Borist hafa tilkynningar frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytis við lögfræðilegar álitsgerðir, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, sömuleiðis frá Ólafi Ísleifssyni.
Herra forseti. Það þarf eitthvað að ganga á þegar meira að segja umboðsmaður Alþingis hefur á opnum fundi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd orð á þeirri tregðu sem er á því að framkvæmdarvaldið svari fyrirspurnum frá þingmönnum. Svo vill til að sá sem hér stendur fékk að lokum, eftir líklega níu mánaða meðgöngu, svar frá fjármálaráðuneyti í gær um heildarkostnað Landsvirkjunar vegna undirbúnings undir lagningu sæstrengs. Í stuttu máli sagt segir fjármálaráðuneytið að fyrirtækið sé undanþegið ákvæðum upplýsingalaga, sem kann vel að vera og ég er ekki búinn að kanna en ef svo er þarf að bæta úr því. Hins vegar er talað um að fyrirspurn undirritaðs um sæstreng varði viðskiptahagsmuni og viðskiptaleyndarmál Landsvirkjunar og ég velti fyrir mér fyrir hverjum það leyndarmál er. Er það fyrir landsmönnum eða ímynduðum keppinautum? Herra forseti. Í stuttu máli er þetta óþolandi. Landsvirkjun er komin í hóp með þeim fyrirtækjum, Landsbankanum, ohf.-unum o.fl., þar sem eftirlitsskylda þingmanna er gjörsamlega troðin í svaðið. Þetta verður ekki þolað, herra forseti, og nú verðum við að fá forseta í lið með okkur [[Forseti hringir.]]um að eftirlitsskyldu þingmanna sé viðurkennd og höfð í heiðri en ekki forsmáð eins og nú er.
Herra forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson nefndi og hvetja þingheim og forseta til að taka alvarlega þær athugasemdir sem umboðsmaður Alþingis hefur komið á framfæri varðandi þann verulega drátt sem oft vill verða á því að fyrirspurnum alþingismanna sé svarað. Þetta er eins og hv. þingmaður sagði óþolandi og lítilsvirðing við þingheim. Ég kom hér síðast upp og benti á að það tók fjármálaráðherra eitt og hálft ár að svara fyrirspurn minni um Arion banka. Nú er ég með aðra fyrirspurn um framkvæmdir Landsbankans, nýjar höfuðstöðvar Landsbankans, fyrirspurn sem ég lagði fram í mars á þessu ári. Þar kom ég m.a. inn á það hvert markaðsvirði lóðarinnar væri, hvort byggingin væri skynsamleg og hvaða rök mæltu með því að byggja á þessum stað. Ekkert svar hefur borist enn þá en á sama tíma og í skjóli nætur í sumar hófust framkvæmdir við þessa sömu byggingu. Þetta er, verð ég að segja, herra forseti, alger lítilsvirðing við Alþingi.
Forseti hefur heyrt hvað hv. þingmenn segja og deilir áhyggjum með þeim af því að það eru of mikil brögð að því að lengi dragist að svara fyrirspurnum. Þá má og nefna það sem hefur borið á góma í nefnd um endurskoðun þingskapa, að styrkja þarf stöðu Alþingis hvað varðar það að taka af öll tvímæli um að eftirlitshlutverk Alþingis taki sömuleiðis til sjálfstæðra ríkisstofnana, ekki eingöngu til þeirra hluta starfsemi framkvæmdarvaldsins sem eru á beina stjórnsýslulega ábyrgð ráðherra. Þetta tengist máli sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson nefndi. Forseti hefur meðtekið þetta og málið verður athugað.
Herra forseti. Á fundi velferðarnefndar í morgun kynnti Kolbeinn H. Stefánsson skýrslu um þróun í fjölda örorkulífeyrisþega. Hann sýndi þar m.a. mynd yfir þróun í fjölda áætlaðra æviára við góða heilsu á árunum 2004–2015, greint eftir kyni. Nú er það svo að karlar hafa alla jafna notið fleiri góðra æviára en munurinn jókst verulega á árunum eftir hrun. Niðurstaðan er sú að góðum æviárum karla fjölgar, góðum æviárum kvenna fækkar. Í umræðu gærdagsins um velsældarhagkerfið sem stefnt er að gerði ég götótta gagnasöfnun að umtalsefni. Götin eru þar sem gögn um konur ættu að vera. Þessi heimur sem konur og karlar byggja til jafns nokkurn veginn er hannaður með karla sem hina einu réttu mælistiku. Sú staðreynd að stoðkerfisvandamál eru helsta ástæða örorku kvenna verður óneitanlega skiljanlegri í því ljósi. Ég rakti í ræðu minni í gær nokkur dæmi úr áhugaverðri heimildabók, Invisible Women: Exposing Data Bias in a World Designed for Men. Ég ætla ekki að endurtaka þau dæmi hér eða taka fleiri úr bókinni þó að svo sannarlega sé af nægu að taka. En við umræður sem sköpuðust á Facebook-síðu minni í kjölfarið komu fleiri dæmi, m.a. þessi, með leyfi forseta: „Þegar ég tók byssuleyfið gat ég ekki skotið úr byssunni sem ég átti að skjóta úr því að hún var of stór fyrir mig. Þegar ég tók hana upp lenti skeftið alltaf ofan á öxlinni í staðinn fyrir að leggjast að henni að framan. En það merkilega var samt að ég var nýbúin að taka bóklega prófið og í kennslugögnum stóð skýrt að enginn skuli skjóta úr vopni sem hann ekki veldur. Hefur einhver breytt þessu þrátt fyrir að fjöldi kvenna í skotveiðipróf fari vaxandi? Nei.“ Annað dæmi: „Þegar ég tók skipstjórnarréttindin, partur af því var að henda okkur í sjóinn. Enginn konugalli, bara galli fyrir „mennina“. Ef ég hefði ekki haft krana sem hífði mig upp eins og dauðan krossfisk þá hefði ég pottþétt drukknað, því gallinn varð fullur af vatni strax.“ Við verðum einfaldlega að fara að fylla upp í götin í gagnabönkunum sem við notum. Við verðum að fylla upp í götin ef við ætlum okkur að ná markmiðum um velsældarhagkerfið. Annað er bara grín. Ef við gerum þetta ekki er öll orðræða um það að við séum að stefna að hagsæld og auknum lífsgæðum fyrir alla bara grín.
Virðulegur forseti. Á árunum sem liðin eru frá hruni höfum við gert æðimargt til að reyna að girða fyrir að mörg þau mistök sem gerð voru þá endurtaki sig. Öll skilyrði lánveitinga til einstaklinga hafa verið hert til mikilla muna og þykir mörgum nóg um, m.a. til að koma í veg fyrir lántökur einstaklinga í erlendri mynt. Nú er það hins vegar svo að þær girðingar sem við höfum reist virðast um leið koma í veg fyrir að fólk, Íslendingar búsettir hér á landi sem starfa erlendis eða þiggja laun í erlendri mynt, geti komið sér þaki yfir höfuðið með nokkuð góðu móti. Að máli við mig kom maður sem var orðinn örvæntingarfullur, búinn að ganga á milli lífeyrissjóða og lánastofnana vikum saman að sækjast eftir einföldu húsnæðisláni hér á landi. Hann starfar erlendis en er með lögheimili hér og er búsettur hér lengstan part ársins. Ekki var nokkur leið að fá húsnæðislán í íslenskum krónum því að hann hafði jú vissulega tekjur í erlendri mynt og lög eru orðin svo flókin að engin lánastofnun treysti sér til að annast það utanumhald sem krafist er í lögum hvað varðar lán í annarri mynt en tekjur eru. Hann hafði talið að þetta yrði ekki mikið vandamál, það væri sjálfsagt og auðsótt mál, enda erum við alltaf að tala um að við séum með alþjóðlegt hagkerfi, og hann fengi einfaldlega lán í þeirri mynt sem hann hefur tekjur í, en þá var svarið stutt og laggott: Nei, hér eru ekki lengur veitt lán í erlendri mynt til einstaklinga. Hér er einfaldlega búið að reisa slíkar girðingar að hópur fólks, og ég ætla að um sé að ræða þó nokkurn hóp og vaxandi í alþjóðlegu hagkerfi, sem hefur ekki tekjur í íslenskum krónum virðist ekki með nokkru móti geta fengið húsnæðislán til þess að koma sér þaki yfir höfuðið hér á landi. Það getur ekki verið markmið lagasetningar hvað varðar einstaklinga. Úr þessu hlýtur að þurfa að bæta.
Virðulegi forseti. Stefnumótandi byggðaáætlun var samþykkt á 148. þingi þar sem segir m.a. að Ísland verði í fararbroddi með nútímainnviði, framsækna þjónustu og nýjustu tækni sem tengi byggðir saman og Ísland við umheiminn í jafnvægi við umhverfið. Í byggðaáætlun er m.a. fjallað um fjarheilbrigðiskerfi og -heilbrigðisþjónustu til að leitast við að jafna aðgengi landsmanna að almennri og sérhæfðri heilbrigðisþjónustu. Þetta á kannski sérstaklega við um aðgengi að sérfræðiþekkingu og gagnkvæmri faglegri ráðgjöf heilbrigðisstarfsmanna. Þörf lækna og hjúkrunarfræðinga á landsbyggðinni fyrir aðstoð og ráðleggingar frá sérfræðingum Landspítala er mikil og getur skipt sköpum við meðferð sjúklinga. Bætt samskipti eru ávinningur, flækjustigið er minnkað og það getur sparað tíma og stytt bataferli. Mest af slíkum samskiptum fer fram með símtölum og tölvupóstum eins og staðan er í dag. Á vef heilbrigðisráðuneytis segir að Landspítali hafi fengið styrk til að þróa skilvirkari sérfræðiþjónustu við landsbyggðina. Verkefnið snýst um að útbúa farveg fyrir ýmsar samskiptaleiðir. Í tengslum við þetta verkefni hefur Landspítali komið á samstarfi við Heilbrigðisstofnun Vestfjarða um bætt aðgengi að sérfræðilæknum. Verkefnið er í samræmi við markmið heilbrigðisstefnu um að jafna aðgengi landsmanna að heilbrigðisþjónustu um landið og byggðaáætlun eins og fyrr er vísað til. Þarna er verið að spara tíma, löng ferðalög og dýr, svo að ekki sé talað um vinnutap. Einnig er mjög mikilvægt að verið er að styrkja gagnkvæma faglega ráðgjöf milli heilbrigðisstarfsmanna. Það er því mjög ánægjulegt að sjá að nýsamþykkt byggðaáætlun og heilbrigðisstefna eru farnar að vinna í rauntíma.
Virðulegi forseti. Það er eindregin skoðun mín að með því að tryggja jafnan kosningarrétt, tryggja að fullu jafnt vægi atkvæða, séum við að undirstrika grundvallarmannréttindi í íslensku samfélagi, algjörlega óháð efnahag, kyni og búsetu. Slíkt getur ekki og má ekki vera skiptimynt á hinu pólitíska sviði. Sama atkvæðavægi á að gilda á milli landsmanna, hvar sem þeir búa á landinu. Að landið verði eitt kjördæmi getur verið liður einmitt í þessu skynsamlega og réttláta skrefi og gott að við getum fengið tækifæri til að ræða það. Þannig verða þingmenn þingmenn allra landsmanna. Að mínu mati eykur slíkt samkennd og skilning. Það styrkir lýðræðið, yfirsýnina og ýtir undir það að við þingmenn sinnum því að efla Ísland þannig að það verði enn samkeppnishæfara í harðri baráttu við alþjóðasamfélagið. Í þeirri samkeppni er lykilatriði fyrir okkur sem hér störfum að Ísland allt sé undir. Þannig höfum við í Viðreisn unnið og ég tel æskilegt að við höfum ávallt í huga að við verðum að hafa heildina í huga til að vera samkeppnishæf í mikilli alþjóðasamkeppni. Í skýrslu sem unnin var fyrir stjórnlaganefnd segir um jafnt vægi atkvæða, með leyfi forseta: „Jafnræði þegnanna til að hafa pólitísk áhrif er meðal grundvallaratriða lýðræðisins og borgaralegra réttinda.“ Þessu er mjög erfitt að andmæla. Mismunandi vægi atkvæða eftir kjördæmum má líkja við að vernd eignarréttinda væri ólík á milli kjördæma. Ég leyfi mér að fullyrða að við það myndi enginn sætta sig. Þess vegna ætti enginn heldur að sætta sig við búsetubundna mismunun á atkvæðavægi. Við erum núna með heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar á borðum formanna stjórnmálaflokkanna undir forystu forsætisráðherra. Við höfum komið okkur saman um ákveðið verklag og þar á meðal ákveðna þætti sem við höfum forgangsraðað. Ég tel alveg skýrt, m.a. í ljósi niðurstöðu og atkvæðagreiðslu um tillögur stjórnlagaráðs en ekki síður rökræðukönnunar sem var kynnt um daginn, að það er eindreginn vilji landsmanna [[Forseti hringir.]]að við forgangsröðum upp á nýtt og skoðum m.a. jafnt vægi atkvæða á þessu kjörtímabili.
Hæstv. forseti. Samkvæmt ársskýrslu Fiskistofu var útflutningur á ferskum fiski í gámum tæp 24.000 tonn árið 2013 en árið 2018 voru flutt út 42.000 tonn óunnin. Okkur ætti öllum að vera ljóst að hægt er að vinna allan þennan fisk hér á landi. Ég bendi á að mörg störf í fiskvinnslu glatast, svo ekki sé minnst á önnur þau afleiddu störf sem tapast. Virðisaukinn sem liggur í fullvinnslu á fiski er það mikill að við getum ekki látið það viðgangast að þessi þróun haldi áfram. Ein birtingarmyndin er að fiskverð á uppboðsmörkuðum hér heima hefur hækkað mikið það sem af er hausti vegna skorts á fiski og vegna þess að margar fiskvinnslur eiga í basli með að afla sér hráefnis vegna þessa. Árið 2009, rétt eftir hrun, jókst gámaútflutningur gríðarlega og þá brugðust stjórnvöld við með því að leggja álag á þennan útflutning sem dróst saman í framhaldinu. Síðan var það tekið af. Í óundirbúnum fyrirspurnatíma 16. september sl. innti ég sjávarútvegsráðherra eftir aðgerðum gegn þessari þróun og spurði hvort hæstv. ráðherra hygðist bregðast við. Fátt varð um svör og sagðist hann ekki ætla að bregðast við. Í Kastljósi á dögunum komu sömu svör frá ráðherranum. Á fundi atvinnuveganefndar í gær var þetta mál á dagskrá og þar kom fram að mikið af þessum fiski sem fluttur er út óunninn fer í fiskvinnslu þar af því að ódýrara vinnuafl er í boði þar en hér á landi. Hæstv. forseti. Þetta er þróun sem við verðum að stöðva. Virðisaukinn í fiskútflutningi liggur í fullvinnslu hér heima og þar verðum við að standa vörð.
Virðulegi forseti. Undir liðnum um störf þingsins ætla ég að tala um störf þingsins. Hver þekkir það ekki að við setjum gjarnan lög án þess að þau séu fjármögnuð? Við lofum einhverju, viljum sýna að við stöndum við það en við höfum ekki fjármagn að baki. Við höfum fært ómældar ákvarðanir okkar hér yfir í fangið á sveitarfélögunum og í tilefni af því að við í fjárlaganefnd fengum Þroskahjálp í heimsókn í morgun langar mig að nefna sérstaklega samninginn um notendastýrða persónulega aðstoð, NPA. Hún er kvótastýrð. Það fá ekki allir sem þurfa. Fólki er mismunað eftir búsetu. Það fá ekki allir sem þurfa vegna þess að sveitarfélögin okkar eru mismunandi í stakk búin til að takast á við þau aukafjárútgjöld sem fylgja því að veita fötluðu fólki notendastýrða persónulega aðstoð. Við dæmum þá sem ekki geta fengið hana í enn frekari fjötra en fötlun þeirra hefur þegar gert. Ég segi ekkert annað en það að við erum að brjóta jafnræði, við erum að mismuna og við erum að færa í fangið á sveitarfélögum loforðin okkar sem við getum ekki staðið við og höfum ekkert fjármagn á bak við. Mér finnst ekki góður bragur á því, mér finnst hann verulega vondur og það að setja kvóta á það hvaða fatlaða fólk sem þarf á notendastýrðri persónulegri aðstoð að halda fær hana finnst mér algjörlega síðasta sort. Og hver á að segja: Þú færð en ekki þú? Hver er bær til að gera það? Er það svona sem við viljum vinna vinnuna okkar? Virðulegi forseti. Ég segi nei.
Herra forseti. Fyrir rúmu ári síðan samþykkti Alþingi lög um rafrettur og áfyllingar og lögin tóku gildi í mars sl. Þó að ekki sé langur tími liðinn frá gildistöku laganna hefur ýmislegt gerst frá setningu þeirra sem ástæða er til að hafa áhyggjur af. Í vor, sumar og nú í haust hafa komið fram upplýsingar, m.a. úr ritrýndum læknatímaritum, um skaðsemi rafsígarettna. Bandarísk yfirvöld hafa gripið til ráðstafana til að setja meiri skorður við dreifingu og sölu þeirra og evrópsku lungnalæknasamtökin hafa sagt að ekki sé hægt að mæla með rafsígarettum sem tæki til að hjálpa fólki að hætta að reykja en það voru, eins og margir muna, ein af meginrökunum sem notuð voru í umsögnum og umræðum um málið á sínum tíma. Læknafélag Íslands samþykkti harðorða ályktun gegn rafsígarettum á aðalfundi sínum nýverið. Ábyrgð stjórnvalda og þar með þingsins í þessu máli er mikil. Við getum ekki leyft okkur að sitja hjá og bíða eftir því að meiri upplýsingar komi fram. Nú þegar eru komin fram gögn sem krefjast athygli. Ég fagna því að landlæknir og heilbrigðisráðherra hafa brugðist við og vona að þingmenn muni taka vel í að skoða frekari varnir innan ramma laganna. Það er nefnilega komið í ljós að við vorum ekki að setja lög um saklausa neysluvöru heldur efni sem mögulega getur haft verulega skaðleg áhrif á heilsu þeirra sem nota vöruna. Við skulum sérstaklega hafa í huga að æ fleiri grunnskólabörn nota rafsígarettur, börn sem aldrei hafa reykt og hefðu, miðað við öll þau gögn sem liggja fyrir, ekki byrjað að reykja en eru nú orðin vön nikótíni. Þegar á 19. öld höfðu þýskir læknar uppgötvað tengsl milli reykinga og lungnakrabbameins en það tók heilbrigðisyfirvöld nærri því 100 ár að kveikja á perunni. Heróín var fundið upp og markaðssett sem lyf gegn hósta og góð leið til að venja fólk af morfínfíkn í kringum aldamótin 1900. Við ættum að láta þær viðvaranir sem nú hljóma nær daglega um nýjar hættur tengdar rafsígarettum verða okkur hvatningu til að grípa inn í. Áhættan af því að bíða og sjá er einfaldlega allt of mikil.
Herra forseti. Ég ætla að fjalla aðeins um þann mikla útflutning sem er á óunnum fiski en við í atvinnuveganefnd fjölluðum um það mál á síðasta fundi okkar og gerum áfram á morgun. Það er fullt tilefni til að hafa áhyggjur af þessum mikla útflutningi sem eykst mikið ár frá ári. Verið er að flytja út allt að 55.000 tonn sem geta endurspeglað 500 störf, auk þess virðisauka sem hverfur úr landinu með þessum útflutningi á óunnu hráefni. Ég held að stjórnvöld verði að skoða hvaða leiðir við getum farið til að sporna við þessum mikla útflutningi. Það á að vera lágmark að á fiskmörkuðum þar sem mikið er um beina sölu fiskkaupenda erlendis frá og íslenskir aðilar, útgerðaraðilar, kaupa beint og selja - öðrum býðst ekki að bjóða í þann fisk sem fer þarna í gegn í beinni sölu. Í raun og veru er ekkert ólöglegt við það hjá fiskmörkuðum, við þurfum bara að breyta lögunum eða reglugerð til að breyta því. Það er lágmark að litlar og meðalstórar fiskvinnslur, sem ég hef oft talað fyrir úr þessum ræðustól, fái tækifæri til að bjóða í þennan fisk og standi þá jafnfætis þeim stóru aðilum sem sjá hag sinn í því að flytja þetta hráefni óunnið til útlanda í stórar vinnslur, ríkisstyrktar innan ESB jafnvel, þar sem hann er unninn af fólki sem er á miklu lægri launum en fiskvinnslufólkið okkar hefur, þótt það sé ekki á háum launum. Ég held að við þurfum að horfa á hvaða efnahagslegu áhrif þessi mikli útflutningur á óunnu hráefni hefur. Mikil samfélagsleg ábyrgð hvílir á fyrirtækjum sem hafa heimildir í sameiginlegri auðlind okkar. Við skulum muna að markmið laga um stjórn fiskveiða er m.a. að stuðla að og treysta atvinnu í byggðum landsins. Þetta hlýtur með áframhaldandi þróun að valda byggðaröskun og tapi fyrir allt samfélagið.
Herra forseti. Í beinu framhaldi af ræðu síðasta hv. þingmanns langar mig að ræða um sjálfbærni sem er að verða alltumlykjandi víða í störfum þingsins. Við eigum stórlega vanrækt tækifæri í ylrækt. Þá á ég við ræktun matvæla innan lands fyrir innanlandsneyslu, meginstoðina í innanlandsneyslu. Ég á líka við matvæli af þessu tagi með ylrækt til útflutnings, bæði grænmeti og fisk og fiskeldi þar sem ylrækt er notuð. Þetta geta orðið sérvörur sem eru fluttar út með kolefnishlutlausum flutningsmáta og getur orðið það sem ég hef kallað orkufrekur iðnaður, stóriðnaður Íslendinga í framtíðinni. Ég minni á að þetta ýtir undir það sem við höfum kallað hringrásarhagkerfi og gagnast loftslagsmálunum svo um munar. Í þessu sambandi langar mig að minnast á sérstakt málefni sem er þessu skylt, málefni Reykjaskóla eða Garðyrkjuskólans eins og við köllum hann oft, sem er undir Landbúnaðarháskóla Íslands. Skólinn er lykilstofnun í öllu sem lýtur að ylrækt. Ég vek athygli á atriðum sem verður að hyggja vel að, þ.e. nýrri stefnumótun í samráði við greinina, bættri og aukinni starfsmenntun fyrir þá sem langar að vinna í þessari merkilegu grein, nauðsyn á að gera skólann meira aðlaðandi, m.a. með áherslu á nýsköpun og auknar rannsóknir, og koma húsnæði og tækjum þessa skóla í lag. Það hefur verið í verulegu ólagi um langa hríð. Ég er einfaldlega að segja að við eigum að efla og endurskapa ylrækt í landinu. Við eigum líka að efla Reykjaskóla með ráðum og dáð vegna þess að við verðum að leggja verulega áherslu á að búa í haginn fyrir framtíðina strax í dag.
Virðulegur forseti. Umræða um loftslagsmál og bindingu kolefnis hefur varla farið fram hjá íbúum þessa lands. Að rækta skóg er einn af þeim þáttum sem horft er til er binda á kolefni. Blásið hefur verið til sóknar í skógrækt og landgræðslu af hálfu stjórnvalda, en einhver brotalöm er á því ferli því að frá árinu 2008 hefur orðið meira en 40% samdráttur í fjárveitingum og umsvifum í skógrækt á lögbýlum. Ríkið stendur ekki við samninga við bændur, og þrátt fyrir að í þeim sé gert ráð fyrir að það taki tíu ár að gróðursetja á hverju lögbýli tæki það 40 ár að uppfylla fyrirliggjandi samninga miðað við fjárveitingar 2019. Markmið skógræktar á bújörðum, eins og það er skilgreint í lögum nr. 95/2006, um landshlutaverkefni í skógrækt, er að skapa skógarauðlind á Íslandi, rækta fjölnytjaskóga og skjólbelti, treysta byggð og efla atvinnulíf. Í hverju landshlutaverkefni skal stefnt að ræktun skóga á a.m.k. 5% af flatarmáli láglendis neðan 400 m yfir sjávarmáli. Ef staðið væri við upphafleg markmið gætu stjórnvöld náð skjótum árangri við vinnu að því að uppfylla markmið Parísarsáttmálans í loftslagsmálum. Mögulegt er að auka kolefnisbindingu skóga mjög hratt með því að standa við þegar gerða samninga og vinna samkvæmt áætlun og skipulagi sem tilbúið er. Þar næðist árangur hratt án þess að bæta þyrfti við innviðum eða umgjörð við framkvæmdina. Fjármagn sem varið væri til verkefnisins gæti skilað sér beint í ræktun. Í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands eftir Brynhildi Davíðsdóttur, frá febrúar 2017, kemur fram að með því að fjórfalda aðgerðahraða í skógrækt væri hægt að auka kolefnisbindingu úr 369.000 tonnum í allt að 535.000 tonn árið 2030.
Forseti. Fyrr í dag hófst innrás Tyrkja í Sýrland. Yfirlýst ástæða innrásarinnar samkvæmt tísti frá forseta þessarar bandalagsþjóðar okkar í NATO er að koma í veg fyrir aðgang hryðjuverkamanna að suðurhluta landamæra Tyrklands. Í framhaldinu heldur Tyrklandsforseti fram þeirri firru að með innrásinni muni Tyrkir varðveita landfræðilegt fullveldi Sýrlands og frelsa íbúa landsins frá hryðjuverkamönnum. Forseti. Innrás Tyrkja er glæpur gegn friði. Hún gengur gegn grundvallarlögum þjóðaréttar og ég kalla á það að ríkisstjórnin, sér í lagi hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir og hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson, lýsi því yfir hið fyrsta. Það er kýrskýrt í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og í dómum Alþjóðadómstólsins í Haag að það er grundvallarglæpur að fullvalda ríki ráðist inn í annað fullvalda ríki án aðkomu og samþykkis öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, að því einu undanskildu að um sjálfsvörn sé að ræða. Sú vörn á augljóslega ekki við í þessu tilfelli. Ég kalla eftir því að hæstv. ráðherra kalli þessa innrás réttu nafni, þ.e. glæp gegn friði, ólögmæta innrás. Ég kalla eftir þessu þrátt fyrir hræsnina sem augljóslega felst í því að lýsa því yfir í þessu tilfelli en ekki t.d. þegar Bandaríkjamenn, Bretar og Frakkar hófu loftárásir á Sýrland um árið vegna þess að einhvern tímann þurfum við að byrja að kalla hlutina réttum nöfnum. Ríki mega ekki ráðast inn í önnur ríki. NATO má heldur ekki ráðast inn í önnur ríki. Samt sjáum við það aftur og aftur, herra forseti, að slíkar innrásir eiga sér stað og að leiðtogar NATO-ríkjanna eða aðrir stríðsherrar taka til við að bera fyrir sig alls konar varnir á innrásarstríðum sínum sem ekki standast neina skoðun. Ég kalla eftir því að ríkisstjórn Íslands fordæmi þessa innrás og geri það á réttum forsendum, að hún sé glæpur gegn friði sem megi ekki líðast þó að það feli í sér að við gætum þurft að horfa í spegil í kjölfarið.
Herra forseti. Bankarnir meta það nú hvort svigrúm sé til vaxtalækkana eftir að Seðlabankinn lækkaði meginvexti um 0,25 prósentustig í síðustu viku. Síðan í apríl hafa meginvextir lækkað um 1,25 prósentustig og hafa ekki verið lægri á þessari öld. Það á að vera jákvætt fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu. Forystumenn ASÍ og VR segja hins vegar að bankarnir hafi ekki skilað lækkun til lántaka. Í dag bárust fréttir af því að Íslandsbanki ætli að lækka vexti um 0,15–0,25 prósentustig en ekki 1,25 prósentustig. Bankarnir kvarta yfir háum álögum ríkisins. Þeir segja þær þrengja að svigrúmi þeirra til vaxtalækkana. Með lægri álögum væri jafnvel hægt að lækka vexti af íbúðalánum um 1 prósentustig að þeirra sögn. Nú er sem sagt búið að lækka meginvexti um 1,25 prósentustig en bankarnir geta ekki lækkað vexti til almennings nema um 0,25 prósentustig af því að þeir eru svo skattlagðir. Það er því ljóst að þeir ætla að auka eigin vaxtamun til að skila betri arðsemi til eigenda. Þetta er sami hópurinn og segir við ríkið: Lækkið gjöldin og skattana, bankaskattinn, innstæðugjaldið og fleira og við skilum því til almennings. Þeir eru ekki beint að sýna það í verki í þessu dæmi. Niðurstaðan er augljós, herra forseti. Bankarnir ætla greinilega að nota fyrirhugaða lækkun bankaskattsins til að auka eigin arðsemi sem skilar hluthöfum ábata eins og vogunarsjóðunum í Arion banka. Aukin arðsemi mun ekki hjálpa almenningi með lægri gjöldum og vöxtum. Lækkun bankaskatts á að vera bundin þeim skilyrðum að þjónustugjöld bankanna lækki og að þeir bjóði upp á betri vaxtakjör til heimila og fyrirtækja. Verði þessi skilyrði ekki uppfyllt á ekki að lækka bankaskattinn.
Hæstv. forseti. Réttindi barna og bætt þjónusta við börn og barnafjölskyldur eru meðal áhersluatriða ríkisstjórnarinnar og birtist með skýrum hætti í stjórnarsáttmálanum. Alþingi samþykkti á dögunum tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun á sviði barnaverndar til fjögurra ára. Henni er ætlað að efla grunnvinnslu barnaverndarmála á fyrstu stigum, stuðla að snemmtækri íhlutun, auka samvinnu ríkis og sveitarfélaga og fjölga gagnreyndum úrræðum. Gert er ráð fyrir 600 millj. kr. fjáraukningu til að byggja upp og þróa úrræði og þjónustu í málaflokknum. Í síðustu viku stóð félags- og barnamálaráðherra fyrir stórri ráðstefnu í Hörpu undir yfirskriftinni Breytingar í þágu barna í samvinnu við Landssamband ungmennafélaga. Ráðstefnan var afar vel sótt. Fyrir liggur að börn fá ekki aðstoð tímanlega, bið eftir greiningum er allt of löng og á biðtímanum gerist oft afar lítið og vandinn vex. Aðkallandi er að meiri samfella og samtenging sé á milli opinberra þjónustuaðila en staðan í dag er sú að þeir aðilar sem veita börnum þjónustu tala ekki endilega saman. Dæmi eru um að tiltekin svið sveitarfélaga séu ekki með formlega ferla sín á milli og enginn með skilgreinda ábyrgð. Ef samfella þjónustu er ekki til staðar fær barnið ekki eins góða þjónustu og mögulegt er að veita. Að lokum, herra forseti, langar mig að vekja athygli á þingsályktunartillögu, sem ég hef mælt fyrir og hefur verið send til umsagnar af velferðarnefnd, sem fjallar um rétt barna til að þekkja uppruna sinn. Í henni felst að dómsmálaráðherra verði falið að semja lög sem tryggi þeim börnum sem getin eru með kynfrumugjöf sjálfstæðan rétt til að þekkja líffræðilegan uppruna sinn. Þetta er í fimmta sinn sem Alþingi fjallar um málið. Nágrannaríki okkar, þau sem við berum okkur helst saman við, hafa þegar tryggt þessi réttindi barna með lögum og ég vona að það fari að koma að því að við gerum það líka.
Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á fréttatilkynningu Hagstofu Íslands síðan í gær þar sem rætt er um eiginfjárstöðu íslenskra heimila þar sem unnið er úr skattframtölum fyrir árið 2018. Þar kemur m.a. fram að eiginfjárstaða einstaklinga hafi styrkst frá fyrra ári um 15,6% og hjóna án barna um 13,8%. Þá styrktist eiginfjárstaða hjóna með börn um 19% og eiginfjárstaða einstæðra foreldra um 25% frá fyrra ári. Mest var styrkingin á milli ára í aldurshópnum 25–29 ára, 43,9%, og fyrir aldurshópinn 30–34 ára var hún 33,6%. Fjölskyldum með neikvætt eigið fé í húsnæði fækkaði líkt og undanfarin ár. Árið 2018 voru 3.275 fjölskyldur með neikvæða eiginfjárstöðu í fasteign, um 26% færri en árið 2017. Eiginfjárstaða þeirra í fasteign var að meðaltali neikvæð um 6,6 millj. kr. árið 2018 sem er aukning frá fyrra ári um 1,2 millj. kr. Til samanburðar hækkaði heildarfasteignamat á landinu öllu um 14,8% milli áranna 2017 og 2018. Eigið fé fjölskyldna árið 2018 var alls 4.744 milljarðar kr. og jókst um 15,6% á milli ára sem er minni hækkun en árið 2017 þegar eigið fé jókst um tæp 23% milli ára. Þegar þessi skuldastaða er skoðuð kemur í ljós að hún er betri en hjá nokkurri annarri Norðurlandaþjóð. Það er vert að vekja athygli á því hversu hröð þróunin hefur verið á undanförnum árum. Ég er fullviss um að þær breytingar sem urðu þegar boðið var upp á að hægt væri að nýta hluta af séreignarsparnaði til að greiða af íbúðalánum hafi verið stórt og jákvætt skref í þessari þróun. Styrk efnahagsstjórn og lækkandi vextir hafa einnig verið stór þáttur í þeirri jákvæðu þróun sem við sjáum í tölum Hagstofunnar síðustu ár.
Forseti. Mér finnst svolítið gaman að vera hér sem spariþingmaður, eins og sumir kalla það. En það sem maður finnur strax þegar komið er inn á þingið er að það yfirtekur allt líf manns og gerir það strax, þótt manni finnist maður eiginlega ekki vera að gera neitt hérna. Það fyrsta sem fær að fjúka er daglega hreyfingin. Númer tvö er kvöldmatur og samvera í lok dags með fjölskyldunni. Númer þrjú er góður nætursvefn. Eftir hrunið 2009–2013 var hægt að afsaka mjög marga kvöldfundi og alls konar rugl hérna og vinnu allan sólarhringinn með aðstæðunum. Það var mikið kaos. Við vorum að slökkva elda og vorum í rústabjörgun alla daga, eins og ég er viss um að forseti man vel. Engu að síður setti þáverandi forseti á fót starfshóp um fjölskylduvænt Alþingi. Á hann var aðallega minnst á kvöld- og næturfundum þegar fólk var komið með svefngalsa enda þótti þetta mikill brandari. En kannski er kominn tími til að endurvekja þann ágæta starfshóp. Ég var hér í gær fram á kvöld og ég er ekki að kvarta yfir því. Mér fannst það alveg ljómandi skemmtilegt. Fyrir mig er þetta svolítið eins og undarlegt orlof frá mínu daglega lífi. Ég hef hins vegar áhyggjur af öðrum þingmönnum sem hér sitja og eru ekki bara þingmenn eina viku á ári heldur 52 vikur á ári. Almenningur heldur að hér sé lítið verið að vinna og þingmenn séu alltaf í fríi, en það er ekki þannig. Í gær var m.a. rætt um styttingu vinnuvikunnar, sem mér fannst líka brandari, því að margir sem töluðu um það voru hérna í 10–12 tíma, sumir jafnvel lengur. Þegar heim var komið átti svo eftir að gera ýmislegt eins og að svara tölvupósti og undirbúa næsta dag. Þessu þarf að breyta. Ég hvet þingmenn til að skipuleggja störf sín betur, forgangsraða öðruvísi. Þið sem eruð hér eru þau einu sem geta breytt Alþingi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að ræða með okkur þetta mikilvæga málefni og eins að vísa til skýrslu ráðherra um nýjar aðferðir við orkuöflun sem ég lagði fram skýrslubeiðni um fyrir margt löngu og kom út í nóvember 2018. Ég vona að sem flestir þingmenn hafi getað gluggað í hana. Þar er fjallað nokkuð ítarlega um nýja kostinn sem verður æ fyrirferðarmeiri í umræðu og leyfisumsóknir til rannsókna vítt og breitt um landið, þ.e. vindorkuna. Vindorkan er afar sveigjanlegur orkukostur. Hægt er að vera með smávindmyllur upp á 1–10 megavött eða eitthvað slíkt, nokkrar saman eða jafnvel eina eða tvær, og stóra vindorkugarða sem hver framleiðir afl upp á 100–200 megavött eða meira. Hagkvæmnin er orðin allgóð og batnar tiltölulega hratt. Auk þess snýr tilraunarekstur ofan Búrfells að ýmsum rannsóknum á þessu sviði og hann sýnir að nýtni vindmylla er góð og reksturinn hagkvæmur. Þar eru tvær myllur sem stendur. Vindorkan er tæknilega vel þróuð en það er allmargt sem þarf að skoða í kjölinn og ákvarða eða endurbæta ef þörf er á. Ef við horfum hingað heim vil ég fyrst nefna lagaumbúnaðinn utan um allt ferlið frá því að hugmynd að vindorkuveri er sett fram af virkjunaraðila, allt það ferli, þá að kröfum til tillögu sem á að skoða. Það þarf að setja slíkum tillögum ákveðnar kröfur að mínu mati. Þar næst þarf að skoða hvernig skipulagsmálum í héraði er fyrir komið og hver tekur ákvarðanir um hvað. Því næst eru leyfisveitingar, bæði til rannsókna og byggingar virkjana. Svo kemur hlutdeild fyrirhugaðrar virkjunar í heildarskipulagi orkunýtingar á landinu, þá að matsskyldu umhverfisáhrifa virkjana yfir tilteknu lágmarki og loks flokkun virkjunarkosta hvað vind varðar samkvæmt lögum um verndar- og nýtingaráætlun frá 2011, þ.e. rammaáætlun eins og við köllum. Eru þessar stóru virkjanir þar eða ekki? Ef þetta er íhugað eru þetta ansi mörg og mikilvæg verkefni sem er búið að skoða að einhverju leyti. Til hefur verið samráðshópur, búið er að taka saman þessa skýrslu en það er margt eftir sem þarf að glöggva sig á og setja í heildrænt samhengi. Ég tel afar brýnt að beislun vindorku, sem getur komið til greina og hefur áhrif á aðrar virkjanafyrirætlanir, lúti lögum og skipulagi sem eru á forræði ríkisins í samvinnu við sveitarfélögin og í samræmi við bæði orkustefnu þegar hún kemur fram og orkuþörf í landinu hverju sinni, enda má segja að þessar virkjanir, þegar um er að ræða vindorkugarða, mæli sig á við stórar eða meðalstórar vatns- og jarðhitavirkjanir eða jafnvel mjög stórar virkjanir ef út í það er farið. Herra forseti. Ég tel ekki ásættanlegt að stór eða meðalstór vindorkuver rísi án samræmdrar skipulagningar, í sem allra stystu máli án samræmds heildarskipulags. Ég ætla heldur ekki að eyða tíma í að gera grein fyrir margs konar álitamálum í þessum efnum sem ég hef skoðanir á en spyr þess í stað hæstv. ráðherra orkumála um í grunninn þrjú atriði. Í fyrsta lagi hvernig hún sjái samhengið á milli rammaáætlunar ásamt heildarskipulagi orkunýtingar í landinu og vindorkuvera. Í öðru lagi hvernig samvinnu skuli háttað milli Alþingis, ríkisvalds og sveitarfélaga við að tryggja sjálfbærni þessarar orkuvinnslu þannig að þolmörk séu virt, þolmörk náttúrunnar, samfélaga og í efnahagslegu tilliti. Í þriðja lagi hvort og hvernig hún sjái upplýsingar um lífsferilsgreiningar eða heildarvistspor vindorkuvera í samanburði við aðra kosti, hvort þessi samanburður skuli tekinn með í myndina þegar verið er að taka ákvarðanir um svona orkuver. Ég gæti nefnt fleira. Ég sá mjög dapurlegar fréttir um fugladauða í Noregi, yfir 100 hafernir höfðu dáið á tilteknu tímabili eða farist í vindmyllum, það er því að mörgu að hyggja. Ég ætla ekki að spyrja um þetta atriði, þá er komið of langt út fyrir efnið í bili, en býst við góðum og gagnlegum umræðum.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að setja á dagskrá Alþingis sérstaka umræðu um vindorku og vindorkuver. Þau mál hafa verið í deiglunni að undanförnu og það er gagnlegt að taka þau til umfjöllunar á Alþingi. Ég mun leitast við að svara þeim spurningum sem hv. þingmaður hefur lagt fram í þremur liðum. Í fyrsta lagi varðandi spurningu um samspil rammaáætlunar og vindorku er sú lykilspurning til meðhöndlunar í sérstökum starfshópi á vegum umhverfis- og auðlindaráðuneytis, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis. Rök hafa verið færð fyrir því að hin hefðbundna málsmeðferð laga um rammaáætlun eigi ekki nægilega vel við um vindorkukosti og ástæður þess eru nokkrar eins og þær að sem auðlind er vindurinn nokkurn veginn óþrjótandi, sérstaklega hér á landi, ólíkt öðrum orkukostum og takmarkast helst af landrými. Vindurinn er ekki staðbundinn orkukostur heldur er hægt að hagnýta hann á flestum stöðum landsins. Vindorkuver krefjast mun minni undirbúningstíma og rannsókna en hefðbundnir orkukostir og fljótlegt er að reisa og taka niður slík mannvirki. Vindorkuver hafa í för með sér minna og óafturkræft rask að mestu en hefðbundnari orkukostir og með hliðsjón af þeirri sérstöðu vindorkunnar er nú til skoðunar hvort og hvernig hún geti sætt annarri málsmeðferð innan eða utan rammaáætlunar en hinir hefðbundnu orkunýtingarkostir. Ég held að í þessum efnum getum við tekið mið af því hvernig nágrannaþjóðir okkar hafa nálgast sama viðfangsefni. Í Noregi var fyrr á þessu ári kynnt kortlagning landsvæða til nýtingar vindorku þar sem skilgreind eru þau svæði sem þykja henta vel fyrir nýtingu vindorku og á hvaða svæðum forðast ætti slíka starfsemi. Slík aðferðafræði byggist á því að svæðum er forgangsraðað með heildstæðu mati sem tekur til umhverfis-, samfélags- og kerfislegra þátta með það að markmiði að vindorka sé nýtt á þeim svæðum þar sem sátt hefur náðst um staðsetninguna og þar sem aðstæður henta. Með töluverðri einföldun má alveg segja að við höfum farið svipaða leið hvað varðar sjókvíaeldi svo við tökum annað dæmi. Slík kortlagning felur í raun í sér opinbera stefnumótun um nýtingu vindorku og er að mínu mati mikilvægt að sveitarfélög hafi aðkomu að þeirri vinnu. Hluti vinnunnar felst í að ákvarða hvaða þættir eigi að vera ráðandi við kortlagningu landsvæða. Til álita koma þættir eins og veður og vindafar, áhrif á fugla og umhverfi, tengingar við flutningskerfi raforku, víðerni, nálægð við ferðamannastaði eða íbúabyggð, menningarminjar, samfélagsáhrif og ýmislegt fleira. Í Noregi var unnið vindorkukort út frá 21 þætti, svo dæmi sé tekið. Þegar stefnumótun í formi vindorkukosts liggur fyrir er að mínu mati nærtækt að hún hljóti formlega umfjöllun og samþykki á Alþingi, t.d. í formi þingsályktunar, og slíkt vindorkukort gæti einnig verið hluti af landsskipulagsstefnu. Það er sömuleiðis í sérstakri skoðun. Í framhaldi af því gætu opnast möguleikar á að einfalda leyfisveitingaferli þeirra kosta sem falla innan skilgreindra nýtingarsvæða. Þetta er það sem starfshópur ráðuneytanna þriggja vinnur nú að því að formgera og mun skila tillögum fyrir áramót. Ég bind vonir við að þá verðum við komin með skýrari línur og að skynsamleg þróun í nýtingu vindorku á Íslandi strandi ekki lengur á óvissu um hvernig fara eigi með þennan orkugjafa með tilliti til rammaáætlunar. Í öðru lagi varðandi spurninguna um þolmörk náttúru og samfélaga er einmitt kjarninn í þeim hugmyndum um kortlagningu svæða sem ég var að reifa að hún verði unnin á grundvelli heildstæðs mats sem tekur jafnt til umhverfislegra, samfélagslegra og kerfislegra þátta og að sjálfbærni og þolmörk náttúru og samfélaga hljóti að vera hluti af slíku mati. Hérna getum við enn lært af því hvernig Noregur og Skotland hafa unnið sína stefnumótun og áætlanir um vindorku á grundvelli kortlagningar landsvæða og til þess þarf sem áður segir gott samráð og samvinnu við sveitarfélög og fleiri lykilaðila. Í þriðja lagi var spurt um heildarvistspor stórra raforkuvindmylla á grunni lífsferilsgreininga. Ég tel rétt að sá þáttur verði tekinn með í reikninginn og jafnframt að komið verði inn á þann þátt í þeirri langtímaorkustefnu sem nú er unnið að. Í tilfelli vindorku eru vistferilsgreiningar háðar stærð vindmylla, afkastagetu, líftíma og fjölda, en margar myllur vinna meira rafmagn en þeim fylgja einnig fleiri strengir, slóðar o.s.frv. Heildarumhverfisáhrif raforkuvinnslu með vindorku eru því háð hverju tilviki fyrir sig. Hafa ber í huga að það sama á við um aðra orkukosti. Mannvirki sem fylgja jarðvarma og vatnsafli hafa einnig sitt vistspor og hafa fjölmargar LCA-lífsferilsgreiningar verði gerðar hér á landi fyrir vatnsafl og jarðvarma nú þegar.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að hefja þessa umræðu um vindorku og fyrir að fá tækifæri til að taka þátt í þeirri umræðu. Vindorka hefur verið tiltölulega lítið nýtt hér á landi og er helst að menn þekki til Búrfellslundar þar sem tvær vindmyllur hafa verið starfræktar frá því í lok árs 2012. Þær eru 55 metra háar og hver spaði er 22 metrar á lengd og eru þeir því í 77 metra hæð í efstu stöðu eða töluvert hærri en Hallgrímskirkjuturn. Þessar tvær vindmyllur hafa getu til að framleiða rafmagn fyrir allt að 1.200 heimili. Í Skotlandi er nú þegar komið vindorkuver fyrir 7.000 megavött sem er meira en tvöfalt afl allra orkuvera á Íslandi og eru áætlanir um að auka það hratt upp í yfir 13.000 megavött. Herra forseti. Beislun vindorku hefur ótal marga kosti. Áhrif vindorkuvera á landslag og ásýnd lands eru mikil og sjónræn áhrif ná oft hundruð kílómetra frá staðsetningu þeirra og gætu haft áhrif á upplifun ferðamanna. Á móti kemur að vindmyllur eru afturkræfar og er unnt að færa landið til síns fyrra horfs og taka það til annarra nota. Áhrif vindorkuvera á fuglalíf hafa verið töluvert í umræðunni, sérstaklega í Noregi þar sem þær hafa höggvið stór skörð í stofn hafarna þar í landi. Þetta er eitthvað sem við verðum að íhuga vandlega og vanda staðarval og fara varlega yfir höfuð í þessum efnum. Sérfræðingar telja betra að byggja upp vindmyllugarða á fáum og vel völdum stöðum, og tek ég undir það, fremur en að dreifa þeim um allar koppagrundir. Á þetta ekki síst við með tilliti til fuglalífs. Herra forseti. Brýnt er að stjórnvöld marki stefnu í þessum efnum sem allra fyrst og setji vandaðan lagaramma um vindorkuver.
Herra forseti. Hvers vegna nýtum við Íslendingar ekki vindorku meira? Áhrif vindmylla eru afturkræf ólíkt áhrifum vatnsaflsvirkjana og jarðhitavirkjana og enginn útblástur óæskilegra efna er frá vindmyllum. Vindorkunýting bindur ekki hendur komandi kynslóða um nýtingu á landsvæðum. Helsta ástæða þess að vindorka hefur lítið verið nýtt hérlendis er að kostnaður við að framleiða rafmagn með henni hefur verið meiri en fyrir vatnsafls- og jarðhitavirkjanir og hingað til hefur ekki skort endurnýjanlega virkjunarkosti á Íslandi. Með þróun aðferða og bættri tækni verður vindorka sífellt raunhæfari valkostur. Það er samt að ýmsu að gæta, eins og hér hefur komið fram. Ekki er nóg að vindar blási af og til. Vindmyllur virka t.d. hvorki í logni né í of miklu roki. Hámarksafköst fást við stöðugan og nokkuð mikinn vindhraða. Tilraun Landsvirkjunar með uppsetningu vindmylla norðan við Búrfell sýnir þetta glöggt. Raforkuvinnslan verður mest yfir vetrartímann þegar vindasamast er. Íslenska orkukerfið byggist að stóru leyti á miðluðu vatnsafli sem vinnur vel með ótryggri vindorkunni. Það er vindasamara á Íslandi en í flestum löndum sem við berum okkur saman við. Því framleiðir vindmylla á Íslandi meiri orku árlega en mylla af sömu stærð á landi annars staðar. Þróunin er hröð í uppbyggingu vindmyllugarða úti um allan heim. Skotland er land sem við getum borið okkur saman við í þessum efnum. Danir voru að taka í notkun vindmyllugarð sem gæti framleitt rafmagn fyrir öll íslensk heimili og meira en það. Það eru ýmis álitamál sem taka verður tillit til við uppbyggingu vindmyllugarða, svo sem sjónmengun, hljóðmengun og áhrif á dýralíf, en kostirnir eru margvíslegir. Rafmagn framleitt með vindmyllum gæti orðið góð viðbót við þá rafmagnsframleiðslu sem er fyrir hendi hér á landi.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, fyrir að vekja máls á þessari umræðu og fyrir að fá að taka þátt í henni. Áhugi einkafjárfesta á að fjárfesta í vindorkuverum og smærri vatnsaflsvirkjunum hér á landi fer vaxandi. Það kemur varla á óvart enda felast mikil tækifæri í þróun á endurnýjanlegum orkugjöfum á Íslandi. Landfræðileg lega Íslands er einstök með tilliti til nýtingar á vindorku og ekki skortir hér landsvæði sem eru opin fyrir vindi enda eru sum einstaklega hagstæð í því samhengi. Orkustofnun hefur bent á að mikil umframeftirspurn sé eftir raforku á Íslandi og að brýnt sé að huga sérstaklega að lagarammanum um nýtingu vindorku og á það sérstaklega við um skilgreiningu á vindorkugörðum og vindbúum. Reyndar hefur Landsvirkjun líka bent á að vindorkuverkefni eru líkleg til að taka fjórum til sjö árum lengri tíma á Íslandi samanborið við nágrannaþjóðir. Ljóst er að fara þarf betur ofan í undirbúning vindorkuverkefna. Á 148. þingi barst svar við skriflegri fyrirspurn minni til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um vindorku og hvort unnið hefði verið að því að setja sérstök lög eða reglugerð um vindorkugarða eða vindmyllur til raforkuframleiðslu. Í svari ráðherra er vísað í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að setja þurfi lög um vindorkuver og vinna með sveitarfélögum leiðbeiningar um skipulagsákvarðanir og leyfisveitingar. Nágrannaþjóðir okkar hafa mikla reynslu af uppbyggingu á vindorku, t.d. Skotar, en reynsla þeirra sýnir að uppbygging vindorku hefur til að mynda ekki áhrif á ferðamennsku þar í landi. Orkustofnun bendir á að skilyrði til nýtingar vindorku sé mikilvægasti þátturinn þegar ákveða á staðsetningu vindorkuvers. Þá skiptir nálægð við flutningskerfi og flutningsgeta þess á raforku einnig miklu máli varðandi staðarval. Ljóst er að í mörg horn er að líta í þessu sambandi og því mikilvægt að stjórnvöld móti viðeigandi lagaumgjörð og reglur þar sem hagsmunir samfélagsins og sjálfbærni eru hafðir að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu. Það er gleðilegt að við getum farið að ræða orkumál á jákvæðari nótum en við höfum þurft að venjast síðustu mánuði. Áðan var spurt hvers vegna við nýttum ekki vindorku meira. Það eru nokkrar ástæður fyrir því. Ein er sú að hún hefur einfaldlega verið mjög dýr þar til tiltölulega nýlega, en kostnaðurinn við það að framleiða rafmagn með vindorku hefur lækkað gríðarlega síðustu ár og er þetta eitt af stærstu sóknartækifærunum þegar kemur að orkuskiptum, að skipta úr óumhverfisvænum orkugjöfum yfir í umhverfisvæna. Hinn kosturinn sem er líka í gríðarlegri uppsveiflu á heimsmælikvarða er sólarorka. Eins og kannski hv. þingmenn þekkja er það ekki endilega fýsilegasti kosturinn á Íslandi sökum staðsetningar þess á plánetunni okkar, en vindorkan hlýtur hins vegar að eiga hér mjög ríkulegan sess. Hin ástæðan fyrir því að við höfum ekki nýtt vindorku jafn mikið og við myndum vilja er auðvitað sú að stjórnsýslan hefur ekki verið viðbúin því, myndi ég segja, eða þannig túlka ég það efni sem ég hef komist í hingað til um það. Það er jákvætt að heyra samhljóminn frá hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra í því hvernig næstu skref beri að taka um það. Mér þætti satt best að segja áhugavert að taka aðra svona umræðu þegar fyrir liggja niðurstöður ráðuneytanna þriggja sem skila núna um áramótin samkvæmt áætlun, ef ég skil rétt, og sér í lagi þá auðvitað að sjá hvaða þingmál munu koma í kjölfarið sem ég geri ráð fyrir að sé þörf á. Ég hef heyrt út undan mér að það sé meira að segja ekki alveg sameiginlegur skilningur allra á því nákvæmlega hvernig lagabókstafurinn í kringum þetta sé sem eitt og sér flækir mál og þá er erfitt og hægfara að fara í viðamikið verkefni ef stjórnsýslan og lagaumhverfið gerir ekki ráð fyrir þeirri starfsemi. Það verður mjög gleðilegt að sjá þetta vonandi breytast á næstu misserum. Einnig fagna ég samstöðunni sem ég sé í umræðunni á því að nýta þennan kost meira en við höfum gert til þessa.
Frú forseti. Ég tek undir með öðrum þingmönnum hér og fagna þessari umræðu. Það er ánægjulegt líka að heyra þann samhljóm sem er í þingsal. Hagnýting vindorku hlýtur eðli máls samkvæmt að vera mjög ákjósanleg fyrir okkur Íslendinga. Þetta er sennilega ein sú orka sem við höfum helst til of mikið af sem fer þá vel á í þessu samhengi. Það er mjög mikilvægt að um þetta sé mótuð lagaumgjörð þannig að það sé skýrt hvernig við hyggjumst þá byggja upp. Við þekkjum mætavel að hagnýting vindorku með vatnsafli getur farið ákaflega vel saman, en það þarf auðvitað að huga að sjálfbærni hér eins og annars staðar og huga að umhverfisáhrifum og að við förum ekki fram í neinum asa eða gerum afdrifarík mistök meðan við erum að feta okkur inn á þá slóð. Mér finnst ánægjulegt að heyra að það er samhljómur um að við eigum klárlega að hagnýta þennan kost. Þetta er umhverfisvænn orkukostur sem gnótt er af hér á landi. Það er ekkert launungarmál að skoðanir innan þessarar ríkisstjórnar til hagnýtingar orku yfir höfuð eru æðimisjafnar. Ég vona að í mótun nauðsynlegs lagaumhverfis gerum við ekki sömu mistök og við höfum lent í með rammaáætlun sem er einfaldlega hægt að segja að sé orðin ónothæft tæki eins og hún er í dag. Við erum strand og búin að vera strand í mörg ár í rammaáætlun út af eilífum deilum með það tæki sem það átti að vera til fyrirsjáanleika, bæði varðandi nýtingarsjónarmið en ekki síður verndarsjónarmið. Þann hnút verðum við að leysa. Vonandi verður eitthvað að frétta af áformum ríkisstjórnar hvað varðar það hvernig við komumst áfram með vinnuna í kringum rammaáætlun en ég vona svo sannarlega að við mótun lagaumhverfis um hagnýtingu vindorkunnar komum við okkur ekki í sömu vandræði og við höfum gert með rammaáætlun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í henni. Við erum að ræða vindorku og þar þurfum við að stíga mjög varlega til jarðar vegna þess að við þekkjum vindorkuna upp úr hafinu fyrir ofan Búrfell. Ég hef skoðað það sérstaklega og þar erum við að tala um virkjun eða vindmyllu sem er 77 metrar, þ.e. þegar hún er í hæstu stöðu er hún á við Hallgrímskirkjuturn. Því miður er í dag komið tvöfalt eða að nálgast þrefalt stærra skrímsli, eins og ég myndi segja að mörgu leyti, af því að það er ekki orðin nein smásmíði þegar þetta fer nálægt 200 metraum. Því miður skilst mér líka að einmitt svona stórar vindmyllur valdi fugladauða í Noregi, á örnum þar. Þess vegna verðum við að stíga varlega til jarðar og við verðum að sjá til þess að náttúran njóti vafans. Við getum ekki leyft okkur að hunsa fuglalíf. Það er líka annað í þessu sem er mjög gott við vindmyllu sem ég var að skoða í sambandi við vindmylluna upp á Haki. Hún skilar mjög góðu rafmagni á veturna þegar er lágmarksframleiðsla í vatnsbúskapnum og síðan eru sumrin betri en þá er fuglalífið meira. Þetta er samspil sem við verðum að hugsa út í og þess vegna segi ég að við verðum að passa upp á að náttúruverndin sé höfð að leiðarljósi. Á sama tíma og þetta er vistvæn orka sem er nauðsynleg verðum við að sjá til þess að það sé gert í sátt við náttúruna.
Forseti. Mér finnst þetta góð og mikilvæg umræða og ég fagna því alltaf þegar við ræðum orkumál í þessum sal. Að mínu viti er orkan lykillinn að sjálfbærni þegar kemur að kolefnisjöfnun og svo ótal mörgu öðru. Þar kemur vindorkan inn. Hún hefur verið til umræðu í starfshópi um mótun orkustefnu og mér hefur stundum þótt þegar við ræðum ákveðna hluti er varða vindorku - og hefur svo sem heyrst í fjölmiðlum vitnað í ýmsa sérfræðinga hvað það varðar - að ákefðin í að nýta hana sé svo mikil að það er eins og sumir óttist að það muni lægja fyrir fullt og allt á Íslandi innan tíðar. Þess vegna er ég sérstaklega ánægður með það hvernig ríkisstjórnin hefur haldið á þeim málum, skipað starfshóp þriggja ráðuneyta sem skoðar hvernig rétt sé að nýta þennan orkukost, tengingu við landsskipulag o.s.frv. Þau sem hafa skoðað útfærslur á hugmyndum um vindmyllulönd á hafinu hafa einnig séð að með því að vanda sig aðeins, staldra við og hlusta á athugasemdir hefur sú hugmynd tekið algjörum stakkaskiptum. Það þarf að vanda til slíkra verka. Yfir og allt um kring í þessu er kolefnishlutleysi og ekki bara það heldur neikvæður kolefnisbúskapur sem við þurfum að fara í þar sem við bindum meira en við losum. Þess vegna þarf í mínum huga að horfa á sjálfbærni hvers einasta virkjunarkosts. Þar eru vindmyllur ofarlega á blaði en einnig alls orkukerfis okkar. Það að virkja vindinn í framleiðslu sem kemur sér illa fyrir kolefnisbúskap þjóðarinnar er ekki gott skref en að nýta vindorku sem aðra orku í að bæta kolefnisbúskapinn er alltaf gott skref.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka málshefjanda fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu. Ég hygg að við ræðum hér mjög mikilvægt mál sem er hvernig við Íslendingar ætlum að standa að nýtingu vindorkunnar hér á landi. Mig langar að vitna í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur þar sem fram kemur, með leyfi forseta: „Setja þarf lög um vindorkuver ásamt því að vinna með sveitarfélögum leiðbeiningar um skipulagsákvarðanir og leyfisveitingar.“ Ríkisstjórninni er svo sannarlega umhugað um málið enda er þetta stórt mál. Ég er einn þeirra sem sitja í orkustefnunefnd þar sem mikil vinna hefur verið unnin síðan um mitt síðasta ár. Ég tel að eitt stærsta mál orkustefnunefndar sé einmitt að móta sýn á hvernig standa eigi að nýtingu vindorku hér á landi. Hér er einstakt tækifæri til að taka frumkvæði í því hvernig eigi að byggja upp orkunýtingu með vindorku. Nú er að skapast sú mynd af nýtingu vindorku að kostnaður við framleitt megavatt hefur lækkað um helming á undanförnum tíu árum. Reiknað er með að kostnaðarfallið lækki enn frekar á næstu örfáu árum þannig að staðan verði hér innan fárra ára með þeim hætti að orka framleidd með vindi verði á pari við okkar hagstæðustu kosti í vatnsafli. Komið hefur í ljós að stór tækifæri eru í vindorkunni hér á landi. Meðalnýting vindmyllanna hefur verið um 50% á meðan hún er talin vera um 28% á heimsvísu. Samspil vatnsafls og vindafls gefur okkur Íslendingum gríðarlega mikla möguleika á að nýta betur og hámarka nýtingu á orkuauðlindum þjóðarinnar. Ég fagna þessari umræðu og færi málshefjanda kærar þakkir fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál í þingsal.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að hefja máls á þessu málefni. Fjárfestar fara mikinn á Íslandi um þessar mundir og hver áætlunin á fætur annarri skýtur upp kollinum um vindmyllugarða þar sem beisla á sem mest af þeirri orku sem landið okkar fagra eða vindurinn hefur upp á að bjóða. Síðast voru u.þ.b. 27 vindmyllur sem setja á upp í landi Sólheima í Laxárdal og eiga lægstu myllurnar að tróna 150 metra upp í loft, þ.e. rúmlega tvo Hallgrímskirkjuturna. Þær vindmyllur bætast þá við þær 59 vindmyllur sem fyrirhugað er að rísi í Garpsdal og á Hróðnýjarstöðum. Íslendingar eru óvanir vindmyllum nema þá frá útlöndum, enda hefur ekki farið mikið fyrir þeim á Íslandi nema sem hluti af tilraunaverkefnum. Sú staðreynd að nú eru 86 vindmyllur í pípunum kann að vekja furðu og margur veltir því eflaust fyrir sér hvers vegna þessi mikli áhugi hafi vaknað sem aldrei fyrr. Þá kemur hinn snjalli fjárfestir við sögu, hvernig hann tengir saman pólitíkina á Íslandi og fjárfestingarmöguleika og fær út mikinn hagnað. Markmiðið með fjárfestingum er að þær séu arðbærar og skili sem mestum hagnaði til fjármagnseigenda. Vissulega eru margar leiðir til að ná því markmiði, veita örugg lán, kaupa frambærileg fyrirtæki eða fjárfesta í innviðum landa eins og orkuauðlindum. Kosturinn við orkuauðlindirnar er hins vegar að þær eru örugg fjárfesting. Hæstv. forseti. Þá verður að taka með í reikninginn að á Íslandi hefur orkuverð alla tíð verið nokkuð lágt í samanburði við önnur lönd og því hefur ekki reynst ábatasamt að fjárfesta í orkuframleiðslu hér á landi þar sem virkjanir og vindmyllur eru dýrar og því tekur langan tíma að greiða þau lán upp og fá upp í kostnað en fjárfestar fara nú af stað [[Forseti hringir.]]og sjá sennilega mikla hagnaðarvon í þessu í framtíðinni.
Forseti. Við ræðum vindorku sérstaklega. Mig langar að tala samt svolítið um endurnýjanlega orku. Vindorkan er náttúrlega hluti af því og það sem er gleðilegt núna er að loksins hefur verð á vindorku og öðrum endurnýjanlegum orkugjöfum lækkað mjög mikið. Tækninni í þessum geira fleygir mjög hratt fram sem er náttúrlega vegna hnattrænnar hlýnunar og minni eftirspurnar eftir mengandi orkugjöfum. Nú er svo komið að ódýrasta raforka í heimi er úr vindorkugörðum á landi í Kína og Bandaríkjunum. Það eru gleðitíðindi. Hér á landi höfum við búið þannig að við höfum verið með fjölmarga möguleika þegar kemur að endurnýjanlegum orkugjöfum og við ættum algjörlega að fylgjast með vindorku og þróuninni þar. Ef við ætlum að virkja meira held ég að það væri góður kostur þótt margt þurfi að taka til umfjöllunar þar líka. Kannski er það skásti kosturinn vegna þess að vindmyllur eru afturkræfar en við höfum mörg líka áhyggjur af raski á fuglalífi. Ég held að við þurfum líka að spyrja okkur hvort við á Íslandi sem höfum yfirleitt allt til alls þurfum meiri orku. Þurfum við fleiri virkjanir hér á landi, hvernig svo sem þær eru? Er kannski bara nóg komið?
Virðulegi forseti. Hér ræðum við brýnt mál, mikil tækifæri í nýtingu orku, vinds, belgings, gusts, golu, strekkings og steytu, hvort sem það er hafátt eða landátt. Að sama skapi er mikil áskorun að velja vindorkuverum stað í sátt við samfélag og náttúru. Þar að auki munum við væntanlega horfa í vaxandi mæli á heildarvistspor framkvæmda og bera t.d. saman heildarvistspor mismunandi kosta við orkuöflun. Þekking mín á virkjun vindorku ristir ekki djúpt en ég tel einmitt mjög mikilvægt að við ræðum kosti og áskoranir við nýtingu vindorkunnar sem víðast í samfélaginu. Þessi umræða hér er liður í því og vil ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni frumkvæðið. Leiðbeinandi samantekt Skipulagsstofnunar um skipulag og vindorkunýtingu er góður grunnur undir umræðu eins og þessa. Æskilegt er að umræða um skipulag fari fram sem víðast áður en samfélögin þurfa að taka afstöðu til einstakra umsókna. Spurningar Skipulagsstofnunar ganga út á að fólk velti m.a. eftirfarandi fyrir sér: Er raforka ótrygg eða orkuskortur í byggðarlaginu eða á svæðinu? Koma aðrar leiðir til orkuöflunar jafnt eða frekar til álita? Gefur vindorkunýting tækifæri til nýrrar verðmætasköpunar í byggðarlaginu eða á svæðinu? Eru landfræðilegar aðstæður hagstæðar eða óhagstæðar fyrir nýtingu vindorku með tilliti til náttúruverndar, víðerna og víðsýnis? Er núverandi eða fyrirhuguð landnýting líkleg til að fara vel eða illa með vindorkunýtingu? Eru aðstæður mismunandi í ólíkum hlutum sveitarfélags? Hvernig eru tengingar við flutningskerfi raforku? Fleira mætti telja til. Ég hef miklar væntingar til þeirrar vinnu sem nú fer fram hjá stjórnvöldum og ráðherra fór yfir í upphafi umræðunnar því að við þurfum bæði skýrari stefnu og lagaramma á þessu sviði.
Virðulegi forseti. Mig langar að útvíkka málið aðeins. Við ræðum við vindorku og endurnýjanlega orkuframleiðslu. Það er einn vinkill í baráttunni gegn loftslagsbreytingum sem er stærsta baráttan sem við höfum staðið frammi fyrir nokkurn tímann og vonandi sú stærsta sem við munum nokkurn tímann standa frammi fyrir vegna þess að ef hún verður miklu stærri en þetta er framtíðin ekki björt fyrir mannkynið. Hér og þar eru vonarglætur í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og þar á meðal einmitt uppgangur og vöxtur í framleiðslu á hreinum orkugjöfum eins og vind- og sólarorku. Aftur á móti er tvennt annað sem kemst ekki alveg jafn mikið að, annars vegar rafmagnstengingar. Eins og fólk þekkir á Vestfjörðum er oft talað um að það þurfi meiri orku og hana þarf líka að flytja á sinn stað. Hitt er síðan, þar sem hnífurinn stendur í kúnni og er stóra vandamálið, geymsla orku. Ein aðferð er í stöðugri þróun og eru núna komnar svolítið góðar fréttir, það er vetnisframleiðsla. Hún hefur þann galla að það kostar óskaplega mikla orku að búa það til. Maður fær ekki sömu orkuna úr vetninu og maður setur í það. Þetta er smátt og smátt að skána og eru komnar miklar fjárfestingar í iðnaðinn við að þróa þá tækni. Þegar því tvennu er blandað saman, vetnisframleiðslu sem er búin til úr vatni og orku og býr ekki til neinn koltvísýring, og hins vegar rafmagnsframleiðslu erum við komin á nokkuð græna grein þegar kemur að því að knýja farartæki sérstaklega og vélar sem við getum ekki með góðu móti notað rafmagn í, segjum flutningaskip eða flugvélar. Það er allt saman eitthvað sem er í framþróun þegar kemur að orkuframleiðslu. Áðan var spurt hvort við þyrftum meiri orku [[Forseti hringir.]]og svarið er: Já, við þurfum miklu meiri orku, við þurfum ofboðslega mikla orku, ekki bara til að knýja rafmagnið heima hjá okkur heldur líka til að búa til aðra orkugjafa sem við getum notað til að kljást við enn þá stærri vandamál en einfaldlega rafmagnið heima hjá okkur.
Virðulegur forseti. Við erum enn að ræða um vindorku og ég vil benda á að Flokkur fólksins hefur lagt fram lagafrumvarp um umhverfisáhrif. Það er þskj. 90, 90. mál, um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000. Þar leggjum við til að öll vatnsorka þar sem uppsett rafafl er 200 kílóvött eða meira og vindorka sem er með um 2 megavött eða meira fari í umhverfismat og framkvæmdamat. Við verðum að passa okkur líka af því að þróunin er svo hröð að við getum ekki í sjálfu sér byggt upp rosalega vindmyllugarða á Íslandi, vegna þess að ef við eigum að velja rétta staði er það við vatn eða sjó. Þar er yfirleitt mesti vindurinn og kannski minnstu áhrifin en ég verð að segja eins og er að þegar maður sér stóra vindmyllugarða erlendis eru þeir forljótir. Þeir eru lýti á umhverfinu og mér hugnast t.d. ekki sú tilhugsun að setja upp svakavindmyllugarð á sunnanverðum Vestfjörðum, akkúrat þar sem arnarhreiður eru hvað flest. Ég segi fyrir mitt leyti að við verðum að sjá til þess að þegar svona mat fer fram sé það gert á þeim stað þar sem það veldur minnstum skaða á náttúru og fuglalífi.
Frú forseti. Þegar kemur að lokum þessarar umræðu ber að þakka öllum sem hafa tekið þátt og hæstv. ráðherra sérstaklega. Það er ánægjulegt að sjá jákvæðni í garð vindorku sem fyrsta skref. Það er heilmargt eftir, eins og ég nefndi. Það sem ég vil ekki sjá er einhvers konar kapphlaup án ramma, kapphlaup fyrirtækja og sveitarfélaga við að afgreiða fullt af vindorkugörðum inn í skipulag. Það þarf að hægja á og koma böndum yfir þennan góða orkukost. Svo langar mig að benda á eitt, það er mjög mikilvægt að hlutfall vindorku í heildarorkuframleiðslunni sé hverju sinni skilgreint. Af hverju er það? Það er vegna þess að ekki er hægt að stjórna flutningi raforku ef höfuðáhersla er lögð á vindorku annars vegar og jarðhitaorku hins vegar af því að það er ekki hægt að regúlera, sem menn kalla, flutninginn nema hafa mjög stöðuga en stillanlega orkuframleiðslu og það eru auðvitað vatnsvirkjanir. Þetta verður alltaf að vera bland í poka og það verður að vera mjög vel skilgreint hvert hlutfallið er af heildinni hverju sinni. Varðandi skilgreind svæði langar mig að benda á að grunnúttekt Einars Sveinbjörnssonar veðurfræðings er til þar sem er búið að flokka landið í heppileg vindorkusvæði. Svo þarf auðvitað að taka tillit til ótal annarra þátta þegar verður farið að ákvarða hvað megi nota og hvað ekki. Sjónmengun og fugladauði eru hlutir sem þarf að taka tillit til og varðandi afturkræfnina langar mig að minna á að þetta er inngrip í náttúruna. Það eru lagðir burðarvegir, það eru búin til hífingarplön og síðast en ekki síst er losun frá öllu ferlinu, frá því að vindmyllur eru búnar til og þangað til búið er að setja þær upp. Það er ekki stórt vistspor meðan þær eru í rekstri [[Forseti hringir.]]en svo aftur þegar þeim er fargað.
Frú forseti. Ég þakka þeim sem tóku þátt í umræðunni. Ég verð líka að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa nefnt sérstaklega að samstaðan í grundvallaratriðum er töluvert meiri en ég hafði áttað mig á eða leyft mér að vona. Auðvitað snýst þetta alltaf um útfærslu eins og í öllum málum og við munum hafa ýmsar skoðanir á því. Í þessu felast mikil tækifæri þegar ég heyri hvernig umræðan um slíka orkuframleiðslu er. Hún er töluvert ólík umræðu um aðrar aðferðir og ég held að það séu tækifæri í því fyrir Alþingi. Mig langar að nefna sömuleiðis samspilið, sem hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á og fleiri, vindorkunnar við vatnsaflið. Við sóum í dag of miklu rafmagni og getum með uppbyggingu vindorku komið í veg fyrir þá sóun eða minnkað hana a.m.k. töluvert og náð þannig meiri nýtingu vegna þess hversu vel vindorkan vinnur með vatnsaflinu. Mig langaði að lokum að setja hlutina aðeins í samhengi af því að nefnt var áðan hvar regluverkið ætti heima, þ.e. er þetta þá sérstaklega innan rammalöggjafarinnar? Mér finnst mikilvægt að þetta fari ekki inn í rammann sem plaggið sem við leggjum hér fram, enda hefur okkur ekki tekist að afgreiða það sómasamlega í allt of langan tíma. Þess vegna finnst mér ekki koma til greina að þetta fari inn í það plagg heldur þurfi það að vera í sérstöku regluverki og einhvers konar sérstökum farvegi þrátt fyrir að það eigi að einhverju leyti heima undir lögum um vernd og nýtingu orkukosta.
Virðulegur forseti. Þingflokkur Pírata greiðir atkvæði gegn þessari flýtimeðferð á máli sem hefur skerðandi áhrif á borgararéttindi sem varin eru í stjórnarskrá Íslands þar sem ekki hefur verið gefinn neinn umsagnarfrestur. Málið hefur ekki notið nokkurs samráðs við hlutaðeigandi, og hlutaðeigandi félög sem njóta félagafrelsis hafa ekki einu sinni verið látin vita af því að um þau eigi þessi lög að taka gildi í dag. Af því leiðir að þingflokkur Pírata greiðir atkvæði gegn því að réttindi borgaranna séu sett í jafn mikinn ruslflokk og meðferð þessa máls ber vitni um.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum, um sölu haldlagðra og kyrrsettra eigna, muna og fleira. Þetta er nefndarálit frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Áslaugu Jósepsdóttir og Rögnu Bragadóttur frá dómsmálaráðuneyti. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Frumvarpið er liður í því að bregðast við tilmælum alþjóðlega fjármálaaðgerðarhópsins FATF, Financial Action Task Force, sem gerði úttekt á vörnum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka á árinu 2017, en Ísland er aðili að FATF. Frumvarpinu er ætlað að koma til móts við eitt þeirra atriða sem FATF gerði athugasemd við í úttekt sinni, þ.e. skort á reglum um hvernig eigi að meðhöndla muni og eignir sem hafa verið haldlagðar eða kyrrsettar af þar til bærum yfirvöldum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að frumvarpið sé mikilvægur liður í að styrkja íslenska löggjöf og framkvæmd þegar kemur að málaflokknum. Meiri hlutinn leggur til breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. Á eftir orðunum „sölu muna eða eigna“ í 2. efnismálsgrein 1. gr. komi: sbr. 1. mgr. 2. Fyrirsögn frumvarpsins verði: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum (sala haldlagðra og kyrrsettra eigna og muna).“ Jón Steindór Valdimarsson skrifar undir nefndarálit þetta með fyrirvara um að stuttur fyrirvari og hraði á afgreiðslu þessa máls og þar með sá tími sem nefndin hafði til að fjalla um málið endurspegli ekki þau vinnubrögð sem nefndin vilji hafa við umfjöllun og afgreiðslu mála. Nefndinni sé þó vorkunn þar sem miklir hagsmunir séu í húfi en átelja verði harðlega andvaraleysi og seinagang ríkisstjórnarinnar við undirbúning málsins. Anna Kolbrún Árnadóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir þetta rita sá sem hér stendur, Páll Magnússon, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, með fyrrgreindum fyrirvara, og Þórarinn Ingi Pétursson.
Virðulegi forseti. Ég geri stuttlega grein fyrir minnihlutaáliti á þskj. 205. Ég ætla að fara yfir þau atriði sem þar koma fram en vísa að öðru leyti til minnihlutaálitsins sjálfs. Í fyrsta lagi telur minni hlutinn þinglega meðferð á þessu máli hafa verið óviðunandi, eins og mér reyndar sýnist óumdeilt en menn bera fyrir sig nauðsyn. Í öðru lagi kom fram á fundi allsherjar- og menntamálanefndar að í ljós hefði komið að hraða þyrfti meðferð frumvarpsins þann 1. september sl., 2019. Í greinargerð frumvarpsins kemur aftur á móti fram að þetta hefði átt að vera orðið ljóst af skýrslu um úttekt FATF í apríl 2018, í fyrra. Þannig að minni hlutinn fær ekki séð að það hafi verið þörf á því að bíða svona lengi með þetta mál. Það hefði mátt leggja það fram miklu fyrr þannig að það fengi sómasamlega þinglega meðferð. En svo var ekki eins og frægt er orðið. Í þriðja lagi snýr frumvarpið að eignarrétti og það er stuttlega farið yfir það í greinargerð frumvarpsins hvernig það er talið standast ákvæði stjórnarskrárinnar um eignarrétt. Nú má vel vera að þau rök séu góð og gild en það vannst ekki tími til að fara yfir þau almennilega að mínu mati og engin rökræða átti sér stað um það og mér þykja rökin ekki sérstaklega sterk við fyrstu sýn. Vel má vera að þau gangi upp en þegar þinglega meðferðin er svona er ekki hægt að tryggja það með viðunandi hætti að áliti minni hlutans. Síðast en ekki síst vekur minni hlutinn athygli á því að umsagnaraðilar, þeir aðilar sem sóst var eftir sérstaklega að fá afstöðu frá, voru dómsmálaráðuneytið sjálft, héraðssaksóknari, lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, ríkislögreglustjóri, ríkissaksóknari og tollstjóri. Þetta eru allt aðilar sem komu að samningu frumvarpsins. Það hefði verið skrýtið ef þeir hefðu verið á móti því eða hefðu eitthvað við það að athuga. Við höfum ekki heyrt frá neinum aðilum sem gætu orðið fyrir þessari löggjöf, með réttu eða röngu. Við vitum ekkert um það, hvort sem það eru fjármálastofnanir eða hver annar. Ég veit ekki einu sinni hvaða aðilar það ættu að vera. Þinglega meðferðin einfaldlega náði ekki fram að ganga og enginn umsagnarfrestur var veittur, þar af leiðandi bárust engar innsendar umsagnir umfram þær sem var sérstaklega beðið um frá þeim sem sömdu frumvarpið eða tóku þátt í því. Vel má vera að þetta mál sé sauðmeinlaust og bara hið besta mál. Ég get ekki vitað það af svona þinglegri meðferð og minni hlutinn getur því ekki stutt málið að svo stöddu.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að sá flýtir sem er á afgreiðslu þessa máls er ekki til fyrirmyndar og er eitthvað sem þingið ætti að forðast í hvívetna. Hins vegar víkur hann sérstaklega að því hverjir hafi verið inntir eftir skoðun sinni af hálfu nefndarinnar. Þar nefnir hann þá aðila sem komu að samningu frumvarpsins og var haft samband við eftir embættismannaleiðum. Við fengum nefndarritara til að sjá um það. En það var engum meinað að leggja til gestakomur. Það var rætt á fundi allsherjar- og menntamálanefndar og þar man ég ekki betur en að þingmaðurinn sitji eins og sá sem hér stendur og mig langar að spyrja: Hvaða gesti lagði hv. þingmaður til að kæmu á fund til að rannsaka málið betur sem nefndin varð ekki við? Eða var það kannski þannig að hann, eins og við hin, lagði ekki til neinar gestakomur?
Virðulegur forseti. Það lá alveg fyrir að það ætti að samþykkja þetta mál fyrir miðnætti á morgun og þess vegna yrði ekki það umsagnarferli sem þarf til að svona mál fái viðeigandi meðferð. Ég stakk ekki upp á neinum gestum, það alveg rétt hjá hv. þingmanni, enda hafði ég hreinlega ekki tíma til þess að velta því fyrir mér hvaða gestir það ættu að vera. Við ræddum þetta aðeins í nefndinni. Hv. þingmaður er ekki ósammála því að þetta er eins skammur tími og hægt er að hafa til að samþykkja frumvarp yfir höfuð. Þannig að ég ætla bara, með fullri virðingu, virðulegi forseti, að hafna því að ég beri ábyrgð á vinnubrögðum við meðferð málsins. Það liggur alveg ljóst fyrir hver ber ábyrgð á þeim. Enn fremur, eins og segir í minnihlutaálitinu, þá hefur legið fyrir frá því í fyrra að það þyrfti að ráðast í þessar lagabreytingar samkvæmt skýrslu um úttekt FATF og þess vegna hefði þetta mál alveg getað fengið þá þinglegu meðferð sem það átti skilið. Nú vorum við í stjórnarandstöðunni beðin um svokallað gott veður af hæstv. forsætisráðherra til þess að þessi mál kæmust sem hraðast í gegn. Ég er sjálfur þannig gerður að ég vil helst ekki búa til vandamál. Ég vil leysa vandamál. Þegar ég sá fyrir mér að það væri algjörlega óhugsandi að þetta mál fengi þá þinglegu meðferð sem það ætti að fá gerði ég ekkert sem ég taldi að myndi tefja fyrir málinu en ég held að það sé alveg ljóst að ég gat ekki gert mér í hugarlund hvaða gestir það ættu að vera og jafnvel þótt við hefðum fengið einn eða tvo gesti hefði það ekki dugað. Það er alveg sama hvernig er litið á þetta. Þessi málsmeðferð einfaldlega dugar ekki til. Það er ástæða fyrir því að við erum með tveggja eða þriggja vikna umsagnarfrest á málum. Þegar mál varðar t.d. stjórnarskrá lýðveldisins, eignarrétt þar inni, þarf augljóslega slíkt ferli. Ég get alveg tekið við þessari pillu hv. þingmanns, ef pillu skal kalla, en ég frábið mér að bera ábyrgð á þinglegri meðferð þessa máls. Það er alveg ljóst hvar sú ábyrgð liggur. Hún liggur hjá ríkisstjórninni sjálfri.
Virðulegur forseti. Það er nú óþarfa viðkvæmni hjá þingmanninum að líta svo á að ég sé að varpa ábyrgð á meðferð málsins yfir á hann. En ég tek undir með þingmanninum, þessi málsmeðferð er engan veginn til fyrirmyndar. Svona á ekki að gera frumvarp að lögum. En í þessu tilviki var ákveðið - og nú vantar mig íslensku orðin fyrir „above our paygrade“ - á æðri stöðum í stjórnsýslunni, fyrir ofan okkur hv. þingmenn, að einmitt þetta mál fengi gott veður. Við hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson erum jafnsettir undir það. Það hefði örugglega verið hægt að láta sér detta í hug einhverja gesti sem hefðu varpað öðru ljósi á málið. Þingmaðurinn gagnrýndi ekki að við hefðum ekki kallað til neina gesti heldur að við hefðum kallað til einhliða sjónarmið frá fólki sem kom að samningu frumvarpsins. Það er góðra gjalda vert og þingmanninum hefði alveg eins og öðrum í nefndinni getað hugkvæmst einhverjir aðilar sem hefðu getað brugðist við með stuttum fyrirvara, annað eins hefur nú gerst á þingi, og mætt fyrir nefndina og komið sínum sjónarmiðum á framfæri. En það er ekki hægt að láta eins og sá möguleiki hafi engan veginn verið fyrir hendi í umfjöllun nefndarinnar. Það þykir mér bara ekki heiðarleg framsetning.
Virðulegur forseti. Á þeim skamma tíma sem við fengum veit ég ekkert hvaða gesti við hefðum átt að kalla til, ég bara veit það ekki. Þetta var þannig í gær að ég mætti á fund allsherjar- og menntamálanefndar og vissi ekki að málið yrði á dagskrá. Því hafði verið bætt við dagskrána skömmu áður. Ég hafði ekki tekið eftir því, ég hafði kynnt mér dagskrána of snemma. Ég nefndi það í upphafi fundarins í samskiptum mínum við formann nefndarinnar að ég hefði ekki lesið málið þar sem ég hefði ekki vitað að það væri á dagskrá fyrr en það var komið á dagskrá og gestirnir voru á leiðinni inn. Þannig var það. Í kjölfar þeirrar gestakomu veltum við fyrir okkur hvað gesti við ættum að fá. Ég verð að viðurkenna að ég er bara ekki betur gerður maður en svo að ég þarf aðeins meiri tíma en þetta til þess að velta því fyrir mér hvaða gesti eigi að taka inn til að fjalla um mál sem ég hef ekki einu sinni haft færi á að lesa. Ég er bara ekki betri þingmaður en það. Látum það liggja á milli hluta hver beri ábyrgð á hverju, ég tel það ekki viðkvæmni af minni hálfu en jafnvel þótt svo sé stendur eftir að það komu ekki fram nein sjónarmið nema þeirra sem unnu að frumvarpinu. Burt séð frá því hverjum það er að kenna þá er staðan sú. Það er meðal ástæðnanna fyrir því að minni hlutinn getur ekki stutt þetta mál að svo stöddu. Segjum bara að gamni að það sé mér sjálfum að kenna eða minni hlutanum en þá er það samt staðan. Þetta er samt ekki nógu góð þingleg meðferð og gerir að verkum að minni hlutinn getur ekki stutt málið. Þannig liggur þetta. Að því sögðu skil ég mætavel stöðuna sem þingmenn stjórnarmeirihlutans eru komnir í, að þurfa að samþykkja eitthvert mál sem enginn vill meina að fái nógu góða þinglega meðferð. Ég skil alveg stöðuna en sannfæring mín er sú að einhvern tímann verðum við að segja: Stopp, nei, við eigum ekki að leyfa okkur þessi vinnubrögð. Þetta er ekki í fyrsta skiptið og sennilega ekki það síðasta sem hingað kemur inn mál sem hefði getað komið miklu fyrr inn og við þurfum að samþykkja á augabragði og fara að kýta um málsmeðferð frekar en efnisinnihald frumvarpsins eins og við ættum að gera ef þinglega meðferðin væri nógu góð. Ég skil við þetta svona, virðulegi forseti, en ég gleymdi að nefna áðan að minni hlutinn samanstendur af þeim sem hér stendur og hv. þm. Margréti Tryggvadóttur.
Frú forseti. Ég ætlaði ekki að taka til máls í þessu máli heldur ræða þessa hluti í næsta máli sem er að sjálfsögðu sömu vanköntum háð, bæði hvað varðar flýti og eðli. Ég kem hingað upp einfaldlega vegna orða sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson lét falla um að málsmeðferðin væri ekki til fyrirmyndar. Ég vil leyfa mér að andmæla þeirri skilgreiningu. Við erum að afgreiða mál þar sem hagsmunirnir sem skarast á eru stjórnarskrárvarin réttindi borgaranna andspænis því að einhver fyrirtæki úti í bæ þurfi að skila meiri pappírsvinnu, eiga erfiðara með viðskipti sín og við skömmumst okkur svolítið á alþjóðavettvangi fyrir að halda áfram að vera töluvert illa séð af FATF og teljumst af þeirra hálfu ekki uppfylla skuldbindingar okkar. Ef á meta þá hagsmuni þá finnst mér eðlilegt að skerðing eða inngrip í réttindi borgaranna hafi forgang fram yfir einhver óþægindi. Að halda því fram að málsmeðferðin sé ekki til fyrirmyndar finnst mér allt of vægt til orða tekið. Mér finnst þessi málsmeðferð óásættanleg. Þess vegna erum við ósammála þessu máli og líka því næsta. En þetta var nú bara smjörþefurinn af því sem á eftir kemur. Ég vildi bara koma þessu á framfæri svo það sé skrásett í þessu máli líka.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri. Þetta er á þskj. 206. Eins og kemur fram í nefndarálitinu fékk nefndin á sinn fund ýmsa aðila frá atvinnuvegaráðuneyti, dómsmálaráðuneytinu, ríkislögreglustjóra og ríkisskattstjóra. Með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlög um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri öðlist gildi. Frumvarpið er til komið vegna athugasemda alþjóðlegs vinnuhóps um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, FATF (Financial Action Task Force), um að slík félög séu ekki skráningarskyld hér á landi. Frumvarpið er að hluta til byggt á vinnu við frumvarp til laga um félög til almannaheilla sem lagt var fram á síðasta þingi og endurflutt lítillega breytt á þessu þingi. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafði það mál til umfjöllunar og mun eftir að hæstv. ráðherra flytur það mál taka það aftur til efnislegrar umfjöllunar. Í áhættumati greiningardeildar ríkislögreglustjóra vegna peningaþvættis og fjármögnunar hryðjuverka frá apríl 2019, sem unnið var í kjölfar úttektar FATF á vörnum Íslands í þeim efnum, var m.a. fjallað um félög til almannaheilla. Tekið var fram að lögregla þekkti engin dæmi um að almannaheillafélög hefðu verið misnotuð til peningaþvættis eða fjármögnunar hryðjuverka. Hins vegar skorti heildaryfirsýn yfir félög til almannaheilla, upplýsingar um fyrirsvarsmenn þeirra o.fl., og hvort þau starfi yfir landamæri samkvæmt úttekt ríkislögreglustjóra. Með þessu frumvarpi er brugðist við þeim veikleikum í íslenskri löggjöf að því leyti sem greindir voru í áhættumati greiningardeildarinnar og í úttekt FATF. Ríkislögreglustjóri og FATF eru samstiga í þessu mati sínu Vegna þeirra aðstæðna sem brugðist er við með frumvarpinu er nauðsynlegt að lögin öðlist þegar gildi, samanber 23. gr. frumvarpsins. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu skulu almenn félagasamtök sem falla undir gildissvið frumvarpsins breyta skráningu sinni í félag til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri við gildistöku laganna og skila þeim upplýsingum sem skrá skal til almannaheillafélagaskrár ríkisskattstjóra. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar er talið að á þriðja hundrað félaga heyri undir gildissvið laganna og hefur ekki unnist ráðrúm til að gera þeim viðvart. Í því ljósi leggur meiri hlutinn áherslu á að sanngirni og meðalhófs verði gætt við þá vinnu sem fram undan er við að hafa samband við félögin og veita þeim upplýsingar, leiðbeiningar og eðlilegan frest til að uppfylla skilyrði laganna. Ég hygg, frú forseti, að mér sé óhætt að upplýsa að á fundi nefndarinnar með ríkisskattstjóra í gær kom fram sameiginlegur skilningur nefndarinnar og ríkisskattstjóra um að þannig yrði staðið að verki. Sá skilningur var skýr og eindreginn. Í VI. kafla frumvarpsins er fjallað um slit félags með dómi. Í 1. mgr. 14. gr. kemur fram að dómari geti, að beiðni málsaðila, stöðvað starfsemi félags til bráðabirgða hafi mál verið höfðað til slita á því. Í 2. mgr. kemur fram að heimilt sé að banna starfsemi félags til bráðabirgða samkvæmt 1. mgr. að beiðni ráðherra eða ríkissaksóknara þrátt fyrir að mál hafi ekki verið höfðað og að slíkt bann falli niður verði ekki krafist slita á félaginu innan 14 daga frá útgáfu bannsins. Í ákvæðinu kemur ekki skýrt fram hver megi leggja slíkt bann á starfsemi félags séu skilyrði þess uppfyllt. Meiri hlutinn leggur til að skýrt verði tekið fram að slík heimild sé í höndum dómara. Til umræðu kom í nefndinni að beiting heimildar 2. mgr. 14. gr. felur í sér verulegt og íþyngjandi inngrip í rekstur félags. Mikilvægt væri að slíkri heimild yrði ekki misbeitt í öðrum tilgangi en til væri ætlast. Samkvæmt ákvæðinu geta ráðherra og ríkissaksóknari lagt fram beiðni um bráðabirgðabann við starfsemi félags ef líkur eru á að félag brjóti ella verulega gegn lögum eða skilgreindum tilgangi samkvæmt samþykktum sínum. Meiri hlutinn telur rétt að setja beitingu heimildarinnar þrengri skorður og leggur til að beiðni um beitingu hennar geti aðeins stafað frá ríkissaksóknara en að vísun til ráðherra falli brott úr ákvæðinu. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að skilyrði þess að bráðabirgðabann megi leggja á sé að rökstuddur grunur sé um að félag brjóti ella verulega gegn lögum eða skilgreindum tilgangi sínum. Auk þeirra breytingartillagna sem ég hef gert grein fyrir eru nokkrar aðrar breytingartillögur sem ég ætla ekki að rekja. Þær eru tæknilegs eðlis og hafa ekki efnisleg áhrif. Undir nefndarálit þetta rita auk þess er hér stendur hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Hæstv. forseti. Hv. þm. Óli Björn Kárason, nefndarformaður efnahags- og viðskiptanefndar, fór ágætlega yfir efnisatriði málsins og nefndarálit með breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar. Mig langar samt sem áður að grípa aðeins niður í greinargerð málsins þar sem fram kemur t.d. að Ísland gekk til samstarfs við FATF árið 1991 og með því skuldbundum við okkur til að samræma löggjöf og laga starfsreglur að tilmælum þessara samtaka. Ef ríki innleiða ekki tilmæli um að efla varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka fá þau venjulega frest til að gera úrbætur. Ef það er ekki gert fara ríki á svokallaðan gráan lista sem getur haft víðtæk áhrif á fjármálakerfi þeirra í heild sinni og trúverðugleika á alþjóðavettvangi. Það skiptir almannahagsmuni mjög miklu máli að við stöndum okkur í þeim úttektum og gerum þær úrbætur sem kallað er eftir. En vissulega, eins og þingmenn hafa nefnt, er málsmeðferðin á málinu ekki góð. Hraðinn er of mikill og upplýsingar t.d. hafa ekki komist áfram til þeirra félaga sem þessar breytingar á löggjöf beinast að. Það er ekki gott. Að því sögðu vil ég undirstrika það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans um með hvaða hætti hægt er að koma til móts við þessa ágalla á málsmeðferðinni. Ég ætla að grípa niður í lok nefndarálitsins þar sem stendur að heimildin sé í höndum dómara. Nú er ég að tala um 14. gr., afsakið, ég er aðeins að hugsa fram fyrir mig. Meiri hlutinn leggur til að skýrt sé að það sé eingöngu heimild dómara að leggja bann við starfsemi félaga til bráðabirgða. Meiri hluti nefndarinnar talar um að 2. mgr. 14. gr. feli í sér verulegt og íþyngjandi inngrip í rekstur félags. Mikilvægt sé að slíkri heimild verði ekki misbeitt í öðrum tilgangi en til er ætlast. Svo heldur þetta áfram og segir einnig: „Meiri hlutinn telur rétt að setja beitingu heimildarinnar þrengri skorður og leggur til að beiðni um beitingu hennar geti aðeins stafað frá ríkissaksóknara en að vísun til ráðherra falli brott úr ákvæðinu. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að skilyrði þess að bráðabirgðabann megi leggja á sé að rökstuddur grunur sé um að félag brjóti ella verulega gegn lögum eða skilgreindum tilgangi sínum.“ Þetta er alveg skýrt. Í greinargerðinni með málinu, á bls. 11, er einnig fjallað um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Ákvæði frumvarpsins samræmast stjórnarskrá Íslands en frelsi manna til að stofna og ganga í félög er verndað af 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Í frumvarpinu er ekki að finna takmarkanir á rétti manna til að stofna og ganga í félög en það hefur að geyma reglur um þau félagasamtök sem falla innan gildissviðs þess, þ.e. félög til almannaheilla sem stofnað er til eða starfrækt eru í þeim tilgangi að safna eða útdeila fjármunum í almannaþágu og eru með starfsemi yfir landamæri.“ Það segir einnig, með leyfi forseta: „Reglur frumvarpsins eru einnig í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar, t.d. EES-samninginn, en í því sambandi má nefna að Evrópusambandið hefur stefnt að setningu sérstakra reglna um frjáls félög og sjálfseignarstofnanir. Setning þeirra reglna hefur þó dregist af ýmsum ástæðum.“ Svo er aftur nefnt að frumvarpið sé í samræmi við kröfur FATF. Ríkisskattstjóri heldur utan um mjög góða félagaskrá og okkur var tjáð á fundi nefndarinnar að hún væri mjög góð og að þau teldu að lítið mál væri að laga hana til. Í frumvarpinu er lagt til að félög til almannaheilla sem safna og útdeila fjármunum í almannaþágu og eru með starfsemi yfir landamæri verði skráð í fyrirtækjaskrá sem ríkisskattstjóri starfrækir og haldin verði aðgreinanleg skrá um framangreind félög. Það að aðgreina þá skrá með þessum tilteknu félögum frá öðrum ætti ekki að vera mjög flókið, var okkur tjáð. Ég segi aftur að þrátt fyrir að það liggi í augum uppi og við þurfum ekki að deila um það að málsmeðferðin sé náttúrlega ekki nógu góð hefur meiri hluti nefndarinnar brugðist við með nefndaráliti sem tryggir ákveðin réttindi og meðalhóf varðandi 14. gr. frumvarpsins sem ég tel vera fullnægjandi. Ég tel að hagsmunum okkar sé betur borgið með því að bregðast svo hratt við til að koma til móts við þessar úrbætur frekar en að gera það ekki. Það segir í greinargerðinni að það gæti haft mjög alvarleg áhrif fyrir okkur, á trúverðugleika okkar út á við. Það er ekki gott. Varðandi félögin tel ég að málið eins og það er útfært og eins og meiri hluti nefndarinnar afgreiðir það muni ekki skaða þau eða vera verulega íþyngjandi fyrir þau. Ég tel svo ekki vera. Það kemur fram að þeim verði gefinn tími og þau aðstoðuð og annað slíkt til að koma til móts við þær viðbótarkröfur sem lagðar eru til með þessum lagabreytingum, sem ég held að séu sanngjarnar og tryggi réttindi félaganna og félagsmanna. Að því sögðu, frú forseti, lýk ég máli mínu.
Frú forseti. Nú er það svo að 6. apríl 2018 kom þessi svarta skýrsla um stöðu Íslands þegar kemur að vörnum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Það er svolítið góður tími síðan og stjórnvöld hafa unnið að því að reyna að bæta stöðu landsins hvað þetta varðar. Það varð ljóst fyrir nokkrum vikum að Ísland þyrfti að gera betur og það þyrfti að fara í þetta mál sem við ræðum. Ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn fer fram á það við minni hlutann að hann taki þátt í þessu og komi ekki í veg fyrir að málið verði afgreitt hér á innan við sólarhring. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það þarf að fara í þetta mál og ég vil ekki taka áhættu á því að það fari ekki í gegn á tilsettum tíma. En ég vil spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki virðingarleysi gagnvart stjórnarandstöðunni og einhvern veginn gengið að henni vísri að hafa ekki tekið fulltrúa stjórnarandstöðunnar með í að vinna málið, því að það er alveg ljóst að það þurfti að vinna það. Sú vinna hefur staðið í einhvern tíma. Af hverju tók stjórnarmeirihlutinn ekki stjórnarandstæðinga með sér í undirbúning á þessu þingmáli fyrst að það fer ekki í gegn nema með því að stjórnarandstaðan sætti sig við það að fá ekki fullnægjandi upplýsingar um allar hliðar málsins frá öllum sem mögulega gætu gefið upplýsingar og skýrt myndina?
Frú forseti. Hér í ræðu um fyrra málið var talað um að það væri fólk sem væri ofar okkur í launaröðinni, eða hvernig það var nú orðað, sem tæki ákvarðanir sem okkur væri stundum gert að fylgja. Varðandi spurningar hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur get ég ekki svarað fyrir það, aumur þingmaður, hvers vegna sú ákvörðun var tekin að hafa ekki fulltrúa stjórnarandstöðunnar með í þessari vinnu. Ég hef ekki hugmynd um hvernig var staðið að mannvali og verkefnastýringu í málinu.
Frú forseti. Ég spurði hv. þingmann að þessu vegna þess að ég heyrði ekki betur í ræðu hennar en að henni þætti málið þrátt fyrir allt vel undirbúið og ekki væru nokkur vandræði því samfara að samþykkja það og hún teldi sig vel upplýsta. En félagasamtök sem frumvarpið mun hafa áhrif á vita ekki neitt og hafa ekki fengið tækifæri til að koma með athugasemdir við frumvarpið. Nú má vera að hv. þingmaður upplifi sig sem auman stjórnarþingmann. Ekki hef ég fengið þá upplifun af henni vinnandi með henni í mörgum nefndum [[Gripið fram í.]]þannig að ég spyr hv. þingmann hvort stjórnarþingmenn eða hún hafi hvergi heyrt þessa kröfu eða orðið vör við þennan skilning á stöðu stjórnarandstöðunnar í málinu og áhrifaleysi. Ég get alveg lofað hv. þingmanni einu. Það mun ekki gerast aftur að Samfylkingarþingmenn sitji þegjandi undir svona flýtimeðferð ef vitað var að það hefði mátt taka stjórnarandstöðuna til samráðs og undirbúnings fyrir afgreiðslu máls. Þetta er í síðasta skipti sem það gerist. En þetta er ekki í fyrsta skipti sem ríkisstjórnarflokkarnir og hv. stjórnarþingmenn taka þátt í því með hæstv. ríkisstjórn að keyra svona mál í gegn á methraða.
Frú forseti. Nei, hv. þingmaður sem hér stendur hefur ekki heyrt af þeirri kröfu en það kann vel að vera að hún hafi heyrst og þingmaðurinn hafi verið utan við sig. Það gerist. Ég myndi ekki taka svo djúpt í árinni að segja að málið sé vel undirbúið. Eins og ég sagði áðan er málsmeðferðin ekki nógu góð, ég margendurtók það áðan, og ég gagnrýni það jafn mikið og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir að ekki hafi gefist ráðrúm til að gera þeim félögum viðvart sem þessar breytingar á lögum beinast að. Það segir í nefndaráliti meiri hlutans, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar er talið að á þriðja hundrað félaga heyri undir gildissvið laganna og hefur ekki unnist ráðrúm til að gera þeim viðvart. Í þessu ljósi leggur meiri hlutinn áherslu á að sanngirni og meðalhófs verði gætt við þá vinnu sem fram undan er við að hafa samband við félögin og veita þeim upplýsingar, leiðbeiningar og eðlilega fresti til að uppfylla skilyrði laganna.“ Eins og ég sagði áðan fór ríkisskattstjóri yfir það á fundi nefndarinnar með okkur, hvort það var í morgun eða í gær, hvernig félagaskráningu er háttað og svaraði því til að það væri ekki mikið mál að aðgreina þessa skrá frá öðrum og útfæra það og aðstoða félögin við að uppfylla nýju skilyrðin. Málið er því eins vel undirbúið og hægt var í ljósi stöðunnar, ef ég má orða það þannig, og stjórnarmeirihlutinn hefur brugðist við viðkvæmum hlutum í nefndaráliti með áherslum sínum sem ég held að eigi að koma til móts við félögin.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér mál sem, eins og endurtekið hefur komið fram, ber mjög brátt að. Það fjallar um skráningarskyldu félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri. Slík félög eru sögð 261 talsins en sú tala, listi yfir félögin sem þessi lög eiga að ná yfir, var að sögn fengin með því að ríkislögreglustjóri framkvæmdi ákveðið mat. Einhvern tíma hefur þetta mat tekið og í einhvern tíma hefur legið fyrir hvaða félög þurfa nú að sæta strangari skilyrðum og eiga á hættu á að sæta mjög íþyngjandi lagaákvæðum um slit félags, bráðabirgðabann á starfsemi félagsins og fangelsisrefsingu við ákveðnum athöfnum á aðalfundi félagsins. Þrátt fyrir þessa ítarlegu greiningarvinnu má ekki segja þessum félögum að þau verði nú skráningarskyld sem félög til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri. Það má ekki láta þau vita af því að þau séu núna slík félög áður en þessari löggjöf er rumpað í gegnum þingið á sólarhring. Aðdragandi þessa máls er að stofnunin FATF, Financial Action Task Force, skilaði mjög svartri skýrslu um stöðu Íslands gagnvart vörnum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverkastarfsemi fyrir ári síðan. Þar voru listaðar upp margar aðgerðir og bera stjórnvöld nú fyrir sig að þau hafi brugðist mjög hratt við þeim ábendingum, unnið þennan lista mjög mikið niður og að sú krafa um að nákvæmlega svona lög þyrfti að setja á Íslandi hafi ekki legið ljós fyrir fyrr en fyrir um mánuði síðan. Síðan hafi farið dágóður tími í að andmæla því að Ísland þyrfti að setja lög sem þessi. Þetta er orðræðan sem við heyrum um hvers vegna við þurfum að afgreiða þetta frumvarp á sólarhring. Á engum tímapunkti datt Stjórnarráðinu í hug að mögulega væri gáfulegt að ræða aðeins við félögin sem um ræðir, nú eða stjórnarandstöðuna, á þeim tíma sem þau voru að andmæla því að það þyrfti að setja svona lög. Það er af þeim orsökum sem ég andmæli því að enginn tími hafi gefist til að gera þetta. Þó að við þurfum kannski að gera eitthvað sem hefur afgerandi áhrif á félagafrelsi á Íslandi gefur það okkur ekki afsökun fyrir því að aðhafast ekki neitt og grípa ekki til nokkurra fyrirbyggjandi aðgerða eða nokkurs sem mun einmitt gefa gott veður, eins og talað hefur verið um, í umræðum um þetta mál og málið sem kom hingað á undan. Það gefur enga afsökun til að vinna ekki fram fyrir sig og leita samráðs við þá aðila sem lögin eiga að ná yfir, við þá sem hafa eitthvert vit á félagafrelsi og hvort þessi lagasetning sé nauðsynleg til að uppfylla skilyrði FATF en verndi á sama tíma réttindi félagasamtaka. Þetta var ekki gert og þess vegna er ég algjörlega andsnúin því að þetta mál sé afgreitt hér á sólarhring þrátt fyrir að afleiðingarnar gætu verið að FATF lýsi því yfir að við skulum vera á gráum lista yfir ósamvinnuþýð ríki eða eitthvað slíkt. Afleiðingarnar eru óljósar. Ég held því fram að þetta gefi mjög vont fordæmi um hagsmunamat innan þingsins. Við erum að setja íþyngjandi reglur og ég verð að lýsa mig algerlega ósammála því sem stendur í greinargerð frumvarpsins um samræmi við stjórnarskrá. Þar stendur, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er ekki að finna takmarkanir á rétti manna til að stofna og ganga í félög en það hefur að geyma reglur um þau félagasamtök sem falla innan gildissviðs þess …“ Frumvarpið hamlar vissulega ekki rétti manna til að stofna og ganga í félög nema kannski ef við horfum á reglugerðarheimild ráðherra sem ég er ekki búin að fá neinn tíma til að rýna í, en þar stendur t.d. að ráðherra hafi reglugerðarheimild til að setja gjald fyrir stofnun slíkra samtaka. Gæti það ekki verið þess valdandi að hamla möguleikum fólks á að stofna slík félög? Hvað ef ráðherra ákveður að setja 150.000 kr. gjald eða jafnvel milljón króna gjald fyrir að gera nákvæmlega það? Annað eins hefur nú gerst í ríkjunum í kringum okkur. Í Evrópuráðinu sjáum við víða löggjöf sem fær þann titil að vera vegna baráttunnar við hryðjuverkaógn og fjármögnun hryðjuverkastarfsemi en er notuð til að berja á samtökum sem eru ekki yfirvöldum að skapi Í umræðum um þetta mál innan nefndarinnar hefur því verið haldið fram að það sé engin ástæða til að hafa áhyggjur af því að þessi lög verði misnotuð í slíkum tilgangi í réttarríkinu Íslandi. Hér séu dómstólar og réttarríki og því sé engin ástæða til að hafa áhyggjur. Mig langar í því samhengi að minna á að það eru ekki nema tvö ár síðan íslensk stjórnvöld settu lögbann á fjölmiðil sem var að fjalla um fjármálastarfsemi þáverandi forsætisráðherra, tveimur vikum fyrir kosningar, og það leið mjög langur tími þangað til dómstóll komst að þeirri rökréttu niðurstöðu að lögbannið gæti hafa haft áhrif á lýðræðislegar kosningar á Íslandi. Það var nú allt réttarríkið. Þetta fékk samt að gerast. Vissulega búum við svo vel á Íslandi að við höfum sjálfstæða dómstóla, þó að einnig megi spyrja sig spurninga um það í ljósi dóms Mannréttindadómstólsins. Vissulega búum við betur en mörg þeirra ríkja sem akkúrat núna er sökuð um að nota nákvæmlega svona löggjöf til að frysta eignir, leysa upp og berja á félagasamtökum sem eru þyrnir í augum yfirvalda af einni eða annarri ástæðu. Þetta er vel þekkt. Þess vegna gengur ekki, virðulegur forseti, að setja svona löggjöf á einum sólarhring. Það má vel vera að frumvarpið uppfylli meðalhófsskilyrði fyrir því að skerða borgararéttindi en við höfum ekki fengið nokkurn tíma til að meta það. Þegar það er metið, því að vissulega má setja skorður, það má setja á skráningarskyldu og gera alls konar hluti til að skerða félagafrelsi á Íslandi, þarf að gæta meðalhófs. Við höfum ekki fengið nokkurt færi á því að meta hvort þetta frumvarp standist meðalhóf. Nær frumvarpið yfirlýstu markmiði sínu? Er nauðsynlegt að setja nákvæmlega þessi ákvæði í lög til að það nái markmiði sínu? Við höfum ekkert færi fengið til að kanna hvort aðrar leiðir hefðu verið færar, hvort hægt er að vera með minna íþyngjandi reglur. Við höfum ekki fengið færi á því að kynna okkur nákvæmlega hvers konar eftirliti þessar stofnanir eiga að sæta. En við vitum að ríkislögreglustjóri á að framkvæma áhættumat á því hvaða félög á Íslandi eru líkleg til að vera misnotuð til að greiða fyrir hryðjuverkastarfsemi. Þessi félög vita það samt ekki enn þá. Þau fá væntanlega ekki að vita það fyrr en eftir að búið er að gera frumvarp um þau að lögum. Þetta er einn af helstu gagnrýnispunktum mínum. Ég vil telja meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar það til tekna að hafa brugðist við áhyggjum og athugasemdum, þar á meðal þeirrar sem hér stendur, gagnvart 14. gr. í frumvarpinu er varðar bráðabirgðabann við starfsemi félags þar sem kemur fram að ráðherra geti farið fram á bráðabirgðabann við starfsemi félags og hefur til þess allt of rúm skilyrði miðað við þær virkilega íþyngjandi afleiðingar sem slík aðgerð myndi fela í sér. Það er vissulega gott að sjá orðin „rökstuddur grunur“ í breytingu nefndarinnar á þeirri grein. Ég fagna því. Það breytir því þó ekki að við höfum ekki getað metið hvað þessi reglugerðarheimild felur í sér. Kannski er hún of íþyngjandi, kannski stenst hún ekki meðalhófsregluna. Þetta breytir því ekki að við höfum ekki fengið tækifæri til að meta hvort þörf sé á því að setja inn refsiákvæði við ákveðnum athöfnum á aðalfundi, við höfum ekki fengið neitt tækifæri til að meta hvort það standist meðalhófsregluna. Þá kemur spurningin um hvort þessi lög séu sett í lögmætum tilgangi ef við metum ekki hvort þau standist meðalhófsregluna eða ekki. Við þurfum væntanlega bara að fylgjast með því hvernig reglugerðarheimild ráðherra verður beitt. Ráðherra má samkvæmt frumvarpinu setja, með leyfi forseta, „nánari ákvæði um skráningu félags samkvæmt lögum þessum í almannaheillafélagaskrá, þ.m.t. um skipulag skráningarinnar, rekstur skrárinnar og aðgang að henni og gjaldtöku, m.a. fyrir útgáfu vottorða og afnot af þeim upplýsingum sem skráin hefur á tölvutæku formi.“ Við höfum ekki skoðað viðurlagakaflann að neinu ráði og þótt vissulega sé innsetning orðanna „rökstuddur grunur“ af hálfu nefndarinnar til bóta og að fjarlægja ráðherra úr því ákvæði að geta fyrirskipað bráðabirgðabann við starfsemi félags þá stendur eftir að dómsmálaráðherra getur fyrir dómi slitið félagi, hafi það brotið að verulegu leyti gegn lögum eða skilgreindum tilgangi samkvæmt samþykktum félagsins. Dómurinn getur líka veitt félaginu áminningu starfi það ekki samkvæmt sínum samþykktum. Ég hef ekki fengið að heyra frá þeim sem munu verða fyrir þessari lagasetningu. Ég hef einungis fengið að heyra frá þeim sem standa fyrir lagasetningunni og get þar af leiðandi ekki lagt mat á það hvort það sé rétt að ekkert sérstakt eftirlit verði haft með þeim félögum umfram það sem eðlilegt getur talist í ljósi þessarar löggjafar, um hvort þau starfi eftir tilgangi sínum sem skráður er í samþykktir félagsins. Ég bara veit það ekki. Að lokum langar mig að tala aðeins um forgangsröðun. Í fyrsta lagi hefði aldrei þurft að vera svona mikill asi á þessu máli. En fyrst það er svona mikill asi á málinu þarf að fara fram ákveðið hagsmunamat. Hér erum við að ræða um stjórnarskrárbundin réttindi borgaranna til félagafrelsis annars vegar og ávítur og mögulega óþægilegar afleiðingar fyrir viðskiptalífið á Íslandi hins vegar. Þegar við framkvæmum hagsmunamat og metum hvort vegi þyngra, að við séum með óþarflega freklegum eða jafnvel ólögmætum hætti að grípa inn í félagafrelsi borgaranna og gefa okkur tíma til þess, eða að við hlaupum til og skellum á einhverjum lögum án þess að gefa stjórnarandstöðunni nokkurt færi á því að veita lýðræðislegt aðhald, án þess að gefa félögunum sem um ræðir nokkurt tækifæri á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri þrátt fyrir að það hefði vel verið mögulegt því að ekki varð þessi listi yfir 261 félag til í einhverju tómarúmi, ekki varð hann til í gær - þá get ég ekki séð að þessi forgangsröðun standist nokkra skoðun. Mér finnst hún vanvirðing við skyldur okkar og eiðstaf okkar að stjórnarskránni. Það er hún sem við eigum að vernda og við þurfum að passa okkur betur á því að gera það miklu betur í framtíðinni en raun ber vitni í þessu máli. Ég afþakka því allt tal um að þetta hefði ekki verið mögulegt fyrr. Það er ekki rétt. Ég vísa því til föðurhúsanna að ekki hafi verið hægt að hafa samráð við okkur í stjórnarandstöðunni. Það er heldur ekki rétt. Ég kalla eftir því að ætli ríkisstjórnin sér, eða Stjórnarráðið, að leika einhverja svona leiki aftur í framtíðinni hugsi hún það aðeins fram í tímann og reyni að vinna sér aðeins betur í haginn en þetta mál ber vitni um.
Frú forseti. Ég ætlaði ekki að vera mikið í andsvörum en tel mig þó knúinn til þess í fyrsta lagi til að koma því á framfæri að það er auðvitað ekki hægt að tala með þeim hætti sem hv. þingmaður gerði, að hér sé um aðför að félagafrelsi á Íslandi að ræða. Hér er ekki verið að banna félög. Hér er ekki verið að banna einstaklingum að stofna félög á neinn hátt. Allt tal um að það sé verið að ganga gegn félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar er rangt, villandi málflutningur sem kannski þjónar einhverjum pólitískum tilgangi sem er ofar mínum skilningi. Hv. þingmaður verður að gera sér grein fyrir því að öll þessi félög, og í rauninni 15.000 í viðbót, eru þegar á skrá hjá ríkisskattstjóra. Af hverju? Jú, vegna þess að til að geta stundað starfsemi sem krefst þess að eiga bankaviðskipti þá verða menn að skrá félagið til að fá kennitölu hjá ríkisskattstjóra og geta opnað reikninga. Það er ekki hægt að eiga bankaviðskipti á Íslandi án þess að á bak við reikninginn sé kennitala og kennitölu fá félög ekki nema skrá sig og fylla út ákveðnar upplýsingar hjá ríkisskattstjóra, m.a. um tilgang félagsins, hverjir bera ábyrgð á félaginu o.s.frv. Engum hefur dottið í hug, engum, að það sé einhver sérstök skerðing á félagafrelsi á Íslandi. Það eina sem er verið að gera er að fá heildaryfirsýn yfir þau félög sem stunda starfsemi yfir landamæri. Þau þurfa að skila inn ítarlegri upplýsingum en þau gera í dag. Það er nú allur galdurinn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir fyrirlesturinn. Ég hlýt að spyrja hann á móti þegar hann talar um að þetta sé ekkert inngrip og ekkert stórmál og að málið hafi ekkert með félagafrelsi að gera hvort hann sé ekki sammála því sem stendur í hans eigin nefndaráliti, með leyfi forseta, að til umræðu hafi komið í nefndinni að beiting heimildar 2. mgr. 14. gr. frumvarpsins fæli í sér verulegt og íþyngjandi inngrip í rekstur félags. Er þetta ekki rétt? Er ekki verið að setja lög sem fela í sér íþyngjandi inngrip í rekstur félags? Það er nú allur galdurinn. Ég er að segja það, ef hv. þingmaður hefur áhuga á svarinu, að þessi lög feli í sér íþyngjandi inngrip í rekstur félagasamtaka. Það er félagafrelsið sem ég er að vísa í. Þegar löggjafinn ætlar sér að skerða eða vera með íþyngjandi inngrip í rekstur félaga eða setja lög þar um hlýtur að þurfa að fara fram sanngjarnt mat á því hvort lagasetningin sé nauðsynleg, hvort hún nái tilsettu markmiði og hvort hún sé sett í lögmætum tilgangi. Ég spyr hv. þingmann á móti: Finnst honum eðlilegt og boðlegt að meta það hvort slíkt inngrip sé í samræmi við meðalhóf á sólarhring? Er það hægt? Það er nú allur galdurinn í því sem ég er að segja, hv. þingmaður.
Herra forseti. Hv. þingmaður hélt því fram í ræðu sinni að hér væri verið að ganga gegn félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og ég er bara að benda á að svo er ekki. Það er rangt. Auðvitað er um íþyngjandi ákvæði að ræða. Við erum að setja íþyngjandi ákvæði, t.d. að öll félagasamtök séu skattskyld. Það er íþyngjandi en það gengur ekki gegn félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, guð minn almáttugur. Við erum að bregðast við óvenjulegum aðstæðum og ég hef grun um að þessi samtök, FATF, undrist það hvernig Alþingi og íslensk stjórnvöld hafa náð á alveg ótrúlega skömmum tíma að bregðast við mjög alvarlegum athugasemdum þannig að af yfir 50 atriðum, sem mörg hver voru mjög alvarleg, standa aðeins sex út af núna. Vonandi höfum við burði til þess hér á eftir að haka við tvö í viðbót. Það trúir því enginn að Alþingi Íslendinga og íslensk stjórnvöld hafi svona burði eins og við höfum sýnt. Það á auðvitað að hrósa stjórnsýslunni og það á að hrósa Alþingi Íslendinga fyrir að hafa brugðist hratt og vel við þeim alvarlegu athugasemdum sem gerðar voru af FATF á síðasta ári. Við eigum að hafa sjálfstraust til að gera slíkt.
Herra forseti. Ég tel að hv. þingmaður hafi ekki fylgst sérlega vel með ræðu minni, rétt eins og hann er ekki að fylgjast með andsvari mínu nú. Ég hélt því hvergi fram að verið væri að brjóta gegn félagafrelsinu. Ég talaði hins vegar um það, og það er bara rétt hjá mér og rangt hjá hv. þingmanni ef hann heldur eitthvað annað, að hér væri verið að skerða eða setja takmarkanir á félagafrelsi. Þegar það er gert þarf að fara fram mat á því hvort meðalhófsreglan hafi verið virt. Það þarf að gera í lýðræðislegu þjóðfélagi. Mér heyrist ég samt vera að tala fyrir daufum eyrum vegna þess að hv. þingmaður er genginn úr salnum og hefur engan áhuga á að heyra skýringar mínar. En ég vil endurtaka: Þegar við ætluðum að skerða stjórnarskrárbundin réttindi, þegar við ætlum að setja einhvers konar takmarkanir á þau þá þarf að fara fram mat á því hvort það sé nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi að gera það, hvort þetta sé sú leið sem við þurfum nauðsynlega að fara, hvort hægt sé að fara einhverjar vægari leiðir. Það þarf að gera nákvæmlega það. Ef við gerum það ekki berum við ekki virðingu fyrir félagafrelsinu. Svo einfalt er það. Það er nú allur sannleikurinn.
Forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa ekki verið nógu snögg, það er orðið svolítið langt síðan ég gerði þetta síðast. Við þingmenn Samfylkingarinnar munum ekki standa í vegi fyrir þessu máli en við getum ekki samþykkt það vegna vinnubragða. Við munum hins vegar samþykkja breytingartillögurnar.
Virðulegi forseti. Við munum sitja hjá við atkvæðagre iðslu um breytingartillögurnar og ýmist sitja hjá eða greiða atkvæði gegn frumvarpinu sjálfu efnislega af þeim sökum að við teljum að samræmi við stjórnarskrá hafi ekki verið rannsakað nógu vel, sérlega við eignarréttinn. Nú má vel vera að það sé allt í góðu með það en það getur einfaldlega ekki verið ljóst eftir svo grunna skoðun. Af þeim ástæðum komum við til með að ýmist sitja hjá eða greiða atkvæði gegn málinu.
Herra forseti. Það er alveg hárrétt sem hér hefur komið fram, það er ekki gott, ekki núna, áður eða seinna, ef við stöndum frammi fyrir því að þurfa að afgreiða mál á slíkri hraðferð sem hér þarf að gera. Því miður erum við bara stödd í þeim veruleika að þetta mál þarf að afgreiðast fyrir hádegi á morgun og lítill tími hefur gefist til að ígrunda það eins og við myndum gjarnan vilja gera við öll mál. Ég tel þó að sú vinna sem farið hefur fram í nefndunum gefi ekki tilefni til að efast um að málin séu bæði í lagi. Þess vegna styður Vinstrihreyfingin – grænt framboð bæði þau mál sem hér verða tekin til afgreiðslu.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni höfum við í Samfylkingunni gagnrýnt harðlega hvernig að þessu máli er staðið. Í umræðum um þessi mál höfum við í nefndinni reyndar séð að hægt hefði verið að kalla stjórnarandstöðuna fyrr að borðinu en það var ekki gert. Við höfum ekki fengið tíma til að velta við öllum steinum hvað þetta mál varðar. Það má vera að það virki allt saman mjög vel, við bara vitum það ekki. Mér finnst, herra forseti, að þegar hæstv. ríkisstjórn fer fram á slíka samvinnu við stjórnarandstöðuna, að hún gefi afslátt eins og hér er ætlast til, eigi að hafa samband við hana alveg frá byrjun þegar verið er að vinna með málið og ljóst er í hvað stefnir. Við í Samfylkingunni munum sitja hjá við afgreiðslu þessa máls en þar sem breytingartillögurnar eru til bóta samþykkjum við þær.
Virðulegur forseti. Þegar kemur að því að meta hvort hefur forgang, að tryggja að réttindi borgaranna séu alltaf höfð í fyrirrúmi og að þau séu ekki skert að nauðsynjalausu eða í andstöðu við meðalhófsregluna eða að veita einhvers konar flýtimeðferð fyrir stjórnvöld sem höfðu a.m.k. tvær vikur til að láta þingið vita af þessum fyrirætlunum sínum, er mjög skýrt hvar okkar vilji stendur. Hann er hjá réttindum borgaranna. Við munum því greiða atkvæði gegn frumvarpinu en þó styðja breytingartillögur sem vissulega eru til bóta.
Herra forseti. Ég hef setið hjá við atkvæðagreiðslu um það frumvarp sem hér er til umfjöllunar, um skráningarskyldu félaga til almannaheilla, en ég verð að vera á rauðu núna. Mér finnst þetta vera flaustursleg vinnubrögð. Það sést best á þeim breytingum sem hér hafa verið lagðar fram. Það er verið að leiðrétta mjög einföld mistök, sem bendir til þess að málið sé flausturslega unnið. Ég bendi á eitt annað, t.d. 13. gr. frumvarpsins, þar sem heimild er fyrir dómara að ljúka máli með áminningu. Ég man ekki eftir að hafa séð þetta áður. Á dómari sem sagt að taka mál fyrir, og ef það er ekki nógu slæmt þá veitir hann einhvers konar áminningu? Hvað er þetta? Ég verð að vera á rauðu gagnvart þessu.