Forseti. Á þessum tímum þegar stjórnmál og umræða um þau, fréttaflutningur af þeim og umræða innan þeirra, snýst æ meira um persónur gerðum við vel að muna að sum mál eru þeirrar gerðar að þau eru svo miklu stærri en allt það fólk sem að þeim kemur. Þetta er eitt þeirra mála. Þetta mál varðar hálendi Íslands, náttúruna sem við öll berum ábyrgð á, hjartað í landinu okkar. Það er svo miklu stærra en hvert okkar sem tekur þátt í þessari umræðu, stærra en einstaka stjórnmálafólk, þingmenn, formenn flokka, stærra en flokkarnir sjálfir og mögulegt fylgi þeirra. Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og sýnist á öllu að þrátt fyrir hið mikla magn af pappírum sem ég hef haft með mér hér í pontu þá vanti mig sjálft nefndarálitið og þakka ég hv. formanni umhverfis- og samgöngunefndar fyrir að bjarga mér með það. Forseti. Við þurfum ekki að fara mörgum orðum um það hversu umfangsmikið málið sem hér er undir er. Þetta er ekki nýtt mál. Þetta mál varð ekki til þegar núverandi ríkisstjórn ákvað að taka saman höndum, þeir flokkar sem hana skipa. Þetta hefur verið í deiglunni árum og áratugum saman. Stjórnmálafólk hefur talað fyrir því. Vinstrihreyfingin – grænt framboð haldið því á lofti. Fólk í flestum ef ekki öllum flokkum hefur komið að því á einhverjum tímapunkti. Þrír síðustu umhverfisráðherrar hafa komið að því á einhvern hátt að stofna þjóðgarð á hálendi Íslands. Hv. þáverandi umhverfisráðherra, Sigrún Magnúsdóttir, Framsóknarflokknum, í ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, setti af stað vinnu sem skilaði sér í lokaskýrslu nefndar um forsendur fyrir stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands. Í þeirri ríkisstjórn sátu Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur. Björt Ólafsdóttir, þáverandi umhverfisráðherra, lagði fram þessa skýrslu þann stutta tíma sem hún sat í embætti í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar. Síðan fór þetta mál inn í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar. Þeir flokkar sem hana skipuðu samþykktu að stofna þjóðgarð á hálendi Íslands. Skipuð var þverfagleg nefnd eða þverpólitísk nefnd öllu heldur í hverri sátu fulltrúar allra flokka sem sæti eiga á Alþingi. Hún skilaði af sér skýrslu í desember 2019, Hálendisþjóðgarður. Undir hana rituðu allir fulltrúar nema fulltrúi Miðflokksins sem ég hygg að muni gera grein fyrir sjónarmiðum sínum í ræðu hér á eftir. Forseti. Það sem ég er að segja með þessari upptalningu er að minna okkur á að það ríkir býsna mikil sátt um stofnun þjóðgarðs á hálendi Íslands. Ég ætla að taka ábyrgð mína alvarlega þegar að þeirri sátt kemur og leggja mig fram um það, eins og ég þykist hafa gert hingað til, í umræðunni hér að vinna að málinu áfram, að það megi lifa. Einmitt í því skyni hefur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar lagt fram nefndarálit sem ég er reyndar ekki enn kominn með í hendur því að ég hef fengið vitlaust blað afhent í þeirri góðu samvinnu sem þó hefur ríkt hér. Það sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar er að leggja til er að áfram verði unnið að málinu, að það verði ekki látið deyja í nefnd. Við munum heyra í umræðunni alls kyns söguskoðanir á því hvað það þýði og það er bara gott og blessað. Fólk hefur ólíka sýn á hlutina. Það er hins vegar ekki hægt að deila um það að ef ekkert hefði átt að gera í málinu hefði ekkert verið gert. Það hefði ekki þurft að afgreiða þetta mál úr nefnd. Fjöldi stjórnarmála er ekki afgreiddur úr nefnd. Þetta er hins vegar afgreitt með skýrum fyrirmælum um hvað það er sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar og vonandi Alþingi allt getur sæst á. Í nefndarálitinu með frávísunartillögu er farið yfir umfjöllun nefndarinnar. Fjöldi þeirra sem skiluðu umsögnum er slíkur að það tekur tvær fyrstu blaðsíðurnar. Þær eru, ef ég man rétt, 158 talsins. Ég veit ekki hversu mörg hafa lesið hvern einasta stafkrók í þessum umsögnum. Það hef ég gert og þar kemur ýmislegt gott fram. Forseti. Ég fór aðeins yfir söguna og endaði á því máli sem við nú leggjum til að vísað verði til ríkisstjórnarinnar og lifi þannig. Ég ætla ekki að draga fjöður yfir það að þrátt fyrir að ég sé ánægður með að málið lifi með þessari afgreiðslu varð ég fyrir vonbrigðum með að málið skyldi ekki lifa þannig að það yrði einfaldlega samþykkt. Ég tók það alvarlega að það væri í stjórnarsáttmála og hafði væntingar um að það yrði samþykkt. Málið hefur hins vegar verið gríðarlega umdeilt. Ég minntist hér, forseti, á allar þessar umsagnir og ég hef litakóðað þær eftir því í hverju athugasemdirnar eru fólgnar, að hverju þær snúa. Snúa þær að sjálfsforræði sveitarfélaga, of mikilli miðstýringu eða hvað? Af því að allt þetta er að finna í þessum umsögnum. Málið er nefnilega gríðarlega víðtækt. Með slík mál er svo auðvelt, ef viljinn er fyrir hendi, að finna sér eitthvert eitt horn, vera á móti því og segja fyrir vikið: Ég er á móti málinu öllu. Það þótti mér einkenna um of umræðu þá sem skapaðist um málið beggja megin við síðustu áramót, umræðu þar sem fólk, bæði innan og utan þings, fór yfir sína sýn á málið. Ýmislegt var sagt þar og ég lít einfaldlega svo á að það séu ekki réttar upplýsingar eða að málið sé túlkað á mjög sérkennilegan hátt. Gott og blessað. Maður getur ekki heimtað að umræða um stór mál fari bara fram eftir manns eigin höfði, skárra væri það nú. En umdeilt og risastórt mál sem hefur verið lengi í vinnslu, og fram kom gríðarlega víðfeðmt frumvarp sem byggði á vel unninni undirbúningsvinnu, tók á ótrúlega mörgum hlutum. Málið kom seinna fram en það átti að gera. Það átti að koma fram í fyrra. Við áttum að hafa eitt og hálft ár, eitthvað svoleiðis, upp á að hlaupa ef við hefðum þurft á því að halda, annars hefðum við náð því hér á þinginu í fyrra. En hæstv. ráðherra lagði til að umræðu um málið yrði frestað út af Covid. Covid hafði áhrif á allt. Ég hef heyrt fólk bera brigður á að Covid hafi haft nokkur áhrif á þetta mál. Það fólk er að mínu viti að tala út frá eigin hagsmunum í pólitík, ekki á sanngjarnan hátt um raunveruleikann. Covid hafði sannarlega áhrif á málið. Ef Covid hefði ekki verið hefði málið komið fram í fyrra. Það er ekki eins og þetta hafi verið eina málið sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefur haft um að fjalla. Ég tók það saman að gamni mínu að á yfirstandandi þingi hefur nefndin afgreitt 19 stjórnarmál til 2. umr. og flutt sjálf fjögur mál. Það er ágætt að hafa í huga að á síðasta þingi afgreiddi nefndin 18 mál, þar síðasta 22. Nefndin var að starfa að fullu, sýndi góða vinnu í öllum þeim málum sem þurfti að vinna og ekki voru það Covid-mál hjá okkur. Þetta voru öll hin málin sem við þurftum að vinna að. Svona stórt mál þarf mikla umfjöllun. Í nefndaráliti sem fylgir frávísun er farið aðeins yfir það hver umfjöllun nefndarinnar var. Ég ætla ekki að rekja það hér, heldur ekki örstutta yfirferð yfir söguna sem ég hef sjálfur farið hér yfir. Ég hef sem framsögumaður málsins líka unnið að því utan þings. Ég hef til að mynda átt símtöl við fulltrúa hvers einasta sveitarfélags sem málið snertir, 21 sveitarfélag. Ég hef hringt í fulltrúa hvers einasta þeirra. Ég hef hitt meiri hlutann af þeim á sérstökum fundum þar sem ég hef verið að reyna að þoka málinu áfram. Ég hef talað við ótalmörg félagasamtök, bæði samtök fólks sem fyrst og fremst er umhugað um frjálsa för sína um hálendið og eins samtök sem fyrst og fremst er umhugað um að vernda hálendið, þó að ég hyggi nú að margt fleira sameini þessi tvö sjónarmið en kannski mætti ætla við fyrstu sýn. Ég hef rætt við fulltrúa þeirra sem vilja nytja hálendið að einhverju leyti. Ég held, forseti, að að engu máli hafi ég unnið jafn mikið innan þings og þessu, eða öllu heldur utan þings því að þessir fundir voru ekki á hefðbundinni dagskrá þingsins heldur átti ég þá utan hennar. Það sem ég dreg út úr þessari vinnu er að ég hef afskaplega fáa hitt sem eru alfarið á móti þjóðgarði á hálendinu. Ef við lesum okkur í gegnum þessar 158 umsagnir kemur það sama í ljós. Það eru afskaplega fáar umsagnir sem segja: Alls ekki þjóðgarð á hálendinu. Þær segja hins vegar margar hverjar að vinna þurfi málið betur, að meiri sátt þurfi að ríkja. Það er það sem meiri hluti hv. umhverfis- og samgöngunefndar leggur til að gert verði. Við hlustuðum líka á það í umsögnunum. Ég tel að þeir kjörnu fulltrúar sem bregðast því sem kemur fram í umsögnunum séu ekki að verða við því sem hagaðilar að málinu óska eftir. Það er kallað eftir því að meiri sátt náist um málið. Í því skyni leggur meiri hlutinn til að málið verði unnið meira. Við teljum að umræðan sem fram hafi farið á síðustu árum, bæði um fyrirliggjandi frumvarp en eins um þau sem ég hef rakið hér og vinnuna sem hefur verið á hendi annarra ráðherra, sé nauðsynlegur þáttur í því ferli að ná sátt um málið. Við teljum nauðsynlegt að taka afstöðu til ýmissa þátta. Við rekjum þá í nefndaráliti, mörk þjóðgarðs, verndarflokkar, hvernig afstaða sveitarfélaga verði leidd fram, stjórnfyrirkomulag, verkaskipting, samspil skipulagsáætlana sveitarfélaga, reglur um umferð, umgjörð um hefðbundnar nytjar, ítarleg fjárþörf, hvernig samningar um atvinnustarfsemi verði og hvernig hugað verði að málum sem skiptast milli ólíkra ráðuneyta, svo að ég hlaupi á hundavaði yfir þá punkta sem við tiltökum í nefndarálitinu og allir geta kynnt sér. Við teljum að ef áfram verður rætt um þessi mál, með þeim sem að því koma, muni málið þroskast meira og út úr því komi það sem við felum hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra að gera, nýtt frumvarp um málið sem lagt verði fram. Í nefndaráliti segjum við, með leyfi forseta: „Hálendi Íslands er einstakt og vanda þarf sem best til verka þegar kemur að verndun og nýtingu og umgengni á því landsvæði. Ríkja þarf traust á milli þeirra sem málið snertir, þar á meðal heimamanna, sveitarfélaga, félagasamtaka og ríkisvaldsins. Meiri hlutinn telur að til að ná slíkri sátt þurfi að gefa málinu lengri tíma og mikilvægt sé að halda áfram að vinna að því í víðtæku samráði við alla hagaðila.“ - Þannig lifir málið áfram, forseti. Ég hefði kosið að við hefðum getað tekið meira höndum saman, lagt okkur öll saman meira fram um að leysa málið, öll saman meira fram um að finna þær lausnir sem þyrftu að finnast til að ná málinu fram. En eitt stykki heimsfaraldur varð til þess að það sneyddist um tíma. Önnur mál sem nefndin þurfti að fjalla um höfðu sömu áhrif. Fjöldi umsagna og ólíkra skoðana kallaði á ítarlega umfjöllun og ég hygg að nánast hefði þurft að ryðja borð hv. umhverfis- og samgöngunefndar af öllu öðru ef nægilega vel hefði átt að fjalla um þetta mál á þeim tíma sem nefndinni var skammtaður því að um það var samið að umfjöllun í nefndinni hæfist ekki fyrr en í febrúar. Forseti. Ég gæti talað mun lengur um þjóðgarða en ég hef gert hér, ég hef gert það og mun áreiðanlega gera það. Ég hef lýst hér samtölum mínum við fólk, símtölum. Meiri hlutinn leggur til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið sem verði byggt á þeirri vinnu sem rakin er í nefndarálitinu og ég hef farið hér yfir. Undir álitið rita auk mín hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Jón Gunnarsson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég hefði kosið að fleiri hv. þingmenn væru með á þessu og vildu frekar að haldið yrði áfram að vinna að málinu en að því yrði hætt. Um það snerist valið á þeim tímapunkti þegar við ákváðum að taka málið úr nefnd. En hver verður að kjósa um það hvernig hann hagar sínum málum hér. Ég segi að lokum: Í mínum huga eru það vonbrigði að málið skyldi ekki ná fram að ganga á þessu þingi. Ég er þó ánægður með að við viðurkennum og höldum á lofti mikilvægi málsins og vísum því til áframhaldandi vinnu. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, forseti, að það verður þjóðgarður á hálendi Íslands.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, framsögumanni meiri hlutans, framsöguna og fyrir þá miklu vinnu sem ég veit að þingmaðurinn hefur lagt í þetta mál. Ég veit að málið er sannarlega hans hjartans mál þannig að ég vil sérstaklega þakka honum fyrir það þó að við séum ósammála um málið sem slíkt. Í nefndarálitinu - þar sem þingmaðurinn leggur áherslu á að með þessari afgreiðslu, þessari frávísunartillögu eins og hún liggur hér fyrir, sé verið að halda málinu við, halda því á lífi til frekari vinnslu - eru talin upp ein átta atriði sem segir að huga þurfi sérstaklega að, að séu skoðuð, kláruð og sátt náist um, séu með einum eða öðrum hætti leidd í jörðu í áframhaldandi vinnu. Síðan segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið …“ Spurning mín til hv. framsögumanns er: Þetta atriði sem hér segir, að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið - lítur hv. framsögumaður þannig á að með þessu, starfi ríkisstjórnarflokkarnir áfram á næsta kjörtímabili, séu núverandi flokkar, Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn, búnir að skuldbinda sig til að leggja fram, klára og afgreiða frumvarp um hálendisþjóðgarð eins og það kemur fram í kjölfar þeirrar vinnu?
Forseti. Ég held að það sé miklu fleira sem þurfi að huga að heldur en er í þeim punktum sem eru í nefndarálitinu. Þetta er kannski örlítil tilraun til að lista upp það sem hefði staðið í nefndaráliti þar sem lagt hefði verið til að samþykkja málið. Við hefðum þurft að taka á öllu þessu. Ef fólk ætlar að ná almennri sátt um málið þarf að ræða miklu fleira en hér er gert. Ég hef ekki heyrt annað á neinum fulltrúa umræddra flokka sem hv. þingmaður spurði um en að vilji sé til að stofna þjóðgarð á miðhálendi Íslands. Ég hef heyrt fólk lýsa andstöðu við frumvarpið eins og það lítur út, ég hef heyrt fólk segja að ekki sé tekið á ákveðnum hlutum í því, ég hef heyrt fólk segja að breyta þurfi frumvarpinu eins og það er og ýmislegt annað en ég hef engan heyrt segja - hv. þingmaður leiðréttir mig ef hann veit að ég hef rangt fyrir mér, það getur vel verið að svo sé, ég hef býsna oft rangt fyrir mér - að hann sé algerlega á móti þjóðgarði. Ég vona, forseti, hver sem næsti umhverfisráðherra verður, að leggi hann fram slíkt mál muni hann virða þann vilja sem fram kemur í öllum þeim umsögnum sem fylgdu málinu - ég fór aðeins yfir það áðan að það eru rosalega margar umsagnir þar sem sagt er: Já, við viljum kannski breyta þessu eða hinu, við erum á móti þessu, þessu og þessu en við erum alls ekki á móti þjóðgarði - að hann virði það að í jafn mörgum umsögnum komi fram jafn jákvæð afstaða til þjóðgarðs á hálendinu yfir höfuð, óháð málinu. Ég vona að næsti hv. umhverfisráðherra virði það, hver sem hann verður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Bara svo að ég skilji það rétt þá lítur þingflokkur Vinstri grænna - ég gef mér að þetta nefndarálit sé lagt fram með samþykki og í umboði hans eins og annarra stjórnarflokka sem að málinu koma - ekki svo á að þarna sé um að ræða skuldbindingu til að klára málið á næsta kjörtímabili. Það væri áhugavert upp á framhald umræðunnar að heyra hvort það sé réttur skilningur. Ég held að það sé rétt hjá framsögumanni sem hann hélt fram um sjálfan sig, að fáir væru betur lesnir en hann í því sem komið hefur fram um þetta mál. Þau atriði sem eru talin upp í þessum punktum - ég vísaði bara til þeirra af því að þau eru hérna. Einhverra hluta vegna eru þau hérna og það hlýtur að benda til þess að þetta séu talin sérstök atriði sem þurfi að leggja áherslu á eða hafi ekki verið rædd forsvaranlega í undirbúningi nú þegar. Hér er m.a. talað um mörk þjóðgarðs og verndarflokka, stjórnfyrirkomulag, samspil skipulagsáætlunar sveitarfélaga og stjórnunar og nokkur önnur atriði til. Hvert þessara atriða metur hv. framsögumaður að hafi verið verst reifuð í þeirri vinnu sem nú liggur fyrir og er verið að vísa til ríkisstjórnar? Skilningur minn á hæstv. umhverfisráðherra hingað til hefur alltaf verið sá að ráðherrann teldi öll þessi mál vera rædd, tillit tekið til sjónarmiða, sameiginleg niðurstaða hafi náðst um þessi atriði nú þegar og að þau kæmu fram í því máli sem nú liggur fyrir. [[Forseti hringir.]]Fyrst er kallað eftir svörum um það hvort óbreytt ríkisstjórnarsamstarf kalli á [[Forseti hringir.]]að álitið sé að það sé skuldbindandi að klára málið á næsta kjörtímabili og síðan hvar áherslurnar liggja varðandi þessa fyrirvara.
Forseti. Aftur hvað varðar næsta hæstv. umhverfisráðherra, hver sem hann verður: Ég fór aðeins yfir það áðan að nánast allir flokkar, eða einstaklingar í flokkum, hafa komið að því að vinna að þjóðgarði á miðhálendinu. Ég taldi nokkuð víst að menn væru áfram á því. Formaður flokks hv. þingmanns, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, var forsætisráðherra í ríkisstjórn sem hóf þessa vinnu. Flokkssystir hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra, Sigrún Magnúsdóttir, hóf málið en það var undir forsæti hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þáverandi forsætisráðherra, sem vinnan hófst með þessari skýrslu sem er býsna góð. Margt úr henni er í frumvarpinu núna. Ég hef því bara litið svo á að almenn samstaða væri um að stofna þjóðgarðinn. Ég deili ekki alveg þessari sýn hv. þingmanns. Kannski ég botni hitt af því að nú veit maður aldrei hvað er klippt út úr því sem maður segir: Ég hef litið svo á að almenn samstaða væri um að stofna þjóðgarð en deilt væri um hvernig hann væri og hvernig hann yrði, mörk, stjórnfyrirkomulag. Ég deili ekki endilega þeirri sýn hv. þingmanns að hér sé einhver upptalning á því sem sé vanreifað. Það er alls ekki þannig. Hér er verið að fela ríkisstjórninni og hæstv. ráðherra að vinna ákveðna vinnu. Meiri hlutinn er að segja að í þeirri vinnu þurfi að taka á fullt af hlutum. Að sjálfsögðu kemur nýtt mál fram. Við vitum að málið lifir ekki. Það þarf að koma fram nýtt mál. Til að ná sátt teljum við að það þurfi að taka á þessum hlutum. Á sumum þeirra hefur mjög vel verið tekið í málinu eins og það er núna, að mínu viti, en sumum þarf að sinna örlítið betur o.s.frv.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir framsögu í þessu máli. Ég ætla aðeins að spyrja um orðalag í stjórnarsáttmála. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar segir: „Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu í samráði þverpólitískrar þingmannanefndar …“ - Svo eru þeir nefndir sem eiga að vera í því samráði. - „… og annarra hagsmunaaðila.“ Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu. Var einhver fyrirvari gerður við það af hálfu samstarfsflokka Vinstri grænna á þessum tíma? Hverjir voru þeir fyrirvarar og hvar voru þeir skrásettir? Þá er ekki að finna í stjórnarsáttmála, ég hef ekki séð þá. Síðar kemur í ljós að menn hafa alls kyns fyrirvara, þingmenn samstarfsflokkanna voru óþreytandi við að telja upp fyrirvara sem þeir höfðu við málið á síðari stigum. Eftir áramót hafa menn sérstaklega verið að nefna alls kyns fyrirvara, koma þeim á framfæri. Ég ætla því að spyrja hv. þingmann: Voru engir fyrirvarar settir í upphafi? Eru þetta allt síðar til komnir fyrirvarar og hvers virði er þá þetta ákvæði í stjórnarsáttmála sem segir að ríkisstjórnin ætli að stofna þjóðgarð á miðhálendinu? Hvernig var þessum vinnubrögðum háttað hjá ríkisstjórninni á sínum tíma? Tökum orðalag úr bankamáli: Litu Vinstri græn svo á að þarna hefðu þau undirritaðan og óútfylltan tékka frá Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki? Litu þau svo á að þau hefðu hann í höndunum, að það væri í þeirra höndum að útfæra umgjörð þjóðgarðsins?
Forseti. Ég verð að játa að ég skil ekki alveg hvernig ætti að vera búið um mál í stjórnarsáttmála öðruvísi en að fagráðherra útfæri þá umgjörð. Ég veit ekki alveg hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að mál í stjórnarsáttmála séu unnin á annan hátt. Þannig hefur þetta verið um öll mál í stjórnarsáttmála, eðlilega. Um það er samið að þetta og hitt skuli gert. Það var til dæmis samið um að breyta skattkerfinu. Síðan er það fagráðherrann sem fer í það að koma á nýju lágtekjuþrepi. Það er að sjálfsögðu ekki neitt sem stjórnarflokkarnir vinna allir í saman, þingflokkarnir. Ég veit ekki alveg hvernig hv. þingmaður sér þetta fyrir sér öðruvísi. Það er nú svo langt síðan ég hélt á ávísanahefti að ég verð að játa að ég man ekki alveg hvernig sú tilfinning var að vera með óútfylltan tékka eða hvort ég hef nokkru sinni haldið á slíku. Ég þori ekki alveg að fara með það. Það er ekki líkingin sem kemur mér í huga til að lýsa tilfinningu minni. Ég lýsti því hér áðan að ég hefði orðið fyrir vonbrigðum með að þetta mál hefði ekki náð í gegn. Ég hygg, hvað varðar fyrirvara annarra flokka, að best sé að spyrja þá. Ég sat ekki við það borð að semja þennan sáttmála. Ég var ekki á þingflokksfundum hinna flokkanna er þeir settu sína fyrirvara. Ég sá suma þeirra. Ég veit ekki hvernig ég get orðað það öðruvísi en það var enginn fyrirvari af hálfu Vinstri grænna.
Herra forseti. Ég þakka svarið, en það var rýrt. Átti hin víðtæka og harða andstaða sveitarfélaga hringinn í kringum landið að koma Framsóknarflokknum, samstarfsflokki Vinstri grænna í ríkisstjórn, á óvart? Bjuggust þeir ekki við þeirri andstöðu þegar þeir undirrituðu stjórnarsáttmálann? Átti það að koma Sjálfstæðismönnum á óvart að með stofnun svo stórs þjóðgarðs yrði lokað fyrir frekari orkunýtingu á því svæði sem þjóðgarðurinn tekur yfir? Átti það að koma þeim á óvart? Ef ég líki þessu við orrustu má segja að þegar menn þurftu að horfast í augu við fylkingar andstæðinganna hafi allir liðsmenn ríkisstjórnarinnar verið horfnir af vettvangi. Þegar hershöfðinginn leit um öxl voru allir liðsmennirnir horfnir og hann stóð einn. Vinstri grænir stóðu einir þegar þeir litu um öxl og leituðu eftir stuðningi samstarfsflokka sinna í ríkisstjórn. Þeir samstarfsmenn voru horfnir af vettvangi. Andstaðan sem var meðal sveitarfélaganna hringinn í kringum landið átti ekki að koma á óvart og þau áhrif sem málið hefði á framtíðarorkunýtingu. Það er samhengið í minni spurningu. Hv. þingmaður svaraði því ekki, og ekki heyrði ég hann svara hv. þm. Bergþóri Ólasyni í fyrra andsvari, hvort þeir flokkar sem nú eru í ríkisstjórn, ef þeir komast til valda aftur og mynda saman ríkisstjórn, muni þá klára málið, að þeir séu skuldbundnir til þess, eins og segir í áliti meiri hlutans. Það hlýtur að skuldbinda liðsmennina sem horfnir voru af vettvangi til að taka þátt í næstu orrustu af fullum hug. Er það ekki svo?
Frú forseti. Þó að Gestur á Hæli, langafi minn, hafi verið forsvarsmaður Óháðra bænda, sem síðar urðu að Framsóknarflokknum, og Ólafur Proppé, annar langafi minn, hafi setið á þingi fyrir einhvers konar útgáfu af Sjálfstæðisflokknum, frábið ég mér að þurfa að svara fyrir það hvað eigi að koma Sjálfstæðismönnum og Framsóknarmönnum á óvart, eins og hv. þingmaður spyr mig um. Ég er ættrækinn maður og held sögu fjölskyldu minnar ágætlega á lofti, en þessi tenging finnst mér ekki leggja þær skyldur á herðar mínar að ég svari fyrir það. Ég segi bara aftur: Er hv. þingmaður ekki að spyrja vitlausan þingmann að því sem hann fýsir að vita? Ég veit bara ekki hvernig ég get orðað það öðruvísi. Ég skil ekki alveg líkingaskóginn með óútfyllta tékkann og hershöfðingjann. Ég sagði í framsögu minni að ég hefði orðið vonsvikinn með að við hefðum ekki öll unnið að þessu saman. Ég varð fyrir vonbrigðum með að málið yrði ekki að veruleika. Ég skil að ýmsir utanaðkomandi þættir höfðu þau áhrif, og virði það, að þegar málið kom fram og var í vinnu nefndarinnar nú í vor gafst einfaldlega ekki tími til að klára þetta. Ég hefði engu að síður kosið að við hefðum öll einhent okkur í málið fyrr. En hvað það varðar hvað kemur þingmönnum Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins á óvart ætla ég ekki að vera Albanía í þessu samtali og ef hv. þingmaður á eitthvað ósagt við þingmenn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks legg ég til að hann tali bara beint við þá.
Herra forseti. Við höfum hlýtt á hv. framsögumann meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar gera grein fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu um lög um hálendisþjóðgarð. Það var sannast sagna raunalegt að heyra hvernig hv. framsögumaður leitaðist við að rekja og skilgreina ástæður þess að líf og heilsa þessa máls er komið í þetta horf og óvíst um örlögin. En hv. framsögumaður Kolbeinn Óttarsson Proppé er bjartsýnn á líf málsins og það skulum við vera öll. Ef hálendisþjóðgarðurinn væri skjólstæðingur heilbrigðiskerfisins, á hvaða deild væri hann staddur núna? Væri hann á slysa- og bráðadeild? Væri hann hugsanlega á endurhæfingardeild eða væri hann kominn á líknandi meðferð? Ég hef þá trú að málið sé ekki svo alvarlegt. Ef Samfylkingin hefði fengið að fara höndum um þennan góða og raunar mannvænlega skjólstæðing þá væri hann útskrifaður. Hann væri að vappa um í náttúrunni útitekinn og sællegur að njóta lífsins. Það skulum við vona að þetta málefni eigi eftir að fá að gera, að njóta lífsins og fá að dafna á sína vísu. Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti umhverfis- og samgöngunefndar varðandi hálendisþjóðgarð, 1. minni hluta. Álitið til hljóðar á þessa leið: „Fyrsti minni hluti telur það vera fyrirslátt að bera fyrir sig tímaskort vegna heimsfaraldurs kórónuveiru þegar kemur að jafn mikilvægu máli og hálendisþjóðgarður er. Fyrsti minni hluti fellst ekki á slíkar útskýringar og bendir á að frumvarpið var lagt fram fyrir rúmum sex mánuðum. Fyrir þann tíma hafði málið, sem var eitt af stærsta áherslumálunum í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, verið í a.m.k. tveggja ára samráðsvinnu og kynningarferli um allt land.“ Við meðferð málsins fékk nefndin til sín fjölda sérfræðinga og hagsmunaaðila og bárust 155 umsagnir vegna málsins. Ráðherra og ríkisstjórnin hafa haft nægan tíma til þess að vinna að málinu og hefur fjöldi funda átt sér stað í samfélaginu um þetta mál. Meiri hlutanum er tíðrætt um samstöðu en ljóst er að pólitískan vilja skortir meðal ríkisstjórnarflokkanna til þess að klára málið. Það er staðan þrátt fyrir gríðarlegar málamiðlanir gagnvart þeim sem vilja halda því opnu að nýjar virkjanir verði bæði innan þjóðgarðsins og í jaðri hans. Samfylkingin hefur barist fyrir þjóðgarði á miðhálendi Íslands alla tíð. Það eru því mikil vonbrigði að svæfa eigi nú eitt stærsta baráttumál umhverfissinna til margra ára. Fyrsti minni hluti telur að sú tillaga meiri hlutans að vísa frumvarpinu til ríkisstjórnarinnar sé uppgjöf. Undir þetta álit ritar sá sem hér stendur, Guðjón S. Brjánsson.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir framsöguna og samstarfið í nefndinni hvað þetta mál og önnur varðar, sem hefur verið prýðilegt. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, sem kom inn á það í ræðu sinni að stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu, eða hálendinu, hafi verið baráttumál Samfylkingarinnar um langa tíð. Ég held að hv. þingmaður hafi meira að segja talað um það á þeim nótum að frá stofnun Samfylkingarinnar hefði þetta verið markmið hennar. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort Samfylkingin sé þeirrar skoðunar að frumvarpið hefði átt að samþykkja eins og það var lagt fram af hendi hæstv. umhverfisráðherra. Og ef ekki, hvar vandamálin liggja þá helst í því frumvarpi sem lagt var fram og kannski hvað hv. þingmaður telur vanta upp á hvað áherslur varðar og það að þrengja að orkunýtingarkostum, sem mér heyrist vera hluti af þeim markmiðum sem ætlunin er að ná fram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið. Þetta málefni á sína löngu sögu og það er rétt að þetta hefur verið áhersluatriði hjá Samfylkingunni alveg frá stofnun, meira og minna verið á dagskrá. Það hefur verið borin fram tillaga, ég man ekki ártalið, hvenær það var, en ég man ekki betur en hér hafi verið lögð fram þingsályktunartillaga þessa efnis sem fyrsti vísir að þessu. Þetta málefni hefur fengið umfjöllun í þingflokknum og það eru ekki stór atriði sem við myndum gera athugasemdir við eins og málið var reifað undir lokin. Það er kannski ekki hægt, eftir því sem ég kemst næst, að setja fingurinn á einhver einstök atriði en eflaust hefði málið þróast með einhverjum hætti. Ef það hefði fengið enn frekari umræðu og verið gefið meira svigrúm til að fá frekara samráð við hagsmunaaðila hefði það þróast, kannski að einhverju leyti hnikast til, en í meginatriðum hefðum við fallist á frumvarpið eins og það lá fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar í seinna andsvari að koma aðeins inn á, og þá með vísan í almenn sjónarmið Samfylkingarinnar í þeim efnum, hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér, að stofnuðum þjóðgarði á hálendinu, verði það niðurstaðan á næsta kjörtímabili eða síðar, frekari orkunýtingaráform innan hálendislínunnar eins og hún liggur fyrir í frumvarpinu, í samhengi við svokölluð orkuskipti sem þingheimur allur er upptekinn af flesta daga. Telur hv. þingmaður ekki að verið sé að þrengja um of að þeim orkunýtingarkostum sem við eigum, svo við lendum ekki í þeirri vondu stöðu að til að mynda stóriðjan á Grundartanga, álverið í Straumsvík, álverið fyrir norðan og fleiri slíkir stórkaupendur lendi í vandræðum? Telur Samfylkingin og hv. þingmaður að það sé alveg óhætt að loka fyrir frekari orkunýtingarkosti á hálendinu ef horft er til þess sem lagt er upp með í frumvarpinu? Hver telur hv. þingmaður að áhrifin verði af því að lokað verði fyrir þá kosti? Mig minnir að Samfylkingin hafi stutt gerð Kárahnjúkavirkjunar, auðvitað áður en hv. þingmaður settist á þing. Ég verð nú að segja þetta með smá fyrirvara því að ég átta mig ekki alveg á hvar Samfylkingin stendur í þessum orkunýtingarmálum að teknu tilliti til yfirvofandi orkuskipta, svona til að tryggja að við verðum ekki rafmagnslaus.
Herra forseti. Bestu þakkir fyrir andsvarið, hv. þingmaður. Þetta er ágætisvinkill á þetta mál, þ.e. orkunýtingin. Hvað eigum við marga orkukosti? Er verið að þrengja að orkunýtingarmöguleikum í landinu? Ég tel það fjarri lagi. Hv. þingmaður sem formaður í umhverfis- og samgöngunefnd veit og þekkir að þarna greinir menn á eftir því við hverja er rætt og hvað er lagt til grundvallar. En ég tel að það sé alveg fráleitt að nýta það sem rök í því að þrengja að orkunýtingarmöguleikum á þessu svæði. Við skulum átta okkur á því að við höfum ekki enn séð þær tæknilegu breytingar sem munu eiga sér stað og þá auknu nýtingu á þeim kostum sem þegar eru fyrir hendi. Varðandi vatnsorkuna eigum við eftir að sjá gríðarlegar breytingar. Síðan eru auðvitað aðrir orkukostir sem eru ónýttir sem við eigum eftir að setja í farveg, þ.e. vindorkan og ég leyfi mér að nefna sjávarfallaorkuna sem við höfum lítið fjallað um, þar eru líka kostir. Þannig að ég tel að þetta sé fráleitt. Það sem hv. þingmaður vísar til varðandi stóriðjuna, þar eiga líka sömu tæknilegu umbreytingarnar og þróun sér stað, betri orkunýting. Ég tel að það sé ástæðulaust að fjalla um þetta með þessum hætti og ala á ótta. Herra forseti. Ég vil ekki yfirgefa ræðustólinn að þessu sinni fyrr en ég hef þakkað hv. framsögumanni fyrir hans mikla starf og viðleitni við að koma þessu máli áfram. Það vantar ekkert upp á það að vilji hans var skýr. Hann missti ekki einbeitinguna og reyndi fram á elleftu stundu að hnika málinu áfram.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 2. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um hálendisþjóðgarð. 2. minni hluti getur ekki tekið undir þá tillögu meiri hlutans að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra falið að leggja fram nýtt frumvarp um efnið. Það vekur raunar undrun að fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks bindi sig á þann hátt að verði ríkisstjórn Íslands skipuð með sama hætti og nú er á næsta kjörtímabili þá hafi flokkarnir sammælst um að klára stofnun þjóðgarðs á hálendi Íslands, bara með aðeins öðrum formerkjum en gert var ráð fyrir í því frumvarpi sem nú liggur fyrir. Næsta ríkisstjórn tekur sjálfstæða ákvörðun í þessu máli og fráleitt að nefndarálit meiri hlutans með frávísunartillögu bindi næstu ríkisstjórn, nema þá að hún verði samsett eins og sú sem nú situr. 2. minni hluti bendir á til upprifjunar að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar stendur: „Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu í samráði þverpólitískrar þingmannanefndar, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, sveitarfélaga, náttúruverndar- og útivistarsamtaka og annarra hagsmunaaðila.“ Þarna eru engir fyrirvarar settir hjá samstarfsflokkum VG í ríkisstjórn, þó að ýmsir framámenn stjórnarinnar hafi á seinni stigum viljað flagga fyrirvörum. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að fulltrúar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í nefndinni leggi til að „málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið …“. Hérna segja ríkisstjórnarflokkarnir þrír beinlínis að verði þeir áfram við völd á næsta kjörtímabili þá verði málið unnið áfram, því verði haldið á lífi og lagt verði fram frumvarp um stofnun hálendisþjóðgarðs. Það er í mótsögn við það sem fjölmargir fulltrúar þessara flokka segja í öðru samhengi en í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Ég vil bara halda því til haga svo að almenningur sjái hvert stefni. Sé horft til texta frávísunartillögunnar, þá er ekkert sem bendir til annars en að önnur atlaga verði gerð að stofnun hálendisþjóðgarðs á næsta kjörtímabili verði þessir sömu flokkar við völd. Í raun er meiri hluti nefndarinnar að skuldbinda sig, og sína flokka, til að málið verði lagt fram að nýju, verði sömu flokkar við völd eftir alþingiskosningarnar í september 2021. Að mati 2. minni hluta er það ótækt, m.a. vegna allra þeirra vankanta sem á málinu eru og 2. minni hluti rekur að einhverju leyti í þessu áliti. Þá er það í hrópandi andstöðu við vilja meiri hluta þjóðarinnar. Annar minni hluti tekur undir það með meiri hluta nefndarinnar að þegar slíkt stórmál er til umfjöllunar er brýnt að það sé gert og unnið í sem víðtækastri samstöðu í samfélaginu. Sér í lagi á það við þegar meira en þriðjungur landsins er tekinn undir þjóðgarð í ósátt við flest sveitarfélög sem land eiga á hinu fyrirhugaða svæði sem þjóðgarðurinn á að ná yfir. Rétt er að minna á að fulltrúi Miðflokksins, sá sem hér stendur, í þverpólitískum undirbúningshópi sem vann skýrslu sem sögð er vera grundvöllur málsins, sagði sig frá þeirri vinnu á lokametrum hennar, m.a. vegna þess að honum þótti ekki tekið tillit til athugasemda hagaðila með forsvaranlegum hætti. Fjöldi umsagna, nánar tiltekið 158 talsins sem flestar líta málið neikvæðum augum - þótt mismunandi sjónarmið séu uppi, svo því sé haldið til haga, og auðvitað höggva ekki allar umsagnir í öll efnisatriði málsins, en það má þó segja að alger yfirgnæfandi hluti þeirra umsagna sem bárust, þessa mikla fjölda, líti málið neikvæðum augum - hefði átt að vera ráðherra næg vísbending um að frumvarpið væri ekki tækt til afgreiðslu. Fjölmargir, þar á meðal þeir sem standa að þessu nefndaráliti, hafa lýst því samráði sem umhverfis- og auðlindaráðherra viðhafði sem sýndarsamráði. Reglulega bárust af því fréttir að fundir með hagsmunaaðilum hefðu endað með þeirri efnislegu niðurstöðu að ráðherra væri bara ekki sammála þeim sjónarmiðum sem fram voru borin. Slíkt er ekki líklegt til árangurs í máli sem þessu. Þegar hagaðilar lýsa sig sem fullbólusetta fyrir fagurgala um samráð og víðtæka sátt, þá hefur eitthvað misfarist í ferlinu. Herra forseti. Við sem skrifum undir þetta nefndarálit teljum þetta frumvarp vanbúið. Í mörgum umsögnum er bent á að efnisatriði málsins séu óljós, ekki nægjanlega vel unnin eða beinlínis ósamrýmanleg markmiðum frumvarpsins. Þannig virðist t.d. vera óljóst hvort markmið frumvarpsins sé að ferðamönnum á svæðinu fjölgi eða fækki. Þá má ætla að ef þau fjárframlög sem ætla má að þurfi til hálendisþjóðgarðs yrðu sett til verkefna sem tengjast hálendi Íslands verði hægur leikur að ná fram markmiðum laganna og jafnvel gott betur, undir því regluverki, lítillega aðlöguðu, sem við búum við í dag. Eina leiðarljós ráðherra virðist hafa verið að hálendisþjóðgarði yrði komið á, hvað sem tautaði og raulaði og að lagaramminn þar að lútandi yrði samþykktur fyrir lok kjörtímabilsins. Vankanta mætti sníða af síðar, sama hversu alvarlegir þeir væru og öllum augljósir. Í máli sem þessu ætti töf á afgreiðslu málsins ekki að valda áhyggjum, enda væri málið þannig búið að almenn sátt væri um. Það á því miður ekki við í þessu máli. Í máli sem þessu sem varðar mjög mikilsverða hagsmuni fjölmargra Íslendinga, orkuauðlindirnar og nýtingu þeirra til langrar framtíðar, verður að segja að undirbúningi málsins sé afar áfátt. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um Vatnajökulsþjóðgarð ætti að vera ráðherra leiðarvísir um að rétt sé að fara varlega í þessum efnum. Virðulegur forseti. Ég vil koma aðeins inn á nýtingu orkuauðlinda. Frumvarpið, eins og það liggur fyrir, setur í uppnám ýmsa hagkvæma orkunýtingarkosti, m.a. nýtingu fallvatna og háhitasvæða á hálendinu. Á sama tíma og stjórnvöld, og raunar landsmenn allir, virðast áhugasöm um orkuskipti, þá eru það skilaboð í þveröfuga átt að þrengja jafn mikið að orkuvinnslu og flutningskerfi raforku og í stefndi með frumvarpinu. Það er mikið áhyggjuefni að ríkisstjórnarflokkarnir virðist ætla að gera aðra atlögu að því að koma málinu í gegn, með svipuðum hætti og nú er, fái þeir tækifæri til þess. Ef áætlanir um orkuskipti eru meira í orði en á borði, þá hefur það grundvallaráhrif á þróun íslensks samfélags til næstu áratuga. Hlutfall endurnýtanlegrar orku, grænnar orku, hér á landi er það mesta sem þekkist á byggðu bóli og hefur verið lengi. Sé ætlunin að loka fyrir frekari græna orkuvinnslu, innan þess svæðis sem lína er dregin um í frumvarpinu eins og það liggur fyrir, verður þess ekki langt að bíða að landið verði rafmagnslaust í þeim skilningi að takmarkað orkuframboð haldi aftur af framleiðsluaukningu í hagkerfinu og aukinni hagsæld til framtíðar. Fjölbreytt framleiðsla, svo sem framleiðsla á áli og ýmsum öðrum vörum, skapar mun minna kolefnisspor sé varan framleidd hér á landi, samanborið við það ef framleiðslan flyst til dæmis til Kína, þar sem orkan kemur að miklu leyti frá kolabruna og olíu. Þess vegna, m.a., er rétt að útiloka ekki framleiðslu grænnar orku með þeim hætti sem í stefndi með frumvarpinu eins og það liggur fyrir. Þá nokkur orð um stjórnsýslu þessara mála. Með frumvarpinu átti skipulag og stjórnsýsla alls svæðisins, að hluta til, að færast frá lýðræðislega kjörnum fulltrúum sveitarfélaganna til fulltrúa annarra sveitarfélaga, félagasamtaka og embættismanna. Það sama má segja um umsjón, rekstur og ákvarðanatöku sem flyst frá réttkjörnum fulltrúum til þessara aðila. Í umsögnum fjölmargra sveitarfélaga, sem land eiga í fyrirhuguðum þjóðgarði, kom fram einörð og hörð andstaða við að skipulagsvaldið yrði fært með þessum hætti frá sveitarfélögunum. Sú fyrirætlan að setja allt hálendi Íslands undir flókið stofnanakerfi ríkisins í einu vetfangi án þess að hafa gert raunhæfa tilraun til að ná samstöðu með sveitarstjórnum var afleitt upphaf á vegferð sem ríkisstjórnin hóf á kjörtímabilinu. Sveitarstjórnir sem fara með skipulagsvald á svæðinu voru lítið hafðar með í ráðum og gegndu einungis því hlutverki að vera áheyrendur að ráðagerðum ríkisstjórnarinnar. Það má segja sem svo að samráðið við sveitarstjórnir virðist á köflum hafa verið meira við vinnslu nefndarinnar á málinu - og vil ég hrósa hv. framsögumanni málsins, Kolbeini Óttarssyni Proppé - og betur hlustað en í öllu vinnsluferli ráðherrans í því. Það eru a.m.k. fimm ríkisstofnanir sem hafa það hlutverk að framfylgja því að lögum um náttúruvernd sé framfylgt auk þess að stunda rannsóknir og fræðslu. Velta má fyrir sér hvort þörf sé á enn einni ríkisstofnuninni sem hefur sama markmið og margar stofnanir sem nú þegar eru starfandi. Annar minni hluti telur frumvarpið einkennast af stjórnlyndi og benda má á 21. gr. í því sambandi þar sem áskilið er að afla þurfi „… leyfis Hálendisþjóðgarðs vegna skipulagðra viðburða og einstakra verkefna í Hálendisþjóðgarði sem krefjast aðstöðu, mannafla og meðferðar tækja í þjóðgarðinum, svo sem vegna kvikmyndunar, viðburða, samkomuhalds og rannsókna“. Aðilar sem nýtt hafa hálendið eru sífellt að efna til viðburða sem þarna gætu fallið undir. Að láta sér detta í hug svo víðtæka skilgreiningu til leyfisveitinga lýsir því best hvaða hugarfar býr að baki framlagningu frumvarpsins. Annar minni hluti bendir á að ekki liggur fyrir greining og samanburður á rekstri þjóðgarða annars vegar og þjóðlendna hins vegar, til að mynda hvaða vankantar eru í núverandi kerfi þjóðlendulaga, sem hugsanlega mætti sníða af til að ná fram mörgum af markmiðum frumvarpsins. Stjórnfyrirkomulag þjóðlendna er einfalt og skilvirkt. Það stjórnfyrirkomulag sem lagt er til í frumvarpinu er flókið og boðleiðir langar. Hætt er við að framkvæmdir við hin ýmsu verkefni, stór sem smá, muni dragast á langinn vegna tafa við ákvarðanatöku og þar hræða sporin hvað varðar hvernig mál hafa gengið á köflum í Vatnajökulsþjóðgarði. Annar minni hluti hefur miklar áhyggjur af rúmum heimildum ráðherra í frumvarpinu eins og það liggur fyrir og vil ég koma inn á það í nokkrum orðum. 2. minni hluti gerir alvarlegar athugasemdir við þá áherslu sem er í frumvarpinu á að færa ráðherra málaflokksins nánast alræðisvald. Þannig er gert ráð fyrir því í 2. gr. frumvarpsins að ráðherra geti ákveðið stækkun hálendisþjóðgarðs og ákveðið friðlýsingu landsvæða með reglugerð. Þá er einnig gert ráð fyrir að hann geti gert breytingar á stjórnunar- og verndaráætlun ef hann telur áætlunina fara í bága við lögin eða reglugerð, sem hann reyndar setur sjálfur, um hálendisþjóðgarð. Að öðru leyti gerir 2. minni hluti athugasemdir við hversu reglugerðarvald ráðherra er víðtækt samkvæmt frumvarpinu, sérstaklega í ljósi þess hversu einstakar greinar frumvarpsins eru óljóst orðaðar og skýringum og skilgreiningum ábótavant. Virðulegur forseti. Ég vil koma inn á hefðbundna landnýtingu. Landsmenn hafa nýtt hálendið til beitar, veiða og nýtingar af hvers kyns tagi. Öræfin voru um aldir sveipuð dulúð og leyndardómum. Að vissu leyti má segja að landsmenn allir hafi þá átt þá sameiginlegu hugmynd, hver fyrir sig, að eiga hlutdeild í landsvæðinu. Í umsögn Bændasamtakanna er bent á að beitarréttindi séu óbein eignarréttindi á tilteknum svæðum sem kunna að falla innan þjóðgarðsmarka. Þessi eignarréttindi eru oftar en ekki í eigu bænda. Jafnframt gera Bændasamtökin í umsögn sinni alvarlegar athugasemdir við það að í frumvarpi til laga um Hálendisþjóðgarð séu beitarréttindi bænda skilyrt við sjálfbærniviðmið án þess að hugtakið hafi verið skilgreint og útfært í lögum og reglugerð. Landssamtök sauðfjárbænda telja í umsögn sinni að ekki sé með skýrum hætti tryggt aðgengi bænda vegna hefðbundinna nytja, svo sem beitarréttar, og ráðherra færðar heimildir sem takmarkað geta framkvæmdir sem eru nauðsynlegar vegna nýtingar. Annar minni hluti telur að með frumvarpinu sé verið að gera breytingar í þá átt að hefðbundin landnýting sem landsmenn hafa átt rétt til frá örófi alda, svo sem búfjárbeit, fjallagrasatekja, fuglaveiði, hreindýraveiði og veiði í ám og vötnum, verði í sífellt meira mæli sett undir reglugerðarvald eins ráðherra. Að mati 2. minni hluta er betur heima setið en af stað farið í þessu tilliti. Þá nokkur orð um ferðafrelsi, virðulegur forseti. 2. minni hluti tekur undir áhyggjur þeirra fjölmörgu umsagnaraðila sem telja að með stofnanavæðingu hálendisins verði með tíð og tíma gengið á ferðafrelsi almennings. Landsmenn hafa hingað til getað ferðast um landið, stoppað, dvalið og náttað víðast hvar þar sem land er ekki í einkaeigu. Göngufólk, íþrótta- og hestamenn og nú síðast ökumenn á ýmsum farartækjum hafa hingað til getað ferðast um landið án afskipta ríkisvaldsins. Margir umsagnaraðilar hafa lýst áhyggjum af því að þeir tímar gætu senn verið liðnir og æ erfiðara að ferðast um svæði sem ekki lúta stjórn, skipulagningu og oft gjaldtöku. Þessar áhyggjur virðast ekki úr lausu lofti gripnar, því t.d. kemur fram í umsögn Feta, landssamtaka ferðaþjónustufyrirtækja í heilsársferðaþjónustu á hálendinu, að ráðherra hafi látið loka um 80 fjallvegum og vegslóðum í Vatnajökulsþjóðgarði einum. Að sögn Feta fást engar haldbærar skýringar eða rök fyrir þessum lokunum nema „náttúruvernd“, eins og segir í umsögn þeirra. Margir þeir aðilar sem nýtt hafa hálendið til útiveru og ferðalaga hafa reist þar skála, bæði til tómstunda og þjónustu fyrir ferðalanga. Meðal þeirra aðila er Ferðafélag Íslands sem áréttar í umsögn sinni að í frumvarpinu þurfi að taka skýrt fram að „… aðilar eins og FÍ, sem eiga og reka skála eða aðrar sambærilegar fasteignir á fyrirhuguðu þjóðgarðssvæði, haldi áfram réttindum sínum innan hins fyrirhugaða þjóðgarðssvæðis. Þetta atriði er afar mikilvægt fyrir félag eins og FÍ“ - og fleiri í sambærilegri stöðu - „sem telur hátt í 10.000 félagsmenn, sem hefur helgað starf sitt uppbyggingu á aðstöðu og þjónustu á hálendinu í yfir 90 ár“. 2. minni hluti tekur undir áhyggjur þessara aðila af framtíð starfsemi þeirra á fyrirhuguðu þjóðgarðssvæði. 2. minni hluti bendir á að vanda þurfi vel til verka þegar stjórnvöld áforma að leggja alls kyns tálmanir og hömlur á þann ævaforna rétt almennings á Íslandi að ferðast frjáls um land sitt. Herra forseti. Flestir geta verið sammála um markmiðskafla frumvarpsins eins og það liggur fyrir. En staðreyndin er sú að ef fjárveitingar hætta skyndilega að vera fyrirstaða er fátt í núverandi fyrirkomulagi mála sem hindrar að markmiðsákvæðin tíu náist. Það er m.a. stofnanavæðing hálendisins sem hagaðilum hugnast ekki. En mat 2. minni hluta er að málum sé í meginatriðum best fyrir komið eins og nú er, þar sem bændur, vörslumenn landsins, gegna lykilhlutverki, þar sem rekstraraðilar sem hafa byggt upp starfsemi innan þjóðgarðslínunnar, eins og hún var lögð til, geta starfað við forsvaranlegt rekstrarumhverfi. Virðulegur forseti. Það kemur verulega á óvart að fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í nefndinni leggi til að nýtt frumvarp um hálendisþjóðgarð verði lagt fram á næsta kjörtímabili, enda er sá verkefnalisti sem lagður er fyrir ráðherra í frávísunartillögu meiri hlutans að meginhluta til þegar uppfylltur, að mati ráðherrans. Það stefnir því í sama graut í sömu skál, haldi núverandi stjórnarflokkar samstarfi sínu áfram.
Forseti. Ég gat ekki betur heyrt en hv. þingmaður talaði um andstöðu meiri hluta þjóðarinnar við þjóðgarð á hálendinu. Þar sem ég veit að í umræðunni hafa andstæðingar þjóðgarðs haldið því mjög á lofti að við eigum að vera með réttar tölur og nýjustu kannanir þegar talað er um þessa hluti langar mig að spyrja hv. þingmann hvað hann er að vísa í þegar að þessu kemur. Ég gerði það að leik mínum á meðan ég sat undir ræðu hv. þingmanns að fletta upp könnunum um málið og í könnun sem Gallup gerði í janúar, þar sem meiri hluti var vissulega á móti frumvarpinu, þó ekki meiri hluti, innan við 50%, en mun fleiri á móti umræddu frumvarpi en með því, kom fram að ríflega 45% væru almennt fylgjandi því að hálendi Íslands yrði gert að þjóðgarði, 34% andvíg, fleiri fylgjandi en andvíg. Í könnun sem var kynnt að ég hygg núna í vikunni, sem Gallup gerði líka fyrir Landvernd, kom fram að rúmlega 43% eru hlynnt stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu, 34% andvíg. Umræða síðustu fimm mánaða, með öllum þeim gífuryrðum og frýjunarorðum um að allt fari til fjandans ef þetta verði að veruleika, hefur gert það að verkum að nákvæmlega jafn mörg eru andvíg þjóðgarði yfir höfuð á miðhálendinu og voru í janúar, 34%. Mig langar því að spyrja hv. þingmann í hvaða tölur hann er að vísa þegar hann segir að meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur og hvort hann telji að við eigum að hlusta á niðurstöður þessara kannana þar sem kemur fram að fleiri, [[Forseti hringir.]]mun fleiri, eru fylgjandi þjóðgarði en andvíg.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. framsögumanni meiri hluta andsvarið. Í þessum efnum má auðvitað segja að það sé hægt að líta víða á en fyrst vil ég þó segja um það sem hv. þingmaður segir hér um þróun stuðnings eða andstöðu við þjóðgarðshugmyndirnar eins og þær liggja fyrir að þá teiknaði hv. framsögumaður meiri hluta upp þá mynd að þessi stuðningur hefði haldist þrátt fyrir umræðu uppfulla af gífuryrðum, - hv. framsögumaður hristir hér hausinn. [[Gripið fram í.]]Punkturinn hjá mér áður en ég kem að því er að umræðan á síðustu mánuðum sem hv. þingmaður vísaði til hefur auðvitað bara verið um málið eins og það liggur fyrir. Það liggja fyrir 158 umsagnir í málinu og staðreyndin er sú að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra bendir á atriði sem þeir aðilar skoða í neikvæðu ljósi. Eins og ég kom inn á í andsvari við hv. þingmann hér fyrr í dag þá er það þannig að hver og einn umsagnaraðili er auðvitað ekki að fara í hvert einasta atriði frumvarpsins eins og það liggur fyrir, menn fara í það sem næst stendur. En afsakið, það er annað andsvar sem betur fer. Varðandi þessa athugasemd mína um að meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur stofnun hálendisþjóðgarðs þá hefði svo sem mátt orða það þannig að minni hluti þjóðarinnar styddi við þá hugmynd. En staðreyndin er sú að meiri hluti þjóðarinnar er andvígur því frumvarpi sem hér liggur fyrir eins og það liggur fyrir. Það sem vekur mér áhyggjur er sá verkefnalisti sem er lagður fyrir næsta umhverfisráðherra. Ég tel að núverandi umhverfisráðherra telji sig hafa unnið hann frá A til Ö.
Forseti. Ég óttast að hér sé á ferð það sem ég fór aðeins yfir í framsöguræðu minni, að við finnum okkur eitthvert horn til að vera á móti og erum þá á móti málinu öllu. Mér hefur þótt umræðan, og nú er ég ekki bara að tala um orð hv. þingmanns hér heldur umræðuna almennt, sérkennileg svo ekki sé meira sagt. Mér hefur þótt það nánast vera þjóðaríþrótt hjá ýmsum að tala þannig gegn þessu máli að ekki einu sinni þurfi að rekast utan í sannleikann, hvað þá meira. Ég hlustaði á hv. þingmann lýsa því, það var ekki hægt að skilja hann öðruvísi, hvað myndi breytast varðandi umferðarreglur á svæðum sem eru í dag annars vegar Vatnajökulsþjóðgarður og hins vegar friðlýst svæði eins og þjóðlendur, sem öll eru á einhvern hátt undir þeim reglum sem mælt er fyrir um í frumvarpinu sjálfu. Og svo er hreinlega sagt að meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur þegar ekkert liggur fyrir um það í raun. Við leyfum okkur í þessu máli að koma með einhverjar fullyrðingar sem er kannski ekki endilega fótur fyrir af því að við upplifum heitar tilfinningar í málinu. Þetta er m.a. ástæðan fyrir að ég held að það sé mjög skynsamlegt að setjast betur yfir málið, að reyna að ná þessari sátt. Ég hygg að ef hv. þingmaður færi í þá vinnu sem ég hef farið í og talað við þann fjölda fólks sem ég hef talað við, þar með talið í sveitarfélögum sem hv. þingmaður vitnar mikið í, þá myndi hann komast að sömu niðurstöðu og ég, að það er mjög fær leið að því að ná sátt um þjóðgarð á miðhálendinu, sem sannarlega töluvert fleiri samkvæmt mælingum eru fylgjandi heldur en á móti. Og ég hygg að hv. þingmaður myndi kannski bara fagna þessari leið. Eða er það ekki það sem við viljum, að Alþingi afgreiði mál sem eru í anda þess sem flest þarna úti vilja?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé seinna andsvarið. Það var ekki ákveðin spurning í því en ég ætla að bregðast við þeim vangaveltum sem hv. þingmaður setti hér fram. Það má vel til sanns vegar færa að margir sem ræða þetta mál ræði það út frá ákveðnum anga þess, ekki málinu í heild af því að málið er gríðarlega stórt. En ég fór hér í framsögu minni fyrir nefndaráliti 2. minni hluta yfir býsna stóran hluta málsins í heild sinni og sveitarfélögin fengu þar kafla þó að hann væri með þeim styttri. Ég verð að viðurkenna að ég hélt að ég hefði ekki nema úr 20 mínútum að moða þegar ég rammaði inn ræðuna þannig að sveitarfélögin hefðu fengið stærri skammt hefði ég áttað mig á að sá tími væri örlítið rýmri. Það eru fáir sem hafa tækifæri til þess að setjast yfir mál eins og þetta í heild sinni. En mér þykir fullkomlega eðlilegt að aðilar horfi á sitt nærsvæði, ef svo má segja, innan frumvarpsins, hvort sem það eru einstaklingar, fyrirtæki, sveitarfélög eða hverrar gerðar sem sá hagaðili kann að vera. Þannig að ég skil áhyggjur hv. framsögumanns af þessum þætti en ég vil þó ekki taka undir þetta því að mér þykir bara sjálfsagt og eðlilegt að menn horfi á það sem þeim er næst í hverju máli fyrir sig. En það breytir því ekki að það eru töluverðar líkur á því að þegar sýnin færist yfir á víðara svið, ef tími er til hjá slíkum aðila, þá eru þessi atriði auðvitað með einum eða öðrum hætti öll samtengd í frumvarpi sem þessu. [[Forseti hringir.]]Þannig að þá þykir mér líklegt að það yrði svipuð lína hvað aðra þætti málsins varðar þegar menn hafa einarða afstöðu í einum hluta þess.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við tillögu um að frumvarpi um hálendisþjóðgarð verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra. Tillagan gerir ráð fyrir að framhaldið verði byggt á þeirri vinnu sem nú þegar hefur farið fram við fyrirliggjandi frumvarp og í umfjöllun um það í margs konar fyrri vinnu almennings og stjórnvalda, með það að leiðarljósi að vinna að frekari sátt um umgengni, nýtingu og vernd á hálendinu. Ég álít að sú vinna geti leitt til grundvallarbreytinga á útfærslu þjóðgarðs á miðhálendinu hvað varðar umfang og samspil við aðrar stofnanir, sveitarfélög og útfærslu á regluverki. Þá vil ég hér þakka hv. framsögumanni, Kolbeini Óttarssyni Proppé, vinnuna með málið sem framsögumaður umhverfis- og samgöngunefndar og staðfesta að mér finnst hann hafa lagt sig sérstaklega fram um að vinna með ólík sjónarmið og greina þau og átta sig á þeim. Aftur að nefndarálitinu sem hv. framsögumaður gerði grein fyrir hér áðan. Á meðal þeirra atriða sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar tiltekur í nefndaráliti að nauðsynlegt sé að taka aftstöðu til við áframhaldandi vinnu eru mörk þjóðgarðs og verndaflokkar og að í tengslum við mörkin verði hugað að því hvernig afstaða sveitarfélaga gagnvart þeim verði leidd fram. Á meðal þeirra atriða eru umgjörð um hefðbundnar nytjar, veiðar, orkuvinnslu og flutningsleiðir raforku og ítarleg greining á fjárþörf til lengri tíma og áætlun um fjármögnun, bara svo að nokkur atriði séu nefnd úr nefndarálitinu. Fjöldi stofnana, einstaklinga, sveitarfélaga, almannaheillafélaga og fyrirtækja kemur nú að ýmiss konar verkefnum á hálendinu. Brýnt er að allir þessir aðilar geti unnið í takt til framtíðar, hvort sem þeir vinna saman undir einum hatti eða fleirum. Í nefndarálitinu dregur meiri hlutinn fram að mikilvægt sé að halda áfram víðtæku samráði við alla hagaðila. Ég álít að virk þátttaka þeirra í því skipti miklu máli og að þeirri vinnu þurfi að gefa lengri tíma. Ég hef fylgst með umræðu um þjóðgarð á hálendinu lengi en hún hefur ekki á öllum tímum náð til jafn stórs hóps og síðustu mánuði. Það er mikilvægt að sem flestir taki þátt í umræðunni. Við megum heldur ekki gleyma því að við erum nú þegar með þjóðgarð á hálendinu, Vatnajökulsþjóðgarð, sem við þurfum að hlúa að og efla, ekki síst í kjölfar áskorana sem Covid hafði í för með sér. En við getum líka lært margt af starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs, bæði af ýmsu við stofnun hans og í rekstri og því sem vel hefur gengið og því sem miður hefur farið. Í mínum huga er það aðkallandi að umræða um hálendið sé málefnaleg og byggi á staðreyndum og þekkingu, bæði á náttúrunni og samfélögum á og við hálendið. Ekki er víst að sömu leiðirnar henti um allt land, sama stærðin hentar ekki alltaf öllum. Ég hef notað mikið af vinnutíma mínum síðustu árin til þess að kynna mér málefni hálendisins, fylgjast með umræðunni og hlusta á ólík sjónarmið varðandi umgengni, nýtingu og vernd. Ég er stöðugt að læra eitthvað nýtt og samhliða breytast líka hugmyndir mínar. Takist að vinna með og skýra þau atriði sem sérstaklega eru dregin fram í greinargerð með frávísunartillögunni stuðlum við að upplýstri umræðu um ólík álitaefni við stjórnsýslu á hálendinu. Þá mun líka öllum sem hagsmuna eiga að gæta reynast auðveldara að átta sig á hvaða leiðir er heppilegast að fara í því víðtæka samstarfi sem við íbúar Íslands þurfum að eiga um hálendið, hvernig sem allt veltist. Afurð þeirrar vinnu ætti einnig að skila svörum við þeim álitaefnum sem dregin voru fram í fyrirvörum sem þingflokkur Framsóknarflokksins setti fram við afgreiðslu málsins til Alþingis og ég fór yfir við 1. umr. Virðulegi forseti. Það er ekki skynsamlegt að samþykkja fyrirliggjandi frumvarp um þjóðgarð. Það er brýnt að vinna áfram að upplýstri umræðu og frekari sátt um umgengni, nýtingu og vernd á hálendinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir samstarfið í nefndinni í þessu máli og öðrum. Frávísunartillaga frá fulltrúum meiri hlutans í nefndinni liggur fyrir. Eins og hv. þingmaður hefur eflaust veitt athygli, af því að hún hefur setið undir umræðunum hingað til, þá er mér nokkuð umhugað um að átta mig á hvað þessi afgreiðsla þýðir raunverulega, verði ríkisstjórn Íslands sett saman úr sömu flokkum á næsta kjörtímabili og á þessu sem nú er að líða. Það er beinlínis sagt hér, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að til að ná slíkri sátt“ - þar sem er búið að telja upp alla punktana sem þarf að horfa til, sem núverandi umhverfisráðherra virðist reyndar telja að búið sé að gera - „þurfi að gefa málinu lengri tíma og mikilvægt sé að halda áfram að vinna að því í víðtæku samráði við alla hagaðila. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið …“ Spurning mín til hv. þingmanns er: Lítur þingmaðurinn þannig á að þetta sé í rauninni skuldbinding að óbreyttu ríkisstjórnarsamstarfi, að þetta sé skuldbinding Framsóknarflokksins til þess að málið verði sett í sambærilegan farveg og var á þessu kjörtímabili og að málið verði klárað á grundvelli þessarar nýju vinnu og afgreitt í gegnum þingið?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Auðvitað skiptir sú vinna sem fer í gang í framhaldinu miklu máli. Það er litið svo á að það séu mörg atriði sem vinna þarf með varðandi stjórnsýslu hálendisins, eins og ég kom inn á í ræðu minni. Og auðvitað ræðst það eftir kosningar hvernig menn ganga til næsta stjórnarsamstarfs, hverjir það verða sem gera það. En ég álít líka að það sé óhjákvæmilegt að halda áfram samstarfinu um hálendið, eins og ég kom inn á. Þar eru margir hagaðilar að vinna og þeir þurfa að vinna saman. Það eru sveitarfélög, það eru fyrirtæki, það eru ýmiss konar almannaheillafélög, ferðafélög, landgræðslufélög, veiðifélög - við getum haldið lengi áfram. En það er alveg sama hvað verður, hvort sem Vatnajökulsþjóðgarður stækkar, hvort sem það verður til stærri þjóðgarður eða nýr þjóðgarður eða nýir þjóðgarðar, það þarf alltaf að vera samstarf um hálendið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. En það gengur hægt að færast nær því hver sýn stjórnarflokkanna er á áhrif þessarar afgreiðslu. Bara til upprifjunar þá segir í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta: „Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu í samráði þverpólitískrar þingmannanefndar, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, sveitarfélaga, náttúruverndar- og útivistarsamtaka og annarra hagsmunaaðila.“ - Engir fyrirvarar, bara að stofnaður verði þjóðgarður. Nú er farið í þá vegferð að uppáleggja næsta umhverfisráðherra að vinna vinnu sem mér sýnist í öllum meginatriðum vera sama vinnan og unnin var á þessu kjörtímabili og er nú að, ég ætla ekki að segja sigla í strand en er afgreidd með frávísunartillögu meiri hluta nefndarinnar. Í fyrsta lagi: Hvað er það af fyrirvörunum sem tilgreindir eru í þessu nefndaráliti sem ekki var gert ráð fyrir eða ekki var unnið að í þeirri vinnu sem nú liggur fyrir og grundvallar frumvarpið? Því að mér sýnast þetta vera sömu þættirnir. Hins vegar vil ég spyrja varðandi fyrirvara Framsóknarflokksins sem koma augljóslega ekki fram í stjórnarsáttmálanum. Það kom nokkuð á óvart að formaður Framsóknarflokksins, hæstv. samgönguráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson, talaði á þeim nótum í Víglínunni á Stöð 2 að fyrirvararnir hefðu verið settir þar fram strax á þeim tímapunkti. Var það bara misskilningur formanns Framsóknarflokksins eða mögulega mismæli, sem er auðvitað alltaf möguleiki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég hef ítrekað sagt hér í ræðustól þá snýst sátt um verkefnið ekki um það að við sem hér störfum, í sal Alþingis, náum einhverri sátt okkar í milli. Þetta snýst um sátt í samfélaginu og sátt og sameiginlegan skilning á þeim verkefnum sem við erum að glíma við. Mitt álit á þessu verkefni sem við fjöllum um hér er, eins og segir í stjórnarsáttmálanum og hv. fyrirspyrjandi fór vel yfir, að það þarf að vinna þetta verkefni með fjölmörgum aðilum. Mín niðurstaða er einfaldlega sú að það þurfi lengri tíma til að finna heppilegustu leiðina til samstarfs. Það sagði ég í ræðu minni, það sagði ég hér við 1. umr. og það segi ég enn og aftur: Það þarf lengri tíma. Það var ekki að ástæðulausu sem ég kom inn á það að ég hef lært mjög mikið um ólík verkefni í þessari vinnu og það hefur tekið mjög langan tíma. Mér finnst mjög mikilvægt að samstarfsaðilar fái tækifæri til að setja sig inn í ólík mál. Við leggjum meiri vinnu í að skýra ólíka þætti sem taldir eru upp í atriðalistanum í tillögu meiri hlutans þannig að sem allra flestir geti áttað sig á mögulegum leiðum til að leysa þessi 8–10 eða 12 atriði sem þarna eru talin upp og tekið upplýsta afstöðu til þeirra um hvaða leið sé heppilegust.
Herra forseti. Það er alveg með ólíkindum að hv. þingmaður geti ekki bara svarað þeim spurningum sem beint er til hennar. Það er ekkert verið að spyrja um hvernig þingmanninum líður eða hvernig þingmaðurinn vill vinna verkefnin. Hér er verið að spyrja: Hvar eru þessir fyrirvarar sem menn þykjast hafa sett inn í stjórnarsáttmálann? Hvar eru þeir? Það er enginn fyrirvari í stjórnarsáttmálanum. Þetta eru eftiráskýringar. Já, hv. þingmaður þarf kannski að fá leiðbeiningar frá fulltrúa Vinstri grænna, það getur vel verið. Mig langar hins vegar að spyrja þingmanninn og ég ætla að vona að þingmaðurinn hlusti nú og svari þeim spurningum. Hér stendur í afgreiðslu nefndarinnar að halda eigi áfram með málið. Er Framsóknarflokkurinn að plata Vinstri græna þegar hann samþykkir að halda áfram með málið eða ætlar Framsóknarflokkurinn að halda áfram með þetta mál?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni andsvarið. Ég veit ekki hvað ég er búin að segja það oft hér í dag og ég mun segja það einu sinni enn: Það er mikilvægt að halda áfram að vinna með samstarf á hálendinu og með öllum þeim sem þar starfa. Framsóknarflokkurinn vill gera það. Meiri hlutinn leggur til í frávísunartillögu sinni að haldið verði áfram með vinnuna. Ég veit ekki frekar en aðrir hvað nákvæmlega kemur út úr henni, hvað skýrist, til hvaða breytinga sú vinna mun leiða, en ég er alveg sannfærð um að hún mun leiða til breytinga. Hv. framsögumaður málsins getur væntanlega staðfest það að hann hefur, bæði innan umhverfis- og samgöngunefndar og í samtölum við ýmsa fagaðila, farið í gegnum mögulegar leiðir til breytinga sem eru líklegar til að mæta ýmsum þeim sjónarmiðum sem komu fram fyrir nefndinni. Þau atriði sem dregin eru fram í frávísunartillögu meiri hlutans, inn á þau er öll komið með einhverjum hætti í skýrslu þverpólitísku nefndarinnar. Það þarf einfaldlega að halda áfram að vinna með þessi atriði. Þannig verður upplýst umræða, þannig heldur vinnan áfram að skila okkur niðurstöðu sem líkleg er til að skila sem bestri umgjörð [[Forseti hringir.]]um umgengni, nýtingu og vernd.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að tala loksins skýrt í þessu máli, tala loksins skýrt um það að Framsóknarflokkurinn er búinn að skuldbinda sig til að halda áfram með þetta mál, halda áfram með það verkefni sem farið var af stað. Annaðhvort væri það nú eftir að hafa sett út frávísunartillögu með þessum texta, annað væri það nú. Það hefði verið skömm að því ef flokkurinn hefði verið að gera dyraat eða gabba samstarfsflokkinn, Vinstri græn, með því að vera með einhverjar aðrar hugsanir í þessu máli öllu saman. Þannig að ég þakka hv. þingmanni fyrir að tala skýrt um það að Framsóknarflokkurinn, eins og fram kemur í frávísunartillögu og áliti meiri hlutans, ætlar að vinna áfram að stofnun þessa þjóðgarðs fái hann afl til þess eftir kosningar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vil ítreka það sem áður hefur verið sagt hér: Framsóknarflokkurinn vill vinna í þá átt að stuðla að sátt um umgengni, nýtingu og vernd á hálendinu og finna það form stjórnsýslu sem getur verið ólíkt milli svæða. Hvað hentar? Er það eins og það er í dag? Þarf breytingar? o.s.frv. Þá vil ég minna hv. þingmann á að vinna í þessa átt hófst í stjórnartíð hans, á árunum 2013–2016, að leiða fram leiðir til að mæta ýmsum nýjum áskorunum á hálendinu sem tengjast m.a. aukinni umferð ferðamanna.
Herra forseti. Hálendisfrumvarpið er dautt, lengi lifi hálendisþjóðgarðurinn. Svona var tölvupóstur sem mér barst þegar fréttir bárust af afdrifum þessa frumvarps. Það sýnir býsna vel stöðuna, alla vega í hugum margra. Við stóðum hér í þingsal fyrir hálfu ári og ræddum stofnun hálendisþjóðgarðs, þ.e. frumvarpið. Það varð strax ljóst af þeim mikla fjölda þingmanna sem tóku til máls í 1. umr. að þetta er töluvert hitamál. Umræðan í þingsal á þeim tíma endurspeglaði raunverulega umræðuna í samfélaginu. Við þingmenn allir, ekki síst þau okkar sem sitjum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, fengum strax í aðdragandanum gríðarlegan fjölda skriflegra erinda, formlegra jafnt sem óformlegra, símtöl, fundarbeiðnir, beiðnir um samtal á næsta kaffihúsi og hvatningar í allar mögulegar áttir. Þessi erindi, símtöl og fundarbeiðnir hafa verið alls konar. Það sýnir að um frumvarpið eru skiptar skoðanir og að þetta mál skiptir fólk máli. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er stofnun hálendisþjóðgarðs eitt af forgangsmálunum. Það er óumdeilt. Tvær fyrri ríkisstjórnir höfðu kannað forsendur fyrir slíku verkefni og lagt áherslu á aukna vernd á þessu svæði. Það er kannski ágætt að fara aðeins yfir þá línu. Það var árið 2016 sem nefnd um forsendur fyrir þjóðgarði á miðhálendinu var skipuð. Það var í ríkisstjórnartíð Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Ári síðar, við ríkisstjórnarmyndun Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, var talað um aukna vernd miðhálendis í stjórnarsáttmála. Núverandi ríkisstjórn er síðan með það mjög skýrt í stjórnarsáttmálanum að stofna skuli slíkan þjóðgarð. Þannig var málinu haldið áfram. Eins og komið hefur fram í fyrri ræðum var síðan í upphafi þessa kjörtímabils skipuð þverpólitísk nefnd þingmanna og fulltrúa frá sveitarstjórnum og ráðuneyti og henni falið að vinna þessu máli ríkisstjórnarinnar, og að einhverju leyti fyrri ríkisstjórnar, framgöngu. Það var svo síðla árs 2019 sem nefndin skilaði skýrslu og tillögum til ráðherra. Ég sat í nefndinni fyrir hönd þingflokks Viðreisnar. Það getur verið býsna snúið fyrir þingmann í stjórnarandstöðu að taka afstöðu til þess að sitja í nefnd sem hefur samkvæmt skipunarbréfi ekki bara það verkefni að kanna grundvöll máls heldur vinna því framgöngu, mál sem er í stjórnarsáttmála ríkjandi ríkisstjórnar. Upphaflega var hugmyndin að nefndin ynni frumvarp um málið. Við vorum nokkur, ekki síst úr stjórnarandstöðunni, sem settum okkur af þessum sökum á móti því. Eftir samtöl innan nefndar, þegar hún var farin af stað, var þessu breytt í að það kæmi skýrsla og síðan myndi frumvarp ríkisstjórnarinnar eftir atvikum byggja á slíkri skýrslu. Ég hef bara gott eitt um störf nefndarinnar að segja. Við höfðum víðtækt samráð, starfið var gagnsætt og ég hafði sjálf mikið gagn og nokkuð gaman af þeirri vinnu sem þar fór fram. Þegar leið að lokum þeirrar vinnu haustið 2019 tóku nefndarmenn, hver um sig, síðan afstöðu til þess hvort þeir vildu vera á skýrslunni sem var afurð vinnu nefndarinnar. Ég tók þá afstöðu að vera með eftir að hafa á vinnslutíma nefndar komið að ákveðnum sjónarmiðum mínum og Viðreisnar sem lutu m.a. að fjármögnun hálendisþjóðgarðs og hversu mikilvægt það væri að verkefnið yrði frá upphafi fjármagnað með viðunandi hætti þar sem við byggðum á reynslu og lærdómi af rekstri annarra þjóðgarða og friðlýstra svæða. Aðrar athugasemdir lutu að atvinnuháttum og atvinnumálum á svæðinu, för fólks um svæðið, mismunandi ferðamátum, aðkomu sveitarfélaga og raunverulegu samráði og svo ýmsu öðru sem kemur að útfærslu á samspili náttúruverndar og nýtingar. Við í Viðreisn höfum alla tíð talað fyrir mikilvægi þess að samhliða öflugri náttúruvernd séu auðlindir landsins nýttar með ábyrgum sjálfbærum hætti. Við viljum gera almenningi kleift að njóta þessa fjársjóðs sem íslensk náttúra er til útivistar og veiða, ásamt því að auka virðingu fyrir landinu og stuðla þannig að bættri umgengni. Jafnframt deilum við þeirri hugsun með fjölmörgum að styrkja þurfi byggð, markmiðin eigi að vera að styrkja byggð í nágrenni slíkra þjóðgarða, skapa atvinnu og aðstæður fyrir fjölbreyttar rannsóknir, auka víðsýni og tengja fólk. Þetta eru ekkert lítil markmið en reynslan sýnir að það er hægt. Reynslan sýnir að ef vel er gert þá er það afurð slíkra þjóðgarða. Þetta hefur verið leiðarljós okkar í þessu máli. Líkt og fjölmargir Íslendingar hef ég verið ferðalangur í þjóðgörðum erlendis og notið þess mjög. Þar hafa þessir þættir gjarnan farið saman, samkvæmt því sem ég best veit og upplifi sem ferðalangur og út frá því sem ég hef kynnt mér í tengslum við starf nefndarinnar, þ.e. náttúruvernd, upplifun ferðafólks og uppbyggingu atvinnulífs. Viðbrögð fjölmargra hagaðila í samfélaginu, sveitarfélaga, aðila ferðaþjónustunnar, náttúruverndarsinna og áfram mætti telja, hafa verið á þann veg að nokkuð hefur skort á að við séum komin á þennan stað. Síðari hluta desember 2019, í sama mánuði og skýrslan var klár, voru drög að frumvarpi umhverfisráðherra um hálendisþjóðgarð lögð inn í samráðsgáttina. Þangað komu rúmlega 70 umsagnir, formlegar sem óformlegar, og þeim umsögnum hefur sannarlega ekki fækkað eftir að málið fór í þinglega meðferð. Í kjölfarið fóru af stað gagnrýnisraddir, nokkuð skipulagðari en áður hafði verið og þær háværustu voru ekki síst úr röðum einhverra ríkisstjórnarflokka. Nú er ég alls ekki að segja að innan stjórnarflokka megi ekki vera skiptar skoðanir um mál, þaðan af síður risamál eins og þetta, sannarlega ekki. En það eru kannski þær skiptu skoðanir og tengsl þeirra við málsmeðferðina, þ.e. þessa frávísunartillögu, sem skipta máli í samhengi við þá stöðu sem nú er uppi. Fyrst aðeins almennt um gagnrýnina, sem sneri ekki síst að því að þjóðgarðurinn myndi skerða verulega skipulagsvald þeirra sveitarfélaga sem eru við jaðar fyrirhugaðs þjóðgarðs og skerða forræði þeirra yfir landi innan landamæra sveitarfélaga. Það heyrðust líka gagnrýnisraddir um að sveitarstjórnir fámennra sveitarfélaga myndu ráða hlutfallslega of miklu vegna þess að þær hefðu tækifæri á að skipa meiri hluta stjórna, bæði þjóðgarðsins og rekstrarfélaga, og hefðu þannig of mikið vald í samanburði við aðra hagaðila, annars vegar ferðaþjónustuaðila og ferðafólk, sem er alls ekki endilega sami hagsmunahópurinn, og svo náttúru- og umhverfisverndarsamtök. Svo má bæta við að ef einhverjir ættu að vera ósáttir við stjórnsýslu þjóðgarðsins þá væru það e.t.v. íbúar í þéttbýli vegna þess að við erum jú að tala um þjóðgarð allrar þjóðarinnar. En það eru akkúrat íbúar í sveitarfélögum sem liggja fjær, í þeim þéttbýlustu, sem hafa samkvæmt þessu ekkert vald yfir því landi sem verið er að stofna þjóðgarð í sem er jú sameign þjóðarinnar. Þannig að flækjustigin voru ýmiss konar og þegar á leið urðu líka áberandi raddir ferðaþjónustuaðila sem töldu vegið að atvinnugrein sinni eða möguleikum til frekari uppbyggingar. Ég get þulið upp fleiri aðila. Það voru þeir sem hafa í gegnum árin haft rétt á nytjum landsins, ég get m.a. talað um bændur. Listinn er endalaus. Það er ekkert óeðlilegt við að það sé nær endalaus listi af fólki sem hefur hagsmuna að gæta, hefur skoðanir og vill koma sínum málefnum á framfæri. En það er þetta með samráðið. Staðan var sem sagt sú að þegar málið kom til þinglegrar meðferðar í kringum síðustu áramót, eftir að hafa verið flutt á þingi fyrir áramót, rætt og síðan farið inn í nefnd í upphafi árs, fjölgaði enn þeim sem höfðu óformlega og formlega samband vegna málsins. Maður upplifði einhvern veginn hvar sem maður kom að fjöldi fólks væri orðið að sérfræðingum í hálendisþjóðgarðinum og málefnum hans. Alls staðar voru menn til í að ræða þjóðgarðinn. En eftir því sem á leið voru einhvern veginn allir að ræða hugmynd um þann þjóðgarð sem þeir töldu að verið væri að stofna og maður áttaði sig á því að oft var mjög mikið bil þar á milli. Það var komin mjög óljós mynd vegna þess að einhvern veginn höfðu orðið til nokkrar brautir umræðu úti í samfélaginu, ef svo má segja. Þetta var mjög sérkennileg mynd af því hvað var í gangi í hugum margra sem höfðu áhuga á málinu, óljós mynd. Það verður að segjast eins og er að hafi það verið ætlunin af hálfu ríkisstjórnarflokkanna þriggja, Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna, að skýra og ná sátt um þetta risastóra og mikilvæga mál á þessum tíma þannig að allir væru að róa í sömu átt og vinna að því sameiginlega að skilgreina hvað þyrfti að gera betur, vinna að því sameiginlega að taka hagsmuni allra með í reikninginn, vinna að því sameiginlega að finna leiðir til að sætta ólík sjónarmið, þá mistókst það. Það er kannski stóri punkturinn hér. Svo má líka snúa þessu við og segja að ef marka má framgöngu einstakra stjórnarliða og hvernig þeir hafa nálgast málið leynt og ljóst á kjörtímabilinu þá sé ekkert endilega víst að ætlunin hafi verið að ná sátt um málið. Og við stöndum hér. Ég trúi því að hæstv. umhverfisráðherra hafi unnið málið af miklum heilindum frá upphafi, en ég er líka þeirrar skoðunar að þeirri vinnu hefði mátt stýra betur og forgangsraða. Mögulega erum við, ég og hæstv. umhverfisráðherra, ekki sammála um hvað felst í hugtakinu samráð. Mér finnst sorglegt að upplifa að ríkisstjórnin sé að missa þetta mikilvæga tækifæri úr höndum sér, tækifæri til að koma reglu á hálendið okkar í sátt við íbúa og sveitirnar sem breytingarnar hafa hvað mest áhrif á. Auðvitað er þetta allt of stórt og mikilvægt mál til að þvinga það af stað. Það sjáum við öll úr því sem komið er. Við stöndum hér á síðasta degi þings, á síðasta þingvetri þessa kjörtímabils, stjórnartíðar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, og þá fær meðferð þessa máls auðvitað falleinkunn, falleinkunn út frá því sem stendur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar fullum fetum: Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu. En það er auðvitað ekki þannig að þessi niðurstaða sé öllum stjórnarflokkunum þremur þungbær. Þingflokkur Vinstri grænna er einn í þeirri sorg. Vinir þeirra í Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki hrósa frekar happi, enda má vera löngu ljóst að þetta loforð í stjórnarsáttmála átti ekkert endilega að halda í heiðri. Herra forseti. Nú er það ekki svo að ég sé ósátt við þessa niðurstöðu, þessa frávísun. Í nefndaráliti stjórnarmeirihluta umhverfis- og samgöngunefndar með frávísunartillögunni segir að meiri hlutinn telji að sú umræða sem fram hefur farið um þjóðgarð á síðustu árum, bæði um fyrirliggjandi frumvarp og fyrri vinnu, sé nauðsynlegur þáttur í því ferli að ná sátt um málið. Síðan eru talin upp atriði sem vinna þurfi frekar í, og það eru akkúrat þau atriði sem þarf að vinna frekar í. Hins vegar er eðlilegt að setja spurningarmerki við það, í ljósi þess hvernig þetta kjörtímabil hefur verið nýtt, hvort áframhaldandi samstarf ríkisstjórnarflokkanna þriggja, sem þau hafa lýst yfir að þau hafi í huga að haldi áfram með eftir kosningar og hafa óskaði eftir umboði til þess, hvort ástæða sé fyrir þá sem vilja vinna þessu máli framgang að halda að það muni frekar gerast þá. Þetta er hvorki óeðlileg né slæm afgreiðsla í ljósi stöðunnar. Það er staðan sem nú er uppi sem er gagnrýnisverð og vekur upp spurningar um nálgun stjórnarflokkanna þriggja í þessari vegferð. Á þeim tíma sem ríkisstjórnin, sem þingheimur, sem þingið hefur haft til að vinna þetta mál hafa fulltrúar stjórnarflokkanna talað í kross. Hæstv. umhverfisráðherra hefur lýst því ítrekað yfir, allt fram á síðustu stundu, að tekið hafi verið fullt tillit til allra þeirra ólíku sjónarmiða sem fram hafa komið. Fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa ítrekað lýst því yfir að ekki hafi verið tekið tillit til allra þeirra ólíku sjónarmiða sem fram hafa komið. Herra forseti. Á þeim 16 fundum umhverfis- og samgöngunefndar þar sem málið var til umfjöllunar fór miklu meira fyrir gestakomum frá hluta þeirra 158 aðila sem sendu inn umsagnir en fyrir efnislegri umræðu nefndarmanna um málið, tilraunum til að koma til móts við sjónarmið, umræðu um breytingar á málinu sem gætu skapað sátt, pólitísku samtali í hinni þinglegu meðferð. Ég geri alls ekki lítið úr vinnu framsögumanns málsins, hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppé, heldur er ég frekar að reyna að varpa ljósi á þá staðreynd að hv. þingmaður virkaði frekar einmana í þeirri vinnu þegar litið er til fimm manna meiri hluta nefndarinnar, meiri hluta ríkisstjórnarinnar á þingi og skýrrar framsetningar í stjórnarskrá ríkisstjórnarinnar. Hv. framsögumaður stóð þannig með bolta í fanginu sem hefði betur farið á því að hefði verið sendur mun fyrr á tímabilinu. Nú getur vel verið að sú vinna sem ég er hér að lýsa að ég kannist ekki við, að þær samræður, þær tilraunir til að ná samstöðu um hvað þyrfti til að sigla málinu í höfn, hafi frekar átt sér stað meðal fulltrúa stjórnarflokkanna þriggja. Það væri þá langt frá því að vera eina málið þar sem mesti ágreiningurinn er meðal þeirra þriggja flokka og langt frá því að vera fyrsta málið sem deyr í faðmi þeirra. Herra forseti. Staða máls er sú sem hún er. Verkefnið fram undan er að mínu mati að finna leiðir til þess að landsmenn allir eigi virkilega hlutdeild í ávinningi af framkvæmdinni, af framtíðarfyrirkomulagi hálendisins. Við þurfum að halda fókus á það sem skiptir máli, þ.e. vernd umhverfisins og náttúrunnar, öruggt aðgengi þjóðarinnar að þeim náttúruperlum sem við eigum og virðingu fyrir þekkingu íbúa hinna dreifðari byggða landsins á nærumhverfi sínu. Þetta verkefni þarf að fara saman við viðurkenningu á þeirri staðreynd að við þurfum orkuöflun í landi okkar. Við þurfum hana ekki síst í ljósi þeirra háleitu markmiða sem við höfum um orkuskipti í náinni framtíð í þágu umhverfisverndar. Með fókus á frelsi, einfaldleika og náttúruvernd í stað stjórnlyndis, stofnanaræðis og eftirlitshneigðar getur hálendisþjóðgarður verið grundvöllur framfara, grundvöllur verðmætasköpunar, grundvöllur atvinnusköpunar, ef rétt er á málum haldið, til viðbótar við það mikilvæga náttúruverndarhlutverk sem slíkur miðhálendisþjóðgarður gegnir. Það hlýtur að vera leiðin okkar héðan í frá.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir ræðuna og samstarfið í nefndinni í vetur í tengslum við þetta mál. Það eru nokkur atriði sem komu upp í huga mér þegar ég hlustaði á ræðuna. Eitt þeirra kviknaði við upphafsorð hv. þingmanns þar sem farið var í starfið í nefndinni þar sem við sátum bæði til að byrja með. Ég sagði mig reyndar frá þeirri vinnu undir lokin með skýringum sem ég hef gefið á öðrum vettvangi. En það sem kemur mér á óvart í tengslum við frávísunartillögu meiri hlutans er að mér þykja skína í gegn þar einhver skilaboð um að vinnan sem nefndin vann og átti að vera grundvöllur þessarar lagasetningar hafi hreinlega ekki verið unnin og það þurfi bara að fara að vinna þessa vinnu núna. Ég skil það sem svo að hæstv. umhverfisráðherra telji sig hafa unnið þessi atriði samviskusamlega við vinnslu málsins. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvernig hún meti þetta eftir að hafa setið í stýrihópnum og ritað undir skýrsluna. Var grundvallarmunur á þeim tillögum sem þar voru gerðar á milli skýrslunnar, hinar endanlegu, og síðan frumvarps ráðherra? Ég skil það þannig að ráðherra telji sig þegar hafa gert þetta allt saman. Þetta virðist einhvern veginn vera tilraun til þess að svæfa málið og setja í einhvern farveg þannig að allir haldi andlitinu. En það sem ég skil eiginlega síst af öllu er það upplegg [[Forseti hringir.]]að það eigi eftir að vinna þessa vinnu sem þó var unnin í nefndinni sem við sátum bæði í [[Forseti hringir.]]og átti að vera grundvöllur frumvarpsins. Ég hef ekki séð þennan grundvallarmun á milli frumvarpsins og skýrslu nefndarinnar.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Ég ætla að byrja á að taka undir það sem hv. þm. Bergþór Ólason sagði í lokin, að hann sæi ekki grundvallarmun á niðurstöðu hinnar pólitísku nefndar og frumvarpinu. Ég er sammála því. En það var býsna margt skilið eftir opið í nefndinni sem hugmyndin var þá að fela ráðherra að taka einhvern veginn afstöðu til eða þá að hin þinglega meðferð gerði það. Það er það sem skortir á. Eins og ég drap á í tali mínu hér áðan legg ég ekki alveg sama skilningi orðið samráð og mér finnst hæstv. umhverfisráðherra gera þegar hann lýsir vinnunni við þetta mál frá því að frumvarpið kom fram og svo er það náttúrlega líka þannig að hæstv. ráðherra er upplýstur um vinnu nefndarinnar. Eins og hv. þingmaður man skilaði nefndin einstaka efnisflokkum jafnóðum og þeir voru birtir í samráðsgátt þannig að væntanlega hefur þá strax farið fram vinna innan ráðuneytisins. Svo snemma varð frumvarpið til eftir að nefndin skilaði skýrslunni, það munaði ekki nema tveimur vikum, ef ég man rétt. Það er kannski tímabil sem hefði betur mátt nýta í alvörusamráð og samvinnu til viðbótar við þann tíma sem þingið hefur síðan haft fyrir vinnu nefndarinnar. Þannig að nei, ég lít ekki á þetta sem einhvern áfellisdóm yfir vinnu nefndarinnar, en þetta er að ákveðnu leyti áfellisdómur yfir þeirri meðferð sem málið fékk í kjölfarið í meðförum ráðherra og svo þings.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir svarið. Það var ekki meiningin að fella áfellisdóm yfir vinnu nefndarinnar með spurningu minni í þessu andsvari. En ég ítreka að það er eðlilegt að vinna nefndar sem þessarar skilji eftir lausa enda sem viðkomandi fagráðherra er ætlað að hnýta. En ég er sammála, það virðist hafa tekist býsna óhönduglega til á því tímabili. Ég ítreka þó að ég skil það sem svo að ráðherrann telji sig þegar hafa uppfyllt meira og minna allar þær kröfur sem settar eru fram í frávísunartillögunni. En af því hv. þingmaður kom inn á samráð eða samráðsleysi - ég hef nú því miður notað orðið sýndarsamráð um margt af því sem fellt var undir þann hatt - þá rifjaðist upp fyrir mér setning úr ræðu minni hér áðan. Er ég þar að vísa beint í tiltekinn hagaðila án þess að ég nafngreini hann, þar sem ég sagði: Þegar hagaðilar lýsa sig sem fullbólusetta fyrir fagurgala um samráð og víðtæka sátt þá hefur eitthvað misfarist í ferlinu. Ég skynjaði það mjög sterkt; haldnir voru fundir, farið var á svæðin og allt í lagi með það, en viðbrögð við athugasemdunum skiluðu sér ekki inn í frumvarpið. Ég spyr hvort þingmaðurinn hafi svipaða skynjun á þessum samráðshluta málsins, því að mér þótti þetta mjög áberandi úti á landi. Er tilfinningin sambærileg hér á höfuðborgarsvæðinu?
Herra forseti. Já, það er þetta með samráðið. Það getur oft verið býsna flókið og fólk getur haft ólíka sýn á hvað það er, allt frá því að það fái tækifæri til að koma sjónarmiðum á framfæri í það að það fái tækifæri til þess að taka samtalið og lenda einhverju og yfir í það að tekið sé 100% tillit til þess sem fólk segir og hlutunum breytt. Einhvers staðar þar á milli þarf að lenda svona máli, í sátt og samlyndi. Ég upplifði þetta akkúrat svona, að samráðið fælist fyrst og fremst í einræðunni, í því að tala við okkur og segja hvernig þetta ætti að vera. En svo hef ég ákveðna samúð með því þegar samráð er haft eða samtal er við fjölda aðila sem koma úr alls konar áttum, að menn komast ekki langt áleiðis ef alltaf á að taka beygjur og sveigjur út frá því sem hver og einn segir. Þannig að í svona málum skiptir forvinnan svo miklu máli, þ.e. að skilgreina nákvæmlega hvaða þættir það eru sem mestur ágreiningur ríkir um og sem mestu máli skiptir að lenda vel. Við þurfum að átta okkur á hvað við viljum raunverulega fá út úr þessu og fækka flokkunum og forgangsraða svolítið í því hvaða samráð það er sem raunverulega skiptir máli. Af því að ég upplifði líka að það væri allt í graut. Ég ætla ekki að standa hér í pontu núna óundirbúin og tilgreina hvernig forgangsröðunin átti að vera, en það vantar svolítið upp á að átta sig á hvað það er sem mestu máli skiptir og að við lendum því. Út frá því kemur eitthvað annað sem við þurfum að skoða o.s.frv. Þannig að skortur á þessu - það er alla vega mín upplifun og ég hef verið býsna nátengd þessu máli - sannfærir mig meira en eitthvað annað um að það hafi ekki allir endilega verið heilir í því að klára þetta mál á þessu kjörtímabili. Af því að flest kunnum við nú ágætlega til verka ef ætlunin er að lenda máli. Ég lít reyndar svo á að skilaboðin í frávísunartillögunni geti verið ágætisleiðarvísir inn í hnitmiðaðri vinnu á næsta kjörtímabili, hver svo sem niðurstaðan verður.
Herra forseti. Við höldum áfram að ræða þetta frumvarp, hálendisþjóðgarðsfrumvarpið, sem hefur tekið óvæntum vendingum hér í vetur, heldur betur. Ef við lítum nú aðeins yfir málið í örstuttu máli í upphafi ræðu minnar þá horfir þetta svona við á einfaldasta háttinn: Það er mynduð ríkisstjórn seint á árinu 2017, fyrir tæpum fjórum árum. Í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar er kveðið á um það að ríkisstjórnarflokkarnir allir, Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur og Vinstri græn, séu sammála um það að stofna skuli hálendisþjóðgarð. Síðan líður tíminn og þetta frumvarp birtist svo hér í vetur eftir vinnu í ráðuneytinu og ætlað samráð, sem margir umsagnaraðilar í málinu núna kvarta yfir og segja að hafi verið nánast ekkert eða að það hafi verið sýndarsamráð vegna þess að ekki hafi verið hlustað á þá aðila sem málið varðaði, t.d. sveitarstjórnirnar og ýmsa aðila sem nýta hálendið. Þetta samráð, sem hæstv. ráðherra kallar svo, var kannski helst fólgið í því að hann fór fundaherferð um landið og hélt þar fyrirlestur yfir heimamönnum og var svo fljótlega horfinn á braut. Vissulega hefur hæstv. ráðherra heyrt áhyggjur heimamanna en a.m.k. hlustaði hann ekki nægilega á áhyggjurnar vegna þess að þær komu ekki fram í frumvarpinu þegar það birtist. Hvar voru þá hinir stjórnarflokkarnir meðan á þessari atburðarás stóð sem tók þennan tíma, einhver tvö ár? Hvar voru þá hinir stjórnarflokkarnir? Voru þeir að hlusta? Höfðu þeir áhyggjur af þessu? Þeir voru búnir að samþykkja þennan stjórnarsáttmála. Höfðu þeir hönd í bagga um hvernig frumvarpið myndi líta út, að þeir væru tryggðir fyrir því að þarna væru ekki einhverjir hlutir sem þeir gætu alls ekki sætt sig við? Nei, menn eru gjörsamlega sofandi allan þennan tíma. Menn héldu að hugsanlega væri hægt að þröngva þessu í gegn þótt einhverjir væru að tuða yfir því. Þeir fylkja liði, herra forseti. Í fararbroddi eru Vinstri græn, friðunarflokkurinn sem hefur gengið um landið allt þetta kjörtímabil og friðað allt sem auga á festir. Þegar þetta stóra mál kemur fram og fylkingin geysist fram á völlinn, Vinstri græn, grá fyrir járnum, heyra þau einhvern óm og þá kemur einn helsti forystumaður þeirra síðustu áratugina fram, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, með allt liðið fyrir aftan sig, sigurinn vís, enginn í hans liði segir orð, og hann kallar þann hóp, sem hann hélt að væri lítill og vanbúinn, örlítinn grenjandi minni hluta. Síðan þegar fylkingarnar mætast kemur í ljós að þetta var ekki örlítill grenjandi minni hluti heldur breiðfylking landsmanna, aðallega fólks utan af landi, sveitarfélaganna, útivistarsamtakanna, ferðafélaganna, ferðasamtakanna, ferðaþjónustuaðilanna, bænda, allra þeirra sem höfðu í áratugi og jafnvel um aldir nýtt hálendið í þágu lands og þjóðar, til beitar, til útivistar, til veiða, til ferðalaga. Þegar þessi breiðfylking birtist frammi fyrir sveit Vinstri grænna þá bitu þeir í skjaldarrendur. En þegar foringinn núna í vetur, í desember, leit um öxl, þá sá hann að liðsaflinn sem hann taldi að væri fyrir aftan sig var horfinn á braut, herra forseti. Hann var horfinn á braut. Hvaða liðsmenn voru það sem flúðu af vettvangi? Það voru liðsmenn og fylkingar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Það sást hvergi til þeirra. Þetta gerðist í desember síðastliðnum, herra forseti. Þeir stukku af vettvangi þegar þeir sáu landsmenn mótmæla hástöfum þessu máli. Þessi örlitli minni hluti. Fundu upp á því snilldarbragði að þeir hefðu sett fyrirvara og kepptust hver um annan þveran til að nefna þá, að það væri þetta og hitt og í fjórða lagi og fimmta og sjötta. Það vantaði ekki fyrirvarana þá en það hafði ekki sést til þeirra áður. Þetta hefur verið ögurstund, herra forseti, í þessari orrustu og niðurstaðan liggur hér fyrir. Til að fá þá aftur á vettvang, til að freista þess að fá þessa liðsmenn, þessa heri, þessar fylkingar, aftur í lið með sér og blása til næstu orrustu var saumaður saman hér í nefndaráliti meiri hlutans texti sem ég ætla að lesa: „Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið sem verði byggt á þeirri vinnu sem hér hefur verið rakin.“ Þeir ætla sér að fara í aðra orrustu og þeir eru búnir að dagsetja hana. Dagsetningin er eftir næstu kosningar. Þá ætla þeir að mæta og þeir sem stukku af þessum vettvangi síðast eru að gefa loforð um að þeir muni mæta líka. Þetta eru ráðagerðir, herra forseti, um aðra tilraun til sigurs. Þetta er ávísun á það að málið mun halda áfram. Ef þessir flokkar fá umboð til þess í næstu kosningum og við sjáum hérna óbreytt stjórnarmynstur þá er þetta naglfest loforð þessara flokka, að málið mun koma aftur fram strax næsta vetur. Vinstri græn telja sig hafa tryggt mætingu til þeirrar orrustu. Allan tímann, meðan á þessari atburðarás stóð, hefur Miðflokkurinn staðið vaktina, ekki vikið úr varðstöðu sinni, ekki einn einasta dag, og staðið með þeim aðilum sem telja að hér sé allt of langt gengið í mörgum efnum, fjölmörgum efnum, fyrst og fremst, eins og við rekjum í minnihlutaáliti okkar og ég ætla ekki að lesa hér upp, herra forseti, þótt ég gæti það, að við sem þjóð getum nýtt orkuauðlindirnar áfram á skynsamlegan og umhverfisvænan hátt. Vegna þess að þetta er græn orka, beislun fallvatna er græn orka og við verðum að geta haldið áfram að nýta þau skynsamlega. Einnig jarðvarmann, sem er líka á þessu svæði. Við getum ekki tekið meira en þriðjung landsins undir þjóðgarð þar sem yrði lokað á möguleikann, algerlega lokað á möguleikann, til frekari orkunýtingar á svæðinu. Við getum það ekki. Svo að ég tali aftur um þessa herramenn sem fóru reyndar aldrei í orrustuna en hugðust taka þátt í henni þá má líkja þessu við það að Vinstri græn hafi fengið tékka í hendurnar frá þeim sem var óútfylltur. Hann var undirritaður í formi stjórnarsáttmálans. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur undirrituðu það loforð að þetta yrði að veruleika, hálendisþjóðgarður, á kjörtímabilinu. Þannig að Vinstri græn voru með undirritaðan tékka í hendinni og þurftu bara að fylla hann út. Síðan þegar þeir ætluðu að innleysa tékkann þá neituðu hinir að verða við því. Það var talið alvarlegt brot hérna á árum áður þegar menn voru með tékka sem voru innstæðulausir og varðaði jafnvel við einhver ákvæði laga. Það þótti ekki merkilegt þegar menn gáfu út tékka sem engin innstæða var fyrir. En það átti auðvitað ekki að koma Framsóknarmönnum og Sjálfstæðismönnum á óvart að sveitarfélögin kærðu sig ekki um að skipulagsvaldið væri tekið af þeim bara sisvona og fært í hendur ráðherra eða einhverri stofnun í Reykjavík. Menn hafa fengið sig svolítið fullsadda af því að völdin séu færð í síauknum mæli hingað á höfuðborgarsvæðið og ekkert óeðlilegt við það að sveitarstjórnirnar hringinn í kringum landið hafi risið upp og andmælt. Átti það að koma Framsóknarflokknum á óvart? Eða voru menn svo æstir í að setjast í ráðherrastóla á sínum tíma, 2017, að menn skrifuðu bara undir þetta til að fá sæti við ríkisstjórnarborðið? Ég er ansi hræddur um það, herra forseti. Vonuðu að þetta myndi allt fara vel, vonuðu kannski að þessa hugmynd myndi daga uppi, vonuðu að Vinstri græn myndu ekki óska eftir því að þessi ávísun yrði greidd, innleyst. Það er svolítið barnalegt, herra forseti, ég verð að segja nákvæmlega eins og er. Mér þykir það barnalegt. Framsóknarflokkurinn var flokkur landsbyggðarinnar og bænda hér áður og þeir ætluðu að taka skipulagsvaldið af fjölmörgum sveitarfélögum hringinn í kringum landið. Átti það að koma Sjálfstæðismönnum á óvart að hálendisþjóðgarður myndi takmarka orkunýtingu á svæðinu þegar þeir skrifa undir stjórnarsáttmálann 2017? Gat þeim ekki verið fullljóst að þetta yrðu afleiðingarnar? Eða var löngun þeirra til að sitja við ríkisstjórnarborðið öllu öðru yfirsterkari? Þess vegna er það, herra forseti, tvískinnungsháttur að koma núna í lok kjörtímabilsins og segjast hafa haft svo og svo marga fyrirvara við málið en skrifa samt undir þetta álit. Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn skrifa undir þetta álit um það að málið verði lagt fram að nýju, að ráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið sem verði byggt á þeirri vinnu. Þeir halda áfram með málið. Þetta er staðreynd málsins og menn geta ekkert hlaupist á brott frá henni þótt þeir gjarnan vilji. Þetta mál mun birtast að nýju ef ríkisstjórnin heldur velli í næstu kosningum. Eina leiðin til að koma í veg fyrir það er að styrkja Miðflokkinn. Við höfum sýnt það í þessu máli allan tímann að við munum ekki fallast á slíkan þjóðgarð sem á að ná yfir þriðjung landsins, koma í veg fyrir alla meiri háttar orkunýtingu á svæðinu, taka skipulagsvaldið frá sveitarfélögunum, fela ráðherra óhóflegt vald til þess að stjórna svæðinu eftir eigin höfði nánast. Hann þarf ekki einu sinni að hlusta á stjórn þjóðgarðsins eða umdæmisstjórninar. Hann getur með reglugerð eða ákvörðun bara hunsað margháttaðar ákvarðanir sem þessir aðilar taka. Hann fær allt of mikið vald samkvæmt þessu frumvarpi. Ég ætla ekki að lesa allar þær umsagnir sem greina frá því nákvæmlega hvernig því er háttað eða þær umsagnir sem greina frá því nákvæmlega hvernig lokað verði fyrir orkunýtingu á hálendinu. Það kemur fram í tugum umsagna hvernig ferðafrelsi hefur verið takmarkað á svæði Vatnajökulsþjóðgarðs þar sem stjórn þjóðgarðsins hefur lokað vegum og sett takmarkanir á ferðir í þjóðgarðinum. Nei, herra forseti, Miðflokkurinn er umhverfissinnaður flokkur en við viljum ekki slíkar öfgar sem í þessu frumvarpi koma svo berlega í ljós. Miðflokkurinn vill ekki binda hendur komandi kynslóða til að njóta þeirrar grænu orku sem þetta land hefur upp á að bjóða og Miðflokkurinn telur að fólk eigi að geta ferðast um landið með sem minnstum afskiptum stjórnvalda, fyrirmælum frá ríkisvaldinu og óeðlilegum kvöðum frá miðstýrðum yfirvöldum eins og gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi.
Herra forseti. Þessi listi yfir atkvæðagreiðslur fer aldeilis vel af stað, við eigum eftir að vera hér lengi. Mig langaði að gera grein fyrir atkvæði mínu, sem er á þann hátt að ég styð þetta mál. Mér þykir nefnilega, eins og mörgum, áherslur í lýðheilsumálum líklegast eitt það mikilvægasta sem við getum gert núna fyrir heilbrigði þjóðar og fyrir heilbrigðiskerfið okkar. Mér þykir að sama skapi vont hve margir umsagnaraðilar kvörtuðu undan samráðsleysi við gerð stefnunnar. Því er mætt eftir megni í vinnu nefndar í nefndaráliti með því að taka fram að það sé mikilvægt að hafa samráð við framkvæmdina en það er, líkt og þingheimur veit, töluverður munur á því að hafa samráð við stefnugerð og hafa samráð við framkvæmd. Fá mál hafa þróast meira en þekking okkar og áhersla í lýðheilsumálum og gríðarlega margir aðilar í samfélaginu þekkja, vita og kunna mikið í þessum málum, sem eru í sífelldri þróun. Við þurfum að hafa samráð um þessi mál ef við ætlum að ná árangri.
Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns. Við í þingflokki Samfylkingar styðjum málið þrátt fyrir að það komi ófullgert til þingsins. Auðvitað styðjum við lýðheilsustefnu en það var í rauninni átakanlegt að heyra í gestum sem mættu fyrir nefndina og töluðu um algjört samráðsleysi heilbrigðisráðuneytisins við gerð frumvarpsins. Þá erum við að tala um lykilaðila þegar kemur að lýðheilsu, eins og sveitarfélögin, Samband íslenskra sveitarfélaga, sem sögðu að ekkert samráð hefði verið haft, íþróttafélögin, æskulýðsfélögin o.s.frv. Við verðum að gera betur, herra forseti, þegar gerð er stefna til næstu tíu ára. Við verðum að vera í samráði við þá sem eiga að framfylgja stefnunni. Við hljótum að geta gert betur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. velferðarnefnd og Alþingi fyrir breiðan stuðning við þetta mikilvæga mál. Hér er um að ræða skýra og markvissa stefnu til að efla og bæta lýðheilsu sem er eitt brýnasta hagsmunamál samfélagsins, ekki síst sú sýn að við tökum tillit til lýðheilsusjónarmiða í allri áætlanagerð stjórnvalda, sem er mjög mikilvægt. Hér höfum við í höndunum traustan grunn og ákveðna sátt, breiða sátt, um hann. Ég vil árétta við þessa atkvæðagreiðslu að það er sameiginlegur skilningur allra aðila að það sé afar mikilvægt að eiga breitt samráð við þau sem fara með framkvæmd lýðheilsumála varðandi einstakar áætlanir sem byggðar verða á þessum grunni. En nú, virðulegur forseti, höfum við þennan grunn til ársins 2030 og því ber að fagna.
Virðulegur forseti. Ég geri svo sem ekki athugasemd við þetta frumvarp og tel það alveg geta átt rétt á sér að ekki sé gert ráð fyrir því að þingmenn noti sjóði almennings til að keyra um í kosningabaráttu. En mér finnst það eiga við um allt og því get ég ekki stutt þetta frumvarp. Hér er ekki verið að koma í veg fyrir að sjóðir Alþingis séu nýttir í að auglýsa á Facebook eins og sumir flokkar eru frægir fyrir að vera stærstir í. Hvaðan kemur það? Það kemur úr sjóðum almennings líka, það er notað í kosningabaráttu og margt annað má tína til. Annaðhvort göngum við alla leið eða ekki.
Herra forseti. Ég greiði þessu umbótamáli atkvæði mitt með mikilli ánægju. Það gerir vissulega ekki allan heiminn góðan, leysir ekki öll vandamál, en það er tvímælalaust framfara- og réttlætisskref að jafna leikinn hvað það snertir að þegar sitjandi þingmenn eru komnir út í kosningabaráttu séu þeir jafnsettir öðrum frambjóðendum hvað þessa hluti varðar. Ég tala nú ekki um þegar nýjar hreyfingar með enga peninga reyna að keppa við hina rótgrónu flokka. Ég hvet alla hv. þingmenn til að styðja málið. Þetta má kalla endapunkt á miklu umbótastarfi sem unnið hefur verið að þessu leyti allt kjörtímabilið, svo sem með því að skerpa á reglum um endurgreiðslu ferðakostnaðar, með því að gera allar upplýsingar um allar greiðslur til þingmanna aðgengilegar og gagnsæjar með nýjum þingsköpum og fleira mætti nefna til. Mér finnst það fagnaðarefni að við skulum á lokadegi þingsins klára þetta mál líka.
Herra forseti. Meðan þingmenn verða orðnir jafnsettir öðrum, nýliðum sem koma inn, sem er mjög gott mál og sjálfsagt, koma ráðherrabílarnir æðandi og skilja okkur eftir í rykinu. Það staðfesti hæstv. fjármálaráðherra um daginn í þessari umræðu þannig að ég þarf ekki að bæta við það sem hann sagði. Hann fullyrti að í næstu kosningabaráttu færu ráðherrar um vopnaðir skyldum sínum sem ráðherrar, að svara fyrir störf sín sem ráðherrar, hossandi í ráðherrabílunum. Ég segi nei.
Forseti. Hér er fínasta mál. Það er ýmislegt annað sem maður myndi vilja bæta við það. En þetta er mjög gott skref og ég vil vekja sérstaka athygli á þeim hluta sem fólk hefur haft áhyggjur af, að það sé svo erfitt að gera greinarmun á því hvort fólk er í þingstörfum eða ráðherrastörfum að tala við kjósendur eða ekki. Það er ekkert mál að gera þann greinarmun. Í kosningabaráttu er einfaldlega talað við ráðherra sem frambjóðendur. Ef það er mjög skýrt að um embættisverk sé að ræða er ekkert mál að benda á það og útskýra. Grunnreglan er að fólk í kosningabaráttu er að tala við kjósendur fyrir næsta kjörtímabil. Ekki blanda saman verkum okkar sem þingmanna á þeim tíma nema það sé mjög augljóst að svo sé. Og þá er því helst beint til ráðherra: Ekki fara í ferðir í framhaldsskóla á Snæfellsnesi og mæta síðan um kvöldið í Ólafsvík á kosningafund og rukka þá ráðuneytið.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að benda á að breytingartillagan sem ég er með snýr eiginlega eingöngu að því að hjálpa þeim sem eru bundnir í verðtryggðum lánum til þess að fá skuldbreytingu lána sinna án þess að þurfa að fara í greiðslumat og án þess að bera hærri greiðslubyrði í kjölfarið, í rauninni að vera jafnsettir eftir sem áður nema losna við verðtrygginguna ef þeir kjósa svo. Það er bara sanngirnis- og réttlætismál og í raun og veru eitt pínulítið skref í áttina að því að koma fólki út úr þeim klyfjum verðtryggingar sem margir eru í og kæra sig ekki um.
Forseti. Við færum hér landbúnaðarráðherra það verkefni að setja reglugerð sem kveður á um veitingu leyfis til innflutnings á fræjum af tegundinni cannabis sativa og fagna ég því máli. Þar sem það kemur sérstaklega fram í frumvarpinu að það fjalli ekki um CBD finnst mér mikilvægt að árétta að eftir að við samþykkjum þessi lög mun sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skipa starfshóp sem mun einmitt fjalla um CBD og CBD-olíu. Starfshópurinn fer sérstaklega yfir lög um matvæli, lög um ávana- og fíkniefni og lyfjalög og leggur mat á nauðsyn þeirra breytinga sem þarf að gera svo að framleiða megi og markaðssetja CBD-olíu hér á landi. Ég fagna því þessu frumvarpi og þó að ég hefði persónulega valið að láta þetta frumvarp ná utan um CBD núna þá fagna ég því að þessi vinna sé þó að fara af stað og að til standi að finna lausn í þessum mikilvæga málaflokki sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Hér er verið að leyfa ræktun á iðnaðarhampi sem byggist á vinnu starfshóps heilbrigðisráðherra. Landbúnaðarráðherra verður falið að setja reglugerð um innflutning á fræjum til að rækta iðnaðarhamp og eins og hefur komið fram er þetta ekki iðnaðarhampur sem fellur undir ávana- eða fíkniefnaplöntu heldur nytjaplöntu. Iðnaðarhamp má nýta í byggingarefni, fatnað, pappír, matvæli o.fl. og ég tel að með ræktun á iðnaðarhampi séu fleiri tækifæri til fjölbreytni í landbúnaði. Þetta getur verið góð búbót í þeim efnum svo að ég styð málið.
Virðulegi forseti. Ég tel þetta mikilvægt skref í þá átt að veita aukin tækifæri, bæði fyrir landbúnaðinn og önnur svið og aðra geira í samfélaginu. Ég mun því styðja þetta mál. En eins og þessari ríkisstjórn er pínulítið tamt þá kann hún ekki að stíga stór skref strax og ég hefði gjarnan viljað sjá CBD tekið hér inn. Ég vil um leið taka undir orð hv. þm. Halldóru Mogensen, sem hefur verið ötull talsmaður þess að ýta þeim málum áfram, verið er að beina því í ákveðinn farveg sem ég fagna. Ég vil hvetja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og heilbrigðisráðherra til að ýta því máli strax af stað og ekki dvelja við að skipa starfshópinn í þessu máli. Ég styð þetta skref þó að ég hefði viljað sjá það stærra.
Herra forseti. Þetta er mikilvægt mál en ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, það er pínulítið sérkennilegt að við getum keypt vörur úti í búð með erlendri CBD-olíu en þorum ekki að treysta íslenskum framleiðendum, íslenskum bændum, fyrir því verki að framleiða CBD-olíu innan lands. Það hefði farið vel á því ef við hefðum sett það með í málið eins og lagt var til í nefndinni en því miður skorti aðeins kjark til þess. En við fögnum því alla vega að þetta sé að klárast.
Virðulegi forseti. Það ríkir ófremdarástand í fangelsismálum hér á landi og ríkisstjórninni hefur tekist hið ómögulega sem er að skapa biðlista eftir úrræðum sem enginn hefur áhuga á að nýta. Dómar fyrnast með þeim afleiðingum að menn afplána ekki dæmdar refsingar. Tillagan er skiljanleg í því ljósi að reyna að höggva á boðunarlistann í fangelsi. Það er jákvætt og mikilvægt að beita samfélagsþjónustu, það er gott og skilvirkt úrræði sem ég styð. En það að við séum að fara með tveggja ára þunga dóma í samfélagsþjónustu án þess að löggjafinn ætli að hafa nokkra skoðun á því hvaða dómar falla þar undir er varhugaverð refsistefna og vond fangelsismálapólitík. Þetta er á skjön við þá meginreglu að það eru dómstólarnir í landinu sem dæma refsingar en ekki Fangelsismálastofnun, þó að ég beri fulla virðingu fyrir henni. Ég nefni í því sambandi að t.d. er algeng refsing fyrir nauðgun í okkar samfélagi tveggja ára fangelsi. Eru það dómar sem eiga erindi í samfélagsþjónustu? [[Forseti hringir.]]Ég set stórt spurningarmerki við það og sit hjá við þessa atkvæðagreiðslu.
Virðulegi forseti. Ég ætla að greiða atkvæði með þessu máli en tek þó undir áhyggjur og varnaðarorð hv. þingmanns sem talaði hér á undan. Mér finnst það í grundvallaratriðum skrýtið að við séum að ákveða hvaða refsingum er beitt út frá því að biðlistar séu til staðar. Mér finnst það ekki vera rétt forsenda. Amennt vil ég líka segja að við þurfum svolítið að taka okkur saman í andlitinu þegar kemur að fangelsismálakerfinu okkar. Það er undirfjármagnað. Hér eru stundum haldnar góðar ræður um betrun og mikilvægi þess að hjálpa fólki að komast aftur út í lífið þannig að það fari ekki á sömu braut. En það þarf fjármagn. Við búum í samfélagi þar sem við þurfum að sinna ákveðnum skyldum. Það þýðir að við þurfum stundum að þjóna og sinna fólki sem samfélaginu er ekki sérstaklega vel við og jafnvel bara beinlínis illa við. En það er hlutverk okkar, það er ábyrgðarhlutverk okkar. Það þarf að hætta að trassa þennan málaflokk almennt. Þetta frumvarp [[Forseti hringir.]]er einkenni þess trassaskapar og við það geri ég athugasemd en ég styð málið því að ég tel það þó vera til bóta, alla vega í bili.
Herra forseti. Biskupsembættið er elsta embætti Íslands sem haldist hefur frá upphafi, stofnað á Alþingi 1056. Hugtakið embætti í kirkjunni hefur sérstaka merkingu sem byggir á guðfræði hennar og er kirkjufræðilegt. Um það snýst þetta mál. Saga og hefðir eru dýrmætar eignir sérhvers samfélags, rétt eins og menning þess. Með því að fella niður hugtakið „embætti biskups“ og breyta því í „starf biskups“ hefur það ekki lengur þann styrk sem biskupsembættið hefur haft í kirkjunni, allt frá frumkirkjunni og í samhengi Íslands í meira en 1000 ár. Herra forseti. Vegna sögu sinnar í samfylgd þjóðarinnar og á ábyrgð Alþingis allt frá kristnitöku er mikilvægt að embætti biskups í þjóðkirkju verði tryggt með lögum. Með hliðsjón af þessu er lagt hér til að bæta við 2. mgr. 10. gr. frumvarpsins að biskup gegni æðsta embætti kirkjunnar. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Þessi breytingartillaga felur það í sér að í lögum um þjóðkirkjuna hafi hugtakið embætti, embættismaður, annað innihald, annað gildi en í annarri íslenskri löggjöf. Ég lít þannig á að kirkjunni sé í sjálfsvald sett hvað hún kallar sína embættismenn að þessum lögum breyttum, til þess eru refirnir skornir, til þess er leikurinn gerður, og að það sé fallið til ruglings á hugtökum að í þessari einu löggjöf hafi hugtakið embættismaður annað lagalegt gildi en í annarri löggjöf. Ég segi nei.
Herra forseti. Þetta er mjög mikilvæg breytingartillaga sem hv. þm. Birgir Þórarinsson leggur fram. Biskupsembættið er elsta embætti á Íslandi sem haldist hefur frá upphafi. Biskup fékk embættistitil sinn frá Alþingi fyrir tæpum 1000 árum. Með breytingu á þjóðkirkjulögum 2019 var orðið „embætti“ fellt úr lögunum en „starf“ sett í staðinn. Með því gegndi biskup Íslands ekki lengur embætti heldur sinnti starfi. Það voru mistök og það er á ábyrgð Alþingis að leiðrétta þau, hafandi í huga menningarlegt og kirkjusögulegt samhengi. Rétt er að geta þess að málið hefur ekkert með kjaramál að gera. Ég hvet þingheim til að styðja þessa mikilvægu breytingartillögu hv. þm. Birgis Þórarinssonar og standa vörð um sögu okkar og menningu.
Virðulegi forseti. Ég vildi bara koma og benda á kaldhæðnina fólgna í því að kvarta undan því að þessi breytingartillaga sé einhvers konar rökleysa á sama tíma og Alþingi er að festa lög um þjóðkirkju.
Herra forseti. Fyrir nokkrum árum lá fyrir þinginu frumvarp um breytingar á embætti landlæknis. Ein af tillögunum var sú að ekki yrði lengur talað um embætti. Embætti landlæknis átti að víkja fyrir stofnun sem héti landlæknir og lýðheilsa. Þá kom upp einn þáverandi þingmaður stjórnarliðsins, Mörður Árnason, og minnti á að landlæknisembættið hefði starfað frá 1760 og það hlyti að vera einhvers virði að verja þá arfleifð. Embætti biskups hefur verið við lýði miklu lengur, margfalt lengur en embætti landlæknis. Ég hvet hv. þingmenn til að standa vörð um þó ekki væri nema þann menningararf, hvaða skoðun sem menn hafa á trúarbrögðum.
Herra forseti. Það er ágætt mál sem við greiðum hér atkvæði um. Mér þykir þó öllu meira varið í þá breytingartillögu sem fær að fylgja hér með þegar nefndin nýtir ferðina, að við afturköllum tveggja ára gömul mistök sem urðu í meðferð meiri hluta Alþingis á póstlögum þar sem kveðið var á um, þvert á alla skynsemi, að hér yrði sama verð fyrir sendingar bréfa og pakka, allt að 10 kílóum, um allt land, óháð raunkostnaði, sem reyndar var líka kveðið á um í lögunum þannig að það var þversögn í þeim. Þetta gekk þvert á hagsmuni Póstsins sem hefur verið rekinn með gríðarlegu tapi síðan, þvert á hagsmuni skattgreiðenda og þvert á hagsmuni fjölda fyrirtækja sem störfuðu á þessum markaði víðs vegar um landið með ágætum árangri. Heilbrigð skynsemi lifði góðu lífi þar til ríkið krukkaði í þessa stöðu fyrir tveimur árum. Núna er verið að laga þetta, færa til fyrra horfs, þannig að ákvæðið um sama verð fyrir allt land [[Forseti hringir.]]gildi bara um bréfasendingar upp að 50 grömmum. Mig langar hins vegar til að segja eitt: Tveggja ára meðgöngutími á lagfæringum á hlutum sem ítrekað eru gagnrýndir af öllum hlutaðeigandi er of langur tími. Við verðum að gera betur.
Virðulegur forseti. Ég vil í að ég held öllum atriðum taka undir ræðu hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson. Ég fagna því að þessi lagfæring sé að ganga í gegn núna sem snýr að því ákvæði sem dags daglega er kennt við að sama verð sé fyrir pakka upp að 10 kílóum um land allt. En það er annað atriði sem fylgir með við vinnslu þessa máls; það upplegg að nefndin feli ráðherra að fara af stað með mjög ígrundaða og djúpa greiningu á því með hvaða hætti við getum náð aukinni hagkvæmni og betri þjónustu í póstumhverfinu heilt yfir. Ég vil bara fagna því að góð sátt hafi náðst um það og hlakka til þeirrar vinnu sem er áætlað að liggi fyrir í lok október frekar en lok nóvember 2021.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um mál sem ég held að sé mjög mikilvægt. Mikilvæg vinna hefur farið fram í kringum afgreiðslu málsins í umhverfis- og samgöngunefnd og málið er í raun orðið þríþætt með breytingartillögum nefndarinnar. Í fyrsta lagi er verið að flytja stjórnsýslu og eftirlit með póstþjónustu frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar. Það er viðfangsefni frumvarpsins. Breytingartillögur nefndarinnar bæta svo við greiningu á tækifærum til úrbóta á póstmarkaði og breytingu á gjaldskrá alþjónustu. Þegar allt þetta leggst saman tel ég að markmið póstlaga um að tryggja góða póstþjónustu um allt land og eðlilegt samkeppnisumhverfi geti náðst.
Virðulegi forseti. Ég ætla rétt að koma hér upp til að skýra í hverju þetta felst. Við afgreiðslu breytingartillögunnar var gert ráð fyrir að endurskoðun gjaldskrár gæti tekið gildi 1. september. Við nánari eftirgrennslan kom í ljós að ferlið sem fara þarf í gang í stjórn Íslandspósts og síðan hjá Póst- og fjarskiptastofnun, eða Byggðastofnun, taki lengri tíma. Því gengur þessi tillaga út á að fresta ákvörðuninni þannig að gjaldskrá taki gildi eigi síðar en 1. nóvember.
Herra forseti. Mig langar að nefna í þessu samhengi, og hefði átt að koma upp undir liðnum um atkvæðagreiðsluna, að frumvarpið felur í sér lögfestingu efnisákvæða fjögurra tilskipana Evrópuþingsins og ráðsins. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu hafa tilskipanirnar ekki verið teknar upp í EES-samninginn. Engu að síður eru efnisákvæði tilskipananna lögfest með frumvarpinu. Það sem mig langar að benda á hér, með leyfi forseta, er það sem segir í nefndaráliti meiri hluta: „Meiri hlutinn beinir því jafnframt til ráðuneytisins að fylgjast með framgangi gerðanna á þeim vettvangi og bregðast við ef þurfa þykir, svo sem með frestun gildistöku laganna, sem …“ [[Gripið fram í: Þú ert í næsta máli.]] Er ég í næsta máli? Sko til, þá sjaldan að maður mætir á réttum tíma. [[Hlátur í þingsal.]]Það var ýtt við mér hér í hliðarsal og ég ætlaði að rjúka upp undir næsta máli, taldi mig vera að missa af atkvæðagreiðslu. Ég kem bara upp aftur, en þið eruð búin að fá nasaþefinn af því sem þá gerist. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Hér kem ég til að ræða það sem ég taldi mig vera mættan vegna skömmu fyrir hlé.
Og vísa í það sem ég áður sagði.
Og ég vísa í það sem ég sagði áður, hárrétt. Frumvarpið felur í sér lögfestingu efnisákvæða fjögurra tilskipana Evrópuþingsins og ráðsins. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu hafa tilskipanirnar ekki verið teknar upp í EES-samninginn. Engu að síður eru efnisákvæði tilskipananna lögfest með frumvarpinu. Það sem mig langar að vekja sérstaka athygli á hér er það sem segir í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn beinir því jafnframt til ráðuneytisins að fylgjast með framgangi gerðanna á þeim vettvangi og bregðast við ef þurfa þykir, svo sem með frestun gildistöku laganna, sem nú er 1. janúar 2023, til að tryggja að við upptöku gerðanna í EES-samninginn komi íþyngjandi kostnaðaráhrif ekki fram hjá íslenskum fyrirtækjum, sveitarfélögum og neytendum fyrr en fyrirkomulag framkvæmdar regluverksins liggur fyrir.“ Ég vildi halda þessu til haga við upphaf þessarar atkvæðagreiðslu.
Herra forseti. Hringrásarhagkerfi er forsenda árangurs í loftslagsmálum og í raun þróun samfélaga heimsins svo vel fari í náinni og fjarlægri framtíð. Ný lög um hringrásarhagkerfi á Íslandi eru góð tíðindi og merki um framsýni. Endurnýting og endurvinnsla á sem allra mestu hér innan lands af því sem fellur til hjá okkur mönnunum er flókin. Hún kostar fé og þarfnast ábyrgðar allra; stjórnvalda, stofnana, fyrirtækja og almennings. Það gildir einu hvort um er að ræða lífrænan úrgang eða t.d. plastið sem ógnar í raun lífríkinu svo um munar. Við skulum sameinast um eitt digurt já við þessu ágæta frumvarpi og fagna því. Ég segi já við hringrásarhagkerfi.
Herra forseti. Miðflokkurinn fagnar þeirri stefnubreytingu sem hér á sér stað, að fallið sé frá lögþvingaðri sameiningu sveitarfélaga. Þessari ófyrirleitnu og fyrirhyggjulausu herferð gegn minni sveitarfélögunum og sjálfsstjórnarrétti þeirra hefur verið hrundið. Það er ekki svo að burðir sveitarfélaga til þjónustu séu bundnir við fjölda íbúa. Það er heldur ekki svo að brotalamir í þjónustu sveitarfélaga séu bundnar við smærri sveitarfélög fremur en þau stærri. Það er ekki svo að sjálfbærni sveitarfélags verði talin bundin við stærð þess og nægir í því að bera saman fjárhagsstöðu ýmissa sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar. Ráðherra er í frumvarpinu fært mikið vald til að skilgreina kröfur sem gerðar eru til minni sveitarfélaga og til sjálfbærni og þjónustu en ekki hinna stærri. Þess vegna mun Miðflokkurinn styðja breytingartillöguna en sitja hjá við afgreiðslu málsins í heild sinni.
Herra forseti, Samfylkingin mun styðja málið. Það eru hins vegar mjög mikil vonbrigði að stjórnarliðar skuli hafa heykst á því að halda inni ákvæði um lágmarksfjölda sveitarfélaga eins og Samband íslenskra sveitarfélaga var þó búið að álykta um og fyrir því eru góð rök: Í fyrsta lagi réttur íbúa til þjónustu, í öðru lagi rekstrarhæfi og síðast en ekki síst samkeppnishæfni sveitarfélaga vegna þess að eftir sem áður verður ein birtingarmyndin sú að örlítil sveitarfélög munu þétta byggð við bæjarmörk annarra sveitarfélaga án þess að veita nokkra þjónustu og senda sitt fólk þangað. Og þetta er auðvitað sérstaklega erfitt þegar ríkið kemur þannig fram við sveitarfélögin að borga ekki einu sinni það sem þarf að borga fyrir rekstur sem er sinnt fyrir ríkið.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp sem er liður í því að framfylgja ályktun Alþingis nr. 21/150, um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga fyrir árin 2019–2033, einkum ákvæðinu um lágmarksíbúafjölda sveitarfélaga. Frumvarpið hefur vissulega tekið þónokkrum breytingum í meðförum umhverfis- og samgöngunefndar og byggist sú vinna á samtölum við umsagnaraðila og hugmyndum minni sveitarfélaga um aðra leið að markmiðinu en lagt var upp með. Ég held að þetta sé býsna góður áfangi á þeirri leið sem mörkuð var í ályktuninni sem við samþykktum á síðasta þingi. Í þessari tillögu er byggt á hugmyndum minni sveitarfélaga án þess þó að fylgja þeim út í ystu æsar. En um þetta virðist allþokkaleg sátt meðal sveitarfélaga.
Herra forseti. Lögfesting á kolefnishlutleysi fyrir árið 2040 er mjög mikilvægt og gott skref í baráttunni gegn loftslagsvánni og ég styð þetta mál og það gerir þingflokkur Samfylkingarinnar líka. En útfærslan hefði þurft að vera metnaðarfyllri og það hefði mátt nýta ferðina hér og lögfesta áfangamarkmið fyrir árið 2030. Eftir því var kallað í umsögnum og vil ég benda á lögfestingu áfangamarkmiða í Finnlandi þar sem miðað er við áfangamarkmið fyrir árið 2035 og í Noregi þar sem lögfest er áfangamarkmið árið 2030. Lögfesting áfangamarkmiða er dæmi um djarfari aðgerðir og meiri vilja en við sjáum hér. Við þurfum metnaðarfyllri markmið í baráttunni við loftslagsbreytingar og aðgerðir og markmið þurfa að vera tímasett og fullfjármögnuð, í annars góðu máli sem kolefnishlutleysi fyrir árið 2040 er.
Virðulegur forseti. Það er sérstakt við þetta mál að markmið þess er að breyta markmiðum laga níu árum eftir að lögin voru sett án þess að annað í lögunum taki á breytingunum. Í greinargerð með þessu þingmáli og í nefndaráliti kemur glögglega fram hversu óljóst þetta fyrirbæri, kolefnishlutleysi, er. Með því virðist vera átt við losun sem er á ábyrgð stjórnvalda en einnig er vikið að annarri losun eins og t.d. frá framræstu landi. Ég velti því fyrir mér hvort ekki hefði verið heppilegra að skilgreina sæmilega hvað kolefnishlutleysi þýðir áður en samþykkt er stefna að því marki. Það stendur nefnilega eftir þetta mál hérna og það er fullkomlega óljóst hvert það markmið leiðir okkur sem þingið ætlar að samþykkja með þessu þingmáli.
Herra forseti. Kolefnishlutleysi er í raun skylda allra samfélaga í heiminum ef vel á að fara. Heildarlosun upp á núll, sem er jú skilgreining á því sem við erum að tala um hér, fæst með því að minnka losun gróðurhúsagasa jafnt og þétt u.þ.b. næstu tvo áratugi og samtímis að binda kolefni með öllum tiltækum ráðum. Þetta frumvarp lögbindur kolefnishlutleysi Íslands eigi síðar en 2040 og það mun takast í skrefum sem við sjáum ekki fyrir nema að hluta, m.a. vegna samflots við Noreg og Evrópuríki eftir því sem aðgerðir þróast og tækninni fleygir fram. Þetta er raunhæf og metnaðarfull áætlun miðað við okkar land. Þetta er skref sem þarf að flýta og ef við gerum það þá er það í höndum margra, m.a. Alþingis, og ég hvet til digurs já-s hér eins og ég gerði áðan.
Herra forseti. Hér er lagt til að lögfesta ágæta línu úr samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að stefnt skuli að kolefnishlutleysi 2040. Það er gott að hafa þetta í lögum til að vita hvert á að stefna en auðvitað hefði verið eðlilegt að lögfesta þetta á fyrsta starfsári stjórnarinnar frekar en því síðasta, sérstaklega í ljósi þess að árið 2040 er ekki lengur það metnaðarfulla ár sem fólki þótti þegar stefnan var sett á 2017. Finnland miðar t.d. við að ná kolefnishlutleysi 2035 og Noregur 2030. Það er því verk fyrir höndum fyrir næstu ríkisstjórn að sýna meiri metnað af því að þessi ríkisstjórn er nú þegar að lögfesta úreltan metnað. Ég minni svo á breytingartillögu mína við þetta mál um það að festa í lög 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030 sem er ekki það sem vísindin kalla á að þurfi að gera heldur það sem ríkisstjórnin segist vera að gera. [[Forseti hringir.]]Það er aftur yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar og væri eðlilegt að sjá það í lögum til að það væri ljóst að það væri í alvöru verið að stefna þangað.
Herra forseti. Ég ætla að greiða atkvæði með þessu máli og breytingartillögum meiri hlutans enda á ég aðild að samkomulagi um afgreiðslu þess með þeim hætti. Ég verð hins vegar að geta þess að óháð því hver markmiðin eru þá er eitthvað skringilegt í mínum huga að lögfesta markmið af þessu tagi, ekki síst töluleg markmið, einfaldlega út frá því að verið er að lögfesta einhverja niðurstöðu sem er háð mörgum óvissuþáttum. Í lögum á fyrst og fremst að setja fram einhverjar hátternisreglur, eitthvað er bannað eða eitthvað er skylt að gera eða eitthvað þess háttar, en markmið eiga ekki heima í lagatexta heldur einmitt í stefnuyfirlýsingum, þingsályktunartillögum eða einhverju slíku. En í ljósi þess að þetta er partur af samkomulagi um afgreiðslu þá styð ég þetta og tel svo sem engan skaða af þessu að öðru leyti en því að mér finnst þetta ekki áferðarfalleg lagasetning sem slík.
Herra forseti. Þetta er frumvarp um að draga úr framleiðslu og verðmætasköpun á Íslandi, frumvarp um síhækkandi refsigjöld og skatta sem bitna verst á þeim tekjulægstu, frumvarp um neyslusamdrátt og þar með minni lífsgæði á Íslandi og frumvarp sem veikir samkeppnisstöðu Íslands. Því meira sem framleitt er á Íslandi, þeim mun betra fyrir loftslagið. Frumvarpið skaðar því loftslagsmarkmið heimsins, skaðar efnahagslífið og lífskjör landsmanna og nú á að lögfesta þessi markmið.
Herra forseti. Hér er lagt til að lögfest sé markmið um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2030, eins og stendur í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar að sé stefna Íslands. Það hvernig ljósataflan lítur út bendir til þess að ríkisstjórnin treysti sér ekki til að lögfesta eigin markmið sem sjálfstætt markmið Íslands heldur kjósi frekar að bíða eftir niðurstöðu úr viðræðum við Evrópusambandið þar sem væntanlega er vonast eftir að fá lægri prósentutölu úthlutað. Það að fella þessa breytingartillögu mína birtir í hnotskurn metnaðarleysi stjórnarinnar í loftslagsmálum.
Virðulegur forseti. Hvenær er þjóð kolefnishlutlaus? Er það þegar innflutningur til þjóðarinnar er án útblásturs eða er það þegar allt sem hún framleiðir er án útblásturs? Þessum spurningum er ekki svarað í þessu þingmáli og ég fæ ekki betur séð en að markmiðið sem hér er leitt í lög, ef það verður leitt í lög, gæti haft þau áhrif að orkufrek starfsemi hyrfi frá Íslandi til landa þar sem kol verða notuð við orkuframleiðsluna.
Virðulegur forseti. Ég vil benda á þá breytingu sem kemur hér inn sem viðbót við 1. gr., þar sem sett er inn: „Verði loftslagsmarkmið stjórnvalda uppfærð skal leggja til breytingar á þessu ákvæði því til samræmis.“ Þetta er í raun til að undirbyggja það að lögin, ef svo má segja, elti stefnu stjórnvalda en ekki öfugt. Ég tek undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram, um að betur færi á því að markmið sem þetta væri ekki lögfest heldur kæmi það fram í stefnu stjórnvalda.
Virðulegi forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða sem horfir til framtíðar. Markmiðið með þessu frumvarpi er að auka skilvirkni hjá hinu opinbera og auka gagnsæi, tryggja öruggar boðleiðir til að koma upplýsingum, gögnum til fólks í landinu. Við erum líka að vinna að því að tryggja öryggi, afhendingaröryggi þar með talið, og nefndin hefur tekið málið til skoðunar og gert mikilvægar breytingar sem lúta m.a. að persónuöryggi, öryggi persónugreinanlegra upplýsinga. Þetta frumvarp fjallar um áhrif birtingar gagna sem við erum vön í þjóðfélagi okkar að gerist með bréfasendingum og tæknin breytir nú allri okkar tilveru í þessu tilliti. Þetta er mál sem skiptir miklu fyrir framtíðina en gert er ráð fyrir því að breytingarnar geti átt sér stað í áföngum fram til ársins 2025. Ég vil láta þess getið að ríkið hefur í tengslum við vinnslu þessa máls tryggt sér fullt eignarhald á Auðkenni, sem er gríðarlega mikilvægt sem aðgengi að pósthólfinu.
Forseti. Ég kem hér upp til að fagna síðustu orðum hæstv. ráðherra um að ríkið hafi tryggt sér fullt eignarhald á Auðkenni. Við í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði höfum sett um það skilyrði við vinnslu þessa máls. Sjálfur hef ég lagt fram frumvarp um að ríkið gefi út örugg, opinber rafræn skilríki, þannig að ég fagna því mjög að það sé í höfn.
Herra forseti. Hér á að setja í lög með varanlegum hætti heimild til að veita opinberri stofnun, Seðlabanka Íslands, víðtækar heimildir til að leggja höft á gjaldeyrisviðskipti. Krafist er samþykkis ráðherra en ekki er nauðsynlegt að afla samþykkis Alþingis, eftir því sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Sú aðgerð að lögfesta slíka varanlega heimild hefur fælandi áhrif á erlenda fjárfestingu sem mun reynast okkur dýrt því að erlend fjárfesting skiptir miklu máli fyrir uppbyggingu og hagsæld í landinu. Slíka miðstýringu og haftastjórn sem hér er boðið upp á ber að varast.
Virðulegi forseti. Við erum hér sennilega að stíga eitt stærsta skref í átt að miðstýringu í mjög langan tíma. Í stað þess að velja alþjóðlega samvinnu og viðskiptafrelsi til að tryggja stöðugleika ákveður ríkisstjórnin að velja höft og um leið að binda varanlegar og mjög víðtækar haftaheimildir í lög fyrir embættismenn án þess að þau höft komi nokkurn tímann til umræðu og afgreiðslu hér í þinginu. Að mínu mati, og greinilega líka Samtaka atvinnulífsins og Viðskiptaráðs, eru þetta vond skilaboð fyrir atvinnulífið sem þarf svigrúm, ekki síst núna, til að hlaupa hraðar og vaxa hraðar til að efla efnahagslega velsæld og verðmætasköpun. Þetta er sérstaklega vont fyrir nýsköpunar- og sprotafyrirtæki og þau skilaboð sem við höfum verið að senda um að fjórða stoðin verði kjölfesta hugverka og nýsköpunar. Það er sérstaklega vont fyrir þann geira [[Forseti hringir.]]þegar skilaboðin eru að við ætlum hugsanlega að beita höftum hér. Þannig að þetta eru að mínu mati dapurleg skilaboð [[Forseti hringir.]]ríkisstjórnar til atvinnulífsins.
Herra forseti. Vinstrihreyfingin – grænt framboð styður þetta frumvarp. Þær breytingartillögur sem gerðar eru við meðferð frumvarpsins snúa að því að taka á þeim áhyggjuefnum sem komu upp við vinnslu málsins, þ.e. að aðkoma þingsins væri of lítil. Það er gert, það er mikilvægt og mun til framtíðar skipta okkur miklu máli. Þau atriði sem tekið er á í frumvarpinu eru okkur öllum í fersku minni. Við höfum nýlega þurft að beita slíkum höftum. Það er tekið sérstaklega fram í nefndaráliti með frumvarpinu að þeim skuli beitt í algerri neyð, þá í samráði við ráðherra og í samráði við þingið. Það getur ekki verið skýrara.
Virðulegi forseti. Við höfum í áratugi haft heimildir í lögum til þess að beita því varúðartæki að setja á gjaldeyrishöft. Ef við lítum enn lengra aftur í tímann, kannski aftur til miðrar síðustu aldar, eigum við örugglega dæmi þess að höftum hafi verið beitt þegar menn treystu sér ekki til að taka á undirliggjandi vanda í efnahagsmálum. Engu slíku er til að dreifa í þessu máli. Hér er einfaldlega verið að tryggja að í lögum séu til staðar skýrar reglur, eins og við höfum ávallt haft - eins og við höfðum reyndar í fjármálahruninu en þá þurfti þingið að herða á reglunum - til þess að verja heimilin, verja rekstur fyrirtækja, verja þjóðarhag ef þær alvarlegu aðstæður koma upp að gjaldeyriskreppa skapast í landinu. [[Forseti hringir.]]Það er ekki verið að boða neitt slíkt. Það er verið að tryggja varanlega umgjörð. Það er allt of mikið sagt um það að ríkisstjórnin ætli sér að beita einhverjum slíkum tækjum. Það er þvert á móti, við höfum verið að afnema höft og safna gjaldeyri mörg undanfarin ár.
Herra forseti. Við ræðum hér um kosningalögin og greiðum atkvæði um þau. Gerðar hafa verið fjölmargar breytingar á frumvarpinu sem upphaflega var lagt fram og eru þær flestar ef ekki allar til verulegra bóta. En ég hef athugasemdir við tvö ákvæði í lögunum, þ.e. um aðstoð við kjósanda, og hef flutt um það ræðu. Aðstoðin verður hér eftir skilyrðislaus, samkvæmt frumvarpinu, og opnar því á möguleika til misnotkunar á kosningarréttinum. Menn verða að gera sér grein fyrir því hvað þarna er á ferðinni. Allt er undir því fororði að mikilvægt sé að allir geti nýtt sér kosningarrétt sinn. Það er fororðið og er vissulega gott markmið. En þarna er verið að opna á stórfellda hættu á misnotkun á kosningarréttinum. Þetta er ofur einfalt að lagfæra. Það þarf að lagfæra þessi tvö ákvæði sem um ræðir og slík lagfæring myndi í engu skerða rétt nokkurs manns til að greiða atkvæði í almennum kosningum.
Forseti. Þetta er gott mál sem almennt er rík samstaða um að klára. Við erum að sameina fjóra lagabálka varðandi kosningar, gera þá að einum, bæta regluverkið, auka rétt kjósenda til aðgengis að kosningum og tryggja að í framhaldinu sé hægt að fara í endurbætur sem endurspegla kosningar til Alþingis, forsetakosningar, þjóðaratkvæðagreiðslur og sveitarstjórnarkosningar. Þetta verður þannig heildstæð nálgun varðandi bættari framkvæmd og uppfærslur. Um jöfnun atkvæða, það sem út af stóð, verður lögð fram breytingartillaga sem atkvæði verða greidd um, þannig að við getum farið heildstætt í þessar breytingar. Varðandi það sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason nefndi hér áðan, og við vorum í umræðum um í gær, fór ég rangt með eitt mál sem ég vil leiðrétta. Það náðist ekki inn þessi breyting varðandi aðstoðina, um orðalagið. Þetta er því opnari heimild sem sannarlega var það sem stefnt var að og lagt fram og samþykkt. [[Forseti hringir.]]En mótstaða þeirra var á endanum þannig að þeir spiluðu því þannig út að þeir vildu póstkosningarnar frekar út en að verið væri að hrófla við aðstoðinni. [[Forseti hringir.]]Aðstoðin er því áfram eins og stefnt var að, sem þýðir að fatlaðir - ekki bara þeir sem eru fatlaðir vegna sjónskerðingar eða vegna þess að höndin sé ónothæf, heldur fatlaðir almennt - hafi ríkari aðgang [[Forseti hringir.]]og tækifæri til að kjósa sem annars væri ekki. Til dæmis gætu daufdumbir ekki fengið þessa aðstoð á kjörstað ef þeir hafa ekki þann sem þeir [[Forseti hringir.]]treysta best með sér, sem getur líka aukið á kosningarverndina. Sýslumenn geta farið á þessi vistheimili [[Forseti hringir.]]í dag og setið yfir fólki þannig að það er alveg vafaatriði með öryggið. Við munum fylgjast með þessu, fá skýrslu til Alþingis til að skoða framkvæmdina eftir sveitarstjórnarkosningar. [[Forseti (GBr.): Forseti biður hv. þingmenn að virða knöpp tímamörk. Þeir hafa eina mínútu.]]
Forseti. Ég vil nefna hér tvær breytingartillögur sem við erum með. Annars vegar er það tillaga frá mér um að ekki þurfi að kæra sig inn á kjörskrá, að það sé bara fellt burt, að fólk haldi atkvæðarétti sínum ef það er með íslenskt ríkisfang. Hins vegar er það sameiginleg breytingartillaga, frá mér, Viðreisn og Samfylkingunni, um að fjölga jöfnunarsætum og að skiptingin á jöfnunarsætunum verði ekki háð því að tvöfaldur munur sé á atkvæðarétti þannig að skiptingin verði eins jöfn og hægt er að hafa hana. Þetta er augljóst lýðræðismál og ég vonast eftir stuðningi við það.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um frumvarp til kosningalaga sem er mjög mikilvægt mál. Þar er verið að sameina lagabálka um kosningar, hvort sem þær eru til Alþingis eða sveitarstjórna eða forsetakosningar. Lagðar voru til töluvert miklar breytingar á framkvæmdinni í frumvarpinu eins og það kom fram. Niðurstaða nefndarinnar var að fara frekar varlega í breytingar og leggja fyrst og fremst áherslu á þær breytingar sem góð samstaða er um, stíga kannski minni skref. Ég vil þó vekja sérstaka athygli á því að það sem einkum olli óöryggi nefndarmanna um breytingar var aðgengi að utankjörfundaratkvæðagreiðslu og svo aðgengi þess fólks sem getur átt erfitt með að greiða atkvæði sjálft og þarf aðstoð á kjörstað. [[Forseti hringir.]]En þarna eru bráðabirgðaákvæði sem þýðir að þessi mál verða skoðuð betur á næsta ári.
Virðulegi forseti. Þetta er gott mál og greiðir fyrir því að vilji kjósenda nái fram að ganga. Þarna er verið að færa fjölmargt til nútímavegar og bregðast við samfélaginu eins og það er orðið. Þetta mál hefur verið unnið mjög vel í nefndinni og í mikilli sátt og vil ég sérstaklega þakka Jóni Þór Ólafssyni framsögumanni fyrir hans góðu vinnu. Við erum hins vegar í dauðafæri að laga eitt atriði sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson gerði grein fyrir áðan og þá er ég að tala um breytingartillögu á þskj. 1637 sem miðar að því, með einfaldri breytingu, að tryggja jafnt vægi atkvæða á milli flokka. Þetta er eiginlega bara lýðræðislegt grundvallarmál sem Alþingi Íslendinga verður að sjá sóma [[Forseti hringir.]]sinn í að tryggja og ég vænti þess að þingheimur styðji þessa breytingartillögu.
Virðulegur forseti. Ég má til með að kveðja mér hér hljóðs vegna þess að Miðflokkurinn er að gera athugasemd við það að fatlað fólk fái skilyrðislaust aðstoð á kjörstað, eins og það sé eitthvað tortryggilegt. Það er kannski rétt að minna á að við skilyrðum ekki mannréttindi. Við skilyrðum það ekki að fatlað fólk fái notið samfélagsins til jafns á við allt annað fólk. Þessi málflutningur er aftan úr einhverri forneskju sem við erum sem betur fer flest vaxin upp úr. Sem betur fer þarf fatlað fólk sem mætir á kjörstað ekki að betla það út úr yfirvöldum að fá að neyta kosningarréttar síns eins og allt annað fólk. Kosningarrétturinn er skilyrðislaus, hvort sem við erum fötluð eða ekki.
Herra forseti. Ég fagna því mjög að við séum þó komin það langt að heildarendurskoðun á öllum lagaákvæðum um almennar kosningar í landinu sé nú að verða að veruleika. Með því er mætt athugasemdum og kvörtunum sem kosningaframkvæmd undangenginna ára hefur sætt frá okkar eigin landskjörstjórn, frá kjörbréfanefnd Alþingis, frá Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu og fleiri aðilum. Það er löngu tímabært að fara í þessar umbætur. Ég fagna því alveg sérstaklega að nú á að fara að koma fram við fatlað fólk af fullri virðingu þegar kemur að hinum helga kosningarrétti. Ég nálgast það mál út frá því að mikilvægara sé að fötluðum sé sýnd full virðing og þeir njóti fortakslaust fullra mannréttinda þegar kemur að hinum helga kosningarrétti. Það er mér meira mál en vangaveltur um hugsanlega misnotkun.
Virðulegi forseti. Ég er hingað komin til að minna þingheim á að hér liggur frammi breytingartillaga sem er gagnorð en myndi skila kjósendum á Íslandi réttlæti sem verulega hefur vantað upp á. Við þekkjum söguna um misjafnt atkvæðavægi hér á landi. Jafnt vægi atkvæða hefur aldrei náðst í þingkosningum og markmiðið með tillögunni er að jafna leikinn þar. Um grundvallarmál er að ræða, grundvallarkröfu, grundvallarpólitík, réttlætismál, mannréttindamál og ég hvet þingmenn eindregið til að styðja þessa tillögu og verja þannig mannréttindi fólksins í landinu því að það eru þau sem hér eru undir. Þetta er mannréttindamál. Ég held að það verði áhugavert fyrir almenning í landinu að sjá hvernig línur liggja í þessu máli.
Forseti. Ég vil gera grein fyrir þessu. Ég veit að það er mjög erfitt að skilja, þegar breytingartillögur koma frá mér svona inn í þingið, hvað nákvæmlega er verið að kjósa um. Ég lofa að ég er ekki að lauma jöfnu vægi atkvæða þarna inn út af því að allir halda að þeir eigi að kjósa með breytingartillögu minni núna. En þetta er sem sagt breytingartillaga við breytingartillögu. Þetta er að upplagi til þess að tryggja þinglokasamninga. Miðflokkurinn fékk það í gegn að póstkosningarnar yrðu teknar út þannig að þetta er breytingartillaga við stóru breytingartillöguna og síðan kemur önnur breytingartillaga sem er þá jafnframt frá Miðflokknum. Þið vitið bara að þinglokasamningarnir hvíla á þessu en þetta varðar það að taka út póstkosningu og menn fylgja náttúrlega bara sannfæringu sinni með það en þó þannig að tryggt sé að þetta klárist hér á þinginu.
Herra forseti. Ég ætla að taka undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þar sem hann talaði um mikilvægi þess að virða réttindi fatlaðs fólks. En við eigum auðvitað að virða réttindi allra kjósenda í landinu. Meðal þeirra réttinda er auðvitað að atkvæði þeirra vegi jafnt. Hér er einungis verið að gera tillögu um að jafna a.m.k. stöðu einstakra þingflokka í kosningum. Ég trúi ekki að hv. þingmaður, sem er hokinn af reynslu og búinn að vera hér manna lengst, sé ekki sammála mér um það. Við hljótum með þessari einföldu breytingu að koma í veg fyrir að flokkar fái aukamann á kostnað þeirra sem eru með tveimur eða þremur prósentustigum meira fylgi. Annað er hræsni þegar fólk talar um virðingu fyrir kjósendum.
Virðulegi forseti. Jafnt vægi atkvæða er ekki eingöngu mikilvægt til að styrkja dýrmætt lýðræði og tryggja jafnan rétt borgaranna, óháð efnahag, kyni, uppruna eða búsetu. Það er einnig liður í því að auka samkennd, auka skilning og réttlæti í samfélaginu. Við byggjum ekki upp réttlátt og sanngjarnt samfélag með því að viðhalda misskiptingu í kosningakerfinu eins og við gerum núna. Mér sýnist meiri hlutinn, ríkisstjórnarflokkarnir, og Miðflokkurinn ætla að viðhalda því. Þetta er rangt. Einn einstaklingur, eitt atkvæði - það er ekki bara sjálfsögð krafa í nútímasamfélagi heldur líka stór og rík mannréttindakrafa. Þess vegna mun ég eðlilega greiða þessu atkvæði mitt og halda áfram að berjast fyrir þessu sjálfsagða réttlætismáli.
Forseti. Jafnt vægi atkvæða hefur ekki náðst í þingkosningum hér á landi. Markmiðið með þessari tillögu er einfaldlega að leiðrétta það, að ná því markmiði að breyta vondri sögu, sögu sem hefur ekki þjónað markmiðum kjósenda í landinu, sögu sem hefur ekki þjónað markmiðum neinna nema þeirra sem vilja viðhalda röngu valdahlutfalli. Þetta þjónar ekki markmiðum íslenskrar þjóðar. Þetta er grundvallarmál og það er grundvallarpólitík að laga þetta vegna þess að þetta er réttlætismál. Þetta er sanngirnismál fyrir íslenska þjóð, fyrir þegna landsins. Ég hvet þingheim til að virða hið raunverulega réttlæti og greiða þessari breytingartillögu atkvæði sitt.
Herra forseti. Ég styð að sjálfsögðu þessar greinar en af því að þær eiga hér undir sem breytingartillögur voru fluttar við áðan tel ég rétt að fram komi, og taldi reyndar að hv. alþingismönnum ætti að vera kunnugt um, hvað varðar það metnaðarfulla starf sem Alþingi hafði forystu um að hrinda af stað 2018, heildarendurskoðun á öllum kosningalagaákvæðum í landinu, að það stóð aldrei til að það yrði annað en lagalega og kosningatæknilega afmarkað. Þar var aldrei undir … [[Réttlæti.]]- Vill hv. formaður Samfylkingarinnar draga þessi ummæli til baka eða a.m.k. gefa mér hljóð á meðan ég tala. Það stóð aldrei til að taka pólitískt umdeild mál, eins og kjördæmaskipan í landinu, ákvæði stjórnarskrár eða laga um þá hluti, inn í þá vinnu, enda var hún faglega undirbyggð með þátttöku þeirra sem hlut eiga að máli, landskjörstjórn, sveitarfélögunum, Alþingi og fleirum. Ég óska stjórnmálaflokkunum í landinu góðs gengis í því að taka það fyrir að endurskoða kosningalög, kjördæmaskipan og stjórnarskrá. [[Forseti hringir.]]En miðað við það hvernig ýmislegt hefur gengið í þeim efnum kann nú eitthvað vatn að renna til sjávar áður en því starfi lýkur.
Herra forseti. Þessi heildarendurskoðun á kosningalögum byggir á mikilli og faglegri vinnu og málið fékk vandlega umfjöllun í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Eitt af framfaraskrefum í frumvarpinu er aukið aðgengi Íslendinga sem búsettir eru erlendis að kosningum í gegnum póstkosningar. Eftir faglega umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þar sem allir mæltu með því að við héldum þessu ákvæði inni, var ákveðið í gærkvöldi að semja við afturhaldsöflin í Miðflokknum sem, eins og Trumpistar allra landa, finna póstkosningum allt til foráttu. Því stöndum við hér með breytingartillögu um að fella þetta framfaraskref úr frumvarpinu. Þetta er hryggileg niðurstaða sem sýnir hvað þinglokasamningar geta skilað slæmri útkomu.
Herra forseti. Það atriði sem við erum að greiða atkvæði um réði úrslitum um það að Miðflokkurinn gæti stutt þetta frumvarp. Það var búið að fara mjög vandlega yfir það hvernig hægt er að misnota póstkosningar og hefur það ekkert með afturhald eða frjálslyndi að gera. Það er þannig að Píratafélagið heldur því fram að það hafi einhvern einkarétt á frjálslyndi og framsýni, sem er mikill misskilningur og kemur ítrekað fram í málum sem þeir annaðhvort styðja eða styðja ekki. Ég vísa öllu slíku heim. En þetta atriði sem við börðumst fyrir gerði það að verkum að við gátum stutt þetta mál og það er gott. Ég þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni, fyrir það hve vel hann stóð sig í að samræma sjónarmið nefndarinnar og leiða starf hennar.
Forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni í þingsal settu Miðflokksmenn sig upp á móti málinu þegar kemur að aðgengi annars vegar og póstkosningum hins vegar. Þetta eru atriði sem skipta raunverulega máli varðandi grunngildi: Hvað ætlum við að setja ofar? Aðgengi að því að fá að kjósa? Þegar kemur að fötluðu fólki ætlum við að setja aðgengi að því að fá að kjósa ofar en mögulega áhættu varðandi leyndina eða þvingað atkvæði. Það er nú þegar í lögum að sýslumenn geta mætt á vistheimili o.s.frv. til þess að tryggja aðgengið frekar þó að það geti falið það í sér að leyndin verði ekki til staðar. Við gerðum það líka í Covid síðasta sumar, þá kaus fólk í gegnum glugga. Það var ekki leynileg kosning gagnvart þeim sem tóku við atkvæðinu, en við ákváðum að það skipti meira máli að fólk gæti kosið. Í frumvarpinu var bent á varðandi póstkosninguna að slíkt væri gert í útlöndum, en fólk þarf að skrá sig inn, fá atkvæðið sitt og er þar af leiðandi búið að skrá sig inn og staðfesta persónuupplýsingar sínar. Svo sendir fólk atkvæðið sitt eins og um utankjörfundaratkvæðagreiðslu væri að ræða. Það er því búið að uppfylla þessi skilyrði. Svo bættum við meira að segja við, eins og með [[Forseti hringir.]]rafrænu kosningarnar, að þegar fólk kýs getur það kosið aftur til að það sé ekki um þvingun að ræða, það þarf að sitja mjög lengi yfir manneskjunni, þannig að það þarf ofboðslega viðamikið batterí til að reyna að svindla með þessum hætti. [[Forseti hringir.]]Þá myndi nýjasta atkvæðið gilda, og það er í frumvarpinu. Samt vildu þau taka þetta út og við það situr. [[Forseti hringir.]]Annars hefði ekkert gerst í þessum málum og öll þessi vinna verið fyrir bí. Okkur tekst þetta svona, en því miður bara svona.
Forseti. Ég ætlaði að gera grein fyrir atkvæði mínu þegar greidd eru atkvæði um þessar greinar. Þær fjalla einmitt um það sem ég var að benda á. Ég kom með ábendingar við nokkrar greinar í lögunum sem ég byggi á reynslu minni við vinnu og störf við kosningar. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom hingað upp og vildi mála þessar ábendingar mínar í afskaplega óviðfelldnum litum og heyrðist mér klappliðið taka undir það. Hann var með óviðurkvæmilegar túlkanir á þessum málflutningi mínum. Það er ekkert undarlegt við það að hv. þingmaður noti hvert tækifæri til að skora svona óverðskuldað, sem lýsir best málstað hans. Mínar ábendingar gengu ekki út á neitt sem heitið getur að lagt sé til að skerða rétt nokkurs manns til að neyta atkvæðisréttar síns.
Forseti. Þetta er síðasti liðurinn í breytingartillögu minni, þar sem á undan orðunum „og innsiglun kjörgagna“ í 2. mgr. 97. gr. komi: afstemmingu., þ.e. að þegar kjörgögn eru tekin saman og haldið utan um þau sé passað upp á að allt sé stemmt af, að rétt sé farið með þau kjörgögn sem út af standa og þess háttar. Þetta er bara rosalega einfalt gæðaeftirlitsmál. Það er mjög merkilegt að það sé rautt hér á svona rosalega einföldu kosningaöryggisatriði.
Hæstv. forseti. Hér er um gott mál að ræða. Það var ánægjulegt fyrir hv. fjárlaganefnd að hoppa aðeins út úr þessum hefðbundna fjárlagaramma og kljást við þetta mál, það á sér marga anga. Hér er fyrst og fremst verið að formgera verklag um ráðstöfun og meðferð landeigna ríkisins til nýtingar í atvinnuskyni með áherslu á, eins og skýrar kröfur eru um, gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Hér er verið að tryggja vönduð og fagleg vinnubrögð. Þetta er gott mál sem stuðlar að hagkvæmari nýtingu og vernd um leið og þar með að sjálfbærari nýtingu til lengri tíma og aukinni verðmætasköpun.
Herra forseti. Slökkviliðsmenn eru útsettir fyrir starfsumhverfi sem vísindalega hefur verið sannað að eykur líkur á heilsubresti. Tíðni krabbameins meðal slökkviliðsmanna hefur aukist mjög á undanförnum árum og margar rannsóknir hafa verið gerðar sem benda til þess að tengsl séu á milli starfs slökkviliðsmanna og aukinnar tíðni krabbameins hjá þeim. Þrátt fyrir miklar forvarnir og betri útbúnað slökkviliðsmanna við slökkvistörf eiga þeir aldrei möguleika á að verja sig fullkomlega gegn krabbameinsvaldandi efnum í reyk sem myndast við bruna. Það er löngu tímabært að sjúkdómar á borð við krabbamein verði viðurkenndir hjá slökkviliðsmönnum. Hér er lagt til í breytingartillögu að í reglugerð verði tilgreint hvaða gerðir krabbameina skuli teljast bótaskyldir atvinnusjúkdómar hjá slökkviliðsmönnum. Ég segi já.
Herra forseti. Ég efast ekki um góðan hug hv. þm. Birgis Þórarinssonar til slökkviliðsmanna. Breytingartillagan gengur hins vegar þvert á grundvallarhugsunina sem frumvarpið gengur út frá og þá hugsun sem býr að baki þessari grein. Ég segi því nei.
Herra forseti. Það er rétt, sem flutningsmaður tillögunnar segir, að slökkviliðsmenn eru í hópi fjölmargra starfsmanna sem búa við vinnuaðstæður sem geta leitt til sjúkdóma. En í þessu ákvæði í 5. gr. er einfaldlega sagt, með leyfi forseta: „Ráðherra skal í reglugerð kveða nánar á um hvaða atvinnusjúkdómar teljast bótaskyldir.“ Það gengur ekki að nefna bara eina stétt þegar við erum með fjölmargar stéttir sem búa við sambærilegar aðstæður. Það var fjallað um sjúkraflutningamenn, talað er um það í nefndaráliti. En við getum ekki tekið eina stétt inn í lögin og skilið allar aðrar stéttir eftir fyrir reglugerð ráðherra. Ég segi því nei.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða grundvallarbreytingar á umgjörð og samsetningu barnaverndarnefnda. Í frumvarpinu felst m.a. að pólitískar skipanir barnaverndarnefnda verða lagðar niður. Því er hér um að ræða mestu breytingar sem ráðist hefur verið í síðustu áratugi. Þetta frumvarp er líka partur af miklum breytingum á kerfinu sem ætlað er að gefa færi á samþættingu þjónustu sem veitt er í þágu barna. Hér er verið að svara þeirri gagnrýni sem hefur verið á umhverfi barnaverndar hér á landi í fjölda ára og mikilvægi þess að færa það til nútímavitundar um réttindi barna. Ég vona að við séum öll sammála um að klára þetta svona.
Herra forseti. Þetta er vissulega gott mál sem við greiðum atkvæði um núna. Við í Viðreisn styðjum það. Það kemur aftast í röð nokkurra mála sem varða þjónustu við börn og unglinga, samþættingu, alls konar kerfisbreytingar. Það er ekki nema gott eitt um það að segja. Ég segi fyrir mína parta og okkar í Viðreisn að það hefði verið gott ef stjórnvöld hefðu á sama tíma ráðið við að fara út í stórkostlegar betrumbætur á því umhverfi sem skapar biðlistana sem börn og foreldrar barna þurfa að bíða á eftir þessari þjónustu. Ég treysti því og trúi að það verði meðal forgangsverkefna næstu ríkisstjórnar. En við styðjum þetta mál, það er þó skref í rétta átt.
Herra forseti. Það frumvarp sem hér er greitt atkvæði um er í samhengi við hin barnamálin, sem svo hafa verið kölluð, sem við höfum verið að fjalla um undanfarna mánuði hér í þinginu. Hér eru breytingar á barnaverndarlögum sem er mikilvægt að gera í samræmi við breytingar sem þegar hafa verið gerðar á öðrum lögum. Það er hins vegar mikilvægt að það komi fram að ekki er um heildarendurskoðun á barnaverndarlögunum að ræða, hluti hennar á eftir að fara fram og sú vinna mun þegar vera í gangi í ráðuneyti félags- og barnamála og mikilvægt að hún komi sem fyrst til framkvæmda. En það er mikið fagnaðarefni að við skulum ganga til þessara breytinga og setja þannig punkt aftan við það mikla verk sem hefur verið unnið í þessum málum á kjörtímabilinu.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir að hér er um gott mál að ræða og öll þau mál sem því fylgja og við höfum afgreitt áður. Ég var þó með fyrirvara við afgreiðslu þessa máls frá velferðarnefnd og hef verið allan tímann, um það að gera barnaverndarnefndirnar of kerfislægar og fara of langt frá pólitíkinni, eins og var sagt áðan er verið að leggja niður pólitísku barnaverndarnefndirnar og gera þetta að stórum umdæmum. Ég tel vera áhættu að gera það og ég hef því þann fyrirvara á þessu máli en styð að öðru leyti.
Herra forseti. Þetta er gott mál. Mér þykir sérstaklega gott að það er einmitt verið að stækka umdæmin og gera nefndirnar sjálfar faglegri. Hafandi starfað í málaflokknum hef ég fundið hversu ólík málsmeðferð getur verið á milli sveitarfélaga í svona mikilvægum og ofboðslega viðkvæmum málum. Það er auðvitað ótækt að ekki sé fullkomið jafnræði á milli sveitarfélaga og í meðferð gagnvart börnum og barnafjölskyldum þannig að ég tel að það sé algjörlega til hagsbóta að stækka umdæmin og hafa meiri fagmennsku í þessum nefndum.
Frú forseti. Þetta mál hefur vakið gríðarlega mikil viðbrögð og ekki að ástæðulausu. Með því var lagt til að stór hluti landsins yrði tekinn undan lýðræðislegri stjórn. Það var gert ráð fyrir að loka stórum hluta landsins að meira eða minna leyti fyrir Íslendingum, að setja takmörk og hindranir á það með hvaða hætti landsmenn gætu notið hins merka hálendis Íslands. Íslendingar bera þegar nánast allir sem einn mikla virðingu fyrir hálendinu og telja það skyldu sína að fara vel með landið og það hafa menn gert. En með frumvarpinu um stofnun hálendisþjóðgarðs var gefið til kynna að fólki væri ekki treystandi til að stýra því hvernig farið væri með þetta land á lýðræðislegan hátt, jafnvel ekki treystandi til að fara um það á eigin vegum og nýta án leyfis. Með þessu frumvarpi hefði verið komið í veg fyrir framleiðslu og flutning hreinnar umhverfisvænnar endurnýjanlegrar orku og varla væri það gott fyrir heiminn varðandi þau markmið að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. En hvað með aðra hluta Íslands, þá hluta sem falla utan þjóðgarðsins? Eru þeir ekki nógu merkilegir, á að flytja alla orkuframleiðslu þangað? Eða á einfaldlega að segja þetta gott af framleiðslu umhverfisvænnar orku á Íslandi og segja: Við ætlum ekki að gera meira fyrir heiminn í þeim efnum? Langflestir þekktustu og fjölsóttustu ferðamannastaðir landsins, hvort sem litið er til erlendra eða innlendra ferðamanna, eru utan hálendisins, á að færa allt álagið þangað? Við þurfum að vernda allt landið eins og kostur er en við breytum því ekki öllu í þjóðgarð. Þess vegna veljum við ákveðna staði og skilgreinum á skýran hátt með hvaða hætti við ætlum að vernda þá staði og hvers vegna. Berum t.d. saman Mývatnssveit og melana sunnan Langjökuls, hvort landsvæðið er fegurra. Eflaust greinir menn á um það, en Mývatnssveit er þó með einstaka náttúrufegurð á heimsmælikvarða og ég er þeirrar skoðunar að auðir melar, þar sem uppfok er stöðugt vandamál sunnan Langjökuls, geti vart keppt við Mývatnssveit en engu að síður höfum við ekki gert Mývatnssveit alla að þjóðgarði. Sunnan Langjökuls er tækifæri til að virkja á umhverfisvænan hátt með svokallaðri Hagavatnsvirkjun. Sú virkjun er ekki aðeins umhverfisvæn hvað varðar uppruna orkunnar sem endurnýjanlegrar orku heldur væri það beinlínis til bóta fyrir umhverfið að mynda þar lón, enda væri með því verið að endurheimta náttúrulegt ástand, nær því sem var þar til í hamförum á síðustu öld þegar gróður hvarf að miklu leyti með þeim afleiðingum að þar hefur verið sífelldur uppblástur sem nær langt niður í sveitir Suðurlands síðan. Því skyldum við vilja banna þá framkvæmd en ekki veita t.d. Mývatnssveit sömu skilgreiningu? Í Mývatnssveit er reyndar fólk. Þar býr fólk og stundar atvinnu og þangað koma ferðamenn en það virðist vera að fólk sé nánast þyrnir í augum margra þeirra sem nú á tíð kalla sig umhverfisverndarsinna. Því er ég algerlega ósammála. Maðurinn á sinn þátt í náttúrunni og ekki bara það, hann gefur náttúrunni og landslaginu meira gildi. Við þurfum því að vernda landið allt, afmarka jú ákveðin svæði til að vernda hvert svæði á sinn hátt en ekki að taka stóran hluta Íslands undan lýðræðislegri stjórn og breyta í kerfislægt og miðstýrt apparat sem er að miklu leyti lokað fyrir landsmönnum. Maðurinn er hluti af náttúrunni þótt nýaldarviðhorf í stjórnmálum líti stundum nánast á hann sem aðskotahlut, eitthvað sem sé til vandræða og eigi ekki heima þar. Af slíkum viðhorfum leiðir þetta frumvarp um kalda kerfisvæðingu hálendisins þar sem lýðræðislegar skoðanir eiga ekki lengur að hafa stjórn, enda sjáum við nú viðhorfið birtast í því hvernig þetta mál var undirbúið. Það var ekki undirbúið á lýðræðislegan hátt þótt annað hafi verið gefið til kynna. Hvernig var kynningarferlið þegar hæstv. umhverfisráðherra fór um landið og kynnti hugmyndir sínar og fékk mikla gagnrýni fyrir, ótal ábendingar um hvað ekki var í lagi við málið, leiðréttingar jafnvel á málflutningi sínum? Hver voru viðbrögðin? Hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin sögðust bara vera ósammála og þar með var það útrætt. Það stóð ekki til að vinna með ólík sjónarmið eins og við heyrum suma þingmenn meiri hlutans fullyrða núna eftir að þeir hafa áttað sig á því að málið er tapað. Það stóð aldrei til að vinna með ólík sjónarmið, bara lík sjónarmið, þau sjónarmið sem féllu að stefnu ríkisstjórnarinnar um stofnun hálendisþjóðgarðs eins og hún hafði verið undirbúin af hinni svokölluðu þverpólitísku nefnd þar sem allir voru sammála nema fulltrúi Miðflokksins sem sagði sig frá vinnunni svoleiðis að sú vinna sem hefur farið fram við undirbúning þessa frumvarps fram að þessu boðar ekki gott um framhaldið nú þegar lagt er til að málinu verði vísað aftur til ráðherra til þess að það geti svo komið aftur inn á þingið sem fyrst eftir kosningar, sama mál, byggt á sömu forsendum. Höfum það hugfast að ekki aðeins samþykktu fulltrúar allra flokka nema Miðflokksins í þverpólitísku undirbúningsnefndinni þetta mál, ríkisstjórnin samþykkti málið og þingflokkar allra stjórnarflokka samþykktu málið. Það var ekki fyrr en við, þingmenn Miðflokksins, spyrntum við fæti og umræða hófst um innihald en ekki umbúðir að menn fóru að efast. En hvers vegna efuðust þeir? Þeir efuðust fyrst og fremst vegna þess að þeir voru hræddir um að verða refsað í kosningunum. Við höfum heyrt þetta viðhorf frá nokkrum hv. þingmönnum stjórnarliðsins þegar við þingmenn Miðflokksins erum að ræða eitthvert mál. Þá finnst þeim aðallega skipta máli hvort þeir telji að málið sé líklegt til vinsælda eða ekki. Það virðist ekki hvarfla að þessu fólki að til séu flokkar sem standa fyrir það sem þeir raunverulega trúa á eða standa fyrir raunverulegt innihald mála og það að skoða hver raunveruleg áhrif þeirra eru. Það var því vegna baráttu Miðflokksins sem leiddi til umræðu um innihald málsins að fulltrúar meiri hlutans fóru að óttast að þeim yrði refsað fyrir það sem þeir hefðu ætlað að gera, ekki vegna þess að þeir hefðu séð að sér með áform um hálendisþjóðgarð. Nú kynna þeir áform um að halda áfram þar sem frá var horfið, þeir þurfi bara smáhlé á meðan farið er í kosningar til að þurfa ekki að standa reikningsskil á málinu gagnvart kjósendum eða að reyna að lágmarka það, vonast til þess að kjósendur gleymi þessu. En að loknum kosningum ætla þeir að halda áfram með málið á þann hátt sem lagt var upp með. Þeir ætlast til að vera kosnir án þess að litið sé til þess hverju þeir hafa staðið fyrir og hverjar raunverulegar skoðanir þeirra eru. Herra forseti. Það er ótal margt í þessu máli sem vekur áhyggjur á mjög mörgum sviðum, enda birtist það í óvenjumiklum fjölda umsagna um þetta mál, mjög fjölbreytilegra umsagna þar sem yfirgnæfandi meiri hluti er neikvæður og bendir á hina ýmsu galla þessa máls. Það er ekki einu sinni svo að ef þetta mál hefði verið samþykkt þá væri því lokið og menn vissu hvað þeir hefðu. Það stóð til að undirbúa jarðveginn til að geta gengið lengra, jafnt og þétt gengið lengra án þess að almenningur ætti að hafa tækifæri til að segja sína skoðun, hvað þá að kjósa um framvinduna. Þetta átti að gera t.d. með því að fela umhverfisráðherra nánast alræðisvald yfir þróun og vexti þessa þjóðgarðs, með því að fela ráðherranum reglugerðarvald til að stækka þjóðgarðinn ef hann vildi, friðlýsa önnur svæði, breyta forsendunum á einn eða annan hátt, loka enn þá meira, loka alveg. Það átti að tryggja að tannhjól kerfisins gætu haldið áfram án þess að þurfa að verða fyrir lýðræðislegri truflun og við vitum hvert hefði stefnt, á hvaða braut menn hefðu verið komnir og hvert kerfið hefði leitt þetta. Þar hefði maðurinn og staða hans í náttúrunni, staða okkar Íslendinga gagnvart okkar eigin náttúru, geta okkar til að njóta eigin náttúru, ekki verið aðalatriðið. Þetta mál kom fram þegar enn eru óleyst fjölmörg mál varðandi rekstur og fyrirkomulag Vatnajökulsþjóðgarðs. Hefði ekki verið ráð að byrja á því að leysa þau mál áður en menn sneru sér að þessu? Það hefur t.d. komið fram að 80 fjallvegum og vegaslóðum hefur verið lokað í Vatnajökulsþjóðgarði án skýringa eða a.m.k. með mjög takmörkuðum skýringum. Það kom á daginn, það sem sumir kannski óttuðust, þó að valdheimildirnar hafi ekki verið eins miklar og hér er gert ráð fyrir, en í því tilviki þróaðist þetta með þeim hætti að það var reynt að hindra aðkomu mannsins, aðkomu Íslendinga að sinni eigin náttúru. Mennirnir voru ekki velkomnir í þessari náttúru, jafnvel minjar um mennina, um menningararfleifð okkar, hafa verið fjarlægðar, fornir gangnamannakofar og aðrar minjar verið skemmdar eða fjarlægðar af því að það var litið á sem svo að það væri ekki hluti af náttúrunni. Nú á enn að ganga á lagið með mjög stórstígum hætti og takmarka frelsi Íslendinga til að ferðast um landið sitt. Það er reyndar mjög óljóst hversu víðtækar lokanirnar verða en í ljósi reynslunnar hljótum við að gera ráð fyrir því að menn muni bara halda áfram að færa sig upp á skaftið, a.m.k. er ljóst að það mun þurfa leyfi. Það mun þurfa að fara í gegnum kerfið og láta kerfið velja hverjir megi njóta og með hvaða hætti og að sjálfsögðu verður rukkað fyrir það. Samt var þeim rökum fleygt fram að stofnun hálendisþjóðgarðs myndi auka mjög ásókn ferðamanna í að koma til landsins og sagt fullum fetum á sama tíma og gert var ráð fyrir því að loka landinu í auknum mæli. Við hljótum að geta treyst bændum og öðrum sem nýta landið og ferðamönnum, íslenskum og erlendum, til að nýta hálendið og njóta þess eins og landsmenn hafa gert frá örófi alda, frá landnámi. Það nefndarálit sem liggur nú til grundvallar umræðunni, útgönguleiðin, flóttaleiðin úr málinu, bindur að sjálfsögðu ekki næstu ríkisstjórn. Það er ekki hægt að skipa ríkisstjórn sem ekki hefur verið kosin enn þá að gera eitthvað með nefndaráliti fyrra þings. Það er því fyrst og fremst og eiginlega eingöngu hægt að líta á þetta nefndarálit og þau áform sem þar er lýst sem stefnuyfirlýsingu og kosningaloforð núverandi meiri hluta nái hann að halda völdum, halda meiri hluta eftir kosningar. Það er þá orðið skjalfest að haldi þessi stjórnarmeirihluti völdum eigi að halda áfram með þetta verkefni og það á þeim forsendum sem kynntar hafa verið. Svo nefna menn hugmyndir um meira samtal og meiri undirbúning en hæstv. umhverfisráðherra var búinn að útskýra það að samtalið hefði allt farið fram, undirbúningurinn hefði allur farið fram. Því er ekki að vænta annars en meira af því sama takist ríkisstjórninni að halda áfram með þetta verkefni, lýðræðislegar skoðanir, viðvaranir, áhyggjur eins og birtust í tugum umsagna sem nefndin fékk, það verður ekkert meira gert með það eftir kosningar, jafnvel minna. Þá verður orðið lengra í næstu kosningar og menn ekki eins áhyggjufullir að mæta kjósendum í bráð. Við vitum á hverju þetta frumvarp byggist. Við þekkjum forsöguna, skýrsluna sem þverpólitíska nefndin gaf út, fulltrúar allra flokka nema eins, frumvarpið sem ríkisstjórnin samþykkti, sem stjórnarflokkarnir samþykktu og ætluðu að keyra í gegn. Frumvarp sem byggir á lokunum, hömlum, kerfisræði, nánast alræðisvaldi ráðherra til þess að þróa þetta og breyta áfram að vild inn í framtíðina, byggir á þeirri nálgun fyrst og fremst að maðurinn sé aðskotahlutur og eigi ekki mikið erindi inn á stóran hluta landsins. Við skulum því, herra forseti, gera okkur fulla grein fyrir því að þetta mál verður að stoppa. Núna hefur okkur tekist, þingmönnum Miðflokksins, að stoppa það fram yfir kosningar en meiri hlutinn hefur talað skýrt um að haldi hann sinni stöðu, haldi hann meiri hluta eftir kosningar, þá haldi málið áfram. Sem betur fer hafa kjósendur val. Þeir hafa nú tækifæri til að grípa inn í kosningum og segja hug sinn. Ég treysti því að landsmenn muni vilja verja rétt sinn, verja landið og eigin möguleika, eigin tækifæri til að njóta Íslands.
Herra forseti. Hálendi Íslands er sannarlega ómetanleg náttúra og verðmæti með miklum fjölbreytileika í landslagi og óbyggðum víðernum. Aðdráttarafl þess mun aukast ár frá ári. En ég sé ekki að það sé nauðsynlegt að gera hálendið að þjóðgarði. Ég sé heldur ekki að það geti skipt sköpum fyrir endurreisn ferðaþjónustunnar, eins og nefnt hefur verið í þessari umræðu. Þessi áform sem ríkisstjórnin lagði af stað með undir forystu hæstv. umhverfisráðherra eru í andstöðu við sveitarfélögin. Það eru sveitarfélögin sem hafa hagsmuna að gæta og þá á að sjálfsögðu að ná sátt í samskiptum við sveitarfélögin í þessu máli. Það hefur ekki verið gert. Áformin eru í andstöðu við sjálfstæði sveitarfélaganna sem er varið í stjórnarskrá lýðveldisins. Þetta snýst ekki síst um skipulagsvald sveitarfélaganna, eins og komið hefur fram, um umráð þeirra samkvæmt þjóðlendulögum. Fram hjá því er ekki hægt að horfa. Sveitarfélögin á Suðurlandi, sem dæmi, hafa lýst andstöðu sinni við þessi áform. Sveitarstjórn Bláskógabyggðar krefst þess að áform um stofnun þjóðgarðs fari í umhverfismat, að mat verði lagt á umhverfisþætti, þar með talið samfélag, umhverfi, menningarminjar, kostnaðaráhrif o.s.frv. Nauðsynlegt er að meta þessa þætti þar sem hvorki hefur farið fram samráð né greining á kostum þess og göllum hvort yfir höfuð skuli stofna þjóðgarð á hálendinu eða ekki. Bláskógabyggð hefur á fyrri stigum málsins skilað inn athugasemdum við allar tillögur nefndarinnar varðandi einstaka áhersluþætti og frumvarpsdrög, þessarar þverpólitísku nefndar sem var lagt upp með í upphafi. Sveitarstjórn Bláskógabyggðar ítrekar fyrri athugasemdir sínar og þá afstöðu að leggjast alfarið gegn áformum um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu, líkt og frumvarpsdrögin gera ráð fyrir. Skoðum aðeins nánar helstu athugasemdir Bláskógabyggðar. Þeir ræða um inngrip í skipulagsvald sveitarfélaganna, að það sé of mikið þar sem stjórnunar- og verndaráætlanir gilda framar skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Aðkoma sveitarfélaga að stjórnun þeirra svæða sem liggja innan þeirra marka verður ekki nægjanleg miðað við áform í frumvarpsdrögunum. Bláskógabyggð ítrekar fyrri athugasemdir sínar um að fyrirheit um fjármagn og væntanlegar tekjur standist og bendir enn og aftur á þann tvískinnung sem felst í því annars vegar að byggja á sjónarmiðum um friðun og verndun, umhverfis- og loftslagsmál og hins vegar sjónarmiðum um þjóðhagslega hagkvæmni sem sé fólgin í því að skapa sterkt vörumerki sem laði að fjölda fólks. Þá er bent á að aðgengi almennings að landsvæðum innan þjóðgarðs verði takmarkað með gjaldtöku og aukinni stýringu. Þá er viðbúið að það svæði verði á forræði ríkisstofnunar og muni draga úr framlagi sjálfboðaliða, svo dæmi sé tekið, til þess að leggja fram vinnuframlag og fjármuni til gróðurverndar og uppgræðslu, merkinga og þjónustu við þá sem fara um svæðið. Sveitarstjórnin gerir einnig athugasemd við víðtækar heimildir ráðherra til setningar reglugerða er varða mörk, friðlýsingu og fleira. Herra forseti. Það bárust fjölmargar umsagnir um þetta mál, fjölmargar. Hefur komið fram, og þó einkum af hálfu sveitarfélaganna, að málið hafi einkennst af litlu samráði við þau. Það eru að sjálfsögðu slæm vinnubrögð og boða ekki gott. Traustið skiptir mjög miklu máli í svo stóru máli, að á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaganna sem hlut eiga að máli ríki traust. Samskipti þjóðgarða og helstu hagsmunaaðila hafa verið skoðuð í bandarískum rannsóknum og er fróðlegt að koma aðeins inn á það hér. Þar má nefna rannsókn sem gerð var fyrir ekki svo löngu þar sem rætt var við 420 manns sem koma að þjóðgarðsmálum, hvort sem það eru starfsmenn eða þeir sem búa í nálægð þjóðgarða o.s.frv. Þetta var byggt á eins árs þátttökuathugun í þremur stórum þjóðgörðum. Þar kemur fram að eitt aðalatriðið sé að það sé mjög mikilvægt að skapa traust milli stjórnvalda og viðkomandi sveitarfélaga og að stjórnendur þjóðgarða séu opnir fyrir framlagi heimafólks, að menningu grannbyggða sé sýnd virðing og það séu bein og óformleg samskipti við heimafólk, og síðan að skyldum við stjórnun garðsins sé sinnt af fagmennsku og festu. Í erlendum rannsóknum er bent á að bæði sé mikilvægt að persónulegt traust myndist milli heimafólks og stjórnenda þjóðgarða, en einnig skiptir máli það sem kalla mætti kerfislægt traust, þ.e. að stuðst sé við sanngjarnt og gagnsætt ferli þegar ákvarðanir eru teknar. Það má svo sannarlega segja að sá undirbúningur sem þetta mál varðar og lýtur að sveitarfélögunum stangist algjörlega á við það sem ég var að fara yfir hér. Þetta er ferli sem ætlast er til að fylgt sé þegar búið er að stofna þjóðgarð og í aðdraganda stofnunar þjóðgarðs og nauðsynlegt að minnast á það hér vegna þess að það veit ekki á gott það samráðsleysi sem ríkt hefur við undirbúning þessa máls. Það má einnig nefna að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur gert skýrslu um náttúruvernd og byggðaþróun og áhrif verndarsvæða á grannbyggðir. Skýrslan kom út fyrir rúmu ári síðan og er að mörgu leyti athyglisverð þar sem gerð var viðtalsrannsókn þar sem tekin voru samtals 16 viðtöl sem sneru að Vatnajökulsþjóðgarði. Rætt var við þá sem hagsmuna eiga að gæta, svo sem fulltrúa sveitarfélaga, ferðaþjónustufyrirtækja, atvinnuþróunarfélaga, landeiganda og núverandi eða fyrrverandi starfsmenn þjóðgarðsins, Vatnajökulsþjóðgarðs. Bæði var spurt út í góð og slæm áhrif þjóðgarðsins, helstu tækifæri og ógnanir og hvernig svarendur skynjuðu samskipti þjóðgarðs og heimafólks. Fram kemur að margir óttast boð og bönn og vilja að meira samráð sé haft við heimafólk á öllum stigum ákvarðana um friðlýsingu svæða. Þarna komum við aftur inn á samráðið, hvað það er mikilvægt. Rauður þráður í gegnum öll þessi viðtöl, 16 viðtöl sem sneru að Vatnajökulsþjóðgarði, er að þegar djúpstæðu vantrausti er lýst er yfirleitt verið að vísa til þeirra sem koma að stjórn þjóðgarðsins og náttúruvernd almennt úr fjarlægð. En það ríkir meiri ánægja með samskipti við starfsfólk á svæðinu, það sem á heima þar og á í persónulegum samskiptum við íbúa. Viðmælendur vísuðu m.a. til þess að samkvæmt upphaflegri hugmynd hefði þjóðgarðurinn ekki átt að vera ríki í ríkinu, heldur hefði hann átt að vinna með heimafólki og vera aflgjafi í samfélaginu. En ef marka má svör viðmælenda virðist þessi hugsun ekki almennt hafa náð að skila sér til íbúa á svæðinu. Uppbygging innviða og þörf á meira fjármagni til þjóðgarðanna var þema sem kom einnig skýrt fram í viðtölunum. Og þegar kom að samskiptum heimafólks við þjóðgarðinn mátti greina ákveðna tortryggni og vantraust, en það má m.a. rekja til stjórnsýsluvanda sem Vatnajökulsþjóðgarður hefur glímt við undanfarin ár. Á báðum stöðum kom fram að margir gerðu greinarmun á stjórnsýslu þjóðgarðsins í Reykjavík og starfsfólki garðsins á hverju svæði og var viðhorfið mun jákvæðari í garð starfsfólks á staðnum. Framsal á umsjón með svæðum til miðlægs ríkisvalds vekur upp ótta hjá heimamönnum um að missa frá sér völd í eigin nærumhverfi. Því þarf að huga að ýmsu og virkt samráð við íbúa er algjört lykilatriði. Virkt samráð við íbúa í helstu grannbyggðum þjóðgarða og annarra friðlýstra svæða er grundvallaratriði ef takast á að byggja upp nauðsynlegt traust milli heimafólks og þeirra sem stýra verndarsvæðum. Slíkt samráð þarf að ná lengra en að fylgja eftir reglugerðum á vélrænan hátt, ef svo má að orði komast, sem því miður hefur verið hátturinn. Niðurstaða mín eftir að hafa skoðað þetta mál ágætlega er sú að frumvarp umhverfisráðherra um miðhálendisþjóðgarð sé ekki tímabært. Nær væri að hlúa mun betur að þeim þjóðgörðum og friðlýstu svæðum sem þegar eru í landinu, ekki síst fjárhagslega. Það verður ekki séð, herra forseti, að fjármunir liggi nú á lausu og á næstu árum hjá ríkissjóði. Skuldirnar eru miklar, þær hafa aukist verulega í tíð veirufaraldursins og eru við það að slá öll met, þannig að það verður erfitt að fá fjármuni til að reka sómasamlega núverandi þjóðgarða. Síðast en ekki síst þarf að bæta öll samskipti við heimamenn og hagsmunaaðila á þeim svæðum sem þegar eru friðlýst, enda veitir ekki af. Þetta kemur fram í rannsóknum bæði hér heima og erlendis. Þó að hér standi til að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar er alveg ljóst að verði sömu flokkar í næstu ríkisstjórn, Framsóknarflokkur, Sjálfstæðisflokkur og Vinstri grænir, verður hálendisþjóðgarður að veruleika á næsta kjörtímabili. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur samþykktu tillögu Vinstri grænna um að stofna hálendisþjóðgarð og málið er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og fór í gegnum ríkisstjórnina. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur geta ekki falið sig í þeim efnum og geta ekki fríað sig í þessu máli. Þegar þeim var ljóst að mikil andstaða var við málið í þeirra baklandi fóru flokkarnir á taugum og hlupust undan merkjum, enda stutt til kosninga. En eftir kosningar munu þeir samþykkja málið. Þeir sem hyggjast styðja þessa flokka í komandi kosningum og áframhaldandi ríkisstjórnarsamstarf þessara flokka ættu að hafa það í huga nú þegar styttist óðum í kosningar.
Herra forseti. Við ræðum hér nefndarálit við 2. umr. um frumvarp ríkisstjórnar Íslands um stofnun hálendisþjóðgarðs, mál sem ríkisstjórnin var einhuga um að skyldi farið í, hluti af stjórnarsáttmálanum. Sérstök nefnd var skipuð til að undirbúa framkvæmdina þar sem allir nefndarmenn nema einn blessuðu útkomuna, skrifuðu undir, ákváðu að leggja fram plagg til að halda áfram með. Sá eini sem ekki kvittaði undir þetta var fulltrúi Miðflokksins í þessari undirbúningsnefnd eða ráðgjafarnefnd eða hvað þetta kallast, Bergþór Ólason. Fulltrúar hinna stjórnmálaflokkanna, þar á meðal fulltrúar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, ákváðu þarna að leggja til ákveðnar leiðir, benda á möguleika til að halda áfram með málið. Ríkisstjórnin samþykkir síðan að fara áfram með málið, ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, og vísa því til þingflokkanna. Ekki heyrðust neinir fyrirvarar á þessum tímum, ekki frekar en við gerð stjórnarsáttmálans, engir fyrirvarar. Löngu síðar komu fulltrúar þessara flokka, þar á meðal formaður Framsóknarflokksins, með einhverja eftiráskýringu um einhverja fyrirvara. Það var ekki fyrr en þeir voru orðnir mjög hræddir að þurfa að svara fyrir þennan þjóðgarð í komandi kosningum að farið var að tala um eitthvað annað. Það er fyrir baráttu fólksins þarna úti, baráttu hagsmunaaðila, baráttu þeirra sem vilja fara frjálst um landið og okkar Miðflokksmanna hér á þingi, sem þessi hræðsla fór af stað, þar sem menn fóru að átta sig á því að þetta gæti skaðað þá í næstu kosningum. En það var samt ljós einhvers staðar þarna hjá stjórnarmeirihlutanum, þau fóru að velta fyrir sér hvernig þau gætu samt klárað málið án þess að setja samstarfið núna í uppnám og án þess að koma í veg fyrir að þessir flokkar gætu haldið áfram eftir 25. september ef þeir myndu fá til þess nógu mikinn styrk. Þá var farið í að semja hér eitthvert nefndarálit með frávísunartillögu til að þurfa ekki að svara fyrir málið í þingsal með því að segja já eða nei við stofnun miðhálendisþjóðgarðs sem þeir höfðu þó unnið að allan tímann þar til nú, leynt og ljóst, herra forseti. Það kom því ekkert á óvart í rauninni að meiri hlutinn, Vinstri græn, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, skyldi hafa komið sér niður á orðalag sem rammar inn og undirstrikar og geirneglir að fái þessir flokkar til þess styrk eftir næstu kosningar verður haldið áfram með þá vinnu sem þegar er búið að vinna. Hún verður vonandi skoðuð eitthvað betur eins og nefnt er hér. Þá verður vonandi farið betur yfir málin. Þó það nú væri, eftir 150 umsagnir eða hvað þær eru, langflestar neikvæðar. Þó það nú væri að menn myndu setjast niður og velta fyrir sér hvað sé að. Hvers vegna eru þessi miklu mótmæli? Hvers vegna er þessi örlitli grenjandi minni hluti að kvarta sem er náttúrlega meiri hluti? Það er bara eðlilegt. En það dylst engum, herra forseti, að þessir flokkar ætla að halda áfram á sömu vegferð, með sömu markmið í rauninni, að taka einn þriðja af landinu og fela það miðstýrðu yfirvaldi þar sem einn ráðherra hefur ægivald yfir því sem þar er gert, herra forseti. Það hugnast okkur ekki, það er algerlega ljóst. Það er reyndar svolítið sérstakt, finnst mér, herra forseti, að taka ekki bara af skarið og sýna smákjark og taka málið á dagskrá og afgreiða það með samþykkt eða synjun. Ég velti því fyrir mér hvort þessir ágætu stjórnmálaflokkar haldi að fólk sjái ekki í gegnum þennan texta sem þarna er. Með leyfi forseta ætla ég að leyfa mér að lesa hér upp niðurlag nefndarálits meiri hlutans þar sem stendur m.a., og vil nefna að hér á undan er mikill og fallegur texti um sátt sem ég fer betur yfir á eftir: „Meiri hlutinn telur að til að ná slíkri sátt þurfi að gefa málinu lengri tíma og mikilvægt sé að halda áfram að vinna að því í víðtæku samráði við alla hagaðila. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið sem verði byggt á þeirri vinnu sem hér hefur verið rakin.“ Og nú skulum við athuga það, herra forseti, að sá umhverfis- og auðlindaráðherra sem nú situr mun sitja a.m.k. til 25. september, örugglega eitthvað lengur því að það mun sjálfsagt taka einhvern tíma að mynda ríkisstjórn nema það sé búið að ganga frá þessu öllu hér í dag en margt bendir til að svo sé miðað við þennan texta sem ég var að lesa hér upp. Þannig að nú ætla ríkisstjórnarflokkarnir að fela sínum ráðherra að halda áfram að undirbúa málið og leggja fram frumvarp. Þeir treysta sér ekki til að klára það núna af því að það eru að koma kosningar þannig að þeir segja að það sé bara best að sami ráðherra vinni þetta aðeins lengur, tefji þetta pínu, skoði einhverja vankanta sem einhverjir hafa kvartað yfir en komi svo með nýtt frumvarp. Það er það sem stendur upp úr í dag, herra forseti, að Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur ætla sér að klára þetta mál með Vinstri grænum fái þeir til þess styrk. Ég reyndar spurði í morgun, herra forseti, einn af þingmönnum stjórnarflokkanna sem var hér að flytja ræðu, hvort þetta væri svona, að menn ætluðu að halda áfram og svarið var já. Svarið var já, það á að halda áfram með þetta. Ég vil bara þakka fyrir að það sé alveg skýrt kveðið upp úr um það. Ég held, herra forseti, ég man það ekki, að það sé einn annar stjórnarliði á mælendaskrá í dag en það vekur aðeins furðu að það séu ekki einhverjir fleiri sem ætli sér að útskýra þetta mál fyrir okkur. En vonandi mun sá ágæti þingmaður koma hingað upp og segja okkur hvað í rauninni felst í því að ætla að halda áfram með málið og að ráðherra sem hann styður eigi að leggja málið fram. Það eru tvö nefndarálit minni hluta í þessu máli og annað er frá 1. minni hluta sem er undirritað af hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni og þar segir, með leyfi forseta, í fyrstu línu þess ágæta nefndarálits: „Fyrsti minni hluti telur það vera fyrirslátt að bera fyrir sig tímaskort vegna heimsfaraldurs kórónuveiru þegar kemur að jafn mikilvægu máli og hálendisþjóðgarður er.“ Auðvitað er þetta rétt hjá hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni. Auðvitað er það bara fyrirsláttur að reyna að telja okkur trú um að Covid-faraldurinn hafi haft einhver áhrif á þessa vinnu. Nefndin afgreiddi hátt í 20 mál ef ég man rétt. Það er mjög furðulegt að reyna að skýla sér á bak við þetta. Mig minnir að ég hafi lesið, ég sé það ekki hérna, að það hafi verið haldnir einhverjir 12, 13, 14 fundir um þetta mál og margir gestir komið en samt treystu menn sér ekki til að klára málið og það er ekki út af Covid. Það er bara út af því að menn fengu hland fyrir hjartað og þorðu ekki að fara alla leið. Með fullri og góðri virðingu fyrir hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni þá vil ég klára að segja það sem honum finnst um málið, að Samfylkingin tekur af allan vafa um að hún muni áfram berjast og hafi barist fyrir miðhálendisþjóðgarði alla tíð og vonbrigði hennar eru mikil að þetta mál skuli ekki ná fram að ganga. Við erum alla vega komin með fjóra flokka sem vilja berjast fyrir miðhálendisþjóðgarði og ég held reyndar að þeir séu fleiri. Það eru þá Vinstri græn, Samfylking, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur. Það er þá hægt að bæta aðeins við ríkisstjórnina eftir kosningar til að ná þessu fram ef menn telja það eitthvað hæpið, þurfa kannski að heimila sínum þingmönnum að sprella eitthvað, vera kannski ekki á flokkslínu þegar kemur að því að afgreiða mál, og þá er gott að hafa aukinn styrk. Í nefndaráliti 2. minni hluta, sem er undirritað af Bergþóri Ólasyni og Karli Gauta Hjaltasyni, er farið mjög vel í gegnum allt málið. Það er farið vel í gegnum aðdragandann, það er farið í gegnum samráð og samstöðuleysi sem kallað er hér og ég sagðist áðan ætla að koma að því og kem aðeins að því. Síðan er frumvarpinu lýst og farið í gegnum stjórnsýslu og ýmislegt í frumvarpinu o.s.frv. Það er nú margt sem stendur upp úr, herra forseti, en eitt af því er sú mikla andstaða sem kom fram við málið og var við málið allan tímann sem það var í nefndinni, og það er vitanlega enn í rauninni mikil andstaða við það, frá sveitarfélögum, frá einstaklingum, frá hagsmunasamtökum, frá áhugamönnum, frá hinum venjulega Íslendingi sem telur sig ekki vera í hinum litla grenjandi minni hluta. Fólkið sem vill geta ferðast um landið, vill jafnvel geta haft starfsemi á landinu en ber virðingu fyrir því. Þetta frumvarp er að mínu viti risastór mistök, enda hefur verið á það bent að samráð, og leit eftir samstöðu, hafi verið sáralítið eða ekki neitt. Auðvitað eru það ákveðin vonbrigði að fara fram með svo stórt mál með þeim hætti. Maður veltir því líka fyrir sér: Hvað voru menn að gera allan þennan tíma? Látum vera, við skulum vera sanngjörn, það var erfitt að ferðast um landið þegar Covid var. Það var svo sem hægt að halda netfundi, það hefði verið hægt, en hæstv. ráðherra fór í ferðalag að reyna að selja landsmönnum þetta mál með litlum árangri, með mjög litlum árangri. Þess vegna er óskiljanlegt í rauninni í hvað allur tíminn fór. Í hvað fór allur þessi tími? Höfðu menn kannski allan tímann ekki algerlega sannfæringu fyrir því? Ef menn höfðu ekki sannfæringu fyrir því, hvers vegna var ekki gripið í taumana fyrr? Hvers vegna sátu fulltrúar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks ekki hjá eða sögðu sig frá vinnunni í undirbúningsnefndinni? Hvers vegna hafði ríkisstjórnin ekki fyrirvara um málið? Hvers vegna var málinu ekki breytt í meðferð ríkisstjórnar eða þingflokka? Það er vegna þess að menn voru sáttir við málið, það er vegna þess að stjórnarmeirihlutinn var sáttur við málið. Það vorum við ekki og verðum ekki. Það er því, herra forseti, í raun stórundarlegt í sjálfu sér að menn skuli ekki leggja meiri metnað í það að reyna að telja okkur trú um að það sé eitthvað annað, því að auðvitað vitum við að nú eru þingmenn stjórnarflokkanna að tala út og suður hér utan þessa húss, algjörlega út og suður, segja að málið hafi stoppað, segja að þetta muni ekki ná fram að ganga og aðrir segja að þetta sé í fínu lagi, berja sér á brjóst og segja: Við höfðum yfirlýsinguna í gegn, við viljum vinna áfram að þessu. Hvers vegna gengu menn ekki hreint til verks og komu með málið inn í þingið og leyfðu okkur að greiða atkvæði um það og sýna að Miðflokkurinn væri líklega eini flokkurinn sem hefði verið á móti málinu? Það hefði verið meiri bragur á því, herra forseti. Annar minni hluti rekur allt þetta ferli ágætlega í nefndaráliti sínu, fer vel yfir þá staðreynd að þessir flokkar í ríkisstjórn ætla að halda áfram með málið, fer yfir samráðsleysið, samstöðuleysið og, herra forseti, við erum að tala um einn þriðja af landinu og menn leggja ekki meira á sig en þetta. Það er hér kafli sem heitir Vanbúið frumvarp og ákveðnir árekstrar í frumvarpinu, sem er ágætlega greint frá hér af hálfu 2. minni hluta, en á það hefur reyndar líka verið bent í umsögnum um málið að þar er ákveðin mótsögn, eins og hér er sagt, svo dæmi sé tekið, með leyfi forseta: „Þannig virðist t.d. vera óljóst hvort markmið frumvarpsins sé að ferðamönnum á svæðinu fjölgi eða fækki.“ Við megum heldur ekki gleyma því eins og hér er minnst á að það eru miklir hagsmunir undir, miklir hagsmunir okkar allra í rauninni, að það verði ekki tekinn af okkur rétturinn til að fara um landið eins og við höfum gert mjög lengi. Það er staðreynd að náttúran þróast með þeim sem lifa í náttúrunni, hvort sem það er maðurinn eða dýrin. Það er bara eðlilegt. Hér er líka fjallað aðeins um nýtingu orkuauðlinda. Það voru vitanlega gríðarleg vonbrigði þegar það kom í ljós að flokkar sem höfðu talið sig vera atvinnuuppbyggingarflokka höfðu í rauninni gefið grænt ljós á að henda út af borðinu gríðarlegum möguleikum á að nýta orku landsins til atvinnusköpunar, til að bæta lífsgæði núverandi kynslóða og komandi kynslóða. Það átti bara að láta það undir miðstýringu og fækka kostum eins og ekkert væri. Ég vil, herra forseti, líka leyfa mér að hrósa sveitarstjórnarmönnum og fulltrúum þeirra samtaka sem hafa verið gríðarlega ötul að vekja athygli á þessari gríðarlega miklu miðstýringu sem þarna átti að fara fram og í raun taka stjórnina, og ég ætla að leyfa mér að nota hið fallega orð heimamenn frá heimamönnum og fara með það hingað. Eins og ég var að segja höfðu sveitarstjórnarmenn og aðrir varað við þessu, ekki síst vegna þess að það var markmiðið að taka skipulag stjórnsýslusvæðisins frá þessum lýðræðislega kjörnu fulltrúum sveitarfélaga og færa jafnvel til annarra sveitarfélaga eða einhverra stofnana eða stjórna, félagasamtaka og embættismanna, og þetta er það sem þessir flokkar ætla að vinna áfram að. Þetta er það sem á að halda áfram með. Það á að halda áfram með þá vinnu að taka þennan rétt og þessi völd, þetta lýðræðislega vald, frá þessum aðilum. Það á líka að halda áfram með þá vinnu að friða eða merkja þetta svæði þannig að við töpum orkunýtingarkostum okkar. Herra forseti. Ég fer nú að láta þessu lokið. Tími minn er á þrotum. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa hér örstutt upp úr lokaorðum álits 2. minni hluta, með leyfi forseta: „Það kemur verulega á óvart að fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í nefndinni leggi til að nýtt frumvarp um hálendisþjóðgarð verði lagt fram á næsta kjörtímabili, enda er sá verkefnalisti sem lagður er fyrir ráðherra í frávísunartillögu meiri hlutans að meginhluta til þegar uppfylltur, að mati ráðherrans. Það stefnir því í sama graut í sömu skál, haldi núverandi stjórnarflokkar samstarfi sínu áfram.“ Það er það sem er boðað í þessu máli, herra forseti. Það er áframhaldandi samstarf þessara þriggja flokka, áframhaldandi vinna við hálendisþjóðgarðsfrumvarpið og með það að markmiði að ráðherrann, sem þessir flokkar styðja svo dyggilega, leggi fram nýtt vel undirbúið mál. Ég hræðist þetta mjög, herra forseti.
Herra forseti. Þetta mál er að mörgu leyti athyglisvert og það er margþætt. Í fyrsta lagi er framkoma þessa máls, þ.e. nefndarálits með frávísunartillögu frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, viljayfirlýsing núverandi stjórnarflokka til að halda áfram samstarfi eftir kosningar. Þetta mál er reyndar staðfesting á ýmsu sem fram hefur komið sem hnígur í þá átt. Það hefur t.d. verið þannig að hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra hafa tekið sér tíma þegar þau eru ekki að baka vandræði við stjórnarborðið að baka saman bollakökur til að sýna þjóðinni hvað þau séu samrýmd og hvað samstarfið gangi vel. Það er út af fyrir sig ágætt, herra forseti, og sumir myndu kalla þetta krúttlegt. En það sem er gott við þetta er það að kjósendur vita þá með nokkurri vissu hvaða valkostir eru nálægastir þegar greidd eru atkvæði þessum þremur flokkum sem standa að ríkisstjórninni, Vinstri grænum, Framsókn og Sjálfstæðisflokki. Kjósendur vita þá nokkuð um hvaða stefna verður rekin hér næstu fjögur ár. Ef menn ætla að hafa í huga þá stefnu sem rekin hefur verið þessi fjögur ár þá býst ég við að renni tvær grímur á marga vegna þess að þetta kjörtímabil hefur jú einkennst af kyrrstöðu og hugmyndafátækt og skorti á framtíðarsýn. Það má líka segja, herra forseti, að þetta nefndarálit með frávísunartillögu sé skipbrot í gjafaumbúðum, staðfesting á því að ríkisstjórnin hafi ekki treyst sér til þess að koma með málið um hálendisþjóðgarðinn inn í þingsal vitandi um alla þá ágalla sem á málinu eru. Mig langar, herra forseti, að setja þetta mál undir eitt ljós. Á Íslandi eru rúmlega 100 friðlýst svæði og síðustu umhverfisráðherrar hafa beitt sér mjög í friðlýsingum sem er út af fyrir sig bara ágætt og gott. En málið snýst hins vegar ekki svona auðveldlega, herra forseti, vegna þess að þegar ráðherrar ríkisstjórnar, þeirrar sem nú situr, eru búnir að friðlýsa eitthvert ákveðið svæði þá gerist eitthvað skelfilegt - nefnilega ekki neitt. Friðlýsingunum hefur ekki fylgt nægjanlegt fjármagn, hvorki til þess að vernda svæðin, stýra aðgangi inn á þau né bæta við landvörslu o.s.frv. Síðan er annað, að hæstv. umhverfisráðherra virðist ekki vita hvað felst í friðlýsingu á sumum svæðum. Hann virðist ekki vita hvað er að gerast á sumum friðlýstum svæðum. Mig langar til að rifja það upp, herra forseti, að mjög nýlega spurði ég hæstv. umhverfisráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma um þær reglur sem giltu á Hornströndum í friðlandinu þar, sem er, með virðingu fyrir mörgum öðrum svæðum og flestum, eitt stórbrotnasta en jafnframt eitt viðkvæmasta friðaða svæðið á Íslandi. Ástæða þess að ég spurði hæstv. ráðherra var sú að þyrluflugmaður sem hafði flogið með fólk inn í friðlandið á þyrlu, sem á ekki að vera leyfilegt, var sýknaður fyrir dómi. Ég spurði hæstv. ráðherra að því um daginn hvaða áhrif þessi dómur hefði. Hann vissi það ekki. Ég spurði hann um reglurnar. Það var talið í dómsorðinu að auglýsingin um friðlýsingu og umgengni við þetta friðland hefði ekki verið birt á réttan hátt. Þá spurði ég hann líka hvað ætti að gera nú í sumar vegna þess að góðu heilli eru ferðamenn farnir að sjást á Íslandi aftur. En það stefnir allt í það að móttaka þeirra verði með jafn ómarkvissum hætti og var hér meðan ferðamannastraumur til Íslands var eins og vertíð þar sem allir ætluðu bara að maka krókinn á sem skemmstum tíma, skítt með þjónustuna og skítt með orðsporið. Það er margt sem bendir til þess að þessi hugsunarháttur sé enn uppi, m.a. vegna þess að nú á að fara að hringsigla landið á litlum skemmtiferðaskipum og þar hafa menn verið að setja fólk í land á Hornströndum á gúmmíbátum, allt upp í 50 manns í einu, inn í mitt friðlandið og það er enginn á vettvangi til að fylgjast með af hálfu yfirvalda. Herra forseti. Meðan við getum ekki sinnt þeim landsvæðum sem þegar eru friðlýst, sem við viljum þegar vernda, skammlaust, af hverju ættum við þá að taka einn þriðja hluta Íslands og breyta því í ríkisstofnun? Af hverju? Það er annað, herra forseti, sem ég vil draga fram í þessu samhengi. Mig minnir að það hafi verið 1996 sem Vatnajökulsþjóðgarður var stofnaður. Ég held að ég sé að fara með rétt ártal. Þegar Vatnajökulsþjóðgarður var settur á laggirnar þá fylgdi þeirri stofnun mjög metnaðarfull áætlun um uppbyggingu í þjóðgarðinum. Í stuttu máli þá varð hún ekki að veruleika vegna þess að þessum hátimbruðu áformum sem voru sett fram, mjög glæsileg, í þessari skýrslu eða hefti sem var búið til á sínum tíma þegar garðurinn var stofnaður eða í burðarliðnum, fylgdi ekki fjármagn. Hvað þýddi það? Það þýddi að Vatnajökulsþjóðgarður var vanfjármagnaður og hefur verið það langleiðina fram á þennan dag. Það er t.d. núna verið að vinna við gestastofu á Kirkjubæjarklaustri, sem er einn af útvörðum garðsins, löngu, löngu seinna en áætlað hafði verið upphaflega. Menn geta alveg skellt skuldinni á hrunið, alveg eins og menn skella skuldinni af þessari brotlendingu sem hér er lýst á Covid. Auðvitað geta menn alveg gert það ef þeir vilja það. En það er ekki trúverðugt, herra forseti. Og hvað hefur einnig komið í ljós varðandi Vatnajökulsþjóðgarð? Jú, Ríkisendurskoðun fann að stjórnskipulagi garðsins og taldi það ekki skilvirkt. Hvað var gert í upphaflegu frumvarpi til laga um hálendisþjóðgarð? Það var lagt til, herra forseti, u.þ.b. sams konar stjórnskipulag og Ríkisendurskoðun hafði í sjálfu sér bara dæmt úr leik í Vatnajökulsþjóðgarði. Þannig að undirbúningurinn að þessu máli hér, að stofnun hálendisþjóðgarðs, virðist vera eða hafa verið í sama skötulíkinu og þegar Vatnajökulsþjóðgarður var settur á fót. Kannski ætti maður þess vegna að vera ánægður yfir því að ríkisstjórnin skuli brotlenda með þessum hætti með þetta mál og hyggist gefa sér tíma til að gaumgæfa málið áfram. Það er búið að guma mikið af meintu samráði í þessu máli og þeir aðilar sem ég hef heyrt í og hitt og haft samband við og hafa haft samband við mig alls staðar að, þeir sem lönd eiga eða jarðnæði að þessum garði eða eiga hagsmuna að gæta, sveitarfélög, félagasamtök, hafna því alfarið að þetta samráð hafi verið jafn yfirgripsmikið og jafn frábært og af er látið og hæstv. umhverfisráðherra lætur. Það kann ekki góðri lukku að stýra, herra forseti, þegar svona ákvörðun er tekin. Hún er risastór. Hún hefur áhrif á mjög marga. Hún hefur áhrif á það hvernig við ferðumst um landið. Hún hefur áhrif á það hverjir geta ferðast um landið. Það hefur t.d. ekkert legið ljóst fyrir, hvorki hér í þessum áformum og að litlu leyti í þeim þjóðgörðum sem við höfum sett á fót, hvernig eigi að tryggja að aðgengi fatlaðra í görðunum sé eins og það ætti að vera. Auðvitað skilur maður, í jafn stórri skipulagsheild og Vatnajökulsþjóðgarður er og jafn víðfeðmri, að það taki tíma og það sé nokkrum erfiðleikum háð að tryggja gott aðgengi fyrir fatlaða á svo stóru svæði. Einmitt þess vegna, herra forseti, hefðu menn kannski átt að staldra við undanfarin ár, þurrka framan úr sér svitann eftir og á meðan á uppbyggingu stendur í Vatnajökulsþjóðgarði og vera þá almennilega búnir til þess að geta tekist á við verkefni á stærð við hálendisþjóðgarð. Ég verð að segja, herra forseti, og það hefur komið fram í máli mínu, að ég hef efasemdir um þessa framkvæmd. Ég hef efasemdir um að breyta einum þriðja landsins í ríkisstofnun. Ég hef efasemdir um það að hafna fyrir fram öllum tækifærum til orkuöflunar sem er að finna á þessu svæði og í námunda við það. Menn hafa, herra forseti, fundið upp orð sem heitir helgunarsvæði. Það vill þýða það að ekki einungis séu friðlýst svæði og þjóðgarðar án þess að þar sé orkuöflun heldur einnig einhver ótilgreind svæði utan við friðlýsta svæðið sem heitir helgunarsvæði. Ég man ekki betur en að ég hafi komist á snoðir um það að þegar Landsvirkjun vildi t.d. bæta í fjölda vindmyllnanna sem þeir eru með uppi á Hakinu í Þjórsárdal hafi menn orðið alveg æfir vegna þess að það væri af því sjónmengun, vissulega, en ekki inni í þjóðgarði, ekki inni í friðlandinu sem er þarna að baki, heldur á leiðinni þangað. Mönnum fannst þetta alveg svakalegt. Ég segi aftur: Ég held að menn þurfi og ráðamenn þurfi að gera upp við sig nákvæmlega hvað það er sem þeir vilja gera, leggja það á borðið því það hefur ekki verið alveg ljóst, það fara ekki saman orð og það sem blasir við fólki. Að því leyti til er þessi brotlending ríkisstjórnarinnar með þetta mál góð, að menn fái ráðrúm til að hugsa sig um, en frávísunartillagan, sem fylgir þessu nefndaráliti, gerir ekki ráð fyrir því að menn ætli neitt að staldra við eða læra neitt eða haga hlutum öðruvísi eða læra af reynslunni eða neitt svoleiðis. Nei, hæstv. umhverfisráðherra á að koma fram með nýtt frumvarp, bara alveg um hæl, bara á næsta þingi eða eitthvað slíkt. Og þessi örlitli grenjandi minni hluti virðist samkvæmt könnunum vera meiri hluti þeirra sem hafa efasemdir um þennan hálendisþjóðgarð, það fjölgar í hópnum, þessum örlitla grenjandi minnihlutahópi. Kannanir sýna að áhugi manna og fylgi við það að leggja einn þriðja landsins undir þjóðgarð hefur dvínað. Ég vænti þess, herra forseti, að hann hafi dvínað um leið og byrjað var að ræða þetta mál öfgalaust, um leið og byrjað var að ræða þetta mál á grundvelli upplýsinga sem hægt er að staðreyna og að lokinni kynningu þar sem hæstv. ráðherra fór hringinn um landið og kvaddi menn oft með þeim orðum að hann væri bara einfaldlega ekki sammála þeim. Þar með lauk samráðinu og samræðunum og uppbyggilega viðtalinu. Áform eins og þessi, herra forseti, ber síst að þvinga í gegn með átökum og í ágreiningi áður en við tökum þá ákvörðun að friðlýsa einn þriðja landsins. Og nota bene - herra forseti, ég veit að þingmálið er íslenska og að dagur íslenskrar tungu er hér á hverjum degi - þá er það algjör nauðsyn að ná um svona stóra áætlun almennu samkomulagi. Það þýðir ekki að fara um landið og segjast vera ósammála þeim sem ekki sjá ljósið í fyrstu atrennu. Þannig gengur samvinna og samráð ekki fyrir sig, herra forseti. Þess vegna væri náttúrlega best að leggja þessi áform á hilluna um skeið á meðan menn myndu endurskoða áformin og leggja fram raunveruleg áform sem geta staðist þær væntingar sem við höfum, miðað við það fjármagn sem við höfum o.s.frv. Herra forseti. Ég virðist vera búinn með tíma minn og þarf því að biðja hæstv. forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá því að ég er rétt að byrja.
Herra forseti. Eins og kunnugt er ræðum við hér lagafrumvarp um stofnun miðhálendisþjóðgarðs sem hefur verið eitt af grundvallarmálum umhverfis- og náttúruverndar undanfarin ár og áratugi. Aðdragandi málsins teygir sig nefnilega ár og áratugi aftur í tímann eins og hefur verið rakið í umræðunni nú og þegar málið kom fyrst fram, enda á málið rætur sínar að rekja til stofnunar þeirra góðu þjóðgarða sem Þingvallaþjóðgarður, Vatnajökulsþjóðgarður og Snæfellsnesþjóðgarður eru og sömuleiðis til hugmynda fyrrverandi þingmanna eins og Hjörleifs Guttormssonar og Jónínu Bjartmarz, fyrrverandi umhverfisráðherra, og ekki bara hugmynda heldur líka þingmála og aðgerða miðhálendisþjóðgarði til handa. Það er líka alveg þess virði að minnast á það þegar fyrrverandi formaður Samfylkingarinnar, Árni Páll Árnason, og núverandi formaður Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Katrín Jakobsdóttir, lögðu bæði fram þingsályktunartillögur um stofnun miðhálendisþjóðgarðs sama dag, 10. september 2015. Sýnir það kannski best hversu samstiga þessir tveir stjórnmálaflokkar hafa verið í nálgun sinni á stofnun og friðlýsingu miðhálendisþjóðgarðs, enda sýnir nýleg skoðanakönnun Landverndar, sem birt var fyrir nokkrum dögum, að mesti stuðningurinn meðal almennings er hjá stuðningsfólki þessara tveggja stjórnmálaflokka. Herra forseti. Við umhverfisverndarsinnar höfum beðið lengi eftir stofnun miðhálendisþjóðgarðs. Eins og ég sagði áðan hefur stofnun miðhálendisþjóðgarðs verið eitt helsta baráttumál umhverfisverndarsinna á Íslandi um áratugabil. Það var því gleðilegt þegar frumvarp hæstv. umhverfisráðherra kom loksins fram á þingi og þegar hann mælti fyrir því 8. desember. Sú sem hér stendur hefur og mun ávallt vera mikil stuðningskona þess að stofna þjóðgarð á miðhálendi Íslands enda væri það mikið framfaraspor fyrir okkur öll. - Nú er ég að leita að ræðunni minni, herra forseti. Þetta er allt að koma. Þetta er ekki gott, ég veit það, en þetta er allt að koma. - Það væri líka mikið framfaraspor að friðlýsa einstök, ósnert og óbyggð víðerni miðhálendis Íslands og sýna þeim svæðum þar með þá virðingu sem þau eiga skilið. Með því að friðlýsa allt miðhálendið værum við líka að sýna þeim kynslóðum sem á undan okkur hafa farið og borið hafa hag einstakrar náttúru miðhálendisins fyrir brjósti virðingu og þakkir. En með því að friðlýsa miðhálendið og stofna utan um það þjóðgarð værum við ekki síst að skilja þessa einstöku náttúru á heimsvísu eftir í öruggri umsjón framtíðarkynslóða og tryggja þeim aðgang að því sérstæða svæði sem víðfeðmt hálendi Íslands er á heimsvísu. Hæstv. umhverfisráðherra mælti fyrir málinu í desember síðastliðnum, rúmum þremur árum eftir að kveðið var á um það í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar og eftir alla vega tveggja ára samráðsvinnu og kynningarferli um allt land meðal ólíkra aðila. Það skýtur því skökku við þegar notuð eru rökin um samráðsleysi hjá þeim sem leggjast gegn því að miðhálendisþjóðgarður og lagafrumvarp um hann verði samþykkt hér á Alþingi. Herra forseti. Þrátt fyrir að markmiðin með frumvarpinu séu, eins og þau koma fyrir í 3. gr. málsins, mörg hver göfug, falleg og frábær, eins og að vernda náttúru og sögu þjóðgarðsins, landslag, víðerni, lífríki, jarðmyndanir, menningarminjar og að tryggja tilvist heildstæðrar vistkerfa og náttúrlega ferla, verð ég að játa að ég hafði og hef beyg af langþráðu frumvarpi um miðhálendisþjóðgarð. Mér finnst nefnilega frumvarpið því miður bera of mikil merki um of mikla eftirgjöf gagnvart þeim öflum sem líta á miðhálendið sem orkugjafa og til orkunýtingar og lagafrumvarpið leggja of mikla áherslu á atvinnuuppbyggingu í tengslum við málið. Mér fannst til að mynda framsaga hæstv. umhverfisráðherra, þegar hann mælti loks fyrir málinu, bera mjög sterk merki um þá nálgun. Að mínu mati varð honum aðeins of tíðrætt um atvinnuuppbyggingu í tengslum við málið þrátt fyrir að ég sé honum sammála um að með stofnun miðhálendisþjóðgarðs geti tækifærum fyrir græna atvinnusköpun fjölgað og verðmæt græn störf skapast. En atvinnuuppbyggingin er ekki og á ekki að vera meginmarkmið með stofnun miðhálendisþjóðgarðs heldur verndarsjónarmiðin. Mestan beyg og ótta ber ég í brjósti yfir 23. gr. frumvarpsins sem ber skýrust merki eftirgjafar gagnvart orkunýtingaröflunum. Þar vil ég tiltaka málsgrein sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Nýjar virkjanir má starfrækja á jaðarsvæðum Hálendisþjóðgarðs hafi hin nýja virkjun verið skilgreind í orkunýtingarflokki í 3. áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar sem samþykkt hefur verið á Alþingi á grundvelli laga um verndar- og orkunýtingaráætlun og að undangengnu mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna.“ Herra forseti. Það sem þetta þýðir er að galopnað er á byggingu nýrra virkjana á svokölluðum jaðarsvæðum nýs miðhálendisþjóðgarðs. Um hvað erum við að tala þarna? Jú, virkjunarkostir á jaðarsvæðum miðhálendisþjóðgarðsins á borð við Botnafjöll, Grashaga og Sandfell á Torfajökulssvæðinu eru hér með galopnir fyrir því að vera flutt í nýtingarflokk. Frumvarpið kveður beinlínis á um að heimilt sé að virkja þessa kosti. Þarna eru líka undir Hveravellir á Kili, Hágöngur á miðjum Sprengisandi, Núpsárvirkjun við Núpsá, hin umdeilda Hverfisfljótsvirkjun við Hverfisfljót og Hólmsárvirkjun. Samkvæmt frumvarpinu sem við ræðum hér í dag og höfum rætt áður er enginn þessara kosta lengur undir verndarhatti friðlýsingar miðhálendisþjóðgarðshugtaksins heldur er beinlínis kveðið á um að nýjar virkjanir megi starfrækja á jaðarsvæði þjóðgarðsins og að heimilt sé að virkja kosti í biðflokki í jaðri þjóðgarðsins. Það getur varla gengið upp, herra forseti, að í langþráðu frumvarpi um miðhálendisþjóðgarð sé beinlínis opnað á nýjar virkjanir í jaðri þjóðgarðsins og að heil grein í lagafrumvarpinu tali um þetta. Þó svo að kveðið sé á um að Torfajökulssvæðið og önnur svæði sem eru nánast hluti af miðhálendisþjóðgarðinum séu í jaðri hans eru þau samt órjúfanlegur hluti af miðhálendinu. Við getum varla slitið það í sundur og sagt: Hérna megin við þennan hól má virkja en hinum megin við hólinn ætlum við að hafa ósnert óbyggð víðerni. Það gengur einfaldlega ekki upp. Það getur varla farið saman við skilgreiningar á þjóðgarði sem kveða á um að allar athafnir og framkvæmdir sem hafa varanleg áhrif á náttúru svæðisins séu bannaðar nema þær séu nauðsynlegar til að markmið friðlýsingar náist. Ég get varla annað en minnst á virkjunarkostinn innan þjóðgarðsins sem enn er haldið inni, Skrokkölduvirkjun sem með tilheyrandi virkjunarbyggingum, uppbyggðum heilsársvegi, línulögnum og stórauknu raski á svæðinu mun brjóta enn frekar upp landslagsheildir á víðerni vestan Vatnajökuls, í jaðri Vatnajökulsþjóðgarðs, við Vonarskarð og inn í fyrirhugaðan miðhálendisþjóðgarð. Það er varla í takti við þær hugmyndir sem fram koma í göfugu markmiðsetningunni með frumvarpinu um að vernda beri ósnert og óbyggð víðerni á miðhálendi Íslands, eða hvað? Það samræmist alla vega ekki hugtakinu samkvæmt skilgreiningu náttúruverndarlaga, nr. 60/2013, þar sem kveðið er á um að óbyggð víðerni séu svæði í óbyggðum þar sem hægt er að njóta einveru og náttúru án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja. Í raun og veru stöndum við hér í þingsal og ræðum þetta mál þó að við vitum öll að það mun ekki nást í gegn á þessu þingi. Því er vísað til núverandi ríkisstjórnar en við höfum ekki hugmynd um afdrif þess, hvað gerist eftir næstu kosningar. Ef svo vel mun takast til að hér verði græn félagshyggjustjórn eftir næstu alþingiskosningar þá verður einfaldlega að breyta 23. gr. frumvarpsins. En það er líka áhugavert að í málflutningi stjórnarþingmanna sem stigu á stokk í upphafi umræðunnar 8. desember mátti strax greina harða gagnrýni sem við sjáum afraksturinn af hér. Gagnrýni stjórnarþingmanna á málið þá var allsérkennileg, þung og mikil. Þeir stjórnarliðar sem komu í ræðupúlt Alþingis til að fjalla um frumvarp hæstv. umhverfisráðherra um miðhálendisþjóðgarð, gagnrýndu það harðlega og efuðust mest um það, voru langflestir í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Að sjálfsögðu má ekki gleyma gagnrýni formanns hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem sýndi okkur strax fyrir hálfu ári að málið var ekki á leið í neina sáttameðferð í nefndinni. Hafandi setið í eitt og hálft ár af þessu kjörtímabili í hv. umhverfis- og samgöngunefnd verð ég að játa að ég var alls ekki vongóð um að nefndin ætti eftir að bæta málið, jafnvel ekki um að hún myndi afgreiða það. Það hefur svo heldur betur komið á daginn, herra forseti, þar sem frumvarpinu er ýtt út af borðinu. Aðeins meira um þá stjórnarliða sem stigu hér á stokk þegar fyrst var mælt fyrir málinu fyrir hálfu ári síðan. Þau voru alls ekki að velta fyrir sér umhverfis- og náttúruverndarsjónarmiðum heldur valdi sveitarfélaga. Og í samráðsgáttinni og umsagnarferli við frumvarpið lögðu sveitarfélögin sjálf mikla áherslu á skipulagsvald sitt, að það mætti alls ekki skerða. Herra forseti. Ég verð reyndar að játa að ég tilheyri þeim hópi sem tekur undir með ályktun stjórnar Landverndar á síðasta ári um að frumvarpið, eins og það lítur út núna, færi sveitarstjórnarfólki í raun og veru of mikil völd á kostnað sérfræðiaðstoðar, með fullri virðingu fyrir okkar góða sveitarstjórnarfólki og störfum þess um allt land. Það kom á daginn að meginmarkmiði lagafrumvarpsins var vikið til hliðar og fólk velti frekar fyrir sér skertu skipulagsvaldi þegar raunin er sú, herra forseti, að öll sveitarfélög í nágrenni þjóðgarðsins á Snæfellsnesi og við Vatnajökulsþjóðgarðinn hafa með einhverju móti grætt á því að vera í nánd við þessa merkilegu þjóðgarða út frá samfélagslegu sjónarhorni, út frá atvinnuuppbyggingu, út frá menntunarmöguleikum og út frá auknum lífsgæðum. Ég held að framvegis - og ég vonast náttúrlega til þess að á næsta kjörtímabili munum við afgreiða lagafrumvarp um stofnun miðhálendisþjóðgarðs okkur öllum til heilla - verði einblínt á tilgang þeirra sjónarmiða sem liggja til grundvallar stofnun miðhálendisþjóðgarðs sem er vernd. Verndarsjónarmiðið gagnast okkur öllum, hvort sem við erum kjörnir fulltrúar hér á þingi, kjörnir fulltrúar í sveitarfélögum, almennir íbúar þessa lands, hvort sem við búum á höfuðborgarsvæðinu eða í meiri nálægð við fyrirhugaðan miðhálendisþjóðgarð. Öll munum við nefnilega eiga hlutdeild í væntanlegum miðhálendisþjóðgarði og öll munum við eiga aðgengi að því verndaða einstaka svæði sem liggur undir. Herra forseti. Það hefur komið berlega í ljós að því miður voru málamiðlanirnar á milli ríkisstjórnarflokkanna of miklar. Óttinn sem ég lýsti hér í ræðu þegar málið kom fyrst fram hefur raungerst. Ekki er nóg með að meginmarkmiði frumvarpsins hafi verið vikið til hliðar heldur henda tveir ríkisstjórnarflokkar miðhálendisþjóðgarðsfrumvarpinu út í hafsauga. Eftir situr Vinstrihreyfingin – grænt framboð með sárt ennið, enda var málið aldrei valdað almennilega af hálfu míns gamla flokks, VG. Það hlýtur að teljast nánast afrek að glutra niður á kjörtímabilinu sem nemur þriðjungi af stuðningi almennings við stofnun miðhálendisþjóðgarðs og það er ekki afrek sem á að guma sig af. Það er ekki heldur svo að heimsfaraldur hafi komið í veg fyrir að miðhálendisþjóðgarður hafi orðið að veruleika eins og fram hefur komið, bæði í máli forystufólks ríkisstjórnarinnar og í nefndaráliti meiri hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar, heldur annars konar meinsemd sem er andstaða Sjálfstæðisflokksins við stofnun miðhálendisþjóðgarðs og því miður Framsóknarflokksins á lokaspretti málsins. Það er heldur ekki Alþingi um að kenna að frumvarp um miðhálendisþjóðgarð verður ekki samþykkt á þessu kjörtímabili. Það var nefnilega ríkisstjórn VG, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem náði ekki þessu gríðarlega mikla og mikilvæga náttúruverndarmáli í gegn á fjögurra ára kjörtímabili vegna innbyrðis ósættis og andstöðu þeirra á milli. Þegar niðurstaðan er komin í að vísa eigi málinu til ríkisstjórnar þá verður að segjast eins og er að það er sýndarmennska. Þegar stjórnarmáli er vísað aftur til ríkisstjórnar sem á eftir að sitja við völd í rúma þrjá mánuði er ekki hægt að bera mikla von í brjósti um að ríkisstjórnin muni afgreiða málið. Ef þessi ríkisstjórn situr áfram á valdastólum þá er líka borin von að hún muni klára þetta mikilvæga mál, því miður. Það er dapurlegt og það eru vonbrigði en það er raunveruleikinn sem við stöndum frammi fyrir. Málið var eitt af grundvallarmálum í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar en það náðist ekki í gegnum þingið þrátt fyrir að vera eitt stærsta málið sem VG lagði til grundvallar myndun ríkisstjórnar. Margir fögnuðu því, þrátt fyrir þann beyg og ótta sem fólk bar í brjósti við þessa ríkisstjórnarmyndun, að a.m.k. yrði ráðist í þetta gamla baráttumál umhverfisverndarsinna, bæði innan og utan þings. Ég syrgi það líka að þessi ósigur raungerist þrátt fyrir gríðarlega eftirgjöf í meðförum hæstv. umhverfisráðherra gagnvart þeim efnum sem ég lýsti í upphafi ræðu minnar, þ.e. orkunýtingaröflunum, og eftirgjöf í átt til orkunýtingar í stað verndarsjónarmiða sem eiga að vera meginmarkmiðið. Eftirgjöfin var í raun og veru svo mikil að Landsvirkjun sá sig knúna til að senda frá sér yfirlýsingu um að fyrirtækið hefði ekki áhuga á því að virkja jafn mikið og raun bar vitni. Að sjálfsögðu eru líka tvö önnur mál sem hefur verið fallið frá og eru samhangandi við stofnun miðhálendisþjóðgarðsins, þ.e. rammaáætlunin og stofnun Þjóðgarðsstofnunar. Ljóst var fyrir allnokkru síðan að þau mál myndu ekki nást í gegn á þessu kjörtímabili. Því hefði öllum mátt vera ljóst hver niðurstaðan yrði hér. Það hlýtur að teljast ósigur að missa það gríðarlega mikla framfaraspor sem stofnun miðhálendisþjóðgarðs yrði í því að friðlýsa einstök og óbyggð víðerni miðhálendisins. Það eru vonbrigði, herra forseti, og dapurleg niðurstaða í þessu mikla baráttumáli umhverfis- og náttúruverndarfólks um allt land.
Herra forseti. Hvað köllum við frumvarp til laga um hálendisþjóðgarð á þessum tímapunkti? Ég veit það ekki, mér dettur í hug að kalla það frumvarp brostinna vona. Frumvarp loforða sem voru gefin en síðan ekki staðið við. Þetta er eitt af grunnatriðunum í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar, eitt af stærstu atriðunum í náttúruvernd, í þeim stjórnarsáttmála, og ríkisstjórnin hafði ekki afl til að klára það, ekki vegna andstöðu í samfélaginu eða inni á þingi heldur vegna andstöðu í eigin röðum. Svo þykir mér þessi afgreiðsla á málinu eiginlega með miklum ólíkindum. Mál sem eru föst á milli stjórnarflokka og eru dauð eru yfirleitt bara látin deyja í nefnd. Þau eru ekki dubbuð upp með nefndaráliti með frávísunartillögu til að vísa til fráfarandi ríkisstjórnar til að deyja hér í þingsal fyrir allra augum. Mér þykir það ekki falleg leið til að svæfa þetta mál. Brostnu vonirnar sem birtast í þessu máli sjást líka í því hvernig hefur farið fyrir stuðningi við hugmyndina um þjóðgarð á miðhálendi Íslands, þessari frábæru hugmynd um að friðlýsa einstakt svæði á heimsvísu í þágu náttúruverndar komandi kynslóða. Það er nefnilega þannig að fyrir fimm eða sex árum var 61% stuðningur við þetta mál eða 61% stuðningur við hugmyndina um hálendisþjóðgarð. Með því að leggja fram frumvarpið og kynna það um allt land og koma með það inn á þing náði ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að draga stuðninginn niður í 43%. Það hefur verið vandræðagangur í þessu máli frá fyrsta degi vegna þess að það var ákveðið að þótt kveðið væri á um hálendisþjóðgarð með skýrum orðum í stjórnarsáttmála þá yrði þetta mál bundið saman við tvö önnur mál ríkisstjórnarinnar sem hið sama gilti ekki um, rammaáætlun og Þjóðgarðastofnun. Þar með var búið að ákveða að þetta mál myndi ráðast af pólitískum hrossakaupum á milli flokkanna frekar en innihaldi málsins, enda var útkoman sú að miðhálendisþjóðgarður var tálgaðar í sundur með rammaáætlun. Þegar frumvarpið kom til þingsins var búið að búa svo um hnútana að svokölluð jaðarsvæði höfðu verið skilgreind þar sem rekstur nýrra orkuvera var heimilaður. Jaðarsvæði er samt villandi heiti á þessum svæðum vegna þess að þau eru ekkert á kantinum öllsömul. Þau eru mörg í miðjum garðinum, eins og Skrokkölduvirkjun sem er uppi við Vonarskarð. 15 virkjunarkostir 3. áfanga rammaáætlunar eru á svæðum sem teljast á jaðarsvæðum í frumvarpinu. Fyrir utan Skrokköldu mætti nefna t.d. þrjár virkjanir sem raða sér sunnan við Torfajökulssvæðið, sem er eitt það dýrmætasta á þessu svæði. Þar er hugmyndin sú að halda því opnu að einhvern tímann í framtíðinni megi reisa þarna þrjú 80 MW kjarnorkuver með tilheyrandi raski og gufubólstrum og hvað það er sem spillir upplifun fólks af náttúrunni á þessu svæði. En gott og vel. Vandræðagangurinn birtist líka í því að þegar málið loksins leit dagsins ljós síðastliðið haust, eftir að Covid-faraldurinn hafði verið notaður sem tylliástæða fyrir því að leggja málið ekki fram fyrir ári, þá setti Framsóknarflokkurinn Íslandsmet í fyrirvörum við stjórnarfrumvarp með því að útlista í sjö allítarlegum liðum hvað það væri sem flokkurinn gerði að skilyrði fyrir því að þetta frumvarp næði fram að ganga. Það áhugaverða við þessa fyrirvara Framsóknarflokksins er að þeir virðast allir lifa. Þeir rata inn í nefndarálit meiri hlutans, rödd Framsóknar, rödd andstöðunnar við þetta frumvarp lifir enn í nefndaráliti meiri hlutans, nefndaráliti sem er erfitt að lesa sem annað en þunga gagnrýni á umhverfis- og auðlindaráðherra sem lagði þetta mál fram eftir að hafa sagst hafa gert ýmislegt sem í þessu nefndaráliti meiri hluta þingmanna er sagt að þurfi að gera betur. Hér stendur í nefndarálitinu að það þurfi að vanda sem best til verka, það þurfi að ríkja traust, það þurfi að ná sátt og það þurfi víðtækt samráð. En mér skildist á 1. umr. málsins að allt þetta teldi ráðherrann sig hafa gert á þeim tveimur árum sem ráðuneytið var á fullu í samráði um allt land. Það sem þetta sýnir okkur kannski er að þegar kemur að samráði þá er magn ekkert endilega það sama og gæði. Miðað við umsagnirnar hefur eitthvað vantað upp á að þeir aðilar sem samráð var haft við upplifðu að á þá væri hlustað, að þetta hafi verið nær því sem sumir umsagnaraðilar kölluðu sýndarsamráð. Þegar svo er með mál þar sem er jafn langt á milli stjórnarflokkanna og raun ber vitni í þessu máli þá var kannski fullkomlega fyrirsjáanlegt að málið færi eins og það fór. En það er önnur lexía sem draga má af þessu máli, fjarlægðin á milli flokkanna. Hún sýnir að það er erfitt að brúa á milli andstæðra póla í ríkisstjórn og ætla á þeim forsendum að ná í gegn umdeildum málum. Nýleg skoðanakönnun þar sem fram kom að nú væri stuðningur við þjóðgarð á miðhálendinu kominn niður í 43% sýndi að þeim stuðningi væri mjög misskipt eftir stjórnmálaskoðunum fólks. Það er eiginlega alveg skýrt að flokkarnir þar sem grasrótin, þar sem kjósendur flokkanna styðja stofnun þjóðgarðs eru Samfylking, Vinstri græn, Píratar og Viðreisn, en andstaðan er yfirgnæfandi hjá Miðflokknum, Framsókn og Sjálfstæðisflokki. Lexían af þessu ætti að vera sú fyrir fólk sem vill fá miðhálendisþjóðgarð að kjósa flokka sem vilja vinna af alvöru að því verkefni með því að mynda ríkisstjórn með flokkum sem vilja vinna þetta vel. Þetta segi ég vegna þess að þegar nefndarálitið með frávísun var orðið að staðreynd, þegar það var orðið að skjalfestri staðreynd að drepa ætti frumvarpið, birtust talsmenn Vinstri grænna keikir og sögðu að þetta þýddi bara að það þyrfti að setja þetta mál inn í kosningarnar, gera það að kosningamáli og setja síðan á oddinn í næstu stjórnarmyndunarviðræðunum. Herra forseti. Hvað er það aftur þegar fólk gerir það sama aftur og aftur býst við einhverri annarri niðurstöðu? Er það ekki bara einhver tegund af rugli? Nei, lexían af þessari ofboðslega sorglegu vegferð er auðvitað sú að flokkarnir sem standa að ríkisstjórninni í dag hafa ekki burði til þess að stofna þjóðgarð á hálendi Íslands sem sátt getur ríkt um. Fyrir því er einfaldlega ekki vilji í þeirra liði og þegar forystufólk þessara flokka ætlar að stefna í sama stjórnarfar að loknum kosningum þá er auðvitað fullkomlega ótrúverðugt þegar þau halda því fram að þau ætli bara að gera þetta á næsta kjörtímabili. Svona á nefnilega ekki að láta með jafn mikilvægt mál. Við sem viljum sjá friðlýsingu hálendisins taka á sig þá mynd að þar sé stofnaður þjóðgarður, sem taki utan um alla þá einstöku náttúru sem þar er að finna í þágu náttúruverndar og komandi kynslóða, eigum ekki að láta bjóða okkur þetta rugl. Fólk sem vill hálendisþjóðgarð getur litið á sögu síðustu fjögurra ára og lært þá lexíu að í núverandi ríkisstjórn er lausnina ekki að finna. Ég vona að þrátt fyrir þessa hrösun, þessa hræðilega klúðurslegu og afdrifaríku hrösun, verði hálendisþjóðgarður að veruleika fyrr en síðar. En ég er hræddur um að ein af arfleifðum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur sé að hafa gert verkefnið það miklu óvinsælla en það var fyrir síðustu kosningar að það gæti orðið lengra í það að þessi þjóðgarður komist á koppinn en ella.
Hæstv. forseti. Það hefur komið fram í umræðunni hér í dag að mikil andstaða er við frumvarp til laga um miðhálendisþjóðgarð. Því er það nokkuð furðulegt að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp, en það er það sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar vill allra helst. Það er undarlegt að bæði Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn velji þá leið þar sem þessir flokkar hafa nú sett fram fyrirvara á seinni stigum. Eins og margítrekað hefur komið fram er kveðið á um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Sú ríkisstjórn sem mun taka við hlýtur að taka sjálfstæða ákvörðun í þessu máli alveg eins og hún mun taka sjálfstæðar ákvarðanir í öðrum málum. Þess vegna er það sérstakt að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggi fram þessa viðbót um það hvernig næsta ríkisstjórn eigi að fara með málið. Það er tvennt sem skiptir máli í því. Hið fyrra er að það er gengið út frá því að sömu ríkisstjórnarflokkar taki við eftir næstu kosningar eða þá að verið sé að slá ryki í augu landsmanna enn og aftur og lofa því sem ekki verður staðið við. Það má ekki gleymast, eins og ég sagði, að í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar segir, með leyfi forseta: „Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu í samráði þverpólitískrar þingmannanefndar, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, sveitarfélaga, náttúruverndar- og útivistarsamtaka og annarra hagsmunaaðila.“ Þá voru engir fyrirvarar settir, hvorki hjá Sjálfstæðisflokki né Framsóknarflokki. Engir. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að fulltrúar Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs í nefndinni leggi til að málinu verði vísað til ríkisstjórnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið. Það má þá ganga út frá því að ef ætlunin er, ef þess er nokkur kostur, að leggja allt í sölurnar svo að stofnun hálendisþjóðgarðs verði að veruleika á næsta kjörtímabili verði þessir sömu flokkar að vera við völd. Þetta má því túlka þannig að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar gangi út frá því að sömu flokkar myndi næstu ríkisstjórn. Það er ekki beint heillavænlegt miðað við það að mikil andstaða er við málið hjá meiri hluta þjóðarinnar, hinum örlitla grenjandi minni hluta. Það má skynja að það hafi skort á samráð í gegnum þessa vinnu alla. Það er ekki nóg að fara um og hitta mann og annan, mikilvægt er að hlusta og mynda traust á milli manna. Það þarf að vera sem víðtækust samstaða í samfélaginu þegar um er að ræða svona stórt og mikilvægt mál. Eins og þetta mál er vaxið er verið að taka um þriðjung landsins undir þjóðgarð í ósátt við nærri öll sveitarfélög sem eiga land að fyrirhuguðum þjóðgarði. Fulltrúi Miðflokksins í hinum þverpólitíska undirbúningshópi sem hér hefur verið minnst á fyrr í dag og átti að vera grundvöllur málsins sagði sig frá þeirri vinnu þar sem ljóst var á þeim tímapunkti að ekki yrði tekið tillit til athugasemda hagaðila. Þá bárust fjölmargar umsagnir um málið, nærri 160 talsins, sem flestar mæla gegn stofnun hálendisþjóðgarðsins. Þá hefði mátt vera ljóst á þeim tímapunkti að engin sátt væri um þetta frumvarp. Það er talað um sýndarsamráð. Í mörgum umsögnum má sjá að talað er um að efnisatriði málsins séu óljós, ekki nægjanlega vel unnin eða beinlínis ósamrýmanleg markmiðum frumvarpsins. Dæmi um slíkt er hvort markmið frumvarpsins sé að ferðamönnum á svæðinu fjölgi, já eða fækki. Það verður að vanda lagasetningu, hagsmunir allra Íslendinga eru undir, orkuauðlindir landsins og nýting þeirra til framtíðar, svo eitthvað sé nefnt. Það má gera ráð fyrir miklum kostnaði ef þetta frumvarp verður einhvern tímann að lögum og það er alls ekki búið að upplýsa hvernig á að mæta þeim kostnaði. Þetta frumvarp sem við erum að ræða hér setur í uppnám orkunýtingarkosti eins og hvernig hægt er að nýta fallvötnin eða háhitasvæði á miðhálendinu. Ef við ætlum að vera með græna orkukosti hér á landi þá verðum við að geta staðið undir því og það í formi endurnýtanlegrar orku. Ég ætla að grípa niður í nokkrar umsagnir. Í umsögn Landssamtaka sauðfjárbænda segir, með leyfi forseta: „Landssamtök sauðfjárbænda hafa veitt umsögn um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu á fyrri stigum málsins. Þar hafa samtökin m.a. bent á að með stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu sé verið að skerða verulega skipulagsvald sveitarfélaganna. Ekki hefur verið brugðist við þessum athugsemdum með fullnægjandi hætti við lokavinnslu frumvarpsins.“ Þarna má glögglega sjá að ekki hefur verið um virkt samráð að ræða, eins og ég minntist á áðan. Í annarri umsögn frá sveitarstjórn Svalbarðsstrandarhrepps segir, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn Svalbarðsstrandarhrepps tekur undir þau markmið sem sett eru fram í 3. gr. frumvarpsins, þar sem meðal annars er lögð áhersla á verndun náttúru og sögu miðhálendis, aðgengi almennings bætt, rannsóknir efldar og samstarf aukið og eflt. Um leið og sveitarstjórn Svalbarðsstrandarhrepps lýsir yfir stuðningi við verndun náttúru hálendis Íslands telur sveitarstjórn óásættanlegt að skipulagsvald sveitarfélaga verði fellt niður á þjóðgarðssvæðinu og þessi vinna fari í gegnum miðlæga stofnun ríkis með takmarkaða tengingu við sveitarfélög og íbúa. Sveitarstjórn hefur efasemdir um það fyrirkomulag að einum aðila sé afhent vald til þess að taka ákvarðanir og veita starfsleyfi sem mögulega geta verið þvert gegn vilja og andstætt ákvörðunum lýðræðislega kjörinna fulltrúa sveitarfélaga. Þau markmið sem fram koma í 3. gr. frumvarpsins um stofnun miðhálendisþjóðgarðs kalla á víðtækt samráð og undirbúning á lýðræðislegum vettvangi, fjármögnunaráætlun og að fjármögnun þegar friðlýstra svæða sé tryggð. Ótímabært er að fella niður ráðstöfunarrétt sveitarfélaga og markaðar tekjur þjóðlenda innan hvers sveitarfélags. Óvissa ríkir um fjármögnun Hálendisþjóðgarðs og mikilvægt að nýting fjármuna, áherslur og stefna í uppbyggingu og framkvæmd friðlýsingar sé lengra á veg komin um leið og samráð og víðtæk sátt sé um setningu reglugerða við stofnun og rekstur Hálendisþjóðgarðs.“ Mér finnst þessi umsögn glögglega lýsa viðhorfi flestra Íslendinga. Við viljum öll vernda landið okkar, ganga vel um það og sjá til þess að vel sé farið með þá peninga sem við greiðum í formi skatta og gjalda ásamt því að kerfisvæða stjórnsýsluna sem verður þar með ógegnsæ. Að þessu sögðu má ekki gleyma rétti fólks til að fara um landið sitt. Það er ekki hægt að undirstrika þá áherslu nógu oft eða nógu mikið. Þetta segi ég vegna þess að á sama tíma og margir ferðast um hálendið þá fara allflestir þar um með vernd náttúrunnar í huga. Þetta snýst um ferðafrelsi. Margar umsagnir sem bárust fjölluðu einmitt um þetta, að eftir því sem árin líða verði lokað á ferðafrelsi almennings. Þetta er alls konar fólk, göngumenn og hestamenn, bara til að nefna einhverja. Í niðurlagi nefndarálits 2. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar segir: „Flestir geta verið sammála um markmiðskafla frumvarpsins eins og það liggur fyrir. En staðreyndin er sú að ef fjárveitingar hætta skyndilega að vera fyrirstaða er fátt í núverandi fyrirkomulagi mála sem hindrar að markmiðsákvæðin tíu náist. Það er m.a. stofnanavæðing hálendisins sem hagaðilum hugnast ekki. En mat 2. minni hluta er að málum sé í meginatriðum best fyrir komið eins og nú er, þar sem bændur, vörslumenn landsins, gegna lykilhlutverki, þar sem rekstraraðilar sem hafa byggt upp starfsemi innan þjóðgarðslínunnar, eins og hún var lögð til, geta starfað við forsvaranlegt rekstrarumhverfi. Það kemur verulega á óvart að fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í nefndinni leggi til að nýtt frumvarp um hálendisþjóðgarð verði lagt fram á næsta kjörtímabili, enda er sá verkefnalisti sem lagður er fyrir ráðherra í frávísunartillögu meiri hlutans að meginhluta til þegar uppfylltur, að mati ráðherrans. Það stefnir því í sama graut í sömu skál, haldi núverandi stjórnarflokkar samstarfi sínu áfram.“ Og þetta veit hinn örlitli grenjandi minni hluti.
Herra forseti. Ég vil í þessari annarri ræðu minni um frávísunartillögu meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar vegna hálendisþjóðgarðs, og málsins í heild eins og það liggur fyrir, koma fyrst inn á nokkur atriði sem hafa komið fram í ræðum, sérstaklega framsögumanns nefndarálits meiri hluta, hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés. Ég held að það sé nauðsynlegt að nefna þau atriði til að tryggja samhengi hlutanna. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, sem vann fyrirtaksvinnu sem framsögumaður þessa máls, og þetta var alveg örugglega ekki einfalt verkefni í ljósi þess hversu umdeilt málið er, setti í samhengi strax í byrjun þá vinnu sem sennilega tveir umhverfisráðherrar á undan þeim hæstv. umhverfisráðherra sem nú situr höfðu sett af stað eða unnið með einum eða öðrum hætti. Það mátti skilja sem svo að sett hefði verið af stað vinna á vegum Sigrúnar Magnúsdóttur, þáverandi umhverfisráðherra, í ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á kjörtímabilinu 2013–2016 sem hefði miðað að stofnun þjóðgarðs á hálendinu. Það sem þar var skoðað gekk að langmestu leyti út á að bregðast við þeim, eins og það hefur verið kallað, áskorunum sem hálendið stæði frammi fyrir í ljósi aukins þunga og aukins áhuga fjölda ferðamanna. Það að skoða málefni hálendisins og horfa til þess að auka vernd viðkvæmra svæða er allt annað en að leggja til stofnun þjóðgarðs sem þekur þriðjung landsins. Þarna var verið að horfa til þess að verja hálendið og viðkvæm svæði. Þetta vil ég segja til að halda því samhengi að þessi áhersla á þjóðgarð á hálendinu er til þess að gera nýtilkomin í samhengi hlutanna. Ég held að varðandi svona gríðarlega stórt mál, sem gengur út á að setja hartnær þriðjung landsins alls undir þennan hatt, sé í öllu samhengi skynsamlegt að gefa slíkum vangaveltum og hugmyndum góðan tíma til að þróast. Því fer nærri að þessu þurfi að gefa viðlíka tíma og stjórnarskrárbreytingum í ljósi þess að þegar ákvörðun sem þessi hefur verið tekin þá held ég að það sé ólíklegt og raunar óraunhæft að horfa til þess að bakkað verði með hana. Í því ljósi held ég að það sé gott að málið fái tíma. Það er ekki tæknilega að daga uppi, þetta er frávísun frá meiri hlutanum, að vísa málinu aftur til ráðherra. En það sem er raunverulega að gerast er að málið er að falla, ég ætla ekki að leyfa mér að segja dautt, en það verður ekki klárað, það verður ekki afgreitt á þessu kjörtímabili. Því verður vísað til umhverfisráðherra sem svo undarlega vill til að telur sig sennilega hafa uppfyllt allar þær ábendingar og öll þau skilyrði sem meiri hlutinn nefnir í frávísunartillögu sinni. Ég er algerlega sannfærður um að hæstv. umhverfisráðherra telji sig hafa leitt til lykta sjónarmið er snúa að mörkum þjóðgarðs og verndarflokka enda er komið inn á þau í frumvarpinu. Ég er sannfærður um að hæstv. umhverfisráðherra telji sig hafa leitt til lykta sjónarmið um stjórnfyrirkomulag og verkaskiptingu. Ég er sannfærður um að umhverfisráðherra telji sig hafa leitt til lykta sjónarmið og ósætti sem snýr að samspili skipulagsáætlana sveitarfélaga. Ég er alveg viss um að umhverfisráðherra telji sig hafa leitt til lykta ósamstæð sjónarmið sem snúa að þeim reglum sem ættu að gilda um umferð og umgengni innan þjóðgarðs. Ég er alveg viss um að umhverfisráðherra telji sig hafa leitt til lykta ósamstæð sjónarmið sem snúa að umgjörð um hefðbundnar nytjar, veiðar, orkuvinnslu og flutningsleiðir raforku. Ég er alveg sannfærður um að umhverfisráðherra telji sig hafa greint með forsvaranlegum hætti fjárþörf garðsins þó að áhöld séu um hversu raunhæft það mat er og vel unnið. Ég er alveg viss um það sömuleiðis að umhverfisráðherra telji sig hafa útfært í meginatriðum hvernig samningar um atvinnustarfsemi innan þjóðgarðsins gætu litið út þótt það sé auðvitað skref sem væri stigið í framhaldi af samþykkt frumvarpsins eins og það liggur fyrir miðað við hvernig uppsetningin er. Ég er alveg viss um það að umhverfisráðherra telji sig hafa fundið lausn á því og hugsað til enda og að það sé hluti af því frumvarpi sem hér liggur fyrir hvernig hugað verði að málum sem nú skiptast milli ólíkra ráðuneyta. Þetta eru fyrirvararnir. Þetta eru verkefnin sem eru skrifuð inn í frávísunartillögu meiri hluta nefndarinnar. Þetta eru allt saman atriði sem hæstv. ráðherra telur sig hafa uppfyllt nú þegar. Það blasir því auðvitað við að þetta er einhver millileikur til að tryggja að allir haldi bærilega andliti, tryggja það að málið lifi, málið sé á lífi og hægt sé að halda af stað hratt og vel á nýju kjörtímabili ef þessir þrír flokkar, Vinstrihreyfingin – grænt framboð, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, mynda ríkisstjórn á næsta kjörtímabili. Það blasir við að það er í öllu falli mikill áhugi hjá formönnum þessara flokka fyrir því miðað við þau orð sem hafa fallið undanfarnar vikur þó að einhver breyting gæti orðið á núna á síðustu dögum þingsins. Ef sú verður raunin að þessir flokkar haldi áfram samstarfi sínu þá blasir við að málið mun halda áfram á nýju kjörtímabili. Þá verður því fylgt örugglega í mark á þeim fjórum árum sem þá gefast til að klára stofnun hálendisþjóðgarðs sem tekur þriðjung landsins á forsendum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs undir forystu hæstv. umhverfisráðherra. Hluti af því að ég hef ákveðið að halda því hér til haga að hæstv. umhverfisráðherra telji öllum þessum skilyrðum nú þegar mætt og því sé hægt að halda staffírugur áfram á nýju kjörtímabili er að þetta er sannfæring mín vegna þess með hvaða hætti haldið var á samráði í undirbúningsvinnunni. Ég kom inn á í ræðu minni við upphaf málsins, þar sem ég mælti fyrir minnihlutaáliti okkar þingmanna Miðflokksins í umhverfis- og samgöngunefnd, mín og hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar, að hagaðili hefði lýst sér sem fullbólusettum gagnvart fagurgala um samráð og tillit til gagnstæðra sjónarmiða eftir þau samskipti sem þarna áttu sér stað. Ég vil nú bara, af því að hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé er kominn í salinn, framsögumaður nefndarálitsins, sem hefur unnið mikla vinnu í kringum þetta, hrósa hv. þingmanni fyrir að hafa farið í þá vegferð að ræða við sveitarfélög sem liggja að þessum þjóðgarði, hagsmunasamtök ýmis og alveg örugglega, þó að ég þekki það ekki, einstaklinga sem hafa andstæðar skoðanir. En mér heyrist á öllu, og það blasir í rauninni við af því að ég þekki málið vel, að þetta sé í fyrsta skipti sem hlustað er á þessa aðila af einhverju viti. Fyrir það ber að hrósa hv. framsögumanni þótt ég sé honum ósammála um efnisatriði málsins, það er síðan allt annað mál. En hæstv. umhverfisráðherra virðist hafa klúðrað þessu alveg fullkomlega og það gagnrýni ég. Hv. framsögumaður málsins kom inn á það í flutningsræðu sinni að ekki hefði þurft að taka málið út úr nefnd, það hefði verið fær leið að láta það daga uppi. En sú leið sem er farin bendir til þess að þeir flokkar sem að ríkisstjórninni standa ætli sér að halda áfram með málið og klára það, starfi þeir saman eftir kosningar. Enda segir í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, sem Kolbeinn Óttarsson Proppé framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Jón Gunnarsson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason undirrita, með vísan í fyrirvarana sem eru taldir upp fyrr á síðunni, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að til að ná slíkri sátt þurfi að gefa málinu lengri tíma og mikilvægt sé að halda áfram að vinna að því í víðtæku samráði við alla hagaðila. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið …“ Ég veit að hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins og fulltrúi í umhverfis- og samgöngunefnd, Vilhjálmur Árnason, er næstur í ræðu. Það verður áhugavert, þó að ég ætli ekki að leggja hv. þingmanni orð í munn, að sjá hvaða augum Sjálfstæðismenn líta þennan texta. Ef ekki verður skilyrðislaust afsagt að slík fyrirheit felist í þessu þá blasir við að Sjálfstæðisflokkurinn hefur fallist á að lagt verði fram nýtt frumvarp um málið á næsta kjörtímabili. Það stendur beinlínis í nefndarálitinu. Það leiðir mig aftur að umræðunni um fyrirvara við frumvarpið. Ég var einn af þeim þingmönnum sem sátu í svokallaðri þverpólitískri nefnd sem vann skýrslu sem var ætlað að undirbyggja þetta frumvarp. Það bendir allt til þess að fulltrúar meiri hlutans telji að umhverfisráðherra hafi mistekist mjög að nota þá skýrslu sem grundvöll þess frumvarps sem hann lagði fram. Í raun má segja að sýn fulltrúa meiri hlutans sem hafa talað hér í dag fari í öllu falli ekki saman við það sem mér sýnist vera raunin. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson tók undir með mér áðan að það væri í sjálfu sér ekki mikil misfella á milli frumvarpsins sem hér liggur fyrir og verið er að vísa frá og vinnu nefndarinnar sem var unnin í aðdraganda þess. Hér er verið að leika einhvern biðleik, kaupa tíma. Ég geld varhuga við því að efasemdarmenn um að málið gangi fram á þeim nótum sem upp var lagt með í frumvarpi umhverfisráðherra sofni á verðinum, ef svo má segja. Ég tel mig vita að hv. þm. Vilhjálmur Árnason hafi raunverulegar efasemdir um að skynsamlegt sé að halda áfram með málið á þeim nótum sem það hefur verið unnið hingað til. Í þessu samhengi verður að líta til þess með hvaða hætti hæstv. umhverfisráðherra klúðraði málinu við vinnslu þess á seinni stigum og síðbúna framlagningu. Ef maður vissi ekki betur hefði mátt halda að það væri ekki raunverulegur vilji hjá ráðherranum að koma málinu í gegn. Þó að gefinn hafi verið rúmur frestur fyrir umsagnir til umhverfis- og samgöngunefndar er staðreyndin sú að málið komi ekki fram fyrr en undir lok síðasta árs. Þá hafði hæstv. ráðherra haft fjögur ár til að vinna það. Það er þá bara ágætt ef þetta er verklagið sem á að viðhafa við það, þá eru líkur til þess að þetta klúðrist aftur á næsta kjörtímabili. Ef uppleggið verður það sama og nú hefur verið þá hreinlega verðum við, með Miðflokksmenn í broddi fylkingar, að stoppa það aftur. En það sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins eru búnir að kvitta upp á í frávísunarnefndarálitinu er þeirrar gerðar að maður getur ekki annað en haft áhyggjur af því. Það blasir við að það á að halda áfram með málið, það skal klárað, bara í örlítið öðrum búningi en nú er til að mæta þeim ótalmörgu sjónarmiðum sem hafa komið fram við vinnslu þess. Ég vil rifja upp að þegar málið er kynnt til sögunnar í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þá eru engir fyrirvarar, þó að hæstv. samgönguráðherra, formaður Framsóknarflokksins, Sigurður Ingi Jóhannsson, hafi í Víglínuviðtali fyrir nokkrum vikum síðan haldið því fram að þar strax hafi komið fram fyrirvarar. En til upprifjunar segir, með leyfi forseta, í stjórnarsáttmálanum: „Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu í samráði þverpólitískrar þingmannanefndar, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, sveitarfélaga, náttúruverndar- og útivistarsamtaka og annarra hagsmunaaðila.“ Engir fyrirvarar. Það er líka þannig í þessu framhaldsnefndaráliti. [[Forseti hringir.]]Hér eru engir sérstakir fyrirvarar vegna þess að þessi upptalning er allt saman atriði [[Forseti hringir.]]sem hæstv. umhverfisráðherra telur sig þegar hafa uppfyllt.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við hvorki meira né minna en hálendi Íslands og svokallaðan hálendisþjóðgarð. Hálendi Íslands er okkur öllum mikilvægt og öllum kært. Það hefur skapað mjög mikla umræðu. Það hefur sýnt sig í því hvað það eru margir fjölbreyttir hópar, margt fólk úti um allt land á misjöfnum stöðum, sem hafa tekið þátt í umræðunni um þetta mál, í umræðunni um hálendið. Fyrir það er ég þakklátur. Ég þakka þessu fólki fyrir að taka virkan þátt í umræðunni um svona stórt mál sem við höfum verið með til meðferðar hér á þinginu. Svona eiga málin að vinnast, í samtali þings og þjóðar. Þannig eiga málin að vinnast. Ástæðan fyrir því að við erum í dag að ræða frávísunartillögu með nokkuð mörgum atriðum sem þarf að vinna betur, ná meiri sátt um, er vinna þess fólks sem ég nefndi áðan, sem hefur verið í samtali við okkur. Fólkið lagði fram sína skoðun og málefnaleg rök sem skilar sér í því að við erum að vísa málinu aftur til ríkisstjórnarinnar til betri vinnu, til að ná sátt. Um það snýst málið og ég segi bara takk við þá 158 aðila sem sendu inn umsagnir um málið, þá fjölmörgu aðila sem ég og fleiri þingmenn og aðrir höfum verið í samskiptum við allt þetta kjörtímabil. Frá því að þverpólitíska nefndin var sett á fót hef ég lagt mig fram um að fara um landið, fara út til fólksins og hitta það og ræða það mikilvæga og stóra mál sem hálendið er við fólkið, fá að vita um aðstæður þess, áhyggjur þess og skoðun á þessu máli. Á þeim grundvelli hef ég unnið þetta mál og byggt afstöðu mína frá upphafi. Þverpólitíska nefndin átti mikið samráð og skilaði mjög stórri og efnismikilli skýrslu. Sú skýrsla er gríðarlega mikilvæg við vinnslu þessa máls af því að þar sameinumst við öll nema fulltrúi Miðflokksins um vissar forsendur fyrir þjóðgarði. Svo kemur hér inn þingmál sem uppfyllti ekki forsendurnar. Það er hluti af þeirri andstöðu sem þetta þingmál er að fá hér. Núna erum við að fjalla um frávísunartillögu sem byggist á sömu atriðum og ég a.m.k. lagði áherslu á í þverpólitísku nefndinni, ég gerði mína fyrirvara og minnisblað um þegar skýrslunni var skilað. Nú er þingið að segja það aftur. Þetta plagg hér, eins og plaggið sem allir nema fulltrúi Miðflokksins samþykktu, skiptir miklu máli í meðförum málsins. Þetta eru plögg sem fólkið þarna úti bjó til með okkur. Það kom með sín rök, sínar málefnalegu skoðanir og vann með okkur. Ég segi takk við fólkið fyrir þetta mikla og góða samstarf. Hálendi Íslands er mikilvægt fyrir svo marga og við viljum standa vörð um ferðafrelsið. Við viljum standa vörð um nytjaréttinn. Við viljum standa vörð um hálendið sem slíkt. Við viljum hafa skilvirkt stjórnkerfi yfir hálendinu þannig að þeir sem vilja nýta það á einn eða annan hátt, eða við sem þjóð sem þurfum að nýta það á annan hátt, geti gengið að leikreglum sem eru skilvirkar og ganga upp, sem eru þjóðinni fyrir bestu. Við viljum að útivistarfólk geti notið þess og, eins og ég kom inn á, að þeir sem eru með nytjarétt og annað geti notið þess áfram. Þetta fólk - sveitarfélögin, félagasamtök, nytjarétthafar, útivistarfólk, almenningur í þessu landi - hefur verið að hugsa mjög vel um hálendið hingað til, það er ástæðan fyrir því að hálendið okkar er svo dýrmætt, hvað við höfum gengið vel um það og hvernig við höfum nýtt það og hvernig við höfum lært að virða það. Þennan frumkvæðismátt og framtaksmátt má bara virkja áfram en ekki skerða. Það má ekki letja þennan frumkvæðismátt. Við verðum að viðhalda honum. Hann sést í þeirri miklu umræðu og þátttöku sem hefur verið í þessu máli. Þegar svona margir mismunandi hópar eru sammála um mikilvægi eins landsvæðis er mikilvægt að ná sátt um það. Þetta er mál sem er mikilvægt að ná sátt um. Því fagna ég þeirri miklu vinnu og umræðu sem hefur orðið um málið þar sem öll sjónarmið hafa fengið að koma að borðinu. Við getum reynt að ræða okkur niður á lausn í þessu mikilvæga máli. Ég er ekki fyrir fram á móti því að finna lausn í þessu máli, ég fagna því ef við finnum hana og trúi að við getum það. Þjóðgarður er ekki það sama og þjóðgarður. Það eru til margar útfærslur af þjóðgarði. Það er stærðin, stjórnfyrirkomulagið, rekstrarfyrirkomulagið, friðlýsingarskilmálar og margt sem er hægt að gera á mismunandi vegu. Þó að menn séu á móti þessu frumvarpi, á móti því uppleggi sem kom í frumvarpinu er ekki þar með sagt að maður sé á móti öllum útfærslum sem mögulegar eru. Hálendið er í þremur mismunandi útfærslum í dag. Það eru þjóðlendurnar og visst þjóðlendufyrirkomulag sem ég held að sé komið í ágætisfarveg og hefur virkað ágætlega. Við erum með friðlýstu svæðin sem hafa öðruvísi stjórnfyrirkomulag og svo erum við með Vatnajökulsþjóðgarð sem ég tel vera mesta báknið og erfiðasta. En ég vil taka fram að það gengur vel að reka Vatnajökulsþjóðgarð í dag og innra starfið er orðið miklu betra og komið í flottan farveg, en það er stjórnfyrirkomulagið sem ég gagnrýni þar og hef gert lengi. Við þurfum að læra af því hvernig það er og hafa það til hliðsjónar. Við ræðum hér frávísunartillögu eftir þær miklu umsagnir og upplýsingar sem við höfum fengið frá fólkinu þarna úti og það á þökk skilið fyrir það. Það er ómögulegt að segja hvað tekur langan tíma að ná sátt en hér er alla vega Alþingi Íslendinga að segja í þessari frávísunartillögu að það verði að vera víðtækt samráð og sátt. Hér eru mörg atriði sem ég ætla ekki að telja upp sem þarf að fara yfir og ná fram. Þar er vísað til þess að meira sé farið eftir vilja sveitarfélaganna í þessu. Skoða þarf umfangið, stjórnfyrirkomulagið og allt það sem ég hef verið að ræða. Það er aðalatriðið hér og ég segi að lokum: Þjóðin talaði, við hlustuðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir ágætisræðu. Ég veitti því athygli að lýsingar þingmannsins voru á þann veg að staða mála væri bara býsna góð eins og hún er á hálendi Íslands. Auðvitað eru alltaf ákveðnir hlutir sem þarf að laga og það eru leiðir til þess innan núverandi regluverks. Hv. þingmaður fór yfir þessar þrjár gerðir landsvæða; þjóðlendurnar, friðlýstu svæðin og síðan Vatnajökulsþjóðgarð, sem hann lýsti sem mesta bákninu af þessum þremur. Í ljósi þess hversu ágætlega að mörgu leyti starfsemin gengur inni á hálendissvæðunum, hvað er það sem kallar á að þessari vinnu sé haldið áfram? Ég veitti því athygli að hv. þingmaður sagði að hann væri ekki fyrir fram á móti stofnun þjóðgarðs ef við fyndum lausn á þeim álitaefnum sem uppi eru. Er ekki svolítið verið að teyma menn á asnaeyrunum með þessari nálgun, að það sé endalaust hægt að segja: Við höfum ekki fundið lausn á þessu, við höfum ekki fundið lausn á hinu? Væri ekki miklu hreinlegra að segja: Heyrðu, við ætlum bara að laga það þar sem vankantar eru á hvað núverandi fyrirkomulag varðar? Við erum greinilega tilbúin að setja þessa fjármuni í þetta eins og liggur fyrir í þessu máli. Það hlýtur að vera vilji ríkisstjórnarinnar og ég veit að margir í stjórnarandstöðunni eru þeirrar skoðunar líka. Til hvers er staðið í þessari vinnu? Lítur hv. þingmaður þannig á að þetta sé ekki skuldbindandi fyrir stjórnarflokkana, haldi þeir áfram samstarfi sínu og finnist lausnir á þeim atriðum sem hér eru talin upp sem þingflokkur Vinstri grænna með umhverfisráðherra í forystu virðist augljóslega telja að þegar sé búið að finna lausn á?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, ég tel að staða mála sé almennt góð. Ég tek það samt fram að stefnan varðandi þjóðlendurnar og annað kom árið 2019 þannig að það fyrirkomulag er bara nýfarið að ganga betur en það gerði áður, þó að það sé ekkert endilega gallalaust. Við erum enn þá með þrjár mismunandi útfærslur á hálendinu eftir því hvar maður er á hálendinu, hvort sem maður er í Vatnajökulsþjóðgarði, á friðlýstu svæði eða á þjóðlendunum. Ég tel að það sé alveg vinnandi vegur að samræma þetta aðeins frekar, kannski bara með því að gera einhvers konar stefnu fyrir allt hálendið sem sveitarfélögin gera svo svæðisskipulag um þar, af því að það er stefna um þjóðlendurnar. Það eru margar leiðir færar. En ef við náum að samræma þetta er það fínt. Ef við náum með þessari sátt og þessari vinnu jafnvel að draga úr bákninu sem Vatnajökulsþjóðgarður er, stjórnarfyrirkomulagið þar, þá er til mikils unnið í þeim efnum. Það eru svæði innan hálendisins sem standa til hliðar af því að þau eru ekki friðlýst. Það er ekki komið eitthvert fyrirkomulag, ég vil nefna t.d. Landmannalaugar, það er löngu búið að gera skipulag þar. En þar sem friðlýsingarferli hefur ekki verið klárað, eitthvert skipulag á að vera á leiðinni, hafa ekki verið settir fjármunir eða heimildir gefnar til að byggja þetta svæði upp. Það er fullt af svona atriðum sem standa enn út af. Og ef við getum komið á einhverju heildrænu skipulagi um það þá held ég að við munum sækja fram fyrir hálendið.
Forseta láðist að geta þess að þar sem þrír þingmenn eru í andsvörum þá hafa menn eina mínútu til ráðstöfunar í seinna andsvari.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Mig langaði að fara í niðurlag nefndarálits með frávísunartillögu sem hv. þingmaður skrifar undir. Eftir að fyrirvararnir, hinir endurteknu, hafa verið þuldir upp segir, með leyfi forseta: „Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið sem verði byggt á þeirri vinnu sem hér hefur verið rakin.“ Og nú ítreka ég: Ég tel mig vita að hæstv. umhverfisráðherra telji þessa vinnu nú þegar alla uppfyllta. Það kemur fram í því sem hæstv. ráðherra hefur sagt. Hvað þýðir þessi setning annað en það að vilji þeirra sem undirrita þetta plagg standi til þess að lagt verði fram nýtt frumvarp um stofnun hálendisþjóðgarðs á næsta kjörtímabili, hafi menn vald og afl til? [[Forseti hringir.]] Þannig að ég vil spyrja hv. þingmann: [[Forseti hringir.]]Er einhvers annars að vænta en að það komi fram frumvarp [[Forseti hringir.]]um stofnun hálendisþjóðgarðs, eigi Sjálfstæðisflokkurinn aðild að ríkisstjórn á næsta kjörtímabili?
Forseti ánýjar að menn hafa eina mínútu til ráðstöfunar.
Virðulegi forseti. Hér er Alþingi Íslendinga að segja að það vilji byggja á allri þeirri miklu vinnu sem farið hefur fram, öllum þeim umsögnum sem komið hafa um málið og öllum þeim umræðum sem verið hafa um það. Það gefur augaleið að Alþingi er þá ekki sammála því að þessi vinna hafi öll farið fram, hún eigi eftir að fara fram. Við teljum mjög mikilvægt, til að ná sátt um málið og í ljósi þess hversu mikil vinna er á bak við það og eins það sem við óskum eftir að verði gert, að fara fram á það hér að það komi aftur inn í þingmálið. Það eru fleiri leiðir til að stofna þjóðgarða. Það er hægt að gera það með stækkun Vatnajökulsþjóðgarðs. Það er hægt að gera það með friðlýsingu samkvæmt náttúruverndarlögum. En við viljum fá þetta inn í þingmálið svo þessi vinna haldist utan um það og þingið fái að halda utan um þetta mál. Það er gríðarlega mikilvægt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna um þetta mál sem er auðvitað hið vandræðalegasta fyrir Sjálfstæðisflokkinn og ekki síður fyrir Framsóknarflokkinn. Þessir flokkar ganga í eina sæng með Vinstri grænum fyrir tæpum fjórum árum og í stjórnarsáttmálanum er þessi setning: „Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu í samráði þverpólitískrar þingmannanefndar, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, sveitarfélaga, náttúruverndar- og útivistarsamtaka og annarra hagsmunaaðila.“ Þetta er skrifað undir fyrir fjórum árum og við vitum hvað gerðist eftir það. Var tilhlökkunin svo titrandi á þessum tíma að ekkert var verið að huga að því hvað þetta gæti haft í för með sér, t.d. það að koma í veg fyrir alla orkunýtingu á svæðinu? Datt ykkur Sjálfstæðismönnum það ekki í hug? Og þið ætlið að endurtaka þetta núna samkvæmt þessu meirihlutaáliti. Þið ætlið að endurtaka þetta, halda áfram. Haldið þið virkilega að Vinstri grænir láti plata sig aftur? Haldið þið það? Og þú talar um að hitta fólk og tala við fólk og að það sé svo mikilvægt að eiga samræður við fólk, hvernig ætlar þú að útskýra þessa tillögu fyrir fólki vítt og breitt um landið? Hvernig ætlið þið að útskýra þetta fyrir kjósendum? Haldið þið að kjósendur trúi því að þið munið aftur ganga í sæng með þessari ríkisstjórn, ef þið fáið til þess styrk og meiri hluta, og getið svo hlaupið aftur frá málinu? Nei, ég held þið getið það ekki. Ég held þið getið ekki hlaupist brott frá málinu aftur. Við erum með stóran og öflugan þjóðgarð þar sem Vatnajökulsþjóðgarður er. Hann þarf að bæta og betrumbæta og við gætum verið stolt af honum ef við myndum leggja í hann það sem þarf. En þið ætlið að stíga í þetta fen og hvernig ætlið þið að útskýra það fyrir kjósendum?
Forseti minnir á að hv. þingmenn eiga að beina máli sínu til hans og þegar þeir beina orðum sínum til annarra þingmanna eiga þeir að ávarpa þá með hefðbundnum hætti.
Virðulegi forseti. Það eina vandræðalega í þessu máli er leit Miðflokksmanna að því hvernig þeir geta þóst vera mestu andstæðingar þjóðgarðsins. Þeir eru svo vandræðalegir yfir því að þeir séu búnir að missa málið frá sér og íhuga nú hvernig þeir eigi að klekkja á Sjálfstæðisflokknum fyrir að hafa staðið sig í málinu. Það er það eina sem er vandræðalegt í þessu máli. Ég vil benda á að það vorum við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins sem skrifuðum skýrsluna þar sem stendur að rammaáætlunin og kerfisáætlun Landsnets eigi að gilda. Það er nefnilega þannig. Og það stendur skýrt í áliti frá þverpólitísku nefndinni sem allir skrifuðu upp á nema Miðflokkurinn. Eini flokkurinn sem lét plata sig hér var þannig Miðflokkurinn.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta. Þetta var stórskemmtilegt, ég verð nú að segja það. Eini flokkurinn sem lét plata sig var Miðflokkurinn, þetta er svona öfugmælavísa. Þú getur kannski botnað hana í seinna andsvari. Miðflokkurinn var eini flokkurinn sem stöðvaði málið. Við erum vörn gegn vondri lagasetningu sem þið gangið inn í. Inn í þá gildru hafið þið gengið og ég spurði: Hvernig ætlið þið að útskýra það fyrir kjósendum um allt land að þið ætlið aftur að ganga inn í þessa gildru? Með samþykkt þessarar tillögu eruð þið að ganga sömu leið og þegar þið genguð inn í ríkisstjórnarsamstarfið í upphafi þessa kjörtímabils. En sú hætta er fyrir hendi núna, ef kjósendur kjósa þessa flokka, og ef þeir taka aftur saman, að málið verði að veruleika. Hvernig ætlar hv. þingmaður að koma í veg fyrir það ef svo verður? Hvernig ætlar hann að útskýra það fyrir kjósendum sínum?
Forseti minnir enn á að hv. þingmenn eiga að beina orðum sínum til hans.
Virðulegur forseti. Ég á bágt með að sjá hvernig hv. þingmenn Miðflokksins ætla að sýna fram á að þeir hafi stöðvað málið. Ég sé þess ekki merki nokkurs staðar. En ég get alla vega útskýrt það fyrir kjósendum að þeirra vilji er kominn í þingskjöl, á þeirra vilja er hlustað. Þeirra vilji er kominn í þverpólitíska skýrslu. Þeirra vilji hefur verið súmmeraður upp í þessari frávísunartillögu sem ég stend að, ekki þingmenn Miðflokksins.
Hæstv. forseti. Það er ástæða til að þakka hv. þingmanni fyrir að taka þátt í umræðunni en hann er eini Sjálfstæðismaðurinn sem tekur þátt í þessari 2. umr., meginumræðu, um hálendisþjóðgarð á Íslandi. En rök hv. þingmanns eru sérkennileg ef rök skyldi kalla. Honum varð tíðrætt um að það hefði verið hlustað. Hv. þingmaður sagði: Fólk kom með rök sín til okkar og við hlustuðum. Hann vildi þakka fólkinu fyrir að segja sína skoðun. En hvernig voru þakkirnar í raun? Það var ekkert gert með athugasemdirnar þannig að fólk neyddist til þess að bregðast við eftir að frumvarpið var komið fram og mótmæla og senda inn umsagnir sem voru óvenjumargar og óvenjuneikvæðar. Hv. þingmaður vill taka tillit til alls mögulegs núna. Það á að taka tillit til allra mögulegra hópa en það var ekki gert. Það var kannski talað við hópa en hvar sést þess staður í frumvarpinu að það hafi verið tekið mark á gagnrýni þá? Hv. þingmaður segir: Það verður að vera víðtækt samráð. Það verður að ná sátt. Allt innihaldslausir, tómir frasar sem hafa verið notaðir frá upphafi þessa máls. En það hefur bara ekkert verið gert með þá vegna þess að hæstv. umhverfisráðherra hefur sína skoðun sem er skoðun ríkisstjórnarinnar og allir aðrir eru, eins og hæstv. forseti Alþingis útskýrði, örlítill grenjandi minni hluti að þeirra mati. Því skyldu menn trúa því að eftir kosningar, þegar atkvæði kjósenda eru ekki lengur hangandi yfir stjórnarflokkunum, verði allt í einu eitthvað að marka það að þeir segist ætla að hlusta og taka tillit til allra sjónarmiða? [[Forseti hringir.]]Það er búið að hlusta en það er ekki búið að taka tillit til sjónarmiðanna, þar ræður bara ein sýn. Og sú sýn er í andstöðu við sjónarmið þeirra sem hafa gagnrýnt þetta frumvarp.
Hæstv. forseti. Ég verð að segja það að í fyrsta sinn sem ég byrjaði að tala um hálendisþjóðgarð var þegar ég fékk þingskjal í umhverfis- og samgöngunefnd frá hæstv. ráðherra, Sigrúnu Magnúsdóttur, sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson tilnefndi sem ráðherra. Síðan þá hefur þetta mál verið á dagskrá Alþingis. Ég ætla ekki að víkja mér undan því að ræða svo mikilvægt mál sem hálendi Íslands er. Ég ætla ekki að gera það. Ég tek glaður þátt í þessari vinnu og hef, eins og ég hef margoft komið inn á, hlustað á fólkið, sett þverpólitísku skýrsluna fram með öllum þessum áherslum og athugasemdum og öðru slíku sem gagnaðist svo við umfjöllun um þetta mál. Þetta frumvarp hefur aldrei verið samþykkt. Ég er með mikla fyrirvara við þetta frumvarp. Við erum ekki að fara að samþykkja frumvarpið. Það er út af því að það var hlustað á fólkið, fyrst í gegnum skýrsluna og svo komu umsagnir til nefndarinnar og út af umsögnunum sem komu fyrir nefndina og vinnuna við málið er gerð frávísunartillaga en ekki nefndarálit um að samþykkja frumvarpið óbreytt. Þetta er nú ekkert flóknara en svo. Þetta er nefnilega ekkert flóknara en svo. Þó að fram hafi komið frumvarp fram sem var ekki alveg eftir vilja fólksins er ekki þar með sagt að við höfum skrifað upp á frumvarpið, enda erum við ekki að leggja til að það sé samþykkt. Þannig að það er svolítið skrýtið að fylgjast með þessum sviðsmyndum sem Miðflokkurinn er að reyna að bjóða almenningi upp á hér.
Herra forseti. Ég vil aftur þakka hv. þingmanni fyrir að vera eina rödd Sjálfstæðisflokksins hér, hinir væntanlega þora ekki, og það er virðingarvert af hv. þingmanni. En ég verð að minna hv. þingmann á, í ljósi orða hans hér rétt áðan, að jú, þið samþykktuð frumvarpið. Það var samþykkt í undirbúningsnefndinni af öllum nema fulltrúa Miðflokksins. Það var samþykkt í ríkisstjórn og það var samþykkt í stjórnarflokkunum, það var samþykkt í þingflokkum stjórnarliðsins. Það var lagt fram. Hæstv. umhverfisráðherra fór um landið og kynnti málið eins og stjórnarflokkarnir allir og þingmenn þeirra höfðu samþykkt það. Það fékk ekki góðar viðtökur en hann útskýrði að það væri allt á misskilningi byggt. En nú eru menn að flýja málið, ekki vegna þess að þeir hafi núna sannfæringu fyrir því að þeir hafi haft rangt fyrir sér með því að troða þessu máli hér áfram [[Forseti hringir.]]heldur vegna þess að það eru að koma kosningar og það er miklu þægilegra að klára þetta bara eftir kosningar [[Forseti hringir.]] [[Forseti hringir.]]þegar það eru fjögur ár í þær næstu heldur en að þurfa að gera það núna rétt fyrir næstu kosningar.
Virðulegi forseti. Það er rangt að þverpólitíska nefndin hafi samþykkt frumvarpið. Vissulega kom frumvarpið þar til umræðu en þverpólitíska nefndin hafnaði því að setja nafn sitt við það frumvarp og kvittaði aldrei upp á það heldur upp á skýrsluna. Ég gaf sérstaklega út fyrirvara með skýrslunni sem fulltrúi Sjálfstæðisflokksins í henni, svo það sé algerlega á hreinu. Hæstv. umhverfisráðherra kom með frumvarpið á þarsíðasta þingi til þingflokka en það kom ekki til þingsins. Í millitíðinni fer hann aftur og hittir sveitarfélögin og gerir breytingar á frumvarpinu og það mál kemur svo til þingsins með miklum fyrirvörum. Ég hef farið yfir mína fyrirvara hér í þessum ræðustól. En við vildum hleypa frumvarpinu til þingsins til að kalla umræðuna fram, til þess að fá einhverja þinglega meðferð á málinu, kalla eftir vilja og skoðunum almennings um þetta mál, leyfa þinginu að takast á við málið eins og oft er gert með þingmál.
Herra forseti. Ég kem hingað í mína aðra ræðu um þetta hálendisþjóðgarðsfrumvarp og ætla að ræða aðeins um þá stöðu sem við horfum á og líka í ljósi þess sem fram kom hjá hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni áðan, að það er auðvitað einkennilegt að sett sé inn í stjórnarsáttmála við stjórnarmyndun að stofna eigi hálendisþjóðgarð. Einkum þegar í stjórninni er flokkur sem er þekktur fyrir að vernda hagsmuni bænda og sveitarfélaga um allt land og hefur lengi verið talinn á þeim slóðum, en löngu síðar virðist koma þeim verulega á óvart að það sé gífurleg andstaða um allt land meðal bænda og sveitarfélaga að skipulagsvaldið sé bara tekið af þeim með þessu frumvarpi. En samt ganga þeir inn í sæng stjórnarinnar fyrir fjórum árum síðan. Þeir gera það væntanlega vegna þess að ráðherrastólarnir hafa beðið þarna og verið ansi freistandi. Sjálfstæðisflokkurinn, flokkur atvinnu, nýtingar og framleiðslu, skrifar líka undir þennan stjórnarsáttmála fyrir fjórum árum síðan og samþykkir stofnun miðhálendisþjóðgarðs. Það var fullkomlega augljóst á þeim tíma að menn voru ekki að tala um neinn smá þjóðgarð, hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Við þurfum ekki annað en að líta á Vatnajökulsþjóðgarð, sem er ansi stór. En samt gera þeir það, væntanlega, eins og oft áður hjá Sjálfstæðisflokknum, til að halda í valdataumana og e.t.v. bjuggust þeir ekki við svona mikilli andstöðu. En þeim átti að vera það fullkomlega ljóst þá eins og núna að orkunýting á hálendinu yrði sett í fullkomna óvissu. Og þeir ætla að endurtaka leikinn núna með þessari frávísunartillögu sem hann nefnir svo, sem er kannski ekki réttnefni. Það er ekki réttnefni að kalla þetta frávísunartillögu vegna þess að þarna er lagt fyrir að ráðherra skuli leggja fram frumvarp. Að tala um þetta eins og þetta sé frávísun segir ekki hálfa söguna vegna þess að í þessari frávísunartillögu kemur fram að ráðherra umhverfismála verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið. Þetta er frávísun. Það á sem sagt að halda áfram. Það þýðir ekkert að blekkja kjósendur með því að tala í einhverjum getgátum, tala um einhverjar samræður, tala um að það sé gaman að hitta fólk og ræða málin. Það kom augljóslega fram í andsvari áðan að það er búið að gera það. Við erum búin að ganga þennan veg. Láta menn plata sig aftur? Já, þeir gera það nú nógu oft, ansi oft. En ég held samt að fólkið hringinn í kringum landið, sem hefur bitra reynslu af því að mörgu leyti, alla vega þeir sem tjá sig í umsögnum eins og þessi útivistar- og ferðafélög og ferðaþjónustuaðilar, að það er mikil ofstjórn sem fylgir þessu apparati og auðvitað feta menn sig áfram þessa slóð, láti ekki plata sig. Að sjálfsögðu eigum við að vanda okkur við að bæta þennan þjóðgarð, Vatnajökulsþjóðgarð, sem er risastór, og bæta umgjörðina, bæta hvernig við umgöngumst það svæði. Nei, ríkisstjórnin ætlar í einhverju mikilmennskubrjálæði að taka rúmlega þriðjung landsins undir þjóðgarð þótt fyrir liggi að reynslan af Vatnajökulsþjóðgarði öskrar beinlínis á að þar verði tekið til hendinni, bætt úr, vandað betur til verka, fengin meiri reynsla og reynt að sinna þeim þjóðgarði sómasamlega. Þessi vegferð er afskaplega einkennileg, herra forseti. Það er afskaplega einkennilegt að ætla sér að fara aftur inn í þetta. Og ef það verður sama ríkisstjórn, þ.e. þessara þriggja flokka, þá er þetta bara loforð um að málið muni birtast hérna strax á næsta þingi frá umhverfisráðherra, ég tala nú ekki um ef það verður sami hæstv. umhverfisráðherra. Umsagnir í þessu máli voru margar á sama veg. Málið var náttúrlega illa unnið og allt þetta samráð og öll þessi samtöl og allir þessir fundir voru einungis til að sýnast, hæstv. forseti, vegna þess að þess sáust engin merki í frumvarpinu að yfirleitt hafi verið hlustað á nokkurn mann í undirbúningnum. Ég mætti sjálfur á slíkan fund. Þar var verið að bera út fagnaðarerindið, tala lengi og fyrirspurnir veittar í skamman tíma eins og oft er og síðan var ráðherra horfinn á braut. Þetta er samráðið og þetta er samtalið sem menn eru alltaf að tala um. Þetta er stórlega ofmetið, herra forseti. En Vinstri græn gengu inn í stjórnarsamstarfið eins og menn sem róa til fiskjar og róa þrír saman. Og síðan þegar þeir nálgast miðin, þegar kosningar nálgast og sá sem er fremstur í bátnum rær af eins miklum krafti og hann getur, þá lítur hann við og sér að hinir tveir eru bara lagstir niður í kjöl. Það er engin hjálp að þeim. Þannig hlýtur Vinstri grænum að hafa liðið þegar hv. þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks vöknuðu allt í einu upp við vondan draum í desember síðastliðnum um að kannski væri þetta í mikilli andstöðu við fólk víða um land, hringinn í kringum landið, sveitarstjórnir og hina og þessa aðila sem að hálendinu koma. Þá var gripið til þess ráðs að smíða fyrirvara, allra handa fyrirvara sem ekki höfðu sést áður. Þeir eru ekki í stjórnarsáttmálanum. Hvaðan komu þessir fyrirvarar? Þeir voru bara orðnir drulluhræddir - fyrirgefðu, forseti, að ég noti svona orðalag, en þeir voru orðnir mjög hræddir við að þetta myndi koma niður á þeim í kosningunum.
Leitin að fyrirvörunum.
- Já. Ég líkti þessu nú við hernað í morgun. Ég sá fyrir mér að verið væri að fara í orrustu og það tækju sig saman þrír aðilar, Vinstri græn og Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, þeir fylktu upp sínum liðsafla og færu upp á hæðirnar. Vinstri græn væru í forystu í þessum málum þannig að þau væru þarna fremst og byggjust nú við að þetta væri ofurefli sem þau væru með og þau myndu eiga auðveldan sigur vísan. Síðan koma þau upp á hæðirnar. Þá birtist þeim gífurlegt lið andstæðinga, fjölmennt lið. Vinstri græn ætla að halda áfram til orrustu og þeyta lúðra. En rétt áður en þau geysast fram líta þau til baka og sjá bara í hælana á félögum sínum. Þeir eru horfnir á braut, þeir eru búnir að yfirgefa vettvang. Ég get nú ímyndað mér hvernig sú upplifun hefur verið. En það á endurtaka þetta.
Herra forseti. Í fyrri ræðu fór ég yfir, eins og aðrir hafa bent á hér, að með þessu máli eru ríkisstjórnarflokkarnir búnir að leggja línurnar um að haldið verði áfram á sömu braut, hálendisþjóðgarðurinn verði kláraður á sömu forsendum nái þessir flokkar meiri hluta á þingi og geti þeir haldið áfram. Síðan hefur það skýrst í umræðunni, með ræðum frá hv. þingmönnum Samfylkingar og Pírata, að ef mynduð verður vinstri stjórn með þeim flokkum verði gengið enn lengra. Þeim þykir ekki nóg að gert hér í stjórnlyndinu, í miðstýringu hálendisins og lokun þess, það verður gengið enn lengra. Það liggur ljóst fyrir að eina vonin um að ná skynsemi í þessu máli er að Miðflokkurinn hafi tækifæri til þess áfram að gera það sem honum hefur nú tekist, að koma í veg fyrir þetta slys. Málið og umræða um það hefur byggst mjög á þeirri nýaldarpólitík sem einkennir þessa ríkisstjórn þar sem allt snýst um umbúðir og yfirlýst markmið en litið er fram hjá innihaldinu og raunverulegum áhrifum. Það sama á við í svo ótal öðrum málum, eins og loftslagsmálum sem atkvæði voru greidd um fyrr í dag. Það snýst allt um umbúðirnar og yfirlýst markmið en ekki um raunveruleikann. Þetta eru auðvitað nátengd mál því að með því að koma í veg fyrir umhverfisvæna endurnýjanlega orkuvinnslu á Íslandi, eins og þetta mál myndi gera, erum við í raun að bregðast í því að takast á við loftslagsvána. Það er líka verulegt áhyggjuefni við þetta mál, finnst mér, eins og ég nefndi aðeins í fyrri ræðu, að það er á vissan hátt mannfjandsamlegt. Það er liður í þróun sem hefur verið að ágerast á liðnum árum þar sem ákveðinn hópur fólks lítur svo á að maðurinn eigi varla heima í náttúrunni, hann sé aðskotahlutur þar. Þá má rifja upp að þegar fyrsti þjóðgarðurinn var stofnaður á Íslandi, Þingvallaþjóðgarður, ekki hvað síst undir forystu Jónasar Jónssonar frá Hriflu, þá var það ekki hvað síst vegna sögu mannanna á staðnum og tengsla náttúrunnar og mannanna og sögunnar sem þar hafði orðið til. En hér er lagt upp með allt annan hlut; miðstýrt bákn sem á að taka stóran hluta landsins undan lýðræðislegri stjórn og frá okkur mönnunum, okkur Íslendingum, að eins miklu leyti og menn komast upp með. Og hversu mikið munu menn komast upp með? Ja, það kemur fram í frumvarpinu að ráðherrann fái nánast ótakmarkaðar heimildir til að ganga á lagið, ef þetta frumvarp hefði verið samþykkt. Að vísu er ýmsum félagasamtökum gefið ákveðið vald en ekki öllum, fyrst og fremst er þeim félagasamtökum, ókosnu fólki, ekki lýðræðislega kjörnu á meðal almennings, gefið ákveðið vald ef það eru réttu hóparnir. En aðrir hópar sem hafa notið hálendisins um áratugi fá ekki sömu aðkomu. Hins vegar getur ráðherrann fellt skipun stjórnar úr gildi og auk þess er með reglugerð hægt að gera breytingar á stjórnunar- og verndaráætlun þjóðgarðsins. Með reglugerð getur ráðherra einnig breytt réttaráhrifum stjórnunar og verndaráætlun og hann getur útvíkkað þjóðgarðinn, friðlýst viðbótarsvæði. Þá er vert að hafa í huga að gert er ráð fyrir að stjórnunar- og verndaráætlunin nái einnig til jaðarsvæða, þótt við vitum ekki alveg hversu mikið rými þessi jaðarsvæði eiga að taka. Þannig að möguleikarnir, ef þetta hefði verið samþykkt, á því að leggja land undir þetta nýja miðstýrða vald eru nánast ótakmarkaðir. Til dæmis var gert ráð fyrir heimildum til að banna akstur vélknúinna ökutækja og að þeir sem ætluðu að stunda starfsemi í þessum þjóðgarði, til að mynda ferðaþjónustan, ættu að gera það á grundvelli samninga, sérstakra samninga þar sem menn greiða gjöld. Það er verið að beina þessu í þann farveg að hugsanlega megi einhverjir koma þarna. Hugsanlega ríkir útlendingar sem geta borgað best en almenningur á Íslandi þarf að mæta hindrunum, er annaðhvort ekki heimilt að fara inn á hálendið á vélknúnum ökutækjum eða þarf að borga fyrir að fá að njóta eigin náttúru í einhvers konar kvótakerfi, að því er virðist, sem lögð voru drög að hér. Það sem er merkilegt við þetta mál er að hvorki almannaréttur né eignarréttur fá vörn í þessu máli, þvert á móti er sótt að þessum grundvallargildum réttarríkisins. Svo kemur ríkisstjórnin hér með það sem sumir kalla frávísunartillögu, væntanlega til að reyna að eyða umræðu um málið, við höfum séð að það hefur verið lítil þátttaka frá stjórnarliðum í þessari umræðu. En það væri réttara að kalla þetta nýtt upphaf málsins eða kannski fyrsta kaflann í endurnýjuðum stjórnarsáttmála þeirra flokka sem skipa núverandi ríkisstjórn, því að það er alveg afdráttarlaust að halda á áfram með málið á sömu forsendum og ríkisstjórnin hefur unnið það. Að vísu er bætt við frösum um að leitað verði samráðs og hlustað og tekið tillit til allra hópa. En við erum búin að heyra þetta allt áður. Það er búið að sýna þetta leikrit einu sinni og það floppaði. Nú treysta menn á að það sé gleymt að við séum búin að fara í gegnum allt þetta ferli, alla þessa frasa, alla þessa innihaldslausu frasa, áður, að menn gleymi því og gleypi við umbúðunum og talinu um að nú verði hlustað, nú verði tekið tillit til allra sjónarmiða. Vandinn er bara sá að það komu fram mjög ólík sjónarmið um þetta mál og ríkisstjórnin tók ákvörðun. Hún ákvað að virða ákveðin sjónarmið en ekki önnur og gerði það með mjög afdráttarlausum hætti í þessu máli, því að það er ekki hægt að fallast á öll sjónarmið í svona umdeildu máli. Ríkisstjórnin má þó eiga það að hún var skýr með það hvaða sjónarmið hún ætlaði að fallast á, þ.e. sjónarmið lokunar, sjónarmið ólýðræðislegs miðstýrðs valds yfir stórum hluta landsins. Ekki sjónarmið eins og birtast í þeim tugum umsagna sem bárust um þetta mál og voru mjög gagnrýnar á það af hinum ýmsu ástæðum. Staðan er ljós. Það tókst að koma í veg fyrir að frumvarpið yrði klárað á þann hátt sem ríkisstjórnin lagði upp með, á þann hátt sem þingflokkar stjórnarliðsins samþykktu, á þann hátt sem staðfest var í stjórnarsáttmála, að málið skyldi unnið með nefnd sem skilaði niðurstöðu sinni, ráðherrann kæmi með sitt frumvarp, allt samþykkt í ríkisstjórn og í stjórnarflokkunum. Það tókst að koma í veg fyrir að málið næði í gegn að sinni. En hér hefur verið efnt til sérstakrar umræðu til að gera öllum ljóst, af hálfu sitjandi stjórnarflokka, að fái þeir tækifæri til að halda áfram saman þá munu þeir taka upp þráðinn þar sem frá var horfið, enda þurfi þá ekki að óttast kosningar fyrr en fjórum árum seinna. Þá verði væntanlega miklu auðveldara að setja upp leikritið aftur, samtalsleikritið sem floppaði síðast, og taka sömu afstöðu og síðast með lokunum, með ólýðræðislegri miðstýringu á hálendinu og vona að kjósendur verði búnir að gleyma því eina ferðina enn þegar kemur að næstu kosningum. Það skiptir máli hvernig er stjórnað og það skiptir máli að kjósendur viti fyrir hvað flokkar standa og geti treyst því að þeir muni gera það sem þeir segjast ætla að gera. Það mun Miðflokkurinn gera.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frávísunartillögu ríkisstjórnarflokkanna um þennan hálendisþjóðgarð. Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur hafa skrifað undir það að þeir ætli að halda þessu máli áfram á næsta kjörtímabili ef framhald verður á ríkisstjórnarsamstarfinu. Það er því mjög athyglisvert að þessi staða sé komin upp. Ég verð að segja það að þegar mælt var fyrir málinu á síðasta ári þá trúði ég því að hæstv. umhverfisráðherra myndi mæta hér með vel unnið mál og í sátt við þá sem málið varðar, þar með talið sveitarfélög sem liggja að hálendinu. Umræðan í samfélaginu, í fréttum og annars staðar, var sú að verið væri að vinna að málinu í mjög breiðri sátt við alla aðila. En annað kom á daginn. Þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir málinu komu í þennan ræðustól þingmenn hinna stjórnarflokkanna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, með þykkan bunka af fyrirvörum um málið. Þó var þetta mál í ríkisstjórnarsáttmálanum þegar ríkisstjórnin var stofnuð þannig að maður hélt kannski að málið myndi koma fram í góðri sátt allra ríkisstjórnarflokkanna. En þetta endurspeglar kannski samsetninguna á þessari ríkisstjórn, ríkisstjórn hinnar breiðu skírskotunar, þessara ólíku flokka sem koma sér bara saman um að vera sammála um að gera sem allra minnst, og ef gera þarf eitthvað sem þeir eru ekki sammála um verður lítið úr verkum vegna þess að þeir eiga erfitt með að ná saman um að stíga stór skref því að pólitískur veruleiki þessara flokka er þannig. Eins var það athyglisvert við 1. umr. að hæstv. forseti Alþingis, 2. þm. Norðaust., Steingrímur J. Sigfússon, sagði að það væri eingöngu grenjandi minni hluti sem væri á móti þessu máli, hávær grenjandi minni hluti. En annað kom á daginn. Til urðu samtök sem kölluðu sig Hinn grenjandi minni hluta og þetta eru stór samtök sem hafa verið mjög ötul við að hafa hátt og koma með rök og sýna fram á hverslags vinnubrögð hafa verið í kringum þetta hálendisþjóðgarðsfrumvarp. Ég varð því fyrir mjög miklum vonbrigðum með að hæstv. umhverfisráðherra beitti ósannsögli þegar hann sagði að málið væri mjög vel unnið og í breiðri sátt við alla aðila. Það var ekki einu sinni í sátt við flokkana í ríkisstjórninni sem sést best á þeim fyrirvörum sem enn eru í gildi hjá hinum ríkisstjórnarflokkunum. Hæstv. forseti. Mig langar aðeins að grípa hér ofan í grein sem var skrifuð fyrir jól á síðasta ári, bara svona til að rifja upp stöðuna sem var þá í þessari umræðu um frumvarpið. Með leyfi forseta, hljóðar hún á þennan veg: „Frumvarp um stofnun Hálendisþjóðgarðs gerir ráð fyrir að þjóðgarður nái yfir svæði sem nær til þjóðlenda innan svokallaðrar miðhálendislínu. Svæðið er um 30–40% af Íslandi. Hluti þess er innan Vatnajökulsþjóðgarðs eða háður annarri friðlýsingu. Umfjöllun um málið beinist lítið að því hvort einhverjir ókostir fylgi núverandi stöðu og hverju er fórnað. Vont er ef misskilningur um það er notaður til að vinna málinu fylgi. Er umsjón hálendisins hjá nokkrum fámennum sveitarfélögum í dag? Nei. Stór hluti hálendisins eru þjóðlendur. Þær eru eign ríkisins en gert ráð fyrir að ráðstöfunarheimildir á þjóðlendum séu í meginatriðum sameiginlega hjá forsætisráðuneyti og sveitarfélögum. Þessari skipan var komið á og hún skýrð með þjóðlendulögum frá árinu 1998 og þar bent á mikilvægi aðkomu sveitarfélaga. Forsætisráðuneytið staðfestir allar ráðstafanir um nýtingu þjóðlenda ef gjald er tekið fyrir eða þær gerðar umfram eitt ár. Forsætisráðuneytið samþykkti stefnu um nýtingu þjóðlenda í febrúar 2019. Umsjón hálendisins kemur einnig fram í stefnu skipulagsáætlana. Sveitarfélög vinna aðalskipulag, sem hvílir á landskipulagi, samþykktu af Alþingi, síðast í mars 2016. Í landskipulagi er sérstök umfjöllun um miðhálendið sem felur í sér að Alþingi markar meginstefnu um landnýtingu á hálendinu. Er umsjón hálendisins nú óháð náttúruvernd? Nei. Stefna forsætisráðuneytisins um nýtingu þjóðlenda, landskipulag og aðalskipulög sveitarfélaga byggir á ríku tilliti til náttúruverndar á hálendinu. Náttúruverndarlög fela jafnframt í sér almenna vernd og ný ákvæði um vernd óbyggðra víðerna hafa mikla þýðingu fyrir hálendið. Stjórntæki nýrra náttúruverndarlaga geta einmitt nýst sérstaklega þar. Við undirbúning hálendisþjóðgarðs hefur engin greining farið fram á svæðum sem ástæða er til að friðlýsa umfram önnur. Byggja tillögur um afmörkun Hálendisþjóðgarðs á sérstökum náttúruverndarsjónarmiðum? Nei. Hvorki svokölluð miðhálendislína né afmörkun þjóðlenda hefur nokkur tengsl við náttúrufar. Miðhálendislína var ákveðin um 1997 til að samræma skipulagsmál af samvinnunefnd miðhálendisins sem í sátu fulltrúar sveitarfélaga sem náðu til svæðisins. Þjóðlendur eru eignarréttarleg afmörkun lands og liggja innan og utan miðhálendislínu. Mun stofnun hálendisþjóðgarðs færa umsjón hálendisins nær þjóðinni og lýðræðislega kjörnum fulltrúum? Nei. Eignarréttarleg ráðstöfun þjóðlenda er nú hjá forsætisráðuneyti og einstökum sveitarstjórnum, en skipulagsleg hjá Alþingi og sveitarfélögum. Eðli máls samkvæmt hafa svo fagstofnanir og almenningur áhrif, t.d. við reglulega endurskoðun skipulagsáætlana. Í þjóðgarði færu stjórnir og umhverfisráðherra með eignarréttarlega og skipulagslega ráðstöfun, auk heimilda til reglusetningar um dvöl og starfsemi í garðinum. Í stjórnum sætu skipaðir fulltrúar sveitarfélaga, ráðherra o.fl., án beins lýðræðislegs umboðs. Með þjóðgarði væri bæði fórnað lýðræðislegri aðkomu 200–300 kjörinna fulltrúa og heilbrigðri valddreifingu með aðkomu bæði sveitarfélaga og stjórnvalda á landsvísu. Hafa hagsmunir af nýtingu hálendisins verið greindir með víðtækum hætti? Nei. Í þjóðgarðsstofnun felst varanleg ráðstöfun lands í þágu afmarkaðra hagsmuna, einkum á sviði náttúruverndar og menningarsögu. Alþingi og stjórnvöld vinna að greiningu hagsmuna á landsvísu einkum í formi stefna eða landsáætlana á ýmsum sviðum. Ein þeirra landsáætlana varðar hagsmuni af orkuvinnslu, þ.e. rammaáætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða. Frumvarp um hálendisþjóðgarð aftengir það starf, bæði vegna virkjunarkosta undir mati 4. áfanga rammaáætlunar og vegna stórs hluta landsins, til allrar framtíðar. Þá eru ótaldar aðrar landsáætlanir svo sem á sviði samgöngumála, fjarskipta, orkustefnu, kerfisáætlunar Landsnets o.fl. Hagsmunamat slíkra áætlana þyrfti eftir þjóðgarðsstofnun að hvíla á markmiðum hans. Möguleikar til mats á heildarhagsmunum lands og þjóðar vegna hálendisins takmarkast verulega. Þeir sem eru sannfærðir um kosti ráðstöfunar 30–40% landsins til afmarkaðra náttúrverndarhagsmuna, þar sem ekkert svigrúm verður til að horfa til annarra hagsmuna og stjórnendur án lýðræðislegs umboðs, fagna auðvitað hugmyndinni. Stjórnmálaflokkur með þá stefnuskrá var nýlega mældur með 7,4% fylgi. Hvar takmarkast vald þjóðgarðs? Stjórnun þjóðgarðs hvílir á stjórnunar- og verndaráætlun og reglugerðum sem styðja markmið þjóðgarðs. Afleiðingin verður sú að dvöl fólks og starfsemi á svæðinu er háð sérstökum reglum til viðbótar almennum lögum landsins. Hálendisþjóðgarður verður ríki í ríkinu. Starfsemi þjóðgarðs hefur mörg einkenni einræðisríkis, enda valdhafarnir ekki lýðræðislega kjörnir og vinna að þröngt afmarkaðri stefnu. […] Því er haldið á lofti að Hálendisþjóðgarður yrði sá stærsti í Evrópu. Það virðast frekar rök gegn málinu. Engu ríki hefur dottið hug að standa að viðlíka ráðstöfun lands til þröngt afmarkaðra hagsmuna og skeytingarleysi um framtíðarhagsmuni. Ákvörðun um hálendisþjóðgarð er augljóslega ótímabær. Miklir kostir fylgja núverandi samábyrgð ríkis og sveitarfélaga og lýðræðislegri valddreifingu við umsjón hálendisins.“
Virðulegur forseti. Þetta volaða mál gengur nú í raun í endurnýjun lífdaga með þessari afgreiðslu meiri hluta flokkanna. Ríkisstjórnarflokkarnir lýsa því beinlínis yfir að málið skuli klárað á næsta kjörtímabili. Málið fær í dag eins konar nýtt upphaf. Við höfum fylgst með því í forundran að hér hefur verið flaggað seint tilkomnum fyrirvörum, sérstaklega frá fulltrúum Framsóknarflokksins sem virtust einhvern veginn hafa gengist þessu máli á hönd án þess að átta sig á hvað í því fælist, því að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar eru engir fyrirvarar - engir. Maður veltir fyrir sér heilindum í stjórnmálum. Þó að ég sé algerlega á móti málinu eins og það er lagt upp, þá er fulltrúum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs nokkur vorkunn hvað varðar þær trakteringar sem mál þeirra verður fyrir af hendi samstarfsflokkanna. Við í Miðflokknum höfum verið algerlega hrein og bein með þetta mál alla tíð. Sjálfur sagði ég mig úr þeim undirbúningshópi sem vann að undirbúningi málsins vegna þess að mér leist ekki á í hvaða átt var verið að stefna því. Það er athyglisvert að skoða hverjir hafa talað hér í dag aðrir en við fulltrúar Miðflokksins, sem höfum raunverulegar áhyggjur af þessum málum. Hér talaði einn fulltrúi frá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði - einn; framsögumaður málsins, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Og hér talaði einn fulltrúi Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Hér hefur talað einn fulltrúi Framsóknarflokksins, hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir. En síðan hafa talað hér tveir fyrrverandi þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sem undirstrikar kannski vandamál þess flokks í því samstarfi sem hann er fastur í núna, en Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur virðast einhvern veginn vera búnir að ákveða að færa sig yfir í næsta kjörtímabil í þessu samstarfi og leggja það bara á borðið að það verði gert undir þeim formerkjum að nýtt mál um hálendisþjóðgarð verði lagt fram. Herra forseti. Samkvæmt samkomulagi um þinglok lýkur nú þessari umræðu um málið, en málið fer hvergi þótt þingmenn Miðflokksins hverfi nú af mælendaskrá. Baráttan gegn stofnanavæðingu hálendisins er rétt að byrja. Mig langar hér við lok þessarar umræðu að rifja upp niðurlagsorð frávísunartillögu fulltrúa meiri hlutans í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem segir, með leyfi forseta: „Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að leggja fram nýtt frumvarp um málið …“ Þetta skilur ekki eftir neitt svigrúm til misskilnings. Ríkisstjórnarflokkarnir sem nú sitja ætla að klára málið á næsta kjörtímabili þó að í augnablikinu treysti Sjálfstæðismenn og Framsóknarmenn sér ekki til að mæta kjósendum sínum með þau skilaboð. Það kemur verulega á óvart að fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í hv. umhverfis- og samgöngunefnd leggi til að nýtt frumvarp um hálendisþjóðgarð verði lagt fram á næsta kjörtímabili, enda er sá verkefnalisti sem lagður er fyrir ráðherra í frávísunartillögu meiri hlutans að meginhluta til þegar uppfylltur að mati ráðherrans. Það stefnir því í sama graut í sömu skál, haldi núverandi stjórnarflokkar samstarfi sínu áfram. Eina leiðin til að tryggja vörn í málinu, til að berjast gegn stofnanavæðingu hálendisins, er að tryggja öflugan Miðflokk á næsta kjörtímabili. Rétt í þessu voru að berast fréttir af því að formaður Framsóknarflokksins vildi sjá sama stjórnarmynstur eftir kosningar. Þetta blasir bara við núna. Það var geymt að láta vita af þessu þangað til þessari umræðu væri lokið. [[Gripið fram í.]]Það á að klára þetta mál á fyrstu metrum nýs kjörtímabils undir forystu Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, en málið er bara það að fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks þora ekki að mæta kjósendum sínum núna og bera þeim þessi skilaboð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Ég ítreka það að eina vörnin gegn stofnanavæðingu hálendisins er sterkur Miðflokkur á næsta kjörtímabili.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um markaði fyrir fjármálagerninga. Með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlög um markaði fyrir fjármálagerninga öðlist gildi. Með lögunum verði ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2014/65/ESB um markaði fyrir fjármálagerninga og um breytingu á tilskipun 2002/92/EB og tilskipun 2011/61/ESB (MiFID2) og reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 600/2014 um markaði fyrir fjármálagerninga og um breytingu á reglugerð (ESB) nr. 648/2012 (MiFIR) innleidd í íslenskan rétt. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytisins til nefndarinnar, dags. 26. maí 2021, eru lagðar til breytingar á frumvarpinu sem meiri hlutinn hefur yfirfarið og gerir að sínum. Helstu breytingar leiðir af ábendingum í umsögnum sem bárust um málið, aðrar eru til leiðréttingar og til samræmingar við önnur frumvörp á sviði fjármálamarkaðar sem nefndin hefur haft til umfjöllunar samhliða. Þessar breytingar eru raktar í nefndarálitinu og ég ætla ekki að fara yfir þær hér og nú. Það eru efnislegar breytingar og síðan eru nokkrar tæknilegs eðlis sem er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Undir þetta rita Brynjar Níelsson framsögumaður, Óli Björn Kárason formaður, Jón Steindór Valdimarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Þórarinn Ingi Pétursson.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um verðbréfasjóði. Nefndinni bárust ýmsar umsagnir og margir komu á fund hennar en með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlög um verðbréfasjóði öðlist gildi, sem leysi gildandi lög um verðbréfasjóði, nr. 128/2011, af hólmi. Með lögunum verði innleidd í íslenskan rétt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/91/ESB um breytingu á tilskipun 2009/65/EB um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum um verðbréfasjóði (UCITS) að því er varðar störf vörsluaðila, starfskjarastefnu og viðurlög og tilskipun 2010/78/ESB um breytingu á tilskipunum 98/26/EB, 2002/87/EB, 2003/6/EB, 2003/41/EB, 2003/71/EB, 2004/39/EB, 2004/109/EB, 2005/60/EB, 2006/48/EB, 2006/49/EB og 2009/65/EB að því er varðar valdsvið Evrópsku eftirlitsstofnunarinnar (Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar), Evrópsku eftirlitsstofnunarinnar (Evrópsku vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunarinnar) og Evrópsku eftirlitsstofnunarinnar (Evrópsku verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunarinnar) að því er varðar verðbréfasjóði. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis, dags. 20. maí 2021, er að finna viðbrögð ráðuneytisins við umsögnum sem bárust nefndinni og breytingartillögur sem meiri hlutinn hefur yfirfarið og gert að sínum. Breytingarnar eru einkum tæknilegs eðlis og vísast til umfjöllunar í minnisblaði ráðuneytisins um efni þeirra. Að auki leggur meiri hlutinn til breytingar sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif, m.a. lagfæringar á millivísunum og samræming frumvarpsins við önnur frumvörp og breytingar á lögum á sviði fjármálamarkaðar sem nefndin hefur haft til umfjöllunar samhliða málinu. Meiri hlutinn leggur til að gildistaka laganna verði 1. september 2021. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir þetta rita Brynjar Níelsson, Óli Björn Kárason formaður, Jón Steindór Valdimarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Þórarinn Ingi Pétursson.
Forseti. Ég mæli fyrir skýrslu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um álit umboðsmanns vegna stöðu einstaklinga sem ekki eru mæltir á íslensku í samskiptum þeirra við stjórnvöld. Með bréfi, dags. 13. ágúst 2020, sendi forseti Alþingis álit umboðsmanns Alþingis nr. 9938/2018, um frumkvæðisathugun á stöðu einstaklinga sem ekki eru mæltir á íslensku í samskiptum þeirra við stjórnvöld, til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til umfjöllunar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Önnu Rut Kristjánsdóttur og Hallgrím J. Ámundason frá forsætisráðuneyti, Halldóru Dröfn Gunnarsdóttur, Lindu Rós Alfreðsdóttur og Hrafnhildi Kvaran frá félagsmálaráðuneyti, Tatjönu Latinovic frá innflytjendaráði, Lindu Dröfn Gunnarsdóttur frá Fjölmenningarsetri, Guðrúnu Margréti Guðmundsdóttur og Sögu Kjartansdóttur frá Alþýðusambandi Íslands, Joönnu Marcinkowsku frá ráðgjafarstofu innflytjendamála og Tryggva Þórhallsson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Undanfarin ár hafa umboðsmanni borist ýmsar ábendingar og kvartanir vegna viðbragða stjórnvalda við erindum frá einstaklingum sem ekki eru mæltir á íslensku. Þessum málum hefur farið fjölgandi í ljósi verulegra breytinga á íbúasamsetningu á Íslandi. Málin hafa meðal annars lotið að því að fá leiðbeiningar og svör á tungumáli sem viðkomandi skilur og að skortur hefur verið á fullnægjandi túlkaþjónustu. Við umfjöllun nefndarinnar hefur komið fram að almennt leitist stjórnvöld við að tryggja að einstaklingar sem ekki skilja íslensku fái úrlausn erinda sinna og viðeigandi aðstoð. Lagaleg umgjörð þessara mála sé þó sundurleit. Þegar sérákvæðum í lögum sleppir hvíla skyldur stjórnvalda til að eiga í samskiptum við borgara á öðru tungumáli en íslensku á almennum og matskenndum lagagrundvelli. Af því leiðir að stjórnvöld taka á þeim málum með misjöfnum hætti og lítils samræmis gætir milli þeirra þrátt fyrir að sambærilegar ákvarðanir kunni að vera undir gagnvart þeim. Starfsfólk stjórnvalda sé í ákveðinni óvissu um hvaða skyldur hvíli á því um notkun tungumála í samskiptum við þá sem ekki tala eða skilja íslensku í þeim tilvikum. Fram kom í máli gesta að niðurstöður umboðsmanns rími vel við upplifun margra þeirra sem ekki eru mæltir á íslensku í samskiptum þeirra við stjórnvöld. Mikilvægt sé að taka málið föstum tökum til að koma í veg fyrir misskilning sem getur leitt til tortryggni gagnvart stjórnvöldum. Sérstaklega sé það brýnt í viðkvæmum málefnum, svo sem fjölskyldumálum hjá embættum sýslumanna. Í máli ráðuneytanna kom fram að unnið sé að því að styrkja stöðu þeirra sem ekki eru mæltir á íslensku hér á landi, m.a. með eflingu samfélagstúlkunar. Markmiðið sé að einstaklingar sem ekki tala íslensku eigi kost á faglegri túlkun af og á eigið tungumál í samskiptum við stjórnvöld og þjónustuaðila. Þá er fyrirhugað í forsætisráðuneytinu að taka ábendingar umboðsmanns til nánari skoðunar. Sjónarmiðum sem fram koma í áliti umboðsmanns verður miðlað til allra ráðuneyta og álitið haft til hliðsjónar við fræðslu á vettvangi Stjórnarráðsskólans. Þrátt fyrir að unnið sé að þessum málum í Stjórnarráðinu er ljóst að hluti stjórnvalda telur að það leiði ekki af reglum stjórnsýslulaga og/eða óskráðum reglum stjórnsýsluréttar að veita þurfi einstaklingum sem ekki skilja íslensku aðstoð og leiðbeiningar á máli sem þeir skilja. Draga má þá ályktun að þetta ósamræmi í framkvæmd megi meðal annars leiða af hinni sundurleitu lagalegu umgjörð. Nefndin hvetur því forsætisráðherra, sem fer með forystu og samhæfingu innan Stjórnarráðs Íslands, til að halda áfram þeirri vinnu að tryggja samræmda túlkun ráðuneyta og stofnana þegar kemur að reglum stjórnsýslulaga og -réttar þannig að þeir sem ekki skilja íslensku fái aðstoð og leiðbeiningar á máli sem þeir skilja. Við þá vinnu megi leggja áherslu á framkvæmd stjórnvalda sem sinna viðkvæmum félags- og fjölskyldumálum. Þá telur nefndin rétt að ákvæði stjórnsýslulaga, sem ætlað er að tryggja þátttökurétt borgara í undirbúningi ákvarðana stjórnvalda í málum þeirra, verði tekin til endurskoðunar með það fyrir augum að þau mæli fyrir um skýran rétt borgara til að fá úrlausn sinna mála á tungumáli sem þeir skilja. Með vísan til þessarar umfjöllunar leggur nefndin til, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga um þingsköp Alþingis, að Alþingi samþykki svofellda þingsályktunartillögu: Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, að innleiða sem fyrst samræmda framkvæmd stjórnvalda um notkun tungumála í samskiptum þeirra við borgara sem ekki tala eða skilja íslensku þannig að meðferð mála þeirra samrýmist skráðum sem óskráðum reglum stjórnsýsluréttar. Jafnframt verði álit umboðsmanns í máli nr. 9938/2018 haft til grundvallar við endurskoðun stjórnsýslulaga sem nú fer fram í forsætisráðuneytinu með það að markmiði að tryggja raunhæfan hátt þátttökurétt borgara sem ekki tala eða skilja íslensku í undirbúningi ákvarðana stjórnvalda í málum þeirra. Nú flytur nefndin málið þannig að það þarf ekki að leggja til að það gangi aftur til nefndar og þetta er umræða samkvæmt reglum um síðari umræðu þingsályktunartillagna. Ég legg til að við styðjum við bakið á áliti umboðsmanns um þetta atriði sem þarf að laga í réttarkerfi okkar og styðjum við þau áform og verk sem þegar eru farin af stað í forsætisráðuneytinu og að Alþingi styðji með atkvæði sínu þingsályktunartillögu þannig að við leggjumst öll á bak við það að þessi mál séu rétt.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu velferðarnefndar um aðbúnað og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda. Nefndin tók málið til umfjöllunar með vísan til laga um þingsköp Alþingis, en þar er kveðið á um að nefnd sé hvenær sem er heimilt að fjalla um mál sem heyri undir málefnasvið hennar þó að þingið hafi ekki vísað því sérstaklega til hennar. Á grundvelli ákvæðisins ákvað nefndin að fjalla um aðbúnað og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda. Tilefni umfjöllunar nefndarinnar voru nýlegar fréttir af aðbúnaði á heimilinu Arnarholti og í kjölfarið bréf, dagsett 12. nóvember 2020, frá Landssamtökunum Þroskahjálp og Landssamtökunum Geðhjálp. Bréfið var undirritað af Héðni Unnsteinssyni, formanni Geðhjálpar, og Bryndísi Snæbjörnsdóttur, formanni Þroskahjálpar. Í bréfinu var skorað á nefndina að hlutast til um að gerð yrði óháð rannsókn á aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun annars vegar og fullorðinna með geðrænan vanda hins vegar undanfarin 80 ár á Íslandi. Í bréfinu var jafnframt beðið um úttekt á þeim geðdeildum og úrræðum sem Landspítali og önnur sjúkrahús ráku á þessum tíma. Þá mæltust samtökin til þess að ráðist yrði í nauðsynlegar lagabreytingar svo aflétta mætti leynd af þeim gögnum sem nauðsynlegt væri að skoða í tengslum við þessa rannsókn. Þá hefur nýlegur fréttaflutningur af alvarlegum ábendingum um slæman aðbúnað á öryggis- og réttargeðdeildum Landspítala gefið enn frekara tilefni til að ráðist verði í slíka rannsókn og að hún nái til atburða allt til dagsins í dag. Velferðarnefnd hélt fundi um málið, fjölmarga, og á fundi nefndarinnar komu Una Björk Ómarsdóttir og Benedikt Árnason frá forsætisráðuneyti, Þórhallur Vilhjálmsson og Laufey Helga Guðmundsdóttir frá lagaskrifstofu Alþingis, Friðrik Sigurðsson og Bryndís Snæbjörnsdóttir frá Landssamtökunum Þroskahjálp og Héðinn Unnsteinsson frá Landssamtökunum Geðhjálp. Á fundi nefndarinnar í nóvember síðastliðnum óskuðu nefndarmenn eftir minnisblaði frá lagaskrifstofu Alþingis þar sem bornar yrðu saman annars vegar rannsókn rannsóknarnefndar á grundvelli laga um rannsóknarnefndir og hins vegar rannsókn sem falin yrði stjórnsýslunefnd á vegum forsætisráðuneytis. Í minnisblaði lagaskrifstofu, dagsettu 23. nóvember 2020, var ekki lagt mat á hvor kosturinn væri betri en í stað þess var lýst mismunandi lagagrundvelli sem mögulega væri hægt að byggja rannsóknina á. Lagaskrifstofan lagði áherslu á að velja skyldi það rannsóknarúrræði sem hæfði hverju sinni svo rannsókn yrði árangursrík, drægist ekki úr hófi fram að því er snerti starfstíma og kostnað og skilaði tilætluðum árangri. Þá kom einnig fram í minnisblaðinu að vanda þyrfti undirbúning rannsóknarinnar óháð því hvaða rannsóknarúrræði yrði valið. Vandaður undirbúningur væri forsenda fyrir framlagningu þingsályktunar, í tilviki skipunar rannsóknarnefndar, eða lagafrumvarps um útvíkkun á gildissviði laga um rannsóknarnefnd í tilviki stjórnsýslurannsóknar. Á þessum sama fundi nefndarinnar í nóvember síðastliðnum lögðu formaður og varaformaður hennar fram bókun um að áður en rannsókn yrði gerð skyldi gerð grunnrannsókn á umfangi hennar. Í því skyni var lagt til að leitað yrði upplýsinga hjá forsætisráðuneytinu um það hvernig hliðstæðar rannsóknir hefðu farið fram, hvaða leiðir væru heppilegastar og hvert umfang rannsóknar kynni að verða vegna þeirra upplýsinga sem kynnu að vera til í ráðuneytinu. Jafnframt var óskað eftir áliti ráðuneytisins á því hvort nægileg lagastoð væri fyrir öflun þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar væru svo að rannsóknin leiddi fram staðreyndir máls og vísaði veginn varðandi þjónustu við þessa viðkvæmu hópa. Forsætisráðuneytið sendi velferðarnefnd greinargerð um málið í febrúar 2021. Ráðuneytið telur einkum tvær leiðir koma til álita þegar óskað er eftir opinberri rannsókn af þessu tagi; rannsóknarnefnd sem Alþingi skipar á grundvelli laga um rannsóknarnefndir eða rannsóknarnefnd á vegum ráðuneytis sem kallar á sérstaka lagasetningu þar um. Þar sem umfang rannsóknarinnar gæti orðið gríðarlega mikið er nauðsynlegt að afmarka markmið hennar vel í upphafi, m.a. til hvaða stofnana og árabils hún nái og að hvaða þáttum í starfseminni sé rétt að beina athyglinni sérstaklega. Vanda þurfi vel til alls undirbúnings hvort sem sett yrði á fót rannsóknarnefnd þingsins eða hafin stjórnsýslurannsókn. Lagastoð þurfi jafnframt að vera skýr og setja ramma um heimildir til gagnaöflunar og skýrslutöku, stöðu nefndarmanna, málsmeðferð o.s.frv. Auk þess þurfi að skipa nefnd sérfræðinga og ráða hæft starfsfólk til verkefnisins. Ráðuneytið tekur ekki afstöðu til þess hvor leiðin skuli farin, þ.e. rannsóknarnefnd á vegum Alþingis eða stjórnsýslurannsókn á vegum ráðuneytisins með þá tilheyrandi lagasetningu. Ráðuneytið nefnir einnig þann möguleika að ráðast í ítarlega sögulega úttekt sem fæli í sér faglega kortlagningu á þeim stefnum og straumum sem voru ráðandi að því er varðaði meðferð og aðbúnað þeirra hópa sem um ræðir. Þá yrði upplýsingum einnig safnað um þær fjölmörgu stofnanir sem veitt hafa þessum hópum þjónustu í áranna rás. Ekki þyrfti sérstaka lagastoð fyrir slíkri úttekt en hún gæti orðið mikilvægur grundvöllur fyrir ákvarðanatöku um hvort gera skyldi rannsókn, hvert markmið með henni væri og hversu langt aftur í tíma væri rétt að fara. Fagleg og söguleg úttekt gæti þannig verið ráðlegt fyrsta skref til að átta sig betur á umfangi verkefnisins, aðgengileika gagna um starfsemina og öðrum þáttum sem gætu brugðið ljósi á starfsemi slíkra stofnana. Að lokinni slíkri úttekt, sem ráðuneytið áætlar að gæti tekið allt að eitt ár að gera, yrði tekin afstaða til þess hvort, á hvaða lagagrundvelli og hversu langt aftur í tíma rannsókn skuli gerð og hvort skipa skuli rannsóknarnefnd á vegum Alþingis eða stjórnsýslunefnd á vegum forsætisráðuneytis. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til að Alþingi álykti að hefja skuli undirbúningsvinnu sem taki að hámarki sex mánuði þar sem verkefnið yrði kortlagt með tilliti til heimila og stofnana og einstaklinga sem þar dvöldu. Ráðherra skili Alþingi að lokinni þessari undirbúningsvinnu skýrslu með tillögu að umfangi rannsóknar, árafjölda og rannsóknarspurningum. Nefndin telur mikilvægt að Landssamtökin Geðhjálp og Landssamtökin Þroskahjálp tilnefni sameiginlega fulltrúa notenda sem tækju þátt í afmörkun rannsóknar. Þessi samtök hafa barist ötullega fyrir réttindum skjólstæðinga sinna og áttu frumkvæði að því að senda nefndinni erindi. Auk þess er brýnt að einn sérfræðingur með viðeigandi þekkingu á rannsóknaraðferðum og framsetningu rannsóknarspurninga komi að þessu starfi til að undirbúa megi sem best þá rannsókn sem fara þarf fram. Nefndin leggur áherslu á að við rannsóknina verði sérstaklega hugað að aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda til dagsins í dag. Umfang rannsóknar og rannsóknarspurninga grundvallist á niðurstöðu þessarar undirbúningsvinnu og stefnt verði að því að rannsókn hefjist eigi síðar en vorið 2022. Mikilvægt er að Alþingi taki afstöðu til og ákveði þau rannsóknarúrræði sem henta á grundvelli undirbúningsgagnanna. Er því lagt til að velferðarnefnd fjalli um skýrslu ráðherra og geti í kjölfarið lagt fram tillögu til þingsályktunar um rannsókn, annaðhvort stjórnsýslunefndar á vegum Stjórnarráðsins eða rannsóknarnefndar í samræmi við lög um rannsóknarnefndir. Með vísan til þessa leggur velferðarnefnd til í samræmi við þingsköp Alþingis svofellda þingsályktunartillögu um rannsókn á aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda, þ.e. að Alþingi álykti að fela forsætisráðherra að skipa þriggja manna nefnd. Í nefndinni skuli eiga sæti fulltrúi frá forsætisráðuneyti, reyndur sérfræðingur sem hafi þekkingu á framkvæmd og framsetningu rannsókna og fulltrúi sem Landssamtökin Geðhjálp og Landssamtökin Þroskahjálp tilnefni sameiginlega. Nefndin framkvæmi úttekt þar sem safnað verði ítarlegum upplýsingum um starfsemi vistheimila fyrir fullorðið fatlað fólk með þroskahömlun og fullorðna með geðrænan vanda. Sérstök áhersla verði lögð á aðbúnað og meðferð vistmanna á nýliðnum árum allt til dagsins í dag. Nefndin greini kosti og galla við tvær rannsóknarleiðir, annars vegar rannsókn stjórnsýslunefndar á vegum Stjórnarráðsins og hins vegar rannsókn rannsóknarnefndar í samræmi við lög um rannsóknarnefndir Alþingis. Nefndin skili niðurstöðum sínum til forsætisráðherra eigi síðar en 1. desember nk. þar sem fram komi tillögur um umfang formlegrar rannsóknar á aðbúnaði og meðferð framangreindra hópa á vistheimilum, um tímabilið sem slík rannsókn næði til og um rannsóknarspurningar. Forsætisráðherra flytji Alþingi skýrslu um niðurstöður nefndarinnar og geri tillögu um fyrirkomulag rannsóknar sem hefjast skuli eigi síðar en vorið 2022. Að þessu sögðu er lagt til að þetta verði lagt fyrir Alþingi til samþykkis.
Virðulegi forseti. Ég kem ekki hingað upp beint til að krefjast svara heldur vil koma á framfæri þakklæti til velferðarnefndar fyrir að fara yfir þetta mikilvæga, viðkvæma og erfiða mál sem við þurfum að skoða mjög vel, halda utan um okkar viðkvæmustu hópa. Ég hlustaði á ræðu og skýrslu formanns nefndarinnar og flutningsmanns og mér sýnist þetta hafa verið unnið í sátt innan nefndarinnar, eins og ég skildi það, það væri kannski eitthvað sem hv. þingmaður myndi upplýsa og hvort hún gerir ráð fyrir því að þessi skýrsla, þessi úttekt, nái að vera tilbúin fyrir desember á þessu ári, eins og ég skildi hv. þingmann. Ég vil um leið þakka fyrir þetta mikilvæga starf og gott að við náum að klára þetta. Ég hefði viljað fá meiri umræðu um þetta mál en við erum á síðustu metrunum hér. Ég ítreka að það er gríðarlega mikilvægt að setja þetta mál í farveg núna áður en við klárum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Skýrslan sjálf á ekki að vera tilbúin eftir sex mánuði heldur það form og þær rannsóknarspurningar sem eiga að liggja fyrir fyrir komandi rannsóknarnefnd til þess að vinna á komandi misserum og væntanlega árum. Þetta er ekki lítið verk en það var samkomulag um það í nefndinni að það væri mikilvægara að vera nær okkur í tíma heldur en fjær til að við getum raunverulega lært eitthvað af þessari rannsókn fyrir meðferð mála í dag, því að við höfum auðvitað fengið fregnir af aðbúnaði sem er í nútímanum. Þess vegna töldum við í velferðarnefnd að það væri mikilvægt að umrædd rannsóknarnefnd fengi mjög afmarkaðar rannsóknarspurningar, fengi afmarkað tímabil sem ætti að rannsaka til þess að við fengjum skýrslu í hendur, fengjum niðurstöðu rannsóknarnefndar, hvort sem hún verður hér hjá Alþingi eða stjórnsýslunefnd, ég sjálf hef um það ákveðnar skoðanir, af því að svona vinna getur auðvitað teygst yfir áramót, ár, árafjölda eða áratugi jafnvel ef maður ætlar að fara of langt og ætlar sér of mikið.
Virðulegur forseti. Þetta skýrir margt. Ég náði ekki alveg að tengja þarna nákvæmlega. Ég held að þetta séu mikilvægar rannsóknarspurningar sem eru settar fram en af því að hv. þingmaður talar um áraraðir þá vona ég að það sé ekki verið að horfa á að þetta taki ár, áraraðir eða áratugi. Ég velti fyrir mér hversu stutt fram í tímann sé verið að skoða aðbúnaðinn núna, því að sem betur fer er aðbúnaður fatlaðra, þroskahamlaðra, geðsjúkra allur annar í dag heldur en var bara fyrir 20, 10, hvað þá 5 árum. En getum við eitthvað lært af stöðunni í dag? Eða erum við einfaldlega að stóla á það eftirlit sem t.d. landlæknir á að sinna og aðrar eftirlitsstofnanir innan heilbrigðiskerfisins og velferðarmála? Eða er þetta sögulegur fróðleikur sem við viljum draga inn til þess að læra af til að betrumbæta allt kerfi sem á að taka utan um þessa hópa?
Virðulegur forseti. Aftur vil ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu vegna þess að hún skiptir líka mjög miklu máli. Þær sögur sem við heyrum af aðbúnað í dag eru því miður ekki traustvekjandi. Í velferðarnefnd Alþingis fengum við landlækni til okkar til að spyrjast fyrir um eftirlit og möguleika embættisins til eftirlits með því sem á sér stað inni á lokuðum deildum og fengum þau svör að það eru fjórir starfsmenn hjá embætti landlæknis sem eru með öðrum störfum að sinna eftirliti með allri heilbrigðis- og velferðarþjónustu á Íslandi. Þetta eru yfir 2.000 staðir sem þessir fjórir starfsmenn eiga að rannsaka. Síðasta heimsókn á réttar- og öryggisgeðdeildina fór t.d. fram 2014. Þarna inni á þessum deildum er fólk sem er lokað inni, sumir í einhverjar vikur, aðrir í einhverja mánuði og enn aðrir í nokkur ár. Það að embættið sé svona vanmáttugt til að hafa eftirlit með þessum stofnunum er auðvitað smánarblettur á okkur. Varðandi rannsóknina þá tel ég persónulega mjög mikilvægt að um verði að ræða rannsóknarnefnd Alþingis vegna þess að lög um rannsóknarnefndir Alþingis eru gríðarlega góð, af því að við þá lagasetningu hafði Alþingi vit á því að passa að heimildir rannsóknarnefndarinnar til að afla upplýsinga og skylda fólk til að mæta til skýrslutöku væru mjög víðtækar. Þess vegna eru þetta svo góð lög og miklu betra og nýtur miklu meira trausts heldur en að fá stjórnsýslunefnd inni í stjórnkerfinu, sem er framkvæmdarvaldið sem ber ábyrgð á öllu systeminu, það eykur traust á að rannsóknin verði faglegri. Ástæðan fyrir því að við flytjum ekki þingsályktunartillögu um rannsóknarnefnd núna [[Forseti hringir.]]er sú að í slíkri þingsályktunartillögu verða spurningarnar að vera formaðar og þær koma í lok þessa árs. Það eru þær spurningar sem við eigum eftir að fá.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir breytingartillögu við frumvarp til fjáraukalaga sem hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson er flutningsmaður að og ég flyt fyrir hans hönd og okkar í Viðreisn. Núna á síðustu metrunum þegar við vorum að ræða fjáraukalögin, bárust þær fréttir að innritun í framhaldsskóla væri þannig háttað að ríflega 30 fatlaðir einstaklingar, börn, kæmust ekki inn í framhaldsskóla. Ég veit vel að það er alltaf púsl á síðustu metrum að koma öllum inn í framhaldsskóla, fötluðum sem ófötluðum, en það sem við megum ekki gera er að gefa út þessi vondu óvissuskilaboð sem valda heimilum, umhverfi og fjölskyldum þessara einstaklinga ekki bara aukinni vanlíðan heldur ýta þau undir óvissu um hvað framtíðin beri í skauti sér, hvað taki við. Við verðum að fara að taka almennilega til hendinni þar. Ég bind vonir við að hægt verði að laga þetta. En af hverju er ýtt svona hressilega við okkur núna? Jú, af því að þetta eru ríflega 30 börn. Þá er svarið hjá ráðuneytinu: Þetta eru bara miklu fleiri en venjulega. Við höfum verið að benda á að við séum búin að vita þetta í 16 ár. Þetta eru ekki einstaklingar sem verða allt í einu fatlaðir, með þroskahömlun og fleira, þetta eru einstaklingar sem leita inn á starfsbrautirnar. Það er einstakt að heimsækja starfsbrautir framhaldsskólanna og sjá hversu fjölbreytt og ótrúlegt starf er innt þar af hendi, starf þar sem reynt er að ýta undir hæfni, getu og þarfir þeirra einstaklinga sem um ræðir. Við þurfum að búa þannig um að þessir einstaklingar fái svör og geti fyllt upp í líf sitt. Lífsgæði þeirra geta orðið meiri ef skólakerfið er í stakk búið til þess og ég segi: Það er í stakk búið til þess en það virðist vera að fjármunir hafi ekki fylgt með til að það geti svarað þessum einstaklingum og fjölskyldum þeirra skýrt og skilmerkilega: Jú, þið komist inn í framhaldsskóla, annaðhvort þar sem þið sóttuð um eða annars staðar. Það er mikilvægt að leiðbeina þeim og ekki síst að veita skýr svör. Sá hópur sem um ræðir er mjög tengdur, krakkarnir senda út skilaboð og þau fylgjast mjög spennt með því í hvaða skóla hvert og eitt þeirra fer. Það er þyngra en tárum taki að sjá þegar einn eða kannski tveir einstaklingar ná ekki að fylgja sínum hópi inn í tiltekna skóla. Þetta er hægt að laga. Við erum búin að sýna alveg ótrúlega snerpu og elju á þessum veirutíma. Við höfum hlaupið undir bagga með fólki og fyrirtækjum og rýnt og greint vandann strax og á hefur þurft að halda. Nú er vandinn sá að þessi 30 börn komast ekki inn í framhaldsskóla eins og sakir standa. Ég veit að ráðuneytið er að vinna að því og ég vona að þessi umræða hafi alla vega skilað því að hún hafi hrist upp í ráðuneytinu að klára þessi mál sem allra fyrst. Ef fjármuni vantar fyrir skólana, sem þurfa eðlilega að starfa innan ramma fjárlaga, og það er víst þannig, þarf að svara því kalli. Þess vegna leggjum við fram þessa tillögu um aukin rekstrarframlög til framhaldsskólanna þannig að hægt verði að tryggja nýjum nemendum á starfsbrautum og sérnámsbrautum, þessum ríflega 30 nemum, vist í þeim skólum sem best henta aðstæðum þeirra og þörfum. Auðvitað er enginn betur til þess fallinn en einstaklingurinn sjálfur, með foreldrum og aðstandendum, að meta það. Þessi fjárhæð samsvarar ráðningu starfsmanna eða kennara sem þarf til að svara þessu kalli. Ég hvet þingmenn og þingheim til að hlusta á neyðarkall þessara fötluðu einstaklinga og foreldra þeirra um að klára þetta mál sem allra fyrst. Ekki láta óvissuna, óöryggið og allar þær erfiðu tilfinningar sem því fylgja fara með okkur langt inn í sumarið. Afgreiðum málið og gerum það með reisn. Við náum að klára hér nokkur mál með nokkurri samheldni og samvinnu og við eigum að geta gert það líka með þetta mál. Þess vegna leggjum við til að við sýnum að hv. Alþingi, þessi yndislega stofnun, geti líka brugðist hratt við þegar bræður okkar og systur, sem sérstaklega þurfa á umhyggju og utanumhaldi að halda, kalla. Við eigum að svara því kalli. Þess vegna hvet ég okkur hér til að samþykkja þessa tillögu frá okkur þannig að skólarnir geti strax farið að senda þessum yndislegu einstaklingum svör um að þau séu komin inn í framhaldsskóla.
Forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á stjórnsýslulögum, nr. 37/1993 (þagnarskylda fyrir dómi eða lögreglu) frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svo: „2. málsl. 5. mgr. 43. gr. laganna fellur brott.“ 2. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Kjarni málsins er leiðrétting á lögum sem samþykkt voru á síðasta þingi þar sem verið var að laga þagnarskyldu en var ágalli að víkja mátti frá þagnarskyldu ef upplýsingarnar væru nauðsynlegar í dómsmáli. Tilgangurinn var sá að einungis yrði hægt að víkja frá þessari þagnarskyldu í dómsmálinu sjálfu og hægt að hafa dómshaldið lokað. En eins og textinn hljóðar væri það þannig að ef þessar upplýsingar yrðu notaðar í dómsmáli væri þagnarskyldan alveg farin af þeim upplýsingum sem þar hvíla undir, sem var ekki ætlunin og ekki í samræmi við góðar meginreglur réttarríkisins og persónuvernd. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fékk ábendingu um þetta frá forsætisráðuneytinu og breytingartillaga var tilbúin sem við gætum flutt til að hægt væri að gera þetta hratt og vel og koma þessari lagfæringu í lög fyrir réttaröryggi í landinu. Ég fer snögglega í greinargerðina: „Frumvarp þetta er flutt af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að beiðni forsætisráðuneytisins og í samráði við Seðlabanka Íslands. Með því eru lagðar til breytingar á 43. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Með samþykkt laga nr. 71/2019 var nýjum kafla bætt við stjórnsýslulög um tjáningarfrelsi og þagnarskyldu starfsmanna ríkis og sveitarfélaga. Kaflinn byggðist á tillögum dr. jur. Páls Hreinssonar, forseta EFTA-dómstólsins, en nefnd á vegum forsætisráðuneytisins um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis annaðist lokafrágang og samráð um efni frumvarps sem varð að lögum nr. 71/2019. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að í tilefni af umsögn Seðlabanka Íslands um málið hafi m.a. verið gerð sú breyting á 43. gr. að þagnarskylda falli niður komi til þess að dómari úrskurði að upplýsingar sé skylt að veita fyrir dómi eða lögreglu. Páll Hreinsson hefur bent á að litið sé svo á að þagnarskylda haldist enda þótt vitni sé skyldað með dómsúrskurði til að bera vitni fyrir dómi eða veita lögreglu upplýsingar. Þegar slíkar upplýsingar eru veittar fyrir dómi sé dómþing almennt lokað og þeir sem fá að sitja þinghaldið séu bundnir þagnarskyldu og varði brot á henni réttarfarssekt. Í úrskurði dómara felist síðan fyrst og fremst niðurstaða um það hvort það sé viðeigandi að nota þagnarskyldar upplýsingar sem orðið hafa til í allt öðrum tilgangi en við meðferð sakamáls. Í úrskurðinum felist hins vegar ekki að þagnarskyldu verði létt af upplýsingunum. Í fræðum og framkvæmd hafi þannig verið litið á að þegar einstaklingur er knúinn til að veita upplýsingar sem þagnarskylda ríkir um, annaðhvort samkvæmt fyrirmælum laga eða dómsúrskurði, haldist þagnarskyldan áfram eigi að síður. Framangreint fær m.a. stoð í niðurstöðu Hæstaréttar Íslands frá 3. júní 2014 (329/2014) þar sem félag krafðist þess að fá afhenta nánar tiltekna hluta úr skýrslum sem átta starfsmenn Seðlabanka Íslands höfðu gefið fyrir rannsóknarnefnd Alþingis samkvæmt lögum um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða, nr. 142/2008. Í dómi Hæstaréttar var fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að félagið ætti ekki rétt til aðgangs að skýrslunum umfram það sem umræddum starfsmönnum væri skylt að upplýsa um á grundvelli ákvæða um vitnaskyldu við skýrslugjöf fyrir dómi og byggðist niðurstaðan á því að skylda starfsmannanna til að veita upplýsingar samkvæmt lögum nr. 142/2008 gæti ekki breytt þeirri staðreynd að upplýsingarnar væru háðar þagnarskyldu skv. 1. mgr. 35. gr. þágildandi laga um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001. Samkvæmt framangreindu er ljóst að það er meginregla íslensks réttar að niðurstaða dómsúrskurðar um að tilteknar upplýsingar skuli veita fyrir dómi eða til lögreglu hafi ekki áhrif á það hvort upplýsingarnar teljist háðar þagnarskyldu í kjölfarið. Er því lagt til að 2. málsl. 5. gr. 43. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, falli brott þar sem efni hans fer skýrlega í bága við þessa meginreglu.“ Þar sem nefndin flytur málið þarf ekki að vísa því til nefndar á milli 1. og 2. umr. þannig að ég legg til að málið gangi til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir vinnu við frumvarpið. Það skyldi engan undra að ég hefði viljað sjá frumvarp mitt um hálendisþjóðgarð verða að lögum nú í vor. En í niðurstöðunni felast samt sem áður skýr skilaboð Alþingis til ríkisstjórnar og ráðherra um að vinna áfram að málinu og leggja fram frumvarp um hálendisþjóðgarð að nýju. Það eru mikilvæg skilaboð Alþingis til framkvæmdarvaldsins. Nú er verkefnið að sameinast um að ná meiri sátt um málið og koma hálendisþjóðgarði á koppinn á næsta kjörtímabili. Af hverju? Vegna þess að hálendisþjóðgarður er fyrir náttúruna okkar, er fyrir víðernin okkar, er fyrir okkur, fólkið í samtímanum, en síðast en ekki síst fyrir framtíðina.
Virðulegur forseti. Ef einhver velktist í vafa um það sem ég sagði í lokaræðu um þetta mál hér áðan, að einungis væri verið að kynna til leiks biðleik til að núverandi ríkisstjórn gæti klárað þetta mál á nýju kjörtímabili, hlýtur sá vafi að vera úr sögunni eftir ræðu hæstv. umhverfisráðherra rétt í þessu. Hæstv. umhverfisráðherra tók af allan vafa um að það er ætlun þessarar ríkisstjórnar að starfa áfram eftir kosningar og klára þetta hálendisþjóðgarðsmál. Það hefur legið í þeim plöggum sem fyrir liggja með augljósum hætti. Fulltrúar stjórnarflokkanna hafa reynt að tala sig út úr þessu hér í dag en nú þarf enginn vafi að vera um þetta lengur. [[Forseti hringir.]]Hálendisþjóðgarðurinn verður kláraður á næsta kjörtímabili ef Miðflokkurinn [[Forseti hringir.]]fær ekki öflugt umboð í kosningum til að verjast því áhlaupi.
Herra forseti. Hálendisþjóðgarður er góð hugmynd. Þetta frumvarp var aftur á móti alltaf dauðadæmt vegna þess að ekki var litið til allra þeirra þátta sem þurfti að horfa til á sínum tíma. Þetta var ekki unnið á þeim forsendum að þetta væri fyrst og fremst umhverfisvernd, annars væri t.d. ekki gengið út frá því að það mætti virkja innan svæðisins og það vantaði stórkostlega upp á samráð við þá fjölmörgu hópa á landinu sem nýta þetta stóra og fallega svæði á hverjum degi. Ég vona að það verði hægt að læra af þessu og hægt að vinna þetta mál almennilega, á allt öðrum forsendum, betri forsendum, og koma þessu í verk. En það er algerlega ljóst af þessari niðurstöðu í dag að það er ekki á færi þessarar ríkisstjórnar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þetta eru dapurleg örlög metnaðarfullra áforma og við í Samfylkingunni hefðum viljað að þetta mál yrði samþykkt. En hér erum við fyrst og fremst að greiða atkvæði um málsmeðferð og verðum þess vegna á gulu. Þegar hæstv. umhverfisráðherra [[Kliður í þingsal.]]var spurður um afdrif málsins sagði hann, með leyfi forseta: „Við erum hvergi af baki dottin …“ Af því hann leyfði sér að nota myndlíkingu úr hestamennsku þá er kannski allt í lagi að halda henni áfram. Það er ekki eins og ráðherrar og félagar úr VG hafi ferðast um á vökrum hesti heldur eins og þau hafi verið að reyna að temja flóðhest, sem kunnugir segja að sé ekki hægt að temja. Þetta mál verður einfaldlega ekki klárað á næsta kjörtímabili nema Vinstri græn velji sér betra samferðafólk.
Herra forseti. Það er með miklum ólíkindum að jafn góð hugmynd og hálendisþjóðgarður geti farið svo rækilega í skrúfuna sem hér hefur orðið. Vegna ágreinings milli stjórnarflokkanna var þetta frumvarp náttúrlega svo gott sem dautt áður en það kom til þingsins. Stjórnarliðar hefðu síðan átt að láta sér nægja að drepa málið í nefnd eins og venjulegt fólk, en í staðinn er það dregið hingað inn í þingsal til að vera drepið í heyranda hljóði af okkur 63. Til að kóróna allt saman mætir síðan umhverfisráðherra til að kasta rekunum yfir hræið. Forseti. Þetta er skrípaleikur sem ég tek ekki þátt í. Ef stjórnarliðar vilja drepa málið sitt með atkvæði þá gera þeir það sjálfir.
Herra forseti. Miðhálendisþjóðgarður hefur verið eitt mesta baráttumál umhverfis- og náttúruverndarsinna innan þings og utan um ár og áratugabil. Að vísa málinu til ríkisstjórnar eru ekki skýr skilaboð Alþingis um að vinna málið betur heldur skýr skilaboð til þjóðarinnar um að þessi ríkisstjórn ráði ekki við verkið vegna innbyrðis deilna og ágreinings. Það er öllum ljóst. Það er öllum ljóst að allt tal um eitthvað annað er fyrirsláttur. Það er það sem þetta er. Þetta er mál sem sett var í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar og eitt helsta baráttumál þess flokks sem leiðir ríkisstjórn. Það er uppgjöf eftir alla þá vinnu að þetta séu örlög miðhálendisþjóðgarðs. Ég syrgi það og það er dapurlegt, herra forseti.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið teljum við í Samfylkingunni það vera fyrirslátt að bera fyrir sig tímaskorti vegna Covid-19 þegar kemur að jafn mikilvægu máli. Frumvarpið var lagt fram fyrir rúmum sex mánuðum og hafði áður verið í löngu samráðs- og kynningarferli um allt land sem eitt af stærstu málum ríkisstjórnarinnar. Ráðherra og ríkisstjórn hafði nægilegt svigrúm til að klára málið og að baki eru talsverð fundahöld í samfélaginu um sama efni, sömuleiðis í nefnd með hátt á annað hundrað gestakomur. Það er dapurlegt að svæfa eigi málið nú með stórum skammti um óákveðinn tíma. Óbreytt samsuða flokka að loknum kosningum mun ekki klára verkið. Núverandi meiri hluta hefur verið tíðrætt um samstöðu en ljóst er að pólitískan vilja skortir til að klára málið. Í þessu felst uppgjöf.
Herra forseti. Það eru vissulega vonbrigði að stjórnarflokkarnir þrír hafi ekki staðið betur að vinnu þessa máls á kjörtímabilinu, ekki staðið betur með okkur sem til vorum í það verk að vinna raunverulega að því að ná sátt um þau atriði sem út af standa í þessu stóra máli. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson furðar sig á því að jarðarförin skuli ekki fara fram í kyrrþey. Ég vildi kannski frekar líta svo á að þetta mál sé komið í öndunarvél. Það er tilraun í boði ósamstiga ríkisstjórnar að halda málinu áfram eftir þetta kjörtímabil. Ég er ekki mótfallin því ef það þýðir að þetta mál fær þá vinnu samstiga fólks sem ætlar sér að ná árangri í þessu máli en við í Viðreisn munum sitja hjá við atkvæðagreiðsluna vegna þess að þessi niðurstaða er í boði ríkisstjórnarinnar.
Virðulegur forseti. Þetta er ótrúlega furðuleg útför þessa mikla baráttumáls Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Auðvitað var virkilega leitt að þetta fór svona, sérstaklega með hliðsjón af því að þetta mál var í stjórnarsáttmála. Þetta mál er eitt af þeim málum sem tekin voru af stuðningsmönnum þessarar ríkisstjórnar til réttlætingar á því að fara í þetta ríkisstjórnarsamstarf, að það myndi þýða hálendisþjóðgarð. Þannig fór um sjóferð þá. Ég held að þetta sýni bara að það þýðir ekkert að semja við Sjálfstæðisflokkinn. Hann stendur bara ekkert við gefna samninga, það er á hreinu. Það sést á þessu máli, það sést á afglæpavæðingunni, það sést á hverju málinu á fætur öðru, [[Stjórnarskránni.]]stjórnarskránni, sem fólkið sem vinnur með Sjálfstæðisflokknum þarf að sætta sig við að sé svikið.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frávísunartillögu við frumvarp um hálendisþjóðgarð. Með þessari frávísunartillögu er Alþingi að hlusta á þær athugasemdir og þau rök sem komu frá almenningi um þetta mál. Alþingi vill áfram hafa um þetta mál að segja, að það sé unnið áfram í víðtækri sátt og að farið sé yfir nokkur meginatriði sem komu fram í þeim 158 athugasemdum sem bárust um málið. Þær eru tíundaðar í þessari frávísunartillögu. Svona á að vinna málin, hafa þau í víðtækri sátt og hlusta á athugasemdirnar frá fólkinu. Það er það sem við erum að fara fram á hér, að Alþingi hafi áfram yfir málinu að segja.
Virðulegi forseti. Ég álít að sú tillaga sem hér liggur fyrir, um að vísa frumvarpi um hálendisþjóðgarð til ríkisstjórnarinnar, geti leitt til víðtæks samráðs og upplýstrar umræðu um samstarf, umgengni, nýtingu og vernd á hálendinu sem stuðlað geti að samfélagslegri sátt um þau verkefni. Eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason sagði hér á undan fær Alþingi svo niðurstöðuna úr þeirri vinnu til umfjöllunar síðar.
Forseti. Ég hefði kosið að við værum hér að samþykkja hálendisþjóðgarð og stefndi að því sem framsögumaður málsins. Þegar nær dró þinglokum og í ljós kom að við myndum ekki ná því voru fyrir mér tveir kostir mögulegir og aðeins tveir. Annaðhvort myndum við láta málið deyja í nefnd, eins og hér hefur verið nefnt, eða reyna að vinna áfram með málið og gera eitthvað gott úr þeirri stöðu sem komin er upp. Hluti hv. stjórnarandstöðuþingmanna talar eins og hér eigi bara að koma með nákvæmlega sama mál og nýtt frumvarp og allt sé ónýtt af því að sama mál sé að koma aftur og hluti talar eins og hér sé opinber útför. Ég veit ekki hverjum dettur í hug að við færum í gegnum sex tíma umræðu Miðflokksins um hálendisþjóðgarð nema af einhverri ástæðu. Hún er sú að hér er verið að vísa málinu til ríkisstjórnar og fela umhverfis- og auðlindaráðherra að leggja fram nýtt frumvarp um málið. Ég hefði kosið að þau sem vilja nýtt mál um hálendisþjóðgarð gætu greitt atkvæði með því en ég skil það vel ef ekki næst samstaða um það. [[Forseti hringir.]]Það er ástæðan fyrir því að ég styð málið. Ég vil að Alþingi gefi þau skýru skilaboð að við viljum nýtt mál.
Herra forseti. Það er bara hálfleikur í þessu máli. Hér á að samþykkja tillögu um að leggja málið fram að nýju ef þessir flokkar halda áfram í næstu ríkisstjórn. Það er klárt. Meira að segja formaður Framsóknarflokksins lýsti því yfir í fréttatímum í kvöld að hann vildi helst sjá sömu ríkisstjórn áfram. Við vitum á hverju við eigum von, meira að segja Samfylkingin hefur stigið í vænginn við Vinstri græn í þessu máli. Miðflokkurinn er eina vörnin gegn þessari vondu lagasetningu. Öfgafriðunarsinnarnir í Vinstri grænum láta ekki staðar numið og líta hvorki til nýtingar okkar grænu orku á hálendinu né almannaréttarins og nýtingar hálendisins hingað til.
Forseti. Ég, og alla vega einhverjir fleiri Píratar, greiði atkvæði gegn því að vísa þessari tillögu frá. Það er hreinlega af því að við teljum að þótt málið hafi verið gallað þá hefði alveg verið hægt að laga það. Við hefðum alveg getað lagað það í nefnd og hefðum getað verið að greiða atkvæði um þetta stóra og mikilvæga mál hér í þingsal í dag ef ríkisstjórnin hefði ekki verið svona ofboðslega mikið á móti sínum eigin málum. Víðtæk sátt, eins og er talað um, virðist bara vera neitunarvald hinna fáu, þá aðallega Sjálfstæðisflokksins býst ég við. Það er bara ekki lýðræðislegt, því miður, það eru ekki lýðræðisleg vinnubrögð.
Herra forseti. Miðflokkurinn hefur flutt yfir 20 breytingartillögur við fjárlög og fjáraukalög á þessu kjörtímabili. Þær hafa allar verið felldar. Sjálfstæðisflokkurinn felldi allar tillögur okkar um að draga úr ríkisbákninu en auglýsir svo að minnka þurfi báknið. Sýndarmennskan er yfir og allt um kring. Ákall ríkisstjórnarinnar, um samráð á erfiðum tímum, fór ekki fram hjá Miðflokknum og svöruðum við ákallinu með fjölmörgum tillögum. Við studdum tillögu ríkisstjórnarinnar í baráttunni við veirufaraldurinn. Hún svaraði með því að fella allar tillögur Miðflokksins. Ákall ríkisstjórnarinnar um samráð er sýndarmennska og þannig hefur það verið allt kjörtímabilið. Miðflokkurinn benti strax í upphafi kjörtímabils á nauðsyn þess að mæta rekstrarvanda hjúkrunarheimila. Á það var ekki hlustað. Ríkisstjórnin treystir sér ekki til að leysa vandann til frambúðar. Það eru skilaboð þessa frumvarps. Miðflokkurinn greiðir ekki atkvæði en við styðjum breytingartillögu Viðreisnar.
Hæstv. forseti. Breytingartillagan sem við erum að greiða atkvæði um er allra góðra gjalda verð og okkur er mikið í mun að allir nemendur fái skólavist. Það hefur verið tafsamt ferli og innritunarferlið er vandamál. Málum hefur verið þannig háttað að Menntamálastofnun hefur ekki fengið nægilega góðar upplýsingar til að vera nægilega upplýst um hverjir sækja um skólavist og hvar þeir fá mögulega skólavist. Hér er ekki um fjármögnunarvanda að ræða. Við jukum framlög á þessu ári í þetta verkefni og þetta verður síðan, þegar betri upplýsingar fást í haust, endurmetið í þeim fjáraukalögum og svo inn á næsta ár. Þótt peningar séu oft og tíðum hreyfiafl til góðra verka eru þeir ekki vandinn í þessu tilviki. Þess vegna segi ég nei.
Virðulegi forseti. Þetta snýst um að geta brugðist við bráðavanda ríflega 30 einstaklinga sem fengu ekki svar um vist í framhaldsskóla, að eyða þeirri óvissu strax. Ég hef lesið minnisblað ráðuneytisins. Það er fínt kerfislægt svar um það hvernig þetta megi verða betra á næsta ári. Við erum að leysa vanda núna og á síðustu metrum þingsins þætti mér mikill bragur á því og mikill sómi að því að við sendum skýr skilaboð út til fólksins, einstaklinganna og fjölskyldna þeirra, um að við ætlum að taka á þessu máli núna og veita skýr svör og létta álagið sem verið hefur á síðustu dögum. Þess vegna segi ég já.
Herra forseti. Ég velti því fyrir mér hvort fólk átti sig ekki alveg á því hvaða breytingartillögur við erum að greiða atkvæði um vegna þess að það eru rauð atkvæði hérna upp á vegg. Við erum að tala um 30 einstaklinga, 30 börn sem fæddust fyrir 16 árum, sem kerfið hefur ekki hugsað fyrir. Núna þegar þau geta farið í framhaldsskóla er ekki til peningur til að taka við þeim. [[Gripið fram í: Ekki rétt.]]Það er ekki til peningur til að hleypa þessum börnum á starfsbrautir. Hér koma þingmenn og segja að þeim sé mikið í mun að bregðast við stöðu þessara barna en eru með puttann á rauða takkanum. [[Gripið fram í.]] Kæru vinir. Ef ykkur er mikið í mun að laga þetta þá eruð þið með takka í borðinu til að gera það. [[Gripið fram í.]]Þið lagið það ekki með því að segja eitthvað heldur með því að gera eitthvað.