Forseti vill upplýsa um tilhögun þinghaldsins í dag. Atkvæðagreiðslur um 3.–6. dagskrárliði verða um klukkan 11.30, þ.e. að loknum sérstöku umræðunum sem fram fara á eftir. Jafnframt er fyrirhugað að halda tvo þingfundi til viðbótar í dag með tilheyrandi atkvæðagreiðslum því að fyrirhugað er að afgreiða mál hæstv. innanríkisráðherra um nauðungarsölur sem lög seinna í dag.
Hæstv. forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs undir liðnum um fundarstjórn forseta til að vekja athygli á máli sem var til afgreiðslu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd í morgun. Þá var tekið út mál um sölu á áfengi og tóbaki, að færa það yfir í almennar búðir. Athugasemd mín gengur út á það að það er búið að sitja um að þetta mál verði tekið á dagskrá nefndarinnar og afgreitt þaðan út þegar vissir aðalmenn nefndarinnar eru ekki til staðar. Þannig var það í morgun að meðan einn af þingmönnunum sem hefur barist ötullega gegn þessu máli, hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir, er erlendis á vegum þingsins er málið sett á dagskrá fundarins. Þetta er sérstaklega athyglisvert vegna þess að þetta er eina þingmannamálið af 16 sem hefur verið tekið á dagskrá nefndarinnar. Þetta mál er líka þannig vaxið að af níu aðalmönnum eru aðeins tveir aðalmenn á nefndarálitinu. Ég tel þetta ávísun á að við þurfum að fara að hugsa upp á nýtt hvernig mál eru afgreidd í gegnum þingið. Eigum við að taka upp þá reglu að öll mál komi í þingsal, sem er kannski full ástæða til, og verði þá afgreidd með jöfnum hætti? Þessi forgangsröðun innan nefndar á vegum eins formanns [[Forseti hringir.]]er óásættanleg.
Virðulegi forseti. Ég tek undir áhyggjur og athugasemdir hv. þm. Guðbjarts Hannessonar. Ég er varamaður í allsherjar- og menntamálanefnd, sat þar raunar í allan fyrravetur, hef miklar mætur á starfsumhverfi og málatilbúnaði öllum í þeirri nefnd og tel henni afar vel stjórnað. Ég verð því að segja að það olli mér miklum vonbrigðum að verða þess áskynja að ríkt hefur umsátursástand í nefndinni um nokkurra vikna skeið sem snýst um það að formaður nefndarinnar sætir færis að setja málið á dagskrá til að geta afgreitt það út. Burt séð frá afstöðu einstakra þingmanna til málsins sem slíks eru þetta ekki þau vinnubrögð sem við viljum sjá þróast í þinginu. Hv. þm. Guðbjartur Hannesson benti mér á að 16 þingmannamál hefðu ekki fengið svo mikið sem eina gestakomu meðan þetta mál er sennilega methafi í umfjöllun þingmannamála, a.m.k. í vetur og örugglega þótt lengra sé horft. Ég tek því undir athugasemdir hv. þingmanns, ég tel þessi vinnubrögð mjög ámælisverð og að það sé töluvert verkefni að endurreisa samstarfsandann [[Forseti hringir.]]sem hefur ríkt í nefndinni.
Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, innanríkisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.
Virðulegur forseti. Ég spurði hæstv. innanríkisráðherra í gær um lyklafrumvarpið í tvígang og fékk engin svör. Ég rifjaði upp andsvör hennar við ráðherra á síðasta kjörtímabili um lyklafrumvarpið og vil nú bæta við einni yfirlýsingu innanríkisráðherra á flokksráðsfundi Sjálfstæðisflokksins í mars 2012 um lyklafrumvarpið. Á dagskrá síðar í dag er frumvarp um nauðungarsölu og ég vil þess vegna ítreka spurningu mína til innanríkisráðherra: Ætlar hún að leggja lyklafrumvarpið fram á Alþingi? Nú má hafa skilning á því að ráðherrann hefur skamma hríð setið í embætti, en hæstv. ráðherra er lögfræðingur, þekkir lyklamálið, var þingmaður, ræddi málið hér og gaf út yfirlýsingar um það sem varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Bæði Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn lofuðu í kosningabaráttunni að lögfesta lyklafrumvarpið. Margt fólk sem á í miklum erfiðleikum bindur vonir við að það verði gert. Ég kalla eftir því að hæstv. ráðherra svari því einfaldlega núna á miðju kjörtímabili hvort efna eigi loforðið eða ekki. Ég á enga kröfu á hæstv. ráðherra um þetta efni, hún lofaði mér þessu ekki, en þeir sem eru í þeirri stöðu að þurfa á þessu frumvarpi að halda, og flokkur hennar og samstarfsflokkurinn lofuðu þessu fyrir tveimur árum, eiga heimtingu á að hún taki af tvímæli um það hvort hún ætli að flytja málið eða ekki. Það er kannski líka sérstaklega ástæða til að spyrja um þetta eftir forsíðufrétt Fréttablaðsins í dag. Nú eru auðvitað vaxandi áhyggjur af því að við afnám gjaldeyrishafta geti skuldir heimilanna aftur rokið upp úr öllu valdi. Þá væri það auðvitað mikilvæg trygging fyrir heimilin í landinu ef búið væri að ganga frá því í lög að sama staða kæmi ekki upp aftur, sem ég tel að hafi verið mistök af okkur hér á Alþingi, að fólk yfir höfuð geti lent í þeirri stöðu að vera yfirskuldsett með heimili sín.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Það er alveg rétt og þarf ekki að hafa mörg orð um það að lyklaleiðin var ein þeirra leiða sem við sjálfstæðismenn töluðum um á síðasta kjörtímabili og var líka hluti af þeim skuldapælingum sem ég ræddi um á flokksráðsfundi árið 2012. Allt var þetta liður í því að leita leiða til að hjálpa skuldugum heimilum. Síðan gerðist það þar að auki að ég sem þingmaður á Alþingi gerði það sem ég gat til að styðja ríkisstjórnina í þeim málum sem urðu til þess að hjálpa heimilunum og það gerði þingflokkurinn í heild sinni. Í millitíðinni hefur Sjálfstæðisflokkurinn, og allir flokkar, gengið til kosninga og myndað ríkisstjórn. Ég var ekki í þeirri kosningabaráttu og fjarri pólitísku vafstri á þeim tíma. Síðan fékkst sú niðurstaða í ríkisstjórn, eins og hv. þingmaður þekkir mætavel, að fara ákveðna leið í skuldamálum, svokallaða leiðréttingarleið. Að því stóðum við sjálfstæðismenn og stöndum og höfum unnið samkvæmt því. Þess vegna get ég sagt við hv. þingmann að á þessu stigi er ekkert frumvarp í smíðum í innanríkisráðuneytinu sem snýr að lyklamálum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr svör. Þetta voru samt meira en pælingar. Hæstv. innanríkisráðherra, Ólöf Nordal, varaformaður Sjálfstæðisflokksins, sagði á flokksráðsfundi að Sjálfstæðisflokkurinn mundi leggja lyklafrumvarpið fram í þinginu. Báðir ríkisstjórnarflokkarnir lofuðu þessu fyrir kosningar og á hverju stendur þá úr því að þeir voru sammála um þetta? Nú er þetta niðurstaða ríkisstjórnarinnar og eitthvað sem hún verður að eiga við kjósendur sína, en ég hvet ráðherrann og ríkisstjórnina til að endurskoða þessa afstöðu og að minnsta kosti huga að því að gera ekki aftur sömu mistök og gerð voru í neyðarlögunum þegar gjaldeyrishöftin verða afnumin og tryggja hag heimilanna með því að frysta verðtrygginguna eða tryggja með lyklafrumvarpi eða einhverjum öðrum hætti að heimilin verði ekki aftur fyrir þeim hrikalega skelli sem þau urðu fyrir í kjölfar atburðanna 2008 og þingið [[Forseti hringir.]]brást þá þjóðinni í að verja hana fyrir áföllunum sem eftir fylgdu. Það má ekki henda aftur, [[Forseti hringir.]]þegar menn losa gjaldeyrishöft, að heimilin taki skellinn.
Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það skiptir gríðarlega miklu máli að vel takist til við afnám hafta. Að því hefur verið unnið um langa hríð og menn vanda sig að sjálfsögðu við það. Það þarf að gæta að mjög mörgum þáttum í því efni, þá ekki síst hvernig afkoman verður fyrir heimilin í landinu. Við erum enn að vinna að því máli og að sjálfsögðu verður litið til þess að ekki verði gengið hart fram gagnvart heimilunum. Ég held að það hljóti að liggja fyrir og hefur einnig margoft verið lýst yfir, eins og hv. þingmaður að sjálfsögðu veit. Það skiptir verulegu máli fyrir íslenskt þjóðarbú að það takist vel og síðan enn og aftur skiptir líka mjög miklu máli að í framhaldinu af því takist okkur að reisa hér efnahagslífið við af fullum þunga.
Hæstv. forseti. Ég ætla að halda áfram að fjalla um heimilin, þó með nokkuð öðrum hætti. Húsnæðismál eru meðal stóru málanna sem brenna á fólki. Það hefur líklega ekki farið fram hjá neinum sem hefur fylgst eitthvað með fjölmiðlum á síðustu mánuðum hve erfið staða er uppi á húsnæðismarkaði, ekki hvað síst hjá ungu fólki og fólki með lágar tekjur. Það er ekki ofsögum sagt, held ég, að beðið sé eftir boðaðri stefnu stjórnvalda í þessum efnum. Í þingmálaskrá eru kynnt fjögur frumvörp frá hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra sem tengjast húsnæðismálum, tvö sem áttu að koma fram í haust og tvö sem áttu að koma fram núna í vor, en það bólar hins vegar ekkert á þeim enn. Ég spyr því hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hver staðan sé á þessum frumvörpum, hvort ráðherra ætli að leggja einhver þessara frumvarpa fram á þessu þingi og þá hver þeirra.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir fyrirspurnina. Á þingmálaskránni er gert ráð fyrir, eins og þingmaðurinn sagði, að lögð verði fram fjögur frumvörp, frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum, frumvarp til laga um húsnæðissamvinnufélög, frumvarp til laga um húsnæðismál og frumvarp til laga um húsnæðisbætur. Þessi frumvörp eru komin ansi langt áleiðis. Við munum á næstunni hefja samráðsferli við leigjendur, við þá sem eru með leigufélög. Við erum búin að eiga í miklu samráðsferli við Samband íslenskra sveitarfélaga um það sem snýr að því, þar á meðal að húsaleigubætur munu fara frá sveitarfélögunum yfir til ríkisins. Síðast en ekki síst höfum við átt í töluverðum samtölum við fjármála- og efnahagsráðuneytið. Það er alveg ljóst að ekki er hægt að leggja fram þessi frumvörp án þess að tryggja fjármagn til að fjármagna þær breytingar sem þar þarf að fara í. Það er líka vegna þess að hluti af þeim tillögum sem voru til staðar sneri að mótun nýrra húsnæðisbóta og þar er lagt til að vaxtabætur sem heyra undir fjármála- og efnahagsráðherra muni sameinast húsaleigubótum sem hafa verið á höndum sveitarfélaganna. Það er alveg ljóst að félags- og húsnæðismálaráðherra fer ekki með vaxtabæturnar, heldur fjármála- og efnahagsráðherra. Ég vonast til þess að við náum niðurstöðu á næstu dögum hvað þetta varðar og að sjálfsögðu að málin muni koma fram fyrir þann frest sem við höfum til að leggja málin fram.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir svörin. Það er vissulega jákvætt að heyra að samráðsferli sé í gangi og sömuleiðis að það sé unnið að því að tryggja að fjármagn fylgi með þessum lögum. Eins og ég sagði áðan bíða margir eftir því að stefna stjórnvalda í þessum málum verði ljós. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að hraða málum eins mikið og hægt er um leið og að sjálfsögðu er unnið vel að málunum vegna þess að mjög margir reiða sig á það að hér verði komið á betra kerfi sem gagnast sérstaklega fólki með lágar tekjur.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta. Til viðbótar mætti benda á að líka hefur verið töluvert kallað eftir þessum frumvörpum frá verkalýðsfélögunum. Það er ekki langt síðan það birtist grein frá formanni BSRB þar sem farið var í gegnum þessi atriði. Ég held að öllum sem hér sitja sé ljóst hversu mikilvægt það er að við komum fram með þessi frumvörp. Ég ítreka bara það sem ég sagði, það er hins vegar ekki hægt að leggja þessi frumvörp fram án þess að búið sé að fjármagna þau. Þess vegna eigum við í samtali við fjármála- og efnahagsráðherra um það hversu mikið er hægt að setja inn í þennan pakka. Ég vonast eftir niðurstöðu á næstu dögum hvað það varðar.
Virðulegi forseti. Mig langar til að beina til hæstv. innanríkisráðherra fyrirspurn um forvirkar rannsóknarheimildir. Ráðherrann hefur nýverið tjáð sig um að hún vilji umræðu um það hvort veita eigi lögreglunni sérstakar heimildir til forvirkra rannsóknarheimilda eins og það heitir og það kallast að sumu leyti á við ósk eða ráðgjöf um að slíkar heimildir þurfi í mati ríkislögreglustjóra á hættu af hryðjuverkum og öðrum stórfelldum árásum. Nú er þessi þingmaður tiltölulegur nýgræðingur í þessari umræðu en hún er hvorki ný á þingi né í samfélaginu. Þá verður að segjast eins og er að í mínu hjarta - og maður heyrir líka í umræðunni að margir hafa áhyggjur af mannréttindavinklinum þegar kemur að rannsóknum lögreglu. Það er líka aðeins óljóst hvað átt er við með hugtakinu forvirkar rannsóknarheimildir og að hvaða leyti hugsað er fram fyrir það sem nú þegar eru heimildir fyrir, þ.e. að rannsóknir byggi á rökstuddum grun sem er síðan kannski spurning hversu vel sé skilgreindur. Mig langar til að spyrja ráðherrann hvort hún áætli að leggja fram frumvarp í þessa áttina. Er hún kannski einungis að kalla eftir umræðu og á hvaða plani sér þá hæstv. ráðherra þessa umræðu fyrir sér? Einnig spyr ég hvort ekki sé nauðsynlegt að við hugum að frelsi einstaklingsins og mannréttindunum, ekki bara þegar kemur að spurningunni um forvirkar rannsóknarheimildir heldur ekki síður um þær heimildir sem nú þegar eru fyrir hendi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að opna þetta mál. Ég hef að undanförnu sagt opinberlega að ég telji nauðsynlegt fyrir okkur á Íslandi að opna umræðuna um öryggismál um heimildir lögreglu, hverjar þær eigi að vera, ekki síst út frá því grundvallaratriði að hér kallast á frelsi borgaranna til orðs og æðis og síðan nauðsynlegt öryggi til að halda því uppi hér í landi sem einnig snýr að frelsi borgaranna, að þeir séu öruggir í sínu landi. Þetta er mjög viðkvæm lína og nokkuð sem ég held að sé mjög mikilvægt að við ræðum á breiðum grundvelli. Ég hef haft áhuga á því að geta hafið slíka umræðu í Alþingi og hef þess vegna hafið í innanríkisráðuneytinu gerð skýrslu um innanríkis- og öryggismál þar sem ég ætla að draga fram annars vegar mannréttindasjónarmið og hins vegar öryggissjónarmið sem eru samofin þeim sem og hvaða heimildir lögreglan hefur, hvernig málum er háttað í okkar helstu nágrannalöndum, Norðurlöndunum, og leggja fram á borðið tilteknar leiðir og ekki síst efni sem þingheimur getur rætt saman um. Í framhaldinu af því sjáum við hver næstu skref verða. Það eru engin áform á þessu stigi í innanríkisráðuneytinu um að skrifa neitt frumvarp. Það sem ég hef fyrst og fremst haft áhuga á að kalla eftir er þessi umræða og það er ómögulegt að eiga hana nema við höfum eitthvert efni um að tala. Ég held að hlutverk innanríkisráðuneytisins sé að færa það efni fram. Ég á jafnvel von á því að okkur takist í ráðuneytinu að ljúka þessari skýrslugerð þannig að hægt sé að hefja umræðuna [[Forseti hringir.]]á þessu þingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég legg áherslu á að umræðan hefur tilhneigingu til að fara ansi hratt. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, ég held að við eigum mikið inni í þessari umræðu og að mörgu sé ósvarað. Því miður hræða sporin, bæði það sem við höfum séð í nágrannalöndunum þar sem heimildir hafa leitt til þess að farið er ansi mikið inn á grátt svæði en einnig höfum við vitað að yfirvöld hafa í krafti þeirra heimilda sem þau nú þegar hafa farið yfir línur sem að minnsta kosti almenningur á Íslandi vill ekki að farið sé yfir, þ.e. í fortíðinni þegar kemur að hlerunum, jafnvel pólitískum. Ég legg áherslu á þennan mannréttindavinkil, að við ræðum þetta út frá þessum tvennum mannréttindum sem hæstv. ráðherra talar um, annars vegar mannréttindum [[Forseti hringir.]]einstaklingsins og hins vegar samfélagsins. Við búum á Íslandi við frið, herleysi og almenna [[Forseti hringir.]]sátt um okkar helstu stofnanir. Ég held að það sé mikilvægt að við viðhöldum því.
Virðulegi forseti. Það er ekki síst af þessari ástæðu sem ég tel brýnt að við fjöllum um þetta á efnislegum forsendum en lendum ekki í því að kallast á, eins og ég hef viljað orða það, í fjölmiðlum um tiltekin hugtök sem er óljóst í hugum manna hvað merkja. Ég held að það sé heppilegt að það gerist í skýrsluformi. Þá hafa menn, eins og ég segi, út frá hlutum að tala og það getur verið mjög mikilvægt veganesti fyrir ráðherra innanríkismála í framhaldinu þegar við metum hvort þörf sé á frekari aðgerðum.
Forseti. Mig langar til að halda hér áfram máli sem ég bryddaði upp á í störfum þingsins í gær og spyrja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hvað líði framlagningu frumvarps til að endurskoða lög nr. 9/2014, sem er um fjárhagsaðstoð við einstaklinga sem æskja þess að fara í gjaldþrot. Það stendur skýrt í þeim lögum að þau skuli endurskoða fyrir árslok 2014. Þá er það reyndar þannig held ég, virðulegi forseti, að við erum kannski farin að fremja hér lögbrot fyrst við erum ekki búin að því, en það er nú kannski heldur djúpt í árinni tekið. En mig langar til að spyrja ráðherrann hvað þessu líði og ekki síst í ljósi þess að það er nokkuð augljóst að lögin hafa ekki skilað þeim árangri sem við mörg hver, sem samþykktum þau hér, töldum að þau mundu gera vegna þess að meira en helmingi þeirra sem um þessa aðstoð sóttu var hafnað. Við skulum vera klár á því að þetta er fólk sem er mjög illa statt, það sér enga aðra leið út en að fara í gjaldþrot. Nú var hæstv. ráðherra á síðasta þingi mjög ötull talsmaður þeirra sem áttu við skuldavanda að etja. Nú er komið í ljós að lyklafrumvarpið kemur ekki fram sem hún mælti mjög með, það hlýtur að valda henni vonbrigðum. Þetta úrræði virkar ekki og hún leggur ekki fram tillögu til endurskoðunar. Mig langar að spyrja: Hvenær kemur það frumvarp fram?
Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í orðum hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur var lagt til að þessi löggjöf yrði endurskoðuð. Við höfum bæði verið að huga að endurskoðun á þessari löggjöf og greiðsluaðlögunarlöggjöfinni í heild sinni. Ég tel fulla ástæðu til þess að fara í endurskoðun á báðum þessum lögum, ekki hvað síst vegna þeirra breytinga sem þingið ákvað að gera á þeim frumvörpum þegar þau voru lögð fram þar sem skilyrðin til þess að geta farið í gegnum greiðsluaðlögun og fengið fjárhagsaðstoðina voru hert. Það hefur gert að verkum að við sjáum, í þeirri könnun sem umboðsmaður skuldara hefur gert hjá þeim sem leitað hafa til stofnunarinnar, að þeir sem hafa fengið úrræðin sem hafa verið í boði, hafa sem sagt uppfyllt skilyrðin, virðast vera eins sáttir og fólk getur orðið við þær erfiðu aðstæður sem þvinga fólk til að leita eftir slíkri aðstoð. Þeim sem hefur verið neitað, bæði um fjárhagsaðstoðina, eins og hér er verið að nefna, og um greiðsluaðlögunina - það fólk er að sjálfsögðu mjög ósátt og á enn við fjárhagsvanda að stríða. Ég held því að það sé mjög brýnt að fara í þetta. Ég hef verið með starfsmenn í Noregi þar sem við höfum verið að skoða reynslu þeirra. Þeir voru að vissum hluta ákveðin fyrirmynd þegar þessi löggjöf var sett. Við erum líka að fara yfir þær fjölmörgu athugasemdir sem hafa borist úrskurðarnefnd um greiðsluaðlögun og líka í starfi hjá umboðsmanni skuldara. Það var alla vega alltaf minn vilji að horfa frekar á það að reyna að hjálpa því fólki sem lenti í mjög miklum vanda í tengslum við hrunið, klára þeirra mál og jafnvel skoða hvort rétt væri að fella þessi ákvæði niður að einhverju leyti. Því miður hefur það ekki gengið eftir.
Virðulegi forseti. Það er auðsjáanlega mikið hugsað og pælt í félags- og húsnæðismálaráðuneytinu því það er verið að huga að alls konar hlutum þar en ekkert gerist. Mig langar að spyrja ráðherrann, af því að hún átti að skera úr um ef einhverjir væru ósáttir við afgreiðslu umboðsmanns skuldara, hvort hún hafi fengið mörg mál inn á sitt borð út af þessari fjárhagsaðstoð. Fram kom fyrr í dag að hæstv. ráðherra væri enn að huga að lögum í húsnæðismálum. Ég vil ítreka það, virðulegi forseti, að það er eitt að við hér í þingsal séum óþolinmóð, en allt fólkið sem á við vanda að etja, það hlýtur að vera óþolinmótt. Miðað við það og miðað við elju hv. þingmanns á síðasta kjörtímabili þá er það mér til stórrar furðu að hún geti hafa setið í þessu embætti í bráðum tvö ár án þess að nokkuð gerist.
Virðulegi forseti. Ég get ekki alveg tekið undir orð hv. þingmanns, hún skilur það eflaust, um að ekkert hafi gerst. Ég vil hins vegar benda á að hér er ég meðal annars að fjalla um löggjöf sem má segja að hafi farið í gegnum þingið en hv. þingmaður hefur verið að gagnrýna að hafi ekki dugað til. Ég fór í gegnum í það í svari mínu. Í einhverjum tilvikum stóðu þingmenn frammi fyrir því að þurfa að endurskrifa frumvörp af því að ráðherra kom inn af svo mikilli elju að þau þóttu nánast ekki tæk til meðferðar í þinginu. Ég hef talið mjög mikilvægt að þegar ráðherra leggur fram mál sé hægt að ljúka þeim og afgreiða, það gildir ekki bara um þennan málaflokk heldur líka annað. Því til viðbótar vil ég benda þingheimi á drög að frumvarpi sem fóru í umsagnarferli hjá innanríkisráðherra 6. febrúar. Þau snúa að breytingum varðandi réttarstöðu leigjenda og styttingu á fyrningarfresti [[Forseti hringir.]]við nauðungarsölu, fara með það niður [[Forseti hringir.]]í tvö ár. Væri áhugavert að heyra skoðun þingmanna á þeim málum.
Herra forseti. Ég hef áhuga á að eiga orðastað við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í tilefni af því að í fyrradag birti fyrirtækið HB Grandi uppgjör sitt fyrir árið 2014. Nú er HB Grandi vissulega ekki bara hvaða sjávarútvegsfyrirtæki sem er, það er kvótahæsta sjávarútvegsfyrirtæki landsins og eitt alsterkasta fyrirtækið en það er í blönduðum rekstri, bæði í uppsjávar- og bolfisksveiðum og -vinnslu og afkoma þess hlýtur því að vera að einhverju leyti skilaboð um það hvernig gengur í greininni. Þetta var blómlegt ár hjá félaginu. Hagnaðurinn jókst um 200 milljónir og var hann þó ærinn fyrir. Fyrirtækið gerir upp með 5,5 milljarða hagnaði. Framlegðin, EBITDA, er 7,5 milljarðar, 7.500 millj. kr., og vex um 700 milljónir. Það er athyglisverð tala borin saman við þá staðreynd að greidd veiðigjöld HB Granda lækka um nákvæmlega 700 millj. kr. milli ára, þ.e. 35%. Þau voru um 1,8 milljarðar kr. árið 2013 en fara niður í rúmlega 1,1 milljarð árið 2014. Með öðrum orðum, framlegðin vex um 700 milljónir, nákvæmlega sömu tölu og greidd veiðigjöld lækka um. 700 millj. kr. eru fluttar af auðlindarentu frá þjóðinni til eigenda HB Granda sem gera svo vel við sjálfa sig og greiða sér annað árið í röð um 2,7 milljarða kr. í arð. Eigendur HB Granda hafa fengið hátt í 6 milljarða kr. í arð á tveimur árum en þjóðin langt innan við 3 milljarða í veiðigjöld. Þetta eru athyglisverðar staðreyndir. Ég vil því spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra: Var ekki ofrausn, a.m.k. í tilviki stóru fyrirtækjanna, að lækka veiðigjöldin svona mikið, taka svona mikinn arð frá þjóðinni vegna nýtingar hinnar sameiginlegu auðlindar? Er ekki skynsamlegt að hæstv. ráðherra hafi þessar afkomutölur til hliðsjónar þegar hann [[Forseti hringir.]]leggur vinnu í að ganga frá frumvarpi um veiðigjöld á næsta fiskveiðiári í ljósi þess líka, herra forseti, að allt bendir til [[Forseti hringir.]]að árið 2015 [[Forseti hringir.]]verði, ef eitthvað er, [[Forseti hringir.]]enn þá betra?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina sem bendir á þá gleðilegu staðreynd að fyrirtækjum í þessu landi gengur sem betur fer vel. Þau eru undirstaða þess að hér verði áfram velmegun, nýsköpun og aukin framlegð. Ég bendi á að þetta tiltekna fyrirtæki, eins og hv. fyrirspyrjandi minntist reyndar á, er eitt af okkar öflugustu sjávarútvegsfyrirtækjum og er í gríðarlegum fjárfestingum. Ætli eitt skip sé ekki fjárfestingarkostnaður upp á eina 4 milljarða fyrir utan þá fjárfestingu sem er víða í landi. Ég tók eftir því að hv. þingmaður minntist ekkert á þau laun sem fyrirtækið greiðir á hverju ári, hvað þá skatta. Mig minnir að á síðasta ári hafi sjávarútvegurinn í heild sinni greitt í opinber gjöld tæpa 30 milljarða. Það er áhugavert að bera það saman við aðrar atvinnugreinar. Hvað væru fjármálafyrirtækin að greiða í opinber gjöld ef núverandi ríkisstjórn hefði ekki sett á hinn sérstaka bankaskatt? Það væri áhugavert að sjá það í ljósi hagnaðartalna í þeim geira. Við eigum auðvitað að gleðjast yfir því að það gangi vel. Um leið eigum við að muna að það eru 620 sjávarútvegsfyrirtæki í landinu. Ég hef hitt mörg þeirra sem hafa sagt: Hefðu menn haldið áfram á þeirri braut sem hv. fyrirspyrjandi var á þegar hann var í ríkisstjórn og stýrði því að hér yrðu lögð á ofurhá veiðigjöld hefðum við öll farið á hausinn. Þá hefðum við setið uppi með fimm Grandafyrirtæki í landinu. Það er ekki minn vilji að svo sé. Ég vil að þessi 620 fyrirtæki geti blómstrað á Íslandi og eigi öll tækifæri. Það þýðir vissulega að sum fyrirtækin skila miklum hagnaði þar sem hagræðing hefur orðið mikil í greininni. Þau fyrirtæki eru þá öflugust í nýsköpun, í framkvæmdum og í fjárfestingum sem munu efla tekjur samfélagsins gríðarlega í framtíðinni. Svo vil ég minna á að ef ég man rétt er HB Grandi almenningshlutafélag og ég býst við að arðurinn [[Forseti hringir.]]sem fer út, án þess að ég hafi reiknað hann, sé ekki meiri [[Forseti hringir.]]en svo að ef þessir aðilar hefðu lagt fjármuni sína í eitthvað annað en sjávarútveg [[Forseti hringir.]]þyrftu þeir líka fá einhverja vexti á þá þar.
Herra forseti. Það er að minnsta kosti ljóst að einn af eigendum HB Granda þarf ekki að hafa áhyggjur af því þó að afkoman verði eitthvað misjöfn í hvalveiðum næstu árin. Mér sýnist að arðurinn frá HB Granda þangað dugi til þess að standa straum af þeim um áratugi jafnvel þó að uppskeran verði lítil. Ég var að tala um hvað greiðslugeta stóru fyrirtækjanna er augljóslega mikil í þessum efnum. Það er gott að þeim gangi vel, já, en við erum að ræða hér um spurninguna um hvert sé sanngjarnt endurgjald þessara fyrirtækja fyrir aðganginn að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Til þess höfum við tæki. Það er ekkert vandamál að útfæra veiðigjöldin þannig að það sé tekin hliðsjón af blandaðri afkomu fyrirtækjanna, að þau stóru greiði meira en þau minni o.s.frv. Það er fyrirsláttur að meðaltalið verði að vera þannig að sum fyrirtækjanna séu með þennan óhemjulega hagnað sem ættu sannarlega að greiða meira fyrir aðgang sinn að þessari auðlind. Það er sanngjarnt og rétt. HB Grandi er með mestu veiðiheimildir allra fyrirtækja á Íslandi og er stærsta fyrirtækið í þeim skilningi. Það hefur mestan aðgang allra fyrirtækja í landinu að sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Við sjáum á þessum tölum að fyrirtækið gæti auðveldlega og ætti að skila meiru fyrir afnot sín af auðlindinni. [[Forseti hringir.]]Það er verið að færa auðlindarentu frá þjóðinni til eigenda HB Granda og það var aukið um 700 [[Forseti hringir.]]millj. kr. á síðasta ári sem er nákvæmlega sama tala [[Forseti hringir.]]og veiðigjöldin lækkuðu um.
Virðulegi forseti. Það er rangt að verið sé að færa auðlindarentu frá þjóðinni til einhverra tiltekinna aðila. Hins vegar var það þannig í tíð síðustu ríkisstjórnar að álögurnar sem hún lagði á hin ýmsu fyrirtæki, þessi 610 sem ekki voru á topp 10 listanum sem ekki geta greitt meira eins og ég held að við séum kannski sammála um, gerðu það að verkum að þau voru að gefast upp. Þess vegna tókum við á því og breyttum fyrirkomulaginu fljótlega á nýju kjörtímabili. Hver varð afleiðingin? Jú, afleiðingin varð sú að stóru fyrirtækin í uppsjávarvinnslunni þar sem gengur vel um þessar mundir greiddu mun meira hlutfallslega en hjá fyrri ríkisstjórn sem setti álögurnar með mjög miklum þunga á fyrirtækin 610 en undanskildu þessi stóru. Það er það sem við gerðum í upphafi kjörtímabilsins. Það er mjög mikilvægt að í opinberri álagningu og þegar menn eru að greiða gjald fyrir aðgang að auðlindinni, fyrir leigugjald eða afnotin, sé ákveðið jafnræði. Við höfum síðan skattareglur og aðra löggjöf í landinu til að taka á öðrum hagnaði. Ég sé ekki betur en [[Forseti hringir.]]að sjávarútvegsfyrirtækin, ekki síst [[Forseti hringir.]]þetta [[Forseti hringir.]]tiltekna fyrirtæki, greiði umtalsverða hluti hér í opinbera sjóði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa orðið fljótt og vel við beiðni um sérstakar umræður um þetta mikilvæga mál. Ég vil leggja áherslu á það hér í upphafi að staðan í þjónustu við aldraða er ekki á ábyrgð þess ráðherra eins sem nú situr heldur er samstarfsverkefni margra og staðan í málaflokknum þróast yfir lengri tíma. Það er mikilvægt að við ræðum um metnað ráðherrans til þess að auka gæði í þjónustu við aldraða á þeim tveimur árum sem eftir lifa af þessu kjörtímabili. Á næstu 15 árum fjölgar Íslendingum 80 ára og eldri um helming. Hingað til hefur okkur gengið illa að tryggja nægilegt framboð af fyrsta flokks hjúkrunarrýmum. Sú spurning er áleitin hvort við verjum nægilegum fjármunum til að mæta hinni miklu aukningu sem verður á þörf fyrir hjúkrunarheimili á næstu 15 árum. Ég spyr ráðherrann þess vegna um áætlanir hans í þessu efni, um biðtíma og hvaða kröfur hann telur rétt að gera í því. Ég spyr hann líka um áherslur eftir svæðum og mismunandi þarfir eftir svæðum. Hér í Reykjavík er talið að á höfuðborgarsvæðinu þurfi á næstu tveimur árum að minnsta kosti 200 ný hjúkrunarrými til að halda í horfinu. Nýframkvæmdir hafa aðeins verið ákveðnar á Seltjarnarnesi og í Kópavogi og það eru innan við 100 rými. Engin stór nýframkvæmd er komin á dagskrá hér í Reykjavík þar sem þörfin er þó mest og virðist fara hraðast vaxandi. Hér má líka nefna staði eins og Suðurnes þar sem biðlistinn er orðinn, held ég, 56 manns eftir slíkum úrræðum. Við þekkjum líka að við höfum verið að reyna að fjölga einbýlum og auka þannig gæði í húsnæði á hjúkrunarheimilum og ég spyr ráðherrann hvernig því verki miði. Þjónusta við aldraða er ekki bara steinsteypa, hún er líka spurning um innihald þjónustu og gæði. Ég spyr ráðherrann hvernig gæðakröfur í þjónustu við aldraða séu tryggðar. Ýmsar frásagnir sem við höfum heyrt af þjónustu á öldrunarstofnunum vekja áleitnar spurningar í þeim efnum hvernig við tryggjum það og fylgjum því eftir að þjónusta þar sé fyrsta flokks. Eru gerðar samræmdar gæðakröfur til þessarar þjónustu? Hvernig er með kröfur um hluti eins og böðun, endurhæfingu o.s.frv.? Nú búum við svo vel að hafa fengið til liðs við okkur fjölmarga til þess að starfa á þessum stöðum og sumir koma frá útlöndum. Ég spyr hvort þeir fái nægilega þjálfun til þess og skólun áður en þeir hefja störf við öldrunarstofnanir til að sinna þeim samskiptum og þeim mikilvægu þjónustuverkefnum sem þar eru annars vegar. Ég spyr sérstaklega vegna þess að það hefur verið að færast í aukana að þjónustuverkefni af því tagi séu boðin út og fengin lægstbjóðanda. Þá held ég að enn ríkari ástæða sé til þess að það séu skýrar gæðakröfur um hvaða þjálfun starfsmennirnir hafa fengið til að sinna þeirri mikilvægu þjónustu sem um ræðir. Í nóvember á síðasta ári gaf Ríkisendurskoðun út skýrslu og ég hvet menn til að kynna sér niðurstöður þeirrar skýrslu. Ríkisendurskoðun hvetur til þess að gerðir séu þjónustusamningar við öll hjúkrunarheimili í landinu og ég spyr hæstv. ráðherra hvað því líði; að þar verði skilgreint skýrt hvaða þjónustu ber að veita, hvaða gæði eigi að vera í þjónustunni. Ekki verður annað ráðið af skýrslunni en að á þetta skorti. Ég spyr ráðherra hvort hann sé sammála því áliti Ríkisendurskoðunar að við gerum ekki nægilega skýrar gæðakröfur til þeirra fjölmörgu ólíku rekstraraðila sem starfa á þessum vettvangi. Þegar við ræðum um gæði í þjónustu við aldraða þurfum við líka að hugsa um það hvernig gæðaeftirlitinu er háttað. Ég spyr ráðherrann hvort hann telji að við þurfum að gera breytingar á því til að bæta þjónustuna og auka aðhaldið, horfa til hluta eins og trúnaðarmannakerfis, eins og verkalýðshreyfingin hefur notast við, eða réttindagæslukerfis, eins og menn nota í þjónustu við fatlaða. Er þörf fyrir embætti umboðsmanns aldraðra? Eða hvernig sér ráðherra fyrir sér að við getum aukið eftirlit og bætt aðhald með þeirri [[Forseti hringir.]]viðkvæmu og mikilvægu þjónustu sem þjónusta við aldraða er?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda þá umræðu sem hann kallar eftir. Þetta er afar brýn umræða, þarft mál sem hér er tekið til umræðu. Vissulega eru þetta margar spurningar sem hv. fyrirspyrjandi er með og innihaldsríkar og bera með sér öll meginatriði þeirra áherslna sem þingið þarf að ræða og síðan stjórnsýslan á komandi árum. Sömuleiðis er brýnt að taka á þessum þáttum í dag. Hér er spurt með hvaða hætti ég vilji nálgast það viðfangsefni sem liggur fyrir. Það er ærið að vöxtum og þetta er vissulega eins og þingmenn þekkja mjög fjárkrefjandi málaflokkur. Stofnkostnaður við byggingu eins hjúkrunarrýmis er um 30 millj. kr. og rekstrarkostnaður þessa sama rýmis 10 millj. kr. Það liggur fyrir í grófu mati, svo ég nálgist spurningu hv. þingmanns, að metin þörf eftir nýjum hjúkrunarrýmum til ársins 2020 liggi á bilinu 480–510 ný rými. Ég hef ekki fengið í hendur mat á þörfinni til næstu 15 ára. Það sem fyrst og fremst er verið að vinna með er þessi brýnasta þörf og hún er þessi, og liggur fyrir sömuleiðis að þörfin er brýnust á höfuðborgarsvæðinu, Árborgarsvæðinu og í Norðurþingi. Þetta eru þessi þrjú meginsvæði þar sem mesta þörfin er næstu fimm árin á uppbyggingu nýrra stofnanarýma. Varðandi biðtíma eftir hjúkrunarrými eru tvær leiðir til að meta hann. Annars vegar er biðtími þeirra sem eru skráðir í þörf eftir hjúkrunarrýmum, þeir einstaklingar geta verið með umsóknir á fleiri en einum stað, en biðtími þeirra sem hafa komist inn í hjúkrunarrými, hafa verið metnir þannig, er í árslok 2014 um 82 dagar. Það eru vissulega mjög mismunandi þarfir eftir svæðum. Höfuðborgarsvæðið er eitt og síðan getum við tekið heilbrigðisumdæmin sjö. Þar eru þarfir mjög breytilegar, þótt í einu heilbrigðisumdæmi geti þarfirnar verið þannig að hin metna þörf samsvari öllum þeim hjúkrunarrýmum sem rekin eru í landinu. Við erum í dag með tæplega 12 þús. manns yfir 80 ára. Við rekum rúmlega 2.600 hjúkrunarrými og liggur fyrir að einstaklingum þar eftir bið fer fjölgandi og við því þurfum við að bregðast. Áætlanir mínar liggja til þess að við tökum til og vinnum okkur inn í það að mæta stofnanauppbyggingunni á þeim þremur svæðum sem ég nefndi áðan. Þá er að hluta til sá hængur á að fjármunir sem fyrir eru, m.a. í Framkvæmdasjóði aldraðra, til þeirrar uppbyggingar eru ekki nægir í augnablikinu. Við erum fyrst og fremst að byggja núna eftir svokallaðri leiguleið samkvæmt áætlunum sem lagður var grunnur að árið 2008, hafnar framkvæmdir árið 2009, þetta var bygging 11 hjúkrunarrýma eftir leiguleiðinni. Það hefur miðað mishratt svo það sé sagt. Við eigum eftir að fullnusta samninga við Hafnarfjarðarbæ. Seltjarnarnes er komið af stað en lítið hefur hreyfst í Hafnarfirði og Kópavogi. Það er ný fjölgun rýma í Kópavogi, sömuleiðis á Seltjarnarnesi en engin í Hafnarfirði. Það sem þarf síðan að taka við er uppbyggingaráætlun fyrir þessi þrjú svæði og hún er í smíðum. Hér er spurt um endurnýjun stofnanarýma. Samkvæmt tölum sem ég hef voru 85% íbúa hjúkrunarrýma á landinu í árslok 2012 í einbýli. Síðan þá hafa bæst við 60 einbýli í Garðabæ, 30 í Mosfellsbæ og við munum sjá einbýli koma í notkun í Bolungarvík, á Ísafirði og Fljótsdalshéraði á þessu ári. Þetta er allt samkvæmt þeim áætlunum sem keyrt hefur verið eftir frá árunum 2008/2009. Ég mun svo reyna að koma að öðrum þáttum fyrirspurnar hv. þingmanns [[Forseti hringir.]]í minni síðari ræðu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Líkt og hann minntist á er aldurspíramídi þjóðarinnar að breytast og öldruðum á eftir að fjölga á komandi árum. Það er nú þegar vandi til staðar því að það er skortur á hjúkrunarrýmum og hann mun bara aukast. Ég tel einsýnt að við þurfum að verja auknu fjármagni til að fjölga hjúkrunarrýmum. Eins og staðan er núna, þar sem skortur er á rýmum, er það okkur þjóðhagslega mjög dýrt vegna þess að vöntunin á hjúkrunarrýmum veldur uppsöfnun og teppir pláss á legudeildum á spítölum þar sem kostnaður er margfaldur á sólarhring miðað við það sem væri á hjúkrunarheimili. Ég hef áhyggjur, líkt og málshefjandi þessarar umræðu, af því að þegar þjónusta sé boðin út sé reynt að spara eins og kostur er og að það komi niður á gæðum þjónustu og þjálfun starfsfólks. Það er nokkuð sem ég held að við þurfum að taka fyrir eða sem sagt að tryggja að verði ekki. Að lokum langar mig að benda á að einnig skortir hjúkrunarrými fyrir yngra fólk, fólk í kringum sextugt. Líkt og mátti lesa um í Fréttatímanum í morgun er því miður of mikið um það að yngra fólk þurfi að vera á deildum með fólki sem er kannski á tíræðisaldri og á mjög lítið sameiginlegt [[Forseti hringir.]]í aldri. Við þurfum líka að hugsa um hjúkrunarrými fyrir þennan hóp.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa brýnu umræðu. Mig langar að nýta tímann og vitna í skýrslu sem Ríkisendurskoðun gaf út í byrjun nóvember á síðasta ári og heitir Rekstrarafkoma og fjárhagsstaða hjúkrunarheimila á árinu 2013. Þetta er viðamikil og góð skýrsla og hlýtur að vera að einhverju leyti grunnurinn að þeirri umræðu sem fer fram um rekstur hjúkrunarheimila og þessi mál í heild sinni. Það kemur meðal annars fram að á árinu 2013 kostaði rekstur hjúkrunarheimila 23 milljarða. Það hafa víða verið rekstrarvandræði og ríkið hefur oft hlaupið undir bagga. Það er nefnt í skýrslunni að það sé ekki endilega alltaf rétta leiðin að þegar hjúkrunarheimili séu komin með halla komi ríkið og bæti við. Staðan árið 2013 var þannig að heimili með jákvæða afkomu voru 13 en afkoma 32 heimila var neikvæð. Það er ekki nógu gott. Það eru ýmsir mjög góðir punktar í skýrslunni, t.d. er bent á að velferðarráðuneytið þurfi í samvinnu við embætti landlæknis að ráðast í frekari greiningu á hjúkrunarþörf þeirra sem fá inni á heimilunum og tryggja að samræmdu verklagi sé fylgt. Þannig á að koma í veg fyrir að einstaklingar sem geta notað einfaldari og ódýrari úrræði séu lagðir inn á hjúkrunarheimili. Það er heldur alls ekki gott ef við erum með mismunandi aðstæður á heimilum, það sé bara svona hipsumhaps hvernig þjónustan er eftir því í hvaða sveitarfélagi viðkomandi býr. Síðan þarf að bæta eftirfylgni með því að skilgreina lágmarksþjónustu á þessum heimilum. Stjórnvöldum er einnig bent á að þau hafi ekki kostnaðargreint þessa lágmarksþjónustu. Við höfum aðeins skoðað þessa skýrslu í fjárlaganefnd. Ef hún hefur ekki þegar komið fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á hún eftir að gera það en ég geri ráð fyrir að hún hafi líka verið rædd í velferðarnefnd. [[Forseti hringir.]]Ef svo er ekki mæli ég með því [[Forseti hringir.]]að velferðarnefnd taki þessa skýrslu til vandlegrar skoðunar.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda umræðuna. Hún er bæði þörf og góð. Við stöndum á tímamótum. Ljóst er að hlutfall aldraðra mun hækka á komandi árum og öldruðu fólki þarf að sjálfsögðu að tryggja gott atlæti. Því verðum við að marka okkur skýrari stefnu en nú er í þessum málaflokki. Skortur er á hjúkrunarrýmum um land allt. Sérstaklega vil ég nefna Suðurkjördæmi allt, Reykjavík og Norðurþing. Talsverð umræða hefur verið um málið að undanförnu í fjölmiðlum um aðbúnað og umönnun aldraðra, en ég vil segja það hér í ræðustóli Alþingis, svo það sé sagt, að ég tel að stjórnendur og starfsmenn hjúkrunarheimila annist heimilisfólk af mestu alúð og eftir bestu getu, en ef til vill má skoða að bæta gæðastjórnun enn frekar á þessum stöðum. Við þurfum að bæta við hjúkrunarrýmum, það er alveg ljóst. Við þurfum einnig að bæta aðbúnað og tryggja að aldraðir fái sem besta umönnun. Allt kostar þetta peninga. Staðan er sú að Framkvæmdasjóður aldraðra er illa staddur þar sem fjármagnið hefur að undanförnu verið nýtt til reksturs og viðhalds í stað þess að byggja upp fleiri rými. Við stöndum því frammi fyrir fjárskorti og úr því verður að leysa. Það blasir einnig við að við þurfum að gera langtímaáætlanir um uppbyggingu hjúkrunarheimila til a.m.k. 20 ára. Ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar hefur sýnt vilja í verki með því að bæta talsverðum fjármunum í þennan málaflokk á síðustu fjárlögum, en betur má ef duga skal. Unnið er að framkvæmdaáætlun um byggingarframkvæmdir öldrunarstofnana til næstu fimm ára í velferðarráðuneytinu og þeirri vinnu ætti að ljúka fljótlega. Þó að menn greini á um ýmsa hluti þá erum við örugglega öll sammála um það að við verðum að bæta þjónustu og aðbúnað aldraðra [[Forseti hringir.]]enn frekar.
Virðulegi forseti. Ég er kannski með öðruvísi vangaveltur um þetta mál. Mér finnst þetta oft svo furðuleg umræða af því að maður hugsar til þess með eldri borgara og þær stofnanir sem við erum búin að búa til hvernig það væri út frá frelsi einstaklingsins til þess að velja. Með frelsi þá meina ég efnahagslegt frelsi af því að það er ekkert raunverulegt frelsi ef efnahagslegt frelsi er ekki til staðar. Hver væri þá staðan varðandi eldri borgara? Hvernig væri það ef fjölskyldur hefðu val og frelsi til þess að geta séð um foreldra sína, til þess að börnin gætu búið inn á heimili með foreldrum og ömmum og öfum eins og þegar við horfum til baka? Mér finnst við vera svo fljót að byggja upp stofnanir þar sem við flytjum eldri borgara hingað og svo eru börnin okkar í annarri stofnun af því að við erum svo ofboðslega „bissí“ í vinnunni. Þórbergur Þórðarson lýsti þessu vel. Hann kallaði okkur almenning „verslandi vinnuafl“. Ég spyr: Er það við? Er það það sem okkur langar til? Mig langar dálítið til að við tökum þá umræðu og hugsum um hvernig samfélagi við viljum búa í, hvernig það væri ef við tækjum peningana sem fara í öll þessi kerfi og við mundum greiða þá út til einstaklinga, sköpuðum efnahagslegt frelsi á Íslandi þannig að fólk gæti valið og við sæjum hvað fólk vildi gera. Hefur einhver spurt eldri borgara hvernig þeir vilja lifa?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir að hefja þessa umræðu. Hér hefur verið vitnað í skýrslu Ríkisendurskoðunar, mjög góða skýrslu um brotalamir í því kerfi sem hjúkrunarheimilin eru og þar er ekki síst komið inn á nauðsyn þjónustusamninga, gæðaviðmiða og eftirlits. Og það er ágætt að setja þetta í samhengi við umræðuna sem nú fer fram um rekstrarform í heilbrigðiskerfinu, því að það eru óvíða jafn fjölbreytt rekstrarform og hjá hjúkrunarheimilum á höfuðborgarsvæðinu. Ef við lítum á ástandið í þeim efnum er þar skortur á rýmum, þar er skortur á gæðaviðmiðum og þar er skortur á eftirliti. Það hefur að sjálfsögðu að gera með að fjármagn skortir í málaflokkinn. Ég held að það sé ágætt að nýta umræðuna til að minna á það að framboð á heilbrigðisþjónustu og gæði hennar snýst ekki fyrst og fremst um rekstrarformið heldur þá fjármuni sem við erum tilbúin til að setja í málaflokkana. Það stórvantar rými á höfuðborgarsvæðinu og Reykjavíkurborg bíður eftir að fá tækifæri til að hefja uppbyggingu 88 rýma á Sléttuvegi. Við vöruðum við því í umræðunni um fjárlögin um fjármuni í Framkvæmdasjóð aldraðra sem nú verða nýttir til rekstrar en ekki fjárfestingar í nýjum heimilum. Ef við hugum að þeim heimilum sem voru byggð eftir leiguleiðinni þá valdi t.d. Garðabær, sveitarfélagið sjálft, að reka hjúkrunarheimilið, því að þeir töldu það hagkvæmara og betra fyrir sveitarfélagið að vera sjálft með reksturinn á sinni könnu. Ég vil því nota tækifærið í þessari umræðu að kalla eftir meiri fjármunum í málaflokkinn og að menn fari að einbeita sér að þeirri [[Forseti hringir.]]forgangsröðun í stað þess að einblína á rekstrarformið.
Virðulegur forseti. Já, umræðan er þörf. Ég tek undir með hv. þm. Halldóru Mogensen, að menn velti fyrir sér valfrelsi einstaklingsins þegar kemur að þessu verkefni sem og mörgum öðrum, valfrelsi þess sem eldist og veikist, með hvaða hætti hann eða hún óskar eftir þjónustu og hvar hann óskar eftir henni. Sú tilhneiging að stofnanavæða alla hluti, alla þætti mannlegs lífs, hlýtur að mega fara í endurskoðun. Það hlýtur að mega skoða hvort það sé á þessum tímamótum, þegar við tölum um mikla vöntun rýma fyrir aðila sem fullorðnast og veikjast, spurning um að ræða meiri samþættingu félagsþjónustu sveitarfélaga og heimahjúkrun. Þá leyfi ég mér að orða það, hæstv. heilbrigðisráðherra, að heilusugæslan fari heim í hérað til að hægt sé að auðvelda þá samþættingu þar sem nærþjónustan er nær borgurunum. Heimamenn eru oft betur til þess fallnir að meta hvar þjónustan er brýnust og hvernig ber að veita hana eða inna af hendi. Mig langar líka í þessari umræðu, virðulegur forseti, að ræða það að hér er um einstaklinga að ræðir, fólk með mismunandi þarfir og mismunandi þörf fyrir þjónustu. Við getum ekki horft upp á að það þurfi að setja upp stofnun þar sem ákveðið sé fyrir fram með hvaða hætti þjónustan eigi að vera vegna þess að það eru einstaklingarnir sem koma inn sem kalla á ólíka þjónustu eftir því hvernig þeir eru staddir heilsufarslega og félagslega. Þess vegna langar mig að við ræðum þetta út frá öðrum formerkjum en stofnanavæðingu og ég verð að segja að ég hef aldrei haft ofurtrú á að ríkið gæti gert hlutina betur en einstaklingarnir sjálfir.
Herra forseti. Þetta er sannarlega þörf umræða og hvað sem segja má um valfrelsi einstaklingsins er þetta málaflokkur sem ríkið ber ábyrgð á. Það á hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir líka að vita. [[Gripið fram í.]]Það er ástæða til að minna á að það var gert verulegt átak í þessum málum á síðasta kjörtímabili, í tíð þeirrar ríkisstjórnar. Það voru byggð upp ný hjúkrunarheimili eða stækkuð á einum 8–10 stöðum, ef ég man rétt, [[Gripið fram í: 11.]]11 stöðum. Það var fjárfesting upp á vel á annan tug milljarða króna. Þar var víða verið að bæta úr brýnni þörf, það stórbætti aðstæður í fjölmörgum byggðarlögum. Að vísu var víða verið að skipta út algjörlega ófullnægjandi gamalli aðstöðu í fjölbýli yfir í nútímalegt sérbýli þannig að það varð ekki samsvarandi fjölgun hjúkrunarrýma en engu að síður brýnt að gera það sem gert var. Hvað með framhaldið? Eins og hér hefur verið upplýst er staðan sú að talið er að á höfuðborgarsvæðinu vanti hið bráðasta ein 200 ný hjúkrunarrými. Á Akureyri hefur hjúkrunarrýmum fækkað undanfarin ár og er það þó sá staður á landinu þar sem mest fólksfjölgun er utan suðvesturhornsins. Svipað má segja um Þingeyjarsýslur. Þar er fjöldi hjúkrunarrýma langt undir metinni þörf og við getum nefnt byggðarlag eins og Djúpavog þar sem er ekkert hjúkrunarrými í 500 manna samfélagi sem liggur hundruð kílómetra frá næstu sambærilegri þjónustu. Það er óboðlegt í nútímanum að fólk sem þarf á svona þjónustu að halda verði að fara hreppaflutningum um langan veg og geti ekki eytt síðustu æviárunum í sinni heimabyggð. Það er óásættanlegt. Þess vegna er mjög brýnt að safna kröftunum saman um verulegt átak í þessum efnum. Þetta verður að vera eitt af forgangsverkefnum í þjónustu við aldraða og innan heilbrigðis- og félagskerfisins á næstu árum. Að lokum verð ég að lýsa því yfir að ég er mjög ósáttur við og harma það að ekkert skuli vera að gerast í yfirfærslu málefna aldraðra til sveitarfélaganna. Það á að klára það verk [[Forseti hringir.]]þannig að hægt sé að samþætta alla nærþjónustu við fólk [[Forseti hringir.]]í sinni heimabyggð á einni hendi, þ.e. hjá sveitarfélögunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu. Ég var líka spennt að heyra áherslur ráðherra, hvaða stefnu hann ætlar að taka í þessum málum. Þó að við séum að ræða hér sérstaklega framboð hjúkrunarrýma, sem sannarlega veitir ekki af að ræða af því að þjóðin eldist hratt og við þurfum að byggja upp, tek ég undir það hjá tveimur hv. þingmönnum sem hér hafa talað, Ragnheiði Ríkharðsdóttur og Halldóru Mogensen, að einmitt af því að þjóðin er að eldast svo hratt held ég að við náum ekki að halda í við með uppbyggingu hjúkrunarrýma fyrir allt þetta fólk. Við verðum að hugsa aðeins út fyrir rammann og líka út frá vali einstaklinga. Hvað getum við gert öðruvísi og betur? Ég nefni heimaþjónustu. Hún þarf að vera mun sveigjanlegri og eftir þörfum hvers og eins. Það er hræðilegt til þess að hugsa að til dæmis hjónum sé stíað í sundur þegar annað þarf að fara inn á hjúkrunarheimili ef hægt er að gera betur í heimaþjónustu. Um þetta þarf líka að hugsa. Svo tek ég undir orð hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur um þann kostnað sem við erum þegar með. Hæstv. ráðherra verður tíðrætt um kostnaðinn sem er auðvitað mikill, en hvað erum við þegar að borga í óhagræði af því að aldraðir leggjast því miður inn á spítala af því að þeir komast ekki inn á hjúkrunarheimili? Þau úrræði eru mun dýrari. Hefur ráðherra gert greiningu eða úttekt á því hvað við mættum spara þarna með því að setja þá meiri peninga á móti í uppbyggingu hjúkrunarrýma?
Virðulegur forseti. Ljóst er að fjölga þarf hjúkrunarrýmum fyrir aldraða um allt að 1.700 á næstu 15 árum og nemur kostnaðurinn vegna þessa um 54 milljörðum kr. Af þessum fjölda eru um 1.100 á höfuðborgarsvæðinu. Þetta eru staðreyndirnar sem hafa ekki verið ýkja áberandi í umræðunni enda ekkert sérstaklega vinsælt að ræða um málefni aldraðra, hóps sem gerir litlar kröfur og er aldrei hávær. Slíkir hópar eru sjaldnast ofarlega þegar kemur að forgangsröðun eða úthlutun fjármagns. Miklar breytingar eru að verða á aldurssamsetningu þjóðarinnar á næstu áratugum. Þannig er gert ráð fyrir að fjöldi þeirra sem eru 67 ára eða eldri aukist um rúmlega 26 þúsund á næstu 15 árum, þ.e. um 71% frá því sem er í dag. Talið er að fjöldi þeirra sem eru 80 ára og eldri aukist um tæplega 6.600, um 55%. Þessar miklu breytingar kalla á aðrar og ólíkar áherslur í heilbrigðismálum þar sem huga þarf að þörfum þessa vaxandi hóps. Flestar fjölskyldur þekkja þann vanda sem skapast þegar koma þarf öldruðum ættingjum í hjúkrunarrými. Að meðaltali eru um 250 manns á biðlista eftir slíkum rýmum og er meðalbiðtími hátt í fjórir mánuðir. Að óbreyttu mun þessi tími lengjast til muna. Niðurskurður undanfarinna ára á framlögum til heilbrigðismála hefur komið illa niður á öldruðum, þjónusta hefur verið skert og lyfjakostnaður aukist. Þessu verður að breyta og þessu er núverandi ríkisstjórn að breyta. Nauðsynlegt er að styrkja heimaþjónustu og stoðþjónustu til muna. Flestir eru sammála um nauðsyn þess að veita aukið fjármagn í heilbrigðiskerfið sem stendur frammi fyrir auknu álagi á næstu árum þar sem þjónustan verður ekki síst að taka mið af því að þjóðin er að eldast. Þá hefur rekstur hjúkrunarheimila verið erfiður og daggjöld of lág. Minni heimili hafa átt sérstaklega erfitt. Það þarf að marka skýra stefnu til framtíðar í þessum málaflokki. Hvernig ætlum við að taka á þeirri staðreynd að á næstu [[Forseti hringir.]]15 árum muni þeim sem eru eldri en 76 ára fjölga um 71%, um 26 þúsund? [[Forseti hringir.]]Ætlar ríkið að standa sjálft að allri uppbyggingu hjúkrunarheimila [[Forseti hringir.]]og annarrar nauðsynlegrar þjónustu eða munu einkaaðilar taka að sér stærri hluta uppbyggingar en nú er? Við þurfum [[Forseti hringir.]]skýr svör við þeirri spurningu.
Virðulegur forseti. Einstaklingar í brýnni þörf fyrir hjúkrun hafa valið að óska eftir hjúkrunarheimili en við höfum ekki mætt þeirri þörf. Það væri frábært að geta boðið þessu fólki valfrelsi en eins og staðan er núna bjóðum við bara biðlista og þeir munu halda áfram að lengjast næstu 15 árin. Eins og hv. þm. Karl Garðarsson bendir á er fjárfestingarþörfin í nýjum hjúkrunarrýmum næstu 15 árin nærri því sama upphæð og rannsóknar- og meðferðarkjarni á nýjum Landspítala sem við höfum ekki komið í verk á síðustu 15 árum að ráðast í. Það er þess vegna algerlega ljóst að þingið þarf að láta heilbrigðisráðherra í té fjármuni til mun meiri uppbyggingar en nú er. Það þarf líka að leggja áherslu á önnur úrræði og mér þykir miður að hlutir eins og heimahjúkrunarsamvinnan fyrir norðan, samvinna við sveitarfélög um að samþætta ólíka þjónustu, skuli ekki hafa haldið áfram eins og áður var og að við séum ekki að gera meira í þeim þætti. Ég vona að ráðherra komi betur inn á það hvernig við getum aukið gæði í þjónustunni vegna þess að gæði í sjálfri þjónustunni eru líka brýnt úrlausnarefni. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að áhersla hans sé á það að auka framboð fyrst og fremst í Reykjavík, á Árborgarsvæðinu og í Norðurþingi þar sem skórinn kreppir mest. Ég spyr hæstv. ráðherra um hið stóra nýframkvæmdarverkefni á Sléttuvegi, hvort hann hyggist koma því verkefni af stað áður en kjörtímabilinu lýkur og hvort ekki sé nauðsynlegt að við sjáum innan ekki allt of langs tíma raunverulegar framkvæmdir fylgja þeim góðu orðum sem koma frá okkur stjórnmálamönnum úr öllum flokkum í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún er á margan hátt mjög góð. Ég þakka sömuleiðis þann skilning sem þingmenn sem hafa tekið þátt í þessari umræðu hafa sýnt málaflokknum. Það eru margvíslegar áskoranir í þessum efnum. Eitt af því sem ég vil hafa orð á í seinni ræðu minni er það sem snýr að þjónustu og réttindum fólks. Við erum með þá stöðu uppi núna að Sjúkratryggingar Íslands hafa það verkefni með höndum frá 1. janúar sl. samkvæmt lögum að vinna að þjónustusamningum við öldrunarstofnanir. Það verk er í undirbúningi. Það á að ganga út á að semja um réttindi fólks inni á heimilum. Hingað til er það alveg rétt sem komið hefur fram í umræðunni hjá nokkrum þingmönnum að þetta hefur verið of stofnanamiðað, að stofnanir líti svo á að þær eigi þær fjárveitingar í hendi sem Alþingi ákvarðar á fjárlögum hvers árs, þær eigi á þessu ári 27 milljarða en það séu ekki réttindi einstaklinga sem verið er að setja niður. Við þurfum að skýra þennan þátt. Varðandi heimahjúkrun er afar áríðandi að við getum eflt samþættingu hennar og félagslegrar heimaþjónustu. Ég segi fullum fetum að þar eigum við að geta náð miklu meiri samlegð og ég er með þá umræðu í undirbúningi í ráðuneytinu að efna til samráðs við sveitarfélög um þátt heilsugæslunnar og félagslegrar heimaþjónustu. Þegar spurt er um einstök verkefni hér, hvort þau komist til verka fyrir lok þessa kjörtímabils, ætla ég að á þessu ári munum við hefja undirbúning að framkvæmdaáætlun næstu að minnsta kosti fimm ára og það verði kynnt þegar þar að kemur. Ég vil ekki taka afstöðu til einstakra verkþátta eða verkefna eins og hér var kallað eftir heldur kemur það í ljós von bráðar hvaða verkefni verða sett af stað.
Hæstv. forseti. Hér göngum við til atkvæða um frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, sem að megninu til og eiginlega eingöngu snýst um innleiðingu á 22. gr. raforkutilskipunar Evrópusambandsins frá 2009 sem má eiginlega segja að hefði verið betra að gera fyrr. Þarna er að mínu mati tvímælalaust margt til bóta, þarna verður boðið upp á opnari og gegnsærra ferli. Ég skrifaði upp á nefndarálit meiri hlutans með fyrirvara og stend við hann. Ég tel þarna margt til bóta þó að ég hafi vitað að nokkur atriði þörfnuðust lagfæringa og breytinga og hef nefnt það bæði á fundum og hér í Alþingi í ræðu. Það snýr meðal annars að því hvort við ættum til dæmis að skipta upp Orkustofnun í stjórnsýslustofnun en grundvallaratriðið er að þó að ég hafi ekki getað verið hér í gær, fór í aðra vík en Reykjavík, þ.e. Húsavík, á fund tók ég eftir þeirri samvinnu og þeim sáttavilja sem var hér í gær eftir harðar og miklar [[Forseti hringir.]]deilur. Ég vona að það sé gagnkvæmur skilningur og að okkur takist að mynda meiri sátt um þetta og helst allsherjarsátt, en við þingmenn Samfylkingarinnar munum sitja hjá við atkvæðagreiðsluna núna og vonast til að þær breytingar sem þarf að gera geri það að verkum að við getum stutt þetta til 3. umr.
Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið göngum við hér til atkvæða um breytingu á raforkulögum, kerfisáætlun. Eins og hér hefur komið fram við ítarlega umræðu málsins á nokkrum dögum liggur fyrir að málið þarfnast töluverðrar endurskoðunar. Sú vinna stendur yfir í góðri sátt og það er sameiginlegur skilningur á því hvert verkefnið er, ef svo má að orði komast. Við þurfum að sjá hvað kemur út úr þeirri vinnu en ég árétta að sú vinna er unnin af eindrægni af beggja hálfu og allra hálfu sem við borðið sitja. Það er mikilvægt. Í ljósi þess mun ég ekki setja mig upp á móti því að málið fari áfram. Það fer auðvitað til nefndar milli 2. og 3. umr. en við þingmenn Vinstri grænna sitjum hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Svo vil ég geta þess líka að frávísunartillaga sú sem er á nefndaráliti minni hluta er dregin til 3. umr.
Virðulegi forseti. Ég geri grein fyrir atkvæði þingmanna Bjartrar framtíðar í þessari umferð. Eins og komið hefur fram er margt enn ógert í þessu frumvarpi sem sameiginlegur skilningur er á núna, eftir mikla umræðu, að þurfi að laga. Það gleður mig mjög að það hafi orðið niðurstaðan og við munum halda áfram að vinna að málinu í atvinnuveganefnd en þurfum svo auðvitað að sjá hver niðurstaðan verður. Að þessu sinni sitjum við hjá við afgreiðsluna.
Virðulegi forseti. Ég átti í 1. umr. þessa máls samtal við hæstv. ráðherra um skipulagsforræði sveitarfélaga. Ég tel enn brýnt að leggja áherslu á það að sjálfsforræði sveitarfélaga í skipulagsmálum sé að mestu virt og helst að öllu leyti. Ég vil í þessu tilviki enn þá einu sinni leggja áherslu á það. Mér finnst stundum að löggjafinn gangi dálítið langt í löggjöf að fara gegn ríkjandi skipulagslögum. Ég mun ekki standa í vegi fyrir þessu frumvarpi en ég geri hér þennan ágreining og hef gert í mörgum málum þegar rætt er um að taka skipulagsforræðið af sveitarfélögum.
Virðulegur forseti. Ég vil við þessa atkvæðagreiðslu þakka hv. Alþingi fyrir þessa góðu umræðu og þinginu fyrir umræðu um þetta mikilvæga mál. Ég fagna því líka að sátt hefur náðst um feril málsins hér eftir. Nú fer það til nefndar og búið er að skilgreina og afmarka þau atriði sem menn telja að þurfi frekari skoðunar við. Ég fagna því og vona að sennilega náum við að ljúka þessu máli í sem allra mestri og víðtækastri sátt vegna þess að það var tilgangurinn með frumvarpinu, að koma þessum málum og þessu vinnulagi í það horf að við getum sem flest vel við unað og haldið áfram að tryggja raforkuöryggi úti um allt land okkur öllum til heilla þannig að ég þakka þinginu fyrir þessa afgreiðslu.