Með bréfum, dagsettum 7. og 9. febrúar 2022, hefur forseti óskað eftir því, sbr. 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslur Ríkisendurskoðunar sem bera heitin Tollaframkvæmd vegna landbúnaðarafurða annars vegar og Landhelgisgæsla Íslands – úttekt á verkefnum og fjárreiðum hins vegar.
Forseti. Í landi tækifæranna hækkuðu stýrivextir um 0,75%. Hvað þýðir það fyrir fólkið í landinu? Jú, áfall fyrir þá sem nú þegar eru í vanda, sem nú þegar eru að ströggla, sem nú þegar hafa þurft að taka þátt í þessum heimsfaraldri með okkur, með öllu því sem tilheyrir, hækkandi vöruverði - allt fer hækkandi - og brjálæðislegum húsnæðismarkaði sem enginn botnar í. 0,75% hækkun stýrivaxta Seðlabanka Íslands, virðulegi forseti, er í raun allt of mikið. Það mætti stíga aðeins varfærnara skref. Mér þætti vænt um að vita hvort hinn ágæti seðlabankastjóri gæti svarað þessu: Hvað vakir fyrir Seðlabanka sem heldur krónunni niðri eins og mögulegt er og kemur með öllum ráðum í veg fyrir að hún fái að styrkjast þannig að almenningur og Íslendingar geti notið sterkari krónu og tekist á við síhækkandi vöruverð innflutnings? 0,75% hækkun stýrivaxta Seðlabankans, virðulegi forseti, lýsir ekki því sem hér hefur verið nefnt, í fyrri kosningabaráttu, „land tækifæranna“. Ef þetta er land tækifæranna er kannski eins gott að fara að pakka niður eins og svo margir hafa gert; þeir sem hafa kosið með fótunum og reynt að koma sér eitthvað annað. Er það virkilega þannig, virðulegi forseti, að það á að fara að leggja það á skuldsett heimili landsins að taka enn eina holskefluna á sig? Í landi tækifæranna hlýtur það að vera algjört grundvallarskilyrði að ríkisstjórnin bregðist við með mótvægisaðgerðum þannig að þeir sem eru með breytilega vexti og þeir sem eru að fara að taka skellinn, þeir sem þurfa að horfa upp á tugþúsunda hækkun á mánuði af húsnæðislánum sínum - að þeim verði ekki fleygt út á guð og gaddinn, eins og var hér eftir efnahagshrunið 2008 þegar hátt í 15.000 fjölskyldur misstu heimili sín. Ég vona bara, virðulegi forseti, að það sé a.m.k. ekki það land tækifæranna sem hér var verið að boða fyrir síðustu kosningar.
Virðulegi forseti. Hér inni er að stórum hluta tekist á um fé til hinna ýmsu málaflokka. Í eina tíð var sauðfé á fæti gjaldmiðill okkar í viðskiptum. Síðan kom til gullfótur, en sá er ekki lengur okkar viðmið. Tökum nú örlítið hugarflug saman og ímyndum okkur kunnuglegt sauðfé, nú risavaxinn ferfætling, íslenskan sauð, þjóðarsauð. Þjóðarsauðurinn er hlaðinn þungum og margvíslegum böggum og þeim fjölgar frá ári til árs. Þessi þjóðarsauður gengur ekki á neinum gullfótum. Einn fótinn mætti kannski nefna álfót, grænan álfót sem táknmynd grænu orkunnar sem hér knýr stóriðjuna. Annan framtíðarfótinn mættum við vissulega kenna við gull, þ.e. gull framtíðarinnar, hvíta gullið sem svo er nefnt, sjálft ómengaða hreina og verðmæta drykkjarvatnið sem hér rennur til sjávar. Þriðja fótinn aftanverðan skulum við hafa hefðbundinn kjöt- og fiskfót, táknmynd matarkistunnar okkar lífrænu grænu og vænu. Fjórði fóturinn er síðan gervifótur frá Össuri, táknmynd öflugrar nýsköpunar og arðbærs útflutnings. Þá er það fimmta fóturinn sem nýlega bættist við, það er hrossfótur, túrhestafóturinn, sem heldur betur megnaði að létta sívaxandi byrðar fyrrum ferfætlings. Hrútur þessi kann heldur betur að setja undir sig hornin og hausinn ef svo ber við. Hann er nefnilega skapandi skepna, þessi þjóðarsauður. Og við þjóðarsauð látum við auðvitað ríma orðið þjóðarauð, þversummu þess mannauðs sem við búum yfir. Megi nú vor skapandi mannauður efla enn sinn sköpunarkraft svo fjölga megi á komandi árum og áratugum styrkum fótum þessarar fjölþættu kynjaskepnu sem þjóðarsauðurinn okkar er. Gerum störf þingsins skilvirkari, virðulegi forseti, svo okkur gefist rýmri tími til skapandi umræðu og hugarflugs um nýjar stoðir íslensks atvinnulífs svo tryggja megi öllum mannsæmandi líf á Íslandi.
Herra forseti. Við þurfum aðeins að ræða Noreg. Noregur er eins og önnur ríki Norðurlandanna forysturíki í loftslagsmálum en á sama tíma eitt ágengasta olíuleitarríki Evrópu, ekki bara eitt ágengasta heldur það allra ágengasta. Þetta kom skýrt fram í skýrslu sem kom út í gær og var gefin út af Oil Change International þar sem var farið yfir tölulegar staðreyndir hjá frændum okkar hinum megin Atlantshafið. Síðustu tíu árin hafa norsk stjórnvöld gefið út 700 leyfi til leitar að olíu og gasi í norskri lögsögu sem er meira en 47 árin þar áður. Þau olíu- og gassvæði sem þegar hefur verið gefið leyfi til að vinna úr myndu losa þrjú gígatonn af koltvísýringi sem er sextíuföld losun Noregs sjálfs. Og nú eru norsk stjórnvöld að veita leyfi fyrir tímasprengju nyrst í Barentshafi, svokallað Wisting-svæði sem gæti losað 200 milljón tonn af koltvísýringi ef sú olía myndi öll líta dagsins ljós og henni yrði brennt. Herra forseti. Það er vegna Noregs sem Ísland þarf að banna olíuleit innan íslenskrar lögsögu, það er vegna Noregs og annarra slíkra ríkja sem við þurfum að ganga í alþjóðlegt samband ríkja sem hafa snúið baki við olíu- og gasleit sem ekki var hægt á síðustu loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna vegna þess að ríkisstjórnin fékk sig ekki til að samþykkja frumvarp mitt um olíuleitarbann síðastliðið vor. Þannig og aðeins þannig geta íslensk stjórnvöld mætt á fundi ásamt Danmörku og Svíþjóð, sem hafa gengið í þetta bandalag, og sagt: Elsku Noregur, hættu þessu rugli.
Virðulegi forseti. Í gær greindist mikill fjöldi Covid-smita á Íslandi. Innlögnum á spítalann vegna veikinda hefur þó sem betur fer ekki fjölgað og eru um 33 sjúklingar inniliggjandi vegna Covid. Líklegt má telja að innan fárra vikna hafi ómíkron-afbrigði Covid tekið yfir og smitum fari að fækka í samfélaginu. Það er mín von að heimsfaraldurinn, sem haldið hefur okkur í heljargreipum í tvö ár, verði senn á enda. Ég ætla því að leyfa mér að vera bjartsýnn. Það er staðreynd að okkur Íslendingum hefur gengið vel í samanburði við aðrar þjóðir og því ber að fagna. Nú verðum við að setja áhersluna á stóru verkefnin sem eru fram undan. Hagvöxtur hér á landi var um 5% í fyrra og efnahagslífið hefur verið að taka vel við sér en verðbólgan er verulegt áhyggjuefni og einnig er atvinnuleysi hér of hátt, sérstaklega þegar litið er til Suðurnesjanna þar sem það mælist rétt undir 10%. Þó er það svo að mörgum fyrirtækjum gengur illa að fá fólk til starfa og því fer ekki alveg saman hljóð og mynd. Á Íslandi hefur hlutfall landsmanna sem eru virkir á vinnumarkaði verið með því hæsta sem gerist í vestrænum heimi. Atvinna er jú velferðarmál og grundvöllur aukinna lífsgæða. Ég tel því mikilvægt að við endurskoðum þau úrræði sem bjóðast þeim sem falla út af vinnumarkaði sem þátt í kröftugri viðspyrnu eftir faraldurinn. Sérstaklega þarf að huga að stuðningi við ungt fólk sem hefur hvorki verið í námi né á vinnumarkaði. Við þurfum að leita leiða til að auka tækifæri þeirra til að efla drauma sína, efla trú sína á eigin getu, því að þrátt fyrir tímabundin áföll eru tækifærin hér á landi óþrjótandi til framtíðar.
Forseti. Í morgun sat ég opinn fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með hæstv. forsætisráðherra vegna samskipti hennar við Kára Stefánsson, forstjóra Íslenskrar erfðagreiningar. Samskiptin fjölluðu um ákvörðun Persónuverndar þess efnis að fyrirtækið hefði gerst brotlegt við persónuverndarlög þegar blóðsýni voru tekin úr sjúklingum með Covid-19 á Landspítalanum án upplýsts samþykkis sjúklinganna. Kári Stefánsson hefur krafist þess í opnu bréfi til ríkisstjórnarinnar að hún, með leyfi forseta, „lýsi vanþóknun sinni á þeirri ákvörðun Persónuverndar að Íslensk erfðagreining hafi brotið lög með mótefnamælingunum og heiti því að vernda fyrirtækið meðan það leitar réttar síns fyrir dómstólum“. Nú er það svo að Persónuvernd er sjálfstæð stofnun sem fer með mjög mikilvægt hlutverk mannréttindaverndar á Íslandi. Reyndar mætti segja að á tímum heimsfaraldurs sé mikilvægara en nokkru sinni fyrr að hafa sjálfstæðan eftirlitsaðila sem tryggir að vísindarannsóknir séu ekki framkvæmdar á fólki án upplýsts samþykkis þess og að vinnsla persónuupplýsinga fari eftir persónuverndarlögum til að vernda friðhelgi einkalífs borgaranna. Einmitt þess vegna er svo mikilvægt að hæstv. forsætisráðherra standi í lappirnar og láti ekki undan hótunum forstjóra Íslenskrar erfðagreiningar og lýsi neikvæðri afstöðu sinni til efnisatriða í úrskurði Persónuverndar til að forða því að fyrirtækið hætti allri vinnu við skimanir á Covid-19. Okkur hæstv. forsætisráðherra greinir á um hvort svarbréf ráðherrans við bréfum Kára hafi farið yfir valdmörk ráðherra og inn á verksvið Persónuverndar. Sömuleiðis greinir okkur á um hvort bréfaskrifin hafi grafið undan sjálfstæði Persónuverndar. Eins setti ég fram þá spurningu á fundinum hvort ekki væri illa komið fyrir íslensku heilbrigðiskerfi ef það mætti alls ekki við því að Kári Stefánsson færi í fýlu. Um þetta og margt fleira áttum við hæstv. ráðherra orðaskipti á opnum fundi í morgun og ég hvet áheyrendur og þingmenn til að horfa á fundinn, sem er aðgengilegur á vefsíðu Alþingis. Ég hvet ykkur til að mynda ykkur ykkar eigin afstöðu í þessu mikilvæga máli. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Við skulum spóla aðeins aftur í tímann, um fimm mánuði eða svo. Það er seinni partur ágústmánaðar í fyrra í landi tækifæranna. Stjórnmálaflokkur birtir auglýsingu úti um allt til að ná til kjósenda, m.a. á heimasíðu sinni og samfélagsmiðlum og flettiskiltum. Auglýsingin er með stríðsletri: Lægstu vextir í sögunni. Hvorki meira né minna, lægstu vextir í sögunni. Þeir hafa verið ánægðir með sig á auglýsingastofunni þegar þessi texti fæddist því að hann er vissulega grípandi. Látum það samt liggja á milli hluta hversu mikil sögufölsun það er að eigna sér vaxtalækkunarferlið því að hagfræðisnilldin fæddist ekki í heilabúum snjallra manna í fundarherbergi í Valhöll heldur átti sér að mestu náttúrulegri orsakir í veiru sem varð að heimsfaraldri. Engu að síður var það svo að Sjálfstæðisflokkurinn, sem stundum kennir sig við ábyrgð og efnahagsmál, trommaði áfram möntruna um að Ísland væri skyndilega orðið að einhverri vaxtaparadís, lægstu vextir í sögunni. Stýrivextir voru þá 1% og höfum í huga að þetta var fyrir fimm mánuðum. Það tók okkur fimm mánuði að fara úr stýrivöxtum upp á 1% og í 2,7% og ekki er óvarlegt að ætla að vextirnir hækki enn meira. Seðlabankinn er sjálfstæð stofnun og bregst við ástandinu með þeim tækjum og tólum sem bankinn á. Orð mín beinast ekki að bankanum heldur að ábyrgð þeirra stjórnmálamanna sem selja almenningi þá hugsun í aðdraganda kosninga að vaxtalögmáli íslensku krónunnar hafi endanlega verið kippt úr sambandi. Afleiðingin er að sjálfsögðu sú að fólk tekur óþarfa áhættu í skuldsetningu og situr uppi með húsnæðislán sem hafa hækkað um tugi þúsunda um hver einustu mánaðamót og ekki enn búið að flauta til leiksloka. Viðreisn benti aftur og aftur á þetta í kosningabaráttunni: Við borgum hærri vexti á Íslandi en í nágrannalöndunum. Það þurfti heimsfaraldur þar sem heilu samfélögunum var lokað og allt sett í lás um allan heim til að Sjálfstæðisflokkurinn gæti barið sér á brjóst og auglýst af miklum móð: Lægstu vextir í sögunni. Það ástand varði í fjóra mánuði. Ísland var land vaxtatækifæranna í fjóra mánuði.
Herra forseti. Þessi lýsing hv. þm. Sigmars Guðmundssonar er nefnilega kjarni málsins. Ríkisstjórnin gaf óraunhæfar væntingar um það að almenningur í landinu væri staddur allt í einu í einhverjum nýjum veruleika, veruleika sem er svipaður og við þekkjum í nágrannalöndunum. Við værum með öðrum orðum komin inn í lágvaxtaumhverfi. Láir einhver ungu fólki það, sem vildi kaupa sér íbúð, þótt það hafi miðað sínar ráðagerðir við þennan veruleika? Núna talar hins vegar Seðlabankinn um að það þurfi að hækka vexti og hefur hækkað vexti um 2 prósentustig á mjög skömmum tíma, 0,7 prósentustig í morgun. Spár Seðlabankans sem hafa yfirleitt verið of varfærnar gera ráð fyrir 5,8% verðbólgu. Þetta er hinn nýi veruleiki. Seðlabankastjóri sagði vissulega í morgun líka að Seðlabankinn bæri ekki ábyrgð á misskiptingu og hefði hana ekki í huga. Það er alveg hárrétt. En það gera stjórnvöld sannarlega. Stjórnvöld hafa nefnilega ríku hlutverki að gegna þegar kemur að baráttunni gegn ójöfnuði; með réttlátu skattkerfi, félagslegu húsnæði, stuðningi við barnafjölskyldur og öflugar almannatryggingar. Þetta skilja ríkisstjórnir þeirra landa sem við berum okkur saman við, hvort sem við horfum til Þýskalands, Bretlands, Spánar eða víðar. Þar er núna verið að hefja aðgerðir sem tímabundið munu létta undir með þeim sem verst munu verða fyrir þessari kórónuveirukrísu á komandi mánuðum. Við í Samfylkingunni höfum ásamt fleiri flokkum lagt fram þingsályktunartillögu um mótvægisaðgerðir gegn þessu og við hljótum að láta í okkur heyra og krefjast þess að ríkisstjórnin bregðist hratt við.
Hæstv. forseti. Lífið er list. Allt í kringum okkur iðar lífið af tónlist, litum og skapandi hugsjónum. Sköpunarhæfileikar okkar eru mismunandi og í mínu tilviki eru hæfileikarnir mjög takmarkaðir. Sum okkar ákveða þó að gera listsköpun að ævistarfi sínu og nú erum við farin að átta okkur enn betur á því að list er tekjuskapandi í stóra samhenginu. Í síðasta mánuði var til að mynda úthlutað úr sjóði starfslauna listamanna. Eftir úthlutun var bent á að ungt listafólk væri ólíklegra til að hljóta starfslaun en þau sem reyndari eru. Því var ákveðið að sérstakt fjármagn væri eyrnamerkt ungu listafólki og það skiptir máli að styðja við upprennandi listafólk. Einn ungur tónlistarmaður sem hefur hlotið starfslaun listamanna sagði við mig, með leyfi forseta: Listamannalaunin hafa reynst ómetanleg aðstoð við að koma undir sig fótunum sem ungur tónlistarmaður í kjölfar náms. Þau gera það að verkum að ég get einblínt á nýja íslenska tónlist af öllum toga og stundað mínar rannsóknir í þágu íslensks menningararfs af fullum þunga. Hæstv. forseti. Fólk stekkur ekki fram á sjónarsviðið sem fullmótaðir og þroskaðir listamenn. Það þróast í starfi. Því fyrr sem við gefum fólki tækifæri á því að efla sína sköpun, og gera það þannig að möguleiki sé á því að afla tekna með listinni, því betra. Þó er það ekki bara ríkisins að styðja við íslenska menningu, við sem neytendur getum gert margt til að styðja hana og styrkja. Með stafrænni þróun opnast gáttir fyrir okkur sem neytendur til að styðja við íslenska menningu. Það eru mikil verðmæti sem felast í íslenskri list og menningu og því er mikilvægt að stjórnvöld styðji við og styrki ungt og upprennandi listafólk.
Virðulegur forseti. Í gær gaf heilbrigðisráðuneytið út þá gleðifrétt að þau hjá Frú Ragnheiði, skaðaminnkunarverkefni Rauða krossins, séu farin að geta boðið skjólstæðingum sínum upp á naloxone. Naloxone er nefúðalyf sem getur bjargað lífi fólks sem lendir í því að taka of stóran skammt af ópíóíðalyfjum. Það er jákvætt að sjá heilbrigðisráðuneytið vekja athygli á þessu og tala með skýrum hætti fyrir skaðaminnkun. En staðreyndin er engu að síður sú, eins og fram kom í frétt Fréttablaðsins um málið í síðustu viku, að það er ekki ríkið sem fjármagnar þetta heldur fjársterkir einkaaðilar. Starfsemi Frú Ragnheiðar hefur öll frá upphafi verið fjármögnuð fyrst og fremst með frjálsum framlögum, þótt ríki og Reykjavíkurborg hafi líka lagt til einhverja styrki. Þetta framtak sem bjargar mannslífum er sem sé háð því að það náist að fjármagna það utan opinbera kerfisins. Það er líka mikið til Frú Ragnheiði að þakka að viðhorfin bæði í pólitíkinni og meðal almennings til skaðaminnkunar eru orðin jafn jákvæð og raun ber vitni. Aðrir elta Frú Ragnheiði og vilja vera með, alla vega í orði. Nú finnst mér samt orðið alveg tímabært að hið opinbera fari að huga að því að stíga fastar inn með fjármögnun á lífsbjargandi þjónustu af þessu tagi í stað þess að reiða sig stöðugt á frumkvæði sjálfboðaliða. Þetta starf er löngu búið að sanna sig og nú má alveg fara að festa það betur í sessi. Það mætti t.d. huga að þessu samhliða vinnu við að lögleiða neyslu vímuefna, sem ég vona að sjálfsögðu að þinginu auðnist að klára mynduglega á þessu kjörtímabili.
Virðulegur forseti. Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hefur kastað stríðshanskanum og ákveðið að hækka vexti bankans um 0,75 prósentustig, úr 2% í 2,75%. Löðrungurinn með stríðshanskanum mun smella fast og illa á þeim sem brutu svo skelfilega af sér að taka óverðtryggð lán með breytilegum vöxtum. Fyrir það verður að refsa vel og vendilega með tugþúsunda króna hækkunum á lánum þeirra á mánuði. Spádómsgáfa Seðlabankans um þróun verðbólgu er víðfræg fyrir það að standast ekki og hún verður eftir þennan þarfa löðrung á húsnæðislánaskuldaranum bara 5,8% á fyrsta fjórðungi ársins og bara 5% fram eftir þessu ári. Þá fer fjárhagslega vaxtaofbeldið að hjaðna og verðbólgan hægir á sér og verðhækkanir húsnæðis og alþjóðlegar verðhækkanir fjara út. Hið fræga verðbólgumarkmið Seðlabankans næst þó ekki fyrr en undir lok spátímans eða sennilega ekki í náinni framtíð. Seðlabankinn setti út vaxtaöngul og beitan var lágir og viðráðanlegir vextir. Unga fólkið beit á til að kaupa sér heimili og sá fram á að geta greitt lánin niður í stað þess að vera með verðtryggð lán sem hækka og hækka. Í kjarasamningum í haust verður vonandi gerð krafa um hækkun launa þannig að launahækkanir standi undir kostnaði vegna vaxtahækkana. Bankar og önnur fjármálafyrirtæki græða á tá og fingri. Heimili sem áður höfðu kannski eina maltflösku eða lýsisflösku í ísskápnum - þar verður ekkert. Þeir verst settu sitja eftir. Og hvað er verið að bjóða upp á? Jú, það er verið að bjóða upp á það að fólk, ungt fólk sem trúði því statt og stöðugt að það væri að fá viðráðanlega vexti og gæti eignast húsin sín, á það á hættu að missa þau og lenda aftur á okurmarkaði leiguhúsnæðis.
Herra forseti. Rétt er gengið yfir landið skaðaveður sem mildi er að olli ekki meira tjóni en varð. Það er ekki síst að þakka góðum viðbúnaði og viðvörunum að þessu sinni. Við vorum enn og aftur rækilega minnt á að grunninnviðir okkar, til að vernda líf og heilsu fólks, eru götóttir. Of margir staðir á landinu búa ekki við örugga læknisþjónustu og stöðuga viðveru lækna og hjúkrunarfræðinga til að geta brugðist strax við ef fyrirvaralítið koma upp alvarleg veikindi eða slys. Einn sá staður er Grundarfjörður. Þar varð vinnuslys á mánudaginn, einmitt þegar ófært var vegna óveðurs og læknar sem áttu að sinna íbúum hluta vikunnar voru ekki komnir á staðinn. Sem betur fer fór betur en á horfðist og atvikið reyndist ekki eins alvarlegt og hefði getað orðið. Eftir stendur enn ein áminningin um að það er ekki bjóðandi fyrir slík samfélög að búa ekki við örugga og viðvarandi læknisþjónustu fyrir íbúana og fyrirtækin sem þar starfa. Ofangreint slys varð hjá G.Run. þar sem starfa á milli 90 til 100 manns. Það er ábyrgðarhluti að geta tryggt öryggi og velferð starfsfólks í slíkum fyrirtækjum. Úr þessu þarf að bæta nú þegar og tryggja læknisþjónustu í Grundarfirði og á öðrum þeim stöðum á landinu þar sem eins háttar. Það er mikilvægur þáttur í að tryggja búsetuöryggi og góð lífsgæði í landinu öllu.
Herra forseti. Það er afar mikilvægt að peningamálastefnan og stefnan í ríkisfjármálum dragi vagninn í sömu átt. Við höfum reynslu af því í íslensku samfélagi hvað getur gerst ef stefnurnar stangast á. Það er hlutverk Seðlabankans að halda verðlagi sem stöðugustu. Aðgerðir hans til að rækja það hlutverk sitt geta leitt til þess að ójöfnuður aukist, að aðgerðirnar hitti hópa samfélagsins fyrir með ólíkum hætti. Það er ekki hlutverk bankans að gæta að jöfnuði í samfélaginu. Það er hins vegar hlutverk okkar, kjörinna fulltrúa, að gera það. Stýrivaxtahækkun Seðlabankans, sem kynnt var í morgun, mun koma illa við þá tekjulægstu og þá sem verja nú þegar langstærstum hluta ráðstöfunartekna sinna í húsnæðiskostnað, fólk sem er í þeirri stöðu að mega ekki við óvæntum útgjöldum. Í þessari stöðu eru margir einstæðir foreldrar, hópur innflytjenda, öryrkjar sem þurfa að treysta á greiðslur Tryggingastofnunar, fólk sem býr við fátækt, þeir 10.000 einstaklingar sem eru enn án atvinnu og ungar barnafjölskyldur í neikvæðri stöðu. Staða fólks á leigumarkaði er erfið og ótrygg, ekki síst nú um stundir þegar verðbólgan vex og leiga sem bundin er vísitölu hækkar sjálfkrafa. Verðbólgan og vaxtahækkanir verða til þess að húsnæðiskostnaður fólks með lágar og meðaltekjur fer enn lengra yfir viðmiðunarmörk af ráðstöfunartekjum. Það er einfalt að bæta húsnæðisbótakerfið okkar, bæði með vaxtabótum og leigubótum. Það er líka einfalt að bæta barnabótakerfið okkar. Það þarf einungis að stilla af eigna- og launaviðmið og skerðingarmörk. Kerfin eru til og það er hægt að bregðast við strax og það er reyndar nauðsynlegt að bregðast við strax. Það sem vantar hins vegar er pólitískur vilji meiri hlutans.
Hæstv. forseti. Enn og aftur þarf að benda á óviðunandi biðtíma kvenna eftir nauðsynlegum úrbótum. Undanfarið hafa birst viðtöl við konur með endómetríósu og nú síðast í fréttatíma RÚV í gærkvöldi var viðtal við konu sem greind var með endómetríósu þegar hún var 28 ára. Konan hafði frá því að hún var 14 ára verið sárkvalin af verkjum. Endó, eins og sjúkdómurinn er kallaður í daglegu tali, er sjúkdómur sem orsakast af því að endómetríósufrumur sem finnast á ýmsum stöðum í líkamanum bregðast við mánaðarlegum hormónabreytingum kvenlíkamans. Það má segja að þessar frumur fari á flug. Allt þetta getur valdið miklum sársauka. Það getur leitt til þess að konur geta ekki orðið barnshafandi. Nú hefur hæstv. heilbrigðisráðherra léð máls á því að liðskiptaaðgerðir verði framkvæmdar hér á Íslandi. Það er mikilvægt að það sama eigi við vegna kvenna sem bíða eftir aðgerðum. Þessi sjúkdómur er ekkert grín og þess vegna þarf að koma á samningi milli Sjúkratrygginga Íslands og Klíníkurinnar þannig að konur þurfi ekki lengur að bíða. Nú hefur læknir hafið störf á Klíníkinni sem hefur mikla reynslu af slíkum aðgerðum, en það þýðir að konur þurfa að greiða úr eigin vasa, við erum að tala um heila milljón og rúmlega það, en biðtími á Landspítala er upp undir tvö ár. Ég vil hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að bregðast strax við ákalli þessara kvenna sem margar hverjar eru sárþjáðar.
Forseti. Stundum er sagt að glöggt sé gests augað. Sem varaþingmaður má segja að ég sé gestur hér þessa viku og hef m.a. varið tíma mínum í að skoða umfang stjórnkerfis okkar litla lands. Ég vil hvetja þingmenn til að staldra við og íhuga hvort ekki sé hægt að minnka yfirstjórn landsins og draga þannig úr kostnaði. Ímyndum okkur að við værum að stofna okkar lýðveldi núna. Myndum við byrja með því að setja á stofn 180 ríkisstofnanir og 40 ríkisfyrirtæki, 700 ráð og nefndir til að halda kerfinu gangandi? Myndum við búa til Stjórnarráð með um 800 starfsmönnum og 12 ráðuneytum? Ég held ekki. Væri þörf á Seðlabanka með 300 starfsmönnum? Þurfum við 40 eftirlitsstofnanir eða mætti hugsanlega sameina þær? Myndum við skipta landinu í 69 sveitarfélög eða myndu bara 12 duga? Yfirbygging okkar litla lands er orðin allt of stór að mínu mati og ég hef grun um að skattgreiðendur þessa lands séu mér flestir sammála. Báknið stækkar stöðugt í tíð núverandi ríkisstjórnar. Nýjasta útspilið er að setja 2 milljarða í fjölgun ráðuneyta. Ég er alls ekki að kasta rýrð á störf opinberra starfsmanna og flestir þeirra eru að veita okkur frábæra þjónustu. En almenningur sér hvað ríkiskerfið þenst út á hverjum degi, yfirbyggingin stækkar þegar auglýst er eftir fleiri starfsmönnum og skrifstofubyggingar ríkisins rísa upp hér allt í kringum okkur. Um hver mánaðamót birtist umfang hins opinbera þegar launþegar sjá að aðeins um helmingur launanna er greiddur út. Hinn helmingurinn fer í opinber gjöld enda er Ísland nú með næstmestu skattpíningu á Vesturlöndum. Forseti. Ég hvet því þingmenn til að staldra við og íhuga hvort ekki megi gera betur í þessum efnum. Viðreisn mun koma með og styðja allar hugmyndir sem draga úr yfirbyggingu ríkisins og gera þjónustu hins opinbera skilvirkari og hagkvæmari, t.d. með stafrænum lausnum. [[Forseti hringir.]]Einnig munum við koma með hugmyndir sem lækka álögur á fyrirtækin og heimilin í landinu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa yfir sérstakri ánægju minni með ræðu þess sem talaði hér á undan mér, hv. þm. Tómasar Möller. Það sem ég ætla að gera hér að umtalsefni er ekki alveg ósvipað. Mér fannst athyglisvert að hlýða á umræður í þessum sal nýlega þar sem þingmenn Samfylkingarinnar gagnrýndu harðlega að ákveðið skyldi vera að fjölga ráðherrum um einn, úr 11 í 12. Mér fannst sú gagnrýni kyndug í ljósi þess að sömu þingmenn beittu sér fyrir því árið 2011 að borgarfulltrúum í Reykjavík skyldi fjölgað með lagaboði um 53%, við samþykkt nýrra sveitarstjórnarlaga. Var það gert þótt engin nauðsyn væri til að fjölga borgarfulltrúum í Reykjavík og þótt sýnt hefði verið fram á að fjöldi umbjóðenda á bak við hvern borgarfulltrúa í Reykjavík var mjög svipaður og í höfuðborgum Norðurlandanna og öðrum borgum sem við berum okkur gjarnan saman við. Fjölgun borgarfulltrúa í Reykjavík um 53%, úr 15 í 23, hefur engu skilað nema stærra bákni, auknum kerfiskostnaði og þá hefur líka óráðsían í rekstri borgarinnar aukist. Mig langar því til að tilkynna þingheimi að ég hyggst leggja fram frumvarp til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011. Það geri ég ásamt Bryndísi Haraldsdóttur, 6. þm. Suðvest. Breytingin felur í sér að sveitarfélögum verði gefið meira svigrúm en nú er til að ákveða fjölda kjörinna fulltrúa í sveitarstjórnum sínum. Í tilviki Reykjavíkur verði afnumin sú skylda að hafa borgarfulltrúa 23. Þar verði einungis heimild þannig að borgarstjórn geti sjálf ákveðið hvort hún vilji hafa borgarfulltrúa 23 eða 15 eins og var lengi vel. Þessi breyting mun ekki einungis hafa áhrif í Reykjavík. Ákvæðið hefur haft áhrif til fjölgunar bæjarfulltrúa í Mosfellsbæ og Garðabæ í fullkominni óþökk þeirra bæjarstjórna. Þessu þarf að breyta og gefa sveitarstjórnunum meira vald til að ákveða sjálfar hve stórt eða lítið báknið á að vera.
Virðulegi forseti. Ef Útlendingastofnun og dómsmálaráðherra færu að lögum þá hefðu allsherjar- og menntamálanefnd borist gögn, sem hún þarf til að vinna umsóknir um ríkisborgararétt, snemma í desember í fyrra. En sú stofnun og sá ráðherra hafa kosið að fara ekki að lögum og hafa enn ekki afhent þinginu þau gögn sem þingið þarf og á tilkall til lögum samkvæmt, nú þegar kominn er miður febrúar. Ég kem enn og aftur hér upp, eins og við höfum mörg gert, í fundarstjórn forseta vegna þess að bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. forseti hafa sagst ætla að ræða þetta mál við hæstv. dómsmálaráðherra og hvetja hann til að fara að lögum. En enn er ekkert að frétta af því. Enn er hvorki dómsmálaráðherra né Útlendingastofnun að fara að lögum eða að verða þinginu úti um þau gögn sem þingið á rétt á. Ég vil því spyrja hæstv. forseta hér í fundarstjórn forseta: Hvar standa þessi mál? Hvenær stendur til að dómsmálaráðherra Íslands fari að lögum?
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér kom fram og lýsa áhyggjum af því hvernig ríkisstjórnin fer af stað hvað varðar samskipti við þingið og umgengni við lög sem hér eru sett. Staðan er þannig að Útlendingastofnun, að því er virðist að fyrirskipan dómsmálaráðherra, stendur í vegi fyrir því að Alþingi geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu við veitingu ríkisborgararéttar. Ráðherra hefur gengið svo langt í sinni málsvörn að tala um umsækjendur um ríkisborgararétt sem VIP-röð, eins og fólkið sem á sér þann draum að verða íslenskir ríkisborgarar sé eitthvert svona forréttindalið. Þetta er ljótt. Svo birtist þetta virðingarleysi gagnvart löggjafanum og eftirlitsstofnunum hans skýrt við uppstokkun Stjórnarráðsins þar sem ráðherrar virðast telja sig þess umkomna að endurtúlka skýr ákvæði starfsmannalaga með alveg ævintýralegum hætti til að koma sér undan meginreglunni um auglýsingaskyldu við skipan og setningu í opinber störf og embætti. Þetta er alvarlegt [[Forseti hringir.]]og við hér á þinginu verðum að beita þeim tækjum og tólum sem við höfum til að setja ráðherrum skýr mörk.
Virðulegur forseti. Við höfum verið að sjá að undanförnu hvers konar skylda það er samkvæmt lögum að aflétta sóttvarnaaðgerðum, bara lagaleg skylda til þess. Það er líka lagaleg skylda Alþingis að afgreiða þær umsóknir sem koma hingað vegna ríkisborgararéttar. Til þess að við getum gert það þurfum við þau gögn sem er borgað fyrir að Útlendingastofnun afgreiði. Borgað fyrir. Samt fáum við þau ekki. Hér erum við að glíma við, að því er virðist vera, geðþótta ráðherra en ekki lög. Þetta er mál sem varðar ráðherraábyrgð. Nú verður farið að vera hægt að tala um að það sé orðið í alvöru eitthvað sem við þurfum að hugsa um.
Herra forseti. 1. október rann út frestur til að skila inn umsóknum til Útlendingastofnunar til að koma áfram til Alþingis vegna veitingar ríkisborgararéttar með lögum. Nokkuð sem Alþingi gerir yfirleitt fyrir jól. Nú er kominn febrúar. 1. október var fyrir fjórum mánuðum. Fólkið sem skilaði inn umsókn í góðri trú er búið að bíða þriðjung af ári, ekki vegna þess að það sé eitthvert vesen eða það hafi skilað inn vitlausum gögnum eða að það sé mikið að gera eða bara eitthvert vesen hjá þinginu. Nei, þingið er búið að sárbæna stjórnsýsluna um að leysa úr gíslingu gögn þessa fólks til að við getum afgreitt þau. Þetta er fullkomlega ólíðandi gagnvart öllum þessum einstaklingum og gagnvart Alþingi. Það er fáránlegt, [[Forseti hringir.]]herra forseti, að Útlendingastofnun og ráðherra útlendingamála séu að misbeita valdi sínu með þessum hætti [[Forseti hringir.]]til að ná fram pólitískum vilja sínum gegn fólkinu sem sótti um ríkisborgararétt í október.
Virðulegi forseti. Já, sagan endalausa um fundarstjórn út af ríkisborgararétti heldur áfram. Hún heldur áfram vegna þess að hæstv. ráðherra heldur áfram að hunsa Alþingi, heldur áfram að hunsa beiðni frá virðulegum forseta, heldur áfram að hunsa beiðni frá hæstv. forsætisráðherra, sem á að vera hans yfirmaður, hunsar lög og hunsar virðingu Alþingis. Því spyr ég, virðulegi forseti: Hefur forseti heyrt í hæstv. ráðherra nýlega um það hvort hann ætli að fara eftir lögum eða hvort við þurfum að gera eitthvað til að fjarlægja hann úr því embætti sem hann er í í dag?
Heyr, heyr.
Herra forseti. Í síðustu viku gagnrýndi ég hvernig ríkisendurskoðandi var selfluttur frá vettvangi löggjafarvaldsins og yfir til framkvæmdarvaldsins með algerlega fordæmalausri beitingu á 36. gr. starfsmannalaga. Alþingi er aðili að þeim gjörningi. En þetta er ekki eina dæmið um að uppstokkun Stjórnarráðsins sé notuð sem skálkaskjól fyrir mjög óeðlilega lagaframkvæmd, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Nýlega birtist tilkynning á vef háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis þar sem tímabundin setning nýs ráðuneytisstjóra er réttlætt með vísan til 24. gr. starfsmannalaga, lagaákvæðis sem tekur til aðstæðna þegar embættismaður hefur fallið frá, ekki þegar skipað er eða sett í nýtt embætti. Það er alveg ljóst ef við skoðum t.d. álit umboðsmanns Alþingis, sem umboðsmaður vísar til í fyrirspurnarbréfi sínu til ráðherra, að þetta ákvæði á að túlka þröngt. Það er ekki þannig að við uppskiptingu Stjórnarráðsins hafi [[Forseti hringir.]]Alþingi gefið ráðherrum og ríkisstjórn eitthvert fríspil þegar kemur að túlkun og beitingu [[Forseti hringir.]]lagaákvæða eins og starfsmannalaga. Það er ekki þannig og við verðum að senda skýr skilaboð um það.
Herra forseti. Ég stóðst bara ekki freistinguna að taka þátt í þessu partíi. Ég get tekið undir allt sem hér hefur verið sagt um mikilvægi og alvarleika efnisatriða þessa máls en ég ætla samt að nálgast þetta út frá því sem ég hef gert áður og það er virðing Alþingis. Mér finnst ótækt að staðan skuli vera sú að það að koma hingað upp og tuða eitthvað sé það eina sem við höfum. Lögin eru skýr. Vald Alþingis er skýrt samkvæmt þeim lögum. Skylda þingmanna er skýr samkvæmt þeim lögum og starf ráðherrans er líka skýrt. Það er verið að brjóta hér lög. Við stöndum hér og getum ekkert gert annað en beðið hæstv. forseta Alþingis um veita okkur lið. Og ég veit ekki einu sinni, með fullri virðingu fyrir nefndum forseta, hvaða úrræði hann hefur gegn einbeittum brotavilja ráðherrans. Hvað gerir fólk almennt þegar brotin eru á því lög, þegar það er einbeittur brotavilji? Hvert verður næsta skref okkar?
Forseti. Ég hef setið í þessari nefnd. Ég gerði það á síðasta kjörtímabili og strax þá var grafið undan getu undirnefndar allsherjar- og menntamálanefndar til að vinna sína vinnu með því að Útlendingastofnun skilaði inn gögnum allt of seint með þeim afleiðingum að fresta þurfti afgreiðslu þannig að allt of lítill tími gafst til að fara í gegnum þau. Þetta bitnaði á málsmeðferðinni. Ég gerði sérstaklega grein fyrir því hvað þetta var skelfileg málsmeðferð síðast. Núna stendur til að ganga skrefinu lengra. Núna stendur til að neita þinginu um þau gögn sem þingið á sannarlega rétt á að fá samkvæmt lögum. Og þetta er gert út af pólitískri afstöðu ráðherra. Þetta er misnotkun á valdi, forseti. Sömuleiðis hafa þeir einstaklingar sem sótt hafa um ríkisborgararétt til Alþingis lögmætar væntingar til þess að umsóknir þeirra verði teknar fyrir. Tekið var gjald fyrir þetta, 25.000 kr. gjald fyrir vinnu sem Útlendingastofnun innir ekki af hendi. Þetta mál hefur verið tekið til skoðunar hjá efnahags- og viðskiptanefnd og verður til málsmeðferðar þar, [[Forseti hringir.]]enda klárt að þetta gengur ekki.
Virðulegi forseti. Ráðherra hefur alveg rétt á sinni skoðun en hann á að fara eftir lögum. Ef hann vill að lögin séu samkvæmt sinni skoðun þá þarf hann að koma með frumvarp til breytinga á þeim lögum til þingsins áður en hann fer að framfylgja geðþóttaákvörðunum sínum og eigin skoðunum. Það er framkvæmd laga sem ráðherra ber ábyrgð á. Ef ráðherra sinnir því ekki þá þýðir það tvennt: Annars vegar að þingið gefst einfaldlega upp á þeim ráðherra eða, ef brotið er á þann hátt að það er upplýst ákvörðun ráðherra, hann gerir það bara skýrt og skilmerkilega og viljandi og að yfirveguðu ráði o.s.frv., þá eru líka til lög um það. Það eru ekki lög sem við eigum að beita af geðþótta. Við förum bara einfaldlega eftir lögum. Ef við ætlum að gera eitthvað annað [[Forseti hringir.]]þá leggjum við til lagabreytingar um að annað sé gert.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að bregðast vel við og taka hér umræðu um innlenda matvælaframleiðslu. Innlend matvælaframleiðsla er nú ansi stórt hugtak og til að kjarna umræðuna lagði ég megináherslu á þrjár spurningar. Fyrsta spurningin snýr að afurðastöðvum í kjötiðnaði. Á síðasta kjörtímabili fór fram vinna á vegum fyrrverandi landbúnaðarráðherra um endurskoðun á rekstrarskilyrðum landbúnaðarins. Komið hefur fram að innlend kjötframleiðsla hefur undanfarin misseri átt í harðri samkeppni við erlenda framleiðslu í smásölu hérlendis. Ég tel nauðsynlegt að koma til móts við innlenda framleiðendur þannig að afurðastöðvar í kjötiðnaði fái undanþágu frá 71. gr. búvörulaga. Við höfum fordæmi fyrir því að gera þetta. Þar er er ég að tala um mjólkuriðnaðinn og við þekkjum ágætlega hvernig til tókst í þeim málum. Það eru 17 ár síðan þessi leið var farin þar og má með sanni segja að það hafi, held ég bara, tekist ágætlega til. Ákveðin hagræðing hefur átt sér þar stað. Fyrirtækið hefur jú vissa vernd, bæði í tollum og öðru, en það hefur líka ríkar skyldur gagnvart markaðnum. Það hefur líka ákveðnar skyldur gagnvart frumframleiðendunum, þ.e. bændunum í þessu samhengi. Ég leyfi mér að fullyrða að þar getum við sagt að bændur í þeirri grein hafi afkomu. Það sem við fjöllum um í þessum lið og snýr að kjötframleiðslunni er staðan allt önnur. Þar er gríðarlega hörð samkeppni á markaði. Við vitum það og þekkjum öll sem höfum fylgst með umræðunni að staða í sauðfjárrækt og nautgriparækt er verulega snúin, svo vægt sé til orða tekið, og þar þurfum við að bregðast við. Ein af þeim leiðum er sú sem hér er nefnd í þessu samhengi og snýr að undanþágunni frá 71. gr. búvörulaga og að heimilt verði að fara þar í svipaða vegferð og í mjólkurframleiðslunni. Það hafa verið unnar ýmsar greiningar á því hver hagræðingin gæti orðið innan þessa geira. Síðast var unnin greining af fyrrverandi ráðherra sem kom út á síðasta ári, ég held að Deloitte hafi unnið þá greiningu. Þar er verið að tala um allt að 1,5 milljarða. Þá er bara verið að tala um sauðfjárræktina og nautgripaframleiðsluna. Síðan eru svo sem til aðrar greiningar á því. Ef við tækjum hvíta geirann þar inn líka gætum við verið að tala um enn hærri tölur, 2–3 milljarða á ári sem yrði hagræðing af sameiningunni. Til hvers er verið að fara þessar leiðir? Það er alveg ljóst að til þess að við getum skapað ákveðið starfsumhverfi fyrir greinina þá þurfum við að halda utan um hana. Tilgangurinn hlýtur að vera sá hjá okkur í öllu þessu að við getum komið því áfram að frumframleiðandinn, bændurnir, eins og sauðfjárbændur eða þeir sem framleiða kjöt, geti haft afkomu af því sem þeir eru að gera. Það er grundvallaratriði í þessu og við þurfum að finna leiðir til þess. Það eru fleiri punktar sem ég vill leggja áherslu á sem snúa að tollasamningi okkar við Evrópusambandið og endurskoðun á honum, sérstaklega í ljósi þess að nú hafa Bretar gengið þar út. Og síðast en ekki síst er mjög mikilvægur punktur sem snýr að matvælaöryggi og aðgerðaáætluninni sem við ræddum fyrir tveimur árum síðan um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna. Ég vænti þess að við fáum hér góða og gagnrýna umræðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæðið að þessari umræðu, sem er afar mikilvæg og snýr í grunninn að rekstrarskilyrðum landbúnaðarins. Eins og opinberar hagtölur sýna þá eru greinar landbúnaðarins afar misvel settar hvað varðar afkomu en í grunninn er fólk og fjölskyldur og heimili bak við þessar tölur. Undanfarin fimm ár hefur afkoma einkum í sauðfjárrækt verið afleit og sérstaklega til umfjöllunar og ekki ósennilegt að margar fjölskyldur í sveitum landsins séu uggandi um afkomu sína í haust vegna mikillar hækkunar á áburðarverði og umtali um að frekari hækkanir á öðrum aðföngum sé í kortunum. Það er mikilvægt að fylgjast áfram með rekstrarskilyrðum landbúnaðarins í heild og vinna að bættri afkomu. Hvað innlenda kjötframleiðslu varðar, sem er fyrirspurn hv. þingmanns, þá hafa ýmsar leiðir verið skoðaðar í þeim efnum, m.a. það sem hér er nefnt, hvort hægt sé að stuðla að bættri afkomu með því að skoða möguleikann á heimildum til einhvers konar samstarfs sem leiði þá til hagræðingar. Það er í líkingu við það sem gert hefur verið og gildir um framleiðslu mjólkur, samanber umrædda undanþáguheimild frá búvörulögum. Það vantar ekki viljann hjá mér sem matvælaráðherra til að tryggja góða samkeppnisstöðu innlendrar matvælaframleiðslu en það þarf að botna ákveðna þætti í því sem þingmaðurinn spyr mig um hér í dag. En það er munurinn á stöðu afurðastöðva í kjöti nú um stundir og afurðastöðva í mjólk á sínum tíma. Sá munur er á þessum afurðastöðvum að afurðastöðvar í mjólk voru og eru að langmestu leyti í eigu bænda og að fullu undir þeirra stjórn. Það er ekki staðan hjá öllum afurðastöðvum í kjötframleiðslu. Þá er opinber verðlagning á afurðaverði til bænda og að stórum hluta mjólkurvara í heildsölu. Þannig er það mjög vel tryggt að ágóðinn af hagræðingunni skilar sér þar til bænda og neytenda. Þetta þarf að botna og ég hef hug á því að kanna til hlítar hvaða möguleikar eru fyrir hendi í þeim efnum. Það væri auðvitað hægt að hafa sérstaka umræðu hér bara um það sem mætti gera til að bæta samkeppnisstöðu innlendrar framleiðslu, en tímans vegna langar mig að nefna hér eitt atriði sem ég held að muni skipta höfuðmáli á komandi árum og það eru loftslagsmálin. Með því að bændur hér á Íslandi nái auknum árangri í loftslagsmálum þá tel ég að ná megi fram mikilvægu forskoti á erlenda samkeppni. Með því að geta sýnt fram á að innlendar búvörur hafi léttara kolefnisfótspor en innflutningur muni það í sjálfu sér leiða til þess að neytendur velji þær frekar en innfluttar vörur. En til að slíkt geti borið ávöxt þá þarf það að byggja á staðreyndum og þekkingu frekar en ímyndarsköpun eða markaðsbrellum. Því lít ég á árangur í loftslagsmálum fyrir landbúnaðinn sem lið í því að bæta samkeppnisstöðuna til lengri tíma og að því mun ég vinna sem matvælaráðherra. Hv. þingmaður spyr síðan sérstaklega um endurskoðun á tollasamningum við Evrópusambandið í ljósi þess að eitt okkar helsta viðskiptaland, Bretland, er ekki lengur aðili að ESB. Þá er því til að svara að íslensk stjórnvöld hafa óskað eftir því við Evrópusambandið að viðskiptasamningur Íslands og Evrópusambandsins um landbúnaðarvörur verði endurskoðaður, en þar er um að ræða þann hluta samningsins sem gerður er á grundvelli 19. gr. EES-samningsins og snýr að almennum landbúnaðarvörum, þar á meðal tollkvótum fyrir kjöt- og mjólkurvörur. Forsenda samningsins og forsendur þeirra hafa breyst til hins verra síðan hann var samþykktur, en þar er ójafnvægi á milli samningsaðila, sérstaklega þegar kemur að nýtingu tollkvóta. Þessari vinnu miðar áfram og verður reynt að hraða henni eins og unnt er. Utanríkisráðherra leiðir þessar viðræður og hans ráðuneyti við ESB um samninginn í nánu samstarfi við mitt ráðuneyti. Meginmarkmiðið þar er að ná fram betra jafnvægi í þeim viðskiptatækifærum sem samningurinn hefur í för með sér, einkum í formi tollkvóta. En á næstu vikum mun utanríkisráðherra eiga fund með framkvæmdastjóra landbúnaðarmála í Evrópusambandinu og þá má búast við að málið verði tekið upp þar með formlegum hætti. Í þeim undirbúningi sem ég fékk að þessari umræðu sendi hv. þingmaður mér líka fyrirspurn um sýklalyfjaónæmi þannig að ég tel ástæðu til að eyða minni síðustu hálfu mínútu í að bregðast aðeins við því þó að hv. þingmaður hafi ekki náð að koma að því í sinni spurningu. En þar er auðvitað mjög þýðingarmikið að berjast gegn sýklalyfjaónæmi. Það hefur ríkisstjórnin gert og það gerði síðasta ríkisstjórn sérstaklega. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar er sérstaklega tekið fram að það þurfi að tryggja áframhald þessarar aðgerðaáætlunar, sem var fyrst og fremst í samstarfi þá heilbrigðisráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og verður þessu samstarfi haldið áfram á þessu kjörtímabili í samráði við heilbrigðisráðherra.
Hæstv. forseti. Samkeppni er góð. Hún er góð fyrir fólk og hún er góð fyrir fyrirtæki og hún er góð fyrir heilbrigðan markað. Það væri stórt skref aftur á bak að útvíkka undanþáguna sem mjólkuriðnaðurinn hefur notið til kjötafurðastöðva. Það voru mistök á sínum tíma að gera það með þessum hætti. Samfylkingin vill styðja við myndarlegan landbúnað en hafa tolla sem lægsta til að tryggja frjálsa samkeppni í atvinnurekstri og þar með eðlilegt og heilbrigt starfsumhverfi fyrir hvaða atvinnugrein sem er, líka kjötiðnaðinn. Hæstv. forseti. Það vill stundum gleymast í þessari umræðu að hagsmunir bænda og hagsmunir afurðastöðvanna fara ekki alltaf saman. Það eru vissulega mörg sóknarfæri í matvælaframleiðslu hér á landi, sérstaklega ef við nýtum betur þau tækifæri sem eru á Evrópumarkaði í þeim efnum. Ég tala nú ekki um ef við hefðum betri aðgang að Evrópumarkaðnum sem t.d. fengist með aðild að Evrópusambandinu. Við vitum að íslenskir bændur hafa framúrskarandi vöru að selja en smæðin er óhagstæð fyrir þennan markað og við þurfum að horfast í augu við það að sauðfjárrækt verður seint stunduð á samkeppnisgrundvelli hér á landi. Stjórnvöld eiga að beina sjónum sínum að því að styðja betur við bændur í formi styrkja sem myndu auka fjölbreytni og framþróun í framleiðslu þeirra og starfsemi og hætta að skilyrða við framleiðslu á kjöti. Ég vil líka taka undir orð hæstv. ráðherra um að hætta að byggja á þessari ímyndarsköpun og markaðsbrelluhugmyndafræði sem rekin hefur verið. Tölum um hlutina eins og þeir eru, tölum um heilnæm matvæli, tölum um kolefnisspor, og þar með njótum við þess forskots sem við getum haft sem landbúnaðarland.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni fyrir þessa umræðu og hæstv. mætvælaráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir þátttökuna. Mín fyrstu kynni af landbúnaði svo langt sem ég man aftur voru þegar ég var sex eða sjö ára í Álftafirði þar sem afi minn var bóndi. Ég heyrði hann aldrei kvarta. Þetta var lítið bú. Seinna meir var ég í nokkur ár í sveit í Húnavatnssýslu. Þar var aðallega kvartað undan einu; jú, SÍS, Sambandi íslenskra samvinnufélaga og kaupfélaginu. Þegar viðkomandi bóndi fór með afurðir sínar í kaupfélagið, lagði þær inn og kom svo og bað um pening, þá var hann settur í þriðju gráðu yfirheyrslu og spurt: Hvað ætlar þú að gera við peninginn? Ég man þetta svo vel. Ég var svo hissa vegna þess að ég hélt að hann ætti þetta þarna inni en sú virtist ekki vera raunin. Hann þurfti að segja nákvæmlega hvað hann ætlaði að gera við peninginn. Þetta sagði mér að bændur væru í ákveðinni fátæktargildru. Þeir eru það enn þann dag í dag. Ég held að lausnin liggi bara í því að þeir leysi sín mál. Kjötframleiðsla á Íslandi - við erum ekki með sýklalyf og það eitt á að gefa okkur gífurlegt forskot. Annað sem á líka að gefa okkur gífurlegt forskot er það sem er verið að gera núna í nautgriparækt þar sem fást mun meiri afurðir af hverjum nautgrip. Við eigum að hampa íslenskri hreinni framleiðslu og ef við gerum það þá hef ég ekki miklar áhyggjur af því að bændur standi sig ekki. En að fara í enn eina undanþáguna, ég held að það dugi ekki. Þá þarf næst trúlega aðra undanþágu og svo koll af kolli.
Herra forseti. Ég vil sömuleiðis taka undir þakkir til málshefjanda þessarar umræðu. 22. október 2020 kom út skýrsla frá Lagastofnun Íslands sem bar heitið Skýrsla um undanþágur frá samkeppnisreglum er varða samstarf milli búvöruframleiðenda í ljósi EES-/ESB-réttar. Í skýrslunni er vel dregið saman hvernig umhverfi afurðastöðva og framleiðslufélaga bænda víða innan EES og ESB býr við allt aðra lagaumgjörð heldur en við búum við hér. Síðastliðinn vetur lagði þáverandi landbúnaðarráðherra fram á samráðsgátt frumvarp til að koma á móts við þau eðlilegu sjónarmið framleiðenda búvöru að skapa hér sambærilega lagaumgjörð og birtist í þessum samanburði sem lagastofnun birti í sinni skýrslu, lagaumgjörð sem ég get tekið undir með málshefjanda þessarar umræðu að verði að ná yfir kjötgeirann líka. En ég vil samt slá undir það sérstaklega, eins og fram kom í máli hæstv. matvælaráðherra, að sú nálgun verður að byggjast á sambærilegri nálgun og í samkeppnislöndum okkar hvað varðar þau sjónarmið og það gagnsæi sem slík löggjöf þarf að hafa. Skýrsla lagastofnunar staðfesti einmitt þau sjónarmið sem lengi hafa komið fram innan landbúnaðarins og víðar að við höfum ekki fylgt eftir uppfærslu eða endurnýjun á löggjöf búvöruframleiðslu hér í landinu, sérstaklega eftir gildistöku EES-samningsins og seinna sérstakra samninga um gagnkvæm tollaviðskipti. Við höfum ekki beitt þeim stýritækjum sem þarf til að bregðast við breyttum aðstæðum, stýritækjum sem eiga að efla innlenda framleiðslu og skapa henni eðlileg sóknarfæri. Í skýrslunni þar sem rætt er um Ísland og sem fyrrverandi landbúnaðarráðherra kynnti síðastliðið haust eru þessum sjónarmiðum gerð rækileg skil. Ég vil að endingu, virðulegi forseti, taka undir orð hæstv. matvælaráðherra. Það er vandi hvernig við búum um þetta en það er algerlega hægt og því hvet ég hæstv. ráðherra til að hraða vinnu því við megum engan tíma missa við að skapa íslenskum landbúnaði eðlileg og sambærileg samkeppnisskilyrði gagnvart þeim landbúnaði sem hann á að keppa við.
Forseti. Það er rosalega freistandi þegar það er vandamál í einhverjum geira að moka einfaldlega peningum í vandamálið, passa upp á að það haldi sínu. En það er röng aðferð. Það er skortur á framtíðarsýn. Þarna ættu að vera viðvörunarbjöllur í gangi. Það sem við ættum að spyrja okkur að er kannski: Erum við að gera þetta rangt? Við ættum að horfa aðeins lengra fram í tímann. Við ættum að fella niður allar þessar girðingar sem við erum búin að setja upp; þarna á að rækta svona mikið og svona á að gera það o.s.frv., og hugsa aðeins um frjálsræði bænda til að sinna sínum landbúnaði á nýstárlegan hátt, prófa ný tækifæri, taka nýsköpunarhugsunina aðeins á þetta. Fyrst hæstv. ráðherra minnist einmitt á loftslagsmálin þá minnist ég aftur á kjötrækt, en ég hef oft lagt hér fram mál um það sem hefur fengið mismunandi undirtektir. Þessi tækni verður hornsteinn matvælaframleiðslu eftir ekkert svo rosalega mörg ár. Við þurfum í alvörunni að fara að huga að því að ná þangað sem fyrst, þó ekki nema bara út frá loftslagsmálum. 99% minna land notað til framleiðslunnar. Þessi framleiðsla yrði líklega notuð til dýraeldis til að byrja með. Gríðarlega stórt hlutfall af kjötframleiðslu í heiminum fer í að fóðra dýr, gæludýr. Þar myndi þessi tækni aðallega byrja og þróast síðan yfir í manneldi. Með þessari tækni myndast einfaldlega þær aðstæður að við þurfum ekki að sigla út á sjó og veiða fisk. Það verður óþarfi. Og hvað þýðir það fyrir samfélög heimsins?
Virðulegi forseti. Í þessari umræðu held ég að megi segja að það getur merkilegt nokk farið saman að vilja styðja við bændur, að vilja standa með neytendum og standa með heilbrigðri samkeppni. Hvað gerðist t.d. þegar reglunum var breytt um styrki í grænmetisrækt, þegar við fórum meira í átt að beinum styrkjum? Við munum, a.m.k. sum hérna inni, hvaða val neytendur höfðu um tómata á Íslandi fyrir um 20 árum síðan og við vitum hversu breytt staðan er í dag, hún er bæði betri fyrir neytendur og fyrir bændur. Þess vegna á að treysta samkeppninni. Það á að stuðla að nýsköpun og nýliðun. Ég er þeirrar skoðunar og minn flokkur að það eigi að afnema sérreglu búvörulaga. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að ef við værum í dag að semja reglur um mjólkuriðnaðinn þá kæmi engum til hugar að stofna opinbera nefnd til að ákveða verð á mjólk, smjöri og rjóma, verðlagsnefnd búvara. Árið er 2022 og þetta er staðan. Ég vil þess vegna nota tækifærið hér í dag og minna á frumvarp okkar í Viðreisn um að þessi nefnd verði lögð niður og framkvæmdanefnd búvörusamninga og að við stuðlum að jafnræði bænda á markaði og að verðmyndun fái að vera í samræmi við almenn markaðslögmál, þær einföldu leikreglur og lögmál. Ég held að íslenska mjólkin geti það. Ég vil sem mesta flóru í innlendri landbúnaðarframleiðslu og legg mig fram um að velja íslenskt og er stolt af framleiðslunni en ég held að breytt styrkjakerfi sé svarið, að við beinum markvissum styrkjum til bænda sjálfra, þeir fái sjálfir að ráða meiru um hvernig þeir vilja haga sinni jarð- og landnýtingu, að við innleiðum hvata með styrkjum til nýsköpunar og um leið betri nýtingu landsins sjálfs. Þarna eru ævintýraleg sóknarfæri. Ég held að það séu fáir betur til þess fallnir en bændur sjálfir að standa undir öflugri stefnu á sviði umhverfis- og loftslagsmála þarna. Við eigum einfaldlega gefa landbúnaðinum [[Forseti hringir.]]tækifæri til að sækja fram og leiðin til þess er að gefa greininni frelsi og svigrúm til þess.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa umræðu hér í dag, eins og flestir sem hér hafa verið á undan mér. Það er oft þörf að ræða þessi mikilvægu mál en nú er nauðsyn. Það hefur verið lítil áhersla á aðbúnað og umgjörð innlendrar matvælaframleiðslu af hálfu ríkisstjórnarinnar, bæði það sem af er þessu kjörtímabili sem og á því síðasta. Hér spyr málshefjandi nokkurra mikilvægra spurninga og ég vil byrja á því að segja að mér þykir það afar virðingarvert, en meira þarf til vegna þess að það þarf að grípa til aðgerða. Þá kem ég að kjarna málsins. Í huga okkar Miðflokksmanna er enginn vafi á því að öllum úrvinnslufyrirtækjum landbúnaðarvara verði það gert heimilt að hagræða með samvinnu og samruna umfram þær skorður sem samkeppnisyfirvöld setja. Þetta ætti að ríma ágætlega við fyrstu spurningu málshefjanda, hv. þm. Þórarins Inga Péturssonar. Einnig er afar brýnt að við segjum upp tollasamningum við ESB, í það minnsta endurskoðum samninginn með tilliti til þess að Bretar hafa gengið úr Evrópusambandinu. Ég heyrði að hæstv. matvælaráðherra sagði einmitt að endurskoðun á þessum samningum væri á döfinni. Að lokum vil ég benda á að við þurfum að stöðva innflutning á ófrosnu kjöti, eggjum og ógerilsneyddum matvælum. Það er vegna sérstöðu landsins og mikilvægi matvæla sem og fæðuöryggis. Það verður aldrei nógu oft sagt. Meira má svo finna í þingsályktunartillögu sem þingflokkur Miðflokksins hefur lagt fram. Það hefur aldrei verið eins mikilvægt og nú að styðja við innlenda matvælaframleiðslu þannig að rekstrarafkoma þeirra sem að henni standa verði áfram öflug og sterk.
Virðulegi forseti. Stefna um fæðu- og matvælaöryggi á Íslandi er liður í stefnu í almannavarna- og öryggismálum sem er hluti af þjóðaröryggisstefnu landsins sem samþykkt var á Alþingi árið 2016. Fyrir tveimur árum samdi þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra við Landbúnaðarháskólann um að móta tillögu um fæðuöryggisstefnu Íslands. Afurð þeirrar vinnu er skýrsla um fæðuöryggi. Þar kemur fram að Ísland sé í þeirri stöðu að geta framleitt þá fæðu sem þarf til að hafa fullt fæðusjálfstæði en flytur inn hvað mest hlutfall af sinni fæðu. Við erum þó takmörkuð þegar kemur að fjölbreytni framleiðslu úr plönturíkinu. Svo segir, með leyfi forseta: „Með innflutningi fæðu nýta Íslendingar sér ekki bara það að hafa á boðstólum fjölbreyttari matvörur, heldur líka lægra matvælaverð í öðrum löndum, sem skilar sér í vasa neytenda og/eða verslunarinnar á Íslandi. Í sumum tilfellum er þó innflutningur matvöru óbeinn stuðningur við lága staðla í umhverfismálum, hreinlæti, heilbrigði og dýravelferð, léleg kjör og aðbúnað bænda og landbúnaðarverkafólks.“ Virðulegi forseti. Þeir tímar sem við lifum á núna minna okkur á hversu mikilvægt það er að tryggja fæðuöryggi í landinu. Innlend framleiðsla mun ekki geta uppfyllt alla þá fjölbreytni sem eftirspurn krefst. Þó er ljóst að við getum spýtt verulega í til að tryggja að neytendur hafi ávallt aðgang að góðum og heilnæmum matvörum. Við í Framsókn höfum ávallt verið óhrædd við að benda á það augljósa, að við þurfum að styðja og vernda íslenskan landbúnað. Með því að styðja við íslenska landbúnaðarframleiðslu tryggjum við ekki aðeins fæðuöryggi heldur verndum einnig störf fólks og tryggjum fjölbreytni atvinnulífsins. Það gleymist nefnilega oft að þúsundir einstaklinga starfa við matvælaframleiðslu hér á landi. Með því að efla íslenskan landbúnað er hægt að draga úr niðursveiflunni í hagkerfinu og um leið tryggja fæðu- og matvælaöryggi landsins.
Herra forseti. Ég byrja á því að gera eins og aðrir og þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa góðu umræðu. Ég ætla aðeins að fara yfir það sem hefur komið fram. Það var mjög góður punktur hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni áðan þar sem hann benti á úttekt Lagastofnunar. Stundum virðist manni eins og það sé eitthvað allt annað system í Evrópu en í sáttmálanum sem það samband byggir á er rosalega svipuð markmiðsgrein og er í íslensku búvörulögunum sem snýst um sanngjörn kjör fyrir bændur og fleira. Þeir hafa sett upp sína löggjöf í samkeppnismálum og landbúnaðarmálum til að reyna að ná því fram sínum leiðum. Við höfum farið að hluta til svipaðar leiðir en að mörgu öðru leyti eru þetta ólík kerfi. En framfarirnar verða sjaldnast af sjálfu sér, þær þurfa fjárfestingu. Ég hef oft hugsað hvers vegna það sama hefur ekki átt sér stað í sláturhúsum og í fiskvinnslum á síðustu 20, 30 árum, í báðum tilfellum er um að ræða matvælaframleiðslu þar sem verið er að taka hrávöru og breyta í matvæli en kjötiðnaðurinn hefur breyst mun minna heldur en meðalfiskvinnslan. Það er bara spurning um fjárfestingu. Þess vegna held ég að við þurfum að hugsa í raunverulegum lausnum. Það þýðir ekki að vinna gegn hjóli tímans heldur með því. Þetta snýst ekki bara um stærðarhagkvæmni, að troða allri slátrun á sama stað, þetta snýst líka um breiddarhagkvæmni, að skjóta fleiri stoðum undir búsetu í dreifbýli, framleiða fleiri tegundir matvæla en til þess þarf markvissan stuðning á rétta staði. Skynsamleg stefna í þessum málum horfir á þessa hluti heildstætt.
Herra forseti. Ef neysla allra jarðarbúa væri í samræmi við neyslu Íslendinga þyrfti 27 jarðir til að standa undir henni. Kolefnisfótspor okkar er tvöfalt stærra en annarra Evrópubúa. Til að eiga einhverja möguleika á því að ná árangri í þessu stærsta sameiginlega verkefni mannkyns, að vinna gegn hlýnun jarðar af mannavöldum, þarf vilja almennings til breytinga og pólitískan vilja og kjark stjórnvalda. Kolefnisfótspor okkar er stærst í samgöngum, matvælum og með innfluttum varningi. Það er því ekki nóg að tala um orkuskipti í samgöngum, við þurfum líka að breyta matarvenjum okkar og framleiðslu matvæla. Þau grænu umskipti þurfa að vera réttlát bæði fyrir bændur og neytendur. Athuganir sýna að kolefnisspor íslensks grænmetis er allt niður í 26% af því sem innflutt grænmeti skilur eftir sig. Það er því mikill umhverfisávinningur af aukinni innlendri framleiðslu á grænmeti. Það þarf að mæla kolefnisspor kjötframleiðslu hér á landi og bera saman við innfluttar afurðir og nýta niðurstöður til stefnumörkunar. Úti um allan heim eru menn að rannsaka og leggja heilann í bleyti til að finna árangursríkar leiðir til að vinna gegn loftslagsvá af manna völdum. Viðurkennt er að mannkynið þarf að draga úr kjötneyslu. Eitt af því sem fjárfestar keppast nú um að leggja fjármuni sína í er kjötrækt. Kjötrækt er aðferð til þess að búa til kjöt án þess að slátra þurfi dýri þar sem þeir vefir sem nýttir eru til matar eru ræktaðir með líftækni. Leyfi hefur nýlega verið veitt til sölu ræktaðs kjöt í kjörbúðum í Singapúr. Kjötið er enn mjög dýrt og þróa þarf aðferðirnar áfram. En ég tek undir það sem hér hefur áður verið sagt í þessari umræðu, að þessari tækni þurfi að gefa meiri gaum hér á landi.
Virðulegur forseti. Þetta er búin að vera þörf umræða, en einhvern veginn hef ég á tilfinningunni að við séum öll úti á túni og hver á sínu túninu að spá í hvað sé rétt að gera. Ég hef enga allsherjarlausn á því, en ég geri mér grein fyrir því að það er hellingur af bændum sem getur ekki lifað af sínum búfjárstofnum og eru þar af leiðandi komnir í eina eða tvær aðrar vinnur til að reyna að framfleyta sér og fjölskyldunni og það er ekki gott. Það er eitthvað sem segir okkur að þá virki kerfið ekki sem skyldi. En ef við tökum okkur sem neytendur og ég horfi aftur í tímann þá eru ekki mörg ár síðan þegar ég fór í verslun til þess að kaupa mér kjöt og á hvað horfði ég fyrst? Íslenskt. Hvað svo? Verðið. Hvað svo? Erlent. Þá komst ég að því erlenda varan var í flestum tilfellum mun ódýrari. Þá er það spurningin: Hvað réði því hvað ég valdi? Jú, kaupmáttur minn. Í dag er engin spurning að ef ég fer út í búð og ætti að velja á milli erlendrar nautasteikur og íslenskrar þá myndi ég velja þá íslensku einn, tveir og þrír. Hún er mun betri, miklu betri vara og ég veit hvað ég er að kaupa þar. Ég veit ekkert hvað ég er að kaupa í þeirri erlendu, ég hef ekki hugmynd um það hversu mikið sýklalyf voru notuð eða hvernig hún var framleidd. Þetta er það sem við eigum að einbeita okkur að, ná verðinu niður á íslenskum afurðum þannig að allir geti notið, ekki bara þeir sem hafa efni á að kaupa íslenskar vörur.
Virðulegi forseti. Mikil tækifæri felast í ímynd lands okkar og hreinleika. Því er mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að ganga vel um auðlindir okkar til að geta sýnt fram á sérstöðu okkar sem framleiðendur í sátt við land okkar og samfélag. Það er ekki nóg að segjast vera með hreinar afurðir og hreint umhverfi. Við verðum að geta sýnt fram á það. Bændur eiga í sífellt harðari samkeppni við kollega sína í öðrum löndum þar sem okkar bændur þurfa að keppa við framleiðendur sem búa að því að vera með mun styttri ræktunartíma en okkar bændur og markaðir gríðarstórir. Maður hefur það oft á tilfinningunni að bændum hér á landi sé gert að keppa eingöngu á forsendum verðs en ekki endilega gæða. Því er gríðarlega mikilvægt að samkeppnisstaðan sé jöfn, að við gerumst sambærilegar kröfur til þeirra vara sem fluttar eru til landsins og okkar eigin vara. Þarna er ég að tala um dýravelferð, heilnæmi vörunnar, lyfjanotkun og aðbúnað starfsfólks sem vinnur við vöruna. Öll keðjan þarf að vera í lagi. Hér á landi eru gerðar miklar kröfur til landbúnaðarframleiðslu og við eigum að gera sambærilegar kröfur til þeirra vara sem til landsins eru fluttar. Kína framleiðir í dag um 40% af öllum eggjum í heiminum. Annað hvert egg sem selt er í Þýskalandi er innflutt. Egg eru flutt inn til Íslands frá Þýskalandi. Getum við með vissu sagt að það sé þýskt egg? Árið 1925 tók það um 16 vikur að rækta kjúkling upp í sláturstærð. Í dag tekur það sex vikur að rækta upp kjúkling í sláturstærð sem er í dag um helmingi þyngri en árið 1925. Þessi dæmi nefni ég hér sem dæmi um fjöldaframleiðslu landbúnaðarvara. Við verðum aldrei fjöldaframleiðendur á þessum skala en bændum hér á landi er samt sem áður gert að keppa við þessa massaframleiðslu. Ég skora á hæstv. matvælaráðherra Svandísi Svavarsdóttur að koma upprunamerkingu matvæla í betra horf hér á landi [[Forseti hringir.]]og höfum það hugfast að landbúnaður er grunnstoð allra samfélaga.
Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram í dag á innlend matvælaframleiðsla undir högg að sækja á mörgum sviðum. Áratugalöng miðstýring og kerfi byggt á styrkjum hefur orsakað óhagkvæmni og ósjálfbærni. Ísland er kjörið land til að framleiða sjálfbærar og lífrænt ræktaðar vörur þar sem gæði og heilnæmi eru í fókus frekar en magn. Þó svo að neytendur gærdagsins hafi einungis einblínt á verð og aðgengi eru nýjar kynslóðir meðvitaðri um mikilvægi sjálfbærni og lífrænnar framleiðslu. Sjálfbærni felst m.a. í því að gera matvælaframleiðsluna sjálfa óháða erlendum hráefnum, eins og t.d. ólífrænum áburði sem ríkið þurfti einmitt að niðurgreiða nú nýlega vegna mikilla hækkana á innflutningsverði. Þó svo að hinn ólífræni áburður hafi skilað sér í auknu magni af heyi hefur sú aukning bliknað í samanburði við þá aukningu sem orðið hefur vegna nýrrar tækni við slátt og meðhöndlun á heyi. Sú tæknibylting opnar því jafnvel á þann möguleika að hverfa aftur til lífræns áburðar sem einmitt styður sjálfbærni og umhverfisvænni ræktun. Með þetta að leiðarljósi langar mig að spyrja hæstv. matvælaráðherra hverjar áætlanir ráðuneytisins séu þegar kemur að því að auka sjálfbærni og lífræna ræktun hér á landi. Einnig langar mig að spyrja hæstv. matvælaráðherra hvernig ráðuneytið hyggst stuðla að aukinni nýsköpun á þessu sviði en þær upphæðir sem lagðar eru í Matvælasjóð eru allt of lágar til að standa undir þeirri þörf sem þar er. Þar skortir einnig fjármagn til að standa undir því stoðkerfi sem nauðsynlegt er að hafa samhliða nýsköpunarstyrkjunum.
Virðulegi forseti. Þegar við ræðum um aðgerðir til að bæta stöðu íslenskra framleiðenda þá verðum við líka að standa vörð um hagsmuni íslenskra neytenda. Það eru að endingu alltaf þeir sem þurfa að borga brúsann. Undanþágur frá samkeppnislögum og aukin tollvernd eru til þess fallin að hækka verðið á matarkörfunni. Nú þegar verðlag hækkar hratt og kaupmátturinn minnkar þá er það ekki eitthvað sem heimilin í landinu mega við. Á sama tíma og landbúnaðurinn stendur höllum fæti er enginn skortur á íslenskum kjötvörum í verslunum. Ef eitthvað er hefur framleiðslan oft verið langt umfram það sem tekst að selja. Hvað verður um öll verðmætin? Þau glatast í kerfi sem er of niðurnjörvað og beintengt framleiðslumagni. Við í Viðreisn höfum lagt til að samkeppnisundanþágur landbúnaðarins verði felldar niður og stuðningskerfið bætt svo að það taki til fleiri þátta; skógræktar, endurheimtar votlendis, ferðaþjónustu og nýsköpunar og kannski ekki síst framleiðslu á fjölbreyttari matvöru. Þannig og aðeins þannig getum við tryggt hagsmuni bæði bænda og neytenda. Ólíkt þeim sem tala hér fyrir aukinni tollvernd þá hef ég tröllatrú á íslenskri matvælaframleiðslu og tækifærum hennar erlendis. Gleymum því ekki að tollverndin gengur í báðar áttir. Þegar við lokum landinu fyrir innfluttum matvælum og frelsi neytanda þá lokum við líka tækifærum íslenskra framleiðenda til að skapa sér tækifæri erlendis. Er það ekki annars það sem þingmaðurinn á við þegar hann talar um að endurskoða tollasamninginn við ESB, sem er stærsti og mikilvægast fríverslunarsamningum sem við höfum gerst aðilar að? Að setja skorður á innflutning þýðir að verið er að setja skorður á útflutning á sama tíma.
Hæstv. forseti. Það hefur verið gagnlegt að hlusta á umræðuna í dag. Það sem stendur upp úr er að stórauka þarf stuðning við innlenda matvælaframleiðslu og að við getum séð til þess rekstrarafkoma greinarinnar verði sterk. Hæstv. ráðherra kom nefnilega réttilega inn á það að þetta snýst um fjölskyldur. Þetta snýst um fólk og lifibrauð fólks. Við verðum þess vegna að taka það með í reikninginn að aukin fjárframlög til greinarinnar væru besti og skynsamlegasti kosturinn, en samhliða því þarf að búa til landsáætlun um aukna sjálfbærni, m.a. þurfum við að huga að orkuskiptum og áburðarnotkun. Það hefur komið fram hér fyrr í umræðunni að við þurfum að snúast með hjólinu, ég tek undir það, og það má heldur ekki gleymast í þessari umræðu að við þurfum að styrkja frekar tækifæri til lífrænnar framleiðslu og nýsköpunar í þeirri hefðbundnu. Það segi ég vegna þess að við sjáum oft ekki ávinninginn fyrr en að mörgum árum liðnum og ég hef heyrt á bændum að það sé erfitt að fóta sig í regluverki Evrópusambandsins hvað það varðar. Við getum líka nefnt innlenda kornrækt og kjarnfóðursframleiðslu, þannig að það er að mörgu að hyggja. Til að nefna einn mikilvægan þátt í viðbót þá gætum við séð til þess að matvælaframleiðsla nyti sömu kjara og stóriðjan nýtur með tilliti til orku. Þegar allt þetta er tekið saman má segja að við þurfum að gera langtímasamning við bændur. Við þingmenn Miðflokksins höfum beitt okkur fyrir þeirri mikilvægu grundvallarstoð sem innlend matvælaframleiðsla er í höndum bænda vítt og breitt um landið og ég vona sannarlega að svo verði áfram.
Virðulegi forseti. Ég vildi bara þakka kærlega fyrir þessa góðu og fjölbreyttu umræðu sem hefur átt sér stað. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir virkilega góð og greinargóð svör og sömuleiðis ykkur, kæru hv. þingmenn, sem tóku þátt. Það er margt komið fram sem er verulegt umhugsunarefni og ég punktaði hjá mér ansi margt sem kom fyrir. Það sem kveikti í mér til að byrja með var hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sem var úti á túni. Í grunninn var hv. þingmaður ekki úti á túni. Grundvallaratriðið þegar við fjöllum um það sem snýr að undanþágunni, þ.e. að ná hagræðingu fram, snýr að því að ná verðinu niður, að ná hagkvæmninni fram í greininni. Við erum í þessu samhengi ekki bara að hugsa um hag frumframleiðandans, við erum að hugsa um alla virðiskeðjuna, þ.e. við erum að hugsa um neytendur líka. Það er grundvallaratriðið í því sem við erum að ræða. Við verðum að hafa það hugfast, Íslendingar, sem matvælaframleiðsluland, að það verða alltaf, ef við horfum heildstætt á heiminn, fleiri munnar í mat á morgun en eru í dag. Það er grundvöllurinn sem við eigum að ganga út frá og hvernig við getum tryggt að við getum framleitt hér matvæli þannig að allir hafi hag af því, og ekki síst neytendur og bændur.
Virðulegi forseti. Ég vil rétt eins og hv. málshefjandi þakka fyrir góða og breiða umræðu. Þetta vekur okkur til umhugsunar um það hversu mörg umræðutilefni við eigum og getum sannarlega tekið það áfram. En grundvallaratriðið er að það eru gríðarlega mikil tækifæri í innlendum landbúnaði og við verðum að huga að því hvaða hvata við sem stjórnvöld erum að leggja í okkar stjórntæki, hvort sem það eru búvörusamningar, lagaumhverfi eða annað, til þess að við sjáum fyrir okkur í hvaða átt við viljum draga okkar kerfi. Þar viljum við hugsa um nýsköpun. Þar viljum við hugsa um dýravelferð og umhverfismál. Við viljum hugsa um matvælaöryggi og fæðuöryggi en við viljum líka hugsa um afkomu bænda. Við viljum hugsa um aukna áherslu á lífrænan landbúnað, sem hér hefur verið nefnt. Við viljum hugsa um rekjanleika, upprunamerkingar og allt þetta sem sífellt meiri meðvitund neytenda gerir kröfu um og á að gera kröfu um. Innlendur landbúnaður á alla möguleika á því að koma í auknum mæli til móts við það. Við eigum að hugsa um það líka að holl og heilnæm matvæli séu aðgengileg öllum, að við öll í samfélaginu getum keypt góðan, öruggan og hollan mat. Það skiptir líka máli. Við þurfum að hugsa um það, þegar öllu er á botninn hvolft, að okkar ákvarðanir séu í þágu okkar loftslagsmarkmiða, að við hverfum frá matarsóun, sem einkennir okkur allt of mikið á Vesturlöndum, og þar sem hagsmunir framleiðenda og hagsmunir neytenda en fyrst og fremst hagsmunir framtíðarinnar eru hafðir að leiðarljósi.
Virðulegur forseti. Mílumálið. Þetta er Mílumálið sem hefur gengið undir því nafni vegna þess að það varð ákveðið uppnám í lok síðasta árs þegar við áttuðum okkur á því að það var verið að selja grunninnviði út úr landinu. Stjórnvöld höfðu reyndar fengið veður af þessu tveimur árum áður eða svo og ákváðu að bregðast við og hér átti að keyra í gegn frumvarp á einni viku. Ýmislegt hefur á daga okkar drifið síðan þá, t.d. að viðskiptin munu ekki ganga í gegn fyrr en Samkeppniseftirlitið hefur lokið rannsókn sinni o.s.frv. Það eru mjög mikilvægir öryggisþættir hér undir sem við í Samfylkingunni styðjum að sjálfsögðu. En við teljum einnig mikilvægt, og leggjum því til breytingar, að huga líka að öryggi neytenda, alls almennings í landinu, af því að það skiptir ekki minna máli. Ég vona að stjórnarliðar standi með neytendum og standi með almenningi á Íslandi í dag.
Herra forseti. Forsaga þess að við stöndum hér með þetta tiltekna mál er auðvitað sú að stjórnarflokkarnir heyktust á því að klára löngu tímabærar breytingar á fjarskiptalögum í heild síðasta þingvetur. Nú stöndum við frammi fyrir því í tengslum við Mílumálið að gera breytingar á hluta laganna, atriðum sem varða þjóðaröryggismál. Þingflokkur Viðreisnar ætlar að vera á gulu á þessu máli og fyrir því eru í stórum dráttum tvær ástæður. Önnur er sú að við höfum fengið það staðfest frá til þess bærum aðilum að það er ekki þörf núna á þessari breytingu með þessum hraða. Það er tími til að vinna þetta betur. Hitt er síðan að við treystum því einfaldlega ekki að að þessu máli gengnu verði gengið í að klára heildarlögin og það verði skilinn eftir sá þáttur sem varðar samkeppnismál og hagsmuni neytenda. Það er það sem við óttumst. Við teljum vandræðaganginn [[Forseti hringir.]]við afgreiðslu þessa máls vera slíkan að það sé rétt að bíða og klára þetta allt í heildarafgreiðslu. En við munum hins vegar vera á gulu vegna þess að það eru breytingar í þessu máli, [[Forseti hringir.]]bæði af hálfu meiri hlutans og minni hlutans, sem eru til góða.
Herra forseti. Hér erum við í atkvæðagreiðslu um þjóðaröryggismál sem snýr að áfallaþoli fjarskiptaneta og fjarskiptakerfa. Þetta er mikilvægt mál en í framhaldinu er líka mikilvægt að klára stóra fjarskiptafrumvarpið, sem er þá kóðinn svokallaði. Ég vona svo sannarlega að við klárum það fyrir júní eða í júní, fyrir sumarfrí, fyrir lok þessarar annar. Það er stórt og mikilvægt mál sem við munum vonandi fá á allra næstu vikum til hv. umhverfis- og samgöngunefndar. En þessi skref sem við erum að taka hér eru mikilvæg og þau varða þjóðaröryggi landsins og ég held að við hér á þingi ættum að huga að þessu í svo mörgum öðrum málum líka. Ég hef þá trú að á næstu misserum förum við með markvissari hætti, eins og í þessu frumvarpi, í þætti sem snúa að þjóðaröryggi Íslendinga. Það er sú von sem ég hef í þessum þingsal, að svo verði á næstunni.
Frú forseti. Þegar mælt var fyrir þessu máli þurfti að klára það í hvínandi hvelli fyrir jól ef ekki skyldi semjast við kaupendur Mílu um kvaðir sem myndu fylgja fyrirtækinu.Svo samdist við þá og sá samningur gildir í tvö ár. Þetta frumvarp, ef það verður að lögum, mun ekki gilda um söluna á Mílu. Mílumálið tekur á öllum fjarskiptum nema einmitt þeim sem málið var lagt fram til að taka á. Með þessu frumvarpi á að lögfesta hluta úr tveimur stærri lagabálkum sem eru á þingmálaskrá þessa vors. Það er ekkert sem hefur komið fram sem útskýrir hvers vegna liggur á að klára akkúrat þessi ákvæði akkúrat núna þegar orðið er ljóst að þau ná ekki utan um Mílumálið sjálft. Þetta er eitthvert furðulegasta mál [[Forseti hringir.]]sem ég séð hér inni á þingi og er orðið eitt það tilgangslausasta [[Forseti hringir.]]eftir því sem frá líður framlagningu.
Herra forseti. Ég vil biðja þingheim afsökunar á að hafa beðið seint um sundurliðun á þessu en hér er meiri hluti hv. umhverfis- og samgöngunefndar að fella út grein sem Samkeppniseftirlitið telur mjög brýnt að sé inni í frumvarpinu, þ.e. að gefa Fjarskiptastofnun heimild til að leggja á sektir til þeirra sem veita ekki nauðsynlegar upplýsingar. Þetta er gert í þágu neytenda, í þágu almennings, til að reyna að sporna við stórkostlegum markaðsyfirráðum. En því miður þá er meiri hluti nefndarinnar að fella út þetta ákvæði sem Samkeppniseftirlitið telur mjög nauðsynlegt. Það er miður að enn einu sinni séu stjórnarflokkarnir að ganga gegn vilja samkeppnisyfirvalda.
Forseti verður að taka fram að sennilega átti ræða hv. þingmanns við um næstu atkvæðagreiðslu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum, og hlustið nú vel, um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Þetta frumvarp er eiginlega bara um það að breyta þessu pínulítið. Það er svolítið erfitt fyrir fólk þegar maður er að hringja inn í þjónustu- og þekkingarmiðstöð og fær alla þessa romsu. Frumvarpið felur einfaldlega í sér að breyta lögum nr. 160/2008 og breyta heiti stofnunarinnar. Með mér á frumvarpinu eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson, sem sagt þingflokkur Flokks fólksins. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Í stað orðanna „þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu“ í 1. mgr. 1. gr. laganna kemur: Sjónstöðina. 2. gr. Í stað orðanna „Þjónustu- og þekkingarmiðstöð“ í 1. mgr. 8. gr. a laganna kemur: Sjónstöðin. 3. gr. Heiti laganna verður: Lög um Sjónstöðina. 4. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Eins og segir í greinargerð er með frumvarpinu lagt til að heiti þeirrar stofnunar sem sinnir þjónustu við blinda og sjónskerta einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu verði breytt. Stofnunin heitir nú því óþjála heiti, og nú ætla ég að fara með það fyrir ykkur, virðulegi forseti, eina ferðina enn: Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Heiti stofnunarinnar er því 13 orð og heilir 144 bókstafir. Lengst af hét þessi stofnun lögum samkvæmt Þjónustu- og endurhæfingarmiðstöð sjónskertra en gekk undir nafninu Sjónstöðin. Við endurskoðun laga í gegnum árin hefur heitið ítrekað tekið breytingum og stafafjöldinn aukist. Það tíðkast almennt ekki í heiti annarra stofnana að telja upp í heiti þeirra hvert og eitt einasta viðfangsefni stofnunarinnar. Því er engin ástæða til að beita þeirri formúlu einungis um heiti þessarar stofnunar. Það er kominn tími til að gefa stofnuninni venjulegt heiti, heiti sem við þekkjum öll og við sem höfum fengið að njóta þjónustu þessarar frábæru þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar könnumst sannarlega við heitið Sjónstöðin. Nafnið Sjónstöðin lýsir vel hlutverki stofnunarinnar sem er að aðstoða þá sem eru blindir, sjónskertir eða með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Auk þess kannast margir við heitið, enda var starfrækt Sjónstöð allt frá árinu 1987 til 2008, þegar var farið að hringla með það í allar áttir. Þetta er eitt af þessum málum sem er auðvelt að greiða úr og auðvelt að einfalda með einfaldri lagabreytingu á lögum nr. 160/2008, sem gilda um stofnunina. Þetta er eitt af þeim málum þar sem þarf ekki að velkjast í neinum vafa um að það kostar ekki krónu. Þetta einfaldlega einfaldar hlutina mjög mikið. Ég ætla bara að segja ykkur það að ég hef notið þjónustu þessarar miðstöðvar sem gerði mér í rauninni kleift að ganga menntaveginn á efri árum, þau stækkuðu fyrir mig allt lesefni þannig að ég gæti verið í laganáminu, allt lesefnið. Það var reyndar búið að taka ansi langan tíma að bíða eftir því kraftaverki þannig að maður var kominn vel yfir miðjan aldur þegar það gekk eftir, en það gekk eftir. Þetta er stofnun sem sannarlega þarf að taka utan um og fylgja eftir. Mig langar bara í lokin að segja að þegar ég hef hringt einmitt í Sjónstöðina þá kemur þetta einfaldlega: Góðan daginn, Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, góðan dag. Þetta er ótrúlegt. Virðulegi forseti. Ég hlakka bara til og býst við að þetta mál fái algerlega flug í gegnum þingið því að okkur er ekkert að vanbúnaði að koma til móts við það góða starfsfólk sem þar vinnur og er að biðja okkur um að einfalda þetta heiti og gera það að því sem við öll sem höfum þurft að nota þessa stofnun þekkjum mjög svo vel. Við vísum þessu frumvarpi til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Einfaldara mál er ekki hægt að setja fram í frumvarpi og ætti að vera sjálfsagt. Ég ætla ekki að endurtaka þetta ótrúlega orð sem er notað þarna heldur ætlum við að nota Sjónstöðin og viljum fá. Eins og við vitum er eitt lengsta orð íslenskrar tungu Vaðlaheiðavegavinnuverkfærageymsluútidyraskúr. Sjónstöðin ætti að vera sjálfsagt mál, mjög einfalt, flott orð. Samþykkjum þetta.
Frú forseti. Það er ansi fyndið að það skuli þurfa að flytja lagafrumvarp til þess að lagfæra heiti á stofnun og líka dálítið fyndið að það skuli vera svona langt. Mér er spurn hvort þeir sem settu lögin, og ákváðu þetta langa nafn, hafi kannski verið að fá borgað per orð. En mig langar líka að sækjast eftir hugmyndum frá þeim aðilum um það hvert langa nafnið á Alþingi ætti þá að vera. Alþingi, stofnun um lagasetningu og eftirlit með ráðherrum, kannski elliheimili fyrir afdankaða stjórnmálamenn. Ég veit það ekki. Alla vega er hægt að búa til langan vegavinnuskúr uppi á Vaðlaheiði úr því.
Virðulegi forseti. Þetta er sannarlega ekki í fyrsta skipti sem við í Flokki fólksins mælum fyrir þessu frumvarpi en mikið væri nú ljúft ef það væri í það síðasta. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð (skerðingarlaus atvinnuþátttaka öryrkja). Með mér á frumvarpinu eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Jakob Frímann Magnússon, Tómas A. Tómasson og Guðmundur Ingi Kristinsson, gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins. Í I. kafla, Breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, er 1. gr. svohljóðandi, með leyfi forseta: „Á eftir 22. gr. laganna kemur ný grein, 22. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Tilraun til starfa. Örorkulífeyrisþega er heimilt að afla sér atvinnutekna í tvö ár án þess að þær skerði örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót, tekjutryggingu og sérstaka uppbót á lífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð. Réttur til að starfa án skerðinga vegna atvinnutekna stofnast við tilkynningu örorkulífeyrisþega til Tryggingastofnunar um að hann hyggist nýta þá heimild eða á síðari dagsetningu sem örorkulífeyrisþegi tilgreinir sérstaklega í tilkynningu sinni. Um tilkynningu fer skv. 52. gr.“ Þetta segir einfaldlega að hér er verið að gefa örorkulífeyrisþegum, öryrkjum, kost á því að fara út á vinnumarkaðinn. Einstaklingurinn sem í hlut á lætur Tryggingastofnun vita hvaða dagur það er sem hann hyggst hefja störf ef hann er svo lánsamur, sem er nú fæstum öryrkjum gefið, að fá atvinnu við hæfi. Áfram segir: „Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er heimilt að skerða bótagreiðslur séu heildartekjur öryrkja hærri en meðallaun í viðkomandi starfsstétt samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands.“ Hér er ekki verið að tala um að einhver sem er öryrki geti farið í vinnu og nýtt sér það þannig að hann sé að fá fullt af peningum, fleiri hundruð þúsunda eða einhverjar milljónir annars staðar frá og muni á sama tíma njóta óskertra greiðslna almannatrygginga. Notast skal við nýjustu upplýsingar frá Hagstofunni hverju sinni til þess að sjá fram úr því hvernig viðkomandi er staddur. Skal þá skerða þær greiðslur almannatrygginga sem örorkulífeyrisþegi á rétt á án tillits til atvinnutekna um 50% þeirrar fjárhæðar sem nemur mismun á heildartekjum örorkulífeyrisþega og meðallauna í viðkomandi starfsstétt. Skerðing samkvæmt ákvæðinu er heimil þrátt fyrir ákvæði b-liðar 2. mgr. 16. gr. og 4. mgr. 22. gr. Óheimilt er að afturkalla útgefið örorkumat á grundvelli starfsgetu örorkulífeyrisþega á því tímabili þegar hann nýtir sér heimild til að afla sér atvinnutekna án skerðinga samkvæmt 1. mgr. Við endurmat örorku skal ekki litið til starfsgetu örorkulífeyrisþega á tímabilinu. Hafi umsækjandi áður nýtt sér heimild til að afla atvinnutekna án skerðinga getur hann sótt aftur um þá heimild átta árum eftir að tveggja ára tímabili samkvæmt 1. mgr. lauk. Í II. kafla, Breyting á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, í 2. gr. segir svo: „Á eftir 3. mgr. 9. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. skal ekki telja til tekna atvinnutekjur lífeyrisþega undir meðaltekjum í viðkomandi starfsstétt samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands á því tímabili þegar hann nýtir sér úrræði 1. mgr. 22. gr. a laga um almannatryggingar. Notast skal við nýjustu upplýsingar hverju sinni.“ Í 3. gr. er kveðið á um að lög þessi öðlist þegar gildi. Hér verður náttúrlega líka að taka til laganna um félagslega aðstoð, einfaldlega vegna þess að við búum ekki bara við skerðingar. Öryrkjar og almannatryggingaþegar búa ekki eingöngu við skerðingar, þó að nóg sé á þá lagt með því, heldur skerðingar ofan á það, keðjuverkandi skerðingar eins og fram hefur komið. Það kom t.d. fram í gær, þegar við mæltum fyrir máli er varðaði almannatryggingar, að VR hækkaði greiðslur til félaga sinna samkvæmt lögum sem um það gilda. Og hvað gerist þá, virðulegi forseti? Jú, ef þú færð greiðslur hækkaðar um 10.000 kr. og ert í raun á framfærslu almannatrygginga og ert að nýta þér lífeyrissjóð og annað slíkt þá ertu skertur. Þú ert skertur krónu á móti krónu. Það fór í 65 aura á móti krónu en það gildir ekki um allar tekjur, því miður. Það er einfaldlega þannig að það er nánast allt saman tekið út af óbeinum áhrifum, það fer út í félagslega kerfið, á húsaleigubæturnar, á allt sem þú færð. Það er allt saman skert niður úr öllu valdi. Eftir situr einstaklingur sem á að gleðjast yfir því að sjá að einhverjar umframkrónur komi í umslagið. En nei, honum er refsað. Honum er refsað þrátt fyrir að eiga að fá smámöguleika á því að gleðjast. Í greinargerð með frumvarpinu sem var lagt fram á 150. og 151. löggjafarþingi - ég er sem sagt að mæla fyrir þessu máli í þriðja skipti, það hefur bersýnilega ekki verið afgreitt annars stæði ég ekki hér. En á fyrri þingum bárust umsagnir um málið frá Öryrkjabandalagi Íslands og Landssamtökunum Þroskahjálp. Umsagnaraðilar lýstu almennt yfir ánægju með frumvarpið. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju óbreytt. Ákvæði gildandi laga um almannatryggingar eru torskilin og gjarnan reynist erfitt fyrir hinn almenna borgara að átta sig á framkvæmd laganna. Ég verð nú bara að segja eins og er, með fullri virðingu, virðulegi forseti, að það þarf ákveðinn sérfræðing til að átta sig á því skrímsli sem almannatryggingakerfið er. Minn góði flokksbróðir, Guðmundur Ingi Kristinsson, hefur margkallað það hið bútasaumaða skrímsli, Frankenstein almannatryggingakerfisins. Það þarf hreinlega sérfræðinga og meira en það, það þarf sérfræðinga í að vera sérfræðingar í almannatryggingakerfinu til að botna í því. En við Guðmundur Ingi Kristinsson höfum þurft að búa við þetta kerfi og erum sennilega ein af fáum svokölluðum „sérfræðingum“ sem þekkjum það af eigin raun, af þeim sem eru kjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga. Mér er því sannur heiður að því að berjast fyrir þessu máli eins og okkur öllum í Flokki fólksins. Í okkar huga og okkar hjarta er aðeins eitt sem gildir og aðeins ein ástæða fyrir því að ég stend hér og Flokkur fólksins: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Þeir öryrkjar sem fá greiðslu örorkulífeyris skv. 18. gr. laganna vita þó að þeir mega búast við ýmiss konar skerðingum afli þeir sér atvinnutekna. Sannarlega þekkir hver einasti öryrki sem horfir á þetta og hefur vogað sér að reyna að drýgja tekjurnar sínar það að fá bakreikningana ári síðar og skilja ekkert í því að hann skuldar allt í einu allt sem hann hafði reynt að afla sér árið áður. Það er tekið af framfærslunni hans það árið. Eftir stendur hann í miklu verri stöðu en þegar hann var þó að reyna að bjarga sér. Þá er örorkumat gjarnan veitt tímabundið og margir óttast skerðingu bóta ef heilsu þeirra hrakar eftir að þeir hefja vinnu. Og það er nákvæmlega það sem gerist. Fólk vill vinna, það vill enginn lenda í því að missa heilsuna. Það vill enginn vera í þeirri aðstöðu að geta ekki bjargað sér sjálfur og þurfa alltaf að reiða sig á eitthvað sem er eins ósanngjarnt og raun ber vitni og þetta almannatryggingakerfi. En kerfið er þannig úr garði gert. Ég þekki mýmörg dæmi um að fólk hefur lent í slysi en heldur jafnvel á ákveðnum tímapunkti að það sé orðið það heilsuhraust, líkamlega, að það geti sótt aftur í starfið sitt. En viti menn kannski hálfum mánuði seinna, einum eða tveimur mánuði seinna, kemst viðkomandi að raun um að það reyndist ekki rétt. Hann er engan veginn búinn að ná sér og verður aftur að láta af störfum og bíða eftir því að verða betri. En hvernig bregst almannatryggingakerfið þá við því? Heyrðu, þú verður bara að byrja allt þitt ferli upp á nýtt, sæktu bara um allt upp á nýtt, hversu langan tíma sem það tekur og hversu andfélagslega sem verður tekið á móti þér þegar þú ætlar að koma til baka. Þetta frumvarp okkar kemur algerlega í veg fyrir allt slíkt. Það er engin leið að við séum að efla mannauðinn og hjálpa fólki til sjálfsbjargar, reyna að ná fólkinu sem er búið að missa heilsuna og er tilbúið til þess af öllu hjarta að fara út á vinnumarkaðinn, ef ekkert er nema ótti við það sem ekki er vitað fyrir fram. Ef ég fell aftur, ef ég festist aftur í bakinu, ef ég missi aftur fótinn, ef ég get ekki staðið í vinnunni, ef ég get ekki þetta, ef ég get ekki hitt, þá er ég búinn að missa allt, þá hef ég enga framfærslu, þó að lág hafi verið fyrir. Öryrkjar eiga ekki að þurfa að hafa áhyggjur af framtíðarhorfum sínum ef þeir gera tilraun til að hefja atvinnu á ný. Það er algerlega síðasta sort, enda hefði maður haldið að ríkisstjórnin, sem er að tala um frelsi, sem er að tala um að hvetja fólk og efla mannauðinn - ég veit ekki betur en Framsóknarflokkurinn hafi keyrt sína stefnu á því að fjárfesta í fólki, næstum kominn með kjörorð Flokks fólksins, bara alla baráttuna, og hún skilaði sér nokkuð vel, að fjárfesta í mannauðnum. Þetta er stór liður í þá átt og rosalega stórt tækifæri sem ríkisstjórnin hefur í að fjárfesta í mannauðnum. Þeir sem reyna fyrir sér á vinnumarkaðinum ættu að eiga von á betri lífskjörum, alltaf að eiga von á því. Því er lagt til að öryrkjum verði veitt sérstök heimild sem þeir geti nýtt sér þegar þeir vilja reyna að hefja störf á ný eða auka starfsgetu sína. Fari svo að sú tilraun heppnist ekki þarf öryrkinn ekki að óttast frekari skerðingar lífeyrisgreiðslna eða endurmat örorku á grundvelli þeirrar tilraunar. Svipað úrræði og við mælum fyrir hér skilaði góðum árangri í Svíþjóð. Þar sneru um 30% þátttakenda aftur út á vinnumarkaðinn, þeirra sem tóku þátt í þessari tilraun sænskra stjórnvalda til að efla mannauð sinn og aðstoða öryrkja við að komast út í lífið á ný. Af öllum þeim sem reyndu það skiluðu ríflega 30% sér ekki aftur inn á almannatryggingakerfið. Þeir eru varanlega þátttakendur. Þetta kallast að fjárfesta í mannauði. Þetta kallast að efla mannauðinn, að draga út þá sem geta raunverulega unnið en eru kannski komnir í svartnætti þunglyndis, vonleysis og vanlíðunar heima. Það er erfitt, virðulegi forseti, virkilega erfitt og það er þekkt og það er vitað að eftir því sem fólk er lengur frá því að vera í félagslegri nánd úti á vinnumarkaði og vera innan um aðra þá er erfiðara að stíga fram og koma út. Það er erfiðara. Þess vegna er verið að reyna að benda á að með þessu móti, með því móti að skerða ekki almannatryggingarnar á meðan fólk er að reyna fyrir sér og athuga og meta sína starfsgetu sjálft - hver er til þess bærari en einstaklingurinn sjálfur að meta starfsgetu sína? Eru það einhverjir bírókratar úti í bæ, sérfræðingar að sunnan sem sitja í einhverjum nefndum og ráðum? Það er alltaf verið að búa til nefndir til að athuga hvernig eigi nú að hræra í þessum öryrkjum og segja þeim til hvers þeir eru bærir og hver þeirra starfsgeta raunverulega sé. En öryrkinn sjálfur hefur reyndar ekkert um það að segja. Það er eiginlega það, virðulegi forseti, því miður, sem liggur í þessari svokölluðu heildarendurskoðun almannatryggingakerfisins sem vonandi verður farið í áður en kjörtímabilinu lýkur, ég býst ekki við að ráðist verði í það strax frekar en að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, enda hafa skilaboðin verið skýr til öryrkja og þeirra sem minna mega sín í samfélaginu. Þetta eru tíundaflokks þjóðfélagsþegnar, þeir skila ekki nógu miklu í kassann. Öryrkjar hafa verið kallaðir örorkubyrði. Við erum ekki að skora nógu jákvætt í excel-skjölunum. Við erum ekki að skora nógu vel fyrir ríkissjóð. Það er þess vegna sem öryrkjum er haldið í fátæktargildru, þeir eru innmúraðir í fátækt. Þeir eru að fá útborgað allt niður í 248.000 kr. á mánuði. Hver í ósköpunum getur lifað af því? Bara enginn? Þó að fólk hokri á hrísgrjónum og núðlum þá kallast það ekki líf, virðulegi forseti. Það kallast að ala á þunglyndi, að gera það að verkum að viðkomandi einstaklingur eygir ekki von. Hann á erfitt með að vakna á morgnana. Hann leggst kvíðinn á koddann á kvöldin. Hann getur ekki veitt börnunum sínum nokkurn skapaðan hlut af því sem við teljum eðlilegt, sjálfsagt, í því samfélagi sem við viljum kalla lýðræðislegt og gott samfélag. Því miður þurfum við að horfast í augu við það að við erum ekki samfélag fyrir alla. Við erum samfélag fyrir suma. Ef við værum samfélag fyrir alla eru það hreinar línur að stjórnvöld myndu taka utan um alla en ekki bara suma. Það á að veita öryrkjum tækifæri á því að komast út á vinnumarkaðinn. Ef við fengjum að horfa upp á það að yfir 30% þeirra sem það gerðu væru raunverulega á það góðum stað að þeir þyrftu ekki aftur að leita inn á almannatryggingakerfið, þá heitir það að fækka öryrkjum. Það hefur ítrekað verið talað um að öryrkjum hafi fjölgað ótæpilega og ég hef líka spurt í þessu æðsta ræðupúlti landsins: Hvernig ætlum við að fara að því að fækka þeim, fyrst þeim er að fjölga svona mikið, án þess að fleygja þeim fyrir björg? Hvernig á að fækka okkur öryrkjum öðruvísi en að fleygja okkur fyrir björg? Hvernig á að fækka okkur á almannatryggingakerfinu? Jú, með því að efla okkur og gefa okkur kost á því að fara að vinna og hjálpa okkur sjálf, með því að gefa okkur tækifæri til að meta eigin starfsgetu, með því að gefa öryrkjum tækifæri til að taka þátt í samfélaginu á eigin forsendum en ekki út af einhverjum sérfræðingum að sunnan sem sitja í kringum eitthvert borð og ákveða það fyrir þig hvort þú sért til þess bær að vinna 30%, 50% eða 70% vinnu og skerða um leið almannatryggingarnar þínar sem því nemur. Það er ekki bara það að starfsgetumatið líti svona út, eins og ég segi hér, heldur hafa stjórnvöld ekki gert ráð fyrir því að engin störf eru til fyrir þá sem eru skertir á almannatryggingunum vegna þess að þeir eru taldir eiga einhverja ákveðna prósentu í starfsgetu. Það eru bara engin störf fyrir þetta fólk, engin. Virðulegi forseti. Við höfum allt að vinna og engu að tapa. Þessir einstaklingar sem væru hvort heldur sem er á framfærslu almannatrygginga myndu eflast andlega. Þeir myndu eflast úti í samfélaginu, taka þátt í því og koma út úr svartnættinu. Þeir myndu greiða sína skatta og skyldur til samfélagsins eins og allir aðrir, þeir væru ekki lengur örorkubyrði og leiðindatala á excel-skjalinu sem svo gjarnan skilar ekki nógu mörgum krónum í ríkissjóð. Það væri verið að gefa þeim tækifæri til að taka þátt í samfélaginu með okkur hinum. Og ef það er ekki í höndum Alþingis Íslendinga og stjórnvalda hér að gefa öllum tækifæri sem þess eiga kost þá veit ég ekki til hvers við erum hér. Ég veit ekki, virðulegi forseti, til hvers við erum raunverulega kjörin ef það er ekki til að taka utan um alla okkar bræður og systur í samfélaginu. Ég ætla ekki að fara nánar út í breytingar á löggjöfinni eða frekar í greinargerðina. Ég ætla að benda á það að mjög margir öryrkjar eiga börn - mörg þeirra sem hafa misst heilsuna og lenda í víti þunglyndis og vanlíðunar heima og eiga erfitt með að koma sér út, eiga rosa erfitt með að koma sér út. Það er það erfiðasta af öllu að geta ekki veitt börnunum sínum það sem önnur börn fá, horfa upp á snillinginn sinn og geta ekki leyft honum að fara í tónlistarnám, geta ekki leyft honum að fara í íþróttir, horfa upp á það dýrmætasta sem maður á og vera vanmáttugur, geta ekki veitt barninu sínu það sem telst eðlilegt, sanngjarnt og réttlátt í samfélagi okkar. Ég trúi því ekki, virðulegi forseti, fyrr en ég tek á því, að Flokkur fólksins, Inga Sæland, eigi eftir að mæla fyrir þessu réttlætisfrumvarpi fjórða skiptið í röð. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því. Virðulegur forseti. Ég vísa málinu til hv. velferðarnefndar.
Forseti. Það vill enginn lenda í þeirri stöðu að verða öryrki. Það er alveg ljóst. Þótt ýmislegt megi segja og virkilega gagnrýna hvernig búið er að öryrkjum þá búum við í landi þar sem er engu að síður þetta öryggisnet sem við höfum hér. Það má hins vegar ekki breytast í gildru. Það er það sem þetta snýst um, að gefa öryrkjum sem finna til þess að heilsa þeirra er að batna þann möguleika að vinna sig aftur út úr örorku í staðinn fyrir að binda þá í henni. Það er nefnilega eitt að finna styrk sinn aftur og finna hann vaxa, annað er að treysta honum og vita að maður geti treyst honum, sérstaklega ef það er jafn mikið í húfi og raun ber vitni, að fólk geti hreinlega misst framfærslu sína. Ég hef sjálf lent í kulnun eftir margra ára álag. Frá hruninu upplifði ég það að þurfa að fara í töluvert langt veikindaleyfi út af ofþreytu og kulnun. Ég var þó svo heppin að vera ekki líkamlega veik að öðru leyti. En ég get alveg sagt að það var bara töluvert skref að snúa aftur til vinnu og samt hafði ég góðan vinnustað að ganga að og ég vissi að hverju ég var að ganga. Það var samt: Get ég þetta? Ræð ég við þetta? Dett ég bara aftur niður í það sama? Ég get því rétt ímyndað mér að fyrir fólk sem jafnvel er búið að eiga við alvarleg líkamleg eða andleg veikindi í langan tíma sé þetta skref, sé þetta átak. Við eigum að styðja fólk alla leið sem vill og getur farið þessa leið. Við eigum að gera það. Þetta snýst um að fá að byggja sig upp aftur án þess að greiða fyrir það dýrum dómi með því hreinlega að missa framfærslu sína hafi öryrkinn ofmetið styrk sinn eða hafi viljinn bara verið meiri en mátturinn. Þegar við förum í líkamsrækt, þau okkar sem á annað borð reyna það eitthvað, förum við ekki beint í þyngstu lóðin. Við byrjum á þeim léttustu og við vinnum okkur upp og við þjálfum okkur og við styrkjum okkur og við söfnum kröftum. Við verðum að leyfa öryrkjum að gera það sama. Við verðum að leyfa þeim að byggja sig upp og styðja þá til þess á allan þann hátt sem við getum því að það er allra hagur og það vinna allir með því að leyfa þeim það. Það tapar enginn á því. Ég ætla því bara að treysta því að þessu frumvarpi verði veitt brautargengi vegna þess að það er jú allra hagur.
Virðulegur forseti. Enn einu sinni erum við að mæla fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, skerðingarlaus atvinnuþátttaka öryrkja. Þetta ætti að vera svo sjálfsagt mál að við ættum ekki að þurfa að vera mæla fyrir þessu máli ár eftir ár en því miður er það svo. Staðreyndin er sú að þeir sem hafa byggt upp þetta almannatryggingakerfi ríkisstjórn eftir ríkisstjórn undanfarna áratugi hafa byggt upp kerfi sem er mannfjandsamlegt, kerfi sem segir við fólk, hvort sem það er vegna veikinda, slysa eða geðrænna vandamála, að það sé ekki annars flokks heldur liggur við í ruslflokki. Það er búið að byggja upp kerfi sem gerir ekkert annað en að drepa kerfisbundið niður allan vilja, lífsvilja og alla sjálfsbjargarhvöt hjá viðkomandi einstaklingum. Fólk með geðræn vandamál getur unnið. Það getur ekki unnið alltaf en það á að geta unnið á sínum forsendum. Þá á ríkið ekki að segja við einstakling: Af því að þú ert með þennan sjúkdóm þá ætlum við ekki bara að refsa þér heldur loka þig inni í örorkukerfi þar sem þú hefur ekki möguleika á að framfleyta þér. Ef þú ætlar að reyna það með því að fara að vinna kannski í tvo, þrjá mánuði, sex mánuði, þá ætlum við að refsa þér grimmilega. Það hlýtur að vera svolítið undarlegt fyrirbrigði að ef þú er tilbúinn til að borga einhverjum einstaklingi lágmarksframfærslu, sem við vitum öll að hann getur ekki lifað á, ert tilbúinn að borga hana ár eftir ár, þá sértu ekki tilbúinn að segja við viðkomandi: Þú mátt fara út að vinna, við skulum borga þér áfram, þú ferð að vinna, vinnur eftir þinni getu, færð þín laun og borgar þína skatta til þjóðfélagsins. Þú hefur tilgang. Hver græðir á þessu? Einstaklingurinn og ríkið líka, vegna þess að þessi einstaklingur, þegar hann er að vinna, borgar skatt. Meðan hann er heima hjá sér og er ekki í vinnu þá borgar hann ekki skatt nema jú af þessari lágmarksframfærslu sem hann fær. Það er auðvitað til háborinnar skammar að mörgu leyti að það skuli vera þannig að viðkomandi borgar skatta af tekjum, framfærslu sem er ekki hægt að lifa á. En það er hægt að breyta þessu. Þetta frumvarp er fyrsta skrefið í því að leyfa viðkomandi að finna sér sína vinnu á eigin forsendum, vinna þegar hann getur, fara til baka ef hann getur það ekki, geta komið svo bara aftur. Gefa honum þetta ár. Þær röksemdir hafa margoft komið fram að ef það á að gera eitthvað svona þá verði það svo vinsælt að allir fari að svindla sér inn í þetta kerfi. En eins og ég hef alltaf sagt og ítreka það: Þeir sem reyna að svindla sér inn í þetta kerfi eru alvarlega veikir og þar af leiðandi eiga þeir heima í kerfinu. Ég hef ekki hitt einn einasta einstakling sem vill vera lokaður inni í þessu kerfi. Við erum með ótrúlegustu hindranir í kerfinu. Skerðingarnar fara svo vítt um allan völlinn að það er eiginlega vonlaust að henda reiður á því. Það sem er kannski skelfilegast í þessu er að eins og kerfið er byggt upp í dag þá hefur viðkomandi 109.000 kr. frítekjumark en það segir ekkert alla söguna, þetta frítekjumark gildir ekki fyrir allt. Og ef viðkomandi hefur tekjur frá lífeyrissjóði þá skerðist þetta 109.000 kr. frítekjumark. Ef einstaklingur fær aðrar bætur eins og sérstakar húsaleigubætur eða eitthvað þá skerða tekjurnar þær bætur. Kerfið er svo flókið og gildrurnar eru svo margar að á hverju ári lendir fólk í því stórfurðulega fyrirbæri sem er skerðingardagurinn mikli. Hann var 1. ágúst, er núna 1. júlí. Á þessum degi byrjar oft skelfingin. Maður hefur lent í þessum skelfingardegi. Maður hefur lent í því að fá bréf inn um lúguna, lent í því að sjá það og maður fær ekki krónu í heilt ár. Hvers vegna? Jú, af því að viðkomandi fékk einhverjar smátekjur annars staðar, tekjur sem hann þarf á að halda til að geta bjargað sér. Eina krafan sem við öryrkjar gerum er að eiga okkur líf á við aðra, geta lifað eðlilegu lífi. Með þessu bútasaumaða skrímsli sem kerfið er er það alveg gjörsamlega vonlaust. En með þessu frumvarpi er verið að stíga ákveðið skref í því að gefa fólki kost á því að prófa hvort það komist út á vinnumarkaðinn. Því fylgir líka að vinnumarkaðurinn taki á móti fólki. En því miður, sem er eitt það skelfilegasta í þessu öllu saman, hafa verstu óvinir öryrkja á vinnumarkaði að mörgu leyti verið ríki og sveitarfélög. Það er sorglegt. Ég man sérstaklega eftir, og ég endurtek það aftur og aftur, sem mér fannst alveg stórfurðulegt á sínum tíma en það var þegar hagræðing var hjá Strætó. Með því fyrsta sem var gert til að hagræða var að segja upp einstaklingum í hjólastól sem voru í símsvörun. Svoleiðis framkoma heyrir vonandi algerlega sögunni til. Við eigum að sjá til þess að allir geti sótt vinnu við sitt hæfi og fengið laun fyrir. Bara það að gefa einstaklingnum færi á að fara út og reyna sig og fá laun gerir það að verkum að hann getur híft sig upp fyrir þessi fátæktarmörk, lágmarksmörk fátæktar sem flestallir, því miður, meiri hluti öryrkja, eru undir. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur talað um að nú þurfi að breyta kerfinu, búa til nefndir. Ég hef setið í þeim nokkrum. Ég sat í Péturs Blöndals nefndinni, ég sat í síðustu nefnd og ég fæ eiginlega aulahroll ef það á að tala um eina nefndina í viðbót. Ég veit ekki hversu mikil og þung gögnin eru sem hefur verið dælt inn í þessar nefndir til að reyna að sannfæra öryrkja um að það sé í lagi að henda þeim út á guð og gaddinn án nokkurra björgunarhringja eða nokkurs annars sem getur tekið á móti þeim ef þeir geta ekki staðið sig á vinnumarkaði. Málið er einfalt. Það er hægt að búa til mjög einfalt kerfi þannig að viðkomandi sem vill reyna sig á vinnumarkaði fer inn í kerfið og í þessu dæmi sem við leggjum til hér erum við að reyna að leyfa viðkomandi einstaklingi að vinna í tvö ár án skerðingar en erum samt með ákveðinn varnagla um það sem gerist þegar náð er meðallaunum. Það á enginn að græða á því, það er ekki sanngjarnt þegar tveir einstaklingar eru að vinna, annar er öryrki og hinn fullfrískur, að öryrkinn fari langt upp fyrir hinn í launum og tekjum sem er bara venjulegur vinnumaður. En við megum heldur ekki gleyma því að öryrkinn ber alltaf ákveðinn bagga, sem fötlunin er. Það er kostnaður sem má ekki nota til þess að skerða kjör. Það er allt sem mælir með því að leyfa einstaklingum að fara út að vinna, allt. Ég varð oft var við í þessu nefndarstarfi að sjónum er oft beint að röngum hlutum. Þegar fullfrískur einstaklingur sem aldrei hefur verið í þessu kerfi á að fara að segja þeim sem eru í kerfinu hvernig kerfið á að vera, hvernig það á að virka, er það ávísun á algjöra hörmung. Ef ég hefði reynt að segja einhverjum hvernig það er að vera í örorkukerfinu, hvernig það virkar og hvaða afleiðingar það hefur og ætlað að fullyrða að ég hefði alla þræði á hreinu og vissi allt um hvernig það fúnkeraði, þá segi ég bara: Guð hjálpi mér. Maður áttar sig aldrei á þessu þegar maður lendir inni í kerfinu og maður áttar sig heldur ekki á kerfinu fyrr en það lemur mann. Kerfið lemur fólk niður aftur og aftur og það fer að átta sig á því að það er lokað inni í þessu kerfi sem verður alltaf verra og verra meðan sú staða er uppi að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn sér ekki að hún þarf að setjast niður með þeim sem lifa í þessu kerfi og búa þannig um hnútana að þegar viðkomandi vill fara út á vinnumarkaðinn sé það gert á hans forsendum en ekki á forsendum kerfisins eða viðkomandi ríkisstjórnar. Við þekkjum þetta af reynslunni. Við höfum mörg okkar séð myndina frá Bretlandi um afleiðingar kerfisins þar sem eiginlega má segja að tölvan segði alltaf nei. Viðkomandi var ekkert öryrki, hann gat unnið. Afleiðingarnar voru þær, það kom skýrt í ljós, að hann gat ekki staðið undir þeirri kröfu. Svona kerfi höfum við búið til. Svona kerfi höfum við viðhaldið. Svona kerfi erum við enn að viðhalda. En með þessu skrefi, fyrsta skrefinu, að samþykkja þetta frumvarp núna í fjórðu atrennu, erum við að brjóta upp kerfið. Við erum virkilega að reyna að brjóta upp þetta kerfi sem núverandi ríkisstjórn segist ætla að endurskoða kannski í haust, kannski á næsta ári, kannski aldrei. Við skulum vona heitt og innilega að þeir sjái ljósið og samþykki þetta mál, sjái til þess í eitt skipti fyrir öll að við stígum þetta skref. Þetta er bara hænuskref í sjálfu sér en risastórt skref fyrir alla þarna úti. Ef við tökum bara 30%, eins og var í Svíþjóð, af þeim sem eru þarna úti og eru öryrkjar í dag og myndu máta sig við þetta kerfi, færu í þetta úrræði og 30% myndu ekki skila sér aftur inn í örorkukerfið, vitið þið þá hvað við erum að tala um? Við værum að tala um 5.000–6.000 manns. Þetta yrði stærsta stökk sem hefur verið tekið í málefnum öryrkja. Vonandi fáum við þetta samþykkt og vonandi munu sem flestir reyna sig í þessu kerfi og vonandi losna sem flestir út úr kerfinu því ég get alveg sagt ykkur það að það er mjög frelsandi að vera laus úr þessu kerfi og ég er alveg sannfærður um það að það er enginn þarna úti sem vill vera í þessu kerfi, það er enginn þarna úti sem hefur beðið um að vera í því. Það er enginn þarna úti sem hefur í eina mínútu ekki óskað þess að hann slyppi út úr því fangelsi sem þetta kerfi hefur búið fólki.
Frú forseti. Það vill enginn verða öryrki og það vill enginn vera öryrki. Stuðningsnetið sem við höfum sem betur fer hér á landi fyrir fólk sem verður öryrkjar hefur hjálpað. En það er stuðningsnet sem líka gerir það sem flest net gera, þau sem í það fara festast í því. Það að vera föst í slíku kerfi og hafa ekki neina möguleika til að komast úr því er kerfi sem er stórlega gallað, er sorglegt. Það er líka sorglegt að þegar reynt er að benda á nýjar leiðir, nýjar aðferðir til að hjálpa fólki að komast út úr kerfinu, er það alltaf stoppað af því að það á að endurskipuleggja allt kerfið. Það á að búa til allt netið upp á nýtt. Það þarf að sauma netið upp á nýtt áður en við getum farið að finna út úr því hvað virkar og hvað virkar ekki. Það er til fullt af góðum hugmyndum um það hvernig hægt er að losa fólk úr þessu neti. Ein þeirra er hér. Það er meira að segja ekki hugmynd Flokks fólksins heldur hugmynd frá Svíþjóð. Við getum ekki einu sinni kennt hv. þingmönnum Flokks fólksins um að búa til þetta kerfi algerlega upp á nýtt. Nei, við erum að sjá góða hugmynd annars staðar frá tekna hingað inn. En þá komum við að dálitlum galla sem er hér innan þessara veggja. Hann er nefnilega sá að góðar hugmyndir virðast bara mega koma frá stjórnarmeirihlutanum. Ég spyr mig í þessu tilfelli hvort við þurfum kannski að breyta því hvað stendur á þeim frumvörpum sem við leggjum fram. Ég held að ef við tækjum nöfn hv. þingmanna Flokks fólksins út og myndum segja, með leyfi forseta, „fra vores nordiske venner“ yrði það samþykkt um leið. Já, það er nefnilega þannig að við sem hér inni sitjum, í hvorri hlið salarins sem við sitjum ef við værum eins og í þinginu í Bretlandi eða í Bandaríkjunum, þurfum að geta tekið góðar hugmyndir og við þurfum að geta prófað þær. Ég minnist þess að ég átti samræður við eistneska forsetann fyrir nokkrum árum og ég var að tala við hann um nýsköpun. Eitt af því sem hún sagði að hefði gefist rosalega vel í Eistlandi var að þau hættu að hugsa um öll lög sem eitthvað sem stæði til eilífðar heldur væru þau tilbúin að setja lög, eins og t.d. þessi lög, og segja: Ókei, prófum þetta í tvö ár. Kannski virkar þetta ekki á Íslandi eins og það gerði í Svíþjóð en við erum til í að prófa það vegna þess að við vitum að kerfið er brotið og við þurfum að finna lausnir og við þurfum að vera óhrædd við að prófa lausnir, jafnvel þegar þær koma frá hv. þingmönnum sem brenna fyrir þessu máli vegna þess að þau þekkja það af eigin raun. Við sem þekkjum það ekki af eigin raun þurfum að hlusta og vera tilbúin að prófa, ekki vegna þess að kerfið eigi þá að vera svona um aldir alda heldur: Heyrðu, kannski eru þetta bara ágætishugmynd þó að hún komi hinum megin úr salnum. Ég skora því á alla hv. þingmenn, óháð því hvaða flokk viðkomandi er í, og ég skora á hæstv. ráðherra, að skoða góðar hugmyndir. Ekki bara taka málið og svæfa það í nefnd eins og gerist því miður með 95% af því sem kemur frá stjórnarandstöðunni jafnvel þótt um sé að ræða góðar hugmyndir.
Virðulegi forseti. Ég ætla bara að byrja á að þakka fyrir að hafa hv. þingmenn Ingu Sæland og Guðmund Inga Kristinsson hér í salnum og hér á þingi. Það þýðir að hér fær þingheimur og þjóðin öll beint í æð þennan reynsluheim, þessa áralöngu reynslu af því að berjast við kerfið. Og hver þekkir þetta kerfi betur en fólkið sem þarf að lifa undir því? Við munum, bæði við sem höfum staðið aðeins fyrir utan kerfið og ekki síst fólk sem þarf að vera innan þess, hvernig umræðan hefur verið í gegnum árin. Hv. þm. Inga Sæland kom nú aðeins inn á það hvernig talað er um nauðsyn þess að fækka öryrkjum og hvað það þýðir. Þar undir er alltaf verið að ýja að því að það séu of margir öryrkjar og of margir að svindla. Það kom alræmd skýrsla frá Ríkisendurskoðun 2013 sem þurfti síðan að draga til baka og biðjast afsökunar á, það var nánast léleg þýðing og yfirfærsla á danskri skýrslu um umfang örorku. Það var hlaupið með hana héðan úr þinginu og hún var notuð til þess að berja á fólki: Við erum hérna með tölur, það eru bara of margir öryrkjar. Ég leyfi mér að segja fyrir mitt leyti, eins og ég upplifi það, að þetta hefur verið að lagast smátt og smátt. Það er aðeins farið að slá á fordómana og þar munar auðvitað rosalega miklu um fólk sem er tilbúið að standa upp og berjast og segja bara: Ég er á þingi. Ég komst inn á þing og hvað ætlið þið að gera í því? Varðandi þennan fjölda öryrkja. Ókei, segjum að það séu of margir, út af hverju er það? Mesta umfangið er í andlegri örorku, geðrænum veikindum. Það er mjög oft vegna þess að fólk hefur ekki fengið viðeigandi aðstoð og hefur brunnið út og hefur bara dottið neðar og neðar. Ég tek því alveg undir það að ef fara á í aðgerðir til að fækka fólki á örorku þarf að byrja að spyrna við fótum, leyfa fólki að komast út úr þessu sjálft og treysta því. Varðandi það sérstaka mál sem hér er verið að mæla fyrir þá er eins og viðhorfið sé á þann veg að það sér rosalega auðvelt fyrir öryrkja að rjúka bara út og fá vinnu og vera á örorkugreiðslu samhliða því að vinna, að fólk sé bara í biðröðum að bíða eftir þessu. Það eru hindranir til staðar. Þetta er ekki auðvelt. Jafnvel þó að það yrði aðeins skrúfað fyrir þá er ótti við breytingar. Það er ótti við að ef opnað er á einhverjar gáttir muni peningar bara fara að flæða úr ríkissjóði. Ég ætla líka að leyfa mér að taka undir hugmynd hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar. Ef fólk stoppar svona rosalega mikið við þetta, ef fólk sér ekki fyrir sér breytingar sem það telur sig ekki vita hvernig verði, af hverju ekki að prófa í smátíma? Við erum að fara í gegnum algerlega fordæmalausa tíma þar sem öll kerfi hafa riðlast og við erum að reyna að ná okkur upp úr því. Af hverju getur ekki hluti af því að reyna að vinna sig út úr því verið að prófa sig aðeins áfram og prófa eitthvað nýtt? Ég ætla bara að þakka enn og aftur fyrir þetta mál og fyrir veru þingmanna hér á þingi sem koma og skýra fyrir okkur sinn reynsluheim.
Virðulegi forseti, hv. þingheimur, góðir landsmenn, sérstaklega námsmenn, þið sem horfið á í beinni útsendingu. Ég heiti Tómas kallaður Tommi og ég læt mig hag námsmanna varða því að sjálfur var ég námsmaður. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Menntasjóð námsmanna, nr. 60/2020, um launatekjur. Flutningsmenn frumvarpsins eru ég, Tómas A. Tómasson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland og Jakob Frímann Magnússon. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 2. gr. laganna: a. 1. málsl. 2. mgr. orðast svo: Miða skal við að framfærslulán nægi hverjum námsmanni til að standa straum af almennum framfærslukostnaði á Íslandi meðan á námi stendur að teknu tilliti til fjölskyldustærðar námsmanns og búsetu en án tillits til launatekna námsmanns eða fjölskyldu hans. b. 4. mgr. orðast svo: Nánar skal mælt fyrir um framkvæmd þessa í úthlutunarreglum, þ.m.t. hámark skólagjaldalána og takmarkanir miðað við t.d. námsframvindu námsmanns en án tillits til sjálfsaflafjár námsmanns.“ Í 2. gr. segir: „2. mgr. 26. gr. laganna fellur brott.“ Og 3. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Mennt er máttur. Menntakerfið er ein af grunnundirstöðum samfélagsins og þar spilar námslánakerfið lykilhlutverk. Námslán hafa gert fjölda fólks kleift að öðlast menntun, sem ella hefði þurft að hverfa frá námi og halda út á vinnumarkaðinn. Persónulega naut ég þess á sínum tíma að fá námslán sem gerði að verkum að ég gat klárað mitt nám 1979. Báðir synir mínir unnu eins og þrælar með sínu námi sem gerði að verkum að þeir höfðu það huggulegt og gott, réðu vel við sitt nám og stóðu sig vel þrátt fyrir mikla vinnu. Núverandi sonarsonur minn, 17 ára gamall, er að vinna mikið með námi. Og ég er að segja þetta vegna þess að ég tel ekki að vinna þurfi að trufla námsárangur námsmanna. Ég legg á það mikla áherslu að námsmenn geti unnið ótakmarkað með sínu námi því að það kostar ríkið ekkert. Það er óumdeilt að aukinn aðgangur að menntun án tillits til efnahags dregur úr stéttaskiptingu og eykur verðmætasköpun í samfélaginu, en námslánakerfið er langt frá því að vera fullkomið. Námslán eru háð ýmsum skilyrðum og lítið þarf að fara úrskeiðis til þess að námsmenn missi bróðurpart framfærslu sinnar. Ein helsta hindrunin í vegi námsmanna sem þurfa að treysta á framfærslulán frá Menntasjóði eru reglur um skerðingar á framfærslu vegna tekna námsmanna. Hafi námsmaður tekjur umfram frítekjumörk úthlutunarreglna skerðist framfærsla frá Menntasjóði verulega. Þetta er sérstaklega íþyngjandi í ljósi þess að framfærsla Menntasjóðs dugar almennt ekki ein og sér til að greiða fyrir fæði, klæði og húsnæði. Einhleypur nemandi sem býr á stúdentagörðum getur fengið framfærslulán að fjárhæð 196.040 kr. á mánuði en þarf að greiða 99.999 kr. í leigu. Miðað við neysluviðmið félagsmálaráðuneytisins má áætla að dæmigerð útgjöld námsmanns séu 244.492 kr. á mánuði. Því munar 48.452. kr. á framfærslu námsmanns og útgjöldum. Þá er frítekjumarkið aðeins 1.410.000 kr. á ári. Ef námsmaður er í fullri vinnu í þrjá mánuði á hverju sumri með 351.000 kr. í mánaðarlaun þá er svigrúmið til frekari tekjuöflunar yfir námsveturinn lítið sem ekkert, tæpar 40.000 kr. á mánuði uns tekjur byrja að hafa áhrif á framfærslu frá Menntasjóði. Vinni námsmenn með sínu námi þá borga þeir skatt, þannig að ríkið nýtur góðs af því. Það liggur ljóst fyrir að á næstu árum, 4 til 5 árum, þurfi að flytja inn 10–15.000 erlenda starfsmenn til þess eins að sinna þörfum ferðaþjónustunnar. Ferðaþjónustan er raunverulega orðin ein af undirstöðunum í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Námsmenn með áhuga eru bestu starfskraftar sem hótel og veitingahús geta fengið þannig að það græða allir. Við þurfum að flytja inn færri erlenda vinnukrafta og námsmenn geta þá lifað huggulegu lífi fái þeir að vinna ótakmarkað með námi. Ef við göngum út frá því að menntun sé samfélagslega arðbær fjárfesting þá eigum við að sjá til þess að menntun sé öllum aðgengileg án tillits til efnahags. Svo verulegar tekjuskerðingar, þegar grunnframfærslan er eins lítil og raun ber vitni, fela í sér mismunun á grundvelli efnahags. Nám á að vera öllum aðgengilegt en ekki aðeins þeim sem geta treyst á fjárhagslegan stuðning frá fjölskyldu sinni. Ef ekki er gripið í taumana þá er hættan sú að menntun verði brátt aðeins fyrir börn hinna efnameiri, eins og var raunverulega á árum áður. Þá voru það bara efnamiklir einstaklingar sem fengu að fara út til náms, gjarnan til Kaupmannahafnar, að læra lögfræði og ýmislegt annað. Ég legg því á það mikla áherslu að námsmenn fái að vinna eins mikið og þeir vilja og geta með námi. Þeir fá ekki bara aukapening til að lifa lífinu með námi heldur öðlast þeir styrk og þekkingu sem kemur þeim til góða þegar þeir fara út í atvinnulífið að loknu námi. Námsmaður sem alla tíð hefur unnið með sínu námi, hann er á einhvern hátt miklu vanari að vinna og er oft og tíðum miklu fljótari að setja sig inn í það starf sem hann ætlar að vinna við í framtíðinni af því að hann hefur unnið með náminu. - Ég læt þetta gott heita. Takk fyrir.
Frú forseti. Þrátt fyrir að um 30 ár séu liðin frá því að ég tók námslán þá hefur lítið breyst. Það er enn ætlast til þess að stúdentar lepji dauðann úr skel og búi frítt í foreldrahúsum. Enn þann dag í dag þekkjum við öll fólk sem hefur mátt sætta sig við margar vikur af ristuðu brauði og núðlum og þegar þau svo reyndu að vinna sér inn aukapening til að hrista aðeins upp í mataræðinu þá var það verðlaunað með lægri lánum og fleiri núðlum. Upphæð framfærslulána hefur sennilega hækkað að krónutölu á þessum árum, þó það nú væri, verðlag hefur rúmlega þrefaldast síðan árið 1990. Það er samt enn þá þannig að framfærslan sem námsmönnum er skömmtuð nær ekki helmingnum af þeirri upphæð sem er talin lágmark fyrir útlendinga sem vilja fá dvalarleyfi hér á landi. Sérstakt lán fyrir húsnæði er einungis 60% af leiguverðinu á ódýrasta stúdentagarðinum og helmingur af því sem ódýrasta stúdíóíbúð á nýrri stúdentagörðunum kostar. Aðstæður stúdenta eru misjafnar. Sumt fólk er á leigumarkaði, annað er í foreldrahúsum. Þá eru mörg jafnframt búin að stofna fjölskyldu. Það þarf að taka mið af misjöfnum aðstæðum stúdenta þannig að kerfið nái yfir þau öll. Barnastyrkirnir sem Menntasjóður námsmanna býður t.d. upp á duga varla til að dekka alger grunnatriði eins og leikskólagjöld, mat og fatnað á börnin. Stúdentar sem hafa ekki sterkt fjárhagslegt bakland þurfa að vinna með námi. Ef marka má tölur frá Eurostudent er hópurinn án baklands á Íslandi mjög stór eða um 72%, því að það eru 72% íslenskra stúdenta sem vinna með námi. Það er miklu hærra hlutfall en meðal kollega þeirra á Norðurlöndum. Þá myndast hins vegar leiðindavítahringur því um leið og þau fara að vinna meðfram náminu skerðist framfærsla þeirra fljótt. Frítekjumark námsfólks í dag er einungis um 1,4 milljónir á ári þrátt fyrir hækkunina í nýjustu úthlutunarreglunum. Það er því mikilvægt að tekjutenging námslána sé afnumin eins og lagt er til í þessu frumvarpi. En við þurfum einnig að afnema þá þörf að stúdentar þurfi að vinna með skóla, enda er fullt nám full vinna. Það krefst þess að grunnframfærslan sé hækkuð verulega til að tryggja að hún dugi á meðan á námi stendur. Ef stúdentar velja svo að vinna ættu þær tekjur ekki að hafa áhrif á framfærslulánin. Hver trúir því í alvöru að fólk geti skrapað saman svo miklum tekjum yfir sumarmánuðina að þær dugi hina níu mánuði ársins? Jafnt og þétt þurfum við því að auka hlutfall styrkja í kerfinu og draga úr því að fólk sitji uppi með lán sem þarf að borga af í áratugi. Einhver skynsamlegasta fjárfesting sem stjórnvöld geta ráðist í er að stytta skuldahalann sem stúdentar taka með sér út í lífið að námi loknu. Slíkar aðgerðir er nokkuð sem væri ekki eitthvað nýtt heldur hefur sést t.d. nýlega í því íhaldssama landi Bandaríkjunum, en þar var verið að skera niður og umbreyta skuldum námsmanna og fella þær niður. Kannski getum við lært eitthvað af Ameríkönum? Það er mikilvægt að við gerum stúdentum kleift að koma undir sig fótunum, kaupa sína fyrstu íbúð og fara erlendis í frekara nám þrátt fyrir að hafa tekið þá skynsamlegu ákvörðun að fara í nám. Þetta viðhorf, að stúdentar þurfi að þjást með námi, lifa á núðlum, að stúdentar þurfi að vinna fullt starf á sumrin þannig að þau geti sloppið með að vinna bara smávegis með fullu námi á veturna, er skammsýnt viðhorf. Stúdentar eiga að hafa svigrúm til að einbeita sér að náminu og taka þátt í háskólasamfélaginu. Háskólanám er nefnilega ekki bara bóklestur og verkefnaskil. Það er samfélag sem á sér fáa líka. Að verja tíma með fólki með mismunandi áhugasvið úr mismunandi deildum háskólanna og kasta á milli sín hugmyndum er ávísun á frjóa hugsun og nýsköpun sem mörg af stærstu fyrirtækjum landsins hafa sprottið upp af. Það eru því ekki bara stúdentar sem fara á mis við margt ef þeir geta ekki tekið þátt í háskólasamfélaginu heldur Ísland allt. Tímarnir hafa breyst, aðstæður hafa breyst, námskráin hefur breyst og framtíðin krefst breytinga. Lánasjóðskerfið þarf að breytast með.
Virðulegur forseti. Hér hefur verið mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Menntasjóð námsmanna, launatekjur, frummælandi hv. þm. Tómas A. Tómasson. Ég tek heils hugar undir þetta frumvarp, enda er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins á því. Að þurfa að leggja fram þetta frumvarp um að leyfa námsmönnum að vinna með námi, þeim sem vilja, er eiginlega stórfurðulegt. Að skerða lán, að þú fáir minna lán fyrir að reyna að vinna til að gera hag þinn betri, skerða lánveitingar. Það er ekki verið að gefa peningana, hefur lána. Hvers vegna í ósköpunum þarf að skerða peninga sem verið er að lána ef einhver vill bjarga sér og fá meiri pening með því að vinna? Þetta er eitt af þessum refsikerfum sem við höfum komið á, sem er alveg stórfurðulegt og eiginlega fyrstu verðlaun í heimsku eins og með mörg kerfi, almannatryggingakerfið og fleiri. Þetta er alveg með ólíkindum vegna þess að ef við lítum á þá sem vilja vinna, námsmenn sem vilja vinna með námi, hvað skilar það þeim? Jú, það skilar þeim tekjum og þau standa betur að vígi. Það skilar þeim líka því að þau þekkja vinnumarkaðinn. Er það ekki bara flott? Námsmenn sem fara að vinna og vilja vinna og geta unnið fá reynslu af vinnumarkaði. Eigum við að refsa þeim fyrir það? Það er bara heimska, algjör heimska. Við erum með svo ótrúlega furðuleg og gölluð kerfi að maður verður stundum gjörsamlega orðlaus yfir því. Og eins og í öllum hinum skrýtnu kerfunum þá er líka í þessu kerfi passað upp á að hafa ekki rétta framfærslu. Það er ekki byrjað á því, eins og ætti að gera í almannatryggingakerfinu og þessu kerfi og öllum hinum, að reikna út hvað viðkomandi þarf til að lifa mannsæmandi lífi. Þegar við erum búin að finna það út þá borgum við það eða lánum það og búum jafnvel til styrki til að milda höggið þegar viðkomandi fer út á vinnumarkaðinn. En við refsum ekki þessu fólki fyrir að vera duglegt. Á sama tíma og við erum með svona refsikerfi þá öskrar atvinnulífið á fólk, það vantar fólk. Ég sá bara í gær að það vantar ekki bara fólk, það vantar húsnæði, vantar allt, á Egilsstöðum vantaði 60–100 manns í vinnu en þeir gátu ekki fengið fólk í vinnu vegna þess að það var ekki til húsnæði. Ég spyr mig: Hversu margir af þeim einstaklingum sem eru þarna að reyna að fá vinnu eru námsmenn sem hafa húsnæði á staðnum og myndu vilja vinna ef það skilaði þeim einhverjum ávinningi? Við verðum að fara út úr þessum kassa og fara að hugsa um það hvað er eðlilegt að hafa, hafa ekki alltaf þessar girðingar og hindranir sem við erum að búa til. Vonandi verður þetta mál samþykkt. Vonandi fer ríkisstjórnin að sjá ljósið og vonandi fara þeir að taka á einhverjum af þessum heimskulegu gildrum í þessum heimsku kerfum sem þeir hafa byggt upp og komið þeim í þannig horf að þau séu byggð upp fyrir fólk til þess að hjálpa fólki.
Virðulegi forseti. Ég kem hér örstutt upp til að gleðjast yfir þessu frumvarpi. Enn eitt ótrúlega skerðingarmálið sem skilur í rauninni ekki neitt eftir nema allir tapa. Að hugsa sér að ríkissjóði Íslendinga skuli vera stýrt þannig að ekki sjáist ávinningurinn af því að gefa fólki tækifæri á því að vinna og skila sínum sköttum og skyldum til samfélagsins. Ég átta mig ekki á slíkri fjármálastjórnun, svo ekki sé meira sagt. Það hefur komið fram og við vitum það að verið er að mismuna einstaklingum gríðarlega, ekki bara vegna búsetu heldur vegna efnahags. Að einstaklingur sem ekki hefur öflugt bakland sem getur aðstoðað hann í námi og við annað slíkt skuli - eins og við erum að slá met í brottfalli einstaklinga úr framhaldsskólum. Við erum að horfa á slík og þvílík afföll mannauðs sem annars myndi, ef allt væri eins gott í kringum þau eins og kostur er, að öllum líkindum halda áfram út í lífið, út í samfélagið með prófskírteini sitt upp á vasann. Hvers vegna í ósköpunum, virðulegi forseti, er það látið viðgangast hér að námsmenn skuli vera skertir vegna atvinnutekna? Frítekjumarkið rétt lafir yfir frítekjumarkinu sem er búið að klína á öryrkjana frá því 2009 og aldrei verið breytt um krónu síðan þá. Ég ætla ekki að hafa þetta langa ræðu, ég segi bara: Miðað við ábatann, miðað við ásýndina, réttlætið og í rauninni fjárhagslegan - sérstaklega fyrst það virðist nú vera aðalmálið hér á hinu háæruverðuga Alþingi og hjá ríkisstjórninni, sérstaklega hæstv. fjármálaráðherra, að hugsa um það hvernig krónunum skuli varið þá er kannski kominn tími til að taka utan um góð og gegn mál þar sem það kostar ekki krónu að koma til móts við fólkið, þar sem það kostar ekki krónu að auðvelda því lífið og gera því það léttbærara. Ég tek líka undir með hv. þm. Gísla Rafni því að að sjálfsögðu eigum við ekki að láta fólk sligast undan námslánum fram í rauðan dauðann. Í lokin langar mig að nefna hér fullorðinn mann, tæplega áttræðan mann sem spurði mig: Inga, gætir þú nú kannski farið með þetta fyrir mig í ráðherrann sem ræður þessu máli og spurt hann hvort hann geti ekki fellt niður af mér afganginn af námslánunum mínum því að ég er ekki með nema 268.000 kr. á mánuði og þetta er okkur, mér og gömlu konunni minni sem er nú orðin alger sjúklingur, yfirþyrmandi erfitt. Ég vildi að ég hefði getað sagt við hann: Elsku vinur. Ég er þessi ráðherra og ég skal laga þetta fyrir strax í dag. En ég verð það kannski seinna, hver veit?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Tómasi Andrési Tómassyni fyrir frumvarpið sem hann mælti fyrir hér áðan. Ég held að það sé ekki hægt að vera annað en sammála því frumvarpi. Tómas er glöggur maður, eins og við höfum kynnst sem höfum starfað með honum frá síðustu kosningum og í aðdraganda þeirra. Ég held að ekkert okkar hafi gert sér grein fyrir þessu og auðvitað er það hlutverk okkar hér í þessum sal að fínstilla hluti. Ástæðuna fyrir því að þetta er eins og það er má kannski rekja aftur til þeirra tíma þegar hér var óðaverðbólga, það var nánast eins og í Argentínu eða í þriðja heiminum, ég held við höfum náð ríflega 100% verðbólgu þegar verst lét, og þá voru það forréttindi að fá lán yfir höfuð. Ég trúi ekki öðru en að allir góðir og skynsamir alþingismenn muni taka þessu jómfrúrfrumvarpi Tómasar Andrésar Tómassonar fagnandi og klappa það upp í gegnum nefndir og í afgreiðslu hér í þingsal. Til hamingju, kæri Tómas. Ég get ekki látið hjá líða að ljúka lofsorði á framgöngu og framsögu þingmanna sem hér hafa tjáð sig. Þá á ég auðvitað við flokkssystkini okkar Tómasar sem hér hafa tjáð sig, en ég er líka að tala um þá ágætu ræðumenn sem stigið hafa í stólinn hér í dag, hv. þingmenn Pírata, Gísla Rafn Ólafsson og Halldór Auðar Svansson. Nú ætla ég að viðurkenna að ég var enginn sérstakur aðdáandi Pírata þegar sá flokkur hóf göngu sína því að mér fannst hann beinast að hagsmunum tónhöfunda og tónverkamanna, að hann væri beinlínis þeim til höfuðs. En það hefur ítrekað komið mér skemmtilega á óvart hvernig þingmenn Pírata hafa stigið fram hér í þinginu. Ég veit frá fyrra kjörtímabili að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var í hópi þeirra sem leiðbeindu nýjum þingmönnum úr Flokki fólksins og kenna þeim d'Hondt-kerfið og fleira. Ég hef ekki heyrt mikið glæsilegri lokaorð fráfarandi þingmanns á Alþingi en þau sem Helgi Hrafn Gunnarsson lét út úr sér rétt fyrir lok síðasta þings, en þar varði hann síðustu mínútum sínum til að mæra hv. þm. Ingu Sæland úr Flokki fólksins og bera lof á hennar hjartnæmu störf sem blasa við öllum. Það er ekki bara eldur guðs sem brennur í gegnum þingmanninn heldur talar Inga Sæland beint frá hjartanu svo allir taka eftir og komast jafnvel við eins og hún gerði sjálf í ræðu sinni síðast þegar hún tók að ræða um börn sem alast upp við fátækt, og hún hefur beina persónulega reynslu af. Þá nefni ég hvernig Gísli Rafn Ólafsson, hv. þingmaður Pírata, varð fyrstur til að hugga þingmanninn, sýna henni samúð og samhygð og hvernig hann tekur hér undir mál okkar í Flokki fólksins líkt og Halldór Auðar Svansson hefur einnig gert. Ég vil þakka þeim af heilum hug og bæta því við að lengi býr að fyrstu gerð og að sjaldan fellur eplið langt frá eikinni. Virðulegi forseti. Af því að nú líður að kvöldi getum við farið aðeins frjálslegar í lok þessa málflutnings, bara örstutt. Það gladdi mig að fræðast um það að Gísli Rafn Ólafsson er afabarn eins merkasta alþingismanns Íslandssögunnar, Einar Olgeirssonar, mikils foringja. Halldór Auðar Svansson er sonur míns fyrrum prófessors í Háskóla Íslands, Svans Kristjánssonar og Auðar Styrkársdóttur. Allt gladdi það mig þegar ég kynntist síðan þessum góðu mönnum af jafn góðu og ég lýsi hér. Það gladdi mig líka að systir Helga Hrafns Gunnarssonar er sjálf Arndís Anna Kristínar Gunnarsdóttir, einn sex þingmanna Pírata hér í þinginu, og faðir þeirra er auðvitað samferðamaður minn til margra ára, einn fremsti hljóðmeistari Íslandssögunnar, Gunnar Smári Helgason. Nú erum við komin út fyrir hefðbundið tal í ræðustól en ég gat ekki látið hjá líða, um leið og ég óska Tómasi Andrési Tómassyni hjartanlega til hamingju með þetta frábæra frumvarp, sem ég trúi ekki öðru en að við afgreiðum, að þakka hv. þingmönnum Pírata fyrir atfylgi sitt og lýk ég máli mínu þar með.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum (tannlækningar og tannréttingar vegna afleiðinga meðfæddra galla). Með mér á frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins; Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Eftirfarandi breytingar verði á 1. mgr. 20. gr. laganna: a. Orðin „meðfæddra galla“ í 2. málsl. falla brott. b. Við bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Þá taka sjúkratryggingar til tannlækninga og tannréttinga sem samið hefur verið um skv. IV. kafla vegna afleiðinga meðfæddra galla. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég vísa í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: Frumvarp þetta var áður lagt fram á 150. löggjafarþingi þannig að ég mæli fyrir því í annað sinn, en það náði þá ekki fram að ganga þótt furðulegt sé. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju óbreytt. Núverandi löggjöf tryggir ekki með nægjanlegum hætti að allir þeir sem fæðast með skarð í vör eða klofinn góm njóti stuðnings frá sjúkratryggingum til að greiða niður kostnað vegna viðhlítandi tannlækninga og tannréttinga. Þetta er vegna þess að það er skilyrði í núgildandi löggjöf að tilteknar aðgerðir séu nauðsynlegar vegna alvarlegra afleiðinga meðfæddra galla. Þau matskenndu viðmið sem lögð eru til grundvallar leiða til þess að réttur til niðurgreiðslu er ekki til staðar hjá öllum sem fæðast með klofinn góm og/eða skarð í vör. Hópur barna kemst nú ekki í viðhlítandi aðgerðir vegna þess að kostnaður er hár og Sjúkratryggingar Íslands taka ekki þátt í kostnaði þar sem afleiðingar meðfæddra galla hjá þessum tilteknu börnum eru að mati stofnunarinnar ekki nógu alvarlegar og telst aðgerð þar af leiðandi ekki nauðsynleg. Virðulegi forseti. Ég trúi varla að ég sé að lesa þetta, en svona er Ísland í dag. Börn sem fæðast með klofinn góm og/eða skarð í vör þurfa að ganga í gegnum miklar þrautir. Það er því óboðlegt að hið opinbera geri þeim enn þá erfiðara fyrir. Þess vegna er lagt til að sjúkratryggingar taki til tannlækninga og tannréttinga vegna meðfæddra galla óháð alvarleika þeirra og hvort aðgerð teljist nauðsynleg. Með öðrum orðum, án þess að einhver meti það hvort aðgerðin teljist nauðsynleg eftir geðþótta og eftir því hvernig hann vaknaði í morgun og meti hvort þetta sé nógu slæmt eða ekki. Fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir setti reglugerð til að reyna að bregðast við þessu að einhverju leyti en því miður þá gengur reglugerðin ekki nógu langt. Hún var samt góð og gild tilraun til að gera hlutina betri enda var hávært ákall á þeim tíma úti í samfélaginu því að það var augljóst öllum sem fylgdust með á þeim tíma að hér voru börn sem liðu fyrir það að fæðast með klofinn góm eða skarð í vör, að fæðast með galla sem þau báðu ekki um og íslenska heilbrigðiskerfið með Sjúkratryggingar Íslands í fararbroddi hvað það varðaði, greiddi ekki fyrir aðgerðir á börnunum til að hjálpa þeim með tannréttingar eða annað, neitaði að greiða það. Þetta frumvarp kemur hins vegar í veg fyrir að nokkur ráðherra þurfi að hugsa um það meir með reglugerð. Það þarf ekkert að velkjast í vafa um það meir; öllum börnum sem þess þurfa verður með þessum lögum tryggður réttur til að fá þá hjálp sem þau þurfa nauðsynlega vegna galla, vegna tannmeina, burt séð frá efnahag foreldra. Enn eitt málið, virðulegi forseti, sem Flokkur fólksins mælir fyrir hér sem lýtur að því að hjálpa þeim sem eru virkilega hjálparþurfi. Ef það er ekki einu sinni svo að ráðamenn geti tekið utan um bjargarlaus börn og hjálpað þeim þegar þau eru að vaxa og dafna, og koma með því í veg fyrir að þau þurfi að ganga inn í framtíðina í þeirri þján sem fæðingargalli þeirra hefur gefið þeim, ef stjórnvöld eru ekki bær til að hjálpa slíkum börnum til framtíðar, mikið afskaplega eru það þá bágborin stjórnvöld. Það eru stjórnvöld, virðulegi forseti, sem mega skammast sín. Þannig að við skulum vona að Flokkur fólksins þurfi ekki að mæla fyrir þessu frumvarpi í þriðja sinn. Það eru örfá börn sem við þurfum að taka utan um og búa við þessa áþján sem þetta frumvarp mun taka til og mun hjálpa þeim til framtíðar.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum (tannlækningar og tannréttingar vegna afleiðinga meðfæddra galla). Ef maður les þetta frumvarp þá trúir maður ekki að maður sé staddur í þingsal árið 2022, í tómum sal, að mæla fyrir frumvarpi til að taka á þessum meðfæddu göllum barna sem fæðast með klofinn góm eða skarð í vör. Ég talaði um ótrúlega heimskulegt kerfi hér áðan en ég held að það að hafa reglugerð og lögin eins og þau eru í dag sé heimsmet í vitleysu. Ég skil ekki tilganginn á bak við það að segja við barn með meðfæddan galla að gallinn hjá því, klofinn gómur eða skarð í vör, sé einhvern veginn ekki réttur. Þegar þetta mál kom hingað í þingið á sínum tíma og átti að leiðrétta það með reglugerð þá fékk maður einhvern veginn á tilfinninguna að þó að reglugerðin væri að reyna að taka á þessu þá væri það ekki hægt vegna þess að einhvern veginn fundu Sjúkratryggingar það út að þarna væri ekki nógu nákvæm lýsing á þeim galla sem barnið fæddist með. En til hvers í ósköpunum þarf að lýsa nákvæmlega þeim galla sem barnið er með? Er ekki nóg að barnið sé með galla? Og er það ekki nóg að þessi galli valdi því vanlíðan og óþægindum? Þarf að lýsa því? Nei, það þarf bara að laga það og sjá til þess að Sjúkratryggingar Íslands borgi það sem þarf að gera til að laga þennan galla hjá viðkomandi barni. Þetta er svo einfalt að við eigum ekki að þurfa að standa hér í þessum ræðustól og reyna að leggja fram frumvarp til að fá núverandi ríkisstjórn til að sjá til þess að barn sem þjáist og er veikt vegna meðfædds galla þurfi ekki að gera það. Foreldrar þess lenda í stökustu vandræðum með að fá gallann lagaðan og ef þau vilja gera það þá kostar það kannski svo miklar fúlgur fjár að þau standa ekki undir því. Hvað á þá að gera? Þarf þá barnið að þjást? Ég segi: Þetta er okkur til háborinnar skammar og það er eitthvað að í okkar þjóðfélagi ef þetta frumvarp verður ekki samþykkt og það strax.
Virðulegi forseti. Ég ætla að hafa þetta stutt enda er frumvarpið stutt. Ég ætla að taka undir það sem hér hefur verið rakið skilmerkilega. Ég hef verið að skoða lögin að baki og reglugerðir og sé ekki betur en að þetta séu óþarfa girðingar. Galli er galli og eðli málsins samkvæmt er það eitthvað sem þarf að laga. Lögin tilgreina að það þurfi að hafa verið samið um þetta hjá Sjúkratryggingum, það er annar varnagli, það fer ekki hvað sem er í gegnum það. Ráðherra er heimilt að setja frekari reglur um framkvæmdina. Það að lögbinda það nákvæmlega og það þurfi að kýta um lagatúlkanir á því hvað er alvarlegt og hvað ekki er frekar absúrd. Mér finnst ekki þurfa að hafa fleiri orð um það.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða. Við erum að tala um tengda aðila í sjávarútvegi. Með mér á málinu er þingflokkur Flokks fólksins, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. hljómar svo, með leyfi forseta: „4. mgr. 13. gr. laganna orðast svo: Tengdir aðilar teljast: 1. Aðilar, þar sem annar aðilinn, einstaklingur eða lögaðili, á beint eða óbeint a.m.k. 20% af hlutafé eða stofnfé í hinum aðilanum eða fer með samsvarandi hluta atkvæðisréttar. Fyrrnefndi aðilinn telst móðurfyrirtæki en hinn síðarnefndi dótturfyrirtæki. 2. Aðilar, þar sem annar aðilinn, einstaklingur eða lögaðili, hefur rétt til að tilnefna meiri hluta stjórnarmanna í hinum aðilanum, hefur í gegnum samninga heimild til að taka ákvarðanir um hagsmuni hins aðilans, hefur á grundvelli samninga eða umboðs heimild til að skuldbinda hinn aðilann, getur í krafti atkvæðavægis síns komið í veg fyrir að aðrar tillögur verði samþykktar þrátt fyrir stuðning annarra atkvæða, svo sem vegna kröfu um samhljóða atkvæðagreiðslu. Sama á við ef tengdir aðilar skv. 1. eða 3. tölul. hafa vegna tengsla sömu heimildir og greinir í 1. málsl. 3. Lögaðilar, þar sem svo háttar til að sami aðili eða sömu aðilar, einstaklingar eða lögaðilar, eða tengdir aðilar skv. 1. eða 2. tölul., eiga yfir 20% af hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétti í báðum eða öllum lögaðilunum enda nemi eignarhlutur hvers þeirra um sig a.m.k. 5% af hlutafé, stofnfé eða atkvæðafjölda í viðkomandi lögaðilum. Sama á við ef aðili eða aðilar, einstaklingar eða lögaðilar, eða tengdir aðilar skv. 1. eða 2. tölul., sem eiga hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétt í lögaðila, eiga ásamt viðkomandi lögaðila hlutafé, stofnfé eða atkvæðisrétt í öðrum lögaðila. 4. Til eignarhluta og atkvæðisréttar einstaklinga í lögaðilum skv. 1.–3. tölul. telst jafnframt eignarhluti og atkvæðisréttur maka, skyldmenna og mægðra aðila í beinan legg eða að öðrum lið til hliðar og aðila sem tengjast með sama hætti vegna ættleiðingar.“ 3. gr. laganna orðist svo: „Á eftir 14. gr. laganna kemur ný grein, 14. gr. a, svohljóðandi: Fiskistofa getur krafið einstök fyrirtæki, fyrirtækjahópa og samtök fyrirtækja, sem lög þessi taka til, um allar upplýsingar sem nauðsynlegar þykja við athugun einstakra mála. Upplýsinga er hægt að krefjast munnlega eða skriflega og skulu þær gefnar innan hæfilegs frests sem stofnunin ákveður. Fiskistofa getur með sömu skilyrðum og í 1. mgr. krafist þess að fá gögn afhent til athugunar. Skulu þau afhent innan hæfilegs frests sem stofnunin ákveður. Fiskistofa getur í starfi sínu krafist upplýsinga og gagna frá öðrum stjórnvöldum, þar á meðal frá samkeppnisyfirvöldum, skattyfirvöldum og tollyfirvöldum, óháð þagnarskyldu þeirra. Fiskistofa getur einnig lagt skyldu á þá aðila sem um getur í 1. mgr. að upplýsa stofnunina reglulega um atriði sem máli skipta við framkvæmd laga þessara. Fiskistofa getur gefið slík fyrirmæli með opinberri tilkynningu. Fiskistofa getur við rannsókn máls gert nauðsynlegar athuganir á starfsstöð fyrirtækis og samtaka fyrirtækja og lagt hald á gögn þegar ríkar ástæður eru til að ætla að brotið hafi verið gegn lögum þessum eða ákvörðunum stjórnvalda. Við framkvæmd aðgerða skal fylgja ákvæðum laga um meðferð sakamála um leit og hald á munum.“ Og 4. gr. kveður á um að lög þessi öðlist gildi 1. janúar 2022. Virðulegi forseti. Ég ætla að vísa lítillega í greinargerð með frumvarpinu. Frumvarp þetta var áður lagt fram á 150. og 151. löggjafarþingi, það er sem sagt í þriðja sinn sem við mælum fyrir því hér. Það er verið að rembast eins og rjúpan við staurinn til að koma í veg fyrir að það komi upp á yfirborðið hverjir eru raunverulega tengdir aðilar í sjávarútvegi. Til að tryggja virka samkeppni og sporna við því að veiðiheimildir safnist á fáar hendur eru í lögum um stjórn fiskveiða ákvæði sem kveða á um að samanlögð aflahlutdeild tengdra aðila megi ekki fara umfram ákveðið hlutfall heildarafla. Mikilvægt er að tryggja virka samkeppni í fiskveiðum. Virk samkeppni í sjávarútvegi stuðlar að aukinni vernd neytenda og launþega og einnig að betri nýtingu auðlinda. Fiskveiðistofnar Íslandsmiða eru ein helsta auðlind þjóðarinnar og því er mikilvægt að tryggja að aðgangur að þeirri auðlind safnist ekki á fáar hendur. Auðvitað er mikilvægt að tryggja það en það er sennilega að verða of seint í rassinn gripið því að ég veit ekki betur en að sjávarauðlindin okkar sé nákvæmlega komin í örfárra hendur. Það væri því afskaplega ánægjulegt ef þessu frumvarpi yrði gefinn frekari gaumur. Ég vil líka taka fram að það eru fleiri flokkar í stjórnarandstöðu, ég held hreinlega að við séum öll, Viðreisn, Píratar og Samfylking, með einhverja útfærslu á því að reyna að nálgast löggjöfina um tengda aðila þannig að það sé fært enn frekar upp á borðið. Ef ég þarf að mæla fyrir þessu eina ferðina enn, sem ég býst við, því að ekki hefur verið skipt um fólkið í brúnni og þá hagsmunagæslufulltrúa sem hafa verið að verja sjávarútveginn með kjafti og klóm, þá væri ánægjulegt að við tækjum okkur öll saman og kæmum hér með eitt öflugt frumvarp. Núverandi löggjöf er um margt gölluð þegar kemur að skilgreiningu á tengdum aðilum og eftirlitsheimildir Fiskistofu eru verulega takmarkaðar miðað við önnur eftirlitsstjórnvöld. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um starfsemi Fiskistofu kom m.a. fram að Fiskistofa kanni ekki hvort tengsl séu á milli aðila með markvissum og reglubundnum hætti heldur reiði sig alfarið á upplýsingar frá handhöfum aflaheimilda. - Að hugsa sér. Maður getur bara fengið að rannsaka sig sjálfur; hvaða prakkarastrik sem maður gerir sem varðar við lög, þá fær maður bara að rannsaka það sjálfur, samkvæmt þessu. Það hefur nú ekki verið talið farsælt, virðulegi forseti. - Einnig kom fram að Fiskistofa teldi að það væri í raun óframkvæmanlegt að afmarka hvort tengsl væru til staðar vegna „raunverulegra yfirráða“ þar sem ákvæðið væri of matskennt. Í þessu frumvarpi eru lagðar til nokkrar breytingar sem hafa það að markmiði að skýra betur hvort tengsl séu á milli aðila og efla eftirlitsheimildir Fiskistofu svo að stofnunin geti rannsakað með viðhlítandi hætti hvort tengsl séu á milli aðila. Verði frumvarpið samþykkt mun Fiskistofa geta sinnt eftirliti með því hvort samþjöppun aflaheimilda sé of mikil og gripið til aðgerða ef svo er. Þannig verður betur tryggt að auðlindir þjóðarinnar safnist ekki á of fáar hendur með tilheyrandi neikvæðum afleiðingum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara frekar út í einstakar greinar frumvarpsins en tilurð þess kemur náttúrlega í framhaldi af því að við erum hér með ákveðið viðmið þar sem ein og sama útgerðin og keðjan á ekki að eiga hlutdeild í meira en 12,5% af aflaheimildunum í kringum landið, á ekki að geta sagt að þeir hafi meiri veiðirétt en það. Ég biðst forláts, virðulegi forseti. Ég mismælti mig. Auðvitað eiga þeir ekkert í fiskinum í sjónum, hann er sameign þjóðarinnar. Við vitum það öll, er það ekki? En í þessu tilviki hafði það frést og var altalað að þarna væri ákveðin útgerð sem hefði mun meira vægi, yfir 15%, ríflega 3% meira en lög gerðu ráð fyrir, sem þessi útgerð var með á sínum snærum af aflaheimildum. Þetta er svona eins og gengur: Hvað eru tengdir aðilar? Hvað er móðurfyrirtæki? Hvað er dótturfyrirtæki? Hvað er kennitöluflakk? Hvernig er hægt að koma þessu yfir á einn og láta líta út fyrir að þú eigir ekkert í því og allt það? Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að þetta frumvarp verði skoðað með bjartsýni og bros að leiðarljósi. Við erum jú að tala um sameign okkar allra og það er vert að þau lög sem Alþingi Íslendinga hefur sett um greinina, um sjávarútveginn, um þá sem hafa aðgang að henni, séu raunverulega virt og þetta frumvarp er eitt af því sem á að hjálpa til þess.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og styðja þetta frumvarp um tengda aðila í sjávarútvegi. Þegar verið er að tala um þessa tengdu aðila, að það skuli ekki vera uppi á yfirborðinu hvernig tengslin eru, þá man ég alltaf eftir bankahrunið þegar ég komst í plagg þar sem verið var að sýna tengda aðila í fjármálageiranum. Ég hef aldrei á ævinni séð eins þéttriðinn kóngulóarvef; hugmyndaflugið í því hvernig hægt væri að búa til tengda aðila, og reyna líka að sjá til þess að þeir væru ekki tengdir saman, var alveg ótrúlegt. Ég segi fyrir mitt leyti: Þetta er frábært frumvarp. Vonandi fer það í gegn og vonandi förum við að læra það í eitt skipti fyrir öll að hafa allt uppi á yfirborðinu. Ef við getum ekki vitað nákvæmlega hverjir eru tengdir aðilar í fiskveiðikerfinu þá er ekki hægt að hafa eftirlit með því eins og á að gera. Einfalt mál: Allir tengdir aðilar upp á borðið og séð til þess að þeir sem eiga að vera með eftirlitið geti sinnt því á auðveldan hátt til að koma í veg fyrir of mikla samþjöppun á eina hendi.
Virðulegi forseti. Mér finnst ég bara vera flutt í ræðustólinn. Það er dásamlegt. Hér er æðsti ræðustóll landsins og það er ómetanlegt að koma hingað og geta fengið að mæla fyrir góðum málum og halda áfram að berjast. Þetta frumvarp lýtur að auðlindinni okkar, orkunni okkar, óvirkjaðri orku, framtíðarorku. Hvernig eigum við að halda utan um hana? Við erum auðvitað að tala um loftslagsvána. Við erum að tala um grænu orkuna okkar. Þessu frumvarpi er ætlað að koma böndum á það að einstaklingar eða lögaðilar geti safnað að sér virkjunarmöguleikum. Nú kem ég með hugtak sem ég missti út úr mér í kosningabaráttunni; safnað að sér þessum nýtingarrétti úti um allar koppagrundir. Með mér á frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins. Ég fæ aldrei leið á því að segja nöfnin þeirra, þau eru svo falleg, og vonandi endar það með því að þið kunnið þau öll utan að. Þau eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A Tómasson. 1. gr. frumvarpsins kveður á um að eftirfarandi breytingar verði á 1. viðauka við lögin: Vatnsorkuver, með uppsett rafafl 200 kW eða meira, falli í flokk A. Vindorkuver, með uppsett rafafl 1 MW eða meira, falli í flokk A. 2. gr. Lög þessi öðlist þegar gildi. Í greinargerð með frumvarpinu segir að mál þetta hafi áður verið flutt, og takið nú eftir, á 149., 150. og 151. löggjafarþingi. Ég er sem sagt að mæla fyrir þessu, sennilega eðlilegasta máli í heimi, í fjórða sinn. Þetta er dæmi um störf þingsins, dæmi um það hvernig vinnu í stjórnarandstöðu er sópað undir teppið eða hent í ruslið og ekki gert neitt með hana. Það er dapurt. Frumvarpið er nú lagt fram óbreytt en uppfært með tilliti til gildistöku nýrra laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Í gildandi lögum falla vatnsorkuver með uppsett rafafl 200 kW eða meira og stöðvar sem nýta vindafl til raforkuframleiðslu með uppsett rafafl 1 MW eða meira í flokk B í 1. viðauka. Samkvæmt 1. mgr. 1. viðauka skal meta framkvæmdir sem falla undir flokk B í hverju tilfelli fyrir sig og af því leiðir að ekki er skylt að framkvæma mat á umhverfisáhrifum við slíkar framkvæmdir. Framkvæmdir við gerð og rekstur fallvatnsvirkjana og vindbúa kunna að hafa í för með sér veigamikil áhrif á lífríki og náttúru. Óánægja ríkir með núverandi fyrirkomulag þar sem virkjanir undir 10 MW rafafli hafa hlotið framkvæmdaleyfi án þess að umhverfismat hafi farið fram. Þá geta vindmyllur með 1 MW valdið ýmsum umhverfisröskunum. Því er lagt til að öll vatnsorkuver með uppsett rafafl 200 kW eða meira og stöðvar sem nýta vindafl til raforkuframleiðslu með uppsett rafafl 1 MW eða meira falli undir flokk A í 1. viðauka og framkvæmdaleyfi verði samkvæmt því ávallt háð mati á umhverfisáhrifum. Virðulegi forseti. Við erum stolt af því að sýna það í verki, Flokkur fólksins, hvað við erum í raun og veru græn og væn, hvað við erum sönn í því að hugsa um náttúruna okkar og auðlindina okkar, orkuna. Við viljum vernda hana. Við viljum vanda okkur. Það er ekkert eðlilegra en að allar þessar virkjanir sem hér hafa verið taldar upp fari í umhverfismat. Ég vísa hér með þessu frumvarpi til hv. atvinnuveganefndar og vona að ég þurfi ekki að mæla fyrir því fyrir hönd Flokks fólksins í fimmta sinn.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu ræðu og það ágæta frumvarp sem hér er lagt fram. Ég fagna allri umræðu um orkumál. Ég held að við séum bara á þeim stað í dag að við þurfum að ræða orkumál, sama í hvaða mynd og af hvaða stærðargráðu sem það er. Það er afar mikilvæg og þörf umræða. Það er eitt eða tvennt í þessu sem mig langaði að forvitnast aðeins betur um hjá hv. þingmanni. Eins og ég les frumvarpið, og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni, snýst það um að setja allar virkjanir, þessar smávirkjanir svokölluðu, í umhverfismat. Gott og vel. Í ræðu sinni hér á undan talaði hv. þingmaður um að koma þyrfti böndum á að aðilar væru ekki að safna að sér virkjunum og ég get alveg deilt þeim áhyggjum með þingmanninum. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig þetta frumvarp kemur í veg fyrir það. Ég sé það ekki, en það getur verið að það sé bara þekkingarleysi mitt. Annað sem mig langar að velta fyrir mér er að nú höfum við orðið þess áskynja á síðustu árum og misserum að það er mjög mikið um það að bændur, sérstaklega, og þeir sem eru á köldum svæðum fari í þessar smávirkjanir til þess að koma sér í ódýrara og tryggara rafmagn, sem er vel. Þessar smávirkjanir eru í dag tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar sem leitar umsagnar og leyfis hjá bæði leyfisveitendum og sérfræðistofnunum. Mig langar að vita: Telur hv. þingmaður að þetta verði ekki til þess að fæla fólk frá því að fara í þessar smávirkjanir, ef við erum að þyngja kerfið enn frekar frá því sem er?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir andsvarið. Nei, ég hef nú ekki miklar áhyggjur af því. Miðað við nútímann og hvernig staða okkar er í dag finnst okkur eðlilegasti hlutur í heimi að þessar virkjanir fari í umhverfismat. Þetta er ekki það þröngt að einyrkinn geti ekki virkjað bæjarlækinn á jörðinni sinni fyrir eigin orkuframleiðslu. Þetta mál er ekki þannig vaxið og ég tel á engan hátt að verið sé að þyngja kerfið að neinu leyti. Ég tel þetta hins vegar koma í veg fyrir þá tilhneigingu sem sást greinilega þegar frumvarpið var smíðað á sínum tíma - fyrir þremur til fjórum árum, maður er hættur að telja hve oft maður hefur mælt fyrir þessu - að menn voru safna að sér smávirkjunum. Við vissum jafnvel að einn og sami aðilinn hafði óskað eftir 99 leyfum í þessu skyni. Það virtist vera þannig að menn vildu nýta sér þann möguleika að þær virkjanir sem við erum að reyna að ná utan um hér voru í þessum svokallaða B-flokki sem þýddi að þær þurftu ekki að gangast undir umhverfismat. Okkur í Flokki fólksins þykir það vænt um Ísland, náttúruna okkar og orkuna, að okkur þykir algjörlega sjálfsagt að það sem er í þessu formi, hvort heldur sem um er að ræða vatns- eða vindaflsvirkjanir, fari í umhverfismat.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er þá rétt skilið hjá mér að það er mat þeirra sem leggja tillöguna fram að með því að setja þessar virkjanir og virkjunarkosti í umhverfismat muni draga úr möguleikum eða líkum á því að þessir aðilar, sem væntanlega eru þá stærri og stórir, sæki um virkjunarleyfi, þ.e. ef óska þarf eftir því að framkvæmdin fari í umhverfismat. Það eru sem sagt rökin fyrir málinu, ef ég skil hv. þingmann rétt. Ég skil hv. þingmann þá þannig. Ég fór og skoðaði málið. Eins og kom fram áðan hef ég áhuga á raforkumálum og deili með hv. þingmanni væntumþykju á landinu okkar og náttúrunni sem er afar mikilvæg. Við sem búum nálægt náttúrunni, á landsbyggðinni, þekkjum hana og vitum hve dýrmæt hún er. Ef einstaklingur ætlar að fara í það að setja smávirkjun af stað þá er ferlið þannig í dag að þú getur ekki farið og mokað þinn skurð og sett þinn rafal ofan í lækinn og byrjað að búa til rafmagn. Þú þarft framkvæmdaleyfi, sem er lögbundið, þú þarft byggingarleyfi, þú þarft virkjunarleyfi, þú þarft starfsleyfi, ef virkjunin er stærri en 2 MW, og þú þarft leyfi Fiskistofu. Þú þarft að hafa samráð við Náttúrufræðistofnun, náttúrustofur, Veðurstofu, Veiðimálastofnun, Fiskistofu, Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga, Umhverfisstofnun, flutningsaðila raforku, landeigendur, Vegagerðina og Ísorku, eða Íslenskar orkurannsóknir. Það er bara þetta sem ég er að velta fyrir mér, hæstv. forseti, hvort við séum ekki þegar með kerfi sem tekur utan um þetta því að þessar virkjanir í dag fara inn í heilmikið kerfi.
Virðulegi forseti. Ég þakka Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir síðara andsvar sitt. Nei, við teljum að það sé ekki nóg. Þrátt fyrir að hv. þingmaður hafi talið upp haug og helling af alls konar leyfisumsóknum sem þyrfti að senda inn þá veit ég það náttúrlega að - jú, ég get alveg komið mér upp smátúrbínu, eða hvað sem það heitir, við sumarbústaðinn minn til að ná í rafmagn í skúrinn. Það veit ég nú, ég þarf ekki að ganga í gegnum þennan hroða. En varðandi allan þann haug af umsóknum og leyfum sem hv. þingmaður taldi upp þá erum við hér að tala um að við viljum færa þetta úr B-flokki yfir í A-flokk þannig að enn bætist við einn agnúinn fyrir viðkomandi; hann þarf sem sagt að fara með virkjunina sína, væntanlegu, í umhverfismat.
Virðulegur forseti. Ég ætla að fá að flytja mitt fyrsta frumvarp, frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjarskipti, nr. 81/2003, með síðari breytingum, farsímasamband á þjóðvegum. Flutningsmenn eru auk mín Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland og Tómas Andrés Tómasson. Þetta frumvarp er byggt á eigin reynslu af ferðum um landið sem ég hef stundað um áratugaskeið. Ég var furðu lostinn yfir því að hin hátæknivædda íslenska þjóð, sem er talin fremst í flokki með að tæknivæðast, tölvuvæðast, farsímavæðast og nútímavæðast, skuli virkilega árið 2022 að vera á þeim stað að það er ekki hægt að halda uppi eðlilegu símasambandi á ferðum um landið. Tíu mínútum eftir að þú ekur út frá Akureyri þá rofnar sambandið við þann sem talað er við, tíu mínútum eftir að farið er frá frá Siglufirði, sömuleiðis með Egilsstaði. Í tilfelli Egilsstaða ert þú kominn á, við skulum segja mesta eða algengasta slyssvæði þess nágrennis. Þannig að þetta er spurning um öryggi. Þetta er spurning um nútímavæðingu, sjálfsagða og löngu tímabæra. Það getur ekki verið ofvaxið þeirri vel stæðu velferðarþjóð sem Ísland er að tryggja að það sé samfellt síma- og netsamband landið um kring, rétt eins og vegasamband, rétt eins og rafsamband, og þó fyrr hefði verið. Það furðulega er að sé maður að tala til Bandaríkjanna eða við útlönd þá helst sambandið mun betur einhverra hluta vegna. Ég geri örstutta grein fyrir því sem hér er óskað eftir og ég vonast sannarlega til að megi ganga eftir og taka gildi. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Á eftir 1. málsl. 3. mgr. 19. gr. laganna kemur nýr málsliður sem orðast svo: Til alþjónustu telst einnig óslitið farsímasamband á þjóðvegum, sbr. 8. gr. vegalaga, nr. 80/2007. 2. gr. Á eftir 1. mgr. 20. gr. laganna kemur ný málsgrein sem orðast svo: Fjarskiptastofu er heimilt að leggja kvaðir á fjarskiptafyrirtæki um að koma upp og reka fjarskiptavirki í því skyni að tryggja farsímasamband á þjóðvegum, sbr. 19. gr.“ Í 3. gr. stendur: Lög þessi öðlast gildi 1. mars 2022. Við þurfum því að hafa hraðar hendur. Í greinargerð segir: Ísland er af náttúrunnar hendi erfitt yfirferðar. Jöklar, ár, fjöll og sandar mynda áskoranir sem erfitt er að sigrast á. Aðeins er hálf öld síðan lokið var við gerð hringvegarins. Þá minnir náttúran reglulega á sig með veðurofsa, jarðhræringum og eldsumbrotum með þeim afleiðingum að brýr fljóta í þúsund molum á haf út. Nauðsynlegt er að tengja landið með traustum samskiptaleiðum. Það er ekki nóg að byggja upp vegakerfi, heldur þarf líka að tryggja fjarskipti á vegum landsins. Það ógnar mjög öryggi vegfarenda þegar ekki er hægt að treysta á fjarskiptasamband. Undanfarna áratugi hafa fjarskipti batnað mjög á landsbyggðinni, en þrátt fyrir það finnast enn víða gloppur. Tæknin er til staðar til að stoppa upp í götin en fjarskiptafyrirtæki virðast hafa lítinn áhuga á því mikilvæga verkefni, a.m.k. enn sem komið er. Ef fjarskiptafyrirtæki sjá sér ekki hagnaðarvon í því að tryggja öryggi á vegum landsins þá verða stjórnvöld að grípa inn í og útrýma þeim markaðsbresti. Þegar eru í lögum ýmsar heimildir fyrir stjórnvöld til að grípa inn í þegar einkaaðilar uppfylla ekki samfélagslegar skyldur sínar, hafi þær kvaðir á annað borð verði lagðar á viðkomandi fyrirtæki. Sem dæmi þá getur Fjarskiptastofa lagt þá kvöð á fjarskiptafyrirtæki að bjóða neytendum alþjónustu eða veita samkeppnisaðilum aðgang að fjarskiptakerfum með samtengingu. Frumvarp þetta leggur til að það verði hluti af alþjónustu fjarskiptafyrirtækja að tryggja óslitið farsímasamband á þjóðvegum landsins. Til að tryggja eftirfylgni verði Fjarskiptastofu veitt heimild til að leggja kvaðir á fjarskiptafyrirtæki um að koma upp og reka fjarskiptavirki á nánar tilteknum stöðum, eftir þörfum. Í fundargerðum þeirra funda sem haldnir voru í tengslum við gerð grænbókar um fjarskipti má sjá fjölda athugasemda um stopult farsímasamband frá fulltrúum landsbyggðarinnar. Í fundargerðum frá samráðsfundum samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins 2021 er hægt að fletta upp þessum athugasemdum. Þetta er löngu tímabært mál. Þetta er hluti af sjálfsögðum lífsgæðum, sjálfsögðum réttindum þeirra sem byggja þetta land, landið um kring. Það er von mín að undir þetta verði vel tekið og auðvitað þarf að fylgja eftir og taka málið til umræðu í viðeigandi nefnd, umhverfis- og samgöngunefnd sem er með þessi mál á sínum borðum. Ég vonast sannarlega til þess að í kjölfarið náðist um þetta almenn sátt öllum til heilla og framdráttar.
Frú forseti. Mig langaði bara að koma hingað upp og þakka hv. þingmanni fyrir að hafa lagt fram sitt fyrsta frumvarp og ég vil taka undir það sem þar kemur fram. Sú atvikalýsing sem hv. þingmaður fór hér með, af slæmu farsímasambandi á norðausturhluta landsins, er nokkuð sem við sem búum úti á landi þekkjum því miður allt of vel, og er algerlega óboðlegt árið 2022, eins og hv. þingmaður kom inn á. Ég tek algerlega undir það sem þingmaðurinn kemur hér fram með. Það er í raun með ólíkindum ef maður hugsar til þess að á sama tíma og við erum að koma upp kerfi sem heitir 5G - sem er afskaplega jákvæð og góð þróun og ég vona að það gangi sem hraðast fyrir sig, það er mikil þörf á því - sé ekki farsímasamband og stopult símasamband víða á landsbyggðinni. Það er náttúrlega einhver skekkja í því sem þarf að leiðrétta og við eigum að sjá sóma okkar í að gera það. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni í því. Það er hins vegar eitt sem mig langar að benda á í þessu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi skoðað, eða þau, í þeirri vinnu sem lögð var í þetta frumvarp, Tetra-fjarskiptabúnaðinn. Það er ekki síður mikið öryggismál að Tetra-búnaður, sem er fjarskiptakerfi lögreglu, sjúkraflutningamanna og annarra viðbragðsaðila, sem sömuleiðis er gloppótt á landsbyggðinni, sé öruggur og tryggur. Þessir aðilar eru oft og tíðum að vinna á þeim svæðum þar sem sambandið er ekki tryggt og þeirra störf eru gerð afskaplega erfið ef svo er ekki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir sitt innlegg. Ég skal viðurkenna að einhvern veginn gaf ég mér að það væri miklu öflugra og samfelldara samband á Tetra-kerfinu en hjá okkur almenningi. Sé það ekki svo að það sé tryggt og öruggt Tetra-samband fyrir lögreglu og sjúkraflutningamenn og aðra landið um kring mætti orða það sem svo að þetta væri enn alvarlegra mál en ég hafði gert mér grein fyrir. Ég gef mér það að ég og hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson getum verið sammála um að samhliða þessari bót á götóttu kerfi þyrfti að sjálfsögðu að tryggja þeim aðilum sem eiga að standa vörð um okkur á ögurstundu tryggt og öruggt samband alls staðar.
Virðulegur forseti. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, það var akkúrat þetta sem ég var að leita eftir og var að velta fyrir mér, þegar ég las frumvarpið, hvort ekki væri lag, ef áfram verður unnið að málinu, að bæta þessu inn í það, að þessir Tetra-sendar séu tryggir. Þetta fer nefnilega saman. Þetta snýst um það að koma þessum sendum upp og koma rafmagni á þessa staði. Án rafmagns virka sendarnir ekki og þá fer það ágætlega saman að farsímasendarnir og Tetra-sendarnir séu settir upp samhliða. Það er þá verkefni sem þarf að vinna með Neyðarlínunni. Ég veit að bæði Neyðarlínan og fjarskiptafyrirtækin hafa verið að vinna í því að kortleggja þessa svörtu bletti og ég þekki það sjálfur að lögreglan hefur verið að gera það í sínum umdæmum, að fara um vegi og athuga hvar þessir blettir eru, þannig að það ætti að liggja fyrir hvar þetta er. Það á því ekki að vera mikið mál, fyrir þá sem fara í þetta verkefni, að finna hvar þessir blettir eru og reyna þá að þétta netið þannig að þessar gloppur sem við tölum um séu ekki til staðar. Þá erum við líka komin að rafmagninu, sem er tengt þessu. Oft erum við að tala um að varaafl dugi skammt. Við höfum ítrekað lent í því í slæmu veðri að rafmagn fer af þessum sendum og varaaflið tikkar inn en dugar kannski ekki nema í sólarhring. [[Forseti hringir.]]Þar sem veður eru válynd er kannski erfitt að komast að þessum stöðum til að hlaða. Ég hvet hv. þingmann til dáða í þessu máli. Við sjáum allt of oft [[Forseti hringir.]]að í erfiðum aðstæðum og á erfiðum tímum erum við sambandslaus og það er ekki boðlegt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar ábendingar, þær eru dýrmætar. Þetta gerir alvöruþunga málsins enn meiri en ella. Þetta er enn brýnna og mikilvægara mál þegar við blasir að sjálfir lykilaðilar í því að gæta að heill fólksins í landinu, lögregla, sjúkraflutningamenn, björgunarsveitir og aðrir, búa líka við gloppótt kerfi. Ég þakka fyrir þá góðu og dýrmætu ábendingu sem ég mun koma á framfæri við nefndina sem mun fjalla um málið. Það er mjög dýrmætt að fá innlegg frá stjórnarliðum í þetta frumvarp og ég er þakklátur fyrir það.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um fyrsta frumvarp hv. þm. Jakobs Frímanns Magnússonar og eiginlega hittir hann naglann á höfuðið í síma- og fjarskiptamálum, þ.e. að við skulum árið 2022 vera í því ástandi að farsímasamband sé gloppótt á þjóðvegum landsins. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson, sem kom í andsvar við hann, kom að öryggismálum, Tetra, og það segir sig eiginlega sjálft að það á að vera sjálfsagt mál að setja það inn sem breytingartillögu við þetta frumvarp, á að vera minnsta mál í heimi. Það á að vera eðlilegt að vera í sambandi, það er óeðlilegt að vera ekki í sambandi. Ég hef líka orðið var við þetta þegar ég hef verið að keyra um þjóðvegina og það hefur valdið erfiðleikum þegar ekki er samband. Ég var nú í lögreglunni á sínum tíma og þá lentum við oft í furðulegustu málum, sambandið gat verið svo gloppótt að menn gátu lent í þeirri stöðu að vera sambandslausir, sem er auðvitað grafalvarlegt öryggismál hjá lögreglunni. Á sama tíma sendum við geimfar til tunglsins og við erum í sambandi við það. Við erum með gervihnetti út um allt, við erum í sambandi við þá. En við getum ekki verið í sambandi þegar kemur að öryggismálum lögreglu eða á hringferð um landið eða á hálendinu. Það segir okkur að það er eitthvað að og ég vona að þetta frumvarp verði til þess að þessi mál verði skoðuð ofan í kjölinn og við leysum þetta. Og með rafmagnið eða rafmagnsleysið, hvernig þau mál eru og þessir dauðu blettir í kerfinu - ég held að það sé engin spurning að það er hægt að leysa það í dag. Ég held að það sé ekki stórt vandamál. Horfum á lausnir. Þetta er bara frábært mál og ég held að allur þingheimur geti verið sammála um að við komum þessu í lag.
Virðulegi forseti. Hv. þingheimur og góða þjóð. Ég heiti Tómas, kallaður Tommi. Mig langar aðeins til að leggja orð í belg um þetta ágæta frumvarp hjá hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni. Ég er alinn upp við það sem voru svartir hlunkar, skífusímar, símanúmerið heima hjá afa og ömmu þar sem ég er alinn upp var 4595. Síðan bætist við 14595 og svo bættist við 5514595 o.s.frv. Ég man að árið 1972 bjó ég í Hafnarfirði. Ég var mikill símamaður og eftir miklar fortölur þá fékk ég extra 10 metra langa snúru hjá símanum. Það var lúxus. Árið 1982 smyglaði ég til landsins einhverjum bílasíma sem var þannig að ég setti stórt loftnet upp á strompinn heima hjá mér og hann dreif svona um Reykjavík, eitthvað svoleiðis. Þetta var fyrsti bílasíminn sem ég held að hafi komi til Íslands. Ég var rosa montinn. Árið 1989 fékk ég mér fyrsta farsímann sem var eins og sígarettukarton í laginu. Þá voru menn búnir að vera að labba um með litlar töskur, Ómar Ragnarsson var frægur fyrir það að labba um með litla tösku sem var með símanum í, hann hafði hana á öxlinni. En ég keypti þarna síma sem var minnsti síminn sem var til á markaðnum, eins og sígarettukarton. Ég man að ég var stoppaður á götu til að fá að skoða þetta nýja apparat. Hérna er ég með iPhone 13 Pro, nýjustu tækni og vísindi. Þangað erum við komin í dag. Ef maður er í bíl þá á maður ekki að tala í símann en það eru komnar nýjar græjur þannig að þú getur bara sagt símanúmerið við símann þinn, sem er búið að tengja við bílinn, og hann hringir fyrir þig og svo talarðu bara. Ég segi að það er ekki langt í að það verði græddur í eyrun á okkur lítill hátalari og svo í kinninni á okkur verður lítill míkrafónn. Það er framtíðin. Það er út í hött að við skulum ekki geta náð sambandi allt landið um kring. Það kemur einstaka sinnum fyrir þegar ég er inni í World Class og er á einhverjum vitlausum stað í húsinu að ég næ ekki sambandi og ég verð pirraður, hvað þá heldur að vera úti á landi þar sem maður getur verið út í óbyggðum og fær ekki samband við þær aðstæður, ég meina, það getur allt skeð. Ég legg mikla áherslu á þetta og hvet þingheim, bæði í stjórnarandstöðu og í stjórn, til að veita þessu máli brautargengi og samþykkja bara orðalaust.
Frú forseti. Hv. þingmaður og framsögumaður og meðflutningsmenn þessa máls. Mig klæjar í að taka þátt í þessari umræðu með ykkur því að þetta er mál sem er mér mjög kært. Ég vil þakka fyrir framlagningu málsins og fyrir að vekja athygli á mikilvægi þess að hafa tryggt fjarskiptasamband á vegum úti. Ég hef í störfum mínum á undanförnum árum verið mikið á ferðinni og veit nokkuð um það hvernig landið liggur varðandi samband og slíkt og því miður er það gjarnan þar sem mest á reynir, ef það verða slys eða erfiðar aðstæður, ég tala nú ekki um að vetri til, það eru gjarnan svæðin þar sem sambandið skortir. Því miður fer það gjarnan saman að þar sem sambandið er verst þurfum við mest á því að halda. Ég veit að framsögumaður þekkir til þessa, hann ræddi um reynslu sína úr Norðausturkjördæmi, ég hef hana svo sem víða af landinu, við getum líka horft á Norðvesturkjördæmi sérstaklega í þessu. Eins og hér hefur komið fram er þetta brýnt öryggismál. Þetta er spurning um búsetugæði, búsetuöryggi og almannahagsmuni og búsetujafnrétti. Það er spurning hvað við göngum langt í þessu, það eru stofnleiðir sem skipta máli og síðan er hægt að telja upp hina og þessa vegi. Öxnadalsheiðin er t.d. á erfiðasta kaflanum, þar sem ekki hefur alltaf verið gott samband. Vegurinn á Þverárfjalli sem getur líka verið torsóttur að vetri til, því miður vantar þar samband á mikilvægum svæðum. Vestan Holtavörðuheiðar þar sem gjarnan safnast snjór og eru erfið akstursskilyrði. Vatnaleið á Snæfellsnesi. Álftafjörðurinn, því ég var nú að mæla fyrir máli um Skógarstrandarveg og uppbyggingu hans, og vil minna á stöðuna þar, þar eru líka mjög hættulegar og erfiðar aðstæður. Fjölmargir vegir á Vestfjörðum. Og þegar maður keyrir upp með Staðará og efsti parturinn þar á leiðinni upp á Steingrímsfjarðarheiði, þar dettur sambandið líka út. Vegurinn um Arnkötludal sem tengir saman byggðir. Svona er hægt að halda áfram og nefna fjölfarna vegi þar sem skortir samband. Svo gætum við náttúrlega áfram rætt um mikilvægi sambands á fleiri vegum, það eru sveitavegirnir, safn- og tengivegirnir. Ég hlýt líka að nefna Árneshreppinn og mikilvægi þess að þar sé gott samband. Víða inn til dala og út til nesja. Skagafjarðardalir, dalir inn Húnavatnssýslur, innsveitir Borgarfjarðar. Dalasýsla, ég tala nú ekki um það. Þar fengum við þingmenn kjördæmisins núna ekki fyrir mörgum dögum brýningu frá Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur, íbúa þar, um mjög erfitt farsímasamband á því svæði og í Dölunum, þetta var ákall um það að við beittum okkur fyrir því að þar yrði gert betur. Hún rakti það m.a. að aðstæður væru því miður oft þannig að íbúum fyndust þeir ekki vera öruggir og að hlutir gætu endað á versta veg, hvort sem það eru slys eða vandræði tengd föstum, biluðum bílum í vondum veðrum á fjallvegum o.s.frv. Ákallið er að bregðast við og því miður er þetta víða staðan. Þetta er gríðarlega mikið öryggismál og búsetuöryggi, svo ég nefni það aftur, og byggðajafnrétti skiptir auðvitað máli. Því miður var Síminn seldur á sínum tíma með grunnnetinu, ég taldi þá og tel enn að það hafi verið mistök. Við þurfum að tryggja það og núna þegar verið er að selja Mílu þá er þetta enn mikilvægara í umræðunni og við þekkjum það. Það verður að tryggja almannahagsmuni og að grunninnviðir séu til staðar fyrir alla landsmenn. Þetta þurfa stjórnvöld að tryggja. Ég veit að í frumvarpinu er sérstaklega verið að horfa til þessara meginleiða á þjóðvegum landsins og það á að vera í algjörum forgangi. En ég vil líka nefna hvað þetta skiptir miklu máli. Hér hefur almannavarnaatriði, Tetra-samband og fleira sem skiptir máli, verið nefnt. Ég styð það mjög að við fylgjum þessu máli vel eftir og vildi bara sérstaklega koma hér og lýsa stuðningi við það. Þetta er mitt hjartans mál og vonandi sameinumst við um að stíga fleiri góð skref í þessa veru.
Frú forseti. Áður en ég mæli fyrir þessu máli vil ég þakka þeim góðu fulltrúum meiri hlutans sem hér hafa kvatt sér hljóðs, hv. þm. Bjarna Jónssyni, sem hér var í stóli rétt áðan, og hv. þm. Stefáni Vagn Stefánssyni, sem þekkir þessi mál af eigin raun, hv. þm. Tómasi Andrési Tómassyni og sömuleiðis Guðmundi Inga Kristinssyni. Takk fyrir að taka svo vel undir þetta og megi þessu vel farnast. Þetta mál sem hér er til umræðu er einfalt og auðskiljanlegt. Við erum í áætlun um orkuskipti framarlega í röð þjóða sem eiga raunhæfan kost á því að láta þau orkuskipti ganga myndarlega og farsællega eftir. Við höfum ívilnað kaupendum bifreiða og nú nýverið kaupendum flugvéla með niðurfellingu virðisaukaskatts á rafknúnum tækjum af þeim toga. Kveikjuna að þessu máli má rekja til heimsóknar minnar til Napólí fyrir u.þ.b. tveimur og hálfu ári síðan. Dásamlega Ítalía. Við ætluðum að gera okkur ferð út í Capri frá Napólí með ferju. Fjöldi fólks stóð þar við hafnarbakkann og beið þess að ferjurnar færu yfir til eyjarinnar fögru þar sem allir Capri-sveinar gera sér glaðan dag með Capri-meyjum. Var tilbúið til fararinnar það safn báta af ýmsum stærðum sem ætluðu að flytja hundruð manna þarna yfir. Og aldrei á ævi minni hef ég upplifað önnur eins andköf vegna hinna blásvörtu reykjarstróka sem stóðu beint fram í andlitið á okkur og ofan í kokið. Ferjurnar þarna eru hreinn viðbjóður og minningin af þessum sólbjarta degi er því miður í þessum reykjarmekki verulega svert. Síðan hef ég fylgst með skemmtiferðaskipunum sem hingað koma með þann túrhestakvóta sem við kjósum auðvitað öll að fá hingað til landsins, hvort sem er úr lofti eða legi. Þá er sama svarta eða svartbrúna reykjarskýið það sem fyrst fangar augað. Auðvitað er ekki langt komin sú þróun sem hér er þó hafin á því að rafvæða flugvélarnar. Við erum vel á veg komin í bílaflotanum og flugvélaflotinn er á byrjunarstigum og ég þekki dæmi um fólk sem er að huga að ferju milli eyja á Breiðafirði eða að huga að öðrum bátum, yfirleitt af smærri toga. Þess vegna er þetta hér til komið. Við skulum láta þetta ganga yfir öll þrjú meginfararsniðin; landið, loftið og sjóinn. Þetta er frumvarp til laga um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, vistvæn skip. Flutningsmenn eru, auk mín, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland og Tómas Andrés Tómasson. „1. gr.: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Á tímabilinu 1. janúar 2022 til og með 31. desember 2023 skal við innflutning og skattskylda sölu nýrra skipa og báta, sem falla undir vörulið 8901, 8902, 8903, 8904, 8905 eða 8906 í tollskrá og eingöngu eru knúnir rafmagni sem orkugjafa, fella niður virðisaukaskatt af söluverði eða telja það til undanþeginnar veltu. Ákvæði þetta skal jafnframt gilda um niðurfellingu virðisaukaskatts við innflutning og fyrstu sölu notaðra skipa og báta sem eingöngu nýta rafmagn sem orkugjafa enda sé farartækið þriggja ára eða yngra á innflutningsdegi og söludegi miðað við fyrstu skráningu. 2. gr.: Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Og greinargerðin í örstuttu máli. Undanfarin ár hefur tíðkast að veita undanþágur frá ýmsum opinberum gjöldum vegna kaupa á farartækjum sem knúin eru vistvænum orkugjöfum. Í lögum um virðisaukaskatt er að finna ákvæði til bráðabirgða sem heimilar undanþágu frá greiðslu virðisaukaskatts vegna kaupa á rafknúnum bifreiðum, vetnisknúnum bifreiðum og tengiltvinnbifreiðum. Um síðastliðin áramót samþykkti Alþingi einnig að fella niður virðisaukaskatt vegna rafknúinna loftfara. Markmið þessa frumvarps er að tryggja að sams konar ívilnanir séu til staðar vegna rafknúinna báta. Þeir eru farnir að ryðja sér til rúms. Faxaflóahafnir hafa þegar fellt niður bryggju- og lestargjald vegna slíkra báta. Stuðla á að orkuskiptum á hvers konar farartækjum, ekki bara á ökutækjum. Því er lagt til að lögfesta heimildir sem veiti sambærilegar ívilnanir vegna báta og skipa eins og þegar er að finna í ákvæði XL til bráðabirgða við virðisaukaskattslögin sem tekur til hópbifreiða. Það er von flutningsmanna að með slíkum ívilnunum megi stuðla enn frekar að orkuskiptum á Íslandi og draga úr losun á koltvísýringi. Þetta, góðir áheyrendur, er að mínu viti jafn sjálfsagður hlutur og sá að tryggja fólki öryggi í fjarskiptum hvar á landinu sem það er statt. Hröðum þeirri byltingu í orkuskiptum sem hér hefur þegar verið boðuð og tökum sæförin með í þann leiðangur.
Virðulegi forseti. Hv. þingheimur. Kæru landsmenn. Tómas hér, kallaður Tommi. Ég kem nú bara hérna til að styrkja Jakob í þessu frumvarpi. Ég held að það hafi verið einhver yfirsjón að setja þetta ekki með flugvélunum og bílunum og ég hefði ímyndað mér að það hefði bara átt að afgreiða þetta sisvona með einu pennastriki. En ef ekki þá hvet ég þingheim til að leiðrétta þetta svo að þeir sem vilja bruna um sjóinn á rafknúnum fleyjum geti gert það til þess að skapa grænt umhverfi sem við erum allir á höttunum eftir. En varðandi skemmtisnekkjur þá er sagt, svona til gamans, að maður sem kaupir sér skemmtisnekkju eða skemmtibát eigi tvo góða daga, daginn sem hann kaupir bátinn og daginn sem hann selur bátinn. Allt þar á milli er puð.