Hæstv. forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um gjaldfrjálsar krabbameinsmeðferðir. Ásamt mér flytja tillöguna hv. þingmenn Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi og var þá 807. mál. Kostnaður við krabbameinsmeðferð er mörgum þungur baggi og er kostnaðarhlutdeild krabbameinssjúklinga í lyfjakostnaði og allri heilbrigðisþjónustu hér á landi há og hækkar ár frá ári. Kostnaðurinn reynist sjúklingum oft mestur í upphafi veikinda, þegar þeir eru ekki farnir að njóta niðurgreiðslu frá hinu opinbera, en það getur tekið marga mánuði, allt eftir því hvað einstaklingurinn hefur áunnið sér í réttindi. Á þeim tíma fá sjúklingarnir engar niðurgreiðslur, hvorki á meðferðum né hjálpartækjum sem þeir kunna að þurfa. Afleiðingar krabbameinsmeðferða eru þær að einstaklingar þurfa oft að leggja út fyrir ýmsum vörum vegna aukaverkana, t.d. kaupum á hárkollum og/eða gerð varanlegra augabrúna vegna hármissis og einnig er kostnaður við viðtalsmeðferðir sem bjóðast oft fjarri heimabyggð. Kostnaður vegna kaupa á ýmiss konar hjálpartækjum og kostnaður við sjúkraþjálfun getur einnig verið mikill. Með því að gera meðferðina sjálfa gjaldfrjálsa eiga sjúklingar fjárhagslega auðveldara með kaup á nauðsynlegum aukahlutum og að greiða kostnað við ferðalög, svo að ekki sé minnst á þá aðstoð sem nauðsynleg er fyrir fjölskyldu viðkomandi. Samanlagður kostnaður getur því orðið ansi mikill, svo mikill að þess eru dæmi að vegna fjárhags síns taki fólk þá ákvörðun að kaupa ekki þá þjónustu sem talin er nauðsynleg. Ofan á útlagðan kostnað bætist síðan tekjutap sjúklingsins og oft og tíðum fjölskyldu. Rúmlega einn af hverjum þremur greinist með krabbamein einhvern tíma á lífsleiðinni og á hverju ári greinast að meðaltali 1.450 ný tilfelli. Allt til síðustu aldamóta fjölgaði tilfellum ár frá ári óháð hækkandi meðalaldri og fjölgun þjóðarinnar. Undanfarinn áratug hefur tíðnin hins vegar lækkað og er ein meginástæðan fækkun reykingamanna sem skilar sér beint í lægri tíðni lungnakrabbameins og fleiri krabbameina. Með betri greiningartækni og áhrifaríkari meðferðarúrræðum hafa lífslíkur aukist verulega. Í árslok 2015 voru á lífi meira en 13.000 Íslendingar sem greinst hafa með krabbamein. Um 66% karla og 70% kvenna sem fá krabbamein lifa í fimm ár eða lengur eftir greiningu sjúkdómsins en það er breytilegt eftir tegundum krabbameina. Fyrir fjórum áratugum voru sambærileg hlutföll einungis 27% fyrir karla og 44% fyrir konur. Blöðruhálskirtilskrabbamein er algengasta krabbameinið hjá körlum og brjóstakrabbamein hjá konum. Um 200 karlar og um 200 konur greinast með þessi mein ár hvert. Skurðaðgerð er algengasta meðferð ef um afmörkuð föst æxli er að ræða. Oft er meðferðin samsett af skurðaðgerð, lyfjameðferð, geislameðferð og/eða hormónameðferð. Blóðkrabbamein er oftast meðhöndlað með lyfjum. Tiltölulega ný meðferðarúrræði eru sértæk lyf sem beinast að tiltekinni starfsemi frumunnar og draga þannig úr vexti og dreifingu sjúkdómsins. Að lokum vil ég segja þetta: Flutningsmenn telja brýnt að ráðist verði í að gera krabbameinsmeðferðir á Íslandi gjaldfrjálsar til þess að allir geti fengið viðeigandi meðferð við sjúkdómnum óháð efnahag. Hér á landi eru bestu mögulegu úrræði þegar notuð við krabbameinsmeðferðir og myndi breytingin því ekki leiða til þess að sjúklingar veldu sér dýrari meðferðir. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillagan fari til velferðarnefndar Alþingis.
Herra forseti. Ég þakka flutningsmanni, hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, kærlega fyrir framsöguna. Þetta er áhugavert og gott mál. Það er alltaf gott þegar við erum í stakk búin til að veita nauðsynlega þjónustu og við viljum vissulega að fólk hafi efni á að nýta sér þær meðferðir sem eru í boði. Staðreyndin er samt sú að við erum að kljást við takmarkaðar auðlindir þegar kemur að fjármögnun í heilbrigðiskerfinu og það er viðvarandi áskorun. Í fyrstu langar mig að velta upp og biðja hv. þingmann að svara því af hverju það eigi sérstaklega við um krabbameinsmeðferðir. Við erum með greiðsluskyldu almennings í öllum mögulegum tegundum sjúkdóma og skalinn er mjög víður. Krabbamein eru mismunandi ágeng og mismunandi hættuleg og lífslíkur mismunandi góðar og meðferðir mismunandi erfiðar, rétt eins og á við um aðrar sjúkdómategundir. Hvað veldur því nákvæmlega að krabbameinið er tekið þarna út fyrir sviga? Samkvæmt þessari tillögu á það að fá hærri sess, ef svo má segja, í heilbrigðiskerfinu þegar kemur að greiðsluþátttöku almennings. Í greinargerð með tillögunni er talað um greiðsluþátttöku annars staðar á Norðurlöndum en þar kemur ekki fram neinn greinarmunur á krabbameinsmeðferð andspænis öðrum meðferðum. Þekkir hv. þingmaður til þess að í nágrannalöndum okkar sé krabbameinsmeðferðin tekin svona út fyrir?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Við erum vissulega ekki með fjármagn til að gera allt sem okkur langar til að gera. En til að svara því fyrst held ég að kostnaðarhlutdeild sjúklinga sé í sjálfu sér ekki mikil. Við getum nefnt sem dæmi að komugjöld eru ekki há en þó veit ég dæmi þess að fólk mæti ekki inn á göngudeild vegna þess að það veigrar sér við að greiða þann kostnað. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að við höfum aðra langvinna lífsógnandi sjúkdóma og við þyrftum að huga betur að því hvernig við komum til móts við fólk varðandi þá. Ég nefni sem dæmi fólk með MS-sjúkdóm. Það gæti haft mikið gagn af því að þurfa ekki að greiða sína meðferð. En miðað við það sem er annars staðar á Norðurlöndum og í Bretlandi, sem skrifað er um í greinargerð, er ekki gerður greinarmunur á þeim sjúkdómum, það er rétt. Ég vonast til að við komumst þangað, að fólk þurfi ekki að greiða krónu fyrir alla lífsógnandi sjúkdóma. Nóg er nú samt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég vona að ég skilji það rétt að þetta sé fyrsta skrefið í þeirri viðleitni að gera heilbrigðisþjónustuna gjaldfrjálsa fyrir almenning. Mig langar aðeins að halda áfram með umræðuna með því að beina sjónum að lyfjakostnaði. Hv. þingmaður nefndi að við veittum almennt bestu mögulegu meðferðina við krabbameini hér á landi og þess vegna væri ekki hætta á að farið yrði í frekari lækningar eða jafnvel oflækningar þó að það sé frjálst. Staðreyndin er hins vegar sú að þróun í krabbameinslyfjum er alveg gríðarlega mikil og komin eru á markað lyf sem eru allt að því sérsniðin að genasamsetningu einstaklinga þannig að þau eru gríðarlega dýr en jafnframt mjög áhrifamikil. Þykir hv. þingmanni mögulegt að ef þetta yrði að veruleika og allar krabbameinsmeðferðir yrðu gjaldfrjálsar yrði fjármagnið betur veitt í annað en að nota þessi dýru lyf? Þetta er vissulega ekki mjög háar upphæðir á einstakling en það safnast þegar saman kemur. Eins og hv. þingmaður kemur inn á er þetta sjúkdómur sem margir fá en við fáum lyfin ekki endilega til landsins, a.m.k. ekki jafn hratt og örugglega og á árum áður. Það er sá napri veruleiki sem við búum við. Getum við að mati þingmanns farið að nota fjármagnið í að greiða niður allar krabbameinsmeðferðir fyrir alla, m.a. þá sem geta lagt eitthvað af mörkum? Þá væri minni peningur eftir í dýru lyfin sem geta bókstaflega skipt ákveðna einstaklinga öllu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur. Það er alveg hárrétt að við erum að nota kostnaðarsöm lyf. Ég ætla að leyfa mér að nota sjálfa mig sem dæmi. Þegar ég veiktist árið 2011 var ekki til það lyf sem ég er á í dag. Ég hef þann kost að vera skráð inn á göngudeild þegar ég fæ lyfið. Þar með greiði ég ekki fyrir það þó að það sé dýrt. Það úrval af lyfjum sem fólk hefur aðgang að hefur aukist. Það var stífla um tíma sem sneri að útboðum, sem ég veit að hv. þingmaður þekkir mætavel. Það sem ég hef rekist á er að þarna úti eru sjúklingar sem fá ávísað lyfjum í apóteki en þurfa síðan að finna sér heilbrigðisstofnun til að taka þessi lyf. Það eru karlar sem standa í þessu. Ég kann ekki sögur af því að viðkomandi afþakki að fara inn á göngudeild. Þetta er snúið en í öllu falli er alveg ljóst að meiri hluti sjúklinga er innskrifaður við lyfjagjöf. Þar með bera sjúklingar ekki nema örsmáan komugjaldskostnað en hann er þó mörgum ofviða þannig að þeir neita sér um annað sem óhjákvæmilega fylgir því að greinast með krabbamein.
Herra forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um gjaldfrjálsar krabbameinsmeðferðir. Ég er einn meðflutningsmanna að tillögunni og hún hljóðar á þann veg að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að beita sér fyrir því að krabbameinsmeðferðir verði gjaldfrjálsar, þ.e. að ráðherra vinni að því að lækka þann kostnað sem sjúklingar verða fyrir vegna krabbameinsmeðferðar. Það er kannski það allra erfiðasta í lífi hvers manns þegar hann greinist með alvarlegan sjúkdóm, eins og krabbamein oftast er, og ekki er á það bætandi þær áhyggjur sem fylgja slíkri greiningu og baráttunni í kjölfarið að viðkomandi þurfi þá líka að berjast við eða hafa knýjandi fjárhagsáhyggjur í framhaldi af slíkri greiningu og meðferð. Við getum ekki, að mínu mati, talist fremst meðal velferðarþjóðfélaga fyrr en við útrýmum því að fólk sem greinist með alvarlega sjúkdóma, eins og krabbamein sannarlega er - við erum enn að heyra sögur, allt of oft, af fólki sem upplifir í kjölfar greiningar og meðferðar örbirgð, það er upplifunin í kjölfar þess að greinast með alvarlega sjúkdóma. Við getum ekki kallast velferðarþjóðfélag í þeim skilningi á meðan við horfum upp á slíkt. Það verður að vera fallhlíf í samfélaginu til að taka á þessu og að fólk þurfi ekki, alls ekki, að veigra sér við að velja einhverjar meðferðir eða úrræði sem í boði eru þegar fólk greinist með slíka sjúkdóma vegna efnahags, af því að það hefur ekki fjármagn til að þiggja eða kaupa þjónustu, lyf, meðferðir, viðtöl eða hvað sem það heitir sem í boði er. Ég styð tillöguna heils hugar og ítreka það sem ég sagði að tillagan fjallar um að ráðherra beiti sér fyrir því að þessar meðferðir verði gjaldfrjálsar, sem þýðir í raun að ráðherra geti tekið einhver skref í þá átt. Ég held að það sé mjög brýnt að það sé gert sem allra fyrst.
Herra forseti. Íslenskt þjóðfélag er nú sem betur fer að rísa úr öskustónni hægt og bítandi og því er þjóðfélagið í betri færum en áður til að koma til móts við þá sem erfiða og þunga eru hlaðnir, eins og stendur í heilagri ritningu. Ég held að það sé í sjálfu sér nógu þungbært fyrir hvern þann sem fær þann úrskurð að hann gangi með krabbamein, úrskurðurinn sjálfur er nógu þungbær og erfiður hverri manneskju og nánustu ættingjum, hvað þá heldur að þurfa að hafa fjárhagsáhyggjur sem koma til af meðferð sem fólk þarf að gangast undir. Því er þessi tillaga komin fram, sem ég er mjög stoltur að vera meðflutningsmaður að. Ég hjó eftir því áðan að einn ágætur þingmaður spurði: Af hverju þessi sjúkdómur? Sem betur fer er hröð þróun í lyfjum sem gagnast við ýmsum tegundum krabbameina en því fylgir að ný lyf eru gríðarlega dýr þegar þau koma fyrst fram. Þess vegna er það önugt ef einstaklingar sem ganga með þennan sjúkdóm þurfa að hugsa sig um hvort þeir taki meðferð sem krefst dýrara lyfs en þeir hafa kannski fengið áður Því er þessi tillaga lögð fram. Við Miðflokksmenn höfum svo sem talað fyrir því áður að heilbrigðiskerfið á Íslandi taki ævinlega inn nýjustu og bestu lyf við lífsógnandi sjúkdómum og má þar nefna MS og MND, svo að ég nefni dæmi að auki fyrir utan þann sem hér er fjallað um. Okkur ber náttúrlega skylda til þess sem þjóðfélag að taka á með þeim sem glíma við erfiðleika sem steðja að vegna erfiðra lífsógnandi sjúkdóma. Ég er því bjartsýnn á að þingsályktunartillagan fái greiða leið í gegnum þingið og ég trúi ekki öðru satt að segja vegna þess að þetta er þarft mál sem hefði þurft að vera komið fram fyrir löngu. Eins og ég benti á áðan hefur efnahagur landsins verið með þeim hætti fram undir síðustu ár að menn fóru kannski hægt af stað eftir hrunið sem hér varð, skiljanlega. En nú þegar hér er gott ástand aftur, sem betur fer, ber okkur skylda til að taka á með þeim sem glíma við lífsógnandi sjúkdóma. Í greinargerð sem fylgir tillögunni er ágætisyfirlit yfir það hvernig þessum málum er háttað í nágrannalöndunum sem við berum okkur mjög gjarnan saman við. Ég tel að það sé nauðsynlegt fyrir okkur að reyna að fylgja þeim þjóðum sem fremstar fara í þessum málum, þ.e. í málum sem snerta heilsu þeirra sem glíma við hvað erfiðasta sjúkdóma. Að því sögðu ætla ég að endurtaka að ég vona að tillagan fái greiða leið í gegnum þingið, hún verði tekin til góðrar og vandaðrar meðferðar í nefnd og komi síðan aftur inn í salinn þannig að við getum samþykkt hana hið allra fyrsta því að brýn nauðsyn er á að það sé gert. Sumir hópar í þjóðfélaginu eiga erfiðara með að bíða en aðrir og sá hópur sem glímir við krabbamein er einn af þeim hópum sem á erfitt með að bíða eftir ákvörðunum sem gætu bætt lífsgæði, lífskjör og lífsvonir. Ég segi aftur: Okkur ber skylda til að koma til móts við þennan hóp, við skulum afgreiða þetta mál hratt, herra forseti.
Herra forseti. Í fjarveru Loga Einarssonar, hv. þm. Samfylkingarinnar, en hann er fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu, mæli ég fyrir henni. Það fer svo sem ekki mikið fyrir henni á blaði, en hún er svona: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að fella niður ábyrgðir á námslánum sem veitt voru fyrir 31. júlí 2009.“ Í greinargerðinni kemur fram að þingsályktunartillagan var lögð fram á 149. löggjafarþingi og var þá mál nr. 811 en var ekki afgreidd og er nú endurflutt. Fram til 2009 þurfti námsmaður sem hugðist taka námslán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna að fá einhvern annan, t.d. foreldri, ættingja eða maka, til að ábyrgjast lánið. Með lögum nr. 78/2009, um breyting á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992, var fallið frá því að krefja lántakendur um ábyrgðir á lánum þeirra nema í þeim tilfellum þegar námsmaður teldist ekki lánshæfur. Þrátt fyrir þetta var ákveðið að aflétta ekki ábyrgðum af lánum veittum fyrir lagabreytingarnar. Röksemdin fyrir þessu ósamræmi var fjárhagsleg þar sem talið var að afnám ábyrgðarmannakerfisins gæti komið niður á innheimtuhlutfalli lánanna. Mörg dæmi eru um að ábyrgð á eldri lánum hafi valdið fólki alls konar vandræðum jafnvel áratugum eftir að skrifað var undir og tengsl milli lántakanda og ábyrgðarmanns höfðu jafnvel gerbreyst. Að undanförnu hafa auk þess fallið dómar sem leiða í ljós vankanta á núgildandi fyrirkomulagi. Þeir hafa t.d. leitt í ljós að ábyrgðarmenn námslána njóta ekki jafnræðis við ábyrgðarmenn annars konar lána í fjármálakerfinu. Í athugasemdum við frumvarp til framangreindra breytingalaga kom fram það sjónarmið að krafan um ábyrgðarmenn samræmdist tæplega þeim tilgangi laga um lánasjóðinn að tryggja jafnrétti til náms því að ekki gætu allir námsmenn útvegað ábyrgðarmann. Samt var ákveðið að sjálfskuldarábyrgð ábyrgðarmanna yrði áfram virk á útistandandi námslánum. Núverandi ástand er ótæk mismunun og ekki í samræmi við félagslegt jöfnunarhlutverk sjóðsins. Því er réttlætismál að ábyrgðir á eldri námslánum verði felldar niður. Meðflutningsmenn hv. þm. Loga Einarssonar á þessari tillögu eru hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Björn Leví Gunnarsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen, Helga Vala Helgadóttir, Inga Sæland, Jón Steindór Valdimarsson og Njörður Sigurðsson.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um tillögu til þingsályktunar um niðurfellingu ábyrgða á eldri námslánum. Ég er einn af stuðningsmönnum tillögunnar og verð að taka undir að þetta er ein af þeim þingsályktunartillögum sem mér finnst nauðsynlegt að fá inn í þingið. Þegar við hugsum aftur í tímann er gamla fyrirkomulagið um ábyrgðarmenn eiginlega óskiljanlegt. Þar er verið að veðsetja afa og ömmu, maka, frænda, frænku fyrir námslánunum sem má segja að séu að mörgu leyti bara lán sem er svolítið happadrætti hvernig enda vegna þess að það er ekkert samasemmerki á milli þess að fá námslán, taka mikið af námslánum, vera í löngu námi og þeirra launa sem það skilar eftir á. Fyrir utan það að ef áföll verða á þeirri vegferð og viðkomandi námsmaður getur ekki staðið í skilum er auðvitað ótækt að verið sé að leggja fjárhagslega stöðu frændfólks eða jafnvel vina undir. Þess vegna segi ég að það er alveg frábært að þetta mál sé komið fram og ég vona heitt og innilega að það fari alla leið og að við getum lagt þetta að baki þannig að við sjáum aldrei það fyrirkomulag á lánveitingum að einhverjir eigi að ábyrgjast svona hluti og allra síst námslán, vegna þess að við erum að fjárfesta í framtíðarmenntun. Við þurfum eiginlega líka að breyta námslánakerfinu. Það getur að mörgu leyti verið mjög íþyngjandi kerfi því að það er ekki hægt að garantera það hvaða laun viðkomandi námsmaður fær. Við vitum það líka og höfum séð það mörgum sinnum að oftast eru það konur sem lenda í lægri launaflokkum, fá lægri laun. Þær eru með langt nám að baki en eru samt liggur við rétt fyrir ofan lágmarkslaun. Það segir sig sjálft að þetta er íþyngjandi og hlýtur að vera sérstaklega íþyngjandi fyrir þá sem vita af því að á bak við ábyrgðina eru afi, amma, maki og fjárhagsleg afkoma þessa fólks getur verið undir. Það hlýtur að vera mjög íþyngjandi og á ekki að eiga sér stað. Ég styð því málið heils hugar og vona að það fljúgi í gegn.
Frú forseti. Ég styð þetta mál að sjálfsögðu. Það er löngu tímabært. Við höfum á Íslandi haft undarleg kerfi í gegnum tíðina á lána- og skuldamálum. Þetta ábyrgðarmannakerfi er sem betur fer að mestu liðið undir lok, alla vega á nýrri lánum. En þetta er náttúrlega sérstaklega slæmt með námslán því að fólk var eðli málsins samkvæmt oft að taka þau ungt að árum og þeir sem skrifuðu undir voru kannski vinir eða jafnvel þáverandi tengdaforeldrar eða tengdaamma eða einhver sem tengdist viðkomandi á þeim tímapunkti í lífinu. En svo heldur náttúrlega lífið áfram og skuldirnar hjá LÍN, alla vega það sem ég skulda LÍN, eru mjög dularfullar því að upphæðin lækkar ekki nokkurn skapaðan hlut, alveg sama hvað ég borga. Það er alltaf eitthvað þarna sem er nokkurn veginn sama upphæð ár frá ári, sama hvað ég geri. Það er mjög ósanngjarnt að þetta lendi á einhverjum öðrum en lántakanum. Best væri auðvitað að koma hér á kerfi þar sem við værum með námsstyrki. Ég hef alla vega ráðlagt mínum börnum að taka ekki lán hjá LÍN. Ég held að það sé löngu tímabært að við drífum í þessu og losum fólk úr skuldaálögum sem það er oft í vegna fólks sem er þeim algjörlega óviðkomandi. Ég hef heyrt mörg dæmi, staðfest dæmi, um að einhver hafi skrifað upp á fyrir vin, svo er vinurinn bara fluttur eitthvert til Ameríku og það veit jafnvel enginn hvar hann er eða hvort hann sé lífs eða liðinn, en skuldin er áfram á einhverjum sem viðkomandi hefur ekki verið í sambandi við í áratugi. Þetta þarf að laga.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni sem felur í sér að varsla ávana- og fíkniefna verði gerð refsilaus þegar magn efnanna er slíkt að það geti talist til eigin nota. Þetta frumvarp á sér langa forsögu sem ég mun fara betur yfir á eftir en fyrst langar mig að lýsa því hvernig þetta tiltekna mál kom til og af hverju núna. Síðasta þingvetur lagði hæstv. heilbrigðisráðherra fram frumvarp um neyslurými. Markmið frumvarpsins var að heimila stofnun og rekstur neyslurýma. Neyslurými er lagalega verndað umhverfi þar sem einstaklingar sem eru 18 ára og eldri geta neytt ávana- og fíkniefna í æð undir eftirliti heilbrigðisstarfsmanna og þar sem fyllsta hreinlætis er gætt. Málið kom til umfjöllunar velferðarnefndar en eftir talsverða umfjöllun nefndarinnar, umsagnir og gestakomur ákvað nefndin að afgreiða samhljóma nefndarálit með frávísunartillögu og var málinu að lokum vísað aftur til ríkisstjórnarinnar. Mig langar að lesa lokaorð nefndarálitsins sem allir nefndarmenn í velferðarnefnd stóðu að, með leyfi forseta: „Í greinargerð frumvarpsins er bent á að neyslurými séu fyrst og fremst hugsuð sem úrræði fyrir þá sem eru langt leiddir í fíkn og eygja litla von um að hætta sinni neyslu. Með því að koma á fót neyslurýmum er stigið skref til viðurkenningar á því að þessir einstaklingar séu fyrst og fremst með sjúkdóm. Nefndin telur fulla ástæðu til þess að kanna hvort tilefni sé til að löggjöfin gangi enn lengra í því að koma til móts við þessa einstaklinga svo að þeim verði ekki gerð refsing vegna þess sjúkdóms. Beinir nefndin því til heilbrigðisráðherra að vinna markvisst að því að afnema refsingar fyrir vörslu á neysluskömmtum fíkniefna.“ Þetta álit nefndarinnar byggir á þeirri mikilvægu nálgun að okkur beri að nálgast einstaklinga með fíknivanda af samkennd og með skaðaminnkun að leiðarljósi. Sú nálgun hefur smám saman verið að ryðja sér til rúms hér á landi en fyrstu skref í þá átt mátti merkja árið 2014 þegar Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu Pírata, Bjartrar framtíðar, Framsóknarflokksins, Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokksins um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum neyslu ávana- og fíkniefna til aðstoðar og verndar neytendum efnanna og félagslegum réttindum þeirra, aðstandendum þeirra og samfélaginu í heild. Sú þingsályktun byggir á þeirri einföldu en skýru sýn að ríkjandi refsistefna í vímuefnamálum hafi mistekist og að við verðum að horfast í augu við það. Undanfarinn áratug hefur nefnilega orðið bylting í þeim efnum víða um heim. Leiðtogar hafa í vaxandi mæli horfst í augu við þá dapurlegu staðreynd að stríðið gegn fíkniefnum hafi í raun verið stríð gegn fólki. Flestir óvinirnir í því stríði voru bara venjulegt fólk sem gerði það eitt rangt að nota vímuefni, hvort sem það átti við fíknivanda að stríða eða ekki. Fyrir hvern sigur sem við náðum fram bjuggum við aðeins til fleiri neytendur og styrktum undirheimana, enda hvað gerir einstaklingur með fíknivanda þegar síðasti skammturinn hans er gerður upptækur? Hann hættir ekki að nota, nei, hann leitar allra leiða til að finna sér nýjan skammt, hverjar sem þær kunna að vera. Munum að það er ekki svo langt síðan lögreglan gerði upptækan sprautubúnað þegar einstaklingur varð uppvís að því að nota vímuefni í æð og hvað gerir það annað en að gera afleiðingar notkun vímuefna í æð enn verri, t.d. með því að deila nálum? Jafnvel þótt fólk eigi ekki við fíknivanda að stríða er refsistefnan ekki rétta lausnin. Einstaklingar sem nota vímuefni eiga að vera óhræddir við að leita til lögreglu, við eigum öll að vera óhrædd við að leita til lögreglu ef við þurfum á aðstoð lögreglu að halda, óháð því hvort þeir hafi neytt eða hyggist neyta vímuefna eða ekki. Undanfarin ár hefur lögregla breytt starfsháttum sínum nokkuð án þess að nein sérstök lagabreyting hafi átt sér stað þannig að venjan er orðin sú að einstaklingar með minna magn vímuefna eru síður handteknir og reglum ríkissaksóknara hefur verið breytt þannig að minni háttar vímuefnabrot fari ekki á sakaskrá. Staðreyndin er eftir sem áður sú að varsla og meðferð efnanna, jafnvel þegar um er að ræða mjög lítið magn, er refsiverð. Því verður að breyta. Það er engin gild ástæða fyrir því að refsa neytendum vímuefna og því tel ég það hina rökréttu og eðlilegu niðurstöðu að þetta mál fái góða og skjóta meðferð á þinginu og verði samþykkt. Þá vil ég einnig koma í stuttu máli að þeirri umræðu sem fram fór, bæði í þingsal og í velferðarnefnd, á síðasta þingi um frumvarp heilbrigðisráðherra um neyslurými og hvernig þetta mál tengist því. Það kom nokkur gagnrýni á málið um neyslurými, aðallega frá lögreglu og ríkissaksóknara. Í umsögnum þeirra sagði að ekki væri að finna í gildandi lögum heimild fyrir lögreglu til að semja um refsilaus svæði og lögregla gæti ekki gengið til slíkra samninga án skýrrar lagaheimildar. Það væri í raun ekki undir lögreglu komið að hætta að framfylgja lögum á afmörkuðu svæði heldur þyrfti hún að sinna starfi sínu hvort sem lögin um neyslurými tækju gildi eða ekki. Rætt var um mögulegar lausnir á þeim vanda en hið einfalda og rökrétta svar er auðvitað að gera vörslu neysluskammta, móttöku og meðferð þeirra refsilausa. Þar sem slíkt frumvarp hefur ekki komið fram frá hæstv. heilbrigðisráðherra er ekki nema eðlilegt að frumvarp um efnið verði lagt fram af handhöfum löggjafarvaldsins, okkur þingmönnunum. Það er enda góður stuðningur við þetta mál þar sem fimm flokkar af átta hafa lýst yfir stuðningi sínum með meðflutningi málsins og kann ég meðflutningsmönnum góðar þakkir fyrir þann stuðning. Með samþykkt frumvarpsins má því tryggja tvíþætt sjónarmið. Í fyrsta lagi að veita neytendum vímuefna viðeigandi og nauðsynlega vernd gegn refsingum og auðvelda okkur sem samfélagi að veita þeim þá hjálp sem hver þarf. Í öðru lagi að skjóta föstum stoðum undir frumvarp til laga um neyslurými sem vænta má að lagt verði fram á ný og telja má líklegt að afgreitt verði á þessu löggjafarþingi, enda mjög þarft mál. Við höfum nú tækifæri til þess að taka skrefið um afglæpavæðingu neyslu til fulls og legg ég til að við látum það ekki fara forgörðum. Hvað varðar efni frumvarpsins gerir það tiltölulega einfaldar breytingar á lögum um ávana- og fíkniefni. 1. mgr. 2. gr. er breytt á þann hátt að ekki sé öll varsla og meðferð lengur refsiverð heldur aðeins sú sem er nánar tilgreind í 4. mgr. Úr 4. mgr. er svo fjarlægð sú háttsemi sem neytendur eru hvað líklegastir til þess að gerast sekir um þó að tilgreint sé sérstaklega að varsla efna verði áfram bönnuð þegar magn þeirra er slíkt að það teljist ekki til eigin nota. Þannig einskorðum við refsinæmi einungis við þá vörslu sem framleiðendur og dreifingaraðilar kunna að gerast sekir um en neytendur ættu þá að verða refsilausir. Með þeirri breytingu hættir lögreglan að hafa heimild til að handtaka þá sem eru með vörsluskammta, gera upptæk efni og beita rannsóknaraðferðum gegn þeim. Forseti. Ég vil að lokum leggja til og biðja um að málinu verði vísað til velferðarnefndar. Lög um ávana- og fíkniefni heyra undir heilbrigðisráðherra auk þess sem efni frumvarpsins, sem snýr einna helst að skaðaminnkun og heilbrigði neytenda vímuefna, á vel heima á málefnasviði nefndarinnar.
Frú forseti. Ég er mjög ánægð með þetta mál og styð það. Mér finnst eiginlega eins og það sé mér svolítið skylt því að mér skilst að ég hafi verið fyrsta manneskjan sem talaði fyrir þessu eða sams konar áherslum í vímuefnamálum á Alþingi. Það var 15. nóvember 2012 og ég hafði ekki hugmynd um að ég væri sú fyrsta og mér fannst þetta bara vera almenn skynsemi. En það var víst þannig. Síðar fór ég að skoða þetta og það var mjög margt skrýtið sem hafði verið sagt í þessum málaflokki, til að mynda að börn og unglingar yrðu bólusett gegn fíkniefnavánni ef þau væru mikið í íþróttahúsum. Mér finnst það t.d. mjög skrýtin hugmynd. Ég er mjög glöð að umræðan um þessi mál sé komin á þennan stað, hvað sem verður um þetta frumvarp. Ég skynja mjög sterkt að það er almennur velvilji og skilningur orðinn á þeim málum, ekki bara hér á Alþingi, sem skiptir auðvitað mjög miklu máli, heldur líka úti í samfélaginu. Það er Rauði krossinn með Frú Ragnheiði og það eru ýmis önnur skaðaminnkunarúrræði og öll sú hugmyndafræði hefur sannað gildi sitt. Ég er ágætlega tengd inn í t.d. Neyðarlínuna og þekki svolítið til á bráðadeild Landspítalans og þar veit ég að fólk sem er að vinna með þennan viðkvæma hóp kannski á þeirra verstu stundum styður mjög þá hugmyndafræði. Mér skilst að það sé líka þannig hjá lögreglunni og þá erum við eiginlega komin hringinn og ekki eftir neinu að bíða.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni. Ég er einn af stuðningsmönnum þessa frumvarps og styð það heils hugar. Við verðum að átta okkur á því að við erum að fjalla um einstaklinga sem eru veikir, veika einstaklinga sem eru háðir fíkniefnum. Það að refsa einhverjum fyrir að vera veikur er eiginlega held ég orðið gamaldags í dag og stenst ekki. Ef við horfum örstutt aftur í tímann og tökum bara áfengi sem dæmi, fólk getur verið með áfengissýki. Það dettur engum í hug að refsa fólki fyrir að vera með áfengissýki í dag. Því er hjálpað. Þess vegna eigum við auðvitað að hjálpa viðkomandi einstaklingum á öllum sviðum og við verðum líka að átta okkur á því og megum aldrei gleyma því að þessi einstaklingar sem við erum að tala um eru börn okkar, þetta eru systur, bræður, jafnvel feður barna og þetta fólk á fullkomlega rétt á að því sé hjálpað á allan hátt sem hægt er. Þetta eru auðvitað mjög erfið mál og ég geri mér grein fyrir því vegna þess að ég var lögreglumaður í sjö ár og hef séð ýmislegt í gangi í því starfi. Það sem var kannski sorglegast við það var að í flestum tilfellum var verið að taka veika einstaklinga sem voru háðir þessu en ekki þá sem virkilega græða á því. Það er ömurlegt að við skulum búa í þannig þjóðfélagi að einhverjir geti hugsað sér að græða á því að koma öðrum í þær aðstæður sem hérna er um að ræða. Við eigum líka að koma á, og ég styð það heils hugar, neyslurýmum. Það segir sig sjálft að bara við það að koma þeim á og það sé sjálfsagður hlutur að einstaklingar geti óáreittir komist í neyslurými, fengið hreinar umbúðir og alls sé gætt, meira að segja að það sé möguleiki, ef illa fer, að fólki sé hjálpað einn, tveir og þrír, kemur okkur líka til góða vegna þess að það kemur þeim málum út af þeim svæðum sem við höfum séð í fréttum, það hafa t.d. fundist nálar og annað nálægt bæði leikskólum og við skóla og á öðrum stöðum þar sem börn eru að leik. Það er með ólíkindum að við skulum ekki vera löngu búin að grípa til þess ráðs að koma þessu fólki til hjálpar. Þess vegna eigum við líka að efla úrræði eins og Frú Ragnheiði. Það hefur verið sýnt fram á að það er stór hópur farinn að treysta þeim, sem treystir á að fá aðstoð þess góða hóps sem þar vinnur. Þetta er hið besta mál og ég vona heitt og innilega að það renni í gegn og við stöndum eftir með mun betra kerfi en við höfum í dag.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um ávana- og fíkniefni. Ég vil segja í sambandi við þetta að ég hef verið mikill áhugamaður um þessi mál og að við nálgumst þau á mannlegan hátt. Ég hef talað fyrir því alveg frá því ég tók fyrst sæti á þingi árið 2013. Þá var einmitt mikil umræða hér og þingmenn Pírata töluðu um þessi málefni og unnið var að mótun stefnu um hvernig ætti að taka á þessum málum, þ.e. meðferð fíkniefna og afglæpavæðingu. Ég man að ég hélt ræðu um þetta þá og er alveg á sama stað hvað það varðar að ég myndi vilja sjá þetta verða að veruleika. Vegna þess, eins og komið hefur fram í ræðum, að við erum að fást við fólk, efnið sem slíkt er ekki vandamálið heldur fólkið sem neytir þeirra. Við erum að fást við sjúkdóm, en síðast en ekki síst í mínum huga er það unga fólkið sem byrjar í þessu og ánetjast efnunum, að það er um leið orðið lögbrjótar og þá verður vandinn tvöfaldur frá degi eitt eða tvö og þar af leiðandi er vandamálið tvöfalt. Það sem hefur breyst frá því að við vorum að ræða þetta fyrir fimm árum er hin rosalega þróun í framleiðslu þessara efna. Það eru til efni í dag, sem geta drepið manneskju með einum skammti. Þess vegna finnst mér svolítið erfitt að taka þetta skref með þessari aðferð núna og set fyrirvara þar á og á svolítið vont með að segja að ég styðji þetta frumvarp algerlega. Ég hef litið þannig á þetta stóra vandamál okkar jarðarbúa, þessi fíkniefnavandamál, hvort við gætum ekki nálgast þessi mál á sama hátt og við erum að fást við loftslagsvandann í dag, að þjóðir heims myndu taka höndum saman og komast að góðri niðurstöðu um hvernig hægt væri að takast á við þennan vanda. Margar þjóðir hafa gert tilraunir í þessum efnum og það kemur reyndar fram í frumvarpinu að einhverjum hefur gengið sæmilega, en einhverra hluta vegna er þróunin þannig að við töpum oftast í baráttunni við að ráða niðurlögum fíkniefnavandans. Minn draumur er sá að þjóðir heims geti tekið höndum saman og komist að niðurstöðu um að finna góða leið til að ná tökum á þeirri miklu vá sem fíkniefnavandinn er. Ég hef oft minnst á að fyrir kreppuna 1930 var áfengi bannað. Þá upphófst undirheimastarfsemi og mikil glæpastarfsemi vegna þessa og þá voru þeir orðnir glæpamenn sem framleiddu og seldu áfengi. Nú er áfengi ekki bannað í dag og þar af leiðandi lítið um glæpamenn í þeim geira, en áfengisvandinn er samt sem áður til staðar. Fíknin sér um sína. Þar er mönnum mætt á jafnréttisgrundvelli. Þar er mönnum hjálpað sem vilja þiggja hjálpina. Þannig þarf þetta líka að vera í fíkniefnamálum. Það er þó þannig að þú ert ekkert spurður hvort þú varst að neyta ólöglegra efna þegar komið er t.d. í meðferð, en þú ert orðinn lögbrjótur. Kannski mætti líka skoða að taka það skref að sá sem er tekinn með fíkniefni og fer á sakaskrá, að sá tími sé styttur sem viðkomandi er á sakaskrá. Það væri kannski fyrsta skrefs vinna eða eitthvað í þá áttina, því að svo virðist vera að blessaða sakaskráin elti einstaklinga ansi lengi, kannski ekki opinberlega, en alltaf er hægt að pikka það upp við þannig aðstæður ef menn vilja það við hafa. Ég skil meininguna og ég er alveg sammála henni en ég er svolítið hræddur um að þróunin í þessu sé komin á þann stað í dag að við séum komin með efni, eins og ég sagði áðan, sem þarf mjög lítinn skammt til að deyða. Og staðan er þá orðin þannig að ég set spurningarmerki við frumvarpið m.a. þess vegna. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, læt þetta gott heita að sinni.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég ber virðingu fyrir mismunandi sjónarmiðum. Það er ólíkt hvernig við viljum tækla þetta viðfangsefni. Ég hjó samt eftir því að hv. þingmaður virðist vera sammála því að skaðaminnkandi aðferðafræði virki og sé rökrétt en einhverra hluta vegna virðist hann vera hræddur við að innleiða hana að fullu. Hv. þingmaður talar um að það sé hætta á því að þarna úti séu efni sem drepa með einum skammti. Í flestum tilfellum, með því að hafa þetta allt saman ólöglegt, engar reglur í kringum þetta, bara villta vestrið og að við gerum þá sem eiga við fíknivanda að stríða og aðra sem nota vímuefni að glæpamönnum, á fólk ofboðslega erfitt með að átta sig á því hvaða efni það er að kaupa. Þetta er allt á svörtum markaði og þá er fólk oft að kaupa efni sem eru bara alls ekki það sem er auglýst og eru mjög skaðleg. Í flestum tilfellum er það á þann hátt sem fólk verður fyrir skaða við notkun vímuefna. Í sumum löndum geta vímuefnaneytendur sótt aðstoð á spítalann, fengið að greina efnin sem þeir versla til að passa upp á að þetta sé það sem þau halda að þetta sé og ekki eitthvað annað sem gæti verið banvænt eða mjög hættulegt vímuefnaneytendunum. Skaðaminnkun felur í sér að við viðurkennum að fólk notar vímuefni, hvort sem okkur finnst það rétt eða ekki eða hvort við sem samfélag viljum það eða ekki. Það er að fara að gerast. Við sjáum það. Um 90% þeirra eiga ekki við neinn fíknivanda að stríða heldur geta notað vímuefni og eiga ekki við neina erfiðleika að stríða. Það eru hins vegar þessi um 10% sem mér skilst að séu í hættu á að eiga við fíknivanda að stríða. [[Forseti hringir.]]Spurningar mínar eru: Hvenær eigum við að taka skrefið? [[Forseti hringir.]]Hvernig sér hv. þingmaður þetta fyrir sér ef við afglæpavæðum ekki neysluna? Hvernig sér hann fyrir sér að við verndum þessa einstaklinga og pössum upp á að þeir séu ekki að taka hættuleg efni?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir andsvarið. Ég verð bara að viðurkenna að ég veit ekki svarið við því hvernig ég vil sjá þetta. Ég er í raun og veru sammála inntaki frumvarpsins en miðað við hvernig málin hafa þróast set ég fyrirvara við það. Þó að við myndum koma þessu máli í gegn og varsla neysluskammta yrði afglæpavædd væri samt sem áður ekkert á umbúðunum sem sýndi hvað fólk væri að fara að taka inn, af því að þingmaðurinn minntist á upplýsingar um innihald efna. Það myndi samt sem áður vera í umferð. Þau efni sem ég minntist á hafa þróast á síðustu örfáum árum. Ég varpaði fram stórri hugmynd um samstarf á milli landa, sem er náttúrlega svolítið langsótt. En þetta er allt saman mjög langsótt, því miður. Ég verð bara að leyfa mér að halda áfram að spyrna aðeins við fótum og hugsa málið miklu betur. Ég mun fylgjast með þessu máli og taka þátt í umræðunni áfram, alveg fordómalaust. En ég er bara ekki sannfærður um að þetta sé það sem virki í dag.
Forseti. Já, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að hættuleg efni verða mögulega enn þá á markaðnum þó að við afglæpavæðum vörslu neysluskammta. Munurinn er kannski sá að þá þora eða geta vímuefnaneytendur leitað aðstoðar ef þeir þurfa á því að halda. Eins og staðan er núna setjum við notanda vímuefna í þá stöðu að ef eitthvað alvarlegt kemur upp á, segjum kynferðisbrot eða hvað sem kann að koma upp, ef brotið er á einstaklingi sem neytir vímuefna, þá er hann tregur til og hræddur við að sækja sér aðstoð til lögreglunnar af því að hann er sjálfur glæpamaður við það að nota vímuefni. Þetta er ofboðslega erfið staða að setja notendur vímuefna í. Hluti af því að afglæpavæða þetta er að fólk geti og vilji koma frekar fram og leita sér aðstoðar þegar það þarf á því að halda. Mér finnst það vera rökréttari staða að setja ungmenni í, sem eru kannski bara að fikta, hvað þá þá sem eiga við raunverulegan vanda að stríða og þurfa að sækja sér aðstoð og ættu að fá aðstoð hjá heilbrigðiskerfinu en eru þess í stað að fela sig. Hv. þingmaður talaði í ræðu sinni um glæpagengin sem urðu til á tímum áfengisbannsins og hvernig það fór allt í undirheimana og ástandið á þeim tíma var náttúrlega frekar ljótt. Því langar mig til að spyrja hvort hv. þingmaður sé mögulega hlynntur einhvers konar regluvæðingu á vímuefnum, hvort við eigum ekki bara að regluvæða til að losa okkur við undirheimana og þennan ljóta svartamarkað og ofbeldi sem fer fram þar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég verð að segja alveg eins og er að í hjarta mínu er ég það. Og ég var alveg grjótharður í þessu fyrir nokkrum árum en einhvern veginn hefur tíminn … [[Gripið fram í: Skemmt þig.]]skemmt mig? Nei, hann hefur kannski ekki skemmt mig, en hann hefur leitt það í ljós að þetta er svo flókið og mér finnst að lönd þurfi að taka höndum saman. Við sjáum núna að gerðar eru tilraunir í Bandaríkjunum með kannabis og ég fylgist áhugasamur með hvernig það þróast. Ég er ekki farinn að sjá nein bein svör við því. Í fullkomnum heimi myndi ég vilja sjá þetta bara löglegt. En því miður er heimurinn sem við búum í ekki fullkominn, ekki enn þá.
Hann verður það nú seint.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir þessa umræðu. Ég gat ekki annað en hnotið um það þegar þingmaðurinn benti á að það ætti að vera refsiminnkandi fyrir þá sem eru teknir með neysluskammta ef ég skildi hann rétt. En þá hljótum við að horfa á þá sem fá löglega lyf úr apótekum með lyfseðli, sterk verkjalyf, ópíóíða, alls konar sterk lyf. Fólk getur orðið háð þessu og fer svo yfir í önnur efni. Hvernig á að refsa því fólki? Er hægt að refsa því? Tökum sem dæmi einstakling sem er á biðlista eftir aðgerð í heilt ár. Ég prófaði það, það tók mig hálfan mánuð eða þrjár vikur að venja mig af verkjalyfjunum, sterkum verkjalyfjum, með öllu. Ef ég hefði haft „tendens“ í mér að verða fíkill, hvar hefði ég staðið þá? Ætti að refsa mér fyrir það ef ég hefði farið út af brautinni og dottið í fíknina? Ég bara spyr. Hvernig eigum að tækla svona hluti?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir. Ég átta mig ekki alveg á hvort ég hafi sagt að það ætti að minnka brotið. Ég talaði um styttingu á tímanum á sakaskrá. Það var það sem ég meinti. Það er þannig í dag að ef þú, hv. þingmaður, hefðir farið að kaupa þér ólögleg efni eftir að þú varst á þessum lyfseðilsskyldu fíkniefnum á sínum tíma hefðir þú orðið brotlegur eins og lögin eru í dag. [[Gripið fram í.]]Því miður. Eins og ég sagði við hv. þm. Halldóru Mogensen áðan er ég alveg sammála því að þetta sé stórt vandamál. Ég er ekki að segja að ég vilji minnka brotið en það má kannski taka einhver skref í þessu. Eins og ég sagði áðan í ræðu hafa tímarnir breyst og bara á þeim fimm árum síðan ég kom fyrst á þing og ræddi þau mál og fannst þau mjög einföld hafa þau flækst, efnin hafa þróast og fíkniefnaheimurinn er slunginn. Mér finnst þetta ekki eins einfalt í dag og mér fannst það þá, það er eiginlega svarið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við erum svolitlir hræsnarar. Það er ótrúleg hræsni í kerfinu þegar við erum með lyf, rosalega sterk lyf, sem eru lögleg, sem læknar geta ávísað og fólk getur fengið og það getur líka drepið sig á þeim, það getur líka orðið fíklar af þeim. Þú getur keypt lögleg lyf og verið í vímu af þeim, þú getur bara gengið að því. Ef maður gerir það með löglegum hætti er það í lagi en ef maður fer eitthvað út fyrir rammann og er eiginlega að gera nákvæmlega sama hlutinn er það ólöglegt. Það segir okkur að við verðum að stokka þetta kerfi upp. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér. Við verðum að stokka þetta kerfi upp í heild sinni. Við verðum að fara að horfa á þetta frá allt öðru sjónarhorni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Já, ég get alveg tekið undir að það má kalla það hræsni hvernig við nálgumst þessi mál, eins og lyfseðilsskyld lyf, ólögleg fíkniefni og svo áfengi. Það er bara stórt vandamál. Eins og ég sagði áðan er þetta ekki eins einfalt í mínum huga og það var eins og málin hafa þróast síðustu ár og þess vegna set ég fyrirvara við þetta frumvarp. En mér finnst þetta mjög áhugaverð umræða sem við erum í núna og myndi glaður taka þátt í því ef við gætum leyst þetta í eitt skipti fyrir öll.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, um rétt barna til dvalarleyfis. Að málinu standa hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson, Þorsteinn Víglundsson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Helga Vala Helgadóttir, Guðjón S. Brjánsson, Andrés Ingi Jónsson, Björn Leví Gunnarsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir auk þeirrar sem hér stendur. Frumvarpið var fyrst lagt fram á 147. löggjafarþingi. Þá var framsögumaður þess Pawel Bartoszek, þingmaður Viðreisnar, en málið hlaut ekki afgreiðslu þá. Það hefur síðan verið lagt fram á 148. löggjafarþingi og fór til umsagnar og aftur á síðasta þingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það er því ekki að furða að með því að leggja málið fram aftur er það einlæg ósk flutningsmanna að það komist að þessu sinni áleiðis í gegnum þingið. Frumvarpið hefur tekið nokkrum breytingum frá því að það var fyrst lagt fram, m.a. til að bregðast við umsögnum sem fram komu um málið á 148. löggjafarþingi. Svo að ég fari aðeins yfir efnisatriði frumvarpsins sem er ekki langt þá er í því lagt til að 1. mgr. 69. gr. laga um útlendingamál orðist svo, með leyfi forseta: „Börn íslensks eða annars norræns ríkisborgara sem er með fasta búsetu hér á landi eða útlendings sem dvelst hér á grundvelli dvalarleyfis samkvæmt lögum þessum geta með umsókn fengið dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar að fullnægðum skilyrðum 55. gr. og VIII. kafla, en til barna teljast börn viðkomandi yngri en 18 ára í forsjá hans og á framfæri. Sama gildir um aðra nánustu aðstandendur íslensks eða annars norræns ríkisborgara sem er með fasta búsetu hér á landi eða útlendings sem dvelst hér á grundvelli dvalarleyfis skv. 61., 63., 70., 73., 74. og 78. gr. eða ótímabundins dvalarleyfis skv. 58. gr. Til nánustu aðstandenda teljast maki, sambúðarmaki og foreldrar 67 ára og eldri. Sama gildir einnig um maka og sambúðarmaka þeirra sem stunda framhaldsnám á háskólastigi, doktorsnám og rannsóknir hér á landi á grundvelli 65. gr.“ Flutningsmenn leggja síðan jafnframt til breytingu á 1. mgr. 71. gr. laganna og hún orðast svo, með leyfi forseta: „Heimilt er að veita barni yngra en 18 ára dvalarleyfi ef foreldri þess hefur dvalarleyfi á grundvelli laga þessara.“ Markmiðið með frumvarpinu er að gera að meginreglu að öll börn fólks sem hefur gilt dvalarleyfi á Íslandi, séu þau undir 18 ára aldri, hafi rétt á dvalarleyfi á grundvelli leyfis foreldra sinna. Þannig er tryggður réttur barna sem eiga foreldra frá löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins til að fylgja foreldrum sínum til Íslands og tryggja þeim börnum vernd gegn aðskilnaði frá foreldrum, samanber 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Samkvæmt gildandi lögum um útlendinga er heimilt að gefa út varanlegt dvalarleyfi fyrir börn ef foreldrar hafa dvalarleyfi á grundvelli ýmissa tilgreindra aðstæðna. Þó er ekki svo að allir sem hafa leyfi til að vera fái að hafa börn með sér. Flutningsmenn leggja því til breytingar á núgildandi lögum með það fyrir augum að veita barni dvalarleyfi óháð því á hvaða grundvelli foreldri þess hefur dvalarleyfi. Óneitanlega tyrfið orðalag frumvarpsins er til komið vegna þess hversu flókin og oft torskilin útlendingalögin okkar eru með síendurteknum tilvísunum á milli greina. Ég vil nota þetta tækifæri til að gagnrýna það. Það hefði verið hægt að orða breytingarnar með skýrari hætti ef lögin væru ekki í heild jafn óljós og raun ber vitni. Í þessari 1. gr. frumvarpsins, eins tyrfin og hún er, felst einfaldlega að börn yngri en 18 ára og á forsjá ríkisborgara eða dvalarleyfishafa geta fengið dvalarleyfi að uppfylltum grunnskilyrðum dvalarleyfis, á borð við þau að framfærsla og sjúkratryggingar séu örugg. Upptalning greina sem kemur síðar í ákvæðinu er hin sama og í núgildandi lögum og mun taka til annarra nánustu aðstandenda barna, þ.e. maka, sambúðarbarna og foreldra 67 ára og eldri. Réttarstaða þeirra verður því óbreytt. Þetta frumvarp rýmkar eingöngu rétt barna til dvalarleyfis á grundvelli leyfis foreldra sinna. Herra forseti. Þegar frumvarpið var lagt fram á 148. löggjafarþingi komu þó nokkrar umsagnir eins og fyrr segir og mig langar að nefna nokkur atriði úr þeim sem brugðist var við. Barnaheill sendi inn stuðningsyfirlýsingu við frumvarpið og sagði að börn ættu að mati Barnaheilla í öllum tilfellum að fá dvalarleyfi hér á landi ef foreldrar þess hefðu dvalarleyfi, sæktist barnið og fjölskylda þess eftir því. Mannréttindaráð Reykjavíkurborgar fagnaði frumvarpinu en benti þá á að enn vantaði nokkrar greinar fyrir fólk sem hefði tímabundin leyfi til að dvelja hér á landi og þá ætti réttur barna til að fylgja foreldrum sínum ávallt að vera tryggður. Þá fagnaði umboðsmaður barna frumvarpinu en benti á að það vantaði upp á að leyfa börnum að fylgja foreldrum sínum sem væru með tímabundið leyfi. Þessum umsögnum hefur verið brugðist við og ef frumvarpið verður að lögum ætti börnum þeirra sem eru með gilt dvalarleyfi hér á landi óumdeilanlega að vera heimilt að fylgja foreldrum sínum að uppfylltum öðrum skilyrðum sem hér hafa verið nefnd. Við tölum gjarnan um að Ísland sé land tækifæranna. Því fylgir að gera fólki sem við viljum fá til landsins það kleift að koma hingað án þess að þurfa við það tækifæri að skilja við fjölskyldu sína þótt tímabundið sé. Þá er mikilvægt að í allri löggjöf sé velferð barna höfð í hávegum. Meginreglan sem við þurfum að fylgja er að ávallt skuli hafa það sem barninu er fyrir bestu í forgangi. Lög sem mismuna fjölskyldum á grundvelli þess hvers eðlis dvalarleyfi foreldra er fylgja ekki slíkri meginreglu. Þegar um er að ræða skort á starfsfólki er ákvæði samkvæmt núgildandi lögum um að foreldrar með gilt dvalarleyfi megi ekki koma með börn til landsins en þegar um er að ræða dvalarleyfi á grunni sérfræðiþekkingar er ákvæði um að börnum sé leyfilegt að fylgja foreldrum hingað. Slík lög uppfylla ekki þessa skyldu, svo dæmi sé tekið. Það er ósk flutningsmanna að málið fái góða yfirferð hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd og komi hingað aftur til 2. umr. svo fljótt sem auðið er.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007. Ásamt mér er á frumvarpinu Guðmundur Ingi Kristinsson. Við höfum gjarnan talað um að það sé virkilega bagalegt þegar löggjöfin er þannig úr garði gerð að hægt sé að hártoga hana í allar áttir og að lagaákvæðin séu ekki nægjanlega skýr, eins og fram kom hjá hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson á undan mér, þar sem hún talaði um 69. gr. annarra laga en þeirra sem ég er að fara að fjalla um núna, 69. gr. almannatryggingalaganna. Væri afskaplega góður bragur á því ef við tækjum okkur saman í andlitinu og ynnum í löggjöfinni þannig að yfir allan vafa væri hafið hvað við værum að meina og hvað við værum að segja með þeim reglum sem við setjum fyrir borgarana. Áður en ég vík að frumvarpinu langar mig að nefna tilurð þess að við í Flokki fólksins köllum eftir þessari breytingu. Frá því að ég kom hingað sem kjörinn fulltrúi á Alþingi Íslendinga hef ég gjarnan vísað í 69. gr. almannatryggingalaga sem hefur verið brotin hvað varðar greiðslur til almannatryggingaþega að mínu mati, hvernig leiðréttingin sem kemur alltaf sjálfkrafa um hver áramót hefur verið látin fylgja neysluvísitölu í staðinn fyrir að fylgja almennri launaþróun í landinu, eins og ég vil túlka 69. gr. laganna og meina að hún þýði. Þess vegna hef ég líka boðað að Flokkur fólksins muni leita eftir sannleikanum í málinu fyrir óvilhöllum dómstóli og erum við að vinna að slíkri málssókn. Öryrkjabandalag Íslands hefur líka leitað eftir því að fá álit frá umboðsmanni um það hvað greinin er að segja. Mig langar að vísa til ábendingar umboðsmanns Alþingis um lagareglu vegna hækkunar á bótum almannatrygginga þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Umboðsmaður hefur bent stjórnvöldum á að huga þurfi betur að því hvaða tilgangi ákvæði í lögum um almannatryggingar, er varðar viðmið um launaþróun, sé ætlað að þjóna og hvort gera megi það skýrara.“ Það er akkúrat það sem við í Flokki fólksins erum að leggja til núna, að gera regluna skýrari og taka af allan vafa um það hvað hún er að segja. Jafnframt bendir umboðsmaður Alþingis á að það væri betra í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti að ítarlegri skýringar væru í fjárlagafrumvarpi á forsendum breytinga á bótum. Hér er talað um bætur. Við höfum gjarnan viljað segja að þetta sé framfærsla. Þetta eru laun lífeyrisþeganna sem okkur þykir frekar niðrandi að kalla bætur. Við viljum ekki kalla þetta örorkubætur eða annað slíkt, þetta er lífeyrir Tryggingastofnunar. Þetta er framfærsla okkar sem á því þurfum að halda. Ofangreind tilvitnun „kemur fram í bréfi sem umboðsmaður hefur sent þeim ráðherrum sem fara með framkvæmd laga um almannatryggingar og fjárlaga auk velferðarnefndar Alþingis, í kjölfar kvörtunar frá Öryrkjabandalagi Íslands. Laut hún að ákvörðunum fjármála- og efnahagsráðuneytisins um hvernig launaþróun er metin við gerð tillögu til fjárlaga um breytingar á fjárhæðum bóta. Gerði bandalagið m.a. athugasemdir við að almennt sé svokallað launaskrið dregið frá launavísitölu við útreikning og forsendur hlutfallshækkunar bóta almannatrygginga. Samkvæmt lagaákvæðinu sem um ræðir skulu bætur almannatrygginga breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Það er hérna sem fram kemur í hverju frumvarpið, sem ég ætla að kynna ykkur á eftir, raunverulega felst, hvað það felur í sér. Það lýtur akkúrat að því að snúa þessu við frá gildandi reglu sem er opin í báða enda. Þá stendur hér: „Af forsögu ákvæðisins má ráða að þegar talað er um að hækkun bóta skuli taka mið af launaþróun hafi ekki verið ætlun löggjafans að festa hækkanir við tiltekna vísitölu, líkt og launavísitölu. Því hafi ráðherra tiltekið svigrúm til að meta og taka mið af ólíkum aðstæðum þegar reyni á launaþróun. Ekki verði annað séð en tillögur um hækkun bóta í fjárlagafrumvörpum 2018 og 2019 hafi í báðum tilvikum gert ráð fyrir meiri hækkun en spáð hafi verið samkvæmt vísitölu neysluverðs og því ekki verið í bága við lagaákvæðið. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu taldi umboðsmaður ástæðu til að vekja athygli viðeigandi stjórnvalda á þeim álitaefnum sem Öryrkjabandalagið benti á í kvörtun sinni og tekin voru til athugunar. Benti hann þeim á að taka afstöðu til þess hvort búa megi því fjárlagaverkefni, sem leiði af umræddu lagaákvæði um launaþróun, skýrari lagagrundvöll. Almennt sé litið svo á að þegar reyni á stjórnarskrárbundin réttindi borgaranna, til að mynda til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku eða elli, verði að gera ríkari kröfur en að jafnaði um útfærslu löggjafans á þeim réttindum. Þá kynni að fara betur á að gera frekari grein fyrir því í frumvarpi til fjárlaga ef hækkun bóta taki t.d. ekki mið af nafnlaunahækkunum sem notaðar séu annars staðar í frumvarpinu. Ítarlegri skýringar væru í betra samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti. Í bréfi umboðsmanns segir að framsetning og skýringar á tillögu um breytingar á greiðslum bóta geti haft verulega þýðingu fyrir þá sem styðjist við þessar greiðslur.“ - Það er algjör grundvallarþýðing vegna þess að kjaragliðnun hvað lýtur að þessum þjóðfélagshópi er hvorki meira né minna en 29% á síðustu tíu árum. - „Mikilvægt sé fyrir hlutaðeigandi að geta áttað sig á hvernig þeim mælikvörðum, sem nota beri við fjárlagagerð, hafi verið beitt svo þeir geti eftir atvikum komið athugasemdum sínum á framfæri við Alþingi. Slíkt væri liður í því starfi stjórnvalda að auðvelda borgurunum, á grundvelli betri upplýsinga, að taka þátt í þjóðfélagsumræðunni og um málefni sem Alþingi fjalli um.“ Virðulegi forseti. Nú ætla ég að snúa mér að því að kynna breytinguna í frumvarpinu um almannatryggingar. 1. gr. frumvarpsins hljóðar svona: „69. gr. laganna orðast svo: Bætur almannatrygginga, svo og greiðslur samkvæmt 63. gr. og fjárhæðir samkvæmt 22. gr., skulu breytast árlega í samræmi við launavísitölu, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Þarna snúum við þessu algjörlega við. Allur vafi er hér tekinn af um að það skuli ávallt, undantekningarlaust og algjörlega án nokkurs vafa við útreikninga á leiðréttingu á framfærslu almannatrygginga stuðst við launaþróun í landinu, launaþróun en ekki vísitölu neysluverðs nema hún sé hagkvæmari. Í 2. gr. er sagt að 7., 12., 15. og 17. töluliður ákvæðis til bráðabirgða í lögunum eigi að falla brott. Í 3. gr. segir að lög þessi öðlist þegar gildi en komi til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2020 vegna tekna ársins 2019. Í greinargerð segir: Samkvæmt 69. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, skulu fjárhæðir bóta almannatrygginga, meðlagsgreiðslur samkvæmt 63. gr. laganna og fjárhæð tekjutryggingar samkvæmt 22. gr., breytast árlega í samræmi við fjárlög og skal ákvörðun þeirra taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Mögulega hefur verið stefnt að því í upphafi að tryggja að öryrkjar og ellilífeyrisþegar njóti hækkunar á ráðstöfunartekjum í sama hlutfalli og almenningur, eins og almennt gengur og gerist. Í reynd hefur framkvæmdin þó verið önnur og virðist meginreglan vera sú að vísitölu neysluverðs er fylgt við ákvörðun bóta þó að hún hækki mun minna en launavísitölur. Þar sem Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar og núverandi löggjöf felur Alþingi að ákvarða hækkanir bóta hafa dómstólar talið það falla utan hlutverks síns að dæma um hvort rétt hafi verið staðið að hækkun bóta samkvæmt 69. gr. laga um almannatryggingar. Því er hér lagt til að hækkun bóta fylgi ávallt launaþróun eins og hún kemur fram í launavísitölu Hagstofu. Tenging bótafjárhæða við vísitölur þekkist í öðrum lögum, t.d. breytast fjárhæðir skaðabóta mánaðarlega í samræmi við lánskjaravísitölu, samanber 15. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Í frumvarpinu er lagt til að fjárhæðir bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar taki mið af þróun launavísitölu. Verður að telja það fyrirkomulag sanngjarnt þar sem bætur greiddar á grundvelli laganna eiga almennt að koma í stað atvinnutekna sem öryrki getur ekki aflað sér eða ellilífeyrisþegi nýtur ekki lengur. Þá nýtur ríkissjóður aukinna tekna þegar laun hækka þar sem stofn tekjuskatts hækkar. Því er ákveðið samræmi á milli aukinna útgjalda ríkissjóðs og aukinna tekna. Þá er lagt til að bætur hækki þó aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Þannig er tryggt að bætur lækki ekki skyndilega ef launaþróun er neikvæð. Einnig er lagt til að felldir verði brott þeir töluliðir ákvæðis til bráðabirgða í lögum um almannatryggingar sem vísa til 69. gr. og hafa ekki lengur þýðingu. Ég er afskaplega stolt af því að við skulum vera komin fram með breytingar á frumvarpinu sem taka af allan vafa um hinn eiginlega tilgang 69. gr. almannatryggingalaganna. Í greinargerð um þessa grein í frumvarpinu á sínum tíma og í lögskýringargögnum og þeirri tilurð að 69. gr. er alveg ljóst hver vilji löggjafans var. Vilji löggjafans var aldrei sá að skilja öryrkja eftir og þá sem þurfa alfarið að reiða sig á framfærslu sína samkvæmt 69. gr. almannatryggingalaganna. Vilji löggjafans var aldrei slíkur þó að í framkvæmd hafi þessu verið beitt ansi lengi. Mig minnir að til ársins 2013 hafi alltaf verið hafður fyrirvari á 69. gr. af því að vitað var að verið væri að ganga á svig við hina eiginlegu meiningu greinarinnar um að fylgja almennri launaþróun í landinu, þannig að það var sniðgengið. Sérstaklega eftir hrun þurftu öryrkjar og þeir sem sátu í neðsta þrepinu og áttu hvað bágast að taka á sig sinn skell eins og allir aðrir og þeir voru ekkert undanskildir. Sá skellur hefur sannarlega ekki verið bættur enn og það er eiginlega dapurlegt frá því að segja, og ég endurtek það sem ég sagði áðan, að 29% kjaragliðnun - bilið á milli þeirra sem þurfa alfarið að reiða sig á og geta einungis lifað af framfærslu almannatrygginga verður alltaf stærra. Núna er t.d. ríflega 30.000 kr. munur á mánuði hjá þeim sem þurfa að reiða sig á almannatryggingaframfærsluna versus þá sem eru á atvinnuleysisbótum. Ég segi ekki annað en að þau skilaboð sem sífellt er verið að senda þessum þjóðfélagshópi um að mjólkurlítrinn, brauðið og kartaflan sé eitthvað ódýrara þegar öryrki og fátækt fólk fer út í búð til að kaupa, að það sé eitthvað ódýrara fyrir þann hóp og þess vegna þurfi hann færri krónur, eru ljót, virkilega ljót skilaboð. Auðvitað kostar mjólkurlítrinn öryrkja og ellilífeyrisþega sem ekki hafa á neitt annað að reiða sig en 69. gr. þeirra almannatryggingalaga jafn mikið. Þess vegna vona ég að á þessu verði tekið. Þetta er engin grundvallarbreyting nema bara sem lýtur að skýrleika. Þetta er hreinlega aukinn skýrleiki og auðveldara að vinna með greinina þannig að það sé yfir allan vafa hafið hvað við erum að tala um. Ég er afskaplega bjartsýn á að utan um þetta verði tekið. Ég get ekki skilið hvers vegna svo ætti ekki að vera. Það kæmi mér verulega á óvart. Ég hef litlu við þetta að bæta nema bara að nú ætla ég að vísa málinu til hv. velferðarnefndar - nema það sé efnahags- og viðskiptanefnd.
Forseti hefur þær upplýsingar að málið fari til velferðarnefndar, þ.e. ef enginn hreyfir andmælum.
Ég hreyfi engum andmælum, virðulegi forseti, og hér með hlakka ég til að málið fari fyrir hv. velferðarnefnd, fái þar vonandi góðar viðtökur og að við fáum það sem fyrst aftur inn í þingið til að geta fjallað um það saman og jafnvel vonandi þá miklu fleiri en ekki bara þrjú í salnum eins og við erum núna.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, fjárhæð bóta, frá Flokki fólksins. Það er hálfömurlegt að þurfa að skýra betur 69. gr. Ef ég man rétt sagði einhver þegar hún var sett á að búið væri að gera það svo tryggilega að komin væru axlabönd og belti á hana og ekki hægt annað en að hækka lífeyrisgreiðslur í samræmi við launaþróun. Svo varð þó ekki. Í greininni segir að fjárhæð bóta skuli breytast í samræmi við fjárlög og skuli aldrei hækka minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Núna leggjum við til þá breytingu að hækkun bóta fylgi árlegri launaþróun. Og hvað þýðir þetta? Jú, t.d. munu bætur hækka um næstu áramót samkvæmt vísitölunni um rúm 3%, nálægt 3,5%, en hækkunin ætti að vera nálægt 6% ef einungis væri tekið mið af launaþróuninni. Það segir samt ekki alla söguna. Ef við horfum á krónutöluna í því samhengi erum við að tala um að hækkunin næstu áramót yrði rétt um 1.000 kr. á mánuði. Ef við horfum á þá upphæð fyrir skatt erum við að tala um 600–800 kr. hækkun á mánuði sem er ótrúlega rýr og lítil hækkun miðað við gjöld og annað sem er búið að leggja á á móti og dynur yfirleitt yfir um áramót. Annað í þessu sem alltaf er verið að benda á er kjaragliðnunin milli launafólks og þeirra sem eru á lífeyrisgreiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins. Þarna er sennilega um 30% kjaragliðnun að ræða og væru flestir komnir með mun hærri greiðslur ef lífeyrislaunaþegar Tryggingastofnunar ríkisins hefðu fengið kjaragliðnunina leiðrétta eins og allir aðrir. Það er búið að leiðrétta hana hjá öllum öðrum en því miður var þessi hópur skilinn eftir. Við höfum líka lagt fram frumvarp um að það eigi að lágmarki að greiða út 300.000 kr., skatta- og skerðingarlausar, sem er lágmarksframfærsla. Þar er þó dansað í kringum fátæktarmörk. Það sem gleymist í þessu - og það er eiginlega mesta skömmin að við erum svo fá í salnum - er sú gífurlega hækkun sem þingmenn hafa fengið. Ef við setjum það í samhengi hafa laun þingmanna hækkað frá árinu 2008, á ákveðnu tímabili, um 600.000 kr. á mánuði en lífeyrisþegar um 10% af því, 60.000 kr. Þessi krónutala er alveg fáránleg. Í því samhengi bendi ég á að nú er nýafstaðinn aðalfundur Öryrkjabandalags Íslands sem var haldinn 4.–5. október 2019. Með leyfi forseta ætla ég að vitna í greinargerð frá þeim fundi: „Enn eitt árið eykst gjáin milli örorkulífeyris og lágmarkslauna. Það er ömurlegt að við Íslendingar höfum ákveðið að sumum okkar skuli haldið í sárafátækt lífið á enda. Þó forsætisráðherra vilji ekki biðja fátækt fólk að bíða eftir réttlætinu, bíður það enn. Aðalfundur Öryrkjabandalagsins skorar á þjóðina að beita sér fyrir því að biðinni ljúki nú þegar. Það veit enginn hver þarf næst að reiða sig á smánarlegan örorkulífeyri. Fáir eru á lágmarkslaunum til lengri tíma og atvinnuleysisbætur eiga eingöngu að vera skammtímaúrræði þar til fólk kemst aftur í vinnu. Engu að síður er öryrkjum gert að lifa langtímum saman, jafnvel alla ævi, á tekjum sem eru langtum lægri en bæði lágmarkslaun og atvinnuleysisbætur. Á árinu 2008 skildi leiðir lágmarkslauna og óskerts örorkulífeyris. Í dag er örorkulífeyrir 70.000 kr. lægri en lágmarkslaun. Í því fjárlagafrumvarpi sem liggur nú fyrir Alþingi er enga breytingu að sjá og því mun bilið aukast enn eða í 86.000 kr. á mánuði á næsta ári. Í umræðunni um stefnuræðu fyrrverandi forsætisráðherra í september 2017 sagði núverandi forsætisráðherra að ekki eigi að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlætinu. Hún sagði ríkisstjórnina gera ráð fyrir að öryrkjar og aldraðir hokruðu áfram og byggju við skammarleg kjör. Katrín Jakobsdóttir hefur haft tvö ár til að standa við þessi orð sín. Fólk í fátækt bíður enn.“ Hversu lengi á fólk að þurfa að bíða? Það er ekkert launungarmál að á meðan hinn týpíski fjórflokkur er við völd, sem hefur verið við völd undanfarna áratugi, einhver af þeim flokkum, fær fátækt fólk að bíða. Það er alveg á hreinu að engar breytingar verða gerðar meðan svo er og meðan við kjósum yfir okkur þá flokka sem vilja viðhalda þessu kerfi, hafa gert það og eru að því. Prósentukerfið er líka gígantískt óréttlátt og því þurfum við að breyta gjörsamlega. Það segir sig sjálft ef við ætlum að hækka öryrkja um 3,5% sem er rétt í kringum 12.000 kr. Það er líka misjafnt hversu mikið fólk á lífeyri fær, sumir lifa við sárafátækt, aðrir við fátæktarmörk og flestir undir fátæktarmörkum. 3% af 300.000 kr. eru 9.000 kr. og við vitum líka að 3% af 1 milljón eru 30.000 kr. Þarna er himinn og haf á milli og þess vegna er með ólíkindum að við skulum leyfa okkur að halda áfram með prósentureikning. Við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að krónutalan gildi. Það er það sem hefur verið reynt með svokölluðum lífskjarasamningum sem hafa verið gerðir en samt tekst þessari ríkisstjórn, sem kom að lífskjarasamningunum, að skilja öryrkjana eftir. Samt lætur hún það viðgangast að meira að segja þeir sem eiga að vera á skammtímaatvinnuleysisbótum eru með rúmlega 30.000 kr. meira á mánuði en öryrkjar. Þetta segir okkur að ríkisstjórnin mun viðhalda kerfinu. Ég vona samt heitt og innilega að við getum komið þessu máli áfram. Ég mun fylgja því áfram í velferðarnefnd og vona að það komist síðan út úr nefndinni og til atkvæðagreiðslu þannig að við náum því a.m.k. fram að ekki sé eilíflega verið að brjóta á öryrkjunum með því að þeir fái ekki umsamdar prósentuhækkanir launa eins og launaþróunin sýnir á hverjum tíma.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt, með síðari breytingum, félög undanskilin fjármagnstekjuskatti, á þskj. 96. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Haraldur Benediktsson, Brynjar Níelsson, Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason og Bryndís Haraldsdóttir. Frumvarpið hefur áður verið lagt fram en ekki náð fram að ganga. Tilgangur þess er að félög sem eingöngu eru rekin til almannaheilla og eru undanskilin skattskyldu er varðar tekjuskatt verði einnig undanskilin fjármagnstekjuskatti. Ljóst er að stór hluti og oft einu tekjur þessara félaga eru fjármagnstekjur, til að mynda í tilfelli sjóða sem styrkja menntastofnanir, námsmenn, heilbrigðisstofnanir o.s.frv., og dæmi eru um að lítið sé eftir til að sinna upphaflegum tilgangi þar sem fjármagnstekjuskatturinn étur allt upp. Samkvæmt 4. mgr. 71. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, er tilgreindum aðilum sem undanþegnir eru tekjuskatti skylt að greiða fjármagnstekjuskatt af tilteknum tekjum sem skilgreindar eru. Skattskyldan tekur m.a. til lögaðila sem eru heimilisfastir hér á landi og verja hagnaði sínum einungis til almannaheilla og hafa það að einasta markmiði samkvæmt samþykktum sínum. Frumvarp þetta mælir fyrir um að lögaðilar sem uppfylla skilyrði 4. töluliðar 4. gr. laganna um undanþágu frá tekjuskatti skuli einnig vera undanþegnir fjármagnstekjuskatti. Sú almenna regla gildir að allir lögaðilar eru skattskyldir. Frá þessari reglu má finna undantekningar í 4. gr. tekjuskattslaga, þó skipta aðallega tvær undantekningar hér máli, þ.e. samkvæmt 4. og 5. tölulið 4. gr. Annars vegar er um að ræða lögaðila sem stunda atvinnu og verja öllum hagnaði sínum til almannaheilla og hins vegar þá lögaðila sem stunda ekki atvinnu. Almennt reynir ekki á undanþágu þeirra lögaðila sem stunda atvinnu fyrr en við framtalsskil þar sem undanþágu frá skattskyldu er borið við og þá í þeim tilvikum þegar starfsemi er rekin með hagnaði. Samkvæmt upplýsingum ríkisskattstjóra er látið reyna á undanþáguna frá einu rekstrarári til annars og ræðst undanþágan eðli máls samkvæmt af ráðstöfun hagnaðar. Sé lögaðili aftur á móti rekinn með tapi kann öðru máli að gegna. Þeir lögaðilar sem fella má undir undanþáguákvæði 4. töluliðar 4. gr. tekjuskattslaga eiga það sameiginlegt að stunda rekstur eða atvinnustarfsemi og ber þeim að skila árlega skattframtali rekstraraðila RSK 1.04 ásamt ársreikningi í samræmi við ákvæði 1. mgr. 90. gr. tekjuskattslaga. Þessir aðilar eru í skattgrunnskrá skráðir með gjaldstig til tekjuskatts, en þeim er síðan heimilt, svo lengi sem þeir uppfylla skilyrði 4. töluliðar 4. gr., að bakfæra eða fella hagnað undan skattskyldu þannig að ekki komi til skattlagningar hans. Þessir aðilar bera hins vegar fjármagnstekjuskatt í samræmi við ákvæði 4. mgr. 71. gr. Atvinnustarfsemi hefur verið skilgreind þannig að um sé að ræða reglubundna atvinnustarfsemi sem stunduð er samfellt og í nokkru umfangi í hagnaðarskyni. Samkvæmt 5. tölulið 4. gr. laganna eru félög, sjóðir og stofnanir sem ekki reka atvinnu undanþegin almennri tekjuskattsskyldu en bera skyldu til greiðslu fjármagnstekjuskatts. Meiri hluti þessara aðila er skráður í fyrirtækjaskrá sem félagasamtök og í skattgrunnskrá sem óframtalsskyldir án gjaldstigs til almenns tekjuskatts. Þessir aðilar, sem geta haft tekjur sem varið er til almannaheilla og sem ekki tengjast atvinnustarfsemi, svo sem styrki, félagsgjöld og tekjur af happdrættum, skila skattframtali ef þeir greiða tryggingagjald vegna launagreiðslna, fjármagnstekjuskatt af fjármagnstekjum sem ekki var tekin staðgreiðsla af eða ef þeim ber að skila virðisaukaskatti. Ef ekkert af þessu á við þurfa þessir aðilar ekki að skila skattframtali og afdreginn fjármagnstekjuskattur og innborgun hans á staðgreiðsluári telst endanleg álagning. Meðal þessara félagasamtaka er fjöldi aðila sem sinnir málefnum sem teljast til almannaheilla. Þessir aðilar geta raunar verið eigendur að félögum sem falla undir undanþáguákvæði 4. töluliðar 4. gr. Félagasamtök eru ekki sérgreind í fyrirtækjaskrá með þeim hætti sem hér er til umfjöllunar frekar en almannaheillafélög. Þau eru án gjaldstigs til almenns tekjuskatts í skattgrunnskrá og skila aðeins skattframtali á áður tilgreindum forsendum. Þau hafa ekki verið flokkuð í skattgrunnskrá á grundvelli skráðs tilgangs þeirra, enda liggja þær upplýsingar ekki fyrir í fyrirtækjaskrá. Frumvarp þetta nær ekki til slíkra félaga. Samkvæmt upplýsingum frá síðasta ári voru á skrá ríkisskattstjóra 73 lögaðilar sem fengið höfðu formlega staðfestingu á því að hagnaði af atvinnustarfsemi þeirra væri varið til almannaheilla og höfðu þar með fengið undanþágu frá greiðslu almenns tekjuskatts af þeim hagnaði. Upplýsingar um aðila sem fengið hafa undanþágu frá greiðslu tekjuskatts í samræmi við gildandi tekjuskattslög og á grundvelli sambærilegra ákvæða í eldri tekjuskattslögum eru hins vegar ekki fullkomnar samkvæmt upplýsingum ríkisskattstjóra. Miðað við staðgreiðsluskil fjármálastofnana nam afdregin staðgreiðsla af vöxtum þeirra aðila sem hér um ræðir á árinu 2017 28,6 millj. kr. af fjármagnstekjum að fjárhæð rúmlega 144 millj. kr. og árið á undan, árið 2016, var afdregin staðgreiðsla 27,6 millj. kr. af fjármagnstekjum að fjárhæð 136,6 millj. kr. Samkvæmt upplýsingum ríkisskattstjóra eru aðrar fjármagnstekjur, svo sem af arði og söluhagnaði hlutabréfa, óverulegar. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu óska ég eftir að frumvarpið verði sent til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Hæstv. forseti. Ég flyt þingsályktunartillögu sem felur í sér að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að setja á fót starfshóp sem verði falið að móta tillögur um bætt verklag um miðlun um heimilisofbeldismál á milli kerfa félagsþjónustu sveitarfélaga, heilbrigðisstofnana, skóla og lögregluembætta. Starfshópnum verði m.a. falið að móta tillögur um rýmri lagaheimildir til miðlunar upplýsinga um heimilisofbeldi milli félagsmálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda, menntamálayfirvalda og lögreglu og koma á fót samstarfsvettvangi stjórnvalda. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins eigi síðar en í júní 2020. Hugmyndin að þessu máli kviknaði þegar ég hlustaði á Kverkatak, útvarpsþátt á Rás 1, sem útvarpsmaðurinn Viktoría Hermannsdóttir gerði. Í þáttunum eru viðtöl við þolendur heimilisofbeldis og sérfræðinga sem sinna slíkum málum. Það var augljóst að gera mætti betur í þessum málaflokki og tryggja betur með lögum öryggi þolenda. Ég fór að skoða málið og fékk álit hjá fjölmörgum sérfróðum aðilum. Þingsályktunartillagan eins og hún liggur fyrir núna er niðurstaða þess samtals. Þolendur heimilisofbeldis veigra sér oft við því að tilkynna lögreglu um ofbeldið enda er gerandinn oft einstaklingur sem er nákominn þolanda. Í smærri sveitarfélögum þar sem íbúar þekkja flestir hver annan getur það ekki síður verið þungbært að tilkynna um heimilisofbeldi. Því er mikilvægt að þau stjórnvöld sem starfa náið með íbúum hafi víðtækar heimildir til að eiga frumkvæði að því að grípa inn í og eiga samstarf við önnur stjórnvöld um viðbrögð við slíkum brotum. Þótt verklagsreglur ríkislögreglustjóra hafi tryggt samstarf lögreglu við önnur stjórnvöld þarf samstarfið einnig að verða formfast í hina áttina, þ.e. með tilkynningum félagsmálayfirvalda, heilbrigðisyfirvalda og menntastofnana til lögreglu og með samstarfi þeirra á milli að frumkvæði annarra yfirvalda. Til að slík upplýsingagjöf geti átt sér stað með skilvirkum hætti, með hagsmuni brotaþola að leiðarljósi, þarf skýrari forvirkar lagaheimildir til upplýsingamiðlunar. Það er mergur málsins. Allt samráð milli stofnana samfélagsins þarf að eiga sér stað með þátttöku og samþykki brotaþola. Þetta er annað mjög mikilvægt atriði sem þarf að hafa í hávegum. Þegar ástæða er til að ætla að barn hafi orðið vitni að heimilisofbeldi eða orðið þolandi þess þarf þó að tryggja að skilyrði um þátttöku og samþykki brotaþola komi ekki í veg fyrir inngrip stjórnvalda sem sé andstætt hagsmunum barnsins. Hagsmuni barnsins þarf alltaf að hafa í fyrirrúmi í svona málum. Kanna þarf hvort rýmka þurfi og skilgreina betur tilkynningarskyldu stjórnvalda, sem hafa afskipti af málum barna, til barnaverndarnefndar. Markmiðið með þingsályktunartillögu þessari er að núverandi kerfi verði endurskoðað með það fyrir augum að einfalda félagsmálayfirvöldum, heilbrigðisyfirvöldum og menntamálayfirvöldum að miðla upplýsingum sín á milli og til lögreglu. Að lokum legg ég til að þessu máli verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar til frekari umfjöllunar.