Herra forseti. Ný spá hagfræðideildar Landsbankans er sláandi. Hækkun fasteignaverðs um 10,5% á milli ársmeðaltala er mesta hækkun frá árinu 2007. Jafnframt er því spáð að í lok spátímans verði stýrivextir komnir upp í 2,75%. Við þekkjum ástæðu hækkandi fasteignaverðs; ónóg uppbygging, vaxtalækkun og aukin eftirspurn nýrra kaupenda. Framboðsskorturinn er alltaf jafn undarlegur í ljósi þess að við vitum af komu nýrra, stórra kynslóða á fasteignamarkað með áratugafyrirvara. Nú er hættan sú að kaupendur neyðist til að spenna bogann allt of hátt til að komast inn á markaðinn. Vaxtahækkun að viðbættri hækkun fasteignaverðs þýðir að fyrir 40 millj. kr. fasteign þarf að leggja út 800.000 kr. til viðbótar við það sem nú er og lánin af henni munu á tímabilinu verða 1,2 millj. kr. hærri. Aukinn kostnaður þeirra sem koma ný inn á markaðinn er upp á 2 millj. kr. á einungis tveimur árum. Ég hef nefnt það áður í ræðustól að fasteignakaup á Íslandi í krónuhagkerfi okkar bera með sér öll merki áhættufjárfestingar og ég held að fréttir dagsins undirstriki það. Við verðum að búa til betra umhverfi til framtíðar. Við verðum að tryggja næga uppbyggingu á fjölbreyttu húsnæði sem uppfyllir þarfir samfélagsins. Við verðum að bjóða fólki á fasteignamarkaði og leigumarkaði fyrirsjáanleika þannig að það geti tekið ákvarðanir sem henta aðstæðum þess og þurfi ekki að kvíða vaxtasveiflum og ákvörðunum stjórnvalda.
Herra forseti. Því fer fjarri að barnafjölskyldur á Íslandi fái jafn mikinn og góðan stuðning og tíðkast í hinum norrænu ríkjunum. Í samtölum mínum við ungar konur með meðallaun segja þær undantekningarlaust að þær fái engar barnabætur, barnabætur séu ekki fyrir þeirra börn. Þó velti þær hverri krónu og aldrei sé afgangur um mánaðamót, sama hve margir yfirvinnutímar séu unnir. Um leið og foreldrarnir vinni meira til að geta veitt börnum sínum þokkalegt húsnæði, fæði, klæði og tómstundir, fái börnin lítinn tíma með foreldrum sínum og streitan við að skutla og sækja á milli vinnutarna taki sinn toll. Hér á landi fá aðeins þær fjölskyldur óskertar barnabætur sem eru með tekjur undir lágmarkstekjutryggingu og við meðallaun koma engar bætur og hafa þær lækkað verulega að því marki vegna grimmra tekjuskerðinga sem eru afleiðing af stefnu núverandi ríkisstjórnar. Ef Ísland á að vera barnvænt samfélag, líkt og við jafnaðarmenn ætlum okkur eftir næstu kosningar, verður að styðja við fleiri barnafjölskyldur. Í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi eru barnabætur ekki tekjutengdar, en í Danmörku byrjar skerðingin við háar tekjur. Tekjutengingin er þar í gegnum tekjuskattskerfið. Hugsunin er sú að með barnabótum séu kjör þeirra sem eru með börn á framfæri jöfnuð við hina sem ekki eru með börn á framfæri, en tekjuhæstu einstaklingarnir greiða hins vegar hærri tekjuskatt þar en hinir. Sumir segja að það kosti of marga milljarða að gera jafn vel og hin norrænu ríkin, en við bendum á að það kosti of marga milljarða að lækka skatta á fjármagnseigendur, líkt og ríkisstjórnin hefur gert á þessu kjörtímabili, að ekki sé talað um lækkun veiðigjalda. Okkar forgangsröðun er önnur.
Hæstv. forseti. The Washington Post birti í gær fréttir þess efnis að forseti Bandaríkjanna hefði nýlega samþykkt vopnasölu til Ísraels að upphæð 93 milljörðum íslenskra króna. Greint var frá þessu á Bandaríkjaþingi 5. maí síðastliðinn, um viku áður en átök brutust út milli Ísraelsmanna og Hamas-liða í Palestínu, 93 milljörðum sullað á ófriðarbálið. Ímyndum okkur nú að eitt öflugasta ríki á jörðinni hefði varið þessari upphæð til að vekja von, stuðla að friði og sætta ólík sjónarmið. Deilur fyrir botni Miðjarðarhafs eiga sér langa og blóðuga sögu. Það er varasamt í umræðunni að draga upp einfalda mynd af svo flóknu máli. Átök Ísraels og Palestínu eru þjóðernisdeila sem snýst um land. Viðfangsefnið er hvernig Ísraelar og Palestínumenn geta búa saman í sátt og samlyndi þannig að friður ríki, jafnræði sé meðal íbúa og réttlæti. Frá lokum seinni heimsstyrjaldar hefur ástandið verið á suðupunkti. Nú flæðir upp úr og saklausir borgarar, konur og börn, falla. Við fordæmum slíkt en verðum að leita leiða til að lækka hitastigið, ekki bara undrast og fordæma þegar átök brjótast út. Að óbreyttu munu átök og kúgun áfram blossa upp með reglulegum hætti, hernám Ísraela halda áfram og von Palestínumanna dvína. Í friði finnst vonin. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna fundar í dag vegna ástandsins. Forseti Bandaríkjanna hefur hvatt til vopnahlés, en fulltrúi Bandaríkjanna í ráðinu hefur engu að síður þrívegis beitt neitunarvaldi til að stöðva sameiginlega ályktun ráðsins þar sem ofbeldið er fordæmt og hvatt er til vopnahlés. Það er sama hversu smá við erum, við verðum að bregðast við og hvetja aðra til að gera slíkt hið sama. Þessar deilur snúast ekki bara um Ísrael og Palestínu. Vísum gagnrýninni þangað sem hún á heima.
Herra forseti. Við horfum fram á bjartari daga hér á landi. Sól hækkar á lofti, bólusetningar ganga sinn gang og í kjölfarið hefst vonandi viðspyrna í atvinnumálum þjóðarinnar. En það er ekki bjart alls staðar, fjarri því. Hörmungar dynja enn og aftur á palestínskri þjóð og enn sem komið er horfir alþjóðasamfélagið aðgerðalaust á. Hernaðurinn, eyðileggingin og mannfallið í Palestínu síðustu daga fer ekki fram hjá neinum. Hamas-liðar hafa myrt óbreytta borgara í Ísrael en gagnárásir Ísraelshers hafa kostað tuttugufalt fleiri lífið, þar á meðal fjölda barna. Það er enda ljóst að Ísrael hefur mikla yfirburðastöðu gagnvart Palestínu, bæði hvað varðar hernaðarafl og efnahagslega yfirburði, m.a. í ljósi stuðnings frá erlendum ríkjum. Ég ætla ekki að þykjast hafa lausnir á áratugalöngum deilum og átökum Ísraels og Palestínu, en ég hef skoðun á þeirri vegferð sem Ísraelsmenn eru á og það hljótum við öll að hafa. Aðgerðir þeirra á Gaza, valdníðsla, endurteknar landtökur og brottrekstur Palestínubúa frá heimilum sínum, og nú hernaðaraðgerðir sem koma fyrst og fremst niður á óbreyttum borgurum, körlum, konum og börnum, er eitthvað sem við eigum að hafa skoðun á. Það er einfaldlega ekki hægt að sitja aðgerðalaus hjá. Mannréttindabrot og brot á alþjóðasamþykktum eru líka ólögleg í þessum heimshluta og þau ber að stöðva með öllum ráðum. Líf og öryggi milljóna manna, karla, kvenna og barna, veltur á því að vopnahléi verði komið á á milli Ísraels og Palestínu og að friðsamleg lausn verði fundin til frambúðar. Við Íslendingar höfum sterka rödd á alþjóðavettvangi. Það höfum við, þessi litla þjóð, sýnt oftar en einu sinni. Við þurfum að nota hana.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja ræðu mína á að taka undir ræður síðustu tveggja hv. þingmanna. En ég ætla að tala um vinnumarkaðinn. Vinnumarkaðurinn er að breytast og fjórða iðnbyltingin hefur hafið innreið sína. Covid hefur gefið nýju byltingunni vængi og á aðeins hálfu ári hefur margt breyst sem annars hefði tekið nokkur ár. Sveigjanlegur vinnutími og störf án staðsetningar hafa hlotið viðurkenningu. Hugmyndir okkar um fjögurra veggja starfsstöðvar hafa breyst. Það er mikilvægt að við höldum áfram og undirbúum okkur fyrir áframhaldandi breytingar í þessa átt. Við vitum ekki hvert framtíðin leiðir okkur í þessum málum. Sú hefðbundna leið að mennta sig til ákveðinna starfa, vera kominn í öruggt starf 25 ára og fá afhent gullúrið 67 ára fyrir vel unnin störf, er ekki lengur sú mynd sem við getum kynnt fyrir börnum okkar. Þau vita betur. Þau eru með þetta. Gigg-hagkerfið hefur hafið innreið sína. Við þurfum að vera tilbúin að mennta okkur og endurmeta alla starfsævina og efla þannig færni okkar til að vera með í síbreytilegum heimi. Samvinnurými víða um landið hafa sprottið upp á undanförnum mánuðum. Þau bjóða upp á mismunandi aðild starfsmanna sem henta hverjum og einum. Í samvinnurýmum næst að leiða saman þekkingu og byggja undir félagslegar þarfir fólks sem vinnur við sín verkefni auk þess sem þau stuðla að jákvæðri samfélagsþróun. Slíkur vinnustaður getur rúmað mismunandi verkefni sem unnin eru vítt og breitt um heiminn. Með aukinni samskiptatækni og háhraðafjarskiptatengingu um allt land skapast tækifæri til að starfa við margvísleg störf víðar en innan fyrir fram ákveðinna veggja. Virðulegi forseti. Mig langar í lokin að vekja athygli á vefnámskeiði sem stjórnvöld í samstarfi við háskólana í Reykjavík hafa opnað um gervigreind. Námskeiðið er opið öllum almenningi og kallast „Elemennt“ og má finna inni á Ísland.is. Markmiðið með námskeiðinu er að gera þekkingu á gervigreind aðgengilega svo fólk finni kraft og tækifæri í nýrri tækni ásamt því að styrkja starfsmöguleika og starfshæfni Íslendinga, eins og stendur í kynningunni.
Herra forseti. Ég tek undir meginatriðin í máli þingmanna hér á undan mér um Palestínu og minni á ályktun þingflokks Vinstri grænna þar um. En næstu tvo daga, herra forseti, fara fram formennskuskipti í Norðurskautsráðinu. Þá lýkur farsælli tveggja ára formennsku Íslands þrátt fyrir vandræðin vegna Covid og Rússland tekur við. Til marks um mikilvægi norðurslóðamála eru hér allir ráðherrar ríkjanna átta sem taka þátt í ráðherrafundinum í Hörpu. Nú þegar við blasir þessi uggvænlega þróun umhverfismála á norðurslóðum er alveg ljóst að það kallar ekki bara á samábyrgð ríkjanna átta heldur allra annarra ríkja heims. Það leiðir til þess að við þurfum að efla og skipuleggja samstarf allra þjóða við að ná tökum á losun gróðurhúsalofttegunda umfram Parísarsamkomulagið og gleyma þá ekki bindingu kolefnis í leiðinni. Á sama tíma og þetta er að gerast liggur ný norðurslóðastefna Íslands frammi. Um er að ræða þverpólitískt skjal, nokkuð merkilegt, sem er til marks um samábyrgð og samvinnu flokkanna átta hér á Alþingi. Nefndarálitið er á dagskrá í dag og þarna koma fram 19 atriði þar sem loftslagsmálin og jafnrétti og friðsamleg samvinna og lágspenna eru nefnd. Ég ætla ekki að fjölyrða um það en þetta er í stórum dráttum mjög framsækin stefna. Ég ætla aðeins að segja örfá orð um framhaldið, herra forseti. Utanríkisráðherra þarf, í samráði við hv. utanríkismálanefnd, að efna til umræðna um þessa stefnu með þátttöku sérfræðinga með það fyrir augum að aðgerðaáætlun liggi fyrir á grunni norðurslóðastefnunnar á næsta þingi eða þarnæsta. Það minnir okkur á að við þurfum að gera það til að geta hert áherslur og aukið samstarf og komið meiru í verk.
Herra forseti. Nú er staddur á landinu nýr utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Antony Blinken. Hann átti fund með íslenska starfsbróður sínum í morgun. Þar gaf hann m.a. út skýr skilaboð um að Bandaríkjastjórn aðhylltist tveggja ríkja lausn í Palestínu, sem eru mjög skýr og athyglisverð skilaboð. Ég verð hins vegar að viðurkenna, herra forseti, að ég er mjög forvitinn að heyra af þessum fundi ráðherranna tveggja. Ég vona að utanríkisráðherra Íslands hafi fengið góðan tíma til þess að útskýra fyrir hinum bandaríska starfsbróður sínum stefnu Sjálfstæðisflokksins í öryggis- og varnarmálum, vegna þess að hún er alls ekki skýr. Eftir þau fjögur ár sem þessir flokkar eru búnir að annast utanríkismálin er það alls ekki skýrt hver stefna Sjálfstæðisflokksins er í öryggis- og varnarmálum. Kona nokkur fyrir norðan sagði einhvern tímann, með leyfi forseta, að hún hefði viljað vera dauð fluga á vegg þegar eitthvað gerðist. Ég tek undir það, ég hefði viljað vera dauð fluga á vegg í morgun þegar utanríkisráðherra Íslands útskýrði fyrir hinum bandaríska starfsbróður sínum ástæður þess að íslenska ríkisstjórnin hefur ekki tekið á móti framlögum úr Mannvirkjasjóði NATO til að gera nauðsynlegar endurbætur við Keflavíkurflugvöll, þ.e. bæði við höfnina og við völlinn sjálfan. Ég hefði gefið mikið fyrir það og mun spyrja utanríkisráðherra að því þegar hann mætir til þings hvaða útskýringar og e.t.v. afsakanir hann hafði uppi við bandarískan starfsbróður sinn um þá staðreynd að Íslendingar hafa neitað upphæðum sem eru á bilinu 14–50 milljarðar, það fer eftir því hvaða áfanga maður tekur, til að standa fyrir nauðsynlegri uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli og þar í kring, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur hunsað síðustu fjögur ár.
Herra forseti. Í dag er alþjóðlegur safnadagur. Söfn um allan heim fagna þessum degi og það er markmið að efla samstarf meðal safna víðs vegar um heiminn. Á Íslandi eru þrjú höfuðsöfn, auk fjölda safna um land allt og menningartengdra aðila. Ég var viðstödd opnun nýrrar grunnsýningar á Byggðasafninu á Görðum á Akranesi í síðustu viku. Sýningin hefur verið í undirbúningi í fjögur ár og er mjög vel heppnuð með hljóðleiðsögn á íslensku og ensku um safnið. Þema hinnar nýju sýningar er lífið til sjós og lands í vinnu og leik. Á sýningunni er einnig hægt að skoða uppgerð íbúðarhús og sjá eldsmið að störfum o.fl. Þessi sýning er virkilega þess virði að heimsækja og skoða með fjölskyldunni. Við eigum ótrúlegan menningarauð í söfnum vítt og breitt um landið. Ef ég nefni nokkur skemmtileg og fróðleg söfn í mínu kjördæmi, Norðvesturkjördæmi, má nefna Vatnasafnið í Stykkishólmi, Landbúnaðarsafn Íslands, Byggðasafn Dalamanna, Skrímslasetrið á Bíldudal, Hlunnindasýningu á Reykhólum, Sjóminjasafnið Ósvör í Bolungarvík, Melrakkasetur Íslands í Súðavík, Byggðasafn Vestfjarða, Galdrasýningu á Ströndum, Melódíu minninganna á Bíldudal, Selasetrið á Hvammstanga, Spákonuhofið á Skagaströnd, Heimilisiðnaðarsafnið á Blönduósi, Byggðasafn Skagfirðinga og Vesturfarasetrið á Hofsósi. Það er fjöldinn allur af söfnum og langt frá því að allt sé talið upp. Söfn úti um allt land eru ótrúlega auðug af menningu og fjölbreytileika og ég held að sumrinu væri vel varið í það hjá fólki að heimsækja þessi söfn á ferð sinni um Ísland. Það er líka tilvalið að nýta ferðagjöfina til að heimsækja þessi frábæru söfn sem við eigum, Íslendingar.
Virðulegi forseti. Það voru sannarlega góðar fréttir í gær þegar hæstv. félags- og barnamálaráðherra undirritaði reglugerð sem stóreykur þátttöku ríkisins í gleraugnakostnaði fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Þetta er breyting sem mun skipta marga einstaklinga máli, líklega í kringum 4.000 manns, ekki síst barnafjölskyldur. Sem dæmi fékk fjögurra ára barn, sem er með +3 á báðum augum, áður fyrr styrk í kringum 7.000 kr. á ári, en mun nú geta fengið allt að 20.000 kr. tvisvar sinnum á ári. Við hæstv. félags- og barnamálaráðherra áttum gott samtal um þessi mál í munnlegum fyrirspurnum á útmánuðum 2019. Þar lagði ég áherslu á mikilvægi þess að yngstu börnin fái gleraugu án mikils tilkostnaðar og þá sér í lagi þau sem þurfa á þeim að halda sem hluta af læknisfræðilegri meðferð. Þessi tiltölulega fámenni hópur barna er gjarnan á aldrinum fjögurra til átta ára. Augu þeirra eða sjón þroskast ekki eðlilega nema þau noti gleraugu sem, eins og við þekkjum, eru oft og tíðum dýr. Hér erum við því ekki að tala um neina munaðarvöru heldur beinlínis nauðsynlegt hjálpartæki fyrir þessi börn svo þau geti vaxið og dafnað eðlilega. Það þekkja jú foreldrar þeirra barna sem hafa þurft að nota gleraugu, hversu kostnaðarsamt það getur verið. Þessar mjúku umgjarðir, sem eru óneitanlega það sem lítil börn þurfa, geta auðvitað líka skemmst. Það er því mikið fagnaðarefni að við sem samfélag skulum vera að létta undir með fólki sem þarf á þessari aðstoð að halda sem er vissulega nauðsynleg og partur af heilbrigðisþjónustu. Næsta skref á að vera miðað við hundraðshluta af kostnaði umgjarða og glerja í greiðsluþátttökunni, til að mynda 75%, líkt og kemur fram í frumvarpi mínu um þessi mál sem ég hef lagt fram í þrígang, í stað þess að miða við tiltekna fjárhæð, eins og núverandi kerfi gerir ráð fyrir. En, virðulegi forseti, þetta er sannarlega skref á góðri vegferð.
Virðulegur forseti. Enn þurfa öryrkjar að sitja uppi með 65 aura á móti krónu skerðingu og það þrátt fyrir loforð fyrir síðustu kosningar um annað. Þrátt fyrir samþykki Alþingis er ekki komið fram frumvarp um lögfestingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Verðbólgan er komin á fulla ferð í boði ríkisstjórnarinnar og veldur því að þeir verst settu þurfa að herða sultarólina enn frekar. Matur, lyf og aðrar nauðsynjar hækka í verði ásamt húsaleigu. Að borga 220.000 kr. í húsaleigu og vera með 320.000 kr. útborgaðar sem einstætt foreldri á örorkubótum er ávísun á svelti, vonlausa stöðu fyrir viðkomandi og börn þeirra. Ríkisstjórnin hælir sér af því að aldrei hafi verið sett eins mikið fjármagn í almannatryggingakerfið og í hennar tíð. Er það rétt? Nei. Hún tekur ekki með í útreikninginn stóreignaskerðingar í kerfinu í boði hennar. Tölum um skerðingar og keðjuverkandi skerðingar sem valda þeim, sem reyna af fremsta megni að tóra á ömurlegu kerfi almannatrygginga á Íslandi, skelfingu, vannæringu, þunglyndi, kvíða, pirringi og óróa. Hvað með börnin í þessum ömurlegu aðstæðum og afleiðingar fyrir þau í nútíð og framtíð? Þetta er það sem ríkisstjórnin býður þeim upp á sem verst hafa það á Íslandi, að halda áfram að skerða atvinnutekjur, dánarbætur, mæðra- og feðralaun, sjúkrabætur, lífeyrissjóð, leigubætur, barnabætur, þannig að þeir verst settu séu ekki í fátækt heldur skildir eftir í sárafátækt. Það er ömurlegt. Og á sama tíma hafa þeir sem hafa óheftan aðgang að auðlindum þjóðarinnar aldrei grætt meira og vita ekki aura sinna tal. Það er ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar að fara að lögum. Í 69. gr. laga um almannatryggingar segir skýrt að miða skuli við launaþróun, en vísitölu ef hún er betri og hagstæðari. Flokkur fólksins segir: Leiðréttum strax kjaragliðnun í almannatryggingakerfinu og útrýmum fátækt. Það á enginn á Íslandi að lifa á minna en 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Stöðvum þannig fjárhagslegt einelti ríkisstjórnar í garð þeirra sem svelta í hennar boði í dag.
Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að örorkubætur hækka um 3,6% og það er áætlun miðað við meðaltalshækkun launa samkvæmt töxtum á árinu 2021. En hitt er síðan, og það hefur m.a. Þroskahjálp ítrekað bent á og Öryrkjabandalagið, að frítekjumark atvinnutekna er óbreytt í krónum talið tíunda árið í röð þrátt fyrir að stjórnvöld séu sífellt í orði að hvetja öryrkja til þátttöku á vinnumarkaði. Taxtar lægstu launa hækka umtalsvert meira en örorkubætur. Bilið á milli eykst og leiðir til meiri gliðnunar á milli kjara þessara tveggja hópa. Þroskahjálp hefur sent frá sér ályktun og gerði það í október á síðastliðnu ári þar sem stjórn samtakanna lýsti yfir miklum vonbrigðum með fjárlagafrumvarpið og fjármálaáætlun, þar sjáist ekki nokkur merki þess að ætlunin sé að bæta hag þess hóps sem býr við verstu kjörin í íslensku samfélagi, fatlaðs fólks sem þarf að reiða sig á örorkulífeyri til framfærslu alla ævi vegna fötlunar eða fárra tækifæra á mjög ósveigjanlegum vinnumarkaði. Það er verið að hvetja fólk til að vinna en það fær síðan ekki opnun til svigrúms. Það er ekki þannig að þessi hópur muni hafa foreldra út allt lífið sem munu sjá til þess að þau muni ekki skorta eitt eða neitt. Við eigum að vera með þannig öryggisnet, virðulegi forseti, að hugsað sé um okkar veikustu bræður og systur. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir m.a.: „Ísland á að vera land tækifæranna fyrir alla.“ Ég vona svo heitt og innilega að ríkisstjórnarflokkarnir, meirihlutaflokkarnir hér, sem eru að möndla núna á síðustu dögum þingsins um það hvernig fjármálaáætlun eigi að líta út, taki sérstaklega tillit til þess hóps [[Forseti hringir.]]sem ég hef verið að nefna hér þegar þeir spila út sínum síðustu tillögum.
Herra forseti. Ég ætla að ræða pólitíkina aðeins, nú þegar prófkjör standa yfir og óðum styttist í kosningar. Það er hálfspaugilegt að fylgjast með sumum frambjóðendum, sérstaklega í Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Þannig get ég ekki betur séð en að margir þeirra hafi tekið upp málflutning okkar Miðflokksmanna í fjölmörgum málum. Nú eru þessir ágætu frambjóðendur, margt prýðisfólk, næstum allir á móti hálendisþjóðgarði en vita samt ofurvel að þeir eru bundnir samþykkt hans í stjórnarsáttmála. Og ef málið klárast ekki í vor, með málamyndalagfæringum, munu þessir flokkar samþykkja það eftir kosningar í haust til að framlengja líf þessarar ríkisstjórnar. Vita þeir þó ofurvel að eini flokkurinn sem stendur í lappirnar á móti miðstýringu á hálendi Íslands er Miðflokkurinn. Þeir treysta jafnvel á að hann komi þeim til bjargar í málinu. Margir þessara prýðisgóðu frambjóðenda finna nú heilbrigðiskerfinu flest til foráttu, sem á síðustu örfáum misserum er að verða að miðstýrðum óskapnaði, þótt þeir viti mætavel að því er stýrt í þeirra skjóli. Í skjóli þessara flokka er þar hlaðið upp öllu stórgrýti sem fyrirfinnst í veg fyrir allt sem talist getur til einkaframtaks. Óhætt er að segja að snögg veðrabrigði hafi orðið á sviði heilbrigðismála þar sem einkaframtakinu hefur verið úthýst kerfisbundið. Hentugra þykir að senda sjúklinga í margfalt dýrari aðgerðir hjá einkaaðilum erlendis en að nýta innlendar, einkareknar stofur. Þeir sem helst finna fyrir þessu sitja á biðlistum. Loks ætla ég að nefna vegferð hæstv. heilbrigðisráðherra með framlagningu frumvarps sem kveður á um lögleiðingu neysluskammta fíkniefna. Þar er um hreinræktað Píratamál að ræða sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar stendur að og er lagt fram gjörsamlega vanhugsað og berstrípað og í fullkominni andstöðu við eindregnar viðvaranir lækna og lögreglu. Það mál er ömurlegt dæmi um ómerkileg vinsældastjórnmál, en Miðflokkurinn mun standa í lappirnar í því máli eins og öðrum.
Herra forseti. Frumvarp heilbrigðisráðherra um að heimila kaup og vörslu á neysluskömmtum ávana- og fíkniefna hefur kallað fram hörð viðbrögð í samfélaginu. Rakið er í umsögnum lögreglu um frumvarpið að ekki verði talið að hörð refsistefna ríki hér á landi þegar kemur að refsingu fyrir vörslu neysluskammta, í raun þvert á móti. Samtökin Fræðsla og forvarnir, FRÆ, benda í umsögn á þá staðreynd að afglæpavæðing sé iðulega undanfari endanlegrar lögleiðingar ávana- og vímuefna. Þetta hafi reynst raunin í þeim löndum þar sem þessi skref hafi verið stigin sem og í ýmsum ríkjum Bandaríkjanna sem hafi lögleitt fíkniefni. FRÆ bendir réttilega á í umsögn sinni að kalla þurfi eftir skýringum á því við umfjöllun málsins hvort lögleiðing fíkniefna sé hið endanlega markmið með því skrefi sem hér er leitast við að stíga. Samtökin spyrja með leyfi forseta: „Verður næsta skrefið mögulega það að heimila þurfi innflutning og sölu ávana- og vímuefna þar sem það sé ótækt að heimilt sé að kaupa þau og eiga en ekki flytja inn, framleiða og selja?“ Um tegundir efna segir lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra, með leyfi forseta: „Þá þykir of langt gengið með frumvarpinu þar sem það tekur til allra tegunda fíkniefna en ekki einstakra efna.“ Þá segir að varsla neysluskammta allra efna, t.d. kókaíns, amfetamíns, MDMA, heróíns, metamfetamíns, krakks o.fl., verði gerð refsilaus á einu bretti. Embættið varar við þessu. Verði frumvarpið að lögum skapast ástand sem við hljótum öll að vilja varast, ekki síst ef frumvarpið felur í sér fyrsta skrefið að lögleiðingu fíkniefna eins og reynslan erlendis hefur sýnt. Er þetta framtíðarsýn sem okkur hugnast? Að lokum, herra forseti. Ef til vill upplýsir hæstv. heilbrigðisráðherra við hentugt tækifæri hvernig frumvarp hennar gagnist í baráttunni við skipulagða glæpastarfsemi sem rædd verður hér undir næsta dagskrárlið.
Virðulegur forseti. Fyrst af öllu vil ég nú nefna það hér að mér þótti hv. þm. Karl Gauti Hjaltason fara heldur frjálslega með staðreyndir og skreyta sig með stolnum fjöðrum, sérstaklega þegar rætt var um hálendisþjóðgarð af hans hálfu. Ég vil nefna hér málefni áfengissölu sem hafa verið til umræðu síðustu daga. ÁTVR vaknar allt í einu upp við það að netsala á áfengi hljóti að teljast ólögleg. Hún hefur þó verið stunduð hér á landi í mörg ár. Öllum er heimilt að kaupa vín af erlendum aðilum á netinu og flytja inn til eigin nota. Heilu síðurnar á samfélagsmiðlum eru starfræktar í þessari starfsemi með góðum árangri að því er virðist. Það er ekki óeðlilegt að forsvarsmenn ÁTVR klóri sér í hausnum yfir þessari stöðu og eðlilegast væri að þeir kölluðu eftir skýrari leikreglum í stað þess að fara í lögbann á starfsemi sem er búin að vera hér til staðar í landinu í mörg ár og reyndar um alla Evrópu. Alþingi hefur allt of lengi dregið lappirnar í því að bregðast við breyttu umhverfi. Ítrekað hafa verið lögð fram þingmál um aukið frelsi í þessum viðskiptum en þau hafa aldrei komist til afgreiðslu í þinginu. Það er tímabært að við klárum þetta mál hér á Alþingi. Um þessi mál eru eðlilega skiptar skoðanir eins og gjarnan er um mál sem hér eru til afgreiðslu, en menn verða að fara að horfast í augu við þær samfélagsbreytingar sem hafa orðið og þróa lagaumhverfið að þeim aðstæðum. Það á við hvort sem um er að ræða frekari takmarkanir á núverandi stöðu eða aukið frelsi og frekari opnun á þessum viðskiptum. Hagsmunir neytenda, virðulegur forseti, eru klárlega undir og það vekur auðvitað mikla athygli þegar lítil vefsíðuverslun, sem er eingöngu með starfsemi á netinu, takmörkuð innkaup eðlilega, getur verið að bjóða meira en 20% lægra verð en Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. [[Forseti hringir.]]Það hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um hagsmuni neytenda þegar kemur að þessum málum.
Forseti. Í gær lagði þingflokkur Pírata fram þingsályktunartillögu um alhliða úttekt á starfsemi vist- og meðferðarheimila á Íslandi. Þingsályktunartillagan felur í sér að forsætisráðherra verði gert að setja á fót sérstaka nefnd sem gera eigi rannsókn á öllum vist- og meðferðarheimilum barna og fatlaðra einstaklinga sem starfrækt hafa verið af ríkinu, sveitarfélögum, félagasamtökum og einkaaðilum svo langt aftur sem fyrirliggjandi gögn og upplýsingar gefa tilefni til. Í vetur komu fram frásagnir kvenna sem dvalið höfðu á vistheimilinu Laugalandi um líkamlegt og andlegt ofbeldi af hálfu forystufólks heimilisins og skort á viðbrögðum á sínum tíma, m.a. frá Barnaverndarstofu. Konurnar hafa ítrekað kallað eftir viðbrögðum frá félagsmálaráðuneytinu en við því hefur enn ekki verið orðið. Þetta er ekki í fyrsta skipti og alveg örugglega ekki í síðasta skipti sem fram koma ásakanir um ofbeldi forstöðufólks vist- og meðferðarheimila og skort á viðbrögðum frá þeim stofnunum sem áttu og eiga að grípa inn í aðstæður. Það hlýtur því að liggja í augum uppi að um kerfislægan vanda hefur verið að ræða gagnvart börnum og ungmennum í mjög svo viðkvæmri stöðu. Við megum heldur ekki gleyma því að valdaójafnvægið er gríðarlegt. Þolendur ofbeldis þurfa að stíga þung og stór skref til þess að koma fram með frásagnir sínar og félagsmálaráðuneytið og ríkisstjórnin ættu að hafa frumkvæði að því að skoða þennan kerfislæga vanda og gefa þeim sem dvalið hafa á vist- og meðferðarheimilum tækifæri til að koma fram með frásagnir sínar. Ef við höfum brugðist börnum og ungmennum þá þurfum við að horfast í augu við það og hlusta á þolendur. Því þætti mér sjálfsagt að forsætisráðuneytið ætti frumkvæðið að því að setja á laggirnar nefnd sem getur hafið frumkvæðisathuganir á vist- og meðferðarheimilum og tekið við ábendingum og kvörtunum vegna meðferðar sem þau urðu fyrir þegar þau voru vistuð á þeim heimilum.
Herra forseti. Ástæða er til að óttast að Íslendingar séu að missa tökin á skipulagðri glæpastarfsemi og raunar búnir að því að umtalsverðu leyti. Skýrslur greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá 2017 og 2019 sýna þetta á sláandi hátt. En hvernig hefur verið brugðist við? Hvað hefur verið gert? Hæstv. ráðherra skrifaði grein um málið nýverið og fjallaði fyrst og fremst um aukna áherslu á samskipti, samstarf, samráð, samræmingu milli lögregluembætta á Íslandi, m.a. með stofnun sérstaks stýrihóps. Það er auðvitað gott og blessað að efla samstarf milli lögregluembætta á Íslandi, hafi verið skortur á því. Auk þess fylgdi almennt tal um alþjóðlegt samstarf, m.a. í gegnum Europol sem hefur raunar verið til staðar lengi. Lögreglunni áskotnaðist fé vegna árangurs í aðgerðum gegn sölu fíkniefna sem hefur nýst henni að nokkru og auk þess hefur verið talað um í þessu samhengi aukna áherslu á fræðslu og endurmenntun lögreglunnar. En í hverju felst þessi fræðsla, þessa aukna áhersla á endurmenntun lögreglunnar? Af umfjöllun fjölmiðla að dæma virðist þetta einkum vera fræðsla um leyfilega orðræðu og táknfræði. Lögreglumenn hafa kvartað við mig yfir því að verið sé að kenna þeim orðræðu og setja þá á alls konar rétttrúnaðarnámskeið fremur en að búa þá undir verkefni sem verður sífellt erfiðara viðfangs. Engin ástæða er til að ætla að lögreglan á Íslandi sé haldin einhverjum sérstökum fordómum en samt er talað eins og hún þurfi sérstaka endurmenntun á því sviði. Fyrrverandi dómsmálaráðherra, hv. þm. Sigríður Á. Andersen, leitaðist við að rétta kúrsinn hvað þetta varðaði en það virðist lítið hafa gerst síðan þá. Hvað með úrræðin sem lögreglan kallar eftir, tækjabúnað, þekkingu, mannafla, heimildir til að takast á við þennan breytta veruleika? Hvað með að laga kerfið, t.d. með því að gera okkur kleift að vísa glæpamönnum umsvifalaust úr landi? Og hvað með að bregðast við út frá því hvernig hlutirnir eru, ekki hvernig þeir ættu að vera? Skýrslur greiningardeildarinnar eru góðar vegna þess að þær lýsa vandanum eins og hann er í raun. Þær lýsa fjölgun erlendra glæpagengja og hvernig þau eru að breyta afbrotaheiminum á Íslandi með aukinni hörku, með meira framboði sterkra fíkniefna, kókaíni ekki hvað síst, með mansali, með farandafbrotahópum og skýrslurnar gera líka ítarlega grein fyrir því hvernig þessir hópar misnota hælisleitendakerfið og velferðarkerfið á Íslandi. Hælisleitendakerfið er bæði notað til að koma inn glæpamönnum og fórnarlömbum þeirra, auk þess að selja fólki væntingar en leggja það í hættu og hafa jafnvel af því aleiguna eða hneppa það í ánauð. Er verið að taka á vandanum eins og hann er í raun? Það sýnist mér ekki, þvert á móti. Hvað leggur ríkisstjórnin til við þessar aðstæður? Annars vegar lögleiðingu fíkniefna og hins vegar breytingar á hælisleitendakerfinu sem ganga þvert á það sem önnur Norðurlönd eru að gera til að koma í veg fyrir að kerfið sé misnotað af glæpagengjum, ekki hvað síst. Hér verður misnotkun kerfisins gerð enn meira aðlaðandi. Það verður auðveldara að tæla fólk hingað, selja því aðgang að kerfinu. Þessar breytingar ríkisstjórnarinnar eru gjöf til glæpagengja sem munu eiga auðveldara með að selja fíkniefnin og lögreglan erfiðara með að grípa inn í. Má ekki nefna að kerfið sé misnotað? Jú, við hljótum að þurfa að gera það, rétt eins og gert er í skýrslu greiningardeildarinnar því það gerir okkur kleift að takast á við hinn raunverulega vanda. Starfsemi erlendra glæpagengja bitnar iðulega fyrst og fremst á erlendum ríkisborgurum eða fólki af erlendum uppruna og hælisleitendum sem eiga raunverulega rétt á að fá hér hæli. Í Svíþjóð fóru menn þá leið að ræða þetta ekki, lögðu í rauninni bann við því. Hver var afleiðingin? Svíar misstu gersamlega stjórn á ástandinu, öll tök. Á árinu 2019 reyndist Svíþjóð vera mesta glæpaland Evrópu í alþjóðlegum samanburði. Það ár voru gerðar 257 sprengjuárásir í Svíþjóð. Umfang skipulagðrar glæpastarfsemi er þegar orðið umtalsvert á Íslandi. Íslensk stjórnvöld verða að bregðast við með afgerandi hætti, veita lögreglunni þau úrræði sem hún þarf á að halda. Við megum ekki við því að gera ástandið verra með breytingum sem auðvelda skipulagða glæpastarfsemi.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir frumkvæðið að þessari umræðu. Staðan er sú að skipulögð brotastarfsemi hefur því miður verið að færast í aukana hér á landi á undanförnum árum. Greiningardeild ríkislögreglustjóra hefur ítrekað varað við þessari þróun og ég hef í störfum mínum í ráðuneytinu lagt áherslu á viðbúnað og aðgerðir til að bregðast við henni. Málshefjandi bendir á að í skýrslu greiningardeildar árið 2019 komi fram að geta íslensku lögreglunnar til að sporna gegn þessari starfsemi teljist lítil, en ég hef ástæðu til að ætla að sú staða hafi breyst í kjölfar þeirrar vinnu sem ég fól nýjum ríkislögreglustjóra að hrinda af stað í fyrrasumar. Ég mun lýsa því starfi nánar í máli mínu hér á eftir. Að mati embættis ríkislögreglustjóra eru skattundanskot talin nema a.m.k. 4% af vergri þjóðarframleiðslu, eða um 100 milljörðum á ári. Skaðsemi peningaþvættis og skattsvika er því gífurleg og nátengd skipulagðri brotastarfsemi. Þessum málum hefur fjölgað mikið og ávinningur margvíslegrar brotastarfsemi er falinn með því að þvætta hann í gegnum rekstur fyrirtækja. Það er erfitt að meta veltu en ljóst er að skipulagðir glæpahópar eru í umfangsmikilli glæpastarfsemi; fíkniefnasölu, skattsvikum, tryggingasvikum, bótasvikum og peningaþvætti í gegnum rekstur fyrirtækja. Og það er ekki síst þess vegna, til að takast á við þennan flókna veruleika brotanna, að það þarf að auka samráð og samhæfingu stofnana, sem var eitt af því sem lögreglumenn töluðu hvað mest um að þyrfti að laga til þess að geta tekið almennilega á þessum málum. Og þó að málshefjandi og hv. þingmaður tali niður samráð og samhæfingu og þá miklu vinnu sem lögð hefur verið í þetta þá er það eitt af lykilatriðunum til að ná árangri í þessum efnum. Talið er öruggt að hér á landi starfi a.m.k. 15 hópar sem skilgreindir eru sem skipulagðir brotahópar og brotaflokkarnir eru fjölmargir. Þeir falla undir stafrænt kynferðisofbeldi gagnvart börnum, mansal, misnotkun, fíkniefnainnflutning, vændi, peningaþvætti, skattsvik, önnur svik, netglæpi og spillingu. Varðandi það sem við höfum gripið til til að koma til móts við ábendingar greiningardeildarinnar þá eru þar fjölmargar aðgerðir í gangi og ég vonast til að þær muni áfram skila árangri á næstu misserum og árum. Eitt er stofnun lögregluráðs, sem er formlegur samráðsvettvangur, sem var í fyrsta skipti komið á fót og byrjaði að starfa í ársbyrjun 2020. Í framhaldi var sett reglugerð um embætti ríkislögreglustjóra. Í 23 ára sögu embættisins hafði slík reglugerð aldrei verið sett, en þar er skýrt hlutverk embættisins sem forystuafls í lögreglumálum og þá ekki síst til að efla samstarf embættanna og gera þau skilvirkari, m.a. í þessari baráttu. Það var þörf á því þegar ég kom inn í ráðuneytið. Þá ber í öðru lagi að nefna sérstakt samstarf ríkislögreglustjóra til að samnýta mannafla og búnað lögreglu og auka skilvirkni til að vinna gegn þessum aðgerðum og brotastarfsemi. Lögð var áhersla á að allt það svigrúm sem skapaðist vegna fækkunar ferðamanna yrði nýtt í aðgerðir gegn skipulagðri brotastarfsemi. Þar eru sett í algeran forgang mannafli og fjármunir í rannsóknarhópa og annað. Þá voru settar verklagsreglur um þetta, stofnaður stýrihópur sem hefur skilað til mín tillögum og ég hef brugðist við þeim, m.a. með nýrri reglugerð sem eykur heimildir þeirra á ákveðnum sviðum, en aðrar tillögur eru nú í vinnslu í ráðuneytinu. Þá höfum við lagt fjármagn í baráttuna. Brot af þessu tagi eru gjarnan þaulskipulögð og flókin þannig að það þarf búnað til að takast á við þau, og hv. þingmaður nefndi það og kom inn á sérstaka löggæslusjóðinn, og þessi búnaður hefur nú þegar komið að góðum notum. Lagt var til varanlegt 80 millj. kr. framlag til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu í þessar aðgerðir. Síðan það var gert hefur verðmæti haldlagðra og kyrrsettra fjármuna aukist til muna. Síðan hafa löggæslustofnanir verið efldar til að taka á peningaþvætti og efla landamæraeftirlit. Lögreglan hefur brugðist við því með því að fjölga menntuðum lögreglumönnum og ekki síður sérfræðingum til að sinna greiningum og upplýsingavinnu. Síðan má nefna heimildir í útlendingalögum til að vísa brott erlendum brotamönnum. Þær eru skýrar og víðtækar. En það er nauðsynlegt að samræma verklagið milli lögreglu og Útlendingastofnunar í slíkum málum. Auknar heimildir í lögum fyrir lögreglu til að skiptast á upplýsingum við önnur stjórnvöld og eins starfsemi lögregluráðs hafa auðveldað slíka samræmingu. Við áttum okkur auðvitað á því að í slíkri brotastarfsemi geta önnur kerfi verið misnotuð, eins og útlendingalöggjöfin en við höfum m.a. hraðað málsmeðferð Útlendingastofnunar og þar er ekkert mál eldra í dag en 110 daga gamalt. Ég kemst ekki yfir öll þau mál, verkefni eða lagabreytingar sem ég hef gert í þessum málaflokki en mun kannski nefna þau hér á eftir ef ég kemst í það, ásamt því að svara öðrum spurningum sem koma upp í umræðunni.
Herra forseti. Þetta er ágætisumræða hér þó að mér hafi þótt málshefjandi vera með ögn sérstaka útgangspunkta, talaði um rétttrúnaðarnámskeið, kerfið misnotað og þess háttar í staðinn fyrir að tala um þann vanda sem við erum að glíma við, sem er skipulögð glæpastarfsemi sem er unnin þvert á landamæri, óháð uppruna, óháð rétttrúnaði eða kerfum, er stunduð um allan heim. Þannig er það nú. Það sem mig langar að ræða hér fyrst og fremst er sá aðbúnaður sem hæstv. ríkisstjórn og hæstv. dómsmálaráðherra býr eftirlitsstofnunum, lögreglu, skattrannsóknarstjóra o.fl., af því það kom fram í mögnuðum þáttum um daginn, Kompásþáttum, að þeir sem gerst þekkja til í þessum málaflokkum og starfa á þessum vettvangi segja að fjármagn, mannafli, aðbúnaður, sem ríkisstjórn Íslands færi lögreglu og öðrum eftirlitsstofnunum, sé í skötulíki, því miður. Margeir Sveinsson, yfirlögregluþjónn hjá miðlægri rannsóknardeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, sagði að lögreglu skorti hvort tveggja mannafla og tíma til að geta sinnt verkefnum sem lúta að skipulagðri glæpastarfsemi. Theodóra Emilsdóttir, settur skattrannsóknarstjóri, sagði í sama þætti að skipulagðir glæpir væru að gerast fyrir framan augun á okkur en embættin hafi án árangurs kallað eftir úrræðum til að geta brugðist hraðar við gruni um að verið sé að misnota skattkerfið. Karl Steinar Valsson, yfirlögregluþjónn hjá ríkislögreglustjóra, segir að skipulögð brotastarfsemi sé líklega einhver mesta ógn sem samfélagið glími við í dag. Hvernig er því svarað? Nú erum við að fást við verkefnið um styttingu vinnuvikunnar og bara hún ein og sér kallar á 75 nýja lögreglumenn á Íslandi. Við erum enn þá á þeim stað að það eru jafn margir lögreglumenn á Íslandi í dag og 2007, það eru nú öll ósköpin. [[Forseti hringir.]] Til þess að geta unnið hratt og örugglega, rannsakað þessi mál og varið borgara hér á landi þarf að fjölga lögreglumönnum. Þetta er ekkert flókið. Það er þar sem vanrækslan hefur átt sér stað.
Virðulegi forseti. Ég ólst upp í fámennri sveit á Tröllaskaga, ólst upp í sveit þar sem skipulögð glæpastarfsemi var bara til í bíó og við töldum okkur trú um að það væri bara einn og einn smákrimmi sem slæddist um á höfuðborgarsvæðinu. Við erum líklega mörg hér inni sem ólumst upp við saklausara Ísland en það sem við þekkjum í dag. Það er miður en er að því er virðist óhjákvæmilegur fylgifiskur þeirrar velmegunar sem við njótum og þess að vera þjóð á meðal þjóða. Skipulögð glæpastarfsemi snýst um peninga. Hún snýst um sölu á fíkniefnum, hún snýst um mansal og vændi. Hún snýst um peningaþvætti, skattsvik og tryggingasvindl og ræðst jafnt á fyrirtæki, stofnanir og einstaklinga. Eins og við þekkjum hefur það komið fram að þjóðarbúið verður líklega af 100 milljörðum árlega vegna skipulagðrar glæpastarfsemi. Þá er ótalin sú ómælda þjáning sem skipulögð glæpastarfsemi veldur í lífi fólks og sá mikli fjöldi fólks, mikið til ungar konur, sem er fórnarlamb mansals og vændis. Það er gömul saga og ný að til að takast á við ný og flóknari verkefni þurfi aukið fjármagn. Það á ekki síður við þegar stemma á stigu við skipulagðri glæpastarfsemi og hefur ríkisstjórnin látið aukið fjármagn renna til lögreglunnar í því samhengi. En aukið fjármagn er aðeins varða á þeirri vegferð að uppræta og berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi og ég tel að við höfum stigið stór skref í þeirri baráttu hér á þessu kjörtímabili. Ég verð að minnast á nám lögreglumanna sem nú er komið á háskólastig og hefur gengið vel og Háskólinn á Akureyri staðið sig með mikilli prýði. Samstarf á milli deilda innan lögreglunnar hefur verið aukið til muna og þverfaglegt samstarf sem styrkir löggæsluna á fleiri sviðum til þess að ná utan um umfang skipulagðrar glæpastarfsemi. Þá hefur dómskerfið líka náð vopnum sínum í baráttunni og munar um nýja löggjöf sem er fólgin í því að takast á við peningaþvætti, breytingar á mansalsákvæðum hegningarlaga og svo mætti lengi telja. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Það er með glæpastarfsemi eins og annað í þessum heimi að allt er breytingum háð. Það er okkar hlutverk að tryggja að löggæsla standist tímans tönn og hver veit, kannski upplifum við einhvern tímann þá tíma að við sjáum glæpamennina eingöngu á hvíta tjaldinu aftur.
Forseti. Ótti almennings er sterkt vopn fyrir valdhafandi hópa. Með því að kynda undir ótta geta ríkisstjórnir drifið réttindaskerðingar einstaklinga í gegnum þing. Nú liggur fyrir þinginu frumvarp um breytingar á lögreglulögum sem eiga að gefa lögreglunni auknar rannsóknarheimildir. Engar upplýsingar fást um það hvernig núverandi heimildir gagnast lögreglunni og af hverju hún þarf þessar auknu rannsóknarheimildir núna. Svarið virðist bara alltaf vera: Skipulögð glæpastarfsemi. Rannsóknarheimildir lögreglu fela alltaf í sér takmörkun á friðhelgi einkalífs einstaklinga. Þó að hamrað sé á því að um sé að ræða aðgerðir gegn skipulagðri glæpastarfsemi þá kemur það ekki í veg fyrir að heimildunum sé einnig beitt á aðra borgara. Ef það er ekkert almennilegt eftirlit með því hvernig rannsóknarheimildir gagnast lögreglu og af hverju það þurfi að auka þær þá tel ég að verið sé að feta hættulega braut með því að veita lögreglunni auknar og í einhverjum tilvikum óskoraðar rannsóknarheimildir. Eftir umræðu hér í þinginu í febrúar vegna skotárásar í Rauðagerði var ljóst að dómsmálaráðuneytið eða lögreglan ætla ekki að nýta það til að undirbyggja málflutning um frekari vopnakaup lögreglu heldur virðist málflutningurinn nú frekar snúast um auknar rannsóknarheimildir lögreglunnar. Það er ekki að ástæðulausu að rannsóknarheimildum lögreglu séu settar skorður og ég ítreka það sem ég tók fram í störfum þingsins 17. febrúar síðastliðinn að víðtækum rannsóknarheimildum þarf að fylgja aukið og virkt eftirlit með lögreglunni og fyrirsjáanleiki í því hvernig rannsóknarheimildirnar gagnast lögreglunni.
Virðulegi forseti. Ég vil, eins og fleiri, þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að hefja máls á þessu, enda mikilvægt og aðkallandi verkefni að koma böndum á skipulagða glæpastarfsemi. Orðaval hv. þingmanns, framsögumanns, og e.t.v. nálgun, þótti mér þó eilítið sérkennilegt, en engu að síður er það mikilvægt efni sem við ræðum hér í dag, og ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóðar upplýsingar. Það var gott að heyra hversu mikið hefur verið gert nú þegar í þessum efnum og hvernig hæstv. ráðherra sér þessi verkefni fyrir sér til lengri tíma, vegna þess að umfangið fer vaxandi. Ég ætla ekki að telja upp tölur og tegundir glæpa, en tegundaflóran er stór og umfangið allt of mikið: 15 skilgreindir skipulagðir glæpahópar, það eru skuggalegar tölur. Ég tek undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur þegar hún rifjaði upp æskuárin á Tröllaskaga, að sú var tíðin að maður gat skilið eftir ólæst og sá helst einhverja glæpona í bíómyndum. Þetta hefur breyst, en ég hef fulla trú á hæstv. ráðherra, ég held að við séum á réttri leið. Við þurfum að sjálfsögðu að tengja saman ólíkar stofnanir og efla löggæsluna. Samvinna er alltaf af hinu góða, að deila upplýsingum og hjálpast að við að koma böndum á þessa glæpi. Ég ætla að tala hér um netglæpina á eftir [[Forseti hringir.]]og forvirkar rannsóknarheimildir, en það er af mörgu að taka í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Að undanskildum náttúruhamförum telur greiningardeild ríkislögreglustjóra skipulagða glæpastarfsemi vera alvarlegustu ógn við samfélag og einstaklinga á Íslandi. Þetta eru stór orð en þetta er mat ríkislögreglustjóra sem rakið er í skýrslu frá árinu 2019. Það er um leið mat lögreglunnar að hér sé starfsemi sem er skipulögð í eðli sínu sem búi bæði yfir umtalsverðum styrk og fjármagni og eftir því sem starfsemi þessara aðila styrkist og eflist verður erfiðara fyrir lögregluna að sporna gegn henni. Það þarf að ná henni áður en hún nær að festa rætur. Þess vegna er ábyrgðarlaust, vil ég leyfa mér að segja, af hálfu stjórnvalda að það gerist ár eftir ár að út komi skýrslur með niðurstöðum á borð við þessar án þess að brugðist sé við í samræmi við alvöru málsins. Það virðist reyndar vera gegnumgangandi í nálgun stjórnvalda hvað varðar innviði og þær stofnanir sem eiga að verja almenning með því að sinna eftirliti. Í skýrslu greiningardeildarinnar frá 2019 kemur t.d. fram að geta íslensku lögreglunnar til að sporna gegn skipulagðri brotastarfsemi teljist að þeirra mati lítil. Ég held að hér megi reyndar ganga svo langt að segja að það sé vanræksla stjórnvalda gagnvart almenningi að gera ekki betur. Lögreglan verður að hafa burði til að nálgast mál þannig að hægt sé að koma í veg fyrir starfsemi sem þessa í stað þess að vera að bregðast við einstaka máli sem ratar upp á yfirborðið. Þetta eru rannsóknir sem krefjast tíma, þær eru kostnaðarsamar, þær fara yfir landamæri, þær krefjast þekkingar. Þetta er nákvæmnis- og þolinmæðisvinna. Virðulegi forseti. Hér blasir við okkur ákveðin mynd. Myndin er sú að Sjálfstæðisflokkurinn hefur árum saman farið með þetta ráðuneyti og skilaboðin frá ríkislögreglustjóra um stöðu mála gætu ekki verið skýrari. Það vantar verulega upp á það að stjórnvöld standi með almenningi að þessu leyti, tryggi að lögregla sé fjármögnuð í samræmi við þörf og hafi mannafla [[Forseti hringir.]]í samræmi við þörf. Það er eins og það gleymist stundum hjá ríkisstjórninni, þegar verið er að tala um innviði og uppbyggingu [[Forseti hringir.]]þeirra, að þar er lögreglan auðvitað fyrst, að verja öryggi borgaranna.
Virðulegi forseti. Þetta er þörf umræða og löngu tímabær. Skipulögð glæpastarfsemi hefur færst í aukana á Íslandi síðustu ár. Þetta eru ekkert nýjar fréttir. Greiningardeild ríkislögreglunnar mat það svo árið 2019 að að náttúruhamförum frátöldum væri skipulögð glæpastarfsemi alvarlegasta ógnin við samfélagið og einstaklinga á Íslandi. Í þeirri skýrslu voru endurtekin varnaðarorð frá fyrri skýrslu frá 2017: „Að öllu þessu virtu verður sú ályktun dregin að núverandi aðstæður séu, að öllu óbreyttu, ekki til þess fallnar að hamla gegn skipulagðri starfsemi í landinu. Að framangreindu má ljóst vera að dregið hafi úr getu lögreglu til að sinna mörgum þeirra málaflokka sem falla undir hugtakið „skipulögð glæpastarfsemi“.“ Þrátt fyrir þessi varnaðarorð gerði ríkisstjórnin lítið til að efla lögreglu í baráttu sinni. Flokkur fólksins taldi stöðuna alvarlega og lagði til auknar fjárveitingar til lögreglu við afgreiðslu fjárlaga haustið 2019, einmitt til þess að gera átak í baráttunni við skipulagða glæpastarfsemi. Ríkisstjórnin greiddi atkvæði gegn þeirri tillögu. Í frétt í Vísi um morðið í Rauðagerði segir, með leyfi forseta, að um þremur vikum fyrir morðið hafi lögreglan fengið upplýsingar um mann vopnaðan skammbyssu: „Margeir Sveinsson, yfirlögregluþjónn hjá miðlægri rannsóknardeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, segir að brugðist hafi verið við um leið og að leit að byssunni hafi strax hafist. Leitin hafi hins vegar ekki borið árangur. […] Aðspurður segir Margeir að lögreglan hafi að sjálfsögðu viljað vakta ferðir einstaklings sem grunaður er um að bera skammbyssu með hljóðdeyfi, en hvorki mannafli né tími geri lögreglu slíkt kleift.“ Þetta er vægast sagt sláandi. Hvað er að í okkar samfélagi ef við getum ekki einu sinni séð til þess, þegar vitað er um mann á ferð með skammbyssu með hljóðdeyfi, að hægt sé að stöðva hann? Það segir okkur að það vantar fleiri lögreglumenn. Ég sá í nýlegri skýrslu að til þess að ná viðunandi fjölda lögreglumanna á Íslandi þyrfti sennilega að bæta við 180 lögreglumönnum hér á landi. Ég kem áfram að því í seinni ræðu minni.
Herra forseti. Maður er skotinn fyrir utan heimili sitt, níu skotum. Heyrst hefur að þetta hafi líkst aftöku. Er þetta saga úr einni af milljónaborgum Norður-Ameríku? Nei, þetta gerðist hér í Reykjavík fyrir nokkrum vikum og var einhvers konar uppgjör glæpahópa. Hér er um einstæðan atburð í samfélagi okkar að ræða, í landi sem talið hefur verið eitt það öruggasta að búa í. Þjóðin vaknaði upp við nýjan veruleika. En átti þetta að koma svo mjög á óvart? Nei. Margoft var búið að vara við þessu. Í skýrslu eftir skýrslu hefur greiningardeild ríkislögreglustjóra bent á hættuna og lagt til leiðir til að spyrna við fótum. Skaðlegum afleiðingum þessarar starfsemi er vel og nákvæmlega lýst í skýrslum greiningardeildarinnar. Geta íslensku lögreglunnar er talin veik þegar kemur að þessari ógn. Fram kom í nýrri og fróðlegri þáttaröð, Kompás á Stöð 2, að aukin harka, þaulskipulögð tryggingasvik og tugmilljarða fíkniefnaviðskipti einkenni nú undirheima Íslands. En eru stjórnvöld að hlusta? Og hvað hefur verið gert í öll þessi ár? Svarið er: Nánast ekkert. Yfirvöld hafa skellt við skollaeyrum, glæpagengjunum hefur einungis vaxið ásmegin allar götur frá því að fyrst var varað við uppgangi þeirra. Það er ekki nægilegt eða fullnægjandi að hæstv. ráðherra segist ætla að fjölga námskeiðum eða efla fræðslu lögreglumanna. Miklu meira þarf að koma til. Hæstv. ráðherra þarf að vera algjörlega afdráttarlaus í lok þessarar umræðu um til hvaða aðgerða hún hyggst grípa. Skýrslur greiningardeildarinnar liggja fyrir. Ábendingar deildarinnar er þar að finna. Rauðagerðismálið blasir við. Færa verður lögreglunni fleiri vopn í hendur, vopn sem duga til að kveða niður þá óáran sem [[Forseti hringir.]]skipulagðir glæpahópar eru, fyrir fullt og fast. Ráðherra þarf að fullvissa okkur um að þeirri ógn sem skipulagðir glæpahópar eru verði afstýrt með öllum ráðum. Öllum ráðum.
Herra forseti. Eins og aðrir hv. þingmenn held ég að við verðum öll að horfast í augu við að skipulögð glæpastarfsemi er vaxandi vandamál hérna og það þarf að grípa til aðgerða til að bregðast við henni. Það liggur hins vegar fyrir, eins og kom m.a. fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra, að mjög mörg skref hafa verið stigin á undanförnum árum til að bregðast við ábendingum um nauðsyn aðgerða til að sporna við skipulagðri glæpastarfsemi. Hér hafa verið nefndar lagabreytingar sem skipt hafa máli í því sambandi og munu skipta máli, og eins hefur auknum fjármunum verið varið til rannsókna á þessu sviði. Þetta eru raunverulegir hlutir, raunverulegar aðgerðir sem skipta máli í þessu sambandi. Ég held að hv. þingmenn verði að skoða þessi mál í samhengi við það sem gert hefur verið á undanförnum árum, í tíð núverandi hæstv. dómsmálaráðherra og forvera hennar, þar sem raunverulega hafa verið tekin afgerandi og ákveðin skref í þá átt að reyna að bregðast við þessum vanda sem við erum sammála um að bregðast þurfi við. Þetta held ég að sé mikilvægt í þessu. Maður getur sagt sem svo að sumar fullyrðingar sem flogið hafa í umræðunni í dag eigi sér ekki stoð í raunveruleikanum. En við hljótum hins vegar að taka það jákvæða út úr þessari umræðu og segja að það sé þá alla vega fullur vilji í þinginu til að stíga raunveruleg skref til þess að ná árangri í baráttu við skipulagða glæpastarfsemi. Það mun t.d. reyna á það þegar við förum í umræður hér í þinginu, annaðhvort nú á vordögum eða síðar, um það hvernig hægt er að efla rannsóknarheimildir lögreglu, sem er sennilega það mikilvægasta í þessu sambandi. Við höfum stigið mjög [[Forseti hringir.]]mikilvæg skref í að efla upplýsingaöflun lögreglu og samstarf á því sviði, en við þurfum að stíga frekari skref í þeim efnum og það eru svoleiðis aðgerðir, auk þess að efla hina almennu löggæslu, sem skila árangri í þessu starfi.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það með öðrum þingmönnum að full ástæða er til að efla löggæsluna í landinu til að takast á við starfsemi glæpahópa og skipulagða glæpastarfsemi sem kemur fram með ýmsu móti, í ofbeldisverkum af ýmsu tagi, mansali, fíkniefnaviðskiptum og skattsvikum. En þess er skemmst að minnast að ríkisstjórnin lagði niður embætti skattrannsóknarstjóra sem hefur einn sinnt því verkefni hér, fyrir utan blaða- og fréttamenn, að rekja upp aflandsflækjur íslenskra auðmanna. Það er sjálfsagt að efla eftirlit á landamærum með því að hingað komi ekki fagmenn í ofbeldi gagngert til að sinna þeirri vinnu sinni á vegum innlendra aðila. En mér segir svo hugur að þar sé ekki endilega að finna stærstu áskorunina sem blasir við okkur á þessu sviði, heldur sé það hitt að ungt fólk hér á landi, og þá alveg sérstaklega ungir karlmenn, sjái ekki leið afbrota og gengjamennsku sem meira aðlaðandi en hitt að gerast nýtir borgarar. Þar gegnir skólakerfið mikilsverðu hlutverki, bæði til að hjálpa öllum til að þroska hæfileika sína og mennta sig til þess sem hugurinn stendur til, en líka til að ná tökum á grundvallaratriðum þess að vera virkur og góður þátttakandi í samfélaginu. Þar er tungumálið stærri þáttur en við gerum okkur grein fyrir. Samfélag sem útilokar fólk á grundvelli uppruna, tungumáls, útlits eða trúar býður hættunni heim á því að undirheimar myndist þangað sem hægt er að sækja sjálfsvirðingu og viðurkenningu sem manni er neitað um í sjálfu samfélaginu. Hæstv. forseti, þarna tel ég vera stærsta verkefnið í baráttunni gegn glæpum og lögleysu.
Herra forseti. Skipulögð glæpastarfsemi er ógn sem steðjar að öllum samfélögum. Og þar sem skipulögð glæpastarfsemi er unnin þvert á landamæri er nauðsynlegt að bregðast við henni með samvinnu ríkja, en auðvitað líka með því að taka á henni innan hvers ríkis fyrir sig, þannig að þarna held ég að hvort tveggja þurfi að koma til. Mig langar aðeins að fjalla um þann part af skipulagðri glæpastarfsemi sem fjallað er um í nýjustu áhættumatsskýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá því í maí 2019, sem áður hefur verið minnst á í umræðunni og snýr að því að á Íslandi séu vísbendingar um að hér sé stundað mansal og þá einkum vinnumansal innan byggingariðnaðar, veitingarekstrar og ferðaþjónustu, svo og að það sé margt sem bendi til að skipulagt vændi hafi aukist hér á landi. Þessu þarf að taka á og þess vegna er fagnaðarefni að nú er til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum sem varðar mansal. Herra forseti. Vegna þess að hv. málshefjandi tengdi þessi mál við hælisleitendur þá verð ég að segja að mér finnst málshefjandi vera þar á kolrangri leið. Það er einmitt samvinna ríkja með góðri móttöku fyrir hælisleitendur sem er lausnin, ekki að hvert og eitt ríki þrengi í sífellu hvernig það tekur á móti fólki í neyð [[Forseti hringir.]]og gerir það þannig enn útsettara fyrir misneytingu og kúgun. Þess vegna skiptir einmitt máli [[Forseti hringir.]]að taka vel á móti fólki á flótta og tryggja félagslega stöðu þess.
Forseti. Það er nefnilega svo áhugavert með þá glæpi sem okkur er kennt að vera hrædd við. Ég ólst líka upp í öruggu umhverfi íslensks samfélags eins og fleiri hér inni. Ég ólst upp við það að glæpamenn væru vondu karlarnir, þeir sem væru vondir við börn og gamalt fólk. En þessi orð, skipulögð glæpastarfsemi, eru svo gildishlaðin. Það er ítrekað ýjað að því að um sé að ræða erlend glæpasamtök og jafnvel hryðjuverkasamtök, eða jafnvel sagt beint út. En hvað um þá skipulögðu glæpastarfsemi sem á sér stað fyrir opnum tjöldum; skattaundanskot, skipulögð og stórtæk auðgunarbrot og þjófnað á verðmætum? Það eru brot sem hafa einnig gríðarleg áhrif á samfélagið. Það er starfsemi sem dregur úr lífsgæðum barna og rænir eldra fólk ævisparnaðinum. Það er starfsemin sem tekur auðlindir þjóðarinnar og nýtir þær til eigin hagsmuna og afkomenda sinna og skilar engu af auðlindarentunni til þjóðarinnar. Þetta er skipulögð glæpastarfsemi, framkvæmd af mönnum í jakkafötum og fólki sem við erum alin upp við að við eigum að treysta. Ef við ætlum í alvöru að berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi og tryggja öryggi og vernd samfélagsins þá þurfum við kannski að líta okkur aðeins nær. Skipulögð glæpastarfsemi felur ekki bara í sér glæpi framda með byssum úti á götu af fólki af erlendum uppruna. Skipulagðir glæpir eru líka framdir hér á landi af íslenskum mönnum í jakkafötum og það er skipulögð glæpastarfsemi sem þarf að takast á við til að tryggja hagsæld samfélagsins.
Hæstv. forseti. Þessi umræða er góð og varpar ljósi á margt en kannski ekki endilega nýju ljósi. Við vitum að þetta er vandamál og við þurfum að bregðast við og mér heyrist að fólk, þvert á alla flokka, sé sammála um að við viljum efla löggæslu og bæta umgjörðina enn frekar og til þess að ná árangri þurfum við að vera samstiga. Eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir nefndi gildir samvinnan ekki bara hér innan lands á milli stofnana heldur einnig á milli ríkja. Hæstv. ráðherra nefndi áðan heimildir varðandi brottvísanir brotafólks á landamærum sem hjálpa vissulega til við að draga úr vexti þessarar glæpastarfsemi. Ég ætla að nefna Schengen í þessu sambandi, vera okkar í Schengen er einnig afar mikilvæg. Þar fer fram mikil samvinna og upplýsingamiðlun. Við höfum t.d. nýlega samþykkt heimildir sem gefa okkur aðgang að mjög öflugu upplýsingakerfi sem mun hjálpa okkur verulega í þessum efnum. Varðandi rannsóknarheimildirnar þá er ég hlynnt því að þær verði auknar og treysti því að þeir sem stýra þeim stofnunum sem fara með slíkar heimildir geri það að sjálfsögðu vel og örugglega og allir ferlar verði vel tryggðir út frá öryggis- og persónuverndarsjónarmiðum. Mig langar aðeins að koma að netglæpum en þeir eru orðnir alvarlegt vandamál. Mig langaði að nefna öndvegissetrið í Tallinn sem við eigum aðild að. Þar er mikil gróska og upplýsingar og reynsla í þessum efnum sem við munum nú geta nýtt okkur. [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sjái fyrir sér að löggæslan njóti góðs af þátttöku okkar í öndvegissetrinu.
Virðulegi forseti. Mig langaði í seinni ræðu að nefna aðeins áhrif skipulagðrar glæpastarfsemi á samfélag. Þrátt fyrir að vera margvísleg eru þau auðvitað öll neikvæð á sinn hátt. Þetta á við um tíðni afbrota, þetta á við um alvarleika brota og þetta á við um neikvæð áhrif á vinnumarkaðinn, viðskiptalífið, t.d. hvað varðar skekkta samkeppnisstöðu. Þetta á síðast en ekki síst við um tekjumissi hins opinbera sem er tjón sem bitnar á almenningi öllum. Ítrekað hefur verið bent á og fjallað um að fjöldi lögreglumanna í landinu hefur ekki haldist í hendur við ný verkefni. Það er áragömul umræða. Lögreglumönnum sem sinna rannsóknum, t.d. í fíkniefnamálum og öðrum birtingarmyndum skipulagðrar brotastarfsemi, hefur meira að segja fækkað á síðastliðnum árum. Staða löggæslumála er með þeim hætti að geta lögreglunnar til að takast á við skipulagða brotastarfsemi er mjög lítil. Þetta eru orð greiningardeildarinnar sjálfrar. Mig langar líka til að nefna aðeins hverjir það eru sem eru í þessari skipulögðu glæpastarfsemi. Þessir hópar eru jafn fjölbreytilegir og starfsemin sem þeir vinna að, starfsemi sem teygir sig vissulega yfir landamæri. Það er vissulega alþjóðlegt vandamál en ekki sérstakt útlendingavandamál, eins og mér finnst umræðan stundum spegla. Ef við skoðum tölur um gerendur í þessum málum er það hreint ekki svo að Íslendingar séu í minni hluta afbrotamanna hvað þetta varðar, það er hreint ekki þannig. Áhersla hæstv. dómsmálaráðherra núna hefur verið á að setja ný hegningarlagaákvæði. Það er vissulega jákvætt. En á meðan hæstv. ráðherra sýnir ekki stuðning við löggæsluna sjálfa, lögregluna sjálfa, er holur hljómur í slíkri lagasetningu, þ.e. ef lögreglan getur ekki beitt þeim verkfærum sem löggjafinn færir henni. Við þekkjum í því sambandi umræðuna um málsmeðferðartíma, sem er stórt vandamál í efnahagsbrotamálum, t.d. peningaþvætti, og skattsvikin, sem eru umfangsmikill hluti svarta hagkerfisins. Þar myndi ég vilja nefna í lokin að það kemur fram í skýrslu frá 2017 að þau séu 3–7% af landsframleiðslunni, u.þ.b. 10% af heildartekjum hins opinbera. [[Forseti hringir.]]Ef miðað væri við að undanskot frá árinu 2016 hafi numið 4% af landsframleiðslu myndi þetta samsvara 100 milljörðum kr. Þar með eru ekki öll skattundanskot talin, þar vantar aflandseignirnar inn í.
Virðulegur forseti. Lögreglan hefur kallað eftir auknu fjármagni til að sinna betur rannsóknum og aðgerðum gegn skipulagðri glæpastarfsemi, en lítið hefur gerst. Því miður er það svo að gjarnan þurfa slys að verða áður en fjármagn fæst til að fyrirbyggja þau. Við höfum séð margvíslegar birtingarmyndir skipulagðrar glæpastarfsemi að undanförnu, því miður. Ógnin fer vaxandi og því þarf að efla varnir. Við þurfum að veita lögreglu alla þá aðstoð sem hún þarf í baráttunni. Það má ekki gerast að lögreglan þurfi að láta af eftirliti með einstaklingi sem grunaður er um að hafa útvegað sér skammbyssu með hljóðdeyfi, vegna þess að mannafla skortir og fjármagn vantar. Við erum með kerfi, Schengen-kerfi, í útjaðri Evrópu, kerfi sem virðist líka vera byggt upp til að halda glæpamönnum úti, en á sama tíma er frjáls för innan þessa svæðis. Skipulögð glæpastarfsemi viðgengst í Evrópu. Við sjáum mansal, við sjáum börn og fleiri fara þvert yfir alla Evrópu án þess nokkurn tímann að vera stöðvuð. Við þurfum að breyta kerfinu. Ég tel að við þurfum að taka aftur upp landamæraeftirlit og nota jafnvel Schengen-kerfið til þess að stöðva glæpastarfsemi. Á sama tíma og þetta er í gangi er lögreglan á Íslandi svelt. Ég tók eftir því nú um daginn að í heilt ár hef ég ekki orðið var við einn einasta lögreglubíl við radarmælingar, ekki einn einasta. Ég hef aldrei keyrt í heilt ár fram og til baka, sömu vegalengdir í og úr vinnu, án þess að verða var við eina einustu radarmælingu. Það segir okkur að lögreglan er fjársvelt, hún er of fámenn. Það er greinilegt að á meðan lögreglan getur ekki sinnt sínum einföldu skyldum þá getur hún heldur ekki sinnt því að taka mann sem gengur um með byssu með hljóðdeyfi og er tilbúinn til að fremja glæp með henni.
Herra forseti. Meðal þess sem hæstv. ráðherra hefur nefnt, hvað varðar viðbrögð við þessu ástandi, er sú staða sem leiddi af færri ferðamönnum, að það hafi nýst lögreglunni, einnig tekjur sem lögreglan fékk af lausn svokallaðs „silk road“-máls frá útlöndum, nýlegar alþjóðlegar reglur um varnir gegn peningaþvætti, og svo það sem ég rakti áðan um samskipti, samstarf, samráð og samræmingu, sem eru auðvitað mjög jákvæðir hlutir, sérstaklega ef skortur hefur verið á þeim. En þetta hljómar samt eins og kerfisviðbrögð við vandanum fremur en lausnir sem byggjast á hinu raunverulega eðli vandans. Samráð og samstarf þarf auðvitað að vera hluti af því en hvað með að bregðast við öllum hinum ábendingunum úr þessum góðu skýrslum greiningardeildar ríkislögreglustjóra? Hvað með tækjabúnaðinn? Hvað með sérhæfðan mannafla? Hvað með fjármagn? Hvað með heimildir? Hvað með sérþekkingu og tæknibúnað? Hvað með að bregðast við misnotkun hælisleitendakerfisins? Því að í þessum skýrslum er því lýst mjög ítarlega hvernig sú misnotkun fer fram og væri fróðlegt að ræða þau mál, í ljósi þess hversu stór þáttur það er í þessum greiningum. Og hvað með regluverkið? Hvað með heimildir til að senda glæpamenn úr landi, erlenda glæpamenn? Við þessu þarf að bregðast. Það dugar ekki að bregðast við því ástandi sem nú ríkir, og fer versnandi, eingöngu með samráðshópum. Það þarf raunverulegar aðgerðir til að grípa þarna inn í og alls ekki að ráðast í aðgerðir sem auðvelda glæpagengjum starfsemina, aðgerðir á borð við lögleiðingu fíkniefna eða að búa til hælisleitendakerfi sem auðveldar misnotkun þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka öllum fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg. Það hefur einfaldlega verið mjög skýr forgangsröðun hjá mér og ráðuneytinu og lögreglunni í þessum málaflokki og í þessum aðgerðum. Það er auðvitað sérstakt að málshefjandi og hv. þingmaður agnúist út í forgangsröðun fjármuna innan lögreglunnar. Við höfum aukið fjármuni lögreglunnar á nokkrum árum úr 14 í 17 milljarða. Það eru ekki aðeins þeir fjármunir sem fengnir eru úr verkefnum lögreglunnar heldur vegna þess að það er skýr forgangsröðun í bætta löggæslu á öllum sviðum. Því erum við að halda áfram með því að tryggja mannafla til að reyna að tryggja öryggi borgaranna með sem bestum hætti og hafa skýra forgangsröðun í að taka á þeirri skipulögðu brotastarfsemi sem lýst er í skýrslu frá greiningardeild sem ríkislögreglustjóri leiðir. Það er ríkislögreglustjóri sjálfur sem leiðir þessa vinnu. Þar hafa komið fram skýrar ábendingar til mín og m.a. gerðar tillögur í samræmi við 89. gr. sakamálalaga um að breyta reglugerð um rannsókn sakamála með þeim hætti að víkka gildissvið og skilyrði þannig að unnt verði að beita aðferðum á fyrri stigum rannsókna sem getur verið afar mikilvægt í rannsóknum er varða skipulagða brotastarfsemi. Það er verið að setja þessa reglugerð í þágu afbrotavarna sem mun m.a. lúta sérstaklega að heimildum og getu lögreglu til að hafa eftirlit með og afla upplýsinga í því skyni að koma í veg fyrir skipulagða brotastarfsemi, af því að hv. þingmenn spurðu líka hvað væri verið að gera, ekki bara hvað væri búið að gera. Það má líka nefna allan þann fjölda frumvarpa sem hér hafa verið samþykkt á þinginu, hvort sem það er um aðgerðir gegn peningaþvætti, lög um persónuupplýsingar í löggæslutilgangi, mansalsákvæði, breytingar á lögregluákvæðum, breytingar á lögum um framsal sakamanna og þannig mætti áfram telja. Hér er mikið kapp lagt á að bæta stöðu lögreglunnar og gera okkur kleift að takast á við vandann, en það verður viðvarandi verkefni og við megum ekki hætta. Við þurfum að halda áfram og átta okkur á því að [[Forseti hringir.]]það er mikið verk fram undan til að lögreglan hafi áfram þá burði, það fjármagn og þann búnað sem þarf til að sinna þessu. [[Forseti hringir.]]En það hefur verið raunveruleg forgangsröðun í þessi mál.
Herra forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um frumvarp um minnihlutavernd í veiðifélögum. Við Miðflokksmenn styðjum það náttúrlega en þarna er grein sem felur í sér mjög miklar breytingar á hæfniskröfum til þeirra sem skipa svonefnda matsnefnd sem gegnir þýðingarmiklu hlutverki. Eins og nú stendur á, miðað við gildandi lög, þurfa tveir af þremur nefndarmönnum að hafa hæfisskilyrði til að gegna embætti héraðsdómara. Það á að falla frá þessari kröfu þannig að engar kröfur eru gerðar um lögfræðilega þekkingu í þessari nefnd þar sem reynir mjög á lögfræðileg álitamál um vandaða málsmeðferð og annað af því tagi. Þess vegna höfum við lagt fram breytingartillögu um að þetta ákvæði frumvarpsins falli brott þannig að hér verði óbreytt ástand hvað þetta varðar. Miklar kröfur eru gerðar til þeirra sem skipa þessa matsnefnd öndvert við það sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég hvet hv. þingmenn til þess að greiða breytingartillögu okkar hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar atkvæði sitt.
Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 61/2006, sem miða einkum að því að styrkja minnihlutavernd í veiðifélagi með sérstökum reglum um atkvæðavægi á fundum. Með fyrrgreindum lögum, nr. 61/2006, er mælt fyrir um skyldu manna til að vera í veiðifélagi. Hér er byggt á löggjöf sem sett var á fyrir öld þar sem hlutverk veiðifélaga er að skipta veiði eða arði af veiði milli félagsmanna í samræmi við rétt þeirra. Ljóst er að í þessum lögum er gengið út frá því að fiskstofnar í ferskvatni séu nýttir, að þeir séu veiddir. Það ber að gera með sjálfbærum hætti. Tilgangurinn með skylduaðild að veiðifélögum er að nýta hinn sameiginlega fiskstofn til hagsbóta fyrir heildina. Þetta er merkileg löggjöf sem við höfum átt hér og þingið hefur tekið fyrir í heila öld og rætt öðru hvoru. Þetta hefur verið tveggja ára vinna í atvinnuveganefnd og ég held að við séum með góða niðurstöðu í þessu máli.
Forseti. Þingmál þetta hefur tekið mjög jákvæðum breytingum í meðförum þingsins hvað því viðkemur að málið tekur ekki lengur til íslenskra ríkisborgara. Það var nauðsynleg breyting sem gerð hefur verið á frumvarpinu. Hins vegar stendur enn út af atriði er lýtur að samspili meðalhófs og brýnnar nauðsynjar sem felst í gildistíma þessa máls þar sem kveðið er á um að þetta lagafrumvarp, verði það að lögum, veiti heimild til handa ráðherra til loka ársins 2022. Ég vil bara nefna það hér að ég boða breytingu á þessu tiltekna atriði við 3. umr. málsins.
Herra forseti. Þetta var áhugavert, það er eins gott að passa stólinn sinn. Þetta mál hefur farið í áhugaverðan feril hér á þingi, allt frá því að það var fyrst lagt fram af hálfu umhverfis- og samgöngunefndar fyrir u.þ.b. tveim mánuðum. Til að gera langa sögu stutta klofnaði nefndin í máli sínu og fram komu þrjú nefndarálit. Tvö þeirra voru með breytingartillögum og stefndi eiginlega í að ekki tækist að klára þetta mál með sóma. En það verður að segja meiri hluta nefndarinnar til hróss að þegar málið var kallað inn á milli umræðna var sú ágæta leið farin að ná samstöðu í nefndinni um breytingartillögur, allar þær sem lagðar höfðu verið fram, þannig að samstaða náðist í nefndinni. Ég hefði gjarnan viljað sjá málið fá meiri umræðu og það er ýmislegt annað sem mætti skoða betur í þessu máli, ekki síst í ljósi þess að töluvert hefur breyst hvað varðar sóttvarnir á þeim tveimur mánuðum sem liðnir eru. [[Forseti hringir.]]Sú breyting sem nefndin sammæltist um lýtur ekki síst að því sem undir er, því sem sú sem hér stendur lagði fram með stuðningi góðra samþingsmanna, að koma í veg fyrir að íslenskum ríkisborgurum yrði meinuð för til landsins. Það var mjög mikilvæg breyting þannig að við styðjum þetta mál eins og það lítur út núna.
Forseti. Ég vil bara þakka fyrir vinnslu þingsins á málinu. Við bentum á að það væri mögulegt stjórnskipulegt vafaefni þarna. 66. gr. stjórnarskrárinnar segir að ekki megi meina íslenskum ríkisborgara að koma til landsins sem var bara mjög ríkt álitaefni hvort þetta myndi fela í sér. Við sáum að það gæti ekki annað verið en að með þessari heimild til ráðherra væri hægt að meina Íslendingi að koma til landsins og ekki bara að það væri hægt heldur væri það orðin skylda flugfélaga að gera það að viðlögðum sektum og síðan hegningarlagaákvæðum ef því yrði viðhaldið. Eins og við bentum á í umræðunni er það náttúrlega til staðar að ef fólk uppfyllir ekki þessi skilyrði sem áfram verða inni þá er það bara handtekið og sett í sóttkví á Íslandi samkvæmt lögunum sem eru í gildi núna. En þú meinar íslenskum ríkisborgurum ekki að koma til landsins. Þetta var lagað þannig að okkur sýnist að þetta standist stjórnarskrána hvað það varðar og þökkum fyrir að loks var hlustað á þetta þannig að við gætum lent þessu í sátt.
Herra forseti. Sem flutningsmaður þessa alls þarf ég aðeins að koma upplýsingum hér að. Í fyrsta lagi er það það sem hv. þingmaður var að ræða hér á undan. Við vorum búin að lenda þessu vafaatriði varðandi stjórnarskrána. Nefndin öll var búin að afgreiða málið með einu nefndaráliti af þessum þremur. Svo gerist það að tveir þingmenn óska eftir því að málið sé tekið fyrir nefndina aftur og það var gert og þá snýst þetta um ákvæðið um gildistímann. Þetta er þannig að það er verið að miða við 18 mánuði. Þetta er gert til þess að hægt sé að bregðast við. Nú eru 178 lönd á hááhættulistanum. Það getur gerst aftur. Það getur vel verið að grípa þurfi til þessarar reglugerðar sem er endurskoðuð á fjögurra vikna fresti og þá er það auðvitað mjög þungvinnt ef á að fara að leggja fram þingmál hér og endurvekja þessi lög með öllu því sem því fylgir. Þess vegna er þessi 18 mánaða gildistími mjög hóflegur og ég tala nú ekki um þegar reglugerðin er endurskoðuð á fjögurra vikna fresti.
Forseti. Ég ætlaði reyndar að tjá mig um atkvæðagreiðsluna en það gildir einu. Hér er um að ræða mál með mjög jákvæða yfirskrift, jákvætt markmið, en undir liggur heill lagabálkur Evrópureglna. Á undanförnum árum hefur það gerst hjá okkur ítrekað að við höfum lögleitt slíka lagabálka án þess kannski að menn geri sér almennilega grein fyrir því hver raunveruleg áhrif verða, til að mynda fyrir lítil fyrirtæki á Íslandi. Komið hafa upp dæmi þess að undanförnu að lítil íslensk fyrirtæki hafi verið sektuð, jafnvel um milljónir króna, fyrir að gera ekkert annað af sér en að kunna ekki nógu vel að uppfylla allar nýjustu skriffinnskukröfurnar. Hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hefur í mjög mörgum, raunar öllum, tilvikum þar sem slík mál hafa komið fyrir nefndina gert á þeim verulegar úrbætur og það á við í þessu máli líka, ekkert við hann að sakast hvað það varðar. En hér hefði ráðuneytið frekar átt að koma með mál sem er sniðið að íslenskum aðstæðum en ekki erlendum stórfyrirtækjum. Markmiðið er hins vegar jákvætt og því engin ástæða til að vera á móti þessu máli. En ég greiði ekki um það atkvæði.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti okkar í hv. utanríkismálanefnd um nýja stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Það er sérstaklega gaman að við skulum geta tekið þetta mál hér til umræðu í ljósi fundarins sem haldinn er hér á landi nú þegar við erum að skila af okkur formennsku í Norðurslóðaráðinu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund aðila frá utanríkisráðuneyti, frá Rannís, frá Háskóla Íslands, Háskóla Akureyrar, frá Arctic Circle, frá Norðurslóðaneti Íslands og frá Stofnun Vilhjálms Stefánssonar. Nefndinni bárust einnig umsagnir frá þessum aðilum. Með tillögunni felur Alþingi ríkisstjórninni að fylgja stefnu í málefnum norðurslóða sem byggist á 19 áhersluþáttum. Þessir áhersluþættir voru mótaðir í þverpólitísku samráði innan þingmannanefndar um endurskoðun stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Í stefnunni er fjallað um verkefni við að kynna norðurslóðir sem mikilvægan heimshluta í víðum skilningi, með tilliti til fámennis, víðáttu og fjölbreyttra vistkerfa. Megináhersla Íslands verður á baráttu gegn loftslagsbreytingum, aðlögun að umhverfisáhrifum loftslagsbreytinga, samvinnu milli landa, á frið, mannréttindi, jafnrétti, áhrif og rétt frumbyggja og loks á velferð í samfélagslegum og efnahagslegum skilningi. Samkvæmt tillögunni er utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra falið að móta áætlun um framkvæmd stefnunnar og eftirfylgd hennar. Í umsögnum til nefndarinnar kom fram ánægja með áhersluþætti 16 og 17 í stefnunni, þ.e. að styrkja stöðu og ímynd Íslands sem norðurslóðaríkis, byggja upp innlenda þekkingu, efla alþjóðlegt vísindasamstarf á norðurslóðum og móta rannsóknaáætlun um norðurslóðir. Umsagnaraðilar fögnuðu því að stutt yrði enn frekar við rannsóknir á norðurslóðum og alþjóðlegt vísindasamstarf og ítrekað var að samfélagsþróun þyrfti að hvíla á þekkingu og traustum rannsóknum. Mikilvægi norðurslóða væri vaxandi og nauðsynlegt að horfa heildstætt á málefni norðursins þar sem verkefni samfélaga framtíðarinnar væru krefjandi og kölluðu á framsýnar lausnir, öflugt samstarf og víðtæka þekkingu fræðasamfélagsins, ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila. Í umsögnum kom einnig fram ánægja með áhersluþátt 12, þ.e. um að efla vöktun með bættum fjarskiptum og útbreiðslu gervihnattakerfa. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ólík sjónarmið varðandi 19. áhersluþátt stefnunnar, um að efla Akureyri sem miðstöð norðurslóðamála á Íslandi og efla innlent samráð og samstarf um málefni norðurslóða. Bent var á að fræðasamfélagið á Akureyri hefði haft forystu um rannsóknir á samfélögum á norðurslóðum og vakið athygli á málefnum norðurslóða meðal Íslendinga. Fræðimenn á Akureyri þyrftu stuðning við að halda þessu starfi áfram. Í umsögn Háskólans á Akureyri kemur fram að skólinn hafi árið 2001 komið að stofnun Háskóla norðurslóða, alþjóðlegra samtaka háskóla- og rannsóknastofnana á norðurslóðum. Við skólann sé boðið upp á nám í norðurslóðafræðum og nám til meistaragráðu í heimskautarétti. Við Háskólann á Akureyri sé starfrækt öflugt fræðasamfélag á vettvangi sjálfbærni og samfélags- og umhverfisbreytinga á norðurslóðum. Hins vegar kom einnig fram að rannsóknir á norðurslóðamálum færu fram um allt land og að nauðsynlegt væri að nýta þá þekkingu sem til staðar væri á höfuðborgarsvæðinu. Í umsögn Háskóla Íslands var bent á að til að efla rannsóknir á sviði norðurslóða og nýta niðurstöður vísindarannsókna sem best hér á landi væri mikilvægt að allir háskólar landsins ynnu saman. Hvetja þyrfti innlenda fræðimenn til aukinnar samvinnu sem myndi styrkja þá enn frekar við umsóknir um fjárveitingar úr erlendum sjóðum og verkefnum. Nefndin fagnar því að ráðist hafi verið í gagngera endurskoðun á norðurslóðastefnu Íslands. Fyrri stefna íslenskra stjórnmála gagnvart málaflokknum byggðist á þingsályktun frá árinu 2011 og þróun stjórnmála og umhverfismála á norðurslóðum hefur verið gríðarlega hröð á síðustu árum. Málefni norðurslóða eru nátengd hagsmunum Íslands á alþjóðlegum vettvangi og nauðsynlegt að stefna stjórnvalda sé skýr. Það er nýrri stefnu í málefnum norðurslóða til framdráttar að vinna við hana hafi farið fram í samvinnu þingmanna þvert á stjórnmálaflokka og að höfðu samráði við fjölbreytta hagaðila. Stefnan er unnin út frá heildstæðri sýn á norðurslóðir þar sem áréttað er að málefni norðurslóða snerti verksvið nokkurra ráðuneyta. Nefndin ítrekar mikilvægi samvinnu milli innlendra fræðimanna og rannsóknastofnana á sviði norðurslóðamála. Ekki má skilja 19. þátt stefnunnar á þann veg að rannsóknir á sviði norðurslóða skuli eingöngu fara fram á Akureyri enda er sérstaklega hvatt til aukins samráðs á málefnasviðinu. Efla þarf íslenskt þekkingarsamfélag í heild sinni til þess að hámarka áhrif íslenskra fræðimanna á alþjóðlegum vettvangi. Fjölmörg verkefni sem við blasa verða aðeins leyst á grunni mikillar gagnaöflunar, vísindarannsókna og nýsköpunar. Nefndin hvetur utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra til að vinna ötullega að framkvæmd stefnunnar. Mikilvægt er að auka samstarf milli ráðuneyta og stofnana á málefnasviðinu til að tryggja að sá metnaður sem birtist í stefnunni skili sér í raunverulegum aðgerðum með tilheyrandi fjármögnun. Nefndin ítrekar nauðsyn þess að ráðherra verði haldið upplýstum um vinnu annarra ráðuneyta og að ráðherra haldi Alþingi upplýstu um framkvæmd stefnunnar. Að þessu sögðu leggur nefndin til að tillagan verði samþykkt. Undir nefndarálitið skrifa allir í hv. utanríkismálanefnd, þ.e. hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen formaður, Gunnar Bragi Sveinsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, sú sem hér stendur, Logi Einarsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Njáll Trausti Friðbertsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Virðulegur forseti. Svo hljóðar nefndarálit utanríkismálanefndar um norðurslóðastefnu okkar. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar þá held ég að óhætt sé að fagna því að okkur sé á þessum tímapunkti að takast að afgreiða þetta mál frá Alþingi Íslendinga. Það eru komin tíu ár frá því að síðasta stefna var samþykkt með þingsályktun árið 2011 og óhætt að segja að töluvert mikið hafi breyst á þessu svæði sem slíku. Við verðum stöðugt vitni að því að ísinn bráðnar sem aldrei fyrr en það er líka þannig að alþjóðasamfélagið horfir í auknum mæli inn á þetta svæði. Vel að merkja sjáum við þess merki núna, þegar við skilum af okkur formennsku í Norðurslóðaráðinu og Norðurskautsráðinu, en hér eru staddir utanríkisráðherrar þjóða sem ráðið skipa. Við sjáum líka gríðarlega mikinn áhuga á þessu svæði og framtíð þess hjá þjóðum sem eru okkur fjarri á landakortinu. Eins og ég hef oft talað um áður, þegar að norðurslóðamálum kemur, sér maður að áhuginn liggur svo víða og svo langt í burtu frá okkur. Það er einhver ástæða fyrir því og þær eru örugglega margar. Þeim mun mikilvægara er að Ísland hafi skýra stefnu þegar að þessum málaflokki kemur. Virðulegur forseti. Ég held að sú stefna sem hér er til umræðu rammi áherslur okkar vel inn. Þær eru auðvitað margbreytilegar því að um sérstakt mál er að ræða. Hjartað þarna er loftslagsmálin og umhverfismálin en þetta kemur líka inn á fjarskiptin, siglingaleiðirnar, öryggismálin. En sá punktur sem við lögðum aðeins áherslu á í nefndarálitinu eru tækifæri okkar Íslendinga þegar kemur að nýsköpun og rannsóknum á þeim málaflokkum sem tengjast norðurslóðum. Ég segi það fyrir mitt leyti að ég held að tækifærin þar séu gríðarleg. Það var virkilega ánægjulegt að fá til okkar góða gesti sem hafa verið að stunda rannsóknir sem hægt er að fella undir norðurslóðarannsóknir. Þá velta kannski sumir því fyrir sér hvað það er nákvæmlega og það er rétt að Háskólinn á Akureyri og samfélagið þar, með Norðurslóðanetinu, Stofnun Vilhjálms Stefánssonar og skrifstofum málaflokka, þ.e. verkefna, undir Norðurskautsráðinu, eru auðvitað beint dæmi um norðurslóðarannsóknir en þær eru stundaðar svo víða. Þannig er hægt að segja að mikið af raunvísindarannsóknum á sviði veðurfars, umhverfismála og annars hjá Háskóla Íslands falli líka undir norðurslóðarannsóknir. Það er eitt af því sem fram kom í samtali okkar að kannski þurfi íslenskir vísindamenn að berja sér meira á brjóst og kynna sig sem vísindamenn sem stundi norðurslóðarannsóknir. En eins og við komum inn á í nefndarálitinu þá er eitt að sjá þessi tækifæri, og þau eru útlistuð í þessari stefnu, og með þessum 19 punktum fylgir greinargerð þar sem ítarlegar er farið í þá punkta sem um ræðir, en annað að hagnýta tækifærin sem þarna eru og láta stefnuna verða að veruleika. Það er alveg ljóst að tryggja þarf að fjármagn fari í þessar mikilvægu rannsóknir. En það eitt og sér er ekki nóg heldur þarf líka að tryggja hagnýtingu þeirra niðurstaðna sem fást úr rannsóknunum. Það er líka ljóst að þessi málaflokkur, þó að hann eigi með réttu heima í utanríkisráðuneytinu, þetta er utanríkismál, tengist svo mörgu. Þess vegna er mjög mikilvægt að utanríkisráðuneytið finni leiðir til þess að halda vel utan um þá þræði þar sem verið er að vinna í norðurslóðamálum í öðrum ráðuneytum og, eins og við segjum hér, upplýsi okkur á Alþingi um framgang þessarar stefnu. Það er líka ljóst að fjöldi stofnana er að vinna í þessum málaflokki og þeim mun mikilvægara er að halda utan um alla þessa þræði svo að það sé skýrt hver er að gera hvað og hvernig við nýtum best hæfni og þekkingu stofnana, einstaklinga og háskóla sem að þessum málaflokki vinna. Virðulegur forseti. Ég held að ég láti þessu lokið hér. Ég þakka hæstv. forseta fyrir tækifærið til að koma þessu máli hér til umræðu hratt og örugglega. En eins og tekið er fram í nefndaráliti ríkir um þetta almenn samstaða í hv. utanríkismálanefnd, enda var skjalið unnið í þverpólitískri nefnd og ætti þar af leiðandi að hafa fengið víðtæka umfjöllun meðal allra stjórnmálaflokka. Það er ánægjulegt að okkur skuli hafa tekist að vera með málið á dagskrá á þessum degi.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka framsögumanni utanríkismálanefndar, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, fyrir að flytja okkur nefndarálit utanríkismálanefndar og gleðjast yfir því að við skulum vera að ræða í síðara sinn tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Það er sérstaklega áhugavert á þessum tímamótum þegar fram undan er, á allra næstu dögum, stór og merkilegur fundur Norðurskautsráðsins hér á Íslandi þar sem Ísland skilar af sér farsælli formennsku í hendur annars norðurskautsríkis, Rússlands. Ný norðurslóðastefna leysir af hólmi núgildandi stefnu sem var samþykkt á vordögum 2011. Það hefur margt breyst á þessu tímabili, þessum áratug. Sviðsmyndin sem blasir við, hvort sem það eru umhverfislegir þættir eða á hinu alþjóðlega sviði í stjórnmálum, er mjög breytt. Verkefnin sem nú þegar blasa við samfélögunum gera það enn frekar í allra nánustu framtíð og aðstæður eru krefjandi. Það kallar á framsýni, öflugt samstarf, bæði svæðisbundið og á alþjóðavísu. Samfélögin á norðurslóðum eru að mörgu leyti mjög sérstök. Það er strjálbýli á flestum stöðum. Þau eru afskekkt og víða skortir á nauðsynlega innviði. Samfélögin eru þó ekki einsleit enda er þetta gríðarlega stórt svæði, norðurslóðir sem við skilgreinum svo. Á þessu stóra svæði búa um 4 milljónir manna. Víða eru svæðin vel tæknivædd og meira að segja nettengd og rafræn tengsl eru góð og margir tæknilegir þættir í bærilegu horfi. Það er farið að vinna af mikilli alvöru á þessum svæðum í grænum og umhverfisvænum lausnum því að þessi svæði gera sér kannski betur grein fyrir því en mörg önnur, finna beinlínis fyrir því á eigin skinni, hverjar breytingarnar eru að verða í umhverfi okkar og loftslaginu. Mannlífið á norðurslóðum er þáttur sem er alltumlykjandi í okkar huga. Aðstæðurnar eru ólíkar en víðast er um að ræða rótgróin samfélög með sín sérkenni og menningu en þar sem íbúar búa við mismunandi kjör. Ýmsa sameiginlega þætti þarf að takast á við, þ.e. samgöngur, fjarskipti, heilbrigðisþjónustu og menntunarmöguleika. Allt eru þetta lífshagsmunir fyrir alla íbúana en ekki síst fyrir ungt fólk. Það er það sem við höfum hugann við, að skapa aðstæður til framtíðar fyrir ungt fólk svo að það velji sér framtíðarvettvang til búsetu og til að byggja upp á norðurslóðum. Frumbyggjarnir eru hluti af þeim sem við köllum íbúa á norðurslóðum og sex samtök frumbyggja eiga aðild að Norðurskautsráðinu. Við höfum alltaf talað máli frumbyggja af hálfu Íslendinga og í þeirri tillögu sem vonandi verður að stefnu Íslands er hnykkt á því. Varðandi þau atriði sem ég hef tæpt á hefur Vestnorræna ráðið, sem ég er svo ánægður með að sitja í, lagt áherslu á þessi atriði í sínum verkefnum. Vestnorræna ráðið samanstendur af Íslandi, Færeyjum og Grænlandi. Við höfum lagt sérstaka áherslu á hlutskipti ungmenna og framtíð ungs fólks á norðurslóðum. Herra forseti. Eins og fram hefur komið og fram kom hjá framsögumanni nefndarálits er þessi stefna í 19 liðum. Ég leyfi mér að segja að vel hafi tekist til. Samstaða var um verkefnin og hugað er að langflestum atriðum sem eru aðkallandi og eru orðin áleitin. Það eru umhverfisþættirnir, það er mengun og það er þessi stóraukna umferð vöruflutningaskipa og raunar skemmtiferðaskipa líka um norðurslóðir sem verður að segjast að kallar á sértæka árvekni. Þetta er gríðarlega víðfeðmt svæði sem erfitt er að vakta með góðu móti. Svo erum við auðvitað farin að ræða um það að siglingaleiðin norður eftir muni opnast á næsta áratug eða næstu tveimur áratugum. Hætta á mengunarslysum er því raunveruleg og huga þarf að öryggi sjófarenda. Brýnt er að vinna gegn þessari mengunarógn, hvort sem það er af völdum olíuleka, eiturefna, geislavirkra efna eða plastsúrgangs, og er fjallað um það í þessari tillögu. Að lokum, herra forseti, langar mig að nefna eitt atriði sem líka er drepið á í nýrri norðurslóðastefnu. Það varðar öryggi þeirra sem ferðast um norðurslóðir, hvort sem það er á sjó eða í lofti, og leiðsögukerfi, fjarskipti og gevihnattaleiðsögn. Þar eru alvarlegir brestir sem hafa áhrif á nákvæmni og umferð, ekki síst samfellu og stöðugleika í flugumferð á Norður-Atlantshafinu og snertir beinlínis og sérstaklega Íslendinga og Grænlendinga. Þessi gervihnattaleiðsögutæki eru af tvennum toga. Annars vegar evrópskt kerfi, EGNOS-kerfið, og svo hið ameríska, WAAS-kerfið, en eins og sakir standa eru bæði þessi lönd, Grænland og Ísland, á jaðri þess að geta nýtt sér þessa tækni þó að það sé gert að hluta. Það þurfa að koma til samningar um aðgang að öðru hvoru kerfanna eða báðum og vonandi tekst það. Nýjustu upplýsingar segja okkur að unnið sé að samningum í viðkomandi ráðuneytum á Íslandi. Herra forseti. Með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir að þingsályktun er lögð áhersla á mikilvægi þess starfs sem unnið er á vettvangi Norðurskautsráðsins og annarra stofnana sem vinna að norðurskautsmálum. Þar eiga Íslendingar áfram að leggja sitt af mörkum eins og hingað til. Ég þykist vita að til þess stendur fullur metnaður. Fullur vilji er til þess eins og þessar 19 tillögur sem stefnan felur í sér bera með sér.
Virðulegi forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu frá meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Nefndin fékk þó nokkuð margar umsagnir og marga gesti á sinn fund en málið hefur verið lengi til umfjöllunar, ekki bara eftir að þessi ríkisstjórn tók við heldur í raun í mörg ár og verður örugglega áfram, hvernig við ætlum að bæta starfsumhverfi fjölmiðla og styðja við lýðræðislega umræðu í samfélaginu og byggja þar með undir lýðræðið. Þetta var verkefnið okkar, þ.e. þetta einstaka lagafrumvarp, en ég ítreka að gera þarf margt fleira til að bæta umhverfi fjölmiðla á Íslandi. En svo að ég grípi aðeins niður í nefndarálitið, hæstv. forseti, þá segir hér m.a.: „Á fundum nefndarinnar var talsvert fjallað um erlendar efnis- og streymisveitur, sérstaklega hvað varðar stöðu þeirra á auglýsingamarkaði og skattumhverfi þeirra. Meiri hlutinn áréttar nauðsyn þess að bæta þurfi stöðu einkarekinna fjölmiðla enda gegna þeir mikilvægu hlutverki í lýðræðissamfélagi. Enn fremur telur meiri hlutinn nauðsynlegt að jafna stöðu innlendra og erlendra fjölmiðla. Í þeim efnum tekur meiri hlutinn fram að fjármála- og efnahagsráðuneytið og mennta- og menningarmálaráðuneytið hafa til skoðunar skattlagningu erlendra efnis- og streymisveitna eða ígildi skattlagningar rafrænna viðskipta við erlendu miðlana. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að þeirri vinnu verði hraðað sem kostur er enda streymir þó nokkurt hlutfall af auglýsingatekjum úr landi og ekki eru greiddir sömu skattar og skyldur af þeim tekjum líkt og ef auglýst er innan lands. Breytingartillögur meiri hlutans.“ - Í nefndarálitinu er fjallað um d-lið 2. gr., þ.e. skilyrði fyrir rekstrarstuðningi: „Fyrir nefndinni var nokkuð fjallað um skilyrði fyrir rekstrarstuðningi sem eru talin upp í d-lið 2. gr. frumvarpsins og um þær breytingar sem gerðar hafa verið á þeim frá því að frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011 […] var lagt fram á 150. löggjafarþingi (458. mál), einkum hvað varðar brottfall skilyrðis um útgáfutíðni. Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt frumvarpinu eiga skilyrðin að vera til þess fallin að styrkja þá miðla sem beinlínis efla lýðræðið í landinu með fréttaflutningi og upplýstri umræðu. Í ljósi þess markmiðs telur meiri hlutinn æskilegt að sett sé skilyrði um lágmarksútgáfutíðni og að miðað verði við að prentmiðlar komi út a.m.k. 20 sinnum á ári en netmiðlar, hljóð- og myndmiðlar og aðrir sambærilegir miðlar skuli miðla nýjum fréttum, fréttatengdu efni eða umfjöllun um samfélagsleg málefni á virkum dögum í 20 vikur á ári. Þá komu fram sjónarmið um að ekki væri nógu skýrt hvað væri styrkhæft. Í því samhengi bendir meiri hlutinn á að samkvæmt a-lið 2. gr. frumvarpsins skal styðja við og efla útgáfu á fréttum, fréttatengdu efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni með því að veita einkareknum fjölmiðlum rekstrarstuðning vegna hluta kostnaðar sem fellur til við að afla og miðla slíku efni. Enn fremur leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu á 2. málsl. 2. tölul. d-liðar 2. gr. frumvarpsins þannig að fjölmiðill skuli hafa starfað með skráningu frá fjölmiðlanefnd óslitið í 12 mánuði eða lengur. Í ákvæðinu voru aðeins tilgreindir fjölmiðlar sem höfðu starfað á grundvelli leyfis en ekki eru allir fjölmiðlar leyfisskyldir samkvæmt 17. gr. laga um fjölmiðla en eru skráningarskyldir samkvæmt 14. gr. sömu laga. […] Samkvæmt a-lið e-liðar 2. gr. frumvarpsins fellur beinn launakostnaður einkarekinna fjölmiðla vegna öflunar og miðlunar á efni undir stuðningshæfan kostnað. Hugtakið launakostnaður tekur bæði til launa og launatengdra gjalda og er um að ræða heildarlaun til nánar tilgreindra starfsmanna á ritstjórnum. Við meðferð málsins komu fram athugasemdir um að launakostnaður umbrotsfólks falli ekki undir endurgreiðsluhæfan kostnað. Meiri hlutinn telur rök hníga að því að launakostnaður umbrotsfólks falli einnig hér undir og leggur til breytingar þess efnis. Þá leggur meiri hlutinn til að samræma orðalag ákvæðisins og orðalag a-liðar 2. gr. frumvarpsins þannig að beinn launakostnaður falli til við að afla og miðla fréttum, fréttatengdu efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni. […] Samkvæmt c-lið 2. gr. frumvarpsins skal umsókn um rekstrarstuðning, ásamt fylgigögnum, berast eigi síðar en 31. mars ár hvert. Þá er í 3. gr. lagt til að lögin öðlist gildi 1. janúar 2021. Í ljósi þess að bæði þessi tímamörk eru liðin leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis að annars vegar verði umsóknarfrestur til 1. ágúst og hins vegar að lögin öðlist þegar gildi svo að unnt sé að hefja undirbúningsvinnu, svo sem með skipun úthlutunarnefndar, og að auglýsa eftir umsóknum um rekstrarstuðning. Í ljósi þess að meiri hlutinn leggur til að umsóknarfrestur verði til 1. ágúst telur meiri hlutinn æskilegt að lögin komi til framkvæmda sama dag. Þannig gefst ákveðið svigrúm frá gildistöku laganna til að skipuleggja vinnu úthlutunarnefndarinnar og framkvæmd úthlutunarinnar. […] Við meðferð málsins hafa komið fram sjónarmið um að skýra þurfi aðferðafræði við útreikning stuðningskerfisins betur og tryggja að fyrirkomulagið verði til þess fallið að hafa jákvæð áhrif á fjölbreytni og fjölræði á fjölmiðlamarkaði. Sömuleiðis þurfi að huga að stöðu smærri fjölmiðla í þessu samhengi. Þá var bent á hversu miklu máli þjónusta og verðlagning póstþjónustu skiptir í rekstri staðbundinna miðla. Taka mætti til skoðunar hvort setja ætti á fót samkeppnissjóð til að jafna rekstrar- og samkeppnisstöðu fjölmiðla. Meiri hlutinn telur æskilegast að fyrirkomulag stuðningskerfisins sem kveðið er á um í frumvarpi þessu verði tekið til nánari skoðunar, m.a. með hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum, en verði jafnframt tekið til skoðunar samhliða þeirri endurskoðun sem á sér stað á skattlagningu erlendra efnis- og streymisveitna. Í ljósi þessa telur meiri hlutinn að svo stöddu ástæðu til að um verði að ræða tímabundið stuðningskerfi sem gildi til 31. desember 2022 vegna miðlunar á fréttum og fréttatengdu efni árin 2020 og 2021. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis. Meiri hlutinn gerir sér grein fyrir því að sum ákvæðin eru þess eðlis að þeim er ætlað að verða varanleg. Meiri hlutinn leggur hins vegar til að ákvæðin haldist óbreytt ef ákveðið verður að framlengja gildistíma þeirra.“ Svo er hér kafli um aðrar breytingar. Þetta er ærin upptalning en ég ætla að renna yfir þetta hæstv. forseti: „Meiri hlutinn leggur til að fella brott 5. mgr. og 1. málsl. f-liðar 2. gr. þar sem um er að ræða endurtekningu 3. mgr. c-liðar 2. gr. frumvarpsins. Þá leggur meiri hlutinn til að fella brott 1. málsl. 1. mgr. f-liðar 2. gr. til að gæta samræmis við c-, d- og e-liði 2. gr. frumvarpsins. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að fella brott lokamálslið 7. tölul. d-liðar 2. gr. þar sem ákvæðið á við um styrki sem koma til vegna heimsfaraldursins og er því óþarft. Auk þess leggur meiri hlutinn til minni háttar orðalagsbreytingar til lagfæringar sem er ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum.“ Ég ætla líka að lesa þetta upp. Ég hef nægan tíma til þess: „ 1. Orðin „sbr. 14. tölul.“ í 1. tölul. 1. gr. falli brott. 2. Við 2. gr. a. Í stað dagsetningarinnar „31. mars“ í 1. mgr. c-liðar og 3. mgr. f-liðar komi: 1. ágúst.“ - Eins og ég fór yfir áðan og tilgang þess. „b. Á eftir orðunum „með leyfi“ í 2. tölul. d-liðar komi: eða skráningu.“ - Nauðsynleg orðalagsbreyting. „c. Á eftir 3. tölul. d-liðar komi nýr töluliður, svohljóðandi: Prentmiðlar skulu koma út að lágmarki 20 sinnum á ári. Netmiðlar, hljóð- og myndmiðlar og aðrir sambærilegir miðlar skulu miðla nýju efni á virkum dögum í 20 vikur á ári.“ - Þetta er sem sagt varðandi þessa útgáfutíðni. „d. Í stað orðanna „ársins á undan“ í 5. og 7. tölul. d-liðar komi: næsta árs á undan.“ - Orðalagsbreyting. „e. Í stað orðsins „síðastliðin“ í 5. tölul. d-liðar komi: næstliðin. f. 2. málsl. 7. tölul. d-liðar falli brott. g. Á eftir orðinu „ljósmyndara“ í a-lið e-liðar komi: umbrotsmanna. h. Í stað orðanna „vegna öflunar og miðlunar á efni“ í a- og b-lið e-liðar komi: sem fellur til við að afla og miðla fréttum, fréttatengdu efni og umfjöllun um samfélagsleg málefni. i. 1. málsl. 1. mgr. f-liðar falli brott. j. 5. mgr. f-liðar falli brott. k. 1. málsl. 6. mgr. f-liðar falli brott. l. 3. málsl. 7. mgr. f-liðar orðist svo: Leiði endurákvörðun til lækkunar á stuðningsfjárhæð skal annaðhvort umsækjandi endurgreiða ríkissjóði mismuninn innan tíu daga frá því að tilkynnt er um ákvörðunina eða fjárhæðin dregin frá rekstrarstuðningi sem ákveðinn hefur verið á grundvelli umsóknar næsta árs. 3. Á eftir 2. gr. komi ný grein, svohljóðandi: Við 64. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Ákvæði X. kafla B falla úr gildi 1. janúar 2023. 4. 3. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi en koma til framkvæmda 1. ágúst 2021.“ Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, hæstv. forseti. Þetta hefur verið ægileg upptalning. Undir þetta nefndarálit rita sú sem hér stendur ásamt formanni nefndarinnar, hv. þm. Páli Magnússyni, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, stuðning við einkarekna fjölmiðla. Ég verð bara að segja að ég held að þetta sé eitt það vitlausasta sem ég hef orðið var við hér á þingi, að fara að setja einkarekna fjölmiðla, sem eru reknir af forríkum einstaklingum, á ríkisjötuna. Ég óttast að þegar við gerum það einu sinni þá verði þeir þar til eilífðar og að þetta muni kosta það að þessi stuðningur aukist bara. Það sem er annað er að það er verið að bæta þessu við vegna þess að stærsti fíllinn er þegar á markaðnum. Þessi bleiki fíll sem ræður þar öllu, Ríkisútvarpið, ríkisrekið, ræður að stærstum hluta yfir auglýsingamarkaðnum. Ég spyr: Kom ekki til álita fyrir nefndinni og hefði ekki verið langbest að byrja á þeim enda að taka RÚV af aulýsingamarkaði og gefa samkeppninni þar af leiðandi tækifæri og á sama tíma að taka á erlendum veitum sem eru á auglýsingamarkaðnum og sjá til þess að samkeppnin sjái um að þessi markaður og þeir sem eru á honum lifi eða deyi frekar en að bæta við einkareknum aðilum? Þeir sem fá mest af þessum peningum eru einmitt þessir stærstu miðlar sem eru reknir af forríkum aðilum sem geta rekið þetta áfram án þess að lenda á ríkisjötunni og það ætti ekki að vera neitt vandamál. Eins og ég segi óttast ég að séu þeir einu sinni komnir þangað þá verði þeir þar og að þetta muni velta áfram. Á sama tíma er verið að segja að ekki séu til fjármunir handa fólki sem vantar mat.
Virðulegur forseti. Ég heyri að hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson er á móti málinu. Það er allt í lagi. Það eru bara mörg sjónarmið sem tengjast þessu máli og það er náttúrlega þess vegna sem við höfum haft þetta verkefni mjög lengi í okkar höndum, þ.e. að finna farveg fyrir hvernig við getum tryggt starfsumhverfi fjölmiðla á Íslandi og þar með byggt undir opna, upplýsandi og lýðræðislega umræðu til að styrkja okkar lýðræðislega samfélag sem er mjög mikilvægt að halda í. Það er svo sannarlega ekki sjálfgefið. Ég átta mig alveg á hvaðan hv. þingmaður er að koma og virði skoðun hans á málinu. Varðandi RÚV skipaði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, eins og hv. þingmaður veit, starfshóp fyrir nokkrum mánuðum sem átti að endurskoða starfsemi RÚV út frá mjög mörgum þáttum, ekki bara auglýsingamarkaðnum. Starfshópurinn, sem sú sem hér stendur á reyndar sæti í, hefur ekki skilað af sér. Ég get þó tekið undir að það er að mínu mati full ástæða til að takmarka það pláss sem RÚV hefur á auglýsingamarkaði. Ég myndi alla vega vilja stíga skref í þá átt. Skattlagning erlendra miðla - ég nefndi akkúrat hér í framsögu minni að meiri hluti nefndarinnar hvetur til þess að farið verði í það verkefni. Ég ætla að svara fleiri spurningum þingmannsins í síðara andsvari.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Spáið í því, við erum að styrkja einkarekna fjölmiðla á markaði sem eru reknir af auðmönnum og þurfa ekki á styrk að halda. Á sama tíma erum við með þetta risabákn RÚV. Það eru 7.000 milljónir, 7 milljarðar, sem þeir hafa. Ef við setjum það í samhengi við einhvern smáfjölmiðil sem er í einu herbergi með nokkrar tölvur og örfáa starfsmenn þá hallar virkilega þar á. Það væri miklu nær að við einbeittum okkur að því að reyna að finna út hvernig við getum styrkt þessa litlu fjölmiðla, landsbyggðarfjölmiðla og aðra, frekar en að setja þetta út til allra. Síst af öllu og það sem er eiginlega furðulegast er að miðað við hvernig á að útdeila þessu munu þeir fá mest sem ættu síst að fá þetta en þeir sem þurfa mest á þessu að halda fá minnst. Síðan er auðvitað annað í þessu sem hefði verið mun árangursríkara en það væri t.d. að hjálpa þeim fjölmiðlum sem eru í virkilegri samkeppni við erlenda fjölmiðla, þurfa til að mynda að þýða barnaefni og ýmislegt efni yfir á íslensku til að viðhalda íslenskri tungu, að við hefðum frekar lagt fjármuni í það heldur en nokkurn tímann að fara að setja 100 milljónir og jafnvel meira til einkarekinna fjölmiðla sem þurfa ekkert á þessum fjármunum að halda og hafa í nógu djúpa sjóði að kafa til að halda úti fréttaflutningi sínum í eigin þágu.
Hæstv. forseti. Svo að ég haldi nú áfram og svari spurningum eða velti vöngum út frá því sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson nefndi í andsvörum sínum þá er ég náttúrlega ósammála þeirri fullyrðingu þingmannsins að verið sé að moka fé í forríkt fólk. Auðvitað eru eigendur fjölmiðla misjafnlega settir fjárhagslega. Sú sem hér stendur hefur t.d. starfað um árabil á litlum héraðsfréttamiðli sem heitir Víkurfréttir og þekkir til að mynda umhverfi héraðsfréttamiðla nokkuð vel. Við erum líka með undir í þessu máli netmiðla og alls kyns miðlun. Þetta á ekki bara við um sjónvarpsstöðvar en þær eru einnig í mjög ólíkri stöðu. Það er ekki hægt að setja þessi fyrirtæki undir sama hatt og fullyrða að verið sé að moka fé í forríkt fólk vegna þess að svo er svo sannarlega ekki. Þarna er um að ræða lagabreytingu, aðgerð, m.a. til að bregðast við Covid og áhrifum faraldursins á rekstrarumhverfi þessara miðla. Til upplýsingar bendi ég þingmanninum einnig á að lesa og fara aðeins yfir það sem sagt er á bls. 6 og 7 í frumvarpinu. Þar eru teknar saman tölur um rekstrarumhverfi fjölmiðla. Þar sér maður svart á hvítu hversu mjög tekjur fjölmiðla hafa dregist saman á frekar stuttum tíma. Ef við horfum bara áratug aftur í tímann er þetta tuga prósenta tekjusamdráttur. Eins og ég sagði er markmið frumvarpsins að styrkja lýðræðislega umræðu á Íslandi en einnig íslenskuna vegna þess að við viljum hafa íslenska og sterka fjölmiðla á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að við viljum hafa sterka fjölmiðla hér á Íslandi og fjölbreytta. Ég vil taka það fram að þó að ég hafi ekki skrifað undir nefndarálitið styð ég meginefni frumvarpsins og markmiðið með því en ég og þingmaður með mér, við höfum breytingartillögu við nefndarálitið. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann út í þessa tímabindingu sem vefst dálítið fyrir mér, breytingartillögu meiri hlutans um að tímabinda úrræðið. Hér stendur, með leyfi forseta: „Í ljósi þessa telur meiri hlutinn að svo stöddu ástæðu til að um verði að ræða tímabundið stuðningskerfi sem gildi til 31. desember 2022 vegna miðlunar á fréttum og fréttatengdu efni árin 2020 og 2021.“ Mér finnst rökstuðningurinn fyrir þessu vera óljós og mig langar að spyrja hv. þingmann hvort ekki sé hætt við því að þetta geri rekstrarumhverfi fjölmiðla erfiðara en ella og jafnvel óþarflega erfitt vegna þess að náttúrlega minnkar fyrirsjáanleiki í rekstrinum að sama skapi fyrir þessa fjölmiðla og verður erfiðara fyrir þá að gera áætlanir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir andsvarið og að velta þeirri spurningu upp hvers vegna meiri hlutinn leggi til að stuðningskerfið gildi til 31. desember 2022. Mér þykir miður að ég hafi verið óskýr í ræðu minni áðan. Meginástæðurnar eru í fyrsta lagi Covid, það er nokkuð veigamikil ástæða að við tökum svolítið stöðuna þegar áhrif faraldursins minnka, en ekki síst sú endurskoðun sem á sér nú stað á fleiri sviðum í fjölmiðlaumhverfi á Íslandi og ég nefndi það hér áðan. Meðal annars er vinna í gangi varðandi starfsemi og starfssvið Ríkisútvarpsins. Það verkefni er flókið og sú umræða hefur verið í gangi mjög lengi, svo lengi sem ég man eftir mér og er ég kannski ekki gömul en komin á miðjan aldur. Það er viðfangsefni sem við þurfum samt að halda áfram að ræða og fikra okkur eitthvað áleiðis í. Þó að sú vinna sé í gangi er samt ekki ástæða til að láta allt annað eiga sig á meðan. Ég tel því að þessi lagabreyting styðji við þá leið að markmiðinu sem við viljum fara, þ.e. að styrkja lýðræðislega umræðu á Íslandi og íslenska tungu sem mér og hv. þingmanni er báðum mjög annt um, veit ég. Ég vil einnig nefna endurskoðun á því skattumhverfi sem erlendar efnisveitur búa við hér, þ.e. að við þurfum að fara í þá vinnu og það tekur líka tíma. Valkostirnir voru að sleppa því að gera nokkurn hlut og bíða eftir allri þeirri vinnu eða að fara í málið núna og reyna að afgreiða það og ég vona að við náum því hér á Alþingi.
Virðulegi forseti. Það var kannski ekki alveg rétt hjá mér að tala um að það væru óskýrar ástæður. Mér þóttu þær bara ekki nógu góðar og þykir enn. Allt er náttúrlega breytingum háð og allt er ævinlega á hverfanda hveli og ef við tökum þann pólinn í hæðina alltaf þá gerum við náttúrlega aldrei neitt. Svona sjóður, starfsfólk þar, hlýtur að finna leiðir til að mæta ólíkum aðstæðum hverju sinni. Í mínu seinna andsvari langar mig að spyrja hv. þingmann út í það hvort henni þyki ekki hætt við því, ef ekki er þak á þessum styrkjum, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson vék að hér áðan, að stóru aðilarnir, stærstu aðilarnir, muni taka til sín of stóra hlutdeild af því sem til skiptanna er. Þetta er takmörkuð fjárhæð sem til skiptanna er og ef ekki er þak er hætt við því að meginhluti fjárins renni til stóru aðilanna eins og gerðist í Covid-styrkjunum og að litlu fjölmiðlarnir bíði skarðan hlut og fái jafnvel ekki neitt.
Hæstv. forseti. Hvort ástæðurnar séu góðar eða ekki, það má náttúrlega deila um. Ég held að þær séu þó gildar. Þetta er ekki einfalt og ofan í þessa vinnu kemur Covid, eins og ég sagði áðan. Við þurfum alla vega að sameinast um markmiðið sem ég geri ráð fyrir að þingheimur sé sammála um. Við getum ekki endalaust haldið áfram að deila um á hverju eigi að byrja og um nákvæma útfærslu. Við verðum einhvern veginn að byrja einhvers staðar vegna þess að tölurnar sýna okkur það. Ég vitnaði áðan í texta í frumvarpinu sjálfu þar sem farið er yfir tölulegar upplýsingar varðandi rekstrarumhverfi fjölmiðla og maður sér það mjög vel þar að tekjuskerðingin hefur verið mjög mikil síðustu ár. Fyrir því eru svo sem margar ástæður. Umhverfið er erfitt og svo bætast við þessar erlendu efnisveitur og annað. Það eru mjög miklar og hraðar breytingar á þessum markaði sem við þurfum auðvitað að bregðast við vegna þess að þetta gerist svo ofboðslega hratt. Ég held að ef við gerum lítið sem ekki neitt verðum við kannski ekkert mikið lengur með öfluga íslenska fjölmiðla. Netflix er mjög gott út af fyrir sig sem ákveðin afþreying og viðbót og You Tube mögulega líka og fleiri miðlar en ég vil ekki missa héraðsfréttablöðin mín og Ríkisútvarpið og N4 og alla þá góðu fjölmiðla sem við höfum enn þá hér á landi.
Virðulegi forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. „Minni hlutinn styður markmið og meginefni frumvarpsins enda er rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla hér á landi með þeim hætti að ástæða er til að hlaupa þar undir bagga. Samkeppnisstaða einkarekinna fjölmiðla er mjög skekkt vegna umsvifa alþjóðlegra risa sem hvorki þurfa að greiða skatta eða laun hér á landi né standa straum af öðrum kostnaði, og hlutdeild Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði er slík að enn minna verður til skiptanna fyrir aðra innlenda fjölmiðla. Lýðræðislegt og menningarlegt mikilvægi fjölmiðla verður ekki nógsamlega undirstrikað. Í þessu umhverfi eiga óháðir fjölmiðlar sérlega erfitt uppdráttar, en auðmenn geta varið broti af eignum sínum til að reka fjölmiðla. Slíkar kringumstæður geta kallað á að eigendur fjölmiðlanna þrýsti á starfsmenn að skrifa fréttir og greinar þar sem dreginn er taumur eigendanna. Minni hlutinn er sammála því markmiði að efla frjálsa fjölmiðlun á Íslandi og hefur miklar áhyggjur af stöðu fjölmiðlafrelsis á Íslandi. Líkt og kemur fram í umsögnum smærri fjölmiðla þá myndi meiri hluti af áætluðum styrkjum renna til stærstu fjölmiðlanna á Íslandi ef frumvarpið verður samþykkt í óbreyttri mynd. Styrkirnir fela þannig ekki í sér hvata til að viðhalda sjálfbæru rekstrarumhverfi, sem smærri fjölmiðlum hefur mörgum hverjum tekist með útsjónarsemi og ráðdeild. Að mati minni hlutans þjónar frumvarpið því ekki nógu vel yfirlýstum tilgangi sínum, að stuðla að fjölbreytni og búa litlum og nýjum fjölmiðlum ásættanlegt rekstrarumhverfi. Fjölmiðlar gegna lykilhlutverki þegar kemur að aðhaldi með valdhöfum. Öflugt fjórða vald er einn af hornsteinum lýðræðislegs samfélags. Uppljóstranir undanfarinna missera og ára hafa sýnt okkur hversu mikilvæg störf þeirra eru og hversu öflugt aðhaldstæki þeir geta verið þegar kemur að baráttunni gegn spillingu. Fjölmiðlar eiga undir högg að sækja á mörgum vígstöðvum og fjölmiðlafólk hefur þurft að verjast tilhæfulausum málsóknum og rógsherferðum þeirra sem fjallað er um. Það er að mati minni hlutans mikilvægt hagsmunamál fyrir almenning að hafa aðgang að fjölmiðlum þar sem kappkostað er að segja fréttir með faglegum hætti, viðtekin vinnubrögð blaðamanna eru í heiðri höfð og siðareglur Blaðamannafélags Íslands hafðar að leiðarljósi. Það auðveldar fólki að mynda sér skoðanir á grundvelli staðreynda og upplýsinga fremur en falsfrétta og spuna hagsmunaaðila. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins er minnt á að meginmarkmið laga um fjölmiðla, nr. 38/2011, sé að stuðla að fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlum. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 38/2011 kemur það sjónarmið fram að markmið laganna sé „að tryggja menningarlega og stjórnmálalega fjölbreytni og stuðla að því að borgarar geti metið, tekið afstöðu til og tekið þátt í lýðræðislegum ákvörðunum“. Minni hlutinn er sammála framangreindum sjónarmiðum og telur að huga verði sérstaklega að markmiðum um fjölræði og fjölbreytni og samkeppnisstöðu smærri fjölmiðla. Minni hlutinn telur að markmiði frumvarpsins verði betur náð fram með því að hafa styrkina fleiri og fjárhæðirnar lægri, líkt og ætlunin var í því frumvarpi sem lagt var fram af mennta- og menningarmálaráðherra á 150. löggjafarþingi, 458. mál. Slíkt fyrirkomulag geti skipt sköpum um rekstur smærri fjölmiðla og ætti að tryggja að fleiri miðlar, og með fjölbreyttari efnistök en ella, fái styrkari rekstrargrundvöll en nú er. Minni hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „1. mgr. f-liðar 2. gr. orðist svo: Rekstrarstuðningur skal að hámarki vera 25% af stuðningshæfum rekstrarkostnaði umsækjanda, sbr. 62. gr. h. Stuðningur til hvers umsækjanda skal þó ekki nema hærri fjárhæð en 50 millj. kr.“ Undir álitið rita sá sem hér stendur, Guðmundur Andri Thorsson, og hv. þm. Olga Margrét Cilia. Við þetta er kannski ekki ýkja miklu að bæta nema að ég vil undirstrika það og ítreka að einhver mikilvægasta auðlindin í hverju lýðræðissamfélagi eru frjálsir fjölmiðlar, frjálsir óháðir fjölmiðlar þar sem fagleg og gagnrýnin umfjöllun veitir valdamönnum aðhald og heldur almenningi upplýstum. Þá vil ég líka taka það fram að frjáls fjölmiðlun snýst ekki um eignarhald eins og oft er látið að liggja, hún snýst ekki um hvort fjölmiðlar eru ríkisreknir, hvort þeir eru í eigu þessa eða eigu hins, heldur snýst hún um frelsi starfsfólksins undan afskiptum eigendanna eða pólitískra fulltrúa. Frjáls fjölmiðlun snýst um trúnað starfsfólks við siðareglur og vinnulag og trúnað við almenning sem á heimtingu á því að fá að móta sér skoðanir á grundvelli upplýsinga og staðreynda frekar en að vera mataður á tröllasögum og áróðri hagsmunaaðila. Til allrar hamingju eru enn að störfum slíkir fjölmiðlar hér í landinu en rekstrargrundvöllur þeirra er mjög veikur, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Því skattfé tel ég að sé vel varið sem er varið til að styrkja þann rekstrargrundvöll. Af því að vikið var hér ögn að Ríkisútvarpinu, sem oft er kallað fíllinn í stofunni, þá er kannski rétt að nefna að ég tel Ríkisútvarpið vera slíkan fjölmiðil. Ég tel Ríkisútvarpið vera, og eiga að vera, frjálsan fjölmiðil sem lýtur engum öðrum en almenningi, þjóðinni sem á þennan fjölmiðil. Takist vel til á Ríkisútvarpið ekki að vera fíllinn í stofunni heldur stofan sjálf með fílum og öðrum alls konar dýrum og bara sem fjölbreytilegustu lífi sem endurspeglar þjóðlífið í heild, og ekki bara þjóðlífið eins og það er núna heldur sögu þjóðarinnar svo langt aftur sem það megnar að endurspegla hana. Ríkisútvarpið á að vera spegill fyrir þjóðina að horfa í, og ekki bara Ríkisútvarpið heldur hafa einkareknir fjölmiðlar líka þetta hlutverk. Þeir rækja það með öðrum hætti en Ríkisútvarpið, þeir hafa ekki endilega sömu skyldur og Ríkisútvarpið sem veitir þeim líka ákveðið svigrúm til að viðhafa önnur efnistök. Samt sem áður er það svo að fjölmiðlun er fag, það er sérstakt fag, alveg eins og að vera afgreiðslumaður eða garðyrkjumaður eða trésmiður eða hvaðeina. Þetta fag snýst um að afla frétta og miðla þeim. Og til þess að afla frétta er viðhaft ákveðið vinnulag og ákveðnar siðareglur hafðar að leiðarljósi og þegar fréttum er miðlað er ákveðinn heiðarleiki hafður að leiðarljósi, ákveðinn trúnaður við þá sem þjónað er, sem eru lesendur eða hlustendur eða áhorfendur. Blaðamaðurinn eða fjölmiðlamaðurinn telur sig ekki hafa skyldum að gegna við eiganda einkarekins fjölmiðils umfram allt heldur þá sem njóta vinnunnar sem er almenningur í landinu. Fyrir almenning í landinu er þetta gert, til að hann eigi möguleika á því að njóta innlendrar fjölmiðlunar. Það gerðist nú á dögunum að ég fékk svar við skriflegri fyrirspurn sem ég hafði sent til hæstv. fjármálaráðherra um stafræna skatta eins og það heitir, þ.e. um starfsemi erlendra efnisveitna og annarra slíka yfirþjóðlegra risafyrirtækja sem starfa þvert á landamæri og eiga sér höfuðstöðvar einhvers staðar þar sem slík fyrirtæki eiga sér höfuðstöðvar, kannski á Tortóla, kannski eru þau öll þar. Þau greiða ekki skatta og skyldur hér á landi en hafa umtalsverðar tekjur hér á landi, ekki síst af sölu auglýsinga og áskrift. Í svari hæstv. fjármálaráðherra, sem hefur nú verið birt, kom fram að á vegum OECD og raunar Evrópusambandsins líka á sér stað vinna sem snýst um að komast að því hvernig skattlagningu verði best háttað á slíka starfsemi. Að því er kemur fram í svari hæstv. fjármálaráðherra standa vonir til þess að niðurstaða um það liggi fyrir um mitt þetta ár. Um leið og slík niðurstaða liggur fyrir á alþjóðavísu, á vegum OECD og sennilega Evrópusamstarfsins, ættum við Íslendingar líka að geta brugðist við því. Takist svo giftusamlega að það takist að koma einhverjum skattaböndum á þessa starfsemi mun það náttúrlega þýða töluverða breytingu fyrir rekstrarumhverfi og samkeppnisstöðu einkarekinna fjölmiðla þó að ekki sé víst að það muni hafa úrslitaáhrif. Ég tel mikilvægt að sjóður af þessu tagi, að það sé ákveðin festa í slíkri starfsemi og ákveðinn fyrirsjáanleiki. Ég tel að fyrirtækjunum sé mikilvægt að geta gengið að slíkum sjóði, að ekki sé árleg óvissa um slíkt. Ég reikna því ekki með því að ég muni styðja breytingartillögu meiri hlutans þar um. Ég hef að mestu farið í gegnum nefndarálit minni hlutans um þetta mál sem við styðjum og læt þar með lokið þessari ræðu.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða um stuðning við einkarekna fjölmiðla og hér var að enda framsaga með minnihlutaáliti í því máli. Hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson talaði um að tímabilið væri of stutt. Ég spyr: Hversu langt ætti tímabilið að vera? Fimm ár? Er endurskoðunarákvæði í þessu? Á að hækka upphæðina samkvæmt vísitölu eða á að meta hvort það þurfi meira fjármagn? Hefur hann eitthvað spáð í hvernig það ætti að vera? Og síðan hitt, ég sé að minni hlutinn gerir það að tillögu, sem ég tel alla vega til bóta, að rekstrarkostnaður skuli að hámarki vera 25% af stuðningshæfum rekstrarkostnaði. Það sem stingur mig svolítið er að það skuli ekki vera hærri fjárhæð en 50 milljónir. Ef við horfum á 50 milljónirnar í stærra samhengi - ég held að ég sé með rétta upphæð, það eru um 500 milljónir sem eiga að fara í þetta - þá eru bara tíu aðilar sem gætu fengið þá upphæð. Ég er að spá í litlu blöðin, þessi héraðsblöð sem eru virkilega að berjast. Ég er alveg sammála því að það umhverfi þurfum við að styrkja. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hef ánægju af að lesa þessi fréttablöð, núna blaðið í Kópavogi og áður í Hafnarfirði. Ég vil ekki missa þau en ég veit að börnin mín hafa engan áhuga á að lesa þau. Það er því orðið svolítið óljóst hvernig við eigum að - ég skil að við þurfum að styrkja þetta en á sama tíma skil ég líka að við getum ekki verið að styrkja einhverja sem hafa algerlega efni á því að reka sinn fjölmiðil, þá sem þurfa ekkert á styrkjum halda.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefnir að þarna séu fjölmiðlar sem hann hafi áhuga á en börnin hans hafi engan áhuga á. Þau munu fá áhuga á þessum fjölmiðlum sem hv. þingmaður nefnir. Kannski eigum við að miða tímamörkin við það þegar sá tími mun renna upp að þau muni fá áhuga á því. Tímamörkin, ég hef ekki mótaðar skoðanir á því en ég tel að það sé hins vegar of stutt að hafa þetta bara til árs í senn. Það á hins vegar ekki endilega að vera eitthvað sem er endanlega meitlað í stein hvernig starfseminni er háttað eða úthlutunarreglur, heldur lít ég svo á að það hljóti að þróast eftir því sem reynsla kemst á starfsemina og fólk sem þarna vélar um áttar sig á þeim veikleikum sem koma upp og hvað þurfi að styrkja. Auðvitað verður þetta endurskoðað með kannski fimm ára millibili má ímynda sér en ákveðin festa, ákveðinn fyrirsjáanleiki held ég að sé vanmetinn eiginleiki í íslensku efnahagslífi og svona yfirleitt. Aðeins varðandi 50 milljónirnar. Það er raunar talað um 400 millj. kr. sem er enn minna þannig að það er nú ekki mikið sem er til skiptanna. Ef við lítum á núverandi fyrirkomulag, að maður geti farið alveg upp í 100 millj. kr., sjáum við bara að hætt er við að þessir fáu stóru sem eru í eigu fjársterkra aðila, held ég að okkur sé óhætt að segja, muni taka of mikið til sín.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir svarið. Ég er eiginlega að mörgu leyti sammála honum, mér finnst það sem hann er að leggja fram mun skárra en það sem á að fara í gegn. Ég er sammála honum í því. Það sem ég myndi vilja fá að vita er hvort hann sé ekki sammála því að einhvern veginn verði að kortleggja eftir eitt og hálft til tvö ár hvaða áhrif þetta hefur. Það sem ég hef áhyggjur af er hvaða áhrif það hefur á fréttaflutning að ríkið sé að styrkja. Hefur það þau áhrif að viðkomandi fréttastofa hugsi sig tvisvar um með að gagnrýna ríkisstjórnina á hverjum tíma, hafi tilfinningu um að verið sé að slá á puttana af þeim sem eru farnir að fæða þá á einhverju þótt lítið sé? Síðan hef ég líka áhyggjur af þessari upphæð vegna þess að þetta eru það margir litlir fjölmiðlar. Ég er algjörlega sammála því að finna þarf leið til að styrkja þá. En hvað segir hann með RÚV t.d.? Finnst honum eðlilegt að RÚV ætti bara algerlega að fara af auglýsingamarkaði og að við hefðum átt að taka RÚV af honum, að þeir myndu bara þurfa að aðlaga sig fyrir utan auglýsingamarkaðinn? Ég efast ekki um að þeir geti spjarað sig vel. Þá væru þeir bara að einbeita sér að því sem þeir eru góðir í. Meira að segja ættu þeir eiginlega að sleppa þessari amerísku afþreyingu og öðru en einbeita sér að íslensku efni og öðru þvílíku og góðum fréttaflutningi en láta aðra um þennan afþreyingariðnað. Líka það að við eigum að einbeita okkur að því að fara í slag við þessa risa eins og Netflix og Viaplay og skattleggja þá. Við eigum bara að einbeita okkur að því. Mér finnst við einhvern veginn vera að byrja á röngum enda.
Virðulegur forseti. Mér finnst ákaflega gott að heyra að hv. þingmaður sé svona jákvæður í garð þessarar breytingartillögu og hallist að mínu máli. Þá er eiginlega verkefni mitt að fá á mitt mál afganginn af þinginu og þá verður þessi breytingartillaga okkar vonandi samþykkt. Jú, vissulega þarf að kortleggja þetta, eins og hv. þingmaður segir, eftir kannski tvö ár eða fara yfir þetta og sjá hvað hefur gefist vel og hvað hefur gefist miður. Það er sjálfsagt að gera það. Það finnst mér vera partur af því að svona sjóður sé lífvænlegur og starfi eftir markmiðum sínum. Ég óttast ekki að það að styrkir komi úr ríkissjóði og séu úr almannasjóðum, séu skattfé, verði til þess að fjölmiðlar verði óþarflega þægir og óþarflega hlífisamir gagnvart ríkjandi stjórnvöldum hverju sinni. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni er það að vera fjölmiðlamaður ákveðið fag, það er ákveðin lífsskoðun að vera fjölmiðlamaður, að vera fréttamaður. Fréttamaður dregur allt í efa, fréttamaður trúir aldrei neinum stjórnmálamönnum, eða ætti alla vega ekki að gera það, og fréttamaður þarf alltaf að grafast sjálfur fyrir um alla hluti. Það er þannig fréttamennska og það eru þannig fjölmiðlar sem við viljum styrkja vegna þess að almenningur þarf á slíkri fjölmiðlun að halda. RÚV, auglýsingamarkaður, ég á fjórar sekúndur eftir, þrjár, tvær, eina. Ég bara get ekki svarað því. Það er of stór spurning. Það er efni í sérstaka aðra umræðu hvert slíkar auglýsingatekjur [[Forseti hringir.]]kynnu að renna og þar fram eftir götunum og hvaða áhrif það hefði líka á Ríkisútvarpið. Það er önnur umræða.
Herra forseti. Ég og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir skrifuðum undir nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar með fyrirvara og ég hyggst gera grein fyrir okkar sjónarmiðum hér í stuttri ræðu. Fyrst vil ég segja það að við styðjum málið og teljum mjög brýnt að einkareknir fjölmiðlar fái stuðning frá ríkinu. Við teljum það mikilvægt fyrir samfélagsumræðuna. Það styrkir lýðræðið. Það að hafa fjölbreytta og öfluga flóru fjölmiðla teljum við einfaldlega vera samfélaginu til góða. Okkur finnst þetta frumvarp því mikilvægt en verðum hins vegar að viðurkenna það, eins og svo oft er, að hefðum við fengið að ráða einar eða okkar hreyfing hefði málið kannski litið örlítið öðruvísi út. En ég tel sem sagt að markmiðið hér sé mikilvægt. Fyrst langar mig að segja, af því að hér er verið að leggja til að aðgerðirnar verði tímabundnar, að ég tel að einkareknir fjölmiðlar muni þurfa stuðning í lengri tíma en hér er gert ráð fyrir. En af því að þetta er niðurstaðan tel ég engu að síður mikilvægt að tíminn verði nýttur til þess að fara yfir reynsluna af fyrirkomulaginu og þá eftir atvikum breyta og bæta til þess einmitt að standa vörð um markmiðið sem er að styðja við fjölbreytta flóru fjölmiðla. Það eru ýmis atriði sem talin eru upp í nefndaráliti meiri hlutans eins og það að þá þurfum við að tryggja að fyrirkomulagið verði til þess fallið að hafa jákvæð áhrif á fjölbreytni og fjölræði á fjölmiðlamarkaði. Sömuleiðis þurfum við að hafa í huga stöðu smærri fjölmiðla í því samhengi og mér finnst mikilvægt að þar verði skoðað hvort og þá hvernig væri til að mynda hægt að koma frekar til móts við staðbundna fjölmiðla sem geta skipt gríðarlega miklu máli á ólíkum stöðum á landinu. Svo er einnig nefnt hvort taka mætti til skoðunar að setja á fót samkeppnissjóð til að jafna rekstrar- og samkeppnisstöðu fjölmiðla. Þetta eru allt atriði sem mér finnst mikilvægt að verði skoðuð um leið og reynsla kemur á það frumvarp sem hér er lagt til og svo verði eftir atvikum gerðar breytingar til að ná enn frekar þessum sjónarmiðum. Svo langar mig líka að nefna að eitt af því sem ekki er nefnt hérna en mér finnst líka vel koma til greina að skoða er að koma upp sjóði fyrir rannsóknarblaðamennsku. Ég held að það gæti einnig styrkt fjölmiðlana á Íslandi. Að því sögðu og að viðruðum þessum sjónarmiðum tel ég engu að síður mikilvægt að gera þetta frumvarp að lögum. Það mun svo þurfa að skoða í framhaldinu skattlagningu á efnisveiturnar og fjalla um málin í því stóra samhengi en, eins og ég segi, nota síðan tímann meðan þetta frumvarp er í gangi til að fara yfir fyrirkomulagið og breyta og bæta. Reynslan sýnir að þess er þörf.
Virðulegur forseti. Við erum enn að ræða stuðning við ríkisrekna og einkarekna fjölmiðla. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sagði að það væri gott fyrir þessa fjölmiðla að fá þennan stuðning. Þá vil ég spyrja: Á hvaða hátt telur hún það gott fyrir alla þessa fjölmiðla að fá þennan stuðning? Vegna þess að miðað við frumvarpið, eins og það er sett fram, mun stærsti hlutinn fara til stærstu fjölmiðlanna sem eru þeir efnuðustu og hafa minnsta þörf á því í sjálfu sér að fá þetta. Þar af leiðandi verður mun minna til skiptanna fyrir þá litlu sem þurfa virkilega á þessu að halda ef við værum að fara eftir því hverjir þurfa og hverjir ekki. Síðan tel ég að þegar styrkjaveitingin hættir sé meiri hætta á því að þessir litlu einstæðu fjölmiðlar gefist upp en nokkurn tímann þessir stóru. Þess vegna spyr ég: Telur hv. þingmaður ekki að minnihlutaálitið sem hv. þingmenn Guðmundur Andri Thorsson og Olga Margrét Cilia eru með - þau eru þó alla vega að reyna að minnka það niður þannig að meira verði til skiptanna fyrir þá litlu - sé betur til þess fallið að ná þó alla vega því takmarki að styrkja þá sem þurfa á því að halda og sleppa því þar af leiðandi að styrkja þessa fjölmiðla sem eru reknir af auðmönnum sem hafa nóga fjármuni til að setja í og koma sínum málum á framfæri án þess að fá eitthvað af ríkistekjum og komast á ríkisjötuna til að koma sínum málum á framfæri?
Herra forseti. Um þetta var talsvert rætt í meðferð allsherjar- og menntamálanefndar um málið og þar komu fram ýmis sjónarmið. Meðal annars var dregið fram að rekstrarstaða þeirra sem kannski má kalla stóru eða stærri fjölmiðlana er og hefur verið mjög erfið undanfarin ár og hefur farið versnandi, þannig að það er eitt sjónarmið í þessu. Ég held hins vegar að skoða þurfi mjög vel í framkvæmdinni hvort það þurfi að koma frekar til móts við minni miðlana og líkt og ég nefndi í framsöguræðu minni held ég að horfa þurfi sérstaklega til staðbundinna miðla sem eru að gefa út til að mynda héraðsfréttablöð. Það þurfi að horfa til reynslunnar af þessu frumvarpi þegar málið verður skoðað. Þetta er eitthvað sem var rætt og ég held að við þurfum bara að hafa halda áfram að hafa augun á.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Á sama tíma langar mig að heyra álit hennar á RÚV. Telur hún ekki að það hefði verið rétt að byrja á þeim enda að taka RÚV út af auglýsingamarkaði, að sjá bara hreinlega til þess að bæta samkeppnina? Það segir sig sjálft að þetta verður hálfgerður bútasaumur. Það er verið að reyna að bæta ákveðnum fjölmiðlum það upp sem eru í baráttunni við risann á auglýsingamarkaði sem er RÚV. Það er verið að byrja á öfugum enda. Hefði ekki verið nær að byrja hreinlega á þeim enda að taka RÚV út af auglýsingamarkaði þannig að við værum þá alla vega komin í þá stöðu að sú samkeppni á auglýsingamarkaði væri dottin út? Það myndi sennilega strax bæta stöðu þessara litlu fjölmiðla. Líka hitt sem við þurfum auðvitað að taka á og það eru erlendu fjölmiðlarnir, að skattumhverfi þeirra sé á svipuðum stað og þeirra sem eru að berjast við þá hér á Íslandi. Síðan er það hitt sem er kannski eitt af atriðunum: Ég trúi því að eins og þetta frumvarp er sett upp séum við ekki að skila þeim árangri sem við ætluðumst til. Mér finnst einhvern veginn að við séum að renna blint í sjóinn og að við ætlum bara að taka séns á því. Jú, jú, þetta eru 400 milljónir. 400 milljónir er mikill peningur og það er sko örugglega þörf á þessum 400 milljónum í miklu betri málefni en þetta. Ég skal alveg vera með það á hreinu að það er fullt af málum sem væru tilbúin að fá 400 milljónir og gætu gert margfalt betur með fjármunina heldur en nokkurn tímann það að setja þá í þessa hít sem þarna er. Við ætlum að gera þetta og þess vegna segi ég: Við hefðum þurft að hugsa þetta allt betur áður en við fórum af stað.
Herra forseti. Ég tel einmitt að þessum fjármunum sé alveg gríðarlega vel varið og að þeir skipti máli fyrir samfélagið í heild sinni því að öflugir fjölmiðlar sem fjalla um málefni sem skipta samfélagið máli og eru með vandaða ritstjórn og vandaðan fréttaflutning efla samfélagið. Þannig að ég held einmitt að þessum peningum sé vel varið og ég held líka að verið sé að byrja á alveg hárréttum enda með því að styrkja einkarekna fjölmiðla. Ég held að staða RÚV á auglýsingamarkaði, þ.e. að taka RÚV af auglýsingamarkaði, muni ekki sjálfkrafa leiða til þess að þær auglýsingatekjur renni til einkarekinna fjölmiðla. Það hefur til að mynda sýnt sig að þegar RÚV hætti með staðbundna þætti á landsbyggðinni, þegar landshlutaþáttunum var hætt, þá runnu ekki auglýsingar til staðbundnu prentmiðlanna þar í kjölfarið. Þannig að ég held að það sé bara alls ekkert hægt að gefa sér í þeim efnum og þess vegna sé einmitt svo mikilvægt að við séum að styrkja einkareknu fjölmiðlana en einmitt síðan að skoða það að skattleggja hinar erlendu efnisveitur því að það eru þær sem eru að soga til sín fjármagnið. Engir fjölmiðlar á Íslandi væru bættari ef fjármunir sem núna renna til RÚV myndu fara úr landi til erlendra efnisveitna.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, stuðning við einkarekna fjölmiðla. Það hefur komið fram að ríkisstjórnin og þeir sem þar eru telja mjög vel til fallið og gott til árangurs að eyða 400 milljónum í ríkisrekna fjölmiðla. Það sem er kannski það furðulegasta í því er að megninu af þessum fjármunum skuli eigi að verja til einkarekinna fjölmiðla sem þurfa alls ekki á stuðningi að halda vegna þess að þeir eru reknir af stóreignamönnum sem hafa nægt fé til að reka fjölmiðla sína á þeim grundvelli sem þeir gera í dag og þurfa ekki á stuðningi að halda. Því miður er ég eiginlega orðlaus að því leyti til að við skulum vera í þeirri stöðu að byrja á öfugum enda. Við erum algjörlega að byrja á öfugum enda. Ef við hefðum ætlað að byrja rétt hefðum við t.d. byrjað á að taka á erlendum efnisveitum og skattleggja þær, Netflix, Viaplay og þessar veitur. Þar áttum við að byrja. Síðan áttum við líka að byrja á því, sem einkareknir fjölmiðlar og fleiri hafa verið að biðja um, að taka RÚV af auglýsingamarkaði. En nei, við byrjuðum á hvorugum þessum enda. Við byrjuðum á hinum endanum, að fara í ríkissjóð og gera einkarekna fjölmiðla háða fjármagni úr ríkissjóði og setja þá eiginlega pínulítið í smájötu við hliðina á RÚV. Hversu vitlaust getur þetta verið? Það er verið að tala um að þetta sé Covid-mál. Ef við værum virkilega að tala um Covid-mál þá værum við að tala um allt aðra hluti. Við værum að tala um afleiðingar Covid, við værum að tala um fjármagn til að taka á veikindum og afleiðingum Covid. Það væri nær að við tækjum þessar 400 milljónir og settum þær þangað heldur en að setja þær í það að bæta stöðu þeirra fjölmiðla sem þurfa t.d. ekki á því að halda. Ég get alveg séð að það þurfi að taka á vanda litlu fjölmiðlanna. Það segir sig sjálft að mjög hefur verið þrengt að rekstrarumhverfi þeirra í því ástandi sem er núna. Það segir sig sjálft að auðvitað gilda ýmis úrræði fyrir þá sem ríkisstjórnin hefur sett inn í Covid-málum. En að við skulum vera að setja þessa fjölmiðla á ríkisjötuna með RÚV er eitthvað sem er rangt og einhvern veginn er ekki heilbrigður hugsunargangur á bak við það. Ég bara næ ekki þessari aðferðafræði. Ef við tökum RÚV af auglýsingamarkaði, sem væri fyrsta skrefið, myndi það strax bæta stöðu litlu fjölmiðlanna. Eitthvert þurfa auglýsingarnar að fara. Á sama tíma yrðum við auðvitað að girða fyrir það að erlendu fjölmiðlarnir fengju allt. Það ætti ekki að vera vandamál ef við tækjum á því á sama tíma. Ég held líka að þá yrði staða þeirra fjölmiðla sem við erum núna að reyna að setja á ríkisjötuna mun betri og þeir þyrftu ekki að fara þessa leið. Ég tel að þeir sem hafa stofnað einkarekna fjölmiðla hafi ekki stofnað þá í þeim tilgangi að enda sem hluti af ríkisreknu batteríi og vera háðir því. Það er annað sem hefur komið fram hér sem er svolítið furðulegt. Þetta er tímabundið úrræði en ég hef einhvern veginn á tilfinningunni að það verði framlengt og það verði áfram. Einhvern veginn er það þannig að þegar við erum einu sinni búin setja lög og einu sinni búin að setja eitthvað á fjárlög virðist vera mjög erfitt að stöðva það og taka það til baka. Ég held að það verði svolítið erfitt við að eiga. Við erum að tala um fréttir og fréttatengt efni sem á að styrkja. Svo er líka spurning: Hvað er frétt og fréttatengt efni? Við getum líka spurt okkur að því. Eru það bara fréttir sem við sjáum? Hvað með t.d. stöð sem er kannski ekki með venjulegan fréttatíma heldur sportfréttatíma? Telst það fréttatengt efni og geta þeir fengið styrk eða eru þeir útilokaðir af því að þeir fjalla eingöngu um íþróttir? Eða einhver sem fjallar eingöngu um listir, fréttir í sambandi við listir? Hvar liggur munurinn? Ég held að þetta frumvarp sé eiginlega hálfgerður óskapnaður og hafi ekki verið hugsað til enda. Ég verð bara að segja að því meira sem ég skoða það því meira er ég á móti því. Ég held að ef við gerðum eitthvað af viti væri frumvarpið dregið til baka og við myndum byrja á réttum enda. Við myndum byrja á því, eins og ég hef áður sagt, að taka á erlendum efnisveitum, taka RÚV af auglýsingamarkaði, koma hlutunum í það umhverfi sem verður þá heilbrigt samkeppnisumhverfi og síðan getum við farið að tékka á því hverju litlu fréttamiðlarnir á landinu þurfa á að halda. Við verðum að átta okkur á því að umhverfið er að breytast og það breytist mjög hratt. Ég sé það bara á því hvernig ég vil fá mínar fréttir eða fréttatengt efni. Ég vil fá það í blaðaformi, mér finnst þægilegra að lesa það þannig, en ég sé að börnin mín lesa aldrei neinar fréttir á því formi heldur eingöngu á netinu. Breytingarnar eru að verða þannig að sennilega útrýmast hættir blaðaútgáfunnar sem er kannski næsta skref. Þess vegna er þetta umhverfi að breytast svo hratt. Ég tel að við séum komin í öngstræti með því að vera með þessa ríkisstyrki fyrir fjölmiðla og ég óttast allra mest að stærsti hlutinn af þessum 400 milljónum fari til þeirra sem þurfa minnst á því halda og að hinir sem mest þurfa á því að halda fái það lítið að það gagnist þeim lítið sem ekkert. Þar af leiðandi er tilgangurinn með þessu frumvarpi, sem var kannski góður í upphafi, algjörlega brostinn og skilar því ekki sem hann átti að ná.
Virðulegi forseti. Það er fráleitt sjálfgefið að ríkið gangi inn með skattfé til að styðja við einkarekstur og gildir þá einu á hvaða sviði það er, hvort það er í fjölmiðlum eða einhverju öðru. Af þeirri ástæðu kemur kannski svarið við þeim vangaveltum sem hafa komið upp hjá nokkrum hv. þingmönnum um af hverju sólarlagsákvæðið sé í þessu frumvarpi. Það er væntanlega, að mínu viti og frá mínu sjónarhorni séð, fyrst og fremst til að senda út skýr skilaboð um það að beinn rekstrarstyrkur úr ríkissjóði til einkarekinna fyrirtækja sé ekki sjálfgefinn og hann sé ekki kominn til að vera heldur sé hann hér til að svara ákveðnu millibilsástandi sem ég ætla að fara nokkrum orðum um. Ég held að án nokkurs vafa sé hægt að staðhæfa að rekstrarstaða einkarekinna fjölmiðla á Íslandi hafi ekki verið verri síðan ljósvakarekstur ríkisins eða einokun ríkisins á rekstri ljósvakamiðla var afnumin. Stærri fjölmiðlarnir, sem ég kem frekar að hér á eftir, sem stunda frumframleiðslu á fréttum, ef við eigum að kalla það því óhönduga nafni, þ.e. meginstraumsfréttamiðlar eins og við þekkjum þá og eru nú ekki orðnir margir eftir í einkarekstri, kannski þrír sem eitthvað kveður að, þeir eru allir reknir með miklu tapi, meira tapi heldur en við höfum þekkt áður, langtímum og árum saman. Það er margt sem veldur því að rekstrarstaða einkarekinna fjölmiðla hefur versnað og það fer dálítið eftir því í hvaða geira fjölmiðlunar þeir eru. Við getum sagt að tilkoma efnisveitnanna stóru á borð við Netflix, Viaplay og aðrar slíkar hafi gert út af við áskriftasjónvarp eins og við þekktum það kannski best þegar hæst stóð á stönginni hjá Stöð 2 og mjög stór hluti íslenskra heimila var með áskrift að þeirri stöð. Tilkoma þessara stöðva, alþjóðlegu efnisveitnanna sem selja efni sitt afar ódýrt í krafti þess hversu margir kaupa úti um allan heim, hefur eiginlega gert út af við sölu á áskriftasjónvarpi, einkum og sér í lagi afþreyingarsjónvarpi, úti um allt, líka á Íslandi. Síðan höfum við þá stöðu hér á auglýsingamarkaði að við getum svona gróflega áætlað - þetta er ekki gert af mikilli nákvæmni, þetta er frekar nálgun - að hlutur útlendra samfélagsmiðla á íslenskum auglýsingamarkaði, þ.e. auglýsingar sem eru ætlaðar til birtingar á Íslandi fyrir íslenskan markað, sé kannski kominn upp í og jafn vel yfir það að vera 20%. Það er svipuð hlutdeild og Ríkisútvarpið hefur á íslenskum auglýsingamarkaði. Útlendu miðlarnir borga enga skatta á Íslandi og hafa engum skyldum að gegna og skekkir það auðvitað mjög samkeppnisstöðu einkarekinna fjölmiðla hér. Við höfum þá stöðu að af heildarauglýsingamarkaðnum á Íslandi eru annars vegar útlendir miðlar með 20% og hins vegar ríkið sjálft með önnur 20%. Eftir standa þá að hámarki 60% af íslenskum auglýsingamarkaði til skiptanna fyrir íslenska einkarekna fjölmiðla. Þessi samkeppnisstaða er auðvitað svo skökk að við það verður ekki unað. Það kom fram í máli hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar hér áðan, þar sem hann vitnaði til þess sem kom fram í þinginu um daginn, að verið væri að vinna að skattlagningu þessara miðla á evrópskum vettvangi - reyndar er líka verið að gera það á norrænum vettvangi - og væntanlega væri einhverra niðurstaðna að vænta um mitt þetta ár. Það gefur okkur að parti til svarið við því af hverju við tímabindum lögin og af hverju við setjum sólarlagsákvæði. Ef við horfum á þetta tvennt sem ég nefndi sem samkeppnisskekkjandi stöðu á íslenskum markaði, annars vegar skattlausa veru útlendra miðla á markaðnum og síðan fyrirferðina hjá Ríkisútvarpinu á markaðnum, og berum nú saman tölurnar er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að 400 milljónir komi til skiptanna til aðstoðar við einkarekna fjölmiðla, ríkið er með um 2.000 milljónir í auglýsingatekjur á þessum markaði og ef það er rétt áætlun sem kom fram hjá sumum gestanna sem hafa verið að nálgast þessa tölu má ætla að aðrar 2.000 milljónir fari í hlut útlendra samfélagsmiðla, skattlausra á Íslandi, og þá eru 4 milljarðar sem íslenskir einkareknir fjölmiðlar hafa ekki aðgang að ef við getum orðað það þannig. Það er tíföld sú upphæð sem við erum að leggja til að komi til tímabundinnar aðstoðar við einkarekna fjölmiðla. Það er við þessar aðstæður sem hægt er að fallast á að grípa til aðgerða af þessu tagi. Þetta eru tímabundnar ráðstafanir sem taka tillit til mismunar og ef við horfum til útlendu miðlanna skattalegrar mismununar á þessum markaði fyrir einkarekna íslenska fjölmiðla. Það er það sem í mínum huga réttlætir að gripið sé inn með þessum hætti, tímabundið meðan verið er að greiða úr þessari stöðu á markaðnum. Ég vildi aðeins víkja að því sem er kannski meginmálið í breytingartillögu minni hlutans sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson gerði að umtalsefni áðan. Ég er kannski búinn að útskýra, a.m.k. frá mínum sjónarhóli, hver er ástæðan fyrir því að hafa sólarlagsákvæði í frumvarpinu. Síðan er það spurningin um litla og stóra fjölmiðla. Það eru þó þessi mörk, þetta þak sem kveður á um að enginn einn fjölmiðill megi fá í sinn hlut, án tillits til stærðar, meira en 25% af þeirri heildarupphæð sem kemur til úthlutunar. Við getum þá gróflega sagt að enginn einn megi fá meira en 100 milljónir af þeim 400 sem gert er ráð fyrir að komi til úthlutunar. Mikilvægi fjölmiðla ræðst ekki í öfugu hlutfalli við stærð þeirra, það er það sem ég vildi koma hér að. Í mínum huga er ekkert í grunnhugsuninni á bak við þetta frumvarp, í þeim aðstæðum sem við erum að bregðast við með því, sem ætti að segja að meira lægi á því að styrkja litla fjölmiðla en stóra. Hlutfallslega koma stóru fjölmiðlarnir miklu verr út úr þeim markaðslegu aðstæðum sem ég var að lýsa hér áðan heldur en þeir litlu vegna þess að þeir eiga meira undir áskriftartekjum á borð við það sem Stöð tvö byggði tilveru sína á, og er meira og minna horfið núna út af stóru efnisveitunum, og síðan auglýsingatekjum sem eru farnar að renna inn í þessa útlensku miðla annars vegar og Ríkisútvarpið hins vegar sem hefur verið um langa hríð. Litlu vefmiðlarnir sem verið er að skírskota til hér hafa stærstan hluta af tekjum sínum með öðrum hætti heldur en þeim sem ég var að lýsa. Síðan verðum við að mínu viti líka að gera greinarmun á eðli þessara miðla. Við höfum þessa svokölluðu stóru miðla sem auðvitað eru dvergar í öllum alþjóðlegum samanburði, evrópskum og jafnvel norrænum. Þeir fjölmiðlar sem ég var að vísa til áðan, og eru kannski þrír núna eftir í einkarekstri, eru í þessu vonda hugtaki sem ég nefndi frumframleiðslu á fréttum. Þetta eru meginstraumsfjölmiðlar sem reka á íslenskan mælikvarða til þess að gera stórar ritstjórnir sem eru í því að afla frétta dagsdaglega og miðla þeim til almennings. Svo höfum við hina sortina af fjölmiðlum sem gjarnan er þá vísað til sem þessara litlu fjölmiðla sem af sumum sem hér hafa talað má skilja að ættu að fá hlutfallslega meira en hinir stóru. Fyrir því eru einfaldlega engin rök, ekki nema bara almennt að lítið sé betra en stórt, að smátt sé fagurt eða eitthvað slíkt. Mikilvægið ræðst ekki þarna. Mikilvægið ræðst af því að hér séu einhverjir fjölmiðlar sem eru nógu burðugir til að reka sjálfstæðar fréttastofur og framleiða, ef það má kalla það svo, skrifa, búa til fréttir unnar frá grunni og eru með þessa, ég vil nú ekki segja alltumfaðmandi eða alltumlykjandi, almennu fréttaþjónustu meðan litlu fjölmiðlarnir sem stundum er verið að vísa til eru ekki í þeim geira fjölmiðlunar. Þeir eru meira í því að leggja út af fréttum og þeir búa oft og tíðum til prýðilegar fréttaskýringar. Það er eðlismunur á netmiðli sem nýtir sér og dreifir annarra miðla fréttum og leggur síðan út af þeim, ræðst í stöku fréttaskýringar sem eru fínar og nauðsynlegar og mikilvægar en koma ekki í staðinn fyrir meginstraumsfréttamennsku. Núna eru á einkareknum grundvelli kannski bara eftir þrjár slíkar fréttastofur sem eitthvað kveður að. Það er með öðrum orðum ekkert sem segir að í þessari aðgerð eigi fremur að huga að því að styrkja smáu fjölmiðlana en þá sem ég nefni sem meginstraumsfjölmiðlana sem allir eiga það sameiginlegt að vera reknir núna og hafa um langt skeið verið reknir með dúndrandi tapi. Í þessari umræðu hefur komið fram það sjónarmið að þessir stóru meginstraumsfjölmiðlar séu reknir af auðmönnum sem hafi í djúpa vasa að fara til að reka þá. Það held ég nú að sé bara einfaldlega ekki rétt. Ég efast um að þeir auðmenn séu til á Íslandi sem hafa þá þolinmæði til að bera að reka t.d. fyrirtæki sem fara langleiðina með að tapa milljón krónum á dag, kannski 300–400 millj. kr. á ári - það eru þeir að gera eins og staðan er núna - enda held ég að styrkveitingar af þessu tagi ættu ekki að ráðast af því hvernig eignarhaldi háttar til á fjölmiðlum heldur þeim almennu sjónarmiðum að réttlætanlegt sé að grípa tímabundið til aðgerða í ljósi þess að tvenns konar aðstæður á þessum markaði, bæði sem snýr að stærð og fyrirferð ríkisins og síðan skattlausum útlendum fyrirtækjum, skekkja samkeppnisstöðu einkarekinna fjölmiðla í þeim mæli að réttlætanlegt er að grípa tímabundið til aðgerða meðan verið er að greiða úr tvenns konar aðstæðum á þessum markaði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu sem ég var um margt sammála og um sumt ósammála. Ég deili ekki þeirri skoðun hv. þingmanns að rétt sé að hafa þessa tímabindingu, þetta sólarlagsákvæði. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir þessa fjölmiðla að hafa fyrirsjáanleika í sínum rekstri eins og kostur er. Vissulega lifum við óvenjulega tíma um þessar mundir á Covid-tímum og vissulega er hér mjög óeðlilegt rekstrarumhverfi þar sem um er að ræða starfsemi alþjóðlegra risa, efnisveitna og samfélagsmiðla. Vonandi er það tímabundið en ég er alveg sannfærður um að það fylgja þá einhverjar aðrar áskoranir í kjölfarið. Ég er ekki sammála þeirri sýn sem mér virtist vera í máli hv. þingmanns, þ.e. að hann vilji tengja þetta við áform um að taka Ríkisútvarpið af fjölmiðlamarkaði sem ég tel að sé kannski flóknara mál. Hv. þingmaður vék að breytingartillögum minni hlutans um 50 milljóna þak sem við viljum setja á. Það er kannski ekki fyrst og fremst hugmyndin. Vissulega er smátt fagurt en þetta er ekki bara spurning um lítið og stórt heldur tel ég að við séum þarna að vinna í anda laganna frá 2011 um fjölmiðla [[Forseti hringir.]]þar sem er lögð áhersla á fjölbreytni og lögð áhersla á að það sé hlutverk ríkisins að stuðla að fjölbreytni. Fyrst og fremst vakir það fyrir minni hlutanum að reyna að stuðla að því að styrkirnir fari á fleiri staði [[Forseti hringir.]]svo að fleiri blóm megi vaxa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og þessar vangaveltur. Ég skal bara vinda mér strax í spurninguna eða þetta sjónarmið um fjölbreytnina. Ég er alveg sammála því grundvallarsjónarmiði að stuðla beri að sem mestri fjölbreytni í fjölmiðlaflóru Íslands. Ég held samt ekki að það sé best gert með því að þynna þetta út með þeim hætti að upphæðirnar lækki og lækki og viðtakendunum fjölgi og fjölgi. Þá held ég að betra sé að grípa til ráðstafana sem skipta máli fyrir þá fjölmiðla sem skipta máli. Þetta er ég ekki að segja til þess að lítilsvirða hina smærri, auk þess sem segja má að reglurnar við úthlutunina hygli hinum smærri að því leyti til að stærri hluti, miklu stærri hluti, af þeirra rekstrarkostnaði - ef við tökum t.d. netmiðlana sem fyrst og fremst er að finna þar og eru kannski með hálfsmánaðarútgáfu á prentuðu blaði, rekstrarkostnaður þeirra samanstendur hlutfallslega miklu meira af styrkhæfum launum heldur en hinna stærri þar sem rekstrarkostnaður og fjárbinding er í prentsmiðjum og alls konar öðrum hlutum sem ekki koma til álita þegar tekin er afstaða til þess hvort þeir séu styrkhæfir eða ekki. Frumvarpið eins og það stendur felur í sér að þakið sé 25%. Það myndi þýða í krónum ábyggilega u.þ.b. 100 millj. kr., að þakið sé einhvers staðar þar af því að enginn má taka meira en 25% af heildinni. Í minnihlutatillögunni felst að þetta þak verði í 50 milljónum en ekki 100. Ég held að fyrir þessa stóru meginstraumsfjölmiðla skipti 50 milljónir eiginlega engum sköpum en 100 milljónirnar þó einhverju máli.
Virðulegur forseti. Ég veit að hv. þingmaður ætlaði ekki að segja að sumir fjölmiðlar skiptu máli og aðrir skiptu ekki máli. Það var ekki ætlun hans. En mér finnst ég samt greina í máli hv. þingmanns - hann talar um frumframleiðslu á fréttum annars vegar, ég veit að þetta er ríkisstjórn frumframleiðslugreinanna en það má nú fara með allt út í öfgar, og hins vegar sé úrvinnsla og fréttaskýring og þar fram eftir götunum. Ég er ekki alveg sammála þessu mati. Ég tel að netmiðlarnir, sem hv. þingmaður kallar svo, gegni mjög mikilvægu hlutverki í lýðræðislegri umræðu og skipti mjög miklu máli við upplýsingagjöf til almennings. Ég tel að fleiri fjölmiðlar skipti þarna líka máli, héraðsmiðlar og staðbundnir miðlar og þar fram eftir götunum, sem sé mikilvægt að styrkja líka. Ef við miðum við núverandi frumvarp í núverandi mynd erum við kannski að tala um að 100 milljónir verði til skiptanna fyrir minni fjölmiðla, að stóru miðlarnir skipti á milli sín 300 milljónum og svo verði 100 milljónir til skiptanna fyrir litlu fjölmiðlana. Ég tel að ef við myndum hafa þakið í 50 milljónum - þetta er ekki mikil upphæð sem við höfum til skiptanna til að byrja með en ég tel að það geti skipt sköpum fyrir litlu fjölmiðlana að hafa þó einhverja fjárhæð. En ég tel að fyrir stóru fjölmiðlana skipti það kannski ekki sköpum, vissulega muni það skipta máli en það skipti kannski ekki sköpum fyrir rekstrarafkomu eins og gildir um minni fjölmiðlana. Ég minni enn og aftur á að þar tel ég að löggjafinn hafi hlutverki að gegna til að stuðla að fjölbreytni.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta álitaefni á milli okkar hv. þm. Guðmundar Andra Thorssonar sé að sumu leyti tæmt og ekki ástæða til að orðlengja það frekar. Hv. þingmaður telur væntanlega að þessi millivegur eigi að liggja einhvers staðar annars staðar heldur en hann liggur í frumvarpinu. Þarna er þó verið að ganga þennan milliveg. Ég myndi giska á, án þess þó að hafa reiknað það út eða að ég sé með það einhvers staðar fyrir framan mig - þegar síðast kom til úthlutunar var eitt fjölmiðlafyrirtæki sem rak sig upp í 25% þakið og mér finnst líklegt að þau verði frekar tvö núna, hugsanlega þrjú en líklega þó tvö. Ég tel að með þessu sé verið að fara einhvers konar milliveg, annars vegar að gera eitthvað sem skiptir máli fyrir - ég ætlaði nú eiginlega ekki að nota þetta orð aftur, það er svo ljótt - þessa frumframleiðslu, þessa meginstraumsfjölmiðla, ef við getum kallað það svo, sem eru með þessa víttumþekjandi fréttalegu umfjöllun og hina smærri sem eru með sínar áherslur annars staðar þar sem kostnaður og mannaflaþörf er kannski talsvert minni heldur en hjá meginstraumsfjölmiðlunum.
Forseti. Styðja frekar stærri en minni, hvort fjölmiðlar eru meginstraums o.s.frv. Þetta er mjög áhugavert í ljósi þess sem við höfum séð á undanförnum árum, þ.e. hvernig pólitískir fjárfestar hafa tekið þátt í rekstri stærri fjölmiðla. Í rauninni hafa þeir tekið upp krítarkortið þegar þeir fjölmiðlar eru í rosalega miklum mínus og fyllt upp í gatið. Það þýðir að sá styrkur sem Alþingi ákveður að veita þessum fjölmiðlum, upp í 100 milljónir miðað við afkomu undanfarinna ára, er ekki til að styrkja neina fréttastarfsemi, það er einfaldlega verið að styrkja fjárfestana sem þurfa þá ekki að borga eins mikið, setja eins mikið á kortið hjá sér eins og þeir þyrftu ella. Ef við myndum einbeita okkur meira að minni miðlunum, í umhverfi þess að styrkja fréttamiðlun, færi það einfaldlega í það að gera fleiri fréttir. Það færi ekki í að gera fleiri fréttir og betri fréttir eða eitthvað svoleiðis hjá stærri miðlunum. Það væri einfaldlega bara verið að moka í holu sem fjárfestar þyrftu þá ekki að moka eins mikið ofan í og ella. Þannig að ég spyr hv. þingmann: Hvernig gengur það upp miðað við málflutning hans að verið sé að styrkja fréttaflutning stærri miðla miðað við hvernig afkoma þeirra hefur verið á undanförnum árum og hvernig hefur verið brugðist við henni af fjárfestum?
Virðulegi forseti. Það er ágætt að koma inn á þetta. Ég vil þó segja strax að ég hef ekki talað fyrir því að það ætti að styrkja frekar stærri fjölmiðla en minni. Ég hef hins vegar sagt að það ætti að styrkja þá eins og þá minni þannig að þeir lúti sömu reglum. En ég er þó tilbúinn, eins og við vorum í meiri hluta nefndarinnar og í nefndinni, að setja þetta þak, þetta 25% þak. Þegar talað er um að þetta sé til að styrkja fjárfestana en ekki fréttirnar þá væri það í fyrsta lagi afar hæpið að þetta myndi duga miðlunum sem voru nefndir til samanburðar og hefðu fengið hlutfallslega meira ef hámarkið hefði verið lækkað, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi, til þess að fara í sjálfstæðan fréttaflutning, þ.e. þennan alltumlykjandi eða víttumlykjandi meginstraumsfréttaflutning sem ég er að tala um enda hef ég aldrei heyrt það af málflutningi þeirra miðla að framtíðarplön þeirra eða metnaður liggi þar, miklu frekar í því að gera meira af því sem þeir eru að gera. Við höfum dæmi um það að eitt af stóru ríku fjölmiðlafyrirtækjunum - ríkt í þeim skilningi að vera bara stórt, ekki í þeim skilningi að þola bullandi tap - tók þá ákvörðun núna í vetur að læsa fréttum Stöðvar 2. Það er næsta númer við að hætta að reka fréttastofuna. Og ég held að ekki sé á vísan að róa með að þessir stóru aðilar sem reka þessi þrjú stóru fjölmiðlafyrirtæki, sem öll eru rekin með u.þ.b. milljón króna tapi á dag, eigi eða vilji eða nenni að halda rekstrinum áfram að óbreyttu. Við erum að gera okkur vonir um, og það er ástæðan fyrir því [[Forseti hringir.]]að ég og minn flokkur getum fallist á þetta tímabundið, að tvenns konar endurskoðun og breytingar [[Forseti hringir.]]sem koma þá vonandi í kjölfar þessarar endurskoðunar, bæði á útlendingunum og fyrirferð ríkisins á þessum markaði, breyti rekstrarumhverfinu þannig að það þurfi ekki að koma til beinn ríkisstyrkur af þessu tagi.
Forseti. Ég held að það sé mjög skýrt í því frumvarpi sem liggur fyrir okkur að það er ekki að fara að styrkja þennan meginstraumsfréttaflutning sem hv. þingmaður talar um. Eins og staðan er í dag, miðað við þær upphæðir sem við erum að tala um, er einfaldlega verið að moka ofan í þessa holu sem ég talaði um áðan og gera það að verkum að fjárfestarnir þurfi ekki að koma til móts við rekstrartapið í þessum í rauninni ósjálfbæra rekstri. Það er ekki bara fréttaflutningurinn sem kostar alveg formúu, það er ýmislegt annað sem þessir miðlar gera sem kostar líka og skiptingin á því hvar tapið er er okkur alveg hulin. Við getum því ekkert talað neitt rosalega mikið um það hvar svona stuðningur lendir sérstaklega. Ef þetta er bara styrkur við fréttaflutning þá höfum við í rauninni ekki hugmynd um hvort hann nái tilætluðum árangri eða ekki og alls ekki heildarupphæðin miðað við rekstrarafkomu miðlanna á undanförnum árum. Í heildarafkomunni erum við einfaldlega ekki að styrkja meginstraumsfréttaflutning því að við erum einfaldlega aðeins að setja ofan í þá holu sem nú þegar er til. Ef markmiðið væri að styrkja fréttaflutning í landinu, ekki endilega meginstraumsfréttaflutning heldur bara almennt séð, myndum við einmitt frekar styrkja minni aðilana. Þá væri kannski ágætt að hafa ríkisstjórn sem væri til í að koma með eitthvað sem hún hefur ekki getað gert í fjögur ár, tillögu um það hvernig á að breyta rekstrarumhverfinu þannig að meginstraumsfréttaflutningur sé rekstrarbær. Það hefur ekki gerst.
Virðulegi forseti. Það væri kannski að æra óstöðugan að reyna að finna út úr því nákvæmlega hvar þessi taprekstur hjá einkareknu fjölmiðlunum á uppruna sinn. Við höfum farið yfir allar meginlínur um fyrirferð annarra en þessara einkareknu fyrirtækja sem við erum að tala um hér á þessum markaði sem nemur a.m.k. 40% af íslenskum auglýsingamarkaði og fer vaxandi. Þar er við ofboðslega ósanngjarna samkeppni að etja af tvennum toga, útlenska skattlausa og skyldulausa fjölmiðla sem eru komnir með yfir 20% af markaðnum og síðan fyrirferð ríkisins sjálfs á þessum markaði. Þetta tvennt er nú til endurskoðunar og vonandi losar það um býsna mikla peninga. Eins og ég sagði áðan er hlutur þessara tveggja aðila á íslenskum auglýsingamarkaði kannski einhvers staðar nálægt 4 milljörðum, sem nemur tífaldri þeirri upphæð sem við erum að ákveða að verja tímabundið til þessarar aðstoðar meðan rekstrarumhverfið að öðru leyti er til endurskoðunar.
Virðulegur forseti. Það má kannski lýsa þessu þingmáli í grófum dráttum þannig, a.m.k. frá mínum bæjardyrum séð, að hér sé verið að leitast við að leiðrétta ein mistök með öðrum jafn slæmum eða af sama toga. Hér er verið að reyna að bæta stöðu einkarekinna fjölmiðla í harðri samkeppni við ríkisrekna fjölmiðilinn RÚV en farin er sú leið að gera alla einkarekna fjölmiðla háða ríkisframlagi og þar með í sömu stöðu og RÚV. Undanfarin ár hefur verið nokkur vandræðagangur af hálfu stjórnvalda þegar kemur að einkareknum fjölmiðlum hér á landi. Menn hafa augljóslega, og það er auðvitað jákvætt, viðurkennt að fjölmiðlun á Íslandi á undir högg að sækja. Skilyrði fyrir fjölmiðlun eru erfið hér. Fyrir því eru ýmsar ástæður fyrir utan fámenni okkar ágæta lands. Einkum og sér í lagi er það auðvitað vegna samkeppni frá ríkisrekna fjölmiðlinum. Árið 2016 var sett á laggirnar nefnd til að greina þessa stöðu þrátt fyrir að hún hafi legið fyrir um árabil og áratugi. Nefndin sú tók sér tvö ár til að skila af sér skýrslu, niðurstöðum þeirrar greiningar. Það tók tvö ár fyrir nefnd að skila skoðun sinni á starfsumhverfi einkamiðla. Það sem blasti kannski við líka við lestur þeirrar skýrslu er að menn horfðu mismunandi augum á samkeppnisstöðu fjölmiðlanna. Það hafa verið kynnt til sögunnar frumvörp fyrir þetta frumvarp. Í þessu frumvarpi er ekki rakið að annað frumvarp hafi verið lagt fram en á þessu kjörtímabili hefur a.m.k. verið kynnt hér frumvarp hæstv. menntamálaráðherra, svipaðs efnis. En það hefur ekki verið lagt fram eða ekki fengið framgang vegna ágreinings um áherslur í þessum málum. Þannig að málið sem hér um ræðir er einhvers konar útfærsla á því. Það er rétt að menn hafi líka í huga að fyrr í vetur var samþykktur sérstakur svokallaður Covid-styrkur til einkarekinna fjölmiðla, tímabundinn fyrir síðasta ár, til að mæta fjárhagsþörf þeirra, væntanlega með sama markmið og þetta frumvarp en það var látið heita Covid-styrkur þrátt fyrir að fjölmiðlar hafi nú kannski sjaldan haft betri tækifæri til tekna en einmitt í þessum Covid-faraldri þegar notkun fjölmiðla var jafn mikil og hún getur frekast orðið. Hún hefur kannski sjaldan verið meiri en akkúrat síðastliðið ár. Þetta frumvarp er merkilegt í ljósi þess sem ég hef nefnt áður um samkeppnisstöðu einkamiðlanna gagnvart RÚV. Frumvarpið sjálft nefnir ekki Ríkisútvarpið – sjónvarp einu einasta orði. Það er ekki minnst á RÚV eða samkeppnisstöðu einkarekinna fjölmiðla gagnvart RÚV. Látum það nú vera, af því að við erum komin í þinglega meðferð og málið er í 2. umr. hér á þinginu, komið frá nefnd með tilheyrandi nefndarálitum, að í nefndaráliti meiri hlutans er ekki heldur minnst einu orði á RÚV. Í frumvarpinu segir að markmiðið sé að koma til móts við einkarekna fjölmiðla til að jafna stöðu íslenskra fjölmiðla gagnvart erlendum auglýsingaveitum og samfélagsmiðlum. Virðulegur forseti. Þetta væri auðvitað hlægilegt ef það væri ekki fullkomlega sorglegt að frumvarp af þessum toga skuli ekki nefna það einu orði sem blasir við öllum og það er hin óréttmæta samkeppnisstaða einkafjölmiðla gagnvart ríkisreknum fjölmiðli. Samkeppnin liggur þar. Hin ójafna staða er gagnvart hinum ríkisrekna fjölmiðli en ekki gagnvart erlendum auglýsingaveitum og samfélagsmiðlum þótt ég taki alveg undir það sem fram hefur komið í nefndaráliti og í umræðum um þetta mál að auðvitað er sérstakt verkefni fyrir ríkissjóð, til að jafna stöðu skattgreiðenda, að leitað verði leiða til að skattleggja auglýsingar erlendra miðla hér á landi með sama hætti og það er gert gagnvart íslenskum miðlum. Annað er auðvitað ekki sanngjarnt. Ég ætla ekki að fara mikið út í tæknilegar vangaveltur eins og mjög margir hafa gert hér í umræðunni. Það væri að æra óstöðugan að ætla að fara að hafa skoðun á því hvort greiða eigi rekstrarkostnað vegna umbrotsfólks en ekki ljósmyndara eða fréttamanna eða tæknimanna. Þau tæknilegu álitaefni sem hafa verið mönnum hugleikin hér í umræðunni eru auðvitað vegna þess að málið er gallað. Málið er gallað í eðli sínu. Þegar menn ætla að veita ríkisstyrki, háða þessum skilyrðum, endar sú endalausa vitleysa ekki með því að telja upp öll þau skilyrði sem mönnum hugkvæmist í þessu. Umbrotsfólki er bætt við í nefndaráliti frá meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar. Þeim fannst ástæða til að bæta umbrotsfólki við í upptalningu um kostnaðarliði sem falla undir styrkveitingu. Manni dettur bara strax í hug: Hvað með útsendingarstjóra eða tæknimenn eða sviðsmyndafólk sem stillir upp fyrir myndavélar í sjónvarpssendingum? Svo er hægt að láta sér detta í hug alls kyns aðra kostnaðarliði sem jafnvel eru ekki einu sinni enn þá komnir fram, í miðlum sem hafa ekki enn komið fram. Þannig að ég ætla ekki að fara yfir þetta. Hins vegar hegg ég eftir því að helsti ágreiningurinn í þessu máli hér á Alþingi virðist einmitt vera um útreikning og hámark rekstrarstuðningsins sem í frumvarpinu er gert ráð fyrir að skuli vera að hámarki 25% af stuðningshæfum rekstrarkostnaði. Þá þarf að fara að rökræða hvaða stuðningshæfi rekstrarkostnaðar það er og þar fram eftir götum. Hann getur þó aldrei orðið hærri en sem nemur 25% af fjárveitingum til verkefnisins. Það væri að æra óstöðugan að fara út í þetta. Mér hefur hins vegar virst línurnar skiptast einhvern veginn þannig að þeir sem hallast til hægri í stjórnmálum vilji tryggja að stóru fjölmiðlarnir, borgaralega sinnuðu fjölmiðlana mætti kalla það, Morgunblaðið og Fréttablaðið, beri ekki skarðan hlut frá borði, en að þeir sem hallast til vinstri vilji tryggja að hinir fjölmiðlarnir sem eru af öðrum toga, vefmiðlar af öðrum toga sem sinna ekki eins mikilli fréttaöflun og stóru miðlarnir, beri ekki skarðan hlut frá borði. Þetta er umræðan. Virðulegur forseti. Ég myndi óska þess að menn kæmust aðeins upp úr skotgröfunum og ræddu það sem máli skiptir sem er: Hafa menn geð í sér til þess að setja einkarekna fjölmiðla á ríkisjötuna og fjármagna þá um ókomna tíð með þessum hætti? Svarið liggur reyndar fyrir, a.m.k. af hálfu minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar og frumvarpshöfunda sem gefa engan fyrirvara um gildistíma á málinu. Þeir leggja raunverulega til að hið svokallaða fjórða vald - og það er ekki hugdetta sem ég hef búið til um fjölmiðla heldur hafa fjölmiðlar sjálfir viljað taka sér það orð í munn sem lýsandi fyrir þá sjálfa - verði ríkisrekið og verði háð því ár hvert að fara í bónför hingað til Alþingis, til fjárveitingavaldsins, um rekstrarkostnað og styrki. Ég ætlaði ekki fara í þessa tæknilegu útfærslu. Ég vil bara benda á það, líka fyrir þá sem vilja hjakka í tæknilegri útfærslu og velta því fyrir sér hverjir eigi að fá þessa styrki og hverjir ekki, að menn horfi á fjölmiðlaumhverfið eins og það er í dag. Þá væri kannski ekki úr vegi að hinir sömu velti því svolítið fyrir sér hvaða áhrif svona þingmál og svona lagasetning og svona ríkisstyrkur til þeirra fjölmiðla sem nú eru við lýði kann að hafa á möguleika nýrra fjölmiðla sem spretta fram. Hér er t.d. gert að skilyrði að menn hafi þurft að starfa í 12 mánuði. Það er ekki einu sinni nóg að menn hafi starfað í 12 mánuði heldur þurfa menn að hafa starfað í 12 mánuði undir einhverju sérstöku eftirliti og tilkynningum og skráningum hjá ríkisrekinni fjölmiðlanefnd sem heldur skrá um fjölmiðla og veitir miðlum náðarsamlegast leyfi til að telja sig til fjölmiðla. Hvaða áhrif hefur ríkisstyrkur á mögulega innkomu nýrra aðila á markaði? Ég get svarað því, virðulegur forseti. Hann hefur sömu áhrif og samkeppnishamlanir og samkeppnistakmarkanir á öllum öðrum sviðum mannlífsins; við ríkisrekstur matvöruverslana, við ríkisrekstur áfengisverslunar, við ríkisrekstur á flugfélagi, við ríkisrekstur á útgerðarfélögum, við ríkisrekstur á skipafélögum. Hann takmarkar innkomu einkaaðila og minnkar samkeppni á markaði. Það eru áhrifin sem ríkisreksturinn hefur og ríkisstyrkirnir líka. Það þarf að laga það óréttlæti sem einkafjölmiðlarnir standa frammi fyrir í dag. Ég er fullkomlega sammála þeim sem hafa bent á að það þurfi að laga. Þetta er óréttlæti gagnvart almenningi sem er núna skyldugur til að veita mörgþúsund milljónir til reksturs ríkisfjölmiðils á mörgum rásum, í hljóðvarpi, sjónvarpi, á samfélagsmiðlum og internetinu, mörgþúsund milljónir á ári hverju. Þessar mörgþúsund milljónir notar ríkisfjölmiðillinn síðan til að draga að sér auglýsingatekjur sem einkamiðlar sem keppa við ríkisrekna fjölmiðilinn hefðu mátt eygja a.m.k. einhverja von um að fá hlutdeild í væri ríkið ekki svona frekt til fjörsins. Það þarf að laga þetta óréttlæti og draga úr þessum þvinguðu framlögum til RÚV. En hér er verið að bæta í óréttlætið, það er bara verið að bæta í það. Ég geld varhuga við því og ég kalla til einkarekinna fjölmiðla, er með ákall til þeirra um að velta því fyrir sér hvort þetta þjóni raunverulega þeirra hagsmunum til lengri tíma. Þjónar þetta raunverulegum hagsmunum fjölmiðla? Hið svokallaða fjórða vald á ekki að vera háð ríkinu, á ekki að þurfa að sækja hingað inn í þingsal í desember hvert einasta ár rekstrarfé. Það er umhugsunarefni fyrir alla þessa fjölmiðla, hina einkareknu fjölmiðla, og það er umhugsunarefni fyrir neytendur frétta og fjölmiðla, almenning í landinu og skattgreiðendur, það er umhugsunarefni hvort þessir fjölmiðlar muni veita stjórnvöldum raunverulegt aðhald á sama tíma og þeir ætla að vera á fóðrum hjá ríkinu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Ég held að ég geti tekið undir ræðu hennar í langflestum ef ekki öllum tilfellum. Þetta var mjög góð og þörf að ræða inn í þessa umræðu. Ég hef reyndar saknað þess, herra forseti, að ekki séu fleiri svona ræður í umræðu um þetta mál. Mér hefur fundist eins og flokkur hv. þingmanns hafi einhvern veginn ætlað að sitja þetta af sér þar til núna og ég er þakklátur fyrir að þingmaðurinn komi upp og haldi þessa góðu ræðu. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvað verði um málið og hvort það sé einfaldlega þannig að Sjálfstæðisflokkurinn sé búinn að semja um að það fari hér í gegn, hæfilega margir geti flutt svona fínar ræður eins og hv. þingmaður en málið verði samt samþykkt. Það kemur allt í ljós. Nú hefur komið fram að hugsunin er að þetta sé tímabundið, þ.e. að styrkurinn eða það að setja einkarekna fjölmiðla á ríkisspenann sé tímabundið. Ég spyr þingmanninn: Hvaða líkur eru á að þetta sé tímabundin ráðstöfun? Hvaða líkur eru á því að það verði tekið af aftur? Ég heyrði ekki betur en að komið hafi fram í ræðu formanns allsherjar- og menntamálanefndar hér áðan að þetta væri tímabundin ráðstöfun. Ef það er þannig, hvaða líkur eru á að það verði tekið af? Erum við að horfa fram á að eitthvert annars konar kerfi verði tekið upp sem miði jafnframt að því að halda áfram að skerða ekki hár á höfði, ef það má orða það þannig, Ríkisútvarpsins? Það er augljóslega vandinn, kannski ekki eini vandinn, auðvitað eru erlendu efnisveiturnar líka ákveðinn vandi en stærsti vandinn á Íslandi gagnvart einkareknu fjölmiðlunum er þetta ríkisútvarp sem hefur nánast óheftan aðgang að fjármunum, fær jafnvel að skila tapi eins og á síðasta ári, 200 milljónir held ég í tap. Ég spyr hv. þingmann: Eru einhverjar líkur á að þegar búið er að setja þessa styrki á þá sé hægt að taka þá af?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ágæta spurningu um fyrirsjáanleika eða endalok þessa máls. Nei, ég tel ekki miklar líkur á að styrkir af þessu tagi, eins og það liggur fyrir og eins og nefndarálitið gefur tilefni til að ætla, verði einhvern tímann felldir niður. Í yfirferð minni fór ég ekki yfir þessa tæknilegu þætti en ég vek athygli á því að frumvarpið sjálft kveður á um úthlutunarnefnd. Mér fannst það nú reyndar hlægilegt að í greinargerð með þeirri grein er bara einfaldlega tekið fram að hún þarfnist ekki skýringar en mér hefði einmitt þótt mjög ágætt að starfsemi úthlutunarnefndar sem hér er rakin væri aðeins útskýrð. Þetta er úthlutunarnefnd skipuð þremur mönnum tilnefndum af Ríkisendurskoðun. Ég veit ekki hvað ríkisendurskoðandi segir um að vera falið það hlutverk að skipa í úthlutunarnefnd fyrir útdeilingu úr ríkiskassanum. Nema hvað, hér er úthlutunarnefnd skipuð. Svo er hér löng og tyrfin grein sem ég heyri að hv. þingmenn hafa verið að þrátta um, þ.e. úthlutunarleiðin sjálf. Ég hefði talið að heppilegt hefði verið hjá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, í ljósi þess að hún er að leggja til að þetta sé tímabundið, að einmitt hefði verið vikið að þessu og reynt aðeins að grisja í þeirri kerfisvæðingu sem þetta frumvarp er í sjálfu sér, kerfisvæðingu vegna þess að frumvarpið sjálft er að búa til nýtt kerfi, nýja nefnd, úthlutunarnefnd, sem ég hélt að jafnvel Framsóknarflokkurinn væri vaxinn upp úr árið 2021. Og svo að ég svari þessu aftur stuttlega: Nei, ég held að það séu ekki miklar líkur á því þegar svona kerfi er komið á að það verði afnumið í bráð.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga þegar þingmenn fara að greiða atkvæði um málið að allar líkur eru á því að þetta fyrirkomulag sé komið til að vera, að við séum að leiða hér í lög eitthvert fyrirkomulag þar sem einkareknir fjölmiðlar, í það minnsta þeir sem eru til í dag - það er óvíst að þeim fjölgi nokkurn tímann í ljósi þess hvernig fyrirkomulagið er. Eins og hv. þingmaður benti réttilega á í ræðu sinni þurfa fjölmiðlar að hafa verið til í a.m.k. 12 mánuði að mér skilst til þess að geta farið undir þetta styrkjakerfi allt saman. Engar líkur eru á því að þetta verði afnumið þegar tíminn sem er horft til rennur út. Þvert á móti eru miklar líkur á að þetta verði fest í sessi. Og það sem verra er, herra forseti, að miðað við þá umræðu sem hefur orðið hér í þingsalnum, miðað við þær breytingartillögur sem við höfum séð og þau nefndarálit sem höfum séð eru allar líkur á að ef hér kæmi vinstri stjórn myndi hún með því að breyta reglunum veita aukið fé í hina vinstri sinnuðu fjölmiðla og ef það væri hér hrein hægri stjórn færi hún öfuga leið. Það er verið að búa til einhvern bastarð sem gerir það að verkum að fjölmiðlar munu á komandi árum verða algjörlega háðir ríkisvaldinu. Ég ætla að leyfa mér að segja það bara: Algjörlega, allir fjölmiðlar á Íslandi, ekki bara þessir ríkisreknu. Þá veltir maður fyrir sér: Eru einhverjar lausnir á þessu máli? Jú, það hefur verið bent á að t.d. sé hægt að leyfa fólki að velja hvort það greiði þetta svokallaða útvarpsgjald eða ánafni því til annarra fjölmiðla. Það má líka velta því fyrir sér ef menn eru svona æstir í að halda einhvers konar Ríkisútvarpi áfram. Ég tek það fram að ég er á móti því. Ég held að leggja ætti Ríkisútvarpið af í þeirri mynd sem það er í dag. Við ættum hugsanlega að vera með einhvers konar menningarútvarp, Rás 1 eða eitthvað þess háttar, en að menn fari ekki þá leið að stofnanavæða, eins og hv. þingmaður segir, alla fjölmiðla. Ríkisútvarpið, ef menn vilja hafa einhvers konar batterí sem heitir það, getur þá bara verið á fjárlögum og tekið þá skelli sem þarf að taka, bætt við þegar hægt er o.s.frv. Mig langar að spyrja hv þingmann: Sér hún einhverja lausn á þessu aðra en hugsanlega bara að loka þessu Ríkisútvarpi?
Virðulegur forseti. Ég verð bara að játa það að þurfa að brjóta hér þingsköp og fagna og vera sammála hv. þingmanni í andsvörum, svo sem hann gerði sjálfur í sínu andsvari. Ég tek heils hugar undir að þegar þetta festist í sessi þá verður það enn eitt pólitíska bitbeinið í framtíðinni. Lausnin á þessu er auðvitað sú að menn setji undir sig höfuðið og standi nú í lappirnar og axli þá ábyrgð sem þeim er falin í stjórnmálum, að taka ákvarðanir og leggja fram stefnu til framtíðar, að menn geri það einu sinni þegar kemur að fjölmiðlum og ríkisrekstrinum hjá Ríkisútvarpinu – sjónvarpi, að menn segi nákvæmlega hvað þeir ætli að gera og geri það sem þeir hafa sagst vilja gera. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með að í nýjum þjónustusamningi sem hæstv. menntamálaráðherra skrifaði undir við RÚV - skrifaði undir þjónustusamning við ríkisstofnun, hæstv. menntamálaráðherra er undir það sett að skrifa undir þjónustusamning og semja við RÚV um framlag sem er auðvitað neikvæð afleiðing af þessari ohf.-væðingu sem hefur tröllriðið hér öllu undanfarin ár. En látum það nú vera, ég varð fyrir miklum vonbrigðum með þann þjónustusamning og að þar hafi ekki verið tekið aðeins til í þessum rekstri, reynt að afmarka betur hvert hlutverk RÚV er. Ef menn ætla að halda áfram að hafa RÚV - og ég skal alveg viðurkenna að þótt ég sé sammála hv. þingmanni og telji að leggja eigi niður ríkisrekstur á fjölmiðlum átta ég mig á því að það er ekki pólitískur veruleiki og raunveruleiki til að gera það í einu vetfangi, a.m.k. á næstu misserum, mögulega næstu árum, ég veit það ekki. En í öllu falli er hægt að draga úr þessari starfsemi, gera stefnuna skýrari, kveða skýrt á um mjög afmarkað hlutverk RÚV og þannig að það klagi ekki upp á einkarekna fjölmiðla. Það er bara nauðsynlegt að gera það. Þetta frumvarp gerir það ekki og þjónar ekki hagsmunum nokkurra einkarekinna fjölmiðla.
Virðulegi forseti. Í 1. umr. þessa máls ræddi ég að staða einkarekinna fjölmiðla væri okkur öllum ljós. Hún hefur auðvitað verið það lengi. Ég ræddi um að mikilvægi fjölmiðla fyrir samfélagið væri okkur sömuleiðis öllum ljóst og að í því ljósi væri seinagangur hæstv. menntamálaráðherra í þessu máli bæði sorglegur og alvarlegur. Ég held að segja megi að staða fjölmiðla sé ákveðinn spegill á stöðu lýðræðis í hverju samfélagi. Ég verð að segja að eftir að ekki bara þetta frumvarp heldur þessi staða hefur verið til umræðu í íslensku samfélagi árum saman þá finnst mér niðurstaðan í þessu máli og nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar ótrúleg vonbrigði. Ég er þeirrar skoðunar að það sé í þessum grundvallarmálum sem veikleiki ríkisstjórnarinnar verður svo áþreifanlegur og svo vandræðalegur, ríkisstjórnar sem er mynduð á breiddina, frá vinstri og yfir í hægri. Það hefur einhvern veginn svo oft þau áhrif að í málum þar sem reynir á grundvallarafstöðu verður niðurstaðan oft í þessa veruna, einhvern veginn engin. Það er engin hreyfing hér, það er engin breyting hér og hér eru litlar sem engar umbætur. Markmið frumvarpsins er mikilvægt og það er gott. Rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla er með þeim hætti að það þarf að skoða og bregðast þarf við. Ég styð það markmið en þegar það er gert þá skiptir auðvitað öllu máli að ræða hvað það er sem veldur þessari stöðu einkarekinna fjölmiðla hérlendis. Hvers vegna er rekstrarumhverfið svona þungt? Væri ekki eðlilegur upphafspunktur, bæði í samtalinu og í þeim aðgerðum sem eru síðan lagðar fram af löggjafanum, að rýna ástæðurnar og eiga við þær breytur sem hafa áhrif í þá átt og í þá veru að staða einkarekinna fjölmiðla er með þeim hætti sem við þekkjum? Það virðist þessi ríkisstjórn ekki geta. Hún getur ekki komist að sameiginlegri niðurstöðu um það hvort og þá í hvaða mæli RÚV á að vera á auglýsingamarkaði. Þess vegna er engin umfjöllun um það atriði. Þessi ríkisstjórn getur heldur ekki náð utan um þá staðreynd að erlendir risar eða erlendar efnisveitur taka til sín stóran hlut, greiða hér ekki laun, gjöld eða skatta en umsvif þeirra á markaði eru mikil. Ekki er tekið á þeim þætti heldur í frumvarpinu. Þetta frumvarp mun fyrst og fremst skila því, að loknum þeim tíma sem þessi styrkur tekur til, að viðhalda þessu erfiða og þunga rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Samkvæmt frumvarpinu er markmiðið að efla einkarekna fjölmiðla, að gera þeim betur kleift að sinna hlutverki sínu í nútíma lýðræðissamfélagi. Kostnaður ríkisins vegna breytinganna, sem eru settar fram sem tímabundin aðgerð og reyndar ekkert ósvipað því sem við höfum séð um ýmsar aðrar Covid-aðgerðir, verður þá í þetta sinn allt að 400 milljörðum kr. En vegna þess að ekkert er fjallað um þessar lykilbreytur sem hafa áhrif á stöðu miðlanna, erlendar efnisveitur sem soga til sín fjármagn og síðan yfirburðastöðu RÚV, virðist hluti stjórnarþingmanna ekki hafa getað hugsað sér stuðning til fjölmiðla til langframa. Þessi leið, með því að fara ekki inn í þær breytur sem hafa leitt til þess að staða íslenskra fjölmiðla er með þeim hætti sem hún er, þá vilja menn eðlilega, vil ég meina, ekki fara í það að ætla til langframa að setja pening í fjölmiðla með þessum hætti. Þess vegna stendur eftir frumvarp sem mun bjóða styrki til loka ársins 2022. Eftir alla þessa umfjöllun, bæði í samfélaginu og hér inni í salnum, er þetta niðurstaðan, einskiptisaðgerð. Svo er það auðvitað sjónarmið sem menn eru hér að ræða, hvort sú verði reyndin eða hvort framlengt verði í þessu. Ég þykist nú vita að það séu margir hér inni í þessum sal, ekki síst stjórnarþingmenn, sem munu ef til þess kemur styðja málið í þessum búningi einmitt vegna þess að þetta er einskiptisaðgerð, þ.e. vegna þess að hér er ekki hróflað við neinu af því sem máli skiptir. Ég leyfi mér að fullyrða að hið pólitíska markmið og hið pólitíska samtal snerist um annað og meira en þetta. Það snerist um að skapa hér vænlegar aðstæður fyrir einkarekna miðla til að geta lifað af, til að geta dafnað og blómstrað. Fyrir er staðan sú að RÚV er auðvitað í ákveðinni yfirburðastöðu, í þeirri stöðu að vera bæði á fjárframlögum og með miklar tekjur af auglýsingamarkaði. Sú staða er ekki ný. Það er afdráttarlaus skoðun mín að vandaður innlendur ríkisrekinn fjölmiðill sé af hinu góða. Í því felst ekki að samþykkja þær leikreglur að einkareknir innlendir fjölmiðlar eigi sjálfkrafa að eiga erfitt uppdráttar. Ríksrekinn miðill og einkareknir eiga vel að geta lifað saman á markaði og jafnvel beint og óbeint stutt hver við annan með sameiginlegri tilvist sinni. Þess vegna var ekki bara eðlilegt heldur nauðsynlegt að ræða báða þætti þessa máls, ekki bara að setja þennan plástur, ekki bara að koma með mál sem hér eru a.m.k. sett fram sem einskiptisaðgerð heldur að leggja pólitískar lausnir á borðið. Við eigum vel að geta skapað þá umgjörð að hér geti starfað saman ríkisrekinn miðill og einkareknir. Ég held að það sé mjög lítið hald í orðum hæstv. menntamálaráðherra sem reglubundið lýsir því yfir hér inni í sal eða í fjölmiðlum að hún vilji sjá tilteknar breytingar, að hún styðji tilteknar breytingar, að hún hafi tilteknar skoðanir og hugmyndir. Hún er ekki að leggja þær fram hér í þessu máli og hefur ekki gert alla sína ráðherratíð hvað fjölmiðlana varðar. Hún hefur ekki gert annað en að gefa reglulega út almennar yfirlýsingar um afstöðu sína til þess hvernig hlutirnir ættu að vera. Í þessu máli er ekki tekið á neinum þeim atriðum sem máli skipta og hafa í reynd haft þau áhrif að staða íslenskra fjölmiðla er með þeim hætti sem veruleikinn er. Það hefði verið bragur á því í þessu máli að standa með einhverri hugmyndafræði og einhverri afstöðu um það, hver svo sem hún nú eiginlega er, að hafa einhverja framtíðarsýn um það hvernig við ætlum að gera betur að þessu leyti. Ég er þeirrar skoðunar að eðlilegt sé í því umhverfi sem við erum í í dag að styðja einkarekna fjölmiðla í ljósi grundvallarhlutverks þeirra í lýðræðissamfélagi og með það markmið að tryggja og efla lifandi og virka innlenda fjölmiðlaflóru. En auðvitað þarf að ræða það. Það að vera hlynnt því að þetta megi gera og eigi að gera þýðir ekki að hægt sé að skrifa upp á hvað sem er í þeim efnum og hvaða leiðir sem er í þeim efnum. Hér finnst mér líka skipta máli að horfa til þess að stuðningurinn geti komið raunverulega að gagni og að hann fari til þeirra miðla sem á honum þurfa að halda. Í hvaða formi ætti þessi stuðningur líka að vera? Væri eðlilegt að stuðningurinn sé þannig fram settur að verið sé að liðka fyrir um gjöld eða eitthvað í rekstrarumhverfi miðlanna með öðrum hætti en að beina til þeirra beinum greiðslum? Auðvitað á ekki að vera augljóst eða sjálfgefið að ríkið niðurgreiði fjölmiðlafyrirtæki sem þrátt fyrir allt eru jú á einkamarkaði, alls ekki sjálfgefið. Það er kannski í sjálfu sér lítil ráðdeild í þeirri pólitík að ætla að setja 400 millj. kr. plástur á fjölmiðla en geta ekki einu sinni gert tilraun til að skapa einhverjar þær leikreglur sem skila heilbrigðara og sanngjarnara eða sanngjörnu rekstrarumhverfi. Ég er þeirrar skoðunar að það sé sérstakt og það sé umhugsunarvert að fara þá leið sem meiri hlutinn er að gera, þingmenn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og meira að segja Vinstri grænna, að meiri hluti af þeim styrkjum sem eiga að fara út renni til stærstu fjölmiðlanna á Íslandi. Ég er ekki sammála því sem fram kom í máli hv. þm. Sigríðar Andersen að það sé einhver hægri nálgun að styrkja eigi stóru miðlana og vinstri nálgun í litlu miðlunum heldur kannski frekar að það sé spurning um almannahagsmuni og sérhagsmuni, hvers vegna, fyrst fara á þessa leið, sé lagt upp með að sníða einhverja þá umgjörð í kringum þetta að stærsti hlutinn fari til nokkurra stórra miðla. Í því samhengi myndi ég vilja rifja upp, eins og er gert í nefndaráliti minni hlutans í þessu máli, hver umsögn Samkeppniseftirlitsins var við frumvarpið. Það skiptir auðvitað máli því að við erum að tala um eðlilegt og heilbrigt rekstrarumhverfi og eðlilegt og heilbrigt umhverfi fyrir samkeppni en Samkeppniseftirlitið minnti á það hvert markmiðið með fjölmiðlalögunum sjálfum væri; að stuðla að fjölbreytni annars vegar og fjölræði hins vegar í fjölmiðlum. Þá er það auðvitað aðeins á skjön við það markmið að ætla að setja út 400 millj. kr. pott þar sem leikreglurnar eru fyrir fram sniðnar með þeim hætti að þeir sem eru stærstir fái mest. Það fer einfaldlega gegn þessu markmiði. Af þessari ástæðu styð ég breytingartillögu sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson hefur lagt fram, þ.e. að í þessu umhverfi og í þetta sinn sem við erum nú að afgreiða þetta mál verði styrkirnir, verði þetta að lögum, fleiri og nái þannig til fleiri aðila á markaði en verði þó óhjákvæmilega um leið lægri. Það þjónar því sjónarmiði sem er í þágu heilbrigðra samkeppnisumhverfis og ýtir undir fjölbreytileika. Það held ég að hafi heldur ekki með það að gera sem kom fram í ræðu hjá formanni hv. allsherjarnefndar að rökin þar að baki séu bara þau að lítil fyrirtæki séu einhverra hluta vegna betri en stór. Mér finnst þetta vera sjónarmiðið um fjölbreytni á markaði. Síðan held ég að líka mætti segja sem svo að innan þeirra marka sem við erum að ræða hér þá er einhver ráðdeild og skynsemi sem leiðir til þess að styðja ekki þá sem sterkastir eru fyrir. Virðulegi forseti. Hlutverk fjölmiðla, eins og ég nefndi í upphafi, er okkur öllum ljóst og þeir gegna algjöru grundvallarhlutverki í lýðræðislegu og menningarlegu tilliti. Það er mikil ástæða til að hafa áhyggjur af stöðu fjölmiðla hérlendis vegna þessa hlutverks sem þeir gegna. En aftur er þessi staða ekki ný. Þess vegna er þetta mál hæstv. menningarmálaráðherra svo mikil vonbrigði. Það tekur ekki á neinum þeim þáttum sem hafa í reynd stuðlað að því að staða einkareknu fjölmiðlanna, margra a.m.k., er með þeim hætti sem reyndin er. Þetta mál breytir í reynd engu um það til lengri tíma litið. Þegar nefndarálit meiri hlutans er lesið þá öskrar á mann þessi vandræðagangur að ræða ekki þau atriði sem máli skipta, að fara ekki í pólitíkina. Mikið er talað um það sem þarf að skoða. Ákveðin sjónarmið eru áréttuð en engin skref tekin. Ríkisstjórnarflokkarnir þrír árétta það sem allir vita og þeir ætla að skoða skref en þeir ætla ekki að stíga þau. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að jafna stöðu innlendra miðla og erlendra, en leggur engar aðgerðir til í þeim efnum, engar aðgerðir sem gætu jafnað leikinn. Meiri hlutinn áréttar nauðsyn þess að bæta stöðu einkarekinna miðla en gerir það með þeim hætti í þetta sinn að leggja fram styrk. Það er ekkert um RÚV, eins og ég nefndi áðan, og það er nánast eins og enginn þingmanna meiri hlutans eða sjálfur hæstv. ráðherrann átti sig á því að þau eru við stjórnvölinn. Þau gætu lagt fyrir þingið einhverja pólitíska hugmyndafræði um það hvernig fjölmiðlaumhverfi á Íslandi á að líta út. Ég sagði áðan og endurtek að ég er þeirrar skoðunar að mikilvægi fjölmiðla sé slíkt að í einhverju samhengi og við einhverjar aðstæður sé hægt að réttlæta stuðning við þá og að það verði þá gert í þágu þeirra almannahagsmuna sem eru að baki því hlutverki sem fjölmiðlarnir gegna. Fjölmiðlarnir eru einfaldlega liður í því að verja lýðræðið en það skiptir máli hvernig það er gert. Og vegna þess að ekkert á að gera við rætur vandans er þetta mál einhvern veginn í besta falli hálfsannleikur og dýr plástur. Ég hugsa að ég haldi mig bara einfaldlega frá því að vera að ræða um einstök efnisatriði málsins. Ég myndi þó kannski vilja nefna að það er ansi opið hvað það er sem telst styrkhæft samkvæmt þessari leið, það er kannski með vilja gert, en þó kemur einmitt fram í nefndaráliti meiri hlutans þetta tungumál sem er svo áberandi. Það er talað um að skýra þurfi aðferðafræðina við útreikning styrkja. Það er rætt um að tryggja þurfi að fyrirkomulagið verði til þess að hafa jákvæð áhrif á fjölbreytni þrátt fyrir að ljóst sé að svo verði ekki. Það er talað um að huga þurfi að stöðu smærri fjölmiðla án þess að það sé gert í þessu máli. Það er talað um að taka megi til skoðunar að setja upp samkeppnissjóð án þess að það sé gert. Það er talað um að æskilegast sé að taka þetta fyrirkomulag betur til skoðunar seinna þrátt fyrir að málið snúist í reynd ekki um neitt annað en þetta tiltekna stuðningskerfi. Þarna er sem sagt ekki einu sinni hvað varðar hugmyndina sjálfa sem er lögð á borð að finna skýr svör um hvernig þetta muni virka og til hvers er eiginlega ætlast. Afraksturinn af mikilli vinnu í þessu máli er hreint út sagt óskaplega lítill. Hér vantar pólitíska hugmyndafræði, hér vantar einhverja pólitíska afurð í samræmi við þá hugmyndafræði. Það er ekkert um RÚV, það er ekkert um erlendar efnisveitur. Stuðningur út árið 2022 upp á 400 milljónir en staða íslenskra fjölmiðla verður á þeim tíma og eftir hann, ekki síst eftir hann, hin sama. Fjölmiðlar fá sem sagt þennan tímabundna plástur sem almenningur greiðir fyrir en það eru engin sérstök fyrirheit um að almenningur fái að þessum tíma liðnum eða í kjölfarið heilbrigðara fjölmiðlaumhverfi til lengri tíma litið. Með þessu máli og eftir það stendur kannski spurningin: Værum við að ræða þessar leiðir, værum við að ræða þetta ef búið væri að skapa hér heilbrigt og eðlilegt samkeppnisumhverfi? Og síðan auðvitað spurningin hvort þetta úrræði sé þá komið til að vera. Í lokin vil ég segja að ég er meðvituð um hversu þung staðan er á markaðnum og hversu mikilvægu hlutverki fjölmiðlar gegna. Ég ætla að styðja breytingartillögur minni hlutans með vísan til þeirra sjónarmiða sem ég rakti, þ.e. um fjölbreytileikann. Ég er satt best að segja ekki alveg búin að gera upp við mig hvað ég geri í kjölfarið en get séð fyrir mér, í því trausti og í því skjóli að hér er um tímabundna aðgerð að ræða og staðan er sú sem hún er, að styðja jafnvel þetta mál. En ég er bara alveg heiðarleg með það að ég hef satt best að segja ekki alveg gert það upp við mig. Ég get einfaldlega ekki leynt vonbrigðum mínum með dugleysi meiri hlutans hér.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir prýðisræðu. Þingmaðurinn kom víða við og talaði um að það vantaði alla framtíðarsýn í þetta frumvarp og að ekki væri tekið á málinu eins og þyrfti. Ég get alveg tekið undir það. Það kom líka fram hjá þingmanninum, ásamt fleiri þingmönnum í fyrri ræðum, að ekkert er minnst á RÚV í frumvarpinu og sérstöðu þess hérlendis í fjölmiðlum. Þá langar mig til að spyrja þingmanninn: Hvaða leið sér þingmaðurinn að myndi verða árangursríkust til að ná einhvers konar sátt í samfélaginu og jöfnun í fjölmiðlum? Erum við t.d. að tala um að taka RÚV út af auglýsingamarkaði? Hvernig getum við jafnað þessa stöðu? Fyrir nokkrum árum síðan - það er búið að tala um þetta í mörg ár - var oft talað um að öryggisþáttur RÚV væri svo ríkur vegna þess að þegar einhver vá steðjaði að væru sendingar RÚV til þess fallnar að vera öryggisþátturinn. Svo er það nú þannig að aðrir þættir í útsendingum eru orðnir miklu sterkari. RÚV næst ekki alls staðar en það er nú kannski ekki spurningin til þingmannsins heldur: Hvað telur þingmaðurinn að væri skynsamlegast að gera í stöðunni til að einhver árangur verði hinum megin við enda ganganna?
Virðulegi forseti. Svo að það sé sagt og endurtekið frá því sem ég nefndi í ræðu minni þá er ég afdráttarlaust þeirrar skoðunar að ríkisfjölmiðillinn eigi rétt á sér, fjölmiðill sem er rekinn í almannaþágu og hefur einmitt m.a. þetta öryggishlutverk sem hv. þingmaður vísar í. En ég held að mikilvægi hans sé ekki síst fólgið og bundið í þessu ríka framlagi hans til menningarinnar hér á landi. Yfirburðastaðan stafar auðvitað af því að þarna er fjölmiðill sem er á fjárlögum, fær framlög frá hinu opinbera, samhliða því að keppa á auglýsingamarkaði. Þetta hvort tveggja saman leiðir til þess að hallinn verður með þeim hætti sem reyndin er. Ég er sjálf þeirrar skoðunar að þá væri eðlilegt að líta til þess hvort RÚV eigi yfirleitt að vera á auglýsingamarkaði eða hvort takmarka eigi það með einhverjum hætti fyrst miðillinn er rekinn með þeim hætti sem hann er. Og ég held, þó að ég hafi skilning á því sjónarmiði sem kom fram hér inni í salnum áðan að það eitt og sér muni kannski ekki leiða til grundvallarbreytingar á einkareknu miðlunum, að það hljóti að vera lausn í stöðunni að líta til þess hvort takmarka eigi þátttöku RÚV á auglýsingamarkaði með einhverjum hætti eða jafnvel stíga skrefið alveg til fulls.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get ekki alveg áttað mig á því hvernig hægt er að takmarka aðgengi að auglýsingamarkaði en það getur vel verið að það sé hægt. Sérstaða Ríkisútvarpsins er gríðarleg, m.a. út af því að það eru einhvers staðar um 2 milljarðar sem þau fá út úr auglýsingamarkaði og síðan um 5 milljarðar frá hinu opinbera. Svo að því sé haldið til haga er tilfinning mín til Ríkisútvarpsins mjög hlý, Ríkisútvarpið hefur mikið menningarlegt gildi í mínum huga og geymir mikið af fróðleik frá fyrri tíð og allt það. En það eru bara uppi breyttir tímar og allt aðrar aðstæður heldur en voru bara fyrir örfáum árum síðan. Mér finnst allt of mikið jaml, japl og fuður í gangi þegar við erum að tala um þann vanda sem við erum í í jafnréttisbaráttu fjölmiðla. Ég vil bara leyfa mér að orða það þannig. Þess vegna endurtek ég í raun og veru spurninguna: Hvað sæi þingmaðurinn best að gera í stöðunni í dag svo að eitthvert gagn væri að? Ég tók eftir því í ræðu þingmannsins að hún talaði um að þessir styrkir kæmu einhvern veginn að gagni en samt sem áður ekki. Er þingmaðurinn með eitthvert svar fyrir mig til að gefa mér smá nesti um hvað hún teldi skynsamlegastu skrefin til að taka á þessu? Ef þingmaðurinn væri ráðherra gæti hún kannski komið með gott svar?
Virðulegi forseti. Punktarnir í ræðu minni voru í reynd þeir að ég held að það sé nokkuð viðtekin skoðun að staða íslenskra fjölmiðla, einkarekinna fjölmiðla, sé veikburða, annars vegar vegna yfirburðarstöðu Ríkisútvarpsins á markaði og hins vegar vegna þess sem hefur verið að gerast á liðnum árum, og það er vandi sem fer vaxandi, sú staða sem þessar erlendu efnisveitur framkalla, þ.e. að hér séu orðnir til stórir aðilar á fjölmiðlamarkaði, aðilar sem greiða í besta falli takmörkuð gjöld, skatta hér og eru auðvitað ekki með innlent vinnuafl. Hvað RÚV varðar er lausnin sem ég nefndi annars vegar fólgin í því að taka RÚV alfarið af auglýsingamarkaði og hitt er auðvitað líka vel framkvæmanlegt, að takmarka veruna þar með einhverjum hætti. Það er auðvitað samtal með hvaða hætti það væri gert. Ég held að það sé þekkt að hægt sé að gera það og í því samhengi held ég að mætti t.d. líta til stöðu ríkisreknu miðlanna á Norðurlöndunum. En það sem ég er ósátt við hvað þetta mál varðar er að hér er ekki nefnt hvers vegna það er sem íslenskir fjölmiðlar eru í þeirri stöðu sem þeir í reynd eru í og í staðinn eigi að fara þessa leið, að leggja á borð einskiptisaðgerð um styrki. Og svo að það sé sagt er ég þeirrar skoðunar að fyrst rót vandans er ekki tækluð geti ég haft samúð með því sjónarmiði að það megi í þetta eina sinn fara þessa leið þó að ég sé ekki hrifin af henni.
Herra forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti og líklegast ekki í síðasta skipti sem ég kem hingað í ræðustól Alþingis og ræði um fjölmiðla, fjölmiðlamarkaðinn og þann ójafna leik sem þar fer fram. Ég gerði það m.a. í desember 2019 þegar sambærilegt frumvarp var lagt hér fram og hef gert það oft áður og síðar. Það er auðvitað þannig að sjálfstæðir fjölmiðlar standa mjög höllum fæti. Það er líklegast það sem við í þessum þingsal getum verið sammála um. Þeir mega sín lítils og jafnvel einskis gegn þeim forréttindum sem löggjafinn, Alþingi, hefur veitt ríkisreknu fyrirtæki á fjölmiðlamarkaði. Við þetta bætist alþjóðleg samkeppni frá stórfyrirtækjum sem sjúga ekki bara auglýsingaefni, auglýsingatekjur, heldur ritstjórnarefni úr garði einkarekinna fjölmiðla. Þegar það frumvarp sem hér liggur fyrir er lesið og nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar má hins vegar greina að skilningur þeirra sem standa að frumvarpinu sé að vandinn sem glímt er við þegar kemur að rekstri sjálfstæðra fjölmiðla liggi í erlendum stórfyrirtækjum og sókn þeirra inn á auglýsingamarkað hér. Það er ekki nema lítið brot af sögunni. Og þegar hálf sagan er sögð, og hún er ekki einu sinni hálfsögð með því, þá vantar svo mikið inn í myndina að það er kannski ekki nema furða að niðurstaðan verði með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég ætla að biðja þingheim að hafa í huga að það sem skiptir sjálfstæða fjölmiðla miklu máli er ekki bara samkeppni á auglýsingamarkaði heldur sú staðreynd að verið er að sjúga burt ritstjórnarlegt efni sem þeir leggja vinnu og kostnað í til annarra miðla og þá ekki síst erlendra samfélagsmiðla. Ef menn meina eitthvað með því að þeir vilji styðja við bakið á sjálfstæðum fjölmiðlum, meina eitthvað með því að þeir séu mikilvægir fyrir lýðræðið, fyrir opna umræðu, mikilvægir sem aðhald fyrir okkur hér, fyrir framkvæmdarvaldið, fyrirtæki, stofnanir o.s.frv., þá verða menn að hafa burði til þess að reyna að jafna leikinn með raunverulegum hætti. Það er alveg ljóst að rekstrarumhverfi sjálfstæðra fjölmiðla hér á Íslandi verður ekki heilbrigt fyrr en við tökumst á við umsvif ríkisins í samkeppnisrekstri, höfum burði til þess að skilgreina skyldur og hlutverk Ríkisútvarpsins, fyrst menn á annað borð vilja reka Ríkisútvarpið. Ég hef auðvitað ákveðnar efasemdir um það, sérstaklega á 21. öldinni, en ég átta mig á því að fyrir því er ekki pólitískur stuðningur. Þá er spurningin: Eigum við þá ekki að reyna að jafna leikinn og gera rekstrarumhverfi sjálfstæðra fjölmiðla heilbrigðara þannig að menn þurfi ekki að búa til flókið millifærslukerfi til að halda þeim við hungurmörk, herra forseti? Ég skal hins vegar viðurkenna að ég er í pínulítilli valkreppu. Ég er valkreppu vegna þess að það er ekki pólitískur stuðningur hér, það er ekki meiri hluti Alþingis fyrir því að búa til heilbrigt rekstrarumhverfi sjálfstæðra fjölmiðla og takmarka samkeppnisrekstur ríkisins á þessum markaði eins og við ættum að gera á öllum öðrum mörkuðum. Þess vegna veltir maður fyrir sér: Er svo komið, er maður kominn svo langt upp við vegginn, fast upp við hann, að eini kosturinn sem við höfum, við sem teljum að nauðsynlegt sé að styrkja og styðja við sjálfstæða fjölmiðla, fjölbreytileika þeirra, sé að samþykkja hér einhvers konar millifærslukerfi úr ríkissjóði, svona svipað og þegar menn voru hér með bæjarútgerðir á kostnað sveitarsjóða í gamla daga? Ég hef orðað það þannig, bæði hér í ræðustól og í greinaskrifum - og þær eru orðnar nokkuð margar greinarnar sem ég hef skrifað um stöðu íslenskra fjölmiðla og stöðu Ríkisútvarpsins sérstaklega - að Ríkisútvarpið nýtur þess að vera í mjúkum og hlýjum faðmi stjórnmálamanna. Forgangsröðunin þegar kemur að fjölmiðlum hér á Íslandi er sú að fyrst skuli tryggja með ráðum og dáð rekstur og framtíð Ríkisútvarpsins og síðan sé rétt að skoða hvort og hvernig vinna megi að því að sjálfstæðir fjölmiðlar lifi af. Lifi af, það er markmiðið. Það er hin pólitíska stefna sem meiri hluti alþingismanna hefur markað, hver með sínum hætti, en enginn orðar það með þessum hætti. Ef það er vilji stjórnvalda og ef það er vilji okkar hér að styðja við fjölbreytni í fjölmiðlum og búa svo um hnútana að sjálfstæðir fjölmiðlar fái að þrífast og eflast þá komumst við ekki undan því að breyta lögum um Ríkisútvarpið, lögum nr. 23/2013. Og það vill svo til, herra forseti, að síðar í kvöld er á dagskrá frumvarp sem ég hef lagt fram ásamt félaga mínum, hv. þm. Brynjari Níelssyni, sem tekur akkúrat á þeim atriðum sem ég hef gert að umtalsefni, þar sem lagt er til að í tveimur skrefum hverfi Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði. Fyrsta skrefið verði tekið 1. janúar næstkomandi þar sem takmörkun verði á umsvifum Ríkisútvarpsins, því verði t.d. bannað að vera með beina sölu á auglýsingum, og í ársbyrjun 2023 heyri auglýsingar sögunni til. En strax í ársbyrjun verði Ríkisútvarpinu t.d. bannað að afla sér kostunar á dagskrárliðum. Það eru sirka 2.000 milljónir á ári sem Ríkisútvarpið hefur í þessu. Og Ríkisútvarpið er auðvitað að stunda samkeppnisrekstur, m.a. tækjaleigu. Það ætti kannski að huga að því þó að frumvarpið geri það ekki. Ég hygg, herra forseti, að skynsamlegt sé að í tengslum við frumvarpið sem við ræðum hér fái frumvarpið sem ég var að gera að umtalsefni og mæli vonandi fyrir á eftir efnislega meðferð í þingsal og síðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd áður en það verður endanlega frágengið og samþykkt við 3. umr. Þó að ég sé ekki að leggja það til hér og nú kann að vera skynsamlegt að þegar allsherjar- og menntamálanefnd hefur fengið frumvarpið um auglýsingar hjá Ríkisútvarpinu, um að draga Ríkisútvarpið á fullu í tveimur skrefum af auglýsingamarkaðnum, kalli hún það frumvarp sem hér er til umræðu aftur til sín og ræði þau saman. Þá er kannski hægt að stíga einhver alvöruskref, þá er kannski hægt að fara að ræða að við séum að búa til einhvern þann jarðveg sem hægt er að kalla sæmilega heilbrigðan fyrir sjálfstæða fjölmiðla til að eflast á komandi árum og þá er hægt að gera sér vonir um það að þessi aðgerð, sem þó er tímabundin sem betur fer - þó að ég deili áhyggjum hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar sem komu fram hér áðan um að það vilji svo til að þegar eitthvað er einu sinni sett á jötuna sé erfitt að taka það af henni. Ég held samt að þá þurfi þingmenn a.m.k. að standa frammi fyrir því að drekka aftur þann kaleik sem við erum greinilega að fara að drekka hér og framlengja þetta viðvarandi ástand. Menn geta komist hjá því. Það er auðvitað í sjálfu sér óheilbrigt að sjálfstæðir fjölmiðlar séu undir hælnum á fjárveitingavaldinu með þeim hætti sem hér er lagt til. Sá stuðningur mun að öllum líkindum verða til frambúðar, hækka ár frá ári vegna þess að þetta verður svona vanheilagt bandalag annars vegar fjölmiðla og hins vegar stjórnmálamanna þar sem stjórnmálamennirnir munu ná tökum á sjálfstæðum fjölmiðlum. En fjölmiðlar munu líka hafa tök á stjórnmálamönnunum til að fá þá til að hækka alltaf styrkinn vegna þess að þeir þurfa alltaf meira og meira vegna þess að þeir eru orðnir háðir ríkisstyrknum. Og hvernig í ósköpunum ættum við að tala um sjálfstæða fjölmiðla þegar a.m.k. hluti af þeim á allt sitt undir því að ríkissjóður, skattgreiðendur, leggi þeim til rekstrarfé? Ég skal að vísu taka það fram að þetta er nú kannski ekki versta málefni sem styrkt er af ríkissjóði. Það breytir ekki hinu að þetta er óeðlilegt, þetta er óheilbrigt. Mér finnst við vera í sporum læknis sem horfir á sjúklinginn, finnur meinið en vill ekki skera það burt. Hann vill ekki skera það burt og gefur sjúklingnum bara magnýl eða einhverja verkjatöflu og honum líður betur tímabundið en meinið hverfur ekki. Við erum í sporum þessa læknis sem treystir sér ekki til að ráðast á meinið, skera það burt og gefa sjúklingnum heilbrigt líf til frambúðar. Eins og ég sagði áðan hef ég alla tíð haft efasemdir, og það er kannski jafnvel vægt til orða tekið, um réttmæti þess að ríkið stundi fjölmiðlarekstur og eigi og reki fjölmiðlafyrirtæki. En ég geri mér grein fyrir því að það verður seint sátt um að leggja niður ríkisrekstur á öldum ljósvakans. Ég geri ekki lítið úr einlægri sannfæringu margra sem telja að það sé nauðsynlegt að ríkið eigi og reki fjölmiðil til að standa við bakið á íslenskri menningu, listum, sögu og tungu o.s.frv. Og ég virði þau sjónarmið. En við skulum þá standa að rekstri ríkisfjölmiðilsins með þeim hætti að hann særi ekki og dragi ekki þróttinn úr starfsemi sjálfstæðra fjölmiðla, lítilla og stórra. Ef við erum sammála um að reka hér mynduglega Ríkisútvarpið þá skulum við gera það með þeim hætti að það hafi sem minnst áhrif á starfsemi sjálfstæðra fjölmiðla. Það getum við ekki gert öðruvísi en að draga Ríkisútvarpið að fullu út af samkeppnismarkaði. Þess vegna tel ég að það sé bara skynsamlegt að við reynum að ræða þessi mál samhliða þegar þar að kemur. Hæstv. forseti. Ég get svo sem haldið hér lengi áfram en ég tel að ég hafi náð að fara yfir flest þau atriði sem lágu mér á hjarta. Mér finnst rétt að ljúka þessu á þessum orðum: Fjölmiðlun sem er fjárhagslega háð ríkisvaldinu með beinum hætti getur ekki verið frjáls nema í orði.
Herra forseti. Mig langar að þakka þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Ég gat tekið undir flest í ræðu hv. þm. Sigríðar Á. Andersen og mig langar að segja það sama við hv. þm. Óla Björn Kárason. Það er margt í ræðu hans, og nánast allt, sem ég get tekið undir. Ég hef smá áhyggjur af orðalagi sem mér heyrðist koma fyrir í ræðu þingmannsins og það var að líklega væru þingmenn neyddir, eða eitthvað slíkt, til að samþykkja þetta frumvarp. Væntanlega þá í þeirri meiningu að það sé betra en ekkert, skárra en ekkert fyrir einkarekna fjölmiðla að fá aur. Það kann að vera að þegar kemur að lokum telji einhverjir þingmenn sig þurfa að grípa til slíks, að samþykkja þetta í neyð, en það mun ég ekki gera. Hins vegar er áhugavert að velta því fyrir sér hvort ekki sé unnt að breyta þessu enn frekar, í það minnsta að afgreiða það með frumvarpi sem hv. þingmaður nefndi hér og hann er flutningsmaður að ásamt hv. þm. Brynjari Níelssyni, ef ég man rétt, þ.e. um að ganga í það að taka þá Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði eins og liggur fyrir í frumvarpi þeirra. Reyndar eru fleiri hugmyndir á borðinu, t.d. frumvarp um ráðstöfun útvarpsgjalds sem hv. Bergþór Ólason hefur lagt fram. Ég held að rétt sé að fjalla um þetta allt saman og reyna að afgreiða þá einhvers konar framtíðarmúsík varðandi þennan fíl inni í herberginu sem menn tala gjarnan um og er auðvitað Ríkisútvarpið sem er stærsti vandi einkarekinna fjölmiðla á Íslandi. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ef við náum því í gegn að RÚV hverfi af auglýsingamarkaði þá hverfa 2.000 milljónir eða slíkt úr rekstri þessa apparats. Hvað gerum við við kröfurnar sem koma þá um að bæta þetta upp með einhverjum hætti? Hvernig ætlum við að svara því? Því að sú krafa kemur um leið og hv. þingmaður mælir fyrir þessu máli.
Herra forseti. Ég held að ég hafi orðað þetta þannig áðan að ég væri í eins konar valkreppu eða að ég væri kominn upp að vegg þegar kæmi að þessu frumvarpi. Ég er hins vegar sjálfur sannfærður um að ef við berum gæfu til þess að stíga þetta skref sem ég var að tala um - og mér heyrðist hv. þingmaður vera sammála skynsemi þess að taka Ríkisútvarpið alfarið af samkeppnismarkaði, við erum að reyna að búa til eitthvert heilbrigt umhverfi - þá muni ekki þurfa þær opinberu stuðningsaðgerðir sem við ræðum hér um og að það sé miklu heilbrigðara. Ég geri mér alveg grein fyrir því að verði þetta skref stigið mun örugglega koma fram krafa um að, eins og hv. þingmaður orðaði það og ég ætla að setja innan gæsalappa, „bæta Ríkisútvarpinu upp það tap“. Þá er spurning hvort við ættum ekki að bæta sjálfstæðum fjölmiðlum upp það tap sem þeir hafa orðið fyrir vegna aðgerða og fyrirgangs Ríkisútvarpsins á markaðnum undanfarið þegar það straujaði t.d. upp auglýsingamarkaðinn í kringum heimsmeistaramótið í knattspyrnu. Ég er alveg klár á því. Hluti af verkefninu er að skilgreina hlutverk og skyldur Ríkisútvarpsins samhliða. Ef menn telja að ekki sé hægt að reka Ríkisútvarpið fyrir þá 4–5 milljarða sem greiddir eru af skattgreiðendum þá þurfa menn að fara í gegnum það og spyrja sjálfa sig: Bíddu, er ekki hægt að fá eitthvað meira fyrir hverja krónu sem fer þarna inn? Það tel ég að sé hægt. Ég kem að því í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er hárrétt að auðvitað snýst þetta um að ríkið sé ekki í samkeppnisrekstri þar sem augljóst er að töluvert mikil samkeppni er, í rauninni bara mikil samkeppni. Ekki bara eru innlendir einkareknir fjölmiðlar að keppa við ríkisvaldið heldur erlendir miðlar líka. Samkeppnin er því mjög virk og mikil á þeim markaði sem fjölmiðlarnir starfa á. Þess vegna tek ég undir það líka með hv. þingmanni að það er mjög varhugavert að gera fjölmiðla háða ríkisvaldinu með útdeilingu fjármuna í gegnum nefnd, eins og hv. þm. Sigríður Á. Andersen nefndi, sem er vitanlega mjög sérstök ráðstöfun. Um leið gerum við stjórnmálamenn í rauninni háða fjölmiðlunum. Það verður óheilbrigt samband þarna á milli. Ég er hins vegar að velta fyrir mér hvort yfirleitt sé einhver þörf á því að vera með ríkisútvarp í þeirri mynd sem við erum með það í dag. Ég hugsa að það sé rétt og ég get alveg tekið undir það að ef við skilgreinum þörfina eða skilgreinum hlutverk Ríkisútvarpsins út frá því að deila menningu, vernda tunguna og slíkt, að vera menningarviti okkar á fjölmiðlamarkaði, þá getur vel verið að við getum búið til ásættanlegt kerfi í kringum það. Það yrði þá alltaf að vera þannig að það batterí væri á fjárlögum ríkisins, ekki skattlagning á einstaklinga og fyrirtæki í landinu heldur fengi þessi menningarstofnun fjármuni á fjárlögum frá ríkisvaldinu. Mín vegna mætti það verða deild í menntamálaráðuneytinu eða menningarmálaráðuneytinu, eða hvað það héti þá, sem sæi um þennan hluta af menningarmiðlun sem við svo sannarlega þurfum á að halda og viljum halda. Stundum er sagt að við eigum að halda Rás 1 eftir og ég set það bara innan gæsalappa, það getur verið í einhvers konar mynd. En við verðum að losna við þetta mikla rándýra bákn út af samkeppnismarkaðnum til að fjölmiðlar geti vaxið og þroskast og þróast eins og annar rekstur á Íslandi.
Herra forseti. Ég hef á undanförnum árum sannfærst æ betur um að rök séu til þess að Ríkisútvarpið fari á fjárlög og að ekki verði innheimt útvarpsgjald eins og gert er. Ég held að það séu bara rök til þess, ég er sammála hv. þingmanni. Ég hef líka lagt til að Ríkisútvarpið verði þá eins konar farvegur fyrir dagskrárgerð um allt land og fyrst og síðast verði Ríkisútvarpið stofnun með svipuðum hætti og Sinfóníuhljómsveitin, Þjóðleikhúsið o.s.frv. nema að Ríkisútvarpið reki fréttastofu, öfluga fréttastofu, en öll önnur dagskrárgerð, sem á fyrst og síðast að vera íslensk - við gætum sagt eitthvert hlutfall af norrænu og eitthvað svoleiðis en fyrst og fremst íslensk - hana eigi að bjóða út. Við eigum að fara að lyfta upp sjálfstæðum framleiðendum úti um allt land þannig að við fáum þáttagerð frá Raufarhöfn - ég tala nú ekki um frá Sauðárkróki, hv. þingmaður, þá fengjum við marga þætti þaðan og frá Skagafirði öllum, en að við fáum sjálfstæða dagskrárgerðarmenn sem munu spretta upp um allt land ef við förum í það að gera Ríkisútvarpið að eins konar farvegi fyrir íslenskt dagskrárefni sjálfstætt starfandi dagskrárgerðarmanna og kvikmyndaframleiðanda o.s.frv. Þetta er hugmynd sem ég lagði fram með mjög ítarlegum hætti fyrir fimm, sex árum í tímaritsgrein í því merka riti Þjóðmálum sem allir þingmenn ættu auðvitað að vera áskrifendur að en látum það nú liggja á milli hluta. Ég heyri að það er a.m.k. ekki gjá á milli okkar hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar í þessum efnum.
Herra forseti. Þetta frumvarp er eiginlega skilgetið afkvæmi ríkisstjórnarsamstarfsins vegna þess að það er vandræðalegt og sumum alveg ákaflega sárt. Ég viðurkenni að þegar ég sat undir prýðilegri ræðu hv. þm. Óla Björns Kárasonar hér áðan leið mér eins og ég væri að hlusta á þann kafla rokkóperunnar Jesús Kristur ofurstjarna þar sem kristur er í Getsemane-garðinum að rökræða við guð sinn um það hvort hann eigi að drekka eiturbikarinn sem drottinn hefur skammtað honum. Undir lokin gefst hann upp og segir: Já, ég skal drekka þennan bikar. [[Gripið fram í.]]Það var einmitt þetta sem hv. þingmaður sagði hér áðan, hann sagði: Við munum bergja á þessum bikar. Þannig að þeir Sjálfstæðismenn sem hafa látið sjá sig hér í dag, og guð blessi þá, þeir hafa náttúrlega opinberað hversu vandræðalegt þetta mál er fyrir ríkisstjórnina og hversu vandræðalega er að því staðið. Málið er, og ég sagði það í 1. umr. um þetta mál, að ég held að það sé ekki einn einasti geiri sem hefur tekið jafn stórstígum breytingum í miðlun upplýsinga, alla vega svo lengi sem ég man. Í dag er einn maður með tölvu orðinn að hlaðvarpi. Hann getur haft áhrif, alveg óendanleg og jafnvel eins mikil áhrif og nokkur hundruð manna fyrirtæki sem er rekið fyrir ríkisfé. Það kemur líka í ljós, einmitt út af þessum tækniframförum, að samkeppnin sem við erum að tala um núna á ekki bara við inn á við, hún er líka út á við. Það eru allir hér að keppa við erlendar efnisveitur og dreifiveitur sem njóta þeirra skattfríðinda að þær borga hér hvorki skatta né laun né neitt slíkt. Það er stórt vandamál. Ég tel að það hefði verið rétt skref að byrja á því að skattleggja þessi alþjóðlegu fyrirtæki sem eru innlendum fyrirtækjum, stórum og smáum, ríkisreknum og ekki, óþægur ljár í þúfu. Í stað þess ákveður ríkisstjórnin, ákveður hæstv. menntamálaráðherra, að byrja á öfugum enda. Það lýsir því kannski best hvað þetta mál er vandræðalegt að þegar ekki áþekk spurning kom upp í andsvari fyrr í dag þá sagði hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, sem er framsögumaður þessa máls: Ja, maður verður jú að byrja einhvers staðar. Það er alveg rétt og með leyfi forseta þá er líka til málsháttur sem segir að það sé betra að veifa röngu tré en öngu. Málið er að í staðinn fyrir að ráðast að því vandamáli sem skattleysi erlendu samkeppnisaðilanna er segir ríkisstjórnin: Nei, við ríkisvæðum þetta allt. Fjölmiðlamarkaðurinn á Íslandi núna er því að verða eins og draumsýn Marteins Mosdals, bara einn ríkisfjölmiðill í gangi. Og hvað gerist þá? Hér er sagt að þetta sé gert til að varðveita frelsi óháðra fjölmiðla. Það, herra forseti, er algjört öfugmæli vegna þess að ef fjölmiðill, stór eða smár, er orðinn ríkisvaldinu háður mun honum reynast erfitt að bíta í höndina sem fæðir hann. Það er alla vega mjög erfitt í gæludýraheiminum að bíta í hönd sem fæðir mann. Með því móti að þessi angi af starfsemi verði ríkisvæddur erum við þvert á móti að skerða frelsi og frjálsræði fjölmiðla. Ég held líka - það er alla vega mín trú, hefur reyndar ekki komið fram í umræðunum í dag - að eftir þeim úthlutunarreglum sem eru nú á þeim peningum sem til skiptanna eru hljóti að hafa staðið í einhverjum Vinstri grænum að styðja við auðvaldið á Íslandi með þessum hundruð milljóna króna sem hér renna til stærstu fjölmiðlanna á Íslandi. Það hefur reyndar ekki skotið upp kollinum í þessari umræðu vegna þess að menn láta það yfir sig ganga. Menn kneyfa á bikarnum jafnvel þó að hann kunni að vera eitraður báðum megin frá. Vegna þess að ríkisstjórnin er svona skrýtilega samansett og svona sundurtætt málefnalega taka menn auðveldustu leiðina út. Sjálfstæðismenn þykjast hafa unnið sigur með því að gera úthlutunina tímabundna sem þýðir að þeir sem reka fjölmiðla munu banka á dyrnar aftur eftir einhverja mánuði og bera sig aumlega. Hv. þm. Óli Björn Kárason sagði í ræðu sinni áðan að á meðan menn hefðu ekki kjark til að breyta leikreglunum á þessum markaði myndi ekki neitt gerast. Það er alveg rétt. Við Miðflokksfólkið höfum lagt fram leið sem gæti líka gagnast þeim stjórnmálamönnum sem þora ekki að taka á þessu máli. Og hver er sú leið? Jú, það er að þeim sem greiða útvarpsgjald verði, til að byrja með, selt sjálfdæmi um það hverjum þeir greiða útvarpsgjaldið sitt. Við höfum áratuga reynslu af þessu vegna annarrar innheimtu sem tilheyrir þjóðkirkjunni. Þeir sem ekki eru þar skráðir geta beint fjármunum sínum annað, hér í denn í háskólann og núna í önnur trúfélög að eigin vali. Eins og ég hef sagt hér áður fæðumst við Íslendingar inn í tvær stofnanir, við fæðumst inn í þjóðkirkjuna og við fæðumst inn í RÚV. Mismunurinn er sá að við getum sagt okkur úr þjóðkirkjunni en verðum að afplána hina vaktina ævilangt. Þetta stóra atriði, og höfuðatriði, er ekki nefnt í frumvarpinu. Uppspretta vandamálsins, ef við getum orðað það þannig, er ekki nefnd í þessu frumvarpi og það er mjög af hinu verra að það skuli ekki vera. Nú verð ég líka að taka það fram, herra forseti, áður en lengra er haldið, af því að hér steig á stokk í dag ágætur hv. þingmaður Samfylkingarinnar og talaði um minni hluta þegar hann var að lýsa áliti því sem hann talaði fyrir, að ég er ekki hluti af þeim minni hluta sem sá ágæti þingmaður talaði um hér í dag. Ég tel, eins og félagar mínir, að við eigum að ganga þannig fram að við eigum að leyfa áskrifendum að ákveða sjálfir hvert peningarnir fyrir útvarpsgjaldið renna. Hvort menn vilja láta það renna til Stundarinnar eða Morgunblaðsins eða Kjarnans eða hvað sem er eða síns héraðsfréttablaðs, það skiptir ekki máli. Það er þannig núna, held ég, að RÚV er eina fyrirbærið á Íslandi, hugsanlega í öllum heiminum, sem kemst upp með að halda á kökunni og éta hana líka. Menn eru svo gulltryggðir þar á bæ, það kom vel fram í síðustu fjárlagaumræðu og afgreiðslu. Það var ekki ein heldur tvær tillögur sem komu fram í meðferð þingsins á fjárlögum sem beindust að því að liðka fyrir fjárhag RÚV. Það virðist ekki ætla að duga til vegna þess að það ágæta félag er rekið með 200 millj. kr. tapi að því er sagt er. Það bætir ekki úr skák, herra forseti, - vegna þess að ekki þýðir að benda bara fingrum á RÚV og gagnrýna það félag - að það er líka rekstrarfyrirkomulagið sem er gagnrýnivert. Það er vegna þess að illu heilli tókum við þingmenn þá ákvörðun á einhverjum tímapunkti að breyta ríkisstofnuninni RÚV í opinbert hlutafélag og eins og hefur gerst víðar þar sem opinber hlutafélög eru stofnuð þá fer eftirlitið meira og minna veg allrar veraldar og fyrirtækin bara rúlla áfram, stjórnlítið að því er virðist. Við höfum fleiri dæmi eins og ég nefndi og kannski er það eftirtektarverðasta, sem nú er verið að reyna að laga til, Pósturinn ohf. Þannig að spurningin er: Hvað ætlum við þá að gera, frú forseti, þegar við stöndum frammi fyrir svipuðum aðstæðum og eru á fjölmiðlamarkaði? Og nú langar mig til að draga fram að menntamálaráðuneytið og ríkisstjórnin eru nýbúin að leggja opinberum menntastofnunum af öllum sortum til fé vegna erfiðs rekstrar en allir einkareknir skólar, námskeiðahaldarar og fleiri fá ekki krónu, frú forseti. Þeir fá ekki eina einustu krónu og bara þetta eina atriði út af fyrir sig skekkir rekstrargrundvöll þeirra verulega. Ef þetta verður fordæmið, að ríkisvæða allt þar sem menn standa höllum fæti út af því að stór ríkisstofnun eða stórt ríkisvald eða batterí hefur ofurstöðu á markaði, þá kannski styttist í að við ríkisvæðum líka alla sem halda námskeið á Íslandi, Dale Carnegie og Mími og hvað þeir nú heita allir, og vinna gott verk, í staðinn fyrir að reyna bara að sjá til þess að það sé rétt gefið. Eins og fleiri sem hér hafa talað í dag óttast ég að þrátt fyrir þann „áfangasigur“ Sjálfstæðisflokksins að tímabinda þessa ráðstöfun horfum við fram á að þetta verði eilífðarvél og að við höldum áfram að gusa peningum inn í fjölmiðlaumhverfið um ókomin ár. Sú upphæð hlýtur að hækka eins og allt annað sem er fjárhag undirorpið á Íslandi. Þess vegna segi ég: Þetta mál er vont og það hefur ekki batnað við það að dvelja í nefnd í tvo, þrjá mánuði, eða hvað það er orðið. Það hefur ekkert batnað vegna þess að ekki er farið í grunnvandann. Ég fékk ágætissendingu í dag þar sem ágætur maður segir, með leyfi forseta: „Hér er einfaldlega verið að setja fjölmiðla í öndunarvél án þess að takast á nokkurn hátt á við vandann sem tengist frjálsri fjölmiðlum.“ Það er alveg hárrétt. Og það sem stendur einkum upp úr er tvennt, annars vegar ryksuguáhrifin af erlendum fjölmiðlum og dreifiveitum sem soga auglýsingafé út úr landinu og hins vegar það ægivald sem Ríkisútvarpið hefur. Síðan á að fara að gera Ríkisútvarpið enn þá ósamkeppnisfærara með því að innleiða einhverja Evróputilskipun þar sem áskilið er að 30% af efninu, af öllum sortum, skuli vera evrópskt. Ég held að ég hafi lesið það einhvers staðar um daginn að ágætur maður sagði að þetta væri leið stjórnmálamanna til þess að fullvissa sig um það að þjóðinni leiddist, og ekki bara lítið heldur alveg helling. Á þessum tímum þegar frjáls fjölmiðlun ætti í raun og veru að geta blómstrað af því að einn maður með tölvu er orðinn hlaðvarp og getur haft mikil áhrif, eins og ég sagði áðan, það er ekki mikill kostnaður nema einhver reyni að stíga ofan á honum og stappa ofan á honum eins og tækifæri eru til í dag. Frú forseti. Það verður aldrei friður um úthlutun á fjármunum af þessu tagi, aldrei nokkurn tímann. Allir þeir sem ekki fá eða fá munu rífast um það og þeir munu benda á að einhver hafi fengið meira heldur en honum beri og aðrir miklu minna. Það verður aldrei friður um þessa úthlutun nokkurn tíma. Upp úr þessu frumvarpi höfum við það að við erum búin að smíða eilífðarvél sem dælir peningum úr ríkissjóði, væntanlega næstu árin eða áratugina. Við höfum það upp úr þessu að það verður engin sátt, hvorki milli fjölmiðla eða um fjölmiðla. Það er það sem við höfum upp úr þessu frumvarpi. Það er verulega sárt þegar lausnin sem ég benti á hér áðan, sem við Miðflokksmenn höfum talað fyrir, er að menn fái að kjósa með fótunum, menn fái að ráða því sjálfir, Íslendingar fái að ráða því sjálfir í hvað þessi nefskattur, ef hann á annað borð á að vera hér, getur farið eða á að fara. Það er mjög einföld aðgerð, frú forseti, og með henni er sett smábytta undir þann leka stjórnmálamanna sem þora ekki að takast á við vandamálið með því að útvista því til þeirra sem nýta eða njóta eftir atvikum. Mjög einfalt. Ég get líka tekið undir það þegar menn segja: Þurfum við að hafa hér ríkisútvarp? Og menn tala gjarnan um að það sé gott að halda á lofti menningunni, sem er alveg hárrétt. Ég ætla líka að segja það hér að Ríkisútvarpið hefur heldur ekki að mínu áliti staðið undir þeim kröfum sem til þess eru gerðar um annars vegar svokallað öryggishlutverk og hins vegar menningarhlutverk. Því miður verð ég að segja það, t.d. vegna þess að auðvitað ætti Ríkisútvarpið að vera í fararbroddi fyrir góðu tungutaki, meðferð á íslensku máli, en því miður hefur sigið á ógæfuhliðina þar. Ég hef sagt sjálfur og ég get alveg staðið við það að ég held að ríkið þurfi t.d. ekki að reka sjónvarpsstöð þegar við höfum dreifiveitur sem dreifa alls konar afþreyingarefni, ég tala nú ekki um ef ríkinu verður gert að versla 30% efni sem er misleiðinlegt einhvers staðar til að viðhalda því að okkur stökkvi ekki bros á vör. Þetta mætti sem best selja. Aftur á móti er ég ósammála þeim sem segja að einungis Rás 1 gegni menningarhlutverki. Rás 2 hefur gríðarlegt menningarhlutverk líka og hefur t.d. safnað saman á einn stað tónleikum og tóndæmum með íslenskri alþýðutónlist alveg frá 1985 eða 1983, hvenær sem þessi rás var stofnuð. Það eru ekki síðri menningarverðmæti heldur en Passíusálmarnir eða frumflutningur á verkum eftir Pál Ísólfsson heitinn, með mikilli virðingu. Jú, það væri ágætt að hafa stofnun til að sjá um og til að halda utan um þennan arf en ég er ekki einn af þeim sem held því fram að ríkið þurfi að reka sjónvarpsstöð. Ég er reyndar heldur ekki á því að ríkið þurfi að reka fréttastofu. Menn tala um BBC og fleiri stöðvar en Ríkisútvarpið á Íslandi er bara ekki BBC og þær fréttastofur ríkis sem ég man best eftir úr fortíðinni eru Novosty og fleiri slíkar [[Forseti hringir.]]sem voru í Ráðstjórnarríkjunum. Við þurfum ekki slíka fréttastofu.
Hæstv. forseti. Tilgangurinn með því frumvarpi sem hér er til umræðu er að koma á fót stuðningskerfi fyrir einkarekna fjölmiðla. Maður veltir fyrir sér hvers konar framtíðarsýn stjórnvöld hafa um fjölmiðla og fjölmiðlakerfið. Hér á sem sagt að gera þá fjölmiðla sem við köllum stundum sjálfstæða fjölmiðla háða ríkisvaldinu. Þá myndi einhver segja: Hvers konar sjálfstæði er það? Það er ekki merkilegt sjálfstæði í mínum huga. Það að þingmenn séu á þeim stað að fjölmiðlamarkaðurinn eigi að vera með þeim hætti að hann sé allur háður ríkisvaldinu er mjög sérstakt. Við vitum auðvitað alveg hver vandinn er. Við vitum það og okkur finnst það flestum allt í lagi að á þessum markaði einum nánast sé ríkið ráðandi aðili, að öllum hefðbundnum samkeppnisreglum sé vikið til hliðar þegar kemur að fjölmiðlamarkaðnum. Ég efast um að við myndum sætta okkur við þetta fyrirkomulag á einhverjum öðrum markaði. Tæplega, ég efast um að menn gætu sætt sig við það. Ég held að það sé algerlega ljóst að þegar við erum búin að koma þessu á, þó að í þessu frumvarpi sé gert ráð fyrir að það sé tímabundið, verður ekki horfið frá því nema að segja þá um leið við þessa einkareknu fjölmiðla: Þið verðið bara að fá að deyja. Það er enginn áhugi á að leysa hinn raunverulega vanda á þessum markaði. Við erum að fara 50 ár, 60 ár aftur í tímann með því að búa kerfi til þar sem er greitt úr ríkissjóði til að halda einhverjum rekstri lifandi. Það gengur aldrei til frambúðar. Við höfum reynslu af því. Við höfum reynslu af því í ýmsum rekstri um og eftir miðja síðustu öld. Við verðum að koma á eðlilegum fjölmiðlamarkaði, alveg eins og á öllum öðrum markaði þar sem eðlileg samkeppni þrífst og þeir sem spila á þeim markaði standa nokkurn veginn jafnt að vígi. Það er ekki gert hér, alveg fjarri lagi. Við höfum aldrei haft kjark eða þor í að endurskoða hlutverk Ríkisútvarpsins, í fyrsta lagi hvort það eigi einhvern rétt á sér í nútímasamfélagi að ríkið sé í slíkum samkeppnisrekstri. Og ef menn telja, eins og margir gera, að mikilvægt sé að ríkið sjái um einhvers konar menningarstarfsemi af þessu tagi þá þarf að skilgreina það nákvæmlega en láta það ekki bara ráðast svona, að Ríkisútvarpið fái marga milljarða á ári, sé ráðandi á markaði og sé í samkeppni við aðra um auglýsingatekjur o.s.frv. Þetta er óeðlilegt og það sjá það allir. Af hverju er ekki hægt að breyta þessu? Það er eins og mörgum hér finnist að Ríkisútvarpið sé einhvers konar heilög kýr sem engar venjulegar reglur eigi að gilda um, enginn eðlilegur markaður eigi að vera í kringum fjölmiðla. Við viljum bara hafa þetta Ríkisútvarp hvað sem tautar og raular. Og ef aðrir geta ekki lifað með því þá bara borgum við það líka úr ríkissjóði. Þetta er framtíðarsýn flesta stjórnmálamanna hér á landi. Hún er auðvitað hræðileg. Mönnum finnst sem sagt í lagi að Ríkisútvarpið fái skattfé en sé samt í samkeppni - og til að halda lífi í einhverjum sem verða alltaf einhverjir fá þeir stuðning úr ríkissjóði. Svo er búið til kostnaðarsamt kerfi í kringum það í frumvarpinu. Starfsmenn, skrifstofa, farið yfir umsóknir, einhverja tugi milljóna mun það kosta á hverju ári. Ég velti því mikið fyrir mér af hverju afstaða margra til Ríkisútvarpsins er með þeim hætti að mönnum finnst þetta fyrirkomulag í lagi. Í raun og veru hefur okkur í öllum aðalatriðum tekist að skilja að ríki og kirkju. Okkur hefur tekist það. En að skilja Ríkisútvarpið eða ljósvakamiðilinn frá ríkinu, það virðist vera algerlega ómögulegt, það er eins og himinn og jörð farist. Menn verða að athuga það að fjölmiðlaumhverfi í dag er allt annað heldur en þegar menn komu á ríkisfjölmiðli, ljósvakamiðli víða um heim við þær aðstæður sem þá voru. Það var mjög skiljanlegt á þeim tíma. En við erum enn þá föst í því að ríkisfjölmiðillinn verði að vera áfram þó að við vitum að það verði aldrei heilbrigður markaður í fjölmiðlarekstri. Mönnum er alveg nákvæmlega sama þó að það verði aldrei heilbrigður markaður hér, alveg sama þó að dælt sé meira og meira úr ríkissjóði í ríkisfjölmiðilinn. Svo á núna að fara að dæla meiri peningum til þess að halda á lífi í einhvern tíma einkamiðlum sem menn ætla að kalla sjálfstæða miðla en verða auðvitað aldrei sjálfstæðir við það. Svo eru menn einhvern veginn svo bláeygir að halda að þetta gæti bara orðið tímabundið. Það verður auðvitað aldrei. Þegar sólarlagsákvæðið rennur út eftir eitt eða tvö ár og stjórnmálamenn segja: Nei, þetta var bara tímabundið - halda menn þá að stjórnmálamenn standi í lappirnar og segi: Já, heyrðu, þetta var bara tímabundið, það verður ekki meira? Ó nei, það verður ekki þannig. Við verðum að hafa kjark og þor í að endurskilgreina hlutverk RÚV úr því að menn eru ekki tilbúnir að leggja það af sem er auðvitað bara tímaskekkja í nútímasamfélagi. Ég geri mér grein fyrir að ekki er hlaupið að því, alla vega ekki í einu vetfangi, að skilgreina hvert hlutverk þess er, hvað er ekki í beinni samkeppni, meta hvað það kostar og leyfa svo öðrum miðlum að keppa á hinum eiginlega markaði. Ég veit auðvitað að vandinn er djúpstæðari en bara það. Við erum í vanda með erlenda samfélagsmiðla, það sem þeir taka upp úr íslenskum miðlum, auglýsingar þaðan o.s.frv. Það virðist ekki vera mikil hugsun hvernig við getum glímt við þann vanda. Þetta frumvarp mun engan vanda leysa, ekki til frambúðar. Það munu aldrei verða hér sjálfstæðir fjölmiðlar og eðlilegur fjölmiðlamarkaður með þessu fyrirkomulagi, bara aldrei. Þetta held ég að allir viti en samt ætla menn að fara þessa leið. Ég legg til að menn skoði þetta betur, að menn fari einfaldlega yfir allan þennan ríkisrekna fjölmiðlamarkað sem hefur truflað mig mjög lengi. Það fyrirkomulag sem nú er til staðar er löngu úrelt en einhverra hluta vegna myndast aldrei pólitískur meiri hluti fyrir því að gera eitthvað í því máli. Þetta er einhvern veginn sálrænt. Það er eins og verið sé að glíma við sama sálræna vandamálið og það að menn geta ekki hugsað sér að einhver annar selji áfengi heldur en ríkisstarfsmaður. Þetta er auðvitað sama heilkennið. Einhvern tímann þegar öll rök þrýtur fyrir rekstri Ríkisútvarps munu menn örugglega bara koma með lýðheilsusjónarmið því að það dugar alltaf, að lýðheilsa þjóðarinnar verði mjög slæm ef RÚV hættir. Með ohf.-fyrirkomulaginu lítur þetta út eins og einkafirma einhverra starfsmanna sem gera það sem þeim sýnist. Það er engin stjórn þótt þetta sé ríkisútvarp. Það er bara einhver sjálfstæð stjórn, eitthvert fólk sem við höfum ráðið og við höfum ekkert með það að gera. Menn gera bara það sem þeim sýnist, fara bara að lögum þegar þeim sýnist og ekkert gerist. Stjórnmálamenn eru raunverulega algerir aumingjar þegar kemur að þessu þó að þetta séu margra milljarða útgjöld á hverju einasta ári. Við bara horfum á þetta gerast. Okkur er nákvæmlega sama af því að flestum okkar finnst svo helvíti gott efni þarna og við erum vön því að hafa þetta, það hefur alltaf verið þarna. [[Gripið fram í: … Barnaby?]]Menn velta því fyrir sér og horfa á þetta. Ég sé alla vega engan mun á þáttum þar og þáttum sem ég sé á N4 eða Hringbraut eða Stöð 2 eða hvað það heitir allt saman. Þetta er auðvitað bara löngu úrelt en við getum ekki tekið á því. Ég ætla í sjálfu sér ekki að gera lítið úr því að ríkið gæti séð um eitthvert menningarhlutverk, eitthvað sem setur skyldur á ríkismiðillinn umfram aðra. En þá sinna menn því eingöngu. En að vera bara eins og venjulegur fjölmiðill og brengla allan markaðinn og gera alla aðra fjölmiðla ósjálfbæra er óeðlilegt. Við myndum aldrei sætta okkur við svona í einhverjum öðrum rekstri en í ljósvakamiðlum erum við alveg föst í þessu. Hvað myndu menn segja hér ef það væri ríkisverslun með einhverjar vörur sem fengi alltaf X háa fjárhæð á hverju ári og gæti þá haft áhrif á verðið og allt það og auglýst meira af því að það væri allt niðurgreitt. Svo væru menn að keppa á markaði. Sama fólkið sem er sérstakir stuðningsmenn þess að Ríkisútvarpið brengli allan þennan markað og finnst það bara allt í lagi er mjög upptekið af öllum samkeppnisreglum þegar kemur að öðrum rekstri, en ekki þessum. Það er útilokað fyrir nokkurn heilbrigðan mann að skilja þetta. Ég mun aldrei skilja þetta. Svo heldur þetta fólk að það sé líka nútímalegt. Það er ekkert nútímalegt við að ríkið standi í þessum rekstri, það er bara alls ekkert nútímalegt við það. Þetta er í raun og veru úrelt. Þetta er úrelt kerfi, þetta er úrelt fyrirkomulag, löngu úrelt meira að segja, búið að vera úrelt í meira en 20 ár. Samt er það eins og að rífa úr fólki hjartað að minnast á að við þurfum auðvitað að fara að endurskoða þetta. Við þurfum að endurskoða hlutverk Ríkisútvarpsins. En það tekst aldrei. Það fer allt í lás hér, alveg eins og þegar við ætlum að heimila sölu á áfengi sem er lögleg vara. Ríkisstjórnin getur ekki einu sinni leyft okkur að fá nikótínpúða, það er búið að setja einhver lög og reglur um það. Á sama tíma er þetta fólk að heimila hér neyslu á ólöglegum efnum og biðja um neyslurými fyrir það. Hvert erum við komin? En það má enginn annar en ríkisstarfsmaður selja áfengi. Það er ekki nema von að menn klóri sér í hausnum. Auðvitað breytist ekki neitt meðan samsetning þingsins er með þessum hætti. Ef kjósendur kjósa ekki frjálslynd borgaraleg lýðræðisöfl sitjum við uppi með þetta óbreytt langt fram í framtíðina. Meira að segja Miðflokkurinn er orðið frjálslynt lýðræðisafl þegar kemur að þessu.
Forgöngumenn.
Sporgöngumenn?
Forgöngumenn.
Forgöngumenn?
Frumkvöðlar?
Miðflokkurinn verður nú aldrei frumkvöðull. Nei, við þurfum breytta hugsun í þessu. Ríkissjóður er ekki óþrjótandi auðlind. Við getum ekki bara gert hvað sem okkur sýnist. Við verðum að koma á heilbrigðum markaði. Ég geri mér grein fyrir því að það er alltaf erfiðara í fámenni, í svona litlu samfélagi. En heimurinn er stór og fjölmiðlar eru ekki bundnir við lönd lengur, það er margt í boði. Ég gæti alveg sætt mig við að ríkið sinnti mjög takmörkuðu menningarlegu hlutverki til að vernda íslenska tungu og menningu, menningarlegt efni, eitthvað sem varðar okkar arfleifð. En það er óþarfi að vera í því sem þeir eru núna. Mér finnst skrýtið að við séum ekki öll sammála um að reyna þá að takmarka þetta við algerlega afmarkað hlutverk. Einhverra hluta vegna erum við föst í þessu og við komumst ekki úr þessu. Við ætlum að búa til eitthvert kerfi sem aldrei verður sátt um, aldrei. Menn munu rífast um þessar úthlutanir, verða ósáttir við að vera ekki inni o.s.frv. Þetta skapar bara óeiningu. Við ætlum að fela einhverju fólki að ákveða hver fær peninga og hver fær ekki peninga. Hvernig haldið þið að þetta verði, hv. þingmenn? Það verða leiðindi, alveg eins mikil og hægt er að hafa þau. Það mun eingöngu leiða til þess á endanum að það verður bætt í og bætt í. Þá þarf að skattleggja og skattleggja. Og menn halda að það hafi engar afleiðingar af því það er nóg til einhvers staðar í samfélaginu. Þetta er umræðan í samfélaginu: Það er nóg til. Þegar menn hugsa svona, að það sé nóg til, þá endar það alltaf illa, alveg örugglega. Hæstv. forseti. Ég hef lokið ræðu minni.
Virðulegi forseti. Það kom fram í ræðu hv. þingmanns að það hafi gengið svo vel að koma með aðskilnað ríkis og kirkju. Ég klóraði mér mikið í hausnum því að ég hafði ekki hugmynd um hvað hv. þingmaður var að tala um, sérstaklega þegar ég skoða frumvarp til fjárlaga og sé þar framlög til þjóðkirkjunnar upp á 3,8 milljarða og fleiri atriði sem hækka upphæðina þó nokkuð. Kirkjugarðar upp á 1,2 milljarða og sóknargjöld sem þjóðkirkjan fær meiri hluta af, 2,7 milljarðar. Síðan er Ríkisútvarpið hins vegar með 4,5 milljarða. Ef búið er að aðskilja ríki og kirkju þá er samkvæmt þessu alveg jafn mikið búið að aðskilja ríki og Ríkisútvarp, miðað við fjárlagafrumvarpið alla vega og tölurnar sem eru þar fyrir framan okkur. Þegar allt kemur til alls eru bæði þjóðkirkjan og Ríkisútvarpið á fjárlögum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hvar er þessi aðskilnaður ríkis og kirkju?
Virðulegur forseti. Ég sagði einfaldlega að betur gengi að aðskilja ríki og kirkju heldur en Ríkisútvarpið. Sóknargjöld eru bara innheimt í gegnum ríkið. Það snýr ekki bara að kirkjunni, það snýr að öllum félögum. Þar að auki er varðar kirkjuna er ríkið að kaupa ákveðna þjónustu á móti. Við leggjum hins vegar sérstakan skatt á suma landsmenn, ekki alla, sem gengur beint til Ríkisútvarpsins. Það er mikill munur á því heldur en við gerum varðandi ríki og kirkju. Það er auðvitað þannig að sannarlega má segja að það sé a.m.k. miklu meiri aðskilnaður milli ríkis og kirkju heldur en ríkisins og ljósvakamiðilsins sem enginn skilur af hverju er. Ég hef alltaf verið talsmaður þess að kirkjan eigi að vera sjálfstæð. Hún er orðin það núna, búið er að breyta þessu, þetta eru ekki lengur ríkisstarfsmenn. Kirkjan hefur sínar reglur. Vissulega má segja að RÚV sé náttúrlega mjög sérkennilegt ríkisapparat. Það er búið til hlutafélag með einhverri stjórn og kjörnir fulltrúar hafa ekkert eða lítið um það að segja. Það er bara orðið einhvers konar ríki í ríkinu. En ég skal samþykkja það að Ríkisútvarpið verði með sama hætti og kirkjan.
Virðulegi forseti. Það er áhugavert ef hv. þingmaður vill hafa aðskilnað ríkis og Ríkisútvarpsins á sama hátt og ríkis og þjóðkirkju. Það væri áhugavert að sjá þá útfærslu. Ég hlakka til að sjá hvernig það fer í næstu kosningabaráttu. Það verður bara áhugavert. Við glímum dálítið við það vandamál varðandi kirkjuna að við sem ríkisvald erum ekki að kaupa neina þjónustu af kirkjunni. Það er ekki skilgreint í neinum samningum hvað við erum að fá fyrir þessa allt of mörgu milljarða sem fara til þjóðkirkjunnar. Það er eitthvað aðeins betur skilgreint í lögum varðandi Ríkisútvarpið. En eins og komið hefur fram í máli ýmissa er kannski mismunur á því hvað af því fólk telur vera uppfyllt. Það er alla vega reginmunur á því og að hafa í rauninni ekki neitt í höndunum um hvað eigi að fá fyrir þessa þó nokkru milljarða sem fara til þjóðkirkjunnar. [[Forseti hringir.]]Ef við ætlum að fara í einhvers konar sameiginlegt [[Forseti hringir.]]fyrirkomulag þar sem annaðhvort þjóðkirkjan er þá ekki á fjárlögum og þá Ríkisútvarpið ekki á fjárlögum - er hv. þingmaður að leggja það til eða er það eitthvað annað?
Hæstv. forseti. Það sem mér hefur ekki síst fundist mjög merkilegt við málflutning Pírata, sem hafa barist gegn þjóðkirkjunni og verið miklir andstæðingar sambands ríkis og kirkju, er að aldrei hefur heyrst orð frá Pírötum um að ríkið ætti ekki að reka útvarp. Það hef ég aldrei heyrt. Það kann að vera einhvern tímann, ég hef aldrei heyrt það, aldrei. Öll baráttumál Pírata hafa einhvern veginn snúist um að ríkið komi ekki nálægt kirkjunni, hvorki til stuðnings né til að kaupa eitthvert endurgjald eða innheimta sóknargjöld, ekkert. En Ríkisútvarpið er alveg rosalega mikilvægt. Ég get alveg sagt að ég tel kirkjuna gera miklu meira gagn fyrir landsmenn heldur en nokkurn tímann Ríkisútvarpið. Aðrir sjá um það miklu betur heldur en það, það get ég alveg fullyrt.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir alveg ljómandi góða ræðu. Ég var í stærstum dráttum mjög sammála hv. þingmanni með þá nálgun sem hann hafði á málefnið sem við ræðum hér. Ég verð eiginlega að koma því að, frú forseti, af því að hér er minnst á þjóðkirkjuna að ég viðurkenni alveg að þjóðkirkjan hefur stundum undanfarin misseri fengið hárin á höfðinu á mér til að rísa enn meira en venjulega en þó ekki eins og Ríkisútvarpið sem ég hef séð í gegnum tíðina í rauninni þróast frá mér. Ég var mikill stuðningsmaður Ríkisútvarpsins fyrir nokkrum árum þegar Ríksútvarpið var fjölmiðill allra landsmanna. Nú er þetta einhvers konar fjölmiðill góða fólksins. Það er ekkert annað sem kemst að í þessum miðli sem er mjög sorglegt að sjálfsögðu. Ríkisútvarpið hefur að mínu mati í rauninni brugðist því hlutverki sínu að sinna öllum skoðunum. Við sjáum t.d. hvaða sérfræðingar eru fengnir þar í umræðuþætti. Ég man ekki eftir því að hægri menn hafi fengið mikið að koma þar, svo að ég nefni það nú bara, en ég ætla ekki að rífast um það við hv. þingmann. Ég verð að stríða hv. þingmanni aðeins vegna þess að hann var eitthvað að skjóta á okkur í Miðflokknum. Vissulega er það þannig að við erum stundum kannski pínu sveitaleg í þessum flokki og það er nú aðallega þegar við erum að horfa á byggðirnar og landbúnaðinn og eitthvað slíkt. En hv. þingmaður, síðastliðin 37 ár hefur Sjálfstæðisflokkurinn ráðið menntamálaráðuneytinu í 27 ár. Sjálfstæðisflokkurinn hefur ráðið og farið með mál Ríkisútvarpsins í 27 ár af þessum 37. Ég veit að hv. þingmaður er ekki búinn að vera á þingi þennan tíma og ég veit að hv. þingmaður hefur allt aðrar skoðanir á þessu heldur en kollegar hans á þeim tíma, held ég. Það var Sjálfstæðisflokkurinn sem breytti þessu í ohf. Það eru því hæg heimatökin að breyta aðeins um kúrs og reyna að hysja upp um sig í þessum ágæta flokki, Sjálfstæðisflokknum. Maður er oft sammála því sem kemur frá honum en það er staðreynd að menn hafa bara ekki staðið vaktina. Þess vegna hefur Ríkisútvarpið farið þá leið sem það hefur farið, er orðið að því sem það er í dag.
Hæstv. forseti. Það er alveg rétt. Sjálfstæðisflokkurinn ber auðvitað sína ábyrgð og hann hefur stjórnað menntamálaráðuneytinu mjög mikið síðustu áratugi. Það breytir ekki því að það hefur aldrei verið pólitískur meiri hluti hér á þinginu fyrir þeim breytingum sem Sjálfstæðismenn hafa talað fyrir, aldrei. Það er alveg rétt að þetta ohf.-dæmi hefur gengið illa. Það sem gerist í því er að þetta verður bara eitthvert einkafirma þeirra sem stjórna þessu. Þess vegna upplifa menn, eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, að það séu bara ákveðin sjónarmið þar ofan á. Allt hlutleysi fer út í veður og vind smám saman. Það gerist kannski ekki í einu vetfangi. Þetta er auðvitað vandinn. Þetta er vandinn við ríkisrekstur á markaði. Yfirburðafélag á markaði, ríkisfélag, skapar þennan vanda. Við eigum hvergi að hafa það þannig. Eini staðurinn þar sem ríkið á að vera er bara þar sem enginn samkeppnismarkaður er, enginn markaður er til. En okkur finnst alltaf í lagi að ríkið fari ekki eftir neinum reglum. Það þarf ekkert af því að það er fyrir sjóðinn okkar. Menn átta sig ekki á því að verið er að skemma þennan markað. Á endanum töpum við á því. Það er auðvitað bara vandinn. Ég ætla ekkert að undanskilja Sjálfstæðisflokkinn neinni ábyrgð í þessu. Ég hef alltaf vitað að margir Sjálfstæðismenn eru uppteknir af því að hafa alltaf sitt RÚV, annars er dagurinn ónýtur. En þetta er samt úrelt, hv. þingmaður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég tek undir að þetta fyrirkomulag er úrelt. Það er svolítið sérstakt þegar menn taka upp á því að bera sig jafnvel saman við breska ríkisútvarpið, BBC, sem er eins konar alheimsfjölmiðill. Það gilda allt önnur lögmál um hann í sjálfu sér heldur en þetta litla, sem er samt risastórt á Íslandi, batterí sem er Ríkisútvarpið. Það hefur ekki einu sinni staðið undir þeim skyldum sem það á að gegna, eins og við rákum okkur t.d. á þegar óveðrið gekk yfir í desember 2019, held ég að hafi verið, þegar kerfið hér virkaði ekki sem átti við að koma skilaboðum til fólks o.s.frv. Ég hef mestar áhyggjur af því, hv. þingmaður, að þetta sé frekar orðin einhvers konar valdaklíka í samfélaginu, eins og þú lýsir því, sem standi vörð um Ríkisútvarpið, þennan rekstur, í skjóli þess að það apparat fjalli með mildari hætti um þá aðila en annars.
Hæstv. forseti. Já, já, menn nefna oft BBC, breska ríkisútvarpið, sem er auðvitað allt annar handleggur. Þeir eru ekki á auglýsingamarkaði þannig að öll samkeppnisstaða er mjög ólík. Þetta er hins vegar bara ríkisfélag sem er í venjulegum viðskiptum, framleiðir efni o.s.frv. í samkeppni, allt öðruvísi. Ég tek eftir því að Danir eru orðnir mjög hugsi yfir Danmarks radio og hafa nú dregið úr kostnaði við það og dregið niður í starfsemi þess. Það er ekki hægt að bjóða skattgreiðendum endalaust upp á þetta. Ég held að við verðum bara einfaldlega að taka þetta. Það verður hins vegar alltaf erfitt þegar við höfum ríkisútvarp þar sem stór hluti kjósenda þarf ekki að greiða afnotagjöld. Þeir munu aldrei verða á móti þessu. Þetta er auðvitað niðurgreitt af skattgreiðendum. Þá er svo auðvelt að fá fólk til að vera bara sátt við ástandið. Þess vegna er svo erfitt að breyta þessu þótt allir viti í grunninn að þetta er löngu úrelt, mun skaða sjálfstæðu miðlana og mun eyðileggja þennan markað. Menn verða þá að svara því hvort menn eru sáttir við það eftir tvö ár að hætta þessum stuðningi [[Forseti hringir.]]og leyfa bara þessum miðlum að deyja.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir prýðisræðu sem var ágæt að flestu leyti nema að hann fór illilega út af sporinu þegar hann taldi að í Miðflokknum væri ekki frumkvöðulsandinn. Og af því að það er nú þannig að hjörtu mín og hv. þingmanns og þingmanna Miðflokksins hafa slegið í nokkuð miklum takti oft og tíðum þykir mér þetta koma úr hörðustu átt. Ég skrifa þetta á það að hann hafi bara ekki lagt við hlustir, t.d. í þessu máli þar sem við höfum lagt til að menn megi sjálfir ráðstafa útvarpsgjaldi sínu hvert sem þeir vilja. Eins og ég segi held ég að hv. þingmaður hafi ekki hlustað. Ég vil hins vegar í kjölfarið á ræðu hv. þingmanns og hv. þm. Óla Björns Kárasonar leyfa mér að efast um að meiri hluti sé fyrir þessu þingmáli í þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Ég bið hv. þingmann um að leiðrétta mig ef það er röng niðurstaða hjá mér. Ég vil líka spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um að m.a. með framlögðu frumvarpi hv. þm. Óla Björns Kárasonar og hv. þm. Brynjars Níelssonar nú í kvöld og þingmáli okkar Miðflokksmanna um að menn ráði sjálfir sínum næturstað þegar kemur að útvarpsgjaldi verði málið kallað til nefndar á milli 2. og 3. umr. Ég geri það að tillögu minni nú, frú forseti. Ég bið hv. þingmann að taka undir það með mér að þetta mál fari aftur til nefndar í ljósi þess sem ég sagði áðan, þ.e. í fyrsta lagi að vafi leiki á því að meiri hluti sé fyrir málinu í Sjálfstæðisflokknum, í öðru lagi að það þurfi að ræða þetta mál með máli þeirra félaganna tveggja sem kemur fram í kvöld og með hliðsjón af því máli sem Miðflokkurinn hefur lagt fram um að menn geti sjálfir ráðstafað útvarpsgjaldi eða hluta þess til þess fjölmiðils sem þeir kjósa.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka aftur orð mín um að Miðflokksmenn séu ekki miklir frumkvöðlar. Ég held þeir séu oft miklir frumkvöðlar og svolítið öðruvísi en við hin. En ég tek alveg undir það að ég teldi eðlilegt að þetta mál yrði tekið inn og raunverulega rætt með frumvarpi okkar hv. þm. Óla Björns Kárasonar um að taka RÚV af auglýsingamarkaði. Ég held að þingmenn komist ekkert hjá því að ræða það almennt hvernig menn sjá fyrir sér þennan markað til framtíðar. Við vitum að við óbreytt ástand, ef við gerum ekki neitt, mun sjálfstæði fjölmiðla bara lognast út af. Þetta verða í mesta lagi einhvers konar hlaðvörp eða einhverjir svona litlir miðlar. Það verða engir alvörumiðlar og það er ekki eitthvað sem við sjáum gagnast íslensku samfélagi. Við þurfum alvöru sjálfstæða fjölmiðla og það gengur ekki í þessu fyrirkomulagi. Við verður þá frekar að bæta RÚV upp þessar auglýsingatekjur með öðrum hætti ef við teljum að hlutur þess þurfi að vera óbreyttur, sem ég tel að vísu ekki að þurfi að vera. Tillaga Miðflokksmanna er alveg verð skoðunar, alveg eins og tillaga okkar hv. þm. Óla Björns Kárasonar, að taka þetta allt í einu lagi, taka alvöruskoðun á þessu. Við komumst ekkert hjá því. Við þurfum að hugsa um þennan fjölmiðlamarkað vegna þess að hann er mikilvægur. Menn tala um mikilvægi fjölmiðla. Ég er alveg sammála því að þeir eru mikilvægir en við getum bara ekki haft einn fjölmiðil, ríkisfjölmiðil, sem er sá eini sem við getum þá kallað alvörufjölmiðil á þessum markaði. Við getum það ekki.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég er glaður yfir því að hann skyldi sjá að sér. Ég vil þá nota tækifærið til að ánýja það sem ég sagði áðan, að við þurfum að fá þetta mál til nefndar. Þar sem hv. þm. Óli Björn Kárason situr í allsherjar- og menntamálanefnd held ég að það hljóti að vera sameiginlegt áhugamál okkar beggja að fá það í gegn. Mig langar til að biðja hv. þingmann um að reifa aftur það sem ég reyndar nefndi í ræðu um það að menn bíti ekki í höndina sem fæðir þá, ekki nema í stuttan tíma, og hvort hann sé, eins og hann er reyndar búinn að drepa á, ekki sammála mér í því að þetta svokallaða frjálsræði sem menn eru að reyna að varðveita með þessu frumvarpi - að frumvarpið nái ekki þeim árangri að varðveita þetta frjálsræði meðan verið er að stefna að því að gera fjölmiðla háða ríkisfé. Mig langar til að biðja hv. þingmann um að drepa aðeins á þetta mál aftur, takk.
Hæstv. forseti. Það er alveg augljóst að við getum ekki talað um frjálsa og sjálfstæða fjölmiðla sem eru háðir stuðningi ríkisvaldsins. Það segir sig bara sjálft. Við erum einfaldlega að búa til eitthvert millifærslukerfi frá skattgreiðendum til einhvers einkareksturs til að halda honum á lífi - við þekktum það í gamla daga með afleitum árangri í útgerð, í bæjarútgerðum og alls konar útgerðum, endalausir millifærslusjóðir, allt frá skattgreiðendum til að halda lífi í einhverjum rekstri - í staðinn fyrir að búa til einhverja umgjörð, eitthvert kerfi þar sem er alvörusamkeppnisrekstur, alvörurekstur í þessari mikilvægu grein. Fjölmiðlar eru mikilvægir en þetta er ekki leiðin.
Frú forseti. Ég ætlaði nú ekki að vera þaulsætinn í þessum ræðustól í kvöld en þetta er ekki í fyrsta skipti sem hv. þm. Brynjar Níelsson kveikir aðeins í mér og fyllir mig eldmóði. Þess vegna langaði mig til að fylgja aðeins eftir því sem var rætt hér áðan. Það er þannig að þetta mál, eins og ég drap á áður, er kannski versta leiðin til að fara. Í staðinn fyrir að upphefja þessa nauðungaráskrift sem fylgir okkur alveg út yfir gröf og dauða og gera hana nútímalegri þá er okkur ekki einungis gert, verði þetta frumvarp að lögum, að greiða nauðungaráskrift að Ríkisútvarpinu heldur á almenningur líka að greiða hluta af áskrift Morgunblaðsins þó að hann kaupi það ekki og Kjarnans þó að hann lesi hann ekki. Og svo að ég taki bara dæmi er það þannig að í staðinn fyrir að við neytendur fáum frjálst val um það hvert hluti útvarpsgjaldsins okkar rennur - hvert sem hugur okkar stefnir, Stundin, Stöð 2 eða hvað það er - þá á núna að hengja þessa svokölluðu frjálsu óháðu fjölmiðla á klafa ríkisins og girða þar með fyrir að þeir verði frjálsir og óháðir áfram. Ég verð því enn einu sinni, frú forseti, að ánýja það sem ég sagði hér áðan. Ég óska þess formlega að þetta mál verði tekið aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. þannig að hægt sé að gaumgæfa óframkomið frumvarp þeirra hv. þm. Óla Björns Kárasonar og Brynjars Níelssonar og að hægt verði að bera saman áhrif af þingmáli okkar Miðflokksmanna við þetta vandræðafrumvarp sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. Við verðum einnig að ganga úr skugga um það, frú forseti, hvort það er raunverulegur þingmeirihluti fyrir þessu máli. Í raun og veru skil ég ekki að málið skuli vera komið svona langt. Ég skil í sjálfu sér ekki af hverju það rataði út úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins á sínum tíma. Það er mér eiginlega algjörlega hulið. Kannski er andinn í þingflokksherbergi Sjálfstæðismanna bara þyngri en hér í þingsalnum. Menn eru kannski borubrattari og tala frjálsar heldur en þeir myndu gera þar. Nú þekki ég það ekki. Ég er ekki innanbúðarmaður og er ekki á leiðinni þangað. Engu að síður er það með miklum ólíkindum að þetta ágæta mál, eða satt að segja vonda mál, skuli vera komið þetta langt. Við hljótum þess vegna að gera þá kröfu að það verði brotið algerlega til mergjar og við komumst að því í eitt skipti fyrir öll hvort hér sé raunverulegur meiri hluti fyrir því eða hvort það þurfi að taka enn frekari breytingum, líka með tilliti til þess óframkomna máls sem við ræddum áðan. Það er nefnilega þannig, frú forseti, að akkúrat núna erum við í mikilli deiglu. Satt að segja er líka óskiljanlegt að ríkisstjórnin og hæstv. menntamálaráðherra skuli þá ekki taka á sig rögg og leggja fram þingmál um að erlendar efnisveitur greiði hér einhvern skatt til að jafna leik þeirra gegn þeim sem hér á Íslandi stunda þennan rekstur. Það er í sjálfu sér ekkert nýtt að við reynum að jafna þann hlut. Alls konar atvinnugreinar í landinu eru ofurseldar því að vera í samkeppni við erlent ægivald. Ég gæti t.d. nefnt landbúnaðinn til sögunnar. Hér á Íslandi keppir hann við mjög niðurgreidda landbúnaðarvöru annars staðar frá. Við höfum jú reynt að rétta hlut þeirrar greinar með ákveðnum hætti en þar með er ekki sagt að sá háttur þurfi endilega að ganga yfir alla þá starfsemi sem er í samkeppni við erlenda aðila heldur getum við líka leiðrétt það með því að undanskilja þá erlendu aðila sem hér reyna að hasla sér völl eða taka til baka þau skattfríðindi sem þeir sannarlega búa við í dag. Það væri meiri mannsbragur á því held ég að taka það föstum og alvarlegum tökum. Ég vil líka taka fram að ég fór upp í þessa pontu, eins og ég sagði í upphafi, vegna þess að hv. þm. Brynjar Níelsson kveikti aðeins í mér. Ég get ekki annað en tekið heils hugar undir með honum þar sem hann talar um að í sjálfu sér sé Ríkisútvarpið sem slíkt nánast stjórnlaust. Í sjálfu sér væri það besta sem við gætum gert til skamms tíma litið kannski að breyta rekstrarforminu aftur, að breyta þessu fyrirtæki úr opinberu hlutafélagi og breyta því aftur í alvöruríkisstofnun, skera það um leið niður í þá stærð sem er hæfileg, eins og maður segir. Það er alveg rétt sem kom fram, t.d. í ræðu hv. þingmanns áðan, að við erum jú að styrkja alls konar menningarstarfsemi. Það er náttúrlega skemmst frá því að segja, og með mikilli virðingu fyrir því, að fyrir hvern þann mann sem sest í Hörpu á sinfóníutónleika eru skattgreiðendur búnir að borga 10.000 kr., í hverjum einasta miða, fyrir hvern einasta rass sem þarna sest, 10.000 kr. á mann. Auðvitað gerum við þetta, við styrkjum þessa starfsemi. Þá þarf náttúrlega að sigta frá og í sjálfu sér þarf að gera á því raunverulega úttekt hvað fellur undir menningarhlutverk Ríkisútvarpsins. Sá sem hér talar getur alveg sagt hug sinn í því að fyrirtæki sem á að sinna menningarhlutverki og hefur í störfum hjá sér starfsmann sem á að gæta að málfari og finnur upp - það er varla að ég vilji segja það úr þessum ræðustól, frú forseti - orðskrípi sem heitir fössari, uppfyllir alls ekki menningarhlutverk sitt, en málfarsráðunautur Ríkisútvarpsins er stoltur höfundur að þessu orðskrípi og þetta er stofnunin sem á að gæta tungunnar, öðruvísi mér áður brá. Það vill því miður þannig til að dreifikerfi þessa batterís er ekki heldur upp á það marga fiska að maður geti gengið að því vísu að fá nauðsynlega öryggisþjónustu. Ég hef áður sagt þá sögu hér í þessum stól að þar sem ég var staddur á Fjallabaki syðra, þurfti þar að fara yfir nokkrar óbrúaðar ár og vildi kannski fylgjast með hvort eitthvað væri að gerast, og kveikti á útvarpinu var fyrsta útvarpsstöðin sem kom inn kristilega útvarpsstöðin Lindin. Nú hafði ég svo sem ekkert á móti því að keyra þessa fallegu leið undir guðs orðinu en það var alveg sama hvernig maður leitaði í útvarpinu að útvarp allra landsmanna kom ekki inn. Eins og ég segi kom þessi ágæta kristilega útvarpsstöð inn, ásamt fleiri stöðvum, frjálsum og óháðum. Við þurfum líka að gæta að því að um leið og við reynum að jafna hlut þessara svokölluðu frjálsu miðla gagnvart því ægivaldi sem er tvennt, þ.e. í fyrsta lagi innlent ríkisútvarp og í öðru lagi erlent vald sem stýrir dreifiveitum, þurfum við að aðgæta það verulega vel hvernig við ætlum að jafna hlutinn án þess að búa til eitthvert skrímsli sem verður óseðjandi og einhverja eilífðarvél sem heldur áfram að hakka fram eftir árum. Og við skattgreiðendur höldum áfram að borga ofan á nauðungaráskrift tap Morgunblaðsins að hluta og hluta af starfsemi annarra miðla. Það er ekki leiðin, frú forseti. Leiðin hlýtur að vera sú að jafna aðstöðumun þessara miðla með skattheimtunni en ekki að seilast eftir því fé í vasa skattgreiðenda. Nóg er nú samt. Ég vona að beiðni mín um að málið gangi til nefndar verði tekin til greina og ég hlakka raunverulega til að takast á við þetta mál enn einu sinni á þeim vettvangi. Mörgum spurningum er enn ósvarað í þessu máli sem vonandi verður þá hægt að leiða til lykta milli 2. og 3. umr. í nefnd.
Hæstv. forseti. Af því að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hefur áhuga á að vita hvað gerist í þingflokksherbergi Sjálfstæðisflokksins get ég upplýst að þar er lifandi umræða, þar er tekist á og menn reyna síðan að koma sæmilega samstilltir til leiks. Vissulega er ágreiningur innan Sjálfstæðisflokksins um hlutverk Ríkisútvarpsins en það er enginn ágreiningur held ég um að styrkja menningarstarfsemi. Menning þjóðarinnar og arfleifðin er mikilvæg en fæstum okkar í Sjálfstæðisflokknum finnst að það þurfi að vera ríkisstofnun sem rekur útvarpsstöð. Ég spyr því hv. þingmann: Er Miðflokkurinn til að mynda þeirrar skoðunar að ríkið þurfi sjálft að reka útvarpsstöð til að hægt sé að miðla menningarlegu efni eða geta aðrir gert það? Getum við styrkt aðra til þess ef menn ætla að gera það? Hver er stefna Miðflokksins í raun og veru varðandi ríkisrekstur eða ljósvakamiðilinn eða fjölmiðlamarkaðinn yfir höfuð? Hvert á hlutverk Ríkisútvarpsins að vera þar? Á það að vera eitthvert? Styður Miðflokkurinn til að mynda frumvarp okkar Óla Björns Kárasonar um að taka RÚV af auglýsingamarkaði eða telur Miðflokkurinn að rétta leiðin sé að allir séu skyldugir til að borga í einhvern miðil en fái bara að velja? Ef hv. þingmaður gæti útskýrt þetta aðeins nánar fyrir þingmanninum.
Frú forseti. Ég þakka þessa greinargóðu lýsingu á andrúmsloftinu í þingflokksherbergi Sjálfstæðisflokksins. Það var örugglega mörgum kærkomið að fá að heyra, ekki bara þeim sem hér stendur. Af því að hv. þingmaður spurði um stefnu Miðflokksins varðandi Ríkisútvarpið kemur afstaða flokksins best fram í því að við lögðum fram þá tillögu að til að byrja með gæti hluti útvarpsgjalds verið varið af þeim sem borga til þeirra miðla sem þeir vilja borga í. Ég held að það verði ekki skýrara. Ég sagði áðan sjálfur í ræðunni, og nú verð ég aftur að gráta það að hv. þingmaður skyldi ekki hlusta vel, að ég sæi t.d. enga þörf á því að íslenska ríkið ræki sjónvarpsstöð þar sem við hefðum hér sjónvarps- og efnisveitur í hundraðavís í gegnum net og aðra miðla. Það að vera með ríkishlutafélag sem þess utan, ef nýframsett mál verður að lögum, verður að kaupa 30% evrópskt efni til að láta okkur leiðast enn þá meira - ef það verður ofan á held ég að miklu betra væri að finna einkaaðila sem treystir sér til að reka sjónvarpsstöð á 30% evrópsku efni og fá honum bara lyklavöldin að því. Aðalatriðið er að við leggjum til, eins og ég hef sagt hér nokkrum sinnum áður, að almenningur sjálfur fái að velja í hvaða ljósvakamiðil hann borgar sitt afnotagjald.
Hæstv. forseti. Ég hefði sjálfur helst viljað að það væri ekkert útvarpsgjald, einhver sérstakur skattur til að reka ljósvakamiðil eða einhvern miðil. Því er ég kannski ekki alveg sammála þeirri aðferð að við ættum bara að velja í hvaða miðil það færi og halda því áfram. Ég horfi miklu meira á að hér verði alvörufjölmiðlamarkaður þar sem menn geta keppt á jafnréttisgrundvelli en ekki að ríkið sé allsráðandi. Það er ekki þar með sagt að ríkið styðji ekki við menningarstarfsemi, hvort sem það er í útvarpi eða sjónvarpi eða einhverju öðru. Kannski af því að ég er orðinn það fullorðinn tel ég mikilvægt fyrir samfélagið að við styðjum við íslenska menningu, íslenska tungu. Ég trúi því að Miðflokksmenn séu sammála mér í grunninn með það. En við getum ekki leyft okkur að hafa svona skakka stöðu á fjölmiðlamarkaði þar sem við erum að reyna að tryggja jafna stöðu allra á öllum öðrum markaði í íslensku samfélagi, að enginn sé ráðandi. Við erum með samkeppnislög, samkeppniseftirlit, en við erum alltaf tilbúnir til að víkja því öllu til hliðar þegar ríkisvaldið er annars vegar. Er Miðflokkurinn ekki sammála því að það sé óeðlilegt? Við náum aldrei almennilegum markaði, engum fjölbreytileika, engu sjálfstæði fjölmiðla við þær aðstæður. Þetta er það sem ég er að reyna að draga fram og ég held að í grunninn séu Miðflokksmenn sammála. Kannski er það bara millileikur að fara þessa leið, að hafa eitthvert útvarpsgjald, að maður geti valið hvert það fer, eins og er með sóknargjöldin til kirkjunnar eða lífsleiknifélaganna? [[Forseti hringir.]]Það er svona millileikur. Hvað segir hv. þingmaður um þetta?
Frú forseti. Ég og hv. þingmaður erum komnir á það gráa svæði sem reynt var að breyta þingsköpum út af, að menn mættu ekki vera með samsvör. Við erum orðnir alveg dularfullt mikið sammála, ég og hv. þingmaður, enda kemur mér það ekkert á óvart. Hann er búinn að átta sig á því að það er frumkvöðlaeðli í því að taka, eins og hann orðaði það svo vel, þennan millileik í því að leyfa fólki að taka hluta af svokölluðu útvarpsgjaldi og setja það til þeirra fjölmiðla sem þeim best lætur. Hins vegar er annað sem við þyrftum að gera til að koma á þessum fullkomna samkeppnismarkaði í fjölmiðlum sem hv. þingmaður minnist á og það er ef hæstv. ríkisstjórn, og þar með hv. þm. Sjálfstæðisflokksins, Brynjar Níelsson, hefði borið gæfu til þess að byrja á réttum enda, að byrja á því að slá á skattfrelsið sem erlendar efnisveitur búa við á Íslandi. Það hefði verið mannsbragur að því í staðinn fyrir að opna ríkissjóð eins og krana og láta renna úr honum, maður veit ekki hversu lengi eða hversu mikið, til þessara svokölluðu frjálsu fjölmiðla sem verða þá ekki lengur frjálsir, verða þá ekki lengur óháðir. Hin nálgunin hefði verið langtum betri. Síðan er þetta frumkvöðlamál sem Miðflokkurinn kom fram með, þessi millileikur, að leyfa þeim sem njóta og nota og nýta að ráða hvar þeirra peningum er fyrir komið til að tryggja þann rekstur sem þeir vilja helst sjá. En ég tek alveg heils hugar undir með hv. þingmanni að við erum kannski sá flokkur sem hefur gengið lengst í því að vilja viðhalda tungu og menningu. Það vill nú svo til að einn af þingmönnum Miðflokksins er stundum forseti þingsins og er þá afar strangur á það að menn beiti íslensku máli. [[Forseti hringir.]]Dagur íslenskrar tungu er 16. nóvember en allir dagar á Alþingi eru dagar íslenskrar tungu.
Frú forseti. Við ræðum hér þingmál um ríkisvæðingu allra fjölmiðla á Íslandi að umtalsverðu leyti. Við ræðum mál sem er kynnt sem bráðabirgðaráðstöfun en er í raun í eðli sínu framtíðarfyrirkomulag eins og sjá má á málinu sjálfu og áliti meiri hluta hv. allsherjarnefndar. Þar segir t.d., með leyfi forseta: „Samkvæmt c-lið 2. gr. frumvarpsins skal umsókn um rekstrarstuðning, ásamt fylgigögnum, berast eigi síðar en 31. mars ár hvert.“ Ár hvert, frú forseti. Fjölmargt annað í þessu máli sýnir að þó að það sé í rauninni kynnt má segja á fölskum forsendum, sem bráðabirgðaráðstöfun, er það greinilega hugsað sem framtíðarfyrirkomulag. Nú er það reyndar sett í samhengi við faraldur kórónuveiru en eins og hv. þm. Óli Björn Kárason og fleiri hafa nefnt er málið í raun sama eðlis og mál sem kom fram í desember 2019, er í rauninni sama málið. En það var fyrir upphaf faraldursins. Þegar kórónuveirufaraldurinn hófst sáu einhverjir sér leik á borði að klæða málið í kórónaföt ef svo má segja. Allt í einu varð það Covid-mál. Svo gerist það aftur núna þegar við vonandi sjáum loksins að þessi faraldur er að hjaðna á Íslandi, hættir að vera vandamál hjá okkur, að þetta er aftur lagt fram sem bráðabirgðaráðstöfun vegna ástandsins í efnahagslífinu og áhrifa þess á íslenska fjölmiðla. Einkareknir íslenskir fjölmiðlar voru lentir í stórkostlegum vandræðum, stórkostlegum fjárhagsvanda, löngu áður en kórónuveirufaraldurinn hófst. Það var löngu komið fullt tilefni til að taka á rekstrarumhverfi þessara miðla á heildstæðan skynsamlegan hátt. Það var ekki gert. Það var lagt fram sams konar mál og þetta um ríkisvæðingu miðlanna, faraldurinn var svo notaður sem rökstuðningur og núna bætt við því dulargervi sem felst í að kalla það bráðabirgðaráðstöfun, sem mér finnst satt best að segja ekki alveg heiðarlegt þegar málið er skoðað. Það má hverjum manni vera ljóst til hvers er ætlast með framtíðaráhrif málsins. Fyrir utan þá augljósu staðreynd sem margir hafa bent á í þessari umræðu, hv. þm. Brynjar Níelsson í ræðu sinni, að við getum öll getið okkur til um það, þingmennirnir 63, hvernig það yrði ef einhver minnti á það þegar þar að kemur að þetta hafi bara verið til bráðabirgða og þar af leiðandi ætti ekki að framlengja það. Það verður nefnilega búið að venja ekki bara þingið heldur fjölmiðlana á þetta fyrirkomulag. Og væntanlega mun ekki skorta áminningarnar um að þeir sem ætli ekki að framlengja séu að fara að setja framtíð íslenskra fjölmiðla í hættu. Hér er því verið að innleiða raunverulega framtíðarráðstöfun, framtíðarfyrirkomulag í dulargervi Covid-máls og bráðabirgðaráðstöfunar. Það hefur verið endalaus vandræðagangur með þetta mál, frú forseti. Maður sér það glöggt á málinu sjálfu og raunar á nefndarálitum líka að flækjurnar eru orðnar óhemjumiklar. Hv. þm. Sigríður Á. Andersen rakti það ágætlega í ræðu svoleiðis að ég ætla ekki að verja löngum tíma í að fara yfir flækjurnar í málinu sem er á margan hátt sérkennilegt. Það þarf leyfi frá fjölmiðlanefnd og 12 mánaða aðlögunartími þarf að líða, sem ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa á það minnt að er auðvitað mikil aðgangshindrun í þessari grein. Þeir sem gætu hugsað sér að stofna nýjan miðil og byrja þá með lítinn miðil standa höllum fæti gagnvart þeim sem eru þegar komnir með þennan stuðning. Eins og ég nefndi áðan voru fjölmiðlar löngu lentir í vandræðum og það ætti fyrir löngu síðan að vera komin heildstæð nálgun um þessi mál. Menn hafa lagt til ólíkar leiðir, eins og ég kem aðeins betur inn á á eftir, en ekkert verið gert með það heldur bara hjakkað í sama farinu. Í nýjum þjónustusamningi við Ríkisútvarpið er ekki á nokkurn hátt, þrátt fyrir fyrirheit sem höfðu verið gefin, a.m.k. væntingar hvað það varðaði, tekið á þeim vanda sem starfsemi þeirrar stofnunar eins og henni er háttað setur aðra fjölmiðla í. Mér hafði skilist að þetta ætti að leysa að einhverju leyti í nýjum þjónustusamningi, auk þess að árétta lögbundnar skyldur Ríkisútvarpsins um hlutleysi og eitt og annað fleira sem mætti kannski alveg minna á. En það fór fyrir ofan garð og neðan. Ráðherrann hefur kannski ekki viljað styggja svo áhrifaríkan fjölmiðil. Og hér sitjum við uppi með þessa lausn ef lausn skyldi kalla vegna þess að tíminn hefur ekki verið nýttur til að taka á heildarmyndinni. Úr getur orðið það sem hv. þm. Óli Björn Kárason kallaði vanheilagt bandalag. Hvernig verður það t.d. ef menn fara að takast á um það í kosningabaráttu hvaða flokkur ætli að láta fjölmiðla fá mesta peninga, beinharða peninga? Ég veit um nokkra flokka hér á þingi sem gætu vel hugsað sér að taka þátt í slíkum popúlisma og farið í uppboð við aðra flokka í þeim efnum. Þeir sem legðu þá til eitthvað minna yrðu sakaðir um að vilja svelta fjölmiðlana. Hvernig stendur á því, frú forseti, að ekki skuli hafa verið farin sú leið að reyna að koma til móts við fjölmiðla - og það er enginn ágreiningur um vanda þeirra - koma til móts við þá með því að létta á þeim álögum, jafna samkeppnisstöðuna? Auðvitað er óhjákvæmilegt að taka á þeirri stöðu sem felst í yfirburðum Ríkisútvarpsins, þessari forgjöf á markaðnum. Þó að menn ímyndi sér kannski að þetta fyrirkomulag, ríkið í alla miðla, muni ekki hafa áhrif á umfjöllun miðlanna - sumir ímynda sér það kannski, í mörgum tilvikum er eflaust rétt að mönnum takist að líta fram hjá því - er samt ekki hægt að horfa fram hjá þeirri hættu að þetta setur fjölmiðlana í erfiðari stöðu gagnvart þeim aðila sem útdeilir fjármagninu og getur til að mynda gert fjölmiðlum erfiðara fyrir að gagnrýna aukin ríkisútgjöld. Þegar ríkið er einu sinni sem oftar að bæta við útgjöldum einhvers staðar verða fjölmiðlar þá eins vel í stakk búnir til að gagnrýna slíkt, verandi sjálfir orðnir styrkþegar ríkisins? Þess vegna hefði verið miklu betra að koma til móts við fjölmiðlana með því að bæta rekstrarumhverfi þeirra, til að mynda með því að undanþiggja þá að ákveðnu leyti virðisaukaskatti, rétt eins og erlendu efnisveiturnar - ég segi ekki að þær gnæfi yfir, þær gnæfa ekki eins mikið yfir og Ríkisútvarpið, en þær eru alla vega farnar að taka verulegar tekjur, mögulegar tekjur, af innlendum miðlum og þær borga ekki skatt hér. Til að jafna þá stöðu, gæta jafnræðis, væri eðlilegt að koma til móts við fjölmiðlana á þann hátt. Við sjáum að fréttastofa Stöðvar 2 sendir ekki lengur út fréttir í opinni dagskrá. Þessar efnisveitur og áhrif þeirra voru nefnd í því sambandi, að stöðin hafi þurft að loka fyrir útsendingar frétta nema fyrir áskrifendur af þessum sökum. Það er mikið tjón af því, frú forseti, að stærstur hluti landsmanna hafi núna aðeins aðgang að sjónvarpsfréttum frá ríkinu og jafnvel er hætt við að því verði öllu snúið á haus og notað sem rökstuðningur fyrir því að ríkið þurfi að vera með þessar sjónvarpsfréttir þegar búið er að drepa allt hitt. Svo öfugsnúin er stundum röksemdafærslan í þessu máli. Auðvitað er með stökustu ólíkindum að Ríkisútvarpið sé hvergi nefnt í þessu máli. Ég þurfti nú að fara aftur yfir það eftir að hv. þm. Sigríður Á. Andersen benti á þá staðreynd að það er ekki nefnt í málinu og ekki í nefndaráliti meiri hlutans. Hugtakið fíllinn í stofunni hefur líklega aldrei átt eins vel við og um Ríkisútvarpið í þessu máli, stóra málið sem hefur langmest áhrif af öllu á fjölmiðlamarkaðinn hér þar sem einn risi er ríkisstyrktur og með allsráðandi stöðu á auglýsingamarkaði. Menn eru að fjalla um hvernig hægt er að koma til móts við einkarekna fjölmiðla og láta bara eins og vandinn sé ekki til. Því miður er það raunin í allt of mörgum málum nú til dags að menn eru ekki að taka á hlutunum eins og þeir raunverulega eru heldur kannski frekar eins og þeir ættu að vera eða, eins og í þessu tilviki, líta einfaldlega bara fram hjá því. Fjallað er um Ríkisútvarpið í máli sem var nefnt fyrr í umræðunni og hv. þingmenn Óli Björn Kárason og Brynjar Níelsson hafa lagt fram. Ég tek undir þá tillögu sem kom fyrst frá hv. þm. Óla Birni Kárasyni og fleiri hafa tekið undir að auðvitað ætti að ræða þessi mál saman. Nú hefur verið beðið um að málið fari aftur til nefndar milli umræðna og alveg sjálfsagt og eðlilegt - og í rauninni ekki bara eðlilegt, það væri óeðlilegt að gera það ekki þegar Ríkisútvarpið gleymdist í málinu. En enn þá er hægt að bæta úr því og ég vona að hv. þingmenn séu ekki alveg einir um þetta mál í sínum þingflokki. Ég veitti því athygli að þeir eru bara tveir á málinu og ég vona að þeir séu ekki sem tegund í útrýmingarhættu í þingflokknum, séu ekki eins og norðlægi hvíti nashyrningurinn. Það eru bara tvö eintök eftir af þeirri tegund.
Karlkyns báðir.
Reyndar kvenkyns í þessu tilviki, báðir kvenkyns, ólíkt hv. þingmönnum sem báðar eru karlkyns, svoleiðis að það er ekkert hægt að gera í því máli. Ég veit ekki hvort hægt er að gera eitthvað í máli nashyrninganna okkar hér á þingi en við verðum að vona að fleiri komi til hjálpar og styðji það a.m.k. að þetta fái umfjöllun í nefndinni. Þá minni ég líka á það sem fleiri hafa gert hér í umræðunni að allir þingmenn Miðflokksins lögðu fram annars konar tillögu til að taka á vanda Ríkisútvarpsins, mjög hófsöm tillaga reyndar, í okkar anda, tillaga byggð á lausnamiðaðri hófsemi þar sem, til að byrja með a.m.k., fólki yrði gefinn kostur á að ánefna hluta útvarpsgjaldsins, nefskattsins, öðrum fjölmiðlum. Í því felst auðvitað ákveðið lýðræði. Fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki í lýðræðisfyrirkomulagi og ef við ætlum að leggja á þennan nefskatt er lýðræðislegt að fólk geti þá haft eitthvað um það að segja hvert fjármagnið fer, fjármagn sem á að renna í að efla fjölmiðlun, en sé ekki neytt til að borga allt saman í miðil sem kannski stendur fyrir eitthvað sem viðkomandi er afskaplega andsnúinn. Þetta er lýðræðisleg tillaga. Með því er ég ekki að segja að ég hafni tillögu hv. þm. Óla Björns Kárasonar og Brynjars Níelssonar en mér finnst eðlilegt að þessi þrjú mál verði rædd saman í allsherjar- og menntamálanefnd. Svo hafa menn nefnt BBC, breska ríkisútvarpið, í samhengi við Ríkisútvarpið. Þá er rétt að minna á að þó að BBC sé um margt gjörólíkt Ríkisútvarpinu íslenska hefur það farið svolítið út af sporinu hvað varðar grunnskyldur sínar, innan lands a.m.k., varðandi hlutlægni. Þar er þetta hins vegar viðurkennt og standa nú yfir tilraunir til að bæta þar úr. Nýr stjórnarformaður og forstjóri fyrirtækisins viðurkenna þennan vanda og að á honum þurfi að taka og stjórnvöld gera það líka. Hér erum við hins vegar með Ríkisútvarp sem er óskeikult, algerlega óskeikult að eigin mati, á sama hátt og ríkisútvarpið í Austur-Þýskalandi í gamla daga. Ef eitthvað sem þar birtist reyndist ekki vera rétt var raunveruleikinn endurskilgreindur því að eðli máls samkvæmt var útvarpið óskeikult. Það má ekki alveg líta fram hjá því þegar við erum að ræða stöðu Ríkisútvarpsins gagnvart innlendum fjölmiðlum að það þarf, a.m.k. á meðan sú er raunin, að fylgja lögum og uppfylla skyldur sínar gagnvart almenningi. Það er einum of langt gengið, eða reyndar meira en það, ef eitt fyrirtæki á að gnæfa yfir markaðinn, soga til sín stóran hluta, jafnvel megnið, af auglýsingafé, hafa auk þess forskot með ríkisstyrkjum en ætlar ekki einu sinni að fylgja lögunum sem gilda um þessa stofnun og þeim rökstuðningi sem hefur verið við lýði frá stofnun félagsins að það þurfi að veita almenningi réttar og hlutlægar upplýsingar. Auðvitað má líkja þessu ástandi við ýmsan annan rekstur. Matvöruverslanir eru til að mynda ekki síður mikilvægar en fjölmiðlar þótt fjölmiðlar séu mikilvægir. Ef staðan hefði einhvern tímann verið sú að fólk hefði ekki aðgang að matvælum hefði það getað verið réttlætanlegt fyrir ríkisvaldið að bæta þar úr. En þegar hins vegar aðrir eru komnir inn á þann markað og farnir að sinna því vel að sjá fólki fyrir matvælum væri þá eðlilegt að ríkið héldi áfram með langstærstu matvöruverslunarkeðjuna sem auk þess væri studd af skattfé og hún myndi ekki þurfa að selja sínar vörur á hærra verði en aðrar, gæti jafnvel haft það lægra vegna þess að hún væri með þessa forgjöf af ríkisfé? Væri vænlegt að reka matvöruverslun, einkaverslun, við þær aðstæður? Að sjálfsögðu ekki. Það væri í rauninni ómögulegt, rétt eins og það er erfitt og í sumum tilvikum jafnvel ómögulegt, að reka hér einkarekna fjölmiðla í samkeppni við ríkið í 350.000 manna samfélagi. Fjölmiðlarekstur er auðvitað dýr í eðli sínu þó að hann sé ekki alveg eins dýr og hann var kannski hér áður fyrr. Það er dýrt að reka fjölmiðla og þeir hafa margir í gegnum tíðina því miður komist í þrot eða eigendur þeirra þurft að setja aukið fjármagn inn í þá. Þeir hafa lengi reynt að hrópa á meiri sanngirni, meira réttlæti í rekstrarumhverfi sínu en stjórnmálin hafa því miður skellt við skollaeyrum og virðast núna ætla að leysa málið, ef svo má segja, einfaldlega með því að taka þessa miðla alla undir ríkisrekstur eða ríkisútgjöld. Frú forseti. Það er auðvitað miklu meira sem ég ætlaði að ræða í þessu máli, þar með talið að nefna kirkjuna af því að hún kom til umræðu hér áðan, ágætur samanburður við stöðu Ríkisútvarpsins. En tími minn er á þrotum og ég verð að sjá til eftir því hvernig umræðan þróast hvort ég fæ að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir góða ræðu, frábæra ræðu. Ég vil spyrja samt: Við erum að tala um að jafna samkeppnisstöðu á fjölmiðlamarkaði, þetta snýst auðvitað um það eða ætti að snúast um það, hvernig gerum við það? Hv. þingmaður minntist aðeins á að jafna stöðuna gagnvart erlendu efnisveitunum. Hvernig sér hann fyrir sér að við gerum það? Með hvaða hætti yrði það gert? Hvernig glímum við við Ríkissjónvarpið í því? Hvað þarf að gera gagnvart Ríkissjónvarpinu nákvæmlega? Ég átta mig á tillögum Miðflokksins um að hver geti stutt sinn miðil með hluta af útvarpsgjaldinu, þó bara hluta af því ef ég man það rétt. Er það nóg til að jafna stöðuna? Ef hann gæti aðeins nánar útskýrt hvert væri hið besta úrlausnarefni í þessu til að leikar verði jafnaðir. Hvernig náum við að jafna leikinn? Og hvernig sjáum við þá fyrir okkur fjölmiðlamarkað í framtíðinni?
Herra forseti. Fyrst varðandi efnisveiturnar og samfélagsmiðlana þá er ég svolítið hræddur um að við eigum ekki annan kost til að jafna stöðuna hvað það varðar en að lækka eða fella niður skattana á íslensku miðlana. Það er nefnt í tengslum við þetta frumvarp, m.a. í áliti meiri hlutans, að skoða þurfi skattlagningu erlendu miðlanna. Það er sjálfsagt og eðlilegt að gera það ef menn finna leiðir til þess en það hefur reynst mjög erfitt. Í Ástralíu hafa stjórnvöld verið að reyna það og farið í hart við þessa aðila en mjög erfitt hefur reynst að finna skilvirka leið til að gera það. Ég ítreka þó að ég leggst alls ekki gegn því að það verði reynt. En í millitíðinni er eðlilegt, til að jafna samkeppnisstöðuna, að fella niður þessi gjöld á íslensku miðlana. Hvað varðar lausnina varðandi Ríkisútvarpið og áhrif þess er það rétt sem hv. þingmaður segir að í tillögu okkar er gert ráð fyrir að þetta verði aðeins hluti gjaldsins til að byrja með enda er tillagan, eins og ég nefndi áðan, lögð fram af hefðbundinni hófsemi og talið nauðsynlegt að gefa þessari ríkisstofnun svigrúm til að aðlagast. Svo er hægt að þróa þetta áfram og þá jafnframt að gefa fólki kost á að styðja fleiri en einn miðil. Það þyrfti ekki að setja allt saman á einn og sama miðil. Ég sé fyrir mér að þessi tillaga gæti virkað vel í bland við tillögu hv. þingmanns og hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Ég held að vel sé hægt að sameina þessar tillögur í eina, fá út eina ofurtillögu frá þessum ágætu hópum. Þess heldur er mikilvægt að þessar tillögur fái umræðu í nefndinni áður en við klárum það mál sem hér er til umræðu.
Forseti. Takk fyrir þetta. Ég held að það sé ekki langt á milli okkar, mín og hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, hvernig við sjáum framtíðina í þessu og möguleikana. Ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að jafna stöðuna á þessum markaði. Það er hugsanlegt að taka þetta í skrefum, einhverjum skrefum, og kannski þess vegna eru þessar tillögur uppi, til að gefa ákveðna aðlögun og reyna að koma á eðlilegum samkeppnismarkaði hvað varðar fjölmiðla. En nú stöndum við frammi fyrir því - og nú ætla ég að spyrja sálfræðinginn, hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson, hvernig á því standi að þegar það koma tillögur um að jafna þessa stöðu fer meiri hluti þingmanna alltaf í vörn fyrir þetta ákveðna ríkisfyrirtæki. Það er eins og ekki megi hreyfa við því, það eina sem má er að auka útgjöldin, auka umsvifin. Kann þingmaðurinn einhverja skýringu á því? Hver kann að vera skýringin á þeirri sérstöku vernd sem virðist vera svo rík þörf hjá mörgum að veita þessum ríkismiðli, sem er auðvitað fíllinn í stofunni og allir vita það? Samt er hér einhver verndarhjúpur, póliltískur verndarhjúpur, og það eina sem menn hugsa um er að reyna að stækka þennan fíl og ætla svo að leysa málið með því að henda einhverjum stuðningi út til að halda einhverju á lífi. Kann þingmaðurinn og sálfræðingurinn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson einhverja skýringu á þessu?
Herra forseti. Nú sé ég eftir að hafa ekki komið í „tweed“-fötunum mínum, í réttum búningi, en ég skal spreyta mig á sálfræðinni í þessu. Hér kemur a.m.k. tvennt til. Annars vegar það sem var kannski meira ríkjandi hér áður fyrr; nostalgía, fortíðarþrá, væntumþykja fyrir þessari stofnun. Ég hef verið haldinn þeirri nostalgíu líka og hún blundar býsna lengi í manni og er hérna inni enn þá. Á jólunum vill maður hlusta á Ríkisútvarpið á ákveðnum tímapunkti o.s.frv. og þegar ákveðnir atburðir eru í gangi. Þetta vissulega telur. Mér þótti mjög vænt um Ríkisútvarpið og var stuðningsmaður þess þegar það var gamla góða RÚV, ef svo má segja. Hitt sálfræðilega atriðið er ótti. Margir þingmenn og ráðherrar, kannski ekki hvað síst ráðherra málaflokksins hverju sinni, ég held að í þeim blundi oft ótti við að gagnrýna Ríkisútvarpið af því að þeir gera ráð fyrir að þá verði þeim refsað, þeir fái ekki eins mikla eða ekki eins góða umfjöllun. Svo er auðvitað hin hliðin á þessari sálfræði að vilja koma sér í mjúkinn í von um að fá þá meiri umfjöllun eða jákvæðari umfjöllun. Það er náttúrlega ekki góð staða ef þessi ríkisstofnun, eða hluti hennar, lifir í ótta við aðra ríkisstofnun. Ekki er það þó betra ef búið er að ríkisvæða alla miðlana og popúlistarnir fara að spila á það. Og auðvitað skortir þá ekki hér í þessu þingi.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða þetta vandræðamál ríkisstjórnarinnar og hæstv. menntamálaráðherra um fjölmiðla, frumvarp um stuðning til einkarekinna fjölmiðla. Í raun og veru er einhvern veginn verið að ríkisvæða alla fjölmiðla með þessum hætti. Einhvern veginn er verið að stinga brjóstsykri upp í börnin, svo að þau verði stillt. Þetta er eitt af mörgum eða nokkrum vandræðamálum þessarar ríkisstjórnar breiðrar skírskotunar, eins og mönnum varð tíðrætt um fyrir nokkrum árum, sem átti að vera einhver ventill til að fá nýjar víddir í stjórnmálin eða ég veit ekki hvað. Reynslan hefur verið sú að hvert vandræðamálið á fætur öðru rekur á fjörurnar og niðurstöðurnar eru oft mjög lélegar. Ekki er hægt að ræða sig niður á skynsamlegan punkt og þá eru gerðar einhverjar æfingar eins og þessi. Ég gæti nefnt mál eins og rammaáætlun um virkjunarmál, hálendisþjóðgarð, hugmyndir um sölu á Íslandsbanka, fiskveiðifrumvörpin tvö sem voru hér til umræðu, 1. umr., en drukknuðu í nefnd af því að meiri hlutinn gat ekki komið sér saman um að ræða málið áfram. Við munum eftir umræðunni um þriðja orkupakkann sem var reyndar samþykktur hérna eftir japl og fuður. Ýmsir einstaklingar af ríkisstjórnarheimilinu andæfðu í því máli en nokkrir þeirra kusu samt með því þegar til kastanna kom. Þetta er í raun og veru vandræðamál eins og þau mál. Það hefur komið skýrt fram hér að ekki er minnst á sérstöðu Ríkisútvarpsins í frumvarpinu og er það mjög athyglisvert. Það er engin framtíðarsýn í þessu frumvarpi. Það er plástur. Það hefur sólarlagsákvæði og rennur út eftir einhvern tíma. Þá hafa menn haft áhyggjur af því eða haldið fram þeirri skoðun að þá komi viðkomandi fjölmiðlar á hnjánum áfram og vilji fá þetta framlengt. Ég get alveg tekið undir það. Það hefur komið mikið fram í ræðum hvernig að þessu er staðið og minnst hefur verið á fílinn í stofunni sem er ekki nefndur í frumvarpinu, eins og ég sagði áðan, heldur er kosið að þegja um hann, blessaðan fílinn. Þar er ég að tala um Ríkisútvarpið. Umræðan um stöðu Ríkisútvarpsins hefur staðið yfir í ansi mörg ár. Ekkert hefur verið gert í þá áttina, eins og ég tók mér til munns seinna í andsvari, að leita að einhvers konar jafnrétti í fjölmiðlum svo að gagn sé að. Þetta frumvarp mun ekki rétta hlut eða stuðla að jafnrétti. Ríkisútvarpið nýtur mikillar virðingar og ég ber mikla virðingu fyrir því. Það hefur ríka sögu og er algjörlega partur af þjóðarsálinni. En það er ekki hægt - það er óhollt fyrir þá sem manni þykir vænt um að ala þá þannig að þeir verði það feitir að þeir geti ekki hreyft sig og það megi ekki við þá koma. Ég rakst á pistil sem var skrifaður snemma vors af Sigurði Má Jónssyni og ber yfirskriftina: Hvað á að gera við Ríkisútvarpið? Mig langar til, með leyfi forseta, að lesa þennan prýðispistil: „Ríkisútvarpið er óvenjulegur kvistur í stofnanatré ríkisins. Það hefur háværa rödd sem á að hljóma almenningi til uppfræðslu og ánægju. Um það gilda nefnilega sérstök lög sem taka til aðskiljanlegustu þátta. Þau bera yfirskriftina „Lög um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu“ en þar er einnig að finna ýmsar aðrar sérreglur sem eru að mörgu leyti strangari en hinar almennu reglur sem gilda um alla fjölmiðla. Í ákvæði 1. gr. laga um Ríkisútvarpið segir meðal annars að það skuli rækja hlutverk sitt af fagmennsku og heiðarleika. Einnig segir að Ríkisútvarpið skuli miðla vönduðu efni og veita áreiðanlega frétta- og fréttaskýringaþjónustu. Þá er sérstaklega tilgreint að Ríkisútvarpið skuli vera til fyrirmyndar um gæði og fagleg vinnubrögð, sannreyna að heimildir séu réttar og stunda vandaða fréttamennsku. Settar hafa verið vinnureglur og siðareglur sem taka mið af þessum lagaákvæðum. Margt í þessu ferli er matskennt og erfitt að sjá hvernig tryggt verður að eftir lögum og reglum sé farið. Reyndar er það svo að þegar nýlegar skýrslur Ríkisendurskoðunar og Fjölmiðlanefndar um Ríkisútvarpið eru skoðaðar þá sést að þar má finna margar alvarlegar athugasemdir sem ekki verður séð að hafi verið brugðist við innan húss. Nú síðast hefur orðið mikil umræða í kjölfar úrskurðar siðanefndar Ríkisútvarpsins sem ætlað er að meta sem sjálfstæður aðili hvort fréttamenn hafi farið eftir umræddum siðareglum. Það hefur verið kostulegt að fylgjast með umræðu starfsmanna Ríkisútvarpsins í kjölfar úrskurðarins sem var að sumu leyti vægur og tillitssamur við þá. Þannig hefur mátt sjá umræðu þeirra á meðal um það að enginn viti hver hafi sett siðareglurnar og í sumum spjallþráðum á Facebook hafa starfsmenn og stjórnarmenn kastað þessu á milli sín og varpað ábyrgðinni hver á annan. Stundum virðist sem svo að starfsmenn Ríkisútvarpsins telji að það fylgi því engin aukakvöð að vinna hjá ríkisstofnun á fjölmiðlamarkaði, opinberri stofnun sem rekin er fyrir skattfé almennings. Um starfsemi Ríkisútvarpsins hefur staðið mikill styr undanfarin ár og hefur hann aukist ef eitthvað er samfara því hve staða einkarekinna fjölmiðla hefur versnað. Ríkisútvarpið, með sitt mikla fjármagn, hefur þannig orðið ákveðin valdamiðja í fjölmiðlaheiminum. Á fréttasviðinu sést það meðal annars á því að stofnunin hefur tekið upp náið vinnusamband við vinstrisinnaða vefmiðla, eins og Stundina og Kjarnann, þegar kemur að stórum fréttamálum sem beinast að stórfyrirtækjum eða borgaralega sinnuðum stjórnmálamönnum. Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr þá hafa vinnubrögð fréttastofu Ríkisútvarpsins breyst á undanförnum árum og fréttastefnan að sumu leyti harðnað. Það er ekki nóg að segja fréttir, það þarf líka að stýra umræðunni og sögunni að baki fréttinni, narratífinu á vondri íslensku. Spyrja má líka af hverju stofnunin velur samstarfið við Stundina og Kjarnann, en ekki til dæmis Viðskiptablaðið eða Fréttablaðið? Fréttaheimurinn hefur breyst á frekar stuttum tíma. Nú er hægt að draga saman gríðarlegt gagnamagn og stundum hefur sá sem segir söguna miklu meira af gögnum undir höndum en sá sem um er fjallað. Upplýsingastreyminu er síðan stýrt í gegnum lekaveitur sem sækja sér fjármagn í kringum stóra gagnaleka eins og afhjúpaðist í málaferlum rekstrarfélags WikiLeaks, Sunshine Press Productions, og þjónustuaðila þess, DataCell, við Valitor. Valdið hefur færst til og það virðist örla á því að starfsmenn stofnunarinnar líti á sig sem almenna dagskrárstjóra í þjóðmálaumræðunni. Hið sérstaka hugtak í íslenskri fjölmiðlagsögu, „drottnandi þjónar“, sem Þorbjörn Broddason fjölmiðlafræðingur bjó til, hefur þannig fengið nýja merkingu. Hér var fyrir stuttu vitnað í samantekt fjölmiðlamannsins Sigmundar Ernis Rúnarssonar sem lýsti ágætlega þeim vanda einkarekinna fjölmiðla sem fylgir yfirburðastöðu Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaðinum. Fullt tilefni er því nú til að endurhugsa stöðu Ríkisútvarpsins í hinu breytta starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla sem nú eru allir komnir að hluta á ríkisstyrki. Augljóst er að það gengur ekki upp í lýðræðisþjóðfélagi að ríkið, með sínum fjölmiðli, gangi næstum frá öllum samkeppnisaðilum og setji þá svo í öndunarvél á kostnað skattgreiðenda. Er það fyrirkomulag sem menn vilja hafa til langs tíma?“ Síðan kemur hér stuttur kafli um uppeldis- og mótunarhlutverk Ríkisútvarpsins. „Það hefur sýnt sig að það hefur fremur litla merkingu að efna til umræðu um efni og efnistök við starfsmenn Ríkisútvarpsins. Eðlilegar og sanngjarnar fyrirspurnir og umkvartanir eru í besta falli hundsaðar. Stofnunin fer sínu fram í krafti síns mikla fjárstyrks, eyðir þeim fjármunum sem hentar og án afleiðinga. Hún aflar tekna með mjög skapandi hætti og keyrir áfram umfjöllunarefni eins og hún hafi tekið pólitíska afstöðu í þeim. Og alltaf er sú afstaða með vinstri slagsíðu. Umfjöllun um umhverfismál er gott dæmi um þetta. Þar virðist stofnunin hafa tekið að sér ákveðið hlutverk í hræðsluáróðri sem beinist ekki síst að börnum landsins. Þessi tilhneiging til þess að taka að sér uppeldis- og mótunarhlutverk birtist líka í furðuþættinum Krakkafréttum sem hvað eftir annað hefur verið staðinn að því að flytja hreinan og kláran áróður og ganga þannig blygðunarlaust inn í störf kennarastéttar landsins! Þegar þetta allt er skoðað má velta fyrir sér hvort ekki sé einfaldast að höggva á hnútinn og gefa almenningi kost á því að merkja við í skattframtali hvort fólk vilji að útvarpsgjald sitt renni til Ríkisútvarpsins eða einhverra hinna frjálsu fjölmiðla eins og hefur verið flutt tillaga um á Alþingi. Með þeirri framkvæmd myndi Ríkisútvarp allra starfsmanna óhjákvæmilega gæta hlutleysis síns betur í fréttaflutningi. Ef slíkt reynist ekki unnt, þá getur sá hluti almennings sem líkar ekki við vinstri slagsíðuna látið útvarpsgjald sitt renna til miðla sem þeim er meira að skapi. Þannig væri um leið hægt að tryggja eitt af markmiðum Ríkisútvarpsins, að sem flest sjónarmið fái að heyrast.“ Greinarhöfundur endar á því að minnast á mál sem við í Miðflokknum höfum flutt um að fólk fái að velja, að hluti útvarpsgjaldsins eða það allt renni til þeirra fjölmiðla sem hverjum og einum hugnast. Er það sú sýn sem við höfum á að höggva á þennan hnút sem þarf að leysa? Lausnin á því er eingöngu hugsuð til að auka jafnrétti í fjölmiðlamennsku og fréttaflutningi, ekki af illum hug út í Ríkisútvarpið, alls ekki. Þetta er jafnréttishugsun eingöngu. Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir þetta í frekar stuttu máli og vonast til, eins og kom fram í fyrri ræðum, að þau mál sem eru líka hér á dagskrá og hv. þingmenn Óli Björn Kárason og Brynjar Níelsson eru með um Ríkisútvarpið verði rædd samhliða. Búið er að óska eftir því að málið fari aftur inn til nefndar þannig að það geti fengið einhverja lúkningu sem getur einhvern veginn talist nær því að fleiri verði sáttir við niðurstöðuna.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að leggja orð í belg varðandi þetta fjölmiðlafrumvarp. Ég hef einhvern tímann komið áður í ræðu varðandi frumvarpið en hér erum við með nefndarálit. Frumvarpið kom fram fyrir margt löngu síðan, líklega bara á síðasta ári ef ég man rétt, en er að birtast aftur á vormánuðum þegar sauðburður er langt kominn og stutt í þinglok. Þetta er í raun og veru mjög stórt mál, helst vegna þess hvað er ekki að gerast í frumvarpinu. Nefndarálitið er frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Undir það skrifa a.m.k. tveir þingmenn, sýnist mér, Sjálfstæðisflokksins, formaður nefndarinnar og einn til. Þess vegna fannst mér einkennilegt að hlusta á Sjálfstæðismenn fyrr í dag og í kvöld. Þeir virðast ekki vera par hrifnir af málinu, finna því ýmislegt til foráttu og aðallega það sem ég var að tala um, að fjölmiðlamálin séu ekki tekin fyrir heildstætt í frumvarpinu heldur bara verið að plástra rekstrarvandræði einkarekinna fjölmiðla. Ekki er tekið á því sem skiptir kannski mestu máli og margir hafa fjallað hér um en þar á ég auðvitað við Ríkisútvarpið. Einhver nefndi að ekki væri minnst á það í greinargerð með frumvarpinu eða í nefndarálitinu. Ég hef ekki rannsakað það en tek því bara sem gefnu að ekkert sé talað um Ríkisútvarpið - sem ætti reyndar að vera aðalefnið í slíku frumvarpi þegar við, skattgreiðendur hér á landi, erum að greiða til Ríkisútvarpsins til að halda úti rekstri þess einhverja 5 milljarða á ári hverju. Samt er stofnunin rekin með tapi. Og verið er að bæta í einhverjum hundruðum milljóna á hverju ári. Fyrir utan það, og ég kem nú kannski frekar að því aðeins á eftir, þá sækir það um 2 milljarða á auglýsingamarkað. En ríkisstjórnin kýs að taka ekki á málinu. Ég tek undir með fjölmörgum öðrum þingmönnum sem hafa rætt þetta hér í dag að það er einkennilegt að ekkert sé lagt hér fram þar sem er tekið á raunverulega stærsta vandamálinu, sem er tilvera Ríkisútvarpsins. Auðvitað er það augljóst, herra forseti, að þetta er orðin alger tímaskekkja. Tilvera ríkisútvarps var e.t.v. nauðsynleg fyrir 90 árum til að útvarpa fréttum til landsmanna og sinna skyldum þess í almannavarnaástandi, útvarpa veðurfregnum og öðru slíku í þeirra tíma samfélagi. En í dag er næsta auðvelt að sækja sér allra handa upplýsingar á netinu. Þetta er alls staðar og öllum aðgengilegt og raunverulega er í hvers manns vasa unnt að sækja sér upplýsingar sem í upphafi voru rökin fyrir því að Ríkisútvarpið var sett á laggirnar. Hugsum aðeins um það, herra forseti. Það voru rökin; almannavarnir, nauðsyn að útvarpa fréttum til allra landsmanna. Það er gjörbreytt í dag. Nú er þetta eins og steintröll hér í samfélaginu og tekur 7 milljarða á hverju ári af ríkinu og auglýsingamarkaði. Mér fyndist ekki skrýtið þó að samhliða þessu frumvarpi fengjum við að sjá hér aðgerðir til að létta þessu af landsmönnum á einhvern hátt, þó ekki væri nema að stíga það skref að taka þennan fjölmiðil af auglýsingamarkaði og veita þannig rými og tækifæri fyrir aðra miðla að sækja sér tekjur á þessum markaði þó að ekki væri annað. Svo má kannski einnig ræða að fullt tilefni er til að endurskoða stöðu Ríkisútvarpsins í þessu breytta starfsumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Samkvæmt frumvarpinu eru allir meira og minna að komast á ríkisstyrki. Það gengur auðvitað ekki, herra forseti, að ríkið gangi með sínum fjölmiðli næstum frá öllum samkeppnisaðilum sínum. Síðan komi ríkið og setji þessa sömu aðila á ríkisspenann þar sem þeir þurfa að bugta sig og beygja til að fá styrki, sækja um og skila pappírum og meiri pappírum og verða brátt komnir í öndunarvél ríkisins. Einfaldara hefði verið að ljúka einfaldlega þessari vegferð, byrja á að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði, rýma fyrir einkareknum fjölmiðlum og minnka þannig þörf þeirra fyrir ríkisforsjána sem hér er verið að mæla fyrir. Það munar um 2 milljarða, herra forseti. Þegar næstum allir fjölmiðlar verða komnir á ríkisframfæri verður auðvitað ákveðin hætta á einsleitni á markaði en það er einmitt fjölbreytileiki sem einkennir og á að einkenna fjölmiðla, sérstaklega einkarekna. Með því fáum við að sjá ólík efnistök, nýjar hugmyndir, sköpunargleði, ólík viðhorf, andstæðar skoðanir og átök. Verður einhver breyting á þessu með tilkomu ríkisstyrktra einkarekinna fjölmiðla? Verður það afleiðingin af þessari leið? Hvað verður um ferskleika samkeppninnar? Eða mætti t.d. ekki skoða tillögu Miðflokksins sem við lögðum fram fyrr í vetur þar sem við leggjum til að fólk ráði því sjálft hvaða fjölmiðil það styrkir, það velji það t.d. bara á skattframtalinu, kannski héraðsfjölmiðilinn í viðkomandi héraði eða bæ sem fólkið býr í eða einhvern fjölmiðil sem því líkar vel við og vill styrkja. Það myndi heldur betur auka samkeppni. Fjölmiðlar myndu kannski reyna að höfða til hlustenda sinna eða áhorfenda til þess að fá þessar tekjur. Hægt væri að hugsa sér að byrja smátt eins og við gerum ráð fyrir í okkar tillögu, það mætti vera fjórðungur eða þriðjungur af útvarpsgjaldinu. Síðan mætti halda áfram á þeirri leið og afnema þannig þennan ríkisfjölmiðil af framfæri almennings. Herra forseti. Sjálfur tel ég að við eigum enn um sinn að reka hér Ríkisútvarp af algerri lágmarksstærð sem útvarpar fréttum og almannavarnatilkynningum, veðri o.s.frv. Það gæti kostað brot af því sem Ríkisútvarpið kostar í dag. Ég tel að einkareknir fjölmiðlar gætu séð um allt hitt. Þeir gætu séð um skemmtanagildið, fræðslu o.fl. Tillaga Miðflokksins liggur inni í nefnd og ég mæli með að fólk skoði hana með opnum huga. Hún gengur bara skref í þá átt að minnka þessi fjárútlát, sem hafa verið mikil, til Ríkisútvarpsins. Auðvitað er þetta bara hið hlægilegasta mál. Það er hlægilegt mál í raun og veru að við hér, 350.000 manna þjóð, þurfum að reka risavaxið sjónvarps- og útvarpsbatterí fyrir 7 milljarða. Ég veit ekki hve margir starfsmenn eru þarna. Kannski getur einhver þingmaður upplýst mig um það, ætli það séu ekki yfir 100, jafnvel fleiri en 200. Þetta er risavaxið batterí. Hún er svo fornfáleg þessi hugmynd að það getur ekki verið neitt nema hlægilegt þegar hægt er að senda út sjónvarpsdagskrá og búa til efni á mjög einfaldan og ódýran hátt í höndum einkaaðila. En við kjósum að halda áfram á þessari vegferð. Hér í þessum þingsal er auðvitað algjörlega bannað að tala á þennan hátt vegna þess að menn bugta sig og beygja fyrir Ríkisútvarpinu ella mega þeir kannski búast við trakteringum þaðan vegna þess að Ríkisútvarpið stjórnar auðvitað allri umræðu. Það stjórnar allri umræðunni, það gín yfir öllu á fjölmiðlamarkaði hér með sína sterku stöðu og mikla fjármagn sem það fær úr ríkissjóði og með skyldugreiðslum fólks í landinu. Þeir setja málefni á dagskrá sem mörgum finnst litast mjög af pólitískum áhugamálum þeirra sem þarna starfa. Þeir velja þá álitsgjafa - það er mjög áberandi - sem þeim hentar til að móta umræðuna, svo áberandi að það er nánast hlægilegt. Nei, herra forseti, við þurfum einhvern veginn að vinda ofan af þessu. Það er löngu kominn tími til. Annað sem ég ætlaði að nefna sem ekki er tekið á í þessu frumvarpi er vandamál með tekjur fjölmiðla. Auglýsingatekjur hafa dregist saman og helst vegna þess að erlendar efnis- og streymisveitur hafa verið að taka til sín sífellt meira af þeim markaði. Við erum auðvitað ekki að fá neinar skatttekjur af því. Hæstv. ráðherra minntist á það þegar hún mælti fyrir frumvarpinu að þetta væri vandamál sem þyrfti að taka á. Síðan hefur ekki heyrst neitt meira, það hefur ekkert heyrst í þá veru að taka eigi á þessu. Það stendur hér í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar varðandi þetta vandamál, með leyfi forseta: „Í þeim efnum tekur meiri hlutinn fram að fjármála- og efnahagsráðuneytið og mennta- og menningarmálaráðuneytið hafa til skoðunar skattlagningu erlendra efnis- og streymisveitna eða ígildi skattlagningar rafrænna viðskipta við erlendu miðlana. Meiri hlutinn áréttar“ - já, það má árétta þetta ansi lengi og oft - „mikilvægi þess að þeirri vinnu verði hraðað sem kostur er enda streymir þó nokkurt hlutfall af auglýsingatekjum úr landi og ekki eru greiddir sömu skattar og skyldur af þeim tekjum líkt og ef auglýst er innan lands.“ Þetta er auðvitað vandamál sem þarf að taka á en það bólar ekki á neinni lausn í þessum málum, engar tillögur hafa verið kynntar. Það liggur ekki frammi frumvarp varðandi það hvernig hæstv. ráðherrar ætla að taka á því stóra vandamáli sem við búum hér við að sífellt meira af auglýsingum í fjölmiðlum kemur í gegnum netið, tekjur af því streyma til útlanda en ekki hér innan lands og engar skatttekjur eru af þessu. Það er veruleiki sem einkareknir fjölmiðlar hafa þurft að glíma við og birtist með þeim hætti að tekjur þeirra fara síminnkandi. Ég ætla einnig að fjalla örlítið um efnisatriði frumvarpsins. Auðvitað er þessi tilhneiging sem birtist í fjölmörgum stjórnarfrumvörpum sí og æ og líka hér að það eigi að stofnanavæða þessa úthlutun. Þarna er sett á stofn úthlutunarnefnd þriggja manna og sjálfsagt kemur skrifstofa í kjölfarið með starfsmönnum og fleiru. Þetta er svolítið apparat, ef ég mætti nota það orð, þ.e. það er svolítið bákn í kringum þetta. Þarna er því verið að stofnanavæða enn og aftur og setja á stofn nýtt bákn í kringum þessar úthlutanir. Þó að frumvarpið sé tímabundið grunar mig, eins og margir aðrir hv. ræðumenn hafa komið inn á, að þessar styrkveitingar séu komnar til að vera ef frumvarpið verður að lögum, því miður. Ég ætla rétt í lokin ef ég hef tíma að ræða aðeins rekstrarumhverfi héraðsfréttamiðla sem ég er sérstakur áhugamaður um. Ég vil endilega að þeir nái að lifa af allar þær breytingar sem hafa orðið í samfélaginu á undanförnum árum. Ég tel að þessir miðlar séu gulls ígildi, hver á sínum stað, fyrir íbúa í dreifðum byggðum. Rekstrarumhverfi héraðsfréttamiðla hefur breyst mikið, sérstaklega með aukningu rafmiðlunar. Það væri mikil eftirsjá að því, herra forseti, ef héraðsfréttamiðlar myndu týna meira tölunni en nú þegar er orðið en það hafa þeir gert undanfarin ár. Margir héraðsmiðlar hafa lagst af og aðrir dregið verulega saman seglin bara á síðustu árum. Bæði íslenskar og erlendar rannsóknir hafa ítrekað sýnt fram á menningarlegt og lýðræðislegt mikilvægi staðbundinna fjölmiðla. Þessar rannsóknir hafa m.a. sýnt fram á að þar sem héraðsfréttamiðlar hverfa minnkar aðhald gagnvart stjórnvöldum og fyrirtækjum, minnihlutahópum reynist erfiðara að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og samfélagsþátttaka minnkar sem aftur dregur úr þátttöku í lýðræði, svo sem kosningum. Það væri því mjög mikið áhyggjuefni ef héraðsfréttamiðlar týndu tölunni meira en orðið er. Þess vegna ætla ég að koma að einni athugasemd varðandi lágmarksstarfsmannafjölda sem í frumvarpinu er gert ráð fyrir að séu þrír. Ég tel nú að sumir héraðsfréttamiðla beri það nú ekki einu sinni.
Virðulegur forseti. Það hillir undir lok þessarar umræðu. Ég stóðst ekki mátið út af umræðunni sem átti sér hér stað að blanda mér aðeins í hana. Ég get ekki sagt að ég sé hoppandi kát með niðurstöðuna en engu að síður er það þannig, og ég held að allir hér í þessum sal séu sammála og þótt víðar væri leitað, að fjölmiðlar á Íslandi skrimta. Fjölmiðlar eru mikilvægir, þeir eru mikilvægir lýðræðinu okkar. Öllum lýðræðissamfélögum er nauðsynlegt að eiga öfluga fjölmiðla, í rauninni á maður að segja frjálsa og öfluga fjölmiðla. Þess vegna er það auðvitað öfugsnúið að ríkið hyggist styrkja fjölmiðla. Engu að síður er öllum ljóst að eitthvað þarf að gera. Í umræðunni um stöðu fjölmiðla finnst mér við oft uppteknari af því að skjóta niður þær hugmyndir sem þó hafa komið fram heldur en að koma fram með góðar hugmyndir um hvernig beri að laga þessa skökku stöðu. Auðvitað hefur ýmislegt verið nefnt í þeim efnum en ég vildi þó segja það hér, virðulegur forseti, vegna þeirrar umræðu sem átti sér stað áðan um hvort Sjálfstæðismenn myndu nokkuð samþykkja þetta, að auðvitað skrifa Sjálfstæðismenn í hv. allsherjar- og menntamálanefnd upp á nefndarálitið. Og ég mun koma til með að styðja þetta mál. Auðvitað er þetta ekki framtíðarlausn. Þetta er í rauninni bara tímabundin lausn á mjög alvarlegri stöðu sem mér finnst okkur bera skylda til að bregðast við. En ég get alveg tekið undir það sem hér hefur verið rætt að það er í rauninni ekki hægt að tala um stöðu fjölmiðla á Íslandi öðruvísi en að ræða líka um Ríkisútvarpið. Það er eiginlega bara algerlega út úr kortinu að ætla sér að taka fyrir umhverfi fjölmiðla og byggja þeim betri undirstöður öðruvísi en að horfa til Ríkisútvarpsins. Ég hefði að sjálfsögðu viljað sjá okkur á þessu kjörtímabili ná árangri í því að skýra frekar hlutverk Ríkisútvarpsins. Og þegar ég segi skýra frekar hlutverkið þá er ég að meina að mér finnst eðlilegt að við höfum ríkisútvarp en mér finnst óeðlilegt hversu stórt Ríkisútvarpið er og hversu umsvifamikið það er á þessum markaði. Ég veit að hér á eftir ræðum við frumvarp um breytingar á lögum um Ríkisútvarpið þar sem á að taka á sölu auglýsinga og slíku. Ég verð að viðurkenna að mér finnst eiginlega bara leiðinlegt að ég skuli ekki vera meðflutningsmaður á því ágæta frumvarpi því að mér sýnist ég geta skrifað undir allt sem þar er. Það er að mínu viti nauðsynlegt að taka jafnframt á því annars vegar að taka RÚV út af auglýsingamarkaði og hins vegar að minnka umsvif þess á fjölmiðlamarkaði. Að því sögðu held ég að það hefði kannski verið lausnin fyrir tíu árum síðan en ég held að það geti því miður ekki verið heildstæð lausn í dag. Þegar við horfum á hvernig fjölmiðlar eru í nágrannalöndunum okkar, sem þó eru mun fjölmennari lönd og þar af leiðandi mun stærra málsvæði, þá virðist samt þurfa að beita ákveðnum aðgerðum þar til að tryggja viðunandi rekstrargrundvöll fjölmiðla. Einhvern veginn hefur svo ofboðslega margt breyst í rekstri fjölmiðla á síðustu árum. Fyrir utan það að hver einasti maður er bara með fjölmiðil í vasa sínum og getur sagt það sem hann lystir í gegnum samfélagsmiðla og á sínu svæði þá er auglýsingamarkaðurinn líka algerlega búinn að umturnast. Það þekki ég ágætlega, hafandi lært það á sínum tíma í háskóla þegar maður lagði mikið upp úr því hvernig hægt væri að gera auglýsingaplön og hvaða miðlar myndu henta best. Nú sér maður að risastór vörumerki og stórfyrirtæki auglýsa lítið sem ekkert með hefðbundnum hætti eins og við þekkjum heldur er þetta ofboðslega mikið komið inn á samfélagsmiðlana sem auglýsingar en ekki síður í gegnum áhrifavalda. Það er því alveg ljóst að þessi fjölmiðlamarkaður hefur breyst gríðarlega. Þess vegna hljóta þær aðgerðir sem við þurfum að grípa til að vera fjölþættar. Þá aðgerð sem við ráðumst hér í er með réttu hægt að kalla Covid-aðgerð. En ég tek undir það að auðvitað voru fjölmiðlar í vanda fyrir Covid og vinna við það hafin löngu fyrir faraldurinn. En einhverra hluta vegna hefur okkur ekki tekist - þegar ég segi okkur á ég kannski við forvera mína hér á þingi, hvort sem þeir voru í þingflokki Sjálfstæðisflokksins eða þingflokki Framsóknarflokks á sínum tíma eða í öðrum þingflokknum - að ná utan um þetta mál. Staðan hefur eiginlega bara versnað. Að þessu sögðu, virðulegur forseti, hyggst ég styðja þetta mál. Ég tel það ágætislendingu í bili en engan veginn fullnægjandi framtíðarsýn um það hvers konar umhverfi við þurfum að búa fjölmiðlum. Það kallar augljóslega á meiri og dýpri umræðu þó að umræðan hafi verið töluverð hér nú þegar. En það er eitthvað sem við þurfum að bæta úr á komandi árum. Við þurfum að vera með raunhæfa lausn um það hvernig við búum fjölmiðlum vænlegt umhverfi. Ég hef einna helst horft til skattkerfisins, lægri skatta, sérstaklega fyrir fjölmiðlafyrirtæki með tryggingagjaldinu eða öðru þess háttar eins og nú hafa komið fram hugmyndir um. Ég segi fyrir mitt leyti að mér finnst eins og við höfum ekki eytt nógu miklu púðri í að fara í gegnum það og finna út hvaða ókostir þar væru, ef einhverjir, áður en ráðist er í einhvers konar beint milligreiðslukerfi eins og hér er í rauninni verið að leggja til.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna þó að ég sé alls ekki sammála undirtóninum enda virðist þingmaðurinn einn af fáum talsmönnum Ríkisútvarpsins í Sjálfstæðisflokknum. Í málinu kemur fram að þeir sem fá þessa styrki þurfi að sækja um þá á hverju ári. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann: Hvernig getur hv. þingmaður í rauninni sagt okkur að þetta sé tímabundið þegar gert er ráð fyrir að það sé árlegt framlag sem þurfi að sækja um? Hvernig passar það við þá orðræðu sem er lögð fram, borin á borð fyrir okkur þingmenn? Þetta gengur einfaldlega ekki upp vegna þess að gert er ráð fyrir að þetta sé varanlegt. Þingmaðurinn er að segja okkur hér að hún hyggist styðja það að einkareknir fjölmiðlar á Íslandi verði gerðir að varanlegum styrkþegum ríkisins. En gefum okkur að einhver muni koma í þennan ræðustól innan hálfs árs eða eins árs og flytja tillögu um að hætt verði við þetta allt saman, að einkareknir fjölmiðlar fái ekki lengur styrki byggða á þessum lögum, hvernig heldur hv. þingmaður að gangi að ná því hér í gegn þegar búið er að koma þessu á? Það væri gaman að vita það. Síðan verð ég að spyrja þingmanninn út í eitt. Nú er það þannig, og ég benti á það í andsvari fyrr í kvöld, að Sjálfstæðisflokkurinn hefur farið með málefni Ríkisútvarpsins í 27 ár af síðustu 37 árum. Hvernig stendur á því, fyrst Sjálfstæðismenn tala svona mikið um að það þurfi að gera eitthvað við Ríkisútvarpið eða stærð Ríkisútvarpsins og fyrirferð og allt þetta, að það hefur ekki verið gert?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Hann spyr hvernig ég geti ímyndað mér að þetta sé tímabundin aðgerð. Það er einfaldlega vegna þess að það stendur skýrt í nefndarálitinu, ég var fullvissuð um það af nefndarmönnum og það kom fram í framsöguræðum, að þetta væri tímabundið stuðningskerfi sem gilti til 31. desember 2022 vegna miðlunar á fréttum og fréttatengdu efni árin 2020 og 2021. Það er í því ljósi sem ég segi að um sé að ræða tímabundna aðgerð. En ég skil alveg punktinn sem hv. þingmaður er að setja fram hér: Hvað gerist næst? Það er kannski einmitt þess vegna sem ég áréttaði að við yrðum að koma fram með heildstæðari sýn á hver eigi að vera framtíð fjölmiðla hér á Íslandi og hvernig rekstrarumhverfi við viljum búa fjölmiðlum til framtíðar. Það er bráðaðkallandi mál. Það sem við erum að fjalla um er í mínum huga ekki framtíðarlausnin á því. Það getur vel verið að einhverjum hugnist það ágætlega og myndi bara vilja sjá umhverfið þannig en í mínum huga er það ekki svo. Hv. þingmaður spyr líka: Af hverju er Sjálfstæðisflokkurinn ekki búinn að breyta þessu vegna þess að sjálfstæðismenn hafa jú verið í menntamálaráðuneytinu - sem betur fer - lengi? Ég verð bara að viðurkenna að ég veit það ekki. Ég skil ekki af hverju við erum í þeirri stöðu sem við erum í í dag. Hv. þingmaður hefur það fram yfir mig að hafa bæði setið hér lengur og líka setið í ríkisstjórn sem tók á ýmsum málum. Hvernig var umræðan þá og af hverju var ekkert gert í tíð þeirrar ríkisstjórnar, í ljósi þess að það eru alla vega tveir fyrrverandi ráðherrar þeirrar ríkisstjórnar sem hafa talað hér í dag um þessi mál? En ég segi fyrir mitt leyti: Ég skil það ekki, ég skil ekki af hverju við höfum ekki sett þéttari ramma í kringum Ríkisútvarpið og af hverju við höfum leyft því að vaxa eins og það hefur gert á síðustu misserum þegar það hefði átt að gera þveröfugt, að færa það inn í minna öryggishutverk, eingöngu.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa beinu spurningu og svarið er einfalt: Það var ekki vilji hjá Sjálfstæðisflokknum til að taka á þessu máli. Það er einfaldlega þannig. Margoft var það rætt, þannig að það sé nú sagt. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ég ætla ekki að hjakka í þessu fari með Sjálfstæðisflokkinn og Ríkisútvarpið en ætla hins vegar að spyrja þingmanninn út í fréttir sem eru á samfélagsmiðlum um þetta Eurovision-dæmi allt saman sem nú stendur yfir. Þar hefur komið í fréttir að þulur Ríkisútvarpsins ákvað að nota tækifærið til að beita pólitískum áróðri í starfi sínu þar. Nú vil ég taka það fram að eins og hv. þingmaður veit og við höfum rætt í störfum okkar í utanríkismálanefnd erum við sammála, held ég, um það að í átökunum fyrir botni Miðjarðarhafs beita Ísraelar Palestínumenn gríðarlegri hörku, allt of mikilli hörku, að mínu viti alla vega, þar sem risaherveldi er í raun að svara fyrir árásir á sig en með yfirgengilegum hætti. Finnst hv. þingmanni við hæfi að ríkisútvarp allra landsmanna, hið hlutlausa ríkisútvarp, taki afstöðu í því máli líkt og gert var í kvöld, að því er virðist samkvæmt fréttum fjölmiðla, þar sem þessi ágæti þulur gagnrýnir með beinum eða óbeinum hætti Ísraela og framlag þeirra í þessari keppni? Finnst þingmanninum eðlilegt að Ríkisútvarpið hafi farið fram með slíkum hætti?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur svarið. Ég verð að segja að nú hef ég ekki fylgst með samfélagsmiðlum í kvöld þannig að ég er alveg blönk þegar kemur að þessari spurningu frá hv. þingmanni. Ég sá aftur á móti fyrr í dag eitthvað á samfélagsmiðlum um að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson yrði kannski framlag okkar í Eurovision í ljósi þeirra leiðinda að hluti af liði okkar væri kominn í einhvers konar sóttkví. En eins og ég segi, virðulegur forseti, get ég því miður ekki brugðist við því sem hv. þingmaður segir við mig því að ég hef ekkert séð af þessu. Ég ítreka það bara, sem er auðvitað sýn mín, að við eigum að hafa óháða fréttamenn á Ríkisútvarpinu. Ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs er auðvitað efni í sérstaka umræðu hér og mikilvægt að hún verði tekin og að hún verði tekin af fullum þunga og af fullri alvöru. Þar er auðvitað stóra málið, vopnahlé strax. Við getum ekki haldið áfram að vakna upp við þessar hryllilegu fréttir sem við fáum á hverjum morgni um gríðarlegt mannfall vegna árása þarna. Þar köllum við og eigum að kalla eftir vopnahléi strax. En ekki þykist ég geta leyst deiluna fyrir botni Miðjarðarhafs og þaðan af síður á 40 sekúndum.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þetta mál er í raun eftirstöðvarnar af því sem hefur verið kallað NPA-málið og var afgreitt héðan úr þinginu síðla árs 2017 en við þá afgreiðslu stóðu út af réttindi starfsfólks sem starfar við NPA-þjónustu, einkum og sér í lagi hvað varðar vinnutímalengd og vinnuvaktir. Málið hefur síðan verið í ferli á milli aðila, þ.e. þeirra sem njóta þjónustunnar og þeirra sem greiða fyrir hana að stærstum hluta, þ.e. sveitarfélaganna og félagsmálaráðuneytisins. Það er skemmst frá því að segja, herra forseti, að þessi kimi af málinu er ekki að koma hingað inn í fyrsta sinn. Hér er framlenging á bráðabirgðaákvæði þar sem enn hefur ekki gengið að klára samningagerð. Því er í frumvarpinu lagt til að framlengd verði til ársloka 2021 heimild til að víkja frá ákvæðum 53. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins, þannig að hvíldartími verði styttri hjá starfsfólki sem veitir einstaklingum þjónustu á grundvelli 11. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Eins og þingmönnum er vafalaust í fersku minni hefur þetta nokkrum sinnum áður verið rætt hérna. Sá sem hér stendur ræddi þetta við hæstv. ráðherra í andsvörum þegar málið kom hingað inn. Ljóst er að ekki hefur tekist að klára þetta mál með þeim hætti sem æskilegt hefði verið. Það kom fram við meðferð málsins að nefnd á vegum félagsmálaráðuneytisins er að fjalla um vinnutíma starfsmanna í NPA-þjónustu með það að markmiði að koma á framtíðarlausn um skipulag þjónustunnar. Sú vinna mun vera flókin enda eru ýmsir hagsmunir sem þarf að meta, þ.e. bæði hagsmunir þeirra sem veita þjónustuna og þeirra sem þiggja hana. Í nefndinni komu fram þær upplýsingar að vinna þessi er í tengslum við heildarendurskoðun á lögunum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir sem stefnt er að því að ljúka næsta vetur. Meiri hlutinn leggur því áherslu á að vinnu við samningagerð vegna vinnutíma starfsmanna í NPA-þjónustu verði hraðað þannig að ekki þurfi að koma til frekari framlenginga á ákvæðinu. Fyrrnefnd heimild var í bráðabirgðaákvæði IX í lögunum sem er fallið úr gildi þar sem síðasta framlenging þess var út árið 2020. Telur meiri hlutinn því rétt að taka ákvæðið upp að nýju í heild. Ef ætla má að vinna við tillögur að lausn tefjist beinir meiri hlutinn því til ráðherra að leggja fram frumvarp til framlengingar áður en gildistími ákvæðisins rennur út svo að ekki verði óvissa um gildi þeirra samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem gerðir eru. Meiri hlutinn telur af þeim sökum farsælast að framlengingin gildi til 1. apríl 2022. Það er kannski rétt, herra forseti, að útskýra aðeins hvers vegna það er lagt fram fremur en að láta þetta aðeins gilda til áramóta eins og frumvarpið gerði ráð fyrir. Það er m.a. vegna þess að eins og þingmönnum er kunnugt um munu fara fram kosningar næsta haust og óvíst að það verði einhvers konar forgangsatriði í ráðuneytinu að koma með frumvarp fyrir áramót þegar þingið verður hér að störfum við að afgreiða fjárlög og fleiri aðkallandi mál sem eru dagsetningarmál á áramótum. Því leggur nefndin til að bráðabirgðaákvæðið framlengist til 1. apríl á næsta ári, m.a. til að fyrirbyggja að það komi aftur þessi lokaði gluggi á ákvæðið. Eins og mönnum hlýtur að vera kunnugt um hafa starfsmenn í þessari þjónustu á þeim tíma sem er liðinn frá síðustu áramótum verið að vinna þessa vinnu án þess að bráðabirgðaákvæði sé í rauninni í gildi. Meiri hlutinn ræddi það einnig ítarlega og nefndin er raunar algjörlega sammála um að gríðarlega mikilvægt er að þessu máli og þessu bráðabirgðaákvæði verði endanlega lokað og sú vinna sem þarf að vinna til að hnýta enda varðandi þessa mikilvægu þjónustu verði kláruð þannig að þeir sem njóta þjónustunnar búi við það öryggi sem viðeigandi umbúnaður að lögum tryggir þeim. Og ekki síður að starfsfólkið sem vinnur þessa vinnu búi við þau réttindi sem aðrir aðilar á vinnumarkaði búa við og að búið sé um það með kjarasamningum en ekki bráðabirgðaákvæðum í lögum. Undir álitið skrifa hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um sérstaka þróunaráætlun og tilraunaverkefni fyrir ræktun lyfjahamps og notkun kannabislyfja í lækningaskyni. Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra, í samráði við ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, að setja á fót starfshóp sem hafi það hlutverk að útbúa frumvarp sem heimili fyrirtækjum að sækja um leyfi fyrir ræktun lyfjahamps til kannabisræktunar og til framleiðslu og dreifingar á kannabislyfjum í lækningaskyni. Um verði að ræða fjögurra ára tilraunaverkefni sem hefjist 1. janúar 2022. Heilbrigðisráðherra leggi fram frumvarp þessa efnis í upphafi 152. löggjafarþings. Hinn 1. janúar 2018 var sérstök þróunaráætlun og tilraunaverkefni um ræktun lyfjahamps og notkun kannabislyfja í lækningaskyni kynnt í Danmörku. Tilraunaverkefnið byggist á samkomulagi sem gert var á danska þinginu um ráðstöfun fjármuna í heilbrigðis- og öldrunarmálum 8. nóvember 2016. Frá því að þróunaráætlunin um ræktun hamps tók gildi í Danmörku hefur verið heimilt að rækta hampjurtina, cannabis sativa, þar í landi í því skyni að vinna úr henni lyf. Ræktun er háð leyfi dönsku lyfjastofnunarinnar og er landbúnaðarstofnunin umsagnaraðili varðandi landbúnaðarhlið málsins. Þá leggur ríkislögreglan mat á umsækjanda með tilliti til þess hvort fært sé að veita honum ræktunarleyfi. Samkvæmt kerfinu geta því fyrirtæki, garðyrkjustöðvar, í Danmörku sótt um leyfi til kannabisræktunar og síðan frekari leyfi til framleiðslu og dreifingar á kannabis til nota í lækningavörur þar í landi en samhliða þróunaráætlun Dana um ræktun hamps var sett á laggirnar tilraun um notkun efna úr hampjurtinni í lækningaskyni. Samkvæmt þeim reglum sem gilda um fjögurra ára tilraunina er læknum í Danmörku heimilt að prófa meðferð og ávísa kannabislyfjum til sjúklinga þegar önnur lyf hafa ekki komið að notum. Tilraunaverkefninu er ætlað að veita betri grundvöll til að meta notkun kannabisefna í lok reynslutímabilsins og frá 1. janúar 2019 hafa Danir sem nota kannabislyf samkvæmt læknisráði átt kost á endurgreiðslu kostnaðar vegna lyfjakaupanna samkvæmt sérstökum reglum. Stefna stjórnvalda og heilbrigðiskerfisins varðandi afstöðu til kannabisefna hér á landi þarfnast umtalsverðrar umræðu og að grundvöllur sé skapaður til frekari rannsókna, hvort sem er á ræktun cannabis sativa-plöntunni, cannabis indica-plöntunni eða öðrum plöntum þeim skyldum. Álit flutningsmanna er að tilraunaverkefni samsvarandi því sem var samþykkt í Danmörku skapi opinskáar umræður hér á landi, tilraunaverkefni sem muni byggjast á rannsóknum og skapa jafnvel ný tækifæri til nýsköpunar í landbúnaði á orkuríkum svæðum, til að mynda Reykjanesinu. Flutningsmenn vilja að skipaður verði starfshópur sem verði falið að kanna, ræða og gera drög að frumvarpi um eftirfarandi: – Skilgreiningu leyfa til ræktunar, framleiðslu og dreifingar á kannabis í lækningaskyni. – Útgáfu leyfa. – Þróunaráætlun sem gildi til fjögurra ára og verði í samræmi við reglur um lyfjaprófsáætlanir. – Lista yfir þær kannabisvörur sem heimilt verði að framleiða og dreifa og ávísa megi löglega af læknum og afgreiða í apóteki. – Umsóknarform og umsóknarferlið. – Skilyrði fyrir útgáfu leyfa og að ræktendur tryggi rekjanleika í báðar áttir og geti tilgreint þá aðila sem þeir hafa fengið aðföng frá, svo sem útsæði og fræ. – Meðhöndlun og pökkun framleiðslunnar sem uppfylli kröfur laga og reglugerðar um hollustuhætti og mengunarvarnir. – Markaðssetningu. – Gjaldtöku. – Tillögu að breytingum á lögum um ávana- og fíkniefni, nr. 65/1974, ásamt reglugerðum. – Önnur atriði sem nauðsynlegt er að tiltaka í lagafrumvarpinu. Flutningsmenn þessarar þingsályktunartillögu vilja að heimilt verði á grundvelli sérstakrar þróunar- og tilraunaráætlunar að framleiða virk efni úr kannabis í læknisfræðilegum tilgangi, til að skapa grundvöll til að meta notkun kannabisefna í lok reynslutímabils sem verði fjögur ár. Hér er ekki lögð til lögleiðing á kannabis eða afglæpavæðing kannabisefna. Flutningsmenn telja að líta verði alvarlega til þessarar tilraunaáætlunar sem Danir hafa unnið að síðastliðin ár, byggja á reynslu þeirra og annarra þjóða og skapa grundvöll að þeirri athugun að leyfa kannabis í lækningaskyni til tilraunar. Slæmt sé að fólk sem reyni að lina þjáningar með kannabis þurfi að gerast lögbrjótar eða upplifi sig sem slíka. Ekki sé rétt að meina sjúklingum um aðgang að kannabisvörum til að vernda þá sem hugsanlega geta misnotað þær Virðulegur forseti. Undir þessa þingsályktun skrifar undirritaður sem framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, og aðrir flutningsmenn eru hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Haraldur Benediktsson, Páll Magnússon, Jón Gunnarsson og Björn Leví Gunnarsson. Virðulegur forseti. Það má telja líklegt að mörgum finnist einkennilegt að ég flytji þetta mál miðað við afstöðu mína til mála er varða lausung í meðförum eiturlyfja og áfengis. En það voru veikindi og andlát góðs vinar sem opnuðu augu mín fyrir þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu sem fjallar um endurskoðun á laga- og reglugerðarumhverfi sjókvíaeldis. Flutningsmenn eru ásamt mér hv. þingmenn Willum Þór Þórsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að skipa starfshóp til þess að yfirfara laga- og reglugerðaumhverfi sjókvíaeldis með hliðsjón af gjaldtöku af fiskeldi. Markmið starfshópsins verði: a. að ná utan um heildargjaldtöku af fiskeldi og undir hverju tekjunum er ætlað að standa sem og hvernig þær tekjur skiptast á milli ríkis og sveitarfélaga, b. að tryggja sveitarfélögum, þar sem sjókvíaeldi er stundað, skýrar heimildir til töku gjalda af sjókvíaeldi, c. að tryggja að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum sveitarfélaga og tryggð sé sjálfbærni hafna og samfélaga þar sem sjókvíaeldi fer fram. Endurskoðun sem felur í sér heildargreiningu á gjaldtöku ríkis og sveitarfélaga af fiskeldi og tillögur að lagabreytingu sem skýra heimildir til töku gjalda til að standa undir nauðsynlegri þjónustu ríkis og sveitarfélaga af sjókvíaeldi skuli lokið og skýrsla kynnt Alþingi eigi síðar en í lok árs 2021.“ Og hér fylgir greinargerð með. „Fiskeldi er nýleg atvinnugrein hér á landi sem hefur byggst upp á undanförnum áratug. Talið er að ef framleiðsla fer í það magn sem burðarþolsgeta svæða sem fiskeldinu er afmarkað segir til um verði útflutningsverðmætið nær 65 milljörðum kr. Fjárfesting upp á tugi milljarða króna liggur í greininni og frekari fjárfesting bíður eftir frekari leyfum til rekstrar. Munar þar mest um útflutning á eldislaxi en verðmæti hans í útflutningi jókst um 29% á milli ára og fór vægi hans í 70% útflutningsverðmætis eldisafurða á árinu. Nú er svo komið að útflutningur á eldislaxi skilar næstmestum verðmætum allra fisktegunda sem fluttar eru frá Íslandi. Þessi grein hefur farið hratt vaxandi á undanförnum áratug og má eiga von á að þessi atvinnugrein skili tuga milljarða króna verðmætum í þjóðarbúið. Innviðir þurfa að vera fyrir hendi sem og viðhald á þeim. Þannig má tryggja vöxt greinarinnar og sem mestan ávinning af henni. Árið 2004 var tekin ákvörðun af stjórnvöldum um að sjókvíaeldi yrði einungis leyft á hluta Austfjarða, Vestfjörðum og í Eyjafirði. Sú ákvörðun byggðist á því að vernda þyrfti ár þar sem stundaðar væru veiðar á villtum laxastofni landsins. Frá því að þessi ákvörðun var tekin hefur verið mikil uppbygging í sveitarfélögum á Vestfjörðum og Austfjörðum sem hýsa þessa starfsemi. Sveitarfélögin hafa unnið af miklu kappi við að byggja upp og tryggja innviði sem þurfa að vera til staðar svo að starfsemin geti blómstrað. Hér er um að ræða uppbyggingu við hafnarsvæði og einnig uppbyggingu vegna fjölgunar íbúa og styrkingar grunnþjónustukjarna, svo sem grunn- og leikskóla. Sveitarfélögin njóta þess mikla drifkrafts sem fiskeldið hefur í för með sér. Íbúum fjölgar, atvinnutækifærin verða fjölbreyttari og aldurspíramídinn breytist því að hlutfallsleg fjölgun yngra fólks hefur orðið í umræddum sveitarfélögum. Þessu fylgja aukin verkefni og áskoranir til sveitarfélaga svo um munar. Sum samfélög þar sem íbúum hafði fækkað takast nú á við vaxtarverki í umfangsmikilli og kostnaðarsamri innviðauppbyggingu. Á vordögum 2019 voru samþykkt lög nr. 89/2019, um töku gjalds vegna fiskeldis í sjó og fiskeldissjóð. Þar er gert ráð fyrir að þriðjungur tekna af gjaldtöku af fiskeldi renni á komandi árum í fiskeldissjóð sem sveitarfélög geta sótt í til innviðauppbyggingar. Ljóst má vera að það dugar þó skammt fyrir innviðauppbyggingu sem sveitarfélög þurfa að ráðast í svo að koma megi til móts við vaxandi þörf vegna aukinna umsvifa fiskeldis. Lítil vissa er hjá sveitarfélögum um hve mikilla tekna er að vænta þar sem sveitarfélögin sækja um hvert fyrir sig í sjóðinn og örðugt að áætla tekjur fram í tímann. Þar sem hér er um að ræða nýja og stóra atvinnugrein er brýn þörf á að yfirfara laga- og reglugerðaumhverfi gjaldtökunnar í heild og sérstaklega það sem snýr að sveitarfélögum þar sem sjókvíaeldi er stundað og skýra heimildir sveitarfélaga til gjaldtöku. Tryggja þarf að tekjur af slíkri gjaldtöku standi undir nauðsynlegum verkefnum sveitarfélaga ásamt því að tryggð sé sjálfbærni þeirra hafna og samfélaga þar sem þessi atvinnustarfsemi er stunduð.“ Það er alveg nauðsynlegt að horfa heildstætt á þetta mál. Við erum að tala um nokkuð nýja atvinnugrein hér á landi. Því er ekki nema eðlilegt að fara þurfi heildstætt yfir þær reglur og þau lög sem lúta að greininni hvað varðar gjaldtöku og aðra starfsemi, eins og lög um eldið sjálft. Mikilvægt er að fara yfir þetta því að samfélögin taka þátt í þessu hvert og eitt og grunnþjónusta þeirra þarf að taka mið af því að þetta sé atvinnugrein í vexti. Þó að umtalsvert hafi fækkað í þessum sveitarfélögum erum við núna vissulega að sjá að þau eru að byggjast upp aftur. Við erum að taka á móti nýju fólki, barnafólki og fleira fólki, sem ætlar sér að búa á þessum stöðum og taka þátt í þeirri uppbyggingu sem þar er. Þá eru það sveitarfélögin sem sjá um grunnþjónustu sem snýr að þessu fólki og atvinnugreininni. Því þarf að tryggja þeim sveitarfélögum og samfélögum að þau fái það sem þeim ber af þessari nýju atvinnugrein, líka til þess að geta aðstoðað þau við uppbyggingu í atvinnugreininni. Það er ekki bara til bóta fyrir sveitarfélögin eða samfélagið heldur atvinnugreinina líka því að atvinnugreinin er ekki þar nema þar sé sterkt samfélag sem getur stutt við hana.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir ágæta yfirferð og kynningu á þessari þingsályktunartillögu um endurskoðun laga- og reglugerðarumhverfis sjókvíaeldis. Hún er fyllilega tímabær og þörf. Það hefði verið ánægjulegt ef hv. flutningsmenn hefðu komið tillögunni fyrr inn í þingið þannig að hægt hefði verið fyrir hv. fulltrúa að vinna henni fylgi í ríkisstjórn og gera hana að veruleika. Það verður að segja hverja sögu eins og hún er. Umgjörð um gjaldtöku og ýmsa þætti í fiskeldi er losaraleg. Laxeldið hefur skipt sköpum fyrir ýmis byggðarlög, atvinnu og íbúaþróun og haft jákvæð áhrif á fjárhag sveitarfélaga eins og hv. þingmaður kom inn á. Þeim fiskeldisfyrirtækjum sem hafa verið að festa rætur í byggðarlögunum hefur verið vel tekið. Heimamenn hafa lagt sig fram um að styrkja innviði, hafnaraðstöðu og aðra þætti sem eru í þeirra valdi enda hafa verið gefnar væntingar um frekari uppbyggingu í greininni á svæðinu og jafnvel fullvinnslu. Á ýmsum stigum í þinginu hefur verið unnið að lagagerð, reglugerðasmíð með aðkomu eftirlitsstofnana um leyfisveitingar, svæðatakmarkanir, burðarþol og fleira en allt hefur það verið slitrótt og sundurlaust, dálítið í sílóum eða hólfum. Götin eru mörg og hagsmunaaðilar halda þétt um sín mál eins og eðlilegt má heita. Þessari mikilvægu atvinnugrein er nær undantekningarlaust stýrt eftir reglum um stærsta mögulegan skammtímagróða og ósk um stöðugan vöxt. Það er ekkert að því, það er eðlilegt. Menn þurfa í rekstri að hafa hagnað en samfélagsleg ábyrgð þarf líka að fylgja með í verkefninu. Það er fróðlegt að fylgjast með hver þróunin verður - mér dettur í hug sunnanverðir Vestfirðir - hvernig þróun fyrirtækjanna verður. Munu þau standa við gefin fyrirheit, munu þau sýna samfélagslega ábyrgð þegar til lengdar lætur? Herra forseti. Heildarstefnumótun er ekki til varðandi þennan risaatvinnuveg sem á sér mikla möguleika og er farinn að skipta verulegu máli efnahagslega fyrir þjóðina. Hvaða áherslu ætlum við að leggja í þessum efnum? Hvað með framtíðina og hina miklu þróun sem þegar hefur átt sér stað í tækni varðandi fiskeldi? Ætlum við áfram að heimila möglunarlaust opið sjókvíaeldi eða ætla yfirvöld að beita sér beinlínis og hafa áhrif á að farið verði í auknum mæli í lokaðar kvíar í sjó eða jafnvel í landeldi þar sem það hentar? Það kostar en hver er kostnaðurinn? Fyrirtækin segja að það kosti of mikið, eigum við að sætta okkur við það? Og hverjar eru raunverulegu skýringarnar og hver er munurinn? Eins og staðan er í dag er áhættan af opnu sjókvíaeldi talin veruleg og afföll svo mikil að það er ekki ásættanlegt. Ef greinin á að stækka með sjálfbærum hætti verður hún að hafa á takteinum vandaða áætlun um hvernig þessi atriði skulu tryggð og vinna verður ítarlegt áhættumat og viðbragðsáætlanir. Takmarkið verður að vera, herra forseti, að þekkingin sé á því stigi að þegar upp koma ný vandamál séu sérfræðingar vel búnir undir það hvernig þeim skuli mætt. Við höfum sorgleg dæmi um hið þveröfuga hér á landi þegar það tekur marga daga fyrir eftirlits- og viðbragðsaðila að komast á vettvang og átta sig á aðstæðum, hvort sem um er að ræða slysasleppingar, lús eða sjúkdóma. Það er ekki sannfærandi þegar á samhengið er litið að eldisfólkið sjálft sjái t.d. um lúsaeftirlitið og útbúi skýrslurnar en eftirlitsaðilar séu fleiri hundruð kílómetra í burtu og bara sýnilegir með stopulum hætti. Krafan á skilyrðislaust að vera sú að þeir séu alltaf á staðnum. Greinin með sína gríðarlega góðu afkomu getur kostað þetta sjálft, gjaldtakan á að miða við það að greinin geti borið þetta, að við setjum öryggið á oddinn hvað þetta varðar. Fáar eða engin atvinnugrein á Íslandi er í jafn örum vexti og fiskeldið. Á hverju ári er slegið nýtt framleiðslumet og þeir sem spámannlega eru vaxnir segja jafnvel að við séum enn á upphafsreit í uppbyggingu fiskeldisgreina. Heildarmagn af slátruðum eldisfiski hefur áttfaldast á síðustu tíu árum. Árið 2020 var slátrað rúmlega 40.000 tonnum hér á landi. Mest hefur aukningin orðið í laxeldi sem er 34 sinnum meira nú en árið 2010. Þetta kemur fram í tölum frá Hagstofu Íslands. Samkvæmt þeim störfuðu tæplega 500 launamenn hjá fiskeldisfyrirtækjum árið 2019. Tekjur fyrirtækjanna námu um 29 milljörðum kr. og hafa ríflega þrefaldast á fjórum árum. Herra forseti. Þótt umræðan hverfist um laxeldi hefur eldi á bleikju sem alin er í ferskvatni haldist nokkuð stöðugt en hefur þó tvöfaldast frá árinu 2010 þegar 2.400 tonnum var slátrað. Í fyrra voru tonnin um 5.000 en þó hafði dregist saman frá fyrra ári. Á Íslandi er nú að finna stærsta framleiðandi bleikju í heiminum með um 3.800 tonna afköst árlega en það er tæpur helmingur allrar eldisbleikju sem framleidd er í veröldinni. Talsverð aukning varð í framleiðslu á regnbogasilungi á milli áranna 2019 og 2020. Alls var 490 tonnum slátrað á árinu 2020 samanborið við 299 tonn árið áður eða sem nemur 64%. Framleiðsla á regnbogasilungi náði hámarki árið 2017 en frá þeim tíma hafa framleiðendur í auknum mæli snúið sér að laxeldi. Herra forseti. Skiljanlega örlar á þeim áhyggjum að fiskeldi sé bóla sem eigi eftir að springa. Við erum vissulega brennd eftir ýmis ævintýri, loðdýraævintýri, fjármálabóluna og ýmis önnur áföll sem dunið hafa yfir. Við höfum áður séð upp- og niðursveiflu í fiskeldi, vissulega er það rétt. En við lifum á öðrum tímum nú, í breyttum heimi og margt með öðrum hætti. Fiskeldi á Íslandi í dag er um margt mjög ólíkt því sem var á fyrri tímabilum greinarinnar hér á landi. Bæst hefur við regluverkið þótt ýmislegt sé óunnið á því sviði. Þar virðumst við ekki hafa lært lexíuna okkar, því miður. Þess vegna er tillaga Framsóknarmanna mjög þýðingarmikil. Laxeldi í sjókvíum eykst mest. Fyrir áratug var aðeins rétt rúmum 1.000 tonnum slátrað hér á landi en í fyrra voru þau 34.000. Vöxturinn hefur verið hraðastur síðustu tvö ár. Árið 2018 voru framleidd um 13.500 tonn. Samkvæmt bráðabirgðatölum var útflutningsverðmæti á laxaafurðum 22,6 milljónir árið 2020, sem er 22% verðmætaaukning frá árinu 2019, og útflutningsverðmæti eldisafurða nam tæplega 30 milljörðum kr. árið 2020. Þessar tölur bara hækka. Frjóvguð hrogn eru líka verðmæt hátækniframleiðsla og vega talsvert mikið sé litið til útflutningsverðmæta en eru léttvæg í tonnum talið. Í matfiskeldi á landi eru líka sóknarfæri á komandi árum og eru orðin að veruleika. Við þekkjum Reykjanes, við þekkjum Suðurlandið og við þekkjum landeldi í Öxarfirði. Tækifærin bíða okkar, herra forseti. Í nýrri skýrslu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra kemur fram að enn séu mikil tækifæri til vaxtar í sjávarútvegi, í fiskeldi og tengdum greinum og að mögulegt sé að auka útflutningsverðmæti atvinnugreinarinnar verulega á næstu árum. Að gefnum forsendum sem nánar er lýst í skýrslunni gæti virði framleiðslu allra þessara greina aukist í um 440 milljarða árið 2025 og 615 milljarða árið 2030. Herra forseti. Við erum örþjóð í heimsframleiðslunni á eldisfiski og vöxtur markaðarins er slíkur að jafnvel þótt við eigum eftir að bæta tugum þúsunda við ársframleiðsluna er ólíklegt að það hafi áhrif á markaðinn. Mannkyninu fjölgar og það kallar eftir prótíni. Markaðurinn er því í stöðugum vexti. Sjókvíaeldi er umdeilt, herra forseti, einkum vegna þeirra umhverfisáhrifa sem starfsemin kann að hafa, ekki síst vegna hættunnar á slysasleppingum og erfðablöndun við náttúrulega laxastofna sem skilgreint er með tilteknum hætti. Stóra verkefnið er að sjá til þess að íslenskt fiskeldi þróist í átt að því öruggasta sem hægt er út frá umhverfissjónarmiðum, hvort sem það varðar laxalús, erfðablöndun, úrgang frá eldi eða annað. Styrkja þarf eftirlitsumgjörð og vísindalegar rannsóknir og setja þarf gjaldtökuna í fastar skorður. Það er full ástæða, herra forseti, til að ætla að fiskeldi sé komið til að vera og verði ein af sterkum stoðum í íslensku efnahags- og atvinnulífi. Greinin hefur alla burði til þess. Þegar til framtíðar er litið verðum við að ná breiðri sátt um laxeldi, bæði út frá umhverfis- og byggðasjónarmiðum. Okkar bíður það mikilvæga verkefni að styrkja enn umgjörðina hvað varðar lög og reglugerðir, eftirlit og kröfu til framleiðenda þannig að tryggja megi þessa atvinnugrein til langrar framtíðar [[Forseti hringir.]]og að ekki vofi stöðugt yfir að eldislaxinn sé ógn við umhverfi og náttúru.
Herra forseti. Þessi tillaga til þingsályktunar um matvælaframleiðslu- og menntunarklasa á Árborgarsvæðinu er flutt af þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Kolbeinn Óttarsson Proppé var fyrsti flutningsmaður ásamt okkur fimm öðrum þingmönnum, mér, Ara Trausta Guðmundssyni, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, Ólafi Þór Gunnarssyni og Steinunni Þóru Árnadóttur. Ég tók að mér að hafa framsögu um málið og byrja á því að gera grein fyrir um hvað þessi tillaga fjallar. Hún fjallar einfaldlega um það að Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja á fót starfshóp sem vinni tillögur um hvernig best verði komið á fót klasa um innlenda matvælaframleiðslu og menntun henni tengda í Árborg. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar Bændasamtaka Íslands, Sambands garðyrkjubænda, Garðyrkjuskólans að Reykjum, Landgræðslunnar og Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga, auk viðeigandi ráðuneyta. Samráð verði haft við Landbúnaðarháskóla Íslands, Fjölbrautaskóla Suðurlands, Háskólafélag Suðurlands, Háskóla Íslands, Háskólann í Reykjavík, Háskólann á Akureyri, Háskólann á Hólum, Fisktækniskólann í Grindavík, Samtök atvinnulífsins, Alþýðusamband Íslands og aðra sem að málinu koma. Alþingi verði gefin skýrsla um málið fyrir 1. desember 2021. Ég ætla að styðjast í framhaldinu við greinargerðina. Heimsfaraldur og loftslagsvá hafa sýnt fram á nauðsyn þess að hvert samfélag sé sem sjálfbærast. Því skiptir máli að nýta sem best þau tækifæri sem hér bjóðast varðandi innlenda matvælaframleiðslu með sjálfbærni að leiðarljósi og einnig sem lið í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Í því samhengi er mikilvægt að stuðla að og styrkja starfsemi í geiranum og efla menntun sem næst þeim svæðum þar sem framleiðslan fer fram. Matvælastefna fyrir Ísland til 2030 var samþykkt í desember 2020 og snýst m.a. um að nýta tækifæri innlendrar matvælaframleiðslu til fulls. Stefnt er að því að matvælaframleiðsla verði kolefnishlutlaus með því að draga úr losun og auka bindingu. Er þetta einnig mikilvægt þar sem eftirspurn eftir heilnæmum matvælum sem framleidd eru með litlu kolefnisspori hefur farið vaxandi. Stefnt er að því að fólki gefist kostur á að fá allar upplýsingar um matvælin á einfaldan hátt, hvar þau eru framleidd, hvernig framleiðsluhættirnir eru og loftslagsáhrifin af þeim. Þessu til viðbótar má ekki vanmeta þann þátt sem mælt er sterklega með sem öflugustum í innlendri matvælaframleiðslu en það er hringrásarhagkerfið. Það veldur því m.a. að aðföng verða auðveldari, flutningslínur skemmri en ella, endurnýting lífræns efnis stærra hlutfall við framleiðslu hverrar vörueiningar o.s.frv. og kolefnisfótsporið minna en ella. Herra forseti. Suðurland er blómlegt matvælaframleiðsluhérað og þar fer stór hluti grænmetisframleiðslu landsins fram enda aðstæður sérstaklega góðar hvað jarðhita varðar og stutt er á helstu markaði. Þar er kornrækt mikil og tækifæri til að efla hana eru mýmörg. Mjólkurframleiðsla er öflug á svæðinu enda landkostir miklir hvað hana varðar. Það má nefna nýjar greinar eins og landeldi sem ætti í raun flokka sem landbúnað. Það má ekki gleyma í þessu sambandi tillögu verkefnisstjórnar ráðuneytis landbúnaðar og hæstv. landbúnaðarráðherra um landbúnaðarstefnu og það má segja sem svo að þetta þingmál hljóti að ríma vel við hana. Ætli stjórnvöld að ná fram markmiðum sínum í matvælastefnu er hins vegar ljóst að efla þarf vísindi, þróun og menntun í matvælaframleiðslu. Á Suðurlandi er að finna ýmsa þá starfsemi sem horfa þarf til þegar kemur að menntun í matvælarækt. Garðyrkjuskólinn að Reykjum hefur verið vagga íslenskrar garðyrkju áratugum saman og nú er hafið samstarf við Fjölbrautaskóla Suðurlands á Selfossi um kennslu. Einboðið er að nýta aðstöðu og búnað að Reykjum í tengslum við matvælaframleiðsluklasa. Í Gunnarsholti eru stundaðar umfangsmiklar rannsóknir og ýmiss konar ræktun sem nauðsynlegt er að verði hluti af samstarfi um klasann þegar hann er orðinn til. Þegar horft er til landeldis má sjá fyrir sér samstarf við Fisktækniskólann í Grindavík en Suðurstrandarvegur og auknar tækniframfarir bjóða upp á mikla möguleika til framtíðarþróunar í landeldi, bæði fræðum og framkvæmd, frá Suðurlandi til Suðurnesja. Þá má nefna að nú þegar er á svæðinu ýmiss konar starfsemi tengd vísindum í faginu. Matvælastofnun hefur t.d. höfuðstöðvar sínar á Selfossi. Ég vil einnig nefna bætta hafnaraðstöðu, bæði í Þorlákshöfn og Vestmannaeyjum, sem skiptir einnig máli þegar kemur að útflutningi matvæla, bæði úr fiskeldi og veiðum svo eitthvað sé nefnt. Herra forseti. Það er hugsanlegt að nokkurt samstarf geti átt sér stað um landbúnaðarklasann sem var stofnaður árið 2014 að frumkvæði Bændasamtakanna og hefur það að markmiði að gæta sameiginlegra hagsmuna og kynna þá fjölþættu starfsemi sem tengist landbúnaði, deila þekkingu, stuðla að framþróun og nýsköpun, stuðla að upplýstri umræðu um markaðssetningu landbúnaðarafurða og matvæla og stuðla að viðburðum sem styðja við aukna verðmætasköpun á öllum stigum matvælaframleiðslu og annarrar framleiðslu innan landbúnaðarins. Starfshópurinn skoði það sérstaklega en Bændasamtökin munu eiga sæti í honum. Nýsamþykkt matvælastefna fyrir Ísland er byggð á fimm lykilþáttum; verðmætasköpun, neytendum, ásýnd og öryggi, umhverfi og lýðheilsu. Þá er mikið lagt upp úr mikilvægi matvælaöryggis og fæðuöryggis og hringrásarhagkerfisins sem ég minntist á áðan. Stefnunni er ætlað að vera leiðbeinandi við ákvarðanatöku til að stuðla að aukinni verðmætasköpun í matvælaframleiðslu hér á landi, tryggja matvælaöryggi og auka velferð fólks í sátt við umhverfi og náttúru og þar með sem sjálfbærustum landbúnaði. Sett eru fram markmið um hverju skuli hafa verið náð fyrir 2030 og meðal þeirra er að verðmætasköpun hafi verið aukin með bættum framleiðsluaðferðum, vöru- og þjónustuþróun og nýsköpun, að þekking, hæfni og áhugi á matvælum hafi verið efld á öllum námsstigum, að fræðsla til neytenda um matvæli og tengsl mataræðis við lýðheilsu hafi verið aukin, rannsóknir og þróun verði öflugur bakhjarl matvælaframleiðslu og samstarf stofnananna öflugt. Þetta eru sem sagt markmið sem voru sett fram í matvælastefnu og skal vera náð 2030, þ.e. eftir tæpan áratug. Til þess að þessi markmið náist er nauðsynlegt að efla rannsóknir og menntun á þessu sviði og matvælaframleiðsluklasi er mikilvægt tæki til þess. Efla þarf það góða starf sem þegar er unnið víða. Svo hægt sé að efla kornrækt til manneldis, sem er ákaflega mikilvægt til að styrkja fæðuöryggi landsins, þarf að stunda yrkjaprófanir með reglubundnum hætti. Sú starfsemi getur ekki sótt í nýsköpunarsjóði þar sem nýnæmi yrkjaprófanna er takmarkað og ætti að teljast til grunnrannsókna sem væru þá fjármagnaðar sem slíkar af fjárlögum ríkisins. Því er skemmst frá að segja að Árborgarsvæðið hentar gríðarlega vel fyrir klasann út frá landkostum og þeirri starfsemi sem þegar er í nágrenninu. Þá má benda á að mikilvægt er að auka hlutfall háskólamenntaðra á Suðurlandi og háskólanám í heimabyggð er besta leiðin til þess. Íbúum á svæðinu hefur fjölgað umtalsvert og allir innviðir eru til staðar til öflugrar starfsemi matvælaframleiðsluklasa sem hér er verið að leggja til. Það má nefna að lokum að það eru ýmsir fleiri fletir á eldri matvælaframleiðslu á Suðurlandi og á Suðurnesjum og Suðausturlandi og í raun á landinu öllu. Ég læt mér nægja að minna á það átak sem þegar er hafið við að gera frárennsliskerfi landsmanna fyllilega boðleg frammi fyrir öllum þáttum matvælaframleiðslu í landinu. Það er ekki lítið mikilvægur þáttur í hreinleikaímynd íslenskra landbúnaðarafurða. Herra forseti. Ég læt þetta nægja sem framsögu um þessa þörfu og framsæknu þingsályktun okkar sex þingmanna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs.
Herra forseti. Nýsköpun þarfnast margvíslegra næringarefna, bæði efnislegra og huglægra. Horfa verður á nýsköpun sem viðvarandi viðfangsefni en ekki skammtímaúrræði til að grípa til þegar að kreppir. Móta þarf stuðningsumhverfi til langs tíma. Þetta á ekki síst við um fjármögnun, styrki, framlag til vísisjóða og skattalegra hvata. Þannig fæst nauðsynleg festa sem er grundvallaratriði í uppbyggingu útflutningsdrifinna hugvitsfyrirtækja. Til viðbótar vitum við að krónan og háir vextir valda sveiflum sem reynast öllum fyrirtækjum skeinuhættar. Besta lausnin er að taka upp evru í stað krónunnar. Sá þáttur verður þó ekki til frekari umræðu að þessu sinni. Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi þingflokks Viðreisnar sem hefur það að markmiði að skapa meiri festu í möguleikum nýsköpunar- og sprotafyrirtækja til að sækja sér fjármagn til vaxtar. Með 4. gr. laga nr. 37/20, um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, var bætt nýju ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í því var kveðið á um tímabundna heimild lífeyrissjóða til að eiga allt að 35%, í stað 20%, af hlutdeildarskírteinum eða hlutum í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu eða einstakri deild þeirra, þó aldrei umfram 1% heildareigna sinna í hverjum sjóði um sameiginlega fjárfestingu samkvæmt málsgreininni. Heimildin nær til sjóða um sameiginlega fjárfestingu sem eingöngu fjárfesta í litlum eða meðalstórum fyrirtækjum samkvæmt 3. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Innlausnir í sjóðunum skulu fyrst fara fram að fimm árum liðnum frá því þeir hófu fjárfestingar. Heimild þess gildir til 1. janúar árið 2025. Herra forseti. Bráðabirgðaákvæði þetta var einn liður í því að bæta fjárfestingarumhverfi nýsköpunar hér á landi, t.d. með því að auðvelda stofnun nýsköpunarsjóða, nánar tiltekið svokallaðra vísisjóða. Með breytingunni geta þrír lífeyrissjóðir haft aðkomu að sjóði í stað fimm áður og breytingin auðveldar því fjármögnun slíkra sjóða og styður við önnur markmið um að bæta fjárfestingarumhverfi nýsköpunar hér á landi. Má í því sambandi nefna Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóð sem var settur á fót með lögum nr. 65/20 og er nýtekinn til starfa. Kríu er einmitt ætlað að fjárfesta í vísisjóðum á borð við þá sem lífeyrissjóðunum er samkvæmt frumvarpinu sem hér er til umræðu veitt rýmri heimild til að fjárfesta í. Herra forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að heimild sem kveðið er á um í bráðabirgðaákvæðinu sem áður hefur verið nefnt verði gerð varanleg, þó með breytingum. Þannig verði lífeyrissjóði heimilt að eiga allt að 35% í stað 20% af hlutdeildarskírteinum eða hlutum í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu eða einstakri deild þeirra. Heimildin nær til sjóða um sameiginlega fjárfestingu sem eingöngu fjárfesta í litlum eða meðalstórum fyrirtækjum samkvæmt lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Þær breytingar verða frá bráðabirgðaákvæðinu að bann við því að fjárfesting fari umfram 1% af heildareignum lífeyrissjóðs er fellt niður. Við bætist að lífeyrissjóðir taki upp ákvæði um það í fjárfestingarstefnu sinni hve hátt hlutfall af eignum þeirra megi vera í slíkum sjóðum. Þá falli einnig niður ákvæði um að innlausn megi fyrst fara fram að liðnum fimm árum. Herra forseti. Sprota- og nýsköpunarfyrirtæki fást við verkefni sem eru þess eðlis að þau taka oftar en ekki langan tíma. Þau skila sjaldnast tekjum sem rísa undir kostnaði við reksturinn lengi framan af. Af þessum sökum hafa verið sett upp margvísleg stuðnings- og styrkjakerfi. Það gildir hér á landi jafnt og í helstu samkeppnislöndum okkar. Má þar einkum nefna Tækniþróunarsjóð og Rannsóknasjóð. Svokallaðir vísisjóðir, eða upp á ensku „venture capital funds“, eru eitt form fjárfestingarsjóða sem fjárfesta í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Þeir sérhæfa sig gjarnan í mismunandi stigum í þróun fyrirtækja en einnig eftir einstökum geirum. Vísisjóðir eru frábrugðnir öðrum hefðbundnum fjárfestingarsjóðum að því leyti að stjórnendur sjóðanna hafa sprotafjárfestingar að meginstarfi, eru sjálfir hluthafar í sjóðnum og hafa mun meiri aðkomu að rekstri og stefnumótun þeirra sprotafyrirtækja sem þeir fjárfesta í en almennt gengur og gerist. Herra forseti. Mikilvægt er að skapa þannig umgjörð um sprota- og nýsköpunarfyrirtæki, sem byggjast jafnan á vísindum, tækni og hugviti, að möguleikum þeirra til vaxtar séu ekki settar skorður vegna skorts á fjármagni. Verði það raunin er hætt við að beinum stuðningi á fyrri stigum, þ.e. ýmiss konar styrkjum, sé kastað á glæ. Af þessum sökum er mikilvægt að sem flestir vísisjóðir nái að spretta upp á næstu árum og áratugum. Það blasir við að hér geta lífeyrissjóðir landsmanna haft veigamiklu hlutverki að gegna og hafa þegar gert. Herra forseti. Umrætt bráðabirgðaákvæði gildir til 1. janúar 2025. Eftir það fellur heimild lífeyrissjóðanna í fyrra horf og ekki dugar lengur að þrír lífeyrissjóðir komi að sjóði. Þeir þurfa þá að nýju að verða a.m.k. fimm. Þar með hverfa þeir kostir sem bráðabirgðaákvæðið hefur, þ.e. að styðja við bætt fjárfestingarumhverfi nýsköpunar hér á landi. Þess vegna er mikilvægt að gera heimilt til frambúðar að lífeyrissjóður geti átt allt að 35% af hlutdeildarskírteinum eða hlutum í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu eða einstakri deild þeirra í stað 20% sem er meginreglan og verður það að nýju þegar bráðabirgðaákvæðið fellur niður. Herra forseti. Það tekur markað fyrir sérhæfða sjóði nokkurn tíma að laga sig að breyttu regluverki. Undirbúningur að stofnun slíkra sjóða tekur nokkurn tíma. Varanleg heimild eykur jákvæð áhrif og stuðlar að fjölbreyttri flóru nýrra sjóða. Rekstraraðilar sem hyggjast stofna slíka sjóði þurfa að sjá fram á að geta nýtt tækifæri til lengri tíma. Oft er horft til þess að stofna fleiri samkynja sjóði af sama rekstraraðila þegar verkefni sem fyrsti sjóðurinn hefur fjárfest í eru komin á það stig að það færi að styttast í sölu á eignum og útgreiðslu til fjárfesta. Slíkt fyrirkomulag er mikilvægt til að unnt sé að stuðla að hagkvæmari rekstri slíkra sjóða. Herra forseti. Starfandi lífeyrissjóðir í landinu eru nú 21 talsins. Þeir eru ólíkir að uppbyggingu og stærð. Þá er fjárfestingarstefna þeirra sömuleiðis ólík. Þegar haft er í huga að sjóðir um sameiginlega fjárfestingu þurfa að ná tiltekinni lágmarksstærð til að teljast hagkvæm rekstrareining er ljóst að 1% þak getur verið mjög hamlandi. Æskileg stærð slíkra sjóða er í það minnsta 5–8 milljarðar kr. Af þessum sökum er rétt að fella þakið niður en mæla þess í stað fyrir um að lífeyrissjóðir skuli kveða á um það í fjárfestingarstefnu sinni hve hátt hlutfall af eignum lífeyrissjóðs megi vera í slíkum sjóðum. Herra forseti. Takmarkanir á innlausn eru að mati flutningsmanna óþarfar og hafa ekki sýnilegan efnislegan tilgang. Vísisjóðir hafa oftar en ekki mjög takmarkaða getu til að bjóða fjárfestum upp á innlausn enda tekur að jafnaði u.þ.b. tíu ár að byggja upp fyrirtæki á grunni nýsköpunar. Vísisjóðirnir hafa skilgreindan líftíma sem ætlað er að veita fjárfestum ákveðna vissu fyrir því að leitast verði við að selja eignir og skila fjármagninu til baka innan tiltekinna tímamarka. Hlutdeild í slíkum sjóðum er almennt framseljanleg og eftirmarkaðir eru fyrir hendi. Sérstakar hömlur á innlausn eru til þess fallnar að takmarka þann árangur sem stefnt er að. Slíkar takmarkanir styðja ekki við skilvirka eignastýringu lífeyrissjóða sem eru einmitt langtímafjárfestingar. Herra forseti. Í umsögn sinni frá því 29. apríl 2020 um frumvarpið sem varð að lögum og setti inn þetta bráðabirgðaákvæði gerðu Landssamtök lífeyrissjóða veigamiklar athugasemdir við það ákvæði. Frumvarp það sem hér er lagt fram hefur tekið og tekur talsvert mið af þessum athugasemdum. Herra forseti. Þetta frumvarp sem ég hef nú mælt fyrir er annað af tveimur frumvörpum þingflokks Viðreisnar um þessi efni sem nú liggja fyrir í þinginu. Þeim er báðum ætlað að efla nýsköpun og auka fyrirsjáanleika. Bæði fela í sér að gera bráðabirgðaákvæði varanleg. Hitt frumvarpið sem mælt var fyrir hér í þinginu þann 16. mars síðastliðinn er nú til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd en þar er gert ráð fyrir því að festa í sessi hækkun þaks og hlutfalls endurgreiðslna vegna þróunar- og rannsóknarkostnaðar. Herra forseti. Nýsköpun er okkur nauðsynleg. Við vitum að við réttar aðstæður geta vaxið úr grasi öflug fyrirtæki á heimsvísu sem drifin eru af hugviti, skapa verðmæti til útflutnings og hálaunuð störf fyrir sérhæft starfsfólk. Þessum fyrirtækjum þarf að fjölga og það þarf að hraða uppbyggingu þeirra eins og kostur er en um leið tryggja að sem minnst af starfsemi þeirra hverfi til annarra landa. Þannig verður til fjölbreytt atvinnulíf á Íslandi sem skapar hagsæld og veitir viðnám gegn áföllum á einstökum sviðum efnahagslífsins. Herra forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar til frekari umfjöllunar og vænti þess að það fái þar efnislega meðferð og síðar brautargengi hér í þingi.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ættleiðingar, nr. 130/1999, með síðari breytingum. Með mér á málinu eru hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Greinargerðin er stutt og laggóð. Þetta eru í raun smávægilegar lagabreytingar en sanngjarnar að mínu mati og nauðsynlegar, kannski ekki fyrir fjöldann en fyrir þá sem eru í þessari stöðu skipta þessar breytingar mjög miklu máli. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 2. og 25. gr. laga um ættleiðingar, nr. 130/1999, með síðari breytingum. Í breytingunni felst að einstaklingur sem hefur verið í sambúð eða hjúskap við annað foreldrið en síðar slitið samvistum við það geti óskað eftir að ættleiða barnið án þess að lagatengsl rofni við hitt foreldrið. Einnig er lögð til heimild til að ættleiða barn eða kjörbarn einstaklings sem hefur fallið frá. Hér er um að ræða að sá sem ættleiðir kemur í stað annars foreldris, þ.e. að barn hafi eftir ættleiðingu lagatengsl við tvo aðila. Markmið frumvarpsins er að tryggja að umsækjandi sem alið hefur upp barn geti fengið ættleiðingarleyfi þrátt fyrir að hafa slitið sambúð eða hjónabandi við foreldrið. Eins og staðan er nú getur einstaklingur sem alið hefur upp barn í fjölda ára ekki sótt um að ættleiða það barn ef viðkomandi hefur slitið sambúð eða hjónabandi við hitt foreldrið. Mögulega eiga þessir einstaklingar önnur börn saman og sá sem óskar eftir ættleiðingunni vill tryggja að barn sem hefur alist upp hjá viðkomandi hafi sömu réttindi og önnur börn hans. Samkvæmt núgildandi lögum getur einstaklingur sem óskar eftir að ættleiða barn sem alist hefur upp hjá umsækjanda sótt um ættleiðingu sem einstaklingur, samanber 4. mgr. 2. gr., en það hefur þau réttaráhrif að lagatengsl við báða blóðforeldra rofna. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu. Það er langt liðið á þingveturinn en ég vona að okkur gefist tími til að taka málið fyrir í nefnd og mögulega að afgreiða það hér í þingsal fyrir sumarið.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, nr. 23/2013, viðskiptaboð. Flutningsmenn eru tveir en auk þess sem hér stendur er það hv. þm. Brynjar Níelsson. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Ríkisútvarpið, nr. 23/2013, sem fela í sér takmarkanir á fyrirkomulagi auglýsinga Ríkisútvarpsins. Markmið frumvarpsins er að jafna samkeppnisstöðu einkarekinna fjölmiðla gagnvart ríkisreknu fjölmiðlafyrirtæki. Með 2. gr. frumvarpsins er lagt til nýtt bráðabirgðaákvæði þar sem lagt er til að fyrst í stað verði Ríkisútvarpinu óheimilt að stunda beina sölu á auglýsingum, hlutfall auglýsinga megi ekki fara yfir fimm mínútur á hvern klukkutíma í útsendingartíma, óheimilt verði að slíta í sundur dagskrárliði með auglýsingum og að lokum er lagt til að kostun verði bönnuð, samanber 2. gr. frumvarpsins. Takmarkanir þessar verði á tímabilinu 1. janúar 2022 til og með 31. desember 2023. Samkeppnisrekstri Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði verði síðan hætt í byrjun árs 2024, samanber 1. gr. frumvarpsins. Með því að taka Ríkisútvarpið út af samkeppnismarkaði auglýsinga í tveimur skrefum gefst stjórn Ríkisútvarpsins tækifæri til að aðlaga rekstur að breyttum aðstæðum. Sé það talið nauðsynlegt að koma til móts við ríkisfyrirtæki vegna lægri nettótekna hefur fjárveitingavaldið ágætt svigrúm til þess. Flutningsmenn telja að með því að Ríkisútvarpið verði dregið út af samkeppnismarkaði auglýsinga og kostunar fái fyrirtækið aukið svigrúm til að sinna því menningarlega hlutverki sem því er ætlað samkvæmt lögum. Um það verður vart deilt að frjáls fjölmiðlun á Íslandi stendur höllum fæti. Á sama tíma og samkeppnisstaðan er skekkt með lögverndaðri yfirburðarstöðu Ríkisútvarpsins standa einkareknir innlendir fjölmiðlar frammi fyrir harðri sókn alþjóðlegra stórfyrirtækja inn á auglýsingamarkaðinn. Frjálsir fjölmiðlar eru forsenda opinnar lýðræðislegrar umræðu og veita stjórnvöldum, atvinnulífinu og helstu stofnunum samfélagsins nauðsynlegt aðhald. Stofnanir og fyrirtæki ríkis og sveitarfélaga eru víða í samkeppni við einkaaðila. Vísbendingar eru um að opinberir aðilar, ekki síst opinber hlutafélög, hafi hert samkeppnisrekstur sinn á síðustu árum. Þegar hið opinbera keppir við einkarekstur er mikilvægt að tryggja jafnræði með eins góðum hætti og kostur er. Reglur verða að vera skýrar og afmarkaðar um umfang opinbers samkeppnisrekstrar. Umsvif opinberra aðila á samkeppnismarkaði geta leitt til skaðlegrar fákeppni, rutt sjálfstæðum rekstri út af markaði og jafnvel leitt til einokunar og í þessu tilfelli þá ríkiseinokunar. Undir slíkum aðstæðum er nýjum aðilum gert erfiðara fyrir að hasla sér völl á markaði. Leiða má rök að því að samkeppnisrekstur hins opinbera geti unnið gegn markmiðum samkeppnislaga, sem er að efla virka samkeppni í viðskiptum. Opinberir aðilar njóta oft forskots á grundvelli laga í samkeppni við einkaaðila. Dæmi um þetta er fjölmiðlarekstur ríkisins undir hatti Ríkisútvarpsins ohf. Augljóst er að samkeppnisrekstur ríkisins hefur verulega neikvæð áhrif á rekstur og fjárhag sjálfstæðra fjölmiðla sem flestir standa höllum fæti. Takmörkun á umsvifum og síðar bann við samkeppnisrekstri á sviði auglýsinga og kostunar ætti að öðru óbreyttu að bæta hag sjálfstæðra fjölmiðla, styrkja rekstrargrunn þeirra, gera umhverfi þeirra heilbrigðara. Samkvæmt ársreikningi Ríkisútvarpsins 2019 námu tekjur af samkeppnisrekstri um 2,2 milljörðum kr. Óvarlegt er að ætla að þær tekjur sem ríkisfyrirtækið hefur haft af sölu auglýsinga og kostunar komi óskertar í hlut sjálfstætt starfandi fjölmiðla eftir 1. janúar 2024. Þó má ætla að tekjur sjálfstæðra fjölmiðla aukist verulega og mun meira en gert er ráð fyrir í frumvarpi mennta- og menningarmálaráðherra um ríkisstuðning við einkarekna fjölmiðla, sem er mál 367 á yfirstandandi löggjafarþingi. Flutningsmenn telja að skynsamlegra sé að styrkja stöðu einkarekinna fjölmiðla með því að takmarka verulega samkeppnisrekstur ríkisins fremur en að koma upp flóknu kerfi millifærslna og ríkisstyrkja. Slíkt stuðlar að auknu heilbrigði á fjölmiðlamarkaði. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málið verði sent til allsherjar- og menntamálanefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég kem hér reyndar til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál frekar en til að fara í hefðbundið andsvar. Ég taldi ekki ástæðu til að fara í sérstaka ræðu um það. Ég vil fagna þessu máli þingmannanna tveggja og vonast til að það fái hraða og góða umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd og verði tekið til umræðu ásamt því máli sem var núna vísað aftur til nefndar, þ.e. hinu svokallaða fjölmiðlamáli eða styrkjamáli. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki í rauninni óhætt að ætlast til þess í sjálfu sér að Ríkisútvarpið mæti mögulegri tekjuskerðingu einfaldlega með því að draga saman seglin, en reiði sig á það að lagðir verði aukaskattar á íbúa landsins til að vega upp mögulegan tekjumissi. Önnur leið er mögulega þá að setja stofnunina á fjárlög þannig að henni séu í rauninni skammtaðir fjármunir í hverjum fjárlögum. Þá geta þingmenn tekist á um hvort það eigi að bæta þetta upp með þeim hætti eða einfaldlega að gera þá kröfu, sem er ekkert óeðlileg, að stofnunin bregðist við minnkandi tekjum með einhvers konar aðhaldi. Mig langaði einnig að bæta við vangaveltu til hv. þingmanns og hún er að þetta er ekki eina málið þar sem hæstv. menntamálaráðherra er einhvern veginn að útdeila fjármunum en ekki að verja einkaaðilana. Hið sama má segja um peninga, að mig minnir 500 millj. kr., sem eiga að fara í námskeiðahald á vegum ríkisháskólanna meðan ekki fer króna, annað árið í röð, til einkaaðila sem sinna sams konar rekstri og eru í samkeppni við ríkisskólana. Þarf ekki líka að taka á þessu, hv. þingmaður?
Herra forseti. Ástæða þess að við leggjum til í frumvarpinu að þessi breyting eigi sér stað í skrefum er að gefa Ríkisútvarpinu svigrúm, stjórn Ríkisútvarpsins og stjórnendum, til þess að móta reksturinn að nýju. Það hlýtur auðvitað líka að einhverju leyti að koma í hlut löggjafans að hugsa lagalegan ramma um það. Það kann vel að vera að menn standi frammi fyrir því að þær tekjur sem Ríkisútvarpið hefur sannarlega af öllum Íslendingum, einstaklingum 16 ára og upp í sjötugt og öllum lögaðilum, dugi ekki fyrir þeirri starfsemi sem menn telja nauðsynlegt að haldið verði úti. Svo getum við endalaust deilt um það. Þá er það fjárveitingavaldið, löggjafinn hér, sem þarf að taka það til skoðunar og hefur þennan rúma tíma til þess um leið og það er hugsanlega hægt að móta nýja stefnu fyrir Ríkisútvarpið í heild sinni. Ég hef hins vegar hallast að því æ meira á undanförnum árum að það sé skynsamlegt eða kunni að vera skynsamleg rök fyrir því að Ríkisútvarpið fari á föst fjárlög, eins og var hér áður, að það sé fjárveiting frá fjárveitingavaldinu á hverju ári til að standa undir starfsemi Ríkisútvarpsins á grundvelli þess þjónustusamnings sem er í gildi hverju sinni. Við getum sótt fyrirmyndir til annarrar menningarstarfsemi hér á landi eins og Sinfóníuhljómsveitarinnar, Þjóðleikhússins o.s.frv. Þá er staða Ríkisútvarpsins með svipuðum hætti og þeirra stofnana.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Það er nú þannig að það hafa komið fram ýmsar tillögur um það hvernig megi taka á þessu vandamáli, þ.e. að hér sé ríkisfyrirtæki sem er svo öflugt á hinum almenna markaði að einkareknir fjölmiðlar eiga undir högg að sækja. Það hefur m.a. verið lögð fram og er til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd tillaga Miðflokksins, fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Bergþór Ólafsson, um að fólk geti ráðstafað útvarpsgjaldinu eða nefskattinum og valið hvert það fer, til hvaða fjölmiðla. Svo er þessi ágæta tillaga sem hv. þingmenn eru hér að mæla fyrir. Ég held að það sé mikilvægt að ræða þessi mál öll núna í nefndinni og reyna að komast að einhverri niðurstöðu því að það er einfaldlega ekki boðlegt að fara fram með einhvers konar stuðning til einkarekinna fjölmiðla vitandi það að vandamálið er einmitt að það er samkeppni frá ríkinu frekar en að það skorti endilega fjármuni til þessara fjölmiðla. Ég fagna þessu máli hv. þingmanns og kollega hans, hv. þm. Brynjars Níelssonar. Vandamálið er vitanlega líka það að ríkið hefur undanfarin ár sýnt töluverða hörku að mínu viti í samskiptum við einkaaðila. Nægir þar að nefna t.d. á heilbrigðissviðinu þar sem einkaaðilar í heilbrigðisþjónustu hafa átt undir högg að sækja, sérstaklega þetta kjörtímabil, vil ég leyfa mér að segja, vegna afstöðu hæstv. heilbrigðisráðherra til einkareksturs. Síðan vil ég aftur nefna þá staðreynd að nú er verið að veita einhverjar 500 milljónir, eða á að veita, til ríkisháskólanna meðan allir þeir sem veita þjónustu í einkageiranum, hvort sem það eru námskeið eða nám til lengri tíma eða eitthvað sem fellur undir þennan hatt, menntastofnanir, fá ekki krónu. Og nú þetta: Það á að deila fjármunum til einkarekinna fjölmiðla úr vasa ríkisins og það er ekki tekið á stóra vandamálinu sem er samkeppni.
Herra forseti. Í greinargerð með þessu frumvarpi kemur einmitt fram að það er mat flutningsmanna að almennt hafi opinber samkeppnisrekstur aukist, ríkið hafi verið að færa sig upp á skaftið, stöðugt í samkeppni við einkaaðila. Við getum litið til heilbrigðiskerfisins en við getum líka litið til lítilla sjálfstæðra atvinnurekenda sem eru að reka sendibíla og flutningabíla og síðan er taprekstur ríkisfyrirtækisins sem ræðst inn á þeirra markað sendur til skattgreiðenda. Ég hef oftar en einu sinni og oftar en tvisvar vakið athygli á þessu. Ég las líka ágæta grein, og nú man ég þetta ekki nákvæmlega í augnablikinu, en þar var forráðamaður Promennt sem er einn af þeim einkaaðilum sem býður einmitt upp á nám, m.a. sumarnám, sem vakti athygli á því, í grein í Viðskiptablaðinu, ef ég man rétt, fyrir tveimur vikum, að það væri annað árið í röð verið að úthluta fjármunum til góðs málefnis, þ.e. að stuðla að menntun að sumri til, en það væri verið að ganga fram með þeim hætti að í rauninni væri verið að grafa undan einkaaðilum sem bjóða upp á sambærilegt nám og hygla ríkisrekstrinum. Ég hygg nú og vona og tel mig hafa eitthvað fyrir mér í því þegar ég segi að einhver mistök hafi átt sér stað. Það hlýtur að vera að ráðherra eða menntamálaráðuneytið endurskoði þessa afstöðu vegna þess að annað er ósanngjarnt, óeðlilegt og óheilbrigt.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um gerð jarðganga milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur og hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson. Tillagan hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að skapa svigrúm fyrir gerð Súðavíkurganga á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar í Ísafjarðardjúpi í núgildandi samgönguáætlun 2020–2034. Gert verði ráð fyrir göngunum í jarðgangaáætlun sem unnið er að. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um framvinduna fyrir árslok 2021.“ Í greinargerð með tillögunni segir að þingsályktunartillaga sama efnis hafi áður verið lögð fram af Örnu Láru Jónsdóttur, varaþingmanni Samfylkingarinnar, og sé nú endurflutt. Þetta var á 150. löggjafarþingi. Með tillögunni er lagt til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra skapi svigrúm til þess að Súðavíkurgöng á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar í Ísafjarðardjúpi verði skilgreind sem verkleg framkvæmd á samgönguáætlun 2020–2034 og að þegar verði hafnar ítarlegar rannsóknir og undirbúningur að gerð jarðganganna. Gildandi samgönguáætlun nær til næstu 15 ára og er uppfærð og endurskoðuð á grunni þeirrar áætlunar sem þegar hefur verið samþykkt á Alþingi. Með drögum að samgönguáætlun eru einnig kynnt drög að uppfærðri aðgerðaáætlun til næstu fimm ára, 2020–2024, sem var samþykkt í lok júní 2020. Þar er ekki að finna heildstæða áætlun um jarðgangagerð á Íslandi og því ekki gert ráð fyrir Súðavíkurgöngum. Önnur brýn jarðgangaverkefni bíða úrvinnslu bæði á norðanverðum og sunnanverðum Vestfjörðum. Alþingi samþykkti 12. október 2016 þingsályktun um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015–2018, á 145. löggjafarþingi, þess efnis að veita skyldi fjármagn til að hefja undirbúning og rannsóknir á Súðavíkurgöngum árin 2017 og 2018 en ekkert hefur gerst enn sem komið er. Gerð Súðavíkurganga er afar brýn út frá byggðasjónarmiðum en ekki síður út frá öryggissjónarmiðum. Á Súðavíkurhlíð eru skilgreindir 22 snjóflóðafarvegir og eru fjölmörg dæmi um snjóflóð og grjóthrun í hlíðinni. Vegagerðin og Snjóflóðasetur Veðurstofunnar fylgjast vel með öllum hættumerkjum og hafa gefið út viðvaranir og lokað hlíðinni ef svo ber undir. Árið 2018 féllu sem dæmi ríflega 60 flóð niður á veg samkvæmt talningu Vegagerðarinnar en bent skal á að fjölmargar viðvaranir og lokanir eru gefnar út á hverjum vetri til að hindra slys á fólki. Íbúar á svæðinu eru stöðugt uggandi um öryggi sitt og hafa nú bundist samtökunum „Dauðans alvara, Súðavíkurhlíð-Kirkjubólshlíð“ þar sem skipst er á skoðunum og leiðbeiningar og varúðartilkynningar sendar til meðlima. Þarna er samhugurinn í lagi. Fyrirhugað er að þetta verði vettvangur sem enn frekar þrýsti á um úrbætur. Yfir vetrarmánuðina er vegurinn um Kirkjubólshlíð og Súðavíkurhlíð inn Djúp helsta samgönguæð íbúa á norðanverðum Vestfjörðum. Nokkrar úttektir hafa verið gerðar á síðustu árum um mögulegar úrbætur á leiðinni um Súðavíkurhlíð. Hér er einkum vísað í Greinargerð vinnuhóps um öryggismál Djúpvegar milli Súðavíkur og Bolungarvíkur frá nóvember 2002 auk Greinargerðar um mat á hættu vegna snjóflóða og grjóthruns á vegum milli Súðavíkur og Bolungarvíkur. Þær eru samdar af Veðurstofu Íslands og Hörpu Grímsdóttur og eru í fullu gildi. Í niðurlagi síðarnefndu greinargerðarinnar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Niðurstaða þessarar skýrslu er því sú að fyrir þá sem ferðast daglega um Óshlíð eða Súðavíkurhlíð er snjóflóða- og grjóthrunshættan nálægt því að tvöfalda árlegar dánarlíkur í umferðinni miðað við meðaldánarlíkur Íslendinga í umferðinni. Það verður að teljast óviðunandi miðað við forsendurnar sem lýst er í kafla 1.5 um ásættanlega áhættu vegna ofanflóða og grjóthruns á vegi.“ Að vísu eru orðin úrelt orðin um umferðina um Óshlíð því að við höfum eignast ágæt göng, Bolungavíkurgöng. Það má fullyrða að vegur um Súðavíkurhlíð er einn af hættulegustu þjóðvegum landsins, ef ekki sá hættulegasti. Norðanverðir Vestfirðir eru eitt atvinnu- og búsetusvæði. Samkvæmt vinnusóknarkönnun sem Byggðastofnun lét gera árið 2017 sækja tæp 30% vinnandi fólks í Súðavík vinnu til Ísafjarðar og þetta hlutfall fer stöðugt vaxandi. Þó nokkur fyrirtæki eru með starfsemi í Súðavík og á öðrum þéttbýliskjörnum á norðanverðum Vestfjörðum. Íbúar Súðavíkur sækja flesta sína grunnþjónustu, til að mynda heilbrigðisþjónustu, til Ísafjarðar. Þá má geta þess að sveitarstjórnir Súðavíkurhrepps og Ísafjarðarbæjar hafa nýlega sent stjórnvöldum sameiginlega álitsgerð þar sem niðurstaðan er sú að þessi framkvæmd eigi að vera forgangsverkefni á svæðinu hvað varðar samgöngubætur. Líkt og farið hefur verið yfir hér að framan myndu Súðarvíkurgöng, jarðgöng á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar, fela í sér brýna samgöngubót fyrir bæði íbúa Súðavíkur og íbúa á norðanverðum Vestfjörðum, sem og aðra sem fara þar um. Það á ekki síst við yfir vetrartímann þegar vegurinn um Kirkjubólshlíð og Súðavíkurhlíð inn Djúp er ein helsta samgönguleið vegfarenda. Herra forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þessari þingsályktunartillögu. Jarðgöng eru orðin líklega tíu talsins á Íslandi samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni og spanna tæplega 60 km af þjóðvegakerfi okkar. Þau eru auðvitað frá ýmsum tíma og hafa nánast verið byggð lengst af lýðveldistímans. Landsmenn allir og stjórnvöld gera stöðugt meiri kröfur um þægindi í akstri, styttingu á leiðum og um leið öryggi á ferðum sínum. Svo er umhverfisþátturinn veigamikið atriði sem verður æ áleitnara. Styttri ferðir, greiðari leiðir, minni mengun. Nýjustu göngin sem Vestfirðingar fagna ákaflega eru Dýrafjarðargöng. Vegaframkvæmdir þeim tengdar standa yfir. En á sunnanverðum Vestfjörðum hrópa enn verkefni í samgöngumálum á stjórnvöld. Heimamenn á svæðinu telja að mikilvægast fyrir byggðirnar í Vestur-Barðastrandarsýslu sé að grafa göng undir Hálfdan og Mikladal. Samtals teljast það vera um 8,9 km af göngum. Til samanburðar er bent á að göng undir Breiðadals- og Botnsheiði, sem eru nærri aldarfjórðungsgömul, eru 9,1 km. Eftir að þeim áfanga er náð á sunnanverðum Vestfjörðum er ekki ólíklegt að skoða þurfi göng um Klettsháls. Eftir það eru leiðir orðnar býsna greiðar á Vestfjörðum. Herra forseti. Á ferðum okkar um landið verðum við vegfarendur þess áskynja að aðstæður eru æði misjafnar í jarðgöngum, bæði merkingar, lýsingar og ýmis öryggisbúnaður, t.d. slökkvitæki og neyðarsímar, þótt allt virðist þetta nú vera til staðar, sérstaklega í nýju göngunum. Varðandi aðstæður með tilliti til öryggismála í hverjum og einum jarðgöngum virðast þær vera nokkuð misjafnar. Í fyrirspurn fyrir nákvæmlega ári síðan mat samgönguráðherra það svo að aðstæður væru allgóðar í jarðgöngum á Íslandi og stöðugt væri unnið að endurbótum. Þó verður að gæta sanngirni. Göngin eru auðvitað frá misjöfnum tímum þar sem kröfur voru með öðrum hætti en þær e.t.v. eru í dag. Kröfur í jarðgöngum eru alltaf að vaxa. Herra forseti. Eins og ég nefndi eru kröfur varðandi hönnun jarðganga stöðugt að breytast og tækninni fleygir fram. Það kann að vera erfitt að verða við öllum nýjum og uppfærðum kröfum í mörgum eldri göngum sem hönnuð voru á þeim tíma eftir stöðlum á byggingartímanum. Við þekkjum ýmis dæmi um einbreið göng sem eru oft undir miklu álagi vegna vaxandi umferðar. Herra forseti. Elstu göngin á Íslandi eru frá 1948. Það eru Arnarnesgöngin í Álftafirði sem við fjöllum nú um. Úr Álftafirði þurfa að koma ný göng yfir í Skutulsfjörð. Það eru ekki ný göng sem reist voru 1948. Þau eru hins vegar ágæt og að aka þar um tekur stutta stund. Þeim sem þjást af innilokunarkennd er óhætt því þau eru bara 30 m löng. Göngin sem voru reist á þeim tíma voru ekki óumdeilt mannvirki frekar en ýmis mannanna verk en þau kostuðu á þeim tíma 750.000 kr. Það þóttu miklir peningar og drógu blóðið úr mönnum varðandi aðrar framkvæmdir um langa hríð. Tekist var á um það hvort skynsamlegt væri að gera þetta frekar en að laga vegina báðum megin við en þeir voru í mjög bágbornu ástandi eins og vegir hafa almennt verið til skamms tíma á Vestfjörðum þó að mikið sé að batna og stórir áfangar séu að nást núna á allra síðustu misserum. Herra forseti. Rétt í lokin er kannski eðlilegt að minnast á Bolungarvíkurgöng því að þau eru mikilvæg. Þau voru opnuð 2010, skipta byggðarlagið gríðarlega miklu máli og opna fyrir aukið samstarf sveitarfélaganna á svæðinu eða jafnvel sameiningu. Góðar samgöngur eru ein af forsendum þess. Göng milli Skutulsfjarðar og Álftafjarðar ættu að geta greitt fyrir því að þarna verði til stærra og öflugra samfélag, jafnvel þriggja sveitarfélaga sem nú eru sjálfstæð. Eða að menn hugsi enn lengra og í enn frekari sameiningar eins og við erum að fjalla um í þinginu um þessar mundir. Herra forseti. Ég mun ekki hafa þetta öllu lengra en ég vonast til þess að þessi þingsályktunartillaga fái að ganga til umhverfis- og samgöngunefndar og fái þar þóknanlega umfjöllun og vonandi greiða leið alla leið.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um endurnýjun vegarins yfir Kjöl með einkaframkvæmd. Ásamt þeim sem hér stendur eru eftirtaldir hv. þingmenn á málinu með mér: Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Jón Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason. Tillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að hefja undirbúning að endurnýjun vegarins yfir Kjöl og gera hann að vegi sem hægt er að halda opnum stóran hluta ársins með einkaframkvæmd. Ráðherra hlutist í þessu skyni til um að gerð verði forkönnun á umhverfisáhrifum ásamt samfélagslegum og efnahagslegum áhrifum framkvæmdarinnar, m.a. á ferðaþjónustu, byggðaþróun og náttúruvernd. Sambærileg mál voru flutt á 145., 148. og 149. löggjafarþingi en náðu ekki fram að ganga. Tillagan lýtur að því að vegurinn yfir Kjöl verði endurnýjaður og lagður bundnu slitlagi í einkaframkvæmd þannig að unnt verði að halda honum opnum mestan hluta ársins svo að betur megi nýta hann til að mæta aukinni umferð á svæðinu með tilkomu fleiri ferðamanna. Framkvæmdin hefur ekki áhrif á forgangsröðun samgönguáætlunar. Öryggis-, byggða- og umhverfissjónarmið renna styrkum stoðum undir tillöguna um að endurnýja Kjalveg. Þá hafa Samtök ferðaþjónustunnar bent á mikilvægi þess að vegasamgöngur milli landshluta verði bættar, ekki síst vegna stóraukins ferðamannastraums síðastliðinna ára en samtökin hafa gagnrýnt harðlega þá forgangsröðun að vegarkaflinn hafi ekki hlotið brautargengi í síðustu samgönguáætlun. Það verður einnig að teljast fullkannað að samgöngubætur hafa jákvæð áhrif á öryggi, nærsamfélag og efnahag. Við undirbúning að endurnýjun vegarins er mikilvægt að allir fletir málsins verði vel greindir, þar með talið hvernig best væri að standa að fjármögnun verksins og hvort skynsamlegt væri að líta til fyrirkomulagsins við gerð Hvalfjarðarganga með aðkomu Spalar hf. sem fyrirmynd fyrir þetta verkefni. Á undanförnum árum hefur talsvert verið fjallað um möguleika á því að stytta leiðir milli landshluta með bættum hálendisvegum, m.a. með það að markmiði að tengja betur saman fjölmennustu byggðir landsins. Töluverð rannsóknarvinna hefur verið unnin vegna nokkurra af þeim leiðum sem liggja um hálendið, svo sem um Sprengisand, Fjallabak og Kjöl, og því liggur fyrir mikið magn af gögnum hvað þær varðar. Þrátt fyrir það hafa fornir hálendisvegir verið í niðurníðslu undanfarin ár og flokkast frekar sem slóðar en vegir. Kjalvegur hefur frá landnámsöld verið mikilvæg samgönguæð milli norður- og suðurhluta landsins og þrátt fyrir mikla uppbyggingu á hringveginum síðustu áratugi er mikilvægi vegarins um Kjöl enn mikið. Veginum hefur þó ekki verið haldið við eins og nauðsynlegt hefði verið. Hér er því lagt til að vegurinn yfir Kjöl verði endurnýjaður og lagður vegur sem hægt verði að halda opnum stóran hluta ársins ásamt því að verkefnið verði unnið sem einkaframkvæmd. Á síðastliðnum tíu árum hefur vöxtur ferðaþjónustunnar verið mikill og erlendum ferðamönnum sem sækja Ísland heim fjölgað úr hálfri milljón í um 2 milljónir samkvæmt farþegaspá Isavia og tölum frá Ferðamálastofu. Flutningsmenn hafa trú á því að þrátt fyrir áföll sem tengjast heimsfaraldri Covid-19 rísi íslensk ferðaþjónusta hratt upp á nýjan leik. Mikilvægi atvinnugreinarinnar fyrir heimsfaraldurinn var orðið mjög mikið. Gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu námu um 42% af heildargjaldeyristekjum Íslendinga árið 2017. Ljóst er að sívaxandi fjöldi ferðamanna reynir á innviði samfélagsins og því er mikilvægt að huga að fjárfestingum á því sviði. Ferðaþjónustan er orðin lykilgrein í atvinnumálum landsmanna. Hefur ferðamönnum yfir vetrartímann jafnframt fjölgað mikið og nú er svo komið að ferðamannatíminn nær yfir allt árið. Þannig hefur tekist að jafna árstíðabundnar sveiflur en enn er mikið verk óunnið. Kannanir hafa sýnt að stór hluti ferðamanna ferðast aðeins um Suðurland og suðvesturhorn landsins þrátt fyrir að náttúruperlur og vænlega ferðamannastaði sé að finna hringinn í kringum landið. Með heilsársvegi yfir Kjöl er mögulegt að stytta til muna leiðina landshorna á milli og auðvelda þannig ferðir til Norðurlands og yfir hálendið og opna fyrir möguleika á þróun nýrra ferðamannaleiða. Þá veitir það fleirum tækifæri til að upplifa hálendið og náttúru þess og víðerni sem eru einstök á evrópskan mælikvarða og ljóst er að hafa mikið aðdráttarafl fyrir ferðamenn sem koma til landsins. Þá opnast einnig möguleikar á styttri hringferðum. Fjölgun ferðamanna og fjölgun bílaleigubíla á undanförnum árum ýtir undir mikilvægi þess að ráðast í uppbyggingu Kjalvegar. Bílaleigubílarnir gegna mikilvægu hlutverki í dreifingu ferðamanna um landið. Flutningsmenn þessarar tillögu telja að með því að bæta samgöngutengingar á milli Suður- og Norðurlands um Kjöl megi reikna með meiri nýtingu margs konar innviða sem fjárfest hefur verið í og að svæðin báðum megin styrkist. Fyrir heimsfaraldurinn fór fjöldi leigðra bílaleigubíla yfir 25 þúsund og meiri hluti erlendra ferðamanna, eða um 60%, leigði bílaleigubíl og ferðaðist þannig um landið. Akstur erlendra ferðamanna á bílaleigubílum hér á landi er talinn vera um 20% af eknum kílómetrum og má reikna með að hlutfallið fari vaxandi. Reikna má með að stærsti hluti aksturs um nýjan Kjalveg myndi tengjast ferðalögum erlendra ferðamanna, annaðhvort með bílaleigubílum eða hópferðabílum. Það er kannski rétt að geta þess hér svona í samhengi hlutanna að 2018 leigðu 60% erlendra ferðamanna sér bílaleigubíla á Íslandi en þetta hlutfall árið 2011 var 37%. Það er mikil breyting. Þetta þýðir að 2011 voru kannski um 150.000–200.000 erlendir ferðamenn að keyra um landið í bílaleigubílum en voru 1,3 milljónir 2018, sjö árum seinna, þannig að fjöldinn hefur áttfaldast eða nífaldast á þeim tíma. Síðan er komið að kafla um byggðastefnu. Betri vegir um hálendið ykju ekki einungis ferðaþjónustu á einstökum stöðum og styrktu þannig hverja byggð fyrir sig heldur gæfist með betri hálendisvegum tækifæri til að styrkja landsbyggðina í heild með aukinni samvinnu og samkeppni milli einstakra byggðarlaga. Hringvegurinn yrði þá ekki eina greiðfæra leiðin heldur opnuðust fleiri möguleikar með styttri hringleiðum sem gætu hentað fleirum, bæði einstaklingum og ferðaþjónustuaðilum og aðilum í öðrum atvinnurekstri. Og hér er sérstaklega talað um Norðvesturland í þessu samhengi. Norðvesturland hefur farið nokkuð halloka í atvinnu- og byggðamálum síðustu áratugi og þar hefur íbúum og störfum fækkað jafnt og þétt. Heilsársvegur yfir Kjöl myndi styrkja atvinnulíf í landshlutanum auk þess sem ferðaþjónusta getur skipt grundvallarmáli þegar kemur að því að viðhalda lágmarksþjónustu í litlum byggðarlögum þar sem íbúafjöldi stendur ekki undir henni einn og sér. Síðan er hér stuttur kafli um aukið öryggi og umhverfismál. Nýr og bættur vegur yfir Kjöl myndi bæta umferðaröryggi á hálendinu og minnka líkur á slysum. Núverandi ástand Kjalvegar er óviðunandi og vegurinn hættulegur yfirferðar og veldur miklu sliti á þeim bifreiðum sem um hann aka. Þá má ætla að betri samgöngur um hálendið dragi úr álagi og viðhaldsþörf annars staðar í samgöngukerfinu. Lögregla og björgunarsveitir ættu greiðari leið upp á hálendi til að fylgjast með og vakta aukna umferð um það og heilsársvegur um Kjöl myndi nýtast sem neyðartenging milli Norðurlands og Suðurlands. Endurbætur á Kjalvegi myndu einnig styrkja náttúruvernd á hálendinu. Utanvegaakstur á hálendinu er viðvarandi vandamál sem ógnar náttúrunni víða og nauðsynlegt er að sporna við. Bent hefur verið á að lélegir vegir á hálendinu og margir óljósir slóðar kunni að ýta undir utanvegaakstur og því sé betra að hafa vel byggða vegi yfir hálendið svo að betur sé hægt að stýra umferðinni og halda henni á vegum og minnka þannig rask á náttúrunni. Mikilvægt er einnig að vegurinn falli vel að umhverfinu og sé ekki áberandi eða byggður hátt upp úr landslaginu sem hann liggur um. Ljóst er að erfitt er að halda Kjalvegi opnum allt árið um kring og sérstaklega í núverandi ástandi en með betri vegi væri hægt að lengja það tímabil sem hægt er að aka upp á hálendið, sérstaklega fyrir þá sem ferðast á fólksbílum. Þá sjá flutningsmenn tillögunnar kost við það að tengja hálendi og láglendi saman á einum stað. Kosturinn felst í því að þegar óráðlegt er að ferðast um hálendi Íslands yfir harðasta tíma vetrar er auðvelt fyrir Vegagerðina, björgunarsveitir eða rekstraraðila vegarins að loka aðgangi og koma í veg fyrir að einstaklingar fari sér að voða. Í tillögu þessari felst að endurgerð Kjalvegar verði einkaframkvæmd. Í stuttu máli felst í einkaframkvæmd að einkaaðili taki að sér fjármögnun, framkvæmd og rekstur verkefnisins í umboði hins opinbera. Gert er ráð fyrir að framkvæmdin standi undir sér að öllu leyti með notendagjöldum með svipuðum hætti og staðið hefur verið að málum varðandi Hvalfjarðargöng, þar sem gjöldin hafa staðið undir fjármögnun, rekstri og viðhaldi ganganna. Aðkoma hins opinbera að slíkum verkefnum felst einkum í að heimila framkvæmdina og setja um hana reglur. Hér á landi hefur ekki verið ráðist í margar einkaframkvæmdir í vegakerfinu en Hvalfjarðargöng eru skýrt dæmi um að slíkt getur heppnast vel. Veggjöld hafa að öllu leyti staðið undir fjármögnun, rekstri og viðhaldi ganganna og skilaði Spölur hf. ríkinu göngunum eins og um var samið. Reynslan af þessu viðamikla verkefni, sem Hvalfjarðargöng svo sannarlega eru, nýtist án efa í framtíðarverkefni þar sem farin verður svipuð leið. Í lokin er kafli um undirbúningsvinnu og stuðning. Mikil rannsóknarvinna hefur verið unnin af hálfu einkaaðila og Vegagerðarinnar um áhrif bættra samgangna um hálendið. Snertir sú vinna samfélagsleg áhrif og áhrif á mismunandi byggðir en einnig hafa verið gerðar athuganir á kostnaði, umferðarspá og hagkvæmni. Þær rannsóknir nýtast við frekari athuganir og undirbúningsvinnu. Þá hefur Vegagerðin gert úttektir á veðurfari hálendisins með staðsetningu vega í huga. Útlit er fyrir að stuðningur við uppbyggingu hálendisvega sé mikill, sérstaklega sunnanlands og norðan, og hann aukist samhliða fjölgun ferðamanna til landsins. Liggur því beint við að horft verði til Kjalvegar í því samhengi. Ég ætla síðan að hlaupa yfir nokkra punkta og benda á að um nýjan Kjalveg væri leiðin frá Gullfossi til Akureyrar 218 km, ef stysta leið væri farin, til Siglufjarðar 264 km, Húsavíkur 293, og frá Gullfossi á Mývatn væru 300 km. Þannig væri orðinn til nýr ferðamannaöxull í landinu á milli Gullfoss og Mývatns, 300 km. Til að skýra þetta enn betur; 218 km frá Gullfossi á Akureyri er nokkrum kílómetrum styttri leið heldur en frá Akureyri í Staðarskála í Hrútafirði. Stóra myndin er sú að í dag koma um 70–80% - eða á undanförnum árum og fyrir heimsfaraldur og ég á ekki von á því að það breytist mikið - allra erlendra ferðamanna sem heimsækja landið við á Gullfossi og Geysi. Með heilsársvegi er mögulegt að stytta til muna leiðina landshorna á milli og auðvelda þannig ferðir til Norðurlands og yfir hálendið og opna fyrir möguleika á þróun nýrra ferðamannamöguleika og ýta enn frekar undir lengra ferðamannatímabil, eins og menn ræða í þessari tillögu. Við gætum verið að tala um að það yrði fært í sjö, átta mánuði, frá mars og fram að mánaðamótum október/nóvember eða fram í nóvember. Það er ljóst að grunnneti hefur ekki verið haldið við. Hér er rétt að geta þess að Kjalvegur er í dag og í áætlunum ríkisins, framkvæmdarvaldsins og þingsins, samþykktum tillögum hér, einn fjögurra vega á hálendi Íslands sem teljast til grunnnetssamgangna. Það er með öllu óboðlegt að þessu grunnneti sé ekki haldið við og það byggt upp með sóma. Hinir fornu hálendisvegir eru í niðurníðslu og flokkaðir sem slóðar fremur en vegir. Ég kom inn á hvernig þróunin hefur verið með bílaleigubílana, að erlendum ferðamönnum fjölgaði gríðarlega frá 2011–2018, það var gerð rannsókn á þessu, úr sirka 150.000– 200.000 manns upp í 1,3 milljónir, fjöldinn áttfaldaðist eða nífaldaðist á einungis sjö árum. Þetta er raunverulega dreifileiðin, með þessum bílaleigubílum, á erlendum ferðamönnum vítt og breitt um landið og með þeim gjaldeyristekjum og dreifingu og gistinóttum vítt og breitt um landið. Gullfoss–Skagafjörður eru 135 km í byggð þannig að það er örstutt þar yfir. En á síðustu 20 árum hefur umferðin um norðanverðan Kjalveg ekki aukist þótt umferð erlendra ferðamanna um landið hafi aukist gríðarlega. Rétt í lokin vil ég benda á að næstu skref sem þyrfti að taka í þessu máli er að það myndi nást samstaða meðal sveitarfélaga, landshlutasamtaka, á Suðurlandi, Norðurlandi vestra og Norðurlandi eystra og svo auðvitað skiptir hugur þingmanna miklu. Þessir aðilar þyrftu að ná saman um að vinna umhverfismat og hvað ætti að vera í því umhverfismati og hvað ætti að vinna með slíku mati. Það er klárlega næsta skref til að vinna áfram með mál eins og þetta.
Frú forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar sem fjallar um undirbúning að stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi. Þetta mál er nú flutt af þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs en hefur áður verið flutt hér á þinginu í aðeins annarri mynd heldur en málið er nú. Tillagan hljóðar svo: Alþingi ályktar að fela utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra í samvinnu við samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og dómsmálaráðherra að skipa starfshóp til að kanna grundvöll fyrir stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi, kosti þess og galla. Starfshópurinn skili niðurstöðu sinni til ráðherra eigi síðar en 1. mars 2022. Með tillögunni er lagt til að skipaður verði starfshópur sem undirbúi stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi. Eðlilegt er að starfshópurinn skoði sérstaklega hvort efni séu til að reka slíkan skóla undir hatti GRÓ, þekkingarmiðstöðvar þróunarsamvinnu, sem starfar undir merkjum UNESCO. Á Íslandi er mikil þekking á björgunarmálum, bæði hjá opinberum aðilum og félagasamtökum. Hér á landi eru aðstæður og náttúra sem finnst óvíða í heiminum og því ættu að vera kjöraðstæður til þess að stofna slíkan skóla hér. Íslenskt björgunarfólk hefur reynslu af björgun úr sjávarháska, er vant að takast á við foráttuveður á landi og sjó, snjóflóð, jarðskjálfta, björgun af jöklum, umfangsmiklar leitir á erfiðum landsvæðum o.s.frv. Þá hefur einnig skapast í landinu mikil þekking á viðbrögðum við eldgosum líkt og kom í ljós í tengslum við eldgosin í Eyjafjallajökli og í flóðum tengdum þeim vorið 2010 og sömuleiðis í viðbrögðum við gosi í Grímsvötnum og flóðum á Skeiðarársandi þá í kjölfarið. Þá hafa jarðhræringar á Reykjanesi undangengið ár og eldgos í Geldingadölum enn bætt í reynslubanka íslensks björgunarfólks og þannig mætti áfram telja. Af þeim sökum virðast hér vera kjöraðstæður fyrir ríki með veikar stoðir á þessu sviði til þess að læra af reynslu Íslendinga og öðlast þar með meiri þekkingu og færni við björgunarstörf. Íslenskar björgunarsveitir hafa einnig tekið þátt í verkefnum erlendis og farið í útköll til hamfarasvæða og nægir þar að nefna framgöngu alþjóðabjörgunarsveitar Slysavarnafélagsins Landsbjargar, sem er skammstafað ICE-SAR, við björgunarstörf á Haítí fyrir um áratug sem vakti athygli á alþjóðlegum vettvangi. Hér á landi hafa verið fjórar námsstofnanir sem áður tilheyrðu Háskóla Sameinuðu þjóðanna en hafa nú verið fluttar undir GRÓ, þekkingarmiðstöð þróunarsamvinnu, sem vistuð er í utanríkisráðuneytinu. Þessi breyting varð 1. janúar 2020 og skólarnir starfa nú undir merkjum UNESCO. Í þeim gefst fagfólki - og það er mikilvægt að undirstrika það, fagfólki, þetta er sem sagt ekki grunnnám - frá þróunarríkjum tækifæri til að stunda þjálfunarnám á sviðum þar sem Íslendingar hafa náð miklum árangri á undangengnum áratugum. Starfsemi skólanna hér innan lands breyttist ekki við þessa breytingu að öðru leyti en því að nú hefur GRÓ yfirstjórn og samræmingarhlutverk yfir öllum þessum skólum eða námsbrautum eða hvað við veljum að kalla þá. Jarðhitaskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna hefur starfað á Íslandi frá árinu 1979 innan Orkustofnunar. Á vefsíðu hans segir, með leyfi forseta: „Markmið Jarðhitaskólans er að aðstoða þróunarlönd, þar sem nýtanlegur jarðhiti finnst, við að byggja upp og efla hóp sérfræðinga í jarðhitafræðum, sem geta unnið á hinum ýmsu sérsviðum í rannsóknum á jarðhita og nýtingu hans.“ Nýlega var námið útvíkkað með því að bjóða bestu nemendunum upp á framhaldsnám til meistaragráðu í jarðhitavísindum eða jarðhitaverkfræði. Allmargir nemendur hafa þó þegar aflað sér meistaragráðu og sumir doktorsgráðu áður en þeir koma til náms í Jarðhitaskólanum. Umrædd útvíkkun var gerð í samvinnu við Háskóla Íslands árið 2000. Frá upphafi starfseminnar hafa samtals 647 einstaklingar frá 60 löndum stundað nám við skólann og komið víða að úr heiminum. Sjávarútvegsskóli Háskóla Sameinuðu þjóðanna hóf göngu sína hér árið 1998. Í upphafi sóttu mjög fáir nemendur um eða aðeins sex. Seinni árin hefur starfsemi skólans aukist verulega og núna eru fáeinir tugir nemenda sem sækja nám á hverju ári. Auk þess er skólinn farinn að bjóða upp á framhaldsnám eða nokkurs konar meistaranám sem getur tekið þá fjóra til fimm mánuði og jafnvel lengur. Skólinn er að mestu leyti fjármagnaður með hluta af framlagi Íslands til þróunarmála. Árið 2009 hóf göngu sína Jafnréttisskólinn, eða Gender Equality Training Programme á ensku. Hann er starfræktur á vegum Háskóla Íslands í samstarfi við utanríkisráðuneytið og í tengslum við Öndvegisklasa í jafnréttis- og margbreytileikarannsóknum. Jafnréttisskólinn varð hluti af neti skóla Háskóla Sameinuðu þjóðanna hinn 9. maí 2013 en honum var komið á fót sem tilraunaverkefni utanríkisráðuneytisins og Háskóla Íslands í janúar 2009. Jafnréttisskóli HSÞ vinnur að því að veita sérfræðingum frá þróunarlöndum sem starfa að jafnréttismálum þjálfun á sérsviði sínu og gera þeim betur kleift að vinna að jafnri stöðu karla og kvenna í heimalöndum sínum. Alls hafa 53 nemendur frá fimm löndum útskrifast úr fimm mánaða náminu. Landgræðsluskólinn varð formlega hluti af neti Háskóla Sameinuðu þjóðanna í febrúar árið 2010 þegar skrifað var undir samstarfssamning þar að lútandi. Skólinn er samstarfsverkefni utanríkisráðuneytisins, Landbúnaðarháskóla Íslands og Landgræðslu ríkisins. Markmið hans er að veita sérfræðingum frá þróunarlöndum, sem glíma við jarðvegseyðingu, eyðimerkurmyndun og neikvæð áhrif loftslagsbreytinga, þjálfun í landgræðslu og sjálfbærri nýtingu lands. Frá því að Landgræðsluskólinn hóf störf sem tilraunaverkefni árið 2007 hafa meira en 100 manns frá tólf löndum útskrifast frá skólanum. Árið 2012 fór fram sameiginleg björgunaræfing við austurströnd Grænlands á grundvelli samnings um leit og björgun frá 2011 og tóku íslenskir viðbragðsaðilar þátt í henni. Samkvæmt skýrslu utanríkisráðherra er nú unnið að því að þróa samstarf við önnur ríki um öryggissamvinnu í nágrenni Íslands. Stofnun alþjóðlegs björgunarskóla gæti orðið mikilvægt innlegg í slíkt samstarf og styrkt stöðu Íslands innan Norðurskautsráðsins enn frekar. Mikilvægi Norðurslóða er sívaxandi og hlutverk innlendra björgunaraðila mun vafalítið fara vaxandi í því tilliti. Væntingar um að Ísland taki þátt í alþjóðlegu samstarfi á svæðinu með tilliti til björgunarmála hafa þegar risið. Við nám í alþjóðlegum björgunarskóla mætti leggja áherslu á verklega og bóklega þætti, bæði vettvangsvinnu, þátttöku í raunverulegum aðgerðum á vettvangi, fyrirlestra, verkefnaskil og áætlunargerð. Þá væri einnig hægt að gera ráð fyrir rannsóknar- og þróunarvinnu á sviði björgunarmála. Við undirbúning og skipulagningu slíks skóla væri rétt að sækjast eftir samvinnu við stofnanir eins og Landhelgisgæsluna, almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, Veðurstofuna, sjúkrahúsin og háskólastofnanir auk Landsbjargar og sjómannasamtakanna. Síðast en ekki síst væri með stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi um að ræða uppbyggilegt framtak til þess að bæta ímynd lands og þjóðar á alþjóðavettvangi og þarft framlag til alþjóðasamstarfs. Með stofnun alþjóðlegs björgunarskóla myndi störfum væntanlega fjölga, a.m.k. í þessum geira. Bæði yrði um að ræða störf tengd kennslu og umsýslu námsins, en einnig störf tengd rekstri tækjabúnaðar, t.d. báta og björgunarþyrlna. Eðlilegt væri að leita fanga hjá frjálsum félagasamtökum eins og Landsbjörg með rekstur skólans en bakhjarlar hans í stjórnkerfinu gætu verið dómsmálaráðuneytið eða utanríkisráðuneytið. Frú forseti. Ætli það séu ekki 15, 16 ár síðan sá sem hér stendur vakti fyrst máls á þessu máli í blaðagrein, í Morgunblaðinu held ég að hafi verið frekar en einhverju öðru blaði. Þetta mál hefur svo sem komið aftur og aftur upp í umræðunni síðan þá og ég vissulega fylgt því nokkrum sinnum eftir hér á þingi með flutningi tillagna. Nú um stundir er mikið talað um þessi mál og það er mikið talað um mikilvægi Íslands í Norðurhöfum og mikilvægi Íslands sem nokkurs konar miðstöðvar fyrir norðurslóðastarf og að Ísland geti gegnt þar lykilhlutverki. Því er vel til þess vinnandi að skoða með opnum huga með hvaða hætti væri hægt að koma svona verkefni í kring. Innviðirnir eru í rauninni allir til staðar á Íslandi og þekkingin svo sannarlega. Það gæti verið mjög mikil lyftistöng fyrir Ísland sem kannski ekki stærsta ríkisins en eins af mikilvægu ríkjunum á norðurslóðum að bjóða upp á slíka menntun sem hér er talað um. Jafnhliða því að gera gagn út á við væri þetta líka ákveðinn stuðningur og styrking við þá innviði sem við þurfum sannarlega hér á Íslandi vegna okkar eigin innviða. Í því tilliti gæti skóli eins og þessi ekki bara gert gagn út á við heldur styrkt íslenska björgunaraðila og eflt íslenskar björgunarsveitir enn frekar frá því sem nú er. Ég vona að þessi tillaga fái umfjöllun væntanlega í allsherjar- og menntamálanefnd eða atvinnuveganefnd.
Hér stendur utanríkismálanefnd.
Í utanríkismálanefnd, það kann að vera, það væru ýmsar nefndir sem kæmu til greina. En sannarlega er hér um að ræða verkefni sem þingið ætti að skoða með opnum huga og halda áfram. Þess má geta að hæstv. utanríkisráðherra hefur einmitt nefnt að undanförnu stöðu Íslands og Íslendinga á þessum vettvangi í því tilliti að við gætum þarna gegnt lykilhlutverki og þessi tillaga kann sannarlega að verða innleidd í slíka umræðu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um nýja velferðarstefnu fyrir aldraða. Flutningsmenn auk þess sem hér stendur eru hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson og Oddný G. Harðardóttir. Tillagan hljóðar á þessa leið: Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra og félags- og barnamálaráðherra að vinna að mörkun nýrrar velferðarstefnu fyrir aldraða. Með henni verði markvisst horfið frá einhliða hugmyndafræði um stofnanaþjónustu. Í greinargerð með tillögunni segir að markmiðið sé að leggja höfuðáherslu á virk búsetuúrræði og að ný sýn stjórnvalda auðveldi eldra fólki umskipti í húsnæði við hæfi með virkum, þekktum og raunhæfum leiðum. Forseti. Ég ætla að gera grein fyrir þessari tillögu og innihaldi greinargerðar en fylgi textanum í greinargerðinni ekki frá orði til orðs. Greinargerðin sjálf stendur fyrir sínu. Lagt er til að kúvent verði frá ríkjandi viðhorfum í garð aldraðra og markvisst horfið frá einhliða stofnanasýn. Kallað er eftir því að við sem eldumst berum aukna ábyrgð á eigin lífi. Aldrað fólk er ósköp venjulegur og fjölbreytilegur hópur þegna. Meginmarkmið með tillögunni er að hver einstaklingur geti búið á eigin heimili til æviloka með persónulegum stuðningsúrræðum við hæfi og samkvæmt eigin óskum þar um. Tiltæk úrræði hafa því miður enn ekki verið virkjuð nema að mjög takmörkuðu leyti. Stjórnvöld hafa ekki sýnt því áhuga og ekki sýnt einurð en þurfa að nálgast málaflokkinn með beinum hætti og algjörlega nýrri hugsun. Verkin þurfa að tala. Til að þetta sé mögulegt þurfa fjölbreytt búsetuúrræði að vera valkostur. Ríkjandi viðhorf hjá stjórnmálamönnum hafa verið þau að bregðast við með einföldum lausnum sem álitnar hafa verið við hæfi, að heilsteyptar steinsteyptar stofnanir, ein lausn sem hefur verið ríkjandi, henti fyrir flesta. Þessar lausnir eiga sannarlega að vera minnisvarði um löngu liðna tíð og minna helst á stefnu sem á liðinni öld þótti ágæt fyrir tiltekna minnihlutahópa í samfélaginu sem talið var að þyrftu stuðning og vernd frá skarkala samfélagsins. Stjórnvöld hafa fetað áfram veginn án fyrirheits og á því þarf að verða breyting. Í ljósi nútímasamfélagshátta, fjölgunar aldraðra og viðhorfa þeirra er krafa um að mótuð verði þverpólitísk stefna með virka þátttöku aldraðra sjálfra í huga. Þessi hófstillta og löngu tímabæra þingsályktunartillaga okkar í Samfylkingunni fjallar um þessi atriði. Pottur er brotinn. Stjórnvöld eiga að hafa frumkvæði, forgangsraða með nýjum hætti og greiða með beinni aðkomu fyrir stórauknu framboði á hentugum og öruggum búsetukosti. Þetta er sá þáttur sem vegur hvað þyngst þegar kemur að vellíðan á ævikvöldi; lífvænlegir og uppbyggilegir valkostir í staðinn fyrir það sem ég leyfi mér að kalla skápapláss á stofnunum. Liður í þessu verkefni verði raunverulegt átak í umræðu, í fræðslu og upplýsingu til almennra borgara með áherslu á mikilvægi þess að hver einstaklingur beri ábyrgð á eigin lífi og tímanlegum undirbúningi fyrir efri árin, t.d. með flutningi í húsnæði þar sem aðgengi er hindrunarlaust og hægt að veita umönnun ef þörf er á. Beinir hvatar geta m.a. falist í fjárhagslegri fyrirgreiðslu þar sem það á við, allt til þess að tóna niður áralanga og kostnaðarsama stofnanavistun. Í mörg ár hefur með hléum verið rætt um þörf á áherslubreytingum en nú ríkir nánast neyðarástand. Ekki má gera lítið úr því frábæra starfi sem unnið er inni á hefðbundnum öldrunarstofnunum en í slíkri vistun felst oftar en ekki að eðlileg samfélagsleg tengsl rýrna og rofna jafnvel með öllu. Heilbrigðisþjónustan er eldra fólki afar mikilvæg eins og öllum þegnum samfélagsins. Hjúkrunarþátturinn hefur verið sláandi í umræðunni og ber vitni um það hve okkur hefur borið af leið og hvað við höfum grafið höfuðið djúpt í sandinn og forðast að nálgast þetta viðfangsefni og umræðuna frá heilbrigðara sjónarhorni. Áfram þarf vitaskuld að huga markvisst að hjúkrunarþjónustu við veikt fólk, aldrað fólk og tryggja því umönnun við hæfi. Að verulegu leyti er hægt að færa þá þjónustu nær heimili fólks ef forsendur eru til staðar og vel er á spilunum haldið. Þróun í þá átt tekur tíma. Því er nauðsynlegt að hefjast handa strax. Sjálfstæð búseta á eigin heimili til æviloka á að vera hið eðlilega hlutskipti. Þetta hefur reyndar verið slagorð stjórnvalda til fjölda ára en innihaldslaust. Það hefur algerlega skort á einurð og stefnufestu þótt vandinn sé hróplegur og blasi við. Margir kunna að velta fyrir sér hvort slík kúvending sé raunhæf. Einhverjir kunna að halda því fram að það sé ómanneskjulegt að ætla veikburða gömlu fólki að hírast eitt og afskipt í eigin kytru, svo að það sé nú orðað heldur kuldalega. Þetta eru útúrsnúningar þeirra sem fastir eru í viðjum viðtekinna viðhorfa og skynja að litlu leyti samfélagsþróunina. Reynsla annarra þjóða í kringum okkur geymir dæmi um ótal bætta kosti að þessu leyti. En Ísland stendur í stað. Tölulegar upplýsingar um heimaþjónustu í hvaða mynd sem er hafa t.d. tekið harla litlum breytingum á undanförnum árum. Á sama tíma er fjöldi aldraðra fastur á sjúkrahúsum landsins, búsetuúrræði við hæfi ekki til og þjónusta úti í samfélaginu vanbúin. Hvergi eru framfarir, frú forseti, jafn örar og miklar og á heilbrigðissviði. Stöðugt birtast nýjar leiðir til lækninga og meðhöndlunar á meinum mannanna, stórum og smáum, gagnreyndar leiðir til að lækna sjúkdóma, endurhæfa eftir áföll og sömuleiðis að takast á við heilsubrest með lyfjameðferð. Að sama skapi hefur heilbrigðis- og velferðartækni fleygt fram. Þetta skiptir miklu máli fyrir aldrað fólk sem getur tekið virkan þátt í því breytingaferli sem er þegar orðið veruleiki og getur skapað öryggi og betri líðan í eigin umhverfi þar sem aðstæður eru til sveigjanlegrar þjónustu og umönnunar eftir atvikum. Að þessu beinist sýn okkar í Samfylkingunni. Áskoranir gagnvart fagfólki eru talsverðar. Þær eru að gengið sé til langtímaverkefnis af þessu tagi með opnum hug. Flest fagmenntað heilbrigðisstarfsfólk þekkir til heimahjúkrunar og heimaþjónustu í sinni hefðbundnu mynd þar sem unnið er eftir skipulagi og hugmyndafræði sem þróast hefur að talsverðu leyti yfir langan tíma. Á því er vitaskuld hægt að byggja. Áhersluatriði er að fá fagfólk til liðs við framkvæmdina og markvissar áherslubreytingar, þjálfun til verkefna samkvæmt áherslum stjórnvalda um nýja sýn og einstaklingsbundna þjónustu á eigin heimili. Frú forseti. Í þróunarverkefni af þessum toga felast margvísleg tækifæri fyrir áhugasamt sérþjálfað starfsfólk eða fagfólk á heilbrigðissviði. Möguleikar felast í sveigjanlegum starfstíma, fjölbreytilegu umhverfi og spennandi nýjungum í notkun þekkingar og tækni varðandi hjálpartæki, sérbúnað á heimili, öryggiskerfi, fjarþjónustu, lyfjaeftirlit, hreinlætiskerfi og í félagslegri nánd og úrlausn á því sviði. Skortur hefur verið á hæfu og góðu starfsfólki í öldrunarþjónustu. Þess er ekki að vænta að breyting verði þar á en að vandinn jafnvel aukist. Því er lykilatriði að skapa starfsvettvang sem vekur áhuga fyrir ungt fólk að takast á við krefjandi nútímaleg viðfangsefni þar sem skapandi hugsun er leiðarstef. Hluti af vandanum, frú forseti, í stefnulausri þróun í öldrunarmálum er tog á milli ríkisvaldsins og sveitarstjórna um fjármögnun þjónustunnar. Ríkið greiðir t.d. stærstan hluta við byggingu stofnanarýmis og daggjöld fyrir rekstur. Þarna kallast því iðulega á hagsmunir um framkvæmdir og fjármuni til samfélaganna og áþreifanleg atvinnutækifæri. Þetta hefur leitt til afleiddrar sviðsmyndar og misvægis í þjónustu umfram þörf. Hluti af verkefninu verði sem sagt þróun á sértæku reiknilíkani sem veitir sveitarfélögum svigrúm til að beina fjármunum í viðeigandi markvissa en breytilega þjónustu eftir aðstæðum en ekki fyrst og fremst til hefðbundins stofnanarekstur sem mörgum sveitarfélögum reynist ofviða eins og komið er í ljós og við heyrum köll og hróp um víða úr sveitarfélögum. Liður í umbreytingaferlinu verði því endurskoðun á fjárhagslegri umgjörð málaflokksins, þar með talin fjármögnun stofnanavistunar og greiðsluþátttaka einstaklinga þar sem skýrt verði kveðið á um fjárhagslegt sjálfræði þeirra og sjálfstæði. Endurskoðun almannatryggingakerfisins er síðan sjálfstætt og brýnt verkefni sem æskilegt er að unnið verði að samhliða. Þar eru álitaefnin mörg, m.a. um vaxandi áhrif lífeyrissjóðsgreiðslna hjá eldra fólki og tengsl þeirra við greiðslur almannatrygginga. Frú forseti. Eldra fólk er fjölbreytilegur hluti af samfélaginu og sennilega dálítið breytilegri en fólk á besta aldri. En engu að síður fólk með skoðanir, þarfir og væntingar alveg til jafns á við aðra aldurshópa. Því er eðlilegt að viðmót löggjafans sé með sama móti almennt og sérstakur rammi, sérstök umgjörð um þennan aldurshóp sé óþörf. Með því að undirstrika viðhorf og stefnubreytingu er því lagt til í þessari þingsályktunartillögu að lögin um málefni aldraðra, nr. 125/1999, verði endurskoðuð með það fyrir augum að þau verði felld úr gildi. Í þeim umbreytingum sem lagðar eru til í nýrri velferðarstefnu fyrir aldraða felast nýjar áherslur og margvíslegar áskoranir. Breytingar gerast ekki í skjótri svipan heldur er hér um að ræða þróunarverkefni þar sem þverpólitísk sátt þarf að ríkja. Sigrast þarf á ýmsum hindrunum. Þær stærstu eru eflaust að brjóta af sér hlekki viðtekinnar hugsunar og takast djarflega en yfirvegað á við nýjar áherslur. Frú forseti. Að lokum þetta: Samkvæmt tillögunni er lagt til að stefnt verði að tímasettum áföngum í þeirri umbreytingu sem áformuð er. Vandað verði til undirbúnings og faglegur og fjárhagslegur ávinningur gerður mælanlegur og metinn jafnhliða. Búin verði til mælitæki sem geta gert þetta mögulegt. Það á bæði við um margvíslega þætti sem snúa að ríkisvaldinu og sveitarfélögunum, en frú forseti, ekki síst að þeim sem eiga mestra hagsmuna að gæta, að hinum öldruðu sjálfum. Frú forseti. Að umræðu lokinni el ég þá von í brjósti að þessi hófstillta en róttæka tillaga megi ganga til velferðarnefndar til þóknanlegrar umfjöllunar og vonandi jákvæðrar og fái framgang hið fyrsta.
Virðulegi forseti. Þetta voru mörg falleg orð á blaði. Ég velti aðeins fyrir mér hvað sé svona róttækt við þessa tillögu. Þetta skildi eftir margar spurningar. Af því að talað var um einhliða stofnanasýn þá erum við í dag með félagslega heimaþjónustu, þjónustu í þjónustumiðstöð fyrir aldraða, heimahjúkrun á vegum heilsugæslustöðva, dagvistun, endurhæfingarinnlögn, hvíldarinnlögn, búsetu í dvalarrýmum, búsetu í hjúkrunarrýmum. Ég er aðeins að velta fyrir mér hvert þingmaðurinn var að fara með þessum hugmyndum. Í dag erum við þegar að skoða málefni eldri borgara og við erum með starfshóp í gangi sem var skipaður 2019. Ég velti fyrir mér hvort eitthvað af þeirri vinnu sem þingmaðurinn fjallaði um taki mið af þeirri vinnu sem er í gangi. Ingibjörg Isaksen leiðir þann starfshóp sem er að vinna í málefnum eldri borgara, því að þetta er sannarlega eitt af stærri viðfangsefnum samfélagsins, öldrun íbúa veraldarinnar. Mig langar því að spyrja þingmanninn: Taka þessar hugmyndir eitthvert mið af því sem er í gangi í dag? Er þetta bara einangrað mál sem Samfylkingin er að vinna með, því að það er svolítið talað eins og hér hafi ekkert breyst í málefnum eldri borgara í heil 30 ár?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það hefur harla lítið breyst hér í öldrunarmálum í 30 ár. Það er bara þannig ef við horfum til þeirra samfélagsbreytinga sem átt hafa sér stað. Við gripum til dýrasta valkostsins allt of snemma, að byggja stofnanir, að vista fólk á stofnun, langt um aldur fram í allt of mörgum tilvikum. Hér er ekkert nýtt undir sólinni. Hér þurfa verkin að tala. Þessi starfshópur sem hv. þingmaður bendir á er ekki fyrsti starfshópurinn sem settur hefur verið á laggirnar til að vinna að umbótum í öldrunarþjónustu. En við þurfum að þora að fara upp úr hjólförunum núna og á næstu árum. Það er rétt að við veitum ýmiss konar öldrunarþjónustu og hún lánast stundum mjög vel, í öðrum tilvikum er hún brotakennd og henni vex ekki fiskur um hrygg, því miður, þrátt fyrir að hlutfall aldraðra vaxi í samfélaginu. Með aukinni velferðartækni stöndum við nokkurn veginn í sömu sporum. Við erum ekki að boða það að hér sé verið að finna alveg nýtt hjól undir nýjan vagn, það er langt frá því. En það hafa nokkrir starfshópar verið í gangi og unnið að ýmsum málefnum og í lögum eru ákvæði sem ekki er staðið við. Þessu þurfum við að fara að breyta.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað tóm vitleysa hjá hv. þingmanni að það hafi ekkert breyst í málefnum eldri borgara í 30 ár. Tökum bara eitt dæmi, nýsköpunarverkefni um sveigjanlega dagþjálfun fyrir aldraða á Akureyri, hvort þingmaðurinn þekki það. Legg ég þá inn aðra spurningu, því að þingmaðurinn svaraði ekki fyrri spurningunni um hvort þessi umræða hjá Samfylkingunni núna taki mið af því sem starfshópurinn er þó að gera núna, þótt margir starfshópar hafi verið stofnaðir um málefni eldri borgara. Ég ætla að fá að lesa upp úr grein vegna þess að þingmaðurinn sagði að hér hefði ekkert breyst í málefnum eldri borgara, sem er auðvitað bara vitleysa og það veit þingmaðurinn sjálfur. Með leyfi forseta: „Í fyrsta lagi hafa margfalt fleiri einstaklingar nýtt sér þjónustuna en áður var mögulegt og einnig hafa þeir nýtt hana í lengri og samfelldari tíma og í samræmi við þarfir hvers og eins. Áður voru fjármunir nýttir til „staðlaðs“ úrræðis með sólarhringsdvöl í 2–8 vikur í senn, en er nú úrræði sem er einstaklingsmiðað og aðgengilegt alla daga ársins. Í öðru lagi eru um 60% þeirra sem nota nýja úrræðið einstaklingar sem eru með staðfest mat um þörf fyrir dvöl á hjúkrunarheimili, en vildu og hafa getað búið heima með þeirri þjónustu sem sveigjanlega dagþjálfunin veitir. Reynslan sýnir að úrræðið dregur úr eftirspurn eftir hjúkrunarplássum og dvalartíma þar. Í þriðja lagi sýnir áfangamatið áhugaverðar niðurstöður um fjölbreytileika og áhrif úrræðisins, helstu viðfangsefni og viðhorf og væntingar notenda og ættingja þeirra, svo nokkuð sé nefnt.“ Þetta skrifar Halldór S. Guðmundsson á Akureyri fyrir örfáum vikum síðan. Það er því tóm vitleysa hjá þingmanninum að hér hafi ekkert breyst í málefnum eldri borgara í 30 ár. Spyr ég því aftur hvort þessar hugmyndir Samfylkingarinnar taki eitthvert mið af því sem er að gerast í dag, en séu ekki í einhverri einangraðri búblu og þær svo boðaðar hér á Alþingi.
Frú forseti. Einangraðri búblu - við erum giska einangruð, þessi búbla sem er öldrunarþjónustan á Íslandi. Það hefur harla lítið gerst í öldrunarmálum og þjónustu við eldri borgara í 30 ár, jafnvel lengur, miðað við þær samfélagsbreytingar sem orðið hafa, miðað við þau lífsgæði sem við áskiljum okkur flest þegnanna. Þingmaðurinn spyr hvort þetta taki mið af einhverjum starfshópi sem er að störfum akkúrat núna. Það höfum við ekki gert. Hér í þessari tillögu er verið að reyna að fanga upp það sem við þekkjum helst í kringum okkur, það sem búið er að ræða mikið um á Íslandi, og hreinlega er skorað á stjórnvöld að láta verkin tala en ekki bara að ræða málin og skipa einn nýjan starfshóp. Þeir hafa margir skilað ágætum verkefnum og ágætum afurðum, þessir starfshópar. Hv. þingmaður las upp úr einhverju riti um reynslu þeirra á Akureyri, sem er alveg frábært [[Þetta var í Vísi.]]og er nýjung.
Já, það er nýjung.
Það er algerlega nýtt [[Já.]]og er í áttina en við þurfum auðvitað að gera miklu meira. Það er fagnaðarefni að Halldór S. Guðmundsson er orðinn verkefnastjóri í ráðuneytinu og við væntum mikils af framlagi hans og verkefnum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að flytja þessa tillögu en kannski miklu fremur fyrir þá elju sem þingmaðurinn hefur sýnt í þessum málaflokki undangengin misseri. Mér er kunnugt um og þekki á eigin skinni að hv. þingmaður hefur eytt drjúgum hluta af starfsævi sinni á þessum vettvangi og þekkir því málaflokkinn býsna vel. Það er svo sem ekkert leyndarmál, frú forseti, að ég og hv. þingmaður höfum átt mörg samtölin um málaflokkinn í gegnum tíðina og ég hef verið svo heppinn að fá að vinna með hv. þingmanni á þessum vettvangi áður. Það er rétt sem kom fram í andsvörum að í sjálfu sér hefur meginstefnan í þessum málaflokki ekki breyst. Ég er einn þeirra sem hafa ítrekað haldið því fram og sagt í gegnum tíðina að við þurfum einhvers konar heildaruppstokkun, einhvers konar algjörlega nýja hugsun. Vegna þess að það þarf ekki, frú forseti, að hugsa sig lengi um, þegar maður horfir á íbúaþróun og mannfjöldaþróun og spár 10, 15, 20 ár fram í tímann, til að sjá að ef við ætlum að halda áfram í nákvæmlega sama fyrirkomulaginu, nákvæmlega sama módeli öldrunarþjónustu fyrir þennan verðandi og stækkandi hóp eldri borgara, munum við eftir svona 15–20 ár í sama módeli kosta til þess sennilega einhvers staðar norðan við 100 milljarða á ári ef við höldum bara í hjúkrunarheimilaþjónustuna og ef við höldum áfram á sömu braut. Það er í fyrsta lagi ekki ásættanlegt fyrir samfélagið og í öðru lagi alls ekki ásættanlegt fyrir þjónustunotendurna og kannski er mikilvægast af öllu að hafa það í huga. Allt of lengi hefur þjónusta við eldra fólk, og sérstaklega þá þessi þjónusta sem hefur oft verið kölluð stofnanaþjónusta, verið að mestu leyti hugsuð á forsendum þjónustuveitandans eða þeirra sem greiða fyrir þjónustuna miklu fremur en á forsendum þeirra sem nota hana. Þessu þurfum við að breyta og þarna er ég algjörlega sammála hv. flutningsmanni. Við þurfum að sjá í miklu ríkari mæli það sem hefur verið kallað á íslensku þjónusta eftir þörfum. Það hefur verið kallað á enskri tungu „on demand“-þjónusta, með leyfi forseta, þ.e. að þeir sem þurfa þjónustu geti kallað eftir henni þegar þeir þurfa á henni að halda, kannski ekki með nokkurra mínútu fyrirvara en þó þannig að þeir geti að einhverju leyti upplifað sjálfa sig vera í bílstjórasætinu þegar varðar það að sækjast eftir þjónustu og þiggja hana. Ég hef talið og tel enn að ein af forsendum þess að þetta sé hægt með góðu móti og að það verði með góðu móti hægt að breyta þjónustumódelum sé að stjórnunin á þjónustunni verði á einni hendi, að ekki verði haldið áfram á þeirri braut að vera með skýr skil á milli þessara tveggja meginþjónustuveitenda sem í dag eru ríki og sveitarfélög, þ.e. að þau beri ábyrgð á sitt hvorum þjónustuþættinum og geti þannig í sífellu kastað á milli sín boltanum um það hver á að bera kostnaðinn af hverju. Það gengur ekki og það er svo sannarlega ekki þjónustunotendum til hagsbóta að halda áfram á þeirri braut. Sem betur fer er aðeins farið að örla á nýrri hugsun í málaflokknum. Farið er að velta fyrir sér: Eigum við kannski frekar að huga meira að dagþjónustu? Eigum við að huga meira að því að þjónustan komi heim til fólks? Bara á allra síðustu árum hafa til að mynda verið tilraunaverkefni í því að setja upp sérstök verkefni fyrir allra veikustu einstaklingana í heimahúsum, þ.e. að bjóða upp á þjónustu þar til að fyrirbyggja ótímabærar spítalainnlagnir og fleira þess háttar. Þessi tilraunaverkefni hafa gefist vel en í kjölfar þeirra hefur hins vegar ekki verið tekin ákvörðun um að breyta þjónustumódelunum og halda áfram á sömu braut. Og það er kannski þar sem hnífurinn stendur í kúnni. Þegar á hefur reynt að taka ákvarðanir um að breyta eða gera ákveðnar breytingar á þjónustumódelunum hafa stjórnendur og stjórnmálamenn úr öllum stjórnmálaflokkum - ég held að ekki sé hægt að halda því fram með neinni sanngirni að það hafi káfað upp á einn flokk frekar en annan að standa sig ekki í stykkinu þegar kemur að breytingum í þessu - einhvern veginn heykst á því eða fest í viðjum kjörtímabila og ekki haft nægilega víða eða öfluga framtíðarsýn. Hv. þingmaður og þingmenn sem hér hafa talað í kvöld nefndu þá vinnu sem Halldór Guðmundsson er nú í á vegum heilbrigðisráðuneytisins. Það er spennandi að sjá hvað kemur út úr þeirri vinnu og hvort þar komi tillögur sem leiða okkur inn á nýjar brautir. Sannarlega væri vel af stað farið ef það væri. Við skulum ekki gleyma því að til þess að svo megi verða þá þarf ekki bara að vera vilji hjá einhverjum einum stjórnmálaflokki eða einhverjum einum hagsmunasamtökum, það þarf að vera vilji hjá öllu samfélaginu vegna þess að þessi mál varða ekki bara einhverja tiltekna klasa í samfélaginu, þeir varða samfélagið allt. Við snúum þessum málaflokki ekki við á punktinum öðruvísi en að það verði einhvers konar samstillt átak og við hreinlega komumst upp úr þeim hjólförum að velta í sífellu fyrir okkur hvort þetta séu málefni einhvers tiltekins flokks eða að aðgerðaleysi sé einhverjum tilteknum flokki að kenna o.s.frv. Það held ég að sé ekki. Við þurfum í þessum verkefnum líka að muna að aðstæður geta verið afar mismunandi eftir því hvar á landinu maður er. Ég leyfi mér til að mynda að fullyrða að í uppsveitum Borgarfjarðar, sem eru í kjördæmi hv. þingmanns, kann að vera snúnara verkefni að bjóða upp á dagþjálfun fyrir stóran hóp eldra fólks, sérstaklega ef dagþjálfunin á til að mynda að vera í Borgarnesi. Það kann að vera snúið. Ef menn hins vegar leyfa sér í sífellu að hugsa að það sé ekki hægt þá munum við aldrei gera neitt nýtt. Ef við trúum því alltaf að verkefnin sem við okkur blasa séu þess eðlis að við getum ekki leyst þau getum við aldrei leyst þau. Betri nálgun er að hugsa: Hér er verkefni. Við þurfum að finna lausnir. Við verðum að muna að það eru jafnt réttindi þeirra sem búa í dreifðari byggðum eins og þeirra sem búa hér á höfuðborgarsvæðinu að njóta boðlegrar þjónustu þegar þau komast á efri ár. Ég vil meina að það sé hægt og ég vil meina að ódýrara sé að nota þá nálgun heldur en nálgunina sem hv. þm. Guðjón Brjánsson nefndi áðan, að byggja í sífellu ný og ný hjúkrunarheimili. Þó að það sé sannarlega nauðsynlegt getur það ekki verið það módel sem við viljum búa við fram eftir þessari öld. Ég hlakka til að takast á við þetta mál í hv. velferðarnefnd og trúi því að það eitt að flytja svona mál, það eitt að taka sér stöðu með þessum hópi fólks, með þessum þjónustuþáttum, skipti máli. Og það er full ástæða til að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir þá elju.