Atkvæðagreiðslur verða á þessum fundi þegar að afloknum 1. dagskrárlið, samanber liði 2, 3 og 4 á dagskránni.
Virðulegi forseti. Í dag kýs ég að gera að umtalsefni mínu pólitíska ábyrgð. Því miður hefur venjan verið sú að íslenskir ráðherrar axli ekki pólitíska ábyrgð sína með afsögn líkt og tíðkast t.d. á hinum Norðurlöndunum. Af þessu leiðir að íslenskir stjórnmálamenn fá í of miklum mæli að njóta vafans þegar hinn almenni borgari ætti í raun og veru að njóta hans. Síendurtekið hafa íslenskir ráðherrar orðið uppvísir að vafasömum vinnubrögðum en í stað þess að segja af sér strax reynt að sannfæra almenning um að ekkert misjafnt hafi átt sér stað á meðan fjölmiðlar reyna eftir fremsta megni að varpa ljósi á misfellurnar. Ég ætla hvorki að þreyta ykkur með að telja upp þau mál þar sem þetta hefur verið raunin á Íslandi né að nefna öll þau mál frá Norðurlöndunum þar sem ráðherrar hafa sagt af sér fyrir það sem hér á landi myndi teljast tittlingaskítur. En gott og vel. Ef við viljum ekki breyta venjunni og láta ráðherra bera ábyrgð með afsögn þarf í það minnsta að setja einhvers konar varnagla inn í kerfið þannig að hér þurfi ekki að ganga til kosninga ár eftir ár vegna óábyrgra og þaulsetinna ráðherra. Þingrof og kosningar geta ekki leyst ráðherra undan ábyrgð. Hæstv. forsætisráðherra hefur orðið tíðrætt um starfshóp um traust á stjórnmálum en gleymum því ekki að við höfum hin ýmsu tæki sem eiga að tryggja traust og koma í veg fyrir spillingu, þar á meðal óskráða reglu stjórnsýsluréttar, siðareglur, landsdóm og reglur um hæfi. Ég vona að niðurstaða starfshópsins verði ekki bara enn ein viðbótin í þessi fjöldamörgu kerfi heldur að fram komi virkt úrræði sem verði til þess að ráðherrar neyðist til að bera skýra ábyrgð á sínum pólitísku ákvörðunum. Pólitísk ábyrgð felur ekki eingöngu í sér að segja afsakið þegar ljóst er að slæleg vinnubrögð hafi átt sér stað. Pólitíska ábyrgð þarf að bera í öllum störfum ráðherra. Getum við sameinast um það að leyfa almenningi að njóta vafans og hætta að eyða tíma Alþingis og almennings í að ræða afglöp ráðherra í starfi? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Innviðir á Íslandi drabbast niður. Upp á þetta höfum við horft undanfarin ár og beðið færis að bæta úr. Nú er kominn tíminn og ekki eftir neinu að bíða, eða hvað? Ný ríkisstjórn hafði uppi hástemmdar yfirlýsingar og fyrirheit í sínum stjórnarsáttmála. En þar eru orðin tóm og svör og viðbrögð óskýr. Það væri nær að við heyrðum svolítið garg í þessa átt, svo ég noti orðfæri frá umræðu gærdagsins. Vetur konungur lætur að sér kveða og við erum rækilega minnt á hvar við erum í sveit sett á hnettinum. Samgöngur ganga úr skorðum og heilu byggðarlögin búa við einangrun dögum saman. Við breytum ekki legu landsins en vont er að mikilvæg mannvirki eru úr sér gengin fyrir. Umferðarþyngstu vegirnir svara með engu móti kröfum vegna álags, eru orðnir hættulegir og kosta mannslíf sem eru dýrmæt og aldrei metin til fjár. En það er einmitt það sem stendur í okkur, peningar. Það vantar peninga til að bæta vegi, brýr, flugvelli og hafnir. Tillögur komu fram hjá síðustu ríkisstjórn um að taka enn frekari gjöld af ökutækjum umfram þá mörgu milljarða sem bifreiðareigendur hafa greitt með ýmsu móti í gegnum tíðina. Frá því er horfið í bili. Málið er brýnt, þolir ekki bið. Þetta er umfjöllunarefni í samfélaginu daglega um allt land. Reykjanesbraut, Austurland, Vestfirðir, í dag er það Kjalarnes. Það þarf mikið átak og tugi milljarða til að bæta úr. Fram kom í fjölmiðlum í vikunni að gríðarlegt fé lífeyrissjóða sé bundið í innlendum áhætturekstri, til dæmis matvöru-, trygginga- og símafyrirtækjum sem talið er varhugavert til lengri tíma litið. Nú er spurt, og sennilega ekki í fyrsta sinn: Væri ekki ráð fyrir stjórnvöld að huga alvarlega að samningum við lífeyrissjóðina um þátttöku í þessu stóra átaki? Búa þannig í haginn fyrir okkur öll, mjaka sameiginlegum peningum okkar allra í góða vinnu. Hér getur verið um að ræða örugga og ásættanlega ávöxtun fyrir sjóðina og hagkvæma leið fyrir ríkissjóð og við græðum öll hraðar saman.
Virðulegi forseti. Það er ýmislegt áhugavert í gangi í störfum þingsins þessa dagana og það er leiðinlegt að þurfa að velja eitt umræðuefni umfram annað. Ég myndi vilja fjalla um þingsályktunartillögu um bætta stjórnsýslu í umgengnismálum, breytingar á kosningalögum eða rafræn fasteignaviðskipti. En eitt mál stendur ofar öðrum hér á þingi í umfangi og alvarleika, það er augljóslega mál dómsmálaráðherra. Öll gögn málsins sem hafa birst okkur að undanförnu benda til þess að dómsmálaráðherra hafi farið gegn öllum ráðleggingum, gegn öllum ábendingum og eins og dómur Hæstaréttar segir: Gegn lögum. Óhjákvæmileg afleiðing af þessari stöðu er að ráðherra virðist hafa beitt geðþóttavaldi þegar hún tók ákvörðun um skipan dómara við nýjan Landsrétt. Ráðherra er bara ósammála öllum; dómi, álitum og ábendingum sem segja að hún hafi tekið ranga ákvörðun. Þetta er afleiðing þeirrar tilhneigingar að vísa í öllu til valds ráðherra, sem ég hef á tilfinningunni að hafi verið gegnumgangandi í lagasetningu á undanförnum árum. Það býr einfaldlega til möguleikann á geðþóttaákvörðunum, möguleikann á einræði. Ég hefði haldið að við værum með alls konar varnagla í kerfinu okkar; stjórnsýslulög, siðareglur og sannfæringu þingmanna á Alþingi. En eins og kemur skýrt fram í máli formanns Framsóknarflokksins og þingflokksformanns Vinstri grænna ber hver ráðherra bara ábyrgð á sínum málaflokki og hver flokkur ber bara ábyrgð á sínum ráðherrum og þingmenn samstarfsflokkanna hafa ekkert um aðra ráðherra að segja. Ég vil meina að sú afstaða sé ábyrgðarleysi og sé í áttina að reynslu minni af hinum þöglu áhorfendum eineltis. Það eina sem þarf til að hið illa sigri er að góðir geri ekki neitt. Þeir sem gátu stöðvað ofbeldið gerðu það ekki.
Hæstv. forseti. Við hófum þingvikuna á sameiginlegum fundi allra stjórnmálaflokka þar sem við í pólitíkinni tókum höndum saman um viðbrögð við #metoo-byltingunni og ræddum næstu skref. Ég vil þakka fyrir þann fund og þeim sem áttu frumkvæði að honum. Þetta er alvarlegt efni en var ánægjulegur fundur. Samstaða sem þessi er til eftirbreytni og mætti vel hugsa sér í öðrum málum sem slík samkennd ríkir um. Um fundinn vil ég segja að mér fannst hann vel heppnaður, erindin voru ólík og góð og hreyfðu sannarlega við. Það er gott að finna samhug og samstöðuvilja til breytinga, finna leiðir til að hafna hvers kyns áreitni og taka samtalið áfram og finna málinu formlegri farveg á vettvangi okkar, eins og var m.a. markmið fundarins. Það er nefnilega þannig að hegðun má breyta með reglum en sterkast er að finna að með hugrekki að vopni, eins og sögur kvenna á fjölmörgum sviðum og úr starfsstéttum samfélagsins bera vitni um, með þeirri byltingu sem #metoo sannarlega er, með sögunum og samtalinu, eins og á þeim fundi sem við áttum saman á Grand hótel á mánudaginn, mótast viðhorfs- og hugarfarsbreyting sem er ekki aðeins nauðsynleg heldur ekki síður mikilvæg en sá farvegur samskipta sem við finnum okkur innan stjórnmálanna eða á öðrum vettvangi. Hvort sem það eru lög eða reglur, verklagsreglur eða siðareglur, þarf að skoða það og auðvitað í tengslum við þetta mál. Ég vil þó meina að stóra skrefið sé byltingin, það hversu raunverulegt og víðtækt og alvarlegt þetta er og að framkalla upplifunina á því, en ekki síst hversu sterkt og tímabært það er að finna í samtalinu þá viðhorfsbreytingu sem á sér stað.
Virðulegi forseti. Ég flutti ræðu á sínum tíma um tölvuöryggi og að það hefði aldrei verið verra en þá. Það hafði aldrei verið verra þá og í dag hefur það aldrei verið verra en í dag. Í upphafi árs uppgötvuðust öryggisgallar í örgjörvum meira eða minna allra tölva í heiminum, það skiptir ekki máli hvort maður á Mac eða Windows eða Linux. Þetta eru mjög alvarlegir gallar og þeir munu hafa mjög neikvæð og langvarandi áhrif á tölvuöryggi í heiminum. Í ljósi þess er það sérstakt fagnaðarefni að við förum brátt að ræða upptöku nýrra laga um persónuvernd, sem kominn er tími til. Það er kominn tími til vegna þess að við höfum sem samfélag safnað allt of miklum upplýsingum og farið allt of óvarlega með þær. Það verður ekkert auðveldara í framtíðinni nema ef við tökum okkur á. Mér sýnist heimurinn vera að gera það og því hlakka ég til að ræða það mál þegar það kemur inn á þing. Ég heyri strax áhyggjur frá lögaðilum um að þær breytingar verði flóknar og dýrar. Það er bæði gleðiefni og áhyggjuefni því að ef svo væri ekki væri þetta ekki nóg. Eins og ég segi er búið að vera að safna upplýsingum. Ég þekki það sem forritari úr tölvugeiranum að við söfnum ofboðslega miklum upplýsingum og gerum það oft að ástæðulausu, svolítið hugsunarlaust. Það hefur verið lenskan lengst af eftir því sem tölvutækni hefur fleygt fram. Núna verðum við að endurskoða það verklag alveg niður í kjölinn, við verðum að fara að taka það alvarlega, ekki bara við tæknimenn heldur líka almenningur og fólk sem rekur fyrirtæki og safnar upplýsingum og hefur gagn af að safna upplýsingum og nota þær. Við eigum ekki að gera það nema við höfum sýnilega ástæðu til og við verðum að fara varlega með upplýsingarnar. Það eru ákveðnar gleðifregnir að fólki finnist þetta flókið og dýrt, en hins vegar verðum við líka að hafa í huga að þetta má ekki vera það flókið og það dýrt að það verði óraunhæft. Það þurfa að vera raunhæfar reglur til að við förum eftir þeim.
Herra forseti. Nýjar tölur frá Hagstofunni um þróun launa og kaupmáttar vöktu athygli mína þannig að ég fór að fara aftur í tímann og komst að því að á síðustu fimm árum hefur kaupmáttur launa aukist um nær 26%, þannig að launafólk hefur sannarlega fengið töluverðar kjarabætur á undanförnum árum. Síðastliðinn föstudag var þingflokkur Sjálfstæðisflokksins í heimsókn hjá Öryrkjabandalagi Íslands. Þar var tekið á móti okkur með kostum en forráðamenn Öryrkjabandalagsins fluttu mál sitt af mikilli festu, öfgalaust, en skilaboðin voru skýr. Ég hef áður sagt, oftar en einu sinni og oftar en tvisvar í þessum ræðustól, að það er okkur í þingsal til vansa að við skulum ekki hafa náð að endurskoða tryggingakerfi öryrkja eins og við ætluðum að gera, að við skulum enn þá búa þannig um hnútana að hér sé kerfi þar sem fólki er refsað fyrir minnstu viðleitni til að bæta hag sinn. Það að hafa enn þá krónu á móti krónu skerðingu þegar kemur að öryrkjum er okkur til skammar. Við skulum taka okkur á. Við skulum heita okkur því að sameinast um það verkefni að bæta kjör öryrkja áður en við förum héðan í vor. Við skulum sníða kerfi þannig að það sé einfalt, réttlátt og umfram allt að við hættum að refsa fólki þegar [[Forseti hringir.]]það reynir að bæta hag sinn. Þetta er loforð sem við eigum að gefa hvert öðru og við eigum að gefa þeim sem lakast standa.
Hæstv. forseti. Ég vil gera samgöngur að umtalsefni mínu í dag. Samkvæmt lögum um samgönguáætlun er leitast við að samgöngur séu greiðar, hagkvæmar og öruggar, umhverfisvænar og styrki jákvæða byggðaþróun. Helstu áskoranir við gerð samgönguáætlunar eru að mæta þörfum íbúa og atvinnulífs, að faglegar greiningar liggi að baki forgangsröðun og að horft sé til þess að allir komist ferða sinna á öruggan máta. Horfa á til þess að lágmarksaðgengi sé að nauðsynlegri, opinberri grunnþjónustu og auk þess skal aðgengi og hreyfanleiki í samgöngukerfinu fyrir fólks- og vöruflutninga innan og á milli svæða verða bætt. Jafnframt skal áhersla vera lögð á vinnusóknarsvæði í samræmi við sóknaráætlun landshluta þar sem leitast er við að stytta ferðatíma og stækka svæðin. Uppbygging og rekstur samgangna á að stuðla að eflingu atvinnulífs og sérstaklega skal hugað að uppbyggingu og þróun ferðaþjónustu, m.a. með því að styrkja gáttirnar inn í landið. Akureyrarflugvöllur er dæmi um eina slíka gátt og mikilvægt að standa við það að hún virki. Hér er um að ræða mörg og mikilvæg markmið enda eru samgöngur ein af lífæðum hverrar byggðar og þær þarf að bæta. Það blasa við brýn verkefni í uppbyggingu innviða um land allt. Samgöngur eru undirstaða þess að samfélag geti þrifist á eðlilegan hátt hvað varðar atvinnu, menningu, öryggi og almenna framþróun. Góðar og greiðar samgöngur skapa störf og undanfarin ár hafa þéttbýliskjarnar stækkað. Samhliða því hafa miklar breytingar orðið á þróun byggða og atvinnusvæða. Það er nauðsynlegt að styrkja samgöngukerfið því að störfin búa til hagvöxt sem er undirstaða vaxtar og velmegunar þjóðfélaga. Það er því eitt af forgangsatriðum ríkisstjórnarinnar að bæta enn við fjárframlög til vegaframkvæmda og það veitir ekki af til að taka á uppsöfnuðum vanda hringinn í kringum landið.
Virðulegur forseti. Ég vil beina augum þingheims að stöðu samnings Evrópuráðsins um forvarnir gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi sem undirritaður var í Istanbúl 2011. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar segir, með leyfi forseta: „Lagaumhverfi kynferðisbrota verður rýnt með það að markmiði að styrkja stöðu kærenda kynferðisbrota. Istanbúl-samningurinn um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi verður fullgiltur.“ Ég fagna þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að vinna að fullgildingu samningsins. Eftir #metoo-byltinguna kallaði almenningur eftir nauðsynlegum breytingum á lagaumhverfi kynferðisbrota og væri fullgilding samningsins stórt skref í þá átt. Ofbeldi gegn konum, þar með talið heimilisofbeldi, er ein alvarlegasta tegund kynbundinna mannréttindabrota sem um getur og samfélagsmein hvar sem þess gætir. Istanbúl-samningurinn skuldbindur aðildarríkin til að gera ráðstafanir gegn ofbeldi gegn konum og er því mikilvægt að hann verði fullgiltur hér á Íslandi og þær breytingar gerðar á lögum sem fullgildingin krefst. Samkvæmt svari ráðherra við skriflegri fyrirspurn Brynhildar Pétursdóttur til þáverandi innanríkisráðherra, Ólafar Nordal, á 144. löggjafarþingi er greint frá lagabreytingum sem gera þurfi áður en unnt sé að fullgilda samninginn. Síðan segir, með leyfi forseta: „Því má búast við því að fullgilda megi samninginn þegar fyrrgreind frumvörp ná fram að ganga. Stefnt er að framlagningu þeirra á haustþingi 2015.“ Enn hefur þessi mikilvægi samningur ekki hlotið fullgildingu en mikilvægt er að það gerist eins fljótt og unnt er og staðið verði við fyrirheit í stjórnarsáttmála þá sem málið varðar. Greinilegt er að málið er komið langt á leið miðað við svör þáverandi ráðherra árið 2015. En því er ekki lokið. Ég mun því á næstu dögum senda inn nýja fyrirspurn til ráðherra um stöðu málsins og vona að þingmenn fylgist með því að Istanbúl-samningurinn verði fullgiltur hið fyrsta.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera hér að umtalsefni nýlega gjaldþrotabeiðni United Silicon. Ekki til þess að hlakka yfir óförum þeirra sem kunna að eiga um sárt að binda af völdum þess heldur vegna þess að hér gæti vonandi og hugsanlega verið um að ræða vatnaskil í uppbyggingu atvinnulífs hér á landi, að hætt verði að ausa almannafé svo milljörðum nemur í óraunhæf verkefni, illa undirbúin, illa skipulögð og illa framkvæmd, einungis vegna þess að þau eru talin skapa störf. Við eigum von á skýrslu Ríkisendurskoðunar um aðdraganda og rekstur þessarar verksmiðju sem átti að verða hin stærsta í heimi og naut allrar hugsanlegrar og ekki síður óhugsanlegrar fyrirgreiðslu af hálfu stjórnvalda og ríkjandi aðila í fjármálalífi. En við vitum nú að margt fór þar úrskeiðis frá byrjun þegar erlendir bankar treystu sér ekki til að fjármagna verkefnið og til loka þegar í ljós kom að Arion banki og lífeyrissjóðir höfðu ausið í það um 8 milljörðum án þess að nokkurt faglegt mat virðist hafa farið fram á því hversu viskuleg sú fjárfesting væri. Fjárfest var í vanefndum og vanskilum, frávikum frá teikningum sem umhverfismat miðaðist við. Fjárfest var í mengun langt yfir mörkum, svo fátt eitt sé talið. Mig langar að nota þetta tækifæri, herra forseti, til að biðja íslenska ráðamenn og fólk sem falið er að fara með almannafé að gjalda varhug við tveimur töfraorðum í atvinnulífinu: Stórhugur og stóriðja. Við ættum að hrökkva í kút í hvert sinn sem við heyrum orðið stór og þegar við heyrum orðið stærst eigum við að taka til fótanna. [[Hlátur í þingsal.]]
Herra forseti. Það hefur verið hljótt um olíuleit á Drekasvæðinu sem og hugsanlega vinnslu þar. Þessi sýslan hefur verið gagnrýnd, enda ekki rúm fyrir jarðefnin í kolefnisbókhaldi jarðar. Kínverska félagið CNOOC og norska Petoro draga sig nú út úr rannsóknarleyfi til 12 ára og öllum frekari skyldum. Það er gott og jarðlífinu til framdráttar. Orkustofnun telur ekki að íslenski aðilinn Eykon geti staðið undir frekari umsvifum á svæðinu vegna smæðar. Fyrirtækið hyggur samt á að nota andmælarétt og jafnvel leita nýrra samstarfsaðila. Það telur stofnunin varla kleift samkvæmt leyfi og lögum. Ég vil vekja á því athygli og hvetja þingmenn til að stuðla að því að Ísland verði raunverulega kolefnishlutlaust 2040 og fylgja staðreyndinni um að markmiðum Parísarsamkomulagsins verður ekki náð nema 2/3 þekktra jarðefniseldsneytisbirgða verði hlíft. Í framhaldi af ræðu hv. síðasta ræðumanns vil ég segja að United Silicon er gjaldþrota með tilheyrandi fjárhagslegu tjóni fyrir banka, lífeyrissjóði og Reykjanesbæ en samtímis er ljóst að reyk-, ryk- og gasmengun hrjáir ekki íbúa sveitarfélagsins á meðan. Arion banki stefnir að því að ljúka viðgerðum á þessari ósamstæðu verksmiðju og hefja aftur starfsemi og þá með nýjum eigendum. Kannski tekst það, kannski ekki. Hitt er ljóst, að tryggja verður að úrbætur á verksmiðjunni verði teknar út af óháðum sérfræðingum, að mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar verði endurskoðað ásamt starfsleyfi og að allar áætlanir um orkufrekan iðnað í Helguvík verði endurskoðaðar frá grunni. Hyggjum að því öll saman.
Virðulegi forseti. Í umræðum forystumanna þingflokkanna á mánudag sagði hv. þm. Logi Einarsson í andsvörum við hv. þm. Óla Björn Kárason, með leyfi forseta: „Með veiðigjöldin þá viljum við fyrst og fremst að þjóðin fái hærri afgjöld af sameiginlegum auðlindum sínum, hvort sem um er að ræða sjó eða orku eða annað slíkt. Auðvitað getur slíkt leitt til mikillar samþjöppunar. En það eru líka til aðrar leiðir til að halda uppi byggðum í landinu en að þvinga menn til að standa í útgerð og atvinnuháttum sem bera sig kannski ekki lengur.“ Virðulegi forseti. Það eru kaldar kveðjur sem sjómenn og fiskverkafólk fær frá formanni Samfylkingarinnar. Í kjördæmi hans er öflug smábátaútgerð og þar eru líka stærstu útgerðar- og vinnslufyrirtæki landsins. Honum finnst hagræðingin í útgerðinni ekki hafa náð þeim markmiðum Samfylkingarinnar að drepa niður alla einstaklingsútgerð smærri og minni fiskiskipa um land allt með óraunhæfum veiðigjöldum. Logi bætir við, með leyfi forseta: „Er ekki allt í lagi þó að eitthvað af útgerðarfyrirtækjunum fari á hausinn“ - takið eftir - „og við leitum í hagkvæmasta reksturinn þannig að þjóðin fái á endanum afgjaldið?“ Er það svo að formaður Samfylkingarinnar sjái ekkert annað við útgerðina en hvað hægt er að kreista úr henni af veiðigjöldum, ella liggi hún bara dauð? Á yfirstandandi fiskveiðiári greiðir smábátaútgerðin fimmfalt veiðigjald, þ.e. 350 millj. kr., sé tekið mið af hagnaði smábáta viðmiðunarárið 2015 sem var 71 millj. kr. Með þessu er smábátaútgerðin dauð. Í þessu húsi eru allir sammála því að útgerðin greiði veiðigjöld en gjöldin eru komin á það stig að öll einstaklingsútgerð er að sameinast stærri útgerðarfyrirtækjum með alvarlegum afleiðingum víða um landsbyggðina. Virðulegi forseti. Ég spyr að sjómannasið: Er formanni Samfylkingarinnar bara skítsama um útgerðina á landsbyggðinni?
Forseti vill minna á að það ber að ávarpa þingmenn með fullu nafni, eins þótt vísað sé til þeirra.
Herra forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni varðandi kjör öryrkja. Við í þingflokki Viðreisnar erum að fara í svipaða heimsókn og þingflokkur Sjálfstæðisflokksins fór um daginn til Öryrkjabandalagsins þar sem eflaust verður farið yfir mörg brýn mál sem hvíla á herðum öryrkja. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að þetta er eitthvað sem okkur ber skylda til að gera. Ég gæti komið hingað og leikið einhvern leik og sagt: Hérna er ríkisstjórn með ákveðinn meiri hluta, þið skuluð bara sjá um þetta. Það sem ég get lofað hins vegar á þessu stigi er að við í þingflokki Viðreisnar munum styðja ríkisstjórnarflokkana í öllum þeim skrefum sem við þurfum að taka til að styðja við öryrkja. Ég vil hvetja okkur öll til dáða og vil þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Hitt eru síðan, og það var þess vegna sem ég kvaddi mér hljóðs, samgöngumálin. Ég tek undir það sem hv. þm. Þórunn Egilsdóttir sagði áðan, það þarf að styrkja samgöngukerfið og innviði landsins. Þá megum við ekki gleyma suðvesturhorninu. Það er gjarnan lenskan í þessum sal þegar rætt er um samgöngumál. Nú síðast í hádeginu vorum við þingmenn Suðvesturkjördæmis að fá áskoranir m.a. frá starfsmönnum Járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, álversins og fleiri fyrirtækja sem þar starfa vegna ástands Vesturlandsvegar. Það sama gildir þegar við erum að fara út úr höfuðborginni og erum að fara austur yfir. Það eru margir sem þurfa að fara þangað vegna vinnu og það sama gildir þegar fólk þarf að fara í gegnum Hafnarfjörð. Það kostar um 70–80 milljarða að bæta gatnakerfið svo að ástandið verði meira en viðunandi á suðvesturhorninu. Og þá verður ríkisstjórnin að sýna meira á spilin. Ég hef verulegar áhyggjur af því að upplifa það metnaðarleysi sem skín í gegn í málflutningi hæstv. samgönguráðherra þegar kemur að málefnum suðvesturhornsins og uppbyggingu innviða. Við munum halda honum þar við efnið eins og í öðrum málum.
Herra forseti. Eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson nefndi áðan hafa ríkisolíufélög Kína og Noregs nú tekið ákvörðun um hætta þátttöku í leit að olíu og gasi á Drekasvæðinu. Þetta kemur mjög óvænt upp, enda höfðu þessi félög haft áform um að bæta verulega í þessa leit í ljósi þess að rannsóknir fram að þessu hafa gefið mjög jákvæðar vísbendingar um að þarna sé olíu og gas að finna í vinnanlegu magni. Raunar hafði norska Stórþingið ákveðið rétt fyrir skömmu að veita sérstaka aukafjárveitingu í viðbótarstarfsemi, viðbótarleit, á Drekasvæðinu. Þessu var svo skyndilega snúið við, hugsanlega vegna stjórnarbreytinga í Noregi. Í öllu falli er ljóst að þetta er pólitískt mál, bæði í Kína og í Noregi er þessi ákvörðun pólitísk að verulegu leyti. Það kallar á pólitísk viðbrögð frá Íslandi. Það hefur ekkert heyrst frá ríkisstjórn Íslands um þetta gríðarlega hagsmunamál Íslendinga sem er ekki bara stórt hagsmunamál fjárhagslega, efnahagslega, heldur er þetta stórt mál í alþjóðlegum samskiptum, í samskiptum okkar við þessi ríki. Ef Norðmenn ætla að hverfa frá því að vera bandamenn okkar, ef svo má segja, í vinnslu olíu og gass og leggja þess í stað þeim mun meiri áherslu á að vinna olíu og gas í eigin lögsögu, því að höfum það í huga, herra forseti, að nú voru Norðmenn að taka ákvörðun um stóraukna olíu- og gasvinnslu í eigin lögsögu, þá þurfum við eða fulltrúar Íslendinga, íslenska ríkisstjórnin, að kanna hvort að aðrar þjóðir, aðrir bandamenn vilji frekar vera samstarfsaðilar okkar í þessu mikilvæga máli til framtíðar. Ég kalla eftir því að þingið haldi ríkisstjórn Íslands við efnið í þessu máli. Það er ekki hægt að líða það að svona stórt hagsmunamál íslensku þjóðarinnar sé bara vanrækt að öllu leyti. [[Forseti hringir.]]Við fáum vonandi einhver svör frá ríkisstjórninni um þetta mál á næstu dögum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir ótrúlega fallegt innlegg í umræðuna áðan. Ég þurfti eiginlega að klípa mig tvisvar til að vera viss um að þetta kæmi úr munni Sjálfstæðismanns, ég verð að viðurkenna það, en mikið ofboðslega þótti mér vænt um þessi orð. Þau vekja mér þá von að það eigi virkilega, í alvörunni, að standa saman að því að bæta kjör öryrkja í landinu. Beint í framhaldinu er ástæða til að spyrja sig um það sem oft hefur verið í umræðunni: Út af hverju fjölgar öryrkjum svona mjög? Hvað getum við gert í þeim efnum? Staðreyndin er sú að stóran hluta af þeirri fjölgun má rekja til ungra einstaklinga sem eru haldnir geðvanda sem aftur má rekja beint til fíknivanda. Það er sú umræða sem ég hef verið með í þessari pontu síðustu tvo daga og vil hnykkja á og halda áfram. Fíkn er dauðans alvara, við getum gert svo margt annað en að tjalda til einnar nætur, við getum horft til framtíðar. Við getum gert það saman og ég vil trúa því, í alvöru, að við 63 getum lyft því grettistaki til framtíðar sem alla dreymir í rauninni um. Við eigum sérfræðinga, snillinga, sem ég hef áður talað um. Ég hef verið í viðræðum við þá einstaklinga sem allir eru tilbúnir að koma að því að hjálpa fólkinu okkar. Og núna, eftir að hafa heyrt í hv. þm. Óla Birni Kárasyni, er ég full af bjartsýni og brosi.
Hæstv. forseti. Í upphafi vil ég taka undir með hv. þm. Ingu Sæland sem talaði um að við þyrftum að huga betur að málefnum öryrkja og þá út frá mörgum hliðum. Það liggur auðvitað fyrir að fara þarf í endurskoðun á almannatryggingakerfinu til að tryggja betur kjör þeirra sem eiga þar undir. Ég tek undir þau sjónarmið sem hafa komið fram hvað það varðar. Eins er það umhugsunarefni, eins og hv. þm. Inga Sæland nefndi, hver skýringin er á fjölguninni sem hefur verið í hópi þeirra sem þurfa að reiða sig á greiðslur úr örorkulífeyrishluta almannatryggingakerfisins. Það er gríðarlega mikilvægt þjóðfélagslegt verkefni að velta fyrir okkur hvernig við getum stuðlað að því að þær ástæður sem hún nefndi leiði ekki til þess að fólk detti út af vinnumarkaði og eigi möguleika á því að komast inn aftur þegar það hefur einu sinni dottið út. Þetta er margþætt verkefni. Endurskoðun örorkulífeyriskerfisins, uppbygging bótakerfisins og annað þess háttar eru aðkallandi mál sem eru á verkefnaskrá hjá ríkisstjórninni. En ég held að ánægjulegt væri og mikilvægt fyrir okkur að finna í sameiningu fleti á því hvernig við sem þing og stjórnvöld getum beitt okkur fyrir fyrirbyggjandi aðgerðum til þess að koma í veg fyrir að fleira ungt fólk lendi í slíkri stöðu, og eins að greiða leiðina til baka á vinnumarkaðinn og til [[Forseti hringir.]]heilbrigðara lífs fyrir þá sem eiga í hlut. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst þessi skýrslubeiðni verulega vanhugsuð. Það er í fyrsta lagi svo að óeðlilegt er að fela ráðuneyti að segja þinginu hvernig ábendingar sem fram komu í rannsóknarskýrslu, sem ein og sér beinist ekki að einhverju tilteknu ráðuneyti heldur er almennar ábendingar víða út í samfélagið, hafi gengið eftir og hvernig menn hafi fylgt eftir þeim ábendingum. Í því sambandi er ágætt að rifja upp þingsályktun Alþingis um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis 2010 þar sem er í mörgum liðum rakið hvernig rétt sé að breyta stjórnarskrá, þingsköpum Alþingis, lögum um ráðherraábyrgð, lögum um Stjórnarráðið, löggjöf um starfsemi á fjármálamarkaði o.s.frv., alls í 12 liðum, og síðan er sérstaklega hnykkt á því í þriðja kafla þingsályktunarinnar að nefnd á vegum Alþingis skuli hafa eftirlit með úrbótum á löggjöf sem þingmannanefndin leggur til í skýrslunni. Að koma mörgum árum [[Forseti hringir.]]síðar, átta árum, og leggja til að fjármálaráðuneytinu sé falið að taka saman ábendingar, sem gæti orðið margra mánaða eða jafnvel ára vinna, án þess að nokkurt kostnaðarmat hafi verið lagt fram, mun einfaldlega ekki ganga. [[Forseti hringir.]]Ég verð að leggjast gegn skýrslubeiðninni.
Hæstv. forseti. Venjulega er það auðvitað svo að þegar skýrslubeiðnir hafa fengið nægilega marga flutningsmenn hefur þingið ekki sett sig á móti því að þær séu afgreiddar í þinginu. Þetta er þó ekki sjálfvirkt heldur er gert ráð fyrir aðkomu þingsins með atkvæðagreiðslu um þetta. Ég verð að taka undir orð hæstv. fjármálaráðherra um þetta. Mér finnst beiðnin eins og hún er sett fram vera afar víðtæk og ómarkviss, beinast að röngum aðila, þ.e. fjármálaráðherra, sem vissulega er einn þeirra aðila sem málið getur átt við en aðeins einn. Hann er ekki almennur stjórnsýslumálaráðherra sem hefur yfirsýn yfir alla þætti. Þess ber líka að geta að margt af því sem hér heyrir undir á ekki síður við um þingið. En aðalatriði málsins er kannski það [[Forseti hringir.]]að ef menn ætla að fara í úttekt og skoðun á hvernig framfylgt hefur verið ýmsum ábendingum í rannsóknarskýrslum undanfarinna ára, sem kann að vera [[Forseti hringir.]]æskilegt og jákvætt, er nálgunin í þessari beiðni röng. Það þyrfti að forma hana með öðrum og betri hætti.
Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmenn og ráðherrar þurfi að kynna sér þetta aðeins betur því að hérna er önnur fyrirspurn til félags- og jafnréttismálaráðherra og einnig er í vinnslu fyrirspurn til Alþingis um þann þátt sem snýr að þinginu. Mér finnst í hæsta máta óeðlilegt ef ekki er haldið utan um þær ábendingar sem komu fram í rannsóknarskýrslum Alþingis til viðeigandi ráðuneyta, ekki haldið utan um hvernig þeim málum vindur fram. Þessi gögn hljóta bara að liggja fyrir. Það þarf ekkert kostnaðarmat eða neitt þannig því að það er væntanlega verið að taka ákveðin skref í áttina að því að uppfylla þessar ábendingar. Ef ég er að frétta það núna að það sé ekkert svoleiðis er markmið skýrslunnar dálítið komið fram. Það er ekki verið að gera neitt með þessar ábendingar. Þeim mun meiri þörf er fyrir þessa skýrslubeiðni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég get alveg skilið tilganginn með því að biðja um skýrslu af þessu tagi. Ég myndi styðja og ég held að það sé nauðsynlegt að við áttum okkur á því hvort við höfum tekið til greina þær ábendingar sem koma fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis en ekki framkvæmdarvaldsins. Ég óska því eftir og hefði kosið að flutningsmenn drægju þessa skýrslubeiðni til baka og tækju til við að móta tillögu um að Alþingi skipi sérstaka nefnd og ráði til þess starfsmenn og tryggi fjármuni til að fara yfir þær ábendingar sem koma fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og kortleggja með hvaða hætti ábendingunum hefur verið fylgt eftir, hvort þær hafi komið til framkvæmda o.s.frv., hvernig okkur hafi miðað áfram. Það er hinn eðlilegi gangur, að Alþingi sé með forræði [[Forseti hringir.]]í höndunum en afhendi það ekki framkvæmdarvaldinu líkt og þessi skýrslubeiðni felur í sér.
Virðulegi forseti. Ég vil láta það koma fram að almennt hef ég ávallt stutt skýrslubeiðnir, enda séu þær settar fram í anda þess stjórnkerfis sem við búum við. Við höfum Ríkisendurskoðun til að gera ýmsar stjórnsýsluúttektir. Það eru dæmi um slík mál á dagskránni hér í dag. Við höfum sett á fót sérstakar rannsóknarnefndir. Um þau mál var reyndar fjallað í sérstakri greinargerð um rannsóknarnefndir Alþingis samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir 68/2011 þar sem komu fram fjölmargar ábendingar um hvaða aðdraganda menn ættu að hafa að því að fara út í svona mikla skýrslugjöf. Það var að gefnu tilefni. Menn höfðu þá farið 447 milljónir fram úr fjárheimildum við þær skýrslugjafir til þingsins. Samtals kostuðu skýrslurnar fyrir Íbúðalánasjóð og sparisjóðina 928 milljónir á sínum tíma, fyrir utan 343 millj. kr. kostnað við rannsóknarnefnd Alþingis. Aðalatriði málsins hér er að þingið hefur samþykkt ályktun um hvernig [[Forseti hringir.]]eigi að bregðast við. Þar er ábendingum beint víða út í samfélagið. Ekki til fjármálaráðuneytisins. Og það sem meira er: Þingið hefur áður [[Forseti hringir.]]ályktað að það sé þingnefnd sem eigi að hafa eftirlit með framgangi þeirra breytinga sem kallað var eftir.
Hæstv. forseti. Það er akkúrat kjarni málsins að þegar þingmannanefndin skilaði af sér 2010 var gert ráð fyrir að eftirfylgni yrði á höndum þingsins en ekki einstakra ráðuneyta. Mér finnst það mikilvægt atriði í því sambandi, bæði út frá verkaskiptingu milli framkvæmdarvalds og þingsins en líka einfaldlega vegna þess að fjármálaráðuneytið hefur ekki almennt hlutverk gagnvart eftirliti með stjórnsýslunni. Fjármálaráðuneytið tilnefnir ekki ábyrgðaraðila með verkefnum hjá öðrum ráðuneytum, eins og gert er ráð fyrir í skýrslubeiðninni. Það er fleira í þessu sem er misskilningur. Þetta er ágætisábending, ágætishugmynd og ágætisáminning um að nauðsynlegt sé að fara yfir þessar rannsóknarskýrslur og kanna hvernig þeim hefur verið fylgt eftir. En þarna er verið að beina málinu gegn vitlausum ráðherra. [[Hlátur í þingsal.]] [[Forseti hringir.]]Það er grautað saman hlutum sem varða stjórnsýsluna annars vegar og aðra þætti ríkisvaldsins [[Forseti hringir.]]hins vegar. Ég held að málið myndi [[Forseti hringir.]]batna með frekari yfirlegu [[Forseti hringir.]]og að markmiðinu [[Forseti hringir.]]yrði betur náð með því að nálgast það með öðrum hætti.
Forseti minnir menn á tímamörkin.
Með meiri yfirlegu o.s.frv. - þessi skýrsla var unnin á síðasta kjörtímabili. Þá skrifuðu allir þingmenn allra flokka undir það, nema þingmenn Sjálfstæðisflokksins, að flytja þá skýrslubeiðni. Síðan þá hefur því verið skipt upp í fleiri en eina skýrslu með nefndasviðinu sem hjálpaði til við að vinna skýrslubeiðnina. Margt hefur því verið gert og ítarlega unnið til að koma skýrslunni hingað. Ég vil vekja athygli á því að undir skýrslubeiðnina kvitta þingmenn allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins en þingmaður Framsóknarflokksins var með á þessari skýrslubeiðni á þarsíðasta þingi, síðasta kjörtímabili. Það má kannski spyrja viðkomandi þingmenn af hverju þeir eru ekki með núna. En ég vek athygli á því að það eru sex flokkar sem kvitta undir þessa skýrslubeiðni.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekkert að taka afstöðu til þess hvor er vitlaus eða rangur maður eða hvernig það er. En ég get því miður ekki stutt þessa skýrslubeiðni þar sem mér finnst hún of víðfeðm. Við sjáum ekki fyrir kostnaðinn, hún er of umfangsmikil. Ef við ætlum að læra af þessum málum þurfum við að afmarka okkur, vita hvert við erum að fara. Það er sjálfsagt að skoða málin, en að þessu sinni get ég ekki stutt þessa meðferð.
Herra forseti. Ég er ósammála hv. þm. Birgi Ármannssyni. Ég tel að hæstv. ráðherra sé ekki vitlaus heldur viti hann þvert á móti nákvæmlega hvað hann er að gera. Það er alveg ljóst að ég hef aldrei séð slíka andstöðu við skýrslubeiðni áður. Ég hef ekki verið lengi á þingi en þetta er heldur meiri andstaða en gengur og gerist við einfaldri beiðni og hún kemur ekki til óvænt, sem sér í lagi má greina af því hversu margir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa komið upp í mótmælaskyni við hana. Það er greinilegt að skýrslubeiðnin snertir einhverja taug. Kannski er það sú taug sem varðar það að við höfum í mörg ár eftir að þessar fínu skýrslur komu fram reynt að gera upp töluvert mikið hrun sem varð hér en það hefur ekki enn þá verið gerð nein greining á því hvort uppgjörið hafi í rauninni farið fram. Hér er nokkuð hófleg tillaga um að byrja það ferli. Ég held að það ætti að verða við þeirri beiðni.
Virðulegur forseti. Mér þykir umhugsunarefni að við stöndum hér í dag og það stefni í að við greiðum sum atkvæði gegn skýrslubeiðni sem mér sýnist á vef Alþingis að gerist bara nánast aldrei. Skýrslubeiðni hefur ekki verið felld á þessari öld. Ég fletti upp til ársins 2010 og það hefur enginn greitt atkvæði gegn skýrslubeiðni á þeim tíma. Mér heyrist á umræðunni hér að við séum sammála um inntakið, um að fara yfir það sem gert hefur verið í kjölfar rannsóknarskýrslnanna og hefði þess vegna talið að það væri vænlegra og málefninu til framdráttar að það fyndist einhver leið þar sem við getum sameinast um leiðina fram á við, frekar en að taka þetta í atkvæðagreiðslu í þingsal. Hér nefndi hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, að mig minnir, þingsályktunartillögu, nei, það var hv. Óli Björn Kárason sem nefndi það, að þetta væri kannski frekar efni í þingsályktunartillögu til heildaruppgjörs. Ég vil lýsa því yfir að verði þessi skýrslubeiðni ekki samþykkt verð ég meðflutningsmaður á slíku máli.
Virðulegi forseti. Mér þykja þetta hinar áhugaverðustu umræður, verð ég að segja. Ég ætla ekki að endurtaka það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór yfir en það kemur mér á óvart að hér séu yfir höfuð umræður um skýrslubeiðni, hvað þá að það stefni í að einhverjir þingmenn greiði atkvæði gegn henni. Reyndar samkvæmt hefðum í samskiptum framkvæmdarvalds og löggjafarvalds verður hún væntanlega felld. En ég hef hins vegar skynjað í orðum þeirra hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem hér hafa talað að það sé einhver þörf á því að skoða þessi mál. Eftir að hafa hlýtt á þessar stuttu ræður sýnist mér þörfin vera ríkari en mér fannst hún vera þegar við gengum inn í þingsal í dag. Því vil ég eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson lýsa því yfir að verði þessi skýrslubeiðni felld þykir mér ærið tilefni til að gera þá eitthvað, hugsanlega sameiginlega með öllum flokkum eða hvernig sem það yrði. Ég vænti þess þá líka að það verði stuðningur við það úr öllum flokkum.
Virðulegi forseti. Ég man ekki eftir því síðan ég tók sæti á þingi árið 2009 að beiðni sem þessi hafi verið felld í þingsal. Þetta eru kannski nýju vinnubrögðin sem verið er að boða, að það eigi að fara að skoða vandlega út frá pólitískum hagsmunum, eitthvað slíkt, hvers konar skýrslur eigi að samþykkja, ég veit það ekki. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort verið sé að beina skýrslunni í réttan farveg. Ég velti því upp við forseta hvort það geti verið að beiðni eigi að vera til forsætisráðherra frekar en fjármálaráðuneytisins. Að því sögðu sé ég í sjálfu sér ekkert að því að þessi skýrslubeiðni fari fram eins og allar aðrar. Það er svo að sjálfsögðu hlutverk ráðuneytisins að meta hversu mikinn metnað eða vinnu þarf að leggja í að svara þessari skýrslu. Það er hins vegar mjög nýtt ef hún verður felld, það verður athyglisvert, ekki síst í ljósi hinnar miklu umræðu um að efla þingið og allt það.
Herra forseti. Mér finnst líka óþægilegt að þurfa að fella skýrslubeiðnir, af því að það er eitthvað sem við höfum staðið fyrir, sama hvort við erum í ríkisstjórn eða stjórnarandstöðu á hverjum tíma, að hleypa í gegn. Hins vegar er auðvitað umhugsunarefni þegar verið er að biðja um skýrslubeiðnir hvers eðlis þær eru. Ég tek undir með hv. þm. Óla Birni Kárasyni um þá málsmeðferð sem hann lagði til. Ég hefði haldið að það væri málinu til heilla að þessi skýrslubeiðni yrði dregin til baka, sérstaklega í ljósi þess að þingmaðurinn er kannski að falast eftir því að fá stuðning allra þingflokka við málið ef það er um það búið með þeim sem hætti sem hér hefur verið reifað. Það er ekki gott að mínu viti að byrja á því að fella mál og ætla svo að safna liði til þess að reyna að koma því í þann farveg sem það á kannski heima í. Ég hvet hv. þingmann, fyrsta flutningsmann, til þess að endurskoða hug sinn og draga málið til baka og leita leiða til að ná sátt um farveginn.
Herra forseti. Ég verð að segja að ég varð fyrir vonbrigðum með að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson skyldi ekki taka betur í það að við gætum sameinast um að hafa forræði á málinu hjá Alþingi, hjá löggjafanum, í staðinn fyrir að leita til framkvæmdarvaldsins. Mér finnst það satt að segja undarlegt og kemur mér á óvart að slík tillaga skuli koma frá Pírötum af öllum, að treysta á framkvæmdarvaldið til að fara yfir og meta það hvort og hvernig menn hafa farið eftir ábendingum sem komu fram í skýrslum rannsóknarnefnda Alþingis. Ég ítreka: Er ekki betra að við reynum að ná saman? Ekki nema markmiðið sé eitthvert allt annað en gefið er í skyn í skýrslubeiðninni.
Virðulegi forseti. Sá sem hér stendur sat í þingmannanefndinni sem fór yfir rannsóknarskýrslu Alþingis á sínum tíma. Ég held að mikilvægt væri að farið yrði yfir þær skýrslur sem við höfum látið gera á þinginu, farið yfir þær ábendingar með þeim hætti sem skynsamlegt er. Við lögðum til á þeim tíma að þingið gerði það. Til að efla þingið er einmitt skynsamlegt að þingið sjálft láti gera slíkar úttektir. Við höfum líka rætt það þegar við höfum sett á laggirnar rannsóknarnefndir, af reynslu, að af því að við vitum ekkert um umfangið, vitum ekkert um kostnað, tíma né annað verði verkið stjórnlaust. Ég hef fengið skýrslubeiðnir sem ráðherra sem tók meira en ár fyrir einn starfsmann að vinna og kom margsinnis hingað inn að biðja um frest til að skila skýrslunni. Ég held að skynsamlegra sé að við stöndum saman um að fá þessa niðurstöðu fram, hverju skýrslur okkar og rannsóknarnefndir hafa skilað og hvaða árangri það hefur skilað. Ég held að mjög skynsamlegt sé að þingið geri það en ekki framkvæmdarvaldið sem viðkomandi stofnanir heyra undir, eins og t.d. hjá félagsmálaráðherra sem Íbúðalánasjóður heyrir undir, svo dæmi sé tekið. Ég held að til að efla þingið sé skynsamlegt að þingið geri það.
Forseti vill upplýsa að borist hefur ósk frá flutningsmanni um að atkvæðagreiðslum um 2. og 3. dagskrármálið verði frestað. Spyr þá forseti hvort tilefni sé til frekari umræðna um atkvæðagreiðsluna, enda er hún þar með ekki lengur á dagskrá.
Virðulegi forseti. Ég dreg sem sagt skýrsluna til baka að sinni en mig langar til að kvarta aðeins undan því að gagnrýnin hafi komið fram fyrst á þingfundinum en ekki í þessum nýju vinnubrögðum, umræðu stjórnmálanna o.s.frv., áður en þingfundur hófst. Ég var löngu búinn að senda meðflutningsbeiðni á þingflokksformenn á síðasta kjörtímabili meira að segja líka, þannig að það var búinn að vera nægur tími til að fjalla betur um málið. Ég bið því fólk um að íhuga að vera aðeins tímanlegar í vinnubrögðum á þinginu. Það hefur haft langan tíma til að skoða þetta. Við drögum þetta til baka eins og er, tölum um þetta, náum góðri niðurstöðu og höldum áfram þaðan.
Forseti var rétt í þessu að tilkynna að atkvæðagreiðslunum væri frestað sem er annað en að þingmálin séu kölluð til baka. Forseti vill spyrja fyrsta flutningsmann: Er ekki samkomulag um að atkvæðagreiðslunum sé frestað? Já. En málin eru eftir sem áður þingmál og eru tekin af dagskrá þessa fundar.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um fæðingar- og foreldraorlof nr. 95/2000, með síðari breytingum. Flutningsmenn auk mín eru allir aðrir þingmenn Samfylkingarinnar. Samfylkingin hefur áður lagt fram svipað frumvarp. Það var Sigríður Ingibjörg Ingadóttir sem lagði það fram síðast, en þetta frumvarp er aðeins einfaldað. Í frumvarpinu er lagt til að fæðingarorlof verði lengt úr níu mánuðum í tólf og felur sú breyting í sér aukinn rétt beggja foreldra og þar með ungbarna til samvista við foreldra sína. Í árslok 2012, í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur, voru samþykkt lög nr. 143/2012, um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, þar sem kveðið var á um lengingu fæðingarorlofs úr samtals níu mánuðum í tólf mánuði. Þegar ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks tók við völdum í maí 2013 var horfið frá þeim breytingum. Með frumvarpi þessu er lagt til að sjálfstæður réttur hvers foreldris samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 8. gr. laganna verði fimm mánuðir og að sameiginlegur réttur foreldra samkvæmt 3. málslið sömu málsgreinar verði tveir mánuðir. Sambærileg breyting er lögð til á 18. gr. gildandi laga þar sem kveðið er á um fæðingarstyrk til foreldris utan vinnumarkaðar. Sú skipting er í samræmi við niðurstöður starfshóps um framtíðarstefnu í fæðingarorlofsmálum sem skilaði velferðarráðuneytinu skýrslu í mars 2016. Í starfshópnum sátu fulltrúar stéttarfélaga, sveitarfélaga og atvinnulífsins. Þá var Eygló Harðardóttir, Framsóknarflokki, ráðherra málaflokksins og sú sem skipaði þennan starfshóp. Þá er tillagan í samræmi við tillögur og málflutning þingmanna Vinstri grænna og raunar þingmanna úr flestum öðrum flokkum. Ætti því að vera nokkur samhljómur um þessar úrbætur jafnt í stjórn og stjórnarandstöðu. Þá er rétt að nefna að bæði ASÍ og BHM hafa stutt þær niðurstöður starfshópsins sem þessar breytingar í frumvarpinu taka til. Það þarf auðvitað ekki að fjölyrða um hvað barneignir eru hverri þjóð dýrmætar, fyrir utan auðvitað þá gleði sem barnalán veitir flestum, enda hefur mikið verið rætt um nauðsyn þess að búa sem best að ungum barnafjölskyldum. Allt of lítið hefur þó verið gert í þeim málum. Dæmi um það eru vandræði á húsnæðismarkaði, sífellt minna vægi vaxta- og barnabóta og skortur á skilvirkum stuðningi sem gagnast ungum barnafjölskyldum á mikilvægu en oft mjög fjárhagslega erfiðu tímabili í lífi fólks. Unga fólkið er dýrmæt auðlind sem ekki síst mun draga vagninn næstu áratugina fyrir íslenskt samfélag. Það borgar sig að nesta það sem best í þann leiðangur. Það tímabil sem þarf að brúa, frá því að fæðingarorlofi lýkur þar til barn kemst á leikskóla, er of langur í dag og reynist mörgum fjölskyldum mjög þungur baggi. Þegar best lætur bjóða sveitarfélög upp á stuðning við dagvistun, þ.e. dagforeldra, sem eru yfirleitt talsvert dýrari en leikskólagjöld. Í öðrum sveitarfélögum er svo ekki bolmagn til slíks, lítið gert og ekkert í boði. Þá geta vandræðin orðið enn meiri en ella. Þetta er líka þeim sveitarfélögum sem best gera talsvert þungur baggi. Bæði ríkið og vinnumarkaðurinn þurfa að leggja miklu meira af mörkum. Nú árar vel hjá ríkinu. Staða sveitarfélaga er misjöfn. Hún er þó að batna. En jafnvel þó að bjart sé fram undan hjá sveitarfélögunum er staða margra þeirra í járnum og þau hafa lítil færi til þess að gera mikið betur í þeim málum og munu, held ég, ekki geta lækkað aldur inntöku á leikskóla í 12 mánaða aldur almennt nema til komi mikill stuðningur frá ríkinu. En það er svo seinni tíma mál að ræða það. Í umræddri skýrslu er jafnframt lagt til að leitað verði leiða svo unnt verði að bjóða öllum þessum börnum dvöl á leikskóla við tólf mánaða aldur. Það er ekki viðfangsefni frumvarpsins en vonandi verður það framhaldsviðfangsefni þingsins því að það er mikilvægt. Lenging fæðingarorlofs er líka mjög mikilvægt jafnréttismál. Þótt margt hafi færst til mikið betri vegar í þeirri umræðu er enn staðreynd að það er miklu oftar konan sem er heima með barninu og kemst ekki út á vinnumarkaðinn. Það er sá sem hefur lægri tekjurnar sem er líklegri til að vera heima með barninu. Því miður er staðan enn sú í samfélagi okkar jafnvel þótt konur vinni jafn mikilvæga vinnu og jafnvel sömu störf. Það er mjög mikilvægt jafnréttismál að breyta því. Síðan er staða einstæðra foreldra mjög mikið áhyggjuefni. Í áðurnefndri skýrslu starfshópsins segir, með leyfi forseta: „Annað af tveimur meginmarkmiðum laga um fæðingar- og foreldraorlof er að jafna stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði, meðal annars með því að gera feðrum kleift að taka sér tíma frá vinnu til að verja með börnum sínum á fyrstu mánuðunum eftir fæðingu þeirra án þess að verða fyrir tekjumissi að fullu.“ Það kemur fram í 2. mgr. 2. gr. laganna. Frumvarpið sem hér um ræðir ætti að styrkja það markmið því að hér er samhliða lagt til að samanlagður réttur foreldra til fæðingarorlofs í 12 mánuði verði skipt með eftirfarandi hætti: Fæðingarorlofsréttur mæðra verði fimm mánuðir, fæðingarorlofsréttur feðra verði aðrir fimm mánuðir en sameiginlegur fæðingarréttur foreldra verði tveir mánuðir. Báðar breytingarnar sem frumvarpið tekur til eru í samræmi við tillögur starfshópsins frá mars 2016. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á jafnrétti kynjanna. Meðal þess sem sett verður á dagskrá í samtali stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins er lenging fæðingarorlofs og hækkun orlofsgreiðslna í fæðingarorlofi.“ Það er mjög lofsvert að ríkisstjórnin vilji leggja mikla áherslu á jafnréttismál. Ég hef fulla trú á því með hæstv. forsætisráðherra við stýrið að því verði fylgt eftir. En ég tel hins vegar að ekki sé eftir neinu að bíða. Að þetta mikilvæga framfaraskref eigi ekki að vera nein skiptimynt í kjarasamningum heldur verði það hluti af okkar grunnkerfi sem á ekki að þurfa að véla með eftir því hvernig vindar blása í launamálum fólks. Ég vonast þess vegna eftir að hér náist nokkuð breið samstaða um frumvarpið og að það verði að lögum fyrr en seinna. Að lokum legg ég til að þegar þessi umræða er búin verði málinu vísað til velferðarnefndar til frekari úrvinnslu og umfjöllunar.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir þetta frumvarp og leggja það fram. Ég styð það heils hugar að fæðingarorlof sé lengt, enda er það allt of stutt eins og staðan er í dag. Ég velti þessu fyrir mér út frá einstæðum foreldrum, sem hv. þingmaður nefndi. Staðan er sú í dag að það er verið að mismuna börnum eftir því hvort þau eiga eitt foreldri eða tvö. Það er ekkert tekið á því. Ég sé það sem einstætt foreldri að einstætt foreldri fær einn mánuð í viðbót, sjö í staðinn fyrir sex. En þekkir hv. þingmaður rökin fyrir þessari niðurstöðu í vinnuhópnum, af hverju skiptingin er fimm, fimm, tveir mánuðir frekar en t.d. þrír, þrír og sex eða eitthvað þannig sem myndi gera að verkum að börn einstæðra foreldra fengju lengri tíma með foreldrum sínum?
Herra forseti. Já, fyrir því eru auðvitað jafnréttisrök. Báðir foreldrar eiga auðvitað að sinna börnum sínum. Það kemur í ljós þegar við berum okkur saman við Norðurlöndin að þeir sem eru lengst komnir eins og Svíar hafa tekið upp þessa skiptingu og skilyrðingu. Ég skil hins vegar vangaveltur hv. þingmanns og tel að það eigi bara að leysa það með því að við ákveðnar aðstæður þurfi að taka tillit til einstæðs foreldris þar sem barn nýtur ekki annars foreldris. En það er oft þannig með einstætt foreldri að hitt foreldrið á og vill og ætti auðvitað líka að sinna barninu sínu. Ég held að ef við gerðum þetta alveg frjálst myndi það eins og ég sagði áðan leiða til þess að tekjulægri einstaklingurinn tæki miklu stærri hluta af orlofinu. Í okkar heimi, því miður, yrði karlinn oftar úti á vinnumarkaðnum, barnið færi á mis við sinn rétt og konan líka.
Forseti. Ég tek undir þetta sjónarmið. Jafnréttisvinkillinn er mjög mikilvægur í þessu máli. En það verður líka að huga að barninu og hvað er því fyrir bestu. Það að hafa aðgang að foreldrinu, ef barn á bara eitt, að hafa aðgang að foreldri sínu í jafn langan tíma og barn sem á tvo, er mjög mikilvægt. Ég mun alla vega skoða það sjálf hvaða möguleikar eru í stöðunni til að einstæðir foreldrar geti fengið að hafa barnið lengur því þetta er mikilvægt líka. Réttindi barnsins til að hafa aðgang að tíma með foreldrum sínum verður að trompa jafnréttið.
Herra forseti. Já. Ég skil það ósköp vel að það geta verið sértækar aðstæður. Lög mega aldrei vera þannig að þau komi einhverjum sérstaklega illa sem þarf á góðri þjónustu og aðstoð að halda. Almennt held ég reyndar að það sé barninu fyrir bestu, ef þess er einhver kostur, að það sé í samneyti við báða foreldra sína. Ég held að ef verið væri að mæta fáum sérstökum tilfellum með því að opna alveg á þetta myndi það leiða til verri niðurstöðu almennt. Best væri auðvitað að setja það til velferðarnefndar að hafa einhvers konar ákvæði um að hægt væri að skjóta til Fæðingarorlofssjóðs eða einhverra ósk eða umsókn um slíkt þannig að hægt væri að koma til móts við þessi sjónarmið sem hv. þingmaður talar réttilega fyrir.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Loga Einarssyni og þingflokki Samfylkingarinnar fyrir þetta frumvarp og tek undir mjög margt sem kom fram í framsöguræðu hv. þingmanns. Hann fór mjög vel yfir sögu mála og skýrslu sem kom út í mars 2016 í tíð hæstv. ráðherra Eyglóar Harðardóttur. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður kom inn á að það er ætlun núverandi ríkisstjórnar að bæði lengja fæðingarorlofið og hækka greiðslur úr fæðingarorlofssjóði. Ég tek undir öll þau sjónarmið sem hv. þingmaður kom inn á varðandi jafnréttismál og mikilvægi þessa fyrir barnið og fjölskylduna. En ég vil segja að það er mjög mikilvægt í þessari umræðu, og það er eitt af því sem við erum að skoða núna og er ætlunin að taka inn í þetta, að huga einmitt að jaðarhópum sem hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á. Það eru einstæðir foreldrar, það eru líka námsmenn, það eru glufur þar þegar kemur að fæðingarorlofskerfinu. Þetta er allt saman eitthvað sem núverandi ríkisstjórn ætlar sér að reyna að skoða samhliða. Ég vil líka segja að það er alls ekki svo að þó að aðilar vinnumarkaðarins, sem eins og hv. þingmaður kom inn á áttu sæti í þessum starfshópi á sínum tíma, komi að þessu og haft sé samráð við þá, þá er þetta engin skiptimynt í samningum. [[Forseti hringir.]]Það er ætlun núverandi ríkisstjórnar að lengja fæðingarorlofið. Þetta frumvarp er bara mjög gott innlegg í það og ég þakka hv. þingmanni fyrir það.
Herra forseti. Já, það er ánægjulegt að heyra að það standi til. En ég er að hugsa um að snúa þessu bara á hvolf og spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist ekki eðlilegt að við gerum þetta dálítið eins og á hinum Norðurlöndunum og eflum þennan félagslega stöðugleika sem talað var svo mikið um fyrir kosningar, að fólk búi við öryggi þegar frávik verða í lífi þess, þegar eitthvað gerist, að það þurfi ekki að vera á nálum, í staðinn fyrir að vera að tefla þessu saman. Samningar atvinnurekenda og launafólks eru bara einn hlutur. Að sjálfsögðu verður þar að taka mið af því ástandi sem er og hvað hægt er að greiða. En allir félagshyggjusinnaðir stjórnmálamenn á hinum Norðurlöndunum með einhverja sómakennd vilja berjast fyrir því að þetta verði hluti af grunnkerfinu okkar en ekki einhvers konar, já, ég segi bara aftur, skiptimynt í kjarasamningum.
Virðulegi forseti. Ísland var í forystu á sínum tíma þegar fæðingarorlofskerfið var innleitt, einmitt af Framsóknarflokknum og þáverandi félagsmálaráðherra Páli Péturssyni sem kom með fæðingarorlofslöggjöfina. Það er gríðarlega mikilvægt að við eflum hana og styrkjum. Þess vegna verð ég að segja að ég held að á sínum tíma þegar við þurftum eftir efnahagshrunið að skera niður á mörgum sviðum samfélagsins að einmitt gagnvart þessum þætti hafi verið mikil mistök að ráðast í niðurskurð á fæðingarorlofskerfinu, lækkun greiðslna og annað slíkt. Þá langar mig að spyrja á móti og svara spurningunni með annarri spurningu: Er hv. þingmaður, formaður Samfylkingarinnar, ekki sammála mér um að það hafi verið mistök á sínum tíma af ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur að skera niður fæðingarorlofið? Getum við ekki sameinast um að hækka það á nýjan leik? Við munum vonandi taka inn þessa jaðarhópa sem ég kom inn á og hafa verið hér til umræðu og getum svo hækkað þetta með myndarbrag, byggt upp og haldið áfram að byggja á þessari norrænu félagslegu velferð þar sem fæðingarorlof er lykilatriði.
Herra forseti. Ekki ætla ég nú að gera lítið úr framtaki hins gamla Framsóknarflokks sem hafði virkilega stóra og sterka félagslega taug, [[Félmrh.: Og hefur enn.]]sem mér finnst svona hafa verið að bresta síðari árin en vonandi kemur hún aftur. Hvað varðar breytingar sem voru gerðar í tíð ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur skulum við nú ekkert gleyma þeim fordæmalausu aðstæðum sem voru þá. Það er í rauninni verið að drepa málinu á dreif þegar menn ætla að gleyma því að það hafi orðið hér eitt stykki efnahagshrun. Við vorum fremst en við erum lökust núna. Svíar, Finnar, Danir, Norðmenn og Færeyingar gera miklu betur en við. Það er ekki eftir neinu að bíða. Jú, við skulum fara í þetta saman en við skulum ekkert að gera þetta að neinni skiptimynt. Förum bara og samþykkjum þetta núna.
Forseti. Ég fagna því að hér sé lögð fram tillaga um að lengja fæðingarorlofið. Ég hefði frekar viljað sjá lagt til að það hefði verið lengt frekar. Ef við ætlum að brúa bilið milli fæðingarorlofs og þess tíma sem foreldrar geta sett barn sitt á leikskóla þyrfti það í rauninni að vera eitt og hálft til tvö ár. Eins og staðan er núna er gríðarlega erfitt að koma börnum inn á leikskóla. Þetta er náttúrlega bara óskhyggja en ég vildi koma því að.
Herra forseti. Þakka þér fyrir, hv. þingmaður. Ég er algerlega sammála þér. Það er mjög brýnt að brúa þetta bil. En það er talið vera rétt skref í skýrslunni að gera þetta með þessum hætti. Síðan þurfum við að leggja út í vinnu við að lækka inntökualdur á leikskóla niður í 12 mánuði. Það er hins vegar gríðarlega dýrt. Hver mánuður fyrir hvert barn í leikskóla kostar sveitarfélag 18 þús. kr. Það munu sveitarfélögin aldrei ráða við án aðkomu ríkisins. Það er því spurning á hvorum endanum á að byrja. Það geta verið skiptar skoðanir um það en ég held að þetta sé ágætisskref í byrjun. Síðan skulum við sjá til hvort við lengjum orlofið í 16 mánuði eins og Svíar eða hjálpum sveitarfélögum að lækka aldur leikskólabarna niður í 12 mánuði.
Forseti. Já, það er gott að við erum sammála um það. En þá vil ég einnig benda á að ef við gerum þetta til að hugsa um hag barna þá veit ég ekki hversu gott það er fyrir börnin að koma þeim í dagvistun strax við eins árs aldur. Ég myndi vilja sjá einhvers konar frumkvæði frá hæstv. ráðherra um að við getum sæst á að vera samfélag sem vill að börn fái í raun og veru að njóta samvista við foreldra sína eins lengi og þau þurfa.
Herra forseti. Ég get að mörgu leyti tekið undir það. Ég held að það sé öllum börnum gott að vera jafnvel aðeins lengur en 12 mánuði með foreldrum sínum. Mín vegna má alveg hugsa það þannig að sá tími lengist aðeins og svo lækki leikskólaaldurinn aðeins, að það mætist á miðri leið. Ég er ekki einu sinni viss um að það sé dýrara, því að hvert leikskólapláss er svo dýrt. Ég treysti því eins og hv. þingmaður að ráðherra taki þessa skýrslu alvarlega sem samflokkskona hans, fyrrverandi ráðherra Eygló Harðardóttir, lét gera. Þar er farið mjög vandlega yfir það gap sem hv. þingmaður talar um og þarf að brúa því að þetta er líka gríðarlegur fjárhagslegur baggi fyrir ungt fólk sem er jafnvel að hefja búskap.
Virðulegi forseti. Ég styð þetta mál, ég byrja á að nefna það. En ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki heyrt punktinn sem hv. þm. Halldóra Mogensen kom með áðan í sambandi við einstæða foreldra. Ég hef velt þessum málum almennt fyrir mér. Mig langar að hugsa upphátt með hv. þingmanni um þetta mál. Nú eru þrír mánuðir á hvort foreldri og svo eru þrír mánuðir sem þeir geta skipt á milli sín. Tillagan hér fjallar um að það verði fimm mánuðir fyrir hvort foreldri og tveir sem þeir geta skipt á milli sín. Ég hef lengi velt fyrir mér hvers vegna við séum með tíma sem þeir geta skipt á milli sín. Í mínum huga snýst sá tími um að veita barninu tilhlýðilega athygli sem foreldri, sem er í mínum huga ekkert valkvætt. Ég sé ekki alveg hvers vegna það ætti að vera valkvætt. Sér í lagi vegna þess að tilhneigingin er sú að konan taki orlof meiri hluta tímans vegna þess að konur eru með lægri laun en karlar.
Herra forseti. Nú er kominn upp alvarlegur klofningur í þingflokki Pírata. Hv. þm. Halldóra Mogensen talaði akkúrat í hina áttina. En það gæti í sjálfu sér gerst í erfiðari málum en þessu. Ástæðan fyrir því að við skiptum orlofinu í fimm, fimm, tvo mánuði, er að það er niðurstaða skýrslunnar. Jafnvel þótt við teljum okkur oft hafa rétt fyrir okkur og geta leyst málin upp á eigin spýtur held ég að það sé ágætt að halla sér að þeirri miklu og góðu vinnu sem unnin var í ráðherratíð Eyglóar Harðardóttur. Annars staðar á Norðurlöndum er þessi valkvæði hluti nánast alltaf inni. Í Svíþjóð er það hins vegar öðruvísi. Þar eru þrír mánuðir bundnir fyrir konu, þrír fyrir karla og 10 valkvæðir. Það eru ýmsar útfærslur á því.
Virðulegi forseti. Ég vil nú ekki meina að það sé mikill klofningur í þingflokki Pírata í þessu máli. Hv. þm. Halldóra Mogensen var að fjalla um annað efni en ég þótt það tengist þessu. Þegar maður gerir ráð fyrir einstæðum foreldrum breytast þau rök aðeins. Ég geri ráð fyrir að hægt sé að finna lausn á því, t.d. ef annað foreldrið getur t.d. afsalað sér þessum afskiptum alfarið, sem er auðvitað ekki gott en það gerist samt sem áður. Ég hygg að það sé alveg hægt að koma til móts við fólk í þeim tilvikum þótt það sé ekki valkvætt þegar tveir foreldrar eru til staðar. Þegar annað foreldrið er með lægri tekjur, sem er yfirleitt konan, tekur það foreldri alltaf orlof meiri hluta tímans. Þá myndast ójafnvægi. Ég velti fyrir mér: Þegar maður eignast barn er ekkert valkvætt. Maður missir alls konar frelsi, maður missir alls konar hluti. Það er ekkert valkvætt. Maður fær ekki að ráða öllu í kringum það. Ég skil ekki alveg af hverju við ætlumst til þess að við ráðum þessu endilega hvert og eitt þegar um er að ræða nokkuð sem er ekki valkvætt, [[Forseti hringir.]]sem er að hugsa um barnið sitt á fyrstu stigum lífs þess.
Herra forseti. Já, ég er í rauninni algerlega sammála þingmanninum. Með þessu frumvarpi göngum við skref í þá átt að binda þetta enn frekar en orðið er, festa þetta. Nú er mikill meiri hluti tímans bundinn, reyndar ólíkt því sem Svíar hafa gert. Það gæti orðið forvitnilegt að heyra af hverju Svíar hafa farið þá leið því að Svíþjóð er e.t.v. það land í heiminum sem hefur náð mestum árangri á mörgum sviðum jafnréttismála. En ég held að þetta sé úrlausnarefni sem við getum örugglega komist að niðurstöðu um og notað heilbrigða skynsemi, fengið hjálp og fengið gesti inn á fundi til að leiða okkur bestu lausnina fyrir sjónir. En síðan þarf að taka tillit til þeirra ábendinga sem hv. þm. Halldóra Mogensen kom með. Það eru jafnvel til börn sem eiga bara eitt foreldri vegna þess að hitt er dáið. Það á auðvitað ekki að bitna á barninu.
Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka flutningsmanni og meðflutningsmönnum fyrir að leggja þetta mál fram. Ég held að það sé afar gott og mikilvægt. Það hefur verið um það ágætisvilji í samfélaginu og ágætissamstaða í mjög langan tíma um að lengja þurfi fæðingarorlofið og taka á þeim vanda sem skapast hefur með því að við skulum ekki hafa stigið þetta skref fyrir lifandis löngu. Hér í umræðunni hafa verið nefnd nokkur atriði þar að lútandi, til að mynda það bil sem verður þegar fæðingarorlofi lýkur þar til barn kemst að á leikskóla og það ósamræmi og sú ósanngirni sem liggur í því að bilið er mjög misjafnt á milli sveitarfélaga. Það getur jafnvel verið misjafnt á milli hverfa innan sama sveitarfélags. Það er afar óheppilegt. Það er því gleðilegt að þetta mál skuli vera lagt fram. Í því samhengi er hins vegar rétt að minna hv. þingmenn á að á þessu þingi hafa þegar verið lögð fram önnur mál, eða að minnsta kosti eitt sem snýr að sambærilegum þáttum, þ.e. fæðingarorlofsmálum. Það er mál hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur sem snýr að fæðingaröryggi og slíkum þáttum. Það væri að mínu viti skynsamlegt að skoða þessa hluti í samhengi. Sennilega væri það verkefni hv. velferðarnefndar að finna flöt á málunum þannig að upp úr því væri hægt að gera eina allsherjarbragarbót á fæðingarorlofslögunum. Ég held að við séum öll sammála um að gera þurfi endurbætur, að bregðast þurfi við því að fæðingarorlofið hjá okkur er allt of stutt. Eins og komið hefur fram í umræðunni er getið um þetta mál í stjórnarsáttmálanum. Hv. flutningsmaður Logi Einarsson nefndi að þó að það væri í stjórnarsáttmálanum væri betra að þingið drifi þetta af á undan og kláraði málið. En þá kemur aftur að því sem við megum heldur ekki gleyma, það eru mjög mikilsverðir aðilar úti í samfélaginu sem málið varðar gríðarlega mikið, þ.e. sveitarfélögin, aðilar vinnumarkaðarins og fleiri. Þar þarf samtal að eiga sér stað. Ég held að það samtal hafi að hluta þegar átt sér stað, eins og hv. þingmaður nefndi áðan. En engu að síður þurfum við að skoða þetta. Nefndin mun væntanlega eiga samtöl við ofangreinda aðila. Það er mjög bagalegt að ekki skuli vera nein brú, engin tenging á milli leikskólans og fæðingarorlofsins. Margir hafa gagnrýnt að eins og staðan er núna skuli það vera alfarið sett í hendur sveitarfélaganna að hreinlega bara meta það: Eigum við að vera að skipta okkur af þessu, eigum við eitthvað að vinna í þessum málum? Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að löggjafinn komi þar að og ræði það, en í góðu samráði. Ég hef alltaf talið að rétturinn til fæðingarorlofs sé í grunninn réttur barnsins. Ég er að því leyti til sammála hv. þm. Halldóru Mogensen í því sem fram kom í andsvari hennar áðan, að það sé mjög mikilvægt að reyna með öllum ráðum að horfa til þess að hvert barn fái 12 mánuði með foreldrum sínum og að það sé að eins litlu leyti og hægt er valkvætt að stytta þann tíma, hvort heldur með því að annað foreldri neiti sér hreinlega um að taka fæðingarorlofið eða að barnið einhverra hluta vegna njóti aðeins við annars foreldris og fái ekki fulla 12 mánuði. Ég held að á því þurfi sannarlega að taka í nefndarstarfinu því að ég er sannfærður um að öll börn eigi að njóta þessa réttar. Það sé á endanum ekki bara mikilvægt fyrir börnin heldur líka fyrir fjölskylduna og samvistir innan fjölskyldunnar. Það leiðir hugann að því hvað við gætum gert annað í þeim efnum, eins og að stytta vinnuvikuna og fleira sem rætt hefur verið. Hv. flutningsmaður nefndi áðan að þetta væri líka mikið jafnréttismál. Það er rétt. Það á að vera sameiginlegt verkefni okkar sem erum í stjórnmálum að finna leiðir til að „knýja“ feður til að taka fæðingarorlof í meira mæli en verið hefur og fá þá til að taka meira af valkvæða tímanum eftir atvikum. Því að ég held að það sé mjög mikilvægt. Hækkun á fæðingarorlofsgreiðslum hefur verið nefnd í því sambandi. Það þurfi þá að lyfta þakinu í þeim efnum. Auðvitað mun hv. velferðarnefnd fara vel yfir málið og finna fleti á því og jafnvel leitast við að gera heildarbragarbót á málunum. Ég tel það mjög mikilvægt. Ég hlakka til að fá málið í nefndina. Ég treysti því að fulltrúar í nefndinni séu nokkurn veginn á sama máli og þeir sem hér hafa talað, þ.e. að menn séu sammála um að þetta sé gott mál. Við þurfum að reyna að leysa það sem allra fyrst.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðan vilja. Það eru nokkur atriði sem ég hef áhuga á að eiga orðastað við hann um. Í fyrsta lagi: Ef menn ætla sér alltaf að skilja allan heiminn verða engar framfarir. Maður þarf bara að vinna litla sigra í hinum flókna veruleika sem við lifum í. Það er leiðin. Hér er ekki um tilviljanakenndar tillögur að ræða heldur beinlínis skref sem ráðlögð eru af nefnd sem vann í samstarfi við sveitarfélög, verkalýðsfélög, stéttarfélög, atvinnurekendur og fleiri. Þannig að ég held að það sé ekki neitt því til fyrirstöðu að taka þetta skref. Síðan geta menn tekið inn fæðingarhjálpina og allt það sem þarf og á endanum verður löggjöf okkar fullkomin. En þá verð ég löngu dauður. Hv. þingmaður talar líka um að það sé bagalegt að ekki sé brú frá fæðingarorlofinu yfir í leikskóla. Það er einmitt hluti af því bili sem við ætlum að brúa. Ef við tökum myndlíkinguna um brú byrja menn á hafinu öðrum megin frá. Ein leiðin væri auðvitað að klára hana alla leið yfir og fara upp í 16, 18 mánuði eins og Svíar. En hin leiðin er að fara núna upp í 12 mánuði og teygja sig niður og hjálpa sveitarfélögum. Og þá er búið að brúa bilið. Hv. þingmaður virðist alveg sammála mér um að þetta sé gott skref. Hann talar um rétt barnsins. Réttur barnsins er líka að umgangast báða foreldra. Það er sannarlega líka [[Forseti hringir.]]réttur barnsins að í framtíðinni verði jafnrétti kynjanna og að einstæð móðir hafi jafn há laun og aðrir foreldrar.
Herra forseti. Ég vona að hv. þm. Loga Einarssyni endist nú aldur til að sjá sem mestar framfarir í íslensku samfélagi og að hann sé ekkert að fara að missa af þeim. Það er alveg rétt hjá honum að það er lykilatriði að báðir foreldrar séu þannig settir að þeir geti tekið fæðingarorlof, en það breytir ekki hinu réttindamálinu gagnvart barninu. Auðvitað eiga foreldrarnir líka rétt og það er enginn ágreiningur um það. Varðandi það að leysa alla hnúta í einu er alveg rétt hjá þingmanninum að það er ekki nauðsynlegt að gera allt í einu. En þegar svo vill til að við erum með fyrir framan okkur annars vegar stjórnarsáttmála og áform um að taka á málum og hins vegar fyrirliggjandi þingmannafrumvarp um mál tengd þessu þykir mér ekkert óeðlilegt að nefndin reyni að skoða málin í einhverju samhengi.
Herra forseti. Jú, jú, ég vona að ég lifi einhverjar umbætur, en ég talaði um að ég yrði ekki lifandi þegar hinn fullkomni heimur væri orðinn til, enda held ég að það sé heimspekileg þverstæða að svona gallaður maður geti verið hluti af fullkomnum heimi. [[Hlátur í þingsal.]] Í stjórnarsáttmálanum segir einmitt að það eigi að skoða það, en í tengslum við kjarasamninga. Það er akkúrat það sem ég er pínulítið skeptískur á og neikvæður út í. Því að mér finnst að ástríðufullir sósíalistar, jafnaðarmenn, félagshyggjufólk og frjálslynt miðjufólk eigi að vilja og vilji búa til grunnkerfi sem ekki er skiptimynt þegar kemur að því að ákveða hvort maður eigi að hafa 100 kall eða 150 kall á tímann. Það verði jafnvel til þess að maður sættir sig bara við 120 kall af því að ríkið kemur með einhvern pakka sem ætti að vera sjálfsagður. Það er það sem ég hef áhyggjur af. Mér hefði fundist að metnaðarfullur vinstri flokkur í forsæti hefði átt að setja það sem skilyrði fyrir þátttöku í stjórnarsamstarfi að við færum í það að afla tekna til þess að hafa hærri barnabætur, hærri vaxtabætur, meiri húsnæðisstuðning og umfram allt fæðingarorlof í 12 mánuði sem skiptist fimm mánuði, fimm mánuði og tvo valkvæða.
Herra forseti. Það skal enginn efast um að hv. þm. Logi Einarsson er ástríðufullur vinstri maður. Ég vona að við getum flest á einhverjum tímapunkti í lífinu og í þeim framförum sem við tökum á æviskeiðinu litið á okkur sem slík. En það kannski er útópísk bjartsýni, eins og þingmaðurinn kom óbeint inn á. Ég held hins vegar að við megum ekki gleyma því að í gegnum tíðina hafa stóru sigrarnir í afar mörgum réttindamálum íslensku þjóðarinnar, [[... litlum skrefum.]]hvort heldur sem það er fæðingarorlof, atvinnuleysistryggingar eða annað, verið unnir í mjög góðri sátt og samvinnu við verkalýðshreyfinguna. Það er rétt sem þingmaðurinn tók fram áðan, það er samráðsferli sem farið hefur fram í tengslum við þá skýrslu sem liggur að baki þessu máli. En það er líka svo að þegar kemur að því að hnýta lokahnútinn þarf alltaf að hafa samráð, það þarf alltaf að tala saman og ræða: Og svo ætlum við að gera þetta svona, er það ekki? Ég held að það fari vel á því að menn einhendi sér í þessa vinnu. Hvort það verður til þess að nákvæmlega sú útgáfa sem hér liggur fyrir af fæðingarorlofsfrumvarpi verður samþykkt eða einhver önnur get ég fullvissað þingmanninn um að það var einmitt eitt af þeim skilyrðum sem Vinstri græn settu fyrir því að fara í ríkisstjórnarsamstarfið, að þetta væri eitt af þeim málum sem væru alltaf á borðinu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að leggja áherslu á að þetta er ákaflega jákvætt mál sem þingflokkur Samfylkingarinnar og hv. þm. Logi Einarsson mæla fyrir. Það er alveg ljóst að horfa þarf til mjög margra þátta þegar kemur að fæðingarorlofi: Brúun fæðingarorlofs og dagvistunarúrræða, hagsmunir barns, réttur barns til samvista við foreldra o.s.frv. Ég held að mikilvægt sé að sett hafi verið fram mjög veigamikil rök t.d. varðandi dagvistunarúrræði frá unga aldri; hvað er barninu fyrir bestu, hver er réttur barnsins o.fl. Það eru allt mjög veigamikil rök. Ég ætla að leyfa mér, og kemur kannski ekki á óvart, að nálgast málið út frá jafnréttisvinklinum. Fæðingarorlofskerfið hefur verið nokkuð gott í alþjóðlegum samanburði. En það má alltaf gera gott betra. Það er og hefur verið hornsteinn í jafnrétti á vinnumarkaði. Það sem skiptir máli í þessu er að við þurfum að horfa á nokkra lykilþætti. Einn er lengd fæðingarorlofsins. Sú tillaga sem byggir á starfshópi sem hv. fyrrverandi alþingismaður og þá félagsmálaráðherra, Eygló Harðardóttir, setti á fót er skynsamleg nálgun. Mætti með einföldum hætti segja að þetta væri lenging á fæðingarorlofi karla, þ.e. 5+5+2. Það er kannski fyrst og fremst verið að lengja fæðingarorlof feðra eða rétt þeirra til fæðingarorlofs því að raunin hefur verið sú að í 3+3+3 reglunni er það yfirgnæfandi meiri hluti mæðra sem nýtir viðbótarréttinn. Meðaltalið er, held ég, sex mánuðir á móti vel tæplega þremur mánuðum feðra. Því miður hefur fæðingarorlofstaka feðra farið mjög ört fallandi á undanförnum árum. Þess vegna held ég að þessi nálgun, 5+5+2, sé skynsamleg. Við í þingflokki Viðreisnar horfum mjög með jákvæðum huga til þess máls. Það þarf hins vegar að horfa til fleiri þátta. Við verðum að nálgast þetta dálítið heildstætt. Við þurfum að spyrja okkur: Af hverju er fæðingarorlofstaka feðra að falla svo skarpt sem raun ber vitni? Þar er auðvitað, eins og kom fram í máli hv. þm. Loga Einarssonar, eitt vandamál, þ.e. þær hámarksgreiðslur sem hafa verið settar á fæðingarorlof. Staðreyndin er enn þá sú að meðan við erum með jafn mikinn kynbundinn launamun og raun ber vitni, ekki bara hinn óútskýrða launamun heldur einnig þá staðreynd að karlar eru að meðaltali með 15–20% hærri laun heilt yfir en konur, að það ýtir körlum frá töku fæðingarorlofs. Og ýtir þessum sameiginlega rétti frekar yfir á móður en föður. Þess vegna verður líka að huga að því að hækka hámarksgreiðslur. Þær eru í dag að ég hygg 520 þús. kr. eftir hækkun um síðustu áramót. Ef við horfum til þess hvernig þetta kerfi var fyrir hrun þyrfti þetta þak sjálfsagt að liggja á bilinu 800–900 þús. kr. hið minnsta til að hafa fylgt launaþróun eftir. Jafnvel heldur hærra en það. Það er auðvitað kostnaður líka, sem felst í því að rétta fæðingarorlofskerfið af þannig að það virki sem það jafnréttistæki sem það var hugsað til að vera upphaflega. Að foreldrar nýti báðir rétt sinn til fæðingarorlofs og sú nýting verði ekki jafn kynbundin og raunin hefur verið. Á þennan þátt þurfum við líka að horfa. Og svo er það þessi brúun fæðingarorlofs og dagvistunarúrræða. Enn og aftur kýs ég að horfa á þetta svolítið frá jafnréttisvinklinum en virði auðvitað hin sjónarmiðin sem tala um mikilvægi þess að börn geti verið eins lengi með foreldrum sínum og kostur er. Kannski liggur lykillinn í þessu líka að þetta verði val foreldra, að foreldrar fái aukinn sveigjanleika og ráði því á endanum sjálfir hversu hratt þeir snúa aftur til vinnu, en það séu þá til dagvistunarúrræði til að taka við börnum þegar foreldrar þurfa á þeim úrræðum að halda. Við vitum að veruleikinn í dag er sá að foreldrar snúa aftur til vinnu eftir kannski 6–12 mánaða sameiginlegt fæðingarorlof. Raunin er sú í praktíkinni að fólk er mjög gjarnan að reyna að drýgja fæðingarorlofið með því að taka hlutaorlof og þess háttar í núverandi fyrirkomulagi. En við verðum að horfa á dagvistunarúrræðin þarna líka. Ég held að við hljótum að þurfa sameiginlega að horfa til þess að dagvistun verði lögbundið úrræði sveitarfélaga frá skilgreindum aldri, t.d. 12 mánaða aldri. Við sættum okkur ekki við að upphaf grunnskólagöngu sé með einhverjum hætti valkvætt fyrir sveitarfélög eftir því hvenær þau treysta sér til að skaffa það úrræði sem slíkt. Grunnskólaganga hefst einfaldlega við sex ára aldur. Við eigum að horfa til dagvistunarúrræða með sama hætti, að foreldrar og börn eigi rétt til dagvistunar frá tilteknum aldri. Þar með er ekki sagt að það verði allt saman nýtt frá þeim aldri en að rétturinn sé til staðar. Við þurfum þá að horfa til þess að þarna sé jafnvel tímabil, 6–12 mánaða aldurinn, sem þurfi að horfa til líka, sérstaklega varðandi sveigjanleika og góð dagvistunar- eða dagforeldraúrræði á því tímabili, því að fjöldi foreldra þarf bara á því að halda, en verður af einhverjum ástæðum að snúa aftur til vinnu. Þetta þrennt þurfum við að hafa í huga; lengd fæðingarorlofsins, hvernig við tryggjum dagvistunarúrræðin frá því að fæðingarorlofi lýkur og ekki síður hvernig við endurreisum fæðingarorlofskerfið. Þess vegna þykir mér miður að hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra sé farinn því að mig langar aðeins að hnýta í það sem þar hefur verið gert. Mér þótti hann tala heldur digurbarkalega um hvernig þetta kerfi hefur verið þróað. Það er auðvitað rétt að núverandi fæðingarorlofskerfi var komið á í ráðherratíð Páls Péturssonar, en það var á grundvelli kjarasamninga á vinnumarkaði. Það var í raun vinnumarkaðurinn sem sammæltist um það, bæði atvinnurekendur og verkalýðshreyfingin, að hækka tryggingagjald um tiltekna prósentu til að fjármagna nýtt fæðingarorlofskerfi. Þetta var að frumkvæði vinnumarkaðarins og kannski harla óvenjulegt að vinnumarkaðurinn næði saman um að leggja auknar álögur á atvinnulífið í landinu til að fjármagna gott fæðingarorlofskerfi. Um þetta hefur verið víðtæk sátt á vinnumarkaði. Vandinn er líka sá að þrátt fyrir mjög góða vinnu Eyglóar Harðardóttur, fyrrverandi félagsmálaráðherra, m.a. í þeirri skýrslu sem liggur til grundvallar þeim tillögum sem hér er verið að ræða, er það líka svo að þetta sama tryggingagjald var nærri helmingað. Það fjármagn sem veitt er til Fæðingarorlofssjóðs. Þar af leiðandi er alveg ljóst að þegar við ætlum að reyna að bæta núverandi kerfi komum við strax að fyrstu hindrun sem er að fjármagnið rennur ekki lengur í Fæðingarorlofssjóð sem þarf til til að geta fjármagnað hvort heldur sem er hækkun fæðingarorlofsgreiðslna eða lengingu fæðingarorlofsins sjálfs. Þetta þurfum við að lagfæra ef við ætlum að geta gert þetta af sæmilegum metnaði. Ef ég man þessar tölur rétt fær Fæðingarorlofssjóður um það bil 0,65% skilgreinds tryggingagjalds í dag en var tæplega 1,3%. Þær tillögur sem starfshópurinn lagði til voru kostnaðarmetnar einhvers staðar á bilinu 1,1–1,2%. Það á í sjálfu sér, með því að endurreisa þá fjármögnun, að vera svigrúm fyrir lengingunni en mun sjálfsagt reyna eitthvað frekar á að hækka hámarksgreiðslurnar líka. Þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli þegar við tölum um hvernig við getum endurreist og endurmótað fæðingarorlofskerfið, að við tryggjum fjármögnun þess og horfum til þeirra þriggja þátta sem ég nefndi áðan. Við megum aldrei gleyma því - og ég endurtek enn og aftur að ég virði fullkomlega hitt sjónarmiðið varðandi mikilvægi réttinda barns til samvista við foreldra eins lengi og kostur er - að við verðum líka að skapa sveigjanleika fyrir foreldra. Sumir eru einfaldlega ekki í stöðu til að vera svo lengi heima. Og sú grunnhugsun sem að baki fæðingarorlofinu ríkir, sem er að tryggja jafnvægi milli foreldra um fæðingarorlofstöku, og ekki síst þá einföldu staðreynd að fjölskylduábyrgðin, jafnvel enn í dag, liggur í miklu ríkari mæli hjá mæðrum en feðrum og hefur þar af leiðandi verið konum miklu meiri fjötur um fót varðandi barneignir og góðan starfsferil eða starfsframa á sama tíma. Það er það sem við verðum að horfa til þegar við stærum okkur af árangri á heimsmælikvarða í jafnréttismálum, að þetta kerfi er einn af hornsteinum þess árangurs. Við verðum að sýna metnað til að þróa það áfram en huga líka vel að því að það sé ekki holað að innan, t.d. með því að skerða svona hámarksgreiðslurnar eins og gert hefur verið. Ég legg ekki síður mikla áherslu á það. Að því sögðu, að þó að vissulega eigi að horfa á hlutina heildstætt má líka taka skrefin í áföngum. Og þetta er gott skref.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi sem við ræðum hér og trúi því að við munum ná að bæta fæðingarorlofslöggjöfina áður en of langt um líður. Hv. þingmanni varð tíðrætt um jafnréttið, enda er það lykilatriði í öllu fæðingarorlofi. En ég velti fyrir mér og vil beina til hans spurningu varðandi gólf í greiðslum ekki síður en þak. Mér hefur ekki tekist að nálgast nýjustu tölur og mun leggja fram fyrirspurn um þær, en hluti þeirra sem eru í fæðingarorlofi fær fæðingarstyrk að upphæð 74.926 kr. á mánuði. Þetta eru að því er mér sýnist yngstu foreldrarnir. Er það ekki mikið jafnréttismál í okkar þjóðfélagi, að þessir yngstu foreldrar sem eru jafnvel ekki komnir út á vinnumarkaðinn njóti samt sem áður einhvers gólfs í greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði? Er ekki eitt af því sem við þurfum að velta fyrir okkur í þessu sambandi breyting á tengingu við atvinnuþátttöku og vinnumarkaðinn? Ég trúi því að þessir foreldrar sem eru ýmist mjög ungir eða jafnvel að ljúka námi og eru ekki búnir að ná fótfestu á vinnumarkaði eigi í mörgum tilfellum eftir að skila sínu á vinnumarkaðnum, jafnvel í lengri tíma en þeir sem þiggja fullar fæðingarorlofsgreiðslur, þær sem eru við þakið. Ég vil því beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort við verðum ekki einhvern veginn að snúa þessari nálgun við. Ég verð að viðurkenna að ég skammast mín pínulítið fyrir þennan þátt í kerfinu hjá okkur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt, það eru göt í núverandi kerfi. En það þarf líka að horfa til þess að fæðingarorlofskerfið eins og það var hannað á sínum tíma, að frumkvæði vinnumarkaðarins, er ákveðið vinnumarkaðsúrræði, ætlað til þess númer eitt, tvö og þrjú að bæta fólki tekjumissi. Það er auðvitað rétt að sumir foreldrar, sérstaklega ungir foreldrar sem eru ekki á vinnumarkaði eða að mjög takmörkuðu leyti, njóta ekki sambærilegra greiðslna út úr þessu kerfi og fólk sem kemur úr fullri vinnu. Það nýtur ekki sambærilegrar verndar eða gólfs. Reyndar var ein af hugmyndum þessa starfshóps sem tillögurnar byggja á að hafa einmitt gólf í greiðslunum, þ.e. að greiðslur að upphæð 300 þús. kr. ef ég man rétt væru ekki skertar. Við verðum að hafa það í huga þegar talað er um hámarksfjárhæðirnar að það er alltaf talað um 80% af launum, þó að hámarki tiltekin fjárhæð. Ég held að það séu tillögur sem megi gjarnan skoða. Varðandi þá spurningu hvort við útvíkkum kerfið og með hvaða hætti sé rétt að gera það þá þurfum við að horfa til þessara gata sem eru í kerfinu í dag gagnvart tekjulága hópnum. Það má t.d. færa rök fyrir því að sá hópur fari ekki á vinnumarkaðinn fyrr en síðar vegna fæðingarorlofstöku og getur auðvitað orðið fyrir verulegum kostnaði, eðlilega, í þessu samhengi. Þar held ég að stjórnvöld verði að horfa til sinnar ábyrgðar. Fæðingarorlofskerfinu sjálfu var ætlað að vera fjármagnað af vinnumarkaðnum með tryggingagjaldi, það væri vinnumarkaðstengt úrræði til að bæta tekjumissi á vinnumarkaði. Hitt er í raun og veru á beina ábyrgð ríkissjóðs, hvernig við viljum tengja afkomutryggingu tekjulágs hóps við þau réttindi sem eru í fæðingarorlofskerfinu í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni svarið. Ég vil þá velta fyrir mér í framhaldi af þessu að það er tekjulægsti hópurinn sem fær einungis fæðingarstyrk og svo er hópur námsmanna sem fær fæðingarstyrk námsmanna sem er þó 170 þús. kr. Það er oft á tíðum fólk sem er jafnvel búið að vera á vinnumarkaði tíu sumur eða lengur og hefur þess vegna greitt umtalsverðar upphæðir í tryggingagjald en nýtur þess samt sem áður ekki að hafa tekið þátt í atvinnulífinu með þessum hætti. Ég tek undir það að ábyrgð stjórnvalda er mikil en ég held að ábyrgð vinnumarkaðarins sé líka mikil og það þurfi að nálgast málið á annan hátt. Ég spyr hvort þingmaðurinn geti tekið undir það með mér.
Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni og ég trúi því reyndar mjög staðfastlega að sá rökstuðningur að hlutirnir hafi alltaf verið svona sé aldrei góður rökstuðningur fyrir að hafa þá endilega þannig áfram. Þetta er að sjálfsögðu eitthvað sem við eigum að geta skoðað. Kerfið eins og það er í dag byggir á viðmiðunartekjutímabili sem getur verið verulega skert í samhengi við sumarstörf eða eitthvað þess háttar. Enn og aftur held ég að við þurfum að horfa til þess sérstaklega hvernig við ætlum að koma til móts við tekjulausa eða tekjulága einstaklinga. Við höfum komið til móts við námsmenn með heldur hærri fæðingarstyrk því að tekjur námsmanna eru oft á tíðum ekki tekjur heldur hreinlega námslán. Það þarf þá að mæta því með einhverjum hætti því að það er tekjumissir í sama skilningi. En þetta þurfum við að skoða, hvernig við getum tekið sérstaklega undir með þessum tekjulægsta eða tekjulausa hópi.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður vakti athygli á hluta af því vandamáli sem er við núverandi kerfi, þ.e. hversu mikill munur er á mæðrum og feðrum sem taka fæðingarorlof. Samkvæmt þeim gögnum sem alla vega ég hef skoðað höfum við áhugaverðar tölur um þróun þess hlutfalls frá því að það var lítið sem ekkert þak fyrir hrun og síðan eftir að sett var þak. Á þeim tíma áður en þakið var sett, fyrir hrun, jókst hlutfall feðra í fæðingarorlofi upp í það að vera til jafns við konur. Ef mig misminnir ekki, ég er ekki með gögnin fyrir framan mig eins og er. Kannski að fyrrverandi ráðherra málaflokksins muni það nákvæmar. En um leið og hámarkið var lækkað kom strax í ljós að feður hættu að taka fæðingarorlof eða styttu það mjög mikið. Það sama átti við um mæður með háar tekjur, sem kom að vísu seinna inn. Þær neyddust þegar allt kom til alls til að taka samt fæðingarorlof. Ég er ekki með gögnin fyrir framan mig og það væri áhugavert ef fyrrverandi ráðherra málaflokksins rifjaði þetta upp. Ég býst við að hann hafi séð þær rannsóknir sem voru gerðar á þessu. Þau gögn sýna mjög greinilega að markmið okkar ætti að vera að hafa lítið sem ekkert þak. Niðurstaða þess verður jafnræði í töku fæðingarorlofs hjá mæðrum og feðrum.
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta hefur breyst mjög mikið til hins verra á tiltölulega skömmum tíma. Upprunalega var kerfið hugsað þannig að það væri ekkert þak, bara 80% af launum á viðmiðunartímabili. Hvort sem fólk væri tekjuhátt eða tekjulágt nyti það fullra greiðslna í því samhengi. Ég hygg að það hafi verið fæðingarorlofstaka ónefnds bankastjóra sem gerði út um það fyrirkomulag og olli því að það var sett á skilgreint þak sem ég held að á þeim tíma hafi verið einhvers staðar á bilinu 550–600 þús. kr. Það er væntanlega árið 2006 eða 2007 þegar þetta er tekið upp. Og það hafði ákveðin áhrif en um leið og það þak var skert verulega, niður í 300 þús. kr. í kjölfar efnahagshruns, beit það mjög mikið. Þetta er auðvitað þannig að kjarni þessa kerfis er að það á ekki að vera tekjutengd ákvörðun að taka fæðingarorlof. Við erum í raun og veru að tryggja að fólk velji að eignast börn, því við viljum líka að þetta stuðli að fæðingum, og að það séu engar hindranir sérstaklega í starfsframa fólks til lengri tíma litið að eignast börn, að þær litlu hindranir sem eru auðvitað alltaf til, sem við tökum á okkur með glöðu geði af því að við viljum eignast börn, séu jafnar fyrir bæði feður og mæður og orlofstakan sem jöfnust. Ég held nú að við höfum aldrei náð jafnstöðu en þegar hvað best lét held ég að meðaltalið hafi verið þannig að mæður tóku u.þ.b. 180 daga, þ.e. sína 90 og hina sameiginlegu 90, og feður tóku 90. Ég held að við séum einhvers staðar í kringum 80 daga hjá feðrum í dag. Þetta hafði strax veruleg áhrif. Þó svo að hámarksfjárhæðin hafi verið hækkuð nokkuð myndarlega 2016 hefur það samt ekki haft nægileg áhrif því að þar sem þakið liggur er enn talsvert vel undir meðaltekjum í landinu.
Virðulegi forseti. Við megum ekki heldur gleyma því að þetta er greitt af tryggingagjaldinu sem er hlutfall af launum. Það er í raun verið að safna upp þessum peningi til að draga hann til baka. Ónefndur bankastjóri var kannski með há laun og tók mikið út úr bankanum en hann greiddi líka miklu meira inn í sjóðinn. Svo jafnast þetta náttúrlega aðeins því að sumir eignast fleiri börn og aðrir færri og kannski eignast sumir það mörg börn að þeir ná aldrei að taka allt til baka sem þeir greiddu inn í tryggingagjaldinu. Það er eitthvað sem við þurfum að hafa í huga. Fólk er búið að borga þann fæðingarstyrk og greiðslur sem það fær síðan í fæðingarorlofi. Við getum kannski hugað betur að því kerfi, að það sé skilvirkara og borgi sig betur til baka og hvernig umhverfið gagnvart því er.
Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þetta er í raun einhvers konar iðgjaldakerfi. Við erum í gegnum þetta tryggingagjald sem skilgreint var á sínum tíma, tæplega 1,3%, að greiða fæðingarorlofssjóðsiðgjald, ef svo mætti kalla. Þá er alveg rétt að tekjuhár einstaklingur borgar fleiri krónur í þennan sjóð og það reyndar á líka við ef mér t.d. endist aldur til að vera enn á vinnumarkaði sjötugur, þá er ég enn að borga fæðingarorlofsiðgjald þótt kannski sé frekar ólíklegt að ég fari að nýta mér það upp úr þeim aldri. Það er bara eðli fyrirkomulagsins. Þess vegna var í sjálfu sér ekkert athugavert við þá hugsun í upphafi að það ætti ekkert endilega að horfa til hárra eða lágra tekna eða einhvers konar þaks heldur hefði fólk einfaldlega tiltekið hlutfall af tekjum sínum í fæðingarorlofi. Það má heldur ekki vanmeta þann þátt kerfisins sem er annars vegar jafnréttisvinkillinn og líka bara hið einfalda, að þetta sé sem minnst tekjuskerðing fyrir einstaklinga og hafi sem mest hvetjandi áhrif til barneigna. Það er nú kannski það sem við viljum ekki síður.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega ræðu. Hann er auðvitað mjög vel inni í málaflokknum og var góður félags- og jafnréttismálaráðherra í fyrra. Mig langar að spyrja aðeins út í dvöl hans þar. En fyrst: Það sem þingmaðurinn talar um sem sveigjanleika, þar á hann væntanlega við að kerfin nái yfir hvort annað svo foreldri geti ráðið hvort það setji barnið í dagvistun eða sé lengur heima. Mér finnst þetta áhugavert. Nú er það svo að sveitarfélögin bera mikinn kostnað af leikskólaplássi. Það er 120–140 þús. kr. fyrir barn á mánuði eða eitthvað svoleiðis, verulegur kostnaður. Það væri fróðlegt að vita hvort ráðherra hafi á sinni tíð lagst yfir kostnaðinn sem af þessari brúarsmíði hlytist og hvor leiðin væri í raun ódýrari, að teygja fæðingarorlofið lengra eða draga niður leikskóladvölina. Það skiptir máli. Með einum eða öðrum hætti þarf ríkið að koma að því þegar sveitarfélög breyta sínu fyrirkomulagi. Og í framhaldi af því vil ég spyrja hvort það hafi átt sér stað eða verið hafin einhver umræða við sveitarfélögin um þetta tiltekna mál. Ég veit að menn höfðu í bígerð að ræða almennt um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga, en hvort menn hafi verið byrjaðir á þessu. Hv. þingmaður setur fram áhugaverð sjónarmið um jafnréttisvinkilinn í þessu máli sem ég er honum hjartanlega sammála um.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni andsvarið. Nú verð ég að viðurkenna að við vorum ekki búin að leggjast í kostnaðarmat á þessu. Ég held að í sjálfu sér liggi í augum uppi að ef við erum að meðaltali að greiða í fæðingarorlofsgreiðslur 400–450 þús. kr. á mánuði sé nú sennilega hagkvæmara á endanum að koma fyrr inn með dagvistunarúrræði. En ég legg líka áherslu á að hafa sveigjanleika þarna á milli, að foreldrar hafi valfrelsi og hafi svigrúm til að meta hvað þeir telja barni sínu fyrir bestu og hvað því henti best. Ég held reyndar líka að þetta sé einn af þessum þáttum þegar við tölum um sveigjanleika í menntakerfinu okkar almennt þar sem við getum hugsað kannski örlítið út fyrir kassann. Við getum velt fyrir okkur hvort við getum aukið sveigjanleikann í kerfinu í heild sinni með því að hugsa dagvistun og grunnskólagöngu í einhverri samfellu frá 12 mánaða aldri, með öllum sveigjanleika og valfrelsi, fram að lokum grunnskóla. Það sé jafnvel hægt að horfa til þess að auka sveigjanleika til að hefja grunnskólagöngu fyrr. Það eru töluverð viðbrigði fyrir börn að ganga upp úr leikskóla í grunnskóla. Það hefur líka verið nefnt að margt af því sem kennt er á síðasta árinu eða tveimur í leikskólunum, því heilmikið er nú kennt í leikskólum, sé endurtekið að einhverju leyti á fyrsta ári í grunnskóla. Þarna megi skoða þetta í samfellu. Jafnvel gæti hluti grunnskólakennslunnar átt sér stað á vettvangi leikskólans sem hentar kannski börnunum betur, en að við horfum á þetta þannig að það sé sveigjanleiki frá 12 mánaða aldri og jafnvel til þess að ljúka grunnskóla fyrr en í dag er. [[Forseti hringir.]]Þannig væri hægt að koma til móts við kostnaðaraukann sem felst í því að veita dagvistunarúrræðin fyrr.
Herra forseti. Já, þegar svarið kom var þetta nokkuð augljóst og spurningin kannski frekar heimskuleg. En ég er sammála. Ég held að leikskólinn eigi að vera hluti af skólaskyldualdri og ríkið eigi að koma með í þá vegferð. Mörg sveitarfélög hafa náttúrlega hafið þessa tilraun með gönguna úr leikskóla í grunnskóla. Það er líka svo ótrúlega misjafnt hvenær það hentar barni að fara úr leikskólaumhverfi og yfir í grunnskóla. Það getur hlaupið á mörgum mánuðum og jafnvel á hátt á annað ár. Ég held að það væri skynsamlegt. Með styttinguna á grunnskólanum, að hætta aðeins fyrr, held ég að það sé skynsamlegt. Á síðustu fimmtán árum hefur grunnskólaganga íslenskra barna lengst um eitt og hálft ár ef tekið er tillit til þeirra skóladaga sem þeir sækja. En ég er ánægður með að hv. þingmaður taki vel í frumvarpið og svo vona ég að það lagist bara í meðförum þingsins þegar hv. þm. Brynjar Níelsson verður búinn að fara höndum um það.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Ég held að þetta mál sé bara mjög jákvætt. Ég held að við eigum í þessu samhengi að horfa til heildarsamhengis hlutanna. Það er mjög misjafnt út frá einstaklingum eða barninu hvenær því hentar að hefja grunnskólagöngu. Nú þegar í mörgum tilvikum hefja börn grunnskólagöngu fyrr, við fimm ára aldurinn, þó að skólaskyldan sem slík telji frá sex ára aldri. Þarna er sjálfsagt að horfa til þess að skapa aukinn sveigjanleika og tækifæri sem skila okkur betra menntakerfi fyrir bæði börn og foreldra þeirra.
Forseti. Í tillögu þessari er lagt til að kortlagðar verði leiðir til að tryggja öllum borgurum landsins skilyrðislausa grunnframfærslu. Þetta er framkvæmt með því að greiða hverjum og einum borgara fjárhæð frá ríkinu óháð atvinnu eða öðrum tekjum. Sú upphæð er hugsuð sem grunnframfærsla til að tryggja þau efnahagslegu og félagslegu réttindi sem Ísland er samningsbundið til að tryggja samkvæmt alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Skilyrðislaus grunnframfærsla er einnig þekkt sem borgaralaun. Grunnhugtökin sem styðja við hugmyndafræðina á bak við borgaralaun eru frelsi og jafnrétti, skilvirkni og samstaða, jörðin sem sameiginleg eign allra jarðarbúa, jöfn hlutdeild sameiginlegs ávinnings af tækniframförum, sveigjanleiki á vinnumarkaði og reisn hinna fátæku, baráttan gegn atvinnuleysi og ómannúðlegum vinnuskilyrðum, baráttan gegn landsbyggðarflótta og ójöfnuði á milli sveitarfélaga, efling fullorðinsfræðslu og sjálfstæði gagnvart vinnuveitanda og maka. Einn helsti talsmaður borgaralauna í dag er heimspekingurinn Philippe Van Parijs. Hann leggur sérstaka áherslu á það sem hann kallar „raunverulegt frelsi“. Það snúist ekki einungis um jöfn réttindi heldur einnig jöfn tækifæri og þar sem ólíkar aðstæður hafa áhrif á tækifæri einstaklinga til að fullnýta réttindi sín megi færa rök fyrir því að án jafnra tækifæra byggjum við í raun við eins konar sýndarfrelsi. Van Parijs telur borgaralaun færa okkur nær raunverulegu jafnrétti með jöfnum tækifærum fyrir alla óháð samfélags- og efnahagsstöðu. Hugmyndin að skilyrðislausri grunnframfærslu á sér langa sögu innan heimspekinnar og hagfræðinnar og hafa talsmenn hugmyndarinnar verið margir og koma úr mismunandi áttum. Hugsuðir á borð við Thomas Paine, Bertrand Russel, Friedrich Hayek, Milton Friedman og Martin Luther King hafa léð hugmyndinni rödd sína. Það er áhugavert að segja frá því að tilraunir á borgaralaunum hafa verið gerðar á nokkrum stöðum í heiminum í gegnum söguna. Til dæmis voru í Norður-Ameríku á árunum 1968–1980 gerðar fimm mismunandi tilraunir á því sem kallaðist „Guaranteed Annual Income“, eða GAI, sem er tilbrigði af skilyrðislausri grunnframfærslu. Tilgangur tilraunanna var aðallega sá að rannsaka áhrif GAI á vinnumarkaðinn, því að á þeim tíma hafði fólk áhyggjur af því að borgaralaun yrðu letjandi á fólk. Niðurstöður þessara mismunandi tilrauna þóttu koma á óvart þar sem lítil áhrif virtust vera á vinnumarkaðinn en töluverð áhrif voru á líkamlega og andlega heilsu fólks og tækifæri þess til menntunar. Þeir sem hættu að vinna eða minnkuðu vinnutíma voru aðallega foreldrar sem kusu að verja meiri tíma í heimilið og börnin og ungt fólk sem kaus að mennta sig frekar og seinkaði þannig komu sinni á vinnumarkaðinn. Niðurstöður tilrauna sýndu m.a. bættan árangur barna í grunnskólaprófum, verulega minnkun brottfalls barna úr skóla og mikla aukningu á endurmenntun fullorðinna. Aðrar niðurstöður sýndu jákvæð áhrif á fæðingarþyngd í þeim hópum sem voru í mestri áhættu. Í einni frægustu tilrauninni, í Manitoba í Kanada, kom í ljós mikil fækkun sjúkrahúsinnlagna og þá sérstaklega innlagna vegna slysa, meiðsla og geðsjúkdóma. Reiknaður sparnaður í heilbrigðiskerfinu á þeim fimm árum sem rannsóknin stóð yfir var 8,5%. Á síðustu árum hefur umræðan um borgaralaun stigmagnast, sérstaklega í tengslum við vaxandi misskiptingu auðs í heiminum og tækniframfarir. Nú í byrjun árs 2018 hefur um 12 tilraunum annaðhvort þegar verið hrint í framkvæmd eða komið á skipulagsstigið í borgum og löndum víðs vegar um heiminn. Útgáfum að skilyrðislausri grunnframfærslu hefur verið ýtt úr vör í Kenía, Finnlandi, Kanada, Kaliforníu, og fleiri munu bráðlega bætast við í Úganda, á Spáni, í Skotlandi, Indlandi og Hollandi. Tilraunin í Ontario í Kanada gengur út á að tryggja að 2.500 manns nái grunnframfærsluviðmiðum í Kanada óháð því hvort fólk vinni eða ekki. Finnska tilraunin greiðir 2.000 atvinnulausum einstaklingum 560 evrur á mánuði skilyrðislaust í tvö ár. Tilraunir í Úganda og Kenía eru mun stærri og ná yfir miklu fleiri í lengri tíma. Í Bandaríkjunum hafa Barack Obama og Hillary Clinton bæði lýst yfir áhuga sínum á borgaralaunum. Í júní á seinasta ári í Hawaí var samþykkt frumvarp ríkisfulltrúans Chris Lee þess efnis að borgaralaun yrðu skoðuð sem hluti af stærri umræðu um framtíð ríkisins. Þremur mánuðum síðar lýsti borgarstjóri Stockton í Kaliforníu yfir áætlunum sínum um að hefja tilraun með borgaralaun í Stockton. Einnig hafa háværar raddir heyrst úr Kísildalnum vestan hafs og hafa einstaklingar á borð við Elon Musk, Mark Zuckerberg og Sam Altman komið fram og talað um mikilvægi þess að skilyrðislaus grunnframfærsla verði skoðuð sem raunverulegur valkostur fyrir framtíð þar sem mikið af þeim störfum sem við þekkjum í dag verði sjálfvirknivædd. Sam Altman hefur gengið svo langt að fjármagna í gegnum fyrirtæki sitt, Y Combinator, frumrannsókn á borgaralaunum í Oakland í Kaliforníu sem upphitun fyrir stærri rannsókn sem á að hefjast á þessu ári. Eins og frægt er orðið hefur skýrsla sem gefin var út af Carl Benedikt Frey og Michael Osborne hjá Oxford-háskólanum leitt í ljós að 47% starfa í Bandaríkjunum eiga á hættu að verða sjálfvirknivædd á næstu tveimur áratugum. Í fátækari löndum á borð við Indland er þessi tala mun hærri eða 69% og allt upp í 77% í Kína. Í skýrslu frá World Economic Forum eru færð rök fyrir því að ný atvinnutækifæri muni spretta upp og mynda ákveðið jafnvægi vegna tapsins en það muni samt hafa þau áhrif að áætlað heildartap starfa fyrir árið 2020 verði yfir fimm milljón störf í 15 helstu þróuðu og vaxandi hagkerfum heims. Katja Grace hjá Future of Humanity Institute í Oxford-háskóla leiddi skýrslu, þ.e. rannsókn sem spurði sérfræðinga fremsta á sviði gervigreindar í heiminum hvenær þeir teldu að vélar þróuðu með sér yfirburði fram yfir menn á hinum ýmsu sviðum. Sérfræðingar í Norður-Ameríku áætluðu að það myndi gerast eftir 74 ár en kollegar þeirra í Asíu sjá það gerast eftir einungis 30 ár. Hvernig sem á það er litið og áður en langt er um liðið mun gervigreind taka fram úr fólki á flestum ef ekki öllum sviðum. McKinsey-stofnunin gaf út skýrslu í seinasta mánuði þar sem þeir áætla vinnutap sem fylgir sjálfvirknivæðingunni. Þar kemur einnig fram að mjög líklega muni ný störf taka við af þeim gömlu, en lögð er áhersla á þörfina fyrir aukinn fjárhagslegan stuðning á þessu breytingarskeiði vinnumarkaðarins. Fólk mun þurfa á þessari aðstoð að halda. Ekki bara til að bæta upp tapaðar tekjur vegna vinnutaps, heldur einnig sem viðbót við tekjur þeirra sem hafa vinnu þar sem lág laun eru þekkt og fyrirsjáanleg hliðarverkun þeirra breytinga sem eru að eiga sér stað í hagkerfi okkar. McKinsey-stofnunin sér borgaralaun mæta þessum þörfum og bendir sérstaklega á að þær tilraunir sem hafa verið gerðar með skilyrðislausa grunnframfærslu í Kanada og Indlandi sýndu enga verulega minnkun á vinnutíma fólks en verulega aukningu lífsgæða, heilsufars, foreldraorlofs, frumkvöðlastarfs, menntunar og valdeflingar kvenna. Adam Smith-stofnunin, sem er hugveita eða þankatankur frjálshyggjumanna, hefur nýverið gefið út skýrslu sem nefnist Skilyrðislaus grunnframfærsla víðs vegar um heim: Óvæntu kostirnir við skilyrðislausar lausafjártilfærslur. Eða „cash transfers“ eins og það heitir á ensku. Er þar eindregið mælt með því að borgaralaun verði skoðuð og fleiri tilraunir gerðar. Í kjölfar skýrslunnar sagði Otto Lehto, höfundur hennar, með leyfi forseta: „Skilyrðislaus grunnframfærsla gerir veitingu velferðarþjónustu mun einfaldari og eykur sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétt einstaklinga. Að leyfa efnaminni og fátækum borgurum að ráðstafa fjármunum sínum eins og þeir telja best dregur úr óþarfri afskiptasemi stjórnvalda og eflir sjálfstæðar markaðslausnir.“ Flest öll velferðarkerfi þróaðra ríkja eru flókin, þung í vöfum og frek á starfsfólk innan hins opinbera. Þrátt fyrir að vera eina lífæð fjölmargra notenda er upplifun fólks af velferðarkerfum hins vestræna heims undantekningarlítið neikvæð. Með upptöku skilyrðislausrar grunnframfærslu gefst tækifæri til að draga úr afskiptum ríkisins af örlögum þegna sinna, draga úr stjórnsýslukostnaði til muna og fækka opinberum starfsmönnum. Þessir starfsmenn myndu svo hafa í krafti skilyrðislausrar grunnframfærslu tækifæri til að vaxa og dafna í öðrum störfum. Upplifun þeirra sem reiða sig á velferðarkerfið mun að öllum líkindum verða mun jákvæðari, enda afskipti ríkisvaldsins af örlögum þegna sinna með minnsta móti. Á sama tíma er ríkisvaldið að uppfylla þá frumskyldu sína að tryggja borgurum lágmarksvelferð og gott betur. Undanfarin misseri hefur verið unnið að endurskoðun almannatryggingakerfisins. Meðal annars voru gerðar breytingar á lögum um almannatryggingar við lok 145. löggjafarþings. Er það von flutningsmanna að niðurstöður af þeirri vinnu sem hér er lögð til geti orðið til þess að opna og þróa umræðu um framtíð almannatryggingakerfisins. Hugmyndin sem hér er kynnt er róttæk en flutningsmenn árétta að með henni er þó ekki lagt til að þegar verði tekin upp skilyrðislaus grunnframfærsla, heldur að unnin verði fagleg greiningarvinna til að koma með tillögur að útfærslu slíkrar framfærslu sem gæti orðið dýrmætt innlegg í þá umræðu sem staðið hefur yfir síðustu ár. Mikilvægt er að opna umræðuna og koma með nýja sýn á hugmyndir um framfærslu og framfærslukerfi og þá sérstaklega í ljósi þeirra stórkostlegu breytinga sem við sem samfélag horfum fram á á komandi árum. Borgaralaun eru ekki einungis hugsuð sem viðbrögð við tækniframförum heldur fyrst og fremst sem vopn í baráttunni gegn fátækt og fylgikvillum hennar. Þegar fólk hefur gólf til að standa á fremur en þak sem það bugast undir skapast frelsi til að taka ákvarðanir sem eru ekki byggðar á neyð, þ.e. það sem fólk neyðist til að gera til að ná endum saman, heldur löngun fólks til að lifa innihaldsríku lífi og þannig tengja sig við innri tilgang, upplifa sig sem hluthafa í samfélaginu. Fylgikvillar fátæktar eru margvíslegir og alvarlegir. Rannsóknir sem gerðar hafa verið á lífi og aðstæðum fátækra sýna mjög greinilega hversu alvarlegar afleiðingar fátæktar eru fyrir samfélagið í heild. Líf fátækra einkennist af miklu andlegu álagi, vanlíðan og niðurlægingu sem leiðir til skertrar sjálfsvirðingar, sorgar, kvíða og niðurbrots á andlegu og líkamlegu heilsufari. Fátækt stuðlar að því að einstaklingar, og þar á meðal börn, heltast úr samfélagslestinni, glata samkeppnisfærni og njóta þar af leiðandi ekki þeirra tækifæra og gæða sem teljast sjálfsögð og eðlileg í samfélaginu. Baráttan gegn fátækt á Íslandi snýst ekki einungis um að bæta hag lítils og afmarkaðs hóps fólks í samfélaginu heldur um grundvallarmannréttindi, jafnrétti, mannvirðingu og lýðræðisumbætur sem myndu betrumbæta samfélagið fyrir alla. Baráttan snýst um það raunverulega frelsi sem fæst með eflingu efnahagslegra og félagslegra réttinda, aukið sjálfstæði sem vinnst þegar miðstýring ríkisstjórnar er minnkuð og eflingu friðhelgis einkalífs þegar eftirlitið verður óþarft. Þung og flókin kerfi eins og við búum við núna hafa mjög alvarleg og neikvæð áhrif á lýðræðisríki þar sem þau hefta aðgang fólks að nauðsynlegum upplýsingum um réttindi sín til að það geti verið virkir þátttakendur í lýðræðinu. Án gagnsæis og greiðs aðgangs að upplýsingum er lýðræði einungis sýndarleikur fyrir þá sem ekki kunna að greiða úr flækjum kerfisins. Heimurinn er að þróast og við höfum ekki efni á því að spyrna á móti þeirri þróun til lengdar. Það sem ákvarðar hvort viss þróun sé neikvæð eða jákvæð fyrir samfélag er geta okkar til að sjá hvert við stefnum og horfast í augu við óhjákvæmilega þróun og undirbúa okkur. Í sögu Íslands eru fjölmörg dæmi þess að Íslendingar hafi aðlagað sig að breyttum lifnaðarháttum með undraverðum hraða. Hér á landi eru öll skilyrði til alvarlegrar athugunar á fýsileika skilyrðislausrar grunnframfærslu til fyrirmyndar. Vel afmarkað samfélag með sterka innviði, nokkuð fjölbreytt atvinnulíf, hvorki of fjölmennt né of fámennt, hátt menntunarstig og mikil atvinnuþátttaka. Íslendingar geta hæglega orðið brautryðjendur þeirrar vegferðar sem fjölmargir fræðimenn, bæði frjálshyggjunnar og félagshyggjunnar, eru sammála um að sé óumflýjanleg á næstu áratugum. Það er einlæg von mín að þessi þingsályktun fái góðar undirtektir og að við hefjum þá vegferð að skoða fýsileika borgaralauna sem hluta af stærri umræðu um framtíð framfærslu og hagkerfis okkar Íslendinga. Ég hlakka til að taka þingmálið til velferðarnefndar og fjalla um það þar.
Virðulegur forseti. Ég vil nú byrja á að segja að ég hef í gegnum tíðina verið töluverður efasemdamaður borgaralauna. Ég vil nú samt þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þetta mál til þingsins. Þrátt fyrir að ég efist um hlutina getur verið mjög gagnlegt að ræða þá og er sjálfsagt að skoða kosti og galla svona fyrirkomulags. Þetta er ekki bara til umræðu hér á landi heldur sjáum við að umræða um borgaralaun er farin að eiga sér stað mjög víða í nágrannalöndum okkar. Auðvitað er sú áskorun sem lýst er, þ.e. þær öru breytingar sem munu fylgja fjórðu iðnbyltingunni, veruleg fækkun hefðbundinna starfa eins og bent hefur verið á, ja, flestir eru sammála um þær. Þær eru raunverulegar breytingar sem við erum einfaldlega að ganga í gegnum í dag. Það sem ég myndi velta fyrir mér og spyrja hv. þingmann út í í fyrsta lagi er: Ef við horfum bara á þá gríðarlegu breytingu sem hefur orðið á okkar samfélagi hér á landi og bara iðnbyltingu fyrri tíma, það hefur orðið alveg geigvænleg breyting á atvinnulífi og störfum fólks. Fólksflutningar úr sveitum í þéttbýli, iðnvæðingin og þessar breytingar allar. Hingað til hefur það alla vega reynst raunin að ný störf hafa undantekningarlaust skapast í stað þeirra sem tapast hafa. Þó svo að nú sé spáð að breytingar geti jafnvel orðið enn hraðari en áður byggir það líka á tæknibyltingu sem er allt eins líklegt að leiði af sér eitthvað allt annað, sköpun starfa sem við einfaldlega sjáum ekki fyrir. Er ástæða til að hafa jafn miklar áhyggjur af því og er undirliggjandi hugsun að borgaralaunum að við verðum með stóra hópa samfélagsins [[Forseti hringir.]]atvinnulausa einfaldlega því það verði engin störf til fyrir þá? Munum við ekki bara skapa þau í öðrum þáttum samfélagsins eins og hingað til?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Það eru skiptar skoðanir þegar kemur að þessu. Þetta er eitt af þeim atriðum sem varða það hversu mikil áhrif tæknibyltingin muni hafa á framtíðarsamfélag, það er ekki vitað. Það kemur fram í mismunandi skýrslum. Í flestum þeirra kemur fram að ný störf muni verða til. Ég tel það mjög líklegt. Spurningin er: Hvað gerum við á meðan þetta breytingarskeið er í gangi þar sem vinnumarkaðurinn er að breytast? Það hefur áhrif á hagkerfi okkar. Erum við undirbúin fyrir það þegar störf fara að úreldast og fólk er kannski ekki með menntun til að fara í önnur störf? Hugmyndin með þessari tillögu hefur alltaf verið sú að við förum að hugsa um þessa hluti svo við séum ekki alltaf í þeirri stöðu að vera bara að bregðast við þegar hlutirnir gerast. Að við séum tilbúin til að taka svona hugmyndir sem mörg lönd í kringum okkur taka mjög alvarlega og skoða af alvöru. Því að þetta er líka val. Þetta er ekki spurning um að borgaralaun verði nauðsynleg, að við þurfum á þeim að halda. Það er líka spurning um val. Getum við boðið upp á borgaralaun? Og ef við getum gert það, er það þá vænlegt fyrir samfélagið? Væri gott að gera það? Hvaða áhrif hefði það á samfélagið og á hvatana og fólkið í samfélaginu og kerfinu? Slíkir hlutir finnast mér svo áhugaverðir. Það er þess virði að skoða þá hugmynd því að hún gæti hugsanlega verið frábær lausn fyrir framtíðarsamfélagið Ísland. Kannski ekki. En það er þess virði, sérstaklega í ljósi þess að nú á að fara að setja framtíðarnefnd í gang, sem mér finnst frábær hugmynd, að taka svona hugmyndir og skoða þær alvarlega þannig að við séum reiðubúin fyrir það sem kemur.
Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að þetta sé hlutur sem við þurfum að sjást fyrir í. Við þurfum að skoða vandlega hvaða afleiðingar þær miklu og hröðu breytingar hafa sem spáð er. Ég trúi að þær spár ýki stöðuna ekki mikið. Ég held t.d. að það sé alveg ljóst að í svona hröðum breytingum í atvinnulífi sem byggir á þekkingarbyltingu þurfi að leggja mjög mikla áherslu á menntakerfið og ekki hvað síst símenntun. Við megum vænta þess sjálf og börnin okkar að starfsbreytingar okkar verði mun örari en þekkst hefur hingað til. Við þurfum að tileinka okkur símenntun og afla nýrrar þekkingar alla starfsævina á enda. Menntun okkar linnir aldrei í þessu umhverfi. Það sem ég velti hins vegar fyrir mér í þessu samhengi og spyr þingmann er hvort hún hafi ekki áhyggjur af því þegar við verðum komin með hugsun um skilyrðislausa grunnframleiðslu. Ég er mikill stuðningsmaður þess að við séum með öryggisnet í samfélaginu, að við grípum t.d. þá sem detta út af vinnumarkaði tímabundið í gegnum atvinnuleysistryggingakerfið. En auðvitað er sterkasti drifkrafturinn í okkur öllum einhvers konar sjálfsbjargarviðleitni. Við sáum þegar við fórum í gegnum efnahagshamfarir nýlega, ef má lýsa þeim þannig, þá varð alveg gríðarleg aukning í nýsköpun og þróun og sköpun nýrra starfa þar sem hæft fólk sem misst hafði vinnuna fór og skapaði sér eitthvað. Þess vegna velti ég fyrir mér: Óttast hv. þingmaður ekki að skilyrðislaus grunnframfærsla sem þessi dragi úr þeim krafti nýsköpunar, sjálfsbjargarviðleitni, ef við viljum kalla það svo, að hún veiki slíka viðleitni hjá fólki?
Forseti. Áhyggjurnar sem hv. þingmaður veltir upp hafa komið fram víða. En rannsóknir hafa einmitt sýnt fram á að það hefur öfug áhrif. Það þótti einmitt svo merkilegt við niðurstöður þeirra rannsókna sem gerðar hafa verið og eru í gangi núna. Borgaralaun hvetja til nýsköpunar. Ef við hugsum það rökrétt, ef við hugsum um öryggisnetið, að vera með skilyrðislausa grunnframfærslu, á ensku er það kallað, afsakið slettuna, „venture capital for the people“. Þarna hafa einstaklingar allt í einu tækifæri til að þróa nýjar hugmyndir án þess að hafa áhyggjur af því að ná ekki endum saman. Það er ofboðslega mikið af fólki sem vinnur einhverja vinnu sem það er ekki sérlega hrifið af en það verður að vinna hana því að það þarf að borga reikningana. Fólk hefur þar af leiðandi ofboðslega litla orku eftir langan vinnudag til þess að sinna þeim verkefnum sem því finnast raunverulega spennandi. Mannauðurinn sem við missum þarna - við erum að fara á mis við svo ofboðslega margt. Ég held og rannsóknir sýna að fólk er miklu tilbúnara til að prófa nýja hluti og fara í nýsköpun, stofna sín eigin fyrirtæki og fara í rekstur með þetta öryggisnet, þegar það veit að ef hlutirnir ganga illa muni það samt hafa í sig og á.
Hæstv. forseti. Ég ætla nú ekki að taka undir orð hv. þm. Þorsteins Víglundssonar um að ég sé efasemdamaður. Mér finnst þetta fullkomlega fráleitt. Ég er ekki hrifinn af einhverjum samfélagslegum tilraunum eins og menn reyndu með sósíalismanum á síðustu öld. Ég held að þessi samfélagstilraun væri enn þá verri og skaðlegri. En það sem vefst fyrir mér í þessu er hvernig hægt er að tengja þetta við einhvers konar almannatryggingar. Almannatryggingar eru hugsaðar sem grunnframfærsla fyrir þá sem ekki geta aflað sér tekna. Af hverju eigum við að nota sameiginlega sjóði til þess að láta fullfært fólk með háar tekjur, eða hvað sem er, hafa peninga úr sameiginlegum sjóðum? Þessi hugsun er svo galin. Við eigum auðvitað að tryggja öllum grunnframfærslu sem einhverra hluta vegna geta ekki aflað tekna, þ.e. þeir missa kannski vinnuna tímabundið, geta ekki unnið og svo framvegis. En að tengja þetta almannatryggingum og að þetta hafi eitthvað með fátæktina að gera og bjargi henni eitthvað - þetta bjargar henni auðvitað ekki neitt. Þeim sem ekki geta aflað tekna eða missa vinnuna einhverra hluta vegna er nú þegar tryggð lágmarksframfærsla. Mér er óskiljanlegt að menn tengi þetta saman og fæ alltaf kvíðaverki þegar menn vitna í hálfdauða eða löngu dauða heimspekinga sem reyna að segja okkur hvernig við eigum að hafa þetta. Því að allt sem þetta fólk hefur sagt í gegnum tíðina hefur reynst meira og minna rangt. Karl Marx er gott dæmi.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skemmtilegt svar því að það leiðir í ljós að hv. þingmaður hefur ekki kynnt sér hugmyndir um borgaralaun nægilega vel. En þetta er mjög algengur misskilningur og er einmitt ástæðan fyrir því að það verður spennandi að fara í þessa rannsókn og opna á umræðu. Til dæmis hefur Milton Friedman - er hann ekki eins konar guðfaðir frjálshyggjunnar? - kallað þetta neikvæðan tekjuskatt. Sem eru borgaralaun, þetta er sami hluturinn. Þetta er bara persónuafsláttur sem greiddur er út til þeirra sem ekki nota hann. Hinir fá ekki þann pening. Það er það sama með borgaralaunin. Ef maður er með háar tekjur tekur maður ekkert úr sjóðnum, maður leggur inn í hann. Þetta er bara spurning um að skapa gólf, öryggisnet fyrir fólk til að standa á þannig að það hafi tryggða grunnframfærslu sem veitir því frelsi til að geta lifað lífi sínu eins og því hugnast. Á sama tíma tökum við mjög flókið og þungt kerfi og einföldum það alveg svakalega og gefum fólki stjórn á eigin lífi. En þetta er aldrei spurning um að þeir ríku fái peninga úr einhverjum sameiginlegum sjóðum því að þeir sem eiga peninga eru greinilega alltaf að borga til baka. Ef við viljum líta á þetta á þann hátt að persónuafsláttur yrði hækkaður í einhvers konar grunnlaun, myndu þeir sem hafa ekki vinnu fá peninginn greiddan og aðrir myndu greiða skatt. Það er „negative income tax“ eins og Milton Friedman kallaði það.
Hæstv. forseti. Miðað við þessa lýsingu er ekki verið að einfalda neitt. Við megum heldur ekki gleyma því, þar sem við erum nú einu sinni tilfinningaverur og það er ekki hægt að setja okkur upp í eitthvert excel-skjal. Bara sú hugsun að fá eitthvað úr sameiginlegum sjóðum án þess að hafa nokkra skyldu á móti, bara af því að mig langar að lifa lífinu eins og ég vil helst lifa því, er mjög skaðleg. Hún dregur allan hvata úr fólki til að skapa verðmæti. Því að ég vil bara gera það sem mér finnst skemmtilegt að gera. Það er það skaðlega við þetta, alveg eins og menn héldu með sósíalismanum, að hægt væri að setja hlutina í einhverjar áætlanir og að fólkið ætti að haga sér svona, sem það gerir auðvitað ekki. Ég ætla ekki að taka þátt í annarri samfélagstilraun. Það var nóg að þurfa að hlusta á þetta allt saman í Menntaskólanum í Hamrahlíð á sínum tíma. Ég ætla ekki að taka fleiri tilraunir af þessu tagi og ég held að við eigum bara að velta því fyrir okkur að vera frekar hvetjandi, jákvæð og tryggja það með betri hætti en við gerum í dag, auðvitað með því að hafa betra og öflugra atvinnulíf og að sem flestir taki þátt í því, að við getum þá stutt þá almennilega sem eiga undir högg að sækja og þurfa á grunnframfærslu að halda. Við þurfum að standa okkur betur í því. En það gerist ekki nema flest okkar og helst öll, eins og hægt er, taki þátt í að skapa verðmætin en ekki að leika okkur með lífið eins og við viljum helst hafa það.
Forseti. Mig langar í kjölfar athugasemda hv. þm. Brynjars Níelssonar að árétta að þetta snýst um að við skoðum þessa hugmynd og höfum hana í veganesti fyrir framtíðina því að við getum ekki séð núna hvað gerist í framtíðinni, við vitum það ekki. Við þurfum að fara að horfa fram í tímann. En mig langar líka til að segja frá því að í þeim löndum þar sem tilraunir í þessu efni hafa verið gerðar sýna þær fram á þveröfuga niðurstöðu við það sem hv. þingmaður segir. Í Namibíu var gerð tilraun með skilyrðislausa grunnframfærslu. Í kjölfar hennar fækkaði tilkynntum glæpum til lögreglunnar um 36,5%, hlutfall vannærðra barna féll úr 42% niður í 10%, brottfall úr skólum minnkaði um 42%, atvinnuleysi fór úr 60% niður í 45% og atvinnuþátttaka jókst. Meðaltekjur að undanskildum styrknum jukust um 29% og fjöldi nýrra fyrirtækja var stofnaður. Það er sagan sem allar þessar tilraunir á skilyrðislausri grunnframfærslu sýna. Hún hefur jákvæð áhrif á hvata fólks, ekki neikvæð. Því að þrátt fyrir hugmyndafræði hv. þingmanns um hvaða hvatar virki á fólk og hvernig fólk sé innrætt vilja flestir gera gott fyrir samfélagið, vilja vera þátttakendur, vilja vera hluthafar í samfélaginu. Við þurfum ekki að vera með einhverja svipu á fólk til að neyða það til að gera hluti sem það vill ekki gera. Við þurfum bara að skapa hér umhverfi með hvötum fyrir fólk til að haga sér í samfélaginu á þann hátt að allir fái tækifæri til að blómstra. Ég ítreka að þetta er hugmynd sem verið er að tala um úti um allan heim og taka alvarlega. Af hverju getum við ekki tekið þessa hugmynd alvarlega og skoðað hana? Ég sé ekkert því til fyrirstöðu.
Virðulegi forseti. Það er áhugavert að skoða nýleg dæmi um þær viðvaranir sem hafa komið fram í tengslum við umræðuna um borgaralaun. Þar má t.d. nefna fyrirtækið hjá Amazon, Amazon Go, þar sem er komin verslun sem er ekki með neinum starfsmönnum. Þar tekur fólk bara vörur í hillunni og labbar út og fær rukkun í símann sinn eða á Amazon-reikning sinn. Það gerist sjálfkrafa. Það er vert að huga einmitt að tækniframförum og hraða þeirra. Byrjum t.d. á prentvélinni 1440 sem er upphafið að iðnbyltingum eins og þær gerðust. 60 árum seinna var prentvélin orðin nokkuð útbreidd um Vestur-Evrópu. Um það bil 200 árum seinna er prentvélin komin í almenna notkun úti um allan heim. Fjöldi bóka sem er prentaður margfaldast í kjölfarið. En það tekur þessi 200 ár fyrir þessa nýju tæknibyltingu að breiðast út um allan heim. Ekki hengja mig ef þið eruð sagnfræðingar en þetta eru um það bil tölur eftir stutta uppflettingu. Spólum fram til nútímans. Fyrsti snjallsíminn: 2000. Það eru einhverjar vangaveltur um að það hafi verið aðeins fyrr, en 2007 kemur i-síminn. Við þekkjum alveg útbreiðslu snjallsímans, hvernig hún hefur orðið gríðarlega mikil og gríðarlega hratt. Sjö ár frá fyrsta snjallsímanum þangað til hann komst í almenna útbreiðslu. Sjö ár miðað við 60 ár og upp í 200 ár fyrir nokkrum öldum síðan. Tækniframfarirnar sem við upplifum gerast ekki lengur á áratugum, ekki á mannsævi heldur bara rétt innan áratugar. Heimurinn sem við fæðumst inn í nú er örugglega ekki heimurinn sem við deyjum frá. Það er mjög nýtilkomið í mannkynssögunni. Hingað til hefur maðurinn bara einfaldlega lifað og dáið í sama heimi. Það er ekki satt lengur. Við þurfum að hugsa um hraða tækniframfara og þau áhrif sem þær hafa á samfélagið. Tækniframfarirnar gerast svo hratt að við höfum ekki í við þær. Þess vegna er þeim mun mikilvægara að horfa aðeins fram á veginn og sjá hvað mun mögulega koma til að vera pínulítið viðbúin. Ég segi t.d. um þessa verslun, Amazon Go, að það eru ekki bara sjö ár þangað til að þessi tækni verður orðin miklu almennari. Ég ætla spá því að það verði fyrr vegna þess að tækniframfarirnar gerast hraðar. Það verður ekki bara innan almennra matvöruverslana, þessi tækni verður miklu almennari í notkun og mun breiðast út til fleiri tegunda verslana, fyrirtækja og þjónustu. Ég nefni sem dæmi að núna búum við við nokkurs konar „artificial narrow intelligence“ eða veika gervigreind. Það er gervigreind sem er sérhæfð á ákveðnum sviðum. Kann að spila skák, kann að spila Go, en kann kannski ekki hvort tveggja og getur kannski bara þekkt hunda í myndgreiningu eða er orðin aðeins almennari en það. Þróunin frá þeirri gervigreind yfir í almenna gervigreind, svokallaði AGI eða „artificial general intelligence“ er eitthvað sem við erum mögulega að upplifa núna. Öll fræðin hvað það varðar segja okkur að sú tegund gervigreindar, almenn gervigreind, fari fram hjá okkur án þess að við höfum tekið eftir því, því að það sem kemur á eftir henni, vél hennar, er ofurgervigreind, „artificial superintelligence“. Það er gervigreind sem getur búið til og unnið verkefni sem okkur hefur ekki einu sinni dottið í hug. Þetta er kannski ógnvænlegur heimur fyrir einhver okkar, líka mig, því að maður veit ekki hvað kemur í framtíðinni. Við höfum í kvikmyndum prófað að fara aftur til fortíðar eða framtíðar og þar er okkur sýndur heimur sem við könnumst við en það kemur okkur samt á óvart hversu frábrugðinn hann er okkar heimi þrátt fyrir ekki svo langan tíma. Kannski voru það bara foreldrar okkar eða afi og amma sem voru uppi á þessum tíma. Það er ekki svo langt síðan villta vestrið var og hét. Það er miklu styttra þar til heimurinn verður allt öðruvísi en hann er núna miðað við hversu langt er liðið frá tíma villta vestursins. Það er dálítið magnað að hugsa til þess. Það er því ekki seinna vænna að fara að huga að því að prófa borgaralaun eins og þjóðir úti um allan heim eru að gera. Þá er gott að minnast á að á nokkrum sviðum hafa komið fram tillögur um borgaralaun. Hjá samráðsvettvangi um aukna hagsæld var t.d. verið að stinga upp á útgreiddum persónuafslætti sem nokkrir flokkar hér á þingi lögðu til fyrir síðustu kosningar. Það eru borgaralaun. Þetta er ekki byltingarkenndara en svo að persónuafsláttur, sem við þekkjum mjög vel, er einmitt skilyrðislaus grunnframfærsla, nema hvað núna erum við með eitt skilyrði, maður verður að greiða tekjuskatt. Ef maður greiðir ekki nægilega mikinn tekjuskatt fellur ónýttur persónuafsláttur niður. Ég var með fyrirspurn fyrir nokkrum þingum síðan um hversu mikill persónuafsláttur félli niður um hver áramót. Það voru um 12 milljarðar. Helmingurinn af þeirri upphæð fer til ungs fólks, aðallega 16–20 ára, sem er yfirleitt í skóla og minna í vinnu. Það sem er áhugavert við þennan aldur og í raun yngra fólk sem er ekki í vinnu og er í skóla er að persónuafslátturinn eins og hann er núna er mjög svipaður og full námslán hjá LÍN ef maður býr í foreldrahúsum, það munar um einum mánuði þar á yfir árstímabilið. Ef við værum í staðinn með útgreiddan persónuafslátt þar sem allur persónuafsláttur sem þú færð yfir árið færi bara í vasa þinn í staðinn fyrir LÍN kæmi maður út á sama stað eða svo til. Það er dálítið áhugaverð hugsun. Hugsum þetta þá sem svo: Það er þokkalega mikil atvinnuþátttaka hjá framhaldsskólanemum, í verslunum og ýmsu slíku, sem tekur tvímælalaust athygli frá náminu. Og við erum með hátt brottfall. Atvinnuþátttakan hefur vafalaust áhrif á brottfall eins og kom fram í framsöguræðunni áðan. Við myndum þannig vera með miklu skilvirkara framhaldsskólakerfi. Við myndum skila miklu öflugri nemendum út í atvinnulífið og þeir væru ekki með skuldir á bakinu. Við erum nefnilega ekki svo langt frá þessum tíma í því kerfi sem við erum í núna, með persónuafslátt sem við þekkjum mjög vel, og við erum ekki svo langt frá þeim tíma þegar störfin sem þetta unga fólk vinnur í verslunum í dag verða ekki til. Hvar verðum við þá?
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Ásamt mér eru flutningsmenn allur þingflokkur Viðreisnar og allur þingflokkur Samfylkingar, auk hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar í þingflokki Pírata. Okkur verður tíðrætt um það hvernig við bætum úr kynbundnum launamun á vinnumarkaði og raunar ekki bara hinum eiginlega kynbundna launamun, þ.e. að konur fái gegnumgangandi greidd 5–8% lægri laun fyrir sömu störf en karlar, heldur ekki síður hvernig við getum tekið á þeim gríðarlega mikla launamun sem er milli karla og kvenna almennt. Sá munur endurspeglast í því, samkvæmt skýrslu sem unnin var á samstarfsvettvangi stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins um launajafnrétti, að konur fá að jafnaði 15–20% lægri laun en karlar. Það endurspeglast síðan í umtalsvert lakari lífeyrisréttindum. Til viðbótar við umtalsvert lægri laun í fullu starfi þá er það enn svo, eins og við ræddum varðandi fæðingarorlofið fyrr í dag, að fjölskylduábyrgð liggur í miklu ríkari mæli hjá konum en körlum, sem þýðir að þátttaka þeirra á vinnumarkaði er að jafnaði styttri en karla. Lífeyrisréttindi kvenna eru því allt að þriðjungi lakari en lífeyrisréttindi karla þegar þátttöku á vinnumarkaði lýkur. Í fyrrnefndri skýrslu, sem unnin var af aðilum vinnumarkaðarins í samstarfi við stjórnvöld, og unnin af Hagstofunni í samstarfi við þessa aðila, kemur í ljós, sem eru kannski ekki mikil tíðindi fyrir þingheim, að vinnumarkaðurinn okkar er gríðarlega kynskiptur. Við sjáum mjög stórar kvennastéttir, t.d. í félagsþjónustu, heilbrigðisþjónustu og í kennslu; hlutfall kvenna af heildarstarfsmannafjölda viðkomandi atvinnugreina er um og yfir 80%. Í skýrslunni kemur einnig fram að það er kannski ein af meginskýribreytunum á launamun karla og kvenna, að þessar stéttir eru gegnumgangandi á umtalsvert lakari kjörum en sambærilegar stéttir á vinnumarkaði, þar sem sambærilegrar menntunar er krafist en þar sem kynjahlutföllin eru talsvert önnur og starfsmenn þá í miklum meiri hluta karlar. Þetta er viðfangsefni sem við þurfum með einhverjum hætti að taka á. Eflaust má spyrja: Er þetta ekki viðfangsefni vinnumarkaðarins? Er þetta ekki bara hinn frjálsi samningsréttur aðila að semja um kaup og kjör? Jú, vafalítið má ræða um það á þeim nótum en þá ber að hafa í hug að þessar stéttir starfa fyrst og fremst hjá hinu opinbera, hjá ríki og sveitarfélögum. Það er því á ábyrgð þessara sömu vinnuveitenda, ríkis og sveitarfélaga, að tryggja að launakjör þessara hópa séu sambærileg við það sem gengur og gerist á vinnumarkaði í öðrum atvinnugreinum, hjá öðrum starfshópum með sambærilega menntun og sambærilega ábyrgð. Ef við höldum aðeins áfram með frjálsan samningsrétt í þessu samhengi, þá má líka hafa í huga að á hinum almenna vinnumarkaði hafa laun tilhneigingu til að hækka umfram gerða kjarasamninga til að leita jafnvægis milli framboðs og eftirspurnar. Það gerist mun síður hjá hinu opinbera þar sem kjarasamningar eru miklu fastbundnari, launakerfi opinberra stofnana miklu fastmótaðra og óbreytanlegra en gengur og gerist á hinum almenna vinnumarkaði. Það birtist í öðru vandamáli, sem er einmitt sameiginlegt með öllum þessum stéttum, sem er verulegur skortur á starfsfólki í þessum mikilvægu stéttum eða atvinnugreinum. Ekki verður lítið gert úr mikilvægi heilbrigðisþjónustunnar, félagsþjónustunnar og menntakerfisins en alls staðar sjáum við sömu hættumerkin, þ.e. það vantar starfsfólk. Við þekkjum þetta vel úr dagvistunarumræðunni. Við þekkjum vel vanda menntakerfisins við að ráða til sín einstaklinga með þá menntun sem krafist er. Við þekkjum þetta ekkert síður vel í heilbrigðiskerfinu þar sem sömu vandamál eru til staðar. Með þeim þremur stéttum sem ég fjallaði um hér er einn mikilvægur þáttur sameiginlegur, þ.e. að um eða innan við 50%, eða helmingur, þeirra sem menntað hafa sig til þessara starfa starfa í þessum atvinnugreinum. Ég held að við verðum að horfast í augu við að það er augljós markaðsbrestur í launamyndun á þessum markaði. Við erum einfaldlega ekki að greiða þessum hópum í takt við ábyrgð, menntunarkröfur og þau tækifæri sem þeim bjóðast annars staðar. Á þessu þarf að taka. Og þegar það helst síðan í hendur við þá staðreynd að þetta er ein af stærstu skýribreytum þess að konur eru á umtalsvert lakari kjörum almennt á vinnumarkaði en karlar þá getum við ekki stungið höfðinu í sandinn lengur hvað þetta varðar. Þetta er ekki auðvelt viðfangsefni, vafalítið værum við löngu búin að lagfæra þetta ef svo væri. Þetta krefst samstarfs við allan vinnumarkaðinn. Við þekkjum sögu vinnumarkaðarins í gegnum árin, áratugina raunar, þ.e. að launakröfur, leiðréttingarkröfur, einstakra hópa, eins og hér er verið að ræða um, verða mjög gjarnan að launakröfum allra annarra á vinnumarkaði. Það þarf samstillt átak stjórnvalda og verkalýðshreyfingarinnar allrar, bæði á almennum og opinberum vinnumarkaði, til að greina þann launamun sem þarna er, þennan kynbundna launamun á milli þessara mikilvægu starfsstétta, hvernig við getum leiðrétt stöðu þeirra, hvað þarf til og að aðrir hópar samþykki þá leiðréttingarþörf sem þarna er að finna, til að þær sérstöku hækkanir sem þessir hópar fengju í kjölfar átaks af þessu tagi verði ekki grundvöllur að kröfum annarra hópa á vinnumarkaði heldur ríkti almenn og víðtæk sátt um að þörf væri á þessari leiðréttingu og hún yrði virt af öðrum hópum á vinnumarkaði. Við leggjum því til hér að Alþingi feli fjármála- og efnahagsráðherra að leiða viðræður við aðila vinnumarkaðarins og Samband íslenskra sveitarfélaga um sérstakt átak, þjóðarsátt, um bætt launakjör kvennastétta. Átakið feli í sér gerð sérstaks kjarasamnings um bætt launakjör þessara stétta. Ráðist verði í greiningu á launakjörum fjölmennra kvennastétta, svo sem kennara og heilbrigðisstarfsfólks, í samanburði við aðrar stéttir með sambærilega menntun og ábyrgð sem starfa hjá hinu opinbera. Á grundvelli þeirrar greiningar verði gerður sérstakur kjarasamningur um leiðréttingu á kjörum þessara stétta sem feli í sér sérstakar hækkanir til viðbótar við almennar hækkanir kjarasamninga á vinnumarkaði. Þetta komi sem sérstakur sjálfstæður hliðarsamningur sem víðtæk samstaða náist þá vonandi um og leitast verði við að ná slíkri samstöðu meðal helstu samtaka innan verkalýðshreyfingarinnar og um leið samþykki fyrir því að þessar sérstöku hækkanir verði ekki grunnur að launakröfum annarra starfsstétta. Ég vona að hér á þingi geti skapast víðtæk samstaða um slíkt átak. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt fyrir okkur í jafnréttisumræðunni. Við erum, eins og ég hef áður sagt, með mjög kynskiptan vinnumarkað. Það er skammarlegt að horfa til þess hvernig við verðmetum þessi mikilvægu störf mun lakar en almennt tíðkast í sambærilegum störfum annars staðar á vinnumarkaði. Ég get eiginlega ekki sagt annað en að þegar maður horfir á þennan vanda þá er eiginlega eins og hið opinbera hafi aldrei tímt að taka á þessu. Því vissulega eiga þessar stéttir annað sammerkt en það eitt að vera hámenntaðar kvennastéttir, þær eru fjölmennar stéttir. Þetta eru gríðarlega stórir hópar og við vitum því að það hefur kostnað í för með sér að lagfæra kjör þeirra. En við erum að tala um undirstöður heilbrigðiskerfisins og menntakerfisins. Við getum ekki boðið upp á gæðaúrræði í dagvistun án þess að vera með hæfa leikskólakennara við störf, nægjanlegan fjölda. Við getum ekki boðið upp á það öfluga menntakerfi og þá fjárfestingu sem við þurfum að ráðast í í menntakerfinu okkar á komandi árum, eins og rætt var fyrr í dag, þegar við ræddum áskoranir í tengslum við fjórðu iðnbyltingu og ríkari kröfur til menntunar en við höfum áður vanist. Það leysum við ekki öðruvísi en með því að hafa hæft starfsfólk til að manna kennarastöður. Í heilbrigðiskerfinu okkar er stöðugt vaxandi þörf fyrir heilbrigðisþjónustu vegna öldrunar þjóðarinnar. Það krefst aftur fleira fólks til starfa í heilbrigðiskerfinu. Það leysum við heldur ekki nema hafa gott framboð af hæfu fólki. Það er líka vaxandi áhyggjuefni að það dregur úr aðsókn að námi í þessum greinum. Það finnst mér augljós merki þess að launastigið þarna er einfaldlega of lágt. Allur samanburður sýnir okkur líka að kynbundinn launamun má að stórum hluta rekja til þessara stétta. Það er augljóst að við greiðum sambærilegum karlastéttum hvað varðar ábyrgð og menntun talsvert hærri laun en þessum mikilvægu stéttum. Á þessu þurfum við og verðum að taka og verðum að vera tilbúin að veita í það það fjármagn sem til þarf. Ég vonast til þess að um þetta geti skapast víðtæk samstaða hér í þinginu og víðtæk samstaða í samfélaginu; hið nauðsynlega samstarf við aðila vinnumarkaðarins, verkalýðshreyfinguna, um að skapa þá sátt sem nauðsynleg er til að lyfta hér grettistaki og leiðrétta þessi kjör. Það gætu orðið ágætishliðaráhrif af því að þetta er mikilvægt skref í átt að því opinbera markmiði stjórnvalda að útrýma kynbundnum launamun á vinnumarkaði hér á landi fyrir árið 2022. Ég vonast til góðs samstarfs við aðra þingmenn um þetta mál og óska þess að það gangi að lokinni þessari umræðu til allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Hér er tillaga sem mér finnst mjög merkileg og kemur inn á mál sem við þurfum að taka virkilega á ef við ætlum að ná jafnrétti á vinnumarkaði. Þarna er lögð fram tillaga að því hvernig við getum nálgast málið sem ég held að sé allrar skoðunar verð og ég hlakka til frekari umfjöllunar um málið. Þetta mál er ekki bara hluti af vinnu að jafnréttismálum það er líka nátengt framtíðarmenntastefnu í landinu, ekki bara til þess að byggja grunninn heldur er líka hluti af því hvernig menntun við þurfum að bjóða upp á. Í dag í fyrri umræðum hefur fólki orðið tíðrætt um fjórðu iðnbyltinguna og framtíðarstörfin, þau munu byggja á tækni en kannski þar sem mest þörf er á menntuðu vinnuafli og aukinni menntun er einmitt í umönnunarstörfum því að þeim fjölgar mjög mikið á heimsvísu. Í haust þegar heimsþing alþjóðasamtaka kvenleiðtoga var haldið hér var þar m.a. fulltrúi OECD sem hafði það beinlínis að markmiði að reyna að fjölga fólki í hjúkrunarnámi í heiminum. Það er eitt af mikilvægustu verkefnunum sem fram undan eru og það á við um öll umönnunarstörf. Þessi tillaga fékk mig líka til að líta til baka á umræðu sem ég tók upp hér 24. mars 2015 um fyrirkomulag vinnu á hjúkrunarheimilum þar sem í mörgum tilfellum er boðið upp á hlutastörf, 80% störf, það er ekkert annað í boði. Það er annars vegar vegna sparnaðar en hins vegar er því borið við að álagið sé svo mikið að 80% starf sé í rauninni alveg nóg. Ég vil spyrja þingmanninn hvort hann hefur kynnt sér þetta fyrirkomulag sérstaklega í þessari vinnu [[Forseti hringir.]]og hvort hluti af þessu þurfi ekki að vera að horfa á styttingu vinnuvikunnar í vaktavinnu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er auðvitað alveg rétt að þessar stéttir eiga það sammerkt, sér í lagi heilbrigðisstéttirnar, að það er mikið vinnuálag og gjarnan byggt á vaktaumhverfi sem getur verið mjög slítandi. Það er eitt af því sem horfa þarf til í þessu samhengi. Ég held að menn verði að skoða hvernig við þróum slíkt vaktavinnuumhverfi, en það er kannski meira viðfangsefni viðkomandi vinnuveitanda því að þetta getur auðvitað verið mjög misjafnt eftir vinnustöðum. Það er auðvitað bara staðreynd þegar horft er til vinnustaða eins og Landspítalans að þar eru hlutastörf mjög áberandi og væntanlega úrlausnarefni sem þarf ráða fram úr þar sem hluta af lausninni hvernig næst einfaldlega að manna spítalann með mannsæmandi hætti. Við ræddum um borgaralaun eða skilyrðislausa grunnframfærslu hér á undan og staðreyndin er sú, sem betur fer, að vinnutími okkar hefur verið að styttast. Það má eiginlega segja að framleiðniaukning í atvinnulífinu í gegnum áratugina hafi skipst á milli launahækkana og vinnutímastyttingar og ég ætla að sú þróun verði áfram. Það er töluvert þrýst á um styttingu vinnutíma og það kann vel að vera að það verði hluti af lausninni ef það verður fækkun starfa í kjölfar fjórðu iðnbyltingarinnar. Ég held að þegar kemur að þessum mikilvægu hópum sé fyrst og fremst verið að horfa til þess að grunnlaun og tekjumöguleikar hjá viðkomandi stéttum séu í takti við bæði menntunarkröfur og þá miklu ábyrgð og álag sem fylgir þessum störfum. Hvað menntakerfið varðar sérstaklega þá tek ég undir með hv. þingmanni, mikilvægi þess mun fara sífellt vaxandi. Með hraðari þróun í þjóðfélaginu reynir alltaf meira og meira á menntakerfið hjá okkur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég ætla kannski að halda aðeins áfram með fyrirkomulagið á hjúkrunarheimilunum sem á vafalaust við víðar þar sem í rauninni, í ákveðnu sparnaðarskyni, varð niðurstaðan sú að starfshlutfall fólks og fyrst og fremst kvenna var lækkað, þeirra sem voru í lægst launuðu störfunum. Vinnufyrirkomulaginu var breytt þannig að það kostaði í raun fleiri ferðir á vinnustaðinn til að ná sambærilegu starfshlutfalli. Ég held að þetta sé eitt af fjölmörgu sem þarf að skoða. Auðvitað eru grunnlaunin aðalatriðið en það er fjölmargt annað sem þarf jafnframt að skoða í vinnuumhverfi þessara stétta og vil bara benda sérstaklega á þetta fyrir umfjöllun nefndarinnar.
Herra forseti. Ég skal bara játa það að ég þekki minna til þessa vaktafyrirkomulags og vinnuumhverfis þegar kemur að hjúkrunarheimilunum. Hér erum við með einhverjum hætti að reyna að greina á milli þessa almenna kjarasamningsumhverfis og þar með vinnutímafyrirkomulags, vaktafyrirkomulags og öðru þess háttar og umræðunnar um það hvernig við lyftum þessum stéttum sérstaklega í kjörum. Það held ég að sé mjög mikilvægt því að hitt á sér samsvörun með fjölmörgum öðrum stéttum, þar sem þessi áskorun, þetta launastig sérstaklega, er kannski ekki fyrir hendi. Sáttin um það að lyfta kvennastéttunum upp með þessum hætti þarf einmitt að nást sem sjálfstæð sátt til hliðar við aðra kjarasamninga á vinnumarkaði. Það sé sátt um það að hér verði einhvers konar samningur til hliðar sem kveði á um sérstakar launahækkanir til þessara hópa meðan verið er að lyfta þeim upp á launastig sem sambærilegar stéttir með sambærilega ábyrgð njóta.
Virðulegur forseti. Það rann upp fyrir mér þegar ég hlustaði á hv. þingmann mæla fyrir þessu máli að mögulega hefði verið valið rangt nafn á það. Hér erum við að tala um tillögu til þingsályktunar um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta, en þingmaðurinn talaði ítrekað um leiðréttingu. Leiðréttingu á kjörum stétta sem haldið hafi verið niðri af kerfinu. Þannig að ég ætla að lesa bætt kjör sem leiðrétt kjör kvennastétta svona hjartans vegna því að það er inntakið. Við erum að leiðrétta skekkju sem viðgengist hefur allt of lengi. Þetta er nú ekki í fyrsta sinn sem við stöndum í þessari pontu, ég og hv. þingmaður, og ræðum baráttuna gegn kynbundnum launamun. Við vorum hér fyrir tæpu ári að ræða jafnlaunavottun, sem er annað skref í átt til útrýmingar kynbundins launamunar. Það þarf að stíga mörg skref á þeirri leið og þau taka kannski óþarflega langan tíma, finnst manni stundum, og taka á of litlum hluta vandans eða hvað það er. En allt þarf þetta að gerast. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að í sínu fyrra hlutverki sem ráðherra jafnréttismála býst ég við að hann hafi öðlast dálitla innsýn inn í kerfið. Gerir hv. þingmaður sér einhverja hugmynd um hversu langan tíma þarf til að gera þá greiningu sem hér er lagt til að fara í? Hann nefnir að hér verði einhverjar nokkuð umfangsmiklar aðgerðir sem ráðast þurfi í í framhaldinu. Hefur hann einhverja hugmynd um hvert umfangið er í tíma og á öðrum skala?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við áttum einmitt góðar samræður um jafnlaunavottun fyrir um ári síðan. Ég tek undir það að jafnlaunavottunin er einmitt mjög öflugt verkfæri til þess að útrýma kynbundnum launamun, en eins við ræddum líka þá er það ekki eina tólið og dugar ekki og fleytir okkur ekki alla leið. Það lagfærir kynbundin launamun innan vinnustaða en ekki milli heilla atvinnugreina, eða stétta eins og hér er verið að tala um. Ég held að í sjálfu sér þurfi þetta ekki að vera mjög tímafrekt verkefni í greiningu. Mjög mikið af þessum gögnum liggur þegar fyrir. Unnin hefur verið mjög mikil og markviss vinna milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins mörg undangengin ár í aðgerðahópi gegn kynbundnum launamun. Ég held að það eigi ekki að taka mjög langan tíma að greina það, en auðvitað þarf að kafa svolítið ofan í það og þetta getur verið misjafnt milli einstakra stétta o.s.frv. þannig að það þarf að leggja í vinnu til að greina það. Enda er það bara mjög mikilvægt að aðilar séu á traustum grunni, sáttir við að þetta sé myndin, svona blasi hún við, svona sé verkefnið sem þurfi að leiðrétta, eins og hv. þingmaður segir alveg réttilega, því að ég held að það sé einmitt tilfellið. Við erum einfaldlega að tala um að launaþróun þessara mikilvægu stétta hafi bara ekki verið í takt við sambærilega hópa á vinnumarkaði. Ég held að það sé staðreynd málsins og við þurfum að horfast í augu við hana. Við erum líka að horfast í augu við vandann sem hlotist hefur af því, sem er mönnunarvandi í öllum þessum stéttum. Þess vegna er mjög mikilvægt að taka á þessu. Eins og ég segi þarf greiningin að vera vönduð, en hún þarf ekki að taka mjög langan tíma. Hversu langan tíma það tekur síðan að hrinda leiðréttingunni sem slíkri í framkvæmd verður að ráðast af umfanginu, en á tveimur til fjórum árum ætti að vera hægt að stíga mjög ákveðin skref í þessu efni.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Þetta snýst kannski umfram allt um að hið opinbera axli þá ábyrgð sem felst í því að vera ekki bara aðilinn sem setur lögin og reglurnar heldur líka að vera stærsti atvinnurekandi landsins og að haga sér eins og við hjá löggjafanum ætlumst til þess að aðrir geri. Þess vegna hnaut ég dálítið um orðalagið í tillögunni. Verið er að gera samanburð við aðrar stéttir með sambærilega menntun og ábyrgð sem starfa hjá hinu opinbera, stendur í tillögugreininni. Í 19. gr. jafnréttislaga, um launajafnrétti, er talað um að konum og körlum er starfa hjá sama atvinnurekanda skuli greidd jöfn laun og njóta sömu kjara fyrir sömu eða jafn verðmæt störf. Mér þykir þetta eiginlega segja saman hlutinn. Ég velti því þess vegna fyrir mér hvort við séum hér að leggja til að fara í greiningu á því hvort að hið opinbera sé, sem þessi stóri atvinnurekandi, ekki í reynd að brjóta gegn 19. gr. jafnréttislaga og hafi gert um langa hríð.
Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, hann vísar til jafnréttislaga í þessu samhengi, að það er skylt að greiða sömu laun fyrir jafn verðmæt störf óháð kyni. Vandi okkar í því samhengi og í þeim málum sem reynt hefur á hvað þessa grein varðar er að samanburðurinn um hvað eru jafn verðmæt störf er gríðarlega erfiður. Það liggur ekki til grundvallar neitt heildstætt verðmætamat á störfum á vinnumarkaði eða hjá hinu opinbera. Það er því mjög erfitt fyrir einstaklinga að sækja rétt sinn telji þeir á sér brotið, nema þeir geti vísað til - t.d. ef kona sækir mál gegn ríkinu þarf hún að geta vísað til karls sem er með svipaðan starfsaldur, sömu menntun, og gegnir nákvæmlega sama starfi og hún til þess að geta sýnt fram á mögulegt óréttlæti í þessu samhengi. Það er auðvitað partur af þessari vinnu. Jafnlaunavottunin breytir þeirri hugsun svolítið og gerir þá kröfu á vinnuveitendur að þeir verðmeti störfin, jafnvel þó að þau kunni að sýnast ólík við fyrstu sýn séu þau jafn verðmæt. Það er partur af þeirri hugsun sem við þurfum að ráðast í þessu samhengi.
Herra forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir ræðuna og flutningsmönnum fyrir þessa ágætu þingsályktunartillögu sem mér finnst allrar athygli verð. Ég geri ráð fyrir, eins og hv. þingmaður talaði um, að hér ríki mikil sátt um hvort sem er að bæta eða leiðrétta kjör í kvennastéttum. Ég geri ráð fyrir að það ríki kannski ágætissátt um það í samfélaginu. En mig langar að spyrja hv. þingmann því að hann hefur öllu meiri reynslu af kjarasamningaviðræðum en ég, hvort hann hafi líka raunverulega trú á því að hægt sé að fylgja slíku eftir. Þess vegna verð ég líka að segja fyrir mitt leyti að ég er spennt að sjá hvers konar umsagnir þingsályktunartillagan kynni að fá frá umsagnaraðilum. Mér finnst oft í umræðunni við eiga auðveldara með að fara með falleg orð um það hvað fólk vill, það vilja jú allir jafnrétti kynjanna og jöfn laun, en svo einhvern veginn þegar á hólminn er komið þá virðist það vera öllu erfiðara. Ég heyrði að hv. þingmaður kom aðeins inn á kjarasamninga og ég hef stundum hreinlega velt fyrir mér hvort kjarasamningafyrirkomulagið sé einhvern veginn þannig að verið sé raunverulega að greiða fólki í samræmi við kjarasamninga, að það sé vandamálið og það sé kannski það sem hafi haldið konum niðri í launum. Því að samkvæmt þeim könnunum sem við sjáum er það nú yfirleitt þannig að ef karlar eru hærri í launum þá er það oft út af einhverju öðru en taxtanum, ekki eins og það sé samið þannig, heldur eru þetta einhverjar aukasporslur, yfirvinna eða þess háttar sem hækkar annað kynið umfram hitt í launum. Því veltir maður fyrir sér: Er þetta kjarasamningafyrirkomulag okkar bara búið?
Herra forseti. Þetta eru ekki litlar spurningar hjá hv. þingmanni. Í fyrsta lagi, hvers megi vænta í viðbrögðum, ég bar þessa hugmynd, aðferðafræðina, hvað á ég að segja, undir nokkra gamla viðmælendur á vinnumarkaði, verkalýðsmegin kannski fyrst og fremst, um það hvort þeir teldu að þetta gæti gengið upp og fékk jákvæð svör við því, en auðvitað kemur það ekki í ljós fyrr en á reynir. Ég held að almennt séð sé vilji hjá verkalýðshreyfingunni og forystu verkalýðshreyfingarinnar til að taka á þessu og ég held að það sé líka ríkur skilningur á því að þetta verði vart gert öðruvísi en einmitt að verkalýðshreyfingin skuldbindi sig til þess að samþykkja þær sérstöku leiðréttingar eða breytingar sem þarna yrðu gerðar. Annars endum við bara í enn einu höfrungahlaupinu, getum við sagt, einni lotu af því, og allir á sama stað á eftir, þannig að það er alveg gríðarlegt vandamál. Ég held að við höfum séð það á umræðu undanfarinna ára, jafnvel lengra aftur, að vinnumarkaðslíkanið okkar er auðvitað meingallað. Meginvandinn er kannski sá, sérstaklega þegar horft er til samanburðar milli opinbers og almenns vinnumarkaðar, og ef ég man þetta rétt er hin eiginlega launamyndun kjarasamninga á almennum vinnumarkaði kannski 60% af heildarlaunaþróun. Svo bætist eitthvað ofan á og það þekkjum við líka að karlar biðja oftar um launahækkun en konur, þeir fá líka oftar já við beiðni um launahækkun en konur. Ég held að þarna sé innbyggður, ég myndi segja ómeðvitaður halli, vonandi, en halli engu að síður, og að þetta endurspegli ekki verðleika eða hversu mikið fólk eigi launahækkanirnar skilið. En þetta er hluti af því að stéttir sem þessar, sem mikil eftirspurn er eftir á hinum opinbera vinnumarkaði, virðast einfaldlega dragast aftur úr. Við sjáum að fjöldi vel menntaðs fólks á þessu sviði hvort sem er í heilbrigðismálum, menntamálum, starfar annars staðar á talsvert betri kjörum en því býðst í þeim störfum sem það menntaði sig til.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ágæt svör. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann út í vinnuaðstöðu og vinnutímaramma, eins og kom aðeins til umræðu hérna áðan, og þá kannski ekki síst ummæli nýkjörins formanns Kennarasambandsins. Ég kann að fara rangt með, það sé formaður Félags grunnskólakennara, ég þori ekki alveg að fara með það. Í Kastljóssviðtali við nýjan formann núna í vikunni kom einmitt fram að helsta baráttumál Kennarasambandsins yrði að fá út úr kjarasamningnum ákveðinn kennsluramma eða viðveruramma. Mig langar að forvitnast um viðbrögð hv. þingmanns við þessu útspili hjá einni af stærstu kvennastéttunum okkar og líka vel menntaðri sem í kjaraviðræðum sínum virðist ætla að leggja fyrst og fremst áherslu á að draga úr viðveruskyldu á vinnustað fremur en fara í beinar launahækkanir, ef ég skildi þau ummæli rétt.
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna fyrir hv. þingmanni að ég hef ekki mikla sérfræðiþekkingu í þessu og kynni jafnvel að æra heimilisfólk ef ég ætlaði að tjá mig mikið um þetta. Ég heyrði af þessu viðtali, ég sá það ekki, við nýkjörinn formann Félags grunnskólakennara. Og ég skil hvert hún er að fara í málflutningi sínum. Ég held að almennt megi segja um kjarasamning grunnskólakennara, og framhaldsskólakennara þess vegna, að þar sé of mikill ósveigjanleiki í vinnutíma, fyrirkomulagi kennsluskyldu og þess háttar, af því að álag getur verið mjög misjafnt eftir kennslugreinum, samsetningu bekkja o.s.frv. og að þar vanti kannski einmitt meiri sveigjanleika. Kennarar geta t.d. verið með erfiða eða auðvelda bekki eða erfið eða auðveld fög og ungir kennarar þurfa kannski frekar að búa við minni kennsluskyldu en eldri og reyndari kennarar o.s.frv., [[Forseti hringir.]]þarna vanti meiri sveigjanleika. Ég skil alveg röksemdafærsluna á bak við þetta. En ég held að það sé alveg sjálfstæð umræða til hliðar við þessa.
Herra forseti. Ég vil taka undir þessa þingsályktunartillögu þó að ég sé hugsi yfir ýmsu sem ekki kemur fram þar. Mér finnst þetta mjög góð þingsályktunartillaga heilt yfir, þ.e. að hægt verði að ná þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Það er mjög verðugt verkefni að vinna að því. Það sem ég hef verið að hugsa um, þegar ég hef verið að lesa þessa tillögu, er að mér finnst að nefna hefði mátt konur í mörgum öðrum stéttum; konur sem eru kannski ekki faglærðar, láglaunakonur í ýmsum umönnunarstéttum, í verslun, þjónustu og fiskvinnslu, svo að eitthvað sé nefnt. Hér er talað um að ráðist verði í að greina launakjör fjölmennra stétta, og sérstaklega talað um kennara og heilbrigðisstarfsfólk, í samanburði við aðrar stéttir með sambærilega menntun og ábyrgð og er það vel. En ég vildi gjarnan sjá að þarna væri vísað til kvenna í fjölmörgum öðrum stéttum, kvenna sem eru á mjög lágum launum og hafa verið í gegnum tíðina og líka í konur sem eru að vinna ólaunuð störf inni á heimilum, störf sem ekki eru metin til tekna. Við getum líka nefnt konur til sveita. Í gegnum tíðina hafa konur unnið ýmis störf og lagt fram vinnu sína án þess að tekjur komi til. Það er vissulega brýnt að ná samstöðu um slíkt átak. Flutningsmenn þessarar tillögu eru úr þessum flokkum, Viðreisn, Samfylkingu og Pírötum. Ég held hins vegar að þingmenn heilt yfir getið tekið undir þessa tillögu þó að það megi lagfæra hana. Fyrsti flutningsmaður, Þorsteinn Víglundsson, þekkir auðvitað vel til í þessum geira sem fyrrverandi formaður Samtaka atvinnulífsins. Sú sem hér stendur var mjög lengi í verkalýðsbaráttu og einmitt fyrir þessar láglaunastéttir og þar með fjölmennar kvennastéttir. Það væri gaman að heyra frá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni hvort þessi umræða hefur átt sér stað innan Samtaka atvinnulífsins. Því miður fannst mér þann tíma sem ég var í verkalýðsbaráttu, hátt í tvo áratugi, að vilja hafi skort til þess hjá Samtökum atvinnulífsins að taka þessar kvennastéttir sérstaklega út fyrir sviga og horfa til kjara þeirra og lyfta þeim upp umfram aðrar stéttir sem voru komnar í betra skjól með kjarabaráttu sína. Auðvitað er ég ekki að draga úr vilja hv. þingmanns til að vinna að þessu máli núna sem sitjandi þingmaður, langt í frá. En hann þekkir innan úr þessum geira hvernig menningin og andrúmsloftið hefur verið. Menn hafa gert ákveðnar tilraunir til að taka þessar lægst launuðu stéttir út fyrir sviga, að sambærilegar kjara- eða kauphækkanir gangi ekki yfir allan launastigann, og það hefur mjakast í rétta átt. Oftar en ekki eru þessar láglaunastéttir að stærstum hluta kvennastéttir, það er bara veruleikinn. Þá erum við ekki eingöngu að tala um vel menntaðar kvennastéttir heldur líka stéttir sem eru ekki „faglærðar“ þó að þær konur hafi jafnvel sótt sér menntun í formi námskeiða og ýmiss konar fræðslu. Menntun þessara kvenna hefur kannski ekki lokið með formlegu prófi í ákveðnum löggiltum störfum en þær hafa samt mikla þekkingu að baki og eru að vinna ábyrgðarstörf. Ég er hrædd um að ef ófaglærðar konur í heilbrigðiskerfinu, í ferðaþjónustu og í fiskvinnslu legðu niður störf - ég er ekki að segja að þarna sé engin fagþekking, en kannski ekki eins mikil formleg menntun að baki - mundi allt þjóðfélagið meira eða minna lamast. Þannig er veruleikinn. Þessar konur hafa kannski ekki í gegnum tíðina haft þann slagkraft að geta barist fyrir því að kjör þeirra væru tekin út fyrir sviga, þær hafa ekki fengið sérstaka athygli eða hækkanir umfram þær hækkanir sem stéttir í þjóðfélaginu hafa barist fyrir í gegnum árin. Allt er það ágætt sem unnist hefur. Í meðförum þeirrar nefndar sem fær málið til umfjöllunar vil ég að einnig verði horft til þessara kvenna, sem kannski má kalla óhreinu börnin hennar Evu - ég veit ekki hvort ég á að segja það þannig, en það liggur við að ég noti það orðalag vegna þess að allt of oft vill gleymast í umræðunni að þessi illa metnu kvennastörf halda uppi undirstöðum þjóðfélagsins. Ég veit líka að hv. fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps þekkir vel til SALEK-umræðunnar og þess vinnumarkaðsmódels sem þar liggur undir. Í þeim umræðum höfðu menn vissulega áhyggjur af því að það fyrirkomulag mundi bitna á þeim stéttum sem ekki væru búnar að ná eðlilegum samanburðarkjörum við það sem gengur og gerist í löndunum í kringum okkur og innan þjóðfélagsins; stéttum sem ekki væru með það starfsmat sem þær ættu að hafa. Menn höfðu áhyggjur af því að þessi störf, sem væru að stórum hluta kvennastörf, mundu festast í því fari sem þau væru í og fengju ekki framgang, þ.e. ef vinnumarkaðsmódeli væri bara komið á eins og meiningin var að gera. Menn óttuðust að ekki yrði horft til ýmissa hagvísa og að þær stéttir sem hefðu dregist aftur úr, láglaunastéttir, festust í því hjólfari og fengju ekki þær hækkanir sem skyldi til að lyfta láglaunastéttum upp. Ég myndi gjarnan vilja heyra viðbrögð hv. þingmanns í þessu samhengi, þ.e. hver staða þessara kvennastétta og láglaunakvenna almennt yrði ef það módel yrði keyrt í gegn án þess að tekið væri sérstakt tillit til þeirra sem hafa dregist aftur úr og eru á óviðunandi kjörum. Hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur benti líka á áhugavert atriði, þ.e. að grunnlaun karla og kvenna eru kannski þau sömu, en hjá körlunum bætast oft alls kyns sporslur við, hvort sem það er óunnin yfirtíð, bílahlunnindi eða hvaða nafni sem það nefnist. Það kemur síðan ekki fram en það útskýrir stundum þann launamun sem er á milli kynjanna, bæði á hinum almenna vinnumarkaði og í opinbera geiranum. Þá væri líka ágætt að heyra frá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, hvort hann telji að hluti af því að ná launum kvenna upp til jafns við þá ábyrgð sem fylgir starfi þeirra sé að launaleynd verði afnumin. Ég styð þessa þingsályktunartillögu og vænti þess að það sem ég hef nefnt hér verði tekið til umfjöllunar í þeirri nefnd sem fær málið til sín.
Herra forseti. Ég fæ kannski að nýta andsvarið til þess að svara þeim spurningum sem hv. þingmaður beindi til mín sem voru allnokkrar og mjög áhugaverðar. Ég tek undir það að í svona átaki þarf auðvitað að horfa heilt yfir vinnumarkaðinn, þennan kynjaskipta vinnumarkað, og þann þátt sem skýrir lakari kjör kvenna eða kynbundinn launamun hér á landi. Það er alveg rétt að það getur líka átt við í kvennastéttum þar sem menntunarstig er lægra en það sem nefnt var sem dæmi í þessari þingsályktunartillögu. Það hefur hins vegar verið nokkuð áberandi þróun á undanförnum árum að konur hafa verið að auka verulega við menntun og sækja í störf þar sem þarf hærri menntun þannig að atvinnuþátttaka kvenna þegar horft er til einstakra starfsgreina hefur breyst verulega á undanförnum árum. Það er jákvætt í því samhengi að það er í átt til hærra launastigs. Raunar er það svo að almennt eru konur betur menntaðar en karlar að meðaltali. Við sjáum þetta líka í menntakerfinu að talsvert hærra hlutfall kvenna en karla útskrifast út úr háskólanámi o.s.frv. En það dregur ekkert úr mikilvægi þess að horfa til þessara þátta líka. Hv. þingmaður nefndi hið svokallaða SALEK-samkomulag og þá viðleitni að reyna að breyta vinnubrögðum á vinnumarkaði í átt að því sem við þekkjum kannski frekar á hinum Norðurlöndunum. Ég held einmitt að átak sem þetta sé mjög mikilvægt. Maður heyrir það skýrt í umræðunni um slíkt fyrirkomulag að fjölmargar stéttir, m.a. þessar kvennastéttir, telja að áður þurfi að huga sérstaklega að þessum kynbundna launamun og það geti þá liðkað fyrir slíkri vinnu í gerð nýs samningalíkans. Ég fæ kannski að koma betur að öðrum spurningum í síðara andsvari.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég held að það sé gott innlegg inn í komandi kjarabaráttu sem fram undan er hjá ýmsum stéttum að taka þetta mál á dagskrá og það sé mjög brýnt. Það hefur oft verið sagt að þær stéttir þar sem meiri hlutinn er konur reynist oft frekar metnar til lægra launa. Ég man að þegar kvenprestum fjölgaði þá var uppi umræða um að það þýddi að kjör þeirrar stéttar myndu versna. Við þekkjum þá umræðu að þar sem konur eru í meiri hluta í einhverjum stéttum leiði það oftar en ekki til þess að þær stéttir séu ekki metnar að verðleikum í launum. Það er miður og sýnir vanmat samfélagsins á viðkomandi störfum og það er ekkert sem réttlætir það. Þess vegna vil ég undirstrika í þessari umræðu að mér finnst þurfa að halda til haga þeim stéttum sem eru svona þessar földu stéttir, með ekki mikla menntun, sem vinna í ferðaþjónustu, í ýmsum umönnunargreinum, inni á heilbrigðisstofnunum og í ferðaþjónustu sem dæmi. Af hverju eru þær stéttir kannski að stærstum hluta kvennastéttir? Hafa ekki launin eitthvað með það að gera? Í þessu samhengi þarf líka að horfa til þess að fram fari starfsmat sem víðast til þess að endurskoða mat á ýmsum störfum sem hafa verið að meiri hluta til kvennastörf.
Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að við þurfum að horfa til þess hvað veldur einmitt þessum gríðarlega kynjaskipta vinnumarkaði hjá okkur. Eins og ég segi þá hefur margt verið að breytast á vinnumarkaði á undanförnum árum og áratugum og mjög margt jákvætt sem er í raun ekki hægt að lýsa með öðrum hætti en sem mikilli sókn kvenna á vinnumarkaði almennt. Blessunarlega hefur það skilað því að kynbundinn launamunur hefur minnkað, framgangur kvenna í hinum ýmsu stéttum hefur verið betri en kannski áður var og allt er þetta mjög jákvætt. En við sjáum enn þá þennan mikla kynbundna launamun. Við eigum að leggja okkur öll fram við það að skilja hvað veldur. Hvernig getum við tekið á því? Þessi þingsályktunartillaga ásamt lögum um jafnlaunavottun held ég að sé mikilvægt skref í þeirri baráttu. Þetta mál er auðvitað þess eðlis og fær vonandi góða og gagnlega umfjöllun í viðkomandi nefnd. Margt má örugglega betur fara og ég treysti nefndinni fyllilega til þess að skoða hana vandlega og bæta úr. Hv. þingmaður spurði mig áðan út í viðhorf vinnuveitenda í þessa veru. Ég held satt besta að segja að í störfum mínum fyrir Samtök atvinnulífsins á sínum tíma hafi aldrei reynt mikið á það. Það kom aldrei fram þessi krafa af hálfu verkalýðshreyfingarinnar um sérstaka leiðréttingu kvennastétta. Það er hins vegar vel þekkt að einstakir hópar færa gjarnan fram mjög vel rökstuddar kröfur um leiðréttingar af ýmsu tagi, þar með talið fjölmennar kvennastéttir eins og kennarar hafa gert í gegnum tíðina, hjúkrunarfræðingar o.s.frv. En það sem vantar kannski er einmitt þessi samstillta nálgun og að verkalýðshreyfingin sé í heild sinni [[Forseti hringir.]]með í ráðum um að skapa þá sátt. Það verði gerðar sérstakar leiðréttingar um þessa skilgreindu hópa sem verða ekki bara að almennum kröfum allra annarra líka.
Herra forseti. Það var kannski niðurlag hv. þingmanns sem segir kannski það sem segja þarf í framhaldinu af þessu, það þarf líka að nást samkomulag á milli aðila vinnumarkaðarins um að gera þurfi átak hjá þeim starfsgreinum og stéttum þar sem konur hafa dregist aftur úr og þær eru í meiri hluta innan viðkomandi starfsgreinar. Þær starfsgreinar eru fjölmargar og ekki eingöngu heilbrigðisstéttir og kennarar. En innan þeirra stétta er auðvitað líka óeðlilegur launamunur og viðkomandi störf ekki metin að verðleikum. Við þekkjum það. Við þurfum að halda utan um það. Ég held að margt þurfi að koma til. Ég held að það að afnema launaleynd sé hluti af því, að vinna gegn mismunandi mati á vinnu karla og kvenna, það skipti miklu máli. En svo kemur auðvitað margt annað til. Það er þessi eilífa togstreita og höfrungahlaup sem hefur verið talað um innan vinnumarkaðarins. Ef reynt er að lyfta þeim lægst launuðu og þeim sem eru með óeðlilegan samanburð í launum, körlum og konum innan sömu starfsstéttar, þá virðist allt módelið fara af stað. Það virðist sem hvorki innan verkalýðshreyfingar né innan Samtaka atvinnulífsins hafi menn kjark til þess að standa í lappirnar og segja: Við ætlum að leiðrétta þessa hópa sérstaklega núna. Ef við ætlum að ná einhverju vinnumarkaðsmódeli eins og því sem gildir á Norðurlöndunum og hafa allan samanburð í þeim farvegi að við séum samanburðarhæf við Norðurlöndin í velferðarmálum þá verðum við að vera búin að lyfta [[Forseti hringir.]]þessum stéttum upp áður en við tökum það skref.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir góða umræðu hér, sem hefur verið allrar athygli verð. Við ræðum hér býsna merkilegt mál, sem, ef vel tekst til, getur orðið mikilvægt skref og innlegg í jafnréttisumræðu í enn víðari skilningi. Þetta er mál sem getur orðið hluti af mikilvægri umræðu um endurmat, ég held ég leyfi mér að orða það þannig, á störfum og verðmæti starfa. Við stöndum frammi fyrir víðtækum þjóðfélagsbreytingum og breytingum í atvinnuháttum. Það er talað um fjórðu iðnbyltinguna. Við erum að eldast. Við þurfum að leggja meiri áherslu á menntun, samfélagsgerðin okkar er að breytast. Þegar breytingar eru að verða þá þarf oft að hjálpa til með stefnumótun og með aðgerðum, til að breyta viðhorfum og breyta kerfum. Stundum er talað um það upp á enska tungu sem kallað er „paradigm shift“; það hefur verið þýtt sem ímyndarhliðrun eða viðmiðaskipti, svo að maður reyni að tala góða íslensku. Ég held að við séum kannski að nálgast það að slík umbreyting sé í aðsigi. Ég held þetta sé allt að breytast, að farið verði að horfa alvarlega á vinnumarkaðinn og kynbundinn launamun og skoða hvernig við metum verðmæti starfa og einstakra starfsstétta. Það er líka mjög mikilvægt að hugsa um það að ef okkur lánast að takast á við þessar breytingar og jafna kjör sköpum við um leið meira jafnvægi í viðfangsefnum og starfsvali kynjanna. Við eigum að vinna gegn því að vinnumarkaðurinn sé kynskiptur. Það eru auðvitað mjög margar ástæður fyrir því, en ýmsar breytingar eru að verða í viðhorfum og umræðu um jafna stöðu kynjanna á hvaða vettvangi sem er - #metoo-byltingin er allt annars eðlis en er þó af sömu rót. Það er að verða viðhorfsbreyting í samfélaginu, ég trúi því og vona innilega að svo sé. Það sýnir okkur að breytingar geta orðið og eru nauðsynlegar. Ég tel líka mjög nauðsynlegt að við sem löggjafi beitum áhrifum okkar til þess að skapa jarðveg fyrir þær mikilvægu og nauðsynlegu breytingar og hraða þeim. Við vitum öll að oft er erfitt að breyta viðhorfum og kerfum. En ég held að við þurfum að takast á við það. Einmitt þess vegna tel ég mjög mikilvægt að farin sé leið einhvers konar þjóðarsáttar og að sem allraflestir komi að því borði að sammælast um að ætla að breyta hlutunum. Hér fór fram ágæt umræða um það að aðilar vinnumarkaðarins hafa átt erfitt með að gera tilfærslur í sínum módelum, þ.e. að breyta launahlutföllum á milli einstakra stétta o.s.frv. Auðvitað skilur maður það í sjálfu sér að hver og einn passar upp á sitt og hver og einn vill fá það sama og aðrir. Þess vegna er svo nauðsynlegt að reyna að ná samstöðu um þetta. Ég er mjög spenntur fyrir frekari umræðu um þetta mál. Ég er viss um að allsherjar- og menntamálanefnd mun taka góða umræðu um það. Það eru ýmsir vinklar á þessu. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir minntist á að fleiri stéttir gætu verið hér undir. Ég er alveg sammála því að við þurfum að horfa á þetta í víðu samhengi. Það þarf að byrja einhvers staðar. Við leysum þetta ekki allt saman í einni umferð. En ef við byrjum ekki þá komumst við ekki á leiðarenda. Ég held að þetta sé gott lag undir eitthvað sem mun skipta máli til framtíðar.
Herra forseti. Ég mæli í þriðja sinn fyrir frumvarpi um breytingu á lögum nr. 160/2008, um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga og varðar endurgreiðslu vegna gleraugnakaupa barna. Ég ætla að renna örstutt yfir frumvarpið. En það er svohljóðandi: Við 1. mgr. 4. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Enn fremur annast stofnunin umsýslu vegna þátttöku ríkisins í kostnaði við gleraugnakaup barna. 2. gr. hljóðar svo: Á eftir 4. gr. laganna kemur ný grein, 4. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Gleraugnakaup barna. Ráðherra skal setja reglugerð þar sem kveðið er á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum. Þar skal m.a. mæla fyrir um að: 1. börn njóti greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum allt að tvisvar á ári til tíu ára aldurs, 2. börn frá 11 ára aldri að 18 ára aldri njóti greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum annað hvert ár, 3. fjárhæð endurgreiðslu sé 75% af verði sjónglerja í hverjum verðflokki og 75% af verði umgjarðar, 4. börn til tíu ára aldurs, sem hafa þörf fyrir gleraugu sem hluta læknismeðferðar til að sjón þeirra þroskist eins eðlilega og kostur er, njóti fullrar greiðsluþátttöku við kaup á gleraugum tvisvar á ári, þ.e. bæði sjónglerja og umgjarðar, enda sé umgjörð valin í samráði við augnlækni eða sjóntækjafræðing. Sá aðili sem annast þjónustu við sjónskerta fyrir hönd ríkisins leitar árlega tilboða í sjóngler og umgjarðir hjá gleraugnasölum og miðast fjárhæð greiðsluþátttöku við lægsta tilboðsverð. 3. gr. Lög þessi taka gildi 1. janúar 2019. Eins og ég sagði áðan hef ég lagt þetta mál fram tvisvar en það hefur ekki verið útrætt í hin tvö skiptin. Eftir að ég hafði mælt fyrir því í fyrra sinn voru sendar umsagnarbeiðnir til 23 aðila. Af því að það varð ekki útrætt á fyrra þingi flutti ég það aftur með svolitlum breytingum og geri það núna líka með svolitlum breytingum til viðbótar, þ.e. nú er gert ráð fyrir að börn á aldrinum 11–18 ára njóti greiðsluþátttöku annað hvert ár í stað árlega. Í umsögn Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga frá 8. apríl 2016 var áætlað að samþykkt frumvarpsins sem lagt var fram á 145. löggjafarþingi myndi verða til þess að auka útgjöld ríkissjóðs um 167 millj. kr. vegna aukinnar þátttöku í gleraugnakaupum barna og einnig vegna aukins kostnaðar við starfsemi stofnunarinnar vegna verkefna sem hljótast myndu af breyttu hlutverki hennar á þessum vettvangi sem gæti numið einu stöðugildi. Í umsögn stofnunarinnar frá 28. apríl 2017 er talið að árlegur kostnaður ríkissjóðs vegna endurgreiðslna til gleraugnakaupa yrði nálægt 197 millj. kr., hann hækkaði sem sagt um 30 milljónir á milli ára. Með því að gera ráð fyrir endurgreiðslu til barna á aldrinum 11–18 ára annað hvert ár lækkar þessi heildartala eitthvað. Aðrar breytingar sem lagðar eru til við lög nr. 160/2008, um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga, en þær sem fyrr var getið um eru hinar sömu og í frumvarpinu sem lagt var fram á 145. löggjafarþingi og því 146. Ég legg til að við lögin bætist ný grein þar sem kveðið verði skýrt á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum. Breytingin miðar að því að rýmka reglur um greiðsluþátttöku ríkisins þannig að börn njóti greiðsluþátttöku við kaup á tvennum gleraugum á ári til tíu ára aldurs. Sjónþroski barna undir tíu ára aldri getur krafist þess að þau skipti um gleraugu oftar en einu sinni á ári og því eðlilegt að ríkið taki þátt í kostnaði við kaup á gleraugum tvisvar á ári á þessu aldursskeiði. Jafnframt legg ég til að frá 11 ára aldri og þar til börn ná 18 ára aldri taki ríkið þátt í kostnaði við kaup á einum gleraugum á ári. Í 4. tölulið er kveðið á um fulla endurgreiðslu vegna gleraugnakaupa fyrir börn sem þurfa gleraugna við til að sjón þeirra þroskist eðlilega. Í þessum tilvikum eru viðeigandi gleraugu svo þýðingarmikil fyrir eðlilegan þroska barnsins að rétt virðist að þau séu greidd að fullu úr sameiginlegum sjóði landsmanna þannig að tryggt verði að ekkert barn þurfi að vera án þeirra enda eru gleraugu fyrir þennan hóp barna í rauninni hluti læknismeðferðar en ekki hjálpartæki. Í gildandi reglugerð um þátttöku ríkisins í kostnaði við gleraugu, nr. 1155/2005, er kveðið á um þátttöku ríkisins í kostnaði við kaup á gleraugum barna tvisvar á ári til loka þriðja aldursárs, - þ.e. í rauninni bara til þriggja ára núna í staðinn fyrir að ég legg til að þau verði tíu ára - árlega frá fjögurra til átta ára aldurs og annað hvert ár á aldrinum 9–17 ára aldurs. Breytingin sem lögð er til í frumvarpinu felst í því að auka til muna greiðsluþátttöku ríkisins við kaup á gleraugum fyrir börn að 11 ára aldri og er það gert með tilliti til þess að á þeim tíma taka þau út mikilvægan sjónþroska sem getur verið háður því að þau fái viðeigandi gleraugu þegar þeirra er þörf. Lagt er til að greiðsluþátttaka ríkisins verði 75% af tilboðsverði á sjónglerjum og gleraugnaumgjörðum sem sá aðili sem annast þjónustu við sjónskerta aflar árlega með útboði eða lætur afla fyrir sína hönd. Gæti vafalaust komið til mála að Ríkiskaup annaðist þennan þátt. Engin ákvæði eru í gildandi reglugerð um uppfærslu eða endurskoðun fjárhæðarinnar vegna verðlagsbreytinga og hafa engar slíkar breytingar verið gerðar frá því að reglugerðin tók gildi í desember 2005. Þetta hefur orðið til þess að gildi stuðnings hins opinbera við gleraugnakaup barna hefur rýrnað í samræmi við verðbólguþróun og markmið aðgerðarinnar þannig farið forgörðum að nokkru leyti. Ég tel því bæði rétt og tímabært að gera þá breytingu að greiðsluþátttaka verði miðuð við ákveðið hlutfall af kostnaði eins og að framan greinir. Í Danmörku er þetta þannig að börn og ungmenni sem eru skráð í Synsregisteret, þ.e. í skrá um einstaklinga með sjónvandamál, hjá Kennedy Centret, Øjenklinikken, eiga rétt á fjárhagsaðstoð vegna sjónvandamála. Þar er um að ræða bæði börn og ungmenni alveg að 18 ára aldri. Þar er vísað í „serviceloven“, 153. gr., um skyldu þeirra sem starfa hjá hinu opinbera, að þeim ber að greina sveitarstjórnum frá þörfum barna fyrir slíkan stuðning. Og það er viðbótargrein þar sem sérfræðilæknum og starfsliði félagsmálayfirvalda er heimilað, ef samþykki foreldra og forráðamanna liggur fyrir, að veita þessari miðstöð upplýsingar um börn og ungmenni undir 18 ára aldri með slík sjónvandamál. Þá getur stofnunin komið á framfæri með samþykki foreldra upplýsingum við yfirvöld félags-, heilbrigðis- og menntamála sem hefur svo sett nánari reglur um þessa miðstöð. Það eru auðvitað skilyrði sem fylgja því að vera skráður í Synsregisteret. Það er t.d. að mesta sjón á auga sé undir sex á móti 18, eða 0,3. Þessi hópur barna og ungmenna þarfnast fjölbreyttra sjóntengdra hjálpartækja, þar á meðal leiðréttandi sjóntæki á borð við gleraugu og snertilinsur og þeir sem eru á þessum mörkum eiga í erfiðleikum með bóklestur þrátt fyrir gleraugu. Um þann hóp er ég einmitt að leggja til að verði alfarið greitt fyrir. Svo að ég haldi áfram með danskar reglur kemur fram í lögum þeirra um félagsþjónustu að sveitarfélög eða sveitarstjórnir veita einstaklingum með varanlega sjónskerðingu eða læknisfræðilega skilgreinda augnsjúkdóma aðstoð við að afla hjálpartækja og varnings samkvæmt lögum þeirra um félagsþjónustu. Það hafa auðvitað verið ýmsar umræður í gangi um gleraugnamál og mál sem þeim tengjast á milli Þjónustu- og Þekkingarmiðstöðvarinnar, Augnlæknafélagsins, Félags íslenskra sjóntækjafræðinga og fleiri. Þegar ég lagði málið fram fyrst átti ég samtal við starfsmann Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvarinnar og þar kom m.a. fram þetta með reglugerðina. Það vildi svo heppilega til, eða hvað á ég að segja, tilviljanirnar eru stundum svolítið einkennilegar, því að í gær fékk ég tölvupóst þar sem faðir spurði mig hvað hefði orðið um afdrif þessa máls frá síðasta þingi og hvort við myndum ekki gera eitthvað í því núna. Það var því ágætt að geta mælt fyrir þessu máli í dag vegna þess að þetta kemur við mjög marga. Reglugerðin, sem hann vitnaði einmitt til í tölvupósti sínum til mín verandi að fá sömu krónutölu í endurgreiðslu og hann fékk 2006 þegar hann byrjaði að fara með barn sitt til augnlæknis, er auðvitað algjörlega óásættanleg. Eitt af því sem við þurfum líka að hafa í huga er að alltaf er bara greitt fyrir glerin, ekki er greitt fyrir umgjarðir. Fólk velur þær auðvitað sjálft og stendur straum af þeim kostnaði. En það er auðvitað mikið í húfi. Við þekkjum örugglega, mörg okkar, lítil börn sem þurfa að vera með sértækar og sérstakar umgjarðir sem geta kostað meira en hinar hefðbundnu, þær þurfa að vera mjúkar og sveigjanlegar. En það breytir því ekki að þær geta líka skemmst. Það er eitt af því sem mér finnst mikilvægt að takast á við, þ.e. þessi yngsti hópur. Það er vissulega þannig að þorri barna þarf kannski ekkert svo sérstaklega dýr gleraugu eða sjónin sé ekki mjög slæm eða afbrigðileg, en sá hópur er þó til staðar sem þarf gjarnan á sérhæfðum gleraugum að halda sem eru þá líka mjög dýr. Ég átti á þeim tíma líka fund með Brynhildi Ingvarsdóttur, barnaaugnlækni og fyrrverandi formanni Augnlæknafélags Íslands, og Elínborgu Guðmundsdóttur barnaaugnlækni og fór yfir hvað það væri sem helst þyrfti að breyta. Þetta er kannski eitt af því sem þær töldu brýnast, þ.e. að huga að yngsta hópnum. Sjón barna þroskast við átta, níu ára aldur eða hvað það nú er, og það væri því mjög mikilvægt að aðstoða þau börn sérstaklega en ekki að klippa á á þeim tímapunkti. Ég held að ég þurfi kannski ekki í sjálfu sér að hafa mjög mörg orð um þetta annað en að ég ítreka að það eru engin ákvæði, því að þetta er tvenns konar sem hér er um að ræða, þ.e. annars vegar að endurskoða þessa reglugerð og svo þessar lagalegu breytingar af því að það eru engin ákvæði um að endurskoða þessa uppfærslu til verðlagsbreytinga á reglugerðinni, sem er mjög bagalegt. Ég vona svo sannarlega að það verði gert hvað svo sem verður um þetta mál, þótt ég voni auðvitað að það fái brautargengi í velferðarnefnd. Það var tilbúið til afgreiðslu síðast, en eins og svo verður oft um þingmannamál sem fara í nefndir þingsins, þá eru þau kannski tilbúin til afgreiðslu en hljóta ekki brautargengi alla leiðina. Mér finnst auðvitað til háborinnar skammar að verðmiðinn skuli ekki hafa hækkað í svona langan tíma. Ég sendi á sínum tíma fyrirspurn til félagsmálaráðherra þar sem kom fram að þetta hefði ekki hækkað. Það kom líka fram að stór hluti endurgreiðslna, þ.e. 80% foreldra eða forráðamanna, væri ekki nema 7.000 kr. sem er þá óbreytt upphæð frá árinu 2005. Það eru bæði börn og fullorðnir þar inni, það kom ekki sundurliðað í svari hversu stór hluti væri börn. Það kom líka fram í svarinu - ég hef svo sem ekki ýtt við því með öðru formi en þessu og veit ekki nákvæmlega hvernig umræðan fór fram í velferðarnefnd síðast - að fara átti fram vinna við endurskoðun á stöðu þeirra barna sem þurfa dýrari sjóngler. Ég vona því svo sannarlega að eitthvað hafi orðið úr þeirri vinnu og velferðarnefnd taki það þá líka til sín núna þegar hún fjallar um málið. Ef ég dreg þetta saman, herra forseti, þá finnst mér að þegar velferðarnefnd fer yfir málið eigi hún að huga sérstaklega að þessum viðkvæma hópi, fámenna hópi, þar sem sjón barna þroskast ekki eðlilega nema þau noti gleraugu. Það er að mínu mati afar mikilvægt að við styðjum við þau börn þannig að þau öðlist eðlilega sjón og að við lítum á það sem læknismeðferð hjá þessum allra yngstu börnum. Vegna þess að verðbreytingar hafa orðið eins og við þekkjum, og þá þjónar þessi stuðningur auðvitað ekki tilgangi sínum lengur. Virðulegi forseti. Sjónin er dýrmæt. Ég held að við séum öll sammála um að mikilvægt er að vernda hana og ekki síður að koma til móts við þau börn sem þurfa sértæk úrræði sem geta forðað þeim frá blindu, eins og kom fram í samtölum mínum við augnlæknana. Ég vona að velferðarnefnd afgreiði málið og klári það og við getum sammælst um það í þinginu fyrir vorið að það nái fram að ganga og umræddur hópur njóti stuðnings.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir frábært framtak. Mér er málið skylt. Ég er lögblind og hef þurft að njóta aðstoðar Þjónustu- og þekkingarmiðstöðvar fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Hins vegar þegar við tölum núna um hverjir það eru sem eiga að fá niðurgreiðslu vegna gleraugna eða hvað annað sem er, þá segi ég bara: Við skulum bara gera enn betur. Auðvitað verðum við að byrja einhvers staðar, en í raun er algjörlega sjálfsagt að það sé ekki háð efnahag foreldra sem eru með börn á framfæri hvort þau eru 9 ára, 10 ára eða 12 ára þegar þau geta fengið gleraugu endurgjaldslaust. Staðreyndin er sú að gleraugu kosta tugi þúsunda króna og foreldrar hafa þurft að draga það að fara með börnin sín til augnlæknis vegna þess að þeir vita að pakkinn verður það stór að þeir hafa ekki efni á að greiða fyrir gleraugu. Þannig að ég segi: Á meðan börn eru á framfæri foreldra, misefnamikilla foreldra, eigum við að sjá til þess að þau geti öll fengið gleraugu, alltaf. En til hamingju, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Ég skal svo sannarlega standa með þér.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið eða meðsvarið. Ég er alveg sammála því, auðvitað fyndist mér eðlilegt að við gætum stutt öll börn meðan þau eru á framfæri foreldra sinna, a.m.k. upp til 18 ára aldurs, á meðan þau eru skilgreind sem börn. En eins og hv. þingmaður sagði þurfum við að byrja einhvers staðar. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að halda utan um þennan hóp á meðan sjónin er að þroskast á viðkvæmasta aldursstiginu, og þoka málinu eitthvað áfram. Þetta er í þriðja sinn sem ég flyt það þannig að ég vona að við náum því eitthvað áleiðis varðandi þennan þátt þó að stuðningurinn sé bara fram til 10 ára aldurs. Fram kom í máli augnlækna þegar ég átti samtal við þá að það væri sá aldur, fram til 10 ára, sem væri mikilvægasti tíminn. Niðurgreiðslan er tvískipt, þ.e. hún er tvisvar á ári hjá þeim sem þurfa á gleraugum að halda. Þar er gert ráð fyrir að hlutakostnaður, eða 75%, sé greiddur, og einnig umgjarðir, sem voru áður ekki niðurgreiddar, bara glerin. Svo er greiddur allur kostnaður hjá þeim hópi sem þarf að leggja út í kostnað vegna læknisfræðilegrar meðferðar, ef við getum sagt sem svo, eins og hv. þingmaður benti á og vísað til sjálfrar sín. Það er dæmi um þar sem kostnaður er greiddur að fullu. Ég tek alveg undir það, ég mundi vilja hafa þetta með þeim hætti sem þingmaðurinn lýsti. En ég tel að þetta sé skref í þá átt að við þokum þessu áfram. Það er oft þannig að við þurfum að taka skrefin hægar en við vildum, en það getur verið betra en taka stórt stökk og ná kannski litlu eða engu fram.
Virðulegi forseti. Já, það er rétt sem hv. þingmaður segir að auðvitað er betra að fá eitthvað en ekki neitt. Hún bendir á að þetta sé í þriðja sinn sem hún flytur þessa tillögu. Ég tel að staða hv. þingmanns sé mun sterkari í dag en áður þannig að við megum búast við jákvæðari niðurstöðu. Þetta hét Sjónstöð Íslands þegar ég kynnist henni, var þá orðin vel fullorðin, en þetta heitir núna Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Á þeim tíma þegar ég kynntist Sjónstöðinni, sem svo hét þá, voru bæði gleraugu og umgjarðir algjörlega endurgjaldslaus. Mér finnst við hafa bakkað allharkalega einhvers staðar á tímabilinu og tekið alveg svakalegt heljarstökk aftur á bak, þannig að ég er ekkert viss um að „baby steps“, ef ég má sletta, svona pínulítil ungaskref séu heppileg. Hvernig væri að við tækjum aftur heljarstökk fram á við og settum okkur í þá stöðu sem við vorum í fyrir öllum þessum árum síðan? Ég held að við séum jafnvel fjárhagslega stöndugri í dag en þá. En ég segi: Áfram, hv. þingmaður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er örugglega margt í samfélaginu sem farið hefur aftur á bak sem ég minnist og hef þekkingu og reynslu af, eitthvað sem var öðruvísi áður og endurgjaldslaust þar sem síðar hefur verið komið á gjaldtöku í kerfinu okkar. Ég vildi gjarnan taka þetta í stóru stökki. Ég tel mig vera í sterkari stöðu en áður, ég tek undir það með hv. þingmanni. Þess vegna vona ég að við náum þessu máli eitthvað áleiðis. Víða er kallað eftir fjármunum og margir sem vilja fá meira fé inn í þá málaflokka sem hafa því miður verið sveltir. En ég held að þetta sé mál sem við getum sameinast um í þinginu. Ég heyrði ekki betur en að velferðarnefnd hefði verið sammála um að afgreiða málið bæði síðast og þar síðast, en svona mál týnast gjarnan við þinglok, samið er um að klára einhver tiltekin mál fyrir hönd þingflokka, en mitt var ekki eitt af þeim. En nú er þetta eitt af forgangsmálum okkar Vinstri grænna, þingmannamálum. Ég vona það svo sannarlega að ég nái því í gegn og að velferðarnefnd afgreiði það fljótt og vel sökum þess að það er búið að koma tvisvar sinnum fyrir áður. Það ætti því að vera hægt að afgreiða það á tiltölulega skömmum tíma úr nefndinni.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um mótun eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir. Þetta er mál 52 á þskj. 54. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra, í samvinnu við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að móta eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir. Ráðherra leggi stefnuna fyrir þingið í formi þingsályktunartillögu eigi síðar en 1. október 2018. Málið er nú lagt hér fram í þriðja sinn. Það var áður lagt fram á 146. og 147. löggjafarþingi. Það hefur ekki náð fram að ganga, en þar sem þörfin fyrir stefnumörkun ríkisins í meðferð bújarða er enn til staðar er það endurflutt hér óbreytt að efni til. Umsagnir sem bárust í fyrri tilraunum framlagningar þessa máls voru ýmist á þann veg að umsagnaraðilar tóku undir markmið tillögunnar og mæltu með framgangi hennar eða gerðu ekki athugasemdir við efni hennar. Með tillögu þessari er fjármála- og efnahagsráðherra falið að móta eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir. Þróun síðustu ár hefur verið sú að sífellt fleiri jarðir fara úr ábúð og það hefur veikt mjög hinar dreifðu byggðir landsins sem eru mikilvægar út frá byggðasjónarmiðum og til að tryggja matvælaframleiðslu og jafnrétti til búsetu. Síðasta áratug hafa orðið miklar breytingar á landnotkun í dreifbýli en sú breyting sem hefur hvað víðtækust áhrif er mannfjöldi sem ræðst að verulegu leyti af atvinnumöguleikum fólks. Markmið tillögu þessarar er einkum það að ríkið marki sér stefnu sem tryggi möguleika fólks til að hefja búskap. Einnig þarf að horfa til náttúruverndar og uppbyggingar ferðamannasvæða. Sömuleiðis þarf að skilgreina hvers konar landsvæði skuli vera í eigu ríkisins og þar með hvaða landsvæði sé heppilegra að sé í eigu einkaaðila. Árið 2013 skipaði umhverfis- og auðlindaráðherra starfshóp um landnotkun í dreifbýli og sjálfbæra landnýtingu. Í lokaskýrslu starfshópsins frá ágúst 2015 kemur fram að mikilvægt sé að móta eigendastefnu fyrir landareignir í eigu ríkisins, hvernig beri að nýta og ráðstafa þeim, þar með talið hvort og hvaða jarðir skuli vegna sérstöðu sinnar vera í eigu ríkisins, hverjar megi selja og hverjar leigja, og þá eftir atvikum, með hvaða kvöðum. Margar jarðir í eigu ríkisins hafa mikla sérstöðu með tilliti til náttúru, sögu og menningar, en flestar bújarðir og jarðahlutar eru í umsjón stofnana ríkisins eða ábúenda sem hafa þær til afnota gegn leigugjaldi. Samkvæmt jarðalögum, nr. 81/2004, fer fjármála- og efnahagsráðuneytið með forræði ríkisjarða og kveða lögin á um kaup, sölu og aðra ráðstöfun ríkisjarða. Lögin kveða hins vegar ekki á um að ríkið setji sérstaka stefnu fyrir sínar jarðir. Úr því er mikilvægt að bæta því í gegnum árin hefur víða komið upp sú staða að fólk sem hefur viljað setjast að á jörðum, hefja búskap og setja sig niður, hefur ekki fengið það því vinnu- og verkferla virðist vanta. Auk þess sem ráðstöfun jarða getur verið snúin ef nýtingaráætlanir eru ekki til staðar og verkfæri til úttektar bág. Flutningsmenn telja eðlilegt að við mótun stefnunnar verði haft samráð við Bændasamtök Íslands, Landgræðslu ríkisins, Samband íslenskra sveitarfélaga og Skógrækt ríkisins. En auðvitað má líka leggja til að haft verði samráð við fleiri, t.d. ríkiseignir og Landssamtök landeigenda. Hæstv. forseti. Umræða um jarðakaup útlendinga hefur verið töluverð að undanförnu en er ekki ný af nálinni. Hinn 17. apríl 2013 setti þáverandi innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, nýja reglugerð um kaup útlendinga með lögheimili á EES-svæðinu á fasteignum hér á landi. Samkvæmt henni máttu EES-borgarar ekki kaupa land á Íslandi nema þeir hefðu lögmæta dvöl eða starfsemi hérlendis. Reglugerðin var numin úr gildi nokkrum mánuðum síðar af þáverandi innanríkisráðherra, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, sem taldi reglugerðina ekki samræmast skuldbindingum landsins vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Í janúar 2017 skipaði þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra starfshóp með það að markmiði að endurskoða lög og reglur um kaup erlendra aðila á bújörðum á Íslandi. Starfshópnum er ætlað að leggja mat á það hvaða takmarkanir komi helst til greina til að viðhalda ræktanlegu landbúnaðarlandi og búsetu í sveitum landsins. Í því sambandi má nefna að eignarhald á landbúnaðarlandi er takmarkað í dönskum jarðalögum og skilyrði sett fyrir kaupum erlendra ríkisborgara. Hæstv. forseti. Á 145. löggjafarþingi í máli 541 kom fram í skriflegu svari þáverandi fjármála- og efnahagsráðherra að ríkissjóður ætti 450 jarðir og að stór hluti þeirra væri nýttur til landbúnaðar. Ríkiseignir annast daglega umsýslu stærri hluta jarðareigna ríkisins eða um 315 jarða. Þá eru í gildi um 120 ábúðarsamningar hjá Ríkiseignum vegna bújarða. Samkvæmt 12. gr. ábúðarlaga, nr. 80/2004, ber ábúanda að hafa fasta búsetu á ábúðarjörð og stunda þar landbúnað nema annað hafi verið samþykkt. Fjölmargir leigusamningar hafa verið gerðir um ríkisjarðir þar sem leigutaki býr á jörðinni. Einnig er algengt að jarðir séu leigðar til slægna og beitar til aðila sem búa á aðliggjandi jörðum. Húsakostur er forsenda þess að geta hafið ábúð á jörð og því henta eyðijarðir almennt ekki til ábúðar. Hæstv. forseti. Sem betur fer er enn þá til ungt fólk sem vill leggja matvælaframleiðslu fyrir sig og stunda landbúnað. Eiga og ala upp börn í sveitasamfélagi, byggja upp samfélagið og vera þar bústólpar. En því miður hefur þróunin verið sú að sífellt fleiri jarðir hafa farið úr ábúð. Það hefur veikt mjög hinar dreifðu byggðir landsins sem eru mikilvægar út frá byggðasjónarmiðum og liður í að tryggja jafnrétti til búsetu sem er okkur Framsóknarmönnum hugleikið. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna að þessu sinni með því að tiltaka einstaka dæmi sem upp hafa komið, en vitað er að mikið er í húfi fyrir sveitarfélög sem byggja afkomu sína að stórum hluta á landbúnaði og ferðaþjónustu. Fari jarðir úr ábúð og ekki er samfella í búskap kostar það mikið. Túnin fara úr rækt og menn þurfa að koma sér upp nýjum bústofni. Það gilda nefnilega ekki sömu aðferðir við sölu á húseignum og jörðum sem í ábúð eru og standa undir búskap. Hæstv. forseti. Eitthvað lítið virðist hafa verið gert til að selja og setja jarðir í ábúð og auglýsa þær. Líklega vantar reglur um það hvar og hvernig á að auglýsa. Góðar jarðir hafa einfaldlega verið látnar drabbast niður vegna aðgerðarleysis af hálfu ríkisins. Þessu þarf að breyta. Með þingsályktunartillögu þessari er stigið markvisst skref í þá veru að færa þessi mál til betri vegar. Eins og fram kemur í greinargerðinni hafa margar landareignir í eigu ríkisins mikla sérstöðu hvað varðar náttúru, sögu og menningu. Stefnumótunin þarf að taka mið af því hvernig beri að nýta þessar jarðir, ráðstafa þeim. Hún þarf að vera leiðarvísir þannig að ljóst sé hvaða jarðir skulu sérstöðu sinnar vegna vera í eigu ríkisins, hverjar megi selja og hverjar leigja og með hvaða kvöðum. Hæstv. forseti. Sú staðreynd að ríkissjóður á um 450 jarðir sem flestar eru nýttar til landbúnaðar felur í sér mikil tækifæri, tækifæri til að styrkja byggðir og styðja við íslenskan landbúnað sem býr yfir mikilli þekkingu og verðmætum sem felast m.a. í heilbrigðum bústofni og þekkingu bænda á landinu. Nú þegar sérstakra aðgerða er þörf í loftslagsmálum finnst mér liggja beinast við að ríkið gangi fram og uppfylli samninga við bændur sem nú þegar eru til staðar varðandi skógrækt. Þannig reiknast mér til að ná megi loftslagsmarkmiðum ríkisstjórnarinnar, styrkja byggð, styðja við atvinnuuppbyggingu, styrkja ferðaþjónustu, fegra og bæta landið og margt fleira. Ég vona að fleiri en ég komist að þessari niðurstöðu og að málið fái framgang. Að þessu máli stendur, auk mín sem hér stendur, þingflokkur Framsóknar. Það eru eftirtaldir hv. þingmenn: Líneik Anna Sævarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Willum Þór Þórsson. Að lokum legg ég til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til atvinnuveganefndar.
Herra forseti. Hér liggur fyrir tillaga til þingsályktunar um mótun eigendastefnu ríkisins fyrir bújarðir. Það er sannarlega gott að sjá þessa þingsályktunartillögu lagða fram sennilega í þriðja sinn og þakkarvert framtak. Í greinargerðinni segir, sem er kjarni málsins og ég ætla að fá að lesa hér, með leyfi forseta: „Markmið tillögu þessarar er einkum það að ríkið marki sér stefnu sem tryggi möguleika fólks til að hefja búskap. Einnig þarf að horfa til náttúruverndar og uppbyggingar ferðamannasvæða. Sömuleiðis þarf að skilgreina hvers konar landsvæði skuli vera í eigu ríkisins og þar með hvaða landsvæði sé heppilegra að sé í eigu einkaaðila.“ Þetta eru orð að sönnu, kjarni málsins eins og ég segi. Það er löngu kominn tími til að afgreiða þessa þingsályktunartillögu. Hvað jarðakaup útlendinga snertir þá eru þau þegar hafin eins og við vitum. Það sem kannski einkennir örfá tilvik er ákveðin söfnun jarða. Við sjáum þetta við Ísafjarðardjúp. Við sjáum þetta á Mið-Suðurlandi. Við sjáum þetta á Norðausturlandi. Viðbrögðin við kaupum annarra útlendinga eru á þann veg að skipaður var starfshópur af þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra með það að markmiði að endurskoða lög og reglur um kaup erlendra aðila á bújörðum á Íslandi. Það er enn og aftur löngu tímabært að bregðast við þessu með einhverjum hætti sem gerir það að verkum að stór hluti jarða á Íslandi, og ég vil segja sem allra flestar, sé áfram í íslenskri eigu. Herra forseti. Þess ber að gæta að það er nokkur fjöldi ónýttra ríkisjarða um þessar mundir. Þær gætu eflt dreifðar byggðir væru þær í búsetu. Þarna fléttast inn í hlutverk sem við getum lesið um í þessari greinargerð, þ.e. að hægt væri að nýta þær í átaki okkar gegn loftslagsbreytingum. Við erum að ræða um skógrækt, endurheimt votlendis og við erum að ræða um uppgræðslu auðna eða lands sem er skemmt að einhverju leyti. Þegar kemur að ferðaþjónustu þá eru þegar nokkrar ríkisjarðir í ábúð í þeirri grein, þeim mætti auðvitað fjölga og þá einkanlega í byggðum sem síst njóta afraksturs ferðaþjónustu og henta til blandaðs búskapar, t.d. samblands af sauðfjárrækt, endurheimt landgæða og ferðaþjónustu. Þarna fléttast líka inn vandi sem felst í því að ríkið leysir stundum til sín eignir fyrri ábúanda komi nýir að jörðinni og upphæðirnar geta verið býsna háar. Það hefur, að því er ég hef heyrt, staðið í ríkinu, ef við orðum það þannig, að opna fyrir nýjum eigendum einmitt vegna þess atriðis. Núverandi starfsnefnd á vegum hæstv. ráðherra landbúnaðar, eða tilvonandi vinnuhópur hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, þarf að finna leiðir til þess að auðvelda á öllum sviðum aðkomu nýrra leigutaka eða eigenda. Svo má minna á það af sjálfu leiðir að ríkið getur bókstaflega selt einhverja af jörðum sínum eða keypt jarðir sem hafa hlutverki að gegna í almannaþágu, t.d. vegna friðunar, en það er auðvitað önnur saga. Ég fagna frumvarpi hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur og fleiri Framsóknarmanna og vænti snöfurlegrar afgreiðslu hæstv. fagnefndar að málinu því að nú er gott lag til framfara í þessum efnum.