innan höfuðborgarsvæðisins? Við höfum ekki með gera skipulagsvaldið á þeim þáttum samgöngukerfisins í höfuðborginni sem tilheyra sveitarfélögunum. Erum við ekki sammála um að þetta markar endalokin á áralöngu stoppi í framkvæmdum á þessum miklu og mikilvægu samgönguleiðum í höfuðborginni? Erum við ekki sammála því að Sundabraut, sem hefur verið sett til hliðar á undanförnum árum, er komin á dagskrá með samkomulaginu? Erum við ekki sammála um að það eru endurskoðunarákvæði sem m.a. fjalla um að samkomulagið falli úr gildi gangi ekki eftir það sem sveitarfélögin eiga að uppfylla í skipulagsmálum? Erum við ekki sammála um að það sé algjörlega skilyrt að ríkið komi ekki nálægt rekstrarkostnaðinum sem hv. þingmanni var tíðrætt um? Það er sveitarfélaganna að sjá um hann. Ég læt þetta duga í bili en það er af nógu að taka.
Herra forseti. Ég hefði gjarnan viljað að hv. þm. Jón Gunnarsson skildi spurningamiðann sinn eftir svo ég gæti rakið mig í gegnum hann. Svo ég reyni að fara hratt í gegnum þetta þá fyrst varðandi það hvernig skipulagsmálunum verður háttað. Í samkomulaginu segir, með leyfi forseta: „Tryggt skal að heimildir félagsins gangi ekki gegn sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga eða rétti þeirra og skyldum samkvæmt sérlögum, svo sem skipulagslögum.“ Það er alveg skýrt þarna að staða sveitarfélaganna er mjög sterk hvað það varðar að hafna til að mynda mislægum gatnamótum á nefndum gatnamótum Bústaðavegar og Reykjanesbrautar. Varðandi endurskoðunarákvæðin sem hv. þingmaður spurði um þá eru þrjár málsgreinar í 7. hluta samkomulagsins um endurskoðunarákvæði. Í tveimur þeirra stendur til að mynda, með leyfi forseta, „til að tryggja framvindu og framkvæmd samkomulagsins í samræmi við markmið þess, þar með talið 3. gr. samkomulagsins um að framkvæmdaáætlun nái fram að ganga.“ Þetta á allt að ganga út á það að framkvæmdaáætlunin nái fram að ganga. Í næstu málsgrein stendur, með leyfi forseta, að við slíkar aðstæður, sem sagt við endurskoðun, „skal markmið viðræðna vera það að tryggja að framkvæmdaáætlunin nái fram að ganga eins og kostur er“. Það er beinlínis skrifað inn í höfuðborgarsamninginn hver niðurstaðan á að vera. Þetta þykir mér algerlega óforsvaranlegur frágangur. Síðan vil ég benda á málsgrein í samkomulaginu þar sem segir, og á þeim grunni tel ég að við eigum að byggja það að skrifa inn ákveðnar girðingar, frekari vörður hvað skipulagsmál varðar, með leyfi forseta: „Samhliða stofnun félagsins verða festar í sessi skuldbindingar og hlutverk ríkis og hlutaðeigandi sveitarfélaga.“ Varðandi atriði sem hv. þingmaður kom inn á, að verkefnið, sáttmálinn félli ef skipulagsmál [[Forseti hringir.]]gengju ekki fram með forsvaranlegum hætti, þá hef ég ekki fundið það, hvorki í samkomulaginu, frumvarpinu né nefndarálitinu.
Virðulegur forseti. Ég tel reyndar, það er alla vega sá skilningur sem ég legg í málið, og get tekið undir að það er ástæða til að taka málið inn til nefndar til að árétta þessi atriði. En þetta er samt skýlaust það sem ég spurði að áðan. Ég spurði til að mynda um Sundabraut. Hún er komin á dagskrá. Hana hefur ekki verið hægt að ræða við Reykjavíkurborg á undanförnum mörgum árum en þarna er það orðið alveg skýrt að Sundabraut er hluti af þessu samkomulagi. Það er líka mikil upptalning á verkefnum í þessu samkomulagi sem ekki hafa komist á dagskrá við Reykjavíkurborg á undanförnum árum. Þess vegna segi ég að eftir áralangt stopp er kominn gluggi. Þetta hljótum við að geta verið sammála um. Það er endurskoðunarákvæði í þessu og ég lít svo á að þar komi inn í, ef ekki gengur eftir, það samkomulag sem hefur verið gert. Rekstrarkostnaðurinn, ég spurði um hann. Hv. þingmaður svaraði því ekki. En er það ekki alveg skýrt, og við komum inn á þetta í samgönguáætlun líka, að við komum ekki nálægt rekstri á þessu? Sveitarfélögin verða að gera það upp við sig. Það er auðvitað alvarlegt að það skuli ekki vera til eitthvert rekstrarmódel fyrir þetta þegar verið er að fara að kynna sætin í strætóskýlum í næstu viku hjá Reykjavíkurborg, en rekstrarmódel er ekki til. Það er hægt að taka undir margt af gagnrýninni og hún á rétt á sér. Aðeins varðandi kostnaðaráætlunina. [[Forseti hringir.]]Getum við ekki verið sammála um það að kostnaðaráætlunin í þessu samhengi er bara með sama hætti og þegar við vinnum kostnaðaráætlun varðandi samgönguáætlun? Það er fyrirséð að stundum verða verk undir [[Forseti hringir.]]og stundum verða þau dýrari. En við höfum í sjálfu sér ekki úr öðru að moða í bili. Það verður auðvitað stjórnar félagsins að meta þetta og „eventúalt“ hefur verkefnum verið hent út fyrir sviga [[Forseti hringir.]]og þeim frestað vegna þess að kostnaðaráætlanir hafa ekki staðist.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að í meginatriðum séum við sammála um mjög stóra þætti þessa máls. En af því að hv. þingmaður spurði um Sundabraut, hvort hún væri ekki loksins komin á dagskrá núna, þá er það rétt, en hún hefur auðvitað verið á dagskrá frá því snemma árið 2000, þannig að þetta hafi verið mikil þrautaganga. Ég held að ef það verður formúlerað framhaldsnefndarálit þá væri ástæða til að árétta sérstaklega þau atriði sem snúa að Sundabrautinni. Það er auðvitað rétt að við erum að losna undan því framkvæmdastoppi sem hefur verið á stofnbrautum höfuðborgarsvæðisins. En ég hef sett það í samhengi við að það sé hálfgert lausnargjald sem ríkissjóður þarf að borga í formi borgarlínu til að komast áfram með stofnbrautir á höfuðborgarsvæðinu. Varðandi rekstrarkostnaðinn, og afsakið hvað ég tala hratt, vil ég bara að það sé áréttað þannig að það sé enginn misskilningur þar um að framúrkeyrsla í fjárfestingum komi ekki úr ríkissjóði og ríkissjóður komi ekki að rekstri félagsins. Það kemur býsna skýrt fram í nefndaráliti í samgönguáætlun en það er ekki alveg eins skýrt hérna. Þegar kemur að kostnaðaráætlunum skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli hvort heildarfjárveitingar ríkissjóðs til verkefnisins séu [[Forseti hringir.]]heildarþak eða hvort ríkið ætlar að taka þátt í framúrkeyrslunni þegar þar að kemur. Það er ekki skýrt eins og þetta liggur núna.
Virðulegi forseti. Það er hægt að gera athugasemd við margt í þessari ræðu, við verðum að pikka smávegis út hérna. Mig langaði til að fá það algjörlega á hreint frá hv. þingmanni hvar skipulagsvaldið á að vera, fyrst fjallað var um það, pínulítið fjálglega, í ræðunni. Miðað við þær kostnaðar- og ábatagreiningar sem við erum með eru þessi verkefni, miðað við þá sviðsmynd sem verið er að fara út í, tæpir 5 milljarðar á ári - 4,6 kannski eða eitthvað svoleiðis, það má raunar reikna það nákvæmlega út, og það er án umhverfisáhrifanna og umhverfiskostnaðar sem er mjög líklega enn meiri ábati miðað við 2 milljarða í rekstrarkostnað. Þar er vissulega ákveðið vandamál sem hv. þingmaður bendir á og varðar tekjur sveitarfélaganna. Allur ábatinn lendir væntanlega meira hjá ríkinu en ekki í tekjum sveitarfélagsins sem slíkum sem gætu notað þann ábata í rekstur á sveitarfélaginu. Það er eitthvað sem vantar almennt séð fyrir sveitarfélögin, að endurskoða tekjustofna sveitarfélaganna. Það er eitt af því sem þarf að koma aðeins betur fram. Eitt sem komu fram í ræðu hv. þingmanns var „fjárlög ráða“. Það er mjög skýrt í öllu þessu ferli að þegar allt kemur til alls enda fjárframlög til félagsins í fjármálaáætlun, samgönguáætlun og fjárlögum því að ef farið er út í flýtigjöldin, sem er ekki nauðsynlegt til að standa við skuldbindingar ríkisins, væru það skattar og það færi alltaf í gegnum ríkissjóð til félagsins. Að lokum: Hvað eru stokkar annað en einmitt risastór mislæg gatnamót? Það er fullt af mislægum gatnamótum í þessum samningi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Ég ætla að leyfa mér að svara spurningunni um kostnaðargreininguna síðast því að ég áttaði mig ekki alveg á henni og bið hv. þingmann að endurtaka hana ef ég fer villur vegar. En fyrst spyr hv. þingmaður varðandi skipulagsvaldið: Hvar á það að liggja? Skipulagsvaldið liggur hjá sveitarfélögunum samkvæmt landslögum en hér er verið að ramma inn samkomulag og í samkomulaginu er gerð grein fyrir framkvæmdum sem sveitarfélög takmarka, þau skuldbinda sig til að útfæra skipulagsmál með ákveðnum hætti á grundvelli samkomulags. Það gerir enginn 120 milljarða samkomulag án þess að skuldbinda sig að einhverju leyti hvað skipulagsmál varðar. Hv. þingmaður kom inn á orð mín „fjárlög ráða“. Í því samhengi vil ég halda til haga endurskoðunarákvæðum samgöngusáttmálans þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Ef viðræður þykja að mati aðila gefa tilefni til endurskoðunar skulu þeir ákvarða aðgerðir og viðbrögð sem þörf er á til að tryggja framvindu og framkvæmd samkomulagsins í samræmi við markmið þess, þar með talið 3. gr. samkomulagsins um að framkvæmdaáætlun nái fram að ganga eins og kostur er.“ Varðandi ófyrirséðar utanaðkomandi aðstæður skal markmið viðræðna vera það að tryggja að framkvæmdaáætlun nái fram að ganga eins og kostur er. Ég hef aldrei séð samningsaðila binda sig svona niður hvað niðurstöðu samkomulags eða viðræðna varðar. Hv. þingmaður spyr líka: Hvað eru stokkar annað en mislæg gatnamót? Það er alveg sjónarmið að leggja til jafns mislæg gatnamót og þessa stokka. En ég er hræddur um að kostnaður við þessa stokka verði mjög hár. Ég held að mesti umhverfisábatinn sem í boði er í þessu öllu væri það ef við settum strax fulla fjárveitingu inn í það að uppfæra ljósastýringarkerfi höfuðborgarsvæðisins og minnkuðum þar með þann tíma sem bílar eru stopp á gatnamótum um 20–40%.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé ekki hægt að flýta umferð með ljósastýringu neitt gríðarlega mikið meira, jú kannski ef hellt væri aðeins meira í það, það má vera. En það er forgangsverkefni, það er alveg fremst í röðinni eftir því sem ég best veit. Ríkið er með meiri hluta í þessu félagi eins og kom fram hérna áðan. Í nefndaráliti meiri hluta er mjög skýrt tekið fram að öll frávik frá einstaka framkvæmdum á að tilkynna þinginu. Ef það er frávik, þá á að láta vita strax. Fjárveitingavaldið er og verður alltaf um þetta þegar allt kemur til alls. Og þetta er skuldbinding um kostnað líka. Skipulagsvaldið hlýtur að snúast um það. Það er kostnaðargreining á öllum þessum verkefnum, umfangið um þetta er um 120 milljarðar eða svo. Skuldbindingin um að við ætlum að skipuleggja okkur innan þessa kostnaðarramma hlýtur að gangast undir í rauninni skuldbindingar hvað skipulagsvaldið varðar. Ellegar er sem sagt ákvæði hjá samningsaðilum um að fari eitthvað úrskeiðis verði að ganga frá því innan sex mánaða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni andsvarið. Ég held að ekki hafi verið nein spurning í seinna andsvari hv. þingmanns en ég vildi bara koma inn á atriði sem hann byrjaði á og sneri að því að ljósastýringar væru í forgangi. Ég er hér með útprentun framkvæmdaáætlunarinnar. Raunar er ég fyrir einhver mistök bara með fyrstu tíu árin af fimmtán. Það breytir ekki neinu því að mig minnir að seinni fimm árin dragi upp sömu mynd hvað varðar umferðarstýringar, aukið umferðarflæði og öryggisaðgerðir. Fárveitingarnar í þessu plani eru það sem væri kallað afturþungar. Þær eru umtalsvert lægri per ár á fyrstu fimm árunum en á árum sex til tíu. Það bendir ekki til að sérstakur fókus sé á að þetta verði í forgangi. Ekkert í gögnum málsins, eins og það liggur fyrir núna, bendir til þess. Nú bíðum við eftir því, og ég reikna með að það verði einhverja næstu daga, að það komi skýrsla varðandi ljósastýringarmálið [[Forseti hringir.]]allt saman frá erlendum aðilum. Í sjálfu sér bíð ég spenntur eftir að taka umræðu um það þegar hún er komin fram. En það er alveg ljóst af framkvæmdaáætluninni [[Forseti hringir.]]sem liggur hér fyrir að ljósastýring er ekki í forgangi.
Herra forseti. Mig langar að byrja á því að spyrja hv. þingmann um hug hans til opinberra hlutafélaga almennt vegna þess að hann talaði töluvert um þau hér og mögulegar hrakfarir í því öllu. Þær virðast nú kannski fyrst og fremst lúta að því að Reykjavíkurborg kunni ekki að fara með peninga og eitthvað hlýtur það að létta af áhyggjum hans að vita að samkomulagið er við sex sveitarfélög, þar af fimm sem stýrt er af Sjálfstæðisflokknum og gjarnan hefur verið samhugur í stefnu þessara tveggja flokka í samgöngumálunum. En ég vildi spyrja almennt um hlutafélögin vegna þess að ef hv. þingmaður er að lýsa áhyggjum af því hvernig opinber hlutafélög takast almennt á við að halda utan um svona verkefni þá deili ég þeim tiltekna hluta með honum. Ég vísa þar ekki síst í það sem við þekkjum bæði úr störfum okkar í umhverfis- og samgöngunefnd sem eru hrakfarir Íslandspósts undanfarin ár og þar með hrakfarir íslenskra skattgreiðenda. Ég velti því upp, burt séð frá þessu tiltekna máli sem er heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu til að heiðra þetta samkomulag sex stórra sveitarfélaga og ríkisins, hvort opinber hlutafélög séu rétti kosturinn hér. Það er ljóst að til þess félagaforms var stofnað til að auka sveigjanleika í rekstri og auka gegnsæi. Dæmin hafa einhvern veginn a.m.k. of mörg verið á annan veg. Ef hv. þingmaður treystir sér til að víkja frá þessu tiltekna efnisatriði og fókusera á utanumhaldið þá hef ég nefnilega áhuga á því að við ræðum ábyrgð okkar þingmanna þegar kemur að opinberum hlutafélögum vegna þess að þótt hið eiginlega hlutafélag, oft 100%, í þessu tilfelli 75%, sé hjá fjármálaráðherra, situr hann í umboði okkar og við höfum vald til að mæta á aðalfundi, spyrja spurninga og fylgjast með. Við höfum ekki sinnt því um önnur opinber [[Forseti hringir.]]hlutafélög þannig að ég hefði áhuga á að heyra þær hugleiðingar um opinber hlutafélög almennt í því ljósi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir prýðisgóða og áhugaverða fyrirspurn og ég treysti á að forseti leyfi mér að tala í tíu mínútur til að svara. - Nei, það er ekki svo. Ef við tökum efnisatriði þessa máls út fyrir og tölum um opinbera hlutafélagið sem form, þá get ég alveg sagt að ég held að það hafi ekki gengið upp eins og lagt var upp með í byrjun þegar þessu félagaformi var komið á. Ég held að við ættum að taka það til heildstæðrar endurskoðunar, hreinlega á næsta þingi, hvort ástæða sé til að stíga til baka. Ég held að það sé alveg möguleiki í stöðunni að félagaformið verði aflagt. Mér finnst það ekki hafa gengið vel. Ég held að ekki nokkur þingmaður telji að markmið um gegnsæi og eftirlitsskyldu hafi náðst fram undir þessu regluverki. Hv. þingmaður nefndi Íslandspóst í því samhengi. Annað fyrirtæki sem væri hægt að nefna er Isavia sem fær það hlutverk í fangið á þeim tíma núna þegar tekjustreymið er algerlega dautt að yfirtaka nýframkvæmdir og rekstur ákveðinna innanlandsflugvalla án þess að neinar tekjur skili sér þar á móti til að standa undir þeim kvöðum sem á félagið eru settar. Það er mjög skrítið annars vegar hvernig gengið er um þessi félög, eins og í þessu tilviki Isavia og kvaðirnar sem á það eru lagðar þarna, og hins vegar er gegnsæið og upplýsingaskyldan eitthvað sem ég leyfi mér að fullyrða að hafi alls ekki tekist vel til heilt yfir. Ég er þeirrar skoðunar og nefndi það í ræðu minni áður en hv. þingmaður kom í salinn að það yrði skoðað á milli umræðna í nefndinni hvort það ætti hreinlega að yfirfæra þetta mál, verði félagið sett á laggirnar, yfir í ehf. eða hf. úr ohf.-forminu.
Herra forseti. Mig langar að ræða moldvörpur. Mér skilst að fyrr í þessari umræðu hafi hv. þm. Sigríður Á. Andersen haldið ansi hnyttna ræðu sem fjallaði að vísu minna um efnisatriði en meira um hluti og verur á borð við moldvörpur og þá ekki endilega sem eftirsóknarverðar verur. Þegar þessi framtíðarsýn um betri almenningssamgöngur og betri og umhverfisvænni samgöngur almennt væri orðin að veruleika þá væru höfuðborgarbúar orðnir að moldvörpum. Nú vill svo til að ég stend í andsvörum við þann þingmann sem þekkir þetta líklega best á eigin skinni, býr á Akranesi og keyrir fram til baka a.m.k. daglega. Ef örstuttur vegspotti á Miklubraut - og ég spyr ekki síst vegna þess að í umræðunni síðustu daga hafa þingmenn Miðflokksins, hv. þm. Bergþór Ólason þar með talinn, vísað svolítið í þetta hugtak, moldvörpur, enda hnyttnir menn - sem ætlunin er að setja í stokk gerir höfuðborgarbúa að moldvörpum þá langaði mig bara í einlægni [[Forseti hringir.]]að spyrja hv. þingmann sem keyrir Hvalfjarðargöngin a.m.k. tvisvar á dag að jafnaði: Hvernig er tilfinningin og er þetta nokkuð að óttast?
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ætli ég væri ekki í þessu samhengi einhvers lags steinbítur eftir sprengingarnar sem þurfti til að komast undir Hvalfjörð og klappirnar þar neðan sjávar. Ég vil halda því til haga að í öllum mínum ræðum um samgönguáætlun, sem voru auðvitað allt of fáar, nefndi ég ekki moldvörpusjónarmið hv. þm. Sigríðar Á. Andersen sem voru einmitt [[Gripið fram í.]]bráðsniðug. Nei, ég kom reyndar inn á það í ræðu minni hérna áðan. Það sem ég hef áhyggjur af varðandi stokkana er eðli framkvæmda í þéttbýli, kostnaðaráætlun verkefnis eins og þessa, sem sagt stokkagerðar á Miklubraut til dæmis, að flækjustigið verði alveg gríðarlegt og kostnaðaráætlanir verði á endanum svolítið í takti við hlutfallið sem við þekkjum úr braggaverkefninu og þar er ég bara að reyna að tala sem vinur skattgreiðenda. Ég hef miklar áhyggjur af þessu, [[Forseti hringir.]]að þetta sé ofboðslega flókið verkefni sem þarna er verið að takast á hendur og þar á auðvitað eftir að taka til þess hver á landið sem skapast, [[Forseti hringir.]]hver nýtur tekna af því og þar fram eftir götunum. Það eru smáatriði en moldvörpurnar eiga það örugglega ekki.
Herra forseti. Hvað gerir blankur borgarstjóri sem situr í fjárhagslegum rústum höfuðborgar Íslands og sárvantar pening til að uppfylla kosningaloforð sín, sem vel að merkja eru líklega sverustu kosningaloforð sem gefin hafa verið fyrir nokkrar kosningar á Íslandi, ekki bara einu sinni heldur tvisvar? Kosningaloforðin voru sett upp á miklar glærusýningar þar sem sjá mátti einhver farartæki sem líktust helst lestarvögnum. Fólk í sólskini sást stíga upp í farartækin og sjá mátti glitta í lestarteina undir þeim. Þegar blanki borgarstjórinn sér að hann á ekki séns á að standa við þau kosningaloforð, hvað gerir hann þá, herra forseti? Hann hringir í vin. Hver er vinur borgarstjórans í þessu tilfelli? Hver er sá sem ætlar að taka að sér að fjármagna þessi villtu kosningaloforð borgarstjórans í Reykjavík, sem var reyndar felldur tvisvar en reistur upp jafnharðan af bitlingaglöðu fólki? Jú, það er Sjálfstæðisflokkurinn sem ætlar að fjármagna þessi kosningaloforð. Herra forseti. Til er bandarískt orð um þetta. Sjálfstæðisflokkurinn, með fjármálaráðherra í broddi fylkingar, ætlar að vera sykurpabbi borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík í þessu máli og allt er lagt undir. Lagt er undir að selja dýrmætustu eign höfuðborgarsvæðisins sem er Keldnalandið, afsala sér skipulagsvaldi yfir því á allan hátt, og það er gengist undir það að leggja til 50 milljarða kr. úr ríkissjóði bara í framkvæmdirnar á næstu árum, og til hvers? Til að uppfylla kosningaloforð borgarstjórnarmeirihlutans í Reykjavík. Utan um þetta allt saman á að setja opinbert hlutafélag. Og ég verð að segja, herra forseti, að strax þar hringja viðvörunarbjöllur. Nú á að taka enn eitt málefnið, rífa það frá kjörnum fulltrúum og setja það bak við luktar dyr opinbers hlutafélags, sem vel að merkja, herra forseti, hefur reynst afleitlega á Íslandi til þessa. Ég þarf ekki að nefna nema tvö dæmi, RÚV og Póstinn. Inni í opinberum hlutafélögum, herra forseti, lokast upplýsingar, þær verða ekki aðgengilegar. Nú liggur fyrir þinginu, ef mér skjöplast ekki, fyrirspurn um uppreiknaðan framkvæmdakostnað nýjasta opinbera hlutafélagsins sem er uppbygging nýs Landspítala. Ekki hefur fengist svar við þeirri fyrirspurn svo mér sé kunnugt um. Ég held að það sé ekki á leiðinni. Sporin hræða ekki bara, þau skelfa þegar þetta er tekið upp. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fór ágætlega yfir það valdaframsal sem er í þessu máli frá kjörnum fulltrúum til hins sameinaða hlutafélags og fór mjög gaumgæfilega yfir það hvernig öll þau tök sem stjórnmálamenn hafa á þeim áætlunum og þeim gerðum sem þeir eru að stuðla að hér fara til einhverra embættismanna sem þarna verða væntanlega ráðnir. Nokkur atriði í samkomulaginu sem gert var síðasta haust vekja athygli mína. Undir liðnum um markmið er fyrsti punkturinn að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu með jafnri uppbyggingu innviða allra samgöngumáta. En það er ekki verið að vinna alveg eftir þessu. Það er t.d. ekki verið að vinna eftir þessu ákvæði hvað varðar flugvöllinn í Vatnsmýri, herra forseti. Það er verið að þrengja að honum þangað til hann verður úr sögunni og það er ekki gott. Einnig er sagt um markmið að eitt af því sem muni stuðla að því að ná loftslagsmarkmiðum stjórnvalda um sjálfbært, kolefnishlutlaust borgarsamfélag sé deilihagkerfi í samgöngum. Ég verð að spyrja, herra forseti: Hvernig á deilihagkerfi í samgöngum að stuðla að kolefnishlutlausu samfélagi? Deilihagkerfi í samgöngum er, eftir því sem ég best veit, apparat sem er kallað Uber í útlöndum. Ef það kæmist á hér þá myndi bílum sem venjulega stunda leiguakstur fjölga um heil ósköp. Hvernig á fjölgun ökutækja hér að stuðla að kolefnishlutleysi? Þetta þykir mér ekki góð tíðindi. Beint framlag ríkisins verður 2 milljarðar á ári í 15 ár, 30 milljarðar í beint framlag. Allt í einu stakk upp kollinum í morgun, herra forseti, af því að hér hefur verið rætt um stofnkostnað borgarlínu og það fer ekki mikið fyrir rekstraráætlunum, agnarlítil frétt í Morgunblaðinu þar sem segir að árlegur kostnaður við borgarlínureksturinn verði 3 milljarðar kr. Loksins kom talan upp á yfirborðið. Rekstrartala Strætós er samkvæmt sömu frétt 7 milljarðar. Það er engin tilraun gerð í þessari frétt, enda kannski ekki pláss, til að útskýra hvernig, í hvað, hvar og hvernig. Það sem við vitum er að í næstu 15 ár hið minnsta verða rekin tvö samgöngukerfi í Reykjavík, Strætó eins og hann er og borgarlína. Það hefur gengið furðuerfiðlega að fá á hreint hvað borgarlínan er raunverulega. Í upphaflegu glærusýningunum, leiktjöldunum, minnti uppsetningin á léttlest en nú er komið í ljós, sem betur fer, að þetta er ekki léttlest, enda ekki pláss fyrir hana. En það sem hræðir hins vegar er að menn segja að þetta eigi að verða til þess að flýta för þeirra sem nota almenningssamgöngur vegna þess að lagðir verði rauðir dreglar um alla borg í forgangsakstri fyrir þessa vagna. Ég held að nú sé loks komið í ljós að vagnarnir verða líklega á við tvo strætisvagna að stærð og taka þá til sín drjúgt pláss og láta frá sér drjúgt af útblæstri. Hugsanlegt er að þeir verði rafknúnir. Það þýðir að vetnið og metanið sem við erum að framleiða og eigum ofgnótt af, kemst ekki í vinnu þarna heldur, sem er mikill skaði. Þarna hefði verið upplagt tækifæri til þess. Það verður ekki notað. Það blasir við í þessu samkomulagi að það er gert milli tveggja aðila, þess sem þiggur og þess sem borgar. Það er eins og aðilinn sem þiggur hafi verið í aðalhlutverki af því að hér er bara slegið upp að setja eigi tvær götur í stokk, Miklubraut á stórum parti og Sæbraut af öllum stöðum. Það er nú drjúgt pláss í kringum Sæbrautina. En nei, hún skal í stokk líka og ríkið borgar. Ég verð að taka undir áhyggjur sem komu fram í orðum þess ágæta þingmanns sem tók til máls á undan mér og ekki bara hans heldur líka prófessors Jónasar Elíassonar sem varar mjög við því að framkvæmdir við stokk við Miklubraut, við Klambratún og þar í grennd, verði afskaplega erfiðar. Það þarf að lesa sig niður í gegnum ótal lög af lögnum og í grunninn er þetta auðvitað mýri, herra forseti. Það verður þrautin þyngri að koma fyrir stokk við þær aðstæður og þær kostnaðartölur sem nefndar hafa verið held ég að séu mjög óraunhæfar. En það er bara í takt við það sem er hér í þessu að mörgu leyti, að kostnaðartölur eru mjög á reiki. Það sem einnig vantar inn í samkomulagið er ákvæði um Sundabraut. Það kom fram í ágætu andsvari hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson áðan þar sem hún spurði ágætan þingmann sem kemur akandi frá Akranesi á hverjum degi hvort það væri bara ekki munur að keyra Miklubraut í stokk. En ef Sundabraut væri komin myndi þessi hv. þingmaður væntanlega ekki keyra Miklubraut, hann myndi keyra Sundabraut og koma upp einhvers staðar í Laugarnesinu. Það er að vísu búið að eyðileggja það mjög mikið því búið er að selja landtökusvæði Sundabrautar hérna megin, þ.e. Holtamegin, í hendur fjárplógsmanna sem eru búnir að byggja þar svo þétt að þar kemst enginn á milli nema fuglinn fljúgandi, eins og var sagt í kvæðinu um Búkollu. En það er greinilegt á öllu að hér á ríkið að taka til og hjálpa þessari ágætu höfuðborg okkar sem er í hengjandi vandræðum fjárhagslega. Síðan á að leggja nýtt land undir umferðarmannvirki og ég hélt reyndar að það væri eitthvað sem við ætluðum ekki að gera núna en jú, þá á að leggja nýtt land undir borgarlínu í gegnum Keldnaholt og Blikastaðaland. Það hélt ég, herra forseti, að við hefðum ekki ætlað að gera. Ég hélt við hefðum ætlað að reyna að samtvinna borgarlínu þeim meginumferðarstoðum og stofnbrautum sem við höfum á svæðinu en svo er ekki. Ég orðaði það í ræðu hér held ég í gær, hugsanlega tvisvar, að það er vandséð hvernig borgarlína á að virka, t.d. áfangi nr. 1, sem er 13 km langur og nær frá Höfða í norðri að Hamraborg í Kópavogi í suðri með hringkeyrslu í kringum höfuðborgarsvæðið, alls 13 km. Þessi angi borgarlínu á að stoppa á 20 eða 25 stöðum á leiðinni á þessum 13 km og þá segi ég aftur, herra forseti: Sá sem ætlar sér að komast með fljótum hætti þessa leið verður alveg örugglega fyrir vonbrigðum þurfandi að keyra þessa 13 km sem farþegi ef hann er á leið frá Höfða og suður í Hamraborg. Herra forseti. Þetta óttast ég mest og mér eiginlega brá mest við þetta í þeim ágætu umræðum sem hér hafa átt sér stað undanfarið um samgönguáætlanirnar tvær. Ýmislegt kom upp sem menn höfðu kannski ekki alveg gert sér grein fyrir áður og eitt kom fram í síðustu viku þegar sett var upp mikil sýning í Ráðhúsi Reykjavíkur um borgarlínuna og hennar ágæti. Það er einmitt úr þeirri kynningu sem þessi mynd mín af ferðalaginu frá Höfða til Hamraborgar í Kópavogi er fengin. Á þessari leið eiga þessir vagnar, sem ég held að ég sé ekki að skrökva að séu jafn tröllauknir og ég hef lýst, að keyra niður Hverfisgötu, Lækjargötu og Skothúsveg. Ég spyr mig, herra forseti: Hvernig eiga þessir risavöxnu bílar að komast þessa leið? Nú er búið að byggja Hverfisgötu upp loksins með þokkalegum hætti. Þarna er fólk að flytja inn, fólk með börn, og þarna verður stöðug umferð þessara ferlíkja fram og aftur götuna frá morgni til kvölds. Það, herra forseti, er áhyggjuefni. Ég ætla að taka af öll tvímæli um það að við Miðflokksfólkið erum ekki andstæðingar almenningssamgangna, síður en svo. Eitt af meginkosningamálum flokksins fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar var að gjaldfrítt yrði í strætó. Með því yrði gerð tilraun til þess að sjá hvað slíkt hefði í för með sér, slík tilhliðrun á gjöldum, vegna þess að við erum, þ.e. ríkissjóður, á níu árum búin að eyða 9 milljörðum til að koma nýtingu almenningssamgöngufarartækja á höfuðborgarsvæðinu úr 4% í 4%. Við erum búin að eyða 9 milljörðum á níu árum í engan árangur. Það er þetta, herra forseti, sem ég óttast. Nú á, ef ég skil rétt, að koma þessari prósentu upp í 12% sem er mjög virðingarvert. Til þess á að verja þessum peningum, 15 milljörðum, 30 milljörðum frá ríkinu og söluandvirði Keldnalands, alls 45 milljörðum. En þetta er miðað við það að áætlanir um uppbygginguna og kostnað við hana standist. Ég verð að segja, herra forseti, miðað við það sem sést hefur hingað til af kostnaðarforsendum og rekstrarforsendum, að ég óttast mjög að þær áætlanir muni ekki standast. Ég óttast mjög að samkomulagið sé ekki nógu vel varðað og ríkissjóður ekki nógu vel varinn í því. Ég óttast það mjög. Ég endurtek að það er kannski það versta af öllu vondu að setja þetta samkomulag og þetta fyrirtæki og þennan rekstur í opinbert hlutafélag. Þetta er kannski bara eitt dæmi enn um það að stjórnmálamenn þori ekki að stjórna. Þeir þora ekki að taka ákvarðanir, þeir selja ákvarðanavaldið í hendur einhverra sem þurfa ekki með sambærilegum hætti og stjórnmálamenn að standa frammi fyrir því að bera ábyrgð á sínum gerðum. Hvað sem um stjórnmálamenn má segja þá fara þeir þó í starfsmannaviðtal á fjögurra ára fresti, ekki satt? Kjósendum, sem við vinnum jú fyrir, gefst kostur á að segja hug sinn um það hvort við séum á vetur setjandi eður ei. Það er ekkert slíkt fyrir stjórnendur í opinbera hlutafélaginu um almenningssamgöngur í Reykjavík. Það mun litlu skipta hver árangurinn verður eða hvernig hann verður, hvort það verður framúrkeyrsla eða hvað. Engin breyting verður á högum þeirra við það. Hins vegar sitja allir skattgreiðendur á Íslandi uppi með þann kostnað sem verður, með þann kostnaðarauka, sem hugsanlega verður óbættur. Með þessum orðum, herra forseti, lýk ég fyrstu ræðu minni í þessari umræðu en ég hef grun um að þær gætu orðið fleiri.
Herra forseti. Ég ætla að leggja svolítið fleiri orð í belg um frumvarpið sem hér liggur fyrir en við ræðum heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Fulltrúi Miðflokksins í fjárlaganefnd, hv. þm. Birgir Þórarinsson, skilaði ítarlegu séráliti varðandi frumvarpið þar sem hann fagnaði því að hugsanlega væri kominn farvegur og farsæl lausn við að byggja upp samgöngur á höfuðborgarsvæðinu til framtíðar. Þar er margt ófrágengið og mörg verk óunnin og löngu tímabært að hefja framkvæmdir við að koma samgöngum á höfuðborgarsvæðinu til betri vegar. Við í Miðflokknum fögnum því að komin sé hreyfing á það mál og löngu tímabært. Hins vegar teljum við að áform um borgarlínu séu vanhugsuð, að verkefnið sé gífurlega kostnaðarsamt og leiði alls ekki til þeirrar hagkvæmni sem eðlilegt sé að gera kröfur um. Við teljum að þarna sé fé skattborgaranna illa varið, herra forseti. Það er mergurinn málsins. Við erum hér að gagnrýna þessar hugmyndir með réttmætum hætti, höfum fundið að ýmsum þáttum varðandi borgarlínu og ekki að ósekju, virðist vera. Þarna á að fara í tugmilljarða framkvæmdir við loftkastala á kostnað skattgreiðenda og það er ekki einungis þessi stofnkostnaður, sem að margra mati er verulega vanmetinn, heldur gæti rekstur þessara vagna einnig orðið klafi á sveitarfélögunum og jafnvel ríkinu. Hugmyndir og útfærslur eru af skornum skammti, eins og kom berlega fram í grein í Kjarnanum sem Þórarinn Hjaltason umferðarverkfræðingur ritaði. Þar lýsti hann hugmyndum um borgarlínu og framsetningu á vefsíðu verkefnisins, borgarlinan.is, sem áróðurskenndri. Herra forseti. Það er ekki gott, ef við erum að ræða hér á þingi um fjárútlát ríkisins til hinna ýmsu verkefna, að við séum að hlaupa eftir einhverjum áróðri, að það sé einhver hugmynd sem byggist á óljósum hugmyndum og sett fram með áróðurskenndum hætti, að við séum að hlaupa þar til gagnrýnislítið. Því tel ég þá umræðu sem við í Miðflokknum höfum leitt hér á þingi mjög svo tímabæra. Sem betur fer hafa nokkrir tekið undir og sem betur fer hafa þeir sem best þekkja, verkfræðingar og þeir sem hafa vit á, látið í sér heyra síðustu daga. Ég fagna umræðu um þetta og ég held að allir ættu að fagna þeirri umræðu því að þar gætu komið fram ábendingar sem gætu leitt til þess að fundin verði betri eða farsælli lausn á þessu máli. Staðreyndin er sú að við viljum öll, ég hef a.m.k. ekki heyrt neinn andmæla því, að hér séu öflugar almenningssamgöngur. Það hefur enginn komið hér og talað á móti þeim almennt. Minni hluti fjárlaganefndar telur óforsvaranlegt að ráðstafa tugum milljarða í þennan hluta verkefnisins og sérstaklega minnist hann á að þar liggi engin rekstraráætlun fyrir. Það er að sjálfsögðu mjög einkennilegt, herra forseti. Þeir sem standa í rekstri, í verslunarrekstri eða öðrum fyrirtækjarekstri í einkageiranum, sem eru mýmargir sem betur fer, fara ekki út í rekstur nema þeir reyni að gera sér grein fyrir því fyrir fram hverjar tekjurnar verða og hver útgjöldin verða og hvort þeir muni hafa arð eða laun fyrir sig með því að fara út í slíkan rekstur. Það er ekki nokkur sjoppueigandi sem ekki er búinn að leggja þetta niður fyrir sér áður en hann ræðst út í þá fjárfestingu að kaupa slíkan rekstur. Það er ótrúlegt að við séum að fara út í rekstur á svona viðamiklu kerfi - og þeir kalla þetta hátæknilegt og hafa ýmis slík orð um þetta, þeir sem eru að kynna okkur borgarlínuna; verkefnið er mjög viðamikið og metnaðarfullt í þeirra huga og á að standast samkeppni við það sem best gerist erlendis - án þess að hafa lagt það niður fyrir okkur hverjar tekjurnar gætu orðið og ekki síður útgjöldin. Við vitum reyndar nokkurn veginn hverjar tekjurnar gætu orðið vegna þess að það eru 4% sem nota almenningssamgöngur. Það má kannski ímynda sér að hægt sé að auka það upp í 5% eða jafnvel 6% og hugsanlega 8%, og þá er hægt að setja það niður fyrir sér hversu miklar tekjur koma af þeirri notkun, hversu stóra vagna þarf, hversu marga, hversu tíðar ferðirnar verða o.s.frv., miðað við gefnar forsendur upp á notkunina. En það hefur enginn áhyggjur af því. Hver eru útgjöldin? Hvað kostar að reka þetta? Hvað kosta þessir vagnar? Hver er viðhaldskostnaður við þessa vagna, hver er launakostnaðurinn, viðhaldskostnaðurinn, endurnýjunarkostnaðurinn o.s.frv.? Og hvað með viðhaldið á kerfinu sjálfu, þ.e. gatnakerfinu, þessum rauðu dreglum sem eiga að vera undirlag undir þessa vagna? Það hefur enginn áhyggjur af því. Af hverju hafa menn ekki áhyggjur af því? Við erum gæslumenn ríkissjóðs og mér finnst að við eigum að taka það alvarlega. Mér finnst að við eigum ekki að samþykkja að fara út í svona viðamiklar framkvæmdir þegar ekki liggja fyrir jafnmikilvæg atriði og það hvernig reksturinn verður. Meðan menn fóru í andsvör á fyrri stigum umræðu um samgönguáætlun sögðu nokkrir hv. þingmenn: Hvað kemur okkur við með reksturinn? Hvað kemur ykkur það við? Er það ykkar vandamál? Er það okkar vandamál? Já, segi ég. Það er okkar vandamál, það er vandamál allra sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit ekki betur en að ríkissjóður hafi lagt heilmikið fé til almenningssamgangna síðasta áratug þannig að auðvitað kemur okkur þetta við. Eiga menn bara að vera svona léttúðugir að það sé bara rokið í einhverjar framkvæmdir án þess að hugsa verkið til enda? Hvað tekur við þegar þetta er búið? Þá þarf að reka þetta. Og við höldum áfram að reka eldra kerfið, strætisvagnakerfið sem nú er, því að það á að veita straumum fólks, þessara 4% sem nota almenningssamgöngur, að borgarlínunni þannig að þeir verða áfram í rekstri. Hvað kostar það? Hverjar eru tekjur og hver eru gjöld? Við höfum áhyggjur af þessu og okkur finnst það réttmætt. Okkur finnst skattgreiðendur eiga það inni hjá okkur að við veltum þessu upp og tölum um þetta og eyðum tíma í þetta hér á Alþingi í staðinn fyrir að stökkva á einhverja hugmynd, afgreiða hana og skeyta ekkert um hvað verður þegar framkvæmdir eru búnar.
Herra forseti. Við erum loks farin að tala hér um stofnun opinbers hlutafélags og uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Sá merki áfangi náðist fyrir skömmu að ríkið og öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu náðu merku samkomulagi um hvernig standa eigi að uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Þarna koma að sveitarfélög sem stjórnað er víðs vegar að úr pólitíkinni og telja verður talsverð tíðindi að allir þessir aðilar og ríkið nái saman um það hvernig standa eigi að verkefnum á höfuðborgarsvæðinu. Það er löngu tímabært að horfa þar til framtíðar og byggja upp trausta samgönguinnviði sem taka í senn mið af kröfum framtíðarinnar um loftslagsvænni samgöngumáta og þörf samfélagsins fyrir að byggja upp traustar og skilvirkar almenningssamgöngur. Um leið þarf auðvitað að huga að því að bifreiðar komist um höfuðborgarsvæðið. En það er nú einu sinni þannig að við þurfum að gæta að því að miðað við flestar spár mun bifreiðum fjölga talsvert á næstu árum og áratugum þó að kannski sé erfitt að spá langt inn í framtíðina í þeim efnum. Við þurfum því að gera það sem við getum til að hvetja almenning til að velja aðra samgöngumáta. Og það er akkúrat það sem felst m.a. í þessum samningi þar sem mikil áhersla er lögð á almenningssamgöngur, göngustíga, hjólastíga o.s.frv. Ég held að nauðsynlegt sé að gera þetta allt saman í senn. Hér hafa orðið miklar umræður um einn þátt málsins fyrst og fremst, þær framkvæmdir sem ganga undir heitinu borgarlínan. Þar hefur margt verið sagt og kannski ekki allt mjög vel ígrundað. En í öllu falli reikna ég með að menn séu búnir að draga hér fram í löngum og miklum ræðum allt sem þeir telja málinu til foráttu. Þeir hafa verið færri sem hafa lagt í að fara í þessa umræðu þar sem einn flokkur hefur einokað hana með gagnrýni sinni og m.a. orðið til þess að lengja þingið. En hvað um það. Menn hafa sinn rétt til að tala og tala mikið eftir atvikum. Hins vegar held ég að þetta sé mjög gott mál og mjög brýnt að við samþykkjum þetta frumvarp sem gerir ráð fyrir því að stofna félag um framkvæmdirnar allar til að halda utan um þær. Félagið er hluti af þeim samningi sem var gerður milli ríkisins og sveitarfélaganna og er bráðnauðsynlegur til að hafa form um allar þessar framkvæmdir, fjármögnun þeirra, skipulag, ráðstöfun lands og svo má lengi telja. Beðið er eftir því að þetta félag verði til svo að hægt sé að hefja undirbúning, og síðar framkvæmdir, af krafti í samræmi við samgöngusamkomulagið sem tekur til höfuðborgarsvæðisins. Hér hafa verið nefnd rök sem varða fjármál og hér hafa komið upp vinir skattgreiðenda og titlað sig sem slíka. Ég reikna með að í því felist að aðrir þingmenn séu óvinir skattgreiðenda og þeir einir sem svona taka til máls beri hag skattgreiðenda fyrir brjósti og vilji hafa skikk í ríkisfjármálum. Svo er auðvitað ekki. Það á alltaf að fara vel með almannafé. Það á alltaf að fylgjast vel með útgjöldum. Það á alltaf að gera vandaðar áætlanir og það á alltaf að vera svigrúm til að gera breytingar ef í óefni stefnir. Ég sé ekki að með stofnun þessa félags og því að samgöngusamningurinn komist í framkvæmd sé þeim markmiðum stefnt í voða. En það er alveg rétt að það á alltaf að brýna menn að fara vel með almannafé. Það gildir í þessu verkefni eins og öllum öðrum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta mikið. Ég tel afar brýnt að félagið verði að veruleika. Ríkisvaldið og umrædd sveitarfélög hafa gert með sér samkomulag um nauðsynlegan ramma og nauðsynlega umgjörð. Ég held að það beri að varast hér á hinu háa Alþingi að stíga einhver þau skref eða grípa til einhverra þeirra ráðstafana sem hleypa þessum samningi í uppnám og menn þurfa að gæta að því. Það væri hörmulegt ef þetta verkefni kæmist ekki af stað og kæmist ekki til framkvæmda. Ég styð því málið og vona að það verði afgreitt hér innan mjög skamms.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er tiltölulega nýsloppinn af fundi þannig að ég náði ekki að fylgjast með öllum umræðunum sem hafa átt sér stað í dag. Sömuleiðis missti ég af umræðunum hérna á laugardaginn og einnig af þorra umræðunnar í gær. Reyndar var ég svo heppinn að fá að vera á forsetastóli í smástund og hlýða á ræður hv. þingmanna Miðflokksins, sælla minninga. Ég ætla að ræða um borgarlínu og almenningssamgöngur almennt. Ég er glaður að fá tvo hv. þingmenn Miðflokksins inn í þingsal, þrjá jafnvel, þetta batnar sífellt, [[Gripið fram í: Fjóra þingmenn.]]fjóra jafnvel, ég læt það liggja á milli hluta. Ég hef tekið eftir einu í þeim umræðum sem ég hef heyrt og fylgst með, ekki bara á þinginu heldur líka úti í samfélaginu, um borgarlínuna. Ég hef spjallað við einn og einn úti í samfélaginu um hana, bæði fólk sem er mjög hlynnt borgarlínu og fólk sem er mjög andvígt henni og svo fólk sem er einhvers staðar þar á milli sem ég held að langflestir séu satt best að segja, þrátt fyrir mikilvægi þessa verkefnis og þessa málaflokks. Hér kemur mín takmarkaða greining, byggð á viti mínu og takmarkaðri getu minni til að draga ályktanir út frá þeim hluta alheimsins sem er mér aðgengilegur: Mér sýnist málið ekki snúast raunverulega um kostnað við borgarlínu. Mér sýnist það ekki snúast raunverulega um það hvort fólk sé hlynnt strætó eða finnist strætó alveg glataður kostur eða hvað. Ég held að það snúist um tíðaranda og menningu. Ég hygg nefnilega að Ísland hafi komist á koppinn, ef svo mætti að orði komast, á 20. öldinni, um svipað leyti og einkabíllinn svokallaði, stundum kallaður fjölskyldubíllinn núna, sem mér finnst skemmtilegt, sem þróaðist mjög hratt. Mjög víðtæk og mikil upptaka og notkun varð á þessu farartæki samhliða tæknilegri þróun og, vil ég meina, menningarlegri þróun Íslands. Það gerir það að verkum að mínu mati að tiltölulega stór hluti Íslendinga, og ekki síst Reykvíkinga, ofmetur mikilvægi þess að vera á hinum svokallaða einkabíl, ofmetur mikilvægi þess að vera á hinum svokallaða fjölskyldubíl eins og hann er stundum kallaður, og hefur ríka tilhneigingu til að gera lítið úr öðrum kostum. Ég held að þetta sé til komið vegna þess að við höfum í gegnum tíðina vorkennt okkur svolítið fyrir veðráttuna á þessu landi, eitthvað sem ég tel alla vega þessa dagana og síðustu ár, á mínum fullorðinsárum, tilefnislaust. Það er a.m.k. miklu verra veður í öðrum borgum sem ég hef búið í og mér finnst satt best að segja stundum hálfhlægilegt að hlusta á fólk kvarta undan reykvísku veðri. Það er fínt veður í Reykjavík, líka að vetri til, það er allt of dimmt að vísu en maður breytir því svo sem ekki. Erlendis geysa stormar. Það rignir og hvessir og er kalt erlendis. Það er snjór, klaki, hálka og líka slabb erlendis, í borgum þar sem strætó er notaður af fínu fólki, miðaldra fólki sem er komið á góðan stað í lífinu eftir ævistritið, er með bindi og í jakkafötum, og jafnvel, virðulegi forseti, með barnavagn, að hugsa sér. Það þykir bara ekkert tiltökumál en á Íslandi finnst mér við svolítið föst í því hugarfari að það sé algerlega afleitur kostur út af strætó. Ég tek líka eftir því að kvartanirnar koma fyrst og fremst frá þeim sem nota aldrei strætó eða hafa ekki notað strætó í 30–40 ár. Þess vegna vil ég segja við þá vini mína á Íslandi sem eru mjög á móti borgarlínu: Gefið þessu séns. Prófið bara taka strætó. Það er allt í lagi, það reddast alveg. Mætirðu yfirleitt á réttum tíma? Ekkert alltaf. Stundum lendir maður í umferðarkreppu eða umferðarteppu, umferðarkreppa er reyndar gott hugtak sem við ættum að nota meira. Stundum gerist eitthvað sem tefur fyrir manni og það getur alveg gerst í strætó og þegar maður er á hjóli, rétt eins og þegar maður er á hinum svokallaða fjölskyldubíl. Það er bara hluti af lífinu, virðulegi forseti. Eitt finnst mér svolítið merkilegt þegar kemur að því hvað það á að taka ofboðslega langan tíma að taka strætó og hvað hann kemur sjaldan og allt þetta: Ef einhver þarf að mæta á fund, og segjum að viðkomandi búi í miðbænum eða Hlíðunum eða hvaðeina, einhvers staðar uppi í Ártúni eða í Hafnarfirði, hvað gerir viðkomandi? Jú, hann skipuleggur sig bara samkvæmt því og þykir það ekkert tiltökumál. Hvenær heyrum við fólk sem kemur of seint á nefndarfundi afsaka sig með því að það búi í Hafnarfirði? Það er ekki þannig, virðulegi forseti, vegna þess að fólk skipuleggur einfaldlega tíma sinn í samræmi við þann samgöngukost sem það notar hverju sinni. Það er alveg eins með strætó, það þarf einfaldlega að skipuleggja sig í samræmi við hann, líka ef maður er á hjóli, líka ef maður er á bíl, líka ef maður er fótgangandi. Þetta held ég að sé atriði sem gleymist að gera ráð fyrir í íslenskri menningu vegna þess að einkabíllinn, eða fjölskyldubíllinn eða hvað við eigum að kalla hann, hefur verið allsráðandi í samgöngum. Fólk hefur jafnan einungis þurft að skipuleggja sig miðað við einn tiltekinn farkost, fyrst og fremst, nefnilega hinn svokallaða fjölskyldubíl. En þegar komnir eru fleiri kostir, fleiri möguleikar, þá þarf að hugsa þá hluti upp á nýtt. Það er allt í lagi, þá bara gerir maður það. Ég stríði stundum vinum mínum með því að segja að mér finnist fargjaldið í strætó allt of lágt. Það er aðallega gert til þess að stríða þeim en reyndar væri það mér alveg að meinalausu að gjaldið væri ekkert. Ég tek eftir því í umræðunni að það er mikil krafa um að ókeypis sé í strætó. Ég ætla ekki að setja mig upp á móti því beinlínis en ég myndi vilja sjá einhverjar kostnaðargreiningar á því. Mér skilst að það hafi verið athugað margsinnis og það myndi hreinlega ekki reynast mjög skynsamlegt. En hvaðan kemur krafan, virðulegur forseti? Strætó er nú þegar mjög ódýr kostur. Ég þekki það af reynslu. Ég á bíl, ég nota strætó, ég á rafskottu, ég geng, ég nota leigubíla af og til, reyndar minna og minna því að hinir kostirnir sem ég hef aðgang að eru orðnir það góðir. En hvaðan kemur krafan um að hafa ókeypis í strætó? Ég held að hún sé ekki sprottin af umhyggju fyrir fólki sem hefur ekki efni á að taka strætó. Það fólk fær í fyrsta lagi afslátt, aldraðir og öryrkjar, í strætó. Við gætum jafnvel haft ókeypis fyrir þá hópa í strætó, kannski væri það einhver lausn. En það leysir ekki vandann vegna þess að það er ekki vandinn sem fólk er að reyna að leysa þegar það stingur upp á því að hafa ókeypis í strætó. Það sem ég heyri þegar einhver stingur upp á því að hafa strætó ókeypis er: Strætó er einskis virði. Því er ég ósammála, virðulegi forseti. Í öðru lagi er einhvern veginn gert ráð fyrir að strætó sé svo glataður kostur að hann sé einungis fyrir fólk sem getur ekki mögulega eignast eða rekið fjölskyldubíl. Ég er líka ósammála því. Ég ítreka að ég er ekkert á móti því að lækka fargjaldið í strætó eða jafnvel afnema það ef það reynist skynsamlegt en það er ekki vandinn sem þarf að leysa. Vandinn sem þarf að leysa er hugarfarsvandi og menningarvandi og snýr að viðhorfi fólks til almenningssamgangna, sér í lagi strætós, og þess hvernig búið er að upphefja bölmóðinn yfir því hvernig strætó virkar, og stundum klikkar, á sama tíma og fjölskyldubíllinn er margrómaður af ástæðum sem mér eru óljósar því að persónulega finnst mér skemmtilegra að hlusta á hljóðvarp eða útvarp eða jafnvel tónlist eða lesa eitthvað meðan ég fer á milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar frekar en að stara á malbik, bara til þess að tóra ferðina. En það er bara ég. Þegar við lítum fram á veginn í samgöngumálum finnst mér að við eigum líka að líta til loftslagsmála. Það er annað sem ég held að aðgreini svolítið stuðningsmenn og andstæðinga strætós, þ.e. hversu alvarlega fólk tekur loftslagsbreytingar, hversu mikið það telur mannfólk bera ábyrgð á loftslagsbreytingum og síðast en ekki síst hversu stóran hluta það telur bifreiðar og aðra samgöngumáta eiga í öllu því dæmi. Þegar kemur að loftslagsbreytingum skiptir allt máli sem við gerum. Þrátt fyrir að rafbílavæðing sé tiltölulega langt á veg komin og muni bara batna, geri ég ráð fyrir, er það enn þá dýr kostur og sömuleiðis breytir það ekki því að það þarf alltaf að hafa fleiri og fleiri bíla á götunum miðað við farþega vegna þess einfaldlega að þeir eru stórir og plássfrekir. Almenningssamgöngur eru það síður, þ.e. þegar þær eru notaðar. Vel á minnst: Hér er stundum kvartað undan því, tók ég eftir í einhverri ræðunni, að enginn noti strætó, það séu tómir vagnar úti um allar trissur, eitthvað svoleiðis. Í fyrsta lagi er það bara ekki rétt. Þeir eru eðlilega tómir þegar það er ekkert að gera, alveg eins og göturnar eru stundum auðar þegar enginn keyrir á þeim. Þær eru t.d. almennt auðar klukkan þrjú og fimm um nótt en ekki þegar fólk er á leiðinni í vinnuna eða skólann eða á leiðinni heim þaðan og ekki strætó heldur. Þannig á það að vera og þannig er eðlilegt að það sé. Fyrir utan það, vegna þess að núna hefur blessunarlega verið farið í að hafa víða forgangsakreinar fyrir strætó, þá getur maður verið fljótari á strætó en á hinum rómaða fjölskyldubíl, vegna þess að strætisvagninn kemst leiðir sem hinn rómaði fjölskyldubíll kemst ekki eða síður. Undantekningarlaust þegar ég held þessa ræðu á netinu heyri ég í fólki sem telur sig engan veginn geta notað strætó. Það fólk er oft mjög reitt af ástæðum sem mér eru pínu óljósar en ég er með tilgátu um það hvers vegna það er reitt. Fólk er reitt vegna þess að því er almennt illa við tilætlunarsemi. Því er illa við að fólk sé að blaðra um mál þess án þess að hafa hundsvit á þeim. Og það er rétt að ég þekki ekki samgöngumál hvers einasta einstaklings í Reykjavík, auðvitað ekki. Það þarf hver einstaklingur að máta fyrir sig. Allir stórnotendur strætós þekkja að ef þeir flytja eða börn þeirra skipta um dagheimili eða skóla eða eitthvað því um líkt þá þarf að endurmeta hvaða kostir henta, og það er menningarlegt atriði að við venjumst því. Það er allt í lagi að búa á einum stað, nota strætó í sumt og einkabíl í annað. Það má. Það er hægt að nota rafskottur mjög mikið nú til dags. Ef það er eitthvað flókið hugtak þá eru rafskottur þessi hlaupahjól sem eru orðin vinsæl og eru mikil snilld að mínu mati. Það þarf hver og einn að meta fyrir sig. Ég ætla ekki að ítreka sögu sem ég sagði í fyrri ræðu af því þegar ég fór með ungbarn úr norðurparti Hlíðahverfis upp í útjaðar Árbæjar og fór svo sjálfur aftur niður í bæ, kom við heima og skilaði kerrunni og var mættur fyrir klukkan níu. Ég hefði getað mætt á nefndarfund ef þingið hefði ekki verið í sumarleyfi. Nú er ég reyndar búinn að rifja upp söguna, andstætt því sem ætlaði að gera. En alla vega var þetta ekkert mál miðað við það hvar ég bjó á þeim tíma, miðað við það hvar barnið mitt var í pössun á þeim tíma og miðað við það hvar ég vann á þeim tíma. Það getur vel verið að þetta hefði verið ómögulegt ef vinnan mín hefði verið staðsett annars staðar, t.d. í Grafarvogi. Kannski hefði það verið miklu erfiðara. Það má vel vera. Það þarf að meta hvert tilfelli fyrir sig út frá aðstæðum hvers og eins. Það er ekkert að því. Það er bara ekkert að því. Það eina sem ég er að biðja um er að gefa því séns en ekki ákveða fyrir fram að strætó sé algerlega vonlaus kostur bara vegna þess að byggst hefur upp bölmóður í marga áratugi yfir því hvernig strætó var 1970 eða eitthvað álíka. Hann er ekki þannig lengur. Hann er öðruvísi í dag og að mínu mati hið mesta þarfaþing, góður kostur. Ég segi fyrir sjálfan mig, ég er á fínum tekjum, eins og fólk ætti að vita, ég á bíl, ég gæti alveg notað bíl en ég vil frekar nota strætó vegna þess að það er þægilegra. Ég geri það ekki bara vegna þess að það er ódýrara, þótt það eigi kannski einhvern þátt í því, samt eiginlega ekki. Ég held að ég myndi borga meira fyrir að nota strætó vegna þess að það er þægilegra. Í strætó er hægt að gera eitthvað. Það er hægt að lesa á löngum ferðum, eins og ég þurfti að venjast á tímabili, alveg um 40–45 mínútna ferðum. Þá er bara hægt að hanga í tölvunni og vinna, lesa, forrita, eða hvað sem fólk gerir í tölvum nú til dags. Það get ég ekki þegar ég er á bíl. Mér finnst það argasta tímasóun að vera í bíl. Jafnvel þótt bílferðin sé hugsanlega nokkrum mínútum styttri en sumar strætóferðir þá nýtist tíminn alveg bölvanlega. Maður situr við stýrið og horfir á malbik. Ef fólk er of utan við sig leggur það sjálft sig og annað fólk í hættu. Til hvers að leggja það á sig? Af hverju ekki að slappa af í strætó? Gefið því alla vega séns. Kannski virkar þetta ekki fyrir þig, kæri áhorfandi, gott og vel, allt í góðu, en það virkar fyrir fleiri en fólk heldur og gæti virkað miklu betur ef, eða þegar eins og ég leyfi mér að segja, farið verður eftir ráðleggingum sérfræðinga um það hvernig hægt er að breyta skipulagi Reykjavíkur og fyrirkomulagi strætós þannig að hann henti miklu betur fyrir miklu stærri hóp af fólki. En þá kemur annað inn í umræðuna sem er líka mjög sterkt, finnst mér, í mannssálinni. Það er að gera ráð fyrir að með því að bæta hag eins þurfi nauðsynlega að veikja hag annars. Þannig virkar raunveruleikinn ekki, virðulegi forseti. Það að einhver græði eitthvað þýðir ekki að annar tapi, enda lendum við mjög fljótt í mótsögnum merkantílismans í öllum þeim pælingum. Það er alveg hægt að bæta strætósamgöngur án þess að það komi niður á bílasamgöngum. Það er ekki víst að það verði alltaf þannig og það er allt í lagi. En það er ekki samasemmerki þar á milli og það er margt sem kemur til. Í fyrsta lagi framkvæmdir sem auka einfaldlega burðargetu veganna og það eru líka framkvæmdir sem breyta eðli þeirra þannig að strætó eigi auðveldara með eitthvað sem hann átti ekki jafn auðvelt með áður. Ef fleira fólk fer að nota strætó hreinsar það augljóslega upp svæði á götunum fyrir einkabíla og hægt verður að minnka umferð, sem dæmi. Það er ekki augljóslega þannig að ef við bætum í strætó þá heftum við einkabílinn. Það er ekki þannig. Annað sem er mjög sterkt í mannlegri sál er að gera uppreisn gegn því að láta segja sér hvernig maður eigi að lifa lífi sínu. Það skil ég mætavel, virðulegur forseti, verandi Pírati og argasti óþekktarpjakkur samkvæmt því. Mér er mjög illa við að mér sé sagt hvernig ég eigi að lifa mínu einkalífi. Ég tek það reyndar ekki í mál og er líklegur til að gera uppreisn bara til að sýna fram á að ég ræð mínu lífi sjálfur og ætla ekki að rökræða það neitt. Þá ergju skil ég mjög vel, ef fólk fær það á tilfinninguna að verið sé að troða strætó ofan í kokið á því, rífa af því einkabílinn og eitthvað svoleiðis. En það er bara ekki það sem borgarlínan snýst um eða það sem breytt skipulag snýst um. Ég veit að fólk í allri pólitískri baráttu er misreitt og segir misjafnlega djarfa og brjálaða hluti og auðvitað eru til einhverjir stuðningsmenn strætós og stuðningsmenn borgarlínu sem geta sagt eitthvað sem lætur fólki líða svona. Það er samt ekki markmiðið með borgarlínu. Það er hins vegar markmið með borgarlínu og markmið Reykjavíkurborgar almennt að draga úr útblæstri. Við verðum að gera það. Það liggur fyrir. Það er ekki til þess að taka neitt af neinum, það er bara staðan sem við erum í. Loftslagsbreytingar eru raunveruleg ógn og það er skrýtið að þurfa að vera einhvern veginn að margsegja það í pontu Alþingis, það á bara að liggja fyrir. Það er manneskjunni að kenna að verulegu leyti og við getum gert ákveðna hluti í því og þurfum að gera ákveðna hluti í því. Það þýðir fórnir fyrir okkur öll. Það þýðir líka færri strætóferðir. Það þýðir minna dót. Þannig er það. Það er ekkert gaman að segja það. Það er ekkert gaman að hlusta á það og það er ekkert gaman að hlusta á einhvern segja manni að maður þurfi að eiga minna af dóti eða nota bílinn sinn minna eða strætó minna eða gera minna af einhverju sem maður vill gera. En þannig er nú bara heimurinn sem við búum í, virðulegi forseti, að við fáum ekki allt sem við viljum. Þegar við tökum of mikið út þá skuldum við stundum meira en við getum borgað til baka og þar erum við þegar kemur að loftslagsbreytingum. Við erum búin að taka út meira en við ráðum við að borga og við þurfum að taka okkur verulega á til að eiga séns á því að komast hjá mjög miklum hamförum. Að mínu mati erum við reyndar komin fram yfir þann tíma. Við munum upplifa mjög miklar hörmungar af völdum loftslagsbreytinga á þessari öld og ég vil meina að þær séu þegar hafnar. Það er erfitt, reyndar ómögulegt, að taka eitthvað eitt fyrir og segja að það komi beinlínis af stað loftslagsbreytingum. Alveg eins og ef einhver fær lungnakrabbamein, þá getur maður ekki sagt að það hljóti að vera vegna þess að viðkomandi varð fyrir óbeinum reykingum eða þessu eða hinu, þarna eru bara áhættuþættir. Áhættuþættirnir þegar kemur að loftslagsbreytingum eru orðnir algerlega yfirþyrmandi og algjörlega óumflýjanlegir. Það þýðir fórnir, alveg sama hvað okkur finnst um þægindi okkar þegar kemur að samgöngumáta. Nú er tíminn liðinn og það hentar vel vegna þess að ég hef ekki meira að segja í bili og er búinn að særa tvo hv. þingmenn Miðflokksins upp í andsvör við mig. Ég bið bara aftur um það að fólk gefi strætó séns. Það þurfa ekki allir að vera jafn ástfangnir af strætó og ég en ég vona að fólk gefi honum séns, það kostar ekkert, eða jú, það kostar 470 kr., eitthvað svoleiðis og er alveg þess virði.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innblásna ræðu og töluvert mikinn fróðleik um strætó. Ég man reyndar vel eftir því að það var mjög spennandi að koma norðan af landi og fara í strætó í Reykjavík, sem mig minnir að hafi verið þá ljósgrænn með brúnum gervileðursætum, fyrst þegar maður fór í þetta. En þetta var mjög spennandi tæki, gríðarleg spennandi. Ég er mjög hissa á því ef það er þannig að fólk líti á strætisvagna eða almenningssamgöngur sem einskis virði. Það er mjög undarlegt. Ef fólk hefur einhverja óbeit á strætisvögnum eða almenningssamgöngum finnst mér líka mjög sérstakt því að það er alls ekki málið, alla vega vona ég að það hafi ekki skilist þannig af mínum ræðum um þetta mál til þessa. Ég er alls ekki á móti því. Ég hef hins vegar miklar áhyggjur af því, og mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það séu óþarfa áhyggjur, að þessi framkvæmd sem borgarlína er og öll sú hugmynd hafi hugsanlega ekki neinn endapunkt varðandi kostnað. Ég er að reyna að átta mig á því hvað borgarlínan kostar þegar upp er staðið. Hvað kostar að reka borgarlínu? Hverjir munu reka borgarlínu? Hverjir munu borga umframkeyrsluna af framkvæmdinni? Það eru þessir hlutir og margir aðrir sem ég hef verið að velta upp. Það er bara vegna þess að ég hef áhyggjur af því að ríkissjóður muni þurfa að koma þarna að með einhverjum hætti. Í ljósi þess að tekjur ríkissjóðs hafa minnkað töluvert mikið, það er mikill halli á ríkissjóði núna, hef ég áhyggjur af því að fjármunirnir verði ekki til staðar eða þá að fjármunir verði skuldbundnir í þetta og það komi niður á annarri þjónustu ríkisins vegna þess að við notum ekki sömu fjármunina oft. Ég held að við gerum okkur öll grein fyrir því. En ég er sammála þingmanninum. Ég hef áhyggjur af því ef fólk hefur óbeit eða andstyggð á eða þykir strætó einskis virði. [[Forseti hringir.]]Þetta er samgöngumáti sem er mjög mikilvægur.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna það, ég held að ég hafi hlustað á 27. til þrítugustu og eitthvað ræðu hv. þingmanna Miðflokksins í gær í forsetastól. Það var bara fínt, það var gaman. Aldrei man ég til þess að þeir hafi talað um strætó á þann hátt sem ég nefndi hér. Þetta er hins vegar eitthvað sem ég tek eftir í samtölum við almenna borgara. Þetta eru vangaveltur mínar. Þetta er tilgáta um það hvaðan það kemur, þetta viðhorf um að strætó eigi alltaf að vera ókeypis. Það kemur mjög oft upp í umræðunni. Ef strætó væri bara ókeypis þá væri allt miklu betra. En það er ekki, held ég, vandamálið. Fólk er að reyna að leysa rangt vandamál þegar það fer inn á það að mínu mati. Kostnaðurinn er ekki vandamál. Leiðakerfið er eiginlega eilífðarvandamál og samgöngur almennt, það þarf alltaf að leysa eitthvað því hlutirnir breytast og þróast með tímanum. Hvað varðar kostnaðinn hef ég ekki þær áhyggjur sem hv. þingmaður hefur. Það er farið aðeins yfir þetta í greinargerð frumvarpsins sem við ræðum hér og það eru til fleiri gögn líka frá Reykjavíkurborg, ógrynni af gögnum reyndar. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki sökkt mér í þau af neinni dýpt en ég sé ekki hvers vegna þetta verkefni ætti að vera öðruvísi en önnur stór langtímasamgönguverkefni sem spanna kannski 15 ára tímabil. Kostnaður getur alveg farið fram úr áætlunum og það virðist reyndar vera reglan frekar en undantekningin ef eitthvað er. Það er beinlínis gert ráð fyrir því að farið sé fram úr þeim. Það er ekki nýtt vandamál og ekkert sérstakt við borgarlínu. Ef hv. þingmaður er með einhverjar hugmyndir um hvernig sé hægt að eiga við það vandamál almennt þá skal ég glaður sökkva mér í einhverjar tölur en ég hef enga ástæðu heyrt enn þá, með fyrirvara um að ég hef ekki hlustað á kannski 40 ræður hvers þingmanns Miðflokksins um þetta enn sem komið er. Ég átta mig ekki á því hvernig þetta ætti að vera meira vandamál við borgarlínu. Auðvitað verður alltaf viðhaldskostnaður. Auðvitað þarf að uppfæra hlutina með tímanum. [[Forseti hringir.]] Það væri hægt að spyrja sömu spurningar um núverandi kerfi. Munum við ekki alltaf þurfa að borga fyrir núverandi kerfi? Að sjálfsögðu.
Hæstv. forseti. Ég var einn af þeim sem nefndu ókeypis í strætó, í einni af mínum frábæru ræðum. Ég nefndi hins vegar í því samhengi að ég vildi hafa ókeypis í strætó tímabundið til að kenna fólki að nota hann, freista þess að fá fólk til að fara í strætó þannig að það sæi hann sem valkost. Ekki vegna þess að hann væri svo ómerkilegur eða eitthvað slíkt. Það er kannski hægt að taka ákvörðun um að fara í svo stóra framkvæmd sem hér um ræðir þegar við vitum að fólk er tilbúið að nota þetta system, ef má orða það þannig. Mér finnst skipta gríðarlega miklu máli hvort hlutur ríkissjóðs - ég ætla ekki að hafa vit fyrir sveitarfélögunum, þau verða bara að bera sinn kostnað sjálf - verði 50 milljarðar eða 200 milljarðar. Við höfum bent á svipað dæmi frá Noregi þar sem áætlað var að kílómetrinn myndi kosta, held ég, 1,2 milljarða en kostaði 3 til 4 milljarða og niðurstaðan varð ekki 50 milljarðar heldur yfir 200 milljarðar í Noregi. Mér finnst þetta bara allt of mikil áhætta fyrir ríkissjóð að taka. Ég er mjög undrandi á því að þingmenn séu tilbúnir að taka slíka áhættu án þess að hafa hugmynd um hvað svona stór framkvæmd muni kosta á endanum. Auðvitað eru einhver vikmörk í þessu. Auðvitað vitum við að það getur farið eitthvað til og frá en að það séu tugir milljarða eða menn hafi ekki neina hugmynd um það er ekki hægt að fallast á. Ef við getum hins vegar rammað inn áhættu ríkissjóðs í þessu máli, skilið áhættuna eftir, sem mér finnst eðlilegra, hjá þeim sem keyra málið áfram, sem vilja málið áfram, hjá þeim sem munu ráða framkvæmdinni og stýra allri þróun á þessu, sem eru auðvitað sveitarfélögin, er það annað. Þau verða að taka þá áhættu. Okkar á Alþingi er að passa hag ríkissjóðs og passa að þessi framkvæmd sé vel römmuð inn. Mig langar ekki til þess en ég er tilbúinn til þess að taka umræðu í þessum þingsal um alla þá fjármuni sem þarf mögulega að færa annars staðar frá inn í þetta verkefni af því að það fór svo langt fram úr áætlun, af því að menn voru ekki að vanda sig nógu mikið. Af því að mönnum var sama um hvað þetta ætti að kosta.
Virðulegur forseti. Ég trúi á verkaskiptingu og það hefur ekki verið í mínum nefndarstörfum að fara djúpt ofan í kostnaðinn á þessu. Það hefur verið í verkahring hv. 11. þm. Reykv. s., Björns Levís Gunnarssonar, og ég skal bara spyrja hann út í þetta og kynna mér þessi gögn aðeins betur. Ég ætla ekki að kynna mér það allt saman, mér skilst að þetta sé óttalegt fargan, en skal kynna mér þetta af heilum hug. Hvað varðar að hafa ókeypis í strætó held ég að hv. þingmaður sé að reyna að leysa rangt vandamál með því. Ég er ekkert á móti því, ég er alveg til í að hafa ókeypis í strætó eða ódýrara. Ég held bara ekki að vandinn sé sá að fólk prófi ekki strætó af ótta við einhvern kostnað. Ég held að það geri það ekki vegna þess að það er búið að heyra núna áratugum saman um að hann mæti aldrei á réttum tíma, sé alltaf of seinn eða allt of snemma og leiðirnar séu alveg ómögulegar og þetta taki allt of langan tíma. Að mínu viti, virðulegi forseti, er aðalvandamálið þessi ímynd og það þarf að uppræta hana vegna þess að hún er röng. Miklu frekar en að hafa ókeypis myndi ég auglýsa appið. Fyrir einhverju síðan var erfitt að borga í strætó vegna þess að strætó á Íslandi gaf af einhverjum ástæðum ekki til baka. Hann gerir það í Finnlandi og ekki nein teljandi vandræði við það. Maður gat rétt þeim 20 evru seðil og fengið klink til baka eins og í búð, ekkert mál. Þetta var ekki hægt og er ekki hægt á Íslandi af ástæðum sem mér hafa alltaf verið huldar og þess vegna er það vesen. Maður þarf að vera með akkúrat rétta skiptimynt á sér til þess að nota strætó með engum fyrirvara. Þetta er eitt af vandamálunum sem voru. Þetta er ekki vandamál lengur í dag með appinu. Þú tengir það bara við kort og getur séð hvar strætóinn er, hvort hann er of seinn og hvaðeina og skipulagt ferðina og borgað með appinu sjálfu. Ég myndi segja að leiðin til að fá fólk til að prófa strætó sé einfaldlega með því að gera eins og ég gerði í ræðu minni: Biðja fólk um að prófa strætó.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni ræðuna. Mér þóttu það nú með albestu mismælum sem ég hef heyrt síðustu daga þegar hv. þingmaður talaði um að hér væri umferðarkreppa. Það er nefnilega alveg hárrétt og ég ætla að setja fram þá kenningu að þetta hafi ekki verið mismæli heldur hafi hv. þingmaður ákveðið að máta þetta nýja hugtak inn í þessa umræðu. Við höfum sannarlega alllengi verið í umferðarkreppu á höfuðborgarsvæðinu og að stórum hluta er sú umferðarkreppa manngerð. Þetta eru skipulagslegar ákvarðanirnar sem hafa verið teknar. Mig grunar að við hv. þingmaður deilum ekki alveg skoðun á því hvað væri mikilvægt að hafa fremst í röðinni til að leysa úr eða lina alla vega þessa umferðarkreppu, sem er hugtak sem ég held að muni frá og með deginum í dag ná fótfestu í íslenskri tungu í samræðum um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. En það er tvennt sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í. Af því að ljósastýringar eru eitt af áhersluatriðum samgöngusáttmálans og hv. þingmaður er þingmaður Pírata sem eru aðilar að borgarstjórnarmeirihlutanum í Reykjavík langar mig að spyrja hvort hann eigi einhverjar skýringar á því hvers vegna ekki hafi verið lögð meiri áhersla á að nútímavæða, sumir kalla það smartvæða en ég er ekki nógu tæknilega væddur til að geta útskýrt hvað í því felst, ljósastýringarnar. Því er haldið fram að það geti minnkað stopptíma bifreiða á gatnamótum um 20–40% sem hefur auðvitað gríðarleg umhverfisáhrif. Hitt atriðið sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann út í snýr að hlutfalli farinna ferða sem hefur verið fast í kringum 4% allan þann tíma sem svokallað samkomulag um stórframkvæmdastopp hefur staðið á höfuðborgarsvæðinu. [[Forseti hringir.]]Hver telur hv. þingmaður að sé helsta skýringin á því að ekki hafi náðst meiri árangur í að hækka hlutfall farinna ferða með strætó?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir mér fréttir ef það er ekki áhersla á að nútímavæða ljósastýringar. Skilningur minn er sá að það sé í fullum gangi. Reyndar frétti ég af því fyrir tilviljun, bara sem óbreyttur borgari, vegna þess að ég fékk hugmynd um hvernig væri hægt að búa til app til að hjálpa til við það og sendi erindi á einhvern aðila hjá Reykjavíkurborg. Viðkomandi sagði mér að þau væru að skoða lausnir sem væru byggðar á allt annarri hugmynd en minni. Ég féll þá frá hugmynd minni enda mun frumstæðari og ekkert svo góð þegar betur var að gáð. Þannig virka nú hugmyndir, tíu af hundraði eru stundum betri en níu af tíu. Alla vega skil ég það svo að áhersla sé á að nútímavæða ljósakerfið í Reykjavík, gera það tölvustýrt þannig að t.d. sé hægt að greina umferð. Og það á að gera alls konar tilraunir á því hvernig hægt er að bæta það. Ég get alveg trúað því að hægt sé að liðka fyrir umferð um 20%. Ég geri nú ráð fyrir því að þar sé svolítið skotið út í loftið en það kæmi mér ekkert á óvart. Nú datt úr mér seinni spurning hv. þingmanns [[Það var 4%.]]Já, hvað valdi því að okkur hafi ekki tekist að hækka mikið hlutfall farþega í strætó. Ég held satt best að segja að það sé áratugalangur bölmóður yfir því að strætó sé algerlega glataður kostur. Ég held að það sé langstærsti þátturinn í því hvers vegna erfitt hefur reynst að fá fólk til að nota strætó - sem er reyndar heldur ekki alveg 100% satt, fullt af fólki er að prófa að nota strætó og hefur verið prófa hann meira í gegnum tíðina. Það er alla vega mín reynsla. Sömuleiðis er annað sem ég held að hafi sálfræðileg áhrif. Landið okkar heitir Ísland og Íslendingar virðast upp til hópa halda að veðráttan hér sé alveg ægilega vond. Hún er það ekki. Veðrið í Reykjavík er ekkert sérstaklega slæmt. Það kemur einstaka óveður eins og annars staðar. Eins og annars staðar er jú klaki og snjór stundum á veturna en ekki alltaf. Vindurinn hér er ekkert merkilegri en í Manitoba. Ég held það sé bölmóðurinn, ég held að það sé [[Forseti hringir.]]viðhorfið að strætó sé ómögulegur [[Forseti hringir.]]vegna þess að við búum hér á Íslandi og að þetta sé allt of dýrt og ómögulegt. Ég held bara að mest af þessu sé [[Forseti hringir.]]einfaldlega ekki efnislega rétt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni svarið. Ég held að hv. þingmaður komi fram með mjög áhugaverða vangaveltu varðandi bölmóðinn og þessa almennu tilfinningu og ímynd almenningssamgangna. Það skýrir kannski að einhverju marki hvernig málefni borgarlínu hafa verið sett fram. Hér í umræðunni um samgönguáætlun hefur töluvert verið rætt um að þau séu mikið keyrð áfram á ímyndarlegum forsendum. Ég kom inn á það í einni af ræðum mínum og ég get ekki lýst því öðruvísi en að mér finnist alveg geggjað að á morgun eigi að kynna niðurstöðu þess hvernig stólarnir í biðskýlunum verða hannaðir en ekki er til rekstraráætlun fyrir „prójektið“. Ég hef talið þetta allt unnið í dálítið öfugri röð miðað við hver lógísk framvinda mála sem þessara er. Sennilega hittir hv. þingmaður naglann á höfuðið þegar hann segir að þetta snúist mikið um „PR“ og ímynd almenningssamgangna. Þá velti ég fyrir mér hvort þingmaðurinn telji að þau ímyndarlegu áhrif breytist við það eitt að til verði þetta aukalag almenningssamgangna, borgarlína. Auðvitað eiga hverfisstrætóarnir að fæða borgarlínu þannig að margir hverjir þurfa bæði að fara í strætó sem keyrir hægt og fer sjaldan og treysta síðan á að hitta á strætóinn sem fer hratt og oft. Telur þingmaðurinn mögulega að tækifæri fælist í því að fara sér aðeins hægar við uppbygginguna og setja þá kannski heldur meiri kraft í að útskýra hversu gott veðrið er hérna og almenn ímyndarmál almenningssamgangna? Ég sé ekki að það sé í eðli sínu að fara að breytast við þær framkvæmdir upp á 50 milljarða sem er verið að reyna að ramma inn núna. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns hvað þetta varðar, hvort þetta snúist kannski á endanum fyrst og fremst [[Forseti hringir.]]um „PR“ og ímyndina.
Virðulegi forseti. Ef markmið yfirvalda væri að eyða 50 milljörðum í almannatengsl myndi ég nú halda að eitthvað skynsamlegra en borgarlína kæmi út úr því.
… búin að eyða 9.
Ég held að það sé ekki eina markmiðið. Og til að svara spurningu hv. þingmanns um hvort ímyndin muni breytast við það að byggja borgarlínu held ég ekki að það eitt og sér breytist nema þá væntanlega mjög hægt með því að fleiri og fleiri öðlist reynslu af strætó, og jákvæða vonandi, og tali um þá jákvæðu reynslu og minna um neikvæðu reynsluna frá 1970 og 1980 eða hvenær það svo sem var sem strætó var glataður. Ég hygg að þess vegna sé það ákveðið ábyrgðarhlutverk þeirra sem taka þátt í umræðunni að bölsótast ekki út í strætó nema það sé þá byggt á einhverjum raunverulegum gögnum og nýlegri reynslu. Ég tek eftir að gagnrýnin byggist oft á gamalli reynslu frá því hvernig strætó var áður en við höfðum GPS, áður en við vorum með snjallsíma og áður en leiðakerfið varð eins og það er í dag. Eflaust var það einhvern tímann alveg glatað, það má vel vera. Hvað varðar vandamálið sem hv. þingmaður nefnir, sem getur verið raunverulegt en er það ekki alltaf, það að stundum þarf maður að ná strætó sem fer sjaldan og hægt og síðan öðrum sem fer hratt og oft og það þarf að láta þessa strætóa hitta saman. Vissulega er smá æfing fólgin í því en yfirleitt er það ekki vandamál. Reyndar skal ég segja hvernig ég nota strætó almennt. Ég tek bara þann næsta sem fer sirkabát í áttina sem ég er að fara og gríp svo þann næsta sem nálgast þegar ég sé hann. Ég er reyndar farinn að þekkja leiðakerfið nógu vel til að geta þetta á ákveðnum leiðum. Þetta sýnir líka að strætó er orðinn það góður í dag að ef maður þekkir leiðirnar nógu vel getur maður á sumum leiðum beinlínis bara teikað vagnana, bara fundið næsta strætó sem fer sirkabát niður á Hlemm. Síðan finnur maður annan strætó þar. Margir strætóar fara víða og það er alveg hægt að gera þetta, alla vega á sumum leiðum, fyrir utan það að eftir því sem greiningar á leiðunum batna, t.d. með notkun GPS-tækni og fleiru í þeim dúr, ég tala nú ekki um ef almenningur væri til í að búa til gögn um slíkt, [[Forseti hringir.]]væri hægt að bæta leiðakerfið [[Forseti hringir.]]enn þá meira miðað við raunnotkun á strætó. Það er fullt af tæknilegum tækifærum gagnvart strætó [[Forseti hringir.]]sem voru ekki til staðar fyrir bara tíu árum, jafnvel þrjátíu.
Herra forseti. Í fyrstu ræðu minni um þetta mál fór ég yfir eðli þessa opinbera hlutafélags sem verið er að stofna. Ég held að ég hafi ekki verið búinn að nefna borgarlínu á nafn, enda snýst þetta um miklu meira en bara borgarlínuna. Þetta snýst um prinsipp þess sem verið er að gera hér með því að stofna í raun nýtt ríki í ríkinu, opinbert hlutafélag með ótrúleg völd, félag sem fer með samgönguverkefni á höfuðborgarsvæðinu, tekur með öðrum orðum valdið frá kjósendum, frá almenningi, á sviði samgöngumála og færir það inn í hið nýja ríki þar sem enginn er kosinn. Þetta ríki mun líka halda utan um fjármögnun þessara samgönguverkefna. Það sem almennt á heima á Alþingi og ekki annars staðar, fjármögnun verkefna, nema að því leyti sem það tilheyrir sveitarfélögum, verður á hendi þessa nýja ríkis. Það mun sjá um að hrinda uppbyggingunni í framkvæmd og sjá um framkvæmdina sjálfa. Það mun hafa yfirumsjón með áætlunargerð og áhættustýringu. Og nú er orðið býsna fátt eftir fyrir kjósandann eða stjórnmálamennina, fulltrúa þeirra, að gera á sviði samgöngumála. En nýja ríkið á líka að fá vald til að reka á eftir sveitarfélögum sem þá verða nokkurs konar nýlendur nýríkisins. Ef sveitarfélögin fylgja ekki stefnunni eftir, réttri stefnu, eins og hún er túlkuð af þessu ríki, þá á það að fylgja því eftir að þau breyti um stefnu. Ríkið mun líka sjá um innheimtu gjalda, hafa vald til að leggja gjöld á almenning, svokölluð tafagjöld sem nú er farið að reyna að endurskíra flýtigjöld af því að hitt orðið var of lýsandi fyrir hvað við væri átt. Ríkið mun líka reka sérstakt fasteignafélag, það verður hluti af þessu félagi, fara í fasteignabrask með eina verðmætustu lóð landsins. Jafnvel hefur verið nefnt að aðrar eignir ríkisins, eins og Íslandsbanki, renni inn í þetta nýja ríki. Því verður heimilt að stofna dótturfélög, fjölga sér, ef talin er þörf á því, stofna ný undirríki. Þegar frá var horfið var ég einmitt kominn að greininni um fasteignafélagið, 7. gr., þar sem þessu er lýst mjög afdráttarlaust. Ég held því að ég leyfi mér að lesa nokkrar línur beint upp úr frumvarpinu. Undir fyrirsögninni Yfirtaka og þróun lands segir, með leyfi forseta: „Félagið skal með sérstökum samningi við ráðherra taka við landi í eigu ríkisins ásamt þeim réttindum og skyldum sem því tengjast og telst það hluti af hlutafjárframlagi ríkisins. Í samningnum skal m.a. ákvarða afmörkun lands og skilyrði afhendingar þess til félagsins. Allur ábati af þróun og sölu landsins skal renna óskertur til verkefnisins um uppbyggingu samgangna á höfuðborgarsvæðinu. Félagið skal annast þróun landsins í samvinnu við skipulagsyfirvöld með það að markmiði að hámarka virði landsins og uppbyggingarmöguleika þess eins og kostur er.“ Hér hef ég ekki tíma til að rekja sögu sambærilegra samninga. Þeir eru reyndar engir sambærilegir en þegar ríkið afhenti land undir Reykjavíkurflugvelli með ákveðnum skilyrðum þá gekk það ekki eftir að staðið væri við þau, að því er virðist. Þá erum við komin að 8. gr., herra forseti, og ekki batnar það. Hún snýst um heimild til lántöku o.fl., eins og segir í fyrirsögn: „Félaginu er heimilt að taka lán umfram það sem fjármagnað er með framlögum til félagsins, rúmist það innan heildarfjárfestingar og sé metið hagkvæmt fyrir framgang uppbyggingar á samgönguinnviðum og annarra verkefna félagsins. Lántaka er háð því skilyrði að ríkissjóður veiti félaginu lán eða veiti ríkisábyrgð verði lán tekið frá öðrum aðila.“ Þetta nýja ríki er svo vel í sveit sett að það hefur heimild til að taka lán umfram það sem lagt er inn í félagið, umfram möguleikana á að skattpína almenning hér á höfuðborgarsvæðinu enn meira en verið hefur, og þau lán skulu vera ríkistryggð með einum eða öðrum hætti af íslenska ríkinu. Og 9. gr., um slit félagsins: „Félaginu skal slitið þegar það hefur lokið verkefnum að fullu …“ Hvenær ætli verkefnum verði að fullu lokið? Hvenær ætli verði búið að ljúka við, og nú nefni ég það, borgarlínu? Má ekki heita öruggt að í ljósi reynslu annarra borga af slíkum verkefnum fari það ekki aðeins langt fram úr kostnaðaráætlun heldur muni engin tímamörk standast? Hér getur ástandið jafnvel orðið þannig eftir áratugi, og ég minni á að það var verið að tala um 15 ár. Það getur hæglega allt farið úr böndunum og ekki verið hægt að slíta félaginu því að annaðhvort sé ekki búið að klára verkefnin eða, sem kannski er ekki síður líklegt, búið að finna ný verkefni, stækkun borgarlínu eða eitthvað slíkt. Svo kemur afar áhugaverð setning sem útskýrir kannski fyrir okkur til hvers refirnir eru skornir, hafi menn ekki verið búnir að átta sig á því. Í frumvarpinu segir: „Fram að stofnun félagsins annast verkefnisstofa um borgarlínu í samstarfi við Vegagerðina undirbúning verkefnisins um uppbyggingu á samgönguinnviðum.“ Hafi einhver efast um hvert væri aðalatriðið og til hvers þetta væri allt gert, hvers vegna ríkið er að skrapa saman til að standa við kosningaloforð Samfylkingarinnar með því að afhenda land, með því að gefa heimildir til nýrrar skattlagningar, nýrrar gjaldtöku, afhenda jafnvel Íslandsbanka, þá sjáum við það hér því að fram að stofnun félagsins á verkefnisstofa borgarlínu að fara með hlutverk þess. Í greinargerð er svo fjallað um tilefni lagasetningarinnar. Sá kafli byrjar á að útskýra að tilefni lagasetningarinnar sé að uppfylla þær skuldbindingar sem koma fram í samgöngusáttmálanum um að sameiginlegt félag verði stofnað á vegum ríkisins og sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Samgöngusáttmálinn - þessi ótrúlegi sáttmáli sem var kallaður samningur, sem mátti ekki kalla samning af því að það var eitthvað viðkvæmt, en er hins vegar farið með sem samning því að nú leggur ríkisstjórnin ofurkapp á að framfylgja þeim samningi eða sáttmála, eins og þau kölluðu það á nokkuð villandi hátt, til þess að geta fjármagnað kosningaloforð meiri hlutans í Reykjavík, og það án þess að til staðar sé rekstraráætlun sem er auðvitað algjörlega óskiljanlegt og með hreinustu ólíkindum. Ég held að það sé fullt tilefni fyrir Ríkisendurskoðun að skoða þetta mál. Það getur ekki verið að ráðherrar geti anað út í svona vitleysu, að því er virðist í blindni, þar sem með einum eða öðrum hætti er verið að skuldbinda almenning, taka af almenningi lýðræðislegt vald, setja fjármagn í verkefni án þess að menn hafi hugmynd um hvernig rekstraráætlunin muni líta út eða hafa a.m.k. ekki þorað að sýna hana. Við vitum þó að reksturinn verður miklu dýrari, líklega margfalt dýrari, en núverandi strætókerfi því að til stendur að reka tvöfalt strætókerfi á höfuðborgarsvæðinu. Áfram verður haldið með hefðbundinn strætó sem þá verður einhvers konar hverfisstrætó og verður fyrir vikið óhagkvæmari eins og meira að segja fyrrnefnd verkefnisstofa borgarlínu viðurkennir og spáir því að kostnaðurinn við strætó, bara þann hluta, muni aukast um 2 milljarða á ári. Fram að þessu hefur einungis þriðjungur af tekjum strætó komið af sölu farmiða eða fargjöldum. Nú á að auka þann kostnað um 2 milljarða á ári. Og hvaðan eiga þeir peningar að koma? Við vitum það ekki, ekki frekar en við vitum nokkurn skapaðan hlut um rekstraráætlun, hvað þá hvað muni kosta að reka borgarlínu. [[Forseti hringir.]] Ég er rétt að komast af stað og bið hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Virðulegi forseti. Ég hef fylgst af áhuga með áhyggjum hv. þingmanns af lýðræðinu við hin ýmsu tilefni í hinum ýmsum málum og auðvitað bregst það ekki að hv. þingmaður viðraði þær áhyggjur. Þær eru í stuttu máli, ef ég skil rétt, hv. þingmaður leiðréttir mig ef ég fer rangt með, að stjórnmálamenn ráði ekki nógu miklu. Í upphafi ræðu sinnar fór hv. þingmaður aðeins yfir ríkið í ríkinu, eins og hann kallaði það. Það myndi vera fólk að stjórna hlutum, taka ákvarðanir, gera greiningar og alls konar hluti, sem væri ekki kosið. Ég velti þá fyrir mér hvort það sé þá ekki bara kjörið að leggja fram tillögu um að þetta fólk verði kosið. Hvað finnst hv. þingmanni um það? Telur hv. þingmaður að borgararnir myndu vilja kjósa fólk til þess að fara með þetta vald sem verður í þessu nýja batteríi? Ef svo er, er þá ekki kjörið að leggja það bara til? Það væri ágætt og kannski svolítið áhugavert að sjá hvað íslenskir kjósendur myndu bralla með þann rétt að geta kosið fólk til tiltekinna verka. Við kjósum fólk yfirleitt til almennra verka á Alþingi sem sinnir öllu og kýs óbeint ríkisstjórn sem sinnir öllu. Þannig að það gæti verið áhugaverð pæling. Ég hef ekki heyrt ákall um þetta annars staðar frá, verð ég að viðurkenna, hvorki frá mínum flokksfélögum né almenningi en ef það er ákall um að borgarinn hafi meira að segja um einstakar ákvarðanir eða vilji kjósa fólk til þess að sinna tilteknum hlutverkum, er þá ekki kjörið að rannsaka leiðir til þess að fara í þá átt? Og ef borgarinn hefur ekki áhuga á þessu segir það ekki svolítið að þessar áhyggjur hv. þingmanns séu kannski ekki á jafn góðum rökum reistar og hann myndi vilja?
Herra forseti. Þetta var aldeilis áhugaverð hugmynd, að kjósa sérstaka samgöngustjóra fyrir sveitarfélög, a.m.k. hér á höfuðborgarsvæðinu, því að það erum við að ræða hér, og yrði þá væntanlega annars staðar líka. Ég ímynda mér hins vegar að flestir telji betra að viðhalda því lýðræðislega fyrirkomulagi sem við höfum byggt upp á Vesturlöndum á mjög löngum tíma og kjósa þingmenn eða sveitarstjórnarfulltrúa [[Gripið fram í.]]til að sinna ólíkum málum. Ég er því ekki að mælast til þess að það verði kosnir fulltrúar fyrir hvert og eitt málasvið, kosnir félagsmálastjórar, kosnir utanríkismálafulltrúar o.s.frv. En hugmyndin er áhugaverð og alveg umræðu virði. Ég held að það væri alveg þess virði fyrir hv. þingmann að kasta þessu fram á Pírataspjallinu og sjá hvaða umræða skapast þar því þetta er þó skárri kostur en það sem við horfum upp á núna, sem er eftirgjöf lýðræðislegs valds til ókjörinna stofnana og alls konar apparata. Það þýðir að þegar kjósendur mæta í kjörklefann þá hafa þeir ár frá ári, kosningar eftir kosningar, minna og minna um það að segja hvernig samfélaginu þeirra er stjórnað. Og það er ekki lýðræðislegt, herra forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður skuli velta hér upp áhugaverðum hugmyndum en ég ætla alla vega í bili að leyfa mér að tala áfram fyrir hefðbundnu vestrænu lýðræði. Ég er eins og hv. þingmaður vonandi veit auðvitað opinn fyrir því að auka beint vald kjósenda og við höfum rætt það alloft, [[Forseti hringir.]]en það ætti að vera innan ramma þess þjóðskipulags sem við búum við.
Virðulegur forseti. Mér finnst bara undarleg nálgun að kalla sífellt eftir því að stjórnmálamenn eigi að ráða meiru í sambandi við áhyggjur af lýðræði. Ef við höfum áhyggjur af skorti á lýðræðislegu umboði þá segir það sig sjálft að við eigum að færa valdið meira í hendurnar á borgurunum. Bara svona til þess að gorta mig aðeins af stefnu Pírata þá er það t.d. stefna Pírata að setja í stjórnarskrá ákvæði þar sem 10% kjósenda geta neytt fram bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvörp sem Alþingi hefur samþykkt og þar sem 2% kjósenda geta lagt fram mál á Alþingi. Það er líka í stefnu Pírata að ef það nást undirskriftir 10% kjósenda þá leggur þingflokkur Pírata fram breytingartillögur við mál þess efnis að koma þeim í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við vorum reiðubúin með slíkar breytingartillögur við þriðja orkupakkann ef það hefðu náðst undirskriftir 10% kjósenda á þeim tíma, sem náðust ekki eins og vonandi er frægt orðið. Sömuleiðis er það í stefnu Pírata að gera sveitarfélögum kleift að halda íbúakosningar svokallaðar, íbúaatkvæðagreiðslur, um einstaka mál við lægri þröskuld en 20% ef þau svo kjósa og það er í stefnu Pírata að kjósa framkvæmdastjóra sveitarfélags beint. Ég held að Píratar væru almennt mjög opnir fyrir því að skapa einhvers konar ferli til að borgararnir gætu kosið beint stjórnir inn í einstaka þætti sem þættu skipta gríðarlegu máli. Hugsanlega myndu sveitarfélögin í kring vilja greiða atkvæði um samgöngukerfið í Reykjavík. En eftir stendur að ég hef hvergi heyrt það ákall nema óbeint í ræðu hv. þingmanns, sem reyndar kallaði ekki eftir því heldur því að stjórnmálamenn myndu ráða fleiri hlutum og ráða meiru. Mér finnst það svo skrýtin forgangsröðun en þó verðugt umræðuefni. Þess vegna hef ég áhuga á því að heyra aðeins meira úr ranni Miðflokksins um lausnir við vandanum aðrar en þær að valdefla stjórnmálamenn enn þá meira.
Herra forseti. Ég þakka þessa yfirferð yfir stefnu Pírata. Það vekur nokkra undrun mína að hv. þingmaður skuli telja að íbúar höfuðborgarsvæðisins eða landsmenn hafi takmarkaðan áhuga á samgöngumálum og telji óhætt að setja þau í hendur einhverra annarra en þeirra sem kjósa um samfélagið. Þetta er ekki í samræmi við reynslu mína. Ég held að almenningur, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og ekki síður um allt land, hafi einmitt mjög verulegan áhuga á samgöngumálum og jafnvel umfram mjög mörg önnur mál. Þetta sé oft á tíðum heitt mál í byggðarlögum og geti jafnvel skipt miklu máli þegar kemur að kosningum. En ef kosningarnar skipta svo engu máli því að áfram er bara eitthvert apparat sem ræður ferðinni með sínar eigin fjármögnunarheimildir og áætlanagerð og áhættustýringu og þar fram eftir götunum þá er lýðræðið ekki að virka. Það er dálítið til siðs hjá stjórnmálamönnum nú til dags að tala niður hlutverk stjórnmálamanna af því að þeir telja það til vinsælda fallið, líklega. En stjórnmálamenn eiga engu að síður, samkvæmt okkar stjórnkerfi, sem fulltrúar almennings, sem fulltrúar kjósenda, að framfylgja þeirri stefnu sem þeir boða og voru kosnir út á. Geri þeir það ekki eða mistakist þeim með þeirri stefnu sem þeir hafa beitt sér fyrir er þeim refsað í kosningunum. Þeir bera með öðrum orðum ábyrgð. Þannig verða vonandi smátt og smátt teknar betri ákvarðanir eftir því sem kjósendur velja betri og betri stefnu og betri stjórnmálamenn. Það hefur reyndar skilað vestrænum ríkjum mjög langt á ekkert [[Forseti hringir.]]mjög löngum tíma. En ef við skerum á þetta vald kjósendanna þá efast ég um að það muni leiða til áframhaldandi framþróunar.