Með bréfum, dagsettum 23. júní 2016, hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: Verktakagreiðslur hjá Fasteignaskrá, Innkaupastefnu ráðuneyta, Eftirlit Tryggingastofnunar með bótagreiðslum og Stuðning við atvinnu- og byggðaþróun.
Herra forseti. Heimildarkvikmynd Óskars Gíslasonar um björgunarafrekið við Látrabjarg veturinn 1947 skaust upp í huga minn í gær þegar ég horfði á mótmælin hér úti á Austurvelli. Myndin lýsir því þegar íslenskir björgunarmenn unnu frækilegt afrek við björgun 12 skipbrotsmanna af breska togaranum Dhoon í aftakaveðri og hlutu þeir verðskuldaðan heiður, bæði hér heima og erlendis. Þessir menn lögðu líf og limi í stórkostlega hættu við að bjarga erlendum mönnum sem voru í hættu staddir. Þessi mynd er í uppáhaldi hjá mér því að mér finnst hún lýsa svo vel þætti í íslenskri þjóðarsál sem ég held að sé raunverulegur og ég er svo stoltur af. Viljinn til að rétta þeim hjálparhönd sem eru í hættu staddir og stórmennskan til að spyrja ekki um uppruna þess sem hjálpar er þurfi. Og kjarkurinn til að aðstoða þó að því kunni að fylgja einhver áhætta. Herra forseti. Ég vil hvetja þá sem mæla gegn því að við Íslendingar tökum vel á móti hælisleitendum og flóttafólki og veitum því skjól til að horfa á kvikmyndina um björgunarafrekið við Látrabjarg. Og ég hvet þá til að hugleiða svolítið hvað þessi mynd og þeir hugrökku vestfirsku björgunarmenn sem þar komu við sögu segja okkur um hvað það er að vera Íslendingur, hverju við eigum að vera stolt af í sögu okkar og menningu og varðveita. Lítilmennska og nirfilsháttur gagnvart bágstöddu fólki er svo sannarlega ekki hluti af því. Herra forseti. Þeim sem sjá ofsjónum yfir kostnaði sem fylgir því að tryggja hælisleitendum mannréttindi vil ég benda á að öll mannréttindi kosta. Það kostar til að mynda mikið að vernda eignarréttinn, stór hluti verkefna löggæslu og lögreglu, dómskerfis, snýst um það. En það kemur allt til baka. Fjölmargar rannsóknir sýna nefnilega að þjóðir sem verja mannréttindi best eru líka almennt best settar efnahagslega. Það á við um öll mannréttindi. Og það er engin tilviljun.
Hæstv. forseti. Ég er stolt af árangri Sjálfstæðisflokksins á undanförnum þremur árum. Sjálfstæðisflokkurinn hefur unnið að því heils hugar að bæta hag landsmanna allra. Hér hefur orðið kaupmáttaraukning. Hér er verðbólga í sögulegu lágmarki. Hér hafa átt sér stað launahækkanir og hér hafa átt sér stað skattalækkanir. Tollar hafa verið afnumdir og vörugjöld. Það hefur verið lagt meira til velferðar- og heilbrigðismála en nokkurn tímann áður. Á síðustu árum hafa verið settir 27 milljarðar á ári til viðbótar því sem var árið 2013 til almannatrygginga. Í gær fór fram kynning á frumvarpi sem er komið inn í Alþingi og lýtur að því að aðstoða það unga fólk sem er að kaupa sína fyrstu fasteign. Þetta er sérlega mikilvægt frumvarp fyrir unga fólkið. Það hvetur til sparnaðar og það hvetur til þess að huga að framtíðinni. Ef vel er á spöðum haldið getur hver einstaklingur sparað allt að 5 millj. kr. með séreignarlífeyrisframlagi sínu og atvinnurekanda. Þegar viðkomandi ákveður að taka þetta út á tíu ára tímabili er það skattfrjálst. Þetta er heldur betur búbót fyrir það unga fólk sem hefur ekki komist úr foreldrahúsum vegna þess að það hefur ekki getað staðist greiðslumat og fyrir það unga fólk sem hefur verið á leigumarkaði og greitt himinháa leigu, jafnvel tugum þúsunda hærri á mánuði heldur en það sem það mundi vera að borga af eigin eign, ef það hefði tækifæri til þess.
Hæstv. forseti. Fleiri og fleiri stíga nú fram og taka undir það sem haldið hefur verið fram í nokkurn tíma, að stýrivextir Seðlabanka Íslands séu allt of háir. Seðlabankinn hefur undanfarin missiri ofmetið verðbólgu og verðbólguvæntingar svo prósentum skiptir, fyrir utan það að mæla verðbólgu með öðrum hætti en gert er í öllum öðrum löndum OECD, þ.e. með því að hafa fasteignaverð inni í verðbólgumælingum. Það kemur nú í ljós hvern mánuðinn eftir annan, í þeim stöðugleika sem komist hefur á undir ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, að einu verðbólguvæntingarnar í landinu eru í kolli þeirra sem vinna í Seðlabankanum. Það er ekki þolandi að hvern mánuðinn eftir annan skuli stýrivextir á Íslandi vera 5,75%, eða í raun 6,5 sem er presenterað út á við, þegar verðbólga er um og innan við 1%. Þetta hefur viðgengist síðustu missiri; bæði er verðbólgumælingin röng og stýrivextirnir svona háir. Það hefur valdið því að verðtryggð lán sem flest heimili á Íslandi eru með hafa hækkað miklu meira en þyrfti og hefði átt að vera. Þetta er allt saman í boði Seðlabankans. Síðast í morgun var útvarpsviðtal við Ólaf Margeirsson, doktor í hagfræði, í þættinum Í bítið á Bylgjunni þar sem hann sagði að stýrivextir á Íslandi ættu að vera um það bil 2% lægri en þeir eru nú. Það hlýtur að þurfa á einhverjum tímapunkti að koma til þess að seðlabankastjórnin hætti að lemja hausnum við steininn, þó að hausinn sé þykkur, og halda uppi stýrivöxtum sem eru algjörlega úr öllum takti við raunveruleikann.
Hæstv. forseti. Senn líður að kjördegi og viðburðaríkt þing líður undir lok. Ég taldi það ekki góða leið að flýta kosningum á sínum tíma, en þegar menn gefa loforð þá þarf að standa við þau. Við sem hér störfum þurftum að fá að vita hvernig dagskrá haustsins liti út. Nú liggur hún fyrir og það er vel. Ég hlakka til alþingiskosninga og ég er bjartsýn á gengi Framsóknarflokksins þar sem við erum afar vel mönnuð framsæknu fólki vítt og breitt um landið. Það er hugur í fólki enda er málefnastaða flokksins afar góð. Við leiðréttum stökkbreytt húsnæðislán sem náðu til tuga þúsunda heimila. Hlutfall fjárhæða niðurfærslu og árstekna er hærra hjá tekjulægri heimilum en þeim tekjuhærri. Fyrir örfáum árum, 2012, skulduðu heimilin í landinu 125% af vergri landsframleiðslu og voru með skuldsettustu heimilum í hinum vestræna heimi. Á síðasta ári voru skuldir heimilanna komnar niður í 84% af vergri landsframleiðslu og komnar niður fyrir það skuldahlutfall sem verið hefur hér á landi síðan fyrir aldamót. Þessi lækkun er að stærstum hluta til komin vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar með leiðréttingunni sem greidd var af kröfuhöfum bankanna. Vík ég nú aftur að störfum þingsins. Þingstörfin gengu mjög vel í vor. Fjöldinn allur af málum var afgreiddur í breiðri sátt, t.d. stór mál eins og húsnæðisfrumvörpin fjögur. Ég á því ekki von á öðru en að þingstörfin muni einnig ganga vel nú og við náum að klára þau mál sem ríkisstjórn Sigurðar Inga Jóhannssonar hefur lagt til. Í gær voru kynnt tvö frumvörp frá ríkisstjórn. Við fyrstu sýn líta þessi frumvörp ágætlega út þó að þau séu auðvitað ekki gallalaus, en ég á von á því að þeir gallar verði lagfærðir í þinglegri meðferð. Niðurstaða mín er því sú að með þessum aðgerðum hafi verið stigin risastór skref, þ.e. þeim aðgerðum sem kynntar voru í gær, undir forustu Framsóknarflokksins í átt að bættu fjármálakerfi.
Herra forseti. Það var mikil kynning í Hörpu í gær og leiktjöld sett þar upp, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra kynntu hvernig ungt fólk gæti eignast sína fyrstu eign. En fjallið tók jóðsótt og fæddist lítil mús því að enn er óleyst það mikla vandamál að aðstoða ungt fólk við að kaupa sína fyrstu eign. Ekkert er tekið á vaxtaokrinu, það er ekkert tekið á verðtryggingunni og það er ekki tekið neitt á því hvernig ungt fólk á að ráða við fyrstu útborgun í íbúð. Á það bara að sitja heima í fanginu á pabba og mömmu þar til það er fertugt og er búið að leggja fyrir í sparigrísinn sinn? Það er auðvitað ekki eðlilegt að stilla hlutunum svona upp. Það er engin lausn í því að segja við ungt fólk að það eigi bara að leggja fyrir næstu tíu árin. Og hvar á það að búa á þessum tíu árum? Á það að vera í leiguhúsnæði sem er auðvitað mjög dýrt og það ræður varla við heldur? Hvar á það að vera, þetta unga fólk með sína fjölskyldu? Við gerum nú ráð fyrir að þetta unga fólk eignist börn og bíði ekki með það næstu tíu árin líka. Þetta er bara eitt af því sem núverandi ríkisstjórn hendir fram korteri í kosningar til að tikka í box Sjálfstæðisflokksins, að séreignarsparnaður leysi allan vanda. Hann leysir kannski vanda þeirra ríku sem hafa peninga til að leggja fyrir í hverjum mánuði en efnalítið ungt fólk sem er að stíga sín fyrstu skref út í lífið með ung börn hefur kannski ekki efni á því að leggja fyrir næstu tíu árin til að safna í útborgun eftir tíu ár og einhvers staðar verður það að vera í millitíðinni. Þessi ríkisstjórn hefur ekki mætt þeim vanda sem bíður ungs fólks á leigumarkaði þó að þau húsnæðisfrumvörp sem voru samþykkt í vor [[Forseti hringir.]]mæti því vissulega en það er ekki fyrr en eftir nokkur ár.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, er henni hjartanlega sammála og þakka henni fyrir að koma inn á stöðu ungs fólks í ræðu sinni áðan. Það sem ég vildi ræða á þessum stutta tíma er að í dag birtir Jón Steinsson hagfræðingur grein í Fréttablaðinu þar sem hann fer yfir hvernig Færeyingar hafa boðið upp veiðiheimildir sem var gert núna í tilraunaskyni fyrst. Þar var farin markaðsleið við úthlutun veiðiheimilda. Ákváðu Færeyingar að gera tilraun með uppboð á litlum hluta veiðiheimilda eða um 10%. Jón Steinsson segir frá því að uppboðin tókust mjög vel, færeysk stjórnvöld fengu hátt verð fyrir veiðiheimildirnar ef verðið er borið saman við þau veiðigjöld sem íslenskar útgerðir greiða í dag. Fyrir þorskkvóta í Barentshafi fengu Færeyingar að meðaltali 3,42 danskar krónur á kíló sem gerir u.þ.b. 62 íslenskar krónur. Til samanburðar munu íslenskar útgerðir greiða rúmar 11 kr. í veiðigjald af þorskkvóta á næsta fiskveiðiári. Munurinn er því fimmfaldur. Ég vil nefna það og halda því til haga að þingflokkur Bjartrar framtíðar lagði áherslu á þessa leið þegar við vorum á síðasta ári að fjalla um makrílkvóta. Þá var verið að baksa við það hvað ætti að gera við þessar nýju veiðiheimildir. Við vildum fara nákvæmlega þessa leið, prófa okkur áfram með markaðsleiðina og færa þennan kvóta í uppboð. Staðan er samt sú að ákveðið var að gera það ekki og ég tel að við höfum orðið [[Forseti hringir.]]af umtalsverðum fjármunum þess vegna. Við horfum bara á það að veiðigjöld eru núna áætluð um 4 milljarðar kr.
Virðulegi forseti. Ég ætla að beina fyrirspurn til hv. þingmanns og formanns Samfylkingarinnar, Oddnýjar Harðardóttur. Í þessum sal sagði nýr forseti á setningardaginn að hann hvetti til sanngirni í umræðunni í þinginu og þjóðfélaginu. Í því ljósi vekur athygli sú umræða margra sem hefur átt sér stað á vegum Samfylkingarinnar. Mig langar að spyrja hæstv. þingmann og formann Samfylkingarinnar um þær breyttu áherslur sem koma fram í ræðum og riti hjá hennar fólki í Samfylkingunni. Þar má minnast á að í lok þingsins í vor, rétt fyrir hlé, þá kallaði formaðurinn mig Donald Trump og lýsti mér sem einhverjum rasista í því sambandi. Hún hefur hrósað Semu Erlu Serdar fyrir að kalla mig rasista á opinberum vettvangi og henni fannst það vel að verki staðið. Ég velti fyrir mér hvort það sé leiðsögn formannsins inn í þá umræðu sem forseti var að leggja okkur svo sterkar línur um. Ég vil líka vekja athygli á því að ritari Samfylkingarinnar kallaði þrjá frambjóðendur í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi ýmsum nöfnum. Uppnefndi ráðherrann sem duglausan, og ég velti því fyrir mér hvort hún vildi þá jafna að hennar ráðherratíð. Þar var ég uppnefndur rasisti. Einn einstaklingur var kallaður dæmdur þjófur. Ég velti fyrir mér hvort það sé þessi leið sem Samfylkingin vill fara í að tala um fólk. Er það skoðun formanns Samfylkingarinnar að einstaklingar sem hafa verið dæmdir og skilað til baka til samfélagsins því sem þeir voru dæmdir fyrir, að þeir eigi að bera þann kaleik alla ævi? Er Samfylkingin ekki tilbúin að taka á móti því fólki aftur inn í samfélagið og bera virðingu fyrir því að það hafi skilað til baka því sem því hefur misfarist í lífinu?
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér tækifæri til þess að bregðast við orðum hans, en fyrst vil ég segja að engum hef ég hrósað fyrir að kalla hv. þingmann rasista. Í Samfylkingunni ríkir málfrelsi og formaðurinn segir félögum ekki til um hvað þeir megi segja eða hvað ekki. Hins vegar legg ég ríka áherslu á að allir gæti orða sinna og varist að fella dóma og særa fólk og að mannúð og mannvirðing sé ávallt í fyrirrúmi. Hv. alþingismenn þurfa ekki síst að gæta orða sinna. Þegar hv. þm. Ásmundur Friðriksson velti fyrir sér á dögunum á Facebook-síðu sinni og í fjölmiðlum í kjölfarið hvort ekki þyrfti að kanna bakgrunn þeirra 1.500 múslima sem búa á Íslandi urðu margir reiðir og sárir. Hv. þingmaður vildi kanna hvort einhverjir íslenskir múslimar, sem hv. þingmaður setti innan gæsalappa einhverra hluta vegna, hefðu farið í þjálfunarbúðir hryðjuverkamanna eða barist í Afganistan, Sýrlandi eða öðrum stríðshrjáðum löndum. Einhverjir skildu hv. þingmann svo að hann væri að hvetja til mismununar og ýta undir fordóma. Við sem á Alþingi sitjum eigum að gæta hagsmuna allra óháð trú og uppruna og varast að ýta undir hatur og fordóma. Það getur reynst sumum freisting í aðdraganda kosninga að tala inn í óttann við hið óþekkta, en við verðum að standast slíkt og hafa alltaf að leiðarljósi mannúð og mannréttindi. Það ætti ávallt að vera upphafspunktur í öllum umræðum í velferðar- og lýðræðisríki. Ég vænti þess að hv. þingmaður sé mér sammála um það.
Herra forseti. Það er gaman að hlusta á þingmenn stjórnarflokkanna koma hér upp á víxl og eigna sínum flokki öll meint afrek ríkisstjórnarinnar. Nú eru þetta ekki lengur sameiginleg afrek stjórnarflokkanna heldur er þetta allt Framsóknarflokknum að þakka þegar framsóknarmenn tala og Sjálfstæðisflokknum að þakka þegar sjálfstæðismenn tala. Það er greinilega að styttast í kosningar. Margur hyggur mig sig, segir gamalt íslenskt máltæki og vísar til þess að mörgum verður það á að ætla að allir hugsi eins og þeir og allir breyti eins og þeir. Mér hefur orðið hugsað til þessa gamla spakmælis undanfarna daga þegar tilteknir þingmenn stjórnarflokkanna, einkum þó formaður Framsóknarflokksins, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hafa fyrir fram útmálað hættuna á því að núverandi stjórnarandstaða muni taka þingið í gíslingu og kæfa allt í málþófi. Ja, margur hyggur mig sig. Ætli það sé ekki að gerast hér að hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni verði það á að ætla að allir muni gera eins og hann og hugsa eins og hann gerði á síðasta kjörtímabili og ástunda það skipulagða niðurrifs- og eyðileggingarstarf sem þáverandi stjórnarandstaða ástundaði? Þessi ummæli eru þeim mun undarlegri í ljósi þess að síðastliðið vor sýndi þingið styrk sinn í því að vinna mjög málefnalega að framgangi mikilvægra mála og stjórnarandstaðan lagði þar ekki síst sitt af mörkum með því að lagfæra og betrumbæta mörg stjórnarfrumvörp þannig að þau næðu tilgangi sínum og yrðu afgreiðslutæk. Þingið var starfsamt og hér var heilmikil uppskera. Þannig að lítil rök verða sótt í nýlega reynslu fyrir því að tala með þessum hætti. Ég hygg að einn félagi okkar hafi hitt naglann á höfuðið þegar hann sagði að það væri mikilvægt að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson þvældist ekki mikið fyrir þingstörfunum á næstu dögum. Kannski ætti hv. þingmaður bara að fara í frí í einhverjar [[Forseti hringir.]]vikur. Hann gæti þá boðað endurkomu sína í íslensk stjórnmál í þriðja sinn. Eins og kunnugt er: Allt er þegar þrennt er.
Virðulegi forseti. Útlendingamál hafa verið mikið til umræðu í samfélaginu upp á síðkastið í dágóðan tíma og þau verða meira og meira til umræðu vegna þess að það er málaflokkur sem krefst meiri og meiri athygli. Eins og frægt er orðið eftir atburði gærdagsins hér fyrir utan eru ekki allir á eitt sáttir um hvernig eigi að haga málum í þeim málaflokki. En það er eitt sem við ættum öll að vera sammála um, sama hvaða tölur við viljum nefna og sama hvaða afstöðu við höfum til þess hvernig reglurnar eigi að vera og hversu auðvelt það eigi að vera að koma til landsins á hvaða forsendum sem er, og það er að við verðum að taka vel á móti því fólki sem kemur hingað, sama hvort það eru fleiri en við viljum eða ekki. Þá er vel að merkja að nú er búist við því að ferðamenn verði um 1,7 milljónir á Íslandi nú í ár síðast þegar ég vissi. Við getum ekki einfaldlega lokað landamærunum. Fólk getur og mun halda áfram að geta komið hingað og það mun sækja um hæli og það mun bíða eftir niðurstöðu og því mun fylgja einhvers konar kostnaður. Það munu fylgja því ákvarðanir. Í kjölfar þeirra ákvarðana hverjar svo sem þær verða þá verðum við að hafa innviði til þess að taka á móti fólki með þeim hætti að það eigi hvað auðveldast með að taka þátt í íslensku samfélagi því að það vilja allir. Það vill fólkið sem kemur hingað. Það vill fólkið sem er hérna. Um það ættum við öll að geta sýnt samstöðu, sama hvað okkur finnst um hluta af því fólki sem kemur hingað. Það er óhjákvæmilegt að þessi málaflokkur veki upp mjög erfiðar umræður sem oft og tíðum eru hatrammar og heiftúðlegar. En það eru hlutir sem við eigum öll að geta verið sammála um. Ég vona að getum við sýnt samstöðu í framhaldinu, því að hvað svo sem við gerum, gerum það vel.
Forseti. Ég heyrði formann Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktsson, lýsa því í útvarpinu í morgun að hann væri á móti því að umbylta stjórnarskránni, eins og hann orðaði það, þrátt fyrir að nokkuð meira en 60% þeirra sem tóku afstöðu til spurningarinnar um hvort þeir vildu að ný stjórnarskrá yrði byggð á tillögum stjórnlagaráðsins hafi svarað því játandi í október 2012. En honum kemur það ekkert við, hann lýsti því líka yfir fyrr í sumar að hann væri á móti kerfisbreytingum. Og hvaða kerfisbreytingum er hann á móti? Hann er á móti því að auðlindarentan hætti að renna í vasa útgerðarmanna. Hann er á móti því að auðlindarentan af raforkunni hætti að renni í vasa álfyrirtækja, hann er á móti því að breyta landbúnaðarkerfinu sem gerir Mjólkursamsölunni kleift að svína á minni framleiðendum, kerfi sem gerir forstjóra Mjólkursamsölunnar kleift að segja að neytendur eigi að borga sektir sem lagðar eru á fyrirtækið. Í heilbrigðiskerfinu er það svo að alvarlegum veikindum fylgja alvarlegar fjárhagsáhyggjur. Vegir grotna niður í samgöngukerfinu, kosningakerfið er þannig að þeir sem búa norðan Hvalfjarðarganga hafa meira en tvöfaldan atkvæðisrétt á við þá sem búa sunnan þeirra. Og formaður Sjálfstæðisflokksins segist vera á móti kerfisbreytingum. Hann ver sérhagsmuni útgerðarmanna og þeir borga í kosningasjóðina, hann ver skattaívilnanir álfyrirtækjanna, kannski borga þau líka í kosningasjóðina, og ekki hef ég heyrt hann gagnrýna Mjólkursamsöluna sem ætlar að láta neytendur greiða sektir sem á fyrirtækið eru lagðar - af því að hann er á móti kerfisbreytingum. Og nú kynnir ríkisstjórnin tillögur í húsnæðismálum. Til hvers er það? segir forsætisráðherrann. Jú, það er til að verja þjóðina, [[Forseti hringir.]]fólk, fyrir verðbólguskotum. Hvers vegna einbeitir ríkisstjórnin sér ekki að aðgerðum til að koma í veg fyrir verðbólguskot? Það er vegna þess að ríkisstjórnarflokkarnir eru á móti kerfisbreytingum og setja plástra á svöðusár.
Virðulegur forseti. Skal gert, hæstv. menntamálaráðherra. Stjórnarþingmenn koma hér upp hver á fætur öðrum og munu gera þá fáu þingdaga sem eftir eru og reyna að telja okkur trú um að stjórnarsamstarfið sé farsælt og gott og hafi skilað miklum árangri. Það er hins vegar þannig að þessir sömu stjórnarþingmenn hafa ákveðið það hver í sínum þingflokki að binda enda á eigið kjörtímabil. Það er ekki vegna þess að stjórnarsamstarfið hafi verið svo farsælt og gott og skilað svona miklum árangri, heldur þvert á móti vegna þess að erindi þeirra er algerlega þrotið, samstarfið er í molum og við sjáum ekki neinn árangur af stjórnarstarfinu og höfum ekki gert um langa hríð. Þess vegna er það að þau hafa sjálf ákveðið að binda enda á kjörtímabilið. Þau hafa hins vegar tekið sér nokkurn tíma í að hrekjast út í þetta horn og treysta sér ekki í kosningar fyrr en 29. október. Maður hlýtur að spyrja eftir blaðamannafund formanns Sjálfstæðisflokksins og forsætisráðherra Framsóknarflokksins í gær hvort ríkisstjórninni sé alvara með því að það sem þar var kynnt sé eitthvað sem ástæða hafi verið til að bíða eftir eða sé ástæða til að fresta kosningum vegna. Það sér hver maður í hendi sér að ráðstafanir um óverulegan húsnæðisstuðning tíu ár fram í tímann er ekki málefni sem þarf að fresta kosningum vegna. Ég tek þess vegna undir með formanni fjárlaganefndar, Vigdísi Hauksdóttur, sem benti réttilega á það um helgina að ekkert er því til fyrirstöðu, virðulegur forseti, að rjúfa þing og ganga þegar til kosninga og fá starfhæfan stjórnarmeirihluta í landið sem getur skilað árangri. Það eru margir mánuðir síðan að þessi ríkisstjórn hætti að skila nokkru einasta máli inn í þingið og það eru engin þau mál á dagskrá þessa þings sem ekki mega bíða og afgreiðast bak kosningum.
Herra forseti. Það er ekki nema von að margir spyrji sig sem minna hafa milli handanna: Hvenær er komið að okkur? Ríkisstjórnin sem nú situr að völdum, sem hefur markvisst veikt tekjustofna ríkisins í þágu þeirra sem meira hafa, sér ekki ástæðu til þess í nýrri ríkisfjármálaáætlun til fimm ára að gera ráð fyrir veglegri hækkun til eldri borgara eða öryrkja þrátt fyrir að loforðið hafi verið að leiðrétta kjörin. Nú kemur félags- og húsnæðismálaráðherra fram með frumvarp þar sem hún ætlar að hækka þakið og bæta stöðu ungs fólks sem er að eiga börn, sem er af hinu góða, en það virðist vera það sem er í forgangi. Núna rétt fyrir kosningar er það unga fólkið, t.d. í formi Fæðingarorlofssjóðs þótt hann sé vanfjármagnaður, það eru ekki til peningar í honum og ekki er gert ráð fyrir því að tryggingagjaldið hækki til þess að mæta því. Öryrkjar og eldri borgarar bíða enn. Þetta er risastór hópur, vissulega, en hann bíður enn. Það er ekki gert ráð fyrir honum. Því er ekki nema von að formaður Öryrkjabandalagsins kveðji sér hljóðs og veki á þessu athygli og spyrji: Hvenær er kominn tími til að við njótum sanngirni? 190 þús. kr. eru það sem mjög margir, allt of margir, þurfa að lifa af. Traust efnahagsstjórn að hætti sjálfstæðismanna er sem sagt ekki traustari en þetta. Þeir skila ekki til þeirra sem minna hafa og mæta ekki þörfum þeirra þrátt fyrir að hafa sagst ætla að gera það í samráði við framsóknarmenn sem voru með það stóra loforð. Virðulegi forseti. Ég trúi því ekki að þeir sem samþykktu ríkisfjármálaáætlunina - það gerði félags- og húsnæðismálaráðherra þrátt fyrir að hún sé núna að koma fram með einhver frumvörp sem hún hlýtur að vera búin að sjá fram á hvernig hún ætlar að fjármagna, þetta er fólkið sem hún ætlar að láta bíða þótt hún hafi ætlað [[Forseti hringir.]]að redda því á fyrstu dögunum sem hún kom í ríkisstjórn. En það [[Forseti hringir.]]er ekki tími til að lækka vexti vegna þess að það er eitthvað í efnahagslífinu og það er ekki enn komið að lægst launaða fólkinu.
Virðulegur forseti. Síðustu tvo daga hefur landsmönnum verið boðið upp á furðulegan og hreint ótrúlegan málflutning í þingsölum. Það er látið að því liggja að núverandi ríkisstjórn hafi ekkert gert þau rúmu þrjú ár sem hún hefur starfað. Staðreyndin er sú að ríkisstjórnin hefur gjörbreytt stöðu þjóðarbúsins og gjörbreytt stöðu heimilanna. Hæstv. fjármálaráðherra benti á í gær að á þessu ári stefnir í að afgangur á ríkisfjármálum verði meiri en allur uppsafnaður halli vinstri stjórnarinnar frá 2009–2013. Að öllum líkindum verður meiri afgangur á þessu ári en allur uppsafnaður halli vinstri stjórnarinnar. Í fimm ára áætlun stjórnvalda er gert ráð fyrir 10% raunaukningu frumútgjalda ríkisins. Er það lítið? Nei, það er mikið, ekki síst þegar litið er til þess hvað hefur þegar verið gert á kjörtímabilinu. Og hvað er það? Farið var í skuldaleiðréttingu sem hefur gjörbreytt stöðu heimilanna. Bættur hagur heimila hefur leitt til aukins kaupmáttar og minni vanskila. Hagvöxtur er einn sá mesti sem þekkist á Vesturlöndum, ársverðbólga er komin undir 1% og um 6.000 ný störf urðu til á síðasta ári. Atvinnuleysi er í sögulegu lágmarki og framlög til heilbrigðismála hafa verið stóraukin. Þessi ríkisstjórn hafði þann kjark sem þurfti til að taka á kröfuhöfunum. Endapunktur þeirra mála verður væntanlega settur í dag eða á næstu dögum þegar síðasta haftafrumvarpið lítur dagsins ljós. Það er vinsælt að þylja þá möntru að stjórnvöld séu alltaf að forgangsraða í þágu hinna ríku. Það er fjarri sanni, tekjuskattur lækkar og miðþrep tekjuskatts fellur niður um áramótin. Miðþrepið tekur við í um 240.000 kr. Nú fellur það út og búið er að lækka lægsta þrepið. Allir undir 800.000 kr. hafa fengið verulega lækkun tekjuskatts frá þessari ríkisstjórn. [[Forseti hringir.]]Þetta er fólkið sem vinstri stjórnin hækkaði skatta á.
Hæstv. forseti. Nú í gær kynnti hæstv. ríkisstjórn tvö frumvörp til laga um kaup á fyrstu íbúð, þar sem sannarlega er hugað að fasteignakaupum ungs fólks, og svo frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu. Þar horfum við til breytingar á lánafyrirkomulagi, sér í lagi sem snýr að 40 ára Íslandslánum svokölluðum, sem hafa þann eiginleika að bera vaxtavexti og mjög háan heildarkostnað þegar litið er til 40 ára. Viðbrögð stjórnarandstöðunnar létu eðlilega ekki á sér standa en hún benti sannarlega á að hér er ekki um afnám að ræða, enda er miklu frekar mikilvægt að við breytum því lánafyrirkomulagi sem verið hefur. Ég held að allflestir viðurkenni að sá heildarkostnaður er hár sem fólk þarf að greiða allan þann tíma sem 40 árin eru á þessum Íslandslánum, sem ég held að flestir viðurkenni að eru erfið viðureignar, sérstaklega þegar efnahagurinn sveiflast, og þá stöndum við frammi fyrir því að ná fram skrefum í að breyta þessu fyrirkomulagi. Það er það sem verið er að gera hér. Þess vegna má sannarlega kalla þetta áfangasigur, hæstv. forseti. Þetta er í eðli sínu þjóðþrifamál. Hvatann til þess að taka óverðtryggð lán er sannarlega að finna í séreignarsparnaðarleiðinni og þar er jafnframt skattalegur hvati fyrir unga fólkið. Hér er verið að leita leiða [[Forseti hringir.]]til að breyta því fyrirkomulagi sem verið hefur.
Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um námslán og námsstyrki. Frumvarpið er samið á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytisins og markmið þess er í fyrsta lagi að bregðast við breytingum á íslensku menntakerfi, ekki síst háskólakerfinu, sem hafa orðið frá því að gildandi lög um sjóðinn, sem eru nr. 21/1992, voru sett. Eins og alkunna er hefur háskólaumhverfið tekið algerum stakkaskiptum, sérstaklega þegar horft er til fjölda þeirra sem stunda nám á háskólastigi og þess námsframboðs sem til staðar er miðað við það sem var þegar þessi lög voru sett eða síðast breytt. Í öðru lagi er markmiðið að bregðast við athugasemdum sem komið hafa fram í skýrslum Ríkisendurskoðunar á undanförnum árum. Í þriðja lagi að koma til móts við gagnrýni samtaka námsmanna, annarra hagsmunaaðila og Ríkisendurskoðunar hvað varðar það misræmi sem útdeiling ríkisstyrks til námsmanna í formi vaxtaniðurgreiðslu og afskrifta felur í sér og jafnframt að gera styrkinn sýnilegri og jafnari. Í fjórða lagi þarf að bregðast við áhættugreiningum sem gerðar hafa verið um sjóðinn og þeirri þróun sem að óbreyttu kemur fram, en með óbreyttu fyrirkomulagi mun sjóðurinn þurfa sífellt aukið ríkisframlag. Við þessu verður auðvitað að bregðast alveg sérstaklega og námsmannahreyfingarnar hafa lýst yfir áhyggjum sínum hvað þetta varðar þar sem óbærilegt væri að málefnum lánasjóðsins væri stefnt í viðlíka óefni eins og við þekkjum t.d. varðandi Íbúðalánasjóð. Í fimmta lagi að bæta námsframvindu nemenda og auka um leið gagnsæi í nýtingu ríkisfjár. Í sjötta lagi að færa fyrirkomulag námsaðstoðar nær því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum. Af því tilefni vil ég taka sérstaklega fram að þegar við horfum til ríkja annars staðar á Norðurlöndum er ekki til eitthvert eitt samræmt norrænt námslánakerfi. Hvert og eitt norrænu ríkjanna býr við sérstakt námsmannakerfi með sínum sérkennum, en þó má greina ákveðin meginatriði í hinum norrænu námslánakerfum, m.a. þau að annars vegar er um að ræða lánakerfi og hins vegar styrkjakerfi og eins líka þegar kemur að endurgreiðslu námslánanna, þ.e. endurgreiðslurnar eru óháðar tekjum. Ýmislegt annað eiga námslánakerfin sameiginlegt en ég vil vara við þeirri hugsun að til sé eitthvert eitt norrænt módel. Það er það ekki. En það eru til ákveðin einkenni. Við erum með þessu frumvarpi að færa okkur nær því fyrirkomulagi sem við þekkjum annars staðar á Norðurlöndum. Um er að ræða heildarendurskoðun á lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum. Augljóst er að upphafleg áform um gildistöku laganna sem áætluð voru 1. ágúst á þessu ári ganga ekki eftir og þarf þá í meðförum nefndar að taka afstöðu til gildistökunnar þannig að vel fari. Virðulegi forseti. Mun ég nú víkja að meginefni frumvarpsins. Því má skipta niður í 11 atriði. Í fyrsta lagi að sú námsaðstoð sem veitt verður mun vera í formi beins styrks og mögulegs láns á hagstæðum kjörum miðað við þau lán sem í boði eru á Íslandi. Beini styrkurinn verður 65.000 kr. á mánuði uppfylli námsmaður skilyrði laganna. Námsstyrkurinn verður veittur í 45 mánuði sem svarar til fimm hefðbundinna skólaára og getur því heildarstyrkurinn numið 2.925.000 kr. miðað við fulla námsframvindu. Í öðru lagi hækkar framfærsluviðmið lánasjóðsins úr áætluðum 92% upp í 100% í níu mánuði ársins. Hér er á ferðinni áratugagamalt baráttumál stúdenta um að lánað sé fyrir fullri framfærslu. Þetta er gríðarlega mikilvægt hagsmunamál vegna þess að ef við erum sammála um að framfærsluviðmiðið hafi merkingu og það sé það sem þurfi til til þess að geta stundað nám þá má augljóst vera að með þeirri ákvörðun að lána fyrir lægri fjárhæð en sem nemur framfærsluviðmiðinu er verið að senda þau skilaboð að stúdentar verði þá annaðhvort að eiga þessa fjármuni í handraðanum, frá foreldrum sínum eða sjálfum sér, eða vinna með skólanum til þess að hafa upp í fulla framfærslu. Með þessu skrefi væri verið að ná gríðarlegum árangri í hagsmunamáli sem stúdentar hafa lengi barist fyrir. Í þriðja lagi verður veitt námsaðstoð til að hámarki 420 ECTS-eininga, eða í sjö ár óháð námsferli. Ég ítreka þetta hér, óháð námsferli. Það er búið að opna fyrir á milli námsstiganna, hvenær nemendur nýta sér námsmöguleikana og horfið frá því kerfi sem áður var. Þetta tel ég heilmikla bragarbót. Auðvitað er um það umræða hvort rétt sé að fara í 420 ECTS-einingar, en þá vísa ég til þess fyrirkomulags og þess einingafjölda sem við þekkjum hjá hinum norrænu þjóðunum og hvet ég hv. þingmenn til að setja þetta í samhengi við það fyrirkomulag. Í fjórða lagi verður námsaðstoð takmörkuð við 50 ára aldur og verður ekki veitt eftir 60 ára aldur. Enn og aftur er þetta það fyrirkomulag sem við þekkjum hjá hinum norrænu þjóðunum, með mismunandi hætti þó. Þekkt er það fyrirkomulag að byrja að fasa út við ákveðin aldurstakmörk, eins og við leggjum reyndar upp með, eða gera ráð fyrir að allt námslánið sé alltaf greitt upp fyrir 67 ára aldur eða lána ekkert eftir ákveðin aldursmörk. Það eru ýmsar leiðir í þessu en við leggjum hér upp að námsaðstoðin verði takmörkuð við 50 ára aldur og fasist síðan út fram til sextugs. Í fimmta lagi er í frumvarpinu kveðið á um hámark veittrar aðstoðar, að hún nemi að frádregnum námsstyrk 15 millj. kr., en ég vek athygli á því að þá erum við að horfa til þess að heildarnámsaðstoðin verði 17.925.000 kr. Reyndar er rétt að taka fram að yfirgnæfandi meiri hluti námsmanna, langt yfir 90%, er vel innan þeirra marka. Í sjötta lagi er kveðið á um að vextir af námslánum fyrir hvert skólaár skuli vera 2,5% að viðbættu álagi. Ég vil vekja athygli þingheims á því að með því að þessi vaxtaprósenta er ákveðin er hún lægri en núverandi fjármögnunarkostnaður ríkisins og ríkissjóðs. Með því að þessi tala er valin er áfram nokkur styrkur í lánunum sjálfum, en augljóslega mun minni en þegar vaxtastigið var 1%. Ég hef tekið eftir því í umsögnum, m.a. frá stúdentasamtökunum, að því hefur verið velt upp hvort ekki mætti breyta þessu og í staðinn fyrir að fest væri 2,5% með 0,5% álagi væri það sett sem þak, því að komi sú staða upp að vaxtastigið lækki og fjármögnunarkostnaður ríkisins fari enn neðar er sjálfsagt að sjóðurinn og námsmenn þar með njóti þess. Ég mundi styðja slíka breytingu. Gert er ráð fyrir að endurgreiðslutími námslána skuli vera 40 ár en að öll lán skuli vera greidd upp fyrir 67 ára aldur námsmanns. Greiddar verða mánaðarlegar afborganir. Þetta þýðir, virðulegi forseti, að er það miklu meira gagnsæi og fyrirsjáanleiki í þessum lánum. En vissulega er verið að hverfa frá því fyrirkomulagi sem við höfum haft áður sem er tekjutenging lánanna, þ.e. styrkurinn felist í tekjutengingunni. Ég geri mér fulla grein fyrir því að það er pólitískt bitbein og eðlilegt að tekist sé á um það, en ég tel að þetta sé skynsamlegra fyrirkomulag og ég mun koma að því á eftir hvaða afleiðingar það hefur að nálgast þetta með þessum hætti. Virðulegi forseti. Í sjöunda lagi verður hægt að sækja um frestun á endurgreiðslu námslánanna vegna atvika sem valda tímabundnum fjárhagsörðugleikum í eitt ár í senn en að hámarki í þrjú ár samanlagt. Ástæða þess að sá hátturinn er hafður á lýtur að sjóðnum sjálfum, þ.e. áhættumati á honum. Ef svona ákvæði eru ekki þýðir það að áhætta sjóðsins fer vaxandi sem því nemur. Ég vil nefna að ég á alveg von á því að líka verði tekist á um þetta, en ég vil benda á að hér er þó gert ráð fyrir því að hægt sé að fá tímabundnar undanþágur að hámarki í þrjú ár. Í ljósi þess hvert atvinnuástand er o.s.frv. þá mætti ætla að þetta dugi til, en það er alveg eðlilegt að við ræðum þetta alveg sérstaklega því að vissulega geri ég mér grein fyrir því að upp geta komið atvik sem gætu gert það að verkum að sjóðurinn þyrfti að bregðast við. Ég nefni það í framsöguræðu minni að mér finnst ekki óeðlilegt að nefndin ræði sérstaklega hvort hér þyrfti að vera meira svigrúm. Í áttunda lagi er það sett sem skilyrði fyrir námsaðstoð að lánasjóðurinn hafi ekki áður þurft að afskrifa lán hjá viðkomandi einstaklingi. Einnig er gert ráð fyrir að endurgreiðslur námslána hefjist einu ári eftir að námi lýkur í stað tveggja ára líkt og nú er og í þessu tilviki vísa ég enn og aftur til þess fyrirkomulags sem við þekkjum annars staðar á Norðurlöndum, hvenær endurgreiðslur lánanna hefjist. Ég held miðað við samanburð á því fyrirkomulagi sem hér er lagt upp með við það sem er annars staðar á Norðurlöndum að þetta sé ágætt fyrirkomulag. Ég tel líka að hafi lánasjóðurinn þurft að afskrifa hjá einstaklingi sé eðlilegt að gripið sé til einhvers konar ráðstafana af hálfu sjóðsins í framhaldi hvað varðar að auka lán. Í níunda lagi er kveðið á um að aðfaranám fyrir einstaklinga sem orðnir eru 23 ára verði aðstoðarhæft. Áður hefur verið veitt lán til þess konar náms en ekki verið fyrir hendi lagastoð. Ítrekað hefur verið bent á að við því þyrfti að bregðast og það er gert í þessu frumvarpi. Vissulega er það svo að það skapast ákveðið misræmi milli þeirra sem eru í stúdentsnámi og hefja það nám 16 ára, bóknám, og þeirra sem þetta ákvæði nær til. Ég tel að það sé réttlætanlegt, það sé hægt að verja þann mismun þannig að hvað varðar þá sem eru orðnir 23 ára og eldri og eru að leita sér að þeirri prófgráðu þá styðjum við sérstaklega við bakið á þeim umfram þá sem eru að hefja nám 16 ára og ljúka því námi í hefðbundna framhaldsskólakerfinu. Í tíunda lagi er réttur íslenskra og erlendra ríkisborgara til námsaðstoðar skilgreindur nánar. Sérstaklega er tekinn fyrir réttur ríkisborgara EES-ríkja sem eru launþegar eða sjálfstætt starfandi hér á landi ásamt rétti aðstandenda þeirra til námsaðstoðar. Þá eru nýmæli þess efnis að námsmenn sem eru með dvalarleyfi sem flóttamenn eða með búsetuleyfi hér á landi eiga rétt á námsaðstoð að uppfylltum skilyrðum frumvarpsins. Ég tel að um þetta ætti að geta verið mjög góð sátt, virðulegi forseti. Í ellefta lagi er með frumvarpinu veitt tímabundin heimild fyrir lántaka eldri námslána til að fá viðbótarniðurfærslu af höfuðstól námsláns gegn greiðslu aukaafborgunar. Hér er um að ræða að fyrir hverja aukaafborgun að fjárhæð 100.000 kr. er veitt 10.000 kr. viðbótarniðurfærsla eftirstöðva. Virðulegi forseti. Í sumar var heilmikil umræða um þetta frumvarp. Ég átti fundi með rektorum háskólanna fyrir nokkru, á sumarmánuðum, þar sem rætt var um það. Í ljósi þeirra athugasemda sem höfðu áður komið fram og komu fram á fundi mínum með rektorunum vil ég leyfa mér að leggja það til við nefndina að hugað verði að breytingum á því ákvæði sem snýr að þeim tíma sem hægt er að veita námslán til þeirra sem stunda doktorsnám, þó þannig að það verði sérstaklega beint að þeim sem eru í slíku námi, það sé ekki almenn heimild heldur að þar sem um er að ræða doktorsnámið verði hægt að vera með sama námstíma á lánum eins og áður hefur verið. Ég tel að sú gagnrýni sem kom fram hafi verið réttmæt, sérstaklega í ljósi þess að það er nokkur hundraðshluti, þó ekki há tala, sem er í doktorsnámi innan lands og er á námslánum. Þetta er reyndar mikill minni hluti, mikill meiri hluti þeirra sem eru í doktorsnámi er á námsstyrkjum ýmiss konar sem geta komið úr ýmsum áttum. Þá vil ég sérstaklega nefna að þessi ríkisstjórn hefur rúmlega tvöfaldað framlagið inn í rannsóknasjóðinn. Hv. þingmenn muna umræðu um rannsóknasjóðinn sumarið 2013 og þær áhyggjur sem þá voru uppi um stöðu þess sjóðs en sérstaklega var hávær umræða þeirra sem voru í doktorsnámi og bentu þeir á hversu mikilvægur sjóðurinn væri fyrir þá sem stunduðu slíkt nám og væru í slíkum rannsóknum, að sjóðurinn væri öflugur og hægt væri að fjármagna m.a. doktorsnám úr þeim sjóði. Með því að tvöfalda framlagið í þann sjóð höfum við stigið mjög stór skref þar á móti. En það er alveg hárrétt sem bent hefur verið á af hálfu rektora háskólanna að það fyrirkomulag sem t.d. þekkist annars staðar á Norðurlöndum er þannig að þar eru sérstakir afmarkaðir fjármunir ætlaðir til þessa náms, sem við höfum ekki hér, í það minnsta alls ekki í sama mæli, og kallar það þá á að endurskoða það ákvæði sem var í upprunalegu frumvarpsdrögunum. Ég beini því aftur til nefndarinnar og ítreka að skynsamlegt er að breyta því til fyrra horfs. Virðulegi forseti. Mennta- og menningarmálaráðuneytið kallaði eftir og bauð upp á umsagnir um þetta frumvarp núna í sumar og ýmsir aðilar hafa brugðist mjög vel við því og lagt fram umsagnir. Reyndar er rétt að taka fram að við gerð frumvarpsins var kallað eftir hugmyndum og athugasemdum frá hagsmunaaðilum um það hvernig námslánakerfi viðkomandi aðilar vildu sjá fyrir sér. Það var kallað eftir því skriflega og síðan unnið í nefndarvinnunni á grundvelli þess. Ég vil sérstaklega vekja athygli hv. þingmanna á þeirri vinnu sem stúdentaráð Háskóla Íslands hefur unnið. Stúdentaráðið skilaði af sér 180 síðna greinargerð og greiningu á frumvarpinu, afleiðingum þess og hvernig það muni hafa áhrif á námsmenn. Án þess með nokkrum hætti að draga úr mikilvægi annarra umsagna get ég ekki látið hjá líða að nefna að augljóst er af þeirri umsögn að þar hefur verið kafað mjög djúpt ofan í frumvarpið. Fyrir liggja umfangsmiklir útreikningar frá stúdentum á áhrifum á mismunandi námsmannahópa, mismunandi tekjuhópa o.s.frv. Ég hvet hv. þingmenn til þess að kynna sér mjög vel þá niðurstöðu sem birtist hjá stúdentaráði Háskóla Íslands. Eins vek ég athygli á umsögnum frá stúdentaráði HR og HA. Með þessu er ég ekki að draga úr vægi annarra umsagna sem fram hafa komið en ég vil benda á að þarna liggur gríðarleg útreikningsvinna SHÍ þar sem búið er að reikna út áhrifin af þessu frumvarpi í þaula, vil ég meina. Eins vil ég nefna og benda á ágæta grein sem formaður stúdentaráðs HÍ birti í dag um þessi mál. Ég leyfi mér, með leyfi virðulegs forseta, að grípa hér niður í þá ágætu grein þar sem segir: „Á síðustu vikum hafa einhverjir lýst yfir áhyggjum vegna frumvarps til laga um námslán og námsstyrki. Stundum hefur komið mér fyrir sjónir að eitt helsta hagsmunamál stúdenta sé gert að pólitískum slag á Alþingi og á það við um nýja námslánafrumvarpið. Nei, það er ekki fullkomið og ég mundi sjálfur vilja sjá nokkrar breytingar, en í grunninn felur það í sér stórt framfaraskref fyrir háskólanemendur á Íslandi.“ Ég ætla að leyfa mér að vitna áfram í ágæta grein formanns stúdentaráðsins þar sem segir, með leyfi virðulegs forseta: „Það er kannski ekki hægt að búa til fullkomið lánasjóðskerfi, en það er hægt að búa til betra lánasjóðskerfi. Kerfisbreytingarnar sem hafa verið boðaðar falla klárlega undir þá kröfu, en gott má alltaf bæta.“ Ég vil gera það að lokaorðum mínum, virðulegi forseti, að ýmsar þær athugasemdir og breytingar sem stúdentaráðið bendir á í greiningu sinni eru mjög áhugaverðar. Ég vona að nefndin skoði þær vel. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er fullkomlega og algjörlega reiðubúinn til þess að eiga samtal, m.a. á grundvelli þeirra athugasemda sem þar hafa komið fram. Þótt ég sé ekki sammála þeim öllum er þar margt sem ég tel að til framfara megi horfa og nýtilegt sé í þessari umræðu. Sama á að sjálfsögðu við um aðrar umsagnir sem við höfum fengið og við þurfum að nýta þær vel. Ég tel að hér sé um að ræða þannig breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna að þær muni reynast námsmönnum og íslenskri þjóð vel. Það er ekki vanþörf á að við gerum þessar breytingar til að styðja við háskólanámið á Íslandi. Ég tel að verði þetta frumvarp að lögum munum við stíga stórt skref í rétta átt. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir framsöguna og þetta stóra skref sem tekið er, að það á að byrja að veita styrki til náms sem eru tiltölulega beinir. Hins vegar langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi verið farið í kostnaðarmat á möguleikanum á því að erlendir ríkisborgarar frá EES-löndunum muni koma hingað til lands, þiggja styrkinn og vinna í 10–12 tíma á viku. Þannig háttar til að í Danmörku, þar sem er svipað fyrir fram greitt styrkjakerfi, hafa styrkveitingar til erlendra ríkisborgara EES-ríkjanna aukist um 43% síðan dómurinn féll 2013 í Evrópudómstólnum. Nú vil ég fá að vita, og ég sé ekkert í kostnaðarmatinu þess efnis að litið hafi verið sérstaklega til þess: Þarf ekki að gera nýtt kostnaðarmat? Yfirsést mér eitthvað? Mig langar til að vita hvernig ríkissjóður á að standa straum af þessum kostnaði.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir varðandi danska kerfið að þar er töluvert af erlendum stúdentum enda er það svo að mjög mikið af því námi sem boðið er upp á þar er á ensku. Þetta fyrirkomulag hef ég rætt sérstaklega við danska menntamálaráðherrann og hvað þeir hyggist gera hvað þetta varðar. Sú staða er ekki almennt uppi hér, meginþorri þess náms sem er í boði í háskólakerfinu er á íslensku og ég held að það sé handleggur fyrir erlenda stúdenta að koma hingað til þess að stunda ýmiss konar nám og ná námsárangri í íslensku umhverfi. Ef þetta fer að verða stórkostlegt vandamál þarf auðvitað að bregðast við því en ég tel að þetta kalli ekki á endurskoðun á kostnaðarmati.
Virðulegi forseti. Ég verð bara að segja að mér þykir stórundarlegt að ekki hafi verið tekið tillit til þess að það væri mögulega kostnaðaraukandi fyrir ríkissjóð að innleiða fyrir fram greidda styrki, sér í lagi þar sem við sjáum þessa þróun gerast mjög hratt í Danmörku. 1.500 manns koma til náms í Danmörku á milli ára þannig að ég held að þetta sé eitthvað sem þurfi að taka verulega til umhugsunar. Það eru fleiri námsgreinar sem eru kenndar á ensku en íslenska fyrir erlenda stúdenta í Háskóla Íslands, þar með talið mikið sem er í gangi á jarðfræðibraut í Háskóla Íslands og fleira í þeim dúr, miðaldabókmenntir svo eitthvað sé nefnt. Þetta er allt saman eitthvað sem er kennt á ensku líka þannig að ég held að það sé ekki rétt, ég held að þetta sé eitthvað sem virkilega þurfi að taka tillit til þegar farið er í svona umfangsmikla breytingu, hvort þessi fyrir fram greiddi styrkur muni í raun vera kostnaðaraukandi fyrir ríkissjóð af því að erlendur ríkisborgari gæti mögulega komið hingað til lands og fengið styrkinn, réttilega. Það þarf einfaldlega að gera [[Forseti hringir.]]kostnaðarmat hvað þetta efni varðar.
Virðulegi forseti. Það gætti nokkuð mikils misskilnings í máli hv. þingmanns sem sagði að um væri að ræða fyrir fram greidda styrki. Það er ekki svo, styrkirnir eru greiddir út eftir að námsárangri hefur verið náð. Ég ætla bara að leyfa mér að segja hér að ég hef ekki þær áhyggjur að hingað flykkist slíkur fjöldi í jarðfræði og miðaldafræði að það leiði til einhvers stórkostlegs vanda fyrir námslánakerfið og ríkissjóð.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í þá gagnrýni sem hefur heyrst á þetta frumvarp, að með því að afnema tekjutengingu á endurgreiðslum námslána fyrir utan það að vextir eru hækkaðir úr 1% í 2,5% á lánahlutanum, þ.e. ekki styrkjunum heldur lánahlutanum, hvaða áhrif heldur hæstv. ráðherra að þetta hafi á námsval þeirra sem þurfa að nýta sér lánahluta þessa kerfis í ljósi þess að afborganir hafa verið tekjutengdar sem hefur miðað að því og tilgangur þess verið sá að fólk hafi getað valið sér nám eftir áhugasviði en ekki eftir mögulegum tekjum? Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að þeir sem stunda langt háskólanám, t.d. til að fara í störf sem gefa ekki endilega miklar tekjur, við getum nefnt leikskólakennaranám og hugvísindanám hvers konar, hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að sú leið að afnema tekjutenginguna hafi raunveruleg áhrif á námsval og muni gera það einsleitara með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir íslenskt samfélag?
Virðulegi forseti. Ég skora á hv. þingmann að kynna sér greiningu og þá útreikninga sem stúdentaráð Háskóla Íslands birti akkúrat um þessa umræðu. Þar mun hv. þingmaður einmitt geta leitað sér svara um mismunandi námshópa og mismunandi störf og hvernig þeir koma mismunandi út úr þessu kerfi. Það er auðvitað staðreynd að allir þeir sem eru með námslán undir 7,5 milljónum, sem eru 85% námsmanna, munu koma með lægri greiðslubyrði þegar námi lýkur í þessu nýja kerfi en var í því sem fyrir er. Hvaða hópar skyldu einmitt koma út með lægri greiðslubyrði? Það er einmitt mikið af þeim hópum sem oft eru akkúrat í umræðunni, hópar sem eru ekki tekjuháir, fólk sem er með t.d. meðallaun BHM, sem munu koma betur út hvað varðar greiðslubyrði á námslánum. Þegar menn setjast yfir þetta og skoða tölurnar og enn og aftur, ég vísa til þess sem er svo aðgengilegt, bæði í greiningunni og í frumvarpinu, en alveg sérstaklega - ég er viss um að margir eru þeirrar skoðunar að ekkert sé að marka það sem kemur út úr menntamálaráðuneytinu eða lánasjóðnum, eitthvað þess háttar, og þá er ágætt að skoða hvað stúdentarnir segja sjálfir, [[Forseti hringir.]]hvernig þeir hafa reiknað þetta. Þar sér hv. þingmaður svarið við þessu og svarið er: Nei, það er ekki ástæða til að hafa þær áhyggjur sem hv. þingmaður lýsir.
Herra forseti. Það hefði farið vel á því að hæstv. ráðherra hefði látið slíka greiningu fylgja frumvarpinu sem hann hefur verið að vinna, en mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra, því að hann orðaði það áðan að hann væri opinn fyrir breytingum hvað varðar doktorsnám. Það hefur auðvitað líka vakið mikla gagnrýni að ætlunin sé að þrengja möguleika doktorsnema. Vill hæstv. ráðherra útskýra hvaða breytingar hann er að tala um í ljósi þess að úthlutunarhlutfall veittra styrkja til doktorsnáms er mjög mismunandi. Ég sá t.d. tölur fyrir svið hugvísinda á síðasta ári þar sem 17% verkefna sem metin voru hæf til doktorsnáms, sem sagt nemendur sem eru metnir hæfir til að stunda doktorsnám, 17% þeirra fengu styrk. Er þá hæstv. ráðherra að leggja til að það verði tímabundin breyting að doktorsnám verði lánshæft eða liggur fyrir einhver áætlun um að doktorsnám verði launað sem virðist hafa verið grunnforsendan í því þegar frumvarpið var samið, að til samræmingar verði að gera ráð fyrir að það yrði launað? Getur hæstv. ráðherra útskýrt þetta fyrir okkur?
Virðulegi forseti. Það sem ég átti við, ég beindi því til hv. nefndar, er að það hefur verið gert ráð fyrir því, og er gert ráð fyrir því, að fjöldi þeirra ára sem námslánin eru veitt til verði styttur um eitt ár. Á það hefur þá verið bent að það geti komið sér sérstaklega illa fyrir þá sem eru í doktorsnáminu. Ég tel ástæðu til að taka mark á þeirri gagnrýni og beini því þess vegna til nefndarinnar að það verði tekið til vinsamlegrar athugunar varðandi þann hóp, þ.e. ef um er að ræða nemendur sem eru í doktorsnámi, þannig að það séu óbreyttir möguleikarnir á námslánum frá því sem er í núverandi kerfi. Það er raunverulega það sem var lagt upp með. Síðan er það til framtíðar mikið umræðuefni fyrir okkur hvernig nákvæmlega við eigum að standa að fjármögnun þess náms. Ég er þeirrar skoðunar að síðan eigi að horfa til þess í framhaldinu að við eigum að byggja upp í háskólunum sérstaka sjóði til að fjármagna doktorsnámið. Megnið af þeim sem stunda doktorsnám er á einhvers konar launum, styrkjum, stór hluti þeirra. Það er mikill minni hluti þeirra sem hér eru í doktorsnámi sem er bara á námslánum. Þessar tölur eru opinberar og hægt er að fletta þeim upp. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, af því að það er hópur sem þarna er, [[Forseti hringir.]]að þá eigi ekki að ganga eftir það sem var lagt upp með upphaflega heldur halda núverandi fyrirkomulagi og um leið líka huga að þessum þáttum.
Virðulegur forseti. Það hljómar út af fyrir sig ágætlega að horfa til þess fyrirkomulags sem er annars staðar á Norðurlöndunum um beina styrki og síðan lán á kostnaðarverði. Þegar hins vegar er horft á veruleikann, hávaxtaumhverfið á Íslandi, hlýtur maður að spyrja hæstv. ráðherra, sem er hagfræðingur, hvort hann telji að hávaxtaumhverfið á Íslandi geri þetta yfir höfuð mögulegt. Þegar við skoðum vextina á sænskum námslánum eru þeir í dag 0,6%. Það eru heildarvextirnir sem sænskir námsmenn þurfa að endurgreiða. Hér er tíu ára söguleg verðbólga 5,12%. 3% raunvextir ofan á það þýða 8,12% vexti ef þetta fyrirkomulag hefði verið í gildi síðustu tíu árin. Lánsfjárhæð nemenda hefði tvöfaldast við þessa íslensku vaxtabyrði. Sér ráðherrann yfir höfuð fyrir sér að við þetta háa raunvaxtastig sé hægt að innleiða módel sem er búið til fyrir lönd þar sem eru miklu lægri vextir sem endurgreiða þarf en hér er raunin?
Virðulegi forseti. Þetta er ágæt athugasemd og málefnaleg en svarið við henni er þetta: Það er ekki hægt að horfa á vaxtastigið eitt og sér og einangrað, heldur verður um leið að horfa á launastigið, launaþróunina og hlutfall heildarlauna sem fer til greiðslu í afborgunum. Það er sú tala sem skiptir máli og ég veit að hv. þingmaður þekkir það að ef hann bæri saman t.d. launaþróun á Íslandi síðustu fjögur, fimm árin og launaþróun í Skandinavíu munar þar ansi miklu á. Þess vegna er það spurningin um ráðstöfunartekjurnar og hlutfall afborgana af ráðstöfunartekjum sem um er að ræða. Og, já, ég held að skynsamlegt sé að gera þetta, þetta er það sem stúdentahreyfingarnar hafa kallað eftir, þetta er það sem við höfum alla tíð kallað eftir. Með því að festa þetta í 2,5% og setja þakið þar, og ég hef reyndar bent á að það væri kannski skynsamlegt að hafa það sem þak, að ef lántökukostnaður ríkisins fer neðar sé hægt að nýta það, þá verð ég að segja að þetta eru hagkvæmustu lánin sem standa til boða og ég tel að það sé algjörlega réttlætanlegt að leggja af stað með þetta fyrirkomulag í ljósi þess sem ég sagði hér áðan, sem snýr að samhengi milli annars vegar vaxtastigsins og hins vegar launaþróunar.
Virðulegur forseti. Ég held ekki að kaupmáttur á Íslandi sé hærri en gerist til að mynda í Svíþjóð eða a.m.k. ekki svo miklu að menn standi undir að því er mér sýnist vera rúmlega 13 sinnum hærri vöxtum heldur en af sænsku námslánunum. Nú eru vextir þar auðvitað óvenjulega lágir nú um stundir en væru kannski upp undir 2% að jafnaði. Engu að síður væru þá vextir hér kannski fimm sinnum hærri en þar er og þess vegna hlýtur maður að spyrja: Mun ráðherrann ljá máls á því að í þinglegri meðferð verði settar einhvers konar tekjutengingar inn við endurgreiðslurnar þannig að fólk sem ekki nær miklum auknum kaupmætti við að mennta sig, fólk sem er að mennta sig t.d. til umönnunarstarfa eða til starfa í menntakerfinu hjá hæstv. ráðherra, að það fái ekki þessa gríðarlega þungu vaxtabyrði á sig að fullu heldur verði að einhverju leyti tekið tillit til tekna í endurgreiðslunum? Telur ráðherrann að það sé eitthvað sem þingið geti skoðað að gera til betrumbóta á málinu?
Virðulegi forseti. Eitt er umræðan um vextina, en menn verða að setja þetta í samhengi við styrkina og skoða síðan hvort endurgreiðslurnar, þ.e. endurgreiðslubyrðin verði hærri eða lægri eftir að nýtt kerfi tekur við. 85% námsmanna munu verða í þeirri stöðu að endurgreiðslurnar verða lægri. Þetta er allt rétt sem hv. þingmaður segir um háa vexti og þeir eru ekki æskilegir. Þó er það svo, eins og reyndar nefnt var, að stýrivextirnir eru núna neikvæðir í Svíþjóð. Ég er viss um að þeir sem þar eru í forsvari hafa verulegar áhyggjur af þeirri stöðu. Það er ekki gott að vera í þeirri stöðu. Virðulegi forseti. Það sem skiptir máli er heildarniðurstaðan. Ekki bara horfa á vaxtaprósentuna eina og sér heldur samhengi hennar við styrkina og þá blasir við að mikill meginþorri námsmanna verður í þeirri stöðu að þurfa að borga minna á hverjum mánuði af námslánunum sínum en áður. Það er það sem skiptir máli, það er sú staðreynd, en ekki vaxtaprósentan ein og sér. Menn verða að taka þetta í samhengi.
Virðulegi forseti. Ég og ég held við öll í Samfylkingunni deilum þeim áhuga með ráðherranum að koma á námsstyrkjakerfi og höfum flutt um það tillögur hér á fyrri tíð. Áhyggjuefni mitt af þessu máli er hins vegar það að þegar maður horfir á málatilbúnaðinn af hendi ráðherrans lítur það þannig út að menn taki núverandi námslánakerfi og fjármagnið sem til þess fer og ákveði að finna leiðir til að fjármagna veitingu námsstyrkja með því að láta þá sem þurfa að taka námslán standa undir þeim kostnaði. Við í Samfylkingunni höfum aldrei litið svo á að það væri nauðsynlegt að hækka vexti á þá sem væru að taka námslán til að standa undir kostnaðinum við veitingu styrkjanna til hinna. Þvert á móti kemur fram í frumvarpinu af hálfu ráðherrans að ávinningurinn af veitingu styrkjanna er aukin framleiðni og betri framgangur í kerfinu sem ríkið auðvitað hagnast á. Er ekki eðlilegt að ríkið fjármagni styrkina algerlega sér og svo gerum við breytingar á námslánakerfinu og að þeir fjármunir sem hingað til hefur verið [[Forseti hringir.]]varið í það séu þar til ráðstöfunar?
Virðulegi forseti. Ég held að það sé ofsögum sagt að einungis sé verið að færa þannig til fjármuni að þeir sem þurfi á námslánum að halda borgi fyrir alla hina. Þetta er ekki nákvæm lýsing á því sem hér er um að ræða. Vissulega er það svo að ákveðinn hópur námsmanna, sá sem tekur hæstu lánin og sums staðar mjög há lán, þeir sem fara t.d. í mjög dýrt skólagjaldanám, mun þurfa að borga meira til baka, það er alveg hárrétt. En t.d. bara venjulegur námsmaður sem lærir í Skandinavíu eða á Íslandi mun koma betur út en áður. Það er ekki hægt að halda því fram að ef 85% námsmannanna muni bera lægri greiðslubyrði sé þar með verið að segja að verið sé að leggja þessar álögur sem hv. þingmaður er að tala um. Þar við bætist auðvitað, sem kemur fram í frumvarpinu, að ríkissjóður mun verða fyrir útgjöldum vegna þessa, það verður viðbót. Ríkissjóður mun setja meira fjármagn inn í námslánakerfið. Það er reyndar veruleg aukning frá því sem áður var. Ég held þannig að núna sé sögulegt tækifæri og ég vona að við hv. þingmaður getum [[Forseti hringir.]]í þinglegu meðferðinni fundið góða lausn á þessum málum, afgreitt þetta mál hérna frá, því að þá erum við búin að láta gamlan draum margra rætast; að búið verði til styrkjakerfi á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég deili áhuga ráðherrans á að finna skynsamlega lausn í þessu máli. Ég held að það eigi að vera verkefni okkar í þinginu. Hún getur hins vegar ekki falist í því að auka álögur á þá sem hafa þurft að taka lán hingað til til þess að veita styrki til þeirra sem hafa sleppt því að taka lán hingað til vegna þess að þeir hafa ekki þurft á þeim nauðsynlega að halda til framfærslu. Þeir styrkir eru búnir til til þess að auka framleiðni í kerfinu. Ég skil alveg það markmið og ég deili því alveg með ráðherra, en það er eðlilegt að ríkið borgi alfarið fyrir þá framleiðniaukningu. Síðan skulum við fara yfir ýmsa þætti sem eru auðvitað ámælisverðir í kerfinu og við höfum mörg gagnrýnt á undanförnum árum og áratugum, eins og hvernig það hvetur til skuldsetningar, eins og það sem réttilega kemur fram í frumvarpinu að það leiðir til þess að styrkurinn fellur mjög misjafnlega til og að þeir sem eru búnir að fara í dýrt og langt skólagjaldanám geti eiginlega haldið áfram í slíku námi í fullvissu þess að þeir muni ekki borga það. Grundvallaratriðið finnst mér þurfa að vera að það verði samstaða um að ríkið borgi til fulls námsstyrkinn.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður sér fyrir sér að við getum leitt þetta mál farsællega til lykta. Það verður aldrei þannig að við verðum öll alveg sammála um alla hluti en ég held að hægt sé að ná góðri samstöðu um meginatriði. Ég vil vísa hér, vegna þessara orða hv. þingmanns, í ágæta grein sem formaður stúdentaráðs birti í dag þar sem segir, með leyfi virðulegs forseta: „Í töflunni hér að ofan sést að lánsþörf barnlausra einhleypra nemenda sem ekki búa í foreldrahúsum er hæst miðað við framfærsluviðmiðin. Samt sem áður sýna útreikningar að allir hópar munu þurfa að greiða minna til baka á endanum, miðað við að þeir fái aðstoð og lán sem nemur 100% framfærsluviðmiði.“ Hv. þingmaður nefndi það einmitt að við viljum ekki hvetja til óþarfrar skuldsetningar o.s.frv. Miðað við 100% framfærsluviðmið, eins og hér er reiknað, kemur þetta betur út fyrir hópinn. Ættum við ekki að geta náð okkur bara nokkurn veginn saman um kerfisbreytingu sem leiðir til þessa? Ég hef trú á því að Alþingi geti gert það og við skulum láta reyna á það.
Virðulegi forseti. Sú sem hér stendur deilir þeirri skoðun að það hafi verið löngu tímabært að færa námslánakerfið íslenska til betra horfs. En það frumvarp sem hér liggur fyrir er ekki sú bót sem maður hefði viljað sjá á því kerfi sem við höfum um námslán og námsstyrki. Í frumvarpinu er vegið að þeim gildum sem hingað til hafa verið grundvöllur íslenskrar menntastefnu um menntun fyrir alla og frelsi til menntunar. Ég vil gjarnan byrja á að rifja það upp að allt frá því farið var að reka formlega skóla á Íslandi hefur verið við lýði nokkurs konar samfélagssáttmáli um gildi menntunar og hlutverk menntastofnana. Jón Sigurðsson forseti leit á stofnun þjóðskóla sem mikilvægan hluta baráttunnar fyrir fullveldi. Sú barátta stendur augljóslega enn þótt með öðrum hætti sé en fyrr á tíð. Yfirskrift menntastofnana hefur lengi verið „mennt er máttur“, því að Íslendingar hafa trúað á menntun sem möguleika til lífsgæða. Við menntuðum þjóðina út úr torfkofunum og inn í nútímann frá örbirgð til allsnægta, enda er menntun, þekking og kunnátta farsælustu vopn í lífsbaráttu hverrar þjóðar rétt eins og hvers einstaklings. Við höfum þar af leiðandi verið stolt af því að vera menntuð þjóð, læs og skrifandi, og fær um að tileinka okkur alla þá þekkingu sem æðstu menntastofnanir hafa haft fram að bjóða hérlendis og erlendis. Við höfum verið stolt af því að á Íslandi væri menntun eitthvað sem væri öllum ætlað. Þessi samfélagssáttmáli sem ég vil kalla svo hefur líka falið í sér afdráttarlausa kröfu Íslendinga um frelsi til menntunar. Í því er fólgin afstaða til manngildis sem miðar að því að minnka aðgreiningu á borð við stéttaskiptingu og auka þess í stað aðgengi allra óháð efnahag, kyni, búsetu o.fl., þ.e. námsgáfur, áhugi, ástundun og vilji séu hinir ráðandi þættir varðandi möguleika fólks til náms en ekki efnahagur eða þjóðfélagsstaða. Á grunni þeirrar hugmyndafræði voru framhaldsskólarnir t.d. opnaðir fyrir stærri hópum þegar fjölbrautakerfinu var komið á og stefnan sett á það að gefa sem flestum kost á að afla sér þekkingar á grundvelli áhuga og námsgetu. Menntun er líka og á að vera mannréttindi. Á þeim grunni var strax árið 1928 farið að veita námsmönnum lán á vegum lánasjóðs stúdenta við Háskóla Íslands. Þegar fyrstu lögin voru sett 1952 um lánasjóð stúdenta var kveðið á um það að hinn nýi sjóður skyldi veita námslán í meira mæli en áður svo þau dygðu stúdentum til framfærslu en væru jafnframt á svo góðum kjörum sem stúdentum væru viðráðanleg. Þarna var tónninn sleginn varðandi félagslegt hlutverk lánasjóðs námsmanna, þ.e. að tryggja námsmönnum framfærslu og taka tillit til greiðslugetu. Þá skulum við líta aðeins á þetta frumvarp sem er til umræðu, því að mér finnst eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar að hér sé verið að vega að þessum grunngildum um menntun fyrir alla og frelsi til menntunar. Eitt skýrasta dæmið um það er sú breyting sem er í frumvarpinu að lána ekki vegna doktorsprófs. Nú hefur hæstv. ráðherra sagt í ræðu sinni að hann sé þess fýsandi að þingið breyti þessum ákvæðum og færi þau aftur til núverandi horfs. Það er í sjálfu sér ánægjuefni að menn skuli hafa séð að sér varðandi það, því að möguleikar manneskjunnar til að afla sér þekkingar og fullnuma sig af eigin rammleik hefðu bara verið út af borðinu ef þessi breyting hefði átt sér stað. Hver er eiginlega bættari með því að skerða möguleika fólks til æðstu menntunar og skerða frelsi sem hingað til hefur verið aðalsmerki íslenskrar menntastefnu? Ég vona að a.m.k. þeirri breytingu verði komið á ef frumvarpið fer í gegn, Alþingi sé sammála mér og ráðherranum um að hverfa þurfi frá þeirri ósvinnu að ætla að hætta að styrkja doktorsnema til náms. Mér finnst reyndar að þau áform sem birtast í frumvarpinu, þó að menn hafi séð að sér, beri merki um ýmsar tiltektir núverandi ríkisstjórnar í menntamálum, þessa áráttu að hefta möguleika fullorðins fólks til náms, t.d. með því að vísa 25 ára fólki og eldra út úr framhaldsskólakerfinu og nú með þessu sem birt var á prenti að afnema námslán til doktorsnema, en líka að takmarka námslánatímann við 56 ára aldur og heildarupphæð námslána við 15 milljónir. Þetta ber allt að sama brunni, að verið sé að loka skólakerfinu, afmarka það fyrir þröngan tilsniðinn hóp, sem hægri mönnum finnst að eigi að vera fyrir einhvers konar prótótýpur. Skerðingar, þrengingar, aðgreining og lokun. Þetta eru því miður kennileiti þeirrar hugmyndafræði. Synd er að horfa upp á það. Ég vil t.d. nefna konur með börn sem oft gera hlé á námi þar til börn eru komin af höndum. Fólk á landsbyggðinni eða fólk sem af ýmsum ástæðum hefur ekki átt kost á hefðbundinni skólagöngu er dæmi um hópa sem koma mjög illa út úr þeim breytingum sem verið er að boða í frumvarpinu. Ég spyr: Er einhver bættari með því að loka dyrum fyrir því fólki og loka fólk inni í aðstæðum sem það vill komast út úr? Er samfélagið einhverju bættara? Að sjálfsögðu ekki. Ég skal játa það eins og ég sagði í upphafi máls míns að núverandi námslánakerfi er um margt gallað. Það var vissulega þörf á að gera á því breytingar. Eitt af því jákvæða sem ég vil nefna í þessu frumvarpi er sú breyting að endurgreiðslukrafa falli niður við andlát lántaka. Því mátti nú sannarlega breyta. Það er líka löngu tímabært að taka upp almenna námsstyrki, eins og Samfylkingin hefur áður lagt til. En þá þarf líka að tryggja að það sem gefið er með annarri hendi sé ekki hrifsað úr höndum næsta manns og síðan tekið brott með hinni hendinni. Nú lítur út fyrir að vaxtabyrðin muni verða mótvægi við styrkina og að aðrir lánþegar muni með því móti greiða fyrir styrkþegana, eins og kom til tals hér í andsvörum áðan. Það er auðvitað ekkert sanngjarnt við það að þeir sem þurfa mest á lánum að halda til framfærslu séu með lánakjörum sínum að fjármagna almenna styrki. Lítum þá aðeins á jöfnunarhlutverk námslána. Í frumvarpinu er stigið það skref að afnema tekjutengingu á endurgreiðslu námslána og boðað að allir námsmenn sem á annað borð falla undir þá skilgreiningu að þeir eigi rétt á námsaðstoð skuli fá styrk að upphæð 65.000 kr. á mánuði í allt að 45 mánuði, eða tæpar 3 millj. kr. En ekki er gerður greinarmunur á því hvort námsmenn þurfa á þessum styrk að halda eða ekki. 65.000 kr. á mánuði geta komið sér vel fyrir nemendur sem búa í foreldrahúsum og hafa þar frítt fæði og húsnæði og geta notað þá peninga sem vasaaura, en hins vegar er ólíku saman að jafna aðstæðum slíkra nemenda og þeirra sem koma utan af landi eða barnafólki sem þarf að búa í leiguhúsnæði og framfleyta fjölskyldu. Þannig verður til ójafnræði milli samfélagshópa. Þetta gæti orðið afdrifaríkt og er til þess fallið að ýta undir mismunun. Það eru greinilega fleiri en ég sem hafa áhyggjur af stúdentum af landsbyggðinni. Ég vil fá að vitna, virðulegi forseti, í umsögn Samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra sem hafa bent á það að hvergi í frumvarpinu né í lögskýringargögnum sé að finna skilgreiningu á hvað felist í tækifæri til náms „án tillits til efnahags“ eins og það er orðað. Það virðist helst að átt sé við námsmenn sem eins er ástatt fyrir að þeir eigi rétt á sams konar aðstoð, þ.e. allir námsmenn í foreldrahúsum geti fengið sams konar aðstoð eða allir námsmenn í leiguhúsnæði geti fengið sams konar aðstoð. Það sem er hins vegar brogað hér er sú staðreynd að hluti námsmanna á höfuðborgarsvæðinu og t.d. á Akureyri þar sem er líka háskóli getur mögulega komist í gegnum nám án þess að taka námslán, t.d. þeir sem búa í foreldrahúsum, en það mundi aldrei ganga upp hjá námsmönnum utan þessara svæða þar sem möguleikinn til að komast skuldlaust frá námi er augljóslega háður efnahag. Það er því alveg ljóst að nemendur af landsbyggðinni munu hljóta að skulda hærri upphæðir við námslok en námsmenn af höfuðborgarsvæðinu. Þetta hefur auðvitað áhrif á námsval. Þetta hefur áhrif á það hvernig fólk velur sér búsetu, bæði foreldrar og ungir námsmenn. Það má t.d. benda á að íbúum á Norðurlandi vestra á aldrinum 0–50 ára hefur fækkað um tæplega 1.700 manns á síðastliðnum 20 árum, á sama tíma og námsmönnum hefur fjölgað verulega. Það er ekki ólíklegt að þetta misrétti til náms óháð efnahag skýri hluta af þessari fólksfækkun og augljóst að það misrétti mun aukast enn frekar við þær breytingar sem þetta frumvarp boðar. Síðan er því haldið fram í frumvarpinu að verið sé að færa íslenska námslánakerfið nær því sem þekkist á Norðurlöndum. Ef staðreyndirnar eru skoðaðar í samhengi við það þá fær sú fullyrðing engan veginn staðist. Það er ekki í anda norrænu fyrirmyndarinnar að námsmenn fái allir sama styrkinn hvort sem þeir hafa þörf fyrir hann eða ekki. Síðan er mjög hætt við því að greiðslubyrði námslána verði mjög þung ef frumvarpið verður samþykkt. Afborganir af öllum námslánum umfram 5 millj. kr. munu þyngjast eftir breytingu. Fram hefur komið að flest námslán í dag séu nálægt 5 millj. kr. Í stað ríflega 11.000 kr. mánaðarlegrar greiðslubyrðar af slíku láni yrði endurgreiðslubyrðin 17.900 kr. á mánuði og hækkandi með hækkun láns allt upp í 53.700 kr. á mánuði fyrir 15 millj. kr. lán. Samkvæmt frumvarpinu byrja lánin strax að safna vöxtum og verðbótum frá fyrsta degi en ekki þegar afborganir hefjast eins og nú er. Þetta hefur auðvitað áhrif til þyngingar. Í stað verðtryggingar með 1% vöxtum koma verðtryggð lán með 3% vöxtum sem við núverandi aðstæður í íslensku hávaxtaumhverfi þýðir enn þyngri byrði eins og var rætt hér í andsvörum áðan. Námslánatímabilið er stytt. Endurgreiðslutíminn er styttur. Vextirnir eru hækkaðir og tekjutengingin afnumin. Með öðrum orðum, verið er að færa sjóðinn fjær hinu félagslega hlutverki sem hefur verið grunntónninn í rekstri hans allt frá stofnun. Verið er að færa hann nær því að vera einhvers konar almenn lánastofnun. Við þurfum ekki fleiri almennar lánastofnanir. Við þurfum manneskjulegar lánalindir þar sem tekið er tillit til lífsaðstæðna fólks í námi. Við þurfum jöfnunartæki. Menntun á að vera mannréttindi. Hún er lykill að velferð þjóðar. Þær þjóðir sem hafa náð lengst í hagsæld og velferð hafa varið hæstum fjármunum til menntunar, rannsókna og vísinda. Krafan um frelsi til náms er ófrávíkjanleg. Hún er jafn ófrávíkjanleg og krafan um atvinnufrelsi og frelsi til athafna og tjáningar. Þetta frumvarp, virðulegi forseti, svarar því miður ekki þeirri kröfu.
Virðulegi forseti. Bara nokkur atriði, í fyrsta lagi til þess að leiðrétta þann misskilning, það stóð aldrei til að hætta að styðja við og styrkja og lána í doktorsnámið. Þar var einungis spurningin um það að t.d. Danir veita námsaðstoð í sex ár og Svíar líka. Við lögðum þá upp með það að við mundum vera með sjö ár en á það hefur verið bent að af því að ákveðinn hluti af doktorsnemum hjá okkur sem er í námslánakerfinu þó að meginþorri þeirra sé á styrkjum gæti þetta verið óhagræði fyrir þá. Það er alls ekki verið að loka á það að fólk fái styrki eða lán í doktorsnámi. Það átti að stytta um eitt ár og ég legg þá til að það verði ekki gert. Síðan vil ég nefna af því að hv. þingmaður sagði að námsaðstoðin væri að hámarki 15 milljónir, það er ekki rétt, hún verður 18 milljónir, þ.e. 15 milljónir í lán og síðan tæpar 3 milljónir í styrk. Síðan er það staðreynd að ef miðað er við lántöku sem er fyrir neðan 7,5 milljónir, en 85% nemendanna eru þar undir, er klárt mál að sá hópur fer í lægri greiðslubyrði. En það er rétt sem bent hefur verið á, m.a. af forsvarsmönnum stúdenta, að þegar horft er til samspils annarra kerfa, t.d. barnabóta og meðlagsgreiðslna, saman við námslánin, koma hóparnir betur út. Ég vitnaði í framsöguræðu minni í grein formanns stúdentaráðs og ég skal aftur vitna til hennar, en í þeirri töflu sem birtist í grein formannsins sést, með leyfi virðulegs forseta, „að lánsþörf barnlausra einhleypra nemenda sem ekki búa í foreldrahúsum er hæst miðað við framfærsluviðmiðin. Samt sem áður sýna útreikningar að allir hópar munu þurfa að greiða minna til baka á endanum, miðað við að þeir fái aðstoð og lán sem nemur 100% framfærsluviðmiði.“ Þetta skiptir máli, þarna er verið að horfa til þess, og þá fellur svolítið um sjálft sig það sem hv. þingmaður sagði áðan, að hérna væri verið að búa til mikinn ójöfnuð. Ef samspil þessara þátta er með þeim hætti sem hér er lýst, eigum við þá ekki að taka það í málefnalegri umræðu og sjá hvort við getum ekki einmitt nýtt tækifærið og komið öllum í betri stöðu en áður var? Ég tel að það sé hægt, það sé tækifæri hér. [[Forseti hringir.]]Ég hafna því að verið sé að búa til einhvers konar afbrigðilegt kerfi sem er ólíkt því sem við þekkjum í kringum okkur. Ég tel þvert á móti að við séum að færa okkur nær því sem við þekkjum á Norðurlöndunum.
Virðulegi forseti. Varðandi doktorsnámið fagna ég því að ráðherrann hafi séð að sér í því máli og telji að ekki sé rétt að skerða möguleika doktorsnema til námslána á meðan þeir eru í sínu námi. Það er grundvallaratriðið. Það fyrirkomulag sem hefur verið við lýði, að doktorsnemar geti verið bæði á styrkjum og lánum, er farsælt en það er af og frá að það geti orðið nokkrum til bóta að vísa doktorsefnum á framfærslu rannsóknasjóða og hagsmunaaðila eingöngu eða nánast eingöngu og skerða möguleika þeirra til að taka sér þann tíma sem þeir þurfa til doktorsrannsókna. Varðandi samanburðinn við Norðurlöndin er það bara þannig að það sem gefið er í skyn í frumvarpinu um að hér sé verið að færa hið íslenska námslánakerfi að því sem þekkist á Norðurlöndum fær ekki staðist skoðun. Í Noregi stendur nemendum í háskóla til boða að fá námslán og þeir geta að námi loknu sótt um að allt að 40% lánsins verði fellt niður og breytt í styrk. Það eru sett ákveðin skilyrði fyrir þessu. Í Danmörku eru styrkirnir misháir eftir aðstæðum námsmanns, eftir því hvort fólk býr í foreldrahúsum eða ekki. Sömu sögu er að segja frá Finnlandi þar sem tekjur foreldra og fleiri geta haft áhrif á styrkfjárhæðir og í Svíþjóð fara styrkir að hluta eftir aðstæðum námsmanna. Það er alls ekki í anda norrænu fyrirmyndarinnar að námsmenn fái allir sama styrkinn, hvort sem þeir hafa þörf fyrir hann eða ekki. Við skulum svo sjá hvað setur. Nú fer málið til hv. allsherjar- og menntamálanefndar þingsins. Þar munu sjálfsagt koma fram margar athugasemdir og ábendingar en óbreytt finnst mér að frumvarpið geti ekki með neinu móti farið í gegnum þingið.
Virðulegi forseti. Ég er ósammála hv. þingmanni um eitt atriði, að einhvers konar sambland af lánum og styrkjum sé æskilegt kerfi hvað varðar doktorsnámið. Það er ekki það fyrirkomulag sem við þekkjum almennt erlendis. Flest lönd hafa það þannig að þau lána ekki til doktorsnámsins heldur eru veittir styrkir vegna þess að þetta er það langt nám og menn eru ekki að skuldsetja sig ofan á grunn- og mastersnám sitt inn í doktorsnámið heldur fara í nám á styrkjum. Þannig er almenna reglan. Ég held að það sé það sem við eigum að stefna á og það sem ég sagði í upphafsræðu minni er nákvæmlega þetta. Þangað eigum við að stefna með m.a. þeirri ákvörðun sem við tókum um rannsóknasjóðinn, að tvöfalda hann. Ég minni aftur á þá umræðu sem varð sumarið 2013, um mikilvægi rannsóknasjóðsins vegna doktorsnámsins. Það kom alveg skýrt fram þá og ég held að það hafi ekkert breyst hvað það varðar. Síðan vil ég segja eitt af því að hv. þingmaður nefndi að það væri hægt að fá niðurfellt í Noregi upp undir 40% af láninu, mismunandi þó, að um 85% nemenda á Íslandi eru með námslán 7,5 milljónir og lægra. Styrkurinn er upp undir 3 millj. kr., 2.950.000 kr. Ef við horfum bara á þau hlutföll blasir við sú staða. Virðulegi forseti. Það er ekki til neitt sem heitir eitt norrænt námslánakerfi, ekkert frekar en að það sé til eitthvert eitt norrænt velferðarkerfi. Hvert og eitt land er með sín sérkenni, t.d. göngum við miklu lengra en Norðurlöndin gera hvað varðar námslán til skólagjalda heldur en almennt gerist. Það á sér sínar sögulegu rætur sem um margt hafa reyndar breyst hvað varðar t.d. möguleika til að sækja í dýrustu einkaskóla í heimi sem við nálgumst öðruvísi en Norðurlöndin. Þá má heldur ekki gleyma því að íslenskir stúdentar hafa mjög gott aðgengi að háskólum á Norðurlöndunum. Auðvitað hlýtur það að vera til sérstakrar umhugsunar fyrir okkur. Samantekið, virðulegi forseti, tel ég í ljósi þess hvernig greiðslubyrðin mun þróast, hvaða áhrif það hefur - ef við horfum til þess sem mun létta greiðslubyrðina hjá yfirgnæfandi hluta stúdenta vegna kerfisbreytinga einna og sér og síðan vegna samspils við önnur kerfi eða ef menn [[Forseti hringir.]]taka lán sem nemur 100% framfærsluviðmiðinu, þá koma allir hóparnir betur út. Það tel ég að skipti höfuðmáli og þess vegna er ég ekki sammála því að hér sé með nokkrum hætti vegið að möguleikum manna til að sækja nám.
Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt að það er ekki eitt kerfi ríkjandi alls staðar á Norðurlöndum og þess vegna er mjög villandi að í frumvarpinu skuli vera vísað til norrænnar fyrirmyndar til að rökstyðja ágæti frumvarpsins þegar sú norræna fyrirmynd er í fyrsta lagi ekki nein ein mynd, en eins og ég rakti í ræðu minni fær sá samanburður hæstv. ráðherra heldur ekki staðist. Það er bara þannig. Ég er algjörlega ósammála hæstv. ráðherra um að framtíðarsýnin eigi að vera sú að doktorsnemar verði ekki á námslánum. Það er grundvallaratriði fyrir frelsi fólks til náms að hver sem er geti á grundvelli námslegrar getu og hæfni sótt sína æðstu menntun án þess að vera ofurseldur hagsmunadrifnum rannsóknasjóðum, rannsóknasjóðum atvinnuveganna eða einhverju styrkjakerfi sem tekur mið af öðru en hinum faglegu og þekkingarlegu forsendum námsmannsins. Ráðherrann þarf ekki að kenna mér hvernig doktorskerfið virkar í dag. Ég hef sjálf stundað doktorsnám í þessu blandaða kerfi, það reyndist ágætlega, en drottinn minn dýri, ef ekki hefðu verið möguleikar á námslánum í því námi hefði því að sjálfsögðu aldrei lokið. Ég vil meina að þekkingarsamfélagið sé bættara með hverri doktorsritgerð sem varin er og fær staðist fyrir háskólasamfélaginu í okkar litla samfélagi. Síðan er ég svolítið hugsi yfir þessu pexi með endurgreiðslubyrðina. Ef það er að marka þá útreikninga sem hafa verið bornir á borð í opinberri umræðu um þetta mál er endurgreiðslubyrðin eftir að lán hefur náð 5 millj. kr. heildarupphæð töluvert hærri en hún er að óbreyttu. Núna er endurgreiðslubyrðin um 11.000 kr. á mánuði óháð því hvað námslánið í heild sinni er hátt en með þessum breytingum verður endurgreiðslubyrðin mun hærri strax við 5 millj. kr. heildarlán og [[Forseti hringir.]]getur farið upp í allt að 53.700 kr. á mánuði. Þetta eru kannski rangir útreikningar sem verið er að bjóða upp á hér en þá verð ég bara að biðjast velvirðingar á því. Ég er að vísa í tölur og gögn sem hafa komið fram í þessari umræðu frá ráðuneytinu að ég tel.
Frú forseti. Það eru áhugaverðar umræður sem eiga sér stað hér um þetta mál. Það er alveg klárt að hægt er að segja að mjög skiptar skoðanir séu um það. Ég held að ekki þurfi að taka dýpra í árinni en svo. Til að grípa boltann þar sem frá var horfið varðandi þessa útreikninga þá verð ég að nefna eitt, því að hér vitnar ráðherra til stúdentanna og segir að þeir séu með 180 blaðsíðna umsögn, það er kannski ekki mjög algengt að nefndir fái 180 blaðsíðna umsögn, að mér þykir það eiginlega athugunarvert, ég verð að segja það. Af því að ráðherrann vitnar mikið til hennar og telur hana augljóslega áhugaverða og talar um útreikninga sem búið sé að fara djúpt í, þá hefði það auðvitað átt að vera unnið af ráðuneytinu og fylgja með frumvarpinu. Þá væri samandregið eitthvað af þeim upplýsingum sem þar virðast skipta svo miklu máli eins og ráðherrann nefnir. Þótt ég hafi ekki setið lengi á þingi þá er ég búin að sitja í stórum nefndum, bæði allsherjar- og menntamálanefnd og fjárlaganefnd. Við höfum ekki fengið svo viðamiklar umsagnir um málefni af þessum toga. En það verður handleggur ef við eigum að lesa þessa umsögn, ég segi nú bara ekki annað, ásamt öllu öðru sem fram undan er í vinnu hjá nefndarfólki og ætlast til að það sé tekið hér og afgreitt á örfáum dögum vil ég segja, ásamt því að fá aðrar umsagnir inn þegar frumvarpið verður sent út til umsagnar. Eins og hér hefur komið fram í umræðunni virðast vera á því mjög djúpar og skiptar skoðanir og ekki bara á þessu endurgreiðsluhlutfalli eða fjármálahliðinni, þó að það virðist nú kannski einna helst vera það, þá held ég að það verði frekar mikill handleggur. Strax í 4. gr. er talað um að nemendur sem eiga rétt á námsaðstoð megi ekki hafa lent í vanskilum við lánasjóðinn eða hann ekki þurft að afskrifa lán gagnvart viðkomandi. Þá má velta fyrir sér hvort við erum að ganga þar strax í berhögg við nám án tillits til efnahags. Margir hafa lent í ýmsu í gegnum tíðina en eru að sækja sér nám og gætu hafa orðið fyrir því að afskrifa hafi þurft eitthvað. Mér finnst þetta því ganga gegn þeirri hugmyndafræði að nám skuli vera hægt að stunda án tillits til efnahags. Ég tek líka undir það sem hér hefur verið farið inn á og rakið töluvert, þetta með að lánin séu ekki bara veitt eins og frumvarpið vill eða ráðherrann vill halda fram að sé á hagstæðum kjörum, heldur styrkgreiðslurnar, þá vil ég meina að það sé áhyggjuefni að þeir sem taka lánin séu í raun að borga niður styrkina. Ég fagna því af því að hér var líka verið að ræða um doktorsnámið að ráðherra beini því til nefndarinnar að laga það. Það var eitt af því sem var harðlega gagnrýnt á fyrstu metrunum. En það breytir því ekki að sú var hugsunin upphaflega. Það voru áhugaverð orðaskipti áðan varðandi erlenda nema. Þar vantar augljóslega greiningu. Ráðherra segist ekki hafa áhyggjur af því að erlendir nemendur sæki styrk í miklum mæli hingað til lands í það nám sem hér er í boði. Mér finnst ástæða til að við fáum greiningu á því. Árið 2007 eru 717 nemendur, 2015 eru þeir orðnir 1.105. Það vantar kannski upplýsingar um það hverjir af þessum nemendum gætu t.d. fengið framfærslustyrk. Það eru tæplega 2.000 íslenskir nemendur sem njóta slíks stuðnings erlendis. Árið 2015 eru margir íslenskir stúdentar á framfæri einhvers Norðurlandanna, 1.165 í Danmörku, og alls eru þeir tæplega 2.000. Mér finnst í rauninni ástæða til að erlendir nemendur sem hér eru skráðir, það sé metið hvaða fjárhæðir þar er um að ræða. Mikið er búið að ræða þessar tölur, þ.e. að lánin geti orðið 15 milljónir og styrkurinn 3 milljónir. Hér eru komnar fram umsagnir, þó aðeins þrjár sem við sjáum á netinu, sem benda á mismunun varðandi búsetu. Samband íslenskra sveitarfélaga virðist ekki hafa verið með og er ekki talið hér upp með þeim aðilum sem hafðir voru með í ráðum, en þetta skiptir auðvitað sveitarfélögin og hinar dreifðu byggðir gríðarlega miklu máli. Flestir eru sammála um að áhugavert sé og gott að koma upp námsstyrkjakerfi, en telja það kannski of dýru verði keypt þar sem hækkun vaxtanna og afnám tekjutengingarinnar, þ.e. það verði jafngreiðslulán, verði það sem koma skal. Talað er um mismunun eftir búsetu og efnahag þar sem landsbyggðarnámsmenn munu þurfa að taka aukin námslán. Við sem utan af landi komum þekkjum að aukakostnaðurinn felst í því að sækja sér menntun fjarri heimabyggð, hvort sem það er húsaleiga eða ferðakostnaður og margt annað kemur þar inn. Það þarf að fara betur ofan í þetta í frumvarpinu. Eitt af því sem hefur komið fram að leysir ekki aðalvanda námsmanna - ég veit um unga konu sem var að ljúka meistaranámi í Bretlandi. Það sem henni fannst einna erfiðast var að fá alltaf eftir á greitt. Á bls. 28 er verið að tala um að það sé svo flókið og erfitt með heimturnar ef eitthvað er ofgreitt eða námsmaðurinn uppfylli ekki kröfuna um námsframvindu eða einingafjöldinn sé ekki nákvæmlega sá sami sem námsmaðurinn hafði gert ráð fyrir. En Norðurlöndin gera þetta. Ef við erum að fara fram með einhverri norrænni fyrirmynd, af hverju erum við þá alltaf að taka bara sumt en annað ekki? Það er ekki hægt að segja að þetta henti ekki. Það hlýtur eitthvað að hafa verið leyst á öðrum Norðurlöndum sem treysta sér til að fara fram með þeim hætti að greiða nemendum út mánaðarlega, sem hér er ekki gert. Þeir hljóta að hafa þurft að leysa það. Þeir hljóta að hafa staðið frammi fyrir einhverjum slíkum vanda og hér er talað um að við höfum þurft að gera. Þetta er það sem maður heyrir að nemendur kvarti helst yfir, að þurfa að taka rándýran bankayfirdrátt til að framfleyta sér og fá svo styrkina eða lánið sitt löngu seinna og vera í eilífu basli í samskiptum við bankann og öllu sem því tilheyrir. Þeir eru jafnvel erlendis og með íslenska banka, þannig að þetta er í rauninni eitthvað sem verið er að velta yfir á stúdentana í staðinn fyrir að takast á við það. Það væri því áhugavert, af því að ég sá að ráðherrann ætlar í andsvar við mig, að vita hvers vegna íslenska lánafyrirkomulagið er svona hjá LÍN og hvers vegna þeir treysta sér ekki til að gera þetta eins og hin Norðurlöndin gera. Það hlýtur að vera markmið okkar að minnka kostnað nemenda gagnvart fjármálastofnunum frekar en að ýta undir hann. Ég hef líka áhyggjur af því þegar við tölum um nemendur erlendis. Ráðherrann kom hér inn á að hann hafi ekki miklar áhyggjur af því að erlendir nemendur sæki hingað í eitthvert takmarkað nám. Á sama hátt viljum við mennta fólkið okkar, senda það jafnvel í dýrt nám eða það vill fara í dýrt nám sem er ekki kennt á Íslandi. Þá er hættan kannski sú þar sem skólagjöldin eru há, t.d. í Bandaríkjunum og víðar, það er ekki bara þar, að nemendur verði ofurseldir bankastofnunum ef þeir hafa þá tækifæri til þess. Nýverið fengum við þingmenn, einhverjir alla vega, bréf þess efnis að móðir var að veðsetja húsið sitt fyrir 8 milljónir svo dóttirin gæti klárað barnageðsálfræði í Bandaríkjunum af því að fyrirkomulagið gengur ekki upp. Þetta er langt og dýrt nám. Við höfum virkilega þörf fyrir fólk með slíka menntun hér heima. En svo er greiðslufyrirkomulagið þannig að nemendur treysta sér ekki til að koma aftur heim, verði þetta að veruleika, til að geta staðið við afborganir, þ.e. í núverandi kerfi, vegna þess að launin eru svo lág. Hér er miðað við meðaltalslaun 500.000 kr. sem eru ekki raunveruleiki þeirra sem koma út á vinnumarkaðinn. Við vitum og höfum heyrt af því að atvinnuleysi meðal háskólamenntaðs fólks hefur aukist töluvert. Það er samt gengið út frá þeirri tölu, hálf milljón á mánuði, sem er viðmiðið. Auðvitað veit ég að það verður að hugsa út frá einhverju viðmiði. En er þetta raunhæft? Ég er ekki sannfærð um það og horfi þá til nýútskrifaðra kennara sem er mikil vöntun á. Ég held að við þurfum að skoða þetta afskaplega vel í allsherjar- og menntamálanefnd, ekki vil ég að nemendur okkar þurfi að fara í einkarekna námslánasjóði sem eru farnir að gera vart við sig eða taka stór bankalán eða eitthvað slíkt sem maður hefur vitað til að fólk hafi þurft að gera. Við hljótum að vilja byggja betur í kringum þetta fyrst við erum að endurskoða kerfið sem er auðvitað löngu tímabært. Undir það tek ég. Hér var talað um 180 síðna umsögn frá stúdentunum en það eru nú fleiri búnir að reikna og benda á ýmislegt. Eitt af því sem hefur verið bent á er að þeir sem taka námslán, hjá þeim verða skuldabréf í rauninni mörg, t.d. þegar búið er að ljúka BA-gráðu, því að það er við hverja önn. Þetta skuldabréf lokast og þá byrja að safnast á það vextir. Í staðinn fyrir fyrirkomulagið eins og það er í dag þar sem vextir verða til að afloknu náminu þá byrja þeir að tikka og tifa strax á fyrstu metrunum. Það er kannski kostnaður sem ég veit ekki hvort ráðherra hefur gert ráð fyrir í niðurstöðum sínum eða hvað, en alla vega sýnist það þeim sem reiknað hafa, ég játa að ég hef ekki gert það, að það þýði í rauninni að námsmaðurinn er farinn að safna vaxtabyrði miklu fyrr en hann gerir í dag. Það er eitt af því sem við þurfum að velta fyrir okkur. Enn og aftur með tekjutengdar afborganir, ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að skoða, að afnema tekjutenginguna, hækka vextina. Ég held að styrkurinn fuðri upp. Fyrir utan það, eins og rætt hefur verið áður, að sumir þurfa kannski ekkert á því að halda, þetta er bara góður vasapeningur fyrir það fólk sem getur búið heima hjá mömmu og pabba, sérstaklega á stórhöfuðborgarsvæðinu þar sem aðgengi að háskólum er til staðar. En fyrir nemendur sem þurfa að sækja langt að er þetta enginn vasapeningur, þeir duga afskaplega stutt í margt. Frú forseti. Ég held að fram undan sé mikið verk í allsherjar- og menntamálanefnd að fara í gegnum frumvarpið. Þegar maður endurskoðar svona frumvarp og gerir slíkar breytingar, eins og hér er lagt til að gerðar verði, sýnist mér eftir að hafa gluggað í þessar umsagnir að þá sé margt sem þurfi að hafa í huga. Mér sem landsbyggðarkonu finnst vegið sérstaklega að landsbyggðarfólki.
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að biðjast velvirðingar gagnvart hv. þingmanni, ég ætlaði alls ekki að hræða þingmanninn með lengd þessarar úttektar. Það er rétt að taka fram að í þessari 180 síðna úttekt er heilmikið af myndum, reyndar stór hluti. Textinn er ekki 180 síður. Það breytir ekki því að myndirnar skipta miklu máli vegna þess að þar er verið að skoða greiðslubyrðina eftir námshópum og eftir starfshópum, eftir tekjum og hvernig þetta kemur út. Það skiptir svo miklu máli. Eins finnst mér að það þurfi að hafa í huga sem hefur verið bent á í opinberri umræðu að þegar við spilum saman námslánakerfinu og síðan barnabótum og meðlagsgreiðslum og öðru slíku, ef við horfum til þessara þátta og þess að stúdentar taki lán fyrir 100% framfærslu, sem hlýtur að vera markmiðið, þá munu hóparnir koma betur út. Það er það sem skiptir máli, og snýr m.a. að því sem hv. þingmaður nefndi sem er staða þeirra sem eru í húsaleigu og koma utan af landi. Hvort sem þeir koma utan af landi eða eru búsettir á höfuðborgarsvæðinu og eru samt sem áður í húsaleigu þá er svo sem sama staðan hvað það varðar. En þær tölur sem ég nefni hérna benda til þess að þessir aðilar verði í betri stöðu en áður. Auðvitað er það svo að þegar námslánin eru komin yfir 7,5 milljónir breytist staðan en yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem við erum að tala um t.d. í Háskóla Íslands, og það er það sem greining stúdenta við Háskóla Íslands bendir á, kemur betur út úr þessari breytingu. Hvað varðar síðan það sem hv. þingmaður nefndi um það hvenær endurgreiðslur hefjast vil ég nefna að okkar kerfi verður þá þannig að þær hefjast ári eftir að námi lýkur. Í Noregi er það sjö mánuðum eftir að námi lýkur, í Danmörku 1. janúar eftir lokanámsár og í Svíþjóð sex mánuðum eftir að síðasta námsaðstoðarári lýkur. Með öðrum orðum, það kemur skýrt fram hér, er ekkert eitt system á þessu en við verðum í það minnsta með rýmri tíma hvað þetta varðar en aðrir. [[Forseti hringir.]]Ég kem að öðru síðan í seinna andsvari.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er gott að þetta er myndræn framsetning að stórum hluta, þessar 180 síður, en það er líka vert að vekja athygli á því að það er hægt að leika sér töluvert með tölur í myndrænni framsetningu. Gagnrýnin fólst kannski í því að ef ráðherrann telur að þarna séu gríðarlega mikilvægar upplýsingar um einmitt það sem kallað hefur verið svolítið eftir, þ.e. áhrif á mismunandi tekjuhópa, hefði verið mjög mikilvægt að fá það fram með frumvarpinu beint inn í umræðuna þannig að við gætum tekið það með frá fyrsta degi. Í ljósi þess að hann nefnir líka barnabætur og vaxtabætur sem hafa verið lækkaðar, þá skulum við ekki gleyma því að tekjuhóparnir, þ.e. þeir sem fá barnabætur, eru færri en áður. Það kemur mér verulega á óvart ef niðurstaðan reynist sú að þrátt fyrir að færri fái vaxtabætur, færri fái barnabætur, þrátt fyrir hærri vexti á lán sem hér á að veita, sé þetta kerfi betra. Það passar bara ekki alveg í mínum kolli en það getur vel verið að það komi í ljós þegar við förum yfir þetta, fáum þessar tölur upp og fáum til okkar gesti og kannski aðrar umsagnir. Það hefði líka verið æskilegt í ljósi svona viðamikillar umsagnar að hún hefði komið fram hjá ráðherra og þá væri í rauninni verið að bregðast við henni líka í gagnrýni annarra, aðrar umsagnir hefðu byggst á því að ef þessir útreikningar hefðu fylgt. Það er kannski það sem maður hefði viljað sjá, en við eigum eftir að sjá hvernig þetta kemur út. Og ég var ekki að tala um endurgreiðslutímann, þ.e. hvenær byrjað er að endurgreiða, heldur fyrst og fremst að vaxtastigið byrjar að tikka inn strax ólíkt því sem gerist núna. [[Forseti hringir.]]Við erum að búa til vexti sem ég tel að við þurfum ekki að gera.
Virðulegi forseti. Auðvitað snúa þau gögn sem stúdentaráð Háskóla Íslands hefur unnið að þeim nemendahópi sem þar er en hann endurspeglar að stórum hluta það sem við þekkjum á Íslandi. Það eru ekki allir sem koma betur út úr þessu kerfi. Ég hef aldrei sagt það og mun aldrei segja en ég bendi á að stór hópur, yfirgnæfandi meiri hluti, mun koma betur út þegar kemur að endurgreiðsluhlutfallinu, sérstaklega hópar sem ég veit að við hv. þingmaður horfum til. Þetta getur nefndin rætt í þaula og ég veit að það verður gert. Ég geri mér líka grein fyrir því að hér er um að ræða flókið mál og flókna útreikninga. Þar af leiðandi er eðlilegt að það kosti svolitla yfirlegu að fara yfir útreikningana, ég geri mér grein fyrir því, en þeir eru þó ekki flóknari en svo að það er alveg hægt að ná utan um þá. Hitt atriðið sem ég vildi nefna varðandi námsmenn erlendis er að samkvæmt skýrslu frá Lánasjóði íslenskra námsmanna frá árinu 2015 eru um eða yfir 2.000 lántakendur hjá lánasjóðnum við nám erlendis á hverju ári. Þar af er minna en helmingur, um 950 manns, sem tekur lán fyrir skólagjöldum. Það þarf auðvitað að horfa á þessa umræðu [[Forseti hringir.]]þegar við erum að velta fyrir okkur áhrifum breytinganna sem hér eru lagðar til á hópinn sem er í námi erlendis.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það má vera, ég held samt að við þurfum að horfa fyrst og fremst til okkar fólks sem tekur lán, að afborganirnar verði áfram tekjutengdar í ljósi þess að ég tel að launaviðmiðið sem hér er uppi sé ekki raunhæft, því miður. Ég held að það séu hreint ekki allar stéttir sem útskrifast eftir fimm ára nám - og þá erum við bara að tala um BA-námið, ekki meistaranámið eða MBA-námið eða hvað það nú heitir sem þar kemur ofan á, þar sem fólk er jafnvel búið að skuldsetja sig enn lengur - sem fá laun núna miðað við markaðinn eins og hann er í dag þrátt fyrir allt. Þrátt fyrir alla þessa uppsveiflu sem hér er sífellt talað um er enn töluvert atvinnuleysi meðal háskólafólks sem fer þá til útlanda þannig að ég held að við þurfum að horfa vel í þetta og einnig vextina.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Mig langaði aðeins að koma inn af því að ég veit að hv. þingmaður er í nefndinni og hún fór ágætlega yfir ýmsa þætti frumvarpsins sem þarf að skoða. Mér finnst grunnhugsunin í frumvarpinu ágæt, þ.e. að reyna að fá yngra fólk til þess að fara beint í háskólanám úr framhaldsskóla, reyna að klára sem fyrst og allt það og það gefur þeim hópi tækifæri á því að koma jafnvel skuldlaus út úr háskólanámi ef þau hafa haft kost á því að búa heima hjá foreldrum sínum. Síðan er hins vegar hópur sem á engan kost á því. Hann mun þá búa við aðeins lakari kjör. Svo er það sá hópur sem ég hef raunverulegar áhyggjur af og það eru þeir sem koma seinna inn í háskólanám og munu þá sitja uppi með gríðarlega þunga greiðslubyrði, vegna þess að ef fólk þarf ekki að vera orðið nema 35 ára þegar það lýkur fimm ára háskólanámi til að vera komin með það þunga greiðslubyrði er spurning hvort það borgi sig fyrir það að gera þetta, ekki nema fólk fái þeim mun hærri laun. Það er sá hluti frumvarpsins sem ég hef mjög miklar áhyggjur af. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort ekki sé rétt að nefndin fari mjög vandlega yfir þessar sviðsmyndir og áhrifin sem breytingin mun hafa, vegna þess að við segjum á sama tíma að við viljum reka samfélag þar sem við hvetjum til þess að fólk geti verið að mennta sig alla ævi, fólk eigi alltaf annað tækifæri í samfélaginu o.s.frv. Þá er spurning: Er það annað tækifæri fyrir manneskju sem fer í fimm ára leikskólakennaranám, útskrifast 37 ára, samkvæmt þessu frumvarpi að bjóða henni upp á að vera með það háa endurgreiðslubyrði á námslánunum að hún þurfi helst að vinna tvær kvöldvinnur með leikskólakennarastarfinu? [[Forseti hringir.]]Það togast á þarna og skarast sjónarmið og markmið sem mér finnst að nefndin þurfi að fara vandlega yfir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek undir með henni. Það er akkúrat þessi þráður sem bæði við höfum gagnrýnt og maður hefur séð í fjölmiðlum að flestir gagnrýna. Fólk hefur miklar áhyggjur af endurgreiðslubyrðinni þrátt fyrir að ráðherra reyni að sannfæra okkur til hins ýtrasta um að þetta verði betra og léttara í alla staði. Ég er ekki sannfærð og ég þarf að fá að sjá útreikninga frá fleiri en einum aðila um að svo sé og í ljósi þess sem sagt var áðan um að bæði barnabætur og vaxtabætur hafa verið lækkaðar eða hóparnir sem fá eru færri. Ég sá það sem starfandi náms- og starfsráðgjafi í menntaskólanum þar sem ég var áður að þar kom inn fólk þegar nýr skóli reis, fólk sem hafði hætt snemma í námi, var að drífa sig af stað aftur og ef það heldur áfram er það einmitt fólk sem er komið á þennan aldur. Sumt af því er enn á leigumarkaði, aðrir eru búnir að fjárfesta o.s.frv., er með þær skuldbindingar, þannig að þetta getur orðið óyfirstíganlegt. Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum að fara vel yfir. Þetta gengur algerlega gegn því, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar áðan, sem segir í frumvarpinu um að allir eigi að geta stundað nám án tillits til efnahags. Eins og þetta horfir við mér a.m.k. er það ekki þannig. Svo er líka mjög mikilvægt þegar við horfum á þetta að við hugsum ekki aðeins um að útskrifa fólk til handa atvinnulífinu. Við þurfum að hafa fjölbreytnina. Fólk verður að geta stundað það nám sem það langar til að stunda. Ég hef áhyggjur af því að þetta takmarki það svolítið, að fólk velji sér eitthvað sem gefur því góðar tekjur fremur en að það velji sér eitthvað beinlínis af áhuga.
Virðulegi forseti. Já, ég vona að nefndin geri einhverja áhættugreiningu út frá frumvarpinu, hvaða áhrif það getur haft á ákveðnar greinar eins og t.d. þær stéttir þar sem krafist er langs háskólanáms en laun kannski ekki í samræmi við það. Þetta getur orðið þeim hópum veruleg byrði; kennurum, leikskólakennurum og fleiri aðilum. Þannig að ég bið um það. Síðan langaði mig að nefna annað. Það er ekki alveg allt gull sem glóir. Hér er talað um styrkina. Um leið og einhver er farinn að taka eitthvað meira en styrkina, þ.e. lán, er hætt við því, vegna þeirra breytinga sem er verið að gera að það byrja að safnast vextir á lánið um leið og það er greitt út, að styrkur þeirra sem þurfa meira en strípaðan styrkinn fari að étast upp, þ.e. ríkið sparar sér með því að láta vextina byrja að falla á lánið um leið [[Forseti hringir.]]og það er greitt út. Þetta er atriði [[Forseti hringir.]]sem mér finnst nefndin þurfa að skoða, ójafnræði meðal styrkþega eftir búsetu og [[Forseti hringir.]]því í hvaða stöðu þeir eru hvað varðar [[Forseti hringir.]]búsetu heima [[Forseti hringir.]]hjá foreldrum eða ekki.
Frú forseti. Það eru örfá atriði sem eru vissulega stærsti hlutinn í því sem nefndin þarf að skoða, þ.e. tekjutengingin varðandi afborganirnar og styrkina. Það er spurning, eins og hefur verið nefnt, hvort vextirnir eru í raun að borga upp styrkina. Stjórn Eyþings hefur sent okkur ályktun þar sem kemur fram að þau telja að þetta sé dýru verði keypt, þ.e. hækkun vaxta og afnám tekjutengingar, og að frumvarpið mismuni námsmönnum eftir búsetu og efnahag. Ég tek undir það. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur líka áhyggjur af því. Þetta hlýtur að vera þungamiðjan í því, af því að menntun er gríðarlegt byggðamál og ekki aðeins í því formi að hægt sé að sækja nám heldur líka eins og nefnt var áðan, [[Forseti hringir.]]til að fá fólk til að koma til baka með einhverjum öðrum hætti.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa úttekt á frumvarpinu og vil spyrja hana aðeins betur út í námsmenn utan af landi. Nú veit ég að hún er landsbyggðarþingmaður og hefur sömuleiðis verið námsráðgjafi. Mig langar til þess að forvitnast um hvort það hafi verið vandamál, í hennar fyrri störfum, fyrir nemendur sem luku stúdentsprófi að fara til Reykjavíkur eða til Akureyrar að sækja nám. Mun það sem lagt er upp með í frumvarpinu, þessi 65.000 kr. styrkur auk láns, gera það að verkum að landsbyggðarstúdentar komi úr námi með íþyngjandi lánabyrði miðað við jafnaldra þeirra og samstúdenta af höfuðborgarsvæðinu? Mér þykir það vera mikið áhyggjuefni, ekki síst ef þetta mun leiða til þess að stúdentar á höfuðborgarsvæðinu ílengist heima hjá foreldrum sínum. Mig langar til að vita hvert viðhorf hv. þingmanns er varðandi þetta, sér í lagi með tilliti til fyrri starfsreynslu hennar sem námsráðgjafi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nú er þetta fyrirkomulag til umræðu núna. Auðvitað höfum við sjálfsagt flest sem höfum starfað í framhaldsskólum og kannski sinnt því starfi sem ég sinnti staðið frammi fyrir því að nemendur hafa jafnvel átt erfitt með að borga þau þó litlu gjöld sem eru í framhaldsskólum. Það eru klárlega einhverjir nemendur sem koma alltaf til með að eiga erfitt með að sækja nám. En það er alveg klárt mál, og ég veit það bara sem foreldri sem hefur sent barn í háskóla suður til Reykjavíkur norðan úr landi og reyndar í framhaldsskóla líka, að það skiptir máli hvort þú átt sterkt bakland eða ekki, hvort nemandinn hefur einhverja í kringum sig eða ekki til þess að styðja við sig vegna þess að það kostar fullt af peningum að fara í framhaldsskóla sem er ekki bókstaflega þar sem maður er búsettur, þrátt fyrir að sums staðar hafi samgöngur batnað. Einhverjir nemendur stunda nám við Háskólann á Akureyri út frá minni heimabyggð, Ólafsfirði, og fara með strætisvagni á milli á hverjum degi, en það breytir því ekki að þessu fylgir ákveðinn viðbótarkostnaður. Það er hins vegar alveg klárt mál að þeir sem þurfa að fara enn þá lengra og hafa ekki tök á þessu koma til með að sitja uppi með þyngri og lengri lán. Það er bara þannig að þessi 65.000-kall verður þá ekki vasapeningur eins og hjá þeim sem býr heima, eins og við vitum, heldur verður hann fyrst og fremst hluti af þeirri framfærslu sem viðkomandi þarf að nota. Þess vegna hefði verið svo mikilvægt fyrir ráðherrann [[Forseti hringir.]]að hafa þessa sundurgreiningu sem hann vitnar til frá stúdentum meðfylgjandi frumvarpinu svo að við hefðum getað tekið [[Forseti hringir.]]þá umræðu strax í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Mig langar einnig til þess að spyrja, þar sem hv. þingmaður situr í allsherjar- og menntamálanefnd, um það sem mig minnir að Samband íslenskra sveitarfélaga hafi bent á, að það væri kannski hægt að taka upp svipað fyrirkomulag og er í Noregi með tilliti til brothættra byggða. Í Noregi er það þannig að ef stúdent klárar nám sitt á tilskildum tíma og flytur til Norður-Noregs, þá er ákveðin prósenta felld niður af láninu hans. Ég hugsa þetta sem hvata til þess að fólk haldist í heimabyggð og til þess að aðrir sjái sér fært og sjái það sem raunhæfan möguleika eftir nám að fara til annarra byggða og stunda mögulega nýsköpun og þar fram eftir götunum í staðinn fyrir að vera bara í Reykjavík. Ég velti fyrir mér hvort þetta væri mögulega leið sem við ættum að kanna enn frekar.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum. Ég tek undir það. Þetta hefur auðvitað oft verið rætt. Sumum þykir það viðkvæmt að einhvers konar ívilnun fylgi því að maður ljúki námi og skili sér í heimabyggð eða ákveði hreinlega að flytja út á land. Norður-Noregur hefur gjarnan verið tekinn sem dæmi. Þetta hefur mikið verið rætt varðandi heilbrigðisstéttirnar, lækna sérstaklega. Mér finnst ástæða til þess að skoða þetta. Ég held a.m.k. að þegar við erum að breyta kerfinu svona mikið, sem mikil þörf er á, þá sé ástæða til að endurskoða þetta og fara ofan í það og fá kannski líka að vita hvað þeim stéttum sem helst skortir úti í hinum dreifðu byggðum þykir sjálfum um að svona ívilnanir yrðu hugsanlega í boði.
Virðulegur forseti. Mér finnst alltaf við hæfi þegar mál eru lögð fram og við 1. umr. að maður spari kannski stórar yfirlýsingar og hlusti meira á hvað framsögumaður hefur fram að færa og reyni að kynna sér efni málsins. Oft hef ég það sem reglu að taka ekki mikið til máls í 1. umr. heldur reyni að hlusta eftir því sem er verið að halda fram. Þetta finnst mér gríðarlega viðamikið mál. Nokkuð mikil umræða hefur verið um það í sumar og strax eru komnar upp í hugann töluverðar efasemdir sem ég ætla að reifa í ræðunni. Auðvitað vona ég að við vinnslu málsins í allsherjar- og menntamálanefnd verði þessum efasemdum mætt. En ég verð þó að segja í upphafi ræðu minnar að mér finnst það ótrúleg bjartsýni hjá hæstv. ráðherra að ætla sér að fá frumvarpið samþykkt fyrir kosningar. Það eru bara örfáir dagar eftir af þessum þingstubbi og það á eftir að fara í alla umfjöllun í nefndinni. Þetta er gríðarlega viðamikið mál sem hefur áhrif á mjög mikilvæga þætti samfélagsins. Ég er ekkert endilega að lýsa yfir að ég telji frumvarpið alslæmt eða slíkt, mér finnst það bara bjartsýni á þessum tímapunkti, með þennan tímaramma, að ætla sér að samþykkja það. Mér finnst þurfa að fá það fram hvort það sé einhvers konar ófrávíkjanlegt skilyrði og sú pressa sé á vinnu nefndarinnar að frumvarpið verði að vera samþykkt. Mér finnst líka við hæfi í svona viðamiklu máli að flokkarnir setji einfaldlega fram stefnu sína fyrir kosningar sem eru í vændum og fólk fái að taka afstöðu til þeirrar stefnu í þeim kosningum. Þetta frumvarp er augljóslega stefna hæstv. ráðherra og hans flokks alla vega og eðlilegt að það sé rætt þar. Þetta hljóð mundi kannski ekki heyrast úr mínum skrokki ef öðruvísi hefði verið farið að. Það hefur ekki verið neitt mjög viðamikið samráð við aðra flokka á þingi í málinu. Að baki frumvarpinu liggja ekki vinnubrögð eins og t.d. voru til fyrirmyndar í útlendingalögunum sem við samþykktum á dögunum þar sem þverpólitísk nefnd fór yfir það mikilvæga mál, fór í saumana á þeim mikilvæga málaflokki og kom svo fram með frumvarp sem rík sátt ríkti um. Ég mundi telja að málefni Lánasjóðs íslenskra námsmanna og fyrirkomulag námsstyrkja á Íslandi sé mál þar sem flokkar eiga að setjast niður saman í upphafi kjörtímabils og reyna að komast að samkomulagi, vegna þess að ég held að við deilum markmiðum í þessu. Ég held að það hefði verið mjög fínt ef við værum núna með frumvarp sem hefði verið afrakstur slíkrar nefndarvinnu. Þá væri auðvitað allt annað landslag í þessu máli. Gott og vel. Ég er sem sagt ekki viss um að tíminn muni nægja til þess að eyða öllum efasemdum sem eru viðamiklar um þetta frumvarp. Ég vil segja það fyrst að þegar ég sá fyrstu fyrirsögnina um frumvarpið, bara eins og allur almenningur í þessu landi, í blöðunum, mér hafði ekkert verið kynnt það sérstaklega sem þingmanni eða meðlimi í allsherjar- og menntamálanefnd, þá fannst mér þetta hljóma nokkuð vel. Ég er reyndar alveg sammála því og held að fulltrúar allra flokka séu sammála því að mikilvægt sé að koma á námsstyrkjakerfi á Íslandi og að hluti sé greiddur út í styrk, að það væri gott. Það er til samræmis við það sem gerist í nágrannalöndunum. Þegar maður sá að það ætti að greiða þennan styrk og síðan lán, þá var maður jákvæður. Ég er enn þá mjög jákvæður í garð þess markmiðs og vil gjarnan ná því. Svo fer maður að lesa meira og lesa það sem fólk segir um þetta og kynna sér efni frumvarpsins betur. Þá er náttúrlega tvennt sem kemur upp í hugann. Í fyrsta lagi er það markmið námslánalaganna, laganna um Lánasjóð íslenskra námsmanna, að tryggja fólki jafnrétti til náms óháð efnahag. Það vakna auðvitað verulegar spurningar um það hvort því markmiði sé náð með frumvarpinu vegna þess að það blasir þannig við að styrkjahlutann eigi að fjármagna með stífari endurgreiðslu og hærri vöxtum á lánahlutanum. Hæstv. ráðherra hefur orðið tíðrætt um útreikninga stúdentaráðs Háskóla Íslands í þeim efnum. Ég á eftir að kynna mér þá í þaula. Ég á eftir að sjá hvaða forsendur liggja að baki útreikningum þess. Stúdentaráð segir, samkvæmt orðum ráðherrans, að 85% núverandi stúdenta muni koma betur út úr þessu kerfi sem hann boðar [[Það eru útreikningar sem koma frá lánasjóðnum.]]Já, það er þá þeir útreikningar sem þarf að kynna sér. En það eru líka mikilvægar spurningar í því sambandi: Hvað um þennan 15% hóp? Hverjir eru í honum? Er það mikilvægur hópur? Ég held nú að allir sem fara í nám séu mikilvægir hópar. En hvað erum við að ræða um? Er verulegur munur á þessum 15% og 85% hóp? Ég held að við verðum að sjá þetta allt saman og út frá hvaða forsendum er gengið. Mér finnst það góður punktur sem Jón Ólafsson skrifar í Stundinni 12. ágúst þar sem hann skrifar um þetta frumvarp, til hvers eru námslán er það sem hann fjallar um í greininni. Þær grunsemdir vakna við lestur frumvarpsins að hæstv. ráðherra vilji fyrst og fremst leiðrétta eina tegund af einhvers konar óréttlæti sem er að endurgreiðsla á námslánum núna er bara um 50%. Sumir borga ekki námslánin sín til baka en aðrir borga þau til baka. Þetta sé óréttlátt. Ég hef margoft lýst þeirri skoðun minni að rétt sé að reyna að breyta þessu kerfi þannig að sá hluti sem fæst ekki greiddur til baka sé á einhvern hátt, að hluta til alla vega, nýttur í það að búa til styrkjafyrirkomulag, en ég er ekki viss um að það sé meginmarkmið lánasjóðslaga að tryggja að allir greiði námslán til baka undantekningarlaust. Ég held að þar kunnum við að vera að útiloka mikilvægan hóp í menntakerfinu sem við viljum að sæki sér menntun sem mun kannski eiga mjög erfitt með það út frá öllum forsendum, út frá lengd námsins, út frá kostnaði við það, er samt sem áður mjög mikilvæg menntun. Það kunna að vera heilu stéttirnar. Það getur vel verið að við þurfum að horfast í augu við það að þessir hópar, einhverjir tilteknir námsmenn, geta ekki greitt að fullu til baka. Það vakna því efasemdir um það hvort það sé raunverulega mikilvægasta markmið lánasjóðskerfisins að allir greiði að fullu til baka. Það kann að vera að við þurfum að fara einhvern milliveg í því. Þar með er ég að segja að þetta sé ekkert endilega gott eins og það er núna þar sem svona fáir greiða til baka að fullu, en einhvern milliveg þurfi að fara. Minn málflutningur mun vera á þeim nótum við umfjöllun nefndarinnar. Það er náttúrlega verið að afnema tekjutengingu í afborgun á námslánum. Segjum sem svo að það sé rétt að það þýði að nánast allir eða rosalega margir muni samt greiða minna en nú er í mánaðarlega afborgun af námslánum. Segjum sem svo að það sé satt. Ég á eftir að fara í saumana á því. Mér finnst það svolítið ótrúleg yfirlýsing að afnám tekjutengingar hafi það í för með sér. Það kann að vera að styrkjahlutinn komi á móti. En við erum að hanna kerfi til frambúðar. Við erum ekki bara að bregðast við kerfinu eins og það hefur verið. Við erum að hanna kerfi, er það ekki, sem á að virka inn í 21. öldina og við viljum væntanlega hafa það eins og við samþykkjum það. Við ætlum þá að hafa námslánakerfi í framtíðinni sem er ekki með tekjutengdum afborgunum. Það þýðir auðvitað að í framtíðinni, þegar það kerfi sem við erum með núna verður löngu orðið steingleymt, myndast sá hvati í háskólanámi að fólk leiti í nám sem felur í sér hærri tekjur vegna þess að fólk vill vera fljótara að greiða niður lánið eða vill ekki að þessi byrði, sem þá verður án efa talin umtalsverð, verði hlutfallslega of mikil. Þannig að menn munu leita í störf sem mestar líkur eru á að feli í sér háar tekjur. Er það endilega gott sem hvati til framtíðar inn í háskólakerfið? Það held ég ekki. Ég held að við verðum að hanna kerfið þannig að það veiti svigrúm fyrir fólk til að velja sér menntun án þess að hugsa endilega um algjörlega stífa tekjumöguleika sína til frambúðar. Það er mjög mikilvægt að fólk leiti sér líka menntunar vegna þess að það hefur mjög djúpan og mikinn áhuga á tilteknu fagsviði, hefur vísindalegan áhuga á einhverjum rannsóknum sem þurfa að fara fram og eru kannski mjög kostnaðarsamar, vill fórna sér á einhvern hátt í þágu vísinda og rannsókna og aukinnar þekkingar. Þetta þarf líka að vera þarna. Við erum að búa til mjög einsleitan hvata finnst mér með þessu. Ég velti líka fyrir mér og ég þarf að fá svör við því að reistar eru ákveðnar skorður í meiri mæli en nú er við því að fá lán. Hámarkstími er styttur þó að ráðherra vilji ræða það hvernig hægt er að koma til móts við doktorsnema í því sambandi, hámarksfjöldi eininga og þar fram eftir götunum. Ég þarf að sjá hvernig hópar sem eiga undir högg að sækja eins og öryrkjar, sem vilja kannski leita sér menntunar með öðrum hætti heldur en margir aðrir og yfir lengri tíma, koma út úr þessu, fólk utan af landi og tekjulágir hópar augljóslega, svo eru líka eldri námsmenn. Það er alveg augljóst að það verður mjög erfitt fyrir fólk síðar á lífsleiðinni að leita sér menntunar, ekki bara beint eftir stúdentspróf. Það verður mjög stíf endurgreiðsla, vegna þess að fólk á að vera búið að greiða sín lán 67 ára eða þegar það er komið á almennan lífeyrisaldur. Ég er ekki viss um að þetta sé rétt stefnumörkun. Ég held að þarna sé algjörlega horft fram hjá því að veröldin er mjög mikið að breytast hvað menntun varðar. Ég held að við séum að horfa inn í 21. öld þar sem verður gríðarleg þörf á símenntun, að fólk sé stöðugt að mennta sig. Það er ekki svo að fólk fari bara í háskólanám og fái eitthvert embættispróf og vinni síðan inni á kontór allt sitt líf. Við munum sjá ævintýralegar framfarir í tækni og vísindum á komandi árum og áratugum, ævintýralegar breytingar á samfélagsgerðinni og það verður mjög mikilvægt fyrir þessa þjóð sem og aðrar þjóðir, mikilvægt fyrir litla Ísland að vera á tánum í þessu og vera með mannafla og mannauð sem er í rauninni sífellt að mennta sig. Þessi þáttur frumvarpsins finnst mér algjörlega vinna gegn þessu. Mér finnst hann gamaldags. Ég á mjög erfitt með það að við ætlum einfaldlega að skrúfa fyrir aukna menntun fólks eftir að það er búið með háskólanám á yngri árum. Ég á mjög erfitt með að kyngja því sem pólitískri stefnumörkun sem er viðeigandi fyrir þá tíma sem við lifum, ég á mjög erfitt með það. Ég er hins vegar alveg opinn fyrir því að heyra hvaða hugmyndir hæstv. ráðherra hefur til að mæta þessu. Þetta er í rauninni mjög svipuð umræða og fór fram þegar aðgengi eldri en 25 ára var skert að framhaldsskólum. Þá svaraði hæstv. ráðherra því til að hann vildi auka menntun og aðgengi eldra fólks að menntun með öðrum hætti. Það þarf að sýna fram á það hér. Það þarf líka að koma fram á hvaða hátt það verður tryggt að íslensk þjóð sé alltaf með þá menntun sem hæfir hverjum tíma og hæfir nútímanum. Ég þarf því að fá svör við ákveðnum grundvallarspurningum. Er jafnrétti til náms tryggt með þessu? Eru mikilvægir námsmenn og mikilvægir hópar settir út fyrir sviga? Er verið að auka einsleitni? Það fer ekki saman við það mikilvæga markmið námslánalaga að fjárfesta í fjölbreyttri menntun. Mér finnst að það hljóti að vera markmiðið og er líka mjög mikilvægt efnahagslegt markmið fyrir þessa þjóð. Þessum efasemdum verður a.m.k. að eyða í mínum huga áður en ég ljái máls á því að greiða málinu atkvæði mitt. Svo vil ég líka minnast á það að lokum að mér finnst mjög bagalegt, og ég sé að stúdentaráð Háskóla Íslands er sammála því, að ekki er afnumið eftirágreiðslukerfi námslána sem gerir námsmenn algjörlega upp á fjármálastofnanir komna og í raun og veru er vaxtabyrðin aukin með frumvarpinu á margan hátt. Að síðustu verð ég að geta þess að mér finnst það alveg hróplegt óréttlæti, og ætla nú ekkert að fara að tala um mín persónulegu mál í því samhengi, að lán skuli áfram eiga að falla niður við andlát lántaka, en að ábyrgðir eigi ekki að falla niður við andlát ábyrgðarmanns. Þar með sé því kerfi viðhaldið að börn og barnabörn og barnabarnabörn ábyrgðarmanna [[Forseti hringir.]]hafi ríkari skyldur gagnvart námslánum heldur en fjölskylda og ættingjar lántakandans sjálfs.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa ræðu. Augljóst má vera að eitt af því sem bíður er að fara vel yfir þá útreikninga sem liggja til grundvallar, bæði það sem lánasjóðurinn hefur reiknað og við í ráðuneytinu og utanaðkomandi sérfræðingar og síðan það sem hefur verið reiknað af hálfu stúdentahreyfinganna, sem ég hvet hv. þingmann til að kynna sér vel. Ég held að þá muni blasa við sú mynd sem ég hef nefnt þegar horft er til endurgreiðslunnar, sem skiptir svo miklu máli í því sem hv. þingmaður er að ræða hvað varðar námsvalið. Ég held ekki að ástæða sé til að hafa þær áhyggjur sem þingmaðurinn hefur um að þetta muni þrengja með einhverjum hætti námsvalið. Þvert á móti get ég fært fyrir því rök að þetta muni auka möguleikana á því að velja sér nám af því að endurgreiðslan mun minnka að svo stórum hluta, endurgreiðslubyrðin mun léttast. Í öðru lagi hvað varðar að jafnrétti sé tryggt. Já, ég tel að jafnrétti sé alveg tryggt með þessu. En það sem við erum að gera er að aðskilja lánahlutann annars vegar og styrkhlutann hins vegar. Vitanlega þarf að fara vel í gegnum þetta allt saman. Ég held að sú aðgerð sé ekki til þess fallin að draga úr jafnrétti til náms. Í þriðja lagi. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um framtíðina. Ég ætla að taka það aðeins í seinni hlutanum. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að við þurfum að hugsa mjög margt upp á nýtt í íslensku menntakerfi vegna þeirra breytinga sem hv. þingmaður nefnir. Ég skal nefna við þingmanninn það sem ég hef verið að slást við og berjast fyrir og virkilega lagt áherslu á sem er að í samfélagi eins og okkar byggir framtíð okkar á menntakerfinu og þá er óviðunandi að vera í þeirri stöðu að vera með lélegustu námsframvindu sem þekkist innan OECD á framhaldsskólastiginu og að meðalaldur þeirra sem ljúka BA og BS á Íslandi sé sá hæsti í heimi. Nýting okkar á menntun er of lítil. Við komum of seint í námið og við erum of lengi. Við þurfum að breyta þessu vegna þess að menntunin er auðvitað grundvöllur þessa. Ég ætla að segja hvað varðar [[Forseti hringir.]]fjölda þeirra sem eru [[Forseti hringir.]]eldri en 60 ára að þá held ég [[Forseti hringir.]]að það hafi verið þannig innan HÍ [[Forseti hringir.]]að þrír einstaklingar [[Forseti hringir.]]voru á námslánum, [[Forseti hringir.]]svo dæmi sé tekið. Það eru 49 einstaklingar á aldrinum 51–59 ára.
Virðulegur forseti. Lykilatriði í því sem ég er að segja er að það er gott og gilt að bera saman kerfið eins og það var og kerfið eins og það er núna, sem er nota bene að flestra mati orðið úrelt og sinnir ekki kröfum námsmanna eða samtímans og gegnir ekki því lykilhlutverki nægilega vel að byggja hér upp menntun í landinu og löngu orðið tímabært að endurskoða það. Eitt er að bera þessi kerfi saman og vonandi er það kerfi betra sem hæstv. ráðherra boðar en núverandi kerfi, til þess er leikurinn væntanlega gerður. Hins vegar verðum við líka að horfa á hvort það sé nógu gott. Samanburður við gamla kerfið verður ekki endalaus, hann mun gleymast. Einhvern tímann munum við átta okkur á því að við erum komin með kerfi þar sem afborganir eru ekki tekjutengdar og þá segi ég að það muni leiða til einsleitni. Það er tvennt í þessu sem leiðir til einsleitni. Það er annars vegar að afborganirnar verða ekki tekjutengdar þannig að námsmenn framtíðarinnar munu þá hugsa: Heyrðu, best að ég fái sem hæstar tekjur svo afborganir af námsláninu angri mig sem minnst, séu sem minnst hlutfall. Núna geta menn vænst þess að tillit sé tekið til tekna þeirra, en það verður ekki gert í framtíðinni. Ég held að það muni þýða einsleitni. Hitt er að fólk verði undantekningarlaust að vera búið að greiða námslánið sitt til baka áður en það fer á ellilífeyri. Þetta mun líka leiða til einsleitni og aftra því að við getum byggt upp símenntunarsamfélag, að mínu viti, sem þarf að vera til staðar fyrir það samfélag sem við horfumst í augu við, sem er að verða til. Hvað varðar að námsmenn séu of lengi í námi og þar fram eftir götunum [[Forseti hringir.]]þá held ég að gera þurfi ýmislegt [[Forseti hringir.]]til þess að endurskilgreina faglegar [[Forseti hringir.]]kröfur sem [[Forseti hringir.]]háskólarnir gera og veita þeim frelsi [[Forseti hringir.]]til að reyna að beina nemendum í það nám sem þeir [[Forseti hringir.]]geta raunverulega klárað og vilja klára.
Virðulegi forseti. Það sem um ræðir er þessi spurning: Er greiðslubyrðin að léttast hjá stórum hluta námsmanna? Svarið er já. Þar af leiðandi held ég að áhyggjurnar sem hv. þingmaður hefur af tekjutengingunni séu ekki réttmætar, þ.e. ef greiðslubyrðin er léttari en áður. Ég er ekki aðeins að tala um samanburðinn við það sem áður var heldur það að við erum að búa til kerfi sem dregur úr greiðslubyrðinni hjá meginþorra námsmanna. Þó að tekjutengingin hverfi hef ég ekki þær áhyggjur sem hv. þingmaður hefur einfaldlega af því að þegar ég skoða samsetningu teknanna núna og ef við veltum fyrir okkur hvernig þær munu þróast í framtíðinni þá er þessi kerfisbreyting ekki til þess fallin að draga úr því að fólk velji sér það nám sem það hefur áhuga á. Miðað við það fyrirkomulag sem við höfum í dag þá hefur það meira svigrúm. Ég hef ekki áhyggjur af því að þetta gerist. Aftur að framtíðinni. Það er rétt sem hv. þingmaður segir varðandi þetta gamla hugtak sem við notuðum í gamla daga þar sem sagt var af svolítilli fyrirlitningu að menn væru eilífðarstúdentar af því að þeir kláruðu ekki nám. Öll sú hugsun er orðin gamaldags og úrelt hvað það varðar að við klárum ekki nám í eitt skipti fyrir öll. Við þurfum að endurmennta okkur o.s.frv. Það sem hér um ræðir er námslánakerfið og við horfum til þess hvernig við stöndum að þessari tegund af stuðningi. Alls konar menntun á sér stað í samfélaginu, eins og hv. þingmaður þekkir, t.d. við Endurmenntun Háskóla Íslands, alls konar námskeið, alls konar þróun innan fyrirtækja, í háskólastofnunum og sérskólum o.s.frv. Það er alveg gríðarleg gróska í þeirri starfsemi allri. Við berum saman þann árafjölda sem við ætlum að verja til þess að styðja nemendur okkar með námslánakerfi við það sem önnur lönd gera, t.d. hin norrænu ríkin og Evrópulöndin, og það er það sem við erum að ræða hér. En ég er alveg sammála hv. þingmanni og ég er tilbúinn til að eiga orðastað við hann um það hvenær sem er hvaða breytingar við þurfum að gera á íslensku menntakerfi til þess að aðlagast [[Forseti hringir.]]akkúrat þeim þáttum sem hann nefnir. Það er það sem stendur yfir. Það snýr ekki aðeins [[Forseti hringir.]]að lengri námstíma á framhaldsskólastigi heldur svo fjöldamörgu öðru [[Forseti hringir.]]sem skiptir miklu máli.
Virðulegur forseti. Við hjökkum kannski svolítið í sama farinu vegna þess að mitt svar er efnislega mjög svipað því sem ég gaf áðan. En fyrst þetta: Varðandi að greiðslubyrðin verði léttari og það allt saman ætla ég að hafa þann fyrirvara á því að maður hefur heyrt ýmsar tölur í því og maður þarf að fara vandlega í saumana á því við vinnslu nefndarinnar á málinu. Ég er því ekki reiðubúinn að fallast á það sisvona, það þarf að sjá það allt saman, hvernig það liggur. En gott og vel. Það sem ég er að segja er að jafnvel þótt greiðslubyrðin yrði léttari er kerfið sem tekur við til þess fallið að auka einsleitni og ekki til þess fallið að mæta nauðsynlegum kröfum samtímans um símenntunarsamfélag. Hvers konar háskólasamfélag erum við að búa til með þessu frumvarpi? Mér sýnist sem fólk muni í framtíðinni sjá þennan veruleika: Sem fyrst eftir stúdentspróf, helst sem allra, allra fyrst. Gott og vel. Fínt. Farðu í háskólanám. Kláraðu það fljótt. Menntaðu þig í starfi sem borgar vel vegna þess að þá þarftu ekkert að hafa of miklar áhyggjur af greiðslubyrðinni, jafnvel þótt hún sé lægri en núna, þá þarftu alla vega ekki að hafa of miklar áhyggjur af henni, hún verður minna hlutfall af þínum háu tekjum. Og menntaðu þig bara einu sinni. Það eru skilaboðin sem kerfið gefur, því að þegar árin líða og fólk er kannski orðið 43, 44 ára og langar að söðla um og hverfa til nýrra verkefna, eins og við tveir höfum ætlað okkur að gera, er því gert erfitt að sækja sér menntun. Samfélagið hefur líka breyst að því leyti að fólk er við fulla heilsu og hefur getu og löngun og [[Forseti hringir.]]jafnvel meiri þroska til að sækja sér menntun síðar á lífsleiðinni. [[Forseti hringir.]]Mér finnst það alvarlegt þótt það eigi ekki endilega að vera meginefni [[Forseti hringir.]]menntastefnunnar [[Forseti hringir.]]að stuðla að slíkri menntun. [[Forseti hringir.]]En hér er beinlínis [[Forseti hringir.]]verið að vinna gegn henni.
Forseti vill biðja þingmenn að virða tímamörk.
Frú forseti. Mér var svipað farið og hv. ræðumanni, sem ég þakka fyrir ræðuna, fyrst þegar ég fór að skoða frumvarpið og heldur hafa áhyggjur mínar vaxið en minnkað, við virðumst vera á svipuðu spori í þeim efnum. Ég hef staldrað mikið við það sem hv. þingmaður gerði sérstaklega að umtalsefni sem er algjörlega sjálfstæður efnisþáttur þessa máls, þ.e. að afnema með öllu tekjutengingu endurgreiðslna. Í sjálfu sér getum við alveg rætt um fyrirkomulag lána versus að einhverju leyti námsstyrkja o.s.frv. En að því marki sem menn hafa tekið námslán og koma svo til með að endurgreiða þau þá er það auðvitað grundvallarbreyting. Það er hugmyndafræðileg kúvending má segja að ætla að hverfa algjörlega frá því að endurgreiðslurnar taki að einhverju leyti mið af þeim tekjum sem menn síðan hafa eftir að hafa eytt mörgum árum ævi sinnar í nám. Reyndar tel ég að ástæða sé til að horfa líka á hinn endann og gleyma því ekki að löggjöfin um lánasjóðinn er merkileg félagsmálalöggjöf báðum megin frá, því að hún er líka merkileg á útlánahliðina, sú nálgun að tryggja mönnum framfærslu og þar með jafnrétti til náms í gegnum það að að verulegu leyti og án tillits til efnahagslegra aðstæðna skulu allir geta framfleytt sér á námstímanum. Svo á hinn endann. Ég vil kannski heyra betur í hv. þingmanni varðandi skoðun hans og hugleiðingar í sambandi við að þetta muni þrengja námsvalið. Ég sé ekki betur en að það sé bara einfaldur hvati til þess að sækja í hæstlaunuðu störfin, hafa það í huga þegar maður velur sér nám, hann sé tvöfaldur, því að hann er auðvitað alltaf til staðar í einhverjum mæli að menn velti fyrir sér: Hvaða tekjumöguleika gefur námið mér í framtíðinni? En hann mun tvöfaldast ef menn horfa svo á það að greiðslubyrðin af námslánunum verður hlutfallslega miklu þyngri eftir því [[Forseti hringir.]]sem launin verða minni. Ég sé ekki betur [[Forseti hringir.]]en að þetta sé tvöfaldur hvati en ekki einfaldur.
Virðulegur forseti. Ég tel ríka ástæðu til að hafa áhyggjur af þessu. Eins og ég segi, það er auðvitað eitt að ræða þennan tímapunkt núna og bera saman við þáverandi kerfi eða eitthvað slíkt. Við verðum líka að horfa á tímapunkt í framtíðinni frammi fyrir hverju námsmenn munu standa. Vissulega er rétt að það er mjög eðlilegur hlutur að námsmenn horfi til þess hvaða tekjumöguleika námið muni skapa þeim í framtíðinni. Það er bara eðlilegt. Við höfum litið á það sem mikilvægan part af námslánakerfinu að það sé mikilvægt. En við höfum haft það sem ákveðinn lykilþátt í námslánakerfinu að gera það ekki endilega að lykilspurningunni þegar fólk íhugar nám. Ég tel mikilvægt að það sé ekki endilega alveg lykilspurningin sem fólk muni standa frammi fyrir: Eru háar tekjur í framtíðinni? Ég fór í íslensku og heimspeki, ég held að á þeim tíma hafi ég ekkert íhugað hvaða tekjumöguleika ég hefði í framtíðinni, en ég fór í það nám sem ég hafði áhuga á og langaði til að mennta mig í. Ef ég hefði á þeim tímapunkti staðið frammi fyrir því að tekjuafborgunin, alveg sama hvert kerfið var kannski tíu árum áður, eða lánaafborgunin hefði verið ótekjutengd, þá hefði kerfið augljóslega verið að segja mér að hugsa meira um það. Bíddu við, er þetta nám kannski það rétta sem ég ætti að fara í miðað við það að ég þyrfti að borga alveg fasta upphæð í hverjum mánuði það sem eftir væri? Mér finnst þetta svo augljóst. Þetta er auðvitað grundvallaratriði, eins og hv. þingmaður segir, í hugsuninni bak við námslánakerfið að það sé tekjutenging afborgana. Mér finnst nær að reyna að lækka afborganir af námslánum frekar en hafa þær áfram tekjutengdar til þess að taka ekki út þennan mikilvæga þátt í námslánakerfinu, að fólk þurfi ekki endilega að hafa [[Forseti hringir.]]of miklar áhyggjur af framtíðartekjum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir viðbrögðin. Ég held að við þurfum líka aðeins að setja þetta í samhengi við tíðarandann og velta fyrir okkur tímabilum sem við höfum gengið í gegnum og erum kannski að einhverju leyti, og því miður sjálfsagt að verulegu leyti, stödd á enn þá, þ.e. tímum mikillar efnishyggju og mikillar ásóknar í slík veraldleg gæði, há laun og lúxus. Hverjar eru þarfir samfélagsins og hvernig viljum við hafa þetta? Við viljum væntanlega hafa þetta fjölbreytt. Við viljum væntanlega ekki að slíkir hvatar verði of ríkjandi og þrengi að eða fæli fólk frá að mennta sig til mikilvægra starfa, þeirra hluta sem það langar til, sem er að mínu mati hluti af mannréttindum, þ.e. að eiga þess kost að kynna sér og fræðast um og mennta sig í hlutum sem hugur manns stendur til og svo þarfir samfélagsins fyrir það líka. Tökum einn geira og mönnunarþörf hans á komandi áratugum, það eru umönnunarstörfin, það er heilbrigðiskerfið og umönnunarstörfin. Ég lagði fram fyrirspurn og fékk skriflegt svar í fyrra frá heilbrigðisráðherra um hvernig horfur væru kortlagðar fyrir mönnunarþörf í umönnunarstéttunum og heilbrigðisstéttunum á komandi árum og áratugum. Svarið var býsna hrollvekjandi vegna þess að við stöndum þar frammi fyrir gríðarlegri þörf á fagfólki, á vel menntuðu fagfólki í störfum sem í stórum stíl eru ekki mjög hátt launuð. Er líklegt að þetta fyrirkomulag hvetji til þess að fólk ljúki leikskólanámi á háskólastigi, sjúkraliðanámi og ýmsum öðrum slíkum störfum sem við þurfum svo sannarlega á að halda og í auknum mæli á komandi árum, ef það verður letjandi frekar en hitt að horfa framan í framtíð þar sem námskostnaðurinn að því marki sem hann var tekinn að láni [[Forseti hringir.]]verður ekki endurgreiddur með tekjutengdum hætti?
Virðulegur forseti. Já, fólk í umönnunarstéttum, fólk í skapandi greinum sem skapar oft mjög miklar tekjur en nýtur minni ávinnings af vinnu sinni en það ætti að gera. Nefna má það sem mjög mikilvæga hópa sem því miður eru tekjulágir. Auðvitað væri æskilegt að þeir hópar fengju einfaldlega hærri tekjur og hærri laun, en ég held að jafnvel þótt það yrði, þótt þeir hópar, stórir hópar í útgjöldum ríkisins, hins opinbera, stórir hópar í launabókhaldi hins opinbera, fengju umtalsvert hærri tekjur, sem væri æskilegt, þá held ég að mér sé óhætt að fullyrða að það yrðu ekki launahæstu störfin í samfélaginu. Ég held að þau verði annars konar, kannski því miður, en ég held að það séu ákveðnar líkur á því. Þá leyfi ég mér að halda því fram að ef við samþykkjum frumvarpið og afborgun námslána verði ótekjutengd, þá muni ekki líða mörg ár þar til sú krafa verður á lofti og mjög skiljanleg að afborganir verði tekjutengdar, vegna þess að þessir hópar munu sjá að hlutfallið er of hátt. Það munu einhverjir verða hér í þessum sal að ræða það hvað endurgreiðslan sé hátt hlutfall af kjörum þeirra sem eru ungir, nýkomnir úr námi, og tilheyra þeim hópum sem við erum að tala um og þar fram eftir götunum. Ég er nokkuð viss um að menn muni þá sjá það af hverju þeir voru með tekjutengingu til að byrja með. Ég held að menn verði að sjá þennan framtíðarpunkt í þessu og meta það út frá því hvort það sé skynsamlegt.
Virðulegi forseti. Ég er búin að bíða lengi eftir þessari stund, að fá að ræða frumvarp til laga um námslán og námsstyrki. Þetta er frumvarp sem hefur greinilega verið í vinnslu uppi í ráðuneyti í einhvern tíma og það vekur athygli að formaður nefndarinnar var jafnframt stjórnarformaður LÍN. Þá verð ég bara að spyrja hvort LÍN hafi verið að búa til lög um sjálft sig og hvort það teljist eðlileg vinnubrögð. Hefði ekki verið betra að fá aðeins hlutlausari aðila til að búa til drög að frumvarpi um þessa mikilvægu stofnun? Það má líka nefna að í þeirri nefnd sem var skipuð var enginn frá hagsmunasamtökum stúdenta og þar af leiðandi finnst mér við lestur frumvarpsins það miða mjög að hentugleika LÍN. Þetta er mjög LÍN-miðað frumvarp. Það er verið að færa mjög mikil völd til stjórnar LÍN að mínu mati í frumvarpinu og það er gegnumgangandi. - Það væri gaman að fá hæstv. menntamálaráðherra í salinn, ef hann er hérna einhvers staðar, þar sem mig langar að eiga orðastað við hann. Forseti? Jæja, ókei, þá tala ég bara við loftið. Það vekur spurningar að þegar við erum að gera heildarendurskoðun þá séum við ekki með almennilega heildarendurskoðun - ég verð eiginlega að viðurkenna að mér þykir mjög sérstakt að hæstv. menntamálaráðherra sé ekki hér. [[Forseti hringir.]]
Forseti vill láta hv. þingmann vita að það er verið að kalla eftir hæstv. menntamálaráðherra og vonandi hefur hann bara brugðið sér örstutt úr salnum.
Gæti ég þá fengið að stöðva klukkuna eða byrja ræðu mína aftur þegar hæstv. ráðherra kemur?
Forseti telur að ekki sé ástæða til að byrja ræðuna aftur.
Gæti ég þá …
Forseti mun kannski taka tillit til ákveðinna sekúndna.
Já. Áhugavert. Þakka þér fyrir, hæstv. forseti. Þá ætla ég að halda áfram með það sem ég vildi sagt hafa, m.a. gagnrýni á gerð draga þessa frumvarps og á það hversu margir hagsmunaaðilar frá LÍN fengu að koma að gerð frumvarpsins. Mér þykir mjög óeðlilegt að stjórnin búi til lög um sjálfa sig, ég verð að viðurkenna að mér þykja það ekki vönduð vinnubrögð, og þar af leiðandi er þetta frumvarp einstaklega LÍN-miðað. Strax í 3. gr. er talað um að stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna meti hvort nám teljist aðstoðarhæft. Það eru engir staðlar eða áherslur sem sýna hvenær nám er aðstoðarhæft og hver eigi að meta það og ef það eru einhver vafaatriði hvort nemandinn eigi að njóta vafans eða ekki. Mér finnst mikið vanta upp á að veita nemendum réttindi til að njóta vafans þegar kemur að LÍN. Það eru fleiri atriði í frumvarpinu sem er mjög vert að taka til athugunar. Í fyrsta lagi er umræðan um styrki. Hvenær er styrkur styrkur og hvenær er styrkur ekki styrkur? Í núverandi kerfi er gert ráð fyrir því að styrkurinn felist í því að nemendur borgi ekki til baka fullt lán nema þeir hafi tekjur til þess. Þess vegna eru afborganir tekjutengdar og að því leytinu til er reynt að stuðla að félagslegum jöfnuði og að fólk sæki sér nám óháð því hverjar tekjurnar eru eftir námið. Það er hins vegar ekki gert ráð fyrir því hér. Hérna eiga allir að borga jafn mikið til baka. Hérna er reynt að sjá til þess að lánasjóðurinn sé arðbær í raun og veru, að lánasjóðurinn fái peningana sína til baka. Það er í raun og veru grundvallarbreyting á hugsuninni um lánasjóðinn. Það er eitthvað sem er mikilvægt að taka til gagngerrar og almennrar umræðu. Svona breytingar þurfa umræðu til að þroskast í samfélaginu. Þá verð ég að fá að nefna að mér þykir það stórkostlega mikil bjartsýni af hæstv. menntamálaráðherra að reyna að fá þetta frumvarp í gegn á lokametrum þingsins, sér í lagi eins og stjórnmálaaðstæður eru í dag, það er verið að boða til kosninga í október og þar fram eftir götunum. Það eru nokkur atriði sem þarf sérstaklega að huga að í frumvarpinu. Verið er að setja þak á það hversu hátt lán viðkomandi getur tekið. Þakið á hámarksláni er 15 milljónir og þá er ekki tekið tillit til þess hversu mikill hluti af þessum 15 milljónum er til framfærslu og hversu mikill hluti er til að borga skólagjöld. Það er himinn og haf milli þess að þurfa að borga skólagjöld og þurfa að sjá fyrir sér. Ef markmiðið með lánasjóðnum á vera að fólk geti stundað nám á háskólastigi án þess að þurfa að stunda vinnu samhliða því þarf að gera greinarmun á því til hvers lánin eru veitt. 15 millj. kr. lán dugar ekkert sérstaklega langt. Það sem vantar líka mikið í þessar tölur sem liggja að baki er að rýna af hverju fólk er með há lán. Það gefur augaleið hverjir eru með langhæstu lánin. Í frumvarpinu má sjá fimm hæstu eftirstöðvar lánþega, hæsta upp á 48 milljónir, þannig að þetta eru gífurlega háar upphæðir, en á bls. 29 má líka sjá fjölda lánþega eftir upphæð lána. Flestir eru með lægstu lánin og það er auðvitað skiljanlegt, flestir sem taka lán og eru með opin lán núna eru þeir sem eru annaðhvort bara búnir með BA-nám eða BS-nám eða eru að byrja í námi. Ef við tökum þau lán án þess að vera með skólagjöld eru þau u.þ.b. 3 milljónir, ef ég man rétt. Síðan lækkar hlutfallið, næstflestir eru með 5–7,5 milljónir í lán. Svo eru 4% með 10–12 milljónir í lán. Í frumvarpinu er ekki greint hvernig fjölskylduhagir þessa fólks eru. Eins og staðan er í dag fá foreldrar sem líka eru námsmenn lán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna til að sjá börnum sínum farborða. Einstæð móðir með tvö börn sem fer í fimm ára nám er með um 10 milljónir í eftirstöðvar eftir fimm ára nám, í raun og veru 13,3 milljónir eftir fimm ár samkvæmt töflu 5 á bls. 29. Við sjáum að þeir sem taka hæstu lánin eru mikið til foreldrar. Það er ekki tekið tillit til þess þegar lánin eru skoðuð og það er algjör forsendubrestur þegar maður reynir að útskýra þetta. 15 milljónir hámark, einstæð móðir með tvö börn fær 10 milljónir í nýja kerfinu og styrkurinn er sá sami og hjá öðrum. Einstaklingur í foreldrahúsi fær styrk og þarf ekki að taka lán. Við sjáum bara hvernig þetta er unnið. Það er algjör forsendubrestur að líta ekki til aðstæðna fólks þegar við reiknum út hversu mikið það tekur í lán. Þess vegna finnst mér einstaklega mikilvægt, og það er eitthvað sem hefði mátt gera í frumvarpinu, að aðskilja framfærslulán frá skólagjaldalánum. Þetta eru ekki sömu hlutirnir. Varðandi framfærslu, sérstaklega þegar við erum að tala um framfærslu barnanna okkar, væri óskandi að við gætum valið og tekið það góða úr norrænu leiðunum, eitt er t.d. að framfærsla barna hjá stúdentum er þar í raun og veru styrkur. Mér þætti það miklu eðlilegri leið til að veita styrk en að einstaklingar í foreldrahúsum njóti þess að fá styrk, en í þessu kerfi sem hér er verið að stinga upp á munu þeir fá 65 þús. kr. á mánuði. Hvaða áhrif mun það hafa á neyslu, hvaða áhrif mun það hafa á verðbólgu? 65 þús kr., það er mjög fínt fyrir barina niðri í bæ að fá þá búbót þar sem námsmenn eru frægir fyrir það að vilja drekka svolítið mikið, ekki verra ef þeir fá að gera það með ríkisstyrkjum. Ég set stórt spurningarmerki við þetta fyrirkomulag. [[Gripið fram í.]]- Það verður bara að segjast eins og er. Varðandi hámark á námslánum þarf að gera greinarmun á því hvort við séum að tala um hámark á skólagjöldum eða hámark á framfærslulánum, einfaldlega af því að sumt nám er dýrt. Sumt nám getum við ekki boðið upp á á Íslandi og þá spyr ég bara: Hvað kostar mikið að borga undir einn læknisfræðinema í Háskóla Íslands? Hvað kostar það? Þegar við ætlum að gera svona mikla kerfisbreytingu þurfum við að taka tillit til þess að stundum er einfaldlega ódýrara fyrir okkur að senda fólk út í nám, sérstaklega þegar um er að ræða listnám, en ég veit að hæstv. menntamálaráðherra er mikill listunnandi. Skólagjöldin í frægustu leiklistar- og tónlistarskóla í heiminum eru ekkert sérstaklega lág. Það eru ákveðnar greinar sem við erum ekki með kennslu í eins og t.d. í hljóðfæraleik, fólk þarf oft og tíðum að fara út fyrir landsteinana til þess að stunda framhaldsnám í hljóðfæraleik. Mér finnst frumvarpið ekki taka á þeim vandamálum sem íslenskir námsmenn búa við akkúrat núna. Hérna er haldið í alla helstu galla kerfisins og búið til einhvers konar krónutölujafnrétti þannig að krakkar sem búa heima hjá foreldrum sínu geta enn þá sótt um námsstyrki og þeir koma í raun best út úr þessu kerfi. Ef maður þarf ekki að taka lán fær maður mesta styrkinn. Það er eitt sem mig langar líka til að nefna við hæstv. ráðherra þar sem hann er hérna, en það er samanburðurinn á styrkjum í gamla kerfinu og nýja kerfinu, hvernig myndræn framsetning á því er í frumvarpinu. Á bls. 36 er mynd sem heitir „Styrkur eftir tegund - gamalt kerfi“ og síðan er önnur mynd sem heitir „Styrkur eftir tegund - nýtt kerfi“. Það kemur í ljós að myndirnar eru ekki jafn stórar. Ég vona að þetta séu bara mistök en þetta villir manni sýn þegar maður blaðar í gegnum þetta sem þingmaður og það munar einum 3 sentímetrum og þar af leiðandi virðist styrkurinn vera meiri í nýja kerfinu en því gamla. Þetta er eitthvað sem þyrfti að athuga. Sömuleiðis er annað sem mér þykir vera mjög villandi framsetning, það verður að segjast eins og er. Þetta er tafla á bls. 29 sem sýnir lán eftir þriggja ára nám og fimm ára nám. Lánin, tölurnar sem eru hérna, eru bara að nafnvirði. Ekki er sýnt hver lánin eru að raunvirði við lok náms þar sem vextirnir byrja að tikka inn um leið og útborgun lánsins á sér stað sem er eftir hverja önn. Það þýðir að einstaklingur eftir þriggja ára nám, með sex annir að baki, er með sex opin lán, sex skuldabréf réttara sagt. Eftir fimm ára nám er hann með tíu skuldabréf. Hér segir að þetta séu 5.527.000 kr. fyrir lán í nýja kerfinu ef um að ræða einstakling sem tekur fulla framfærslu í fimm ár. En raunvirði lánsins á þeim tíma þegar hann lýkur námi er um 6.270.000 kr. Þarna er 700 þús. kr. munur. Það er ekkert tekið tillit til þess í þeim útreikningum sem við erum með hérna og það er það sem mig langar til að gagnrýna hæstv. ráðherra fyrir. Þetta er villandi framsetning. Þarna er verið að sýna, jú, það er alveg hægt að segja að þetta komi mögulega betur út. En betur út fyrir hvern? Ég er ekkert viss um að þetta komi betur út fyrir barnafólk sem þarf að borga af 10 millj. kr. láni með 3% vöxtum. Að sama skapi er vaxtaupphæð af 3 millj. kr. láni með 3% vöxtum eftir 40 ár samtals 2,4 millj. kr. á meðan vextir af 5 millj. kr. láni með 1% vöxtum fyrir einstakling í núverandi kerfi væru u.þ.b. 1 milljón. Vaxtamunurinn er það mikill að við þurfum virkilega að taka umræðu um það hvort þörf sé á að hækka vexti jafn mikið og hér er gert. Það er eitt hérna sem ég væri að sama skapi rosalega til í að fá svar hæstv. ráðherra við og það er álag vegna væntra affalla. Mér finnst það ekki nógu skýrt. Það segir um lánakjörin í 16. gr., minnir mig, að vextir skuli vera 2,5% „að viðbættu álagi sem jafngildir væntum afföllum af endurgreiðslu námslána“. Þarna erum við að tala um rosalega opna klausu. Ég er ekki viss um hvernig LÍN fær að túlka þetta. Erum við að tala um 0,5% viðbætt álag? Þurfum við ekki að setja eitthvert þak á það álag sem LÍN getur sett á námsmenn vegna væntra affalla? Það er margt hérna sem þarf að laga [[Forseti hringir.]]og mikið af tölunum hérna - átti ég ekki að fá nokkrar aukasekúndur? Nei, allt í lagi, það er greinilega kominn nýr virðulegur forseti. Jæja, þá skal ég halda aðra ræðu til að fara yfir allar hinar áhyggjur mínar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að vekja athygli á því að þegar hv. þingmaður segir að þetta kerfi gangi út á að lánasjóðurinn fái peningana sína til baka þá er það auðvitað alrangt. Núverandi fyrirkomulag gerir ráð fyrir því að 47–48% af þeim fjármunum sem lánasjóðurinn lánar sé í raun og veru styrkur, þ.e. komi ekki til baka. Það er ekki ætlunin að breyta því eða draga úr styrknum, þvert á móti kallar þetta frumvarp á, verði það að lögum, að ríkissjóður auki fjárframlög sín til sjóðsins. Það er því röng túlkun að halda því fram að hér sé verið að gera breytingar á grundvelli þess að lánasjóðurinn fái peningana sína til baka. Styrkhlutfallið verður ekki minna en það er núna. Virðulegi forseti. Ég er með eina spurningu til hv. þingmanns, því að verið er að ræða afborgunarþáttinn og útkomuna fyrir einstaka hópa. Hér liggja fyrir útreikningar sem ég veit að hv. þingmaður hefur ekki kynnt sér en þeir voru birtir í dag. Ég veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á þessu. Þar er verið að skoða hefðbundinn hjúkrunarfræðinema sem tekur námslán og tekur bachelor-gráðu, 240 ECTS-einingar, og skoðaður munurinn á þessum tveimur kerfum, hver endurgreiðslan verður. Í þeim útreikningum sem hafa komið frá stúdentunum er niðurstaðan sú að í núverandi kerfi mundi endurgreiðslan vera 5.636.204, en í nýja kerfinu 5.449.668. Að því gefnu að þetta sé rétt mundi ekki hv. þingmaður vera mér sammála um að það væri betra kerfi sem gerði það að verkum að hjúkrunarfræðingurinn sem ég nefndi - áðan var rætt um þörfina á fleiri starfsmönnum í hjúkrunar- og umönnunarstörf - ef niðurstaðan er þessi, ef við gefum okkur að það sé rétt reiknað, er þá ekki hv. þingmaður mér sammála um að þetta kerfi með þeim breytingum og niðurstöðu sem ég lýsti áðan, þ.e. að endurgreiðslan yrði lægri, væri æskileg kerfisbreyting?
Virðulegi forseti. Nú hef ég ekki forsendur til þess að meta það hvort … [[Gripið fram í.]]- að því gefnu að þetta sé rétt erum við að tala um 300 þús. kr. greiðslumun. Ég get ekki svarað því hvort þetta er betra eða verra. Ég hugsa um heildaráhrifin af þessu og þá lít ég sérstaklega til þess að við gefum fólki styrk sem býr í foreldrahúsum og þarf í raun og veru ekki á honum að halda, í stað þess t.d. að veita styrkinn til barna námsmanna þannig að þeir þurfi ekki að taka lán fyrir börnin sín. Mér þykir það til að mynda betri nýting á þessum styrk. Mér finnst þetta í raun búa til eins konar hvata fyrir hótel mömmu í boði LÍN, að íslenskir stúdentar sem búa á höfuðborgarsvæðinu fái meiri hvata til þess að búa heima langt fram eftir aldri. Hvort eitt kerfi er gott eða slæmt þegar kemur að endurgreiðslum - það þarf náttúrlega að horfa á það með hliðsjón af báðum kerfum af því að við erum að bera saman epli og appelsínur þegar við reynum að bera þessi kerfi saman. Í fyrsta lagi er það þannig að með því að tekjutengja afborganirnar erum við í flestum tilfellum að létta afborganirnar og þeir sem geta borgi meira. Það er einmitt grundvallarhugsunin á bak við þetta kerfi. Það er ekki það að allir borgi jafnt til baka heldur að fólk borgar eftir því sem það getur. Mundi hjúkrunarfræðingur sem tekur lán upp á 5 milljónir og það er enn þá 5 milljónir - og við erum ekki að tala um verðbólgu og verðtryggingu í þessu öllu saman, sem við ættum að taka tillit til - klára að borga upp lánið sitt? Það er líka annar hvati. Hvatarnir í þessu kerfi eru mismunandi og styrkurinn er mismunandi. Ég verð að viðurkenna að mér þykir ósiðlegt að þegar einstaklingur fellur frá sé það kallað styrkur. Mér þykir það firra. Það eru bara afskriftir, annars mundu allir bankar tala um styrki til einstaklinga [[Forseti hringir.]]þegar við tölum um afskriftir af lánum.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í langar umræður um þetta en vil þó árétta það sem ég held að skipti svolitlu máli. Við getum ekki horft á námslánakerfið einangrað þegar kemur að einstæðum foreldrum og börnum. Við þurfum auðvitað að horfa á þau styrkjakerfi sem eru til þess að styðja við þann hóp; barnabætur, meðlagsgreiðslur o.s.frv. Reyndar er það þannig að þetta er hópur sem er mjög tekjulágur þegar þessar greiðslur berast. Það er það sem við höfum bent á. Þegar menn horfa til þessarar samsetningar, þ.e. að því gefnu að fólk stefni að því að hafa 100% framfærslu miðað við framfærsluviðmiðin, þegar horft er til annars vegar styrksins og hins vegar þeirra greiðslna sem koma í gegnum meðlag og barnabætur og síðan að viðbættu láni upp í 100% styrkveitinguna þá er það þannig, útreikningar benda til þess, að hóparnir, í það minnsta þegar við skoðum Háskóla Íslands, af því að það er það sem menn hafa skoðað greiningu á alveg sérstaklega hvað þetta varðar og má reikna með að það sé enginn stórmunur á öðrum nemendahópum hérna, koma betur út í þessu kerfi en því sem var. Það er viðmiðið sem við höfum þegar við reynum að leggja mat á það hvort kerfisbreytingin sé jákvæð eða neikvæð. Virðulegi forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að um flókið mál er að ræða sem þarf nokkra yfirlegu. Ég veit að hv. þingmaður hefur legið mjög yfir því um nokkuð langa hríð og þess vegna treysti ég mér til að eiga við hana orðastað um útreikningsmálin, af því að ég hef tekið eftir því að hv. þingmaður hefur sett sig mjög inn í þessi mál. Þess vegna spurði ég um það. Þegar svona staða kemur upp eins og ég var að lýsa, varðandi t.d. hjúkrunarfræðinema, hljótum við ekki að geta verið sammála um það, þótt við komum úr ólíkum áttum í stjórnmálum, að æskilegt sé að sá hópur sem borgar núna stærsta hluta námslána sinna til baka, þ.e. fólkið sem er á venjulegum launum og fer ekki í dýrustu háskóla veraldarinnar eða fær tugi milljóna í lán heldur ósköp venjulegt fólk hvað þetta varðar, [[Forseti hringir.]]fái líka sinn hlut í þessum styrk, þau séu ekki hópurinn sem borgi mest til baka en hinir minnst sem fara í dýrustu háskólana?
Virðulegi forseti. Þetta er nákvæmlega ástæðan fyrir því að ég tel að við þurfum að aðgreina skólagjaldalán og framfærslulán. Á bls. 34 í frumvarpinu þar sem verið er að tala um greiðslubyrðina kemur fram að ef nemandi tekur lán, 9,4 millj. kr., fyrir bakkalár- og meistaranámi og lýkur því á fimm og hálfu ári að ef mánaðarlaun eru yfir 500 þús. kr. þá er greiðslubyrðin 23 þús. kr. á mánuði. Maður spyr sig, alla vega ég: Þessi dæmi sem er verið að taka hérna, 500 þús. kr. á mánuði, 825 þús. kr. á mánuði, við erum að tala um frekar há laun, er það ekki?
… BHM …
Já, en það eru líka leikskólakennarar sem eru ekki með 500 þús. kr. á mánuði og grunnskólakennarar sem eru ekki með 500 þús. kr. á mánuði. Við sjáum náttúrlega fram á það. Ég hefði viljað sjá miklu ítarlegri greiningu frá ráðuneytinu varðandi nákvæmlega þetta, hvernig það kemur út fyrir sérstaka tekjuhópa. Því miður er það ekki gert í frumvarpinu. Ég hef lesið frumvarpið yfir nokkuð oft í sumar og það búið að flækjast með mér út um allt. Ég sé ekki betur en að þeir sem taka lán séu einfaldlega þeir sem greiða niður sinn styrk á meðan þeir sem taka styrk fá bara styrk. Þannig að ég sé í raun og veru engan félagslegan jöfnuð í þessu. Jú, ókei, þetta er lánakerfi enn þá, en við erum að tala um hvernig jöfnunarkerfi þetta er. Þetta er svona ákveðið krónutölujafnrétti sem er verið að bjóða upp á hérna. Allir fá sömu krónutöluna, síðan skulum við tala um lánin. Þeir sem taka lánin borga þetta í raun og veru niður. Mér finnst það bara ekkert sérstaklega sanngjarnt. Annaðhvort að búa til styrkjakerfi sem hefur nógu mikinn styrk til að fólk geti framfleytt sér og sínum eða bara hafa lánakerfi, eins og við erum með, með einhverjum ívilnunum ef fólk klárar á réttum tíma eins og Norðmenn gera. Ég er því ekkert sérstaklega hlynnt þessari nálgun hreinlega af hugmyndafræðilegum ástæðum. Það getur bara vel verið að við höldum áfram að vera ósammála um það.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá að taka til máls um þetta stóra og mikilvæga mál. Ég á ekki sæti í allsherjar- og menntamálanefnd en hef aðeins verið að skoða málið. Við erum bara í 1. umr. þannig að ég hlakka til að sjá framhaldið, mér hefur fundist umræðan mjög góð og fræðandi, og ég hlakka til að sjá hverju fram vindur hjá nefndinni. Ég vona að hún geti tekið með sér það sem hér hefur komið fram í umræðunni. Mig langar að koma að nokkrum punktum. Fyrst vil ég segja að auðvitað er það þannig, og ég held að langflestir séu á því og veit það eiginlega raunar, að allir fagna þeirri hugsun að færa námslánakerfið inn í styrkjakerfi á Íslandi. Það er löngu tímabært en við verðum að gera það almennilega. Hér er uppi hugmyndafræðilegur ágreiningur um hvernig það er gert, það er nokkuð ljóst. Hv. þm. Ásta Guðrún Helgadóttir lauk ræðu sinni þar sem hún sagðist hafa flækst með frumvarpið í allt sumar og hefði mikið verið að leita að jöfnuðinum í frumvarpinu. Það hef ég líka verið að gera, ég hef verið að leita að því hvar við finnum jöfnun fólks, hvar finna megi því stað í frumvarpinu að fólk með mismunandi tækifæri úr mismunandi áttum með mismunandi upplegg fái jöfn tækifæri í námslánakerfi eða styrkjakerfi til náms á Íslandi. Skemmst er frá því að segja að sá hv. þingmaður sem talaði á undan mér er ekki einn um að hafa ekki fundið því stað í frumvarpinu. Hér er takmarkið greinilega ekki að reyna að jafna tækifæri námsmanna til náms. Það kemur ekkert sérstaklega á óvart af því að það er kannski ekki beint það sem sjálfstæðismenn hafa verið þekktir fyrir að vera að gera, ekki hugmyndafræði þeirra. Styrkur per se, það er gott og vel að honum sé komið á, en 65 þús. kr. eru ekki neitt neitt og svo skilst mér að líka eigi að taka tekjuskatt af þessum 65 þús. kr. Fólk verður þá að leiðrétta mig ef það er ekki þannig. Þetta verður því ekki neitt neitt. Í annan stað er það mín skoðun og mín sýn, ég hef mjög mikinn skilning á því að hæstv. ráðherra vilji beita sér fyrir því að reyna að finna út hvernig við fáum fólk til að gangast við skuld sinni. Það er ósanngjarnt að sumir borgi allt til baka, þeir sem hafa tekið tiltölulega lítil lán, en aðrir sem hafa tekið hærri lán, farið í dýrari skóla - við ráðherra erum sammála um þetta - það er ósanngjarnt að það lendi á öllum hinum, á skattgreiðendum, að borga það til baka. Við verðum að reyna að finna út úr því. Hins vegar hef ég ekki séð í frumvarpinu hvernig það er leyst án þess að vera stórlega gallað á margan annan hátt. Ég hef ekki séð það en reyna má að opna augu mín fyrir því. Fram hefur komið hjá hæstv. ráðherra að það sé vont að við Íslendingar förum of seint í nám og séum of lengi í námi, að þetta sé allt saman mjög bagalegt fyrir hagkerfið. Ég hef að ákveðnu leyti skilning á því, en mig langar samt sem áður að varpa ljósi á það og færa þetta inn í þann raunveruleika sem við erum að sjá í öðrum Evrópulöndum þar sem fólk fer snemma í nám og fer út á vinnumarkaðinn með nákvæmlega enga reynslu af vinnumarkaði. Það kemur snemma, alla vega fyrr en við, flest, úr háskólanámi en er þá kannski blautara á bak við eyrun en þeir Íslendingar sem eru vanir að vinna mikið á sumrin, vinna kannski á milli menntaskóla og svo háskóla. Það er bara mjög dýrmætt að safna sér reynslu og skiptir líka máli fyrir samfélagið að við fáum fólk inn í menntakerfið sem hefur aflað sér starfsreynslu og veit kannski aðeins betur hvað það vill fara að læra, er ákveðnara vegna þess að það hefur getað sigtað út hvar áhugasviðið liggur. Það gerist einmitt úti í lífinu sjálfu en ekki kannski bara við skólaborð. Mig langar dálítið að þetta sé sett í samhengi og við metum okkur þetta svolítið til tekna. Mér finnst lítið rætt um þetta í þessu samhengi. Þá aðeins að því sem hefur komið fram hérna með endurgreiðslu námslána, þ.e. tekjutengingin er afnumin. Ljóst er að þetta kemur verr út fyrir langskólagengna einstaklinga sem vinna í hefðbundnum kvennastéttum, eins og ljósmæður og hjúkrunarfræðinga. Þetta er langt nám og ofan á það bætist hjá konum hinn náttúrulegi 10% launamunur sem þær mega einhvern veginn búast við. Ég vil segja heilt yfir fyrir konur að þá er þetta kerfi sem er verið að bjóða upp á hér algjörlega glatað af því að við eigum þá að fara að borga jafn hátt og aðrir, það er engin tekjutenging, en það er viðbúið að konur sem þjóðfélagshópur fái lægri laun, þann óútskýrða launamun sem getur bara verið skýrður út frá kyni, því miður. Ég hef líka áhyggjur af námsmönnum utan af landi, námsmönnum með börn á framfæri, einstæðum foreldrum í námi og ég hef áhyggjur af því sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar, þeirri jöfnun sem mér finnst vanta algjörlega í frumvarpið. Fyrst fær maður styrk en svo er hægt að taka námslán ef maður þarf eitthvað meira og það er alveg vitað mál að það þarf meira ef maður er með börn á framfæri, er einstætt foreldri eða kemur utan af landi. Þessir hópar þurfa þá að bera hærri greiðslur og eru síst í stakk búnir til að geta gert það. Þá er það framfærslukostnaðurinn þar sem fram kom í ræðu ráðherra að hann hældi sér af því og tók það sérstaklega fram að námsmannahreyfingar hér á landi hafi barist fyrir því lengi að við færðum þetta lánakerfi að raunverulegum framfærslukostnaði. Hæstv. ráðherra segir að þetta sé að takast núna, verið sé að veita fyrir 100% framfærslu en ekki 90% eða eitthvað sem það var áður. Gott og vel, þá skiptir auðvitað máli hvernig framfærslukostnaður er reiknaður út. Ég hef ekki það miklar áhyggjur af því hér á Íslandi en það hefur einmitt komið fram í umsögnum um málið og í aðdraganda málsins að erlendir stúdentar voru mjög reiðir yfir því hvernig ráðherra setti upp framfærsluviðmið þeirra. Við áttum umræðu um þetta áður en þingi lauk í vor þar sem SÍNE, Samband íslenskra námsmanna erlendis, vefengdi mjög þær tölur sem ráðherra lagði upp með í greiningum sínum þegar hann reiknaði framfærsluviðmið fyrir námsmenn erlendis. Þetta þarf að skoða mun betur og svara þarf gagnrýni þessa hóps miklu betur. Maður er fljótur með tímann. Ég er með nokkrar spurningar sem mig langar kannski ekkert endilega að beina til ráðherra eða, jú, fyrst hann er í salnum. Ég þakka fyrir að hann situr hér undir ræðum okkar allra. Það eru nokkrar athugasemdir við einstakar greinar sem mig langar að koma inn á, fyrst við 2. gr.: „Nám sem er skipulagt samhliða vinnu er ekki aðstoðarhæft hjá sjóðnum.“ Ég spyr einfaldlega: Er þetta nýtt? Má þá ekkert vinna með námi? Erum við þá að tala um að vinsælt nám eins og NPM- og MPA-nám, allt það nám, nám með vinnu, að búið sé að slá út af borðinu að það verði námslánahæft? Svo er 5. gr.: „Réttur til aðstoðar vegna náms á Íslandi.“ Í frumvarpinu er sagt að ríkisborgari EES-ríkis geti sótt um þetta að uppfylltum eftirtöldum skilyrðum: námsmaður er launþegi eða sjálfstætt starfandi einstaklingur og heldur áfram vinnu hér á landi meðan á námi stendur. Ég spyr einfaldlega: Miðað við 2. gr. sem ég nefndi, að námsmaður fengi ekki lán ef hann væri starfandi, hvernig getur þetta þá gengið saman? Það væri gott að fá svar við því. Síðan er 9. gr.: „Hámark námsaðstoðar, áhrif aldurs og takmörkun vegna launaðs náms.“ Ég var kannski búin að koma aðeins inn á þetta áðan í ræðu minni með hvernig þetta kemur verr út væntanlega fyrir konur og auðvitað eins og fólk hefur verið að ræða hér, þingmenn á undan mér, það að fara þá seinna í nám, fara 35 ára í nám eða um fertugt, og þurfa þá að borga drjúgan hluta ráðstöfunartekna sinna í námslánin aftur til að borga þau upp fyrir 67 ára aldur. Svo eru vaxtakjörin. Þetta er veruleg hækkun, úr 1% í 2,5%. Það er alltaf talað eins og þetta séu svo frábær lán af því að þau eru með svo lága vexti en samt er það þannig - ég get bara tekið dæmi af mér sjálfri, ég fór þessa öruggu leið, tók lítil námslán, alveg eins lítið og ég gat, en út af verðtryggingu og öðru hækka námslánin alltaf þó að ég borgi mikið inn á þau í hverjum mánuði. Allt tal um að þetta sé svo æðislega hagstætt fyrir okkur á sér ekki stoð í mínum raunveruleika, inni í mínum einkabanka, þannig að ég hef ekki alveg vitað hvað fólk á við í þessu sambandi. Nú á að hækka í 2,5% og lánin eru verðtryggð áfram en með þeirri nýbreytni að vextir falla á lánið um leið og það er greitt út en ekki frá því að námi lýkur. Þetta þýðir verulegar hækkanir á endurgreiðslu námslána. Að síðustu, af því að ég sé að tími minn er að renna út, er 21. gr. sem hefur að gera með stjórn sjóðsins: „Stjórn sjóðsins er heimilt að fela fjármálafyrirtækjum útborgun lána, innheimtu og aðra daglega afgreiðslu.“ Mig langar að vita hvað þetta þýðir, hvort þetta sé nýtt. Þýðir þetta að fjármálafyrirtæki eins og Drómi geti tekið yfir innheimtu eða þýðir þetta að lögfræðistofur með innheimtufyrirtæki „on the side“, hvað þau heita öll, eru þá orðin fjármálafyrirtæki? Við þekkjum að þau eru nú þegar að innheimta fyrir lánasjóðinn sem mér hefur þótt ofboðslega bagalegt eða einhvern veginn kjánalegt. Getur lánasjóðurinn ekki gert það sjálfur? Ég kemst ekki yfir öllu meira að sinni en mér þætti vænt um að þetta færi áfram, að minnsta kosti til nefndarinnar, [[Forseti hringir.]]og yrði skoðað betur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hún var ágætlega málefnaleg að sjálfsögðu. Fyrst varðandi síðasta þáttinn sem hv. þingmaður nefndi að þá er þar engin breyting í lögum frá því sem hefur verið um áratugaskeið. Þetta er nákvæmlega sama ákvæðið og alltaf hefur verið. Ég sá þessa umræðu líka í einni af umsögnunum sem við fengum. Það var einhver smámisskilningur með þetta, það er engin breyting á því sem áður hefur verið. Hvað varðar stöðu kvenna sem hv. þingmaður gerði sérstaklega að umtalsefni þá er áhugavert að skoða umsögnina frá stúdentaráði Háskóla Íslands, en stór hluti nemenda við HÍ er einmitt konur, og hvernig þetta kerfi kemur út fyrir nemendahópinn þar og þar með þann stóra meiri hluta kvenna sem stundar nám við HÍ. Niðurstaðan úr þeim útreikningum er sú að það sé betra fyrirkomulag, það leiði til betri efnahagslegrar niðurstöðu en núverandi fyrirkomulag. Svo geta menn velt fyrir sér hvort hægt sé að búa til eitthvað enn þá betra. Ábyggilega er það hægt en miðað við þann ramma sem við búum við, þá fjármögnun sem við höfum - og við vitum að verði frumvarpið að lögum mun það kosta töluverða fjármuni úr ríkissjóði, þannig að það er verið að bæta verulega í námsaðstoðina á Íslandi - þá blasir þetta við. Hitt er að það er rétt að muna hvað varðar námsaðstoðina á Íslandi að, ef ég man þessar tölur rétt, um 25 þús. manns eru í lánshæfu námi, bæði á háskólastiginu og í iðn- og verknámi á framhaldsskólastigi. Um það bil 10 þús. nemendur eru síðan að taka lán núna. Sú samsetning bendir til þess að meiri hluti nemenda í lánshæfu námi taki ekki lán. Gott og vel, þá geta menn rætt hvers vegna það er og hvað það er. Það eru ýmsar ástæður til en við gerum ráð fyrir því í þessu frumvarpi að þeim muni fjölga töluvert sem munu í það minnsta taka styrkinn. Ég held að þegar upp verður staðið verði það betra fyrir íslenska menntakerfið að við styðjum við bakið á sem flestum, það séu ekki helst þeir sem fara [[Forseti hringir.]]í allra dýrustu skólana sem fái mesta styrkinn og hinir sem fara t.d. í hefðbundið nám á Norðurlöndunum eða á Íslandi þar sem eru ekki skólagjöld fái minnsta styrkinn. Ég held að það sé ekki skynsamlegt kerfi.
Virðulegur forseti. Við hæstv. ráðherra erum alveg sammála um þetta síðasta. Ég er alveg sammála því að þetta er ósanngjarnt, eins og kom fram í ræðu minni, varðandi þá sem sækja dýrustu skólana, taka hæstu skólagjaldalánin, námslánin, framfærslulánin og við höfum séð að geta ekki, miðað við núverandi kerfi, og munu aldrei borga allt sitt til baka. Eitthvað er afskrifað og kannski stór hluti. Það er ekki sanngjarnt að það sé þannig meðan þeir sem fara hina leiðina, velja sér hóflegu leiðina, borga allt upp í topp. Auðvitað er það ekki sanngjarnt. Ég væri mikið til í að sjá þá útreikninga sem hæstv. ráðherra nefnir er varðar það að konur eigi að hafa það betra núna miðað við þessar 65 þús. kr. í styrk, sem er þó alltént tekjuskattsskyldur, er það ekki rétt? Já. Þetta er þá lægri fjárhæð. Konur eru mjög oft með börn á framfæri, yngri konur í háskólanum eru þá á pari við karlana. Það sem situr eftir er að við höfum þá ömurlegu staðreynd að konur koma út á vinnumarkaðinn og fá um 10% lægri laun fyrir sömu vinnu og karlar en samkvæmt því kerfi sem hæstv. ráðherra leggur til eiga þær samt að borga jafn mikið á mánuði til baka af námslánum sínum. Og það er aðstöðumunur, hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þingmaður er mér sammála um að maður gæti sín á því að vera ekki að hópgera með þeim hætti að segja að konur koma svona út úr þessu og karlar koma svona út úr þessu. Þetta er miklu flóknara en það. Þetta snýr að því hvaða nám fólk velur sér, hverjar tekjurnar eru, námstíminn, fjölskylduaðstæður o.s.frv. Ég vakti athygli á því að í þeirri greiningu sem hefur verið unnin af hálfu stúdentanna varðandi Háskóla Íslands, svo ég taki það sérstaklega fram, HR hefur líka greint þetta og HA, en hvað varðar þennan skóla þar sem kynjasamsetningin er þá vakti ég athygli á þessari niðurstöðu. Ég vil ekki alhæfa út frá því, ég vil bara hafa sagt þetta. Hitt síðan, af því að hv. þingmaður var að velta fyrir sér varðandi nám sem er skipulagt með vinnu, þá er það ekki það sama og að hægt sé að vinna með náminu. Menn geta það auðvitað áfram. Reyndar er það þannig að styrkurinn rýrnar ekki, það er ekki dregið frá þó að unnið sé með náminu, þó þannig að ef menn komast yfir tekjumörkin og tekjurnar eru orðnar það háar þá fer það að hafa áhrif, en stór hluti námsmanna vinnur ekki svo mikið með náminu að það hafi áhrif. Þar sem um er að ræða nám þar sem gert er ráð fyrir því að viðkomandi sé í vinnu og hafi atvinnutekjur, það er raunverulega verið að ræða það og mér finnst það ekkert ósanngjarnt í sjálfu sér ef einhver er í námi sem byggir á því að viðkomandi er í vinnu og hefur laun á meðan, þá er ekkert endilega, finnst mér, það mikið réttlætismál að draga úr getu okkar til að styrkja aðra og veita öðrum lán með því að veita líka þessum hópi lán, en það er deiluefni. Hvað varðar t.d. erlenda ríkisborgara sem eru starfandi hérna þá hefur þetta ekki áhrif á það. Enn og aftur, verið er að tala um nám sem er skipulagt með vinnu.
Virðulegi forseti. Það stendur hér, þetta er síðasta setningin á fyrstu blaðsíðu frumvarpsins: „Nám sem er skipulagt samhliða vinnu er ekki aðstoðarhæft hjá sjóðnum.“ Þá er mikilvægt að allsherjar- og menntamálanefnd taki þessar umræður hér með sér inn í sína vinnu og við höfum öll sama skilning á þessum hlut. Svo greiða ekki allir vinnuveitendur því auðveldlega leið að fólk geti verið í krefjandi námi samhliða vinnu. Fólk þarf jafnvel að minnka … [[Gripið fram í.]]- nú er ég að tala um annað. Ef maður velur að minnka í samráði við vinnuveitanda, taka nám en vinnuveitandi sér fram á að maður geti ekki sinnt 100% vinnu [[Gripið fram í.]]- já, og maður minnkar vinnuna í 80% eða hvað, getur þá viðkomandi tekið eitthvert námslán? Þetta er þá útfærsluatriði og það hefur eitthvað verið hugsað fyrir því og það er mjög gott. Hvað ætlaði ég að ræða annað? Nú er ég búin að gleyma því, það er farið þannig að ráðherra sleppur við pilluna frá mér núna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir ræðu hennar þar sem hún kom inn á ýmis atriði sem ég hef einmitt velt fyrir mér þegar ég hef kynnt mér þetta mál, frumvarp til laga um námslán og námsstyrki. Það er aðallega tvennt sem mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann um. Fyrra atriðið er það sem hv. þingmaður talaði um, að fólk á Íslandi sé oft að fara seinna í nám og með einhverja meiri lífsreynslu, eða eins og þingmaðurinn held ég að hafi orðað það, fólk fari ekki eins blautt á bak við eyrun út á íslenskan vinnumarkað. Mig langar að ræða þetta aðeins af því að eitt af því sem ég hef séð sem svo mikinn kost við íslenskt samfélag er að maður getur skipt um kúrs. Ef maður er kominn á einhverja braut hefur verið hægt að breyta um síðar á lífsleiðinni. Ég hef áhyggjur af því að verið sé að þrengja að fólki sem fer ekki það sem stundum er kallað beinu leiðina í gegnum lífið. Það er þá annars vegar með því að sett hafi verið takmörk í framhaldsskólana þar sem þeir sem eru eldri en 25 ára hafa núna miklu minna aðgengi að framhaldsskólunum og svo t.d. með því að draga úr lánsgetu þeirra sem eru eldri. Er hv. þingmaður sammála mér um [[Forseti hringir.]]að þarna geti orðið miklar samfélagsbreytingar og ekki endilega til hins góða?
Virðulegi forseti. Ég er svo sannarlega sammála þingmanninum. Við vitum auðvitað að samfélagsgerðin hefur breyst þannig, og mun breytast mun meira í þá átt, að við erum ekki steypt í eitthvert mót, fæðumst, förum í grunnskóla, förum í framhaldsskóla, vinnum eitthvað á sumrin, förum í háskóla og dúllumst á einhverri skrifstofu í starfi sem frændi einhvers reddaði manni. Svo vinnur maður þar alla ævi. Þetta er ekkert svona. Ég fagna því að veruleikinn í dag sé þannig að fólk geti fylgt meira draumum sínum, fundið út í hverju það er virkilega gott, numið það og starfað við það. Svo getur áhugasviðið breyst og það er gott fyrir samfélagið að fólk geri það sem það er best í. Það er meiri framleiðni í því heldur en að fólk sé að drattast í einhverju sem því finnst hundleiðinlegt. Það veit hver maður að það hefur ekki mikið upp á sig og ekki mikið til langs tíma. Ég man núna það sem ég vildi spyrja ráðherra um, og ég veit að þingmaðurinn hefur áhuga á því líka, og mig langar að koma því að. Núna er verið að takmarka einhvern veginn mánuðina, núna er verið að takmarka einingafjöldann, og ég hef áhyggjur af því hvernig þetta mun koma við hópa eins og öryrkja sem geta ekki fötlunar sinnar eða aðstæðna vegna sinnt námi í níu mánuði ársins „streit“, eins og maður segir. Hvað mun koma fyrir þetta fólk? Ég hef áhyggjur af því og velti fyrir mér hvort þingmaðurinn hafi það ekki líka.
Hæstv. forseti. Þetta síðasta sem hv. þingmaður kom inn á varðandi fatlað fólk í námi held ég að sé einmitt mjög mikilvægt að skoða, áhrifin þar, og ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða það vegna þess að við vitum að þetta er hópur sem almennt séð hefur lakari menntun en gengur og gerist í samfélaginu. Auðvitað þarf að skoða hvaða áhrif breytingar á einu kerfi geta haft á þann hóp, þannig að þetta er góð ábending hjá hv. þingmanni. Ég vona að hv. þingnefnd taki til sín að skoða það. Aftur aðeins að samfélagsgerðinni og tækifærum fólks til að skipta um kúrs í lífinu. Ég held að þetta sé sérstaklega mikilvægt í nútímasamfélagi þar sem lífaldur fólks hefur hækkað gríðarlega mikið. Við lifum einfaldlega lengur þannig að það er kannski ekkert skrýtið að fólk vilji geta skipt um starfsvettvang einhvern tímann á ferlinum. Ég held að það sé bara gott. Þetta tengist líka því sem ég vil einnig koma að, sem er kynjavíddin. Þetta getur líka haft áhrif á ekki bara það að konur eru oft í störfum sem eru verr launuð og þess vegna hefur hin ótekjutengda greiðslubyrði áhrif á þær heldur þurfa konur líka að taka sér hlé frá námi, t.d. vegna barneigna. Það eru ýmsir þættir sem hafa áhrif. Greiðslubyrðin á einnig að vera hærri hjá þeim sem fara síðar í nám. Hér kemur fram að það er talsvert mikill kynjamunur, 13% kvenna eru yfir 35 ára aldri en eingöngu 8% karla. [[Forseti hringir.]]1,4% kvenna eru eldri en 50 ára en það eru ekki jafn margir karlar. Er þingmaðurinn mér sammála um að þetta frumvarp þurfi [[Forseti hringir.]]helst að greina með tilliti til áhrifanna sem það hefur á kynin? Ég hef því miður ekki getað kynnt mér það sem hefur komið frá stúdentaráði Háskóla Íslands svo ég get ekki lagt mat á það [[Forseti hringir.]]en ég tel að við verðum að fá góða kynjagreiningu á þetta.
Virðulegi forseti. Þingmaðurinn er búin að greina ágætlega fyrir okkur það sem hæstv. ráðherra hefur lagt fyrir okkur, það er þessi mikli munur á kynjunum hvað varðar aldursbilið. Konurnar eru fleiri sem fara í nám 35 ára og eldri og þá vitum við niðurstöðuna, að þær munu bera hærri greiðslubyrði og líða fyrir þetta kerfi hæstv. ráðherra. Það er mjög alvarlegt. Þetta kemur fram í plaggi með frumvarpinu, sem sagt í gögnum ráðherrans. Mér finnst mjög skrýtið að ekki hafi verið staldrað við þarna, að enginn hafi sagt: Bíðið nú við, þetta getur ekki gengið svona. Nú erum við að fara að bjóða upp á aðstöðumun milli kynja. Svo er þetta líka með kvennastéttirnar og konur sem mennta sig, langskólamennta sig, ljósmæður, til að sinna störfum sem við metum allt of lágt sem samfélag. Þær eru á lágum launum miðað við menntun og miðað við umsýslu. Svo bera þær ofan á þetta mikla endurgreiðslubyrði miðað við það. Það gengur ekki upp. Ef það er þannig að stúdentaráð Háskóla Íslands og konurnar sem þar sitja, ef umsögnin frá þeim var góð varðandi þetta vona ég eiginlega að þau hafi ekki áttað sig á þessu og muni endurskoða umsögn sína hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um þetta viðamikla mál og sjónarmið sem vakna þegar það er skoðað og rýnt. Ég vil í upphafi þakka ráðherra fyrir að taka tekið þátt í umræðunni af miklum krafti í dag. Það er mikilvægt að ráðherra fylgi svona mikilvægum málum vel úr hlaði og eigi samtal við þingmenn um málin. Við jafnaðarmenn höfum alltaf lagt mikla áherslu á fyrirkomulag námslána og finnum til mikils stolts yfir því að Gylfi Þ. Gíslason átti frumkvæðið að því að koma á því námslánakerfi sem við höfum lengi búið við. Það hefur í nærri hálfa öld tryggt jafnrétti til náms og mjög öfundsverðar aðstæður fyrir fólk til þess að afla sér háskólamenntunar innan lands og utan. Mér finnst líka mikilvægt að halda því til haga að við höfum í meira en áratug haft sem stefnu okkar í Samfylkingunni að komið verði á fyrirkomulagi námsstyrkja. Mér finnst jákvætt og skynsamlegt að stíga það skref. Það skiptir máli með hvaða hætti það er gert. Grundvallarhugmyndin um námslánakerfið eins og það er er að það sé jöfnunarkerfi og skapi jöfn tækifæri þeim sem gætu annars ekki stundað nám. Eðli námsstyrkjanna er hins vegar nokkuð annað. Það er eins og vel kemur fram í frumvarpinu og er rökstutt víða í frumvarpinu til þess að auka hagkvæmni í rekstri háskólakerfisins, hvetja til bættrar námsframvindu og stytta þann tíma sem líður fram að útskrift. Það eru færð fram ítarleg rök og margar tölur um að fólk ljúki námi mun seinna á Íslandi en í öðrum löndum. Það segir á einum stað í frumvarpinu að ávinningur ríkisins af betri námsframvindu sé 3,1 milljarður á ári. Mér finnst þetta vera lykiltala. Þegar við horfum á málið eins og það liggur fyrir hér þá eiga að koma til styrkir. Það mun koma eitthvert viðbótarframlag frá ríkinu, vissulega, einhvers staðar á bilinu 1–2 milljarðar, en afganginn af kostnaðinum við kerfisbreytinguna eiga þeir nemendur að greiða sem þurfa á námslánum að halda. Þar finnst mér ekki rétt fram gengið. Ég held að við eigum að byrja á því að segja: Það er alveg öruggt að ríkið sjálft á að leggja til þennan 3,1 milljarð, það er bara hagnaður ríkisins af aukinni framleiðni í kerfinu. Ríkið mun auðvitað njóta þeirrar framleiðniaukningar með ýmsum öðrum hætti. Síðan skulum við taka summuna sem eftir er og spyrja: Hvaða breytingar þurfum við að gera á námslánakerfinu til að taka á ýmsum ágöllum þar? Það getur vel verið að þá sparist einhverjir peningar, það getur vel verið að breytingar þar kalli á aukin útgjöld að einhverju leyti, en mér finnst að við eigum að halda þessu aðskildu, ríkið eigi að kosta til því sem þarf við að koma á námsstyrkjunum og síðan eigi námslánin að koma til viðbótar. Það getur vel verið að hægt verði að finna einhvern sparnað við útfærsluna þar vegna þess að við erum öll sammála um að ákveðin óhagkvæmni er innbyggð í kerfið í dag. Ríkisstyrkurinn nýtist með ákaflega tilviljanakenndum hætti. Í frumvarpinu eru tölur um hæstu lánin undanfarin ár sem eru gríðarhá. Samkvæmt frumvarpinu eru það um 20% lántakendanna sem fá 74% af ríkisstyrknum. Það segir sig auðvitað sjálft að það er ekki endilega það sem við viljum. Það er líka mjög mikilvægt að hafa í huga við þessar aðstæður að það eru líka kostir við það í núverandi kerfi að fólk geti farið í nám, ekki bara þegar það er kornungt. Það er kannski það sem mér finnst aðeins skorta á í umfjölluninni í frumvarpinu. Með fullkomlega eðlilegum hætti er stefnt að því að fólk geti ekki safnað upp miklum námslánaskuldum mjög seint á ævinni sem er augljóst að það nái aldrei að greiða, en mér finnst samt ekki nægjanlega skýr umfjöllun um hvernig ríkið ætlar að taka á þeirri staðreynd, ekki bara á Íslandi, heldur í mörgum öðrum löndum er fólk á orðið tvo, jafnvel þrjá, karríera á lífsleiðinni og þarf að endurmennta sig til algjörlega nýrra starfa. Mér finnst skorta aðeins umfjöllun um það. Mér finnst líka galli að sumar af breytingunum sem blasa hér við finnst mér vera þannig að menn hafi farið í uppsóp til að passa að gera breytingar sem gætu mögulega sparað pening en eru allar stúdentum í óhag. Það er t.d. haldið áfram með það að greiða námslán út eftir á, sem þýðir að bankakerfinu á Íslandi er gert kleift að sjúga peninga út úr stúdentum. Ég vil meina að ef þetta verður að veruleika þá sé farinn að verða tími til kominn til þess að láta á það reyna fyrir Eftirlitsstofnun EFTA hvort það standist að þegar íslenska ríkið er með bankakerfi sem er meira og minna í ríkiseigu sé verið að gefa íslenskum bönkum með þessum hætti óheft tækifæri til að græða á námsmönnum. Ég trúi því bara ekki að það geti staðist. Mér finnst þess vegna full ástæða til þess í nefndinni að horfa sérstaklega til að breyta þessu. Það er ekki heldur kveðið skýrt á um að skólagjaldalán eigi að vera dýrari en framfærslulán. Mér finnst eðlilegt að það sé gert. Það er sagt að þetta séu tvenns konar lán. En við vitum það líka, það er alla vega ýmislegt sem bendir til þess í fortíðinni, að við höfum séð mikla fjölgun háskóla sem byggja á skólagjöldum og það sé lánað til skólagjaldagreiðslna. Við þurfum aðeins að stemma þá á að ósi. Það er líka athugunarefni og kemur fram í frumvarpinu að ein af ástæðunum fyrir breytingunum núna sé mikil fjölgun lánþega í kjölfar átaksins Ungt fólk til athafna og Nám er vinnandi vegur sem við réðumst í í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég er mjög stoltur yfir að hafa átt hlut að því að koma því verkefni á. En það var hluti af meðvitaðri ákvörðun um að nýta háskólana til að endurmennta fólk. Við þurfum að ákveða það þá núna og taka afstöðu til þess hvernig við ætlum að tryggja að ríkisvaldið hafi tækifæri til þess að gera það sama í næstu kreppu, að nýta háskólana til þess að mennta fólk betur, fylla skólana frekar en að láta fólk vera á atvinnuleysisbótum, til að fólk auki hæfni sína og fari í frekara nám. Þarna þarf að taka efnislega afstöðu til álitamála. Ég tek líka eftir enn einni breytingu sem mér finnst vera námsmönnum í óhag. Það er sú staðreynd að í stað þess að lánið sé gefið út í lok námstíma og taki þá vexti og verðbætur á það að vaxtareiknast og verðbætast allan námstímann. Það er nú svolítið kaldhæðnislegt fyrir framsóknarmenn að sitja í ríkisstjórn sem þeir töldu að ætti að vera ríkisstjórn um afnám verðtryggingar og fella verðbólguáhættu á námsfólk, koma henni af ríkinu og láta námsfólk bera áhættu af verðbólgu allan námstímann áður en fólk er byrjað. Eitt er að bera áhættu í gegnum verðtrygginguna þegar maður er búinn að ljúka námi og nýtur launahækkana sem eru einhvers staðar á pari við hækkun verðtryggingarinnar, en mér finnst býsna langt gengið að láta námsmenn bera verðbólguáhættu og vaxtaáhættu allan námstímann. Ég tek líka eftir því að menn tala um 3% vexti, en það er afleidd stærð, það er ekki „prímer“ stærð. Það er ekki stærð sem byggir á því að menn segi: Það er vegna þess að við teljum það réttlátt eða eðlilegt. Það er byggt á því sem núna er fyrirliggjandi uppsafnaður fjármögnunarkostnaður sjóðsins. Hann hefur hæst farið í 6,79% segir á bls. 39 í greinargerðinni. Lægstur hefur fjármögnunarkostnaðurinn verið 2,32, en er í dag 2,94. Mér finnst fullkomlega óeðlilegt að lántakar sem núna eru að fara að taka námslán borgi vanrækslusyndir fyrri áratuga. Er það þannig að leiðréttingarkynslóðin á ekki bara að fá pening úr ríkissjóði núna í leiðréttingu húsnæðislána sinna á kostnað námsmanna sem núna eru í skóla, heldur er það raunverulega þannig að námsmenn framtíðarinnar eigi að greiða niður þau fjármögnunarkjör sem urðu til á fyrri tíð? Mér þætti eðlilegt að ríkissjóður kæmi hér inn og jafnaði þetta út og segði: Frá og með þessum punkti verða það ríkisvíxlar plús álag sem ræður fjármögnunarkjörunum og ríkissjóður tekur á sig mismuninn. Mér finnst í öllu falli fullkomlega óeðlilegt að þær kynslóðir sem eru að koma eigi að borga þennan fjármagnskostnað niður. Að síðustu eru í þessu nokkur sjónarmið sem mér finnst skipta máli að við horfum á. Ef menn ætla að fara í hreingerningu og uppsóp í lánasjóðnum þá blasir auðvitað líka við að það verður að taka afstöðu til ábyrgðarmannavandans sem hefur verið við lýði undanfarin ár þar sem sjóðurinn hefur gengið harðar fram gagnvart ábyrgðarmönnum vegna eldri lána en áður var gert. Sjóðurinn hefur nýtt til hins ýtrasta glufur sem hann hefur fundið til þess að ganga þar fram. Ég held út frá sjónarmiðum um lögmætar væntingar að það sé fráleitt að halda því fram að ábyrgðarmenn sem skrifuðu upp á fyrir námsmann fyrir 30 árum síðan hafi búist við því að lánið yrði t.d. gjaldfellt. Mér finnst algjörlega fráleitt að heyra það að sjóðurinn keppist við að gjaldfella lán og innheimta þau svo á markaðsvöxtum dagsins í dag. Mér finnst það lágmarkskrafa að ábyrgðarmenn fái að ganga inn í lánið eins og það stendur nú og greiða það til loka á þeim forsendum sem veitt var á í upphafi. Ég þekki a.m.k. marga sem hafa skrifað upp á námslán og hef gert það sjálfur, en ég veit ekki um nokkurn mann sem gerði ráð fyrir því að einhverjir gjaldfellingarmöguleikar yrðu nýttir og að menn mundu borga markaðsvexti af eftirstöðvum sem á þá féllu. Þetta er fyrir utan álitamálið um ábyrgðarmennina og það hvernig ábyrgðirnar erfast sem mér finnst mjög öfugsnúið og finnst mjög brýnt að finna lausn á því. Það er auðvitað ekki rökrétt að námslánið sjálft erfist ekki, en að ábyrgð ábyrgðarmannsins erfist. Að síðustu, til að taka saman þessa þætti sem mundu gera þetta mál og þessar breytingar miklu, miklu skaplegri. Það er ef greitt væri út mánaðarlega eftir á og ekki verið að vísa fólki á yfirdrætti. Það væri ef menn tækju út þessa fortíðarsyndir í fjármögnuninni og miðuðu fjármögnunina við vænta fjármögnun næstu ára og ríkissjóður einfaldlega axlaði þetta í staðinn fyrir að senda þennan reikning á nýjar kynslóðir. Þá gætum við mögulega verið að horfa á 1% vexti, 2% vexti, einhvers staðar þar á bilinu. Mér finnst líka fullkomlega eðlilegt að tekjutengingin verði skoðuð aftur. Mér finnst einnig eðlilegt að segja að það eigi að vera hærri vextir á skólagjaldalánum. Ég held að það sé alveg rökrétt. Mér finnst líka óeðlilegt að vaxta- og verðtryggingaráhætta liggi á námsmönnum á námstímanum vegna þess að þeir njóta auðvitað ekki verðtryggðra launa á þeim tíma. Nú er tími minn að renna út. Ég held að ég hafi náð að fara yfir flesta þætti en ítreka að það er gott að sjá breytingar í þá veru að farið verði að veita námsstyrki. En mér þykir eðlilegra að kostnaðurinn við þá sé greiddur að öllu leyti af ríkinu. Svo byggjum við upp námslánakerfi til viðbótar sem haldi í margt af því besta sem við höfðum í fortíðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega ræðu og góða yfirferð. Fyrst vil ég segja að það er rétt að af þessu verður þjóðhagslegur ávinningur. Ef þær spár ganga t.d. eftir að ef 60% af þeim nemendum sem eru ekki núna að taka námslán taki síðan styrkinn og nái þeim námsárangri þá kemst Ísland reyndar í hóp þeirra þjóða sem eru að ná hvað bestri námsframvindu. Þá erum við að tala um að kostnaðurinn nálgist rúmlega 2 milljarða, þannig að það er langleiðina í þann þjóðhagslega ávinning sem við höfum verið að nefna hér. Hvað varðar fjármögnunarkostnaðinn þá er það reyndar þannig að þessi tala, 2,5%, er kannski ekki beint fundin út frá fjármögnunarkostnaði sjóðsins, heldur er horft til þess hver er fjármögnunarkostnaður ríkisins, sem var ef ég man rétt um 2,8%. Við ákváðum að festa þetta í 2,5% sem er fyrir neðan þann kostnað, svo kemur hálft prósent ofan á. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir að ef við horfum síðan á stöðu sjóðsins og þau vandamál uppsöfnuð sem felast í gömlum fjármögnunarkostnaði, sem var allt of hár, kallar það mjög á, og við höfum verið að „signalera“ það t.d. til Seðlabankans, að endurfjármagna þurfi sjóðinn með eðlilegum hætti, en það mundi ekki hreyfa akkúrat við þessari ákvörðun. Aftur á móti hefur verið bent á og ég tek undir það, ég held að það sé rétt og vona að nefndin skoði það, að í staðinn fyrir að festa 2,5% þá sé hægt að setja það sem þak. Þannig að ef fjármögnunarkostnaður ríkisins fer niður, sem er þá gólfið í þessu, þá njóti sjóðurinn þess og námsmenn. Síðan vil ég segja um ýmislegt annað sem hér var nefnt, ég kem kannski að því á eftir. Varðandi uppsópið sem hv. þingmaður kallaði svo vil ég segja að það er alveg rétt að verið er að fara yfir lánasjóðinn og verið er að þétta ákveðna hluti. En hugsunin bak við það er að nýta betur fjármagnið þannig að við getum betur stýrt því til að hafa styrkinn hærri. Eftir því sem minni agi er hvað þetta varðar þá kostar það fjármuni, það er þá eitthvað sem fer út annars staðar, og þá muni þess sjá stað í því að það verður lægri styrkur. [[Forseti hringir.]]Það er auðvitað það sem liggur kannski að baki þeim áherslum sem hv. þingmaður benti á.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra skýringarnar. Þær eru allar til glöggvunar. Það verður gott að sjá nefndina fara vandlega yfir þetta mál. Ég held hins vegar að gæta megi þess við svona breytingar að menn glati ekki því góða sem hefur einkennt þetta kerfi og skapað okkur sérstöðu. Það er auðvelt að segja að við viljum ekki að menn taki eða sem sagt - ég vil nú kannski orða þetta aðeins öðruvísi. Það er eftirsóknarvert að við höfum getað gert fólki kleift að sækja menntun í merkustu menntastofnunum vestan hafs og austan. Það hefur verið stoð fyrir íslensk nýsköpunarfyrirtæki að þar er ekki einsleitur hópur, sérfræðingar útskrifaðir allir úr sama skólanum, heldur kemur fólk með þekkingu úr mjög ólíkum áttum og leggur saman. Við höfum grætt á því sem samfélag. Við megum ekki gleyma því að þessi fjölbreytni hefur byggt okkur upp sem samfélag og við höfum grætt á henni. Ég skil alveg að hæstv. ráðherra hafi áhuga á uppsópinu svona til þess að spara pening og finna matarholur hér og hvar með eðlilegum innheimtuháttum, en sumir hlutir eins og t.d. tekjutengingin er ómetanleg. Við upplifum það mörg á starfsævinni að fara upp og niður í tekjum. Það góða sem hefur verið í þessu kerfi er að þegar árar vel hjá manni og maður fær mikið þá greiðir maður námslánin hratt upp. Ég sé t.d. fram á það núna í haust eða næsta vetur að klára öll námslánin mín. Maður getur verið þakklátur fyrir það að hafa fengið til þess tækifæri, en það var líka mjög gott að þurfa ekki að borga meðan illa áraði.
Virðulegi forseti. Eitt fyrst sem hv. þingmaður nefndi varðandi ábyrgðarmennina og möguleika þeirra að ganga inn í lánin. Ég held að þetta sé mikilvægur punktur eða atriði sem hv. þingmaður nefndi. Ég held að það sé sjálfsagt mál að skoða það alveg sérstaklega. Ég held að það sé réttlætismál ef þetta er svona. Ég játa það reyndar að ég þekki þetta ekki alveg. Mér finnst alveg eðlilegt að þetta verði skoðað sérstaklega. Hvað varðar það hvert íslenskir námsmenn fara og hvaða hópar þetta eru sem við horfum til þá er það svo að einungis 1% námsmannanna okkar tekur námslán núna í dag sem eru yfir 17,5 milljónum. Það fyrirkomulag sem við horfum á núna, 15 milljónir í lán og síðan næstu 3 milljónir í styrki, nær til þess að gera yfir allan nemendahópinn. Þá koma auðvitað upp umræður, eðlilega. Menn fara í mjög dýra háskóla, einkum í Bandaríkjunum og Bretlandi líka - ef ég man rétt er hv. þingmaður menntaður í Bretlandi eins og ég [[… ekki þar.]]- ekki þar, þar eru góðir skólar. En ég hef haft þá skoðun að þegar menn fara í bestu bandarísku háskólana, einkaskólana, borga þar auðvitað heilmikil skólagjöld og við lánum fyrir því og inn í slíkt nám, þá finnst mér alveg eðlilegt að fólk sem kemur í gegnum það menntakerfi sem hefur miklu meira aflahæfi en flestir allir aðrir, mér finnst það ekkert ósanngjarnt eða rangt, ég held að það muni ekkert stöðva fólk í því að leita sér að slíku námi, að menn borgi eitthvað til baka. Á sama tíma eru opnir skólar á Norðurlöndunum, á Íslandi, í Evrópu og víðar þar sem eru mun lægri skólagjöld eða jafnvel ekki skólagjöld, sem eru mjög góðar menntastofnanir og veita alveg frábæra menntun. Þannig að ég held að þessir möguleikar séu allir opnir. Ég tel svo vera að með því fyrirkomulagi sem við erum að leggja upp með hér sé með engum hætti verið að draga úr jafnrétti til náms. En við erum vissulega að breyta því hvernig styrknum er skipt. Þá erum við m.a. að horfa á það að ýmsar stéttir sem núna fá mjög lítinn styrk frá okkur, sem eru margar af þeim stéttum sem við ræðum oft um hvað varðar kaup og kjör og stöðu þeirra hér, [[Forseti hringir.]]taka lítið námslán en greiða til baka mjög hátt hlutfall. Við erum að segja: Við viljum að þið fáið líka styrk.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra kemur ekki að tómum kofanum hjá mér þegar kemur að námslánum því að ég hef tekið allar tegundir lána sem í boði hafa verið. Ég hef sem sagt tekið skólagjaldalán, framfærslulán, ég hef tekið barnalán, ég hef tekið makalán og lánasjóðurinn gerði mér kleift að öðlast frábæra menntun. Það er þess vegna sem ég held að skipti mjög miklu máli að halda mjög þétt utan um þetta fjöregg, þetta hefur skipt okkur miklu máli. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra þegar hann segir að einhvers staðar þurfi að setja mörkin. Ég hef talað lengi fyrir því að alveg væru rök fyrir því að gera einhvern greinarmun þannig að menn gætu ekki safnað lánum endalaust sem engin leið væri að borga til baka. Ég tek hann trúanlegan þegar hann segir að það séu sirka 99% sem rúmist innan þessara marka. Auðvitað er það þannig að það eru ekki endilega rök fyrir því að námslánakerfið fullnægi öllu algjörlega til fulls. Ég get alveg keypt þau rök að við ákveðnar aðstæður í dýrustu skólum þegar aðrir kostir jafn góðir eru annars staðar, þá séu alveg efnisrök fyrir því að menn leggi af mörkum á móti. Ég vil undirstrika mikilvægi þess að fólk með alls konar bakgrunn og alls konar tækifæri og alls konar aðstæður í lífinu eigi að geta sótt í bestu skóla heims. Það er mjög mikilvægur þáttur þessa kerfis. Það er það sem þetta kerfi gaf mér og er mjög mikilvæg forsenda þess að við búum við hinn margháttaða samfélagslega ávinning af fjölbreytni í námsókn og fjölbreytni í bakgrunni fólks.
Herra forseti. Ég vil taka undir margt af því sem kom fram í ræðu hv. þingmanns og ekki síst það sem hann nefndi þar um mikilvægi þess að skoða hvort ekki væri unnt að taka upp samtímagreiðslur til námsmanna. Það er vissulega rétt að það hefur verið talin ansi dýr einskiptisaðgerð að skipta úr því yfirdráttarkerfi sem er núna fyrir hendi og er ekki ætlunin að breyta, það hins vegar mundi skipta mjög miklu máli, held ég, fyrir námsmenn að komast út úr þessu samspili við bankana. Ég tek því mjög undir þau sjónarmið. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um er sú staða sem hann fór yfir og lýtur að endurgreiðslubyrðinni, bæði vegna hærra vaxtastigs og afnáms tekjutengingar. Ég hef ekki náð að fara yfir þá greiningu sem hæstv. ráðherra vísaði til í svari við andsvari mínu fyrr í dag um hvernig þetta komi út fyrir ólíka hópa námsmanna. Það liggur fyrir að þetta kemur verr út fyrir einhverja hópa og þarf auðvitað að skoða sérstaklega hvernig þetta kemur út fyrir barnafólk, sem oft er með hærri lán en ella og þarf að mæta meiri útgjöldum en aðrir vegna þess að það er barnafólk. Það sem væri mjög mikilvægt að skoða, og það er það sem mig langar að orða við hv. þingmann, er samspilið við stefnu þessarar ríkisstjórnar þegar kemur að skerðingu barnabóta og vaxtabóta og nýkynntum hugmyndum um að séreignarsparnaður sé nýttur til þess að hjálpa ungu fólki að öðlast húsnæði, séreignarsparnaður sem væntanlega er mestur hjá þeim sem hæstar tekjurnar hafa. Þá fer maður að spyrja sig: Hver eru heildaráhrifin af öllum þessum aðgerðum á ungt barnafólk sem er ekki í tekjuhæstu hópunum á Íslandi? Erum við að horfa á það að fólk komi verr út úr séreignarsparnaðarleiðinni sem ríkisstjórnin kynnti, verr út úr breytingum á námslánakerfinu og verr út úr þeim skerðingum á vaxta- og barnabótum sem hér hafa verið á undanförnum missirum?
Virðulegi forseti. Þessi fyrirspurn var svo efnisrík að ég þyrfti heila ræðu til að svara henni til fulls. Þetta er nokkurt umhugsunarefni því að ef ég skil aðferðafræðina í nýju frumvarpi rétt er gert ráð fyrir að lán fari upp í fulla framfærslu, það verði lánað til fullrar framfærslu, en að bætur telji með upp í það þak. Vissulega verður lánsfjárhæðin minni. Sú staða sem er í dag er ekki heldur alveg að fullu æskileg, þ.e. að til viðbótar við lán komi bætur að öllu leyti, og getur líka valdið því að það verði beinlínis ákjósanlegt að vera í námi og fólk upplifi ákveðið sjokk við að fara af námslánum. Þarna þarf að finna skynsamlegt jafnvægi. En eins og ég sé þetta munu bæturnar telja með upp í framfærsluna. Það er alveg gefið mál, og ég þekki nokkur dæmi þess, að fólk hefur fengið greiðslumat til kaupa á íbúðum á undanförnum árum miðað við tilteknar forsendur í vaxtabótakerfi sem svo hafi ekki staðist. Þegar ríkisstjórnin stærir sig af því að vaxtabætur lækki þá er það ekki vegna leiðréttingarinnar, það er vegna hækkandi húsnæðisverðs, vegna þess að fólk fær kauphækkanir sem allir aðrir eru að fá og viðmiðunarfjárhæðir hafa ekki verið verðbættar. Ef þetta bætist við hef ég af því allnokkrar áhyggjur. Mér finnst svolítið verið að einkavæða félagslega aðstoð ef það er orðið þannig að leiðin til þess að fyrstu íbúðarkaupendur t.d. fái fullnægjandi stuðning sé sú að þeir borgi fyrir hann sjálfir með séreignarsparnaði, sem er undanskilinn aðför og var t.d. gríðarleg stoð fyrir fólk [[Forseti hringir.]]í hruninu að eiga aðgang að, hef ég af því þungar áhyggjur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ástæða þess að ég tek þetta upp hér er að við horfum upp á margar mjög stórar breytingar, grundvallarbreytingar, í því hvernig staðið er að stuðningi hins opinbera við almenning í landinu þegar kemur að húsnæði, þegar kemur að fjölskyldumyndun og barnabótum og þegar kemur að námi. Ég held að það sé mjög mikilvægt þegar við ræðum grundvallarbreytingar eins og hér eru undir að setja þær í samhengi við aðrar breytingar sem ýmist hafa verið gerðar eða er verið að leggja til að gera. Það sem ég held að væri mjög áhugavert að gera í meðförum þingsins væri að óska eftir því að láta vinna greiningu á því hvernig allar þessar breytingar samanlagt hafa áhrif á ungt fólk á Íslandi, hóp sem við sjáum að margir telja að hafi verið afskiptur í stefnumótun stjórnvalda og greinilega á að koma til móts við núna á lokametrum þessa kjörtímabils en kannski ekki alveg með fyrirsjáanlegum hætti, þ.e. hvernig breytingarnar munu hafa áhrif á stöðu ungs fólks. Ég vitna þá t.d. til ungs fólks sem er að koma út úr háskóla, ætlar sér af leigumarkaði inn á eignamarkað, ætlar sér að nýta einhvern séreignarsparnað, sem verður væntanlega meiri eftir því sem tekjurnar eru hærri, á að fara að endurgreiða námslán ef það hefur þurft á því að halda að taka námslán, þá væntanlega ótekjutengt líka. Hvernig munu þær breytingar saman hafa áhrif á stöðu ungs fólks á Íslandi? Ég held að þetta hljóti að vera umhugsunarefni fyrir okkur þingmenn sem hér sitjum, því að við erum að reyna að sjá lengra en fram á næsta kjörtímabil og fram að næstu kosningum, sem eru skammt undan. Hvernig búum við í haginn fyrir þetta fólk? Og það sem við þurfum að fá greiningu á er sérstaklega hvernig þessar breytingar koma við barnafólk, endurgreiðslurnar ekki síst [[Forseti hringir.]]en líka auðvitað ólík áhrif milli tekjuhópa og ólík áhrif t.d. á karla og konur. Þarf ekki að fara fram slík greining áður en við ákveðum svona breytingar?
Virðulegi forseti. Jú, ég er sammála því. Ég held að mikilvægt sé að það fari fram slík heildstæð greining. Ég hef verið svolítið hissa, ég verð að viðurkenna það, á viðhorfi ríkisstjórnarinnar gagnvart vaxtabótum og barnabótum og að menn segi það opið að markmiðið sé að það sé ekki nema fátækasta fólk sem eigi að fá þær. Upphaflegt markmið bæði vaxtabóta og barnabóta - þetta var hluti af kynslóðasáttmála - var að það átti að styðja við fólk þegar útgjöldin væru mikil vegna húsnæðisöflunar og vegna uppeldis barna, síðan greiddu menn þetta til baka í sköttum þegar fólk væri farið að borga ríflega skatta síðar á starfsævinni. Grundvallarhugmyndin var því alltaf að þetta færi upp drýgsta hluta tekjustigans. Svo alltaf þegar hefur á bjátað og þurft að spara í ríkisfjármálum settu menn einhverjar hömlur en síðan hefur alltaf verið markmið að hækka þetta aftur. Nú eru hins vegar góðæristímar og við erum með ríkisstjórn sem setur að markmiði að lækka þetta og segir einfaldlega: Markmið okkar er að enginn sé á barnabótum og vaxtabótum nema hann sé bláfátækur. Það er grundvallarbreyting. Það mun hafa mikil áhrif og þess vegna held ég að það þurfi einhvers konar, eins og hv. þingmaður stingur eiginlega upp á, ákveðna lífskjaraanalýsu. Ef við gefum okkur að skerðingarmörk barnabóta og vaxtabóta verði eins stíf og þau eru núna, hvaða framtíð bíður þá t.d. leikskólakennara eða grunnskólakennara sem eru á þeim launum að þeir rétt skríða yfir skerðingarmörkin og fá þá skertar eða litlar barnabætur eða vaxtabætur, borga með eigin séreignarsparnaði fyrir lækkun húsnæðislána og eiga engan varasjóð í formi séreignarsparnaðar í næstu kreppu, því að það vitum við nú á Íslandi að það kemur alltaf kreppa? Það var mjög athyglisvert að sjá hvað séreignarsparnaðurinn nýttist vel í kreppunni síðast. Ég held að þetta sé heildstæð analýsa sem væri gott að færi hér fram.
Hæstv. forseti. Mig langar aðeins að blanda mér í mjög fínar og málefnalegar umræður. Við erum að ræða nokkuð stórt og mikilvægt mál í menntakerfi okkar sem snýr að því að aðstoða og jafna tækifæri fólks, ekki bara ungs fólks, heldur jafna tækifæri fólks til náms. Mig langar til að fagna í heild þessu frumvarpi sem við erum að taka til meðferðar og skoðunar. Ég fagna líka uppsetningu og uppbyggingu á frumvarpinu og hvernig hæstv. menntamálaráðherra setur það fram. Þá vil ég sérstaklega nefna að markmiðið er að bæta námsframvindu sem kemur ríkinu, samfélaginu og einstaklingunum til góða. Svo er verið að auka gegnsæi í þessu kerfi og það er m.a. það sem námsmenn hafa kallað eftir. Ég er mjög ánægður að sjá að hér sé verið að greina í sundur styrk annars vegar og lán hins vegar en þegar það er gert verður að sjálfsögðu lánið öðrum megin en ekki hinum megin og þess vegna hækkar lánahlutinn. Mig langar að nefna líka tekjutenginguna sem hefur talsvert verið rædd í dag. Mér sýnist eftir að hafa lesið þetta frumvarp að það sé jákvætt skref. Ég er þannig gerður að mér finnst að það sem maður fær lánað eigi maður að greiða til baka. Eins og hitt kerfið var gerðist það ekki. Mér finnst þetta alla vega jákvætt skref í þá áttina að það sem maður fær lánað greiðir maður til baka, því að í upphafi skyldi endinn skoða. Mér finnst mjög rökrétt að það eigi að losa sig við skuldir áður en maður fer á ellilífeyrisaldur. Það er fleira sem ég vil nefna. Mér finnst líka gríðarlega jákvætt að inn í frumvarpið eru sett tilfinningaleg eða persónuleg hjálp eða naglar þannig að hægt er að aðstoða fólk þegar eitthvað kemur upp í lífi þess sem kallar á breytingar, eins og þegar fólk lendir í fjárhagserfiðleikum, er að kaupa sína fyrstu eign eða jafnvel að stækka við sig. Ég held að við í þingheimi og í menntamálanefnd ættum að huga að því hvort það séu fleiri naglar sem við þyrftum að negla þarna inn í til að aðstoða fólk við að lenda ekki í vandræðum með að greiða upp lán sín. Ég fagna líka þeirri viðleitni að við séum að reyna að auka aðgang og hjálpa fólki að fara í frumgreinanám, gera iðngreinar lánshæfar og styrkhæfar og auka þar af leiðandi þær greinar en á síðustu árum hefur mikið verið kallað eftir því að við útskrifum fleiri nemendur þar. Svo ætla ég að nýta restina af tímanum í tvennt sem mér finnst við þurfa að huga betur að í frumvarpinu. Ég ætla að byrja á byggðavinklinum. Ég er með mér til stuðnings umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga sem kemur með mjög gagnlegar ábendingar og tillögur frá Noregi þar sem veitt er aukin námsaðstoð til þeirra sem búa úti á landi. Við vitum að þeir sem koma utan af landi eiga ekki möguleika á að vera í foreldrahúsum og þar af leiðandi verður dýrara fyrir þá að stunda nám, sér í lagi í bænum. Síðan leggur sambandið áherslu á að hvetja það fólk sem stundar nám, sem í flestum tilvikum á Íslandi er í Reykjavík, til að fara til baka á heimaslóðir eða annað með þekkingu sína. Sambandið nefnir hér 10% niðurfellingu á námsláni. Í Noregi er það að hámarki 25.000 kr. norskar. Það er meira sem býr þarna að baki en bara að aðstoða námsmanninn og hvetja hann til að flytjast búferlum og fara í nám, t.d. í Reykjavík, og fara síðan aftur til baka. Það er meira sem er á bak við þessa umsögn hjá sambandinu, það er líka það að svona þekkingargrunnur getur verið nærsamfélaginu úti í hinum dreifðari byggðum gríðarlega nauðsynlegur til að ákveðin starfsemi og fjölbreytt atvinnustarfsemi geti þrifist þar. Mér þykir mjög áhugavert að nefndin geti skoðað einhverjar tillögur í þessa átt til að hvetja þá sem koma að hinum dreifðari byggðum, hvort sem það er í fjarnámi eða að koma í staðarnám og síðan fara með þekkinguna til baka. Síðasti punkturinn sem ég ætla að fjalla um er endurgreiðslan á námslánunum. Ég hef af því ekki bara smááhyggjur, ég hef eiginlega af því virkilegar áhyggjur og ég vona að þeim áhyggjum verði eytt, annaðhvort með rökum eða í umfjöllun málsins eða með breytingu, það á eftir að koma í ljós. Áhyggjur mínar snúa að því að endurgreiðslan á námslánum er að jafnaði, eða á að vera, 40 ár, jafnar greiðslur og verðtryggt. Þetta heitir í námslánakerfi fyrir íbúðalán Íslandslán og eru lán sem ég held að allir í dag séu sammála um að séu ekki góð. Þau eru ekki góð að því leytinu að þau eru mjög ógagnsæ, námsmenn hafa ekki mikið tækifæri til að vita hvernig námslánin eru, hvernig greiðslur muni þróast yfir greiðsluferilinn. Þetta er meira að segja svo flókið að hagfræðingar Seðlabankans geta ekki sagt okkur með nægilega mikilli vissu hvernig verðbólgan muni þróast. Ég mun leggja alveg gríðarlega áherslu á það í vinnu nefndarinnar að skoða hvort þetta sé það eina rétta eða hvort við eigum að gera breytingar á því. Við vitum að hámarkslánsfjárhæð sem hægt er að taka miðað við þetta frumvarp er 15 milljónir. Eftir alla vinnuna við skuldaleiðréttinguna komumst við að því að margt fólk var með verðtryggð húsnæðislán sem voru þó ekki nema upp að 15 milljónum, 12–15 milljónir, og fólk lenti í vandræðum með þau. Ég ætla að vera alveg viss þegar ég samþykki þessi frumvörp, og vonandi gerist það áður en við menntamálaráðherra hverfum á aðrar brautir fyrir kosningar, að við náum að samþykkja þetta. Ég vil vera alveg viss um að við séum ekki að búa til kerfi sem gerir það að verkum að ungt fólk eða námsmenn lenda í vandræðum með að greiða þetta upp eftir 10 ár, 20 ár, 30 ár. Gallinn við verðtrygginguna er að við borgum ekki verðtrygginguna. Verðtryggingin er í rauninni ekki vextir, hún er uppfærsla á höfuðstólnum. Þegar við uppfærum höfuðstólinn í 40 ár erum við komin fram yfir þann tíma sem við erum með hæstar tekjurnar. Flestir eru með hæstar tekjur um fimmtugt til 55 ára og síðan fara tekjur að minnka aftur. Raungildi á láninu er enn það sama, alla vega miðað við jafnar greiðslur. Þá mundi ég halda að eftir 55 ára til 67 ára muni þyngslin af þessu aukast. Það er léttast fram að 55 ára, svo fer það að þyngjast. Mig langar einnig að nefna hvort rétt sé að hnykkja á því, af því að hér hefur verið talað um, sem ég er alveg sammála, að við eigum að reyna að hafa þetta létt í upphafi og fólk eigi að ráða við þetta í upphafi, hugsanlega eitthvað sem maður skoðar sem er svipað eftir tekjutengingunni, að þegar fólk hefur meira á milli handanna geti það lagt inn á lánið án þess að greiða uppgreiðslugjald. Ég segi þetta með fyrirvara, ég á eftir að skoða hvernig það mun koma við sjóðinn, en að það sé uppgreiðslugjald líkt og í verðtryggðum húsnæðislánum þannig að þegar fólk hefur meira á milli handanna sé alla vega ekki einhver neikvæður hvati til þess að greiða það upp eða minnka byrðina af því. Virðulegur forseti. Þetta hafa verið helstu vangaveltur mínar. Í heildina er ég sammála þessu frumvarpi og mér finnst það mjög gott. Ég vona að þingheimur sjái sér fært að klára málið því að svo sannarlega er þetta bót fyrir flesta nemendur og námssamfélagið kallar eftir þessu. Ef ég skildi umræðuna á undan rétt var verið að velta fyrir sér hvernig annars vegar styrkja- og námslánakerfið kæmi á móti barnabótum og vaxtabótum og því um líkt. Ég hef þá misskilið frumvarpið hrapallega og líka góðar umsagnir frá stúdentaráði og öðrum á mínum aldri sem hafa skrifað um þetta frumvarp, um að barnabætur og vaxtabætur skerði ekki námslán eða það sem er verið að lána eða styrkja í frumvarpinu. Mig langar að benda á góða úttekt eða góða samantekt hjá strák sem heitir Kristófer Már sem var birt á síðunni romur.is í dag. Þar er talsvert ítarlega listað upp eftir stöðu. Hér er m.a. námsmaður í foreldrahúsi, einhleypur í eigin húsi og svo í sambúð, skráðri eða ekki og með börnum. Það er mjög áhugavert að sjá hver niðurstaðan er fyrir hvern hóp fyrir sig. Það er alls ekki verst fyrir þá sem eiga börn eða eru í skráðri sambúð þannig að ég fagna þessu frumvarpi og hlakka til að hlýða á frekari góðar umræður hér í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og vil aðeins koma inn á þá umræðu sem hann hóf máls á um hin svokölluðu Íslandslán eða 40 ára lán. Í núgildandi námslánakerfi eru mjög löng lán og þau eru verðtryggð. Þau fylgja mönnum reyndar alveg til grafar ef því er að skipta. Ég fagna því ef hægt er að koma auga á betri leið en lagt er upp með með þessu lánsformi sem kemur betur út fyrir lántakendur, ef það er hægt þá hljótum við að sjálfsögðu að vera opin fyrir því og algjörlega eðlilegt að það sé rætt. Ég vil þó nefna að það er hægt að nálgast þetta þannig að menn geta stillt af lánstímann sjálfir ef þeir vilja borga hraðar upp. Þetta eru vissulega verðtryggð lán en við þekkjum það úr íslensku efnahagsumhverfi að vaxtaprósentan á óverðtryggðum lánum er þannig að ég mundi hafa áhyggjur af því að það væri nægilegt jafnrétti til náms ef við værum með þetta í óverðtryggðu umhverfi. Síðan vil ég nefna það sem hv. þingmaður velti fyrir sér varðandi lánsfjárhæðina. Það er þó þannig að ef við skoðum hversu stór hluti námsmanna er með lán undir 10 milljónum þá eru það 93% námsmanna og undir 15 milljónum, það eru einungis 2% þar fyrir ofan, 98% eru undir 15 milljónum. Síðan kemur styrkurinn, reyndar lánsmöguleikarnir núna eða styrkmöguleikinn í það heila er þá 15 milljóna lán og 3 milljónir í styrk, 18 milljónir, þannig að meginstabbi námsmannanna er á bilinu 0–5 milljónir. Það sem við erum að gera með þessu fyrirkomulagi er að dreifa að mínu mati með sanngjarnari hætti styrk til aðila sem hafa fengið mjög lítinn styrk hingað til, sem eru reyndar einmitt þær stéttir sem við viljum gjarnan [[Forseti hringir.]]styðja meira við og gerum það í gegnum námslánakerfið með þessum hætti. Ég held að það sé ágætt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir andsvarið. Eins mikið og ég er á móti verðtryggðum lánum þá ákvað ég einmitt að slá það ekki út af borðinu og gera lítið úr þeirri vinnu sem búið er að leggja í þetta frumvarp þegar ekki er víst að neitt betra finnist. Mig langaði hins vegar að nefna þessar vangaveltur mínar. Ég hef líka áhyggjur af því að ef við ætlum að fara í óverðtryggt kerfi þar sem væru kannski 3–3,5% hærri vextir, hvort við værum á verri braut þar. Svo er ég sammála hæstv. ráðherra og ég sé í frumvarpinu að flestir eru með á bilinu 0–5 milljónir í námslán. Nú þegar styrkurinn nær upp í rúmlega helminginn af því þá sýnist mér að það yrði, alla vega fyrir mig og marga í kringum mig, hvatning til þess að vera í litlu hlutastarfi með, sleppa því að taka námslán upp á svo lága upphæð, halda þá annaðhvort að sér höndum í þann tíma sem maður er í námi, því að það er ekki óeðlilegt, og/eða taka að sér litla aukavinnu sé maður í þannig námi að það sé mögulegt. Ég held að það gæti verið meiri hvatning en við áttum okkur á í fyrstu að hafa námsstyrk sem gæti brúað bilið fyrir stóran hóp ef ekki stærstan hóp.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem hv. þingmaður bendir á, styrkirnir eru ótekjutengdir þannig að með því að vinna með þeim, og það er auðvitað mikill fjöldi nemenda sem gerir það, má brúa bilið. Enn og aftur, af 25.000 nemendum sem eru í lánshæfu námi taka rétt rúmlega 10.000 lán. Ég held að þetta verði til mikilla bóta og geti haft veruleg áhrif. Ég vil líka minna á annað, það hefur lítið farið fyrir því í umræðunni, en við erum að opna með þessu frumvarpi á það að þeir sem eru í iðn- og verknámi og hafa til þess aldur geti fengið og muni fá þennan styrk ef þeir standast námskröfur. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að það séu verulegar úrbætur og stórt skref sem við værum að taka þar. Síðan vil ég segja hitt að mér finnst áhugavert sem þingmaðurinn nefndi og vil árétta að þegar við horfum á samspilið, þegar við horfum til barnabóta og meðlaga, styrksins og síðan þess að tekin séu námslán sem þá fari með viðkomandi námsmann upp í framfærsluviðmiðið sem liggur fyrir, t.d. fyrir einstætt foreldri með eitt eða tvö börn, er niðurstaðan sú, ef horft er á það mark, framfærsluviðmiðið, kemur þetta kerfi betur út. Auðvitað er hægt að taka meiri lán og fara umfram það og alveg upp í topp, það er þá önnur staða sem myndast, en ef horft er á [[Forseti hringir.]]þetta hlýtur það auðvitað að vera mikið gleðiefni að þessir einstaklingar komi betur út hvað varðar endurgreiðslurnar.
Hæstv. forseti. Það er gott að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra nefndi að styrkurinn væri ótekjutengdur. Ég hef heyrt í kringum mig að núverandi kerfi hafi verið letjandi til að finna sér öflugt sumarstarf og vinna mikla vinnu, þéna pening þannig að menn geti nýtt hann yfir veturinn. Núverandi kerfi hefur verið letjandi þannig að hugsanlega eru áhrifin stærri en við sjáum í fyrstu. Ég vona það, ég hef alla vega trú á fólkinu í kringum okkur. Ég tek undir það sem ráðherrann segir um iðn- og verknámið, sjálfur er ég iðnmenntaður. Það er gríðarleg hjálp í því og hvatning að iðnnemar geti komist inn í þetta kerfi líka.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu, það er ánægjulegt að sjá stjórnarliða taka þátt. Mér finnst það mikilvægt. Ég held að margt í þessu frumvarpi sé ágætt en svo hafa komið athugasemdir við ýmislegt. Eitt af því er þessir styrkir sem fara jafnt til allra. Í fyrstu fannst mér það hljóma nokkuð vel en ef það er í raun á kostnað þeirra sem raunverulega neyðast til að taka lán vegna þess að þeir munu þá borga hærri vexti fóru að renna á mig tvær grímur. Það er alltaf spurning hvort við eigum að beina ríkisstyrkjum til þeirra sem ekki þurfa á þeim að halda. Þá er ég að hugsa m.a. til skuldaniðurfellingarinnar sem var aðgerð sem var mér mjög á móti skapi. Það eru mjög mismunandi aðstæður hjá námsmönnum. Eins og bent hefur verið á býr fólk úti á landi en einnig fer fólk t.d. til Akureyrar, í Háskólann á Akureyri, í nám og þarf að leigja og býr þar af leiðandi við allt aðrar aðstæður en nemar sem eru í heimahúsi og lifa á foreldrunum þannig séð. Þeir eru auðvitað fjölmargir. Ég hef verið að velta fyrir mér hvort þingmaðurinn hafi eitthvað spáð í það að hægt væri að nýta þennan styrk á annan hátt, t.d. til að ganga harðar fram í því að niðurgreiða húsnæðiskostnað fyrir nema. Við erum í rauninni ekki með jafnræði þegar sumir þurfa að sækja nám fjarri heimili og við erum jafnvel í sumum tilfellum að tala um nema sem hafa verið í heimavist og fjölskyldan hefur haft kostnað af því. Er þingmaðurinn sáttur við það að við ætlum í raun að styrkja alla óháð því hvernig aðstæður þeirra eru, hvort þeir búa í heimahúsi eða leigja, um sömu upphæð eða sér hann fyrir sér einhvern veginn að stokka þetta aðeins upp og jafnvel beina þessum stuðningi þá sérstaklega í húsaleigubætur til nema þannig að húsaleigukostnaður verði aldrei íþyngjandi fyrir þá sem stunda háskólanám?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir hugleiðingarnar. Svar mitt við þessu er: Nei, ég held að þetta sé mjög gott kerfi sem verið er að hugsa hér upp. Endurgreiðslurnar hjá allt að 85% nemendum munu lækka við þetta þannig að við erum að ná þarna til 85% nemenda sem munu þá borga minna í lán eða ekki. Síðan veit ég ekki hvernig það muni virka í praktík að pikka út þá sem þurfa á því að halda og þurfa ekki á því að halda. Við erum með misdýrar skólabækur, við erum misnægjusöm þannig að ef við pikkum einhvern út sem ríkið telur að þurfi ekki á þessu að halda þarf hann kannski bara að fara að leita sér að vinnu í staðinn. Ég held að það sé mjög erfitt. Eitt af því sem mér finnst svo gott, það góða við þetta kerfi er að það er gegnsætt, það er gegnsærra en það sem er núna. Mín skoðun er sú að við ættum ekki að leitast við það að flækja það sem við vildum gera einfalt. Það sem námsmenn vildu að væri einfalt væri gegnsætt og jafnræði væri, það væri sama fyrir alla. Frekar ættum við að - núna setjum við líklega um 2,3 milljarða auka í kerfið ef 60% af þeim sem voru áður á námslánum fari á styrk, hugsanlega eigum við að setja meiri pening eða þá aðrar aðgerðir til að ná til þessa hóps sem hv. þingmaður nefndi.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Ef við hefðum ótakmarkað fjármagn væri þessi hugmynd, að styrkja alla um ákveðna upphæð, verulega góð. En við höfum ekki ótakmarkað fjármagn. Þess vegna erum við í rauninni að hækka á móti lán til þeirra sem raunverulega þurfa að taka lán, t.d. fólk sem fer í nám eftir að hafa eignast börn eða aðstæður eru bara þannig að það þurfi að taka lán. Það er spurning hvort það sé réttlætanlegt að hækka kostnað hjá því fólki. Þegar ég segi: Hvernig ætlum við að pikka út þá sem þurfa og þurfa ekki á að halda? er alveg augljóst að nemar sem eru á leigumarkaði þurfa á aðstoð að halda. Það er í mínum huga alveg kristaltært. Það er í rauninni ekki erfitt að pikka þá út og þess vegna spyr ég: Væri ekki góð hugmynd að niðurgreiða eða styðja miklu betur við þá háskólanema sem þurfa að vera á leigumarkaði á meðan þeir stunda sitt nám? Ég tek líka fram að það getur verið hið besta mál [[Forseti hringir.]]fyrir Reykvíkinga að fara norður til Akureyrar og leigja þar og stunda nám og það er líka bara eitthvað sem víkkar sjóndeildarhringinn þannig að það ætti líka að vera hvati til þess að fara að heiman og stunda nám úti á landi eða í útlöndum eða hvar sem er.
Hæstv. forseti. Þetta eru áhugaverðar umræður. Ég ætla að endurtaka það sem ég sagði áðan, þetta gagnast 85% betur. Af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega börn bendi ég henni á að skoða grein á romur.is sem birtist í morgun. Þar er komið inn á þá einstaklinga eða það sambúðarfólk sem er með börn á framfæri og það fólk kemur ekki verr út úr því sem fólk þarf að hafa, þannig að kerfið er að spila saman. Ég held að eftir því sem umræðunni vindur fram hérna eigi meira eftir að koma upp og skýrast betur. Ég hef ekki miklar áhyggjur af þessu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil taka undir það sem var sagt hér áðan, ég gleðst yfir því að þingmaður úr stjórnarliðinu taki þátt í umræðum því að ég held að það sé mikilvægt, ekki bara vegna þess að það sé gaman að fá þá í umræðuna heldur einmitt vegna þess að við þurfum að fá breidd inn í þessa umræðu og þess vegna tel ég mikilvægt að fá fram þau sjónarmið sem hv. þingmaður rakti í ágætri ræðu sinni. Hv. þingmaður sagði að hann teldi að það sem maður fái lánað eigi maður að greiða til baka. Ég er því alveg sammála, en ég held að við getum velt fyrir okkur hvernig leiðin er, þ.e. hvernig það gerist og hvort aðferðin sem við notum til þess að greiða til baka sé sanngjörn. Ég set verulega stór spurningarmerki við þetta þar sem endurgreiðslurnar verða ekki tekjutengdar eins og er í núverandi kerfi. Það sem ég hef m.a. áhyggjur af þar er að þetta muni hafa ólík áhrif á kynin og að þarna muni halla á konur. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér í því að það sé mikilvægt að fá góðar greiningar á því hvort þær áhyggjur séu á rökum reistar, að kerfið eins og það er sett upp í þessu frumvarpi muni þegar upp er staðið gera stöðu kvenna [[Forseti hringir.]]verri og hvort ekki verði þá að taka sérstaklega á því og breyta einhverju.
Hæstv. forseti. Ég þakka Steinunni Þóru Árnadóttur þessar vangaveltur. Mitt svar er: Jú, að sjálfsögðu, ef við sjáum augljóslega að einhver hópur fer illa út úr þessum tillögum og þessu frumvarpi þurfum við að laga það. Hins vegar hef ég aðeins rýnt í tillögur stúdentaráðs og ef ég man rétt er meiri hluti í því ráði konur og niðurstöðurnar eru ekki á þá leið að það komi konum illa. Hugsanlega þurfum við að ræða það eitthvað frekar og rýna það meira en eftir að hafa rýnt það þá sló alla vega á þær áhyggjur. Auðvitað ber að hafa áhyggjur af þessu og skoða það því að ég held að um 70% af nemendum, alla vega í Háskóla Íslands, séu konur. Ef við skoðum þann hóp sérstaklega erum við með rosalega stór hóp undir, þannig að ég held að það sé mjög gott að eiga umræðu um þetta. Ég læt staðar numið hér.
Herra forseti. Ég vil taka fram að ég hef ekki haft tækifæri enn þá til að kynna mér þessa útreikninga frá stúdentum. Það er sjálfsagt að leggjast yfir það og sjá hvaða forsendur menn gefa sér en í mínum huga rímar þetta mjög illa, annars vegar þar sem á að falla frá eða hætta að tekjutengja greiðslur þar sem við vitum að það er launamunur kynjanna þannig að hlutfallslega ættu konur þá að þurfa að borga meira til baka, og að konur fara síðar í nám á lífsleiðinni eins og hreinlega kemur fram á bls. 40, minnir mig að sé, í þessum fylgitexta og að greiðslubyrðin verður þyngri eftir því sem fólk fer seinna í nám. Það þarf að skoða þetta alveg gríðarlega vel og ég vona svo sannarlega að hv. þingmaður sé til í að leggjast vel yfir þessar tölur. En þar með ætla ég alls ekki að segja að stúdentaráð [[Forseti hringir.]]hafi á einhvern hátt rangt fyrir sér, ég hef einfaldlega ekki getað kynnt mér útreikninga þess, en mér finnst eins og að hérna hljóti eitthvað að vanta inn í.
Hæstv. forseti. Já, það er nákvæmlega það sem mér finnst að við eigum að gera, skoða allar tölur og fara yfir alla hópa og taka allar umsagnir og skoða þær. Hvað varðar síðan endurgreiðslur sem fara hækkandi þá kemur aftur inn á það prinsipp, alla vega hjá mér, að maður eigi að borga til baka það sem maður fær lánað. Ef maður á að vera búinn að borga til baka fyrir 67 ára segir það sig í rauninni sjálft. Ég er hlynntur því að þegar maður byrjar seint í námi hafi maður færri ár til að greiða lánið niður. Síðan varðandi verðtryggða kerfið. Það er ágætt að því leytinu til að maður borgar raunafborganir. Maður er alltaf með sömu afborgun miðað við hagkerfið á hverjum tíma. Kannski er það ekki slæmt, kannski eigum við bara eftir að taka dýpri umræðu um það í nefndinni.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um námslán og námsstyrki. Eitt af því sem mér finnst að hver þjóð ætti að leggja mikinn metnað í er jafnrétti til náms og það er einn af hornsteinum hvers samfélags að ég tel. Það hefur ekki alltaf verið hér á Íslandi en hefur kannski verið að þokast hægt og hægt í rétta átt. Þegar ég fór að hugsa um þetta mál, en þar sem ég er ekki í þeirri nefnd sem fær málið til umfjöllunar hef ég kannski ekki farið algjörlega ofan í botn á frumvarpinu en fylgst með umræðunni og skoðað það í grófum dráttum, þá kom upp í hugann frændi minn, Ólafur Þ. Þórðarson heitinn, fyrrverandi alþingismaður, sem var mikill skólamaður og skólastjóri og sat á þingi í þó nokkuð mörg ár. Það er bautasteinn á Stað í Súgandafirði þar sem hann er fæddur og ólst upp. Á þann bautastein hefur verið settur hluti úr ræðu sem hann flutti á Alþingi á árum áður. Þar segir, með leyfi forseta: „Dýrasta lausnin í menntakerfi nokkurrar þjóðar er að taka svo vitlausa ákvörðun að það eigi að fara eftir efnum og ástæðum hverjir halda áfram skólanámi.“ Ég tek svoleiðis hjartanlega undir þessi orð og geri þau að mínum, því að það er mjög hættulegt ef fólki er mismunað eftir búsetu og eftir tekjum en ekki horft fyrst og fremst til þess að allir sitji við sama borð og geti nýtt sér hæfileika sína á þeim vettvangi þar sem þeir nýtast best. Margt sem kemur fram í þessu frumvarpi er ágætt en annað finnst mér vera því hættulegra gagnvart því að það sé í raun jafnrétti til náms. Ég tel mjög brýnt að fram fari ítarleg greining á því hvernig frumvarpið mætir þeim námsmönnum sem þar eiga í hlut eftir tekjum, aldri, kyni, búsetu og svo mætti áfram telja. Ég hef lengi haft áhyggjur af því að smátt og smátt sé verið að draga úr möguleikum fólks á landsbyggðinni til að sækja sér svokallaða æðri menntun eða fara í lengra nám. Það fæli frá hversu dýrt það er og mikill kostnaður sem fylgi því og að fjölskyldur þurfi að rífa sig upp með rótum, þar með er verið að ýta undir brottflutning af landsbyggðinni. Við þekkjum það að foreldrar skoða oft stöðuna og meta það þegar börn þeirra færast nær þeim aldri að fara í háskólanám hvort þau eigi að styðja börn sín í langskólanám og flytja af landsbyggðinni þar sem er langt í að sækja háskólanám og flytja þá annaðhvort á höfuðborgarsvæðið og kannski í einhverjum tilfellum til Akureyrar þar sem háskólanám er einnig í boði. Þetta ætti ekki að vera svona. Það á ekki að vera þannig að fólk þurfi að rífa sig upp með rótum eingöngu vegna þess að það vill halda heimili fyrir, kannski ekki börn lengur heldur unga fólkið sitt þegar það fer í langskólanám til þess að auðvelda því að framfleyta sér á þessum tíma. Hér er verið að bjóða upp á nýjar leiðir, að fá styrk. Það lítur kannski ágætlega út við fyrstu sýn en þegar við skoðum þetta allt í samhengi og sjáum að vextir á námslánum hækka þetta mikið þá hefur maður virkilegar áhyggjur af því hvernig þetta skiptist á milli þeirra sem þurfa á því að halda. Það er stór hópur sem þarf á meiri aðstoð að halda vegna mikils framfærslukostnaðar eins og fram hefur komið í umræðunni við það að flytja á höfuðborgarsvæðið og leigja sér húsnæði dýrum dómi. Það er ekki sjálfgefið að komast inn í hagstæðara húsnæði hjá Byggingarsjóði námsmanna eða á stúdentagarðana. Allt þetta gerir að verkum að það er stórmál. Ég er hrædd við að mál séu að þróast í átt að ákveðinni stéttaskiptingu gagnvart möguleikum til náms og ójöfnuði eftir búsetu fólks. Það er ekki gott veganesti ef við ætlum að leggja metnað okkar í það að allir, burt séð frá búsetu, tekjum og aðstæðum, geti nýtt hæfileika sína sem best og menntað sig eftir áhugasviði í framhaldinu. Þá er það líka endurgreiðslan, að hafa hana ekki tekjutengda, að greiðslubyrðin sé sú sama burt séð frá því hvaða tekjur menn hafa að námi loknu. Þarna finnst mér að þurfi að koma fram greining á frumvarpinu gagnvart þeim sem hafa lægri tekjur upp úr krafsinu eftir langt framhaldsnám eða háskólanám. Það hefur líka komið fram í umræðunni að oftar en ekki eru það konur sem eru á lægri launum að námi loknu. Þá er verið að auka greiðslubyrði þeirra. Þurfum við þá ekki að horfa til þess að við séum að leggja auknar byrðar á tekjulágt fólk, konur, utan af landi? Ég tengi þetta nú bara svona saman. Tekjulág kona utan af landi sem hefur lægri tekjur að námi loknu er ekki vel stödd miðað við það hvernig þetta frumvarp lítur út. Erum við að afsetja ákveðinn hóp í þjóðfélaginu? Þá er ekki horft til þess hvaða hæfileikum sá einstaklingur býr yfir til þess að gera þjóðfélaginu gagn með því að nýta hæfileika sína á sem bestan hátt og mennta sig til þess, heldur er verið að horfa í, að mér finnst, eitthvert excel-skjal sem hinn dæmigerði stúdent á að falla inn í. Hvernig er það excel-skjal? Það er stúdent sem býr á höfuðborgarsvæðinu og hefur möguleika á að vera í heimahúsi eins lengi og hann kýs og stunda háskólanám þaðan og fær síðan í meðgjöf þennan styrk upp á 65 þús. kr. á mánuði og hefur kannski sáralitla þörf á að taka námslán með þessum hærri vöxtum sem þarna er verið að bjóða upp á. Eigum við að horfa til þess að þetta sé svona staðlað, að þetta henti akkúrat þessum dæmigerðu einstaklingum sem fara algjörlega beinu brautina og hafa möguleika á að búa stutt frá háskóla og í heimahúsi? Mér hugnast það ekki og ég óttast að það verði til þess að færri fari í nám eða að fólk geri það eftir sem áður en ráði illa við greiðslubyrðina í hverjum mánuði. Það hefur líka komið fram að fólk sem sækir nám á höfuðborgarsvæðið þarf auðvitað að framfleyta sér í dýru leiguhúsnæði og tilheyrandi. Þetta er stórmál fyrir fólk sem leggur virkilega mikið á sig til þess að sjá fyrir sér og sínum, því að oft er ungt fólkið komið með börn á þessum aldri. Ég hef líka ákveðnar áhyggjur af því sem þarna kemur fram varðandi það að ef einhver hefur lent í því að það hefur þurft að afskrifa hjá honum lán þá sé enginn möguleiki á að fá lán aftur. Mér finnst að það þurfi ekki að vera þannig að ekki sé hægt að hafa einhverja glufu aftur inn í kerfið þó að ýmsar aðstæður hafi orðið til þess að fólk hafi lent í erfiðleikum sem hafa valdið því að afskrifa hefur þurft hjá því lán. Það geta verið svo fjöldamargar ástæður fyrir því að svo fer. Fólk sem hefur lent í því að missa húsið sitt út af einhverjum erfiðleikum hefur möguleika á að komast inn í bankakerfið síðar meir ef það uppfyllir greiðslumat og getur aftur reynt að koma undir sig fótunum. Það tel ég líka að þurfi að vera gagnvart þeim sem þarna eiga í hlut. Þó að vissulega þurfi að hafa ákveðið aðhald varðandi þessa hluti þá finnst mér ekki gott að það sé verið að loka algjörlega á þann möguleika að fá aftur lánafyrirgreiðslu. Það kemur líka fram að námsaðstoð er takmörkuð við 50 ára aldur. Af hverju er það? Er ekki sagt að svo lengi læri sem lifi? Á þetta nútímaþjóðfélag ekki að vera þannig að fólk sitji við sama borð og fólk sé ekki hólfað niður eftir aldri og það geti byrjað í námi og fengið sambærilega aðstoð og býðst fyrir yngra fólk? Ég sé ekki af hverju þessi aðgreining ætti að vera og hvaða tilgangi hún þjónar, því að það er ekki sjálfgefið að fólk sem er orðið 50 ára sé svo vel stætt að það þurfi ekki á stuðningi að halda ef það missir t.d. vinnuna og þarf að afla sér menntunar til þess að fá annars konar vinnu. Við þekkjum það að það er ekkert auðvelt fyrir fólk sem er orðið 50 ára að komast út á vinnumarkaðinn ef það hefur þurft frá að hverfa af einhverjum ástæðum, verið sagt upp vegna hagræðingar eða misst vinnuna af einhverjum öðrum orsökum. Fjöldinn allur af fólki 50 ára og eldri er í miklum erfiðleikum með að finna vinnu og vinnumarkaðurinn er bara þannig að hann hefur ekki endilega boðið þetta fólk velkomið. Það vill kannski mennta sig meira til þess að styrkja sig á vinnumarkaði en þarf á stuðningi að halda, en því býðst ekki stuðningur miðað við þetta frumvarp. Ég ætla ekki að segja að frumvarpið sé alvont. Ég vona að það verði unnið vel áfram í nefndinni. En mér finnst það langt í frá vera nógu góð vegferð í framtíðina ef við höfum þann metnað að vilja jafnrétti til náms og við viljum mennta okkar fólk burt séð frá efnahag og búsetu.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrir ræðu hv. þingmanns og spyrja hana um námsmenn sem koma utan af landi, af því að ég heyrði að hv. þingmaður reifaði að það væru sér í lagi konur utan af landi, námsmenn utan af landi sem eru konur, sem nýja kerfið mundi mögulega ekki gagnast að öllu leyti. Þá langar mig að fá að heyra frá hv. þingmanni hvort hún gæti séð eitthvert annað kerfi sem mundi mögulega gagnast námsmönnum utan af landi betur. Eins og staðan er núna taka þeir námslán sem þurfa á því að halda og þeir sem ekki þurfa á námslánum að halda gera það ekki. Þarna virðist vera búið til ákveðið kerfi þar sem er bæði styrkur sem námsmenn geta fengið ef þeir klára ákveðið margar einingar á önn og svo lán. Ég hugsa að það sé möguleiki á því, eins og hv. þingmaður reifaði áðan, að stúdentar sem eiga heima á höfuðborgarsvæðinu taki síður lán. Hvaða áhrif telur hv. þingmaður að það muni hafa fyrir stúdenta sem koma utan af landi, fyrir þá sem þurfa að flytjast búferlum til þess að geta stundað nám? Nú er t.d. enginn stór háskólakjarni á Vestfjörðum eða á Vesturlandi, reyndar Bifröst en ekki á Vestfjörðum sjálfum. Það er spurning hvað sé hægt að gera til þess að komast til móts við námsmenn sem þurfa að flytjast búferlum til að geta stundað nám, því að ef þetta á að vera félagslegur jöfnunarsjóður eins og hæstv. ráðherra vill meina þarf náttúrlega að taka tillit til þess, ekki satt?
Herra forseti. Mér finnst þurfa að skoða sérstaklega hvernig er hægt að styðja við fólk vegna húsnæðiskostnaðar sem fylgir því að flytja sig búferlum utan af landi hingað á höfuðborgarsvæðið. Oftar en ekki er það tímabundið. Auðvitað vonum við það sem viljum að landsbyggðin haldist sem sterkust í byggð að það fólk sem kemur hingað á höfuðborgarsvæðið hugsi það sem tímabundið meðan á námi stendur og hugsi sér að fara aftur heim eða út á land, hvort sem það er nákvæmlega á fæðingarstaðinn eða ekki, til þess að efla það svæði með menntun sinni og annað því um líkt. En það þarf að vera, finnst mér, eitthvað sem styrkir fólk í búsetu, því að það er mikið ójafnræði þarna á ferðinni. Ef við erum í raun að tala um að allir eigi að sitja við sama borð þá verðum við að koma á einhvern hátt sterkar að því að hafa búsetustyrki. Af hverju mátti ekki nýta þessar 65 þús. kr. í þeim tilgangi? Af hverju er verið að dreifa þeim flatt yfir burt séð frá því hvort fólk þurfi á því að halda, með fullri virðingu fyrir öllu unga fólkinu á höfuðborgarsvæðinu sem býr í heimahúsi og getur verið þar eins lengi og það vill? Þarf það endilega eitthvert tannfé upp á 65 þús. kr.? Þarf ríkið að koma með þann stuðning? Væri ekki þeim stuðningi betur varið í að stuðla að jafnrétti til náms og horfa á landið okkar sem eitt land og eina þjóð með sömu tækifæri?
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Núna langar mig að snúa mér að öðru. Það eru mögulegar styrkveitingar sem EES-ríkisborgarar munu eiga rétt á. Í Danmörku hefur þetta valdið svolitlu vandamáli. Ég er hérna með skýrslu frá uddannelses- og forskningsministeriet, eða mennta- og tryggingamálaráðuneytinu. Þar kemur bersýnilega í ljós að eftir að dómur féll í Evrópudómstólnum þess efnis að EES-ríkisborgarar ættu allir rétt á sömu ívilnunum, skattaívilnunum, ef þeir ynnu lágmarksvinnu upp á 10–12 tíma á viku, fjölgaði nemendum um 43% á árunum 2011–2015. Í skýrslunni segir líka að nemendur haldist áfram í Danmörku einfaldlega út af tekjumöguleikum. Það virðist því vera smásamspil milli tekjumöguleika og þess að vilja búa einhvers staðar. Þetta rímar náttúrlega svolítið við það sem við vorum að ræða áðan um landsbyggðina. Það sem mig langar að velta fyrir mér með hv. þingmanni er það hvort Ísland þurfi að íhuga það hvort beinir styrkir séu til þess fallnir að gera Ísland meira aðlaðandi fyrir ríkisborgara Evrópska efnahagssvæðisins og hvort og hvernig ríkissjóður eigi að standa straum af því. Við sjáum að útgjöld danska ríkissjóðsins stóraukast þegar kemur að styrkjum, þótt styrkirnir í Danmörku séu töluvert ríflegri en hérna. Þá er spurningin hvort þetta sé nóg til þess að fólk vilji koma hingað til lands og hvort ríkissjóður muni mögulega geta staðið undir því.
Herra forseti. Það er alveg rétt að velta þessu fyrir sér. Við erum aðilar að EES og eigum auðvitað að undirgangast það regluverk sem þar er. Reynsla er komin á þetta, eins og hv. þingmaður nefnir, annars staðar á Norðurlöndunum. Ég óttast ekki endilega að það komi hingað bylgja af fólki sem kemur fyrst og fremst út af þessum styrk og miklum tekjumöguleikum. Ég óttast ekki að það verði flóðbylgja í því sambandi. En mér finnst alveg eðlilegt að taka þennan möguleika inn í myndina varðandi kostnaðargreiningu á málinu sem slíku, þessu frumvarpi. Það á að sjálfsögðu að hafa alla varíanta þar inni. Ég vil í lok máls míns nefna eitt sem ég nefndi ekki fyrr í ræðu minni og það er varðandi möguleika á að breyta námsláni í styrk, eins og hefur verið gert í Norður-Noregi. Mér finnst alveg vanta þá umræðu að skoða þann möguleika og hvata til þess að gera slíkt. Það ætti að vera alvöruhvati til þess að hvetja menntafólk úti um land til að fara til starfa og hægt að útfæra það hliðstætt því sem gert er í Norður-Noregi, þannig að möguleiki sé á að hluti af námsláninu falli niður og verði styrkur. Það ætti frekar að gera það en að smyrja þessum 65 þús. kr. á alla burt séð frá því hvort þörf er þar til staðar eða ekki. Það er hægt að nýta þá fjármuni miklu betur á annan hátt, að ég tel.
Hæstv. forseti. Við höldum áfram umræðu um frumvarp til laga um námslán og námsstyrki. Vel menntað fólk er nauðsynlegt í nútímasamfélagi og einhver mikilvægasti þáttur í því að samfélög geti lifað við velmegun. Það er því mikilvægt að allir hafi tækifæri til að mennta sig óháð efnahag, t.d. óháð því hvort þeir eigi efnaða foreldra. Í þessu frumvarpi til laga sem við ræðum í dag segir í 1. gr. að markmiðið sé „að tryggja þeim sem falla undir lög þessi tækifæri til náms án tillits til efnahags“. Ég hef fylgst með, hlustað á og tekið þátt í andsvörum í umræðunni um málið hér í dag og eftir því sem umræðunni vindur fram efast ég í raun meira og meira um að frumvarpið nái þessu markmiði. Ég ætla að fara yfir það í ræðu minni hvað ég tel varhugavert og nefna einnig atriði sem ég tel ansi brýnt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði í vinnu sinni. Ég hef nefnilega áhyggjur af því að með frumvarpinu, verði það að lögum, sé verið að færa námslánakerfið fjær hinu félagslega hlutverki þar sem aðstæður fólks til náms eru jafnaðar. Þá þykir mér mikilvægt að segja að jöfnuður er ekki það þegar ríkið borgar öllum jafnt. Jöfnuður er hins vegar það þegar ríkið kemur að því að bæta fólki upp aðstöðumun og jafna þannig tækifæri fólks. Jöfnuður felst í því að fólk hafi sömu tækifæri burt séð frá hinum ýmsu félagslegu aðstæðum. Í frumvarpinu er lagt til að allir námsmenn fái greiddan námsstyrk. Það má í raun segja að það sé þá gert án tillits til þess til að mynda hvort fólk hafi þurft lán eða þurfi frekari lán sér til framfærslu, en vextir á lán til þeirra sem þurfa á námslánum að halda munu hins vegar hækka úr 1% í 2,5% plús álag, eða í 3%. Að auki fara lánin strax að safna vöxtum en ekki eins og er núna þegar námsmaður lýkur námi sínu. Þá á að hverfa frá tekjutengingu lána og stytta endurgreiðslutímann. Ég ætla að fara yfir þetta allt aðeins betur. Á það hefur verið minnst að með því að hverfa frá tekjutengingunni sé hætt við því að það hafi áhrif á námsval fólks því að það er jú þannig að við þurfum sem samfélag nauðsynlega á fólki með margs konar menntun að halda, við þurfum líka á fólki að halda sem fer í störf sem eru okkur samfélagslega mikilvæg þó svo að þess sjái ekki endilega stað í launagreiðslunum. Auðvitað hlýtur það að hafa áhrif þegar endurgreiðslur lánanna eru ekki tengdar við tekjurnar, þá hlýtur fólk að hugsa sig tvisvar um og velja frekar nám sem skilar sér í betri launum. Þetta er eitt af því sem ég tel afar mikilvægt að hugað verði að, hver hin samfélagslegu áhrif hreinlega verða. Þá á einnig að stytta endurgreiðslutímann og gera það þannig að greiðslubyrðin hjá þeim sem fara síðar á lífsleiðinni í nám verður hærri en hjá þeim sem fara yngri í nám. Ég hef líka áhyggjur af því og í rauninni af þessu tvennu sem ég hef nefnt, ekki hvað síst þegar kemur að stöðu kynjanna og hef áhyggjur af því að hér halli á konur. Ég ætla að fara betur yfir það. Að mínu viti hefur það verið mikill kostur við íslenskt samfélag að fólk hefur getað breytt stöðu sinni með því að fara í nám. Fólk sem hefur snemma á lífsleiðinni flosnað upp úr námi af einhverjum ástæðum hefur getað tekið upp þráðinn að nýju seinna. Nú þegar er búið að takmarka aðgengi þeirra sem eru 25 ára og eldri að framhaldsskólunum og með þessu frumvarpi tel ég að verið sé að gera þeim sem eldri eru erfiðara að fara í háskólanám, alla vega þeim sem þurfa á lánum að halda. Ég held að það sé ekki gott fyrir samfélag sem þarf á vel menntuðu fólki að halda. Ég held að þetta sé ekki gott fyrir samfélag sem er að eldast, þar sem meðalaldur er að hækka, fólk er hresst lengur og í raun ekki skrýtið að það vilji söðla um og breyta til síðar á lífsleiðinni. Ég held að við þurfum að taka tillit til þess að fólk vilji geta farið í nám síðar. Ég hef ekki síst áhyggjur af því að þetta hafi slæm áhrif á eða geri stöðu kynjanna ójafna. Ég kom inn á það áðan að ekki á lengur að tekjutengja greiðslurnar og t.d. hefur verið minnst á það að umönnunarstéttirnar sem við vitum jú öll að verður skortur á starfsfólki í, er þegar orðinn og verður enn meiri í náinni framtíð, eru oft kvennastéttir og þetta eru svo sannarlega ekki hálaunastéttir þó svo að maður voni auðvitað að launin eigi eftir að hækka. Hér óttast ég að greiðslubyrðin verði erfið og að hún lendi aðallega á konum. Svo er það hitt að konur í námi, samkvæmt þeim tölum sem hreinlega koma fram í greinargerðinni sem fylgir með frumvarpinu, eru eldri. Hér segir, með leyfi forseta: „Á skólaárinu 2014–2015 eru 62% lántaka konur og eru 13% þeirra yfir 35 ára aldri.“ 86 konur eru eldri en 50 ára. Karlar eru hins vegar ekki nema 38% þeirra sem eru í námi, þar eru 8% yfir 35 ára aldri og ekki nema 27 karlar eldri en 50 ára sem eru í námi. Þess vegna hlýtur það að hafa ólík áhrif á kynin ef draga á úr endurgreiðslutímanum. Ég hef sagt það í andsvörum að ég telji gríðarlega mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd rýni þetta frumvarp og láti greina það alveg sérstaklega með tilliti til áhrifanna sem það hefur á stöðu kynjanna. Það eru fleiri þættir sem þarf að greina í frumvarpinu. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir talaði fyrr í kvöld um að það þurfi að skoða það með tilliti til byggðasjónarmiða og hvernig það komi ólíkt við námsmenn sem koma af landsbyggðinni og þá sem koma frá höfuðborgarsvæðinu og má örugglega telja upp fleiri atriði sem þarf að greina frumvarpið eftir. Í framsöguræðu sinni fór hæstv. ráðherra yfir helstu þættina í frumvarpinu og taldi þar upp atriði sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd ætti að taka sérstaklega til skoðunar, atriði sem hafa komið fram í umsögnum meðan málið var til kynningar hjá ráðuneytinu og hann lýsti sig reiðubúinn til að taka til athugunar. Mér finnst reyndar út af fyrir sig gott að hæstv. ráðherra segi strax í upphafi að hann sé til í að skoða þessi atriði. Þetta voru reyndar atriði sem leiddu að frestun á endurgreiðslu og hvort þar ætti að gefa rýmri tímamörk og hins vegar um það hvort breyta ætti tímanum á lánum til þeirra sem stunda doktorsnám. Ég held að þetta sé í sjálfu sér alveg ágætt og geti verið til bóta en ég held samt að þetta séu ekki veigamestu atriðin í frumvarpinu og ekki það sem stærstu máli skiptir þegar kemur að því að tryggja tækifæri allra til náms óháð efnahag. Þó svo að ég vilji alls ekki gera lítið úr þessum atriðum þá held ég bara að önnur atriði skipti meira máli. Líkt og ég sagði náum við ekki fram jöfnuði í samfélaginu með því að láta alla hafa sömu upphæðina heldur gerum við það með því að skapa öllum jöfn tækifæri í samfélaginu. Ég er ansi hrædd um að við munum ekki gera það með þessu frumvarpi. Ég tel að hv. þingnefndar [[Forseti hringir.]]bíði því ansi mikil vinna og jafnvel breytingavinna til þess að ég alla vega verði tilbúin til að styðja málið.
Herra forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með umræðu um þetta frumvarp í dag. Vissulega hafa margir hv. þingmenn lýst stuðningi við þá meginhugmynd að styrkir verði hluti af námsaðstoðarkerfinu eins og við sjáum það þróast á Íslandi. Hins vegar hafa verið settar fram mikilvægar spurningar og athugasemdir sem mig langar að tæpa á í mínu máli og ég tel a.m.k. kalla á ítarlega skoðun hv. allsherjar- og menntamálanefndar í meðferð hennar á málinu. Hérna er verið að gera ákveðnar grundvallarbreytingar sem hæstv. ráðherra fór yfir í framsöguræðu sinni þar sem fyrirhugað er að skipta námsaðstoðarkerfinu í raun og veru upp þannig að greiddur verður út styrkur til þeirra sem uppfylla námsframvindu og síðan geti nemendur eða námsmenn tekið viðbótarlán. Vextir á þeim lánum verði hærri en á námslánum í nútímanum, þeir eru núna 1%. Það eru að vísu heimildir til þess í lögum að hafa þá hærri en þeir hafa verið 1% lengi og raunar var þeirri ákvörðun andmælt mjög harkalega á sínum tíma því að áður fyrr báru námslánin 0% vexti. Afborganir hafa hingað til verið tekjutengdar á þessum lánum en hér á að breyta því þannig að þær verði ekki tekjutengdar. Þessar grundvallarbreytingar kalla auðvitað á að skoðað verði sérstaklega hvernig þær koma niður á ólíkum tekjuhópum og fólki með ólíkar fjölskylduaðstæður. Ég nefndi áðan í andsvari mínu við hv. þm. Árna Pál Árnason að þarna þyrftum við sérstaklega að huga að högum barnafólks í háskólanámi og þá nefndi ég líka nauðsyn þess að skoða þetta út frá ólíkum áhrifum á kynin. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fór yfir það í ræðu sinni að það kynni að vera að þessar breytingar kæmu með mjög ólíkum hætti út fyrir karla og konur út frá aldursdreifingu þeirra í námi og ólíkum greinum og auðvitað ólíkum tekjum því að eins og við vitum er óútskýrður launamunur milli kynjanna í samfélaginu. Tekjutengdar endurgreiðslur miðast við ólíkar tekjur. Gætu þessar breytingar t.d. komið mjög illa niður á konum vegna þess að þær eru með lægri tekjur? Ég velti þeirri spurningu upp. Ég velti þeirri spurningu líka upp hvernig þetta kemur við barnafjölskyldur eins og ég nefndi áðan. Foreldrar í námi fá hærri lán vegna barna og þar af leiðandi er endurgreiðsla þeirra meiri en þeirra sem ekki eignast börn áður en þeir hefja nám. Ég nefndi áðan í andsvari mínu að ég tel mikilvægt að við horfum á þetta heildstætt og það má segja að gerð sé tilraun til þess með því að setja ákveðna tengingu við húsnæðiskaup í frumvarpið, en ég tel mikilvægt að við skoðum þetta heildstætt út frá ungu fólki á Íslandi og hvernig við viljum sjá hag þess þróast til framtíðar. Þá þurfum við að skoða hvaða breytingar hafa verið gerðar á vaxtabótakerfinu og barnabótakerfinu þar sem þessar bætur hafa verið skertar mjög í tíð núverandi ríkisstjórnar og einnig þær tillögur sem forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar kynntu í gær um að ungt fólk geti nýtt sér svokallaðan séreignarsparnað til að greiða inn á íbúð, en ég sé nú að sú tillaga fær afar blendin viðbrögð hjá ungu fólki í kringum mig sem telur hana fyrst og fremst snúast um viðhald á séreignarstefnu sem kennd hefur verið við Sjálfstæðisflokkinn en komi lítið til móts við raunverulegar þarfir ungs sem vilji vera hreyfanlegt, vilji ekki endilega fjárfesta í steinsteypu, vilji eiga góðan lífeyri í framtíðinni og vilji eiga aðgang að ódýru leiguhúsnæði. Þessar aðgerðir saman, það sem var kynnt í gær, þetta frumvarp, skerðing barnabóta og vaxtabóta - allt vekur þetta spurningar um það hvernig hið opinbera hagar stuðningi sínum við ungt fólk í húsnæðismálum og þegar kemur að barneignum og þegar kemur að námsstyrkjum og námslánum. Ég held að í þessu máli séu nokkrir þættir sem þurfi að skoða mjög vel. Í fyrsta lagi eru það endurgreiðslurnar. Hæstv. ráðherra svaraði því áðan til þegar ég spurði hann hvort hann hefði ekki áhyggjur af því að þetta hefði áhrif á námsval að þetta hefði verið greint af hálfu stúdentaráðs Háskóla Íslands. Við erum líka með umsögn eða skoðun, af því að málið er ekki formlega farið til umsagnar, frá Sambandi íslenskra námsmanna erlendis sem hefur miklar áhyggjur af þróun mála fyrir þá námsmenn sem sækja nám erlendis verði frumvarpið að lögum. Það hefur sent frá sér einhvers konar forumsögn þar sem það lýsir verulegum áhyggjum af endurgreiðslunum, í ljósi þess að þetta eru oft þeir námsmenn sem hæst taka lánin og þar af leiðandi gæti þetta bitnað mest á þeim vegna þess að oft borga þessir aðilar skólagjöld í erlendum skólum en líka vegna þess að framfærslukostnaðurinn spilar þar inn í. Það þarf að greina frumvarpið út frá stöðu námsmanna erlendis og hvort við séum að reisa hindranir við því að fólk sæki sér nám erlendis sem við viljum þó í okkar litla landi að það geri því að mjög mikilvægt er að fólk sæki sér nám erlendis og einskorði sig ekki við nám hér á landi. Þá greiningu vantar. Hvað varðar endurgreiðslurnar er líka mikilvægt að rýna það mjög vel hvort sú aðferðafræði að afnema tekjutengingu hafi ekki áhrif á námsval. Horfum bara til greina sem hafa átt undir högg að sækja. Ég nefni hugvísindin sem dæmi, tungumálanám á Íslandi sem ætti þó að vera eitt það mikilvægasta sem fólk á jafn litlu málsvæði getur lagt stund á, nám í erlendum tungumálum sem opnar margar dyr fyrir litlar þjóðir eins og okkur. Þetta eru ekki hálaunastéttir og að þessu þarf að huga og skoða þau gögn sem hér hefur verið vitnað til um að breytingin muni ekki bitna á þessu fólki. Þetta er fólk sem sækir einmitt líka nám erlendis. Við viljum ekki byggja upp námsstuðningskerfi sem breytir því að fólk geti fylgt sínum frjálsa vilja í því hvernig það velur námið. Það held ég að hljóti að vera lykilatriði sem við hér í þingsal getum verið sammála um, að við viljum ekki að aðgerðir okkar valdi því að menntakerfið verði einsleitara, að fólk sæki í einsleitara háskólanám. Við viljum tryggja fjölbreytt val þar sem fólk fylgir sínum frjálsa vilja en er ekki að huga að tekjum sínum að loknu námi. Þetta þarf að skoða mjög vandlega. Ég vil líka nefna doktorsnám og það kom fram í máli hæstv. ráðherra í upphafi að skoða þyrfti sérstaklega málefni doktorsnáms og doktorsnema. Auðvitað væri langæskilegast að við værum með kerfi þar sem doktorsnemar væru á launum en það er ekki svo. Hluti þeirra er á styrkjum, það er þó mismunandi eftir greinum. Það er mjög mismunandi menning milli fræðasviða þar sem sums staðar eru doktorsnemar oft í doktorsnámi í tilteknum stærri verkefnum hjá leiðbeinendum, sínum háskólakennurum þar sem heilu verkefnin fá styrk og doktorsnemar njóta góðs af, en við erum líka með allt aðra menningu í öðrum fræðasviðum þar sem fólk fer í framhaldsnám í raun og veru á eigin vegum og stundar doktorsnám með sjálfstæðri rannsókn. Ég vísaði áðan til þess í andsvari við hæstv. ráðherra að við höfum t.d. horft upp á það á sviði hugvísinda að u.þ.b. 17% fengu styrk við síðustu úthlutun til doktorsnáms. Meðan staðan er þannig er ekki hægt að skerða rétt þessara nema. Ég mundi fagna því ef ráðherra kæmi fram með frumvarp sem tryggði að doktorsnemar yrðu settir á laun. Það væri raunveruleg kjarabót fyrir framhaldsnema og mikilvægt skref fyrir rannsóknir í landinu og tíðkast víða í þeim löndum sem við berum okkur saman við, eins og t.d. annars staðar á Norðurlöndum. En það er ekki svo og þá þarf að endurskoða það. Ég hef aðeins verið að skoða þá greiningu sem vitnað er til í lok frumvarpsins frá ráðgjafarfyrirtækinu Summu. Þar kemur fram að samanburður milli gamla kerfisins og nýrra tillagna sé ekki einfaldur þar sem kerfin séu mjög ólík. Ég tek undir það eftir að hafa lesið þessa greiningu að í raun og veru er mjög erfitt að bera saman þessi kerfi. Þó er ýmislegt sem mér finnst vekja athygli, t.d. hversu margir óvissuþættir eru taldir upp í þeirri greiningu, m.a. hversu margir nemar sem ekki taka lán núna muni fá styrk. Þar er vitnað til þess að líklegt sé að þeir nemar fái ekki lán af því að þeir nái ekki lágmarksárangri. Er það nægilega góð forsenda þegar við horfum til þess að margir kjósa jafnvel að taka ekki námslán til að skuldsetja sig ekki, kjósa að hægja á námsframvindu sinni og vinna þá jafnvel með til að sjá fyrir sér? Það kann vel að vera að sá hópur sem sýnir ekki námsframvindu samkvæmt þeim gögnum sem Summa vitnar í - og ég vænti þess að það sé hluti af greinargerð frumvarpsins þar sem vitnað er til þeirra sem ná ekki námsárangri - muni geta tekið sitt nám á réttum tíma ef hann getur sleppt því að vera í hlutastarfi með. Þetta er algeng staða hjá t.d. námsmönnum í heimahúsum sem vinna hlutastarf til þess að fá fjármuni til framfærslu en eigi þeir um það að velja að fá styrk frá ríkinu gegn því að ljúka námi á réttum hraða, jú, þá kann þetta að virka hvetjandi, en setur það þá ekki forsendur kostnaðarmats frumvarpsins í uppnám? Þetta þarf að kanna en er auðvitað erfitt að meta nema hringja í hvern einasta háskólanema og spyrja. Væntanlega hefur það ekki verið gert þó að stundum mætti halda það af því hvernig talað er. Það eru ýmsar forsendur í þessum málum sem manni finnst þurfa að skýra talsvert betur. Það er áhugavert að sjá í greiningu Summu þessa gullnu setningu, vil ég leyfa mér að segja: „Fortíðin skiptir e.t.v. ekki öllu máli og erfitt er að spá fyrir um framtíðina.“ Ég held að þetta sé mjög haldbær forsenda sem þetta ágæta ráðgjafarfyrirtæki gefur sér í greiningu sinni en ég hlýt að gera þá kröfu á Alþingi Íslendinga að við bæði lærum af fortíðinni og reynum að spá fyrir um framtíðina þegar um er að ræða grundvallarbreytingar í því hvernig við viljum styðja við okkar námsmenn. Hver eiga markmiðin að vera? Markmiðin hljóta auðvitað að vera þau að við viljum tryggja jafnan aðgang allra að námi, það eru hin félagslegu markmið sem eiga að vera til grundvallar þegar við horfum á slíkt kerfi eins og námsaðstoðarkerfið eða lánasjóðskerfið er. Við viljum tryggja jöfn tækifæri, jafnan aðgang allra að námi og þá hlýtur vekja spurningar sú grundvallarbreyting að allir eigi rétt á styrk sem ljúki tiltekinni námsframvindu en þeir sem þurfa á meiri peningum að halda af því að aðstæður þeirra eru þannig, af því að þeir geti ekki búið í heimahúsum af því að þeir koma til að mynda utan af landi og þurfa að leigja sér húsnæði á höfuðborgarsvæðinu, þurfa að taka viðbótarlán með ótekjutengdum endurgreiðslum og með hærri vöxtum en nú er. Þá hljótum við að spyrja: Hvernig uppfyllir þetta markmiðið um jafnrétti til náms sem ætti að vera aðalhlutverk slíks kerfis? Við hljótum líka að spyrja hvaða áhrif þetta kunni að hafa sem ég nefndi áðan á háskólanám á Íslandi og háskólamenntun. Hvaða áhrif hefur þetta á fjölbreytni háskólamenntunar og háskólanáms? Hvaða áhrif getur þetta haft inn í skólana? Rektor Háskóla Íslands hefur viðrað áhyggjur af þessu sjónarmiði og það hefur verið mjög mikilvægt að heyra sjónarmið rektora háskólanna í kringum meðferð þingsins á þessum þætti. Á okkar litla landi megum við bara ekki við meiri einsleitni í menntun. Það er mjög mikilvægt líka að kanna hvaða áhrif þetta hefur á hvata fólks til að sækja sér nám til útlanda sem er ekki vanþörf á á Íslandi. Það vekur áhyggjur að lesa forumsögn Sambands íslenskra námsmanna erlendis þar sem ýmsum spurningum er velt upp um stöðu námsmanna erlendis. Þau horfa til þess að sá hópur mun ekki geta látið sér nægja að þiggja styrk frá hinu opinbera. Sá hópur mun alltaf þurfa að taka lán með þessum hækkuðu vöxtum og ótekjutengdu afborgunum. Þetta eru þau markmið sem þarf að hafa í huga. Hér hefur líka ýmsum spurningum verið varpað fram, t.d. af hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur sem hæstv. ráðherra átti orðastað við fyrr í dag um fjölda erlendra nema sem kynni að sækja hingað til lands. Þó að það hafi ekki verið sérstakt vandamál eða viðfangsefni hér benti hv. þingmaður á það að þessi þróun er mjög sláandi í nágrannalöndum okkar. Auðvitað þurfum við að skoða það, ekki síst í ljósi þess eins og hæstv. ráðherra þekkir að háskólarnir hafa sett sér það markmið að verða alþjóðlega samkeppnishæfir og æ meira af því námsframboði sem þar er er á ensku eða öðrum erlendum málum, hvað svo sem manni finnst um það. Það er önnur algjörlega óskyld umræða en kann þó að hafa áhrif á það ef námsaðstoðarkerfinu verður breytt með þessum hætti. Ég hefði getað rætt síðan aðeins meira um söguna og þá grundvallarbreytingu sem ég hefði viljað sjá en menn hafa aldrei talið að ríkið hefði efni á, sem væri að breyta þessu lánakerfi yfir í samtímagreiðslukerfi. Það verður kannski að bíða [[Forseti hringir.]]seinni umræðu um þetta mál en eins og ég segi, slíkar grundvallarbreytingar kalla á vandaða málsmeðferð af hálfu Alþingis.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa framsögu. Mig langar til að spyrja, þar sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir var sjálf menntamálaráðherra á árum áður, á síðasta kjörtímabili, að mér finnst svolítill munur á þeirri áherslu sem menntamálaráðherra kemur með núna í samanburði við það sem hún kom með á sínum tíma, þá sérstaklega viðhorf stúdentahreyfinganna núna og fyrir fjórum árum. Mig langar til að fá að vita frá hv. þingmanni hvort þessi munur sé í raun og veru, hvort mig misminni eða hvort hv. þingmaður getur staðfest þennan mun, þessa breytingu á viðhorfi stúdentahreyfinganna, að hérna virðast stúdentahreyfingarnar augljóslega styðja eitthvert kerfi sem ívilnar hvað mest fólki sem býr í heimahúsum og hefur ekki þörf á að taka lán, býr við þannig félagslegar aðstæður að það þarf ekki að taka lán. Er það eitthvað sem var lagt upp með í menntamálaráðuneytinu fyrir fjórum, fimm árum eða er þetta eitthvað nýtt? Er þetta ný hugsun? Núna vil ég bara forvitnast um forsöguna, hvort þetta eigi einhvern lengri aðdraganda en bara þessi nefnd sem var sett á fót í mennta- og menningarmálaráðuneytinu nú fyrir jól.
Herra forseti. Hv. þingmaður rifjar hér upp frumvarp til breytinga á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna sem ég lagði fram sem mennta- og menningarmálaráðherra snemma árs 2013. Nú man ég ekki nákvæmlega hvenær það var, í hvaða mánuði, en það var snemma árs 2013. Þá voru kosningar um vorið og svo ég rifji það upp bara til gamans voru viðbrögð þáverandi stjórnarandstöðu að það mál væri allt of stór grundvallarbreyting, voru þó nokkrir mánuðir til kosninga og a.m.k. tveir mánuðir eftir af þinghaldi, að þetta væri allt of stórt grundvallarmál til að hægt væri að ljúka því á jafn skömmum tíma. Gott ef ég man ekki eftir mörgum núverandi hv. þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna sem komu hingað upp og viðruðu þungar áhyggjur af því að ekki mundi nást að klára málið, þó að allir lýstu þeir yfir stuðningi við þá grundvallarhugmyndarbreytingu sem var að hluti námslána, þ.e. höfuðstóll námslána, mundi breytast í styrk. Þá lögðu a.m.k. hv. þingmenn núverandi ríkisstjórnarflokka mjög mikla áherslu á vandaða málsmeðferð þannig að það er ágætt að muna eftir því þegar við ræðum þetta mál sem hingað er komið inn á þetta stutta sumarþing. Hvað varðar námsmannahreyfingarnar sem hv. þingmaður spyr sérstaklega um - hún var ekki að spyrja um þetta - voru námsmannahreyfingarnar, þ.e. fulltrúar SÍNE, stúdentaráðs Háskóla Íslands og fleiri stúdentafélaga, kallaðar til samráðs við undirbúning þess frumvarps sem gerði sem sagt ráð fyrir þeirri breytingu, að hluti námslána mundi breytast í styrk að loknu námi ef námsframvindukröfur væru uppfylltar, þannig að það var aðeins önnur hugsun í því. Ekki var gert ráð fyrir að allir fengju styrk heldur að þeir sem tækju lán ættu kost á því að hluti þeirra, að mig minnir fjórðungur, mundi breytast í styrk að námi loknu. Hugsunin var auðvitað sú að hvetja líka til þess að námsframvinda yrði hraðari [[Forseti hringir.]]sem ég held að sé sameiginlegt markmið þannig að námsmannahreyfingarnar komu beinlínis að undirbúningi þess frumvarps á sínum tíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið þó að það hafi snúist um svolítið annað í byrjun. Mig langar til að fá að spyrja aftur hvort hv. þingmaður telji það möguleika að ljúka við svona stóra umbreytingu á íslensku námslánakerfi eins og fyrirhugað er hér. Þarna erum við að tala um að breyta lánstíma lánanna, hér er lagt upp með jafngreiðslur af lánunum, það er verið að hækka vaxtaprósentuna um tvö prósentustig í raun og veru þannig að þá sjáum við fram á það að hérna eigi að verða mun meiri grundvallarbreyting á því hvernig lánakerfið okkar virkar. Það er að fjarlægjast félagslega jöfnunarkerfið sem er ekki bara það að geta framfleytt sér meðan á námi stendur heldur líka að hafa tækifæri til að borga til jafns við greiðslugetu eftir að nám er búið. Ég spyr: Er þetta ekki eitthvað sem þarf að þroskast frekar í umræðunni? Er þetta ekki eitthvað sem við þurfum að taka okkur jafnvel tvö þing í að ræða? Mér finnst 13–14 þingdagar ekki vera vænlegur tímarammi til að klára svona heildarendurskoðun, sér í lagi þar sem þetta virðist ekki vera í takt við það sem var lagt upp með af síðasta ráðherra mennta- og menningarmála. Það virðist ekki vera heill tónn í því hvernig við viljum hafa námslánakerfið á Íslandi, hvort við viljum hafa styrki í formi beinna styrkja eða styrki í formi niðurgreiðslu höfuðstóls þegar námi er lokið.
Herra forseti. Ég vil nefna til viðbótar við svar mitt áðan, af því að hv. þingmaður nefndi ólík viðbrögð, að það var líka hluti af þeirri vinnu sem fór fram á síðasta kjörtímabili að eiga samráð við launþega. Við sjáum núna að fulltrúar launþegahreyfingarinnar, t.d. fulltrúar BHM, hafa lýst miklum efasemdum um þá leið sem lögð er til vegna breytinga á endurgreiðslum. Þarna koma auðvitað fram ólík sjónarmið, við fundum það líka á sínum tíma þegar þessi mál voru til skoðunar að stúdentar voru með önnur áherslumál en þeir sem eru síðan á þeim stað í lífinu að vera að greiða námslán til baka. Þetta eru allt sjónarmið sem þarf að hafa í huga. Ég hef sagt í ræðu minni og andsvörum í dag að ég telji mikla þörf á því að greina áhrif þessara breytinga vel, greina áhrif breytinga á ólíka tekjuhópa, námsgreinar, áhrif breytinga á kynin, þ.e. karla og konur, barnafólk og ekki barnafólk. Allt þetta finnst mér vera upplýsingar sem þurfa að liggja fyrir áður en Alþingi getur tekið jafn stóra ákvörðun. Ætli ég sé ekki á svipuðum stað og félagar mínir sem þá voru í stjórnarandstöðu en eru nú í ríkisstjórninni, voru það á sínum tíma þó að þá væri umtalsvert lengri tími til stefnu, að mér er það mjög til efs að það náist að klára þetta stóra mál á þessu þingi, ekki vegna þess að það séu ekki allir reiðubúnir að vinna hér og leggja sitt af mörkum til að vinna á þinginu, heldur að við hljótum að kalla eftir því að svona upplýsingar liggi fyrir. Annars sitjum við bara uppi með þá stöðu að þingmenn þurfa að vera að kalla hér eftir upplýsingum eftir lagasetningu og fá hreinlega engin svör. Ég hef nefnt sem dæmi að skýrslan sem beðið var um 15. október í fyrra er enn ekki komin, herra forseti, um áhrif leiðréttingarinnar margfrægu á ólíka tekjuhópa. Það gengur ekki að þingið sé að fá [[Forseti hringir.]]upplýsingar löngu eftir lagasetningu eða jafnvel fá þær bara alls ekki.
Hæstv. forseti. Mig langar rétt aðeins að blanda mér í 1. umr. um þetta mál, frumvarp til laga um námslán og námsstyrki. Lánasjóður íslenskra námsmanna er ein mikilvægasta menntastofnun landsins. Hlutverk LÍN er að gera öllum óháð efnahag kleift að stunda nám. Það er óþarfi að fjölyrða um mikilvægi menntunar fyrir einstaklingana og samfélagið. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að drepa á. Ég og við í Samfylkingunni erum sammála því prinsippi að það sé gott að taka upp námsstyrki samhliða námslánum. Nú í dag erum við að greiða niður námslán en það er með miklu ógagnsærri hætti en þetta frumvarp kveður á um. Það er líka mikilvægt að gera fólki kleift að hefja nám eingöngu með námsstyrkjunum og það þurfi ekki að taka lán fyrstu árin í framhaldsnámi, þó að það sé líka mikilvægt að fólk hafi tök á því, en þetta gerir fólki kannski kleift að draga úr lántöku í grunnnámi á háskólastigi til að mynda. En svo fer maður að lesa um kjörin og þingmaður Samfylkingarinnar, Katrín Júlíusdóttir, hefur gert nokkuð góða útreikninga á því að greiðslubyrðin á lánunum er fljót að éta upp ávinninginn af styrknum þannig að fyrir flesta yrði niðurstaðan sú að þetta yrði óhagstæðara en það lánakerfi sem við búum við í dag í námslánunum. Mig langaði bara til þess að vekja athygli á þeirri staðreynd sem gerir erfitt að innleiða þetta. Í Svíþjóð er sambærilegt kerfi en það er aðeins annað upp á teningnum þar. Fram kemur í frumvarpinu að námslánin, það sem fólk getur fengið að láni umfram styrkinn, eru verðtryggð. Það er nú sérstakt að Framsóknarflokkurinn standi að því að búa til nýtt námslánakerfi sem sé tengt verðtryggingunni því að það er markmið þess flokks að afnema hana, ágætt að benda á það. En lánin eru sem sagt verðtryggð, með 2,5% vöxtum auk álags vegna væntra affalla. Ef við segjum að verðbólga sé á markmiði, kannski um 2,5%, vextirnir 2,5% og álag vegna væntra affalla - er það 0,5%, er það 1%, er það 0,2%? Ég veit það ekki. Nafnvextirnir yrðu þá á bilinu 5,2–6%. Þegar farið er að skoða námslánakerfið í Svíþjóð þá taka vextir af námslánum breytingum ár frá ári og í ár, árið 2016, verða þeir 0,6%, óverðtryggðir. Þetta er gígantískur munur og endurspeglar náttúrlega vanda okkar út af gjaldmiðlinum, íslensku krónunni, sem og óstöðugleika í efnahagsstjórn um áratugaskeið. Það eru engin ný sannindi að við erum með óhagfelld lánakjör og á Íslendinga eru lagðar þungar byrðar vegna vaxtaoksins sem fylgir íslensku krónunni. Mér fannst bara rétt að benda á þetta. Við erum ekki að búa til neitt norrænt kerfi hérna af því að við erum með vaxtakjör sem eru algjörlega ósambærileg. Þetta verður náttúrlega að skoðast mjög vel í allsherjar- og menntamálanefnd. Það þarf að skoða þau ríki sem eru með svipað fyrirkomulag og vaxtakjörin þar. Það er auðvitað grundvöllurinn að kostnaði við lántöku, þ.e. vaxtakjörin. Síðan vil ég gera athugasemdir við það að ekki er verið að setja inn nýja fjármuni, það á ekki að auka stuðninginn, þetta á að vera núllsumma. Mér sýnist það þýða að komandi kynslóðir eigi að taka þátt í niðurgreiðslunni á eldri lánum þannig að aldamótakynslóðin sem fer fljótlega í háskóla mun greiða skuldir 68-kynslóðarinnar og okkar sem yngri erum. Hún á að taka þátt í því að borga þann kostnað. Það er óeðlilegt að veita þeirri kynslóð þá vöggugjöf með nýju námslánakerfi, það er ansi súrt snuð sem við stingum upp í hana. Þetta gengur náttúrlega ekki og er eitt af því sem þarf að skoða. Ég ætla ekki að velta fyrir mér efnislegu innihaldi að öðru leyti, reyndar kemur hér fram að nám sem er skipulagt með vinnu sé ekki aðstoðarhæft hjá sjóðnum. Það er ekkert óeðlilegt að fólk sem er í vinnu og vill fara í nám sem er skipulagt með vinnu sé bara á sínum launum en þá er litið fram hjá því að yngra fólk á Íslandi býr við mikið atvinnuóöryggi og er í mjög verkefnatengdri vinnu og með mjög óstöðugar tekjur. Svo má segja að það sé mikið dulið atvinnuleysi á meðal háskólamenntaðs fólks, sérstaklega í ákveðnum greinum. Fólk sem er ekki í fastri vinnu er ekki með fastar tekjur. Það er þó nokkuð algengt af því að atvinnuóöryggi er viðvarandi vandi. Það eitt að nám sé skipulagt samhliða vinnu þarf ekki að þýða að sá sem fer í það sé með fastar mánaðartekjur. Það eru aðstæður nemenda sem hljóta að eiga að skipta máli, ekki skipulag námsins út frá meintum nemendum. Svo vil ég minna á að ég lagði fram frumvarp um það að námslán féllu niður við 67 ára aldur. Námslán eru til þess gerð að auka aflahæfi einstaklinga og fólk sem er að fara út af vinnumarkaði, hefur haft tiltölulega lágar tekjur miðað við fjárfestingu í námi og ekki náð að greiða niður lán sín á starfstímanum eða starfsævinni og er þar af leiðandi líka með tiltölulega lágar lífeyristekjur - það sjá allir að það að vera ellilífeyrisþegi og samhliða að greiða af námslánum fer bara mjög illa saman og er ekki eðlilegt. Svo er ábyrgðarmannakerfið sem hv. þm. Árni Páll Árnason ræddi hér áðan, lagt er til í frumvarpinu að ábyrgðir falli niður við 67 ára aldur. Svo verðum við auðvitað að breyta því að þær erfist ekki. Það eru vonbrigði að samhliða framlagningu þessa frumvarps sé ekki verið að taka á þeim augljósu göllum á núverandi kerfi. Ég sit ekki í allsherjar- og menntamálanefnd en ég vona að nefndin skoði þessar athugasemdir mínar varðandi vaxtakjörin, hvað sé til ráða með námslánakerfið þegar við erum með svona miklu óhagfelldari vaxtakjör en t.d. Svíþjóð, hvaða fjármunum beri að bæta inn í þetta þannig að aldamótakynslóðin þurfi ekki að bera útgjöld vegna okkar hinna sem eldri eru inn í framtíðina í nýju kerfi og hvort ekki sé eðlilegt að fara í breytingar á núverandi kerfi samhliða þannig að við sem höfum verið í því og þeir sem eru í því, að felld verði niður námslán þeirra við 67 ára aldur. Og að ábyrgðarmannakerfið verði endurskoðað og eins nám sem skipulagt er samhliða vinnu, það þarf að skoða þetta sérstaklega út frá því að þeir sem fara í það eru ekki allir í fastri vinnu. Svo óska ég nefndinni velfarnaðar við vinnu við frumvarpið og endurtek að ég er í prinsippinu sammála hugmyndinni sem liggur að baki, en ég tel hana ekki ganga upp í þessu frumvarpi og skapa lakari kjör fyrir námsmenn til framtíðar en núverandi kerfi gerir og þá er betur heima setið en af stað farið.
Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann um þann þátt sem lýtur að endurgreiðslum lánahlutans, þ.e. ekki styrkjahlutanum, heldur því að þeir sem þurfa á lánum að halda þurfa svo að endurgreiða þau seinna meir, ekki í tekjutengdum afborgunum, og með hærri vöxtum en nú er. Ég hef ekki mikinn tíma til að skoða þá greiningu sem hæstv. ráðherra vísaði í í upphafi, í greiningu frá stúdentaráði Háskóla Íslands. Þó sýnist mér fljótt á litið að þar sé miðað við annars vegar meðallán þeirra stúdenta sem nú eru í tiltekinni námsgrein og hins vegar meðallaun þeirra síðar á ævinni. Með þeim reikniaðferðum er fundið út að nánast allir komi betur út í endurgreiðslum í þessu kerfi en hinu gamla. Nú velti ég því fyrir mér hvort þetta sé rétt greiningaraðferð þegar við skoðum hvernig breyttar endurgreiðslur munu koma út fyrir ólíka hópa. Þá vil ég sérstaklega spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki að meta þurfi þetta, ekki bara út frá slíkum meðaltalstölum heldur skoða hvernig endurgreiðslur námslána muni koma niður á ólíkum tekjuhópum þannig að hægt sé að leggja mat á það hvernig þetta kemur út fyrir ólíka tekjuhópa í samfélaginu - þar er væntanlega hægt að njóta krafta verkalýðshreyfingarinnar - og hvernig þetta kemur út milli kynja með ólíkum hætti út frá einföldum hlutum eins og óútskýrðum launamun kynjanna sem væntanlega hefur áhrif á það þegar um er að ræða tekjutengdar endurgreiðslur. Í síðasta lagi vil ég spyrja hvaða áhrif þetta kann að hafa á barnafólk sem tekur væntanlega hærri lán í námi, ekki síst í ljósi þess að við höfum horft upp á ýmsar strúktúrbreytingar fyrir þessa hópa í tíð núverandi ríkisstjórnar. Ég nefni skerðingu barnabóta og vaxtabóta og nýjar hugmyndir um húsnæðisstyrki fyrir ungt fólk. [[Forseti hringir.]]Mig langar að fá álit hv. þingmanns á þessum greiningum.
Hæstv. forseti. Ég tek undir að mjög mikilvægt er að slíkar greiningar fari fram. Við vitum að fjöldinn allur af fólki er með langt háskólanám að baki, ekki síst konur sem fá laun sem mundu á engan hátt standa undir þessum lánum. Það má kannski segja að umræða um þetta frumvarp muni draga glögglega fram í dagsljósið hversu léleg fjárfesting það getur verið að mennta sig á Íslandi. Það er kannski ágætt að við horfumst í augu við það, að við förum að móta atvinnustefnu sem lýtur að verðmætari störfum og að við förum að taka þau störf sem eru oft kölluð hefðbundin kvennastörf, eins og störf hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða, sem reyndar eru ekki með háskólamenntun, en kennaranám, leikskólakennaranám, og fara að launa þau störf í samræmi við þá fjárfestingu sem liggur að baki og þau verðmæti sem slík störf skapa. Gera þarf miklu betri greiningar á áhrifum þessa fyrir ólíka hópa. Það þarf að meta hvaða áhrif þetta muni hafa á vilja fólks til að mennta sig í greinum eins og kennslu og t.d. hjúkrunarfræði þar sem fyrirséð er að mikill skortur á mannafla verður á næstu árum. Ég tek því undir með þingmanninum. Það þarf að fara í miklu nákvæmari tekjugreiningu og hún þarf svo sannarlega að taka tillit til kynferðis og launamunar kynjanna. Við viljum útrýma honum, hann er veruleiki. Á meðan ekki er búið að útrýma honum verðum við að tryggja að við séum ekki að leggja enn þyngri klafa á konur með námslánakerfinu.
Herra forseti. Já, þetta er sjónarmið sem ég hef a.m.k. ekki séð gerða grein fyrir hvorki í greinargerð frumvarpsins - ég tek fram að það kann að vera, en þá er hægt að leiðrétta mig um það hér. Ég hef ekki séð þetta heldur í þeirri greinargerð sem ráðgjafarfyrirtækið Summa skilar og fylgir með frumvarpinu. Ég sé ekki heldur að gert sé ráð fyrir þessari kynjabreytu í þeirri greinargerð sem ég er að vísu aðeins búin að skoða lauslega frá stúdentaráði, en þar sýnist mér, eins og ég sagði áðan, að miðað sé við meðallaun tiltekinna starfsstétta. Þar af leiðandi er innbyggður launamunur kynjanna í þeim útreikningum, þ.e. af því að við vitum að sá munur er til staðar. Þar af leiðandi koma konurnar verr út en karlarnir. Ég velti því fyrir mér hvernig þetta samrýmist yfirlýstum markmiðum um kynjaða fjárlagagerð og kynjaða hagstjórn. Við höfum að vísu séð slíkum markmiðum snúið hér við í þingsal af þingmeirihluta þrátt fyrir góðan vilja hæstv. fjármálaráðherra í þeim efnum í umdeildu skattafrumvarpi í vor. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé þörf á að fá slíka greiningu fram af því að það er að sjálfsögðu ekki nóg að miða eingöngu við meðallaun, einhverja meðaltalstölu út frá tilteknum starfsgreinum. Hitt er það sem hv. þingmaður kom inn á í svari sínu, þ.e. námsframboðið og hvaða áhrif þetta getur haft á það. Hún nefndi starfsstéttir, hjúkrunarfræði og annað, en ég vil líka halda til haga þeim námsgreinum sem hafa kannski ekki augljósa þjóðhagslega þýðingu. Ég nefni hugvísindin sem dæmi, tungumálagreinar, greinar sem ekki eru endilega ávísun á háar tekjur að loknu námi en eigi að síður afar mikilvægar og hafa átt undir högg að sækja í háskólasamfélaginu. Ég velti fyrir mér hvort ekki þurfi að skoða nákvæmlega hvaða áhrif frumvarpið hefur á námsframboð hér á landi í háskólum. Kvartað hefur verið undan því að of mikil einsleitni sé nú þegar [[Forseti hringir.]]og sömu greinarnar kenndar um land allt meðan aðrar eiga undir högg að sækja. [[Forseti hringir.]]Kann að vera að þetta ýti enn undir þá þróun?
Hæstv. forseti. Ég tek undir þær áhyggjur að hugvísinda- og jafnvel félagsvísindagreinar sem eru mikilvægar fyrir samfélög muni bera skarðan hlut frá borði. Ég sem bæði hug- og félagsvísindakona tel það mjög alvarlegt. Svo vil ég líka segja að ég held að það sé margt sem við þurfum líka að skoða í þessu samhengi. Hér er verið að gefa dæmi, aðstæður batna hjá þeim sem ekki eru að borga skólagjöld, virðist vera, út frá þessum reikningum, en við höfum líka á síðustu árum - þegar ég hóf háskólanám rétt fyrir 1990 var sennilega meiri einsleitni í háskólakerfinu en á móti kom að mjög margir Íslendingar fóru utan til náms þannig að þetta var svona breið reynsla og mörg sjónarhorn sem komu síðan til baka út frá því, en þá var fólk almennt ekki í námi á Íslandi með skólagjöld. Nú er það orðið þannig að fólk fær lánað, er látið sjálft greiða fyrir námið í stað þess að við sem samfélag stöndum undir háskólanámi í landinu. Svo ætlum við að lána fólki fyrir því á 5–6% vöxtum. Þetta er mannfjandsamleg stefna, vil ég meina, og mjög óhagstæð fyrir margar faggreinar á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú er það svo að hv. þingmaður er formaður velferðarnefndar. Ég hef verið sífellt meira hugsi yfir því þegar við erum hér að taka ákvarðanir sem varða með afgerandi hætti stór kerfi sem lúta í raun og veru að félagslegum aðstæðum fólks en fara aldrei til umfjöllunar í velferðarnefnd. Hér er um að ræða mjög stórt kerfi sem varðar kjör stórra hópa af ungu fólki og er afgerandi þáttur í því hvernig fólk velur eða ákvarðar búsetu. Þá er það að bera saman Ísland og löndin í kringum okkur að minnsta kosti. Hér er um að ræða tillögu um breytingu á jöfnuði í samfélagi sem lýtur að mjög stórum hópi fólks. Í andsvari á undan var sérstaklega verið að ræða um áhrifin af endurgreiðslunum og þá staðreynd að við erum rétt nýbúin að sjá frumvarp frá ríkisstjórninni um séreignarlífeyrissparnað og það er nýbúið í rauninni með aðgerðum ríkisstjórnarinnar að fella nánast vaxtabótakerfið niður, þá er maður mjög hugsi yfir því að hér sé sjóður með félagslegt jöfnunarhlutverk við hliðina á ýmsum öðrum aðgerðum að valda mjög drastískum breytingum á kjörum ungs fólks, án þess að málin komi nokkurn tímann til umfjöllunar í velferðarnefnd sem er nefndin sem á með sönnu að fjalla um jöfnuð og ójöfnuð í samfélaginu. [[Forseti hringir.]]Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sjái [[Forseti hringir.]]flöt á aðkomu velferðarnefndar [[Forseti hringir.]]í umfjöllun um þetta mál.
Hæstv. forseti. Ég þakka andsvarið. Það er auðvitað þannig að í velferðarnefnd erum við með stóru framfærslukerfin, þar eru almannatryggingarnar, þ.e. ellilífeyrir og örorkulífeyrir, þar eru atvinnuleysistryggingarnar og þar eru fæðingarorlofsgreiðslurnar. Þetta eru framfærslukerfin. Svo er enn ein stoðin sem eru námslánin. Þau hafa náttúrlega hingað til ekki heyrt undir okkur og ekki verið í okkar ranni. Nú er svo sem verið að breyta þessu fyrirkomulagi, en eins og ég sagði lít ég svo á að Lánasjóður íslenskra námsmanna sé ein mikilvægasta menntastofnun landsins og á eðlilega heima í allsherjar- og menntamálanefnd. En ekki er óeðlilegt að allsherjar- og menntamálanefnd geti óskað eftir að velferðarnefnd fari í slíka greiningu, eða bara staðið fyrir henni sjálf, á því hvers konar áhrif þetta hafi á mismunandi þjóðfélagshópa, t.d. á fólk eftir búsetu, fólk eftir kyni, greini aldur þegar fólk fer inn í ákveðnar námsgreinar, hvaða áhrif það hafi. Og svo er nú annað mál, af því að það virðist vera keppikefli þessarar ríkisstjórnar að fá fólk til þess að hætta að eiga börn, hvaða áhrif þetta hafi á barnafólk. Nú hefur það verið styrkleiki í íslensku samfélagi að við höfum byrjað frekar snemma að eignast börn og námslánakerfið hefur gert fólki kleift að stunda nám þrátt fyrir barneignir til að sjá fyrir sér og sínum. Þessar greiningar þurfa því sannarlega að fara fram. En ég ætla að viðurkenna að ég tel að velferðarnefnd þurfi ekkert sérstaklega að koma að því, [[Forseti hringir.]]en við munum að sjálfsögðu bregðast jákvætt [[Forseti hringir.]]við verði þess óskað.
Virðulegi forseti. Í meginatriðum hefur verið ákveðin sátt um að reka Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það var meira að segja svo í umræðum um frumvarp þáverandi hæstv. menntamálaráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, í febrúar 2013 að það var líka almennur sáttaundirtónn í því þegar fólk ræddi það að eðlilegt væri að bæta styrkjavirkni inn í kerfið. Það var algjörlega þvert á flokka. En hins vegar er það svo að fram koma raddir í umsögnum og áhyggjur af þessu máli í samfélaginu, og þá vil ég kannski sérstaklega nefna áhyggjuraddir frá háskólarektor. Háskólarektor telur að undirstaða eða hugmyndafræðileg undirstaða sjóðsins sé í uppnámi, þ.e. hugmyndin um félagslegt jöfnunarhlutverk Lánasjóðs íslenskra námsmanna, að frumvarpið ráðist gegn þeim kjarna. Ég ætla nú ekki að fara að lesta hv. þingmann og velferðarnefnd með því að gera um það tillögu að málið fari þangað. Ég vil bara vekja athygli á því að um eðlisbreytingu á sjóðnum er að ræða sem varðar félagslega þætti fyrst og fremst, sem kemur inn á þá þætti sem hv. þingmaður nefndi, stöðu barnafólks, stöðu tekjulágs fólks, stöðu miðað við búsetu, miðað við aldur og ekki síst kynjasjónarmið sem eru í raun háalvarleg í þessu samhengi þegar við vitum að konur sem eru mögulega með börn á framfæri frekar en karlar meðan á námi stendur, taka þar með hærri lán, eru hugsanlega með lengri námstíma af sömu ástæðum, þurfa af sömu ástæðum að borga hærri afborganir, eru enn þá óútskýrt með lægri laun og eru þess vegna í þeirri stöðu að þær eru útsettar fyrir kynbundna fátækt á ábyrgð þessa frumvarps.
Hæstv. forseti. Lánasjóður íslenskra námsmanna er sannarlega félagslegt jöfnunartæki og hefur það hlutverk að tryggja öllum aðgengi að sérmenntun og háskólamenntun óháð efnahag. Það er margt sem bendir til þess að því markmiði sé verulega ógnað með frumvarpinu. Svo ætla ég að segja að ég tortryggi hreinlega þessa ríkisstjórn. Hún hefur lagt sig fram um aukna einkavæðingu og virðist þykja almannaþjónustan best komin í höndum einkaaðila en ekki ríkisins. Nú er kominn upp einkarekinn lánasjóður, námslánasjóður. Það þarf líka að skoða þetta í því samhengi. Erum við að ganga í þá átt að markaðsvæða þetta félagslega jöfnunartæki? Við í Samfylkingunni erum ósammála því. Við teljum að Lánasjóður íslenskra námsmanna eigi áfram að vera það félagslega jöfnunartæki sem hann er. Ég held að þeir sem vilja standa vörð um þau markmið eigi að skoða það sérstaklega í nefndinni eða hvort eigi smám saman bara að grafa undan þeirri stofnun og setja þetta í hendurnar á einkareknum fjármálastofnunum. Ég óska eftir því við hv. þingmann sem þar situr.
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að núverandi löggjöf um námslán sé að mörgu leyti ein af merkari félagsmálalöggjöfum Íslands og að lögin nr. 72/1982 hafi þá verið mjög merkilegur áfangi í því að byggja upp jafnréttissamfélag á Íslandi og í framhaldi af uppbyggingu þessa kerfis áratugina á undan sem leystu af hólmi gömlu námsstyrkjakerfin og frá árdögum Háskóla Íslands og lánasjóðnum til námsmanna erlendis sem var til um tíma. Þetta rann að lokum saman í eitt samfellt kerfi og var, má segja, fullmótað í núverandi mynd með lögunum 1982. Útgangspunktur þeirra laga er að tryggja jafnrétti til náms. Þá er komið inn að taka tillit til aðstæðna námsmanna hvað varðar möguleika til tekjuöflunar, fjölskylduaðstæðna og kostnaðar, hvort þeir búi í heimahúsum eða þurfi að sjá sér sjálfir fyrir húsnæði o.s.frv. Á hinn endann er þá komin inn tekjutengd afborgun og reyndar nokkru fyrr, á sjöunda áratugnum hygg ég að það hafi byrjað, og menn fikra sig yfir í kerfi þar sem um er að ræða annars vegar fasta afborgun af lánum og hins vegar tekjutengda viðbót sem þýðir eðli málsins samkvæmt að menn greiða lánin þeim mun hraðar til baka sem tekjur þeirra eru hærri. Þetta kerfi er hugmyndafræðilega mjög gott vegna þess að það hefur réttan útgangspunkt, að tryggja jafnrétti til náms, að jafna aðstæður, og það dreifir líka með sanngjörnum hætti greiðslubyrðinni þegar náminu er lokið og menn hefja endurgreiðslur. Það tekur tillit til mjög margra hluta í senn, þar á meðal þess að auka möguleika manna til að endurgreiða að fullu mikinn útlagðan námskostnað. Þótt menn hafi fengið lánað fyrir honum með stuðningi ríkisins er auðvitað mjög mismunandi hver laun þeirra verða á styttri starfsævi en ella væri vegna þess að þeir hafa eytt þremur, fimm, átta árum ævi sinnar í nám og eru sem því nemur að meðaltali skemur á vinnumarkaði en aðrir. Ég þekki ekki það vandamál að námsmenn taki í stórum stíl meiri lán en þeir þurfa. Námsmenn eru almennt nokkuð vel gefið fólk og þeir vita að þeir eru að binda sér skuldbindingar. Mér finnst stundum svífa sá andi yfir vötnunum að hér sé verið að rétta mönnum alveg sérstök gæði, að þeir skuli fá að taka lán fyrir eigin framfærslu meðan þeir eru að mennta sig, ekki bara í eigin þágu heldur samfélagsins alls. Með þessu er ég ekki að segja að fyrirkomulagið eins og það hefur verið með breytingum frá 1992, sem má deila um hvort allar hafi verið til bóta, eigi að standa að öllu leyti óbreytt. Að sjálfsögðu þarf löggjöf af þessu leyti að þróast í takt við breyttar samfélagsaðstæður og viðhorf. Ég hef því miður ekki góða tilfinningu fyrir því að hér sé farið í rétta átt. Að sjálfsögðu kemur vel til greina að breyta fyrirkomulagi þess opinbera stuðnings sem inn í námslánakerfið fer í formi þess að það þarf að leggja árlega hátt í helming af kostnaði sjóðsins inn sem meðlög, að breyta því eitthvað frá núverandi fyrirkomulagi. Ef menn ætla ekkert nýtt fé að setja inn í kerfið á ég svolítið erfitt með að skilja málflutninginn um að allir græði samt. Það er yfirleitt þannig að einhver annar borgar ef ekki er beinlínis bætt við þann stuðning sem viðkomandi fyrirkomulag felur í sér. Hér á að færa allan stuðninginn frá hinu opinbera yfir í námsstyrki sem allir hafa aðgang að óháð aðstæðum. Væntanlega nýta sér hann allir. Hver vill ekki fá 65.000-kall á mánuði frá ríkinu? Í staðinn þyngjast mjög endurgreiðslur á lánum þeirra sem verða að taka lán og dugar ekki þessi 65.000-kall mjög verulega. Svo geta menn farið í endalausa meðaltalsútreikninga og sagt að að meðaltali komi þetta svona og hinsegin út. En horfum þá til grundvallarins sem þetta á að snúast um, að tryggja mönnum jafnrétti til náms. Horfum til hans og veltum fyrir okkur hvað tapast líka með hinu fyrirkomulaginu. Menn segja að það sé tiltölulega fámennur hópur námsmanna sem fer í mjög langt eða jafnvel mjög dýrt nám og borgar ekki nema brot af því til baka. Það er út af fyrir sig rétt. En er þar með sagt að við viljum bara slá það af? Er það alveg sjálfgefið? Er það kannski þannig að upp að vissu marki þurfum við að geta haft þann möguleika í kerfinu að menn geti farið í nokkuð langt og jafnvel dýrt nám og séu studdir til þess í góðum háskólum þar sem um mjög sérhæft nám er að ræða og þar sem við þurfum á vel menntuðu fagfólki að halda en eigum kannski ekki kost á að bjóða upp á það nám heima fyrir? Ég verð að segja alveg eins og er að ef menn ætla að breyta að einhverju leyti formi þessa framlags ríkisins yfir í svona beinar greiðslur á náttúrlega að byrja á því að spyrja: Hvernig á þá að gera það? Það er út af fyrir sig alveg rétt. Það hefur almennt verið velvilji til að skoðað yrði að þessum stuðningi yrði að einhverju leyti breytt úr afskriftum lána og vaxtaniðurgreiðslum yfir í bein framlög. En hverjir eiga að fá þau? Allir jafnt? Og sökkva þannig alveg tilliti til aðstæðna manna, hvort sem varðar möguleika til tekjuöflunar eða félagslegra aðstæðna barna o.s.frv. Nei, þá eiga þeir sem eru í þeim aðstæðum að taka bara lán fyrir því, en allir geta fengið námsstyrkina jafnt. Af hverju er þessu ekki snúið við? Af hverju byrjum við ekki á styrkjum sem ganga til einstæðra foreldra? Af hverju byrjum við ekki á styrkjum til námsmanna af landsbyggðinni og annarra sem ekki geta nýtt sér það að búa heima hjá foreldrum sínum á meðan þeir eru í námi? Af hverju byrjum við ekki á því að taka til hliðar styrki til að lækka greiðslubyrði námslána hjá þeim sem t.d. fara út á land með sína menntun og starfa í fimm ár eða meira? Við getum skilgreint þau svæði. Það geta verið svæðin sem njóta hæstu flutningsjöfnunarstyrkja samkvæmt skilgreiningu Byggðastofnunar, að háskólamenntaður maður sem fer vestur á firði eða á norðausturhornið og starfar þar í fimm ár öðlist rétt til þess að hluta af höfuðstól lánsins hjá honum sé breytt í styrk. Í fyrsta lagi finnst mér líka aðferðin röng, að breyta þessu samtímis í námsstyrki. Þá væri strax mun skárra að breyta hluta höfuðstóls lánsins þegar námi er lokið og áður en afborganir af því hefjast í styrki, mun gáfulegri aðferð af ástæðum sem ég held að ég þurfi ekki að útskýra. Allir hljóta að sjá í hendi sér að það getur sneitt hjá ýmsum vandamálum, svo sem þeim að þegar eitthvað bjátar á í námi eftir að menn hafa fengið heilmikla námsstyrki og niðurstaðan verður ekki sú sem menn almennt ætluðust til. Í reynd hefði ég líka viljað nota annað hugtak en styrki. Hvað með námslaun? Hvað með að breyta hugsuninni í þessu og segja að að einhverju leyti ætlum við að greiða öllum sem fara í nám tiltekin laun á þeim tíma? Það hugnast mér betur. Best væri auðvitað að við notuðum eingöngu félagslegt launahugtak en hættum að tala um bætur alls staðar. Af hverju fá menn ekki samfélagslaun ef þeir hafa enga starfsorku og eru öryrkjar? Af hverju höfum við ekki þau laun þannig að menn geti strax byrjað að borga í lífeyrissjóð af þeim launum meðan þeir eru í námi og haft sömu stöðu við starfslok óháð því hvort þeir voru öryrkjar eða námsmenn hluta ævinnar eða alla ævina í fyrra tilvikinu? Við mundum leysa mörg vandamál með því. Þá að kjörunum því að ekki er ókeypis að búa út svokallaða námsstyrki handa öllum óháð aðstæðum manna og þörf manna fyrir þá. Ég sé ósköp lítinn sósíalismus í því, ósköp litla jafnaðarstefnu. Þá kemur að böggli skammrifs. Það á að setja 3% vexti á námslán. Hvar eru námsmenn í dag? Hvernig var þetta þegar í fyrsta lagi námslán voru verðtryggð? Það hrikti í þá og þegar settir voru 1% vextir á námslán logaði allt. Nú heyrist mér að sumir námsmenn fagni því að setja eigi 3% vexti á námslán. Ég botna bara ekkert í þessu. Kem ég þá að því síðasta sem er að það á að henda út allri viðmiðun við tekjur eftir að endurgreiðslur lána hefjast. Aðstöðujöfnunarhugsunin og hugsunin á hinum endanum þegar menn fara að borga er þurrkuð út báðum megin. Þetta er flatneskjufrjálshyggjufrumvarp, ekkert annað. Ég nenni ekki að tala neitt annað en tæpitungulaust um þetta. Ég var í Háskóla Íslands einmitt þegar lögin nr. 72/1982 voru sett. Ég man vel eftir því sem gekk á og slagnum sem námsmenn tóku fyrir ákveðnum prinsippum þar og höfðu sem betur fer að mestu leyti sigur. Þá var framfærslan hækkuð í 100% úr 85% sem hún hafði verið í. Þá loksins náðist það í gegn að það skyldi jafna aðstöðu manna að þessu leyti að fullu og að menn skyldu geta lifað sæmilega sómasamlegu lífi eins og aðrir þótt þeir væru að ráðstafa tíma sínum í nám en færu ekki strax út á vinnumarkaðinn. Fyrir þessu var barist og það náðist í höfn. Hins vegar hrikti í, svo mikið man ég og veit. Og nú er ekki verið að afnema verðtrygginguna. Nei, hún er ekki aldeilis að fara. Hvar er Framsókn? Þetta er auðvitað verðtryggt í hólf og gólf með 3% vöxtum eða jafnvel meira ef lánskjör ríkisins yrðu lakari. Jæja, ríkið tæki það kannski alltaf á sig, gott og vel, en þetta eru engir smáraunvextir, verð ég að segja. Ég held þó að það lakasta af þessu öllu sé að afnema tekjutengdu endurgreiðsluna. Hvers vegna má það ekki vera svona áfram óháð hinu? Það er algerlega sjálfstætt mál. Menn geta algerlega farið með hitt eins og þeir vilja, þ.e. fært einhvern hluta stuðningsins inn í styrki sem auðvitað ætti að útfæra allt öðruvísi eins og ég tel mig hafa fært rök fyrir, að nota þá að hluta til sem aðstöðujöfnunartæki og menn gætu nákvæmlega eins stillt fjárhagsdæmi sjóðsins af með að hluta til tekjutengdum afborgunum. Það er bara nýtt reikningsdæmi hvernig það þarf að stilla af til að koma út á núlli gagnvart útgjöldunum vegna námsstyrkjanna. Það er ekkert sem segir að endurgreiðslurnar þurfi að vera flatar og óháðar tekjum. Það hefur að mínu mati í för með sér að það dregur enn úr því að fólk treysti sér í langt nám vitandi að það kann að lenda frekar neðarlega í launaskalanum að því loknu. Við þurfum á slíku fólki að halda. Við eigum að hvetja til þess því að nógur er nú hvatinn á tímum efnishyggjunnar í hina áttina, óháð því hvernig endurgreiðslureglurnar eru. Ég held að þetta sé alveg ótrúleg skammsýni gagnvart því að við getum áfram hvatt ungt fólk til dáða sem er ekki bara með peningaglýjuna í augunum og vill drífa sig á færibandinu í gegnum framhaldsskóla og háskóla eins og hæstv. menntamálaráðherra vill, fara á færibandi á tvöföldum hraða, til að reyna að komast í sem allra best borguð störf. Við þurfum nefnilega fólk sem fer inn í nám af öðrum ástæðum, af því að það hefur hugsjón fyrir því og brennur fyrir því og það langar til að mennta sig á ákveðnu sviði eða það vill leggja sitt af mörkum á ákveðnu sviði, við vísindarannsóknir og fræðistörf, við fagmennsku í umönnunarstörfum og öðru slíku. Þetta fólk veit iðulega að það er ekki endilega ávísun á há laun að gerast fræðagráni einhvers staðar í hinu akademíska samfélagi eða annað í þeim dúr. Ég held að með þessum tvöföldu hvötum til þess í raun og veru að fæla fólk frá svona námi séum við sérstaklega að fara í algerlega öfuga átt. Kostirnir við núverandi kerfi, þó að það hafi vissulega líka galla, eru margir, m.a. og ekki síst þeir að menn hafa getað látið það eftir sér að fara í langt nám, fara í masters- og doktorsnám erlendis og jafnvel í suma af bestu skólum heimsins og borgað þar skólagjöld. Við höfum sótt fólk úr ýmsum áttum út á þetta kerfi okkar af því að það hefur staðið mönnum opið austan hafs og vestan og við höfum dregið á það fjölþættan menningar- og menntunarlegan bakgrunn margra stétta í landinu. Oft er arkitektúr nefndur í því sambandi af því að afurðir hans eru svo sýnilegar fyrir augum manna en það á við um mjög margar stéttir. Ég get tekið raunvísindin, jarðfræðina ef því væri að skipta, þaðan sem fólk hefur komið heim úr námi úr öllum áttum, austan hafs og vestan. Þannig þarf það að vera. Ég er alveg sannfærður og trúi því ekki að til standi að afgreiða þetta mál enda er ekkert lítið undir. Varla dettur [[Forseti hringir.]]nokkrum manni í hug, herra forseti, og alls ekki okkur tveimur að til standi að fara að taka svona stór skref í stóru máli af þessu tagi á örfáum dögum þannig að ég fagna því að menn ræði þetta og skoði en leyfi því svo bara að hvíla.
Forseti veit að hv. þingmaður þolir alveg að forseti bregðist aðeins við þessum síðustu orðum og vill bara segja: Hér talar hver fyrir sig. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þróttmikla ræðu svo ekki sé meira sagt. Þar sem hv. þingmaður hefur fylgst með þróun Lánasjóðs íslenskra námsmanna lengur en ég er búin að vera til langar mig til að spyrja hann nokkurra spurninga, sér í lagi þegar kemur að skólagjöldum. Í skýrslu eða greinargerð sem greiningarfyrirtækið Summa gerði um endurskoðun laga um LÍN og greiningu á nýju og gömlu kerfi kemur fram að í núverandi kerfi kosti skólagjöld upp á 3,73 millj. kr. nemann í gamla kerfinu 1 millj. kr. Þar af leiðandi borgar nemandinn í raun og veru aldrei of mikið í skólagjöld. Það vill þannig til að Ísland er fámennt land og við getum ekki gert það sem aðrir geta, haft fjölbreytt nám. Stundum þurfum við einfaldlega að fara út í nám og stundum þurfum við að borga skólagjöld. Á móti kemur að hver einstakur nemandi á Íslandi sem fer í Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri og á fleiri staði kostar líka þannig að mér finnst skjóta skökku við að við séum ekki að hjálpa þeim nemendum sem þurfa að fara út í nám, nemendum sem þurfa að greiða skólagjöld, sem þurfa og vilja borga þetta til baka hlutfallslega eftir á. Síðan eru líka aðrar greinar, eins og tónlist og hugvísindi, þar sem eru há skólagjöld en nemar hafa ekki mikla tekjumöguleika að námi loknu. Eigum við þá ekki t.d. að reyna að borga þeim þetta til að þau geti komist út í nám? Ég held að skólagjöldin eigi helst við um nemendur sem fara út í nám.
Herra forseti. Ég hef ekki náð að skoða alla útreikningana sem hv. þingmaður vitnar til, ég veit að hún er orðin býsna vel lesin í pappírunum í kringum þetta mál, en ég geri ráð fyrir að hér séum við að tala um kostnaðinn að meðaltali fyrir þá sem hafa fengið lánað fyrir skólagjöldum, 3,7 milljónir, og síðan að 1 milljón greiðist til baka í núverandi kerfi. Svo verður þetta með öðrum hætti í hinu kerfinu. Skólagjöldin, já, tilheyra væntanlega fyrst og fremst þeim sem fara í lengra nám, meistara- og doktorsnám, og eru þá gjarnan að sækja sér framhaldsmenntun á sviðum sem ekki eru í boði hér heima eða góð og gild rök standa a.m.k. fyrir að sækja sér erlendis. Ég lagði einmitt áherslu á það í minni ræðu að það er mjög mikilvægt að viðhalda þeim eiginleikum kerfisins að það sé hægt. Ég held að við þurfum á því að halda. Það er eitt af því sem var skoðað. Ég þóttist reyndar heyra hæstv. menntamálaráðherra beinlínis viðurkenna hér í dag að það væru tilteknir þættir, t.d. í sambandi við doktorsnám, sem ástæða gæti verið til að fara betur ofan í saumana á og skoða hvernig ætti að koma því við. Þarna eru líka tímamörk og þök sem þarf að átta sig á og greina hvort ganga að öllu leyti upp gagnvart því. Þetta er u.þ.b. það sem ég hef að segja um þetta og mín viðhorf sem snúa að þessu. Ég held að það eigi að reyna að varðveita sveigjanleikann í kerfinu. Þessir möguleikar þurfa að standa opnir, það er alveg augljóst mál. Við þurfum á því að halda af svo mörgum ástæðum, þeirri endurnýjun og þeirri fjölbreytni og vera með í þeirri þróun sem er í gangi hér og þar. Við eigum að passa upp á þetta.
Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að Lánasjóður íslenskra námsmanna viðhaldi þeirri hugsjón sem var lagt upp með til að byrja með um að þetta væri félagslegur jöfnunarsjóður til að stuðla að tækifærum fólks til að stunda nám við hæfi sem það hafði áhuga á og vildi stunda. Þess vegna skýtur skökku við að í fylgiskjalinu sem hefur verið unnið fyrir ráðuneytið er ýmist talað um að í gömlu kerfi og nýju kerfi virðist ekki vera heil mynd í þessu. Stundum er sagt að svo virðist sem fólk muni njóta ágóða af því að taka lán í nýja kerfinu en stundum í gamla kerfinu. Núna er þetta svolítið leikur að tölum, sér í lagi þar sem við erum að breyta í styrk ákveðnum vaxtamun sem hefur í raun verið styrkur hingað til af því að fólk getur aldrei klárað að borga af lánunum sínum. Ég velti fyrir mér hvort lánasjóðurinn muni ekki koma út í plús þannig lagað séð þar sem hér kemur fram að vaxtamunurinn í gamla kerfinu sé í raun og veru neikvæður en hann er allt í einu orðinn jákvæður í því nýja kerfi sem við erum að ræða. Þá spyr ég: Hefur það einhver áhrif á þau félagslegu gildi sem Lánasjóður íslenskra námsmanna á að standa fyrir þegar vaxtamunurinn er jákvæður? Erum við að tala um þann félagslega jöfnunarsjóð sem lagt var upp með ef námsmaðurinn borgar í raun til baka þann styrk sem hann á inni í formi vaxta?
Herra forseti. Nei, mér finnst það eiginlega falla fyrir borð á báðar hliðar málsins eins og ég reyndi að útskýra í ræðu minni. Mér finnst menn missa sjónar á undirstöðuatriðum þessa máls sem snúa að því að tryggja jafnrétti til náms. Til að það verði gert verður að jafna þann aðstöðumun sem fólk býr við varðandi aðstæður, tekjuöflunarmöguleika, fjölskyldusamsetningu og annað í þeim dúr. Það liggur í hlutarins eðli. Það er reynt að gera í dag. Á hina hliðina kemur svo hin tekjutengda afborgun og auðvitað niðurgreiðsla vaxtanna sem verulegur hluti af ríkisframlaginu fer í, að lánin bera þó ekki nema 1% vexti, þau eru verðtryggð. Mörgum finnst bara alveg nóg ofan á verðtryggingu að borga 1% vexti. Þau byrja ekki að endurgreiðast fyrr en tveimur árum eftir að námi lýkur. Nú skilst mér að það eigi að fara að borga þetta strax eftir eitt ár og það með 3% vöxtum. Förum aðeins yfir söguna sem segir sitt. Fyrst eru lánin verðtryggð en með 0% vöxtum og þá er lengi vel ekki byrjað að borga af þeim fyrr en þremur árum eftir nám. Þau liggja vaxtalaus og það er ekki byrjað að borga höfuðstólinn til baka fyrr en þremur árum eftir nám. Næsta skref er að setja á þau 1% vexti undir miklum mótmælum 1992. Núna á að fara með þá vexti í 3% til að mæta kostnaði sem fer í flötum námsstyrkjum jafnt til allra óháð aðstæðum. Er þá ekki hægt að segja það sem ég hef sagt, að jafnaðarhugsunin sé dottin út úr málinu báðum megin? Það er ekkert eftir af henni í raun og veru. Þannig nálgast ég það og þá er mikið fyrir borð. Hinn heilagi gral þessa máls er jafnrétti til náms. Það er hinn heilagi gral [[Forseti hringir.]]sem aldrei má svíkja í þessu máli.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Eins og hann sagði sjálfur þá talaði hann tæpitungulaust og það er ágætt, enda mun þetta mál hafa mikil áhrif verði það að lögum í þessum búningi. Þetta er frjálshyggjufrumvarp, ég get tekið undir það. Þó að grunnhugsunin, grundvallarhugmyndin í því sé að færa kerfið nær því sem er á Norðurlöndum, þá er útfærslan bara þannig að það gerist ekki á neinn hátt. Ég þakka fyrir þessa söguyfirferð. Ég var í háskólanum þegar breytingarnar voru gerðar árið 1991 og farið var að leggja vexti á námslán. Áður hafði verið litið svo á að vextirnir greiddust til samfélagsins í þeirri auðlegð sem felst í því að eiga vel menntað fólk. Það olli miklu fjaðrafoki og miklum mótmælum. En stúdentum vil ég kannski segja til varnar að auðvitað eru þeir að horfa á kjör sín í náminu. Það er það sem þeim stendur næst, þær aðstæður sem þeir eru að fást við í dag. Það er þá annarra sem reynslu hafa af endurgreiðslu í þessum kerfum að benda á veikleikana þar. Ég held að um leið og stúdentaráð kynnir sér betur afleiðingarnar muni það skipta um skoðun, ég vona alla vega að þau hafi vit á því. Þá vil ég líka koma inn á vextina sem er verið að hækka gríðarlega, um allt að 2 prósentustig, ef ekki meira, auk þess [[Forseti hringir.]]sem vextir og verðtrygging reiknast frá því að lánið er veitt, í stað þess að byrja að leggjast á eftir [[Forseti hringir.]]að skuldabréfinu er lokað í lok náms. Hvaða afleiðingar telur þingmaðurinn að þetta muni hafa?
Frú forseti. Ég skil mjög vel að mörgum námsmönnum sem sjá bara að það er allt í einu að koma frumvarp þar sem þeir eiga kost á því að fá 65 þús. kr. á mánuði í námsstyrk og það er almennt í boði finnist það spennandi. Hver skilur það ekki? Ég held að við getum öll haft fullan skilning á því. Á þessu æviskeiði eru menn kannski ekkert svo mikið að velta fyrir sér því sem síðan verður eftir 10 ár eða 20 ár. Ég óttast því miður að ansi margir muni sjá þegar frá líður að það var býsna dýru verði keypt að fá þetta. Okkar hlutverk hér er í fyrsta lagi að horfa á grundvallarprinsippin í málinu og hvað þarf að standa vörð um; jafnrétti til náms og félagslegan jöfnuð í þeim efnum og huga sérstaklega að þeim sem þurfa á góðum stuðningi að halda. Við eigum fyrst og fremst, eða ég a.m.k. skoða þetta fyrst og fremst út frá þessari spurningu: Hvar eru þeir hópar námsmanna sem munu bera skarðan hlut frá borði og hverjir þurfa sérstaklega á stuðningi að halda? Það eru þeir sem eru með erfiðustu aðstæðurnar, erfiðustu félagslegu aðstæðurnar, það eru einstæðar mæður, það eru þeir sem hafa takmarkaða möguleika til tekjuöflunar af heilsufars- eða fjölskylduástæðum. Það eru þeir sem eiga þess ekki kost að sækja nám sitt heiman frá sér, frá foreldrum sínum eða þar sem þeir búa. Ég ætla að standa vörð um þá jafnvel þótt það þýði að drjúgur hluti almennra námsmanna verði ekkert kátur með það sem ég segi. Það skiptir mig engu máli, ekki nokkru. Ég ætla að horfa á það sem á að vera aðalsmerki þessa kerfis, að tryggja jafnrétti til náms á Íslandi og að það sé félagslega sanngjarnt kerfi sem dragi úr aðstöðumun í samfélaginu og tryggi eftir því sem nokkur kostur [[Forseti hringir.]]er öllum sem í hlut eiga jafna möguleika og jöfn tækifæri að þessu afar [[Forseti hringir.]]mikilvæga sviði lífsins sem það er að fá að mennta sig.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég ætla að segja að við jafnaðarmenn erum hlynntir almennum stuðningi eins og tíðkast t.d. varðandi barnabótakerfið á Norðurlöndum þar sem samfélagið tekur þátt í því að auðvelda fjölskyldum að ala upp börn án þess að það komi niður á tekjum þeirra og að það verði minni munur á ráðstöfunartekjum innan tekjubila óháð því hver barnafjöldinn er. Við erum líka hlynnt almennum stuðningi í námi, það sé samfélagsins að taka þátt í því að fólk geti framfleytt sér þegar það er í námi og sé ekki sem fullorðið fólk háð fjárframlögum frá foreldrum sínum og þurfi ekki að vinna of mikið á kostnað námsins. Það breytir ekki því að síðan verðum við að taka tillit til þess að fólk er í mismunandi þörf fyrir stuðning. Þar kemur ekki bara inn í efnahagur, heldur líka hvar fólk býr á landinu. Það er ekki heldur þannig að allir geti búið heima hjá foreldrum sínum fram eftir aldri. Við getum sagt að á höfuðborgarsvæðinu geti fólk búið heima fram undir kannski 21, 22 ára aldur, en það getur ekki ungt fólk sem býr á stöðum þar sem ekki er aðgengi að háskólanámi. Við viljum líka að fólk geti farið þangað sem háskólanámið er sem það vill sækja en sé ekki fast við ákveðinn stað. Ég spyr hvort þingmaðurinn, sem er úr landsbyggðarkjördæmi, [[Forseti hringir.]]hafi ekki áhyggjur af stöðu ungs fólks á landsbyggðinni í samanburði við ungt fólk á höfuðborgarsvæðinu eða á Akureyri. Nægur er nú munurinn [[Forseti hringir.]]þó þegar í dag.
Frú forseti. Jú, ég hef það og nefndi það í ræðu minni ef menn ákveða að færa einhvern hluta stuðningsins sem í dag er fólginn í annars vegar hinum niðurgreiddu vöxtum og hins vegar þeirri staðreynd að lánin eru til 40 ára og afborganirnar tekjutengdar að sumir greiða ekki upp öll sín lán, þeir fara í langt og dýrt nám og taka námslán og eru síðan ekki mjög tekjuháir eftir að út á vinnumarkaðinn er kominn. Fimm, sex, átta, jafnvel 10, 12 árum síðar en margir aðrir fara út á vinnumarkaðinn er vissulega dálítið af lánunum afskrifað. Ef menn ákveða að færa einhvern hluta af þessum opinbera stuðningi inn í kerfið yfir í beina styrki eða laun þá er ekkert því til fyrirstöðu að gera það þannig að menn nái að einhverju leyti jöfnunarmarkmiðinu á þá hlið í gegnum það hvernig það er útfært, t.d. að jafna aðstöðumun eftir búsetu. Margir þurfa að sækja nám langt frá heimabyggð. Það er talsvert um að það sé alls ekkert í boði, ekki einu sinni fjarnám eða á nokkurn hátt, að sækja lánshæft nám á háskólastigi eða annað lánshæft nám nema kannski á einum til tveimur stöðum á landinu og ekki í boði í fjarnámi. Hvað eiga menn þá að gera? Menn verða að taka sig upp og búa annars staðar með tilheyrandi kostnaði. Þetta er hægt að jafna ef vilji er til staðar í kerfinu. En menn ná því ekki fram með þessum hætti, svo mikið er víst. Auðvitað er mikil félagsleg jöfnun fólgin í hinum tekjutengdu afborgunum. Það liggur í hlutarins eðli. Nú er það auðvitað þannig að þeir sem þurfa að taka há lán og fá lánað vegna framfærslu barna verða skuldugri [[Forseti hringir.]]og þeir borga það allt sjálfir ef þeir komast í góðar tekjur og endurgreiða [[Forseti hringir.]]sín námslán að fullu. En ef þeir enda á [[Forseti hringir.]]lægri launum þá er það jafnað að hluta til út.
Virðulegi forseti. Það væri óskandi að menntamálaráðherra mundi koma aftur í salinn þar sem hann var heldur ekki hérna síðast þegar ég ætlaði að ræða við hann. En allt í lagi með það. Mig langaði aðallega að nota þessa seinni ræðu mína til að vekja athygli þingheims á þessari glærusýningu, að því er virðist, frá Summu, sem heitir Endurskoðun laga um LÍN og er greining á nýju og gömlu kerfi. Þarna kemur margt áhugavert fram, sér í lagi ákveðnar vangaveltur um það hvernig gamla kerfið og nýja kerfið eru borin saman. Það eru margir óvissuþættir, einkum hvort ákveðnir nemendur sem ekki taka lán núna munu bara taka styrk eða hvort fólk muni halda áfram að nýta sér lán og styrki að svipuðu leyti. Það sem er svolítið einkennilegt við þessa greiningu, sérstaklega þar sem hún var unnin fyrir og er eitt af grunngögnum ráðuneytisins, er að þarna er greinilega ekki nógu ítarleg úttekt. Hér segir, með leyfi forseta: „Líklegt er að stór hluti þeirra sem ekki þiggur lán eigi ekki rétt á því vegna ónógrar námsframvindu.“ Þetta eru bara vangaveltur og nákvæmlega ekkert sem styður þær. Það virðast ekki vera nein gögn sem styðja þessa fullyrðingu, eftir því sem ég fæ best séð. Að sama skapi get ég ekki séð að það sé reiknað með vaxtakostnaði í þeim myndum sem fylgja bæði frumvarpinu og eru í þessari fallegu glærusýningu, en vaxtakostnaður við 6,3 millj. kr. lán í gamla kerfinu með 1% vöxtum er 1,3 milljónir. Í nýja kerfinu sem er verið að leggja til er það þannig að ef við erum með lán upp á 3,76 milljónir með 3% vöxtum í 40 ár er vaxtakostnaðurinn 2,7 milljónir. Það er því margt sem þarf aðeins að skoða. Hins vegar langar mig að vekja sérstaka athygli á glæru sem heitir Styrkur í hlutfalli við lengd náms og tegund fyrirgreiðslu. Hér segir einfaldlega, með leyfi forseta: „Samanburður á mismunandi fyrirgreiðslu LÍN í gömlu og nýju kerfi miðað við 500 þús. kr. tekjur við 30 ára aldur. 1. Ef lánað er fyrir skólagjöldum og framfærslu felst meiri styrkur í gömlu kerfi eftir um 2,5 ár í námi. 2. Ef aðeins er lánað fyrir framfærslu felst meiri styrkur í gömlu kerfi eftir um 5 ár. 3. Ef ekkert var lánað í gömlu kerfi felst meiri styrkur í nýju kerfi. Hvernig nemendur dreifast er lykillinn að kostnaði í nýju kerfi miðað við gamalt kerfi.“ Ég get ekki séð að þessi breyting sé stúdentum endilega til hagsbóta. Mér sýnist þessi glærusýning í raun og veru sýna fram á að nemendur fá meiri styrk út úr gamla kerfinu en nýja kerfinu. Það virðist vera út af því hversu há vaxtabyrðin er í nýja kerfinu að hér sé um að ræða að við séum að búa til einhverja „styrki“ sem eru í raun greiddir til baka í formi vaxtakostnaðar. 3% vextir í 40 ár eru þvílík vaxtabyrði. Ef við erum að tala um lán upp á 7 milljónir, sem er ekki óalgengt ef fólk fer í nám til fimm ára og þarf jafnvel að taka einhver skólagjaldalán, og miðum við 1% vexti í 40 ár eru það um 1,5 milljónir í vaxtakostnað á meðan það eru 5 milljónir ef við miðum við 3% vexti í 40 ár. Þarna sjáum við því algjöra grundvallarbreytingu á námslánum. Og námslán eiga að vera jöfnunartæki. Námslánin eiga að vera styrkurinn. Við þurfum að sjá til þess að námslánin fari til þeirra sem þurfa og að þau séu sanngjörn til þeirra sem þurfa. Ég set verulega stórt spurningarmerki við þetta frumvarp og við þessa nálgun á það að styrkja íslenska námsmenn. Það er rétt að þeir hafa nærri því þurft að lepja dauðann úr skel. Það er ekki svo langt síðan ég þurfti að gera það. Ég sé ekki neinn sérstakan kost við þetta fyrirkomulag nema að því leytinu til að það hefði verið fínt að fá 65 þús. kr. í styrk á sínum tíma, þá hefði ég kannski mögulega nennt að flytja út aðeins fyrr. En það var ekki fyrr en ég fékk Erasmus-styrk frá Evrópusambandinu sem ég náði loksins að flytja að heiman. Við þurfum að gera á þessu algera bragarbót. Mér finnst þetta frumvarp ekki laga vandamál íslenskra stúdenta í dag.
Herra forseti. Við höfum verið að ræða mál hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um námslán og námsstyrki í dag og sýnist mér á mælendaskránni að komið sé að lokum umræðunnar. Þetta er eitt af þeim málum sem lagast ekki við umræðuna heldur fjölgar spurningarmerkjunum og efasemdirnar vaxa. Varðandi pólitíska stöðu málsins langar mig að segja: Hér er um að ræða þingmál sem virðist ekki vera í samræmi við markmiðsgreinina. Hér er um að ræða þingmál sem gengur þvert á þá sýn sem sett er fram í 1. gr. frumvarpsins en í henni segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að tryggja þeim sem falla undir lög þessi tækifæri til náms án tillits til efnahags.“ Þetta er að vísu samhljóða markmiðsgrein núgildandi laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna svo mönnum er þá kannski nokkur vorkunn þegar þeir hafa ekki við smíð þessa frumvarps horft á það með sjálfstæðum hætti að setja fram markmiðsgrein í samræmi við frumvarpið. Eins og ítarlega hefur komið fram í umræðu um málið hjá fjölmörgum þingmönnum, bæði þingmönnum úr stjórn og stjórnarandstöðu, er þetta mál þannig vaxið að það stríðir beinlínis gegn hugmyndinni um jafnrétti til náms. Þar er undir bæði eins og fram hefur komið sá hluti sem lýtur að endurgreiðslu lánanna þar sem ekkert tillit er tekið til efnahagslegrar stöðu þeirra lántakenda sem um ræðir heldur er þvert á móti tekjutengingin tekin úr sambandi. Þar með er Lánasjóður íslenskra námsmanna, menntamálaráðherra, ríkið, að segja að okkur varði ekkert um það í hvaða stöðu þið eruð eða hversu fær þið eruð um að endurgreiða þessi lán vegna þess að við ætlum að horfa á þetta eins og fjármálastofnun en ekki eins og sjóður sem hefur félagslegt jöfnunarhlutverk í samfélagslegri sátt. Á hinum endanum er það þannig þegar við tölum um lánið og stuðninginn, styrkinn, eins og réttilega hefur verið bent á í umræðunni, að það væri nær lagi að aðstöðutengja styrkhlutann og hafa lánshlutann jafnan. BHM hefur bent á að það væri miklum mun eðlilegra vegna þess að þar erum við að tala um framlag úr sameiginlegum sjóðum. Það er í þeim anda sem við ráðstöfum fé úr sameiginlegum sjóðum að við gerum það til jöfnunar. Að vísu var það sannarlega ekki gert í leiðréttingunni miklu heldur þvert á móti með þessum flata, kalda hætti sem lætur sig ekkert varða um félagslega stöðu fólks. Í ljósi alls þess sem hér hefur verið rætt og þeirrar ólánsferðar í raun og veru sem hæstv. menntamálaráðherra leggur upp í er algjörlega ljóst að málið er vont, það er til þess fallið að auka ójöfnuð og nú þegar við erum að nálgast kosningar hefur það enga stöðu til þess að verða að lögum undir núverandi kringumstæðum. Það er einfaldlega pólitískur og efnislegur veruleiki þessa máls. Það er eðlilegt í ljósi þess að hér er menntamálaráðherra, sem hefur raunar meldað sig út af hinu pólitíska sviði, í ríkisstjórn sem hefur glatað tiltrú, sem hefur glatað umboði, söguleg ríkisstjórn þar sem ráðherrar hafa vikið af vettvangi í kjölfar hneykslismála, ekki bara einn heldur fleiri, að málið er þannig statt að það gengur ekki lengra í raun og veru í þinglegri meðferð en að það fái umsagnir til þess að kalla fram þau sjónarmið sem hér hafa ítrekað komið fram í þinglegri umræðu og í áhyggjum utan úr samfélaginu öllu. Það verður gott, það er til bóta, það er gott mál að þetta mál komist til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og hljóti þar vandaða umfjöllun. Ríkisstjórnin sem tók við eftir kosningar 2013, ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, þáverandi hæstv. forsætisráðherra, er farin frá. Hún fór frá í kjölfar eins stærsta hneykslismáls sem íslensk stjórnmál hafa horfst í augu við. Hún fór frá við svo óvenjulegar kringumstæður að annað eins hefur varla sést í íslenskum stjórnmálum. Í kjölfarið tók við ný ríkisstjórn, ríkisstjórn Sigurðar Inga Jóhannssonar, ríkisstjórn sem strax þegar hún tók við ætlaði sér stuttan tíma til starfa. Hún lýsti sig þegar í þeirri stöðu að umboð stjórnarflokkanna væri þrotið. Umboð Sjálfstæðisflokksins og umboð Framsóknarflokksins var þrotið, umboð hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illuga Gunnarssonar var þar með líka þrotið. Gott og vel, málið er komið fram en frá tímamótunum í apríl sl. þegar ráðherrarnir, fjármálaráðherrann og nýi forsætisráðherrann, boðuðu kosningar í haust sem reyndar fengu ekki dagsetningu fyrr en nú á dögunum hafa engin mál verið afgreidd frá Alþingi öðruvísi en í þverpólitískri sátt, með þverpólitískri aðkomu ábyrgrar stjórnarandstöðu sem hefur sest við borðið í góðri trú fyrir þingið, fyrir þjóðina og leitt til lykta hvert stórmálið á fætur öðru. Við höfum leitt til lykta ný lög um útlendinga, ný lög um millidómstig, húsnæðismálin sem voru vanbúin af hálfu félagsmálaráðherra en hlutu brautargengi með ábyrgri aðkomu allra flokka, ekki síst stjórnarandstöðunnar, lög um greiðsluþátttöku sjúklinga, ýmis lög sem lutu að haftamálum, allt í samstöðu. Af hverju? Vegna þess að pólitískar aðstæður í samfélaginu voru með þeim hætti að annað var óásættanlegt en að hér væri í raun og veru þjóðstjórn í landinu. Enginn hafði umboð til þess að keyra í gegn eða klára mál með meirihlutavaldi. Það hefur enginn reynt og það mun heldur enginn reyna fyrir þessar kosningar. Það er óeðlilegt í ljósi pólitískrar stöðu málsins, það er óeðlilegt í ljósi pólitískrar stöðu menntamálaráðherra, það er óeðlilegt í ljósi pólitískrar stöðu ríkisstjórnar Íslands og það er óeðlilegt í ljósi þess að hér höfum við boðað til kosninga og ríkisstjórnin hefur í raun og veru lokið störfum. Gott og vel, við skulum fá fram umsagnir um þetta mál en frumvarp til laga um námslán og námsstyrki, lagt fram af hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illuga Gunnarssyni, verður ekki að lögum á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þá umræðu sem farið hefur hér fram í kvöld og í dag. Ég tel hana hafa verið málefnalega. Hér hafa ýmis sjónarmið verið reifuð og ég tel að málinu hafi þokað ágætlega vel fram í umræðunni og að meginatriði þess hafi verið leidd fram þannig að gagn sé að. Ég þarf ekki að ítreka það sem ég sagði í framsöguræðu minni eða hef sagt í umræðum í andsvörum en vil þó benda á og ítreka að það sem hér er á ferðinni er breyttur lánasjóður í grundvallaratriðum. Þar skiptir kannski einna mestu að yfirgnæfandi meiri hluti nemenda sem tekur námslán, 85% þeirra, mun verða í þeirri stöðu gangi frumvarpið fram og verða að lögum, sem ég sannarlega vona, að greiðslubyrðin af námslánum lækkar. Ég held að það skipti verulega miklu máli. Ég vísa líka til þeirra útreikninga sem stúdentaráð Háskóla Íslands hefur lagt fram sem eru mjög vandaðir og reyndar vil ég segja að ánægjulegt er að sjá hversu alvarlega stúdentahreyfingarnar hafa tekið þetta mál og lagt gríðarlega vinnu í að brjóta það til mergjar. Mér finnst það til fyrirmyndar enda erfitt að finna hóp sem hefur meiri hagsmuni af því að skilja nákvæmlega þetta frumvarp og hvaða afleiðingar það hefur. Ég vísa enn og aftur til þeirra útreikninga og umfjöllunar sem þar er komin sem ég tel mjög málefnalega. Eins vil ég vekja athygli á einum þætti sem ekki hefur verið mikið til umræðu. Það styrkjakerfi sem um er að ræða sem að vissu leyti mætti jafna við það að veita laun fyrir nám, þ.e. standist námsmaður námskröfur fái viðkomandi námsmaður laun, mun líka standa til boða þeim nemendum sem eru á framhaldsskólastigi í iðn- og verknámi. Það mun skipta verulega miklu máli og er að mínu mati ein stærsta aðgerðin sem dæmi eru um til að auka áhuga og aðgengi að iðn- og verknámi, en það er verkefni sem við höfum talað um árum og áratugum saman án þess að ná nokkrum markverðum árangri. Ég tel að hér sé á ferðinni alveg gríðarlega mikilvægt hagsmunamál, ekki bara fyrir nemendur heldur fyrir samfélagið allt. Og af því að hér hefur verið rætt um námsval og afleiðingar þessara breytinga á námslánakerfinu vil ég ítreka að ég held að það sé á misskilningi byggt að ætla að það dragi úr námsvali ef svo stór hópur námsmanna er í þeirri stöðu eftir að námi lýkur að greiðslur vegna námslána munu lækka og greiðslubyrðin verður bærilegri, þá á það ekki með nokkrum hætti að verða til þess fallið að draga úr námsvalinu. En með því að styðja með þessum hætti við iðn- og verknámið umfram það sem hingað til hefur verið gert, og reyndar langt umfram, tel ég að það muni geta haft verulega góð áhrif hvað varðar heildarnámsval nemenda á Íslandi. Eins hefur ekki verið mikið ræddur sá möguleiki að námsmenn geti frestað, þ.e. hægt er að fresta greiðslum vegna íbúðakaupa um fimm ár. Ég held að það létti mjög undir þegar kemur að fyrstu íbúðakaupum að geta frestað hluta afborgananna í fimm ár og þannig gert þeim sem eru að fara í sín fyrstu íbúðakaup og eru með námslán á bakinu auðveldara fyrir að fara í gegnum greiðslumat svo dæmi sé tekið. Það eru ýmsir aðrir þættir sem við höfum kannski ekki rætt mikið í dag sem er nauðsynlegt að ræða í hv. nefnd, í 2. umr. og síðan í 3. umr. og svo þegar við leiðum málið til lykta í atkvæðagreiðslu að lokum. Ég tel nægan tíma til að ljúka því og ég er ekki alveg sannfærður um eða sammála því uppleggi sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir lagði hér upp eða sammála skilningi hennar á þingræðinu eða samsetningu þingsins. Það er bara annað mál og við ræðum það síðar. Virðulegi forseti. Enn og aftur þakka ég fyrir þessa umræðu. Ég tel hana hafa verið mjög gagnlega og áhugaverða og hlakka til að taka þátt í umræðunni áfram í þinginu þar til málið verður leitt til lykta.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/?2007, með síðari breytingum (lýðheilsusjóður). Nefndarálitið er frá meiri hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið, farið yfir umsagnir sem bárust og fengið á sinn fund allnokkra gesti. Nefndarálitið liggur fyrir á þskj. 1344. Markmið frumvarpsins er að stuðla að gagnsæi við ráðstöfun opinbers fjár við úthlutun styrkja til lýðheilsu- og forvarnamála. Með frumvarpinu er lagt til að í stað stjórnar lýðheilsusjóðs sé það á forræði heilbrigðisráðherra að ákveða um úthlutun styrkja úr sjóðnum að fengnum tillögum fagráða og stjórnar lýðheilsusjóðs. Þá eru lagðar til breytingar á skipan stjórnar lýðheilsusjóðs þannig að stjórnarmönnum er fækkað úr sjö í þrjá. Gagnrýni í umsögnum beinist að þeim fyrirætlunum í frumvarpinu að fækka stjórnarmönnum úr sjö í þrjá og vilja flestir umsagnaraðilar halda í óbreytt ástand. Þá kom fram það sjónarmið að draga muni úr þeirri fjölbreyttu og þverfaglegu tengingu við sjóðinn sem er í núverandi fyrirkomulagi. Einnig kom fram gagnrýni á að frumvarpið gerði ráð fyrir að ráðherra hefði forræði yfir úthlutun styrkja úr sjóðnum í stað stjórnar lýðheilsusjóðs. Nefndin ræddi þetta nokkuð en meiri hlutinn leggur ekki til breytingar á frumvarpinu. Meiri hlutinn tekur þó fram að hann telur mikilvægt að stjórn lýðheilsusjóðs hafi samráð við fagráð landlæknis áður en hún leggur fram tillögu til ráðherra um styrkveitingu. Leggur meiri hluti nefndarinnar til að í reglugerð ráðherra, sem mælt er fyrir um í 2. málslið 1. efnismgr. 1. gr. frumvarpsins, verði kveðið á um framangreint samráð stjórnarinnar við fagráðin. Líkt og fram hefur komið er markmið frumvarpsins að stuðla að gagnsæi við ráðstöfun opinbers fjár við úthlutun styrkja til lýðheilsu- og forvarnamála. Fram til ársins 2011 úthlutaði fjárlaganefnd Alþingis styrkjum til félaga, samtaka og einstaklinga af safnliðum fjárlaga. Þessu fyrirkomulagi var breytt við undirbúning fjárlaga fyrir árið 2012 til að tryggja gagnsæja meðferð umsókna um styrki úr ríkissjóði og síðan þá hefur velferðarráðherra, nú heilbrigðisráðherra, úthlutað styrkjum, m.a. til lýðheilsu- og forvarnaverkefna. Ljóst er að þar er oft um að ræða sömu eða svipuð verkefni og lýðheilsusjóður fjallar um og er það mat meiri hluta nefndarinnar að nokkuð skorti á að það gagnsæi sem stefnt var að með breytingunum árið 2012 hafi náðst. Frumvarpi þessu er því ætlað að koma í veg fyrir að umsækjendur sömu verkefna fái bæði úthlutað styrkjum af safnliðum fjárlaga og úr lýðheilsusjóði og þar með auka gagnsæi úthlutana. Þá er leitast við að einfalda og auka skilvirkni í meðferð og afgreiðslu umsókna með því að fækka stjórnarmönnum lýðheilsusjóðs úr sjö í þrjá. Að framangreindu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið rita Ásmundur Friðriksson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Sigríður Á. Andersen, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir.
Forseti. Ég ætla ekki í þessu andsvari að ræða efnislega um frumvarpið eða nefndarálitið sem mér finnst arfavitlaust og ætla því að biðja forseta að setja mig á mælendaskrá fyrir ræðu á eftir. Hún verður þó ekki mjög löng, ég get lofað því, en mig langaði til að spyrja hv. framsögumann hvort hún viti um stærðarhlutföllin í þessu. Mér sýnist í fjárlagafrumvarpinu að lýðheilsusjóðurinn sé upp á 245 milljónir. Hvað eru þessir safnliðir háir? Ég veit að ræðumaðurinn, hv. þingmaður, er hér í forföllum framsögumanns nefndarálitsins þannig að það getur vel verið að þetta sé smámunaleg spurning en ef hún vissi um stærðarhlutföllin, annars vegar milli safnliðanna - þingmaðurinn hristir höfuðið þannig að ég bara þakka fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur andsvarið en ég get því miður ekki svarað spurningunni þar sem ég tók aðeins þátt í hluta af umfjöllun nefndarinnar um málið og er hér, eins og fram kom, í forföllum framsögumanns sem er Ásmundur Friðriksson. Ég vonast til að það mætti þá upplýsa um þetta, til að mynda þegar atkvæðagreiðsla fer fram.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti sem við stöndum að, minni hlutinn í velferðarnefnd. Auk undirritaðrar rita undir nefndarálit þetta fulltrúi Bjartrar framtíðar, hv. þm. Páll Valur Björnsson, og fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir. Við í minni hlutanum tökum undir umsagnir frá fagráðum landlæknis um lýðheilsu og áhyggjur þeirra af því að dregið verði úr faglegu mati á umsóknum með því að breyta skipan stjórnarinnar og fækka stjórnarmönnum úr sjö í þrjá. Það verður því þannig að fagráðin munu ekki eiga fulltrúa í stjórn sjóðsins sem eiga að veita ráðgjöf til ráðherra um úthlutun og við teljum óeðlilegt að það fyrirkomulag sem hefur reynst vel sé brotið upp með þessum hópi. Það eru auðvitað fjölmargir aðilar sem sækja í þennan sjóð. Lýðheilsumálin eru vítt málasvið, mörg félagasamtök og skólar og slíkt sækja þarna um og það þarf breiða fagþekkingu og innsýn í mismunandi þætti lýðheilsunnar. Með því fyrirkomulagi sem frumvarpið boðar er verið að taka ákvarðanir um styrki á þrengri grunni og síður tekið tillit til þess sem efst er á baugi í hverjum málaflokki á hverjum tíma. Þá teljum við algjörlega óeðlilegt að snúa af þeirri braut sem við mörkuðum hér á síðasta kjörtímabili, að reyna að færa þetta út í faglega sjóði eftir því sem frekast væri unnt. Sumt er í höndum ráðherra sem ekki var hægt að koma úr höndum þingsins fyrr með öðrum hætti en þarna var lýðheilsusjóður til staðar og algjörlega óeðlilegt að taka fjárveitingar úr ríkissjóði úr höndum þessara aðila og setja í hendur ráðherra sem á að taka þessar ákvarðanir á grundvelli ráðgjafar þriggja manna stjórnar. Þetta eru 245 milljónir, eins og kom hér fram í máli flokkssystur minnar, hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, og það leyfi ég mér að fullyrða að sé langt umfram það sem þegar er verið að veita til lýðheilsumála af hálfu ráðherra. Þá væri eðlilegt að fá lýðheilsusjóð til að sjá um ráðstöfun einnig á því fé sem hann hefur og ef ráðherra vantreystir stjórn lýðheilsusjóðs með þeim hætti sem frumvarpið gefur í skyn, á að fara ofan í þau mál en ekki taka þessa fjármuni þaðan og setja í hendur á ráðherra. Ef eitthvað misferst í þeim nefndum, sjóðum og stofnunum sem við höfum sett á laggirnar er ekki alltaf lausnin að leggja þær niður heldur þarf kannski að fara yfir hvað það er sem þarf að lagfæra. Að minnsta kosti fengum við engin þau rök í nefndinni sem voru sannfærandi til að styðja þessa breytingu. Við styðjum ekki þetta frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra.
Forseti. Ég kveð mér hljóðs í þessu máli til að lýsa bæði undrun minni og hneykslan á þessum málatilbúnaði öllum saman. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans, og það kemur einnig fram í frumvarpinu, var það þannig að fram til ársins 2011, með leyfi forseta, „úthlutaði fjárlaganefnd Alþingis styrkjum til félaga, samtaka og einstaklinga af safnliðum fjárlaga“. Þessu fyrirkomulagi var breytt við undirbúning fjárlaga fyrir árið 2012 til að tryggja gegnsæi umsókna um styrki úr ríkissjóði. Síðan hefur velferðarráðherra verið með eitthvað og síðan þessi lýðheilsusjóður. Virðulegi forseti. Ég held að það sé rétt með farið hjá mér þegar ég segi að það hafi verið undir stjórn hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur, þegar hún var formaður fjárlaganefndar, sem þessi breyting var gerð. Hún hafði verið gerð áður og ég minnist þess að í upphafi kjörtímabilsins 2009–2013 lögðu nýliðar á þinginu mikla áherslu á að þessu yrði breytt vegna þess að sannast að segja var það þannig að annars vegar eyddi fjárlaganefnd löngum tíma í að tala við einstaklinga sem voru í forsvari fyrir sjóðum, nefndum eða einhverjum stofnunum og félögum sem sóttu um styrki til fjárlaganefndar og síðan var einnig fjallað um þetta í fagnefndum og þingmenn gerðu sig breiða og úthlutuðu milljón hér og milljón þar. Þetta var sannast að segja bæði gamaldags og úrelt. Það samrýmist ekki nútímastjórnunarháttum að pólitíkusar séu að úthluta sporslum hingað og þangað. Eftir að nokkuð hafði verið talað um þetta bæði í þingsal og í fjárlaganefnd tókst að koma því á fyrir fjárlögin 2012 að þetta yrði afnumið. Síðan voru búnir til einhverjir safnliðir og misjafnt er eftir ráðuneytum hvernig farið er með þá. Sums staðar eru sjóðir eins og bókmenntasjóður eða eitthvað svoleiðis og þá er stjórnin sem leggur eitthvað til við ráðherrann og þar fram eftir götunum. Að vera þarna með lýðheilsusjóð upp á 245 milljónir og ætla að færa hann yfir til ráðherrans þannig að pólitískur ráðherra geti farið að úthluta úr þeim sjóði til viðbótar við einhverja safnliði sem hann er með og eins og hefur komið fram höfum við ekki upplýsingar um það hér og nú hvað þær upphæðir eru háar, það er fornaldarlegt og þetta er hneykslanlegt og ég lýsi undrun minni á að menn taki þátt í þessu. Ég tala nú ekki um að þeir umsagnaraðilar sem gera umsögn um þetta frumvarp mótmæla allir, fagráð landlæknis, ég er ekki með nákvæmlega hér hverjir það eru, en sjö fagráð sem svo eru kölluð senda inn umsagnir sem öll mótmæla þessari breytingu. Þá kemur meiri hluti í þingnefnd, pólitískir pótintátar, og segja: Nei, við ætlum ekkert að hlusta á þetta, við ætlum að færa þetta yfir til ráðherrans af því að það er gegnsærra. Af hverju í ósköpunum fá menn bara ekki yfirlit yfir það hverju er úthlutað úr þessum lýðheilsusjóði og ráðherrann getur þá haft það til hliðsjónar eða hann getur fengið sjóði eða fært þessa peninga yfir í sjóðinn þar sem fagfólk úthlutar þessu en ekki pólitískir pótintátar? Virðulegi forseti. Ég er bæði hneyksluð og undrandi yfir að þetta sé komið hérna.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um þjóðaröryggisráð. Nefndin hefur fjallað um málið og þingið þekkir það ljómandi vel. Við áttum hér mikla og góða umræðu um þjóðaröryggisstefnu síðastliðið vor og náðum þeim árangri sem ég tel að hafi verið ansi markverður og mikilsverður fyrir þingið að ná ágætri samstöðu um stefnuna. Það var sannarlega ekki sjálfgefið og kallaði á mikla vinnu margra aðila. Sú vinna var leidd á sínum tíma af hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur sem fór fyrir hópi þingmanna sem tók það að sér að leita leiða í því erfiða verkefni að ná samstöðu um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Einhver hefði illa trúað því fyrir nokkrum árum, hvað þá áratugum, að það tækist að ná um það breiðri sátt með því einungis að fulltrúar eins þingflokks ákvæðu að sitja hjá við afgreiðslu þess máls og þá á grundvelli þess að afstaða þeirra til Atlantshafsbandalagsins, NATO, er þekkt og kunn og lá fyrir frá byrjun. Þau voru auðvitað ekkert annað en samkvæm sjálfum sér í því. Að öðru leyti náðist mjög góð sátt um það mikilvæga plagg og fyrir það ber að þakka. Ég þakka öllum sem komu að því. Auðvitað komu líka að þeirri vinnu á sínum tíma hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherrar, Össur Skarphéðinsson og Gunnar Bragi Sveinsson, og svo að endingu nýr hæstv. utanríkisráðherra, Lilja Alfreðsdóttir. Í framhaldi af þeirri vinnu var lagt fram frumvarp til laga um þjóðaröryggisráð, þ.e. skipan þess ráðs sem mundi fylgja fram þessari stefnu og bera ábyrgð á að hún yrði unnin í samræmi við þá breiðu samstöðu sem náðist í málinu. Hæstv. utanríkisráðherra mælti svo fyrir frumvarpinu sem kom til meðferðar í hv. utanríkismálanefnd sem hefur fjallað um málið og fékk á sinn fund Jörund Valtýsson og Axel Nikulásson frá utanríkisráðuneytinu. Þó að ekki svo mikill tími hv. nefndar hafi farið í að ræða málið við embættismenn utanríkisráðuneytisins fór þeim mun meiri tími nefndarinnar í að ræða þann sameiginlega vilja allra þingmanna sem þar eiga sæti að tryggja að um ráðið og skipan þess næðist viðlíka samstaða og um stefnuna sem ég nefndi áðan. Eins og kemur fram er með frumvarpinu lagt til að sett verði á stofn þjóðaröryggisráð sem hafi það verkefni að hafa eftirlit með því að þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland verði framkvæmd í samræmi við ályktun Alþingis og verði sá samráðsvettvangur sem nauðsynlegur er um þjóðaröryggismál. Auk þessa er ráðinu falið að meta ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum, fjalla um önnur málefni er varða þjóðaröryggi, stuðla að endurskoðun þjóðaröryggisstefnunnar og beita sér fyrir opinni og lýðræðislegri umræðu um þjóðaröryggismál og eflingu fræðslu og upplýsingagjöf um þau mál í samvinnu við háskólasamfélagið, hugveitur og fjölmiðla, svo eitthvað sé hér nefnt. Eins og ég sagði áðan fór mestur tími hjá nefndinni í að ræða skipanina sem ég vil aðeins útskýra. Ástæðan fyrir því að hv. utanríkismálanefnd, í góðu samráði við hæstv. utanríkisráðherra, lagði ríka áherslu á að þetta þjóðaröryggisráð mundi endurspegla vilja þingsins til að vinna að þessum málum í sem bestri sátt var sú að mestur tími þingnefndarinnar fór þar af leiðandi í að ræða hvort ekki væri eðlilegt að auka og efla aðkomu Alþingis að þjóðaröryggisráðinu. Langmest umræða var um það, enda er í 3. gr. frumvarpsins kveðið á um að í ráðinu skyldu eiga sæti forsætisráðherra, utanríkisráðherra, innanríkisráðherra, ráðuneytisstjórar viðkomandi ráðuneyta, ríkislögreglustjóri og forstjóri Landhelgisgæslunnar. Við þetta staldraði hv. utanríkismálanefnd og taldi að þarna þyrfti að bæta úr til að tryggja að þingið kæmi að með öflugri hætti, eins og ég sagði áðan, en einnig taldi nefndin hníga rök að því að fulltrúar almannavarna í landinu, fulltrúar þeirra sjálfstæðu aðila er kæmu að viðbragðsáætlunum í landinu, öryggisáætlunum o.fl., ættu einnig aðkomu. Þess vegna lagði nefndin til, eftir talsverða umræðu varð það niðurstaðan, að eðlilegt væri að fulltrúi Landsbjargar ætti sæti í ráðinu og því er lögð til breyting í samræmi við það. Varðandi aðkomu Alþingis telur nefndin afar mikilvægt, og það er þungamiðjan í breytingartillögu okkar, að það sé í samræmi við áherslur þingsins um þjóðaröryggisstefnu og þá sátt sem þar náðist að þingið eigi sjálft fulltrúa í þjóðaröryggisráði, það séu sem sagt ekki einungis fulltrúar ríkisstjórnar og þar með talið fulltrúar meiri hlutans á þingi sem eigi sæti í þjóðaröryggisráði heldur hafi þingið öflugri aðkomu og þar með talið að sjálfsögðu fulltrúar þeirra sem ekki sitja í ríkisstjórn. Nefndin telur mjög mikilvægt, og við teljum það stórt atriði, að jafnræðis sé gætt í slíkri skipan. Því leggjum við til breytingu þess efnis að tveir þingmenn eigi sæti í ráðinu og að annar þeirra komi úr röðum stjórnarflokka en hinn ekki. Með þeirri skipan er tryggt að bæði þingflokkar meiri hluta á þingi og þingflokkar minni hlutans á þingi eigi sæti í ráðinu. Áréttar nefndin að þetta tryggir beina og óhindraða aðkomu Alþingis að þeim mikilvægu málum sem ráðið mun fjalla um. Ég vil geta þess að nokkur umræða varð um það á fundum nefndarinnar hvort setja ætti það fast inn í þessar breytingartillögur að þessir aðilar frá þinginu, þ.e. þingmenn, kæmu úr utanríkismálanefnd en niðurstaðan varð síðan sú, eftir talsverðar umræður, að það væri ekki skynsamlegt enda gætu flokkarnir viljað skipa einhvern sérfræðing eða aðila sem hugsanlega væri í öðrum nefndum en utanríkismálanefnd. Við vildum þess vegna ekki binda hendur þingflokkanna í því. Nokkuð var einnig rætt um trúnað á fundum þjóðaröryggisráðs. Það er kveðið á um það í 7. gr. frumvarpsins að trúnaður ríki um það sem gerist á fundum þjóðaröryggisráðs. Nefndin bendir á að verkefni ráðsins eru ekki öll þess eðlis að um þau þurfi eða eigi að ríkja fullur trúnaður. Gert er ráð fyrir að ráðið fundi reglulega og að ekki þurfi sérstök vá eða neyðarástand að vera til staðar til að slíkir fundir fari fram. Þess vegna telur nefndin að eðli máls samkvæmt geti fundargerðir þjóðaröryggisráðs innihaldið upplýsingar sem gagnlegt geti verið að séu aðgengilegar og hægt að miðla áfram. Þess vegna leggur hv. utanríkismálanefnd til þá breytingu á ákvæðinu að trúnaður ríki einungis ef þörf er talin vera á því. Ráðið geti þannig ákveðið að trúnaður ríki um einstaka fundi eða einstök mál á dagskrá fundarins, enda séu skýr rök fyrir því. Með þessu er tryggt að afstaða verði tekin til þess hverju sinni hvort um mál sem rædd eru skuli gilda trúnaður eða ekki en meginreglan verði sú að trúnaður gildi ekki. Í þriðja lagi ræddi nefndin nokkuð um viðurlög sem eru sett fram í frumvarpinu. Í 11. gr. frumvarpsins er kveðið á um að hver sá, eins og það er orðað, sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veitir þjóðaröryggisráði rangar upplýsingar skuli sæta sektum eða fangelsi allt að þremur árum. Í 2. mgr. er svo kveðið á um vægari refsingu fyrir brot gegn öðrum ákvæðum laganna og reglugerðum sem settar kunna að verða með stoð í lögunum, þ.e. sektir eða allt að tveggja ára fangelsi. Ástæðan fyrir því að hv. utanríkismálanefnd staldraði við þetta er sá vilji nefndarmanna, og ég held að það sé vilji löggjafans í heild sinni, að refsiheimildir laga séu skýrar og afdráttarlausar og uppfylli ákvæði stjórnarskrár um skýrleika refsiákvæða. Okkur þótti í þeirri löngu umræðu sem við tókum um þetta að hér mætti bæta úr. Þess vegna leggjum við til ákveðna breytingu á því og tökum undir að það sé mikilvægt að ráðið hafi yfir að búa réttum upplýsingum og að ekki verði horft fram hjá því að verkefni ráðsins lúta að grunnþáttum öryggis ríkis og þjóðar. Rangar upplýsingar geta sannarlega valdið skaða og ógnað öryggi. Ákvæðið verður þó að vera skýrt. Það þarf að vera skýrar að okkar mati hvað átt er við nákvæmlega þegar talað er um að einhver gefi af ásetningi eða stórfelldu gáleysi þjóðaröryggisráði rangar upplýsingar. Þess vegna bendir nefndin í þessu samhengi á að í 142. gr. hegningarlaga um rangan framburð er kveðið á um allt að fjögurra ára fangelsi ef skýrt er rangt frá fyrir rétti en varði rangur framburður ekki málefnið sem verið er að kanna er vægari refsing gerð, þ.e. sektir eða allt að eins árs fangelsi. Leggur nefndin því til breytingu í þá veru að til að viðurlög verði við veitingu rangra upplýsinga gagnvart þjóðaröryggisráði þurfi upplýsingar að vera til þess fallnar að ógna þjóðaröryggi eða vekja ótta um að öryggi sé ógnað. Er það sambærilegt viðmið, og til þess var litið í þessari vinnu nefndarinnar, og viðhaft er í 120. gr. hegningarlaga, nr. 19/1940, sem vísað er til í athugasemdum við ákvæðið. Með þessu er tryggt að rangar upplýsingar sem ekki varða þjóðaröryggi baki mönnum ekki refsiábyrgð samkvæmt ákvæðinu. Með vísan til 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar er lagt til að vísan til reglugerðar verði felld brott úr viðurlagaákvæði frumvarpsins, auk þess sem lagt er til að 2. mgr. ákvæðisins verði afmörkuð og nái einungis til þess þegar trúnaður er rofinn um mál sem varða þjóðaröryggi samkvæmt 7. gr. Með þeim breytingum sem nefndin lagði til á trúnaðarákvæði frumvarpsins þarf að ákveða hverju sinni hvort trúnaður skuli gilda um það sem fram fer á fundi eða um einstök dagskrármál. Eðli máls samkvæmt verða þá þau mál sem trúnaður ríkir um þess eðlis að það geti ógnað þjóðaröryggi verði þau gerð opinber. Mikilvægt er að hæfileg viðurlög séu sett við slíkum brotum og telur nefndin sektir og allt að tveggja ára fangelsi uppfylla þá kröfu fyllilega. Þegar þetta allt er tekið saman leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Í stað 2. málsliðar 1. mgr. 3. gr. komi tveir nýir málsliðir, svohljóðandi: Jafnframt skulu ríkislögreglustjóri, forstjóri Landhelgisgæslunnar og fulltrúi Landsbjargar eiga sæti í ráðinu. Þá eiga sæti í ráðinu tveir þingmenn og skal annar þingmaðurinn vera úr þingflokki sem skipar meiri hluta á þingi en hinn úr þingflokki minni hluta. 2. Í stað orðanna „trúnaður ríkir um það sem gerist á fundum þess“ í 7. gr. komi: getur ráðið ákveðið að trúnaður ríki um fundi ráðsins eða einstök mál á dagskrá fundar. 3. Við 11. gr. a. Á eftir orðunum „rangar upplýsingar“ í 1. mgr. komi: sem eru til þess fallnar að ógna þjóðaröryggi eða vekja ótta um að þjóðaröryggi sé ógnað. b. 2. mgr. orðist svo: Hver sá sem rýfur trúnað samkvæmt 7. gr. og tjáir sig um trúnaðarupplýsingar sem ógna þjóðaröryggi skal sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum, enda liggi ekki þyngri refsing við þeim samkvæmt öðrum lögum. Undir þetta rituðu 1. júní 2016 sú sem hér stendur, sem er formaður og framsögumaður þessarar breytingartillögu, Karl Garðarsson, Vilhjálmur Bjarnason, Frosti Sigurjónsson, Elín Hirst, Óttarr Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Össur Skarphéðinsson sem skipa hv. utanríkismálanefnd.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að spyrja út í atriði sem ég gerði að umtalsefni við 1. umr. um þetta mál. Þá lagði ég til mjög eindregið að í þjóðaröryggisráði sæti einnig ríkistollstjóri. Hér er málum greinilega þannig fyrir komið að í því sitja, eftir því sem segir í breytingartillögu, aðilar sem hafa það fyrir starfa að verjast ógn eða ógnum. Þess vegna fagna ég því mjög að landsbjargarfulltrúinn skuli kominn hér inn vegna þess að það er örugglega mjög gott ef náttúruvá er fyrir dyrum. En ég ætla samt að segja að mér finnst vanta upp á að varnir gegn utanaðkomandi ógn eða ógnum séu mannaðar í þjóðaröryggisráði og vil þá benda á eðli starfa tollstjórans eða starfsmanna hans. Tollstjórinn er náttúrlega með starfsemi eins og við vitum öll alla daga ársins, allan sólarhringinn á landamærum Íslands. Verkefni hans er að fylgjast með öllum sendingum sem hingað koma, hvort sem þær eru stórar eða smáar, og með farþegum sem koma til landsins. Til þess hefur tollstjórinn ýmis verkfæri sem hafa orðið okkur til gæfu á undanfarandi árum. Ég tel meiri hættu nú en oft áður á því að hingað rati efni og/eða vopn sem gætu verið notuð á Íslandi til þess að fremja hryðjuverk á stórum eða smáum skala. Þess vegna spyr ég hv. þingmann og framsögumann hvers vegna tollstjórinn eigi ekki sæti í þjóðaröryggisráði [[Forseti hringir.]]eins og ég fór fram á á sínum tíma.
Virðulegur forseti. Varðandi tollstjóra þá fór eins og ég sagði áðan mikill tími nefndarinnar í að ræða það hvort ástæða væri til að fjölga í ráðinu. Niðurstaðan var sú að við vildum gera það en varlega þó. Við bætum inn tveimur þingmönnum sem fjölgar í þessum hópi, við bætum einnig við einum aðila frá Landsbjörg sem við teljum mikilvægt vegna þessa almannahlutverks. Að auki kemur fram í 3. gr. að embættismönnum og öðrum starfsmönnum hins opinbera sé skylt að mæta á fundi sé þess óskað. Það var talið taka utan um mjög stóran annan hóp. Margir aðrir embættismenn, svo ég haldi því til haga, voru nefndir svo sem landlæknir, sóttvarnalæknir, einstakir lögreglustjórar, ekki bara ríkislögreglustjóri, og ýmsir aðrir embættismenn en niðurstaðan, og við getum rætt um það og deilt um það, varð þessi, líka vegna þess að það sitja margir ráðherrar í þessum hópi og ráðuneytisstjórar sem allt eru með einhverjum hætti yfirmenn þessara aðila. Ég get tekið undir ákveðin rök í þessu sambandi en ég get líka tekið undir rök sem ég veit að aðrir munu koma með hér á eftir í umræðunni varðandi aðra embættismenn sem þarna ættu heima, eins og landlæknir og fleiri sem menn töldu mikilvægt að kæmu inn. Það var niðurstaða nefndarinnar eftir langa umræðu að þetta væri farsælast svona. Ég vara annars við því, ekki það að ég skil alveg rökin, veit alveg hvað hv. þingmaður á við og get að mörgu leyti tekið undir það, að þetta gæti átt við um skilgreiningu gagnvart mörgum öðrum embættismönnum í kerfinu.
Hæstv. forseti. Víst er það svo að ýmsir aðrir embættismenn gætu átt erindi inn í ráðið. Ég hygg samt að þeir vinni ekki með neinum hætti að sambærilegum verkefnum og tollstjórinn gerir. Af því að landlæknir er nefndur til sögunnar er það jú væntanlega af því að hann yrði kallaður til ef einhver slík vá væri yfirvofandi eða grunur um hana. En þá ætla ég líka að benda á það hvar líklegt er að slík efni mundu berast til Íslands. Það er í gegnum landamæri þar sem tollgæslan hefur eftirlit. Mig langar að biðla til hv. þingmanns og formanns utanríkismálanefndar um að taka málið aftur inn í nefndina milli 2. og 3. umr. Ég er reiðubúinn að koma fyrir nefndina og segja þar hluti sem ég get ekki sagt í þessum ræðustól um það hvers vegna ég tel nauðsynlegt að tollstjórinn eigi sæti í þjóðaröryggisráði. Ég gæti útskýrt það með greinarbetri hætti þar en hér. En ég segi aftur: Tollstjórinn er útvörður okkar á landamærum og hann er á vaktinni alla daga ársins allan sólarhringinn til þess að varna því að hingað inn í landið rati efni, vopn, fólk sem við teljum ekki æskilegt að hingað rati. Þess vegna ætla ég að biðla til hv. þingmanns og eins og maður segir, að gera mér það til geðs að taka það aftur til umfjöllunar í nefndinni milli 2. og 3. umr. vegna þess að ég mundi síður vilja þurfa að koma fram með breytingartillögu við málið sem ég hélt að ég mundi ekki þurfa að gera þegar ég talaði um þetta við 1. umr. Þess vegna fylgdi ég málinu [[Forseti hringir.]]ekki fastar eftir á sínum tíma, hvorki við formanninn né aðra nefndarmenn.
Virðulegur forseti. Ég árétta skoðun mína, en auðvitað er ég sannfærð um að utanríkismálanefnd er reiðubúin að halda fund og ræða þetta mál ef það er vilji þingsins. Ekkert að því að fara aftur yfir það. En ég árétta samt það sem ég sagði áðan og bið þingmanninn um að sýna því jafn mikinn skilning að niðurstaða nefndarinnar var svona. Við náðum algerri samstöðu eins og ég las upp hér áðan. Allir þingmenn undirrituðu nefndarálitið. Mjög margir af þeim hv. þingmönnum sem sátu við það borð hefðu mjög gjarnan viljað fá fleiri inn í ráðið, fleiri embættismenn, fleiri aðila, og báru upp mjög góð rök fyrir mörgu af því og tengdu það t.d. sérstaklega þeirri áherslubreytingu sem varð í þjóðaröryggisstefnunni í vinnunni á þingi, sem var að tengja hana ekki einungis varnar- og hernaðarmálum heldur líka ákveðnum málum er tengdust annars konar vá. Upp voru borin mjög góð rök fyrir því að ýmsir aðilar ættu erindi inn í ráðið. En við féllumst á þessa niðurstöðu í lokin. Ef ég sýni þingmanninum og þinginu skilning í því að taka málið eina ferðina enn til umræðu í utanríkismálanefnd þá bið ég líka hv. þingmann um að sýna þeirri niðurstöðu sem sú umræða kann að leiða af sér virðingu og sanngirni því að ég held að það geti átt við um þennan ágæta embættismann eins og svo marga aðra að þeir geti verið kallaðir til þegar þurfa þykir.
Frú forseti. Við ræðum við 2. umr. nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um þjóðaröryggisráð. Líkt og hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir fór svo ágætlega yfir í framsöguræðu sinni með nefndarálitinu tengist þetta frumvarp beint sérstakri þjóðaröryggisstefnu sem samþykkt var í vor á Alþingi. Þegar þjóðaröryggisstefnan kom til atkvæða á Alþingi studdum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði þær breytingartillögur sem bornar voru upp við þjóðaröryggisstefnuna, enda voru þær allar til þess fallnar að íslenska þjóðaröryggisstefnan væri byggð á víðum grunni og horfði til margra og ólíkra þátta sem stefnt geta öryggi einnar þjóðar í hættu. Svo ég nefni einhver dæmi vil ég nefna náttúruvá, farsóttir og fæðuöryggi, auk þess sem í þeirri stefnu kemur einnig fram að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði á Íslandi. Það er mál sem hafði lengi verið eitt af baráttumálum okkar í VG. Frá upphafi allrar vinnu um þjóðaröryggisstefnu höfðum við fulltrúar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði hins vegar haldið þeirri stefnu okkar hreyfingar til haga að við teljum öryggi Íslands best borgið utan allra hernaðarbandalaga og við viljum að varnarsamningnum við Bandaríkin frá árinu 1951 verði sagt upp. Þess vegna gátum við ekki stutt ákvæði í þjóðaröryggisstefnu sem ganga í þveröfuga átt við þetta og sátum af þeim sökum hjá við lokaafgreiðslu málsins en studdum allar breytingartillögur. Mér finnst mikilvægt að rifja þetta upp þegar við ræðum um þjóðaröryggisráðið. Þetta er jú beintengt. Það er m.a. mælt fyrir því í 11. gr. þjóðaröryggisstefnunnar að þjóðaröryggisráð verði sett á laggirnar með sérstökum lögum. Við 1. umr. um frumvarp til laga um þjóðaröryggisráð var ég og við fleiri í VG gagnrýnin á frumvarpið eins og það leit þá út og töldum það ekki vera í takti við þjóðaröryggisstefnuna með þeim breytingum sem hún hafði tekið í meðförum þingsins þar sem búið var að bæta inn í atriðum svo sem því sem tengist loftslagsbreytingum, fjármála- og efnahagsöryggi, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum, svo eitthvað sé nefnt, en það byggðist enn þá að langmestu leyti á hernaðarlegum þáttum. Við gagnrýndum þetta og komu fram ýmsar tillögur til úrbóta á málinu. Skemmst er frá því að segja að hv. utanríkismálanefnd komst að niðurstöðu þar sem tekið var tillit til þessara ábendinga. Líkt og hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir fór yfir áðan eru þetta þættir eins og að auka aðgengi borgaralegra fulltrúa að þjóðaröryggisráðinu. Það var gert með því að bæta við fulltrúa Landsbjargar þannig að hann eigi fast sæti í ráðinu. Töldum við það til mikilla bóta. Líkt og hv. þingmaður nefndi einnig var mikil umræða um þetta og voru mjög margir nefndir til sögunnar. Ég vil til að mynda nefna þar landlækni sem ég tel að hefði fyllilega getað komið til greina sem maður með fast sæti í þjóðaröryggisráðinu og hægt er að rökstyðja það með ýmsum hætti. En lendingin varð, og við komumst að samkomulagi um, að það yrði fulltrúi Landsbjargar. Það hafði líka verið nefnt í 1. umr. að þingið þyrfti að hafa aðkomu að ráðinu. Nefndin komst að niðurstöðu um að leggja til að það yrðu tveir þingmenn, frá bæði meiri hluta og minni hluta hvers tíma, sem sæti ættu í ráðinu. Svo leggjum við það til að ákvæði um trúnað verði snúið við frá því sem lagt var til í upprunalega frumvarpinu, þ.e. að það sé ekki hið venjulega, að trúnaður sé um það sem fram fer og gerist á fundum þjóðaröryggisráðsins, heldur sé það akkúrat öfugt, meginreglan sé sú að ekki gildi trúnaður. Svo var einnig gert skýrara hvaða viðurlög það eru sem hægt væri að grípa til ef veittar eru rangar upplýsingar. Nefndin leggur þar einnig til breytingar. Það er vegna þess hvernig komið var til móts við gagnrýni okkar við 1. umr. sem ég skrifa undir þetta nefndarálit. Hv. utanríkismálanefnd náði ákveðinni sátt um hvernig málið gæti litið út. Vitaskuld hefði það litið einhvern veginn öðruvísi út hefði ég fengið að ráða þessu ein en svo gott var það nú ekki. En með vísan til þess að tekið var mark á þeirri gagnrýni sem við settum fram og málið er allt miklu betra og bætt, verði þessar breytingartillögur hv. utanríkismálanefndar samþykktar, er ég tilbúin til að leggja nafn mitt við nefndarálitið.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, með síðari breytingum, sem fjallar um eigið fé, könnunar- og matsferli, vogunarhlutfall, valdheimildir o.fl. Nefndarálit þetta er að finna á þskj. 1521. Nefndin fjallaði allítarlega um málið sem er mikið að umfangi og fékk fjölmarga umsagnaraðila og fulltrúa ráðuneytis á sinn fund. Umsagnir bárust frá Fjármálaeftirliti, Sambandi íslenskra sparisjóða, Samtökum fjármálafyrirtækja, Persónuvernd og Seðlabanka Íslands. Ég ætla hér, virðulegi forseti, að gera grein fyrir efnistökum frumvarpsins og þeim viðbótartillögum við greinar frumvarpsins sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd leggur til. Þær breytingartillögur sem hv. nefnd leggur til við greinar frumvarpsins er að finna á þskj. 1522. Með frumvarpinu er stefnt að því að aðlaga íslenska löggjöf á fjármálamarkaði að Basel III-staðlinum og nýju CRR/CRD IV-regluverki, svokölluðu, frá Evrópusambandinu. CRR/CRD IV-regluverkið samanstendur af tilskipun 2013/36 og reglugerð (ESB) nr. 575/2013. Frumvarp það sem nefndin hefur hér til umfjöllunar er annað skrefið í þá átt að innleiða Basel III-staðalinn sem ætlað er að bregðast við veikleikum sem komu í ljós í kjölfar alþjóðlega fjármálahrunsins. Fyrsta skrefið í aðlögun íslenskra laga að umræddu regluverki var stigið í fyrra með samþykkt frumvarps sem varð að lögum nr. 57/2015, um breytingu á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum. Breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu byggjast nær allar á framangreindri tilskipun um stofnun og starfsemi fjármálafyrirtækja og áðurnefndri reglugerð um varfærniskröfur vegna starfsemi lánastofnana og fjárfestingarfyrirtækja. Helst ber að nefna að lagðar eru til breytingar varðandi skilgreiningar, starfsleyfi, stofnframlag fjármálafyrirtækja og upplýsingaskyldu, starfsheimildir fjármálafyrirtækja, hámark virkra eignarhluta, lánveitingar, verðbréfun og takmarkanir á stórum áhættuskuldbindingum. Lögð er til breyting sem varðar viðskipti starfsmanna fjármálafyrirtækja. Þá er lögð til breyting á X. kafla um laust fé og eigið fé og á XII. kafla um almennar eftirlitsheimildir og eftirlit á samstæðugrundvelli, á XIV. kafla um viðurlög og XVI. kafla varðandi innleiðingu reglugerðar um vogunarhlutföll í íslenskan rétt. Auk þess sem þegar hefur verið rakið er lagt til ákvæði um könnunar- og matsferli, svokallað SREP-ferli, sem bætist við IX. kafla laganna. Hluti þeirrar gagnrýni sem fram kom í almennum umsögnum sem ég vék að áður um frumvarpið og innleiðingu þeirrar tilskipunar sem hér um ræðir lýtur m.a. að því að tilgangurinn með frumvarpinu er sá að innleiða hluta ákvæða CRR-reglugerðarinnar en samkvæmt 7. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, samanber lög nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, skal innleiða reglugerð í lög orðrétt í heild. Í þessu samhengi bendir nefndin á að fram kom við vinnslu málsins að umrædd reglugerð verður innleidd í heild og orðrétt á grundvelli 117. gr. a laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Tilskipun 2013 og reglugerð ESB nr. 575/2013 hafa ekki enn verið teknar upp í EES-samninginn en það skýrist af því að reglugerðir Evrópusambandsins um stofnun nýrra evrópskra eftirlitsstofnana sem gefnar voru út árið 2010 hafa ekki enn verið teknar upp í EES-samninginn. Í tilskipuninni og í reglugerð þessari er að finna ákvæði sem veitir Evrópsku bankaeftirlitsstofnuninni, EBA, valdheimildir en ákvæði gerðanna sem veita þessar valdheimildir yrðu ekki innleidd í íslenskan rétt samkvæmt þessu frumvarpi. Nefndin vekur athygli á því að lögð hefur verið fram þingsályktunartillaga um staðfestingu ákvarðana sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á IX. viðauka EES-samningsins sem snýr að fjármálaþjónustu og um evrópskar reglur um fjármálaeftirlit sem er að finna á þskj. 1109, þar sem lögð er til lausn á þeim stjórnskipulega vanda sem hindrað hefur innleiðingu reglugerða ESB um stofnun nýrra evrópskra eftirlitsstofnana. Í þessu samhengi áréttar nefndin þann skilning sem fram kom í nefndaráliti um frumvarp sem varð að lögum nr. 57/2015 og snýr að því að þrátt fyrir að ekki hafi enn verið leyst úr stjórnskipulegum álitaefnum sem lúta að því hvernig hlutverki sameiginlegra eftirlitsstofnana Evrópusambandsins á sviði fjármálamarkaða verði háttað hvað varðar EFTA-stoð EES-samningsins, og því hafi tilskipun 2013/36 og reglugerð nr. 575/2013 ekki enn verið teknar upp í EES- samninginn, sé það vilji íslenskra stjórnvalda að löggjöf á sviði fjármálamarkaða sé á öllum tímum í samræmi við þær lágmarkskröfur sem Evrópusambandið setur fjármálafyrirtækjum á innri markaði og að íslensk lög og reglur á þessu málefnasviði endurspegli þær reglur sem gilda í nágrannalöndum Íslands hverju sinni. Af hálfu nefndarinnar er áréttað að með þeirri aðlögun íslensks réttar sem lögð er til í frumvarpinu felst engin afstaða gagnvart því hvernig hlutverk sameiginlegra eftirlitsstofnana Evrópusambandsins eða Eftirlitsstofnunar EFTA á sviði fjármálamarkaða verði gagnvart íslenskum fjármálafyrirtækjum. Útfærsla þess og hvort útfærslan samrýmist ákvæðum stjórnarskrár er sjálfstætt úrlausnarefni sem er til umfjöllunar hjá Alþingi í framangreindri þingsályktunartillögu. Einnig áréttar nefndin þá skoðun sem áður hefur verið látin í ljós í álitum að við innleiðingu erlendra reglna um fjármálamarkaði sé ávallt nauðsynlegt að gæta varfærnissjónarmiða og huga að sérstökum aðstæðum á Íslandi. Virðulegur forseti. Í nefndinni var mjög rætt um stöðu minni fjármálafyrirtækja á Íslandi og í samhengi við stærri fjármálafyrirtæki þar sem kerfisáhætta er mögulega með ólíkum hætti. Meðal annars var gerð athugasemd við að í frumvarpinu er fjallað um auknar valdheimildir og aðgerðir eftirlitsaðila án þess að horft hafi verið til þess hvaða áhrif slíkar aðgerðir geti haft á starfsskilyrði og kostnað smærri fjármálafyrirtækja og getu þeirra til að veita þjónustu til viðskiptavina, m.a. á landsbyggðinni. Nefndin kannaði þessi sjónarmið sérstaklega og bendir á að umræddar reglur um könnunar- og matsferli og valdheimildir á grundvelli þess komu fram í Basel II-staðlinum sem kom út árið 2004. Þessar reglur voru fyrst innleiddar hér á landi árin 2006–2008 og koma nú fram í 97.–110. gr. CRD IV-tilskipunarinnar. Í frumvarpinu er lagt til að ákvæði um könnunar- og matsferli og valdheimildir á grundvelli þess komi öll fram í lögum. Nefndin telur að með því að umræddar kvaðir og skyldur komi fram í lögunum skapist meiri skýrleiki og gagnsæi við beitingu ákvæðanna í störfum eftirlitsaðila og þá komi skýrt fram hvaða skyldur fjármálafyrirtæki beri í þessu ferli. Nefndin leggur um leið áherslu á að þess verði gætt við innleiðinguna að gerður verði greinarmunur á stórum kerfislega mikilvægum fyrirtækjum og smærri fjármálafyrirtækjum þannig að eiginfjáraukar íþyngi ekki smærri fjármálafyrirtækjum meira en nauðsyn krefur. Samkvæmt þeim upplýsingum sem nefndin hefur fengið eru það kröfur ákvæða um eiginfjárauka, sem lögfest voru með lögum nr. 57/2015, sem sparisjóðir og smærri fjármálafyrirtæki hafa átt erfiðast með að mæta og þá sérstaklega að bregðast við auknum kröfum á svo skömmum tíma. Þrátt fyrir að fjármálafyrirtækjum hafi með lögum nr. 57/2015 verið veittur tími til þess að uppfylla kröfur um verndunarauka samkvæmt 84. gr. e laganna hefur það gerst í millitíðinni að ákvörðun hefur verið tekin um að virkja sveiflujöfnunarauka og eiginfjárauka vegna kerfisáhættu og ber sparisjóðunum að uppfylla kröfur um 1% sveiflujöfnunarauka frá og með næsta ári og 3% eiginfjárauka vegna kerfisáhættu sem hækkar í þrepum á tveimur árum. Þetta lá ekki fyrir þegar lögin voru samþykkt í fyrrasumar og því erfitt fyrir smærri fyrirtækin að bregðast við þessu. Nefndin bendir á að CRD IV-tilskipunin heimilar ríkjunum að gefa fjármálafyrirtækjunum tækifæri til aðlögunar í landsrétti sínum til þess að taka upp ákvæði um eiginfjárauka í skrefum. Þessi heimild var nýtt að hluta til í fyrrasumar með lögum nr. 57/2015 hvað varðar verndunaraukann. CRD IV-tilskipunin inniheldur því rýmri heimild til þess að veita fjármálafyrirtækjunum svigrúm til að aðlaga sig nýjum kröfum um eiginfjárauka. Nefndin telur því að höfðu samráði við ráðuneytið óráðlegt að gefa færi á frekari aðlögun með sveiflujöfnunarauka eða eiginfjárauka vegna kerfisáhættu enda er tilgangurinn með umræddum eiginfjáraukum að bregðast við ákveðnum aðstæðum á hverjum tíma. Nefndin telur hins vegar með vísan til framangreinds að svigrúm sé til þess að veita minni fjármálafyrirtækjum tækifæri til þess að uppfylla kröfu um 2,5% verndunarauka og þá þannig að minni fjármálafyrirtækjum verði veitt viðbótarár til þess að uppfylla þá kröfu. Nefndin leggur til að við frumvarpið verði bætt nýju bráðabirgðaákvæði þar sem gefið verði aukið svigrúm við innleiðingu ákvæðis 84. gr. e um verndunarauka. Þær greinar sem liggja fyrir í frumvarpinu tóku nokkrum breytingum í meðförum nefndarinnar og er þær breytingar að finna í sérstöku skjali með öllum þeim breytingartillögum sem nefndin leggur til við fyrirliggjandi greinar frumvarpsins og vísa ég þar til þskj. 1522. Þess utan leggur hv. efnahags- og viðskiptanefnd til tillögur til viðbótar breytingum á lögunum þannig að auk framangreindra breytinga sem koma fram í þskj. 1522 leggur nefndin til nokkrar viðbótarbreytingar á lögunum í samræmi við ábendingar sem komu fram við vinnslu málsins. Í 17. gr. a laganna er fjallað um uppfærða skuldbindingaskrá. Í umsögn um málið var bent á að samhliða breytingu á hugtakanotkun laganna í 23. tölulið 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins og nýju hugtaki, „venslaðir aðilar“, í 20. tölulið 1. mgr. 1. gr. þyrfti að gera breytingu á 17. gr. a laganna sem fjallar um uppfærða skuldbindingaskrá. Í frumvarpinu er lögð til breyting á skilgreiningu á „nánum tengslum“ í 23. tölulið 1. mgr. 1. gr. Með þeirri breytingu fellur tilvísun „til samstarfs“ út úr skilgreiningu á „nánum tengslum“. Svo breytt nær hugtakið „náin tengsl“ ekki til ákveðinna vensla, t.d. samstarfsaðila, en hugtakið „venslaðir aðilar“ sem skilgreint er í 20. tölulið 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins á að ná þessum tengslum. Nefndin telur ljóst að óbreytt 17. gr. a muni valda því að ákveðnir aðilar sem eiga í samstarfi falli utan ákvæðisins en það verður að teljast mikilvægt að tengdir aðilar séu tengdir saman, t.d. í skuldbindingaskrá. Telur nefndin mikilvægt að koma í veg fyrir að tómarúm myndist og leggur því til breytingu á 17. gr. a. Í 117. gr. b laganna er fjallað um innleiðingu tæknilegra framkvæmdastaðla og tæknilegra eftirlitsstaðla í íslenskan rétt. Vakin var athygli nefndarinnar á að með lögum nr. 57/2015, um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, var sú skylda lögð á Fjármálaeftirlitið að setja reglur sem byggjast á tæknilegum framkvæmdarstöðlum og eftirlitsstöðlum Evrópsku bankaeftirlitsstofnunarinnar. Frá setningu laganna hefur verið unnið að slíkum reglum og hafa komið í ljós tæknileg smáatriði sem lagfæra mætti í frumvarpi því sem hér er til umfjöllunar. Um er að ræða atriði er varða tæknilega staðla sem varða eiginfjárauka og innri líkön fjármálafyrirtækja. Rétt er að skýra núgildandi 2. mgr. og 3. mgr. 117. gr. b laga um fjármálafyrirtæki á þann veg að með skyldu Fjármálaeftirlitsins til að setja reglur sem varða eiginfjárgrunn fjármálafyrirtækja og einstaka áhættuþætti í starfsemi þeirra felst skylda til að taka upp alla tæknilega staðla sem varða eiginfjárauka og innri líkön fjármálafyrirtækja. Nefndin tekur undir þau sjónarmið að heppilegt sé að taka af öll tvímæli um þetta atriði og leggur því til breytingar þess efnis. Í 16. gr. laganna er fjallað um endurskoðunardeild og í 54. gr. laganna er fjallað um stjórnarhætti. Í minnisblaði er nefndinni barst frá fjármála- og efnahagsráðuneyti kemur fram að í gildandi lögum, þ.e. í 5. málslið 1. mgr. 16. gr. laganna, er að finna heimild til að setja reglugerð um starfsemi innri endurskoðunardeildar. Ábending barst m.a. um að athuga þyrfti hvort breyta ætti reglugerðarheimildinni þannig að í stað heimildar til þess að setja reglugerð kæmi heimild til handa Fjármálaeftirlitinu til þess að setja reglur. Ráðuneytið tók þessa ábendingu til skoðunar og benti á að á síðustu árum hefði færst í aukana að reglugerðarheimildum hefði fækkað en regluheimildum fjölgað. Þetta skýrist helst af breytingum sem hafa orðið á alþjóðavettvangi, m.a. á vettvangi Evrópusambandsins með uppsetningu nýrra evrópskra eftirlitsstofnana á fjármálamarkaði en stofnanirnar hafa á síðustu árum fengið heimildir til þess að setja tæknilega framkvæmdastaðla, tilmæli og viðmiðunarreglur sem eftirlitsaðilum í ríkjunum er gert að starfa eftir. Með vísan til framangreindra sjónarmiða leggur nefndin til að í stað reglugerðarheimildar komi regluheimild til handa Fjármálaeftirlitinu í 16. gr. laganna til þess að setja reglur um innri endurskoðun. Sömu sjónarmið eiga við um reglur um stjórnarhætti fjármálafyrirtækja og er því einnig lagt til að við bætist heimild til þess að setja reglur um innri stjórnarhætti fjármálafyrirtækja í 54. gr. laganna. Ég hef hér farið yfir almenn efnistök frumvarpsins. Varðandi breytingartillögur á fyrirliggjandi greinum frumvarpsins vísaði ég til þskj. 1522 þar sem mjög nákvæmlega er fjallað og greint frá þeim breytingartillögum. Þess utan hef ég greint frá þeim viðbótartillögum sem nefndin leggur til. Frá því að nefndarálitið var tilbúið bárust nefndinni í minnisblaði frá ráðuneyti tvær viðbótartillögur, tæknilegs eðlis ef svo má segja. Annars vegar er um að ræða ranga tilvísun í frumvarpinu og vísa ég aftur til þskj. 1522 sem hefur að geyma breytingartillögur en þar segir í tölulið 16 orðrétt: „Í stað „5. málsl.“ í c-lið 32. gr. komi: 6. málsl.“. Hins vegar er það breytingartillaga við frumvarpið sem tengist öðrum þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu og er að finna í áðurnefndu breytingartillöguskjali í tölulið 6 og orðast svo: „Á eftir b-lið 15. gr. komi nýr stafliður, svohljóðandi: Í stað orðanna „aðila og aðila í nánum tengslum við hann“ í 3. málslið 2. mgr. kemur: aðila og nánum fjölskyldumeðlimum hans og aðila í nánum tengslum við þá.“ Þannig hefur hv. efnahags- og viðskiptanefnd afgreitt þessar viðbætur. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Í ljósi framangreinds leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þskj. 1522. Undir nefndarálitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, framsögumaður þessa máls og sá er hér stendur, Frosti Sigurjónsson, formaður hv. efnahags- og viðskiptanefndar, Líneik Anna Sævarsdóttir, Sigríður Á. Andersen, Vilhjálmur Bjarnason, Brynjar Níelsson og hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sem ritar undir nefndarálitið með fyrirvara.
Frú forseti. Eins og kom fram í máli hv. þm. Willums Þórs Þórssonar, framsögumanns nefndarálitsins, rita ég undir það með fyrirvara. Sá fyrirvari lýtur ekki að starfi nefndarinnar sem fór ágætlega yfir málið og reyndi að koma til móts við t.d., eins og kom fram í máli hv. þingmanns, þær aðstæður sem hér eru á landi með okkar litla samfélag og okkar litlu fjármálafyrirtæki. Ég nefni þá sérstaklega sparisjóðina sem sendu umsögn og hafa töluverðar áhyggjur af innleiðingu þessa regluverks. Reynt var að koma til móts við þær athugasemdir að einhverju marki en auðvitað er ramminn sem sniðinn er þröngur. Fyrirvari minn við þetta mál lýtur að þeirri tilskipun sem verið er að innleiða sem er Evróputilskipun, eins og við þekkjum, og snýst um það sem kallað hefur verið Basel III. Þar er reynt að læra af fjármálahruninu með því að breyta, endurskoða og þétta regluverk um fjármálastarfsemi á Evrópska efnahagssvæðinu. Það fer hins vegar ekki hjá því að þegar maður fylgist með þessari umræðu og hlustar t.d. á ágæta ræðu hv. þingmanns sem talaði á undan, sem var á köflum mjög tæknileg og kannski ekki skiljanleg öllum þeim sem vilja þó almennt fylgjast með þjóðmálaumræðu, að maður fari að velta fyrir sér inntaki þessa regluverks og hvort það þjóni raunverulega þeim tilgangi sem því er ætlað að þjóna. Við vitum að fjármálakerfið er auðvitað orðið eðlisólíkt því sem það var fyrir einhverjum áratugum. Þjónusta við fólk og fyrirtæki sem fást við þjónustu eða það að framleiða einhverjar vörur eða eitthvað slíkt, sem er það sem venjulegu fólki finnst að bankar og fjármálafyrirtæki eigi almennt að vera að gera, margir halda örugglega að það sé aðalhlutverk fjármálafyrirtækja, nemur kannski aðeins örlitlum hluta af raunverulegri starfsemi fjármálafyrirtækja. Raunveruleg starfsemi í fjármálafyrirtæki snýst fyrst og fremst um viðskipti á milli fjármálafyrirtækja, um viðskipti með verðbréf og hlutabréf, og það er sá vöxtur í þeim viðskiptum sem hefur verið helsta útskýringin á útþenslu fjármálageirans. Það hlýtur að vekja spurningar þegar við horfum á þennan lokaða hóp fyrirtækja og fólks skiptast á sömu seðlunum fram og til baka, sem getur aukið verðmæti þessara fyrirtækja á pappír margfalt yfir einn dag og bara á nokkrum mínútum. Það hlýtur að vekja spurningar um eðli þessa geira og hversu óhaggaður hann hefur fengið að standa eftir hrun, hversu sjálfsagt það hefur þótt innan ESB að koma til bjargar fjármálageiranum. Í raun og veru hefur það þótt algerlega sjálfsagt, eins og sagt hefur verið, að bankarnir og fjármálafyrirtækin séu of stór til að fara á hausinn, það muni hafa of mikil áhrif á almenning í þessum löndum og atvinnulíf, annað atvinnulíf í þessum löndum, sem er samt umhugsunarefni í ljósi þess að þjónusta við það atvinnulíf er svo lítill hluti af þessum fjármálafyrirtækjum. Við höfum séð að fjármálakerfið hefur haft gríðarleg áhrif á stefnumótun stjórnmálanna. Þá er ég ekki einungis að vitna til Íslands, ég er að vitna til Evrópu en líka að sjálfsögðu til Bandaríkjanna og hins vestræna heims. Fjármálakerfið hefur haft gríðarleg áhrif á stefnumótun stjórnmálanna um fjármálakerfið. Við höfum séð fjármálakerfið taka til sín hæfasta fólkið úr háskólum heimsins. Það er samkeppni um það fólk á milli þessara fyrirtækja. Innan fjármálakerfisins sjáum við ofurlaunin og bónusana sem blessunarlega eru ekki hluti af þeirri innleiðingu en við ræddum hér í fyrra. Allt hlýtur þetta að vekja spurningar um hvort við séum á réttri braut. Ég vitna t.d. til hagfræðingsins Johns Kays sem heimsótti Ísland í boði Samfylkingarinnar, að mig minnir á þessu ári, og skrifaði ágæta bók sem heitir Peningar annars fólks þar sem hann veltir því fyrir sér hvort við þurfum ekki að skoða eðli fjármálakerfisins fremur en að vera stöðugt að bæta við regluverkið plástrum hér og þar til þess að tryggja betur að það gangi sem skyldi. Hann veltir upp spurningunni: Til hvers er þetta kerfi? Til hvers er þessi fjármálaþjónusta? Er hún til fyrir sjálfa sig eða er hún til fyrir eitthvað annað? Er hún til fyrir atvinnulífið, samfélagið, fólk? Þegar rætt er um fjármálakerfið er talað um veltuna sem því fylgir. Það er rætt um fjölda starfa í fjármálageiranum, rætt um tekjur og skatta sem starfsmenn fjármálageirans greiða. En það er kannski ekki endilega velt upp spurningum á borð við það hvaða samfélagslega hlutverki kerfið þjónar. Hvernig þjónar það atvinnulífinu, hinu atvinnulífinu, ef við getum orðað það sem svo? Mér finnst eftir að hafa fylgst með þessari umræðu og tekið þátt í starfi nefndarinnar um innleiðingu á mjög tæknilegum þáttum í lögum um fjármálafyrirtæki, þar sem er verið að stilla af ákveðna hluti á borð við eigið fé og annað slíkt, allt gert í nafni þess að stjórnvöld hafi á einhvern hátt betri tök á þessu fjármálakerfi, að maður hljóti að velta því fyrir sér eftir innleiðingu á Basel I og Basel II og Basel III, og það sem auðvitað líka skiptir máli, einhverju stofnanaverki, sem ekki er tilbúið, fyrir það hlutverk sem hér er verið að samþykkja, hvort þetta sé rétta leiðin. Minn fyrirvari er þá kannski hápólitískur og lýtur ekki að því hvort ég tel að nefndin hafi farið ágætlega yfir þetta mál og unnið það eftir fremsta megni, hér erum við auðvitað að ræða innleiðingu sem við erum skuldbundin til þess að taka upp, en ég velti fyrir mér hvort tilskipunin sjálf og þar með innleiðing okkar á þeirri tilskipun sé rétta leiðin til þess að ná þeim markmiðum sem margir hér inni, margir hv. þingmenn úr ólíkum flokkum, hafa talað fyrir, að við þurfum að endurskoða fjármálakerfið. Menn hafa talað um samfélagsbanka, fjármálakerfi sem þjónustar fólk en ekki fjármagnið sjálft. Ég vitna aftur til ágætra orða Johns Kays sem segir að við þurfum fjármálaþjónustu en sú sem nú er í boði er of mikið af því góða. Það er umhugsunarefni hvort þær regluverksumbætur sem hér er verið að reyna að innleiða, eða breytingar eða hvað við köllum það, þjóni raunverulegu hlutverki sínu. Ég er mjög efins um að þessi aðferðafræði skili árangri og að því lýtur minn fyrirvari. Ég hef grundvallarefasemdir um þá leið sem fjármálakerfi Evrópu er á og þær aðferðir sem stjórnvöld reyna að beita til að koma böndum á það kerfi. Ég tel að þær taki ekki á rót vandans, taki ekki á spurningunni um raunverulegan tilgang fjármálaþjónustunnar en snúist allt of mikið um fjármálakerfi á forsendum fjármálakerfis. Um það snýst fyrirvari minn við þetta mál. Hann er mjög stór og efnislegur en snýst hins vegar ekki um vinnu hv. efnahags- og viðskiptanefndar í málinu.
Forseti. Ég er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd og nafn mitt er ekki undir þessu nefndaráliti. Það er út af fyrir sig ekki vegna þess að ég óttist endilega á hvaða leið Evrópusambandið er með sitt fjármálakerfi. Hins vegar er alveg ljóst að við eigum eftir að gera upp við okkur hvernig við ætlum að reka fjármálakerfið í okkar landi. Það er kannski svolítið önnur umræða og mér finnst hún ekki alveg koma inn á þetta. Hitt er annað mál að með því að taka upp svona reglur verðum við að vita hvernig við ætlum að framfylgja þeim. Hvernig vitum við að þeim verði framfylgt? Og hvernig ætlum við að hafa eftirlit með því að það sé gert hér á landi? Og förum við eftir þeim ef við tökum þær upp? Svo má vera önnur spurning hvort við ætlum að gera okkar fjármálakerfi einhvern veginn öðruvísi og minnka regluverkið fyrir okkur. Á hinn bóginn er samhliða þeim reglum sem er fjallað um í þeirri tilskipun sem hér er verið að taka upp komið á miklu eftirlitskerfi innan Evrópusambandsins. Í nefndarálitinu stendur vissulega, eins og hv. framsögumaður nefndarálitsins sagði, að af hálfu nefndarinnar sé áréttað að með þeirri aðlögun íslensks réttar sem lögð er til í frumvarpinu felist engin afstaða gagnvart því hvernig hlutverk sameiginlegra eftirlitsstofnana Evrópusambandsins eða Eftirlitsstofnunar EFTA á sviði fjármálamarkaða verði gagnvart íslenskum fjármálafyrirtækjum. Ég tel einfaldlega þessa tilhögun óaðskiljanlegan þátt frá því að taka upp þessar reglur. Þess vegna skrifaði ég ekki undir nefndarálitið og þess vegna mun Samfylkingin sitja hjá við afgreiðslu þessa máls.