Borist hefur bréf frá félags- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1159, um samninga samkvæmt lögum um opinber fjármál, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Forseti er þó tilbúinn að taka fram að það verður ekki fundað inn í nóttina. Forseti hafði ástæðu til að ætla að við þetta yrðu ekki gerðar athugasemdir frá fundi okkar á mánudaginn en spyr engu að síður: Er óskað atkvæðagreiðslu um tillögu forseta? [[Gripið fram í: Já.]]Óskað er atkvæðagreiðslu um tillögu forseta og þá fer hún fram í byrjun atkvæðagreiðslna að afloknum umræðum um störf þingsins.
Forseti. Mig langar að gera að umræðuefni undir liðnum um störf þingsins, kannski öllu heldur um umræður á Alþingi, að athyglisvert hefur verið að fylgjast með umræðu tvo síðustu daga, annars vegar um loftslagsmál á mánudaginn og hins vegar borgarlínu í gær. Ég verð að segja, forseti, að það var mjög upplýsandi að sjá og heyra sjónarmið hv. þingmanna Miðflokksins í báðum þessum málum. Ég velti margoft fyrir mér undir þeim umræðum undan hvaða steini Miðflokkurinn hafi skriðið. Meðan heimurinn tekst á við loftslagsvá, tekur höndum saman þvert á öll landamæri og alla geira samfélags, veit Miðflokkurinn betur. Á meðan öll sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu taka höndum saman, setjast niður og semja við ríkisvaldið um verkefni sem þau telja öllsömul gríðarlega mikilvæg, ekki síst í baráttunni gegn loftslagsvánni, veit Miðflokkurinn einn betur. [[Gripið fram í: Já.]]Gögn, líkön og staðreyndir - þetta skiptir Miðflokkinn engu máli, enda var athyglisvert að heyra margar fullyrðingar í umræðunum þar sem því var lýst yfir að menn vissu ekki hvað borgarlína væri eftir allan þennan tíma. Forseti. Ég hvet fólk til að vera ekki að taka mín orð fyrir þessu. Það þarf ekki að treysta því sem ég segi, heldur [[Gripið fram í: Það er heldur ekki hægt.]]fylgjast með því sem er geymt af þessari umræðu á vef Alþingis. Ég hvet fólk til að kynna sér sjálft þá forneskju sem þar kemur fram. [[Gripið fram í: Hvaða þvæla er þetta?]]
Herra forseti. Nú bera fréttir með sér að bankar og lánastofnanir taki ekkert tillit til ástandsins í þjóðfélaginu. Þar eru innheimtuaðgerðir með óbreyttum hætti gagnvart skuldurum og heimilum landsins. Innheimtuaðgerðum er fram haldið af hörku og lánastofnanir halda áfram þar sem frá var horfið með aðfarargerðir og nauðungarsölur. Aðgerðapakki lánastofnana er af allt öðrum toga. Hann felur í sér að ganga fram af óbreyttri eljusemi gagnvart skuldurum þessa lands þrátt fyrir að atvinnuleysi hafi aldrei mælst eins mikið og nú frá því að mælingar hófust og fjöldi fólks berjist í bökkum við að ná endum saman. Vísitala er byrjuð að hækka og mun hækka áfram því að gengi helstu gjaldmiðla hefur hækkað umtalsvert á síðustu þremur mánuðum. Dollari hefur hækkað um ríflega 21 kr., rúm 17%, og evran hefur hækkað um sömu krónutölu, rúmlega 15%. Mestöll þessi hækkun hefur orðið síðustu 60 daga og því eru áhrif á verðlag alls ekki komin fram að neinu marki innan lands. Þannig eru merki á lofti um að vísitalan muni fara enn frekar af stað á næstunni með óhjákvæmilegum afleiðingum til hækkunar á skuldum heimila í landinu. Miðflokkurinn hefur talað fyrir því að vísitala yrði fryst. Mér fyndist eðlilegt að stjórnvöld gerðu a.m.k. ráðstafanir til að unnt yrði að ráðast í slíka framkvæmd sem að sönnu þarfnast einhvers undirbúnings. Það má alls ekki endurtaka sig, herra forseti, sem gerðist hér eftir bankahrunið, að mesta höggið lenti með ógnarþunga á heimilum landsmanna. Það má ekki gerast aftur.
Herra forseti. Stundum þarf líka að slá á örlítið léttari strengi þegar við höfum búið við erfitt ástand eins og búið er að fylgja okkur núna meiri partinn af þessu ári. Eitt af því sem hefur fylgt Covid-faraldrinum hérlendis og samkomubanni honum tengdum er að umferð hefur snarminnkað um allt land. Þegar samkomubann var rýmkað jókst umferðin samhliða því. Það sjáum við dag frá degi. Á sama tíma berast þær gleðifréttir að reiðhjól séu nánast uppseld í landinu. Ekki bara hér á landi heldur líka víða erlendis hefur orðið sprenging í sölu reiðhjóla. Líklega hefur sjaldan verið mikilvægara að huga að líkamlegri og andlegri heilsu á sama tíma og líkamsræktarstöðvar og sundlaugar eru lokaðar af heilsufarsástæðum, ótrúlegt en satt. Heilbrigðisráðherra og umhverfisráðherra ásamt fleirum hófu átakið Hjólum í vinnuna í morgun. Þetta er í átjánda sinn sem það átak fer fram og Alþingi tekur þátt í því eins og undanfarin ár. Hvet ég þingmenn og alla þá sem hér eru til að nýta þetta tækifæri og taka þátt. Á stórhöfuðborgarsvæðinu eru margir fyrirtakshjólastígar og vil ég segja í því samhengi að nauðsynlegt er að huga að hjólastígum í kringum allar gatnagerðarframkvæmdir í þéttbýli sérstaklega og reyndar þarf að huga að þeim líka víða annars staðar, enda partur af breyttu lífsmynstri fólks og hluti af því að búa til loftslagsvænna samfélag. Allir geta tekið þátt því að reglurnar í Hjólað í vinnuna miðast að sjálfsögðu við það ástand sem við búum við nú og þrátt fyrir heitið er fólk sem á ekki reiðhjól hvatt til að ganga í vinnuna ef það hefur tök á. Kæru vinnufélagar og landsmenn. Við höfum búið við einstök gæði á Íslandi. Við höfum ekki verið í útilokun frá því að nýta okkur okkar fagra og góða umhverfi. Nú þegar við finnum ilm að vori og veður nokkuð skaplegt er kjörið ráð að nýta átakið til að lyfta upp líkama og sál, sérstaklega þar sem margur Íslendingurinn er að snúa aftur til vinnu eftir margra vikna [[Forseti hringir.]]fjarvinnu og setu við tölvuna.
Virðulegur forseti. Sanngirni, réttlæti og bann við alls konar mismunun er undirstaða lýðræðisins. Núna er kominn sá tími að sektir vegna notkunar nagladekkja utan leyfilegs tíma eru 20.000 kr. á dekk. Samkvæmt lögum eiga þeir ökumenn sem nota nagladekk eftir 15. apríl að greiða 80.000 kr. sekt ef allir fjórir hjólbarðarnir eru negldir. 80.000 kr. af 200.000 kr. útborguðum launum eru 40%. Af 400.000 kr. launum eru það 20%. Af 800.000 kr. launum eru það 10%. Er þetta sanngjarnt? Nei. Ef sá sem er með 800.000 kr. útborgað greiðir einnig 40% af sínum launum í sekt fyrir að vera með fjögur nagladekk undir bílum ætti hann að borga samkvæmt þessu 320.000 kr. Myndi hann sætta sig við það? Ég held ekki. Eigum við ekki að vera sanngjörn og réttlát og taka upp finnsku leiðina, að sekta í prósentum launa, ekki krónutölu? Sektum í prósentum þeirra launa sem útborguð eru. Það er sanngjarnt vegna þess að þetta eru ekkert annað en gjöld til ríkisins. Því miður erum við ekki bara með þetta í sektargreiðslum, við ætlum að setja og erum með þetta líka í veggjöldum, við erum með þetta í fasteignagjöldum og ýmsum öðrum gjöldum. Ég held að kominn sé tími til að ef við viljum og ætlum að bera einhverja virðingu fyrir réttlæti og lýðræði breytum við þessu þannig að það sé sanngjarnt að allir greiði jafnt.
Virðulegi forseti. Nú hafa grásleppuveiðar verið stöðvaðar rétt sex vikum eftir að þær hófust. Í upphafi hljóðaði veiðiráðgjöf Hafró upp á 4.600 tonn og því hefur verið náð enda mokveiði við norðan- og austanvert landið. Sjómenn eru á því að nokkuð meira sé af grásleppunni en talið er og kalla eftir að ráðgjöfin verði endurmetin. Þeir færa nokkur rök fyrir því að forsendur fyrir ráðgjöfinni séu gallaðar. Ekki ætla ég að fella dóm yfir því hér en veiðitölur þessar vikur gefa fulla ástæðu til að staldra við og endurmeta stöðuna. Grásleppuveiði hefur verið stunduð víða um land og er það áberandi að þessar veiðar eru orðnar stór þáttur í útgerð á mörgum stöðum og halda sér betur í veikari byggðum eins og á Ströndum, í Búðardal og á Brjánslæk svo einhver svæði séu nefnd. Þessar veiðar voru ekki hafnar núna við innanverðan Breiðafjörð og í Stykkishólmi biðu um 20 útgerðir eftir að opnað yrði á svæðið. Nú á að opna það svæði eftir 20. maí og leyfa veiðar í allt að 15 daga. Í Stykkishólmi er að jafnaði 120 manns sem fá vinnu á gráslepputímanum og þar er komið að fimmtungur heildaraflans að landi undanfarin ár er grásleppa. Kvótakerfi í grásleppu er ekki svarið þar sem byggðasjónarmið vantar inn í kvótakerfið. Það gefur augaleið að ofan í Covid-ástandið er þetta rothögg fyrir fjöldamargar litlar fjölskylduútgerðir sem margar hverjar halda lífi í byggðum landsins. Það hefði átt að gefa þessari ákvörðun tíma, mæta henni með mótvægisaðgerðum eða endurmeta ráðgjöf. Það er lágmark að þessir 15 dagar í Breiðafirði verði tryggðir. Smábátaútgerðir munu þurfa að snúa sér fyrr að strandveiðum en þar hefur heildaraflamarkið verið skert um 1.000 tonn og ásókn stóreykst í það kerfi við þá ákvörðun að loka fyrir grásleppuveiði. Virðulegi forseti. Fordæmalausir tímar kalla á önnur sjónarmið og nýjar nálganir.
Virðulegur forseti. Aðstæðurnar sem við búum við í dag vegna Covid-19 faraldursins hafa haft þau efnahagslegu áhrif að stór hluti samfélagsins er settur á pásu. Það er ekki þannig að hér hafi orðið geigvænlegur aflabrestur sem valdi efnahagsvandræðunum sem núna blasa við. Það er ekki vegna þess að framleiðslutækin hafi eyðilagst. Það er bara vegna þess að hagkerfið okkar er á pásu. Hagkerfið okkar gerir hins vegar ráð fyrir því að það sé velta í gangi, að leikurinn sé í gangi ef svo mætti að orði komast. Við verðum einnig að setja þá hluti á pásu sem við sjáum fyrir að við getum til að verja eigur almennings fyrir fyrirsjáanlegum skakkaföllum sem eru ekki honum sjálfum að kenna. Heimili eða íbúðarhúsnæði er fyrir flestum, myndi ég halda, ef ekki langflestum, Íslendingum stærsta fjárfesting sem þeir gera nokkurn tímann á lífsleiðinni. Þeir íhuga vonandi vel hvernig lán þeir geta tekið og hvernig þeir hyggist greiða af því. Sá faraldur sem við upplifum núna gerir að verkum að forsendur eru brostnar, ekki vegna verðbólgu, ekki vegna gengisfalls, ekki vegna vaxtahækkana - þó að allt af þessu séu hugsanlegir möguleikar í nánustu framtíð - heldur vegna tekjumissis, vegna þess að fólk hefur misst tekjurnar til að standa undir greiðslu. Af því tilefni höfum við nokkrir þingmenn lagt til, og þiggjum stuðning úr hvaða átt sem kemur, að nauðungarsölum á eignum fólks, íbúðarhúsnæði þess, verði frestað fram yfir 1. júní 2021. Þetta er eðli málsins samkvæmt tiltölulega róttæk aðgerð en ef þetta eru ekki aðstæðurnar til að fara í slíkar aðgerðir veit ég ekki hvenær þær væru. Sér í lagi finnst mér réttlætanlegt núna og mikilvægt vegna eðlis vandans sem er ekki sá að lántakendur hafi á einhvern hátt misreiknað ástandið eða á einhvern hátt tekið óskynsamlegar ákvarðanir. Það er ekki hægt að kenna þeim um það. Þetta eru náttúruhamfarir sem við verðum að bregðast við með tilheyrandi hætti. Ýtum á pásu þegar kemur að nauðungarsölum þannig að almenningur í landinu geti staðið við skuldbindingar sínar eins og hann vill.
Forseti. Mig langar til að ræða aðeins um geðþóttavald. Í síðustu viku sagði forseti vegna ræðu hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar í umræðu um störf þingsins, með leyfi forseta: „Þegar forsetar þeir sem eru á stóli hverju sinni sjá ástæðu til að gera athugasemdir við orðanotkun, orðfæri eða beina tilmælum til þingmanna um að gæta hófs í orðavali eru þær athugasemdir, þau tilmæli endanleg. Þeim verður ekki áfrýjað og þau eru ekki til umræðu.“ Nú getur vel verið að þau orð sem vísað var til hafi verið fram úr einhverju hófi. Vandamálið er bara að við höfum ekki hugmynd um hvaða orð það voru og hvort samhengið skipti máli eða ekki. Forseti vill nefnilega ekki að athugasemdir hans séu til umræðu. Forseti vill einfaldlega geta skammast í þingmönnum án þess að þurfa að útskýra hvað honum finnst athugavert við orðanotkun þingmanna sem alla jafna hafa mjög víðtækt tjáningarfrelsi úr ræðustól Alþingis. Þetta er ekki í fyrsta skipti og verður örugglega ekki í síðasta skipti sem forseti grípur til athugasemda af þessu tagi. Vegna þess að athugasemdir forseta eru ekki til umræðu lærir þing og þjóð aldrei hvers vegna forseti er alltaf að skipta sér svona af ræðum þingmanna. Það sem gerir þetta enn alvarlegra vandamál er að með þessu málar forseti sig út í horn. Forseti gerir þær athugasemdir sem hann gerir. Hann þarf ekki að útskýra þær og segir þær endanlegar. Með öðrum orðum telur hann að það sé ómögulegt að hann hafi rangt fyrir sér. Afleiðingin af því er að það gerist alltaf aftur og aftur og vindur upp á sig og verður verra og verra. Skýr dæmi um það eru ákvarðanir forseta um að sannleiksgildi ummæla skipti ekki máli í siðareglumálum, ákvörðun forseta um dagskrá hér í liðinni viku, þar sem þingfundi var snarlega slitið þegar upp komu eðlilegar spurningar um fundarhaldið í þinginu vegna samkomubanns, og ákvörðun um fyrirkomulag fyrirspurna um kostnað lögbundinna verkefna. Allt er þetta af því að forseti getur ekki viðurkennt þegar hann hefur rangt fyrir sér og vill ekki einu sinni ræða það þegar sá möguleiki er fyrir hendi.
Forseti kýs að svara þessu eingöngu með því að lesa upp 1. málslið 73. gr. þingskapa. Þar stendur: „Skylt er þingmanni að lúta valdi forseta í hvívetna er að því lýtur að gætt sé góðrar reglu.“
Hæstv. forseti. Samgöngur eru grunnstoð efnahagskerfisins. Góðar samgöngur leggja grunn að samkeppnishæfni þjóðarinnar og lífsgæðum í landinu. Þegar samgönguáætlun er lögð fram hefur langt og mikið ferli átt sér stað. Framkvæmdir detta ekki niður úr loftinu eins og einhverjum virtist detta í hug við umræðu í þinginu í gær. Aðdragandinn felst í samráði og samtali svo hægt sé að forgangsraða og vinna faglega að framlagningu áætlunarinnar. Sviðið er vítt og tekur yfir fjáröflun og útgjöld til allra greina samgangna, þ.e. flugmála, vegamála og siglingamála, þar með talið almenningssamgangna, hafnamála, sjóvarna, öryggismála, umhverfismála og samgöngugreina. Málaflokkurinn snertir í raun alla þætti þjóðfélagsins og þar með alla íbúa landsins. Þess vegna er samtal og samráð um þessi mál mikilvægt. Það liggur þó algjörlega ljóst fyrir að ekki fá allir sínar ýtrustu óskir uppfylltar. Þrátt fyrir stóraukin framlög undanfarin ár til framkvæmda, viðhalds vega og hafna er enn langt í land. Frumvarp hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sem var til umfjöllunar hér í gær og snýr að leið sem kallast samvinnuleið í framkvæmdum, opnar okkur leið til að flýta framkvæmdum og koma verkefnum framar í framkvæmdaröðinni. Það er gróði fyrir okkur öll en ljóst er að innviðafjárfestingar verða lykilþáttur í aðgerðum stjórnvalda til að stemma stigu við efnahagsáhrifum heimsfaraldursins. Það er því dauðafæri fyrir okkur núna að efla atvinnulíf, auka störf og styrkja innviði innlenda hagkerfisins en stærsti ávinningurinn verður alltaf fyrir notandann, ekki bara að hann geti valið um leið heldur eykur það öryggi okkar allra. Það er það sem við eigum að hafa á oddinum þegar við tölum um samgöngur og samgöngukerfið okkar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir að vekja athygli á sérstöðu Miðflokksins þegar kemur að þeim málum sem hér voru rædd í gær og ég tek undir hvatningu hans til landsmanna til að kynna sér innihald þeirrar umræðu. Ég þakka honum kærlega fyrir þetta. Ég ætlaði hins vegar að ræða annað í dag, herra forseti, ég ætlaði að ræða eina stétt manna sem virðist fara verr út úr ástandinu sem skapast hefur út af Covid-19 en flestar aðrar og það eru leigubílstjórar. Svo virðist sem leigubílstjórar séu nánast lagðir í einelti af stjórnsýslunni þessa dagana. Þeir fá ekki hlutabætur, þeim er veitt heimild til að sækja um atvinnuleysisbætur gegn því að þeir skili inn atvinnuleyfi sínu. Atvinnuleyfið verður þar með söluvara fyrir aðra. Við sömu kringumstæður nú er búið að boða af hálfu Samgöngustofu að ný leyfi verði gefin út í þessu ástandi þegar stéttin sem um ræðir er með u.þ.b. 5–10% innkomu miðað við það sem verið hefur í eðlilegu ástandi. Ofan í kaupið fá leigubílstjórar ekki undanþágu frá 2 metra reglunni, eins og t.d. strætisvagnar fá. Nú ætla ég að vekja athygli á því að mjög margir leigubílar eru þannig útbúnir og af þeirri stærð að menn hafa þegar innréttað þá þannig að 2 metra reglan er í heiðri höfð. Mér þykir með miklum ólíkindum að svona sé gengið fram gegn einni stétt og ég skora á viðkomandi yfirvöld, Vinnumálastofnun, samgönguyfirvöld og samgönguráðherra, að bæta hér úr hið fyrsta.
Herra forseti. Ég ætla að koma inn á mál sem rætt var á þingfundi í gær en þó ekki dæmalausa ræðu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés og tilburði hans í ræðustól, það bíður betri tíma. Það sem ég vildi ræða og koma inn á er frumvarp dómsmálaráðherra um breytingu á lögum um útlendinga. Í því sambandi vil ég nefna sérstaklega að í skýrslu ríkislögreglustjóra um skipulagða brotastarfsemi sem kom út fyrir réttu ári segir að íslenska hælisleitendakerfið hafi verið markvisst misnotað í þeim tilgangi að stunda hér svarta atvinnu- eða brotastarfsemi eins og mansal og misneytingu. Dæmi eru um að fólki sé þrælað út myrkranna á milli við slæm kjör. Sterkur grunur leikur á að mansal í ferðaþjónustu og byggingariðnaði hafi vaxið hratt á undanförnum árum hér á landi. Í skýrslunni segir að „þeir sem leiti alþjóðlegrar verndar á Íslandi kunni, sökum bágrar félagsstöðu, að sæta misnotkun og jafnvel kúgunum af ýmsum toga“, konur séu þvingaðar í vændi og að skipulagt vinnumansal fari fram í svarta hagkerfinu svokallaða, t.d. í ýmiss konar þjónustustarfsemi. Einnig segir í skýrslunni að „skortur á eftirliti á þessu sviði sé beinlínis til þess fallinn að auka umfang „svartrar atvinnustarfsemi“ og vinnumarkaðsafbrota gagnvart aðfluttum“. Þá eru dæmi þess, eins og fram kom í fréttaskýringaþættinum Kveik haustið 2018, að umsækjendur um alþjóðlega vernd stundi svarta atvinnu hér á landi og séu í einhverjum tilfellum þolendur alvarlegrar misnotkunar. Ég spurði hæstv. dómsmálaráðherra í umræðunni í gær hvort tekið væri tillit til þeirra alvarlegu athugasemda og staðhæfinga sem koma fram í skýrslu ríkislögreglustjóra í frumvarpinu sem hún hefur lagt fram og hvort verið sé að verjast þessari misnotkun í frumvarpinu. Svar dómsmálaráðherra er mikið áhyggjuefni. Það olli [[Forseti hringir.]]miklum vonbrigðum. Það er ekki tekið tillit til þeirrar skýrslu í þessari vinnu. Það er nauðsynlegt að nefndin [[Forseti hringir.]]fari vel ofan í saumana á þeim alvarlegu athugasemdum sem koma fram í skýrslu ríkislögreglustjóra um hvernig hælisleitendakerfið er misnotað hér á landi.
Virðulegi forseti. Stærsta spurningin núna hlýtur að vera um atvinnumálin. Atvinnusköpunin mun hanga á því hversu hratt og vel okkur mun ganga að vinna okkur upp úr þeirri stöðu sem við okkur blasir, upp úr þessum alvarlegu efnahagslegu þrengingum. Hvert er þá hlutverk ríkisins í atvinnusköpuninni? Á einkamarkaðnum verður hlutverkið fyrst og fremst að liðka fyrir og sömuleiðis að vera ekki fyrir. Lækkun á tryggingagjaldinu er sennilega stærsta og þýðingarmesta skrefið sem ríkisstjórnin getur tekið núna til að örva atvinnulífið. Lækkun tryggingagjalds fjölgar störfum og hefur jafnframt þau augljósu áhrif að fækka þeim sem þurfa að reiða sig á atvinnuleysisbætur og um leið að draga úr álagi á Atvinnuleysistryggingasjóð. Það skiptir máli að við skiljum og að við séum læs á það hvað atvinnuleysi getur kostað okkur sem samfélag, sér í lagi ef það verður útbreitt og ef það verður langvarandi. Birtingarmyndir langvarandi atvinnuleysis eru flestar hverjar alvarlegar. Hvert er hlutverk ríkisins á hinum opinbera markaði? Þar má núna nýta tækifærið. Þar má flýta og þar má fjölga tímabærum verkefnum og framkvæmdum. Þar má jafnframt ráða fólk þar sem skortur hefur verið á starfsfólki. Til að örva hagkerfið, ýta undir atvinnusköpun og ýta undir verðmætasköpun þurfum við líka að auka verðmætaskapandi innviðafjárfestingar. Fjárfestingarþörfin þar hleypur á hundruðum milljarða og þar eru auðvitað mikil sóknarfæri. Við eigum sömuleiðis að auka fjárfestingar í nýsköpunarfyrirtækjum. Það mun skapa störf og auka útflutningstekjur þjóðarinnar til framtíðar. Hlutverk ríkisins er að liðka fyrir og skapa jákvætt hvataumhverfi sem styður atvinnuuppbyggingu. Það hefur sjaldan verið mikilvægara. Við þurfum að skilja að það getur kostað okkur núna að taka smærri skref. Það getur reynst okkur dýrkeypt. Raunverulegu sóknarfærin liggja í atvinnusköpuninni og hún verður svarið um það hvernig lífsgæði þjóðarinnar verða og hvort við verðum samkeppnishæf til framtíðar.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir að taka vel í beiðni mína um orðaskipti núna. Tilefnið er ágæt grein hans í Morgunblaðinu í morgun. Ég get tekið undir margt af því sem þar kemur fram, eins og gjarnan þegar hv. þingmaður kveður sér hljóðs, margt en ekki allt. Við stöndum nú frammi fyrir gríðarlegum áskorunum í miðju Covid-fárinu. Verkefni stjórnvalda eru í grófum dráttum tvenns konar, annars vegar að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að draga úr skaða efnahagssamdráttarins, hrunsins, á fólk og fyrirtæki og hins vegar að búa í haginn fyrir framtíðina með uppbyggingu og endurreisn, eins og þingmaðurinn nefnir réttilega í grein sinni. Þjóðarleiðtogum og viðskiptafrömuðum víða um heim verður tíðrætt þessa dagana um að við megum búast við breyttri heimsmynd þegar hlutir komast aftur í fastar skorður. Það hvernig okkur muni farnast sem þjóð til lengri tíma í þeim veruleika fer vissulega eftir því hvernig við tökumst á við núverandi stöðu og ekki síður eftir því hvernig við aðlögum okkur nýjum veruleika. Í þessu ljósi stungu lokaorð í grein hv. þingmanns í stúf, að mínu mati, við annars ágæt skrif, um að í ljósi núverandi stöðu eigi stjórnmálamenn ekki að ræða stjórnarskrárbreytingar, ekki Evrópusambandsaðild og ekki aðrar róttækar umbyltingar á þjóðfélagsgerðinni. Ef núna, á þessum umbrotatímum þar sem við erum mögulega að kveðja veröld sem var að einhverju leyti og horfa fram á breytta heimsmynd, er ekki tími til að uppfylla óskir þjóðarinnar um tilteknar breytingar á stjórnarskránni okkar sem lúta að jöfnun atkvæðisréttar og tímabundnu auðlindaákvæði, hvenær eru þá þeir tímar? Ef staða okkar innan Evrópu, kostir og gallar aðildar að Evrópusambandinu þar með taldir, er ekki mikilvægt innlegg í kortlagningu okkar á stöðunni og áskorunum í ljósi breyttrar heimsmyndar, hvenær þá? Ég spyr í ljósi þessarar greinar hvort það sé mat hv. þingmanns að sá tími sé aldrei.
Hæstv. forseti. Ég myndi vilja svara þessu þannig að þegar við erum að bregðast við brýnum aðkallandi vanda sé mikilvægast að reyna að vinna sig út úr þeim vanda. Það sem á okkur brennur núna hefur ekkert með stjórnarskrána að gera. Það sem brennur á okkur núna hefur ekkert með Evrópusambandsaðild að gera, bara svo dæmi sé tekið, ekki nokkurn skapaðan hlut. Þess vegna held ég að deilur um þau efni á vettvangi stjórnmálanna, sem við vitum að koma upp ef menn reyna að keyra fram sína ýtrustu stefnu í þeim efnum, verði til þess að draga orku, tíma og athygli stjórnmálamanna frá þeim viðfangsefnum sem raunverulega eru brýn. Það er mitt viðhorf í þessum efnum. Ég held að þegar við erum að reyna að endurreisa efnahaginn eigum við að velta fyrir okkur hvernig við getum gert það með bestum hætti, hvernig við getum náð hjólunum aftur í gang, hvernig við getum komið fólki í vinnu sem hefur tugþúsundum saman misst vinnu á undanförnum vikum. Það er brýnt. Það er ekki brýnt að ræða stjórnarskrárbreytingar eða aðild að Evrópusambandinu. Ég held að reynslan frá árunum 2009–2013 ætti að kenna okkur að við eigum ekki að eyða orkunni í deilur af því tagi þegar við getum verið að vinna að raunverulegum úrbótum, raunverulegum framfaramálum sem skila efnahagslegum bata fyrir þjóðfélagið.
Herra forseti. Það er þetta með raunverulegu verkefnin. Á sama tíma og við í stjórnarandstöðunni höfum verið að kalla eftir samráði og fáum að horfa á blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar um það sem á að fara að gera boðar hæstv. forsætisráðherra formenn flokka á Alþingi til samráðsfundar einmitt um breytingar á stjórnarskránni. Hér var þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, einn af þremur turnum í ríkisstjórninni, að tala niður fundarboð forsætisráðherra um nauðsynlegar breytingar á stjórnarskránni og þá vinnu sem þar er í gangi. Það er pínulítið sérstakt að standa fyrir utan þetta og fylgjast með stjórnarflokkunum takast á um verkstjórnina og hvernig eigi að haga málum. Ég fagna því alltaf ef við náum einhverjum skrefum áfram varðandi breytingar á stjórnarskránni. Afstaða þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins til breytinga á stjórnarskránni er okkur öllum ljós enda hefur hann alls ekki leynt heldur mjög svo ljóst barist gegn breytingum á stjórnarskránni frá því að hann settist inn á þing. Herra forseti. Ég held að við gætum orðið sammála um eitt, að umræddri vinnu sem hefur þokast áfram á þessu kjörtímabili verði ekki hent út í hafsauga í boði ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur heldur skuldum við þjóðinni að láta þessa vinnu kristallast í að vera sammála um að breyta þótt ekki sé nema breytingarákvæðinu í stjórnarskránni svo að þjóðin sjálf, stjórnarskrárgjafinn, geti komið að borðinu, átt síðasta orðið eins og réttur hennar er. Þar með hættum við [[Forseti hringir.]]þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins og annað fólk að þvælast fyrir þessum nauðsynlegu breytingum.
Herra forseti. Á hádegi í gær hófst aftur verkfall Eflingar í fjórum sveitarfélögum, Kópavogi, Mosfellsbæ, Seltjarnarnesi og Ölfusi. Þetta er grafalvarlegt mál. Þarna er undir þjónusta sem skiptir gríðarlega miklu máli fyrir íbúana. Við erum með starfsfólk sem er í mjög mikilli og knýjandi þörf að ljúka sinni samningagerð. Þarna verða viðkomandi sveitarfélög að stíga inn í og klára þessa samningagerð með viðsemjendum sínum. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að þar eru undir hagsmunir notenda grunnskóla og notenda leikskóla og alls konar þjónustu, en það sem mikilvægast er að þarna á í hlut fólk sem er á lágum launum, fólk sem er í, við skulum segja, að jafnaði einna lægst launuðu störfunum hjá sveitarfélögunum og sveitarfélögin verða að mæta þeim í samningagerðinni. Auðvitað gildir það sama um Eflingu, Efling verður líka að mæta sveitarfélögunum. En grunnstefið í þessu er hins vegar það, eins og ég sé það, herra forseti, að sveitarfélögin og Efling mega ekki láta þessa samningagerð verða að einhvers konar störukeppni milli aðila. Þar verða aðrir að stíga inn í, til að mynda ríkissáttasemjari og klára þessa samningagerð þannig að öllum aðilum sé sómi að.
Hæstv. forseti. Ég er ekki mjög ósáttur við fundarstjórn hæstv. forseta, en ég vil í tilefni af orðum hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur áðan geta þess - ég vissi svo sem að hún ætlaði með einhverjum hætti að víkja að mér í ræðunni og geri engar athugasemdir við það - en ég vildi bara taka það fram að það má ekki skilja grein mína sem svo að ég geri athugasemdir við það að forsætisráðherra boði fund til að halda áfram vinnu sem hefur verið í gangi allt þetta kjörtímabil og að mér skilst í þokkalegri sátt svona að mestu leyti. Ég geri mikinn greinarmun á því að halda þeirri vinnu áfram og hins vegar því að ætla, eins og maður hefur ákveðnar áhyggjur af, að einhverjir kunni að sjá færi til þess að nýta erfiðleikana í ástandinu eins og það er í dag, visst upplausnarástand sem stafar af miklum efnahagslegum áföllum, til að koma í gegn breytingum sem hafa efnislega ekkert með þetta efnahagslega ástand að gera.
Herra forseti. Ég kem hingað upp eingöngu vegna orða hv. þingflokksformanns og þingmanns Sjálfstæðisflokksins, Birgis Ármannssonar, vegna þess að hann kvaðst ekki í grein sinni hafa verið að gagnrýna hæstv. forsætisráðherra fyrir að boða til fundar um stjórnarskrá. Þá tel ég að ég verði að vísa í það sem ég sá í grein hv. þingmanns þar sem hann talar um að öll áhersla hinnar pólitísku forystu í landinu hljóti að miðast við viðbrögð við efnahagsáfallinu, að tími, orka og athygli stjórnmálamanna hljóti að beinast að slíku og þeir verði þá að sætta sig við að setja önnur áhugamál sín til hliðar. Það var út af þessu sem ég las það svo að hv. þingmaður væri ósáttur við að hæstv. forsætisráðherra væri að beina sjónum sínum [[Forseti hringir.]]að einhverju sem honum þykir miður merkilegt, eins og stjórnarskrá lýðveldisins Ísland.
Herra forseti. Það er vart hægt að finna augljósara mál fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd en þetta, mál sem er ætlað að leggja línurnar um öll meginsamgöngumál á höfuðborgarsvæðinu til næstu 15 ára. Ef þetta mál fer í fjárlaganefnd, hvaða samgöngumál eða nokkurt mál sem yfir höfuð felur í sér útgjöld ætti þá heima annars staðar en í fjárlaganefnd? Þá er ástæða til að minnast á augljós tengsl þessa máls við málið sem var rætt hér í gær á undan málinu sem við ræðum nú sem varðar upptöku veggjalda annars staðar á landinu sem fer í umhverfis- og samgöngunefnd. Er ekki eðlilegt að ræða þessi mál saman? Mér finnst það augljóst. Það er undarlegt ef mál sem á að leggja línurnar um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu næstu 15 árin á ekki að fara til hv. samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég kem hingað bara til að gera grein fyrir þeirri afstöðu minni að þetta mál eigi, líkt og önnur sem varða umhverfis og samgöngumál á þingi, erindi inn í þinglega meðferð umhverfis- og samgöngunefndar. Ég mun setja rautt við þessa tillögu fjármálaráðherra og hvet fólk til að gera það svo málinu sé til haga haldið. Ég átta mig eiginlega ekki á málinu og tek þar undir með hv. þm. Sigmundi Davíð. Hvar endar þetta og hvaða mál eiga ekki erindi til fjárlaganefndar ef rökin eru þau að fjárútlát séu að baki?
Virðulegur forseti. Ég hyggst greiða atkvæði með þeirri tillögu að þetta frumvarp fari til umfjöllunar í fjárlaganefnd þar sem rætt er um opinber hlutafélög og þarna er verið að leggja slíkt til. Mér fannst það einhvers konar tilraun Miðflokksins til pólitísks moldvirðis að reyna að vísa þessu máli inn í umhverfis- og samgöngunefnd því að málin sem tengjast samgöngum á höfuðborgarsvæðinu hafa verið rædd í umhverfis- og samgöngunefnd og verða rædd í þeirri nefnd. Hér er eingöngu um að ræða að stofna þetta félag sem er nauðsynlegur hluti af höfuðborgarsáttmálanum sem ég styð einhuga.
Virðulegi forseti. Ég styð þá tillögu að mál um stofnun opinbers hlutafélags fari til umfjöllunar í fjárlaganefnd, enda er hlutverk þeirrar nefndar að fjalla um slík mál. Umhverfis- og samgöngunefnd hefur höfuðborgarsáttmálann til meðferðar við umfjöllun um samgönguáætlun sem nú stendur yfir í nefndinni, hefur eytt tíma í að fjalla um hann og á eftir að gera það væntanlega meira þannig að frumvarpið fær fulla skoðun á þeim vettvangi.
Herra forseti. Ég tek undir þau orð þingflokksformanns Viðreisnar sem talaði hér, hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson, að sambærileg mál eru á borði hv. umhverfis- og samgöngunefndar en ekki fjárlaganefndar og að þetta mál ætti að vera þar til umfjöllunar af því að verið er að tala um innheimtu veggjalda og stofnun hlutafélags vegna þess. Því teljum við ekki rétt að svona sértækt mál fari í hv. fjárlaganefnd.
Herra forseti. Í þessu frumvarpi um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta er gert ráð fyrir því að aðilar, og þá sérstaklega ríkið, fái auknar heimildir til að taka upp eldri mál þar sem því hefur láðst að gera kröfur eða ríkið ekki haft þær nægilega ríkar og að hugsanlega séu þarna einhverjar landræmur eigendalausar eða a.m.k. ekki búið að úrskurða um þær svo fullnægjandi sé talið. Í frumvarpinu er einnig að finna heimildir til óbyggðanefndar til að taka til meðferðar almenninga stöðuvatna og landsvæði utan strandlengju meginlandsins. Þar hitta menn fyrir landeigendur sem telja gróflega gengið á rétt sinn og eru hugsi yfir að ríkið ætli að standa í ágreiningi út af skilningi á eignarrétti þessara svæða, hversu víðtækur hann sé, t.d. í netlögum, og hvar netlögin eru yfirleitt. Hér er ætlunin að óbyggðanefnd verði falið að hleypa öllu í bál og brand gagnvart þeim sem eiga jarðir sem liggja að sjó og vötnum með tilheyrandi kostnaði sem nægur er fyrir. Miðflokkurinn segir nei í þessu máli.
Herra forseti. Ég ítreka að markmið þess frumvarps sem hér er til afgreiðslu er að ekki verði áfram á landinu svæði sem hulin eru móðu að því er varðar eignarréttindi yfir þeim. Þetta mál hefur verið tekið til mjög vandlegrar umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og ég þakka nefndinni fyrir þá umfjöllun sem hún hefur átt um málið þar sem segja má að farið hafi verið ítarlega ofan í hverja grein, enda byggir málið á lögunum um þjóðlendur sem auðvitað hafa lengi verið til umræðu í samfélaginu. Ég er sannfærð um að þessu markmiði verður einmitt náð með samþykkt þessa frumvarps og tel að vel hafi verið vandað til verka, bæði við undirbúning þess og af hálfu þingsins. Ég segi já við frumvarpinu og tel það töluverða réttarbót í viðkvæmum málaflokki.
Herra forseti. Í aðdraganda þjóðlendumálsins á níunda áratugnum var rætt um að eðlilegt væri að skýra mörk svokallaðs einskismannslands á hálendinu sem og í einhverjum tilvikum eignamörk afrétta. Kröfugerð ríkisins í þinglýstar eignir hefur því miður verið í algjörri andstöðu við upphaflegan tilgang þessarar vegferðar sem hófst fyrir 22 árum. Málsmeðferðin sem hefur verið viðhöfð í mörgum tilvikum er með öllu óásættanleg. Ég tel hagsmuni landeigenda meiri og betri verði þetta frumvarp ekki að lögum. Herra forseti. Nú er mál að linni hvað óbyggðanefndina varðar. Það á að leggja hana niður. Þjóðlendumálin eru komin út fyrir allt sem lagt var upp með í upphafi og hið sama á við um kostnaðinn fyrir skattgreiðendur. Við segjum nei.
Virðulegur forseti. Þetta er mjög fínt mál. Það rímar einmitt við það þingmál Pírata þar sem við lögðum til að 208 tóm lög yrðu felld brott. Við vorum einmitt að vinna að endurflutningi þess máls í formi þingsályktunartillögu til hinna ýmsu ráðherra til að koma því í gagnið. Hérna tekur fjármála- og efnahagsráðherra sinn skerf af þessum tómu málum auk nokkurra annarra. Þetta er mjög fínt og ég segi já.
Herra forseti. Mál þetta er að mörgu leyti alveg ágætt. Við viljum hins vegar gjarnan að það fari - ég er ekki alveg klár á því hvort hugmyndin var að það færi aftur til nefndar en við leggjum það til og að þar verði kannski skoðuð eitt eða tvö atriði enn frekar en gert hefur verið. Við munum því ekki greiða atkvæði í þessari atrennu.
Herra forseti. Tilgangur minn hér sem framsögumaður þessa máls var einmitt, og ég hef rætt það við formann nefndarinnar, að óska eftir því að málið kæmi inn til nefndarinnar á milli umræðna og að á þann fund yrðu boðaðir fulltrúar Amnesty International og forsætisráðuneytis til að fara yfir þær athugasemdir sem Amnesty sendi okkur í dag og ég tel ástæðu til að skoða.
Herra forseti. Ég fagna því að þetta mál sé komið á þennan stað, málið um vernd uppljóstrara, risastórt mál sem lýtur að upplýsingafrelsi, gagnsæi og tjáningarfrelsi og mun verða til þess að auka gagnsæi í íslensku atvinnulífi. Mér hefur skilist að málið verði kallað til nefndar milli 2. og 3. umr. til að bregðast við umsögn sem barst ekki fyrr en í dag eftir því sem mér skilst. Ég vonast til þess að þegar þeirri umfjöllun verður lokið verði unnt að ljúka þessu máli og gera það að lögum frá Alþingi. Eins og ég segi er þetta risastórt framfaraskref sem byggir á góðum tillögum nefndar um tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsi sem ég tel að hafi allar verið til bóta og til að gera atvinnulífið á Íslandi heilbrigðara, stjórnsýsluna heilbrigðari og samfélagið allt sömuleiðis vegna aukins gagnsæis. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál sé komið þetta langt. Ég vildi bara árétta að umsögn barst frá Amnesty International en ekki fyrr en núna vegna þess að ekki var send umsagnarbeiðni á Amnesty International. Það eru mistök af okkar hálfu og á þeim ber að biðjast afsökunar. Það er bara mjög jákvætt að framsögumaður málsins hafi óskað eftir því að kalla málið inn í nefnd til að fara yfir athugasemdir Amnesty. Ég hef rennt í gegnum þær og er sammála að það sé mjög mikilvægt að taka þær til athugunar.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu máli og styð það eindregið en tek undir með hv. síðasta ræðumanni, Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, að það er ákaflega mikilvægt fyrir nefndina að skoða og taka afstöðu til umsagnar frá Amnesty International sem ég tel að varpi ljósi á málið sem nefndin þarf að taka til gaumgæfilegrar athugunar.