Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 979, um skráningu samskipta í ráðuneytinu, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Virðulegur forseti. Hvar eigum við að fá fjármagnið? spyr fjármálaráðherra þegar málefni öryrkja og almannatrygginga ber á góma. Hann spyr ekki: Hvar eigum við að fá fjármagnið? í þessum ræðustól þegar fjölmiðlar fá 400 millj. kr. eða minkar 180 milljónir kr. eða við annan fjáraustur í boði ríkisins. Frítekjumark öryrkja ætti að vera 200.000 kr. og vel yfir það ef rétt væri gefið. Það er búið að skerða það um nærri 50% og það á líka við um hækkun á bifreiðastyrkjum, lyfjastyrkjum, hjálpartækjastyrkjum o.fl. Allt hefur þetta ekki hækkað í fjölda ára samkvæmt launavísitölu. Öryrkjabandalagið gerir einfaldar kröfur til þingflokka núna fyrir kosningarnar: Lífeyrir hækki, kjaragliðnun leiðrétt, framfærslugrunnur skilgreindur, almannatryggingakerfið einfaldað, fjölbreytt atvinnustefna, viðeigandi aðlögun á vinnumarkaði, jafnt aðgengi að menntun, aukin fræðsla um fatlanir, nauðsynleg þjónusta við börn, geðheilsa barna og ungmenna forgangsmál, fjölgun húsnæðisúrræða, styrkir til breytinga húsnæðis, þjónusta heim, algild hönnun húsnæðis, aðgengi að almenningssamgöngum, stafrænt aðgengi að upplýsingum, lagagrundvöllur fyrir stafrænt aðgengi tryggður, niðurgreiðsla sálfræðiþjónustu, lækkun greiðsluþátttöku heilbrigðisþjónustu, bætt fyrirkomulag hjálpartækja. Réttur til sjálfstæðs lífs, tryggjum fjármagn með réttindum, ekkert um okkur án okkar. Og númer eitt, tvö og þrjú að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Öryrkjar og fatlað fólk eiga rétt á því að mannréttindi þeirra séu virt og eiga rétt á því að komið sé fram við þau eins og fyrsta flokks þegna en ekki eins og þriðja flokks afgangsþegna sem eru alltaf síðastir hjá ríkisstjórninni og alltaf er spurt: Hvar eigum við að fá fjármagnið til að hjálpa ykkur? Það er ekki spurt að því þegar verið er að borga okkar laun.
Virðulegi forseti. Eins og við vitum þá hækkaði Seðlabankinn stýrivexti um 0,25 punkta núna í morgun. Það var nokkuð fyrirsjáanlegt. En á meðan erum við með ríkisstjórn í algerri afneitun þegar kemur að krónuhagkerfi okkar. Við í Viðreisn erum búin að benda á þessa hættu í langan tíma, en vart fengið áheyrn hjá ríkisstjórninni sem ekki hefur viljað viðurkenna þennan vanda. Ekki síst er það áhyggjuefni þegar við horfum til lengri tíma. Kerfisvandinn með krónuna er einfaldlega sá að verðbólgan hefur hækkað það mikið á meðan hagkerfið sjálft er á niðurleið. Þversögnin í krónuhagkerfinu er gríðarleg. Við Íslendingar einir þjóða höfum margfaldað verðbólguna hér á meðan aðrar þjóðir, sem lent hafa í sama áfalli, standa ekki frammi fyrir sama vanda. Við upplifum atvinnuleysi sem aldrei fyrr á meðan aðrar þjóðir standa ekki frammi fyrir sama vanda hlutfallslega. En af því að verðbólga hefur hækkað og hagkerfið er á niðurleið þá þurfa vextir engu að síður samt að hækka að mati Seðlabankans áður en hagkerfið fer á fulla ferð aftur. Auðvitað auðveldar þetta ekki atvinnulífinu okkar, sem við þurfum svo sannarlega að styðja við, að hlaupa hraðar. Þetta setur fjárhag heimila í uppnám. Hættan er að vaxtahækkanir verði svo enn meiri þegar fram í sækir. Þannig að öll þessi húsnæðiskaup, sem ekki síst fyrstu kaupendur hafa staðið í, hafa verið gríðarleg áhættutaka fyrir þá. Svo vekur þetta auðvitað upp nýjar spurningar um lánskjör ríkissjóðs. Hækkar þetta þá allt? Við vitum að boðuð er 50 milljarða skattahækkun með fjármálaáætluninni. Hvað þýðir þetta til viðbótar við skattahækkun fyrir fólk og fyrirtæki til lengri tíma? Virðulegi forseti. Þetta er birtingarmynd kerfisvanda sem taka verður á þegar langtímaplön verða lögð varðandi viðreisn efnahagslífsins og ríkissjóðs, nokkuð sem við verðum að fara að taka á. Við getum ekki leyft okkur að vera í þessari afneitun lengur. Við verðum að taka á þessu, ellegar munu á endanum bæði heimilin og fyrirtækin blæða.
Virðulegi forseti. Ég er nú farin að hlakka til þess að leiðin inn í þingsalinn styttist, sem verður vonandi fljótlega. En það sem ég ætlaði að gera að umtalsefni hér í dag er hvítbók um byggðamál eða drög að stefnumótandi byggðaáætlun til 15 ára og aðgerðaáætlun til næstu fimm ára, en þessi drög, eða hvítbók, voru birt í samráðsgátt stjórnvalda síðasta mánudag. Ráðherra byggðamála skal leggja fram endurskoðaða áætlun á a.m.k. þriggja ára fresti og nú í júní verða þrjú ár liðin frá því að Alþingi samþykkti samhljóða gildandi byggðaáætlun. Því er fagnaðarefni að hvítbókin skuli komin fram en þar er drögum að stefnu um byggðamál lýst og kallað eftir sjónarmiðum sem flestra og hægt verður að senda inn ábendingar og umsagnir um hvítbókina til maíloka. Að afloknu samráði verður þingsályktunartillaga væntanlega lögð fyrir Alþingi. Þessi áætlun hefur verið unnin í víðtæku samráði, m.a. á fjölda funda sem haldnir hafa verið á síðustu 12 mánuðum, bæði í aðdraganda grænbókar, sem er stöðumat í byggðamálum, og svo hvítbókar, þar sem stefnan er lögð fram. Þessir fundir hafa nú flestir farið fram með hjálp tækninnar sem er einmitt mjög mikilvæg fyrir framþróun í málefnum byggðanna. Byggðaáætlun er og verður mikilvægt tæki til að vinna að jöfnum tækifærum allra landsmanna því að þó að aldrei hafi fleira fólk búið í landsbyggðunum utan höfuðborgarsvæðisins eykst hlutfall þeirra sem búa á höfuðborgarsvæðinu miðað við fjöldann sem býr utan þess. Það felast mikil verðmæti í því fyrir samfélagið allt að eiga öflug smá og stór byggðarlög sem grípa tækifærin til verðmætasköpunar um land allt. Í áætluninni er svo að finna mörg áhugaverð verkefni, svo sem greiningu á bráðaviðbragði, jöfnun tækifæra til menntunar, starfsþróun starfsfólks leik- og grunnskóla og sjálfbær samfélög og margt fleira.
Virðulegi forseti. Við lesum nú fréttir af íslenskri netverslun, eða netverslun með áfengi með íslensk tengsl, og átökum um hana. Ég ætla ekki að þykjast vita hvernig sú deila fer en staðan er sú að erlendir aðilar hafa auðvitað lengi stundað netverslun hér heima en innlendir ekki mátt. Vandræðagangurinn er bein afleiðing af því að dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa skilað auðu í þessu máli um langan tíma. Áður hafði að vísu verið lagt fram frumvarp sem jafnaði leikinn milli innlendra aðila og erlendra. Hér var frumvarp um breytingar á áfengislögum sem boðaði bæði netverslun og sölu úr brugghúsum en netverslunin, sem var auðvitað stóra skrefið í málinu, hefur síðan horfið af dagskrá. Þessu frelsismáli treystir Sjálfstæðisflokkurinn sér ekki til að tala fyrir lengur. Brugghúsavinkillinn, sem er fínn svo langt sem hann nær, er ekki stóra málið í þessu samhengi. Þungamiðja málsins, um heilbrigðara samkeppnisumhverfi og meira frelsi á markaði í þessum efnum, er horfin. Þessi feimni við frelsi og heilbrigt samkeppnisumhverfi er reyndar ákveðið sterkt stef og áberandi hjá Sjálfstæðisflokknum sem talar oft á einn veg en starfar á annan. Auðvitað er það þannig að áfengi lýtur öðrum lögmálum en gilda um aðra vöru og aðra neysluvöru, það væri barnaskapur að viðurkenna það ekki. Það er auðvitað ástæða fyrir því að sérstakrar reglur hafa gilt um sölu áfengis og það er ástæða þess að ríkið, sem hagnast gríðarlega á sölunni, er um leið virkt í forvörnum gegn hættum vörunnar til verndar lýðheilsu. En þegar ríkið hefur tekið þá afstöðu að selja þessa vöru þá er ekki alveg hægt að líta fram hjá samkeppnislögmálunum og í pólitísku samhengi er heldur ekki hægt að tala eilíflega á einn veg um frelsismálin en standa aldrei með þeim þegar á reynir.
Forseti. Síðan ég fékk svar við fyrirspurn um dagpeninga ráðherra árið 2018, þar sem fram kemur að engar upplýsingar liggi fyrir í ráðuneytinu um styrki og hlunnindi ráðherra og ráðuneytisstjóra í embættiserindum erlendis og ekki sé vitað til þess að styrkir eða hlunnindi hafi komið til frádráttar almennum dagpeningagreiðslum, hef ég verið að reyna að fá botn í þetta mál í fjárlaganefnd, hvað eigi þá að gera til að ráðuneytin fari eftir reglum um dagpeninga. Að þegar ráðherra fer erlendis og fær skutl með ráðherrabílnum fái hann ekki dagpeninga fyrir það skutl eða þegar hann fær boð í kvöldverð eða eitthvað því um líkt fái hann ekki líka greidda fæðispeninga fyrir þann kvöldverð. Sama á við um okkur þingmenn. Ég hef farið eina ferð á vegum þingsins til Finnlands og þegar ég ætlaði að endurgreiða þá morgunverði og kvöldverði og hádegisverði sem ég fékk þar sem hlunnindi voru svörin að enginn vissi hversu mikið ég ætti að greiða til baka. Þetta var svolítið fram og til baka með skrifstofunni og ég endaði á því að borga 21.000 kr. til baka eða svo af 54.000 kr. fæðishluta dagpeninganna. Þetta var mjög upplýsandi um þær reglur sem hafa gilt hér síðan 2009, um það hvernig hlunnindi þingmanna eigi að vera meðhöndluð. Niðurstaðan var að þau eru það ekki. Nú erum við ekki enn þá komin með botn í málið en minnisblað kom til fjárlaganefndar um það hver staðan á því væri og ég búinn að leggja fram tillögu um það hvernig eigi að vera hægt að klára þetta mál, að ráðuneytin fari einfaldlega fram á endurgreiðslu á þeim hlunnindum sem ráðherrar hafa fengið. Það verður gaman að sjá hvort þetta nái að klárast á þessu kjörtímabili.
Herra forseti. Vextir Seðlabanka Íslands voru hækkaðir um fjórðung í morgun, verða 1% í stað 0,75%. Ástæða hækkunarinnar er mikil og viðvarandi verðbólga sem hefur verið meiri og þrálátari en spáð hefur verið. Ég hef nýlega bent á það að fasteignakaup á Íslandi í íslenska krónuhagkerfinu séu hrein og klár áhættufjárfesting. Fasteignaverð hefur hækkað mikið og slegið met frá árunum fyrir hrun. Verðbólga er í hæstu hæðum. Á sama tíma hefur sjaldan eða aldrei jafn mikill fjöldi ungs fólks streymt inn á fasteignamarkaðinn og ég hef miklar áhyggjur af því að vaxtabyrðin, greiðslubyrðin verði miklu meiri en lántakendur hafa reiknað með. Einhverjum kann að þykja að vaxtahækkunin nú, um 0,25 prósentustig, sé léttvæg. Svo er alls ekki. Sá sem skuldar t.d. 30 milljónir þarf að greiða 75.000 kr. meira í vexti á hverju ári og því miður er líklegt að frekari vaxtahækkanir fylgi í kjölfarið. Í nýlegri hagspá Landsbankans er gert ráð fyrir því að stýrivextir Seðlabankans verði orðnir 2,75% í lok ársins 2023. Þá verður vaxtakostnaður af 30 millj. kr. láni orðinn 600.000 kr. hærri á hverju ári, eða um 50.000 kr. í hverjum einasta mánuði. Það er þess vegna rétt að hafa áhyggjur af skuldsettum heimilum, ekki síst hjá ungu fólki sem hefur spennt bogann til hins ýtrasta til að eignast eigið húsnæði. Stjórnvöld geta ekki firrt sig ábyrgð.
Herra forseti. Það eru vonbrigði að Seðlabanki Íslands hafi hækkað meðalvexti sína í morgun, en í raun og veru er bankinn hugsanlega nauðbeygður til þess arna vegna hárrar verðbólgu. Þessi verðbólga er af mannavöldum. Hv. þingmaður, sem hér talaði á undan mér, átti mjög góða ræðu í gær þar sem hann skammaði kollega sína í borgarstjórn Reykjavíkur fyrir það að húsnæðisverð rýkur upp úr öllu valdi vegna þess að framboðið er ónóg. Þeir sem bera ábyrgð á því að framboðið er ónóg eru fyrst og fremst flokksfélagar hv. þm. Jóns Steindórs Valdimarssonar ásamt meðreiðarsveinum sem tekið hafa þann pól í hæðina að gera samkomulag við auðmenn um að byggja upp á dýrustu svæðum í Reykjavík þannig að ungt fólk, sem hv. þingmaður hefur skiljanlega áhyggjur af, getur ekki keypt sér íbúðir hér á höfuðborgarsvæðinu. En ég er glaður yfir því að hann hafi brýnt félaga sína til dáða í gær og aftur nú af því að þarna liggur hundurinn grafinn að hluta. Að þessu sinni er ekki við krónuna að sakast. Hún er búin að styrkjast verulega síðan í janúar þannig að þeim sem versla með innfluttar vörur er engin vorkunn að lækka þær. Það er mjög eftirtektarvert, herra forseti, að sú mynt sem er kannski þrjóskust við að lækka er breska sterlingspundið. Breskum efnahag hefur verið spáð bráðum dauðdaga undanfarið eftir að þeir losnuðu úr ofbeldissambandinu um síðustu áramót. Krónan hefur hins vegar styrkst um u.þ.b. 5% síðan í janúar að meðaltali og mönnum er engin vorkunn að láta þá lækkun koma fram í vöruverði og kveða þessa verðbólgu niður. Ég óttast hins vegar að þessi tímabundna hækkun Seðlabankans verði sprek á bálið, því miður.
Herra forseti. Stefna Íslands er skýr, hafa ráðherrar ítrekað sagt undanfarna daga varðandi árásir Ísraelshers á Palestínu. En hvernig birtist hún í raun og veru? Lítum aðeins á alþjóðasviðið þar sem í yfirlýsingu Íslands á fundi öryggisráðsins í vikunni sagði, með leyfi forseta: „Ísland fordæmir harðlega allar árásir á almenna borgara. Eldflaugaárásir frá Gaza á almenna borgara í Ísrael eru aldrei réttlætanlegar og þótt við viðurkennum rétt Ísraels til sjálfsvarnar þá verðum við að krefjast þess að gætt sé ýtrustu aðgátar og meðalhófs í valdbeitingu.“ Þarna er vissulega ofbeldi fordæmt almennum orðum. En hins vegar er Ísraelsher sýndur mikill skilningur og hann í raun bara beðinn að hemja sig aðeins. Hvað sem þetta er þá er þetta ekki skýr stefna um stuðning Íslands við palestínsku þjóðina. En hvað með hérna heima fyrir? Hvað með t.d. samstöðu með þeim einstaklingum sem hafa þurft að flýja átökin? Undanfarna daga hafa hellst yfir okkur fréttir af umsækjendum um alþjóðlega vernd sem íslensk stjórnvöld ætla að endursenda til Grikklands. Í þeim hópi er m.a. fólk sem fyrst flýði ástandið í Gaza, fékk hæli á Grikklandi en þurfti aftur að leggja á flótta úr ónýtu verndarkerfi Grikklands. Þessu fólki ætla íslensk stjórnvöld ekki einu sinni að sýna þá virðingu að taka mál þeirra til efnislegrar meðferðar. Hvernig birtist stefna Íslands gagnvart þessu fólki? Nú eru tíu umsækjendur um alþjóðlega vernd komnir á götuna eftir að Útlendingastofnun henti þeim út og svipti þá framfærslu. Skítt með mannúð og mannréttindi. Það á að svelta þetta flóttafólk til hlýðni þannig að hægt sé að pína það aftur í óboðlegar aðstæður í gríska hæliskerfinu. Hér er stefna Íslands: Út á guð og gaddinn. Herra forseti. Það dugar ekki að fordæma ofbeldi almennum orðum en fara eins og köttur í kringum heitan grautinn við að gera eitthvað í alvöru.
Herra forseti. Það gerðust ákveðin tíðindi á fundi hv. utanríkismálanefndar í morgun. Fulltrúar Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Miðflokksins í utanríkismálanefnd bókuðu eftirfarandi á fundi nefndarinnar, með leyfi forseta: „Þingmenn utanríkismálanefndar fordæma hvers kyns árásir á óbreytta borgara í átökum undanfarna daga á svæðum Ísraels og Palestínumanna. Þingmenn leggja áherslu á að alþjóðalög og mannréttindi séu virt í hvívetna og að öryggi almennings sé tryggt. Ólíðandi er að loftárásum sé beitt gegn saklausum borgurum þar sem fjöldi barna hefur látið lífið í verstu stríðsátökum á svæðinu síðan 2014. Að sama skapi harma þingmennirnir að eldflaugaárásum sé beint gegn óbreyttum borgurum. Alþjóðasamfélagið verður að gefa skýr skilaboð um að leggja eigi niður vopn strax og að friðsamlegar lausnir í deilunni milli Ísraels og Palestínu séu eina lausnin. Ísland á í sérstöku sambandi við bæði Palestínu og Ísrael. Ísland var fyrsta vestræna ríkið til að viðurkenna sjálfstæði og fullveldi Palestínu með samhljóða samþykkt Alþingis 2011, en Ísland lék einnig sérstakt hlutverk þegar Ísrael varð fullvalda ríki árið 1948. Þingmennirnir hvetja til þess að utanríkisráðherrar Norðurlandanna beiti sér sameiginlega á alþjóðlegum vettvangi í kröfunni um tafarlaust vopnahlé og að ríkisstjórn Íslands beiti sér fyrir að neyðaraðstoð og hjálpargögn komist til nauðstaddra á svæðinu.“ Það vekur athygli, herra forseti, að þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og Framsóknarflokksins treystu sér ekki til að vera með á þessari bókun sem lögð var fram og samþykkt af þingmönnum hinna flokkanna. Það eru gríðarleg vonbrigði að sjá þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, sem hefur tekið harða og einarða afstöðu með málstað Palestínumanna frá stofnun, og Framsóknarflokksins, sem hefur skýra sögu að segja þegar tekin hefur verið afstaða til sjálfstæðisbaráttu Palestínumanna, og nefni ég þar Steingrím Hermannsson, fyrrverandi forsætisráðherra og formann Framsóknarflokksins. Þetta eru vonbrigði. [[Forseti hringir.]]Það er með ólíkindum að þingmenn þessara flokka hafi ekki treyst sér til þess að taka einarða afstöðu með mannréttindum [[Forseti hringir.]]en hafi lagst undir hæl Sjálfstæðismanna þegar kemur að því að veigra sér við því einfalda hlutverki að bóka á fundi utanríkismálanefndar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið í gær og ræða pólitíkina. Ég hafði rætt aðeins um hið nýja yfirbragð sem komið er á marga Sjálfstæðis- og Framsóknarmenn. Þeir hafa tekið upp málflutning okkar Miðflokksmanna í fjölmörgum málum, ég nefni sem dæmi andstöðu sumra þeirra við hálendisþjóðgarðinn, sem þeir eru þá bundnir af í stjórnarsáttmála. En athugið að jafnvel þótt þeir tali eins og Miðflokksmenn þá greiða þeir alltaf og ávallt atkvæði með vinstra liðinu. Einnig ræddi ég um heilbrigðiskerfið þar sem unnið er að fullkominni og grímulausri ríkisvæðingu allra þátta þess. Meira að segja þar hafa nokkrir úr fyrrnefndum hópi gagnrýnt þá vegferð sem hæstv. heilbrigðisráðherra er á, en með mun kurteisari og hógværari hætti en beitt var gegn þeirra eigin ráðherrum sem lent hafa í umbúðalausri orrahríð frá þessum sömu vinstri mönnum. Sjálfstæðisflokkurinn sýnist á harðaflótta frá eigin stefnu. Hann hefur breyst í hentistefnuflokk, segist berjast fyrir frelsi en er fastur í stjórnlyndishjónabandi með Vinstri grænum og Framsókn. Þannig hafa Sjálfstæðismenn orðið að sætta sig við að hæstv. heilbrigðisráðherra geri atlögu að öllum sjálfstæðum rekstri í heilbrigðiskerfinu. Litlu verður Vöggur feginn. Nú kætast Sjálfstæðismenn yfir því að einkasölu ÁTVR sé breytt vegna götóttrar löggjafar fremur en að þeir hafi sjálfir staðið fyrir því að breyta því, og ætla svo að skreyta sig með fjöðrum frelsisins í því máli. Viðreisn er eins máls flokkur að því leyti að hann hefur haft af Samfylkingunni þeirra helsta baráttumál, að ganga í Evrópusambandið. Er Viðreisn flokkurinn sem þeir kjósa sem vilja ganga í Evrópusambandið? Og hvað er þá hægt að segja um Samfylkinguna? Sú fylking situr eftir sem einhvers konar hagsmunagæslubandalag háskólamenntaðs fólks sem hefur augljóslega ekkert samheiti við hinar vinnandi stéttir. Meira að segja gömlu borgaralegu kratarnir hafa verið hraktir úr flokknum og eru heimilislausir. Hvert fara þeir? Er verið að reisa þeim eitthvert heimili? Hvert er þessi fylking að fara, herra forseti? Það er næstum enginn munur á henni og Pírötunum. Það má varla á milli sjá. Sem merki um þetta er að tveir hv. þingmenn Vinstri grænna flúðu ríkisstjórnina. Fóru þeir hvor í sinn flokkinn, annar í Píratasöfnuðinn en hinn í raðir Samfylkingarinnar. Samt er ekki vitað til þess að á milli þessara hv. þingmanna sé nokkur minnsti málefnalegi munur. [[Forseti hringir.]]Er enginn munur á öllum þessum flokkum sem kennt hafa sig til vinstri í íslenskum stjórnmálum? [[Forseti hringir.]]Hvernig á venjulegur maður sjái muninn á þessu flokkakraðaki?
Herra forseti. Getum við einu sinni hér á Íslandi horft til framtíðar? Getum við hætt að bregðast við og hætt að láta hagsmunaöfl stýra ferðinni? Getum við farið að nálgast atvinnuuppbyggingu út frá sjálfbærnimarkmiðum þar sem tillit er tekið til samfélagslegrar sjálfbærni, umhverfis og efnahags? Getum við farið að virða sjálfsákvörðunarrétt íbúa og skapa sátt um uppbyggingu á nýjum atvinnuvegum um allt land? Já, herra forseti, ég er að tala um uppbyggingu í tengslum við fiskeldi. Samkvæmt nýrri skýrslu um stöðu og horfur í íslenskum sjávarútvegi og fiskeldi er tekið fram að gert sé ráð fyrir að verðmæti í fiskeldi fimmfaldist og verði 125 milljarðar kr. árið 2030. Á Vestfjörðum er fiskeldi helsti vaxtarbroddur atvinnulífsins. Störfum hefur fjölgað hratt auk þess sem ný störf hafa orðið til tengd fiskeldinu. Á næstu árum er gert ráð fyrir að allt að 20% starfa fyrir vestan tengist með beinum hætti fiskeldi. Sveitarfélögin á Vestfjörðum vinna nú að samfélagssáttmála um fiskeldið sem verður kynntur á næstu vikum. Fjarðabyggð hefur myndað stefnu sem er til fyrirmyndar en til að hún og samfélagssáttmálinn á Vestfjörðum virki vel þarf Alþingi að samþykkja lög og reglugerðir sem vinna með hagsmunum sveitarfélaga og ekki síst íbúa. Það er afar mikilvægt að það sé tryggt að skipulagsvald sé á borði sveitarfélaganna og að sveitarfélögin vinni vel með íbúum. Það eru til alls konar stefnur þar sem fiskeldi kemur fyrir en engin heildarstefna er til varðandi fiskeldi sem framtíðaratvinnugrein. Herra forseti. Við verðum að vera með almennilega stefnumótun um hvernig atvinnugreinin á að vaxa. Hættum að bregðast við og lítum á alla hagsmuni og horfum til framtíðar.
Hæstv. forseti. Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur segir það sóun að ætla að stöðva hraunið með varnargörðum. Hafist var handa í gær við að hækka varnargarða á gosstöðvunum upp í 8 metra hæð eftir að ríkisstjórnin samþykkti að verja 20 millj. kr. til verksins. Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur telur þetta sóun og að engin leið sé að stöðva hraunið með varnargörðum. Í fréttum Stöðvar 2 kom fram að ríkisstjórnin samþykkti fyrir helgi gerð 4 metra hárra varnargarða á gosstöðvunum. Hún samþykkti svo í gær að þeir færu upp í 8 metra hæð og var byrjað strax á því að hækka garðana. „Eins og málið lítur út í dag þá virðist þessi framkvæmd vera út í hött. Það hraun sem er að renna þarna ætlar ekkert að fara þá leið sem menn vilja að það fari“, segir Páll Einarsson, sem á að baki hálfrar aldar vísindaferil og er prófessor emeritus við Háskóla Íslands. Hann segir hraun almennt renna undan halla. „Það er núna halli á þessum varnargörðum, sem komnir eru. Ef hraunið ætlar að fara þá leið, þá fer það þá leið. Það er engin leið að breyta því.“ Þetta hraun er ekkert á leið niður í Meradali, segir prófessorinn, það allra versta sem gæti gerst er að það færi yfir Suðurstrandarveg og veg í gegnum svona hraun er mjög auðvelt að laga eftir á. Ég spyr því: Af hverju var ekki haft samband eða samráð við sérfræðing, jarðeðlisfræðing, í undirbúningi eða í umræðu um hvernig hægt er að nálgast slíkar náttúruhamfarir eins og verið er að gera þarna?
Virðulegur forseti. Ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs er hryllingur og því þarf að linna strax. Menn, konur og börn, óbreyttir borgarar, láta lífið á degi hverjum. Þetta er óásættanlegt. Alþjóðasamfélagið kallar eftir vopnahléi og við hér á Íslandi tökum að sjálfsögðu undir það ákall. Þessum hryllingi verður að linna. Deilur Ísraela og Palestínumanna verða ekki leystar með vopnum. Þar er leikurinn ójafn. Vopnuð átök eru aldrei til þess fallin að leysa neinn vanda. Nauðsynlegt er að semja um vopnahlé strax. Alþjóðalög þarf að virða og mannréttindi á að virða. Hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra hafa nýtt samtöl sín við utanríkisráðherra Bandaríkjanna og annarra ríkja, sem hér dvelja nú á fundi Norðurskautsráðsins, til að ítreka þessi skilaboð. Alþjóðasamfélagið verður að gefa skýr skilaboð um að leggja eigi niður vopn strax og friðsamlegar lausnir í deilunni milli Ísraels og Palestínu eru eina lausnin. Við höfum fordæmt landtöku Ísraelsmanna. Hún er ólögleg. Framtíðarlausnin byggir á tveggja stoða lausn þar sem bæði Ísrael og Palestína lýsa yfir áhuga á að vinna að. Flestar bandalagsþjóðir okkar hafa tekið undir þá framtíðarsýn og það hefur verið stefna Íslands í málinu. Það virðist vera eina lausnin þar sem eygir von um að friður geti ríkt á svæðinu til framtíðar. Fleiri börn mega ekki láta lífið í þessum átökum. Vopnahlé strax.
Virðulegi forseti. Ég get tekið heils hugar undir það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir var að segja um stríðið og átökin í Ísrael og Palestínu. Ég ætlaði að fjalla um allt annað mál. Ég ætlaði að fjalla um húsnæðismál af því að húsnæðismál eru mannréttindi. Það gleymist stundum í umræðu um vaxtahækkanir og vaxtalækkanir, verðtryggð og óverðtryggð lán og kaupenda- og seljendamarkað að öllum er nauðsynlegt að hafa skjól yfir höfuðið. Mér finnst því eðlilegt að spyrja hvort það ætti yfir höfuð að fara með húsnæði sem fjárfestingar hvar gróðasjónarmið ráða fyrst og fremst för, hvort það sé réttlátt að fjársterkir aðilar kaupi upp húsnæði á brunaútsölu, sitji síðan á því án þess einu sinni jafnvel að leigja það út, skapi skort og selji síðan með miklum gróða; hvort húsnæðisverð eitt og sér ætti að ráða því hvar á landinu fólk velur að búa og hvort við viljum ekki vera með manneskjulegri húsnæðismarkað þar sem þarfir fólks ráða för en ekki markaðarins og fjármagnsins. Við höfum sannarlega fært okkur í átt að mannúðlegri húsnæðismarkaði síðastliðin ár með uppbyggingu í almenna íbúðakerfinu, breytingum á húsaleigulögum og hlutdeildarlánum. Á næsta kjörtímabili verðum við að halda þeirri vegferð áfram. Við getum t.d. velt því upp hvort mætti fara að fordæmi þjóða eins og Dana og Norðmanna og setja skilyrði um búsetuskyldu í húsnæði til að tryggja að fjársterkir aðilar sanki ekki að sér húsnæði án þess að það sé leigt út. Við eigum að setja aukinn kraft í uppbyggingu almennra íbúða og skapa burðugt kerfi þeirra um land allt. Jafnvel mætti skoða að rýmka tekjuskilyrðin enn meira þegar kerfið leyfir það. En það skiptir líka máli hverjir sitja við stjórnvölinn. Við í VG munum svo sannarlega beita okkur fyrir því að skapa húsnæðismarkað sem tryggir öllum mannsæmandi húsnæði með samfélagslegar lausnir að leiðarljósi og þá grundvallarhugsun að húsnæði sé mannréttindi.
Hæstv. forseti. Bráðatilfellum hjá BUGL hefur fjölgað um 30–40% síðastliðin ár. Fleiri átröskunartilfelli hafa komið upp og auk þess mjög alvarleg neteineltismál. Við sem setjum stefnuna, kjörnir fulltrúar á Alþingi og í sveitarstjórnum, þurfum og verðum að spyrja okkur hvers vegna þessi þróun hefur orðið. Haft var eftir Birni Hjálmarssyni, sérfræðingi á BUGL, að mun fleiri börn og ungmenni hefðu komið inn á deildina á þessu ári en á sama tíma í fyrra. Biðlistar lengjast, bæði í Reykjavík og á barnadeild Sjúkrahússins á Akureyri. Björn Hjálmarsson segir í viðtali við Vísi að hugsanlega séum við að fá afleiðingar bankahrunsins í hausinn eða að sú einangrun og skert skólahald sem var í Covid hafi þessi áhrif. Það segir okkur hversu mikilvægir skólarnir okkar eru. Svo bætir Björn við að mögulega hafi aukin skjánotkun barna og ungmenna þessi áhrif. Þrátt fyrir að við greinum skjáfíkn í greiningarkerfunum okkar vil ég taka undir ákall Björns, það vantar að setja skjánotkun barna og ungmenna inn í lýðheilsurannsóknir og lýðheilsuvísa. Ég vil skora á landlæknisembættið að bregðast við þessu ákalli. Ég fagna þess vegna vinnu barna- og félagsmálaráðherra um endurskoðun málefna varðandi börn og ungmenni, bæði með nauðsynlegum kerfisbreytingum og auknu fjármagni. Við erum að fást við fíkn, skjáfíkn. Við sækjumst eftir viðurkenningu, samþykki og að tilheyra. Hvernig eigum við að aðstoða börnin okkar og ungmenni, sem þrá jafn mikið og við fullorðna fólkið, eða meira, að fá alla þá viðurkenningu sem felst í færslum og lækum? Þurfa þau allt þetta áreiti, eins og í nýjasta stigaleiknum í sumar þar sem maður fær 2 stig fyrir vinabeiðni, 5 stig fyrir að senda „flex“-mynd - það er nú ekki líklegt hér - 10 stig fyrir fyrirspurn á Snapchat og Instagram o.s.frv., allt að 40 stig, og svo á maður að deila þessu. Stjórnmálaflokkarnir kortleggja fólk sem má kjósa, en hverjir eru það sem kortleggja börnin okkar?
Forseti. Undir dagskrárliðnum störf þingsins sem hér var að ljúka vék hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir að bókun sem var gerð í hv. utanríkismálanefnd af nokkrum nefndarmönnum en hv. þingmaður lét að því liggja að efnisleg afstaða sumra nefndarmanna til þess ágæta texta sem hún fór hér yfir væri slík að þeir, eins og hún orðaði það, treystu sér ekki til að vera með á þessari bókun. Þarna finnst mér ómaklega vegið að nefndarmönnum í hv. utanríkismálanefnd og vil nefna það hér að tilgangur bókana fastanefnda Alþingis er að bóka um afstöðu manna til afgreiðslu tiltekinna mála, fyrirvara sem þingmenn hafa að öðru leyti. Að öðru leyti taka þingmenn afstöðu til mála, hvers eðlis sem þau eru, með afstöðu til þingmála hér í þingsal en ekki með bókunum af þessu tagi. Það er ómaklega, finnst mér, vegið, m.a. að hæstv. ríkisstjórn, þegar látið er að því liggja að þingmenn stjórnarflokkanna treysti sér ekki til að taka þátt í bókunum sem þessum.
Herra forseti. Ég ætla að nota tækifærið undir þessum ágæta lið til að gera það sem ég var eiginlega búin að upplýsa að ég myndi gera og það er að koma hér daglega og minna á að nú eru liðnir fimm mánuðir og gott betur frá því að Alþingi óskaði eftir skýrslu frá hæstv. sjávarútvegsráðherra sem fæli í sér upplýsingagjöf til þingsins og til íslenskrar þjóðar um fjárfestingar stærstu útgerðarfyrirtækja landsins í atvinnurekstri sem er óskyldur sjávarútvegi. Ég á bara 20 sekúndur eftir þannig að ekki dugar að þylja upp þann lista sem ég veit að er til staðar. Það er ekki stórkostlega flókið verkefni að vinna þessa skýrslu. Ég veit það. Það getur hins vegar verið mjög flókið pólitískt úrlausnarefni fyrir ríkisstjórn þeirra þriggja flokka sem standa vörð um þetta fyrirkomulag, um getu stærstu útgerðarfyrirtækja okkar til að sölsa undir sig landið og miðin. En við bíðum og það eru liðnir fimm mánuðir [[Forseti hringir.]]og tveir dagar, á morgun fimm mánuðir og þrír dagar. En meira um það á morgun.
Hæstv. forseti. Fimm mánuðir og tveir dagar. Mig lengir, eins og hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, eftir að fá svör frá hæstv. forseta: Hvað dvelur orminn langa í þessu mikilvæga máli sem getur brugðið upp ákveðinni mynd af þróuninni m.a. í íslensku atvinnulífi? Ég vil brýna forseta til dáða í þessu mikilvæga máli og það er ekki mikið eftir af þinginu, ekki nema ríkisstjórnin hafi eitthvað að fela hvað varðar einmitt eignarhaldið, ekki bara í íslenskum sjávarútvegi heldur almennt í íslensku atvinnulífi. Það skiptir máli að þetta komi sem fyrst fram og þessir ríkisstjórnarflokkar sitji ekki á enn einni skýrslunni fram yfir kosningar. En það væri svo sem engin nýlunda að fela það sem er óþægilegt. Hitt er síðan að það er heldur ekki nýlunda að Sjálfstæðisflokkurinn skuli ekki vilja snerta á erfiðum málum og það er alveg með ólíkindum ef þingmenn mega ekki lengur bóka í hv. utanríkismálanefnd [[Forseti hringir.]]um mikilvæg mál, þrátt fyrir að það standi í ríkisstjórnarsáttmálanum að efla eigi veg og virðingu þingsins, [[Forseti hringir.]]ekki síst með tilliti til þess að þingmenn fari eftir samvisku sinni í svona málum. [[Forseti hringir.]]Að setja smá þrýsting á framkvæmdarvaldið, það er það sem framkvæmdarvaldið sjálft óttast af hálfu löggjafarvaldsins.
Forseti ætlar ekki að blanda sér í ummæli þingmanna um hvað dvelji skýrslugerð en vill taka fram að hann þarf a.m.k. ekki að sitja undir frýjunarorðum í þessu máli því að eins og skýrslubeiðandi vel veit hefur forseti beitt sér í því og í samráði við skýrslubeiðanda, til þess að greiða götu þess að skýrslunni mætti svara fljótt og vel, að afmarka betur efni skýrslunnar og það tímabil sem hún taki til. Í því bréfi sem forseti af því tilefni sendi upp í ráðuneyti var sérstaklega tekið fram að vonast væri til þess að með þessu, með því að afmarka betur efni skýrslunnar og tíma, yrði hægt að svara skýrslunni fljótt og vel. Skýrara var varla hægt að taka til orða. Þessu vill forseti bara halda til haga sjálfs síns vegna en að öðru leyti mega menn ræða þetta eins og þeir vilja, upp á hvern einasta dag mín vegna.
Herra forseti. Þetta er alveg hárrétt hjá hæstv. forseta. Þegar skilaboð bárust eftir lok tíundu viku, sem er sá tími sem alla jafna er gefinn til að skila slíkum skýrslum, um að það þyrfti að afmarka skýrslubeiðnina betur, steig forseti fljótt og vel inn í það. Síðan eru liðnar aðrar tíu vikur og frýjunarorð mín hér voru svo sem ekki önnur til forseta en að hann aðstoðaði áfram og beitti sér fyrir þessu máli, þau fólu ekki í sér neinn dóm um að hann hefði ekki gert það hingað til, það gerði hann á þennan hátt sem ég hef lýst hér. En það breytir því ekki að það er liðinn vel ríflega tvöfaldur tími þannig að kannski er komin ástæða fyrir hæstv. forseta að stíga inn í aftur, mögulega þarf það að gerast á tíu vikna fresti um ófyrirséða framtíð. En við sjáum til með það.
Forseta er nokkur vandi á höndum að því leyti til að hann er of önnum kafinn til að bjóða fram aðstoð sína við skýrslugerðina en hefði að öðru leyti haft áhuga á málefninu.
Virðulegi forseti. Þetta er skýrslubeiðni frá Sjálfstæðisflokknum, Miðflokknum og Framsóknarflokknum sem eru að sameinast um hana og það er ekkert að því. En auðvitað verð ég að viðurkenna að ég hef ákveðinn fyrirvara þegar kemur að málefnum neytenda og Samkeppniseftirlitsins, að þessir flokkar hafi þá hagsmuni í huga. En gott og vel, ég vil taka undir mjög margt sem kemur þarna fram, að það eigi að athuga samrunareglurnar, leiðsagnarhlutverk Samkeppniseftirlitsins o.fl. og málsmeðferðartímann. Það skýtur því svolítið skökku við að á sama tíma og þessi stofnun sætir allt að því fjársvelti sé verið að krefjast hraðari málsmeðferðartíma og því hvet ég skýrslubeiðendur til að skoða það atriði sérstaklega. Ég ætla að segja já við þessari beiðni um skýrslu af því að ég tel það við hæfi. Hitt er annað að ég veit ekki til þess að neytendur eða Neytendasamtökin hafi verið að fetta fingur út í starfsemi Samkeppniseftirlitsins en grunnurinn að þessari skýrslubeiðni er óánægja fyrirtækjanna út af starfsemi Samkeppniseftirlitsins. Er eitthvað óeðlilegt að fyrirtækin séu að einhverju leyti óánægð eða ósátt við það hvernig Samkeppniseftirlitið starfar? [[Forseti hringir.]]Svo lengi sem leikreglurnar eru skýrar og Samkeppniseftirlitið fær heimildir og fjármagn til að fylgja málum sínum eftir verðum við að hlúa að því. [[Forseti hringir.]]Ég mun segja já við þessari skýrslubeiðni og mun fylgjast með því, virðulegi forseti, hvort þessi skýrslubeiðni verður afgreidd á undan skýrslubeiðni hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson um eignarhald í sjávarútvegi.
Herra forseti. Samkeppniseftirlitið er gríðarlega mikilvæg stofnun í okkar samfélagi. Það er í hæsta máta eðlilegt að skoða starfsemi hennar eins og annarra stofnana sem við rekum sameiginlega til að gæta að hagsmunum borgaranna. Það vekur hins vegar athygli að í þessari ítarlegu skýrslubeiðni um tiltekin atriði er ekki vikið einu orði að því hvaða áhrif mönnun og fjármögnun stofnunarinnar kunni að hafa á meðferð þessara mála. Ég sakna þess sérstaklega að skýrslubeiðendur, sem hafa mikinn áhuga á að fá góða greiningu, skuli sleppa svona mikilvægum þætti. Ef maður hefur hvorki peninga né mannafla til að sinna verkefnunum þá taka þau langan tíma. Er það ekki rökrétt ályktun? Ég skora því á skýrslubeiðendur að sjá til þess að þessi atriði verði tekin með í reikninginn þegar skýrslan verður unnin en ég mun styðja skýrslubeiðnina.
Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu styðja þessa skýrslubeiðni enda tel ég skýrslur yfirleitt góðar og gagnlegar til upplýsingar fyrir okkur öll. Ég velti því samt fyrir mér hvaða hvati búi þarna að baki. Samkeppniseftirlitið er sú stofnun sem hefur það að leiðarljósi að tryggja hér öflugt atvinnulíf, heilbrigt atvinnulíf, í þágu allra rekstraraðila en ekki bara sumra. Í þágu neytenda landsins skiptir það máli. Hvers vegna skiptir samkeppni máli og hvers vegna skiptir máli að ná böndum yfir þá risastóru aðila sem geta komið í veg fyrir að lítil og meðalstór fyrirtæki nái að þrífast á Íslandi? Þetta er allt saman í þágu almennings, almannahagur umfram sérhagsmuni. [[Forseti hringir.]]Ég velti fyrir mér hvers vegna ríkisstjórnin gengur svona hart fram í að minnka og skerða möguleika á hvers kyns eftirliti hér á landi.
Herra forseti. Í þeirri norðurslóðastefnu sem við afgreiðum hér í þinginu í dag eru lagðir til 19 áhersluþættir sem snúa að umhverfismálum og sjálfbærni, öryggismálum, leit og björgun, efnahagstækifærum og innviðauppbyggingu, vísindum, nýsköpun og atvinnuuppbyggingu, en allt miðar það að því að gæta hagsmuna Íslands og tryggja velferð íbúa norðurslóða. Ný norðurslóðastefna undirstrikar mikilvægi norðurslóða í hagsmunum Íslands en ekki síður mikilvægi svæðisins í alþjóðlegri umræðu vegna örra umhverfisbreytinga og hlýnunar loftslags. Málefni norðurslóða vega þannig stöðugt þyngra í þjóðmálaumræðu okkar og verða líklega þungamiðja stjórnmála hér á komandi tímum. Hér er lögð fram norðurslóðastefna sem var unnin í þverpólitískri sátt. Ég vil þakka hér fyrir gott samstarf í starfshópnum við gerð stefnunnar.
Virðulegi forseti. Það er gott að sjá hve mikil samstaða er hér í þingsal um stefnu okkar í norðurslóðamálum. Norðurslóðamálin eru mikilvægur málaflokkur sem hefur farið sívaxandi á síðustu árum og við sjáum það helst á þeirri athygli sem fundurinn í Norðurskautsráðinu fær nú. Því er mikilvægt að við höfum skýra stefnu sem tekur bæði á þeim tækifærum sem eru að skapast á svæðinu en líka á ógnum. Ég ætla bara að óska okkur öllum til hamingju með þessa stefnu. Við verðum að sjá til þess að henni verði fylgt eftir á næstu árum.
Herra forseti. Ég kem hér í pontu til að lýsa ánægju með afgreiðslu þessa máls. Þetta er þverpólitísk stefna, það er það sem er svo mikilvægt, og auðvitað málamiðlun eins og gengur og gerist. Það felst mikill styrkur í samstöðunni og samábyrgðinni í þessu því að um er að ræða lykilmál í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Það er mikilvægt að sjá sem allra fyrst eins konar aðgerðaáætlun á grunni þessarar stefnu. Það er næsta skref Alþingis og annarra að sjá til þess að það verði gert. Ég fagna þessari afgreiðslu og því að þessi ágæta þingsályktun muni fljúga í gegn.
Forseti. Þetta er fín niðurstaða eftir vinnu þingmannahóps sem vann að þessari þingsályktun. Ég legg sérstaka áherslu á 1. lið hennar: „Að taka virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi um málefni norðurslóða á grundvelli þeirra gilda sem höfð hafa verið að leiðarljósi í íslenskri utanríkisstefnu, m.a. um frið, lýðræði, mannréttindi og jafnrétti.“ Þegar við tökum þann pól í hæðina varðandi norðurslóðir ættum við að sjálfsögðu líka að gera það á öðrum landsvæðum. Ég vísa þeim orðum til ríkisstjórnarinnar og minni hana á að taka virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi um frið, m.a. hvað varðar málefni Ísraels og Palestínu.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka sérstaklega fyrir samstarfið. Um er að ræða þverpólitískt samstarf, samhljóða niðurstöðu þingflokka hér, og ég var fulltrúi Viðreisnar í vinnunni. Ég tel þetta skipta máli af því að leiðarljósin í þessari stefnu eru mikilvæg í þágu friðar og lýðræðis og þess að við tökum virkan þátt í þessu samstarfi því að rödd okkar Íslendinga skiptir máli. Ég vil þakka formanni nefndarinnar, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, sérstaklega fyrir öfluga og góða vinnu. En það skiptir máli, af því að nú eru þingkosningar, að þetta verði ekki bara eitthvert skúffuplagg sem verður lagt til hliðar þegar nýir flokkar sitja við stjórnvölinn, sem vonandi verður. Þetta er plagg sem ég vona að lifi fram yfir kosningar og inn í næstu fyrirsjáanlegu framtíð. Ég vil hins vegar geta þess að ég sat vorþing NATO nú um helgina og benti m.a. á, og ég vil ítreka það hér, að þrátt fyrir að við séum með skýra stefnu - með norðurslóðaráðið, með Arctic Council - fríar það okkur ekki, m.a. sem þátttakendur í NATO, frá því að NATO sinni líka vörnum á norðurslóðum á virkari hátt.
Virðulegur forseti. Hér erum við að fara að greiða atkvæði um arfavitlaust mál. Hvar eigum við að fá þessar 400 milljónir? Með niðurskurði í almannatryggingum? Með niðurskurði í heilbrigðiskerfinu? Eða eigum við að taka lán? Þetta segir hæstv. fjármálaráðherra þegar hjálpa á þeim sem svelta á Íslandi og lifa í sárafátækt. Eigum við ekki að byrja þar? Eigum við ekki líka að byrja á því að gera samkeppni fjölmiðlanna heilbrigða? Er það ekki fyrsta skrefið? Taka á auglýsingamarkaðnum, RÚV? Taka á erlendum fjölmiðlum? Byrjum þar. En að byrja á því að ausa fé í einkarekna fjölmiðla, jafnvel í eigu auðmanna, er það fáránlegasta sem við gerum. Ég segi nei. Þótt minni hlutinn sé með nanóbetri tillögu en meiri hlutinn er jafnvitlaust að setja 50 milljónir til einkarekinna fjölmiðla, 50 milljónir eru allt of mikið. Þeir eiga ekki að fá neitt.
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni að minni hlutinn er með betri tillögu og ég vænti þess líka að hún verði samþykkt. Fjórða valdið á undir högg að sækja. Fjórða valdið er gríðarlega mikilvæg stoð í okkar lýðræðisþjóðfélagi og sú stoð verður að vera gild og hún verður að duga. Frumvarpið bregst við því og við í Samfylkingunni ætlum að styðja frumvarpið. Við erum þó með breytingartillögu sem snýst um það að styrkirnir verði lægri og fleiri í staðinn fyrir að þeir verði hærri og færri. Rétt eins og við styðjum Samkeppniseftirlitið viljum við líka stuðla að fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði og teljum mjög mikilvægt að fjölbreytni og fjölræði ríki á þeim markaði eins og annars staðar, og jafnvel enn mikilvægara að svo sé á fjölmiðlamarkaði en víða annars staðar. Þarna er líka sólarlagsákvæði sem við leggjumst gegn vegna þess að við teljum að það sé mjög mikilvægt að ákveðinn fyrirsjáanleiki sé í rekstri rekstrarumhverfi fjölmiðla [[Forseti hringir.]]og að ekki verði ráðin slík bót á því rekstrarumhverfi á einu ári að yfirleitt sé ástæða til að hafa slíkt sólarlagsákvæði.
Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með að þetta vandræðalega mál ríkisstjórnarinnar skuli koma aftur fyrir nefnd að okkar beiðni. Við munum því ekki standa í vegi fyrir því í þessari atkvæðagreiðslu að svo verði og munum sitja hjá. Endanleg afstaða okkar til þessa máls mun væntanlega koma fram við 3. umr. þegar ljóst verður hver örlög málsins verða í allsherjar- og menntamálanefnd í dag en við höfum farið fram á að jafnhliða verði gaumgæft nýframkomið mál hv. þingmanna Óla Björns Kárasonar og Brynjars Níelssonar, auk þess sem tillaga okkar Miðflokksmanna hlýtur að koma til álita þar sem við lögðum til að ákveðinn hluti útvarpsgjalds yrði látinn frjáls þannig að neytendur gætu sjálfir ákveðið til hvaða fjölmiðla sú upphæð myndi renna.
Virðulegi forseti. Ég held að í grunninn megi segja um þetta mál að markmiðið sé gott en málið sé vont. Nú liggur fyrir að málið hefur verið kallað aftur til nefndar, vonandi til breytinga og vonandi að við förum þá loks að ræða kjarna málsins og um ástæður þess að staða íslensks fjölmiðlaumhverfis er með þeim hætti sem reyndin er. Ég vona að niðurstaðan geti orðið sú að við séum að byggja hér upp eðlilegt og heilbrigt samkeppnisumhverfi sem styður og eflir íslenska fjölmiðla til lengri tíma litið. Ég ætla því að halda mig við það að sjá hverjar lyktir málsins verða áður en ég tek endanlega afstöðu til þessa máls.
Virðulegi forseti. Í ljósi þeirrar gríðarlegu skekkju sem einkareknir fjölmiðlar mega búa við á íslenskum auglýsingamarkaði tel ég réttlætanlegt að grípa til þeirra aðgerða sem felast í þessu frumvarpi með tímabundnum hætti, með skýru sólarlagsákvæði þannig að tóm gefist til að taka sérstaklega á þeim tveimur skekkjuvöldum sem verstir eru hér, þ.e. mikil fyrirferð Ríkisútvarpsins á þessum markaði og nýtilkomin fyrirferð skattlausra og skyldulausra útlenskra fyrirtækja á sama markaði. Bæði þessi mál eru nú til endurskoðunar og vonast ég til að tíminn sem gefst með þessu sólarlagsákvæði dugi til þess að finna þessum málum réttlátari farveg þannig að ekki þurfi að koma til beinnar ríkisaðstoðar lengur en sem þessum tíma nemur fyrir einkarekna fjölmiðla á Íslandi.
Forseti. Það er mjög mikilvægt að styðja við fjölmiðla. Eins og ég hef tekið fram áður í þessari pontu á fjölmiðlafrelsi og tjáningarfrelsi undir högg að sækja á Íslandi. Nýlega var birt skýrsla frá Blaðamönnum án landamæra þar sem Ísland hafði farið niður um sæti hvað varðaði fjölmiðlafrelsi hér á landi. Það er ótrúlega sorgleg staðreynd. Það hefur verið kallað eftir aðgerðum til að styðja við fjölmiðla í mörg ár, ekki bara á þessu kjörtímabili. Það var líka gert þegar dómar féllu hjá Mannréttindadómstóli Evrópu þar sem sagt var að brotið hefði verið gegn tjáningarfrelsi blaðamanna. Mér þykir leiðinlegt að þetta frumvarp taki ekki mark á þeim umsögnum sem hafa komið fram og þá sérstaklega frá minni fjölmiðlum sem hafa tekið skýrlega fram að þessir styrkir muni eiginlega ekki gagnast þeim að neinu leyti. Allur þessi peningur er að fara til stærstu fjölmiðlanna. Þess vegna get ég ekki gert annað en að sitja hjá. Ég vona að þetta muni lagast eitthvað í nefndinni nú í síðasta skiptið en þetta er bara allt of lítið skref til að tryggja fjölmiðlafrelsi á Íslandi.
Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er gott og við getum örugglega öll verið sammála um það. Við hljótum líka að geta verið sammála um að þetta frumvarp mun ekki gerbreyta umhverfi fjölmiðla á Íslandi. Við þurfum að gera meira. Hæstv. menntamálaráðherra hefur m.a. skipað starfshóp sem á að endurskoða hlutverk RÚV, ekki bara út frá auglýsingamarkaði heldur mörgum fleiri þáttum. Þetta er líka Covid-aðgerð. Í þriðja lagi áréttar meiri hlutinn í sínu nefndaráliti að fara þurfi í skoðun varðandi skattalegt umhverfi erlendra streymisveitna sem hv. þm. Páll Magnússon útskýrði ágætlega áðan. Þetta liggur svona og ég held að við getum sameinast um að greiða þessu máli atkvæði nú. En svo þurfum við að sjálfsögðu að halda áfram í þessari vinnu og gera umhverfi fjölmiðla þannig að þeir séu lífvænlegir. Markmiðið er, eins og ég segi, að styrkja lýðræði á Íslandi og upplýsta umræðu.
Forseti. Hér er verið að setja 400 milljónir í einkamiðla. Vandamálið sem ég sé er að langmest af peningunum er að fara til fjölmiðla sem eru viljandi í hallarekstri. Það er ósjálfbær rekstur þar undir sem eigendum þeirra fjölmiðla er alveg sama um af því að þeir hafa einfaldlega keypt fjölmiðla til að fjalla um sín sérhagsmunamál. Þessi hallarekstur er einfaldlega hluti af þeirra pólitík og hagsmunabaráttu. Með þessu frumvarpi og með þessari skiptingu á þessum 400 milljónum erum við einfaldlega að hjálpa þeim að greiða niður þann hallarekstur. Við erum ekki að stækka fjölmiðlaflóruna á Íslandi og búa til meiri og betri fréttir með þessum 400 milljónum. Við værum að gera það ef við værum að fara eftir tillögu minni hlutans þar sem þökin væru lægri. Um það snýst þetta mál núna: Á að borga niður hallarekstur þessara sérhagsmunaafla á fjölmiðlum eða eigum við í alvörunni að fara í betri fréttaflutning?
Virðulegi forseti. Það er erfitt að skilgreina hvað er góð fréttamiðlun, okkur finnst kannski ekki öllum það sama. Við gerðum fyrirvara við þetta mál, ég og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir. Engu að síður teljum við, í ljósi þeirra umsagna sem bárust og orða þeirra gesta sem komu fyrir allsherjar- og menntamálanefnd, að skynsamlegra sé að fara þessa leið í þetta sinn. Undir er sólarlagsákvæði sem á að gefa tíma, eins og hér hefur komið fram, til að fara enn betur yfir það sem hér er undir og aðra þætti sem hafa verið nefndir, t.d. skattalegt umhverfi með tilkomu Facebook, Google og allra þessara miðla sem við þekkjum og eru að draga drjúgt til sín. Ég tel að þörf sé á því að gera þetta núna. Það er rétt að þetta hefur verið erfiður tími hjá fjórða valdinu eins og mörgum öðrum fyrirtækjum og ég tel það skyldu okkar að reyna að koma eitthvað til móts við þessa fjölmiðla til að þeir haldi uppi þeirri gagnrýni sem þeim ber að gera. Ég vil líka minnast á það hér að ég get alveg [[Forseti hringir.]]séð annað fyrir mér í framtíðinni. Ég tek ekki undir það að við eigum ekkert að styðja við fjölmiðla. Það getur einmitt komið í ljós í þessari vinnu [[Forseti hringir.]]hvort minni fjölmiðlar, sem eru mjög æskilegir í hinum dreifðu byggðum, þurfa aðstoð til að þrífast.
Virðulegur forseti. Það kom mörgum á óvart að Ríkisútvarpið skyldi ekki vera nefnt einu orði í því máli sem hér liggur fyrir og ég fagna tillögu Miðflokksins um að málið sé kallað til nefndar milli 2. og 3. umr. Það var reiknað með að einhverjir aðrir hefðu komið fram með þá tillögu ef hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hefði ekki gert það. Það verður að ræða þau þrjú mál sem eru til umfjöllunar í nefndinni heildstætt til að fá einhvern vitrænan botn í þetta mál. En ég vil benda sérstaklega á fjórða atriðið sem nefndin verður að koma inn á, sem er þingmannanefndin um málefni RÚV sem í sitja hv. þingmenn Kolbeinn Óttarsson Proppé, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Páll Magnússon. Hv. þm. Páll Magnússon kom inn á það hér áðan að nú gæfist vonandi tími til að sú nefnd myndi ná að ljúka sínum störfum áður en þetta mál væri afgreitt. Það verður ekki skilið öðruvísi en svo að tillaga sé um að þetta mál komi hér til 3. umr. undir blálok þessa þings. Það er augljóst að ekki er verið að horfa á þann tímaramma sem sólarlagsákvæðið tekur til vegna þess að a.m.k. tveir af þremur þeirra þingmanna sem eru í þingmannanefndinni sækjast ekki eftir endurkjöri. Það hlýtur því að vera í tengslum við það þing sem nú er yfirstandandi.
Forseti. Hér er verið að framlengja heimild til að víkja frá ákvæðum um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum notendastýrða persónulega aðstoð. Ég kvitta ekki undir þetta nefndarálit og vil gera grein fyrir því hvers vegna. Við Píratar munum væntanlega styðja málið en ég vil bara einhvern veginn ekki taka ábyrgð á þessu. Ákvæðið hefur verið framlengt fjórum eða fimm sinnum. Ég er búin að missa tölu á hversu oft er búið að framlengja bráðabirgðaákvæðið. Í nefndaráliti frá desember 2018 kemur fram, með leyfi forseta: „Nefndin áréttar mikilvægi þess að farið verði í úttekt á starfsumhverfi starfsmanna sem starfa við notendastýrða persónulega aðstoð og að mörkuð verði skýr stefna um framtíðarstarfsumhverfi þjónustunnar.“ Það eru að verða tvö og hálft ár síðan, herra forseti. Það er ljóst að ráðherra er búinn að gefast upp fyrir því verkefni að finna varanlega lausn á þessu úrlausnarefni og er bara búinn velta þessu yfir á næsta ráðherra, því miður. [[Forseti hringir.]]Það hefði þurft að finna lausn á þessu fyrir löngu síðan, í raun og veru áður en lögin tóku gildi. Það er hálfgert fúsk og ábyrgðarleysi [[Forseti hringir.]]að ekki sé búið að finna lausn á því.
Virðulegur forseti. Enn einu sinni erum við að greiða atkvæði um þetta mál. Í hvert einasta skipti sem maður kemur upp til að greiða atkvæði um málið og styðja það heldur maður að það sé í síðasta skiptið. Ég vona heitt og innilega að þetta sé í síðasta skiptið, að núna taki þeir sig til sem eiga að sjá um að semja og klári það. Þetta getur ekki verið svona rosalega flókið. Það er alveg óþolandi að hafa ár eftir ár óleyst mál um starfsumhverfi þeirra sem eru með NPA. Því verður að ljúka núna. Ég vona heitt og innilega að við séum í síðasta skiptið að greiða um það atkvæði. Ég styð málið núna en ég óttast mest að það komi aftur inn að ári, enn einu sinni.
Herra forseti. Ég tek undir með síðustu ræðumönnum. Auðvitað er ótækt að við séum hér ár eftir ár að stimpla framlengingu á tiltölulega einföldu máli en það er því miður raunin. Í fyrra, við sama tilefni, sendi hv. velferðarnefnd frá sér býsna harðorða yfirlýsingu í nefndaráliti þess máls þar sem skorað var á hæstv. félagsmálaráðherra að klára málið enda hafði hann þegar hann kynnti frumvarpið sagt að það yrði klárað síðasta sumar. Það reyndist ekki vera. Að þessu sinni ákváðum við að hafa gildistímann til 1. apríl á næsta ári en ekki til áramóta vegna þess að í rauninni hefur verið samningslaust frá áramótum og til dagsins í dag. Auðvitað styðjum við í Samfylkingunni framlenginguna en þetta ástand er algjörlega óboðlegt, bæði notendum þjónustunnar, notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, og þeim starfsmönnum sem þar starfa.
Herra forseti. Það er full ástæða til að taka undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað um að það hafi dregist allt of lengi að ljúka þessu máli. Ég tel að nefndin hafi verið nokkuð samstiga í þeirri afstöðu sinni að ekki sé gerlegt að halda áfram á þeirri braut. Á hinn bóginn er ekki hægt að hafa ekkert ástand, það er ekki hægt að hafa enga stöðu. Þess vegna er bráðabirgðaákvæðið framlengt en nefndin af biturri reynslu ákveður engu að síður að gera breytingartillögu um það að framlengja bráðabirgðaákvæði til heldur lengri tíma en áður hefur verið til þess að gefa stjórnvöldum það svigrúm sem þau ættu í mesta lagi að þurfa til að klára málið í samvinnu við þá aðila sem að því koma.
Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað um hversu vond þessi staða er. Ég tek undir með að túlka megi það sem uppgjöf að ár eftir ár skuli þurfa að fara þessa leið. Ég tek líka undir með varaformanni velferðarnefndar að ekki sé hægt fyrir nefndina að gera ekkert. Þess vegna mun þingflokkur Viðreisnar styðja málið. En mig langar að bæta í púkkið á þeim orðum sem viðhöfð eru. Mér finnst þetta virðingarleysi. Mér finnst þetta virðingarleysi við notendur þessarar mikilvægu og þessarar nauðsynlegu þjónustu og mér finnst þetta virðingarleysi við starfsfólkið sem veitir þessa mikilvægu og nauðsynlegu þjónustu. Þetta er ekki mjög flókið úrlausnarefni. Það þarf bara að hafa áhuga á því að leysa það. Það er skemmri skírn sem fer í gegnum þingið ár eftir ár og það er bara ekki boðlegt. Við þurfum að klára málið en við munum styðja við enn eina framlenginguna í þeirri trú að næsti ráðherra ráði við verkefnið.