Herra forseti. Ég ætla bara fara yfir þetta mál í aðalatriðum núna fyrst þetta er fyrsta ræða dagsins. Við sem hér erum á Alþingi erum auðvitað vörslumenn skattfjár almennings og okkur ber að gæta þess að fara vel með skattpeninga og ráðstafa fjármunum ríkissjóðs skynsamlega og með eins ábyrgum hætti og við mögulega getum. Við eigum að taka skynsamlegar ákvarðanir. Við eigum að verja peningunum, skattfénu, til góðra verka og í þágu almennings. Hér erum við að fjalla um stofnun hlutafélags sem á að byggja upp samgönguinnviði á höfuðborgarsvæðinu sem mikil þörf er á og er skynsamlegt. Það er skynsamlegt að byggja upp stofnbrautir og mislæg gatnamót, hjólastíga, göngustíga, Sundabraut, tvöfalda einhverja stofnvegi og fleira. Það er skynsamlegt. Hvernig það nákvæmlega er gert er auðvitað í höndum fagmanna. Að byggja rauðan dregil fyrir borgarlínu er verkefni sem, eftir því sem ég best fæ séð á þeim gögnum sem liggja fyrir og það sem ég hef séð og kynnt mér um borgarlínu, er framkvæmd sem ekki er vel útfærð. Hún er ekki fyllilega útfærð, alls ekki. Menn vita ekki nákvæmlega þegar þeir hefja þessa vegferð hvar hún endar. Menn vita ekki hversu mikið hún verður notuð. Um það vitna fjölmargar greinar og álit og ræður hér á þingi, ekki bara Miðflokksmanna heldur fleiri ræðumanna um að þarna sé verið að fara í vegferð þar sem stór hætta sé á því að mjög mikið af fjármunum, af almannafé, verði sóað í framkvæmd sem gagnast tiltölulega fáum. Í dag nýta u.þ.b. 4% almenningssamgöngur til að komast leiðar sinnar. Verkefnið gengur út á það að setja almenningssamgöngur raunverulega í fyrsta sæti hér á höfuðborgarsvæðinu og önnur umferð á að víkja. Þeir sem kjósa að fara á fjölskyldubílnum til og frá vinnu mega búast við því að sitja um ókomin ár fastir í umferðarteppum eins og raunin hefur verið síðustu ár og þeir munu halda því áfram. Miðflokksmenn eru talsmenn ábyrgrar fjármálastjórnar, ábyrgrar meðferðar almannafjár og borgarlína er þannig verkefni að við teljum að stór hætta sé á að verið sé að fara frjálslega með skattfé almennings. Um það vitna fjölmargar greinar. Áður en ég lýk máli mínu ætla ég að lesa aðeins upp úr umsögn Ríkisendurskoðunar um þetta frumvarp um stofnun opinbers hlutafélags sem á að hafa með þessar framkvæmdir að gera. Í lok umsagnarinnar stendur, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur ekki efni til þess að embættið velti fyrir sér meginefni frumvarpsins um heimild til að stofna til opinbers hlutafélags um þær framkvæmdir sem eru í undirbúningi.“ Svo segir Ríkisendurskoðun, með leyfi forseta: „Rétt þykir þó að benda á mikilvægi þess að áætlanagerð áður en kemur að framkvæmdum sé bæði ítarleg og gagnsæ. Eins og nú háttar til virðist margt í svokallaðri Borgarlínu vera óljóst. Er því athugasemd þessi sett fram til að árétta mikilvægi vandaðrar áætlanagerðar.“ Það er mergurinn málsins. Í örstuttu máli er það mergurinn málsins. Menn eru ekki búnir að leggja á borðið nákvæmlega hvernig þeir setja niður fyrir sér fyrir hvernig þessi borgarlína eigi að vera, fyrir hverja hún eigi að vera, hvaða áhrif hún hafi á aðra umferð og hversu miklum fjármunum verði varið í hana.
Herra forseti. Við ræðum um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Stærsta einstaka verkefnið sem þar er undir er þessi svokallaða borgarlína. Gert er ráð fyrir því að til hennar verði varið af opinberu fé tæpum 50 milljörðum kr., 49,6 ef maður tekur töluna sem liggur fyrir í skjölum málsins. Það má nú segja ýmislegt um það. Herra forseti. Þetta mál er náttúrlega vanbúið þegar af þeirri ástæðu að þessi svokallaða borgarlína er ekki vel skilgreint fyrirbæri. Það liggja ekki fyrir þau skjöl og greiningar sem verður að gera kröfu um þegar ráðist er í framkvæmdir og fjárfestingar, ekki síst í þeim fjárhæðum sem hér er um að tefla. Nægir að nefna að það er ekki einu sinni fyrir hendi rekstraráætlun fyrir þetta fyrirbæri, svo ég grípi nú til orðs sem ítrekað hefur verið notað í ræðu af hv. þm. Sjálfstæðisflokksins, Sigríði Á. Andersen, þannig að málið er ekki fullbúið. Það hafa komið fram ábendingar um að eins og það er lagt upp rekist það með alvarlegum hætti á lög um skipan opinberra framkvæmda og þar er enn ein ástæða. Ég vil sömuleiðis nefna það, herra forseti, að það vantar að fá álit aðila á þessu máli. Það voru sendar út 50 umsagnarbeiðnir og sex umsagnir bárust. Umsagnarbeiðnirnar voru flestar sendar út 12. maí og með fresti til 22. maí, þ.e. í tíu daga þegar hlýtur að verða að gera ráð fyrir a.m.k. tveggja til þriggja vikna fresti til að veita umsagnir um jafn viðamikið mál og þetta. Ég sakna þess mjög, herra forseti, að ekki skuli liggja fyrir álit til að mynda lögreglunnar sem þarf að geta komist greiðlega um borgina, slökkviliðsins sem sömuleiðis þarf að geta komist hratt og örugglega í gegnum borgina vegna eldsvoða og vegna verkefna sinna við sjúkraflutninga. Hvar eru umsagnir og álit þessara aðila á þessari borgarlínu og áhrifum hennar á greiðar ferðaleiðir fyrir lögreglubifreiðar og sjúkrabifreiðar og slökkvibifreiðar? Þetta vantar algerlega inn í þetta mál. Herra forseti. Sömuleiðis er hér fjöldi fólks sem hefur atvinnu af því sem tengist því að geta farið um borgina. Ég sakna þess t.d. mjög að ekki skuli liggja fyrir álit leigubifreiðastjóra sem annast mjög mikilvæga þjónustu í þágu þeirra sem þurfa að komast á milli staða, þeir veita þjónustu við aldraða og öryrkja og allt þetta nokkuð. Síðan er náttúrlega allt fólkið sem þarf að geta farið um borgina vegna þess að það sinnir heimaþjónustu við aldraða. Það eru t.d. hjúkrunarfræðingar sem koma á heimili aldraðra og sækja mörg þeirra heim á degi hverjum vegna sinna starfa. Það eru sjúkraþjálfarar, herra forseti. Það er fólk sem er með matarsendingar. Það er fólk sem kemur til að sinna félagslegri þjónustu á heimilum fólks. Á þetta fólk að fara vegna sinna starfa með borgarlínu á milli þessara heimila eða hvernig er þetta eiginlega hugsað? Hver eru viðhorf þessara aðila sem ég hef hér nefnt? Það mætti náttúrlega nefna miklu fleiri en það vantar alveg inn í þetta mál umsagnir og álit frá þessum aðilum. Það skýrist af því að þetta mál kemur seint fram og veittur var skammur frestur til að veita umsagnir þannig að þetta mál er náttúrlega ekki fullnægjandi á nokkurn hátt. Það stenst engar efniskröfur og engar formkröfur.
Hæstv. forseti. Mig langar í upphafi ræðu minnar að árétta það sem kemur fram í upphafi nefndarálits minni hlutans, sem hv. þm. Birgir Þórarinsson ritar, með leyfi forseta: „Minni hluti fjárlaganefndar fagnar þeirri áherslu sem fram kemur í þessu frumvarpi á uppbyggingu samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu. Minni hlutinn fagnar sérstaklega áherslu á nútímavæðingu ljósastýringarkerfis höfuðborgarsvæðisins, samkomulagi um framkvæmdir á stofnbrautum, áætlaðri uppbyggingu hjólastíga og annarra vistvænna tegunda samgöngumáta. Minni hlutinn getur hins vegar ekki fallist á áform um uppbyggingu Borgarlínu.“ Um það snýst þetta í stærstum dráttum. Ýmsar skýringar, margar hverjar loðnar, hafa verið gefnar á því hvað borgarlína er og hvaðan hugmyndin að fyrirbærinu kemur. Er verið að tala um lest eða strætisvagn? Mun borgarlína vera vagn á teinum eða langur strætisvagn, liðvagn, jafnvel knúinn rafmagni? Borgarlínan mun gera kröfur um stoppistöðvar þar sem nauðsynlegt er að fólk geti gengið inn, fólk á hjólastólum, fólk með göngugrindur, handleggsbrotið fólk á leið á spítala, sjúklingar á leið á Landspítala. Línukerfi hentar prýðilega þar sem bílaeign er lítil, álag á almenningssamgöngur mikið og biðraðir eru á biðstöðvum almenningsvagna og afgreiðsla inn í þá tímafrek. Slíkt kerfi getur aukið flutningsgetu, um það deilir enginn. Gallinn við slíkt kerfi hér er að svo háttar ekki til hér á landi með mikla traffík. Álag á almenningssamgöngukerfi er svo lítið að það stendur nánast ekki undir nafni. Eins og er getur það flutt fjórum til fimm sinnum fleiri en viðskiptavinirnir eru nú. Það er u.þ.b. einn af hverjum 25 eða 4% á álagstímum. Þetta segir að jafnvel þótt strætó taki 12–20% af umferðinni, eins og hann getur nú þegar, sér varla högg á vatni í bílafjöldanum. Borgarlína er því afar vond hugmynd, sprottin upp úr einhverjum draumi um vistvænar almenningssamgöngur. Hún á eftir að kosta gríðarlegar fjárhæðir, þeir 60 milljarðar sem verið er að tala um núna duga varla fyrir núvirtu rekstrartapi. Svo eru stórir vagna sem eyða 60 lítrum á hundraðið í stað þeirra 45 sem fara í dag ekki vistvænir. Marga dreymir um rafmagn í strætó. Það strandar á að ekki er pláss fyrir geymana nema upp á þaki sem er afar vont. Kannski verða lagðar raflínur sem tengja vagnana. Er sá kostnaður inni í vafasömum kostnaðarútreikningum? Fyrir nokkrum árum var reiknað með því að vagnar yrðu keyrðir á metani, það var meira að segja lagt út í miklar fjárfestingar í gasgerðarstöð. En hvernig á landsbyggðin að nýta sér borgarlínuna? Verða gerð risabílastæði í Mosfellsbæ eða við Rauðavatn svo fólk geti geymt bílana þar þegar það kemur til höfuðborgarinnar? Ekki mun það geta nýtt sér göturnar þegar búið er að þrengja að öllum öðrum vegfarendum. Borgarlínuhugmyndina nýtur fylgis, sérstaklega hjá þeim sem búa miðsvæðis. Hvar skyldu borgarfulltrúa Reykjavíkur búa sem taka undir þetta? Ég vil í lok ræðu minnar árétta það sem ég sagði í upphafi: Við fögnum því að það sé verið að taka á þessum málum í samgöngum á höfuðborgarsvæðinu en þessi borgarlínuhugmynd stingur þar algerlega í stúf og hana viljum við fá út í bili og vinna miklu betur að því máli þannig að hægt sé að gera það sem vantar í þessa áætlun sem sýni til hlítar út á hvað þetta gengur allt saman og hver kostnaðaráætlunin er.
Forseti. Þegar frá var horfið var ég að ræða um greinargerð þessa frumvarps og kaflann um samráð. Það er nánast kostulegt að lesa þann kafla en sérstaklega síðustu setninguna. Þar stendur, með leyfi forseta: „Sökum þess hversu áríðandi þótti að leggja frumvarpið fram á Alþingi var ekki haft samráð um drög að frumvarpi í samráðsgátt stjórnvalda.“ Við höfum ekki farið varhluta af því að það er ekki mikill vilji til að ræða þetta mál af hálfu þeirra sem leggja það fram, alla vega ekki þeirra sem eru hér í þinginu og segjast þó styðja málið. Það er líklega vegna þess að þetta fólk telur að umræða um málið og meiri upplýsingar gagnist því ekki, enda höfum við, þeir þingmenn sem hafa tekið þátt í þessari umræðu, fært fram ýmis rök fyrir því hvers vegna þetta gangi alls ekki upp, sé í rauninni stórvarasamt eilífðarvandamál sem sé verið að festa í sessi hér en því hefur ekki verið svarað. Það tel ég að hljóti að vera af sömu ástæðu og menn vildu ekki setja þetta í samráðsgáttina, þeir vilji forðast umræðu um málið og reyna einfaldlega að keyra það í gegn með sem minnstri umræðu svoleiðis að staðreyndir málsins komi síður í ljós, enda hvers vegna skyldi liggja á þessu eins og notað er hér sem rök þegar menn eru þegar byrjaðir að starfa eins og þingið hafi samþykkt þetta? Það er greinilegt að það er fyrst og fremst litið á þingið sem einhvers konar afgreiðslustofnun, a.m.k. hvað þetta mál varðar, enda er nú verið að kynna hönnun á stólum fyrir biðskýli borgarlínu án þess að það sé búið að gera rekstraráætlun, án þess að kostnaður við framkvæmd hennar liggi fyrir og án þess að Alþingi sé búið að samþykkja, en menn setja upp sýningu í Ráðhúsinu um borgarlínuna og kynna hönnun á stólum fyrir biðskýlin. Þetta er allt á sömu bókina lært. Það er stöðug sýndarmennska en mjög lítið um rök að því marki að þeir sem styðja þetta mál treysta sér ekki til að verja það hér í þingsal. Þá að kaflanum um mat á áhrifum. Þar segir, með leyfi forseta: „Þar að auki er stefnt að eftirfarandi markmiðum: Að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu með jafnri uppbyggingu innviða allra samgöngumáta.“ Skilvirkum og hagkvæmum? Hver er skilvirknin í þessu máli þegar fyrir liggur að það eigi að taka eina akrein í hvora átt af umferð á helstu samgönguæðum borgarinnar og þrengja þar með að annarri umferð, því er beinlínis lýst stundum sem markmiði að þrengja að annarri umferð? Hver er skilvirknin í því að á sama tíma og menn tala um að koma á nýju ljósastýringarkerfi, hátæknilegu ljósastýringarkerfi til að ná hámarkshagkvæmni í ljósastýringu, þá eigi að setja borgarlínu í forgang á öllum ljósum og rugla þar með allt ljósastýringarkerfi höfuðborgarsvæðisins? Með öðrum orðum gera það ómögulegt að koma á þessu hátæknilega ljósastýringarkerfi til að ná hagkvæmni þar. Og hver er hagkvæmnin í framkvæmd sem menn í fyrsta lagi vita ekki hvað muni kosta? Þeir tóku dæmi af einhverjum framkvæmdum erlendis sem hefðu átt að kosta 1,15 milljarða kr. á kílómetra. En hver var kostnaður þessara verkefna í raun? Í flestum tilvikum fór þetta tvöfalt, þrefalt, fjórfalt, jafnvel fimmfalt fram úr áætlun. Samt leyfa menn sér að kasta því fram að af því að einhvers staðar í útlöndum hafi menn ætlað að láta kílómetrann kosta 1,15 milljarða þá sé það forsenda áætlunar hér í þessari gríðarlega löngu borgarlínu. Gleymum því ekki að fyrsti áfanginn, þessir 13 kílómetrar, er álíka langur og öll borgarlínan er í Edinborg í Bretlandi. Öll borgarlínan þar, fyrsti áfanginn hér. Það verkefni varð frægt. Það varð frægt vegna tafa og vegna framúrkeyrslu í kostnaði, herra forseti. Ég sé að ég næ ekki að klára kaflann um mat á áhrifum og bið forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég hef undanfarið rætt nokkuð mikið um lagningu borgarlínunnar, hvernig hún hefur áhrif á umhverfið o.s.frv., en ég ætla að fara dálítið aðra leið núna vegna þess að í þetta sinn ætla ég að fara fram á það við hæstv. forseta að hann taki þetta mál af dagskrá þingsins og ég ætla að útskýra hvers vegna. Í gærkvöldi mætti á fund fjárlaganefndar sérfræðingur sem heitir Einar S. Hálfdánarson. Hann lagði fram góð rök fyrir því að þessi lagasetning sem við erum núna að vinna að, og við Miðflokksmenn höfum varað við, standist ekki lög um skipan opinberra framkvæmda, nr. 84/2001. Þar á meðal, herra forseti, um að það eigi að byrja á því að gera frumathugun. Þessi sérfræðingur segir: Það er verið að byrja á öfugum enda. Það er verið að stofna félag án þess að frumathugun fari fram. Það er verið að stofna félag án þess að mismunandi kostir séu greindir og bornir saman því að alltaf á að velja arðsömustu leið. Það á að gera frumathugun um m.a. áhrifin á loftslagsmál og um framkvæmdina sem slíka. En það verða að liggja fyrir áætlanir og í stuttu máli lagði þessi ágæti sérfræðingur til að málinu yrði frestað og það yrði farið í þessa lögbundnu frumathugun samkvæmt lögum um skipan opinberra framkvæmda, nr. 84/2001. Aðili sem hér er að skuldbinda sig til að leggja fram 120 milljarða kr. verður náttúrlega að gera fulla frumathugun. Tekjumódelið og kostnaðargreiningin verður að liggja fyrir. Það er krafa samkvæmt þessum sömu lögum og ríkið þarf að gera þessa frumathugun sjálft, ekki borgin, vegna þess að sá sem borgar þarf að gera frumathugun. Ég verð að segja, herra forseti, að þetta er ekki í fyrsta skipti sem nýjar upplýsingar koma fram í málum sem við Miðflokksmenn ræðum af gaumgæfni og á þetta t.d. við um mál sem við ræddum nokkuð í fyrra. Þar komu fram fullt af nýjum upplýsingum og sumar eru að hlutgerast og holdgerast í dag. En það er með hreinum ólíkindum, herra forseti, að þetta mál skuli vera komið svona langt, svona öfugt búið. Mig langar líka geta eins, herra forseti, og þetta geri ég ekki á hverjum degi. Mig langar að vitna í nýlega grein hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, sem birtist 11. júní síðastliðinn í Morgunblaðinu og heitir „Vitlaust Alþingi“. Þar segir, með leyfi forseta: „Það sem þingið gerir aðallega er að setja lög, og gerir það illa. Það er ekki hægt að segja að þingið sé skilvirkt vegna þess að sömu málin eru óafgreidd þing eftir þing. Það er ekki hægt að segja að þingið sé vandvirkt af því að reglulega er málum troðið í gegn með tilheyrandi fjárhagslegum og réttindalegum skaða.“ Þetta segir hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, og hann er fulltrúi flokks sem telur sig til þess hóps manna sem vilja mest gegnsæi, mesta vandvirkni, í stuttu máli sagt, að þessi flokkur sé eins og nýfallin mjöll. En núna allt í einu, herra forseti, hefur þessi flokkur og þessi hv. þingmaður ekki áhuga á því að vinna af vandvirkni að lagasetningu vegna þess að það hentar ekki, vegna þess að Píratar eru í forsvari hinum megin við götuna í Ráðhúsi Reykjavíkur og nú skiptir ekki máli að vel sé um allt gengið, að það sé unnið af vandvirkni og það sé unnið af gegnsæi og það sé unnið hér þannig að ekki komi til fjárhagslegs og réttindalegs skaða, sem er einmitt hættan í þessu máli, eftir þetta álit sem við erum nýbúin að fá um að málið standist ekki lög um skipan opinberra framkvæmda. Þess vegna, herra forseti, bið ég í mikilli einlægni forseta um að taka þetta mál tafarlaust af dagskrá, fresta því þannig að það fari ekki svo að Alþingi sé að setja lög sem fari í blóra við fyrirliggjandi lög um skipan opinberra framkvæmda. Að því sögðu er ljóst að ég kemst ekki lengra með þetta mál og verð að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég hef verið að fara hér aðeins yfir helstu ákvæði frumvarpsins sem liggur fyrir um að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er hlutafélag sem sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og ríkissjóður ætla að stofna með sér eða það er stefnt að því ef frumvarpið verður að lögum. Það sem ég vildi staldra aðeins við, herra forseti, er það sem segir t.d. í 7. gr. þar sem er verið að tala um yfirtöku og þróun lands í eigu ríkisins. Þar segir, með leyfi forseta: „Félagið skal með sérstökum samningi við ráðherra taka við landi í eigu ríkisins ásamt þeim réttindum og skyldum sem því tengjast og telst það hluti af hlutafjárframlagi ríkisins. Í samningnum skal m.a. ákvarða afmörkun lands og skilyrði afhendingar þess til félagsins.“ Og þá kemur maður að því sem skiptir máli. Í Keldnalandinu eru nú þegar fyrir mannvirki. Þar eru ýmis mannvirki á vegum Keldna, rannsóknaseturs, og þessa starfsemi þarf að flytja í burtu og þá þarf náttúrlega að finna þeirri starfsemi nýjan stað og sömuleiðis byggja þá ný húsakynni fyrir starfsemina og þessu öllu fylgir kostnaður. Það er t.d. væntanlega töluverður kostnaður við að fá nýja lóð og hvar hún á að vera? Er það Reykjavíkurborg sem á að úthluta henni o.s.frv.? Það er ekkert um það hér, herra forseti, hver eigi að bera kostnaðinn af þessu og það finnst mér vera mikill ágalli. Það er eins og bara sé gert ráð fyrir því að ríkissjóður sjái um þetta eins og svo margt annað í þessu samkomulagi. Ég tel það fullkomlega óeðlilegt. Ég held að í þessu efnum sé náttúrlega eðlilegt að þessu sé skipt á milli miðað við hlut hvers eiganda í félaginu og þess vegna vantar hér, að mínum dómi, ákvæði til breytingar þess efnis að kostnaður ríkisins við að flytja starfsemi stofnana ríkisins af landinu og koma henni fyrir á öðrum stað greiðist af öðrum eigendum í hlutfalli við eignarhlutdeild þeirra. Þetta er hlutur sem mér finnst að vanti þarna inn í og eigi að vera þarna. Það þarf að liggja fyrir hver eigi að sjá um þennan kostnað og það er eðlilegt að það sé náttúrlega bara í hlutfalli við eignarhlutdeild innan félagsins. Ég ætla að vona að menn horfi í þetta og að þetta ákvæði verði skýrt betur. Ég vil einnig koma aðeins inn á 6. gr. þar sem rætt er um samning um uppbyggingu innviða. Þar segir, með leyfi forseta: „Ríki og sveitarfélög skv. 1. gr. gera samning við félagið, einn eða fleiri eftir þörfum, þar sem nánar verður kveðið á um hlutverk félagsins vegna uppbyggingar samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu. Í samningi milli aðila skal m.a. kveðið á um fjármagnsskipan félagsins, nánari útfærslu einstakra framkvæmda, eignfærslu mannvirkja sem og ráðstöfun þeirra við slit félagsins.“ Eignfærslu mannvirkja og ráðstöfun þeirra við slit? Þetta er nauðsynlegt að skýra frekar. Það er alveg ljóst. Það er ekki að sjá í athugasemdum við 6. gr. Þar segir um 6. gr., með leyfi forseta: „… eignfærslu mannvirkja til viðeigandi rekstraraðila sem og ráðstöfun annarra eigna við slit félagsins“. Svo segir: „Ekki er miðað við að félagið sem slíkt beri ábyrgð á rekstri einstakra vegamannvirkja.“ Það er ekkert talað um það á hvaða verði þessar eignir eiga þá að færast yfir. Þess vegna er nauðsynlegt að það komi fram, og að mínum dómi eðlilegt, að það verði á heildarkostnaðarverði. Ég sé að tíminn er liðinn, herra forseti. Eftir að ég hef tekið til andsvara óska ég eftir að verða settur aftur á mælendaskrá.
Virðulegur forseti. Mig langaði að fjalla aðeins um fund í fjárlaganefnd, sem var í gærkvöldi, þar sem við fengum umsagnaraðila sem fjallaði um lög um skipan opinberra framkvæmda. Þar var ýjað að því við nefndina að þetta fyrirkomulag gengi einhvern veginn gegn lögum um skipan opinberra framkvæmda. Síðan kom fjármálaráðuneytið í heimsókn eftir það og fór mjög skýrt og skilmerkilega yfir það hvernig það stæðist ekki og vísaði sem sagt í það hvernig verkferli Vegagerðarinnar er og að öll félög á vegum hins opinbera þurfa að fara eftir lögum um skipan opinberra framkvæmda þó að það sé ekki tekið fram sérstaklega eins og t.d. í þessum lögum. Mig langaði til að fá staðfestingu hv. þingmanns á því að sá skilningur hafi verið sá sami hjá honum og hjá mér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta ágæta andsvar og gott að hann kom inn á þetta vegna þess að í fjárlaganefnd í gærkvöldi var nefnilega haldinn mjög mikilvægur fundur þar sem kom fram sjónarmið hæstaréttarlögmanns, sem var gestur fundarins og er einnig löggiltur endurskoðandi og hefur komið að fjölmörgum verkefnum af þessu tagi. Hann lýsti þeirri skoðun sinni að í raun og veru væri málið þannig vaxið að það væri ekki samkvæmt lögum um skipan opinberra framkvæmda. Það þurfi m.a. að fara í lögbundna frumathugun. Lögin eru mjög skýr hvað þetta varðar. Ég verð að segja að ég hefði talið eðlilegt, í ljósi þessa fundar, að menn færu þá leið að fresta þessu máli og fara í þá frumathugun sem kveðið er á um í II. kafla laga um skipan opinberra framkvæmda, sérstaklega í 3. og 4. gr., og stofna síðan þetta félag. Þessi ágæti gestur kom inn á það að í raun og veru væri verið að byrja á öfugum enda og það er það sem er athyglisvert við þetta. Það eigi sem sagt að byrja á frumathugun eins og lögin kveða á um og einnig er talað um að gera samanburð á þeim kostum sem koma til greina, rekstraráætlun verði að liggja fyrir o.s.frv. Þetta eru hlutir sem við höfum ekki séð, ekki séð rekstraráætlun sem dæmi, og við höfum nefnt það hér sérstaklega. Þannig að sá sem framkvæmir, sem er í þessu hlutfalli ríkissjóður, hann er 75% eigandi, eigi að gera sína eigin frumathugun, það er í anda laganna. Ég verð að segja það, hv. þingmaður, að mér fannst að ráðuneytið ekki vera nógu skýrt með þetta og ég er algerlega á því og sé ekki að það séu neinar tafir á þessu verkefni að menn vandi þennan undirbúning.
Virðulegi forseti. Þetta kom mér ekkert voðalega á óvart. Umsagnaraðilinn var pantaður frá Miðflokknum og fór yfir þetta mál sitt í frekar ónákvæmum atriðum og gat ekki útskýrt á greinilegan hátt hvað það var nákvæmlega sem braut gegn lögum um opinberar framkvæmdir. Því að í öllum verkferlum sem eftir eru, í þeim verkefnum sem um ræðir er áætlanagerðin ekki byrjuð. Ef ekki er búið að klára frumathugun þá er enn þá hægt að gera það áður en áætlanagerð fer í gang. Það er ekkert í þeim verkferlum og skipun þessa félags sem brýtur gegn lögum um skipan opinberra framkvæmda. Það kom rosalega skýrt fram í máli fjármálaráðuneytisins og ekkert sem hv. þingmaður hefur sagt eða kom fram í máli umsagnaraðila gengur gegn því, ekki neitt. Mér leikur forvitni á að vita hvort þingmaðurinn getur talið upp eitt atriði, bara eitt atriði sem einmitt brýtur skýrt og skilmerkilega lög um opinberar framkvæmdir. Það hefur verið talað um að rekstraráætlanir séu það stig sem kemur á eftir frumathugun. Það er ekki byrjað á áætlanagerðinni samkvæmt lögum um opinberar framkvæmdir. Það er enn þá á því stigi framkvæmda að frumathugun getur klárast áður en það hefst. Þetta á við um margar mismunandi framkvæmdir þarna. Þær eru sumar mun seinna á framkvæmdastigi þannig að það er langt í að það þurfi að byrja á frumathugun hvað þær varðar. En við erum samt með fullt af skýrslum um það hvernig þetta mun líta út þegar á heildina er litið [[Forseti hringir.]]þannig að það sé hægt að ganga í forgangsröðun á þessum verkefnum. [[Forseti hringir.]]Þannig að ef þingmaðurinn getur bara nefnt eitt atriði, bara eitt atriði væri vel þegið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hv. þingmaður sagði að þessi ágæti gestur sem kom á fund fjárlaganefndar í gærkvöldi hefði verið óskýr. Ég er algerlega ósammála honum. Ég tók hins vegar sérstaklega eftir einu hvað hv. þingmann varðar. Hv. þingmaður er þekktur fyrir það að vilja skoða hlutina vel og með gagnsæju hugarfari og gagnrýnum augum. En það var alveg ljóst að hv. þingmaður var búinn að mynda sér skoðun áður en hann hlustaði á viðkomandi gest. Það var alveg augljóst. Hv. þingmaður hefur margsinnis talað um að það verði að fylgja lögum um opinber fjármál, sérstaklega í tengslum við veirufaraldurinn og alla þessa aðgerðapakka sem hér hafa verið settir fram af hálfu ríkisstjórnarinnar. Þá er hv. þingmaður alltaf að tala um að þetta sé ekki samkvæmt lögum um opinber fjármál og fer í saumana á því og það er gott og ég hrósa hv. þingmanni fyrir það. En svo þegar kemur að því að meta það hvort þessi stóra framkvæmd upp á tugi milljarða sé í samræmi við lög um opinberar framkvæmdir, nei, þá er hv. þingmaðurinn ekki mættur í þetta gagnrýna hlutverk. Hann er búinn að mynda sér skoðun, segir að viðkomandi hafi verið óskýr, gesturinn sem er hæstaréttarlögmaður og endurskoðandi og þekkir málið vel og rakti þetta mjög vel. Nei, þá er hann ekki alveg eins og hann á að vera vegna þess að hv. þingmaður er búinn að mynda sér skoðun um málið og það finnst mér afar dapurlegt vegna þess að hv. þingmaður er þekktur fyrir það að reyna að fara vel ofan í hlutina og menn verða að vera sjálfum sér samkvæmir, hv. þingmaður, þegar þeir fara yfir svona mál. Þetta er mjög skýrt í lögunum og ég hvet hv. þingmann til að fara yfir lög um skipan opinberra framkvæmda. Þar segir t.d. að rekstraráætlun eigi að liggja fyrir. Það er bara eitt af þeim dæmum sem sýna að málið er ekki nógu vel unnið. Það á að vanda sig og þess vegna á að fresta þessu máli, gera þessa frumathugun samkvæmt lögum um opinberar framkvæmdir og síðan á að stofna félagið. Það er rétta leiðin í þessu.
Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, 11. þm. Reykv. s., óskar eftir að bera af sér sakir. Forseti vekur athygli á því að það er ekki hægt að framlengja orðaskipti í andsvörum undir þeim formerkjum og forseti treystir því að hv. þingmaður tilgreini þær sakir sem hann telur að hafi ranglega verið á sig bornar.
Virðulegur forseti. Hér kom hv. þm. Birgir Þórarinsson og sagði að ég væri með fyrir fram ákveðnar skoðanir um þá umsögn sem kom fram á nefndarfundi í gær. Því fer fjarri. Það er ekki þannig. [[Gripið fram í: Hentistefna.]]Hér er gripið fram í fyrir mér: Hentistefna. Nei, ég hlustaði á það sem viðkomandi umsagnaraðili hafði að segja. Ég bað hann um nákvæmar útskýringar á því hvernig nákvæmlega væri verið að brjóta lögin og að mínu mati kom það bara einfaldlega ekki skýrt fram. Það er nákvæmlega ekkert þar sem segir að ég hafi haft einhverjar fyrir fram gefnar skoðanir um það hvernig þetta mál og umsögnin myndi fara. En ég bið vinsamlegast um að það sé ekki verið að leggja mér orð í munn.
Herra forseti. Nú er það þannig að ég kann vel að meta það að forseti þingsins sé milt yfirvald en mér gremst að þingmenn komist upp með það að misnota hér lið sem heitir að bera af sér sakir og komi upp, herra forseti, afsakið orðbragðið, með væl yfir því að þegar þeir eru reknir á gat þá fari þeir að bera af sér ímyndaðar sakir. Herra forseti. Mér finnst þetta gróf misnotkun og ég treysti því að forseti leyfi ekki slíka háttsemi aftur því að þetta er hrein misnotkun á þessum ágæta lið um að fá að bera af sér sakir.
Það er iðulega vandasamt að meta hvort það sé rétt að gefa mönnum orðið þegar þeir óska eftir því og telja sig hafa verið borna sökum ranglega. Sömuleiðis getur orkað tvímælis að leyfa mönnum að halda áfram umræðum um fundarstjórn forseta sem kannski er ekkert um það mál þannig að forsetar eru iðulega, eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir, í þeirri vandasömu stöðu að þurfa að leggja mat á hlutina og hafa ekki mikinn tíma til að komast að niðurstöðu. En sjónarmiðum hv. þingmanns var komið á framfæri.
Virðulegur forseti. Bara til að loka umræðunni um vandasamt hlutverk forseta þá hefur verið búið til sérstakt flækjustig á síðustu misserum sem snýr að því að meta hvort samflokksmenn séu sammála eða ekki þegar kemur að andsvörum, en það er síðari tíma mál að leiða það í jörðu. Ég kem hér upp í tengslum við umræðu um stofnun opinbers hlutafélags vegna framkvæmda sem tengjast samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Ég var búinn að fara yfir í hvaða röð ég ætlaði mér að fara í gegnum efnisatriði málsins en ég ætla aðeins að víkja frá þeirri röð núna og koma inn á atriði sem mér þykir mikilvægt að sé haldið til haga í þessari umræðu. Það er auðvitað þannig að þetta lagafrumvarp gengur að miklu leyti og fyrst og fremst út á það að ramma inn samkomulag um skipulag og fjármögnun uppbyggingar á samgönguinnviðum sem var undirritað 26. september 2019 af sveitarstjórum sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu, forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Eins og oft er þá eru ekki bara hætturnar í því sem skrifað er í samkomulagið heldur eru hætturnar líka í því sem ekki er skrifað í samkomulagið og skilið er eftir til síðari tíma túlkunar. Þess vegna hef ég talið mjög mikilvægt að í nefndaráliti, eða eftir atvikum framhaldsnefndaráliti fjárlaganefndar, verði skerpt á skilningi ákveðinna hluta. Það má kalla þetta girðingar, að það verði settar upp girðingar, annars vegar hvað varðar fjárhagsleg samskipti ríkissjóðs og sveitarfélaga og hins vegar sveitarfélaganna og þessa fyrirtækis eða fulltrúa sveitarfélaganna þar inni. Ég held að það sé að skerpast á þeim skilningi að ekki verði opinn krani úr ríkissjóði þarna inn ef framkvæmdahluti verkefna fer fram úr áætlun því að það yrði mjög alvarleg staða. Verkefni eins og, svo ég nefni nú eitt flókið verkefni sem er rammað hérna inn, stokkur á Miklubraut er gríðarlega flókið og reynslan kennir mönnum að þar verða ófyrirséðir hlutir, bæði í tíma og kostnaði í miklu meira umfangi en í hefðbundnum vegagerðarverkefnum. Það þarf að skerpa á því að þarna sitji ríkissjóður ekki uppi með viðbótarreikninginn. Staðreyndin er sú að í þessum 120 milljarða framkvæmdapakka sem nú er rammaður inn koma 105 milljarðar af þessum 120 milljörðum með einum eða öðrum hætti úr ríkissjóði því að sá hluti sem er ætlað að fjármagna með svokölluðum flýtigjöldum er alveg úti í vindinum enn þá og ekkert frumvarp komið fram um hvernig á slíku yrði haldið. Þannig að öll ábyrgðin liggur ríkisins megin hvað þá 60 milljarða varðar. Það sem við í Miðflokknum viljum þess vegna tryggja er að það verði ekki sóttar ótæpilegar upphæðir í ríkissjóð til þess að klára fyrst framkvæmdahlutann og þá muni aðilar samkomulagsins segja: Það er búið að fjárfesta svo mikið í þessu. Það getur náttúrlega ekkert annað komi til greina en að ríkið komi að rekstri borgarlínunnar. En ég vil minna á það að í meirihlutaáliti hv. umhverfis- og samgöngunefndar um samgönguáætlun, sem nú er útrædd og bíður atkvæðagreiðslu, er sérstaklega hnykkt á því að almenningssamgöngur innan sveitarfélaga séu á ábyrgð sveitarfélaganna. Aðrar girðingar, fyrirvarar eða áréttingar sem ég tel nauðsynlegt að verði hnykkt á í skipulagsmálum er að sveitarfélögin þvælist ekki, afsakið orðbragðið, fyrir framkvæmdum sem ætlunin er að koma áleiðis. Þarna hef ég sérstakar áhyggjur af einu atriði sem er lagning Sundabrautar. Lagning Sundabrautar er ekki eitt af áhersluatriðum samkomulagsins en í framhaldsnefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar segir, með leyfi forseta: „Við útfærslu verkefna framkvæmdaáætlunarinnar verði sérstaklega hugað að greiðri tengingu aðliggjandi stofnbrauta, svo sem Sundabrautar, inn á stofnbrautir höfuðborgarsvæðisins.“ Þarna hræða sporin í skipulagslegum samskiptum Vegagerðar og ríkis við höfuðborgina og þess vegna tel ég mikilvægt að á þessu verði hnykkt. Ég óska eftir því, hæstv. forseti, að verða settur aftur á mælendaskrá og mun ég þá taka til við áður skipulagða yfirferð.
Herra forseti. Ég ætlaði í þessari ræðu aðeins að fara yfir BS-ritgerð í hagfræði við hagfræðideild Háskóla Íslands frá október 2018. Þar fer Pálmi Sigurjónsson, í ritgerð sinni Þjóðhagsleg hagkvæmni Borgarlínu, kostnaðar- og ábatagreining, yfir borgarlínuna og fer yfir umferðarspár og eitt og annað og ég ætlaði að fara örlítið yfir þessa ágætu ritgerð. Hann segir t.d. á bls. 26, með leyfi forseta, þar sem hann er að tala um umferðarspána: „Forsendur sem gefnar hafa verið varðandi breyttar ferðavenjur verða þó að teljast nokkuð bjartsýnar, forsendur þeirra reikna með að markmiðið um að auka hlutdeild almenningssamgangna úr 4% upp í 12% árið 2040 náist og þá reikna þeir með 9% hlutdeild, þegar skoðað er upphafsárið 2030.“ Hann er sem sagt að segja þarna að honum finnist þetta vera bjartsýnar forsendur, að hlutur almenningssamgangna þrefaldist á þessu árabili, á næstu 19 árum, og meira en tvöfaldist á næstu níu árum. Ég get verið sammála höfundi þessarar ritgerðar með þetta og síðan segir hann, með leyfi forseta: „Þetta verður að teljast sem besta mögulega tilfelli á meðan spáin um óbreyttar ferðavenjur er versta mögulega tilfelli þar sem engin breyting verður á hlutdeild almenningssamgangna.“ Ég vil benda á að hlutdeild almenningssamgangna hefur ekkert hækkað eða ekkert breyst síðustu níu árin. Hún var 4% og er enn 4%. „Eins og komið hefur fram fyrr, er ekki hægt að sýna fram á það að almenningssamgöngur einar og sér hafi áhrif á umferðarmagn og er líklegt að til þess að ná þessum markmiðum þyrfti að stýra fólki frá einkabílnum með einhverjum hætti eins og með vegatollum.“ Hann er raunverulega að segja að þetta sé mjög bjartsýn spá og hann er einnig að segja það að eigi að takast að hækka hlutdeild almenningssamgangna þá þurfi að stýra fólki úr einkabílnum, úr fjölskyldubílnum, yfir í almenningssamgöngur með vegtollum eða einhverju öðru móti, hugsanlega þá lækkun fargjalda og aukinn samfélagslegur kostnaður yrði því þá samfara. Ég ætlaði einnig að fara hér yfir í kostnaðargreiningu hans á bls. 29 í ritgerðinni. Ég les um kostnað og rekstur, með leyfi forseta: „Umræðan um borgarlínu hefur að mestu snúist um kostnað fyrir samfélagið við að koma á þessu nýja samgöngukerfi. Þetta er gríðarlega stór fjárfesting fyrir hið opinbera og því eðlilegt að skattgreiðendur landsins hafi sína skoðun á málinu.“ Þetta er nú það sem við höfum verið að reyna að tala fyrir og verið hissa á því að það skuli ekki hafa verið meiri umræða um borgarlínu en raun ber vitni og að menn ætli sér að fara í þetta án þess að kynna það nægilega vel eða að umræða í þjóðfélaginu hafi verið nægilega mikil. Höfundur þessarar ritgerðar hefur farið aðeins í rekstrarkostnaðinn, sem mikið hefur verið rætt um að lægi ekki fyrir, og ég ætlaði að fara hér aðeins í ritgerðina varðandi rekstrarkostnaðinn þar sem verið er að fara yfir forsendur og hann segir hér á bls. 36: „Með þessum forsendum ásamt því að framreikna upphæðirnar … höfum við mat á rekstrarkostnaði við Borgarlínuna eins og sýnt er á töflu sjö.“ Heildarrekstrarkostnaður á hverju ári að gefnum þessum forsendum, segir höfundur, fyrir borgarlínuna er þá metinn 4,7 milljarðar tæpir, 4,7 milljarðar. Þarna eru ekki teknar með núverandi almenningssamgöngur sem eru töluvert margir milljarðar til viðbótar. Það er sem sagt verið að bæta við rekstrarkostnaði að mati höfundar upp á tæpa 5 milljarða á ári ofan á núverandi útgjöld til rekstrar almenningssamgangna.
Herra forseti. Ég ætla síðar að fjalla um álit eða umfjöllun sem átti sér stað í fjárlaganefnd og við höfum fengið lítið minnisblað um frá okkar manni í fjárlaganefndinni þar sem Einar S. Hálfdánarson, hæstaréttarlögmaður og endurskoðandi, var að benda á að rétt væri að fara að lögum varðandi hlutafélagið, þ.e. lögum um opinber fjármál, en ég fer yfir það síðar. Ég ætla hins vegar að ítreka enn og aftur að ástæða þess að við teljum varhugavert að þetta mál fari í gegn, eins og útlit er fyrir í dag, er að við höfum áhyggjur af því að þarna sé verið að binda ríkissjóð til langs tíma með þeim hætti að ekki sé hægt að hafa góða stjórn á fjárstreymi úr ríkissjóði í þetta verkefni. Ég veit að á þingi eru a.m.k. þrír þingmenn sem hafa setið sem fjármálaráðherrar og ættu því að þekkja mikilvægi þess að hafa skýrar reglur, skýr ákvæði og litla eða enga óvissu um þau atriði sem snerta ríkissjóð og útgjöld sjóðsins. Ég hefði gjarnan viljað heyra, herra forseti, þessa ágætu þingmenn koma hér og rökstyðja hvers vegna þurfi ekki að setja frekari fyrirvara inn í þessi lög um opinbera hlutafélagið sem við sjáum hér. Mér finnst allt í lagi, ef menn koma hér og færa fyrir því sannfærandi rök, að viðurkenna þá að ég hafi rangt fyrir mér, en það hefur ekkert á það reynt. Hér hefur ekki verið reynt að verja það sem hér stendur eða þá að hrekja þær áhyggjur sem við höfum. Það er meira að segja þannig, eins og fram kom áðan, að þingmenn sem gefa sig gjarnan út fyrir að vera nákvæmir, passasamir og vilja fara algerlega eftir lögum virðast slá af þeim kröfum sínum þegar kemur að þessu verkefni og er það svolítið undarlegt, verð ég að segja. Annað sem ég hef gagnrýnt í mínum ræðum er að ég hef áhyggjur af því að þessi möguleiki á miklu fjáraustri úr ríkissjóði inn í þessi verkefni, sér í lagi þetta borgarlínuverkefni, muni koma niður á öðrum verkefnum ríkissjóðs því að ekki verða þessir fjármunir notaðir margoft, sömu fjármunirnir. Ég hef t.d. áhyggjur af því að aðrar vegasamgöngur hér á höfuðborgarsvæðinu, í nágrenni borgarinnar og sveitarfélögunum hér í kring, muni sitja á hakanum í áratugi gangi þetta eftir með þessum hætti, að fyrirvararnir séu ekki nógu sterkir. Ég hef líka áhyggjur af því að vegir í nágrenni Reykjavíkur, á Vesturlandi, á Norðurlandi vestra, svo að dæmi sé tekið, muni áfram sitja á hakanum. Þar eru enn þá malarvegir. Þar eru vegir milli smærri þorpa og byggðarlaga, vegir sem tengja saman ferðaþjónustustaði, sem þurfa að fá aukið fjármagn. Ég hef áhyggjur af því að þeir sem ætla sér að styðja þennan óútfyllta tékka séu á sama tíma að segja við það ágæta fólk sem beðið hefur eftir bótum: Þið verðið bara að bíða lengur. Ég ætla að ítreka það, herra forseti, sem ég hef sagt nokkrum sinnum og ætla að reyna að muna eftir að hafa í öllum mínum ræðum hér eftir: Þetta verkefni mun fara fram úr áætlun. Það verður komið til ríkissjóðs og krafist verður meira fjármagns. Ég get ekki sagt hvort það verður á öðru ári þessara framkvæmda, þriðja ári eða hvenær. Það verður komið til ríkissjóðs og krafist meira fjármagns. Þá verður ríkissjóður að geta sagt, samkvæmt því samkomulagi sem var gert, að það sé einfaldlega ekki í boði, nema e.t.v. að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. En því er ekki til að dreifa eins og málið lítur út í dag, herra forseti.
Herra forseti. Greint hefur verið frá því að á fund fjárlaganefndar í gærkvöldi hafi komið hæstaréttarlögmaður, sem jafnframt er löggiltur endurskoðandi og með mikla reynslu af málum af þessu tagi, og að hann hafi gert mjög skýrar og greinargóðar athugasemdir við það mál sem hér er til umræðu, og sagt að það stangist alvarlega á við lög um skipan opinberra framkvæmda. Herra forseti. Þessi lög eru nr. 84/2001. Þetta er mjög metnaðarfull löggjöf og er ástæða til að líta aðeins á hana í þessu samhengi vegna þess að með þessari löggjöf er leitast við að formbinda ferilinn í kringum gerð, viðhald eða breytingu mannvirkis sem kostað er af ríkissjóði að nokkru eða öllu leyti, eins og segir í 1. gr. laganna. Og það er lögfest að meðferð máls kemur fram í 2. gr. varðandi opinbera framkvæmd frá upphafi uns henni er lokið. Hún fer eftir ákveðinni boðleið er skiptist í fjóra áfanga og þessir áfangar eru frumathugun, áætlunargerð, verkleg framkvæmd og skilamat. Herra forseti. Þetta mál er illa unnið og ófullburða. Ég leyfi mér að nota þessi orð vegna þess að hugtakið borgarlína, sem er notað til að lýsa stærstu framkvæmd sem það lagafrumvarp sem við fjöllum um hér tekur til, er ekki einu sinni almennilega skilgreint. Það liggur ekki nákvæmlega fyrir hvað þetta er og í þessu máli öllu er ekki einu sinni minnst á eitt af stærstu verkefnunum sem liggur fyrir að ráðast þarf í hér á höfuðborgarsvæðinu, og það er Sundabraut. Lítum á það sem segir í lögum um skipan opinberra framkvæmda um frumathugun. Þar segir í 3. gr. að frumathugun sé könnun og samanburður þeirra kosta er til greina koma við lausn þeirra þarfa sem framkvæmdinni sé ætlað að fullnægja. Þessari borgarlínu er náttúrlega ætlað að fullnægja ákveðinni þörf fyrir almenningssamgöngur og greiða götu þeirra og ýmislegt. En hvar er könnun og samanburður á henni við aðra kosti sem til greina koma? Það er hvergi að því ýjað í þessum málatilbúnaði öllum saman. Það segir áfram í 2. mgr. 3. gr. að í greinargerð um frumathugun - þarna er náttúrlega ráðagerð um að það liggi fyrir skrifleg greinargerð - skuli vera áætlanir um kosti og þar segir að þessar áætlanir skuli vera tvíþættar. Hverjir eru þessir tveir þættir? Jú, það eru nákvæmlega þeir þættir sem við höfum nefnt hér nokkrum sinnum, þingmenn Miðflokksins, þ.e. annars vegar áætlun um stofnkostnað - ekkert er um það nema bara einhverjar tölur gripnar utan úr geimnum að því er best verður séð og enginn heldur því fram að þær feli í sér haldbæra áætlun um stofnkostnað við þessa svokölluðu borgarlínu - og hins vegar áætlun um árlegan rekstrarkostnað, þar á meðal lánsfjárkostnað og tekjur ef við á. Þetta er það sem heitir á mæltu máli rekstraráætlun. Og það liggur fyrir að þessi rekstraráætlun er ekki til, þannig að það ætti náttúrlega bara að vísa þessu máli frá, herra forseti.
Herra forseti. Ég var að fara yfir greinargerð frumvarpsins og var byrjaður að fjalla um 6. kaflann sem fjallar um mat á áhrifum þessara laga. En í millitíðinni gerðist það að hv. þm. Birgir Þórarinsson kom hér með stórmerkilegt innlegg í umræðuna og upplýsti okkur um að það megi að mati sérfræðings einfaldlega ekki samþykkja frumvarpið eins og það er lagt fram því að lög um opinber fjármál leggi þá eðlilegu skyldu á herðar ríkisins að gera grein fyrir frumathugun á þeirri framkvæmd sem ráðist er í áður en fjármagn er sett í hana. Ég tala nú ekki um áður en farið er út í að stofna nýtt ríki til að hafa umsjón með þessu, að afla fjármagns og hrinda þessu í framkvæmd. Ég held að ég þurfi að halda sérstaka ræðu um það mál, enda er það mjög sláandi, herra forseti, að slík frumathugun liggi ekki fyrir. Það liggur ekki einu sinni fyrir rekstraráætlun og allar tölur um framkvæmdakostnað eru mjög á reiki. Það er tilefni í sérstaka ræðu. En ég ætla í millitíðinni að klára yfirferð mína um 6. kafla um mat á áhrifum því að hann leggur einmitt ágætisgrunn að því sem ég mun fjalla um síðar, sem er hvers vegna þetta frumvarp uppfyllir ekki skilyrði laga um opinber fjármál. En í 6. kaflanum segir m.a., með leyfi forseta: „Með samþykkt frumvarpsins yrði stigið mikilvægt skref í þá átt að framangreindum markmiðum verði náð og að ráðist verði í nauðsynlega uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Þá er jafnframt talið mikilvægt miðað við núverandi efnahagshorfur að ráðist verði í arðbær fjárfestingarverkefni hér á landi til að örva efnahagslífið og atvinnusköpun.“ Arðbær fjárfestingarverkefni til að örva efnahagslífið og atvinnusköpun - ætla menn að reyna að halda því fram að borgarlínuverkefnið, sem menn hafa ekki einu sinni treyst sér til að gera rekstraráætlun fyrir þrátt fyrir að ætlast sé til þess að ríkið og almenningur leggi tugi milljarða, hundruð milljarða í verkefnið, sé arðbært verkefni? Ef svo er, ættu hinir sömu að koma hér upp og útskýra það, enda segir í greinargerð að áherslan núna þurfi að vera á arðbær fjárfestingarverkefni sem örva efnahagslífið og atvinnusköpun. Örvar það efnahagslífið og atvinnusköpun að þrengja að umferð á höfuðborgarsvæðinu og auka enn á umferðarteppurnar sem koma einmitt í veg fyrir að fólk komist til og frá vinnu, að þeir geti sinnt störfum sínum sem þurfa að ferðast á meðan þeir eru í vinnu? Ætla menn að halda því fram að slíkt efli efnahagslífið og auki atvinnusköpun? Það væri mjög áhugavert að heyra rökin fyrir því en þau vantar alveg, enda var ætlunin að þetta mál færi í gegn með sem minnstri umræðu eins stórt og það nú er. Eins og ég vék að áðan, þegar ég útskýrði að ákveðið hefði verið að setja drögin ekki í samráðsgátt stjórnvalda þar sem frumvörp eru almennt kynnt fyrir almenningi og hagsmunasamtökum og öðrum sem gætu viljað hafa skoðun á þeim, er það einfaldlega vegna þess að yfirlýst markmið og eðli málsins stangast algerlega á. En í þessum kafla um mat á áhrifum segir einnig, með leyfi forseta, og nú komum við að fasteignafélagi ríkisins: „Þá verður land ríkisins að Keldum lagt til félagsins sem fær það hlutverk að annast þróun og sölu þess. Allur ábati af sölu landsins mun renna óskertur til verkefnisins um uppbyggingu samgangna á höfuðborgarsvæðinu. Ef ábatinn verður minni en 15 milljarðar kr. mun ríkið tryggja að …“ [[Forseti hringir.]] Herra forseti, ekki er gott að vera stöðvaður í miðri setningu sem er ein af meginsetningum þess sem ég ætlaði að ræða hér í ræðu minni og ég bið því hæstv. forseta að skrá mig aftur á mælendaskrá.
Hæstv. forseti. Mig langar í þessari ræðu að koma aðeins inn á það sem nefnt var í ræðum og andsvörum áðan um það sem kom fram við gestakomu í fjárlaganefnd í gærkvöldi. Þar var sú athugasemd gerð af sérfræðingi sem kom fyrir nefndina að frumathugun þyrfti að liggja fyrir áður en farið er í verkefni eins og þetta um opinberar framkvæmdir, en hún er ekki uppi á borðinu. Eins og viðkomandi komst að orði er byrjað á öfugum enda og það vantar aðgerðaáætlun. Það vantar rekstraráætlun. Það vantar frumathugun eins og ég sagði áðan. En samt á að keyra málið í gegn. Samt á að koma þessu áfram. Eins og komið hefur líka fram margoft var þetta mál ekki inni á samráðsgátt stjórnvalda. Þetta stóra mál sem ætti að vera sjálfsagt að birta þar vegna þess að þar eru nú birt, hvað á maður að segja, minni mál, þó að öll mál skipti máli. Samráðsgáttin er mikið notuð og er nauðsynlegt að nýta hana. En af því að ég var að minnast á þennan framkvæmdaþátt og að frumathugun liggur ekki fyrir og vegna þess að það eru skiptar skoðanir á því hvað þarf og hvað þarf ekki finnst mér lágmark að frumathugun liggi fyrir. Ég tala nú ekki um aðgerðaáætlun og rekstraráætlun. Ég prentaði út lög um skipan opinberra framkvæmda og í 3. gr. þeirra laga kemur skýrt fram að frumathugun er könnun, ef ég fæ að vitna í það, með leyfi forseta, í 3. gr.: „Frumathugun er könnun og samanburður þeirra kosta er til greina koma við lausn þeirra þarfa sem framkvæmdinni er ætlað að fullnægja. Í greinargerð um frumathugun skulu vera áætlanir um kosti. Þessar áætlanir skulu vera tvíþættar, annars vegar áætlun um stofnkostnað, þ.m.t. kostnað við áætlunargerð, og hins vegar áætlun um árlegan rekstrarkostnað, þ.m.t. lánsfjárkostnað og tekjur, ef við á. Í greinargerðinni skal skýrt frá þeim rökum er liggja að vali kosts þess sem tekinn er, þar á meðal hagkvæmnireikningum sem notaðir eru í samanburði. Greinargerð um frumathugun skulu auk þess fylgja tillögur um staðsetningu og stærð, svo og frumuppdrættir að fyrirhugaðri framkvæmd, eftir því sem við á.“ Og aðeins hér áfram í 5. gr. „Nú hefur verið ákveðið að veita fé til opinberrar framkvæmdar í fjárlögum, án þess að frumathugun hafi verið gerð, og skal þá frumathugun eigi að síður fara fram samkvæmt ákvæðum 3. og 4. gr. laga þessara.“ Og hér í 6. gr.: „Þegar opinberri framkvæmd, sem ríkið og annar aðili standa að, er ráðstafað til áætlunargerðar skal gera samning milli væntanlegra eignaraðila og þeirra aðila er taka að sér áætlunargerð. Þátttaka ríkissjóðs í kostnaði vegna áætlunargerðar er háð skriflegu samþykki fjármálaráðuneytisins á þeim samningi.“ Þannig að það er alveg skýrt í lögum að þessi atriði þurfa að vera í lagi og eins og komið hefur fram er byrjað á algerlega öfugum enda. Hæstv. forseti. Ég óska eftir því að vera settur aftur á mælendaskrá vegna þess að ég var ekki hálfnaður með ræðuna mína.
Herra forseti. Ég var í síðustu ræðu að fara örlítið yfir ritgerð Pálma Sigurjónssonar sem hann skrifaði við Háskóla Íslands fyrir tæpum tveimur árum, í október 2018, þar sem hann fer yfir forsendur, rekstur, kostnað, umferðarspár og notkunarspár. Hann segir í sinni ritgerð að það sé eðlilegt að skattgreiðendur og allir landsmenn hafi skoðanir á þessu máli enda er það mjög kostnaðarsamt. Það sem er athyglisvert, herra forseti, eru þær forsendur sem ég var að fara yfir í minni síðustu ræðu, þ.e. forsendur um notkun fólks á almenningssamgöngum. Það kemur fram í þessari ritgerð að forsendurnar sem eru gefnar eru þær að hlutfallið verði 12% árið 2040, aukist sem sagt úr núverandi 4% í 12%. Honum finnst þetta bjartsýnt og ég tek mjög undir það vegna þess að það er búið að gera tilraun síðustu níu árin til að auka hlut almenningssamgangna og búið að leggja verulegt fé í það og árangurinn hefur enginn verið. Hlutur almenningssamgangna er enn þá 4%. En hér er gert ráð fyrir því að hlutur almenningssamgangna verði 12% eftir 19 ár, þ.e. það verði þreföldun og meira en tvöföldun til ársins 2030, næstu níu árin. Þá verði hlutur almenningssamgangna kominn upp í 9%. Hvernig ætla menn að ná þessu? Hvað hafa menn fyrir sér í þessu? Nú er fólk mikið að fara yfir á rafmagnsbíla. Reikna menn með að það verði minni notkun á fjölskyldubílnum þegar kannski 30% eða helmingur höfuðborgarbúa verði komin á rafmagnsbíla? Að þá verði minni notkun á bifreiðum? Mér finnst þetta vera mjög bjartsýnar spár sem reikna með því að hlutur almenningssamgangna fari úr 4% í 12% á 19 árum. Þetta er alveg magnað. Menn reikna sig upp í draumana. Þeir hafa einhverja draumsýn og svo bara reikna þeir sig upp. Þetta er alþekkt auðvitað og nokkurs konar íslensk aðferð við að byggja loftkastala sem falla svo um sjálfa sig mjög fljótlega. Ég geri alvarlegar athugasemdir við þetta og hef gert það margoft að menn eru í einhverjum draumaheimi og skattgreiðendur eru látnir greiða þetta. Ég er algjörlega á móti því. Þetta er óforsvaranlegt. Svo er farið yfir í rekstrarkostnaðinn. Hver er rekstrarkostnaður borgarlínu miðað við þessa ritgerð? Höfundur reiknar það hver rekstrarkostnaðurinn væri. Hann fær út að rekstrarkostnaður borgarlínu þegar hún verður komin í gagnið verði 4,7 milljarðar á ári. Átta menn sig á því hvert þeir eru að fara og hverjar tekjur almenningsvagna hafa verið síðustu árin? Ég skal segja ykkur það. Tekjurnar voru 1,6 milljarðar árið 2015, 1,8 milljarðar 2016 og 1,8 milljarðar 2017. Hver voru útgjöld almenningsvagnanna á síðastliðnum árum? 6,9 milljarðar, 7,3 milljarðar og 7,7 milljarðar. Tekjurnar nema varla meira en fjórðungi af rekstrarkostnaði. Samt ætla menn að bæta ofan á þetta kerfi nýju kerfi, halda því gamla en bæta ofan á það nýju kerfi sem mun kosta 4,7 milljarða á hverju ári. Eru menn að fara í algjöra óvissuferð eins og borgarfulltrúi Sjálfstæðismanna og oddviti þeirra hér í Reykjavík, Eyþór Arnalds, segir í grein í Morgunblaðinu fyrir nokkrum dögum síðan: „Þetta er alger óvissuferð.“ Þá verður rekstur Strætó og borgarlínu orðinn u.þ.b. 12 milljarðar á ári [[Forseti hringir.]]og tekjurnar 1,8. Hver ætlar að borga þetta?
Herra forseti. Eins og allir vita þá stjórna Píratar samgöngumálum í borginni enda er það allt í ólestri og þar moka menn helst með öfugum skóflunum og reyna að hreinsa flórinn með skaftinu. En það er mjög týpískt, eða hefðbundið, verðum við ekki að segja, herra forseti, að nú þegar fram koma upplýsingar um frumvarpið, sem við erum að ræða hér og við Miðflokksmenn höfum rætt nokkuð, kemur það upp sem stundum hefur gerst þegar við tökum til máls um flókin mál og tökum okkur tíma til að ræða þau að þá koma fram nýjar upplýsingar, herra forseti. Í þetta skipti koma fram þær upplýsingar að væntanlega standist þetta frumvarp ekki lög um skipan opinberra framkvæmda. Því hefur verið lýst af fulltrúa Pírataflokksins að sérfræðingur sá sem kom til liðs við fjárlaganefnd í gærkvöldi, sem er hæstaréttarlögmaður og endurskoðandi að mennt með mikla reynslu, hafi verið óskýr í tali. Þetta er náttúrlega hefðbundinn dónaskapur, herra forseti. Hvað gerist þegar saumað er að mönnum með þetta? Þessi flokkur hefur gefið sig út fyrir að vera hvítur eins og nýsnævi, gegnsær á móti hvers konar spillingu og vilja brjóta mál til mergjar, kanna þau til hlítar og vanda allan frágang nema, herra forseti, ekki akkúrat núna, ekki einmitt núna vegna þess að nú erum við að ræða frumvarp sem gæti verið á gráu svæði, ef við getum orðað það þannig, herra forseti, vegna þess að það fer í blóra við lög um opinberar framkvæmdir. Og hvað gerist þá, herra forseti? Þá bregður þingmaður Pírata sér í hlutverk góðrar persónu úr Tinnabókunum, nefnilega söngkonunnar ástkæru, Vælu Veinólínó, og kemur hér til að bera af sér sakir sem aldrei voru bornar upp á hann. Þetta er alveg furðulegt, herra forseti, eða þó ekki. Þetta er bara dæmigert fyrir þennan flokk sem hamast í umbúðum, innihaldslaus, erindislaus, nema núna á Pírataflokkurinn á Alþingi allt í einu erindi. Hann á það erindi að verja sukkið í samgöngumálum í Reykjavík sem er jafnvel nú að ná hámarki ef þetta frumvarp verður samþykkt og ef Sjálfstæðisflokkurinn ákveður að fjármagna villtustu drauma Pírata og fylgismanna þeirra hér í Reykjavík um að setja upp samgöngubákn sem við vitum ekki hvort þarf, sem við vitum ekki hvernig virkar, sem við vitum ekki hvað kostar að reka vegna þess, herra forseti, að það er verið að byrja hér á öfugum enda. Það er verið að moka hér með skaftinu vegna þess að frumathugun hefur ekki farið fram sem er skylda samkvæmt lögum um opinberar framkvæmdir, kostnaðargreining ekki heldur. Það eru engin áætlanagerð. Hv. talsmaður Reykjavíkurborgar, sem heitir, ef ég man rétt, Hrafnkell Ásólfur Proppé, sagði: „Það er ekki tímabært að gera rekstraráætlanir.“ Hvenær á að gera það, herra forseti? Á að gera það bara þann dag sem fyrsti borgarlínustrætóinn, eða hvað þetta nú er, fer í gang? Á þá að vinna áætlanir um það hvað kostar að reka batteríið? Herra forseti. Þetta er allt öfugsnúið. Þetta ilmar af spillingu. Þetta er ógagnsætt, þetta getur verið andstætt lögum. Þetta er illa og hroðvirknislega undirbúið og þetta er allt í boði Pírataflokksins. Yfir þetta vilja Píratar hylma. Yfir þetta vilja þeir leggja blessun sína. Yfir þessi vinnubrögð vilja þeir leggja blessun sína. Þetta vilja þeir framkvæma. Þetta vilja þeir gera þrátt fyrir að ekkert liggi fyrir um endanlegan kostnað og þrátt fyrir að hætta sé á að þetta fari í blóra við önnur lög. Pírötum er ekkert heilagt, herra forseti. Ég er ekki alveg búinn að klára þetta [[Forseti hringir.]]atriði þannig að ég bið forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Virðulegi forseti. Ég er að velta fyrir mér áfram spurningum um kostnaðinn og fyrirkomulagið á þessu öllu saman sem ég tel að sé allt of óljóst. Það má líka hugsanlega setja þetta í samhengi við að miklu er til kostað hjá þeim sem bera þetta mál fram á þinginu og bera ábyrgð á því líka í sveitarfélögunum í kring. Miklu er til kostað að gera einkabílnum, fjölskyldubílnum, erfitt fyrir. Það er sérstaklega áhugavert að sjá hvernig þessi svokölluðu bláu sveitarfélög, þar sem Sjálfstæðismenn, með Framsóknarmenn sums staðar með sér, hafa stýrt sveitarfélögunum, hafa lagst á árar með sósíalistunum sem vilja helst koma einkabílnum í burtu. Það er allsérstakt og kann að skýra það að Sjálfstæðisflokkurinn á þingi ætlar sér að fara þessa leið. Það er hins vegar kostnaðurinn sem gerir það að verkum að við erum að kalla eftir upplýsingum og spjalla um þetta mál. Við viljum fá ákveðna þætti skýrða í málinu en ekki endilega þessa ábyrgð, þessa stefnubreytingu sem virðist vera hjá hinum stjórnmálaflokkunum, sér í lagi Sjálfstæðisflokknum og Framsókn. Þetta er orðið þannig að það má vart á milli sjá hvaða flokkur er hvað orðinn. Það er helst að við í Miðflokknum reynum að vera eitthvað öðruvísi en allir hinir flokkarnir. En það er vitanlega okkar að bera upp þessar spurningar. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson fór reyndar ágætlega yfir ákveðinn tvískinnung hér í máli sumra. Ef það er þannig að heildarábyrgð ríkissjóðs samkvæmt þessu samkomulagi öllu saman, hlutafélaginu og öllu sem á því hangir, sé upp á einhverja 105, 110, 115 milljarða og þá veltir maður fyrir sér hvort sú áhætta sé réttlætanleg. Ég segi nei. Hún er það ekki miðað við þær upplýsingar sem liggja fyrir. Þá fer maður hugsa hvort það er sérstaklega mikil áhætta af einhverjum af þessum verkefnum, samgönguverkefnum sem slíkum, þ.e. því sem á að fara í, gatnagerð, mislæg gatnamót fyrir fjölskyldubílinn og þess háttar ef af því verður, því að það er vitanlega ekkert ljóst að það gangi í gegn því að borgin mun örugglega reyna að koma í veg fyrir það með öllum mögulegum hætti og eins með Sundabraut. En eftir standa þessir 50 milljarðar eða hvað það er sem ríkið ætlar að setja í borgarlínu. Ég hef áður minnst á það í ræðum mínum að reynslan af slíkum verkefnum er að þau fara langt fram úr áætlunum. Hvers vegna skyldi það ekki gerast hér líka? Enda kennir reynslan okkur það að verkefnin fara fram úr. Við höfum séð borgarstjórnarmeirihlutann núna sérstaklega kærulausan um slíkt og með ólíkindum að sá meiri hluti skuli í rauninni geta setið áfram miðað við fjárhagsstöðu borgarinnar og öll þau hneyksli sem í kringum fjármálastjórnina hafa verið. Ég minni á dæmi frá Noregi, ég held það hafi verið í Stafangri, þar sem átti að leggja, það er reyndar ekkert að því, menn fóru í að búa til borgarlínu einhvers konar sem átti að kosta 50 milljarða, held ég að hafi verið, endaði í tvö hundruð og eitthvað milljörðum, 50 km eða 60 km ef mig misminnir ekki. Kílómetrinn átti að vera rúmur milljarður, endaði í einhvers staðar á milli 3 og 4 milljarðar. Þannig að það er ekki nema von að við sem höfum áhyggjur af stöðu ríkissjóðs stöldrum aðeins við og viljum fá að vita hver ábyrgðin er. Ef þessir 50 milljarðar sem ríkissjóður ætlar að skuldbinda sig til í þessu á að verða að 150, 200 milljörðum er bara allt önnur staða uppi. Dæmið er bara allt öðruvísi, ekki síst á tímum núna þar sem við vonum auðvitað að ríkissjóður braggist, auðvitað vonum við að við náum aftur að gera ríkissjóð skuldléttan og allt slíkt. En eins og dæmið lítur út í dag, samdráttur og ekki endilega fyrirséð að hann lagist á allra næstu árum er mjög mikilvægt að reyna að girða fyrir svona óheft útgjöld. Það er ekki verið að gera eins og staðan er í dag, herra forseti.
Virðulegur forseti. Þegar forseti stoppaði mig áðan í miðri setningu, vegna þess að tíminn var búinn, var ég að koma að einu af áhugaverðari atriðum þessa samnings hvað varðar mat á áhrifum hans. En í kaflanum um mat á áhrifum segir, með leyfi forseta, hér er komið að þessu atriði með fasteignafélagið, fasteignafélag ríkisins: „Þá verður land ríkisins að Keldum lagt til félagsins sem fær það hlutverk að annast þróun og sölu þess. Allur ábati af sölu landsins mun renna óskertur til verkefnisins um uppbyggingu samgangna á höfuðborgarsvæðinu.“ Svo kemur: „Ef ábatinn verður minni en 15 milljarðar kr. mun ríkið tryggja að lágmarki 15 milljarða kr. fyrir lok framkvæmdatímans. Ef ábatinn verður meiri mun það fé sem er umfram þá fjárhæð renna til verkefnisins til viðbótar við önnur framlög eða til lækkunar flýti- og umferðargjalda.“ Með öðrum orðum, herra forseti, - það er alveg með ólíkindum hvað borgin hefur náð að plata ríkið til að skrifa upp á - ef þessi verðmæta eign þess skilar ekki í þessum 15 milljörðum, t.d. ef skipulagið væri þannig eða aðstæður í efnahagslífinu, eins og við upplifum núna, þróuðust þannig að landið næði ekki að skila þessum 15 milljörðum, ætlar ríkið að tryggja það með því að bæta upp fyrir lægra verð en ef aðstæður þróast þannig að landið reynist verðmætara og meira kemur fyrir, þá fær ríkið ekkert fyrir það. Það rennur inn í verkefnið. Er það nema von, herra forseti, að menn séu farnir að velta því fyrir sér hvort sá samningur sem frumvarpið byggir á og frumvarpið sjálft þar af leiðandi standist lög um opinber fjármál? Næst segir í þessum kafla eða skömmu síðar: „Samkvæmt samgöngusáttmálanum er gert ráð fyrir að flýti- og umferðargjöld verði tekin upp með sérstakri lagasetningu til að standa undir hluta af fjármögnun verkefnisins eða um 60 (nettó) milljarðar kr.“ - Þetta er nú mikilvægt atriði, 60 milljarðar nettó. Kostnaðurinn við að setja þetta allt upp greiðist ekki af gjöldunum. - „Er gjöldunum ætlað að standa straum af stofnframkvæmdum, fjármögnun og afleiddum kostnaði.“ Það er sem sagt verið að leggja upp með að það verði sett ný gjöld á íbúa höfuðborgarsvæðisins og aðra sem hingað koma, væntanlega þá til eilífðar, en spurningin er: Er þetta hin eiginlega rekstraráætlun borgarlínunnar? Er ástæðan fyrir því að menn hafa ekki einu sinni fyrir því að setja saman rekstraráætlun fyrir þetta gríðarlega dýra verkefni sú að yfirvöld sjá fyrir sér að geta einfaldlega innheimt það af vegfarendum sem þarf til að standa undir rekstrinum með gjaldtöku og skattlagningu þannig að það skipti engu máli hvort verkefnið er á einhvern hátt arðbært eða hversu mikið rekstur þess muni kosta, ríkið geti alltaf leitað í vasa skattgreiðenda til að halda þessu gangandi og gert þetta þar með að eilífðarvandamáli, eilífðarbagga á skattgreiðendum. Svo bætist það auðvitað við að þeir sem þannig borga, þ.e. borga þessi tafagjöld, eru einmitt fólkið sem ekki nýtir sér þjónustuna og þarna er komið enn eitt atriðið sem er afar sérkennilegt í þessu reikningshaldi öllu og pólitíkinni á bak við þetta, að það virðist vera lagt upp með það að þeir sem nýta ekki þjónustuna, en verða í staðinn fyrir auknum umferðartöfum, eigi að borga þetta út í hið óendanlega og þess vegna þurfi ekki einu sinni rekstraráætlun. Þeir sem sitja fastir í bílunum sínum eftir þrengingarnar muni borga það sem þarf til að halda þessu gangandi. Ég bið virðulegan forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég var að fara yfir rekstur borgarlínu og ég var að lesa fyrir ykkur og leggja út frá ritgerð í Háskóla Íslands eftir Pálma Sigurjónsson þar sem hann fer yfir þjóðhagslega hagkvæmni borgarlínunnar. Þetta er mjög athyglisverð ritgerð þar sem hann fer yfir hvað þetta muni kosta og hvernig þetta verði rekið, hver sé kostnaðurinn við þetta og rekstrarkostnaður og svo tímalínan. Ég var búinn að benda á að það er athyglisvert að forsvarsmenn borgarlínu gera ráð fyrir því, herra forseti, að hlutur almenningssamgangna muni fara úr 4% í 12% til ársins 2040 og höfundur ritgerðarinnar segir að þetta sé bjartsýnt. Ég get fyllilega tekið undir það. Þetta er bjartsýnt. Það er auðvitað ekki hægt að reikna sig alltaf upp í hlutina með þessum hætti, að allt muni ganga vel og allir muni taka strætó eftir 19 ár. Það gengur auðvitað ekki. Við getum bara ekki farið með fé skattgreiðenda með svona mikilli léttúð. Það bara gengur ekki. Við verðum að standa okkur betur. Skattfé almennings á ekki að umgangast á þennan hátt. Ég fór yfir núverandi rekstrarkostnað sem kemur fram í þessari ritgerð. Ég sel það reyndar ekki dýrara en ég keypti það en í ritgerðinni kemur fram að rekstrargjöld almenningsvagna, Strætó bs., hafa verið 7 milljarðar og nálgast 8 á árinu 2017. Ég hef ekki nýrri tölur en rekstrargjöldin hafa hækkað um 400 milljónir á milli ára, milli áranna 2016 og 2017 hækkuðu rekstrargjöldin um 450 milljónir. Og hvað skyldu fargjöldin hafa hækkað á sama tíma? Á meðan rekstrarútgjöldin hækka um 450 milljónir, hækka fargjöldin, herra forseti, um 68 milljónir. Sem sagt útgjöldin um 450 og fargjöldin um tæpar 70. Og það á enn að gefa í. Borgarlína, miðað við þessa ritgerð, mun kosta á hverju ári, rekstrarkostnaðurinn samkvæmt þessari ritgerð þar sem höfundur er að meta hann, 4,7 milljarða. Það bætist við rekstrarútgjöld vegna almenningsvagna upp á 7,8 milljarða. Og þar er ég með tveggja ára tölur. Við erum að tala um að rekstrarkostnaður almenningsvagna fari hugsanlega upp í rúma 12 milljarða þegar borgarlínan verður komin í gagnið, 12 milljarða og tekjurnar núna nálgast 1,9 milljarða. Þær gætu auðvitað hækkað með öflugra kerfi en við erum að tala um 10 milljarða kr. tap á hverju einasta ári. Hvert stefnum við? Þetta á bara að samþykkja hér á Alþingi og það eru allir flokkar sem dásama þetta nema Miðflokkurinn. Við leyfum okkur fyrir hönd skattgreiðenda að deila á þetta og tala um þetta og leiða í ljós og láta sannleikann komast upp á borðið. Þetta er algerlega óútfærð framkvæmd, óútfærð og sérstaklega er það algjörlega óútfært hvernig reksturinn verður, hversu mikið tapið verður, hvað þetta mun kosta á ári og hverjir munu greiða brúsann. Verða veggjöld fyrir bifreiðaeigendur hér á höfuðborgarsvæðinu eða verða fargjöldin hækkuð? Það er ekkert búið að hugsa þetta til enda.
Hæstv. forseti. Já, þingmaðurinn er kominn í leitirnar. Það er kannski erfitt að týna svona grip eins og þeim sem hér stendur, en allt getur gerst. Hæstv. forseti. Ég var staddur þar í síðustu ræðu þar sem ég var að tala um lög um skipan opinberra framkvæmda. Það kemur skýrt fram, að mínu áliti og okkar í Miðflokknum, að samkvæmt þeim hefur ekki verið staðið rétt að þessum undirbúningi þar sem okkar niðurstaða er sú að það er byrjað á öfugum enda. Það liggur ekki fyrir frumathugun, rekstraráætlun eða aðgerðaáætlun. Ég ætla að koma aðeins inn á 3. gr. í frumvarpinu sem við erum að fjalla um hér, frumvarp um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Þar segir í a-lið 3. gr.: „Að halda utan um fjármögnun á uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu.“ Það er sem sagt hlutverk félagsins. B-liður: „Að fara með heildstæða áætlanagerð og áhættustýringu.“ C-liður: „Að hafa yfirumsjón með samræmingu verkefna og meta forgangsröðun. D-liður: „Að fylgja því eftir að sveitarfélögin vinni að nauðsynlegum breytingum á skipulagsáætlunum.“ Þarna er sem sagt eins konar boðvald inn í sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga að mínu mati, þótt ég sé ekki lögfræðingur en það hljómar þannig. Í e-lið segir: „Að innheimta flýti- og umferðargjöld á höfuðborgarsvæðinu, verði ákveðið með lögum að leggja slík gjöld á, og byggja upp innviði slíkrar innheimtu.“ F-liður: „Að annast þróun á landi sem lagt verður til félagsins með það að markmiði að ná fram hámörkun á virði þess.“ Þannig að mikið er valdið og stórt er málið. Ég var að ræða hér áðan um lög um opinberar framkvæmdir og hér kom hv. þm. Björn Leví Gunnarsson í andsvör við hv. þm. Birgi Þórarinsson og talaði um að það hefði ekkert komið fram á þessum fundi í gær sem væri athugunarvert og þetta væri allt í þessu fína og annað þar fram eftir götunum. Mér finnst það vera athyglisvert því að sjálfur hefur hv. þingmaður mikið talað um að það þurfi að fara í framkvæmd eftir lögum um opinber fjármál. Ég lái honum það ekki því að það eru lög sem voru sett hér 2015 og eru alltaf einhvern veginn betur að þróast inn í vinnu Alþingis og menn eru að samhæfa sig í þeim og er ágætt að menn séu á tánum yfir því að það sé farið eftir þeim lögum. En úr því að menn eins og hv. þingmaður eru áfram í því, þá finnst mér það skjóta skökku við, þegar komin er athugasemd um að aðgerðaáætlun, frumathugun og rekstraráætlun sé ekki eins og á að vera, að þá sé það allt í lagi. Það segir mér að Píratar vilja bara að þetta fari í gegn hvernig sem á málunum er haldið. Enda eru Píratar í meiri hluta í borginni og tala fyrir þessu og hafa mælt fyrir þessu máli og vilja borgarlínu. Mér finnst að það þurfi að vanda vinnubrögð eins og Píratar tala um og þeir tala líka um að við eigum ekki að vera með neitt fúsk og þar fram eftir götunum. En þetta atriði í sambandi við borgarlínu er algjört fúsk og þarf að laga og vinna betur og síðar. Hæstv. forseti. Ég óska eftir því að verða settur aftur á mælendaskrá.
Herra forseti. Ég ætla bara að grípa boltann á lofti frá síðasta ræðumanni, hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni. Þetta er náttúrlega ekkert annað en fúsk og hér er kominn til sögunnar hæstaréttarlögmaður og löggiltur endurskoðandi sem kom á fund hv. fjárlaganefndar í gærkvöldi og greindi frá því með hvaða hætti þetta mál rekst á lög um skipan opinberra framkvæmda. Þau eru nr. 84/2001, herra forseti, og þar er lögmælt hvernig staðið skuli að framkvæmdum. Það eru fjórir þættir, frumathugun, áætlunargerð, verkleg framkvæmd og skilamat og skemmst er frá því að segja að ekkert af þessu liggur fyrir. Í ákvæðum tilvitnaðra laga segir um frumathugun að í greinargerð um hana skuli vera áætlanir um kosti og þessar áætlanir skulu vera tvíþættar, segir í lögunum. Það er annars vegar áætlun um stofnkostnað og hins vegar áætlun um árlegan rekstrarkostnað, þar með talið lánsfjárkostnaður og tekjur, ef við á. Þetta er það sem við höfum verið að kalla eftir hér í þessum umræðum, þingmenn Miðflokksins, og þar segir enn fremur að í greinargerð um frumathugun skuli skýrt frá þeim rökum er liggja að vali kosts þess sem tekinn er, þar á meðal hagkvæmnireikningum sem notaðir eru í samanburði. Það er nákvæmlega það sem við höfum fjallað hér um. Það vantar samanburð á kostum. Það liggur til að mynda fyrir að umhverfisverkfræðingur, það er ekki bara einhver Jón Jónsson úti í bæ, það er umhverfisverkfræðingur sem ritaði grein um þetta fyrirbæri, þessa svokölluðu borgarlínu, í Kjarnann í mars 2019, þar sem hann heldur því fram að hægt sé að ná þeim markmiðum sem að er stefnt varðandi almenningssamgöngur með því að verja til málsins nokkrum milljörðum en ekki tugum milljarða eins og hér er lagt upp með. Það gæti náttúrlega þegar upp verður staðið endað með hundruðum milljarða ef tekið er mið af því hversu mjög framkvæmdakostnaður hefur á stundum farið fram úr áætlunum. Hagkvæmnireikningar sem þarna er getið um að eigi að liggja fyrir er annað orð yfir það sem stundum er kallað arðsemismat eða arðsemisgreining og það er það sem ég hef, og fleiri hv. þingmenn Miðflokksins, margítrekað að væri nauðsynlegt að lægi fyrir. Ekkert af þessu liggur fyrir og það er jafnframt rétt að líta á ákvæði laganna um áætlunargerð. Þar er gert ráð fyrir því að áætlunargerð um opinberar framkvæmdir skuli vera í tvennu lagi, annars vegar fullnaðaruppdrættir og tæknileg verklýsing á þeirri framkvæmd sem fyrirhuguð er o.s.frv., og hins vegar rekstraráætlun sem nái til minnst fimm ára eftir að framkvæmd er lokið. Það liggur fyrir að það er engin rekstraráætlun um þetta gríðarmikla og dýra verkefni, engin rekstraráætlun, og kannski eru eðlilegar skýringar á því. Kannski er skýringin á því að menn treysta sér ekki til að sýna rekstraráætlun sem mun án nokkurs vafa sýna mikinn taprekstur. Það er útilokað annað, það er bara alveg fyrirsjáanlegt. Það er útilokað annað en að slík rekstraráætlun sýni mikinn taprekstur Síðan er hitt, eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson rakti í síðustu ræðu sinni, að áformin eru ósköp einfaldlega um það að skattgreiðendur hér í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu og aðrir eigi að borga fyrir þetta með svokölluðum flýti- og umferðargjöldum og þar er bara opinn krani á vasa skattgreiðenda. Þannig að þetta mál er í sínum innsta kjarna bara skattlagningarfrumvarp og, eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson rakti svo ítarlega og vel, er það fólkið sem situr í umferðarteppum sem fyrst og fremst á að borga þetta af því að það eru ekki nema kannski 4–5% sem nýta sér almenningssamgöngur og þrátt fyrir mikla viðleitni til að hækka það hlutfall síðastliðin níu ár með miklum tilkostnaði á ári hverju hefur ekki tekist að hækka það hlutfall að mun. Þannig að þið sem sitjið í umferðarteppum, þið megið bara gjöra svo vel að borga fyrir þessa glórulausu vitleysu. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ég bið um að vera settur að nýju á mælendaskrá.
Herra forseti. Mig langar að halda áfram með þessi nýju tíðindi, sem okkur bárust í gærkvöldi, um að vafi leiki á að það frumvarp sem við erum að fjalla um hér standist ákvæði laga um skipan opinberra framkvæmda, nr. 84/2001. Nú ber okkur alþingismönnum og þinginu að vanda mjög til lagasetningar. Okkur ber að vinna þau verk af eins mikilli alúð og okkur er kostur og af eins mikilli ábyrgð og okkur er kostur. Til þess þurfum við náttúrlega að hafa bestu upplýsingar við höndina og við þurfum líka að hafa tíma til þess að gaumgæfa þau mál sem við erum að vinna við. Í því ástandi sem hér hefur ríkt undanfarið hafa mál gengið hratt, sum of hratt, í gegnum þingið, en það hefur enginn í sjálfu sér hreyft mótmælum við því vegna þess að ástandið er eins og það er og núverandi stjórnarandstaða hefur sýnt mikla ábyrgð í störfum sínum vegna þess. En hér erum við með frumvarp í höndunum, herra forseti, sem tengist heilbrigðisástandinu sem hér hefur ríkt ekki á nokkurn skapaðan hátt og í sjálfu sér er ekkert sem rekur á eftir því að þetta mál sé afgreitt í flýti hér á þinginu. Það segir í 3. gr. laga um skipan opinberra framkvæmda, með leyfi forseta: „Frumathugun er könnun og samanburður þeirra kosta er til greina koma við lausn þeirra þarfa sem framkvæmdinni er ætlað að fullnægja. Í greinargerð um frumathugun skulu vera áætlanir um kosti. Þessar áætlanir skulu vera tvíþættar, annars vegar áætlun um stofnkostnað, þ.m.t. kostnað við áætlunargerð, og hins vegar áætlun um árlegan rekstrarkostnað, þ.m.t. lánsfjárkostnað og tekjur, ef við á. Í greinargerðinni skal skýrt frá þeim rökum er liggja að vali kosts þess sem tekinn er, þar á meðal hagkvæmnireikningum, sem notaðir eru í samanburði. Greinargerð um frumathugun skulu auk þess fylgja tillögur um staðsetningu og stærð, svo og frumuppdrættir að fyrirhugaðri framkvæmd, eftir því sem við á. Frumathugun fer fram á vegum hlutaðeigandi ráðuneytis, ríkisstofnunar, sveitarfélags eða annarra væntanlega eignaraðila.“ Hér erum við að tala um þá skyldu ríkisins, herra forseti, sem ætlar að leggja fram 75% af þeim kostnaði sem þarf til að koma þessu apparati á lappirnar og ekkert af þessu sem ég taldi upp hefur verið framkvæmt, ekki neitt. Það er engin frumathugun til. Það eru engar almennilegar áætlanir til um stofnkostnað, hvað þá um rekstrarkostnað. Þær eru ekki til. Það er ekki búið að leggja fram nein rök um það eða samanburð eða neitt af þessu verkefni og öðrum, eins og á að gera af því að það kemur ekkert fram í frumvarpinu um hvaða framkvæmdakostir voru bornir saman. Það er bara tekin ákvörðun. Það vantar t.d. alla tekjuspá þannig að allt er þetta mál í skötulíki. Það sem er undarlegast, herra forseti, er hvað sá flokkur segir sem telur sig ganga harðast fram í því að gegnsæi ríki um allar þær ákvarðanir sem Alþingi er að taka, að allar bestu upplýsingar liggi fyrir, að menn vandi sig mjög við framkvæmdina. Svo mikið liggur mönnum á við þetta að þeir hafa skrifað greinar í blöð um hvað Alþingi sé ömurlegt að þessu leyti, að það uppfylli ekki þessi skilyrði og sé að troða lögum í gegn á ógnarhraða án þess að menn geti gaumgæft. En núna, herra forseti, er allt í lagi að gera það vegna þess að yfirmenn samgöngumála í Reykjavíkurborg eru Píratar. Þannig að meðan það er uppi, herra forseti, meðan það ástand ríkir, er allt í lagi að vaða hér upp með mál sem eru illa reifuð, [[Forseti hringir.]]illa úr garði gerð af því að það hentar Pírötum núna. Ég er hvergi nærri búinn með það sem ég ætlaði að segja um þetta þannig að ég bið forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.
Borist hafa bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 1540, um heilsuspillandi efni í svefnvörum, frá Ara Trausta Guðmundssyni, og fyrirspurn á þskj. 1514, um fjölda umsókna um starfsleyfi, frá Jóni Gunnarssyni.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, sem snýst um hálfan lífeyri. Við 2. gr. laganna er breytingartillagan þess efnis að í stað fjárhæðar 2.977.260 kr. í a-lið komi 3.081.468 kr., og í annan stað þá komi í stað fjárhæðarinnar 1.488.630 í b-lið 1.540.734 kr. - Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Alveg eins og í frumvarpinu sjálfu liggur ekki fyrir mat á áhrifum á ríkissjóð eins og lög um opinber fjármál kveða á um að eigi að fylgja með ríkisstjórnarfrumvörpum og breytingartillögu nefndar og þess háttar. Mig langaði til að fræðast hjá hv. þingmanni um hvernig staðan væri einmitt á því mati á áhrifum sem þessar upphæðir og þessar breytingar hafa á ríkissjóð.
Virðulegi forseti. Ég hef kannski ekki nákvæmar upplýsingar um hver staðan er á þessu máli en þetta hefur verið tekið út og nefndasvið fór vel yfir þessi atriði samkvæmt lögum um opinber fjármál og taldi að þau hefðu ekki þau áhrif að það þyrfti breytingar á þessu frumvarpi. Þessi breytingartillaga snýr aðeins að því að þessar upphæðir voru miðaðar við árið 2019, enda var frumvarpinu útbýtt á síðasta ári, og það er verið að breyta þeim til að uppfæra þessar tölur samkvæmt verðlagsbreytingum milli ára.
Virðulegi forseti. Í nefndaráliti meiri hluta er fjallað um kostnaðarmatið og þar er talað um á bilinu 100–300 milljónir. Það er ansi vítt kostnaðarbil sem væri í núverandi ástandi betra að hafa pínulítið nákvæmara. Við erum að fara í gríðarlegan halla með ríkissjóð og hver milljón skiptir máli og það er gott að hafa það svona á bak við eyrað þegar við tökum ákvarðanir um fjármögnun, að reyna að vanda sig aðeins með kostnaðarmatið og áætlanagerðina. Ég sé að í breytingartillögunum eru ekki háar upphæðir en við erum samt með þetta bil 100–300 milljónir sem bætist ofan á. Kannski hækkar það upp í 110–330 eða eitthvað svoleiðis. Hver veit? En matið kemur ekki fram í frumvarpinu sjálfu. Nefndin kemur þarna með mjög gróft kostnaðarmat samkvæmt umsögn ráðuneytisins og maður veltir því fyrir sér hvort fólk taki þann hluta laga um opinber fjármál nægilega alvarlega. Alla vega miðað við reynslu mína í fjárlaganefnd er tiltölulega miklu ábótavant þar.
Virðulegi forseti. Ég er ekki með nefndarálitið fyrir framan mig en það kom fram að það er náttúrlega þekktur hópur, þekkt stærð, sem nýtir sér þetta núna, hálfan lífeyri. Það var ekki hægt að afla nákvæmari gagna um það hve hópurinn yrði stór við þessar breytingar. En til þess að mæta tilgangi frumvarpsins hefði þurft að ná settu marki í lífeyrissjóðsréttindum til að komast inn í þennan hóp og þá værum við ekki að taka utan um þann hóp sem ætlað var í upphafi. Þess vegna var þessu breytt. Hvað þetta væri stór hópur var ekki vitað en áætlað svona eins og hægt var að þessu marki, þannig að til að ná markmiðum frumvarpsins og markmiðum þessara laga, sem voru sett fyrir nokkrum árum, er þetta gert svona.
Virðulegur forseti. Ég vil bara koma hérna upp og taka undir það að nauðsynlegt var að koma með nýjar tölur í þessu máli og í sambandi við þetta víða kostnaðarmat, sem er ósköp eðlilegt, vegna þess að það hlýtur að vera mjög erfitt að reikna kostnaðinn út af þessu. Ég tel að það sé enginn kostnaður af breytingunni og ástæðan er sú að það koma skatttekjur á móti og alls konar annað sem kemur á móti sem gerir það að verkum að ég tel að ríkissjóður græði á þessu. Og það sem er kannski líka það besta við þetta frumvarp er að þarna erum við að bæta það gífurlega frá því sem áður var þegar það var lokað þeim sem mest þurftu á því að halda og voru á lægstu laununum. Núna eru þeir komnir inn og þeir sem voru á hæstu laununum geta ekki nýtt sér það og fengið greiðslur frá ríkissjóði allt upp að 155.000 kr. þó að þeir væru með milljón í tekjur. Þannig að þetta er allt til bóta og ég styð þetta algerlega svona.
Herra forseti. Fram er komin breytingartillaga til að uppfæra tölur í frumvarpinu sem reyndust vera gamlar og úreltar. Það er nú gott þegar farið er í að lagfæra það sem rangt er í ekki flóknari málum en þessu, þannig að það er mjög til bóta. En varðandi spurningu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar þá var hún fullkomlega réttmæt. Þetta frumvarp er mjög jákvætt. Það er mjög gott að fá inn þessa heimild til greiðslu hálfs lífeyris en því miður þá var lögum ekki fylgt við gerð þessa frumvarps þannig að metið væri að öllu leyti hver kostnaðurinn yrði fyrir ríkissjóð yrði þetta frumvarp að lögum. Það er auðvitað enn eitt merkið í þingsalnum um vinnubrögð sem við getum bara ekki samþykkt að séu viðunandi, bara alls ekki. Við vitum í raun ekkert hver kostnaðurinn verður. Við vitum það ekki enn þá en við erum samt að afgreiða þetta út. Við erum sammála um ágæti þessa fyrirkomulags en það voru samt mörg álitaefni varðandi þetta, varðandi hverjum það gagnast helst og hverjir það eru sem helst eru skildir eftir eða sem ekki geta nýtt þetta að fullu. Það er auðvitað í þessu stórpólitísk mál eins og umræða um almannatryggingakerfið, umræða um lífeyrissjóðina, og þetta er auðvitað eitthvað sem við ættum að taka heilan dag í að ræða. Til hvers er almannatryggingakerfið okkar og af hverju erum við með lífeyri úr almannatryggingakerfi fyrir þá t.d. sem ekki þurfa á því að halda? Eða eigum við að hafa almannatryggingakerfið þannig að það greiði til allra og að lífeyrissjóðirnir leggist svo ofan á? Þetta er auðvitað stórpólitískt mál sem við ættum að gefa okkur góðan tíma til að ræða í þingsal en því miður gefst ekki tími til þess. Hér er verið að heimila töku hálfs lífeyris og ég held að það hljóti allir að sjá að það er framtíðin, ekki síst þegar við horfum til breytts samfélags og til þeirrar staðreyndar að við lifum lengur og atvinnuþátttaka okkar er ólíkari. Við stundum fjölbreyttari atvinnu, það er ekki lengur þessi stefna að klára einhvern skóla, ýmist með gagnfræðaprófi eða stúdentsprófi eða mögulega háskólaprófi, fara svo í starf sem fólk situr bara í út starfsævina og fær þá gullúr fyrir vel unnin störf heldur er fólk í mun fjölbreyttari störfum en áður og af því að störfin eru fjölbreyttari er meiri möguleiki á að draga hægt og rólega úr atvinnuþátttöku. Þetta er í raun það sem við ættum að fjalla um. Á sama tíma og þetta mál er til afgreiðslu ættum við að fjalla um sveigjanleika við starfslok, þ.e. sveigjanlegri aldur við starfslok. Því miður hefur ekki verið stemning fyrir því að afgreiða mál út úr hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem lýtur að því að leyfa hærri lífaldur við starfslok. Af því að ég held að með þessu breytta fyrirkomulagi okkar eigum við alveg að ráða við það. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Við þurfum að vanda okkur meira, sérstaklega þegar við erum að ákveða ráðstöfun á almannafé úr opinberum sjóðum. Þá er nú skárra ef við förum að lögum við samningu frumvarpa og samþykktir hér á þingi, að við sjálf förum fram með góðu fordæmi og fylgjum lögunum, ég held að það sé algjört lágmark að löggjafinn fylgi lögunum. Samfylkingin styður að sjálfsögðu þetta frumvarp og þær breytingar sem lagðar eru til.
Virðulegur forseti. Mig langaði til að fá að koma hér upp og tala stuttlega um þetta frumvarp sem er jákvætt því að hér er verið að stíga mikilvæg skref og tímabær með því að heimila greiðslu hálfs lífeyris. Ég verð að taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur hvað varðar vinnubrögð við lagasetningu og verð nú að viðurkenna að það er kannski upplifun mín í þessum fyrstu skrefum í þessu starfi, sem er áhugavert og umhugsunarvert myndi ég segja í leiðinni, að kynnast því með hvaða hætti frumvörp í ákveðnum tilvikum fara hér í gegn. Í þessu tilviki er um að ræða breytingu sem augljóslega hefur í för með sér ákveðinn kostnað en við rennum dálítið blint í sjóinn með það hver hann er. Almennt séð myndi ég líka segja um lagasetninguna að það myndi vinna með henni og almennt séð værum við líklegri til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt ef umræðan fengi að vera meiri, betri og þroskaðri. Þá kannski aðeins að inntaki málsins. Ég hjó eftir því sem kemur t.d. fram hjá Landssambandi eldri borgara, sem fagnar þessu máli, að það er auðvitað reyndin og krafan, eðlileg krafa, að menn fái tækifæri til að draga hægt og rólega úr vinnu á efri árum og jafnvel í einhverjum tilvikum einfaldlega tækifæri til að vinna lengur. Eins og fram hefur komið er það auðvitað þannig að atvinnuferill fólks er öðruvísi en fyrir einhverjum áratugum síðan og eðlileg þróun að fólki sé gert það kleift, vegna þess að við lifum lengur, að draga hægt og rólega úr vinnu en það sé þá viðurkenning á því líka að það séu ákveðin lífsgæði í því fólgin að fá að hafa um það að segja. Þannig að ég held að þau skref sem stigin eru með frumvarpinu hvað þetta varðar, þ.e. heimild til töku hins hálfa lífeyris, séu af hinu góða.
Virðulegi forseti. Þetta er fínasta mál en það eru nokkur atriði sem ég vil samt vekja athygli á, eins og kom fram í andsvörum áðan. Það hefur ekki verið lagt mat á áhrif þessa stjórnarfrumvarps en í lögum um opinber fjármál segir einmitt, með leyfi forseta: „Hver ráðherra skal leggja mat á áhrif stjórnarfrumvarpa, þ.m.t. fjárhagsleg áhrif, áður en þau eru lögð fyrir ríkisstjórn og Alþingi …“ Það eru fleiri atriði sem þarf að leggja mat á eins og er talaði um þar. Þetta er gríðarlega mikilvægt í allri meðferð þingsins sérstaklega af því að þingið er nú einu sinni með fjárveitingavaldið og þarf að fá tiltölulega nákvæm gögn og upplýsingar til þess að geta tekið betri ákvarðanir um fjárveitingar til framkvæmdarvaldsins. Ég var til að mynda tiltölulega nýlega að spyrja um lögbundin verkefni ýmissa stofnana og þess háttar og svörin sem hafa fengist hingað til hafa verið mjög áhugaverð. Það kom t.d. svar frá Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi um að hluti af lögbundnum verkefnum hans væri að halda úti blóðbanka en spítalinn gat samt ekki svarað því hversu mikið kostaði að halda honum úti, sem mér finnst gríðarlega áhugavert þegar upp er staðið. Af hverju veit spítalinn það ekki? Að sjálfsögðu veit hann það. Ef hann veit það, af hverju svarar hann því ekki? Merkilegt nokk. Þetta er hluti af því að ef við eigum að starfa sem fjárveitingavald þá þurfa upplýsingarnar sem við fáum að vera nákvæmar. Þess vegna er sett í lög að það eigi að meta áhrif og sérstaklega fjárhagsleg áhrif stjórnarfrumvarpa þegar Alþingi er að fjalla um þau. Þá vitum við, þegar kemur að fjármálaáætlun og fjárlögum, að já, þetta er vegna þess að frumvarp sem við vorum að samþykkja á liðnu þingi kostar þetta og þetta mikið og það hefur þessi áhrif í næstu fjárlögum Upplýst ákvarðanataka hvað þetta varðar. Að öðru leyti er þetta frumvarp um aukin réttindi og ákveðinn sveigjanleika og fleiri hópar sem komast þarna að og ekkert nema jákvætt um það að segja. Það er samt eitt sem mig langar til að fjalla um, sem mér finnst mjög viðeigandi og nauðsynlegt alltaf þegar fjallað er um lífeyrissjóðsmál. Sá lífeyrissjóður sem okkur er tryggður í þeim afborgunum sem við borgum til lífeyrissjóðs og vegna almannatrygginga er í rauninni bara helmingurinn af þeim lífeyri sem við söfnum okkur. Hinn helmingurinn er skuldlaust húsnæði þegar við förum á lífeyri. Ef fólk er ekki með skuldlaust þak yfir höfuðið þegar það fer á lífeyri, þá hefur það einfaldlega ekki efni á að lifa lífinu á einungis lífeyrissjóðstekjum nema það hafi verið með þeim mun hærri laun yfir ævina. En alla jafna er það þumalputtaregla að viðkomandi þurfi að eiga skuldlaust húsnæði þegar hann tekur við lífeyrissjóðsgreiðslum. Þetta er í stóra samhenginu eitthvað sem þarf að skoða því að núna þegar fólk byrjar kannski að taka hálfan lífeyri fyrr þá hefur það tvímælalaust áhrif á hámarksupphæð lífeyris sem það fær greitt út ævina í staðinn fyrir að fresta töku lífeyris. Frá því sjónarhorni sem sagt er þetta mjög áhugavert mál líka og ekki eitthvað sem endilega ætti að vera sjálfgefið hverjum og einum sem hefur möguleika á því að nýta sér þessi réttindi að viðkomandi nýti sér þau, því ef viðkomandi er enn þá að greiða af húsnæði eða því um líkt eða býr í leiguhúsnæði þá er það að í stærra samhenginu kannski ekkert endilega sniðugt. En eins og ég segi er í þessu máli ákveðinn sveigjanleiki og möguleiki sem kemur tvímælalaust til með að gagnast ákveðnum hópi og er ekkert nema jákvætt um það að segja. En ég sakna samt þessa kafla um mat á áhrifum. Nefndin tók málið vissulega upp og spurði þeirrar spurningar til að knýja framkvæmdarvaldið til að fara eftir lögum. Upplýsingarnar sem koma fram í nefndarálitinu eru um 100–300 milljónir, sem er ansi vítt, sem sagt stórt gat þarna. Það er mjög mikill munur á 100 og 300 milljónum meira að segja í stóra samhenginu. Ég sé ekki einu sinni fjallað um það í hvaða tilvikum þetta væru einungis um 100 milljónir og hvað myndi gera það að verkum að kostnaðurinn færi upp í 300 milljónir. Það er mjög eðlilegt að ráðuneytin myndu útskýra það betur þegar við fáum þessar sviðsmyndir eða kostnaðargreiningar í staðinn fyrir það sem manni finnst í rauninni að sé verið að gera þegar allt kemur til alls, að það sé einfaldlega verið að giska. Það sem mér finnst mjög athyglisvert hvað varðar velflest mál sem við fáum inn í þingið er það hversu nákvæm ágiskunin er. Það er alla vega alltaf dálítið stór ágiskun sem fylgir matinu á ýmsu. Nýjasta og versta dæmið er mat á áhrifum af hlutdeildarlaunum - ég er að rugla saman orðum þarna, en þar var gert ráð fyrir að kostnaðurinn við að fá laun fyrir hlutastarf, hlutabótaleiðina, væri tæplega 800 milljónir en endaði í tæpum 30 milljörðum. Það stökk frá minna en milljarði upp í 30. Þegar allt kemur til alls erum við með hlutabótaleiðinni að nálgast 40 milljarða, 30 og eitthvað milljarða, sem vonandi verður ekki fullnýtt og maður vonar að sjálfsögðu að þróunin verði þannig að ekki verði þörf á því, að það verði ekki fullnýtt af þeim orsökum. Þess vegna er mat á áhrifum frumvarpa svo mikilvægt. Við lendum oft í því að lög taka gildi strax og ekki er komin heimild fyrir kostnaði í fjárlögum ársins en þá er þessi aukakostnaður afgreiddur í fjáraukalögum í lok ársins. Ef matið á áhrifunum stenst ekki, eins og t.d. með launin, þar sem sjá má aukinn kostnað frá tæpum milljarði upp í tæpa 30, þá hefur það rosalega mikil áhrif á allan annan ríkisrekstur og þá skuldsetningu við erum að fara að setja okkur í því að stjórnarskráin er mjög skýr með þessar greiðsluheimildir. Það má ekki greiða neitt út nema það sé heimild fyrir því í fjárlögum eða fjáraukalögum. Túlkunin hefur verið sú að það sé hægt að leita eftiráheimildar í fjáraukalögum fyrir fjárútlátum sem hefur verið stofnað til á árinu. Það er svona ákveðin hefð sem hefur myndast og er virkilega slæm því að tilraunin til að láta mat á áhrifum stjórnarfrumvarpa koma fram í frumvarpinu sjálfu býr til ákveðin skilyrði, ákveðnar takmarkanir um fjárheimildir hvað það varðar og þær lagabreytingar. Það er í rauninni hálfgert fyrirframloforð þingsins þegar frumvarp er samþykkt að það sé skilyrði fyrir framfylgd frumvarpsins. Þegar framkvæmdarvaldið brýtur skilyrðin um mat á kostnaðaráhrifum verður miklu erfiðara að útskýra að við getum bara útvegað okkur fjárheimildir eftir á í fjáraukalögum. Það á tvímælalaust að vera upplýst ákvörðun þingsins að við séum að samþykkja þessar breytingar með þessum kostnaði fyrir alla vega þennan hluta ársins, annað verði tekið til í fjárlögum næsta árs hvað varðar árið í heild. Það sé ákveðin fyrirframheimild sem er þá allt í lagi að klára á tæknilegum nótum í fjáraukanum. En þegar fjárheimildir fara svona gríðarlega fram úr kostnaðarmati er það orðið mjög vafasamt gagnvart stjórnarskránni, að það sé hægt að svína svona rosalega á þessu eins og var gert varðandi launavandamálin í Covid. Þetta frumvarp er vonandi ekki af þeirri stærðargráðu og lítur ekki út fyrir það tæknilega séð að hægt sé að hlaupa þetta langt fram yfir en þetta sýnir samt nauðsynina á að matið sé til staðar. Og ekki bara að matið sé til staðar heldur að þingið taki ákvörðun um kostnaðarheimild framkvæmdarvaldsins hvað varðar þessa lagabreytingu þannig að ef eitthvað fer úr böndunum út af einhverju, segjum t.d. vitlausri tilvísun í grein - þannig var með frumvarpið um eldri borgara fyrir um ári þar sem vísað var í ranga grein og þar féllu niður allar skerðingar og það kostaði 2,5 milljarða á mánuði. Segjum sem svo að eitthvað slíkt hafi farið í gegnum nálaraugað í eftirlitinu. Það getur alveg gerst. Við erum mennsk, gerum mistök. Við reynum að sjálfsögðu að gera eins lítið af þeim og hægt er en slíkir atburðir gerast og þetta er hálfgerður varnagli gagnvart því, fjárheimildarvarnaglinn. Ef í þeim lögum hefði verið fjárheimildarákvæði hefði það mögulega vegið upp á móti mistökunum í tilvísuninni og hefði útskýrt hver heildarfjárheimildin ætti að vera. Samkvæmt stjórnarskrá má einfaldlega ekki greiða út pening sem ekki er heimild fyrir í fjárlögum eða fjáraukalögum. Ef við værum betri í þessu værum við kannski ekki alltaf að lenda í þessum gríðarlega kostnaðarauka sem við höfum séð á undanförnum árum vegna frumvarpa sem hafa flogið í gegnum þingið á stuttum tíma og þess háttar. Þetta er bara spurning um að passa að fara einfaldlega eftir lögunum. Það er ástæða fyrir því að þessi ákvæði voru sett í lög um opinber fjármál og það er bara mjög mikilvægt að fara eftir þeim.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér mál sem varðar hálfan ellilífeyri. Mér finnst mikilvægt við þetta tækifæri að ræða aðeins um það hvernig þetta ellilífeyriskerfi er hugsað í grundvallaratriðum. Fyrir kosningar töluðum við Píratar og fleiri um að hætta að skerða ellilífeyri almannatrygginga alfarið vegna atvinnuþátttöku og við þá umræðu birtist mjög áhugavert sjónarmið, aðallega úr ranni hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssonar reyndar, en auðvitað úr öðrum áttum líka, og það var sú hugmynd að ekki beri að veita fólki fé úr almannatryggingakerfinu nema það þurfi á því að halda. Þetta er skiljanlegt sjónarmið. Almannatryggingakerfið var hugsað þannig þegar því var komið á fót og það hefur verið hugsað þannig alla tíð síðan. En þetta er hins vegar hugsun sem okkur ber að endurskoða þegar við sjáum tækifæri til að gera betra kerfi, sérstaklega þegar betra kerfi gæti hleypt fólki á vinnumarkað sem annars kæmist ekki á vinnumarkað og í öðru lagi myndi kosta mjög lítið fé úr ríkissjóði eða jafnvel ekki neitt. Það vill þannig til að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson lagði fram fyrirspurn á síðasta kjörtímabili sem knúði fram mjög áhugaverð svör um kostnað við það að hætta að skerða ellilífeyri almannatrygginga vegna atvinnuþátttöku. Kostnaðurinn reyndist vera í kringum 1,1 milljarður eða 1,5 milljarðar, ég man ekki nákvæmlega hvort það var. Það myndi þýða að fólk sem fær ellilífeyri úr almannatryggingakerfinu gæti farið og unnið fyrir sér eins og það lysti. Nú vitum við alveg að þegar við komumst á aldur minnkar jafnan vinnugeta okkar. Þess vegna er jú m.a. almannatryggingakerfið, ellilífeyrir almannatryggingakerfisins og ellilífeyrissjóðir og allt það. Það er ekki bara vegna þess að fólk vill eiga þægilegt ævikvöld. Það er líka vegna þess að margt fólk getur minna unnið, það er auðvitað allur gangur á því, við erum mjög misjöfn og eigum við mjög misjöfn vandamál að stríða og allt það. En fólk sem er komið á aldur hefur oft mikla hæfileika sem eru vannýttir og sem þetta eldra fólk langar til að nýta en lendir í því að ef það byrjar að nýta hæfileika sína þá býr það jafnan við minna starfsöryggi, það er kannski með afmarkaðra svið af hæfileikum sem það getur nýtt til starfs áfram og fleira í lífinu sem kannski þvælist fyrir því að nýta krafta sína til fulls. Fyrir þær sakir einar og sér finnst mér alveg eðlilegt að við styðjum þetta fólk. Það sama er með öryrkja. Öryrkjar geta sumir unnið eitthvað og það er ekki endilega spurning um starfshlutfall, það er kannski bara spurning um svið. Það er sennilega ekki til fjölbreyttari hópur á jarðríki en öryrkjar myndi ég hyggja, alla vega með þeim fjölbreyttari, það er alveg á hreinu. Sumir öryrkjar geta unnið á einhverju tilteknu sviði en búa við lítið starfsöryggi, eru lengur að finna vinnu og ég get giskað út í bláinn að það sé tilhneiging til að borga þeim lægri laun án þess að ég hafi rannsakað það sérstaklega. Þess vegna ber okkur að styðja fólk ef það er að vinna vegna þess að ef við gerum það ekki þá tökum við burt forsenduna fyrir því að fólk reyni og þetta er hluti af því sem er stundum kallað fátæktargildra. Það er það að fólk fær eitthvað frá ríkinu, eitthvað frá almannatryggingum, allt of lágar upphæðir, eins og hefur verið kvartað undan árum saman, sér í lagi frá hruni, eftir breytingar sem ég ætla ekki að rifja upp hér, þær hafa oft verið rifjaðar upp, þegar tenging var tekin úr sambandi og kerfinu breytt mjög mikið í kjölfarið. Fólk fær eitthvert fé frá ríkinu og það dugar ekki til þannig að fólk vill kannski auka tekjur sínar aðeins með því að vinna eitthvað smávegis og lendir þá strax í geigvænlegum skerðingum, í tilfelli öryrkja í krónu á móti krónu skerðingu. Mig langar svo mikið til að sér í lagi hv. Sjálfstæðisflokkur hugsi þá hugsun til enda, þessa krónu á móti krónu skerðingu. Hún er náttúrlega arfavitlaus. Það er ekki spurning um það hvað okkur finnst skynsamlegt að gera við fjármagn ríkissjóðs. Það er ekki rökrétt að hafa slíka skerðingu að það borgi sig ekkert að vinna, að fólk fái ekki krónu fyrir það. Og það sem meira er, slíkar skerðingar geta meira að segja orðið meira en króna á móti krónu skerðing. Nú hváir eflaust einhver, get ég trúað. Það er nú þannig að það er ýmis stuðningur sem öryrkjar geta fengið og sem minnkar eftir því hvað viðkomandi er með mikið af skattskyldum atvinnutekjum þannig að þegar viðkomandi byrjar að vinna og fær skattskyldar tekjur minnkar stuðningurinn úr öðrum áttum. Það er nefnilega þannig með almannatryggingakerfið að það er ekki einhver ein lítil eining. Þetta er flókið og viðamikið kerfi, eins og frægt er orðið, en er sem betur fer orðið aðeins einfaldara fyrir ellilífeyrishlutann eftir nýlegar breytingar sem ég met að hafi verið jákvæðar, m.a. til að útrýma krónu á móti krónu skerðingu þar. En þegar við erum með þessi kerfi veitir ekkert af því að við hugsum þau svolítið vítt, ekki bara eitthvert svona smá sparsl og kítti hér og þar. Við eigum að leyfa okkur að hugsa upp á nýtt það sem hefur þróast í tímans rás, einmitt til að sparsla og kítta hér og þar, oft með óþekktum eða ófyrirséðum hliðarafleiðingum sem koma mjög niður á sjálfum skjólstæðingum kerfisins. Breytingin sem var gerð á ellilífeyriskerfinu var að mínu mati jákvæð eftir því sem ég best veit. Kannski eru komnar fram nýjar upplýsingar um það sem mér eru ekki kunnar, það má vera, en hún var vitaskuld umdeild á sínum tíma af góðri ástæðu. Þótt verið væri að taka burt krónu á móti krónu skerðinguna, sem eitt og sér var mjög gott, var grunni kerfisins í raun og veru svolítið breytt og slíkar grundvallarbreytingar koma sér sjaldan, hugsanlega aldrei, vel fyrir alla. Reikningsdæmið lítur alltaf verr út fyrir einhvern hóp og við þurfum alltaf að taka tillit til þess. Ég reiknaði reyndar út á sínum tíma við meðferð þess máls hvað það myndi kosta að breyta tölunum þannig að enginn kæmi verr út vegna hærri atvinnutekna. Ég er búinn að gleyma þeim útreikningum en ég man alla vega að það var hægt að gera eitthvað í því. Það var hægt að gera betur, gera meira en var gert án þess að ríkissjóður færi á hausinn. En auðvitað er þetta dýr málaflokkur og jafnvel litlar breytingar geta kostað mikinn pening. Þess vegna er það einmitt svo verðmætt að nýta breytingar sem kosta ekki mikinn pening, eins og þá að afnema skerðingar á ellilífeyri almannatrygginga gagnvart atvinnutekjum. Það kostar ekki mikinn pening og leysir úr læðingi vinnuafl og lífsgleði hjá fólki sem hefur gaman af því að nýta starfskrafta sína. Það er fullt af fólki þannig, þvert á það sem sumir virðast halda. Sömuleiðis get ég ekki annað en minnst hér einnig á fyrirbæri sem ég veit ekki hvenær við eigum að ræða, virðulegur forseti, ef ekki við það tilefni þegar þessi kerfi eru til umræðu. Ég veit ekki alveg hvenær við fáum svigrúm í pontu til að ræða stórar hugmyndir nema þegar upp koma svona mál, en það eru borgaralaun. Ég átta mig á því að það þykir mörgum kannski klikkuð hugmynd í upphafi en ég hvet fólk til að kynna sér þá hugmynd vel og sér í lagi breytingar á hugmyndum sem koma fram hvað úr hverju og gerðar eru tilraunir með hér og þar. Ég verð þó að vara við svolítið misvísandi fréttum, sér í lagi frá Spáni. Þaðan komu nýlega fréttir á ensku um að þar væri búið að taka upp borgaralaun, svo ef maður skoðaði spænsku fréttirnar virtist sagan ekki vera alveg sú sama þannig að það er þess virði að skoða málin vel. Slíkar hugmyndir eru sjálfsagt háðar því að við þurfum að gera það einhvern veginn í smáum skrefum eða einhvers konar tilraunum. En þetta eru hugmyndir sem gætu hreinlega bundið enda á allt flækjustig almannatryggingakerfisins. Er það ekki gulrót, virðulegi forseti? Er það ekki eitthvað sem við ættum að vilja gera eða í það minnsta skoða alvarlega? Ég legg það alla vega til. Ég vildi bara koma hingað upp og hafa nokkur orð um almannatryggingakerfið í ljósi þess að við erum að ræða þetta ágæta mál en ég kem til með að lýsa afstöðu minni til málsins við atkvæðagreiðslu.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um Orkusjóð, mál nr. 639, frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Frumvarpinu var vísað til nefndarinnar eftir 2. umr. og hefur hún fjallað um það að nýju. Í umsögnum til nefndarinnar voru sett fram sjónarmið um að mikilvægt væri að bætt væri við lögin eða í reglugerð ákvæðum um eftirlit með framvindu verkefna eða skýrslugjöf, m.a. í því skyni að tryggja gagnsæi í stjórnsýslu sem og faglega umfjöllun um verkefni og starfsemi Orkusjóðs. Við meðferð málsins kom fram að upplýsingar um starfsemi sjóðsins hafa verið birtar í ársskýrslu Orkustofnunar, m.a. um framvindu verkefna og þau verkefni sem notið hafa aðstoðar frá sjóðnum. Verklagsreglur sjóðsins sé jafnframt að finna á vef. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að upplýsingar um starfsemi sjóðsins séu aðgengilegar. Mikilvægt er að settur sé skýrari rammi þar um en í 8. gr. frumvarpsins er ráðherra veitt heimild til að kveða nánar á um starfsemi sjóðsins í reglugerð. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að betur fari á að kveða ítarlega á um innihald og framsetningu árlegra upplýsinga sjóðsins í reglugerð. Sama gildi um heimild til að fella niður endurgreiðsluskyldu lántaka en í reglugerð þarf að vera skýr rammi um slíkar heimildir. Við meðferð málsins komu fram athugasemdir um að með frumvarpinu sé lagt til að viðhalda því fyrirkomulagi sem hefur verið við fjárveitingar til sjóðsins um árabil. Meiri hlutinn bendir á að fjárreiður lögaðila eru ekki lengur birtar í þingskjölum, hvorki í fjárlögum né fjármálaáætlun, heldur einungis í fylgiriti með fjárlögum. Af því leiðir að fjárreiður Orkusjóðs koma ekki fram í fjárlögum en eftir sem áður er gert ráð fyrir að reikningshald og uppgjör sjóðsins verði opinbert eins og gildir um alla lögaðila í A-hluta ríkissjóðs. Með lögum nr. 123/2015, um opinber fjármál, var ákveðið að taka upp alþjóðlega reikningsskilastaðla sem hafa áhrif á reikningsskil sjóða eins og Orkusjóðs. Þau áhrif hafa ekki að fullu komið fram í reikningsskilunum enn sem komið er, t.d. varðandi færslu á vaxtatekjum. Brýnt er að skoða þau mál með heildstæðum hætti þannig að breytingar á reikningsskilum verði með samræmdum hætti fyrir alla sjóði ríkisins innan A-hluta. Meiri hlutinn telur, að framangreindu virtu, því ekki rétt að leggja til breytingu á 6. gr. frumvarpsins, á þann hátt sem gert var við 2. umr. og leggur því til að greinin orðist eins og hún var þegar frumvarpið var lagt fram. Að þessu virtu leggur meiri hluti nefndarinnar til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við 6. gr. bætist: og vextir af fé sjóðsins. Undir álitið skrifa hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, sá sem hér stendur, Njáll Trausti Friðbertsson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Ólafur Ísleifsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Sigurður Páll Jónsson.
Frú forseti. Eins og ég fór yfir við 2. umr. um málið er hér ekki passað upp á það sem var gert með Matvælasjóð. Þegar atvinnuveganefnd fékk til sín málið um Matvælasjóð passaði hún upp á að það væri ekki bara stjórn sjóðsins sem réði því hvernig almannafé væri úthlutað úr sjóðnum til mikilvægra verkefna heldur væri líka fagráð þar undir skipað sjö aðilum með breiða skírskotun í samfélaginu, aðilum sem væri gott að fá í ráðið varðandi iðnaðinn, nýsköpun og atvinnulífið o.s.frv., bara til þess að tryggja að þessir aðilar væru þarna og gætu gefið sjónarmið, þ.e. að sú stjórn sem ráðherra skipar skyldi hafa samráð við þetta fagráð. Því er ekki að skipta í þessu frumvarpi. Það er ekki passað upp á að hlustað sé á sjónarmið eða aðrir aðilar tilnefndir eins og með Matvælasjóð. Í Matvælasjóði eru fjórir stjórnarmenn, þar af er einn skipaður af ráðherra eftir tilnefningu Bændasamtakanna og annar er tilnefndur af sjávarútveginum. Það eru þannig tveir stjórnarmenn sem eru tilnefndir af aðilum sem þurfa að starfa innan löggjafarinnar. Svo skipar ráðherra tvo án tilnefningar og skipar formann þannig að ráðherra hefur í rauninni valdið í þessu en sjónarmið frá þeim atvinnugreinum sem verið er að styrkja og efla nýsköpun í eru í stjórninni sjálfri, hjá tveimur af þeim aðilum. Undir stjórninni er svo fagráð þar sem fleiri sjónarmið koma fram til að passa upp á að það séu nógu mörg sjónarmið þegar verið er að útdeila almannafé, þegar verið er að styrkja nýsköpun í matvælaframleiðslu á Íslandi. Það er mjög gott. Þessi stjórn getur svo að sjálfsögðu leitað sér upplýsinga hjá fleiri aðilum og því fleiri því betra, upp að vissu marki vissulega. Því fleiri sjónarmið sem koma að borðinu, að því gefnu að það trufli ekki við framkvæmdina, þeim mun betra. Orkusjóður er allt annað. Aftur er verið að útdeila almannafé, passa upp á að menn séu að færa sig í sjálfbærari orku, passa upp á að orkuskipti fari farsællega af stað. Orkusjóður hefur verið til en núna er verið að færa hann undan Orkustofnun og gera hann sjálfstæðan. Sjóðurinn hefur verið undir stofnuninni allan þennan tíma og þar eru alls konar fagleg sjónarmið sem þarf að passa upp á, þar er stofnanareglugerð og verklag til staðar og Orkusjóður undir Orkustofnun hefur verið farsæll í mjög langan tíma, ég man ekki hvað það eru mörg ár. Hv. þingmaður og framsögumaður málsins, Njáll Trausti Friðbertsson, talaði um að um 100 milljarðar hefðu sparast, ef ég man rétt. [[Gripið fram í.]]Nei, það hefðu 80 milljarðar sparast við þessi orkuskipti á sínum tíma. Það er hitaveituarmurinn af því. Það eru því engir smápeningar sem hafa skilað sér til hagsbóta fyrir samfélagið. Núna er verið færa sig í þessi mikilvægu orkuskipti sem er tilgangurinn með þessu frumvarpi, eins og segir í 2. gr. með leyfi forseta: „Hlutverk Orkusjóðs er að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda landsins með styrkjum eða lánum, einkum til aðgerða er miða að því að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum.“ Þessi sjálfbærnivinkill er frábær, mjög góður, og Píratar munu greiða atkvæði með þessu. Og áfram segir í 2. gr.: „Orkusjóður styður jafnframt við verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum.“ Orkuöryggi, flott, og samkeppnishæfni á sviði orkumála líka. En hvað ef ráðherra skipar menn sem eru kannski ekkert endilega hrifnir af samkeppnishæfni á sviði orkumála? Þeir vilja kannski misfara með sitt vald og útdeila almannafé til aðila sem eru kannski ekkert endilega að hugsa um samkeppnishæfni á sviði orkumála, eru kannski ekkert endilega að hugsa um orkuöryggi eða að verkefnin séu sem best til þess fallin að ríma við það sem segir í lögunum og ríma ekkert endilega best við grundvöll orkustefnu eða nýsköpunarstefnu eða byggðastefnu eða stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Kannski eru einhver verkefni sem uppfylla ekki best þessar kröfur sem eru valin frekar en önnur við úthlutun. Og hverjir ráða úthlutun? Jú, ráðherra mótar stefnuna, ráðherra skipar alla þrjá aðilana í stjórnina. Meiri hlutinn kom þá með að það væru hæfniskröfur en það eru bara algjörar lágmarkshæfniskröfur, að vera með hreint sakavottorð og eitthvað svoleiðis smotterí. Ráðherra ákveður stefnuna, hann skipar þessa þrjá aðila og aflar fjármagnsins úr ríkissjóði sem er partur af hans hlutverki þar. Svo eru þessir þrír aðilar sem hann skipar. Okkur er sagt að þeir geti haft samráð við aðila. En það stendur ekkert um að þeir verði að gera það. Líklega gera þeir það en þá þurfa þeir að hafa samráð við Orkustofnun og mögulega aðra aðila ef tilefni er til. Og hvað svo? Svo fara þeir í gegnum þessar umsóknir og leggja eitthvað til við ráðherra þannig að þetta er gjörsamlega innan fjölskyldunnar og það býður upp á freistnivanda. Og það er það eina sem ég hef verið að benda á í þessu máli, að þetta býður upp á freistnivanda. Er hægt að skjóta loku fyrir þann freistnivanda? Já, að hluta til er hægt að minnka hann. Það er hægt að ramma hlutverk ráðherra betur inn á faglegum forsendum þannig að fleiri sjónarmið komi fram um það hvernig eigi að útdeila almannafé til mikilvægra verkefna við að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum, verkefna sem stuðla að orkuöryggi, samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Verkefnið er frábært og verkefnið er mikilvægt. Verkefnið getur spillst. Ef ráðherra freistast þá spillist verkefnið. Þess vegna er mikilvægt að reyna að ramma þetta inn þannig að ráðherra glími síður við þennan freistnivanda, hann freistist síður. Um það er breytingartillagan sem meiri hlutinn felldi við 2. umr. í þingsal, að við myndum gera nákvæmlega það sama og við gerðum með Matvælasjóð. Hvers vegna þarf að passa upp á það að stjórn Matvælasjóðs sé ekki öll skipuð af ráðherra, að þar komi líka að aðilar í greinunum sem þar er undir, sjávarútvegi og landbúnaði? Hvers vegna þarf að passa upp á að í Matvælasjóði sé sjö manna fagráð til að fleiri sjónarmið komi að borðinu þegar kemur að útdeilingu á almannafé til verkefna? Hvers vegna þarf þetta ekki hjá Orkusjóði? Eru meiri líkur á því að fagleg sjónarmið komist þar að? Er minni hætta á að þau komist ekki að? Eða er það bara þannig að menn treysta því frekar þegar verið er að útdeila fjármagni til verkefna sem hafa að gera með aukna nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum? Það á að útdeila auknu fjármagni til þess að nýta innlenda endurnýjanlega orkugjafa, eins og kannski til smávirkjana eða í vindmyllur. Frábær verkefni. En við vitum að aðilar tengdir stjórnmálaflokkum eru í þessum bransa og vilja fara í þessi verkefni. Hvað gerist þegar þeir fara að sækja um í Orkusjóði? Hvað ef þeir fá úthlutað úr Orkusjóði og aðrir ekki? Litlu aðilarnir sem komu fyrir nefndina bentu á að þetta væri ekki gott fyrirkomulag, það þyrfti að ramma það betur inn. Hvernig mun það líta út þegar aðilar tengdir flokki sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fara að fá úr þessum sjóði? Ef það kemur síðar upp gagnrýni um að það séu aðrir sem ættu frekar að fá úr þessum sjóði þá er búið að skemma fyrir þessu verkefni sem er farið af stað. Ég vil því spyrja hv. framsögumann málsins, Njál Trausta Friðbertsson: Hvers vegna vildi hann ekki að nefndin gerði nákvæmlega það sama og hún gerði við Matvælasjóð, tryggði að fleiri sjónarmið kæmu að með því að fagráð yrði sett inn og tryggja faglegri sjónarmið við skipan í stjórnina? Hvers vegna vill hv. þingmaður það ekki? Vill hann það ekki sjálfur? Hann vildi það með Matvælasjóð þannig að ég trúi því að hann vilji það alveg sjálfur, en má hann það ekki? Við gerðum þetta við Matvælasjóð og af hverju? Við gerðum það á þeim forsendum sem komu fram í nefndarálitinu til þess nákvæmlega að passa upp á að fleiri sjónarmið kæmust að. Það eru risastór sjónarmið sem þurfa að komast að þegar kemur að Orkusjóði. Það er verið að víkka út hlutverkið. Þurfa ekki víðtæk sjónarmið að koma að borðinu þegar á að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum, þegar kemur að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála, orkutengdum verkefnum á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum? Er þá bara nóg að hafa þrjá aðila sem ráðherra skipar og starfa nákvæmlega á hans forsendum og þurfa aðeins að ráðfæra sig við Orkustofnun og mögulega einhverja aðra ef tilefni er til? Er það svoleiðis sem við fáum virkilega fagleg sjónarmið við úthlutun á almannafé til allra þessara víðtæku verkefna? Ég kaupi það ekki að ekki þurfi að tryggja fagleg og málefnaleg sjónarmið við úthlutun eins og öll nefndin samþykkti um Matvælasjóð, að það skyldi passað upp á að fleiri sjónarmið kæmust að borðinu þannig að vel væri farið með almannafé við útdeilingu á því. En hv. þingmaður og framsögumaður málsins, Njáll Trausti Friðbertsson, hefur ekki sagt okkur hvers vegna hann vill ekki að það sama gildi um Orkusjóð þegar útdeila á almannafé til þessara víðtæku og mikilvægu verkefna, hvers vegna ekki á að takmarka freistnivanda þar eins og í Matvælasjóði við úthlutun til þeirra vissulega mjög mikilvægu verkefni sem eru þar. Hver er munurinn á þessu tvennu? Hvers vegna þarf ekki að gæta að faglegum sjónarmiðum jafn vel og minnka freistnivanda þegar kemur að Orkustofnun eins og við gerðum fyrir sjö vikum síðan við Matvælasjóð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir ræðuna. Ég held að við getum mörg verið sammála um að þetta er hið besta mál, Orkusjóður og hlutverk hans að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda landsins, einkum þegar á að finna aðgerðir sem miða að því að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka síðan nýtingu á innlendum og endurnýjanlegum orkugjöfum sem er mjög jákvætt og þarft og eiginlega umfram það, það er nauðsynlegt. Mér þykir líka gríðarlega spennandi þetta verkefni sjóðsins þar sem við stuðlum að því að auka samkeppnishæfni okkar á sviði orkumála. Við eigum náttúrlega að vera í fararbroddi þar, það gefur einfaldlega augaleið. Ég trúi því að ef við náum að uppfylla þetta verkefni þá er það ávinningur sem við munum njóta, ekki bara með því að vera í fararbroddi á því mikilvæga sviði og njóta margvíslegs ávinnings, heldur held ég að það hljóti líka að vera út frá viðskiptum fjárhagslegur ávinningur þar í samkeppni þjóða. En þá komum við að því sem hv. þingmaður hefur verið mjög öflugur í að gagnrýna í umræðu um málið og það er hvernig staðið er að skipan í stjórn. Ég verð að segja, eftir að hafa skoðað málið, nú sit ég ekki í þessari nefnd og hef ekki fylgst svo gjörla með framvindu mála þannig séð, en mér kemur þetta á óvart og ég hef ekki fundið rökstuðning fyrir því. Ég er kannski ekki endilega jafn svartsýn eða raunsæ og hv. þingmaður sem talar um freistnivanda, þó að ég sé algerlega sammála því að vissulega sé hann til staðar. Ég sakna hins vegar einfaldlega hugmynda á borð við að það skuli tryggt að einhver úr háskólasamfélaginu eigi þarna sæti eða eitthvert af okkar besta fagfólki sem þekkir best til orkumála. Mig langar til að spyrja hv. þingmann aðeins út í umræðuna, [[Forseti hringir.]]hvað hann telur eiginlega liggja þarna að baki. Þetta skilur einfaldlega eftir spurningarmerki vegna þess að það hefði verið svo einfalt að ganga frá þessu, [[Forseti hringir.]]það hefði ekki gengið á nokkurn hátt gegn markmiðunum, ekki truflað neitt. Bara þessi einfalda hugmynd um að skilgreina á einhvern hátt hvað aðilar sem sitja í stjórn þurfa að hafa til að bera.
Forseti. Nákvæmlega, þetta hefði ekki kostað neitt extra nema náttúrlega einhver smávægileg laun fyrir þá sjö aðila sem sætu þarna. En hvað segir í nefndaráliti þessarar sömu nefndar um Matvælasjóð, sömu aðila og vilja ekki gera þetta varðandi Orkusjóð? Þar segir, með leyfi forseta: „Fram komu ábendingar frá gestum um að æskilegt gæti verið að fá fulltrúa fleiri aðila í stjórn sjóðsins. Skv. 4. málsl. 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins er stjórn sjóðsins heimilt að skipa fagráð sér til ráðgjafar. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að með aðkomu sem flestra væri unnt að tryggja að sú fjölbreytta þekking sem til staðar er og nýst hefur í þverfaglegu samstarfi matvælafyrirtækja nýtist í vinnu sjóðsins.“ Svo kemur það: „Meiri hlutinn fellst á mikilvægi þess að tryggja breiðari aðkomu að sjóðnum svo tryggt verði að markmið sjóðsins nái fram að ganga.“ Ég fór yfir markmiðin áðan, þetta eru víðtæk markmið. Það þarf virkilega passa í tilfelli Orkusjóðs að það séu fleiri en bara þrír aðilar sem þurfa hugsanlega að tala við einhvern. Áfram, með leyfi forseta: „Í því ljósi leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að stjórn sjóðsins verði skylt að skipa allt að sjö manna fagráð til fjögurra ára í senn. Fagráð verði stjórninni til ráðgjafar um fagleg málefni og veiti umsagnir um úthlutanir úr sjóðnum auk almennrar ráðgjafar við stjórnina eftir því sem hún óskar. Meiri hlutinn leggur áherslu á að m.a. verði“ - eins og hv. þingmaður nefnir að sé mikilvægt - „litið til háskólasamfélagsins við skipan fagráðs ásamt því að líta til reynslu og þekkingar úr atvinnulífinu og til frumkvöðla og nýsköpunargeirans.“ Er eitthvað minna mikilvægt að gera þetta við Orkusjóð en við Matvælasjóð? Að sjálfsögðu ekki. Þetta býður bara upp á freistnivanda. Það að meiri hlutinn vilji ekki gera þetta fær mig virkilega til þess að hafa áhyggjur af því að ekki eigi að skjóta loku fyrir freistnivanda í þessu máli.
Herra forseti. Ég verð að segja, með fullri virðingu fyrir matvælum alls konar og ekki síst með fullri virðingu fyrir íslenskum matvælum, að ég tel meiri almannahagsmuni liggja undir að við förum vel með málefni Orkusjóðs. Ein besta leiðin til að tryggja að það ríki sátt um svona mikilvæga vinnu er, eins og við vitum, að gegnsæi sé til staðar og þá ekki síst gegnsæi í því hvernig menn eru valdir, hvernig fólk er valið til að sýsla með þetta. Þannig að ég er sammála hv. þingmanni að þetta er sérstakt. Ég velti fyrir mér hvort 5. gr. frumvarpsins, um eftirlitið, að þeir sem hljóta styrk eða lán skuli gera grein fyrir framvindu verkefna og ráðstöfun fjár, geti að einhverju leyti komið sem svar við áhyggjum um eftirlitshlutann og freistnivandann, um að það sé eitthvað sem ekki þoli dagsljósið sem menn geta haft áhyggjur af. Ég er meira upptekin af því að það skortir áherslur á nýsköpun, á faglegu þekkinguna. Ég geri ekki lítið úr hinu en ég er svolítið á þeim stað. Mér hefði fundist það svo borðleggjandi. Það er ekki nægilega mikil áhersla lögð á þann hlut sem er okkur svo mikilvægur. Hv. þingmaður talaði um umsagnir sem leiddu til breytinga á Matvælasjóði. Þekkir hv. þingmaður hvernig umsagnir hljóðuðu varðandi þetta tiltekna mál? Var bent á það í umsögnum aðila hvernig stjórnin er skipuð? Er það eitthvað sem hv. þingmaður þekkir og hefur komið til umræðu?
Forseti. Það komu umsagnir um að það þyrfti að laga gegnsæi. Það var svona það helsta sem kom. Nefndin brást við því, sem er gott, með því að laga gegnsæisvinkilinn eitthvað. Gegnsæi þýðir í raun að það kostar menn meira að láta undan freistnivandanum sem minnkar hann þar af leiðandi að einhverju leyti. Það er gott. Það þarf aftur á móti að hafa sjónarmiðið fyrr í ferlinu um það hvernig skuli gera þetta faglega til að ná raunverulega markmiðinu í staðinn fyrir að hafa þrjá aðila sem ráðherra skipar alla sjálfur, vinnandi eftir reglum sem ráðherra setur sjálfur og deilandi út öllu þessu fé, í staðinn fyrir að hafa þetta vel rammað inn. Það er ekki aðeins allt að sjö manna fagráð í Matvælasjóði heldur kemur fram í nefndarálitinu um Matvælasjóð, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur jafnframt mikilvægt að stjórn sjóðsins verði heimilt að skipa fleiri fagráð en eitt.“ - Ég meina, kommon! - „Bendir meiri hlutinn á að sambærilegt ákvæði er að finna í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 75/2007.“ - Þ.e. lögum um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun. Þetta er bara svo borðleggjandi. Það að menn séu ekki tilbúnir til að gera þetta, hleypa fleiri sjónarmiðum að borðinu, í svona gríðarlega víðtæku máli sem snýr að svona ofboðslega víðtækum markmiðum, veldur áhyggjum. Þetta er loftslagsstefnan, þetta er orkuöryggi, ég er búinn að fara yfir þetta allt saman, þetta eru svo ofboðslega víðtæk markmið. Og það er talað um að einhverjir þrír aðilar geti sett nánari reglur og skilyrði um tilfærslu fjármuna milli einstakra verkefna ef þeir telja það þurfa. Þeir ráða því hvort þeir gera það. Gegnsæi er gott og gott að færa inn þarna aukið gegnsæi. En við vitum hvernig þetta gegnsæi er þegar kemur að ríkisfjármálunum. Það er mjög lélegt yfir það heila og meira að segja á Alþingi fáum við lélegar upplýsingar. Menn kokka það einhvern veginn upp eftir á og ef málið kemst ekki í fjölmiðla þá hugsa þeir með sér að þeir komist upp með það. Þeir komast aftur á móti ekki upp með það ef gripið er inn í áður en menn hafa fallið fyrir freistnivandanum, [[Forseti hringir.]]ef það eru fagleg sjónarmið um að leita verði álits fyrir fram, áður en búið er að útdeila peningunum. Við vitum að mjög oft [[Forseti hringir.]]eru menn tilbúnir til að sætta sig við þetta og hugsa: Við gerum það bara og biðjumst svo afsökunar. Í staðinn fyrir að biðja um leyfi biðjast menn afsökunar, eða bara komast upp með það.
Herra forseti. Við ræðum hér um Orkusjóð, sem er áhugavert fyrirbæri. Hann hefur verið til í nokkurn tíma og er nú að mörgu leyti að taka góðum breytingum. Mig langar til að nota tækifærið til að tala aðeins um nokkra þætti sem mér finnst þess virði að íhuga þegar við skoðum Orkusjóð í samhengi við þau verkefni sem við stöndum frammi fyrir varðandi orkuskipti og annað því um líkt. Það er þess virði að byrja á því að nefna að það hefur verið áhugaverð tilhneiging hjá þessari ríkisstjórn að stunda það sem mig langar til að kalla sjóðavæðingu, að búa til sjóði utan um hitt og þetta, yfirleitt einhverja nýja sjóði í stað þess að nota þá gömlu, og skipa stjórnir yfir þeim sem eru stundum mikið eftir geðþóttavaldi ráðherra. Ég er ekki viss um að það sé endilega góð þróun. Ég held að það sé kannski eðlilegt að einhverju leyti að til séu sérhæfðir sjóðir sem sinna ákveðnum verkefnum, en þegar ekki er farin sú leið sem lögð er til af hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni, að búa til einhvers konar fagráð í kringum sjóði, er hætt við því að þeir verði aldrei nýttir eins vel og annars gæti verið. Jafnvel þó að við göngum ekki út frá einhverri misnotkun, sem ágætlega hefur verið farið yfir hér, erum við ekki bara að reyna að koma í veg fyrir misnotkun heldur erum við líka að reyna að ná fram fullri skilvirkni og nytsemi sjóðsins sem um ræðir hverju sinni. Ég nefni þetta vegna þess að þegar maður skoðar fjárlögin þá sjáum við að þessi sjóður fær úr ríkissjóði um 33,1 millj. kr. á ári. Samkvæmt tölum frá Orkustofnun veitir sjóðurinn styrki til ýmissa verkefna, yfirleitt til sex til tíu verkefna á ári, upp á samtals 20 millj. kr. plús eða mínus; 18 milljónir eitt árið, 22 milljónir hitt árið, um það bil þessar upphæðir. Það þýðir að við erum að leggja fjármuni í sjóð sem á að stuðla að orkuskiptum, ekkert minna verkefni en það að breyta því hvaða orkugjafa allt íslenskt samfélag notar, og það á að gera það fyrir minna en mánaðarlaun eins þriðjungs þingsins árlega. Það eru auðvitað aðrir sjóðir og önnur verkefni og önnur verkfæri sem eiga líka að stuðla að þessu markmiði. En ef við horfum blákalt á dæmið þá er þetta ekkert stórkostlega há upphæð. Ég veit ekki einu sinni hvað er hægt að gera fyrir upphæð af þessu tagi, 20 millj. kr. Kannski er hægt að kaupa einhverja pósta og hleðslustaura fyrir bíla og eitthvað þannig. En ég held að öllum geti verið það nokkuð ljóst að þetta er ekki það sem mun breyta orkugjöfum sem landið notar. Þetta er ekki það sem mun valda því að við hættum að nota bensínbíla eða dísilrafstöðvar og förum að nota vistvæna orkugjafa, og að einhverju leyti er það kannski ekki markmiðið. Það stendur samt í 2. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Orkusjóður styður jafnframt við verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum.“ Þetta eru fjórar mismunandi stefnur sem þessar 33 millj. kr. á ári eiga að stuðla að. Mér finnst ansi mikið á þessar örfáu krónur lagt. Það er erfitt að átta sig á því hversu mikla þýðingu þetta hefur. Ágætisumsögn barst um frumvarpið frá fyrirtæki sem heitir Valorka. Reyndar hefur maður heyrt frá þeim ansi oft í gegnum tíðina og það er rétt sem þau segja þar að það var vont þegar nýsköpunarvinkillinn og stuðningur við nýsköpun var tekinn út úr lögum um sjóðinn fyrir nokkrum árum. Það er ágætt að sjá það koma aftur inn. En eins og kannski er gert víðar í stjórnkerfinu er hér verið að bæta við fleiri verkefnum án þess að nýtt fjármagn fylgi. Það er kannski eitthvað sem við ættum að ræða um undir fjárlögum, en ræðum það aðeins hér. Setjum það í samhengi vegna þess að nú var verið að kynna á dögunum nýja og uppfærða stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum sem á einmitt að taka á þessum atriðum. Í þeirri stefnu er markmiðið að vísu ekki hækkað, það stendur áfram í 35%, og reyndar er bara talað um 30% en ekki 35–40% eins og var áður. Kannski má því segja að dregið hafi verið úr markmiðinu. En ókei, 35% samdráttur í koltvísýringslosun á ári. Honum eigum við að ná með því að vera með fullt af nýsköpun, þróa nýja tækni, gera fullt af flottum hlutum. - Og fjármagna það hvernig? Það er talað um 7 milljarða í heildina í þessa umbreytingu, þ.e. í samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, samdrátt í losun koltvísýrings, 7 milljarðar kr. á ári, ef mig misminnir ekki, sem er að vísu minna en við eyddum að jafnaði í hverri viku hér á þingi á meðan Covid stóð sem hæst, ef maður jafnar þetta út, m.a. í að fjármagna það að fyrirtæki gætu verið með fólk starfandi án þess að þurfa að greiða því laun, ríkið myndi bara sjá um það. Heilt yfir get ég bara ekki séð að þetta virki. Við erum á einhvern hátt að reyna að breyta því hvaða orkugjafa íslenskt samfélag notar og á sama tíma að reyna að vera einhvers konar fyrirmynd fyrir önnur lönd í kringum okkur. Það sem við leggjum til verksins er vel innan við 1% af fjárlögum og þar að auki erum við að tala um sjóð sem er ætlað að láta þetta virka út frá nýsköpunarsjónarmiði og út frá því sjónarmiði að fjármagna verkefni á borð við varmadælur við ráðhúsið á Hellissandi, eins og var gert 2018, eða varmadælur í áhaldahús í Ísafjarðarbæ eða varmadælur við grunnskóla í Langanesbyggð. Allt voru það góð verkefni og varmadælur eru umræðuefni sem ég væri alveg til í að fjalla um lengur, þær eru alveg stórkostlegt fyrirbæri. Varmadælan sem var sett upp í Vestmannaeyjum fyrir nokkrum árum tekur inn um 1 MW af orku en skilar af sér 4 MW með því að taka hita úr sjónum, og það er alveg frábært. Þetta er margfalt betri nýting á raforkunni til að hita húsin í Vestmannaeyjum. Slíkar varmadælur er verið að setja upp mjög víða og það er fínt að verið sé að fjármagna þær úr Orkusjóði. Þetta þýðir að minni krafa verður um raforkuframleiðslu víða um land. Það þarf kannski ekki virki jafn víða, það þarf kannski ekki jafn margar borholur fyrir jarðhita. Þar af leiðandi verður minni losun á gróðurhúsalofttegundum þar þannig að þetta er allt saman jákvætt. En þegar við horfum á þessi verkefni þá erum við að tala um lítið fjármagn sem nær ekki stórum hluta af heildarkostnaðinum við svona verkefni sem getur auðveldlega hlaupið á tugum eða hundruðum milljóna, ef ekki milljarða, í tilfellum stærri varmadæluverkefna eða annarra orkuverkefna. Ég sé ekki hvernig þetta á að ganga upp. Kannski á þetta að heita einhvers konar metnaður, 33 millj. kr. og reyndar 100.000 kr. betur í metnað á hverju ári. En ég átta mig bara ekki á þessu, forseti. En svo þegar maður er búinn að taka allan þennan metnað fyrir þá kemur frumvarp eins og þetta, sem er reyndar ekki upp á nema níu greinar sem eru mestmegnis fínar. Þar er verið að leiðrétta nokkra galla sem hafa verið í gegnum tíðina og reynt að búa málinu betri grunn. Gott og vel. Í greinargerð með frumvarpinu er talað um þá reynslu og þekkingu sem byggst hefur upp hjá Orkusjóði og því verði að telja æskilegt að ákveðið svigrúm sé til staðar til að fela Orkusjóði að styrkja orkutengd verkefni sem eru á hverjum tíma í samræmi við almenna stefnu stjórnvalda á sviði orkumála. Þessi nauðsyn er í raun tilefni lagasetningar núna. En þegar maður horfir á hvað nákvæmlega gerist þá er eingöngu verið að búa til þriggja manna stjórn sem ráðherra ákveður og segir að sjóðurinn eigi að hafa eftirlit með öllum þessum 33 millj. kr. á ári og reyndar náttúrlega þeim peningum sem hafa safnast upp í gegnum tíðina. Og jú, það eigi að vera einhvers konar eftirlit og fólk eigi að skrifa skýrslur, kannski nota eitthvað af þeim peningum sem sjóðurinn hefur fengið í að skrifa skýrslur, en vinnan við þær kostar yfirleitt jafn mikið og fékkst úr sjóðnum til að byrja með. Ég veit ekki hvað skal segja meira um þetta, mér finnst bara almennt séð þessi sjóðavæðing, og það að hafa ótrúlega marga örlitla sjóði sem hafa afskaplega lítið af fjármagni en stórt og mikilvægt hlutverki í samfélaginu, eiginlega leiða af sér umhverfi þar sem við getum alveg átt von á því að afleiðingarnar og árangurinn verði afskaplega takmarkaður. Ég gæti gagnrýnt þetta lengur en ég ætla að láta staðar numið hér.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég ætla að byrja á því sem var nú kveikjan að því að ég kom hingað upp. Ég vil gera ráð fyrir að menn vilji helst fara vel með fé ríkissjóðs en ætli sér ekki að svindla með það eins og mér finnst stundum tónninn hér aðeins vera. Ég held hins vegar að það þurfi að vera alveg skýr viðurlög þannig að menn falli síður í þá freistni að fara að fikta eitthvað í þessum fjármunum með óeðlilegum hætti. Ég vil nú frekar gera ráð fyrir því að menn hagi sér vel. Í ljósi þess að við sitjum í svokallaðri framtíðarnefnd, þar sem hv. þingmaður er einmitt formaður og fleiri hér í salnum sitja þar, held ég, velti ég því fyrir mér hvernig þessir takmörkuðu fjármunir til Orkusjóðs, hvort sem um orkuskipti eða nýsköpun og annað er að ræða, geta nýst okkur í því sem kemur fram í 2. gr. um hlutverk þegar rætt er um samkeppnishæfni. Ég er að reyna að átta mig á því. Nú erum við með fullt af vísindamönnum, fullt af kláru fólki, fólki sem er að reyna að skapa nýjungar, nýsköpunarverkefni sem geta aðstoðað okkur við að auka samkeppnishæfnina, hvort sem það er beinlínis í orkumálum eða tækjum og tólum tengdum orku. Ég er að velta fyrir mér: Vitum við eitthvað? Höfum við einhvern tímann sest niður og skoðað hvað þarf að setja af fjármunum í Orkusjóð til að hann geti raunverulega annað því hlutverki sem hann á að hafa, að auka samkeppnishæfni, stuðla að nýjum verkefnum í nýsköpunarstefnu og öllu því sem sjóðnum er ætlað að gera? Við vitum að 200 millj. kr. eða eitthvað slíkt eru ætlaðar í orkuskipti. Hvað ná þær langt? Hvað er hægt að gera mikið fyrir þann pening? Hv. þingmaður nefndi hér nokkrar upphæðir. Það sem mér liggur einna mest á hjarta er í raun hvernig þetta samrýmist því sem við höfum verið að gera í framtíðarnefndinni.
Herra forseti. Já, þetta er góð spurning hjá hv. þingmanni um hvernig þetta samræmist vinnunni í framtíðarnefnd. Fram að því að Covid kom öllu í ákveðið uppnám í samfélaginu vorum við í framtíðarnefndinni að fjalla um hvernig bregðast ætti við loftslagsbreytingum og, að því gefnu að við náum markmiðum Parísarsáttmálans, hvað kæmi í raun á eftir, hvað við gerum svo. Það er alveg rétt að eitthvað mun kosta að vinna þá vinnu, hvort sem við náum markmiðum Parísarsáttmálans eða ekki. Það eru m.a.s. til ansi góðar greiningar á því að það muni kosta margfalt meira fyrir Ísland og alla heimsbyggðina ef við náum ekki markmiðum Parísarsáttmálans, bara hreinlega vegna þess hvað það mun kosta mikið að reyna að laga skelfilegar afleiðingar loftslagsbreytinga. Það er náttúrlega bara fyrir þá sem horfa í peningana frekar en mannslífin. Auðvitað verðum við að ná árangri í þessu. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þetta snýst um að nýta peninga ríkissjóðs vel, að setja sér góð markmið og að fylgja þeim eftir. Ég hef tekið eftir að það er ansi mikið af því hjá núverandi ríkisstjórn að sett séu falleg markmið en í samanburði er afskaplega lítið um að þeim sé fylgt eftir. Orkusjóður er svo greinilegt dæmi um þetta. Þar er verið að setja ótrúlega stór og flott markmið, að vísu svolítið óskýr á ákveðna vegu en engu að síður stór og flott markmið, en fjármagn til að ná markmiðunum er ekki látið fylgja. Það skiptir engu máli hversu margar skýrslur við skrifum [[Forseti hringir.]]í framtíðarnefndum um mikilvægi orkubreytinga og annað. Ef ekki er til fjármagn til að gera það sem þarf að gera [[Forseti hringir.]]erum við bara engu bættari.
Hæstv. forseti. Ég hef einmitt áhyggjur af þessu. Svo að ég fari rétt með tölur og annað, er ekki rétt hjá mér að í fjárlögum er í raun gert ráð fyrir 200 millj. kr. til orkuskipta og 33,9 millj. kr. til Orkusjóðs? Ef 33,9 millj. kr. eru allt sem er í Orkusjóði samkvæmt fylgiriti með fjárlögum er nú ekki feitan gölt að flá þegar kemur að því að deila því út. Ég geri ráð fyrir, í það minnsta samkvæmt þeim gögnum sem ég finn, að það séu þessir fjármunir. En ég vona að ég verði leiðréttur ef þetta er meira fé. Ef 33,9 millj. kr. eiga að duga í allt sem sjóðurinn á að gera, umfram þessar 200 millj. kr. í orkuskiptin, held ég að við í framtíðarnefndinni þurfum aðeins að fara að huga að fortíðinni ef við ætlum að stíga þessi skref til fulls sem við viljum gera, eins og hv. þingmaður benti réttilega á. Við viljum leita leiða til að nýta betur þá orku sem við höfum. Við viljum horfa til framtíðar og sjá hvað við getum gert til að auka tækni og nýjungar. Hvernig gerum við landið samkeppnishæfara? Ég hef alla vega staðið í þeirri meiningu að til þess að gera Ísland samkeppnishæfara þurfum við m.a. að byggja á þeim auðlindum sem við eigum. Orka er einn þáttur í því. En við þurfum líka að sjálfsögðu að byggja upp mannauðinn, verðum að efla menntakerfið og slíkt. Til þess þurfum við líka að beina fólki út í t.d. hluti sem tengjast orkuskiptum, nýjungum og nýsköpun í orkumálum. En þá verðum við líka að geta sagt að einhver framtíð sé í því, fjármunir sem hægt er að byggja á, fjármagn til rannsókna, nýsköpunar, framkvæmda, til að búa til frumgerðir o.s.frv. Eins og ég skil þetta mál er, svo að ég segi það nú bara aftur af því að mér finnst það býsna fallegt máltæki, ekki feitan gölt að flá þegar að því kemur.
Herra forseti. Ég byrja kannski á því að geta þess að ég fór vitlaust með áðan. Auðvitað eru þetta 33,9 millj. kr. en ekki 33,1 millj. kr. í fjárlögum ársins í ár. Það er hér með leiðrétt. Þessi 800.000 kall nýtist vonandi vel. Staðreyndin er að þessi 800.000 kall, og reyndar þessar 33,9 millj. kr., eiga ekki eftir að hafa nein grundvallaráhrif á samkeppnishæfni Íslands þegar við horfum á þekkinguna sem býr hér á landi í jarðvarmaorku, virkjanagerð og reyndar fleiru. Það eru rafhlöðufyrirtæki á Íslandi sem eru að gera flotta hluti. Það eru fyrirtæki á Íslandi sem eru að nýta vetni og metan og fleiri orkugjafa á ótrúlega áhugaverða vegu. En fræðimenn sem vilja vinna að þessu þurfa að eyða 20–30% af tímanum sínum ýmist í að skrifa umsóknir um styrki eða skýrslur um árangurinn af þeim styrkjum sem þeir hafa fengið. Þetta er ekki skilvirkt. Þetta er ekki góð nýting á almannafé. Ég skil mikilvægi þess að umsóknir séu gerðar og að það sé eftirfylgni. Annars gæti fjármagni verið illa varið, til fólks sem hefur ekkert á bak við sig. En við verðum að finna leiðir til að árangurinn sé vitnisburðurinn í einhverjum tilfellum. Það er eitt. Hitt eru þessar 300 millj. kr. sem eiga að fara í orkuskipti og það eru ekki nema 33,9 millj. kr. sem fara í Orkusjóð. Reyndar er ekki einu sinni endilega fullkomið samræmi þar. Hvert fer afgangurinn? Hvaðan er því fé útdeilt og með hvaða hætti? Ég hef ekki þær upplýsingar, því miður.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu. Hann byrjaði á máli sem ég ætla að ræða svolítið á eftir, þ.e. hvernig Orkusjóður nýtist og hvernig hann gæti nýst til orkuskipta, sem er sannarlega mikilvægt verkefni, eins og fram hefur komið. En eins og hv. þingmaður velti upp: Er þetta það sem breyta mun orkugjöfum landsins? Hv. þingmaður talaði töluvert um þessar 33,9 millj. kr. sem eru eyrnamerktar Orkusjóði og kannski ágætt að það komi fram að þær eru fyrst og fremst hugsaðar til reksturs sjóðsins, þ.e. launa starfsmanna, utanumhalds og umsýslu. Eins og fram hefur komið hafa líka verið settir fjármunir í það sem sjóðnum er falið að úthluta, ég held að á síðasta ári hafi 250 millj. kr. verið úthlutað til þess að byggja upp innviði fyrir rafbíla. Sömuleiðis voru 30 millj. kr. sérstaklega eyrnamerktar hótel- og gististöðum um landið og ég held að sjóðurinn hafi staðið sig vel í að úthluta þeim fjármunum, enda staðsettur á Akureyri. En það er annað mál og hefur ekkert með hæfni hans að gera. [[Hlátur í þingsal.]] En mig langaði að spyrja hv. þingmann í þessu samhengi: Það eru fjórar mismunandi stefnur. Vonandi fara þær saman, vonandi tala þær ekki hver gegn annarri. En þrátt fyrir að það sé meira fé í boði, jafnvel allt að hálfum milljarði, að mér telst rétt til, það er náttúrlega mismunandi eftir árum, eru það samt ekki allt of litlir fjármunir fyrir svona mikilvægt verkefni?
Herra forseti. Já, auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni, bæði það að vel er hægt að treysta Akureyringum fyrir rekstri svona sjóða, en líka að það er reksturinn sem ég var að vísa í áðan varðandi þessar 33 milljónir, en ekki heildarumfang sjóðsins. Það er fullkomlega eðlilegt að spyrja um það. Það lætur mig kannski líta svolítið kjánalega út. En ókei, gott og vel, það er þá bara þannig. En hitt er annað mál, að hvort sem við erum að tala um 33 milljónir eða 300 milljónir eða hvað, þá er þetta verkefni massíft. Það er verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum, og hvert og eitt þessara verkefna er margra milljarða króna verkefni. Ég sé ekki hvernig þessi sjóður getur með raunhæfum hætti sinnt öllum þessum verkefnum, ekki síst þegar við vitum alveg að verkefni sjóðsins eru stór. Við vitum líka að umfang orkuskipta einna og sér er margfalt stærra en svona sjóður, og þótt við tækjum um 5% af fjárlögum á hverju ári í þetta tæki samt einhverja áratugi að vinna þetta upp. En það er þannig með svona sjóði og mörg önnur verkefni að þau geta tekið endalaust við. En ef nálgun okkar er einhver önnur en sú að leggja miklu meiri metnað en við höldum að við þurfum að leggja í þetta - ef við finnum skrýtnustu, ólíklegustu verkefnin, fáum menn til að réttlæta þau, útskýra mál sitt, og fjármögnum verkefnin þannig að það geti mögulega komið eitthvað út úr þeim - þá verða til þessi margfeldisáhrif sem við erum alltaf að leita að í nýsköpun og öðru á Íslandi. Því miður hef ég ekki séð að þessi margfeldisáhrif séu til staðar, ekki nema að litlu leyti. Ég ræði það kannski nánar á eftir.
Forseti. Ég ætla að biðja hv. þingmann velvirðingar, ég var alls ekki, og það var mjög fjarri mér, að reyna að láta hann líta út fyrir að vera kjánalegan. Ég var í raun alveg sammála honum. Og bara svo ég leiðrétti mig líka þá er Orkusjóðurinn sjálfur aðeins með u.þ.b. 25 millj. kr. á ári til úthlutunar. Hann hefur haft það undanfarin ár. Hann hefur hins vegar verið nýttur í verkefni eins og t.d. að bæta einangrun húsa, en svo virðist sem það sé sérstaklega heppilegt að nýta sjóðinn í slík verkefni, mögulega vegna sérþekkingar þar innan húss, og eins er að mörgu leyti mjög heppilegt að hann sé jafn sveigjanlegur og raun ber vitni til að taka við slíkum verkefnum. Mig langar að spyrja í seinna andsvari við hv. þingmann um áhyggjur sem komið hafa fram í fréttum í gær og í dag, þ.e. áhyggjur Landverndar og Náttúruverndarsamtaka Íslands af því að fram hafa komið mjög metnaðarfull markmið varðandi orkuskipti í nýrri aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna loftslagsmála, bara mjög metnaðarfull, en bæði Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands hafa lýst áhyggjum sínum af að aðgerðirnar séu ekki nægjanlega metnaðarfullar til að ná markmiðinu. Þess vegna langaði mig að spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála því og hvaða leiðir hann sjái til að bregðast við því. Nú hefur t.d. ON staðið sig mjög vel í uppbyggingu hleðslustöðva. Væri ástæða til að virkja önnur orkutengd fyrirtæki, eins og t.d. Rarik, til að fjölga hleðslustöðvum um landið svo fleiri séu á hverjum stað?
Herra forseti. Já, ég held að þetta sé alveg rétt. Ég held að kjarninn í gagnrýninni hljóti að vera að það er einhvern veginn verið að henda verkefnum út um hvippinn og hvappinn. Reyndar er nú komin einhvers konar vísir að árangursmælingum, sem ég kallaði lengi eftir. En í heildarsamhengi hlutanna er þetta þó einhvern veginn ekki alveg nógu markvisst. Bara svo ég taki konkret dæmi - afsakið slettuna, herra forseti: Landeyðing vegna stækkunar eyðimarka er yfir 20 milljónir hektara á ári. Það er risastórt ferli sem við verðum einhvern veginn að stoppa til þess að það verði ekki erfiðara að bregðast við loftslagsbreytingum. Ef við værum að reyna að nálgast þetta á nógu kraftmikinn hátt myndum við t.d. koma landgræðsluflugi aftur á. Við myndum setja meira í skógrækt en við myndum líka nota þau orkufyrirtæki sem til eru til þess að stuðla að því að neytendur geti t.d. gert það sem þeir gera nú þegar; fólk kaupir sér rafbíla. Alls hafa verið keyptir 1.700 nýir rafbílar á landinu á þessu ári samkvæmt tölum sem ég sá fyrir nokkrum dögum. Þetta eru flottar tölur og neytendur eru að gera sitt til að stoppa losun gróðurhúsalofttegunda. En við verðum einhvern veginn að hafa sama taktinn af hálfu ríkisins og hjá ríkisfyrirtækjum. Ef Orkusjóður væri þeim kostum búinn að geta í raun gert alla þessa hluti þá værum við í töluvert betri stöðu og neytendur gætu hlaðið bílana sína víðar. Og kannski getum við líka séð meiri skógrækt og meira af öðrum verkefnum, sem ég veit að tengjast skógrækt ekki beint, en þetta hangir allt saman.
Herra forseti. Ég er hingað komin til að ræða örlítið um frumvarp til laga um Orkusjóð í 3. umr. Mig langaði reyndar að byrja á því að þakka framsögumanni atvinnuveganefndar, hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni, fyrir að hafa kalla málið inn aftur eftir að ég nefndi það við hann. Það kom í ljós að það hafði skolast aðeins til hjá okkur í nefndaráliti að taka til greina athugasemdir, annars vegar frá Landsvirkjun og hins vegar frá Samtökum iðnaðarins. Og svo ég endurtaki þakkirnar þá vil ég þakka hv. framsögumanni nefndarinnar fyrir að hafa tekið tillit til þess og kallað málið aftur til nefndar. Þó að niðurstaðan hafi ekki verið sú hjá nefndinni að setja það inn sem breytingartillögu var hins vegar skerpt á því í nefndarálitinu, þ.e. mikilvægi þess að settur verði rammi um það í reglugerð frá ráðherra að tryggja að upplýsingar um starfsemi sjóðsins séu aðgengilegar. Það er vissulega rétt sem fram kom við umfjöllun nefndarinnar að um sjóðinn og starfsemi hans er ávallt fjallað í sérkafla í ársskýrslu Orkustofnunar og er það vel. Ég held að það sé mikilvægt af því að Orkusjóður vinnur gríðarlega mikilvægt starf og við megum alveg vera montin af því. Þetta er flottur sjóður og starf hans er ekki eingöngu mikilvægt varðandi orkuskipti heldur líka t.d. jarðhitaleit. Nú er ég fædd og uppalin á Ísafirði þar sem - ég ætla að byrja þessa setningu aftur. Ég er ekki viss um að þeir sem fæddir eru og uppaldir í Reykjavík eða á Akureyri eða annars staðar þar sem er heitt vatn að finna, geri sér alveg grein fyrir hversu mikið gull heita vatnið er. Það umbreytir samfélögum að finna heitt vatn og það er gríðarlega mikilvægt fyrir samfélag að hafa aðgengi að heitu vatni, ekki bara til að synda í því heldur til að hita húsin okkar t.d. Þess vegna skipta hlutir eins og jarðhitalán Orkusjóðs, sem veitt eru sveitarfélögum, fyrirtækjum eða einstaklingum, alveg gríðarlega miklu máli því að ef heitt vatn finnst getur það umbylt skilyrðum fyrir búsetu fólks á þeim stað. Þegar menn hafa ekki aðgengi að heitu vatni þarf að nýta aðrar leiðir til þess að hita húsin, t.d. rafmagn eða annað, og það er töluvert miklu dýrara. Ég vildi vekja sérstaka athygli á þessu þar sem ég er fædd á Ísafirði, eins og ég sagði áðan, sem er einmitt á köldu svæði og þar sem nokkrum sinnum hefur verið farið í jarðhitaleit. Í síðustu leit fannst reyndar hiti en því miður hittu þeir ekki á vatn, sem þykir heppilegra að fari saman. Orkusjóður veitir líka aðra styrki, oft til þessara svokölluðu köldu svæða, t.d. vegna varmadælna, eins og nefnt var hérna áðan. Hann veitir styrki til kaupa á varmadælum og sömuleiðis til bættrar einangrunar húsa. Allt þetta skiptir ótrúlega miklu máli fyrir þessi köldu svæði og þá sem búa þar. Stjórnvöldum ber náttúrlega að tryggja, og ekki síst okkur sem erum á löggjafarþinginu og förum bæði með löggjöfina og fjárveitingavaldið, að fólk geti búið þar sem það velur að búa og því sé ekki gert það erfiðara af því að svæðið er kalt. Mig langaði að fjalla aðeins um innviði fyrir rafbíla og orkuskiptin. Það er gríðarlega mikilvægt að við höldum vel á spöðunum þar. Orkusjóður er staðsettur á Akureyri. Þótt ég hafi sagt það hálfpartinn í glensi áðan í andsvari við hv. þm. Smára McCarthy að sjóðurinn væri staðsettur á Akureyri, held ég að það sé alveg sérstaklega gott dæmi um hversu auðveldlega er hægt að staðsetja hlutina ekki alltaf í Reykjavík. Við höfum virkilega góða reynslu af því í þessu tilfelli. Þetta er sjóður sem veitir ráðgjöf og vinnur um land allt og ekki virðist staðsetningin hafa háð honum. Það hefur sömuleiðis verið áberandi hvernig þeir sem starfa hjá sjóðnum hafa verið mjög virkir í samfélagslegri umræðu um mikilvægi orkuskipta, um hleðslustöðvar og tækifærin sem felast í því. Ég vildi bara nýta tækifærið og vekja athygli á því. En aftur að rafbílunum. Það hafa verið mjög athyglisverðar fréttir síðustu vikur í tengslum við uppbyggingu innviða fyrir rafbíla. Nú höfum við sannarlega stigið stór skref, skulum við segja, í uppbyggingu innviða fyrir rafbíla. Bæði höfum við byggt upp hleðslunet hringinn í kringum landið, sem er gríðarlega mikilvægt, og sömuleiðis höfum við veitt styrki til hótela og gististaða, sem einnig er mikilvægt og sérstaklega mikilvægur liður í því að við gerum bílaleigum kleift að skipta bílaflota sínum smátt og smátt út og vera með fleiri rafbíla þannig að það verði raunverulegur kostur fyrir ferðamenn og þá sem leigja bíla að leigja rafmagnsbíl og geta samt keyrt hringinn í kringum landið. Og svo ég nefni hv. þm. Smára McCarthy enn einu sinni þá benti hann í ræðu sinni áðan á þá jákvæðu staðreynd að almenningur taki þetta alvarlega. Við kaupum rafbíla og við tökum þátt í orkuskiptunum og leggjum þannig okkar af mörkum. En staðreyndin er sú, eins og hefur komið fram í fréttum síðustu vikna, að þrátt fyrir alla þá aukningu sem orðið hefur í uppbyggingu innviða rafbíla um landið, erum við nokkrum skrefum á eftir almenningi eins og gerist því miður stundum. Í fréttum er bent á að á fjölförnustu stöðunum, eins og t.d. í Staðarskála, í Borgarnesi, á Egilsstöðum, og fleiri fjölfarna staði mætti nefna, eins og marga staði á Suðurlandinu, sé einfaldlega kominn ákveðinn flöskuháls. Það eru of fáar hleðslustöðvar á þessum stöðum og fólk þarf að stoppa töluvert lengur en ella af því að það þarf að bíða eftir því að komast í hleðslustöð, það er einhver annar á undan að hlaða. Sá flöskuháls hefur áhrif. Hann hefur hreinlega letjandi áhrif á vilja fólks til þess að þora að treysta því að það geti keyrt um landið á rafmagnsbíl. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að við förum að setja meiri fjármuni í þetta. Vonandi kemur það með hinni nýju aðgerðaáætlun, þó að það komi ekki skýrt þar fram, en vonandi verða miklu meiri fjármunir settir í uppbyggingu innviða fyrir rafbíla. Herra forseti. Ég nefndi í andsvari áðan möguleikann á því að raforkufyrirtækin gætu komið að þessu með öflugri hætti. Til þess þarf væntanlega lagabreytingu og það er mál sem ég hef verið að skoða og undirbúa og vonast til þess að geta lagt fram í haust. Þá verði fyrirtækjum eins og Rarik, sem er með spenna og tengivirki úti um allt land, falið að vinna gagngert að því að byggja upp stærri hleðslupunkta á þessum stóru stöðum þar sem mestu flöskuhálsarnir eru. Ég held að það sé leið sem er virkilega fær, eins og ég nefndi í ræðu í störfum þingsins í síðustu viku. Við myndum ekki endilega fela Rarik að reka þessar hleðslustöðvar sjálft heldur leggja til tengipunktinn, jafnvel malbika stæði, og síðan gætu aðrir aðilar komið að og sett upp sínar hleðslustöðvar. Þetta væri eins konar hvati til aðila að byggja upp fleiri hleðslustöðvar. Önnur leið sem áhugavert væri að skoða er leið sem er farin í Þýskalandi, en þýska stjórnin skyldaði allar bensínstöðvar til þess að vera líka með hleðslustöðvar fyrir rafbíla. Það gæti líka verið leið. En í ljósi þess að við eigum öflug raforkufyrirtæki og öflugar dreifiveitur held ég að það sé alveg ástæða til að skoða hvort ekki sé hægt að nýta þau betur í þessu verkefni, eins og við höfum svo góða reynslu af varðandi ON, Orku náttúrunnar. Herra forseti. Mig langar að nýta síðustu mínúturnar til að ræða um atriði sem ég kom aðeins inn á áðan í andsvari við hv. þm. Smára McCarthy, sem er sú staðreynd að þessi sjóður er að mörgu leyti sniðugur. Hann er sjálfur aðeins með u.þ.b. 25 millj. kr. til úthlutunar, sem er upphæð sem ég held að mætti tvímælalaust a.m.k. tvöfalda og helst auka umtalsvert meira en það. Sjóðurinn hefur nefnilega verið nýttur í alls konar sérverkefni líka, eins og t.d. uppbyggingu hleðslustöðva og bætta einangrun. Þetta virðist vera mjög heppilegur vettvangur til þess að úthluta fjármagni sem stjórnvöld ákveða að leggja í sérverkefni af því að sjóðurinn er sveigjanlegur og hefur sérþekkingu á orkuskiptum og í því að stuðla að bættri nýtingu orku. Ég held að það séu gríðarleg tækifæri fólgin í eflingu sjóðsins, sem ég tel að þetta mál feli í sér ef við fylgjum því eftir í fjárlögum og eflum sjóðinn. Ég vona að hv. þingmenn sem hér eru í fjárlaganefnd taki það til sín og skoði það í næstu fjárlagagerð að efla þennan sjóð umtalsvert. Við þurfum ekki alltaf að smíða ný apparöt og skipa nýjar nefndir til að úthluta fjármunum. Við getum nýtt okkur innviðina sem eru til staðar og nýtt þá í skýrari eftirfylgni með hverri ákvörðun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil byrja á því að taka undir það sem hv. þingmaður sagði um stofnanir úti á landi. Við lærðum það í nýliðnu ástandi að hægt er gera ótrúlegustu hluti heima hjá sér eða alla vega án þess að vera á vinnustaðnum, en það virðist þurfa einhverja neyð til þess að fólk prófi tæknina og leggi sig fram við að nýta hana. En það var ekki það sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um, ég gleymi hvað ég hef lítinn tíma. Eins og kemur fram í ræðu hv. þingmanns sjáum við fram á ákveðna uppgangstíma í orkumálum almennt, hérlendis sem annars staðar, og ég velti því fyrir mér, vegna breytingartillögu hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar um að bæta við fagráði í fjármögnun verkefnanna, 4. gr. frumvarpsins, hvort það sé þá ekki einséð að í iðnaði, þar sem við vitum að er að verða mikill uppgangur og nýsköpun, vonandi alla vega, [[Forseti hringir.]]þurfi sérstaklega að gæta að því að fagleg sjónarmið ráði för [[Forseti hringir.]]við úthlutun fjár.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nú valdi ég, ég viðurkenni það alveg, að vera ekki með hv. þingmanni á þessari tillögu, að hluta til af því að mér fannst hún ganga kannski aðeins of langt, að vera með sjö manna fagráð fyrir 30 milljónir, þó að vissulega, eins og ég sagði áðan, sé náttúrlega miklu meira fé þarna á bak við, en aðallega af því að fram kemur að stjórn sjóðsins eigi að leita fagþekkingar frá þeim sem hún telur nauðsynlegt, eins og t.d. starfsmönnum Orkustofnunar. Þar sem þetta er 50 ára gamall sjóður og hefur gengið mjög vel hingað til þá sá ég ekki ástæðu til þess að flækja málið með því að setja svo stórt fagráð. Ég viðurkenni það alveg, eins og hefur komið fram. [[Forseti hringir.]]Vonandi hef ég rétt fyrir mér en það er alltaf möguleiki á að svo sé ekki. [[Forseti hringir.]]En ég mat það þannig í þessu tilfelli.
Virðulegi forseti. Ef það væri nú þannig að við gætum fundið eina manneskju sem hefði alltaf rétt fyrir sér þá þyrftum við ekki að vera hér að vafstra, svo mikið er víst. Það er nú ekki þannig að einhver hafi alltaf rétt fyrir sér. En áhyggjur mínar snúa að því að þessi iðnaður, orkuiðnaður, mun stækka mjög mikið. Maður gerir ráð fyrir að mjög mikið verði um alls konar hagsmunaárekstra. Margir aðilar sækja um sömu verkefni og vinna að sömu verkefnum. Vonandi er samkeppni úti um allt og að því leyti sem hún er ekki þá hefur maður alltaf sömu áhyggjurnar af því. Kerfið sem er sett upp, áður en uppgangurinn hefst, getur skipt svo gríðarlega miklu máli þegar fram í sækir. Þó að upphæðirnar séu kannski ekki háar núna og umfangið ekki stórt þá getur það breyst og ég vona og við vonum að það breytist, að hér verði þvílík gróska í orkumálum að við getum eftir á sagt við okkur sjálf að það hafi verið gott að við fórum varlega og reyndum að gera hlutina eins faglega og mögulegt var.
Forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Þetta eru mikilvægar ábendingar og það er mjög mikilvægt að halda þessu sjónarhorni á lofti. Ég hefði reyndar viljað ganga lengra með eitt atriði sem er að krefjast fagþekkingar af a.m.k. einum stjórnarmanni, sem ég held að hefði gert málið sterkara. En gott og vel. Hv. þingmaður talaði um hagsmunaárekstra og annað slíkt og ég held að það sé ákveðinn kostur að þessi leið sé farin, þ.e. að leita fagþekkingar eins og við á og sérstaklega innan Orkustofnunar þar sem eru þá ekki umsækjendur. Vonandi, ef okkur tekst að efla Orkusjóð og stækka hann, þá þýðir það líka, og með aukinni tækniþróun, að við förum að sjá stærri og fleiri og fjölbreyttari umsóknir og þá held ég að þessi leið sé kannski áhugaverð. [[Forseti hringir.]]En ég held að það sé líka nauðsynlegt að tryggja gegnsæi varðandi það [[Forseti hringir.]]hverjir veita ráðgjöf.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir ræðuna. Þetta var mjög upplýsandi. Ég rak mig nefnilega á það, við að kynna mér þetta mál, við að lesa nefndarálitið, við að lesa greinargerðina með frumvarpinu, að upplýsingarnar sem þar komu fram um starfsemi sjóðsins eru ekki sérlega ríkulegar, svo að ég orði það pent. Ég fæ t.d. ekki séð hversu mikla peninga þessi sjóður hefur á milli handanna, hvernig hann fúnkerar eða hvað hann hefur verið að gera. Það er mjög takmarkað af upplýsingum um það í gögnum málsins. Það er því gott að fá það fram að u.þ.b. 25 millj. kr. sé úthlutað árlega en að fjármunirnir séu töluvert hærri, mér skilst að það séu um 250 millj. kr., eitthvað svoleiðis. En það breytir því ekki að málið sjálft sýnir okkur ekki alveg nákvæmlega hvaða peningar eru þarna að baki og þess vegna vantar kannski bara svolítið gagnsæi í tillögurnar sjálfar. Þess vegna vildi ég spyrja: Hver er munurinn? Ég sá það ekki í greinargerðinni og ég sá það ekki í frumvarpinu. Hver er munurinn? [[Forseti hringir.]]Hvers vegna er ákveðið að fara frá ráðgjafaráði og yfir í stjórn? Ég sé engar röksemdir fyrir því. Var það eitthvað rætt innan nefndarinnar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttir fyrir andsvar hennar. Af því að hv. þingmaður nefndi 250 milljónir er rétt að taka fram að það er mismunandi á milli ára hversu háum upphæðum sjóðnum er falið að úthluta. Það gætu verið 250 millj. kr. á þessu ári og 10 millj. kr. á því næsta. Afsakið, herra forseti, eða milljarður svo að ég sé bjartsýn, kannski óhóflega bjartsýn. Ástæðan fyrir því að verið er að setja stjórn Orkusjóðs í staðinn fyrir ráðgjafarnefnd er, samkvæmt mínum skilningi, út af því að í raun snýst málið um að formfesta sjóðinn og gera hann sjálfstæðari. Þetta var einhvern veginn alltaf hálfgert skúffuverkefni og nú er þetta orðinn alvörusjóður með stjórn en ekki bara ráðgjafarnefnd.
Virðulegur forseti. Þetta er áhugavert vegna þess að ef við berum þetta saman við Loftslagssjóð, sem fær kannski 80 milljónir eða svo á ári til að úthluta, þá er hann með fagráð og stjórn og er kannski öllu formlegra fyrirbrigði. En samt mætti segja að sá sjóður mætti vera miklu stærri. En hvað um það. Hvað varðar verkefni Orkusjóðs - mér finnst þetta nefnilega svolítið áhugavert - var ég t.d. ekkert sérlega meðvituð um þau en vegna þess að hv. þingmaður gerði jarðhitann að umtalsefni í ræðu sinni hef ég oft haft þá tilfinningu og þá skoðun að við mættum líka nýta jarðhitann töluvert betur en við gerum. Það mætti endurnýta hann, það mætti að nota þessa mikilvægu auðlind okkar miklu betur en nú er gert. Þannig að ef hv. þingmaður hjálpar mér aðeins: Er þetta eitthvað sem hún veit til að Orkusjóður hafi verið að gera eða standi til hjá honum? [[Forseti hringir.]]Eða finnst hv. þingmanni bara yfir höfuð að Orkusjóður ætti að taka sér þetta verkefni fyrir hendur? Vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa skemmtilegu spurningu. Þarna hitti hún akkúrat á sérstakt áhugaefni mitt sem er bætt nýting jarðhita. Það er í raun verkefni sem ég var í áður en ég kom hingað inn á þing. Það er svo magnað með hitann að við getum margnýtt hann. Við notum hann náttúrlega til að hita húsin okkar. Við notum hann til að framleiða rafmagn. En meira að segja eftir að við erum búin að hita húsin okkar og eftir að við erum búin að framleiða rafmagn er enn þá fullt af orku eftir í heita vatninu sem við erum að nýta á ýmsan hátt, eins og við sjáum t.d. á affallinu á Reykjanesinu, þ.e. Bláa lóninu. Við sjáum það líka í Skútustaðahreppi og lóninu þar. Ég held að það séu gríðarlega mikil tækifæri þarna og ég veit að Orkusjóður hefur alla vega verið að styðja við slík verkefni, bæði með þekkingu og hvatningu. Ég hefði gjarnan viljað [[Forseti hringir.]]geta sagt meira um þetta mál en við erum því miður runnin út á tíma.
Virðulegi forseti. Þá kemur tækifærið, ég ætlaði einmitt að spyrja um svipað mál. Það eru köldu svæðin sem hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni. Þegar ég var í heimsókn hjá Orkubúi Vestfjarða fyrir nokkru var þar einmitt verið að fjalla um verkefni sem gæti bætt aðgengi þess kalda svæðis fyrir 200 milljónir. Það væri það sem þyrfti, miðað við greininguna þar, til að ná niður á jarðvarma og fara á fullt í þá átt að hætta að líta á svæðið sem kalt svæði, einungis 200 milljónir þegar allt kemur til alls. Ávinningurinn á móti niðurgreiðslu og ýmsu svoleiðis, sem er á köldu svæði, jöfnun á raforkuflutningi og ýmsu svoleiðis, ætti auðveldlega að dekka það. [[Forseti hringir.]]Af hverju er ekkert að gerast?
Forseti. Ef ég hefði svarið þá myndi ég glöð upplýsa það hér. En að öllu gamni slepptu þá held ég að við festumst því miður oft í að horfa í aurinn í staðinn fyrir að telja krónurnar. Það er erfitt að horfast í augu við stóra stofnkostnaðinn og við gleymum hversu mikið sparast að lokum. Það er hugsunarháttur sem við þurfum að venja okkur af og horfa til framtíðar. Í svona verkefnum eru gríðarlega mikil tækifæri og sem betur fer eru þó alla vega einhverjir fjármunir í Orkusjóði til að stuðla að slíkum verkefnum. Það mætti gera með miklu myndarlegri hætti, ekki síst, eins og hv. þingmaður bendir á í andsvari sínu, í ljósi þess gríðarlega sparnaðar sem er af verkefninu. [[Forseti hringir.]]Það borgar sig upp á örfáum árum.
Forseti. Það er einmitt málið með t.d. lög um opinber fjármál þar sem kostnaðar- og ábatagreiningar eiga að liggja að baki öllum ákvörðunum sem stjórnvöld taka. Þær greiningar sem okkur voru sýndar hjá Orkubúi Vestfjarða eru tiltölulega augljósar þegar maður skoðar málið í því kostnaðarsamhengi sem þær voru kynntar. Kannski eru einhverjar mótathugasemdir eða eitthvað svoleiðis, þá væri bara fínt að sýna þær. En sjáum aðeins samhengið. Við vorum að tala um hálfan lífeyri og aukin réttindi þar á milli fyrir nokkrum árum. Þar er kostnaðargreiningin 100–300 milljónir, vafamál upp á 200 milljónir til eða frá, sem er nákvæmlega það sem þetta myndi kosta. Þegar hægt er að henda svona upphæð, þannig að hún virðist vera skiptimynt, í lögum um hálfan lífeyri, miðað við ábatann af slíkri fjárfestingu í þau mál sem við ræðum hér, [[Forseti hringir.]]þá klórar maður sér mikið í hausnum yfir því hvernig virðist staðið að opinberri stefnumörkun [[Forseti hringir.]]er snertir einmitt köld svæði.
Forseti. Með leyfi forseta ætla ég að beita engilsaxneskri tungu og segja að vandinn felist stundum en ekki alltaf, og kannski ekki í þessu tilfelli, í viðhorfi sem lýst er með orðunum „computer says no“, í lauslegri þýðingu að tölvan segi nei, herra forseti. Stundum erum við orðin svo rosalega lokuð inni í einhverjum kössum að við gleymum að hugsa út fyrir rammann og gleymum að hugsa um það hvert endanlegt markmið er, sem er náttúrlega að bæta lífsskilyrði og spara peninga þegar upp er staðið með því að finna heitt vatn. Ég held að við þurfum að breyta því viðhorfi og við þurfum að þora að setja meiri fjármuni í þetta. En auðvitað hefur maður skilning á að óttinn við að finna [[Forseti hringir.]]ekki heita vatnið er væntanlega undirliggjandi þarna en ég held að við ættum samt að gera betur.
Forseti lítur enskuslettur hornauga, þó að þær séu þýddar, af því að þingmálið er íslenska.
Herra forseti. Ég vildi bara rétt koma upp hér í umræðunni og benda á hvað hitaveituvæðingin hefur gefið landinu gríðarlega mikið á undanförnum árum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Þegar ég byrjaði fyrst að leigja á Akureyri árið 1991 man ég eftir að borga 113 kr. fyrir rúmmetrann. Talan er sú sama í dag. En ef við myndum reikna þetta upp í raunvirði í dag væru það um 400 kr. Hitaveita var mjög dýr á Akureyri fyrir 30 árum. Í dag er hún orðin jafnvel ódýrari en í Reykjavík eftir ákveðið vandamál í borginni undanfarin ár með rekstur hitaveitu. Þannig að þetta hefur breyst alveg gríðarlega. Fyrir 30 árum var hún margfalt dýrari en í höfuðborginni. Þannig að þetta er gríðarlega mikið. Hitaveitan á Íslandi er að spara okkur 100 milljarða á ári. Þarna fer í sjálfu sér fram auðsöfnun landsins. Mig langar að spyrja út í glatvarma, út í nýtingu og frekari rannsóknir á glatvarma á Íslandi. Hvað sér hv. þingmaður fyrir sér í nýtingu á glatvarma í þessu samhengi?
Herra forseti. Ég verð nú eiginlega þakka hv. þingmanni fyrir að gefa mér tækifæri til að tala áfram um jarðhitann og tækifærin sem í honum felast af því að þau eru gríðarleg. Það felst nefnilega í orðinu glatvarmi að við erum að glata verðmætum. Það er bara svo einfalt. Við gætum verið að nýta jarðhitann miklu meira en við gerum eins og ég var byrjuð að ræða í andsvari við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur. Það er nefnilega ekki bara hægt að synda í honum. Það er líka hægt að nýta hann til að rækta matvæli sem er náttúrlega gríðarlega stórt mál fyrir okkur Íslendinga sem búum á eyju. Það er að verða gríðarlega hröð tækniþróun í tengslum við rafmagnsframleiðslu með lægra hitastigi. Þar eru því líka tækifæri. Við gætum verið að nýta jarðhitann oftar. Þá er ég ekki byrjuð að tala um önnur tækifæri eins og að nýta hann til að rækta smáþörunga og fleira slíkt. Já, herra forseti, [[Forseti hringir.]]það eru gríðarleg tækifæri í að nýta glatvarmann betur og við þurfum að gera [[Forseti hringir.]]miklu meira í því.
Herra forseti. Nú sit með hv. þingmanni í orkustefnunefnd. Við höfum setið þar í tvö ár og mikið rætt um orkumál almennt á Íslandi, rannsóknir, orkunýtni og allt sem viðkemur þessu máli. Það er hægt að fara mjög víða í umræðunni fyrst við erum að fara svolítið út fyrir það sem við erum að eiga við. En það sem við erum raunverulega að gera með Orkusjóð er að gera hann svolítið sjálfstæðari frá því sem verið hefur. Við sjáum fyrir okkur að hann verði raunverulega átakssjóður, að átakið í orkuskipti verði að einhverju leyti tekið í gegnum hann og beinist að því sem stjórnvöld og framkvæmdavaldið sér fyrir sér í þeim málum. Ég efast ekki um að hv. þingmaður sé sammála því að við förum í þá vegferð. Ég talaði um jarðvarmann áðan og hvað hann sparar okkur mikla fjármuni hér í staðinn fyrir að við værum að hita upp með olíu eða með öðrum hætti. Við gætum sparað 30–40 milljarða í orkukaupum, í innkaupum á olíu, fyrir bílana okkar á hverju ári. Hvað eigum við að gera í þeim málum, hv. þingmaður?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta góða andsvar. Þarna hittir hann naglann á höfuðið. Ég hef verið þeirrar skoðunar lengi að við þurfum að gera miklu meira til að fasa út olíunotkun hraðar en við erum að gera. Af því að ég veit að hv. þingmaður er sérstakur áhugamaður um flug þá fleygir tækninni þar fram og við gætum verið að gera svo miklu meira til að nýta raforku einmitt í það að fasa út olíu og við eigum að gera það. Sjáið fyrir ykkur að eftir nokkur ár gætum við jafnvel verið farin að keyra um eingöngu á innlendu eldsneyti og hvað það myndi gera okkur frjáls í allri utanríkisverslun og öðru slíku. Þarna eru gríðarleg tækifæri, herra forseti. Við eigum að setja okkur þá stefnu og við eigum að vinna að henni með raunverulegum aðgerðum og raunverulegum verkefnum og alvörufjármunum.
Herra forseti. Mig langar að byrja á því að þakka fyrir góða og áhugaverða umræðu um þetta mál og gaman að geta tekið þátt í henni. Breytingarnar á Orkusjóði sem stefnt er að með þessu frumvarpi eru að mínu viti góðar og tímabærar. Ég sé ástæðu til að koma hingað upp til að taka það fram að ég tek sérstaklega undir það sem segir um hlutverk sjóðsins, að það sé að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda landsins með styrkjum eða lánum til aðgerða sem miða að því að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum, eins og rakið er í 2. gr. frumvarpsins. Mér finnst jákvætt að sjá að áhugi stjórnvalda á að auka svigrúm sjóðsins og skýra betur hlutverk hans sé vaxandi. Markmiðin eins og þau eru sett fram eru góðra gjalda verð. Það á að efla lagalegt umhverfi sjóðsins þannig að hann geti betur uppfyllt verkefni sín, þau verkefni sem hann hefur þegar undir höndum en um leið ný verkefni. Ég rak augun í að hér segir að markmiðið sé að það verði gert án þess að það leiði til aukins kostnaðar. Það er vissulega jákvætt og gott markmið um leið en spurning hversu raunhæft það er. Þetta finnst mér vera eitt af þeim atriðum sem maður sér hérna aftur og aftur; markmiðin eru góð og göfug en svo er að sjá hversu raunhæf þau eru og hversu mikið býr raunverulega að baki. Mér finnst miklu máli skipta að hlutverk sjóðsins sé betur skilgreint. Ég er mikil áhugamanneskja um að regluverk sé skýrt og að af regluverki megi sjá að hverju sé stefnt. Mér finnst þetta frumvarp ná því að einhverju leyti fram en ekki öllu. Mér hefur stundum fundist frumvörp ríkisstjórnarinnar vera dálítið eins og Morgunblaðið, að það veki nánast jafn mikla athygli hvað stendur ekki í þeim og hvað stendur í þeim. En ég myndi þó ekki segja að þetta frumvarp sé þannig því að hér virðist leiðarstefið vera að skýra alla umgjörð og skýra regluverkið og að regluverkið endurspegli raunveruleg hlutverk eins og þau eru í dag og eins og þau koma til með að verða. Þetta eru hlutverk um fyrirkomulag og fjármögnun og sömuleiðis eru þarna punktar um stjórnsýslu sjóðsins. Þetta er auðvitað, að manni virðist, allt saman liður í því að efla sjóðinn í samræmi við t.d. verkefni á sviði loftslagsmála. Í því sambandi myndi ég vilja taka undir umfjöllun í nefndaráliti meiri hlutans um að upplýsingar um starfsemi sjóðsins séu aðgengilegar. Í 8. gr. frumvarpsins segir að ráðherra skuli setja í reglugerð nánari fyrirmæli um skilyrði fyrir framlögum úr Orkusjóði, undirbúning úthlutunar, lánveitingar og svo er það rakið nánar, þar með talda vexti og önnur útlánakjör, greiðslur o.s.frv. Síðan er rakið í þessari grein, sem fjallar um reglugerðarheimild til handa ráðherra, að stjórn Orkusjóðs geti sett nánari reglur og sett skilyrði um tilfærslu fjármuna milli einstakra verkefna ef nauðsyn krefur. Þá segir í lokin að ráðherra sé heimilað að setja í reglugerð nánari ákvæði um starfsemi og skipulag Orkusjóðs og framkvæmd laga þessara. Hér má því sjá í 8. gr. að í fyrsta lagi er talað um að ráðherra eigi að setja í reglugerð við ákveðnar aðstæður ákveðna hluti sem þar eru taldir upp. Síðan kemur fram að stjórn Orkusjóðs geti sett nánari reglur hvað þetta varðar, þ.e. um þá þætti sem lúta að fjármunum. Síðan er heimild fyrir ráðherra til að fjalla með nánari hætti í reglugerð um starfsemi og skipulag sjóðsins. Ég set spurningarmerki við þetta atriði, hvort hér sé nógu langt gengið hvað varðar það markmið að upplýsingar um starfsemi sjóðsins séu aðgengilegar. Það finnst mér koma aðeins inn á það stef sem við ræðum aftur og aftur hér í salnum í sambandi við lagasetningu og stefnu stjórnvalda, þ.e. gagnsæið. Gagnsæi þarf að vera hugtak sem eitthvað efnislegt er á bak við, meira en orð sem sett eru fram. Svona ákvæði finnst mér ekki nægilega skýrt um það til hvers sé raunverulega ætlast. Þar myndi ég taka undir með hv. þm. Smára McCarthy sem talaði um þetta leiðarstef hérna áðan. Í nefndarálitinu er einmitt sagt að meiri hlutinn taki undir mikilvægi þess að upplýsingar um starfsemi sjóðsins séu aðgengilegar, það sé mikilvægt að skýrari rammi sé settur þar um en í 8. gr. frumvarpsins, þar sem ráðherra sé veitt heimild til að kveða nánar á um starfsemi sjóðsins í reglugerð. Ef við byrjum aftur á upphafspunktinum, markmiðinu um að efla lagalegt umhverfi þannig að sjóðurinn geti betur uppfyllt verkefni sín og að hlutverk hans sé betur skýrt, finnst manni gefa augaleið að það eigi jafnframt að fjalla um það í lagasetningunni sjálfri, eða að það liggi a.m.k. fyrir strax frá upphafi hvernig þetta verði nánar útfært, ekki sé bara verið að segja, ég ætla ekki segja hálfa söguna, en þetta mætti vera skýrara. Allt sem fram kemur er jákvætt og gott, en það er eins og samtalinu sé ekki lokið. Þá kem ég aftur að þeim upphafspunkti í frumvarpinu þar sem rakið er hlutverk sjóðsins í 2. gr., að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda með styrkjum eða lánum. Þarna eru aðgerðirnar raktar, að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis, auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum og styðja við tiltekin verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni og verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Þetta er stórt og mikið hlutverk enda virðist manni sem hlutverk sjóðsins hafi farið vaxandi á undanförnum árum. Sjóðurinn gegnir lykilhlutverki í aðgerðum stjórnvalda í orkuskiptum, hvað varðar nýsköpun í orkumálum og síðan í samspili orkumála og loftslagsmála. Af því leiðir að það er mikilvægt að styrkja stoðir sjóðsins með sérlögum um hann. En af þessu finnst mér líka leiða að ef hlutverkið á að vera skýrar skilgreint þurfi upplýsingar um starfsemina að vera aðgengilegar og það þurfi að gerast helst núna. Þá stuttlega að nokkrum athugasemdum. Ég tek aftur fram að mér finnst þetta mál í heild sinni vera mjög af hinu góða og að hér séu tekin jákvæð skref. En helstu athugasemdir varða atriðið sem lýtur að aðgengi almennings að upplýsingum um fjárveitingar sjóðsins. Ég hjó eftir því í umsögn Samtaka iðnaðarins að þau sjónarmið eru einmitt viðruð að mikilvægt sé að auka gagnsæi í stjórnsýslunni almennt séð og það eigi við hér líka. Mikilvægt sé að kveða á um það í lögum um Orkusjóð að hann birti t.d. árlega skýrslu um starfsemi sína og úthlutun styrkja. Í þessari umsögn er vísað til norskrar framkvæmdar, Enova í Noregi, sem eigi ríka samsvörun við starfsemi Orkusjóðs. Ég sé ekki betur en að í frumvarpinu sé vísað í þessa umsögn Samtaka iðnaðarins en ekki talin ástæða í sjálfu sér til að bregðast við henni. Það sé sem sagt niðurstaðan að heppilegra sé að fjalla um innihald og framsetningu þessara upplýsingar í reglugerð en í lögum, ef ég skil það rétt. Mér finnst ástæða til að staldra aðeins við og tek undir það mat Samtaka iðnaðarins að við eigum að gera auknar kröfur um gagnsæi, sér í lagi þegar við erum að tala um úthlutun á opinberum fjármunum. Við höfum auðvitað séð í þingstörfunum í vetur að hér má alltaf gera betur. Ég nefni í því sambandi, forseti, að þingmaður Viðreisnar, Jón Steindór Valdimarsson, hefur náð því fram að fá upplýsingar um styrkúthlutanir á grundvelli búvörusamninga, sem var sannarlega ekki auðveldur leikur. Ég held að það sé í anda heilbrigðrar skynsemi og ákveðinnar virðingar gagnvart úthlutun á opinberu fjármagni að við höfum þetta eins mikið uppi á borðum og við mögulega getum. Ég á dálítið erfitt með að fella mig við það að aðgengi fólks að þeim upplýsingum sé takmarkað og myndi vilja að við stigum fastar niður fæti hér. Almannahagsmunir við meðferð opinbers fjár eru augljósir og það eru ekki bara prinsippástæður þar að baki heldur það að við höfum í hendi okkar upplýsingar og gögn til þess að veita stjórnvöldum á hverjum tíma ríkt aðhald, og almannahagsmunir að þær upplýsingar liggi fyrir á hverjum tíma en ekki að sækjast þurfi sérstaklega eftir þeim. Þarna eru ríkir almannahagsmunir að baki, eins og ég segi, og kannski eins og ástandið er í ríkisfjármálum í dag efnahagslegir hagsmunir líka. Önnur athugasemd sem hefur komið fram hér í umræðunni, herra forseti, snýr að skipun stjórnarinnar sem fjallað er um í 3. gr. frumvarpsins. Þarna virðist manni að um sé að ræða pólitíska skipun án sérstakra takmarkana. Ég átta mig ekki almennilega á því að ekkert sé fjallað um með hvaða hætti stjórnarmenn skuli valdir. Þar segir einfaldlega að ráðherra skipi þá. Eru þeir tilnefndir? Hvernig tryggjum við val þessara stjórnarmanna? Þá vil ég að síðustu víkja að umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands sem mér fannst áhugaverð. Þar kemur fram að í ljósi þessa nýja hlutverks sjóðsins í loftslagsmálum eigi hann líka að geta stutt orkutengd verkefni sem stuðli að eða taki tillit til náttúruverndarstefnu stjórnvalda. Náttúrufræðistofnun leggur þar til að umhverfis- og auðlindaráðuneytið eigi beina aðild að stjórn sjóðsins. Þetta finnst mér, þegar ég stíg inn í þessa umræðu, vera hugmynd sem verðskuldar umræðu, hvort það færi vel á því að umhverfissamtök gætu t.d. tilnefnt stjórnarmann. Hann væri meðal þeirra kandídata sem ráðherra gæti á hverjum tíma valið úr. Það finnst mér aftur koma inn á þetta gagnsæisstef, að það færi vel á því að fyrir lægi með hvaða hætti ráðherra skipar í stjórnina. Ef ég ramma þetta inn þá myndi ég segja að þetta sé gott mál. Hér eru stigin góð skref. Ég hefði viljað sjá okkur stíga kannski ögn lengra og að undirliggjandi markmið fengju að komast upp á yfirborðið með því að við segðum það berum orðum varðandi hlutverkið, reglugerðarheimildir og um fjármögnunina, þetta sé bara eins mikið uppi á borðum og verið getur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir mjög áhugaverða ræðu. Mig langar að ræða aðeins við hana. Í fyrsta lagi talar hún um það ákvæði í greinargerðinni að frumvarpið muni ekki fela í sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð. Hún talaði líka um gagnsæi. Ég hef verið að velta þessu tvennu fyrir mér í samhengi við frumvarpið vegna þess að eins og ég hef komist að þá eru misjöfn framlög í þennan sjóð og alls ekki skýrt hvað hann kostar á hverju ári. Það liggur ekki alveg ljóst fyrir. Þannig að ég velti fyrir mér: Hvað er eiginlega meint með þessari setningu, að frumvarpið muni ekki fela í sér aukinn kostnað þegar ríkisstjórnin leggur áherslu á aukin orkuskipti? Það hlýtur að kosta einhverja peninga. Er þá átt við að það kosti ekki meiri peninga fyrir ríkissjóð að reka þennan sjóð? Er það það sem verið er að vísa í? Mér finnst þetta mjög ógagnsætt orðalag. Ég veit ekki hvort það er til þess að haka í einhvers konar kreddubox að segja að þetta kosti ekki neitt og þess vegna sé því haldið fram. En það er ekkert sem styður það þannig séð. Mér finnst alla vega ekki gagnsætt hvað það þýðir. Svo kom hv. þingmaður inn á fagmennsku við skipun þessarar stjórnar. Hún talaði um tilnefningu frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu og eins frá náttúruverndarsamtökum. Þannig er t.d. fyrirkomulagið hjá loftslagssjóði, sem heyrir undir umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Þess vegna mætti líka spyrja: Af hverju ættum við ekki að taka fyrirkomulagið hjá loftslagssjóði okkur til fyrirmyndar á þessu málasviði? Þetta tvennt er mjög samtengt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir spurningarnar. Ég vakti athygli á þessu markmiði í ræðu minni, sem mér finnst vera gott, að þessar breytingar verði gerðar án þess að það leiði til aukins kostnaðar. En mér finnst markmiðið eingöngu vera gott ef hægt er að rökstyðja það, því að loforð eða yfirlýsing eða markmið sem ekkert er á bak við er verra en að leggja af stað yfirleitt, þannig að ég set mikinn fyrirvara við þetta orðalag þarna. Þegar við eigum við lagasetningu ættum við a.m.k. að gera sömu kröfur og við myndum gera ef við stæðum í dómsal og flyttum mál okkar. Þetta stæði þá eftir sem staðhæfing þar sem ekki hafa verið lögð fram nein gögn um þetta, eins og hv. þingmaður nefnir. Gott markmið eitt og sér gerir óskaplega lítið þegar ekki fylgir neitt raunverulegt með. Þetta er kannski eins og með heimilisbókhaldið, þar er hægt að vera með góðar meiningar og fögur fyrirheit, en það skiptir máli að hafa yfirsýn. Varðandi stjórnina þá er ég stíga inn í þessa umræðu núna og það truflar mig ekki sérstaklega að ráðherra skuli skipa stjórn. Mér hefði þótt fara betur á því að það lægi fyrir með hvaða hætti það verður gert og hvaða sjónarmið séu að baki. Það er þetta gamla góða; eitt er að hafa lögin með sér og síðan er það að hafa málefnaleg sjónarmið. Mér finnst fara vel á því að þau séu í lögunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er sammála henni um að það er mikilvægt að hafa málefnalegu sjónarmiðin í lögunum til þess að hægt sé að treysta því að farið sé eftir þeim, að það fari ekki bara eftir geðþótta ráðherra hverju sinni hvort málefnaleg sjónarmið ráði för við skipun eða ekki. Ég sé það t.d. að í loftslagssjóði eru gerðar þær kröfur um skipun í stjórn sjóðsins að einn stjórnarmanna hafi þekkingu á loftslagsmálum o.s.frv. Gerðar eru faglegar kröfur til stjórnarinnar. Ég held að það sé mjög mikilvægt vegna þess að geðþóttaskipanir vekja tortryggni og auka hættuna á því að ekki sé staðið rétt að málum og að það sé ekki endilega að hæfasta fólkið sem velst til starfa. Það viljum við alla jafna koma í veg fyrir einmitt til þess að vel sé farið með ríkisfé. Er þá ekki rétt að skipa fólk sem hefur sérþekkingu í málaflokknum? Og væri ekki rétt að það væri bara skýrt í lögunum að velja skuli fólk með reynslu og þekkingu við hæfi? Það er ekki einu sinni það í lögunum.
Herra forseti. Já, ég myndi líka vilja segja í tengslum við þessa umræðu að almennt séð, varðandi það að hafa eins mikið uppi á borðum og hægt er varðandi kröfurnar og til hvers er ætlast, sé best að hafa leikreglurnar sem skýrastar á sama hátt og varðandi markmiðin að baki lagasetningu. Það held ég að komi að gagni varðandi þau sjónarmið sem hv. þingmaður rakti hér og sé til þess fallið að draga úr tortryggni. Við gætum snúið þessu við og horft á þetta með jákvæðari gleraugum og sagt að það sé til þess fallið að auka traust. Ég hefði líka haldið að það væri ráðherra á hverjum tíma í hag að það sæist að hverju væri stefnt, hverjar kröfurnar eru. Með því er hann líka varinn fyrir slíkri tortryggni og mögulegri gagnrýni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þá ekki síst yfirferðina yfir umsagnir sem bárust - tvær þeirra, það bárust auðvitað fleiri. Þar er umsögn sem mér finnst mjög áhugaverð frá Náttúrufræðistofnun Íslands sem leggur til að sjóðurinn hafi einnig heimild til að styðja við orkutengd verkefni sem eru til að framfylgja náttúruverndarstefnu stjórnvalda. Það finnst mér mjög áhugaverður og mikilvægur punktur. Það kemur auðvitað fram í greinargerð frumvarpsins, og í umræðum um það, að þetta snýst ekki bara um orkuna, þetta snýst um samhengið sem öll orkumál eru í dag sem er náttúruvernd og þá kannski ekki síst loftslagsbreytingar. Orkumál og náttúruverndarmál eru samofin í eðli sínu, alla vega hér á Íslandi og eflaust alls staðar. Nú veit ég að hv. þingmaður er ekki í atvinnuveganefnd, reyndar er þingflokkur hv. þingmanns ekki með nefndarmann þar heldur áheyrnarfulltrúa. Ég velti fyrir mér hvort þetta sé ekki sjónarmið sem eðlilegt væri að taka meira tillit til en gert er með nefndaráliti meiri hlutans sem hér er lagt fram. Mér finnst oft eins og það komi fram í umsögnum góðar hugmyndir sem eru þess virði að ræða, fullkomlega málefnalegar, sem falla milli skips og bryggju, eins og sagt er, og fá enga raunverulega umræðu í nefndum eða hér í þingsal. Það sama á við um hina umsögnina sem hv. þingmaður nefndi, frá Samtökum iðnaðarins, um aukið gegnsæi. Ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni. Ég meina, þetta eru ekki hugmyndir sem virðast róttækar eða þannig að þær breyti eðli málsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar og athugasemdir. Ég get kannski verið stuttorð og sagt: Ég er hjartanlega sammála því sem hann er hér að segja. Ég rakti í ræðu minni þessar tvær umsagnir, af því að mér fannst báðar bæta heilmiklu við málið. Mér finnst það áhugavert þegar maður skoðar þetta frumvarp, af því að það er ekki langt eða efnismikið miðað við fjölda greina eða lengd þeirra, að það er ofsalega mikið undir. Ég nefni það sem hv. þingmaður nefnir, um tengslin milli náttúruverndarstefnu og þeirra verkefna sem útlistuð eru í frumvarpinu hvað varðar hlutverk sjóðsins. Það er náttúrlega augljóst mál og talar mjög sterkt til manns hvað þessi sjóður hefur ofsalega mörg verkefni undir höndum. Hvað varðar umsagnir þá er ég því jafnframt hjartanlega sammála að það er mjög athyglisvert og umhugsunarvert hversu lítið þær skila sér í umræðum hér í þingsal. Í nefndunum er það auðvitað þannig að umsagnir eru veigamikill þáttur í því hver afstaða einstakra þingmanna til málanna verður og ég held að það yrði kannski tærari hljómur í lagasetningunni ef þau sjónarmið og öll sú þekking sem gjarnan birtist í umsögnum með málunum fengi meira vægi í almennri umræðu hér inni.
Virðulegi forseti. Það er alltaf sama þemað, þegar nýir þingmenn koma inn á þing verða þeir hissa á því hvað það er í raun lítið sem fer í gegn. Án þess að maður vilji endilega tala niður hið þinglega ferli, sem er í öllum meginatriðum fínt, þá veltir maður fyrir sér hvort það sé eðlilegt eða ásættanlegt hversu lítið tillit er oft tekið til umsagna og hugmynda sem nefndinni berast, og oft lítið fjallað um það í nefndarálitum, eins og í þessu tilfelli, jafnvel þó að góð rök séu gegn málum. Ef það eru til góð rök gegn því að sjóðurinn taki það líka að sér að styðja við orkutengd verkefni sem tengjast náttúruvernd þá ætti að vera hægt að útskýra það í betra máli, myndi maður halda. Ég hef svo sem ekki spurningu fyrir hv. þingmann. Ég velti þessu bara upp þar sem mér fannst svo áhugavert að heyra hv. þingmann fjalla um þessa hluti. En þetta eru hlutir sem mér finnst að ættu að hafa ríkari sess í umræðunni um málið.
Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að endurtaka mig en ég er sammála hv. þingmanni hvað þessi sjónarmið varðar. Það er auðvitað þannig með þetta frumvarp að það er dálítið áberandi, þegar maður skoðar það, að það er rýrt í orðum talið en mikið undir, og spegilinn á inntakið er ekki síst að finna í þessum umsögnum. Þetta er ekki sagt með einhverja sérstaka gagnrýni í hug, ég er hlynnt þessu máli og tel það vera gott. En til að sjá hvað er raunverulega í gangi og hvaða hagsmunum ætlunin er að ná fram þarf að skoða umsagnirnar. Það finnst mér kannski ekki síst eiga við um þessa umsögn [[Forseti hringir.]]frá Samtökum iðnaðarins um gagnsæi og hverju þyrfti að skerpa á þar.
Herra forseti. Mig langar aðeins að koma inn á umsögn Samtaka iðnaðarins. Það er klárlega tekið tillit til hennar í seinni umsögn meiri hluta hv. atvinnuveganefndar um þetta mál þar sem stendur: „Í umsögnum til nefndarinnar voru sett fram sjónarmið um að mikilvægt væri að bætt væri við lögin eða í reglugerð ákvæðum um eftirlit með framvindu verkefna eða skýrslugjöf, m.a. í því skyni að tryggja gagnsæi í stjórnsýslu sem og faglega umfjöllun um verkefni og starfsemi Orkusjóðs. Við meðferð málsins kom fram að upplýsingar um starfsemi sjóðsins hafa verið birtar í ársskýrslu Orkustofnunar, m.a. um framvindu verkefna og þau verkefni sem notið hafa aðstoðar frá sjóðnum. Verklagsreglur sjóðsins sé jafnframt að finna á vef. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að upplýsingar um starfsemi sjóðsins séu aðgengilegar. Mikilvægt er að settur sé skýrari rammi þar um en í 8. gr. frumvarpsins er ráðherra veitt heimild til að kveða nánar á um starfsemi sjóðsins í reglugerð. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að betur fari á að kveða ítarlega á um innihald og framsetningu árlegra upplýsinga sjóðsins í reglugerð. Sama gildi um heimild til að fella niður endurgreiðsluskyldu lántaka en í reglugerð þarf að vera skýr rammi um slíkar heimildir.“ Og það er vegna athugasemdar Landsvirkjunar við það sem snýr að endurgreiðsluskyldunni, að út á við sé fullt gagnsæi. Mig langaði í fyrra andsvari að spyrja hv. þingmann hvort við getum litið á það sem verið er að búa til með Orkusjóði sem ákveðið tæki í baráttunni við loftslagsbreytingar. Fyrst og fremst eru þetta seinni orkuskiptin á Íslandi. Í 50 ára sögu sinni tók Orkusjóður mjög mikinn þátt í [[Forseti hringir.]]jarðhitavæðingu landsins og hitaveituvæðingu. [[Forseti hringir.]]Er hugmyndin að hann taki seinni orkuskiptin sem við erum nú að fara í?
Herra forseti. Ég vildi kannski byrja á seinni spurningunni og undirstrika það og ramma það sterkar inn að mér líst vel á þetta mál. Ég tel að hér sé hiklaust verið að fara í rétta átt og að það sé mikilsvert og þýðingarmikið að ramma inn með skýrari hætti annars vegar hvert hlutverk sjóðsins hefur verið og hins vegar hvernig það verður. Eins og ég nefndi áðan sýnist mér það nauðsynlegt vegna þess að hlutverk sjóðsins og verkefni hans hafa bæði verið vaxandi og kunna að verða svo áfram. Ég nefndi í ræðu minni hér áðan, herra forseti, nefndarálit meiri hlutans og umfjöllun um 8. gr. Ég tek undir og tók undir þá gagnrýni sem þar er sett fram. En í ljósi þess að meiri hlutinn hefur þá skoðun að betur hefði farið á því að setja skýrari ramma, hvers vegna er það þá ekki gert? Þetta er sett fram með þeim hætti að mikilvægt sé að skýrari rammi sé settur en 8. gr. frumvarpsins gerir með því að veita heimild og það er augljóst að meiri hlutanum finnst að ekki sé alveg nægilega að gert. Hvers vegna mátti ekki fara í þá vinnu strax að skerpa á þessu? Það er nú kannski leiðarstefið í því sem ég var að reyna að ná fram varðandi þá grein.
Mig langar í seinna andsvari rétt að koma inn á fyrra nefndarálit meiri hluta atvinnuveganefndar í þessu máli, það sem snýr að stjórn Orkusjóðs. Þar kemur fram: „Með frumvarpinu er lagt til að í stað þess að ráðherra skipi þriggja manna ráðgjafarnefnd skipi hann þrjá einstaklinga í stjórn sjóðsins. Nokkur umræða varð í nefndinni um skipun stjórnar og hvort setja ætti frekari skilyrði en nú eru gerð við skipun ráðgjafarnefndarinnar út frá hæfisreglum stjórnsýslulaga og þekkingu á málaflokknum, með vísan til þess að um er að ræða ráðstöfun á opinberu fé. Í því samhengi vill meiri hlutinn benda á að með 3. gr. reglugerðar nr. 185/2016, um Orkusjóð, er kveðið á um að ráðgjafarnefndinni sé skylt að leita umsagnar Orkustofnunar eða annarra sérfræðinga eftir því sem við á, áður en tillaga er gerð til ráðherra um styrki eða lánveitingu úr Orkusjóði eða niðurfellingu á endurgreiðsluskyldu lána.“ Mér fannst ég verða að nota þetta andsvar til að koma þessu að í umræðunni vegna þess að það er í raun ekki búin að vera mikil umræða hér um álitið. Það er mikið talað um þessa hluti en það hefur ekki verið vitnað í fyrra nefndarálit meiri hlutans í þessu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vísa í fyrra álit hvað þetta varðar. Þegar maður skoðar frumvarpið er verið að fjalla um hlutverk og stjórn. Ef maður horfir á breiðu línurnar, hvað er undir, þá er tvennt sem er meginþunginn í frumvarpinu. Ég verð að segja að mér finnst mjög jákvætt að þetta hafi verið til umræðu í nefndinni, að það hafi bara yfirleitt verið til umræðu með hvaða hætti ætti að skipa þessa stjórn. Ég er pólitískt þeirrar skoðunar að ráðherra hverju sinni eigi að hafa svigrúm og að við eigum ekki að afmá pólitík úr pólitíkinni. En vegna þess að ég er þeirrar skoðunar er ég líka mjög áfram um það að leikreglur séu skýrar og þessi málefnalegu sjónarmið, sem t.d. stjórnsýslulögin kalla á, séu römmuð skýrt inn í lagasetningunni sjálfri. Síðan er það útfærsluatriði [[Forseti hringir.]]hvort menn ætli að fara þá leið að einstakir aðilar eða félög hafi svigrúm til að tilnefna eða hvernig við förum að því.
Virðulegi forseti. Enn og aftur er umhverfis- og samgöngunefnd í veseni með fundina sína. Núna rétt fyrir fjögur var boðaður fundur með fimm mínútna fyrirvara, á þingfundartíma, án þess að a.m.k. ég sem áheyrnarfulltrúi í nefndinni hafi verið spurður um hvort það væri í lagi. Það er mjög skýrt að það þarf samþykki allra nefndarmanna ef halda á nefndarfund á þingfundartíma. Ég var að velta fyrir mér hvort áheyrnarfulltrúar væru undanskildir því að það kom mjög skýrt fram í máli virðulegs forseta á síðasta þingi, minnir mig, af því að það þarf líka samþykki forseta, að forseti ætlaði að ganga úr skugga um að það væri samþykki fyrir því hjá öllum nefndarmönnum. Þannig að ég velti fyrir mér: Hvernig er hægt að boða nefndarfund með fimm mínútna fyrirvara án þess að spyrja a.m.k. áheyrnarfulltrúa?
Virðulegur forseti. Ég held að það væri mjög mikilvægt að fá það skýrt fram frá forseta hvort honum finnist að áheyrnarfulltrúar eigi ekki rétt á að láta álit sitt í ljós á fundartíma á þingfundartíma. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fá það skýrt fram. Flokkarnir hafa auðvitað sína fulltrúa í nefndum, þótt þeir hafi kannski ekki atkvæðisrétt þar, og þá skiptir máli að þeir geti tekið þátt í nefndarfundum. Það skiptir máli að þeir geti komið á nefndarfundi og að þeir hafi eitthvað um það að segja hvenær þeir eru haldnir, sér í lagi þegar þeir eru boðaðir með svona stuttum fyrirvara. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að forseti upplýsi um það hvort hann hafi gefið leyfi fyrir þessum nefndarfundi, hvort það hafi spilað inn í að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson sé áheyrnarfulltrúi og hvort það liggi fyrir samþykki allra hinna nefndarmannanna fyrir fundinum vegna þess að það liggur ekki endilega fyrir hvort svo sé. Það er mjög mikilvægt að forseti árétti það hvort að það sé í lagi að skilja áheyrnarfulltrúa bara út undan.
Herra forseti. Ég kem aðallega hér upp til að taka undir með kollegum mínum en líka til að benda á að samkvæmt 20. gr. þingskapalaga má ekki boða fund á þingfundartíma nema með samþykki allra nefndarmanna. Í 14. gr. segir, með leyfi forseta: „Þingflokki, sem ekki á fulltrúa í fastanefnd skv. 13. gr., er heimilt að tilnefna áheyrnarfulltrúa til setu á fundum hennar.“ Það má túlka þetta á tvo vegu. Annars vegar mætti túlka það þannig að það sé ekki háð samþykki áheyrnarfulltrúa. Hins vegar mætti túlka það sem svo að það að áheyrnarfulltrúar séu tilgreindir feli í sér að þeir hafi rétt á því að koma að slíkri ákvörðun. Það er ekkert nánar í þingskapalögum um þetta tiltekna atriði en ég held að það sé í anda góðrar samvinnu að við höfum [[Forseti hringir.]]það þó þannig að áheyrnarfulltrúar séu almennt spurðir. Ég legg til að forseti leitist við að skýra þetta við nánara tækifæri.
Virðulegur forseti. Ég vil bara hafa það skýrt að ég fékk fundarboð fimm mínútum fyrir fund sem ég hafnaði af því að ég hafði ekki verið spurður. Ég veit ekki hvort það hefur áhrif á það hvort fundurinn var haldinn eða ekki. Ég sem áheyrnarfulltrúi hef, samkvæmt þingsköpum og starfsreglum fastanefnda, sömu skyldur lagalega séð til þess að mæta á þá fundi nema nauðsyn banni. Ég myndi því halda að ég hefði eitthvað að segja um það þegar fundarboð er á þingfundartíma af því að ég er einmitt í þessum umræðum, ég er á mælendaskrá hér á eftir og er að fylgjast með umræðunni vegna þess að ég er að taka þátt í henni. Það er því mjög undarlegt að það sé ekki einu sinni bankað í mig og spurt. Núna var t.d. verið að reyna að halda fund í fjárlaganefnd á þingfundartíma og þá gekk hv. formaður Willum Þór Þórsson á milli fólks og spurði það, að sjálfsögðu, en einhverra hluta vegna gerist það ekki í umhverfis- og samgöngunefnd. Um daginn var ég t.d. ekki boðaður á fund [[Forseti hringir.]]umhverfis- og samgöngunefndar, sem var slitið með stuttum fyrirvara, ég fékk ekki fundarboð fyrr en þremur korterum eftir að fundur hófst.
Herra forseti. Það er áhugavert að hlýða á þessa umræðu um fundarboðun. Ég velti því fyrir mér hvort það sé raunverulega þannig að það hafi þýðingu í þessu sambandi hvort um áheyrnarfulltrúa er að ræða eða ekki. Ég játa það að þekkja ekki regluverkið. En ég verð að segja að mér þætti niðurstaðan dálítið ólógísk ef svo væri, með tilliti til gangverks þingsins. Ég kemst ekki hjá því að setja þetta í samhengi við umræðu sem við áttum hér fyrir nokkrum dögum sem varðaði líka áheyrnarfulltrúa og þá möguleika sem honum voru veittir, eða öllu heldur ekki veittir, til að ramma inn pólitísku afstöðu sína. Ég ætla ekki að orðlengja um það, við munum öll eftir umræðunni um hvort áheyrnarfulltrúi megi setja inn fyrirvara, sem var praxísinn, en var það ekki lengur í blálok þingsins.
Herra forseti. Það er svolítið kostuleg tíska að verða til hjá meiri hlutanum, hjá stjórnarliðinu í þinginu þessar vikurnar. Á sama tíma og við erum hvött til að sýna samstöðu, bæði við hér inni og þjóðin öll í þeim verkefnum sem við erum að fást við þessa dagana, koma upp aftur og aftur, á hverjum einasta degi, þær aðstæður í þinginu að stjórnarmeirihlutinn fer fram með offorsi eins og ekki þurfi að taka tillit til neins sem minni hlutinn eða stjórnarandstaðan telur rétt. Maður veltir fyrir sér: Hvernig má það vera? Það er auðvelt að halda fundi í kvöldverðarhléi sem haldið verður hér, og þá er svolítið skrýtið að æða fram með fund í nefnd sem vel má bíða þar til allir eru tilbúnir og enginn þarf að vera á vakt hér í salnum.
Virðulegur forseti. Þetta er nú svolítið furðuleg uppákoma, að svona skuli gerast aftur og aftur í þinginu varðandi jafn einfaldan hlut. Ég get ekki skilið að ekki skuli vera hægt að boða alla nefndarmenn, hvort sem er áheyrnarfulltrúa eða aðalmenn, á fundi nefnda. Í þessu tilfelli held ég að ekki sé á nokkurn hátt hægt að segja að það hafi gleymst, það var ekki mikill vandi að finna viðkomandi þingmann í þingsalnum. Það hefði alveg verið hægt að pikka í hann og benda honum á þetta. En þetta eru vinnubrögð sem eru óskiljanleg og virðast gerast aftur og aftur. Ég spyr: Hvernig ósköpunum ætlum við að auka virðingu þingsins ef við ætlum að haga okkur svona aftur og aftur og gera svo barnalega og kjánalega vitleysu að boða ekki alla nefndarmenn á fundi?
Virðulegi forseti. Mér finnast það mjög óvönduð vinnubrögð að senda fundarboð fimm mínútum fyrir boðaðan fundartíma án þess að kanna hvort vilji sé fyrir því að halda nefndarfund á þingfundartíma, Það er bara lágmarksviðleitni að kanna hvort vilji þingmanna stendur til þess að halda nefndarfund á þingfundartíma. Það er ekki hægt að senda fundarboð um nefndarfund með fimm mínútna fyrirvara og ætlast til að það sé bara allt í góðu lagi. Ég velti fyrir mér hvort farið hafi meiri tími í að óska eftir samþykki forseta en að óska eftir samþykki nefndarmanna og hvort forseti hafi fullvissað sig um að samþykki allra nefndarmanna lægi fyrir vegna þess að forseti hefur sagt að hann telji rétt að ganga úr skugga um að samþykki allra nefndarmanna liggi fyrir áður en hann samþykkir fund. Forseti hefur þurft að hafa hraðar hendur og yfirsjást ansi mikið til þess að samþykkja þennan fund. Þetta er mjög bagalegt, hæstv. forseti.
Forseti. Ég kem hér upp til að taka undir með kollegum mínum. Þetta er orðið dálítið þreytt, asinn sem nú er á lokametrum þingsins. Verið er að flýta öllu svo ofboðslega mikið að ekki er einu sinni haft fyrir því að spyrja nefndarmenn hvort þeir samþykki að hafa fund á þingfundartíma, sem réttilega á að gera áður en fundarboð er sent. Hér er fólk á þingfundi að halda ræður, við stöndum hér og erum upptekin í umræðum og höfum ekki möguleika á því að fara á nefndarfund, hvað þá þegar fundarboð kemur með fimm mínútna fyrirvara. Ég taldi að forseti hefði talað skýrt í þessu efni en mögulega þarf að koma þessum skilaboðum betur til formanna. Þetta gengur ekki og það er alger óþarfi að búa til svona vesen og ósætti þegar einfaldlega er hægt að spyrja nefndarmenn hvort þeir samþykki að hafa fund á þingfundartíma. Ef svo er ekki þarf bara að biðja um frestun á þingfundi eða færa fund yfir á annan tíma.
Virðulegi forseti. Burt séð frá lagatúlkunum eða þess háttar fer maður að velta fyrir sér hvort ekki sé hægt að boða fund með kannski 15 mínútna fyrirvara eða 20 mínútna fyrirvara. Þarf að vera fimm mínútna fyrirvari? Mér finnst það eitt og sér vera ágætisspurning. En hins vegar verð ég að vekja athygli á því að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er á mælendaskrá núna og var það þegar þessi fundur var boðaður. Nú veit ég ekkert um efni þessa fundar, en í sambandi við áheyrnarfulltrúasetu almennt er ég þeirrar skoðunar að þingflokkar eigi að hafa rétt á nefndarsetu í hverri nefnd. Það myndi fljótlega skapa mætingarskyldu fyrir þingmenn, sem væri fyrir litla flokka, sérstaklega agnarsmáa, eins og tveggja eða þriggja þingmanna þingflokka, algjörlega óbærileg samkvæmt eðlisfræðilögmálum. En á móti legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Herra forseti. Ég vil örstutt bæta við, í anda þess sem ég nefndi áðan, að það virðist vera ákveðið svigrúm til túlkunar á þingskapalögum sem verið er að nýta sífellt meira á hátt sem hefur kannski ekki alltaf verið gert. Það er ríkt tilefni til að við endurskoðum þingskapalög með það í huga að allir geti verið sammála um hvað þau þýða, hvaða afleiðingar þau hafa og til hvers er ætlast af fólki sem hér starfar. Að slíkt vanti og það komi ítrekað upp að fundir séu boðaðir án samþykkis nefndarmanna eða þeir boðaðir jafnvel 45 mínútum eftir að fundur var settur o.s.frv., er til marks um að eitthvað sé í ólagi í starfsemi þessarar mikilvægu stofnunar sem við þurfum að fara að taka á. [[Forseti hringir.]]Ég beini því til sitjandi hæstv. forseta, jafnvel forseta Alþingis, að taka á þessu sem allra fyrst.
Herra forseti. Aðeins áfram um stemninguna sem verið er að búa til hér í þinginu. Þessi gríðarlega mikilvægi fundur, sem boðað var til með fimm mínútna fyrirvara í umhverfis- og samgöngunefnd og ekki hlaust samþykki fyrir en var engu að síður haldinn, þrátt fyrir mótmæli, á þingfundartíma, snerist ekki um mikilvægt mál ríkisstjórnarinnar, snerist ekki um mikilvægt mál í þinglokasamningum flokka hér á Alþingi, heldur snerist hann um þingmannamál stjórnarþingmanns í umhverfis- og samgöngunefnd. Nú ætla ég ekki að standa hér og gera lítið úr þingmannamálum, en maður veltir fyrir sér hvort ríkisstjórnin hafi virkilega gaman af því að hleypa hér öllu upp í illindi. [[Forseti hringir.]]Hvers vegna fara þau fram með þessum hætti á sama tíma og verið er að reyna að ná samningum við stjórnarandstöðuna? Hvers vegna? [[Forseti hringir.]]Hvers vegna á þessum tímapunkti að hleypa hér öllu aftur í bál og brand? Þetta er orðin slík áhættuhegðun að maður er felmtri sleginn.
Í Prédikaranum segir að öllu sé afmörkuð stund og það á einkum við um tímamörk á Alþingi.
Forseti. Í 20. gr. þingskapalaga segir, með leyfi forseta: „Nefndarfundi skal ekki halda þegar þingfundur stendur yfir. Frá þessu má þó víkja ef nefndarmenn samþykkja og forseti hreyfir ekki andmælum.“ Þannig að það er hægt að víkja frá þessu. Ég vil byrja á að segja: Hvers vegna er þetta? Þetta er náttúrlega þarna af því að þingmenn sem gætu þurft að vera hér og taka þátt í umræðu geta ekki á sama tíma verið á nefndarfundi og tekið þátt í umræðunni þar, nema náttúrlega að fundir fastanefnda séu að jafnaði opnir, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson og Píratar hafa ítrekað bent á. Þá væri hægt að fylgjast með eftir á. Að vísu væri ekki hægt að taka þátt í umræðunni, það stendur samt sem áður enn þá út af. En það væri að lágmarki hægt að vita hvað hafi gerst á fundinum. Þetta er í rauninni bara spurning um að skapa sanngjarnt svigrúm. Andi laganna er þessi og áheyrnarfulltrúi hefur alveg jafn mikla þörf á að taka þátt í umræðunni og [[Forseti hringir.]]að taka þátt í því sem er að gerast á fundinum. [[Forseti hringir.]]Þetta snýst í rauninni bara um að sanngirni sé gætt [[Forseti hringir.]]og að anda laganna sé fylgt.
Forseti. Mig langaði til að koma hingað upp og bæta aðeins við. Talandi um að fá fundarboð með fimm mínútna fyrirvara, kannski af því að forseti er hér í salnum, langaði mig sérstaklega minnast á að ég fékk með þriggja mínútna fyrirvara fundarboð með forseta í dag. Þar af leiðandi gat ég ekki mætt á fundinn af því að ég var bara ekki í húsi. Mér þætti vænt um að við fengjum lengri fyrirvara þegar við þurfum að vera mætt einhvers staðar. Það væri gott.
Herra forseti. Ég hef alveg skilning á því að á lokasprettinum þurfi að vera ákveðinn sveigjanleiki, þar með talið í boðun nefndarfunda. En akkúrat þá ríður á að ákveðnar reglur gildi um hvernig boðað er til funda. Það er svolítið langt gengið að ætlast til þess eða ganga út frá því að við séum öll í stakk búin til að fylgjast með skilaboðum í símtækjum okkar þegar við stöndum jafnvel hér í ræðustól. Ég held að við hljótum að geta búið svo um hnútana að þegar svo mikið liggur við sé, annaðhvort með símtali eða beiðni um svör til baka, staðfest að allir hafi fengið skilaboðin og að þeir fái færi á að gefa þau svör. Ég sit í umhverfis- og samgöngunefnd, samþykkti fundarboðið, mætti á fundinn, áttaði mig á að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson var ekki þar, spurði um manninn og þá var farið og athugað. Einhvern veginn gekk ég þá út frá því, og verð bara eiga það við mig, [[Forseti hringir.]]að hann hefði gefið það frá sér að mæta, samþykkt fundinn en ekki mætt. Við hljótum að geta gert betur í þessu vegna þess að [[Forseti hringir.]]annað er einfaldlega ekki í boði.
Virðulegi forseti. Nú veit ég ekki hvort einn ætti að taka það til sín frekar en annar, en það er alveg til sú taktík í pólitík og annars staðar að þegar ein hliðin vill þvælast fyrir annarri er henni gert ókleift að taka þátt í starfinu. Að vera áheyrnarfulltrúi í nefnd er réttur þingmanns til að hafa aðgang að þeirri nefnd. Það er réttur hans og það er mikilvægt að virða þann rétt, alveg óháð því hvað lagatæknin segir um það, að mínu mati. Samkvæmt fréttum sem við heyrðum hér undir liðnum um fundarstjórn er fundur boðaður með fimm mínútna fyrirvara til að taka út mál stjórnarþingmanns. Maður gerir almennt ekki athugasemd við það, það er fínt að mál séu afgreidd úr nefndum. En ég velti bara fyrir mér hvort þingmenn stjórnarandstöðunnar myndu fá sömu meðferð, [[Forseti hringir.]]fund með fimm mínútna fyrirvara til að taka út mál. Ég held ekki. [[Forseti hringir.]]Mér finnst líka fara almennt betur á því að við séum búin að semja um hvernig við ætlum að ljúka þessu þingi, [[Forseti hringir.]]og afgreiðsla mála úr nefndum kemur þar við sögu, eins og virðulegur forseti veit.
Herra forseti. Það er alveg rétt, það væri æskilegt að meiri fyrirsjáanleiki og lengri aðdragandi að fundarboðum væri mögulegur. En við aðstæður eins og þær sem við búum við núna, þegar við nálgumst vonandi þinglok, þá reynir mjög á samstarfsvilja um hluti af því tagi að nefndin geti hist t.d. hér í þinghúsinu og afgreitt mál sem eru tilbúin. Í þessu tilviki held ég að fundur hafi verið boðaður í þeirri góðu trú að allir nefndarmenn hefðu samþykkt fundinn. Hann er haldinn til að afgreiða þingmannamál, allir nefndarmenn afgreiða þingmannamál, ekki áheyrnarfulltrúinn, eins og hér hefur komið í ljós. Það þingmannamál er reyndar, það ég best veit, hluti af samkomulagi um þinglok. Kvóti eins flokksins verður þar með uppfylltur þegar búið er að afgreiða þetta mál. Það skiptir þá ekki öllu máli í því efni hvort það er stjórnar- eða stjórnarandstöðumál. En til að draga úr núningi af þessu tagi hefur forseti hugsað sér gera hlé fyrir nefndarfundi því að fleiri nefndir hafa þörf fyrir að funda og er best að vera laus við árekstra af þessu tagi. Þannig að ég reikna með snemmbæru kvöldmatarhléi og aðeins í lengra laginu, sem myndi hefjast þá kl. 18. Það ætti þá að vera hægt að raða niður þeim nefndarfundum sem þarf á að halda og líka til þess að nú verði hægt að halda áfram hinni brýnu umræðu um Orkusjóð.
Virðulegi forseti. Þá ræðum við aftur Orkusjóð, sællar minningar. Ég verð að viðurkenna að ég var kominn með hugann við þessa fundarstjórnarsyrpu en hef bara ræðu mína á því að þakka virðulegum forseta fyrir viðleitni hans til að gefa tíma til þess að funda í nefndum utan þingfundar. Það virkar kannski sem eitthvert tæknilegt smáatriði eða einhvers konar formsatriði, en það skiptir máli, sér í lagi þegar áheyrnarfulltrúar eða nefndarmenn eru á mælendaskrá í máli sem þá langar til að tala um. Hvað Orkusjóðsmálið varðar, sem hér liggur fyrir, verð ég að segja að mér finnst það í öllum meginatriðum ágætt. Ég get ekki fundið því margt til foráttu, en það vekur hins vegar athygli mína, sem mér finnst reyndar svolítið einkenna pólitíkina og það eru eflaust margar og djúpstæðar og rótgrónar ástæður fyrir því, að ég skynja ákveðið metnaðarleysi í þinginu gagnvart því hvenær við getum bætt mál. Það snýr aðallega að því að við fáum mál í þingið, til umræðu í nefndum, og við fáum umsagnir, mismargar. Stundum klikkum við á því að senda umsagnarbeiðnir á aðila sem tengjast málunum, það gerðist mjög nýlega í allsherjar- og menntamálanefnd varðandi alls kostar óskylt efni. Það kemur reglulega fyrir og mér hefur fundist það gerast meira í seinni tíð. En ef við erum heppin þá koma umsagnir um málin og við fáum einhverjar ábendingar. Stundum eru þessar umsagnir þess eðlis að viðkomandi er á móti málinu eða viðkomandi er rosalega hlynntur málinu eða hvaðeina. En stundum koma einfaldlega ábendingar. Sumar eru þannig að það er ekki alveg ljóst hvort viðkomandi styður málið beinlínis eða ekki eða hvort hann vildi bara leggja sitt af mörkum við að gera íslenska löggjöf aðeins betri en annars hefði orðið. Mér finnst svolítið leiðinlegt að við vannýtum tækifæri til þess að innleiða tillögur úr umsögnum og af fundum nefnda inn í málin sem við fjöllum hér um. Þetta skýrist auðvitað mikið til vegna asans og flýtisins sem einkennir þingstörf á ákveðnum tímabilum þingsins hverju sinni. Ríkisstjórnarfrumvörp koma inn seint. Stjórnarandstaðan kemur hér og kvartar undan því einhvern tímann í janúar eða febrúar og svo um haustið. Og svo koma málin einhvern tímann; einhver koma eftir 1. mars eða 1. apríl eða hvenær það er sem fresturinn rennur út til að taka inn mál sem leggja á fram, og greidd hafa verið atkvæði um þau, um svokölluð afbrigði. En það er ekki lengur neitt sérstaklega afbrigðilegt fyrir Alþingi að taka fyrir mál sem lögð hafa verið fram að liðnum fresti, það er þvert á móti viðtekin venja og hefur verið lengi. Þetta eru allt saman einkenni þess að fyrirkomulagið á Alþingi virðist ekki vera í stakk búið til að taka vel utan um þingstörfin sjálf og innleiða ágætar hugmyndir sem berast. Í þessu tilfelli bárust tvær tillögur sem mig langar til að gera að umfjöllunarefni, sem hv. 7. þm. Reykv. n. nefndi hér einnig í ræðu sinni áðan. En þetta eru góð dæmi um nokkuð sem væri mjög einfalt að bæta, eða í það minnsta að takast á við í nefndarálitinu, þannig að skýringar væru fyrir því hvers vegna ekki er brugðist við því. Ég átta mig alveg á því að stundum finnist meiri hluta og nefndum þetta vera til aðeins of mikils ætlast vegna þess að þau treysta sér hreinlega ekki til að fara út í mjög djúpar umræður um hvaða hugmynd sem er, því að það verður að viðurkennast að það eru ekkert allar hugmyndir góðar sem hingað berast, eins og hv. þingmenn sjálfsagt kannast við. En hér eru tvær góðar hugmyndir, tvær ljómandi fínar hugmyndir. Önnur þeirra er lagatæknilegs eðlis, sem skiptir máli. Lagatækni skiptir máli. Formið skiptir máli. Hin varðar meira það hvernig við sjáum fyrir okkur hlutverk þessa sjóðs. Ég sé ekki að fjallað sé um þá hugmynd í nefndarálitum. Í umsögn sinni leggja Samtök iðnaðarins til meira gegnsæi almennt í stjórnsýslunni. Hvað varðar ákall um gegnsæi og þess háttar myndi ég svara því með því að segja að við erum ekki mjög góð í að bregðast við með því hugarfari að við viljum vera best, að Ísland vilji vera best í einhverju eins og gegnsæi. En það er ekkert mál, virðulegi forseti. Það þarf beinlínis bara viljann til þess. Ég átta mig á því að í framhaldsnefndaráliti meiri hlutans við málið er brugðist við þessum athugasemdum og bent á að til séu reglur, ég man ekki hvort það er hjá sjóðnum sjálfum eða hvað, en alla vega eru skýringar á því hvernig þessar lánveitingar fara fram og á hvaða forsendum og allt það, og sömuleiðis koma fram í ársskýrslu sjóðsins þau verkefni sem virkjuð hafa verið eða lánað fyrir, og er það ágætt. En Samtök iðnaðarins hljóta samt sem áður að kalla eftir þessu af einhverri ástæðu, væntanlega þeirri að það væri betra að hafa þetta í lögunum og hafa reglugerð til að útfæra framsetningu og innihald, að krafan um þetta gegnsæi sé í lögum. Það væri betra þótt ekki væri nema vegna þess að þegar fólk fer að lesa lögin - og viti menn, sumir lesa lögin - sjái það þessa kröfu þar inni og geti þá áttað sig á því að það sé til í reglugerð sem kannski væri gagnlegt að glugga í. Fyrir utan það að þá birtist tengillinn við hana í tilheyrandi lagabálki. Þarna er tækifæri til að gera eitthvað betra sem var ákveðið að nýta ekki. Kannski er það vegna þess, og það er viðhorf sem ég hef tekið eftir, að það er ákveðin tregða, sem ég hef skynjað, við að breyta hlutum nema það sé rosalega skýr og allstór ástæða til að breyta. Mér hefur fundist lítil viðleitni til þess að breyta hlutunum til hins betra nema mikið liggi við, nema það séu ásláttarvillur eða tilvísun í rangar málsgreinar, eða eitthvað því um líkt. Þá er það auðvitað lagað, enda engin smáatriði í sjálfu sér þegar kemur að lagabálki. Það skiptir miklu máli að vísað sé í réttar málsgreinar og aðrar greinar og hvaðeina. Hitt atriðið er hins vegar kannski pólitískara og ég skil betur að ekki hafi verið komið til móts við það. Ég skil hins vegar ekki hvers vegna ekki, vegna þess að ekki er fjallað það, eftir því sem ég fæ best séð, ég hef alla vega ekki rekist á þau gögn enn þá. En það er tillaga Náttúrufræðistofnunar um að Orkusjóður styðji einnig orkutengd verkefni í samræmi við náttúruverndarstefnu stjórnvalda. Eins og við vitum er þessum sjóð ætlað í frumvarpinu að styðja við verkefni samkvæmt orkustefnu stjórnvalda. Sem er fínt, það er ágætismarkmið og ekkert að því, það bara flott að bæta lagaumhverfið í kringum þá ágætu stofnun. En orkumálin, náttúruverndarmálin, eru ekki aðskilin. Þau eru þvert á móti algjörlega samtvinnuð. Það er varla hægt að ræða annað án þess að ræða hitt. Þá er í raun og veru ekki bara spurning um hvort við séum að ræða loftslagsbreytingar eða náttúruvernd í aðeins klassískari skilningi, nefnilega því að halda í óbyggða náttúru eða eitthvað því um líkt. Hvort tveggja kemur orkumálum við. Ástæðan fyrir því að það hefur verið svo ofboðslega umdeilt að reisa hér vatnsfallsvirkjanir, sem þó eru ein besta leiðin sem við þekkjum til að búa til rafmagn, er vegna áhrifa þeirra, jafnvel þeirra, á náttúruna. Á síðari tímum myndum við kannski horfa meira á, eða alla vega myndi sá sem hér stendur frekar vilja horfa meira á jákvæð áhrif slíkra virkjana á getu okkar til að takast á við loftslagsbreytingar. En óneitanlega hafa virkjanirnar neikvæð áhrif, í það minnsta stundum, á fallega náttúru sem við myndum vilja halda í. Og þá koma inn tilfinningar og skoðanir á því hvað er fallegt og hvað ekki, með allri þeirri umræðu sem því fylgir og við verðum bara að búa við og finna út úr, kannski með einhvers konar rammaáætlun. Það er sömuleiðis þannig að þegar við erum að tala um orkumál - segjum sem svo að fram komi ný leið til þess að búa til orku, hér sé eitthvert snjallt uppfinningafólk sem finnur upp nýjar leiðir til að búa til orku. Sjóðurinn snúi hins vegar aðallega að orkumálum en þessi nýja aðferð sé aðallega til þess að vernda náttúruna vegna orkuframleiðslu, ný leið til að koma í veg fyrir náttúruspjöll af völdum orkuframleiðslu. Þá væri heppilegt ef sjóðurinn tæki líka tillit til þess. Ég veit ekki hvort slíkt sé á leiðinni, líklega ekki. Það ætti samt sem áður að segja okkur eitthvað um hversu samtengd þessi svið eru; náttúruvernd annars vegar og orkuframleiðsla hins vegar. Maður vonar barnslega að von sé á einhverjum leiðum sem þar sem þetta fer vel saman, alla vega vonandi ekki þannig að við þurfum sífellt að fórna einhverjum náttúruverndarsjónarmiðum til að búa til orku, því að við þurfum orku. Við þurfum sífellt meira af orku, meira af rafmagni, ekki síst vegna þess að við verðum að fara í orkuskipti. Það er í raun ekkert valkvæmt, að mínu mati. Loftslagsbreytingar eru yfirþyrmandi, þær eru hafnar, þær eru af mannavöldum og við verðum að fara í mjög róttækar og reyndar fordæmalausar breytingar á mannlegu samfélagi til þess að eiga séns á því að halda okkur við markmiðin, sem við vitum þó að eru ansi slæm, nefnilega 2°C heitari jörð að meðaltali við lok aldarinnar miðað við upphaf iðnbyltingarinnar. Það þýðir að við megum ekki skilja þann málaflokk eftir, bara þannig að við gerum rétt svo nóg til að halda í einhverja alþjóðasáttmála eða eitthvað því um líkt, til að uppfylla einhver skilyrði. Við verðum að gera eins vel og við mögulega getum. Ég minni á að við erum nýlega búin að ganga í gegnum næstum stöðnun á sumum sviðum efnahagslífsins vegna Covid-19 faraldursins. Það dugði ekki til að setja neitt sérstaklega stórt strik í reikninginn þegar kemur að útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Að hugsa sér, að jafnvel þessi stöðnun í efnahagslífinu dugi ekki til. Maður hefði nú haldið og vonað að úr þessu yrði einhver leiðsögn um hvernig við gætum haldið áfram baráttunni gegn loftslagsbreytingum með því að draga úr neyslu, draga úr umsvifum. En skilaboðin eru þessi: Við þurfum nýja tækni og við þurfum mikið af henni og við þurfum hana fljótt, og þá ekki síst á sviði orkuframleiðslu og orkunýtingar og iðnaðar sömuleiðis. Reyndar las ég nýlega frétt eftir að hafa hlýtt á ágæta ræðu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar í umræðu hér þar sem hann fjallaði um ákveðna uppfinningu, sem ég þekki reyndar einungis úr fréttum. Sú uppfinning gerir það víst kleift að framleiða ál án þess að losa út koltvísýring, en losar út súrefni í staðinn. Það er mjög spennandi. Þar kvartar sá uppfinningamaður og þau sem að þessu standa, það kemur í það minnsta fram í fjölmiðlum, yfir áhugaleysi yfirvalda hér gagnvart því að styrkja verkefnið. Erlend stórfyrirtæki hafa áhuga á því að koma að þessu, sem er mjög jákvætt. En það er líka slæmt að upplifunin sé sú að lagaumhverfi okkar og stofnanirnar sem við höfum hér, sem eru beinlínis hugsaðar til að styðja við nýsköpun og nýjar leiðir í orkuframleiðslu og orkunýtingu, hafi ekki áhuga á tækifærum eins og þessu. Nú segi ég þetta með þeim fyrirvara að ég hef þetta einungis úr fréttum og hlakka til að skoða það mál betur. Ég vona að þarna sé einhver misskilningur á ferð. En þetta er ekki eini staðurinn þar sem við rekumst á slíkt viðhorf. Það kemur líka mjög skýrt fram í umsögn Valorku ehf. við það mál, að yfirvöld gleymi stundum til hvers þau séu að þessu. Það er auðvitað til þess að stuðla að einhverri sköpun, nýsköpun eða framleiðslu á orku, sem er þá vonandi sjálfbær og náttúruvæn, það ætti að vera skilyrði, myndi ég segja, eins og framast er unnt, í það minnsta. Reyndar hefði ég líka viljað fara út í skipun stjórnarinnar, að ráðherra skipi stjórn Orkusjóðs samkvæmt þessu frumvarpi eftir eigin höfði, eða svo gott sem, að vísu með fyrirvörum um einhver skilyrði sem þarna eru á bak við. Ég verð að segja fyrir mig að það er ákveðin lenska á Alþingi að treysta sjálfkrafa ráðherrum til að taka ákvarðanir vegna þess að þeir eru ráðherrar. Ég treysti því bara ekki. Virðulegur forseti. Ég bara veit það mætavel að hagsmunaaðilar hafa áhrif á ráðherra. Þeir hafa áhrif á alls konar ferli. Það var aldrei öðruvísi og verður aldrei öðruvísi og þess vegna er mikilvægt að löggjöfin taki mið af þeim raunveruleika [[Forseti hringir.]]og hafi viðunandi aðhald og mótvægisákvæði til að koma í veg fyrir slíkt. [[Forseti hringir.]]En ég hef augljóslega ekki tíma til að ræða það nánar, virðulegur forseti, og lýk því ræðu minni.
Herra forseti. Ég gat ekki látið hjá liggja að fara í andsvar við þessa áhugaverðu ræðu hv. þingmanns og mig langar að leyfa mér að vera aðeins á heimspekilegum nótum. Hv. þingmaður var það um tíma þegar hann fjallaði um náttúruvernd og umhverfismál, sem var sannarlega mikilvæg ábending frá Náttúrufræðistofnun Íslands og áhugaverð. Ég tek það fram, forseti, að ég er kannski ekki með svarið við þessari spurningu og ég er ekki alveg viss um að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sé með það heldur. En þetta er svo áhugaverð staða sem við erum í gagnvart loftslagsbreytingunum, hamfarahlýnuninni. Við erum að taka stórar ákvarðanir um að fasa út olíu og þar með fara að nota rafmagn meira en við höfum verið að gera, sem er náttúrlega jákvætt, og mjög mikilvægt að við gerum það, eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. En hvernig metum við, og er yfir höfuð ástæða til að gera það, annars vegar náttúruvernd og hins vegar þær mikilvægu umhverfislegu afleiðingar sem orkuskipti hafa í för með sér? Er t.d. réttlætanlegt að virkja meira ef við notum orkuna í verkefni sem þýða minni útblástur og minni mengun? Ég ætla að leyfa mér að vera örlítið á heimspekilegum nótum af því að hv. þingmaður nefndi þetta.
Virðulegi forseti. Það er guðvelkomið þegar kemur að þeim sem hér stendur í það minnsta, vegna þess að ég trúi því staðfastlega að ákveðinn skortur sé á heimspekilegum vangaveltum í ræðum hér á Alþingi. Nú hef ég svo sem ekki svarið við þessu, alla vega ekki hið endanlega, en ég get lagt fram skilning minn á því sem mikilvægt er að hafa í huga þegar fram líða stundir hvað varðar annars vegar náttúruvernd, sem ég kann ekki að lýsa öðruvísi en klassískri náttúruvernd, og hins vegar loftslagsbreytingar. Það eru ekki endilega sjónarmið sem fara saman. Það hefur lengi verið svolítið þannig í hópum sem byrja að berjast fyrir mikilvægum málstað, sem í upphafi er hafnað af iðnaði og stórum viðskiptaaðilum, að til verður ákveðin menning þar sem forgangsröðun eða það að meta hluti út frá peningum verður einhvers konar tabú eða synd. Það tel ég vera mistök. Við verðum að geta borið saman mismunandi markmið sem við viljum ná fram í náttúruvernd. Það er ákveðin tilhneiging til að segja: Við verðum að bjarga öllu og redda öllu. En í takmörkuðum heimi, þar sem það er ekki hægt, þurfum við að forgangsraða. Við gætum jafnvel þurft að forgangsraða út frá hlutum eins og kostnaði. Þetta eru svipaðar spurningar og við lendum í þegar kemur að heilbrigðismálum. Ef lyf kostar 300 milljónir á ári fyrir einn einstakling þá segir hjartað að auðvitað eigi maður bara að borga það. En þessar 300 milljónir geta kannski nýst til sömu jákvæðu áhrifa fyrir 100 manns, og það er auðvitað það sem verður alltaf erfitt í þessum málum þar sem peningarnir og verðmætin sem við höfum til að leysa vandamálin eru af skornum skammti en vandamálið sjálft er yfirþyrmandi og sorglegt. Ég kann ekki lausnina á þessu, virðulegi forseti, en ég veit að við verðum að beita hugarfari þar sem við getum forgangsraðað eftir því hversu mikilvægt er að leysa vandann. Ég vil meina að loftslagsbreytingar séu yfirþyrmandi mikilvægasta náttúruverndarmálið í dag. Af þeim sökum getum við þurft, að mínu mati, að taka minna tillit til sjónarmiða sem við hefðum frekar tekið tillit til fyrir kannski örfáum tugum ára, vegna þess að við getum [[Forseti hringir.]]nýtt náttúruna okkar til að berjast gegn loftslagsbreytingum, þó ekki án þess að fórna einhverjum náttúruverndarsjónarmiðum við það.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar áhugavert andsvar. Mig grunaði að hv. þingmaður væri einmitt þingmaðurinn sem óhætt væri að leggja svona spurningu fyrir. En hann nefndi einnig bætta orkunýtni í ræðu sinni og það er einmitt eitt af því sem Sigurður Ingi Friðleifsson, framkvæmdastjóri Orkuseturs og starfsmaður Orkusjóðs, hefur talað um, þ.e. að með bættri orkunýtni megi einmitt nýta rafmagnið betur og í raun sé til nóg rafmagn í dag fyrir orkuskiptin, sem er mjög áhugavert og gott. Ég spyr hv. þingmann: Er hann ekki sammála því að við þurfum að líta miklu meira í átt að orkunýtni og nýta orkuna betur en við gerum í dag til þess einmitt að koma í veg fyrir að virkja þurfi meira?
Virðulegi forseti. Í stuttu máli: Jú, orkunýtingin er gríðarlega mikilvæg. Það er gott að sjá hversu vel hefur gengið síðustu ár, bæði að nýta orkuna betur og geyma hana betur. Geymslan er annað atriði sem er kannski ekki alveg jafn augljóst af dægurumræðunni, það að geyma orku og flytja hana er raunverulega stóri vandinn. Ástæðan fyrir því að við erum svo fíkin í olíu er sú að hún er létt, meðfærileg og lítil. Lítið magn olíu er smekkfullt af orku sem er auðvelt að leysa úr læðingi með því einu að kveikja í henni, hvað þá ef hún er bætt og breytt í bensín og hvaðeina fyrst. En stóra stökkið í getu okkar til að nota rafmagn til hluta sem við annars þurfum olíu í verða rafhlöður, einhvers konar ofurrafhlöður. Nú er í gangi kapphlaup og hefur verið lengi. Það gengur hægar en maður myndi búast við þegar risar berjast í kapphlaupi um eitthvað sem virkar einfalt. Það er mjög raunverulegt vandamál hversu erfitt er að geyma rafmagn. Tíminn þrýtur, virðulegur forseti, en þetta er hárrétt ábending hjá hv. þingmanni.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir góða framsögu um þetta mál. Mig langaði aðeins að fylgja því eftir og fá fram frekari sjónarmið hjá honum um umsagnir við mál og hvers vegna þær fá ekki meira vægi og af hverju tækifærið er ekki notað til að hlusta á þær einmitt þegar verið er að setja lögin og kalla eftir umsögnum. Mér hefur fundist áhugavert að kynnast núna þessu almenna stefi, að mál á þinginu fá umfjöllun að því er virðist í engu samræmi við mikilvægi þeirra eða stærð. Ríkisstjórnarmálin koma fram hérna á lokametrunum. Ég nefni mál sem við þekkjum bæði, sitjandi í allsherjarnefnd, þar sem er verið að innleiða nýja auðlindapólitík varðandi jarðakaup á landinu öllu. Það mál hefur verið rætt, held ég, á fjórum, fimm fundum og ég geri ráð fyrir að það verði að lögum eftir einn, tvo daga eða hvernig sem það verður. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið reyndari þingmanns hvað það varðar. Síðan er stef sem maður merkir líka í nefndarálitum þar sem umsagnir eru afgreiddar eða nánast tæklaðar með þeim hætti að segja að meiri hlutinn skilji sjónarmiðið og átti sig á því að hlutirnir séu einhvern veginn og einhvern veginn. Það minnir mig dálítið á hjal foreldris, og játa sök þar sjálf, þegar maður segir við barnið sitt: Kannski seinna. Svo kemur að því að barnið lærir að „kannski seinna“ þýðir yfirleitt nei. Ég hefði áhuga á að heyra frá hv. þingmanni hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Nú verð ég örlítið hræddur við að hljóma yfirlætislegur en þar sem hv. þingmaður spyr mig sérstaklega sem reyndari þingmann get ég sagt að það er alltaf áhugavert þegar nýir þingmenn koma inn, varamenn sem eru í einhvern tíma, tvær, þrjár vikur eða meira, eða nýir þingmenn sem koma inn á miðju kjörtímabili eins og hv. þingmaður. Það minnir þingmenn eins og mig á það hvernig það var að koma hingað inn fyrst, þegar maður tók fyrst eftir þessum hlutum. Raunveruleikinn er sá að þingheimur er smekkfullur af fólki og fólk verður sjálfkrafa vant þeim aðstæðum sem það býr við. Manneskjur eru rosalega góðar í því að venjast meira eða minna hvaða vitleysu sem er, eins og sagan sýnir og reyndar bara nútíminn ef litið er á heiminn. Fólk venst furðulegustu aðstæðum sem líta mjög skringilega út þegar maður sér þær fyrst. Þess vegna eru þingmenn jafnan frekar hneykslaðir á vinnubrögðunum þegar þeir koma hingað fyrst inn, en svo með tímanum áttar maður sig kannski á því að sumt er rökréttara en virtist í upphafi. En þetta er alveg viðloðandi stef og er því miður bara alveg satt. Nú veit ég að það er ákveðið tabú, alla vega á þessu kjörtímabili, að tala um það sem er að þinginu. En þetta er eitt af því sem mér finnst vera að þinginu, hvernig umsagnarferli og gestakomur eru ekki nýttar til að bæta málin. Þarna er fullt af ónýttum tækifærum. Undirliggjandi ástæða er, held ég, sú að Alþingi þróast í gegnum tímann út frá átökum. Þetta er átakastofnun, við erum komin hingað til þess að takast á, ekki til að stefna sameiginlega að einhverju markmiði. Einræði virkar vel til þess en í lýðræðissamfélagi erum við komin hingað til að vera ósammála og stundum til að þvælast beinlínis hvert fyrir áformum annars. Það leiðir af sér, að mínu mati, umhverfi þar sem málsmeðferð og ferli þróast í átt að því að málsmeðferðin stjórnast af ómálefnalegri ástæðum en ella væri, nefnilega: Hvaðan kemur málið? Hver lagði það fram? [[Forseti hringir.]]Er það meiri hluti eða minni hluti? Er það þessi flokkur eða hinn? [[Forseti hringir.]] Ég gæti talað lengi um hugsanlegar úrbætur á þessu en ég verð að ljúka ræðu minni núna vegna tímaskorts.
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að þetta finnst mér mjög áhugavert umræðuefni og finnst raunar, sem nýjum þingmanni, með miklum ólíkindum að það sé ekki rætt meira hér innan húss. Í framhaldi af þeirri fyrirspurn sem ég varpaði til hv. þingmanns rétt í þessu þá hefur mér líka fundist svo sláandi að upplifa að það sé mikið tregðulögmál að breyta tiltölulega einföldum og augljósum hlutum þegar minni hlutinn flaggar þeim. Kannski eru það ekki stórar pólitískar fréttir að svo sé. Annars vegar er þetta tregðulögmál til breytinga, ef við kippum stjórnarandstöðunni út fyrir sviga, og hvað þingið virðist vera smeykt við breytingar og hins vegar það að hér eru að eiga sér stað á lokametrunum ótrúlega glannalegar breytingar þar sem er algjörlega ófyrirséð hverjar lagalegu afleiðingarnar verða, undir þeim formerkjum að þetta séu litlar tæknilegar breytingar, eins og lög hafi ekki efnislegt inntak. [[Forseti hringir.]]Það vantar allan millileik. Ég hefði áhuga á að heyra sjónarmið hv. þingmanns um þetta.
Virðulegi forseti. Þetta er hárrétt. Það er í sjálfu sér ekki nýtt. Þetta hefur verið svona á öllum þingum sem ég hef setið hér, svo ég muni alla vega. Þetta er kannski sérstaklega slæmt núna vegna Covid-19 faraldursins en kemur samt ekki á neinn hátt á óvart. Ég held líka að væntingarnar séu svolítið þannig hjá ríkisstjórn hverju sinni sem situr í skjóli meiri hluta þingsins - og það er annað atriði sem er alveg þess virði að ræða hér betur, fyrirbærið meirihlutastjórn og minnihlutastjórn og allt það - að ríkisstjórnin sé í öllum meginatriðum búin að vinna málið þegar það kemur hingað inn. En síðan kemur það bara aftur og aftur fyrir að ýmislegt bjátar á og er ekki við öðru að búast. Ég held að ef það væri einfaldlega meira skipulag hérna, byggt á því að minni hlutinn upplifði sig ekki alltaf valdalausan með öllu þrátt fyrir að vera fulltrúi rúmlega 40% þjóðarinnar eða kjósenda, væri hægt að ráða bug á þessu. En ég held að það þurfi hugarfarsbreytingu, pólitíska hugarfarsbreytingu, [[Forseti hringir.]]og hún verður að koma frá meiri hlutanum því að það er hann sem ákveður þetta þegar allt kemur til alls.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir framsögu hans. Ég náði ekki að fá alveg fram sjónarmið hans um Orkusjóð og langaði að inna hann eftir hvort hann teldi þennan sjóð vera einhverja nauðsyn, hvort hann gæti ekki bara verið vistaður einhvers staðar annars staðar og hvort yfir sjóðnum þyrfti að vera stjórn sem ráðherra skipar. Ráðherra virðist alveg ráða því hverjir verða þar. Það er svolítið furðulegt. Þegar maður skoðar 8. gr. kemur fram að ráðherra setur allar reglur og ræður framlögum. Svo er það ítrekað: Ráðherra er heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um starfsemi sjóðsins. Þetta virðist því eiginlega vera orkusjóður sem ráðherra stjórnar alveg frá A til Ö. Finnst hv. þingmanni það í lagi? Ef ekki, hvernig myndi hann vilja taka öðruvísi á því? Þessi sjóður á að sjá um alls konar málefni, en það virðist vera mjög illa útfært hvað hann á að gera. Það virðist eiginlega bara vera undir því komið hvað ráðherra ákveður að sjóðurinn eigi að sýsla með. Ég veit ekki hvort maður á að kalla þetta skúffufjársjóð ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja að þessu vegna þess að þetta er efni sem mig langaði að fjalla aðeins meira um í ræðu minni áður en ég rann út á tíma, þ.e. hvernig þessi stjórn er skipuð. Fram kemur í fyrra nefndaráliti meiri hlutans að nokkur umræða hafi orðið um skipun stjórnar í nefndinni. Nefndin áréttar, eins og nefndir gera - stundum er eitthvað áréttað sem þegar hefur komið fram, í stað þess að breyta því er eitthvað áréttað - að nú þegar sé til staðar reglugerðarákvæði um skyldu til að leita umsagnar Orkustofnunar þegar verið er að sýsla með þetta. Allt í góðu með það. Það er alla vega ekki slæmt. Síðan kemur fram það sem mér finnst áhugavert í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Jafnframt sé skýrt að þegar kemur að skipun í stjórn sé farið að hæfisreglum stjórnsýslulaga, og á sama hátt sé gætt að ákvæðum stjórnsýslulaga við mat á mögulegu vanhæfi stjórnarmanns við meðferð og afgreiðslu mála.“ Það sem mér finnst áhugavert við þetta er í raun og veru að það virkar rosalega staðlað. Hins vegar erum við líka vön því hér á Íslandi að það sé tiltölulega auðvelt fyrir ráðherra og aðra aðila innan stjórnkerfisins að ráða einhvern sem fær kannski eitthvert forskot vegna tengsla. Eða þá að þeim sem þykir óæskilegur, t.d. vegna stjórnmálaskoðana eða einhvers slíks - hann gæti verið t.d. hagfræðiprófessor eða eitthvað slíkt, einhver sem er ekki í náðinni hjá ráðherra hverju sinni - sé þá einhvern veginn gert erfiðara fyrir að standast hinar og þessar reglur eða viðmið. Eftir stendur að alltaf þegar ráðið er í starf, alltaf þegar einhver er skipaður af ráðherra eða eitthvað þess háttar, er huglægt mat einhvers staðar og sennilega á nokkrum stöðum í ferlinu. Þetta huglæga mat fer ekki neitt. Þess vegna finnst mér varhugavert að setja í lög að ráðherra skipi stjórn, og treysta því að þessi staðlaða umgjörð [[Forseti hringir.]]dugi til að koma í veg fyrir að ómálefnalegar ástæður ráði því að viðkomandi fái starfið. Mér finnst það ekki duga til. [[Forseti hringir.]]Í stuttu máli: Ég treysti ekki íslenskum stjórnvöldum svo vel [[Forseti hringir.]]sjálfur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get ekki annað en verið innilega sammála honum að þessu leyti. Ég fæ það á tilfinninguna að Orkusjóður gæti í sjálfu sér verið einhvers staðar annars staðar, það þurfi ekkert að vera með enn einn sjóðinn fyrir einhverja hluti. Það væri hægt að útvista honum og skýra betur hvað hann á nákvæmlega að gera. Þannig væri girt fyrir að fólk efaðist um hvort rétt væri gefið úr sjóðnum eða hvort verið væri að hygla einum eða öðrum á kostnað annars, þannig að það væri alveg á hreinu. Þarna erum við að búa til enn eina stjórnina. Hversu margar stjórnir ætlum við að hafa? Og þetta kostar fé. Ég spyr: Væri ekki hægt að spara og hafa þetta hreinlega einhvers staðar annars staðar?
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki getað kynnt mér málið nógu vel til að svara þeirri spurningu, alla vega ekki vel. Við að kynna mér málið hef ég hins vegar velt fyrir mér tengslum þess við nýsköpun. Orkusjóður er ekki nýr í sjálfu sér. Hann er bara hluti af lögum um Orkustofnun og er kannski 50 ára gamall, eitthvað svoleiðis. Þetta er alla vega gömul stofnun og hún verður til og þróast í umhverfi sem horfir kannski ekki jafnmikið á nýsköpun og við viljum gera í dag. Ég velti því fyrir mér. Ég þori ekki að fullyrða neitt um það vegna þess að ég er hreinlega ekki viss. Ég verð að segja að ég hélt að hv. þingmaður væri að spyrja hvort þetta mætti ekki vera annars staðar en í Reykjavík. Svar mitt við því er: Jú, klárlega. Þetta má mín vegna vera annars staðar en í Reykjavík eins og mjög margar aðrar stofnanir. Ég veit að hv. þingmaður var ekki að spyrja að því. Ég varð bara að koma því að vegna þess að ég hélt fyrst að hv. þingmaður væri að spyrja að því.
Forseti. Ég óska eftir því að iðnaðarráðherra komi hér í þessa umræðu um Orkusjóð. Þetta er mál hæstv. ráðherra, að leggja til að Orkusjóður sé tekinn undan Orkustofnun og að stjórn sé skipuð á þennan hátt, þrír aðilar sem ráðherrann ræður algjörlega yfir, hefur reglugerðarheimild um hvernig þetta skuli gert og hefur á endanum neitunarvald eða vald til að samþykkja hvernig útdeila skuli almannafé. Hefur ráðherra, sem leggur þetta til, heyrt af því að atvinnuveganefnd, sem er að vinna málið, hefur nýlega samþykkt að gera hlutina miklu faglegar varðandi annan sjóð, Matvælasjóð? Að þar skuli vera fagráð sem færi yfir umsóknir og gefi umsögn til stjórnar skipaðri af ráðherra um hvort málefnalegt væri á þessum forsendum að útdeila fé. [[Forseti hringir.]]Málefni sjóðsins eru gríðarlega víðtæk; hagkvæm nýting orkuauðlinda, að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis, að auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum, orkuöryggi, samkeppnishæfni á sviði orkumála [[Forseti hringir.]]á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og loftslagsstefnu. [[Forseti hringir.]]Allt þetta á þessi þriggja manna stjórn að hafa faglegar forsendur til að meta ef hún spyr bara Orkustofnun. [[Forseti hringir.]]Nei, það þarf að gera þetta faglegar og taka út freistnivandinn. [[Forseti hringir.]] [[Forseti hringir.]] Ég óska eftir því að ráðherra mæti hérna og svari þessu.
Forseti minnir hv. þingmann á að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég skal virða tímamörk. Ég vil einfaldlega taka undir með hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni. Mér finnst mikilvægt að ráðherra svari því hvers vegna ekki eigi að lágmarki að skipa faglega í þessa stjórn, hvers vegna engar faglegar kröfur eru gerðar til þeirra sem stýra eiga jafn mikilvægum sjóði og raun ber vitni. [[Gripið fram í.]]Hvers vegna var ekki hægt að gera lágmarkskröfur, meira að segja bara klisjuna um menntun og þekkingu við hæfi, að það séu lágmarksfagleg viðhorf? Hvers vegna var t.d. ekki horft til loftslagssjóðs þar sem gerðar eru mjög ríkar hæfniskröfur, tilnefningar koma úr mörgum áttum og mjög faglega er staðið að úthlutunum og að skipun sjóðsins? Þannig að ég tek undir þessa bón hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Mér finnst þetta mjög eðlileg beiðni hjá hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni. Þegar ég skoða þennan sjóð miðað við aðra er undarlegt að það sé mismunandi skapalón fyrir sjóðina. Af hverju erum við ekki með staðlaða, faglega uppsetningu á stjórnum almennt sem framkvæmdarvaldið þarf að skipa fyrir hina ýmsu sjóði og stjórnir? Af hverju gerum við þetta á svona mismunandi hátt í mismunandi málum? Mér finnst mjög eðlilegt að hæstv. ráðherra komi með sína sýn á það hvað gerir þetta mál öðruvísi en t.d. mál loftslagssjóðs, en þessi sjóður hefur smááhrif á loftslagsmálin, eða Matvælasjóðs, eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson bendir á. Hvers vegna er öðruvísi farið með þennan sjóð en hina?
Áður en lengra er haldið vill forseti koma þeim skilaboðum á framfæri að óskum um að hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, komi til fundar við hv. þingmenn, hefur verið komið áleiðis.
Forseti. Það eina sem við erum að biðja um er að eins og með Matvælasjóð verði sett fagráð undir sjóðinn. Kallað var eftir því að í ráðinu þyrfti að sitja fólk úr fræðasamfélaginu, nýsköpunargeiranum og atvinnulífinu, til að tryggja að þessi ráðherraskipaða stjórn, fjögurra manna stjórn í tilfelli Matvælasjóðs, þriggja manna í tilfelli Orkusjóðs, hafi aðgang að fagráði sem veiti henni upplýsingar út frá miklu fleiri sjónarhornum, eins og ég fór yfir áðan. Það eru svo gríðarlega mörg sjónarmið sem verða að koma fram því að þetta er svo ofboðslega víðtækt svið sem taka þarf tillit til í vinnu við að útdeila þessu fjármagni. Hvernig var það gert varðandi Matvælasjóð? Jú, það var bara vísað til þess að í lögum um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun væru nákvæmlega þessi atriði, en tæknirannsóknir og nýsköpun eru klárlega partur af því sem Orkusjóður á að sinna við orkuskipti, til að tryggja samkeppnishæfni. Hvers vegna? Jú, af því að menn telja það nauðsynlegt í tvennum lögum, um Matvælasjóð og um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun. Það er mikilvægt [[Forseti hringir.]]til að tryggja fagleg sjónarmið. Ráðherra verður að svara því hvort það sé hún sem standi í vegi fyrir því að nefndin [[Forseti hringir.]]setji fagráð undir Orkusjóð.
Virðulegur forseti. Við ræðum mikilvægt mál um Orkusjóð. Einna helst hefur borið á góma hér þá breytingu sem gera á á stjórn sjóðsins. Í stað ráðgjafarráðs svokallaðs skuli setja stjórn sjóðsins sem ekki er háð neins konar skilyrðum um faglega þekkingu eða hæfni og ekki er háð tilnefningu frá neinum öðrum en ráðherra. Þetta er talsvert annað verklag en notað er við loftslagssjóð sem er ekki síður mikilvægur sjóður á svipuðum stað í tilverunni, getum við sagt, og Orkusjóður. Ef við skoðum hvernig stjórn loftslagssjóðs er sett upp má sjá á heimasíðu sjóðsins að ráðherra skipar fimm fulltrúa í stjórn loftslagssjóðs til tveggja ára í senn. Formaður skal skipaður án tilnefningar og honum til viðbótar skipar ráðherra einn stjórnarfulltrúa án tilnefningar. Síðan er skipaður einn stjórnarfulltrúi, sem hefur þekkingu á loftslagsmálum, samkvæmt tilnefningu háskólasamfélagsins. Þarna er strax komin einn utanaðkomandi sem hefur faglega þekkingu til að liðsinna stjórninni. Þá er skipaður einn stjórnarfulltrúi samkvæmt tilnefningu Samtaka atvinnulífsins og að lokum einn stjórnarfulltrúi samkvæmt tilnefningu umhverfisverndarsamtaka. Hér er heildstæð stjórn fimm manna sem eru tilnefndir bæði af ráðherra og af hagsmunavörðum, hagsmunasamtökum. Stjórnin nýtur líka liðsinnis fagráðs sem er stærri hópur og gefur leiðbeiningar um hvernig skuli úthluta. Mér finnst mikilvægt að faglega sé staðið að skipun í svona sjóði, bæði vegna þess að þeir gegna mikilvægu hlutverki og þeir eiga að útdeila fjármunum úr ríkissjóði. Þá skiptir máli að þessar ákvarðanir séu teknar á faglegum grunni. En þegar ég les í gegnum frumvarpið og sé að ráðherra skipar alla þrjá stjórnarmenn og ekki eru gerðar neinar kröfur um hæfni, þekkingu eða menntun, ekki neinar, þá hugsar maður auðvitað að þetta eigi að vera einhvers konar pólitísk nefnd til að auðvelda ráðherra að útdeila skúffufé, bara meira skúffufé en endilega gengur og gerist. Það er hægt að ákveða hversu mikið fer í þennan sjóð í gegnum fjárlög og svo er þriggja manna stjórn algjörlega undir stjórn ráðherra sem fer í að úthluta fénu á frekar óskýrum grunni. Í 2. gr. frumvarpsins er skilgreint hlutverk Orkusjóðs. Tilgangurinn með þessu frumvarpi er að skýra betur hlutverk Orkusjóðs. Það stendur skýrt í greinargerðinni að tilgangurinn sé að ramma betur inn hlutverk sjóðsins. Þá sitja samt eftir þó nokkrar spurningar. Það stendur í 2. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Hlutverk Orkusjóðs er að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda landsins með styrkjum eða lánum, einkum til aðgerða er miða að því að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum. Orkusjóður styður jafnframt við verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum.“ Gott og vel. Þetta eru ýmsar stefnur sem Orkusjóður á að styðja við. Þær eru ekki endilega alltaf samræmdar. Byggðastefna og stefna stjórnvalda í loftslagsmálum tala ekkert endilega alltaf saman og ekki heldur nýsköpunarstefna og stefna í loftslagsmálum. Það þarf að vera samhljómur í þessum stefnum og það er ekkert endilega gefið. Þá þarf ákveðna fagþekkingu til að meta áhrif hverrar aðgerðar fyrir sig á allar þessar stefnur. Ég hefði líka haldið að í stjórn sjóðsins ætti að veljast fólk í fremstu röð við orkunýtingu, fólk með góða fagþekkingu á sínu sviði, til þess að fjármunir ríkisins nýtist sem best í bestu verkefnin, hagnýtustu verkefnin, verkefnin sem eru líklegust til að skila okkur betri orkunýtingu og hraðari orkuskiptum. Þá þarf að vera þar fólk sem er inni í málunum, ekki bara fólk sem er ráðherra að skapi eða er tilbúið að vera kannski, eigum við að segja svolitlar já-manneskjur með því sem ráðherra vill gera hverju sinni, heldur fólk sem getur gefið faglegt álit á hverri tillögu fyrir sig og getur mótað störf sjóðsins á faglegum grunni. Það skiptir gríðarlega miklu máli að við nýtum betur orkuauðlindir okkar, að við nýtum t.d. jarðhita miklu betur en við gerum nú. Þetta má t.d. gera með hagkvæmari eða betri uppbyggingu á húsnæði sem heldur betur hita. Ekki hefur verið lögð mikil áhersla á það í íslenskum byggingariðnaði að styrkja einangrun húsa þannig að minni hiti tapist. Það hefur ekki verið lögð nógu mikil áhersla á það. Það er ekkert gefið, ef ráðherra velur bara fólk sem er honum sammála, að nýjar og góðar lausnir finnist sem verði svo styrktar. Það er oft talað um að nýta betur rafmagn og gera átak í því að fólk noti minna rafmagn og fleira, en ekki er verið að skoða t.d. ný og betri hús og tækni sem gæti gert okkur kleift að nota helmingi minna af heitu vatni, jafnvel enn þá minna, og ná sömu þægindum. Það yrði alveg jafn notalega heitt heima hjá okkur, þessi frábæru lífsgæði sem við höfum að hlýtt sé heima hjá okkur og það séu ekki allir að krókna úr kulda á veturna eins og oft er í Evrópu þar sem margir eru að spara húsakyndingarkostnaðinn. Við þurfum ekki að búa við það hér á landi. Við höfum samt ekki lagt almennilega í það að þróa byggingariðnaðinn þannig að stefnt sé að betri jarðhitanýtingu í húsnæði. Sömuleiðis er búið að þróa tækni og búnað sem tryggir betri orkuskilvirkni, það hefur verið þróað áratugum saman víða í kringum okkur. Þess vegna er líka líklegt að slík tækni fáist á viðráðanlegu verði. Það er t.d. mikil þekking á þessu sviði í Þýskalandi. Þar veita stjórnvöld reglulega styrki til þessa málaflokks til að örva þróun á sviðinu til notenda, til nýsköpunar og til framleiðenda. Það þarf að gera þetta hérlendis líka varðandi jarðhitanýtingu og þá þarf ákveðna framsýni og það þarf sýn og skilning á málaflokknum til að geta farið af stað með það. Ekki myndi ég treysta mér til að gera það, enda hef ég hvorki menntun á því sviði né reynslu. Mér finnst mjög mikilvægt að einmitt til þessara starfa veljist fólk sem hefur þessa þekkingu, færni og reynslu til að geta staðið fyrir frumkvöðlastarfsemi. Og akkúrat núna, þegar við horfum fram á loftslagsvá, þegar við sjáum hversu mikilvægt það er að nýta orkuna okkar vel og nýta hana líka til að minnka útblástur, er mikilvægt að fólk sem er mjög fært á sínu sviði móti stefnuna. Hér eru taldar upp fimm stefnur sem styrkveitingar úr Orkusjóði eiga að nýtast til þess að framkvæma. En það er engin forgangsröðun. Þetta er bara svona einhvern veginn. Ætli það sé þá ekki einmitt bara ráðherra sem ákveður hvað verður ofan á hverju sinni, hvernig sé best að nýta fjármagnið í ár. En það er kannski ekki gert út frá neinni sérstakri heildarframtíðarsýn, enda vitum við að oft hugsa ráðherrar svolítið í kjörtímabilum, hverju er hægt að ljúka á ásættanlegum tíma, t.d. einu ári. En við vitum að baráttan við loftslagsvána er miklu stærra og lengra verkefni sem þarf helst sýn þeirra sem bíða ekki eftir því að láta kjósa sig aftur eftir ár. Við þurfum að stefna að tækniyfirfærslu og -aðlögun á kerfum hér á landi. Það er rosalega mikilvægt að auka orkuskilvirkni í jarðhitanýtingu vegna þess að eins og staðið er að jarðhitanýtingu akkúrat núna má segja að hún sé of ágeng. Það er ekki sama hvernig þetta er gert. Þess vegna er heldur ekki sama hvaða verkefni eru styrkt og hver ekki. Þess vegna þýðir ekki að setja fólk í þessa stjórn sem lætur jafnvel glepjast af flottri glærusýningu án þess að þekkja hvað liggi að baki og hvort það sem fólk er að leggja til sé í raun hagkvæmt og náttúruvænt. Ég hef heyrt meiri hlutann bera það fyrir sig að stjórninni sé gert að leita sér faglegrar ráðgjafar hjá Orkustofnun, ef ég skil þetta rétt. Þess vegna þurfi ekki að skipa faglega í stjórninni. Ég skil ekki af hverju það ætti ekki að vera fagleg stjórn sem getur svo líka leitað sér faglegrar ráðgjafar. Af hverju ættum við að hafa ófaglega stjórn sem getur leitað sér ráðgjafar hjá Orkustofnun en ákveðið að vera bara ósammála henni og tekið ákvarðanir á ófaglegum grunni? Það er ekkert sem gerir þessari stjórn skylt að byggja ákvarðanir sínar um úthlutun úr sjóðnum á faglegum grunni, ekki neitt. Þetta er ákveðið áhyggjuefni. Ég nefndi áðan loftslagssjóð og þótt ég hafi nefnt hann sem fyrirmynd í því hvernig stjórnin er skipuð þá vil ég líka nefna hann sem ákveðið víti til varnaðar. Í þessu frumvarpi um Orkusjóð stendur að þessar breytingar eigi ekki eftir að valda meiri kostnaði ríkissjóðs en samt stefnum við hraðbyri í átt að meiri orkuskiptum og betri orkunýtingu. Af hverju ætti það ekki einmitt að kosta meiri peninga en það hefur gert hingað til? Ef áherslan er á betri orkuskipti, meiri orkunýtingu o.s.frv. hvernig ættum við þá ekki einmitt að vilja eyða meiri peningum úr ríkissjóði til að standa betur að þessum málum? En af því að ég nefndi loftslagssjóð, virðulegi forseti, þá var það árið 2012, að ég tel, sem loftslagssjóður var settur á laggirnar og ætlunin var að 50% allra kolefnisgjalda myndu renna í hann. Í Þýskalandi er fyrirkomulagið þannig að öll kolefnisgjöld renna í loftslagssjóð, loftslagsmál, skiljanlega, auðvitað. Við erum að borga fyrir að menga og þá ætti nota peningana sem við borgum fyrir að menga til að draga úr mengun og skaðseminni sem hún hefur í för með sér. En hér fékk það ekki lifa lengi. Þetta var afnumið með næstu ríkisstjórn, ríkisstjórn hæstv. fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssonar, og þáverandi forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, núverandi hv. þingmanns. Þeir aftengdu þetta og settu loftslagssjóð á fjárlög. Það hafði heldur betur afleiðingar í för með sér. Við getum bara ímyndað okkur ef 50% allra kolefnisgjalda væru í sjóðnum - rentan af kolefnisgjöldum var um 6 milljarðar á síðasta ári og árið þar á undan - ef við hefðum 3 milljarða á ári í loftslagssjóði. En hvað er í sjóðnum núna? Það eru um 80 milljónir til úthlutunar. Spáið í hvað við höfum misst af stóru tækifæri og hvað við værum búin að ná miklum árangri ef við hefðum frá árinu 2012 látið að lágmarki 2 eða 3 milljarða renna í loftslagssjóð á ári. Það er kannski líka stærsti gagnrýnispunkturinn við þetta frumvarp að Orkusjóður á einmitt að vera á fjárlögum, á að vera algerlega á hendi ráðherrans. Hann á ekki að vera faglega skipaður. Þetta er svo mikið metnaðarleysi. Þetta er svo mikil aftenging við það hversu áríðandi þetta er allt saman, orkuskiptin, loftslagsmálin. Spáið í hvað við ættum marga milljarða í loftslagssjóði núna ef þetta hefði ekki verið aftengt af fyrrverandi ríkisstjórn. Ekki er búið að laga það heldur í tíð þessarar ríkisstjórnar sem þó grobbar sig af því reglulega að enginn hafi gert jafn mikið í loftslagsmálum og hún. Hún hefur samt ekki metnaðinn í að setja helminginn, bara helminginn, af öllum kolefnisgjöldum í loftslagssjóð og loftslagstengd verkefni. Það er auðvitað frekar mikið metnaðarleysi. Ég er ekki á móti frumvarpinu en mér finnst það sýna metnaðarleysi. Þetta á einhvern veginn að vera bara eftir einhverri hentisemi og það er allt of oft, herra forseti, sem hlutirnir ráðast af hentisemi í þessu húsi og ég er orðin þreytt á því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir áhugaverða ræðu. Eins og kom fram í umræðunni áðan er ég kannski ekki alveg á sama stað varðandi fagráðið og annað slíkt. Ég ætlaði svo sem ekki að ræða það við hv. þingmann. Ég er hins vegar alveg sammála því að það hefði mátt ganga lengra gagnvart stjórninni, að gera faglegar kröfur til hennar. Svona til gamans fletti ég því upp hverjir sitja í ráðgjafarnefndinni og komst að því að formaður er hv. þm. Haraldur Benediktsson. Það hefði reyndar verið gaman að sjá hann taka þátt í umræðunni í dag því að hann er væntanlega fróðasti maðurinn hér í húsinu um starfsemi sjóðsins, en það er annað mál. Auk hans eru í nefndinni Franz Viðar Árnason, sem er fyrrverandi forstjóri Norðurorku, og Halla Hrund Logadóttir sem ég ætla að leyfa mér að segja að sé einn af okkar fremri sérfræðingum í orkumálum í dag og er reyndar aðjúnkt við Harvard-háskóla, rosalega flott kona sem hefur verið að vinna stórmerkilegt starf í tengslum loftslagsmálin, norðurslóðir og orkumálin í heild. Það má því segja að núverandi ráðherra hafi alla vega skipað stjórnina nokkuð faglega. En það er allt önnur umræða og ég skil vel hræðsluna við að ekki séu alltaf frábærir ráðherrar og þar af leiðandi alltaf þessi freistnivandi. Mig langar að spyrja hv. þingmann um þetta. Er það í raun og veru óttinn, að alls konar ráðherrar komi, og þar af leiðandi væri æskilegt að krafa um faglega þekkingu eða faglegan bakgrunn væri sett inn í löggjöfina?
Virðulegi forseti. Mér finnst bara að almennt ætti að vera krafa um að faglega sé skipað í stjórn og nefndir á vegum hins opinbera, sér í lagi þegar kemur að því að útdeila opinberu fé. Við höfum náttúrlega mýmörg dæmi um að flokksgæðingar, þingmenn eða einhverjir sem eru vinveittir ráðherra séu skipaðir í stöður til að greiða fyrir málum eða til að útdeila einhvers konar bitlingum. Ég er ekki að segja að það eigi við í þessu tilfelli, alls ekki. En mér finnst bara almennt séð að það eigi að gera ákveðnar kröfur. Ég man þegar við vorum enn þá með kjararáð, blessuð sé minning þess, og ég vildi koma inn þeirri einföldu klausu að viðkomandi aðilar sem skipaðir væru í kjararáð hefðu menntun og þekkingu við hæfi. Það var samt bara mjög mikil tregða við að setja það inn. Þetta var fólk sem átti að meta þróun á almennum vinnumarkaði og ákveða laun þingmanna út frá því og því tókst nú heldur betur að hleypa öllu í bál og brand með launahækkun þingmanna. Daginn eftir að ég var fyrst kjörin á þing fékk ég þessa frábæru gjöf frá kjararáði eða hitt þó heldur. Hálf þjóðin var brjáluð út í mig. Við reyndum að fá aðgang að gögnum um hvernig hefði verið staðið faglega að þessari ákvarðanatöku, þessu mati, hvað lægi til grundvallar. Við gátum ekki fengið svör. Mér finnst bara svo mikilvægt að í allri stjórnsýslu, í öllum nefndum, í allri útdeilingu á gæðum sem hið opinbera stendur fyrir, hver svo sem þau eru, sé skýrt hvaða viðmið eru til staðar, á hvaða grunni er skipað, á hvaða grunni er úthlutað, á hvaða grunni ákvörðun er tekin. Að það eigi að liggja fyrir, og það eigi að vera hægt að lesa úr lögunum og það sé ekki bara háð hentisemi og geðþótta ráðherra hverju sinni. Mér finnst einmitt að ekki ætti að skipta máli hver er ráðherra í því hvernig reglur eru settar. [[Forseti hringir.]]Það á bara að vera staðall að við gerum faglegar kröfur.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir afar greinargott svar. Mig langar aðeins að venda kvæði mínu í kross og fara í annan hluta ræðu hennar frá því áðan, þ.e. upphæðirnar. Hv. þingmaður talaði töluvert um hvað við erum í raun og veru að setja litla fjármuni í þessi mikilvægu mál. Telur hv. þingmaður að ekki sé tækifæri til að auka upphæðirnar? Í því samhengi langar mig að minnast á hvað það var rosalega djörf ákvörðun á sínum tíma að fara í hitaveituvæðingu, að leggja t.d. hitaveitu hér í borginni. Eins og ég þekki til var þetta stórpólitískt mál á Akureyri af því að startkostnaðurinn var gríðarlegur við að koma hitaveitu í öll hús þar. Sem betur fer var framsýnt fólk í bæjarstjórn á þeim tíma sem þorði að taka þessa ákvörðun og gerði gríðarlega mikið, eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan, fyrir þessa bæi og þessi þorp sem hafa aðgengi að hitaveitu. En það þýddi að í upphafi þurfti að sökkva töluvert stórum upphæðum í verkefnið. Er það ekki akkúrat það sem við þurfum að gera núna í tengslum við orkuskiptin og átök okkar við loftslagsvá og hamfarahlýnun? Þurfum við ekki einmitt að þora að taka djarfar ákvarðanir þótt það þýði að stundum þurfum við að setja í hlutina upphæðir sem hljóma háar? En eins og við hv. þm. Smári McCarthy ræddum áðan skilar það sér samt að lokum.
Virðulegur forseti. Jú, það þarf heldur betur hugrekki og þor og stóra fjárfestingu til að takast á við það gríðarstóra verkefni sem blasir við okkur. Ég myndi segja að ef auka á við fjármunina í þennan sjóð sé enn mikilvægara að faglega sé skipað í hann. Eftir því sem milljónirnar eru orðnar fleiri, fleiri tugir, fleiri hundruð milljóna, skapast auðvitað sá freistnivandi að fara ekki nógu vel með það fé. Hv. þingmaður talaði um að það hafi einmitt verið stórhugur og ákveðinn kraftur í því að ákveða að hitaveituvæða. Núna erum við t.d. að horfa fram á að vetni gæti verið mjög stór lausn framtíðarinnar. En við viljum þá sjá og við þurfum einhvern sem sér að við stefnum þangað núna og það sé þess virði að verja nokkrum milljörðum í startkostnað til að ná fram orkuskiptum, til að ná fram betri orkunýtingu. Til þess þurfum við fólk sem er vel inni í málaflokknum og hefur einhverja framsýni og hefur verið að rannsaka, hefur ástríðu fyrir þessum málum og er vel að sér. Af því að hv. þingmaður minntist á ráðgjafarráð, að það sé bara nokkuð vel skipað, held ég að það sé líka svolítið í eðli sínu erfitt að skipa aðila í ráðgjafarráð sem geta ekki ráðlagt ráðherra nokkurn skapaðan hlut. Mér finnst það aðeins öðruvísi þegar við erum komin með einhverja stjórn. Þar liggur ekkert fyrir, það er ekki einu sinni í heitinu að þau þurfi að hafa einhverja þekkingu á málaflokknum. Það finnst mér athugavert. Þess vegna vil ég sjá fólk með faglega þekkingu, menntun og reynslu og færni stýra þessu verkefni, fólk sem veitir því einhvers konar faglegt aðhald hvernig verður farið með fjármunina gagnvart þessum markmiðum, til þess einmitt að geta verið stórhuga, [[Forseti hringir.]]til þess einmitt að geta verið framsýn. Það þarf að vita hvert er stefnt til að geta farið áfram veginn.
Virðulegi forseti. Nokkur atriði um þennan blessaða Orkusjóð. Eins og hefur verið talað um hérna og hv. þm. Jón Þór Ólafsson hefur minnt nokkrum sinnum á er áhugavert samhengi hvað varðar þennan sjóð og aðra tiltölulega sambærilega sjóði, svo sem Matvælasjóð og loftslagssjóð, þar sem mismunandi kröfur eru gerðar til þeirra sem eru í stjórn sjóðanna. Það er mjög merkilegt þegar maður hugsar til þess að hjá okkur er ákveðið tvístrað kerfi sjóða. Það er ekki samnýting ákveðinnar fagþekkingar að því er maður fær séð. Skipulag sjóða og stjórna og nefnda á vegum hins opinbera er ekki undir einhverju einu skapalóni löggjafar sem er hægt að grípa til ef það á að vera stjórn yfir einhverju apparati. Hitt er síðan að þetta er þriggja manna stjórn sem gæti nýtt sér mjög mikla þekkingu annars staðar í stjórnsýslunni, vonandi og væntanlega er einhver samtvinnun þar. En þar sem þessi sjóður á að vinna út frá nýsköpunarstefnu, orkustefnu, byggðastefnu o.s.frv., þá myndi maður ætla að einhvers konar stjórnsýsla á bak við væri mjög heppileg, ekki endilega bara Orkustofnun. Það hljóta að vera mun fleiri tengingar þarna á milli. Hér er verið að stofna sjóð með sérstaka áherslu á mismunandi atriði, eins og hefur verið farið hérna yfir varðandi hlutverk Orkusjóðs. Það er hagkvæm nýting orkuauðlinda landsins, að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis, styðja verkefni sem stuðla að orkuöryggi, samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Þetta er gríðarlega yfirgripsmikið. Maður sér ekki fyrir sér að þrír einstaklingar nái utan um þetta allt á þann hátt sem myndi ná þeim markmiðum og þeim gæðastöðlum sem við vildum helst ná. Ef þau geta það þá er það algjörlega frábært, en ef við ætlum að gera þetta vel þá er þetta ansi stórt verkefni fyrir ekki svo marga einstaklinga. Kannski færi betur á því ef sjóðurinn væri einmitt hluti af stærra apparati þar sem er sérþekking á útdeilingu styrkja. Það er ýmiss konar þekking til í stjórnsýslunni sem gæti rennt stoðum undir sambærileg verkefni í staðinn fyrir að hafa þetta svona tvístrað eins og þetta kerfi virðist dálítið vera, tvístrað sjóðakerfi. Vissulega er gott að hafa ákveðna fagþekkingu á ákveðnum atriðum innan slíks apparats, en það er ekki gerð krafa um fagþekkingu, eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson hefur bent á. Kannski ekki núna, það hefur verið farið yfir það í umræðunni og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir benti einmitt á það að núverandi stjórn virðist vera mjög vel skipuð en það kemur alltaf ráðherra eftir þennan. Eftir fjögur ár eða þegar næsti skipunartími hefst þá getur eitthvað gerst. Við erum með ráðherra hérna okkur á hægri hönd, sem er að vísu ekki hérna og hefur ekki sést að undanförnu, sem fór með skipun formanns fjölmiðlanefndar og skipun ráðuneytisstjóra sem orkaði að einhverju leyti tvímælis. Við erum með ráðherra hér á vinstri hönd sem lagðist gegn skipun fræðimanns í ritstjórastöðu. Það er alltaf svona atriði sem koma upp af og til, sérstaklega þegar ekki er lögð áhersla á grundvöll fyrir faglegri vinnu. Og í þeim tilvikum þar sem um faglegt mat er að ræða, þá getur fólk sem er sniðgengið leitað réttar síns. Það skiptir mjög miklu máli í þessum aðstæðum. Þegar ríkisstjórnin útdeilir stólum til vildarvina er afleiðingin af því fyrir samfélagið í heild sinni verra samfélag af því að þá höfum við ekki hæfasta fólkið í þessum stöðum til þess að vernda réttindi okkar, t.d. einhvern við dómstólana eins og við könnumst við varðandi landsrétt, eða þegar útdeilt er styrkjum til þessara gríðarlega mikilvægu verkefna af því að framtíðarsýnin er kannski ekki alveg sú sama og væri ef við fengjum hæfustu manneskjuna sem við gætum fengið í þetta verkefni. Það er annað sem ég vek athygli á varðandi þetta frumvarp, en í því er fjallað um að það hafi ekki áhrif á fjárhag ríkisins. Nú hef ég gert athugasemdir við nokkur svona mál þar sem ekki er lagt mat á kostnað eða áhrif á ríkissjóð. Hér er lagt mat á það en sagt að frumvarpið hafi ekki áhrif á fjárhag ríkisins. Ég myndi vilja gera smá athugasemd hvað það varðar. Ég ætla ekki gera of alvarlega athugasemd við þetta því að tæknilega séð hefur þetta líklega ekki mikil áhrif á upphæðirnar sem þarna koma við sögu, en þarna er verið að vinna að verkefnum, nýsköpunarverkefnum. Í tilviki ýmissa nýsköpunarsjóða á vegum hins opinbera höfum við ákveðna þekkta arðsemi í útdeilingu styrkja til verkefna meðal þeirra. Það eru t.d. gefnar út skýrslur hjá Tækniþróunarsjóði þar sem er farið yfir áætlaðan ábata af þeim verkefnum sem þar hafa verið fjármögnuð. Slíkur meðalábati ætti í rauninni að vera tekinn með í frumvarpi á borð við þetta þar sem hér er verið að setja á stofn nýsköpunarsjóð að vissu leyti. Hlutverk hans er m.a. að styðja verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni o.s.frv., þetta er ákveðin orkunýsköpun. Það á að leiða til ábata fyrir ríkissjóð. Af þeim ástæðum myndi maður vilja sjá í mati á áhrifum á fjárhag ríkisins að málið sé sagt hafa jákvæð áhrif á fjárhag ríkisins. Það er hægt að miða við einhvers konar sviðsmyndagreiningar sem að grunni til sjást hjá sambærilegum sjóðum, t.d. Tækniþróunarsjóði eða eitthvað svoleiðis. Þessar fjárheimildir koma til með að auka tækifæri okkar í framtíðinni. Þess háttar nýsköpunarverkefni sem hafa farið í gegnum slíka hraðla hjá okkur eru verkefni sem hafa virkilega stækkað hina svokölluðu köku. Hún er lygi, ég held engu öðru fram, þetta er miklu flóknara mál, en til að einfalda þetta þá eru þetta í klassískum skilningi mál sem stækka kökuna. Þau búa til eitthvað nýtt, þau hugsa til framtíðar og byggja upp til framtíðar. Það eru ansi stór verkefni fram undan. Ég hef talið upp nokkur atriði sem fara að gerast á næstu árum sem eru gríðarlega spennandi. Í fyrsta lagi er það á sviði landbúnaðar, mál eins og kjötrækt, leðurrækt líka og nýsköpun í ræktun á grænmeti. Þetta á eftir að gerbylta landbúnaðinum eins og hann er núna og mun gera að verkum að við þurfum ekki að sigla út á sjó og veiða fisk. Við getum það ef við viljum en við þurfum þess ekki. Fjöldaframleiðsla á dýrum leggst í rauninni af, hún verður algerlega óþörf. Sjálfbærnibúskapur mun verða miklu verðmætari en hann hefur verið, sem mun verða mjög gott fyrir Ísland. Þetta er ein af hinum nálægu byltingum sem við sjáum fyrir. Önnur bylting varðar orku og sérstaklega orkugeymslu og orkusköpun. Núverandi samkeppnisforskot okkar með vatnsaflsvirkjanir og þess háttar kemur til með að hverfa tiltölulega hratt á næstu árum. Sjálfbær og umhverfisvæn orkuframleiðsla er í svo hraðri þróun kostnaðarlega séð að mörg önnur lönd, vonandi öll önnur lönd, koma til með að geta framleitt orku á álíka ódýran hátt, ef ekki ódýrari, og við gerum hérna með okkar vatnsaflsvirkjanir. Það mun hafa gríðarleg áhrif á iðnað í landinu, virkilega mikil áhrif. En það er samt ekki slæm framtíð. Það er mjög góð framtíð, þó ekki sé nema umhverfislega séð en líka varðandi þau tækifæri sem við getum nýtt okkur, t.d. í sjálfbærni. Kostnaðurinn við innflutning á olíuvörum og öðrum vörum, á orku í rauninni, á að vera alger óþarfi hérna á Íslandi. Og þetta varðar einmitt frumvarp um Orkusjóð gríðarlega mikið. Við ættum að ná sem fyrst sjálfbærni hvað varðar orku á Íslandi. Það er forgangsatriði. Ábatinn af því að ná þeirri tækni, sem nær jafnvel til útflutnings og arðsemi fyrir land og þjóð, er líka sparnaður varðandi innflutning og loftslagsmarkmið og skuldbindingar okkar á því sviði og þar fram eftir götunum. Ef það eru einhver skilaboð til Orkusjóðs sem koma út úr þessu er það að horfa til framtíðar um sjálfbærni og ganga í nýsköpunarverkefni sem ná þeirri framtíð sem fyrst. Það er algjört lykilatriði ef við ætlum að standa við skuldbindingar okkar. Það er algjört lykilatriði til að ná þeirri framtíð fyrir heiminn að sem flest nærsamfélög séu sjálfbær með orku. Ef við erum komin með sjálfbæran orkuiðnað, hvar sem er í heiminum, samhliða þróun í matvælaframleiðslu, þar sem við erum t.d. með kjötrækt, þar sem notuð er sjálfbær orka, ekki með brennslu eða gríðarlega stórum orkuflutningsmannvirkjum, mun þetta tvennt gera heiminn miklu friðsælli, það er einfaldlega svo. Þetta er friðartæki. Þriðja byltingin varðar síðan framleiðslu, sem fjórða iðnbyltingin kemur dálítið inn á. Það er þrívíddarprentun, stafrænu smiðjurnar sem við höfum fjallað um hérna á þinginu og fleira. Í þessu þrennu liggur framtíðin, náin framtíð, í algjörum lykilatriðum, að við raungerum þá möguleika sem tækni eins og stafrænar smiðjur fela í sér, tækni sem gerir okkur sjálfbær hvað varðar orkuþörf og svo tækni í matvælaframleiðslu sem er drifin áfram af bæði framleiðslunni, framleiðslutækninni og orkusköpun. Það mun búa til svo miklu betri heim að við verðum að komast þangað eins fljótt og við getum.
Forseti. Ræða hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar var reyndar orðin svo áhugaverð undir lokin að mig langar satt best að segja mest til að eiga við hann spjall um stafrænar smiðjur, nýsköpun og kjötrækt. Það sem vakti kannski helst athygli mína var þetta með fiskinn, að við þyrftum ekki lengur að sækja sjóinn. Það væri sannarlega að mörgu leyti falleg framtíðarsýn að geta eingöngu átt dýr sem gæludýr, sem félaga, eins og margir gæludýraeigendur líta á það. Fyrr í ræðu sinni fjallaði hv. þingmaður á mjög áhugaverðan hátt um það að meta fjárhagslegar afleiðingar frumvarpa. Mjög oft eru niðurstöður slík mats nefnilega neikvæðar. Eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni er líka stundum ábati og stundum eru afleiðingar af einhverjum breytingum sem verið er að gera, hreinlega jákvæðar fyrir ríkissjóð. Hér á ég t.d. við styrki til nýsköpunar, styrki til uppbyggingar hitaveitu, eins og við ræddum fyrr í dag, og annað slíkt. Ég velti fyrir mér og langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig metur maður það? Erum við að tala um fjölda starfa? Erum við að tala um greiddan skatt eða, eins og gæti verið í þessu tilfelli, lækkun greiðslna, sem sagt lækkun annarra styrkja sem gætu haft áhrif?
Virðulegi forseti. Mat á áhrifum er alltaf gríðarlega áhugavert og nauðsynlegt, sérstaklega í því umhverfi sem hér er. Við viljum hafa valmöguleika og þess vegna setjum við í lög um opinber fjármál að greint sé frá mismunandi valmöguleikum og útskýrt af hverju annar er betri en hinn. Og ef einhverjir tveir valmöguleikar eru svipað góðir kemur í rauninni til kasta pólitíkurinnar. Þegar allt kemur til alls verður það siðferðislegt álitamál hvaða leið við veljum. Það er rétt að yfirleitt er það neikvætt mat sem við sjáum í frumvörpum. Það er alltaf ákveðin baunatalning í gangi og vantar upp á að framfylgja þeim hluta laga um opinber fjármál sem tekur þessi skref. Oft hefur verið kvartað undan því við mig að það sé frekar erfitt að gera nákvæmt kostnaðarmat. Ég hef alltaf sagt að það þurfi ekki að vera nákvæmt þegar við erum að byrja á þessu. Við byrjum á gróflegu kostnaðarmati og lærum smám saman á hvaða skapalón okkur finnst auðvelt að nota. Við þróum það og bætum það eftir því sem líður á. Við lærum, sjáum og gerum þessa sviðsmyndagreiningu og þetta kostnaðarmat núna. Við metum síðan áhrifin af lagasetningunni, berum það saman við matið sem við bjuggumst við og sjáum hvort það sé í plús eða mínus. Við aðlögum getu okkar til að skoða og spá fyrir um framtíðarmat í næstu frumvörpum sem verið er að vinna. Við lærum og gerum betur og verðum nákvæmari. Þannig minnkum við smám saman þann kostnað sem fylgir því að gera kostnaðarmat. Þetta verður vonandi sjálfvirkara því að við þekkjum orðið fleira. En við þekkjum ekki neitt og við lærum ekki neitt ef við byrjum ekki [[Forseti hringir.]]einu sinni á því.
Forseti. Ég ætla að leyfa mér að vera nokkuð sammála hv. þingmanni um þetta. Það ætti a.m.k. að vera hægt að segja að afleiðingarnar verði jákvæðar eða neikvæðar þó að ekki séu gefnar upp tölur upp á krónur eða aura. Það væri líka hægt að segja að mögulega sé einhver kostnaður í upphafi fyrir ríkið. Það skili sér hins vegar í auknum tekjum einhvers staðar eða minni kostnaði annars staðar, eins og hæstv. forseti ræddi t.d. í andsvörum áðan í tengslum við hitaveituna og ábatann sem orðið getur af því að finna heitt vatn. Það hlýtur að skoðast sem jákvæð afleiðing. En sú jákvæða afleiðing skilar sér samt kannski ekki á næstu árum. Það tekur hana einhver ár að skila sér til baka í ríkissjóð. En það breytir því ekki að það verða jákvæðar afleiðingar og ekki bara í krónum og aurum. Það er reyndar eitt af því sem ég hef svolítið verið að tala um í þinginu, að við þurfum líka að horfa á jákvæðu, samfélagslegu afleiðingarnar, sérstaklega í málum sem snerta byggðir landsins á ólíkan hátt. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvað finnst honum um að líka væri litið á jákvæðar afleiðingar hér, byggðagleraugun sett upp og áhrif frumvarpa metin út frá þeim? Það er kannski ekki hægt. Ég held að í þessu tilfelli sé samfélagslegur ábati af því t.d. að finna heitt vatn mikill, ekki síður en í krónum.
Virðulegur forseti. Ég var búinn að spá þessari spurningu. Ég var meira að segja farinn að skrifa niður félagslegu áhrifin. Ég ætlaði einmitt að nefna þau af því að það sem við viljum fá, alla vega til að byrja með, er stærðargráðan af áhrifunum. Hún getur verið nokkrar milljónir, tugir milljóna eða hundruð milljóna. Hvaða stærðargráðu er um að ræða? Byrjum þar. Það á ekki að vera svo erfitt. Hitt er síðan að kostnaðarmat og áhrifamat vegna frumvarpa tengjast markmiðum stjórnvalda. Stjórnvöld leggja yfirleitt fram frumvörp til laga og áætlanir með einhverjum markmiðum sem koma yfirleitt fram í fjármálaáætlun stjórnvalda þar sem þau eiga að gera grein fyrir stefnumörkun sinni. Þau hljóta að leggja fram mál til að ná fram þeirri stefnumörkun. Í stefnumörkun stjórnvalda er alla vega verið að reyna að vinna að velsældarmarkmiðum. Slík velsældarmarkmið eru ekkert endilega með krónutöluábata heldur er t.d. um að ræða aukin réttindi eða aðgengi að til að mynda heitu vatni. Þá er hægt að vera með velsældarmælikvarða sem mælir hversu mörg köld svæði eru, eða vonandi hversu fá, þ.e. hvert hlutfall Íslendinga er sem býr á heitu svæði. Áætlaður ávinningur af þessu til 20 ára er að aðgengi að heitum svæðum Íslendinga eykst um 5%, óháð fólksfjölgun á hverju svæði. Á bak við það er tvímælalaust einhver krónutala, alveg bókað mál, og kannski er hægt að vera með einhvers konar upplýsta ágiskun um það hver hún verður. En það væri alla vega gríðarleg bragarbót að fá tengingu við félagsleg markmið og velsældarmarkmið stjórnvalda.
Forseti. Ég vil ítreka ósk mína til forseta þingsins um að beina því til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að sýna þinginu þá virðingu að koma hérna og ræða það frumvarp sem hún lagði fram um Orkusjóð. Orkusjóð, sem taka á undan Orkustofnun og gera sjálfstæðan. Orkusjóð, sem stundum fer með kvartmilljarð króna af almannafé. Orkusjóð, sem hún ætlar að skipa þrjá aðila í fyllilega sjálf. Orkusjóð, sem ekki er með neitt fagráð, eins og sett var inn hjá Matvælasjóði til að passa upp á að fagleg sjónarmið og minni freistnivandi réði við úthlutun almannafjár, sem þyrfti líka að gera hjá Orkusjóði vegna þess mikilvæga hlutverks sem Orkusjóður á að sinna. Orkusjóð, þar sem ekki er hægt að sjá annað af meðferð málsins en að ekki eigi að koma í veg fyrir freistnivandann og hafa fagleg sjónarmið að leiðarljósi við úthlutun þessa fjármagns. Það er lágmark að ráðherra komi og ræði það frumvarp sem hún hefur lagt fram, sem atvinnuveganefnd vill ekki breyta í samræmi við það sem gert var í tilfelli Matvælasjóðs til að tryggja að fagleg sjónarmið séu frekar höfð að leiðarljósi og að minni freistnivandi verði við úthlutun á fjármagni. [[Forseti hringir.]]Það er lágmark að hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra [[Forseti hringir.]]komi hingað og ræði sitt eigið frumvarp, [[Forseti hringir.]]hvers vegna ekki er hægt að breyta því í þinginu á þessum faglegu forsendum.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Mig langar til að taka undir þessa beiðni af því að þetta er mjög mikilvæg spurning. Hæstv. ráðherra getur auðveldlega sagt: Að sjálfsögðu mun ég skipa faglega. Og það er svo sem ekki erfitt hvað einn ráðherra varðar. En hvað ef núverandi fjármálaráðherra yrði í hennar sporum einhvern tímann á næstu árum - vonandi ekki samt - og skipaði í stöður en svo kæmi í ljós að viðkomandi ráðherra hefði brotið jafnréttislög við skipun, eða þá fyrrverandi dómsmálaráðherra, eða jafnvel bara að núverandi menntamálaráðherra yrði allt í einu komin í þá stöðu og hugsaði þá: Ég þarf ekki að taka tillit til faglegra sjónarmiða. Ég get bara skipað vini mína. Þetta skiptir máli, sérstaklega í þeim aðstæðum sem við erum núna, að ráðherra fjalli aðeins um ástæður sínar fyrir því að hafa ekki fagleg viðmið þarna, því að sporin hræða.
Forseti. Ég spurði á þingfundaskrifstofunni hvort ráðherra hefði svarað því hvort hún ætlaði að mæta og ræða sitt eigið frumvarp, sem ekki er búið að breyta hvað varðar faglega nálgun og minni freistnivanda. Skrifstofa Alþingis veit ekki til þess að ráðherra hafi svarað, þannig að þar sem þetta er síðasti séns að eiga orðastað við ráðherra í hennar eigin máli vil ég óska eftir því að ég sé settur aftast á mælendaskrá af því að ég get bara haldið tvær ræður við 3. umr. Ég hef bara tvö tækifæri til að eiga orðastað við ráðherra um málið, annað er farið en ég vil halda hinu. Þannig að ég óska eftir að fara aftast á mælendaskrána.
Herra forseti. Þetta er býsna áhugavert mál sem við ræðum hér, ekki bara út af innihaldinu, sem vissulega hefur verið komið vel inn á og ég mun nú svo sem gera að aðalatriði mínu hér, heldur líka vegna þeirrar gagnrýni sem hefur komið fram í vinnslu nefndarinnar. Ég sit ekki í þeirri nefnd sem hefur haft þetta mál til umfjöllunar en er í öðrum nefndum þar sem við höfum verið að kljást við sömu atriði, þ.e. við höfum verið að vinna mál þar sem ítarleg gagnrýni hefur komið fram á ákveðin efnisatriði sem hafa ekki fengið nægilega góða umfjöllun. Mál hafa því verið kláruð með þeim hætti oftar en ekki - ókei, ég ætla nú að bakka með það, það er kannski ekki alveg oftar en ekki - en það er of oft sem gott mál fer í þann farveg að menn ætla að geti verið góð sátt um með einhverjum litlum tilhliðrunum og breytingum, en lenda í ógöngum af því að það er eitthvað eitt eða tvennt sem næst ekki. Það virðist frekar hlaupa einhver þrjóska í hópinn en að menn séu ósáttir við einhver efnisatriði í breytingartillögum. Ég hef ekki enn þá fengið t.d. nákvæmlega úr því skorið af hverju ekki var hægt að koma til móts við hugmyndir um að endurskoða hvernig skipað væri í stjórn þessa sjóðs, svo að hægt hefði verið að koma til móts við þau sjónarmið sem hafa ekki eingöngu verið reifuð hér úr ræðustól heldur koma mjög skýrt fram í ákveðnum umsögnum. Ég nefni umsögn Valorku sem dæmi. Þetta langaði mig að nefna. Stundum finnst mér við einhvern veginn grafa okkar eigin pytti sjálf, svo ég segi það nú bara eins og það er. Þær breytingar á Orkusjóði, sem stefnt er að með frumvarpinu, eru bæði góðar og tímabærar að mörgu leyti. Ég sé ástæðu til að taka sérstaklega undir það hlutverk sjóðsins sem er tilgreint, „að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda landsins með styrkjum eða lánum, einkum til aðgerða er miða að því að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum“. Það er mjög gott að sjá áhuga stjórnvalda, og ekki seinna vænna, á að auka svigrúm sjóðsins og skýra betur hlutverk hans. Þess heldur hefðum við viljað sjá t.d. áskilnað um það að annaðhvort í stjórn sjóðsins eða að einhverju öðru leyti, kæmu að ákvarðanatöku aðilar sem væru sérstaklega til þess bærir að koma með „input“ - afsakið slettuna, herra forseti. Það fólk kæmi með innlegg í gegnum nýsköpunarhugsunina, hvort sem það er í háskólasamfélaginu eða er virkilega okkar fremsta fólk í nýsköpun á þessu sviði vegna þess að við eigum fólk þar. Ég hefði haldið að það væri mjög mikilvægt þegar verið er að stíga þetta góða skref að við nýttum tækifærið og ýttum undir tækifæri fólks, sem er að mennta sig í þessum geira, til að eiga hér aðkomu, ekki að leggja stein í götu þess að það komist inn, heldur beinlínis tryggja að það sé ekki síst þetta fólk sem hafi aðgengi að ákvarðanatöku og öðru. Síðan langar mig aðeins að fjalla um aðgengi almennings að upplýsingum um fjárveitingar sjóðsins. Þau sjónarmið eru viðruð í umsögn frá Samtökum iðnaðarins að mikilvægt sé að auka gagnsæi í stjórnsýslunni og kveða á um það í lögum um sjóðinn að hann birti árlega skýrslu um starfsemina og úthlutun styrkja til verkefna. Vísað er til Enova í Noregi, sem á ríka samsvörun við starfsemi Orkusjóðs, og er öllu reynslumeiri, líkt og norska þjóðin öll er þegar kemur að þessum málum borið saman við okkur. Vísað er í umsögn Samtaka iðnaðarins í frumvarpinu en ekki er talin ástæða til að bregðast við á annan hátt en svo að vera með ansi ríka reglugerðarheimild til ráðherra um skilyrði fyrir framlögum úr Orkusjóði, um undirbúning úthlutunar o.s.frv. Síðan er ráðherra áfram heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um starfsemi og skipulag sjóðsins og framkvæmd laganna. Þetta er gott og blessað þegar við erum heppin með ráðherra, öllu verra þegar við erum það ekki. Þetta er bara óþarfi þegar farið er af stað með svona nýja lagasetningu með markmið sem við erum öll, held ég, nokkuð sammála um, okkur er í lófa lagið að tryggja betur í lögunum að gegnsæi ríki og farið sé eftir ákveðnum leikreglum sem við komum okkur öll saman um. Þetta frumvarp er ekki mikil lesning, það er ekki mikið flækjustig í því. Það er oft mikið flækjustig, flókin lög, mikill texti sem gerir að verkum að það er einfaldara að færa sumt yfir í reglugerðarheimild til ráðherra, eða ef miklar breytingar eru fyrirsjáanlegar, kvikur markaður sem lögunum er ætlað að ná til, en það á ekki við hérna. Það er óþarfi að hafa þessa reglugerðarheimild þetta mikið opna. Ég hefði því viljað sjá þetta aðeins öðruvísi. Það hefur verið fjalla mikið um skipan stjórnar sjóðsins og ég kem svo sem aðeins inn á það líka. Það er kannski enn annað, mig vantar ástæðuna fyrir því að ekki var brugðist við þeim umsögnum sem kváðu á um að fara hefði átt öðruvísi að málum. Það er ekkert að því, og ég er sannarlega undir þá sök seld líka, að taka ekki undir allar umsagnir sem koma, gjarnan eiga þær til að rekast hver á annarrar horn. En mér finnst vera lágmark að það sé rökstutt ef svo er ekki, sérstaklega þegar fleiri en ein umsögn og fleiri en tvær eru í sömu átt. Við getum vísað í dæmi um samsvarandi sjóði þar sem farin er þessi leið og hún er rökstudd mjög vel. Mig vantar skýringu á því af hverju það er ekki gert hér. Ég held að brýn þörf væri á því að endurskoða þetta. Aftur komum við inn á það að þar er okkur, með slíkt ákvæði í lögunum, í lófa lagið að hafa ákveðna skoðun á því hvaða sjónarmið eiga ríkt aðgengi þarna inn, hvaða þekkingu, hvaða færni við erum að fá inn í þennan sjóð með stjórnarmönnum, hvort sem það er gert með því að fjölga í stjórninni eða hafa það fyrirkomulag öðruvísi eða vera með undirstjórnir, fagstjórnir eða hvernig það er. Það er sú umræða sem hefði verið gott að geta lesið út úr nefndaráliti að farið hefði verið í innan nefndarinnar, ekki bara að hér þyki ástæða til að skoða þetta. Það er líka þetta með gegnsæið og kannski erum við svolítið upptekin af því, ég og félagar mínir í Viðreisn. Hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson háði harða baráttu til að fá ákveðnar upplýsingar um styrkúthlutanir á grundvelli búvörusamninganna í landbúnaði. Við fundum sannarlega þá að djúpt er á slíkum upplýsingum, sem er einfaldlega algjörlega galið þegar maður hugsar um hvaðan peningurinn kemur og til hvers hann er ætlaður. Ef eitthvað á að fara eftir úthlutunarreglum og vera unnið eftir gegnsæjum leikreglum, þá er það nákvæmlega þetta, þ.e. meðferð ríkisfjármuna og sérstaklega þegar þeir eru ætlaðir í styrkveitingar. Í umsögn Náttúrufræðistofnunar Íslands kemur fram, m.a. í ljósi hlutverks sjóðsins hvað varðar loftslagsmál, „að sjóðurinn eigi einnig að geta stutt orkutengd verkefni sem stuðla að eða taka tillit til náttúruverndarstefnu stjórnvalda“. Náttúrufræðistofnun leggur það til að umhverfis- og auðlindaráðuneytið eigi beina aðild að stjórn sjóðsins. Það er ein leið. Þá kem ég að því hvað væri gott að fá úr grasrótinni fólk með fagþekkingu eða skoðun á þessum málum. Ég sé fyrir mér að umhverfissamtök geti tilnefnt stjórnarmenn eða aðilar sem búa að sérþekkingu á sviðinu og geti tryggt þá fagmennsku sem þessi starfsemi krefst. Ég held að við séum öll mjög meðvituð um það að okkar besta þekking á þessu sviði verður ekki besta þekkingin eftir örfá ár, það er svo mikil þróun í þessu, þannig að við þurfum að hafa þor til að hleypa fólki með kraftinn, nýja þekkingu og stórar hugmyndir og skoðanir að borðinu í þessum málum. Og auðvitað í leiðinni að vinda ofan af því sem við þekkjum sem pólitískar skipanir í stjórnir sem eru þá ógagnsæjar og vinna þessu máli ekki framgang, þó að tilgangurinn sé kannski góður fyrir þá sem þær skipa. Það er bara óþarfi að vinna svona gegn því markmiði sem við erum öll orðin sammála um og það er að byggja upp traust almennings á stjórnsýslunni. Þetta gerir það ekki. Ég meina þetta bara. Ég þarf ekki að lýsa því yfir að ég beri vantraust til núverandi ráðherra sem skipar í stjórn eða þeirra sem hann skipar, þetta snýst ekki um persónurnar, þetta snýst um leikreglurnar. Þær þurfum við. Þess vegna finnst mér vont í svona litlu og einföldu máli, þ.e. nú tala ég með tilliti til texta og umfangs frumvarpsins, og í svona góðu máli, að við förum ekki þá leið. Ég hefði viljað sjá þetta breytt og sérstaklega í ljósi þess að málið verður kallað til nefndar eftir 2. umr. þar sem ákveðið var að gera einhverjar breytingar sem ég þekki ekki nægjanlega vel til, en voru tengdar vöxtum sem er hið besta mál. Við þurfum að hafa það á hreinu líka. En ég hefði viljað sjá nefndina taka annan snúning á þessu og taka alvöruumræðu og rökstyðja niðurstöðuna, en ekki fá svona „af því bara“ útkomu í ljósi allra þessara athugasemda við málið og gagnrýni til þess bærra aðila sem vilja vel vegna þess að þetta er gott mál. Það hefði verið mjög gaman að sjá það fara með fljúgandi bravör hérna í gegnum þingið í staðinn fyrir að lenda í svona gagnrýni.
Forseti. Já, þetta hefði getað farið mjög vel því að markmiðin eru frábær og þau sjónarmið sem þarf að hafa til hliðsjónar eru frábær. Ráðherra vill bara fá að ráða þessu öllu saman. Þetta er svona einstrengingsháttur sem maður sér stundum hjá ráðherrum. Þeir vilja bara fá að ráða öllu sjálfir. Þess vegna má í rauninni bara skemma fyrir málunum og skemma fyrir þessum sjóði. Það skemmir að sjálfsögðu fyrir þegar kjörnir fulltrúar þurfa að fara upp í pontu og koma í veg fyrir að sett sé á fót fyrirkomulag þar sem ráðherrann ræður það miklu að freistnivandinn er til staðar og fagleg sjónarmið komast illa til skila. Eins og hv. þingmaður nefndi rétt áðan breytast hlutir mjög hratt. Förum aðeins yfir það hverju þessi sjóður á að sinna. Hann á í raun að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda, draga úr notkun jarðefnaeldsneytis og auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum. Við bætist orkuöryggi, samkeppnishæfi á sviði orkumála og allt þetta þarf að samrýmast orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og loftslagsstefnu ríkisins. Þetta er rosalega víðtækt og breytist rosalega hratt. En í stjórn eru þrír aðilar sem ráðherra skipar sjálfur sem starfa eftir reglugerðum hans. Þannig verður það eftir að samþykkt verður frumvarp ráðherra sem atvinnuveganefnd má ekki breyta einu sinni, á þeim forsendum sem þarna var gert, ólíkt því sem var t.d. með Matvælasjóð og annað. Það á ekki einu sinni að gera neinar faglegar kröfur til þeirra þriggja aðila sem koma inn þannig að nei, þetta er hin versta málsmeðferð og tillaga hjá hæstv. ráðherra, að geta ekki bara beygt sig undir það að hún ræður ekki öllu. Hún þarf að átta sig á því að þegar fram koma sjónarmið um það að fagleg sjónarmið við vinnslu svona mála, við útdeilingu skattfjár, skuli höfð að leiðarljósi þá er mikilvægt að gera það. Ég sé að ráðherra er kominn í salinn, en ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni og vil spyrja hvort hún sé hissa á því að atvinnuveganefnd og þeir sem studdu [[Forseti hringir.]]að hafa málið óbreytt en hafa ekki sjónarmið um faglegar forsendur komi ekki einu sinni með rök fyrir því. [[Forseti hringir.]]Þeir sögðu að þeim fyndist það bara nóg. Þeim finnst bara nóg að hafa fólk [[Forseti hringir.]]kosið á þeim forsendum að gerðar séu lágmarkshæfniskröfur. Þeim finnst það nóg.
Forseti. Þetta er nákvæmlega það sem málið snýst um, þetta er svo viðamikið hlutverk. Við getum farið hina leiðina og sagt: Þetta er ekki endilega stærsti sjóður í landinu þegar kemur að fjármagninu sem í hann er sett núna en það dregur ekkert úr mikilvægi þess verkefnis sem hann hefur. Eins og hv. þingmaður kemur inn á eru þetta verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum. Það er ekki einfalt mál eða lítið. Hv. þingmaður spyr hvort ég sé hissa á því að búið skuli hafa verið svo um hnútana af hálfu nefndarinnar. Ég ætla að halda áfram að vera hissa þegar við vinnum svona. Það er ákveðin uppgjöf að hætta því, finnst mér. Mér finnst það miður og ég held að við ættum að fara að temja okkur að vera gagnrýnni á okkur sjálf í þessari vinnu og hlusta á umsagnir og gagnrýni, jafnvel þegar þær lúta að einhverju sem okkur þykir erfitt að kyngja. Þá kem ég að orðinu freistnivandi sem hv. þingmaður hefur töluvert talað um, okkur er nefnilega í opinberri umræðu hér á landi oft tamt að persónugera svoleiðis umræðu og það er kannski full ástæða til, umræðan er oft óvægin en við verðum, ef við ætlum að ná árangri í því að tryggja gegnsæi og hafa í heiðri skýrar leikreglur, að temja okkur að hrökkva ekki alltaf í vörn þegar bent er á að við séum að búa til aðstæður sem hægt er að misnota. Það er grundvallarmunur á því að gagnrýna þær aðstæður og því að saka einhvern eða einhverja um spillingu og við verðum líka að halda í þann mun. [[Forseti hringir.]]Það má ásaka þegar maður hefur ástæðu eða sannanir fyrir því. [[Forseti hringir.]]En við verðum að geta gert athugasemd við að þær aðstæður séu búnar til að það sé hægt. Við verðum [[Forseti hringir.]]að geta tekið þá umræðu.
Forseti. Það er nákvæmlega þess vegna sem ég nota orðið freistnivandi, af því að ég vil ekki persónugera þetta. Ég vil ekki segja þessi eða þessi ráðherra sérstaklega, nema ég hafi mjög sterkar sannanir fyrir því að hann muni misbeita valdi eða beita almannavaldi í þágu sérhagsmuna. Það er grundvallarskilgreiningin á spillingu af því að við erum búin að búa til þessa ríkisheild til þess að passa upp á ákveðna heildarhagsmuni. Í bandarísku stjórnarskránni er það orðað þannig að þetta sé líf, frelsi og leit að hamingjunni. Það er einhver ákveðinn tilgangur með því að við setjum á fót svona stofnun sem er ríkið og það er til þess að vinna að almannahagsmunum en ekki sérhagsmunum. En það er freistnivandinn og hann hefur í rauninni að einhverju leyti verið viðskiptamódel stjórnmálanna í mjög langan tíma í fulltrúalýðræðissamfélagi. [[Forseti hringir.]]Það er vandamál ef menn fara að beita almannavaldi í þágu sérhagsmuna sem síðan aðstoða við atkvæðaveiðar. Þetta er grunnvandinn [[Forseti hringir.]]í stjórnmálum samtímans. Þess vegna er svo mikilvægt einmitt að skjóta loku fyrir freistnivandann. [[Forseti hringir.]]Hérna á þessum forsendum er það gert með því að tryggja að á sama tíma séu miklu faglegri sjónarmið varðandi vinnslu málsins, [[Forseti hringir.]]vinnslu og úthlutun á almannafé.
Forseti minnir hv. þingmenn á ræðutímann.
Herra forseti. Hv. þingmaður fór svo hraustlega fram yfir ræðutímann að hann hafði ekki tíma til að koma með spurninguna en ég ætla að fá að fullgera þá hugleiðingar mínar við fyrra andsvarið. Í 8. gr. í frumvarpinu er þessi reglugerðarheimild og þetta er ekkert nýtt. Mér þykir, eins og ég hef komið inn á, okkur alla jafna of tamt að nota reglugerðarheimildir eiginlega þannig að ef eitthvað stendur út á þá dúndrum við því inn með reglugerð af því að við þurfum þá ekki að taka einhverja afstöðu til þess. En þetta er ansi víðtækt og kveður á um eitthvað sem ráðherra skal setja í reglugerð, þ.e. nánari fyrirmæli um skilyrði fyrir framlögum úr sjóðnum og undirbúning úthlutunar og lánveitingar og útlánakjör og vexti og eftirlit með framkvæmdum o.s.frv. Þetta skal ráðherra gera skv. 8. gr. Síðan getur stjórn Orkusjóðs sett nánari reglur og skilyrði ef henni sýnist svo og síðan í þriðja lagi er ráðherra heimilt að setja enn nánari ákvæði. Þetta er ansi víðtækt, ansi stórt og mikið. Kannski er það bara af því að þetta er stutt og laggott um gott mál sem þetta sker svona í augu. Ég held ekki að þetta sé verra en margt annað sem við höfum gert [[Forseti hringir.]]en þetta er bara svo sýnilegt hérna. Þess vegna hefði manni þótt svo gott að sjá tækifærið gripið hér til að vinna þetta öðruvísi af því að þetta er svo gott mál.
Virðulegi forseti. Ég ætla að nýta þessar tvær mínútur vel. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir framsöguna. Við erum einmitt að ræða um stjórn þessa sjóðs, okkur verður mörgum tíðrætt um hana og mikilvægi þess að hafa faglega þekkingu að grundvelli þegar kemur að skipun í stjórnina. Meiri hlutinn hefur sagt í nefndaráliti sínu að svar hans við þeirri gagnrýni að ekki séu gerðar neinar hæfniskröfur um skipan í þessa stjórn sé það að skilningur hans sé sá að stjórninni sé skylt að leita umsagnar Orkustofnunar eða annarra sérfræðinga eftir því sem við á, eins og stendur í nefndaráliti meiri hlutans. Þegar ég les það finnst mér svolítið eins og verið sé að búa til mjög pólitíska stjórn sem rétt eins og ráðherrar, þegar þeir leggja fram frumvörp, eða þingmenn, þegar við förum í gegnum þingið með tillögur eða frumvörp, leiti umsagna hjá fagaðilum um það sem ætlunin er að gera. Það gerir það að verkum að mér finnst liggja í augum uppi að til standi að hafa þetta pólitískar skipanir og að þessir pólitísku aðilar þurfi að leita ráðgjafar hjá fagaðilum. Í staðinn fyrir að hafa þarna fagaðila, sem geta vissulega líka leitað ráðgjafar, að sjálfsögðu á maður að leita ráða, eiga pólitísku [[Forseti hringir.]]aðilarnir að leita ráða hjá fagaðilum. Hefði þetta ekki verið auðveldara á hinn veginn?
Herra forseti. Þetta eru mjög áhugaverðar hugleiðingar og eiga algjörlega rétt á sér. Ég er sammála en þó með þeim fyrirvara að ég vil líka varast það að við setjum einhvern þann blett á pólitíska fulltrúa að þeir geti alls ekki verið starfinu vaxnir eða séu líklegir til að klúðra málum eða fara með þau í aðra átt en á þann veg að almannahagsmunum sé best þjónað. Þar erum við líka komin út í ógöngur. Aftur eru það bara leikreglur og gegnsæi sem skipta mestu máli. Ef við í pólitíkinni göngum þannig frá þessu máli að leikreglur séu í lagi þá er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni um að fagaðilarnir þarna inni eiga að hafa eitthvað um þetta mál að segja. Hvað varðar þennan varnagla, um að leita skuli umsagna, þá er þetta mál náttúrlega til þess fallið að auka sjálfstæði sjóðsins. Það er eins og að leyfa barninu að ganga en leiða það áfram, að Orkusjóður leiði það áfram, frekar en að treysta því, en búa svo um hnútana að það kunni örugglega að ganga, svo að ég fari nógu langt með þessa ódýru samlíkingu. Það er ofboðslega áhugavert að við skulum fara í þann farveg með þetta mál, að hafa það svona gjörsamlega opið og óskilgreint hverjir það eru sem vega þyngst þarna. Þetta hljómar næstum eins og þessu sé ætlað að vera skúffudeild í ráðuneytinu, það er svolítið það sem maður les út úr þessu. Ég ítreka að ég hef ekki verið í umræðum í nefndinni og átta mig ekki á því hvort það er eitthvað sem hefur alveg verið slegið út af borðinu eða hvort það er jafnvel hugmyndin. En þegar maður les þetta og reynir að geta í þær eyður sem eru hérna þá er það einhvern veginn það sem kemur upp í hugann.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni, þegar allir endar eru hjá hæstv. ráðherra þá er ákvörðunarvaldið algerlega þar. Ég vil koma í veg fyrir þann misskilning að mér finnist kjörnir fulltrúar ekki geta sinnt starfi sínu. En það er auðvitað mikill munur á kjörnum fulltrúum og einstaklingum sem skipaðir eru í stjórn af ráðherra. Kjörnir fulltrúar hafa umboð frá þjóðinni til að sinna stefnumálum fyrir þjóðina og eru kjörnir til þess og leita ráðgjafar vegna þess að augljóslega getum við ekki verið sérfræðingar í öllu því sem við tökum okkur fyrir hendur. Við þurfum sömuleiðis að láta sannfæringuna leiða okkur áfram. Mér finnst það annars eðlis en að vera skipaður í stjórn sjóðs sem er ætlað að meta faglegar umsóknir og verkefni sem eiga að skila þjóðarbúinu ákveðnum ávinningi. Það er kannski í því sem ég var að tala um að munurinn fælist og þess vegna sem ég tala um [[Forseti hringir.]]pólitískt yfirbragð á þessari stjórn og spyr hvort það væri þá ekki lágmark að hafa hæfnis- og reynsluskilyrði þarna inni.
Herra forseti. Já, akkúrat, ég áttaði mig á því að við erum að tala um sama hlutinn þarna, það er engin spurning. Við erum hörundsár stétt, ég vildi bara hafa það á hreinu að þetta snerist ekki um að ég vildi halda pólitíkinni alveg úti. En það er kannski ein leið sem hægt er að fara - þetta mál er nú líklegt til að fara í gegn svona, og það kom líka fram í umsögn Samtaka iðnaðarins - að í lögum yrði kveðið á um skyldu sjóðsins til að birta opinbera skýrslu um starfsemina. Það var einhvern veginn, ef ég skil þetta rétt, tónað niður í meðförum meiri hlutans, þannig að það væri nóg að það kæmi fram í ársskýrslu Orkustofnunar. Ef gegnsæið í skipun stjórnar er ekki neitt þá væri alla vega hægt að tryggja gegnsæi í vinnunni þannig að það væri þá endurskoðað og við hefðum skýran og greiðan aðgang að því hvernig úthlutunin væri, [[Forseti hringir.]]hlutföll og annað slíkt og hvert þetta færi, þannig að við hefðum eftirlitshlutverkið þeim megin í lagi. Það væri önnur leið.
Virðulegi forseti. Það er einmitt þessi möguleiki á pólitískum úthlutunum sem verið er að vekja athygli á. Pólitískar úthlutanir leiða ekki til þess að bestu verkefnin séu fjármögnuð nema kannski óvart. Það getur að sjálfsögðu gerst en slíkt er handahófskennt. Vandamálið í hnotskurn er að pólitískar ástæður jafnast ekki á við faglegan rökstuðning þegar á að taka tillit til hlutverks sjóðsins varðandi hin gríðarlega fjölbreyttu viðfangsefni hans; orkuöryggi, samkeppnishæfni, orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og loftslagsmál. Þetta er ekkert smáræðisapparat sem á að taka tillit til. Ég sakna þess pínulítið að þarna sé sjálfbærni ekki nefnd þó að orkustefna, nýsköpunarstefna og loftslagsstefna byggi að sjálfsögðu að miklu leyti á sjálfbærni. En það ætti líka að taka tillit til sjálfbærni og ítreka að hún sé mikilvægt markmið þessa sjóðs. En af því að við viljum forðast pólitískar úthlutanir og pólitísk afskipti í faglegu starfi þá er þetta, eins og hv. þingmaður nefnir, dálítið áhugavert og stingur í stúf að í þessu litla einfalda máli sé ekki haft svipað fyrirkomulag og er í öðrum sjóðum. Mig langaði að ná upp þessum mikla mismun [[Forseti hringir.]]á milli pólitískra ástæðna fyrir vali á verkefnum og faglegs rökstuðnings.
Herra forseti. Já, þetta er kjarni málsins og ef ég gæti svarað því á tveimur mínútum væri ég annars staðar en hér. En það sem gerir þessa spurningu svo áhugaverða er það sem kemur fram í 2. gr. frumvarpsins, þessar fjóru stóru stefnur sem liggja til grundvallar. Allar mikilvægar, allt eitthvað sem skiptir okkur sem samfélag, bæði land og þjóð, gríðarlega miklu máli. Það er ekkert erfitt að ímynda sér aðstæður þar sem eitt rekst á annars horn pólitískt séð. Eitthvert verkefni gæti komið til greina við úthlutun úr sjóði sem hentar einni af þessari stefnu en hentar ekki annarri, það er klassískt dæmi sem gæti komið upp. Við þær aðstæður eru mjög miklar líkur á því að pólitíkin kæmist að annarri niðurstöðu en fagaðilar. Og ekkert endilega verri, pólitíkin er kannski líklegri til að taka tillit til fleiri atriða og jafnvel bara betri í stóru myndinni. En þetta þarf að vera uppi á borðum. Ég get mjög auðveldlega séð þær aðstæður fyrir mér að svoleiðis gerist. Síðan er tekin afstaða. Hún er ekki gegnsæ og almenningur upplifir að þarna hafi eitthvað óhreint átt sér stað. Það getur verið einhver skýring fyrir hendi en hún kemur ekki upp á yfirborðið af því að það er verið að spila einhvern leik. Það er kannski þetta sem við erum að tala um. Við komum alltaf að þessu aftur og aftur. Okkar er mjög tamt að tala um traust og við viljum gjarnan auka traust almennings á stjórnvöldum almennt, ekkert endilega í því máli sem hér er, ég er að tala um stóru myndina. En ég trúi því að gegnsæi og leikreglur séu lykilatriði þar, ekkert endilega að allir séu sammála leikreglunum heldur bara að menn viti að þær liggi til grundvallar. [[Forseti hringir.]]Það er alltaf þessi núningur. Hann þarf ekki að vera til staðar en hann er líklegur til að vera það ef ekki er gegnsæi.
Virðulegur forseti. Tökum næsta skref upp á við. Þarna er undir, eins og hv. þingmaður nefnir, orkustefna, nýsköpunarstefna, byggðastefna og stefna stjórnvalda í loftslagsmálum. Þarna er pólitíkin. Þarna málar pólitíkin stóru myndina sem stjórnsýslan og sérfræðingarnir og fagaðilarnir raungera síðan. Og alltaf, í þeim tilvikum þegar um jafn góða kosti er að ræða, þá ratar það inn á pólitíska vettvanginn þegar allt kemur til alls. Verkefnið er augljóslega að nálgast þau markmið sem pólitíkin setur í þessum stóru stefnum sem snerta hlutverk sjóðsins. Það eru faglegu forsendurnar og verkefnin sem eru valin ná augljóslega þeim markmiðum. Það eru pólitísk afskipti af þessu en þau eru bara á réttum stað, í því að mála stóru myndina, halda stóru myndinni, en ekki að velja einstaka verkefni fyrir sérvalda aðila.
Herra forseti. Þetta liggur nákvæmlega svona fyrir. Pólitíkin er undirliggjandi í þessu öllu eins og hún á að vera og þess vegna hefði verið gott að hún væri a.m.k. gegnsæ, sú pólitík sem á sér stað hér við skipan þessarar stjórnar. Ég kem svolítið aftur að þeirri spurningu: Af hverju ekki? Við höfum rætt það hér í dag og tekin hafa verið dæmi um aðra sjóði eða nýleg mál þar sem þetta hefur farið öðruvísi. Ég hef fullan skilning á því að það þykir mikið flækjustig, sérstaklega þessi fyrstu skref á meðan fjárhæðirnar eru ekki hærri en þær eru, að vera að koma með fjölmargar undirfagnefndir o.s.frv. Fyrr má nú rota en dauðrota og allt það. En það hefði verið hægt að fara aðra leið og þá kem ég aftur að því sem er svolítið útgangspunkturinn, að það er enginn rökstuðningur [[Forseti hringir.]]fyrir þessu. Það er þessi „af því bara“-tilhneiging [[Forseti hringir.]]þegar á ekki að breyta neinu. Það hefði verið hægt að forðast það hér.
Herra forseti. Í fyrri ræðu minni kom ég svolítið inn á ýmis verkefni sem Orkusjóður hefur fjármagnað undanfarin ár sem eru gríðarlega mikilvæg fyrir samfélagið og skapa auk þess tækifæri fyrir okkur erlendis. Mig langaði til að nýta þann stutta tíma sem ég hef til að fara aðeins ofan í eitt þeirra verkefna, eina tegund þeirra, sem eru varmadælur. Orkusjóður fjármagnaði milli áranna 2006–2018 tólf varmadæluverkefni í Snæfellsbæ, Langanesbyggð, á Seyðisfirði, Ísafirði og víðar. Varmadælur eru afskaplega áhugavert fyrirbæri og það þarf engan Carnot til að fjalla um það, þetta er mikilvæg tækni og hefur færst í aukana að hún sé notuð. Ég þekki best varmadæluverkefnið í Vestmannaeyjum, en til að lýsa aðeins ferlinu þá er 1 MW raforku notað til að dæla upp sjó sem er á milli 8 og 12°C heitur eftir aðstæðum. Sjórinn er keyrður í gegnum rör sem er tengt við annað rör sem inniheldur ammóníak. Það hitnar náttúrlega við þetta, það dregur hitann úr sjónum og lækkar hitastig hans niður í 5°C. Ammóníakið er svo leitt í pressu sem eykur þrýstinginn á því og þaðan er það leitt yfir í ferskvatnsrör þar sem ferskvatnið hitnar, tekur við hitanum, og skilar sér út í kringum 70°C heitt. Raforkan sem fer inn í þetta kerfi er sem sagt 1 MW, en hitaorkan, varmaorkan sem fer út úr kerfinu, er 4 MW. Þarna verður fjórföldun á nýtingu raforkunnar með því að kæla sjóinn niður í 5°C. Þetta er ótrúlega gagnlegt fyrir jafnvel stærri bæi en Vestmannaeyjar, það eru þrjátíufalt fleiri íbúar í Reykjavík einni og sér, og svo ekki sé talað um köld svæði á Vestfjörðum eða á Austfjörðum. Og ef við værum nú svolítið sniðug þá gætum við flutt út þessa tækni út til notkunar í stærri borgum þar sem er þokkalega hlýr sjór. Ég nefni t.d. Boston sem mjög gott dæmi, þar er engin fjarhitaveita af því tagi sem við þekkjum á Íslandi. Ef þetta væri gert myndi það bæði nýta orkuna betur þar í landi og vera þokkalega öflug leið til að kæla sjó vegna þess að þetta kælir sjó. Mér finnst það ansi merkilegt. Það er náttúrlega ekki nóg til þess að sporna við gróðurhúsaáhrifum eða loftslagsbreytingum en þetta er smáskref í þá átt og spilar inn í stóra samhengið. Þegar ég hugsa um Orkusjóð þá hugsa ég svolítið um svona verkefni, þær leiðir sem við höfum sem land til að fjármagna stórar hugmyndir sem geta breytt samfélögum. Það eru mörg samfélög á Íslandi sem hafa notið góðs af þessari tækni og það eru mörg samfélög sem eiga eftir að njóta góðs af henni. En þetta er svolítið háð því að það sé til fjármagn og þekking í sjóðnum til að geta gert þetta með nógu drjúgum hætti. Þegar við horfum á það sem er að gerast þá eru gerðar meiri og meiri kröfur um raforku með rafbílavæðingu og öðru. Við getum ekki lengur brennt bara fornleifar sem hafa orðið að olíu til að fá alla okkar orku. Við þurfum að nýta þá orku sem við framleiðum. Í því felst að við þurfum að nýta alla orku sem við framleiðum í dag betur en við gerðum í gær. Ef við erum ekki svolítið opin fyrir því að nýta bestu mögulegu fagþekkingu sem til er hverju sinni og svona sjóðir séu með einhvers konar fagráð eða sérhæfingu í sinni stjórn, er hætt við því - þó svo að þessi fínu verkefni hafi verið vel fjármögnuð, kannski ekki nógu vel fjármögnuð en þó vel fjármögnuð og hafa gengið undanfarin ár - að við missum einhvern tímann þráðinn. Einhvern tímann gleymum við af hverju við vorum að þessu og það má ekki gerast. Varmafræðin er harður stjórnandi, við lútum öll hennar valdi en við þurfum ekki að klúðra hlutunum með því að vanda ekki til verka og nýta ekki þau tækifæri sem við höfum eins vel og mögulegt er hverju sinni.
Herra forseti. Ég var svo glöð að heyra hv. þingmann ræða mál sem við höfum kannski snert of lítið á í umræðunni hér í dag sem eru varmadælurnar. Sú tækni skiptir ótrúlega miklu máli fyrir köldu svæðin því þarna er allt í einu komið tækifæri til þess að nýta alla vega þann litla varma sem er fyrir hendi, eins og hv. þingmaður nefndi í sínu dæmi um varmadælurnar í Vestmannaeyjum. Það skiptir nefnilega mjög miklu fyrir þessi svæði að ná aðeins niður kyndikostnaðinum með bættri nýtingu á varma sem er til staðar. Mig langaði að þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp. Við ræddum hitaveiturnar svolítið fyrr í dag og hvaða verðmæti liggja í þeim en gleymdum kannski svolítið að ræða þann kostnað sem köldu svæðin verða fyrir. Þess vegna er svo mikilvægt að styrkja þau til að nýta tæknina, tæknin er sem betur fer á fleygiferð, til að minnka kostnaðinn hjá sér. Það vekur upp spurningu mína sem er um kostnaðinn Það eru aðeins um 25 millj. kr. í Orkusjóði til úthlutunar til svona verkefna og reyndar líka til jarðhitaleitar, einangrunar húsa og fleira. Telur hv. þingmaður ekki ástæðu til að efla einmitt þennan þátt Orkusjóðs og setja meiri fjármuni í að styrkja fleiri til að nýta orkuna betur og minnka kostnað við húshitun? [[Forseti vekur athygli á því að jafnvel hvísl í þingsal, ef það er langvarandi, hefur tilhneigingu til að trufla ræðumann (AFE: Þetta var mjög truflandi.) og óskar eftir því að löng samtöl séu tekin utan þingsalarins.]]
Þetta var mjög truflandi.
og óskar eftir því að löng samtöl séu tekin utan þingsalarins.)
Herra forseti. Já, þetta er góð spurning. 25 milljónir til úthlutunar í ýmis verkefni gera aldrei það gagn sem við þurfum. Ef maður skoðar þau verkefni sem Orkusjóður fjármagnaði milli 2016 og 2018, varmadæluverkefnin sérstaklega, eru það varmadælur fyrir einstakar byggingar. Verkefnið í Vestmannaeyjum er töluvert stærra að umfangi og þar erum við að tala um eitt stórt varmadælukerfi, ég man ekki hvort dælurnar eru þrjár eða fjórar sem slíkar í einni byggingu. En það er nóg til að kynda alla vega stóran hluta bæjarfélagsins. Það er ljóst að 25 milljónir fjármagna aldrei verkefni af þeirri stærðargráðu. Það er kannski líka ágætt að setja þetta í samhengi við ummæli hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í eldhúsdagsumræðunum um daginn þar sem hún talaði um að við hefðum ekki efni á því sem samfélag að reka öll þessi stóru kerfi. Ég man nú ekki alveg orðalagið en ég hugsa strax um hitaveiturnar í samfélaginu í því samhengi. Við byggðum upp hitaveitukerfi á sínum tíma vegna þess að samfélagið þurfti þess, vegna þess að við vissum að það yrði ódýrara að byggja upp gott hitaveitukerfi en að halda áfram að kynda með kolum eða mó eða hvað það var. Þetta er betri leið. Ef við erum með varmadælur sem víðast mun það kosta sinn pening að innleiða það. En það mun spara okkur raforkukostnað, kyndingarkostnað, ýmiss konar kostnað. Það má segja að þetta sé samfélagslega skilvirk aðgerð. En við getum ekki framkvæmt hana nema það sé til nægilegt fjármagn til að geta byggt upp tæknina, [[Forseti hringir.]]sem við vitum að er til, vitum að virkar og þarf bara víðari dreifingu.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann kom einmitt inn á þennan áhugaverða punkt sem er hitaveitan. Hann talaði um hversu mikilvæg ákvörðun það var, en það var bara langt frá því að vera auðveld ákvörðun. Í dag horfum við á þessa ákvörðun og hugsum bara: Auðvitað. Hitaveituvæðing er skynsamleg. Þetta var mjög skynsamleg ákvörðun en það var rifist um hana á sínum tíma út af því að þetta var náttúrlega gríðarlega mikil stofnfjárfesting. Mig langar því að spyrja hv. þingmann í síðara andsvari: Væri ekki ástæða til að setja meira fjármagn í að leita að heitu vatni á köldu svæðunum? Það er vissulega veðmál, maður getur hitt á það eða ekki, en þegar menn hitta á heitt vatn er það svo rosalega dýrmætt.
Herra forseti. Þegar maður horfir á jörðina sem eitt kerfi þá erum við náttúrlega að fá til okkar hita frá sólinni. Það er hitinn sem við höfum, hann safnast upp, hann geislast út að einhverju leyti, við færum hann á milli og nýtum á mismunandi vegu. En þegar upp er staðið er jarðskorpan endanleg auðlind hvað varðar hita. Við erum engan veginn byrjuð að ganga á hana en nú þegar er komið í ljós að við þurfum að bora dýpra og dýpra á ýmsum stöðum til að ná þeim hita sem við þurfum. Það eru kannski vandamál sem fylgja því sem við þekkjum ekki almennilega. Ég held að við ættum algjörlega að leita að og nýta þessa varmaorku þegar við getum en ég held að við ættum líka að vera opin fyrir því að nýta þann varma sem er í andrúmsloftinu og í sjónum umfram það sem við gerum í dag. Þess vegna er ég svo hrifinn af varmadælum, þá getum við nýtt mikið magn af vökva með lágum hita á sama hátt og við nýtum lítið magn af vökva með háum hita úr jarðborholum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir áhugaverða og góða ræðu um frumvarpið sem við erum með til meðferðar. Ég hjó eftir þeim orðum hans, sem ég held að við séum öll sammála um, að við þurfum að nýta orkuna betur. Orka er kannski eitt þeirra orða sem maður er nánast feiminn við að taka sér í munn í pólitísku samhengi, eftir umræðu í ótengdu máli. En gott og vel: Nýta orkuna okkar betur og svo það sem hann tengdi svo skemmtilega við, að við þyrftum þá jafnframt að nýta bestu mögulegu fagþekkingu á hverju sviði. Mig langar til að setja það aðeins í samhengi við 3. gr. frumvarpsins um stjórnina. Ég er töluvert föst þar. Samkvæmt greininni hefur stjórnin yfirumsjón með umsýslu sjóðsins. Það gerir hún í samræmi við hlutverk sjóðsins. Orkustofnun annast síðan daglega umsýslu sjóðsins undir yfirstjórn stjórnarinnar. Þá er það kannski þessi punktur, í samhengi við bestu mögulegu fagþekkingu, og þessi grein um að ráðherra skipi þrjá einstaklinga í stjórnina til fjögurra ára, einn sé skipaður formaður. Við höfum svo sem rætt það hér fyrr í kvöld hvernig best færi á því að skipa í stjórn sem þessa, að teknu tilliti til hlutverks sjóðsins o.s.frv. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar, því að ég er nú þar, að málefnaleg sjónarmið þurfi að ráða för en að kannski sé ekki alltaf hægt að svipta pólitíkina pólitíkinni. Er það þannig, að mati hv. þingmanns, að hér ættu eingöngu að vera skipaðir þeir þrír aðilar sem hafa bestu mögulegu fagþekkingu?
Herra forseti. Já, þótt ég hafi kannski í ræðu minni farið svolítið út í eitt tiltekið dæmi þá snýst þetta á endanum bara um það hvernig skipað er í stjórnina og hvernig við erum að byggja sjóðinn upp. Það er hárrétt og ég þakka hv. þingmanni fyrir að draga mig aftur inn að kjarna efnisins. Það sem ég hef áhyggjur af er einmitt að með því að ráðherra hafi í raun algjört geðþóttavald um skipan aðila í stjórn þá verði til ákveðinn hvati, sem við vitum alveg að er til í því pólitíska samhengi sem við erum í, til að velja kannski frekar einhverja sem eru heppilegir út frá pólitískum forsendum en út frá vísindalegum forsendum. Ég er ekki að segja að það muni gerast. Það gæti alveg verið að ráðherra skipi færustu vísindamenn sem mögulegt er. Að vísu þarf fleira en bara vísindamenn til að reka svona góðan sjóð. Það þarf líka fólk sem kann að reka sjóði, fólk sem kann fjármálahliðina, fólk sem kann stjórnsýsluhliðina. En ef ekki er gerður nógu góður rammi utan um það á hvaða forsendum skipað er í svona hlutverk þá er hætt við að fagmennskan fari út um gluggann og henni verði fórnað á altari pólitíkurinnar. Ég hef bara horft á það gerast of oft, á þeim örfáu árum sem ég hef verið á þingi, að pólitíkin trompar fagmennskuna. Ég tek því undir það að æskilegt væri að einhvers konar faglega skipun væri í þessu. Við þurfum enn fremur að íhuga það í víðara samhengi hvort ekki ætti að samræma skipunaraðferðir þvert yfir alla sjóði og allar stjórnir af þessu tagi, til þess einmitt að tryggja faglega aðkomu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýrt og gott svar. Ég nefndi, í umræðu um málið fyrr í kvöld, að ég er þeirrar skoðunar að almennt séð fari vel á því í lagasetningu að hafa einfaldlega sem mest uppi á borðum, að það sé algjör óþarfi í lagasetningu, eins og við vorum að gantast með hér fyrr í kvöld, að vera eins og Morgunblaðið þar sem það skiptir nánast jafn miklu máli það sem ekki er sagt. Þá komum við kannski aftur að þessu: Þarf að setja þetta inn í ákvæðið eða ekki? Dugar ekki að hafa þetta í reglugerð? Eða ætlum við að fara þá leið að ráðherra sé þetta algerlega í sjálfsvald sett? Og svo eru það önnur sjónarmið sem ég játa að ég hef bara ekki þekkingu á í þessu tiltekna máli. Hvað ræður mestu? Er það sérfræðiþekking á sviðinu? Er það reksturinn? Er það stjórnsýslan? Þetta eru allt sjónarmið sem hv. þingmaður nefndi. En það situr dálítið í mér að mér finnst þessi 3. gr. vera strípuð.
Herra forseti. Það er ekki bara 3. gr. sem er strípuð. Frumvarpið er í níu greinum, þar af ein grein um gildistöku, og það er voðalega lítið í þessu ef maður hugsar um það hvernig sjóður er settur upp og hvernig hann á að vera skipulagður. Mér finnst 8. gr. t.d. afskaplega áhugaverð. Þar segir að ráðherra skuli „setja í reglugerð nánar fyrirmæli um skilyrði fyrir framlögum úr Orkusjóði, undirbúning úthlutunar, lánveitingar,“ o.s.frv. Maður veltir því fyrir sér hvort ekki sé réttara að tilgreina þetta nánar. Ég er ekki þeirrar skoðunar að við eigum að fara út í þann lagalega maximalisma sem hefur tíðkast t.d. í Bandaríkjunum eða í Evrópusambandinu, en hugsanlega ættum við alla vega að reyna að vera það nákvæm að ekki fari á milli mála hvert verkefnið sé.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir fróðlega ræðu sem upplýsti mig um eitt og annað sem ég hafði ekki áður gert mér fulla grein fyrir. Þó að maður hafi vissulega heyrt um varmadælur í Vestmannaeyjum hafði ég kannski ekki alveg áttað mig á því hversu mikla þýðingu þær hafa og hafa haft. Hitaveitan okkar er náttúrlega heimsfræg og eins og við vitum hafa ýmsir ráðamenn jafnvel viljað eigna sér heiðurinn af þeirri framkvæmd, t.d. Winston Churchill, sem sagðist hafa stungið þeirri hugmynd að íslenskum ráðamönnum þegar hann var hér á ferð á sínum tíma hvort þeir gætu ekki nýtt heita vatnið einhvern veginn og þeir hafi brugðist við með þessu. Ég tek undir áhyggjur sem hér komu fram varðandi það að ráðherrar skipi í þessa stjórn og að ráðherrar hafi of mikið um það að segja hvernig þessum málum sé háttað, vegna þess að mér virðist að það sé angi af ákveðinni tilhneigingu, stærra vandamáli, sem lýsir sér í því að ráðherravaldið vill oft eigna sér heiðurinn af málum þar sem heiðurinn á heima annars staðar. Það tekur til sín mál sem komu kannski frá stjórnarandstöðunni og leggur síðan fram sem ráðherramál. Við höfum ótal dæmi um slíkt og við munum eflaust fá ótal dæmi um slíkt áfram. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort heita vatnið okkar sé ekki eins og olían, auðlind sem rétt eins og olían, [[Forseti hringir.]]sem við þurfum að passa upp á og þurfum að gæta [[Forseti hringir.]]ákaflega vel og að það eigi eftir að skapa okkur [[Forseti hringir.]]ómældan auð í framtíðinni ef rétt er á haldið. Er þá ekki mikilvægt að vísindamenn fái að ráða þar för?
Forseti verður að biðja hv. þingmenn um að virða ræðutímann.
Herra forseti. Við höfum nýlegt dæmi um það hvernig hlutirnir fara stundum betur þegar vísindamenn ráða ferðinni frekar en stjórnmálamenn, þ.e. í Covid-ástandinu. Það er ekki þannig að við eigum alltaf að færa allt vald í hendurnar á nafnlausum embættismönnum eða jafnvel nefndum embættismönnum, heldur þarf alltaf að vera pólitískt vald og pólitísk ábyrgð. En það má heldur ekki vera þannig að það verði að einhverju geðþóttavaldi sem einstaka stjórnmálamenn fara með og geta jafnvel gert vonda hluti með ef þeir eru þannig þenkjandi. Ég ætla ekki að eyða tíma í að nefna fjöldamörg nýleg dæmi frá Bandaríkjunum um hvernig það getur farið. En þetta er rétt. Hitinn sem er undir Íslandi er kannski ekki olía í þeim skilningi að við getum flutt hann út og mokgrætt á honum. En við getum nýtt hann til að þróa samfélag okkar hraðar og betur ef við kjósum að nýta hann vel. Hitaveituvæðingin var einmitt slík framkvæmd. Við náðum að nýta varmann rosalega vel til að fleygja þjóðinni fram. Við fórum úr torfkofum yfir í háhýsi á einni kynslóð, og við getum gert jafnvel meira en það ef við dettum ekki í þann gír að samþykkja þá afleitu og fráleitu hugmynd að við höfum ekki efni á því að reka samfélag. Það er auðvitað fráleitt. Við höfum efni á því og við eigum að flytja út þá tækni sem við höfum. Við eigum að nýta þá tækni betur. Við eigum að þróa hana áfram. En við skulum samt ekki ganga út frá því að það sé sjálfgefið að gróðinn sem við fáum af því að búa ofan á möttulstróki [[Forseti hringir.]]sé endilega eitthvað sem við munum búa að endalaust.
Virðulegi forseti. Nú er að passa upp á tímann. Ég deili alveg þeirri skoðun hv. þingmanns að ákveðin spenna þurfi að vera milli vísindamanna og kjörinna fulltrúa almennings, pólitískra fulltrúa, vegna þess að vísindamenn þurfa náttúrlega líka sitt lýðræðislega aðhald, þannig að þeir geta ekki ráðið för alveg einir. En aftur á móti þarf ævinlega að byggja á bestu fáanlegu þekkingu. En svona rétt til að fylgja því eftir sem ég var að tala um áðan: Finnst hv. þingmanni ekki að hægt sé að gera miklu meira en þarna er gert ráð fyrir af því að reyna markvisst að setja fé og kraft í það að finna heitt vatn á köldum svæðum?
Herra forseti. Já, ég nefndi í blálokin á fyrra andsvari möttulstrókinn. Það eru í rauninni tveir staðir í heiminum þar sem er byggð ofan á möttulstrók á þann hátt sem við höfum hér, hinn staðurinn er Havaí. Ég vil endilega að við þróum áfram tæknina með það fyrir augum að geta nýtt hana hér eins vel og mögulegt er hér, en líka þróað hana með það í huga að flytja hana út til annarra landa. Ég tel að varmadælur séu miklu betra dæmi um útflytjanlega tækni. Ísland er þó langt því frá eina landið sem er með varmadælur. En ef við gætum selt borgum eins og Boston íslenskar varmadælur væri það í rauninni mikil grundvallarbreyting á eðli hagkerfis okkar, held ég. Þó svo að við eigum auðvitað að leita að heitu vatni á köldum svæðum og þar með væntanlega að gera þau að heitari svæðum, þá er það skör neðar í forgangsröðuninni, að mínu mati, en að nýta t.d. hitann í sjónum, nýta þá tækni sem við getum flutt út [[Forseti hringir.]]og gera hana betri og einnig útflutningsvæna.
Herra forseti. Þetta hafa verið mjög áhugaverðar umræður og mörg sjónarhorn komið á málið. Mig langar til að beina sjónum okkar að málum sem tengjast þessu svo sannarlega. Ég held að það megi með sanni segja að í vissum skilningi sé Ísland land orkunnar. Við erum samfélag sem er svo heppið að eiga orkulindir sem eru mjög áhugaverðar og geta skapað og hafa skapað gríðarleg verðmæti í landinu. Það þarf ekki að rifja það upp fyrir hv. þingmönnum að við höfum virkjað vatnsafl um nokkuð langan tíma, eigum vatnsaflsvirkjanir af ýmsum stærðum og gerðum, sem hefur á margan hátt verið undirstaða fyrir ýmis verkefni, stór og smá, sem hér hafa verið framkvæmd. Síðan erum við, eins og hér var rætt talsvert um í fyrri ræðum hv. þingmanna, líka svo lánsöm að Ísland er á þeim stað að hér er mikil varmaorka í iðrum jarðar og við getum nýtt hitann úr jarðskorpunni sem kemur þá upp sem heitt vatn eða heit gufa. Þetta höfum við smátt og smátt verið að læra að beisla og nýta og erum svo lánsöm að geta hitað upp meiri hluta alls húsnæðis á Íslandi með jarðvarma. Síðan eru til aðrir orkugjafar sem við höfum hingað til ekki sinnt mikið, við erum t.d. að stíga fyrstu skrefin í nýtingu vindorku sem er mjög spennandi kostur. Svo vil ég líka nefna það, sem er nú svona á hugmyndastigi og tilraunastigi víða um heim og menn eru farnir að huga að því hér líka, að virkja sjávarorku eða sjávarföllin til að skapa orku. Að þessu leyti búum við við aðstæður sem margir gætu öfundað okkur mjög af. Þetta hefur allt saman leitt af sér að við höfum eignast fyrirtæki á sviði orkumála og nýtingu orku. Nægir þar að nefna fyrirtæki á borð við Landsvirkjun sem hefur haft umsjón með virkjun vatnsaflsins að mestu. Og við höfum orðið talsverða reynslu af því að reka dreifikerfi raforku vítt og breitt um landið, oft og tíðum við mjög erfiðar aðstæður veðurfarslega og þarf að fara um fjalllendi og alls konar ófærur og torfærur, þannig að við kunnum það. Síðan eigum við stórfyrirtæki sem reka hitaveitur og annast rekstur þeirra. Í gegnum margt af þessu höfum við byggt upp mikla þekkingu á sviði verkfræði og tækni og verkkunnáttu. Við höfum smátt og smátt verið að hasla okkur völl við það að flytja út þessa þekkingu til annarra landa. Það eru íslensk fyrirtæki eða fyrirtæki sem eiga rætur hingað að rekja sem eru farin að taka að sér stór verkefni, stór ráðgjafarverkefni víða um heim og taka að sér að leggja hitaveitur og annast virkjunargerð og svo fram eftir götunum. En þá fer ég kannski tengja þetta við Orkusjóð því að ég held að þarna séu svo mikil vannýtt tækifæri til að hagnýta allar þessar aðstæður sem við höfum hér til að skapa enn meiri þekkingu og útflutning sem byggir á hugviti og skapar störf hér á landi, bæði á sviði tækni og þróunar, verkfræðiþjónustu ýmiss konar og hönnunarstarfsemi sem tengist þessum málum. Það hafa verið að spretta upp fyrirtæki, sum þeirra eiga sér svo sem langa sögu. Mig langar að nefna t.d. fyrirtækið Set á Selfossi sem hefur náð gríðarlegum árangri í að framleiða alls konar hitaveiturör og lagnir, náð mjög góðum árangri þar. Síðan eigum við fyrirtæki sem hafa verið að hasla sér völl sem tengist alls konar hugbúnaði til að stýra orkunotkun. Má þar nefna fyrirtækið Marorku, sem hefur nú reyndar innlimast erlendu fyrirtæki, sem var með alls konar stýribúnað í kringum olíuvinnslu skipa. Það sem ég hef alltaf undrað mig á er það - nú sé ég að tími minn er búinn þannig að ég verð væntanlega að fara í aðra ræðu hér á eftir, en ég ætla bara að nefna það rétt í blálokin og syndga örlítið upp á tímann [[Forseti hringir.]]að við framleiðum lítið sem ekkert af búnaði í kringum orkumál. Það hefur alltaf vakið furðu mína og ég kem að því í síðari ræðu.
Er þingmaðurinn ekki búinn að tala tvisvar? Forseti athugar það. Við skulum taka andsvör fyrst, þau eru þó nokkur, þessi kröftuga ræða kveikti mikla þörf fyrir andsvör.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hv. þingmaður kom inn á nokkur atriði sem hefur kannski skort aðeins á í umræðunni í dag, í rauninni aðferðirnar sem við notum til að framleiða orku. Það er vatnsaflið, jarðvarminn og í auknum mæli vindorkan og nýsköpunin í tengslum við þetta sem er náttúrlega gríðarmikil. En því miður, eins og hv. þingmaður náði að koma að í blálokin, höfum við verið eftirbátar annarra þjóða þegar kemur að því að tryggja okkur einkaleyfi, ekki síst á sviði jarðvarma. Það er áhyggjuefni og ef ég man rétt höfum við rætt það áður í þingsal að við þurfum einhvern veginn að efla það. Við höfum svo sem verið að taka einhver skref í þá átt að auka þekkingu á sviði einkaleyfaréttar og auka hvatningu til sérfræðinga okkar á þessu sviði af því að þeir eru svo sannarlega margir, eins og hv. þingmaður kom inn á. Í því samhengi langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki einmitt tækifæri til að efla tækniþróun, og þá mögulega í gegnum Tækniþróunarsjóð líka, á þessu sviði og hvort það sé ekki einmitt ástæða til að leggja meiri áherslu á hagnýtingu þekkingarinnar sem svo sannarlega er til staðar í landinu. Okkur ber alla vega að reyna að tryggja hagnýtingu hennar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætt andsvar. Eins og ég minntist á held ég að við getum gert talsvert meira og betur. Ég er samt alls ekki þar með að segja að ekkert hafi verið gert. Margt höfum við gert á þessu sviði. En hv. þingmaður minntist á einkaleyfi og ég hef það fyrir satt að í gegnum árin og áratugina hafi orðið til margs konar lausnir, aðferðir til að leysa úr ýmiss konar vanda, hvort sem það er á sviði vatnsaflsvirkjana eða, og kannski mest, á sviði nýtingar jarðvarma. Þar hafi orðið til margar snjallar lausnir til að leysa úr vandamálum og menn hafi sýnt ótrúlega útsjónarsemi og hugvit við að finna út úr því, þurft að smíða og hanna alls konar græjur út og suður og allt það. Og allt hafi þetta á endanum virkað. En menn hafi kannski ekki leitt hugann að því að þarna væru þeir búnir að leysa vandamál með þeim hætti að hægt væri að gera úr því vöru sem væri hægt að selja, þeir hafi ekki gætt þess að verja hana heldur talað af stolti ef gestir komu, sýnt og sagt: Já, heyrðu. Svona erum við búnir að leysa þetta. Við gerum bara svona og svona. Svo fara útlendingarnir heim og gera líka svona og svona.
Forseti. Hv. þingmaður kom inn á mikilvægan punkt. Það er gríðarlega merkilegt fyrirbæri að nýta jarðvarma. Að geta nýtt eldgos, ef við förum á svo einfaldan hátt í hlutina, til að skapa orku er náttúrlega algjörlega magnað. Það eru einmitt mörg dæmi um að við Íslendingar höfum í því samhengi verið að gera hlutina í fyrsta skipti, eins og t.d. þegar borað var í kviku í Kröflu á sínum tíma og óvart fór að gjósa. Þetta hefur hins vegar skapað einstaka þekkingu á heimsvísu. Þetta er eini staðurinn í heiminum þar sem vitað er hvar kvikan er og það býður upp á fjölbreytta möguleika á rannsóknum og fleiru á þessu sviði. En mig langar að inna hv. þingmann eftir því í seinna andsvari hvort við eigum ekki líka að setja meira í rannsóknir til að ýta undir svona tækifæri.
Herra forseti. Stutta svarið, hv. þingmaður, er bara: Já, við eigum að gera það. Við eigum, held ég, gríðarleg tækifæri í kringum orkugreinarnar og við erum sem betur fer að nýta þau tækifæri talsvert. Ég held að við getum gert enn betur. Við höfum svo gott dæmi um hvað það skiptir miklu máli að þar sem sérstaðan er mikil, alveg eins og í allri tækni sem hefur byggst upp í kringum íslenskan sjávarútveg því að við höfum verið svo lánsöm að þar erum við að framleiða tól og tæki sem eru algerlega í heimsklassa, getum við alveg farið út í framleiðslu á búnaði sem er í heimsklassa og við getum selt. [[Forseti hringir.]]Það er ekki bara hugvitið tómt sem við getum selt.
Virðulegur forseti. Mig langar að velta aðeins upp með hv. þingmanni áhugaverðum mun á frumvarpinu um Orkusjóð eins og það er, og Orkusjóði eins og hann er núna sem ráðgjafarnefnd. Frumvarpið er að miklu leyti svipað verklagsreglum ráðgjafarnefndarinnar, ef maður ber þetta tvennt saman, en hv. þingmaður er sérfræðingur í einu atriði sem þar er. Í 4. gr. verklagsreglnanna er fjallað um að Orkusjóður sé samkeppnissjóður, að styrkumsóknir séu metnar út frá hlutverki og tilgangi sjóðsins og þeim áhersluatriðum sem fram koma í auglýsingum um styrki í hvert sinn. En í frumvarpinu er hvergi talað um að Orkusjóður sé nauðsynlega samkeppnissjóður. Það getur vel verið að það sé sagt í reglugerðarheimildunum sem eru hérna, en það er ekki augljóst hvaða áhrif það hefur á eðli sjóðsins af hendi ráðherra miðað við hvernig sjóðurinn starfar í dag. Miðað við að sjóðurinn starfar nú sem samkeppnissjóður, eins og margir aðrir sjóðir á vegum hins opinbera, þá er dálítið merkilegt, til viðbótar við það hvernig stjórnin er skipuð, að ekki sé tiltekið að um samkeppnissjóð sé að ræða, ef maður ber það t.d. saman við Tækniþróunarsjóð, Nýsköpunarsjóð o.s.frv. Mér þætti áhugavert að fá álit hv. þingmanns, sem leiddi einmitt vinnu fjárlaganefndar varðandi nýja Kríusjóðinn, hvað varðar reglurnar og ýmislegt fleira.
Forseti verður að gera athugasemd við að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er ekki klæddur í samræmi við það sem tilmæli eru um í þingsal.
Það má ekki opna glugga.
Forseti beinir þeim eindregnu tilmælum til hv. þingmanns að hann hugi að klæðaburði sínum. Mér finnst ekki við hæfi að menn gangi í ræðustól á Alþingi með þessum hætti.
Herra forseti. Já, það er mjög athyglisvert atriði sem hv. þingmaður vekur athygli á hér. Nú háttar þannig til að ég sit ekki í hv. atvinnuveganefnd, sem hefur haft þetta frumvarp til skoðunar, og ég hafði satt að segja ekki áttað mig á því að ekki væru settar nánari reglur eða fyrirmæli um það hvernig verkefni eru valin. Í 4. gr., um fjármögnun verkefna, stendur: „Stjórn Orkusjóðs gerir tillögur til ráðherra um lánveitingar og framlög úr Orkusjóði í samræmi við áherslur og stefnumótun stjórnvalda.“ Þetta eru sem sagt styrkir. Við lesturinn kemur ekkert fram um það annað en að setja eigi reglugerð um undirbúning úthlutunar og þess háttar. En það vantar algerlega að þetta eigi að byggjast á samkeppni, byggjast á mati á því hvaða verkefni eru talin best og hvaða skilyrði eru sett fyrir því að verkefni geti fengið styrk. Nú veit ég ekki hvort hæstv. ráðherra hyggst reyna að búa þessa reglugerð þannig úr garði að þetta verði allt skýrt þar. En ég tek undir það með hv. þingmanni að mjög æskilegt væri, og jafnvel nauðsynlegt, að skýrt væri kveðið á um að þetta væri gert á samkeppnisgrundvelli þannig að gert væri upp á milli umsókna með algerlega hlutlægum hætti á forsendum gæða verkefnanna sem sótt er um styrk fyrir.
Virðulegur forseti. Það er tiltölulega algengt að fólk mæti hér á skyrtunni, það er bara spurning hvers kyns maður er, ég veit ekki hvort það er vandamálið. Í 5. gr. verklagsreglnanna er einmitt farið yfir hvernig ráðgjafarnefnd gerir tillögu til ráðherra um lánveitingar sem er að miklu leyti eins og 4. gr. í frumvarpinu. Svo er einmitt hlutverk Orkusjóðs í 2. gr. í frumvarpinu eins og 3. gr. í verklagsreglunum. 4. gr. í verklagsreglunum er sleppt og farið beint í fjármögnun verkefna. Það virðist því að yfirlögðu ráði vera sleppt að skýra hvernig þetta er samkeppnissjóður án þess að það sé augljóst hvernig það ratar inn í frumvarpið á annan hátt. Út frá þessum almennu viðmiðum, um það hvernig við myndum vilja koma fram við umsækjendur á jafnréttisgrundvelli, er kannski eðlilegt að vænta þess að þetta sé samkeppnissjóður.
Herra forseti. Nú er það þannig að ég hef ekki kynnt mér umræddar verklagsreglur sem hv. þingmaður vitnar til. En eins og þetta lítur út hér í frumvarpinu og við fyrsta yfirlestur þá skortir skýringu. Ég ítreka að ég var ekki í nefndinni og hlustaði þess vegna ekki á gesti og hef ekki lesið umsagnir vandlega og veit ekki hvort þessi þáttur málsins kom til umræðu. En ég hefði talið að það væri mjög æskilegt og, eins og ég sagði áðan, nauðsynlegt að það væri alveg skýrt hvers eðlis sjóðurinn er. Er það þá stjórnin ein sem ákveður það, hún vill svona og svona verkefni? Er það hugsanlega ráðherrann sem beinir einhverjum tilmælum til stjórnarinnar? Eða er auglýst með almennum hætti eftir tiltekinni gerð af verkefnum og er síðan samkeppni um þau?
Virðulegi forseti. Til er hugtak í kvikmynda-, sjónvarpsþátta- og bókmenntafræðum, og ég biðst velvirðingar á að grípa til ensku, sem kallast „cliffhanger“. Það mætti kannski þýða sem klettasnasarhangi eða eitthvað í þá veru, sá sem hangir á klettasnösinni. Við þekkjum þetta, þætti lýkur á einhverju spennuþrungnu augnabliki og við erum skilin eftir í örvæni um það hvað gerist næst. Mér leið svolítið svona meðan ég var að hlusta á ræðu hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar. Hann lauk ræðu sinni á þessu sem kallað hefur verið „cliffhanger“ á ensku, hann lauk ræðu sinni eitthvað á þessa leið, með leyfi forseta: „Það sem ég hef alltaf undrað mig á er það …“ Svo kom aldrei það sem hv. þingmaður hefur alltaf undrað sig á og nú leikur mér forvitni á að vita það og ég vil nota þetta tækifæri til að spyrja hv. þingmann bara út í það hreint og beint og bíð í ofvæni eftir svari: Hvað er það sem hv. þingmaður hefur alltaf undrað sig á?
Herra forseti. Já, klettasnasarhangi, það er mjög gott orð og lýsandi. Ég skal viðurkenna að það var nú samt ekki af svona mikilli list sem ég ákvað að enda ræðu mína heldur, eins og kom fram, varð smámisskilningur hér milli mín og hæstv. forseta um ræðutíma þannig að ég ætlaði að hafa ræðuna lengri og gera grein fyrir því hvað ég hefði alltaf undrast. En ég skal byrja að reyna að upplýsa hv. þingmann og aðra tilheyrendur um hvað það er sem ég hef alltaf undrast í þessu samhengi öllu. Þá vil ég samt sem áður segja að þetta er auðvitað ekki undantekningarlaust frekar en margt annað. Við höfum sérstöðu og höfum komið upp mikilli þekkingu hér í landinu og erum vissulega farin að flytja hana út í vissum skilningi, jafnvel í stórum stíl. Á sama tíma og Danir t.d. eru, eða voru, ég er ekki alveg viss um stöðuna á þeim núna, einir stærstu vindmylluframleiðendur í heimi, og eru með fyrirtæki á borð við Danfoss sem framleiðir ofnakerfi, ofnaloka, stýringar á alls konar kerfum, hefur mig alltaf undrað að við framleiðum - nú vil ég ekki nota orðið ekkert því það er örugglega ofmælt - allt of lítið af búnaði. Hér var nefnt varmadæluverkefni í Vestmannaeyjum. Það er allt sett saman af íslensku hugviti en ég efast um að stórir íhlutir hafi verið framleiddir á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið sem var upplýsandi. Við höfum vissulega gert nokkuð af því að deila með öðrum þjóðum þekkingu okkar í þessum efnum og þar nægir að nefna Jarðhitaskóla Sameinuðu þjóðanna sem hefur verið mjög merkileg og mikilvæg stofnun og hefur gegnt mjög mikilsverðu hlutverki við að hjálpa fólki að nýta þá auðlind. En getur verið að hægt sé að safna meira saman á einn stað þekkingu úr ólíkum áttum og búa til eitthvað sem mætti kannski kalla orkuskóla Íslands? Þá mætti búa til eitthvert svæði þar sem væri saman komin öll þessi [[Forseti hringir.]]mikla þekking sem er dreifð um allt land og jafnvel hægt að búa til verðmæti úr því.
Herra forseti. Já, vafalaust og ég held reyndar að til séu vísar að slíku samstarfi þar sem fólk og fyrirtæki reyna að samþætta þekkingu sína og kunnáttu. Það er hægt og þar má örugglega gera miklu betur. En svo að ég víki nú aftur að þessari undrun minni er auðvitað svolítið sorglegt að ekki sé framleiddur meiri búnaður hér, og við getum örugglega gert það í framtíðinni. Mér finnst það svo merkilegt, með þessa miklu sérstöðu, alveg eins og við höfum í fiskveiðum, við erum mikil sjósóknarþjóð með kraftmikla útgerð, og tækjabransi á heimsmælikvarða spratt upp í kringum sjávarútveginn, en svoleiðis spratt ekki upp [[Forseti hringir.]]í kringum orkuiðnaðinn eins og hefði þurft að gerast.
Herra forseti. Mig langar að leggja til við hæstv. forseta að hann geri tveggja til fimm mínútna hlé á þessum fundi þannig að hv. þingmenn, sem það á við, geti klæðst að fullu. Ég vil einnig beina því til forseta, svona til vara, að þeim þingmönnum sem ekki hafa séð sér fært að klæða sig að fullu verði meinaður aðgangur að þingsalnum og til þrautavara legg ég til að sömu þingmönnum, sem ekki hafa séð sér fært að klæða sig að fullu, verði meinaður aðgangur að ræðustóli Alþingis. Ég geri mér fulla grein fyrir því að ekki er hægt að innræta mönnum sjálfsvirðingu. Það er ekki hægt að gera neitt í því ef menn bera ekki virðingu fyrir sjálfum sér. En mér þykir það heldur ömurlegt þegar menn bera ekki virðingu fyrir elstu stofnun landsins og þeim hefðum og reglum sem þar hafa gilt um árabil.
Virðulegi forseti. Ég átta mig á því að það er kynslóðamunur á Alþingi eins og víðar í samfélaginu. Það er misskilningur hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar að einhvers konar virðingarleysi felist í því að vera ekki í jakka, hvort sem það er hér í pontu eða annars staðar. Það er einfaldlega ekki virðingarleysi. Mér þykir mjög leitt að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson taki klæðaburð hv. þingmanns svo alvarlega. Ég vona að það breytist. Það er alvanalegt að þingmenn mæti í pontu og jafnvel í forsetastól án þess að vera í jakka en auðvitað bara ef um konur er að ræða. Ég vildi bara koma hingað upp og leiðrétta það að þetta sé einhvers konar virðingarleysi. Það er einfaldlega misskilningur, virðulegur forseti. Ég minni einnig á að það er ekkert voðalega langt síðan að það var regla hér að karlmenn væru með bindi. Svo kom hrun og karlmenn voru sendir heim til sín til að sækja bindi ef þeir voru ekki með það. Það var tímasóun, virðulegi forseti, eins og þessi umræða.
Herra forseti. Ég fagna því að við finnum tíma í öllu þessu málafargani til að ræða virðingu Alþingis. Mig langar til að bæta á þann lista sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson bryddar upp á um hluti sem við getum gert til að bæta virðingu Alþingis. Og það er kannski að íhuga, ekki bara hvernig við komum klædd hingað í ræðustól heldur hvað við höfum til málanna leggja. Ég mælist til þess, ef við ætlum í alvöru að ræða virðingu Alþingis, að við veltum fyrir okkur hvort við vinnum henni gott gagn með álíka málþófi og Miðflokkurinn viðhafði hér fyrir ári um orkupakkann. Við getum haft mismunandi skoðanir á ýmsu og þar af leiðandi og þar með greinilega á því hvernig við gerum virðingu Alþingis hátt undir höfði. Ég get að vissu leyti tekið undir það að útlit okkar hér í ræðustól er hluti af því. En það kemur fleira til. Ég get ekki orða bundist eftir að hv. [[Forseti hringir.]]þingmaður Miðflokksins kom hér upp í pontu og [[Forseti hringir.]]taldi klæðaburð þingmanna helst til vansa virðingu Alþingis.
Virðulegur forseti. Ég vil fyrst koma fram því sjónarmiði að þetta er ekki kynslóðamunur eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson vildi meina áðan, að það væri eldri kynslóð þingmanna sem vildi klæða sig snyrtilega, vera til að mynda með bindi og snyrtilega til fara en yngri kynslóðin, eins og hv. þm. Brynjar Níelsson hefur stundum kallað það, klæði sig eins og niðursetningar. Ég held að það geri okkur öllum gagn hér inni ef við nálgumst störf okkar af tilhlýðilegri virðingu og auðvitað er snyrtilegur klæðnaður og framkoma hluti af því. Það er auðvitað annar hlutur sem er ekki til virðingarauka fyrir Alþingi en það er orðfærið sem við notum hér í pontu þegar við lýsum samherjum okkar. Það hefur á köflum verið þannig [[Forseti hringir.]]að betur mætti fara. [[Gripið fram í: En á Klausturbarnum?]]
Forseti. Ég sendi fyrirspurn til hæstv. ráðherra fyrir nokkru varðandi jafnréttismál, kynjamismunun. Einhverjar konur voru berbrjósta í sundi og þær voru sendar upp úr. Kona sendi mér fyrirspurn, hvort ég gæti spurt ráðherra um þetta. Partur af því var klæðaburður fólks, með leyfi forseta: „Er stofnunum og opinberum fyrirtækjum heimilt að setja reglur um klæðaburð fólks, t.d. um að konur séu í kjól og karlar í jakkafötum eða að konur séu með huldar geirvörtur í sundi en karlar ekki?“ Í svari ráðherra segir: „Atvinnurekendum er heimilt að setja reglur, hvort sem þær eru skráðar eða óskráðar, um klæðaburð starfsfólks svo framarlega sem reglurnar fela ekki í sér brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar og meginreglunni um jafna meðferð karla og kvenna á vinnumarkaði, sbr. lög nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla (hér á eftir nefnd jafnréttislög).“ Alþingi er ekki virða þetta. Hér eru reglur um að karlmenn verði að vera í jökkum. Auðvitað eiga allir að vera snyrtilega klæddir en konur þurfa ekki að vera það. [[Forseti hringir.]]Konur þurfa ekki að vera í jökkum. [[Gripið fram í: Auðvitað þurfa allir að vera snyrtilega klæddir.]]Auðvitað eiga allir að vera snyrtilega klæddir en konur þurfa ekki að vera í jökkum. [[Forseti hringir.]]Það er ekki verið að fylgja þessu sem ráðherra segir að séu lög í landinu.
Það var eiginlega komið fram á varir forseta að segja að hann myndi ekkert kippa sér upp við það þótt karlmenn kæmu í snyrtilegum kjól í ræðustólinn [[Ókei.]]en það er þeirra val.
Virðulegi forseti. Það er til stétt fólks sem kallast stílistar sem er fólk sem hefur vit á því hvernig aðrir eigi að vera til fara og ráðleggur fólki mikið um það hvernig það eigi að vera til fara. Oft eru þetta mjög snyrtilegir karlmenn sem hafa þennan starfa með höndum og þetta er ágætur starfi. Við höfum líka þessa stétt hér í þinginu, þingmenn Miðflokksins sem koma reglulega hingað upp og segja okkur hinum til um það hvernig við eigum að klæðast. Þetta eru stílistar þingsins. Þeir hafa náttúrlega með framgöngu sinni vakið þjóðarathygli fyrir háttvísi og fallega framkomu og verið öðrum til eftirbreytni um það. En ég verð þó að segja fyrir mína parta, og ég biðst forláts á því, að ég biðst undan þessum ráðleggingum.
Hæstv. forseti. Við eigum okkur smáreglugerð um stíl sem heitir Háttvirtur þingmaður og á bls. 22, ef ég man rétt, er brýnt fyrir mönnum að bera sig snyrtilega að. Þessi stílistahandbók var ekki samin af Miðflokksmönnum, ef ég man það rétt, en það er sama hvaðan gott kemur. En ég vil að öðru leyti bara hvetja hæstv. forseta til að beita valdi sínu samkvæmt því að halda hér góðri reglu. Og ég ánýja það sem ég sagði áðan, að það sé rétt að meina mönnum aðgang að þessum ræðustól séu þeir ekki betur klæddir en svo að þeir líti út fyrir að vera á leiðinni út með ruslið. Mér finnst það ekki við hæfi og ég vil gera sömu eða meiri kröfur en stórverslunin Costco þar sem þetta fólk myndi ekki fá aðgang.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað hlægilegt að heyra hv. þingmenn Miðflokksins koma hér upp og tala um virðingu Alþingis, hvað þá að bæta mætti hvernig við tölum um samstarfsfélaga okkar á þingi. Að þeir komi hingað til að messa yfir okkur hinum hvernig við eigum að koma fram við samstarfsfélaga okkar og hvernig klæðaburður okkar á að vera er náttúrlega yfirgengilega hallærislegt, virðulegur forseti. Hugsið ykkur bara að hafa ekkert betra við tíma sinn að gera en að velta sér endalaust upp úr því í hvaða fötum fólk er. Mikið hlýtur það að vera leiðinlegt líf að hafa ekki merkilegri hluti að segja í ræðustól Alþingis en að setja út á klæðaburð annarra hv. þingmanna. Málefnaþurrðin er kannski orðin ansi mikil þegar við þurfum að gera athugasemdir við útlit hvert annars. Þetta eru svona unglingastælar, [[Forseti hringir.]]einhvers konar.
Heyr, heyr.
Ég mótmæli þessari vitleysu, virðulegi forseti.
Forseti telur rétt að það komi fram, fyrir þá þingmenn sem voru kannski ekki viðstaddir upphaf þessara orðaskipta, að það var forseti sjálfur sem gerði athugasemdir við klæðaburð hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar. Ég sé mér til mikillar ánægju að hv. þingmaður hefur brugðist vel við og er nú klæddur eins og viðeigandi er hér í salnum.
Hæstv. forseti. Sjálfur er ég ekki þekktur stílisti. Og ég get líka fullvissað þingmanninn um að þetta er ekki vitlausasta umræðan sem hér hefur verið. En snyrtilegur klæðnaður í þingsal hefur auðvitað að hluta til með virðingu þingsins að gera. Það hefur ekkert með kynslóðabil að gera. Að vera klæddur eins og maður sé dreginn upp úr súr hefur ekkert með kynslóðabil að gera, það er bara ákveðin kurteisi. Við erum hérna í beinni útsendingu fyrir framan þjóðina og að koma hér á sokkaleistunum, jakkalaus, er fyrir neðan allar hellur, að mínu viti, hæstv. forseti, og hefur enn síður með jafnan rétt karla og kvenna að gera. Hvernig kom það í umræðuna? [[Gripið fram í: Hvað með hárið?]]Bítlahár var einu sinni í tísku.
Það verður að greiða það samt. Er það ekki snyrtilegt?
Jú, ég er að reyna að greiða það. [[Forseti hringir.]]Ég er bara að segja að við eigum að sýna þjóðinni virðingu með því að koma sæmilega klædd í ræðustól.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Brynjari Níelssyni. Við eigum að sýna þjóðinni virðingu. Mér finnst þessi umræða ekki vera neitt sérstaklega virðingarverð gagnvart neinum í rauninni. Við vinnum hjá 1070 ára gamalli stofnun, eða kannski 150 ára gamalli stofnun, eftir því hvernig er talið, en það er ljóst að ýmislegt hefur breyst á þeim tíma. Fólk í héraðsdómi gengur um í skikkjum en það er ekki krafa um það hér. Við höfum lagt af bindisskylduna góðu og ég er rosalega feginn því að hún sé ekki lengur í gildi. En klæðnaður þróast, samfélög þróast. Það klæðir enginn sig í dag á þann hátt sem fólk klæddi sig á Alþingi 930 og það er örugglega hið besta mál. Við sjáum það líka í öðrum löndum. Í Bretlandi eru bara örfá ár síðan fólki var ekki lengur gert skylt að vera með hárkollur. Það eru ekki allar hefðir góðar, herra forseti. [[Forseti hringir.]]Það er bara fínt að við hættum að agnúast út í svona rugl þegar við gætum verið að nota tímann í betri hluti.
Forseti telur nú að það gæti verið gaman að sjá hv. þm. Smára McCarthy á litklæðum.
Virðulegur forseti. Tímarnir breytast og mennirnir með, eins og kom ágætlega fram í ræðu hv. þm. Smára McCarthys. Bindisskyldan er farin og fleira. Það var eldsvoði hérna niðri í bæ og ekki hægt að hafa opna glugga. Af kurteisi við nágrannaþingmenn taldi ég eðlilegt að komast í aðeins svalara umhverfi og losa mig við jakkann, án þess að ég fari lengra út í það. Kurteisinnar vegna var ég aðeins léttklæddari áðan en alla jafna í ræðustól, en ég tel nákvæmlega ekkert virðingarleysi fólgið í því að mæta á skyrtunni enda eru skyrtur, þess konar klæðaburður, tiltölulega algeng sjón í ræðustól þingsins. Ég sé ekkert virðingarleysi í því.
Virðulegur forseti. Sá forseti sem nú situr í stól þekkir væntanlega betur en nokkurt okkar hér inni hvernig hefðir þingsins breytast og að þær breytingar eru oftast til góðs. Það er ekki mjög langt síðan starfsfólk Alþingis mátti helst ekki ávarpa þingmenn að fyrra bragði. Sú yfirgengilega stéttskipting sem viðgekkst langt inn á þessa öld er sem betur fer að baki. Ég verð að segja virðulegum forseta það til hróss að hann hefur létt nokkuð á reglum varðandi klæðaburð í þingsal. En ég verð að viðurkenna að ég hélt fyrst að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson ætlaði að koma hér upp í einhverjum stráksskap, svona aðeins til að liðka sig svo hann sæti ekki yfir umræðunni allt kvöldið, hann vildi fá blóðið á hreyfingu. En svo kom hann með þá kröfu, herra forseti, um að forseti tæki málfrelsið af fólki. [[Forseti hringir.]]Það er ekki stráksskapur, það er bara beiðni um valdníðslu. [[Forseti hringir.]]Ég fagna því að virðulegur forseti hlusti ekki á þá bölvuðu dellu hjá hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni.
Forseti biður menn að gæta hófs í orðum.
Forseti. Bara mjög stutt. Ég er búinn að senda bréf til forsætisnefndar um að hún afgreiði þetta mál og þá skal það afgreitt á forsendum jafnréttislaga sem eru í landinu. Þetta svar frá jafnréttismálaráðherra er alveg skýrt, með leyfi forseta: „Atvinnurekendum er heimilt að setja reglur, hvort sem þær eru skráðar eða óskráðar, um klæðaburð starfsfólks svo framarlega sem reglurnar fela ekki í sér brot á 65. gr. stjórnarskrárinnar og meginreglunni um jafna meðferð karla og kvenna á vinnumarkaði, sbr. lög nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.“ Þessi lög eru í gildi og stjórnarskrá en það er kannski ágætt að það komi fram að fyrsta reglan hér á þingi er sú að karlar þurfi að vera í jökkum og konur ekki. Hæstv. forsætisráðherra hefur komið hérna í Batman-sokkabuxum, með Batman-merkinu niður eftir öllu. Konur klæða sig mjög frjálslega hérna, sem er frábært. Við karlarnir viljum kannski fá að gera það líka. Þannig að ef það á að taka þetta upp í forsætisnefnd hef ég lagt til [[Forseti hringir.]]að það sé gert í anda stjórnarskrárinnar og jafnréttislaga. Forseti svarar því kannski hvort forsætisnefnd ætlar að taka þetta fyrir.
Herra forseti. Ég verð að játa að það fór aðeins um mig þegar þessi umræða hófst því að ég var skráð næst í ræðustól, stend hér í framsóknargrænum kjól og skammaðist mín aðeins. Ég ætlaði að segja að mér finnst þetta áhugaverð umræða, en mér finnst hún það ekki. [[Hlátur í þingsal.]]Bara alls ekki. Ég kem úr svo íhaldssömu starfsumhverfi að mér finnst ég vera frjálsleg hér þegar ég er ekki í skikkju. Mér finnst ég líka eiga eitthvað eftir í ræðunni þegar ég lýk máli mínu ekki á því að fara fram á refsingu. [[Hlátur í þingsal.]]En auðvitað verður fullorðið fólk að fá að ráða því hvernig það er klætt og auðvitað er svigrúm kvenna aðeins meira. Ég sé fyrir mér að karlmenn kæmust ekki upp með það að vera hér í framsóknargrænum kjól. En að því sögðu þá held ég að það megi alveg segja það um ásýnd að við erum alltaf að spegla virðingu okkar fyrir stofnuninni og það held ég að eigi við um klæðaburðinn líka.
Sammála.
Herra forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að það er fráleitt að gera kröfu um að málfrelsi þingmanna sé takmarkað á þeim grundvelli hvort þeir séu í jakka eða ekki. Ég er þeirrar skoðunar að auðvitað eigum við að bera virðingu fyrir þessari stofnun og auðvitað eigum við að klæða okkur snyrtilega. Auðvitað eigum við að tala snyrtilega og hegða okkur snyrtilega, bæði innan og utan starfsvettvangsins, en það er líka þannig að hlutirnir þróast. Ég verð eiginlega að játa á mig ákveðið afbrot hér í dag. Það vill þannig til að ég fór í gallabuxur í morgun sem er, að mér skilst, alveg harðbannað. Ég veit ekki hvort þetta verður tekið fyrir á fundi forsætisnefndar, ég vona ekki. Ég vona að málinu sé hér með lokið. En ég bendi samt á að þetta eru fínar buxur sem ég keypti og með góðu merki. Það er kannski til marks um að það má alveg leyfa klæðaburði að þróast.
Virðulegi forseti. Mér er alveg sama hvernig fólk er klætt almennt og yfirleitt og læt mér það í léttu rúmi liggja. Virðing felst ekki í klæðaburði. Það er ekki endilega virðing í sjálfu sér að vera í jakkafötum, það geta verið eggjaslettur á bindinu og skyrtan getur verið illa girt og illa hneppt og það getur verið ljótar litasamsetningar, þetta getur verið ljótt og bara andstyggilegt og raun að horfa upp á þetta og maður ber ekki nokkra virðingu fyrir viðkomandi þó að hann sé klæddur svona. Virðing felst í því hvernig maður ber sig, hvernig maður talar, hvernig maður kemur fram við annað fólk. Virðing felst í því að bera virðingu fyrir tíma annars fólks, fyrir viðhorfum annars fólks, fyrir tilveru annars fólks. Virðing felst í því að eiga í samtali við annað fólk. Hún felst ekki í því að mæta með eggjaslettur á bindinu.
Virðulegur forseti. Ég var ekki viðstödd atvikið sem kveikti þessa umræðu hér, en ég get ekki látið hjá líða að tjá þá skoðun mína að mér þykir okkur hafa farið aftur í þessum þingsal hvað klæðaburð varðar. Mér finnst það skipta máli að við séum snyrtileg, auk þess að við eigum fyrst og fremst að koma vel fyrir og vera almennileg hvert við annað. Þannig að mér finnst alveg ástæða til að við ræðum aðeins okkar á milli hvort við getum ekki staðið okkur betur í því og sýnt meiri virðingu gagnvart þessari gömlu og virðulegu stofnun með því hvernig við komum fram og hvernig við klæðum okkur. En mig langar þó að segja eitt. Eins og mér finnst yfirleitt áhugavert að ræða jafnréttismál, og mér finnst líka mjög áhugavert að velta því upp jafnt gagnvart konum og körlum, þá veit ég ekki alveg hvert við erum komin í samtalinu um jafnréttismál þegar við erum að velta fyrir okkur klæðaburði út frá því hvort maður er í jakka eða skyrtu eða kjól eða hvað. Ég held að þetta mál sé stærra og mikilvægara en svo að við eigum að blanda því inn í þessa umræðu hvort fólk var í jakka eða ekki.
Virðulegi forseti. Ég má til með að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir innleggið, henni finnst aðeins of langt gengið að ætla að blanda jafnréttislögunum inn í þetta. En ég vil halda því til haga að það skiptir máli að manni líði vel í vinnunni, að maður sé ekki að kafna úr hita eða krókna úr kulda. Til dæmis er ein af fáum hátternisreglum sem gilda hér um klæðaburð kvenna sú að við megum ekki vera í lopapeysu. Þetta geta samt verið gullfallegar lopapeysur, en við megum ekki vera í þessum hálfgerða þjóðbúningi okkar Íslendinga til að halda á okkur hita. Og oft er okkur konunum töluvert kaldara en körlunum, og karlarnir eiga það til að ofhitna aðeins. En þeir þurfa að vera í jökkum sem eru oft allt of heitir. Það er ekkert voðalega þægilegt að sitja fastur í vinnunni og vera að stikna úr hita. Kannski gætum við sýnt hvert öðru smátillitssemi þannig að okkur líði vel í vinnunni. En mig langar að spyrja hæstv. forseta, sem skoraði á hv. karlkyns þingmenn að mæta kjól: Ef þeir gera það, þurfa þeir þá að vera í jakka yfir kjólnum?
Forseta er ljóst að það var hæpið hjá honum að slá á þessa léttu strengi, þannig að ég áskil mér rétt til að endurskoða þessa hugmynd mína. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Ég hugsa að þetta sé eina stofnunin þar sem enn er hlegið að því að karlmenn gætu mætt í kjól, eða karlmenn sem eru skráðir í þjóðskrá sem karlmenn; karlmenn sem hafa kannski helstu líkamlegu einkenni karlmanna. Það vill svo til að klæðaburður og tilætlunarsemi varðandi klæðaburð annarra er jafnréttismál í dag og við erum löngu komin á þann stað í umræðunni. Þetta er kannski ekki fyrsti hópurinn í samfélaginu sem þarf að vorkenna sjálfum sér yfir vinnuskilyrðum, við getum eflaust verið alveg sammála um það. En það er alger misskilningur að þetta komi jafnrétti ekki við. En ég er líka sammála hv. 7. þm. Reykv. n., mér finnst þetta ekki sérstaklega áhugaverð umræða, alla vega ekki hér í þingsal. Oft hefur verið kallað eftir því að við séum snyrtilega klædd í þessum umræðum og ég er sammála, virðulegi forseti, og ég heyri ekki betur en að allir hér inni séu sammála. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson er snyrtilega klæddur og kom hingað í pontu snyrtilega klæddur. Hann kom bara ekki hingað í sama dressi og íhaldssamari og að [[Forseti hringir.]]jöfnu eldri karlþingmenn ætlast til. [[Forseti hringir.]]Engin vanvirðing er fólgin því, virðulegi forseti. Samfélagið þróast úr því að setja allt fólk í eitthvert box, [[Forseti hringir.]]við erum að reyna að komast út úr því í jafnréttisumræðunni í dag.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að óska stuðningsmönnum Liverpool innilega til hamingju með daginn, 30 ára þrautagöngu er lokið. Ef við værum á léttari nótum þá væri ég eflaust klædd rauðum stuttermabol með merki Liverpool í barminum. En ég áttaði mig ekki á að þessi stóra stund rynni upp í kvöld, ég mæti mögulega með trefilinn á morgun eins og hæstv. forsætisráðherra gerði hér fyrr í vetur til að fagna, en í staðinn nýt ég forréttinda minna og mæti hér í pontu Alþingis í skyrtu, ekki einni fata, ég er í buxum líka þó að þeir sem heima eru sjái það ekki, ég er hér í skyrtu án þess að vera í jakka og geri það iðulega því það verður oft mjög heitt hér í salnum. [[Forseti hringir.]]Ég þakka hæstv. forseta fyrir að leyfa mér að vera svona klædd í pontu.
Þá hefur forseti ekki skráð niður fleiri í bili til að ræða fundarstjórn forseta. Forseti gerði athugasemdir við klæðaburð hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og þakkar hv. þingmanni fyrir að verða vel við þeim tilmælum að klæða sig í samræmi við það sem lagt er upp með, t.d. í handbók sem þingmönnum er kynnt þegar þeir hefja hér störf. Fjölmargar stéttir í landinu klæðast með tilteknum hætti, það er hluti af starfi þeirra og starfsskyldum, og þeim sem bjóða sig fram til Alþingis ætti eða mætti, ef þeir hafa fylgst með stjórnmálum, vera það ljóst að það hefur líka verið hefð hér að fólk uppfylli ákveðnar klæðaburðarskyldur, sé snyrtilega og vel til fara og á mörgum stöðum, bæði í þingsköpum, siðareglum þingmanna og þessari ágætu handbók, er með einum eða öðrum hætti inn á það komið. Forseta verður stundum hugsað til gamals texta þegar sem mest er rætt um virðingu Alþingis en þar stendur að þeir segi mest af Ólafi konungi sem hvorki hafi heyrt hann né séð. Í huga forseta snýst þetta um virðingu fyrir sjálfum sér, þingmannsstarfinu, stofnuninni Alþingi og samstarfsfólkinu. Þetta snýst kannski ekki síður um tillitssemi. Ef klæðaburður einstakra þingmanna veldur öðrum þingmönnum verulegum ama þá er spurningin hvort það sé ekki útlátalítið fyrir þá þingmenn að leysa það mál með því að vera a.m.k. það snyrtilega klæddir að öðrum þingmönnum þyki það ekki stórlega miður. Forseti þekkir þetta af reynslu sem er sjálfsagt að miðla af til hv. þingmanna því þegar ég tók fyrst sæti átti ég ein jakkaföt og gat ekki verið í þeim alla daga. Ég mætti hér stundum í peysu með V-hálsmáli, skyrtu og bindi og taldi mig gera þar eins vel og ég mögulega gat, var í mínum næstfínustu klæðum. En þá voru hér margir þingmenn sem töldu þetta ekki gott og töldu mig á það að það væri þá eðlilegra að ég leysti málið heldur en að 62 þingmenn aðrir liðu fyrir það hversu fátæklega ég væri klæddur. Þannig leystist það mál, af því að mér fannst það augljóst mál að það væri mitt að leysa það en ekki standa í leiðindum við alla hina félaga mína hér á Alþingi. Forseta er alvara þegar hann biður hv. þingmenn um að reyna þó að uppfylla a.m.k. þær vægu klæðnaðarskyldur sem enn eru við lýði og nýir þingmenn eru beðnir að uppfylla. Forseti trúir ekki öðru en að við getum a.m.k. sameinast um það, lagt það fram til þess sem við berum öll svo mjög fyrir brjósti, virðingar Alþingis.
Virðulegi forseti. Það er með mikilli tilhlökkun sem ég kem hingað upp til að ræða þetta mál. Mig langaði að þessu sinni að fara aðeins yfir atriði sem lýtur að umsögn frá Ríkisendurskoðun í tengslum við þetta mál. Það er kannski áhugavert að ekki lengra frumvarp en þetta sé efni svona mikillar umræðu en umsögn Ríkisendurskoðunar lýtur að tveimur greinum frumvarpsins, 8. gr., sem hefur verið töluvert til umræðu hér í dag og í kvöld, og 6. gr. Í 8. gr., sem fjallar um reglugerðarheimildina, kemur fram að stjórn Orkusjóðs geti sett nánari reglur og skilyrði um tilfærslu fjármuna milli einstakra verkefna ef nauðsyn krefur. Ríkisendurskoðandi segir að hér vakni sú spurning hvort stjórn Orkusjóðs eigi að geta flutt fjármuni á milli ára án aðkomu ráðherra. Varðandi 6. gr. lýtur athugasemdin að tekjum Orkusjóðs, sem eru framlag úr ríkissjóði samkvæmt ákvörðun Alþingis á fjárlögum hverju sinni. Ástæða sé til að fá sjónarmið fjármála- og efnahagsráðuneytisins um það hvort þetta atriði geti valdið skörun í framtíðinni. Ég sé núna að er minnisblaðið sem fylgdi með umsögninni en er ekki umsögnin sjálf en tel nú samt að þetta sé í anda þess sem einnig er rakið í umsögninni. Svo var annað atriði sem mér fannst áhugavert í tengslum við þetta frumvarp, það eru sjónarmið um áherslur íslenskra stjórnvalda í þessum nýja heimi orku- og umhverfismála og sömuleiðis skuldbindingar stjórnvalda, bæði með Parísarsamkomulaginu og svo samstarfssamningum við önnur Norðurlönd og fleira sem er í þá veru, að styðja við þróun orkutækni sem geti komið í stað notkunar jarðefnaeldsneytis. Um þetta er fjallað í umsögn frá Valorku. Þar er því sjónarmiði haldið fram og flaggað að þetta sé skylda okkar, ekki aðeins hérlendis heldur einnig á heimsvísu, sem sagt að hérlendis ættu í reynd að vera til staðar einhver þau stuðningsúrræði sem hefðu þann tilgang að styðja íslenska tækniþróun, sem mætti þá miðla til annarra landa sem umhverfisvænum tæknilausnum til orkuframleiðslu og þetta úrræði skorti algerlega hérlendis. Um það atriði er ekki fjallað í þessu stutta frumvarpi en ég verð að segja að mér fannst þetta sjónarmið vera allrar athygli vert.
Forseti. Hv. þingmaður er þingmaður Viðreisnar og búin að vinna sem ríkissaksóknari, er það ekki, [[Gripið fram í.]]saksóknari já. Ég geri ráð fyrir því að hún hafi frekar góðan skilning á atvinnulífinu og góðum stjórnarháttum og slíku. Mig langar að spyrja þingmanninn í ljósi þess að ráðherra leggur fram frumvarpið og í því er lagt til að ráðherra sjálfur skipi þrjá aðila og ákveði eftir hvaða reglum þeir starfa. Og svo ákveða þessir aðilar hvernig deila skuli út þessu fjármagni, sem mér er sagt að hafi á ákveðnum tímapunkti slagað upp í kvartmilljarð. Þessum aðilum er, samkvæmt reglugerð sem ráðherra setti á sínum tíma, aðeins skylt að leita umsagnar hjá Orkustofnun eða hjá öðrum sérfræðingum. Með leyfi forseta: „Áður en tillaga er gerð um styrki eða lánveitingu úr Orkusjóði, eða niðurfellingu á endurgreiðsluskyldu lána skv. 15. gr., skal ráðgjafarnefnd leita umsagnar Orkustofnunar eða annarra sérfræðinga eftir því sem við á.“ Það er svolítið opið. Ef þeim finnst það ekki eiga við þá segja þeir bara: Mér finnst það ekki eiga við og þá geri ég það ekkert. Og ráðherra er hæstánægður og segir: Já, þetta lítur vel út, strákar, sem ég valdi sjálfur í nefndina, þetta er flott. Eru ekki allir sammála um að þetta sé frábært mál? Hvað segið þið að þetta sé mikið? Kvartmilljarður? Flott mál. Við getum komið þessu á réttan stað. En að öllu djóki slepptu, eru það góðir stjórnarhættir að einn aðili ákveði lögin og síðan reglurnar, og skipi alla þrjá aðilana sem eiga síðan að útdeila almannafé sem ráðherra samþykkir? Eru ekki til betri venjur og stjórnarhættir en þetta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég myndi segja að eftir að við höfum átt í þessu góða samtali um frumvarpið í dag og í kvöld mætti kannski gefa því þá heildarumsögn að það sé mínimalískt. Hér erum við með níu greinar, þar af eina sem lýtur að gildistöku, þannig að þetta eru átta efnisgreinar um óskaplega stórt og víðfeðmt hlutverk. Síðan galopnast í 8. gr. einhver hliðarveröld við frumvarpið þar sem er skylduákvæði um að ráðherra skuli setja reglugerð. Og síðan er sagt að stjórn Orkusjóðs geti sett nánari reglur og skilyrði. Svo er greininni lokað með því að segja að ráðherra sé heimilt að setja nánari ákvæði í reglugerð. Fyrir þá sem koma að þessu frumvarpi án þess að sitja í nefndinni og án þess að hafa stúderað samtalið eða forsöguna í kringum það þá blasir við að það er ansi mikið skilið eftir opið. Varðandi stjórnarhætti þá tengist það aðeins því samtali sem við áttum fyrr í kvöld um skipan stjórnarinnar. 3. gr. mætti líka fá þá umsögn að hún sé mínimalísk. Þrír einstaklingar skulu skipaðir í stjórn til fjögurra ára, og síðan er hið augljósa sagt, að þar af skal einn vera skipaður formaður. Það færi langtum betur á því ef við sem eigum að setja þessi lög værum ögn skýrari í því til hvers er ætlast. Ég held að það myndi þjóna þessu regluverki og frumvarpi mun betur.
Forseti. Ég bæti við því sem sagt var í nefndinni, það kom fram við 2. umr. í andsvörum við Njál Trausta Friðbertsson, framsögumann nefndarinnar í málinu, sem er samflokksmaður ráðherra sem leggur þetta frumvarp fram og fær að skipa alla í stjórn og setja þessa reglugerðarheimild og „beisiklí“ bara ráða þessu sjálfur. Nefndinni finnst þetta bara nóg. Henni finnast þetta vera góðir stjórnarhættir. Það sé nóg að stjórnin þurfi að ráðfæra sig við Orkustofnun og mögulega einhvern annan ef tilefni er til, og að hæfniskröfur þeirra þriggja aðila, sem eiga að fara með þetta rosalega víðtæka hlutverk og eru skipaðir til fjögurra ára í senn, séu bara almennar hæfniskröfur. Í rauninni er bara sagt að þeir megi ekki vera á sakaskrá, einhverjar algerar lágmarkskröfur. En hlutverk sjóðsins er víkkað út allsvakalega, eins og segir í 2. gr., þ.e. að stuðla að hagkvæmri nýtingu orkuauðlinda, draga úr notkun jarðefnaeldsneytis, auka nýtingu á innlendum endurnýjanlegum orkugjöfum, stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála og fylgja orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og loftslagsstefnu. Þetta er hlutverkið. Það á að skipa þrjá aðila, sem ráðherra sjálfur skipar til fjögurra ára, og þeir þurfa aðeins að ráðfæra sig við Orkustofnun. - Kommon. Ef ég þýði það: Koma svo. [[Hlátur í þingsal.]] Ég ræddi við hæstv. ráðherra áðan og hún er að skoða þetta eitthvað, hvort ekki sé hægt að setja eitthvað meira þarna inn. Ég ræddi við einn stjórnarþingmann í matsalnum, frekar háttsettan, og hann sagði: Ha? Þetta er um orkustefnu, nýsköpunarstefnu, loftslagsstefnu, kannski ætti umhverfisráðherra að skipa einn þarna í stjórn. Að sjálfsögðu ættu fleiri að koma að þessu máli svo það sé faglegt. Það er engin sérstök spurning í þessu, þetta eru bara andsvör til að leggja inn í umræðuna og dýpka hana. En aftur: Eru þetta góðir stjórnarhættir? Mér finnst það ekki.
Virðulegi forseti. Góðir stjórnarhættir. Við ættum náttúrlega að nálgast lagasetningu þannig að það sé sameiginlegt verkefni okkar allra 63 sem sitjum hérna inni. Kannski endurspeglar það ákveðinn veruleika að við séum að tala um það hvernig ráðherra fer með þessi völd. Við ættum náttúrlega að fara með það vald sameiginlega með ráðherra þegar þetta frumvarp er að verða að veruleika og varðandi það hvernig löggjöfin lítur að endingu út. Það má kannski orða það þannig að þetta snúist um stjórnunarhætti, en ég myndi líka segja að þetta snúist um gæði lagasetningar, hvernig við viljum að lögin líti út. Er ekki almenna reglan sú að maður eigi að geti lesið reglur og ákvæði og náð og skilið hvert grunnstefið er? Auðvitað getur það ekki verið tæmandi upptalning, en t.d. í ljósi þess sem hv. þingmaður nefnir, að hér er orkustefna undir, nýsköpunarstefna, byggðastefna og stefna í loftslagsmálum, hefði þá ekki komið til álita að hér kæmi að fólk úr fleiri áttum? Mér finnst þetta tengjast því, sem situr aðeins í mér eftir að vera komin hingað inn, að í aðra röndina sé einhver tilhneiging hér innan húss varðandi lagasetningu að vilja ekkert samtal um breytingar. Þær eru óskaplega þungar í vöfum og nánast engu hægt að ná fram. Það vantar einhvern veginn þetta miðjusvæði í lagasetninguna. Svo erum við líka upplifa það núna á allra síðustu dögum þingsins að verið er að hrófla við frumvörpum og eiga við þau þannig að einhver slys geta orðið. Það á ekki við um þetta mál. [[Forseti hringir.]]En mér finnst þetta kannski frekar vera spurning um hvaða metnað ráðherra og ríkisstjórnin hafa fyrir gæðum lagasetningar.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi hér áðan umsögn ríkisendurskoðanda og því fór ég að glugga í breytingar á nefndarálitum með málinu. Í fyrra nefndarálitinu eru fjarlægð nokkur orð úr 6. gr., um vexti, og svo er þeim bætt aftur við síðar. Þá varð mér hugsað til samtals sem ég og hv. þingmaður áttum hér fyrr í dag um það hvernig þingið fer með umsagnir og tillögur frá umsagnaraðilum. Ég verð að viðurkenna að ég er að vona að hv. þingmaður geti frætt mig líka bara um efni þessara breytinga, vegna þess að ég er ekki alveg viss um að ég skilji þær. Ég er reyndar viss um að ég skilji þær ekki. Mér finnst svo algengt að á hinu háa Alþingi komi umsagnaraðilarnir, gestir, til okkar, sérfræðingar frá ríkisendurskoðanda eða héraðssaksóknara eða einhverjum slíkum ágætum embættum, og leiðbeini okkur um einhverjar breytingar sem samkvæmt þeirra sérfræðiáliti væru góðar. Það er mín tilfinning að nefndir geri lítið við þessar breytingar, séu seinar til að svara þeim. Í þessu tilfelli tekur nefndin til baka breytinguna sem hún gerði milli 1. og 2. umr. í nefndarstörfum milli 2. og 3. umr. Ég verð að viðurkenna að ég er orðinn hálfringlaður yfir því nákvæmlega hvar það stendur með tilliti til athugasemda ríkisendurskoðanda, og mér er óljóst hvort hv. þingmaður getur varpað ljósi á það fyrir mig, ég get fyrirgefið það ef svo er ekki. En ég velti fyrir mér hvernig það líti út fyrir þingmanninum, hvernig farið er með tillögur þeirra sérfræðinga sem koma fyrir nefndir og leggja til breytingar á málum sem hér eru til umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna af því að mér fannst áhugavert að lesa umsögn frá Ríkisendurskoðun. Ég ætla að byrja á að segja að ég deili skoðun þingmannsins á þeirri niðurstöðu, eða kannski skorti á niðurstöðu. Þegar maður fer yfir þessa umsögn og þær breytingar sem urðu í kjölfarið þá verð ég að viðurkenna að ég er ekki fyllilega áttuð á því hver niðurstaðan varð. Þetta er eitthvað sem mér hefði fundist mega spegla betur í nefndarálitinu, hvaða sjónarmið eru til grundvallar og hvers vegna verið er að fara þá leið sem er verið að fara. Greinin sjálf í frumvarpinu segir okkur náttúrlega óskaplega lítið. Af því að spurningin var um þetta verklag og verkferli við lagasetninguna þá finnst mér það einmitt kannski alltaf standa út úr, þetta ræddum við hv. þingmaður líka áður, að mál virðast ekki fá umfjöllun hér innan húss í samræmi við mikilvægi og þær breytingar sem lagðar eru til. Í þessu tilviki er ríkisendurskoðun að flagga ákveðnu sjónarmiði. Þetta kemur líka fram í umsögn annars aðila, sem er Valorka, þar sem fjallað er um tekjur Orkusjóðs. Þar er bent á ákveðin sjónarmið en það er varðandi fjársvelti. En þetta finnst mér einhvern veginn koma í sama stað niður og annað hér. Og aftur: Ég er hlynnt frumvarpinu og því sem hér er verið að gera, en það stendur einhvern veginn alltaf út af, þegar maður rýnir textann sjálfan, sem ætti að vera það sem er í forgrunni, að hér er svo margt ósagt.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður minntist á umsögn Valorku en þar er einmitt sagt að ekki sé bara ýmislegt ósagt heldur einnig eitthvað ósatt, samkvæmt þeirri ágætu umsögn. Í lok þeirrar umsagnar kemur fram, með leyfi forseta: „Að lokum er rétt að leiðrétta það sem fullyrt er í greinargerð með frumvarpinu. Það er rangt að í þessu frumvarpi sé tekið tillit til þeirra tillagna sem Valorka sendi inn á samráðsgátt.“ Svo er þarna lýsing á fleiru sem Valorka ehf. telur rangt í greinargerðinni og þingið er síðan minnt á að mikilvægt sé að greinargerðirnar séu réttar eins og lagatextinn sjálfur, sem vitaskuld ætti að vera algerlega sjálfsagt þótt hugsanlega séu afleiðingarnar af því að gera mistök í greinargerð alla vega ekki sjálfkrafa jafnalvarlegar og við það að gera mistök í frumvarps- eða lagatexta. En þetta vekur líka athygli mína á því hversu oft við fáum umsagnir og hunsum þær eða gerum lítið eða svörum með einhverri sjálfsréttlætingu fyrir það að taka ekki utan um punktinn. Við svörum oft mjög illa, að mínu mati. Við fáum oft, myndi ég segja, þau skilaboð frá umsagnaraðilum að ekki hafi verið tekið tillit til athugasemda en samt eru málin sett fram og presenteruð hér eins og það hafi verið rosalega mikið samráð og rosalega mikið talað við hina og þessa. Ég nefni sem dæmi nýlegt mál í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem samráðsferli dómsmálaráðuneytisins var að mínu mati algerlega óviðunandi. En samt sem áður er alltaf reynt að láta hlutina líta út eins og samráð hafi verið ægilega mikið. Eins og við þekkjum úr okkar nefnd getur samráð einfaldlega falið það í sér að setja eitthvað á samráðsgátt. Það er ekki samráð, það er bara að setja eitthvað á vefsíðu. En ég hef svolitlar áhyggjur af þessu og sér í lagi vegna þess að mér finnst hætta á því að þingmenn [[Forseti hringir.]]verði samdauna þessu verklagi með tímanum. Ég velti fyrir mér hver sýn hv. þingmanns er á þetta.
Virðulegi forseti. Satt best að segja hefði ég þá ósk að hér færi fram meiri almenn umræða um lagasetningu, hver markmiðin eru, hvaða lágmarkskröfur eru til umræðu og að það yrðu þá lágmarkskröfurnar sem réðu úrslitum en ekki dagafjöldinn sem eftir væri í þinginu. Ég er hjartanlega sammála því sem hv. þingmaður rekur um samráð. Ég sit ekki í þessari nefnd og þekki ekki til hennar, en auðvitað er sérstakt að sjá umsagnaraðila lýsa því að þeir telji að það sé ekki rétt að tekið hafi verið tillit til tillagna þeirra. Það er alls ekki sjálfsagt að tekið sé tillit til tillagna en sé það ekki gert á heldur ekki að halda því fram að svo hafi verið. Ég ítreka að meðferð þessa máls þekki ég ekki. En ég myndi vilja sjá frekara samtal hér innan húss um það hverjar kröfurnar ættu að vera og hver lágmarksviðmiðin ættu að vera í þessum efnum. Ég held að það séu ótrúlega mikil verðmæti, ég held það megi beinlínis nota það orð, sem fara forgörðum ef við nýtum það ekki til fulls að við erum að kalla eftir umsögnum hingað. Þær berast hingað og síðan er ekki mikið gert með þær. Auðvitað er það þannig að þær stangast stundum á og menn og félög eru oft að spegla hagsmuni en í öðrum tilvikum er einfaldlega verið að benda á eitthvað sem betur mætti fara eða eitthvað sem stenst ekki lagalega skoðun.
Virðulegi forseti. Mig langar til að rifja upp svolítið sem þetta mál er ekki. Það vill svo til að þetta mál fjallar um Orkusjóð. Lagaleg umgjörð Orkusjóðs hefur verið hluti af lögum um Orkustofnun. Nú vill svo skemmtilega til að nýlega var þeim lögum breytt með lögum nr. 112/2019, sem tóku gildi 19. september 2019, nema a- og b-liður 6. gr. sem tóku gildi í upphafi þessa árs. Lögin voru sett á sínum tíma af okkur hér og voru hluti af fyrirbæri sem er kallað þriðji orkupakkinn. Þriðji orkupakkinn var mál sem var rætt hér mjög lengi af Miðflokknum af ótta við að verið væri að brjóta í bága við stjórnarskrá, gera einhverjar breytingar á því hvernig farið væri með auðlindir og að Orkustofnun myndi þá lúta valdi Evrópu. Mér finnst áhugavert að það skorti algerlega umræðu frá Miðflokknum eða nokkrum öðrum um að hér sé á ferð eitthvert mál sem gefur upp á bátinn sjálfstæði Íslands eða sjálfstæði Orkustofnunar eða eitthvað slíkt. Ástæðan er mjög einföld: Þetta mál gerir það ekki neitt. Hins vegar hefur það verið hluti af lagaumhverfinu sem rifist var um hér að myndi einhvern veginn koma sjálfstæði Íslendinga í orkumálum algerlega fyrir kattarnef. Ég nefni þetta vegna þess að ef þriðji orkupakkinn hefði haft þessi áhrif, með þeim breytingum sem ég rakti hér, með lögum nr. 112/2019, ef lögin hefðu valdið því að Orkustofnun væri ekki lengur sjálfstæð stofnun heldur undirstofnun Evrópu eða eitthvað slíkt, væri þetta mál ekki hér. Þá væri þetta mál ekki eins og það er. Ef svo væri værum við ekki að setja nýja löggjöf um Orkusjóð út frá lögum um Orkustofnun. Mér finnst bara rétt að minnast aðeins á þetta vegna þess að rangfærslurnar í kringum orkumál á Íslandi almennt, frá þriðja orkupakkanum og umræðunni um hann, eru skaðlegar. Þær eru skaðlegar fyrir umræðuna. Það er skaðlegt að fólki sé talin trú um að verið sé að ræna það einhverjum auðlindum eða yfirráðum yfir auðlindum sínum eða orkumálum almennt, þegar svo er ekki. Mér þætti ofboðslega gaman að heyra hér ræðu - og ég meina það, mér þætti það gaman ef ekki beinlínis fyndið - frá hv. þingmönnum Miðflokksins, hverjum þeirra sem væri, um það með hvaða hætti þetta mál muni koma Orkusjóði undir yfirráð Evrópu. Það væri gaman að sjá viðkomandi hv. þingmann reyna það. Reyndar hefur sú list sjaldan brugðist hér að búa til einhverjar skrýtnar myndir af staðreyndunum. En ég hefði gaman af því að sjá hvernig það færi. Þegar við tölum um orkumál á Íslandi almennt er oft stutt í heitar tilfinningar, eðlilega. Orkan er ein af auðlindum okkar sem við munum þurfa meira á að halda í náinni framtíð en nokkru sinni fyrr, eðlilega, kannski eftir því sem samfélagið þróast, en líka vegna þess að við höfum möguleika á því að nýta þá orku sem við höfum nóg af til að veita okkur þokkalegt forskot í orkumálum miðað við aðrar þjóðir og hugsanlega líka, dirfist ég að segja, með því að leggja einn daginn sæstreng sem gerir okkur kleift að selja rafmagn úr landi. Ég er ekki að leggja það til hér og nú. Síðast þegar ég vissi var það ekki góð hugmynd. Ég myndi ekki styðja það í dag vegna þess að síðast þegar ég vissi var það ekki góð hugmynd. En einn daginn gæti það orðið góð hugmynd. Við þurfum að sjá hver þróun raforkumála verður hér sem og annars staðar og auðvitað þróun loftslagsbreytinga og þess háttar. Vel á minnst, virðulegi forseti. Ef til kæmi að leggja hér sæstreng eða að farið yrði í einhver slík verkefni hlyti það að varða lög um Orkusjóð. Það hlyti á einhvern hátt að varða þessa stofnun. Hún hlyti að taka þátt í því með einhverjum hætti, geri ég ráð fyrir. Samt er alger þögn frá Miðflokknum um þetta mál. Af hverju? Jú, það er vegna þess að það kemur málinu ekki við. Ég veit að það er kannski óvenjulegt að nefna það mál í samhengi við annað mál [[Forseti hringir.]]vegna þess að það kemur því máli ekki við, en miðað við málþófið hér síðast fannst mér rétt að undirstrika nákvæmlega þá staðreynd.
Frú forseti. Nálgun hv. þingmanns á málið var sannarlega áhugaverð og ég get svo sem tekið undir hana að mörgu leyti. Í rauninni var áhugaverð tengingin við orkumál á Íslandi í heild og þær dýrmætu auðlindir sem við eigum og þau gríðarlegu verðmæti sem eru í auðlindinni sem orkan okkar er. Um það er ekki rifist. Það sem vakti hins vegar áhuga minn á að koma í andsvar við hv. þingmann í þessu samhengi - hann vaknaði reyndar jafnvel í fyrri ræðu hv. þingmanns og í andsvörunum sem við áttum þá - var dýpri umræða um málin í stærra samhengi. Við erum í raun og veru að ræða minni háttar mál hér. Eins og hefur komið fram lætur málið ekki mikið yfir sér í fjölda greina og öðru slíku. Það snertir samt alveg ótrúlega marga þætti og, eins og hv. þingmaður kom inn á, snertir það í raun og veru gríðarlega mikla hagsmuni. Það sem kannski skortir svolítið á og mig langar að inna hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson eftir er hvort við ættum e.t.v. stundum að taka dýpri umræðu hér í þingsal um grundvallarmálefni eins og orkumál, [[Gripið fram í: Eins og afglæpavæðingu.]]eins og afglæpavæðingu, en við gerum kannski oft. Við erum alltaf að snerta á einhverjum örlitlum hlutum innan viðfangsefnisins. En stundum þurfum við að ræða stóru myndina [[Forseti hringir.]]líka.
Virðulegi forseti. Ef hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir stingur upp á djúpri umræðu um málefni í stærra samhengi líst mér vel á, og almennt þegar kemur að þingmönnum nokkurra flokka hér á Alþingi. Ég verð líka að segja að þegar ég hef heyrt fólk stinga upp á því að hlutirnir séu skoðaðir í víðara samhengi þegar kemur að málefnum þriðja orkupakkans er reynsla mín sú að þeir eru skoðaðir án nokkurs samhengis. Það er mjög erfitt að fara út í einhverja nákvæma sálma en ef ég spyr einhvern sem hefur gríðarlegar áhyggjur af þriðja eða fjórða orkupakkanum nákvæmlega hvað valdi áhyggjunum er sjaldnast farið í einhverjar tilteknar greinar einhverra þurra lagaskjala frá Evrópu þegar ég er reyndar að spyrja nákvæmlega um það. Miklu frekar er farið út í eitthvað eins og hvernig heimsmálin séu að þróast almennt eða hvernig orkumál við viljum almennt hafa. Ég hygg nefnilega að enginn raunverulegur ágreiningur sé á meðal Íslendinga um það hvernig við viljum haga orkumálum okkar í stóra samhenginu. Við viljum hafa yfirráð yfir auðlindum okkar. Meira að segja Sjálfstæðisflokkurinn er, alla vega á góðum dögum þegar er gott veður, hlynntur ákvæði í stjórnarskrá sem tryggir þjóðareign á auðlindum. Svo vandast auðvitað málið þegar við förum út í útfærslu á hlutum eins og gjaldtöku vegna algerlega blygðunarlausrar sérhagsmunagæslu þess flokks fyrir eigendur kvótans. Það er önnur saga. En ég tæki fagnandi dýpri umræðu með hv. þingmanni eða fólki sem er líka þess megnugt að skoða staðreyndirnar og smáatriðin. Ég hef stundum áhyggjur af því þegar fólkið sem er alveg sama um smáatriðin og þurru leiðinlegu lagaskjölin [[Forseti hringir.]]vill tala um hlutina í stærra samhengi. Þá er mín reynsla [[Forseti hringir.]]að oft vill það einmitt ekki tala um málið yfir höfuð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Í raun var ég kannski að hugsa þetta enn þá stærra. En ég ætla að byrja á að þakka kærlega fyrir trúnaðartraustið og ég hlýt að fagna því. En ég var kannski að horfa á þetta í stærra samhengi af því að þriðji orkupakkinn er ekki dæmi um mál sem er stórt, þriðji orkupakkinn er ekki dæmi um mál þar sem er verið að ræða einhverja heildarsýn eða stóra samhengið. Ég er einmitt að velta fyrir mér hvort - og kannski fór ég að einhverju leyti að velta því fyrir mér þegar ég hlýddi á andsvar hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar - við ættum líka að ræða meira framtíðarsýn, hvert við ætlum að stefna, hvert við ætlum að fara, og síðan í smærra samhenginu hvernig við ætlum við að ná þangað. Þess vegna var ég að velta fyrir mér hvort við þyrftum stundum að taka umræðu um orkumál sem slík, ekki endilega í samhengi við einstök mál heldur bara í því samhengi, eða t.d. um menntamál eða heilbrigðismál, ekki í samhengi við lög um heilbrigðisþjónustu sem eru á dagskrá síðar hjá okkur heldur einmitt í þessu stóra samhengi: Hvernig viljum við hafa heilbrigðiskerfið á Íslandi? Í hvernig landi viljum við búa? Það sama á við um orkumálin: Hvernig viljum við nýta orkuna okkar? Hvernig viljum við forgangsraða o.s.frv.? Auðvitað kemur það inn í sumum stærri málum, eins og rammaáætlun og einhverju slíku. En stundum held ég að það væri allt í lagi að taka slíka umræðu utan sérstakra þingmála [[Forseti hringir.]]og ræða stóru myndina.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé vel athugað hjá hv. þingmanni. Það væri þess virði að taka til umræðu þau málefni sem fólk vill leiða umræðuna að, eða öllu heldur það sem skiptir raunverulega máli í því sem fólk hefur áhyggjur af. Það er rétt, þriðji orkupakkinn var ekki stórt mál. Hann var ekki stórt mál, mjög lítið frumvarp, átta blaðsíður minnir mig, þar af tvær efnislegar í lagatexta. Ég gerði svolítið grín að því í atkvæðagreiðslu um málið á sínum tíma. Ég fór í atkvæðaskýringar til að lýsa því yfir að það væru ekki landráð að Orkustofnun væri gerð sjálfstæðari eða eitthvað því um líkt, sælla minninga. Ef við tækjum umræðuna um það hvernig við viljum haga þessum málaflokki í víðara samhengi hygg ég að nokkrar spurningar blasi við sem við ræðum kannski ekki nóg, samanber það sem hv. þingmaður sagði, t.d. hvernig við ætlum að nýta auðlindirnar. Við búum núna við svokallaða rammaáætlun sem miðast við hvaða náttúru við viljum vernda, aðallega upp á sjónmengun eða að við glötum einhverjum náttúruperlum við raforkuframleiðslu, iðnað og þess háttar, við að virkja og nýta þá auðlind sem við höfum til að framleiða raforku. Ég hygg að þau viðmið séu svolítið frábrugðin í dag og ég held að það sé alveg tími til kominn að taka svolítið hreinskilna umræðu um það á hvaða forsendum við viljum reisa þá rammaáætlun. Ég vona að það þyki ekki of róttæk skoðun. Önnur spurning er: Hvernig metum við hagsmuni borgaranna með tilliti til raforkuverðs annars vegar og þjóðartekna hins vegar? Auðvitað er ég þá að tala um sæstreng. Það er umræða sem við áttum fyrir nokkrum árum. Einhvern tíma kemur hún aftur, þegar aðstæður hafa breyst og við þurfum að meta það aftur. Þá þurfum við að geta tekið það samtal vegna þess að auðvelt er að setja sig bara öðrum megin og ætla að standa þar, vera stjórnmálamaðurinn sem vill lækka raforkuverð alveg sama hvað og lætur eins og lágt raforkuverð sé helstu mannréttindi á Íslandi. [[Forseti hringir.]]Auðvitað er það bara einn hluti annars mengis [[Forseti hringir.]]sem þarf að ræða líka. Ég vildi óska þess að við værum hér við 2. umr. og gætum haldið þessu áfram, virðulegi forseti. En ég þakka hv. þingmanni ábendinguna.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að halda áfram umræðunni um þriðja orkupakkann til að sýna einmitt fram á að ekkert af dómsdagsspánum hefur ræst, verðið er ekki orðið það sama og í Evrópu og sama hvað fólk segir myndi sæstrengur - sem er ekki enn kominn en átti bara að birtast um leið og var búið að samþykkja lögin - ekki breyta verðinu hérna innan lands. En þá að máli dagsins. Mig langar að fjalla hérna í seinni ræðunni um 5. gr., sem varðar eftirlit. Þar segir, með leyfi forseta: „Þeir sem hljóta styrk eða lán frá Orkusjóði skulu gera grein fyrir framvindu verkefna og ráðstöfun fjár samkvæmt nánari reglum stjórnar Orkusjóðs. Ríkisendurskoðun annast árlega endurskoðun reikninga Orkusjóðs.“ Það er gott og blessað að gera einmitt grein fyrir framvindu verkefna o.s.frv. og allt eðlilegt hvað það varðar. Ég sakna pínulítið hins vegar greininganna sem koma eftir að verkefnum lýkur til að meta áhrifin af þeim verkefnum sem voru styrkt. Það er t.d. gert í Tækniþróunarsjóði, þar sem árangur er metinn af útdeilingu til mismunandi verkefna. Það er mjög mikilvægt til þess einmitt að læra betur á það hvaða verkefni eru góð og hver ekki. Það má vel vera að þetta verði nánar útlistað í reglugerð eða nánari fyrirmælum ráðherra, en mér finnst þetta vera augljós hluti af því sem þyrfti að vera þannig að það eru alla vega svona ábendingar héðan úr umræðunni ef fara á í lögskýringargögnin og eitthvað svoleiðis, að þetta væri eðlilegur hluti af eftirfylgniþættinum. Annað sem ég sakna í frumvarpinu, þá sérstaklega varðandi hlutverkið, er að fjallað sé um sjálfbærnihugtakið, því að þó að orkustefna, nýsköpunarstefna, byggðastefna og stefna stjórnvalda í loftslagsmálum séu allt pólitísk mál sem koma hingað inn á þingið og er fjallað um á pólitískan hátt og grundvöllur þessara stefnumiða eigi sér rætur í ákveðinni sjálfbærni, þá þarf yfirleitt að orða hlutina nokkuð beint, hvert hlutverk sjóðsins sé, og nefna það mjög skýrum orðum að ákveðið grunngildi, svipað og í lögum um opinber fjármál, sé einmitt sjálfbærni því að ef það er eitthvað sem við höfum lært á undanförnum mánuðum þá er það að sjálfbærnin er mikilvægasta hugtakið sem við þurfum að hafa í allri okkar vinnu hérna á þingi. Það er ekki stöðugleiki heldur sjálfbærni. Stöðugleiki kemur ef við erum sjálfbær, ekki öfugt. Það er mjög mikilvægt. Mig langar síðan aðeins að halda áfram með umræðuna sem ég átti hérna í andsvörum fyrr í dag um mat á áhrifum þessa frumvarps, fjárhagslegum áhrifum á ríkissjóð. Í umræðunni kom fram, og er áhugavert, að yfirleitt er verið að meta áhrif á ríkissjóð ef þau eru neikvæð, samkvæmt minni reynslu alla vega, ég man ekki eftir neinni umfjöllun um jákvæð áhrif á hann, en hérna er verið að fjalla um nýsköpunarverkefni sem almennt séð hafa jákvæð áhrif. Ég vildi bara nefna að jákvæðu áhrifin, sem og svo sem þau neikvæðu, eru ekkert endilega fjárhagslegar upphæðir. Í lögum um opinber fjármál þar sem er kveðið á um hvar stefna stjórnvalda skuli vera lögð fram, sem er í fjármálaáætlun, er ekki endilega fjallað um einungis fjárhagsleg áhrif heldur ábata í rauninni með kannski stóru Á-i. Þar sem núna hefur verið fjallað um ákveðið velsældarhagkerfi, þá eru markmiðin þar ekki endilega fjárhagsleg heldur samfélagsleg og ef slíku mati á áhrifum væri betur sinnt í frumvarpagerð og því sem stjórnvöld leggja til þingsins þá held ég að þingið væri mun [[Forseti hringir.]]betur sett til þess að fjalla um þau [[Forseti hringir.]]á málefnalegan hátt.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða punkta í síðari ræðu hans um þetta mál. Það sem hann sagði um mat á áhrifum verkefna vakti sérstaka athygli mína. Eins og ég kom inn á í ræðu minni fyrr í dag þakkaði ég hv. framsögumanni málsins, Njáli Trausta Friðbertssyni, fyrir að kalla málið inn aftur á milli 2. og 3. umr. af því að okkur láðist að fjalla almennilega um athugasemdir sem komu frá m.a. Landsvirkjun og Samtökum iðnaðarins um bætta upplýsingagjöf um verkefni sjóðsins og starfsemi sjóðsins. Það er gríðarlega mikilvægur hluti þess að auka gagnsæi og upplýsingagjöf, er hálfgerð auglýsing jafnvel fyrir sjóðinn. Nú er það svo að Orkusjóð sjálfan, hann hefur 25 milljónir til úthlutunar ár hvert, er varla hægt að kalla samkeppnissjóð. Þetta eru styrkir og lán sem eru veitt til jarðhitaleitar og styrkir til að umbreyta húsum þannig að þau nýti orkuna betur. Því fór ég að velta fyrir mér hvort það sé samt ekki, þó að þetta sé ekki samkeppnissjóður, fullkomlega eðlilegt að upplýsa um þetta. Ég er mjög ánægð með að nefndin hafi alla vega lagt á það áherslu, í síðara nefndaráliti sínu, við ráðherra að skýrari rammi um upplýsingar væri settur í reglugerð. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála mér um að [[Forseti hringir.]]það sé góð regla að upplýsa um svona hluti og við séum þar með að taka undir [[Forseti hringir.]]með Landsvirkjun og Samtökum iðnaðarins varðandi það.
Virðulegur forseti. Einfalda svarið er já, að sjálfsögðu. Flókna svarið myndi ég vilja hafa með af því að núna er þessi sjóður samkvæmt verklagsreglum samkeppnissjóður. Hann er það hins vegar ekki samkvæmt þessu frumvarpi, ekki augljóslega, sem er áhugaverð breyting á hlutverki sjóðsins. Hitt er síðan að þessi tiltölulega litli sjóður hvað varðar upphæðir, eins og hv. þingmaður lýsir, á að vinna og styðja við verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu í loftslagsmálum. Þetta eru fjórir af stærstu málaflokkunum sem við glímum við hérna á þinginu. Það eina sem vantar eru kannski samgöngumál, heilbrigðismál og menntamál og náttúrlega almannatryggingakerfið líka. En þetta eru með stærstu flokkum stefnanna sem við vinnum með. Þessi sjóður á að styðja verkefni sem ná markmiðum þessara stefna sem við setjum á þinginu, það eru þessi risastóru byggðamál og nýsköpunarmál sem eru gríðarlega mikilvæg framtíðarmál. Þá er einmitt mjög merkilegt það sem þingmaðurinn talaði um, að það er svo augljóst að kröfur um gagnsæi eiga við, sem ætti að vera tryggt ef þetta væri samkeppnissjóður, og annað á þeim nótum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Í síðara andsvari langar mig að koma inn á aðeins aðra hluti þó að vissulega hafi svar hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar vakið ýmsar vangaveltur. En ég ætla samt sem áður að leyfa mér að fara á aðeins aðrar slóðir. Í ræðu sinni áðan fjallaði hv. þingmaður um sjálfbærnihugtakið sem er náttúrlega mjög þýðingarmikið hugtak, sérstaklega á þessum tímum. Það snýr að umhverfi, efnahag og samfélagi. Þetta eru þeir þrír þættir sem skipta gríðarlega miklu máli. Hv. þingmaður ræddi það svolítið í samhengi við mat á áhrifum lagasetningar. Við höfum rætt það hér áður og ræddum það svolítið áðan að það er áskilið með efnahagslegu áhrifin, þau eru jákvæð, en aðallega neikvæð, en eins og hv. þingmaður nefndi þá er líka áhugavert að ræða matið út frá jákvæðu áhrifunum. En ég velti fyrir mér í því samhengi, ég nefndi byggðamálin áðan, hvort við ættum kannski að meta öll frumvörp út frá sjálfbærni, þ.e. umhverfi, efnahag og samfélagi, og meta þau áhrif í hvert skipti sem frumvarp er lagt fram og snerta þannig, held ég, á öllum þeim þáttum sem skipta máli og öllum þeim þáttum sem þingmenn og þingheimur á að hafa í huga þegar verið er að meta frumvörp.
Virðulegur forseti. Það lítur út fyrir að vera augljóst hversu mikilvæg sjálfbærni er, sérstaklega núna eftir Covid eins og það hefur birst okkur. Við eigum að byrja á öllu sem við gerum út frá sjálfbærnihugsun. En það hefur verið þannig hugmyndafræði undanfarin ár og örugglega áratugi að stöðugleikahugtakið hefur ráðið ferð. Ef við horfum aðeins yfir söguna og skoðum gögn um vísitölu, gengisþróun og ég veit ekki hvað og hvað, þá er stöðugleiki, held ég, það síðasta sem væri hægt að segja að lýsti þeim sögulegu gögnum. En á sama tíma og það hefur ríkt gríðarlegur óstöðugleiki þá höfum við náð árangri í sjálfbærni. Tilgáta mín er í rauninni sú að ef við leggjum meiri áherslu á sjálfbærni og pössum upp á að þar verði ekki nein brotalöm, þegar eitthvað eins og hrunið eða Covid eða eitthvað því um líkt gerist, þá skipti stöðugleikinn síður máli. Við höfum haldið ákveðinni sjálfbærni þrátt fyrir óstöðugleikann. Þannig að svo lengi sem við pössum upp á að sjálfbærnin sé til staðar, sjálfbærni hvers einstaklings varðandi það að hafa þak yfir höfuðið og mat í magann o.s.frv. og þeim grundvallarþörfum sé sinnt, þá skiptir óstöðugt umhverfi ekki máli. Af þeirri ástæðu er tiltölulega augljóst að sjálfbærni á að vera fyrsta mælistika okkar í öllum þeim stefnum og áherslum sem við setjum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hans góðu ræðu og fínu svör gagnvart þessum bráðnauðsynlega Orkusjóði okkar. Nú er ýmislegt sem ég velti fyrir mér og mig langar til að viðra við hv. þingmann. Staðreyndin er sú að hér er verið að einfalda regluverk og þetta er hið ágætasta mál, en við getum kannski dregið ýmislegt fram, þar á meðal það, sem hv. þingmaður benti á áðan, að markmiðið með sjóðnum er ansi umfangsmikið. Það virðist vera að hlutverk sjóðsins sé að styðja við verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála og orkutengd verkefni á grundvelli orkustefnu, nýsköpunarstefnu, byggðastefnu og stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum, eins og hv. þingmaður kom inn á áðan. Er þetta ekki allt of mikið til að við getum ímyndað okkur að eitthvað almennilegt verði úr þessu miðað við það fjármagn sem virðist vera til staðar í sjóðnum? Ef ég skil rétt erum við að setja í þetta um 25 millj. kr. á ári, eða hvort það eru 20 millj. kr. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann geti frætt mig um það hvort kannski séu ekki nema 25 millj. kr. til í sjóðnum nú þegar. En þetta er svona það fyrsta. Hv. þingmaður byrjaði ræðu sína áðan á að vísa til 5. gr. Mig langar í seinna andsvari mínu að koma pínulítið inn á 8. gr., sem ég hef kannski ekki tíma til núna.
Virðulegur forseti. Það er einmitt áhugavert að sjá að hlutverk sjóðsins er að breytast rosalega mikið frá núverandi fyrirkomulagi. Það var hlutverk sjóðsins að stuðla að hagkvæmri nýtingu auðlinda og draga úr notkun jarðefnaeldsneytis, en viðbótin er sem sagt að huga að endurnýjanlegum orkugjöfum. Allar þessar stefnur, orkuöryggið o.s.frv., eru líka hluti af nýju hlutverki og væntanlega miklu viðameira hlutverki. Það að sjá að það hefur engin áhrif á fjárhag ríkisins að breyta frumvarpinu þýðir væntanlega að umfangið er heldur ekkert að aukast þrátt fyrir miklu umfangsmeira hlutverk. Það er í sjálfu sér mjög áhugavert, þá er hægt að sinna miklu umfangsmeira hlutverki fyrir, að því er virðist, nákvæmlega sama fjármagn.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta er náttúrlega allt hið athyglisverðasta mál og mjög spennandi. Mig langar til að velta upp 8. gr. þar sem ég veit að hv. þingmaður er ansi klókur í því að velta vöngum yfir gildandi rétti og hvernig hlutirnir ganga fyrir sig. Þar er verið að tala um að Orkusjóður veiti fé og heimildir til að fella niður endurgreiðsluskyldu lántaka. Stjórn Orkusjóðs getur sett nánari reglur. Ég velti fyrir mér hvort þetta, a.m.k. miðað við hvernig skipað er í stjórnina, sé ekki í raun til þess fallið að draga úr trúverðugleika á að það sé hafið yfir allan vafa að hér gæti pólitíkin og kannski ákveðið hagsmunapot litið dagsins ljós frekar en ella, miðað við það hvernig skipað er í stjórnina, eins og ég sagði. Ég er að velta því fyrir mér hvort eitthvað þyrfti að gera betur í sambandi við þessa grein. En hvað um það, hugsanlega og mögulega gætum við séð bjartari framtíð með því að styðja enn frekar við þennan sjóð. Það er þetta sem mig langar að velta upp við hv. þingmann, 8. gr. og hvernig honum hugnast hún.
Virðulegur forseti. Þetta er mjög góð spurning hjá hv. þingmanni. Í 8. gr. í reglugerðarheimildinni virðist verið að taka saman allar þær afgangsgreinar sem eru settar á nákvæmari hátt í verklagsreglum núverandi Orkusjóðs og reynt að setja þetta saman. Eins og hv. þingmaður orðaði það í fyrra andsvari þá er þetta einföldun á núverandi fyrirkomulagi en það er líka verið að auka hlutverkið alveg gríðarlega og setja inn gríðarlega umfangsmikla málaflokka. Það er verið að einfalda það hvernig farið er með stjórnina og aðkomu ráðherra o.s.frv. Þá er spurningin kannski: Jú, ég held að einföldunin sé að mestu leyti mjög fín, en er þetta kannski aðeins of mikil einföldun miðað við aukið hlutverk sjóðsins og einmitt það hversu gríðarlega einföld aðkoma ráðherra er? Aðkoma ráðherra býður upp á þessa spillingarhættu sem við höfum bent á og að sjálfsögðu er það enginn áfellisdómur eða tilætlunarsemi gagnvart núverandi ráðherra eða jafnvel þeim næsta, en það er þessi freistnivandi sem við höfum talað um í þessu gríðarlega stóra umhverfi, að pólitískar ákvarðanir og ástæður eru oft fremur sérútvaldar en faglegar. Það er pólitísk aðkoma í þessu frumvarpi í gegnum það að Alþingi er að samþykkja allar þessar stóru stefnur. Í staðinn fyrir að pólitíkin sé að skipta sér af einstaka verkefnum og segja að þetta einstaka verkefni fái stuðning o.s.frv., þá er pólitíska aðkoman á breiðu nótunum, í málverkinu, í stóru myndinni. Faglegar forsendur eiga einmitt að vera í einstaka verkefnum og útskýra á það á faglegan hátt hvernig er betra og ábatasamara að veita þessu verkefni stuðning frekar en hinu. Pólitíska útskýringin nær því aldrei nógu vel.
Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp um hollustuhætti og mengunarvarnir. Þetta er að mörgu leyti býsna stórt mál, þó að það sé kannski ekki af þeirri stærðargráðu sem Orkusjóðurinn er, eins og hefur sýnt sig vera hér í dag, en við verðum kannski fram undir morgun að ræða þetta miðað við stærðarmörkin á því, en allt í góðu, ég er til í það. Eins og hv. þingmenn vita lagði hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra fram frumvarp um breytingu á þessum lögum. Það var ja, hvað getum við sagt, býsna veigamikið að einhverju leyti. Þar greindi fyrir um verkaskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga þar sem fylgdi með listi þar sem voru miklar tilfærslur um hvað væri hvorum megin, þ.e. heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna megin eða ríkisins megin, allt eftir því hvað er í viðauka III eða viðauka IV, eins spennandi og það er nú. Og svo í ljósi þess hvaða starfsemi væri þess eðlis að ekki lengur þyrfti starfsleyfi útgefið frá heilbrigðisnefndum sveitarfélaganna. Hv. umhverfis- og heilbrigðisnefnd fjallaði býsna vel um málið og kom berlega í ljós að umtalsverðar athugasemdir ansi margra voru um akkúrat þær tillögur sem lagðar voru fram í umræddu frumvarpi. Þá brugðum við á það ráð að reyna að vinna þetta aðeins betur í fínni samstöðu í nefndinni og skoða hvort hægt væri að ná einhverjum breytingum sem lagðar voru til í frumvarpinu þó að ekki yrði gengið alveg eins langt og þar var kveðið um. Ég ætla ekki, forseti, að lesa nefndarálitið. Hv. þingmenn hafa kynnt sér það. Kannski ég lesi hér kaflann Almennt, af því að þar er komið nokkuð vel inn á skoðun nefndarinnar. Hér er verið að fjalla um að fækka flokkum starfsemi sem háð er útgáfu starfsleyfa eða er skráningarskyld og verkaskiptingu á milli, eins og ég sagði í upphafi. Síðan segir, með leyfi forseta: „Við meðferð málsins komu fram umfangsmiklar athugasemdir við efni frumvarpsins og ljóst er að ekki ríkir einhugur um þær breytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu. Fram komu sjónarmið þess efnis að fækkun flokka ætti frekar að vera áfangaskipt og lögð var áhersla á að lögin þörfnuðust heildarendurskoðunar til skýringar og einföldunar. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og telur nauðsynlegt að fram fari heildarendurskoðun á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, enda sé lagaumhverfið flókið og torskilið. Slík heildarendurskoðun þurfi að fara fram í víðtæku samráði við hlutaðeigandi aðila, þ.e. heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga, sveitarfélögin sjálf, Umhverfisstofnun, Matvælastofnun og atvinnulífið. Auk þess skuli við þá vinnu hafa samráð við önnur ráðuneyti eða stofnanir, sérstaklega í þeim tilvikum þegar starfsemi er háð eftirliti fleiri aðila eða þar sem sækja þarf um fleiri en eitt starfsleyfi fyrir sömu starfsemina, og tryggja aðkomu eftirlitsaðila þar sem við á þegar ekki er talin þörf á sérstöku starfsleyfi. Nefndin telur að best fari á því að eftirlit fari fram sem næst starfsemi hverju sinni en hlutverk stofnana ríkisins sé að huga að samræmingu og veita aðstoð þegar með þarf. Þar verði hugað að því hvernig þekking í nærumhverfi nýtist sem best, samskipti við stjórnvöld og upplýsingagjöf sé sem aðgengilegust og atvinnustarfsemi búi við sambærilegar aðstæður óháð staðsetningu um landið. Þá telur nefndin að við endurskoðunina eigi að stefna að því að auka veg rafrænnar stjórnsýslu sem mest.“ Forseti. Síðan er farið yfir þær breytingar sem nefndin telur að eigi að gera, en í stuttu máli sagt snýr afgreiðslan sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd leggur til að því að skýra mjög gróflega, eins vel og hægt er, á milli þessara stofnana og stjórnsýslustiga með viðauka III og VI. Það eru að mig minnir einir sjö flokkar starfsemi sem ekki fá lengur starfsleyfi heldur flokkast á öðrum stað, en svo er hvatt til heildarendurskoðunar á málaflokknum og að þar verði farið betur yfir þetta. Textinn sem ég las upp áðan er þá nokkurs konar kompás nefndarinnar um það hvert eigi að stefna í þeirri heildarendurskoðun. Nokkuð var rætt um hvort ætti að vera inni í þessu líka flokkurinn „önnur sambærileg starfsemi“, þ.e. að heilbrigðisnefndirnar gætu enn flokkað hvar þyrfti starfsleyfi ef það væri sambærilegt annarri starfsemi. Nefndin taldi að það yrði að vera inni því að ekki væri hægt að búa til tæmandi lista yfir þá starfsemi sem uppi væri eða kæmi upp hverju sinni og að sjálfsögðu er þetta eitt af þeim atriðum sem farið verður yfir í heildarendurskoðun. Vegna þessa eru lagðar fram umtalsverðar breytingartillögur sem finna má í nefndarálitinu. Undir nefndarálitið skrifaði framsögumaður, sá sem hér stendur, Bergþór Ólason formaður, með fyrirvara, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón Brjánsson, með fyrirvara, Hanna Katrín Friðriksson, með fyrirvara, Jón Gunnarsson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Já, það gleymdist mögulega að skrifa hér, ég er að uppgötva það núna, hæstv. forseti, og mér þykir það mjög leitt, ég hefði viljað vita af því og hefði verið minnsta mál að prenta það, og er kannski hægt enn, en ég held ég fari rétt með, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson getur kannski gert grein fyrir því sjálfur, að hann studdi málið eða lýsti sig samþykkan, held ég að orðalagið sé, sem áheyrnarfulltrúi í nefndinni. Nefndin leggur sem sagt til, forseti, áður en ég yfirgef hann alveg, ég veit að hann kvíðir þeirri stundu, að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gert er grein fyrir í nefndarálitinu.
Virðulegur forseti. Jú, vissulega lýsti ég mig samþykkan þessu. Þar sem ég er áheyrnarfulltrúi í nefndinni lýsti ég mig samþykkan þessari afgreiðslu og styð tvímælalaust frumvarpið eins og það er. Mig langar til að fara aðeins örstutt yfir ferlið í málinu. Þegar það kom til nefndarinnar var það gjörsamlega ómögulegt. Ég var með öll rauð flögg uppi í málinu því að það var algjört spaghettí. En nefndin fór í þrjá ef ekki fjóra hringi með það, með stöðugum endurbótum og betrumbótum og kallaði eftir umsögnum aftur og þegar allt kom til alls var fyrirmyndarvinna á frumvarpinu sem kom algerlega ónýtt til þingsins, ef þannig má orða það. Niðurstaðan var bara mjög góð. Ég hafði ekki planað að tala mikið um það þó að það hafi kannski farið þannig. Það er í raun mjög flókið að tala um þetta mál því að breytingarnar eru svo miklar og maður getur ekki talað um frumvarpið eins og það var því að það er bara farið, allt öðruvísi frumvarp núna, kannski meira í áttina að því sem það var áður en það var lagt upp, en það eru svona straumlínulagaðar breytingar á því eins og nú er. Ég þakka nefndinni kærlega fyrir góða vinnu - og meira svona.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið því að hann minnti mig þá akkúrat á það sem ég hafði gleymt að gera í framsöguræðu minni, að þakka hv. nefnd fyrir góða vinnu í málinu. Ég myndi kannski ekki nota alveg sömu orð og hv. þingmaður notaði til að lýsa frumvarpinu, gæðum þess, efni og hvernig við unnum það. En í grundvallaratriðum erum við hv. þingmaður sammála um að það þurfti að gera ýmislegt til að sú samstaða næðist innan nefndarinnar sem náðist, þannig að við öll vorum sammála um að fara í þessa afgreiðslu. Við prófuðum leiðir, hv. nefndarmenn voru mjög liðlegir mér sem framsögumanni í því að leyfa mér að prófa að fara með það í þessa eða hina áttina og kanna, með því jafnvel að bera það undir umsagnaraðila, hvort þetta virkaði og jafnvel að kalla það inn aftur. Þannig að ég verð að taka undir með hv. þingmanni að þessi vinna var til fyrirmyndar.
Herra forseti. Ég ætlaði nú bara að láta hitt duga svo sem, en hv. þingmaður minntist einmitt á - og þarf að minnast á - umsagnaraðilana sem komu að og voru rosalega hjálplegir. Þar fóru fremstir í flokki ungir umhverfissinnar sem voru með gríðarlega nákvæmar og góðar umsagnir um þetta mál og útskýrðu mjög vel af hverju það væri þetta sem væri að. Það var mjög vel gert og mjög vel komið til móts við það að kalla eftir viðbótarumsögnum af því að það urðu svo miklar breytingar á málinu frá fyrstu útgáfu yfir í aðra útgáfu, kallað var á viðbótarumsagnir um það, og síðan varð alla vega þriðja útgáfa og nokkrir snúningar á því hvað átti að vera inni og hvað ekki, eins og farið var yfir í framsöguræðunni.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, sem tekið hafa einhverjum breytingum frá þeim tíma. Við höfum líka hlýtt á greinargott nefndarálit hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés, sem rammar vel inn þann anda og þá vinnu sem fram fór í nefndinni sem var með ágætum. Markmið þessara breytinga á lögunum er að framfylgja stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi það að gera átak í að einfalda regluverk í þágu atvinnulífs og almennings, eins og það heitir, samhliða því að leggja áherslu á að stjórnsýslan sé skilvirk og réttlát. Við þekkjum yfirlýsingar af þessu tagi. Þær hafa reynst misjafnlega og ekki alltaf verið sem skyldi og ekki endilega í þágu einföldunar eða í þágu almennings. Þær hafa jafnvel snúist upp í andhverfu sína. Þetta var sömuleiðis rætt í nefndinni og menn voru sammála um að nauðsynlegt væri að stíga heldur varlega til jarðar. Í frumvarpinu var í upphafi stefnt að því að fella út tugi fyrirtækjaflokka sem yrðu hvorki starfsleyfisgildir né skráningarskyldir, en heilbrigðiseftirliti í sveitarfélögunum var engu að síður ætlað að hafa tilfallandi eftirlit með umræddri starfsemi sem þessu tengdist. Alls eru 187 flokkar starfsemi tilgreindir í viðaukum IV og V í lögunum um hollustuhætti og mengunarvarnir, sem heilbrigðisnefndirnar hafa gefið út starfsleyfi fyrir. Ekki verður lengur gerð krafa um útgáfu starfsleyfis fyrir 41 flokk starfsemi. Gerðar eru breytingar á heitum á ýmsum flokkum og þeir sameinaðir í nýja flokka en þær breytingar hafa áhrif á 53 flokka starfsemi. Þarna er að finna veigamikla starfsemi á borð við snyrtistofur, stóra rafmagnsspenna, samkomusali, hestaleigur, kvikmyndahús, kjötreykingu, reiðhallir og verkfræðiaðstöðu fyrirtækja. Það má ganga að því sem vísu að talsverður fjöldi mála komi upp sem snertir þessa starfsemi. Það fer eftir svæðum, t.d. ef kjötreyking er sett upp í íbúðabyggð eða olíuleki kemur frá spennistöðvum. En heilbrigðiseftirlitin hafa fengið kvartanir á borð við þær sem hér um ræðir. Í kjölfar lagabreytinganna hefði orðið afar snúið fyrir heilbrigðiseftirlitin að hafa aðkomu að slíkum málum þar sem ekki er að finna neina leiðsögn í regluverkinu eftir þær breytingar sem boðaðar höfðu verið í frumvarpinu. Nefndin var sammála um þá meginforsendu að best færi á því að eftirlitið færi fram sem næst starfsemi hverju sinni, en að hlutverk stofnana ríkisins ætti aftur á móti vera það að huga að samræmingu og veita aðstoð ef með þyrfti, og er það áréttað í nefndaráliti. Það er mat nefndarinnar að nauðsyn beri til að fram fari heildarendurskoðun á lögunum eins fljótt og hægt er, og varhugavert sé að klippa á og skera af lagatextanum og hlutverkum einstakra þátta í stjórnkerfinu nema að undangenginni vandaðri vinnu og miklu samráði við hlutaðeigandi, og jafnvel að gera um þetta áhættugreiningu. Það gerði nefndin sér ljóst þegar farið var að lesa yfir lögin, kynna sér þau og greina hversu flókin og torskilin þau væru í rauninni. Heilbrigðiseftirlitin voru alveg skýr í viðtölum við okkur og kvörtuðu jafnvel undan því að lítið eða takmarkað samráð hefði verið haft við nefndirnar í vinnunni við frumvarpið og ekki heldur við þau fyrirtæki sem breytingarnar varða. Það má telja víst að ýmislegt uppbyggilegt gæti komið út úr slíkri vinnu sem myndi bæta þetta mál. Umhverfis- og samgöngunefnd vill í þessum efnum fara með löndum, eins og framsögumaður nefndi, skoða allar lagaumgjörðina í þaula. Hún gerir engu að síður breytingar á lögunum en varar við því og leggur til að lögin verða endurskoðuð en vill ekki að gripið verði inn í einstök atriði sem við höfum ekki fulla stjórn á hvaða afleiðingar hafi. Ég stend að þessu nefndaráliti með fyrirvara sem gengur fyrst og fremst út á brýningu um heildarendurskoðun á þessum lögum. Þá finnst mér líka umhugsunarefni og nauðsynlegt að tryggja að inni séu áfram skýr ákvæði um aðkomu yfirvalda að einum þætti af þessum 187 eða jafnvel fleirum, aðkomu yfirvalda að vinnubúðum. Það vakti athygli mína, af því að ég bý nú í landsbyggðarkjördæmi þar sem þessi mál hafa komið við sögu, eins og við þekkjum raunar úr fréttum. Það varðar aðbúnað verkafólks. Málið hefur skánað mjög en áður en breytingafrumvarpið var lagt fram átti að fella niður aðkomu að öllum vinnubúðum, eftir því sem best varð séð. Við þekkjum öll umræðuna úr fjölmiðlum um aðbúnað verkafólks og hann hefur satt best að segja ekki verið landsmönnum til mikils sóma. Rýmum sem erlendu verkafólki hefur verið holað niður í hefur oft verið verulega áfátt, svo ekki sé meira sagt. Það má líka nefna íverustaði farandverkafólks í sláturhúsum. Þessi atriði verður að fella í vandaðar skorður þannig að þau verði aðgengileg fyrir heilbrigðisnefndir sveitarfélaganna að vinna eftir og að því lýtur þessi litli fyrirvari minn líka. En að öðru leyti þakka ég fyrir vinnunni í nefndinni. Mér fannst skynsamlega á þessu tekið og niðurstaðan vera varfærin og í þágu þessarar þjónustu þar sem svo mjög hefur mætt á, fyrst og fremst sveitarfélögum og heilbrigðisnefndum þeirra. Þar er mikill áhugi fyrir að þetta eigi sér sess áfram. Og eins og fram kom í nefndaráliti og hjá framsögumanni ætti þetta kannski heima í nærsamfélaginu þar sem staðarþekking er betri, en umsjá og ráðgjöf ætti heima hjá opinberri stofnun ríkisins.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, stuðninginn og samvinnuna við málið og skil vel athugasemdir hans, en ég hygg að við séum sammála. Mér þótti gott að heyra að fyrirvarinn sneri ekki á neinn hátt að því í hvaða átt við vildum fara með heildarendurskoðun, heldur hugði ég að við öll sem skrifuðum undir álitið, hvort sem var með fyrirvara eður ei, værum samsinna hvert ætti að stefna. Ég kom hingað upp bara vegna þess að hv. þingmaður nefndi sérstaklega vinnubúðir sem var búið að flagga á fundi nefndarinnar að hún myndi hafa sérstaklega í huga. Það er enn þannig að starfsmannabúðir eru starfsleyfisskyldar þrátt fyrir þær breytingar sem verið er að gera hér og í ljósi orða hv. þingmanns er ég sammála því að þetta sé eitt af því sem við þurfum að huga sérstaklega að, en vildi bara ítreka það. Ég þarf ekkert sérstaklega að fá nein svör við því en vildi draga þetta fram.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt, ég hefði átt að geta um það að þetta varð að umfjöllunarefni og það var eitt af því sem tekið var tillit til. Ég undirstrika það bara að það var hin skynsamlegasta niðurstaða sem fékkst í þetta efni og í staðinn fyrir að afgreiða málið í hálfgerðri blindni var þessi niðurstaða fengin. Heilbrigðisnefndirnar í sveitarfélögunum gegna miklu hlutverki. Ég tel að þær eigi að fá að gera það áfram. Það er mín skoðun að við eigum að virkja fagkunnáttu í sveitarfélögunum að þessu leyti. Hin minni sveitarfélög hafa sameinast um heilbrigðisnefndir og það er ágætt. Við eigum að ýta undir að sveitarfélög í heild sinni sameinist þótt þeim fækki og verði öflugri stjórnsýslueiningar. En á þetta var drepið í gestakomum og sérstaklega hjá fulltrúum heilbrigðisnefnda að þau legðu á það áherslu að nefndirnar fengju sitt góða skilgreinda hlutverk. Hins vegar megum við auðvitað hafa það í huga og það er nauðsynlegt að Umhverfisstofnun og opinberar stjórnsýslueiningar eiga að hafa sitt rými og sitt skilgreinda hlutverk og við eigum, eins og fram kom í nefndarálitinu og í umræðunni, að nýta okkur hina nýju tækni, rafræna tækni, eins og mögulegt er. Það er hægt að gera í ríkari mæli en við gerum kannski í dag.