Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegur forseti. 2017 voru gerðar breytingar á greiðsluþátttöku læknisþjónustu þannig að eldri borgarar og öryrkjar greiddu aldrei meira en 49.300 kr. á ári fyrir þá þjónustu og börn yngri en 18 ára borga ekkert. Sjúkraþjálfun var með þeirri aðgerð gerð aðgengileg fyrir alla. Þetta var frábært framtak og gaf veiku fólki sem hafði ekki efni á sjúkraþjálfun tækifæri til að fá þá þjónustu, langþráða þjónustu sem hefur gríðarleg áhrif og hefur stórfækkað nýgengi öryrkja, sérstaklega dró úr fjölgun ungs fólks inn í örorkukerfið. Það hafði einnig góð áhrif á útstreymi af sjúkrastofnunum eftir aðgerðir, t.d. átak við að fækka veiku fólki á biðlistum, hafði einnig áhrif á líkamlegt ástand þeirra sem eru á endalausum biðlistum eftir aðgerðum. Ég væri ekki í þessum ræðustól ef ég hefði ekki aðgang að sjúkraþjálfun. Það er staðreynd. Útboð á rekstri sjúkraþjálfunar er lausn Sjúkratrygginga Íslands og í boði heilbrigðisráðherra. Nýtt kvótakerfi þar sem veiðikvótinn er veikt fólk sem þarf nauðsynlega á sjúkraþjálfun og halda, sjúklingar gerðir að söluvöru sem ganga kaupum og sölum á sjúkraþjálfunarkvótamarkaði. Er það eitthvað sem við viljum, að sjúklingar séu söluvara og að sá sem býður ódýrt fái pakkann óháð gæðum? Gæðum er fórnað fyrir hagkvæmni og afleiðingarnar verða ekki góðar. Það sem gleymist í því útboði er við áttum okkur á því hvernig þetta útboð á að fara fram. Sjúkraþjálfarar fá engar upplýsingar um það. Er höfuðborgarsvæðið eitt svæði? Verða hreppaflutningar ef öll útboð í sjúkraþjálfun verða boðin út í Reykjavík? Þurfa þá Hafnfirðingar, Mosfellsbæingar, Kópavogsbúar, allir að fara til Reykjavíkur til að fara í sjúkraþjálfun? Hvernig á að taka á þeim gífurlegu biðlistum sem eru nú þegar eftir sjúkraþjálfun? Hvaða áhrif mun það hafa á kerfið sem er nú þegar komið að þolmörkum? Við vitum hvernig ástandið er á bráðamóttöku. Við vitum hvernig ástandið er á sjúkrahúsunum og ég spyr ráðherra: Á núna loks þegar sjúkraþjálfunarkerfið er komið í almennilegt ástand að rústa því?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Við höfum áður skipst á skoðunum um mikilvægi sjúkraþjálfunar og deilum þeirri skoðun að um gríðarlega mikilvægan þátt í íslenskri heilbrigðisþjónustu sé að ræða, ekki síður að því er varðar almennt stoðkerfisvandamál, möguleg tengsl við að draga úr nýgengi örorku, sem við höfum líka rætt, og ég tala nú ekki um samspil við neyslu verkjalyfja. Ég vil hins vegar geta þess í þessari umræðu að við sem önnumst um kaup á heilbrigðisþjónustu í gegnum Sjúkratryggingar Íslands vinnum samkvæmt lögum. Þar erum við að tala um lög um Sjúkratryggingar Íslands, fjárlög og lög um opinber innkaup. Okkur eru því reistar töluverðar skorður þegar um er að ræða þjónustu sem fer umtalsvert fram úr því sem liðurinn hefur á fjárlögum. Ég vil þess vegna segja að öllum má vera ljóst sem veita þjónustu á grundvelli slíkra samninga að þeir samningar eru gerðir á grundvelli laga sem eru samþykkt á Alþingi. Ég vil líka segja við hv. þingmann að það er rangt í málflutningi hans að til standi að kaupa bara magn sjúkraþjálfunar en ekki gæði hennar. Í útboðsgögnum og öllu sem lagt er til grundvallar í þeim efnum er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því að um sé að ræða gæði og öryggi en ekki síst aðgengi þjónustunnar sem er það sem hv. þingmaður hefur líka áhyggjur af ef marka má orð hans varðandi aðgengi óháð búsetu. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að markmið okkar er að halda fjárlög, byggja á annarri löggjöf sem er í gildi í landinu og veita sem besta mögulegu þjónustu á sem hagkvæmastan hátt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin en hún svaraði því samt ekki hvernig kvótaskiptingin á að vera. Hvernig ætlar hún að tryggja að það verði sjúkraþjálfun á öllu höfuðborgarsvæðinu, í Kópavogi, Hafnarfirði og Garðabæ? Hvernig ætlar hún að tryggja að það verði ekki bara þeir sem bjóða ódýrast hvernig gæðin verða? Síðan er annað grafalvarlegt. Sjúkraþjálfarar fengu ekki nema örfáar vikur, fjórar eða fimm, til að svara þessu og það á að vera búið að skila inn fyrir 1. október, eftir hálfan mánuð. Af hverju gefum við þeim ekki lengri tíma til að setjast niður með ráðherra og fá svör? Þeir eru ítrekað búnir að biðja um svör frá Sjúkratryggingum Íslands, en fá engin svör, ekki eitt einasta tíst. Þeir eiga bara að gjöra svo vel að rjúka í eitthvert útboð sem þeir átta sig ekki á nokkurn hátt á hvernig eigi að fara fram.
Virðulegi forseti. Eins og kom fram í mínu fyrra svari er í þessum útboðsskilmálum kveðið á um gæði, öryggi og aðgengi þjónustunnar. Það er auðvitað markmiðið að þjónustan sé eins góð og hægt er og að verið sé að veita þjónustuna þeim sem mest þurfa á henni að halda. Það verðum við að gera í allri heilbrigðisþjónustu. Það er auðvitað þeirra, hvort sem er hjá opinberum stofnunum eða þeim sem veita þjónustuna eftir öðrum leiðum, að tryggja að svo sé. Þegar Sjúkratryggingum Íslands er falið að ganga til samninga á grundvelli útboðs eru þeir samningar þannig hugsaðir að gætt sé að þessum þáttum. Um leið getur þjónustan ekki kostað meira en sem nemur þeim lið sem Alþingi hefur ákveðið á fjárlögum.
Hæstv. forseti. Ég beini fyrirspurn minni til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Samkvæmt ársskýrslum Fiskistofu var útflutningur í gámum á ferskum fiski tæp 24.000 tonn árið 2013 en árið 2018 voru flutt út 42.000 tonn óunnin. Okkur ætti öllum að vera ljóst að hægt er að vinna hvern einasta sporð hér á landi. Hefur ráðherra eitthvað velt fyrir sér að taka á því máli? Ég vil benda á að mörg störf við fiskvinnslu glatast, svo ekki sé minnst á þau afleiddu störf sem tapast einnig. Á þeim tíma þegar skip sigldu með afla, eða a.m.k. hluta þess tíma, var lagt álag á þá sem fluttu út óunninn afla og varð það alveg örugglega til þess að minna var flutt út á þeim tíma óunnið. Það er enginn munur á því hvort skip sigli sjálft með afla eða flutningaskip. Ég spyr því ráðherra: Hefur ráðherrann velt því fyrir sér að stöðva þessa þróun og þá hvernig?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Þetta er í annað sinn sem kemur sambærileg fyrirspurn með skömmu millibili. Ég svara alltaf eins. Ég legg áherslu á að stundum hefur okkur gefist vel að hafa þetta frelsi í útflutningi á ferskum fiski. Það er alveg ljóst að stór hluti þess sem kemur núna hér að landi hefur í auknum mæli farið á erlenda markaði og til þess liggja ýmsar ástæður. Sennilega er stærsti hlutinn sá að það er ódýrara, örugglega að einhverju leyti, að vinna þetta hráefni erlendis en hjá okkur og endurspeglast að því leytinu til í auknum útflutningi. Þá koma upp þær spurningar hvort takmarka eigi með einhverjum hætti þann útflutning og setja hömlur á viðskipti með afla. Þar komum við að vanda málsins. Það hefur verið reynt í gegnum tíðina öðru hvoru, t.d. með álagi á gámafisk, en í því sambandi hef ég nefnt að við þurfum líka að huga að hagsmunum þeirra sem undir eiga og þá kannski fyrst og fremst sjómanna sem gera eðlilega kröfu um að fá sem hæst verð fyrir aflann. Á móti koma síðan hagsmunir fiskvinnslufólks, svo landverkafólksins. Ég hef raunar verið talsmaður þess að reyna að vinna sem mest af aflanum á heimamarkaði en leiðirnar í því að takmarka þetta eru vandfundnar. Ég hef óskað eftir því við ráðuneytið að taka saman gögn um þennan útflutning þannig að við getum betur áttað okkur á því í hvaða magni þetta er, hvaða tegundir, hvert þetta fer o.s.frv. þannig að ég svara hv. þingmanni því að þetta mál er til skoðunar í ráðuneytinu. Ég hef engin ákveðin svör um það hvernig best væri að hamla þeim viðskiptum sem liggja undir.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þetta svar en ætla að vinda mér í aðra spurningu á öðrum þætti en það varðar klóþang. Klóþang er allt slegið fyrir ofan sjávarborð eftir stöðu sjávar. Nýting klóþangs fer fram á landi eftir sjávarstöðu. Þannig er það nú að veiðigjöld eru innheimt af nýtingu þangsins. Hér er verið að innheimta gjöld af stjórnarskrárvarinni eign sem mætti líkja við að greiða gjald af því að slá tún sín og hirða hey af þeim fyrir búfé sitt. Rétt er að benda á að verðmæti hvers tonns af klóþangi er svipað og gjaldið er af einu tonni af klóþanginu. Menn eru ágætlega sáttir við að greiða gjald fyrir þara sem sannarlega er tekinn úr sjó, en það gildir annað um klóþangið. Hefur sjávarútvegsráðherra velt fyrir sér að breyta gjaldtöku um klóþang?
Virðulegi forseti. Ég skal játa að ég hef ekki velt því fyrir mér að gera breytingar á þeirri gjaldtöku sem Alþingi samþykkti sl. vor, að leggja þetta gjald á slátt á klóþangi. Til þess liggja ýmsar ástæður en ég hefði viljað fá aðeins lengri reynslu á málið áður en við færum að ræða breytingar á því í þingsal.
Virðulegi forseti. Lögreglustarfið er kannski það starf sem þarf mest á því að halda að traust ríki á þeim sem því gegna og að almenningur hafi á tilfinningunni að starfað sé af heilindum og heiðarleika. Það er óhætt að segja að margt mjög athyglisvert hafi komið fram í viðtali Morgunblaðsins við ríkislögreglustjórann Harald Johannessen nú um helgina þar sem hann bregst við gagnrýni sem komið hefur fram á störf hans og svarar fullum hálsi. Hann segir þar um sérsveitina, sem undir hann heyrir, hvort ekki muni tímabært að fá fagaðila til að gera athugun á þeim menningarkima sem sérsveitin er. Það hljómar satt að segja dálítið ískyggilega frá yfirmanni þeirrar deildar sem fer með vopn. Spilling þrífst innan lögreglunnar, að sögn ríkislögreglustjórans, og hann lætur í það skína að hann muni segja allt af létta þyki honum ástæða til og ekki sé aðeins um að ræða hefðbundna togstreitu milli deilda um fé og mannafla. Þetta tengir hann við agavandamál sem hann hafi þurft að taka á og þannig sé gagnrýni á hann sjálfan aðallega tilkomin. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þær yfirlýsingar ríkislögreglustjórans kalli ekki á sérstakar aðgerðir aðrar en þær sem þegar hefur verið ráðist í., þ.e. úttekt ríkisendurskoðanda á embættinu, og þá einhverjar sérstakar aðgerðir til að rannsaka lögregluna. Getur verið að lögregluembættin í landinu séu spillingarbæli? Þarf þá ekki að bregðast við því? Eigi þessi orð ekki við rök að styðjast, þarf þá ekki að bregðast við því þegar ríkislögreglustjóri fer með staðlausar ásakanir um undirmenn og samstarfsmenn sína í lögreglunni?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það þarf að ríkja traust og það er okkar verkefni að stofnanir sem tryggja öryggi landsmanna virki sem allra best. Varðandi þá umræðu sem fór fram um helgina af hálfu ríkislögreglustjóra átti ég fund með honum í dag og ræddi þessi orð hans sérstaklega. Það er óhjákvæmilegt, þegar embættismaður eins og ríkislögreglustjóri lýsir því að spilling ríki innan lögreglunnar, að brugðist sé við. Ég hef rætt þetta við ríkislögreglustjóra sjálfan en tel þó mjög brýnt að svona mál verði ekki leyst í fjölmiðlum, þau verða ekki leyst í fjölmiðlum. Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að spilling sé útbreidd innan lögreglunnar. Það er einnig mikilvægt að hafa í huga, þegar þessi umræða kemur upp, að innan lögreglunnar er unnið mikilvægt og gott starf. Traust til lögreglunnar hefur verið mikið enda hefur lögreglan áunnið sér það með faglegum og vönduðum vinnubrögðum. Það breytir því ekki að við þekkjum mál sem hafa komið inn á borð dómstóla og það er mikilvægt að taka á þeim með þeim hætti sem lög gera ráð fyrir. Jafnframt hafa ýmis skref verið stigin undanfarið til að reyna að draga úr slíkri hættu hjá lykilstofnunum, þar á meðal lögreglu, og við munum auðvitað halda áfram á þeirri braut. Sérsveitarmenn sendu frá sér yfirlýsingu, af því að hv. þingmaður nefnir þá sérstaklega, til ráðuneytisins og í kjölfarið ákvað ráðuneytið að gerð yrði úttekt á stjórnunarháttum og samskiptum innan embættisins. Það er til meðferðar og ég býst við að fá svör úr þeirri úttekt sem allra fyrst.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Hún talar um að ekkert hafi komið fram sem bendi til víðtækrar spillingar innan lögreglunnar. En því miður hefur það komið fram, í máli ríkislögreglustjórans sjálfs, að víðtæk spilling þrífist innan lögreglunnar og þau orð eru á prenti og þau orð standa þá sem slík. Maður hlýtur að spyrja hvort eitthvað hafi farið á milli hæstv. ráðherra og ríkislögreglustjóra um þessa spillingu, hvort hann hafi upplýst ráðherra eitthvað frekar um það hvers konar spillingu sé um að ræða og hvernig eigi að taka á henni. En hafi verið um fleipur að ræða hlýtur maður að spyrja: Nýtur ríkislögreglustjóri trausts ráðherrans?
Virðulegur forseti. Ríkislögreglustjóri dró eitthvað úr orðum sínum í viðtölum eftir fund minn í dag varðandi það atriði sérstaklega. Ég segi það aftur að þó að ég hafi spurt um þetta er mikilvægt að fram fari gott eftirlit með lögreglunni, þar af leiðandi einnig ríkislögreglustjóra. Ég hef sett af stað vinnu í ráðuneytinu til að reyna að bregðast við því ástandi sem er uppi núna í samráði við alla þá aðila sem koma að því. Ég er viss um að þessi mál koma einnig upp eftir þetta viðtal hans. Það er mikilvægt að traust ríki á milli allra stofnana og það er vinnan sem fer fram núna.
Herra forseti. Áfram um ríkislögreglustjóra, Harald Johannessen. Ég byrja kannski á því að endurtaka einfaldlega þá spurningu sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson bar fram áðan: Nýtur ríkislögreglustjóri trausts hæstv. dómsmálaráðherra eins og sakir standa? Hæstv. dómsmálaráðherra ræddi það í óundirbúnum fyrirspurnatíma rétt áðan að hún hefði rætt orð ríkislögreglustjóra um spillingu á fundi með honum í dag en upplýsti okkur ekki um hver svör hans voru þannig séð fyrir utan það að hún tók fram að hann hefði dregið úr orðum sínum. Ég las það viðtal sem hæstv. ráðherra er væntanlega að vísa í þar sem hann sagði að almennt væri ekki hægt að tala um spillta lögreglu, það hafi hann aldrei sagt. Hins vegar segir ríkislögreglustjóri í þessu margumtalaða viðtali, með leyfi forseta: „Án þess að ég vilji nefna tilvikin geta menn skoðað þau“ - þ.e. tilvikin um spillingu - „og þeir sem þekkja til vita um hvað ég er að tala. Ég hef líka rætt um að það fari ekki saman að vera lögreglumaður og vera í einkarekstri og jafnvel að selja búnað til lögreglunnar eða að vera í ferðaþjónustu. Það á að vera hafið yfir allan vafa að lögreglumenn séu ekki að gæta eigin hagsmuna. Þetta hef ég rætt um innan lögreglunnar og það eru ekki allir sáttir við þessa orðræðu mína.“ Þetta segir að ríkislögreglustjóri í þessu viðtali. Ég vil bæta við spurningu mína, um hvort ríkislögreglustjóri njóti trausts hjá hæstv. dómsmálaráðherra: Þekkir hún til þessara dæma og voru þau rædd á fundi hennar með ríkislögreglustjóra?
Virðulegur forseti. Ríkislögreglustjóri nýtur trausts eins og aðrir embættismenn og forstjórar og stjórnendur undirstofnana minna. En það segir þó ekki að málið sé ekki alvarlegt. Er óásættanlegt ástand innan og milli þessara aðila innan lögreglunnar? Já, og ég greindi frá því í dag á fundi mínum við hann. Öll þau mál sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega eru til skoðunar og mun ég taka þau til ítarlegrar skoðunar og fylgja þeim eftir eftir fund okkar sem var í morgun.
Herra forseti. Ríkislögreglustjóri talar um að það gæti spillingar innan lögreglunnar og að verið sé að gagnrýna hann fyrir ógnarstjórnun og óvandaða stjórnsýsluhætti vegna þess að hann viti af spillingu innan lögreglunnar. Hann segir á sama tíma í sama viðtali, með leyfi forseta: „Það er efni í sérstakt viðtal ef til starfsloka kemur vegna þessara ásakana. Það myndi kalla á annað og dýpra viðtal um það sem hefur gengið á bak við tjöldin.“ Finnst hæstv. dómsmálaráðherra ásættanlegt að ríkislögreglustjóri viti af og tali um spillingu innan lögreglunnar, innan sinna raða, án þess að kæra? Án þess að gera neitt í því? Ber honum ekki frumskylda til að kæra og hefur það verið gert?
Virðulegur forseti. Það er kannski rétt að benda strax á að Ríkisendurskoðun hefur fallist á beiðni ráðuneytisins um að fara í heildarstjórnsýsluúttekt og hún er nú þegar hafin. Ég vona að sú úttekt skili ýmsum skýrum niðurstöðum. Varðandi seinni spurningu hv. þingmanns þykir mér það ekki eðlilegt, nei. Þess vegna spurði ég ríkislögreglustjóra út í þau orð hans og fékk ýmis svör sem ég mun fylgja eftir.
Herra forseti. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar segir, með leyfi forseta: „Allar áætlanir sem eiga að halda til lengri framtíðar þarf að gera í auknu samráði og með bættum samskiptum. Efla þarf samstarf milli flokka á Alþingi, styrkja sjálfstæði þingsins, umbúnað þess, faglegan stuðning og stöðu.“ Nú er hér í samfélaginu til umræðu risavaxið fjárfestingarátak í innviðum höfuðborgarsvæðisins, fjárfestingarátak upp á rúma 100 milljarða, að sagt er, átak sem felur í sér, að sagt er, 6 milljarða viðbótargjaldtöku á íbúa höfuðborgarsvæðisins fyrir notkun á vegakerfi höfuðborgarsvæðisins, að sagt er, því að þetta átak hefur ekki fengið neina opinbera kynningu. Minni hlutinn er hér í á aðra viku að taka þátt í einhverri umræðu sem ekkert samráð hefur verið haft við minni hlutann um. Engin kynning fyrir minni hlutann hefur farið fram og það er vísað í kynningu fyrir sveitarstjórnarfulltrúa sömu flokka sem eru síðan bundnir trúnaði um innihald þeirrar kynningar. Er þetta dæmi um aukið samstarf og vandaðri vinnubrögð þessarar ríkisstjórnar þegar ráðist er í verkefni sem lengi eiga að standa? Því að ég geri ráð fyrir því að liðlega 100 milljarða innviðaátak, að sagt er, hér á höfuðborgarsvæðinu, eigi að standa til nokkuð langs tíma. Þessari ríkisstjórn verður tíðrætt um þverpólitískt samstarf en það verður auðvitað að gera þá kröfu að þegar hafa skal þverpólitískt samráð nái það samráð út fyrir raðir stjórnarflokkanna sjálfra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Fyrst vil ég segja, af því að hv. þingmaður ræðir almennt um þverpólitískt samstarf, að ég er ekki í nokkrum vafa um að það hefur verið meira á þessu kjörtímabili en allan minn tíma á þingi sem er orðinn alllangur, 12 ár. Síðast í morgun var verið að kynna niðurstöður þverpólitísks hóps þar sem sátu bæði fulltrúar meiri hluta og minni hluta ásamt sérfræðingum um svokölluð velsældarmarkmið sem ég vona svo sannarlega að verði nýtt, ekki bara af minni ríkisstjórn heldur ríkisstjórnum framtíðar, við stefnumótun á vegum hins opinbera þar sem við horfum til miklu breiðari og fjölþættari mælikvarða en við höfum verið að gera hingað til þar sem við hverfum frá hinni einföldu mælingu um þjóðarframleiðslu, sem vissulega verður áfram mikilvæg, en horfum líka til efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra þátta. Þetta er gott dæmi um þverpólitískt samstarf sem ég er mjög ánægð með og ég gæti nefnt mörg fleiri í þessum þingsal því að, eins og ég segi hér og stend við, hefur ekki verið meira um svona samstarf frá því að ég byrjaði á þingi. Það sem hv. þingmaður vísar til tengist, alveg hárrétt, framkvæmdum í samgöngumálum höfuðborgarsvæðisins sem hafa ekki verið kynntar enn þá. Það er alveg rétt og kannski merkilegast að fylgjast með fréttaflutningi af einhverju sem ekki hefur verið kynnt enn þá. Ég hef fulla samúð með hv. þingmanni, og hv. þingmönnum stjórnarliðsins líka, því að það er í raun og veru óðs manns æði að tjá sig um eitthvað sem ekki er búið að kynna og ekki búið að taka endanlega ákvörðun um. Ég finn til með hv. þingmanni og skil sársaukann. Þær áætlanir sem hafa verið til umræðu, vissulega á milli stjórnvalda og sveitarstjórna á höfuðborgarsvæðinu, byggja hins vegar á því sem fram kom í nefndaráliti samgöngunefndar þegar samgönguáætlun var afgreidd fyrr á þessu ári þar sem sérstaklega var rætt um að byggja þyrfti á þeirri forgangsröðun sem unnin hefur verið fyrir höfuðborgarsvæðið þegar kemur að stofnframkvæmdum annars vegar og uppbyggingu almenningssamgangna hins vegar og rétt sé að skoða leiðir til að skoða breytta gjaldtöku á höfuðborgarsvæðinu. Þetta hefur verið til umræðu. [[Forseti hringir.]]Útfærsluna þarf að sjálfsögðu að kynna, ég tek undir með hv. þingmanni með það, en það er vissulega erfitt þegar málið er í raun og veru enn í vinnslu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið og samkenndina. Það er vissulega erfitt að standa hér í myrkrinu. Þetta mál virðist samt hafa verið talsvert rætt og kynnt innan raða stjórnarflokkanna. Maður finnur það áþreifanlega að þegar maður mætir í umræðu um þetta mál eru fulltrúar stjórnarflokkanna einmitt ágætlega upplýstir um smáatriði þessa máls á meðan minni hlutinn hefur ekki fengið minnstu kynningu á því. Þetta er mikilvægt og veigamikið mál þar sem verið er að tala um 6 milljarða, að sögn, viðbótarálögur á íbúa höfuðborgarsvæðisins á ári hverju. Það er jafn mikið og öll þjóðin greiðir árlega í kolefnisgjöld, svo að dæmi sé tekið. Slík áform hljóta að krefjast víðtækara samráðs og kynningar en hér er á ferðinni og ég vona að áður en við sjáum einhver frumvörp koma fram um þetta mál sé þessi ríkisstjórn tilbúin að setjast niður og ræða þessi mál á breiðari grunni. Í hinu þverpólitíska samráði innan raða ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]virðist enda ekki vera neitt samkomulag um málið. Þá væri kannski ráð, áður en farið er lengra með málið, að taka það upp á yfirborðið og ræða það.
Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að þetta er stórmál og tengist ekki bara samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu heldur þeim orkuskiptum í samgöngum sem við erum búin að ákveða að ráðast í. Þau munu hafa áhrif á gjaldtöku af samgöngum. Það finnst mér vera stóra málið í allri þessari umræðu, sem hefur auðvitað verið dálítið út og suður, viðurkenni ég, og ég hef fylgst með henni svona eins og spennuþætti undanfarna daga. Við þurfum að horfast í augu við það að ef við erum að fara í orkuskipti í samgöngum, sem er gríðarstórt loftslagsmál og líka gríðarstórt efnahagsmál, þurfum við að endurskoða hvernig við ætlum að setja gjöld á umferð. Það er mjög mikilvægt, að sjálfsögðu, eins og hv. þingmaður segir, að áður en frumvarp um slíkt er lagt fram eða ákvarðanir um slíkt eru teknar verði umræða innan þingsins. En það er líka eðlilegt að meiri hluti hverju sinni undirbúi mál, það er líka hluti af eðlilegum vinnubrögðum þegar við erum með meirihlutaríkisstjórnir. Það höfum við verið að gera. Við höfum verið að undirbúa þetta mál, eiga um það virkt samtal við sveitarstjórnir á höfuðborgarsvæðinu, því að þetta varðar þær svo sannarlega, [[Forseti hringir.]]en í þeim anda sem kveðið er á um í nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar um síðustu samgönguáætlun. En vissulega þarf málið að fá sína eðlilegu umræðu á vettvangi þingsins.
Virðulegi forseti. Við höfum orðið vör við það, þjóðin, að í brennidepli fjölmiðla hafa verið málefni bráðaþjónustunnar á Landspítalanum. Það er ljóst að það er mikill þungi í starfinu þar og þrátt fyrir milljarðaaukningu til Landspítalans og heilbrigðiskerfisins á undanförnum árum hefur okkur ekki gengið vel að stytta biðlistana og aðstaðan á bráðadeildinni er óviðunandi. Ég fór þangað sjálfur í morgun, kynnti mér stöðuna og hitti yfirmenn sem sögðu mér frá því hvar skórinn kreppir helst. Það er fráflæðisvandi sem er sífellt til vandræða. Á Landspítalanum eru nú þegar lokuð 40 hjúkrunarrými sem jafngilda hjúkrunarrýmum á Heilbrigðisstofnun Suðurlands og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Þetta er fyrst og fremst vandamálið og að öðru leyti skortur á hjúkrunarfræðingum. Það eru miklar áhyggjur af því að starfskjör hjúkrunarfræðinga verði skert frá því sem nú er þegar við þurfum að fara aðrar leiðir og reyndar þyrftum við að fara þá leið að fá þjóðarsátt um að gera starf hjúkrunarfræðinga meira aðlaðandi, bæði í launum og starfskjörum. Mig langar að spyrja ráðherrann hvað hún hyggist gera til að vinna bug á þeim bráðavanda sem nú er, sem ég held, eftir þau samtöl sem ég átti í morgun, að þurfi að gerast núna strax. Þetta ástand á bráðaþjónustunni kallar á aðgerðir, ekki nefndir. Mig langar að heyra hvað ráðherrann hefur fram að færa í því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Í desember 2018, fyrir tæpu ári, voru sambærilegar fréttir í fjölmiðlum um alvarlega stöðu á bráðamóttöku Landspítala. Þá tók embætti landlæknis stöðuna út og gerði tillögur bæði til Landspítala og ráðuneytisins um aðgerðir. Niðurstaða úttektarinnar í desember var sú að sjúklingar sem biðu innlagnar þyrftu að bíða allt of lengi á bráðamóttöku. Það voru allt of margir sjúklingar á bráðamóttökunni á hverjum tíma. En bráðamóttökunni tókst að rækja bráðahlutverk sitt vel, þ.e. dvalartími þeirra sem gátu farið heim að meðferð lokinni var innan viðmiða, en það var sannarlega allt of mikið álag á starfsfólk, ekki síst hjúkrunarfræðinga, og skráðum atvikum hafði fjölgað, einkum byltum, húsnæðið studdi engan veginn við að sjúklingar biðu lengur o.s.frv. Vandinn sem var þarna dreginn upp var fyrst og fremst vegna tveggja þátta sem hv. þingmaður nefnir hér, annars vegar útskriftarvanda og hins vegar mönnunarvanda. Nú stendur yfir eftirfylgni úttektar þar sem embættið er að skoða hvað hefur gerst síðan síðast. Við þurfum að fylgja því eftir hvort eitthvað hafi verið brugðist við. Það sem stóð upp á ráðuneytið var kannski fyrst og fremst að opna fleiri hjúkrunarrými og opna sjúkrahótel. Það höfum við gert síðan í desember. Við höfum nú þegar bætt við 40 hjúkrunarrýmum og opnað sjúkrahótelið sem hvort tveggja hefur með einhverjum hætti létt á fráflæðisvandanum. Útskriftarvandinn er enn til staðar og ekki síður þarf að takast á við mönnunarvandann og þar höfum við gripið til tiltekinna aðgerða sem ég mun fara betur yfir í síðara svari mínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir ágæt svör. Ég vil minna á að það er talið eðlilegt viðmið á erlendum bráðamóttökum, á Norðurlöndum sem við viljum bera okkur saman við, að þjónustan sé veitt á u.þ.b. 6–8 klukkustundum. Þau sýndu mér að þessa dagana er sá tími 22 klukkustundir hjá okkur þannig að við erum með fjórfaldan tíma. Við þurfum að taka okkur á í því máli. Ég veit að ráðherrann hefur mikinn áhuga á því. Ég veit að við höfum öll mikinn áhuga á því. Ég held eftir kynninguna í morgun og eftir að hafa verið í velferðarnefnd nánast óslitið síðan 2013 að við þurfum að einblína á vandann er varðar hjúkrunarfræðingana. Ég held að vandinn sé reyndar á heimsmælikvarða, svo mikill er hann. Við þurfum að einblína á þann vanda og gera allt til þess að leysa hann vegna þess að það er það sem mun bæta líðan ótrúlega margra Íslendinga.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns, þetta er alþjóðlegt vandamál og raunar er öll mönnun heilbrigðisþjónustunnar alþjóðlegur vandi. Það lýtur því miður ekki aðeins að mönnun í hjúkrun heldur líka mönnum sjúkraliða og þess vegna þurfum við að horfa á þetta frá þremur sjónarhornum, vil ég segja, kannski í fyrsta lagi því að fjölga þeim sem geta hafið nám og lokið því í þeim greinum, bæði hjúkrunarfræði- og sjúkraliðanámi, og til þess höfum við komið samstarfi við menntamálaráðuneytið á laggirnar sem á að skila tillögum til okkar í desember. Þetta snýst einnig um að þau sem velja sér slíka menntun haldist í starfi. Ég er sammála hv. þingmanni um að það snýst ekki aðeins um hefðbundin kjör og kaup heldur ekki síður starfsaðstæður almennt og þar höfum við líka komið á samstarfi við fjármálaráðuneytið um að fara yfir þau mál sérstaklega. Við verðum að skoða þetta frá mjög breiðum sjónarhóli og við erum að því. Ég vænti þess að aðgerðirnar fari að skila einhverjum niðurstöðum og því fyrr, þeim mun betra. En aðalatriðið er að þetta er verkefni sem er með þeim efstu á mínu blaði og er einn meginkafli í nýsamþykktri heilbrigðisstefnu.
Herra forseti. Sem 1. flutningsmaður þessa máls vil ég nota tækifærið til að árétta að þessi skýrslubeiðni er endurflutt öðru sinni með það að markmiði að halda málinu í réttum þinglegum farvegi. Skýrslubeiðnin var samþykkt 10. apríl í fyrra og aftur 9. október. Utanríkisráðherra skipaði starfshóp 30. ágúst sama ár til að vinna skýrsluna. Skýrslubeiðnin er gerð að norskri fyrirmynd en þar í landi var gerð ítarleg og vönduð skýrsla í tilefni af því að 20 ár voru liðin frá gildistöku EES-samningsins. Það er vel við hæfi að gera ítarlega og vandaða úttekt á aðild Íslands að samningnum þegar 25 ár eru liðin frá gildistöku hans. Ég geri mér vonir um að skýrslan verði góður grundvöllur að umræðum og stefnumörkun á því mikilvæga sviði sem aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu er.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Meðflutningsmenn mínir að þessu sinni eru hv. þingmenn Karl Gauti Hjaltason, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Frumvarpið er flutt öðru sinni þar sem það hlaut ekki afgreiðslu á nýliðnu löggjafarþingi. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir breytingu á 14. gr. laganna þannig að við 1. mgr. bætast þrír nýir málsliðir, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Heimild til verðtryggingar láns með veði í íbúðarhúsnæði er bundin því skilyrði að við útreikning verðbóta séu felld brott áhrif breytinga á óbeinum sköttum og húsnæðisliðar vísitölu neysluverðs og að ákvæðisvextir nemi eigi hærri hlutfallstölu en 2% á ári. Hagstofa Íslands skal gefa út mánaðarlega vísitölu þar sem óbeinir skattar og húsnæðisliður hafa verið felldir brott. Heimilt er að verðtryggt jafngreiðslulán með veði í íbúðarhúsnæði hafi allt að 25 ára lánstíma.“ Herra forseti. Hér eru fjórar breytingar lagðar til: Húsnæðisliðurinn út, óbeinu skattarnir út, eitraði kokteillinn út og ofurvextir án samanburðar við erlenda vexti, sem engir eru, eða án fullnægjandi aðhalds af samkeppni, út. Markmiðið með frumvarpinu og með þeim breytingum sem hér eru lagðar til á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, er að leitast við að jafna stöðu samningsaðila um verðtryggð lán til kaupa á íbúðarhúsnæði og tryggja fjölskyldum sanngjarnari lánakjör til fjármögnunar á sínum heimilum en til þessa hafa boðist. Þetta frumvarp er liður í að koma fram þeirri stefnu Miðflokksins að endurnýja fjármálakerfið hér á landi, færa það inn í nútímann og sér í lagi að koma á nýju kerfi við fjármögnun húsnæðislána. Nú er það svo að maður vildi helst sjá á bak því fyrirkomulagi verðtryggingar sem verið hefur hér við lýði allt of lengi. Ég geri mér grein fyrir stöðunni hér á Alþingi þar sem augljóslega er ekki meirihlutavilji fyrir afnámi þess fyrirkomulags og því er leitað eftir því að gera það bærilegra fyrir þá sem eru veikari í samningssambandinu, þ.e. fyrir einstaklinga og heimili. Frá því að þessi tillaga var flutt í fyrra hefur það gerst, herra forseti, að ríkisstjórnin hefur í yfirlýsingu um markviss skref til afnáms verðtryggingar, sem gefin var út í tengslum við svonefnda lífskjarasamninga á almennum vinnumarkaði, tekið undir nokkur grundvallaratriði frumvarpsins. Sér í lagi er í yfirlýsingunni tekið undir að eitraði kokteillinn verði tekinn út sem og húsnæðisliðurinn. Eitraði kokteillinn er hin svokölluðu annúítetslán til meira en 40 ára þar sem lántakandinn tekur ekki til við að greiða inn á höfuðstól lánsins, eftir þeim reglum sem um það gilda, fyrr en í fyrsta lagi eftir að 20 ár eru liðin af lánstímanum. Þess vegna hafa þessi lán hlotið þetta viðurnefni í almennri umræðu. Í yfirlýsingunni er tekið undir það af hálfu ríkisstjórnarinnar að þessi eitraði kokteill verði tekinn út sem og húsnæðisliður. Þeim árangri vil ég fagna sérstaklega sem og viðurkenningu í yfirlýsingunni á þeim vanda sem kerfisbundin mæliskekkja upp á við veldur lántakendum. Engum þarf að blandast hugur um að samningsaðilar í lánaviðskiptum vegna húsnæðiskaupa hafa ójafna stöðu, ekki síst vegna ólíkra fjárhagslegra burða þar sem aflsmunur á milli aðila er verulegur en ekki síður þegar kemur að þekkingu á fjárhagslegum efnum. Verðtryggt lán er ekki einfalt í eðli sínu. Bankar og lánastofnanir hafa mun meiri þekkingu á fjármálamarkaði og þeim þáttum sem geta haft áhrif á þróun verðlags og kaupgjalds og þar með á greiðslubyrði lána en allur almenningur. Gengisfall krónunnar í efnahagshruninu 2008 og verðbólguhrinan á eftir er flestum í fersku minni sem og áhrifin sem þeir atburðir höfðu á verðtryggð lán heimilanna með geigvænlegum afleiðingum fyrir heimili landsmanna og hag fjölskyldna. Það eru þess vegna full efni til að stíga markverð skref til að jafna hinn mikla aðstöðumun sem ríkt hefur milli aðila slíkra lánasamninga. Þessu frumvarpi er ætlað að gegna hlutverki í þessu skyni. Efnisatriði frumvarpsins, eins og ég gat um, eru í meginatriðum fjögur. Ég mun taka fyrir eitt af öðru. Í fyrsta lagi að verðtrygging feli í sér úrræði til að mæta áhrifum almennra verðlagsbreytinga sem rót eiga að rekja til verðfalls krónunnar þegar svo ber undir. Menn skyldu átta sig á að slíkar verðlagsbreytingar eru allt annars eðlis en verðbreytingar sem stafa af sértækum aðgerðum stjórnvalda sem hafa í för með sér breytingu á vöruverði eins og til að mynda hækkun óbeinna skatta þegar kemur að áfengi, tóbaki, bensíni - við þekkjum kolefnisgjaldið o.s.frv. Hinar sértæku aðgerðir, eins og ég var að nefna dæmi um og eru ákveðnar á vettvangi stjórnvalda, falla ekki undir hina almennu skilgreiningu á verðbólgu en verðbólga er náttúrlega orð yfir það sem í eðli sínu er verðfall á peningum sem leiðir af sér almennar verðhækkanir. Það sem helst á við hér eru ákvarðanir stjórnvalda sem snúa að tekjuöflun ríkissjóðs, eins og ég gat um, og ég hef hér nefnt nokkur dæmi um það. Herra forseti. Það eru engin efni til að lántakar verðtryggðra lána bæti lánveitendum upp skattahækkanir sem gerðar eru með það að markmiði að standa undir verkefnum í almannaþágu og eiga eðli málsins samkvæmt að leggjast jafnt á alla eftir því hvernig þeir haga innkaupum sínum. Sama á við um skattaálögur sem ætlað er að ná tilteknum markmiðum í þjóðfélagsmálum, t.d. með álögum á tiltekna flokka matvæla með heilbrigði og hollustu að markmiði og á eldsneyti, eins og kolefnisgjaldið er dæmi um, til að rækja markmið vegna alþjóðlegra skuldbindinga í loftslagsmálum. Engin efni eru til þess að álögur af þessu tagi séu lagðar aukalega á lántakendur verðtryggðra íbúðalána með því að hækka höfuðstól þessara lána og þyngja greiðslubyrði þeirra og það eru heldur engin efni til, herra forseti, að fjármálastofnanir eignist með þessum hætti, fyrir atbeina stjórnvalda sem eru að rækja einhver markmið í þjóðfélagsmálum, fjármagna einhverjar aðgerðir með hækkunum á óbeinum sköttum eða með sérstökum sköttum sem ætlað er að hafa áhrif á neyslumynstur fólks, nýjar kröfur á heimilin og að þær hafi í því sambandi, eins og staðreyndin er, allt afl réttarkerfisins að baki sér þegar kemur að innheimtu. Í öðru lagi hefur komið fram, herra forseti, að svonefndur húsnæðisliður vísitölu neysluverðs, sem ekki styðst við neitt samræmt alþjóðlegt viðmið, hafi á liðnum árum haft í för með sér mun meiri hækkanir á höfuðstól og greiðslum af verðtryggðum lánum en almennar verðhækkanir í landinu hafa gert. Þannig hefur fjármála- og efnahagsráðherra upplýst, í svari við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur, að á fimm ára tímabili, 2012–2017, hafi verðbætur á íbúðalán vegna almennra verðlagshækkana numið 15 milljörðum kr. en á sama tíma hafi 118 milljarðar lagst ofan á verðtryggð íbúðalán vegna áhrifa húsnæðisliðar vísitölunnar. Berið saman, hv. þingmenn og aðrir sem mál mitt heyra, 15 milljarða vegna almennra verðlagsbreytinga og 118 milljarða vegna húsnæðisliðarins. Hlutur húsnæðisverðsins í verðbótunum er 88,7%, upp undir 90% með öðrum orðum, svo að því sé haldið til haga. Það má fullyrða að samsvarandi eignatilfærsla, herra forseti, frá lántakendum til fjármálastofnana yrði hvergi þoluð eða liðin í nágrannalöndum Íslendinga. Munur á vísitölu neysluverðs með og án húsnæðisliðar var hlutfallslega minnstur árið 2013 en mestur 2017 þegar verðbætur miðað við vísitölu neysluverðs án húsnæðis voru verulega neikvæðar, enda hefur verið verðhjöðnun á Íslandi til skamms tíma, a.m.k. frá miðju ári 2016, ef húsnæðisliður vísitölunnar er undanskilinn. Greiðendur verðtryggða lána hafa ekki notið þeirrar hagstæðu verðlagsþróunar sem hér hefur gætt á undanförnum árum heldur hefur húsnæðisliðurinn orðið til þess að þeir hafa þurft að axla ofurbyrðar eins og ég tel óhætt að orða það. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson og fleiri alþingismenn lögðu fram á 148. löggjafarþingi tillögu um brottfall húsnæðisliðar vísitölunnar við útreikning á verðtryggðum lánum en hún náði ekki fram að ganga. Þó ber að geta þess að samþykkt var þingsályktun nr. 17/148 um skipan starfshóps sem hafi það hlutverk að meta forsendur verðtryggingar, þar á meðal hvað varðar samsetningu vísitölunnar. Sá starfshópur hefur reyndar skilað áliti en það álit hefur ekki hlotið neina umræðu neins staðar svo að ég hafi séð, hvorki í fjölmiðlum né hér á Alþingi. Væru full efni til þess, herra forseti, að efna til umræðu um niðurstöður þessa starfshóps. Með því frumvarpi sem hér er mælt fyrir er kveðið á um að vegna þeirra þátta sem hér hafa verið taldir, óbeinna skatta og húsnæðisliðar vísitölunnar, verði Hagstofu Íslands falið að birta vísitölu neysluverðs þar sem áhrif þeirra hafa verið felld brott. Skal þá nota þá vísitölu við útreikning greiðslna af verðtryggðum íbúðalánum. Þriðja atriðið, herra forseti, sem kveðið er á um í frumvarpinu er að þegar íbúðalán er í formi verðtryggðs jafngreiðsluláns, þess sem á erlendum málum og að sínu leyti á íslensku eru kölluð annúítet, megi lánstíminn ekki vera lengri en 25 ár. Þessi tillaga hefur áður verið gerð og það var með stjórnarfrumvarpi á 145. löggjafarþingi 2015–2016, samanber 817. mál, á þskj. 1537. Það frumvarp var samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu í samvinnu við forsætisráðuneyti og tók mið af þeim sjónarmiðum sem komu fram í skýrslu sérfræðingahóps um afnám verðtryggingar af neytendalánum frá janúar 2014. Með frumvarpinu var lagt til að almennt yrði óheimilt að veita neytendum verðtryggð jafngreiðslulán til lengri tíma en 25 ára með undanþágum fyrir ungt fólk, lántaka með lægri tekjur og lántaka með lágt veðsetningarhlutfall. Ég vísa að öðru leyti til greinargerðar þess frumvarps eins og gert er í greinargerð með þessu frumvarpi. Þessi lán, þessi 40 ára jafngreiðslulán, hafa a.m.k. til skamms tíma verið langalgengustu íbúðalán til íslenskra heimila. Í greinargerð segir að greiðslubyrði af þessum lánum sé lægri en á öðrum lánaformum en þar sem verðbætur leggist við höfuðstól hækki höfuðstóll lánsins stóran hluta lánstímans og því meira sem verðbólga er meiri. Eðli þessara lána gerir að verkum að þrátt fyrir að allar afborganir séu greiddar fyrstu tvo áratugi lánstímans hækki höfuðstóllinn engu að síður. Við erum að tala um 20 ár hið minnsta, ef verðlag hækkar. Það ekki skrýtið, herra forseti, að þessi lán hafi í máli manna verið kölluð eitraður kokteill. Í því stjórnarfrumvarpi sem ég gat um frá 145. löggjafarþingi segir að ákvæði frumvarpsins samræmist stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og alþjóðlegum skuldbindingum á borð við mannréttindasáttmála Evrópu. Segir þar að sú takmörkun á samningsfrelsi sem frumvarpið hefur að geyma sé hluti af viðleitni til að stuðla að bættri umgjörð fasteignalána og draga úr vægi verðtryggingar á fasteignalánamarkaði. Felst í þessum orðum athyglisverð viðurkenning á því að eðli verðtryggingar á fasteignalánamarkaði sé með þeim hætti að frá sjónarmiði bættrar umgjarðar fasteignalána séu efni til að draga úr þessu vægi. Í frumvarpinu sem hér er vísað til segir enn fremur að unnið hafi verið að ýmsum þeim mótvægisaðgerðum sem sérfræðingahópurinn lagði til og þyki aðstæður vera fyrir hendi í hagkerfinu til að fara að tillögum hans og stemma þannig stigu við verðtryggðum langtímajafngreiðslulánum. Ég tel óhætt að taka upp þessa tillögu úr stjórnarfrumvarpi frá 145. löggjafarþingi í þessu frumvarpi, herra forseti, því ekki verður séð að þær aðstæður séu svo breyttar í hagkerfinu frá því sem var fyrir örfáum árum að sömu sjónarmið eigi ekki við og rakin voru hér að framan. Fjórða atriði, herra forseti, er að lögð er til breyting sem kveður á um að í því skyni að jafna hina mjög svo ójöfnu stöðu sem ríkir á milli lántakenda og neytenda þegar kemur að fjármögnun íbúðalána verði kveðið á um að vextir af verðtryggðum íbúðalánum megi ekki fara yfir 2% á ári. Vextir á verðtryggðum samningum - og þetta atriði ber að athugast mjög gaumgæfilega - hafa til þessa verið ákveðnir við markaðsskilyrði sem oftar en ekki sýnast einkennast af fákeppni frekar en samkeppni. Þá einkennast þessar ákvarðanir af því að þær styðjast ekki við viðhlítandi erlendan samanburð, enda er sams konar skuldbindingar ekki að finna í nágrannalöndum Íslendinga. Innsti kjarni þess máls sem hér hefur verið gert að umræðuefni er að þessir vextir hafi verið ákveðnir án þess að ákvarðanirnar hafi aðhald, annars vegar af samkeppni milli aðila á innlendum markaði, og síðan eru þessar ákvarðanir gerðar í eins konar tómarúmi að því leyti til að ekki er við neinar erlendar fyrirmyndir eða hliðstæður að styðjast. Öðru máli gegnir um vexti af óverðtryggðum skuldbindingum. Það er kannski ekki yfirgengileg samkeppni á milli fjármálastofnana í þeim efnum en vextir á slíkum skuldbindingum eru a.m.k. þannig að hægt er að bera þá saman við sambærilega vexti erlendis. Þá er þess að geta að vextir á verðtryggðum skuldbindingum leggjast á höfuðstól sem er síbreytilegur. Hann er með hlaupandi krónuverðmæti, hann er ekki fastur, hann er sífellt að breytast. Hann er reyndar sífellt að hækka. Þessi aðstaða sker sig frá venjulegum lánaskuldbindingum þar sem höfuðstóll er föst stærð allan lánstímann að frátöldum afborgunum. Það er það fyrirkomulag sem menn eiga að venjast í okkar heimshluta og reyndar víðast hvar, þó svo að Seðlabanki Íslands hafi einhvern tímann talið sig finna einhverjar hliðstæður í Mið- eða Suður-Ameríku, m.a. í Úrúgvæ. Svo vikið sé að skiptingu áhættu á milli samningsaðila er hún með þeim hætti þegar um er að ræða verðtryggt lán að lántaki axlar alla ábyrgð á verðhækkunum á samningstímabilinu. Ég ítreka, herra forseti: Lántaki axlar alla ábyrgð á verðhækkunum á samningstímabilinu, alla ábyrgð á verðhækkunum af hvaða rótum sem þær kunna að vera sprottnar. Í því felst trygging fyrir lánveitanda sem í það minnsta felur í sér umtalsvert hagræði, enda leggur lántaki eignir sínar undir, og ekki bara eignir heldur og aflahæfi, til að standa undir þessari skuldbindingu sinni sem annars er óþekkt í nágrannalöndunum þegar kemur að íbúðalánum til einstaklinga. Skuldbinding lántaka hrekkur svo langt í þessu tilliti að hún felur einnig í sér sérstakar aukagreiðslur umfram verðbreytingar, aukagreiðslur sem stafa af kerfisbundinni mæliskekkju sem ég gerði að umtalsefni áðan og sem gerð er að umtalsefni í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við lífskjarasamningana. En þessi kerfisbundna mæliskekkja, herra forseti, hefur stundum verið kölluð vísitölubjagi. Það er bjögun á vísitölunni af kerfislægum ástæðum sem leiðir til þess að vísitalan mælist hærri en ella væri og með því þyngist auðvitað greiðslubyrði greiðanda þessara lána og höfuðstóllinn hækkar. Vandinn við hættu á ofmati, á þessu kerfisbundna ofmati, í verðbólgumælingum er vel þekktur. Miðað við að verðtryggðar skuldir heimila nemi hátt í 2.000 milljörðum kr. þýðir slíkur vísitölubjagi á bilinu 0,3% upp í e.t.v. 1,5%. Niðurstöður fræðimanna gefa til kynna að vísitala neysluverðs feli í sér árlegt ofmat af þessum tæknilegu ástæðum einum saman. Og þetta ofmat, miðað við þessar fræðiniðurstöður um það hve mikil þessi mæliskekkja getur verið, hleypur á milljörðum og jafnvel tugum milljarða króna. Ég fagna því að ríkisstjórnin skuli hafa lagt eyrun við þessum sjónarmiðum og að hún geri þau sjónarmið að umræðuefni í yfirlýsingu sinni með fyrirheit um að láta kanna þetta mál sérstaklega. Fjárhæðir sem færast á milli greiðenda þessara lána til lánastofnana verður vitaskuld að líta á eins og hverjar aðrar eignatilfærslur milli aðila, rétt eins og tilfærslurnar vegna húsnæðisliðarins, sem áður er getið, auk þeirra tilfærslna sem stofnast vegna þess að þess er krafist af lántakendum, fólki sem er að eignast íbúð, vegna þess að hærri skattar leggjast á vegna markmiða sem stjórnvöld eru að beita sér fyrir á hverjum tíma, hvort sem er til að fjármagna þörf verkefni eða til að rækja markmið í loftslagsmálum á grundvelli samningsins frá París - þá er lántakendum ætlað að bæta öðrum upp þessar skattahækkanir, eins og að skattahækkanir eða skattar almennt séu ekki þannig að þeir eigi að dreifast jafnt á alla og enginn eigi kröfu á aðra, hvað þá í gegnum lán sem ætlað er til að fjármagna íbúðarhúsnæði, þak yfir fjölskylduna, foreldrana og börnin. Þá eru það þessir aðilar sem eiga að bæta þessum aðilum það upp að stjórnvöld eru hér að beita sér með einhverjum aðgerðum til hækkunar í skattamálum. Varðandi vísitölubjagann eða hina kerfisbundnu skekkju er þess að geta til viðbótar að lántakar verðtryggðra lána bera alla áhættu af því hversu mikil skekkjan kann að reynast. Loks ber að geta þess að verðtryggð lán með veði í íbúðarhúsnæði hljóta að teljast meðal öruggustu eigna í sérhverju eignasafni ef skuldabréf með ábyrgð opinberra aðila eru undanskilin. Viðtekin viðmið um áhættu og ávöxtun ættu að leiða til þess að slík lán bæru lægri vexti en almennt gerist í ljósi hinnar miklu tryggingar sem lánveitandi nýtur um verðgildi höfuðstóls á mælikvarða verðlagsþróunar og öryggis sem hann sömuleiðis nýtur um endurheimt höfuðstóls í ljósi þess að lán eru yfirleitt ekki veitt nema fyrir hluta af verðmæti íbúðarhúsnæðis við upphaf lánstíma. Hafa lánveitendur þar borð fyrir báru og vörn gegn verðlækkun húsnæðis sem sett hefur verið að veði fyrir lánveitingunni. Auk veðs í íbúðarhúsnæði leggur lántakandi, eins og áður er getið, aflahæfi sitt að veði dugi húsnæðisveð ekki og munu þess fjölmörg dæmi að reynt hafi á þá tryggingu með því að lántaki hafi mátt greiða af láni eftir að hafa þurft að yfirgefa íbúðarhúsnæði sitt. Reynslan hér á landi virðist ekki gefa til kynna að framangreind atriði hafi vegið þungt við ákvörðun um vexti verðtryggðra lána eða að sjónarmið um meðalhóf hafi alltaf verið sérstaklega höfð í heiðri. Eru af þessum ástæðum full efni til að binda vexti af slíkum lánum með veði í íbúðarhúsnæði við hámark sem hér er lagt til að verði 2% á ári. Menn spyrja: Hvernig er þessi tala fengin? Svarið er: Þessi tala, herra forseti, styðst við algengar viðmiðanir um framleiðniaukningu og hagvöxt þegar litið er til langs tíma. Nú eru liðin 40 ár frá því að verðtrygging varð almenn í lánaviðskiptum einstaklinga hér á landi. Hún kom til þegar glíman við verðbólguna var sem hörðust og þegar landslag peninga- og lánamála var með allt öðrum hætti en síðar hefur orðið. Skipulegur markaður fyrir skuldabréf hafði vart slitið barnsskónum, hlutabréfamarkaður heyrði framtíðinni til, fjármálaviðskipti við útlönd voru takmörkuð og viðskipti milli landa með verðbréf óþekkt. Fjármálastofnanir af því tagi sem nú þekkjast, sem bjóða fjölbreytta þjónustu við ávöxtun fjár og miðlun, voru ekki komnar til sögunnar. Þrautaráð við þessar aðstæður, þar sem ekki voru forsendur á mörkuðum eða í fjármálastofnunum fyrir beitingu hefðbundinna peningalegra aðgerða sem hafa þróast síðan gegn verðbólgu, var að binda hagstærðir við vísitölur. Það var þrautaráðið, það eru 40 ár síðan þetta var. En þá er á það að líta, herra forseti, að slík aðferð felur frekar í sér verkfræðilega nálgun af vélrænu tagi. Efnahagslíf er síkvikt og breytilegt, hefur lífræna eiginleika sem vélar og trissur og tannhjól hafa ekki. Þegar allt aðrar forsendur hafa skapast frá því sem átti við fyrir 40 árum, eins og nú hefur gerst um beitingu peningalegra aðgerða og þess vegna aðgerða á sviði ríkisfjármála til að takast á við viðfangsefni eins og verðbólgu og önnur slík, hlýtur neyðarúrræði sem gripið var til við allt aðrar aðstæður, neyðarúrræði á borð við verðtryggingu sem hvergi hefur þrifist í okkar heimshluta og hvergi yrði þoluð eða liðin í nágrannalöndum, að víkja, herra forseti. Herra forseti. Í frumvarpinu er lagt til að staða aðila í samningum af því tagi sem hér hafa verið gerðir að umtalsefni verði jöfnuð eilítið. Vitaskuld mætti hugsa sér að ganga mun lengra í þessu. Hér er leitast við að leggja fram tillögu sem binda má vonir við að gæti notið víðtækari stuðnings en afnám verðtryggingar hefði hér í þingsölum. Við megum ekki spóla endalaust föst í þessum hjólförum. Þetta verðtryggingarkerfi er í eðli sínu, í sínu innsta eðli, ranglátt vegna þess að það hallar á veikari aðilann. Það er ekkert jafnræði með aðilum í slíku lánasambandi. Ríkisstjórnin sjálf hefur sýnt það með yfirlýsingu sinni í tengslum við kjarasamningana, sem hún kallar yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um markviss skref til afnáms verðtryggingar, og er hið merkasta plagg og reyndar tímamótaplagg því að það er kannski í fyrsta sinn sem af hálfu ríkisstjórnar eru gerðar tillögur um markverðar aðgerðir eins og tvær af þeim tillögum sem eru í þessu frumvarpi bera vitni um, þ.e. varðandi eitraða kokteilinn annars vegar og húsnæðisliðinn hins vegar. Það sem er hins vegar ekki gert að umtalsefni í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru áhrif óbeinna skatta, ekki er vikið að þeim. Lántakendur eiga áfram að bæta lánveitendum upp skatta sem lagðir eru á alla. Og síðan er ekki vikið að því að efni séu til að binda þessa vexti. Það er ekki með neinni sérstakri gleði sem maður talar fyrir því í þingsal að binda eigi vexti. Almenna reglan er sú að verðlag í landinu á að vera frjálst - en þá verða að vera forsendur fyrir slíku. Það eru tvær hagstærðir sem ganga í gegnum allt hagkerfið, það eru vextirnir og það er gengið. Við erum með sérstaka tegund af vöxtum sem eru hinir svokölluðu vextir á verðtryggðum lánum og um þá gilda sérstök sjónarmið eins og ég hef rakið ítarlega hér. Annað sjónarmiðið er það að þeir eru ákveðnir við skilyrði þar sem samkeppni er með öllu ófullnægjandi; þau einkennast meira af fákeppni. Menn geta bara kynnt sér þetta, þetta er mjög vel þekkt í fræðunum; og svo hins vegar eru þessir vextir ákveðnir í tómarúmi að því leyti að ekki er unnt að bera sig saman við neinar hliðstæður á erlendri grundu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Þetta er áhugavert frumvarp sem er hægt að ræða lengi. Eins og heyrðist á ræðu hv. þingmanns er um margt að fjalla. Ég get ekki sagt að ég sé á móti frumvarpinu en ég er ekki alveg sannfærður um að ég sé fullkomlega sammála öllu í því heldur. Mér finnst margt þar nýstárlegt eins og það að binda nafnvexti af verðtryggðum lánum við 2%. Ekki endilega galin hugmynd, myndi ég segja, út frá sömu röksemdafærslum og hv. þingmaður nefndi, en það sem fær mig til að efast verulega um ágæti þess að samþykkja þetta mál er það að taka húsnæðisliðinn út úr verðtryggingarútreikningunum núna á þessum tímapunkti. Eins og við sáum í hruninu og bent er á í umsögn Seðlabankans við sama mál, þegar það var flutt síðast, og sömuleiðis sambærileg mál sem voru flutt áður, þar á meðal af hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, hefur húsnæðisverð tilhneigingu til að hækka mun hraðar en verðlag þegar allt gengur vel í hagkerfinu, hagvöxtur er viðvarandi og verðbólga lág. Það er nákvæmlega það sem við höfum séð á síðustu góðærisárum. Það veldur því að fólk fer að sjá að ef húsnæðisliðurinn væri ekki þarna inni myndu lánin ekki hækka jafn mikið. En hins vegar gerist akkúrat hið þveröfuga í áfalli eins og gerðist 2008–2009 og er að gerast núna. Þótt við séum ekki að upplifa hrun er vissulega kuldi á fasteignamarkaði og verð er að fara niður ef eitthvað er, það er í það minnsta ekki að fara upp. Í slíkum kringumstæðum kemur það lántakendum illa að hafa húsnæðisliðinn ekki inni. Með öðrum orðum: Undir þeim kringumstæðum sem voru í hruninu, og við erum að sigla inn í nú, hefur húsnæðisliðurinn hemjandi áhrif á vísitöluna. Ég hef áhyggjur af því að ef við myndum [[Forseti hringir.]]lögleiða þetta frumvarp núna værum við að gera lántakendum grikk ef markmiðið væri að halda aftur af lánunum þeirra, út af tímasetningunni en ekki út af eðli málsins í sjálfu sér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og met það við hv. þingmann að hann sýnist reiðubúinn til að ræða þetta mál af yfirvegun og ...
Kærleika.
á grundvelli ígrundunar. Það má alveg taka undir það með hv. þingmanni að misjafnlega getur staðið á í efnahagslífinu eins og hann gerði að umtalsefni. Hann nefndi sérstaklega hrunið 2008–2009 en það voru náttúrlega algjörlega sérstakar aðstæður þannig að langt er til jafnað. Almennt talað er ekki hægt að miða ákvarðanir við skipan fjármála og efnahagsmála við slíkar aðstæður. Aðalverkefnið þar er, og á undanförnum árum hafa stór skref verið stigin í þá átt, að fyrirbyggja slíkt með auknu eftirliti og alls konar þáttum sem lúta að því sem heitir þjóðhagsvarúð. Ég vil líka beina því til hv. þingmanns að velta fyrir sér þeim hugarheimi sem byggist á því að verðtrygging sé það sem er eðlilegt og liggi til grundvallar. Hún er ekki eðlileg og hún á ekki að liggja til grundvallar. Það á að ræða málið út frá því að hér sé kerfi eins og gerist og gengur í umheiminum og sér í lagi í nágrannalöndum okkar.
Virðulegi forseti. Mig langar til að taka betri tíma til að ræða við hv. þingmann um verðtryggingu en við erum ekki það mikið ósammála, alla vega ekki hvað varðar það sem hv. þingmaður sagði hér; hún er óeðlileg og allt það. Það þýðir hins vegar ekki að hvaða lausn sem er sé góð lausn við vandanum sem við erum að reyna að leysa hverju sinni. Gagnrýnin sem ég hef séð á húsnæðisliðinn í vísitölunni við útreikning verðtryggingar er fyrst og fremst sú að hann komi neytendum illa, komi lántakendum illa fjárhagslega. Ef það er vandamálið sem við erum að reyna að laga tel ég ekki að það vandamál verði lagað með þessu frumvarpi á þessum tímapunkti heldur verði það þvert á móti gert verra. Þetta er í raun og veru versta hugsanlega tímasetningin. Skásta hugsanlega tímasetningin eða besta hefði verið við lok hins svokallaða hruns, þ.e. þegar einhvers konar jafnvægi var að nást hjá okkur í efnahagnum. Það hefði verið góður tímapunktur vegna þess að þá hefði húsnæðisliðurinn haft hamlandi áhrif á vísitöluna í þann tíma, á meðan húsnæðisverðið hélt aftur af henni. En svo þegar húsnæðisliðurinn fór að fara hraðar upp en almennt verðlag, fór að standa meira í stað - við upphaf þess tímabils hefði verið góður tími til að gera þetta. Þá hefðum við verið að gera lántakendum greiða. Þá hefðum við verið að laga það vandamál að lán neytenda væru að fara upp. Við lögum það vandamál ekki með því að lögfesta þetta hér og nú vegna þess að akkúrat núna sjáum við kulda á húsnæðismarkaði. Mér finnst meira að segja alveg óhætt að segja að verðbólga hér væri hærri nú þegar ef ekki væri fyrir frekar glæsilegar varnir Seðlabankans, sem auðvitað hafa einhverjar takmarkanir inn í framtíðina. Mér finnst fyrirséð að þetta sé vondur tími núna. Hvað varðar allt það sem hv. þingmaður sagði um eðlilegt ástand og eðlilega útreikninga á vöxtum er ansi margt í hagfræðinni sem ég myndi setja undir þann hatt, þar á meðal verðtryggingu. En eins og ég segi finnst mér það ekki tryggja að allar lausnir sem við leggjum fram séu sjálfkrafa [[Forseti hringir.]]góðar, bara vegna þess að við teljum verðtryggingu vera óeðlilega, jafnvel þó að við séum sammála um það.
Herra forseti. Ekki hefur verið sýnt fram á að þessi tími sé eitthvað óhentugur til að afnema þennan húsnæðislið eða fjarlægja hann út úr útreikningum. Ég ítreka þær tölur sem ég gat um, sem eru opinberar tölur og birtust í svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn frá mér, um að á árabilinu 2012–2017 lagði húsnæðisliðurinn 118 milljarða ofan á húsnæðislánin en almennar verðlagsbreytingar í landinu höfðu þau áhrif að leggja 15 milljarða ofan á íbúðalán. Þessar tölur tala sínu máli en ég hef fullan skilning á því að þeir sem vilja halda í þetta kerfi telji að aldrei sé rétti tíminn til að hverfa frá því. [[Gripið fram í.]] Herra forseti. Þetta frumvarp felur í sér það sem ég leyfi mér að kalla tangarsókn að verðtryggingunni úr öllum fjórum höfuðáttum og það er sannarlega kominn tími til. Úr því að hv. þingmaður vísaði í umsagnir ætla ég að leyfa mér að segja að ég varð fyrir vonbrigðum með það á síðasta þingi þegar þetta mál rataði til nefndar að umsögnin frá Seðlabankanum fól ekkert annað í sér en að endursenda eldri umsagnir. Þetta mál felur í sér ný sjónarmið og nýjar röksemdir sem ég tel að Seðlabankanum sé skylt að fjalla um málefnalega og með upplýstum hætti. Ég leyfi mér að vona að góðar og gagnlegar umsagnir berist um þetta mál. Þetta mál er gjörbreytt frá því sem var í fyrra, þessi fjögurra liða tangarsókn. Tveir liðirnir hafa fengið stuðning ríkisstjórnarinnar og þá er bara að sækja áfram varðandi framkvæmd þeirra [[Forseti hringir.]]og síðan að sækja fram varðandi hina tvo.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu. Það hefur var lagt fram áður á síðasta þingi og hef ég verið einn af meðflutningsmönnum með hv. þm. Ólafi Ísleifssyni. Áratugum saman hefur almenningur hér á landi þurft að búa við fjötra verðtryggingar og hárra vaxta á húsnæðislánum sínum. Sú séríslenska uppfinning sem verðtryggingin er var sett í lög fyrir 40 árum. Eins og framsögumaður kom inn á voru þá efnahagsaðstæður á Íslandi allt aðrar. Aðstæðurnar hafa svo sannarlega breyst, nú fyrirfinnast ýmsar leiðir til að fólk geti ávaxtað fé sitt og komið þannig í veg fyrir að það rýrni en samt er búið enn við verðtrygginguna. Þá var fjármálamarkaður hér á landi enginn en samt búum við enn við verðtrygginguna. Þá hafði Seðlabankinn ekki peningastefnu eins og nú er. Samt búum við enn við verðtrygginguna. Þá voru hér engir hlutabréfamarkaðir sem hægt væri að kalla svo en samt búum við enn við verðtrygginguna þótt í dag sé hér mun þróaðri hlutabréfamarkaður en þá var. Þá var hér enginn skuldabréfamarkaður svo heitið gæti en samt búum við enn við verðtrygginguna. Þá var hér óðaverðbólga, hálft hundrað prósent, en nú mörg undanfarin ár hefur verðbólga mælst undir þremur, fjórum prósentum en samt búum við enn við verðtrygginguna. Þá var hér mikill óstöðugleiki, olíukreppan nýgengin yfir og hafði hrist fjármálakerfi heimsins ærlega en nú er tiltölulega stöðugt umhverfi á fjármálamörkuðum og hefur verið lengi en samt búum við enn við verðtrygginguna. Frumforsenda verðtryggingarinnar í upphafi var að verja peningalegar eignir sem fólk og lánveitendur höfðu á þeim tíma engar aðrar leiðir til að verja. Þær ástæður eru horfnar en samt búum við enn við verðtrygginguna. Við Íslendingar erum eina þjóðin með þessa sérhönnuðu formúlu sem heitir verðtrygging og formúlan tekur mið af ýmsum þáttum sem eru í engum tengslum við fjármálaumhverfi eins og það heilbrigðast gæti kallast. Þannig getur hlutur eins og lóðaskortur á mikilvægasta og langstærsta byggingarsvæði landsins haft stórkostleg áhrif á verðtrygginguna og þar með fjárhæðir sem fólk úti í bæ og fólk úti á landi fær engu ráðið um eins og dæmin sanna undanfarin ár. Hér í Reykjavík hefur verið viðvarandi lóðaskortur síðustu árin sem hefur haft áhrif á hækkun íbúðaverðs sem hefur svo áhrif á vísitöluna sem hækkar svo lán allra þeirra sem eiga verðtryggð húsnæðislán og þau skulda meira. Herra forseti. Ákvörðun stjórnvalda um að leggja skatt sem t.d. er ætlaður til að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda til að sinna skyldum sínum samkvæmt alþjóðlegum samningum hefur áhrif á verðtrygginguna vegna þess að hann hefur óbein áhrif á vísitöluna sem hækkar hana og hækkar þar með lán allra þeirra landsmanna sem skulda verðtryggð húsnæðislán. Einfaldur hlutur eins og ákvörðun á þessu löggjafarþingi um að hækka kolefnisgjald hækkar skuldir allra þeirra sem skulda verðtryggð húsnæðislán. Hvert erum við þá komin? Slíkar breytingar verða til þess að verðtryggð húsnæðislán allra landsmanna hækka svo getur numið tugum eða hundruðum milljarða, eins og í tilviki húsnæðisliðarins, yfir 100 milljarða. Þannig er staðan, herra forseti. Við höfum samningssamband. Maður tekur lán hjá banka. Sagan byrjar þannig að maður fer í banka og tekur lán. Þetta eru samningsaðilarnir, þessi maður og bankinn. Lántaki lofar að greiða lánið til baka með vöxtum og verðbótum. Þá kemur þriðji aðili. Ef þriðji aðili trassar að bjóða lóðir á mikilvægu svæði hækkar lánið sem maðurinn tók. Ef þriðji aðili er stjórnvald sem ákveður að hækka umhverfisskatta til að sinna sínum alþjóðlegu skuldbindingum hækkar þetta lán algjörlega án tengsla við þann samning sem þessir tveir aðilar gerðu. Annar aðilinn skuldar meira og hinn eignast meira og þá án þess að neitt raunverulegt hafi gerst sem ætti að hafa áhrif á skuldaskil þessara tveggja aðila, bankans og skuldarans. Mikill munur er á aðstöðu þessara tveggja samningsaðila, annar er tryggður í bak og fyrir, hefur einhvers konar kaskótryggingu, eins og flutningsmaður hefur nefnt þessa aðstöðu. Hann er kaskótryggðir fyrir öllum breytingum. Hann bara hallar sér aftur í sætinu og bíður. Hinn, óbreytti Íslendingurinn sem tók lánið, tekur alla áhættuna af samningssambandinu. Peningarnir koma eins og á færibandi og færibandið er knúið, af því að við erum að tala svo mikið um orku, einhvers konar eilífðarorku. Það rennur bara, það er eilífðarorka, peningarnir renna inn til annars samningsaðilans af þeim tveimur sem gerðu samning um að lána peninga og hinn lofaði að borga þá til baka. Þá er bara sérstakt færiband þarna sem færir peninga frá öðrum til hins. Það er ekki amalegt, herra forseti, að reka banka við svona aðstæður, ekki amalegt fyrir bankana að eiga eilífðarfæriband sem er knúið orku sem aldrei þrýtur, herra forseti, vegna þess að skuldarinn skuldar þessa upphæð í verðtryggðum krónum. Verðtryggðar krónur, herra forseti, eru ekki eins og venjulega krónur. Verðtryggða krónan er svipuð og fyrir hrun þegar menn tóku lán í erlendri mynt, þeir höfðu engin tök á að vita hvað þeir myndu borga til baka. Þeir fengu launin sín í íslenskum krónum og höfðu ekki grænan grun um það hvort þessi erlenda mynt sem þeir skulduðu í myndi hækka eða lækka, enda fór sem fór. Verðtryggða krónan er einmitt svona, hún er algjörlega úr sambandi við venjulegu íslensku krónuna sem við þekkjum. Við fáum launin okkar í henni en verðtryggða krónan getur sveiflast, eins og ég tók dæmi um áðan, eftir lóðaskorti, herra forseti. Samningsaðilarnir, annar er venjulegur einstaklingur, kannski húsmóðir, en hinn er öflug bankastofnun. Eins og hv. flutningsmaður nefndi er aðstaða þessara aðila mjög ójöfn. Ég hef ekki verið lengi á þingi en áður en ég hóf störf hér man ég eftir því að stjórnmálaflokkarnir, meira og minna allir stjórnmálaflokkar sem hér hafa verið, hafa lofað reglulega fyrir kosningar að afnema verðtrygginguna. Hvað kemur í veg fyrir það, herra forseti, að menn efni þetta loforð? Hvenær á þessu að linna? Hvenær öðlast löggjafarþingið hugrekki til að afnema þann hrylling sem verðtryggingin er? Þetta frumvarp, herra forseti, felur í sér fjórar breytingar á lögum um vexti og verðtryggingu. Það er ekki þess efnis að verðtrygging væri bönnuð heldur að það settar verði ýmsar girðingar eins og hv. þingmaður nefndi, það væri tangarsókn gegn verðtryggingunni, þ.e. að óbeinir skattar eru teknir út úr útreikningum á vísitölunni, eins og t.d. kolefnisskatturinn sem ég nefndi áðan. Húsnæðisliðurinn yrði tekinn út í öðru lagi eins og það sem ég nefndi áðan varðandi hækkun íbúðaverðs vegna algjörlega ófyrirséðra og óvæntra, jafnvel stjórnmálalegra, atvika eins og við þekkjum dæmi um á höfuðborgarsvæðinu þar sem lóðaskortur hefur orðið til þess að húsnæðislán hækkuðu um yfir 100 milljarða á nokkurra ára tímabili. Í þriðja lagi yrðu vextir á þessum lánum ekki hærri en 2% og í fjórða lagi að verðtryggð jafngreiðslulán með veði í íbúðarhúsnæði mættu ekki vera lengri en til 25 ára. Ég vonast til þess, herra forseti, að þetta frumvarp hljóti hér málefnalega umræðu og síðar góða umfjöllun í viðeigandi nefnd.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir framsögu á mjög mikilvægu máli sem varðar alla landsmenn. Verði þetta frumvarp að lögum er það hagur allra og mjög mikilvægt er að svo verði. Við þekkjum það, herra forseti, að almenningur á Íslandi hefur árum saman verið í fjötrum verðtryggingar og hárra vaxta á húsnæðislánum. Vextir hér eru almennt mun hærri en í nágrannalöndum okkar og ekki þarf að fara lengra en til Færeyja til þess að fá mannsæmandi húsnæðisvexti - við skulum orða það þannig. Verðtryggingin var sett á fyrir u.þ.b. 40 árum og eins og komið hefur fram voru efnahagsaðstæður á Íslandi allt aðrar en þær eru í dag. Það var ástæða fyrir því að verðtrygging var sett á á sínum tíma, verðbólga var mikil og ástandið í efnahagsmálum slæmt. Verðbólgan var u.þ.b. 60% þegar verðtryggingin var sett á og óstöðugleiki í efnahagsmálum mikill. Í dag búum við eins og við þekkjum við allt aðrar aðstæður. Verðbólga er rétt undir 3% eða svo. Hér ríkir stöðugleiki í efnahagslífinu, sem er jákvætt. Allar aðstæður í dag segja okkur að verðtryggingin eigi engan rétt á sér, ef við berum þær saman við þann tíma þegar verðtryggingin var sett á. En engu að síður búum við enn við verðtryggingu. Í þessum ræðustól hefur margsinnis verið rætt um mikilvægi þess að minnka vægi verðtryggingarinnar á íslenskum fjármálamarkaði. Stjórnmálaflokkar lofa því reglulega, og þá einkum í aðdraganda kosninga, að afnema verðtryggingu, draga úr vægi hennar en óskaplega lítið gerist í þeim efnum og er það miður. Nú eru vextir á Íslandi tiltölulega lágir í sögulegu samhengi en engu að síður mjög háir ef við berum okkur saman við nágrannalöndin þegar kemur að húsnæðismálum. Þingheimur verður að sameinast um að breyta þessu svo að ungt fólk geti eignast húsnæði án þess að vera í skuldaklafa áratugi eftir að það kaupir sitt fyrsta húsnæði. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það skorti bara ákveðna djörfung og skörungsskap til þess að afnema verðtrygginguna. Ég held að stjórnmálamenn séu ragir við að stíga það skref. Þeir ræða eflaust við einhverja ráðgjafa sem ráðleggja þeim það, en hins vegar, þegar menn horfa á þetta í sögulegu samhengi, er alveg ljóst að aðstæður eru allt aðrar í dag - og það eru nægileg rök til þess að afnema verðtrygginguna. Þetta frumvarp, sem ég er auk þess meðflutningsmaður að, er þess vegna mjög mikilvægt og skynsamlegt til að draga úr vægi verðtryggingar. Í greinargerð með frumvarpinu á bls. 4 er athyglisverð umfjöllun um ofmat vísitölu neysluverðs. Það er almennt viðurkennt að vísitala neysluverðs ofmetur almennar verðlagshækkanir. Það ofmat getur hins vegar kostað íbúðareigendur og þá sem eru með verðtryggð lán verulegar fjárhæðir og er talið að þær geti verið á bilinu 5–25 milljarðar, miðað við að verðtryggðar skuldir heimilanna nemi um 1.700 milljörðum eins og fram kemur í greinargerðinni. Þessa skekkju og þetta ofmat þurfa lántakendur, heimilin í landinu, að bera og borga. Hér er einfaldlega verið að auka skuldir heimilanna með mjög vafasömum hætti. Hvað réttlætir að lántakendur þurfi að greiða fyrir skekkju í mælingum? Þetta mál hefur fengið allt of litla athygli og ég vil þakka flutningsmanni frumvarpsins, dr. Ólafi Ísleifssyni, sérstaklega fyrir að vekja athygli á þessu máli. Maður spyr sig: Hvers vegna er ekkert tekið tillit til þessarar skekkju af hálfu lánveitenda, bankanna, Íbúðalánasjóðs? Hér er um hreina og klára eignatilfærslu að ræða og sumir myndu nú nánast kalla þetta þjófnað, ef þannig má orða það, herra forseti. Þetta er skekkja og auðvitað á lánveitandi að bera þá skekkju en ekki sá sem tekur lánið. Flestar rannsóknir sem gerðar hafa verið á heildarskekkju í vísitölumælingum benda til þess að hún sé jákvæð og vísitölumælingar ofmeti því verðbólgu. Aldrei eru þessar skekkjur neikvæðar þannig að þær vanmeti verðbólguna og lántakendur borgi minna. Það er kannski svolítið einkennileg tilviljun að svo skuli ekki vera. En þetta er alvarlegt mál fyrir almenning á Íslandi sem býr í þeim fjötrum sem verðtryggingin er og hér hefur verið lýst. Ég tel brýnt að fara í nánari rannsóknir á þessu viðfangsefni, ofmati á vísitölunni, vegna þess að það varðar mikla hagsmuni og kemur flestum við. Það er mikilvægt að gera ítarlega úttekt á skekkju á vísitölu neysluverðs á Íslandi og fá mat á heildarupphæðum sem um er að ræða. Slík rannsókn mun tryggja nákvæmari mælingar vísitölunnar og það er heimilunum mjög mikilvægt. Það er mikilvægt að vel verði staðið að slíkri rannsókn á heildarskekkju í vísitölumælingum svo að niðurstöðurnar verði áreiðanlegar og hlutlausar þannig að þær verði almennt viðurkenndar. Þetta er mál sem hefur, eins og ég sagði áðan, ekki farið hátt, verið hálfpartinn falið, ef svo má að orði komast, en getur haft gríðarleg áhrif. Kannski er rétt að nefna það hér að öldungadeild Bandaríkjaþings hefur látið rannsaka hlutverk vísitölu neysluverðs í velferðarkerfi ríkisins til að veita ábendingar um það sem betur mætti fara. Niðurstaðan varð sú, sem er athyglisvert, að skekkja í vísitölumælingum væri líklega meiri nú en áður vegna fjölda nýjunga í efnahagslífinu, örari tækniþróunar og aukinnar eftirspurnar eftir þjónustu og gæðum o.s.frv. sem allt gerir mælingar á vísitölunni flóknari. Nýjungarnar voru áður teknar inn í vísitöluna með mun meiri töf, ef svo má orða það, en gengur og gerist í dag. Oft voru vörur komnar í almenna notkun á meiri hluta heimila áður en þær urðu að grunni í vísitölu neysluverðs. Það er mikill veikleiki vísitölunnar að hún tekur ekki tillit til þeirrar staðreyndar að neytendur hafa tilhneigingu til þess að versla minna af vörum sem hafa hækkað hlutfallslega í verði og meira af vörum sem eru orðnar hlutfallslega ódýrari. Flestar rannsóknir í Bandaríkjunum hafa sýnt að heildarskekkja í vísitölumælingum bendir til þess að hún sé jákvæð og vísitölurnar ofmeti þannig verðbólguna, eins og ég nefndi áðan. Og með tímanum breytist neyslumynstur heimilanna. Grunnurinn sem mælir vísitöluna hættir að endurspegla neyslusamsetningu. Vogirnar sem mæla þennan grunn þarf því reglulega að aðlaga og breyta vegna neyslusamsetningar. Við fáum afskaplega litlar fréttir af því hversu reglulega þetta er uppfært hér á landi. Gerðar eru svokallaðar úrtakskannanir á vöruflokkum. Verðupplýsingum er safnað reglulega saman meðan við vitum lítið um það hvenær vogirnar, þ.e. mælikvarðinn sem mælir vísitöluna sem síðan verður til þess að hækka verðtryggðu lánin, eru í raun og veru metnar. Þegar við kaupum eldsneyti á bensínstöð er þar fullkominn tölvubúnaður sem mælir magnið sem við kaupum og dælum á bílinn. Þessi búnaður er mjög reglulega yfirfarinn af Löggildingarstofu. Við treystum því að við fáum það magn sem við borgum fyrir. En olíufélögin vilja að sjálfsögðu ekki láta okkur fá meira magn en við borgum fyrir. Það gerist aldrei. Það er vel passað upp á það. Vegna þess að það er tæki sem mælir þetta. En hins vegar þegar búnaður sem mælir vísitöluna mælir hana of háa, sem rannsóknir hafa sýnt að iðulega gerist, er það almenningur sem á að borga það í formi hækkunar á lánum. Í þessu felst hróplegt óréttlæti. Það er bara svo einfalt. Fasteignalán eru síðan tryggustu lán sem hægt er að veita. Veð í fasteign eru almennt talin bestu veðin og eins og segir í greinargerðinni með frumvarpinu ættu viðtekin viðmið um áhættu og ávöxtun að leiða til þess að slík lán beri lægri vexti en almennt gerist í ljósi hinnar miklu tryggingar sem lánveitandi nýtur um verðgildi höfuðstóls og öryggis um endurheimt höfuðstóls. Lánveitandinn er samkvæmt þessu fullkomlega öruggur um að hann fái allt sitt til baka. Ég vil taka heils hugar undir það sem kemur fram í greinargerðinni og því miður er ekkert tekið tillit til þeirra miklu trygginga sem lánveitandi fasteignaláns býr við, þ.e. að veðið er öruggt og síðan er verðtrygging ofan á allt saman, vextina, þannig að lánveitandinn er algerlega öruggur. Verði einhver áhætta, breyting á efnahagsmálum, hækkun verðbólgu, skekkja í vísitölunni o.s.frv., er það alltaf lántakinn, íbúðareigandinn, sem þarf að bera þá áhættu og það er ekki sanngjarnt, herra forseti. Þegar við horfum á þá skekkju sem ég nefndi, sem getur varðað verulegar upphæðir, er hrópleg ósanngirni í því að lántakar skuli þurfa að bera hana. Þetta er sem sagt klassískt dæmi um þann mikla aðstöðumun sem ríkir á Íslandi milli lántaka annars vegar og lánveitanda hins vegar. Við verðum hér í þessum sal að sameinast um að breyta þessu. Nú eru ríkjandi efnahagslegar aðstæður, og hafa verið um nokkra hríð, sem mæla með því að við getum tekið á verðtryggingu, þeirri meinsemd sem við öll þekkjum og tíðkast nánast hvergi á byggðu bóli, allra síst í nágrannalöndum okkar. Að lokum, herra forseti: Þetta er mjög mikilvægt frumvarp fyrir heimilin í landinu. Það er afskaplega vel unnið og við Miðflokksmenn erum stoltir af því að geta staðið að þessu frumvarpi. Því fylgir ítarleg greinargerð sem ber fyrst og fremst vott um þekkingu og skynsemi þess sem hefur unnið hana, fyrsta flutningsmanns, hv. þm. Ólafs Ísleifssonar. Ég fagna frumvarpinu sérstaklega og tek undir það sem hér hefur komið fram. Ég vona að það muni njóta víðtæks stuðnings í þinginu og verða að lögum, almenningi til heilla.
Herra forseti. Ég þakka þeim sem hafa tekið þátt í umræðunni í dag og þeim sem hafa hlýtt á hana lengur eða skemur. Verðtryggingin hefur staðið allt of lengi hér á Íslandi - í 40 ár. Hún kom til sem þrautaráð í tíð ríkisstjórnar Ólafs heitins Jóhannessonar, þess mæta manns, árið 1979. Hún er í lögum um stjórn efnahagsmála og fleira, nr. 13/1979, og hefur grafið sig djúpt í fjármálalífið og í hugarheim margs fólks, eins og má heyra hjá sumum, kannski sérstaklega einum hv. þingmanni, sem muna ekkert annað en að þetta sé svona. En verðtryggingin er ekki eins og Esjan. Esjan er hér og hún fer hvergi en verðtryggingin er mannanna verk. Það er á færi manna að ákveða að hún fari. Og af hverju á hún að fara? Það er vegna þess að hún er ekki boðleg. Hún er ranglát í eðli sínu. Það hallar á þann aðilann í samningssambandinu sem hefur veikari stöðuna. Skipting áhættu er með þeim hætti að öll áhætta vegna verðlagsbreytinga er sett á veikari aðilann í samningssambandinu. Síðan hefur verið sýnt fram á það, m.a. af fræðimönnum - og þetta er viðfangsefni sem er rannsakað í alþjóðlegum fræðiritum - að vísitölur af þessu tagi hafa í för með sér veikleika sem liggur í sjálfu kerfinu. Þessi veikleiki hefur stundum, eins og ég nefndi, verið kallaður vísitölubjagi. Lántakandi, veikari aðilinn í samningssambandinu, ber alla áhættu af þessari kerfislægu skekkju. Miðað við að við eigi tölur um stærð þeirrar skekkju, eins og hún hefur verið metin af hálfu viðurkenndra fræðimanna á alþjóðlegum vettvangi, geta þær tölur sem hafa verið lagðar á heimilin vegna kerfislægrar skekkju á hverju ári hlaupið á milljörðum ef ekki tugmilljörðum. Sjá menn skeytingarleysið gagnvart heimilunum þegar menn standa frammi fyrir staðreyndum eins og þeim sem eru settar fram í svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í fyrirspurn frá þeim sem hér stendur um það hvaða auknu byrðar húsnæðisliður vísitölunnar hafi lagt á heimilin á árabilinu 2012–2017? Svar hæstv. ráðherra, vandað, vel unnið og ítarlegt, var að á meðan almennar verðlagsbreytingar í landinu hefðu getað gefið tilefni til þess að húsnæðislánin bættu á sig 15 milljörðum vegna almennra verðlagsbreytinga, þeirra sem almennt eru kallaðar verðbólga, hafi húsnæðisliðurinn lagt ofan á 118 milljarða. Þetta eru svo stórar tölur, herra forseti, að kannski eru þær einhvern veginn fyrir utan hugarheim venjulegs fólks. En þeir sem taka að sér ábyrgð á landstjórninni og opinberum málefnum geta ekki leyft sér að horfa fram hjá slíkum tölum. Ég fagna því, herra forseti, að ríkisstjórnin skuli hafa, í tengslum við hina svokölluðu lífskjarasamninga, sent frá sér þá yfirlýsingu sem ég gerði að umtalsefni í fyrri ræðu minni, um markviss skref til afnáms verðtryggingar. Ég held að það gangi þess ekki nokkur maður dulinn að sú yfirlýsing er til komin fyrir harðfylgi nýrrar forystusveitar í verkalýðshreyfingunni. Þá er ég sérstaklega að tala um Alþýðusambandið og forystumenn í mikilvægum verkalýðsfélögum. Þökk sé þeim fyrir þeirra dugnað, elju og þá atorku að hafa náð þeim árangri sem fékkst í því að ríkisstjórnin er búin að taka upp tvö af fjórum atriðum í þessu frumvarpi, þ.e. húsnæðisliðinn annars vegar og eitraða kokteilinn hins vegar. Eitraði kokteillinn eru 40 ára annúítets-lán sem eru þeirrar náttúru að þó að búið sé að borga í 20 ár lækkar höfuðstóllinn ekki um eina krónu en getur þvert á móti hækkað. Sjá menn fyrir sér hvernig slíku fyrirkomulagi yrði tekið í nágrannalöndunum? Ég hafði reyndar tækifæri fyrir nokkrum árum til að ræða þetta við erlenda blaðamenn. Það sem þýski blaðamaðurinn sagði við mig er minnisstætt. Hann sagði: Ef þetta væri svona hjá okkur væri búið að reisa götuvígi. Hollenski blaðamaðurinn hafði svipuð orð. Í Danmörku er mjög rótgróið fyrirkomulag á húsnæðislánum. Þeir hafa stofnanir sem standa mjög traustum fótum, hafa lengi starfað í dönsku samfélagi og eru þar taldar mjög mikilvægar. Danir kenna þær stofnanir á sinni tungu við „Realkredit“. Ég leyfi mér að að leggja til að við kynnum okkur til hlítar, sérstaklega stjórnvöld, starfsemi þessarar stofnunar og taki þær sér til fyrirmyndar. Stundum fær maður tækifæri til að ræða við ungt fólk sem hefur tekið sér bólfestu í Danmörku. Mikil er gleði þess fólks yfir þeim lífskjörum sem þar bjóðast, og þá sérstaklega ungu fólki með fjölskyldur, þegar kemur að því að fjármagna íbúðarhúsnæði. Þetta fólk fýsir ekki að koma hingað í ískaldan náðarfaðm verðtryggingarinnar þar sem svo hart er gengið að fólki að jaðrar við að það sé svipt fjárhagslegu forræði meðan á lánstímanum stendur. Herra forseti. Þetta frumvarp er borið fram af öllum þingmönnum Miðflokksins. Athygli vekur að aðrir stjórnmálaflokkar sem eiga sæti á Alþingi hafa ekki sýnt sérstaka einbeitni gagnvart verðtryggingunni. Reyndar er það svo að sumir stjórnmálaflokkar hafa lýst því og fara ekki í launkofa með það að þeir telja verðtrygginguna vera óumflýjanlegan þátt í íslensku samfélagi meðan við erum ekki að fullu gengin í Evrópusambandið og búin að taka upp evruna. Það er ágætt að menn bara viti af því og þeir hafa út af fyrir sig ekkert farið í launkofa með þá afstöðu sína og það er heiðarlegt af þeim. Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði, að þetta frumvarp er út af fyrir sig í sínum innsta kjarna ekki flókið. Hér eru fjögur einföld atriði tekin upp til að veita verðtryggingarfyrirkomulaginu það aðhald sem það hefur ekki haft um langan tíma. Þau atriði eru: Að óbeinir skattar reiknist ekki inn í vísitöluna. Svo að ég taki dæmi: Það að ríkisstjórnin gerist aðili að loftslagssamkomulagi í París og ákveði í framhaldinu að leggja á svokallað kolefnisgjald til að ná fram markmiðum í loftslagsmálum leiði ekki af sér að lagðar séu sérstakar viðbótarbyrðar á fólk sem leyfir sér að efna til þess að kaupa húsnæði til að fjölskyldan, foreldrarnir og börnin, hafi þak yfir höfuðið. Hvað kemur mönnum til að telja að slíkt geti verið eðlilegt fyrirkomulag? Í annan stað felur frumvarpið í sér að húsnæðisliðurinn - sem er heimatilbúinn og styðst ekki við neinar erlendar fyrirmyndir, gengur þvert á mikilvægar fyrirmyndir sem við gætum litið til í Svíþjóð og í Kanada - fari út úr vísitölunni. Ég ítreka að ég fagna því að ríkisstjórnin skuli taka undir það. Í þriðja lagi að tekið sé fyrir það að menn rati í þá stöðu að efna til lánasambands sem er þannig að meðan á því stendur, fyrstu 20 árin af 40, lækkar höfuðstóll lánsins ekki um krónu heldur hækkar, ef verðhækkanir verða á tímabilinu. Og loks á að setja þak á vextina og það er rökstutt, eins og ég hef áður rakið ítarlega, með því að ákvarðanir um þá vexti eru teknar við skilyrði fákeppni. Þá fer nú að styttast í skilyrði einokunar, ef því er að skipta, vegna eins konar samstarfs. Þó að ekki sé um formlegt samstarf að ræða er stutt í gagnkvæman skilning á milli aðila sem leiðir af sér áþekka niðurstöðu eins og ef um einokun væri að ræða. Annars vegar þetta atriði og svo hitt, að vextir á verðtryggðum skuldbindingum eru ákveðnir í því tómarúmi að ekki er við erlendar fyrirmyndir að styðjast. Þetta er náttúrlega með öllu óboðlegt. Innsti kjarninn í þessu máli er að þetta kerfi, fyrir utan að vera veikburða verkfræðileg tilraun til að takast á við viðfangsefni í lífrænu, kviku efnahagslífi, er ranglátt, eins og reynslan sýnir svo glögglega. Það er ósanngjarnt. Þetta kerfi verður að víkja. Við getum gert betur. Við eigum að viðurkenna að framfarir hafa orðið á Íslandi. Efnahagslífið er óþekkjanlegt, þjóðarbúskapurinn er óþekkjanlegur. Hann er miklu fjölþættari og sterkari en hann var fyrir 40 árum. Fjármála- og peningakerfið er gjörsamlega óþekkjanlegt. Við erum komin með fjölmargar stofnanir sem geta rækt verkefni varðandi ávöxtun og miðlun fjár. Það nær ekki máli, herra forseti, að við búum við heimatilbúið kerfi sem hvergi nokkurs staðar annars staðar yrði þolað eða liðið eftir að við erum búin að ná slíkum framförum í okkar þjóðarbúskap, í efnahagsmálum og í fjármálalífi, en þetta eitt situr eftir. Þetta verður að víkja og það fyrr en síðar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, þ.e. hækkun lífeyris. Flutningsmenn eru allir þingmenn Samfylkingarinnar. Í 1. gr. leggjum við til að komi ákvæði til bráðabirgða í lögum og bætist við nýr töluliður, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði 69. gr. skulu bætur almannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 63. gr. og fjárhæðir samkvæmt 22. gr., hækka í samræmi við almennar hækkanir lægstu launataxta samkvæmt lífskjarasamningi 2019–2022. 2. gr. mun þá hljóða svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Frumvarp í sama dúr var lagt fram á 145. og 149. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Málið er nú lagt fram aftur með breytingum sem taka mið af svokölluðum lífskjarasamningum á almennum vinnumarkaði sem undirritaðir voru 3. apríl 2019 og samsvarandi breytingum á röksemdum í greinargerð. Með þessu frumvarpi er lagt að elli- og örorkulífeyrir almannatrygginga fylgi þróun lægstu launataxta í samræmi við gerða kjarasamninga og verði 390.000 kr. árið 2022. Greiðslurnar fari stighækkandi fram til 2022 með hliðstæðum hætti og lægstu laun samkvæmt sömu kjarasamningum. Þegar stór orð á borð við lífskjarasamning eru notuð þarf líka að tryggja að hann þýði sómasamleg lífskjör fyrir alla hópa, ekki síst þá sem setið hafa eftir. Hækkun lífeyris almannatrygginga í samræmi við hækkun lægstu launa er því mjög mikið réttlætismál. Nú er svo komið að tugum þúsunda króna munar á lágmarkslaunum og örorku- og ellilífeyri þegar hækkanir fyrirliggjandi frumvarps til fjárlaga koma til. Samfylkingin telur að óskertur lífeyrir almannatrygginga eigi aldrei að vera lægri en lágmarkslaun. Lágmarkslaun eru viðmið um mannsæmandi framfærslu og það hlýtur að eiga við um öryrkja og eldri borgara líka. Um það er kveðið á í gildandi lögum. Auk þess er löngu tímabært að draga verulega úr tekjutengingu lífeyrisgreiðslna almannatrygginga. Ekkert slíkt sýnist mér hins vegar fyrirhugað hjá ríkisstjórninni. Markmið frumvarpsins er þannig að aldraðir og öryrkjar fái skref í átt að mannsæmandi framfærslu og launum. Aldraðir og öryrkjar eru vissulega mjög ólíkir hópar. Öryrkjar eru sá hópur sem verst stendur þegar þátttakendur eru greindir eftir atvinnustöðu. Tæpur fjórðungur öryrkja býr við skort á efnislegum gæðum og frá árinu 1998 hefur kjaragliðnun öryrkja numið 59,4% samkvæmt tölum sem unnar hafa verið fyrir málefnahóp Öryrkjabandalags Íslands um kjaramál. Margir eldri borgarar búa vissulega við nokkuð góð kjör en hluti hópsins er þó með afar takmörkuð eða engin réttindi úr lífeyrissjóðum. Þetta eru t.d. konur sem voru heimavinnandi bróðurpart lífsins. Þau sem þannig háttar um reiða sig nær eingöngu á ellilífeyri almannatrygginga og greiðslur honum tengdar sér til framfærslu. Þetta er sá hópur aldraðra sem neyðist jafnvel til að neita sér um læknisþjónustu, eðlilega hluti eins og að gefa barnabörnunum jólagjafir eða fara í leikhús einu sinni á ári. Það er því algjört lágmark að frumvarp eins og þetta verði samþykkt. Það er nauðsynlegt að þeir hópar sem kannski sátu helst eftir í uppgangi síðustu ára og hafa horft fram á þá kjaragliðnun sem ég nefndi áðan fái sams konar hækkun og launafólk, annars dragast þeir enn þá lengra aftur úr og munurinn á fátækum og ríkum á eftir að aukast enn meira. Herra forseti. Til grundvallar þeim hækkunum sem lagðar eru til í frumvarpinu liggja hækkanir samkvæmt kjarasamningi milli Starfsgreinasambandsins og Samtaka atvinnulífsins frá 3. apríl 2019 sem ætlað er að gilda til 2022, eins og sagt var frá áðan. Í samningnum er miðað við stighækkandi laun á samningstímanum og að lægstu launataxtar verði 390.000 kr. á mánuði árið 2022. Samkvæmt kjarasamningum voru lágmarkslaun hækkuð í 317.000 kr. á mánuði 1. apríl 2019 og eiga að hækka um 73.000 kr. til viðbótar til ársins 2022. Boðuð hækkun lífeyris almannatrygginga í fjármálaáætluninni er langt frá því að ná fyrrgreindum markmiðum. Lágmarksframfærslutrygging þeirra sem fá örorku- og endurhæfingarlífeyri er 247.183 kr. á mánuði hjá þeim sem fá ekki greidda heimilisuppbót. Hámarkslífeyrir með öllum tengdum greiðslum er 310.800 kr. á mánuði. Það er ljóst að margir ná ekki þeirri upphæð og því er lagt til að upphæðin þróist með eftirfarandi hætti: Upphæðin verði tafarlaust afturvirk 317.000 kr. á mánuði, 1. apríl 2020 verði hún 341.000 kr. á mánuði, 1. janúar 2021 365.000 kr. á mánuði og 1. janúar 2022 390.000 kr. á mánuði. Samhliða þeim breytingum sem lagðar eru til er líka alveg ljóst að draga þarf úr vægi tekjuskerðinga vegna sérstakrar uppbótar lífeyris sem stundum er kölluð í þessum sal króna á móti krónu skerðing en um hana er kveðið á í lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Gert er ráð fyrir að breytingar á fjárhæðum til samræmis við frumvarpið verði birtar í reglugerðum en enn og aftur vantar fjármagn í fjárlögum til að ráðast í afnám þessara skerðinga. Herra forseti. Þess eru fordæmi að þessum hópum séu ákvarðaðar kjarabætur í tengslum við samninga eins og hér er lagt til. Það var t.d. gert árið 2011 þegar Alþingi þess tíma hækkaði greiðslur til hópanna í samræmi við kjarasamningana þá. Ef einhver vill vísa til þess að nú sé vinna í gangi við að ná saman við þá hópa bendi ég á að reynslan sýnir að það mun ganga allt of hægt og þetta fólk hefur einfaldlega ekki efni á að bíða. Hæstv. forsætisráðherra landsins sagði í þingræðu fyrir tveimur árum að þetta væru einmitt hópar sem ættu ekki að þurfa að bíða og mættu ekki bíða. Hér er því einfaldlega verið að koma til móts við óskir leiðtoga ríkisstjórnarinnar. Ég geri þess vegna ráð fyrir því að það verði auðsótt að fá meiri hluta þingheims á málið og tryggja að þessir hópar, sem svo sannarlega eru illa staddir, a.m.k. margir einstaklingar, fái sömu hækkanir og verið er að veita þeim sem á lægstu launatöxtunum eru í samfélaginu. Herra forseti. Við eigum öll hlutdeild í sameiginlegum gæðum landsins og sameiginlegum auðlindum og við getum ekki sætt okkur við að jafnvel lítil börn fæðist í heiminn sem ljóst er að muni aldrei geta alið önn fyrir sjálfum sér, þurfi að vera á slíkum bótum og séu dæmd til fátæktar alla ævi. Við getum einfaldlega ekki sæst á að í því sé einhver sanngirni. Þess vegna legg ég til að málinu verði vísað til velferðarnefndar og að það fái þar umfjöllun. Mögulega þarf að gera einhverjar breytingar á því en meginefni frumvarpsins þarf að verða með þeim hætti að þetta fólk, sem svo sannarlega ríður ekki feitum hesti frá sínum launum og á erfitt með að ná endum saman um hver mánaðamót, fái einhverja sanngirni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir framsöguna og frumvarpið sem ég styð alveg heils hugar. Það segir sig sjálft að fyrir löngu er orðið tímabært að komið sé fram við þá sem verst hafa það, öryrkja og lífeyrislaunaþega, þannig að þeir geti lifað nokkurn veginn mannsæmandi lífi og séu á svipuðum stað og launafólk. Það sem er hvað sorglegast í þessu er sá núningur sem hefur verið búinn til undanfarin ár á milli öryrkja, eldri borgara, atvinnulausra og launafólks. Þessum hópum er haldið aðskildum, öryrkjarnir eru neðstir, síðan koma atvinnulausir og loks launafólkið. Með alls konar brellum hefur núverandi ríkisstjórn reynt að sýna fram á að búið sé að bæta kjör öryrkja þannig að þeir séu á lágmarkslaunum sem er alls ekki rétt. Það er ekki einu sinni hægt að ná því fram með brellum. Fyrir utan gera skerðingarnar sem fylgja það að verkum að fólk sem fær borgaða ákveðna upphæð frá Tryggingastofnun ríkisins í formi lífeyrislauna veit ekki á næsta ári hvort þær greiðslur séu sambærilegar vegna þess að ef eitthvað bregður út af er skert. Engar nýjar tekjur mega koma inn, þá er skert. Það segir sig sjálft að ef ekki er hægt að lifa af rúmlega 215.000 kr. útborguðum, sem flestir lifa á, og síðan koma skerðingar upp á 20.000–30.000 kr. árið eftir vegna smávegis aukatekna sem aflað er til að reyna að grynnka á skuldum, er örugglega ekki hægt að lifa af því. Það er ömurlegt. Eitt af því sem við þurfum að gera er að láta kerfið virka á rauntíma. Kjaragliðnunin er um 60%, eins og kom fram hjá hv. þingmanni. Það segir okkur einfaldlega þá sögu að þessi hópur hefur gjörsamlega setið eftir. Það er eiginlega með ólíkindum hvernig ríkisstjórn eftir ríkisstjórn getur leyft sér að skilja þennan hóp eftir og á sama tíma í hvert einasta skipti lofa honum að nú sé hans tími kominn og nú verði svo sannarlega eitthvað gert í þessum málum. Það þarf eiginlega að skjóta aðeins á verkalýðshreyfinguna í sambandi við lífeyrissjóðsgreiðslur vegna þess að það eru að stærstum hluta konur sem eru á lægstu lífeyrissjóðsgreiðslum. Það er ömurlegt. Ég fæ ekki skilið hvernig við getum látið það líðast enn þann dag í dag að fyrstu 60.000 kr. úr lífeyrissjóðum séu núll hjá öryrkjum. Að vísu erum við búin að taka þetta smávegis til baka hjá eldri borgurum. Það er 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrissjóðsgreiðslum sem er mjög gott en það má vera miklu betra. Ég segi fyrir mitt leyti að fyrstu 50.000 eða 60.000 kr. ættu skilyrðislaust að vera frítekjumark hjá öllum lífeyrissjóðsþegum. Ef rétt væri gefið ættu þeir sem hafa greiðslur úr lífeyrissjóði ekki að skerðast þegar t.d. væri komið upp í meðaltekjur viðkomandi stéttar sem viðkomandi taldist til áður en hann fór á örorku. Það væri sanngjarnt viðmið. Það er alveg ömurlegt að detta út af vinnumarkaði og mega þakka fyrir að fá helming af þeim tekjum sem maður hafði áður. Fyrir flest fólk er þetta ávísun á stórvandræði, jafnvel gjaldþrot og þar af leiðandi verri stöðu. Það er sannað að margt fólk hefur misst húsnæði sitt og flosnað upp af leigumarkaði, allt út af þessari stöðu. Á sama tíma og ekkert virðist vera í gangi hjá núverandi ríkisstjórn til að hækka þessar bætur til öryrkja er verið að hækka gjöld og skatta. Ríkisstjórnin gæti stutt þetta frumvarp alveg heils hugar en er þvert á móti að blekkja. Það sem er leiðinlegast er að það er verið að blekkja hópinn sem bíður og vonar ár eftir ár. Það er alltaf verið að láta hann halda að nú fái hann eitthvað, fólki er gefið með annarri hendinni en það hrifsað burtu með hinni hendinni og jafnvel gott betur. Það er eitt af því ömurlegasta. Hv. þingmaður kom inn á krónu á móti krónu skerðinguna. Nú er sagt að það sé búið en það eru enn 65 aurar á móti krónu. 65 aura skerðing er að einum þriðja betri en krónuskerðing en tveir þriðju eru enn til skerðingar og verið er að taka milljarða enn eitt árið af öryrkjum þótt þegar sé búið er að rétta stöðu eldri borgara. Það mun koma frumvarp frá Flokki fólksins um að við uppfærum skattkerfið til þess sem var þegar sett var á staðgreiðsla 1988 þannig að rúmar 300.000 kr. væru í dag skatta- og skerðingarlausar. Á þeim tíma voru lífeyrislaun frá Tryggingastofnun ríkisins skattlaus og fólk hafði jafnvel 20–30% upp í lífeyrissjóð. Ef við tækjum upp slíkt kerfi myndi hagur lífeyrislaunaþega stórbatna. Þess vegna styð ég þetta frumvarp heils hugar. Ég vona að það verði samþykkt og að það sé bara fyrsta skrefið í því að hækka þetta og annað skrefið verði síðan að reyna að sjá til þess að hætt verði að skatta fátæktaraurana sem er verið að borga út í kerfinu.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa stuðningi mínum og okkar Pírata við þetta góða mál. Ég tel það mikilvæga réttarbót og að það sendi skýr skilaboð um að öll eigum við rétt á mannsæmandi kjörum. Mig langar að setja þetta í samhengi við málefni sem er mér kært, mannréttindi, og ræða það í samhengi við félagsleg réttindi. Við erum aðilar að samningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og höfum sem slíkt ríkisvald ákveðnum skyldum að gegna. Þar á meðal er að tryggja öllum þak yfir höfuðið, tryggja rétt til bestu mögulegu heilsu og rétt til mannsæmandi kjara, að þurfa ekki að óttast um fjárhagslegt öryggi sitt. Félagsleg réttindi eru aðeins öðruvísi en borgaraleg réttindi að því leytinu til að þau eru ekki eins afgerandi. Í félagslegum réttindum felst hins vegar skuldbinding ríkisvaldsins til að gera alltaf betur með hverju árinu sem líður nema eitthvað virkilega stórt komi í veg fyrir það, eins og t.d. efnahagshrun. Þannig er t.d. ólíðandi að við séum ekki að bæta heilbrigðiskerfið um þessar mundir þegar vel árar vegna þess að réttur okkar til bestu mögulegu heilsu segir fyrir um að ríkisvaldið þurfi alltaf að sýna fram á það geri betur núna í að tryggja rétt allra til bestu mögulegu heilsu en það gerði fyrir fimm árum. Hið sama á við um þau félagslegu réttindi að hafa þak yfir höfuðið og mannsæmandi lífsviðurværi. Miðað við þróunina í þessum málaflokki höfum við bara alls ekki staðið við þær skuldbindingar. Það er til skammar, virðulegi forseti, að velsældarríki eins og Ísland geti ekki sýnt óyggjandi fram á að það virði mannréttindi borgara sinna, sér í lagi félagsleg réttindi borgara sinna. Þau eru prógressíf að því leyti að það þarf alltaf að reyna að gera betur. Ríki eins og okkar ættu ekki eiga í neinum vandræðum með að gera það, bara alls ekki neinum. Samt þurfa öryrkjar að slást fyrir hverri einustu smánarkjarabót sem þeir fá. Mér finnst það ekki ásættanlegt. Mér finnst það ekki standast skuldbindingar okkar gagnvart almenningi á Íslandi, þá sér í lagi öryrkjum, að vera ekki búin að gera betur núna en raun ber vitni. Mögulega skýrir þetta tregðu meiri hlutans gagnvart því að samþykkja bókun þess efnis að við föllumst á lögsögu nefndar um félagsleg, efnahagsleg og menningarleg réttindi vegna þess að við viljum ekki fá áfellisdóm frá nefndinni sem hefur túlkunarvald yfir þessum samningi. Hún hefur að sönnu ekki lagalegt úrskurðarvald eða einhvers konar dómstólavald en við viljum ekki fá áfellisdóminn þaðan um að við stöndum ekki við okkar skuldbindingar gagnvart samningnum. Ég held að það gæti vel skýrt tregðuna, skýrt það að tillaga okkar Pírata um að við göngumst við valfrjálsri bókun um að hafa aðgang að þessari nefnd hafi ekki fengið framgang til þessa. Stjórnvöld vilja ekki horfa í spegil. Mér finnst þetta mjög mikilvægt frumvarp, mér finnst það skref í rétta átt og ég vona að það hljóti meiri hluta á þessu þingi og góðan framgang í þinglegri meðferð.
Virðulegur forseti. Píratar setja umhverfismál á oddinn á þessu þingi sem og því síðasta. Þetta mál er eitt af mörgum sem við munum leggja fram til að bregðast við því mjög sterka ákalli sem verið hefur í samfélaginu um aðgerðir í þágu náttúrunnar og aðgerðir í loftslagsmálum. Náttúran sem hýsir okkur öll hefur því miður ekkert málbein til að tala fyrir sínum hag. Því þurfa aðrir að taka til varna fyrir hana. Til þess höfum við t.d. ýmis umhverfis- og útivistarsamtök og borgara sem láta sig málefni náttúrunnar varða. Það mál sem ég mæli fyrir nú kann að virðast smátt í sniðum og kannski helst til tæknilegt en það snýr að því að greiða leið þeirra sem vilja taka til varna fyrir náttúruna og fyrir umhverfið að dómstólum til þess að taka til varna fyrir náttúruna og að því leytinu til er þetta gríðarlega mikilvægt mál. Eins og staðan er núna á náttúran sér ekki nógu sterka málsvara fyrir dómstólum þegar kemur að framkvæmdum sem geta haft mjög alvarlegar afleiðingar fyrir náttúruna og umhverfið. Ég mæli því fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Með frumvarpinu er umhverfis-, útivistar- og hagsmunasamtökum sem eiga aðild að kærumálum fyrir nefndinni gert kleift að skjóta úrskurðum hennar til dómstóla, óháð því hvort þau eigi svokallaðra lögvarðra hagsmuna að gæta af úrlausn málsins - svona eru þeir skilgreindir í lögum um einkamálaréttarfar. Þetta mál var áður flutt á síðasta löggjafarþingi og er óbreytt síðan þá. Þetta frumvarp er unnið í góðu samstarfi og að tilstuðlan Landverndar. Hugmyndin að því kom upp eftir fund með Landvernd þegar rætt var um aðgang þessa sama félags að því að geta kært úrskurði kærunefndar um umhverfis- og auðlindamál til dómstóla. Í ljós kom að samtökin geta ekki kært niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar til dómstóla eins og eðlilegt væri þegar kemur að stjórnvaldsákvörðunum, með einhverjum undanþágum þó. Við viljum bæta úr því hér með því að fella á brott úr lögunum lista af undanþágum svo að umhverfis-, útivistar- og hagsmunasamtök hafi kæruheimild og þeim sé veitt heimild til að kæra alla úrskurði úrskurðarnefndarinnar. Og til að taka af allan vafa um kæruheimild samtakanna bætist ný málsgrein við 4. gr. laganna um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála þar sem þeim er veitt kæruheimildin óháð því hvort þau eigi lögvarðra hagsmuna að gæta samkvæmt einkamálaréttarfari. Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála var sett á laggirnar í kjölfar innleiðingar Árósasamningsins svokallaða í íslenska löggjöf. Meginstoðir samningsins eru þrjár. Fyrsta stoðin leggur samningsaðilum, þ.e. stjórnvöldum viðkomandi ríkja, skyldur á herðar varðandi aðgang almennings að upplýsingum um umhverfismál. Önnur stoðin skyldar aðildarríkin til að tryggja almenningi þátttöku í ákvarðanatöku sem lýtur að einstökum framkvæmdum sem hafa áhrif á umhverfi og með þriðju stoðinni styður samningurinn framangreind réttindi með ákvæðum um aðgang að réttlátri málsmeðferð sem stuðlar að auknu vægi samningsins. Þetta frumvarp sem við ræðum hér bætir til muna þriðju stoð Árósasamningsins og eykur þar af leiðandi vægi hans í íslensku réttarfari. Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram vegna þess að þetta er mjög mikilvæg réttarbót, líka fyrir almenning í landinu, að geta haft aukna aðkomu að framkvæmdum, aukna aðkomu að ákvörðunum sem teknar eru um nærumhverfi eða um landið sitt. Á síðasta þingi var gagnrýnt að frumvarpið myndi opna á leið fyrir félagasamtök til að skjóta úrskurðum til dómstóla rétt áður en framkvæmdaleyfi væru gefin út. Þetta gæti leitt af sér aukinn kostnað, jafnvel sokkinn kostnað, fyrir verktaka þar sem mikil undirbúningsvinna gæti þegar hafa farið fram. Við þeirri gagnrýni segi ég það eitt að náttúra Íslands, náttúruvernd og hagsmunir heildarinnar, skipta mig meira máli en mögulegt tap einstakra verktaka. Kannski og vonandi verður þetta frumvarp hvati til þeirra að standa betur að undirbúningi verkefna og vinna þau í sátt við félagasamtök og aðra sem láta sig náttúru Íslands varða. Til þess er leikurinn gerður, til að auka aðkomu almennings að ákvörðunum um umhverfi sitt.
Virðulegur forseti. Við ræðum mál hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, kæruheimild samtaka. Eitt atriði sem ég rakst á í þessu máli hringdi viðvörunarbjöllum hjá mér, en það er orðalagið: „… óháð því hvort þau eigi sjálf lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins.“ Ég hef lent í því í eigin máli að ég hafði ekki einu sinni lögvarða hagsmuni af því að verja það þannig að ég set spurningarmerki við þetta. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekki hrædd um að þarna sé verið að opna ormagryfju þannig að í öllum tilfellum verði hægt að nota þetta, upp á mismunun, að ekki verði bara hægt að nota það í einu máli heldur öllum. Ég er að velta því fyrir mér hvaða áhrif það gæti haft á dómstóla. Ég skil alveg þá þörf að náttúran eigi að vera í fyrsta, öðru og þriðja sæti, en ég spyr mig líka um tíma. Við vitum að það tekur langan tíma að fara með mál fyrir dómstóla og ég spyr hvort hv. þingmaður hafi ekki áhyggjur af því að þetta muni stífla dómskerfið. Það er hætt við því að flestöll mál sem varða framkvæmdir í sambandi við virkjanir fari fyrir dómstóla og þá verði málafjöldinn óheyrilegur. Ég velti þessu fyrir mér og líka þessu með lögvarða hagsmuni, hvort það verði þá ekki að gilda um öll mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa áhugaverðu spurningu. Mér hefur sjálfri fundist íslenskir dómstólar túlka hugmyndina um lögvarða hagsmuni allt of þröngt og hugsanlega skýrist það af lögunum okkar eða einhverri hefð sem hefur skapast. Hv. þingmaður minnist á að hann hafi ekki getað fengið það staðfest að hann hafi haft lögvarða hagsmuni í sínu eigin máli. Ég kannast við það. Ég fékk það staðfest frá kjararáði að ég ætti ekki lögvarða hagsmuni af því að fá skýringar á því á hvaða grunni launahækkanir þingmanna byggðu. Ég fékk þar af leiðandi ekki svör við spurningum þar sem ég ætti ekki lögvarða hagsmuni af því að vita á hvaða grunni kjararáð tók ákvörðun um launahækkun mína. Þetta er svolítið áhugavert hugtak og það er líka mjög áhugavert hvernig farið hefur verið með það. Hv. þingmaður spyr hvort ég hafi ekki áhyggjur af því að málið opni á einhverja flóðgátt. Ég er að vonast til þess að það opni kannski dyr að því að við förum að skoða þetta hugtak með opnari hug. En vandamálið - eða kannski ekki vandamál heldur úrlausnarefnið - þegar kemur að náttúrunni er að við eigum öll lögvarða hagsmuni af því að vernda náttúruna. Þess vegna þarf að setja þetta undanþáguákvæði vegna þess að það þarf að vera mjög skýrt að til þess að uppfylla Árósasamninginn eigum við að geta tekið til varna fyrir náttúruna sem getur ekki varið sig sjálf. Til þess höfum við þessi hagsmunasamtök, til þess höfum við umhverfissamtök, til að berjast fyrir náttúrunnar hönd. Við höfum ekki gengið jafnlangt hér og t.d. í öðrum löndum þar sem allir hafa kæruheimildir, hver borgari í hverju landi, óháð því hvort hann búi við hliðina á staðnum þar sem framkvæma á eða ekki. Við höfum ekki gengið svo langt og erum heldur ekki að leggja til að svo langt verði gengið í þetta sinn. En við viljum auka og efla möguleika náttúruverndarsamtaka til að standa vörð um hagsmuni náttúrunnar á Íslandi, enda vitum við að það er mjög mikilvægt að hún hafi sinn málsvara. Ég verð að koma að seinni spurningu hv. þingmanns í síðara andsvari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir svarið og get ekki annað en verið innilega sammála um að þetta með lögvarða hagsmuni er eitthvað sem þarf að taka á og að mörgu leyti þarf að taka dómskerfið okkar til gagngerrar endurskoðunar. Það er ákveðið áhyggjuefni hvernig þetta fer í dómskerfið. En ég hef líka áhyggjur af því að ef lítil félög í náttúruvernd reyna að berjast fyrir réttindum sínum er dýrt að fara með mál fyrir dómstóla. Þá er það spurning um fjármögnun. Við vitum að ekki er hægt að fá gjafsókn. Það er eitt af því erfiðara í dómskerfinu að ná sér í gjafsókn í ákveðnum málum. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að sú fjármögnun fari fram hjá þeim hagsmunasamtökum sem þarna eru undir? Sér hún fyrir sér að þau hafi fjárhagslega burði til að standa í þessum málum?
Virðulegi forseti. Ég held að það sé bara ágætt að ég hafi ekki getað svarað fyrri spurningu hv. þm. Guðmundar Inga Kristjánssonar fyrr en nú vegna þess að síðari spurning hv. þingmanns veitir svar við þessu líka - þ.e. síðara áhyggjuefnið. Ég ætla alls ekkert að úttala mig um fjármögnun náttúruverndarsamtaka eða hvernig þau ætli að fjármagna sig. Þau hljóta að forgangsraða eins og allir aðrir þegar kemur að nýtingu fjármuna. Ég held ekki að það verði neitt flóð dómsmála á vegum náttúruverndarsamtaka þótt við gefum þeim aðgengi að dómskerfinu fyrir hönd náttúrunnar, alls ekki. Ég held að náttúruverndarsamtök hljóti að forgangsraða mikilvægustu málum vegna þess að það kostar peninga að reka mál fyrir dómstólum. Það er hins vegar svo að nú hafa náttúruverndarsamtök aðgang að úrskurðarnefnd umhverfismála en ef þau eru ósátt við úrskurðinn geta þau ekki leitað til dómstóla eins og ef um persónu væri að ræða sem hefði hina lögvörðu hagsmuni. En við höfum samþykkt Árósasamninginn sem segir okkur að allir hafi lögvarða hagsmuni af því að vernda náttúruna. Það er verið er að fullnusta eða fullnægja þeim skuldbindingum sem við höfum tekið okkur á hendur gagnvart Árósasamningnum með því að víkka út eða auka getu þeirra til að standa vörð um náttúruna og til að tala fyrir hennar hönd - og ekki veitir af.
Virðulegi forseti. Það bera allir ábyrgð. Það bera auðvitað allir ábyrgð á því að hver einasti einstaklingur, hvort sem hann þarf að leita sér aðstoðar vegna andlegrar eða líkamlegrar vanheilsu, fái bót sinna meina. Það skiptir máli að við förum strax að setja geðheilbrigðismálin undir sama hatt og líkamlega heilbrigðisþjónustu. Þess vegna mæli ég hér, virðulegi forseti, fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum, um aukið aðgengi að sálfræðimeðferð og annarri klínískri viðtalsmeðferð. Þetta er í annað sinn sem mál þetta er flutt á þingi en það var gert í febrúar fyrr á þessu ári og þá fór það til hv. velferðarnefndar þar sem það fékk mjög góða og mikilvæga umfjöllun. Það bárust alls 15 umsagnir frá ýmsum aðilum sem allar voru jákvæðar og ég vil geta þess að þá var, líkt og nú, meira en þriðjungur þingmanna á málinu. Þar gildir það sama nú, núna eru 23 þingmenn úr öllum flokkum á þessu máli og það segir auðvitað sína sögu. Það segir þá sögu að við öll berum ábyrgð, við viljum bera þá ábyrgð og við viljum miðla henni inn í stjórnkerfið þannig að kerfið sjálft taki tillit til þess sem við, kjörnir fulltrúar, heyrum og skynjum á þegnum þessa lands. Við miðlum þessu áfram og það er fagnaðarefni að við skulum vera hér úr stjórn og stjórnarandstöðu. Það skiptir máli að við getum sýnt í verki að þegar kemur að mikilvægum úrbótum getur þingið staðið saman og afgreitt góð mál málefnalega og faglega. Það hefur lengi verið kallað eftir því að greiða verði fyrir aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Frumvarp þetta er einmitt liður í því. Verði það samþykkt munu sjúkratryggingar loksins taka til sálfræðimeðferðar og annarrar klínískrar viðtalsmeðferðar og ég mun aðeins fara yfir það á eftir. Það er eiginlega breytingin sem er á milli þinga - við erum að taka tillit til ábendinga sem gefnar hafa verið - að sálfræðiþjónusta og viðtalsþjónusta verði niðurgreidd líkt og önnur heilbrigðisþjónusta í fyrsta skipti. Breytingin er svohljóðandi: „Á eftir 21. gr. laganna kemur ný grein, 21. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Sálfræðimeðferð og önnur klínísk viðtalsmeðferð. Sjúkratryggingar taka til nauðsynlegrar sálfræðimeðferðar og annarrar klínískrar viðtalsmeðferðar sem samið hefur verið um skv. IV. kafla. Sjúkratryggingastofnunin getur áskilið vottorð sérfræðings, heimilislæknis eða sérfræðilæknis um nauðsyn meðferðar. Ráðherra setur reglugerð um nánari framkvæmd greinarinnar þar sem m.a. er heimilt að kveða á um nánari skilyrði og takmörkun greiðsluþátttöku sjúkratrygginga í kostnaði við sálfræðimeðferð.“ Þarna er m.a. verið að skírskota til þess að heilbrigðisráðuneytið hafi svigrúm til þess, til að mynda, að forgangsraða ákveðnum geðheilbrigðissjúkdómum umfram aðra, þeim sem er meira álag í, eins og við vitum t.d. varðandi þunglyndi, bara sem dæmi. Lykilatriði er að verið er að setja sálfræðimeðferð, eins og aðra heilbrigðisþjónustu, undir sjúkratryggingar. Það er meginmarkmiðið með frumvarpinu að þetta meðferðarúrræði falli undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands og verði þannig veitt á sömu forsendum og önnur heilbrigðisþjónusta. Slík þjónusta er nú undanskilin almennri greiðsluþátttöku sjúkratrygginga. Frumvarpið hefur þegar tekið breytingum, eins og ég gat um áðan, og nú er bætt við að það taki einnig til annarrar klínískrar viðtalsmeðferðar, auk sálfræðimeðferðar. Þetta er gert eftir réttmætar athugasemdir, t.d. frá Félagsráðgjafafélagi Íslands og fleirum um að fyrra frumvarpið hafi aðeins gert ráð fyrir að ein fagstétt geti veitt viðtalsmeðferð við sálfélagslegum vanda. Það var réttilega bent á að nokkrar fleiri fagstéttir sinni vissulega mikilvægum samtalsmeðferðum, svo sem félagsráðgjafar, fjölskyldufræðingar og fleiri. Þetta eru allt saman klínísk úrræði sem stuðla að því að bjóða upp á fjölbreytta og faglega nálgun sem tryggir góða þjónustu fyrir þá sem þurfa á að halda. Betra aðgengi að þverfaglegri þjónustu eykur líkur á að einstaklingar finni viðeigandi meðferð sem þeim hentar, ekki sem kerfið eitt og sér ákveður heldur sem þeim hentar, og eykur það um leið líka von á bata til lengri tíma. Með frumvarpinu er því horft til fleiri fagstétta en sálfræðinga og það er trú frumflytjanda þessa máls að aukið aðgengi að slíkri meðferð minnki ofnotkun geðlyfja og auki líkur á að einstaklingar hafi valfrelsi til að finna meðferð hjá fagaðila sem hentar þeim hverju sinni. Virðulegi forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að um þessar mundir er söfnun í gangi á vegum kynningar- og fjáröflunarátaksins Á allra vörum. Hafi þær mikla þökk fyrir, stöllurnar þrjár sem að því verki og átaki standa, bæði núna og á umliðnum árum, en núna er verið að safna til styrktar starfsemi Eins lífs sem byggir á því að fræða foreldra, kennara, börn og ungmenni um þá hættu sem fylgir neyslu vímuefna og lyfseðilsskyldra lyfja. Þarna er um að ræða eitt stærsta forvarnaverkefni sem ráðist hefur verið í hér á landi á síðustu árum. Í umræðunni hefur jafnan verið nefnt að miklu máli skipti að stuðla að forvirkum aðgerðum í geðheilbrigðismálum, samhliða aukinni forvarnafræðslu og úrræðum. Vanlíðan ungmenna og brottfall úr námi hafa einnig verið nefnd sem orsakavaldar og áhættuþættir þegar kemur að neyslu fíkniefna og fíkniefnavanda ungmenna. Þetta eru auðvitað allt saman samofnir þræðir og mismunandi hvernig einstaklingar kljást við vandamálið en það hlýtur að liggja í augum uppi að aukið aðgengi að sálfræðiþjónustu og klínískri viðtalsmeðferð er lykilatriði til að sporna við þeim alvarlega vanda sem við vitum að margir kljást við alla daga, jafnvel árið um kring. Það er því miður staðreynd að vaxandi fjöldi fólks greinist með geðraskanir eða önnur andleg veikindi og á sama tíma er aðgengi að úrræðum og þjónustu fyrir þennan hóp afar takmarkað og kostnaðurinn oft himinhár. Það er mikilvægt að tryggja að þeir sem eru með virk einkenni fái lausn á vanda sínum sem allra fyrst til að koma í veg fyrir þekktan vítahring lyfja, þunglyndis og óvirkni. Slíkt getur haft alvarlegar afleiðingar, bæði fyrir þá sem þurfa á hjálp að halda og ekki síður samfélagið allt. Frumvarpinu er því ætlað að tryggja aðgengi einstaklinga að sálfræðiþjónustu og annarri klínískri viðtalsmeðferð. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu er lykilatriði þegar kemur að því að greina kvilla snemma og tryggja nauðsynlega meðferð eftir að greining liggur fyrir. Samkvæmt klínískum leiðbeiningum landlæknis á gagnreynd sálfræðimeðferð, sem er sú meðferð sem hefur í rannsóknum sýnt mestan árangur, að vera fyrsti meðferðarkostur við kvíða, þunglyndi og öðrum sálrænum kvillum. Sálfræðimeðferð eða önnur klínísk viðtalsmeðferð í stað lyfjagjafar gerir að verkum að ráðist er að rótum vandans og getur það komið í veg fyrir eða dregið verulega úr lyfjagjöf. Þrátt fyrir það er slík meðferð oftast ekki raunhæfur kostur nema fyrir hluta almennings þar sem framboð er of takmarkað innan heilsugæslunnar með tilheyrandi biðlistum og töfum á nauðsynlegri meðferð. Þar spilar einnig inn í að það er ekki heimild til samninga samkvæmt gildandi lögum um að sjúkratryggingar taki til nauðsynlegrar sálfræðimeðferðar. Ólíkt annarri heilbrigðisþjónustu eru því sálfræðiþjónusta og önnur klínísk viðtalsúrræði fyrst og fremst í boði á starfsstofum sjálfstætt starfandi aðila án opinbers stuðnings við þá sem þurfa á þjónustunni að halda. Virðulegi forseti. Það er orðið löngu tímabært að við komum til móts við ósýnilega sjúkdóma eins og þá andlegu, líkt og komið er til móts við þá sem sýnilegir eru. Þetta vitum við. Við þurfum að gera eitthvað í því. Þannig aukum við lífsgæði fólks. Það á enginn að þurfa að neita sér um sjálfsagða hjálp vegna kostnaðar eða skorts á aðgengi. En það er því miður staðreyndin í dag. Við sjáum það á gögnum. Samkvæmt upplýsingum Hagstofu telja um 33% fólks sig ekki hafa efni á geðheilbrigðisþjónustu. Það er mjög sláandi tala og hún er algjörlega óásættanleg. Þegar við greinum þetta enn betur sjáum við að þarna undir er helst tekjulágt fólk, tekjulágir hópar og ungt fólk sem er einmitt sá áhættuhópur sem er mikið í umræðunni í dag. Það liggur í augum uppi að það er ekki fyrir hvern sem er að reiða af hendi hundruð þúsunda króna til að ná bata. Algengt verð á sálfræðitíma er í kringum 15.000–18.000 kr. og talið er að það þurfi að jafnaði 10–15 meðferðartíma til að ná mælanlegum bata. Bein útgjöld vegna slíkrar meðferðar eru því talin í hundruðum þúsunda króna sem er ekki á færi hvers sem er að reiða af hendi. Þeir hópar sem eru í mestri hættu og hafa ekki efni á að leita sér hjálpar eru, til viðbótar unga fólkinu, t.d. aldraðir, öryrkjar og tekjulágir einstaklingar. Við stöndum okkur ágætlega þegar kemur að úrræðum fyrir börn og það er fagnaðarefni. Það var gott skref að fjölga sálfræðingum á heilsugæslum um allt land, mjög gott mál, en að mínu mati skiptir miklu máli að beina athyglinni að ungu fólki og forvirkum aðgerðum til að sporna við langvarandi veikindum og vanda. Eftir 18 ára aldur hafa einstaklingar ekki sömu tækifæri til niðurgreiðslu og aðstoðar og áður. Námsmenn hafa ekki sama aðgang að styrkjum líkt og þeir sem eru t.d. á vinnumarkaði, í gegnum stéttarfélögin. Þess vegna er aldurshópurinn 18–25 ára sá aldurshópur sem er í hvað mestri áhættu og þar er úrræðaleysið mest þegar kemur að andlegum veikindum. Samkvæmt evrópskri heilsufarsrannsókn frá árinu 2015 mældust fleiri ungar konur á þeim aldri með þunglyndiseinkenni á Íslandi en í nokkru öðru Evrópuríki en hérlendis mældist um fimmta hver kona á þeim aldri með þunglyndiseinkenni. Um helmingur íslenskra ungmenna á aldrinum 16–25 ára hefur hugsað um að binda endi á líf sitt og af þeim hefur einn af hverjum tíu gert eitthvað til að skaða sig. Algengasta dánarorsök karlmanna á aldrinum 18–25 ára er sjálfsvíg. Virðulegi forseti. Við erum allt of gjörn á að plástra vandann í stað þess að ráðast að rótum hans, að hluta til vegna þess að það er ódýrara. Það er auðveldara fyrir okkur hér að karpa í þingsal um útgjöldin, gjaldahliðina og tekjuhliðina og þess vegna er þessi leið ódýrari en til skamms tíma eru vondu fréttirnar þær að það leysir ekki vandann til lengri tíma. Við erum ekki að ráðast að rótum þessa þunga og mikla vanda. Gott dæmi um þetta er að árið 2017, í hittiðfyrra, leystu 48.000 einstaklingar út þunglyndislyf. Í nóvember 2018 höfðu 33.000 Íslendingar fengið ávísuð svefnlyf og nota Íslendingar um 37% meira - þetta kom mér á óvart þegar ég fór að grúska í þessu við undirbúning á frumvarpinu á síðasta þingi - af svefnlyfjum en t.d. Svíar. Notkun Íslendinga á þunglyndislyfjum er tvöföld á við meðaltal innan OECD-ríkjanna og 24% meiri en þeirrar OECD-þjóðar sem notar næstmest, er í öðru sætinu, og það eru Ástralir. Við erum næstum því með fjórðungi meira en þjóðin sem er í öðru sæti. Á sama tíma leiddi ný rannsókn í ljós að aðeins 8% af þeim sem hefja lyfjameðferð og ná bata verða ekki fyrir bakslagi eftir meðferð samanborið við 26% þeirra sem fara í klíníska meðferð í formi hugrænnar atferlismeðferðar á þeim 15 mánuðum sem rannsóknin nær til. 18% fleiri af heildarfjölda sjúklinga ná árangri í hugrænni atferlismeðferð en lyfjameðferð. Fjármunum ríkisins er því miklu betur varið í að greiða fyrir aðgang að úrræðum sem leysa þennan brýna vanda til lengri tíma og stuðla þannig að langvarandi virkni viðkomandi í samfélaginu í stað þess að einblína á úrræði sem veita ekki jafn miklar batahorfur. Reynum alla vega að sammælast um að hafa valfrelsi þannig að fólk sé ekki bundið við einhverja eina leið. Ég bind miklar vonir við það eftir þverpólitíska nálgun í málinu að það verði hægt. Það má ætla að með því að fella sálfræðiþjónustu undir almannatryggingakerfið og auka þar með aðgengi fyrir almenning að geðheilbrigðisþjónustu verði unnt að spara stjórnvöldum háar upphæðir til lengri tíma. Auðvitað mun þetta kosta til að byrja með. Við vitum það. En fjárfestingar í mannauði og geðheilbrigði eru þjóðhagslega hagkvæmar og skila sér margfalt til baka. Nýverið birtust fréttir um nýgengi örorku vegna stoðkerfisvandamála. Það hafi minnkað með tilkomu niðurgreiðslu sjúkraþjálfunar frá ríkinu. Þetta er mál sem tengist ekki frumvarpinu en er risamál líka, aðgengi að sjúkraþjálfun. Við sjáum að með bættu aðgengi að sjúkraþjálfun minnkar nýgengi örorku og ungt fólk sérstaklega sem hefur leitað til sjúkraþjálfara, hafði ekki efni á því áður, fær bót á þeim meinum sem hafa hrjáð það. Fátækara fólk og yngra fólk leitar í sjúkraþjálfun af því að það er meira opnað fyrir það. Að sjálfsögðu þarf að fara vel með ríkisfé og við þurfum að gera okkur grein fyrir því hvernig við reynum að forgangsraða en við megum ekki glata þeim ávinningi sem hefur fengist út úr annars ágætu kerfi í tengslum við sjúkraþjálfara og sjúkraþjálfarakerfið allt. En það er, eins og ég segi, önnur saga og við eigum að ræða það einnig. Ég dreg fram sjúkraþjálfaramálið því að það er að vissu leyti forvarnamál. Með meira aðgengi minnkaði nýgengi örorku, þannig að við höfum dæmi um ávinning sem hlýst af því að þegar ríkisvaldið fjárfestir í forvörnum og fyrirbyggjandi aðferðum í stað þess að vera með endalausa plástra í kerfinu. Slíkar forvarnir skila sér til skemmri en ekki síður lengri tíma. Við verðum að reyna að læra af því. Það hefur sýnt sig að fyrirbyggjandi aðgerðir sem sálfræðiþjónusta er skila árangri og auka þar með líkur á að einstaklingar nái að viðhalda heilbrigði og virkni í samfélaginu. Þetta er að mati okkar sem flytjum málið góð forgangsröðun fjármuna sem vel er hægt að rökstyðja sem þjóðhagslegan ávinning. Og talandi um þjóðhagslegan ávinning, talandi um hamingju í samfélaginu, þá hafa menn verið að ræða velsældarhagkerfi. Ég vil fagna því sérstaklega að til að mynda ráðherrar í ríkisstjórn tali um að það þurfi að líta til umhverfislegs ábata, félagslegs ábata, samhliða efnahagslegum ábata. Þetta mál snýst um það. Það er efnahagslegur ábati af málinu, félagslegur ábati og umhverfislegur ábati. Þetta er það sem við þurfum fyrir allt samfélagið. En við erum líka með þessu máli að taka utan um hvern einasta einstakling, hvert einasta líf, og veita þeim tækifæri til að spjara sig innan kerfisins sem við viljum að standi sig almennilega í þjónustu gagnvart einstaklingum, alls konar einstaklingum. Herra forseti. Algengi sjálfsvíga og geðrænna veikinda er alvarlegt vandamál. Það er í mínum huga kristaltært að við verðum að bregðast við þeim vanda. Það þýðir einfaldlega að við verðum að setja þau mál sem snerta velferð og geðheilbrigði í forgang, megum ekki lengur láta þau sæta afgangi. Kannski er ekki alveg rétt af mér að segja sæta afgangi. Það hefur margt verið gert vel en við verðum að horfast í augu við nútímann. Það er þróun og sem betur fer er vakning. Við tölum miklu meira um geðheilbrigðismál en áður og fólk, ekki síst ungt fólk, gerir kröfu til okkar sem hér erum inni um að líta á geðheilbrigðismál sömu augum og við lítum á líkamlega sjúkdóma. Við höfum hér einstakt tækifæri til að taka höndum saman þvert á flokka og pólitískar línur og hafa raunveruleg áhrif á aðgengi fólks að hjálp. Með því að veita þessu frumvarpi brautargengi á þingi getum við raunverulega greitt aðgengi fólks að fyrirbyggjandi úrræðum og aukið möguleika þess á að takast strax, ekki síðar, ekki einhvern tímann síðar heldur strax, á við sjúkdóma eins og þunglyndi og kvíða sem samkvæmt mælingum virðast bara vera að aukast á meðal ákveðinna hópa eins og til að mynda á meðal ungs fólks. Við höfum séð það á síðustu dögum í umræðum um fjárlög að við veigrum okkur ekki við að tala um að setja tugi og jafnvel hundruð milljarða í alls kyns samgöngumannvirki, sem er fínt, steinsteypu og innviði. En hér erum við að tala um fjárfestingu í fólki, heilbrigði og velferð og verðmiðinn á slíkri fjárfestingu er auðvitað ekki hár í stóra samhenginu. Ég er handviss um að aukið aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu muni hafa jákvæð þjóðfélagsleg áhrif til lengri tíma og ég er handviss um að hver einasta króna sem fer í að auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónusta gerir að verkum að einstaklingar ná alla vega að eygja möguleika á því að þeir öðlist bata til lengri tíma. Þannig skilar sér þetta margfalt til baka. Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að mæla með því að að lokinni umræðu gangi frumvarpið til meðferðar hjá hv. velferðarnefnd og ég vonast til að málið fái þar góðan og skjótan framgang og góða umfjöllun. En umfram allt að við náum að ræða þetta mál aftur í þingsal í 2. umr., í 3. umr., greiða síðan atkvæði um málið og senda það síðan þannig út í heiminn, út í samfélagið með þau skýru skilaboð að við viljum að það sé gert vel við alla, hvort sem fólk hrjáir andleg vanheilsa eða líkamleg.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir frábæra flutningsræðu. Mér finnst öll aðalefni frumvarpsins hafa komið mjög skýrt og vel fram í máli hennar og tel mig ekki þurfa að fara efnislega yfir þá miklu kosti sem í samþykkt þess felast. En mig langaði að koma hingað upp til að lýsa stuðningi okkar við þetta mál. Við erum á málinu og þetta er mál sem skiptir okkur öll miklu máli og ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að fara að jafna bilið á milli þess hvernig við komum fram gagnvart andlegum og líkamlegum sjúkdómum. Mig langaði kannski aðeins að tæpa á samspili andlegra og líkamlegra sjúkdóma og hvernig kerfið, eins og það er í dag, tekur ekki nægilega vel á þeim. Eins og við vitum getur það haft alvarlegar andlegar afleiðingar að verða alvarlega veikur eða lenda í slysi. Eins og kerfið er sett upp í dag höfum við ekki burði til að bjóða fólki þann nauðsynlega stuðning sem það þarf til að takast á við slíkt gagnvart andlegu hliðinni. Sömuleiðis geta andleg veikindi leitt af sér alvarleg líkamleg veikindi. Svona spilar þetta saman. Þess vegna, og af mörgum öðrum ástæðum sem hv. þingmaður taldi svo vel upp áðan, hlýt ég að taka heils hugar undir að þetta er mjög mikilvæg langtímafjárfesting í mannauðnum og í fólkinu sem við eigum á þessu landi, að veita öllum aðgang að þeim stuðningi sem þeir þurfa til þess að búa við andlegt heilbrigði vegna þess að það er löngu búið að viðurkenna að við eigum jafn mikinn rétt á besta mögulega andlega heilbrigði og við eigum á bestu mögulegu líkamsheilsu. Ég kom inn á áðan í öðru máli hvað felst í félagslegum réttindum. Hvers konar skuldbinding felst í félagslegum réttindum eins og t.d. réttinum til bestu mögulegu heilsu? Við sem höfum undirgengist að ætla að virða rétt allra á Íslandi til bestu mögulegu heilsu þurfum að sýna fram á að staðan í dag sé töluvert betri en hún var fyrir fimm árum síðan. Þannig virka félagsleg réttindi, til þess að uppfylla þau þurfum við að sýna fram á stöðuga framþróun, stöðugt að bæta í og efla hin félagslegu réttindi vegna þess að þau eru ekki í línuleg og afgerandi eins og borgaraleg réttindi en fela í sér þá skuldbindingu að gera alltaf betur. Að mínu viti getum við ekki sýnt fram á að við höfum uppfyllt þá skuldbindingu síðastliðin ár, ekki nógu vel. Mér finnst að ríki sem er jafn vel statt og okkar hafi alla burði til þess að uppfylla þau réttindi og sýna fram á að geðheilbrigðiskerfið okkar sé betur statt, miklu betur statt, til að tryggja rétt allra til bestu mögulegu geðheilsu en það var fyrir fimm árum síðan. Þetta er eins og mér finnst að við eigum að geta sýnt fram á það miklu betur að heilbrigðiskerfið okkar sé mun betur statt til að tryggja rétt allra til bestu mögulegu heilsu en það var fyrir fimm árum síðan. Eina afsökunin sem við höfum fyrir því að gera það ekki eru stórfelld áföll í efnahagslífinu, eitthvað alveg katastrófískt, eins og t.d. efnahagshrun. En við höfum ekki þá afsökun akkúrat núna, virðulegi forseti, þannig að við höfum enga afsökun fyrir því að vera ekki að stíga stærri skref og betri í að uppfylla skuldbindingar okkar gagnvart félagslegum réttindum borgara á Íslandi. Mig langar að bæta við að ég held að þetta skipti gríðarlega miklu máli fyrir ekki bara andlega heilsu fólks á Íslandi og líkur á því að fólk veikist síðar á lífsleiðinni eða að andleg veikindi leiði af sér líkamleg veikindi eða öfugt, að líkamleg veikindi leiði svo af sér andleg veikindi, heldur eru ýmsir þættir eins og t.d. sálfræðiþjónusta fanga sem þyrftu að vera miklu betri. Og líka, þar sem hv. þingmaður minnist á forvirkar aðgerðir: Geðheilbrigðisþjónusta fyrir fólk sem verður fyrir áföllum, hvers kyns sem það er, hvort sem um er að ræða afbrot eða það jafnvel að foreldri sé sett í fangelsi, er ekki í boði eins og staðan er í dag, hún er alla vega ekki nægilega aðgengileg. Ef þetta er gert núna á jöfnum grundvelli þannig að hver sem er, rétt eins og við getum sótt okkur heilbrigðisþjónustu, geti sótt sér geðheilbrigðisþjónustu til að takast á við áföllin í lífinu þá held ég að við munum líka sjá töluvert lægri glæpatíðni, töluvert minni líkur á því að fólkið í landinu leiðist á braut afbrota, ef það fær stuðning um leið og áföllin dynja yfir og um leið og fólk er farið að sýna einhver merki um að það eigi mögulega erfitt með að halda sig innan ramma laganna, mögulega vegna áfalla í lífinu. Þetta er eitthvað sem mér finnst að við þurfum að huga miklu betur að. Af hverju er ekki eitthvað sem tekur utan um börn þegar þau lenda í því að foreldri er tekið frá þeim og sett í fangelsi? Það er ekkert kerfi sem sér um það. Það er ekkert sem fer sjálfkrafa í gang. Þetta var stutt hugleiðing um það. Ég held að með auknu aðgengi sé töluvert auðveldara fyrir langflesta að sækja sér nauðsynlega hjálp og ég hlýt að fagna því. Ég fagna þessu máli og styð það heils hugar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og frummælanda, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, fyrir frábært frumvarp. Þingflokkur Flokks fólksins styður það heils hugar. Það er engin spurning að aukið aðgengi að sálfræðimeðferð og klínískri viðtalsmeðferð er hið besta mál. Ég var að ræða við heilbrigðisráðherra í dag í sambandi við sjúkraþjálfun. Þar var, eins og hv. þingmaður talaði um, opnað fyrir þá sem höfðu ekki áður aðgang að sjúkraþjálfun og það virðist hafa komið þessari ríkisstjórn eitthvað á óvart að það væri fólk þarna úti sem gæti komist inn. Ég hef því miður áhyggjur af því að það eigi eftir að koma eitthvert bakslag, sem ég vona samt að verði ekki. Þetta frumvarp er að því leyti til líkt að þar er sjúkraþjálfun gagnvart huga og sál og ekki veitir af. Við verðum líka að horfa á það að hafa þjónustuna ókeypis þannig að Sjúkratryggingar Íslands taki þátt í kostnaðinum. Það opnar margar dyr vegna þess að þannig verður örugglega víðari og almennari aðgangur að því kerfi. Og þá segi ég, vegna þess að við erum í kerfi sem er svolítið skrýtið, að ég tók eftir því þegar ég varð fyrir áföllum í lífinu hversu auðveld lausn það var og einhvern veginn fyrsta hugsunin að redda öllu með lyfjum. Það er stórhættulegt. Við erum búin að átta okkur á því og verðum að átta okkur á því enn þá betur að við vitum ekki hvaða áhrif gegndarlaus lyfjataka hefur á einstaklinga, á ungt fólk. Við vitum að sumir eru viðkvæmari fyrir lyfjatöku en aðrir og geta orðið háðir lyfjunum sem verið er að gefa. Þess vegna segi ég: Því víðar sem við opnum á sálfræðimeðferð og viðtalsmeðferð, þeim mun fleiri hugmyndir koma til og þá sérstaklega, myndi ég segja, nýjar hugmyndir sem við vitum að eru komnar í gang þar sem er verið að hjálpa fólki án þess að nota lyf. Þar segi ég fyrir mitt leyti að bara sá ávinningur er gígantískur, alveg frábær, að ég tali ekki um að heilbrigðisyfirvöld ættu að vera ánægð með það því að þá sparast kostnaður, lyfjakostnaðurinn, sem er líka gígantískur. Eins og við vitum erum mörg lyf rándýr. Þess vegna styð ég þetta frumvarp heils hugar og mun fylgja því eftir inn í velferðarnefnd þar sem ég á sæti. Ég tel þetta hið besta mál og skil ekki einu sinni hvers vegna það er ekki sjálfsagður hlutur í dag. Þetta getur ekki verið annað en eðlilegur hluti af heilbrigðisþjónustu, sérstaklega ef við horfum á þá sem eru á lífeyrislaunum frá Tryggingastofnun ríkisins, berstrípuðum. Hvernig á það fólk að hafa efni á slíkri þjónustu? Ég veit að það hefur ekkert efni á henni en það þarf á henni að halda vegna þess að það eitt að þurfa að lifa í því kerfi er ávísun á alvarlegt þunglyndi, vegna þess að kerfið er mannskemmandi. Það eitt að eiga alla vega kost á því að leita sér hjálpar án þess að bera kostnað myndi bæta ástandið eitthvað. En auðvitað er aðalatriðið að sjá til þess að allir geti nýtt sér svona þjónustu, óháð fjárhag, og það er það sem ég styð heils hugar og skiptir langmestu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Eins og kom fram í máli hv. þingmanns er þetta mál flutt í annað sinn og var framsagan þá í febrúarmánuði. Ég gerði á þeim tíma athugasemdir við frumvarpið vegna þess að þá sneri það einungis að sálfræðimeðferð og ég fagna þeim breytingum sem nú hafa verið gerðar á því. Þetta eru mikilvægar breytingar. Eins og segir í greinargerðinni: „Markmiðið með frumvarpi þessu er að almenn sálfræðiþjónusta og önnur klínísk viðtalsúrræði falli undir greiðsluþátttökukerfi Sjúkratrygginga Íslands.“ Ég lagði einmitt áherslu á þetta í málflutningi mínum í vetur og fagna því að þessu hefur verið breytt og styð heils hugar þetta frumvarp eins og það kemur fram. Ég vil koma aðeins inn á eitt í því sambandi, þ.e. að hér á landi hefur skapast sú málvenja að nefna alla samtalsmeðferð einu nafni sálfræðiþjónustu. Samtalsmeðferð er ekki eingöngu byggð á sálfræðiþjónustu, þar koma ýmsar aðrar fagstéttir ekki síður að máli. Hér á landi fá ákveðnar fagstéttir opinbera viðurkenningu frá landlæknisembættinu, svokölluð starfsleyfi, til að sinna samtalsmeðferð og þeirra á meðal eru félagsráðgjafar og sálfræðingar. Báðar þær fagstéttir eiga að baki fimm ára háskólanám og þar af eru tvö á meistaraprófstigi. Það er því, herra forseti, villandi að kalla alla slíka þjónustu sálfræðiþjónustu. Það væri eins og ef við myndum kalla alla læknastéttina öldrunarlækna. En í frumvarpinu sem hv. þingmaður talar fyrir má segja að það kristallist ákveðin málvenja á mjög skýran hátt. Það væri eðlilegra að mínu viti að orðalagið væri á þann veg að ræða greiðsluþátttöku ríkisins í samtalsmeðferð sem veitt er af viðurkenndum fagaðilum með starfsréttindi frá landlækni. Þetta er bara mín persónulega skoðun en ég held að þetta væri svolítið skýrara ef það væri sett fram þannig. Innan háskólasamfélagsins velkist enginn í vafa um að samtalsmeðferð skilar verulegum árangri, enda hafa rannsóknir sýnt að slík meðferð eykur líkur á bættri líkamlegri og andlegri heilsu og jákvæðum samskiptum. Þetta á bæði við í tilfellum fullorðinna og barna og sést bæði á heimilum og vinnustöðum. Þá hafa rannsóknir sýnt að samtalsmeðferð getur dregið verulega úr lyfjakostnaði einstaklinga og kemur þá bæði að fjárhag einstaklinganna sjálfra og hins opinbera. Það voru mjög athyglisverðar tölur sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni um það mikla magn sem Íslendingar neyta af lyfjum, t.d. svefnlyfjum. Við erum töluvert yfir meðallagi og vissulega er það áhyggjuefni. En alþjóðlega heilbrigðisstofnunin hefur staðfest að fjárhagslegir og félagslegir þættir ráði mestu um heilsufar þjóðfélagshópa og einstaklinga. Samtalsmeðferð sem sjálfstætt starfandi sérfræðingar veita, hvort sem það eru sálfræðingar, félagsfræðingar eða frá öðrum fagstéttum, fjölskylduráðgjafar o.s.frv., en landlæknir viðurkennir, ætti því að vera aðgengileg öllum sem vilja nýta sér þá þjónustu. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir rökstuddi það mjög vel í máli sínu og gott að það kom fram. Þetta ætti að vera óháð fjárhagslegum aðstæðum hvers og eins. Ég held að það sé alveg ljóst og ég held að við séum öll sammála um það og mikilvægi þess. Samtalsmeðferð á því að vera eðlilegur þáttur í heilbrigðisþjónustu á Íslandi og aðgengileg fyrir alla hópa samfélagsins. Ég hef átt nokkur samtöl við sjálfstætt starfandi sérfræðinga í samtalsmeðferð í tengslum við þetta mál og þar kemur fram að þörfin fyrir slíka þjónustu er mjög mikil. Við þekkjum að persónulegir erfiðleikar spyrja hvorki um stétt né stöðu og kvíðatengdir sjúkdómar herja jafnt á fullorðna, ungmenni sem og börn. Herra forseti. Það er rétt í þessari umræðu að koma aðeins að lokum inn á fjölskylduráðgjöfina vegna þess að skilnaðartíðni hér á landi er u.þ.b. 37%, að því er mér skilst. Þá er aðeins verið að ræða um skráð sambönd. Þau halda betur en óskráðu samböndin, hvernig sem á því stendur, en almennt telja sérfræðingar að í raun sé skilnaðartíðni 50%, sem er náttúrlega gríðarlega há tala. Rannsóknir í Bandaríkjunum og í Evrópu gefa vísbendingar um að skilnaðarhlutfallið geti verið allt að 65%, þannig að vandinn er mikill. Þess vegna er mjög ánægjulegt að sjá þetta komið inn í frumvarpið. Ég held t.d. persónulega að fjölskylduráðgjafar séu ákaflega mikilvæg stétt í þessu samfélagi og þær tölur sem ég nefndi sýna hversu nauðsynleg sú stétt er. Að lokum fagna ég frumvarpinu og sérstaklega því að komin sé breyting svo að það taki til annarra klínískra meðferða. Mín persónulega skoðun er að orðið samtalsmeðferð væri skýrara orðalag. Ég hv. þingmanni fyrir framsöguna.