Herra forseti. Það er með mikilli ánægju sem ég greiði hér atkvæði með frumvarpi þar sem verið er að gera mjög mikilvæga breytingu á þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Hér erum við að lögfesta NPA en við erum líka að lögfesta ýmsar réttarbætur í þjónustu við fatlað fólk sem fær annars konar þjónustu en NPA, þannig að þetta er söguleg stund. Hér heyrist mér Alþingi vera að samþykkja þetta frumvarp samhljóða og á eftir munum við greiða atkvæði um frumvarp sem hefur ýmsar réttarbætur í för með sér varðandi samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég held að þetta sé mjög góður dagur fyrir íslenskt samfélag, við erum að taka mikilvæg skref. Þetta eru mjög mikilvægar breytingar og nú höldum við bara áfram á þeirri vegferð sem við erum komin á hérna. Aftur, ég er rosalega glöð að geta greitt þessu frumvarpi jákvætt atkvæði mitt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. NPA- og félagsþjónustufrumvörpin hafa verið á borði velferðarnefndar síðan ég kom á þing í lok árs 2016. Það sem kom mér mest á óvart þá við þessi stóru og mikilvægu mannréttindamál var skorturinn á raunverulegu samráði við notendur þjónustunnar, þ.e. raunverulegu samráði sem er í gegnum allt ferlið, frá A til Ö, þar sem ekki einungis hagsmunaaðilum er boðið á fund til að tjá sig, heldur þar sem fólk vinnur saman, hlustar raunverulega og tekur tillit til athugasemda og breytingartillagna sem koma fram. Ég þakka nefndarmönnum velferðarnefndar, fulltrúum fatlaðs fólks og öllum þeim sem komu að vinnunni fyrir þeirra þátt í að gera þetta samráð að möguleika. Samráð og gagnsæi við lagagerð er það sem tryggir að við samþykkjum hér á þingi bestu mögulegu útkomu fyrir samfélagið allt. Á þingpöllunum í dag er gott að sjá fulltrúa þeirra sem þetta frumvarp valdeflir. Vonandi er þetta bara fyrsta skrefið í átt að fullu aðgengi fatlaðra að samfélaginu.
Virðulegur forseti. Að lögum er nú að verða dýrmætt frumvarp sem veitir hópi fatlaðs fólks möguleika á auknum lífsgæðum og við mörgum blasir jafnvel nýtt líf. Stefnt er að því að koma fleiri samningum við eins hratt og hægt er. Um það er ríkur vilji í velferðarnefnd. Þetta er samvinnuverkefni ríkis og sveitarfélaga og því reynir mikið á að bæði þessi stjórnsýslustig standi sig vel. Eitt af álitamálunum sem fram hafa komið er kostnaðarskipting. Við treystum því að fullkomin sátt verði um það og að það tefji ekki framþróun þessa mikilvæga verkefnis. Við horfum til framtíðar með þessari lagasetningu, að notendastýrð persónuleg aðstoð verði meginform þjónustunnar við einstaklinga sem búa við fötlun. Þetta er viðkvæm, flókin og viðamikil lagasetning og mikilvægur hluti framkvæmdarinnar er reglugerðarsetning. Við treystum á að vel takist til. Að lokum vil ég þakka fyrir frábæra vinnu og samvinnu nefndarinnar og þakka öllum þeim sem komið hafa að þessari lagasetningu, bæði á þessu þingi og fyrri þingum, því að þetta [[Forseti hringir.]]er orðin löng saga.
Herra forseti. Fyrst örstutt um þá breytingartillögu sem hér er. Hún er til samræmis á tímasetningum á frumvörpunum tveimur, þ.e. því sem við vorum að samþykkja og þessu frumvarpi. Með þessum lagasetningum eru lög um félagsþjónustu sveitarfélaga færð til þess horfs að þau taki mið af samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þetta eru mikilvæg tímamót og undirstrika þann vilja þingsins að fatlaðir einstaklingar njóti þeirra réttinda sem samningurinn kveður á um. Við gerum einnig breytingar á lögunum til samræmis við lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þar er einna mikilvægast samspilið á milli NPA-þjónustu og almennrar þjónustu samkvæmt þessum lögum. Vinna með frumvörpin hefur verið unnin samhliða og allir þeir sem komið hafa að þeirri vinnu eiga þakkir skildar. Lagasetningin í heild er mikið framfaraskref sem mun bæta þjónustu við borgara þessa lands og skerpa á þeim réttindum sem fólk hefur. Það er ástæða til að fagna því.
Virðulegi forseti. Við erum að samþykkja hérna mjög gott mál. Það sem er aðalatriðið í því er að þetta er fyrsta skrefið í að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk. Síðan er viðaukinn eftir. Ég geri það að tillögu minni að við komum þessum málum til velferðarnefndar og vinnum það þar eins og við unnum þetta mál. Þá er hægt að gera þetta bara einn, tveir og þrír. Það er það sem við eigum að stefna að, að sjá til þess að fatlað fólk fái öll þau réttindi sem aðrir hafa, og það strax.
Virðulegur forseti. Þetta er svo sem ekki stórt mál í umfangi. En mig langar að koma inn á þætti sem ég kom inn á í 2. umr. til að undirstrika það, eins og kemur fram í nefndaráliti atvinnuveganefndar með málinu, að það er ríkur vilji til að endurskoða eignarhald á Landsneti. Margir umsagnaraðilar komu inn á það. Eins og komið hefur fram í eftirfylgniskýrslu Ríkisendurskoðunar varðandi athugasemdir er slík vinna þegar hafin. Ég hvet ríkisstjórnina og ráðherra til dáða í þeim efnum og að við hér í þessum þingsal tökum þátt í þeim leiðangri að endurskoða eignarhald Landsnets eins og þar er komið inn á í nefndarálitinu.
Herra forseti. Hér liggur fyrir nefndarálit atvinnuveganefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Málið var rætt í nefndinni milli 2. og 3. umr. Nefndin leggur til breytingu við frumvarpið í þá veru að andvirði selds ufsa skiptist milli útgerðar og sjóðs samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla í hlutfallinu 80/20. Einnig leggur nefndin til að veita skuli útgerð leyfi á því svæði þar sem heimilisfesti útgerðar viðkomandi fiskiskips var skráð 23. apríl 2018, en þó geti útgerð valið sér það svæði sem hún hefur stundað veiðar frá í tvö af sl. þremur árum óháð heimilisfesti í dag. Nefndin leggur áherslu á að um tilraun til eins árs sé að ræða sem verður metin með tilliti til grunnmarkmiða strandveiðikerfisins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Við 1. gr. a. Við 2. efnismgr. bætist nýr töluliður, svohljóðandi: Að hámarksaflamagn ufsa strandveiðitímabilið 2018 sé 700 tonn. b. Í stað „50%“ í síðari málslið 3. efnismgr. komi: 80%. c. Við bætist nýr liður, svohljóðandi: Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða sem orðast svo: Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 6. gr. a skulu eftirfarandi ákvæði gilda um veitingu strandveiðileyfa eftir landsvæðum á árinu 2018. Veita skal útgerð leyfi á því svæði þar sem heimilisfesti útgerðar viðkomandi fiskiskips var skráð 23. apríl 2018, en þó má útgerð velja sér það svæði sem hún hefur stundað veiðar frá í tvö ár af sl. þremur árum óháð heimilisfesti í dag. Undir þetta nefndarálit ritar Smári McCarthy, með fyrirvara, Sigurður Páll Jónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Þorgerður K. Gunnarsdóttir sat fundi nefndarinnar sem áheyrnarfulltrúi og er hún samþykk áliti þessu. Aðrir nefndarmenn eru sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson, Inga Sæland, Guðjón S. Brjánsson og Sigurður Páll Jónsson. Þarna hafa verið gerðar tillögur um ákveðnar breytingar sem ég tel að ættu að mæta þeim sjónarmiðum sem hafa komið fram við vinnslu málsins. Það hefur verið ákveðinn ótti við að skip myndu færa sig sérstaklega yfir á A-svæði og þess vegna er þessi tillaga um að það sé miðað við heimilisfesti útgerðar 23. apríl en þá opnaði Fiskistofa á skráningu inn í strandveiðikerfið. Við þekkjum það að vítt og breitt um landið eru veikar sjávarbyggðir sem hafa fengið til sín strandveiðibáta á sumrin sem hafa haldið tryggð við þessar byggðir og komið þó að heimilisfesti sé önnur. Þetta eru byggðir eins og Norðurfjörður á Ströndum, Bakkafjörður, Borgarfjörður eystri og Raufarhöfn. Þangað hafa menn farið sem hafa átt tengingu við þessa staði og hefur skipt miklu máli fyrir þessa staði að efla umsýslu í kringum strandveiðar. Viðkomandi sveitarfélög hafa haft tekjur og þeir sem búa þar hafa notið góðs af því að þessir aðilar hafa komið. Þess vegna setjum við þetta inn, að ef horft er á tvö ár af þremur sé það óháð heimilisfesti í dag þegar þeir hafa stundað strandveiðar frá viðkomandi stöðum. Varðandi ufsann sem er búið að fjalla þó nokkuð mikið um var búið að samþykkja að taka hann út úr heildaraflamagni sem er til strandveiða. Það gerir það heildaraflamagn enn verðmætara. Ufsi hefur verið á frekar lágu verði undanfarið og ekki náðst sá afli sem hefur mátt veiða undanfarin ár, hann hefur brunnið inni á milli áramóta. Áður var tillaga um að verðmæti þess afla myndu skiptast til helminga á milli sjóðs Hafrannsóknastofnunarinnar og útgerðaraðilans. Þegar í ljós kom að verð fyrir ufsa væri ansi lágt var ákveðið að hafa þessi hlutföll öðruvísi, að 80% færu til útgerðaraðilans en 20% til þessa sjóðs Hafrannsóknastofnunarinnar. Eftir sem áður skiptir mjög miklu að ufsinn sé ekki talinn inni í því magni sem viðkomandi útgerð má veiða að hámarki á hverjum degi, 650 kíló af slægðum afla. Ég tel búið að vinna þetta mál þvert á pólitík það lengi að við séum komin á endastað. Aldrei verður hægt að gera öllum fullkomlega til hæfis í þessum efnum en ég tel að nefndinni og þeim sem að málinu hafa komið hafi tekist að gera jákvæðar breytingar á málinu. Síðan tökum við það upp í haust og horfum til þessa árangurs og þess sem hefur komið út úr þessari tilraun í sumar til að byggja upp strandveiðikerfið til langrar framtíðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir yfirferðina á þessu máli. Ég mun fara betur yfir málið í ræðu minni hér á eftir en langar að spyrja hv. þingmann hvort sjávarútvegsráðherra hafi komið fyrir nefndina og hver skoðun ráðherrans og ráðuneytisins sé á þessu máli. Ég kannast ekki við að ráðherrann hafi verið hér í þingsal í nokkurri umræðu um þetta mál. Ég man ekki eftir því að hafa séð hann hér í umræðum um málið eða taka þátt í þeim. Ef það er misskilningur hjá mér bið ég hv. þingmann að leiðrétta það. En það er ágætt að formaður nefndarinnar lýsi fyrir okkur afstöðu ráðherra og ráðuneytisins.
Herra forseti. Eins og kemur fram er þetta mál sem atvinnuveganefnd flytur og að frumkvæði atvinnuveganefndar. Við höfum talað um það hér á þingi að efla þingið og löggjafann. Það er gott að það kemur ekki allt frá framkvæmdarvaldinu. Við þingmenn höfum tillögurétt og getum flutt mál. Það gerðum við hérna í samstöðu við atvinnuveganefnd. Ráðherra hefur fylgst mjög vel með þessu máli og veit hvernig það snýr. Hann treystir nefndinni til að ljúka málinu. Þannig liggur það. Ráðherra hefur fylgst með framgangi þessa máls. Þetta er á forræði atvinnuveganefndar þar sem fólk situr úr öllum flokkum, áheyrnarfulltrúi frá Viðreisn. Þannig hefur þetta verið unnið þvert á flokka. Ráðherra veit vel hvað hér er á ferðinni og liggur undir.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég var nú ekkert að spyrja um hver flytti málið. Ég geri mér grein fyrir hver flytur það. Ég er hins vegar að kalla eftir hvort ráðherrann hafi komið fyrir nefndina og spyr þá bara skýrt: Kom sjávarútvegsráðherra fyrir nefndina og fjallaði um sína afstöðu til þessa máls? Má skilja orð þingmannsins þannig að ráðherra sé fylgjandi málinu?
Herra forseti. Það kom ekki fram nein ósk af hálfu nefndarmanna að fá ráðherra fyrir nefndina. Hann var ekki kallaður fyrir hana. En hann hefur fylgst með þessu máli og þekkir það mjög grannt. Ráðuneytið hefur verið nefndinni til aðstoðar við vinnslu á málinu. Mér finnst mikilvægt að við þingmenn horfum til þess að við viljum efla þingið. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar tökum við sérstaklega fram að mikilvægt sé að efla þingið. Ég tel að þetta mál sé eitt af þeim málum sem er dæmigert fyrir það að við viljum ganga þann veg að efla þingið. Við samþykktum hér á dögunum mál frá stjórnarandstöðunni, þingmannamál. Ég tel að við séum á góðri leið með að breyta starfsháttum Alþingis með máli eins og þessu í breiðri sátt og að frumkvæði atvinnuveganefndar.
Virðulegur forseti. Ég er aðeins undrandi yfir síðustu orðum þingmannsins en það getur verið misskilningur hjá mér. Ég hélt að það hefði verið óskað eftir því að ráðherra kæmi fyrir nefndina, í það minnsta held ég að það hafi verið rætt á einhverjum tímapunkti. Það er hins vegar áhugavert að fá hér á hreint að ráðherra hefur greinilega ekkert komið nálægt þessu máli, hvorki mætt fyrir nefndina né í þingsal til að tjá sig um það. Ég geri hins vegar ráð fyrir að menn hafi átt einhver símtöl við ráðuneytið um útfærslu á hinu og þessu. En ég les þetta þannig að ráðherra telji málið annaðhvort ekki það mikilvægt að hann þurfi að blanda sér í það eða sé einfaldlega fylgjandi því sem hér er verið að leggja fram. Hér talaði formaður nefndarinnar um að það væri verið að efla þingið. Ég fæ nú ekki séð hvernig í ósköpunum þetta mál eflir þingið. Vissulega er það lagt fram af þingmönnum og þingnefnd. Það er ágætt. Við gerum það eiginlega alla daga, við þingmenn, að leggja fram þingmál. Það heitir ekki að efla þingið. Ég held hins vegar að málið geti verið þegar fram í sækir til vansa fyrir þingið. Ég held að vinnubrögðin við þetta mál séu í raun forkastanleg. Í dag fyrir tæpum klukkutíma sat ég fund í atvinnuveganefnd þar sem enn var verið að breyta málinu, þar sem fram komu breytingartillögur til að lappa upp á málið, gera það skárra en það er í dag. Aðeins að bæta það. Svo á að fara að samþykkja það eftir smástund. Er þetta til að bæta vinnubrögð á Alþingi, efla þingið eins og hv. þingmaður orðaði það? Ég held ekki. Ég held að þetta mál sé verið að afgreiða núna í einhverju krampakasti vegna þess að strandveiðar byrja á þriðjudaginn ef ég man rétt. Það hefði verið nær, fyrst verið er að fara í svona vegferð, að byrja í fyrsta lagi fyrr eða þá bara segja: Stopp, við skulum gera þetta betur, förum í þetta á næsta ári. En við erum komin á þann stað núna að mér sýnist að það sé einbeittur vilji til að klára þetta mál með einhverjum hætti. Það er þá sagt strax að þingflokkur Miðflokksins mun ekki greiða þessu máli atkvæði sitt. Hér hefur líka verið sagt í þingsal, eða í það minnsta hefur komið fram, að þetta þingmál eigi að auka öryggi sjómanna. Kannski er ég bara svona fjandi tregur, afsakið orðbragðið, herra forseti, en ég fæ ekki séð hvernig þetta á að auka öryggi sjómanna. Jú, þeir hafa tólf daga til að velja. En hvað gerist ef það er nú bræla fyrstu fimm dagana og svo kemur þokkalegt veður og bræla aftur seinni hluta mánaðarins? Þá auðvitað sækja menn. Menn munu alltaf sækja, menn munu alltaf fara á sjóinn til að ná í sinn skammt. Það breytir engu hvort dagarnir eru tólf eða fleiri og það eru yfirleitt bara 30 dagar í mánuði. Ég held að málið hefði þurft miklu betri og vandaðri vinnu en það hefur fengið þó svo að ég geri mér grein fyrir að nefndin hafi lagt þó nokkurn tíma í málið. Ég held líka að nefndarmenn, þar á meðal fulltrúi Miðflokksins í nefndinni, hafi gert hvað þeir gátu til að gera þetta mál þokkalegt. Það gerir að verkum að við erum ekki á rauða takkanum, segjum ekki nei við málinu, því að það er skítsæmilegt. [[Gripið fram í: Hann skrifaði upp á álitið.]]Það kann vel að vera, hv. þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, að hann hafi skrifað upp á álitið og það gerir þá ráðherra Sjálfstæðisflokks væntanlega líka með því að mótmæla engu hér. En við erum hins vegar alveg sammála um það í Miðflokknum að við ætlum ekki að stoppa þetta málið. Ástæðan fyrir því er sú að það er komin inn í þetta þokkaleg girðing um að ekki sé verið að opna nýtt dagakerfi. Ég held reyndar að það sé blauti draumurinn á bak við málið hjá formanni nefndarinnar, að búa til nýtt sóknardagakerfi til hliðar við öll hin kerfin. Ég held að þar liggi hundurinn grafinn. Það er eitthvað sem við viljum ekki sjá. Virðulegi forseti. Mál þetta sem hér kemur inn og á að endurskoða að ári, sem er verið að klára núna í einhverju krampakasti rétt áður en menn eiga að fara að byrja að veiða, ber vott um að það hafi verið kannski ekki átök heldur mjög skiptar skoðanir um hvernig málið ætti að líta út. Það er núna sem helstu forsvarsmenn málsins eru í einhverjum björgunarleiðangri að reyna að lappa upp á það með því að breyta ufsaákvæðinu og með því að reyna að breyta þessu þannig að þeir sem voru með heimilisfesti á ákveðnu svæði 23. apríl 2018 þurfi að vera þar áfram eða veiða út frá því. Það er reyndar miðað við tvö ár af þremur o.s.frv. eins og kemur fram í breytingartillögunni. Það er verið að lappa upp á þetta fram á síðustu mínútu. Málið er ekki nógu vel úr garði gert, það er mín skoðun. Þegar mælt var fyrir frumvarpi um strandveiðarnar á sínum tíma hér í þingsal var dregin upp sú mynd að við værum að búa til eitthvert rómantískt kerfi þar sem maður sá í anda, miðað við lýsingarorðin sem hér voru notuð, gamlan kall á trillu sem varla hreyfðist fara út á hafið að ná sér í soðið. Þannig var myndin sem var teiknuð upp. Kerfið í dag er hins vegar einhvern veginn orðið þrískipt. Það er ákveðin rómantík í því. Það er líka fullt af atvinnumönnum í kerfinu. Þetta hefur skapað fólki atvinnu. Bara jákvætt. En svo eru allir hobbýkarlarnir. Allir flugstjórarnir og endurskoðendurnir og pólitíkusarnir sem eiga einhvers staðar litlar trillur og sækja í sama fiskinn og menn eru að reyna að hafa atvinnu af. Þetta er strandveiðikerfið í dag. Fyrir mér er þetta galið kerfi eins og það er. Í þann stutta tíma sem ég var sjávarútvegsráðherra hafði ég mikinn áhuga á að koma hobbýkörlunum út úr þessu. Gera þetta bara að atvinnukerfi. Ef það er það sem menn vilja. En kerfið eins og það er í dag, heildarapparatið í kringum þetta, er ekki alveg nógu gott. Ég ætla ekki að fara í gegnum mál þetta allt í heild. Ég er búinn að segja hvernig við í Miðflokknum ætlum að greiða atkvæði. Það er að sjálfsögðu ákvörðun tekin í samráði við okkar mann í nefndinni, svo það sé nú sagt. En mér finnst þetta dæmi um hvernig menn eru ekki að efla þingið, þetta er dæmi um hvernig menn eru að veikja þingið. Þetta eru akkúrat þau vinnubrögð sem við eigum ekki að viðhafa á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir hans innlegg í umræðuna. Ég er ein af þeim sem styð þetta nýja frumvarp. Hv. þingmaður segir að við séum alls ekki að efla þingið en ég verð að segja að ég er ekki sammála því. Þó svo að við þyrftum að vera í samræðu, sem hlýtur að vera eðlilegt, þegar mál gengur á milli umræðna og kemur að lokum hingað til atkvæðagreiðslu, erum við sammála um að standa saman. Ég veit nú ekki alveg hvort það eru sjö flokkar í nefndinni eða hvort við erum sex; alla vega erum við ekki að taka þetta á flokkslínur heldur á þessari hugsjón. Hv. þingmaður talar eins og hann ætli að kjósa á móti þessu; að kjósa á móti því að við séum að auka aflahlutdeild í þorski, tvöfalda aflann í ufsa til að reyna að koma til móts við sjómennina okkar. Hann vill þá bara hafa það eins og það var, það er þá bara nokkuð ljóst. Það sem við erum að tala um núna er að það eru fjórir mánuðir í sumar. Við höfum verið að reyna að gera allt sem í okkar valdi stendur til að ná sameiginlegri lendingu á það að jafnt verði sótt í þessi fjögur svæði, að ekki verði neitt kapphlaup á milli svæðanna. Við bíðum meira að segja spennt eftir því að sjá hver verður niðurstaðan eftir sumarið. Ég óska bara öllum okkar trillukörlum og smábátakörlum gleðilegrar veiði í sumar og hlakka rosalega til að sjá hvort þeir komi ekki glaðir undan þessu frábæra sumri. Kannski maður fái að skreppa á sjó með einhverjum þeirra og veiða til dæmis ufsa.
Virðulegur forseti. Ég veit nú ekki hvort það var einhver spurning í þessari ágætisræðu hjá hv. þingmanni en ég vil þá bara nota tækifærið og leiðrétta þingmanninn. Ég sagði að Miðflokkurinn myndi sitja hjá, ekki greiða atkvæði með þessu máli. Svo það sé skýrt. Hins vegar, svo að ég segi það bara hreint út, mun þessi ufsabiti, sem er verið að rétta sjómönnum, ekki bjarga neinu, mun engu bjarga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég segi bara: Já, það var engin spurning í þessu en núna skal ég koma með hana: Æ, viljiði ekki bara vera með? Eigum við ekki bara öll að vera vinir og reyna að sjá hvað við getum gert gott úr þessu annars frábæra sumri sem við eigum fram undan?
Virðulegi forseti. Við erum búin að glíma við þetta frumvarp glöð gegnumheilt. Okkur finnst afskaplega spennandi að sjá hvað kemur út úr því í haust. Það er aðeins eitt sem mig langar til að koma hér á framfæri sem ég hefði viljað ganga pínulítið lengra með, þó að við séum náttúrlega að gera okkar besta og mætumst á miðri leið til að þetta megi verða að veruleika, en það er nákvæmlega það sem lýtur að ufsanum. Við erum að tvöfalda heimildir í ufsa úr 350 tonnum í 700 tonn. Það er búið að auka vægi sjómannsins gagnvart verðmætinu upp í 80%, en 20% eiga síðan að ganga til Hafró. Ég sá hins vegar ekkert því til fyrirstöðu að hafa þetta 100% til sjómannsins. Mér fannst liggja í því ákveðin hvatning til að nýta hráefnið og koma örugglega með það að landi. Þrátt fyrir að stundum sé meðalafli ufsa ekki hár myndum við tryggja það frekar að ekki yrði um brottkast að ræða. Það var á þeim forsendum og líka það að við sendum skýr skilaboð til sjómannanna okkar: Við erum öll af vilja gerð og viljum hag ykkar sem mestan og bestan. Ég ætla ekkert að hafa fleiri orð um það, nema ég er bara afskaplega glöð með að fá að taka þátt í þessu og vera með. Sem varaformaður atvinnuveganefndar segi ég aftur: Gangi ykkur öllum sem allra best.
Herra forseti. Nú hefur þetta mál verið í töluverðri þróun og töluverður hamagangur í því. Þetta er ekki uppáhaldsniðurstaða nokkurs manns. Það hefðu allir viljað sjá aðeins öðruvísi niðurstöðu. Ég held að það eigi við um alveg alla. Að því marki sem ég kom að því hefur ferlið einkennst af skyndilegum hamagangsbreytingartillögum sem meðal annars komu inn í morgun án þess að neitt hefði verið rætt um það áður. Það eru svolítið þvingaðar niðurstöður, skortur á gögnum og rökleysur, fullyrðingar sem hafa verið út í hött. Þetta hefur stungið mig svolítið. Ég verð að viðurkenna að mér finnst mjög óþægilegt að vinna í umhverfi þar sem skortur er á góðum upplýsingum og þar sem verið er að vinna hluti of hratt. Síðan er náttúrlega afskaplega óþægilegt - fólk er þó að reyna eins og það getur að komast til sáttar - þegar hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson mætir skyndilega og reynir að slá sig til riddara með því að lýsa forundran sinni á öllu ferlinu. Það hefur vissulega ekki verið fullkomið, en þó höfum við verið að færast í rétta átt. Við megum eiga það í atvinnuveganefnd að málið hefur mjakast í rétta átt. Og þetta er mikilvæg og góð tilraun, en það eru enn þá gallar. Það eru möguleikar á því að þeir gallar raungerist en þeir eru ekki miklir. Ég trúi því að niðurstaðan verði góð, sérstaklega með þeim breytingum sem náðust í gegn núna. Ef það bregst þá vitum við betur og gerum betur næst. Ég vona svo sannarlega að þetta raungerist ekki. Það eru nefnilega ýmsir afskaplega hræddir við þessar breytingar. Það er eðlilegt, þegar fólk hefur bókstaflega áhyggjur af afkomu sinni, að ákveðin hræðsla sé til staðar. Vonin er auðvitað sú að þetta bæti ekki bara hag flestra heldur helst allra. Markmið mitt undanfarna daga - ég hef verið allt að því leiðinlegur við kollega mína stundum - hefur verið að reyna að fækka þeim sem þurfa að hafa áhyggjur. Ég held að þeir séu afskaplega fáir sem þurfa að hafa áhyggjur af þessu á þessu augnabliki. Þótt við höfum náð langt er ég ekki fullkomlega sannfærður, en ég er næstum því sannfærður. Það er kannski það besta sem við getum átt von á. Ég hefði, rétt eins og hv. þm. Inga Sæland, viljað að þetta ufsahlutfall hefði endað í 100%, enda spurning um örfáar krónur fyrir ríkissjóð til eða frá. Munurinn fyrir ríkissjóð er svo til enginn. Munurinn fyrir strandveiðisjómenn er afskaplega mikill í einhverjum tilfellum. Enn sem komið er hef ég ekki heyrt nein einustu rök fyrir því af hverju þetta má ekki vera 100%. Ég hef ekki heyrt nein rök samt hef ég kallað ítrekað eftir þeim í nefndinni. Það er kannski ákveðið vandamál. Þó hef ég heyrt afskaplega góð rök frá einmitt hv. þm. Ingu Sæland um það hvers vegna þetta ætti að vera í 100%, það er einmitt til þess að draga úr líkum á brottkasti. Þannig að rökin fyrir því að færa þetta í 100% eru til staðar. Það hafa engin rök komið fyrir því að þetta megi ekki fara í 100%. Gott og vel. Þetta er engu að síður niðurstaðan sem kom úr nefndinni og er það ástæðan fyrir því að ég rita undir nefndarálitið með fyrirvara vegna þess að ég held að við hefðum getað gert töluvert betur. Þrátt fyrir þetta allt er alltaf hægt að kvarta. Ég kvarta kannski mikið núna vegna þess að það var mjög mikið persónulegt mál fyrir mig að reyna að ná sem allra lengst. En það er betra að gera þetta en ekki með tilheyrandi 15% aukningu á fiskveiðiheimildum, með billegum reglum um ufsann, sem ætti að gera það að verkum að ágætispeningur næst inn fyrir ufsann; ufsinn telst ekki með í aðalaflann, þar af leiðandi ætti fólk að geta fengið töluvert verðmætari fisk inn í þá hlutdeild. Svo eru ýmsar aðrar breytingar sem eru gerðar. Þetta er betra en að standa í stað. Það hefur verið hluti af stefnu Pírata frá upphafi að reyna að gera allt til þess að efla strandveiðar. Ég veit að aðrir flokkar hafa haft svipaðan áhuga. Hluti af því er að þróa þetta í rétta átt. Ég vil gjarnan að við förum í framtíðinni, og kannski strax í haust, að skoða möguleika á auknu frjálsræði og færri reglum, enda eru reglurnar svo margar hvað varðar strandveiðar að mætti skrifa um það töluvert langa bók. En með því að færast í átt að auknu frjálsræði gæti hugsanlega skapast minni ótti um breytingar í framtíðinni. Ég ætla ekki að lengja þetta neitt frekar, en vonin er að sjálfsögðu þessi: Þetta á að skila góðum árangri fyrir fólk. Í framtíðinni, þegar við höldum áfram frekari breytingum, þegar við reynum að vinna þessa hluti áfram, þegar við reynum að vera ekki í þessum hamagangi - tökum okkur aðeins meiri tíma, horfum betur á gögnin, vinnum meira í sátt - verða kannski færri upphlaup alveg í blálokin.
Herra forseti. Þetta er sérstakt mál. Ekki er hægt að nálgast það á annan hátt en þann að það sé nokkuð sérstakt. Það er sérstakt hvað varðar vinnubrögð og framlagningu - þetta er ekki stjórnarfrumvarp - og síðan erum við að ræða breytingar á kerfi sem var umdeilt á sínum tíma, þegar því var komið á. Síðan hefur það náð að þroskast og það er ljóst að við búum við kerfið eins og það er. Ég hef haldið sjónarmiðum mínum til haga. Ég vil geta þess að ég er sammála þessum breytingum og mun fara yfir þær á eftir. Ég vil halda því til haga að ég ræddi það sérstaklega að ég hefði frekar kosið - hafði þá skoðun á sínum tíma og hef ekki breytt þeirri skoðun minni - að hafa kerfið einfalt. Ég vildi helst hafa eitt kerfi sem allir myndu búa við og fara eftir sömu reglum. Það er ekki svo. Við erum a.m.k. með tvískipt kerfi. Við erum með stóra kerfið og við erum með strandveiðarnar. Við erum síðan með viðbótarlinka eða lykkjur sem tengjast byggðakvótanum. Við erum með almenna byggðakvótann sem ekki hefur gengið neitt sérstaklega vel að útfæra. Það liggja fyrir tillögur í ráðuneytinu frá síðasta ári í samvinnu við ýmsa hagsmunaaðila. Síðan er sértæki byggðakvótinn sem hefur reyndar tekist ágætlega að þróa. En það hefur þurft þróun. Þetta eru allt dæmi um það að við erum með ákveðna kima, ákveðnar aukaleiðir, í kringum fiskveiðistjórnarkerfið sem mér finnst ekkert endilega til fyrirmyndar. Leiðarljósið okkar á alltaf að vera sjálfbærni, verðmætasköpun og við eigum að byggja veiðarnar á vísindalegum niðurstöðum og fara eftir þeim. En þetta er staðan eins og hún er í dag. Á sínum tíma voru strandveiðarnar samþykktar. Það er komin ágætisreynsla á það kerfi. Það hefur komið gagnrýni líka. Ég vona að vilji löggjafans verði skýr. Ég tek undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, sem ræddi málið hér á undan, að ég er alfarið á móti því að við förum að breyta kerfinu okkar á þann veg að það færist úr því að vera dagakerfi yfir í sóknardagakerfi. Ég ætla ekki að fara aftur niður á kæja, eins og gerðist oft á síðasta ári, og hitta menn sem ekki voru einungis búnir að selja sig einu sinni út úr kerfinu heldur tvisvar og þrisvar. Ég held að enginn hér inni vilji fara þá leið. En hvað þá með þessar breytingar? Eru þær þess virði að fara lengra með strandveiðikerfið? Já, meðan við búum við strandveiðikerfið þá verðum við að reyna að þróa það. Það er verið að koma til móts við sjónarmið sem ég held að þingmenn geti ekki komist hjá að hlusta á og það eru meðal annars öryggissjónarmiðin. Stærsta og mikilvægasta markmið þessa máls er öryggismál sjómanna, að það verði ekki hvati fyrir sjómenn að fara út í alls konar veðri vegna þess að kerfið býður ekki upp á annað. Það býður hættunni heim. Þarna eru löggjafinn og nefndin að reyna að ná til þessa hóps. Það er verið að koma til móts við þá gagnrýni sem kom strax, og ég held hún hafi verið réttmæt, og það var óttinn við að menn færu á milli svæða; að menn ætluðu að fara að víla og díla. Það er það sem má ekki gerast, að menn fari að haga sér þannig, og nefndin reynir að koma til móts við það og er að reyna að loka á milli hólfa þannig að hvert svæði verði fyrir sig. Það hefur verið komið til móts við þær gagnrýnisraddir. Verðmætasköpun og verðmætin frá strandveiðum - til að byrja með var reynslan sú að þetta var ekkert endilega besta afurðin; ekki endilega besta umhirðan og umgengnin við aflann. Hins vegar hefur kerfið lært að móta og þróa betri umhirðu þannig að aflinn er að verða betri, verðmætin eru að aukast. Það er það sem skiptir þjóðarbúið mestu máli, að við fáum sem flestar krónur fyrir hvert kíló sem dregið er á land. Sú þróun er jákvæð og við megum ekki missa sjónar á kröfunni um verðmætasköpun í sjávarútvegi sem hefur reyndar gengið stórkostlega vel á umliðnum árum, m.a. út af því að við erum með skýrar reglur. Hv. þm. Smári McCarthy sagði: Þetta er ekki uppáhaldsniðurstaða neinna hér í dag. Nei, en það má heldur ekki vera svo að við séum að gera þetta bara til þess að gera eitthvað. Niðurstaðan verður að vera skárri en það kerfi sem er í strandveiðunum í dag. Er það það? Ég tel svo vera. Ég tel þau skref vera stigin. Ég er ekkert endilega glöð með það kerfi sem er hér, en þetta er samt skárra en núgildandi kerfi. Þar hefur formaður atvinnuveganefndar lagt sig fram. Það er rétt að geta þess - nú heyrum við að skoðanir eru skiptar innan Miðflokksins - að skoðanir eru skiptar innan Viðreisnar um það hvort við eigum yfir höfuð að vera á þessu máli út af ýmsum sjónarmiðum, m.a. þeim sem ég hef rakið hér. Við viljum einfaldleika. Við viljum fyrst og fremst, það er stóra málið hjá okkur, að á endanum verði greitt sanngjarnt gjald fyrir aðganginn að auðlindinni. Þetta litla mál, stórt mál í augum sumra, er samt vísbending um að við þingmenn úr ólíkum flokkum, með ólíkar skoðanir innan flokkanna, getum komist að niðurstöðu í málum sem tengjast sjávarútvegi. Ef við leggjum okkur fram getum við náð niðurstöðu. Kannski er það Pollýannan í mér sem grípur í þetta haldreipi: Jú, þetta þing og þetta kjörtímabil getur farið í það að við náum sáttinni sem er svo mikilvæg fyrir stóra kerfið. Ef raunveruleg sátt á að verða um aðganginn að fiskimiðum þjóðarinnar getum við sagt: Þingið getur, ef það leggur sig fram, sætt ákveðin sjónarmið, ekki fullkomlega en þó nálgast þau markmið sem við þurfum að hafa. Hér voru markmiðin öryggismál sjómanna. Í stóra kerfinu verða það að vera hagsmunir þjóðarinnar. Þar eigum við að sameinast um það markmið og þá vinnu. Mér finnst miður að finna það í dag að það er ekkert sem kemur frá ríkisstjórninni, ekkert sem kemur frá ríkisstjórnarflokkunum, ekki ein vísbending um það hvernig vinna eigi að sátt um auðlindina í sjónum. Nú hefur ríkisstjórnin verið að störfum í nokkra mánuði. Þverpólitísk nefnd var sett á laggirnar til að reyna að ná því markmiði, reyna að ná sátt um aðgang að auðlindinni okkar allra. En enn heyrist ekkert frá ríkisstjórninni hvað þetta mál varðar. Ég vil hvetja hana til að nota sumarið og leggja fram tillögur um hvernig hún ætlar að nálgast það stóra mál. Ef það verður ekki gert þá mun að endingu verða mun meiri óeining um það stóra kerfi sem við byggjum afkomu okkar á í sjávarútvegi en nú er. Stóra kerfið er í grunninn gott, ég hef margítrekað það. En það vantar þessa sátt, það vantar ákvörðun um sanngjarnt gjald, skýrt gjald, fyrir auðlind þjóðarinnar. Ég er merkilegt nokk oft sammála hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni - stundum svo að mér verður um og ó. [[Gripið fram í.]]Já, ég heyri það, ég mun verða alveg róleg. Ég er sammála honum um að það kerfi sem við ræðum hér, strandveiðikerfið, er ekki endilega það besta og ákjósanlegasta, en við búum við það; og ég tek undir ákveðna gagnrýni sem kom þar fram. Hitt er síðan að hann talaði um vinnubrögð þingsins en þar er ég honum ósammála. Ég tók þátt í starfi nefndarinnar og ég sá hvernig formaður hennar reyndi að ná fram ólíkum sjónarmiðum, reyndi að tala inn í ólík sjónarmið, hún lagði sig fram í þá veru. Ég átti samtal við hana á síðasta ári þegar ég var sjávarútvegsráðherra og þekki þetta vel. Skoðanir eru mjög skiptar innan Sjálfstæðisflokksins - ég veit að það eru margar kraumandi óánægjuraddir þar - en það voru líka margir sem komu til mín, m.a. með hv. þingmanni á sínum tíma, og reyndu að segja: Hvernig getum við komið til móts við öryggismál sjómanna í tengslum við strandveiðarnar? Getum við náð samkomulagi til þess að mæta þessu skiljanlega sjónarmiði varðandi öryggismál sjómanna á strandveiðum? Það var ekki hægt. Nú hefur hv. þingmaður tekið boltann áfram og er það vel. Ég vil styðja hana í því þó að hún viti vel, þó að fólk viti vel, að ég er ekki endilega bullandi hoppandi glöð með allt í þessu. Á grunni þeirra gagna sem liggja fyrir, á grunni þess lagaumhverfis sem við búum þegar við, og þarf að breyta, tel ég rétt að stíga þessi skref. Það hefur verið komið til móts við þann ótta að það væri verið að flakka á milli svæða, það er ekki verið að gera það. Það er líka verið að fara í ákveðna tilraun varðandi ufsann sem mér finnst áhugavert; að sjá hvort við mælum minna brottkast með því að auka heimildir til sjómanna til að koma honum á land, þeir fá 80%, 20% fara til Hafró í gegnum sjóð. Það finnst mér áhugavert. Það sem skiptir máli er að við setjum tímaramma. Við setjum tímaramma sem er ákveðin svipa á okkur, svipa á Fiskistofu, svipa á ráðuneytið og Hafró, til að gera úttektina sem við munum væntanlega fá 1. desember, síðar á þessu ári, til að skoða þá algjörlega hlutlaust, öll sem hér erum, hvernig við getum gert kerfið betra. Þá koma spurningarnar. Voru þessar breytingar að virka? Þá verðum við líka að horfast í augu við það ef farið hefur verið á svig við kerfið. Strandveiðimenn verða líka að axla þá ábyrgð að fara ekki að leika sér að kerfinu. Það mun kalla á ólgu, líka hér innan þings. Ábyrgð okkar allra í þessu er mikil. Ég vil að við áttum okkur á því að þegar Fiskistofa og stjórnvöld munu kynna þessa tilraun, sem við erum að fara út í - þetta er tilraun til þess að reyna að athuga hvort þingið geti gert betur - þá verðum við líka að vera tilbúin í að fara í aðra umræðu um það hvort annað kerfi sé kannski betra og henti betur en það fyrirkomulag sem við erum að setja á hér í dag. Þannig að það er tímarammi, það er svipa, það hefur verið hlustað á gagnrýni og það hefur verið unnið vel. Það vil ég þakka og beini þeim þökkum sérstaklega til formanns nefndarinnar, um leið og ég skil ákveðnar ábendingar sem hafa verið settar fram í þessu máli. En þetta er áhugavert.
Frú forseti. Það hefur verið nefnt í umræðunni um þetta mál að í þinginu séu nokkuð skiptar skoðanir um það. Það er kannski til marks um það að ég og síðasti ræðumaður, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, erum ekki alveg sammála í þessu máli, þess vegna vildi ég taka aðeins til máls. Ég hef verulegar áhyggjur af því hvernig að þessu máli hefur verið búið og í raun og veru á hvaða vegferð menn eru með strandveiðarnar. Ég hef ekki sannfæringu fyrir því, eftir að hafa farið yfir málið eins og það kom fyrir í 2. umr. og með þeim breytingartillögum sem hér eru komnar fram, að það sé verið að stíga skref til góðs við stjórn strandveiða. Ég tek undir að það er alveg gríðarlega mikilvægt að vel sé hlúð að strandveiðunum og að það takist að þróa þetta kerfi áfram með öryggismál sjómanna að leiðarljósi, en ekki síður grundvallarsjónarmið í fiskveiðistjórn okkar, sem er sjálfbær stjórn fiskveiða og arðsemi veiðanna, en það síðastnefnda hefur auðvitað verið verulega vandasamt í strandveiðunum í sóknarkerfi eins og gjarnan vill verða. Ég ætla að fara yfir mínar helstu áhyggjur í ekki of löngu máli. Það olli mér raunar nokkrum vonbrigðum miðað við þá gagnrýni sem kom fram í 2. umr. um málið hversu litlar lagfæringar eru gerðar á kerfinu. Í fyrsta lagi er það stjórn veiðanna. Mér sýnist að það sé verið að losa mjög verulega um stjórn veiðanna og heimildum til þess að stöðva veiðar þegar hámarksafla er náð. Ég fæ ekki betur séð en að það sé beinlínis markmiðið, m.a. með því að færa lokunarheimildina frá Fiskistofu til ráðherra, að búa til eitthvert loðið, óljóst svæði um hvenær skuli stöðva veiðar. Það þýðir að ýtt er undir mögulega ofveiði í kerfinu og samt er verið að bæta töluverðum heimildum inn í það. Ég held að það þurfi ekki mikinn og flókinn framreikning í þessu til að sjá, ef við horfum bara til meðalafla þeirra báta sem voru í kerfinu á síðasta ári, ef við framreiknum það gróflega, að aflaheimildir, þótt verið sé að auka við þær, gætu verið uppurnar á þriðja mánuði. Þá kemur verulegur þrýstingur á ráðherra. Á að stöðva veiðar með heilan mánuð eða meira til loka veiðitímabilsins, eða á að auka verulega í? Það finnst mér ekki vera í anda við meginstef okkar í fiskveiðistjórn um sjálfbæra stjórn fiskveiða og það sé alveg skýrt hvernig við stýrum veiðum okkar. Það er eitt af því sem hafði þó tekist vel til með í strandveiðikerfinu eins og það var, að stýra einmitt veiðunum með því að loka viðkomandi svæðum þegar heimildir hvers mánaðar voru uppurnar. Hér sýnist mér að það sé losað verulega um það og veruleg hætta á því að það verði farið talsvert fram úr veiðiheimildum. Ég hef líka dálitlar áhyggjur af því að annar þrýstingur í þessu verði einmitt ásókn í önnur svæði, það er alveg augljóst. Það er gripið til einhverrar bráðabirgðareddingar um að banna í raun og veru nýskráningar inn á ný svæði í dag, sem mér finnst í fyrsta lagi ganga gegn anda strandveiðanna sem er frelsi til veiða. Ég velti fyrir mér af hverju í ósköpunum við erum að stíga það skref að loka hálfpartinn svæðunum með þessum hætti til bráðabirgða. Í öðru lagi og það sem skiptir kannski meira máli er að við fáum enga reynslu á það sem er kannski meginbreytingin sem þetta fyrirkomulag mun hafa í för með sér, að bátar munu væntanlega leita á milli svæða, en við ætlum bara að loka fyrir það í tilraunastarfsemi í eitt ár og meta svo árangurinn af breytingunni í haust. Það mun ekkert reyna á þennan þátt í kerfinu á þessum tilraunatíma, þar af leiðandi getum við ekki lagt neitt mat á það hvernig það þróast. Þess vegna finnst mér það mjög sérkennileg ráðstöfun að fara í svona bráðabirgðareddingu til þess að taka á einum augljósum galla í því fyrirkomulagi sem hér er verið að taka upp. Ég verð að segja eins og er að ég hef ekki mikla sannfæringu fyrir því að þetta muni virka eins og að er stefnt, þ.e. að auka öryggi sjómanna. Sóknarkerfið ýtir einfaldlega undir þessar ólympísku veiðar eins og hér hefur verið lýst. Það er alltaf hættan sem fylgir sóknarkerfinu, það er bara það fyrirkomulag sem við búum við í slíku kerfi. Ég held að eina leiðin til þess að taka virkilega á öryggismálum sjómanna væri með annars konar kerfi um strandveiðar sem væri meira byggt á staðbundnum aflaheimildum eða einhverju þess háttar. Það er allt annars konar kerfi og kallar á gagngera endurskoðun. Í stuttu máli tel ég að hér sé klárlega ekki vandað til verks. Ég tek undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að þetta gæti jafnvel orðið þinginu til vansa þegar upp verður staðið. Það er verið að vinna þetta of hratt með of stuttum fyrirvara og það er of lítill gaumur gefinn að þeim göllum, verulegum ágöllum, sem eru á kerfinu að mínu viti. Ég óttast að við séum einfaldlega að þróa strandveiðarnar í kolranga átt miðað við það sem við ættum að vera að gera til þess að tryggja sjálfbærni veiðanna og um leið öryggi sjómanna og afkomu. Þess vegna treysti ég mér ekki til þess að veita þessu máli stuðning.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum sem hafa furðað sig á þeim vinnubrögðum sem við höfum horft upp á varðandi þetta frumvarp. Því er varpað inn í nefndina og kemur svo jafnharðan þaðan út aftur með einhvers konar breytingum og aftur inn og út með lagfæringum. Það er þó ekki svo illt að ekki sé eitthvað gott í því. Ég fagna auðvitað breytingum varðandi ufsann, það var mikið búið að tala um það í ræðustólnum að það gengi náttúrlega ekki að sjómenn fiskuðu ufsa fyrir ríkið í raun og veru og fengju varla fyrir kostnaði. Það er búið að laga það verulega, upp í 80%, og ég fagna því. Vissulega fagna ég ýmsu öðru í þessu frumvarpi, t.d. ef á að auka strandveiðikvótann, hvort sem aukningin fer upp í 10.200 tonn eða yfir 11.000. Það er þá aukning um 1.000 eða 2.000 tonn eftir atvikum. Ég myndi vilja ræða örlítið strandveiðikvótann almennt vegna ummæla einstakra þingmanna um það hversu mikill þessi kvóti er orðinn. Þegar þeir býsnast yfir því vil ég bara benda á nokkrar tölur sem ég hef um hann. Strandveiðikvótinn var 2011 tæp 4,2% af heildarþorskafla landsmanna, fór svo niður fyrir 4% og hefur æ síðan, öll þessi ár, þessi sjö ár, verið undir 4% og var á síðasta ári kominn í 3,6–3,8%. Miðað við að kvótinn hefði alltaf verið 4,2% á þessu sjö ára tímabili er búið að minnka kvóta strandveiðiflotans um rúm 9.000 tonn, raunverulega eitt fiskveiðiár í strandveiðinni. Það að býsnast yfir því að það sé verið að auka kvóta strandveiðiflotans finnst mér heldur djúpt árinni tekið, þvert á móti er gott að það sé verið að gefa í núna og mætti sannarlega gefa betur í. Við erum sammála um það. Ég er líka ánægður ef það á að auka öryggi sjómanna eins og lagt er til í þessu frumvarpi, þ.e. hafa fleiri daga í mánuði, 12 daga í mánuði. En ekki er allt sem sýnist, ef sókn flotans er skoðuð sést greinilega að sóknin hefur verið meiri en 12 dagar nema á svæði A vegna þess að þar hefur kvótinn verið kláraður á skemmri tíma. Hin svæðin hafa þurft að hafa meira fyrir því. Ég er hérna með svar frá sjávarútvegsráðherra við spurningu Bjarna Jónssonar fyrr í vetur um þetta atriði og þar kemur fram að á svæðum B, C og D voru sóknardagar strandveiðiflotans 16, 17 og 18 dagar alla mánuði síðasta sumar. Þarna er verið að fækka sóknardögum um fjóra til sex. Svæði A sker sig reyndar úr vegna þess að sóknardagar þar í fyrra voru átta í ágúst, átta í júlí og tíu í júní. Á því svæði er því verið að fjölga sóknardögum. Ég fagna því ef strandveiðimenn geta haft fleiri daga til að sækja sjóinn, en ég fagna því ekki ef á að minnka kvótann á öðrum svæðum á kostnað eins. Áætlaðar veiðar í sumar eru athyglisverðar og ýmislegt kemur þar líka í ljós. Ég er hér með töflu, fylgiskjal með frumvarpinu, um áætlaðar veiðar strandveiðiflotans miðað við 48 daga, þ.e. 12 daga í mánuði í fjóra mánuði, og þá kemur í ljós miðað við óbreyttan bátafjölda frá því í fyrra að sóknin í sumar komandi yrði 5.000 tonn á svæði A, tæp 2.000 á svæðum B og C og tæp 1.200 tonn á svæði D. Hvað þýðir þetta borið saman við tölur frá því í fyrra? Það þýðir að veiðin á svæði D minnkar um 330 tonn. Á svæði C minnkar veiðin um 360 tonn. Á svæði B minnkar veiðin um 240 tonn. Á svæði A eykst veiðin um tæp 1.400 tonn, hún er komin í næstum 50% af strandveiðikvótanum. Á komandi sumri ef þetta gengur eftir - þetta eru áætlanir - verður hún um 50% en var með þriðjung í fyrra. Auðvitað fagna ég því að menn geta veitt meira, en ég vil ekki að það komi niður á einhverjum öðrum. Það verða færri dagar á D-svæðinu, hv. þingmaður, færri dagar en í fyrra. Það eru 12 í mánuði, það voru 18 í fyrra. Ég er auðvitað óánægður með þetta. Ég er óánægður með það ef markmið frumvarpsins er að færa 50% af veiðinni á svæði A á kostnað hinna svæðanna. Á síðustu metrunum kemur breyting um að loka skráningu á milli svæða. Á að fagna því? Eða eru þetta einhverjar hömlur? Menn vilja kannski bjarga sér og fara þangað sem veiðist mest, menn fylla bátinn mjög hratt, gæftir eru bestar og veðrið kannski skást inni á einhverjum fjörðum, en þá er lokað á að þeir komist þangað til að bjarga sér. Það eru bæði kostir og gallar við það. Auðvitað má koma í veg fyrir að menn stökkvi á milli svæða og geri út langt frá heimilum sínum, ég skil það. Ég spyr um heildarkvótann. Hvert er öryggi þess að heildarkvótinn verði aukinn? Ráðherra er ekki hér í salnum. Ég sakna þess, ég held að hann gæti svarað þessu best allra. Ég tek undir með hv. þingmanni Gunnari Braga Sveinssyni um það að ráðherra hefur ekkert komið upp í þessu máli mér vitandi. Það væri fróðlegt að heyra hvað hann segir um þennan kvóta og hvenær hann ætlar að loka kerfinu ef kvótinn er búinn eins og ég hef talað kannski mest fyrir. Ef kvótinn klárast í júlí, verður þá aukið við hann? Hversu mikið? Hvað er öruggt í hendi? Verður lokað í lok júlí eða verður framlengt? Verður einstökum svæðum lokað sem ég tel skást til að koma í veg fyrir að sumir nái ekki að veiða upp í kostnað? Það er mikið talað um brothættar byggðir, herra forseti, sem leiðir hugann að því að hvernig sem þetta fer allt saman þurfum við líka að hugsa til þess hvaða áhrif þetta hefur á byggðirnar. Það er verðugt rannsóknarefni að mínu mati hvaða áhrif strandveiðarnar hafa haft síðustu tíu ár á byggðir í landinu, sérstaklega minni byggðir og brothættar byggðir. Hefur það verið rannsakað í þaula? Eru þetta heimamenn sem eru að veiða frá sínum heimilum eða eru þetta einhvers konar farandmenn, einhverjir ævintýramenn úr þéttbýlinu sem færa sig tímabundið út á land og hafa kannski minnst áhrif á þessar byggðir til langframa? Hefur það verið rannsakað? Ég tel að það sé verðugt rannsóknarefni að komast að því hver raunveruleg áhrif strandveiðanna eru. Ég veit til þess að þau hafa mörg jákvæð áhrif og ætla alls ekki að draga úr því, en hver eru langtímaáhrif á mjög smá byggðarlög? Það væri gaman að fá svör við því. Varðandi veiðarnar sjálfar, ólympískar veiðar eða ekki, tel ég, herra forseti, með fullri virðingu fyrir mörgum góðum hlutum í þessu frumvarpi það vera þannig úr garði gert, af því að þetta er sóknarkerfi, að það er hætt við því, sérstaklega þegar líður fram á sumarið og styttist í annan endann á aflaheimildum, að þetta breytist í það sem ekkert okkar vill, í einhvers konar ólympískar veiðar, menn hraði sér á miðin til að ná í síðustu dagana og síðustu þorskana. Þó að ég fagni frumvarpinu í heild sinni sé ég ýmsa agnúa á því, eins og ég hef nefnt hér. Ég er búinn að nefna þá flesta og get þeirra vegna ekki stutt frumvarpið þrátt fyrir ýmsa kosti þess.
Frú forseti. Ég mátti til með að hlaupa niður og ná í smágögn til að fullvissa mig um að ég hefði rétt fyrir mér áður en ég leiðrétti hv. þingmann þannig að ég er pínu móður. Hv. þingmaður talaði um að helmingur aflans myndi veiðast á svæði A en nú höfum við rauntölur frá t.d. 2017 og reyndar fleiri árum hér, alveg aftur til þess tíma þegar strandveiðikerfið var tekið upp, og það er vissulega rétt að fleiri tonn safnast á svæði A, 3.699 tonn í fyrra af þeim 9.800 tonnum sem var gert ráð fyrir. Það hljómar kannski eins og fullstór biti, en ef maður skoðar betur eru það u.þ.b. 37% af heildaraflanum. Ef maður skoðar síðan fjölda báta á svæði A er um að ræða nákvæmlega 37% af heildarbátaflotanum. Það er kannski alveg fullkomlega eðlilegt að dreifingin sé með þessum hætti. Það er ekki hægt að horfa á magn per svæði ef horft er fram hjá fjölda báta per svæði. Það er hreinlega þannig að á árinu 2017 voru bátar 227 á svæði A, 135 á svæði B, 126 á svæði C og 106 á svæði D. Þeim hefur fækkað á milli ára, það hefur orðið fækkun i þessu kerfi. Ég vona að það snúist aðeins við og verði eins og þetta var t.d. 2012 þegar við vorum með 759 báta í þessu kerfi, en það er rosalega mikilvægt að við séum ekki að rugla umræðuna með því að láta eins og þetta sé einhvers konar fyrirheitna landið á Vestfjörðum á svæði A. Þar er vissulega mjög góð veiði, en til svæðis D var úthlutað út af öðrum [[Forseti hringir.]]þáttum. Ég held að það sé búið að taka mikið til á þeim vegna ufsareglunnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið. Þó að þetta sé rétt hjá hv. þingmanni fæ ég ekki betur séð en að 5.100 tonn séu meira en þriðjungurinn af 10.200 tonnum. Minn barnaskólalærdómur var sá að 5.000 væru helmingurinn af 10.000. Tölur um áætlanaveiði næsta sumar á svæði A eru 5.080 tonn. Áætlaður heildarafli í sumar er 10.237 tonn. Þetta eru tölurnar. Ég sé ekki betur en að þetta sé meira en þriðjungur.
Frú forseti. Vandinn við þessar tölur er sá að það er algjörlega óljóst hvaðan þær koma. Það er vissulega rétt að 5.000 er helmingurinn af 10.000, en það breytir því samt ekki að tölurnar 5.000 og 10.000 eru rangar. Nú er gert ráð fyrir því að heildarpotturinn hljóði upp á rétt rúmlega 11.000 tonn, að því gefnu að það gangi eftir að í reglugerð færist 1.000 tonn yfir frá línuívilnuninni sem ég geri ráð fyrir að standist þar sem hæstv. sjávarútvegsráðherra er búinn að lofa því. Eftir stendur að jafnvel þótt maður geri ráð fyrir einhverri svakalegri aukningu verðum við að horfa á hvernig þróunin hefur verið í gegnum tíðina. Kannski er ein helsta ástæðan fyrir því að afstaða mín mildaðist gagnvart þessu máli sú - ég er með tölfræðina fyrir framan mig. Ég er búinn að sitja frekar þreyttur að reikna og get ekki séð að þessi dómsdagsspá standist. Ef þessi tala, 5.000 tonn, kemur úr einhverjum eðlilegum útreikningum eða spám væri gaman að heyra hvernig þær spár komu til, hver reiknaði þær og á hvaða forsendum, vegna þess að þetta gætu vel verið einhverjar nýjar tölur fyrir mér. Kannski er þetta rétt, en forsendur þurfa að fylgja. Þær tölur sem ég hef undir höndum eru fengnar frá Landssambandi smábátasjómanna ásamt Fiskistofu þannig að ég tel þær hljóta að vera nokkuð réttar. Kannski eru samt til betri spár.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Auðvitað líður mér mun skár að vita að hv. þm. Smári McCarthy hafi reiknað þetta. Ég veit að hann er vandvirkur og lætur ekki teyma sig nema hann sé sjálfur sannfærður og auðvitað líður mér betur að vita það. Ég er einfaldlega að vitna í tölur í fylgiskjali með frumvarpinu frá nefndinni sjálfri þar sem stendur í töflu 1: „Áætlaður afli strandveiðibáta miðað við 48 daga“. Þetta er bara það sem ég miða við. Þarna sést að u.þ.b. 50% af aflanum lenda á svæði A. Ef þetta hefur breyst í meðförum nefndarinnar, eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson sýndi mér hér fyrir augnabliki síðan, er það í sjálfu sér annað mál. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, ég sakna þess að hæstv. sjávarútvegsráðherra taki ekki þátt í umræðunni, hvorki nú né í 1. umr. eða 2. umr. Ég sakna þess að hann sannfæri okkur, sem erum auðvitað í óvissu með ýmislegt í þessu frumvarpi, um hvað hann muni gera í sumar þegar kemur hugsanlega að því að stöðva veiðarnar.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að leggja orð í belg. Markmið þessa máls er að tryggja öryggi sjómanna eða bæta öryggi sjómanna. Ég fæ ekki séð að þessar breytingar, sem er verið að leggja á borð hér, þjóni því hlutverki. Öryggi sjómanna verður varla tryggt með því að breyta fjölda sóknardaga. Eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason hefur bent á þá er á einhverjum svæðum verið að fækka þeim raunverulega miðað við það sem verið hefur á undanförnum árum. Ef okkur er það í mun að auka öryggi sjómanna væri nær að frumvarpinu fylgdu einhvers konar leiðbeiningar eða reglur um það hvenær megi sækja sjóinn, t.d. í formi veðurlágmarka; hvaða bátar, hvaða stærðir eða hvaða útbúnað þeir hafa til þess að sækja í ákveðnum veðrum. Vinnubrögðin sem minnst var á hér, að þau væru til þess að, hvernig var það orðað, að bæta vinnubrögð þingsins - ég sé ekki að þetta þjóni því heldur. Umræðan sem hér hefur farið fram virðist miða að því að reyna að ná úrskurði um hver má veiða hvað mikið á hvaða svæði og hvenær og stefnir meira í þá átt að ýtt verði undir svokallaðar ólympískar veiðar. Ég tek undir með flokksbróður mínum, hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, að vinnubrögðin eru ekki til þess fallin að efla þingið. Við þingmenn eigum að vanda til verks og við eigum að klára svona mál að fullu og vera ekki að láta ýta okkur út í svonalagað í tímapressu.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað aðallega til þess að leiðrétta formann nefndarinnar sem sagði að enginn hefði óskað eftir því að sjávarútvegsráðherra kæmi fyrir nefndina. Ég náði á hv. þm. Sigurð Pál Jónsson, sem er við skyldustörf í kjördæmi sínu, og hann óskaði eftir því að sjávarútvegsráðherra kæmi fyrir nefndina, þannig að það sé nú bara sagt. Því hljótum við að lýsa vonbrigðum okkar með að því var ekki fylgt eftir, að ráðherra skyldi ekki hafa komið. Það er rangt hjá formanni nefndarinnar að ekki hafi verið beðið um að þessi ágæti ráðherra kæmi fyrir nefndina. Það er hins vegar athyglisvert við þessa umræðu að ósköp lítið heyrist frá stjórnarþingmönnum. Maður hefur það svona á tilfinningunni að það séu alls konar skoðanir í flokkunum um þetta mál allt, en það virðist einhvern veginn vera búið að þagga niður í mönnum. Maður saknar þess svolítið að heyra ekki kröftuga þingmenn tjá sig.
Virðulegur forseti. Við 2. umr. málsins kallaði ég eftir breytingum sem mættu verða til þess að slá á þann óróa, þann ágreining og þá óvissu sem þær breytingar sem hér eru boðaðar hafa í för með sér. Óvissan er mikil, ekki síst fyrir brothættar byggðir, þær veikustu sem þurfa kannski mest á þessu kerfi að halda. Það kristallast ágætlega í þeirri umræðu sem fór hér fram við 3. umr. málsins hversu mikil óvissan er og hversu miklar efasemdir menn hafa. Jafnvel menn sem styðja þetta mál ganga að því með opnum augum að þessi óvissa sé til staðar eins og fram kom í ræðu hv. þm. Smára McCarthys. Hann sagði: Allir hefðu viljað sjá málið öðruvísi. Möguleiki er á að gallar raungerist. Ég vona að svo verði ekki. Málið er fullt af „ef“ og „kannski“. Það er ekki boðlegt, virðulegur forseti, að boða slíkar breytingar í þessu máli með svo stuttum fyrirvara, allra síst við þær aðstæður þar sem verið er að auka umtalsvert á þær aflaheimildir sem eru til ráðstöfunar. Þær hafa aldrei [[Forseti hringir.]]verið meiri. Það hefði verið hægt að skapa hér í landinu og á þingi mjög víðtæka sátt um breytingar sem hefðu komið öllum til góða.
Virðulegi forseti. Við stígum hér skref áfram í strandveiðum. Við stígum skref áfram hvað varðar öryggi strandveiðisjómanna þó að við stígum ekki öll skrefin í dag. En við stígum mikilvæg skref. Við erum líka að sýna fram á það að kerfið er sveigjanlegt. Við erum að taka veiðiheimildir sem hefðu átt að fara í línuívilnun, um þúsund tonna heimildir í þorski og færum það yfir á strandveiðar svo þær falli ekki niður. Við erum að sýna fram á að kerfið er að virka og við erum að stíga mikilvæg skref fram á við. Við þurfum að stíga fleiri góð skref. Við munum stíga þau í framtíðinni.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um strandveiðifrumvarpið sem er stórt mál í hugum margra sem byggja sjávarbyggðir vítt og breitt um landið. Ég hef fylgst með strandveiðum allt frá upphafi og séð hvernig þær hafa haft jákvæð áhrif á sjávarbyggðirnar. Ég hef verið óttaslegin allt frá upphafi út af hvata í kerfinu til ólympískra veiða. Það hafa orðið slys og það sem hefur rekið mig áfram í að gera tilraun til að fá þingmenn þvert á flokka með mér í þetta verkefni er fyrst og fremst öryggismál sjómanna. Sveigjanleikinn og annað sem hefur komið fram að þurfi að vera í greininni til að við getum þróað kerfið áfram, tekið stöðuna í haust, metið reynsluna og búið til gott kerfi til frambúðar skiptir miklu máli. Reynslan sem við fáum af sumrinu hjálpar okkur að taka ákvörðun um að greiða hér atkvæði. Ég vona að þingheimur sammælist þvert á flokka um að styðja þetta góða mál. Gleðilegt sumar, [[Forseti hringir.]]strandveiðisjómenn.
Herra forseti. Ég hef ekki verið lengi á þingi en ég hef ekki enn séð neitt mál sem engin áhætta fylgir. Það var alveg gríðarleg áhætta í LSR-málinu um árið sem og ýmsum öðrum málum. Hér er vissulega einhver áhætta en ég held að það sé búið að lágmarka hana nokkuð mikið. Málið er komið á það stig að mér líður nokkuð vel með það. Ég hefði að sjálfsögðu viljað að við gengjum lengra í mörgum þáttum, en ég óttast ekki afleiðingar þessa frumvarps. Ég held að þetta verði ágætt. Reynslan mun síðan leiða eitthvað í ljós. Við hlökkum til að sjá niðurstöðurnar en kjarni málsins er að auðvitað hefðum við getað gert betur. Við hefðum t.d. getað farið í 100% með ufsaregluna. Ég fékk engin rök gegn því að fara þá leið. Þetta er samt nóg í bili, þetta er a.m.k. smáskref fram á við og við ætlum að njóta þess skrefs. Svo tökum við [[Forseti hringir.]]fleiri skref síðar.
Virðulegur forseti. Við erum að ljúka umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Þetta er lítil breyting í stóra samhenginu, en hvert örstutt spor til að hreyfa við óbreyttu kerfi er gæfuspor fyrir almenning. Ítrekað hefur komið fram að Samfylkingin talar fyrir miklu róttækari, almennari og sanngjarnari breytingum í þessu lagaumhverfi. Við munum halda þeirri umræðu áfram. Sanngirni og réttlæti eru víðs fjarri í því kerfi sem við búum við. Virðulegur forseti. Strandveiðar hafa reynst mikilvægur þáttur í því að koma til móts við sjónarmið þeirra sem telja að þörf sé á breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu í þá veru að tryggja almenningi ríkari hlutdeild í veiðunum og þar með í arði af sameiginlegri auðlind. Strandveiðarnar hafa hleypt lífi í sjávarbyggðir allt í kringum landið og það er gott og gleðilegt. Þessi stutta og litla breyting mun stuðla að grósku og gleði í sumar um landsbyggðina og við munum síðan taka málið út og meta fengna reynslu í haust.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun nr. 23/145, um siðareglur fyrir alþingismenn. Tillagan er flutt af forsetum Alþingis og þingmönnum sem eru áheyrnarfulltrúar í forsætisnefnd. Í tillögunni felast viðbrögð þingmanna við þeim opinskáu umræðum sem átt hafa sér stað í íslensku samfélagi, þar á meðal innan stjórnmálanna, um kynferðisofbeldi og áreitni innan þeirra. Áður en ég geri grein fyrir tillögunni sjálfri vil ég leggja áherslu á að í gildandi siðareglum fyrir alþingismenn er undirstrikað það meginstef siðareglnanna að þingmenn eru kosnir til Alþingis til að vinna að hagsmunum alls almennings. Siðareglunum er jafnframt ætlað að efla gagnsæi í störfum alþingismanna og ábyrgðarskyldu þeirra, svo og tiltrú og traust almennings á Alþingi. Í þessu felst jafnframt að stuðla að heilbrigðu starfsumhverfi þjóðkjörinna fulltrúa og um leið að þingmenn beri virðingu fyrir starfi sínu, samherjum sínum, mótherjum og öðrum þeim sem erindi eiga inn á starfsvettvang þeirra og gagnvart þeim sem þingmenn eiga samskipti við í störfum sínum utan þings. Það er því eðlilegt og réttmætt, í ljósi þeirra krafna sem fram hafa komið, að í siðareglum fyrir alþingismenn komi fram sú meginregla að þingmenn skuldbindi sig til þess að leggja sitt af mörkum til að skapa heilbrigt starfsumhverfi innan þings sem utan sem sé laust við kynbundna og kynferðislega áreitni, einelti og aðra ótilhlýðilega framkomu. Jafnframt að það sé skylda hvers og eins þingmanns að hafna slíku hátterni og að þingmenn skuli ekki sýna öðrum þingmönnum, starfsmönnum þingsins eða gestum kynferðislega áreitni eða ofbeldi af neinu tagi eða aðra vanvirðandi framkomu. Þó að Alþingi sé ekki hefðbundinn vinnustaður sem sætir stjórn tiltekins vinnuveitanda eiga markmið, sem búa að baki jafnréttis- og vinnuverndarlöggjöf um að gera fólki kleift að sinna starfi sínu án þess að eiga á hættu að þurfa að þola kynferðislega áreitni og stuðla þannig að öruggu og heilbrigðu starfsumhverfi, jafn vel við um alþingismenn sem og starfsmenn og gesti þingsins og aðra. Því er nauðsynlegt að skýrlega liggi fyrir hvernig eigi að fyrirbyggja og bregðast við kynferðislegri áreitni á Alþingi, ekki síður en á venjulegum vinnustöðum. Í tillögunni er slík háttsemi þó ekki bundin við húsakynni Alþingis heldur á hún við um hátterni hvar sem alþingismenn eru að störfum sem slíkir, m.a. á fundum utan Alþingis og það jafnt innan lands sem utan. Í tillögunni felst að á eftir c-lið 1. mgr. 5. gr. siðareglnanna komi nýr stafliður um að alþingismenn skuli sem þjóðkjörnir fulltrúar leggja sig fram um að skapa í störfum sínum heilbrigt starfsumhverfi innan þings sem utan og hvarvetna þar sem þeir sinna störfum sínum þar sem hafnað er hvers konar kynferðislegri eða kynbundinni áreitni, einelti eða annarri vanvirðandi framkomu. Jafnframt er lagt til að í þeim hluta siðareglnanna sem fjallar um hátternisskyldur komi ný grein um að þingmenn skuli ekki sýna öðrum þingmönnum, starfsmönnum þingsins eða gestum kynferðislega eða kynbundna áreitni, leggja þá í einelti eða koma fram við þá á annan vanvirðandi hátt. Markmið breytinganna er að það komi fram með skýrum hætti að gildandi siðareglum alþingismanna er ætlað að stuðlað að öruggu og heilbrigðu starfsumhverfi innan þings þar sem hvers konar áreitni, kynferðislegri eða kynbundinni, og annarri vanvirðandi framkomu er afdráttarlaust hafnað. Er þá vísað til hátternis þingmanns gagnvart öðrum þingmönnum, starfsmönnum Alþingis og gestum í starfi hans á Alþingi eða á vegum þess sem þjóðkjörins fulltrúa. Verði tillagan samþykkt er gert ráð fyrir því að reglur forsætisnefndar um meðferð erinda og málsmeðferð samkvæmt siðareglum fyrir alþingismenn verði síðan endurskoðaðar og samin sérstök viðbragðsáætlun á grundvelli þeirrar vinnu. Loks er tekið fram í tillögunni að eftir samþykkt hennar skuli forsætisnefnd fella breytingarnar inn í gildandi siðareglur og birta þær svo breyttar á vef Alþingis. Ég legg til, hæstv. forseti, að mál þetta gangi að lokinni umræðunni til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Virðulegi forseti. Þetta er fínasta þingsályktunartillaga en ég hef nokkrar spurningar. Til að byrja með spyr ég um flutningsmenn. Er það ekki forsætisnefnd sem flytur þessa tillögu? Þá velti ég fyrir mér af hverju öll nöfnin eru talin upp í staðinn fyrir forsætisnefnd sem slíka. Við flettum þessu upp af því að það vakti athygli mína. Forsætisnefnd hefur áður flutt mál undir nafninu forsætisnefnd og því skil ég ekki alveg af hverju talin eru upp öll nöfn forsætisnefndarmanna. Svo er annað. Það er nýtt þing og nýir þingmenn. Áður hefur verið bent á það að þegar nýtt þing tekur við þurfi nýtt þing og nýir þingmenn að gangast undir siðareglur, ekki bara kvitta undir þær eins og var t.d. gert núna. Það þarf að fara í ákveðið innleiðingarferli. Fólk þarf að vinna með að skilja og samþykkja siðareglurnar. Í þriðja lagi: Þorum við að bregðast við brotum á siðareglum? Mér finnst það rosalega stór spurning. Það er það sem skiptir máli, ekki bara að siðareglurnar séu til heldur að farið sé eftir þeim og að eitthvað gerist þegar ekki er farið eftir þeim. Mér finnst það dálítið veigamikil spurning. Hvað gerist og hvernig bregðumst við við brotum, sérstaklega hvað þessa viðbót varðar? Þetta er umræða sem ég held að við þurfum nauðsynlega að taka. Hún er mjög alvarleg.
Herra forseti. Varðandi flutningsmenn eru þeir, eins og ég hélt að hefði komið fram í framsöguræðu minni, allir forsætisnefndarmenn og áheyrnarfulltrúar þeirra flokka sem ekki eiga fast sæti í forsætisnefnd. Þess vegna eru nöfnin talin upp, flutningsmenn eru fleiri en forseti og varaforsetar, sem sagt níu hv. þingmenn sem saman skipa forsætisnefnd og áheyrnarfulltrúa. Í öðru lagi: Það sem hv. þingmaður nefnir um nýtt þing og eftir atvikum nýjar reglur eða hvernig með er farið ef breytingar verða á reglunum er það að sjálfsögðu nokkuð sem er rétt og skylt að ræða. Augljóslega er gengið út frá því að allir nýir þingmenn sem ekki hafa áður setið á þingi og ekki áður undirritað siðareglur geri það þegar þeir taka sæti. Eins er að ef breytingar verða á reglunum er rétt að kynna þær og gefa þær út að nýju. Menn geta þá velt upp þeirri spurningu hvort ekki sé rétt að allir staðfesti reglurnar upp á nýtt þar sem inntak þeirra hafi tekið breytingum. Ég hef einmitt hugsað mér að biðja stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fara yfir nokkra þætti af þessu tagi, þar á meðal hvort ekki sé einboðið að gera það að fortakslausri skyldu að allir sem taka sæti á Alþingi skuli kynna sér og undirrita siðareglurnar jafnskjótt og þeir taka sæti. Með öðrum orðum þýðir það að fara þarf aðeins yfir það hvernig reglum hefur verið háttað um t.d. varaþingmenn þegar þeir koma inn. Varðandi þriðja atriðið eru siðareglurnar að þessu leyti mjög skýrar. Berist forsætisnefnd Alþingis rökstutt erindi um meint brot á siðareglum sem uppfylli þau skilyrði sem slík erindi þurfa að uppfylla, þ.e. tilgreinir hið meinta brot og færir fyrir því rök að það hafi átt sér stað, er forsætisnefnd skylt að taka það fyrir. En það er vissulega í hennar höndum hvert framhald málsins verður, [[Forseti hringir.]]hvort því er vísað áfram til ráðgjafarnefndar eða hvernig það er leitt til lykta.
Virðulegi forseti. Varðandi nýtt þing og nýja þingmenn þarf ég að ítreka þetta aðeins. Það að undirrita siðareglur þó að þær séu alveg óbreyttar er einmitt ekki nóg. Það er ekki nóg bara að kynna sér þær. Það kom fram í umræðum sem við áttum fyrr á þessu þingi að innleiðingarferli á siðareglum knýr á um þátttöku. Þó að siðareglurnar liggi fyrir þegar nýir þingmenn koma inn þurfa þeir að fara í gegnum lærdómsferlið alveg frá byrjun til að eiga hlut að máli. Það er ekki nóg að kvitta bara undir. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson notaði leitarforrit sitt til að leita í þinggögnum og fann mál frá forsætisnefnd þar sem allir þingforsetar og svo áheyrnarfulltrúi í forsætisnefnd rita undir. Það var sérstaklega tilgreint í greinargerð en forsætisnefnd flytur málið. En þetta eru bara formáherslur. Varðandi það að bregðast við brotum nefnir hv. flutningsmaður að tilgreina þurfi meint brot er berist til forsætisnefndar. Einnig þarf að tilgreina brotaaðila, en bæði getur verið grunur um brot án þess að það sé nákvæmlega ljóst hvert brotið er eða hver olli því. Það getur verið beiðni um að forsætisnefnd rannsaki, af því að aðgengi að gögnum er þannig takmarkað að hvorki sé hægt að tilgreina nákvæmt brot né nákvæman brotaaðila. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé líka nokkuð sem þurfi að taka tillit til af því að dæmin sýna það.
Herra forseti. Varðandi framsetningu flutningsmanna geta menn einfaldlega farið á heimasíðu Alþingis og skoðað að sá sem hér talar og hv. þingmenn Guðjón S. Brjánsson, Brynjar Níelsson, Þorsteinn Sæmundsson, Þórunn Egilsdóttir, Jón Þór Ólafsson og Bryndís Haraldsdóttir skipa forsætisnefnd Alþingis. Hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson og Inga Sæland eru áheyrnarfulltrúar sinna flokka í forsætisnefnd. Ég held að það sé fullgild framsetning á málinu að viðkomandi þingmenn leggi, í krafti embætta sinna þarna, nöfn sín við þennan tillöguflutning. Varðandi forsendur þess að unnt sé að taka mál upp í forsætisnefnd eru siðareglurnar sjálfar bærilega skýrar í þeim efnum. Ég held að einfaldast sé að vísa til þeirra sjálfra. Ef á vafaatriði reynir í þessum efnum hygg ég að málinu sem vísað væri til nefndarinnar yrði leyft að njóta vafans. Menn myndu a.m.k. taka fyrir hvort viðkomandi erindi væri tækt til umfjöllunar. Á það hefur vissulega áður reynt. Ég held að það sé ekki enn nein reynsla komin á það að forsætisnefnd ýti frá sér að óathuguðu máli ábendingum eða málum sem til hennar er vísað.
Herra forseti. Ég ætla nú ekki að taka langan tíma í mitt innlegg um þetta mál. Ég vil lýsa yfir mikilli ánægju minni með þessa breytingartillögu eða viðbætur. Ég er á svipuðum slóðum og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson varðandi framfylgd reglnanna, en þó á öðrum væng; ég er uppteknari af því hvernig við forðumst brotin en nákvæmlega hver viðurlögin eru. Siðareglur eru nákvæmlega það sem þær eru, siðareglur, og sem slíkar leiðbeinandi um hegðun. Ég ætla eiginlega bara að biðla til þingheims, sem er þá fyrsta þingið sem, ef þetta verður samþykkt, mun hafa þessar leiðbeinandi siðareglur til hliðsjónar, að vera samstiga í að skapa kúltúr sem gerir að verkum að við þurfum ekkert að hafa áhyggjur af eftirfylgninni vegna þess að við högum okkur á þann hátt sem verið er að mælast til með þessum reglum. Það er okkar að skapa fordæmi um að farið sé eftir þeim. Það er þannig sem við stöndum við ábyrgð okkar í því að vinna að almannahagsmunum. Það hefur umræðan síðustu vikur og mánuði svo sannarlega sýnt, þannig vinnum við að almannahagsmunum.
Herra forseti. Það er aldeilis laukrétt hjá hv. þingmanni að þessar reglur eru reglur þeirrar gerðar að við vonumst til þess að það reyni sem sjaldnast, og helst aldrei, á þær. Ég er líka sammála því, og hefði kannski mátt bæta því við í fyrra svari við fyrra andsvari, að þar skiptir miklu máli að kynna reglurnar og að allir eigi hlutdeild í þeim. Það er ekki nóg að hripa nafn sitt á blað að óathuguðu máli og án þess að þekkja innihald reglnanna, að þar með sé vandinn leystur. Við þurfum helst að tryggja að allir hv. þingmenn séu vel upplýstir um reglurnar, þekki til þeirra og að þær séu kynntar og eftir atvikum rifjaðar upp með reglubundnum hætti. Nú er augljóst að frá og með því að þær koma til sögunnar er kynning á þeim hluti af þeirri kynningu sem nýir þingmenn fá við upphaf hvers kjörtímabils þegar þeir fara á hið mikla námskeið „Háttvirtur þingmaður“, eða hvað það nú heitir. En það má líka hugsa sér að gera betur í þeim efnum. Það bar einmitt á góma hér, í okkar ágætu umræðum fyrr í vetur, þegar við héldum hér rakarastofuatburðinn, og á þetta hafa fræðimenn lagt áherslu, að reglurnar þurfa að vera lifandi í hugum þeirra sem starfa eftir þeim. Þá er meiri von til þess en ella að ekki reyni á þær.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta þetta innlegg og er hjartanlega sammála og ítreka það sem ég segi, að ég hef þær væntingar að þessi breyting, og innleiðing og kynning á henni, verði til þess að við sköpum hér þá menningu að löggjafarþing Íslands verði leiðandi í þessum málum frekar en að vera að elta.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að lýsa mikilli ánægju með að þetta mál sé fram komið. Þetta er mikilvægt skref á þeirri vegferð sem við þurfum að halda áfram til að tryggja hér mannsæmandi vinnuaðstæður fyrir jafnt karla sem konur innan veggja Alþingis. Mig langar aðeins að rifja upp síðasta ár. Ég held nefnilega að við Íslendingar séum nokkuð stoltir af því að hér hafi jafnrétti náð lengra en í mörgum ríkjum. Við vorum í byrjun síðasta árs eitt af þeim ríkjum þar sem hlutfall kvenna var hæst innan þings í öllum heiminum. Hér voru 48% þingmanna konur, en síðan settum við heimsmet á síðasta ári. Við vorum það ríki sem missti hlutfallslega flestar konur af öllum þeim sem kusu til þings árið 2017. Við misstum sex konur út af þingi, fórum úr því að vera 48% á móti 52% niður í það að hér voru aðeins 38% konur. Það er staðan sem mætti okkur eftir kosningar sl. haust og kallaði óháð öllu öðru á einhver viðbrögð innan þings. Þótt ekki hefði komið til #metoo-bylgjan hefðum við þurft að horfast í augu við aðstæður innan þings til að sjá til þess að þetta offramboð þingkarla innan Alþingis yrði ekki til þess að starfið í nefndum, starfið í hliðarsölum, það starf sem við þurfum að vinna saman, litaðist eitthvað af þessu skekkta kynjahlutfalli. Það er vert að nefna í framhjáhlaupi að Alþjóðaþingmannasambandið sem heldur utan um þessa tölfræði er jafnframt búið að benda á að skýr tengsl séu á milli kynjahlutfalls innan þings og annarra margbreytileikaþátta. Við sjáum t.d. að síðasta haust misstum við líka báða þingmennina sem voru með innflytjendabakgrunn. Við erum núna aðeins með einn þingmann undir þrítugu. Þetta er reyndar sama hlutfall ungra þingmanna og að meðaltali á heimsvísu en það er nokkuð sem við eigum að reyna að gera betur í. Stuttu eftir að kosningar áttu sér stað í haust kom ákall til stjórnmálanna frá konum sem hafa starfað í stjórnmálum um að þau brygðust við sögum af kynbundnu ofbeldi, áreitni og ýmiss konar vanvirðandi hegðun innan þings og annars staðar í stjórnmálunum. Við því er sjálfsagt að bregðast og í því skyni héldum við hér á þingi, eins og framsögumaður nefndi, rakarastofu þar sem við settumst öll saman og ræddum það hvernig mætti endurskoða vinnuaðstæður hér. Hluta af afrakstrinum má sjá í fyrirliggjandi siðareglum. Síðan má ég til með að nefna þriðja atriðið sem fram kom í bréfi þingkarla til forsætisnefndar sem var hluti af viðbrögðunum hér í haust og það er að kortleggja og meta umfang vandans hér innan veggja. Það skiptir máli upp á að geta tryggt öllum það öryggi sem mikilvægt er á vinnustaðnum Alþingi. En vegna þess að hér hefur verið nefnt mikilvægi þess að þingmenn séu vel upplýstir um siðareglur og þekki til þeirra langar mig að nefna viðtal við Vilhjálm Árnason sem ég sá um daginn í Silfrinu, ekki hv. þingmann heldur hv. heimspeking, þar sem hann var spurður út í starfskostnaðargreiðslur og umræðu sem var í gangi um þær í samfélaginu. Hann benti á rakarastofuna sem við höfðum þá nýhaldið sem gott dæmi um það hvernig eining eins og Alþingi á að innleiða siðareglur eða á að taka upp reglur sem gilda um fólkið sem á sjálft að starfa undir þeim. Þetta var mjög gagnlegur dagur, ekki bara vegna þess sem kom út úr honum heldur vegna þess að þetta er aðferðafræði sem ég held að þingið ætti að nota miklu oftar. Þegar kemur að því að endurskoða siðareglur dugar ekki alltaf að bæta inn tveimur greinum til að takast á við tiltekin vandamál eins og við erum að gera núna, heldur þyrfti reglulega að halda samræðufund eins og við gerðum með rakarastofunni þar sem við ræðum allar siðareglurnar og það hvernig við viljum haga störfum okkar inni á þingi svo vel sé, þar sem við ræðum álitamál um starfskostnaðargreiðslur eða hvað það er, allt sem gæti mögulega kastað rýrð á starfið innan veggja Alþingis, dregið úr trausti og tiltrú á þessari stofnun. Þetta eru hlutir sem er mjög frjótt að ræða á viðlíka hátt og við gerðum um þær breytingar á siðareglum sem við ræðum hér. Mig langar að stinga því að forsætisnefnd að hún hafi bak við eyrað á næstu misserum, kannski á miðju kjörtímabili, kannski undir lok þess, hvort ekki væri óvitlaust að halda aðra rakarastofu þar sem við förum m.a. yfir það hvernig tekist hefur til við að innleiða siðareglur í kjölfar #metoo-byltingarinnar, en líka hvernig aðrir hlutar siðareglnanna virka, hvort við þurfum að bæta þær enn frekar. Svo langar mig að taka undir það sem fyrri ræðumenn hafa nefnt í sínum ræðum. Nú erum við að svara ákalli um að taka upp reglur og bregðast við, en svo er það næsta skref, það að þora að bregðast við þegar upp koma mál sem stangast á við þessar nýju reglur okkar. Þar óska ég forsætisnefnd alls hins besta í að útfæra þá verkferla sem nauðsynlegir eru og hafa þann kjark sem þarf til að takast á við erfið mál í því flókna starfsumhverfi sem er á Alþingi.
Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna þeirri tillögu sem er hér til umræðu. Ég held að þetta sé mjög gott skref í rétta átt og mér finnst mikilvægt að þetta sé einmitt rætt sérstaklega í siðareglum alþingismanna. Hvarvetna í heiminum hefur orðið mikil vakning um hvers konar kynbundið ofbeldi og áreitni, undir myllumerkinu #metoo, og það hefur einnig gerst hér á landi. Þessari vakningu er ætlað að draga ofbeldið fram í dagsljósið, ofbeldið sem hefur verið í myrkri og skúmaskotum hingað til. Þetta er einnig liður í að breyta menningu samfélaga á þann hátt að kynbundið ofbeldi og áreitni verði ekki lengur liðið. Það skiptir miklu máli að Alþingi Íslendinga, þó að þetta sé ekki venjulegur vinnustaður, taki þátt í þessu, ekki síst vegna þess að kynbundnu ofbeldi og áreitni hefur verið beitt til að halda konum niðri í pólitíkinni með árangursríkum hætti. Um það vitna á annað hundrað frásagnir kvenna, stjórnmálakvenna, sem stigu fram í nóvember síðastliðnum og sögðu sína sögu af ofbeldi og mismunun sem þær höfðu þurft að þola. Um leið var þess krafist að karlar axli ábyrgð og málið yrði tekið upp innan stjórnmálaflokkanna. Það hefur verið gert innan Samfylkingarinnar og ég veit ekki betur en að aðrir stjórnmálaflokkar séu að gera slíkt hið sama. Í kjölfarið voru birt hundruð sagna úr ýmsum geirum samfélagsins þar sem konur stigu fram og sögðu sína sögu. Þetta er alvarleg meinsemd í samfélaginu sem þarna var dregin fram. #metoo-byltingunni þarf að halda áfram. Það þarf að ýta undir þróunina og passa að þetta fari ekki aftur í sama farið, svo að við höfum í raun stigið þarna skref til að breyta samfélaginu og látum ekki svona ofbeldi líðast. En það á auðvitað líka við um einelti og aðra vanvirðandi framkomu eins og rætt er um í þessum tillögum. Herra forseti. Ég fagna þessu skrefi. Ég veit að við höfum ekki klárað þessa vinnu, ég veit að við höldum henni vakandi. Ég vona að við séum öll einhuga í þessum sal um að hafi kynbundið ofbeldi og áreitni verið nýtt hér nýlega til að halda konum niðri þá sé það liðin tíð; að þetta sé búið og við breytum samfélaginu saman til betri vegar hvað þetta varðar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessar tillögur til breytinga á siðareglum fyrir alþingismenn. Ég held að við séum að stíga þarna mikilvægt skref í átt að betri vinnubrögðum. Ég held einnig að við séum að sýna öllum almenningi, öllum íbúum og umheiminum, að okkur er full alvara með fundi okkar, rakarastofufundinum, með viðhorfum okkar gegn kynbundnu ofbeldi sem við svo sannarlega höfum viljað senda frá okkur opinberlega, bæði hvað varðar stjórnvöld sem og félagasamtök. Ég held að það skipti mjög miklu máli að það komi skýr skilaboð héðan frá þinginu um að svona hegðun, svona framkoma, sé ekki liðin. En það eru nokkrir hlutir sem ég tel mikilvægt að við ræðum hér. Þá kannski fyrst hvað það varðar hvernig við ætlum að taka á þessum siðareglum. Ef brotið er gegn siðareglum, hvað þá? Við fengum nýlega skýrslu GRECO um varnir gegn spillingu. Í þessari nýjustu skýrslu er verið að fjalla um æðstu handhafa framkvæmdarvalds sem og lögreglu. Þar er einmitt fjallað um siðareglur hjá þessum tveimur aðilum. Ein af þeim ábendingum sem beinist að báðum aðilum, þ.e. æðstu handhöfum framkvæmdarvalds sem og lögreglu, er að mikilvægt sé að til staðar sé eftirlitsaðili með framkvæmd siðareglna þegar þær eru til staðar, eins og er á þessum tveimur stöðum, og að viðurlagakerfi sé komið á fót sé ekki farið eftir siðareglum. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt atriði, líka hér á þinginu. Því siðareglur mega sín lítils ef ekki er farið eftir þeim og ef ekki er brugðist við sé farið á svig við þær. Siðareglurnar eins og þær birtast í dag eru meira svona hagsmunatengdar. Það er verið að reyna að tryggja að þingmenn séu frjálsir þegar þeir eru hér í störfum sínum, að þeir gæti hagsmuna almennings en ekki einhverra sérhagsmuna, að þeir þiggi ekki greiðslur eða gjafir fyrir störf sín hér o.s.frv. Þetta er allt góðra gjalda vert. En með þessum breytingum er verið að taka skýrt á þessari framkomu. Ég held að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hljóti að fjalla um þetta líka í aðeins víðara formi, þ.e. bara framkomuna í heild sinni. Auðvitað tekst fólk á hér í þinginu, er ósammála um ýmsa hluti. En það þarf að gæta að mannasiðum, gæta þess að sýna ekki ofbeldisfulla hegðun. Því að ofbeldisfull hegðun getur beinst að öllum kynjum, komið fram sem líkamlegt ofbeldi eða hreinlega ógnvekjandi hegðun. Líka með orðum. Ég held að við þurfum að skoða þetta aðeins í víðara samhengi. Þessi vanvirðandi hegðun, kynbundið ofbeldi, það er allt undir. Þetta er mjög jákvætt skref en ég held að við munum alltaf þurfa að tala um þetta út frá aðeins víðara sjónarhorni, þ.e. hvers kyns vanvirðandi hegðun, bæði í orðum og verkum. Ég velti aðeins fyrir mér þessu með siðanefnd sem nefnd er í siðareglum þingmanna, þessa siðanefnd sem minnst er á í 15. gr., hvort hún hafi einhvern tíma komið saman, hvort einhvern tíma hafi komið mál sem siðanefndin hefur þurft að takast á við. Það er nefnilega vont ef þeir sem hér starfa, hvort sem um er að ræða þingmenn, starfsfólk eða gesti, hafa á tilfinningunni að siðareglurnar séu meira sem fjarvistarsönnun en lítið til brúks. Ég velti fyrir mér hvort það hafi raunverulega komið upp einhver mál. Það er töluverður fjöldi sem starfar hér á þinginu og utan þings sem er í samskiptum við þingmenn. Ég held að við eigum hvort tveggja að kynna siðareglurnar vel fyrir þingmönnum sem eru hér og fara í góða umræðu um þær, en líka að kynna þær fyrir öðru starfsfólki þingsins. Jafnvel fá það aðeins að borðinu við þessa vinnu til þess að það starfsfólk átti sig á hvaða siðareglum við þingmenn höfum skuldbundið okkur til að fara eftir. Annars segi ég: Ég fagna mjög framlagningu þessari. Mér finnst við vera að skapa mjög gott fordæmi með þessu og hlakka til að takast á við þessa vinnu.
Herra forseti. Varðandi GRECO er vissulega fjallað í nýjasta áliti þeirra um siðareglur eins og þær snúa að æðstu handhöfum framkvæmdarvalds, löggæslu og dómstólum, alla vega lögreglunni. Þessi skýrsla var í sjálfu sér ekki um löggjafarvaldið heldur er það eldri skýrsla frá 2014. Forsætisnefnd hefur alltaf tekið athugasemdir GRECO fyrir og farið vel yfir þær. Við munum gera það í þessu tilviki líka. Það er reyndar verið að vinna með tvær af eldri ábendingum GRECO frá fyrri skýrslu sem vonandi líta dagsins ljós í breytingum á reglum um hagsmunaskráningu o.fl. Varðandi eftirlit með siðareglum, að það sé til staðar og eftir atvikum viðurlög, var það auðvitað mikið rætt þegar núverandi siðareglur þingmanna voru undirbúnar og settar og hallast að þeirri leið sem upp að vissu marki er tekin upp frá Evrópuráðsþinginu í Strassborg að í raun séu viðurlögin fyrst og fremst fólgin í umfjöllun og niðurstöðu þess sem hefur með eftirlitið eða framfylgni að gera og opinberri birtingu. Þar kemur auðvitað við sögu hið sérstaka ráðningarsamband kjörinna fulltrúa við umbjóðendur sína. Hafandi þó sagt það tel ég að ástæða sé til að fara yfir þessar athugasemdir GRECO einnig í þessu samhengi. Hefur siðanefndin, eða ráðgjafanefnd sem forsætisnefnd er til aðstoðar og ráðuneytis ef þörf krefur, komið saman? Já, hún hefur gert það, en það var að vísu til að veita okkur umsögn um þessa breytingu á siðareglunum. Hún var virkjuð og kom saman til fundar í fyrsta sinn einmitt til þess að veita okkur umsögn um þessa tillögu og kom með gagnlegar ábendingar sem við gerðum að okkar. [[Forseti hringir.]]En hún hefur ekki verið virkjuð enn sem komið er. Mér liggur nú bara við að segja: Sem betur fer hefur ekki á það reynt að hún þyrfti að taka fyrir meint brot.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta þings fyrir svörin. Það er einmitt þetta með viðurlögin sem er ansi flókið. Hvar sem siðareglur eru settar verður þetta alltaf að erfiðleikastiginu, þ.e. hvort sem um er að ræða kjörna fulltrúa eða ekki. Það er líka hversu langt á að ganga, hvar er þetta gráa svæði viðurlaga, hvað ef um er að ræða hreint lögbrot? Hver er það sem tilkynnir lögbrot? Og svo framvegis. Þetta er flókið. En engu að síður tel ég mjög mikilvægt að það sé skýrt ferli og það sé mögulega meira en opinber smánun á heimasíðu þingsins. Það kann þó að vera að það sé rangt hjá mér. Það er mjög gott ef skortur á fundum siðanefndarinnar er vegna þess að það er allt í lagi. Við skulum vona að það sé svo, þetta sé bara gott starfsumhverfi. Ég tel svo vera. Ég hef enga ástæðu til að ætla annað. En þessar fjölmörgu sögur sem bárust okkur á haustmánuðum, í #metoo-sögunum frá stjórnmálakonum, benda til þess að við séum nú kannski ekki með alveg allt á hreinu hvað varðar háttsemi hvert í annars garð. Þar hefur því miður hallað mjög á stjórnmálakonur sem hafa mátt sæta margvíslegu kynbundnu ofbeldi í gegnum tíðina.
Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að eftirlit eða eftirfylgni og eftir atvikum viðurlög eru einn af vandasömustu þáttum þessa máls. Að sjálfsögðu er fagnaðarefni ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd rýnir aðeins í það eftir því sem hún hefur tíma til núna og getur gengið að þeim gögnum sem eru til frá því málið var undirbúið að þessu leyti. Ég held að það sé einmitt á hinu gráa svæði - þar sem er brot eða meint brot á siðareglum, einhver óviðeigandi, óásættanleg hegðun eða framganga af einhverju tagi sem þó er ekki lögbrot, ekki refsivert eða saknæmt athæfi - þar sem menn eru í þeim vanda að útkljá hvernig viðurlög skuli vera. Það er almennt litið svo á að birting niðurstöðu sé talsverð viðurlög fyrir kjörinn fulltrúa. Ef niðurstaða málsins er afdráttarlaus og hann telst hafa brotið siðareglur, þá eru það þó nokkur viðurlög eða refsing í sjálfu sér fyrir kjörinn fulltrúa að sitja uppi með þann álitshnekki að það sé gert opinbert. En það er gert ráð fyrir að forsætisnefnd geti lokið málum með margvíslegum hætti, allt eftir því hversu alvarleg þau eru. Allt frá því að fella niður mál sem reynist ekki vera innstæða fyrir, að brot hafi ekki átt sér stað, með því að eiga samskipti við viðkomandi aðila, hvetja hann til að bæta ráð sitt, með því að komast að niðurstöðu og eftir atvikum gera hana opinbera, eða ganga alla leið, sem væntanlega væri þá yfirleitt í málum af alvarlegra tagi, og virkja ráðgjafanefndina og fá frá henni álit og ljúka síðan málinu með það í höndum í forsætisnefnd. Almennt gerir maður þá ráð fyrir að það væru mál af alvarlegra taginu. En eins og ég segi er þetta auðvitað eitt af því sem er mjög gott og gagnlegt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fari yfir.
Herra forseti. Takk fyrir þetta kærlega. Takk fyrir þessar spurningar og þessi svör sem hæstv. forseti þings hefur veitt hér. Ég leiði hugann að því líka varðandi möguleg viðurlög, þ.e. niðurstöðu máls sem birt er. En þetta eru auðvitað allt útfærsluatriði. Ég vil samt ekki hverfa hér úr ræðustól án þess að nefna það að sá sem hefur málið, málshefjandi eða sá sem telur að brotið hafi verið á sér, má síst af öllu upplifa það þannig að nafn viðkomandi verði sett fram þannig að það verði hreinlega íþyngjandi að tilkynna um brot á siðareglum. Það þarf líka alltaf að gæta þess að þetta sé allt gert í samráði við þann sem tilkynnir, því að þetta er líka mikil kúnst. Það er mikil kúnst að kvarta undan ósæmilegri hegðun. Það er einhverra hluta vegna, eins fáránlega og það hljómar, smættandi fyrir þann sem verður fyrir því að kvarta undan ofbeldi. Það er óþolandi staðreynd. Það er það sem er verið að reyna að breyta með allri þessari byltingu. En einhverra hluta vegna kemur það samt þannig út að sá sem tilkynnir ofbeldi eða vanvirðandi hegðun þarf að gera upp við sig: Ætla ég að vera þessi sem bendir á að þingmaðurinn hafi komið fram á þennan ömurlega hátt? En þetta fer í áframhaldandi vinnu. Enn og aftur fagna ég þessu verkefni.
Herra forseti. Ég vil í upphafi taka fram að ég er afar ánægður með það að hv. forsætisnefnd og áheyrnarfulltrúar í henni skuli leggja fram þetta ágæta mál og ánægður með þann áhuga sem þingmenn sýna því. Hér er nefnilega að mínu viti ekki um neitt smámál að ræða. Þetta er í rauninni framhald á þeim viðbrögðum sem þingið sýndi í kjölfar #metoo-byltingarinnar sem hófst hér í haust er leið og mjög mikilvægt að þingið sýni áþreifanlega að við ætlum ekkert að hnýta einhverja endahnúta á það mál. Við ætlum ekki að kaupa okkur syndaaflausn með því að hafa gert eitthvað og svo er það bara fínt. Nei, við ætlum þvert á móti að reyna að búa þannig um málið að áfram verði fylgst með. Þetta er sérstaklega mikilvægt fyrir okkur, hv. alþingismenn, og þingið sem stofnun vegna þess hversu eðlisólík þessi stofnun er flestum öðrum stofnunum í samfélaginu. Allt sem við gerum hér inni er tekið upp og hljóðritað, allt sem fer fram í þingsal er tekið upp og þetta opinbera í störfum þingmanna er raunverulega mjög mikilvægt. Allt sem við gerum sem hv. þingmenn er endurspeglun á öllu starfi þingsins. Allt sem við segjum út á við endurspeglar á einhvern hátt þingið og þar með er allt sem við gerum bæði inn á við og út á við hluti af þessum sama spegli. Ég hef á mínum fyrri pólitíska vettvangi, þ.e. í sveitarstjórn, tekið þátt í að semja siðareglur, svipaðar þeim sem þingið hefur, hjá Kópavogsbæ. Þar var farin sú leið að láta bæjarfulltrúa, í því tilfelli, rita nafn sitt við upphaf hvers kjörtímabils undir siðareglurnar, staðfesta siðareglurnar sjálfar við upphaf hvers kjörtímabils. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri bragur á því að kveða aðeins skýrar á um þetta en gert er í reglunum eins og þær eru núna og þess vegna kannski að skoða hvort það ætti ekki annars vegar að vera ákvæði um það í hvert skipti sem þeim er breytt, að þá þurfi allir þingmenn að staðfesta reglurnar, en jafnframt í hvert skipti a.m.k. sem þing er kosið. Ég er kannski á svipuðum nótum og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var á áðan þegar ég velti því jafnframt fyrir mér hvort það ætti ekki jafnvel í upphafi hvers þings að vera einhvers konar fyrirlestur, samkoma þar sem þingmenn kæmu saman og rituðu nafn sitt síðan í kjölfarið á því að hlusta á fyrirlestur undir einhverja svona yfirlýsingu. Í þarsíðasta starfi sem ég var í voru alls konar reglur, þegar ég starfaði á þeim vettvangi við háskóla í Bandaríkjunum voru reglur um að í upphafi hvers starfsárs þyrftu allir að sitja einn fyrirlestur um það hvað berklar væru hættulegir. Ef menn gerðu það ekki voru þeir hýrudregnir þangað til þeir gátu sýnt fram á að þeir hefðu setið einn slíkan fyrirlestur það árið. Ég dreg þetta fram til að sýna að það eru alls konar leiðir til að fá fólk til að skilja að við erum ekki bara með þetta sem einhver orð á blaði, við erum með þetta vegna þess að okkur finnst þetta raunverulega skipta máli. Okkur finnst þetta vera svo mikilvægt að það sé ástæða til að hnykkja einhvern veginn á því með mjög sértækum hætti. Hv. þingmaður og formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Helga Vala Helgadóttir, kom aðeins inn á viðurlögin. Það er gleðilegt að formaðurinn hyggist taka vel á þessu máli í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Það er mjög mikilvægt. Hvernig er hægt að búa eitthvað slíkt til í kringum svona regluverk? Ég hvet hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til þess að taka heiðarlega umræðu um það í nefndinni hvort hægt væri að nota þessa ferð til að skoða það eitthvað betur, hvort hægt væri að nota ferðina til að skoða betur með hvaða hætti væri hægt að beita einhverjum viðurlögum, ekki kannski eins og þeir herskáustu myndu segja, hengja menn út til þerris, eða konur eftir atvikum, en samt þannig að það ýti undir að menn skilji almennilega mikilvægi reglnanna, menn skilji almennilega um hvað þetta snýst, að þetta snúist um meira en bara einhvern tiltekinn verknað, þetta snúist um svo miklu meira. Þetta snýst um virðingu þingsins og virðingu samfélagsins fyrir þinginu. Þetta eru atriði sem ég held að sé mikilvægt að skoða. Mig langar í lokin aftur að beina því til hv. nefndar að velta fyrir sér hvort það mætti víkka út ákvæðið í b-lið tillögugreinarinnar, með leyfi forseta: „Þingmenn skulu ekki sýna öðrum þingmönnum, starfsmönnum þingsins eða gestum kynferðislega eða kynbundna áreitni, leggja þá í einelti eða koma fram við þá á annan vanvirðandi hátt.“ Mér finnst eins og þarna mætti alveg bæta inn einhverri meiri samfélagslegri tengingu sem sneri þá að því að það þurfi ekki endilega að vera einhver sem er beinlínis hérna innan veggja, að heimsækja þingið eða eitthvað þess háttar, heldur megi það líka vera hegðun þingmanna í daglega lífinu almennt. Jafnvel þó að við eigum okkur einkalíf og séum ekki öllum stundum í þinghúsinu eða á vegum þingsins einhvers staðar erum við alls staðar sem við komum meðan við höfum þetta umboð kjörnir þingmenn þjóðarinnar og þess vegna mikilvægt að velta upp þessum möguleika. Ég óska að lokum hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd góðs gengis í yfirferðinni í þessu máli og hlakka til að taka við fullbúinni afurð í kjölfar vinnu nefndarinnar hér í þingsal.
Hæstv. forseti. Ég ætla fyrst að segja að ég er bæði þakklátur og ánægður með að vera þátttakandi í að leggja þetta mál hér fram. Ég held að út af fyrir sig hafi ekkert okkar verið reiðubúið undir það sem við höfum fengið að heyra hér undanfarin misseri um kynferðislegt áreiti og dólgshátt víða um þjóðfélagið, í stjórnmálunum o.s.frv. Ég held því að það hafi verið rétt og góð ákvörðun að lýsa því yfir strax með þessari breytingu að Alþingi Íslendinga ætli ekki að þola slíka framkomu af þeim sem hér vinna, eiga sæti eða eiga leið um. Það er svo aftur annað mál að í sjálfu sér sé ég ekki nauðsynina á því, hvað á ég að segja, að við víkkum þetta út. Ég er bara svo bæklaður að ég lít ekki svo á að ég sé alþingismaður bara þegar ég er inni í þessu húsi og ég held að við eigum ekkert að horfa þannig til. Við erum alþingismenn alls staðar, hvar sem við komum. Ég held að menn hljóti nú að gera það upp við sjálfa sig, þegar þeir gefa kost á sér í þetta starf, að þeir hagi sér nokkuð þokkalega hvar sem þeir koma og séu sjálfum sér og þeim sem veittu þeim umboð til nokkurs sóma. Það sem er kannski líka atriði í þessu máli er það að til þess að bera virðingu fyrir öðrum þurfa menn að búa yfir sjálfsvirðingu, menn þurfa að búa yfir virðingu fyrir sjálfum sér. Ég held að menn geri það þá upp við sig hver og einn hvort að þeir kæra sig um að verða uppvísir að einhverju því sem hér er lýst. Ég held að við þurfum bara að hugsa það. Við getum þá líka lesið kærleiksboðorðið ef við erum að velta því fyrir okkur hvernig við viljum ganga fram bæði hér innan húss og annars staðar. Ég lít svo á að við séum út af fyrir sig aldrei í fríi, við alþingismenn. Við erum alltaf við störf hvar sem við erum staddir. Við erum alltaf fulltrúar þeirra sem veittu okkur brautargengi til að vera hér og við erum fulltrúar þingsins hvar sem við erum. Það þýðir einfaldlega að væntanlega troðumst við ekki fram fyrir í biðröðinni í versluninni eða höfum uppi annan dólgshátt enn verri, það er bara svoleiðis. Ég held að það hafi verið alveg nauðsynlegt skref að Alþingi brygðist við. Ég tek undir það sem hv. þingmenn hafa sagt hér áður að ráðstefnan sem var haldin hér fyrr, rakarastofuráðstefnan, var afskaplega vel heppnuð. Hún er afskaplega gott form til þess að komast að kjarna máls. Að því leyti til tek ég undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að við gætum notað þetta form víðar, þ.e. um önnur mál og tekið svona djúpa umræðu eins og við gerðum þar. Ekki síst, eins og maður segir, í skjóli fyrir kastljósi. Ég held að það sé okkur nauðsynlegt að gera það, bæði með þetta mál og önnur mál, eftir því sem tíminn vinnst fram. Ég segi aftur: Ég fagna því mjög að þetta mál skuli vera hér á dagskrá. Sem meðlimur í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hlakka ég til að fylgja málinu fram þar. Ef menn telja ástæðu til að bæta málið þá er ég viss um að nefndin mun gera það með því að fara vandlega yfir það og gefa sér góðan tíma til að gaumgæfa það. Að öðru leyti þá endurtek ég enn þá einu sinni að ég fagna framlagningu þessa máls.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á 2. gr. siðareglna þingmann þar sem segir einmitt að reglur þessar gildi um alþingismenn við opinbera framgöngu þeirra og snerti skyldur þeirra sem þjóðkjörinna fulltrúa. Ég vil einmitt skilja þetta eins og hefur komið fram áður, t.d. hjá hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni, þannig að þetta eigi við miklu víðar en innan veggja þingsins. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði það líka í kynningu á þingsályktunartillögunni. Þetta varðar okkur alls staðar þar sem við komum, í búðinni eða sumarfríinu, erlendis og hvar sem við erum. Mig langar einnig til að minnast á meginreglurnar um hátterni í b-lið 5. gr., með leyfi forseta: „… taka ákvarðanir í almannaþágu.“ Sumir þingmenn eru einnig ráðherrar og ráðherrar hafa líka siðareglur, siðareglur ráðherra, og sem þingmenn og ráðherrar hljóta þeir að sinna hvoru tveggja, hljóta að skrifa undir siðareglur þingmanna líka. Ég vek athygli á því af því að ég hef borið upp nokkrar fyrirspurnir um siðareglur ráðherra og framfylgd þeirra á undanförnum misserum. Virðingin gagnvart þeim fyrirspurnum sem sést á svörunum sem ég hef fengið vekur ekki með mér mikla von um það gildi siðareglna sem þær eiga að hafa. Siðareglur eru gríðarlega mikilvægar en það er ekki nóg að það sé bara táknrænn gjörningur að skrifa undir siðareglur og gera síðan ekkert með þær. Ég spurði t.d. fjármála- og efnahagsráðherra hvort það hefði farið fram mat á því hvort skýrsla um eignir Íslendinga á aflandssvæðum varðaði almannahag enda er skýrt tekið fram í siðareglum ráðherra að ráðherra eigi að hafa frumkvæði að því að birta upplýsingar sem hann hefur sem varða almannahag, en það stendur líka í siðareglum þingmanna að hann eigi að taka ákvarðanir með almannahag að leiðarljósi. Ýmislegt í svörum ráðherra eftir þann atburð sem fólst í því að stinga þeirri skýrslu ofan í skúffu fyrir kosningar benti til þess að sú ákvörðun hefði ekki verið tekin með almannahag að leiðarljósi. Ég spurði þá hvort fram hefði farið mat á því hvort efnið hefði varðað almannahag eða ekki. Svarið var að skýrsla um eignir Íslendinga á aflandssvæðum hefði verið unnin að frumkvæði fjármála- og efnahagsráðherra og að birting hennar hefði því verið algjörlega án utanaðkomandi kvaða eða mats á því hvort þær ættu við samkvæmt siðareglum. Ég þarf í alvöru að anda mjög djúpt þegar ég les þetta því að þetta svar sýnir einfaldlega að það var viljandi horft fram hjá siðareglunum. Þær áttu ekki við í þessu tilviki þegar málið var að frumkvæði fjármála- og efnahagsráðherra. Þá vil ég gera þessa tengingu með það sem hv. þingmenn hafa sagt hérna og spyrja hvort störf okkar hérna og siðareglurnar eigi bara saman þegar við erum að sinna nákvæmlega okkar skilgreindu kvöðum o.s.frv. en ekki þegar við gerum eitthvað að eigin frumkvæði, meira að segja þótt það sé í nafni okkar sem þingmanna eða ráðherra. Þetta svar óháð athöfninni sem leiddi til þess finnst mér vera vanvirða við siðareglur bæði þingmanna og ráðherra og þess vegna hef ég áhyggjur, rökstuddar að mér finnst, af því að siðareglurnar séu sýndarmennska. Þær mega ekki vera það en dæmin sýna að þær eru virtar að vettugi. Eina leiðin til að við getum sýnt fram á að þær eigi að skila tilætluðum árangri er að láta þær virka og draga þá fólk til ábyrgðar. Þetta er rosalega mikilvægt til að senda þau skilaboð að siðareglurnar hafi merkingu sem við skrifum undir eins og var nefnt í ræðu áðan og við tökum þær inn í hjartað á okkur og inn í samviskuna. Ég myndi ekki vilja skrifa undir siðareglur sem færu gegn samvisku minni. Það er ekki tilgangur siðareglna. Ég myndi vonast til þess að siðareglurnar endurspegluðu þá siði sem ég stend fyrir og ég vonast til þess að það eigi við um fleiri. Við leggjum fyrir okkur þessar mjög góðu reglur, þessa viðbót við reglurnar, og ef við getum ekki skrifað undir þær eigum við ekki að gera það. Það er fyrsta skrefið í að fara eftir siðareglunum. Við setjum okkur þau mörk sem við teljum okkur geta farið eftir. Það eru líka skilaboð um það sem við teljum okkur ekki geta farið eftir. Það getur vel verið að einhver sé ósáttur við að eitthvað sé ekki í siðareglum sem viðkomandi finnst að ætti að vera í siðareglum. Það er bara lærdómsferli. Fyrsta skrefið er að skrifa undir siðareglurnar samkvæmt eigin sannfæringu eins og með stjórnarskrárákvæðið. Annað varðandi siðareglurnar er að það er forsætisnefnd sem hefur umsjón yfir kvörtunum vegna brota á siðareglunum og ég geri athugasemd við það. Ég sé ekki endilega aðra möguleika af því að að við erum mjög sjálfstæð í störfum okkar sem einstakir þingmenn með okkar umboð á þann hátt, en við búum líka við ákveðið umboðskerfi sem raðast eftir flokkum. Í því umhverfi erum við í ákveðinni sjálfsskoðun í forsætisnefnd þar sem ábending eða kvörtun varðar jafnvel flokksfélaga. Á sama tíma erum við sjálfstæð í störfum. Þarna á milli er skörun. Annað dæmi sem við höfum er kjörbréfanefnd þar sem við erum að skera úr um okkar eigið umboð. Þannig aðstæður gætu komið upp, þótt þær hafi ekki gert það enn þá, að vafaatkvæði myndu breyta niðurstöðum kosninga. Það munaði ekki miklu á þessu þingi, ég sat í kjörbréfanefnd og það munaði einna fæstum atkvæðum hjá mér. Sama hvernig þau vafaatkvæði hefðu farið hefðu þau ekki getað valdið neinum breytingum en ef þau hefðu gert það væri ég vafalaust vanhæfur og í öðrum tilvikum myndi ég telja mig vanhæfan til þess að skera úr um eigið umboð. Við eigum ekki að vera sett í þá stöðu. Þetta skiptir nefnilega mjög miklu máli. Þegar kemur að ákveðnum siðareglum og framfylgd þeirra má ekki setja fólk í þá stöðu að þurfa að skera úr um hagsmunaárekstur. Til þess er einmitt hagsmunaskráning, til þess að láta vita af því fyrir fram. Ég held að við ættum að sinna því aðeins betur. Það eru líka ábendingar í GRECO-skýrslunni um að við sinnum því ekki nógu vel, við séum ekki nógu víðtæk hvað það varðar. Í framhaldinu vona ég að við gerum betur, en þetta er a.m.k. mjög gott skref.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir hans umræðu hér sem var mjög gagnleg og fróðleg. Það er mjög skemmtilegt að vera hér og velta þessu öllu fyrir sér með siðareglurnar. Mig langar aðeins að koma inn á þetta með gildissviðið. Í núgildandi siðareglum okkar segir, með leyfi forseta: „Reglur þessar gilda um alþingismenn við opinbera framgöngu þeirra og snerta skyldur þeirra sem þjóðkjörinna fulltrúa.“ Maður veltir einmitt þessu fyrir sér. Eiga þessar siðareglur eingöngu við þegar þingmenn eru í opinberum erindagjörðum? Erum við kannski komin á þann stað í þróun mannkynsins að siðareglur sem þessar, sérstaklega þegar um er að ræða þjóðkjörna fulltrúa sem gegna hér tímabundið störfum, um opinbera framgöngu eða óopinbera, skipta kannski engu máli? Það er auðvitað alltaf þessi umræða um hvenær menn eiga að fá að njóta friðhelgi einkalífs og allt það en fyrir marga er þetta tímabundið starf að vera hér þjónn almennings. Kann að vera að það sé í þágu almennings að þú bara hegðir þér samkvæmt þessum ekki svo flóknu siðareglum, jafnvel utan þings líka, jafnvel í óopinberum erindagjörðum?
Virðulegi forseti. Ég gæti auðveldlega túlkað þetta gildissvið miklu víðar en það lítur út fyrir að vera, opinberar athafnir o.s.frv. Þegar einhver stoppar mig í búðinni og spyr mig að einhverju er hann frekar að spyrja mig sem þingmann en persónu. Við það verður þetta opinber athöfn að einhverju leyti. En það að skrá sig á einkamálasíðu eða eitthvað svoleiðis kemur kannski engum við og hefur alveg gerst og enginn kippir sér upp við það. Ég held að við séum kannski komin nær þeim stað þar sem fólk skilur betur hvað er einkamál og friðhelgað fremur en annað. Það verða alltaf einhvers staðar grá svæði á þeim mörkum sem við verðum örugglega að takast á við. Það kemur alltaf eitthvað nýtt. Ég gæti farið út í ýmsar tæknipælingar hvað það varðar, litlar myndavélar sem hafa verið settar í gleraugu og þá getur maður séð hver er fyrir aftan mann. Ég hef sett á mig gleraugu sem eru með andlitsskynjun, vísa alltaf fram, þú færð ákveðnar upplýsingar inn í glerið, hver þetta er, einhver vinur, en maður getur að sjálfsögðu beint myndavélinni aftur á bak og séð vin sinn fyrir aftan sig og ekki nóg með það heldur er hann að horfa á rassinn á þér. Þú veist það allt í einu. Þetta er aukavitneskja sem þú hafðir ekki möguleika á að komast að áður. Og þannig möguleikar breyta samfélaginu, gera það að grunni til. Við verðum tvímælalaust alltaf að skoða þessi mörk og hvar við erum sem opinberar persónur og hvar ekki. Ég hlakka til að halda þeirri umræðu áfram.
Herra forseti. Hvenær er maður opinber og hvenær er maður ekki opinber? Ég verð að taka undir með hv. þingmanni, það gerist æ oftar á þessum nýja vettvangi að ég er spurð um allt milli himins og jarðar, jafnvel við kjötborðið í kjörbúðinni. Eða yfir kaffibollanum á körfuboltaleiknum. Það er kannski bara sjarminn við þetta starf, að almenningur lítur svolítið á okkur sem sitt starfsfólk. Við stimplum okkur ekkert út. Það er kannski þess vegna sem það er líka ákjósanlegt að fólk líti á þetta sem ákveðinn viðkomustað á ferðum sínum. Varðandi það að skrá sig á einkamálasíðu er ég aðeins að velta fyrir mér e-lið 5. gr. siðareglna þingmanna. Þar stendur, með leyfi forseta: „Alþingismenn skulu sem þjóðkjörnir fulltrúar: ekki nýta opinbera stöðu sína til persónulegs ávinnings …“ Maður veltir fyrir sér ef þingmaður skráir sig undir eigin nafni á slíka síðu, hvort hann sé með því að brjóta gegn þessum siðareglum. En svo vil ég aðeins víkja að 2. mgr. 5. gr. þessara siðareglna, núgildandi. Það varðar varaþingmenn. Varaþingmenn undirrita ekki siðareglurnar fyrr en þeir hafa setið samfellt í fjórar vikur. Það er frekar undarlegt að mínu mati. Um leið og þú kemur hingað og ritar undir þetta drengskaparheit ertu orðinn þessi þjóðkjörni fulltrúi. Þú hefur tekið sæti á Alþingi. Þá held ég að við hljótum öll að vera sammála um að siðareglurnar eigi að gilda um viðkomandi einstakling eins og alla aðra sem hér eru.
Virðulegi forseti. Ég upplifði byrjunina á internetbyltingunni og þann möguleika sem fólk hafði síður áður fyrr, þ.e. að vera nafnlaust, geta hagað sér á ákveðinn hátt á samskiptavettvangi, ekki undir eigin nafni og ekki undir þeirri ábyrgð sem því fylgir. Það var ákveðið lærdómsferli sem maður gekk í gegnum. Þú hefur möguleikann á að gera hvað sem er án ábyrgðar. En þá ertu ekki lengur þú. Það var alla vega það sem mér fannst. Þó að hægt sé að spila einhverja persónu er það ekki ég. Eða er það ég? Mér finnst þetta vera í áttina að því sem ég var að lýsa áðan. Þú hefur möguleikann á að gera eitthvað en gerirðu það? Fylgirðu því eftir? Það svarar því að nokkru leyti hver þú ert og hvert siðferði þitt er. Það er upplýsandi að einhverju leyti, það er sjálfsskoðun. Ég tók alla vega ákvörðun um að sama undir hvaða nafni ég væri á internetinu væri ég bara ég sjálfur. Mér finnst það áhugaverð hliðstæða við þessa umræðu um hvað ég er sem opinber persóna og hvað ég er í mínu einkalífi. Hvaða ákvörðun get ég tekið þegar ég er að skrifa undir siðareglur? Þær varða mig persónulega, ekki endilega bara sem opinbera persónu. [[Forseti hringir.]]Ég get ekki skrifað undir siðareglur sem ég get ekki farið eftir. Ekki bara ég sem opinber persóna heldur ég.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna. Þingmanninum varð tíðrætt um það hvenær maður væri opinber persóna og hvað sé opinber persóna, hvað af því sem þingmenn geri sé opinbert. Þetta er að sumu leyti tilvistarleg spurning, má segja. Er nútíminn, ef hann er til sem fyrirbæri, ekki orðinn að opinberri tilveru nánast fyrir okkur öllum? Er ekki einhvern veginn allt sem við öll gerum nánast á torginu á hverjum degi? Þá kem ég að því innihaldi sem ég ætlaði m.a. að velta upp við þingmanninn, þessari notkun á samfélagsmiðlum og netinu í það heila. Þingmenn eru sennilega langflestir skráðir á fyrirbærið Facebook. Við mörg hver smellum á einhverja hlekki þar eða lækum öllum stundum - er það opinbert athæfi? Erum við með því að lýsa yfir stuðningi við eitthvað sem kannski væri hægt að heimfæra á siðareglurnar? Eða þurfa jafnvel siðareglurnar að taka með einhverju móti á þessu? Þurfa þingmenn jafnvel að vera með annars vegar einka-Facebook-síðu og hins vegar Facebook-síðu sem þingmenn þar sem þeirra opinbera persóna kæmi fram?
Virðulegi forseti. Ég hef alveg lent í að smella læki á eitthvað sem er kannski hluti af stórri frétt eða færslu og það er oftúlkað, voðalega gaman að því. Það er allur gangur þar á og sérstaklega lesið í hvað maður gerir sem opinber persóna, leitað eftir því og augun rekin í ef það er eitthvað sem má túlka á einn veg eða annan. Allt gott og blessað með það. Ég held að þetta með einka-Facebook - einkaflettismetti eða hvað sem það kallast á íslenskunni - og opinbera Facebook-síðu snerti það sem ég nefndi áðan. Ég get ekki kvittað undir siðareglur sem ég get ekki framfylgt. Það kemur minni opinberu persónu ekkert við. Það þýðir að þær gilda á minni persónulegu fésbókarsíðu. Ég túlka það þannig út frá mér.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Mig langar líka að ræða annað við þingmanninn sem hann kom dálítið inn á í sínu máli. Það er í sambandi við viðurlög. Raunar hafa fleiri þingmenn komið aðeins inn á þau í ræðum sínum í dag, þ.e. með hvaða hætti sé hægt að beita viðurlögum. Hefur þingmaðurinn hreinlega einhverjar hugmyndir um eða ábendingar, væntanlega til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, um með hvaða hætti væri hægt að velta upp slíkum möguleikum? Ég nefndi reyndar í ræðu minni áðan að þetta væri nokkuð sem hv. nefnd þyrfti að skoða. Eins og þingmaðurinn gerir sér grein fyrir er þetta alls ekki einfalt. Ef maður reynir að rýna í stjórnarskrána sér maður að það þarf býsna mikið að ganga á til að t.d. sé hægt að rýra umboð þingmanns með einhverju móti eftir að hann hefur verið kjörinn. Það eru alls konar lög í gangi sem til að mynda banna að menn afsali sér launum eða tekjum eða að það verði að koma fram við alla þingmenn með sama hætti o.s.frv. Ég sé það ekki sem eitthvert áhlaupaverk að finna leiðina í því og mig langaði þess vegna að spyrja þingmanninn hvort hann gæti hjálpað þingheimi í þessu tilliti.
Virðulegi forseti. Þetta er risastóra spurningin sem allir hafa reynt að svara. Það eina sem mér hefur orðið ágengt í mínum pælingum, líka á undanförnum árum, varðandi þetta er að þegar ég skrifa undir siðareglur ætti ég einnig að vera að kvitta undir ákveðin viðurlög. Þá er það upplýst samþykki mitt að brjóti ég siðareglur gangist ég undir þau viðurlög sem er kveðið á um. Þau geta verið mismunandi. Augljósust finnst mér afsögn en það á kannski ekki við í öllum tilvikum, ég veit það ekki. Ég hef áður tekið dæmi um þingfararkaupið, hvernig það er og hvernig þingmenn geta tæknilega séð bara farið til Majorka eða álíka og verið þar í fjögur ár. Það er ekkert hægt að gera við því, ekki neitt. Það finnst mér augljóst brot á siðareglum. Þetta er samt gert, norður-írskir þingmenn sem fara á breska þingið sniðganga það viljandi, fara beinlínis í kosningabaráttu með það að markmiði að segjast ekki ætla að taka sæti á þingi. Svo eru þeir kjörnir á þing og mæta ekki. Þannig uppfylla þeir kosningaloforð og menn brjóta ekki siðareglur þannig. En þetta er eina lausnin sem ég sé, að á sama tíma og maður skrifar undir siðareglur skrifi hann undir viðurlög sem hann ætlar að fylgja. En þar kemur vandkvæðið, við erum í ákveðinni sjálfsskoðun með forsætisnefnd þar sem það geta verið alls konar aðrar ástæður fyrir því að einhver sé sagður hafa brotið siðareglur en eru í raun.
Hæstv. forseti. Við höfum sett okkur siðareglur. Í greinargerð tillögunnar sem hér er til umræðu, um breytingu á siðareglum fyrir alþingismenn, segir, með leyfi forseta: „Tilgangur siðareglna fyrir alþingismenn er að efla gagnsæi í störfum alþingismanna og ábyrgðarskyldu þeirra, svo og tiltrú og traust almennings á Alþingi. Í þessu felst jafnframt að stuðla að heilbrigðu starfsumhverfi þjóðkjörinna fulltrúa og um leið að þingmenn beri virðingu fyrir starfi sínu, samherjum sínum og mótherjum og öðrum, þar með talið þeim sem erindi eiga inn á starfsvettvang þeirra og gagnvart þeim sem þingmenn eiga samskipti við í störfum sínum utan þings. Það er því eðlilegt og réttmætt, í ljósi þeirra krafna sem fram hafa komið, að í siðareglum fyrir alþingismenn komi fram sú meginregla að þingmenn skuldbindi sig til þess að leggja sitt af mörkum til að skapa heilbrigt starfsumhverfi innan þings sem utan, sem sé laust við kynbundna og kynferðislega áreitni, einelti og aðra ótilhlýðilega framkomu. Jafnframt að það sé skylda hvers og eins þingmanns að hafna slíku hátterni og að þingmenn skuli ekki sýna öðrum þingmönnum, starfsmönnum þingsins eða gestum kynferðislega áreitni eða ofbeldi af neinu tagi, eða aðra vanvirðandi framkomu.“ Í hinum fullkomna heimi þyrftum við ekki á svona reglum að halda en við erum breysk og þurfum að setja okkur ramma og hafa vinnureglur. Það var ákveðið skref sem við stigum með því að undirrita þessar siðareglur en eftir að við héldum hér alveg hreint prýðisgóðan dag og góða ráðstefnu sem spratt upp úr #metoo-átakinu varð þessi tillaga til og ég fagna framkomu hennar. Þessi dagur í þinginu sem hæstv. forseti okkar stóð fyrir kom mér mjög skemmtilega og ánægjulega á óvart. Það að við skyldum geta setið hér heilan dag og átt svona gagnlegar og góðar umræður var alveg hreint einstakt. Þar kom flokkapólitík málinu ekkert við. Við ræddum saman þvert á flokka, gátum verið opin og einlæg og tjáð okkur upp að því marki sem hver og einn kaus. Það finnst mér dýrmætt. Umræðan sem hefur átt sér stað hér segir okkur kannski að við þurfum að ætla okkur rými í störfum þingsins til að takast á við þessi mál og ræða þau alveg til hliðar við pólitíkina og allt annað. Ég held að við séum öll ágætismanneskjur. Öll viljum við vera almennilegt fólk og allar almennilegar manneskjur hafa það að leiðarljósi að beita ekki aðra ofbeldi. Það á að vera algjörlega skýrt. Einhvern veginn virðist samt stundum koma einhver fölvi á það og þá þurfum við að hjálpa hvert öðru inn á rétta braut í þeim efnum. Ég hef fulla trú á að það eigum við að geta gert hér, tekið okkur saman um að vinna þessu máli framgang. Ég vil að það komi hér fram að ég fagna framkomu þessa erindis og hlakka til að fá að takast á við það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Í því eru margir punktar sem við getum velt upp. Ég ætla ekki að fara í þá umræðu hér hvenær mér líður eins og þingmanni og hvenær ekki. Ég held að þetta starf heltaki okkur og við erum bara þingmenn meðan við erum það. Það gildir ekkert ein hegðun milli klukkan eitthvað ákveðið á kvöldin eða morgnana eða hvenær sem það er. Við eigum alltaf að vera a.m.k. foreldrum okkar til sóma og meðan okkur tekst það hljótum við að vera vinnustaðnum okkar til sóma. Ég tek undir að við þurfum að skoða hvort sömu reglur eigi ekki að gilda um varaþingmenn þegar þeir koma hingað inn. Um leið og við skrifum undir drengskaparheitið erum við að undirgangast þessar reglur. Varðandi siðareglur hefur það sjónarmið oft komið fram að þær sé ekki hægt að setja um hópa heldur verði hóparnir að setja sér þær. Þess vegna held ég að við ættum oftar að taka okkur tíma í að ræða þessi mál og takast á um álitamálin en ég veit að við erum fullburðug til þess. Ég hlakka til vinnunnar áfram og fagna framkomu þessa frumvarps.
Herra forseti. Ég ætlaði fyrst og fremst að þakka fyrir prýðilega og gagnlega umræðu. Ég fagna því að formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar hefur setið hér með okkur og tekið þátt í umræðunni og heyrt það sem hv. þingmenn hafa lagt í púkkið sem er gagnlegt, væntanlega, fyrir nefndina þegar hún tekur málið til skoðunar. Í fyrsta lagi: Ég hef nú brugðist við ýmsum þáttum áður í andsvörum, en ég vil nefna að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir tók einmitt upp mikilsverðan punkt sem er sá að gæta þarf að stöðu þess sem kvartar eða sendir inn ábendingu um mögulegt brot eða eitthvað sem varðar siðareglur. Við getum kallað það uppljóstrarann eða eftir atvikum þolanda. Það er einmitt hugsað fyrir því og ætlunin að menn geti farið mjög vel með það mál þannig að þess sé algerlega gætt að það komi ekki niður á þeim sem vekur athygli forsætisnefndar á að eitthvað slíkt kunni að hafa átt sér stað. Í öðru lagi hafa nokkrir þingmenn nefnt hér hvernig eigi að standa að skráningunni og eftir atvikum endurnýjun skuldbindingarinnar. Á til dæmis að gera það í upphafi hvers kjörtímabils eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson upplýsir að sé gert í Kópavogi? Svo hafa menn nefnt þessi ákvæði sem eru í gildandi reglum um varaþingmenn. Ég held að ég kunni skýringar á af hverju sú regla er eins og hún er. Það er væntanlega vegna þess að menn notuðu sömu viðmið og varðandi reglur um hagsmunaskráningu. Þetta er algerlega samhljóða því sem gildir um hagsmunaskráningu, að þingmenn skuli skrá hagsmuni sína ef þeir sitja fjórar vikur samfellt eða meira. Það er alls ekki sjálfgefið að sama eigi að eiga við um siðareglurnar. Þess vegna nefndi ég nú strax í andsvörum eða í framsöguræðu minni, hvort heldur var, að þetta væri eitthvað sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mætti gjarnan skoða. Mín persónulega skoðun er sú að eðlilegast sé að menn undirriti þetta strax, að mönnum sé gert að kynna sér reglurnar og undirrita þær um leið og þeir hefja hér störf. Þá kemur í þriðja lagi að því sem margir hafa nefnt og tengist tilganginum með þessu. Hann er auðvitað miklu víðtækari en ætla mætti af orðanna hljóðan í reglunum, að þær séu eingöngu til þess að búa til ákveðnar samskiptareglur sem menn eigi að fara eftir og séu bundnir af. Auðvitað er siðareglum og ýmsu fleiru sem hefur verið að ryðja sér rúms á síðustu árum og áratugum í starfi þjóðþinga rétt eins og víðar í samfélaginu ætlað miklu víðtækara hlutverk, þ.e. að bæta menningu, andrúmsloft eða umhverfi. Það tengist því sem margir hafa komið hér inn á, að menn eigi að bera virðingu fyrir sjálfum sér og því starfi sem þeir sinna, samstarfsfélögum sínum, vinnustaðnum o.s.frv. Þá kem ég að því fjórða sem ég vildi nefna, þ.e. spurningunni um gildissviðið eða hvenær menn séu bundnir af siðareglunum og hvenær ekki. Ráðgjafarnefndin kom einmitt með gagnlega ábendingu í sinni umfjöllun um niðurstöður starfshópsins sem vann þetta verk í byrjun; að ástæða væri til að árétta og útvíkka það að siðareglurnar gildi að sjálfsögðu ekki bara innan húsakynna Alþingis heldur hvar þar sem þingmaður er að störfum, er á vegum Alþingis eða er að sinna skyldum sínum sem slíkur. Jafnt á fundum úti um landið eða erlendis og alls staðar þar sem þeir eru í starfi sínu sem slíkir eins og ég sagði í framsöguræðu minni. Þá komum við að öðru sem er það að þingmenn eru auðvitað þingmenn - jafnvel þó að þeir séu einhvers staðar á ferðalagi sem einstaklingar eru þeir áfram þingmenn. Þetta er svolítið hliðstætt spurningunni um það sem fjölmiðlar hafa glímt við, t.d. í Bretlandi: Hvenær á að greina frá einhverju sem þingmaður segir eða sést gera og hvenær ekki? Hvar liggja hans friðhelgismörk sem einstaklings? Bretarnir hafa tiltölulega skýra viðmiðun í þessum efnum. Nú ætla ég að forðast að fara að sletta erlendri tungu og reyna þá að þýða þetta: Það eru fjölmiðlarnir sem fjórða valdið sem taka sér það vald sem þeir telja sig hafa, þegar þeir telja það réttlætanlegt, og þeir nálgast málin oft þannig - og þetta hefur maður séð í umfjöllun um stjórnmálamenn, t.d. í breskum fjölmiðlum, sem vissulega ganga langt og eru vissulega kröfuharðir og aðgangsharðir - að segja ósköp einfaldlega: Opinber persóna á opinberum vettvangi eða á almannafæri er opinbert mál. Og þeir hika ekkert við að segja frá því sem þeir sjá og heyra við slík tilvik. Og í raun og veru hallast ég að því að þetta sé viðmið sem við getum haft í huga; að þjóðkjörinn fulltrúi á almannafæri sé opinbert mál og hans framganga. En það gildir að sjálfsögðu ekki um hann sem einstakling og persónu innan veggja síns heimilis eða í hans fjölskyldu eða á lokuðum vettvangi, segjum með gömlum skólafélögum eða eitthvað slíkt. Það er ekki lengur opinbert mál því að það er ekki á opinberum vettvangi, ekki á almannafæri. Auðvitað má alveg fara yfir þetta og skoða allt saman. En menn verða að hafa í huga, eins og þingmenn hafa aðeins bent á hér, að við þurfum síðan að lesa saman friðhelgi þingmannsins og rétt hans sem kjörins fulltrúa. Það er ekki að ástæðulausu að stjórnarskrá og lög kveða á um þá friðhelgi. Hinum megin lúrir hættan á því að menn misnoti það. Ef menn hefðu heimildir til að grípa inn í gagnvart þingmanni á ómálefnalegum forsendum kemur að því að hann þarf að vera varinn í sínum störfum, hann á að vera friðhelgur. Hann á ekki að gjalda þess sem hann segir. Þingið þarf sjálft að hlutast til um það ef á að upphefja þessa friðhelgi. Þá gætum við líka velt fyrir okkur skyldum þingmanns. Hvar vegast þær á við siðareglur o.s.frv., eins og nokkrir hafa nefnt hér í málinu. Ég er síður en svo á móti því að þetta verði allt saman skoðað og rætt. Ég leyfi mér þó í allri vinsemd að segja að lokum að ég vona að slíkt leiði ekki til þess að tefja um of framgang þessa máls. Ég held að þær breytingar sem við erum hér að leggja til við gildandi siðareglur séu brýnar og við eigum að stefna að því að afgreiða þær fyrir vorið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta þings kærlega fyrir ræðuna. Örstutt um það hver er opinber persóna, ég mundi allt í einu eftir því að það hefur heldur betur verið fjallað um það fyrir dómi, bæði innan lands og hjá Mannréttindadómstól Evrópu, að opinber persóna getur í rauninni ekki orðið óopinber persóna bara af því að henni sýnist svo akkúrat á þeirri stundu. Mögulega á annað við innan fjögurra veggja heimilis, eins langt og það nær, en það eru einmitt ítrekuð dómafordæmi fyrir því að sé maður opinber persóna þurfi hann að þola að um hann sé fjallað, um gjörðir hans og það sem hann segir. Einmitt þess vegna ættu siðareglurnar að ná til þingmanna á meðan þeir gegna þeim störfum, hvort sem þeir eru í sólarlandaferð á Tenerife, í einhverjum af húsum Alþingis eða í opinberri heimsókn einhvers staðar úti í heimi.
Herra forseti. Ekki er svo sem miklu við að bæta öðru en því að ég held að í a-liðnum sé reynt að ná vel utan um þetta með þessu orðalagi: „leggja sig fram um að skapa í störfum sínum heilbrigt starfsumhverfi innan þings sem utan og hvarvetna þar sem þeir sinna störfum sínum“ o.s.frv. Hér er farið inn í siðareglurnar á tveimur stöðum eins og ég geri ráð fyrir að hv. þingmenn átti sig á. Annars vegar er þessi fyrri almenna nálgun í 5. gr. um meginreglurnar og hins vegar er ný grein á eftir 7. gr. þar sem hátternisskyldurnar eru lagðar sérstaklega á menn að þessu leyti. Ég held að það sé alveg ljóst að með þessu er málið í raun eins breitt og menn telja ástæðu til. Ég er hallur undir þá túlkun að þar með þýði þetta að siðareglurnar bindi menn og að þeir eigi að virða þær hvar sem þeir eru sem slíkir sem þjóðkjörnir fulltrúar á almannafæri.
Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á kvikmyndalögum, nr. 137/2001, með síðari breytingum. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneyti. Meginmarkmið laganna er að efla kvikmyndagerð og kvikmyndamenningu á Íslandi. Segja má að inntak frumvarpsins skiptist í tvennt, annars vegar er verið að heimila að umsækjendur frá öðrum EES-ríkjum geti sótt um stuðning til Kvikmyndasjóðs, hins vegar er verið að gera margvíslegar úrbætur á kvikmyndalögum sem lúti að því að skýra þau betur og auka gagnsæi og jafnræði. Breytingar á lögunum lúta m.a. að því að umsækjendur frá öðrum EES-ríkjum geti sótt um styrki til Kvikmyndasjóðs, en jafnframt er verið að setja ítarlegri skilyrði en nú eru um að fjárstuðningur verði einungis veittur vegna íslenskra kvikmynda, kvikmynda sem eru á íslenskri tungu og hafa íslenska menningarlega eða samfélagslega skírskotun. Þessi fyrirmynd og hvernig er farið í þessar breytingar tekur mið af dönsku kvikmyndalögunum. Hingað til hafa úthlutanir Kvikmyndasjóðs einskorðast við íslenskar kvikmyndir sem samkvæmt kvikmyndalögum eru kvikmyndir sem eru unnar eða kostaðar af íslenskum aðilum eða eru samstarfsverkefni íslenskra og erlendra aðila. Slíkar úthlutanir þar sem ekki er gert ráð fyrir styrkgreiðslum til framleiðenda sem hafa staðfestu í öðrum EES-ríkjum eða fela í sér aðrar beinar eða óbeinar kröfur um þjóðerni, eru ekki í samræmi við leiðbeinandi reglur ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA um þessi mál. Það kemur fram í 46. mgr. þeirra að m.a. þurfi að tryggja að meginregla 4. gr. EES-samningsins sem bannar mismunun á grundvelli þjóðernis sé virt við framkvæmd ákvæða um aðstoð til kvikmyndagerðar. Virðulegi forseti. Engu að síður er heimilt í ríkjunum samkvæmt 24. mgr. reglnanna að styðja sérstaklega við tungumál sem talað er á litlu málsvæði eins og á við um íslensku. Endurspegla þarf með ótvíræðum hætti í lögum rétt einstaklinga og lögaðila á grundvelli EES-samningsins og talið er eðlilegt að gera það með því að lögfesta ákvæði um bann við mismunun á grundvelli þjóðernis. Virðulegi forseti. Mig langar til þess að gera grein fyrir öðrum meginbreytingum sem eru í sex liðum á kvikmyndalögunum. Í fyrsta lagi er verið að skerpa á hlutverki kvikmyndaráðs og bregðast við athugasemdum Kvikmyndasafns Íslands. Í 2. gr. er þess vegna breytt á þann veg að Félag leikskálda og handritshöfunda tilnefnir fulltrúa í kvikmyndaráð. Ég tel að þetta sé til verulegra bóta og verði til þess að breiddin verði meiri í kvikmyndaráði. Í öðru lagi er verið að skýra betur verkaskiptingu milli annars vegar Kvikmyndamiðstöðvar Íslands og hins vegar Kvikmyndasjóðs, þ.e. Kvikmyndamiðstöðin hafi umsjón með rekstri og starfsemi Kvikmyndasjóðs, en hlutverk Kvikmyndasjóðs sé að efla íslenska kvikmyndagerð með fjárstuðningi. Í þriðja lagi er verið að setja nýja málsgrein um hámark á skipunartíma forstöðumanns, en það er til samræmis við aðra sambærilega forstöðumenn. Hámarkstími nú verður 10 ár. Í fjórða lagi er komið inn nýtt ákvæði sem heimilar að veita sýningarstyrki sem voru á tímabili veittir til þess að vega upp á móti tekjutapi kvikmyndaiðnaðarins þegar virðisaukaskattur var lagður á aðgöngumiða. Gert er ráð fyrir þessu í fjárveitingum til Kvikmyndamiðstöðvar Íslands. Í fimmta lagi er verið að lögfesta hlutverk kvikmyndaráðgjafa og sett inn að forsendur sem lagðar eru til grundvallar mati þeirra skuli koma fram í reglugerð. Fjallað er í fyrsta sinn um að um kvikmyndaráðgjafa gildi hæfisreglur stjórnsýslulaga. Í sjötta lagi er komið inn á ákveðið aðhaldssjónarmið, þ.e. að heildarfjárhæð styrks verði ekki umfram þær viðmiðanir sem kveðið er á um í reglum. Komi í ljós að skilyrði í þessum lögum eða reglugerð hafi ekki verið uppfyllt og/eða kostnaður vegna verkefnisins lægri en gert er ráð fyrir í umsögn sem nemur styrktarfjárhæð er var miðuð við, skal styrkþegi endurgreiða ofgreiddan styrk. Eins og þingheimur heyrir, virðulegi forseti, er verið að gera margvíslegar breytingar sem miða að því að bæta kvikmyndalögin. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir fína yfirferð yfir efnið. Það er ljóst að verið er að byggja þetta frumvarp að miklu leyti á athugasemdum frá hagsmunaaðilum hér á landi, sem og þeirri staðreynd að við þurfum að uppfylla ákveðin skilyrði í EES-samningnum. Mig langar aðeins að eiga orðastað við hæstv. ráðherra varðandi efnisatriði í 13. gr. sem lúta að heimild ráðherra gagnvart þessari reglugerð, þá ekki síst um forsendur og tilhögun mats þar sem meðal annars skuli líta til jafnrar stöðu karla og kvenna. Ég hef áhuga á því að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur í huga ef hann er búinn að móta sér stefnu. Ég lít þá meðal annars til upplýsinga um að á fyrstu 17 árum þessarar aldar, ég held að tölurnar séu réttar, hafi fjórum af 69 myndum sem hér voru gerðar, þ.e. íslenskum kvikmyndum, verið leikstýrt af konum. Það er töluvert lægra hlutfall en á síðustu áratugum síðustu aldar. Það er ekki hægt að segja að við höfum gengið götuna til góðs fram eftir veg í þeim efnum. Ég hefði áhuga á að heyra hvort hæstv. ráðherra og hennar fólk sé með mótaðar skoðanir um viðbrögð við þessu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Það er alveg rétt, sem kemur fram í máli hennar, að konur hafa stýrt eða komið að mun færri kvikmyndum en karlmenn. Ég tek heils hugar undir það að við þurfum, þegar við erum að tala um opinberar fjárveitingar og styrki, að huga betur að því að jafnar sé gefið. Við höfum ekki mótað sérstaka stefnu hvað þetta varðar. Hins vegar erum við með mjög virka ráðherranefnd um jafnréttismál. Ég tel nauðsynlegt, áður en við stígum næstu skref, að við förum yfir þetta með það hugarfar að leiðarljósi að við ætlum að jafna leikinn enn frekar. Ég er opin fyrir öllum góðum hugmyndum hvað það varðar, hvernig við ættum að nálgast þetta.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessi viðbrögð. Ég segi það satt að ég væri kannski ekki endilega að vekja máls á þessu ef staðreyndin væri sú að þetta hlutfall endurspeglaði áhuga kynjanna á þessum málum. Ég hef einfaldlega heyrt of margar sögur af konum sem hafa sótt um styrk til þessa ágæta sjóðs og fengið þau viðbrögð að þetta hafi verið gert áður. Það sem þá hefur verið gert áður er að konur hafi leikstýrt verki sem konur hafi leikið í og konur skrifað handritið. Mér finnst ástæða til að við skoðum þetta af fullri alvöru. Ég treysti því að hæstv. ráðherra mennta-, menningar- og íþróttamála grípi boltann og tek jafnframt áskorun hennar um að koma með hugmyndir að borðinu. Ég hlakka til að eiga það samtal.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög brýnt mál sem hv. þingmaður er að vekja máls á. Ég hef mikinn áhuga á því að heyra meira um þetta. Við fórum, í kjölfar þeirrar byltingar sem hefur farið af stað, ansi hratt og örugglega í hlutina varðandi íþróttahreyfinguna. Mér finnst mjög brýnt að í öllum þeim geirum eða þeim iðnaði sem við erum að styrkja af opinberu fé sé þetta skoðað með þessum augum og kannað hvað er á seyði. Nú þekki ég ekki nákvæmlega hvort það hefur verið gert í mínu ráðuneyti. En mig langar til að skoða þetta, þ.e. hlutfall þeirra sem sækja um og hlutfall þeirra sem fá, hver niðurstaðan er, og nota þær upplýsingar áfram. Mér finnst mjög mikilvægt að við náum að endurspegla samfélagið okkar þegar við erum að gera kvikmyndir eða taka þátt í íþróttum eða hvað svo sem við erum að gera; að við náum að endurspegla þennan margbreytileika, þennan fjölbreytileika. Það er eitt af því sem ég leiði líka hugann að þegar við erum að hugsa um brotthvarf úr skólakerfinu. Af hverju hverfa fleiri drengir úr skóla? Þar þarf að skoða frá hinum endanum. Ef komin er upp jaðarsetning af einhverju tagi myndast óróleiki, það myndast gjá á milli þeirra sem eru að móta stefnuna og þeirra sem þurfa að vinna með hana. En mér finnst þetta mjög gott mál og þakka fyrir það.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skil menningarverðmæta til annarra landa, nr. 57/2011. Markmiðið með lagasetningunni er að Ísland uppfylli þjóðréttarlegar skuldbindingar sínar gagnvart EES-samningnum og innleiði öll ný tilmæli úr tilskipun 2014/60/ESB frá Evrópusambandinu. Tilgangurinn með breytingunum sem gerðar eru með frumvarpinu er að rýmka gildissvið laganna til að auka möguleika á beitingu þeirra. Virðulegi forseti. Tilskipun ESB nr. 60 frá 15. maí 2014 leysir af hólmi tilskipun nr. 7 frá Evrópusambandinu frá 15. mars 1993, um að skila menningarminjum sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis. Með tilskipuninni frá 1993 var tekið upp fyrirkomulag sem gerir aðildarríkjum kleift að tryggja að menningarminjum, sem flokkaðar eru sem þjóðarverðmæti og hafa verið fluttar brott af yfirráðasvæðum þeirra í bága við ráðstafanir þessara ríkja, verði skilað aftur til yfirráðasvæðis þeirra. Reynslan hefur sýnt að takmarkanir eru á því fyrirkomulagi sem á að tryggja að menningarminjum verði skilað. Sérstaklega hefur það sýnt sig að tímafrestir í lögunum voru of stuttir. Virðulegi forseti. Upphaflega fullgiltu Íslendingar tilskipunina frá árinu 1993 með því að setja árið 1996 kafla í þágildandi þjóðminjalög. Sá kafli fjallaði bæði um flutning menningarverðmæta úr landi og um skil menningarverðmæta til annarra landa og var í honum fjallað um efni tilskipunarinnar og meðferð mála þegar íslensk menningarverðmæti eru flutt úr landi sem snertir ekki efni tilskipunarinnar. Þetta fyrirkomulag þótti ekki henta til lengdar og var því sá hluti þjóðminjalaga sem fjallaði um efni þessarar tilskipunar tekinn út fyrir sviga og þau ákvæði laganna sem samin voru á grunni þessarar tilskipunar gerð að sérstökum lögum árið 2001. Nokkrar efnislegar breytingar hafa verið gerðar á upphaflegu tilskipuninni frá því árið 1993, til að mynda á tíunda áratug 20. aldar og rétt eftir aldamót. Tekið var tillit til allra þeirra breytinga þegar lög nr. 57/2011 voru samþykkt. Þar sem við Íslendingar erum svo vel sett að eiga þannig tiltölulega ný lög um skil á menningarverðmætum þurftum við ekki að breyta miklu í íslenskri löggjöf til að fullnægja skilyrðum þessarar tilskipunar frá árinu 2014. Þess ber að geta að lokum að Minjastofnun Íslands sem fer með framkvæmd laganna hefur sjaldan eða aldrei þurft að beita þessum ákvæðum. Virðulegi forseti. Að þessu mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Kristnisjóð o.fl., með síðari breytingum. Áður en ég kynni málið vil ég nefna sérstaklega að það er í reynd lagt fram af tveimur þingflokkum, þingflokkum Pírata og Viðreisnar. Þetta mál var einnig lagt fram á sínum tíma af þingflokki Bjartrar framtíðar, á því sama þingi einnig af þingflokki Pírata, en í þetta sinn æxlaðist það þannig að við lögðum fram þetta frumvarp en Viðreisn lagði það einnig fram og algjörlega að eigin frumkvæði. Þegar við komumst að þessu ákváðum við að leggja frumvarpið fram saman sem er ástæðan fyrir því að flutningsmenn þessara tveggja þingflokka eru taldir upp til skiptis. Það er gert viljandi og ég vildi óska þess að það gætu verið tveir fyrstu flutningsmenn og þá væru það sá sem hér stendur og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson. Flutningsmenn frumvarpsins eru hins vegar gjörvallur þingflokkur Pírata og gjörvallur þingflokkur Viðreisnar. 1. gr. þessa stutta frumvarps er einföld: 5. gr. laganna fellur brott. Samkvæmt 5. gr. laga um Kristnisjóð o.fl., nr. 35/1970, er sveitarfélögum kaupstaða og kauptúna skylt að leggja til ókeypis lóðir undir kirkjur og undanskilja þær gatnagerðargjaldi. Nú er presti skylt að hafa aðsetur í kaupstað eða kauptúni og er þá sveitarfélagi skylt að leggja til ókeypis lóð undir íbúðarhús hans ef um lögboðið prestssetur er að ræða. Lög um Kristnisjóð o.fl. byggjast í öllum meginatriðum á tillögum prestakallanefndar sem kirkjumálaráðherra skipaði 23. apríl 1965. Á þeim tíma var trúarlíf þjóðarinnar mun einsleitara, auk þess sem meiri sátt ríkti almennt um þátttöku opinberra aðila í rekstri trúfélaga. Samkvæmt 62. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nýtur hin evangeliska lúterska kirkja stöðu þjóðkirkju á Íslandi og skal ríkið að því leyti styðja hana og vernda. Í 65. gr. stjórnarskrárinnar er hins vegar kveðið á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Þótt kirkjuráð hinnar íslensku þjóðkirkju hafi á hendi umsjón og stjórn Kristnisjóðs og beri ábyrgð fyrir kirkjuþingi á stjórn hans eru í 5. gr. laga um Kristnisjóð ekki nefndar sérstaklega kirkjur þjóðkirkjunnar, heldur kirkjur almennt. Þetta er mikilvægur punktur. Því verður ekki í fljótu bragði séð að 5. gr. laganna grundvallist á 62. gr. stjórnarskrárinnar sem veitir þjóðkirkjunni sérstaka vernd og stuðning. Þetta atriði er þó umdeilt og er það eitt vandamálanna við túlkun ákvæðisins. Þá eru nýleg dæmi þess að sveitarfélög hafi litið svo á að á grundvelli jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar beri þeim einnig að leggja til ókeypis lóðir undir sambærilegt húsnæði annarra skráðra trúfélaga og undanskilja þær gatnagerðargjaldi þó að lög um Kristnisjóð vísi til hinnar íslensku þjóðkirkju. Frá árinu 1999 hefur til að mynda Reykjavíkurborg túlkað ákvæðið út frá almennum jafnræðissjónarmiðum og þar með haft það sem stefnu að gera ekki upp á milli trúfélaga þegar kemur að úthlutun ókeypis lóða undir tilbeiðsluhús, hvort sem um er að ræða kristnar kirkjur, musteri, moskur eða hof. Ákvæðið og afleiðingar þess urðu þannig til þó nokkurrar umræðu í kosningum til sveitarstjórna árið 2014 vegna fyrirhugaðrar byggingar mosku og þá hvort gildissvið ákvæðisins væri einungis afmarkað við þjóðkirkjuna eða kristna söfnuði. Sú umræða einkenndist ekki síst af trúarlegri tortryggni og andúð í garð ákvörðunarinnar á grundvelli þess að um væri að ræða félag múslima og byggingu mosku en ekki kristinn söfnuð og byggingu kirkju. Eins og áður hefur verið rakið er 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands ætlað að tryggja jafnræði fyrir lögum. Þótt Reykjavíkurborg vísi ekki til 65. gr. stjórnarskrárinnar sérstaklega við túlkun 5. gr. laga um Kristnisjóð heldur til almennra jafnræðissjónarmiða verður ekki hjá því litið að 65. gr. stjórnarskrárinnar er ætlað að tryggja jafnræði fyrir lögum óháð trúarskoðunum. Þrátt fyrir þá túlkun ákvæðisins sem stundum hefur verið haldið á lofti að það myndi einungis skyldu sveitarfélaga til að afhenda ókeypis lóðir undir kirkjur þjóðkirkjunnar en ekki kirkjur eða tilbeiðsluhús annarra söfnuða stendur eftir að sú takmörkun kemur hvergi fram með berum orðum í lagagreininni sjálfri. Sömuleiðis verður ekki litið hjá því að þegar sveitarfélög hafa litið til almennra jafnræðissjónarmiða, sambærilegra við þau sem 65. gr. stjórnarskrárinnar er ætlað að tryggja, hafa sveitarfélög einnig veitt öðrum söfnuðum ókeypis lóðir undir sín tilbeiðsluhús. Ef skylda sveitarfélaga til að leggja til ókeypis lóðir er einvörðungu bundin við kirkjur þjóðkirkjunnar mætti ætla að það væri í samræmi við 62. gr. stjórnarskrárinnar þrátt fyrir 65. gr. um jafnræði fyrir lögum. Ef þessi skylda sveitarfélaganna samkvæmt orðanna hljóðan varðar hins vegar kirkjur almennt en ekki trú- og lífsskoðunarfélög sem boða aðra trú eða lífsskoðun en kristni mætti ætla að ákvæði 5. gr. laga um Kristnisjóð væri í ósamræmi við 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði fyrir lögum. Því virðist sem ákvæðið sé ekki samrýmanlegt stjórnarskránni nema það varði annaðhvort kirkjur þjóðkirkjunnar sérstaklega samkvæmt 62. gr. stjórnarskrárinnar eða að gætt sé jafnræðissjónarmiða samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar. Í ljósi alls þessa er óhætt að segja að vegna orðalags 5. gr. laga um Kristnisjóð geti ákvæðið leitt til mismunandi túlkunar eftir því hvort litið sé til 62. eða 65. gr. stjórnarskrárinnar við túlkun þess. Í ljósi þessa telja flutningsmenn þessa frumvarps að breyta þurfi lögunum og sýnist þá sitt hverjum. Tvær leiðir má fara til að skýra ákvæðið með hliðsjón af 62. og 65. gr. stjórnarskrárinnar, þjóðkirkjuákvæðinu og jafnræðisákvæðinu. Önnur er sú að ákvæðið tilgreini kirkjur þjóðkirkjunnar sérstaklega, en þá mætti ætla að ákvæðið væri ótvírætt í samræmi við þá mismunun á grundvelli trúarskoðana sem 62. gr. stjórnarskrárinnar heimilar þrátt fyrir 65. gr. um jafnræði fyrir lögum. Ætla mætti að túlkun sveitarfélaga á ákvæðinu yrði framvegis sú að einungis bæri að úthluta ókeypis lóðum undir kirkjur þjóðkirkjunnar en ekki annarra safnaða, jafnvel þótt kristnir væru. Flutningsmenn frumvarps þessa telja að slík breyting væri skref aftur á bak en ekki í takt við þróun samfélagsins í átt til umburðarlyndis og jafnræðis fyrir lögum óháð trúarskoðunum. Einnig telja flutningsmenn ekki forsvaranlegt að eftir umræðu sem beinist gegn tilteknu trúfélagi á grundvelli trúarskoðunar meðlima þess sé ákvæðið sniðið sérstaklega að öðru, vinsælla trúfélagi, enda mætti ætla að slíkt yki enn frekar á þá spennu og þann ágreining sem ákvæðið hefur þegar valdið. Hin leiðin er að fella greinina brott. Flutningsmenn frumvarps þessa telja ákvæðið barn þess tíma þegar trúarskoðanir og fyrirkomulag trúar- og lífsskoðunarfélaga voru talsvert einsleitari en nú er raunin. Sú aðgerð að skylda sveitarfélög einhliða til að ráðstafa dýrmætu landi án endurgjalds til trúfélaga sem eftir því sækjast á ekki við í nútímasamfélagi þar sem lóðir eru takmörkuð auðlind. Flutningsmenn telja enn fremur engin gild rök fyrir því að sveitarfélögum sé gert skylt að láta af hendi lóðir án endurgjalds til trú- og lífsskoðunarfélaga frekar en annarra félaga. Flutningsmenn frumvarps þessa leggja því til að ákvæðið falli brott og trúfélög greiði fyrir lóðir líkt og almennt tíðkast. Eðlilegt hlýtur að vera að sveitarfélögin hafi sjálfsákvörðunarrétt yfir eigin landsvæði. Trúar- og lífsskoðunarfélög eru í eðli sínu umdeild og stutt getur verið í hatursfulla orðræðu sem er á skjön við markmið opinnar og upplýstrar umræðu. Það er ótækt að íslensk lög valdi því að misjafn skilningur á markmiði og túlkun þeirra valdi ágreiningi milli trúarhópa, bæði um það hvort í lögunum felist mismunun eða jafnvel hvort hún eigi að vera þar. Óhætt er að segja að ætlun löggjafans hafi aldrei verið sú að valda slíkum samfélagsnúningi þegar ákvæðið var fyrst sett í lög, en flutningsmenn frumvarps þessa telja einföldustu og skynsamlegustu lausnina á þeim vanda þá að fella greinina brott. Virðulegi forseti. Nú hef ég lesið upp úr greinargerð frumvarpsins sem ég las eiginlega í heild sinni vegna þess að ég fann ekki neitt sem ég taldi hægt að sleppa. Mig langar til að ítreka að lokum að þetta frumvarp er í reynd lagt fram af tveimur þingflokkum sem báðir höfðu frumkvæði að því en lögðu fram hvor í sínu lagi og síðan kom í ljós að þeir höfðu báðir lagt það fram. Ég lít svo á að þetta sé sameiginlega lagt fram af þingflokkum Pírata og Viðreisnar. Það eina sem ræður því að mitt nafn er fremst en ekki nafn hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson er að við sendum það inn til vinnslu örlítið fyrr. Það er eina ástæðan fyrir því. Mig langar að nefna aðeins að lokum til að ítreka síðasta punktinn sem kemur fram í lokaorðum greinargerðarinnar að það er hægt að hafa skilning á því að á sínum tíma, þegar trúarlíf Íslendinga einkenndist af kristni og tilteknum söfnuði kristinnar trúar, hafi svona lög kannski verið við hæfi. Mér hefði sennilega ekki þótt það en ég hefði skilið málstaðinn betur þá. Mig langar til að undirstrika að hér er ekki bara um að ræða eitthvert saklaust ákvæði sem er skaðlaust í nútímanum. Það er ekki skaðlaust, það hefur valdið núningi. Þótt það sé ekki bara eðlilegt heldur nauðsynlegt að trúarhópar hafi ólíka sýn á lífið og tjái þær ólíku sýnir, móðgi hver annan og séu stundum hundleiðinlegir hver við annan er það bara hluti af því að vera í mannlegu samfélagi þar sem skoðanir eru fleiri en ein. Umræðan sem kom upp í sveitarstjórnarkosningum 2014 og kemur upp af og til er umræða sem mig hryllir við, umræða um það hvort það eigi að mismuna á grundvelli trúarbragða. Svarið við þeirri spurningu er augljóslega nei og það kemur skýrt fram í 65. gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði fyrir lögum. Vandinn er sá að við erum með lög sem samkvæmt orðanna hljóðan gætu gert það. Það er umdeilt atriði en við eigum ekki að líta á það sem eitthvað skaðlaust. Þetta er frekar alvarlegt vandamál ef við leyfum því að grassera í okkar samfélagi. Eina leiðin til að leyfa flóru misjafnra trúarskoðana og lífsskoðunarfélaga að blómstra á sínum eigin forsendum og útkljá skoðanaágreining sinn með siðlegum hætti er sú að við séum öll jöfn fyrir lögum. Það er grundvallaratriði, það er hluti af lýðræðinu sjálfu. Við getum ekki verið án þess grundvallaratriðis. Því segi ég að þetta mál sé mikilvægara en virðist kannski í fljótu bragði. Ég vona sannarlega að í komandi sveitarstjórnarkosningum verði ekki sama umræðan uppi um það hvort við ættum að mismuna fólki á grundvelli trúarskoðana vegna þess að sú umræða ein og sér er ógeðfelld og ekki í neinum takti við neitt sem ég myndi kalla siðmenntað samfélag, hvað þá lýðræði. Að lokum þakka ég þeim sem fluttu málið með mér, en þau eru auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Hanna Katrín Friðriksson, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Halldóra Mogensen, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Jón Þór Ólafsson, Þorsteinn Víglundsson, Smári McCarthy og Björn Leví Gunnarsson.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni framsöguna og þakka fyrir það hvernig málið er lagt upp. Eins og þingmaðurinn kom ágætlega inn á þá hefur umræða um þessi mál allt of oft dottið í hatursfulla orðræðu gegn tilteknum trúfélögum og trúarhópum. Það er mikilvægt að við nálgumst þetta á aðeins málefnalegri hátt eins og hér er gert. Það er mjög eðlilegt að við tökum þessar reglur til endurskoðunar af því að þær spretta upp í allt öðru umhverfi en við búum við í dag. Ég hjó t.d. eftir hugtakinu sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga í máli hv. frummælanda og það er nokkuð kúnstugt. Nú er ég ekki búinn að vera jafn lengi á þingi og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, en ég hef ansi oft orðið var við það að þegar ríkisvaldið hreyfir sig eitthvað í átt að sveitarfélögunum og sveitarfélögin sjá fram á einhvern kostnaðarauka vegna þeirra aðgerða, þá er oft minnst á þennan sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Ég velti því fyrir mér hvort þingmaðurinn hafi einhverja hugmynd um hvernig ástandið hafi verið þarna 1970 þegar ríkisvaldið ákvað einhliða að þarna væru lóðir sem væri hægt að gefa og það væri ríkisins að ákveða það. Hvað þótti sveitarfélögunum um það? Svo af því að ég veit að þingmaðurinn er jafn mikill áhugamaður um útúrsnúninga og leiðindi og ég, þá langar mig að spyrja hvernig hann skilji upphafsorð 5. gr. laganna, sem eru, með leyfi forseta: „Sveitarfélögum kaupstaða og kauptúna …“ Ekki sveitarfélögum, kaupstöðum og kauptúnum. Skilur hann þessi orð þannig að þessi lög nái til þéttbýlisstaða [[Forseti hringir.]]en ekki sveitarfélaga sem eru sveitir, dreifbýli?
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hafði bara ekki pælt í atriðinu í síðustu spurningu hv. þingmanns. Mér þykir hún mjög áhugaverð. Hlakka til að sjá hvort þetta komi upp í nefnd, en ég geri ráð fyrir að þetta fari til nefndar sem hv. þingmaður er í. Nei, það er rangt hjá mér, hv. þingmaður er ekki lengur í þeirri nefnd ef ég man rétt. En hvað sem því líður þá get ég ekki svarað því, en mér finnst þetta áhugaverð spurning. Hvað varðar hina, hvernig þetta hafi verið í umræðunni árið 1970 þegar þetta er sett, þá hefur mér sýnst að þegar kemur að þjóðkirkju eða ríkjandi trúarbrögðum í hverri menningu þá verði til sjálfkrafa ákveðin menning lotningar gagnvart tiltekinni stofnun sem er sú vinsælasta á hverjum tíma. Á Íslandi er það hin evangelisk lúterska kirkja, svokölluð þjóðkirkja eða ríkiskirkja eins og ég kalla hana. Í samfélagi þar sem er ekki mikil fjölbreytni í trúmálum og það er ein trúarskoðun sem er á einhvern hátt sjálfsögð í samfélaginu, þá fullyrði ég að það verður ofboðslega mikill ótti við það að stinga nokkurn tímann upp á einhverju sem er gegn hagsmunum þeirrar kirkju eða þess trúfélags. Þetta gerist alveg óháð því hvort það sé kristni eða eitthvað annað, held ég. Þótt mönnum hafi kannski ekki fundist þetta þægilegt þegar þetta var sett og sjálfsagt hafi ýmsir í þessum sal á þeim tíma hugsað með sér að þarna væri nú ansi langt gengið o.s.frv., þá er ég ekkert viss um - með þeim fyrirvara að ég hef ekki flett upp ræðunum sjálfur - að menn hafi verið mjög gjarnir á að viðra þá skoðun, vegna þess að þegar það er einhver ríkiskirkja þá nýtur hún ákveðins heilagleika, heilagleika sem mér finnst kannski við hæfi í trúarlegum skilningi, en mér finnst það ekki við hæfi gagnvart ríkisstofnun eða stofnun sem ríkið styður sérstaklega. [[Forseti hringir.]]Þetta er ágiskun mín með þeim fyrirvara að ég hef ekki skoðað ræðurnar. En vegna fyrirspurnar hv. þingmanns þá kannski geri ég það.
Virðulegi forseti. Af því að þingmaðurinn kallaði þjóðkirkjuna ríkiskirkju þá langar mig kannski að líta aðeins um öxl til þess tíma þegar hún var ríkiskirkja og þegar hún hafði þá yfirburðarstöðu sem enn þá endurspeglast að vissu leyti í lögum. Meðan ríki og kirkja voru algjörlega eitt, þá var kannski eðlilegt að kirkjan hefði fullan aðgang að öllum þeim kostum sem stóðu ríkisvaldinu til boða, þar á meðal landnæði. Síðan hefur ýmislegt breyst og væntanlega á ýmislegt eftir að breytast. Mig langar að velta kannski tvennu upp við þingmanninn. Það er oft verið að ræða kirkjujarðasamkomulagið svokallað og flókið uppgjör í tengslum við það, en ef við stigjum skrefið enn lengra og færum að einkavæða ríkiskirkjuna þannig að það þyrfti að gera eitthvert endanlegt uppgjör á milli ríkis og kirkju, þyrfti þá ekki að líta til þessara lóða sem hefur verið úthlutað til kirkjunnar, þyrfti ekki að líta til þess húsakostar sem reis meðan sambandið var miklu nánara en það er í dag? Er það ekki hluti af þessu uppgjöri sem mögulega er fram undan? Ef við hugsuðum þetta enn lengra og færum að horfa á dálítið borgaralegri veröld þar sem ríki og trúarbrögð eru bara aðskilin, þyrftum við samt ekki eftir sem áður að hafa einhvers konar formlegan stuðning hins opinbera við kirkjur og trúfélög eins og önnur félagasamtök og aðrar menningarstofnanir og styðja það [[Forseti hringir.]]starf sem þar fer fram á einhvern hátt?
Virðulegi forseti. Ég gæti sjálfsagt haldið sjálfstæða ræðu um spurningar hv. þingmanns en ég greip tvær. Önnur varðar hið svokallaða kirkjujarðasamkomulag sem er að mínu mati mjög óheiðarlegt samkomulag sem var gert milli ríkiskirkjunnar og ríkisins á sínum tíma og fól í sér að ríkið fékk lóðir frá þjóðkirkjunni, ýmsar lóðir eins og Þingvelli, og gegn þessu myndi það greiða laun ákveðið margra presta o.s.frv. að eilífu. Það að mínu mati var ekkert annað en tilraun til að gera það að verkum að það yrði í reynd ógerningur að aðskilja ríki og kirkju fyllilega. Sumir kirkjunnar menn segja í dag að ríki og kirkja hafi verið aðskilin. Ég tel það vera í skásta falli misskilning, versta falli einfaldan útúrsnúning, vegna þess að svo er ekki. 62. gr. stjórnarskrárinnar sem ég fór yfir áðan er enn þá til staðar og það er enn þá til staðar alls konar mismunun sem leiðir af henni. Ég er á móti henni allri, allri svo ég bara segi það eins og er. En það er svolítið mikilvægt að hafa það í huga að þetta mál varðar ekki kirkjujarðasamkomulagið. Hér er um að ræða lóðir sem er búið að gefa. Ég fæ ekki séð að það sé hægt að taka það til baka, enda er þar ekki sama sambandið í gangi, einhver samningur í gildi sem þyrfti að rifta. Það er miklu flóknara að fara í kirkjujarðasamkomulagið heldur en þetta. Ég sé ekki að þetta hafi nein slík áhrif. Hérna sé ég fram á að þessu verði hætt, það verði einfaldlega hætt að gefa þessar lóðir. Reyndar er ég ekki alveg með það á hreinu hvað yrði um beiðnir sem hafa borist nú þegar, það er eitthvað sem ég geri ráð fyrir að nefndin þurfi að skoða betur. Nú hef ég ekki tíma því miður fyrir seinni spurningu hv. þingmanns, en hver veit nema við víkjum meira að henni síðar í þessari umræðu.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta yfirferð. Í andsvörum hans við hv. þm. Andrés Inga Jónsson var kannski tæpt á því helsta sem mig langaði að spyrja þingmanninn út í, en það er allt í góðu. Mig langaði hins vegar að koma inn á það, þar sem ég fyrir einhverju síðan tók þátt í borgarmálunum, að ég get upplýst um að margir kjörnir fulltrúar sem hafa verið í borgarkerfinu hafa beðið mjög lengi eftir því að Alþingi myndi taka þetta mál til skoðunar. Þó að það sé mjög vel hægt að bera virðingu fyrir og skilja mætavel þá hugsun sem olli því að þessi lög á sínum tíma voru sett, þá hefur kannski framkvæmdin á þeim lögum alla vega undanfarna tvo áratugi u.þ.b. varpað fram mjög mikilvægum spurningum um hvort þetta sé í takt við upphaflegan tilgang laganna og í takt við þá skynjun sem við höfum á trúarlífi Íslendinga í dag. Ég tel að því leytinu til þetta frumvarp mjög gott þótt ekki væri nema til þess að opna málið og umræðuna þótt kannski sé ekki alveg útséð um hvernig það endar. Vil þá upplýsa um það, þar sem hér voru tilteknir tveir þingflokkar, að ég veit t.d. að borgarstjórnarhópur Sjálfstæðisflokksins hefur opinberlega kallað eftir því lengi að Alþingi taki þetta mál til sín. Í síðustu andsvörum var komið inn á þau trúfélög sem hafa nú þegar fengið lóðir. Nú er auðvelt að hafa verið borgarmegin og óskað eftir þessu en núna þegar maður er hér inni þá koma upp alls konar spurningar. Mig langaði að fá að heyra örlítið betur frá hv. þingmanni hvernig hann hugsar sér þetta með þá sem hafa þegar [[Forseti hringir.]]fengið lóð og jafnræði í því sambandi.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki með endanleg svör á þessari stundu. Ég geri ráð fyrir því að nefnd sem tekur við þessu hérna á Alþingi myndi finna út úr því og sér í lagi þegar fleiri umsagnir fara að berast, sem ég hlakka mikið til að lesa og geri fastlega ráð fyrir að komi frá hinum ýmsu sveitarfélögum og vissulega frá Reykjavíkurborg. Almennt séð litið til eignarréttarins þá myndi ég halda í fljótu bragði, með fyrirvara um að ég er nú bara þingmaður en ekki lögfræðingur, að sveitarfélögin gætu í sjálfu sér veitt þessar lóðir ef þau svo kysu. Nú þekki ég hreinlega ekki hvort sveitarfélög þurfi einhverja sérstaka lagaheimild til þess að gefa lóðir undir tiltekna starfsemi. Ég bara veit það ekki. Ég geri ráð fyrir að nefndin komist að því. Aftur á móti er ég sjálfur einarður talsmaður þess að sveitarfélögin eigi að ráða sér sjálf sem mest og það sem mér finnst í raun og veru verst þegar ég les þessi lög er að sveitarfélögum sé skylt að gera þetta. Grundvallaratriðið á bak við þetta frumvarp er jafnræði fyrir lögum. Sveitarfélag getur ákveðið að setja ákveðna lóð undir eitthvað tiltekið íþróttafélag sem dæmi eða undir tiltekna listsköpun, segjum tónlist frekar en myndlist eða hvaðeina. Það þarf allt að byggja á málefnalegum sjónarmiðum svo framarlega sem það byggir ekki á mismunun á grundvelli trúarbragða, svo fremi sem það byggir ekki á mismunun sem væri ólögleg samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar. En við erum líka með 62. gr. stjórnarskrárinnar, þjóðkirkjuákvæðið, sem heimilar upp að einhverju marki, samkvæmt minni túlkun, mismunun á grundvelli trúarskoðana. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns þá myndi ég gera ráð fyrir því í fljótu bragði að sveitarfélög þyrftu að finna út úr því sjálf hvernig þau færu með beiðnir sem þegar hefðu borist. Ég myndi samt sjálfur líta þannig [[Forseti hringir.]]á að skyldan væri fallin niður þegar lögunum [[Forseti hringir.]]væri breytt, sveitarfélögum væri ekki lengur skylt að verða við þeim beiðnum. En eins og ég segi, það er eitthvað sem kemur betur í ljós í nefndarstörfum eftir 1. umr.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Það sem ég held að verði vandmeðfarið í þessari umræðu og þessari löggjöf er að ástæðan fyrir því að það verið að ræða þetta, ástæðan fyrir að þessi staða er komin upp er sú að Reykjavíkurborg sérstaklega gaf tóninn fyrir tveimur áratugum síðan um að vilja gæta jafnræðis og kaus að skoða skilgreininguna þröngt á kirkjunni sem kveðið er á um. Í því samhengi er vert að velta upp til framtíðar litið í raun samkeppnisforskoti þeirra trúfélaga sem hafa fengið lóðir í gegnum áratugina. Síðan er sett stopp og ekkert verður í boði fyrir mögulega þau trúfélög sem á eftir koma. Þar sem grunnurinn að því að við erum að ræða þetta er jafnræði þá held ég að það sé vert hafa þetta í huga í nefndarvinnunni sem hér er boðuð og er það vel. Ég ítreka að ég held að þessi löggjöf sé um margt barn síns tíma. Það er ekkert að því, löggjöf úreldist og breytist með samfélaginu. Við eigum bara að fagna því. En mínar heillaóskir inn í nefndarvinnuna, þar sem ég mun ekki taka þátt í henni, eru að passa að tilgangurinn sem lagt var upp með gleymist ekki á leiðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka bara ábendinguna og geri ráð fyrir því að nefndin fari yfir það allt saman. Ég held að það sé rétt sem hv. þingmaður segir að þetta sé barn síns tíma. Mig langar aðeins að gera meiri grein fyrir því, tilefninu, og kannski ég reyni að svara seinni spurningu hv. þingmanns Andrésar Inga Jónssonar í leiðinni. Á sínum tíma var kristin trú sjálfsögð, hún var bara hluti af því sem maður átti að trúa, alveg eins og í dag þá á maður að trúa því að íþróttir séu hollar og maður á að trúa því að aðalmarkmið ríkisins sé að tryggja lýðheilsu og það séu alltaf tromprök. Sem betur fer breytast tímarnir eins og dæmin sanna. Ég vona að það verði fleiri breytingar á fleiri málasviðum, en á sínum tíma var trúarlíf Íslendinga einsleitara og þá skil ég þetta aðeins betur. Ég hugsa að fólkið á þessum tíma hafi svolítið hugsað þetta eins og það væri verið að byggja skóla eða eitthvað álíka sjálfsagt. Þetta var bara hluti af andlegum grunnþörfum mannkyns á sínum tíma. Eins og ég segi, tímarnir breytast sem betur fer, og nú höfum við komist að þeirri niðurstöðu, vona ég, að þetta sé ekki alveg þannig lengur heldur séu trúar- og lífsskoðanir eitthvað persónulegt og tilheyri hverjum og einum og ríkið eigi ekkert að vera að passa það sérstaklega. Að því sögðu þá er ekkert óeðlilegt í sjálfu sér við það að ríkið styðji við alls konar starfsemi, jafnvel trúarlega starfsemi, svo fremi sem stuðningurinn er á jafnræðisgrundvelli, svo fremi sem það sama gengur yfir alla. Það er aðallega það sem mig langar til þess að laga með því að taka burt þessa klausu, ég vil losna við þessa tilteknu tegund af hugsanlegri mismunun. Það dugar mér að hún sé hugsanleg. Það eru bara tvær leiðir, það er að skilgreina þetta þrengra í sambandi við þjóðkirkjuna sem ég tel vera ranga leið, eða afnema þessa grein [[Forseti hringir.]]og það er leiðin sem ég tel að við eigum að fara.
Frú forseti. Það ákvæði sem hér er mælt fyrir að verði fellt úr lögum hefur verið bitbein út af ákveðnum samfélagslegum ágreiningi. Líkt og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson nefndi í sinni góðu og ítarlegu yfirferð hafa sumir viljað túlka það þannig að sveitarfélögum sé einungis skylt að leggja þjóðkirkjunni til ókeypis lóðir og, nota bene, án takmarkana, á meðan aðrir vilja túlka það á þann veg að í ljósi jafnræðisákvæðis stjórnarskrárinnar, og þar sem þjóðkirkjan er ekki sérstaklega tilgreind í þessari 5. gr. laga um Kristnisjóð, leiði það til þess að ákvæðið taki til sambærilegs húsnæðis allra skráðra trúfélaga. Það er sú túlkun sem Reykjavíkurborg hefur til dæmis fylgt og hefur verið rætt hér. Ég ætla ekki að fara nánar í hugleiðingar um túlkun þessa ákvæðis. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur gert það mjög vel og síðan hefur það verið nefnt hér í andmælum líka. Mig langar að beina sjónum að þessari óþarflega íþyngjandi skyldu sem núgildandi lög um kristnisjóð leggja á herðar sveitarfélögunum, sér í lagi með tilliti til ákvæðis stjórnarskrár um sjálfstæði sveitarfélaga og ákvæðis 8. gr. sveitarstjórnarlaga um ákvörðunarrétt um ráðstöfun eigna sveitarfélaga, að hún sé í höndum sveitarfélaganna sjálfra. Þannig ályktaði borgarráð Reykjavíkur, á fundi sínum 19. september 2013, að affarasælast væri að í framtíðinni sæktu trúfélög um og greiddu fyrir lóðir í landi borgarinnar líkt og aðrir aðilar sem sinna mikilvægri starfsemi. Í áliti borgarráðs segir orðrétt, með leyfi forseta: „Það er tímaskekkja að skylda sveitarfélög einhliða til að ráðstafa dýrmætu borgarlandi án endurgjalds til þeirra trúfélaga sem sækjast eftir því.“ Undir þetta var tekið af minni hluta borgarstjórnar sem og áskorun til Alþingis um endurskoðun laganna sem komið hefur verið hér inn á af hv. þm. Hildi Sverrisdóttur. Það var algjör pólitísk samstaða um að þetta ákvæði þyrfti að fella á brott. Þá er það hugmyndafræðin. Starfsemi trú- og lífsskoðunarfélaga er mikilvæg. Ég held við getum öll verið sammála um það. En það er bara ýmiss konar önnur starfsemi líka. Það má velta því fyrir sér hvort rök falli til þess að skylda sveitarfélög sérstaklega til að leggja ókeypis lóðir fyrir íþróttafélög, fyrir einkarekna tónlistarskóla, fyrir líknarfélög, fyrir alls konar starfsemi á vegum heilbrigðisþjónustu, ekki veitir nú af þessa dagana. Þetta er ekki talað um. Sveitarfélögin hafa reyndar talið sér heimilt að ráðstafa eignum sínum án endurgjalds til slíkra félaga eða starfsemi án þess að kveðið sé á um það í lögum. Það eru þá nokkuð sterk rök fyrir því að það sé ekki bara óhætt að fella brott þetta ákvæði 5. gr. laga um Kristnisjóðinn. Mismunun á grundvelli trúarskoðana er ekki samræmanleg því samfélagi sem við viljum búa í ef við göngum á annað borð út frá þeirri túlkun, sem ég er þá komin aftur að. Það er heldur ekki nauðsynlegt til að uppfylla skyldur ríkisvaldsins, skv. 62. gr. stjórnarskrárinnar, hún gengur lengra en kveðið er á um í stjórnarskránni. Mér þykir hins vegar í þessari umræðu mikilvægast af öllu að réttur sveitarfélaga til ákvörðunar um ráðstöfun eigin eigna sé varinn. Það er það sem er við erum að mæla fyrir um í dag, að óþörf og íþyngjandi skylda sé felld á brott úr lögunum. Við viljum að ráðstöfunarréttur eigna sé í höndum sveitarfélaganna og að lögin endurspegli kröfur og áherslur samfélagsins. Hér er tekið undir með borgarráði Reykjavíkur um að sveitarfélög skuli ekki skyldug til að ráðstafa dýrmætu borgarlandi án endurgjalds. Ég vona að það sé eining meðal þingmanna um að veita frumvarpinu öruggt brautargengi. Það hafa margar góðar hugleiðingar og spurningar komið upp í umræðunni. Þær eru allar þess eðlis að þær séu teknar fyrir í nefnd þegar málið, ef og þegar vonandi, gengur til hennar og að fengnum umsögnum hlutaðeigandi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún leggur ríka áherslu á ákvörðunarrétt sveitarfélaga. Ég get tekið undir það að það er mikilvægt að sveitarfélögin séu ekki þvinguð til að gefa verðmætar lóðir. Það sem vefst fyrir mér er að við séum að taka þessa umræðu þegar Ísland er að verða fjölmenningarsamfélag. Þegar við erum að fara í átt til meiri fjölbreytileika, sem við ættum að fagna, þegar fleiri söfnuðir fara að starfa hér, þá segjum við: Nei, heyrðu, hingað og ekki lengra, nú fá trúfélög ekki fríar lóðir og þetta gengur ekki svona, það er allt of mikil fjölbreytni í þessu. Eftir stendur þjóðkirkjan með mjög sterka stöðu. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson talaði mikið um jafnræðisregluna í stjórnarskránni o.s.frv. Ég skil alveg um hvað það fjallar. En þegar við horfum á trúfélögin, og að ekki megi mismuna eftir trúarskoðunum og það skipti máli að allir fái að njóta sín og allir sitji við sama borð þegar kemur að trúarskoðunum og störfum söfnuða, þá á að segja: Nei, við getum ekki staðið í þessu af því að fjölbreytnin er svo mikil, um leið og við fögnum henni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur kærlega fyrir þetta andsvar, þetta er mjög mikilvæg umræða og mjög mikilvæg spurning sem hún veltir þarna upp. Ég get alveg tekið undir það, að ég held að umræðan, það sem átti sér stað á vettvangi Reykjavíkurborgar, um túlkun á þessum lögum, hafi vakið athygli ýmissa á þessu ákvæði laganna, einhverra sem kannski höfðu ekki gert sér grein fyrir því. Í mínum huga er hins vegar sjálfsákvörðunarréttur sveitarfélaganna útgangspunkturinn. Ég tel næsta einsýnt að héðan í frá muni trúfélög - af því að þetta útilokar á engan hátt, ekki samkvæmt minni bestu vitneskju, tækifæri sveitarfélaga til að ráðstafa eigum sínum á þennan hátt - sannarlega vera á jafnræðisgrundvelli sem ágreiningur er um og túlkunaratriði eins og það er í dag. Líkt og hv. þingmaður gerði varpaði hv. þm. Hildur Sverrisdóttir upp þessari spurningu um jafnræði hér áðan. Þetta er bara nokkuð sem ég treysti á að fái góða umfjöllun í nefnd þannig við lendum málinu sem best. Það er sannarlega ekki - og ég held að ég geti bara vísað í þá umræðu sem átti sér stað áðan um ræðu 1. flutningsmanns - ætlunin að koma málum þannig fyrir að við séum að girða fyrir að önnur trúfélög fái sæti við borðið ef svo má segja.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Þegar umræða um lóðir undir byggingar safnaða og trúfélaga komst í hámæli þá var það út af því að menn töldu að byggja ætti mosku á svo fínum stað að það væri ekki sniðugt að gera það. Það sem ég óttast er að ákvarðanir af þessu tagi ýti undir mismunun á milli trúfélaga og safnaða og gefi sveitarfélögum tækifæri til þess að segja: Við erum hér með þjóðkirkjuna. Við leyfum engum öðrum trúfélögum að byggja nema dýru verði og á einhverjum sérstökum stað sem við veljum fyrir þau. Ég er ekki á móti frumvarpinu en ég hvet til þess að vandlega verði farið ofan í saumana á þessu öllu saman í nefndinni, en að þessum hlutum verði líka velt upp og það verði bara orðað á íslensku; horfum bara á dæmin sem eru til og hvað þau leiddu af sér. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún þekki það hvort þetta hafi valdið vandræðum í öðrum sveitarfélögum úti um land, önnur en það dæmi sem ég tíndi til hér áðan; og kannski voru það ekki einu sinni vandræði heldur umræða sem gekk yfir.
Forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir sitt innlegg og spurningar. Ég held raunverulega, þegar upp er staðið, að þetta sé þörf áminning til okkar um að við bregðumst fyrr við - þegar við sitjum uppi með lög sem eru orðin barn síns tíma, tímarnir hafa breyst - en við erum mögulega að gera í þessu tilfelli. Við vöknum upp við að þarna er ákveðið misræmi, að mögulega er verið mismuna trúfélögum, þó svo að málið hafi farið eins og það fór í Reykjavík fyrir nokkrum árum. Ég held aftur að umræða í nefnd um þetta mál, umsögn hagsmunaaðila og þeirra sem koma að málinu, eigi eftir að geta fleytt málinu áfram og mögulega betrumbætt það. Þannig að ég held að mikilvæg umræða sé fram undan. Varðandi spurninguna, hvort ég þekki til þess að upp hafi komið mál í öðrum sveitarfélögum, þá þekki ég ekki til þess að mál af þessum toga hafi komið upp. Ég veit hins vegar að víða hefur þessi skylda til að láta af hendi land - jafnvel þar sem skortur er á dýrmætu landi, ég tala nú ekki um tekjum - valdið ákveðnum vandræðum.
Virðulegi forseti. Þrjú atriði, örsnöggt. Komið var inn á það í flutningsræðu að hentugt hefði verið að hafa fleiri en einn flutningsmann. Þetta er þá í annað skipti á þessu þingi, sem ég veit alla vega um, að það hefði verið heppilegt. Það var einnig í málinu um aðgengi að stafrænum smiðjum. Þar vorum ég og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir bæði, ég túlka það alla vega þannig, 1. flutningsmaður en urðum að velja. Bara af því að ég kom með hugmyndina á undan var ástæðan fyrir því að ég var 1. flutningsmaður á því frumvarpi. Að öllu öðru óbreyttu ættum við, samkvæmt þeirri vinnu sem við lögðum í frumvarpið, bæði að vera 1. flutningsmaður. Mig langaði einnig að skjóta því að að við erum að ræða þingmannamál. Eins mikið og ég vildi hafa klárað þetta þingmannamál, enda mjög þarft, þá liggur annað þingmannamál í miðri 2. umr. sem mér finnst að við ættum að reyna að klára fyrst. Aðeins efnislega um þetta. Ég var ferðamaður í Barcelona fyrir nokkrum árum. Þar eru einstaklega margar kirkjur og mjög íburðarmiklar. Þar fer maður í sérstakar ferðir til að skoða kirkjur, sem er mjög merkilegt út af fyrir sig. En þá fór ég að velta því fyrir mér hvers vegna fólk legði svona gríðarlega mikið á sig til að byggja kirkjur eða tilbeiðsluhús eða hvað það má vera; af hverju ekki sama kraft í skóla- eða heilbrigðiskerfi? Mér finnst það svo augljós samfélagsbót að einbeita okkur frekar að því að byggja upp skóla og heilbrigðisstofnanir en kirkjur. Að því leyti til myndi ég vilja senda það út í alheiminn að við ættum að huga betur að þeirri skyldu okkar; ansi miklir peningar fara í þessar trúarsamkomur sem alla jafna gætu, að mínu viti, bara verið ágætisfélagsheimili, fjölnota. En það er bara mín skoðun. En mér fannst þetta áhugaverð pæling sem flaug í hausinn á mér þegar ég skoðaði þessar kirkjur og íhugaði á sama tíma ástand heilbrigðis- og menntakerfisins hér heima.
Virðulegur forseti. Ég kveð mér hér hljóðs aðallega vegna þess að ég veit að hv. þingmaður er mikill áhugamaður um fyrirspurnir. Ekki er komið inn á það í greinargerð með þessu frumvarpi en mér þykir gagnlegt fyrir umræðuna að minna á að á 144. löggjafarþingi svaraði innanríkisráðherra fyrirspurn frá Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur um lóðir fyrir trúar- og lífsskoðunarfélög. Þar var spurt sérstaklega, og voru konkret dæmi, um tvær nýbyggðar kirkjur, annars vegar Guðríðarkirkju og hins vegar Lindakirkju, sem þær tvær sóknarkirkjur sem byggðar höfðu verið tíu árum þar á undan. Ráðherra var beðinn um að teikna upp hvaða áhrif brottfall 5. gr. hefði haft á þær tilteknu kirkjur. Ráðherrann bendir á að fyrir hvora kirkju hefði sveitarfélagið orðið af í kringum 15 millj. kr. í gatnagerðargjöld. Þetta er afslátturinn sem trúfélög fá með þessu. Og í ofanálag væri lóðaleiga áætluð á bilinu 345–372 þús. kr. fyrir þessar kirkjur. Eitthvað sem kemur árlega í sjóði sveitarfélaganna, en gerir það ekki vegna þessarar greinar. Ég átta mig á að það er kannski ekki bein spurning í þessu en mig grunaði að fyrirspyrjandi ársins hefði áhuga á að vera bent á þessa gömlu góðu fyrirspurn.
Virðulegi forseti. Nei, þetta er mjög góð ábending í raun og veru. Ég tel alla vega að ef breytingin kemur eins og hún er lögð fram geri það það að verkum að núverandi kirkjur komi til með að greiða fasteignagjöld og svoleiðis. Það er mjög góð viðbót inn í umræðuna. Ekkert meira um það að segja í raun.
Herra forseti. Ég biðst forláts á því að ég náði ekki að spyrja fyrri tvo ræðumenn sem eru líka flutningsmenn á frumvarpinu út í þetta atriði þannig að það atriði sem ég ætla að spyrja um kom ekki beinlínis fram í ræðu hv. þingmanns. Hv. 1. flutningsmaður Helgi Hrafn Gunnarsson getur þá tekið upp þykkjuna og hnýtt aftan við umræðuna á eftir og svarað spurningunni í sérræðu ef honum býður svo við að horfa. Í tillögugreininni er gert ráð fyrir að fella út 5. gr. laga um Kristnisjóð. Flutningsmenn leggja upp með að þar með hvíli ekki í rauninni lengur sú skylda á sveitarfélögum að skaffa lóðir undir trúfélög og lífsskoðunarfélög líka. Þá kemur upp spurning sem ég hef aðeins verið að velta fyrir mér. Með því að gera þetta á þessum tímapunkti, án þess að hafa einhverjar mótvægisaðgerðir gagnvart þeim trúfélögum sem ekki hafa þegar fengið þessa fyrirgreiðslu, erum við þá ekki að festa í sessi þá stöðu sem er í dag og þar með að raungera sterkari stöðu þjóðkirkjunnar í þessu sambandi en annarra trúfélaga? Talar það ekki gegn markmiðum frumvarpsins að búa til þessa stöðu? Þarf þá ekki jafnvel að hafa einhvers konar sólarlagsákvæði eða eitthvað þess háttar sem gerði öðrum trúfélögum kleift að ná sér í sömu gæði áður en lögin verða felld úr gildi?
Virðulegi forseti. Þetta býr til endalausan hring. Ef við höfum það inni kemur alltaf eitthvað nýtt seinna og kirkjan þarf sífellt að byggja nýjar kirkjur. Hún er búin að fá þessi fríðindi hingað til en héðan í frá fær þjóðkirkjan ekki, frekar en önnur félög, þau fríðindi fyrir framtíðarkirkjur ofan í önnur fríðindi. Eins og kom fram í fyrri fyrirspurn verður meira að segja hægt að leggja fasteignagjöld á núverandi kirkjur. Það er ekkert sem kveður á um að þær séu undanskildar þeim lengur. Ég held að ekki sé hægt að setja einhver sólarlagsákvæði sem þyrftu að gilda um aldur og ævi, annað en bara gildistíma frumvarpsins og þá hvernig það verður afgreitt í nefndinni, hvort núverandi umsóknir falli undir lögin eins og þau eru núna eða eftir breytingu. Ef við hefðum eitthvert sólarlagsákvæði myndi ég segja að við værum að búa til möguleika fyrir framtíðartrúarbrögð eða lífsskoðunarfélög til að reyna að komast inn á þennan samning líka og mér finnst það óþarfaflækja.
Herra forseti. Líkt og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir orðaði það áðan erum við smátt og smátt að breytast í fjölmenningarsamfélag og ég vil segja: Sem betur fer, það er bara frábært. Það er frábært að fleiri og fleiri skuli vilja koma til Íslands, frábært að við skulum ekki öll vera með sömu skoðunina. Þegar við horfum til jafnræðis verðum við að búa þannig um breytingar á löggjöf að þær festi ekki í sessi það sem hv. flutningsmenn eru að einhverju leyti að tala um sem órétt með því að raungera til langframa stöðu núverandi trúfélaga sem hafa fengið gefins lóðir. Þetta með fasteignagjöldin leysir ekki það vandamál. Fyrir andlagið ókeypis lóð getum við ekki látið borga eftir á. Þótt við byrjuðum að láta að borga núna einhver fasteignagjöld er viðkomandi samt með mjög mikið forskot á alla hina. Ég er ekki sammála þingmanninum um að ekki væri hægt að hafa eitthvert sólarlagsákvæði eða fella út úr greininni að þau trúfélög sem ekki hafa fengið ókeypis lóð geti áfram sótt um hana innan einhvers tiltekins tíma. Hvað varðar svo fasteignagjöldin ber sveitarfélögum ekki bara að veita afslátt eða gefa trúfélögum eftir fasteignagjöld. Fjöldinn allur af öðrum félögum sem eru ekki rekin í hagnaðarskyni sækir um slíkt til sveitarfélaga. Ég veit ekki hvernig við skilgreinum trúfélög hvað þetta varðar en ég held að í huga flestra okkar séu venjuleg trúfélög ekki félög rekin í hagnaðarskyni. Sumir myndu jafnvel frekar halda að þau væru góðgerðarfélög. Hvernig eigum við að komast hjá þessu? [[Forseti hringir.]]Þess vegna held ég að það þurfi að búa betur um þetta en gert er í frumvarpinu, a.m.k. í umfjöllun nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Ég held að við þurfum einfaldlega ekkert að skipta okkur af þessu. Miðað við frumvarpið er hægt að taka af sveitarfélögunum þá skyldu að útvega lóð. Eins og kom fram hjá frummælanda geta þau áfram gert það. Það er þá bara þeirra val að veita ókeypis lóð, jafnvel einhverjum öðrum félögum en trúfélögum. Ef við hættum að skipta okkur af því virkar þetta kannski ágætlega.
Herra forseti. Það virðist nú sem þetta mál einkennist af því, og verður að telja til lýta á málatilbúnaði, að lítið sé gert úr þeirri staðreynd að Íslendingar hafi verið kristin þjóð í 1000 ár. Saga okkar og menning einkennist af þessari staðreynd. Einungis Alþingi, stofnað 930, er eldri stofnun í landinu en kirkjan, en kristni var tekin upp hér eins og menn þekkja með sögufrægum hætti á Alþingi á Þingvöllum árið 1000 samkvæmt hefðbundinni söguskoðun, en 999 samkvæmt niðurstöðu Ólafíu Einarsdóttur í doktorsritgerð frá sjöunda áratug liðinnar aldar, sem rituð var í Svíþjóð. Það er lagt nokkuð upp úr því í skýringum með þessu frumvarpi að það kunni að vera hætta á árekstri á milli tveggja greina stjórnarskrárinnar, þ.e. 62. gr. og 65. gr., annars vegar um trúfrelsi og hins vegar um þjóðkirkjuna. Auðvitað verða lögfróðir að fjalla um þetta efni og munu sjálfsagt gera í framhaldinu. Þó er rétt að geta þess að það er tekið fram af hálfu flutningsmanna að þetta atriði sé umdeilt. Það er einnig þannig, herra forseti, að það gætir eilítið neikvæðs tóns, verð ég að leyfa mér að segja, í málatilbúnaði. Það virðist sem að einhverju leyti sé haldið áfram með miður hófstillta umræðu sem spannst hérna í kringum borgarstjórnarkosningar fyrir fjórum árum. Það er talað um samfélagsnúning og hatursfulla orðræðu án þess að dæmi séu nefnd. Auðvitað er það svo, herra forseti, svo maður orði það bara beint út, fullt af vanstilltu fólki sem í krafti samfélagsmiðla samtímans tjáir sig með hætti sem mörgum þykir miður æskilegur og miður sæmilegum og það er auðvitað miður. Að umræða um þetta eigi erindi inn í þetta mál verð ég að segja að ég átta mig ekki alveg á til hlítar. Mig langar að vitna í þekktan og virtan fræðimann, prófessor Davíð Þór Björgvinsson, sem nú er dómari við Landsrétt og varaforseti réttarins. Hann hefur fjallað um þessi mál á eigin vefmiðli í grein sem heitir „Um trúfrelsi og trúariðkun sem grundvallarmannréttindi“ sem birtist 2. júní 2014. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna til þessarar greinar í tveimur atriðum. Í fyrsta lagi segir höfundur að hvorki mannréttindasáttmálinn né stjórnarskráin tryggi trúfélagi óskoraðan rétt til að byggja trúarlegt húsnæði í Reykjavík, „að svo miklu leyti sem skorður við því leiða af almennum reglum og mismuna ekki trúarbrögðum án gildra ástæðna og að teknu tilliti til sérstöðu þjóðkirkjunnar lögum samkvæmt“. Höfundur segir síðar í sömu grein: „Enn síður ber opinberum aðilum skylda til að láta trúfélögum í té lóðir án endurgjalds til að byggja bænahús,“ - eins og það er orðað - „en kjósi yfirvöld að gera það þá eiga öll trúfélög (a.m.k. þau sem eru virk og hafa tilskilinn fjölda virkra meðlima) að sitja við sama borð, að teknu tilliti til mismunandi stærðar safnaða og mismunandi þarfa þeirra af slíkum ástæðum o.s.frv. Þannig leiðir ekki af skyldu til að gæta jafnræðis að heimila beri trúfélögum að byggja bænahús sem að rúmmetrafjölda eru á pari við Hallgrímskirkju!“ Þarna lætur höfundur upphrópunarmerki standa í lok setningar. Það er rétt að nefna það sömuleiðis, herra forseti, að þeirri spurningu hefur verið varpað fram hvort afhending á eignum sveitarfélaga, þar með talið lóðum, í þessu skyni sé eða hafi alltaf verið studd nægilegum lagalegum heimildum um meðferð opinberra eigna. Ég verð að leyfa mér að segja að það er nokkuð miður að þetta atriði skuli ekki hafa fengið ítarlegri umfjöllun. Kannski verður þetta mál til þess að þessi spurning verði nánar skoðuð og væri það vel.
Virðulegi forseti. Ég biðst forláts, ég gerði ráð fyrir að ræða hv. þingmanns yrði aðeins lengri. Hv. þingmaður taldi að hér væri lítið gert úr þeirri staðreynd að Íslendingar hefðu verið kristin þjóð í 1000 ár. Ég ætla bara fyrst að gera athugasemd við hugtakið kristin þjóð. Þjóðir eru samansafn af einstaklingum, þjóðir eru ekki kristnar eða trúlausar, einstaklingar eru kristnir eða trúlausir. Hv. þingmenn geta svo sem verið ósammála um það, það gildir einu. Kem ég mér þá yfir í punkt í sambandi við þetta: Það kemur þessu frumvarpi einfaldlega ekkert við. Ég sé ekki alveg hvernig hv. þingmaður myndi fá það út að vegna þess að íslensk saga sé vissulega að stærstum hluta kristin þýði það, eða að það sé á nokkurn hátt skynsamlegt eða sanngjarnt, að sveitarfélög þurfi að gefa kirkjum eða trúarstofnunum ókeypis lóðir samkvæmt lögum. Ég sé ekki samhengið þarna á milli. Ég skal nú karpa við hv. þingmann um kristnu þjóðina inni í matsal á eftir ef hann hefur áhuga á því. Mig langaði að spyrja hv. þingmann: Varð hann ekki var við samfélagsnúning og neikvæðan tón, neikvæðar umræður og hatursfulla umræðu, í kringum kosningabaráttuna 2014 þegar kom að byggingu mosku? Mig langar ekkert að fara með einhver dæmi hér í pontu og endurtaka það sem sagt var í þeirri kosningabaráttu. Ég gæti svo sem farið og leitað á netinu eflaust, mér finnst það óþarfi vegna þess að ég upplifði það mjög skýrt, mjög sterkt. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi ekki í alvörunni upplifað það á neinn hátt. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann: Er hann þeirrar skoðunar að þessi lög ættu að vera þannig að þau vörðuðu bara almennar kirkjur, kristnar kirkjur, en ekki trúarhof eða tilbeiðsluhús annarra safnaða sem ekki væru kristnir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er alveg sammála um að við getum sem best rætt utan þingsalar hin fínni blæbrigði hugtaksins kristin þjóð. Ég hygg að Íslendingar átti sig fyllilega á merkingu þess hugtaks en [[Gripið fram í.]]vegna spurninga hv. þingmanns, hvort ég hafi ekki orðið var við, eins og hann orðar það, hatursfulla umræðu. Jú, auðvitað tók ég eftir því að það spunnust frekar neikvæðar umræður - hatur er ein af dauðasyndunum sjö ef ég kann að fara rétt með; því orði er ætlað að lýsa sterkum tilfinningum og ég skal ekki fella neina dóma um það. Við þekkjum það auðvitað, hv. þingmaður og ég og aðrir viðstaddir, að víða gætir óþarflega neikvæðrar umræðu og betur færi á því að menn gættu hófs og vönduðu sig betur en sums staðar hefur sést. Við munum ekki leysa það og heldur ekki í þessu máli. Varðandi hitt atriðið sem hv. þingmaður nefnir, hvernig beri að skilja ákvæði 5. gr. laga um Kristnisjóð, þá er þar talað um kirkjur. Ég ætla mér ekki þá dul að fara að ástunda lögskýringar hér í ræðustól Alþingis en ég get hins vegar sagt að fyrir mig er þetta lagaákvæði alveg skýrt, það er verið að tala um kirkjur og kirkjur eru heiti á samkomuhúsum kristins fólks. Ég hygg að ákvæði stjórnarskrárinnar um þjóðkirkjuna renni stoðum undir þá túlkun.
Virðulegi forseti. Ég er í sjálfu sér ekki að leita eftir lagaútskýringum, ég er miklu frekar að leita eftir viðhorfi hv. þingmanns til þess hvernig hlutirnir ættu að vera. Það er þess vegna sem við erum hér. Við erum ekki hér til að fella dóma yfir lögunum, við erum hér til þess að búa þau til. Eins og hv. þingmaður segir þá eru kirkjur nefndar sérstaklega en þær eru nefndar almennt í 5. gr. laganna sem um ræðir. Það er ekki talað um lútersk evangeliskar kirkjur, það er ekki talað um þjóðkirkjuna, það er talað um kirkjur almennt. Vissulega eru kirkjur hjá hinum lúterska evangeliska söfnuði en það eru líka kirkjur hjá kaþólska söfnuðinum, það eru kirkjur hjá rússneska orthodoxsöfnuðinum og rétttrúnaðarsöfnuðinum gríska það eru kirkjur hjá baptistasöfnuðinum, hvað maður á að kalla það, hvítasunnusöfnuðinum og hjá slíkum söfnuðum. Telur hv. þingmaður að ákvæðið eigi, ég er að spyrja um skoðun hv. þingmanns, að eiga við um kirkjur kristinna söfnuða eða einungis þessa tiltekna safnaðar, þ.e. þjóðkirkjunnar?
Herra forseti. Það er von að hv. þingmaður spyrji hvernig hlutirnir eigi að vera. Það hefur verið tekin ákvörðun um það hvernig hlutirnir eigi að vera. Það er í stjórnarskránni. Þjóðkirkjan nýtur sérstakrar verndar í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Ég hef fulla samúð með því sjónarmiði hv. þingmanns, hann kann að vilja sjá ýmsa hluti með öðrum hætti en þeir eru skráðir í gildandi stjórnarskrá, þar á meðal það ákvæði sem lýtur að íslensku þjóðkirkjunni. Hann hefur fullan lýðræðislegan rétt og meira að segja mjög góða aðstöðu sem þingmaður til þess að beita sér fyrir breytingum í því efni. Þetta held ég að sé höfuðatriði málsins. Að meðan þetta ákvæði er í gildi og meðan því hefur ekki verið breytt nýtur þjóðkirkjan sérstakrar stöðu, hún nýtur sérstakrar verndar íslensku stjórnarskrárinnar. Það er auðvitað eitthvað sem menn hljóta að virða.
Hæstv. forseti. Mig langar aðeins til að leggja orð í belg. Þessi umræða sem hér fer fram er skammt á veg komin. Þessi lög sem um ræðir eiga sér lengri aðdraganda en hér er nefnt. Lög frá 1907 sem komu frá Alþingi fjalla um þjóðkirkjuna en þar var kirkjunni gert að afhenda eignir sínar í umsjá ríkisins sem tók við fjárhaldi þessara eigna. Stofnaður var prestlaunasjóður sem átti að selja og leiga eignir og kosta af þeim rekstri embættislaun presta. Örlög þess sjóðs ætla ég ekki að rekja hér en vísa til endanlegs uppgjörs þeirrar meðferðar sem gerð var með samningi ríkis og kirkju frá 1997. Ríkið varðveitti þessar eignir, ráðstafaði, seldi og gaf eins og það ætti það sjálft, m.a. undir þéttbýli sem stendur að nokkrum hluta í dag og þar á meðal þéttbýlið í Reykjavík. Ákvæði laganna um Kristnisjóð hafa þá ekkert með stjórnarskrána að gera, heldur er samkomulagið eldra en svo. Talið var að kirkjan hefði rétt til að byggja á eigin landi því að fjárhald veitir ekki eignarrétt og í það minnsta er siðferðileg skylda þess sem tekur við því að gæta hagsmuna þess sem með réttu átti það sem ráðstafað var. Á bak við lögin um Kristnisjóð er því löng saga sem ber að líta á með sama hætti og samkomulag ríkis og kirkju frá 1997 sem lögfest er í þjóðkirkjulögum. Um er að ræða kaup kaups, afhendingu eigna gegn greiðslu og greiðslan er ákvæði laganna um Kristnisjóð, þar með talinn réttur þjóðkirkjusafnaða til þeirrar aðstöðu sem getið er um í 5. gr. laganna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir lexíuna. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort honum þyki það vera eðlileg viðskipti tveggja stofnana eins og ríkisins og þjóðkirkjunnar, að því gefnu að ég hafi skilið lexíu hv. þingmanns rétt, að ríkið fái tæmandi jarðir frá þjóðkirkjunni gegn því að borga laun presta og ýmislegt annað að eilífu. Með öðrum orðum, gjaldið er óendanlega hátt. Ofan á þetta skyldi ríkið sveitarfélögin til að gefa þjóðkirkjunni svæði undir kirkjur endurgjaldslaust. Er þetta díllinn í fyrsta lagi sem hv. þingmaður var að lýsa? Í öðru lagi: Finnst hv. þingmanni þetta vera heiðarleg viðskipti, samkvæmt kristnum stöðlum?
Forseti minnir á að íslenska er þingmálið.
Hæstv. forseti. Hér er um að ræða samkomulag ríkis og kirkju og hvað mér finnst persónulega má raunverulega einu gilda, samkomulagið er í gildi. [[Gripið fram í.]]Í framhaldi af því þá getum við rætt það hvort þetta afgjald sé að eilífu. Þá getum við líka rætt hvort virði eignanna sem falið var í vörslu ríkisins sé að eilífu líka og hvort þetta sé siðferðilega rétt í þeim skilningi. Það er kannski önnur umræða. Svona eru lögin, þetta er tilurð þeirra og þetta er samkomulagið. Samkomulagið um þennan rétt kirkjunnar til að byggja á landinu er réttur hennar til að byggja á sínu eigin landi vegna þess að upphaflega samkomulagið var það að ríkið varðveitti eignirnar og átti að selja og leigja þær út og standa þar með straum af embættislaunum presta og ýmsu öðru. Það var samkomulagið sem gert var. Þetta snýst ekki um það að núna sé ríkið að gefa kirkjunni eignir. Eignirnar voru kirkjunnar og eru það í skilningi þeirra laga.
Virðulegi forseti. Það vill nú þannig til að þrátt fyrir kirkjunnar ljóma og þrátt fyrir alla þá dýrð og þann heilagleika sem hún kann að gefa sjálfri sér með heilagri ritningu og öllu sem henni fellur til, er það Alþingi sem á að setja lögin í landinu og það er sú stofnun sem ákveður hvernig hlutirnir eiga að vera. Ekki kirkjan. Það er ekki kirkjan heldur þessi stofnun. Hv. þingmaður í málflutningi sínum vill meina að þetta sé eitthvað sem við getum ekkert haft nein áhrif á, ef ég skil hann rétt, hann endilega leiðréttir mig ef ég fer rangt með það sem hann var að segja. En ef skilaboðin eru þau að við hérna getum ekki breytt þessu, að við verðum einhvern veginn vegna eldri verka ríkis og Alþingis á sínum tíma að neyða sveitarfélögin til að gefa lóðir til kirkjunnar eða afhenda þær sem hún átti alltaf, ef ég skildi hv. þingmann rétt sem ég er reyndar viss um að sé tilfellið, þá þýðir það einfaldlega að þessir samningar hafi verið gerðir til þess að meina Alþingi að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi. Það væri í samræmi við óheiðarleikann á bak við kirkjujarðasamkomulagið sem var mjög bersýnilega og vísvitandi gert til þess að taka fram fyrir hendurnar á komandi kynslóðum sem kæmu til með að vilja breyta þessu tiltekna atriði í sínu samfélagi. Ég er ekki að spyrja hv. þingmann út í einhverjar lagaskýringar. Ég er að spyrja hvað hv. þingmanni finnst. Nú erum við komin hingað á þessa löggjafarsamkundu til þess að ákveða hvernig hlutirnir séu. Við megum meira segja í þessari pontu stinga upp á alls konar vitleysu. Við getum stungið upp á því að brjóta samninga, það hefur verið gert, frekar nýlega meira að segja og mig langar ekki til þess. Ég ætla að segja hvað mér finnst um þá samninga sem hafa verið gerðir jafnvel þótt ég stingi ekki upp á því að þeir séu brotnir. Ég spyr aftur hv. þingmann: Telur hann, út frá kristnum gildum ef hann vill, það vera heiðarleg viðskipti [[Forseti hringir.]]að láta af hendi jarðir til ríkisins og fá að launum laun presta að eilífu og fleira [[Forseti hringir.]]og ókeypis jarðir þar ofan á. Finnst hv. þingmanni það heiðarlegt?
Hæstv. forseti. Löggjafarvald Íslendinga er hér á Alþingi þar sem við stöndum og lögin sem um er rætt koma frá Alþingi. Við getum vissulega breytt þeim lögum og ég andmæli því ekki. Mér finnst hins vegar að við eigum að fara að lögum. Talandi um siðferði og talandi um mál sem var hér fyrr á dagskrá þingsins í dag, [[Gripið fram í.]]þar er verið að tala um hvernig við ættum að haga okkur siðferðilega, er það ekki? Þarna var gerður samningur og hann er í fullu gildi og mér finnst eðlilegt að við stöndum við hann á meðan hann er í gildi. Mér finnst eðlilegt ef við ætlum að ræða breytingar á þeim samningi þá sé það gert á réttum forsendum og ekki sé farið í einhverja skemmri skírn á lögskýringum þegar verið er að koma upp og tala fyrir frumvörpum.
Virðulegi forseti. Fyrst af öllu langar mig að lyfta upp lögum um Kristnisjóð. Ég er nokkur áhugamaður um lögfræðilega fagurfræði og mér finnst alltaf áhugavert þegar ég sé gömul lög eins og þessi sem eru orðin eins og gatasigti af því að hér er búið að nema brott 1.–4. gr., það var gert 1990, sama ár hurfu 6.–10. gr., fimm árum áður höfðu horfið 11.–13. gr., 14.–17. gr. eru horfnar og hluti af 20. gr. Nú er lagt til að sú 5. hverfi þannig að á endanum verður ansi lítið eftir af þessum lögum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það var samt ekki þetta sem ég ætlaði að gera að aðalumtalsefni mínu. Mér hefur þótt umræðan mjög skemmtileg. Þetta er mál sem hreyfir við ýmsum spurningum sem ná miklu víðar en frumvarpið sjálft. Mér finnst líka áhugaverður hinn vandrataði vegur sem er í málinu, að við getum rætt það af virðingu fyrir trúfélögum og skoðunum fólks sem þessi lög koma til með að hafa áhrif á, hvort sem það eru félög múslima sem lentu í því að þeim var reist níðstöng með svínshöfði á lóð sem þeim hafði verið úthlutað eða trúfélög kristinna sem sjá fram á að þurfa mögulega að borga gatnagerðargjöld af fjölda lóða sem þau höfðu aðrar forsendur til að taka við þegar þannig stóð á. Þetta er alls ekki einfalt mál, en nokkuð sem ég hlakka til að takast á við innan allsherjar- og menntamálanefndar. Fer það ekki þangað, forseti?
Væntanlega, jú.
Ég reikna með því. Þar er eitt atriði sem ég myndi vilja skoða sem ég hafði ekki áttað mig á fyrr en ég fór aðeins að skoða þetta frumvarp og það er umfangið. Eins og ég vék að í andsvari við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fengum við nasasjón af fjárhagslegu umfangi þessara laga í svari við fyrirspurn frá Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur um lóðir fyrir trú- og lífsskoðunarfélag. Þar kom fram að tvær nýjustu kirkjur landsins hefðu fengið niðurfelld gatnagerðargjöld upp á tugi milljóna, Guðríðarkirkja upp á 15,1 milljón og Lindakirkja upp á 29,1 milljón þannig að fyrir hverja einustu byggingu er þetta gríðarlegur startkostnaður sem er felldur niður. Þar að auki er hinn viðvarandi afsláttur varðandi lóðarleiguna sem félögin fá sem kemur niður á rekstrartekjum sveitarfélaga. Fyrir þessar tvær kirkjur var áætlað að leigan væri á bilinu 345.000–372.000. Í landinu eru á fjórða hundrað kirkjur. Ef við bara margföldum þetta saman þýðir það væntanlega einhverja tugi milljóna sem sveitarfélögin verða af í lóðarleigu miðað við að þau hefðu sjálf kosið að rukka trúfélögin fullu verði. Þetta er mögulega heilmikið hagsmunamál fyrir sveitarfélögin sem eiga í hlut, en að sama skapi að sjálfsögðu fyrir trúfélögin sem ekki hafa gert ráð fyrir þessum kostnaði. Ýmis skemmtileg orð hafa verið látin falla. Ég ætla ekki að gera mikið úr mismælum Hönnu Katrínar Friðriksson sem talaði um trú- og lífsskoðunarfyrirtæki, [[Hlátur í þingsal.]]við látum það liggja á milli hluta, enn skemmtilegra fannst mer orðið samkeppnisforskot sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir notaði um þau trúfélög sem þegar hafa fengið úthlutað lóðum sem hafa þar með forskot á önnur trúfélög sem koma síðar á markaðinn og þurfa mögulega að kaupa lóðir fullu verði. Það rifjaðist upp fyrir mér frétt sem birtist á haustdögum af því að kirkjur og trúfélög fái ekki úthlutað hvaða lóðum sem er. Þetta eru yfirleitt nokkuð voldugar og fínar byggingar sem þurfa stóra lóð á dálítið flottum stað, kannski uppi á hæð, kannski þar sem þær blasa við úr fjarska. Ef hin hreinu markaðslögmál réðu væru þetta væntanlega mjög dýrar lóðir sem sést t.d. á því - og hér er ég kominn að punktinum frá því í haust þar sem birtist frétt í Fréttablaðinu 17. nóvember sl. um að turninn malaði gull í sjóði Hallgrímskirkju. Kirkjur hafa nefnilega aðdráttarafl, bæði vegna þess að það er dálítið mikið í þær lagt, þetta eru oft byggingarsöguleg meistaraverk, en líka vegna þess að þær eru vel staðsettar og þær eru með turn þaðan sem er gott útsýni. Hallgrímskirkja hefur ekki farið varhluta af ferðamannastraumi síðustu ára, árið 2016 voru tekjur af turni Hallgrímskirkju 238 millj. kr. Þetta er heilmikil búbót fyrir sóknina og þetta er væntanlega hærri upphæð en sem nemur þeim niðurfelldu lóðarleigugjöldum sem sveitarfélögin gefa eftir fyrir allar kirkjur á landinu, mögulega margfalt það. Þetta er annað sem ég reikna með að við munum taka til skoðunar í nefndinni. Okkur hættir alltaf til að renna út í næstu umræðu þegar við ræðum þessi mál, ég er t.d. búinn að nefna kirkjujarðasamkomulagið og það heilmikla óuppgerða sem er á milli ríkis og kirkju, sem ég held að endurspeglist í því að lög um kirkjuna eru oftar en ekki gatasigti af því að heildarendurskoðun á sér aldrei stað af því að hún er svo umfangsmikil og þung í vöfum að ekki hefur verið lagt í hana. Ég held að það sé full ástæða fyrir okkur að fara að ræða það hvernig hægt sé að hlúa að trúfélögum og lífsskoðunarfélögum eins og öðrum félagasamtökum sem starfa í almannaþágu, sem starfa að menningarmálum, eins og við viljum koma íþróttafélögum undir eitthvert þak. Það er heill mýgrútur af félögum sem er full ástæða fyrir hið opinbera að styðja og styrkja. Væri ekki hreinlegra að sömu reglur eða svipaðar næðu utan um öll félögin frekar en að við séum með sérstakar reglur um lóðaúthlutanir til þessarar tegundar félagasamtaka meðan önnur félagasamtök sitja ekki við sama borð? Er eðlilegt að ríkið innheimti félagsgjöld fyrir trúfélög en ekki knattspyrnufélög? Það er önnur spurning um jöfnuð sem þessu máli er ekki ætlað að takast á við en það er umræða sem ég held að sé full ástæða fyrir okkur til að hefja. Mér sýnist á hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni að hann sé alveg til í það samtal og ég reikna með að við kannski eigum það einhvern tímann á næstu löggjafarþingum.
Herra forseti. Ég ætla að reyna að lengja þessa umræðu ekki mikið, en það eru kannski örfá sjónarmið sem mér fannst rétt að kæmu fram. Eins og hv. þingmenn heyrðu hér áðan, í andsvari mínu við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, þá eru fleiri fletir á þessu máli sem við þurfum að skoða. Ég treysti hv. allsherjar- og menntamálanefnd ágætlega til þess. Það eru atriði eins og það sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir, held ég hafi verið, kom inn á með þetta samkeppnisforskot eða hvað maður getur kallað það, það er sannarlega eitthvað sem þarf að skoða. Ég vil líka meina að þau sjónarmið sem komu fram í ræðu hv. þm. Jóns Þórs Þorvaldssonar hér áðan séu mikilsverð þó að augljóslega verði kannski ekki beinlínis tekið á þeim í samhengi umfjöllunar um þetta frumvarp, en þau eru hins vegar mikilsverð. Það hafa farið fram ákveðnir löggerningar, menn hafa náð samkomulagi á einhverjum tíma. Þá þarf væntanlega að leysa menn undan því samkomulagi. Það er kannski ekki hægt í sjálfu sér að taka þann samning af einhverjum sem hefur gert hann í góðri trú á einhverjum tíma. Ég velti þessu fyrir mér. Ég held raunar að vandamálið sem við stöndum frammi fyrir, við getum kallað það vandamál, sé kannski það - að vissu leyti eru þingmenn, held ég, að koma að þessu máli af góðum hug, að reyna að jafna stöðu trúfélaga að litlu leyti með frumvarpi um kristnisjóð - að raunverulega þurfum við að taka umræðuna um það hvort við eigum að vera með þjóðkirkju. Það er umræðan sem við þurfum að taka. Ég byrjaði minn pólitíska feril á því að vera þeim megin línunnar að telja að við ættum að hafa þjóðkirkju. Ég hef hins vegar færst hinum megin línunnar. Ég er kominn á þá skoðun að það sé mikilvægt fyrir þjóðkirkjuna, ætli hún að lifa áfram sem sjálfstæð og sterk stofnun - ég kalla hana þjóðkirkjuna, hún myndi þá væntanlega heita hin evangeliska lúterska kirkja þegar hún hættir að vera þjóðkirkja - að það sé lífsspursmál fyrir hana að fá að taka þetta samtal af heiðarleika: Vill hún raunverulega vera áfram þjóðkirkja? Væri hún ekki betur sett að vera jafnsett öðrum trúfélögum og vera þá í þeirri stöðu? Þeir sem nenna að fletta upp í þingtíðindum, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, geta lesið ræður mínar um afstöðu mína til þessarar ágætu þjóðkirkju, þ.e. mína persónulegu afstöðu. En hún kemur málinu ekkert við. Hún kemur málinu ekkert við vegna þess að við erum samfélag sem vill vera jafnréttissinnað, eða ég trúi því að minnsta kosti, við erum samfélag sem vill að allir þegnar njóti sömu réttinda. Þá komumst við ekkert hjá því að taka þessa umræðu fyrr en síðar. Varðandi það hvernig við leysum þetta sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson var að tala um með þessa stöðu sem er uppi, að ein kirkja hefur hundruð milljóna í tekjur og önnur minna en ekki neitt, þá má náttúrlega velta því upp: Þurfum við kannski að fara að búa til einhvers konar jöfnunarsjóð trúfélaga svona svipað og Jöfnunarsjóð sveitarfélaga þannig að tryggt yrði að allar trúarhreyfingar sem ekki fengju bestu lóðirnar hefðu aðgang að þeim gæðum sem hinar hefðu, ef þannig færi? Að öllu gamni slepptu þá held ég að hv. allsherjar- og menntamálanefnd eigi ærið verkefni fyrir höndum að reyna að finna lendingu í þessu máli í samræmi við þær umræður sem hafa farið hér fram. Ég vona að nefndinni gangi vel við það.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa áhugaverðu umræðu. Hún hefur tilhneigingu til að verða áhugaverðari, eftir því sem tíminn líður, þegar við ræðum mál sem hafa einhvers konar skírskotun til þjóðkirkjunnar eða trúarbragða almennt. Að mínu mati er það vegna þess að við erum enn þá með ríkiskirkju hér á Íslandi. Ég segi enn þá, vegna þess að það er tímaskekkja sem mun verða löguð einn daginn. Það er bara spurning hvort við höldum áfram áfram eða förum eitthvað aftur á bak. Það er ekki gagnrýni á þjóðkirkjuna sem stofnun eða sem trúfélag. Það er ekki gagnrýni á kristna trú. Ég gæti alveg sett fram gagnrýni á kristna trú, en ég ætla ekkert að gera það vegna þess að það kemur málinu ekkert við. Þetta snýst um hlutverk ríkisins hvað varðar kristna trú. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki hlutverk ríkisins að skylda sveitarfélög til að afhenda trúar- og lífsskoðunarfélögum ókeypis lóðir, ég er bara ekki þeirrar skoðunar. Hv. þm. Jón Þór Þorvaldsson fór hér áðan yfir samhengið við kirkjujarðasamkomulagið. Ég hélt upprunalega að hv. þingmaður væri bara að rugla einhverju saman í sambandi við það mál, en síðan fór hann út í það að þarna væri einhver tenging sem kemur mér á óvart, ég vissi ekki af, en ég hyggst skoða. Ég vil þó segja þetta. Ef 5. gr. þessara laga er hluti af kirkjujarðasamkomulagi, ef eitthvað í því samkomulagi meinar Alþingi að breyta þessum lögum, undirstrikar það hvað það er hörmulegur samningur. Þá undirstrikar það óheiðarleika á bak við þann samning, hvernig hann var notaður og hefur verið notaður til þess að hindra að kynslóðir framtíðarinnar fengju að ráða þessum málum sjálfar. Það er óheiðarlegt. Það er rangt. Fólk á ekki að haga sér þannig og allra síst fólk sem kallar sig kristið, þ.e. ef það er þannig að þessi 5. gr. stóli á kirkjujarðasamkomulagið. Ég á eftir að fá að staðfest. Ég ætla að skoða það. Mér finnst það áhugaverður punktur. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson fór hér með nokkuð góð orð áðan sem ég vil taka undir og ítreka. Við eigum að taka umræðuna um það hvort við eigum að hafa þjóðkirkju yfir höfuð. Við förum alltaf þangað þegar við ræðum þessi mál. Það er ástæða fyrir því, vegna þess að það kemur málinu við og það skiptir máli. En hitt vil ég þó enn frekar ítreka og undirstrika, sem hv. þingmaður sagði, sem er það að við getum haft okkar tilteknu skoðanir gagnvart tilteknum söfnuðum eða lífsskoðunarfélögum. Þær skoðanir koma málinu bara ekkert við. Það þarf ekki glöggan tölvunotanda til að komast að því að ég var í stjórn félags sem heitir Siðmennt og er félag siðrænna húmanista á Íslandi. Ég gæti í þeirri stjórn hafa sóst eftir því að það félag myndi sækjast eftir ókeypis lóð. Ég gerði það ekki, vegna þess að mér finnst það rangt. Ég vil ekki gera það. Frekar vil ég breyta lögunum þannig að jafnræði sé á milli trúar- og lífsskoðunarfélaga. Ég vil bara ítreka og undirstrika aftur þessi góðu orð frá hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni og gera þau að mínum enn og aftur. Hvað varðar umræðu hér um hið svokallaða samkeppnisforskot sem trúfélög sem áður hafa komið hafa á þau sem koma eftir á, þá finnst mér það áhugaverð umræða. Ég velti því samt fyrir mér upp að hvaða marki við getum tekið eitthvað slíkt og látið það stjórna ákvörðun okkar um framtíðarfyrirkomulag sem mismunar á grundvelli trúarbragða. Ég sé ekki alveg hvernig við getum leyft okkur það, vegna þess að það er alltaf einhver sem kom á undan. Hvað ef við settum þetta upp í samhengi við kynjajafnrétti? Það eru alls konar forskot þar. Það sem mér finnst alla vega óásættanlegt er að við getum ekki breytt þessu, að það sé eitthvað í okkar sögu eða okkar menningu, eða í okkar stjórnarskrá, sem gerir það að verkum að við getum ekki breytt þessu. Því ætla ég ekki að trúa eina sekúndu. Ég hafna því að við getum ekki breytt þessu. Við getum alveg breytt þessu ef við viljum. Spurningin er ekki hvað okkur finnst um kristna trú, eða hvort við séum kristin eða hvort við séum aðilar að þjóðkirkjunni, eða hvað okkur finnst um hana; þetta snýst bara um jafnræði fyrir lögum fyrir mitt leyti í það minnsta. Það er það eina sem það snýst um. Ég þakka að lokum fyrir umræðuna. Eitthvað af þeim spurningum sem hafa komið hér fram munu vitaskuld verða til umræðu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem ég treysti að muni taka þær til skoðunar. Að lokum langar mig að hvetja sérstaklega, það er nú ekki vani að gera þetta, einstaklinga, aðila úti í samfélaginu og sér í lagi trúar- og lífsskoðunarfélög, trúarsöfnuði og lífsskoðunarfélög, til þess að senda inn umsögn til Alþingis um þetta mál vegna þess að þetta varðar líka stærri spurninguna sem er það hvert er hlutverk ríkisins í trúmálum. Að lokum langar mig að ljúka þessari ræðu á því að velta því upp: Er ekki svolítið skrýtið að standa hér í þessari pontu löggjafarsamkundu Íslendinga að ræða trúmál? Er það ekki svolítið skrýtið? Mér finnst það. Ég hlakka til dagsins sem við getum hætt því.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum og lögum um gjald af áfengi og tóbaki, lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um fjölmiðla, með síðari breytingum (smásala áfengis). Það þarf svo sem ekki að fara í löngu máli yfir það að þetta er ekki í fyrsta sinn sem mál af þessu tagi kemur fyrir þingið. Nú á síðustu árum hafa verið lögð hér fram frumvörp; á 144., 145. og 146. löggjafarþingi. Þetta mál er þó nokkuð breytt frá þeim fyrri en tekur í öllum meginatriðum mið af vinnu allsherjar- og menntamálanefndar á síðasta kjörtímabili, eða á 146. löggjafarþingi réttara sagt. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum, lögum um gjald af áfengi sem fyrr segir með það að markmiði að einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu áfengis verði aflagt; að smásala með áfengi verði gefin frjáls að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og sérstök áhersla verði á eflingu lýðheilsusjóðs með auknum framlögum ásamt því að heimilt verði að auglýsa áfengi með nokkrum takmörkunum þó. Hér er því í grundvallaratriðum um annað mál að ræða en áður hefur verið rætt þar sem lagt hefur verið til að smásala á áfengi í matvöruverslunum verði heimiluð. Það er ekki um að ræða hér heldur einungis að heimilt verði að selja áfengi í sérverslunum með áfengi og matvöru samkvæmt nánari skilgreiningu þar á. Frá því að sameinaðri verslun áfengis og tóbaks var komið á fót árið 1961 hefur allt almennt viðskiptaumhverfi gjörbreyst og samfélagið orðið í senn opnara og fjölbreyttara. Áfengismenning og áfengisneysla hefur líka gjörbreyst á sama tíma. Vín er orðið stór hluti gróskumikillar matarmenningar og innlend framleiðsla áfengis er að festa sig í sessi og er orðin iðnaður sem er nátengdur landkynningu og þjónustu við sívaxandi fjölda ferðamanna. Hér má einnig hafa í huga þá gríðarlegu breytingu sem orðið hefur á stuttum tíma þar sem fjöldi smáframleiðenda á áfengi, sér í lagi bjór og þá sérhæfðum bjór, getum við sagt, hefur sprottið upp en mikilvægt er að hafa í huga að staða þessara smáu framleiðenda er allt önnur en stórra framleiðenda varðandi það að koma vöru sinni á markað og sér í lagi í verslunum Vínbúðanna þar sem það er háð verulegum takmörkunum varðandi veltu eða sölu viðkomandi tegunda. Þá hefur aðgengi að áfengi á undanförnum árum og áratugum stóraukist og útsölustöðum ríkisins með áfengi hefur fjölgað. Afgreiðslutími áfengisverslana ríkisins hefur verið rýmkaður, úrvalið hefur aukist og netverslun verið komið á fót. Vínveitingaleyfum um land allt hefur samhliða stórfjölgað á síðastliðnum 20 árum. Mér finnst mikilvægt að draga þennan punkt sérstaklega fram í ljósi þess að eitt helsta atriðið sem talað hefur verið um gegn breytingum á einokunarstöðu ríkisins í smásölu á áfengi er einmitt aðgengið og lýðheilsusjónarmiðið því tengt. Lítið hefur borið á þeirri umræðu í nákvæmlega þeirri breytingu sem hefur átt sér stað með stórauknum fjölda útsölustaða áfengis. Ef ég rifja upp mín fyrstu kynni af vínbúðum, þá var það afgreitt yfir borð á þremur stöðum, held ég, á höfuborgarsvæðinu. Í dag eru þetta nútímalegar verslanir sem eru um allt höfuðborgarsvæðið þar með talið í öllum meginverslunarkjörnum höfuðborgarsvæðisins. Aðgengi hefur stóraukist á undanförnum árum og maður hefur ekki heyrt sömu andmælin þar varðandi lýðheilsusjónarmiðin eins og gjarnan spretta upp þegar talað er um að afnema ríkiseinokunina. Á sama tíma og þessi mikla breyting hefur átt sér stað hefur fyrirkomulag á einkaleyfi ríkisins með smásölu áfengis verið í grundvallaratriðum óbreytt í nær 95 ár eða síðan sterkt áfengi var aftur gert að löglegri neysluvöru árið 1922. Segja má að eina stóra og markverða breytingin sem orðið hafi á löggjöfinni sé þegar lögleiðing bjórs átti sér stað þann 1. mars 1989. Slíkt einokunarfyrirkomulag ríkisins með löglega neysluvöru hamlar eðlilegri og heilbrigðri samkeppni og skerðir atvinnufrelsi fólks. Löngu er tímabært að breyting verði á því fyrirkomulagi sem hér um ræðir og er tilgangur frumvarpsins að lögfesta nauðsynlegar breytingar í þá veru. Meginefni frumvarpsins er sem fyrr segir afnám einkaleyfis smásölu áfengis. Með afnámi einkaleyfis ríkisins á smásölu áfengis og með því að einkaaðilum verði heimiluð slík sala að uppfylltum ákveðnum skilyrðum er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að almennt verði heimilt að selja áfengi í smásölu í sérverslunum með mat og drykkjarvörur en ekki stórmörkuðum og matvöruverslunum. Þá er í frumvarpinu kveðið á um að ráðherra geti í reglugerð kveðið á um að í tilteknum sveitarfélögum verði heimilt að veita undanþágu frá meginreglunni um sérverslanir enda sé talið óhagkvæmt sökum fámennis að reka sérverslun einungis með áfengi en í þeim tilfellum skal áfengi þá vera í afmörkuðum rýmum eða í sérrými innan almennra verslana, þó þannig að það sé ekki sýnilegt viðskiptavinum almennu verslunarinnar. Er þetta gert til að koma til móts við þau sjónarmið að fyrirkomulag sérverslana gæti reynst óhagkvæmt á landsbyggðinni. Ekki er lagt til í frumvarpi þessu að ÁTVR verði gert að hætta smásölu á áfengi. Afnám einkaleyfis ríkisins á smásölu áfengis kallar engu að síður á endurskoðun á þeirri starfsemi með hliðsjón af samkeppnisreglum enda mikilvægt að einkaaðilar standi ekki höllum fæti í samkeppni við ríkið í smásölu áfengis. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir að áfengisauglýsingar verði heimilaðar með takmörkunum. Þær takmarkanir eru þá þær helstar að hvers kyns áfengisauglýsingum skuli fylgja aðvörunarorð um skaðsemi áfengis og aldrei megi beina áfengisauglýsingum að börnum og ungmennum. Rétt er að stíga varlega til jarðar vegna sérstöðu áfengis sem á ekki að kynna sem almenna sjálfsagða neysluvöru og því er lögð áhersla á að áfengisauglýsingarnar miði fyrst og fremst að því að kynna vöruna í tengslum við sölu hennar eða framleiðslu. Það er ágætt í þessu samhengi að hafa það í huga að hér á landi er áfengisauglýsingar víða að finna þrátt fyrir auglýsingabann. Tilgangur breytinganna er fyrst og fremst að stýra og hafa eftirlit með áfengisauglýsingum betur en nú er gert og jafna út ósanngjarnan aðstöðumun erlendra og innlendra aðila. Í gildandi rétti eru hvers konar auglýsingar á áfengi og einstökum áfengistegundum bannaðar en það felur í sér mismunun á þann veg að erlendir framleiðendur hafa greiðan aðgang að auglýsingum sem birtast hér á landi hvort sem um er að ræða auglýsingar á erlendum kappleikjum, á internetinu eða í öðrum hljóð-, prent-, eða myndmiðlum svo að einhver dæmi séu tekin. Með aukinni netvæðingu hefur aðgengi innlendra neytenda að auglýsingum er varða áfengi aukist til muna og þykir því ljóst að núverandi bann hefur einna helst áhrif á innlenda framleiðslu og innlenda vöruþróun. Einnig hefur tíðkast um langa hríð að stærstu áfengisframleiðendurnir sem framleiða einnig léttöl hafi auglýst þá vöru með skírskotun til sambærilegrar áfengrar vöru og hafa þannig farið fram hjá banninu og njóta þannig samkeppnislegs forskots í kynningu vegna framleiðslugetu sinnar. Þess ber einnig að geta að verði smásalan gefin frjáls án þess að auglýsingabann verði afnumið mun það skapa ójafnvægi milli smásölu og heildsölustigs. Smásalar yrðu því næsta einráðir um vöruframboð. Þær breytingar sem lagðar eru til á lagaumhverfi viðskiptaboða með áfengi eru í samræmi við þær ábendingar sem bárust um eldra frumvarp og lutu að samræmingu við lágmarksreglur um innihald og framsetningu áfengisauglýsinga sem fram koma í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins, 2007/65 frá 11. september 2007. Þá hefur við gerð frumvarpsins verið tekið mið af þeirri vinnu sem birtist í skýrslu starfshóps á vegum fjármálaráðherra um heildarendurskoðun áfengislöggjafarinnar frá því í janúar 2010. Þar var lagt til að heimila skyldi auglýsingar á áfengi með takmörkunum og raunar má líka finna sömu tillögur í nýlegum tillögum varðandi starfsumhverfi fjölmiðla hér á landi. Samhliða þessu er lagt til að framlög til forvarna og eflingar lýðheilsu verði stóraukin þannig að sérstakt gjald, sem í dag er 1% af áfengisgjaldi og rennur í lýðheilsusjóð, verði hækkað í 5%. Þá er einnig lagt til að nýju ákvæði til bráðabirgða verði bætt við lög um landlækni og lýðheilsu þar sem lýðheilsusjóði verði gert að leggja sérstaka áherslu á forvarnaverkefni á sviði áfengisvarna á árunum 2018–2022. Breytingin á verslun með áfengi og tóbak, sem hér er lögð til, felur aðeins í sér að aðrir en hið opinbera geti annast smásölu áfengis sem og rýmkun á heimildum til auglýsinga. Þannig felur frumvarpið ekki í sér tillögur um breytingu á áfengisstefnu, áherslum í tóbaksvörnum eða tekjuöflunarkerfi ríkisins á þessu sviði. Ég held að það skipti kannski höfuðmáli, þegar við skoðum kjarna þessa máls, að flestir eru sammála um mikilvægi fræðslu og forvarna þegar kemur að notkun áfengis. Hér er einmitt lagt til að framlög til lýðheilsusjóðs verði stóraukin og það er enginn að draga úr þeim mikilsverða árangri sem við höfum náð í því skyni að draga t.d. úr unglingadrykkju hér á landi. En það er vert að hafa það í huga að við höfum náð þeim árangri fyrst og fremst á grundvelli fræðslu og forvarna af því að aðgengi að áfengi hefur stóraukist allan þann tíma sem þessi árangur hefur verið að nást. Það er gerbreytt aðgengi að áfengi í dag samanborið við það sem var á þeim tíma sem unglingadrykkja var hvað verst hér fyrir kannski um þremur áratugum eða svo. Í raun og veru er fyrst og fremst verið að spyrja, með þessu frumvarpi, þessarar spurningar: Er kjarni áfengisvarnarstefnu okkar sá að ríkið eitt fari með smásölu áfengis því við heimilum einkaaðilum að selja áfengi á margs kyns hátt, bara ekki í verslunum? Síðast þegar ég kannaði voru t.d. vínveitingaleyfi útgefin á Íslandi um 1.250, allt saman meira eða minna vínveitingaleyfi út gefin til einkaaðila. Þar treystum við einkaaðilum til að fara með sölu á áfengi en einhverra hluta vegna ekki þegar kemur að smásölustiginu. Ég er ekki sammála þeirri nálgun að árangri í forvörnum og fræðslu um áfengisneyslu, sérstaklega þó hvað varðar ungt fólk, verði einungis náð með ríkiseinokun á smásölustigi. Ég tel þvert á móti að það skipti engu máli í þeim samanburði og að fullkomlega eðlilegt sé að horfa til eðlilegs samkeppnisumhverfis á þessu sviði sem á öðrum með því stíga þá loks þetta skref og afnema einokun ríkisins á þessari tilteknu vöru.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferð þessa ágæta frumvarps. Svo vill til að sú sem hér stendur var flutningsmaður eins frumvarps, orðrétt eins og það leit út eftir mjög mikla vinnu á þinginu, á næstsíðasta þingi, 146. þingi, og tók það þar mjög miklum breytingum eftir margar athugasemdir og mikla vinnu í þinginu þannig að ég þekki þetta frumvarp ágætlega og get vitnað um að það var mikil og fín vinna lögð í það. Þá er kannski undarlegt að ég sé hér í andsvari en ég hnaut þó um eitt atriði sem mig langar að fá að spyrja flutningsmann út í, atriði í 14. gr. þar sem kveðið er á um að afgreiðslutíminn eigi að vera á milli kl. 11 að morgni og kl. 22 að kvöldi en sveitarstjórnir megi skilyrða þann afgreiðslutíma. Mig langaði að forvitnast um hvort það hefði verið rætt að það ætti samt að setja gólf gagnvart sveitarfélögunum frá því að við skildum við frumvarpið svo ákveðnar sveitarstjórnir gætu ekki jafnvel haft afgreiðslutímann engan.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt og mikilvægt að hafa í huga að það var unnið alveg gríðarlega gott starf í allsherjar- og menntamálanefnd á 146. löggjafarþingi í þessu máli og eins og fram hefur komið byggir þetta mál alfarið á því. Stutta svarið við spurningunni er: Nei, það hefur ekki verið rætt en ábendingin er mikilvæg því að hugsunin með þessu ákvæði er ekki að það sé í raun og veru hægt að skerða afgreiðslutímann niður í ekki neitt með slíkri heimild. Ég held að það sé mikilvægt fyrir nefndina að hafa það í huga við umfjöllun málsins að það kynni að vera skynsamlegt að setja eitthvert slíkt gólf.
Forseti. Ég þakka fyrir það enda ekki stórmál í hinu stóra samhengi hlutanna. Hér er fyrst og fremst um að ræða mikilvægt frumvarp um að leggja af einokunarfyrirkomulag ríkisins á löglegri neysluvöru. Um það snýst þetta þegar öllu er á botninn hvolft. Ég vil í framhaldinu, þar sem ég er ekki hér mjög oft, fá að hvetja ykkur til dáða við að klára þetta mál. Það er búið að vinna mjög vel. Mjög margar athugasemdir voru teknar til athugunar og við þeim brugðist og ég get fullyrt að þær breytingar sem eru hér lagðar fram eru til bóta, þær eru nútímalegar og það er verið að bæta í forvarnir og alla almenna lýðheilsuumgjörð sem við viljum gjarnan státa okkur af þannig að ég þakka bara fyrir og óska ykkur góðs gengis.
Forseti. Af því að engum spurningum var beint til mín í þessu andsvari ætla ég að nota tækifærið og gera það sem mér láðist að gera í ræðu minni sem er að taka fram að flutningsmenn þessa frumvarps nú eru þingmenn Viðreisnar, Sjálfstæðisflokks, Samfylkingarinnar og Pírata og flutningsmenn þess frumvarps sem þetta frumvarp byggir á voru þingmenn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar, Pírata og Bjartrar framtíðar á sínum tíma. Ég tek undir orð hv. þingmanns, ég held að það sé orðið löngu tímabært að taka þessa breytingu til alvarlegrar skoðunar. Þetta er úr sér gengið fyrirkomulag. Það er óumdeilt að við erum með ströngustu skilyrði áfengissölu allra Norðurlandanna jafnvel þó að við berum okkur gjarnan saman við þau. Í því samhengi er líka vert að hafa í huga að hér er búið að sjóða þetta mál niður í einn einfaldan hlut, afnám ríkiseinokunar, ekkert annað. Það er vissulega verið að skerpa á [[Forseti hringir.]]lagaumhverfi áfengissölu um leið af því að það er kannski nauðsynlegra en áður ef einkaaðilum verður gert kleift að selja áfengi í smásölu.
Hæstv. forseti. Þetta þingmál er lífseigur skratti. Hv. flutningsmaður sagði að 1961 hefði áfengisverslunin og tóbakssalan verið sameinuð í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Mig langar að fá svar frá hv. þingmanni um það hversu mikið áfengisneysla í hreinum vínanda á mann hefur aukist frá því að það var gert. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað hann reiknar með að þetta frumvarp auki áfengisneyslu mikið í hreinum vínanda á mann. Síðast þegar við gerðum drastíska breytingu á áfengislögunum árið 1988, 1989 þegar bjórinn var leyfður hefur neysla vínanda á mann aukist úr 3,7 lítrum í 7 lítra. Nú langar mig til að spyrja hv. þingmann hversu mikið mun bætast við neyslu á hvern mann í hreinum vínanda á ári verði þetta frumvarp að lögum. Númer 2. Hvernig sér hv. þingmaður tekjuöflunina fyrir sér? Nú borgar Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins [[Forseti hringir.]]áfengisgjald í ríkissjóð hálfsmánaðarlega. Reiknar hv. þingmaður með því að það verði svo áfram með þessar sérverslanir?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt að áfengisneysla á mann hefur aukist allnokkuð í hreinum vínanda á undanförnum árum eins og hv. þingmaður bendir á. Tvennt er ágætt að hafa í huga þar. Ég held að flest okkar séum sammála um að áfengismenning Íslendinga er allt önnur og mun betri í dag en hún var fyrir 20 eða 40 árum síðan. Það er hin hóflega neysla sem hefur aukist á kostnað ofneyslu, sem er til mikilla bóta. Svo held ég að sé líka ágætt að hafa í huga þegar við tölum um þessa tölfræði að hingað til lands streyma um 2 milljónir ferðamanna á ári sem hefur held ég allnokkur áhrif á þessar neyslutölur. Það mætti útfæra það nokkurn veginn þannig að hér séu um það bil 70 þús. manns í fríi á hverjum degi. Við vitum öll að við drekkum örugglega talsvert meira áfengi erlendis en heima fyrir dags daglega. Ég held að ferðamennirnir okkar geri það með sama hætti. [[Forseti hringir.]]Ég sé hins vegar að ég er sprunginn á tíma. Ég verð að koma að seinni spurningunni í síðara svari.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson. Til upplýsingar er 7 lítra talan frá 2012. Þá voru ferðamenn ekki jafn margir og þeir eru í dag. Úr sér gengið kerfi, segir hv. þingmaður. Svo vill til að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin er á algerlega öndverðum meiði við hv. þingmann. Hún segir: Allar þjóðir í Evrópu ættu að fara í sama far og Íslendingar, Norðmenn, Svíar og Finnar til þess að draga úr skaðsemi áfengisneyslu. Annað sem hv. þingmaður sagði var bætt vínmenning. Við erum með met í heimilisofbeldi. Það er enn verið að lemja menn úti á Austurvelli í skjóli nætur. Hófdrykkjan, hvað er hún að skaffa okkur? Í fyrsta sinn skorpulifur svo marktækt sé. Hvað skapar hana? Það er dagdrykkjan, hófdrykkjan. Hvernig er þetta bætt menning, hv. þingmaður? Mig langar að fá svar við því. Eitt í viðbót um söluaukningin sem hefur orðið hér. Það var talað um aukningu í útibúum ÁTVR sem eru flest úti um land. Söluaukningin samkvæmt landlækni eru vínveitingastaðirnir, 1.250 [[Forseti hringir.]]leyfi sem voru 150 fyrir nokkrum árum síðan. Hvernig á þetta að laga stöðuna?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að það sé nokkuð ljóst að við erum kannski ekki mjög sammála um þetta málefni. Mér heyrist raunar á máli hv. þingmanns og nafna míns að honum væri skapi næst að fækka verulega útsölustöðum vínbúðanna og loka umtalsverðum fjölda þeirra vínveitingastaða sem eru hér í borginni til að stemma stigu við þeirri þróun [[Gripið fram í.]]sem hv. þingmaður lýsir. Þar er ég bara ekki sammála. [[Gripið fram í.]]Ég tel um einfalt mál að ræða. Áfengi er lögleg vara. Það er varað við óhóflegri áfengisnotkun. Þess vegna skiptir fræðslu- og forvarnastarf gríðarlega miklu máli. En að hefta frelsi manna til sölu á löglegri vöru eða hefta með óeðlilegum hætti frelsi einstaklingsins til aðgengis að þeirri sömu vöru tel ég ekki réttu ráðstöfunina. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir þegar hann vísar til ráðgjafar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar en þar er líka ágætt að hafa í huga að stofnunin [[Forseti hringir.]]tiltekur gríðarlega mörg atriði sem hina heppilegu leið til forvarna sem endurspegla nokkurn veginn summu allra þeirra aðferða [[Forseti hringir.]]sem aðildarríki stofnunarinnar beita. Það er engin ein leið sem virkar óumdeilanlega best. Og ég ítreka það sem ég hef áður sagt, [[Forseti hringir.]]við erum með mun stífari ramma hér en t.d. á hinum Norðurlöndunum sem gjarnan er vísað til.
Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörkin.
Virðulegi forseti. Ég óska hv. þingmanni til hamingju með að hafa lagt þetta mál fram. Þvert á það sem mörgum öðrum finnst þá finnst mér þetta með áhugaverðari málum. Við erum oft spurð hér á þinginu hvort þetta sé nú merkilegasta og mikilvægasta málið sem við ættum að vera að tala um en það er greinilegt að samfélaginu er mjög annt um þessi mál og þess vegna finnst mér gott að við ræðum þau. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann út í refsingar í frumvarpinu. Nú lagði ég og fleiri, m.a. þingmenn Viðreisnar, nýlega fram frumvarp sem snerist um að afnema bann við heimabruggun til einkaneyslu. Ég tek eftir því að í frumvarpi hv. þingmanns og flutningsmanna eru breytingar á refsiákvæðum, þó nokkuð viðamiklar að ég fæ best séð, sem ég átta mig ekki fyllilega á. Mig langar að spyrja annars vegar hvort bruggun til einkaneyslu sé enn ólögleg samkvæmt þessu frumvarpi og þá kannski einnig, ef hv. þingmaður getur frætt mig eitthvað meira um það, hvernig refsingum skuli hagað í sambandi við þessi lög.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Stutta svarið varðandi fyrri spurninguna um það hvort heimabruggun sé enn refsiverð: Ég hygg að svo sé í þessum skilningi, þ.e. gæta þyrfti samræmis milli þess máls sem hv. þingmaður vísaði til og þessa frumvarps hér. Sú endurskoðun sem þarna er um að ræða á refsiákvæðum er fyrst og fremst að verið er að reyna að skerpa verulega á og skilgreina betur refsirammann sem þegar er fyrir hendi hvað þetta varðar og einmitt þannig að hann nái með sama hætti til frjálsrar smásöluverslunar. Þetta er atriði sem þyrfti að gæta að í vinnu nefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég rak nefnilega augun í að í a-lið 2. mgr. 4. gr. áfengislaga er tilgreint, með leyfi forseta: „að framleiða áfengi til einkaneyslu eða sölu“. Og er þar um að ræða hvernig skuli refsa samkvæmt 27. gr. þeirra laga. Í frumvarpi hv. þingmanns og flutningsmanna kemur hið sama fram í b-lið fyrstu efnisgreinar 17. gr. frumvarpsins, þar sem segir, með leyfi forseta: „hann framleiðir áfengi til einkaneyslu og sölu þótt ekki sé í atvinnuskyni“. Mér þótti þessi breyting áhugaverð. En ég spyr þá bara hv. þingmann, svo að við förum ekki í mikla lagatækni hér, hvort hann sé opinn fyrir því að innleiða breytingar í þetta frumvarp sem myndu endurspegla það að afnema bann við heimabruggi til einkaneyslu, samanber frumvarpið sem hefur verið lagt fram áður.
Frú forseti. Svarið við spurningu hv. þingmanns er já. Ég er opinn fyrir því enda er ég sjálfur mikill aðdáandi þeirrar bjórmenningar sem orðið hefur til og oft og tíðum sprottið úr heimabruggi. Þessir smáframleiðendur á bjór, sem hafa sprottið upp mjög víða, eru orðnir mjög skemmtilegur partur af flórunni og búa til ákveðin sérkenni. Ég held að það sé gott fyrir okkur líka hvað varðar túrismann, varðandi hugmyndafræðina Beint frá býli og íslensk sérkenni; íslenskur bjór o.s.frv., sem er reyndar í mörgum tilfellum farið að flytja út. Ég held að það eigi klárlega að liðka fyrir þessu og gera þetta löglegt.
Frú forseti. Mér sýnist á öllu að þetta ágæta frumvarp sem er sagt snúast um áfengi og tóbak snúist að litlu leyti um áfengi heldur aðallega um viðskiptafrelsi. Ég held að það sé í boði Samtaka verslunar og þjónustu. Það sem vakti athygli mína er að í skýringu við 14. gr. í frumvarpinu er rætt um heimild til að selja áfengi í smásölu. Þar segir: „Lagt er til að meginreglan verði sú að heimilt verði að selja áfengi í smásölu í sérverslunum með mat- og drykkjarvörur sem og sérverslunum með áfengi en ekki í stórmörkuðum og matvöruverslunum.“ Ég verð að viðurkenna að ég skil bara ekki hvaða búðir þetta eru sem selja mat- og drykkjarvörur en eru ekki matvöruverslanir. Hvers konar verslanir selja matvörur en eru ekki matvöruverslanir? [[Gripið fram í: Þetta eru stórmarkaðir.]]Það stendur „en ekki í stórmörkuðum og matvöruverslunum“ sem er þá sitt hvort. Ég get ekki betur séð en að þetta sé fyrsta skrefið til að stórmarkaðir fari að selja [[Forseti hringir.]]áfengi. Næstu rök verða í nafni viðskiptafrelsis. Getum við bannað stórmörkuðum að selja áfengi fyrst aðrar búðir fá að gera það?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég segi reyndar að viðskiptafrelsi sé ekki í boði Samtaka verslunar og þjónustu, það er í boði neytenda enda er það fyrst og fremst þeim til hagsbóta, hvort sem er á sviði áfengissölu, matvöruverslunar, eldsneytis eða annars staðar. Við trúum því nefnilega að samkeppni skili okkur á endanum fjölbreyttara vöruúrvali og lægra verði þó að ég hafi ekki miklar væntingar til lægra verðs þegar kemur að áfengi enda stærstur hluti verðlagningarinnar af hálfu hins opinbera. Hvað varðar spurningu hv. þingmanns segir alveg skýrt í 14. gr. frumvarpsins: „Sveitarstjórn skal einungis veita smásöluleyfi til sérvöruverslana sem falla undir ÍSAT-flokk 47.2 (smásala á matvöru, drykkjarvöru og tóbaki í sérverslunum) …“ Það er alveg ljóst að stórmarkaðir falla ekki undir það heimildarákvæði. Þar með er alveg skýrt að stórmörkuðum yrði ekki heimilt að selja áfengi á þeim grunni. Þar er einmitt verið að koma til móts við aðgengissjónarmiðið, að ekki sé verið að auka aðgengi frá því sem nú er.
Frú forseti. Ég skil ekki enn þá hvaða matvöruverslanir þetta eru. Eru þetta þá einhverjar litlar sjoppur sem selja samlokur og jógúrt og mega þá selja áfengi? Ég átta mig bara ekki á því. Það stendur skýrt: „stórmörkuðum og matvöruverslunum“. Ég trúi ekki að fólk sé líka það einfalt að halda virkilega að stórar verslunarkeðjur, t.d. Bónus, opni ekki bara litlar, krúttlegar verslanir. Þær geta það alveg. Við vitum að það verður fákeppni á þessum markaði. Stórmarkaðirnir verða auðvitað þeir sem raunverulega selja áfengi og það verður einfaldlega fákeppni og minna úrval.
Frú forseti. Það er auðvitað gaman að því að hv. þingmaður hafi áhyggjur af því að þetta muni skapa umhverfi fákeppni. Það væri strax til bóta því að nú er einokun, það er bara einn aðili sem má selja. Ég óttast það reyndar ekki. Auðvitað gæti þetta samt verið atriði sem nefndin vildi skoða í umfjöllun sinni um málið. Telja þau að það þurfi að skilgreina þetta skýrar? Hér er vísað til skýrrar flokkunar á verslunum. Það er alveg ljóst að það er verið að vísa til sérverslana en auðvitað er hverjum sem er heimilt að opna sérverslun. Hún væri þó ekki stórmarkaður eða matvöruverslun í þeim skilningi. Það yrði að vera í formi sérverslunar. Það er alveg skýrt.