Forseti Íslands gerir kunnugt: „Ég hef ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda fimmtudaginn 27. ágúst 2020 kl. 10.30. Gjört á Bessastöðum, 19. ágúst 2020. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Ég býð hæstv. forseta og hv. alþingismenn velkomna til áframhaldandi þingfundastarfa á 150. löggjafarþingi, svo sem ákveðið var við frestun þingfunda í lok júní.
Ég þakka hæstv. ráðherra hennar góðu orð og býð um leið hv. alþingismenn velkomna til framhaldsfunda 150. löggjafarþings Alþingis sem og heilsa ég starfsfólki Alþingis og þakka því mikið og gott starf við undirbúning þessa þinghalds við óvenjulegar aðstæður. Samkomulag er um það frá vorinu að þinghaldið standi í u.þ.b. eina viku. Meginverkefni þess er að fjalla um breytingu á fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 og frumvarp um hlutdeildarlán auk mála sem tengd eru kórónuveirufaraldrinum og brýnt er að hljóti afgreiðslu nú. Ljóst er að verulegur þungi verður í nefndastarfi, einkum í fjárlaganefnd og velferðarnefnd, og því er gert ráð fyrir sérstökum nefndadegi í næstu viku, væntanlega á mánudag. Það er von mín að þingstörfin gangi vel og okkur auðnist að ljúka með sóma þeim mikilvægu málum sem hér verða á dagskrá næstu daga. Eins og hv. þingmönnum var greint frá í gær hefur reynst nauðsynlegt að stækka þingfundasvæðið enn frekar frá því sem var í vor í því skyni að mæta kröfum sem nálægðarreglan og almennar sóttvarnareglur setja okkur. Auk efrideildarsalar, ráðherraherbergis og skjalaherbergis er starfssvæði þingfundaskrifstofu nú einnig hluti af þingfundasvæðinu. Hægt verður að greiða atkvæði úr hinum nýju sætum í hliðarsölum og verður sá búnaður að forfallalausu allur kominn í gagnið þegar afgreiðslur mála hefjast í næstu viku. Þingmenn halda flestir sínum sætisnúmerum en þar sem formenn þingflokka og formenn stjórnmálaflokka skulu hafa sæti í þingsalnum var nauðsynlegt að breyta sætisnúmerum nokkurra þingmanna og ráðherra. Um þetta fyrirkomulag hef ég haft samráð við forsætisnefnd og formenn þingflokka auk sóttvarnayfirvalda. Það verður til reynslu út yfirstandandi þing og í framhaldinu verður metið hvort sama eða svipað fyrirkomulag verði lagt til áfram á nýju þingi sem hefst 1. október nk. Til að tryggja sem best sóttvarnir vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, þannig að smithætta verði lágmörkuð og Alþingi verði áfram starfhæft, leggur forseti til að veitt verði tímabundin afbrigði frá þingsköpum í þágu nefndarstarfa, eins og heimilt er samkvæmt 95. gr. þingskapa og gert var sl. vor. Lagt er til að vikið verði frá 1. mgr. 17. gr. um skyldu nefndarmanna til að mæta á nefndarfundi, og einnig frá 22. gr. um ályktunarbærni nefndarfunda svo þingmenn megi nýta fjarfundabúnað við afgreiðslu mála, tillagna eða til að taka aðrar ákvarðanir á fundum þingnefnda. Með slíkum afbrigðum yrði vikið frá því skilyrði þingskapa að nefndarmenn þurfi að vera staddir á fundinum til að mynda ályktunarbæran nefndarfund. Á þann hátt er leitast við að skapa nefndarmönnum skilyrði til að sinna nefndarstörfum sínum við núverandi aðstæður. Leggur forseti til að afbrigði þessi verði veitt til loka þessa þings. Einnig er lagt til að leiðbeiningar um fundahöld og notkun fjarfundabúnaðar á fundum fastanefnda, sem sendar voru þingmönnum 30. apríl sl., gildi til loka þessa þings. Afbrigðin skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Forseti hyggst nú leita afbrigða fyrir því að taka megi 3. dagskrármálið á dagskrá, en því er útbýtt eftir 1. apríl og ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. gr. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga regla. Í ljósi aðstæðna óskar forseti eftir því að afbrigðin verði veitt án atkvæðagreiðslu samkvæmt heimild í 1. mgr. 8. gr. þingskapa. Afbrigðin skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Þá er rétt að geta þess að þingfundur mun standa í dag eða kvöld þar til umræðu um 3. dagskrármálið er lokið. Ætlunin er að gera hálftímahádegishlé eða þar um bil að aflokinni umræðu um munnlega skýrslu forsætisráðherra og áður en umræða um 3. dagskrármálið hefst.
Borist hafa bréf þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör: Frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra við fyrirspurn á þskj. 1164, um samninga samkvæmt lögum um opinber fjármál, frá Birni Leví Gunnarssyni; á þskj. 1418, um kostnað ráðuneytisins við skrifleg svör við fyrirspurnum, frá Brynjari Níelssyni; á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytisins við lögfræðilegar álitsgerðir; og á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, báðar frá Ólafi Ísleifssyni; frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 1805, um ráðningar einstaklinga með skerta starfsgetu, frá Oddnýju G. Harðardóttur; og á þskj. 702, um bætur vegna mistaka í heilbrigðisþjónustu, frá Jóni Þór Ólafssyni. Loks er það frá félags- og barnamálaráðherra við fyrirspurn á þskj. 1327, um NPA-samninga, frá Halldóru Mogensen; á þskj. 1515, um fjölda umsókna um starfsleyfi, frá Jóni Gunnarssyni; og á þskj. 1506, um lögbundin verkefni Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Herra forseti. Heimsfaraldurinn, sem nú hefur geisað mánuðum saman, hefur haft áhrif á líf okkar allra í íslensku samfélagi eins og hér á Alþingi, og á því áttuðum við okkur við að hlusta á hæstv. forseta í upphafi þingfundar. Frá upphafi faraldursins, en fyrsta smit hans greindist hér á landi þann 28. febrúar, hefur leiðarljós stjórnvalda verið að forgangsraða heilbrigði þjóðarinnar og því hefur verið gripið til töluverðra sóttvarnaráðstafana til að hefta útbreiðslu faraldursins. Annað leiðarljós hefur verið að lágmarka samfélagsleg og efnahagsleg áhrif faraldursins, bæði til skemmri og lengri tíma, þannig að þau hafi sem minnst áhrif á lífsgæði almennings. Það er áhugavert að skoða hvernig þjóðir heims hafa tekist á við þennan faraldur. Það hefur verið gert með mjög mismunandi hætti. Þegar við skoðum til að mynda hvernig skólahaldi hefur verið háttað í ýmsum samanburðarlöndum má sjá að Ísland sker sig úr ásamt Svíþjóð í þeirri ákvörðun að halda í leikskólum og grunnskólum opnum. Langflestar Evrópuþjóðir hafa verið með mjög umfangsmiklar skólalokanir á leik- og grunnskólastigi sem hefur auðvitað haft veruleg samfélagsleg áhrif og efnahagsleg áhrif, en líka áhrif á menntun barna sem jafnvel hafa verið lokuð inni vikum saman, eins og til að mynda á Spáni. Því má segja að sú aðgerð og ákvörðun að halda skólunum opnum hafi verið ein mikilvægasta samfélagslega aðgerðin sem stjórnvöld hafa gripið til til að mæta þessum faraldri. Sömuleiðis hefur verið gripið til umfangsmikilla efnahagslegra ráðstafana sem ég ætla ekki að telja upp en meginleiðarljósið hefur verið að verja störf, skapa störf og tryggja afkomu. Síðustu aðgerðirnar sem kynntar hafa verið voru kynntar í gær og verða til umræðu á þessu síðsumarsþingi, en það eru umfangsmiklar vinnumarkaðsaðgerðir sem fela í sér að veita atvinnuleitendum tækifæri til að sækja sér nám og halda atvinnuleysisbótum, framlenging launa í sóttkví, sem var ein fyrsta aðgerðin sem gripið var til og hefur bæði reynst mikilvæg sóttvarnaráðstöfun og vinnumarkaðsaðgerð, framlenging hlutastarfaleiðar og tvöföldun á því tímabili þar sem fólk getur haldið tekjutengdum atvinnuleysisbótum, sem er gríðarlega mikilvægt og nær fram því mikilvæga markmiði að tryggja afkomu fólks með betri hætti. Þá vil ég nefna umfangsmiklar fjárfestingar sem hófust á árinu 2020 þar sem við höfum verið að beita krafti ríkisfjármálanna til þess að skapa störf og fjárfesta í ólíkum verkefnum, hvort sem það eru grænar lausnir, samgöngumannvirki, grunnrannsóknir, nýsköpun, stafræn þróun og skapandi greinar eða byggingarframkvæmdir. Ríkisstjórnin mun kynna áframhaldandi fjárfestingarátak samhliða fjárlögum og fjármálaáætlun þar sem afli ríkisfjármálanna verður beitt með þessum hætti til að auka verðmætasköpun svo að við getum vaxið út úr þessari kreppu en staðið um leið vörð um heilbrigðis- og velferðarkerfið og tryggt þeim sem standa frammi fyrir atvinnumissi ný tækifæri, hvort sem er með nýjum störfum eða menntunartækifærum. Ég held að við sem erum í þessum sal getum öll verið sammála um að íslenskt samfélag hefur í senn sýnt sveigjanleika og seiglu, bæði við að komast út úr fyrstu bylgju faraldursins en líka núna þegar við stöndum í annarri bylgjunni miðri. Hins vegar hefur umræðan farið vaxandi, sem er gott, um það hvernig takast eigi á við faraldurinn. Það er eðlilegt í ljósi þess að þekking okkar er meiri nú en hún var í upphafi og sömuleiðis hefur faraldurinn auðvitað haft gríðarlega víðtæk áhrif. Eins og kunnugt er voru fyrstu skrefin stigin í að greiða fyrir umferð um landamæri þann 15. júní. Þeirri ákvörðun fylgdu hins vegar skýr fyrirheit um að gripið yrði inn í með afgerandi hætti ef faraldurinn færi aftur á flug. Ég tel að sú aðgerð sem þá var ráðist í, þ.e. að taka upp skimun á landamærum, hafi sannað gildi sitt og hún hefur sannarlega komið í veg fyrir að fjöldi smita bærist inn í landið. Um leið hefur þessi aðgerð veitt okkur mikilvægar upplýsingar um veiruna sem munu nýtast til að efla rannsóknir og auka þekkingu á þessum vágesti. Þegar reynsla var komin á skimunina var ákveðið þann 13. júlí að Íslendingar og þeir sem eru búsettir hérlendis þyrftu að fara í tvær sýnatökur og viðhafa heimkomusmitgát vegna þess að þeir væru í meiri samfélagslegum tengslum en ferðamenn og því þyrfti að viðhafa sérstaka varúð. Eigi að síður þurfti að grípa í handbremsuna þann 30. júlí og setja aftur á fjöldatakmarkanir og fjarlægðarmörk innan lands eins og sjá má í þessum þingsal. Staðreyndin er sú að faraldurinn er í vexti í heiminum. Smitum á landamærum hefur fjölgað í réttu hlutfalli við það. Það er áhugavert að skoða þær tölur þar sem alls hafa verið tekin um 120.000 sýni úr komufarþegum frá 15. júní, þar af um 20.000 vegna seinni sýnatöku. Virk smit sem hafa greinst við landamæraskimun eru 83 fyrstu vikurnar og þetta er áhugavert. Eftir breytingarnar 15. júní voru flest smitin óvirk en það hefur algjörlega snúist við seinni hluta sumars og það endurspeglar þróun faraldursins í Evrópu. Niðurstaða ríkisstjórnarinnar, að fengnum tillögum okkar færustu vísindamanna, var að herða aðgerðir á landamærum með því að taka upp tvöfalda skimun með 5–6 daga sóttkví á milli sem valkost við 14 daga sóttkví. Þar var byggt á reynslunni af aðgerðunum frá 13. júlí um heimkomusmitgát. Þær voru útvíkkaðar og aðgerðirnar voru hertar. Ákvörðunin byggist á þróun faraldursins hér heima og erlendis en líka á þeim leiðarljósum sem við settum okkur í upphafi, þ.e. að verja heilsu fólks og lágmarka samfélagsleg og efnahagsleg áhrif. Töluvert hefur verið rætt um hagræn áhrif af þessari ákvörðun og lét ríkisstjórnin vinna hagræna greiningu í aðdraganda þess að farið var að skima á landamærum sem var svo uppfærð með tilliti til reynslunnar. Þar þarf þó að vinna áfram að hagrænum greiningum því að þetta er flókið viðfangsefni. Ég hlýt þó að segja hér að þær ferðatakmarkanir sem ákveðnar eru hér á landi eru að sjálfsögðu ekki það eina sem ræður fjölda ferðamanna. Þar skipta ferðatakmarkanir annarra ríkja líka máli þar sem Ísland hefur ýmist verið að færast nær rauðum listum annarra ríkja eða er beinlínis lent þar inni. Sömuleiðis hefur ferðavilji fólks dregist saman, eðlilega, og þegar við skoðum stöðu ferðaþjónustunnar í heiminum er útlit fyrir að þeim sem ferðast milli landa í heiminum fækki um rúman milljarð á þessu ári, samkvæmt nýrri skýrslu Sameinuðu þjóðanna um áhrif heimsfaraldurs á ferðaþjónustuna. Þar kemur fram að millilandafarþegum hafi fækkað um 56% fyrstu fimm mánuði ársins og í maí hafi fækkunin verið 98% frá sama mánuði í fyrra og að heildarfækkun millilandafarþega verði á árinu 2020 allt að 58–78% sem þýðir fækkun um rúman milljarð farþega. Það eru um 120 milljónir starfa í hættu. Þau áhrif sem við sjáum hér á landi, og eru þung fyrir íslenska ferðaþjónustu, eru svo sannarlega ekkert einsdæmi og það skiptir máli að við bæði styðjum við þessi fyrirtæki en nýtum líka tækifærið til að horfa til lengri tíma, til framtíðarsýnar, fyrir ferðaþjónustuna. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þar mun Ísland eiga mikil sóknarfæri, bæði vegna okkar einstæðu náttúru en líka vegna þeirrar faglegu ferðaþjónustu sem hér hefur byggst upp. Áhugavert er að skoða tölur um samdrátt í heiminum á öðrum ársfjórðungi. Það sem sjá má út úr tölum Eurostat er að ekki er hægt að draga ályktanir um að harðar sóttvarnaráðstafanir skili sjálfkrafa meiri samdrætti. Þannig er til að mynda samdrátturinn í Svíþjóð, sem gengið hefur vægast fram af Norðurlöndunum í sóttvarnaráðstöfunum, meiri en í Danmörku og Finnlandi. Inn í það spilar að sjálfsögðu samsetning hagkerfanna og enn áhugaverðara er að fara víðar um í Evrópu og sjá til að mynda samdrátt í Bretlandi sem er u.þ.b. 20% á öðrum ársfjórðungi þessa árs. Það er ekki ofsögum sagt að við stöndum líklega frammi fyrir dýpstu efnahagslægð í heila öld. Að lokum vil ég nýta nokkur orð á þessum skamma tíma til að fara yfir þetta víðfeðma mál um hin borgaralegu réttindi, sem er mikilvæg umræða. Það er alveg ljóst að sóttvarnaráðstafanir hafa svo sannarlega haft áhrif á réttindi landsmanna þó að, eins og ég benti á áðan, óvíða í Evrópu hafi frelsi fólks verið jafn lítið takmarkað og hér á landi síðustu sex mánuði. Ég vil vekja athygli þingmanna á því að á þingmálaskrá heilbrigðisráðherra, sem lögð verður fram við þingsetningu 1. október, má finna frumvarp um endurskoðun sóttvarnalaga, þar sem Alþingi mun fá tækifæri til að fjalla um valdheimildir þeirra laga. Herra forseti. Það skiptir máli að við ræðum þau borgaralegu réttindi í samhengi. Það hversu hratt fólk kemst yfir landamæri Íslands er ekki það eina sem máli skiptir. Það þarf að líta til skólastarfs og menningar- og íþróttastarfs. Það þarf að líta til þess að í vor voru settar gríðarlega umfangsmiklar hömlur á atvinnuréttindi þúsunda manna og gleymum ekki þeim takmörkunum sem hafa verið settar á réttindi eldra fólks, þeirra sem búa á hjúkrunarheimilum og þeirra sem haldnir eru alvarlegum sjúkdómum sem hafa í raun búið við verulega félagslega einangrun allt frá því að faraldurinn skall á. Það er kannski ágætt að rifja upp regluna sem John Stuart Mill setti fram í bók sinni um frelsið, að einungis væri heimilt að skerða athafnafrelsi einstaklings ef um sjálfsvörn væri að ræða. Ætli hún eigi ekki svo sannarlega við í þessu tilfelli þegar við ræðum um þennan heimsfaraldur. Ágæti forseti og þingmenn. Baráttunni við veiruna er hvergi nærri lokið. Ég held að sameiginlegt markmið okkar allra, þegar þeirri baráttu lýkur, verði að geta litið aftur og sagt að okkur hafi saman tekist að vernda heilsu, efnahag og frelsi okkar þannig að þjóðlífið allt verði fyrir sem minnstum skaða og þjóðinni muni takast að vinna hratt til baka það sem tapast hefur í þessum faraldri. Ég fagna þeirri umræðu sem hér fer fram því að það er gríðarlega mikilvægt í opnu lýðræðissamfélagi að umræða fari fram um ólíka þætti þessarar baráttu. Við þurfum að ræða það með gagnrýnum hætti hvernig við grípum inn í daglegt líf fólks og hvernig efnahagslífi þjóðarinnar verði sem best borgið. Þó tel ég að nokkuð góð samstaða hafi verið um meginmarkmiðin, að verja heilsu fólks, lágmarka skaðann fyrir samfélag og efnahag. Að sjálfsögðu deilum við öll þeirri von að sá vetur sem er fram undan færi okkur góð tíðindi í baráttunni við veiruna en við vitum það líka af reynslu undanfarinna mánaða að það er best að fagna ekki fyrr en við höfum það í hendi.
Forseti. Við upphaf heimsfaraldursins lýstum við þingmenn Miðflokksins því yfir að við myndum styðja ríkisstjórnina í öllum þeim aðgerðum sem gætu verið til þess fallnar að draga úr áhrifum þessa faraldurs. Það höfum við gert, jafnvel þótt aðgerðirnar hafi ekki að öllu leyti verið í samræmi við það sem við hefðum helst viljað gera, enda kannski ekki við því að búast. Þó ákváðum við að kynna okkar eigin tillögur að aðgerðum og höfum gert það í tvígang. En nú þegar komin er eins mikil reynsla á þetta viðfangsefni og raun ber vitni og liðið hálft ár skyldi maður ætla að ríkisstjórnin væri a.m.k. komin með markmið um það hvernig eigi að takast á við þetta, en markmiðið er í rauninni enn óljósara núna en það var í upphafi. Við vitum ekki hvort markmið stjórnvalda er að fletja kúrfuna, eins og það var orðað, eða hvort markmiðið er að koma alveg í veg fyrir smit eða hvort markmiðið er eitthvað annað. Öll þessi ólíku markmið geta haft sína kosti og galla en stjórnvöld þurfa við þessar aðstæður að hafa eitthvert markmið til að hægt sé að gera plan, gera áform til að ná því markmiði. Á meðan markmiðið er óljóst og ekki til staðar ríkir óvissa. Óvissan er allsráðandi þessi misserin þegar fylgst er með því hvernig stjórnvöld takast á við vandann. Í rauninni er ýtt undir óvissu með því að taka eina ákvörðun einn daginn en svo ákvörðun sem gengur í allt aðra átt þann næsta. Ef til staðar væri plan og jafnvel einhverjar upplýsingar um hvernig stjórnvöld hygðust ná markmiðinu gætu menn lagað sig að því. Þá gæti fólkið í landinu og fyrirtækin gert ráðstafanir til samræmis við það. Þá gætu stjórnvöld líka gert sínar ráðstafanir til að aðstoða fólkið og fyrirtækin og laga þær ráðstafanir að þróun mála og aðferðunum sem unnið er eftir. Þess í stað eru áfram sýndar nýjar og nýjar glærur sem í mörgum tilvikum verður lítið úr eða þær reynast jafnvel úreltar þegar næstu áform eru kynnt. Frægt er að flaggskipsaðgerðin sem kynnt var í upphafi, brúarlánin svokölluðu, og var notuð til að búa til þessa ímynduðu 230 milljarða tölu, 230 milljarða aðgerðir, þið munið eftir þessu, hefur engu skilað. Það hefur ekki eitt einasta brúarlán verið veitt. Ýmis vandamál hafa komið upp varðandi lokunarstyrkina, afgreiðsla stuðningslánanna hefur ekki gengið eins hratt og menn gerðu ráð fyrir en á sama tíma hafa menn algerlega litið fram hjá því að ráðast í aðgerðir sem gætu verið til þess fallnar að efla atvinnulífið til langs tíma, hluti á borð við lækkun tryggingagjalds eða tekjuskatts, hvetjandi aðgerðir sem geta orðið til þess að fjölga störfum og auka verðmætasköpun. Þess í stað er áfram ausið fjármagni í alls konar, það er eiginlega ekki hægt að kalla það annað en vitleysisverkefni. Hvernig geta menn ætlað að halda sig við það að verja 50 milljörðum kr. af ríkisfé í borgarlínu við þessar aðstæður þegar við þurfum að fjárfesta í einhverju sem skilar raunverulegri verðmætasköpun? Ýmis loforð eru gefin um tugi milljarða hingað og þangað á meðan báknið heldur áfram að vaxa. Við þurfum, ekki hvað síst við þessar aðstæður, að fara mjög vel með fjármagn ríkisins og nýta það til að búa til störf og ný verðmæti sem skila sér til langrar framtíðar.
Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. forsætisráðherra að íslenska þjóðin sýndi bæði seiglu og sveigjanleika þegar fyrsta bylgjan reið yfir. Almenningur fór eftir ráðleggingum færustu sérfræðinga og tók sóttvarnir alvarlega. Þessi viðbrögð skiluðu árangri og það var sérstaklega farsælt að við náðum að halda skólastarfi gangandi að miklu leyti. En vorið var okkur líka mjög þungbært. Tíu manns misstu lífið, tugir heilsuna og viðkvæmir hópar sættu einangrun með tilheyrandi vanlíðan. Efnahagslegar afleiðingar faraldursins og sóttvarna birtust í algeru eftirspurnarhruni og atvinnuleysi þúsunda. Þau bættust við þau þúsund sem þegar hafði verið sagt upp vinnunni mánuðina á undan. Það er rétt að hafa það í huga að hagkerfið var byrjað að kólna allt árið fyrir Covid, án þess að ríkisstjórnin gripi til nauðsynlegra ráðstafana. Aðgerðir gegn Covid-plágunni sjálfri hafa reynst misvel en það hefur verið mikið um fát og seinagang. Reynslan sýnir að hlutabótaleiðin var farsælust, bæði fyrir launafólk og efnahagslífið í landinu. Hana var líka hægt að útfæra hratt enda notuð áður af ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur í síðustu kreppu. Öðrum aðgerðum, svo sem brúarlánum fyrirtækja, hefur gengið allt of hægt að hrinda í framkvæmd. Ég hef enn miklar efasemdir um uppsagnarleiðina. Samfylkingin lagðist gegn henni enda vinnur hún gegn hlutabótaleiðinni og skapar hvata til uppsagna. Þá gagnrýndum við að samhliða henni væri ekki blásið til atvinnusóknar varðandi ný störf. Þá var mikil skammsýni að stíga ekki miklu kröftugri skref til stuðnings sveitarfélögum til að vernda þá dýrmætu þjónustu sem þar er unnin, m.a. í skólum og öldrunarþjónustu. En alvarlegastur er líklega algjör skortur á aðgerðum fyrir fólk og heimili. Margir munu lenda í erfiðleikum með afborganir af lánum, leigu, kaup á skólafatnaði, að kosta börn sín í tómstundir í haust og jafnvel sækja sér læknisþjónustu. Hvort tveggja gæti reynst okkur afar dýrkeypt, dýpkað kreppuna og aukið ójöfnuð. Við í Samfylkingunni studdum öll góð mál ríkisstjórnarinnar og unnum heiðarlega að úrbótum á þeim í meðförum þingsins. Við veittum ríkisstjórninni svigrúm og vonuðumst til að hún lyfti sér upp úr hefðbundnum skotgröfum, opnaði á samráð og tæki fagnandi góðum hugmyndum, jafnvel þótt þær kæmu frá stjórnarandstöðu. En því miður var allt á sömu bókina lært. Það var allt kolfellt. Tillögur um hærri grunnatvinnuleysisbætur, framlengingu á tekjutengingu þeirra, greiðslur til eldri borgara, öryrkja, foreldra langveikra barna, aðstoð við námsmenn og álagsgreiðslur til framlínufólks, frekari aðstoð við sveitarfélög, sértækan stuðning við lítil fyrirtæki, fjárfestingar í nýsköpun, tækniþróun og menningu sem allt hefði fjölgað störfum. Og loks tillögur um aukinn stuðning til fjölmiðla sem gegna lykilatriði á þessum tímum. Þegar gerðar voru tilslakanir á landamærum í júní var heldur ekkert samráð haft við stjórnarandstöðu. Ég fullyrði ekki að niðurstaðan hefði orðið önnur eða að ákvörðunin hafi verið mistök en það er algjörlega ljóst að það var ekki byggt á nógu heildstæðu mati á hagrænum áhrifum þess. Þessi gagnrýni varð nokkuð áberandi í byrjun ágúst þegar smit byrjuðu aftur að skjóta upp kollinum. Það má hrósa ríkisstjórninni fyrir að draga lærdóm af henni, byggja á fleiri sjónarmiðum þegar ákveðið var að herða aftur sóttvarnir við landamæri, og líka fyrir að skipa fjölmennan samráðshóp til loka árs 2021 sem á að horfa breitt á viðureignina gegn veirunni. En það er stórundarlegt, herra forseti, að ekki einn einasti þingmaður hafi aðkomu að þeirri vinnu, hvorki úr stjórn né stjórnarandstöðu. Þeir eru þó kjörnir til að móta þær aðgerðir sem óhjákvæmilega þarf að grípa til og veita fjármuni til þeirra. En þótt ríkisstjórnin hafi síendurtekið slegið á útrétta hönd stjórnarandstöðunnar síðustu sex mánuði lýsir Samfylkingin því yfir að auðvitað er hún tilbúin til samvinnu um góð verk til framtíðar. Helsti munurinn á þessari kreppu og þeirri síðustu er að byrðarnar dreifast miklu ójafnar nú. Tugþúsundir missa vinnuna og heimilin verða fyrir harkalegu tekjufalli meðan meiri hluti þjóðarinnar finnur miklu síður fyrir efnahagslegum áhrifum þótt vissulega fylgi óþægindi hörðum sóttvörnum. Ungt fólk verður sérstaklega fyrir barðinu á þessari kreppu, rétt eins og þeirri síðustu. Það er fjölmennt í atvinnugreinum sem hafa nú misst stóran spón úr aski sínum, svo sem ferðaþjónustu og menningargeiranum. Samkvæmt tölum Vinnumálastofnunar er 18% atvinnuleysi í þeim aldurshópi. Þá er 20% atvinnuleysi hjá innflytjendum og það er fólkið sem dreif áfram góðæri síðustu ára. Ef ekkert verður að gert bætist þetta fólk í hóp þeirra sem þegar standa höllum fæti í samfélaginu, öryrkja, fátækra eldri borgara og annarra sem hafa horft á lífskjarabilið gliðna sífellt síðustu ár, hvort sem það hefur verið góðæri í landinu eða niðursveifla. Herra forseti. Þá eru ótalin börn í viðkvæmu þroskaferli sem eru í sérstaklega mikilli áhættu vegna óvissu og kjaraskerðingar foreldranna. Nú þegar búa 6.000 fátæk börn í landinu og ef ekki verður hugað sérstaklega að þessu atriði á þeim, því miður, eftir að fjölga mikið. Herra forseti. Aukinn ójöfnuður er fylgifiskur kreppu og það er pólitísk ákvörðun ef ekki verður gripið til nógu róttækra aðgerða gegn honum nú. Skynsamleg efnahagsstjórn snýst nefnilega ekki bara um að styðja fyrirtæki heldur ekki síður að verja viðkvæmustu hópana og efla sérhvern einstakling. Ef það verður ekki gert í meira mæli en nú hefur verið er allt tal um samstöðu okkar allra innantómur fagurgali. Vissulega kallar þetta á mikil útgjöld en ég minnist þess hreinlega ekki að hafa heyrt ráðherra viðra þær áhyggjur þegar verið var að veita tugmilljarða króna til fjármagnseigenda í gegnum uppsagnarleiðina. Ég tek undir með fjármálaráðherra sem sagði í vor að það þyrfti að gera meira en minna. Nú, hæstv. fjármálaráðherra, er einfaldlega komið að því að beina þeirri aðstoð að almenningi í ríkari mæli. Herra forseti. Veiran er auðvitað óútreiknanlegt kvikindi og við höfum ekki hugmynd um hvað þessi viðureign mun taka langan tíma. Við verðum þess vegna að hafa kjark til að horfa til framtíðar og meta allar ákvarðanir út frá heildarhagsmunum þjóðarinnar og langtímaávinningi. Endurskipulagningin þarf að miða að því að skapa öllum mannsæmandi lífskjör og byggja fjölbreyttara atvinnulíf sem reiðir sig í auknum mæli á hugvit. Hún þarf að taka mið af samfélagslegum breytingum samfara tækniþróun, baráttu gegn loftslagsvá og vera til þess fallin að lágmarka áhættu af stórum áföllum. Herra forseti. Við ráðum engu um það hvar við stöndum í dag en við ráðum öllu um það hvert við stefnum. Það yrðu mikil mistök að ræsa upp gömlu vélina aftur óbreytta.
Herra forseti. Undanfarnir mánuðir hafa verið mörgum Íslendingum þungbærir og því miður er útlit fyrir að komandi vetur verði enn fleirum erfiður. Fólk hefur mátt þola mikla röskun á daglegu lífi, skerðingu margvíslegra lífsgæða, minna samneyti við ástvini í viðkvæmum hópum sem þurfa einmitt hvað mest á samveru og stuðningi að halda, og margir hafa misst lífsviðurværi sitt. Okkur gekk vel að hafa hemil á fyrstu bylgju kórónuveirunnar, en við höfum verið minnt á að það er ekki átaksverkefni sem hægt er að afgreiða á nokkrum vikum heldur verður það viðvarandi verkefni enn um sinn. Okkur líður kannski mörgum eins og við séum að hefja seinni hálfleik í þeirri viðleitni en staðreyndin er sú að við vitum ekki hvort sá kafli sem nú er að hefjast er seinni hálfleikur eða kannski annar leikhluti af fjórum eða önnur lota af níu. Við þurfum að horfast ískalt í augu við þann möguleika að kórónuveiran og afleiðingar faraldursins verði áfram örlagavaldur í heiminum. Þótt allir vonist eftir því að bóluefni eða betri læknismeðferðir muni eyða þessari hættu úr samfélaginu getum við ekki leyft okkur að veðja framtíð íslensku þjóðarinnar á þá von. Skylda okkar er að finna leiðir til að koma Íslandi aftur í gang, draga úr skaðanum á samfélagið í heild og gera þjóðinni mögulegt að lifa í samfélagi sem einkennist af framtakssemi og lífsgleði en ekki doða og kvíða. Við Íslendingar getum sannarlega verið stolt yfir því hvernig við brugðumst við þegar óvissan var alger og ótti og taugaveiklun greip um sig víða um heim. Fumlaus viðbrögð á Íslandi vöktu athygli og á grundvelli þeirra eigum við möguleika á því að halda áfram að spila eins vel úr erfiðri stöðu og hægt er. En eftir því sem dregur úr óvissunni, þeim mun yfirvegaðri ákvarðanir getum við tekið og þeim mun betur er hægt að meta áhættuna og viðbrögð við henni. Nú, næstum níu mánuðum eftir að kórónuveiran kom fyrst fram á sjónarsviðið, vitum við sem betur fer margt miklu betur. Þann lærdóm þarf að meðtaka og nýta til þess að koma lífinu á Íslandi sem fyrst í betra horf. Að lifa með veirunni krefst þess að við sýnum æðruleysi, tökum því sem að höndum ber og höfum úthald til að gera það sem þarf og standa saman í því. Enginn þarf að efast um að ríkisstjórnin hefur sett það í algjöran forgang að hafa hemil á þeirri bylgju faraldursins sem gerði sig líklega til að fara úr böndunum fyrir nokkrum vikum. Hertar smitvarnir á landamærunum endurspegla þá forgangsröðun þótt augljóslega hafi þær aðgerðir engin áhrif á það smit sem þá þegar var komið inn til landsins og hefur náð dreifingu. Dæmin um heim allan sýna glögglega að það er óraunhæft markmið í opnu og frjálsu samfélagi að komast algjörlega hjá því að kórónuveiran skjóti upp kollinum. Það sést hinum megin á hnettinum þar sem nær alger lokun landamæra dugði ekki til til þess að koma algjörlega í veg fyrir hættuna á nýju smiti og eru samfélögin þar látin sæta harkalegum takmörkunum til að reyna að koma í veg fyrir dreifingu. Það er eðlilegt að skiptar skoðanir séu um hvort nauðsynlegt hafi verið að ganga eins langt og við höfum gert. Það verður aldrei sannað og heldur aldrei afsannað. Í öllum þessum hildarleik höfum við mörg þurft að sætta okkur við að taka sem gott og gilt svarið: Ég veit það ekki. Og við, ráðamenn þjóðarinnar, höfum líka þurft að hafa nægilegt sjálfstraust til að svara góðum og gildum spurningum með orðunum: Ég veit það ekki. En við vitum sífellt meira og eitt vitum við fyrir víst: Markmið okkar er að daglegt líf færist sem fyrst í eðlilegt horf. Ég hef áður sagt að það sé mikilvægt að við dýpkum stöðugt greiningu okkar á því hvar hið gullna jafnvægi liggur, annars vegar á milli þess að lágmarka líkur á hópsmiti með hörðum sóttvörnum, og hins vegar að lágmarka samfélagslegt og efnahagslegt tjón sem slíkar sóttvarnir valda. Það er erfitt mat sem verður alltaf háð einhverri óvissu. Við þurfum að sýna auðmýkt gagnvart þeirri staðreynd. Við þessar aðstæður standa nokkur forgangsverkefni upp úr til viðbótar við höfuðmarkmið okkar um að halda faraldrinum í skefjum. Í fyrsta lagi að halda áfram eftir megni að koma til móts við fólk og fyrirtæki með mótvægisaðgerðum. Í því augnamiði verða nokkur stór og þýðingarmikil mál tekin fyrir á þessu þingi. Í öðru lagi er það verkefni okkar að festast ekki innan lokaðra landamæra lengur en hægt er að réttlæta með mjög sterkum rökum. Efnahagslífið þolir ekki slíka lokun og gildir það um alla anga efnahagslífsins. Án góðs sambands við umheiminn bresta forsendur efnahagslegrar velsældar okkar. Við Íslendingar erum mjög háð því að kaupa vörur og þjónustu frá útlöndum en til þess þurfum við erlendan gjaldeyri. Það má ekki vanmeta þau vandræði sem það veldur okkur ef sú uppspretta nýrra, dýrmætra gjaldeyristekna hverfur um lengri tíma. Í þriðja lagi þurfum við að grípa þau tækifæri sem gefast til nýrrar sóknar. Viðspyrna í ferðaþjónustu mun vega þungt í þeirri sókn þegar þar að kemur, en við þurfum líka að hugsa um aðra þætti og þar leikur nýsköpun mjög stórt hlutverk. Við höfum stigið afgerandi skref til að efla nýsköpun og má þar nefna 700 millj. kr. hækkun á framlagi til Tækniþróunarsjóðs og 700 milljónir til nýs úrræðis sem við köllum Stuðnings-Kríu og er ætlað að efla lífvænleg sprotafyrirtæki sem lentu í rekstrarvanda vegna Covid, auk hækkunar á endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar og fleiri aðgerða. Herra forseti. Við þurfum að hemja faraldurinn og tryggja líf og heilsu. Í þeirri viðleitni höfum við notið góðs af traustri forystu og þrotlausu starfi frábærrar framlínu á öllum stigum sem seint verður fullþakkað. Við þurfum að geta skapað verðmæti, störf og tekjur, sem eru undirstaða lífskjara okkar og lífsgæða. Þá vandrötuðu leið fetum við nú í öruggum skrefum. Faraldurinn reynir á þolgæði allra því meira sem hann dregst á langinn en með öflugri forystu, þrautseigju og samstilltu átaki mun það markmið nást að komast á sem farsælastan hátt yfir þessa erfiðu áskorun.
Forseti. Á vormánuðum lagði ríkisstjórnin fram aðgerðapakka til að bregðast við efnahagsástandinu sem við blasti. Nú þegar dregur nær hausti er ljóst að sumar aðgerðirnar hafa gagnast ágætlega en aðrar síður. Sumar hafa veitt fyrirtækjum tímabundna björg og varið störf en margar hafa náð ansi stutt. Sumar hafa ekki komið til framkvæmda og ekki hjálpað neinum. Aðgerðirnar sem ríkisstjórnin lagðist í voru fyrirsjáanlegar. Þær snúast um að vernda núverandi hagkerfi, tekjustreymi fyrirtækja og þá geira atvinnulífsins sem hafa náð eyrum ríkisstjórnarinnar. Þær snúast ekki um að vernda fólkið, því enginn sem ríkisstyrkir uppsagnir getur sagst bera hag fólksins fyrir brjósti. Þær snúast ekki um að bregðast við breyttum raunveruleika heldur um að halda sem fastast í allt það sem áður hefur komið. Nú hefur kallið komið frá því einkafyrirtæki sem á í hvað beinustu talsambandi við ráðherra ríkisstjórnarinnar, Icelandair. Nú er ljóst að öll úrræðin hingað til hafa ekki dugað þó að sum þeirra hafi verið sérhönnuð fyrir fyrirtækið og beina aðkomu ríkisins þarf til að bjarga því. Nú á að veita ríkisábyrgð á lánalínu, allt að 16,5 milljörðum kr., og sú upphæð er ofan á alla þá milljarða sem þegar hafa farið til félagsins í gegnum ríkissjóð með hlutabótaleiðinni, uppsagnarstyrknum og öðrum aðgerðum. Lánveitandinn verður banki í ríkiseigu og íslenska þjóðin í sjálfskuldarábyrgð. Og hvað fær ríkið fyrir þessa notkun á almannafé? Ekki hlut í félaginu. Það telur fjármálaráðherra óeðlileg afskipti ríkisins, jafnvel þó að nágrannaþjóðir okkar margar eignist nú hluti í sínum flugfélögum. Forseti. Hversu mikilli orku hefur ríkisstjórnin eytt í að ganga á eftir hverri einustu kröfugerð Samtaka atvinnulífsins? Hversu mikið af almannafé hefur farið til atvinnurekenda til að segja upp starfsfólki þegar við hefðum allt eins getað gefið almenningi féð til að tryggja öllum lífsviðurværi og styrkja hagkerfið innan frá? Í staðinn voru efnahagslegu aðgerðirnar fyrir fólkið í landinu lagðar upp þannig að þær skyldu vera sem þrengstar og afmarkaðastar til að koma í veg fyrir of mikil útgjöld. Grunnhugsunin, sérstaklega þegar kom að aðgerðum í þágu launafólks, var að skilyrðin yrðu ströng og kerfið stíft til að draga úr aðsókn. Áhrifin eru óumflýjanlega þau að fólk fellur á milli, í glufurnar, og hver fjölskylda sem fellur í þær horfir fram á áhyggjur, kvíða og skert lífsgæði. Við eigum ekki, forseti, að troða fólki í ferköntuð kerfi. Við eigum að sníða kerfin að fólkinu, búa til sveigjanleika og afnema skilyrði og skerðingar tímabundið á meðan vinnumarkaðurinn er að jafna sig. Hversu lengi ætlar ríkisstjórnin að neita að horfast í augu við breyttan raunveruleika og hvenær ætlar hún að fara að nýta drifkraftinn og hugvitið í íslensku samfélagi í nýsköpun og frumkvöðlastarf í stað fjöldaframleiddra láglaunastarfa? Hvenær fáum við að sjá hugsjónir forsætisráðherra í verki? Aðgerðir ríkisstjórnarinnar eru í einu orði sagt íhaldssamar alveg eins og fólkið sem hafði að þeim frumkvæði. Forseti. Á meðan ég sakna þess að sjá hugsjónir forsætisráðherra í aðgerðum ríkisstjórnarinnar þá þykja mér hugsjónir fjármálaráðherra skína mjög skýrt í gegn, því miður. Nú þegar þúsundir þurfa að framfleyta sér og fjölskyldum sínum á strípuðum atvinnuleysisbótum heyrist eðlilega ákall um að bæturnar séu með þeim hætti að hægt sé að lifa af þeim. En fjármálaráðherra, sjálfur formaður Sjálfstæðisflokksins, segir það ekki skynsamlegt að hækka þær, með því sé dregið úr hvata fólks til að vinna. Það er ekki bara andfélagslegt af hæstv. ráðherra að halda því fram heldur er það einnig óupplýst afstaða, byggð á gögnum sem eiga ekki við um núverandi ástand. Þetta er rangt hjá fjármálaráðherra. Vinnumarkaðsrannsóknir segja okkur að áhrifin af tímabundinni rýmkun bótaskilyrða og -fjárhæða í kreppuástandi hafi lítil eða engin áhrif á aðsókn í störf og miklu frekar tryggi hún áframhaldandi neyslu og standi vörð um hagvöxt á meðan kreppa gengur yfir. Það sem fjármálaráðherra skilur ekki er að þær efnahagsþrengingar sem heimsfaraldurinn hefur valdið kalla á nýja sýn á velferðarkerfið og nýja nálgun sem grípur alla í samfélaginu án skilyrða eða skerðinga. Að tryggja efnahagslegt öryggi allra á þessum óvissutímum er nefnilega fjárfesting. Með því að vernda lífsafkomu fólks verndum við hagkerfið og hvetjum til aukinnar nýsköpunar og sveigjanleika sem er nauðsynlegur til að byggja upp vinnumarkað framtíðarinnar. Það er ekki til marks um háleitar hugsjónir að dæla peningum í veröld sem var. Í efnahagslegu tilliti gekk okkur ágætlega í nokkur ár. En við þurfum að vera undir það búin að sá veruleiki komi ekki aftur. Nú er nauðsynlegt að horfa fram á veginn og styðja við næstu stóru hugmyndir. Það er ekki okkar að segja hverjar þær eru og það ætti ekki að vera þannig. Fjölmargir einstaklingar og fyrirtæki bíða í startholunum með hugmyndir sem hafa alla burði til að verða að undirstöðuatvinnugreinum. Það sem vantar er fjármagn til að koma þeim af stað og það er það sem þessi ríkisstjórn ætti að vera að gera, að skapa störf morgundagsins með því að fjármagna nýsköpun, listir, menningu og rannsóknir í stað þess að ríghalda í fortíðina. Svo verð ég í lokin að benda á að hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, hafði sögulegt tækifæri árið 2017 til að innleiða nýja stjórnarskrá með samstarfi flokka sem virða lýðræðislega afstöðu þjóðarinnar. Við gætum verið á þeim stað í dag að auðlindir þjóðarinnar væru í hennar eigu og að við fengjum af henni sanngjarnan arð. Þess í stað höfum við séð auðlindarentu þjóðarinnar fara minnkandi í valdatíð þessarar ríkisstjórnar og þess í stað heyrum við nú suð íhaldsins um að nú skuli draga saman í öllum helstu öryggiskerfum. Ég þakka bara fyrir það að þessi ríkisstjórn eigi bara eitt ár eftir og vona að henni takist ekki að skaða samfélagið frekar með nýfrjálshyggjutrúarofstæki sínu á tímum þar sem samfélagsleg sátt veltur á samkennd, samheldni og samvinnu. Höfum það í huga í næstu kosningum.
Virðulegi forseti. Í viðtali í síðustu viku sagði yfirlæknir ónæmisdeildar Landspítalans, með leyfi forseta: „Það sem gerist er að það verður þessi gríðarlega samvinna og samskipti. Okkar fremstu vísindamenn á alþjóðavísu og fyrirtæki á þessum markaði fara að deila upplýsingum. Þetta er einstakt - sigur fyrir mannkynið, ef ég má orða það sem svo.“ Það viðhorf er nefnilega orðið ríkjandi að samvinnan og samskiptin muni leiða okkur út úr því ástandi sem ríkir í heiminum um þessar mundir. Þetta er viðhorf sem er inngróið í stefnu Framsóknar enda hefur flokkurinn í gegnum tíðina verið boðberi samvinnunnar sem leysir úr læðingi og hefur leyst helstu framfaramál í sögu þjóðarinnar. Heimsfaraldur kórónuveirunnar hefur fært okkur óumbeðið mörg og stór verkefni. Hver hefði ímyndað sér fyrir ári síðan að fara þyrfti í aðgerðir til að tryggja flugsamgöngur til landsins, tryggja almenningssamgöngur milli svæða, heimila sérstaklega fjarfundi hjá sveitarstjórnum því fólk gæti ekki komið saman? Margt fleira má telja upp. Það má ekki gleyma því að í miðju kófinu voru samþykkt lög og þingsályktanir um samgönguverkefni sem að heildarumfangi nema 900 milljörðum kr. næstu 15 árin. Í því felast störf, meira öryggi, umferðaröryggi, og aukin lífsgæði um land allt. Það sem stendur upp úr í mínum huga er þó sú samheldni sem hefur einkennt viðbrögð þjóðarinnar. Fólk hefur tekið höndum saman um að berjast við veiruna þótt það hafi kostað fórnir, bæði efnahagslegar og einnig hvað varðar breytingu á daglegu lífi fólks. En líkt og þjóðin hefur staðið með sóttvarnayfirvöldum mun Framsókn og þessi ríkisstjórn standa með þjóðinni. Nú er mikilvægasta verkefnið að verja störf og skapa störf, fjölbreytt störf um allt land, því að áfall ferðaþjónustunnar er til að mynda áfall landsbyggðanna. Í viðbragðinu nú leika tvö ráðuneyti Framsóknar lykilhlutverk, félags- og barnamálaráðuneyti og mennta- og menningarmálaráðuneytið, sem tryggja velferð okkar og skapa tækifæri okkar fyrir framtíðina. Nám er tækifæri. Stærsta ákvörðunin í þessu ferli, kannski sú langstærsta sem þessi ríkisstjórn hefur tekið af fjölmörgum, er ákvörðunin að mæta þessari kreppu ekki með skattahækkunum eða niðurskurði heldur með sókn. Það er stefna sem við í Framsókn höfum talað fyrir lengi enda augljóst, eins og fram hefur komið, að samdráttur hagvaxtar var hafinn áður en kórónuveiran kom. Við ætlum að sækja fram með sókn. Við sækjum fram með auknum fjárfestingum ríkisins á sama tíma og við grípum þá sem lenda tímabundið í hremmingum vegna atvinnumissis. Þetta getur ríkisstjórnin gert af því hún var búin að búa í haginn efnahagslega og fjárhagslega með skynsamlegri stjórn á þeim málum, líka af því að hún hefur breiða skírskotun. Hún er ríkisstjórn jafnvægis og með þessu jafnvægi hefur okkur tekist að ná samstöðu um að breyta, jafnvel bylta með róttækum hætti, námslánakerfinu, barnamálaumhverfinu, húsnæðiskerfinu, samgöngumálunum, svo nokkur mál Framsóknar séu nefnd. Heimsfaraldurinn getur leitt til sundrungar og átaka en líkt og þegar kemur að því að ráða niðurlögum veirunnar sjálfrar þá þurfum við samvinnu til að byggja upp sterkara samfélag. Framsókn mun hér eftir sem hingað til vinna að sátt um framþróun samfélagsins. Sú sátt verður ekki til með öfgum til hægri eða vinstri. Framtíðin ræðst á miðjunni.
Virðulegi forseti. Við skulum hafa það hugfast að ríkisstjórnin tók við ágætu búi. Fyrst um sinn var vissulega ekki þverfótað fyrir loforðum um aukin ríkisútgjöld og pólitískan stöðugleika og þau stóðu við sitt framan af. Umsvif hins opinbera héldu áfram að aukast verulega. Stöðugleikinn var tryggður fyrir suma og lítið var gert til þess að minnka skattbyrði á einstaklinga og atvinnulíf samhliða. Þó voru teikn á lofti um kólnun hagkerfisins strax á fyrsta ári ríkisstjórnarsamstarfsins. Ríkissjóður var síðan orðinn ósjálfbær á síðari hluta ársins 2019. Óveðursský hrönnuðust upp. Ekki hafði mælst jafn mikill samdráttur í útflutningi í 30 ár. Atvinnuleysi hafði ekki mælst jafn mikið árum saman. Það var loðnubrestur. Það var óvissa í áliðnaði. Fækkun ferðamanna var hafin fyrir Covid og samdráttur í fjárfestingum, svo að eitthvað sé nefnt. Ríkisstjórnin vildi ekki viðurkenna þennan veruleika, a.m.k. ekki að hann væri eitthvert vandamál. Við í Viðreisn óskuðum ítrekað eftir því að ríkisstjórnin gerði ráðstafanir einmitt vegna þessara veðurskilyrða. Við sýndum á spilin með blaðamannafundum og fjármögnuðum tillögu frá 2018 og 2019 og nú árið 2020 héldum við áfram að vara við áframhaldandi andvara- og aðgerðaleysi í ríkisfjármálum. Strax í upphafi þessa árs hvöttum við ríkisstjórnina til þess að vakna og tryggja að stoppað yrði í uppsafnaða þörf í innviðafjárfestingum og að strax yrði gripið til aðgerða til að lækka álögur á atvinnulífið, eins og að lækka hið almenna tryggingagjald. Á þetta var ekki hlustað. Síðan kom heimsfaraldurinn og veröldin okkar breyttist. Við höfum síðan horft á ríkisstjórn í algjörum varnar- og viðbragðsgír. Ég er ekki að segja að ríkisstjórnin hefði átt að átta sig á heimsfaraldrinum fyrir fram, það er ekki hægt. En ef ríkisstjórnin hefði brugðist við vísbendingum okkar um kólnun í hagkerfinu af fullri alvöru hefði hún a.m.k. verið tilbúin með vísi að einhverju plani, vísi að því að vera tilbúin í markvissar innviðafjárfestingar. Ekkert plan var tilbúið, ekki vísir að því, nema kannski plan um einhverja blaðamannafundi. Ríkisstjórnin tók sér langan tíma til að kynna fyrsta aðgerðapakkann. Sá fyrsti var með umfang upp á 230 milljarða, margt gott þar. En fyrst og síðast var það hlutabótaleiðin sem reyndist góð og mikilvæg og er gott að heyra að framlengja eigi hana. Önnur úrræði, verðum við þó að segja, hafa verið verulega vannýtt og langt undir áætlunum. Aðgerðapakkar ríkisstjórnarinnar voru því í besta falli verulega ofmetnir og margar aðgerðir ríkisstjórnarinnar, pólitískar aðgerðir hennar, misstu hreinlega marks þó svo aðrar hafi komið að gagni. Eina aðgerðin sem hefur farið langt umfram væntingar og áætlanir er nýting einstaklinga á séreignarsparnaði. Sem þýðir hvað? Það þýðir að heimilin í landinu eru að nýta sér sparnað sinn til þess að brúa bilið. Ég óttast, virðulegi forseti, að of mikill tími hafi farið í að útbúa heimatilbúin úrræði sem ríkisstjórnarflokkarnir gátu möndlað um sín á milli og sameinast um en reyndust síðan ekki úrræði til að mæta þörfum atvinnulífsins og ekki að mæta stærstu ógninni sem vofir yfir okkur og það er sú staðreynd að um 30.000 manns verða hugsanlega atvinnulausir í næsta mánuði. Við eigum erfitt og þungt haust fyrir höndum. Höfum það líka í huga að ástandið er ekki til komið vegna markaðstengdra ástæðna. Ástandið er komið til vegna pólitískra ákvarðana vegna heimsfaraldurs. Viðbrögð stjórnvalda til að mæta áfallinu, eins og við sjáum á nýkynntri fjármálastefnu, eru því miður allt of lítil og of seint fram komin. Við þurfum mun framhlaðnari fjármálastefnu. Við þurfum að gera meira strax til að koma í veg fyrir að þetta tímabundna ástand - og þetta er tímabundið ástand - verði ekki langvarandi og við verðum ekki að glíma við langvarandi efnahagslegar afleiðingar þess að ríkisstjórnin brást of lítið og of seint við. Stærsta verkefnið sem bíður okkar allra er að verja störfin og skapa störfin, að verja heimilin og verja fyrirtækin, ekki síst þau litlu og meðalstóru. Þeir sem nú eru atvinnulausir vegna þessa tímabundna ástands þurfa að fá svigrúm og hafa öryggisnet, tækifæri til þess að eiga séns næstu 12 mánuðina. Það þarf að vera fyrirsjáanleiki, þó ekki sé nema einhver, fyrir atvinnulífið og heimilin í landinu. Það er ekki nóg, með fullri virðingu, að framlengja úrræði um tvo mánuði. Við þurfum að stíga djarfari skref og þess vegna verðum við að fara í almennar aðgerðir strax, eins og að lækka tryggingagjaldið á fyrirtækin og koma hvötum til fyrirtækjanna til að ráða til sín fólk í vinnu. Þetta þarf að gera. Ekki síður þarf að fara í markvissar fjárfestingar og það strax í innviðum, mannauði og nýsköpun. Það mun kosta meira að gera minna strax. Við verðum að koma í veg fyrir að þessi reikningur verði sendur til framtíðarkynslóða. Ég kæri mig a.m.k. ekki um að gera það. Ríkisstjórnin hefur haft 1.002 daga til að sanna að hún valdi verkefninu. Ég óttast að hún geri það ekki og ýmis teikn eru á lofti. Við sáum það fyrr í sumar að þá var ákveðið að opna landið okkar og það var ekki gert eftir einhverja greiningu eða upplýsingar og hvað þá eftir samráð; ég ætla ekki að gera ráð fyrir því frá þessari ríkisstjórn. Síðan ber hún sér á brjóst: Við getum skimað 5.000 manns. Korteri eftir að það er farið af stað lokar ríkisstjórnin landinu án þess að upplýsa fólkið okkar. Meira að segja ráðherrar í ríkisstjórn segja að undirbúningurinn hafi verið ónógur, að greiningar vanti. Ég óska ferðamálaráðherra velfarnaðar í því að fá þessar greiningar upp á yfirborðið. Við þurfum ríkisstjórn sem skapar ekki upplýsingaóreiðu í svona faraldri. Við þurfum ríkisstjórn sem sýnir okkur vissu og festu, þorir í samtalið, þorir í samráðið. Í samráði er möguleiki á samstöðu og samstaðan er dýrmætt hreyfiafl til að byggja upp samfélagið okkar til lengri og skemmri tíma.
Virðulegur forseti. Nú hefur ríkisstjórnin á þessum fordæmalausu tímum sýnt okkur grímulaust hvað hún ætlar að gera. Metnaðurinn er ekki meiri en svo að hún ætlar stolt að verja núverandi ástand. Hvað þýðir það á mannamáli að reyna að verja núverandi ástand? Er það ekki mannúðleg stefna í miðju Covid að tryggja að fólk hafi möguleika á að framfleyta sér, borga húsnæðiskostnað, kaupa í matinn, lifa mannsæmandi lífi? Ef halda á fólki við hungurmörk á bótum hefur fólk ekki möguleika á að versla við fyrirtæki og halda þeim þannig gangandi. Það er vítahringur sem vert er að forðast. Þetta skrifar Drífa Snædal, forseti ASÍ, og krefst þess að stjórnvöld hækki atvinnuleysisbætur. Þarna var eingöngu verið að tala um atvinnulausa. Og hvað gerir hún kröfu um að atvinnulausir hafi? Jú, um að grunnvísitölubætur verði 95% af lægstu launum á vinnumarkaði samkvæmt kjarasamningum, eða 318.250 kr. fyrir skatt. Það er engin ofrausn, en það er ömurlegt að tóra á 240.000 kr. eftir skatt. Þarna er verið að biðja um að hækka bætur í t.d. 260.000 kr. á mánuði. Það er engin ofrausn en það hjálpar. En hvað er þá hægt að segja um eldri borgara og öryrkja sem verða að sætta sig við að svelta á 220.000 kr. á mánuði eftir skatt? Sú upphæð skerðist núna vegna hækkunar á matvörum og öðrum nauðsynjum. Fólk í áhættuhópum gagnvart veirunni verður að vera inni í einangrun og fá matvöru og aðrar nauðsynjar sendar heim með tilheyrandi kostnaði, en það hefur ekki efni á því. Það verður að fara út í búð, er óvarið vegna þess að það hefur ekki efni á að kaupa grímur. Hvaða skilaboð fá eldri borgarar og veikt fólk sem er sárafátækt í boði ríkissjóðs? Jú, ríkisstjórnin ætlar að verja stöðuna, verja það að stór hópur fólks reyni að lifa af við þessar ömurlegu aðstæður. Þvílíkur metnaður. Ekki þýðir að senda fólkið á hjálparstofnanir því að það er aukningin frá 50% upp í 200%. Ekki geta allir heilsu sinnar vegna komið þangað. En hvað segir það okkur? Eymdin, fátæktin er að aukast. Í Morgunblaðinu í gær kom fram hjá lækni á bráðamóttöku Landspítala – háskólasjúkrahúsi að aðstæður hafi aldrei verið verri og að heilbrigðiskerfið hafi veikst eftir að kórónuveiran fór að breiðast út. Ætlar ríkisstjórnin að verja það? Er metnaður hennar ekki meiri en svo að eftir að hafa lofað að styrkja heilbrigðiskerfið eftir fyrstu bylgju Covid-19 til að gera kerfið betur undirbúið til að takast á við veiruna? Er þetta metnaður? Hvað með biðlista í heilbrigðiskerfinu þar sem bið eftir bæklunaraðgerðum hefur tvöfaldast og nálgast óðfluga 1.000 manns? Þetta á auðvitað að vera óbreytt. Hvaða afleiðingar siglum við inn í? Gerum við okkur grein fyrir afleiðingum þess að halda fólki heima, hreyfingarlausu þar sem það grotnar niður? Hvaða varnir hefur þetta fólk gegn veirunni ef það fær hana? Þetta eru ömurlegar aðstæður sem verið er að bjóða fólki upp á og það er enginn metnaður til að breyta því. Eldri borgarar eru eini hópurinn sem skilinn hefur verið eftir í aðgerðum ríkisstjórnarinnar vegna Covid-19. Öryrkjar fengu einu sinni nokkrar krónur, sem dugðu því miður skammt því að þær voru teknar margfalt til baka með verðbólgu og gengisfalli krónunnar. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að matvara hefur stórhækkað, og við erum að tala um hækkun á matvöru um allt upp í 30–40%, sem ég hef séð. Þetta er hækkun vegna gengisins, verðbólgu. Á sama tíma hefur þetta fólk ekki fengið krónu til að taka á þessum hækkunum. Það þarf að herða sultarólina. Eldri borgarar og öryrkjar fengu ekki leiðréttingu vegna bankahrunsins og eru þeir þeir einu sem ekki hafa fengið hana. Þessi hópur á inni hækkun upp á um 50.000 kr. á mánuði eftir skatt. Það er staðreynd. Tekjur þeirra eftir skatt ættu að vera um 270.000 kr. á mánuði og þá á eftir að leiðrétta skattprósentuna vegna þess að skattar hafa stórhækkað. Þeir hafa ekki fylgt launavísitölu, þannig að ef rétt væri gefið í dag er ég alveg sannfærður um, sama hvernig við reiknum það út, að það þyrfti enginn á Íslandi að lifa á undir 350.000 kr. á mánuði skatt- og skerðingarlaust. Og það eru engin ofrausn, ekki á nokkurn hátt. Nei, skilaboðin í bankahruninu og Covid-19 eru skýr: Þessi hópur skal að stórum hluta halda áfram að lifa og það í fátækt. Einnig skulu börn lifa áfram í sárafátækt því að það á að verja stöðu þeirra í dag, verja það að stór hópur þarf að fara til hjálparstofnana til að biðja um hvað? Jú, mat, föt, skólabækur. Er það eðlilegt? Getum við réttlætt það á einhvern hátt? Er ekki ömurlegt að metnaðarlaust markmið þessarar ríkisstjórnar eigi áfram að bitna á þeim sem verst eru staddir? Jú, það er stór hópur þarna úti sem er í þeirri ömurlegu aðstöðu að lifa við það að vera launalaus, t.d. listamenn, þeir eru algerlega launalausir. En það er annar hópur fólks sem reynt hefur það á eigin skinni að þurfa að lifa mánuði, jafnvel ár, gjörsamlega launalaus, veikur. Þetta fólk er á almannatryggingakerfinu og hefur einhverra hluta vegna hlotnast einhver smápeningur sem síðan er tekinn, króna á móti krónu, af þeim aftur. En núna er metnaðurinn 65 aurar á móti krónu. Metnaðurinn er svo mikill hjá þessari ríkisstjórn að við samþykktum nauðug núna í haust krónu á móti krónu skerðingar aftur inn í kerfið fyrir þá sem eru með búsetuskerðingar. Hvað segir þetta okkur? Á hvaða leið erum við? Ég segi: Breytum þessu strax. Sjáum til þess að þeir sem minnst mega sín og þurfa mest á því að halda fái hjálp, en ekki allir.
Virðulegur forseti. Það er svo merkilegt með fordæmalausu tímana að þá verða til fordæmin. Stundum búum við að þeim eins og sést á því að flest þau úrræði sem best hafa reynst í viðbrögðum við efnahagsástandinu vegna kórónuveirunnar eru úrræði sem urðu til í tíð vinstri stjórnarinnar sem viðbrögð við efnahagsáfalli þess tíma. Hérna má sérstaklega nefna hlutabótaleiðina sem er væntanlega það úrræði sem allra best hefur reynst, jafnvel þó að holað hafi verið innan úr því núna í vor samhliða því að teknir voru upp uppsagnarstyrkir. Þess vegna hljótum við að fagna því að nú um mánaðamótin eigi að framlengja hana, þótt ekki sé nema um tvo mánuði. En þetta lá ekki fyrir fyrr en í gær og núna eru mánaðamótin þegar þessi leið átti að renna út. Ég velti fyrir mér hversu mörg fyrirtæki hafi verið tvístígandi í byrjun vikunnar um það hvort föstudagurinn væri uppsagnadagur hjá þeim og hversu margir einstaklingar á hlutabótum hafi ekki vitað hvort þeir yrðu í vinnu eftir helgina. Þegar við tölum um samráðsleysi við stjórnarandstöðuna þá virkar það stundum abstrakt úti í samfélaginu en svona birtist það í lífi fólks. Ég veit ekki hvernig stendur á því að svona lengi þurfti að bíða með að tilkynna framlengingu hlutabótaleiðarinnar. Mér detta í hug tvær mögulegar ástæður sem mér þykir báðar slæmar og vona að hvorug sé raunin. Annars vegar gæti ástæðan verið sú að illa hafi gengið að semja á milli stjórnarflokkanna um að halda áfram með úrræðið. Það er ekki gott fyrir þann vetur sem fram undan er, þar sem við þurfum að vera öll saman í að byggja hér upp. Hin ástæðan gæti verið að einhver kúltúr leyndarhyggju sé orðinn rótgróinn í Stjórnarráðinu, að spilunum sé haldið svo þétt upp að fólki að ekki megi sýna á þau fyrr en á allra síðustu metrunum. Það er ekki heldur gott vegna þess að við þurfum að fara að sjá fram á veginn. Almenningur þarf að fara að sjá inn í haustið og veturinn og næsta ár. Þær aðstæður sem við lifum við núna eru bara generalprufa fyrir þær miklu samfélagsbreytingar sem fram undan eru vegna tækni- og loftslagsbreytinga. Þá skiptir öllu máli að við séum í alvöru öll saman í þessu. Í haust þurfum við að snúa vörn í sókn. Við erum ekki farin að sjá þau mál koma frá ríkisstjórninni enn þá. Nám er vinnandi vegur er verkefni sem er í þá áttina. Það hjálpar fólki að afla sér nýrrar þekkingar sem getur gagnast því í frekari störfum í framhaldinu. En það sem vantar núna er að búa til verkefni sem henta þeim hópi sem er atvinnulaus í dag. [[Forseti hringir.]]Við sáum það ekki í vor þegar Allir vinna verkefnið var tekið af hillunni og endurnýjað. Það var uppskrift sem átti ekki við í dag. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að vinna eftir stöðunni eins og hún birtist og við þurfum að sjá [[Forseti hringir.]]hvað á að gera með meiri fyrirvara en fjórum dögum fyrir mánaðamótin þar sem allt fer í kaldakol. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Staðan í heimsfaraldri vegna kórónuveiru er þannig að á heimsvísu eru 24 milljónir manna með þekkt smit og yfir 820.000 manns hafa látið lífið. Á Norðurlöndunum hafa greinst um 125.000 smit og yfir 7.000 manns hafa látist, þar af 5.800 í Svíþjóð. Í langflestum Evrópuríkjum fer smitum fjölgandi. Mörg af okkar helstu viðskiptalöndum hafa átt í miklum erfiðleikum með faraldurinn sem hefur sett mark sitt á vilja fólks til ferðalaga, framleiðslugetu landanna og möguleika þeirra til frumkvæðis í viðskiptum. Íslensk stjórnvöld hafa haft það sem grunnmarkmið að vernda heilsu fólks og hafa gripið til ráðstafana vegna þeirra efnahagslegu afleiðinga sem heimsfaraldurinn hefur haft í för með sér. Aðgerðir og inngrip stjórnvalda hafa öll verið á grundvelli ráðgjafar sérfræðinga en ábyrgðin á ráðstöfununum liggur hjá stjórnvöldum enda allar afleiddar aðgerðir í þeirra höndum. Hér á landi erum við í því sem hefur verið kallað önnur bylgja faraldursins. Það hefur tekist ágætlega að halda utan um hana og smitfjöldi er aðeins um fimmtungur af því sem var í upphafi fyrri bylgjunnar. Aukin þekking á eðli veirunnar hefur gert auðveldara að styðja við þá sem hafa veikst. Heilbrigðiskerfið hefur þrátt fyrir allt ráðið ágætlega við þetta verkefni og allt starfsfólk þess á hrós skilið. Meðan faraldurinn stóð sem hæst urðu mörg verkefni að bíða en starfsemin fer smátt og smátt í eðlilegra horf. Þó er ljóst að meðan enn eru líkur á smitum mun heilbrigðisþjónustan áfram verða í viðbragðsstöðu. Nýir verkferlar hafa mótast. Göngudeildarþjónusta og fjarþjónusta og önnur þjónusta án heimsóknar á starfsstöð hefur eflst. Við höfum séð að öflugt opinbert heilbrigðiskerfi, fjármagnað úr sameiginlegum sjóðum, skiptir gríðarlega miklu máli til að ná stjórn á faraldri eins og þessum. Þá hefur verið eftir því tekið að Íslensk erfðagreining hefur lagt gríðarlega mikið lið og það ber einnig að þakka. Víða um heim er nú unnið að þróun bóluefna gegn Covid-19. Lokastigstilraunir eru þegar hafnar á nokkrum efnum og samkvæmt bjartsýnustu spám verður efnið komið í notkun öðrum hvorum megin við áramótin. Ég vona að það gangi eftir en íslensk heilbrigðisyfirvöld hafa þegar tryggt sér aðgang að bóluefnum þegar og ef þau verða til. Aðgerðir til að sporna við efnahagslegum afleiðingum faraldursins, bæði á heimilin og fyrirtækin í landinu, hafa einnig skipt miklu máli. Hlutabótaleiðin hefur tryggt ráðningarsamband þúsunda einstaklinga og fyrirhuguð lenging á tekjutengingu atvinnuleysisbóta mun tryggja að stærsti hluti þeirra sem hafa misst vinnuna vegna heimsfaraldursins mun fá tekjutengdar atvinnuleysisbætur út þetta ár og í flestum tilfellum fram á næsta ár. Með þeirri aðgerð munum við skapa svigrúm til að meta næstu skref um leið og við tryggjum áfram framfærslu þeirra sem hafa misst vinnuna. Mikið hefur verið rætt um meinta lokun landamæranna. Ég segi meinta því að landamærin hafa aldrei verið lokuð þótt misstrangar reglur um smitvarnir og sóttkví hafi verið í gildi. Það er mikilvægt að muna að jafnvel þótt engar breytingar hefðu orðið má gera ráð fyrir að tekið hefði að tregðast um straum ferðamanna til landsins, líkt og gerst hefur alls staðar í heiminum, eftir að önnur bylgja faraldursins fór af stað. Nýlegar tölur benda til að ferðaþjónusta á heimsvísu gæti orðið fyrir 78% samdrætti á þessu ári. Þá verður að horfa til þess að með aðgerðunum vinnst ekki aðeins að smitum inn í landið fækkar, eða þau nást áður en þau breiðast út, heldur skapast einnig tækifæri til að losa um hömlur innan lands ef vel gengur. Það mun skipta miklu máli fyrir okkur sem samfélag næstu mánuði ef vel tekst til. Skólar, menningarstarf, íþróttastarf og jafnvel fjölskylduboð og samkvæmi vina verða möguleg og minna þvinguð ef árangur næst innan lands. Baráttan við faraldurinn hefur verið ein löng óvissuferð. Ekkert okkar hefur áður staðið frammi fyrir sambærilegu verkefni og í slíkum leiðangri er skynsamlegt að stíga eitt skref í einu, horfa þó alltaf fram á við og meta stöðugt afleiðingar þeirra skrefa sem hafa verið stigin. Ástandið kann að vera tímabundið. Í febrúar héldu margir að veiran yrði hjá í vor. Það hefði verið jafnóskynsamlegt þá og nú að spila út öllum úrræðunum á einu bretti vegna þess að við vitum ekki hvað kemur næst. Stjórnvöld hafa verið gagnrýnd fyrir stefnuleysi en stefnan hefur að mínu mati verið skýr frá upphafi, þ.e. að koma okkur sem samfélagi í gegnum þennan faraldur sem minnst sködduðum. Á hverjum tíma hefur enginn vitað hver næstu skref yrðu. Áætlanir eru því háðar óvissu hér eftir sem hingað til. Að mínu mati hefur það verið eftirtektarvert hve samstarf og vilji innan þings hefur verið mikill til að gera vel og standa saman í gegnum storminn. Ég vona að það haldi áfram þrátt fyrir komandi kosningavetur. Áhrif stjórnarandstöðu á þingmál tengd faraldrinum hafa verið umtalsverð og samstarfið og samtalið í nefndunum hefur skilað góðum niðurstöðum í flestum málum. Óvissan er mikil en við vitum að við eigum samfélag sem byggir á sterkum grunni, innviði sem eru traustir og samhenta þjóð sem vill og ætlar að komast saman í gegnum faraldurinn.
Forseti. Við verðum að læra að lifa með veirunni, sagði sóttvarnalæknir á einum af mörgum upplýsingafundum sem flestir landsmenn hafa væntanlega fylgst með. Sóttvarnalæknir sagði líka að nú væri kominn tími til að stjórnvöld kæmu að þeim ákvörðunum sem taka þarf svo að samfélagið geti áfram virkað. Það er einmitt það sem stjórnvöld verða að gera, þau þurfa að taka ákvarðanir og þar með ábyrgð á ákvörðunum til framtíðar. Óvissan er verst. Flestir vilja festu og fyrirsjáanleika og þá skiptir forysta öllu máli. Aðeins þannig er hægt að byggja traustan grunn, að allir stefni í sömu átt. Eins og er, er fullkominn skortur á forystu og fyrirsjáanleikinn er enginn. Plástrar eru settir á sem svo ekki halda, engin festa. Sem dæmi kom tvennt fram í fréttum í gær. Hið fyrra var að gefnar voru út leiðbeiningar þess efnis að ferðamenn á leið í sóttkví geti nú farið með rútum eða hópferðabílum frá Keflavíkurflugvelli. Þetta er sett fram þegar ferðamenn eru hættir að koma til landsins, alla vega um einhvern tíma. Hið síðara var svo að það teljist vonbrigði að smit hafi komið fólki í opna skjöldu. Þá var um að ræða vöntun á áætlun um hvernig eigi að mæta börnum í viðkvæmri stöðu vegna lokunar skóla, þeim sömu börnum og þurftu að einangra sig heima hjá sér í vor. Skiljanlega var ekkert plan þá. En núna? Af hverju eru ekki komin fram viðbragðsáætlun? Af hverju kom þetta á óvart? Ég nefni þessi dæmi þar sem við í Miðflokknum lögðum fram tillögur í vor sem snerta sannarlega fjölskyldur og heimili landsins. Markmiðið var að auka lífsgæði og verja lífskjör ásamt því að auka ráðstöfunartekjur sem myndu skila sér í aukinni einkaneyslu og styðja við innlenda framleiðslu og fyrirtæki. Tillögurnar voru settar fram þannig að í þeim fælist fyrirsjáanleiki og festa. Þær voru og eru almennar. Þær gagnast mörgum og í það langan tíma að hægt er að vinna að vandaðri framtíðarsýn samhliða. Ég óttast að við séum í svikalogni núna, því miður. Því miður mun skellurinn koma og það verður að vera til áætlun um hvernig á að koma til móts við fjölskyldur í landinu. Sú ríkisstjórn sem nú er við völd situr. Það er því kominn tími til fyrir hana að standa upp úr stólunum.
Herra forseti. Hugmyndin um að liðka til á landamærum í sumar var að fá ferðamenn til landsins og halda uppi sóttvörnum um leið. Stjórnvöld vissu vel að ekki þyrfti nema ein mistök og einn smitaðan ferðamann til að koma faraldrinum aftur af stað og með því yrði okkur aftur ýtt á byrjunarreit, heilsufarslega og efnahagslega með tilheyrandi afleiðingum, ekki síst fyrir þau sem veikast standa. Áhættan var tekin og flestir studdu hana og vonuðu það besta. En þetta fór ekki vel þó að einhverjar krónur hafi komið í budduna um stund. Ég áfellist stjórnvöld ekki fyrir að hafa tekið þessa ákvörðun heldur hitt að láta undir höfuð leggjast að meta áhættuna almennilega og hafa ekki unnið áætlanir um hvað gera skyldi ef allt færi á versta veg. Nú er heildaratvinnuleysi á landinu 8,8% og spár gera ráð fyrir að það verði orðið 10% um áramót. Langmest er atvinnuleysi á Suðurnesjum, um 16,5%. Ein af hverjum fimm konum á Suðurnesjum er atvinnulaus, grafalvarleg staða sem virðist lítið hreyfa við stjórnarflokkunum. Það er gríðarlegt áfall að missa vinnuna og getur dregið dilk á eftir sér. Gæta þarf sérstaklega að börnum atvinnulausra, skólagöngu þeirra, að þau fái nóg að borða og geti tekið þátt í skipulögðu frístundastarfi sem kostar peninga og verði ekki út undan og hornreka. Við vitum ekki hvenær faraldurinn gengur yfir en hitt blasir við hverjum þeim sem vill sjá að þau sem missa vinnuna og fara á atvinnuleysisbætur verða að fá meiri stuðning frá stjórnvöldum. Hægri menn segja að hækki atvinnuleysisbætur muni atvinnulausum fjölga. Þegar störfum fækkar í þúsundatali í heimsfaraldri og stór atvinnugrein á í miklum vanda án þess að ný atvinnutækifæri komi á móti eru slíkar fullyrðingar augljóslega rangar. Það verða engin ný störf til með því að skapa neyð á heimilum þeirra sem missa vinnu. Fátækt og neyð á heimilum er hins vegar samfélaginu dýr í öllum skilningi. Atvinnumissir er alvarlegra mál í kreppu en í góðæri. Fjöldi fólks missir vinnuna á sama tíma, störfum fækkar, erfiðara er að finna aðra vinnu og líkur á langtímaatvinnuleysi aukast. Aukaverkanir þess eru skelfilegar, fyrir fjölskyldurnar og fyrir samfélagið. Það er skylda stjórnmálamanna að leita allra leiða til að koma í veg fyrir þær, bæði gagnvart því fólki sem fyrir þessu verður en einnig gagnvart samfélaginu í heild.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka okkar öfluga fólki sem staðið hefur í framlínunni í þessum heimsfaraldri Covid-19 sem nú hefur geisað í hálft ár. Starfsfólki sjúkrahúsanna, hjúkrunarheimila, heilsugæslustöðva og ekki má gleyma starfsfólki Íslenskrar erfðagreiningar og öllum hinum sem hafa lagt hönd á plóg í baráttunni við veiruna. Eftir fjármálahrunið fyrir um áratug síðan urðum við öll hagfræðingar þar sem við lærðum hugtök úr heimi hagfræðinnar. Nú lærum við ýmis hugtök sem snúa að sóttvörnum og margir hafa skoðanir hvernig eigi að standa að þeim. Það er ekkert skrýtið við það og raun nauðsynlegt að góð umræða fari fram um það hvernig tækla eigi þau erfiðu mál sem tengjast heimsfaraldrinum og raun mikilvægt að skiptar skoðanir fái pláss í umræðunni. Afleiðingar Covid-19 heimsfaraldursins hafa skapað eina mestu efnahagskreppu sem um getur. Leita þarf langt aftur til að finna svipaða kreppu. Bretar segja að þar í landi þurfi að fara allt aftur til byrjun 17. aldar til að finna stærri efnahagskreppu þar í landi. Sú stærsta í rúm 300 ár á Bretlandseyjum. Ríkisstjórnin hefur frá því í mars sl. sett fram mótvægisaðgerðir til að verja grunnstoðir samfélagsins. Þá hefur ríkisstjórnin lagt í sérstakt fjárfestingarátak til að auka verðmætasköpun og tryggja störf. Á meðal stærstu efnahagsaðgerða ríkisstjórnarinnar vegna Covid má nefna hlutabætur, greiðslu launa á uppsagnarfresti, frestun skattgreiðslna, lokunarstyrkir, útgreiðslu séreignarsparnaðar, ferðagjöf, stuðnings- og viðbótarlán, greiðsluhlé lána og greiðsluskjól. Og hvað hefur ríkisstjórnin gert fyrir einstaklinga, fjölskyldur og barnafólk? Það hefur verið gripið til ýmissa sérstakra aðgerða: Laun í sóttkví, allt að 633.000 kr. á mánuði eða 21.000 kr. á dag, hlutaatvinnuleysisbætur, sérstakur barnabótaauki sem er 42.000 kr. samkvæmt álagningu 2020 og 30.000 kr. til þeirra sem fá ekki barnabætur vegna tekjuskerðingar. Síðan er átak sem hefur mikið verið nýtt en það er aðgangur að séreignarsparnaður, allt að 12 milljónum á hvern einstakling. Aukin og útvíkkuð endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu, 100% endurgreiðsla þar sem áður var 60%, og þessi heimild hefur einnig verið útvíkkuð þannig að hún nái einnig til frístundahúsnæðis, heimilisaðstoðar, umhirðu íbúðarhúsnæðis bæði einstaklinga og leigjenda auk bílaviðgerða og bílaréttinga. Þá er sérstakur stuðningur sem er viðbótarframlag til tómstundastarfa barna, sértækur stuðningur og viðbótarframlag vegna umönnunar fatlaðra og langveikra barna og styrkur til umönnunaraðila án tekjutengingar og hefur ekki áhrif á aðrar bætur, og sumarúrræði fyrir námsmenn og aukið framlag til sumarstarfa fyrir námsmenn. Þá má nefna tillögu til þingsályktunar frá fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins um sérstakt tímabundið fjárfestingarátak, sem við afgreiddum hér í lok mars í fjárauka eitt, upp á tæpa 18 milljarða til viðbótar við þá 74 milljarða sem við samþykktum í fjárlögum ársins 2020 í nóvember sl. og er um 3% af landsframleiðslunni. Þessi innspýting í fjárfestingar kemur á hárréttu augnabliki nú þegar dregur úr fjárfestingum einkageirans. Í tengslum við þá fjármálaáætlun og fjárlög sem við munum ræða hér í þessum sal eftir rúman mánuð verður kynnt sérstök fjárfestingaráætlun fyrir árin 2021–2023. Þar verður boðað til risaátaks í framkvæmdum af hálfu ríkisins þar sem lagt verður í frekari fjárfestingar sem munu stuðla að framtíðarhagvexti. Markmiðið með fjárfestingarátaki ríkisstjórnarinnar er að vinna gegn samdrætti í hagkerfinu í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Það komu 15 milljarðar í fjárauka eitt og fjárlaganefnd bætti við 3 milljörðum í vor sem við samþykktum. Það er víða komið við og t.d. var bætt við sóknaráætlun sveitarfélaganna 200 milljónum og 100 milljónum til brothættra byggða. Mig langar rétt í lokin að benda á, sem hefur kannski verið lítið í umræðunni almennt, hversu mikill fjöldi nemenda er í skólakerfi landsins. Tölur frá haustinu 2019 eru þær að nemendur í grunnskólum landsins voru þá rúmir 46.000, í framhaldsskólum 21.000 og tæplega 19.000 í háskólanámi. Þessi fjöldi telur um 105.000 nemendur á Íslandi. Það þýðir að rétt tæplega 30% íbúa landsins eru í skólakerfinu, 30%. Það undirstrikar mikilvægi þeirra aðgerða stjórnvalda og áherslu á að tryggja almannahag og velferð unga fólksins. Það er gríðarlega stórt og mikilvægt atriði í umræðunni að benda á hversu margir eru í skólakerfinu. Á þessari stundu hefur veiruskrattinn yfirhöndina. Við vitum ekki hversu lengi sú staða verður uppi. Við ætlum og munu vaxa hratt og örugglega frá þessu ástandi þegar tækifæri gefst. Það þarf sterka ríkisstjórn sem hefur hugrekki að leggja fram efnahagsaðgerðir til að bjarga heimilum og störfum en sveiflast ekki eins og lauf í vindi þegar á móti blæs.
Virðulegur forseti. Hugmyndafræði íhaldsins er dauðadómur fyrir framtíðina. Það er markmið íhaldsins að gera sem minnst, breyta eins litlu og hægt er og lifa helst í fortíðinni. Hugmyndafræði íhaldsins birtist okkur ljóslifandi í stefnuleysi núverandi ríkisstjórnar. Þar er hvergi horft fram á við, einungis reynt að halda í það sem var. Samfélag gærdagsins er sú uppskrift sem við fáum frá ríkisstjórninni, ríkisstjórn sem passar upp á að þeir sem hafa og fá haldi áfram að eiga og mega. Það er passað upp á að þegar kófinu lýkur verði helst allt eins og það var svo að hægt sé að halda áfram að hjakka í sama farinu. Meðal fyrstu viðbragða ríkisstjórnarinnar var markaðsátak í ferðaþjónustu upp á 3.000 milljónir kr. og nýsköpun til framtíðar fyrir 1.750 milljónir. Markaðsátak upp á 3 milljarða, nýsköpun til þess að koma til móts við atvinnuleysi og uppbyggingarþörf tæplega 2 milljarðar. Forgangsröðunin gæti ekki verið skýrari. Í nýrri fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar segir að í áföllum felist tækifæri til umbóta og nýsköpunar. Í síðasta mánuði var 8,8% atvinnuleysi; rúmlega 17 þús. manns. Búist er við 6,7% atvinnuleysi á næsta ári þrátt fyrir allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar. Þarna eru glötuðu tækifærin, hjá fólki út um allt land sem sér fram á atvinnuleysi. Hjá unga fólkinu okkar, en tæp 18% þess eru atvinnulaus. Framtíðin okkar er að byrja sitt líf atvinnulaus í markaðsátaki. Þarna er fólk sem gæti verið að vinna í nýjum og spennandi störfum út um allt land - en nei, það þarf frekar markaðsátak til þess að ferðamennirnir komi örugglega hingað í kófinu. Forseti. Hingað til hefur það verið óvissan sem hefur ráðið för. Óvissa um hvað er að fara að gerast næst og hvaða aðgerðir eru í gildi. Óvissa sem íhaldið skilur ekki. Svar stjórnvalda er að fresta því að leggja fram stefnu fyrir okkur út úr kófinu og rugla fólk í ríminu með misvísandi skilaboðum um hver megi vera nálægt hverjum. Má ráðherra vera nálægt vinkonum sínum á meðan enginn má faðmast í jarðarförum? Það skilur þetta enginn. Það skiptir nefnilega ekki máli hvaða stefna er sett ef enginn skilur tilganginn. Bestu aðgerðir eru gagnslausar ef þær eru ekki settar fram á skýran og vel rökstuddan hátt. Við getum ekki ætlast til þess að fólk haldi tveggja metra reglunni endalaust og við getum ekki ætlast til þess að fólk haldi þolinmæði þegar áhyggjum þess er mætt með endalausu skilningsleysi. Það er svo margt sem er óskiljanlegt, ekki bara skortur á stefnu stjórnvalda í kófinu. Hvers vegna er ekki komin ný stjórnarskrá þrátt fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu? Hvers vegna er kvótakerfið enn eins og það er? Af hverju er ekki enn búið að jafna atkvæðavægi? Af hverju er sjávarútvegsráðherra enn ráðherra? Af hverju fær fjármálaráðherra að fela skýrslu? Af hverju skiptir sannleikurinn ekki máli, virðulegi forseti? Af hverju, spyr sá sem ekki skilur. Spyr, þrátt fyrir að vita að þau sem eiga að svara svara bara með útúrsnúningi. Af hverju sættum við okkur við þetta? Af hverju sættum við okkur við íhaldssamfélagið og stjórnmálamenn sem blekkja okkur í hvert sinn sem þau opna munninn? Forseti. Ég held að þessi spurning segi allt sem segja þarf um núverandi stjórnvöld. Af hverju var markaðsátak fyrir ferðaþjónustu í heimsfaraldri mikilvægara en nýsköpun fyrir framtíðina? Það býst enginn við framförum hjá Sjálfstæðisflokki og Framsókn. Það vita allir að það eru íhaldsflokkar. Fólk bjóst kannski við öðru frá VG. Fólk veit núna betur, því ef vilji hefði verið til þess að breyta í alvöru því sem hangir á okkur eins og akkeri, stjórnarskrá, kvótakerfi, að setja stefnu til framtíðar, hefði VG ekki farið í stjórn með Sjálfstæðisflokki og Framsókn. Ríkisstjórnarsamstarfið er yfirlýsing. Yfirlýsing um íhald en ekki framtíðarsýn, eins og markaðsátak í stað nýsköpunar.
Virðulegur forseti. Nú reynir á íslenskt samfélag en ég er sannfærð um að okkur takist að ná utan um þá áskorun sem farsóttin er. Mín meginmarkmið sem ráðherra mennta- og menningarmála eru að standa vörð um skólahald í landinu og styrkja menningu og íþróttir. Ég er sannfærð um að það takist. Í vor tókst okkur að halda menntakerfinu gangandi. Ísland var eitt fárra ríkja sem vann það afrek. Ljóst er að skólastjórnendur, kennarar, nemendur og foreldrar lögðu mikið á sig til að halda úti skólastarfi. Leiðarljósið í þeirri vinnu var velferð nemenda. Það var mjög ánægjulegt að sjá nemendur útskrifast og halda áfram. Það gladdi hjarta mitt mjög mikið að sjá að á Íslandi væri hægt að gera þessa hluti á sama tíma og skólabörn víða í veröldinni hafa ekki komið inn í skólana sína frá því í febrúar. Það er hryllileg tilhugsun. Hér á landi höfum við náð að halda utan um grunnstoðir þessa samfélags. Auðvitað eru áskoranir og við vitum að það fylgir þessari farsótt. Fyrsti skóladagur vetrarins markar nýtt upphaf í huga nemenda en í þetta sinn er upphaf skólaársins einnig tákn um vilja, þrek og samhug þeirra sem bera ábyrgð. Við munum gera það sem þarf til að tryggja fjármagn inn í menntakerfið og að skólahald verði fyrir sem minnstri röskun. Við sjáum öll hversu viðkvæm staðan er en við verðum öll að vinna í sameiningu og samvinnu. Ég hef verið í mikilli samvinnu við öll skólastig landsins og er stolt af skólafólki okkar og kennaraforystu. Á næstunni mun ég kynna nýja menntastefnu fyrir Ísland en tilgangur hennar er að móta öflugt og sveigjanlegt menntakerfi sem nær til framtíðarinnar. Virðulegur forseti. Ljóst er að það hefur reynt á menninguna og íþróttirnar. Stjórnvöld gripu strax til aðgerða með því að veita aukið fjármagn til menningarmála og íþrótta. Ég vil nefna að við erum áfram að vinna með þá stöðu. Það er ljóst að við þurfum að fara í frekari aðgerðir og mig langar að nefna að við erum að skoða listasjóð sem gæti náð til listamanna sem hafa misst tekjurnar tímabundið. Þarna erum við að horfa í átt til annarra Norðurlanda. Auðvitað hefur það líka verið tilkynnt að hlutabótaleiðin hefur verið framlengd. Hún hefur verið að nýtast listamönnum afar vel og það er gott að við séum með slík úrræði til að styðja betur við samfélagið okkar. Það sama á við um íþróttirnar. Auðvitað viljum við geta mætt og stutt okkar lið og við erum að vonast til þess að þær aðgerðir sem við höfum gripið til verði til þess að von bráðar getum við mætt á völlinn til þess. Við erum að gera allt sem við mögulega getum til að tryggja að íþróttastarf í landinu nái að halda áfram og að börnin okkar geti sótt æfingar sínar. Við erum ekki bara að gera allt sem við mögulega getum til þess að verja grunnstoðir samfélagsins heldur líka til að efla þær. Ég er sannfærð um að við munum ná utan um þessa stöðu, tryggja öflugt skólahald og líka sækja fram á sviði menningar og íþrótta.
Herra forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með umræðunni og sérstaklega ræðum ráðherranna og stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar. Hæstv. ferðamálaráðherra sagði í ræðu sinni að liðnir tímar hefðu verið mörgum þungbærir og erfiðir og þeir yrðu það trúlega áfram. Jafnframt voru þau orð látin falla að þess vegna gengi ríkisstjórnin fumlaust og yfirvegað til allra sinna verka. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna í viðtal sem var tekið við hæstv. ferðamálaráðherra um lokun eða verulega takmörkun á umferðinni á landamærunum. Ráðherra segir í viðtali við RÚV: „Við vissum auðvitað að afleiðingarnar af þeim ákvörðunum yrðu mjög miklar, sérstaklega fyrir ferðaþjónustuna. Það lá fyrir.“ Síðan er haft eftir ráðherranum: „Hún segir ekki útséð hversu lengi núverandi fyrirkomulag verður gagnvart komu fólks til landsins. Enn eigi eftir að ræða hvort ráðist verður í mótvægisaðgerðir gagnvart ferðaþjónustunni sérstaklega.“ Er þetta fumlaust? Er þetta yfirvegað? Við vitum að þetta hefur stórkostlegar afleiðingar en við erum ekki byrjuð að ræða hvernig á að takast á við þær afleiðingar. Nei, þetta gengur ekki svona. Við þurfum að hugsa djarft. Við þurfum að taka stórar ákvarðanir. Ákvarðanir ríkisstjórnarinnar eru allar því marki brenndar - allar, ég skal draga það til baka, en flestar eru þær til of stutts tíma. Það er alveg rétt að við vitum ekkert hvað er fram undan. Þess vegna þarf að gefa öllum þeim sem hægt er meiri og betri vissu um framtíðina, [[Forseti hringir.]]sérstaklega fólki sem er að missa lífsviðurværi sitt.
Herra forseti. Eins og heyra mátti á orðum ráðherra ríkisstjórnarinnar telja þeir sig hafa staðið sig vel í að glíma við aðstæður vegna kórónuveirunnar. Ekki er ég sammála því. En embættismenn hafa staðið sig ágætlega. Ríkisstjórnin var frekar sein til aðgerða í vetur og vor þegar ljóst var hvers konar vanda við horfðumst í augu við. Aðgerðirnar sem loks komu voru ekki almennar heldur sértækar og tímabundnar og nú er byrjað að framlengja þær. Ríkisstjórnin er því enn að taka ákvarðanir til skamms tíma en horfist ekki í augu við það að vandinn er til langs tíma. Ríkisstjórnin hefur reyndar notið þess að geta látið embættismenn standa í framlínunni í því að boða aðgerðir við vandanum þar til hún þurfti nýverið loksins að taka ákvörðun sem sneri að landamærum landsins. Þá ákvað ríkisstjórnin að loka landinu með svo skömmum fyrirvara að ferðamenn þurftu jafnvel að snúa við í Leifsstöð þar sem við þeim blasti lokað land. Það að loka landinu er ákvörðun sem hægt er að rökstyðja líkt og hægt er að rökstyðja aðferðir Dana sem eru staddir á svipuðum stað og Ísland með fjölda smita en ekki lokuð landamæri. Það er hins vegar ekki hægt að samþykkja og rökstyðja að það er algjört stefnu- og forystuleysi sem einkennir aðgerðir þessarar ríkisstjórnar. Herra forseti. Mánuðum saman hafa ráðherrar ríkisstjórnarinnar hamrað á því að við séum ekki sloppin, veiran muni sennilega blossa upp aftur. Við þurfum að gæta okkar og vera viðbúin annarri bylgju. Bara síðast í dag kom hér fram í orðum hæstv. forsætisráðherra að þessu sé hvergi nærri lokið. Milljarðar hafa runnið úr ríkissjóði vegna faraldursins, m.a. í að auglýsa landið, plástra vinnumarkaðinn, greiða bætur, öskra í kassa, algerlega stefnulaust, algerlega áætlunarlaust og algerlega án framtíðarsýnar. Og að sjálfsögðu án alls samráðs við aðra stjórnmálaflokka. Hvers konar vinnubrögð eru það að segjast búast við að veiran blossi upp aftur en hafa svo engar áætlanir um viðbrögð? Hvers konar vinnubrögð eru það hjá ríkisstjórninni að setja hundruð milljóna í að auglýsa landið en loka því svo á einni nóttu? Hvað á það að þýða að eyðileggja orðspor landsins með stefnulausum ákvörðunum líkt og ríkisstjórnin viðhefur? Hefur ríkisstjórnin metið hvað það mun kosta okkur að missa trúverðugleika ferðaþjónustuaðila erlendis? Hvers vegna ættu fyrirtæki í ferðaþjónustu að reyna að selja ferðir til Íslands þegar óvissan í boði ríkisstjórnarinnar er alger? Aðilar í ferðaþjónustu kvarta eðlilega yfir óvissunni en hafa fyrir vikið orðið fyrir ósanngjarnri gagnrýni vegna þess eins að kalla eftir fyrirsjáanleika fyrir starfsfólk sitt og starfsemi sína. Vandi okkar er sá að við erum með ríkisstjórn sem veit ekki hvert hún er að fara hvað varðar viðbrögð við kórónuveirufaraldrinum frekar en flestum öðrum málum. Langtímastefnan er ekki til. Ef ríkisstjórnin vissi að veiran kæmi aftur og fyndist líklega hérlendis, hvers vegna voru engar áætlanir til? Hvers vegna voru engar áætlanir til, hæstv. forsætisráðherra? Hvernig eiga íslensk heimili og fyrirtæki að lifa af þegar ríkisstjórnin býr til óvissu í stað þess að reyna að eyða henni? Forseti. Enn er aukið á óvissuna. Boðaðar eru framlengingar til skamms tíma á hlutabótaleiðinni, atvinnuleysisbótum o.s.frv. Þegar skammur tími er í að núgildandi aðgerðir eigi að renna út kemur loksins tilkynning um framlengingu. Hver er sýn þessarar ríkisstjórnar? Er hún bara orðagjálfrið sem kemur svo oft á blaðamannafundum sem ríkisstjórnin boðar til með í raun litlum skilaboðum? Hvar er forystan fyrir þjóðina þegar hún þarf á forystu að halda? Ríkisstjórnin hefur hafnað öllu samstarfi við Miðflokkinn líkt og aðra stjórnarandstöðuflokka og við hljótum því að gera þá kröfu á ríkisstjórnina að lögð sé fram áætlun um hvað verði gert á næstu mánuðum og árum því þessi veira er ekkert að fara. Hún fer ekki fyrr en búið er að bólusetja við henni. Á landið að vera áfram lokað? Ef ekki, hvernig verður þá opnað, hæstv. ráðherra? Hvað þarf til að það verði opnað? Hvað verður gert ef veiran gýs svo aftur upp? Hvaða fyrirvara fá fyrirtæki og einstaklingar, komi til aðgerða o.s.frv.? Þetta þarf að undirbúa og kynna, hæstv. ráðherra. Ríkisstjórnin þarf að hætta að skemmta sér og taka af skarið. Eru til áætlanir er varða stóraukið atvinnuleysi, vanskil heimila og fyrirtækja? Eða ætlar ríkisstjórnin að láta fjármálaöflin um að ákveða hverjir lifa og deyja? Nú þarf að gera það sem átti að gera strax. Nú þarf að koma heimilum og fyrirtækjum í skjól, líka þeim sem eiga allt sitt undir leigusölum og koma í veg fyrir að gengið sé að eignum fólks því að það mun koma að því, verði ekkert að gert. Til að verja heimilin og fyrirtækin, gera áætlanir og móta viðbrögð við ólíkum sviðsmyndum, þora að kynna þær áætlanir og taka gagnrýni, þarf forystu. Ef ríkisstjórnin hefur ekki það sem þarf til á hún að fara frá og kalla aðra til því að það þarf sterka forystu til að taka djarfar og stórar ákvarðanir og standa með þeim.
Virðulegi forseti. Það er við hæfi að hefja þennan lokaáfanga þingsins á þeirri umræðu sem hér fer fram. Það er ekki við öðru að búast en að sýn þingmanna sé ólík á það hvort nægilega hafi verið sinnt öllum þeim aðkallandi verkefnum sem okkar bíður að sinna við þær aðstæður sem hér hafa skapast vegna þessa heimsfaraldurs. Mig langar til að koma inn á nokkur atriði sem mér finnast standa upp úr í þessu. Í fyrsta lagi finnst mér standa upp úr að samstaðan sem myndaðist strax á fyrstu dögum veirunnar á Íslandi hefur reynst okkur alveg ótrúlega dýrmæt. Hún var ekki sjálfgefin. Hún myndaðist m.a. vegna þess að sleginn var réttur tónn hér í þinginu og á grundvelli þeirrar miklu samstöðu tókst okkur að ná árangri í fyrstu aðgerðum okkar. Það er í sjálfu sér alveg rétt sem komið hefur fram í mörgum ræðum í dag, að markmiðið, takmarkið, hefur aðeins verið að breytast. Í fyrstu snerust allar aðgerðir okkar um að koma í veg fyrir að við myndum ofgera getu heilbrigðiskerfisins til að fást við vandann. Hættan var sú að ef veiran myndi breiðast hratt út í samfélaginu myndi heilbrigðiskerfið einfaldlega ekki ráða við það. Það sáum við af sjónvarpsmyndum frá öðrum löndum og vissum að sú hætta var raunveruleg. Ég held að óhætt sé að segja að okkur hafi tekist vel að ná þessu meginmarkmiði, fyrsta og fremsta markmiði okkar, á fyrstu dögum og vikum aðgerða ríkisstjórnarinnar og þingsins. En það gerðum við ekki ein heldur gerðum við það í krafti þeirrar samstöðu sem myndaðist í samfélaginu. Í kjölfarið fylgdu síðan fyrstu viðbrögð okkar í ríkisfjármálum, í efnahagsaðgerðum, og gripið var til þeirra aðgerða þrátt fyrir gríðarlega mikla óvissu á þeim tíma. Þannig voru sumar aðgerða okkar einungis til nokkurra vikna vegna þess að við sáum á þeim tíma ekki lengra inn í framtíðina en til næstu vikna. Það kann að hljóma undarlega í dag en þá fór fram alvöruumræða um hvort við ættum að hafa sum úrræðin, eins og t.d. í hlutabótaleiðinni, tveimur vikum lengur eða skemur í gildi. Í millitíðinni höfum við framlengt aðgerðir og erum núna að koma saman til að framlengja þær að nýju. Þetta er allt saman í takt við aðstæður. Ég verð að segja að mér finnst vera lítill efnislegur grundvöllur undir þeirri gagnrýni sem hér heyrist, að ríkisstjórnin skuli ítrekað koma með framlengingar á einstökum aðgerðum eða kynna til sögunnar ný úrræði, vegna þess að það er eiginlega nákvæmlega það sem við þurfum að geta gert, brugðist við aðstæðum og komið með tillögur sem tala inn í ástand eins og það þróast frá einum tíma til annars. Að þessu leytinu til held ég að okkur hafi tekist vel til með okkar fyrstu aðgerðir en við erum í þeirri óþægilegu stöðu að engin ein ákvörðun mun leysa þann vanda sem við okkur blasir, heldur mun vinnan einfaldlega halda áfram. Það er þess vegna að birtast okkur hér á þeim fáu dögum sem þingið kemur saman núna að við erum enn að bregðast við. Við erum að leggja grunn að næstu fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi og áfram er þess að vænta að ríkisstjórnin komi með viðbótaraðgerðir, allt eftir því hverju fram vindur. Þetta er einfaldlega eðli þeirrar ytri ógnar sem við erum að fást við og þetta eru réttu viðbrögðin, að vera sveigjanleg, tilbúin til þess að breyta þegar aðgerðir ganga ekki upp, grípa til nýrra úrræða sem eru líklegri á grundvelli nýrra upplýsinga eða reynslu og kynna þau til sögunnar og stíga þannig ölduna þegar það er ofboðslega mikill órói á þeim sjó sem við erum að sigla. Mér finnst dálítið merkilegt hvað lítið hefur verið rætt um að okkur tókst í reynd að útrýma veirunni sem var hér á ferðinni í vor. Það mynstur veirunnar sem þá var á ferðinni á Íslandi finnst ekki lengur. Það sýnir alveg ótrúlega mikinn árangur hér innan lands í sóttvörnum og í aðgerðum gegn útbreiðslu veirunnar. Við fengum inn ný afbrigði veirunnar með annað mynstur og erum enn að kljást við útbreiðslu þeirra, en við getum þá farið í þær aðgerðir dálítið sigurviss vegna þess að við höfum reynslu af því að kveða niður, og kveða alveg í kútinn, þau eintök veirunnar sem verið hafa hér á ferðinni áður. Við erum hins vegar ekki að boða að við getum útrýmt veirunni. Við erum áfram með það meginmarkmið að verja líf og heilsu fólks og reyna að lágmarka efnahagsleg áhrif af útbreiðslu veirunnar á hag heimilanna í landinu og auðvitað um leið atvinnustarfseminnar. Það eru markmiðin sem við erum að vinna að. Aðferðirnar verða að vera breytilegar eftir því hvernig gengur hverju sinni og hvernig faraldurinn þróast áfram. Varðandi landamærin þá er þetta ein erfiðasta ákvörðunin sem við stöndum frammi fyrir. Nýjustu aðgerðir okkar hafa einfaldlega tekið mið af því að við höfum misst í gegnum landamærin þessi nýju eintök af veirunni og útbreiðsla veirunnar er í vexti í öðrum löndum. Á meðan við erum að leggja mat á hvernig við getum sem best verndað innlent samfélag gegn frekari áföllum af þessum völdum gilda þær reglur sem nú hafa verið kynntar. En vonandi getum við slakað á þeim sem allra fyrst. Það er ekki alfarið í okkar höndum hvenær það gerist. [[Forseti hringir.]]En ég tek undir með þeim sem segja að við þurfum að leggja sem fyrst fyrir forsendur þess að ákvörðun verði tekin um slíkt, þ.e. að skýrt verði hvaða skilyrði þurfa að vera uppfyllt til þess að sú ákvörðun verði tekin. Ferðaþjónustunni er enginn greiði [[Forseti hringir.]]gerður með því að opna landamærin ef hlutirnir eru í ólagi á Íslandi. Það munu engir ferðamenn vilja koma til Íslands ef hótelin eru lokuð [[Forseti hringir.]]og veitingastaðir allir lokaðir vegna þess að veiran er enn þá að dreifa úr sér.
Virðulegi forseti. Covid-faraldurinn kom til okkar eins og þruma úr heiðskíru lofti, líkt og komið hefur verið inn á í umræðum hér. Ríkisstjórnin hefur brugðist við af festu í öllum aðgerðum sem gripið hefur verið til. Mörg þeirra verkefna sem við öll í þessu samfélagi höfum verið að vinna að höfum við þurft að framkvæma í breyttri mynd eða leggja til hliðar vegna Covid-19. Hjá ríkisstjórninni hefur allur tími verði nýttur í að bregðast við faraldrinum, tryggja þjónustu og verja fólk og fjölskyldur í viðkvæmri stöðu. Framsóknarflokkurinn og ég höfum lagt áherslu á það að verja hópa í viðkvæmri stöðu. Það höfum við gert innan félagsmálaráðuneytisins. Það hefur menntamálaráðherra gert innan menntamálaráðuneytisins og sveitarstjórnarráðherra innan sveitarstjórnarráðuneytisins. Sem ráðherra félagsmála get ég sagt að við unnum eftir því kerfi í gegnum kórónufaraldurinn að tryggja samvinnu og samstarf á milli allra aðila sem voru að þjónusta viðkvæma hópa í samfélaginu. Með samvinnu við sveitarfélög og með samvinnu við frjáls félagasamtök tókst í gegnum faraldurinn síðasta vetur að tryggja, því sem næst, þjónustu við alla viðkvæma hópa í íslensku samfélagi. Ég vil þakka hinu öfluga starfsfólki sem hefur staðið í framlínunni, ekki bara í heilbrigðiskerfinu heldur líka í félagsþjónustunni, í þjónustu við viðkvæma hópa við afar krefjandi aðstæður. Það hefur staðið vaktina í sveitarfélögum landsins og gerir það enn þá núna þegar veiran er að skjóta sér niður á nýjan leik. Í viðkvæmum hópum í samfélagi okkar er fólk í viðkvæmri stöðu. Þetta eru kannski ekki háværustu hóparnir í samfélaginu en þetta er fólk sem þarf, miklu meira en við sem erum í þessum þingsal, á eðlilegri rútínu að halda. Það þarf að geta sinnt eðlilegu lífi, mætt í vinnuna og á þá staði sem það þarf í daglegu lífi. Þetta fólk þurfti að þola mikla félagslega einangrun síðasta vetur. Við höfum eytt um 6 milljörðum kr. af almannafé til að tryggja félagslegar úrbætur fyrir þessa hópa núna í sumar og á vormánuðum og þeim fjármunum er einkar vel varið. Ég vil líka segja að viðkvæmir hópar mega ekki við því að veiran skjóti niður rótum á nýjan leik þannig að fólk þurfi að loka sig inni í allan vetur, eins og það þurfti að gera síðasta vetur. Hvað varðar vinnumarkaðinn þá höfum við farið í margvíslegar aðgerðir í vinnumarkaðsmálum og munum halda áfram á þessum þingstubbi að ræða frekari aðgerðir. Við munum halda áfram á þingvetrinum sem fram undan er að ræða aðgerðir hvað þetta snertir; hlutabótaúrræðið, greiðslur til fólks sem fer í sóttkví og sumarstörfin sem við sköpuðum á nýliðnu sumri. Það tókst að skapa þrisvar sinnum fleiri sumarstörf en gert var eftir efnahagshrunið og náðist ekki að fylla í öll sumarstörfin fyrir námsmenn. Við erum að undirbúa aðgerðir sem ræddar verða í þinginu er varða námsúrræði fyrir þá sem hafa verið langtímaatvinnulausir og við munum þurfa að ráðast í frekari aðgerðir. En þegar menn segja að ríkisstjórnin hafi ekki notað sjóði almennings til að grípa fólkið og fjölskyldurnar sem hafa misst vinnuna þá er það beinlínis rangt. Á yfirstandandi ári munu yfir 70 milljarðar af almannafé renna í gegnum atvinnuleysistryggingar til fólks, til heimila, sem hefur misst vinnuna. Til samanburðar runnu á síðasta ári rúmlega 20 milljarðar í atvinnuleysistryggingar og 24 milljarðar á árinu 2009. Það fer þrisvar sinnum hærri upphæð núna í það að grípa fólk, grípa fjölskyldur. Síðan vil ég segja að þessi veira er ólíkindatól, eins og komið hefur fram. Kannski er best fyrir okkur að viðurkenna að við erum ekki með öll svörin. Við vitum ekki hvað morgundagurinn ber í skauti sér. Þess vegna er lykilatriði að halda áfram að vera snögg að bregðast við, vera tilbúin að endurskoða ákvarðanir og taka aðra stefnu ef veiran fer að haga sér öðruvísi. Það hefur ríkisstjórnin haft að leiðarljósi. Það hef ég haft að leiðarljósi og það eigum við að hafa að leiðarljósi á komandi vetri.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tel þó rétt að árétta það sem kom fram í upphafi hennar: Ríkisstjórnin hefur einmitt haft mjög skýr leiðarljós til að takast á við þennan faraldur. Þau leiðarljós fór ég yfir í fyrri ræðu minni, þ.e. að vernda líf og heilsu fólks. Það höfum við gert með afgerandi sóttvarnaráðstöfunum sem hafa tekið mið af aðstæðum á hverjum tíma. Ég hef ekki heyrt mikil andmæli við þeim ráðstöfunum í þessum sal. Hins vegar hefur leiðarljósið verið að lágmarka efnahagslegan og samfélagslegan skaða og ég ætla að taka undir með hæstv. félags- og barnamálaráðherra sem fór ágætlega yfir þær margháttuðu félagslegu aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til og hafa greinilega farið fram hjá einhverjum hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar sem hafa ekki fylgst með. Hér hefur svo sannarlega verið gripið til raunverulegra aðgerða sem snúast um það að verja afkomu fólks, til að mynda með hlutastarfaleiðinni, sem snúast um það að búa til ný tækifæri með margháttuðum menntaúrræðum fyrir atvinnuleitendur, sem snúast um það að styðja við tekjulágar fjölskyldur þannig að börn geti áfram stundað frístundastarf, sem snúast um viðbótarstuðning við þá aldraða sem standa höllustum fæti og svo mætti lengi telja. Hér var líka farið yfir af hv. stjórnarþingmönnum þá gríðarlegu aukningu sem orðið hefur í opinberri fjárfestingu frá því að þessi ríkisstjórn tók við, á árunum 2017–2020, og nú til viðbótar á þessu ári til að skapa fleiri störf. Ekki fjöldaframleidd láglaunastörf eins og hv. þingmenn töluðu hér um og fóru þar með algjörlega rangt mál. Því hvað erum við að gera? Við erum að fjárfesta í grunnrannsóknum, nýsköpun, þekkingariðnaði, skapandi greinum, grænum lausnum, stafrænum lausnum, samgöngumannvirkjum, byggingarframkvæmdum. Fjölbreyttum lausnum fyrir framtíðarsamfélag. Ríkisstjórnin hefur nefnilega sýnt það í verki - og hún er kannski meira fyrir að sýna hlutina í verki en að tala mikið - að hún treystir sér til að bregðast við síbreytilegum aðstæðum, [[Forseti hringir.]]forgangsraðar almannahag og hefur skýr leiðarljós sem hún treystir sér til að fylgja.
Virðulegi forseti. Við þessar óvenjulegu aðstæður mæli ég fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun um fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 sem er að finna á þskj. 2031. Fjármálastefna hins opinbera er grundvöllur festu og fyrirsjáanleika um opinber fjármál og skapar traustari forsendur fyrir allri áætlanagerð og ákvarðanatöku, þar með talið um þörf fyrir breytingar á peningastefnunni á hverjum tíma. Eigi að síður er gert ráð fyrir því að þær aðstæður kunni að skapast að óhjákvæmilegt verði að endurskoða gildandi fjármálastefnu eins og nú ber við. Samkvæmt lögum um opinber fjármál á það við ef grundvallarforsendur stefnunnar bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum ráðum. Ef til þess kemur er heimilt að víkja í allt að þrjú ár frá tölulegum fjármálareglum sem kveðið er á um í skilyrðum 7. gr. laganna. Alþingi samþykkti í júní í fyrra tillögu mína um breytingu á afkomu- og skuldamarkmiðum þágildandi fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 vegna samdráttar í ferðaþjónustu og algers loðnubrests. Í ljósi mikillar óvissu um efnahagsframvinduna var að auki skilgreint sérstakt óvissusvigrúm gagnvart þeim markmiðum sem sett yrðu í árlegum fjármálaáætlunum. Umfang svigrúmsins var afmarkað sem 0,8% af vergri landsframleiðslu árin 2019–2022 sem svarar til 23–28 milljarða kr. í heildarafkomu á ári miðað við þáverandi áætlanir um umfang hagkerfisins. Virðulegi forseti. Sjaldan, ef nokkru sinni frá upphafi 20. aldar, hafa efnahagshorfur breyst eins mikið á jafn skömmum tíma og undanfarna mánuði. Útlit er fyrir að í ár verði mesti efnahagssamdráttur í heiminum á einu ári frá 1920 sem mun leiða af sér gríðarlegt framleiðslutap og verulegan efnahagsslaka. Auðsætt er að af þeim sökum hafa allar meginforsendur núgildandi fjármálastefnu brostið og því er mikilvægt að stjórnvöld setji fram stefnumörkun um opinber fjármál og hagstjórnarleg markmið á tímum sem þessum í samræmi við áherslur og grunngildi laga um opinber fjármál. Endurskoðuð fjármálastefna myndar ramma um afkomu og skuldaþróun fyrir ríkissjóð og hið opinbera fyrstu tvö árin í næstu fjármálaáætlun eða til og með árinu 2022 sem og fyrir fjárlagafrumvarp fyrir næsta ár. Faraldurinn hefur haft í för með sér gríðarlegar búsifjar, ekki síst í ferðaþjónustu, en í þessu áfalli hefur komið glögglega í ljós mikilvægi þess viðnámsþróttar ríkisfjármálanna sem hefur myndast vegna umbóta í hagstjórn, stjórn opinberra fjármála og fjármálakerfinu undanfarinn áratug. Aldrei áður í hagsögu Íslands hefur opinberum fjármálum verið beitt af jafn miklum krafti til að vega á móti hagsveiflunni. Eðli þessara viðbragða er af þrennum toga. Í fyrsta lagi hefur ekki verið dregið úr umfangi opinberrar þjónustu, framkvæmdum og tilfærslukerfi þrátt fyrir mikla tekjurýrnun ríkis og sveitarfélaga. Þannig verður samdráttur í hagkerfinu minni en ella. Í öðru lagi hefur verið gripið til margvíslegra sérstakra mótvægisaðgerða, svo sem frestunar skatta, greiðslu atvinnuleysisbóta á móti skertu starfshlutfalli, greiðslu hluta launa á uppsagnarfresti vegna veitingar ríkisábyrgðar á lánum til atvinnulífsins, auk þess sem ráðist hefur verið í sérstakt fjárfestingarátak. Þá hefur auknum fjármunum verið varið til fjárfestinga í nýsköpun og þróun. Til viðbótar þessu hefur stuðningur við ýmis félagsleg úrræði verið aukinn. Meginmarkmið þessara aðgerða hefur verið að milda það tjón sem heimilin og atvinnulífið standa frammi fyrir við núverandi aðstæður. Í þriðja lagi hefur sjálfvirkum sveiflujöfnurum ríkisfjármálanna verið leyft að virka til fulls, annars vegar í gegnum aukin útgjöld vegna atvinnuleysis og hins vegar í formi minni skattheimtu, svo sem í tekjuskatti. Það öryggisnet sem er innbyggt í íslenskan vinnumarkað hefur miklu hlutverki að gegna við að verja fjárhag heimila og styðja við eftirspurn í hagkerfinu þegar kreppir að eins og nú í efnahagslífinu. Virðulegur forseti. Óráðlegt er að hið opinbera magni við þessar aðstæður upp óumflýjanleg samdráttaráhrif með því annaðhvort að auka skattlagningu eða draga úr umsvifum til að uppfylla markmið um afkomu og skuldastöðu. Hallarekstur ríkissjóðs felur við þessar aðstæður ekki í sér þjóðhagslegt tap í sjálfu sér þótt hann endurspegli efnahagslegt tap vegna útbreiðslu veirunnar. Hallanum er öllum varið til að styrkja fjárhagslega stöðu einstaklinga og fyrirtækja, skapa störf, koma í veg fyrir að verðmæti glatist að óþörfu og örva hagkerfið til að gera okkur kleift að vaxa út úr því gríðarlega áfalli sem heimsfaraldurinn er. Við eigum engan annan valkost en að sækja fram og skapa meiri verðmæti, framleiða, auka skilvirkni og stækka þjóðarkökuna. Án vaxtar bíður nefnilega ekkert annað en harkaleg aðlögun sem mun kosta okkur mikið í lífskjörum mælt. Í uppfærðri þjóðhagsspá Hagstofunnar, sem liggur til grundvallar þeirri tillögu sem hér er mælt fyrir, er ekki gert ráð fyrir að faraldurinn valdi að nýju verulegum skakkaföllum. Óvarfærið er þó að útiloka verri þróun og af þeim sökum var útbúin frávikssviðsmynd sem ég mun víkja nánar að síðar. Miðað við fyrirliggjandi grunnsviðsmynd er gert ráð fyrir verulegum hallarekstri árin 2020–2022. Útlit er fyrir að hallinn á yfirstandandi ári gæti numið í kringum 10% af vergri landsframleiðslu en verði 6–8% af vergri landsframleiðslu árin 2021 og 2022. Að stærstum hluta má rekja þennan halla til efnahagslegra mótvægisráðstafana og ákvarðana um að leyfa sjálfvirku sveiflujöfnurunum að virka til fulls. Sviðsmyndagreiningin gefur einnig til kynna veruleg og viðvarandi áhrif á afkomu sveitarfélaga. Gert er ráð fyrir að halli á afkomu þeirra muni nema rúmlega 1% af vergri landsframleiðslu á yfirstandandi ári og 0,5–1% árin 2021 og 2022. Saman leiðir þessi afkomuþróun ríkissjóðs og sveitarfélaga til gríðarlegrar skuldaaukningar hins opinbera. Þannig er gert ráð fyrir að skuldir hins opinbera hækki úr tæpum 28% af vergri landsframleiðslu árið 2019 og verði yfir 50% í árslok 2022 á mælikvarða skuldareglu laga um opinber fjármál. Það er hækkun að nafnvirði um 850 milljarða kr. á einungis þremur árum. Gert er ráð fyrir að rekstur opinberra fyrirtækja verði í halla á yfirstandandi ári í stað jákvæðrar afkomu um 1% af vergri landsframleiðslu. Hins vegar er gert ráð fyrir að afgangur verði á rekstri þeirra á árunum 2021 og 2022 sem nemi á bilinu 0,5–1% af vergri landsframleiðslu. Samkvæmt svartsýnni sviðsmynd er gert ráð fyrir því að stór bylgja faraldursins komi upp snemma árs 2021 og að gripið verði til harðra sóttvarnaaðgerða hérlendis og í öðrum löndum. Fjöldi erlendra ferðamanna verður af þeim ástæðum 80% minni en ella í hálft ár. Jafnframt er gert ráð fyrir að þessi bylgja hafi meiri áhrif á væntingar og áhættusækni einkageirans en sú sem gekk yfir í vor. Í sviðsmyndinni dregst einkaneysla og fjárfesting einkageirans enn saman árið 2021 og er gert ráð fyrir að atvinnuleysi standi í stað. Þá er reiknað með að einungis 0,6% hagvöxtur skili sér á næsta ári eða rúmlega 4 prósentustigum minni en á við í grunnspánni. Verg landsframleiðsla yrði um 100 milljörðum lægri en í grunnspá, bæði árið 2021 og 2022, samkvæmt þessari dekkri sviðsmynd. Til frambúðar skiptir þetta framleiðslutap höfuðmáli. Við erum að fjármagna útgjöld ríkissjóðs með því að skattleggja hagkerfið; útgjöld ríkissjóðs miðað við stærð hagkerfisins eins og það var áður en faraldurinn skall á. Þannig höfum við ákveðið að bregðast við í fyrstu, þ.e. að viðhalda þeirri opinberu þjónustu sem við höfum byggt upp og erum stolt af og höfum verið ánægð með og höfum verið að auka við víða. Við erum að viðhalda þessu og erum meira að segja að gera meira, sérstaklega í tilfærslukerfunum. Þannig segi ég að útgjaldahliðin miði við stærð hagkerfisins eins og það var áður en faraldurinn skall á. Ef hagkerfið er hins vegar minna til frambúðar verðum við með einhverjum hætti að draga úr útgjöldum. Langfarsælast væri þó að við myndum, þegar fram líða stundir, vinna upp tapið sem af faraldrinum leiðir og byggja þannig að nýju upp öflugt og samkeppnishæft hagkerfi. Við eigum að stefna þangað, að öflugu og samkeppnishæfu hagkerfi. Það er forsenda þess að við vinnum upp þetta framleiðslutap. Raungerist dekkri sviðsmyndin má gera ráð fyrir lakari afkomu hins opinbera sem nemur 1,5% af vergri landsframleiðslu árin 2021 og 2022. Í samræmi við ofangreindar afkomuhorfur gætu skuldir orðið hærri sem nemur 4% af vergri landsframleiðslu í lok tímabilsins eða um 55% af vergri landsframleiðslu árið 2022. Virðulegi forseti. Í endurskoðaðri stefnu nú eru lagðar til breytingar á afkomumarkmiðum fyrir árin 2020–2022. Þannig er sett fram það markmið að halli á afkomu ríkissjóðs verði ekki meiri en 11% af vergri landsframleiðslu á yfirstandandi ári. Eftir það er gert ráð fyrir að afkoman fari batnandi og að hallinn verði ekki meiri en 9% af vergri landsframleiðslu 2021 og 7% árið 2022. Þá eru sett markmið um að halli A-hluta sveitarfélaga verði ekki meiri en 1,5% af vergri landsframleiðslu árið 2020, 1% 2021 og 0,5% árið 2022. Í ljósi þeirrar óvissu sem nú er uppi um efnahagsframvinduna er í varfærnisskyni gert ráð fyrir að hér þurfi óvissusvigrúm á tímabilinu sem nemur 2% af vergri landsframleiðslu árið 2020, 3% á árinu 2021 og 2022. Umfang óvissusvigrúmsins miðast við að unnt væri að viðhalda stuðningi við hagkerfið þrátt fyrir lakari efnahagsframvindu samkvæmt dekkri sviðsmynd. Dekkri sviðsmyndin er í raun og veru ráðandi um það hvaða óvissusvigrúm við setjum inn í stefnuna. Þá er lagt til að skuldamarkmiðum fjármálastefnunnar verði breytt. Hér er gert ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs verði ekki hærri en 38% af vergri landsframleiðslu árið 2020 en svo hægi á aukningu skulda þannig að skuldir verði ekki hærri en 47% af vergri landsframleiðslu á næsta ári og 56% árið 2022. Þá eru sett markmið um að skuldir A-hluta sveitarfélaga verði ekki meiri en 7% árið 2020 og 8% af vergri landsframleiðslu árin 2021 og 2022. Að viðbættum opinberum fyrirtækjum er lagt til að halli á afkomu opinberra aðila í heild verði ekki meiri en 15,5% á yfirstandandi ári, 13% 2021 og 10% 2022. Í samræmi við breyttar afkomuhorfur gerir stefnan ráð fyrir að skuldir opinberra aðila í heild verði ekki umfram 70% af vergri landsframleiðslu árið 2020, 79% 2021 og 87,5% 2022. Við skulum vona að þessar dekkri sviðsmyndir gangi ekki eftir. Það er til mjög mikils að vinna að koma í veg fyrir að þetta óvissusvigrúm verði nýtt. Breytingarnar fela í sér að markmið fjármálastefnu og fjármálaáætlunar munu ekki uppfylla töluleg skilyrði 7. gr. laga um opinber fjármál fyrir árin 2020–2022. Í fyrsta lagi mun halli hins opinbera verða umfram 2,5%. Í öðru lagi verða markmið um jákvæðan heildarjöfnuð hins opinbera á gildistíma stefnunnar ekki uppfyllt. Í þriðja lagi munu skuldir hins opinbera fara yfir 30% viðmið laganna á árunum 2020–2022 og útlit fyrir að skuldahlutfallið fari hækkandi að sinni. Líkt og áður hefur komið fram er óráðlegt við núverandi aðstæður að hið opinbera magni upp samdráttaráhrif með umfangsmiklum mótvægisráðstöfunum til að uppfylla markmið um afkomu og skuldastöðu í gildandi fjármálastefnu. Í ljósi þess er í þingsályktunartillögunni lagt til að þessum skilyrðum verði tímabundið vikið til hliðar. Með stefnunni erum við einungis að fjalla um tímabilið til ársins 2022. Það felur í sér að við erum ekki á þessum tímapunkti og með þessari stefnu að taka ákvarðanir sem varða síðustu þrjú ár þeirrar fjármálaáætlunar sem lögð verður fyrir Alþingi í byrjun október, en að óbreyttum lögum munu fjármálareglurnar gilda frá og með árinu 2023. Verkefnið sem bíður okkar er að tryggja að hin lagalega umgjörð skapi okkur nauðsynlegan sveigjanleika til að geta beitt opinberum fjármálum sem hagstjórnartæki til að stuðla að efnahagslegum stöðugleika á komandi árum. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur sett sér markmið um að út úr efnahagsástandinu komi samkeppnishæft þjóðfélag þar sem velsæld byggist á öflugum mannauði og kröftugu efnahagslífi sem hefur sýnt sig í gegnum tíðina að skiptir öllu fyrir lífskjör í landinu. Við höfum í þessu samhengi skilgreint þrjár megináherslur. Í fyrsta lagi að fjármálum hins opinbera verði markvisst beitt til að tryggja stöðugleika og skapa efnahagslega viðspyrnu og áhersla lögð á að vernda árangur í velferðar- og heilbrigðismálum. Í öðru lagi að kröftug viðspyrna verði drifin áfram af verðmætum störfum og fjárfestingum. Áhersla þar hefur verið á menntun, rannsóknir, nýsköpun, innviði og umhverfis- og loftslagsmál. Þá munu markvissar umbætur og umgjörð efnahags- og atvinnumála auka hagsæld til lengri tíma. Í þriðja og síðasta lagi verður lögð áhersla á að nútímavæða hið opinbera í samræmi við breyttar þarfir og aðstæður. Viðnámsþróttur verður tryggður gagnvart ófyrirséðum [[Forseti hringir.]]áföllum með lækkun skulda á ný og sjálfbærni opinberra fjármála þannig að ekki halli á komandi kynslóðir. Virðulegi forseti. Ég er að ljúka máli mínu. Við erum hér að fara þá leið að aðstoða heimili og fyrirtæki á meðan þau eru í vanda [[Forseti hringir.]]vegna veirufaraldursins. Við gerum þeim síðan kleift að vinna sig út úr vandanum með því að skapa skilyrði fyrir nýtt vaxta- og framfaraskeið. Ég legg til að áætluninni verði vísað til hv. fjárlaganefndar að lokinni þessari umræðu.
Nú háttar svo til að fimm hv. þingmenn hafa óskað eftir því að veita andsvar og verður andsvararéttur við þessa framsöguræðu rýmkaður svo að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka komist í andsvör við ráðherra. Ræðutíminn er ein mínúta í báðum umferðum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Sú endurskoðaða fjármálastefna sem hér er til umræðu er frekar á almennum nótum og ekki margt sem kemur á óvart. Ég mun koma nánar inn á það í ræðu minni. En það sem ég vildi sagt hafa og spyrja hæstv. ráðherra hér og nú er að í þessari endurskoðuðu fjármálastefnu er gert ráð fyrir að hagvöxtur taki við sér strax aftur árið 2021. Það væri áhugavert að vita á hvaða forsendum slík spá byggir. Það skiptir afar miklu máli að vita hvernig slík sviðsmynd getur breyst. Mér finnst þetta vera mjög á almennum nótum og hefði mátt fara dýpra í hlutina hvað þetta varðar. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra út í það að verið er að spá hagvexti árin 2021 og 2022, en að sama skapi munu skuldir ríkissjóðs halda áfram að aukast töluvert mikið og eru mjög háar tölur nefndar. [[Forseti hringir.]]En í stefnunni kemur ekki fram af hverju skuldaaukningin á að vera svona gífurlega mikil í árferði þegar hagvöxtur er orðinn jákvæður á ný. Ef hæstv. ráðherra gæti farið yfir það.
Virðulegi forseti. Hér er spurt út í líkurnar á hagvexti á næsta ári. Við byggjum á uppfærðri spá Hagstofunnar um ágætishagvöxt á næsta ári, þó ekki nægjanlegan ef horft er til þess hversu mikill samdrátturinn er á þessu ári. Segja má að við séum að hverfa u.þ.b. aftur til ársins 2016 í landsframleiðslu með þeim samdrætti sem nú er að verða. En allar spár benda til þess að borið saman við árið 2020 verði hagvöxtur á árinu 2021. Það eru auðvitað ýmsir þættir sem þar koma við sögu, m.a. er gert ráð fyrir því að ferðaþjónustan taki aðeins við sér og að óvissunni taki smám saman að létta og að það muni laða fram eitthvað aukna fjárfestingu, borið saman við þetta ár þar sem fjárfesting einkageirans hefur því miður fallið mjög hratt. Á móti vegur aukin fjárfesting hins opinbera. Við munum enn auka í fjárfestingu á næsta ári þannig að þarna eru að verkum ólíkir þættir. En þau atriði sem snúa að hagvextinum eru algerir lykilþættir í því að við getum unnið okkur aftur í átt að sjálfbærni opinberra fjármála.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mér fannst hann ekki koma nægilega vel inn á það hvers vegna gert er ráð fyrir þessari miklu skuldaaukningu þegar við horfum fram á að það verði hagvöxtur, eins og við vonum sannarlega að verði. Ég vil taka undir það sem hæstv. ráðherra sagði áðan í ræðu sinni, vonandi mun hin dökka sviðsmynd, sem sett er fram í stefnunni, ekki rætast því að það gæti haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir okkur. En vissulega er mikil óvissa fram undan. Það sem mér finnst vera óskýrt í þessari stefnu er hvers vegna skuldaaukningin er þetta mikil. Er það vegna þess að stefnt er að auknum fjárfestingum? Þá ætti að draga úr henni, svona hagfræðilega séð, þegar hagvöxtur fer upp á ný, sem gert er ráð fyrir og við vonum að gangi eftir. Ef hæstv. ráðherra gæti skýrt þetta nánar væri það til bóta.
Virðulegi forseti. Sú mikla skuldasöfnun sem ég rakti í framsöguræðu minni skýrist af því að við erum í raun og veru að viðhalda útgjaldastigi eldri hagvaxtar. Hagvöxturinn eins og hann var skapaði nægar tekjur fyrir þessu útgjaldastigi og við tökum ákvörðun um að fara ekki í harkalegan niðurskurð á opinberum útgjöldum heldur viðhalda þjónustustiginu í þeirri trú að við séum að glíma við tímabundið ástand og að okkur muni auðnast að byggja aftur upp landsframleiðsluna. Það er í raun stefnan sem við erum að marka hér. Skuldaaukningin er vegna þess að á þessu ári safnast upp 300 milljarða halli og á næsta ári rúmlega 200 milljarða halli og áfram verður hallinn gríðarlegur, jafnvel á öðru ári, sem sagt 2022, tvö ár frá þessu ári. Þá erum við enn þá að glíma við gríðarlega mikinn halla og jafnvel tvö, þrjú ár eftir það, en með hagvexti. Ég hef trú á því að við getum gert betur en nýjustu hagspár segja til um varðandi þriðja og fjórða árið héðan í frá. Ég held að sagan sýni það líka [[Forseti hringir.]]að það er gríðarlegur sveigjanleiki í íslenska hagkerfinu. Með slíkum hagvexti getum við haldið skuldahlutföllum niðri jafnvel þótt við séum í hallarekstri.
Herra forseti. Ég ætla að vera mjög skýr í andsvari mínu og óska eftir skýru svari: Af hverju stendur í þessari nýju fjármálastefnu að þið ætlið að halda í fyrirhugaða aðhaldskröfu á spítala og heilsugæslu? Erum við ekki í miðjum heimsfaraldri? Af hverju er haldið í sérstaka aðhaldskröfu á skólana í þessari nýju stefnu? Eru skólarnir ekki að drukkna í umsóknum, m.a. út af hinu sögulega atvinnuleysi? Af hverju er haldið í sérstaka aðhaldskröfu gagnvart listamönnunum, nýsköpun eða rannsóknum í miðjum Covid-faraldri? Ég veit að ekki eru settar nýjar aðhaldskröfur í þessari stefnu, enda hefði það verið galið, en við skulum ekki blekkja fólk því að það kemur skýrt fram í þessu plaggi að þið ætlið að halda í fyrri aðhaldskröfur. Veit þjóðin það? Vita þingmenn að hér stendur til að halda í aðhaldskröfur samkvæmt gildandi fjármálaáætlun? Uppsafnað eru það um 60 milljarðar kr. Herra forseti. Þetta er því 60 milljarða kr. andsvar til hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Við höfum sagt mjög skýrt að ný útgjöld sem tengjast Covid-faraldrinum verði fjármögnuð. Og við höfum sýnt það í verki strax á þessu ári að við höfum útvegað fjármagn til skóla, til heilbrigðisstofnana, í íþróttir, í listir, í nýsköpun, í rannsóknir. Allt höfum við fjármagnað með sérstökum fjárveitingum á þessu ári vegna þess að við sjáum að áhrifin birtast þar sem hv. þingmaður vill beina sjónum sínum. Varðandi almennu aðhaldskröfuna. Það er engin sérstök aðhaldskrafa á þær opinberu stofnanir sem hér eru tíndar til, þ.e. skóla og heilbrigðisstofnanir, heldur erum við einmitt með lægri almenna aðhaldskröfu á þá þætti. Ég ætla bara að segja eitt sem er gríðarlega mikilvægt að haldið verði á lofti á þessu ári og á komandi árum: Við höfum allt að vinna. Við verðum einfaldlega að tryggja að alls staðar í ríkisrekstrinum, þar sem við erum að fjármagna rekstur með nýjum lántökum á hverjum degi, sé verið að hámarka nýtingu fjármunanna. Almenn aðhaldskrafa sem gerir kröfu um aðeins meira fyrir sama fjármagn er ein leið til að tryggja að það gangi eftir.
Herra forseti. Það skýtur skökku við þegar heilbrigðisstofnanir eru þandar til hins ýtrasta, að ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar setji sérstaka aðhaldskröfu á sömu stofnanir. Það er gert. Ég veit að hún er lægri, en hins vegar eru samkvæmt ríkjandi fjármálaáætlun stofnanir sem ekki hafa aðhaldskröfu, t.d. dómstólar. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Kemur ekki til greina að sleppa þessari aðhaldskröfu t.d. gagnvart sjúkrahúsum og skólum, alveg eins og það er ekki aðhaldskrafa á dómstóla? Það er ekki verið að brjóta neitt prinsipp. Þetta er sérkennileg pólitík að mínu mati, í ljósi þeirrar stöðu sem við búum við, í ljósi þess álags sem skólar, sjúkrahús og heilsugæsla búa við út af þessari einstöku stöðu. Þarf ríkisstjórnin virkilega að klípa af þessum lykilstofnunum í miðjum heimsfaraldri? Getur ráðherra svarað mér í seinna andsvari að hann sé tilbúinn a.m.k. að skoða það að taka sérstöku aðhaldskröfuna af þessu lykilstofnunum? Ég fer ekki fram á meira. Það skiptir máli því að uppsafnað aðhald gagnvart öllum stofnunum, eins og ég gat um áðan, er um 60 milljarðar, sem er meira fjármagn en það sem við setjum í samgöngumál. Þetta er tvöfalt meira fjármagn en það sem allir framhaldsskólar Íslands kosta. Þetta eru ekki litlir fjármunir. Þetta skiptir máli fyrir sjúkrahúsin, heilsugæsluna og skólana.
Virðulegi forseti. Ég hygg að þegar hv. þingmaður segir að uppsöfnuð aðhaldskrafa sé 60 milljarðar sé hann að leggja saman öll ár áætlunartímabilsins. Það er auðvitað ein leið til að reyna að magna töluna upp, að taka mörg ár og margfalda þetta allt og leggja það saman. En við skulum bara taka dæmi af því hvað svona aðhaldskrafa þýðir fyrir lykilstofnanir, segjum fyrir Landspítalann. Segjum að reksturinn með ríkisframlagi, sértekjum og öllu saman liggi í kringum 70 milljarða; 0,5% aðhaldskrafa á 70 milljarða ríkisframlag, 0,5% eru 350 millj. kr. Það eru 350 milljónirnar sem viðkomandi þingmaður er í raun og veru að tala um. Á sama tíma erum við að leggja til milljarða til að fást við afleiðingar faraldursins. Ég ætla bara að segja að þegar ein ríkisstofnun veltir um 70 milljörðum er ekki óeðlileg krafa, þegar við verðum öll að leggjast á eitt við að nýta hverja einustu krónu eins vel og hægt er, að reyna að finna leiðir til að spara slíkar fjárhæðir. Það er gegn loforði um að allt sem leggst nýtt á viðkomandi stofnanir vegna faraldursins og er sérstaklega Covid-tengt, eins og við orðum það í almennri umræðu, verði fjármagnað.
Virðulegur forseti. Nú er útlit fyrir að verðbólga sé að fara af stað, hún er komin í um 3–4%, gengið er frjálsu falli og svörtustu spár segja að það gæti farið í halla upp á 64% af vergri landsframleiðslu, sem eru 600–700 milljarðar. Sporin hræða. Í hruninu var ákveðinn hópur skilinn eftir. Í honum var láglaunafólk, eldri borgarar og öryrkjar. Þau fengu ekki það sem þeim var lofað og hafa ekki fengið kjaragliðnun leiðrétta. Ég sé ekki neins staðar þarna að gera eigi nokkuð fyrir þann hóp og spyr því hæstv. ráðherra: Er það rétt? Er neysluvísitöluhækkun um hver áramót það eina sem sá hópur á að fá, ekkert annað?
Virðulegi forseti. Ég ætla að halda því fram að íslenska krónan sé nokkurn veginn að gera það sem við viljum að hún geri við þær ótrúlegu breytingar sem hafa orðið í efnahagshorfum, þ.e. að hún gefi eitthvað eftir. Það sem er ánægjulegt eftir lækkun íslensku krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum núna er að við sjáum ekki alvöru verðbólguskot. Að því marki sem verðbólgan hefur hækkað og verðbólguvæntingar hafa farið upp telja menn að það sé til mjög skamms tíma. Hér er spurt hvort ekkert eigi að gera fyrir tilfærslukerfin. Við erum að verja tilfærslukerfin eftir gríðarlega mikla aukningu í þau á undanförnum árum. Þeir sem finna mest fyrir ástandinu í dag eru ekki þeir sem treysta á tilfærslukerfin fyrir framfærslu sinni. Það eru ekki opinberir starfsmenn, það er fólkið sem starfar í einkageiranum. Það er þar sem ég held að hjörtu fleira fólks mættu slá [[Forseti hringir.]]hér í þingsal, hjá fólkinu sem hefur tapað allri framfærslu sinni vegna þess að það hefur tapað starfinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en hann svaraði því ekki hvort eigi að gera eitthvað fyrir þá sem eru hjá almannatryggingum, eldri borgara og öryrkja. Eiga þeir að fá eitthvað meira en 3%? Á að bæta þeim upp gengissveiflur? Á að bæta þeim upp þá ótrúlegu verðhækkun sem hefur orðið á mat og öðrum nauðsynjum eða á ekki að gera það? Ég las grein í blaði nýlega þar sem kemur fram að leyfi fyrir laxeldi í Noregi var selt á 30 milljarða, sama er ókeypis hér. Ef þeir hefðu þurft að borga sama hér heima fyrir laxeldið hefðu það verið 40 milljarðar. Er það ekki eitthvað sem við gætum náð í og komið til eldri borgara, öryrkja og heilbrigðiskerfisins?
Virðulegi forseti. Við erum með lög sem tryggja með sjálfvirkum hætti að tilfærslukerfin okkar taki breytingum um hver áramót þannig að tekið er mið af því sem hærra er af launabreytingum í landinu eða verðbólgu. Þannig að ef spurt er hér beint út hvort ekki standi til að verja fólk fyrir áhrifum verðbólgunnar í bótakerfunum þá er svarið í lögunum nú þegar og ekki stendur til að breyta því. Við munum gera breytingar í samræmi við það sem skrifað er í lög. Þarna hefur stundum verið sagt að fólk sé með bæði belti og axlabönd. Ég skal ekkert fullyrða um það. Ágreiningur hefur verið um útfærslu á nákvæmlega þessu ákvæði en það er hins vegar ástæðulaust að vekja upp einhverjar hugmyndir um það að ríkisstjórnin eða þingið, ef því væri að skipta, sé með það á prjónunum að draga úr verðgildi bótanna. Það er algerlega innstæðulaust. Varðandi laxeldið þá höfum við einmitt nýverið fært í lög gjaldtöku vegna fiskeldis í landinu sem, eins og skrifað hefur verið í stjórnarsáttmálann, vex að umfangi eftir því sem greinin [[Forseti hringir.]]tekur við sér og verður stærri að umfangi.
Virðulegur forseti. Ég velti dálítið fyrir mér hvert markmið þessarar fjármálastefnu er í raun og veru því ég sé fullt af orðum hérna um hitt og þetta en svo þegar ég skoða þjóðhagsspána sé ég ekki afurð fjármálastefnunnar í henni. Ég sé afurð peningastefnunnar í þjóðhagsspánni. Þar er vísitala neysluverðs áfram 2,5%. Þrátt fyrir þó nokkra hækkun á gengisvísitölu þá helst verðbólguviðmið, en á sama tíma fer atvinnuleysið í 6,7% á næsta ári, að því er virðist þrátt fyrir fjármálastefnuna. Þannig að ég velti fyrir mér, miðað við þær áætlanir sem eru gerðar hérna í fjármálastefnu, hvaða áhrif eiga þau markmið sem eru sett fram að hafa á þá stöðumynd sem Hagstofan sýnir okkur? Hvernig bætir þessi fjármálastefna það atvinnuleysi sem við sjáum fram á hjá innflytjendum, hjá ungu fólki, sem er upp á [[Forseti hringir.]]18% núna á síðasta ársfjórðungi? Hver eru markmiðin og hver eru áhrifin af þeim?
Virðulegi forseti. Ég tel að ég hafi komið mjög skýrt inn á það í framsögu minni og ég tel að það sé reyndar líka mjög skýrt í greinargerð með stefnunni að markmið okkar er að beita ríkisfjármálunum af fullu afli á þeim tíma sem samdrátturinn í hagkerfinu er mestur. Rannsóknir hafa sýnt að þá er rétti tíminn til að gera það og þetta eru reyndar, á ákveðinn hátt, einu skilyrðin þar sem hægt er að réttlæta mikla lántöku til að örva hagkerfið og koma í veg fyrir að samdrátturinn verði meiri. Með öðrum orðum væri heimskulegt að standa í ósjálfbærum rekstri hins opinbera á tímum mikils hagvaxtarskeiðs. Áhrifin birtast í mun meiri landsframleiðslu, betra atvinnustigi, jákvæðari skuldahlutföllum og birtast þegar til lengri tíma er litið almennt í betri lífsgæðum. Þegar spurt er hvernig hagspáin hefði litið út án aðgerða ríkisstjórnarinnar þá verða menn að [[Forseti hringir.]]eiga það samtal við þá sem gera spárnar. Og það er eitt af því sem fjármálaráð hefur verið að kalla eftir, að það sé ákveðið samtal, að menn séu að kallast á [[Forseti hringir.]]í áætlanagerðinni við hagspáraðila þannig að hagspáraðilar geti tekið tillit til aðgerða stjórnvalda þegar þeir eru að gera sínar áætlanir og við höfum lagt okkur fram um að [[Forseti hringir.]]deila upplýsingum í sumar þannig að það geti birst með sem skýrustum hætti.
Virðulegur forseti. Ég geri mér grein fyrir því og þess vegna spyr ég, því ég sé áhrif peningastefnunnar í þjóðhagsspá Hagstofu Íslands en ég sé ekki hvaða áhrif þessi fjármálastefna á að hafa á atvinnuleysið. Sagt er að hún auki atvinnustig o.s.frv. en hvert er markmiðið? Er markmiðið þessi 6,7% eins og þau eru sett fram í þjóðhagsspánni eða er það minna atvinnuleysi? Og ef svo er, hvert er markmiðið? Það er það sem ég er að spyrja um þannig að hæstv. fjármálaráðherra mætti endilega svara því: Hvert er viðmiðið um atvinnustig sem er ætlað að ná með þessum skiljanlegu, auknu útgjöldum? Ég tek alveg undir þau orð hæstv. fjármálaráðherra en atvinnustigið er önnur birtingarmynd verðbólgu. Ef efnahagsvandinn birtist ekki í verðbólgu þá getur hann birst í atvinnuleysi. Það er það sem er verið að spá hérna þannig að [[Forseti hringir.]]hvernig lagar þessi fjármálastefna það vandamál?
Virðulegi forseti. Svarið við spurningunni er í raun og veru bara það að markmiðið er að draga eins mikið og raunhæft er úr atvinnuleysi með því að beita ríkisfjármálunum og því eru einhver ytri mörk sett varðandi lántöku og hallarekstur inn á næstu ár. Við teljum að við höfum náð mjög góðum árangri með opinberum aðgerðum á þessu ári. Við erum að setja 80 milljarða út í hagkerfið á þessu ári í hlutabætur og í gegnum atvinnuleysisbætur til fólks þannig að það geti framfleytt sér. Að öðru leyti er ekki við því að búast að inn í þingið komi við aðstæður eins og þær sem við stöndum núna frammi fyrir stefna þar sem við setjum æskilegt atvinnustig inn sem markmið. Það er ekki við því að búast, ekki frekar en þegar menn fjalla um dauðsföll í umferðinni og ætla að draga úr þeim. Segjum að þau hafi verið 50, menn segja þá: Við ætlum að reyna að ná þeim niður í 25. Það er ekki vegna þess að menn stefni að því að 25 manns deyi í umferðinni næsta árið heldur eru þeir að reyna að breyta ástandi. Með nákvæmlega sama hætti erum við að reyna að draga úr atvinnuleysinu og við fáum síðan mat á áhrifum aðgerða okkar frá þeim sem [[Forseti hringir.]]vinna greiningarvinnuna.
Virðulegur forseti. Mig langar til að taka undir það sem segir í fjármálastefnunni, því að maður getur nú eiginlega bara komið við á einum stað hér, með leyfi forseta: „Í áföllum felast tækifæri til umbóta og nýsköpunar.“ Ég gæti ekki verið meira sammála þessu. Ég vil inna hæstv. fjármálaráðherra eftir því, því að þess sér svo sem ekki beinlínis stað í fjármálastefnunni, enda kannski ekki beinlínis til þess ætlast að það sé tekið fram berum orðum, en þetta er samt sem áður tekið upp í textanum: Mun hæstv. fjármálaráðherra beita sér fyrir því með ríkisstjórn sinni að hraða og auka við og lengja í þeim úrræðum sem þegar eru fyrir hendi til að fjármagna nýsköpun í landinu? Það er mikilvægt að gera það bæði til meðallangs tíma en ekki síður til langs tíma. Ég geri mér grein fyrir því. Nýsköpun er langhlaup. Mér finnst svolítið stutt í öllum aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem varða þessa þætti. Mun hæstv. ráðherra beita sér í þessu máli?
Virðulegur forseti. Ég hygg að ef menn myndu líta aftur til, segjum ársins 2012, sjái þeir mjög greinilega að þær áherslur sem ég hef staðið fyrir í þessu efni og þær ríkisstjórnir sem ég hef átt aðild að hafa einfaldlega margfaldað framlögin til þessara málaflokka. Við erum að gera það með sérstökum aukafjárlögum á þessu ári, að setja inn í samkeppnissjóðina og tryggja að þau verkefni sem hafa kannski ekki hlotið styrki fram til þessa komist aftur til skoðunar. Síðast í gær var verið að úthluta og ákvarða varðandi styrki. Við hyggjumst gera það áfram. Spurt er hvort við ætlum að hraða og auka og bæta í. Ég tel að við höfum sýnt það nú þegar að við erum að gera það og við ætlum að halda áfram að gera það. Við erum hins vegar ekki búin að taka ákvörðun um að það verði viðvarandi átaksverkefni, en það tímabil sem við erum núna að taka ákvörðun um, þ.e. þetta ár, næsta ár, eftir atvikum árið 2022, erum við að ræða um þetta og ég hygg að það muni líka koma mjög skýrt fram í nýrri stefnu Vísinda- og tækniráðs.
Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég náði því nú samt ekki alveg hvort hæstv. ráðherra var fyrst og fremst að tala um það sem þegar hefur verið ákveðið eða hvort nýrra viðbótarákvarðana er að vænta. En ég vil ítreka að nýsköpun er langhlaup og á þessum tímum þegar við stöndum frammi fyrir stórkostlegri efnahagskreppu og miklum samdrætti í atvinnulífinu verðum við að horfa til langs tíma. Við verðum að horfa til langs tíma. Langur tími í nýsköpun er ekki til loka ársins 2022. Það þarf að fara miklu lengra og skapa vissu. Það er það sem verið er að kalla eftir, ekki það sem búið er að gera, ekki til skamms tíma heldur til lengri tíma. Það held ég að sé gríðarlega mikilvægt að stjórnvöld skilji. Það er gríðarlega mikilvægt að þau skilji að þetta þarf að vera til langs tíma. Þetta er ekki spretthlaup.
Virðulegi forseti. Ég gæti nefnt dæmi um tvö fyrirbæri á því sviði frá þessu ári sem ekki voru hugsuð til skamms tíma, heldur til langs tíma. Matvælasjóður - honum er ekki komið upp sem einhverju tímabundnu fyrirbæri á árinu 2020. Þetta er nýr sjóður sem við ætlum að láta lifa og sem fjármagna mun verkefni til aukinnar matvælaframleiðslu til langs tíma. Sama gildir um Kríu, sem fær mjög góða meðgjöf frá fyrsta degi og mun hjálpa til við að fjármagna nýsköpunarfyrirtæki þar sem einkaframtakið hefur sýnt að það hafi sömuleiðis trú á verkefnunum. Meðfjárfestir, Kría, ekki tímabundið fyrirbæri heldur langtímafjármögnunarsjóður sem skort hefur á Íslandi. Til viðbótar við þetta höfum við á undanförnum árum og áfram á þessu og næstu árum verið að stórauka framlög í samkeppnissjóðina. Ég er ekki í neinum ágreiningi við hv. þingmann um að fólk þarf að geta gert langtímaáætlanir. Það er ekki hægt að setja fólk af stað með stór verkefni og kippa síðan öllum stuðningnum af því á því næsta. En ég held einfaldlega að okkar verk segi allt sem segja þarf um þessi mál.
Herra forseti. Ég nefndi það áðan að sú endurskoðaða fjármálastefna sem hér er til umræðu er á frekar almennum nótum að mínu mati og fátt sem kemur á óvart. Samkvæmt lögum um opinber fjármál er gildistími fjármálastefnu til fimm ára eins og við þekkjum, en hér er verið að endurskoða stefnuna til tveggja ára, þ.e. frá 2018–2022. Það er óneitanlega sérstakt að því leytinu til að verið er að endurskoða stefnu aftur í tímann. Í raun ætti endurskoðunin að ná frá 2020–2024 og líta þannig fram á veginn þrátt fyrir að kjörtímabilinu ljúki eftir rúmt ár og ný ríkisstjórn og nýtt þing setji nýja stefnu. Fjármálaáætlun verður síðan lögð fram eftir u.þ.b. mánuð og endurskoðuð stefna skal síðan vera til fimm ára eins og segir í lögunum. Það er að mínu mati svolítið sérstakt að endurskoða það sem er liðið. Ef við skoðum í upphafi nokkur tæknileg atriði sem ég vil fara yfir þá er á bls. 1 tafla þar sem textinn sem fylgir er ekki nógu skýr að mínu mati. Þegar maður les yfir stefnuna passar texti og tafla stundum ekki saman. Það á að gera ákveðna hluti en síðan er gengið skemur en segir í töflunni. Það er gott út af fyrir sig að þurfa ekki að nýta allt svigrúmið en hér vantar skýringar. Á bls. 12 í kafla 2.5.1 segir að á næsta ári, 2021, stefni að óbreyttu í að halli ríkissjóðs nemi um 8% af vergri landsframleiðslu. Í töflunni á bls. 1 segir hins vegar að hallinn verði 9%. Þarna er að sjálfsögðu munur. Það er ýmist verið að tala um að svigrúmið sé 8% eða 9% og þetta mætti vera sett fram skýrar. Hér vantar ákveðið gagnsæi eins og krafan er gerð í lögum um opinber fjármál. Á bls. 14 í kafla 2.5.4 er fjallað um skuldaþróun ríkissjóðs og sveitarfélaga og þar segir að skuldir fari úr 28% 2019 yfir í 51% 2022, sem er náttúrlega gríðarlega mikil skuldasöfnun. Ef farið er síðan í töfluna á bls. 1 má sjá að skuldirnar fara úr 27,5% í 56% árið 2022, en ekki 51% eins og segir á bls. 14. Þarna er heilmikill munur, 51% eða 56%, þegar rætt er um skuldir sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Hér vantar skýringar í texta á því hvers vegna þessar tölur stemma ekki. Á bls. 2 segir að lokamálsgrein orðist svo: „Alþingi staðfestir að fjármálastefna þessi sé samkvæm þeim grunngildum og skilyrðum sem kveðið er á um í 2. mgr. 6. gr. og 7. gr. laga um opinber fjármál, að teknu tilliti til 10. gr. laganna. […]“ Maður spyr sig: Er það svo? Mér þykir gagnsæið ekki nægilegt og ekki nægilega skýrt þegar tölur eru misvísandi þegar rætt er um skuldahlutfallið. Verkefnið núna er sem sagt að þingið staðfesti þessa lokamálsgrein, staðfesti það að stefnan sé samkvæmt lögum um opinber fjármál og fjárlaganefnd þarf síðan að leggjast í töluvert mikla rannsóknarvinnu til að geta sagt að svo sé og borið þau skilaboð aftur hingað í þingsal. Það skiptir miklu hvað fjármálaráð hefur fram að færa í þeim efnum og fjárlaganefnd kemur til með að funda með ráðinu eftir helgi, sem er ákaflega mikilvægt. En tíminn er stuttur til að rannsaka svo viðamikið mál. Það sem vantar í þessa stefnu að mínum dómi er sérstakur kafli þar sem ráðuneytið gerir grein fyrir því hvernig þetta gengur upp, hvernig fjármálastefna í ríkisfjármálum á tímum mikillar óvissu í efnahagsmálum er í samræmi við lög um opinber fjármál. Það þarf að vera mun ítarlegri umfjöllun um það hvernig grunngildin samkvæmt lögunum eru höfð að leiðarljósi að mínum dómi og hvernig gengur að uppfylla þau. Það vantar meiri texta um það sem er meginverkefni Alþingis. Það vantar ítarlegri umfjöllun um hvert grunngildi fyrir sig og þau síðan öll dregin saman. Fylgir stefnan þeim? Því þarf að svara og það þarf að vera skýrt. Á bls. 18 er fjallað um aðlögun fjármálastefnu í ljósi fjármálareglna í stuttu máli en það vantar rökstuðninginn fyrir því og að gerð sé grein fyrir því hvernig grunngildin náist í því erfiða árferði sem við erum núna stödd í. Hvernig tryggjum við t.d. grunngildi sjálfbærni á einum versta tíma Íslandssögunnar í efnahagsmálum? Þetta ætti að liggja fyrir með rökstuðningi og þingið og þingmenn síðan að geta metið þann rökstuðning. Því miður eru þessir mikilvægu þættir allt of almennt orðaðir í þessari stefnu. Hvernig ætlar ríkisstjórnin t.d. að tryggja stöðugleika í fjármálastefnu á tímum mikils atvinnuleysis? Stefnan á að varða þá leið sem þarf til að ná þessum markmiðum. Ríkisstjórnin verður að hafa sýn, leið sem er farin til þess að horfa á framtíðina. Heildarhugsunin á að vera framtíðarsýn. Á bls. 3 í greinargerð segir að útlit sé fyrir mesta skell í afkomu og skuldaþróun hins opinbera frá stofnun lýðveldisins. Hér vantar að mínum dómi nánari umfjöllun frá ráðuneytinu um þetta af þeim sem komu að vinnu þessarar tillögu og um þetta ætti einnig að vera sérstakur kafli. Á bls. 4 segir að gert hafi verið ráð fyrir 170 milljörðum kr. í heildarafgang af rekstri ríkissjóðs, uppsafnað á gildistíma fjármálastefnunnar. Þetta var svigrúmið í raun og veru sem við höfðum. Þetta sýnir kannski best höggið sem við höfum orðið fyrir, sem er náttúrlega gríðarlegt en sýnir jafnframt úr hverju ríkissjóður hafði að spila áður en höggið varð. Ég vil víkja aðeins að töflu á bls. 9 þar sem fjallað er um hagvaxtarspá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það sem vekur athygli mína er að ekki er minnst á þau lönd sem við berum okkur gjarnan saman við, sem eru Norðurlöndin. Við erum í svokölluðu Norðurlandalíkani, ef svo má segja, og þarna ætti a.m.k. að tilgreina eins og tvö Norðurlandaríki. Síðan er ekki minnst á hvað átt er við þegar talað er um þróuð ríki. Það er margt sem þarf að skýra frekar og er allt of almennt orðað í stefnunni. Á bls. 20 er rætt um viðbrögð og áherslur stjórnvalda við endurskoðun stefnunnar. Þar er m.a. rætt um verðmæt störf, fjárfestingar og aukna hagsæld. Allt eru þetta göfug markmið á almennum nótum, að verið sé að nota fjármagn til atvinnusköpunar. Slíkt ætti að mínu mati að miða að því að skapa góð störf. Ég hefði viljað sjá meiri umræðu um slíkt, t.d. hvort verið sé að skapa störf fyrir konur og skapa hágæðastörf. Það var réttilega nefnt í þessari umræðu að t.d. á Suðurnesjum er ein kona af hverjum fimm atvinnulaus. Það hlýtur að eiga að vera markmiðið ef ríkissjóður er að leggja fé í atvinnusköpun að hún veiti arðsemi þannig að hér myndist góð störf sem skila tekjum til baka til ríkissjóðs. Að lokum vil ég koma aðeins inn á verðbólguþróun. Veruleg lækkun gengis krónunnar hefur haft mest áhrif á það að verðbólgan fer vaxandi. Þetta kemur fram í nýbirtum Peningamálum Seðlabankans sem voru gefin út í gær. Þetta er að sjálfsögðu mikið áhyggjuefni. Innflutt matvara hefur hækkað nokkuð og fatnaður og heimilisbúnaður, svo dæmi sé tekið. Vonandi hefur Seðlabankinn rétt fyrir sér en hann telur að þetta verðbólguskot sem nú mælist sé líklegt til að vara ekki lengi og ég vona það heils hugar, en þarna er mikil óvissa. Það eru þó jákvæðar fréttir að almennt er verðbólga lítil alþjóðlega og vextir hafa aldrei verið eins lágir. Það þarf að fylgjast mjög náið með gengissiginu og leita allra leiða til þess að verðbólgan fari ekki úr böndunum ofan á þá efnahagslegu erfiðleika sem við glímum við, það yrði mikið áfall. Á bls. 15 er gerð grein fyrir dekkri sviðsmynd af afkomu og skuldaþróun hins opinbera. Það er jákvætt að slík sviðsmynd sé núna sett fram. Eftir þessu hefur verið kallað bæði í fjárlaganefnd og af fjármálaráði. Við vonum svo sannarlega, eins og ég nefndi hér fyrr, að þessi dökka sviðsmynd muni ekki raungerast því að það yrði okkur gríðarlegt áfall ofan á það sem nú þegar hefur dunið yfir okkur. Sviðsmyndin gerir ráð fyrir að önnur stór bylgja veirufaraldursins komi upp snemma árs 2021 og efnahagsbatinn hefjist ekki fyrr en 2022 þannig að til mikils er að vinna að það dynji ekki yfir okkur ofan á allt annað. Ég sé það, herra forseti, að tími minn er á þrotum. Í fyrstu umferð í umfjöllun um þetta mikilvæga mál vil ég segja að mér finnst, eins og ég nefndi í upphafi, þessi stefna vera allt of almennt orðuð. Það er margt sem þarf að skýra betur og það eru misvísandi tölur í töflum [[Forseti hringir.]]og svo í texta. En að sjálfsögðu er mikil og mikilvæg vinna fram undan þar sem við fáum innan fjárlaganefndar að heyra álit álitsgjafa [[Forseti hringir.]]og sérstaklega hlakka ég til að heyra hvað fjármálaráð hefur fram að færa. Ég legg áherslu á það að nefndin fái góðan tíma til að fara yfir þetta.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni hér prýðisræðu við fyrri umr. og mjög gagnlegar ábendingar. Ég tek undir með honum að fram undan er vinna hv. fjárlaganefndar við að rýna þau afkomumarkmið, skuldamarkmið, horfur og þróun og samræmi í texta og greinargerð. Ég rak augun í sitthvað af því sem þingmaður benti á og var búinn að rýna. Mér fannst athyglisvert að hv. þingmaður kom inn á í texta á bls. 14. Þar kemur fram að byggt sé á mismunandi sviðsmyndum og skuldaþróunin sem birtist í töflunni er þetta hámark, 64%, árið 2022, en í texta er talað um 51%. Þar er miðað við að við þurfum ekki að nýta óvissusvigrúmið og vonandi fer nú svo. En ef við þurfum að nýta allt svigrúmið sem birt er í töflunni og til að gefa stefnunni sveigju þannig að áætlanir haldi betur þá kann að fara svo að við þurfum að nýta 64%. Það er frekar til útskýringar. En ég held að það sé mjög mikilvægt vegna þess að þetta eru mjög háar tölur ef uppsafnað óvissusvigrúm er 8% á þessum þremur árum, 2%, 3% og 3%, það eru þá 240 milljarðar. En ef við förum í skuldahámarkið erum við að tala um 300–400 milljarða þannig að það er svolítið mikill munur þar á sem við verðum að horfa til og fá útskýringar á. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi þennan samanburð á samdrætti hjá öðrum þjóðum. Ég skoðaði sjálfur Norðurlöndin og er þar vísað í Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og spá þar talað er um 6–7% samdrátt. Hann er einna mestur hér, 7,2%, en minnstur í Finnlandi, 6%, en þetta eru mjög sambærilegar tölur. Virðulegi forseti. Þetta vildi ég segja frekar til upplýsingar en að vera með beint andsvar til hv. þingmanns og þakka honum fyrir ræðuna.
Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir andsvarið og fyrir að benda á þá hluti sem ég kom inn á í ræðu minni, að við þurfum við að sjálfsögðu að fara vandlega yfir þetta í störfum nefndarinnar. Það verður mjög áhugavert að fá umsagnir þeirra aðila sem munu segja álit sitt á stefnunni. Það er í grunninn sömu aðilar og settu fram athugasemdir í fyrri stefnu. Það er alltaf mjög gagnlegt í þessu starfi og okkur mjög mikilvægt í nefndinni. Þá nefndi ég sérstaklega fjármálaráð. Það skiptir verulega miklu máli að fá að heyra álit þeirra á því sem er sett hér fram. Vonandi fáum við þá skýringar á því sem mér hefur ekki þótt vera nægilega skýrt í því sem er sett fram núna. Hlutirnir eru svolítið almennt orðaðir, eins og ég nefndi, og ég legg áherslu á að við fáum góðan tíma í þá vinnu sem fram undan er og getum nýtt hann vel. Auðvitað eru svolítið sérstakar aðstæður núna, fundir fjárlaganefndar, fjarfundir o.s.frv., þannig að það er mikilvægt að við náum að koma öllum sjónarmiðum okkar á framfæri. Það verður ánægjulegt að heyra umsögn þeirra aðila sem vel til þekkja. Það er okkar að sjá og samþykkja það, eins og kemur fram í lokaorðum greinargerðarinnar, að þetta standist lög um opinber fjármál og þau viðmið sem þar eru lögð til grundvallar. Við getum þá borið þau skilaboð hingað í þingsal að svo sé. Og ef svo er ekki þarf náttúrlega að betrumbæta það og í því felst vinna okkar innan nefndarinnar.
Herra forseti. Við ræðum endurskoðaða fjármálastefnu sem að sjálfsögðu þarf að taka mið af þeim fordæmalausu aðstæðum sem íslenskt hagkerfi er að ganga í gegnum. Ég vil hins vegar minna á og rifja upp að við þurftum einnig að endurskoða fjármálastefnu í fyrra og það var fyrir Covid. Það sýnir á hversu veikum grunni þessi fjármálaplögg ríkisstjórnar byggja oft á. Þegar sú stefna var rædd, sem þurfti að endurskoða ári eftir hún var sett, bentum við á að margt í henni væri afskaplega óraunhæft, jafnvel byggt á óskhyggju. Ég vil sömuleiðis minna á að sveiflan í fyrra í ríkisfjármálum var upp á 70 milljarða. Það var fyrir Covid. 70 milljarðar til verri vegar. Ég vildi draga þetta fram vegna þess að nú erum við að líta aðeins til framtíðar með þessari stefnu og munum ræða innan tíðar fjármálaáætlun. Ég tel enn þá að hér sé verið að byggja á of bjartsýnum spám. Gert er ráð fyrir 5% hagvexti strax á næsta ári. Það er ekki gert ráð fyrir neinum gengisbreytingum íslensku krónunnar. Gert er ráð fyrir minnkandi atvinnuleysi og að verðbólga verði lág. Auðvitað er þetta allt eitthvað sem ég get tekið undir að við viljum sjá en mér finnst það ekki vera raunhæft. Við höfum sagt það áður: Við þurfum að byggja á raunhæfum spám. Við höfum ekki séð það í þau þrjú ár sem þessi ríkisstjórn hefur setið. Það er alltaf sama óskhyggjan sem þessi plögg, fjármálastefna, fjármálaáætlun og fjárlög, byggjast á. Hvenær ætlar ríkisstjórnin að læra? Það má líta til annarra hagspáa en Hagstofunnar, eins og við höfum tekist hér á um. Ísland er að ganga í gegnum eina dýpstu kreppu í 100 ár og mér finnst viðbrögð ríkisstjórnarinnar ekki vera nægjanleg. Ég eyddi sumrinu í að stúdera kreppufræði, ef svo má segja, stúdera hvernig ríkisstjórnir brugðust við í kreppunni miklu fyrir hartnær 100 árum. Ég skoðaði sömuleiðis afskaplega vel hvað ríkisstjórnin gerði 2008 og 2009 eftir bankahrunið. Það var samhljómur hjá sérfræðingunum: Helstu mistök ríkisstjórnarinnar voru að gera of lítið. Ráðherra hefur sagt að hann vilji frekar gera meira en minna en það er bara ekki raunin. Við sjáum það á vettvangi fjárlaganefndar þegar við höfum fengið gesti sem hafa einmitt verið að kalla eftir frekari aðgerðum. Það er nánast ekki hægt að gera of mikið við svona aðstæður, þegar eftirspurnin fellur gjörsamlega niður úr öllu valdi. Við þurfum að taka þetta alvarlega og við þurfum að skapa eftirspurn, opinbera eftirspurn, á meðan eftirspurnin er hrunin hjá einkageiranum. Það kenndi Keynes okkur fyrir 100 árum. Þetta gerði Roosevelt. Þetta eru hægri og vinstri stjórnir að gera alls staðar. Auðvitað veit ég að ríkisstjórnin er að gera ýmislegt gott en ég brýni hana aftur til góðra verka og að gera meira. Það er hægt að gera meira, ráðherra og ríkisstjórnin hefur pólitískan stuðning til að gera meira því að annars verður vandinn meiri og það vill að sjálfsögðu enginn. Hér er verið að kalla eftir samheldni og samstöðu og við í stjórnarandstöðu höfum sýnt hana. Við höfum verið krítísk á það sem betur má fara, fyrr má nú vera, við erum aðhaldið, en við höfum kallað eftir frekari aðgerðum. Lítum t.d. á atvinnuleysið. Ég ætla að nefna tvær tölur. Það eru 20.000 manns atvinnulaus á Íslandi. 20.000, það hefur sjaldan verið eins hátt og það er spáð að atvinnuleysið aukist með haustinu. Önnur tala: Það hafa 20.000 störf horfið af íslenskum vinnumarkaði, þannig að vinnumarkaðurinn er búinn að minnka og síðan er atvinnuleysi. Þetta eru rosalegar tölur. Atvinnuleysi er efnahagslega og félagslega og heilbrigðislega ömurlegt fyrir fólk sem lendir í því. Það er mikil sorg sem fylgir atvinnuleysi. Að sjálfsögðu er það efnahagslegt högg en það er líka bara högg fyrir manneskjuna og fjölskylduna sem reiddi sig á viðkomandi tekjur. Við búum í dýru landi og við þurfum, eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hefur ítrekað bent á, að dreifa byrðunum. Við getum ekki látið þær tugþúsundir Íslendinga, sem eru að verða atvinnulaus, bera byrðarnar. Það lifir enginn, hæstv. ráðherra, á 240.000 kr. eftir skatt. Það gerir það enginn. Við þurfum að grípa þennan hóp betur. Þetta eru vinir okkar, samborgarar, ættingjar. Þetta eru svo gígantískar tölur að við verðum að gera þessu fólki kleift að geta lifað hér því að annars fáum við einfaldlega skuldavanda fólksins, það hættir ekki að lifa. Ég hef skoðað sömuleiðis þá spurningu, tók þátt í því debatti í sumar: Munu hækkandi atvinnuleysisbætur draga úr atvinnuþátttöku eða letja fólk til að leita sér atvinnu? Nei. Þetta hafa hagfræðingar rifist um og ég er búinn að skoða rannsóknir frá Yale, Harvard og Moody's, það er heilmikil umræða um þetta í Bandaríkjunum, sem sýna þvert á móti að þetta gerist ekki. Í Bandaríkjunum eru atvinnuleysisbætur meira að segja orðnar hærri en lágmarkslaun. Þetta dregur samt ekki úr atvinnuþátttöku eða leit að atvinnu þegar atvinnuástandið er með þeim hætti sem það er. Það vantar atvinnu á Íslandi, það kýs enginn að vera á bótum. Auðvitað er hægt að finna einhver dæmi um það en við skulum ekki taka svona grundvallarumræðu um einhvern afmarkaðan, lítinn undantekningarhóp. Almennt séð vilja Íslendingar vinna, fólk vill vinna. Það vill gera það en það er ekki vinnu að finna. Þess vegna þurfum við að taka utan um þann hóp með miklu myndarlegri hætti. Hækkum atvinnuleysisbætur, grunninn. Ég skal lofa hæstv. ráðherra að fólk mun samt halda áfram að leita sér að vinnu og leita sér að vinnu við hæfi. Við skulum hafa það í huga. Þegar við hækkum atvinnuleysisbætur aukum við neysluna því að fólk sem er með lágar tekjur hefur ekki annað val en að eyða tekjum sínum. Það koma margfeldisáhrif af því. Þetta skiptir máli til að búa til eftirspurnina. Ef einhver er með 240.000 kr. eftir skatt þá eyðir hann auðvitað öllu sem hann á. Hann er kominn í þá stöðu. Við hljótum að vera sammála um að í svona djúpri kreppu sem er verri en 2008 verðum við að reyna að koma í veg fyrir fátækt. Langtímaatvinnuleysi veldur svo mikilli sorg og sóun og er eitthvað sem við getum öll verið sammála um að við þurfum að bregðast við. En við þurfum sömuleiðis að gefa þessu fólki von. Ég sé satt best að segja ekki mikið jákvætt í kortunum. Við höfum kallað eftir því í Samfylkingunni að fá fjárfestingarátak. Hvar er það? Í fyrsta skipti sé ég í plaggi frá ríkisstjórninni að það er vísað í fjárfestingarátak 2023 og áfram. Það er jákvætt. Ég hef auðvitað ekki séð það átak en ég vona svo sannarlega að það verði myndarlegt og gott, bæði átak sem lýtur að því að styrkja hið opinbera en líka einkaframtakið. Nýsköpun er töfraorð í allri kreppu, styrkir einkamarkaðinn, en við þurfum líka að styrkja hina opinberu innviði. Margir þeirra voru í klandri fyrir Covid. Munið þið umræðuna um Landspítalann í janúar, áður en Covid kom? Þá notaði starfsfólk Landspítalans orð eins og neyðarástand. Það var ekki orð frá stjórnarandstöðunni. Það var víða vandi í opinberum innviðum fyrir Covid, hvað þá núna. Þess vegna átti ég debatt við hæstv. ráðherra varðandi aðhaldskröfuna. Hún skiptir máli. Ef hún er svo lítil, eins og hæstv. ráðherra sagði í andsvari við mig, af hverju sleppir hann henni ekki? Af hverju erum við að halda í aðhaldskröfu gagnvart skólum, öldrunarþjónustu og spítölum? Það er engin þörf á því og rekstur þessara aðila er þaninn til hins ýtrasta núna. Ef þetta skiptir svona ofsalega litlu máli, af hverju ekki að sleppa því? Þetta eru reyndar nokkrir milljarðar. Nokkrir milljarðar eru nokkrir milljarðar, við erum orðin svolítið blind á tölur en þetta skiptir máli. Veit forstjóri Landspítalans t.d. að það er aðhaldskrafa á hann næstu þrjú árin? Veit forstjóri heilsugæslunnar að það er aðhaldskrafa? Samkvæmt þessu nýja plaggi er gamla aðhaldskrafan inni. Ég kalla eftir að við breytum því. Það er engin stemning fyrir því að kalla fram aðhald á þessum tíma. Hæstv. ráðherra getur kallað eftir aðhaldinu þegar við erum komin upp úr þessari holu. Þá getur hann barist fyrir sínu aðhaldi hjá hinu opinbera. Þetta er bara ekki tíminn, herra forseti, til að setja þessu sérstöku aðhaldskröfu. Hún er fyrir hendi. Ég veit að það er ekki verið að setja neina nýja aðhaldskröfu, en gamla aðhaldskrafan er inni og ég vona innilega að hæstv. ráðherra og hv. þingmenn Vinstri grænna og Framsóknar séu tilbúnir að taka hana út. Að sjálfsögðu munum við takast aftur á um þetta þegar fjármálaáætlunin kemur en þetta skiptir máli og er blaut tuska framan í þær opinberu stofnanir sem er í framlínunni. Þetta á líka við skólana sem eru núna að fá umsókn eftir umsókn frá fólki sem er að leita sér að frekari námi út af bágbornu atvinnuástandi. Af hverju fá skólarnir enn þá aðhaldskröfu? Það eru fyrirbæri í opinbera kerfinu sem eru ekki með aðhaldskröfu eins og dómstólar, líkt og ég gat um áðan. Af hverju getur hæstv. ráðherra ekki verið tilbúinn núna og sagt: Ég skal falla frá aðhaldskröfu á spítalana og skólana. Það er nú Covid, það er gríðarlegt álag á aðila á viðkomandi stofnunum og þetta er kannski ekki rétti tíminn að setja sérstaka aðhaldskröfu á þær. Hæstv. forseti. [[Forseti hringir.]]Ég held að þetta séu helstu punktarnir sem við ræðum hér í dag af hálfu Samfylkingarinnar, af minni hálfu a.m.k., en að sjálfsögðu munum við skoða málið vel í meðförum nefndarinnar þegar það kemur þangað.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að minnast á það í samhengi við þessa umræðu um aðhaldskröfuna sem er í núgildandi fjármálaáætlun og við hyggjumst halda áfram inni, að á móti aðhaldskröfunni - sem er sums staðar 0,5%, eins og á við um heilbrigðisstofnanir og menntakerfið, 2% annars staðar og svo eru fjölmargir liðir ríkisrekstrarins algerlega undanþegnir aðhaldskröfu, eru með 0% aðhaldskröfu - eru nýjar fjárveitingar. Það er lokaniðurstaðan sem menn verða að skoða. Þegar þróunin yfir tíma er skoðuð sést að á flestum þeim sviðum sem hv. þingmaður nefnir eru ríkisútgjöldin að vaxa. Jafnvel þótt við höfum verið að vinna með mjög lága og takmarkaða almenna aðhaldskröfu, eins og ég hef verið að lýsa hér í dag, 0,5% sums staðar á viðkvæmum sviðum, erum við á móti með nýjar fjárheimildir sem leiða til þess að yfir áætlunartímabilið aukast útgjöldin. Þetta er hægt að lesa út úr fjármálaáætluninni sem við erum að vinna með. Við höfum sagt að ríkisstofnanir geti treyst á að þær haldi þeim fjárveitingum sem eru í fjármálaáætlun. Það er grunnlínan hjá okkur. Svo segjum við því til viðbótar að menn muni fá fjármögnun vegna aukinna verkefna sem tengjast faraldrinum beint. Við förum í sérstakt fjárfestingarátak en við segjum líka að við viljum ráðast í umbætur í ríkisrekstrinum og ég ætla bara að fullyrða að við eigum inni alveg ótrúlega mikið ósótt á því sviðinu. Við getum gert miklu betur. Við höfum sýnt það með dæmum. Við höfum verið að reyna að setja af stað einstök verkefni, eins og endurmat útgjalda, en ég fullyrði það sem fjármálaráðherra til margra ára að það er hægt að fara mun betur með fjármagn víða í opinberum rekstri.
Herra forseti. Við verðum kannski ekkert sammála en fyrst ég hef hæstv. ráðherra í beinni línu var tvennt sem komst ekki að hér. Í fjármálaáætluninni kemur fram að það verði ekki bætt í tilfærslu velferðarkerfisins á næstu árum, nú kemur tilvitnun: „… nema til komi samsvarandi lækkun útgjalda í öðrum tilfærslukerfum.“ Tilfærslukerfi eru bótakerfi. Er það þá rétt skilið hjá mér að króna á móti krónu skerðingin, sem er hluti af tilfærslukerfinu, verði t.d. ekki afnumin á þinni vakt, hæstv. ráðherra, [[Já.]]nema það komi lækkun einhvers annars staðar? Spurning númer tvö er: Hvað gerist árið 2022 þegar þessi fjármálastefna rennur sitt skeið? Munu þá „kikka inn“ hinar ströngu fjármálareglur sem Sjálfstæðisflokkurinn barðist fyrir um að heildarjöfnuður hins opinbera sé jákvæður á fimm ára tímabili og í annan stað um tiltölulega hraða niðurgreiðslu skulda? Ætlar hæstv. ráðherra þá, árið 2023 og fram eftir, að fara í blóðugan niðurskurð? Fjármálareglurnar kalla á það, þær eru ansi harðar. Eða mun hæstv. ráðherra víkja frá þeim þegar þar að kemur? Þessi áætlun er bara til 2022, ég átta mig á því. En ég er að kalla eftir sýn ráðherrans. Hvað gerist eftir 2022? Er ekki skynsamlegra að lengja aðeins í þessu og fara ekki í þennan niðurskurð gagnvart því fólki sem nýtir sér opinbera þjónustu, hvort sem það eru aldraðir, öryrkjar, námsmenn, sjúklingar eða fátækt fólk? Eigum við ekki að lengja aðeins í þessu? Við getum gert það núna og fyrst og fremst skuldað okkur sjálfum. Er það ekki skynsamlegri og manneskjulegri leið að láta þessar hörðu fjármálareglur ekki kikka inn, ef svo má segja, árið 2023? Það væri ágætt að fá skýr svör frá hæstv. ráðherra varðandi þetta tvennt, bótakerfið annars vegar, það kemur ekki króna inn í það samkvæmt þessu, og síðan hvað gerist eftir 2022. Munum við þá sjá niðurskurðarhnífinn á lofti eða hvað?
Virðulegi forseti. Aðeins varðandi lagalegu umgjörðina. Ég lét þess getið í framsögu minni að það biði okkar núna í haust að taka umræðu um það hvernig við getum séð til þess að hún tryggi þann nauðsynlega sveigjanleika sem við þurfum til þess að geta beitt hagstjórninni með skynsamlegum hætti á næstu árum og stuðlað þannig að efnahagslegum stöðugleika. Þannig að ég er sammála og held að það yrði of harkalegt eftir tvö ár að fara beint í að uppfylla fjármálareglurnar. En það er umræða sem ég held að við verðum að taka að öðru leyti síðar. Varðandi tilfærslukerfin erum við bara mjög heiðarleg með það að hagkerfið er í frjálsu falli og þetta eru ekki aðstæður þar sem við getum sagt: Nú drýpur smjör af hverju strái. Nú getum við deilt út gæðunum sem streyma til okkar úr öllum árfarvegum.
Þú sagðir það ekki heldur þá.
En við gerðum það nefnilega þá vegna þess að þegar við horfum til baka á almannatryggingarnar og skoðum bara ellilífeyrinn einan og sér hefur hann hækkað yfir 100% á síðustu 7–10 árum, 100% aukning. Þegar ég kom í fjármálaráðuneytið vorum við að greiða um tæpa 40 milljarða út í ellilífeyri. Talan er komin yfir 80 milljarða og þetta er að gerast á lágverðbólgutímum. Skoðið tekjusöguna, skoðið kaupmátt ráðstöfunartekna þessara hópa sem við erum að ræða hér, skoðið kaupmátt bóta örorkuþega og lífeyrisþega. Við skiluðum góðærinu þangað og þegar við skoðum þetta aldursgreint sjáum við að eldri borgarar eru sá hópur Íslendinga sem hefur bætt kaupmátt sinn hvað mest á undanförnum árum. Hvað mest. Þar komu ekki bara tilfærslukerfin til sögunnar heldur skilar það sér auðvitað líka að fólk er að fá aukinn lífeyri. En þessi aukni lífeyrir sem fólk hafði lagt fyrir er ekki að hverfa allur í skerðingum í kerfunum heldur höfum við verið að bæta í kerfin. Og varðandi krónu á móti krónu þá erum við ekki lengur [[Forseti hringir.]]með það fyrirbæri eftir nýjustu breytingar. Við höfum dregið úr þessari skerðingu sem upphaflega var hugsuð sem viðbót, sem eins konar uppbót fyrir þá sem höfðu minnst, og var kynnt til sögunnar af formanni Samfylkingarinnar á sínum tíma. En við [[Forseti hringir.]]eigum enn eftir að ljúka umbótum á bótakerfi örorkulífeyrisþega.
Herra forseti. Afsakið, ég var svolítið ruglaður, en ef ég skil rétt andsvarið við andsvari, eða hvað þetta var, er hæstv. ráðherra tilbúinn til að milda höggið aðeins, þ.e. að fjármálareglurnar muni ekki fara að virka af öllu afli árið 2023. Það skiptir mjög miklu máli og Samfylkingin er svo sannarlega einhuga í því að láta þessa kreppu og þetta högg ekki lenda á þeim hópum sem hallast standa. En það er rauður þráður í stefnu jafnaðarmanna að við reynum að dreifa byrðunum. Við eigum eftir að sjá hvernig það fer allt saman. Ég held að pólitík vetrarins muni svolítið snúast um þetta. Með hvaða hætti og hversu hratt munum við ná niður þessum halla sem er sögulega hár? Hér þarf að hugsa svolítið frumlega. Hér þurfum við að sjálfsögðu verðmætasköpun. Hér þarf að skoða skattalækkanir. Hæstv. ráðherra er alltaf útmála okkur í Samfylkingunni sem einhvern skattahækkunarflokk en ég vil bara draga það sérstaklega fram að Samfylkingin hefur ítrekað talað fyrir skattalækkunum. Við lækkuðum tekjuskatt einstaklinga. En vitið þið hvernig við gerðum það? Við hækkuðum persónuafsláttinn. Við höfum lækkað fjármagnstekjuskattinn. En vitið þið hvernig við gerðum það? Við innleiddum frítekjumark. Við höfum lækkað virðisaukaskattinn. Hvernig gerðum við það? Við innleiddum Allir vinna. Við höfum þannig ítrekað talað fyrir því að breyta vörugjöldum og reyna að lækka verð til neytenda. Við viljum svo sannarlega efla eftirspurn en við viljum nota kraft hins opinbera þegar kemur að ríkisfjármálunum. Um það greinir okkur og Sjálfstæðisflokkinn illilega á. Varðandi bótakerfið er króna á móti krónu skerðingin enn þá fyrir hendi þótt hún sé búin að minnka. Hún er orðin 65%. [[Gripið fram í.]]Jú, hún er 65%, munið þið? Við tókumst á um þetta síðasta vetur þannig að það margítrekaða loforð verður þá ekki uppfyllt ef hún er enn þá fyrir hendi. Þetta er það sem Öryrkjabandalagið hefur ítrekað bent okkur á, að við þurfum að stíga skrefið til fulls. Auðvitað eru það sorgleg skilaboð til öryrkja og fleiri [[Forseti hringir.]]sem reiða sig á opinberar bætur að þau fái ekki frekari innspýtingu, einmitt á þeim tíma þegar þau þurfa þess, nema til komi lækkun einhvers annars staðar frá. Hér getum við gert betur, herra forseti, [[Forseti hringir.]]varðandi þá hópa sem höllustum fæti standa í okkar samfélagi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Fjármálastefna er áhugavert plagg. Það er fullt af áhugaverðum orðum í henni en minna um það sem ég myndi vilja kalla markmið. Vissulega er settur fram ákveðinn rammi, lágmark eða hámark eftir því sem við á um skuldir, heildarafkomu og þess háttar, en það er ekki vel tilgreint hverjar eigi að vera afleiðingar og áhrif þeirra markmiða. Ef markmiðið er, eins og er sagt í fjármálastefnunni, að koma með sterkan efnahag úr þessari efnahagslægð, hvernig komum við út úr henni með tilliti til t.d. verðbólgu eða atvinnulífsins? Þetta rakti ég í andsvari við fjármálaráðherra áðan. Hagspáin gerir ráð fyrir óbreyttri verðbólgu þrátt fyrir að gengisvísitalan sé að breytast gríðarlega. Það er 9,1% frávik, punktar í rauninni, frá því sem gert var ráð fyrir. Gengisvísitalan er að breytast um 9,3% en átti bara að breytast um 0,2% miðað við áætlanir árið 2020. Þrátt fyrir að gengið sé að veikjast sjáum við ekki verðbólguskot. Það er mjög áhugavert. Það má giska á að það sé vegna aðgerða Seðlabankans um lækkun vaxta og svoleiðis, að peningastefnan virki hvað það varðar. Hins vegar, þegar það eru veikleikar í efnahagskerfinu, er hægt að hafa verðbólgumarkmið og veikleikar geta brotist fram á öðrum stöðum, t.d. í atvinnuleysi, í staðinn fyrir verðbólgu. Við virðumst vera að sjá það, atvinnuleysi er komið á fleygiferð vegna ástandsins sem er í gangi og er alveg skiljanlegt en þegar við horfum til framtíðar í þjóðhagsspánni eins og hún er sett fram sjáum við að á næsta ári, þegar hagvöxtur á að vera kominn af stað á ný og við komin út úr þeirri kreppu sem við erum í núna og komin af stað aftur, er spáð 6,7% atvinnuleysi. Þannig að peningastefnan, stefna stjórnvalda um verðbólgumarkmið, helst í þjóðhagsspánni en það virðist ekki vera stefna um að halda atvinnuleysi í lágmarki. Atvinnuleysi er jafn skaðlegt þegar á heildina er litið, fellur á mismunandi hópa, og hækkun á verðbólgu. Mér finnst áhugavert þegar stjórnvöld koma hingað og leggja fram markmið sín um það hvernig við eigum að koma rosalega öflug út úr þessu vegna fjármálastefnunnar að áhrifin af þeim markmiðum á allar þær greiningar sem Hagstofan gerir eru 6,7% atvinnuleysi á næsta ári. Markmiðið er ekki skýrara en svo að það er bara sagt að minnka eigi atvinnuleysi. Það er mjög óljóst hversu mikið. Það er ekkert ólíklegt, ef miðað er við svörtustu spár eins og er talað um í greinargerðinni, að það náist betri niðurstaða en 6,7%. Það væri frábært. En hversu mikið af því er vegna stefnu stjórnvalda? Hversu mörgum nýjum störfum skilar stefna stjórnvalda? Sérstaklega þegar við horfum til hversu mikill skortur er á áherslu á nýsköpun miðað við önnur útgjöld, það er tilfinnanlega mikill skortur. Við sáum það í umsögnum ýmissa aðila þegar við vorum að fjalla um fjáraukana að það var meira svigrúm fyrir fjármuni og tækifæri til nýsköpunar en síðan var nýtt. Það var svigrúm í Tækniþróunarsjóði, í skólunum, hjá Rannís og hjá einkageiranum líka í raun, út frá ýmsum forsendum. Ég sakna þessa í fjármálastefnunni, að fjallað sé betur um markmiðin og á þeim forsendum sem gefnar eru í lögum um opinber fjármál um að fjalla eigi um grunngildin sem liggja þar undir, um festu, gagnsæi, stöðugleika, sjálfbærni og varfærni. Það segir meira að segja hér í greinargerð á bls. 19, með leyfi forseta: „Framlagning stefnumótunar og fyrirætlana stjórnvalda til meðallangs og lengri tíma er sjaldan jafn mikilvæg og á tímum þeirrar óvissu sem nú er uppi. Framlagning fjármálastefnu nú og fjármálaáætlunar síðar í haust felur í sér gagnsæi …“ Í ljósi þess ef það á að sýna gagnsæi, festu, sjálfbærni, varfærni og stöðugleika í stefnu stjórnvalda, og hægt er að ná því markmiði með framlagningu fjármálastefnu og fjármálaáætlunar, þá er mjög undarlegt að stjórnvöld fresti þeirri framlagningu. Hún átti að koma fram í vor en kemur fram núna nokkrum mánuðum seinna. Á meðan hefur óvissan enn verið í gangi. Tilgangur fjármálastefnunnar er að setja grundvallarmarkmið um t.d. verðbólgu, atvinnuleysi og skuldastöðu ríkisins og hins opinbera í heild og þar fram eftir götunum, með því að útskýra hvernig fjármálastefnan hefur áhrif á þær stærðir. Það er ekki gert. Ef þau rök væru lögð fram næðist gagnsæið sem talað er um í greinargerð fjármálastefnunnar. Vandamálið er að það að leggja einfaldlega fram fjármálastefnu uppfyllir ekki gagnsæiskröfuna sjálfkrafa nema þau rök sé þar að finna. Þau er ekki þar að finna. Þar af leiðandi, eins og við höfum upplifað þó nokkuð oft síðan þetta kóf hófst, hefur gagnsæisvinkillinn, sem er grunngildi opinberra fjármála, verið algerlega hunsaður. Ég held að ég geti talið á fingrum annarrar handar hversu oft við höfum fengið einhverjar upplýsingar frá stjórnvöldum fyrir utan þegar sagt er: Æ, við verðum að leggja fram nýjan fjárauka, þá verðum við að segja eitthvert smáræði um það hvernig mál ganga. Þingið fær engar reglulegar upplýsingar um stöðu mála. Það gerði það að verkum að þegar hlutabótaleiðin var samþykkt var gert ráð fyrir að hún kostaði tæpan milljarð. Vissulega voru gerðar breytingar í þinginu sem voru til kostnaðarauka. Það var ekki metið hver sá kostnaðarauki yrði, en matið frá ríkisstjórninni var tæpur milljarður. Breytingar sem voru gerðar voru nokkuð kostnaðarmiklar, ekkert rosalega umfram þær áætlanir sem voru gerðar upphaflega í frumvarpinu, en reyndin varð tugmargföldun á þeim kostnaði. Við fengum ekkert að vita um það hver þróunin á þessum útgjöldum væri fyrr en allt í einu þegar fjáraukalagafrumvarp kom inn í þingið um að það væri búið að eyða um 25 milljörðum, ekki þessum 1 milljarði heldur 20 og eitthvað milljörðum, næstum því 30, ef ekki meira ef aðrir hlutir eru teknir til. Það virðist vera misskilningur um það hvernig eigi að nálgast opinber fjármál, hvernig eigi að nálgast þær fjárheimildir sem Alþingi, fjárveitingavaldið, veitir framkvæmdarvaldinu. Alþingi á ekki að geta sagt: Allt í lagi, hérna eru lög og við búumst við því að þau kosti tæpan milljarð. Farið síðan og eyðið 25 milljörðum, 35 milljörðum eða hvað það er, nokkrum tugum milljarða. Komið síðan og látið okkur vita þegar þið eruð búin að eyða tugum fleiri milljörðum en við bjuggumst við að þið mynduð eyða. Það getur vel verið að hlutabótaleiðin hafi verið mjög góð fjárfesting fyrir alla þessa fjármuni. Við fengum bara ekki að taka þá ákvörðun. Samt er það okkar að taka þá ákvörðun. Það er okkar að fá þann rökstuðning að þessi ríkisútgjöld séu betri en öll önnur ríkisútgjöld til að ná tilætluðum árangri, t.d. varðandi atvinnuleysi og fjölbreyttari störf. Við fengum ekki það tækifæri. Þetta er áhugavert plagg en það er gjörsamlega gagnslaust í vinnu okkar hérna á þingi til að meta hlutverk okkar um eftirlit með framkvæmd fjárlaga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni ræðuna. Ég geri helst athugasemdir við lokaorð ræðunnar, plaggið er ekki gagnslausara en svo að hér stöndum við og ræðum það. Ég held að það sé afar mikilvægt í samhengi opinberra fjármála, eins og hv. þingmaður fór reyndar ágætlega yfir í ræðu sinni, að við mörkum skýran ramma um fjármálaáætlun og svo fjárlögin á hverju ári, sem við erum að gera hér. Það er samhengið sem við horfum til. Mér fannst athyglisverður punktur sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni sem snýr að sambandi atvinnuleysis og verðbólgu. Það hafa margir hagfræðingar í gegnum tíðina verið að kljást við. Gjarnan er vísað til kenningar nýsjálensks hagfræðings og talað um Phillips-ferlið, líkans sem lýsir samhengi milli verðlags eða launa og atvinnuleysis. Kjarninn í því er að markmið um fulla atvinnu og stöðugt verðlag stangist algerlega á. Mig langar að tengja það baráttu stéttarfélaga fyrir bættum kjörum, og þeim ávinningi sem við höfum náð sem samfélag í að auka kaupmátt gríðarlega og hækka laun. Við þessar kringumstæður birtast áhyggjur um að verðbólga kunni að fara af stað þegar krónan gefur eftir. Eru fyrirtæki ekki jafn mikið í færum og áður til að velta auknum launakostnaði út í verðlagið og frekar þvinguð til að hagræða [[Forseti hringir.]]með því að fækka störfum? Hver skoðun hv. þingmanns á því?
Virðulegur forseti. Ég sagði að plaggið væri gagnslaust með tilliti til eftirlits þingsins. Já, vissulega erum við að ræða það og ég er einmitt að segja nákvæmlega það, að ég get ekki bent á fjármálastefnuna eftir á og sagt: Heyrðu, markmiðið er hérna. Það á að nást með þessu og þessu, og svo segi ég ári seinna: Við náðum ekki markmiðinu en það er af ýmsum ástæðum sem eru eðlilegar og útskýranlegar og allt í fína með það. Eða að þetta var óraunhæft eða þar fram eftir götunum. Þannig að við fáum aldrei tækifæri til að leggja mat á það hvort rökstuðningurinn dugar til þess að ná tilætluðum áhrifum. Það er það sem vantar. Tilgangur hins opinbera, sem er hjá okkur útgefandi gjaldmiðils - við erum með efnahag sem við stjórnum í rauninni alveg niður í gjaldmiðilinn - er þegar allt kemur til alls að jafna efnahaginn, að hafa stjórn á því hversu mikil verðmæti eru í efnahagskerfinu og passa að verðbólga fari ekki á skrið og líka að passa að við náum að framleiða það sem við getum framleitt. Atvinnuleysi þýðir glötuð tækifæri til framleiðslu. Það spilar inn í ákveðið tómarúm sem myndast þar sem getur leitt til gliðnunar og aukinnar verðbólgu og það er flókið samband þar á milli. En ef við hunsum atvinnuleysið algerlega erum við líka að hunsa þann möguleika samfélagsins sem við gætum náð ef við næðum einfaldlega að nota það afl sem er óvirkjað. Við erum í því ástandi núna að allt það mannafl, sem nú er atvinnulaust, er ekki glatað framleiðsluafl, alls ekki, það er bara í pásu eins og er. Vissulega er það í vissum starfsgreinum sem er kannski ekki auðvelt að endurræsa. En þá kemur upp nauðsyn þess að hið opinbera komi inn með nýsköpunartækifæri því að efnahagurinn virðist ekki hafa það bolmagn í einkageiranum að geta komið inn af krafti til að skapa ný störf. Þannig að jöfnun á efnahagnum ríkisins megin hlýtur að miða að því að lágmarka atvinnuleysi eins mikið og hægt er. Það er vissulega hægt að fara of langt í því ef það er eitthvert náttúrulegt atvinnuleysi, sem við komumst þó aldrei að hvert er nema við reynum að nálgast það. Kaupmættinum sem við höfum upplifað hér á undanförnum árum og áratugum er hins vegar mjög misskipt. Það kemur reyndar fram í tekjusögunni sem fjármálaráðherra vísaði til, að þeir sem eiga mest fá mest af kaupmættinum. Það verður að skoða dreifinguna [[Forseti hringir.]]á kaupmættinum hjá fólki til að geta [[Forseti hringir.]]sagt að við stöndum undir auknum lífsgæðum vegna [[Forseti hringir.]]aukins kaupmáttar.
Skýringin á þessu langa og ítarlega andsvari hv. þingmanns er sú að klukkan fraus í borðinu.
Hæstv. forseti. Ég er nú ekki hissa á því að klukkan hafi frosið, ég fraus sjálfur. Þetta var í senn fræðilegt og athyglisvert en um leið yfirgripsmikið og margar aðrar breytur sem koma inn í þetta. Hv. þingmaður ræðir mikið um lagaumgjörð um opinber fjármál, og gerir það oft og tíðum mjög vel og vísar í grunngildi. Eitt af hinum mikilvægu grunngildum er stöðugleiki. Við ræðum oft í pólitíkinni um það hugtak. Stöðugleiki er fyrir margra hluta sakir mjög mikilvægur. Markmiðið sem hv. þingmaður hefur, ég greip það þó úr þessari útskýringu, er að jafna hagsveiflur. Þá eigum við betra með að taka ákvarðanir. Ég var að fiska eftir því með spurningu minni og umræðu um skiptin á milli verðbólgu og atvinnuleysis að það kunni að vera að árangur í hagstjórn - nú höfum við kannski ekki nægilega langa sögu um ramma opinberra fjármála til að geta fullyrt nokkuð um það, en ég held að okkur sé að takast betur til í samspili peningastefnu og ríkisfjármála að því leyti. Við höfum ekki jafn ör skipti með krónunni og öðrum breytum, [[Forseti hringir.]]þegar skammtímasamdráttur verður og atvinnuleysi sem því fylgir, að við veltum því út í verðlagið, [[Forseti hringir.]]að við gengisfellum okkur út úr slíkum vandræðum. [[Forseti hringir.]]Hér glymur bjallan. Við erum komin út í þannig vangaveltur að ég gæti staðið hér mun lengur. En ég þakka fyrir svarið.
Virðulegi forseti. Ég var einmitt að pæla í klukkunni. Hún hoppaði eitthvað skringilega til. Skrýtið. Hún á að sýna tvær mínútur. Þetta er undarlegt. Við verðum að taka tillit til þess núna að við erum búin að halda verðbólgumarkmiðum tiltölulega góðum á undanförnum árum. Seðlabankinn hefur stuðlað að því með vaxtalækkunum og þess háttar. En það tæki er bara að verða ónothæft. Jú, við getum svo sem farið í neikvæða vexti og eitthvað því um líkt. En það eru ríkisfjármálin sem þurfa bráðum að fara að taka til hendinni ásamt Seðlabankanum. Seðlabankinn getur ekki einn viðhaldið stöðugleika varðandi vísitölu neysluverðs mikið lengur. Og ef atvinnuleysið fer á flug er það eitthvað sem Seðlabankinn hefur enga stjórn á. Þá er það algerlega á okkar herðum hér og ríkisstjórnarinnar að vinna úr því vandamáli. Það er erfitt að skoða stöðugleikann sem grunngildi því að það er dálítið fjölbreytt hugtak. Ég myndi frekar vilja einbeita mér meira að sjálfbærnihugtakinu. Það er dálítið áhugavert með tilliti til þess að erlendir ferðamenn sem koma til landsins eru ekki hluti af sjálfbærni okkar, þeir eru viðbót. Við þurfum að taka tillit til þess möguleika að sveiflur þar geta verið miklar, eins og t.d. með heimsfaraldri. Ég held að það hafi verið ákveðið vandamál og vanmat á sjálfbærnihugtakinu í opinberum fjármálum hingað til vegna svona atriða. Ekki hefur verið hugað nægilega vel að því, lögð hefur verið of mikil áhersla á stöðugleika, sem [[Forseti hringir.]]skilar sér ekkert endilega í [[Forseti hringir.]]sveiflulausum efnahag. Það verða [[Forseti hringir.]]tvímælalaust sveiflur, við verðum að viðurkenna það, en það er stöðugleikinn sem skiptir máli.
Eins og hv. þingmenn hafa tekið eftir þá er ólag á klukkunni. En forseti fylgist grannt með enda er öllu afmörkuð stund, eins og segir í Predikaranum, og það á einkum við um ræðutíma hér á Alþingi.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um fjármálastefnuna. Það sýndi sig að ekki stóð steinn yfir steini í fjármálastefnu sem var samþykkt í upphafi þessa kjörtímabils. Það kom strax í ljós vorið 2019 að nauðsynlegt reyndist að endurskoða hana vegna þess að eitt flugfélag fór á hausinn. Og nú erum við komin í þá stöðu að efnahagsleg áhrif Covid-19 faraldursins eru orðin svo veruleg að við þurfum eiginlega að leita heila öld aftur í tímann til að finna sambærileg áföll. Það breytir þó ekki því að hefði ríkisstjórnin sett strax í upphafi kjörtímabilsins raunhæfa og hóflega fjármálastefnu hefðum við verið betur í stakk búin til að takast á við óvænt áföll. Nú horfum við fram á hallarekstur ríkissjóðs og mikla skuldasöfnun. Horfur eru á yfir 500 milljarða kr. halla á ríkissjóði á þessu ári og hinu næsta og skuldir ríkissjóðs gætu vaxið upp í 850 milljarða. Þegar við gengum í gegnum hrunið fyrir rúmum áratug þá brugðust stjórnvöld við með því að draga saman útgjöld. Stjórnmálamenn veittu fögur loforð um skjaldborg sem slegin yrði um heimilin og ekki yrði vegið að öldruðum og öryrkjum. Við vitum hvernig það fór, við vitum hvað varð um tugþúsundir heimila og við vitum hver staða eldri borgara og öryrkja er í dag. Engu að síður var skorið niður í stuðningi við fátæka, aldraða og öryrkja með gífurlega slæmum afleiðingum sem þessi hópur glímir enn þá við í dag. Við vitum að fjöldi fólks missti heimili sín í þrotabú í eigu erlendra vogunarsjóða án þess að stjórnvöld gerðu neitt þeim til varnar. Því er eðlilegt að fólk hafi nú áhyggjur og sérstaklega eftir umræðu sem var fyrr í dag í sambandi við Covid og fjármálastefnu núna. Það verður að tryggja að ríkið styðji við þjóðfélagshópa sem gjarnan verða hvað mest fyrir áhrifum samdráttar. Það eru þeir sem minnst hafa á milli handanna, fátækt fólk, aldraðir og öryrkjar. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hér í andsvörum áðan: Belti og axlabönd. Þannig væri búið að tryggja kjör eldri borgara og öryrkja í almannatryggingakerfinu. Það verður að segjast eins og er að á sínum tíma sagði Davíð Oddsson þetta sama, þáverandi forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, eftir að búið var að ganga frá nýjum lögum um almannatryggingar. Í 69. gr. laganna segir að ákvörðun um bætur skuli taka mið af launaþróun og bara taka mið af vísitölu neysluverðs ef hún er hagkvæmari. Hefur verið farið eftir þessu? Nei. Það er alltaf farið eftir neysluvísitölunni. Við sáum dæmi um það um síðustu áramót þegar launavísitalan var um 7% en hækkunin til eldri borgara og öryrkja var ekki nema rétt rúm 3%. Það er því ekki verið að fara eftir lögum og eldri borgarar og öryrkjar eru ekki með belti og axlabönd. Síðan var tekist á um það að almannatryggingakerfið hefði hækkað um 100%, úr 40 milljörðum í 80 milljarða, og þetta væri þvílíkt góðæri fyrir eldri borgarana að þeir hefðu aldrei séð annað eins. Það er rétt að stór hópur eldri borgara hefur það rosalega gott. En það er líka stór hópur sem hefur það mjög slæmt. Það er stór hópur þarna úti sem hefur það þannig að lífeyrissjóðir hafa ekki skilað sér til þeirra eins og var haldið fram hér. Það verður að taka allt inn í dæmið, alla útreikninga í dæminu. Í því samhengi, á þessu sama tímabili sem menn eru að hæla sér af því að almannatryggingakerfið hækki úr 40 í 80 milljarða, hafa skerðingarnar í kerfinu hækkað mikið á sama tíma. Þær eru komnar yfir 60 milljarða í dag og eru að aukast. Ef allt þetta er dregið í rétta línu þá þurfa þeir sem verst eru staddir í þessu kerfi að herða sultarólina enn einu sinni og það verulega. Síðan kom hérna fram sú ótrúlega fullyrðing að króna á móti krónu skerðingin væri horfin. Hún er ekkert horfin, við vorum að samþykkja hana núna í vor í búsetuskerðingunum fyrir allra verst stöddu eldri borgara á landinu, sem voru áður með kannski 70.000–80.000 kr. Við samþykktum það, og ég varð að samþykkja það vegna þess að það var ekki hægt annað, að þeir færu í 90% af þessum ömurlegu lægstu bótum sem þetta fólk á að lifa af. Bara 90%, þeir eru 90% ríkisborgarar, 10% tekin af þeim. Og allt sem þeir fá aukalega er skert krónu á móti krónu. Þannig að núna er hægt að dusta rykið af þessu máli fyrir næstu kosningar og segja að þeir ætli afnema krónu á móti krónu skerðingar í búsetuskerðingum niður í 65 aura á móti krónu eins og er hjá öryrkjunum og hefur verið undanfarin ár. Og hvað hefur ríkið sparar sér mikið á þessu tímabili eftir að hafa tekið krónu á móti krónu af ellilífeyrinum og hefur látið það viðgangast í þrjú ár hjá öryrkjum? Ljóst er að leita verður einhverra lausna ef við eigum að vinna okkur út úr þessari kreppu. Það þarf að endurskipuleggja núverandi fiskveiðikerfi til að tryggja að þjóðin fái fullt verð fyrir auðlindina og gefa t.d. handfæraveiðar frjálsar, það væri þjóðráð núna, en ekki að stoppa þær. Þeir sem eru í laxeldi á Íslandi, eins og hér kom fram, borga ekkert en í Noregi borga menn tugi milljarða. Hvers vegna í ósköpunum látum við þá ekki borga, þó ekki væri nema helmingurinn af því sem menn borga í Noregi, og nota það inn í almannatryggingakerfið og heilbrigðiskerfið? Þá þarf að breyta skattkerfinu og koma í veg fyrir sívaxandi ójöfnuð og skattleggja þá sem maka krókinn í stað þess að skattleggja þá sem herða sultarólina, því að þeir eru búnir að finna breiðu bökin. Það eru eldri borgarar, öryrkjar, láglaunafólk og atvinnulausir. Við þurfum að vernda heimilin gegn kröfuhöfum og koma í veg fyrir að aftur safnist þúsundir íbúða á hendur nokkurra auðmanna sem síðan sjá um að stórhækka leiguverð, hækka húsaleiguna hjá þeim sem síst skyldi. Ég hef séð húsaleiguhækkanir frá 30.000 kr. og upp í 50.000 kr. hjá fólki sem hefur ekki einu sinni efni á því að hún hækki neitt. Óskammfeilnin er algjör. Á sama tíma erum við að fara að samþykkja 16 milljarða kr. lánalínu til Icelandair. Hvað erum við að gera til að sjá til þess að við séum sjálfbær í matvælaframleiðslu, sjálfbær t.d. með grænmeti? Ekkert. Hvernig væri nú að við settum peninga í það að við værum sjálfbær með grænmeti á Íslandi? Ef það er hægt að framleiða grænmeti erlendis þá eigum við líka að geta framleitt það á Íslandi. Tæknin er orðin það mikil og fullkomin að það ætti ekki að vera nokkurt vandamál að setja af stað risagrænmetisframleiðslu. En það er enginn metnaður til þess. Það er enginn metnaður til að fara út í svoleiðis hluti vegna þess að metnaðurinn liggur í furðulegum hlutum eins og krónu á móti krónu búsetuskerðingum, líkt og ég sagði áðan. Þegar þau lög voru samþykkt var það furðulegasta við þetta allt saman að það kostaði aukna vinnu, kostaði tugi milljóna, 40–50 milljónir aukalega, að setja krónu á móti krónu skerðinguna á. Ríkisstjórnin var tilbúin til þess að setja mann í vinnu, breyta tölvukerfinu með tilheyrandi kostnaði í þeim eina tilgangi að skerða þá sem síst skyldi. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég held að það sé kominn tími til þess að sú ríkisstjórn fari frá sem hefur ekki meiri metnað en það að hún er tilbúin að borga og auka skuldir ríkissjóðs við það að skerða þá sem síst skyldi. Þarna hefði hún getað sparað sér tugi milljóna.
Herra forseti. Við ræðum fjármálastefnu sem samkvæmt laganna hljóðan á að gera til fimm ára í senn. Við erum nú í annað skipti að endurskoða hana og því er óhætt að segja að tilefnið sé ærið að þessu sinni. Við stöndum frammi fyrir aðstæðum sem við þekkjum að mörgu leyti ekki og eigum erfitt með að sjá langt fram í tímann. Gjarnan er talað um tegundir af kreppum. Talað er um að þær séu misjafnar í laginu. Meðal annars er talað um V-kreppu. Þá lítur kreppan út á línuriti eins og bókstafurinn V, þ.e. skarpt fall niður en síðan skarpur viðsnúningur, kreppan er þá ekki langvarandi. Ég held að við höfum flest átt von á, eða í það minnsta vonað, að við stæðum frammi fyrir svokallaðri V-kreppu. Síðan fór að teygjast aðeins úr og þá fóru menn að tala um svokallaða U-kreppu, en þá lítur kúrfan út eins og U. Síðan kom alveg ný útgáfa á fundi seðlabankastjóra með hv. efnahags- og viðskiptanefnd í morgun, þar sem seðlabankastjóri sagðist halda að kreppan yrði í laginu eins og þorratrog. Við vitum hvernig það er. Það fer tiltölulega skarpt hallandi niður og síðan er trogið nokkuð stórt eftir því hverju menn hlaða á það. En það þýðir að botninn getur orðið býsna breiður. Gjarnan er talað um að við stöndum frammi fyrir nokkurs konar náttúruhamförum. Það eru kannski orð að sönnu þar sem upptök þessarar kreppu eru komin frá náttúrunni. Við tölum gríðarlega mikið um að ástandið sé fordæmalaust. Hæstv. fjármálaráðherra tók svo til orða áðan að hagkerfið væri í frjálsu falli. Ég held að við getum verið nokkuð sammála um að aðstæður séu með sérkennilegum hætti og þær séu þess eðlis að grípa þurfi til ráðstafana sem eru með sama hætti sérstaks eðlis. Það liggur eiginlega í hlutarins eðli. Maður fæst ekki við vanda af þessu tagi eingöngu með meðulum sem notuð hafa verið áður eða sem átt hafa við í minni háttar sveiflum eða sveiflum sem við þekkjum og vitum að eiga sér sitt upphaf og sinn enda. Nú stöndum við sem sagt frammi fyrir þessu máli öllu. Það er skoðun mín að stjórnvöld séu ekki nægilega meðvituð um eða bregðist ekki við með nægilega markvissum hætti í þessu ástandi og að þau séu treg til að taka ákvarðanir sem eru djarfar og skipta miklu máli. Ég ætla ekki að gera lítið úr því sem gert hefur verið. Margt af því hefur verið til fyrirmyndar og auðvitað erum við svo heppin að við erum hér með gott heilbrigðiskerfi og eigum þar mikið af frábæru fagfólki. Það tók forystuna í því að verjast veirunni sjálfri og sjá um sóttvarnirnar, hvað skynsamlegast væri að gera í því efni. En það er stjórnvalda að takast á við hinar efnahagslegu afleiðingar þessarar kreppu, þessarar veiru, og þar liggur ábyrgð okkar. Þar bera þeir ríkasta ábyrgð sem standa við stjórnvölinn hverju sinni. Það er alltaf erfitt að stjórna á óvissutímum, en það er hægt. Hægt er að setja upp margvísleg plön. Hægt er að beita alls konar aðferðafræði við það. Það sem er alfa og omega þess að fást við krísu, fást við aðstæður sem eru óþekktar, er að halda öllum upplýstum á hverju stigi máls um hvað verið er að reyna að gera, af hverju verið er að gera það og hvaða afleiðingar það kann að hafa. Það er líka hægt að veita vissan fyrirsjáanleika við slíkar aðstæður. Þess vegna höfum við í Viðreisn lagt ríka áherslu á nýsköpun. Heilmikið hefur verið gert í nýsköpun, ég ætla ekki að vanmeta það, en þar þarf að stíga stærri skref og þau þurfa að vera til lengri tíma. Margir búa við mikla óvissu. Það er fólk sem er að missa lífsviðurværi sitt af ýmsum ástæðum, af ástæðum og í aðstæðum sem það hefur enga stjórn á. Það ræður einfaldlega ekki við aðstæðurnar. Þá er það hlutverk stjórnmálanna að reyna að hjálpa fólki til að takast á við þann vanda á mannsæmandi hátt. Atvinnuleysi er eitt stærsta böl sem nokkur einstaklingur eða fjölskylda getur orðið fyrir. Mikil umræða hefur verið um hvort hækka beri atvinnuleysisbætur eða hvernig eigi að beita þeim. Við vonum, og ég held að við trúum því flest, að trogið seðlabankastjórans sé ekki óviðráðanlega breitt og að við munum rísa upp aftur. En það er mjög mikilvægt að við höfum á þeim tíma úrræði sem tryggja að fólki sem missir vinnuna, eða missir fyrirtæki sitt niður í engin umsvif, sé veitt aðstoð og einhver björg og von og trú á framtíðina. Þess vegna á að hafa tímabundin úrræði þar sem t.d. tekjutengdar atvinnuleysisbætur eru settar til lengri tíma. Vissulega var það tilkynnt í gær að framlengja ætti það úrræði að lengja tekjutenginguna, en það er gert til of skamms tíma að mínu mati. Á sama hátt var tilkynnt að lengja eigi svokallaða hlutabótaleið og það er gert til tveggja mánaða. Það er líka til of skamms tíma. Sagt er að það sé gert svona vegna þess að veita þurfi stjórnvöldum andrúm til að meta aðstæður og vita til hvaða ráða eigi að grípa. Það er gott og gilt en fólkið og fyrirtækin þurfa sitt andrúm. Fólk þarf að vera visst um að það geti lifað af þessu eitthvað fram í tímann. Þar eru tveir og þrír mánuðir ekki fullnægjandi, alls ekki. Ég held að það sé líka skynsamlegt að tryggja að fólk hafi framfærslu, sérstaklega þeir sem minnst hafa. Við vitum að þeir fjármunir skila sér nánast allir lóðbeint aftur út í hagkerfið og halda uppi neyslustigi, en það er mjög mikilvægt að við getum haldið því uppi. Það er auðvitað margt sem hægt væri að fjalla um. [[Forseti hringir.]]Ég ætla rétt að lokum að nefna vandamál sem ég held að við verðum að takast á við, en það er sá fjöldi einstaklinga, ekki síst í ferðaþjónustunni, [[Forseti hringir.]]sem verið hefur með rekstur sinn á eigin kennitölu og veðsett eignir sínar þar á móti. Þar verðum við að grípa til einhverra ráðstafana.
Hæstv. forseti. Við ræðum endurskoðun ríkisfjármálastefnu í fyrri umr. fyrir árin 2018–2022. Umræðan í dag hefur verið býsna góð að því leytinu til að hún hefur verið afmörkuð. Við erum að leggja drög að þeim ramma sem liggur til grundvallar ríkisfjármálaáætlun, og svo fjárlögum. Hæstv. ráðherra fór í framsögu sinni vel yfir undirliggjandi forsendur og tildrög þess að við erum í þeim sporum að breyta stefnunni öðru sinni, sem er auðvitað nokkuð sem maður leiddi ekki einu sinni hugann að í upphafi kjörtímabils að gæti orðið raunin. Það leikur hins vegar enginn vafi á nauðsyn þess að endurskoða stefnuna nú og markmiðin sem ramma inn ríkisfjármálin, markmið um heildarafkomu, skuldir og skuldaþróun í samhengi við verðmætasköpun eða verga landsframleiðslu. Það er að sama skapi mikilvægt að það sé gert í skilvirku sambandi við peningastefnu. Fyrr í dag var opinn fundur hv. efnahags- og viðskiptanefndar og Seðlabankans þar sem seðlabankastjóri fór yfir nýjustu vendingar í samhengi við útgáfu Peningamála og reglubundna vaxtaákvörðun. Mikill gjaldeyrisvaraforði hefur reynst vel til að viðhalda hér efnahagslegum stöðugleika og þrátt fyrir að gengið hafi lækkað hefur tekist ágætlega að halda verðbólgu í skefjum þannig að gengisóstöðugleiki bætist ekki við þær hremmingar sem fylgja afleiðingum af þeim kringumstæðum sem við erum í, m.a. vegna sóttvarnaaðgerða og minnkaðrar eftirspurnar og hægagangs sem fylgir slíkum aðgerðum sem við og allur heimurinn höfum upplifað síðastliðna mánuði. Seðlabankastjóri orðaði það svo að við værum að hefja seinni hálfleik og að fyrri hálfleikur hefði spilast vel og stjórnvöld og Seðlabankinn hefðu unnið vel saman. Það er mjög dýrmætt, en sú hefur ekki alltaf verið raunin. Ég held að skýr lagarammi opinberra fjármála, og kannski þroski stjórnmálanna og skilningur gagnvart sjálfstæðri peningastefnu, hafi þar eitthvað að segja, en það er auðvitað sagt hér sem órannsökuð ályktun í framhaldi af samræðum í andsvörum við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Þetta er kannski meira tilfinning. En sagan, þegar við vinnum með þennan lagaramma, mun leiða í ljós eða alla vega gefa tilefni til að kanna hvernig það þróast. Eftir sem áður má segja að tilgangur laganna sé að stuðla að ábyrgri stjórn opinberra fjármála, gera ákvarðanir gagnsærri og ákvarðanatöku þar af leiðandi betri. Það er staðreynd að sterk fjárhagsstaða ríkissjóðs, sem blessunarlega er til staðar og byggð hefur verið upp á undanförnum árum með skynsamlegri fjármálastjórn, gerir það að verkum að við höfum getað mætt þessu áfalli af krafti og í senn stutt við hagkerfið, heimilin og fyrirtækin með mótvægisaðgerðum og viðhaldið þeim áformum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram í fjárlögum fyrir þetta ár. Við höfum ekki beitt aðhaldi og ég held að allir séu sammála um að það væri afar óskynsamlegt og óráðlegt við slíkar aðstæður og hlýtur að vera full samstaða um að það sé aldrei sjálfgefið. Það er staðreynd að sóttvarnaaðgerðir, eins og takmörkun ferða til og frá landinu, hafa í för með sér mikinn kostnað fyrir samfélagið. Maður hefur séð það í umræðunni þann tíma sem við höfum verið að kljást við þetta að það er nánast ómögulegt að reikna kostnað algerlega til hlítar samhliða slíkum aðgerðum í einhverjum samanburðarfræðum. Það sem við vitum þó er að áhrifin á samfélagið og ríkissjóð eru mjög afgerandi. Það er mikið tekjufall sem hefur um leið áhrif á þau markmið sem við erum að endurskoða í stefnunni um afkomu, skuldir og þróun á næstu árum. Það mun taka okkur nokkurn tíma að rétta hagkerfið og efnahaginn við og ná fyrri styrk í framleiðslu og verðmætasköpun. Og það er verkefni okkar hér að reyna að feta þá stigu, hvað sé skynsamlegt að gera og hvað við getum gefið okkur langan tíma í að rétta okkur við. Hvað er viðunandi að við lifum við, út frá grunngildum um sjálfbærni og stöðugleika, t.d. varðandi skuldamörkin sem birtast í stefnunni og svo afkomuna fyrir hvert ár? Það er m.a. verkefni okkar í þinginu og nefndum, nefndastarfi næstu daga að ræða þá hluti og komast að einhverri skynsamlegri niðurstöðu. Horfur í efnahagsmálum eru háðar mikilli óvissu, meiri en við erum vön að fást við alla jafna, og því met ég mikilvægast að horfa til þess sveigjanleika sem settur er fram með svokölluðu óvissuvigrúmi. Ég get velt þessari spurningu upp: Er það nóg? Hv. þm. Birgir Þórarinsson kom að hluta til inn á það með samanburði á töflu þar sem hámarksviðmið eru gefin, og greinargerð þar sem ræddar eru mismunandi sviðsmyndir, að þetta eru gríðarlega háar fjárhæðir sem um er að ræða í óvissusvigrúminu sem gefið er. Uppsafnað til þriggja ára erum við að tala um 240 milljarða. Ef við förum í hið algilda skuldahámark sem gefið er upp og verðum komin í það árið 2022 að skulda 64% af verðmætasköpuninni á einu ári, þá er þar mismunur upp á 140–150 milljarða. Það verðum við auðvitað að kanna og það skiptir máli þegar við neglum það í þessari stefnu og römmum inn hvaða möguleika við höfum á næstu árum til að takast á við þetta. Ég met það svo að við þurfum að kanna samhengi óvissusvigrúms og skuldamarka og svo þeirra grunngilda sem setja okkur viss takmörk í þessari vinnu í ríkisfjármálunum. Þegar við horfum á trúverðugleikastefnu er ekki hægt að hafa endalaust svigrúm. Fjármálaráð benti á það frá upphafi að við værum að setja stefnuna í spennitreyju, eins og það kallaði það, þ.e. að sveigjanleikinn væri ekki nægur. Sveigjanleikinn á heima í stefnunni þannig að áætlanir haldi betur og við getum betur tekist á við þær breytingar sem við horfum alla jafna á í hagkerfinu frá einu ári til þess næsta, en kannski ekki við þær hrikalegu aðstæður sem við erum að kljást við akkúrat nú. Ég held að það sé afar skynsamlegt að teikna inn þetta óvissusvigrúm. Ef ég tek eitthvað eitt út úr umræðunni í dag sem mér finnst við öll vera sammála um - okkur getur greint á um leiðirnar og önnur tengd atriði sem snúa að velferðarkerfinu og bótakerfunum - þá er það að verkefni okkar sé að verja störfin, stækka kökuna hratt aftur, vegna þess að framleiðslutapið er mikið á skömmum tíma og það hefur gerst hratt, og skapa ný störf. Það er verkefnið. Við erum blessunarlega vön því hér á landi í gegnum tíðina að búa við hátt atvinnustig. Það er auðvitað grunnurinn að lífskjörum að hafa vinnu, hafa ofan í sig og á. Það er þannig samfélag sem við höfum litið til, erum vön og viljum byggja upp og við erum öll sammála um að það sé verkefnið. Við verðum síðan að ræða leiðirnar í þeim efnum og það verður rætt meira þegar við förum eftir mánuð að ræða ríkisfjármálaáætlun og fjárlögin og þá málefnasviðin sem fylgja. Við ræðum það nánar þegar þar að kemur, en það er bara mánuður í það.
Virðulegi forseti. Er það nóg? Þannig spyr formaður fjárlaganefndar um óvissusvigrúmið. Ég spyr á móti: Nóg fyrir hvað? Ekki er hægt að setja endalaust svigrúm til að áætlanir standist, segir formaður fjárlaganefndar einnig. Svigrúm til að gera hvað? Hvaða áætlanir er hæstv. formaður fjárlaganefndar eiginlega að tala um? Ég spurði fjármálaráðherra áðan að því hvert væri ætlað atvinnuleysi vegna þessarar fjármálastefnu miðað við hagspá þar sem gert er ráð fyrir 6,7% atvinnuleysi á næsta ári. Hversu miklu betra verður ástandið út af þessari fjármálastefnu? Hæstv. fjármálaráðherra svaraði því til að ekki frekar en þegar menn fjalla um dauðsföll í umferðinni og ætli að draga úr þeim, ná þeim t.d. úr 50 niður í 25, sé stefnan ekki sú að 25 manns deyi í umferðinni næsta árið. En það kemur einmitt fram í gildandi fjármálaáætlun að draga eigi úr dauðsföllum og alvarlegum slysum um 5% á hverja 100.000 íbúa. Af hverju er það þá ekki gert varðandi atvinnuleysi? Stækka kökuna, segir formaður fjárlaganefndar. Stundum getum við gert ýmislegt sem bætir samfélagið án þess að stækka kökuna. Ef við búum t.d. til ljósaperu sem endist að eilífu lækkar hagvöxtur, það er bara þannig. En það er samt betra samfélag og það kemur inn á velsældarsamfélagið sem hefur verið talað um af forsætisráðherra. Hvar er það að finna í þessari fjármálastefnu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir spurningarnar. Ég byrjaði á að skrifa þær samviskusamlega niður en svo áttaði ég mig á því að þær voru of margar og of stórar til að ég gæti nokkurn tíma svarað þeim, alla vega ekki þannig að það yrði mjög ærlegt svar. Mig langar samt að halda mig við óvissusvigrúmið því að það er fyrirkomulag sem við breyttum hér við síðustu endurskoðun. Þar vorum við þó að kljást við breyttar forsendur á miklu minni skala. Umræðan þá stóð um það hvort forsendur væru virkilega það mikið breyttar að 10. gr. heimilaði það hreinlega að við stæðum í þeim sporum að breyta. Þá settum við inn 0,8% óvissusvigrúm og vorum í raun að fylgja ráðleggingum fjármálaráðs. Það hefur alltaf sagt að við höfum verið að rembast við einhver töluleg markmið og sett okkur í spennitreyju. Þegar við höfum viljað bregðast við þróuninni í hagkerfinu höfum við kannski verið búin að spenna okkur svo niður að við höfum hreinlega bara ekki getað það, kannski ekki farið í það sem er skynsamlegt til að bregðast við sveiflunni. Við þessar kringumstæður segjum við öll: Við þurfum að verja störfin, við þurfum að skapa störf, við þurfum að viðhalda opinberu þjónustunni. Við þurfum að verja velferðarkerfið og heilbrigðiskerfið og við þurfum að mæta þeim kostnaði sem Covid felur í sér. Það er mikil óvissa og þá megum við ekki negla okkur svo niður að við getum ekki mætt henni. Þess vegna verðum við að hafa óvissusvigrúm. Það getur hins vegar ekki verið endalaust, það er takmörkunum háð, upp á trúverðugleika. [[Forseti hringir.]]Það verður að vera samhengi á milli óvissusvigrúms, skuldasöfnunar sem tekur þá mið af sjálfbærni, grunngildamiðaðri stefnumörkun. [[Forseti hringir.]]Það er kannski verkefnið okkar að átta okkur á því hvernig samhengið þarna á milli þarf að vera. [[Forseti hringir.]]Hér erum við með einhverjar tölur á blaði og greinargerð úr ráðuneytinu en við í þinginu og í fjárlaganefnd þurfum að spyrja þessara spurninga og fara yfir þetta. Það var kannski kjarninn í ræðu minni.
Forseti verður að minna hv. þingmenn á tímamörk, tvær mínútur eru til umráða.
Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég spyr um þessi tölulegu markmið er að við erum með tölulegt markmið í verðbólgumarkmiði. Það er búið að vera að rembast mjög mikið við að halda því markmiði og hefur gengið vel. Það hefur reynt á ýmislegt til að hægt hafi verið að halda því. Atvinnuleysi er nátengt því markmiði, sem hefur blessunarlega ekki verið vandamál hingað til en er vandamál núna. Þess vegna er ég að spyrja: Bíddu, fyrirgefið. Ef það er ekki verðbólgan sem er vandamálið lengur miðað við spár en atvinnuleysið er vandamál, hvaða árangri ætlum við þá að ná með stefnu stjórnvalda? Á sama hátt og við höfum stefnu stjórnvalda um peningamál til að viðhalda verðbólgumarkmiðum ætti að vera til stefna stjórnvalda til að viðhalda litlu atvinnuleysi. Hvaða árangri náum við með þessari fjármálastefnu í því viðmiði? Það er ekki einu sinni tekið fram hvert er umfang þess óvissusvigrúms sem er hér í gangi, hversu mikið eigi einfaldlega að nota það í að leysa atvinnuleysisvandann. Þar er hagvöxturinn einmitt falin. Ef við náum að virkja þá sem eru atvinnulausir erum við fljótari að ná upp þeim hagvexti sem annars er glataður af því að þeir sem eru atvinnulausir eru ekki að vinna að sameiginlegum markmiðum og þeirri verðmætasköpun sem alltaf er verið að tala um í þessari köku. Ef við skiljum viðkomandi eftir atvinnulausa erum við með glötuð tækifæri þar. Ég hefði haldið að þetta óvissusvigrúm, þessar skuldir sem við erum fara í, yrði nýtt til þess að koma hlutunum af stað og ná hagvextinum strax upp aftur til að geta borgað niður skuldirnar. Það að geta sagt að þetta sé efnahagsjöfnunaraðgerð þýðir í raun ekki að það sé skuld ríkissjóðs þegar allt kemur til alls af því að við erum að jafna efnahaginn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar og ég biðst afsökunar á því að hafa farið fram yfir tíma í fyrra svari. Ég held að við hv. þingmaður séum að ræða sama hlutinn og séum kannski meira sammála en birtist í samtali okkar. Bara til að einfalda þetta þá erum við með framleiðsluþætti sem eru okkur svo dýrmætir, náttúruauðlindir, vinnuaflið sem við erum fyrst og fremst að tala um, og svo erum við auðvitað með fjármagnið. Það sem gerist þegar samdráttur verður og verðmætasköpunin fer svona hratt niður, og það er það sem menn eru að tala um, er að kakan minnkar. Framleiðslutapið felst í því að við erum ekki að nýta mannauðinn. Við viljum því fara hratt til baka. Einfaldasta svarið væri auðvitað það að ná tökum á veirunni, opna landið og ferðaþjónustuna kviss bang búmm í gang. [[Gripið fram í.]]Það er það sem ég er að segja, af því að við erum að fara þaðan. Við nýtum ekki vinnuaflið öðruvísi en að hafa vinnu og skapa verðmæti þannig að þetta hangir saman, þetta er hringrás. Þess vegna tölum við um efnahagshringrás. Við þurfum hagvöxt til að vinna okkur út úr þessu. Við sjáum það strax á ríkissjóði hvert tekjufallið verður. [[Gripið fram í.]]Þess vegna erum við að skoða skuldaþróun og afkomumarkmið. Við ætlum að sætta okkur við hallann á næstu árum. Spurningin er bara hve lengi og hvert óvissusvigrúmið þarf að vera til að við getum raunverulega tekist á við þetta, ef sviðsmyndirnar reynast dekkri en við erum að vinna með. Þær eru líka settar hér inn því að ég veit að hv. þingmaður hefur gagnrýnt skort á sviðsmyndum. Það er til bóta hér að verið er að vinna með ítrun spáa, eins og fjármálaráð hefur oft bent á. Það er verið að reyna að taka vinnuna sem er í þessu plaggi [[Forseti hringir.]]inn í hagspárnar og svo áfram. Það er verið að vinna faglegar en oft áður og maður sér það í þessari vinnu. Ég bið afsökunar, virðulegur forseti, ég myndi gjarnan vilja ræða þetta enn og frekar.
Herra forseti. Mig langar í upphafi ræðu minnar að fagna þeirri fjármálastefnu sem hér er verið að leggja fram. Ekki vegna þess að ég fagni því að það hafi þurft að leggja fram nýja stefnu en það var hins vegar nauðsynlegt í ljósi aðstæðnanna sem eru auðvitað harla óvenjulegar með veirufaraldur sem hefur haft áhrif á heimsbyggðina alla og þar á meðal hér á Íslandi. Ég fagna hins vegar þessari fjármálastefnu vegna þess að ég tel að í henni sé það leiðarstef sem íslenskt samfélag þarf á að halda næstu tvö árin, þ.e. að leyfa það að ríkissjóður fari í gríðarlegan hallarekstur á komandi misserum til þess að létta byrðar á heimili og fyrirtækjum og það sé gert án þess að fara í niðurskurð á hinum mikilvægu opinberu stuðnings- og velferðarkerfum okkar. Hér er fjármálum hins opinbera markvisst beitt til þess að skapa efnahagslega viðspyrnu og líka til þess að tryggja þrátt fyrir allt ákveðinn stöðugleika í því óvissuástandi sem við erum í akkúrat núna. Á sama tíma er verið að leggja áherslu á að vernda þann árangur sem við höfum náð að undanförnu í velferðar- og heilbrigðismálum. Sá árangur skiptir auðvitað máli núna þegar reynir einmitt á það að heilbrigðiskerfið okkar sé sterkt og þoli mikið álag. Það hefur svo sannarlega sýnt á liðnum vikum og mánuðum að það er ansi mikils megnugt þegar á þarf að halda. En á sama tíma er auðvitað ákveðið áhyggjuatriði að sjá að fólk hefur kannski veigrað sér við að leita eftir hinni almennu heilbrigðisþjónustu sem ekki tengist Covid-ástandinu. En það er útúrdúr sem skiptir kannski ekki beinlínis máli í umræðum um fjármálastefnuna en er samt partur af þeirri heildarmynd sem samfélagið okkar er. Kröftug viðspyrna efnahagslífsins er drifin áfram af verðmætum störfum og fjárfestingum. Áherslan hefur verið og er á menntun, nýsköpun, rannsóknir, innviði, umhverfis- og loftslagsmál. Það eru markvissar umbætur þar sem lögð er áhersla á þessa þætti sem ég tel að við þurfum að hafa fókusinn á og verði það sem kemur til með að auka hagsældina til lengri tíma. Sú efnahagslægð sem við göngum í gegnum núna - við getum alveg notað orðið efnahagskreppa því það hefur ekki orðið svona mikill efnahagssamdráttur í um 100 ár - kemur afskaplega misjafnlega niður á ólíkum geirum samfélagsins og kemur líka mjög ólíkt niður á heimilunum í landinu. Við verðum að vera meðvituð um að það eru margir í samfélaginu sem sigla frekar þægilega efnahagslega í gegnum þessa tíma, þó svo að auðvitað geri sóttvarnaráðstafanir það að verkum að fólk þarf að breyta sínu daglega lífi. Á hinn bóginn kemur kreppan koma mjög illa niður á þeim sem eru að missa vinnuna eða hafa misst vinnuna vegna ástandsins. Þess vegna tel ég svo mikilvægt, eins og hefur verið gert og boðað er að gert verði áfram, að efnahagsaðgerðunum sé beint að því að tryggja sérstaklega og standa vörð um afkomu þeirra heimila sem finna fyrir áhrifum kreppunnar. Það er þar sem fókusinn í aðgerðum ríkisins á að vera vegna þess að gott samfélag er ekki samfélag þar sem ríkið úthlutar öllum jafnt heldur einmitt að ríkið grípi inn í og aðstoði þar sem þörf er á. Og núna í þessu ástandi gerum við það einmitt með því sem er lagt til í þessari fjármálastefnu, það er með því að ríkissjóður tekur efnahagshöggið í fangið, eykur vissulega skuldir sínar en gerir það til þess að standa vörð um afkomu fólks. Það er heldur engum blöðum um það að fletta að óvissan í þessu ástandi er enn þá gríðarlega mikil. Stefnan er grundvölluð á spá og ég held að við vonum öll að bjartsýnasta sviðsmyndin gangi eftir en séum öll meðvituð um það að við vitum ekkert hvernig þessi faraldur mun þróast á heimsvísu eða hér innan lands. Við verðum þess vegna að vera viðbúin því að þurfa að fara í frekari aðgerðir og við þurfum alltaf að vera tilbúin til þess að stíga inn með skömmum fyrirvara vegna þeirra utanaðkomandi breytinga sem verða vegna veirufaraldursins og þeirra áhrifa sem hann hefur. Eins og ég sagði í upphafi þá fagna ég þessari fjármálastefnu vegna þess að skuldaaukning ríkissjóðs, sem er hreinlega boðuð í henni, miðar við núverandi aðstæður beinlínis að því að létta byrðum af heimilum og fyrirtækjum. Það er með öðrum orðum verið að nota rekstrarhalla á ríkissjóði til þess að auka viðnámsþrótt heimilanna. Það er líka mikilvægt að þegar við horfum svo fram á veginn þá byggjum við hér hagkerfi sem er betra en það var. Það gerum við einmitt með áherslu á menntamálin og nýsköpun þannig að fjármunum í það er við þessar aðstæður gríðarlega vel varið. Þess vegna fagna ég sérstaklega nýframkomnu frumvarpi frá hæstv. félagsmálaráðherra sem mun einmitt auðvelda þeim sem hafa misst vinnuna að fara í frekara nám en halda framfærslu í formi atvinnuleysisbóta í ákveðinn tíma á meðan. Með þessu erum við að skapa fólki ný tækifæri en einnig að búa til ný og betri tækifæri í nýsköpun fyrir samfélagið. Það eru ýmsar tölur í þessari fjármálastefnu sem við þurfum að kafa ofan í. Við þurfum að skoða það óvissusvigrúm sem í henni er og fá álit fleiri aðila á því hvort þetta sé ekki einmitt rétta leiðin, að hafa svigrúm sem rúmi svona mikið þannig að við getum svolítið dansað eftir því hvernig efnahagsástandið þróast með tilliti til veirunnar. En ég held að okkur sé ekkert að vanbúnaði í hv. fjárlaganefnd að [[Forseti hringir.]]fara í þá vinnu. Ég hlakka til þess starfs því að það er gríðarlega mikilvægt fyrir íslenskt samfélag.
Herra forseti. Ef það hefur farið fram hjá einhverjum þá stöndum við hér og ræðum breytingar á fjármálastefnu áranna 2018–2022. Tilefnið er auðvitað öllum ljóst, útbreiðsla á veirufaraldri sem kom okkur í opna skjöldu og hefur herjað á heimsbyggðina nú í hálft ár og haft stórkostleg áhrif á hagkerfi heimsins og ekki síður Íslands og við vitum auðvitað ekki hvernig hann mun þróast. Þess vegna ætla ég ekki að halda því fram að það séu ekki nægar málefnalegar ástæður til að breyta stefnunni á þann hátt að það geri okkur kleift að sigla í gegnum þetta erfiða efnahagsskeið sem áfallaminnst og án þess að það rústi atvinnulífi þjóðarinnar og vegi of þungt að heimilum landsins. Það er rétt hjá hv. þingkonu Steinunni Þóru Árnadóttur að stefnan gefur möguleika á töluverðum hallarekstri og gæti þá veitt viðnámsþrótt, eins og hún orðaði það. Ég bíð spenntur eftir þeim áætlunum sem á að keyra eftir vegna þess að þetta er auðvitað bara eitthvert grunnplan. Það birtist væntanlega í fjármálaáætlun og fjárlögum. Við þurfum núna að leyfa okkur að tala dálítið langt fram í tímann vegna þess að þetta snýst ekki bara um að koma sér upp á yfirborðið heldur líka hvort við erum sammála um hvert við ætlum að stefna. Hins vegar er full ástæða til að rifja það upp að þetta er í þriðja sinn á jafn mörgum árum sem við ræðum fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar sem á þó að vera óbreytt allt kjörtímabilið nema eitthvað stórkostlegt komi upp á, eins og nú hefur verið. Við tókum stefnuna nefnilega líka upp í fyrra þó að þau áföll sem þá riðu yfir hafi verið miklu fyrirsjáanlegri. Bæði þegar hún var lögð fram í fyrsta skipti og í annað skipti gagnrýndum við það einmitt og tókum undir með fjármálaráði að sú spennitreyja sem stefnan setti okkur í gæti orðið okkur dýrkeypt. Nú þykir mér gott þegar formaður fjárlaganefndar talar á þeim nótum. Við erum búin að breyta stefnunni tvisvar og þá dettur mér í hug að þetta sé að verða dálítið sérkennilegt. Sjálfstæðisflokkurinn talar gjarnan um sig sem flokk traustrar efnahagsstefnu, stöðugleika og jafnvægis, en hann er eiginlega farinn að minna á knattspyrnulið sem heimtar leikhlé reglulega í leiknum ef eitthvað gengur illa og vill fá reglunum breytt. Ég tek það fram aftur að það er ástæða til að breyta núna en gleymum því ekki að það voru gríðarleg átök á þinginu á sínum tíma þegar fjármálareglan var sett sem óbreytt myndi gera það að verkum að við þyrftum yfir þriggja ára tímabil frá árinu 2023 að reka ríkissjóð hallalausan. Og nú kemur hæstv. fjármálaráðherra upp hér í morgun og segir að hann telji það ekki skynsamlegt. Reglunum er breytt aftur og aftur vegna þess að flokkurinn virðist ekki geta sett sér sjálfum leikreglur sem hann þarf að fara eftir. Með þessari fjármálastefnu eru sett fram almenn markmið um þróun opinberra fjármála sem breið sátt á að ríkja um, samkvæmt vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins, og hún skal eingöngu endurskoðast ef aðstæður eru óviðráðanlegar, svo sem vegna þjóðarvár eða alvarlegs efnahagsáfalls. Ég tek það fram aftur að þetta er tíminn til að taka upp stefnuna en ég er ekki viss um að það hafi verið í fyrra. Þetta er stefnan en það verða ákvarðanir næstu mánaða sem verða mikilvægar. Þær munu ekki einungis hafa afgerandi áhrif á líf almennings og á samfélagið til skemmri tíma heldur um mjög langa framtíð. Þess vegna þurfa allar aðgerðir að miða við heildarhagsmuni og langtímaáhrif. Ég tel að við þurfum að miða að því að setja nýjan kúrs og byggja upp samfélag sem byggist á meiri sjálfbærni, meiri fjölbreytni og meiri jöfnuði en áður hefur verið. Jöfnuði vegna þess að það hefur sýnt sig alls staðar í kringum okkur að lönd sem eru byggð á miklum jöfnuði eru kraftmeiri, friðsamari og hafa meiri sóknarmöguleika. Fjölbreytni vegna þess að hún minnkar einfaldlega líkurnar á alvarlegum áhrifum; áföll sem munu ríða yfir íslensku þjóðina með reglulegu millibili hafa kannski ekki sömu áhrif ef við byggjum atvinnulíf okkar á fjölbreyttari stoðum. Sjálfbærni einfaldlega vegna þess að maðurinn er búinn að ganga þannig á gæði náttúrunnar, fyrir utan að við höfum gengist undir alþjóðlegar skuldbindingar, að við verðum að byggja þetta á grænni sókn. Á vef fjármála- og efnahagsráðuneytisins segir, með leyfi forseta: „Megintilgangur fjármálastefnunnar er að stuðla að efnahagslegu jafnvægi til lengri tíma og skapa þar með betri forsendur fyrir hagkvæmari nýtingu fjármagns og auðlinda. Stefnan er jafnframt tæki stjórnvalda til að sýna hvernig markmiðum um stöðugleika og sjálfbærni opinberra fjármála verði náð.“ Þá kemur aftur spurningin: Hvað er efnahagslegt jafnvægi? Hvað er hagkvæm nýting fjármagns og auðlinda? Ég býst við að það sé sennilega nokkur munur á því hver svörin verða eftir því hvaða stjórnmálamann maður spyr og hvaða stjórnmálaflokki hann tilheyrir. Ef við í Samfylkingunni erum spurð þá felst efnahagslegt jafnvægi í mikilli atvinnuþátttöku og eftirsóknarverðu fjárfestingarumhverfi sem ýtir undir öflugt og fjölbreytt atvinnulíf og getur þolað utanaðkomandi áföll - þarna komum við aftur inn á fjölbreytnina - og kraftmikil og útsjónarsöm fyrirtæki sem halda uppi hagvexti, skapa nýja vöru og þjónustu og fjölga störfum en líka það að allir einstaklingar í samfélaginu fái möguleika til að þroska hæfileika sína og nýta þá í eigin þágu og samfélagsins alls. Þess vegna teljum við í Samfylkingunni að félagslegt réttlæti sé forsenda efnahagslegs stöðugleika og við munum auðvitað fylgjast mjög vel með áformum stjórnvalda og gagnrýna allar aðgerðir sem vega að þeim stöðugleika. Það er algerlega klárt að mikill jöfnuður og sómasamleg lífskjör allra eru einfaldlega nauðsynlegur hluti af því að auka framleiðni, skilvirkni og verðmætasköpun. Það sjáum við allt í kringum okkur. Þess vegna er nauðsynlegt að verja velferðarkerfið í jafn djúpri efnahagslægð og við upplifum núna. Við styðjum við fólk sem missir vinnuna og fólk sem veikist, samhliða því að það þarf að ráðast í djarfar fjárfestingar sem tryggja því ný störf. Við eigum ekki síst að einbeita okkur að því að létta undir og auðvelda rekstrarumhverfi lítilla og meðalstórra fyrirtækja og það getum við gert með margvíslegum hætti. Í fyrra lagði Samfylkingin fram frumvarp þess efnis og við gerum það aftur núna í breyttri mynd sem miðar við þessar aðstæður. En í þessari ríkisstjórn fer Sjálfstæðisflokkurinn, hugmyndafræðilegur andstæðingur Samfylkingarinnar, með töglin og hagldirnar í ríkisfjármálum. Dæmin sýna okkur að svör Sjálfstæðisflokksins við þessar aðstæður eru önnur en okkar. Þau eru oft niðurskurður, jafnvel þótt hann sé klæddur í dulbúning eins og hér, ofuráhersla á ófrumlegar og íhaldssamar fjárfestingar og jafnvel varðstöðu um núverandi kerfi. Þó að ný fjármálastefna sem hér er til umræðu geri það mögulegt að ríkissjóður verði rekinn með halla og talað um að ekki verði farið í sérstakar aðhaldsaðgerðir er samt almennt enn þá 2% aðhaldskrafa á allar opinberar stofnanir, minna á heilbrigðis- og menntastofnanir. Herra forseti. Mér fannst áhugavert í morgun að hlusta á umræðu um skýrslu forsætisráðherra. Það vakti athygli mína að fulltrúar stjórnarliðsins skiluðu nánast auðu þegar kom að pólitískri framtíðarsýn og grundvallarumræðu. Þau birtust miklu frekar sem einhverjir alþýðufræðimenn sem ræddu fram og til baka um sóttvarnir þó að þau gerðu það ekki eins nákvæmlega og Alma, Þórólfur, Thor og Kári. En kannski er of langt á milli þessara flokka þegar kemur að grundvallaratriðum til að þau þori að birta þann ágreining hér í upphafi erfiðs þingvetrar. Það er hins vegar nauðsynlegt að fá þessa skýru sýn fram og við munum kalla eftir henni frá einstökum flokkum í vetur. Ég bíð með frekari umræðu þar til seinni umræða hefst um málið þegar við höfum heyrt frá fjármálaráði og lesið umsagnir fjölmargra hagsmunaaðila.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni, formanni Samfylkingarinnar, prýðisræðu. Það sem kveikti kannski í mér var það að hann fór að tala um fótboltalið, ég skal ekki segja. Það var ýmislegt í ræðu hv. þingmanns sem gaf tilefni til að ræða og ég get ekki farið yfir allt það í stuttu andsvari. En svo sanngirni sé gætt og ef við tölum um ríkisstjórnina þá erum við í einu og öllu að tala um leikhlé og að breyta reglum. Þegar takturinn er ekki góður í fótboltaliði hefur maður oft sem knattspyrnuþjálfari vonast til þess að þetta væri eins og í körfubolta, að maður gæti bara kallað á leikhlé og farið aðeins yfir stöðuna og endurmetið planið sem ekki var rétt eða nægilega vel upp lagt af þjálfaranum. Það er þannig í því tilviki sem við ræðum hér. Við styðjumst við 10. gr. laga um opinber fjármál, við erum með forsendubrest og hrikalegar kringumstæður þar sem við erum að kljást við á skömmum tíma mikið tekjufall og samdrátt. Um slík tilvik og endurskoðun stefnu segir - og nú ætla ég bara að lesa beint upp úr 10. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, með leyfi forseta: „Við slík tilvik er heimilt að víkja tímabundið eða í allt að þrjú ár frá skilyrðum 7. gr. Endurskoðuð fjármálastefna skal ná til a.m.k. fimm ára.“ Við erum því hér í raun og veru að fylgja þeim reglum, enda væri óráðlegt og óskynsamlegt að endurskoða ekki stefnuna og víkja frá þessum skilyrðum meðan við erum að stilla af rammann til að geta tekist á við grundvallarverkefni um að verja störf og skapa störf.
Herra forseti. Ég tek undir það og ég held að ég hafi margendurtekið að í þessu tilfelli skilji ég að við séum að breyta stefnunni, sem betur fer. Ekki hefði ég viljað fara í gegnum þennan vetur með óbreyttri stefnu. Ég vona að við náum sem bestum samhljómi um að verja kerfin okkar, verja heimilin í landinu, verja stofnanirnar, um leið og við getum búið til viðspyrnu fyrir fyrirtæki. En ég er annars vegar að tala um yfirlýsingar Sjálfstæðisflokksins og að honum einum sé treystandi fyrir stöðugleika og jafnvægi og efnahagsstjórn, á sama tíma og hann barðist fyrir reglu sem hann mun þurfa að endurskoða, væntanlega síðar á árinu, og stýrir fjármálaráðuneyti þar sem stefnunni hefur verið breytt tvisvar. Þó að ég geri ekki athugasemdir við að það sé gert í þetta sinn þá gagnrýndum við það síðast vegna þess að við töldum ekki endilega efni til þess þá. Og aftur að íþróttunum; ágætur formaður fjárlaganefndar og prýðilegur knattspyrnuþjálfari hefur örugglega kallað sína menn saman í leikhléi eða gefið bendingar inn á völlinn og sagt leikmönnunum að breyta um takt og breyta um leikkerfi. Ég er ekki að tala um það, ég er að tala um að ef þjálfarinn færi nú að reyna að hafa áhrif, í samtali við aðstoðardómarann, um að breyta rangstöðureglunni þá myndi það sennilega ekki ganga. En bara svo það sé skýrt: Ég geri engan ágreining um að stefnunni sé breytt að þessu sinni og ég tel að það sé gott og það sé forsenda fyrir því að við getum tekist á við það brjálæðislega hrun sem við munum þurfa að horfast í augu við. En við þurfum hins vegar að fara að segja hvernig við ætlum að gera það. Það er grunnurinn að því að við getum gert það. Það verður spennandi umræða sem mun eiga sér stað fyrstu vikurnar í október.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hann svaraði þessu ágætlega, eins og ég bjóst við. Mér fannst hann hins vegar gefa það til kynna í ræðu sinni að við værum jafnvel að reyna að sveigja reglurnar, sem við erum alls ekki gera. Ég vildi bara koma því að í andsvari. En hv. þingmaður útskýrði það síðan mjög vel hvað hann átti við. Ég get hins vegar tekið dæmi um það, fyrst hv. þingmaður dregur mig inn í fótboltann, ég get eiginlega ekki glatað því tækifæri. Ég man eftir einu atviki þar sem við vorum að spila í 35 stiga hita og þá var búið að finna upp fyrirbærið vatnspásu, það þótti ráðlegt þar sem leikmenn þyrftu að vökva sig. Þá hugsaði ég: Nei, við megum helst ekki að fá þessa pásu akkúrat núna vegna þess að takturinn er svo góður inni á vellinum. Og það sem gerðist var að við töpuðum taktinum og fengum á okkur mark í kjölfarið. Svona vill þetta vera öfugsnúið oft og tíðum. Ég þakka svarið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við mörkum þennan ramma hér. Út frá því sem hv. þingmaður ræddi um, hvort einum flokki sé treystandi fyrir stefnu, þá er það auðvitað ekki svo. Eins og stjórnskipulag okkar er er mjög mikilvægt að öll þessi umræða fari í gegnum þingið og að öll fjárlög séu lögð fyrir þingið. Ég held hins vegar að við séum algjörlega sammála um það í þessari vegferð að við verðum að marka rammann og sætta okkur við að reka ríkissjóð með halla til að verja velferðarkerfið, heilbrigðiskerfið, koma með mótvægisaðgerðir við þessar áhrif og afleiðingar af Covid og horfa síðan til langs tíma þegar við hugum að grunngildinu sjálfbærni.
Herra forseti. Já, ég get þá allt eins kallað þessar aðstæður pólitíska vatnspásu vegna þess að hér er raunverulega ástæða til að breyta hlutunum, um það þurfum við ekki að deila meira. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það er nauðsynlegt að búa til hallasvigrúm til þess að við getum tekist á við þetta verkefni. En þá mun tíminn leiða það í ljós hvort við notum þann halla rétt og það svigrúm sem skapast. Við munum fljótlega óska eftir því að svörin fari að koma af því að því er ekki að leyna að við erum með t.d. tvo flokka í ríkisstjórn sem byggja á mjög ólíkum grundvallarstefnum og svo erum við með flokk í miðju sem hefur getað unnið með flestum, og mér hefur þótt mjög vænt um þegar hann sýnir á sér félagshyggjuhliðina, sem hann gerir mjög oft. Ég reiði mig á þessa tvo flokka, Framsóknarflokkinn og Vinstri græn, að þeir stígi fast til jarðar núna og sýni félagshyggjuna í sér fram í rauðan dauðann. Ég held að það skipti ofboðslega miklu máli. Ég er hræddur um að ef það verður ekki gert getum við dýpkað kreppuna, minnkað möguleika á viðspyrnu og kallað ótrúlega ógæfu yfir fólk að nauðsynjalausu. Við skulum bara vona það að í október þegar við förum að ræða fjármálaáætlun verðum við að einhverju leyti samstiga um þær áætlanir sem þar verða lagðar fram.
Herra forseti. Raunveruleikatenging er ekki eitt af grunngildum laga um opinber fjármál. Við höfum rætt þetta í þessum sal áður og velt því fyrir okkur hvort það væri kannski æskilegt markmið að stefna að því að áætlanir hins opinbera væru aðeins betur bundnar við raunveruleikann en þær stundum eru. Vegna þess má ég til með að hrósa hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að hafa tengt þessa stefnu aðeins betur við raunveruleikann en maður hefði kannski óttast. Það að mæta áfallinu með því að láta ríkissjóð taka á sig höggið er skynsamleg hagstjórn. Það má alveg velta því fyrir sér hvort það hafi nokkuð verið mikið val um annað, hvort áfallið sé ekki hreinlega það umfangsmikið að með því að velja einhverjar aðrar leiðir hefði þessi spennitreyja, sem fjármálaráð hefur nú stundum nefnt þær stefnur sem snúa að opinberum fjármálum, jafnvel farið að kæfa okkur algerlega. Það er gott að fagna því sem vel er gert en auðvitað bíðum við eftir því að sjá hvernig fjármálaráð metur stefnuna í heild sinni og hversu vel hún rími við þær aðstæður sem uppi eru og hversu líkleg hún sé til að ná fram þeim markmiðum sem nauðsynleg eru. Síðan er umhugsunarefni - og það er eitthvað sem við þurfum ekki að útkljá á þessum þingstubbi í sumar heldur gætum kannski farið að ræða með haustinu - að við séum núna í þriðja sinn á jafn mörgum árum að fjalla um fjármálastefnu sem á að fjalla um fimmta hvert ár, að við séum að víkja til hliðar fjármálareglunum sem sú stefna byggir á, sem eru einmitt reglurnar sem fjármálaráð segir að myndi þessa spennitreyju. Þær reglur hafa alltaf verið umdeildar. Alveg frá því 2015 þegar lög um opinber fjármál voru samþykkt í þessum sal hefur verið bent á að mögulega sé of langt gengið í tölulegum markmiðum laga um opinber fjármál. Lítum t.d. á skuldahlutfallið, að skuldir hins opinbera megi ekki fara yfir 30% af landsframleiðslu. Það var bent á það fyrir fimm árum þegar lögin voru samþykkt að þetta væri ekki eftir alþjóðlegum viðmiðum, þetta væri þröngt og ósveigjanlegt. Núna þegar búið er að ríflega tvöfalda það, það er verið að setja það upp í 64% í þeirri stefnu sem við ræðum í dag, er það samt ekkert svakalega hátt. Þá erum við bara komin á svipað ról og Maastricht-skilyrði evruríkjanna, sem sumum þykja þó býsna þröng þegar gefur á bátinn. Ég held því að það sé full ástæða til að ræða hvort þurfi nýjan grunnpunkt í þessi tölulegu markmið til þess að hægt sé að koma með stórtækari aðgerðir þegar veruleg áföll ríða yfir. Sama má svo sem segja um hallamarkmið laganna. Við sjáum það núna þegar á að reka ríkissjóð með um og yfir 10% halla þrjú ár í röð, samkvæmt stefnunni, að það er rétta leiðin til þess að komast í gegnum þann skafl sem fram undan er. Það er ekkert endilega náttúrulögmál að opinber fjármál eigi að vera hallalaus á hverju fimm ára tímabili. Reyndar þótti mér hæstv. fjármálaráðherra tala dálítið á þeim nótum áðan þegar hann tók undir að sennilega væri of bratt að fara mjög afgerandi í það að ná þessum markmiðum að þremur árum liðnum. Þá erum við bara komin á þann stað að fjárlaganefnd þarf að taka til alvarlegrar skoðunar að breyta þessum markmiðum. Mig langar að lesa til gamans upp úr minnisblaði Indriða Þorlákssonar sem hann lagði til þingsins þegar frumvarp til laga um opinber fjármál var til umfjöllunar 2015. Þar segir, með leyfi forseta: „Í heild má segja að fjármálareglur frumvarpsins leggi ekkert til við stjórn efnahagsmála á þenslutímum eða í aðdraganda ójafnvægis en geti verið til óþurftar við að vinna á afleiðingunum á eftirfarandi samdráttartíma.“ Þetta held ég að sé bara að rætast. Þetta held ég að hæstv. fjármálaráðherra, ef hann tæki þá umræðu, myndi taka undir að miklu leyti miðað við hvernig hann talaði hér í morgun. Það er gott, enda myndi það hafa skelfilegar afleiðingar ef stjórnvöld ákvæðu að koma fjármálareglunum í fullan gang strax að þessum þremur árum liðnum. Eitt atriði langar mig að nefna örstutt sem hefur verið farið yfir í nokkrum ræðum. Það er aðhaldskrafan í fjárlögum og fjármálaáætlun sem er vikið að í fjármálastefnunni. Það hefur verið bent á að eldri aðhaldskrafan er enn inni, 2% almennt aðhald og 0,5% á heilbrigðiskerfið og menntakerfið. Hæstv. fjármálaráðherra benti á að samt ætti að bæta peningum í þessa geira til að takast á við aukin verkefni. Það er náttúrlega þetta undarlega jójó sem er í gangi hjá fjárveitingavaldinu þegar önnur höndin gefur og hin tekur. Aðhaldskröfunni er haldið til streitu á sama tíma og bætt er í fjármagni. En það sem sló mig sérstaklega þegar ég var að lesa greinargerð stefnunnar er á bls. 19, um það hvernig stjórnvöld áforma að ná grunngildum laga um opinber fjármál. Þar segir, með leyfi forseta: „Til að ná framangreindum markmiðum er ljóst að auka þarf aðhaldsstig opinberra fjármála á síðari hluta gildistíma næstu fjármálaáætlunar með því að hægja á vexti útgjalda og aðlaga þau að umfangi tekjuhliðar hins opinbera.“ Ég geri ráð fyrir að þessi næsta fjármálaáætlun sem vísað er til sé sú sem gilda á árin 2021–2025, sem sagt sú sem við tökum til umfjöllunar í haust. En þarna stendur svart á hvítu, herra forseti, að það sé ásetningur stjórnvalda að koma okkur í gegnum skaflinn sem er fram undan og fara síðan í niðurskurð. Við ætlum öll að vera saman í að komast í gegnum afleiðingar Covid og ef okkur tekst það þá birtist hér fyrsta sameiginlega kosningaloforð stjórnarflokkanna: Þau ætla að fara að skera niður. Eftir giska þrjú ár verður hér niðurskurður í boði sameiginlegs kosningaloforðs stjórnarflokkanna svart á hvítu. Við hljótum að óska þeim til hamingju með að vera þetta tímanlega í kosningabaráttunni og þetta er gagnsæi sem er til fyrirmyndar. En ég er ekki viss um að þetta sé rétt stefna, bara hreint ekki viss.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu, en þessi hv. þingmaður og annar hv. þingmaður, Kolbeinn Óttarsson Proppé, voru nú einu sinni pólitískt skyldir. Þeir hafa báðir rætt um að það sé kostur að aðgerðirnar sem gripið er til núna lendi á ríkissjóði en ekki á almenningi. Mér finnast þetta röng skilaboð vegna þess að ég minni á góð orð hv. formanns fjárlaganefndar sem sagði á þingfundi í vor: Við erum öll ríkissjóður. Og ríkissjóður er jú sameiginlegur sparibaukur okkar allra, ekki satt? Þannig að það sem við drögum á ríkissjóð nú meðan verstu bylgjurnar ganga yfir, þurfum við á einhverjum tíma að endurgreiða, bæði almenningur og fyrirtæki. Þess vegna finnst mér rangt að menn segi: Þetta lendir á ekki almenningi heldur á ríkissjóði, vegna þess að mér finnst að þar séu menn að senda almenningi röng skilaboð um að þetta fari nú allt saman fram hjá almenningi vegna þess að ríkissjóður taki á sig skellinn. Ég segi aftur: Við erum öll ríkissjóður. Vonandi gengur þetta ástand yfir núna á næstu misserum þannig að við fáum vind í seglin á ný og getum tekið til endurreisnar. Það kemur kannski fram betur seinna þegar við ræðum þetta núna í október að ríkisstjórnin er því miður uppfull af smáskammtalækningum, samanber það að framlengja núna hlutabætur um tvo mánuði. Það getur ekki verið neinum hollt sem bíður að vera framlengdur í tvo mánuði í staðinn fyrir að sjá lengra fram á veginn. En mig langaði fyrst til að fá viðbrögð hv. þingmanns á því sem ég sagði áðan, að þetta lendi á ríkissjóði en ekki almenningi.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sagði u.þ.b. þetta: Það sem við drögum úr ríkissjóði núna þurfum við endurgreiða síðar. Það er náttúrlega ekki rétt. Svona virka opinber fjármál ekki. Mikið af þeim útgjöldum sem ríkissjóður ræðst í núna er til að koma í veg fyrir aukin útgjöld í framtíðinni. Með því að leggja pening í að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi 2020 komum við í veg fyrir heilbrigðisafleiðingar og félagslegar afleiðingar langtímaatvinnuleysis árið 2030 og 2040. Það sem við leggjum inn í ríkissjóð skilar okkur betra samfélagi í framtíðinni. Þannig að þetta einfalda reikningsdæmi hv. þingmanns finnst mér bara ekki eiga við. Það er ekki hagstjórnarlega tækt að stilla ríkissjóði svona upp. Þar að auki er ríkissjóður þeim eiginleikum gæddur að vera okkar allra þannig að hann getur jafnað tækifæri og líka jafnað áhættu okkar gagnvart áföllum sem einstaklingum, þannig að ríkissjóður er að taka á sig högg sem myndi kannski fara af of miklu afli á einstaklingana sem standa í skjóli hans. - Nei, þetta er eitthvað sem ég myndi ekki taka undir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég held samt að við séum enn þá hvor að tala um sinn hlutinn. Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður er svo ólánsamur að vera með yfirdrátt, en þeir sem eru með yfirdrátt til að mæta jafnvel óvæntum skakkaföllum eða óvæntum útgjöldum eða tímabundnum breytingum á atvinnu eða einhverju, þurfa um síðir að greiða yfirdráttinn aftur upp. Það sem á ég við með því að ríkissjóður og almenningur séu eitt og hið sama er að ef við rekum ríkissjóð með halla, eins og við þurfum að gera núna í nokkur ár, þá gengur það náttúrlega ekki til lengdar. Við munum á einhverjum tíma þurfa að jafna þá aðstöðu, það reikningsdæmi, að ná þeim halla til baka með einhverju móti. Og það munum við að sjálfsögðu gera með því að almenningur og fyrirtæki munu á einhverjum tímapunkti væntanlega vera með meiri greiðslugetu af því að þau hafa staðið í skjóli ríkissjóðs, ég er alveg sammála hv. þingmanni um það. En mér finnst það einföldun að orða þetta svona vegna þess að skuldadagarnir munu koma og það er þess vegna sem það er svo brýnt núna að gera langtímaáætlanir sem byggist á því að hér sé fólk ekki skattað í drep. Við höfum reyndar spor til að hræðast. Við höfðum hérna ríkisstjórn árið 2009 sem ætlaði að skatta okkur út úr kreppu og reyndi það með skelfilegum afleiðingum. Fjöldi fólks missti eigur sínar og var á vonarvöl og er það enn. Þannig að við ætlum ekki að fara í þau fótspor. En það kemur að því, hv. þingmaður, að við þurfum að leiðrétta halla ríkissjóðs, þ.e. að endurgreiða hann með einhverjum hætti þegar storminum slotar. Þannig að mér finnst rangt að gefa það til kynna að almenningur sé frír og frjáls að því að ríkissjóður taki höggið þó að hann geri það tímabundið.
Virðulegur forseti. Mér finnst það vera grundvallarmisskilningur á opinberum fjármálum að bera þau saman við fjármál einstaklinga. Að einstaklingur sé með yfirdrátt er bara allt annað mál en að ríkissjóður fjármagni opinberan rekstur með skuldsetningu, vegna þess einfaldlega að sú fjárfesting ríkissjóðs í þjónustunni sem skuldirnar standa straum af, skilar sér í sparnaði þegar fram í sækir. Ef við ætlum að vera með langtímaheildargreiningu á þessu, eins og þingmaðurinn talar um, þá er þetta allt tekið saman. Þá er það ekkert eins og þegar maður skuldar bankanum þúsundkall að þurfa borga honum 1.200 kall þegar kemur að skuldadögum, heldur er maður allt í einu búinn að eignast einhvern pening í verðmætunum sem felast í betra samfélagi, auknu heilbrigði, auknu menntunarstigi, auknum hagvexti, öllu því sem skuldsetning ríkissjóðs í dag snýst um, fyrir utan síðan allar neikvæðu afleiðingarnar sem við losnum við. Við losnum við aukin veikindi, aukið þunglyndi og - ja, bara aukna vansæld í samfélaginu. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður gerir með yfirdráttinn í bankanum, en ég efast um að sá peningur færi honum hamingju. Skuldsetning ríkissjóðs getur fært samfélaginu aukna hamingju með því að fólk þurfi ekki að vera fátækt, neiti sér um læknisþjónustu, svelti. Er það ekki vel til þess vinnandi?
Virðulegi forseti. Á heimilum í landinu þar sem núna eru áhyggjur eftir atvinnumissi eða á þeim heimilum þar sem eru áhyggjur vegna rekstrarvanda fara þær áhyggjur auðvitað ekki fram hjá börnunum. Mig langar í því sambandi að segja frá samtali sem situr alltaf dálítið í mér sem ég átti við litlu dóttur mína í kreppunni 2008. Þá höfðum við farið í bankann einn daginn og rákumst þar á mömmu leikfélaga hennar. Við spjölluðum við þessa konu í stutta stund og dóttir mín sagði henni í mjög löngu máli frá sínum degi, en eftir að við vorum komnar heim sagði litla stelpan mín við mig: Það er gott að Íslandsbanki fór ekki á hausinn og mamma hans Arnars missti ekki vinnuna. Hún virtist fanga alvöru ástandsins og gleðjast mikið yfir því að mamma vinar hennar hefði sloppið við að missa vinnuna og vegna þessarar gleði hennar þá átti ég um leið dálítið erfitt með að leiðrétta ákveðin atriði í þessari frásögn hennar, eins og að þessi banki slapp nú kannski ekki alveg við það. Ég tók þess í stað bara undir með henni og sagði að það væri gott að mamma hans Arnars hefði ekki misst vinnuna eins og margir gerðu því miður á þessum tíma. Þá svaraði hún: Já, það er gott, því þá hefði hún örugglega fengið kreppuna. Í hennar huga fengu þeir kreppuna sem misstu vinnuna. Mér fannst það nokkuð góð hugsun hjá litlu barni. Þessi saga rifjaðist upp fyrir mér vegna þess að árið 2020 er eðli kreppunnar kannski einmitt dálítið á þessa leið. Það þarf að skoða það hverjir það eru sem fá kreppuna því þetta er atvinnuleysiskreppa. Kostnaður við efnahagsáfallið í kjölfar kórónuveirunnar leggst einfaldlega mjög ójafnt á samfélagið allt því að atvinnuleysið er, enn sem komið er a.m.k., bundið mjög við ákveðna geira atvinnulífsins og hittir fólk mjög misjafnlega hart fyrir. Við þekkjum auðvitað ferðaþjónustuna og unga fólkið og ég held að það sé heldur ekki hægt að líta fram hjá því að þetta er kreppa sem bítur landsbyggðina mjög harkalega. Fyrri kreppur hér innan lands hafa yfirleitt birst í veikingu krónunnar og verðbólgu og það er auðvitað atriði sem hefur í för með sér að kaupmáttur okkar flestra rýrnar. Þetta efnahagslega áfall er ójafnara högg. Eftirspurn hvarf alfarið á ákveðnum sviðum og áfallið skall á okkur með litlum fyrirvara. Það gerði enginn neitt af sér. Það var enginn sérstakur glannaskapur í gangi sem framkallaði þetta áfall. Og þegar eftirspurn hverfur alfarið á ákveðnum sviðum eins og gerðist núna hefur það dramatísk áhrif á fyrirtækin og fólkið sem starfar í þeim atvinnugreinum á meðan aðrir finna minna og jafnvel lítið fyrir áfallinu og ástandinu. Ég held að þetta útskýri kannski að einhverju leyti það að á meðan sumir upplifa þetta ástand þannig að veiran hafi kannski framkallað einhver tækifæri til að endurmeta og endurskoða lífshætti búa aðrir við nagandi fjárhags- og afkomuáhyggjur. Fólkið í ferðaþjónustunni finnur auðvitað harkalega fyrir þessu, fólkið í menningu og listum í vetur, unga fólkið og útlendingar á atvinnumarkaði, tölur um atvinnuleysi þeirra eru allt aðrar en hjá Íslendingum. Ég held að hægt sé að súmmera þessa stöðu upp þannig að efnahagslegar afleiðingar veirunnar eru sannarlega ekki að bíta okkur jafnt. Í þessari kreppu er það einfaldlega alls ekki þannig að við séum öll á sama báti. Varðandi nýframlagða fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar þá sýnist manni við fyrstu sýn að hún dragi dálítið úr þessu efnahagslega áfalli - aðeins, ekki sérstaklega mikið. Við í Viðreisn höfum verið á því að þarna vanti kraftinn og dampinn. Við erum núna í annað skipti að endurskoða fjármálastefnuna og tilefnið núna er auðvitað ærið. Við stöndum frammi fyrir aðstæðum sem við þekkjum ekki og eigum enn þá erfitt með að sjá langt fram í tímann, en myndin er tekin að skýrast. Við erum þeirrar skoðunar að fjármálastefnan sé ágæt svo langt sem hún nær en hún nær bara ekki sérlega langt. Hún gerir of lítið og skrefin eru of hægfara. Það þarf að fara í kraftmiklar og kraftmeiri aðgerðir og gera það strax. Auðvitað er margt gott gert og margt gott hefur verið gert en mér sýnist stefnan ekki spegla nægilega sterkt þá trú stjórnvalda að við séum að glíma við tímabundið ástand. Það eru þrátt fyrir allt allar líkur til þess að svo sé, að þetta sé tímabundið ástand. Sé það trúin og sé það sýnin hlýtur að skipta máli að gefa fólki væntingar um að það geti staðið af sér þetta tímabundna erfiða ástand og haldið síðan áfram eftir það og að það ætlum við öll að gera saman sem samfélag. Þess vegna finnst manni skrefin vera of lítil og taktur stjórnarinnar of hægur því að tímabundið efnahagslegt högg, í ríki þar sem skuldastaða ríkissjóðs er góð, réttlætir einfaldlega að viðbrögðin séu sterk af hálfu stjórnvalda og að gripið sé hratt inn í og örugglega. Núna hefði verið lag að leggja fram áætlun sem myndi raunverulega lyfta eftirspurn innan lands og draga verulega úr atvinnuleysi. Það hefur verið fjallað um það hér í dag hvað atvinnuleysið kostar okkur til lengri og skemmri tíma. Ég held að ég geti leyft mér að segja úr mínu fyrra starfi hjá ákæruvaldinu að það sé sannarlega reyndin að atvinnuleysi hefur margar og sorglegar birtingarmyndir. Nú skiptir máli að við séum öll saman um að takast á við tímabundið efnahagslegt áfall sem, eins og ég segi, bítur okkur mjög misjafnlega hart. Það skiptir máli að gefa fólki og fyrirtækjum og þeim greinum atvinnulífsins sem eiga erfitt núna væntingar og von um að ástandið sé í fyrsta lagi tímabundið og eftir að tímabundnu erfiðu ástandi slotar séu forsendur til að halda áfram. Stjórnvöld eiga að lýsa því markvisst yfir með stefnunni að það sé reyndin, að þegar þessu erfiða ástandi linni þá ætlum við að halda áfram. En verði niðurstaðan 10% atvinnuleysi í lok ársins, eins og núna er verið að spá, hefur það t.d. gífurleg áhrif á eftirspurn innan lands ef fólk á að vera í þeirri stöðu að lifa á lægstu bótum. Það mun ekki hafa ráð á því að taka þátt í samfélaginu, með öllum þeim neikvæðu áhrifum sem slíkt hefur á persónu og líf þess en líka fyrir samfélagið allt. Mig langar í því ljósi að fagna því skrefi stjórnarinnar að leggja það nú til að lengja tekjutengdar atvinnuleysisbætur. Það held ég að sé bæði jákvætt skref og nauðsynlegt. Í því sambandi þarf að hugsa það þannig að það sé ekki bara réttlætismál fyrir fólk sem á því þarf að halda, þó að þau rök ein og sér ættu að duga til að sannfæra mann um að sú ákvörðun sé rétt, heldur sé dýrt fyrir samfélagið allt að hafa fólk sem er atvinnulaust tímabundið á þeim kjörum að það geti ekki tekið virkan þátt í samfélaginu. Núna þurfum við að gera allt sem við mögulega getum til að lyfta eftirspurninni innan lands og ef við erum með 10% þjóðarinnar á þeim kjörum að þau geta það ekki held ég að það geti haft þau áhrif á eftirspurn að það stuðli jafnvel að frekara atvinnuleysi. Viðreisn hefur í vetur lagt áherslu á það að til lengri tíma litið þurfi viðbragðið líka vera þannig að við séum að byggja upp ekki bara sterkara atvinnulíf heldur fjölbreyttara. Það verður sterkara með því að atvinnulífið sé fjölbreyttara. Við viljum núna auðvelda fólki að skapa sér tækifæri og tekjur með því að lækka gjöld og álögur á vinnuveitendur og með því að setja fókus á menntun og nýsköpun. Það hefur verið settur fókus á nýsköpun en þar má gera meira og betur. En aftur vil ég segja: Markmiðið hlýtur að vera að við ætlum að komast í gegnum þetta saman og við þurfum að gefa þeim sem fá kreppuna væntingar um að ástandið sé tímabundið og að stjórnvöld hafi og ætli og muni gera allt sem í þeirra valdi stendur til að milda höggið.