Borist hefur bréf frá hv. 8. þm. Suðvest. Ögmundi Jónassyni um að hann geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 1. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Rósa Björk Brynjólfsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkominn til starfa að nýju.
Til svara eru: Forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og utanríkisráðherra.
Virðulegur forseti. Mig langar að nota tækifærið hér í fyrirspurnatíma til að setja utanríkispólitískt mál stuttlega á dagskrá, fá viðbrögð hæstv. utanríkisráðherra við því og skyggnast aðeins í það sem er að gerast varðandi eitt tiltekið mál í utanríkisþjónustunni. Mig langar sem sagt að ræða Boko Haram og þau ömurlegu tíðindi sem berast frá Nígeríu hvað eftir annað, tíðindi af yfirgripsmiklum mannréttindabrotum sem þar eiga sér stað. Þar er verið að ræna stúlkubörnum og grípa til alls konar aðgerða sem við höfum ekki séð áður. Þarna virðist vera skelfilegt ástand. Nú spyr ég utanríkisráðherra hvað utanríkisþjónustan og ríkisstjórnin eru að gera á alþjóðavettvangi til að beita sér fyrir einhvers konar úrlausn mála í Nígeríu. Ég spyr ekki síst vegna þess að íslensk utanríkisþjónusta og íslensk yfirvöld hafa í gegnum tíðina getað beitt sér í svona málum. Ég tek Palestínu og Ísrael sem dæmi þar sem við höfum getað stigið inn sem lítil þjóð með okkar málflutningi, okkar áherslu á alþjóðasáttmála og þar fram eftir götunum. Eins hefur utanríkisráðherra og utanríkisþjónustan beitt sér í því sem er að gerast í Úkraínu og mig langar að spyrja í ljósi þessa hvað við erum að gera á alþjóðavettvangi til að vekja máls á ástandinu í Nígeríu, hvort við erum að hvetja til einhverra aðgerða gegn Boko Haram og þar fram eftir götunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina. Það er alveg rétt sem fram kemur hjá hv. þingmanni, þær fréttir sem við erum að fá og þær staðreyndir sem blasa við okkur um ástandið í Nígeríu og framferði Boko Haram eru skelfilegar. Hv. þingmaður nefndi hér Palestínu og Ísrael. Ég vil nú ekki líkja þessu við það, ég vil frekar líkja þessu við ástandið sem við horfum á hjá ISIS-glæpamönnunum sem drepa og myrða fólk í stórum hópum í Miðausturlöndum, í Írak, Sýrlandi og víðar. Ástandið í Nígeríu hefur því miður ekki fengið jafn mikla athygli og þær hörmungar sem ég minntist á hér í Sýrlandi og Írak, en engu að síður er um mjög alvarlega hluti að ræða í Nígeríu. Við höfum rætt þessi mál og tekið undir á alþjóðavettvangi, hvort sem er hjá Sameinuðu þjóðunum eða annars staðar þar sem verið er að ræða þetta. Ég ætla ekki að fullyrða, hv. þingmaður, að við höfum tekið málið upp að fyrra bragði á fundum, hvort sem það er hjá Sameinuðu þjóðunum eða annars staðar, en ég hef hins vegar tekið málið upp á fundum með ráðamönnum frá Nígeríu, átti fundi með þremur ráðherrum þaðan ekki alls fyrir löngu, síðasta haust, þar sem málið var rætt og ljóst að stjórnvöld eiga í miklum erfiðleikum með að taka á eða bregðast við þessum skæruliðum eða þessum hryðjuverkamönnum sem Boko Haram eru vegna þess hvernig landið liggur, hversu stórt það er, dreifbýlt o.s.frv. Ég mundi gjarnan vilja segja að Íslendingar gætu lagt þessu máli sérstaklega lið. Við getum það, eins og annars staðar, hugsanlega með mannúðaraðstoð og einhverju slíku. Það hefur þó ekki gerst mikið fram að þessu. Alþjóðasamfélagið held ég að þurfi að veita nígerískum stjórnvöldum stuðning með þeim hætti sem frekast er unnt. Margir hafa lýst því yfir að það beri að gera. Ég held að Bandaríkjamenn hafi reyndar stutt þá eitthvað, en þarna eru skæruliðar, þarna eru hryðjuverkamenn sem fara í þorp frá þorpi, ræna og myrða börn, konur og gamalmenni [[Forseti hringir.]]og alla sem fyrir þeim verða. Þetta er vitanlega skelfilegt.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Ég vil segja svo það sé alveg skýrt að ég var ekki að bera saman eða segja að það væri sambærilegt ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs og ástandið í Nígeríu, en hins vegar tala ég um þessi dæmi í sömu andrá vegna þess að ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs hefur verið skelfilegt oft og tíðum, en Íslendingar hafa náð að beita sér varðandi það ástand með málflutningi sínum og ýmsum öðrum aðgerðum í gegnum tíðina. Eins hefur ástandið verið mjög vont í Úkraínu á algjörlega ósambærilegan hátt og er í Nígeríu en þar hafa Íslendingar líka, og hæstv. utanríkisráðherra á hrós skilið fyrir framgöngu sína í þeim málum, beitt sér með málflutningi. Ég fagna því að mannréttindabrotin í Nígeríu séu á radar utanríkisþjónustunnar og ríkisstjórnarinnar og hvet hæstv. ráðherra til að beita sér meira í þessum málum gegn þeim viðurstyggilegu mannréttindabrotum [[Forseti hringir.]]sem þarna eiga sér stað.
Virðulegi forseti. Enn og aftur þakka ég hv. þingmanni því að þetta er sannarlega mál sem vert er að vekja athygli á. Eins og ég nefndi áðan höfum við stutt við yfirlýsingar eða tekið undir þær þegar verið er að gagnrýna eða skora á eða leita leiða til að hafa áhrif á nígerísk stjórnvöld. Nígería er að sjálfsögðu fullvalda ríki sem er með lögmæt stjórnvöld og við höfum stutt þau í baráttunni sem þau heyja. Við eigum og höfum í gegnum tíðina átt ágæt samskipti við Nígeríu. Ísland á í miklum viðskiptum við landið og hefur átt lengi þannig að tengsl milli þessara tveggja landa eru allnokkur. Þar af leiðandi höfum við sýnt þessu máli skilning og áhuga og stutt eftir bestu getu við þau stjórnvöld. Ég tek hvatningu þingmannsins mjög fagnandi.
Forseti. Í áliti umboðsmanns, sem kynnt var á föstudaginn, komu fram nokkur tilmæli um umbætur í stjórnsýslunni sem gætu varnað því að viðlíka atburðir endurtaki sig. Eitt af þeim atriðum sem umboðsmaður nefnir í áliti sínu er um siðareglur ríkisstjórnarinnar. Hann hafði reyndar skrifað hæstv. forsætisráðherra um það fyrr á síðasta ári og fékk frekar hvumpin svör frá ráðherranum, ef svo mætti að orði komast. Þar var vísað til siðareglna fyrri ríkisstjórnar og látið í það skína að þær giltu á einhvern hátt núna. Nú hefur umboðsmaður hins vegar fært rök fyrir því að sá skilningur standist ekki stjórnarráðslögin auk þess sem það sé tekið fram í reglunum að þær gildi út starfstíma þáverandi ríkisstjórnar, ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur sem lét af störfum 22. maí 2013. Virðulegi forseti. Auðvitað er mér ljóst að ekki er langt síðan umboðsmaður gaf út álit sitt en engu að síður langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hann hyggist bregðast við þessum tilmælum þó að það hafi ekki verið gert nú þegar, og þá kannski ekki síst í ljósi þess ætti hann að geta svarað. Í bréfinu, þessu hvumpna bréfi frá 15. ágúst, segir hann að hugsanlegar breytingar á reglunum hafi komið til umræðu í ríkisstjórn og ekki sé ólíklegt að ráðist verði í einhverjar breytingar á þeim. Það er sem sagt ljóst að engar siðareglur eru í gildi fyrir ríkisstjórnina og mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hann hyggist ekki taka á þeim ágalla.
Virðulegur forseti. Ég þakka ágæta fyrirspurn. Ég vil þó taka fram í upphafi að ég er ekki alveg sammála túlkun hv. þingmanns á athugasemdum umboðsmanns og raunar ekki heldur á svari forsætisráðuneytis til umboðsmanns á sínum tíma, sem kallað var hvumpið, það var alls ekki svo. En fyrst hv. þingmaður rifjar það upp þá er rétt að nota tækifærið til að minna á að þar kallar umboðsmaður eftir siðareglum fyrir eigið embætti og aðrar stofnanir og minnir á að það sé Alþingis að setja slíkar siðareglur. Hvað varðar fyrirspurnina um viðbrögð þá er þegar hafin allumfangsmikil skoðun á þessum athugasemdum í ráðuneytinu með það að markmiði að bregðast við þeim og ráðast í nauðsynlegar úrbætur. Hvað varðar siðareglurnar sérstaklega þá lítur umboðsmaður svo á, að því er virðist, að hver ríkisstjórn þurfi að setja sér eigin siðareglur, en það má lesa úr áliti umboðsmanns að einungis sé heimild fyrir ríkisstjórnina að setja sér siðareglur en ekki nauðsyn. Það er þá eitt af því sem rétt er að skoða í framhaldinu, hvort skerpa þurfi á og skerpa eigi á skyldu ríkisstjórna til að setja sér siðareglur. Jafnframt er rétt að minna á að í nýju frumvarpi um Stjórnarráð Íslands, sem er til umræðu hér í þinginu og verður áfram til umræðu á morgun, er sérstaklega fjallað um siðareglur með það að markmiði að skerpa á mikilvægi þeirra og jafnframt hlutverki forsætisráðuneytisins við að gæta þess að aðrar stofnanir, sem undir það heyra, setji sér siðareglur. Fyrirspurnin er því ágæt og gott að geta svarað henni á þann hátt að við þessu öllu verður brugðist og sú vinna er í fullum gangi.
Virðulegi forseti. Við höfum kannski mismunandi smekk fyrir því hvað er að vera hvumpinn. Ég kalla það að vera hvumpinn ef hæstv. forsætisráðherra fær fyrirspurn frá umboðsmanni og svar hans endar svona: Hefur umboðsmaður sjálfur sett sér siðareglur? Ef það er ekki að vera hvumpinn þá veit ég ekki hvað það orð þýðir. Það má líka fara í orðaleik um að það sé heimild en ekki skylda í lögunum. Við skulum þá endilega breyta því. En það má þá líka spyrja hvort hæstv. forsætisráðherra ætlar að notfæra sér þessa heimild sem hann hefur. Ég hef fengið svar við því, hann ætlar að gera það fyrst núna þegar hann er búinn að sitja í bráðum tvö ár. Mig langar líka að spyrja, fyrst hæstv. forsætisráðherra segir að þetta sé allt komið til skoðunar, hvort hann hafi myndað sér skoðun á því sem umboðsmaður veltir fyrir sér, hvort, í ljósi þeirra atburða sem hafa orðið, aðstoðarmenn ráðherra séu, ég held að umboðsmaður orði það þannig, [[Forseti hringir.]]að verða einhvers konar „spin doctors“, [[Forseti hringir.]]hvort það sé að verða hlutverk þeirra. Telur forsætisráðherra að það þurfi [[Forseti hringir.]]eitthvað að endurskoða lögin um aðstoðarmenn ráðherra?
Virðulegur forseti. Ég hef alls ekkert á móti því að menn velti því fyrir sér hvernig fjallað er um aðstoðarmenn ráðherra og sjálfsagt að taka þá umræðu í tengslum við breytingar á lögum um Stjórnarráðið. Ég held reyndar að það sé ekki rétt mat hjá hv. þingmanni að aðstoðarmenn ráðherra vinni fyrst og fremst sem einhvers konar spunamenn. Það kann að vera að hv. þingmaður hafi vanist því í tíð síðustu ríkisstjórnar [[Gripið fram í.]]en ég hef ekki orðið var við að við leggjum sérstaka áherslu á það í núverandi ríkisstjórn. Hins vegar eru ýmsir þingmenn þekktir að engu öðru en spuna eins og sessunautur hv. þingmanns, Össur Skarphéðinsson, sem gólar hér fram í: Þú ert með sjö, þú ert með sjö. [[Gripið fram í.]]Heldur því fram að ég sé með sjö aðstoðarmenn, sem hv. þingmaður veit að er alrangt. Ég er með tvo aðstoðarmenn og það er aðeins einn á launum. Þetta er mikil hagkvæmni, virðulegur forseti, en hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem einbeitir sér eingöngu að spuna í sinni pólitík, [[Gripið fram í.]]endurtekur hér tóma vitleysu þó að hann viti betur.
Forseti. Ég er á sömu slóðum og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir. Mér og eflaust fleirum leikur forvitni á að vita hver viðbrögð hæstv. forsætisráðherra verða við áliti umboðsmanns Alþingis frá 22. janúar síðastliðinn í lekamálinu. Umboðsmaður hefur komist að því að fyrrverandi innanríkisráðherra reyndi að hafa áhrif á rannsókn málsins með óeðlilegum hætti og sagði ósatt hér í þinginu og víðar. Í kjölfarið hafa vaknað ýmsar spurningar svo að ekki sé kveðið fastar að orði. Hver er skoðun hæstv. forsætisráðherra á áliti umboðsmanns? Ætlar hann að bregðast við niðurstöðum umboðsmannsins með einhverjum hætti? Hefur forsætisráðherra í hyggju að bregðast við þeim ábendingum sem beint er sérstaklega til forsætisráðherra? Hv. þingmaður talaði hér um siðareglur. Hvað um rannsóknir á störfum ráðherra? Mun forsætisráðherra leggja til að starfsreglur um rannsóknir á störfum ráðherra verði skýrari? Telur forsætisráðherra að halda þurfi betur utan um skráningu formlegra samskipta og funda ráðherra og að skýra þurfi betur stöðu aðstoðarmanna ráðherra? Hefur forsætisráðherra í hyggju að setja á fót starfshóp til að fara yfir niðurstöðu umboðsmanns Alþingis?
Virðulegur forseti. Að miklu leyti var um að ræða sömu spurningar og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir bar fram hér áðan svo að ég verð að svara því á sama hátt. Það stendur yfir vinna í forsætisráðuneytinu við að fara í gegnum ábendingar umboðsmanns og við þeim öllum verður brugðist eins og tilefni er til. Sérstaklega bendi ég á að þetta mun nýtast í þá vinnu sem nú stendur yfir við breytingar á lögum um Stjórnarráðið. Skemmst er frá því að segja að ekki eru einungis skoðaðar sérstaklega þær athugasemdir sem lúta beint að forsætisráðuneytinu, heldur er af hálfu ráðuneytisins farið yfir álitið allt til að meta hvað megi læra af því eða hvernig það geti gagnast í þeirri vinnu sem fram undan er við breytingar á lögum um Stjórnarráðið. Ég veit að sams konar vinna hefur farið fram eða fer fram í innanríkisráðuneytinu. Ég á ekki von á að tilefni sé til þess að stofna sérstakan starfshóp til að fara í þessa vinnu enda eru starfsmenn ráðuneytisins fullfærir um að vinna úr athugasemdum umboðsmanns og munu eflaust skoða hluti eins og þau atriði sem hv. þingmaður spurði sérstaklega um, stöðu aðstoðarmanna, stöðu upplýsingafulltrúa, hverjir eigi að vera pólitískt ráðnir og hverjir ekki og í hverju hlutverk þeirra felist.
Ég þakka forsætisráðherra fyrir þetta. Er það þá rétt skilið hjá mér að engra annarra viðbragða sé að vænta frá forsætisráðherra en frumvarp um Stjórnarráðið? Það er engra annarra viðbragða að vænta frá forsætisráðherra eða forsætisráðuneytinu vegna álits umboðsmanns?
Virðulegur forseti. Það er ekki rétt skilið að viðbrögð forsætisráðuneytisins einskorðist við breytingar á lögum um Stjórnarráðið. Tillaga eða frumvarp að breytingum á lögum um Stjórnarráðið var komið fram áður en álit umboðsmanns birtist þó að það nýtist í framhaldi þeirrar vinnu. Eins og ég gat um áðan verða allir þættir þessa álits skoðaðir og það metið hvort eitthvað megi af því læra um hvernig starfi ráðuneytisins, forsætisráðuneytisins eins og annarra ráðuneyta, verði best háttað.
Virðulegi forseti. Það er óþarfi að hafa um það mörg orð hversu alvarlegt ástandið er á húsnæðismarkaði, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu og svo sem víðar á landinu; skortur á íbúðum, fjármögnun kaupa á íbúðarhúsnæði erfið og lítill aðgangur að leiguhúsnæði, leiga dýr. Það má til sanns vegar færa að heil kynslóð sé eiginlega að verða innlyksa og komist ekki til þess að eignast eða fá umráð yfir sinni fyrstu íbúð. Það eru löngu komnar fram tillögur um ýmsar úrbætur í húsnæðismálum en ég vildi spyrja hæstv. ráðherra um framkvæmd þeirra tillagna. Fyrir löngu, fyrir meira en tveimur árum, komu fram tillögur um stofnstyrki frá ríki og sveitarfélögum vegna félagslegs húsnæðis. Það er ljóst að sveitarfélögin hafa áhuga á að koma verkefnum af stað en það stendur á því að ríkið komi að málum og leggi slíkan stuðning fram. Hvenær er að vænta ákvörðunar um það og lagaheimildar til þess að veita slíka styrki? Í annan stað eru fyrir löngu komnar fram tillögur um eitt kerfi húsnæðisbóta þar sem myndarlega er bætt í núverandi kerfi húsaleigubóta. Nokkuð var gert að því leyti í fjárlögum í haust en meira þarf til. Það er mjög mikilvægt að marka strax stefnu um þetta sameiginlega kerfi með nýrri löggjöf. Hvenær er að vænta frumvarps um það? Að síðustu: Þegar sveitarfélögin hafa áhuga á því að grípa til aðgerða á þessu sviði þá er mjög bagalegt þegar jafnlítið gerist hjá ríkisstjórninni og raun ber vitni. Þess vegna vildi ég hvetja ráðherra eindregið til að hraða framlagningu frumvarpa sem geta gert okkur mögulegt að vinda bráðan bug að úrlausn á þessu erfiða ástandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni fyrir þessa fyrirspurn. Við deilum svo sannarlega áhuga á húsnæðismálunum og ég tek undir áhyggjur hans af því hvernig staðan er. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum síðustu daga þá var frost, má segja, ekki hvað síst hér á suðausturhorninu, í byggingu á nýju húsnæði og við sjáum að mjög stórir hópar af ungu fólki eru að koma inn á húsnæðismarkaðinn. Við sjáum líka, ekki hvað síst í hverfunum hér í kringum okkur, í miðbæ Reykjavíkur, að húsnæði hefur verði keypt undir ferðaþjónustu, undir hótel og gistiheimili sem hefur gert það að verkum að ungt fólk sem er til dæmis í námi hefur ekki haft möguleika á því að afla sér húsnæðis hérna. Ég hef lagt megináherslu á einmitt þetta frá því að ég kom hingað inn í ráðuneytið. Ég geri ráð fyrir því, eins og hv. þingmaður var að spyrja hér, varðandi þau frumvörp sem eru fram undan, að lagaheimild til að veita stofnstyrki og/eða vaxtaniðurgreiðslur, því að ekki var fyllilega sátt um þá tillögu í verkefnisstjórninni um framtíðarskipan húsnæðismála, komi hér fram í þinginu fljótlega. Við höfum unnið hörðum höndum að því að búa til heildarlöggjöf varðandi húsnæðisbæturnar þannig að húsaleigubætur munu flytjast frá sveitarfélögunum til ríkisins og að jafna stuðninginn við þá sem eru á leigumarkaði við þann stuðning sem fólk hefur verið að fá sem á eigin húsnæði. Það er hins vegar líka mikilvægt að benda á að hluti af þeim tillögum sem sneru að ungu fólki, sem er að huga að húsnæðiskaupum, er ekki á borði félags- og húsnæðismálaráðherra. Það eru skattkerfisbreytingar sem voru líka hluti af tillögunum sem liggja fyrir og það er á borði fjármálaráðherra. Síðan höfum við verið að skipa óformlega starfshópa til að ná utan um það hver þörfin er fyrir félagslegt húsnæði hjá sveitarfélögunum þannig að við getum byrjað á því að afla okkur upplýsinga um það hver hin raunverulega þörf er.
Virðulegi forseti. Frumvörp um úrlausn geta ekki komið of fljótt fram. Þetta er orðið stóralvarlegt ástand. Ég vil nefna tvennt sérstaklega. Annars vegar það sem varðar vaxtaniðurgreiðslu. Það er mjög brýnt að breyta lögum á þann veg að sveitarfélög geti fengið vaxtaniðurgreiðslu vegna byggingar félagslegs húsnæðis óháð því hvar þau taka lán. Í dag er það bundið við Íbúðalánasjóð og Íbúðalánasjóður getur einfaldlega ekki boðið sambærileg kjör við það sem stærstu sveitarfélögin geta aflað á frjálsum markaði. Það er alveg fráleitt að skuldbinda sveitarfélögin við það að skipta bara við Íbúðalánasjóð að þessu leyti. Hitt sem skiptir miklu máli að gera er að breyta reglum um skuldaþak sveitarfélaga þannig að áhugasöm sveitarfélög sem eru skuldsett hér í nágrenni höfuðborgarinnar, ég nefni bæði Kópavog og Hafnarfjörð vegna samtala við forustufólk þar, geti ráðist í frekari uppbyggingu félagslegs húsnæðis og reki sig ekki upp undir skuldaþakið sem sett hefur verið. Það eru engin efnisleg rök fyrir því að félagslegar íbúðir telji upp í skuldaþakið. [[Forseti hringir.]]Það er mjög mikilvægt að breyta reglum að þessu leyti og þetta eru hvort tveggja atriði sem er einfalt fyrir ráðherrann að koma strax með breytingartillögur um og geta skipt mjög miklu máli.
Herra forseti. Ég þakka fyrir hvatninguna. Ég held að þetta sé eitt af því sem ég get tekið undir að sé mikilvægt fyrir innanríkisráðuneytið að skoða sem snýr að sveitarstjórnarlögunum og þeim reglum sem snúa að skuldsetningu sveitarfélaga. Það sem hefur hins vegar verið bagalegt að vinna með er að það liggja ekki fyrir neinar áætlanir sveitarfélaganna um það hver þörfin eftir félagslegu húsnæði er. Reykjavíkurborg steig kannski fyrst sveitarfélaga það skref að samþykkja uppbyggingu á 100 félagslegum íbúðum á ári næstu fimm árin. Það snýr að fólki sem er í félagslegum eða fjárhagslegum vanda. Við eigum enn þá eftir að fá upplýsingar um húsnæði fyrir fatlað fólk. Við eigum líka eftir að fá upplýsingar um þjónustuíbúðir fyrir aldraða og síðan er mikilvægt að skoða hver uppbyggingarþörfin er varðandi námsmenn. Þetta er nákvæmlega það sem við erum að reyna að ná utan um með sveitarfélögunum. Það sama gildir varðandi breytingarnar á húsaleigubótunum. [[Forseti hringir.]]Ég tek undir að það er mjög mikilvægt. Ég fagna því líka að aðilar vinnumarkaðarins hafa verið að tjá sig [[Forseti hringir.]]mjög skýrt um mikilvægi húsnæðismála nú í aðdraganda kjarasamninga.
Forseti. Í haust sagði hæstv. forsætisráðherra um lekamálið að það væri hið leiðinlegasta mál, sem það auðvitað var fyrir flesta. Hann lýsti því jafnframt yfir, í fréttaviðtali við Ríkisútvarpið 12. nóvember, að hann styddi ráðherrann til áframhaldandi setu og sagði, með leyfi forseta, orðrétt: „Hún er á margan hátt fórnarlamb í þessu máli. Hins vegar virðist liggja ljóst fyrir að hún hafi ekki haft aðkomu að þessu máli né vitneskju …“ Nú vitum við að þetta er rangt, þ.e. það liggur fyrir að þetta var röng fullyrðing hjá hæstv. forsætisráðherra og hann getur ekki staðið við hana í dag. Látum það liggja á milli hluta. Forsætisráðherrann gagnrýndi nokkrum dögum síðar, þegar hæstv. fyrrverandi ráðherra hafði sagt af sér embætti, þjóðina fyrir umræðuhefðina sem hæstv. forsætisráðherra taldi að einkenndist meira af hatri en rökræðum og sú hlið málsins væri afar dökk. Með leyfi forseta, sagði hæstv. ráðherra í viðtali við Morgunblaðið: „Ég held að það sé ástæða fyrir alla til þess að hafa áhyggjur af því hvernig þjóðfélagsumræðan hefur þróast. Hún er auðvitað afleiðing af ákveðnum tíðaranda sem hefur verið ríkjandi undanfarin ár. En sá tíðarandi er ekki til þess fallinn að byggja upp og gera samfélagið betra.“ Hann segir að það þurfi meira af rökræðu og minna af hatri og segir í lokin, eða yfirskrift fréttarinnar er sú: „Niðurstaða fréttarinnar er sú að þjóðin þarf að læra af þessu máli.“ Nú spyr ég hæstv. ráðherra: Hvað telur hæstv. ráðherra að þjóðin þurfi að læra af málinu nú þegar niðurstaðan liggur fyrir? Hvað ráðleggur hæstv. forsætisráðherra þjóðinni að læra af þeim niðurstöðum sem nú liggja fyrir? Hvernig á þjóðin að bregðast við?
Virðulegur forseti. Fyrst er þess að geta að forsendur spurningar hv. þingmanns eru rangar, í meginatriðum. [[Hlátur í þingsal.]]- Gott að geta glatt hv. þm. Árna Pál Árnason, það var tími til kominn. Í fyrsta lagi veit ég ekki til þess að það hafi komið neitt fram um það að hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir, fyrrverandi innanríkisráðherra, hafi haft aðkomu að því að leka upplýsingum úr ráðuneytinu. Í öðru lagi hef ég aldrei haldið því fram að þjóðin ætti að læra af lekamálinu. Það kann að vera að fyrirsögn á frétt þar sem rætt var við mig hafi verið á þann hátt, en þegar hefur komið fram leiðrétting á því eins og hv. þingmaður mundi vita ef hann fylgdist betur með fjölmiðlum, enda hef ég iðulega varað við því að menn temji sér það sem er sérstaklega sósíalistum og fólki á sitt hvorum kantinum í pólitíkinni allt of tamt, að tala um þjóðina eins og einn einstakling og telja sig talsmenn þess einstaklings. Menn eru komnir inn á vafasamar brautir þegar þeir fara að ræða um sjálfa sig sem talsmenn þjóðarinnar í heild og líta á þjóðina sem eina persónu, svo að spurning hv. þingmanns er röng.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir uppákomuna og skemmtunina sem hann veitti okkur með svari sínu. Það getur vel verið að forsendur spurningar minnar hafi verið rangar en forsendurnar voru viðtal við hæstv. forsætisráðherra, skráð viðtöl á tveimur fjölmiðlum. Ég vitnaði beinlínis til hans orða, að þjóðfélagsumræðan hafi einkennst meira af hatri en rökræðu, hafi verið skaðleg og að það liggi ljóst fyrir að hæstv. fyrrverandi dómsmálaráðherra hafi hvergi komið að því máli sem hún var sökuð um. Ég átta mig engan veginn á því, það er erfitt að svara vitleysu, hvernig á að svara þeim yfirlýsingum sem komu fram áðan frá hæstv. forsætisráðherra um að það liggi fyrir að hæstv. fyrrverandi dómsmálaráðherra hafi ekki komið neitt að þessu máli þegar öll gögn málsins liggja fyrir. Kannski er sá lærdómur sem við eigum að draga af þessu máli - hæstv. forsætisráðherra, ég, þjóðin - að trúa ekki alltaf á samsæriskenningar þó að þær hljómi vel.
Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en ítrekað það sem fram kom hjá mér hér áðan. Í fyrsta lagi er það ekki rétt, sem hv. þingmaður segir, að það hafi verið haft eftir mér að þjóðin ætti að læra af þessu lekamáli svokallaða. Í öðru lagi ítreka ég það sem ég sagði áðan, og hv. þingmaður leiðrétti það ekki: Ég veit ekki til þess að hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir hafi komið að því að leka upplýsingum úr innanríkisráðuneytinu.
Virðulegur forseti. Þann 20. október 2014 lagði ég fram skriflega fyrirspurn til fjármálaráðherra um ráðstöfun 80 milljarða kr. í svokallaða leiðréttingu, stóru millifærsluna. Ég fékk svar við þeirri fyrirspurn tæpum tveimur mánuðum síðar. Í svarinu fólst ekkert svar, þ.e. að spurningunni yrði ekki svarað heldur yrði vísað til skýrslu sem á að koma fram einhvern tíma síðar á árinu. Við það get ég ekki sætt mig og setti mig í samband við virðulegan forseta til að leita hjálpar við að kreista svar út úr fjármála- og efnahagsráðherra. Það svar er ekki enn þá komið þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir og hef ég því ákveðið að leita réttar míns til að krefja ráðherrann um að gegna skyldum sínum og svara fyrirspurnum sem fyrir hann eru lagðar. Það verður þá gert samkvæmt þeim leiðum sem mér eru færar utan þings.
Þetta mál var tekið hér upp í ræðustól Alþingis og sömuleiðis á fundi forsætisnefndar Alþingis á fundi þingflokksformanna. Forseti brást þannig við að hafa samband við ráðuneytið sem svaraði því til að farið yrði í það að svara þessum fyrirspurnum, sem eru þrjár talsins, með fyllri hætti en gert hafði verið. Ætlunin var sú og ég hafði vonast til þess að hægt yrði að dreifa því svari við upphaf þings eftir áramótin. Svo varð ekki. Forseti hefur sömuleiðis verið í sambandi við fjármálaráðuneytið í þessum mánuði og hefur fengið þau svör nýjust, sem greint var frá á fundi þingflokksformanna nú fyrr í dag, að þess væri að vænta að þessi svör sem hv. þingmaður hefur hér kallað eftir litu dagsins ljós nú um miðja vikuna.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að lesa 3. gr. vopnalaga nr. 16/1998, en hún er svohljóðandi: „Lög þessi gilda ekki um vopn, tæki og efni skv. 1. og 2. gr. sem eru í eigu Landhelgisgæslu, lögreglu, fangelsa eða erlendra lögreglumanna eða öryggisvarða sem starfa undir stjórn lögreglu. Ráðherra setur um þau sérstakar reglur.“ Í stuttu máli þýðir þetta að vopnalög gilda ekki um lögreglu. Lögreglan vinnur eftir leynilegum reglum sem ráðherra setur. Það hefur átt sér stað heilmikil og mikilvæg umræða um hvort heimild sé til þess að halda þeim reglum leyndum, en hvernig sem því líður er tilfellið núna að þær eru leynilegar. Þær eru svo leynilegar að ekki einu sinni þingmenn hafa aðgang að þeim. Sjálfur hef ég einu sinni barið þær augum og var það á fundi allsherjar- og menntamálanefndar og þurfti ég að kvitta bæði fyrir móttöku og skil á þeim sama fundi. Mér eru ákveðnir hlutir í þeim minnisstæðir, en ekkert minnisstæðara en það mat mitt að leyndin yfir þeim sé fullkominn óþarfi. Réttilega eru valdbeitingarheimildir lögreglunnar miklar og langt umfram þær heimildir sem venjulegur borgari hefur. Af þeim sökum er grundvallaratriði að þær valdbeitingarheimildir sem yfirvöld hafa umfram borgara sína séu í skjóli lýðræðislegs umboðs. Ekkert vald yfirvalda er lögmætt nema með lýðræðislegu umboði. Meðan valdbeitingarheimildir lögreglunnar eru leynilegar er þetta lýðræðislega umboð ómögulegt og því ekki til staðar. Það er fyrsta vandamálið við leynd þessara reglna, skortur á lýðræðislegu umboði. Annað vandamál sem ekki er jafn oft nefnt er að lögreglumenn sjálfir geta ekki borið af sér sakir sé valdbeiting þeirra gerð tortryggileg. Í hinu svokallaða Hraunbæjarmáli, fyrsta máli á Íslandi þar sem lögregla skaut mann til bana, var farið eftir þessum leynilegu reglum, eða svo er okkur sagt. Þótt ég hafi enga ástæðu til að vefengja mat yfirvalda og dómara þá skortir mig líka flesta burði til að staðfesta það vegna þess að ég get ekki borið þessar reglur undir einn eða neinn, hvorki lögfræðinga né almenning. Í október 2014 komst í fréttirnar að ríkislögreglustjóri hefði keypt eitthvað um 150–250 vélbyssur, en tölurnar voru ekki nákvæmar á þeim tíma. Umræðan í kjölfarið einkenndist nær alfarið af óljósum og misvísandi svörum frá ýmsum stöðum í stjórnsýslunni og jafnvel hér á hinu háa Alþingi. Það voru misvísandi upplýsingar um meira eða minna allt sem viðkom málinu, hvort sem það var fjöldi vopnanna, gerð þeirra, áætluð notkun, ástæður fyrir kaupum, heimildir til notkunar eða tilætlan nú, eða hvort byssurnar hefðu yfir höfuð verið keyptar eða hvort þær hefðu fengist gefins. Annan eins farsa af stjórnmálaumræðu hef ég ekki upplifað síðan í alþingiskosningunum 2013. Þessu lauk með þeirri klaufalegu niðurstöðu að hætt var upptöku byssanna vegna ágreinings milli Íslands og Noregs um hvort borga ætti fyrir þær eða ekki. Sumir fögnuðu sigri yfir þeim málalokum, en eftir standa allar veigamestu spurningarnar sem varða vopnaburð og valdbeitingarheimildir lögreglunnar. Hvaða vopn þarf lögreglan? Hversu mikið og hverra tegunda? Til hvers? Undir hvaða kringumstæðum mun hún beita þeim? Við munum engum slíkum spurningum svara í dag. Ástæðan fyrir því er einföld; við höfum ekki forsendurnar. Vopnaburður og valdbeitingarheimildir lögreglunnar eru leyndarmál og skiptir niðurstaða okkar á hinu háa Alþingi í sjálfu sér engu máli því að við vitum næstum því ekkert hvað við erum að tala um og megum ekki segja frá því litla sem við þó þekkjum. Fyrsta skrefið er því að afnema þá leynd sem hvílir yfir valdbeitingarheimildum lögreglunnar þannig að lýðræðisleg umræða um þessi mál geti hafist fyrir alvöru og þar af leiðandi lýðræðislegt umboð fengist. Eitt gott kom út úr byssumálinu, en það var að hv. allsherjar- og menntamálanefnd hyggst funda reglulega með ríkislögreglustjóra um þarfir lögreglunnar á vopnaburði og valdbeitingarheimildum. Það er jákvæð þróun en er þó langt frá því að vera nóg vegna þess að í kjölfar slíks fundar geta kjörnir fulltrúar engu frekar tjáð sig opinberlega um málið né haft nokkuð um málin að segja þar sem ákvarðanir liggja enn þá hjá framkvæmdarvaldinu sjálfu. Ég legg til að þjóðin hafi rétt til að þekkja valdmörk yfirvalda. Því legg ég til að valdbeitingarheimildir lögreglu verði gerðar opinberar. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu sem ég tel vera afar mikilvæga og mikilvægt að hún eigi sér stað hér í sölum Alþingis. Eins og við þekkjum er hlutverk lögreglunnar í landinu að tryggja öryggi okkar borgaranna. Það er grundvallaratriði í réttarríki að lögreglan hafi burði til þess að tryggja öryggi og jafnframt að almenningur treysti lögreglunni til að sinna því starfi og að lögreglan standi undir því trausti. Við erum lánsöm og höfum verið lánsöm að búa í landi þar sem traust almennings gagnvart lögreglunni er mjög mikið. Sú meginregla gildir eins og þingmönnum er kunnugt að íslenskir lögreglumenn eru ekki vopnaðir skotvopnum við dagleg störf og vopnin eru geymd á lögreglustöðvum eða lögreglubifreiðum. Undir vissum kringumstæðum er lögreglu heimilt að vopnast. Settar hafa verið tilteknar reglur um valdbeitingu lögreglumanna um meðferð á notkun valdbeitingartækja, en þær voru settar árið 1999 af þáverandi dómsmálaráðherra, samkvæmt heimild í 3. gr. vopnalaga frá 1998. Þær hafa ekki verið gerðar opinberar hingað til, það er alveg rétt. Ástæðan fyrir leynd þeirra reglna og leynd á efni þeirra er fyrst og fremst sú að reglurnar hafa að geyma upplýsingar um skipulag löggæslu og varða öryggi ríkisins. Við mat á því hvort reglurnar séu birtar verður að hafa í huga hvort opinberun reglnanna raski almannahagsmunum. Einnig þarf að huga að því að tilurð reglnanna á ekki að vera til þess að skapa tortryggni í garð lögreglunnar. Í nágrannaríkjum okkar eru þær birtar en ekki endilega í sinni ítarlegustu mynd. Þetta er hluti af þeim sjónarmiðum sem leggja þarf til grundvallar við mat á því hvort reglurnar skuli birtar. Í ljósi þessa kannaði ég, þegar ég kom til starfa í innanríkisráðuneytinu, afstöðu ríkislögreglustjóra, Landssambands lögreglumanna, og lögreglustjóra í landinu auk Landhelgisgæslunnar til þess að birta umræddar reglur. Afstöðu þeirra fékk ég núna rétt fyrir helgi og eftir stendur endanleg ákvörðun mín að ákveða birtingu þeirra. Við þá ákvörðunartöku þarf að tryggja það grundvallarstef að öryggi borgaranna þarf ætíð að vera í öndvegi. Í lögreglulögum eru lögfest ákvæði um skyldur lögreglumanna, valdbeitingarheimildir og handtökuheimildir, leit á mönnum og önnur afskipti af borgurunum. Samkvæmt 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, er lögreglu heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna. Aldrei má þó ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni. Grundvallarregla þessi felur í sér að stjórnvöld verða að gæta hófs í meðferð valdsins. Lögreglunni ber ávallt að hafa meðalhófsregluna í heiðri við framkvæmd starfa sinna. Þá setja reglur 12. og 13. gr. almennra hegningarlaga um neyðarvörn og neyðarrétt og valdbeitingu lögreglu takmörk. Samkvæmt 12. gr. almennra hegningarlaga má ekki beita vörnum sem eru auðsjáanlega hættulegri en árásin og það tjón sem af henni mátti vænta gaf ástæðu til. Það leiðir af þessari reglu að ekki komi til greina að nota skotvopn nema í ýtrustu neyð þegar atvik hafa þróast með þeim hætti að það er óhjákvæmilega síðasta úrræði. Ríkislögreglustjóri leggur mat á þörf lögreglu fyrir búnað þó ákveðin notkun vopna og hverrar gerðar vopn sem tilgreind eru í reglunum skuli vera. Það þarf til að mynda ekki atbeina ráðherra eða ráðuneytis til kaupa á vopnum svo fremi að fyrir hendi séu fjárheimildir og kaupin séu í samræmi við settar reglur. Mat ríkislögreglustjóra á trúnaðarþörf lögreglunnar byggist á áhættumati á víðtækum grunni sem tekur mið af þróun mála hérlendis og erlendis og segir til um líklega framtíðarþróun. Þá hefur síðustu áratugi verið litið til norsku lögreglunnar varðandi fyrirmyndir að viðbúnaði lögreglu, svo sem hvað varðar sérsveitina og annað vopnaðan viðbúnað. Óheimilt er að nota annan búnað og vopn en þann sem samþykktur er af ríkislögreglustjóranum. Markmiðið er að lögreglan noti samræmdan búnað sem hefur hlotið viðurkenningu ríkislögreglustjórans. Hjá honum er haldin sérstök skrá um vopnaeign lögreglu. Í hana skrá lögreglustjórar upplýsingar um vopn lögregluliða og útgefin lögregluskotvopnaleyfi. Ráðuneytinu hefur borist bréf allsherjar- og menntamálanefndar um vopnaöflun lögreglu, sem var ódagsett en móttekið 13. janúar síðastliðinn. Í bréfinu kemur meðal annars fram að nefndin telji mikilvægt að hún sé upplýst almennt um stöðu löggæslumála í landinu svo að henni sé betur fært að sinna eftirlitshlutverki sínu gagnvart framkvæmdarvaldinu og að nefndin verði með formlegum hætti upplýst ef eitthvað breytist varðandi þær aðstæður. Ég hef ekkert við þá tilhögun sem nefndin kynnir í bréfinu að athuga og fagna því í raun og veru aðkomu nefndarinnar að því að tryggja að löggæslustofnanir okkar hafi lagalegt umboð og getu, það er afskaplega mikilvægt fyrir umræðuna um þetta í landinu. Ég vil að lokum ítreka það sem ég sagði áðan, að með því að leita afstöðu þeirra sem gerst þekkja til þessara mála, þá er ég núna að undirbúa að taka ákvörðun um hvernig ég held á meðferð þessara reglna.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu og góðum svörum hæstv. ráðherra og vildi leggja áherslu á nokkur atriði í málinu. Í fyrsta lagi er óumdeilt að full ástæða er til að lögregla hafi heimildir til beitingar vopnavalds og að þær séu eðlu málsins samkvæmt bundnar meðalhófi eins og hæstv. ráðherra rakti áðan. Það er líka eðlilegt að lögregluyfirvöld fari með mat á búnaðarþörf og endurnýjunarþörf á búnaði. En í því máli sem upp kom á haustmánuðum snerist umræðan að stóru leyti um það hvar vopn yrðu geymd. Ákvörðun um að auka aðgengi almennra lögreglumanna að vopnum í daglegri löggæslu er pólitísk ákvörðun og ekki ákvörðun einstakra lögregluyfirvalda. Það að taka til dæmis ákvörðun um að skotvopn séu að jafnaði geymd í lögreglubifreiðum hefur áhrif á möguleika lögreglumanna á að beita þeim og getur einnig haft áhrif á vígbúnað og viðbúnað glæpamanna. Þess vegna er mjög mikilvægt að fara að gát þegar rætt er um almennt aðgengi að vopnum. Í öllum nágrannalöndum okkur er það stór pólitísk spurning hvort og að hvaða marki eigi að vopna almenna lögreglumenn við dagleg löggæslustörf. Að síðustu varðandi opinberun reglnanna, en ég á fyrirspurn við hæstv. ráðherra síðar í dag um það efni nákvæmlega, og rökin fyrir að halda þeim leyndum. Þó vil ég einungis leggja á þessu stigi málsins inn það sjónarmið að í ljósi þess að í öllum nágrannalöndum okkar eru slíkar reglur opinberar má færa fyrir því gild rök að það að halda þeim leyndum auki áhættu lögreglumanna í daglegum störfum og skapi óvissu hjá brotamönnum um viðbrögð [[Forseti hringir.]]lögreglu [[Forseti hringir.]]sem sé ekki [[Forseti hringir.]]löggæslumönnum eða löggæsluyfirvöldum [[Forseti hringir.]]eða þjóðinni til bóta.
Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hér fer fram í dag. Ég hef átt kost á að kynna mér vopnamál lögreglunnar í gegnum starfið í allsherjar- og menntamálanefnd á haustþinginu. Ég er ein af þeim sem lengst af hef viljað standa í þeirri trú að Ísland sé að mestu vopnlaust land þótt það sé í raun langt frá raunveruleikanum. Í þeirri afstöðu hefur falist og felst ákveðinn tvískinnungur því ég hef samt alltaf treyst á það að ef ég lendi í því að keyra á hreindýr eða kind geti ég kallað á lögregluna sem komi hratt með byssu ef á þarf að halda. Ég hef líka upplifað að vera ein af fáum vopnlausum farþegum á leið út á land með flugi fyrir rjúpnaveiðihelgar á haustin. Staðreyndin er að byssueign á hvern íbúa hér á landi er mikil á alþjóðlegan mælikvarða samkvæmt tölfræðilegum upplýsingum. Við höfum hins vegar borið gæfu til þess að líta þannig á að byssur eigi ekki að vera á almannafæri, hvorki hjá almenningi né á vegum lögreglunnar. Í mínum huga er alveg ljóst að lögreglan þarf að hafa yfir vopnum að ráða og með það á ekki að pukra. Mitt mat er að það sé öllum til góða að reglur um vopnaeign og vopnanotkun, þ.e. valdbeitingarheimildir lögreglu, séu opinberar. Ef reglur um valdbeitingu lögreglunnar væru endurskoðaðar og í kjölfarið gerðar opinberar er ekki ólíklegt að einstök embætti þyrftu síðan að setja sér nánari starfsreglur miðað við aðstæður á hverjum stað. Hugsanlega gæti sá hluti reglnanna þurft að vera lokaður, ég er þó ekki viss. Ég kem nánar inn á þessi mál í seinni ræðu, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Umræðan sem hefur átt sér stað um vopnaöflun og vopnaburð lögreglu undanfarið hefur leitt ýmislegt sérkennilegt í ljós. Meðal þess sem stingur í augun er að innanríkisráðherra virðist eiga afar erfitt með að svara þremur fyrirspurnum þingmannsins Katrínar Jakobsdóttur um vopnaeign, vopnaöflun og vopnaburð lögreglu og Landhelgisgæslu. Það vekur furðu að ekki skuli vera hægt að svara spurningum hennar greiðlega. Maður spyr sig hvað veldur því að innanríkisráðuneytið getur ekki staðið skil á svörum við spurningum um það hvort við ákvörðun á því hvar skotvopn lögreglu skuli vistuð sé fylgt niðurstöðum þarfagreiningar, áhættumats eða annars formlegs mats á því hvar þörf sé fyrir slík vopn. Hvers vegna er ekki hægt að svara spurningum um það hvaða aðili innan eða utan lögreglu leggi mat á þörf lögreglunnar fyrir skotvopn, eins og hæstv. ráðherra nefndi hér áðan? Sú kynduga og farsakennda atburðarás sem varð í kringum tilraunir Landhelgisgæslunnar til að flytja skotvopn frá Noregi afhjúpaði ýmsa veikleika í þessum málaflokki. Helst var að skilja af því sem fram kom í þessu samhengi að þörf íslenskra löggæslustofnana fyrir skotvopn réðist af því hvenær norski herinn þyrfti að losa sig við aflóga byssur. Lýsingar á samningagerðinni við Norðmenn báru með sér að það væri í meira lagi óljóst hvaða aðilar það væru innan íslenskra löggæslustofnana sem mættu skuldbinda íslenska ríkið til vopnaöflunar, en viðtakendur virtust hafa vaðið mjög í villu um það hvort þeir væru að taka við gjöfum eða gera samning um kaup á greiðsluandvirði samkvæmt því. Svona ráðslag er auðvitað ekki til þess fallið að auka traust almennings á löggæslustofnunum landsins og er það miður, því að vitaskuld viljum við öll geta treyst því að á þeim vettvangi sé ávallt vel staðið að og fagmannlega að verkum. Það hefur komið fram að að minnsta kosti einhverjir í hópi þeirra sem stýra lögreglunni telja nauðsynlegt að bæta í vopnasafn löggæslustofnana í landinu en ekki hafa verið færð nein sannfærandi rök fyrir því að þetta mat sé rétt. Lögreglumenn hér á landi hafa fram til þessa gengið óvopnaðir til almennra löggæslustarfa, en vopnuð sérsveit lögreglunnar haft það hlutverk að fást við vopnaða menn þegar slík atvik koma upp. Þannig hafa verið glögg skil á milli hins almenna og hins sértæka þegar kemur að vopnaburði lögreglu [[Forseti hringir.]]og fyrirkomulagið hefur endurspeglað [[Forseti hringir.]]íslenskan veruleika þar sem vopnaskak [[Forseti hringir.]]heyrir sem betur fer til undantekninga.
Herra forseti. Það að valbeitingarheimildir lögreglunnar skuli vera leynilegar þýðir að almenningur getur ekki veitt lögreglunni aðhald í beitingu þeirra. Hvers vegna skiptir það máli? Ég get nefnt dæmi. Þegar ég mótmælti mannréttindabrotum íslenskra stjórnvalda gagnvart meðlimum Falun Gong á sínum tíma, þegar þeir komu hingað vegna komu forseta Kína, Jiangs Zemins, til landsins, vorum við félagarnir fjórir handteknir á Geysissvæðinu og settir upp í bíl. Við þráspurðum hvers vegna við værum handteknir. Við fengum engin svör en eftir að hafa spurt átta eða níu sinnum hlógu lögreglumennirnir svolítið í bílnum og sögðu: Þetta er ekki bandarísk bíómynd. En þeir vissu greinilega ekki það sem við vissum, að stjórnarskráin segir að það verði að upplýsa fólk um hvers vegna það sé handtekið. Af því að við vissum það fórum við í mál við lögregluna og unnum við málið fyrir héraðsdómi og létum það fé sem við fengum, eða ég gerði það alla vega, renna til Amnesty International, enda var tilgangurinn með þessu öllu saman að standa vörð um mannréttindi og gagnrýna brot á þeim. Við hefðum ekki farið af stað með neina kæru nema af því að við þekktum hvar mörkin voru varðandi valdbeitingu lögreglunnar. Við vissum að samkvæmt stjórnarskránni var lögreglan að brjóta lög, hún var að brjóta stjórnarskrána með valdbeitingu sinni. Það er svo mikilvægt að almenningur geti haft aðhald með þeim sem fara með framkvæmdarvaldið, löggjafarvaldið og dómsvaldið og sér í lagi þegar framkvæmdarvaldið beitir ofbeldi, sem það þarf vissulega og réttilega að gera við vissar kringumstæður en einmitt þess vegna þarf almenningur að vita hvar mörkin liggja og geta veitt aðhald.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda umræðuna. Hún er mjög þörf og gagnleg, hefði kannski mátt vera fyrr, en svona er þetta. Ég vil líka þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir svör hennar. Þetta er mál sem við megum aldrei láta liggja niðri, löggæslan og ekki síst vopnaeign sem kom kannski sérstaklega upp á síðasta hausti. Það þarf engan að undra að hér hafi allt farið á hvolf eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi áðan, umræðan fór hreinlega á hvolf þegar kom fram í fréttum sem birtust að lögreglan ætti að fara að vopnbúast. Ég meira að segja sjálfur hrökk í kút vegna þess að eitt af því sem gerir mig hvað stoltastan af því að vera Íslendingur er að lögreglan á Íslandi er óvopnuð og hefur verið alla tíð. Ég nefni bara búsáhaldabyltinguna frægu 2008 og 2009. Ég velti því fyrir mér í kringum þá umræðu sem varð um vopnaeign lögreglunnar í haust hvernig ástandið hefði verið ef lögreglan hefði verið vopnuð í þeim átökum. Hefði einhver látið lífið? Ég velti þessu oft fyrir mér. Það er gott fyrir okkur að velta því fyrir okkur hvað hefði gerst ef lögreglan hefði verið vopnuð. Sem betur fer eru óeirðir og uppþot á Íslandi afar sjaldgæf. Ef maður fer inn á Wikipediu þá eru talin upp 15, 16 atburðir af því tagi, óeirðir eða uppþot, verkfallsdeilur og annað, sem hafa orðið síðan 1905. Það besta við þetta allt saman er að enginn hefur dáið í þessu. En það er ekki sömu sögu að segja frá öðrum löndum þar sem lögreglan hefur vopn, þar deyr fólk. Tilfinningin sem maður hefur að hér sé vopnlaus lögregla er einstök. Ég var staddur í Bandaríkjunum yfir jólin. Ég get alveg sagt ykkur að það veitti mér enga öryggistilfinningu að labba um götur Los Angeles-borgar eða fara inn í verslanir og sjá lögreglu með skammbyssu í beltinu. Enga. Ég mun koma í aðra ræðu á eftir.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mikilvæga málefni upp en um leið vil ég leggja áherslu á að það skiptir miklu máli hvernig svona umræða fer fram. Hún þarf að byggja á réttum staðreyndum og mikilvægt að röngum upplýsingum sé ekki haldið á lofti. Slíkt getur haft áhrif á öryggi og öryggistilfinningu fólks og um leið torveldað lögreglu að sinna hlutverki sínu. Samkvæmt lögreglulögum er það fyrsta sem nefnt er sem hlutverk lögreglu að lögreglan eigi að gæta almannaöryggis og halda uppi lögum og reglu, leitast við að tryggja réttaröryggi borgaranna, vernda eignarrétt, opinbera hagsmuni og hvers konar lögmæta starfsemi. Hið sama á við um lögregluna eins og alla aðra sem gegna öryggis- eða björgunarhlutverki að fyrst þarf viðkomandi að tryggja eigið öryggi. Þessir tveir þættir, þ.e. öryggishlutverk lögreglu og öryggi lögreglumanna, hljóta að ráða því hvaða búnað lögreglan þarf til sinna starfa. Ríkislögreglustjóra hefur verið falið það hlutverk að meta þarfir lögreglu fyrir búnað, skipulag og þjálfun innan þeirra marka sem reglugerð um vopnareglur lögreglunnar segja til um. Ríkislögreglustjóri hefur unnið þarfagreiningu byggða á áhættumati og áhættugreiningu. Þannig hafa faglegar forsendur verið að baki hverri ákvörðun um þörf á búnaði, þjálfun og breyttu skipulagi. Þau vinnubrögð eiga væntanlega þátt í því að um og yfir 85% þjóðarinnar hafa treyst lögreglunni ár eftir ár. Um störf lögreglu þarf að ríkja traust. Það gæti aukið traustið ef eftirlit þingsins yrði aukið með því að Alþingi yrði betur upplýst og því kynntar þarfagreiningar, áhættumat og áhættugreiningar sem lögreglan hefur gert. Þá tel ég líka mikilvægt að fyrrnefndar vopnareglur verði gerðar opinberar þannig að ferlið og heimildir lögreglu liggi skýrt fyrir. Að lokum vil ég segja að það skiptir miklu máli hvort til umræðu sé endurnýjun eða uppfærsla á búnaði og skipulagi lögreglunnar eða grundvallarbreyting á vopnaburði. Hvorki nú né síðastliðin ár hefur nein grundvallarbreyting verið gerð á vopnaeign eða meðferð lögreglu á vopnum. Engin plön eða umræða er um að lögreglumenn gangi vopnaðir skotvopnum við dagleg störf. [[Forseti hringir.]]Hins vegar er ljóst að lögreglan verður að geta sinnt því hlutverki sínu að bregðast við þegar á þarf að halda og til þess þarf hún nauðsynlegan [[Forseti hringir.]]búnað og vopn. Það sem skiptir mestu máli er öryggi almennings [[Forseti hringir.]]og þeirra sem sinna því öryggishlutverki sé tryggt.
Forseti. Ég vil eins og aðrir þingmenn þakka málshefjanda fyrir að hafa hafið þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir hennar svör. En þessi umræða er til komin vegna undarlegra atburða, vil ég kalla það, sem komu upp á yfirborðið síðasta haust. Það kom í ljós að embættismenn geta án nokkurrar umræðu ákveðið að endurnýja, og það sem miklu meira er að uppfæra, vopnabúnað lögreglu og Landhelgisgæslu. Það var, að því er virðist, vegna þess að vopnin áttu ekki að kosta okkur neitt. Síðan kom í ljós að þessi vopn voru í geymslu úti á Keflavíkurflugvelli og tollurinn virtist ekki vita af þeim. Það var ekki fyrr en eftir alla þessa umræðu í blöðunum og annars staðar að þessi vopn voru síðan innsigluð. Enn á eftir að leiða til lykta, tel ég, hvernig þetta mátti allt verða. Ég held að það sé eitthvað að í stjórnsýslunni þarna. Það má vel vera að það sé svo að ríkislögreglustjóri geti ákveðið það einn og sér að uppfæra búnað lögreglunnar en þá þarf að breyta því. Eins og komið hefur fram eru lögin og verklagsreglurnar trúnaðarmál og hæstv. ráðherra segir hér að hún sé að hugsa um og muni á næstu dögum taka ákvörðun um hvort þær verði gerðar opinberar eða ekki. Ef hún tekur þá ákvörðun að ekki eigi að gera þær opinberar tel ég að Alþingi þurfi að koma þar að og breyta lögunum til að það verði skylda að þær séu opinberar.
Virðulegi forseti. Af umræðu haustsins liggur það fyrir að núverandi vopnaeign lögreglunnar er ekki endilega sú heppilegasta. Þegar á heildina er litið mætti segja að vopnin væru sundurleitt safn ólíkra vopna frá ólíkum tímum. Heppilegra væri að reyna að samrýma búnaðinn á landsvísu. En ég vara við því að þörf lögreglu fyrir vopn sé metin eða kynnt í ljósi sérstakrar ógnar eða í formi hræðsluáróðurs vegna tiltekinna atburða. Mat á þörf lögreglunnar fyrir vopn þarf að byggjast á fjölbreyttum verkefnum lögreglunnar og aðstöðu á hverju svæði fyrir sig. Um vopnaöflun lögreglunnar er það að segja að mikilvægt er að hún byggist fyrst og fremst á faglegum sjónarmiðum og fari eftir formlegum leiðum. Mikilvægt er að lögreglan setji sér skýra verkferla um ákvörðunartöku á þessu sviði og sé um eðlisbreytingar á búnaði að ræða séu þær breytingar ræddar á breiðari grunni. Virðulegi forseti. Svo að ég dragi þetta saman: Á Íslandi er mikið af byssum miðað við fjölda íbúa. Lögreglan þarf að hafa yfir vopnum að ráða. Um meðferð vopnanna þurfa að gilda reglur og þær reglur ættu að vera opinberar. Það skiptir máli að vopnin séu þau sem best henta og vopnaöflun þarf að fara eftir formlegum leiðum. Vopnin ættu sem sagt ekki að vera sýnileg en upplýsingar um að þau séu til staðar og hvernig unnið er með þau ættu að vera opinberar. Þannig getur okkur tekist að skapa grundvöll að áframhaldandi trausti til lögreglunnar.
Virðulegi forseti. Ekki hafa verið færð nein rök fyrir því að vopnaburður afbrotamanna hafi aukist hér svo að þörf sé á að vopna lögregluna af þeim sökum. Ekki hljómar það sannfærandi, sem heyrst hefur, að stríð í fjarlægum löndum útheimti að íslenskir lögreglumenn beri vopn við dagleg störf. Fregnir um þjálfun almennra lögreglumanna í beitingu skotvopna gefa þó tilefni til að ætla að verið sé að koma í kring breytingum í þá veru. Vissulega er því svo farið að taki lögreglumenn almennt að bera vopn við dagleg störf má gera ráð fyrir að afbrotamenn muni auka vopnaburð sinn. Með því aukast líkur á háskalegum ofbeldisverkum með tilheyrandi hörmulegum afleiðingum. Það getur vart verið hlutverk lögreglunnar að hafa forustu um slíka öfugþróun og því öllum fyrir bestu að fyrirætlanir um aukinn vopnaburð lögreglunnar verði lagðar fyrir róða hið snarasta. Þessu til viðbótar er vert að nefna að ábendingar hafa komið fram þess efnis að lagastoð fyrir vopnaburði sé veik og af því leiðir að reglur lögreglu um vopnaburð og beitingu vopna hljóta að standa á veikum grunni eins og hér hefur verið rakið. Nauðsynlegt er að fram fari athugun á þessu og umræða sem gæti leitt til breytinga í betra horf. Það er enginn vafi á því að það er þörf á að bæta löggæsluna í landinu. Hlutverk lögreglumanna er vissulega afar mikilvægt en hlutskipti þeirra ekki ávallt eins gott og vert væri. Aukinn vopnaburður mundi hins vegar engu áorka til að bæta stöðu þeirra. Langtum nær væri að láta af því verða að gera átak í að fjölga lögreglumönnum og gera þá færari í að takast á við hlutverk sitt með aukinni og bættri fagmenntun. Það kæmi bæði samfélaginu og þeim til góða. Með því væri unnt að létta af lögreglumönnum starfsálagi sem án efa er víða mikið og jafnvel svo að ekki er alltaf unnt að sinna ýmsum lögreglustörfum eins og þörf er fyrir. Í lokin langar mig að vekja athygli á því að Helgi Gunnlaugsson afbrotafræðingur hefur bent á að erlendis sé það mjög umdeilt hvort vopnaburður lögreglu auki eða dragi úr öryggi. Því má spyrja hvort þessi nýlega áhersla um aukinn vopnaburð sé í takt við raunveruleikann eins og hér kom upp í þjóðfélaginu og við ræddum meðal annars á fundi allsherjar- og menntamálanefndar.
Hæstv. forseti. Ég held að nánast allir séu sammála um að lögreglan og Landhelgisgæslan á Íslandi þarf að eiga vopn. Á fundi sem við höfðum í haust með öllum aðilum málsins kom í ljós að það þarf að vera þannig. En það er bara spurning um hvernig þetta er gert og hvort þessi leyndarhyggja sé góð fyrir okkur. Í umræðunum í haust þegar þetta var, byssumálið stóra, skrifaði Helen Ólafsdóttir mjög merkan og góðan pistil á Kjarnann en Helen starfar sem ráðgjafi hjá Sameinuðu þjóðunum, meðal annars varðandi vopna- og öryggismál. Í greininni segir hún, með leyfi forseta: „Það fyrsta sem þarf að skoða eru reglugerðir um innflutning á vopnum. Á Íslandi eru slíkar reglugerðir en lögreglan sætir sérákvæðum og er greinilegt af spurningum þingmanna að þessar verklagsreglur eru ekki mjög kunnar, ef það þá yfirhöfuð liggja fyrir slíkar reglur. Það er hins vegar venjan á Vesturlöndum að þessi mál, sér í lagi val á skotvopnum fyrir löggæslu og her, séu yfirfarin í sérstökum þingnefndum sem gæta eftirlits með framkvæmdarvaldinu, sér í lagi þar sem um útgjöld skattgreiðenda er að ræða.“ Hún segir að það sé eðlilegt að vinna þessi mál í fagnefnd. Ef ég má, með leyfi forseta, lesa niðurlag þessarar greinar: „Það skal ekki lesast þannig að ég hafi mótað mér skoðanir um það hvers kyns vopnabúnaður sé viðeigandi í þessu tilfelli og ljóst að lögreglan þarf að búa yfir tækjum og tólum til þess að verja sig og almenna borgara gagnvart glæpamönnum eða jafnvel hryðjuverkamönnum en það eru til alþjóðlegar leiðbeiningar um hvernig þessum málum skuli best háttað í lýðræðisríkjum þar sem gagnsæi stjórnsýslunnar er hornsteinn lýðræðisins og ákvarðanatakan á að vera sem næst almennum borgurum sér í lagi þegar kemur að löggæslu.“ Áfram segir hún: „Það er því kannski ábending til íslenskra stjórnvalda og þingmanna að kynna sér vel alþjóðlegar reglur og leiðbeiningar um þessi mál og skoða rækilega hvernig haldið er á spöðunum í nágrannaríkjunum. Þess má einnig geta að lögreglan í Bretlandi hefur það sem yfirlýst markmið að vera gagnsæ um kaup og notkun vopna innan lögreglunnar. Það er ekki talinn góður siður í lýðræðisríkjum að skotvopnaeign lögreglu og notkun þeirra sé einkamál lögreglu og ráðherra.“ Þarna liggur hundurinn grafinn og við eigum bara að opna umræðuna og gagnsæið í þessu þjóðfélagi. Þá þurfum við ekki að lenda í þessum vandræðum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum og hæstv. innanríkisráðherra fyrir afskaplega gagnleg og góð viðbrögð við þessari umræðu. Ef ég skil hæstv. innanríkisráðherra rétt þá er litið jákvætt til þess að opna þessar reglur en þó liggur fyrir að reglurnar voru ekki samdar með hliðsjón af því að þær yrðu opinberar og því er eðlilegt að endurskoða þær í samræmi við það. Sá sem hér stendur hefur ekkert á móti því að ýmislegt í skipulagi lögreglunnar sé leynilegt, það er sjálfsagt. Það sem er lykilatriði í þessu öllu saman er það að borgarar landsins eigi rétt á að vita hvar valdmörk yfirvalda liggja og þeir vita það ekki eins og er. Eins og hv. 9. þm. Suðurk. kom inn á hér áðan þá er hlutverk lögreglunnar að tryggja réttaröryggi borgaranna og öryggi þeirra en líka að vernda sitt eigið öryggi. Þar kemur að spurningunni um meðalhóf sem er ekki endilega borgurunum ljós. Því er mjög mikilvægt að hægt sé að varpa á það ljósi með því að hafa þessar reglur opinberar. Eitt sem ég tek eftir í þessari annars mjög svo jákvæðu umræðu er að enn er staðreyndaágreiningur um málið til staðar hér á hv. Alþingi. Það er til dæmis ekki ljóst hvernig fara átti með þessar byssur sem voru ræddar hér haustið 2014. Á sama tíma og fullyrt er að engu fyrirkomulagi sé verið að breyta, þá er réttlætt að breyta því. Á sama tíma og því er hafnað að lögreglumenn séu almennt vopnaðir, er það réttlætt að þeir séu almennt vopnaðir. Það er sá hluti umræðunnar sem þvælist kannski hvað mest fyrir borgurum landsins, þ.e. að á sama tíma og einhverju er hafnað er það réttlætt og þá umræðu er ekki hægt að útkljá nema staðreyndirnar liggi fyrir. Eins og hv. 9. þm. Suðurk. kom réttilega inn á áðan þá skiptir máli hvernig umræðan fer fram. Hún þarf að byggja á réttum staðreyndum eins og hv. þingmaður sagði, það er hárrétt. Fáum staðreyndirnar á hreint. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa gagnlegu umræðu. Ég vil, vegna þeirrar fyrirspurnar sem fyrir liggur í ráðuneytinu frá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, upplýsa að þeirri fyrirspurn hefur verið svarað. Í þessu máli þarf að gæta jafnvægis á milli þeirra sjónarmiða að lögreglan hafi þann öryggisviðbúnað sem hún þarf til að halda uppi og tryggja öryggi borgaranna í landinu og hins, sem hv. málshefjandi hefur nokkuð gert að umtalsefni, að meðferð reglna valdi ekki tortryggni gagnvart því sama hlutverki þeirra í mikilvægum störfum, einmitt til að tryggja öryggi borgaranna. Þar er þetta jafnvægi sem við erum að leita að í þessari umræðu. Ég vil endilega undirstrika það í því að nálgast umræðuna frá þeim sjónarhóli. Ég vil einnig segja að það er ástæða til að ítreka að íslenskir lögreglumenn eru ekki vopnaðir skotvopnum í sínum daglegu störfum, það er ekki þannig hjá íslensku lögreglunni. Hins vegar er það svo, og það hljóta menn að sjá, að það verður að vera mat ríkislögreglustjóra og yfirmanna lögreglunnar í landinu hvernig vopnabúnaði lögreglunnar er háttað. Umræðan sem fór af stað í haust, og ég fylgdist með úr fjarlægð, fór dálítið út um víðan völl af því að menn voru að tala um svo ólíka hluti og náðu ekki saman um það hvað verið væri að tala um. Ég held að menn hljóti að vera sammála því að til að tryggja öryggi í landinu þarf lögreglan ákveðnar heimildir og henni eru tryggðar þær. Spurningin sem eftir stendur er þessi: Liggur það almennilega fyrir eða er mönnum alveg ljóst hverjar þær heimildir eru?
Virðulegi forseti. Þann 10. apríl árið 2013 skilaði starfshópur sem vann innan fjármálaráðuneytisins niðurstöðum sínum og tillögum hvað varðar opin gögn sem ber yfirskriftina Opin gögn og birting fjárhagsupplýsinga ríkisins. Þetta var liður í verkefni sem sett var af stað til þess að auka aðgengi fólks og Íslendinga allra að fjárhagslegum málefnum hins opinbera, sem ég tel að skipti alveg gríðarlega miklu máli í því að auka gagnsæi stjórnsýslunnar, auka aðhald og getur líka sparað töluverða vinnu og kostnað innan stjórnsýslunnar við það að svara fyrirspurnum um hin fjárhagslegu málefni. Þetta er líka hluti af nýjum tímum og liður í að nýta þá tækni sem til er til þess að veita góðan aðgang að fjárhagslegum málefnum hins opinbera. Það er orðið gríðarlega lítið mál að gera þetta. Það sem nefndin gerði á þessum tíma var að hún bjó til og kláraði að búa til ákveðið leyfi sem gildir fyrir þau gögn sem opnuð eru og þá gagnapakka sem opnaðir eru innan fjármálaráðuneytisins. Síðan voru lagðir til og tilnefndir ákveðnir gagnapakkar sem voru opnaðir sem svokölluð hrágögn, þannig að aðilar sem til þekkja geti tekið gögnin og unnið með þau og birt skýrar myndir af fjárhagsupplýsingum hins opinbera. Við töldum best að birta þetta sem hrágögn en ekki á vefsíðu ríkisins, þ.e. að ríkið væri ekki að matreiða þessar upplýsingar heldur væru hrágögnin aðgengileg svo að þriðji aðili gæti nýtt þau og birt þau, t.d. fjölmiðlar. Síðan þetta var hafa fleiri gagnapakkar ekki verið birtir. Ég er dálítið undrandi á því vegna þess að búið var að skilgreina leyfið og það hafði sýnt sig að tilraunin sem farið var af stað með í apríl 2013 gekk vel og gekk upp. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvað hafi verið gert síðan að þessi fyrstu skref voru stigin í apríl 2013 til þess að auka aðgengi að fjárhagsupplýsingum hins opinbera. Hvað ætlar hæstv. ráðherra sér að gera næst í þeim efnum? Ég veit að það er í gangi vinna á vegum innanríkisráðuneytisins sem er þá að vinna fyrir Stjórnarráðið í heild sinni. Það er gott og vel. Sú vinna getur haldið áfram. En það sem ég átta mig ekki á er hvers vegna sú vinna virðist hafa stöðvað það að fjármálaráðuneytið héldi áfram að tilnefna gagnapakka og opna enn frekar fyrir aðgengi að fjárhagsupplýsingum hins opinbera, vegna þess að það á í raun ekkert að vera því til fyrirstöðu að halda verkefninu áfram og þarf aðeins að taka ákvörðun um gera það.
Herra forseti. Vorið 2013 starfaði starfshópur á vegum forsætisráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis að því að gera upplýsingar úr bókhaldi ríkisins aðgengilegar almenningi samkvæmt viðmiðum um opinber gögn. Hópurinn vann með gögn frá Fjársýslu ríkisins og var ákveðið að gögnin sem fram til þess höfðu komið fyrir sjónir fárra yrðu hér eftir birt og uppfærð á nýju vefsvæði til framtíðar fyrir opin gögn á vefnum island.is undir vefslóðinni opingogn.is. Gögnin sem ákveðið var að birta snertu árshluta- og mánaðaruppgjör ríkissjóðs. Þau voru birt á hrágagnaformi og notast við CSV-skráarsnið. Það eru aðgengilegar skrár þar sem gildi eru aðskilin með kommum og hægt er að opna þær í öllum helstu gagnavinnsluforritum. Starfi hópsins lauk með því að ákveðið var að fara að tillögu um að birta gagnasöfnin á opingogn.is. Frá þeim tíma hefur verið unnið að því í samstarfi ráðuneytisins, Þjóðskrár og Fjársýslu ríkisins að uppfæra gögnin reglulega á vefnum. Þarna er verið að vinna að þessum málum í fyrsta sinn. Í ferlinu hafa komið upp hnökrar en unnið hefur verið að því að leysa þá. Nú er þetta á vefnum sem aðgengilegar upplýsingar upp úr árshluta- og mánaðaruppgjörum frá 2010 til og með september 2014. Gögnin verða svo uppfærð eftir því sem fram líður. Auk þessa skoðaði hópurinn nokkur erlend leyfi vegna opinberra gagna og mótaði sérstakt leyfi fyrir gögn fjársýslunnar en sú vinna nýtist áfram við mótun almenns leyfis, eins og ég kem að á eftir. Frá því að starfi hópsins lauk hafa þessi mál áfram verið í skoðun í fjármálaráðuneytinu í takti við stefnu ríkisstjórnarinnar um að auka aðgengi almennings að gögnum hins opinbera, einkum upplýsingum sem snerta ráðstöfun almannafjár. Eins og fyrirspyrjandi kom inn á er það svo að með auknu aðgengi almennings að upplýsingum leggjum við grunn að betri nýtingu almannafjár og aukum enn frekar vitund allra og skilning á því í hvað skattpeningarnir fara. Mikilvægt skref í þessa átt var stigið síðastliðið sumar hjá Fjársýslu ríkisins þegar stofnunin kynnti ríkisreikning fyrir árið 2013. Þá var jafnframt opnaður nýr vefur, rikisreikningur.is, sem ætlað er að veita gott aðgengi að ríkisreikningi hvers árs í anda opinna gagna. Á vefnum er að finna sundurliðun á tekjum og gjöldum ríkisins frá árinu 2004. Gögnin er hægt að skoða á margvíslegan hátt. Á vefnum er að finna almenn yfirlit, en einnig er hægt að kafa dýpra og fá upplýsingar niður á kostnaðartegundarlykil. Vefurinn gefur fólki tækifæri á að bera saman ýmis útgjöld á vegum ríkisins, t.d. eftir stofnunum og árum, með aðgengilegri hætti en verið hefur. Það hefur komið mér nokkuð á óvart hversu hljótt þetta hefur farið, þetta er nefnilega töluvert mikil bylting í auknu aðgengi almennings að kostnaðarlyklum ríkisins. Það kom reyndar í ljós til að byrja með að sumir fjölmiðlar nýttu hann töluvert til að varpa ljósi á þróun ýmissa ríkisútgjalda, en síðan finnst mér hafa dregið nokkuð úr því eftir því sem frá hefur liðið, en eflaust verður þetta viðvarandi gagn fyrir fjölmiðla og almenning til að afla gagna um þessi mál. Að sjálfsögðu getur vefurinn nýst fleirum. Þessi vefur, rikisreikningur.is, er skref í átt til greiðara aðgengis almennings að fjárhagsupplýsingum, eykur gegnsæi og traust. Þá má nefna að innan fjármálaráðuneytisins eru næstu skref í að auka aðgengi að fjárlagagögnum í vinnslu. Ráðuneytið hyggst taka þátt í tilraunaverkefni um nýjan alþjóðlegan fjárlagagagnastaðal sem nýtist til samanburðar á fjárlagagögnum ríkja. Samtökin Open Knowledge, sem vinna að því að opna og auka aðgengi að gögnum, hafa þróað staðalinn sem nokkur ríki eru þegar farin að prófa. Markmiðið með staðlinum er að til sé vel uppbyggt og vel læsilegt gagnasnið sem hægt er að nota til að bera saman fjárlagagögn innan og milli landa og standa vonir til að sem flest lönd muni á endanum nota kerfið. Aukið gegnsæi um störf hins opinbera er til þess fallið að auka traust almennings á stjórnvöldum, dýpka þjóðmálaumræðuna og gera hana skilmerkilegri. Upplýsingar um hvernig stjórnvöld ráðstafa almannafé er veigamikill þáttur í þeim efnum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir: Ríkisstjórnin leggur áherslu á aðgengi almennings að gögnum hins opinbera. Einkum er brýnt að auka og bæta aðgengi að upplýsingum um ráðstöfun almannafjár. Í anda þess hófst í sumar vinna á vegum nýs starfshóps í innanríkisráðuneytinu sem fjármála- og efnahagsráðuneytið á aðild að. Hópurinn á að starfa til loka árs 2015 og meðal annars vinna tillögu að stefnu um opin gögn, tillögu að leyfisskilmálum, kortleggja og meta hverjir séu mikilvægustu gagnagrunnarnir sem opna þarf aðgang að og vinna að vel hannaðri miðlægri gátt fyrir opin gögn. Markmiðið með þessu er að almenningur, fyrirtæki og hagsmunaaðilar hafi greiðan aðgang að ópersónubundnum upplýsingum úr skrám í vörslu ríkis og sveitarfélaga, upplýsingarnar verði aðgengilegar í einni gátt og endurnýtanlegar fyrir hvern sem er. [[Forseti hringir.]]Hópurinn hefur sett sér það markmið að opna aðgang að 80% mikilvægustu gagnagrunna ríkisins fyrir árslok 2016.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi ýmsa þætti sem eru í bígerð og er verið að vinna að og er mjög ánægjulegt að heyra það. Raunveruleikinn í stöðunni, eins og ég þekki hann af því að reyna að vinna djúpar og víðar breytingartillögur við frumvarp til fjárlaga sem hæstv. fjármálaráðherra leggur fram, er að aðgengi að upplýsingum er mjög lélegt, meira að segja í fjárlaganefnd. Þurfa starfsmenn þar, nefndarritarar, að stimpla inn tölur frá fjármálaráðuneytinu handvirkt inn í excel-skjal til þess að geta unnið með það. Þannig er raunveruleikinn eins og ég þekki hann. Við skulum vona að eitthvað af þeim atriðum sem hæstv. fjármálaráðherra nefnir séu til bóta hvað þetta varðar. Svo er eitt annað sem er gott að nefna: Á Íslandi er aðgengi að upplýsingum frá hinu opinbera afleitt. [[Forseti hringir.]]Það tekur okkur niður í öllum „indexum“ þegar kemur að upplýsingum og notkun á internetinu o.s.frv. Bara á síðasta ári féllum við niður um 14 sæti [[Forseti hringir.]]hvað þetta varðar í alþjóðlegu „indexi“. Raunveruleikinn er sá að staðan er slæm, hún fer versnandi. [[Forseti hringir.]]Ég vona að …
Virðulegi forseti. Það er ýmsu að fagna þegar kemur að gegnsæi í fjármálum hins opinbera en þó verður að ítreka það sem hv. 10. þm. Reykv. s. nefndi að hvað varðar gegnsæi erum við á niðurleið þegar kemur að samanburði við önnur lönd. Við stöndum okkur ágætlega í viðleitni. Það er aðeins þar sem við virðumst standa vel. Það hefur hins vegar versnað, alla vega síðasta árið, samkvæmt skýrslu sem er stolið úr mér hvað heitir, ég sá hana fyrir örfáum dögum. Það er alveg þess virði að halda því til haga að við þurfum að gefa í þegar kemur að gegnsæi. Mig langar að stinga upp á því við þessa umræðu, þótt það sé ekki endilega spurning hv. þingmanns til hæstv. ráðherra, því að á rikisreikningur.is, sem er afbragðstól ef út í það er farið og mjög gott að mörgu leyti, sjáum við ekki beinlínis til hvaða fyrirtækja og til hvaða aðila peningarnir renna, ég hef alla vega ekki fundið það - mér þætti það góð framtíðarmúsík [[Forseti hringir.]]ef við reyndum að opna algjörlega á fjármál ríkisins þannig að við sæjum hvert hver króna fer.
Virðulegi forseti. Athugasemd hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar á mjög vel við það sem ég spyr um sem er hvert hæstv. fjármálaráðherra vill stefna í þessum málum. Það sem hér var nefnt fellur þar undir. Ég er ein af þeim sem telja að við eigum að ganga eins langt og mögulegt er og reyna að hafa sem mest og best aðgengi að upplýsingum og gögnum hins opinbera á veraldarvefnum. Að mörgu leyti er þetta líka til mikils hagræðis fyrir stjórnsýsluna. Ég sé fyrir mér að menn geti gengið að upplýsingum eins og um hvernig verið er að ráðstafa svokölluðu skúffufé ráðherra, hverjir verktakar á vegum hins opinbera eru o.s.frv. Þannig er stjórnsýslan ekki alltaf í þeirri vinnu að taka upplýsingarnar saman fyrir fjölmiðla heldur getur hver og einn gengið að þeim vísum í gegnum netið. Til þess eigum við að nota netið og ég tel að þangað eigum við að stefna. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvar hann sjái fyrir sér að við endum þessa vegferð, vegna þess að ég tel að það skipti máli að við vitum ekki aðeins hvaða skref við ætlum að taka næst heldur hvar við viljum enda. Svo vil ég hvetja hæstv. ráðherra til dáða. Þetta með ríkisreikninginn var vel gert. Það er líka vel gert sem verið er að gera í innanríkisráðuneytinu í þeirri vinnu sem þar fer fram en það á samt ekki að stoppa fjármálaráðuneytið í því að halda áfram að tilnefna ný gagnasöfn, sem geta þá farið í birtingu undir leyfinu sem þegar er til varðandi fjársýsluna og hæstv. ráðherra nefndi. Ég vil hvetja hann til dáða í því. Hann getur kannski dustað rykið af þeirri skýrslu sem ég nefndi áðan. Þar eru beinlínis lögð til nokkur gagnasöfn sem hægt væri að opna og vinna sem á sér stað í innanríkisráðuneytinu þarf ekki að tefja það. [[Forseti hringir.]]Ég hvet hæstv. ráðherra til að stíga næstu skref í þeim efnum snaggaralega.
Herra forseti. Ég hygg að það hafi ekki verið stigið stærra skref í að greiða fyrir aðgengi almennings að upplýsingum um ríkisfjármálin en þegar við opnuðum þennan vef á síðasta ári, rikisreikningur.is. Með því að skoða þann vef og alla möguleikana sem hann býður upp á er hægt að sjá þróun frá árinu 2004 aftur í tímann niður á einstaka bókhaldslykla hjá ríkinu og þannig, eftir að menn hafa grafið sig niður á einhverja útgjaldaþróun eða einstaka útgjaldaliði á einstökum árum, fá menn eftir atvikum tækifæri til þess að spyrja enn frekar. Væri ekki æskilegt að það væri einfaldlega hægt að skoða allar nóturnar? Jú, það væri eflaust best að við gætum haft þetta alveg galopið, en þar hefur tæknin aðeins verið að þvælast fyrir okkur. Við erum þó búin að stíga mjög stór skref í að opna þetta aðgengi. Við munum áfram í fjármálaráðuneytinu skoða möguleikana á því að taka frekari gagnapakka til skoðunar í þeim tilgangi að opna aðgengi að þeim, en í mínum huga er alveg skýrt að þeir sem borga reikninginn, almenningur í þessu landi, eiga skilyrðislausan rétt á því að fá upplýsingar um það í hvað fjármunirnir fara, á hvaða forsendum ákvarðanir eru teknar um einstaka útgjöld og að það sé alveg skýrt hvert fjármunirnir renna. Sumir eru komnir miklu lengra en við í þessu í einstökum ríkjum. Til dæmis í Bandaríkjunum hafa menn líklega gengið lengst í öllum heiminum þar sem er ákveðið viðmið að allir greiddir reikningar umfram tiltekna fjárhæð eru aðgengilegir á netinu. Í Bretlandi er mikil hvatning til sveitarfélaganna að fylgja því fordæmi og hefur gengið frekar hægt miðað við vilja ríkisstjórnarinnar þar í landi. Mér finnst að við mættum gera meira á sveitarstjórnarstiginu og mér sýnist að með vefnum [[Forseti hringir.]]rikisreikningur.is hafi ríkið tekið ákveðið frumkvæði í þessu, en við eigum að halda þróuninni áfram og veita fólki mjög ítarlegar [[Forseti hringir.]]upplýsingar um ráðstöfun á skattfé.
Virðulegur forseti. Spurning mín til hæstv. innanríkisráðherra var lögð fram fyrir 2. umr. fjárlaga 2015 eftir heimsókn fulltrúa frá Reykjanesbæ til hv. fjárlaganefndar. Á þeim fundi kom fram að framkvæmdir væru hafnar á iðnaðarsvæðinu við Helguvík vegna kísilvers. Viðlegukantur við höfnina væri nauðsynlegur svo þjónusta mætti það kísilver þegar það tæki til starfa. Framlag ríkisins til þeirrar framkvæmdar þyrfti að vera um 180 millj. kr. og að þær þyrftu að hefjast á árinu 2015. Eftir að ljóst var að stjórnarmeirihlutinn lagði ekki til fjármagn til framkvæmda við Helguvíkurhöfn við 2. umr. fjárlaga lagði stjórnarandstaðan til að það yrði gert og gaf stjórnarmeirihlutanum ráðrúm til 3. umr. fjárlaga til að koma með tillögu í svipuðum dúr ef vera skyldi að þau gætu ekki fengið sig til að samþykkja tillögu sjórnarandstöðunnar. Stjórnarmeirihlutinn með hæstv. iðnaðarráðherra í fararbroddi málsins felldi tillöguna. Segja má að þá sé spurningunni svarað um hvort af framkvæmdinni verði á árinu 2015 því að fjárhagsstaða Reykjanesbæjar er með þeim hætti að ekkert verður þar gert nema með aðkomu ríkisins. Hæstv. iðnaðarráðherra sagði við atkvæðaskýringar, þegar hún greiddi atkvæði á móti því að ríkið kæmi að hafnarframkvæmdum við Helguvíkurhöfn, að samþykkt hefði verið í ríkisstjórn að á komandi vorþingi yrði lagt fram frumvarp til laga um að fjármagna uppbyggingu í Helguvík en að ákveðnir efnisþættir í frumvarpinu mundu þurfa samþykki Eftirlitsstofnunar EFTA. Þessi útskýring kemur eftir tæplega tveggja ára starf hæstv. ríkisstjórnar og alla þá umræðu sem fram hefur farið um málið innan og utan Alþingis á undanförnum árum. Tvisvar á síðasta kjörtímabili var samþykkt í ríkisstjórn að þegar búið væri að aflétta fyrirvörum vegna framkvæmda við Helguvík þá kæmi ríkissjóður að uppbyggingu iðnaðarsvæðisins með svipuðum hætti og gert var vegna iðnaðarsvæðisins við Bakka. Gögnin um það eru bæði í iðnaðarráðuneyti og fjármálaráðuneytinu en óratíma hefur tekið núverandi ríkisstjórn að vinna að þessu máli og til að sýna vilja í verki hefði verið borðleggjandi að hefja stuðninginn með fjármagni til framkvæmda við höfnina en mörg fordæmi eru fyrir slíkum stuðningi og varla mikið flækjustig þar á ferð eða athugasemdir af hálfu eftirlitsstofnana. Hæstv. innanríkisráðherra er bæði ráðherra sveitarstjórnarmála og hafnarmála og er væntanlega vel kunnugt um fjárhagsstöðu Reykjanesbæjar og þann vanda sem íbúar þar þurfa að horfast í augu við. Vissulega má færa rök fyrir því að sá vandi sé til kominn vegna slæmra ákvarðana meiri hluta sjálfstæðismanna í bæjarstjórn Reykjanesbæjar á undanförnum árum en einnig má færa rök fyrir því að ábyrgðin liggi hjá ríkinu, einkum í kjölfar brotthvarfs hersins og því sé krafan um aðkomu ríkisins að atvinnuuppbyggingu á Suðurnesjum réttlætanleg. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort Reykjanesbær muni fá sambærilegan stuðning og er vegna iðnaðarsvæðisins á Bakka.
Virðulegi forseti. Með lögum um heimild til handa ráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, til að fjármagna uppbyggingu innviða vegna atvinnustarfsemi í landi Bakka í Norðurþingi, nr. 41/2013, sem fjallaði sérstaklega um framkvæmdir þar var veitt heimild til að veita fjármuni á fjárlögum til uppbyggingar innviða í landi Bakka, meðal annars hafnarmannvirkja. Með breytingu á hafnalögum nr. 61/2003, með síðari breytingum nr. 119/2014, sem eins og hv. þingmanni er kunnugt um voru samþykkt á Alþingi núna 28. nóvember sl., voru veittar auknar heimildir til að veita fé úr ríkissjóði til uppbyggingar hafnarmannvirkja að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Skilyrðin eru meðal annars að verkefnið sé á samgönguáætlun, að kostnaður við framkvæmdir rúmist innan fjárlaga og að hafnarmannvirkin séu opin fyrir almennri umferð. Þá þarf tekjuöflun hafnarinnar að vera með eðlilegum hætti, en með því er átt við að tekjustofnar séu nýttir til fullnustu allt þar til rekstur hafnarinnar er í jafnvægi. Að þeim skilyrðum öllum uppfylltum getur framlag ríkissjóðs numið allt að 60% af kostnaði hafnarinnar. Það er hins vegar Vegagerðarinnar að meta það hvort umsóknir sem berast að þessu leyti til, á grundvelli þessa ákvæðis, uppfylli skilyrði laga og um forgangsröðun í framkvæmdum. Ég vil leggja áherslu á það, virðulegi forseti, að sú spurning sem beint er að mér snýr fyrst og fremst að þeim þáttum málsins. Hún snýr ekki að því hvernig umræðan hefur verið á Suðurnesjum vegna þeirra framkvæmda sem þar hafa verið. Við þekkjum báðar, ég og fyrirspyrjandi, forsögu þeirra mála, en fyrirspurn hv. þingmanns til mín snýr fyrst og fremst að þeim möguleikum sem eru gagnvart hafnalögum í þessu máli eins og ég skil það. Ég get hins vegar tekið undir það með hv. þingmanni að mér er vel kunnugt um þá þröngu stöðu sem Reykjanesbær er í vegna fjárhagsvanda og núna fyrir skömmu þurfti ráðuneytið að fallast á að útsvar yrði hækkað í Reykjanesbæ til að mæta þeim mikla vanda sem þar er. En það liggur auðvitað alveg fyrir að þær fjárfestingar sem farið hefur verið í í hafnarmannvirkjum hvíla þungt á sveitarfélaginu, enginn vafi er um það og um það þurfum við ekki að deila. Beiðnir um fjárhagsstuðning vegna hafnarframkvæmda í Reykjanesbæ, og það mál sem hér er til umfjöllunar, eru ekki nýjar af nálinni, en með þeim breytingum á hafnalögunum sem tóku gildi núna fyrir jólin er kominn lögformlegur farvegur fyrir þessar beiðnir, og ég tel að það sé afar mikilvægt. Næstu skref hafnaryfirvalda í Reykjanesbæ væru því að óska eftir því við Vegagerðina á grundvelli hinna breyttu hafnalaga að hafnarframkvæmdir í Helguvík verði metnar með tilliti til styrkhæfni ef hafnaryfirvöld hafa ekki gert það nú þegar. Mér er hins vegar ekki kunnugt um það. Einnig að óska eftir, að skilyrðum uppfylltum, að framkvæmdirnar verði teknar á samgönguáætlun við endurskoðun hennar sem nú stendur yfir, og vonandi mun ég hafa möguleika á að leggja það fram núna innan tíðar. Að öllum þessum skilyrðum uppfylltum ræðst það síðan við forgangsröðun framkvæmda með hliðsjón af því fjármagni sem er til reiðu hvort unnt er að verða við slíkum beiðnum. Þá má vekja athygli á því, eins og fyrirspyrjandi raunar gerði og ég vil ítreka hér, að hæstv. iðnaðarráðherra boðaði í desember og kynnti í ríkisstjórn áform um að leggja fram frumvarp um uppbyggingu innviða í Helguvík með svipuðum hætti og gert var vegna Bakka. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið nýjastar frá atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu er unnið að samningu slíks frumvarps og ég á von á því að það muni birtast þingmönnum næstu vikurnar.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda kærlega fyrir að opna á þessa umræðu og þakka líka ráðherra fyrir síðustu orð hennar um að það sé kannski möguleiki til þess að það verði veitt fjármagn til uppbyggingar í Helguvík. Það voru mikil vonbrigði fyrir jólin þegar tillögu sem hv. þm. Oddný Harðardóttir og fleiri lögðu fram um að setja 180 milljónir í Helguvík var hafnað, kannski ekki síst í ljósi þess að það hefði kannski gefið íbúum Suðurnesja og Reykjanesbæjar von um að eitthvað færi virkilega að gerast í Helguvík. Eins og þeir sem þekkja umræðuna vita þá hefur það verið þyngra en tárum tekur að fylgjast með því sem hefur gerst á Suðurnesjum allt frá því að fyrsta skóflustungan var tekin að Helguvík. Þetta er eitthvert leiðinlegasta mál sem nokkurn tíma hefur átt sér stað á Suðurnesjum, þessi þræta um Helguvík og ekki síst ásakanir stjórnarandstöðunnar á síðasta kjörtímabili gagnvart þáverandi ríkisstjórn, hún sagði hreinlega að ríkisstjórnin ynni gegn uppbyggingu í Helguvík. Mér sýnist þessi ekkert standa sig betur.
Herra forseti. Hv. þm. Oddný Harðardóttir ræðir hér veigamikinn þátt í efnahags- og atvinnumálum Suðurnesja. Ég vil því nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvort hún muni vinna að framgangi þingsályktunartillögu Oddnýjar Harðardóttur og fleiri hv. þingmanna sem dreift hefur verið hér og felst í því að ríkisstjórninni verði falið að leggja fram tímasetta aðgerðaáætlun um eflingu atvinnulífs og samfélags Suðurnesja þar sem útlistuð verði skipulega framtíðaráform um uppbyggingu, svo sem fjárfestingar í mannauði og nauðsynlegum innviðum efnahagslífsins og hvernig best megi styrkja þætti eins og hag barna, menntun, menningu, nýsköpun, atvinnulíf og samfélagslega innviði til að stuðla að betra samfélagi fyrir íbúa svæðisins. Það er mikilvægt fyrir þetta svæði, sérstaklega Reykjanesbæ sem á í mjög alvarlegum efnahagserfiðleikum, að tekið verði tekið heildstætt á málefnum svæðisins. Ég spyr hvort ráðherra muni ekki vinna að framgöngu þessarar tillögu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir þessa fyrirspurn og ekki síður ráðherra fyrir svör hennar. Ég vil ítreka það að ég þakka fyrri ríkisstjórn það framtak að taka þátt í uppbyggingu innviða við Bakka á Húsavík og við Húsavíkurhöfn. Það er bara gott mál þegar ríkisstjórnir taka þátt í að byggja upp samfélög og atvinnustarfsemi. Ég trúi ekki öðru, og það var nú ástæðan fyrir því að ég felldi þessa tillögu hennar Oddnýjar fyrir jólin að ég treysti orðum innanríkisráðherra og mínu fólki í ríkisstjórn um að fram kæmi frumvarp þar sem yrði tekið á þessu máli fyrir Helguvíkursvæðið og ekkert gert upp á milli landsvæða, hvort sem það er [[Forseti hringir.]]Húsavík eða Keflavík. Hvort sem það er í formi þingsályktunartillögu eða frumvarps frá hverjum sem er, [[Forseti hringir.]]ég bara fagna því og trúi því að það komi.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að ávarpa aðra þingmenn með fullu nafni.
Forseti. Ég vildi með orðum mínum hér leggja áherslu á það hvað mér finnast það einkennileg vinnubrögð að fella þá breytingartillögu sem lögð var fram, þar sem hv. þm. Oddný Harðardóttir var fyrsti flutningsmaður, held ég, eða minni hlutinn í fjárlaganefnd, með þeim orðum að það eigi að leggja fram frumvarp á þessu ári um einmitt sömu hluti. En þá hafði stjórnarmeirihlutinn ekki vit á því að eiga þá peninga á fjárlögum til að byrja framkvæmdir núna á árinu, þá ætla þeir væntanlega að setja þetta í fjáraukalög. Þetta er ekki rétt meðferð á lögum um fjárreiður ríkisins vegna þess að ef þeir fá það frumvarp samþykkt [[Forseti hringir.]]er ekkert fyrirséð um að það eigi að eyða peningum eða nota peninga til að byggja upp í Helguvík.
Herra forseti. Ég ætla ekki að gera lítið úr vanda Suðurnesjamanna, síður en svo. En ég held að hér sé svolítið að koma í ljós sá vandi sem menn reyndar sáu kannski fyrir en vildu ekki ræða, að í Helguvík, vegna þess að við erum í samanburði við Bakka á Húsavík, byrjuðu menn á öfugum enda. Ég held að það sé svolítið að koma í ljós núna að menn byrjuðu á vitlausum stað. Og ég tek aftur fram að ég ætla ekki að gera lítið úr þeim vanda sem Suðurnesjamenn eru í eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir fjallaði um. En ég vil koma því að hér að mér finnst óskynsamlegt að setja fyrirspurnina fram með þeim hætti hvort Helguvík fái sams konar fyrirgreiðslu og gert var á Bakka. Spurningin ætti kannski frekar að vera hvort menn ætli yfir höfuð að gera eitthvað í Helguvík eða ekki.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Eins og komið hefur hér fram hafa Suðurnesjamenn núna í næstum áratug sóst eftir að fá fjárhagsstuðning vegna Helguvíkurhafnar. Það eru mörg dæmi um að ríkið hafi komið að slíkum framkvæmdum og síðast var samþykkt hér, bæði í fjáraukalögum og fjárlögum fyrir árið 2015, 100 millj. kr. framlag til breytinga á höfninni í Bíldudal til þess að greiða fyrir atvinnuþróun þar. Hæstv. ráðherra talaði um það lögbundna ferli sem búið er að samþykkja með hafnalögum, en það er ekki að ástæðulausu sem verið er að bera þessi iðnaðarsvæði saman. Meðal annars stendur í byggðaáætlun fyrir árin 2014–2017, sem var samþykkt hér á þingi, í a-lið 3.2, með leyfi forseta: „Stutt verði við nauðsynlega uppbyggingu innviða vegna iðnaðarsvæðisins á Bakka við Húsavík.“ Í b-lið: „Komi til uppbyggingar iðnaðarstarfsemi á Helguvíkursvæðinu munu stjórnvöld í samvinnu við sveitarfélög á svæðinu styðja við frekari uppbyggingu innviða með sambærilegum hætti.“ Hins vegar bólar ekkert á þessu og hæstv. ráðherra sveitarstjórnarmála og hafnamála er mjög vel kunnugt um hvernig hlutirnir eru. Hún minnist á lögbundinn farveg í hafnalögum en jafnframt á það að iðnaðarráðherra sé að vinna sérlög fyrir svæðið. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því í ráðuneytinu og í ríkisstjórn að þetta hagsmunamál svæðisins verði sett í forgang og í flýtimeðferð, því að eins og hér hefur komið fram er búið að bíða eftir aðstoð vegna hafnarinnar í Helguvík í a.m.k. áratug.
Hæstv. forseti. Ég geri líka fastlega ráð fyrir því að hv. þingmaður hafi barist mjög hatrammlega fyrir því þegar hún sat í stól fjármálaráðherra á síðasta kjörtímabili. [[Gripið fram í.]]Þetta mál er ekki nýtt af nálinni, við skulum hafa það alveg á hreinu. Atvinnuuppbygging á Reykjanesi hefur staðið fyrir dyrum árum saman, margir mundu segja áratugum saman, og menn hafa reynt að koma orkufrekum iðnaði fyrir í Reykjanesbæ og í nágrenni hans, og það hefur ekki síst tafist á grundvelli vandamála í orkuöflun sem hafa verið viðvarandi undanfarin ár. Það er ekki hægt að líta bara á þessa ríkisstjórn í því. Ég vil taka það skýrt fram, virðulegi forseti, að það var ekki sérstaklega mikill vilji fyrir því í tíð fyrri ríkisstjórnar, [[Gripið fram í.]]það var ekki sérstaklega mikill vilji fyrir því. Mér finnst bara allt í lagi að það komi fram þegar menn ræða þetta hér. [[Gripið fram í.]] Hitt er annað mál og það vil ég taka skýrt fram að komið hafa athugasemdir frá ESA út af hafnarframkvæmdum á Bakka. Það þýðir að í frumvarpinu sem hæstv. iðnaðarráðherra er að undirbúa verður að taka mið af þeim sjónarmiðum sem þar eru á ferðinni. Við ætlum ekki að lenda í því að þær hafnarframkvæmdir sem farið verði í á Bakka verði með þeim hætti að standist ekki skoðun hjá ESA. [Sjá leiðréttingu innanríkisráðherra í ræðu 27. janúar kl. 14:47.] Það hljótum við öll að vera sammála um. Þess vegna tel ég rétt að bíða eftir því frumvarpi sem hæstv. iðnaðarráðherra vinnur að. Virðulegi forseti. Ég verð að láta koma fram að sumt af því sem hér var spurt að eru spurningar sem ætti náttúrlega miklu frekar að beina til hæstv. iðnaðarráðherra en mér sem innanríkisráðherra. Það sem snýr að okkur eru hafnalögin og ég hef skýrt frá því að þar þarf að fylgja lögformlegu ferli. Ég hef fulla trú á því að yfirvöld í Reykjanesbæ muni nýta sér það og þá verður að gæta að því að þau skilyrði sem þar þurfa að vera fyrir hendi verði uppfyllt.
Virðulegi forseti. Ég vil beina til hæstv. innanríkisráðherra fyrirspurn sem að sumu leyti hefur nú verið svarað, en ekki að öllu leyti í umræðunni áðan, um vopnabúnað lögreglu. Fyrirspurn mín lýtur að efnisrökunum fyrir að halda reglugerð um vopnaburð lögreglu leyndri, hver þau eru og hvort það komi til greina að afnema leyndina. Ég ítreka það sem ég nefndi áðan, það er eðlilegt og rökrétt að mat á búnaðarþörf og tækjabúnaði lögreglu sé í höndum lögregluyfirvalda, en opinberun á þessum reglum og ákvörðunum í hversu ríkum mæli lögreglumenn hafi aðgang að skotvopnum í daglegum löggæslustörfum er pólitísk ákvörðun sem eðlilegt er að við ræðum. Þó að þau rök hafi verið sett fram á sínum tíma í framhaldi af setningu reglugerðar um vopnaburð lögreglu að best væri að hafa leynd yfir henni er að mínu viti auðvelt að færa rök fyrir því að leyndin sé mjög tvíeggjað sverð. Ég vil bara setja menn í eftirfarandi stöðu: Glæpamaður sem sér aðvífandi lögreglubíl er mun líklegri til að grípa til harkalegra aðgerða gagnvart lögreglu, gagnvart fórnarlömbum á vettvangi, ef hann grunar að í lögreglubílnum sé að jafnaði að finna skotvopn. Það er auðvelt að færa fyrir því efnisrök að auðveldur aðgangur lögreglumanna með þeim hætti að skotvopnum í daglegri eftirlitsstarfsemi geti ýtt undir harkaleg viðbrögð glæpamanna og aukið viðsjár þar með bæði fyrir lögreglumenn og almenning í landinu. Þess vegna má draga af því þá ályktun að það sé rökrétt út frá almannahagsmunum að sem mest af viðbúnaðinum sé upplýst. Ég tók eftir því áðan að hæstv. ráðherra nefndi fordæmi frá öðrum Norðurlöndum um að þar væru að jafnaði helstu þættir þessara mála opinberir og ég tel að það gæti verið skynsamleg leið. Auðvitað viljum við ekki grafa undan möguleikum lögreglumanna á að halda uppi lögum og reglu og grípa til fullnægjandi viðbragða og þar af leiðandi kann vel að vera að einhverjir þættir þurfi að vera háðir leynd, en almenn leynd að þessu leyti er að [[Forseti hringir.]]mínu viti skaðleg og getur einfaldlega vakið upp óvissu meðal jafnt almennings [[Forseti hringir.]]og glæpamanna um við hverju er að búast þegar lögregla er að sinna löggæslustörfum.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Að vissu leyti ræddum við þetta aðeins áðan en ég tel þó engu að síður ástæðu til að svara fyrirspurninni fullum fetum hér og mun gera það. Reglur um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna voru settar af dómsmálaráðherra 22. febrúar 1999 af fyrrum dómsmálaráðherra Þorsteini Pálssyni. Þá voru jafnframt felldar úr gildi reglur um meðferð og notkun lögreglumanna á skotvopnum frá 1987 og reglur fyrir lögreglumenn um notkun kylfu sem voru settar 1940 sem og umburðarbréf dómsmálaráðuneytisins frá 1991–1993 um notkun úðavopna hjá lögreglunni. Reglurnar hafa frá árinu 1999 verið undanþegnar upplýsingarétti almennings með vísan til upplýsingalaga og úrskurðar þar að lútandi. Var þar meðal annars. byggt á þeim forsendum að reglurnar hafa að geyma upplýsingar um skipulag löggæslu þar sem lýst er verklagi lögreglu þegar upp koma alvarleg mál á sviði löggæslu þar sem beita þurfi valdi. Birting reglnanna kunni því að nýtast þeim sem hyggjast fremja alvarleg afbrot og draga þar með úr fælingarmætti lögregluaðgerða. Hv. fyrirspyrjandi spyr hvort það komi til greina að afnema leyndina sem hefur verið um efni reglnanna og við endanlegt mat á því hvort reglurnar verði birtar verður sérstaklega að líta til þess hvort öryggi borgaranna sé ekki ávallt í öndvegi. Eftir að ég tók við embætti innanríkisráðherra í desember sl. óskaði ég eftir viðhorfum ríkislögreglustjóra til birtingar þessara reglna um vopnaburð lögreglu í þágu þess að auka gegnsæi í þessum málum. Ríkislögreglustjóri brást við og taldi ekkert því til fyrirstöðu að reglurnar sem nú gilda ásamt skýringum við þær reglur sem dómsmálaráðherra setti þann 22. febrúar 1999 með heimild í viðkomandi ákvæði í vopnalögum yrðu birtar í Stjórnartíðindum. Jafnframt óskaði ég eftir því að ríkislögreglustjóri kannaði viðhorf forsvarsmanna Landssambands lögreglumanna og Lögreglustjórafélagsins til birtingar reglnanna. Niðurstaða þess samráðs lá fyrir rétt fyrir helgi. Hefur ríkislögreglustjóri nú skýrt mér frá því að loknu þessu samráði að afstaða hans hafi verið og sé sú að reglurnar megi birta opinberlega með viðeigandi hætti. Landssamband lögreglumanna hefur tekið undir þetta sem og lögreglustjórar. Einnig hefur sama viðhorf komið fram hjá Landhelgisgæslunni. Tekur ríkislögreglustjóri fram að huga þurfi að því hvort uppfæra skuli reglurnar, enda eru 16 ár frá útgáfu þeirra og það kann að vera sökum þess hversu gamlar þær eru að það sé ástæða til að líta til þess af því að þegar þær voru settar var ekki gert ráð fyrir því að þær yrðu birtar. Þetta er sjónarmið sem skiptir máli og ég þarf að hafa í huga við endanlegt mat á því hvað við tekur. Þetta má segja að sé í raun og veru óháð því hvernig framhaldið verður í málinu samt sem áður gagnvart því að setja nýjar reglur o.s.frv. Þetta er vandmeðfarið mál og þar sem reglurnar voru settar af ráðherra dómsmála vil ég ekki taka endanlega ákvörðun um hugsanlega birtingu þeirra án þess að hafa fullvissað mig um að slíkt hafi ekki áhrif á öryggi borgaranna auk þess sem ég tel, í ljósi þess hve gamlar reglurnar eru, þörf á að líta gaumgæfilega á efni þeirra og eftir atvikum gefa út nýjar reglur á grundvelli þeirra sjónarmiða sem gilda í dag.
Virðulegi forseti. Ég er bara með tvær stuttar athugasemdir. Hæstv. innanríkisráðherra las upp úr úrskurði frá 5. maí 2014 og er hér sá hluti sem mér hefur þótt heldur furðulegur, með leyfi forseta: „Verði almenningi veittur aðgangur að reglunum kann það að nýtast þeim sem hyggjast fremja alvarleg afbrot og draga úr fælingarmætti lögreglunnar.“ Mér hefur alltaf þótt þetta mjög undarlegt vegna þess að úrskurðurinn virðist byggja á því að fælingarmátturinn felist í einhvers konar óljósri hótun um að eitthvað gerist. Mér finnst þetta svolítið bilað. Ef við hugsum um þetta út frá almennum hegningarlögum velti ég fyrir mér hvað menn væru að fara í því samhengi. Þetta er önnur athugasemdin en hin er um að hv. málshefjandi nefndi byssur í bílum. Ég veit ekki til þess að við höfum talað mikið um að lögreglumenn gangi með byssur á sér, á persónu sinni, en það var mikið rætt um að hafa byssurnar í bílunum og það var mikið réttlætt, hafnað en samt réttlætt, og nefnt að það [[Forseti hringir.]]væru oft byssur í bílum úti á landi. Ég vil nefna það sérstaklega að til þess að ræða þetta efnislega þurfum við aðgang að reglunum, 19. gr. ef ég á að vera nákvæmur.
Forseti. Ég fagna því sem kom fram hjá hæstv. ráðherra, það virðist hafa verið eitt af hennar fyrstu verkum að athuga hvort það bæri að endurskoða hvernig farið er með þessar reglur. Ég fagna því líka, sem mér heyrist, að helstu embættin sem þetta mundi hafa áhrif á séu líka jákvæð gagnvart því. Það er skiljanlegt að það geti þurft að breyta reglunum eitthvað í ljósi þess hvað það er langt síðan þær voru settar. Mig langar þá að spyrja ráðherrann hvort hún - já, hún er náttúrlega að hugsa sig um en þá hvet ég ráðherrann til að flýta vinnu við að gera þær þannig úr garði í ráðuneytinu að þær verði birtingarhæfar ef hún kemst að því að þær séu það ekki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því að hún hafi strax gengið í að kanna möguleika á opinberri birtingu þessara reglna. Vegna þess að hér var vitnað í úrskurð um aðgang að reglugerðinni er það bjargföst sannfæring mín að það sé til góðs fyrir löggæslu og fyrir öryggi lögreglumanna og öryggi borgaranna að sem mest sé uppi á borðum í þessum efnum og sem minnst óvissa og sem minnst af gráum svæðum. Ég hef fullan skilning á því sem hæstv. ráðherra rakti, að vera kunni að reglurnar í því formi sem þær eru núna henti ekki til birtingar og að eitthvað kunni að þurfa að lagfæra þær áður en svo yrði gert. Ég met mikils þann góða vilja sem ég les úr máli hæstv. ráðherra um að gera þær þannig úr garði að þær verði opinberlega birtingarhæfar og ég held að það væri mikið heillaskref fyrir löggæsluna og til þess fallið að auka tiltrú okkar allra á löggæslunni í landinu. Þessi uppákoma í haust með byssurnar var ekki til góðs og skapaði margs konar óvissu og óöryggi. Það er alveg rétt sem hæstv. ráðherra rakti hér fyrr í dag, að umræðan fór út um víðan völl um vopnaburð lögreglu að óþörfu í tengslum við það mál. Ég held að markviss stefnumörkun um lagareglurnar og að birta þær svo breyttar væri okkur mjög til góðs og gæti orðið til þess að auka á ný samstöðu um grundvallarviðmið löggæslunnar að þessu leyti.
Hæstv. forseti. Ég hef svo sem ekkert miklu við þetta að bæta umfram það sem ég hef þegar sagt. Þetta mál er núna til athugunar í ráðuneytinu á þeim grundvelli sem ég hef lýst. Þær athugasemdir sem hafa komið frá þingmönnum eru hluti af því sem ég er einmitt að leggja mat á við þessa ákvörðun og ég held að allir skilji að þegar um er að ræða reglur sem ekki voru samdar til birtingar þurfa menn að gæta sérstaklega að því hvernig með þær skuli fara. Á sama tíma er það líka skoðun mín að það sé varasamt að hafa hlutina með þeim hætti að það geti alið á tortryggni gagnvart þeim mikilvægu störfum sem löggæslan í landinu sinnir. Í því sambandi er mikilvægt að þær stofnanir sem um þetta mál fjalla deila einnig þeirri skoðun. Það er nokkuð sem ég held að sé mikilvægt fyrir okkur inn í framtíðina þegar við tökum næstu skref í þessu máli.
Virðulegi forseti. Í frétt í Viðskiptablaðinu frá 24. júlí síðastliðnum kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hyggist kaupa dróna til að nota við lögreglustörf. Af fréttinni og viðtalinu að dæma er ekki fyllilega skýrt hvernig lögreglan sér fyrir sér að drónar verði notaðir af lögregluyfirvöldum og þá ekki heldur hvort sérstakar reglur séu í gildi sem heimili eða banni dróna hér á landi. Drónar geta verið til margra hluta nytsamlegir, bæði til góðs og ills. Þá er hægt að nota til umferðareftirlits, fíkniefnaræktunareftirlits, við leit að fólki með hitamyndavélum, til mannfjöldastjórnunar, til yfirlits við vettvang glæpa og umferðarslysa og síðast en ekki síst er hægt að nota dróna til njósna, þ.e. til að fylgjast með tilteknum einstaklingum eða hópum fólks. Mikilvægt er áður en lögreglan fer að nota þessi tæki að fyrir liggi hver fyrirhuguð notkun þeirra sé. Taka þarf afstöðu til notkunarinnar út frá persónuverndarsjónarmiðum og leggja mat á hvort og hvers kyns reglur þarf að setja um notkunina. Það er því miður þannig að réttarstaða einstaklingsins gagnvart lögreglunni er oft nokkuð óljós. Jafnvel þótt lagareglur kunni að vera skýrar þá vefst oft fyrir almenningi að átta sig á hvar mörk friðhelgi þeirra liggja og hve langt lögreglan má ganga á friðhelgi einstaklinga. Vegna valdheimilda lögreglunnar almennt og takmörkuðu eftirliti með störfum hennar valda fréttir af fyrirhuguðum kaupum á dróna því ákveðnum áhyggjum. Því vil ég spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort lögreglan hafi fest kaup á dróna eða fyrirhugi slík kaup, hvort lögreglan hafi eignast dróna með öðrum hætti eða hvort fyrirhugað sé að hún fái slíkan búnað að gjöf eða láni. Sömuleiðis langar mig að spyrja: Telur hæstv. ráðherra lögreglu hafa lagaheimild til að kaupa og nota dróna? Hvernig sér ráðherra fyrir sér að dróni í eigu lögreglunnar nýtist frá degi til dags og telur hæstv. ráðherra að setja þurfi sérstakar reglur um notkun lögreglunnar á drónum? Ef svo er hvert yrði einkum efni slíkra reglna?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn sem er í fjórum liðum. „1. Hefur lögreglan fest kaup á dróna eða fyrirhugar hún slík kaup? Hefur lögreglan eignast dróna með öðrum hætti? Er fyrirhugað að hún fái slíkan búnað að gjöf eða láni?“ Að fengnum upplýsingum frá embætti ríkislögreglustjóra er svarið við þessari fyrirspurn svo: Lögreglan hefur ekki fest kaup á dróna og fyrirhugar hún ekki slík kaup. Lögreglan hefur ekki eignast dróna með öðrum hætti. Lögreglan fyrirhugar ekki að þiggja slíkan búnað að gjöf eða láni. „2. Telur ráðherra lögreglu hafa lagaheimild til að kaupa og nota dróna?“ Svar okkar er að engar sérstakar heimildir eru fyrir lögreglu varðandi kaup eða notkun dróna, enda hefur ekki verið þörf á slíkum heimildum, samanber það svar sem ég gaf við spurningu nr. 1. Um hugsanlega notkun lögreglu mundu því gilda almennar reglur varðandi notkun ómannaðra loftfara. Um ómönnuð loftför gilda almennt sömu reglur og um mönnuð loftför, samanber lög um loftferðir, nr. 60/1998. Samkvæmt þeim lögum er loftfar skilgreint sem sérhvert tæki sem haldist getur á flugi vegna verkana loftsins, annarra en loftpúðaáhrifa við yfirborð jarðar, samanber 1. mgr. 2. gr. laganna. „3. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að dróni í eigu lögreglunnar nýtist frá degi til dags?“ Í því efni verð ég að vísa aftur til svarsins við fyrstu spurningunni þar sem ekki eru nein áform um kaup á dróna og ekki hefur verið farið yfir það til hvers hann ætti að nýtast með þeim hætti sem spurt er að á þessu stigi málsins. „4. Telur ráðherra að setja þurfi sérstakar reglur um notkun lögreglunnar á drónum? Ef svo er, hvert yrði einkum efni slíkra reglna?“ Svarið við því er að komi til þess að lögreglan íhugi að nota dróna við löggæslustörf verður það tekið til skoðunar. Hæstv. forseti. Ég vil nefna það, og held að minnið sé ekki að svíkja mig, að keyptur hafi verið dróni af hálfu borgara í þessu landi til að gefa vegna björgunarstarfa. Það var vegna atburða í sumar þegar verið var að leita að fólki. Þá var safnað fé til þess að kaupa dróna til að nýta við björgunarstörf. Ég held að það verði mjög áhugavert að sjá hvernig tækið muni nýtast. Ég tók sérstaklega eftir þessari söfnun og þeim markmiðum sem menn vildu ná með henni. Við búum við það á Íslandi að aðstæður eru víða oft mjög erfiðar við leit og björgun og björgunarsveitarmenn setja sig í verulega hættu við þau mikilvægu störf sem þeir sinna. Ég býst við því, svona til fyllingar þessari fyrirspurn, að við munum sjá með þeim dróna hversu miklu máli slíkur tækjabúnaður getur skipt þegar við tökumst á við jafn erfið verkefni eins og leit að fólki og björgun eru.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir að taka upp málefni dróna í þinginu. Hann beinir fyrst og fremst sjónum sínum að eign lögreglunnar á drónum og nú hefur hæstv. ráðherra upplýst okkur um að slík eign sé ekki til staðar og ekki fyrirhuguð. Ég vildi í þessu sambandi hvetja til þess og ætla sjálf líka að taka þátt í því að við ræðum einnig um dróna í því sambandi að mannréttindasamtök víða um heim hafa beitt sér gegn notkun dróna í hernaði þar sem mannlaus för eru nýtt til þess að drepa almenna borgara. Ég vil líka vekja athygli á því að eitt skiptið þegar hér var verið að mótmæla fyrir utan, þegar draga átti til baka aðildarumsókn að Evrópusambandinu, þá var dróni fyrir ofan Austurvöll og það er til á mynd. Þótt við búum í samfélagi þar sem við þurfum að vera meðvituð um að við erum í raun og veru undir stöðugu eftirliti er náttúrlega mikilvægt að vitað sé, [[Forseti hringir.]]með ómönnuð loftför sem og mönnuð, hverjir séu þar á ferð og hver sé tilgangur ferðarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra kærlega fyrir svarið sem var mjög skýrt, sem er ekki verra með hliðsjón af því að efnislega þykir mér það létta svolítið af þeim áhyggjum sem ég hafði. Mér skildist að lögregla fyrirhugaði kaup á dróna, en hér komu upplýsingar í andstöðu við það. Það gleður mig í bili en þó tel ég mikilvægt að til lengri tíma íhugum við spurninguna betur vegna þess að drónar, eins og aðrar tækniframfarir, eru gagnlegir bæði til góðs og ills. Ég segi oft um internetið og tölvur að þær gera allt auðveldara, þar á meðal mannréttindabrot. Það er mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að þegar fram líða stundir mun lögreglan nota tæknina, það hlýtur að gerast einhvern tíma að lögreglan fari að nota dróna eða sambærilega tækni. Þá er ágætt að við séum búin að hugsa það til enda hvernig við ætlum að haga eftirliti sem framkvæmt er af ómönnuðum tækjum. En fyrst svör hæstv. innanríkisráðherra eru þessi hef ég ekki fleiru við þetta að bæta, en þakka kærlega fyrir góð og skýr svör. Ég legg að lokum til að fundir fastanefnda Alþingi verði að jafnaði opnir.
Virðulegi forseti. Á undanförnum missirum hefur töluvert verið rætt um nauðsyn þess að komið verði á sjálfstæðu og óháðu eftirliti með starfsemi lögreglu. Tilefni þessarar umræðu eru margþætt og má þar nefna harðræði við handtökur, misnotkun á gagnagrunnum lögreglunnar, framkvæmd hlerana, lögmæti húsleita, lögmæti leitar á persónu fólks og svo mætti áfram telja. Fyrir rúmu ári ritaði umboðsmaður Alþingis innanríkisráðherra bréf með ábendingum um úrbætur þegar kemur að eftirliti með störfum lögreglu. Umboðsmaður bendir á mikilvægi þess að aðili óháður lögreglu geti rannsakað tilvik þar sem borgarar hafa orðið fyrir alvarlegu tjóni á líkama eða eignum. Þá séu brotalamir á því að borgarar geti borið fram kvartanir vegna háttsemi lögreglu án þess að endilega sé um refsivert athæfi að ræða. Í svarbréfi innanríkisráðherra frá síðastliðnu sumri kemur fram að skipaður verði starfshópur til að fara yfir þessi mál. Ég vil því spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvenær niðurstöðu þess starfshóps sé að vænta. Síðari spurning mín til hæstv. innanríkisráðherra lýtur að sjálfstæði eftirlitsins. Það er mikið atriði að meðferð mála sem varða kvartanir undan störfum lögreglumanna og starfsháttum lögreglu séu rannsakaðir af óháðum aðila sem er ótengdur lögreglunni. Almenningi er nauðsynlegt að slík mál fái hlutlausa málsmeðferð sem skili réttlátri niðurstöðu. Samkvæmt núgildandi fyrirkomulagi skal beina kærum vegna meintrar refsiverðrar háttsemi lögreglumanna til ríkissaksóknara sem fer með rannsókn þeirra. Embætti ríkissaksóknara hefur hins vegar þann háttinn á að leita til lögreglunnar og fela rannsóknina lögreglustjórum í öðru umdæmi en því sem sakborningur starfar við og þeim falið að annast rannsóknina eða hluta hennar. Af þessu leiðir að það verða alltaf starfandi lögreglumenn sem annast rannsókn á meintum brotum starfssystkina sinna. Slíkt fyrirkomulag vekur óhjákvæmilega efasemdir um að hlutlægni sé gætt við framkvæmd rannsóknanna. Kærur á hendur lögreglumönnum koma enn fremur oftar en ekki frá einstaklingum sem lögreglan hefur þurft að hafa afskipti af og hluti þessa fólks hefur ítrekað komið við sögu lögreglu. Þetta kann að leiða til þess að kærandinn njóti ekki sannmælis við rannsóknina. Guðmundar- og Geirfinnsmálin svokölluðu eru eflaust þekktasta dæmið um þetta. Ég vil því spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvort ráðgert sé að um innra eftirlit verði að ræða eða hvort stefnt sé að því að eftirlitið verði alfarið sjálfstætt og óháð löggæsluyfirvöldum.
Hæstv. forseti. Hér er spurt um eftirlit með starfsháttum lögreglu. Spurningin er í meginatriðum í tveimur liðum. „1. Hvenær er að vænta niðurstöðu starfshóps sem taka átti til skoðunar hvernig komið yrði á virkara eftirliti með starfsháttum lögreglu?“ Innanríkisráðuneytið hefur sett á laggirnar þann starfshóp sem hv. þingmaður spyr um. Er starfshópnum ætlað að fjalla um meðferð kvartana og kærumála á hendur lögreglu og gera tillögu að umbótum, nánar tiltekið að vinna að gerð tillagna að opnara, aðgengilegra og skilvirkara kerfi sem felst í móttöku og afgreiðslu kvartana frá borgurunum vegna starfa lögreglunnar, eftirfylgni vegna athugasemda ríkissaksóknara vegna starfa lögreglu og eftir atvikum frumkvæðiseftirlit með störfum lögreglu. Í starfshópnum eiga sæti Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari, sem er jafnframt formaður starfshópsins, Sigurður Tómas Magnússon prófessor, Margrét Steinarsdóttir, framkvæmdastjóri Mannréttindaskrifstofu Íslands, Daði Kristjánsson saksóknari og Páll Heiðar Halldórsson lögfræðingur. Þess er að vænta að tillögur starfshópsins liggi fyrir um mitt ár 2015. Starfshópnum er ætlað að taka mið af fyrirliggjandi frumvarpi um framtíðarskipan ákæruvalds og stofnun embættis héraðssaksóknara sem nú liggur fyrir þingi og bíður raunar 1. umr. Ég hef ekki enn mælt fyrir því máli en vonast til að geta gert það hið allra fyrsta. Í frumvarpinu er lagt til að nýju embætti héraðssaksóknara verði meðal annars ætlað að annast rannsókn þessara mála, sem sagt kæru á hendur starfsmanni lögreglu og fyrir ætlað refsivert brot við framkvæmd starfa hans, sem ríkissaksóknari hefur annast, samkvæmt 35. gr. lögreglulaga og hv. þingmaður nefndi. Samkvæmt frumvarpinu mun héraðssaksóknari hafa lögreglumenn í sinni þjónustu vegna þessara verkefna. Gert er ráð fyrir að ákvarðanir héraðssaksóknara um niðurfellingu mála verði kæranlegar til ríkissaksóknara en í því felst mjög mikilvæg réttarbót frá því verklagi sem nú er fyrir hendi. Eins og ég sagði eru þessar tillögur ekki fyrirliggjandi og verða ekki fyrirliggjandi fyrr en um mitt árið og þá getum við nánar gert okkur grein fyrir þeim hugmyndum sem þar er að finna. 2. „Er ráðgert að um innra eftirlit verði að ræða eða er stefnt að því að eftirlitið verði alfarið sjálfstætt og óháð löggæsluyfirvöldum?“ Því er til að svara, og það liggur í þeim orðum sem ég hef þegar farið með hér að þær niðurstöður liggja ekki fyrir og ekki er hægt að greina frá því, ég veit ekki hverjar þær verða á þessu stigi málsins. En starfshópurinn hefur sett sér þau markmið að tryggja réttaröryggi í landinu og efla öryggiskennd borgaranna. Það er meginviðfangsefni starfshópsins að líta til þess í störfum sínum og að lögreglan njóti almenns trausts og að gagnsætt og skilvirkt eftirlit sé með störfum lögreglunnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra svarið, sem var í meginatriðum skýrt, en ég verð að vekja máls á því aftur að mikilvægt er að þetta eftirlit verði óháð og sjálfstætt. Innra eftirlit eitt og sér veltur alltaf á því í okkar litla landi að tengingar eru á milli manna og ég tala nú ekki um ef starfandi lögreglumenn standa að rannsóknunum sjálfum, þá auðvitað undir forsvari héraðssaksóknara. Þetta þykir mér vera mikið lykilatriði að um sjálfstæða og óháða stofnun sé að ræða, þ.e. að lögreglumenn séu ekki að rannsaka aðra lögreglumenn heldur einhver stofnun sem almennt vinnur ekki samhliða lögreglumönnum í því að halda uppi lögum og reglum í landinu, heldur tryggi hún að lögreglumenn fari eftir settum reglum og misbeiti ekki valdi sínu. Það er einhvern veginn þannig á Íslandi, kannski vegna smæðar landsins, að stjórnsýslan, eða yfirvöld almennt, treystir sér heldur vel. Fólk treystir sjálfu sér almennt heldur vel. Það er auðvitað við því að búast í kerfi sem er samansett af fólki, vegna þess að fólk almennt treystir sjálfu sér vel, það lítur almennt ekki á sjálft sig sem á nokkurn hátt grunsamlegt. Sömuleiðis ef maður vinnur lengi með fólki þá verður alltaf erfiðara og erfiðara að taka ákvarðanir eða gagnrýna störf annarra sem maður er kannski farinn að líta á sem einhvers konar kunningja eða vini. Og þetta hefur sérstaklega sterk áhrif á Íslandi, fullyrði ég. Því þykir mér sérstaklega mikilvægt að við göngum lengra en aðrar þjóðir í því að tryggja sjálfstæði slíkrar stofnunar sem færi með rannsókn kvartana vegna lögreglu og að sú stofnun yrði eftir því sem mögulegt er óháð lögreglunni sjálfri.
Hæstv. forseti. Það er auðvitað rétt hjá hv. þingmanni að við erum á mörgum sviðum að glíma við það að við búum ekki mörg á þessu landi og samfélagið er lítið, og að sama skapi þurfum við að gæta að því að þær stofnanir sem hér eru starfandi séu sterkar og færar um að takast á við þau mikilvægu verkefni sem þeim eru falin. Það er erfitt að ganga lengra í svari við fyrirspurnum þingmannsins en ég hef þegar lagt fram í mínu fyrra svari. Ég vil þó taka fram að í því frumvarpi sem nú liggur fyrir þinginu, um héraðssaksóknara, eru ákveðnar skipulagsbreytingar fyrirhugaðar á starfsemi ákæruvalds í landinu. Það hefur áhrif á þetta mál. Síðan vil ég ítreka það sem ég sagði áðan og er auðvitað gríðarlega mikilvægt að hornsteinn þeirrar vinnu sem áðurnefndur starfshópur er að fara í núna er að gæta að réttaröryggi í landinu og öryggi borgaranna um leið, og hinn hornsteinninn er, skulum við segja, að lögreglan njóti almenns trausts í landinu. Það er auðvitað lykilatriði í starfsemi hennar og að um starfsmenn gildi traust í þeim störfum sem þeir takast á við á hverjum tíma.
Virðulegi forseti. Ég hef áður spurt hæstv. menntamálaráðherra um viðbrögð við því að fólk yfir 25 ára aldri hafi ekki aðgang að bóknámi í almennum framhaldsskólum eins og nú er orðið eftir breytingar sem gerðar voru í fjárlagafrumvarpi í haust. Ég vil inna hann eftir hvort ráðuneytið hafi kannað hver fjárhagsleg áhrif útilokunar nemenda yfir 25 ára aldri verði á námskostnað einstaklinga, en algengt er að skráningargjald í framhaldsskólum nemi 13.000 kr. á önn en skólagjald í háskólabrú, að minnsta kosti í einum skóla, 225.000 kr. Það er staðreynd að þeir sem helst hafa nýtt sér almennt framhaldsskólanám, bóknám, og eru yfir 25 ára að aldri er fólk sem ekki hefur sérstaklega mikið á milli handanna. Konur eru mjög áberandi í þeim hópi og er erfitt að sjá fyrir sér að konur með litla skólagöngu að baki séu í aðstöðu til þess að greiða skólagjöld af þeim toga sem nám í háskólabrú krefst. Ég vildi þessa vegna spyrja hvort ráðuneytið hafi gert einhverja greiningu á því hvaða áhrif þessi breyting mundi hafa á þá hópa sem nýta sér þetta. Á síðustu árum hafa í kringum 200 manns á ári, fólk yfir 25 ára aldri, komið sér í gegnum stúdentspróf með ærinni fyrirhöfn og lokið bóknámi. Hefur ráðuneytið gert einhverja greiningu á þeim hópi? Hver verða viðbrögð ráðuneytisins? Að mínu viti er augljóst að mæta þarf þessu með einhverjum hætti, auknum námsstyrkjum eða með öðrum hætti að greiða leið fólks til framhaldsnáms ef ekki á illa að fara og ef þetta á ekki verða til þess að auka á misrétti og draga úr jafnrétti til náms. Jafnframt blasir við að ef þetta fólk á að fara í símenntunarmiðstöðvar og einkaskóla í auknum mæli er ekki nóg með að það þurfi að öllum líkindum að greiða mun meira fyrir þá þjónustu heldur liggur ekki fyrir að ráðuneytið hafi í fjárlögum gert einhverjar ráðstafanir til að mæta auknum kostnaði símenntunarmiðstöðva og einkaskóla af því að taka á móti þessu fólki. Ég vil þess vegna spyrja ráðherra um þetta. Ég ítreka sérstaklega að sá hópur sem nýtt hefur sér þetta úrræði, og um það eru þeir framhaldsskólakennarar sammála sem kennt hafa þessum hópi, er yfirleitt fólk sem ekki hefur mikið milli handanna, í þessum hópi eru mjög áberandi konur með litla skólagöngu að baki og yfirleitt á lágum launum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn Við höfum áður rætt í þingsal það mál sem hér er uppi. Ég verð að byrja á því að leiðrétta hv. þingmann og orðalag hans í fyrirspurninni. Það er heldur verra að hv. þingmaður er nú genginn úr salnum. En það er rangt að 25 ára og eldri hafi verið útilokaðir frá bóknámi í framhaldsskólum, eins og hv. þingmaður sagði í fyrirspurn sinni. Það er algjörlega rangur skilningur á því sem hér er verið að fjalla um. Engin slík regla hefur verið sett og það er misskilningur að halda því fram að 25 ára og eldri hafi ekki aðgang að bóknámi í framhaldsskólum. Það sem hér um ræðir og hefur margsinnis verið gerð tilraun til að skýra er að þegar kemur að innritun í framhaldsskólann þá liggur til grundvallar reglugerð um innritun nemenda í framhaldsskóla með breytingum sem gerðar voru á henni árið 2012 þar sem sett er upp forgangsröðun nemenda. Það sem liggur þar að baki er að búið er að taka ákvörðun um að hver nemandi kostar ákveðna krónutölu að meðaltali, tæplega 1,1 millj. kr. Það er ekki há tala þegar það er borið saman við þann kostnað sem er í grunnskólakerfinu en mun hærri tala á hvern nemanda en var til dæmis fyrir tveimur, þremur árum síðan. Síðan taka framhaldsskólarnir inn nemendur í ákveðinni röð eins og reglugerðin kveður á um. Það er því mat skólameistara á hverjum tíma hversu langt niður þann forgangslista viðkomandi skólastjóri vill fara. Með öðrum orðum, ef skólameistarar vilja í einhverjum tilfellum taka inn nemendur í bóknám sem eru 25 ára og eldri er það svigrúm til staðar. [[Gripið fram í: Er borgað með þeim?]]Hér er spurt hvort sé borgað með þeim. Já, það er í raun og veru gert vegna þess að það var sett upp þannig að þeir fjármunir sem „spöruðust“ við þá meintu reglu sem hv. þingmaðurinn talar um, voru látnir vera áfram inni í framhaldsskólakerfinu. Við vissum það á síðasta ári að nemendum fækkaði mjög umfram það sem ætlað var, það hljóp á hundruðum nemenda sem ekki komu inn í framhaldsskólana en ætlað var að mundu koma. Við gerðum ráð fyrir því að sama mundi eiga sér stað á þessu ári. Við skildum því fjármunina eftir í skólunum fyrir þá nemendur þannig að ef þeir fara ekki í skóla eru samt sem áður fjármunir til staðar sem ætlaðir eru þeim. Það gerir það að verkum að það er töluvert svigrúm fyrir skólameistarana til að taka á móti nemendum í bóknám sem geta verið 25 ára og eldri ef þeir meta það svo að þeir hafi efni á því. Þannig er það, virðulegi forseti. Þá bendi ég á að sá fjöldi sem við horfum á, sem gæti hafa hætt í námi en við tókum frá peninga fyrir, er mjög svipaður fjöldi og talað er um varðandi 25 ára aldurinn. Ég veit að ef hv. þingmaður sest yfir þetta þá mun hann sjá það. Ef hann vill fá gögnin þá get ég bara afhent honum þau þannig að hann geti glöggvað sig á þeim. Það er því ákveðinn grundvallarmisskilningur í þessu sem hv. þingmaður hefur mjög haldið mjög á lofti í umræðunni. Ég skil það vel af því að það getur verið pólitískt hentugt, en það er pínulítið rangt. Síðan er gert er ráð fyrir fjármunum fyrir alla þá sem eru í verknámi og eru 25 ára og eldri. Síðan ber að líta á það að á undanförnum árum höfum við byggt upp símenntunarkerfi, fullorðinsfræðslu sem er í sjálfu sér ekkert ólík því sem við þekkjum á öðrum Norðurlöndum. Þegar við horfum til Norðurlandanna er það víðast þannig að nemendur sem eru orðnir 24, 25 ára og eldri eru ekki í framhaldsskólunum, þeir fara í fullorðinsfræðslu, enda eru full menntafræðileg rök fyrir því. Þær upplýsingar sem liggja fyrir núna ættu ekki að koma mönnum á óvart, það er hlutfallslega mest brottfall hjá þeim nemendum sem eru 20 ára og eldri í framhaldsskólum. Af hverju skyldi það nú vera, virðulegi forseti? Það er vegna þess að skólinn, námsefnið, kennsluaðferðirnar eru miðuð við fólk á aldrinum 16–20 ára. Með því að byggja upp kerfi, eins og við höfum gert á undanförnum árum, sem er fyrir fullorðið fólk sem vill sækja sér menntun getum við tekið meira tillit til til dæmis vinnureynslu og metið hana inn. Við getum betur aðlagað námið að þörfum þeirra sem eru á vinnumarkaði og það höfum við verið að gera á undanförnum árum. Það sem liggur hér undir er að nýta það kerfi sem búið er að setja umtalsvert mikla fjármuni í á undanförnum árum. Á örfáum árum höfum við farið úr því að setja 600 millj. kr. upp í 1,4 milljarða inn í það kerfi. Á sama tíma og dregið var úr framlögum til framhaldsskólanna um 2 milljarða var framlag til símenntunarstöðvanna aukið úr 600 millj. kr. í 1,4 milljarða. [[Forseti hringir.]]Það er því búið að setja verulegt fjármagn í kerfið. Það sem ég legg til hér er að við nýtum það og hverfum frá því kerfi sem ekki hefur [[Forseti hringir.]]skilað nógu góðum árangri, sérstaklega ekki þeim sem eru eldri en 25 ára af því að við sjáum að þar [[Forseti hringir.]]er mesta brottfallið.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra fór í upphafi ræðu sinnar yfir það að formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Árni Páll Árnason, hefði misskilið eitthvað eða skildi ekki það sem hæstv. ráðherra væri að gera og héldi því þar með ranglega fram að það væri stefna þessarar ríkisstjórnar að reyna að loka framhaldsskólum fyrir 25 ára og eldri. Svo fór ráðherra yfir það í lokin að það væri réttast að sá hópur væri annars staðar og fór yfir það í löngu máli. [[Gripið fram í.]] Virðulegi forseti. Það er ákveðin forgangsröðun í gangi og svo þegar skorið er niður um tæplega þúsund nemendaígildi í framhaldsskólunum og þannig þrengt að því hversu margir mega fara í framhaldsskóla þá hefur það þau áhrif að þeir sem elstir eru og aftast í forgangsröðinni komast síður að. Það hefur óhjákvæmilega þau áhrif. Hæstv. ráðherra sagði að það væri stefna sín að þeir sem væru eldri mundu læra annars staðar en [[Forseti hringir.]]í framhaldsskólanum. Virðulegi forseti. Hvað hefur hv. þm. Árni Páll Árnason misskilið? Ekki neitt. Þetta er stefna hæstv. ráðherra og kerfið sem hann [[Forseti hringir.]]beinir eldri nemendunum inn í kostar miklu, miklu meira en framhaldsskólinn.
Herra forseti. Í velferðarklausunni í 76. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að öllum skuli tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Aðgangur að háskóla er ekki takmarkaður og allir þurfa að borga sama gjald þegar þeir sækja um þar. Allir sitja við sama borð varðandi grunnskólann. Menn sitja ekki við alveg sama borð varðandi framhaldsskólann og hefur hæstv. ráðherra fært rök fyrir því hvers vegna það er og hvers vegna þessi leið er farin. Spurning mín er þessi: Er samt sem áður öllum tryggður réttur samkvæmt stjórnarskránni til almennrar menntunar og fræðslu við hæfi? Er þá jafnræðis líka gætt innan þess ramma óháð efnahag og aldri o.s.frv.? Geta þeir sem eru orðnir eldri en 25 ára sótt sér menntun fyrir sama kostnað og þeir sem eru yngri en 25 ára? Það getur að sjálfsögðu verið þannig [[Forseti hringir.]]að fólk eldra en 25 ára sé komið í erfiða stöðu, til dæmis fátæktargildru sem þeir losna ekki úr og geta ekki sótt sér þessa menntun til [[Forseti hringir.]]þess geta haldið áfram að bæta líf sitt.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég á ekki orð yfir þeirri hundalógík og orðhengilshætti sem hæstv. ráðherra telur sér sæma að bera á borð fyrir okkur. Ég er að spyrja hann út í efnahagslegar afleiðingar fyrir mjög viðkvæman hóp vegna aðgerða sem hann er að grípa til og hann neitar að kannast við það og kemur með einhverja fáránlega útúrsnúninga um að ekki sé verið að hindra aðgang að bóknámi í framhaldsskólunum fyrir fólk yfir 25 ára aldri. Eru þá allir hálfvitar nema hæstv. ráðherra? Er það skólameistarafélagið sem skilur ekkert hvað hann er að gera? Er það Félag framhaldsskólakennara sem skilur ekkert hvað hann er að gera? Er skólameistari Fjölbrautaskólans í Ármúla svona mikill kjáni, er hann þess vegna bara algjörlega að misskilja ráðherrann þegar hann tekur ekki á móti fleiri nemendum yfir 25 ára aldri? Er það þannig að Fjölbrautaskóli Snæfellinga sé bara fullur af hálfvitum? Svona málflutningur er ekki boðlegur. Hæstv. ráðherra viðurkenndi í lok síns máls að hann væri að marka stefnu sem miðaði að því að þetta fólk, yfir 25 ára aldri, væri almennt ekki í framhaldsskólum. Ég er að spyrja hann um efnahagslegar afleiðingar þeirrar stefnu þegar fólki er sigað á miklu dýrari úrræði. Og ég krefst þess að hann standi hér og útskýri það. Þetta hefur augljósar efnahagslegar afleiðingar fyrir fólkið sem hefur nýtt sér þetta úrræði og ég er með tölvupóst eftir tölvupóst eftir tölvupóst frá framhaldsskólakennurum og frá skólameisturum sem útskýra þessa stöðu fyrir mér. Það er dapurlegt að heyra ráðherrann vera á þessu hörmulega plani í málflutningi sínum. Ég vil útskýringar á því hvernig ráðuneytið kemst að þeirri niðurstöðu að það hafi engin áhrif á jafnrétti til náms að siga fólki á miklu, miklu dýrari úrræði og loka fyrir því leið almennt að framhaldsskólanámi, ef það er yfir 25 ára aldri í bóknámi. Það er verið að gera það með því að borga ekki með þessu fólki. Og það getur vel verið að hæstv. ráðherra reyni að berja hausnum við steininn og snúa út úr þegar hann er spurður heilbrigðra spurninga, en það er hans vandamál. [[Forseti hringir.]]Það er alveg greinilegt að allir í framhaldsskólakerfinu skilja þetta mál með öðrum hætti en hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég get ekki gert að því ójafnvægi sem hv. þingmaður er í í þessu máli, en það gæti verið honum til hjálpar ef hv. þingmaður vildi nú hlusta því hann kallaði eftir útskýringum. Á síðasta ári var 692 nemendum færra í framhaldsskólunum heldur en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Á því ári sem við vorum að gera fjárlög fyrir gerðum við ráð fyrir því að sú þróun gæti haldið áfram, þannig að við gerðum ráð fyrir því að fækkað gæti um tæplega 500 nemendur á næsta skólaári. Samt sem áður létum við þá fjármuni sem fylgdu þeim nemendum vera áfram inni í framhaldsskólunum. Gott og vel. Sá fjöldi sem hv. þingmaður er að ræða hér, sem er 25 ára og eldri, eru 500 nemendur. Það er annar hópur. En af því að peningarnir sem fylgja þessum nemendum eru þarna inni og við vitum ekki enn þá hversu stór hópur mun síðan koma að þeim hópi sem við gerðum ráð fyrir að gæti dottið út, vegna t.d. bætts atvinnuástands o.s.frv., eins og gerðist á síðasta ári, þá er meðalframlegð á hvern nemanda núna mun hærra en var t.d. fyrir þremur árum þegar hv. þingmaður var hæstv. ráðherra í ríkisstjórn. Það þýðir að svigrúm skólameistaranna til þess að taka ákvörðun um að taka 25 ára og eldri í bóknám inn í skólann er til staðar, miklu meira en hv. þingmaður gerir sér grein fyrir, virðist vera. Það þýðir, virðulegi forseti, að sú yfirlýsing og sú skoðun hv. þingmanns að búið sé að útiloka og meina og setja reglur um það að 25 ára nemendur megi ekki koma inn í framhaldsskólann lýsir ákveðnum misskilningi. Ég get ekki gert að því þó hv. þingmaður misskilji umræðuna. Ég hef ekki haft neinar athugasemdir um hvers vegna það er, en ég tók eftir því fyrst þegar hv. þingmaður tjáði sig um þetta mál að hann hafði ekki undirbúið sig betur en svo að hann taldi að þetta ætti allt saman við um t.d. verknámið, ég hjó eftir því. Virðulegi forseti. Við erum að byggja upp kerfi og höfum verið að gera það á undanförnum árum, til þess að taka betur utan um þá nemendur sem eru eldri en þeir sem eru í framhaldsskólunum [[Forseti hringir.]]þannig að við náum betri árangri. Þar horfum við til nágrannaþjóða okkar, Norðurlandaþjóðanna, sem hafa náð betri árangri en við í þessu. Það er það sem er verið að gera, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég vil, varðandi þá fyrirspurn sem hér er lögð fram, vekja máls á því hér í upphafi að hún var lögð fram áður en gerðar voru breytingar við lokaumræðu fjárlaga þar sem bætt var verulega við fjárheimildir til Háskóla Íslands. Að því leyti hefðu í sjálfu sér verið efnisrök til að draga hana til baka eða breyta henni. Ég vil hins vegar fagna þeirri breytingu sem gerð var við 3. umr. fjárlaga þegar bætt var í og fjölgað og greitt með fleiri nemendum. Þegar fyrirspurnin var lögð fram blasti við sú staða að háskólinn þyrfti að standa frammi fyrir því að velja og hafna hvaða nemendum hann þyrfti að synja um skólavist vegna þess að þeir væru einfaldlega of margir miðað við það sem hann fengi greitt fyrir. Í grófum dráttum, ef ég man rétt, þá dugði breytingin ekki að öllu leyti til til að brúa það bil, en að langmestu leyti. Með þeirri skýringu vildi ég bara spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann meti stöðuna nú. Mun háskólinn þurfa að grípa til aðgerða vegna ónógra fjárveitinga? Eða telur hann að skólanum sé nú gert kleift að standa alfarið undir kennslu þeirra sem sækjast eftir námi í skólanum?
Virðulegi forseti. Það er hárrétt, sem kom fram í fyrirspurn hv. þingmanns, sem ég þakka hér með fyrir, að við afgreiðslu fjárlaga var verulega bætt við framlög til Háskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík vegna þess vanda sem hv. þingmaður lýsti sem sneri að því að það voru fleiri nemendur, reyndar umtalsvert fleiri, í þessum skólum en greitt var fyrir. Háskóli Íslands hafði bent á þetta vandamál og eins Háskólinn í Reykjavík að það yrði að grípa inn í þetta og það var gert með sérstakri aðgerð og sérstakri fjárveitingu sem miðaði nákvæmlega að þessu. Vitanlega komu upp umræður um stöðu annarra skóla hvað þetta varðaði og jafnræði og vissulega er þetta alltaf vandmeðfarið, en augljóst mátti telja að ekki væri hægt að búa áfram við það ófremdarástand sem verið hefur undanfarin ár að í ákveðnum skólum séu fleiri nemendur en greitt er fyrir. Hv. þingmaður spurði hvort það væri mat mitt að þessir skólar gætu vel við unað eða rekið sig á þessum forsendum. Svarið er, eins og oft þegar svona stórar spurningar koma fram, bæði já og nei. Þessi aðgerð auðveldar þeim reksturinn. Hún gerir að verkum að auðveldara er fyrir þessa skóla að sinna hlutverki sínu. Íslenskir háskólar og háskólakerfið er undirfjármagnað, sú er staðan. Reyndar þegar við skoðum í alþjóðlegu samhengi og berum til dæmis saman við OECD-löndin þá sjáum við að framlag ríkisins, þegar horft er á það sem hlutfall af þjóðarframleiðslu eða sem hlutfall af ríkisútgjöldum, þá er það á þokkalegu pari við meðaltal OECD-ríkjanna. Það sem vantar þar upp á eru framlög einkaaðila, fyrirtækja og annarra inn í háskólakerfið sem eru hærri í flestum öðrum OECD-löndum en hjá okkur. Við lendum því neðarlega þegar þetta er lagt saman. Aftur á móti, þegar borið er saman við Norðurlöndin, þá eigum við Íslendingar töluvert langt eftir, sérstaklega hvað varðar ríkisframlagið. Það þyrfti að vera hærra. Þetta liggur fyrir og á síðasta ári gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu sem sneri að rannsóknastarfi í landinu þar sem verulegum fjárhæðum var bætt við framlög til Rannsóknasjóðsins og Tækniþróunarsjóðsins, verulegum fjárhæðum á þessum fjárlögum, til að styrkja þá starfsemi sem aftur styrkir háskólastarfsemina. Um leið er það líka yfirlýsing um að haldið verði áfram að auka þessi fjárframlög hér á næstunni til að Ísland nái þeim meðaltölum, í alþjóðlegu samhengi og samanburði, sem við teljum nauðsynlegt að háskólakerfið okkar nái hvað varðar fjármögnun. Um leið koma líka upp í hugann margar aðrar spurningar um háskólakerfið okkar. Það er líka staðreynd, virðulegi forseti, sem rétt er að hafa í huga að meðalaldur þeirra sem ljúka BA- eða BS-prófi á Íslandi er einn sá hæsti ef ekki sá hæsti sem þekkist innan OECD. Meðalaldurinn er rétt rúm 30 ár. Meðalaldur nýskráninga inn í skólann, þ.e. þeirra sem skrá sig í fyrsta sinn í háskólanám, er 26 ár á Íslandi, sem er nálægt þeirri tölu sem er fyrir útskrift úr BA- eða BS-prófi að meðaltali innan OECD. Þetta hlýtur að vera okkur til umhugsunar vegna þess að eftir því sem fólk menntar sig fyrr á æviferlinum því meiri verður efnahagslegur afrakstur þeirrar menntunar. Það er ýmislegt sem bendir til þess, þegar við horfum til dæmis til framhaldsskólastigsins okkar, að það sé eitthvað að hjá okkur þegar fyrir liggur að í íslenska framhaldsskólanum er námsframvinda slökust af öllum OECD-ríkjunum og eitthvert almesta brottfallið. Þannig að það er augljóst, hvort sem það er framhaldsskólinn eða háskólinn, að það er eitthvað í kerfinu okkar sem gerir að verkum að þessi staða er uppi. Rétt eins og við vorum að ræða áðan, um stöðu þeirra sem eldri eru varðandi framhaldsskólann, þá er rétt að hafa í huga, þegar kemur að ævitekjum fólks, að hægt er að fara, ef verið er að leita að rétti til að koma inn í háskólann, hraðar í gegnum þá leið sem við höfum verið að móta hér á undanförnum árum, sem er ekki í gegnum framhaldsskólakerfið heldur háskólagáttirnar o.s.frv., sem gerir að verkum að það tekjutap sem fólk verður fyrir með því að vera í námi en ekki í vinnu verður minna. Það getur skipt verulega miklu máli fyrir fólk að geta farið ódýrari og hraðari leið sem er sérhönnuð fyrir viðkomandi einstaklinga. Ástæðan fyrir að ég nefni þetta í samhengi við háskólana er akkúrat þetta að við þurfum að huga að því og hugsa vel um það hvernig við tryggjum að okkar háskólakerfi skili að minnsta kosti jafn góðum og helst betri árangri en gerist í löndunum í kringum okkur. Við þurfum á því að halda, þessi þjóð, og það hefur ekki gengið alveg nógu vel hjá okkur. Það er alveg augljóst. Til þess benda ýmsar tölur. Það er ekki við háskólann að sakast um það. Það er annars vegar hvernig við [[Forseti hringir.]]fjármögnum kerfið og hvernig við höfum byggt sjálft kerfið upp.
Virðulegi forseti. Það var vel gert hjá þessari ríkisstjórn að setja aukna fjármuni í háskólana við lokaafgreiðslu fjárlaga. Það hefði verið ansi mikið högg fyrir háskólana, tökum sem dæmi Háskóla Íslands, ef þjóðarháskólinn hefði allt í einu staðið frammi fyrir því að þurfa taka ákvörðun sjálfur um það hvernig hann ætti að velja nemendur í nám. Vel var gert í þessu og fyrir það ber að þakka. Það sem mig langar að nefna er að ég hef alltaf svolitlar áhyggjur af því þegar við erum að tala um háskólana að mér finnst við stundum gera lítið úr þeim hópi sem fer hægt í gegnum hann, þ.e. þeim hópi sem tekur eitt og eitt fag og vinnur sig í áttina að gráðu hægari skrefum en þeir námsmenn sem geta verið í fullu námi. Mér finnst mjög mikilvægt þegar við horfum til háskólastarfs að við tökum tillit til þessa hóps sem er að reyna að sækja sér aukna menntun meðfram vinnu eða öðru sem [[Forseti hringir.]]þeir sinna. Gerum ekki minna úr framlagi þeirra til samfélagsins en hinna sem taka þetta í einni beit.
Virðulegi forseti. Ég vil svara í lokin nokkru af því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra. Hann talar mikið um það sem neikvæðan þátt í íslensku menntakerfi að fólk ljúki háskólanámi síðar á lífsleiðinni en í öðrum löndum. Þetta tengist auðvitað líka viðhorfi hans sem við ræddum áðan, löngun hans til að breyta framhaldsskólunum í ungmennaskóla, og þó hann vilji nú ekki kannast við það, tilraunir hans til þess að koma í veg fyrir að skólar fái borgað fyrir fólk sem er yfir 25 ára aldri í skólunum. Ég vil í sjálfu sér efast um meinloku ráðherrans að þessu leyti. Ég vil að við tökum um það opna umræðu á Alþingi hvort það sé sjálfstætt markmið að breyta framhaldsskólakerfinu og skólagönguferli okkar á þann veg að það eigi að vera sérstakt keppikefli að við fáum mjög ungt útskrifað fólk með enga reynslu af vinnumarkaði út úr framhaldsskólum og háskólum. Prófessor Gestur Guðmundsson hefur skrifað um það lærða grein að hin íslenska leið hafi algjörlega verið vanmetin og lítt rannsökuð í þessu samhengi. Íslenska leiðin lýsir sér í því að fólk fái sér reynslu af vinnumarkaði og fari svo í framhaldsnám. Það þarf ekki að vera verri leið en ungmennaskólahugmynd hæstv. menntamálaráðherra. Og sú leið skapar margháttuð tækifæri fyrir fólk af litlum efnum til þess að safna sér fé fyrir námi, til þess að taka námið á þeim hraða sem hentar því. Ég vil þar af leiðandi nota þetta tækifæri til þess að biðja hæstv. ráðherra um að staldra aðeins við í löngun sinni til að breyta framhaldsskólakerfinu og háskólakerfinu í ungmennaskólakerfi og velta fyrir sér þeim samfélagslegu verðmætum sem kunna að vera í því kerfi sem við búum við [[Forseti hringir.]]þar sem fólk er á mjög sveigjanlegum og fjölbreyttum aldri í skólunum, jafnt framhaldsskólum [[Forseti hringir.]]og háskólum.
Virðulegi forseti. Svo sannarlega mundi ég vilja taka umræðu um akkúrat þetta og væri það vel til fundið og ég beini því til virðulegs forseta að skoða það. Það sem við Íslendingar þurfum að horfast í augu við er þetta: Við vitum, og þetta vita svo sem allir, að tekjur manna verða hærri að meðaltali og að öllu jöfnu eftir því sem menntun þeirra er meiri og þeir geta nýtt hana betur. Eftir því sem við menntum okkur fyrr á ævinni þýðir það að öllu jöfnu hærri ævitekjur. Því síðar sem við menntum okkur því skemmri tíma á starfsævi okkar nýtist menntunin. Þetta er auðvelt að sjá. Einstaklingur sem lýkur námi fimmtugur og er á vinnumarkaði fram til 67 ára, nýtur auðvitað menntunar sinnar í skemmri tíma en sá sem lauk menntuninni 25 ára. Þetta er nokkuð augljóst, virðulegi forseti. Við hljótum að velta því fyrir okkur, Íslendingar, með allar okkar miklu auðlindir, hvernig standi á því að við séum með lægri meðaltekjur en margar þjóðir sem hafa úr svo miklu minni auðlindum að spila en við. Ein af ástæðunum er menntakerfi okkar. Menn verða að horfast í augu við það að í t.d. framhaldsskólanum á Íslandi er námsframvindan slökust og hægust af öllum OECD-ríkjunum og mest brottfallið. Er það eitthvað sem segir að það sé gott kerfi? Skyldi það ekki vera eitt af því sem gerir að verkum að okkar land eða samfélag okkar er ekki eins vel efnum búið eins og annars væri? Þegar kemur að því að vera „vel efnum búin“ mega menn ekki gera lítið úr því, því það er það sem við höfum á milli handanna til að kaupa lyf, til þess að veita öldrunarþjónustu o.s.frv. Virðulegi forseti. Það skiptir máli að á næstu árum mun þeim fækka hlutfallslega sem verða á vinnumarkaði miðað við þá sem þurfa á öldrunarþjónustu að halda. Þá er eins gott að fólkið sem þá verður á vinnumarkaði verði betur menntað og skapi meiri framleiðni en við sem erum á vinnumarkaði nú vegna þess að þá mun að öðru jöfnu draga mjög úr allri þjónustu sem við getum veitt. Þess vegna er það keppikefli að við menntum okkur sem mest, að menntun verði sem mest í landinu og þá þurfum við að nýta tímann. Ég er mjög ósammála þeirri skoðun og tel hana [[Forseti hringir.]]í raun mjög undarlega að halda að það sé betra að menn geri þetta síðast, [[Forseti hringir.]]en það er enginn að segja að eigi að loka öllum möguleikum fyrir [[Forseti hringir.]]fólk. Það á að byggja upp leiðir [[Forseti hringir.]]þannig að menn geti það, en það á að reyna [[Forseti hringir.]]að ýta þessu þannig að við [[Forseti hringir.]]gerum þetta sem fyrst, því það er best fyrir íslenska þjóð.
Virðulegur forseti. Mig langar að vekja athygli á máli sem mér finnst ekkert allt of mikið rætt í þingsal. Ég hef að minnsta kosti ekki orðið var við mikla umræðu hér í þingsal um þetta þótt hennar gæti í þjóðfélaginu. Það varðar skipan sendiherra og hvernig sendiherrar eru skipaðir á Íslandi. Ég hef lagt fram fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra í þremur liðum: 1. Hvaða faglegu kröfur liggja til grundvallar skipun sendiherra? 2. Hvernig er faglegu mati á hæfi háttað við slíka skipun? 3. Hvernig er ferlið við skipun sendiherra? Það er ekki að ástæðulausu sem ég spyr. Mér finnst það hvernig skipun sendiherra er háttað á Íslandi stinga í augu. Við erum svolítið óvenjuleg, Íslendingar, í þessum málum miðað við aðrar Norðurlandaþjóðir. Það er ágætlega rakið í tveimur greinum sem Svala Guðmundsdóttir, lektor í mannauðsstjórnun við viðskiptafræðideild háskólans, hefur skrifað undanfarið hvernig Íslendingar eru algjörlega sér á báti í samanburði við Norðurlandaþjóðirnar í þessum málum. Í Danmörku, Finnlandi og Noregi eru þessar stöður auglýstar innan utanríkisþjónustunnar og við tekur ákveðið faglegt ferli sem menn vita hvernig er, ákveðinn framgangur innan utanríkisþjónustunnar er hafður í heiðri og það er mjög óalgengt að fyrrverandi stjórnmálamenn séu skipaðir sendiherrar. Hér virðist þetta vera þannig, a.m.k. þegar maður skoðar lögin og skoðar reynsluna, að það er ráðherra sem nánast hefur alræðisvald yfir því hver er skipaður sendiherra. Á undanförnum árum hafa átta formenn stjórnmálaflokka verið skipaðir sendiherrar, svo dæmi sé tekið. Þetta er óvenjulegt. Þeir staldra yfirleitt stutt við í utanríkisþjónustunni. Þeir taka stöðuna erlendis og hætta svo í utanríkisþjónustunni eftir að þeir koma heim. Meginreglan um opinberar stöður eða stöður hjá ríkinu er að þær eru auglýstar. Það er lögbundið. En hins vegar eru sendiherrar undanþegnir skyldunni um auglýsingar. Ég mundi telja að fyrst þeir eru undanþegnir skyldunni um auglýsingar þá hvíli ríkari skylda á löggjafanum að útskýra af hverju svo sé. Mér finnst skrýtið að í lögum um utanríkisþjónustuna þar sem er undanþáguákvæði fyrir auglýsingunum eru samt ekki tilgreindar neinar faglegar kröfur eða neitt faglegt ferli útlistað um það hvernig eigi að ráða sendiherra. Ég er með hérna í spjaldtölvunni minni auglýsingu sem var birt á vef norska utanríkisráðuneytisins um sendiherrastöðu á Íslandi. Þar eru tiltekin átta fagleg skilyrði um kunnáttu og hitt og þetta, sex skilyrði um persónulega eiginleika, sjö punktar um það hvað felst í [[Forseti hringir.]]starfinu og þar fram eftir götunum. Mig langar að spyrja [[Forseti hringir.]]hæstv. utanríkisráðherra: Hvernig er staðið [[Forseti hringir.]]að skipun sendiherra hér á landi og má hugsanlega breyta því ferli?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem gefur gott tækifæri til að fara yfir það góða fólk sem er í daglegu starfi hjá okkur á Íslandi sem útverðir okkar víða um heim. Skipun sendiherra fer eftir starfsmannalögum og lögum um utanríkisþjónustuna. Hinar formlegu kröfur fyrir embættisgengi eru tilgreindar í 6. gr. starfsmannalaga og eru hinar sömu og eiga við embættismenn almennt, svo sem skilyrði sem snúa að aldri, ríkisborgararétti, fjárforræði o.s.frv. Til viðbótar lögformlegum skilyrðum er litið svo á að veitingarvaldshafi hafi nokkurt svigrúm til að afmarka nánar þá eiginleika og hæfni sem sóst er eftir við skipan í embætti. Þegar horft er til skipunar sendiherra í íslensku utanríkisþjónustuna, hvort heldur er síðustu ár eða yfir lengri tíma, er ljóst að almennt hefur verið lagt til grundvallar að sendiherraefni þurfi að búa yfir staðgóðri þekkingu á sviði alþjóðasamskipta og stjórnmála, starfi alþjóðastofnana og milliríkjaviðskipta. Sendiherraefni þurfa að búa yfir mikilli samskiptahæfni og góðri tungumálakunnáttu og hafa hæfileika til að koma fram fyrir Íslands hönd á æðsta stigi og við ólíklegustu tilefni, en jafnframt að búa yfir getu og vilja til að ganga í öll verk stór og smá, enda eru íslenskar sendiskrifstofur flestar afskaplega smáar í sniðum. Íslenskur sendiherra þarf að vera tilbúinn til að koma fram fyrir hönd landsins meðal erlendra þjóðhöfðingja, ráðherra, þingmanna, háttsettra embættismanna, framámanna í viðskiptum, listum, íþróttum og svo mætti lengi telja. Þessi sami sendiherra þarf síðan að vera tilbúinn til að ganga í öll verk á lítilli sendiskrifstofu, eins og ég sagði áðan, og aðstoða Íslendinga í ýmiss konar vanda á öllum tímum sólarhrings í öllum heimshornum. Sendiherra verður að hafa sterk og góð tengsl við samfélagið heima á Íslandi, enda er hann eða hún fulltrúi Íslands og okkar Íslendinga í gistiríkinu. Sendiherra þarf jafnframt að hafa góð tengsl í gistiríki eða hjá viðkomandi alþjóðastofnunum og samstarfslöndum eða hafa forsendur á grundvelli fyrri starfa til að byggja slík tengsl hratt upp á nýjum stað. Þekking og reynsla á starfssviði utanríkisþjónustunnar er eins og rauður þráður í framangreindri upptalningu. Þessa þekkingu og reynslu er eðli málsins samkvæmt helst að finna hjá þeim sem hafa helgað sig utanríkismálum til lengri tíma. Hjá okkur líkt og í utanríkisþjónustu þeirra ríkja sem við berum okkur helst saman við er því algengast að sendiherraefni komi úr röðum reynslumeiri starfsmanna utanríkisþjónustunnar sjálfrar. Við höfum hins vegar góða reynslu af því að leita jafnframt út fyrir raðir utanríkisþjónustunnar eftir sendiherraefnum sem búa yfir sambærilegri þekkingu og reynslu á alþjóðamálum. Ég get nefnt sem dæmi reynslumikla og öfluga embættismenn annars staðar úr stjórnkerfinu, fyrrverandi ráðherra og þingmenn, öflugt fólk úr viðskipta- og menningarlífi, svo eitthvað sé nefnt. Sé horft til síðustu áratuga lætur nærri að á hverjum tíma hafi í kringum 20% starfandi sendiherra ekki gegnt lægri stöðu í sendiskrifstofu áður en þeir voru skipaðir sendiherrar. Þetta er nokkuð breytilegt eftir árum að sjálfsögðu. Ég hef persónulega djúpa sannfæringu fyrir því að það sé utanríkisþjónustunni hollt, eins og öðrum vinnustöðum, að vera ekki með lokað kerfi. Utanríkisþjónustan á að sjálfsögðu að vega og meta reynslu og þekkingu annars staðar frá á móti þeirri þekkingu og reynslu sem fólk öðlast í störfum innan hennar. Þess vegna tel ég að það hafi verið til mikilla bóta þegar afnumin var almenn undanþága frá auglýsingu allra starfa í utanríkisþjónustunni samhliða gildistöku nýju starfsmannalaganna árið 1996. Eftir það er enginn handvalinn í lægri stöður í utanríkisþjónustunni eftir öðrum reglum en almennt gilda. Alþingi ákvað hins vegar samhliða þeirri breytingu að halda fyrri skipan varðandi einn flokk embættismanna utanríkisþjónustunnar, þ.e. þannig að auglýsingaskylda 7. gr. starfsmannalaga gilti ekki um embætti sendiherra, eins og hv. þingmaður benti réttilega á áðan. Fyrir því eru ákveðin rök og þá helst þau sömu og ég nefndi áðan. Utanríkisþjónustan á ekki að vera lokað kerfi öðrum en þeim sem ganga tröppurnar innan þjónustunnar til enda og jafn mikils og ég met alla þá þekkingu og reynslu sem er að finna innan þjónustunnar og það góða starfsfólk sem þar er, tel ég, og það er mín persónulega skoðun, að þjónustunni sé hollt að geta einnig á þessu stigi notið þekkingar og reynslu annars staðar frá. Eftir sem áður kemur stærsti hluti sendiherraefna úr röðum reynslumeiri starfsmanna þjónustunnar. Ég tel mikilvægt að svo verði að sjálfsögðu áfram. Utanríkisráðuneytið býr því yfir víðtækri þekkingu og menntun þeirra, reynslu og hæfni til starfa. Að lokum er rétt að taka fram til að forða misskilningi að við erum hér að tala um ákveðinn flokk embættismanna innan utanríkisþjónustunnar, þ.e. að menn eða konur hljóta skipun í embætti sendiherra í utanríkisþjónustunni en ber síðan að sinna starfi sendiherra eftir ákvörðun ráðherra, annaðhvort í ráðuneytinu eða einhverri af sendiskrifstofum Íslands sem eru nú um 22 að tölu að meðtalinni skrifstofu okkar í Róm, að undanskildum umdæmisskrifstofum ÞSSÍ. Það eru hins vegar dæmi um það, af því hv. þm. nefndi hversu lengi menn stoppa í þjónustunni, að aðilar utan þjónustunnar sem hafa verið teknir inn hafi verið allt í 19 ár í embætti, [[Forseti hringir.]]15 ár, 10 ár o.s.frv. [[Forseti hringir.]]En það eru vissulega mörg dæmi um að menn hafi stoppað stutt.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ég held að það skipti miklu máli að við ræðum þetta mál. Ég held líka að það skipti miklu að við reynum að skapa meira traust til þessa anga utanríkisþjónustunnar en verið hefur vegna þess að menn hafa ekki séð það skýrt hvaða reglur gilda um skipun í stöðu sendiherra. Engu að síður er ég sammála hæstv. ráðherra í því að menn eigi ekki að fara eina leið inn í stöðu sendiherra heldur þurfum við að vera þar með fjölbreytta flóru. Ég tel til dæmis að það geti komið fólki að gagni í starfi sendiherra að hafa víðtæka þekkingu og reynslu í menningargeiranum, viðskiptalífi eða stjórnmálum. Það á ekki að útiloka þá hópa. Þrátt fyrir það skiptir máli að við séum með einhverja stefnu í því hvernig fólk er valið, á hvaða forsendum, og þá líka hvaða leið það fer og hvernig hæfi þeirra er metið, þannig að það liggi skýrt fyrir [[Forseti hringir.]]og þessu sé treyst. Einnig þurfa menn að setja sér mörk [[Forseti hringir.]]til dæmis varðandi hvernig hópurinn á að [[Forseti hringir.]]vera samansettur og taka [[Forseti hringir.]]verður tillit til kynjabreytunnar þegar verið er að skipa sendiherra.
Virðulegur forseti. Ég þakka svörin. Fyrir mér vakir alls ekki að ala á tortryggni í garð sendiherra ef ég held að utanríkisþjónustan sé mjög vel mönnuð og geri mjög góða hluti. En mér finnst vont að ferlið við skipun sendiherra sé fólki ekki ljóst. Hæstv. ráðherra rakti ágætlega að það eru auðvitað til plögg um hvaða kröfur eru gerðar til sendiherra en mér finnst það allt þurfa að vera miklu skýrar og fólki ljóst. Til dæmis í Noregi er þetta ákveðið ferli. Það er sett inn auglýsing á vef utanríkisráðuneytisins um lausa sendiherrastöðu og umsóknarfrestur er 14 dagar. Svo tekur við sérstakt embættismannaráð sem fer yfir umsóknir, því næst tekur mannauðsskrifstofa við og tekur viðtöl við sigurstranglega umsækjendur o.s.frv. Þetta er ferli sem menn vita að er til staðar. Í Danmörku, Noregi og Finnlandi hafa menn kosið að leggja áherslu á að það séu ákveðin framgangskerfi innan utanríkisþjónustunnar þannig að sendiherrastaðan sjálf er auglýst á meðal þeirra sem eru í því framgangskerfi. Ég get alveg séð kostina við þá persónulegu skoðun hæstv. utanríkisráðherra sem hann rakti hér, að hafa kerfið opnara en í Noregi, Finnlandi og Svíþjóð, og þá kannski förum við meira í átt að bandarísku leiðinni þar sem fólk úr atvinnulífinu og héðan og þaðan er gert að sendiherrum. Þar þurfa menn til dæmis að koma fyrir þingnefnd þegar þeir eru skipaðir sendiherrar, það er eitthvert ferli. Ég vona að hæstv. utanríkisráðherra sé sammála mér um að það þurfi að taka umræðuna um þetta, að það þurfi að fara í einhvers konar lagabreytingar til þess að gera þetta allt saman miklu skýrara svo það verði algjörlega hafið yfir tortryggni. Skipun sendiherra má ekki vera þannig að fólk líti svo á að þetta sé [[Forseti hringir.]]leið ráðherra [[Forseti hringir.]]til að útdeila bitlingum.
Virðulegi forseti. Ég held að óhætt sé að fullyrða, og ég ætla að leyfa mér að gera það hér, að þeir sendiherrar sem hafa verið skipaðir í gegnum tíðina, hvort sem þeir koma úr utanríkisþjónustunni eða annars staðar frá, hafi staðið sig mjög vel. Ég veit að hv. þingmaður er ekki að gera neinum upp neitt annað. Auðvitað fylgir ákveðin ábyrgð því valdi ráðherra að geta ákveðið til dæmis að taka eigi menn úr utanríkisþjónustunni og gera þá að sendiherrum. Ég held hins vegar að farið hafi verið býsna vel með það vald á undanförnum árum. Eitt er þó um þetta að segja og það er að eðlilegt er að menn setji ákveðna fyrirvara við það að einstaklingur eða ráðuneyti skuli fara með slíkt vald. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að fram að þessu hafa verið valdir einstaklingar sem hafa eitthvað til brunns að bera til starfseminnar. Vissulega gengur ekki að allir stjórnmálamenn geti gengið að því vísu að fá störf í utanríkisþjónustu. Það kemur ekki til greina. Ég held að líka ágætt sé að menn hafi það til hliðsjónar sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir nefndi, að horfa á kynin. Ég veit ákveðna skömm upp á ráðuneyti mitt í því. Við þurfum að laga hlutföll karla og kvenna í æðstu stöðum í ráðuneytinu og í sendiherrastöðunum sem dæmi, að sjálfsögðu er það vilji minn að vinna að því. Svo er það hitt, hvað við viljum endurspegla með þjónustu okkar. Við erum með mjög fáar sendiskrifstofur. Við þurfum að „presentera“ mjög breið sjónarmið eða breiða starfsemi á öllum skrifstofum okkar. Þar af leiðandi er lögð, ég fullyrði það, og hefur verið lögð í gegnum tíðina mikil áhersla á að velja gott fólk, enda sinnir okkar fólk þessu vel. Það er gott að taka þessa umræðu. Ég er ekkert endilega sammála hv. þingmanni að það þurfi að fara í lagabreytingar en ég er opinn fyrir því að hlusta á allar tillögur um breytingar. Ég mun [[Forseti hringir.]]alltaf vilja halda því til haga [[Forseti hringir.]]að ráðherra hafi möguleikann á því að taka [[Forseti hringir.]]inn fólk utan þjónustunnar og skipa í þessi störf.
Hæstv. forseti. Á síðasta kjörtímabili skilaði starfshópur um greiðslur til foreldra fatlaðra og langveikra barna niðurstöðum til velferðarráðherra. Í hópnum sátu fulltrúar Þroskahjálpar, Umhyggju, Öryrkjabandalags Íslands og Tryggingastofnunar ríkisins. Þau lögðu til að skipuð yrði nefnd sem gerði tillögu að frumvarpi eða heildstæðum lögum um fjárhagslegan stuðning ríkisins við fjölskyldur fatlaðra og langveikra barna og að greiðslur á grundvelli nýrra laga kæmu í stað umönnunargreiðslna sem greiddar eru til foreldra samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og greiðslu til foreldra langveikra og fatlaðra barna. Munurinn á þessum tveimur greiðslutegundum er nokkur og jafnframt geta foreldrar átt rétt á báðum tegundum samtímis þó það sé sjaldgæft. Foreldragreiðslum er fyrst og fremst ætlað að koma til móts við tekjuleysi foreldris vegna umönnunar barns og eru greiðslurnar tekjutengdar og skattskyldar. Þessar greiðslur eru fátíðar eða tiltölulega fátíðar og ná til 92 móttakenda árið 2013 og voru 92 millj. kr. Umönnunargreiðslunum er hins vegar ætlað að koma til móts við aukinn kostnað vegna sérstöðu barnsins svo og aukna umönnun án þess að sú umönnun leiði endilega til þess að fólk detti alfarið út af vinnumarkaði eða leggi niður nám. Þessar greiðslur eru greiddar í nokkrum flokkum og í mismunandi hlutfalli en eru ekki tekjutengdar og skattskyldar. Móttakendur þeirra greiðslna voru 2.149 árið 2013 og fengu samtals um 1.500 millj. kr. Hagsmunasamtök hafa áhyggjur af hlutfallslegri fækkun þeirra sem fá greiðslurnar og lítilli hækkun þeirra miðað við aðrar greiðslur TR á síðastliðnum árum. Þegar foreldragreiðslum var komið á árið 2006 átti í kjölfarið að endurskoða samspil þeirra við umönnunargreiðslur. Starfshópurinn sem ég vitnaði til áðan er sammála því og telur æskilegt að samræma umönnunargreiðslur og foreldragreiðslur í eitt heildstætt kerfi þar sem í sérlögum verði kveðið á um fjárhagslegt stuðningskerfi ríkisins við foreldra langveikra og fatlaðra barna til umönnunar útgjalda og tekjutaps foreldra á vinnumarkaði og bætur vegna umönnunarinnar til þeirra sem geta unnið. Þessi starfshópur skilaði lokaskýrslu með markmiðum fyrir þennan nýja flokk greiðslna þar sem þær væru samræmdar, þessar tvær tegundir. Það yrði dregið úr vægi greininga og kerfið byggt á upplýsingum um raunverulega umönnun og kostnað og það skilgreint betur hvað er greitt og skilið á milli greiðslna vegna umönnunar, kostnaðar og tekjutaps. Hópurinn lagði síðan fram mótaða hugmynd um hvernig greiðslum yrði háttað. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: „Er unnið að endurskoðun umönnunargreiðslna skv. 4. gr. laga um félagslega aðstoð?“ - Og ætti eiginlega að bæta við: foreldragreiðslna. - „Ef svo er, hvert er markmið endurskoðunarinnar og hvenær er áætlað að tillögur um breytingar liggi fyrir?“
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir fyrirspurnina. Eins og hv. þingmaður fór í gegnum er spurt að hvort unnið sé að endurskoðun umönnunargreiðslna, samkvæmt 4. gr. laga um félagslega aðstoð, og ef svo er hvert sé markmið endurskoðunarinnar og hvenær áætlað sé að tillögur um breytingar liggi fyrir. Það skal viðurkennast hér að vinna við endurskoðun umönnunargreiðslna hefur ekki enn farið fram vegna anna í öðrum verkefnum innan ráðuneytisins, en skipaður hefur verið starfshópur sem mun hefja störf á allra næstu dögum. Í honum eiga sæti fulltrúar frá Landssamtökunum Þroskahjálp og frá Umhyggju, auk þess sem Öryrkjabandalagið hefur óskað eftir að fá fulltrúa í hópinn líka, og auk fulltrúa velferðarráðuneytisins. Formaður starfshópsins er Rakel Dögg Óskarsdóttir. Við höfum tengt þessa vinnu við þá heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Starfshópnum er ekki aðeins ætlað að endurskoða umönnunargreiðslur til framfæranda fatlaðra og/eða langveikra barna samkvæmt 4. gr. laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, heldur mun hann einnig fara yfir lög nr. 22/2006, um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna, eða svokallaðar foreldragreiðslur. Eitt af meginverkefnum hans verður því að skoða kosti og galla þess að sameina umönnunargreiðslur og foreldragreiðslur í eina heildstæða löggjöf um fjárhagslegan stuðning hins opinbera við fjölskyldur langveikra og/eða alvarlega fatlaðra barna. Hv. þingmaður fór í gegnum þær athugasemdir og ábendingar sem komu fram frá starfshópnum, ég tók ekki eftir hvort hún nefndi það að í athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 158/2007, um breytingu á lögum nr. 22/2006, kemur fram að eðlilegt hafi þótt að ákvæði um umönnunargreiðslur í lögum um félagslega aðstoð yrðu tekin til endurskoðunar með það að markmiði að skýra betur reglur um aðstoð til foreldra langveikra og fatlaðra barna vegna útlagðs kostnaðar í tengslum við veikindi eða fötlun barnanna. Var nefnt að endurskoðun yrði hafin innan tveggja ára frá þeim tíma er lögin voru samþykkt þar sem meðal annars yrði tekið mið af reynslunni. Við þekkjum það hins vegar ágætlega hvað mikið hefur gerst í íslensku samfélagi og gengið hér á frá því 2007. Því hefur ekki unnist tími til að fara vel yfir þessi mál, enda þótt nefndir hafi verið skipaðar í þeim tilgangi. Ég tel hins vegar vera kominn tíma á þetta mikilvæga verkefni þó fyrr hefði verið, en hið jákvæða er að nokkur reynsla er komin á framkvæmd þessara greiðslna. Ljóst er að starfshópurinn þarf að skoða þær breytingar sem hafa orðið á aðstæðum fatlaðra og langveikra barna og fjölskyldna þeirra frá því að umönnunargreiðslunum var síðast breytt. Síðan má einnig meta hvernig foreldragreiðslurnar hafa verið að nýtast foreldrum. Sem dæmi heyrir stofnanavist fatlaðra barna nánast sögunni til. Sú þróun hefur það í för með sér að börn með miklar og flóknar umönnunarþarfir dvelja því í umsjón foreldra sinna. Þá fylgir oft fötluðu eða langveiku barni ýmiss kostnaður umfram önnur börn. Við mat á þörf á hugsanlegum lagabreytingum er því nauðsynlegt að taka mið af þessum breytingum og þeirri þróun sem hefur átt sér stað í þessum málaflokki. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að benda á þá fjármuni sem fara í þetta. Það sem maður hefur fengið að heyra ítrekað frá fólki eru þær áhyggjur að sjá ekki aukningu í fjölda foreldra sem leita eftir umönnunargreiðslum. Með okkar frábæru heilbrigðisþjónustu, og raunar félagsþjónustu, er hægt að bæta lífsgæðin umtalsvert og styðja betur við börnin og þar með fjölskyldurnar, en mikið álag er á fjölskyldur í þessum aðstæðum. Eitt af því sem maður hefur heyrt vísbendingar um, t.d. frá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, er að börn eru með mun flóknari greiningar en áður, þannig að maður hefði talið að það ætti að einhverju leyti að endurspeglast í tölunum en það höfum við ekki séð. Ég held að mikilvægt sé að nefndin fari vel yfir það. Meginmarkmið vinnunnar er því að meta hvernig þeir fjármunir sem eru til ráðstöfunar nýtist foreldrum fatlaðra og langveikra barna sem best og þá hvaða breytingar eru nauðsynlegar á löggjöfinni í því efni. Ég hef ekki mótað mér endanlega skoðun á því hvernig þetta eigi að vera en mun að sjálfsögðu bíða eftir tillögum starfshópsins. Ég geri ráð fyrir að starfshópurinn þurfi eitt ár til að fara vel yfir málin. Ég á von á að fá afhenta skýrslu í árslok 2015. Ég hefði gjarnan viljað sjá að skýrslan hefði legið fyrir fyrr en það mun hins vegar taka tíma, það hefur maður verið að læra á þeim tíma sem maður hefur verið í ráðuneytinu að tíma tekur að vinna vinnuna vel. Þetta er svo sannarlega líka málaflokkur sem skiptir verulega miklu máli að [[Forseti hringir.]]við vinnum vel og að við vinnum hratt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttur fyrir svörin. Ég ætla að lýsa yfir sérstakri ánægju með að hún hafi skipað starfshóp til þess að fara yfir þessi mál og hvet ég hana til þess að taka Öryrkjabandalagið inn í þann hóp enda voru fulltrúar þess í starfshópnum sem starfaði áður. Ég vil hins vegar lýsa yfir vonbrigðum með að ekki sé bara haldið áfram með vinnuna eins og hún lá fyrir. Það voru gefnar út lokaniðurstöður þar sem voru beinar tillögur. Ég tel að það sé hægt að vinna á grundvelli þeirra tillagna, vinnan nú þurfi ekki að taka ár þar sem þegar er búið að vinna mikið starf. Auðvitað vill ráðherra mynda sér skoðun á niðurstöðum, en það liggur nokkurn veginn fyrir af hálfu þeirra sem hafa hagsmuni af málinu hvernig þeir telja að skipan þess væri best fyrir komið. Síðan þarf auðvitað að fara yfir hvað er mögulegt að gera og slíkt, en mér finnst heilt ár til þess að fá niðurstöður - og þá á eftir að smíða frumvarp - of langur tími. Að því sögðu er gott að þessi vinna er þó í gangi. Ég vil hvetja ráðherra til þess að fela kannski hópnum að semja frumvarp. Það gæti flýtt fyrir málinu. Ég vil líka ítreka eitt varðandi umönnunargreiðslurnar sem fara þá væntanlega yfir í annað form. Þó að fólk geti nánast að fullu eða að miklu leyti verið á vinnumarkaði verði ekki eingöngu litið til kostnaðar heldur líka til þeirra greiðslna sem fatlaðir og fötluð börn og fjölskyldur þeirra þurfa til þess að fjölskyldan njóti verndar og tækifæra til réttinda að fullu og til jafns við aðra í samræmi við sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa fyrirspurn og þakka þingmanninum líka fyrir að halda þessu vakandi hér í þinginu. Ég treysti á að hún muni áfram halda okkur við efnið. Það skal bara viðurkennast hér að íslensk stjórnsýsla er lítil. Þó að okkur finnist ráðuneytin vera stór, það séu 100 manns sem vinni þar, þá eru kannski tveir til þrír starfsmenn að vinna akkúrat í þessum málaflokki. Þegar kemur að því að aðstoða nefnd við að semja lagafrumvörp, þá værum við að tala um að þeir örfáu starfsmenn kæmu að því. Við vonumst til að hægt verði að vinna þetta hratt. Við erum hins vegar í vinnu sem snýr að heildarendurskoðun á almannatryggingakerfinu. Það eru þau lagafrumvörp sem við höfum verið að leggja áherslu á að koma með sem fyrst inn í þingið. Við erum líka með ákveðnar tillögur sem snúa að bifreiðamálum og greiðslum frá Tryggingastofnun og Sjúkratryggingum. Við erum með tillögur tilbúnar þar sem við erum að vinna úr. Að sjálfsögðu verður horft til þeirrar vinnu sem er fyrir í þessari vinnu. Þarna er um einstaklinga að ræða, sem búið er að tilnefna í þennan starfshóp, sem þekkja þetta mjög vel og eiga að geta unnið þetta hratt. En að sama skapi mun það síðan taka tíma að vinna frumvörpin. Það er annað sem maður hefur líka áttað sig betur á, þ.e. að töluvert flóknara er að vinna lagafrumvörp í ráðuneyti en þegar maður var stjórnarandstöðuþingmaður hér á þingi.