Herra forseti. Í lögum um þingsköp segir í 2. mgr. 30. gr.: „Mæli nefnd með samþykkt lagafrumvarps eða þingsályktunartillögu skal hún láta prenta með áliti sínu áætlun um þann kostnað sem hún telur ný lög eða ályktun hafa í för með sér fyrir ríkissjóð.“ Upplýsingasvið Alþingis segir mér að þetta ákvæði í lögum sem kom inn 2011 sé ekki komið til framkvæmda. Það eru fjögur ár liðin. Ég hef nefnt þetta áður í ræðustól og svo virðist sem ekki séu til peningar í þetta. Það eru ekki til peningar í að meta fjárhagsleg áhrif af lögum sem eru samþykkt á Alþingi þótt nefnd mæli með því að kostnaðarmat fylgi því. Það sem mig langar að vita og bið forseta að segja okkur og þjóðinni allri er hvenær hann hyggist tryggja að þessum ákvæðum í lögum, þegar við erum að samþykkja lög, verði framfylgt.
Þegar stjórnarfrumvörp eru lögð fram fylgir þeim alltaf kostnaðarmat frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Alþingi hefur ekki haft aðstöðu til að framkvæma sitt sjálfstæða mat á fjárhagsáhrifum frumvarpa eftir meðhöndlun í nefndum. Eins og hv. þingmanni er hins vegar kunnugt er það jafnan þannig að þegar um er að ræða breytingartillögur sem gerðar eru á vegum nefnda er leitað eftir því að jafnaði í nefndunum að fá upplýsingar um kostnaðarleg áhrif viðkomandi breytinga. Lengra hefur þingið ekki haft aðstöðu til að ganga í þessum efnum.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Virðulegi forseti. Í gær ákvað peningastefnunefnd Seðlabankans að halda stýrivöxtum óbreyttum þótt efnisrök væru fyrir lækkun í ljósi þeirrar óvissu sem er við lýði um úrslit kjarasamninga sem nú standa fyrir dyrum. Þegar maður horfir yfir sviðið blasir það við af yfirlýsingum forustumanna aðila vinnumarkaðarins síðustu vikuna að ábyrgðin á þessu ástandi er að stórum hluta til hjá ríkisstjórninni. Þannig segir forseti Alþýðusambandsins í morgun að það sé súrt að á meðan sjúklingar þurfa að greiða hærri gjöld og taka meiri þátt í kostnaði sé horft upp á að auðlegðar- og auðlindaskattar séu ekki nýttir til að koma til móts við þá verst settu í þjóðfélaginu. Þetta er ónýtt tækifæri til að jafna bilið og skapa meiri sátt í samfélaginu. Framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins tekur enn dýpra í árinni í pistli á vefsíðu samtakanna í síðustu viku. Hann segir að skýringanna á því uppnámi sem nú er orðið á vinnumarkaði, sem hann kallar alvarlega stöðu á vinnumarkaði, sé að leita í launaþróun af hálfu opinberra aðila og samskipta stjórnvalda við aðila vinnumarkaðarins. Mikið ójafnvægi hafi myndast á vinnumarkaði, ríkisstjórnin hafi algjörlega horfið frá hefðbundnu þríhliða samstarfi við aðila vinnumarkaðarins, ekki staðið við þátttöku í umsömdum eða lögbundnum verkefnum, skert rétt til atvinnuleysisbóta og svo mætti lengi telja. Hann spyr hvað ríkisstjórnin sé í reynd reiðubúin að gera til að koma í veg fyrir að við stöndum núna frammi fyrir endalokum sjaldséðs og langþráðs stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Ég vil inna hæstv. fjármálaráðherra eftir svari við þessari spurningu: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera þegar við sjáum að Seðlabankinn treystir sér ekki til að lækka stýrivexti vegna þeirrar stöðu sem upp er komin? [[Forseti hringir.]]
Herra forseti. Ákvörðun Seðlabankans frá því í gær hefur verið skýrð af hálfu bankans og þar er vísað í nokkra óvissuþætti. Það er eðlilegt að sitt sýnist hverjum um þessi atriði en hvað viðvíkur vinnumarkaðnum þarf það ekki að koma neinum á óvart miðað við þær yfirlýsingar sem fallið hafa að undanförnu að mörgum þyki ansi miklar blikur á lofti um það hvort hér náist samningar sem eru til þess fallnir að viðhalda kaupmáttaraukningunni og við gætum kallað kaupmáttarsamninga eða hvort á að taka enn eina byltuna með nafnlaunahækkunum og verðbólguskeiði í kjölfarið. Þetta er á margan hátt dálítið einkennileg staða vegna þess að þeir sem tala hæst um það sem er að í augnablikinu eru væntanlega að berjast - fyrir hverju? Fyrir hverju er barist? Ef ég veit rétt eru vinnumarkaðsaðilar fyrst og fremst að berjast fyrir auknum kaupmætti launþeganna í landinu. Það er helsta baráttumálið. Hvernig gengur að auka kaupmáttinn á Íslandi í dag? Það gengur betur en annars staðar. Það er stutta svarið. Á árinu 2014 jókst kaupmáttur um um það bil 5%. Hvernig eru horfurnar fram á veginn litið? Jú, samkvæmt síðustu spám er gert ráð fyrir því að verðbólgan á þessu ári verði undir 1%. Það eru sem sagt kjöraðstæður til að gera ábyrga kjarasamninga sem viðhalda þeim árangri sem náðst hefur, verja þá kaupmáttaraukningu sem varð í fyrra og að við höldum áfram að byggja undir lífskjörin með ábyrgum kjarasamningum. Í augnablikinu er nefnilega ekkert annað í ytra umhverfinu sem ógnar þessum stöðugleika. Að þessu leytinu til er málið þess vegna alfarið í höndum vinnumarkaðarins.
Virðulegi forseti. Afstaða aðila vinnumarkaðarins er þveröfug. Þeir vísa á ríkisstjórnina. Hæstv. fjármálaráðherra getur ekki litið fram hjá því að það sem kynt hefur mest undir þessu báli eru aðgerðir ríkisstjórnarinnar eins og ég rakti áðan, yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherra sem hefur sagt að þeir samningar sem hafa verið gerðir hafi ekki hækkað lægstu laun nægilega mikið og hið sama hefur hæstv. félagsmálaráðherra sagt. Hæstv. fjármálaráðherra hefur síðan gert kjarasamninga og getur hvorki afneitað ábyrgð sinni á þeim kjarasamningum né þessum yfirlýsingum. Það er líka staðreynd málsins að Seðlabankinn treystir sér ekki til að lækka stýrivexti og heldur íslensku atvinnulífi og íslenskum heimilum í kyrkingaról hárra stýrivaxta, 4,5%, þegar verðbólga er innan við 1% vegna stefnuleysis ríkisstjórnarinnar. Ég hlýt að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Skilja aðilar vinnumarkaðarins bara ekki ríkisstjórnina? Hverju svarar hann þeim athugasemdum sem ég rakti áðan, efnislegum athugasemdum um aukna [[Forseti hringir.]]misskiptingu vegna skattaaðgerða ríkisstjórnarinnar og skort á samskiptum við aðila vinnumarkaðarins sem forustumenn aðila vinnumarkaðarins hafa sett fram?
Herra forseti. Hvað hefur ríkisstjórnin lagt af mörkum til að skapa það ástand sem hér hefur myndast að undanförnu með lágri verðbólgu, traustara lánshæfismati, betri kjörum fyrir ríkissjóð og lægri vöxtum? Vextir Seðlabankans hafa lækkað. Jú, við höfum gert kjarasamninga eins og almenni markaðurinn. Þeir hafa verið í takt við það meginmerki sem var myndað hérna haustið 2013, yfir 90% samninga ríkisins á síðasta ári eru innan þess ramma. Kjaraþróun opinberra starfsmanna síðustu tíu árin sýnir að opinberi markaðurinn, ríkisstarfsmenn sérstaklega, er á eftir almenna markaðnum. Þar hefur launaskriðið verið ef um eitthvert launaskrið er að ræða. Við höfum lækkað skatta, við höfum ráðist á skuldastöðu heimilanna og eignastaða heimilanna er að batna. Við erum að reka ríkissjóð án halla, með afgangi sem sagt. Öll þessi atriði eru lykilstærðir í því að skapa þann efnahagslegra stöðugleika sem hér hefur orðið. Ég hafna því alfarið að hér sé eitthvert það ástand sem eigi að gera aðilum vinnumarkaðarins sérlega erfitt með að ná saman raunhæfum ábyrgum kjarasamningum. Sú staða er ekki uppi. Það er ekki eins og menn séu að verja sig fyrir einhverri framtíðarverðbólgu. Hún er engin í spánni.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um þær fregnir sem hafa borist af TiSA-viðræðunum svokölluðu en fregnir birtust í Kjarnanum um að gögn hefðu lekið um þær viðræður. TiSA-viðræðurnar eru viðræður um alþjóðleg þjónustuviðskipti, viðræður sem mikil leynd hefur hvílt yfir af ýmsum orsökum, viðræður sem eru reknar utan Alþjóðaviðskiptamálastofnunarinnar af einhverjum ástæðum, viðræður sem mjög mörg alþjóðleg stórfyrirtæki koma að. Við höfum að minnsta kosti einu sinni, og kannski oftar, í vetur rætt þessar viðræður í þessum sal. Þau gögn sem láku sýndu að tillaga væri um að gera heilbrigðisþjónustu hluta af þessum samningi. Nú veit ég að heilbrigðisráðherra fer ekki með samningsumboð Íslands í þessum viðræðum en það er merkilegt, sem kemur fram um þá tillögu sem lekið var, sem kom að því er gögnin segja frá Tyrklandi, að hún snerist um að mynda markað með sjúklinga þannig að þeir geti ferðast milli landa til að sækja sér heilbrigðisþjónustu. Þeir sérfræðingar sem hafa rýnt í þessa tillögu hafa bent á að hún muni líklega auka kostnað við veitta heilbrigðisþjónustu í þróunarlöndum og draga úr gæðum hennar í þróuðum löndum Evrópu, Norður-Ameríku, Ástralíu og víðar. Það kom fram í dag frá upplýsingafulltrúa utanríkisráðuneytisins að Ísland hefði ekki áhuga á að taka þátt í viðræðum um markaðsvæðingu heilbrigðisþjónustu með þessum hætti. En mig langar að spyrja, af því að í fréttum kemur fram að þessi tillaga hafi verið uppi á borðum síðan í september, hvort hæstv. heilbrigðisráðherra hafi verið kunnugt um hana, hver hans afstaða sé til þess að heilbrigðisþjónustan sé undir í viðræðum á borð við þessar þar sem verið er að ræða þjónustuviðskipti milli landa. Ef þessi tillaga hlyti hljómgrunn væri algerlega ljóst að hún mundi í grundvallaratriðum breyta uppbyggingu heilbrigðiskerfisins. [[Forseti hringir.]] Við höfum verið að ræða hér ólík rerkstrarform og ég held að það sé mjög mikilvægt að [[Forseti hringir.]]fá afstöðu ráðherra til þessa máls.
Virðulegi forseti. Þetta mál kemur að mér með sama hætti og hv. fyrirspyrjanda, ég hafði ekkert heyrt af þessu fyrr en í fréttum í gær. Það er enginn starfsmanna velferðarráðuneytisins sem á aðild að einhverjum viðræðum í þessum efnum. Það hefur verið upplýst, eins og hv. þingmaður gat um, að utanríkisráðuneytið hefur tjáð sig um þetta efni. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum fengið hefur utanríkisráðuneytið ekki tekið þátt í þessum viðræðum og telur að sú tillaga sem þarna er uppi eigi ekki heima í TiSA-samningaviðræðunum. Af þeim ástæðum hefur utanríkisráðuneytið ekki tekið þátt í umræðum um þennan hluta málsins, að því er ég er upplýstur um. Eina atriðið sem unnið er að í mínu ráðuneyti um þessar mundir er innleiðing á tilskipun um heilbrigðisþjónustu yfir landamæri sem er tilskipun sem átti að hafa tekið gildi í lok janúar á þessu ári, og hefur legið fyrir í mörg ár að Íslendingum bæri að innleiða. Að því er unnið og ég vænti þess að frumvarp þar að lútandi verði lagt fram hér á vorþingi. Hvernig það kemur til með að virka og hvernig það lagaumhverfi kemur til með að líta út get ég á þessu stigi ekki tjáð mig um, en það skýrist vonandi innan mánaðar þegar frumvarpið verður tilbúið og hægt að leggja það fyrir þingið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. En mér finnast það nú allnokkur tíðindi að hæstv. ráðherra skuli hafa lesið um það í fréttum rétt eins og ég að tillaga sem snýst um að fella heilbrigðisþjónustu undir samningaviðræður TiSA, sem snúast um frjáls þjónustuviðskipti, og að utanríkisráðuneytið hafi þá lýst yfir afstöðu Íslands í málinu - ég er sammála þeirri afstöðu, ég tek það fram. En mér finnast það allnokkrar fréttir að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi ekki einu sinni verið upplýstur um þá afstöðu að Ísland ætli ekki að taka þátt í þeim málum, það eru ákveðin tíðindi hér, virðulegi forseti. En það bendir okkur á annað og það er hversu undarlegt það er að Ísland standi í viðræðum um þjónustuviðskipti sem svo mikil leynd hvílir yfir að hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar viti ekki að verið sé að ræða þeirra málaflokka innan viðræðnanna. Almenningur í landinu hafi mjög litlar upplýsingar um hvað er í gangi og svörin sem fást frá utanríkisráðuneytinu eru fyrst og fremst þau að leynd [[Forseti hringir.]]muni hvíla yfir öllu þar til samningur hefur verið undirritaður. Þetta finnst mér merkilegt, [[Forseti hringir.]]satt að segja. Ég vil þó að lokum spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]hvort hann er þá ekki sammála þeirri afstöðu sem upplýsingafulltrúi utanríkisráðuneytisins hefur kynnt fyrir hönd þjóðarinnar og hans.
Virðulegi forseti. Það er margt á huldu í utanríkisráðuneytinu og í utanríkismálum, það er alveg á hreinu; og hefur, held ég, alla tíð verið. Ég hef ekki verið að grafast mikið ofan í þetta mál, ég skal alveg viðurkenna það. Þetta er í mínum huga ekki neitt forgangsverkefni á sviði heilbrigðismála hér á landi, langur vegur frá. Ég tel að við séum í raun í ágætisfarvegi með áherslur okkar um heilbrigðisþjónustu yfir landamæri með því að leiða í lög þá tilskipun sem unnið er eftir á Evrópska efnahagssvæðinu eða innan Evrópusambandsins. Ég hef engar forsendur til að tjá mig um og taka afstöðu, úr þessum stóli, til máls sem ég þekki ekki hætishót til. Ég get þar af leiðandi ekki lýst afstöðu til einhverrar tillögu sem ég hef ekki einu sinni barið augum. [[Forseti hringir.]]En í grundvallaratriðum tel ég okkur í ágætisfarvegi með heilbrigðisþjónustu yfir landamærin og ítreka bara þá skoðun mína.
Virðulegi forseti. Ég er búin að vera að lesa skýrslu starfshóps um tollamál á sviði landbúnaðar og langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í hana. Niðurstaðan eins og ég les hana er sú að tollvernd hér er mjög mikil. Mér finnst skýrslan að miklu leyti ganga út á hvaða tækifæri séu fyrir útflytjendur. Mér finnst vanta neytendavinkilinn en skipunarbréfið var kannski þannig að ekki var gert ráð fyrir því. Ég tók eftir því að á bls. 17 er talað um tvíhliða samning við Noreg. Við megum flytja út 200 hross, höfum tollkvóta fyrir 200 hross, en á móti getum við flutt 13 tonn af smurosti og 15 tonn af kartöfluflögum inn frá Noregi. Maður veltir fyrir sér: Hver semur um þetta? Eru það hagsmunir neytenda að fá kartöfluflögurnar og smurostana? Ég hjó líka eftir því sem stendur á bls. 39, en þar er ítrekað talað um að bæta þurfi markaðsaðganginn. Þar segir að stjórnvöld hafi leitast við að fá bættan markaðsaðgang við önnur ríki en ljóst sé að gera megi enn betur meðal annars gagnvart Evrópusambandinu. Þá hugsar maður með sér: Ja, frábær leið að slíta aðildarviðræðunum á sama tíma og við ætlum að reyna að fá betri samninga við Evrópusambandið þegar kemur að tollkvótum. Hér segir einnig að bæta þurfi markaðsaðgang fyrir mjólkurafurðir, einkum skyr, eftirspurn eftir skyri er vaxandi og í Bandaríkjunum eru mikil tækifæri fyrir íslenskar landbúnaðarvörur og einkum á grundvelli sérstöðu. Hvar eru tækifæri fyrir neytendur? spyr ég. Þarf að gera aðra skýrslu um tækifæri neytenda og seljenda á markaði hér? Hvað mundi það þýða ef tollvernd væri afnumin eða minnkuð verulega? Mig langar að spyrja ráðherra hvort hann telji kannski þörf á annarri skýrslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á skýrslu um tolla sem átti fyrst og fremst að gera tvennt; annars vegar að fara yfir þau tækifæri sem felast í möguleikum Íslands þar sem stefna ríkisstjórnar Íslands er að auka fríverslunarsamninga við sem flest lönd í heiminum og hins vegar að fara yfir þá tollvernd sem íslensk búvara stendur frammi fyrir í ljósi reynslunnar af búvörusamningum sem búnir eru að vera nokkuð lengi og eru aðdragandi að vinnu við nýja samninga. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á, að gagnkvæmir samningar um tolla snúast oft um mjög sérkennilega hluti þar sem menn og lönd sækjast eftir gagnkvæmum niðurfellingum eða lækkunum á tollum og sú vinna er alltaf í gangi. Skýrslan miðaðist meðal annars við það að skýra þá stöðu sem Ísland er í vegna fyrirhugaðra fríverslunarsamninga við fleiri ríki. Þess má að geta að um helgina tók ég þátt í þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins á Grænlandi þar sem verið var að fjalla um fríverslun innan Vestnorræna ráðsins við annars vegar Grænlendinga og hins vegar Færeyinga, eins og við þekkjum í gegnum Hoyvíkursamninginn, um hugsanlega möguleika á því að setja hér upp fríverslunarsvæði á vestnorræna svæðinu o.s.frv. Það eru mjög spennandi hlutir en þeir snúast alltaf um gagnkvæma hluti. Menn þurfa að opna í báðar áttir. Af því að hv. þingmaður minntist á Evrópusambandið þá höfum við verið í viðræðum við Evrópusambandið um gagnkvæmar tollalækkanir og að fella niður tolla, en því miður hefur Evrópusambandið frestað þeim fundum núna í tvígang sem ellegar áttu að eiga sér stað í haust, meðal annars vegna þess að í haust voru kosningar til framkvæmdastjórnar, en hugsanlega líka vegna einhverra annarra þátta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mig langar aðeins að koma inn á tollkvótana sem ég hef áður rætt í þinginu. Mér finnst heldur lítið fjallað um þá í skýrslunni og það er vandasamt hvernig útdeila á þessum takmörkuðu gæðum, hvort það er með útboði, með því að varpa hlutkesti eða einhverri blandaðri leið. Mér fyndist að fjalla hefði mátt meira um það í skýrslunni. Mér finnst í rauninni mótsögn í því sem hér segir, með leyfi forseta: „… t.d. er meginreglan tímaröð hjá Evrópusambandinu eða „fyrstur kemur, fyrstur fær“.“ Svo segir á næstu blaðsíðu: „Að mati sérfræðinga OECD er uppboð á tollkvótum talin skilvirkasta leiðin til að útdeila þessum takmörkuðu gæðum.“ Þá gæti maður hugsað sem svo: Hér er verið að staðfesta það að sú leið sem farin er hér sé best. Þegar ég les síðan skýrsluna og það sem vitnað er í þá er ekki verið að tala um landbúnaðarvörur. Það kemur skýrt fram í skýrslunni að landbúnaðarvörurnar eru teknar frá vegna þess að þær eru svo sérstakar. Ég geri athugasemdir við það og mundi vilja fá meiri umræðu um tollkvótann. Við hljótum öll að vera sammála um að þeir verði að þjóna tilgangi sínum sem er að lækka verð [[Forseti hringir.]]til neytenda og [[Forseti hringir.]]til að auka samkeppni.
Virðulegi forseti. Það er rétt að umræðan um tollkvóta og fyrirkomulag þeirra er dálítið sérkennileg og í gegnum tíðina hefur stjórnsýslan óskað eftir tillögum frá hagsmunaaðilum. Þær hafa ekki borist, en tillögurnar eru svo mótsagnakenndar og hjá ólíkum aðilum. Þess vegna hafa menn farið mismunandi leiðir. Sá sem hér stendur hefur lýst því yfir að hann sé tilbúinn að skoða það hvenær sem er að gera það með skynsamlegri hætti en gert er í dag og athuga hvort hægt sé að tryggja það einhvern veginn að meira jafnræði gildi en raun ber vitni í dag. Sú leið sem farin er og OECD telur skilvirkasta þar sem fjármagnið skiptir máli getur hugsanlega haft þær afleiðingar, eins og við sáum á síðasta ári, að tollkvótarnir hafa farið hækkandi vegna kostnaðar sem þeir sem kaupa þá leggja síðan á vöruna þegar til landsins er komið. Frá mínum bæjardyrum séð er alveg sjálfsagt mál að endurskoða fyrirkomulagið. Því hefur líka verið varpað yfir til hagsmunaaðilanna en þeir hafa ekki komið með skýr svör um hvað þeim finnist skynsamlegast að gera vegna þess að þar er um að ræða mjög ólíka hagsmuni.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um tildrög heildarendurskoðunar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Við fórum nokkur, aðallega atvinnuveganefndin, nokkrir fulltrúar frá þingflokkunum, á fund í ráðuneytinu fyrir nokkru þar sem okkur var kynnt frumvarpið, a.m.k. eins og það stóð þá stundina. Það væri gott fyrir þingheim að vita og landsmenn alla hvar þetta frumvarp er statt. Er það tilbúið? Ef það er ekki tilbúið, hvenær eru líkur á að það klárist? Ef það er tilbúið, hvar strandar það? Er það á leiðinni inn í þingið? Það væri gott að fá skýr svör um þetta.
Virðulegi forseti. Það er engin launung á því að það er búið að vinna að þessu í alllangan tíma. Upphafið má rekja til ársins 2010 þegar fyrrverandi ríkisstjórn setti á laggirnar samráðsvettvang, sáttanefnd. Í stjórnarsáttmálanum er síðan talað um að útfæra þá samningaleið sem menn eru þó sammála um þar. Menn urðu ekki sammála um alla hluti en urðu sammála um meginlínur. Það er talað um þá leið í stjórnarsáttmálanum og samkvæmt henni hef ég unnið alla tíð síðan. Þar er meginmarkmiðið að reyna að ná víðtækri sátt og það er auðvitað sérstakt að horfa til þess að mér finnst hafa tekist býsna vel að halda áfram samtalinu við ólíka hagsmunaaðila innan útgerðarinnar, meðal atvinnurekenda jafnt sem launþega, innan þeirrar stéttar, og náðst ákveðinn skilningur á því að við séum að vinna í rétta átt að lausn þeirra þriggja þátta sem snúa að því að þjóðin sé eigandi auðlindarinnar, að útgerðin fái nægjanlegan fyrirsjáanleika og stöðugleika til lengri tíma og að veiðigjöldin séu hluti af þessari þríliðu. Það er hins vegar engin launung á því að innan stjórnmálaflokkanna eru ólíkir hagsmunir. Það kom berlega í ljós þegar ég kynnti málið fyrir stjórnarandstöðunni og auðvitað samstarfsflokknum. Ein af ástæðunum fyrir því að málið er ekki enn komið hingað inn er að við erum að leita eftir víðtækari sátt um að leysa þessi þrjú vandamál, þessi verkefni sem við höfum staðið frammi fyrir á grundvelli sáttanefndarinnar, í framhaldi af því. Það er áskorun til okkar stjórnmálamanna hvort við séum tilbúin að taka þátt í slíku, að tryggja ákveðinn stöðugleika og fyrirsjáanleika fyrir atvinnugrein til að höggva á þau vandamál sem hafa snúið að nýtingarréttinum og að tryggja einnig fyrirsjáanleikann hvað varðar veiðigjöldin í rekstri fyrirtækjanna og tekjum almennings af auðlind sinni.
Herra forseti. Aftur ítreka ég spurninguna um tímasetningar. Getum við fengið að vita hvað er fyrirséð eða hvort hæstv. ráðherra hefur hugmynd um hvenær hann gæti sagt okkur eitthvað um tímasetningarnar? Það er yfirleitt hægt að gera þó það. Varðandi þessa þrjá þætti, já, fyrirsjáanleiki þarf klárlega að vera til staðar. Ráðherra nefnir að leiðin sem hann er að vinna með sé þá samningaleið. Samningar versus einhvers konar nýtingarréttindi eru eignarréttarvarin og þar af leiðandi mjög sterk vernd fyrir þá og tryggir þennan ákveðna stöðugleika og fyrirsjáanleika sem ráðherra kallar eftir. Þá vil ég spyrja ráðherrann: Þurfa ekki að vera föst tímamörk þar sem samningarnir falla úr gildi? Kvótinn var á sínum tíma gefinn ákveðnum aðilum sem höfðu verið að veiða í þrjú ár og sagt: Það er vegna þess að við settum kvótann, við takmörkuðum það sem mátti veiða, í staðinn fáum við þessi réttindi til að veiða, þessa einokun frá ríkinu, ríkiseinokun, til að veiða. Á það að líða undir lok núna með nýju frumvarpi hæstv. ráðherra? [[Forseti hringir.]]Þá verða einhverjir samningar í einhvern ákveðinn tíma. Þarf ekki að tryggja að þessir samningar falli sjálfkrafa úr gildi?
Virðulegi forseti. Það er rangt hjá hv. fyrirspyrjanda að þeir sem höfðu stundað sjó á Íslandi í gegnum áratugi eða aldir hafi fengið eitthvað gefins. Þegar kvótakerfið var sett á héldu allir þeir sem voru í þeim rekstri honum eðlilega áfram og voru látnir taka á sig nauðsynlega hagræðingu sem þá þurfti að gera. Það var enginn tilbúinn til þess og allur sjávarútvegur rekinn með tapi eins og við þekkjum. Núna erum við sem betur fer á allt annarri blaðsíðu með okkar öflugustu atvinnugrein. [[Gripið fram í.]] En varðandi spurninguna eru útgerðaraðilar ekki eigendur, þeir eru bara hagaðilar, hafa réttinn til að nýta. Það er mjög mikilvægt í frumvarpinu að skýra réttindi eigandans, þjóðarinnar, og þessi ákvæði sem snúa þá að uppsögn samninga og annað eru nauðsynlegur hlutur af frumvarpinu. Þetta er heildarpakki sem snýr að því að leysa þau verkefni sem menn hafa horft til í nokkurn tíma. Ég vona, og er búinn að vona býsna lengi, að það sé möguleiki að taka þetta til gáfulegrar og efnislegrar umræðu í þinginu. [[Forseti hringir.]]En til þess að það náist víðtæk sátt um málið verða allir aðilar að vera tilbúnir að horfa á það sem þeir hafa verið að vinna að um nokkurt skeið og verða að hafa kjark til að þora að ljúka málinu.
Hæstv. forseti. Nýlega kom út rannsókn með heitinu Nægjanleiki lífeyrissparnaðar sem unnin er á vegum Landssambands lífeyrissjóða og Fjármálaeftirlitsins. Hér er mikið alvörumál á ferð enda er um að ræða lögbundinn sparnað launafólks og í rannsókninni kemur fram að um þriðjungur af launafólki nær ekki markmiði um 56% lífeyrishlutfall af meðalævitekjum. Rúmur fjórðungur fólks á aldrinum 35–39 ára nær því ekki. Meira en helmingur fólks í sjóðum á almenna markaðinum nær ekki þessu viðmiði og karlar fá 24% hærri lífeyri en konur. Launafólk greiðir 12–15,5% af tekjum sínum í lífeyrissjóði alla starfsævina og það getur ekki gengið að kerfið uppfylli ekki skilyrði laganna. Þar að auki mun kostnaðurinn af þessum „ónægjanleika“ valda auknum útgjöldum fyrir Tryggingastofnun vegna almannatrygginga í framtíðinni, ólíkt því sem lagt var upp með. Ég vil því spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra þriggja spurninga. Ég vil spyrja hann hvað líði endurskoðun á lífeyriskerfinu sem hefur staðið yfir innan fjármálaráðuneytisins nokkur síðastliðin ár. Ég vil spyrja hann hvort yfirstandandi aðgerðir er ógna séreignarsparnaðarkerfinu, sem einmitt er tekið fram í skýrslunni að skipti máli upp á að auka lífeyri fólks, verði ekki að endurskoða í ljósi þessarar skýrslu. Ég vil spyrja hvort hann telji ásættanlegt að kynbundinn launamunur aukist á lífeyrisaldri.
Herra forseti. Varðandi endurskoðun á lífeyriskerfinu sem staðið hefur yfir í fjármálaráðuneytinu, þá er sú vinna enn í gangi og gengur fyrst og fremst út á það að finna leiðir til að jafna mun milli kerfanna, þannig að réttindaávinnsla í opinbera geiranum verði áþekk því sem gerist á almenna markaðinum. Til þess þarf að taka á nokkrum undirliggjandi vandamálum, í fyrsta lagi hinum ófjármagnaða hluta skuldbindinga ríkisins. Í öðru lagi þurfum við að fara í þá meiri háttar kerfisbreytingu að hætta með jafna lífeyrisréttindaávinnslu og færa okkur yfir í aldurstengda ávinnslu. Það þarf að taka á bakábyrgð ríkisins á opinberu sjóðunum. Þau félög sem ríkið hefur átt í samtali við vilja jafnframt að samhliða svona breytingum verði farið ofan í saumana á því hvernig kjörin almennt eru hjá opinberum starfsmönnum borið saman við almenna markaðinn ef lífeyrisréttindin eiga að verða jöfn. Þessi vinna hefur tekið afar langan tíma. Það sem liggur þó fyrir, óháð niðurstöðu þeirrar vinnu, er að við getum ekki beðið mikið lengur með að grípa til aðgerða vegna ófjármagnaðra skuldbindinga. Við höfum verið að ýta því á undan okkur á haustin undanfarin ár að taka á þeim vanda, og varðandi B-deildina þurfum við að fara að hefja sjóðsöfnun til að forða þessum stóru gjalddögum sem ella bíða okkar eftir um það bil tíu ár. Varðandi séreignarsparnaðinn er mjög ánægjulegt að sjá hve miklu hann hefur skilað. Ég sé fyrir mér að sú leið sem við höfum boðið upp á, að nýta skattalegt hagræði af því að spara og leggja til hliðar - við þurfum að framlengja það [[Forseti hringir.]]til lengri framtíðar til að gera fólki kleift að eignast húsnæði. En hvort það verður [[Forseti hringir.]]á kostnað séreignarsparnaðarkerfisins er ótímabært að segja.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en vil þó skýrari svör. Ég geri mér grein fyrir að þessi vinna hefur staðið lengi og er flókin, en mér finnst það áleitnar spurningar hvort það lífeyriskerfi sem við búum við sé í raun sniðið að þeim vinnumarkaði sem við búum við í dag. Það verður að fara í gagngera endurskoðun á þessu því að launafólk í þessu landi er skuldbundið samkvæmt lögum til að greiða drjúgt hlutfall launa sinna inn í þetta kerfi mánaðarlega, kerfi sem tapaði hundruðum milljarða í hruninu og kerfi sem er nú lokað inni í gjaldeyrishöftum sem takmarka möguleika þess til ávöxtunar og hefur mjög erfið áhrif á efnahagskerfi landsins. Ég vil endurtaka spurningarnar um hvort ekki sé ástæða til að endurskoða fyrirætlanir um séreignarsparnaðinn og hvort ásættanlegt sé að kynbundinn launamunur aukist á lífeyrisaldri.
Herra forseti. Ég trúi því nú varla að hv. þingmaður búist við því að ég telji það ásættanlegt en það er hins vegar afleiðing af kynbundnum launamun á starfsævinni. Hann birtist aftur á lífeyristökualdrinum. Hér er bent á ýmsa ágalla á lífeyrissjóðakerfinu og að það kunni að vera fólgin í því áhætta að vera með þessa sjóðsöfnun, vísað var til þess að miklir fjármunir hefðu tapast. [[Gripið fram í.]]Og að höftin séu til vandræða, það er alveg rétt. Það er hins vegar svo að nýleg úttekt Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á lífeyrissjóðakerfinu á Íslandi sýnir að við erum þó með eitt besta kerfið sem fyrirfinnst og að líkurnar á því að fólk njóti sem hæsts hlutfalls launatekna sinna á starfsævinni eru háar á Íslandi borið saman við önnur lönd. Við þurfum að halda áfram að þróa þetta kerfi, stoppa í götin á því. Við þurfum að losna við höftin til að dreifa betur áhættunni í lífeyrissjóðakerfinu og jafna réttindi milli opinbera kerfisins og þess almenna. Eitt stærsta vandamálið sem ég sé við kerfin í dag er að þegar áföll dynja yfir þarf að skerða réttindi í almenna kerfinu en á sama tíma þurfum við að nota skattfé til að standa undir ábyrgð ríkisins á opinbera kerfinu.
Hæstv. forseti. Við höldum áfram þaðan sem frá var horfið í gær í umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, þ.e. um skilyrði fjárhagsaðstoðar. Það hefur verið nokkuð áhugavert að fylgjast með því hvernig umræðunni um málið hefur undið fram hér í þingsal en umræðan hefur einmitt orðið til þess að draga fram ákveðin ólík grundvallarsjónarmið. Það hefur enginn að því er ég hef best heyrt gert neinn ágreining um það að virkni fólks sé gríðarlega mikilvæg. Það sem ágreiningurinn snýst hins vegar um er það hvernig við höldum fólki eða eftir atvikum komum fólki í virkni. Orðalag á borð við það að fólk þurfi örlitla hvatningu til að koma sér af stað er dæmi um það sem sagt hefur verið í umræðunni og að mínu mati er gríðarlega mikilvægt að við séum ekki með refsikerfi þar sem fólki er refsað fyrir ónóga virkni, með því að taka af því fjárhagsaðstoð ef það uppfyllir ekki ákveðin skilyrði sem því eru sett. Mér hugnast mun betur að koma með jákvæða hvata og ein hugmynd sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kastaði fram í umræðunni var að setja ákveðið lágmark sem allir fengju greitt og svo væri mögulega hægt að byggja ofan á það með einhverjum virknihvötum. Það hugnast mér mun betur því að ég er þeirrar skoðunar að við verðum að tryggja ákveðna lágmarksframfærslu fólks og það er einmitt vegna þeirrar trúar minnar að ef við ætlum að fækka fátæku fólki, og þiggjendur fjárhagsaðstoðar eru svo sannarlega fólk sem býr við mjög bágar fjárhagslegar aðstæður, þurfum við á sterku félagslegu kerfi að halda sem aðstoðar fólk til betra lífs en refsar því ekki til enn meiri fátæktar. Ég hefði því frekar viljað sjá frumvarp til laga um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga þar sem ákveðið gólf væri skilgreint í fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna, þ.e. samræmd lágmarksframfærsla sem væri sett inn sem viðmiðunarfjárhæð. Það er reyndar talað í 1. gr. um viðmiðunarfjárhæð en aldrei nefnt hver sú fjárhæð eigi að vera. Þetta getur verið mjög ólíkt á milli sveitarfélaga þannig að það er eitthvað sem ég hefði gjarnan viljað sjá sem byrjunarpunkt í umræðu um þetta mál en ekki að byrja á því að setja virkniskilyrðingar fyrir fjárhagsaðstoðinni sem ég tel líklegar til að leiða til enn verri fjárhagslegrar sem og félagslegrar stöðu fólks. Á ráðstefnu velferðarvaktarinnar var til dæmis gestur frá Danmörku sem miðlaði af reynslunni í Danmörku þar sem það hefur sýnt sig að þegar fólk er tekið af fjárhagsaðstoð vegna virkniskilyrðinga ýtir það því fólki enn lengra út á jaðar samfélagsins og dæmir það í rauninni úr leik þegar kemur að þátttöku því að fólk í svona félagslega viðkvæmri aðstöðu á það til að líta á þetta sem refsingu en ekki hvatningu. Þar af leiðandi tel ég að hér sé farin kolröng leið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og ég þakka henni sérstaklega fyrir að vitna til reynslunnar frá Danmörku. Ég er hrædd um, miðað við það sem ég hef séð, að almennt sé reynslan sú að þetta sé enn frekari jaðarsetning á fátæku fólki. Frjálshyggja síðustu áratuga hefur leitt til þess að samfélögum er orðið tamara að kalla þá fátækustu til ábyrgðar á meðan þeir ríku verða ríkari. Þetta mál er dæmi um það. Þessi hugmyndafræði hefur verið dulbúin með jákvæðum formerkjum eins og virkni, þátttöku og hvatningu. Og hver vill ekki vera virkur þátttakandi, hver vill ekki líta á hvatningu sem eitthvað jákvætt og hver vill ekki líta á það sem jákvætt að einstaklingar taki ábyrgð á sjálfum sér? Við getum öll verið sammála um það en okkur greinir mjög á um leiðirnar. Varðandi skilyrðingar um virkni þá þurfum við að hafa í huga að hér erum við ekki eingöngu að fjalla um mjög alvarlegar breytingar á fjárhagsstuðningskerfinu. Þetta mun síðan teygja sig yfir í önnur kerfi. Og það er það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um og varðar t.d. stöðu örorkulífeyrisþega: Er ekki hætta á að skilningur á aðstæðum fólks verði minni og minni og kröfurnar verði meiri og meiri á þá sem eru líka í þeirri stöðu að vera ofurseldir kerfinu vegna framfærslu og geta því illa varið rétt sinn?
Herra forseti. Jú, ég held að þetta geti nefnilega einmitt verið raunin, ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Ég held að við þurfum að hafa varann á og hugsa um hvaða áhrif þetta getur haft út í önnur kerfi. Ein af ástæðunum fyrir því að ég hef verið hugsandi yfir þeim breytingum sem verið er að skoða í almannatryggingakerfinu, en talað hefur verið um starfsgetumat fyrir öryrkja, er hvort það kunni að leiða til neikvæðrar skilyrðingar, virkniskilyrðingar einmitt. Það gildir auðvitað það sama með öryrkja að við eigum að stuðla að samfélagi þar sem þeir geta tekið þátt á vinnumarkaði, helst til jafns við aðra. En við megum heldur ekki gera fólk í jaðarsettri stöðu ofurselt öflum vinnumarkaðarins. Reynsla síðustu vikna hefur sýnt það, eins og sannaðist í strætómálinu eða máli Ferðaþjónustu fatlaðra þar sem fólki með skerta starfsgetu var sagt upp og því bauðst einungis endurráðning í fullu starfshlutfalli, en það hafði áður verið í hálfu starfi. Ég trúi því og treysti að til þess að kerfi eins og starfsgetumat eigi að geta virkað í alvörunni fyrir öryrkja þá þarf ansi margt á vinnumarkaðnum að breytast. Viðhorf aðila vinnumarkaðarins til vinnuframlags fatlaðs fólks verður að breytast þannig að fatlað fólk fái í raun vinnu en verði ekki bara skilyrt af einhverju kerfi [[Forseti hringir.]]til að sækja um vinnu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Nú sitjum við báðar í velferðarnefnd og þetta mál mun koma þangað inn og við munum senda það út til umsagnar eins og önnur mál. Þegar við fjöllum um almannatryggingar þá sendum við málin víða, m.a. til Öryrkjabandalagsins og Landssambands eldri borgara. Þegar við fjöllum um atvinnuleysistryggingar þá eru atvinnulausir ekki hópur sem er með samtök en verkalýðshreyfingin er fulltrúi þeirra þar sem þetta eru vinnumarkaðstengd réttindi. Þegar kemur að fólki á fjárhagsaðstoð þá velti ég fyrir mér hverjir séu raunverulega málsvarar þess. Hvert getum við sent mál sem varðar það út til umsagnar? Hverjir eru þess bærir að tala fyrir þeirra hönd, til hvaða samtaka leitum við? Þetta er hópur sem er í mjög veikri stöðu. Þetta er mjög fjölbreyttur hópur og flestir þarna tilheyra honum í skamman tíma, sumir auðvitað oftar en einu sinni, en þetta er samt það fólk sem oft og tíðum er í erfiðastri aðstöðu til þess að verja réttindi sín og stöðu. Mig langar því að spyrja hv. þingmann: Ef Alþingi ætlar ekki að verja réttindi þessa hóps, hverjir væru einna líklegastir til þess að standa vörð um hann og tala fyrir hans hönd?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessar góðu spurningar sem ég á hins vegar dálítið erfitt með að svara, því að þetta er vissulega mjög snúin staða. Hverjum er hægt að senda umsögn um málið? Það eru ekki til svo ég viti hagsmunasamtök fólks sem þiggur fjárhagsaðstoð, því miður, mundi ég vilja segja, því að þetta er svo sannarlega hópur sem þyrfti á því að halda að geta verið í hagsmunabaráttu. En eðli málsins samkvæmt, eins og hv. þingmaður benti á, staldrar fólk oft stutt við á þessum bótum, þó svo að hópurinn sem hefur þar lengri viðkomu virðist því miður vera að stækka. Annað er að hér er um að ræða fólk sem er í mjög jaðarsettri stöðu og sem kannski hefur ekkert verið allt of áfjáð í að koma fram opinberlega og viðurkenna stöðu sína út á við í samfélaginu. Ég held að við í nefndinni þurfum að leggjast mjög ítarlega yfir það hvert við eigum að senda málið út til umsagnar þannig að við fáum að heyra rödd þessa fólks sem frumvarpið kemur til með að ná yfir milliliðalaust. Það eru hins vegar ýmsir milliliðir sem koma að málefnum fólks sem fær félagslega aðstoð frá sveitarfélögum, svo sem velferðarvaktin, þjóðkirkjan, mæðrastyrksnefnd, það eru til ýmsir slíkir aðilar sem þekkja mjög vel til stöðu þess. Hvernig við fáum að heyra rödd þeirra milliliðalaust, ég get ekki svarað því hér og nú, en ég tel mjög mikilvægt að nefndin leggist vel yfir það [[Forseti hringir.]]og skoði hvort við getum á einhvern hátt náð til þeirra beint.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú erum við að ræða breytingar á lögum sem fjalla um grunnöryggisnet í samfélaginu. Andi þeirra laga, gildandi laga frá 1991, gengur út á að einstaklingnum sé skapað öryggi og þau skilyrði sem nauðsynleg eru til þess að hann fái lifað og dafnað eðlilega í samfélagi við aðra. Það er andinn í þeim lögum. Nú er verið að gera breytingar og vissulega undir því yfirskini að samræma þurfi hlutina á milli sveitarfélaga, sem er kannski skiljanlegt, en farið er í þá átt sem ég tel að breyti anda laganna stórkostlega. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún geti tekið undir það með mér og hvort hún þekki til undirbúnings þessa frumvarps og þær greiningar sem hafa farið fram á því hverjir eru líklegastir til að verða fyrir þessum skerðingum. Nú þekkjum við tölur frá Reykjavíkurborg sem sýna að flestir sem fá aðstoð Reykjavíkurborgar eru ungar einstæðar mæður. Ef þær verða fyrir skerðingum fá þær aðeins aðstoð sem dugar náttúrlega engan veginn til þess að framfleyta fjölskyldu á nokkurn hátt. Við höfum nýlega fengið upplýsingar um fjölda fátækra barna á Íslandi og ég spyr hv. þingmann hvort hún telji að þetta auki fátækt og hvort hún [[Forseti hringir.]]þekki til greiningar hvað þetta varðar.
Hæstv. forseti. Fyrst örstutt varðandi anda laganna. Ég er sammála hv. fyrirspyrjanda að þetta breytir anda þeirra. Það að koma með skilyrðingar inn í lög um fjárhagslega aðstoð finnst mér ekki vera í þeim anda að vera þetta lokaöryggisnet sem á að grípa einstaklinginn þegar farið hefur að halla undan fæti í virkni og atvinnuþátttöku og samfélagsþátttöku. Hvað varðar undirbúning vegna frumvarpsins veit ég svo sem ekki meira um hann en það sem hægt er að lesa í fylgigögnum með frumvarpinu. Þar hef ég einmitt tekið eftir því að talsvert er talað um að þetta frumvarp mundi hafa jákvæð fjárhagsleg áhrif á hag sveitarfélaga. Það kann vel að vera og ekki ólíklegt því að það munu mögulega einhverjir hætta að fá fjárhagsaðstoð. Eins er í fylgiskjali frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu sagt að hér sé eingöngu fjallað um áhrif lagasetningarinnar á fjárhag ríkissjóðs. Það sem mér finnst skorta er frekari greining og að kalla eftir upplýsingum frá nágrannalöndum okkar, sem hafa farið í virkniskilyrðingar, á því hvaða samfélagslegu áhrif þetta hefur á þann hóp sem einhverra hluta vegna hefur ekki viljað fara í virkniúrræði. Hvað verður um hann, hver verður staða hans á eftir? Mér finnst skipta alveg rosalega miklu máli í þessu að við getum ekki bara [[Forseti hringir.]]hent fólki út af fjárhagsaðstoð og litið svo á að þar með sé sá hópur úr sögunni.
Virðulegi forseti. Eru þetta ekki einmitt helstu gallarnir við þær breytingar sem verið er að leggja til hér? Við þurfum auðvitað að velta því fyrir okkur hvað verður um það fólk sem fær ekki aðstoð og hvernig við eigum að safna upplýsingum um það. Getum við nýtt okkur reynslu sveitarfélaga sem hafa gert tilraunir í þessu? Ég hef spurt út í þetta í Hafnarfirði og þar eru engar upplýsingar um hvað varð um það fólk sem datt út hjá þeim. Ríkisstjórnin og stjórnarliðar eru nýbúin að samþykkja styttri bótatíma til atvinnuleysisbóta. Því var skellt á með mjög stuttum fyrirvara. Við vitum muninn á atvinnuleysisbótum og síðan framfærslu sveitarfélaganna. Atvinnuleysisbæturnar eru réttindi sem fólk hefur áunnið sér og þar gilda önnur lögmál, en það eru betri bætur eða hærri upphæð sem fólk fær í gegnum atvinnuleysisbætur en fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna. Nú hefur það gerst að til þess að spara í ríkissjóði, spara 1 milljarð, var bótatíminn styttur úr þremur árum í tvö og hálft og gengið þar inn í þríhliða samkomulag, ríkið braut það, á milli atvinnurekenda og verkalýðsfélaga og ríkisins. Til viðbótar er verið að setja inn þetta sem hér er verið að leggja til, leyfi til skerðingar. Síðan á að gefa út reglugerð um einhverjar viðmiðunarfjárhæðir en í sjálfu sér fá sveitarfélögin áfram frjálsar hendur hvað þetta varðar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji þetta ekki svolítið lýsandi fyrir aðgerðir ríkisstjórnarinnar þegar hún horfir á veiðileyfagjöld og auðlegðarskatt annars vegar og síðan [[Forseti hringir.]]hvernig á að ná út peningum af fátækasta fólki landsins.
Hæstv. forseti. Ég held að hér hafi hv. þm. Oddný G. Harðardóttir dálítið hitt naglann á höfuðið með því að draga upp þær andstæður sem hæstv. ríkisstjórn er í rauninni að koma á í samfélaginu, þ.e. annars vegar að létta alls konar skyldum og álögum af þeim efnameiri og þeim sem eru í færum til þess að leggja eitthvað til samfélagsins og hins vegar það að þrengja enn að aðstæðum þeirra sem búa við hvað lökust kjör í samfélagi okkar. Hér er að mínu mati farið alveg kolrangt að við það hvernig á að reka eitt stykki samfélag, því að sjálfsögðu eiga þeir sem hafa getuna að vera þeir sem leggja til og leggja þá til þeirra sem bera minna úr býtum. Síðan væri vonandi í góðum heimi hægt að búa þannig um hnútana að félagslega kerfið virkaði þannig að það gæti ýtt fólki upp, svo að það síðar meir kæmist í þá stöðu að vera í hópi þeirra sem leggja til samfélagsins. Hér er því alveg farin kolröng leið með því að þrengja að þeim hópi sem er hvað verst settur.
Forseti. Ég er mjög ánægð með þá umfjöllun sem þetta mál hefur fengið. Þeim mun dýpra sem ég ræði og velti fyrir mér afleiðingunum, sér í lagi versta ákvæðisins, vil ég leggja til við hæstv. ráðherra að opna á að hægt verði að fella út sektarákvæðið. Það er ekki hægt í siðuðu samfélagi að svelta fólk til hlýðni. Það er ekki hægt. Mér finnst þetta ekki boðlegt. Mér finnst ekki boðlegt að við sem hér segjumst vera í velferðarsamfélagi ætlum að koma til móts við ómannúðlega tilraun til að ná í fé í ríkiskassann með því að minnka rétt fólks til atvinnuleysisbóta, rétt sem fólk hefur áunnið sér, taka hálft ár í burtu af þremur. Skyndilega stóð fólk frammi fyrir því um jólin með tíu daga fyrirvara að það átti ekki rétt til atvinnuleysisbóta. Auðvitað kom þetta sér illa fyrir sveitarfélögin. Ég skil að sveitarfélögin vilji fá eitthvað í staðinn. Þetta er excel-pólitík sem við tökum ekki þátt í hér. Ég trúi því ekki upp á hæstv. ráðherra að henni finnist þetta vera eitthvað sem hún standi og falli með. Ég trúi því ekki. Sem betur fer eru margir þingmenn hér að vakna við þennan vonda draum. Það er ljóst að þetta mál mun þurfa ítarlega meðferð í velferðarnefnd þar sem verður meðal annars farið yfir skýrslu velferðarvaktarinnar sem fjallar um fátækt á Íslandi. Það er þannig í okkar litla samfélagi að kerfið er orðið svo flókið að allt of margir falla í holurnar. Fólk hverfur ekki úr fátækt með því að taka af því réttinn til bóta. Það sekkur bara enn dýpra. Við getum ekki verið þekkt fyrir að gera það í staðinn fyrir að efla úrræði til virkni hjá fólki sem er búið að vera atvinnulaust til langs tíma. Ætlum við að pína fólk til að taka að sér vinnu sem það er ekki í stakk búið til að sinna? Það hafa ekki farið fram nægilegar rannsóknir á velferðarþættinum í þessu máli. Það hafa jú farið fram ágætar rannsóknir á kostnaðarliðnum og hvað sé hægt að spara á þessu. En maður sparar ekki til langs tíma með því að brjóta mannréttindi, maður gerir það ekki. Hver einasta manneskja sem hefur einhvern tímann upplifað það til langs tíma að þurfa að telja hverja einustu krónu um mánaðamót og jafnvel löngu fyrr veit í hjarta sínu að sú tillaga að svelta fólk til hlýðni er ómannúðleg og skammarleg. Ég mun gera allt sem ég get til að hvetja hæstv. ráðherra til að snúa af þessari leið og hvetja þingmenn meiri hlutans, sem eiga sæti í velferðarnefnd, til að skoða þessi mál mjög vandlega og fella út þetta ómannúðlega ákvæði og fara í betri rannsókn á því hvernig hvetja megi fólk og styrkja það til úrræða. Það er þekkt að þeir sem hafa verið lengi atvinnulausir eiga mjög erfitt með að komast inn á vinnumarkað aftur. Það er líka þannig ástand í mörgum sveitarfélögum hérlendis að atvinnuleysi er viðvarandi. Við þurfum að finna einhverjar aðrar lausnir á því. Ég biðla til hæstv. velferðarráðherra að gefa okkur þingmönnum fyrirheit um það, eftir að hafa hlustað hér á ræður þingmanna sem hafa miklar áhyggjur eru af þessu máli, sérstaklega ákvæðinu um að fella niður helming mánaðarlegra greiðslna, að hún styðji að ákvæðið verði tekið út.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum Birgittu Jónsdóttur ræðuna. Sveitarfélögin eru mörg í þessu landi og misvel í stakk búin til að takast á við verkefni sín en flest þeirra veita fyrirmyndarþjónustu á ýmsum sviðum. Með erfiðleikum í efnahagslífinu hefur það sýnt sig að hlutfall fólks á fjárhagsaðstoð hækkar. Svo lækkar það hlutfall aftur þegar aðstæður batna. Núna urðum við fyrir hruni fjármálakerfisins, gjaldmiðilsins og trausts almennt í samfélaginu sem hefur meiri langvarandi áhrif. Ég vil spyrja þingmanninn hvort hún telji viðbrögð ráðherra eðlileg. Hún hefur lesið hér upp lista yfir þau sveitarfélög sem beita skilyrðingum, sem er mjög vafasamt og ekki talin vera traust lagastoð fyrir því. Ráðherra bregst þá við með því að veita þeim þessa lagastoð. Við sáum að málefni ferðaþjónustu fatlaðs fólks eru í ólestri og enginn sem getur sætt sig við þá aðstöðu. Ráðherra er búin að kalla fólk á sinn fund og það er mikið uppistand, sem eðlilegt er. Hefði ekki verið eðlilegra að ráðherra hefði sýnt sömu viðbrögð gagnvart þessum hópi fólks og mætt sveitarfélögunum með einhvers konar leiðum til að fjármagna fjárhagsaðstoðina í staðinn fyrir að heimila þeim skilyrðingar?
Forseti. Ég þakka kærlega fyrir fyrirspurnina frá hv. þingmanni. Auðvitað hefði verið eðlilegra að bregðast við á annan hátt varðandi skilyrðingar fjárhagsaðstoðar. Við skulum ekki gleyma því að sú fjárhagsaðstoð sem fólk fær frá sveitarfélaginu er mjög lág. Það segir sig enginn til sveitar af því að það er svo frábært að lifa undir fátæktarmörkum. Það segir sig enginn til sveitar af því að þegar fólk þarf að fá stuðning frá sveitarfélagi sínu er það niðurlægjandi, það er erfitt, menn þurfa að fara í gegnum mjög strembið ferli. Hver og einn hefur sinn félagsráðgjafa sem fer með honum í gegnum málin og á Íslandi er það þannig að þegar maður kemur til sveitar þarf maður að verða að einhvers konar kerfisfræðingi til að skilja hvaða réttindi manni ber hjá sveitarfélaginu. Það er bara þannig. Í þeim löndum sem við miðum okkur gjarnan við á tyllidögum, á Norðurlöndunum, t.d. í Danmörku, þegar maður kemur til sveitarfélags þar fær maður allar upplýsingar um réttindi sín. Það er himinn og haf á milli framkvæmdarinnar við stuðning hjá þeim sem lenda í þeirri erfiðu aðstöðu að þurfa að segja til sveitar hérlendis og þar. En hvað ætlum við að gera, ætlum við að bæta það? Nei, við ætlum að skerða það frekar. Við getum sannarlega kynnt þeim skerðingarnar og lagt mikið í það. Að sjálfsögðu ætti það að vera þannig að við veitum orku og tíma í að finna úrræði sem aðstoðar fólk til að komast út úr erfiðum aðstæðum. Við vitum nákvæmlega hvaða hópar það eru helst sem fá ekki vinnu. Horfumst í augu við það. Við getum ekki útrýmt vandamálinu. Við getum lagað það og stutt þá sem [[Forseti hringir.]]við eigum að standa vörð um hagsmuni hjá, en ekki gera þeim lífið erfiðara.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, við erum nefnilega sammála um að það að leita til sveitarfélagsins til að fá fjárhagsaðstoð til að eiga fyrir nauðþurftum er aðstaða sem engan langar að vera í. Í þessari skilyrðingaorðræðu er einhvers konar móralskt yfirlæti, að það fólk standi sig einhvern ekki og það þurfi að hjálpa því til að standa sig og líklegasta leiðin sé að niðurlægja það enn frekar. Svona á meðan þeir ríku er að verða ríkari, er það þá skoðun þingmannsins að þeir sem minnst eiga og hafa séu að verða latari, óábyrgari og hysknari og því sé nauðsynlegt að breyta lögum á þennan hátt?
Forseti. Nei, ætli það sé ekki frekar svo að þeir sem hafa hvað mest séu að verða latari, hysknari og við þyrftum kannski að setja fókusinn á af hverju bilið á milli þeirra sem hafa minnst og þeirra sem hafa mest er alltaf að aukast. Ég hef sérstakar áhyggjur af nokkrum tilteknum hópum sem munu finna fyrir þessari lagabreytingu. Það eru hópar eins og til dæmis einstæðir foreldri og börnin þeirra. Það er eldra fólk, fólk sem er með sína kennitölu, það er miklu erfiðara fyrir þá aðila að fá vinnu. Það er ekki af því að fólk reynir ekki, það reynir og reynir og því er ekki einu sinni svarað þegar það hefur verið í atvinnuleit. Það sem ég óttast, ef ég má tala fullkomlega heiðarlega hér, er að fólk muni flytjast frá þessu úrræði. Í úrræðinu eru einmitt svo mörg verkfæri til að hjálpar fólki í virkni. Þegar maður er á félagsbótum hjá sveitarfélagi þarf maður að vera áfram í atvinnuleit í gegnum Vinnumálastofnun. Maður er þannig áfram í einhverju neti. Ég óttast að margir muni flytjast yfir á örorku af því að þeir verða þunglyndir og fá aðra króníska sjúkdóma af því að það er engin von þegar fólk er þvingað inn í úrræði sem er þeim ofviða, eins og til að taka vinnu, t.d. vaktavinnu, sem fólk hefur hvorki líkamlega né andlega getu til að vera í. Hafa verið gerðar rannsóknir á því til dæmis hversu lengi fólk er í þessum þvinguðu atvinnuúrræðum? Mér hugnast ekki þessi leið og [[Forseti hringir.]]ég vona að við berum gæfu til að hætta við þetta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég deili með henni þeim áhyggjum af því hvað verður um þessa einstaklinga. Það gildir eiginlega einu hversu fáir þeir eru en þetta eru manneskjur sem fara á fætur á morgnana og þurfa að halla sér einhvers staðar eftir daginn og þurfa að borða og komast í gegnum dagana, einn dag í einu, en þurfa að komast í gegnum dagana. Það er meira að segja til málsháttur á íslensku, sem mér er sagt að sé ekki til í öðrum tungumálum, sem er „einhvers staðar verða vondir að vera“ vegna þess að við höfum haft þá hugsun á Íslandi óháð því hver saga fólks er, hver bakgrunnur þess er, hver afstaða þess er til úrræða, eins og það er kallað í félagsþjónustuorðaforðanum í dag, án þess að það vilji jafnvel úrræði, að það þurfi samt að eiga rétt á því að vera til. Það sem veldur mér áhyggjum við þetta mál er hvað nálgunin er kuldaleg. Hún er eiginlega búin að strika algjörlega út þennan mannlega þátt. Ég vil því spyrja hv. þingmann, af því að ég hef verið að skoða pappírana sem eru að koma hérna frá velferðarvaktinni, sem eru góðir: Hvernig getur farið saman að leggja fram stefnu þar sem talað er um mikilvægi þess að útrýma fátækt og á sama tíma leggja til að þessi hópur, þessi fátæki hópur, sé beittur þvingunum og hótunum til að haga sér með einhverjum þeim hætti sem er stjórnvöldum þóknanlegur?
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina og jafnframt mjög góða ræðu í þessu máli. Auðvitað fer þetta ekki saman, þetta er svolítið eins og geðklofa stefna einhvern veginn. Mér finnst það einkennandi fyrir mörg stefnumál í þessum málaflokki. Maður verður til dæmis að horfa á þessi mál í gríðarlega erfiðu ástandi á húsnæðismarkaði þar sem virðist skorta allan pólitískan vilja til að bregðast við aðstæðunum og kringumstæðunum sem eru núna. Það er neyðarástand og eins og kom fram í andsvari frá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur er það þannig að þegar samfélag lendir í fullkomnu hruni eins og við lentum í skapast auðvitað gríðarlega mikið atvinnuleysi og vissulega er atvinnuleysi staðbundið og ólíkt eftir svæðum. Svo minnkar það og kannski verða einhverjir eftir sem fá ekki atvinnu og einhver ástæða er fyrir því. Oft hefur það í raun og veru ekki með neitt annað að gera en á hvaða aldri fólk er eða fólk getur ekki tekið hvaða vinnu sem er af því að það er til dæmis með börn. Ég veit að til eru önnur úrræði sem eru miklu meiri hvataúrræði til virkni og virknin er oft ekki bara bundin, maður verður oft að ná fólki í virkni sem snýr ekki endilega að atvinnu heldur getur það verið starfsþjálfun eða aukin menntun. Það eru ýmis slík úrræði í boði hjá Vinnumálastofnun þannig að mér finnst þessi leið ekki boðleg. Ég vil ekki búa í samfélagi sem skapar [[Forseti hringir.]]svona lög.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er sannarlega umhugsunarefni að þegar við komum hér og erum í bataferli, ef svo má segja, eftir stærsta efnahagshrun sögunnar á Íslandi og þótt víðar væri leitað, og menn koma hér þá eru fleiri í salnum þegar fjármálaráðherra kemur í ræðustól og forsætisráðherra og tala um bata í hagkerfinu og tala um að núna séu hagtölur á réttri leið og það sé allt saman vegna þess hversu góð og gagnleg þessi ríkisstjórn sé og hversu skynsamlegar aðgerðir séu á hennar borði. Á sama tíma og það er gert er verið að herða að þessum hópi. Maður mundi kannski hugsa með sér: Bíddu, já, nú erum við með meira á milli handanna, nú er hið opinbera með meira á milli handanna og nú skulum við sýna þá rausn að vera enn þá betri, rausnarlegri og sanngjarnari við þá sem eiga erfiðast í samfélaginu. En hvað er þá gert? Þá er atvinnuleysisbótatíminn styttur og fólki hent út á guð og gaddinn með einu pennastriki og lagt til að skilyrða bætur frá félagsþjónustu sveitarfélaga, á þessum tíma. Við erum ekki á þeim tíma að hér sé verið að rýna hvern dálk vegna þess að samfélagið hrundi. Við erum á þeim tíma að menn segja: Við þurfum ekki að innheimta auðlegðarskatt, við þurfum ekki allt sem útgerðin getur borgað o.s.frv. Þetta er svo berskjaldað hvernig verið er að flytja byrðarnar yfir á þetta fólk, yfir á atvinnulaust fólk, yfir á veikt fólk og yfir á fólk sem er hjá félagsþjónustu sveitarfélaganna. Af hverju? Það er verið að flytja byrðarnar af þeim sem hafa mest. Ef einhvers staðar er til þingmál sem afhjúpar vel [[Forseti hringir.]]stefnu þessarar ríkisstjórnar held ég að það sé þetta.
Forseti. Já, það er hárrétt sem kemur fram í andsvari hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur og mjög mikið áhyggjuefni. Auðvitað sýnir þetta ákveðið stefnuleysi hjá ríkisstjórninni því að það var alveg ljóst fyrir kosningar að þetta var ekki sá veruleiki sem átti að bjóða viðkvæmustu hópunum upp á hjá kjósendum Framsóknarflokksins. Mér finnst svo ég segi það bara enn og aftur, ég held að mjög mikilvægt sé að hv. velferðarnefnd fari mjög ítarlega yfir sambærileg dæmi í öðrum löndum, það verði athugað hvort ekki sé hægt að búa til samfellu í sögu hverrar manneskju sem þarf á stuðningi að halda. Ég held að okkur yrði mikill sómi að því, af því að ég heyri svo mikið í fólki, eins og ég veit að margir þingmenn gera, og er í samskiptum við svo marga aðila sem þekkja af eigin raun erfiðleika er lúta að því að þeir eru aldraðir, öryrkjar, atvinnulausir, hafa misst allt sitt o.s.frv. Kjör þeirra versnuðu margfalt í hruninu af því að hlutfallslega þurfa kjörin að versna svo lítið til að þau verði margfalt verri. Okkur væri svo mikill sómi að því að við mundum aðeins gefa þeim hóp andrými í staðinn fyrir að ná kverkataki á honum.
Virðulegur forseti. Við ræðum enn frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Ég held að nú, þegar sér fyrir endann á umræðunni, sé ágætt að víkja svolítið að því hvert markmiðið er í grunninn með löggjöf um félagsþjónustu. Kannski getum við jafnvel freistað þess að leita að einhvers konar samfélagslegum yfirmarkmiðum sem eru hvergi orðuð en eru rauður þráður í gegnum það að við yfir höfuð þurfum að setja á blað frumvörp og löggjöf í málaflokki sem þessum. Ég mundi vilja geta haldið því fram að það væri sameiginlegt yfirmarkmið okkar allra sem hér stýrum og höfum með löggjöf og framkvæmdarvald að gera að segja sem svo að yfirmarkmiðið okkar sé betra samfélag, gott samfélag, það sé það sem við viljum sjá að gerist með þessari löggjöf og annarri, þ.e. að samfélagið verði betra, að við gætum að því sem er gott í samfélaginu og færum til betri vegar það sem ekki er jafn gott. Ég sé ekki fyrir mér að nokkur maður mundi andmæla því. Í markmiðsgreininni í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, 40/1990, sem verið er að breyta með frumvarpi félagsmálaráðherra, segir - og þetta er líka mikilvægt vegna þess að við höfum verið að ræða hér hvert sé hið raunverulega markmið með frumvarpinu sem er kuldalegt frumvarp, eins og ég orðaði það áðan í andsvari við hv. þm. Birgittu Jónsdóttur. Í 1. gr. laganna sjálfra segir, með leyfi forseta: „Markmið félagsþjónustu á vegum sveitarfélaga er að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar. Skal það gert með því a. að bæta lífskjör þeirra sem standa höllum fæti, b. að tryggja þroskavænleg uppeldisskilyrði barna og ungmenna, c. að veita aðstoð til þess að íbúar geti búið sem lengst í heimahúsum, stundað atvinnu og lifað sem eðlilegustu lífi, d. að grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir félagsleg vandamál.“ Það er engu líkara en að hæstv. ráðherra hafi misst sjónar á markmiðsákvæði laganna sjálfra við að leggja frumvarpið fram. Ég brýndi hæstv. ráðherra í gær í samskiptum við hana í ræðustól Alþingis í því að gleyma ekki þeirri mikilvægu vakt sem hún ber ábyrgð á í Stjórnarráði Íslands. Það er vaktin fyrir fátækt fólk, það er vaktin fyrir þessi markmið, þessi grundvallarmarkmið sem eru að huga að þeim sem standa höllustum fæti í samfélaginu. Auðvitað eiga allir að gera það. En vakt félagsmálaráðherra er fortakslaus, hún er fortakslaus. Það er hlutverk hennar í Stjórnarráðinu að hafa félagslegu og samfélagslegu gleraugun á nefinu við allar spurningar sem spurt er. Við tölum stundum um að hafa kynjagleraugu, við tölum stundum um að gæta að hagsmunum komandi kynslóða í öllum okkar ákvörðunum og öll þurfum við að reyna að missa ekki sjónar á öllum þeim þáttum þegar verið er að taka ákvarðanir. En verkefni félagsmálaráðherra er númer eitt, tvö og þrjú að minna okkur öll hin á þegar og ef við missum sjónar á því að gott samfélag er þá og því aðeins gott að allir geti notið sín, allir. Þess vegna vildi ég hér, virðulegi forseti, í þessari stuttu síðari ræðu minni við 1. umr. málsins bara vekja athygli á því að það er gríðarlega mikilvægt að missa ekki sjónar á samfélagslegum meginmarkmiðum okkar sem hér erum sem þurfum alltaf að hugsa um debet og kredit og að allt stemmi, en fyrst og fremst erum við að skapa samfélag þar sem allir geta lifað með reisn.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ég þakka fyrir þær samræður sem við höfum átt um þetta mál í þingsal. Ég mun fylgjast mjög náið með málinu og gera það sem ég get til þess að það nái ekki fram að ganga og ég treysti því að hv. þingmaður muni gera hið sama sem og þeir þingmenn sem látið hafa hvað mest að sér kveða í málinu. Þetta er einmitt mál þar sem fólk sem skrifar lögin virðist ekki skilja hversu afdrifaríkar afleiðingar einn bókstafur getur haft fyrir líf hvers og eins sem lögin ná yfir. Hér er um að ræða frekar sértækan hóp fólks. Hvað getum við gert til þess að hjálpa þeim einstaklingum sem mest þurfa á því að halda? Hvort er vænlegra til árangurs, ef ég sem móðir spyr aðra móður, að hóta barninu sínu eða hvetja það? Hvort skilar betri árangri?
Virðulegur forseti. Það er dálítið gaman að fá tækifæri til þess að skiptast hér á hollráðum og reynslu í uppeldismálum. En ég held að það þurfi ekki mig til, við erum hér með „pedagóga“ víðar í þingsalnum og það vill nú svo skemmtilega til að það eru þó nokkrir kennaramenntaðir sem taka þátt í þessari umræðu. Það er kannski ekki tilviljun að straumar og stefnur í uppeldis- og kennslufræðum og öllum þeim fræðum sem lúta að samskiptum við fólk eru nú að hverfa frá refsistefnu til þess að hvetja fólk til dáða, að horfa til þess sem fólk getur en ekki til þess sem það getur ekki, að horfa til þess hvar styrkleikar fólks liggja en ekki hvar veikleikar þess liggja, að horfa til þess að allir geta eitthvað en enginn getur allt. Það er leiðarljós sem gildir í þessu eins og öllu öðru, að það er verkefni sveitarfélags að hjálpa þeim eða þeirri sem komin er þar í lífinu að vera á bótum hjá félagsþjónustu sveitarfélags, að styrkja sjálfsmyndina og lifa með reisn. Gerir maður það með því að draga úr líkum á því að viðkomandi fari saddur að sofa? Gerir maður það með því að draga úr líkum á því að viðkomandi eigi föt til skiptanna? Gerir maður það með því að draga úr líkum á því að viðkomandi geti farið í klippingu og geti mætt á fundinn hjá úrræðafulltrúanum sínum þannig að honum líði eins og manni sem hittir mann en ekki eins og þiggjanda sem hittir veitanda?
Forseti. Hvati og jákvæðar leiðbeiningar og jákvæðar leiðir, leiðir sem byggja mann upp í staðinn fyrir að brjóta mann niður eru vænlegastar til árangurs alls staðar, við vitum það. Einu sinni var talið að það væri gott að ala börn upp með því að rassskella þau. Við erum sem betur fer alveg horfin frá þeirri stefnu sem siðað samfélag. Þetta er svolítið þannig. Þegar ég heyrði af þessu máli átti ég bara ekki til orð, að einhver skyldi láta sér detta í hug að þetta væri leiðin til þess að virkja fólk. Jú, jú, það getur vel verið að einhverjir verði virkari, en til langs tíma litið held ég að sú virkni sem skapast af því að maður getur ekki gert annað muni enda með ósköpum. Ef maður tekur að sér eitthvað sem maður getur ekki valdið mun það enda með ósköpum. Hugmyndafræðin er þess eðlis að ég sem borgari í þessu landi vil ekki búa í samfélagi sem stefnir í þá átt, ég vil það ekki. Ég vil ekki sem þingmaður í þessu samfélagi taka þátt í því að hleypa svona máli í gegnum Alþingi. Ég lofa því, og ég er sannfærð um að hv. þingmaður er sammála mér um það, að ég skal gera hvað sem ég get og beita öllum þeim tækjum sem eru hér í boði til þess að stöðva þessa vegferð, því að hverju megum við eiga von á ef við samþykkjum þetta?
Virðulegi forseti. Mér koma í hug upplýsingar sem ég fékk fyrir nokkrum árum um þá nálgun sem var notuð í einhverjum sveitarfélögum í Finnlandi sem snerist um að nota sköpun og menningu sem félagslegt úrræði, þ.e. að opna í staðinn fyrir hina hefðbundnu nálgun leið tjáningar og sköpunar sem skref í átt að raunverulegu sjálfstrausti og virkni. Mér finnst það til fyrirmyndar. Ég hef oft hugsað um þetta síðan. Það þarf að tvinna og tengja betur saman menningu, virkni og félagsleg úrræði. Eitt af því sem er kannski allra mikilvægast í þessu er að tryggja samfélag án aðgreiningar þannig að það séu ekki úrræði fyrir „þetta fólk“ heldur snúist það um raunverulega þátttöku í samfélaginu öllu eins og samfélagið allt vill vera, þ.e. að við séum ekki með námskeið, úrræði, virkniúrræði o.fl. fyrir þetta fólk þannig að það geti síðan að uppfylltum þeim skilyrðum sem við hin setjum tekið þátt í okkar samfélagi. Þessi aðskilnaðarstefna er líka stefna sem er til þess fallin á löngum tíma að drepa niður frumkvæði. Þetta er flókið mál. En það er nákvæmlega sama hugmyndafræðin þarna eins og hugmyndafræðin sem ég og hv. þingmaður deilum að því er varðar innflytjendur, að því er varðar fólk með fötlun og [[Forseti hringir.]]alla þá sem eru oftar en ekki jaðarsettir í samfélaginu. Það er áskorunin í raun.
Herra forseti. Þetta mál hefur lúrað við sjóndeildarhringinn um allnokkurt skeið og ég hef kviðið því mjög enda boðar það hægri stefnu helvítis. Ég held reyndar að margir sem aðhyllast þessa hugmyndafræði geri sér ekki grein fyrir því hvaða grundvallarbreytingar þetta hefur í för með sér. Ég held að það sé ekki af því að fólk sé vont. Ég hef áður sagt í þessum ræðustól að það sé auðvelt að tala fyrir því að fólk sýni ábyrgð, að fólk sé viljugt til þess að leysa úr vanda sínum og slíkt. Ég held að þetta mál sé á engan hátt fallið til þess heldur þvert á móti. Það var mikið atvinnuleysi á Íslandi í upphafi 10. áratugarins. Þá voru félagshyggjuöflin komin til valda í Reykjavík. Þau unnu í samræmi við hin nýju lög um félagsþjónustu frá 1991 og sýndu mikinn metnað. Þeir sem lentu á fjárhagsaðstoð og voru í vandræðum með að komast inn á vinnumarkað, höfðu dottið út úr skóla af ýmsum ástæðum og gátu ekki séð sér farborða, fengu mjög mikla þjónustu. Það var ekki eins og fólk væri látið afskiptalaust. Því var boðin þjónusta. Það var má segja djöflast í því. Það var allt gert til þess að fá fólk til að efla sjálfsmynd sína og finna hjá sér kjarkinn til að taka framfaraskref í lífinu. Aldrei hefði komið til greina að beita hótunum af þessu tagi. Ég vil spyrja hv. þingmann af hverju hún telji þessa stefnu fram komna. Hvað er það í okkar samfélagi sem kallar á nákvæmlega þessa stefnu? Hvar er meinið sem við þurfum að vinna bug á?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Meinið heitir markaðshyggja, peningahyggja, hægri stefna og stundum nýfrjálshyggja. Það snýst um að samfélagið snúist í raun ekki um fólk heldur um rekstur. Það er mjög skylt því sem kom fram hér í áherslum hæstv. heilbrigðisráðherra varðandi rekstrarform í heilbrigðiskerfinu, það er mjög skylt þeirri umræðu. Það er mjög skylt fjöldamörgum áhersluatriðum sem öll snúast um að hverfa frá því að samfélagið snúist um samstöðu og að þeir sem eigi meira greiði meira í almenna og sameiginlega sjóði og að þeir njóti sem mest þurfa á að halda. Samfélag er nefnilega félag, það er ekki rekstrareining. Það er til ráða að brýna félagsleg sjónarmið og stilla saman strengi meðal félagslegra afla í samfélaginu, verkalýðshreyfingar, hagsmunasamtaka og grasrótarhreyfinga þeirra sem hafa þessi markmið að leiðarljósi og þeirra stjórnmálahreyfinga sem þykir skipta máli að halda því til haga að samfélag sé dýrmætt og að það taki tíma að snúa skemmdarverkum á samfélagi til baka. Þetta var stutta svarið, virðulegur forseti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Markaðsvæðing. Nú er markaðurinn ágætur í að leysa ýmislegt en það er mjög hættulegt þegar blind trú á markaðslausnir veldur alvarlegum velferðarvanda og dregur úr réttindum og kjörum fólks. Ég vil taka dæmi. Nýlega voru ræstingakonur reknar úr Stjórnarráði Íslands. Ræstingarnar voru boðnar út og kjörin fyrir launafólk eru lakari. Nýlegar var ferðaþjónusta fyrir fatlað fólk boðin út. Tvær fatlaðar konur sem unnu við þjónustuna misstu vinnuna. Þarna eru láglaunastéttir í nokkuð viðkvæmri stöðu í þeirri aðstöðu að stjórnvöld taka ákvarðanir sem beinlínis svipta fólk atvinnuöryggi. Það eru konur úr þessum hópi sem munu fyrst og fremst líða fyrir þessa löggjöf. Ég hvet til þess að í stað þess að við mætum þeim sem þurfa á aðstoð samfélagsins að halda af myndugleik og köllum svo til ábyrgðar þá sem stjórna vinnumarkaðnum svo að vinnumarkaðurinn haldi ekki áfram að verða óöruggari og óöruggari. Við tryggjum heldur réttindi og öryggi launafólks í stað þess að láta vatna undan störfunum og skilyrða svo fólk til virkniúrræða.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir hvert orð hv. þingmanns. Mig langar raunar að bæta því við að ég vil trúa því í lengstu lög að það sé sú taug í framsóknarmönnum hér, ég segi ekki upp til hópa, en meðal margra þeirra sem skipa 19 manna þingsveit þess flokks sem sjá að þetta gengur ekki. Það gengur ekki að tala fyrir félagshyggju og jöfnuði og samfélagslegum lausnum, að flagga skýrslu og niðurstöðu velferðarvaktarinnar sem snýst um það að berjast gegn fátækt, hvar sem hún birtist, í einu orðinu og koma svo fram með þetta frumvarp í hinu orðinu. Það gengur ekki saman. Ef menn ætla hins vegar að stíga þetta skref til fulls vil ég skora á ríkisstjórnarflokkana að stíga þá skrefið til fulls og breyta markmiðsgrein laga nr. 40/1991, um félagsþjónustu sveitarfélaga, þar sem segir að markmið félagsþjónustunnar sé „að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi og stuðla að velferð íbúa á grundvelli samhjálpar“. Sú breyting sem hér er lögð til er ekki í samræmi við markmið laganna. Það þurfa menn að horfast í augu við. Þeir þurfa að stíga skrefið til fulls og þeir þurfa að skilyrða markmiðsgrein laganna um félagsþjónustu.
Virðulegur forseti. Ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar hefur verið kölluð ríkisstjórn ríka fólksins. Ríkisstjórn sem skipuð er af Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki hefur verið kölluð ríkisstjórn ríka flokksins. Ýmsum stjórnarliðum hefur þótt vont að hlusta á þessa nafngift, sérstaklega þeim framsóknarmönnum sem enn aðhyllast hugsjón um samvinnu og velferð. En þegar horft er á aðgerðir ríkisstjórnarinnar er ómögulegt annað en að samþykkja að nafngiftin sé sanngjörn. Hvað hefur ríkisstjórnin gert? Hún lækkaði veiðigjöldin, hún lækkaði auðlegðarskattinn, og skuldaleiðréttingin fer að stórum hluta til fólks sem þarf ekki á henni að halda. Við erum að tala um útgerðina, sem hefur sjaldan eða aldrei búið við eins góð rekstrarskilyrði, og við erum að tala um ríkasta fólkið í landinu og síðan skuldaleiðréttingu sem fer að stórum hluta til fólks sem stendur vel undir skuldbindingum sínum. En leigjendur er þar skildir eftir, sem þó hafa greitt leigu samkvæmt verðtryggðum samningum, og þar er oftar en ekki okkar fátækasta fólk. Þegar spurt er um skuldaleiðréttinguna, af hverju í ósköpunum ekki sé horft fyrst og fremst á þá sem keyptu á verstum tíma og þar sem verðið á íbúðum var hæst og vextir hæstir, af hverju aðstoðinni sé ekki beint þangað, er svarið hjá stjórnarliðum: Það er vegna þess að það var gert svo mikið fyrir þá sem voru með lítið handa á milli á síðasta kjörtímabili, nú er komið að hinum, nú er komið að ríka fólkinu. Þess vegna renna peningar, styrkir og afslættir til þess hluta samfélagsins. Á sama tíma er skattur hækkaður á nauðsynjar. Virðisaukaskattur á matvæli var hækkaður. Að vísu var óhollusta lækkuð vegna þess að vörugjöldin á sykraðar matvörur voru tekin af, en nauðsynjar hækkaðar. Skerðing á atvinnuleysisbótatímabilinu um sex mánuði fór fram núna um áramótin og jöfnun örorkubyrði á að taka af í áföngum. Svo var framhaldsskólunum lokað, fjöldatakamarkanir í framhaldsskólum þar sem nemendur sem eru orðnir 25 ára eiga ekki að fá að fara í bóknám. Þetta er allt í sparnaðarskyni, þetta er allt gert í sparnaðarskyni. Þeir sem græddu á falli krónunnar eins og útgerðir og útflutningsgreinar, fá bætur og afslætti en það á að hala inn hagræðingu, fá peninga í ríkissjóð með því að stytta bótatíma til langtímaatvinnulausra. Og núna, virðulegur forseti, á að gera enn betur og setja í lög ákvæði um skerðingar á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Þegar atvinnuleysisbótatímabilið var stytt, og ríkissjóður græddi milljarð á þeirri aðgerð, var um leið ljóst að hluti af vandanum færi yfir til sveitarfélaganna, þeim mundi fjölga sem færu þá á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. En það er ekki fyrr búið að stytta bótatímann en fram kemur frumvarp um að heimila skerðingar hjá sveitarfélögunum og það sjálfsagt til þess að koma til móts við þær byrðar sem ríkið var að setja yfir á sveitarfélögin með því að skerða bótatímabilið til atvinnuleysisbóta. Virðulegur forseti. Þetta eru alvarleg tíðindi og það er mjög mikilvægt að horfa á þetta í þessu samhengi. Ríkisstjórn ríka fólksins gengur alla leið, hún gengur alla leið. Það eru milljarðar sem fara til ríkasta fólksins í samfélaginu og á móti er þrengt að þeim fátækustu. Þetta er ekki aðeins hægri stefna sem gengur allt of langt heldur leyfi ég mér að segja að í því felist mannvonska og skilningsleysi á því hvað það er að vera fátækur og þurfa að leita á náðir samfélagsins eftir framfærslu. Nýlega hefur komið út skýrsla hagfræðinga OECD þar sem fjallað er um jöfnuð og ávinning þess ef jöfnuður er aukinn í samfélögum. Æ fleiri hagfræðingar stíga fram og segja að það sem löndin eigi að gera sé að vinna að auknum jöfnuði og þá um leið komi inn alls konar ávinningar. Fólki líður betur, það verður heilbrigðara, það verður sáttara í samfélaginu og mikill ávinningur fylgir. Það varð hér mikil misskipting og ójöfnuður hafði vaxið mikið á árunum fyrir hrun. Þegar allt hrundi jókst jöfnuður. Það sem er að gerast núna er að ójöfnuður og misskiptingin eru að aukast, og með aðgerðum ríkisstjórnarinnar mun það gerast hratt og örugglega. Þetta er gert á Íslandi þar sem við erum nýbúin að krafsa okkur upp úr fordómalausum aðstæðum og ættum frekar að vera að byggja upp í anda jöfnuðar, en þá er aftur farið í sama farið og nú á að taka á því. Í þeim anda er það frumvarp sem við ræðum hér. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir fór ágætlega yfir það í ræðu sinni hvað þetta þýðir í fjárhæðum og ég vil rifja þann hluta ræðu hennar upp. Hún benti á að í Reykjanesbæ er fjárhagsaðstoðin upp á 129.766 kr. Það er fjárhagsaðstoðin sem er í boði. Með þessu frumvarpi er heimilað að helminga þá fjárhæð við tvo mánuði í senn og sérstaka aðstoð má afnema eða helminga í sex mánuði. Það er verið að tala um að fólk sem þarf á aðstoð við framfærslu að halda hjá sveitarfélögunum, það er leyfilegt að helminga tæplega 130 þús. kr. sem þýðir þá 65 þús. kr. á mánuði. Hvað er verið að gera hér, virðulegur forseti? Hverjir eru það sem eru á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga? Við þekkjum tölur úr Reykjavík þar sem stærsti hlutinn er einstæðar mæður. Við höfum talað hér, bæði stjórnarandstæðingar og stjórnarliðar, um alvarleika þess hversu mörg börn búa við fátækt á Íslandi. Og við erum að bæta í og gera enn betur á því sviði. Þetta er til skammar. Í Vestmannaeyjum er fjárhagsaðstoðin upp á 145.473 kr. á mánuði en í Reykjavík 174.952 kr., sem er besta aðstoðin sem hægt er að fá á vegum sveitarfélaganna. Auðvitað á að fara þá leið að hvetja fólk áfram en ekki að hóta því með enn meiri fátækt og enn meiri vandræðum. Virðulegur forseti, við skulum ekki gleyma því að við erum að tala um grunnöryggisnetið, við erum að tala um aðstoð við fólk sem getur ekki leitað annað. Eins og fram hefur komið fyrr í umræðunni eru lögin um félagslega aðstoð frá árinu 1991 hugsuð til þess að skapa öryggi og nauðsynleg skilyrði til þess að einstaklingur fái lifað og dafnað eðlilega í samfélagi við aðra. Það er andi laganna. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir las upp nokkrar markmiðsgreinar laganna áðan og það sem boðað er í þessu frumvarpi er í algjörri andstöðu við það. Við erum því að tala um að verið er að gera breytingar á lögum um fjárhagsaðstoð frá 1991 sem samræmast ekki anda þeirra laga. Hv. velferðarnefnd verður að skoða þau mál í því ljósi. Virðulegi forseti. Ég get auðvitað tekið undir að mikilvægt sé að stuðla að meira samræmi á milli sveitarfélaga hvað fjárhagsaðstoð varðar og sjálfsagt að fara í þær breytingar. En að heimila skerðingar og festa í lög en setja ekki upp nein viðmið í lögunum heldur heimila ráðherra að setja í reglugerð eitthvert viðmið sem sveitarfélögin mega, ef þeim sýnist svo, fara eftir, hvað er það? Hugsunin í því hlýtur að vera þá sú að fyrst ríkið var að skerða tímabil sem fólki er mögulegt að vera á atvinnuleysisbótum og hluti af þeim kostnaði lendir á sveitarfélagi þurfi að gera eitthvað fyrir sveitarfélögin. Það er ekki verið að hugsa í anda laganna sem nú er verið að breyta. Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir því að hv. velferðarnefnd fari vel yfir þessi mál. Ég skil vel að sveitarfélög, þar sem fjárhagsaðstoðin hefur margfaldast, líti til slíkra laga og hugsi með sér að slík breyting muni það gera þeim auðveldara að reka sveitarfélögin, en sú hugsun má ekki verða ofan á. Frekar á að setja meira og styrkja sveitarfélögin til þess að taka á málunum, setja upp virkniúrræði og hvatningarleiðir fyrir fólk sem er í þessari erfiðu stöðu. Það er enginn í þeirri stöðu að gamni sínu. Sjálf hef ég rekið sveitarfélag og hef horft upp á fólk stíga þau þungu skref að biðja um aðstoð. Þetta frumvarp má ekki samþykkja eins og það er, því að það ber með sér mannvonsku.
Herra forseti. Það eru kannski ekki alltaf stóru málin, eða það sem mönnum finnast stór mál, sem segja mest eða eru táknrænust fyrir það hvert menn eru að halda. Ég var að hugsa um það hér undir umræðum áðan, þegar talað var um skúringakonurnar sem sagt var upp í Stjórnarráðinu, fjármálaráðuneytinu og fleiri ráðuneytum hér fyrir jólin, að ég sá í fréttunum í morgun að nú er verið að endurráða skúringakonurnar í gríska fjármálaráðuneytinu. Það er svolítið önnur stefna hjá ríkisstjórn Íslands og ríkisstjórn Grikklands í dag. Ætli við getum ekki sagt að öðrum megin sé ríkisstjórn ríka fólksins og hinum megin almennings eða fólksins. Reyndar held ég að þetta sé ekki nógu góð nafngift, þetta er ekki ríkisstjórn ríka fólksins í almennum skilningi þess orðs, menn geta jú verið ríkir af ýmsu fleiru en peningum, og kannski er hið eiginlega ríkidæmi fólgið í öðru, góðri heilsu, barnaláni eða öðru slíku. Þetta er eiginleg ríkisstjórn ofurríka fólksins eða ríkisstjórn auðmanna, þeirra sem eiga efnahagslegan auð, því að þegar maður horfir á verk hennar þá er það sú stétt sem hún hefur hlaðið mest undir af öllum. Það eru þeir sem eiga gríðarlegar fjármunaeignir, greiddu auðlegðarskatt, sem hefur nú verið felldur niður. Þetta eru 3.000–4.000 ríkustu fjölskyldurnar í landinu. Þetta er auðvitað sláandi þegar við fáum þessar tölur núna um hinn gríðarlega efnamun sem hér er í landinu. Ég vildi spyrja hv. þingmann því að hún vísaði til reynslu sinnar sem sveitarstjóra og að hafa rekið sveitarfélag. Reyndar hafa margir höfðað til kennaramenntunar sinnar og þá er rétt að upplýsa að sá sem hér talar getur að nafni til talist til þess hóps, hafandi pungapróf í kennslu- og uppeldisfræðum. En er ekki einhver leið að sjá það fyrir sér að ríki og sveitarfélög komi að þessu máli sameiginlega og horfi á þetta heildstætt, atvinnuleysistryggingakerfið og félagslega aðstoð? Ég er að vísa til þess sem við höfum horft upp á núna, að ríkið styttir einhliða atvinnuleysisbótatímabilið, sveitarfélögin þyngja kröfu sína um að þau megi skerða fjárhagsaðstoðina [[Forseti hringir.]]af ótta við það sjálfsagt að útgjöldin færist yfir á þau.
Virðulegur forseti. Ég held að það sé einmitt alveg rétt að það er mjög mikilvægt að horfa heildstætt á málin, horfa á það sem ríkið er að gera og síðan það sem tekur við þegar sveitarfélögin koma til. Það sem virðist skorta er samráð á milli ríkisins og sveitarfélaganna. Við sáum það vel hér, þegar við vorum að ræða fjárlagafrumvarpið, að stytting bótatímabilsins virtist koma sveitarfélögunum á óvart. Þau mótmæltu og sögðu: Þetta mun lenda á okkur og ríkið á ekki að vera að spara hjá sér og svo kemur sparnaðurinn bara niður á öðru stjórnsýslustigi. Ég held því að það sé mjög mikilvægt að samræma þarna aðgerðir. Um leið verðum við að hafa í huga að atvinnuleysistryggingar eru allt annars eðlis en félagsþjónusta sveitarfélaga. Þess vegna eigum við að horfa á það með öðrum augum. Annars vegar eru réttindi sem menn hafa áunnið sér, en þegar þannig er komið að leita þarf á náðir sveitarfélaganna er annað upp á teningnum og það þarf að horfa öðruvísi á það. Það sem virðist vera að gerast með þessu frumvarpi er einhvern veginn að fella þetta saman, að það séu atvinnuleysisbæturnar og svo taki félagsaðstoð við sem er miklu verri og þyngri en samt einhvern veginn með sömu skilyrðum. Þannig að: Jú, við skulum endilega horfa á þetta í samhengi en muna eftir [[Forseti hringir.]]muninum á þessum tveimur kerfum.
Herra forseti. Mér er auðvitað alveg ljóst að atvinnuleysisbótakerfið og það tímabil er annars eðlis, og ég kom nú reyndar inn á það, held ég, í annarri hvorri ræðu minni um þetta mál. Þar á meðal þess vegna þarf að skoða með allt öðrum augum þá möguleika sem eru til þess að ýta við fólki á atvinnuleitarskránni, hafi það ekki sinnt úrræðum o.s.frv. Það er jú fólk sem er nýlega komið út af vinnumarkaði og er í allt annarri stöðu en margir í þessum hópi sem verða að reiða sig á framfærslu frá sínu sveitarfélagi. Engu að síður er það þannig, og ég held að ég þekki dæmi þess frá öðrum löndum, að þessi skil eru ekki svona skörp, ekki svona hnífskörp, að það sé annars vegar einhver réttur sem tilheyrir því að hafa verið á vinnumarkaði sem deyi út og síðan bíði ekkert nema fjárhagsaðstoð frá sveitarfélagi. Ef ég man rétt þá er danska kerfið í miklu meiri áföngum og reynt að halda utan um menn á allri leiðinni. Ég tel að ríki og sveitarfélög ættu einmitt að ræða það: Þarf þetta ekki að vera eitthvert áfangaskipt eða þrepaskipt ferli þar sem ekki koma þessi skörpu og dapurlegu skil þar sem þetta breytir auðvitað talsvert um eðli? Annars vegar er réttur sem maður á til stuðnings ef maður hefur tapað vinnunni og af því að maður var á vinnumarkaði og hins vegar það að manns bíði ekkert annað og maður eigi engin önnur úrræði en að snúa sér til sveitarfélagsins um fjárhagsframfærslu eða aðstoð. Væri til dæmis ekki hægt að hafa það þannig að í lok hins eiginlega atvinnuleysisbótatímabils tæki við millibilsástand þar sem unnið væri með málin og hinu væri þá ýtt lengra inn í framtíðina ef ekkert annað væri í boði að lokum en þessi fjárhagsaðstoð? Þá er ég í og með að horfa til þess hversu þung og erfið þau skref eru fyrir alla [[Forseti hringir.]]að stíga og hversu það getur ýtt undir hættuna á því að menn gefist upp, missi vonina og festist í þeirri stöðu sem þeir eru þá á endanum lentir í.
Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir þetta með hv. þingmanni, þær eru vel þekktar, þær erfiðu aukaverkanir sem fylgja langtímaatvinnuleysi. Það er eitthvað sem gerist innra með fólki og það þarf að aðstoða fólk við að komast út úr sinni stöðu. Það verður ekki gert með hótunum eins og gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að það þyrfti að breyta þessu kerfi, hafa aðdraganda og hafa fleiri þrep í ferlinu. Virðulegur forseti. Ég er hrædd um að ráðherrar hæstv. ríkisstjórnar sem hér ræður um þessar mundir skilji ekki mikilvægi þess að fara varlega og hvetja og halda utan um fólk þegar það hefur verið lengi atvinnulaust. Mér sýnist það á öllum þeirra verkum að þau hafi ekki þann skilning. Varla getur það verið svo að þau fari út í þessar aðgerðir einungis til að spara peninga, annars vegar stytta bótatímabilið til að spara ríkinu milljarð og hins vegar að lögfesta skerðingar í fjárhagsaðstoð sveitarfélaga til að spara sveitarfélögum aura. Það getur varla verið. Ég held að þetta sé bara af því að þau skilja ekki stöðuna og séu svona ákveðin í því að brauðmolakenningin haldi, þó að búið sé að sýna það úti um allan heim að svo er ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og deili með henni mörgum þeim vangaveltum og að mörgu leyti þeirri sýn sem hún hefur á þetta mál. Mig langar kannski fyrst og fremst til þess að spyrja þingmanninn um pólitíkina hér að baki. Ég er sammála því að þetta er dæmi um þingmál sem er flaggmál vegna þess hversu skýr pólitík liggur þar að baki. Þetta er ekki ægilega stórt mál en felur í sér mjög mikið pólitískt innihald, sem fellur algjörlega saman við svo marga aðra þætti sem ríkisstjórnin stendur fyrir. Ég held raunar að þessi skýra pólitík sé ástæðan fyrir því að krafan úti í samfélaginu um breytingar er að verða sífellt sterkari og stuðningurinn við ríkisstjórnarflokkana er á undanhaldi. Stuðningurinn við ríkisstjórnina er á undanhaldi. Vegna hvers er það? Jú, það er vegna þess að þau hafa ekki umboð til að gera þetta. Þau voru ekki kosin til að gera þetta. Þau voru kosin út af tilteknum „loforðum“ í tilteknum málum, sem við getum haft og höfum allar mögulegar skoðanir á, en svo er búið að uppfylla, sem ég kýs að hafa innan gæsalappa þessi „loforð“, en þá er tekið til við svona aðgerðir sem voru aldrei nefndar í kosningabaráttunni. Þetta var aldrei nefnt. Einkavæðing heilbrigðiskerfisins var aldrei nefnd og fleiri atriði sem eru skýr hægri pólitík og mjög róttæk hægri pólitík í raun og veru, miklu róttækari en maður hefði trúað. Framsókn hefur stundum veitt viðnám í gegnum söguna en sannarlega ekki núna og að sumu leyti er Framsókn öflugri í sinni hægri pólitík en Sjálfstæðisflokkurinn. [[Forseti hringir.]] Ég spyr: Hvaða verkefni eru mikilvægust? Og ég held að við þurfum að fara að búa okkur undir það. Hvaða verkefni eru mikilvægust í íslensku samfélagi til þess að auka jöfnuð?
Virðulegi forseti. Í ræðu minni fór ég yfir það að enn tel ég að eftir séu framsóknarmenn sem aðhyllast samvinnuhugsjónina og vilja auka velferð. En því miður þegar núna koma saman framsóknarmenn og sjálfstæðismenn í þessari ríkisstjórn virðast hægri elementin í báðum flokkum bólgna mikið út og verða ofan á í stefnunni, og það er mjög skýrt, alveg eins og hv. þingmaður dró fram. Hægri stefnan er mjög skýr og hún nær alla leið. Síðan spyr hv. þingmaður hvaða verkefni það séu sem við þurfum að fara í til þess að auka jöfnuð í samfélaginu. Þá þurfum við í fyrsta lagi að leggja til hliðar það frumvarp sem við ræðum hér og halda okkur við anda laganna frá árinu 1991. Við þurfum að fara til baka með ýmsar ákvarðanir sem hægri stjórnin hefur tekið og við þurfum að opna opinbera skólakerfið t.d. aftur fyrir 25 ára og eldri nemendum sem vilja stunda bóknám, það er eitt af því. Menntun skiptir mjög miklu máli fyrir þróun samfélagsins og fyrir hagvöxt í samfélaginu, og það var undarleg ákvörðun sem tekin var hér í sparnaðarskyni að setja fjöldatakmarkanir í framhaldsskólum. Síðan þurfum við að horfa til launastefnu í framhaldinu til þess að auka jöfnuð í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Það er eitt sem hefur kannski lítið verið rætt í þessari umræðu og við höfum heldur ekki rætt mikið þegar við tölum almennt um atvinnuleysisbótakerfi, félagslega aðstoð, elli- og örorkulífeyri o.s.frv., það er hugmyndafræðin sem gegnsýrir stöðu einstaklinganna sem þurfa að reiða sig á einhvers konar framlög frá samfélaginu til þess að draga fram lífið. Í þessari umræðu hafa menn svolítið verið að tala um þung skref, að það séu þung skref að stíga að þurfa að þiggja bætur. Ég held að það sé eitt af verkefnum okkar að snúa þeirri orðræðu við. Ég held að það sé mikilvægt að við sem erum svona samfélagsmegin í umræðunni höldum því til haga að það er samfélagslegur réttur hvers manns að geta lifað, og samfélagið í heild ber ábyrgð á því. Það snýst ekki um að þiggja bætur heldur að sækja sinn rétt. Stundum hefur verið talað um að við ættum frekar að tala um samfélagslaun en önnur þau hugtök sem notuð eru þegar við ræðum almennt um bótakerfið. Ég held að það sé mikilvægt út frá þeirri hugsun að það að þurfa að byggja framfærslu sína á slíkum framlögum tímabundið eða til lengri tíma geti maður gert án þess að samfélaginu eða manni sjálfum finnist það vera lítillækkandi á nokkurn hátt.
Virðulegur forseti. Það er kannski athyglisvert í þessu sambandi að horfa á skýrslu hagfræðinga OECD sem tala um hversu mikilvægur jöfnuður sé og hversu mikilvægt það sé að styrkja heilbrigðiskerfið þannig að allir hafi aðgang að því óháð efnahag og það sama gildi um menntakerfið. Og um leið og munurinn á milli þeirra fátækustu og ríkustu verður mikill komi upp ósætti í samfélaginu og aðstæður sem eru skaðlegar, hreinlega skaðlegar. Það er meira að segja talað um að aðstæður sem ójöfnuður getur skapað í samfélögum valdi veikindum, líkamlegum veikindum, fyrir utan þau andlegu og þá reiði sem hefur eyðandi áhrif og slæmar afleiðingar á samfélagið. Við eigum því að gera allt sem við getum til þess að auka jöfnuð og við í stjórnarandstöðunni verðum að beita okkur gegn þeirri ríku hægri stefnu sem hér endurspeglast í hverju málinu á fætur öðru frá hæstv. ríkisstjórn. Því fyrr sem þessu linnir, því fyrr sem ríkisstjórn framsóknar- og sjálfstæðismanna fer frá, því betra. Við höfum margra ára reynslu af stjórnarsamstarfi sem þessu en aldrei hefur samsetningin verið verri [[Forseti hringir.]]en einmitt núna.
Hæstv. forseti. Ég hafði því miður ekki tök á að vera hérna í gær þegar umræðan hófst um þetta mál, eða gat það ekki og þykir það leitt. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa rætt málið hérna í dag fyrir ræður þeirra. Maður lærir með árunum. Ég var í bæjarstjórn Grindavíkur. Þar var einmitt verið að ræða þessi mál dálítið mikið. Ég velti því fyrir mér hvers vegna sé verið að setja þessi lög, hvers vegna sé verið að setja þessar skilyrðingar inn, hver ástæðan sé á bak við það. Þetta er ekkert nýtt, ég held þetta hafi ekki verið að koma núna inn. Þetta er búið að vera í umræðunni lengi. Maður sér að hvatinn fyrir því að setja svona lög er að það er verið að misnota kerfið. Það eru ótrúlega margir sem misnota þetta kerfi. Það er til dæmis fullt af fólki sem býr saman en er ekki skráð í sambúð til þess að geta fengið peninga frá félagsaðstoð í viðkomandi bæjarfélagi. Þá fer maður að velta fyrir sér hvers vegna það sé. Það er kannski vegna þess að á okkar góða landi, sem við mærum í ræðum sem eitt af bestu löndum í heimi, er láglaunastefna og lág laun. Í kjölfar hrunsins jókst atvinnuleysi gríðarlega, sem kostaði það að fólk fór á atvinnuleysisbætur. Ástandið var ekki síst skelfilegt á mínu heimasvæði í Reykjanesbæ og annars staðar. Þá fer maður að velta fyrir sér af hverju við erum alltaf að lenda í þeim aðstæðum að fá yfir okkur eitthvað svona sem við erum ekki tilbúin að takast á við. Samfélagið er ekki tilbúið að takast á við slík áföll, eins og umræðan núna um aldraða sýnir, hvað þeim fjölgar mikið og þar fram eftir götunum. Mér finnst þetta líka snúast um það, eins og hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna, hvers konar samfélag við viljum byggja upp á Íslandi. Á hvaða leið er samfélagið á Íslandi? Það finnst mér ótrúlega stór og mikil spurning. Hvernig samfélag viljum við byggja upp hérna? Ég hef sagt frá því áður í ræðum mínum að börnin mín hafa stundað nám í Bandaríkjunum. Ég farið þangað tvisvar í heimsókn. Þar hefur ríkt gríðarleg markaðshyggja og hægri stefna áratugum saman, t.d. í Kaliforníu. Við verðum einhvern veginn að finna lausnir á því hvernig við getum fengið fólk út á vinnumarkaðinn sem er fullkomlega frískt. Það gerum við með því að grípa það strax. Ef við förum þá leið að skilyrða fjárhagsaðstoð gagnvart því fólki sem verst stendur í samfélaginu þá held ég að við fáum samfélag eins og á Hollywood Boulevard í Los Angeles þar sem er ekki hægt að þverfóta fyrir fátæku fólki sem á ekki í nein hús að venda, er alls staðar úthýst. Það mun gerast hér ef þetta heldur svona áfram. Viljum við Íslendingar, 330 þúsund manneskjur, búa í þannig samfélagi sem er svo ríkt af auðlindum, svo ég segi það nú einu sinni enn hérna, hæstv. forseti, í ræðustól? Hér á ekki að ríkja fátækt. Samt kom nýlega í ljós að yfir sex þúsund manns búa við sára fátækt í þessu landi. Hvers konar vitnisburður er það um okkur, stjórnkerfið og annað? Það hefur líka komið fram að á sama tíma og er verið að gera þetta er verið að létta byrðum af þeim sem eiga peningana í landinu svo nemur milljörðum. Ég verð að segja eina sögu frá því þegar ég var í bæjarstjórn í Grindavík. Þá voru fimm ungmenni á fjárhagsaðstoð hjá bænum. Þau voru ófáanleg til að gera nokkurn skapaðan hlut í sínum málum. Við komumst að samkomulagi um það, vinnustaðurinn sem ég var að vinna á og félagsmálaráðgjafinn, að gera eitthvað drastískt til þess að athuga hvort við gætum hjálpað þeim eitthvað meira. Þá var ákveðið að segja við þau að það yrði hugsanlega að skerða hjá þeim bæturnar ef þau mundu ekki taka vinnunni. Þetta óyndisúrræði fékk þau til þess að segja já og koma. Ég tók að mér tvo unglinga, 18 og 19 ára, í vinnunni minni. Þegar ég spurði þau fyrst hvernig þeim liði, hvernig þau hefðu það, þá var svar drengsins sem var eldri: Mér líður eins og súrri mjólk. Þau voru bæði gersamlega brotin, höfðu enga sjálfsvirðingu, sjálfsálit eða sjálfstraust, búandi við skelfilegar félagslegar aðstæður. Í dag, þremur árum seinna, eru þau bæði búin að ljúka tveggja ára námi og eru úti á vinnumarkaði. Síðast fyrir viku hitti ég stúlkuna sem var 18 ára og hún faðmaði mig og þakkaði mér fyrir það sem ég hafði gert fyrir hana. Við gáfum henni líf. Við gáfum þeim báðum líf með þessu. Það var kannski vegna þess að þeim var hótað, eins ömurlegt og það er. Við verðum að finna leiðir til að leysa þessi vandamál. Við erum aðilar að sáttmálum eins og mannréttindasáttmálanum og í 76. stjórnarskrárinnar er svo skýrt að við megum ekki brjóta á þessu fólki. Samfélag okkar snýst um það að öllum sé tryggður réttur til lífs sama hversu erfitt það er. Ég hef oft sagt það líka hér í ræðustól að við eigum að miða öll okkar lög og allar okkar reglur, breytingar, frumvörp og annað að því að bæta hag þeirra sem verst standa. Þeir sem þiggja fjárhagslega og félagslega aðstoð hjá sveitarfélögum eru þeir sem standa verst í samfélaginu. Ég get líka sagt að ég tók að mér einn lítinn dreng fyrir einstæða móður sem þiggur aðstoð hjá bæjarfélaginu mínu. Bara það að taka þennan dreng að mér gjörbreytti lífi þessarar fjölskyldu, sjálfsvirðingu, sjálfstrausti, ánægju og hamingju. Mér finnst vanta samlíðan og samtryggingu í íslenskt samfélag í dag. Hvernig viljum við lifa, tala um hvert annað, hugsa um hvert annað og styðja þá sem standa höllum fæti? Það er fullt af fólki á Íslandi sem stendur höllum fæti. Ég var sjálfur verkamaður í 30 ár, vann í fiski, og ég ætla ekkert að segja ykkur hvað var erfitt að ná endum saman. Konan mín er leikskólakennari. Í dag er ég þingmaður með ágætislaun þótt sumum finnist þau ekki nógu há. Hún er leikskólastjóri og hefur það fínt. Við erum búin að koma ár okkar vel fyrir borð. En ég skil ekki hvernig fólk sem vinnur í fiski myrkranna á milli fer að því að lifa í dag. Núna til dæmis um áramótin hækkaði virðisaukaskattur á matvæli. Ég tala við þetta fólk á hverjum einasta degi, vini mína sem ég vann með myrkranna á milli um helgar, hvenær sem er, í löndun, við slægingu. Þetta fólk hefur ekki einu sinni efni á að taka sér sumarfrí. Það er kannski ástæðan fyrir því að við erum með fólk á fjárhagslegri aðstoð, lægstu launin er svo lág. Hvatinn er enginn fyrir suma að fara út á vinnumarkaðinn. Þá er betra að vera á atvinnuleysisbótum, sem er sorglegt. Við megum aldrei setja nein lög sem niðurlægja fólk eða láta því líða þannig að það sé, ég segi það hreint út, aumingjar. Við megum aldrei setja svoleiðis reglur. Við hljótum að geta fundið einhverjar leiðir til þess að gera þetta betur. Ríkisstjórnin hefur talað um að heimilin séu drifkraftur samfélagsins og samfélagið samfélagsverkefni þar sem við verðum að hlúa að þeim sem minnst mega sín. Það að skerða atvinnuleysisbætur um hálft ár var til dæmis absúrd aðgerð, finnst mér, sem jók enn kostnaðinn hjá sveitarfélögunum. Af hverju eru sveitarfélögin að gera þetta? Þetta er gert í samvinnu við þau, það er alveg pottþétt. Það fær mig til að hugsa um það að sveitarfélögin í landinu og ríkisstjórnin og fleiri ættu að fara að skoða skattana og hvernig þeir eru. Það er mjög athyglisvert að skoða bækling á hverju hausti um skattana sem hver og einn borgar, þ.e. álagningarseðlana í hverju sveitarfélagi. Það er mjög athyglisverð lesning, hæstv. forseti, því að þar sér maður að fólk er ríkt, vellauðugt, rekur fyrirtæki, býr í flottum húsum, á flotta bíla og borgar ekki krónu til samfélagsins í tekjuskatt. Það fær fleiri hundruð þúsundir til baka frá skattinum og ríkinu í formi barnabóta og vaxtabóta. Þetta er stóri vandinn. Það borga ekki allir til samfélagsins eins og þeir eiga að gera. Sveitarfélögin eiga að standa með þeim sem standa höllum fæti. Við eigum alltaf að vera að hugsa um þá. Við eigum alltaf að vera tilbúin að standa á bak við þá. Grípa strax inn í þegar vandamál steðja að. Snemmtæk íhlutun. Það hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna að í ýmsum málum er gríðarlega mikilvægt að stíga strax inn í, hjálpa til, benda á það sem maður sér að er að. Sem kennari - það hefur komið fram við erum margir kennarar hérna - sér maður hverjir eiga við félagsleg vandamál að stríða og hverjir eiga í vanda, það sést bara. Það getur enginn falið það. Þetta fólk lendir líka mjög oft í því að verða út undan, lendir í einelti. Hvað varðar þetta frumvarp þá vona ég að gerð verði á því breyting. Í mörgum ræðum mínum hér, þær eru engar tímamótaræður en ég hef hvatt til þess nánast í hverri einustu ræðu að ríkisstjórnin auki samráð við alla í samfélaginu um langtímamarkmið. Hvernig viljum við byggja upp þetta samfélag? Það hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna að þetta sé svolítið ríkisstjórn auðmanna og ríkra í samfélaginu. Það er einhvern veginn þannig. Þó að mér sé óljúft að segja þá er það bara svoleiðis. Mér þykir það mjög leitt. Menn slá sér á brjóst og tala um að hér sé allt á réttri leið og smjör drjúpi af hverju strái. Það er ekki þannig. Fullt af fólki í samfélaginu á mjög erfitt, gríðarlega erfitt. Við ættum frekar að vera að tala um frumvarp sem miðaði að því að hjálpa því betur en ekki skerða fjárhagsaðstoð við það. Ég held að þetta sé byggt út frá reynslu sveitarfélaga. Það eru ofboðslega margir sem hafa misnotað þetta. Maður þekkir það sjálfur. Það er til fólk sem neitar að leita úrræða sinna mála. Þetta er svo ofboðslega margbreytilegt, flókið og erfitt vegna þess að það vill þetta enginn. Innst inni vill enginn vera á framfæri sveitarfélagsins síns eða það sem áður var kallað hreppsómagi eins ömurlegt orð og það er. Sveitarfélögin voru held ég upphaflega stofnuð til þess að halda utan um fólk sem átti erfitt. Þetta hefur verið viðvarandi á Íslandi alla tíð, okkur til ævarandi skammar. Ég held að á næstunni muni verða mjög erfið kjarabarátta. Maður finnur það á fólki að það er algjörlega búið að fá nóg. Það er hluti af þessu líka. Þetta er allt samhangandi, þessi verkefni. Fyrst þegar við vorum að ræða þetta þegar ég var í sveitarstjórn þá var ég nokkuð sammála þessu - skerðum bara fjárhagsaðstoð við þetta lið, þrælum því út úr húsum. En við getum ekki gert það, allra síst þegar við erum með stjórnarskrá sem bannar það og erum aðilar að mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem hver hefur rétt til lífs. Við eigum að vernda þá sem illa standa í lífinu og gera allt til þess. Það er alltaf verið að tala um kostnað og kostnað. Hvaða áhrif hefur það á einhvern ef við erum að tala um að lækka kostnaðinn í samfélaginu, koma viðkomandi út úr húsi eða út á götu eða hvað sem er? Hvað verður um þetta fólk? Það hefur komið í ljós, eins og í Hafnarfirði, að það er ekkert haldið utan um það hvað verður um fólk sem dettur út úr kerfinu. Það er háalvarlegt mál. Það verða að vera úrræði. Mér finnst að í samfélagi eins og Íslandi eigum við ekki að þurfa að vera að ræða svona mál. Því miður erum við að gera það. Það er vitnisburður um það hvernig hér hefur verið stjórnað á síðustu áratugum og alla tíð. Það er nýbúið að fella út úr lögum orðið fáviti, það var til umræðu hér um daginn, og krypplingur o.fl., lögum frá 1827. Ég trúi því að þegar hv. formaður velferðarnefndar, ef ég þekki hana rétt, fær þetta mál í hendur þá verði þetta ekki samþykkt svona heldur reynum við að finna þann flöt að gera þetta eins vel og á eins manneskjulegan hátt og hægt er og bjóða miklu meiri aðstoð strax þegar fólk er að detta út af atvinnuleysisskrá og högum málinu þannig að enginn missi reisn. Það mikilvægasta fyrir hver mann er að halda reisn.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Ég vil byrja á að segja eitt af því að hann talaði hér um hreppsómaga. Þó að mér finnist ég tiltölulega ung þá er ég samt alin upp í upphafi minnar æsku í blokk og þar man ég vel eftir gömlum manni sem hafði verið ómagi. Það er ekki svo langt síðan, það tímabil. Ég hef farið einmitt yfir það hvað lögin frá 1991 breyttu ásýndinni. Ég þakka fyrir að þingmaðurinn hafi deilt af reynslu sinni sem sveitarstjórnarmaður og ég tek heils hugar undir með honum að þau kerfi sem við eigum í samfélaginu til að tryggja velferð okkar allra verða að njóta trausts. Við þurfum að leita leiða og gera allt sem við getum til þess að koma í veg fyrir misnotkun. Þá er spurningin hvernig við viljum gera það. Viljum við, eins og hann talaði um, að 6.200 manns búi við sára fátækt, það er fólk sem gjarnan er í þeim hópi? Ætlum við að breyta lögunum þannig að við skjótum maur með fallbyssu? Eða ætlum við að reyna að beita aðferðum sem skaða ekki þá sem raunverulega þurfa á aðstoðinni að halda, sem er auðvitað meiri hluti fólksins? Hv. þingmaður gaf okkur dæmisögu af ungmennum sem skólinn og samfélagið höfðu brugðist, þess vegna voru þau komin á þennan stað og fjölskyldur þeirra gátu ekki veitt þeim þá aðhlynningu sem þau þurftu til þroska. Kannski voru það ekki hótanirnar frá sveitarfélaginu heldur kannski velvild sem til dæmis hv. þingmaður sýndi þeim. Ef menn búa í samfélagi þá verða þeir að hafa þá tilfinningu að einhver hafi trú á þeim og sjái hæfileikana sem í þeim búa. Og er þingmaðurinn ekki sammála mér um það að til þess höfum við félagsráðgjafa, sálfræðinga og fleira fagfólk sem menntar sig árum saman einmitt [[Forseti hringir.]]til þess?
Hæstv. forseti. Jú, ég er alveg sammála hv. þingmanni um það. Við höfum öll þessi úrræði. Þess vegna er svo merkilegt hvernig staða okkar er. Við rekum öflugt félagsmálakerfi og annað. Það sem ég held kannski að gæti vantað helst inn í það er hvað við eigum erfitt með að sýna hvert öðru kærleika og umhyggju. Ég get alveg sagt það að með þessa tvo unglinga sem ég tók að mér á sínum tíma, lykillinn að því að þeir náðu árangri var að þeir föttuðu það og fundu að mér þótti vænt um þá. Mér var ekkert sama um þá og ég lét það óspart í ljósi að mér væri ekkert sama um þá og við værum að gera þetta til þess að hjálpa þeim. Svo kemur í ljós að þessir tveir unglingar voru uppfullir af hæfileikum sem þeir gátu ekki unnið úr en þeir fundu það eftir smátíma með mér þar sem við unnum saman á hverjum einasta degi í að byggja þá upp, sérstaklega sjálfstraust og sjálfsvirðingu, sem er ekki létt verk þegar unglingar eða fólk bara almennt hefur búið við slæmar aðstæður lengi, þá er erfitt að byggja upp sjálfstraust og sjálfsvirðingu. Ég tala af eigin reynslu líka, en það er annað mál. Við höfum fullt af úrræðum. Við þurfum bara að vera tilbúin til að takast á við erfiðleika strax þegar svona hlutir gerast og hvetja fólk. Það stendur líka í markmiðsgreininni að það eigi að styrkja fólk til sjálfshjálpar. Því miður heyrir maður umræðuna í samfélaginu að sumir vilja hörku í þessum málum, en þeir átta sig ekki á aðstæðum. Það er kannski þess vegna sem umræðan er neikvæð. Það er verið að tala um að þetta fólk sé bara aumingjar sem nenni hreinlega ekki að vinna og eigi ekki að vera á bótum. En við höfum úrræðin og við þurfum að nýta þau. Mér finnst vanta allt of mikið inn í íslenskt samfélag samlíðan og umhyggju.
Herra forseti. Sigurður Guðmundsson listamaður sagði eitt sinn að allt sem við hlúum að og hugsum vel um yrði fallegt. Það sama á við um mannskepnurnar. Við þurfum að finna fyrir því að við skiptum máli og að við skiptum máli fyrir aðra. Það er auðvelt að vekja upp andúð á þeim sem fá aðstoð eða bætur, sérstaklega þegar fólk býr sjálfstætt, er í fullri vinnu, er með lök kjör, finnst svo eins og það sé að nýta skattféð sem það greiðir inn í ríkissjóð eða sveitarfélagið með einhverjum sviksamlegum hætti. Það er svo auðvelt að vekja upp andúð á svona kerfum þó að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem eru með réttindi þar eða þurfa á aðstoð að halda þurfi það svo sannarlega og sé ekki að beita á neinn hátt klækjum og mundi gjarnan vilja vera í fullu fjöri á vinnumarkaði ef tök væru á. Mig langaði að nefna eitt af því að hv. þingmaður kom inn á skatta. Það er svolítið merkilegt að einmitt í síðasta fjárlagafrumvarpi átti að fella niður framlög til sérstaks átaks til að koma í veg fyrir skattsvik. Það var fyrir þrákelkni stjórnarandstöðunnar að bætt var inn fjármunum aftur en þó minna en ástæða hefði verið til miðað við þær tekjur sem komu á móti. Við erum með annað dæmi hérna, upplýsingar um skattaskjól. Það virðist vera stórum ríkjum lítið mál, þetta er auðvitað dýrt, ég veit ekki hvernig slík viðskipti ganga fyrir sig, en stærri ríki eru ekki í neinum vandræðum með að koma í gegn einhverjum leiðum til þess að fá heimild til að kaupa þær upplýsingar. Hér virðist vera mjög lítill vilji eða nánast enginn. Er það ekki skrýtið að við ætlum að skerða réttindi fólks í einu kerfi til þess að tryggja að komið verði í veg fyrir svik en viljum svo ekki gera það í kerfum [[Forseti hringir.]]þar sem er raunverulega fjármuni að sækja?
Hæstv. forseti. Jú, það er bara þannig, þetta er mjög skrýtið. Maður veltir fyrir sér hvers vegna í ósköpum það er svo erfitt að fá þetta í gegn því að það er náttúrlega komið í ljós, reynsla annarra þjóða hefur sýnt það að þetta hafi skilað miklum peningum inn í samfélögin. Hvað dvelur orminn langa í þessu? Eins með skattana. Ég fór reyndar ekki í umræðu um skattamálin í haust, eða þegar við vorum að ræða fjárlagafrumvarpið, en mér finnst algjör þörf á því að fara að skoða það miklu nánar hvernig sköttunum er misskipt í landinu og hvernig fólk kemst upp með það að borga ekki skatta til samfélagsins, að borga ekki inn í samfélögin, á sama tíma og aðrir sem vinna baki brotnu, kannski við láglaunastörf, borga sína skatta og halda uppi þjónustunni fyrir hina. Það virðist alltaf vera þannig að eftir því sem menn eru ríkari borgi þeir sem minnstan skatt, af því að það má ekki taka hvatann frá fólki að ná sér í pening. Ég hef aldrei getað skilið þetta. Það er náttúrlega alltaf spurning um í hvernig samfélagi við viljum búa. Viljum við auka jöfnuðinn? Það er alveg ljóst að ef við gerum það þá búum við til fallegra og betra samfélag. Hitt kallar á alls kyns óteljandi vandamál, aukna glæpatíðni og hörmungar. Það er bara þannig. Ég held að við ættum, eins og ég hef sagt áður, að gera það þvert á flokka. Kannski er það erfitt þegar þessir tveir flokkar sem stjórna vilja það ekki, ef þeir hafa enga löngun til þess að reyna að bæta hag þeirra sem verst standa, þó að þeir segist vera að gera það. Þess sér hvergi merki. Þetta á að vera algjörlega samfélagslegt verkefni, þvert á flokka, að búa hér til fallegt samfélag, enn fallegra samfélag en við búum í því að ekki viljum við tala það niður. En það eru vandamál hér eins og alls staðar annars staðar og við þurfum að koma í veg fyrir þau.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég held að hann hafi að hluta til að minnsta kosti komið að kjarna málsins þegar hann talaði í upphafi máls síns um þá láglaunastefnu sem hefur verið ríkjandi á Íslandi svo og að þetta sé ríkisstjórn auðmanna. Eitt af þeim stóru vandamálum sem við í íslensku samfélagi í dag glímum við er aukin misskipting í samfélaginu. Þar helst allt í hendur, t.d. skattstefna ríkisstjórnarinnar, hverjir það eru sem ekki þurfa að borga til samfélagsins og svo hvar er verið að skera niður, þrengja að, hvaða hópar það eru sem fara verst út úr því. Við hv. þingmaður erum að minnsta kosti sammála um nauðsyn þess að auka virkni fólks í samfélaginu, þetta snýst um leiðina að því, hvernig við förum að því. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér um það að í frumvarpinu sé ekki byrjað á réttum stað með því að setja svona skilyrðingar fyrir fjárhagsaðstoð, hvort ekki væri nær að byrja á því að skilgreina grunninn, einhvers konar samræmt grunnviðmið sem sveitarstjórnir mundu setja sér um það hvað væri lágmarksframfærsla eða tryggja að ekki sé aðstöðumunur milli fólks eftir búsetu.
Hæstv. forseti. Ég er algjörlega sammála. Það væri örugglega mjög góð leið því að það er gríðarlega mikilvægt að innan sveitarfélaga sé samræmd stefna um lágmarksviðmið því að þetta getur kostað það að sum sveitarfélög hafi það að stefnu að hrekja fólk út úr sveitarfélögum sínum vegna þess að þau eru með svo lág viðmið. En það hafa náttúrlega verið gefin út lágmarksviðmið af velferðarráðuneytinu um það hvernig eigi að lifa í þessu landi. Við eigum að fara eftir því. Þetta er það. Þar er bara sagt að þetta sé lágmarksviðmiðið til þess að geta lifað mannsæmandi lífi. Þetta á náttúrlega að snúast um það því að alltaf hefur verið vitað að lágmarksframfærsla í sveitarfélögum hefur alltaf verið lág, alltaf. En við megum passa okkur á því þegar verið er að gera svona reglugerðir eða breyta lögum að stefnan sé samræmd, það er rosalega mikilvægt að það sama gangi yfir alla. Mér finnst það. Annað getur verið niðurlægjandi fyrir bótaþega og þá sem nota þessa þjónustu, það eru skilaboð sem við þurfum að koma í veg fyrir. Ég er sammála því að það hefði átt að byrja á því að setja einhver viðmið þar sem eru samræmdar reglur á milli allra sveitarfélaga þannig að eitthvert sveitarfélag geti ekki bara ákveðið að hafa þetta svona eða hinsegin. Algjörlega sammála því.
Hæstv. forseti. Ég þakka svörin. Ég verð að segja að mér finnst hér vera farið svo rangt að. Hér er í rauninni verið að setja hinar sameiginlegu refsingar, þ.e. hvernig við ætlum að skilyrða fjárhagsaðstoðina við fólk, meðan við hefðum átt að byrja á hinum endanum, að setja rammann um það hvernig við ætlum frekar að lyfta fólki upp. Mér fannst áhugavert líka að heyra dæmið sem hv. þingmaður tók í ræðu sinni um að svona skilyrðing hefði virkað. Ég er bara glöð að heyra að það tókst að koma þessum ungmennum í virkni og vil einmitt taka undir orð hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur hvort það hafi mögulega ekki verið út af hótuninni heldur vegna þess að það tók einhver við þeim sem vildi virkilega hjálpa þeim. Út frá því langar mig að velta upp við hv. þingmann og heyra álit hans: Hvað ef þetta hefði ekki virkað? Nú munu þessar breytingar mögulega ná til mun stærri hóps en bara tveggja ungmenna. Hvaða félagslegu aðstæður, hvaða samfélagslegu aðstæður erum við að búa til ef við förum að ýta fólki enn lengra út á jaðarinn þar sem það hefur svo lága upphæð sér til framfærslu að hún dugar auðvitað engan veginn, enda væri það eitthvað í kringum 70 þús. kr.? Deilir hv. þingmaður þeirri hræðslu [[Forseti hringir.]]sem ég hef af því hvers konar jaðarhóp í samfélaginu við gætum verið að búa til með því?
Hæstv. forseti. Já, ég deili þeim áhyggjum hv. þingmanns, algjörlega. Ég kom inn á það í ræðu minni og tók dæmi um það þegar ég var erlendis um daginn þar sem ég sá einmitt hvernig samfélag getur orðið þegar aðstæður eru þessar, þar sem ekki er hægt að labba eftir stórri götu öðruvísi en að rekast á fólk sem er bæði fatlað og þroskaskert, geðveikt og bara fátækt af því að það hefur í engin hús að venda og kerfið hefur lokað á það. Ég vil ekki svoleiðis samfélag á Íslandi, alls ekki. Þegar hv. þingmaður talar um skilyrðingu þá var það þannig, svo ég segi nú söguna algjörlega frá upphafi þá var það konan mín sem hafði orð á því fyrst að við gætum reynt að hjálpa þessum einstaklingum og umræðan leiddi það af sér að það væri kannski hægt að gera það, ýta undir það með því að setja einhver skilyrði, en það var aldrei gert. Aldrei. Ég veit að einn einstaklingur þáði þetta ekki og varð ekki fyrir skerðingum. Ég kom inn á kærleikann og umhyggjuna í ræðu minni og ég held að ef við hefðum bara farið heim til þessara ungmenna og fengið að spjalla við þau smástund og látið þau vita að okkur væri ekki sama um þau og við meintum það sem við værum að segja, að við vildum hjálpa þeim, þá hefði það haft alveg nákvæmlega sömu áhrif. En það er þannig, eins og ég hef margoft sagt, ég þreytist ekki á að tala um það, að við tölum allt of lítið um umhyggju og kærleik í samfélaginu, sem er það sem gott samfélag snýst um. Við getum verið ósammála um allan fjandann, afsakið orðbragðið, en við eigum að standa saman, styrkja hvert annað. Það er bara þannig í samfélagi eins og okkar að hér er fólk sem á mjög erfitt, við búum við láglaunastefnu, hv. þingmaður talaði um hreppsómaga, ég man eftir þeim líka í minni heimabyggð, yndislegt fólk sem átti erfitt. Fyrir mér snýst þetta fyrst og fremst um samlíðunina sem þarf að auka í samfélagi okkar, hæstv. forseti.
Á nefndarfundi velferðarnefndar þann 21. janúar sl. var Elsa Lára Arnardóttir kosin varaformaður nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu hér í þingsal. Okkur hefur orðið tíðrætt um stöðuna á vinnumarkaði í þessum sal að undanförnu og hún er mörgum áhyggjuefni. Það gæti stefnt í hörð átök og við sjáum til að mynda að kjaraviðræður Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambandsins eru komnar til ríkissáttasemjara í raun og veru áður en þær hefjast. Vissulega er það alltaf snúin staða að vera í sporum stjórnvalda á slíkum tímum þar sem til að mynda aðilar á hinum almenna markaði benda nú sérstaklega á kjarasamninga við kennara og lækna og telja að hinn almenni markaður hafi setið eftir. En eins og hið opinbera hefur bent á á móti tengjast þessar kjarabætur tilteknum breytingum á vinnufyrirkomulagi og að einhverju leyti hafa til að mynda kennarastéttir setið eftir þannig að vissulega er sýn manna á þessi mál ólík. Það sem mig langar að gera að umtalsefni hér er að hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt ítrekað í þessum sal að hann líti á það sem verkefni aðila vinnumarkaðarins að koma sér saman um kjarasamninga en hæstv. forsætisráðherra hefur á sama tíma sagt að það sé sérstakt markmið þessara kjarasamninga að bæta kjör lág- og millitekjuhópa. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur líka talað í sömu átt þannig að ég er ekki hissa á því að aðilar vinnumarkaðarins kalli eftir því að stjórnvöld sýni á einhver spil til þess að greiða fyrir kjarasamningum. Ég tel raunar að ýmsar aðgerðir hins opinbera hafi hreint ekki orðið til þess að stuðla að ró á vinnumarkaði. Ég get til að mynda nefnt aðgerðir stjórnvalda í skattamálum sem eru beinlínis til þess fallnar að auka misskiptingu í samfélaginu og þar ber hæst afnám auðlegðarskattsins, hækkun matarskattsins og nú síðast talar hæstv. fjármálaráðherra um að hverfa frá hinu þrepaskipta skattkerfi í áföngum. Aðilar vinnumarkaðarins hafa bæði kvartað undan skorti á samráði um þessar breytingar því að þær hafa bein áhrif á kjör fólksins í landinu. Þar nægir að nefna þá staðreynd að munur er á tekjum stjórnenda hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum, stjórnendur hér á landi eru með hærri tekjur en annars staðar á Norðurlöndum. Þann mun má beinlínis rekja til mismunandi skattkerfa þar sem þeir eru skattlagðir harðar annars staðar á Norðurlöndum. Að sjálfsögðu hefur þetta áhrif, bæði á kjör en líka á dreifingu eða skiptingu teknanna. Skattstefnan hefur áhrif á þetta. Annað umhugsunarefni fyrir stjórnvöld er að að sjálfsögðu leggja þau áherslu á stöðugleika. Í hverju felst sá stöðugleiki? Hér hef ég gert að umtalsefni kjör lágtekjuhópanna sérstaklega, lág- og millitekjuhópa, og það er eðlilegt að við setjum þær kröfur í forgang þegar við skoðum stöðuna á vinnumarkaði, ekki síst eftir að ný gögn birtust nú á dögunum um misskiptingu eigna í samfélaginu þar sem ríkustu 10% eiga 70% alls auðs. Þá hljótum við að gera þá kröfu til stjórnvalda að þær breytingar sem ráðist er í, og ég nefndi skattkerfisbreytingarnar, ýti undir jöfnuð en fari ekki beina leið í hina áttina, í átt til aukinnar misskiptingar. Það er sú krafa sem við hljótum að gera og það er það markmið sem við ættum að fylkja okkur á bak við. Ég vil líka nefna aðrar aðgerðir stjórnvalda, við getum nefnt leiðréttinguna sem gagnast íbúðareigendum. En hvar standa leigjendur eftir hana? Og hverjir eru það sem fylla hóp leigjenda? Er það hátekjufólkið í landinu? Það er ekki hátekjufólkið í landinu, það eru einmitt þessir sömu lág- og millitekjuhópar sem þar sitja eftir. Ég vil nefna fleiri aðgerðir stjórnvalda sem hafa bein áhrif á kjör fólksins í landinu, hækkandi komugjöld í heilbrigðisþjónustu. Er það ekki sameiginlegt verkefni okkar hér í þessum sal að setja stopp við sívaxandi greiðsluþátttöku sjúklinga og snúa til baka og draga úr þeirri greiðsluþátttöku? Ég vil líka nefna aðgengi að menntun sem með síðustu fjárlögum var takmarkað við fólk undir 25 ára aldri. Skyndilega er hópurinn yfir 25 ára ekki með aðgengi að bóklegu námi á framhaldsskólastigi. Hvað þýðir það fyrir kjör fólksins í landinu? Allt eru þetta breytur sem hafa áhrif á það hvernig við lifum í þessu samfélagi. Það er mikilvægt að stjórnvöld geri sitt ýtrasta til að skapa sátt um þessi atriði til að greiða fyrir því að þessir aðilar, sem þurfa að ná saman, geti náð saman. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins, í ljósi þess að við höfum aðra forustumenn hér í ríkisstjórninni sem hafa beinlínis sagt að markmiðið eigi að vera að bæta kjör lág- og millitekjuhópa - ég vænti þess að það sé innstæða á bak við þau orð - hvort hann sé sammála því að það sé markmiðið í komandi kjarasamningum. Hvernig nákvæmlega telur hann að aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafi áhrif á að ná því markmiði? Telur hann ástæðu til þess að ríkisstjórnin beiti sér fyrir á einhverjum af þessum sviðum til þess að greiða fyrir því að samningar náist og að við sleppum við átök á vinnumarkaði?
Frú forseti. Staðan á vinnumarkaði er verðugt umræðuefni hér í þessum sal enda miklir hagsmunir í húfi fyrir íslenskt samfélag, að samið verði á skynsamlegum nótum þannig að allir fái notið bættra lífskjara og áframhaldandi kaupmáttaraukningar. Fáum fyrst nokkur atriði á hreint. Því hefur verið haldið á lofti að ríkið hafi verið leiðandi í launaþróun síðustu missiri og rofið sátt á vinnumarkaði með því að hækka laun ríkisstarfsmanna úr takti við aðra launaþróun. Þetta er ekki rétt. Ljóst er að samningar ríkisins við um 90% starfsmanna á árinu 2014 tóku mið af þeirri stefnumótun sem aðilar á vinnumarkaði komu sér saman um í aðdraganda gerðar kjarasamninga á síðasta ári. Undantekningar frá þessu, sem hv. málshefjandi vék að, eru afmarkaðar og taka til tiltölulega fámennra hópa þar sem samið var til lengri tíma og um grundvallarbreytingar á þeirri starfsemi sem í hlut á. Ef litið er til launaþróunar frá þriðja ársfjórðungi 2013 til þriðja ársfjórðungs 2014 hafa laun ríkisstarfsmanna hækkað um 6,8%, sem er meira en á almennum vinnumarkaði, en þar hækkuðu laun um 5,9%. Sé hins vegar litið til launaþróunar undanfarinna ára hafa laun starfsmanna ríkisins ekki hækkað meira en laun á almennum vinnumarkaði. Það verður að taka það með í myndina hvernig laun hafa verið að þróast yfir árabil. Þar er niðurstaðan skýr, almenni markaðurinn hefur leitt þróunina. Aðalatriðið er þó þetta: Á undanförnum missirum hefur kaupmáttaraukning fólks verið með því mesta sem við höfum séð hér á landi um langt skeið, 5–6%. Atvinnuleysi fer sömuleiðis minnkandi og atvinnuþátttaka eykst. Það er lofsverður árangur sem meðal annars ber að þakka skynsamlegum kjarasamningum á síðasta ári. Verðbólga er með lægsta móti, það sýna nýjustu tölur. Seðlabankinn spáir nú aðeins 0,7% verðbólgu hér á landi á yfirstandandi ári en 0,8% í helstu viðskiptalöndum. Það er fáheyrt að verðbólgu sé spáð hér lægri en í nágrannalöndunum. Við þetta er að bæta að ríkisstjórnin hefur með skattstefnu sinni lækkað álögur á almenning og fyrirtæki, létt undir með skuldugum heimilum, styrkt stoðir heilbrigðiskerfisins og menntakerfisins svo um munar og hækkað bætur. Á sama tíma hefur jafnvægi náðst í ríkisfjármálum með tvennum hallalausum fjárlögum í röð og skuldahlutföll ríkisins fara lækkandi. Þetta eru allt atriði sem stuðla að bættum lífskjörum almennings og styðja við stöðugleika í efnahagslífinu. Í Peningamálum Seðlabankans, sem út komu í gærdag, má greina að efnahagshorfur eru almennt nokkuð góðar, meðal annars vegna ytri skilyrða á heimsvísu eins og lækkandi olíuverðs og batnandi viðskiptakjara. En varnaðarorð Seðlabankans eru skýr: Vegna óróleika á vinnumarkaði eru efnahagshorfur tvísýnni en áður. Með öðrum orðum, það sem ógnar helst stöðugleikanum og aukinni hagsæld á Íslandi eru kjarasamningar sem taka ekki mið af því sem atvinnulífið getur staðið undir. Ég sakna þess hér í þingsal og í umræðu á Alþingi almennt um þessi mál að tekið sé undir þetta sjónarmið, að tekið sé undir þau sjónarmið að það skipti sköpum fyrir stöðugleikann í framhaldinu að niðurstaða kjarasamninganna styðji við áframhaldandi stöðugleika. Það er of lítið talað um það hér í þingsal að mínu áliti en of mikið reynt að kynda undir með einhverjum óróleika á vinnumarkaði og bent á ríkisstjórnina, að hún eigi sök á því að hér sé spenna á vinnumarkaði o.s.frv. Ég hef rakið tölurnar fyrir síðasta ár. Við vitum hver verðbólgan er í dag, við vitum hver kaupmáttaraukningin var á síðasta ári. Það er ekki innstæða fyrir því að ríkisstjórnin sé að setja af stað þróun sem veldur þessum óróleika sem menn eru að vísa til. Það sem við sjáum hins vegar er gamalkunnugt stef þar sem sumir menn, oft fámennir hópar, ætla að áskilja sér meiri hækkanir en almennt er innstæða fyrir á markaðnum. Dæmi um það eru samningarnir við lækna. Það geta ekki allir hópar fengið þær kjarabætur sem læknar fóru fram á og á endanum var samið um þó að allir hafi þurft að gefa eitthvað eftir í samningunum við lækna. Það er bara staðreynd. Við skulum bara horfast í augu við þá staðreynd og viðurkenna hana og ræða um málin á þeim forsendum hér í þingsal. Þar stóð ríkisstjórnin frammi fyrir því að horfa upp á skurðdeildir á sjúkrahúsum í landinu óstarfhæfar eða að þeim yrði lokað eða að semja. Við fundum millileið í þessu eftir að verkfall hafði staðið yfir í margar vikur og reyndar hafði verið ýtt mjög á eftir því hér af öllum flokkum í þinginu að samningum yrði náð. Ég gat ekki skilið það öðruvísi en að þar væri verið að fara fram á að að einhverju leyti yrði komið til móts við kröfur lækna og ég fagna því að það hafi á endanum tekist. Ég vísa því frá mér og ríkisstjórninni að hún beri ábyrgð [[Forseti hringir.]]á þeim óróa sem er í dag á vinnumarkaði en við höfum öll færi enn, við höfum það algerlega í hendi okkar sameiginlega, Íslendingar, að ná [[Forseti hringir.]]farsælli niðurstöðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu því að hún gefur okkur færi til þess að heyra hæstv. fjármálaráðherra í annað sinn á þessum eina degi svara ekki spurningum sem til hans er beint um ábyrgð á þeim yfirlýsingum sem hæstv. forsætisráðherra hefur látið falla um mikilvægi þess að lægstu laun verði hækkuð í komandi kjarasamningum og svar fjármálaráðherra við því með hvaða hætti eigi að efna það fyrirheit. Forseti Alþýðusambandsins sagði skýrt í morgun að á meðan auðlegðar- og auðlindaskattar væru teknir út og sjúklingar látnir taka meiri þátt í kostnaði en áður yrði engin sátt. Það er auðvitað sú staðreynd sem hæstv. fjármálaráðherra verður að horfast í augu við, að aðgerðir ríkisstjórnarinnar á síðustu mánuðum og missirum hafa aukið á misskiptingu, skapað aukna óþreyju meðal lágtekjufólks og meðaltekjufólks og þar af leiðandi þrýst upp þörfinni á kauphækkun. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það er mjög mikilvægt að kjarasamningar styðji við langtíma efnahagslegan stöðugleika, en ríkisstjórn ber grundvallarábyrgð á því að tryggja að aðstæður séu með þeim hætti að hægt sé að ná slíkum kjarasamningum. Fyrri ríkisstjórnir hafa þess vegna lagt sérstaka rækt við samskipti á vinnumarkaði. Það er mjög athyglisvert til dæmis að með öllum aðgerðum ríkisstjórnarinnar í haust, þar sem brotið var langvarandi samkomulag milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisins um framlög ríkisins til tiltekinna þjóðþrifamála, var þessi ríkisstjórn að brjóta samkomulög sem stafa frá fyrri stjórnartíð þessara tveggja flokka. Meira að segja þeir forustumenn sem þá voru í forsvari fyrir þessa tvo flokka treystu sér til að gera samninga sem héldu við aðila vinnumarkaðarins. Það ræður þessi ríkisstjórn ekki við að gera og hefur ekki gert. Við þessar aðstæður, þó að hægt sé að taka undir með hæstv. ráðherra um mikilvægi efnahagslegs stöðugleika sem afleiðingar kjarasamninga, er ekki hægt að setja ábyrgðina af [[Forseti hringir.]]stöðugleikanum á launafólk og láglaunafólk eingöngu. Það hlýtur að vera þannig að ríkisstjórnin beri höfuðábyrgð á því, með skattstefnu sinni og með kjaramálastefnu sinni, að greiða fyrir stöðugleika sem nýtist öllum.
Frú forseti. Ég þakka þá umræðu sem er hér í dag um vinnumarkaðinn og laun. Við tölum aldrei of oft um launin í landinu, allra síst lægstu launin sem hafa verið þjóðarósómi allt of lengi. Þó að hæstv. fjármálaráðherra vonist til þess að við séum ekki að hvetja til uppþota þurfum við ekkert að gera það. Ef maður er alveg í jarðsambandi og í takt við fólkið í landinu skynjar maður að nú eru allir búnir að fá nóg. Ég ræddi við verkalýðsforingja í síðustu viku sem fékk þau skilaboð á sínum fundi, hann ætlaði nú að vera hógvær og biðja um 300 þús. kr. lágmarkslaun, en þá var bara barið í borðið: Nei, það er sko ekki í boði í dag. Það er ekkert okkar að hvetja til óeirða á vinnumarkaði. Við þurfum þess ekkert. Þegar verið er að tala um að hún sé komin þessi sama mantra frá Samtökum atvinnulífsins að nú megi ekki ógna stöðugleikanum í samfélaginu og ekki hækka lægstu laun meira en 3–3,5%. Á sama tíma á síðasta ári þegar laun voru hækkuð um 2,8% vegna þess að það mátti ekki ógna stöðugleikanum í samfélaginu, það mundi kalla á meiri verðbólgu og allt færi á hvolf. Síðan í kjölfarið kom fullt af sérsamböndum og aðrir sem fengu mun meiri hækkanir svo að ég tali ekki líka um það hvernig millistjórnendur í fyrirtækjum og forstjórar í fyrirtækjum hafa gígantísk laun. En verðbólgan er í sögulegu lágmarki, það hafði engin áhrif á verðbólgu. En nú þegar þeir sem verst standa í samfélaginu, vinna skítugustu störfin og erfiðustu störfin og halda uppi þjóðfélaginu í raun biðja um sanngjarna launahækkun þá er barið í borðið og sagt: Nei. Þá ógnum við stöðugleikanum. Ég las mjög góða og fræðandi grein í Kvennablaðinu í gær, vegna þess að ég hef hvatt mikið til sátta í þessu samfélagi, þar sem ríkisstjórnin leitar sátta við alla í samfélaginu um langtímamarkmið, til að auka stöðugleika og frið í samfélaginu. Það hefur ekkert verið hlustað á það en þar skrifaði maður grein sem sagði að við gætum troðið þessari þjóðarsátt upp í púströrið á Range Rovernum okkar. [[Forseti hringir.]]Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að lesa þessa grein.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir að stofna til þessarar umræðu. Það gengur auðvitað ekki upp að lágmarkstaxtar standist ekki grunnframfærsluviðmið. Aukinn ójöfnuður, laun sem ekki standast neysluviðmið, hækkanir einstakra opinberra launahópa og ofurlaun stjórnenda eru þeir þættir sem bent hefur verið á að skapi að vissu leyti þær kringumstæður sem uppi eru, ólgu í verkalýðshreyfingunni þannig að tónninn er þungur þar á bæ og ástandið því viðkvæmt. Atvinnulífið og samtök þeirra benda á að kaupmátturinn skipti mestu máli og auðvitað skiptir það mestu máli þegar upp er staðið hvað við fáum fyrir krónurnar fremur en hversu margar þær eru. Og það er staðreynd að kaupmáttur jókst á síðasta ári um 5%, það er hægt að mæla það. Svigrúm til launahækkana byggist á verðmætasköpun og framleiðni og kaupmátturinn á stöðugleikanum. Skilaboðin frá Seðlabankanum og peningastefnunefnd sem birtast í síðustu vaxtaákvörðun segja sérstaka sögu. Þrátt fyrir hjöðnun verðbólgu er vöxtum haldið óbreyttum og ástæðan er fyrst og fremst óvissa á vinnumarkaði. Í þessu felst auðvitað ákveðin þversögn vegna þess að í vaxtalækkun, sem er mjög mikilvæg við þessar aðstæður, felst gífurleg kjarabót fyrir atvinnulífið og heimilin. Nefndin gengur lengra og gefur til kynna að ábyrgð samningsaðila sé svo mikil að jafnvel þurfi að hækka vexti á ný ef launahækkanir verði svo miklar að þær ógni verðstöðugleika. Auðvitað þarf að ná grundvelli sáttar og vaxtalækkun er risastórt kjaramál. Afgangur á ríkissjóði, skuldaleiðréttingin og áframhaldandi skattalækkanir og heildstæðar stefnumarkandi lausnir í húsnæðismálum eru og verða mikilvægt innlegg í bætt lífskjör og aukið svigrúm til skynsamlegra launahækkana. Virðulegi forseti. Meginmarkmiðið hlýtur að vera aukinn kaupmáttur.
Forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég velti fyrir mér af hverju við erum alltaf áratug eftir áratug að ræða sömu málin. Hvernig stendur á því að í þessu samfélagi er enn fólk sem býr við mikinn skort? Og hvernig stendur á því að í hvert skipti sem þeir sem hafa lægstu launin kalla eftir hækkunum á sínum kröppu kjörum séu þeir mesta ógnin við stöðugleikann? Mikið eru þeir klárir sem spinna í kringum þennan veruleika því að alltaf skulum við vera í nákvæmlega sömu umræðunni áratug eftir áratug. Hvað getum við gert til að breyta því? Þetta hlýtur að kalla á það að við förum í mun djúpstæðari umræður um hvort hægt sé að afnema fátækt. Það er alveg ljóst að það er enginn áhugi á að afnema fátækt á Íslandi. Það er enginn áhugi, það sá maður kristallast í fjárlagafrumvarpi þessarar ríkisstjórnar sem hér var samþykkt fyrir áramót. Því miður. Það sá maður kristallast í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að skapa óstöðugleika til að skapa tilfinningu fyrir óréttlæti með því að koma hér á matarskatti, með því að koma hér á komugjöldum, með því að þrengja leiðir fólks til þess að geta símenntað sig eða klárað nám til stúdentsprófs. Við hljótum að geta verið sammála um að fátækt sé smánarblettur á samfélagi okkar. Ég óska eftir því að hér verði farið í djúpar alvöruaðgerðir til að fyrirbyggja fátækt. [[Forseti hringir.]]En ég óska eftir því að viljanum sé lýst frá hendi hæstv. fjármálaráðherra, ef hann er sammála mér, um að fátækt sé eitthvað sem ekki eigi að líðast hérlendis.
Frú forseti. Við ræðum hér laun á vinnumarkaði og í hvað stefnir varðandi vinnumarkaðinn þegar Starfsgreinasambandið hefur lagt fram kröfur sínar. Mönnum virðist vera mjög brugðið á ýmsum bæjum gagnvart þeim kröfum. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að samið sé á skynsamlegum nótum. Hvað þýðir það? Hann talar líka um að hann vísi því frá sér að stjórnvöld hafi gripið inn í með einhverjum hætti sem eigi að spilla fyrir samningsgerð á almenna markaðinum. Mér finnast þessi ummæli vera mjög lýsandi fyrir það að menn eru ekki jarðtengdir í hæstv. ríkisstjórn og hafa ekki skilning á málunum. Veruleikinn er sá að fólk sem er með rúmar 200 þús. kr. á mánuði í laun getur ekki framfleytt sér með neinum hætti. Það er bara hinn kaldi veruleiki. Ef vilji stjórnvalda og Samtaka atvinnulífsins er sá að halda áfram þessu mikla launabili, að þeir sem hafi lægstu launin hafi ekki nokkra möguleika á að framfleyta sér nema með miklum félagslegum stuðningi eða mikilli vinnu, þá erum við mjög illa stödd. Ég styð þessar réttmætu kröfur sem nú eru komnar fram - um að fólk sem er á þessum lægstu smánarlegu launum hækki um það, þó að það sé hátt í prósentum talið - að laun séu að lágmarki 300 þús. kr. Í raun og veru er það allt of, allt of lítið. Ég bara skil ekki þegar menn geta stigið hér fram og talað eins og þeir svífi [[Forseti hringir.]]um á bleiku skýi þegar þeir eru að tala um fólk sem þarf að búa við þessi skammarlegu kjör.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér finnst málatilbúnaður hv. stjórnarandstöðu nokkuð sérkennilegur. Ef menn eru hér að tala um almenning í landinu og velferð hans hljóta menn að fagna því að atvinnuleysi hafi minnkað. Menn hljóta að fagna því að atvinnuþátttaka hafi aukist. Menn hljóta að fagna því að verðbólga sé lág. [[Gripið fram í.]]Menn hljóta að fagna því að kaupmáttur hafi aukist um 5% á síðasta ári. Hvar annars staðar, í þeim löndum sem við berum okkur saman við, [[Gripið fram í.]]hefur það gerst? Og nú byrjar hv. stjórnarandstöðuþingmaður að kalla fram í og ég vona að það sé vegna þess að hún hafi áttað sig á því að þessi stóryrði í garð hæstv. fjármálaráðherra standast ekki. Virðulegi forseti. Hér var komið dag eftir dag, svo að við tölum um hlutina eins og þeir eru, og farið fram á það af hv. stjórnarandstöðu að samið yrði við lækna. Sá sem talaði þar með mjög skynsamlegum og ábyrgum hætti var hæstv. fjármálaráðherra eins og hann hefur líka gert í þessu máli. Það er því miður ekki þannig að hægt sé að gera allt fyrir alla alltaf. Það hefur engri ríkisstjórn tekist og það mun engri ríkisstjórn nokkurn tímann takast. Auðvitað er það markmið að hægt sé að bæta kjör þeirra sem hafa lægstu launin en það er gert með fleiri þáttum en launahækkunum og meðal annars í þessu sem ég nefndi hér áðan. Hér tala menn um að auðlegðarskattur hafi verið afnuminn. Hann var ekkert afnuminn, það var síðasta ríkisstjórn sem kom honum á og hann var tímabundinn, hann var látinn renna út. Það er sömuleiðis sagt að matarskatturinn sé skattahækkun. Það er rangt, virðisaukaskattsbreytingarnar lækkuðu skatta.
Á matnum?
Síðan koma menn og tala um heilbrigðismálin. Hvernig dettur hv. stjórnarandstöðu, sem var í stjórn á síðasta kjörtímabili, í hug að ræða heilbrigðismálin? Það er þessi ríkisstjórn sem hefur aukið framlög til heilbrigðismála, alveg sama hvernig það er teiknað upp, hvort sem það er sem hlutfall af ríkisútgjöldum eða í beinum fjárframlögum. Síðasti heilbrigðisráðherra í síðustu ríkisstjórn hefur hvað eftir annað komið hingað upp og sagt að gengið hafi verið [[Forseti hringir.]]of nálægt heilbrigðisþjónustunni. Og það var ekki síðasta ríkisstjórn sem forgangsraðaði í þágu heilbrigðisþjónustu, hver og einn sem hefur aðgang að ríkisreikningi getur skoðað það og sannreynt.
Virðulegi forseti. Það er vitlaust gefið í því sem við getum kallað efnahagsspilið í þessu landi. Það þarf að stokka spilin og það þarf að gefa upp á nýtt. Það gengur ekki eina ferðina enn að þegar samningar eru lausir á almennum markaði komi helstu stofnanir landsins, ríkisstjórnin, atvinnurekendur og Seðlabankinn og varpi ábyrgðinni á efnahagsstöðugleika á hendur þeim sem lægst hafa launin. Það gengur ekki lengur. Auðvitað ætti það helst að vera þannig að á almennum launamarkaði semji atvinnurekendur við launþegana en nú er það svo að ríkisstjórnin sem ríkir núna hefur leitt svo í ljós þá misskiptingu sem hér er að alla svíður í augun undan því. Við fáum fréttir af því að 1% þjóðarinnar á 25% af öllu, 10% eiga helminginn af öllum eigum í þessu landi. Helmingur þjóðarinnar á minna en 750 þúsund. Fyrirtækin verða að taka á sig þá ábyrgð að hækka laun þeirra lægstu og við öll hin verðum að hlíta því og heimta - fyrirgefið að ég orða það þannig, við sem höfum hærri laun þurfum nú að sitja á okkur og láta þetta gerast. Þeir sem stjórna fyrirtækjunum verða líka núna að elta ekki, eins og þeir gerðu síðast. Og þeir gerðu meira, á meðan almenni launþeginn fékk 2,8% hækkuðu stjórnendurnir launin við sig um 13%. Þetta er beinlínis [[Forseti hringir.]]dónaskapur við fólkið í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu sem er þörf og góð. Eitt af því sem mér finnst áhyggjuefni er sú tortryggni sem ríkir á milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda. Við höfum séð hvernig tryggingagjaldið lækkar ekki eins og það ætti að gera, hvernig stjórnvöld draga lappirnar þegar kemur að mikilvægum úrræðum eins og VIRK, Fæðingarorlofssjóður stendur ekki undir greiðslum eins og hugmyndin var í upphafi og virkar þar af leiðandi ekki eins og hugmyndin var. Og bæði ASÍ og Samtök atvinnulífsins hafa lýst yfir óánægju með samskipti sín við stjórnvöld. Ég mundi hafa áhyggjur af því ef ég væri fjármálaráðherra þegar tveir svo ólíkir hagsmunaaðilar hafa sömu sögu að segja. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra kippi þeim samskiptum í liðinn. Ég held að við mörg hér séum sammála um að lágmarkslaun í landinu séu allt of lág. Verkefnið hlýtur að vera að hífa þau upp. Fólk sem fer út á vinnumarkaðinn, hefur af því kostnað, greiðir skatta og skyldur, verður að fá sómasamleg laun sem það getur lifað af. Það er orðið skrýtið þegar við erum með kerfi þar sem við greiðum út barnabætur og vaxtabætur til fólks sem er úti á vinnumarkaði og ætti í sjálfu sér að hafa nóg að bíta og brenna. Ég tek undir með hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, við sem höfum hærri launin - margar stéttir hafa fengið ágætisbætur og við höfum séð kaupmáttaraukningu, það er staðreynd. Þær stéttir ættu að sitja á sér og við eigum að gera það að forgangsverkefni að lægstu launin séu hækkuð. Mér finnst þau 300 þúsund sem hafa verið nefnd í þessu [[Forseti hringir.]]sambandi ekki óraunhæf upphæð.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem mér finnst mjög þörf. Þegar kjarasamningar standa fyrir dyrum treystir maður á að skynsemi og ábyrgð aðila verði til þess að varðveita þann góða árangur sem hér hefur náðst undanfarið, að varðveita kaupmáttaraukinguna og halda í þann jöfnuð sem hér hefur skapast vegna þess að á Íslandi er, eins og kom vel fram í erindi Ásmundar Stefánssonar á ársþingi ASÍ í haust, meiri jöfnuður en víða annars staðar. Það er þörf á því að meiri jöfnuður sé á Íslandi en annars staðar vegna þess að hér er fámennt land, við erum í návígi hvert við annað og það er þörf á enn meiri jöfnuði. Þær hugmyndir hafa komið fram hjá hæstv. forsætisráðherra að skynsamlegt gæti verið að beita að þessu sinni krónutöluhækkunum en ekki prósentuhækkunum þannig að þeir sem eru með minni og meðaltekjur beri þá meira úr býtum en aðrir. Stjórnvöld hafa síðan komið til móts við almenning í landinu með ýmsum hætti, með skuldaleiðréttingu til þorra heimila, með því að nú eru í undirbúningi hjá hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra samræmdar aðgerðir fyrir húsnæðisþarfir margra hópa. Það er hins vegar eitt sem aðilar vinnumarkaðarins bera sameiginlega ábyrgð á, þeir hafa innleitt hálaunastefnu í fyrirtækjum sem eru í eigu lífeyrissjóðanna. Þar bera þeir jafn mikla ábyrgð, bæði á ofurlaunum stjórnenda, þ.e. forstjóra og millistjórnenda, sem hafa virkilega hækkað eins og hefur komið fram. Ég held að það sé algjörlega nauðsynlegt í þessum kjarasamningum að aðilar vinnumarkaðarins vindi ofan af þessu við kjarasamningagerð vegna þess að sá ójöfnuður [[Forseti hringir.]]sem þeir hafa sjálfir skapað er orsök undirliggjandi óánægju í þjóðfélaginu mjög víða.
Forseti. Það er einsýnt að þessar umræður munu ekki breyta neinu, því miður. Ég verð að segja að mér finnst skringilegt þegar þingmenn meiri hlutans koma í pontu og segja að maður fagni ekki því sem vel hefur tekist til með. Það er rangt. Auðvitað gleðst maður yfir því að atvinnuleysi hefur minnkað, að sjálfsögðu. Það finnst mér kannski skringilegast við þennan málflutning þegar verið er að tala um þá staðreynd að það eru óróleikatímar. Það eru erfiðir tímar, það er atvinnuþref. Og við könnumst öll við að hér erum við í nákvæmlega sömu umræðum og hafa átt sér stað aftur og aftur, eins og ég sagði áðan. Það sem mér finnst einna skringilegast við orðræðu þingmanna meiri hlutans, kannski sér í lagi hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, er að hv. þingmaður virðist einhvern veginn alltaf gleyma þegar hann fjallar um síðasta kjörtímabil, ég var nota bene ekki hluti af þeim meiri hluta, að það varð hrun og að ríkisstjórnin var í prógrammi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þá var farið fram á niðurskurðaraðgerðir. Ég er alveg sannfærð um að þótt önnur ríkisstjórn hefði verið við völd hefði þurft að fara í nákvæmlega sömu aðgerðir. Ég er þó sammála þingmanninum um að það var of skarpt skorið í heilbrigðiskerfinu en við vorum hér á tímum sem við höfðum aldrei áður þurft að glíma við. Við vorum hér í fullkomnu hruni. Núna líta hlutirnir aðeins betur út og þá finnst mér kominn tími til að þeir sem hafa það verst, þeir sem eru á lægstu laununum, fái að komast út úr sinni fátæktarholu.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra notaði talsvert af sínum tíma hér til að fara yfir launaþróun almennt á hinum opinbera markaði og hinum almenna markaði. Það hefur hann gert áður og það var ekki hluti af því sem ég spurði um því að ég hef lýst skilningi á þeim sjónarmiðum sem hæstv. ráðherra fór yfir þar. Mér finnst hins vegar leiðinlegt að hæstv. ráðherra svaraði ekki því sem ég spurði um sem eru meðal annars þær aðgerðir sem felast í skattbreytingum, sem felast í aðgengi að menntun og heilbrigðisþjónustu og aðrar þær aðgerðir stjórnvalda sem óneitanlega hafa áhrif á kjör almennings í landinu, hvernig hann sæi fyrir sér að stjórnvöld gætu beitt sér til að stuðla að betra umhverfi fyrir kjarasamninga. Hlutverk stjórnvalda er kannski fyrst og fremst að skapa slíkt umhverfi. Hæstv. ráðherra sagði líka að honum fyndist mikilvægt að hér væri stuðlað að áframhaldandi stöðugleika. Ég get tekið undir það með hæstv. ráðherra. En hvernig skilgreinum við stöðugleika og viljum við viðhalda þeim stöðugleika að hér sé alltaf 9–10% hópur undir fátæktarmörkum? Það ástand er nokkuð stöðugt og það er ekki eftirsóknarverður stöðugleiki, virðulegi forseti, að hér sé ákveðinn hópur eins og ég fór yfir áðan. Stór hluti eða helmingur þess hóps er á leigumarkaði, stór hluti þess hóps er einstæðir foreldrar. Við hljótum að velta fyrir okkur þegar við vitum að hér í þessu landi eru til mikil verðmæti hvernig við getum skipt þeim með réttlátari hætti. Á síðasta kjörtímabili sáum við að minnsta kosti þá þróun að það dró úr ójöfnuði í tekjum, en hér er enn talsverð misskipting þegar kemur að eignum. Punkturinn er kannski sá, og það er það sem ég spyr hæstv. ráðherra um, að [[Forseti hringir.]]hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að það sé nauðsynlegt að bæta hér kjör lág- og millitekjuhópa. Ég er sammála því sjónarmiði hæstv. forsætisráðherra. Ég tel að til séu verðmæti [[Forseti hringir.]]í þessu samfélagi sem gera okkur það kleift. Hvert er mat hæstv. fjármálaráðherra á því markmiði og hvernig ætlar hann að vinna að því?
Frú forseti. Þetta hefur verið áhugaverð umræða og ég get tekið undir með þeim sem segja mikilvægt að viðhalda stöðugleikanum. Það er rauði þráðurinn í skilaboðum mínum hér í dag að við eigum gríðarlega mikið undir því að viðhalda lágri verðbólgu og leggja þannig grunn að vexti kaupmáttar í framtíðinni. Hér finnst mér sumir hafa talað eins og að það sé sjálfstætt, sérstakt og jafnvel séríslenskt vandamál hvað það er mikill ójöfnuður í landinu. Staðan er engu að síður sú að á nánast alla mælikvarða er jöfnuður á Íslandi með því mesta sem gerist. Með leyfi forseta: „Öfugt við það sem mjög stór hluti af vinstri sinnuðu fólki á Íslandi heldur fram, þá er jöfnuður mikill á Íslandi á alþjóðlegan mælikvarða.“ Þetta var Ásmundur Stefánsson fyrir nokkrum mánuðum. [[Gripið fram í.]]Í þessari umræðu er gefið í skyn að þetta sé einhvern veginn allt öðruvísi. Það er líka gefið í skyn að það sé hægt að fara í mjög miklar nafnlaunahækkanir, sérstaklega hjá hinum tekjulægri, án þess að það hafi nein áhrif á verðbólgu eða launaþróun annarra hópa. Þetta er jafnvel sama fólkið og kemur hér upp í dag og segir: Við hin þurfum að gefa eftir. Þeir sem eru með millilaun þurfa að gefa eftir. Þeir sem eru með hærri laun mega ekki fá neitt vegna þess að við ætlum eingöngu að leggja áherslu á hækkun launa hinna lægstlaunuðu. Þetta er sama fólkið og kallaði mig fyrir nokkrum vikum síðan upp í pontu dag eftir dag til að ná samningum við lækna sem fóru fram á 50% launahækkun. Þetta er sama fólkið. Eruð þið búin að finna upp einhverja galdraformúlu sem leiðir til þess að þeir einir sem er á lægri laununum fái kjarabætur og hinir sitji eftir? Ég ætla einfaldlega að eftirláta það aðilum vinnumarkaðarins að finna lausn á því hvernig gengið verður frá kjarasamningum að þessu sinni, en þau skilaboð hljóta að fylgja héðan úr þingsal að menn skuli hafa í huga að gangi menn of hart fram segir sagan okkur hvar það endar, miklar nafnlaunahækkanir hafa tilhneigingu til að enda í verðbólgu [[Forseti hringir.]]líkt og Seðlabankinn benti á núna síðast. Og hvað gerist þá? Þá þurfum við að fara eina byltu enn. Úr því kemur engin kaupmáttaraukning. Ég er ekki hingað mættur í dag til að verja viðvarandi lág laun hjá ákveðnum [[Forseti hringir.]]tekjuhópum. Ég er bara að benda á að forsenda þess að við getum gert betur fyrir alla er að við höldum áfram að skapa verðmæti í landinu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, með síðari breytingum, og breytingu á lögum um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992, með síðari breytingum. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu lúta í stuttu máli að því að tryggja framhald samstarfsverkefnis um notendastýrða persónulega aðstoð sem og að auka vinnuvernd á vinnustöðum á tilteknum sviðum. Tilraunaverkefnið um notendastýrða persónulega aðstoð, NPA eins og það hefur verið kallað, hefur verið starfrækt frá árinu 2011 á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða nr. IV sem sett var með lögum nr. 152/2010, um breytingu á lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðra. Þar er kveðið á um að koma skuli á sérstöku samstarfsverkefni ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Fram kemur að markmið verkefnisins sé að þróa leiðir til að taka upp notendastýrða persónulega aðstoð við fatlað fólk með markvissum og árangursríkum hætti. Sérstök verkefnisstjórn var skipuð til að annast framkvæmd þess og hennar fyrstu verkefni voru meðal annars að leggja niður ramma sem unnið yrði eftir og gefa út leiðbeiningar og undirbúa annað efni sem nauðsynlegt var til að verkefnið næði markmiði sínu. Á miðju ári 2012 voru svo fyrstu tilraunasamningar vegna NPA samþykktir. Samkvæmt núgildandi ákvæði var gert ráð fyrir að verkefninu lyki í árslok 2014 og lagt yrði fram frumvarp sem breytti lögum um málefni fatlaðs fólks á þann veg að festa NPA í sessi sem þjónustuform. Það er hins vegar mat verkefnisstjórnarinnar að ekki sé komin nægileg reynsla á verkefnið til að hægt sé að tryggja að markmið NPA nái fram að ganga með fullnægjandi hætti ef lagt yrði fram frumvarp þess efnis núna og tek ég hér með undir það mat verkefnisstjórnarinnar. Þá stendur einnig yfir heildarendurskoðun á lögum um málefni fatlaðs fólks og lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og tel ég eðlilegra að ákvæði um notendastýrða persónulega aðstoð komi inn í endurskoðaða löggjöf á þessu sviði. Með frumvarpinu legg ég því til að gildistími ákvæðis til bráðabirgða nr. IV í lögum um málefni fatlaðs fólks verði framlengdur þannig að samstarfsverkefni um notendastýrða persónulega aðstoð verði framlengt um tvö ár eða til ársloka 2016. Er það gert með það fyrir augum að nota megi tímann þar til frumvarp í tengslum við endurskoðun laga um félagsþjónustu sveitarfélaga og laga um málefni fatlaðs fólks verði lagt fram til að þróa frekar verklag við notendastýrða persónulega aðstoð enda tel ég afar mikilvægt að vandað sé til verka þegar verið er að innleiða nýja þjónustu. Í greinargerðinni er fjallað aðeins um það hvernig frændur okkar á Norðurlöndunum hafa staðið að innleiðingu á notendastýrðri persónulegri aðstoð. Sem dæmi kemur hér fram að byrjað var með tilraunir með notendastýrða persónulega aðstoð í Noregi árið 1990 sem síðan leiddi til þess að 10 árum seinna, árið 2000, var slík þjónusta lögfest sem þjónustuúrræði þar í landi. Gerðar voru breytingar árið 2012, 12 árum seinna, og var slík þjónusta þá lögfest sem sérstakt þjónustuúrræði fyrir fatlað fólk sem sveitarfélögum í Noregi væri skylt að veita. Í tengslum við þá breytingu á lögum um málefni fatlaðs fólks sem lagðar eru til í frumvarpi þessu og ég hef nú farið yfir í stuttu máli er í frumvarpinu jafnframt gert ráð fyrir breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Eru þær breytingar lagðar fram í því skyni að auka sveigjanleika hvað varðar vinnufyrirkomulag þeirra starfsmanna sem veita notendastýrða persónulega aðstoð á grundvelli samstarfsverkefnisins en með þeim tel ég auknar líkur á að verkefnið nái markmiðum sínum. Bent hefur verið á, frá hendi verkefnisstjórnar og notendaþjónustunnar í framhaldi ábendinga sem verkefnisstjórnin hefur fengið, að þær reglur sem í gildi eru samkvæmt lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, um hvíldartíma, frídaga og hámarksvinnutíma starfsmanna, geti sett framkvæmd verkefnisins um notendastýrða persónulega aðstoð nokkrar skorður. Því er í frumvarpinu lagt til að með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins verði heimilt að víkja frá tilteknum ákvæðum laganna um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli verkefnisins um notendastýrða persónulega aðstoð. Í þessu sambandi, svo sem eins og annars snýr að NPA, var einmitt litið til þeirra reglna sem í gildi eru annars staðar á Norðurlöndunum. Tillagan að þessum tilteknu breytingum á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er þannig sett fram í því skyni að stuðla að því að framkvæmd verkefnisins um notendastýrða persónulega aðstoð geti orðið með þeim hætti sem gert var ráð fyrir þegar verkefnið var sett á laggirnar og er gildistími breytinganna því miðaður við tímarammann sem verkefninu er settur en líkt og komið hefur fram er í frumvarpinu lagt til að því verði lokið fyrir árslok 2016. Það er hins vegar mikilvægt að geta þess að þær reglur um hvíldartíma, frídaga og hámarksvinnutíma sem kveðið er á um í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eru lágmarksreglur um tiltekna vernd til handa starfsmönnum. Því er mjög mikilvægt að gæta varfærni og meðalhófs við setningu reglna sem hugsanlega geta skert þá vernd en ætla má að slíkt sé almennt ekki heimilt nema unnt sé að réttlæta slíkar skerðingar á málefnalegan hátt auk þess sem lögmæt markmið standi þar að baki. Því er í þessu ljósi gert ráð fyrir í frumvarpinu að fyrir þurfi að liggja samkomulag samtaka aðila vinnumarkaðarins um að víkja frá ákvæðum laganna þannig að sé hvíldartími styttri hjá viðkomandi starfsmönnum en ákvæði laganna gera ráð fyrir geti þeir síðar og eins fljótt og við verði komið fengið að lágmarki samsvarandi hvíldartíma og lögin kveða á um. Ég taldi líka mjög mikilvægt að Vinnueftirlitið mundi veita umsögn um samkomulagið sem samtök aðila vinnumarkaðarins gera í þessu sambandi. Hvað varðar aðrar breytingar á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er í frumvarpinu gert ráð fyrir að beini Vinnueftirlit ríkisins skriflegum fyrirmælum til atvinnurekenda um úrbætur á vinnustað beri viðkomandi atvinnurekanda eða fulltrúa hans að tilkynna stofnuninni formlega um það þegar umræddum úrbótum er lokið. Þetta er lagt til í því skyni að auka skilvirkni við vinnustaðaeftirlit Vinnueftirlitsins með það að markmiði að auka öryggi innan vinnustaða. Er þannig gert ráð fyrir að Vinnueftirlitið geti fylgt því eftir með markvissari hætti en áður að innan vinnustaða sé brugðist við skriflegum fyrirmælum stofnunarinnar um úrbætur innan þess frests sem veittur hefur verið. Auk þess má gera ráð fyrir að fyrirkomulag þetta komi til með að leiða til hagræðis bæði fyrir atvinnurekendur og Vinnueftirlit ríkisins. Í því sambandi má meðal annars ætla að fyrirkomulagið komi til með að fækka eftirlitsheimsóknum Vinnueftirlitsins á vinnustaði þar sem gert er ráð fyrir að atvinnurekendur eða fulltrúar þeirra upplýsi Vinnueftirlitið um úrbætur á vinnustöðum þegar þeim er lokið. Vinnueftirlitið getur þá í kjölfarið metið, meðal annars á grundvelli þeirra upplýsinga sem það hefur fengið frá hlutaðeigandi atvinnurekanda, hvort þörf sé á frekari eftirlitsheimsóknum á viðkomandi vinnustað í tengslum við þau fyrirmæli sem stofnunin hefur gefið um úrbætur á vinnustaðnum. Virðulegi forseti. Um nokkurt skeið hafa legið fyrir í velferðarráðuneytinu drög að nýrri reglugerð um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Til að tryggja þeirri reglugerð lagastoð er í frumvarpinu lagt til að ráðherra hafi ekki einungis heimild til að setja reglugerð um aðgerðir gegn einelti líkt og gert er ráð fyrir í gildandi lögum heldur verði ráðherra einnig heimilt að setja reglugerð um aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Þegar misbrestur verður á að skapa gott og jákvætt vinnuumhverfi með tilliti til félagslegra og andlegra þátta er það mitt mat að líkur aukist á margs konar vanda sem geti meðal annars aukið vanlíðan hjá starfsfólki og jafnvel leitt til heilsutjóns til lengri eða skemmri tíma, dregið úr starfsánægju, skert framleiðni og aukið starfsmannaveltu en framangreindar ástæður eru alla jafnan neikvæðar fyrir hvaða vinnustað sem er. Því er það að mínu mati mjög mikilvægt að umrædd breyting á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nái fram að ganga. Og þróunin hefur verið þannig á undanförnum árum að við sjáum æ fleiri mál koma upp sem tengjast þessum andlegu þáttum, eins og hér er talað um, sem eru ekki beint tengdir vélum eða tækjum sem reglur um vinnuvernd sneru frekar að áður fyrr. Það er að mínu mati mjög mikilvægt að reglugerð endurspegli það og að sjálfsögðu sé þá lagastoð fyrir henni. Eins og fram hefur komið í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um málefni fatlaðs fólks annars vegar og lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum hins vegar í því skyni að tryggja framhald samstarfsverkefnis um notendastýrða persónulega aðstoð sem og í því skyni að auka vinnuvernd á vinnustöðum á tilteknum sviðum. Í 1. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum kemur meðal annars fram að með lögunum skuli leitast við að tryggja öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi sem jafnan sé í samræmi við félagslega og tæknilega þróun í þjóðfélaginu. Ég tel þannig að þær breytingar sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir á lögunum séu mikilvægur liður í því að tryggja öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi á vinnustöðum og legg ég því mikla áherslu á að þær breytingar nái fram að ganga. Það sama á við um þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu á lögum um málefni fatlaðs fólks hvað varðar samstarfsverkefni um notendastýrða persónulega aðstoð. Í því sambandi tel ég rétt að vekja athygli á að það er mat verkefnisstjórnar um verkefnið að ekki sé komin slík reynsla á framkvæmd verkefnisins að unnt sé að tryggja að markmið þess geti náð fram að ganga með fullnægjandi hætti ljúki verkefninu í árslok 2014. Það er líka ágætt til áminningar að fara yfir hvernig verkefnisstjórnin er skipuð. Hún er skipuð tveimur fulltrúum ráðherra, fulltrúa Landssamtakanna Þroskahjálpar, fulltrúa Öryrkjabandalagsins og þremur fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga. Jafnframt tók verkefnisstjórn ákvörðun um að samþykkja ósk NPA-miðstöðvarinnar um áheyrnarfulltrúa á fundum verkefnisstjórnarinnar. Á meðan verkefnisstjórnin hefur starfað hefur hún hitt fjöldann allan af einstaklingum, fulltrúum, og líka átt mjög gott samstarf við fjölda aðila, svo sem notendur þjónustunnar sem veitt er á grundvelli verkefnis um notendastýrða persónulega aðstoð og starfsfólk á ýmsum fagsviðum er tengjast framkvæmd verkefnisins. Ég tel mig geta tekið undir það sjónarmið, og geri ég það að tillögu minni í frumvarpinu, að gildistími verkefnisins verði framlengdur til ársloka 2016. Hvað varðar samráð við ýmsa aðila kemur það fram í frumvarpinu á bls. 6 hvernig staðið hefur verið að því og má nefna það hér sem snýr að NPA-þjónustunni en hvað varðar vinnuverndarþætti hefur að sjálfsögðu verið haft samráð við aðila vinnumarkaðarins varðandi þau ákvæði. Ég vil að lokum taka fram, þótt kannski sé ekki endilega ástæða til, að ég tel að greinargerðin sé mjög gott gagn og fari inn á ýmsa þætti sem ég hef ekki komið inn á hér sem eru mjög upplýsandi varðandi verkefnið. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. velferðarnefndar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra ræðuna og fagna því að verið sé að breyta lögum þannig að eftirlit Vinnueftirlitsins verði skilvirkara. Ég er einnig ánægð með að orðin „kynferðisleg áreitni“, „kynbundin áreitni“ og „ofbeldi á vinnustöðum“ komi inn í lögin. Ég vildi spyrja hæstv. ráðherra, sem samkvæmt frumvarpinu fær heimild til að setja reglugerð, hvort það ætti í raun og veru ekki að segja að það skuli setja reglugerð. Það hlýtur að vera mikilvægt að til staðar sé reglugerð um eftirlit og ramma um þessi mál. Þetta er fyrri spurning mín til ráðherra. Síðari spurning mín lýtur að stóra málinu, NPA. Það er auðvitað bagalegt að ekki sé hreinlega búið að lögfesta þá þjónustu en það má hafa skilning á því að það taki tíma að finna fyrirkomulag sem heldur og er gott til lengri tíma litið. En þá verður að gæta að því að þeir sem eru með NPA eða hafa löngun til að fara inn í það kerfi hafi tök á því. Samningum hefur fjölgað frá 2012 þegar þeir voru 22 og þeim mun fjölga upp í 61 á þessu ári. Þetta hefur verið að gerast í gegnum árin og samningarnir verða 61 árið 2016. En jafnframt kemur fram að það vanti fjármagn til að geta tryggt 61 einstaklingi NPA. Ég vil því spyrja ráðherra: Kemur ekki til greina að fjölga samningunum enn frekar og er ekki öruggt að hæstv. ráðherra muni tryggja fjármagn í verkefnið?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir andsvarið. Mér skilst að þetta sé lagatæknilegt, það sé almennt núna orðað þannig í lagatexta að setning reglugerðar sé heimildarákvæði, en ég held að þetta sé eitthvað sem nefndin getur farið yfir, hvort það eigi að vera skýrari ákvæði um að þetta sé skylt. Eins og ég nefndi líka liggja fyrir drög að reglugerð og hafa gert það í nokkurn tíma og ég tel mjög brýnt að ég fái heimild til að undirrita þá reglugerð. Varðandi NPA þá hefðum við, eins og ég fór í gegnum í ræðu minni, kannski getað sagt okkur það þegar við fjölluðum um þetta á sínum tíma í velferðarnefnd og ætti raunar ekki að koma á óvart að ráðherra mundi standa hér og leggja til að framlengja tilraunaverkefnið. Eins og kemur fram í greinargerðinni, sem dæmi, þá byrjaði stærsta sveitarfélag landsins, Reykjavík, ekki að bjóða upp á notendastýrða persónulega aðstoð að fullu fyrr en í byrjun árs 2013. Nýlega féll dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur sem sneri einmitt að NPA. Það er leitt að mál þurfi að fara fyrir dóm en hins vegar tel ég túlkun dómstóla mikilvæga og sérstaklega ef málið fer áfram upp í Hæstarétt, en Reykjavíkurborg vann málið, þá er mikilvægt að fá niðurstöðu frá dómstólum um það hvernig þeir túlka þær kröfur sem komu þarna fram. Ég get sagt já, ég mun að sjálfsögðu gera mitt til að tryggja fjármagn fyrir NPA á árinu 2016. Við erum með fjármagn fyrir þetta ár, það var tryggt við fjárlagagerðina og það verður tillaga mín að við munum ljúka þessu tilraunaverkefni.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Markmiðið með NPA er að veita fólki þau réttindi að eiga rétt á sjálfstæðu lífi. Það er ánægjulegt að samningarnir séu orðnir 61, en það er alveg vitað að það eru mun fleiri sem vilja fá slíka samninga. Það er mjög erfitt fyrir fólk að bíða í óvissu í tvö ár til viðbótar með hvort það fái slíka samninga. Þess vegna vil ég endurtaka spurninguna hvort það komi ekki til greina að fjölga samningum enn frekar. Ég ítreka að fjármagn verður að vera tryggt til að fjármagna þá samninga sem þegar hafa verið ákveðnir út árið 2016, það er ómögulegt fyrir fólk að búa við óvissu um að þau réttindi sem það hefur fengið í dag og hafa gerbreytt lífi þess verði kannski frá því tekin að ári liðnu vegna fjárskorts.
Virðulegi forseti. Innan þess ramma sem gildir núna fyrir árið 2014 er verkefnisstjórnin að fara yfir hvað hún telur vera hægt að gera varðandi fjölgun samninga. Samningarnir hafa líka verið misjafnlega stórir þannig að það gæti verið að einn samningur tæki allt það aukafjármagn sem hefur komið inn núna fyrir árið 2015, en það getur líka verið að verkefnisstjórnin telji betra að fara kannski í fleiri samninga þannig að það séu fleiri sem mundu njóta þjónustunnar. Ég treysti á að verkefnisstjórnin muni vinna áfram jafn faglega og vel og hún hefur gert. Ég vil líka benda á að kostnaðarskiptingin er þannig að það er um 20% framlag frá ríkinu og 80% sem sveitarfélögin borga fyrir þessa þjónustu. Það er þannig séð ekkert sem kemur í veg fyrir að sveitarfélögin geti boðið fleirum upp á þjónustuna, en hins vegar hef ég fengið margítrekaðar ábendingar og ég veit að fjárlaganefnd Alþingis fékk minnisblað um það líka að það eru [[Forseti hringir.]]mjög margir þættir sem snúa að þjónustu við fatlað fólk sem sveitarfélögin telja að þau þurfi [[Forseti hringir.]]meira fjármagn til að geta sinnt.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar og ágætisyfirlit yfir þær breytingar sem hér er verið að leggja til á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum annars vegar og svo lögum um málefni fatlaðs fólks. Ég vil byrja á því að segja að mér líst vel á þá viðbót er varðar kynferðislega áreitni, kynbundna áreitni og ofbeldi á vinnustöðum og ég held að það sé mjög til bóta og það er ýmislegt jákvætt í þessu frumvarpi að mínu mati þó svo að ég hafi orðið fyrir ákveðnum vonbrigðum með að verið sé að framlengja tilraunaverkefnið um NPA en ekki festa það í sessi. En gott og vel, það er þó alla vega verið að vinna málið áfram og ég held að á margan hátt sé verið að gera það mjög vel og faglega, þannig að það er gott, og ég bind miklar vonir við það að við aukum þekkingu okkar og getu til að veita þessa þjónustu vel inn í framtíðina. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem hún kom aðeins inn á, þ.e. að sveitarfélögin greiða 80% af kostnaðinum við notendastýrða persónulega aðstoð, en ríkissjóður greiðir 20%, hvort það hafi einhvern tíma komið til skoðunar að snúa þessu við, að ríkissjóður greiði meiri hlutann og sveitarfélögin minni hlutann við þessa aðstoð. Sveitarfélögin hafa ólík viðmið um það hverjir fá notendastýrða persónulega aðstoð. Sum sveitarfélög, ef ég þekki rétt, hafa frekar gert samninga en önnur. Það að valdið liggi hjá sveitarfélaginu, fjárveitingin sé hjá sveitarfélaginu, torveldar ýmislegt [[Forseti hringir.]]í lífi fatlaðs fólks, svo sem það að flytja sig á milli sveitarfélaga, þá þarf það [[Forseti hringir.]]að byrja frá grunni aftur og gera nýjan samning. Þess vegna vil ég spyrja hvort [[Forseti hringir.]]það hafi komið til skoðunar að breyta þessu hlutfalli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir andsvarið. Stutta svarið er nei, það hefur ekki komið til skoðunar. Ég gæti alveg trúað því hins vegar að ýmsum sveitarstjórnarmönnum mundi hugnast þessi tillaga. Við höfum verið að fara almennt yfir yfirfærslu málaflokksins því að bent hefur verið á það að stór hluti af framlögunum til hans koma í gegnum jöfnunarsjóð og inn á þau þjónustusvæði sem var ákveðið að setja upp við yfirfærsluna til sveitarfélaganna. Það kom mjög skýrt fram á fjármálaráðstefnu Sambands íslenskra sveitarfélaga á haustmánuðum þar sem þau bentu á að tekjustofnarnir sem fóru yfir til sveitarfélaganna við yfirfærsluna reyndust vera umtalsvert digrari en þau áttu von á en að sama skapi höfðu útgjöldin hækkað jafnvel enn þá meira. Þarna eru ákveðnir þættir sem ég held að sé mjög mikilvægt að fara yfir. Við þurfum að fá reynsluna af verkefninu í þessi tvö ár í viðbót og þetta þarf að sjálfsögðu að vera hluti af því hvernig við sjáum þetta fyrir okkur til framtíðar og þá vinnum við í samstarfi við samband sveitarfélaga. En það eru aðrir þættir líka sem ég tel að menn þurfi að huga betur að sem kannski voru skildir eftir. Þeir snúa að atvinnumálum fatlaðs fólks, hvar við eigum að staðsetja þau og hafa þau með sem bestum hætti. Ég hef líka verulegar áhyggjur af húsnæðismálum fatlaðs fólks og ég finn að það á ég sameiginlegt með félagsmálastjórum, og þar erum við að tala um umtalsverðar fjárhæðir. Ég held að framkvæmdastjóri sambandsins hafi talað um milljarð á ári til þess að mæta því. Ég á enn þá eftir að fá nákvæmlega fram á hverju hann byggir þær tölur en við höfum verið í samstarfi við sambandið upp á að ná að kortleggja það. Þetta er það sem mér hefur fundið svo dásamlegt við að kynnast þessum málaflokki, málefnum fatlaðs fólks, við erum að tala um fjölbreyttan hóp [[Forseti hringir.]]með margvíslegar þarfir og við þurfum að reyna að koma til móts við þá alla.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, þetta er svo sannarlega alltumlykjandi málaflokkur, málefni fatlaðs fólks, því að fatlað fólk er fyrst og fremst fólk sem tekur þátt í samfélaginu eins og allir aðrir og það ætti að vera hlutverk okkar að greiða götu þess til samfélagsþátttöku. Það er alveg rétt að það er ýmislegt sem telur þegar kemur að kostnaði. Þess vegna finnst mér það alveg skoðunarinnar virði hvort við ættum að breyta því hvernig kostnaðurinn dreifist milli ríkis og sveitarfélaga með það fyrir augum að jafna aðstöðumun fólks eftir því hvar það býr þannig að allir sitji við sama borð hvar á landinu sem þeir búa og hafi jöfn tækifæri.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir. Ég held að ég og hv. þingmaður séum alveg sammála um mikilvægi þess að tryggja að fólk, óháð því hvar það býr, hvort sem það býr í stóru eða litlu sveitarfélagi, hafi sömu tækifæri til að fá að njóta sín og lifa sjálfstæðu og innihaldsríku lífi. Það er hluti af því ferli sem við erum í núna, að fara yfir reynsluna af yfirfærslunni. Ég vil líka nefna eitt af því sem ég hef heyrt á fundum mínum með félagsmálastjórum og sveitarstjórnarmönnum. Menn hafa velt fyrir sér reynslunni af skilgreiningunni á þjónustusvæðum. Einn orðaði það við mig að upplifunin væri meira þannig að málaflokkurinn hefði verið færður til félagsmálastjóra fremur en til sveitarstjórnarmanna. Það held ég að sé eitthvað sem við þurfum virkilega að íhuga því að mínu mati er mjög mikilvægt að kjörnir fulltrúar upplifi það þannig að þetta sé þeirra málaflokkur. Það eru því stór verkefni fram undan og NPA er mikilvægur þáttur í því. [[Forseti hringir.]]Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að Alþingi samþykki að framlengja tilraunaverkefnið.
Forseti. Ég er sannast að segja svolítið óþolinmóðari en hv. þingmaður sem talaði á undan mér. Ef ég skil þetta rétt þá er verið að framlengja tilraunaverkefnið um tvö ár, en samkvæmt hinni upphaflegu samþykkt um þetta merka verkefni, NPA, átti að samþykkja lög fyrir áramót. Það er náttúrlega mikill munur á því hvort þetta er lögfest eða hvort þetta tilraunaverkefni er framlengt. Ég á ekki von á öðru en að allir samþykki þetta fyrst svo er komið að ekki er hægt að leiða það í lög. Í greinargerðinni segir að verkefnisstjórnin eða einhverjir telji að það þurfi meiri tíma og að eitt og annað þurfi að skoða betur. Mig langar til að spyrja ráðherrann: Á hverju strandar? Hverjir eru stóru þröskuldarnir við það að leiða þetta einfaldlega í lög? Nú veit ég að hæstv. ráðherra endurskipulagði verkefnisstjórnina og slíkt. Getur verið að það allt saman hafi tafið fyrir verkefnum? Hvernig stendur á því að seinka þarf því um tvö ár að færa þetta í lög?
Virðulegi forseti. Ég held að ég geti óhikað sagt nei. Þær breytingar sem ég gerði varðandi formennsku í verkefnisstjórninni eru ekki ástæðan fyrir því að ég tel rétt að taka undir tillögu verkefnisstjórnarinnar um að framlengja þetta brýna verkefni um tvö ár. Ég horfði sérstaklega til þess í sambandi við nýjan formann að velja starfsmann sem hefur starfað með og undirbúið vinnu verkefnisstjórnarinnar frá því að hún tók til starfa og raunar þurfti ekkert að uppfæra það að neinu leyti varðandi vinnu málsins. Aðrar breytingar á verkefnisstjórninni hef ég ekki lagt til. Ég fór í gegnum það í ræðu minni hverjir sitja þar. Það sem ég benti líka á var að ef við horfðum til reynslu annarra þjóða þá hefði þetta einfaldlega tekið langan tíma. Ég vona að við þurfum ekki að horfa til jafn langs tíma og Norðmenn varðandi innleiðinguna. Það sýnir sig að sveitarfélag sem er stærst hér á landi, Reykjavíkurborg, tók ekki upp sína fyrstu samninga fyrr en í byrjun árs 2013. Eins og ég fór í gegnum þá er ákvæði hér sem snýr að vinnutíma starfsmanna í NPA, sem eru ábendingar sem hafa komið frá notendum og starfsmönnum til verkefnisstjórnarinnar. Það endurspeglar líka það sem menn hafa gert annars staðar á Norðurlöndum. Við þurfum einfaldlega að fá meiri reynslu af verkefninu þannig að það verði líka hluti af heildarendurskoðuninni á félagsþjónustulögunum og lögum um málefni fatlaðs fólks, sem er í gangi. Hv. þm. Willum Þór Þórsson leiðir þá vinnu og mér skilst að hún gangi mjög vel. Menn eru komnir á þann tímapunkt að fara að taka afstöðu til einstakra breytinga á lögunum og líka þess sem hefur verið mikið í umræðunni, þ.e. hvort ekki sé rétt að vera jafnvel með ein félagsþjónustulög [[Forseti hringir.]]sem málefni fatlaðs fólks falli undir.
Virðulegi forseti. Nei, vonandi tekur þetta ekki jafn langan tíma og annars staðar á Norðurlöndum, enda getum við vonandi sótt eitthvað í þann reynslubanka sem þar hlýtur að vera um þetta efni. Það kemur fram hérna, og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að áætlað sé að gera 61 samning á þessu ári. Nú spyr ég: Eru einhverjar vísbendingar eða er einhver vitneskja um að ef þetta væri á boðstólum fyrir alla þá sem þess æskja hvað samningarnir væru margir? Er verið að tala um helminginn af eftirspurninni eða fer þetta langt upp í að anna þeirri eftirspurn? Þetta er nú bara til fróðleiks.
Virðulegi forseti. Ég er ekki með þær upplýsingar enda erfitt að segja til um það því að sveitarfélögin gerðu þetta með mismunandi hætti. Sum auglýstu möguleikann á því að fá NPA-þjónustu meðan aðrir völdu þá sem þeir töldu að mundu njóta góðs af slíku tilraunaverkefni. Ég get því ekki sagt nákvæmlega núna hvað megi ætla að þetta verði margir. Það hefur líka verið töluverð umræða um það innan verkefnisstjórnarinnar hvernig sé best að ramma af hverjir njóti aðallega góðs af NPA-þjónustunni. Þetta er náttúrlega eins og orðið felur í sér notendastýrð persónuleg aðstoð. Svo ég komi aftur að fyrri spurningu þingmannsins þá eru margvísleg praktísk úrlausnarefni sem menn hafa verið að vinna úr. [[Forseti hringir.]]Ég nefndi bara sem dæmi að ágreiningur hefði verið um útfærsluna [[Forseti hringir.]]sem endaði fyrir dómstólum. Það held ég að verði mikilvægar leiðbeiningar fyrir okkur við lagasetninguna.
Herra forseti. Mig langar aðeins að koma inn í þessa umræðu og ræða sérstaklega þann þátt er varðar notendastýrða persónulega þjónustu og kemur fram í frumvarpinu. Eitt af því sem mér finnst gott í frumvarpinu er um reglugerð sem taki á einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum en ég tek undir með hv. formanni velferðarnefndar að ég tel að það þurfi í raun að ákveða að það verði sett reglugerð um þetta en ekki aðeins að það sé heimild til þess. Reglugerð verði sett og svo viðurlög við því ef það er brotið, ég veit ekki hvort þar þarf eitthvað umfram þau starfsmannalög sem eru í gildi, en þetta er náttúrlega viðkvæmur hópur sem við þekkjum að á oft erfitt með að verja sig þannig að það er mikilvægt að þessum skjólstæðingum, eins og hér er talað um, sé tryggð einhver úrlausn og þess gætt að hægt sé að leita einhverra leiða ef upp koma mál af þessu tagi. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þetta sé fastsett í reglugerð en ekki bara að ráðherra sé það heimilt. Hér hefur verið komið inn á hversu mismunandi þarfir fólks eru og NPA sé ein leiðin til að mæta þeim. Ég tel rétt að áfram sé boðið upp á margvísleg úrræði, ekki einungis NPA, en það var orðað þannig að það væri ein meginleiðin í þjónustu fyrir fatlað fólk. Maður hefur líka heyrt um aðra hluti sem kannski ganga misvel, og það er einmitt grein í Fréttablaðinu í dag þar sem segir frá því að fólk sem ákveður að þiggja þessa NPA-þjónustu þarf jafnvel sjálft að halda utan um allt er varðar viðkomandi aðstoðarmann, t.d. laun og ýmislegt fleira, fólk þarf þannig að hafa einhverja rekstrarkunnáttu og hæfileika, kunna að hafa mannaforráð og skila alls konar skýrslum og slíkt. Ég man einmitt eftir að hafa heyrt þetta í NPA-miðstöðinni þegar við fórum og fengum þar kynningu. Þetta væri eitt af því sem gæti reynst fólki fjötur um fót þegar það ákvæði að sækja sér þessa þjónustu. Þetta er í prinsippinu þannig að sá sem óskar eftir notendastýrðri persónulegri aðstoð auglýsir sjálfur og ræður sitt fólk í vinnu á móti því þegar sveitarfélögin sjálf sjá um þessa þjónustu eða hafa gert fram til þessa, fyrir utan þetta tilraunaverkefni, og hefur þá kannski ekkert um það að segja hverjir það eru sem þjónusta og hvenær þeir koma. Væntanlega er reynt að vinna úr því þannig að þjónusta sé veitt þar sem hennar er mest þörf en þá kemur auðvitað inn aðstoðin við hið daglega líf sem kannski hefur þótt einn helsti kostur notendastýrðrar persónulegu aðstoðar. Ég hef líka velt fyrir mér í því sambandi: Hvað um þá sem sinna starfinu? Ef ég er aðstoðarmaður hjá fötluðum einstaklingi og er með honum í öllum aðstæðum þá getur það augljóslega reynt töluvert á. Mér dettur þetta í hug af því að við vorum að fjalla um túlkaþjónustu og þá var rætt um hvað þeir gerðu, hvað þeir þyrftu marga tíma, það þyrfti að sinna undirbúningi, úrvinnslu og ýmsu fleira. Það má velta því fyrir sér hvað fylgir því að vera í svona krefjandi starfi, að aðstoða einstakling í öllum aðstæðum. Ég velti fyrir mér, nú veit ég ekki hvort það er við lýði, hvort þessir aðilar eigi sér eitthvert athvarf einhvers staðar eða hvort gert er ráð fyrir því innan kerfisins, ef við getum sagt það, að þeir geti fengið aðstoð við það að pústa eins og við segjum. Það gæti verið gagnlegt, þó að fólk skiptist á og það sé kannski ekki einn og sami einstaklingurinn sem það sinnir alltaf, ég tala nú ekki um ef um er að ræða sólarhringsaðstoð. Mér finnst einmitt jákvætt að í frumvarpinu er verið að laga það, ákvæði með næturþjónustuna eða verið að opna á hana, en það er eitt af því sem hefur komið fram gagnrýni á að hafi vantað. En þetta er eitt af því sem mér datt í hug þegar ég var að lesa yfir frumvarpið. Ég tek reyndar undir með ráðherra um að það borgi sig að framlengja tilraunaverkefnið. Ég held að það sé gott vegna þess að þjónustan er, eins og hér hefur komið fram, veitt á mjög mismunandi hátt. Það er kannski eitt af því sem þarf að samræma. Ég veit ekki alveg hvernig hægt er að gera það. Ég féll frá orðinu í andsvörum af því að annars hefði tíminn orðið svo lítill að litlu hefði verið hægt að svara, en ég vildi velta því upp hvort hæstv. ráðherra vissi hvaða hópum þetta hefði nýst best og hvað væri hægt að gera betur til viðbótar við það sem hér er lagt fram. Ég man líka að þegar við fórum í þessa heimsókn sem ég nefndi, af því að ég var að tala hér um starfsfólkið, að það var bent á að mikilvægt væri að mennta aðstoðarmenn sem sinna þessari vinnu. Mig langar að spyrja hvaða skoðun ráðherrann hafi á því og hvort það sé eitthvað sem hún sér fyrir sér að þurfi að gera. Hér áðan var verið að spyrja um dreifingu á þjónustunni um landið. Maður hefur heyrt að þetta sé oft erfiðleikum bundið mjög víða þar sem t.d. vegalengdir eru miklar og oft ekki einfalt að koma til móts við þann sem sannarlega vill þiggja slíka þjónustu eða kaupa sér slíka þjónustu, það sé hreinlega ekki alltaf hægt að verða við því. Þá erum við auðvitað komin með ákveðinn ójöfnuð og órétt og ég held að við stöndum frammi fyrir því í hinum dreifðari byggðum eða getum gert það. Auðvitað geri ég ráð fyrir að reynt sé að leysa þau mál með einhverjum hætti. Ég velti fyrir mér Jöfnunarsjóði sveitarfélaga í þessu samhengi af því að hér er talað um skiptinguna eða öllu heldur hvað þetta muni kosta sveitarfélögin og ég tek undir að það megi skoða, af því að ég sé að fjármálaráðuneytið virðist ekki hafa kannað sjálft þann kostnað sem fellur á sveitarfélögin heldur einungis velferðarráðuneytið, sem vissulega ráðfærði sig við samband sveitarfélaga. En ég segi eins og fleiri að ef samningar verða fleiri og fleiri vilja nýta sér þjónustuna, og með tilliti til þess sem ég sagði áðan um fjarlægðir og ýmislegt fleira, þá er alveg ljóst að það getur orðið mikill munur á milli sveitarfélaga sem veita þessa þjónustu. Sum sveitarfélög, stærðar sinnar vegna, geta lent í miklum útgjöldum vegna fárra einstaklinga en sveitarfélög sem eru ekki jafn stór og samgöngur eru alla jafna góðar og annað því um líkt, geta fyrir sambærilegar fjárhæðir veitt miklu fleiri aðilum slíka þjónustu. Ég spyr um þetta af því að ég veit ekki hvort jöfnunarsjóður kemur eitthvað að þessu. Það væri gott ef ráðherrann gæti svarað því og hvort hún viti hvort á einhverjum stað hafi hreinlega ekki verið hægt að veita slíka þjónustu vegna landfræðilegra aðstæðna eða slíks. Ég tek undir með ráðherranum varðandi kjörna fulltrúa að þeir eigi að eiga þetta mál. Hafandi setið í sveitarstjórn þegar þessari tilraun var hrundið af stað þá veit ég að flestir félagsmálastjórar og fulltrúar þeirra innan sveitarfélaganna eru með þetta mál í fanginu og það verður kannski til þess að margir kjörnir fulltrúar átta sig ekki á eða setja sig oft ekki nægilega vel inn í þessi mál. Það er líka þannig úti á landsbyggðinni að kjörnir fulltrúar eru í hlutastörfum, þ.e. þeir sinna þessu með annarri vinnu og þá getur fólk sett sig misjafnlega mikið inn í mál. En þetta mál varðar auðvitað mannréttindi og þeir sem starfa í sveitarstjórnum eiga að gæta þess að þau séu virt og vera meðvitaðir um hvort aðstæður eins og ég var að rekja áðan geta komið upp í sveitarfélögunum. Ég hef varpað nokkrum spurningum hérna fram og ég ætla ekki að hafa þetta lengra í 1. umr., en það er margt til bóta í frumvarpinu, sérstaklega ákvæðið sem snertir næturaðstoð og svo varðandi kynbundna áreitni.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félagsmálaráðherra, Eygló Harðardóttur, fyrir frumvarpið. Þetta eru orð í tíma töluð og það að framlengja þetta verkefni núna til ársins 2016 er afar mikilvægt. Við sem höfum þekkt þetta verkefni frá því að það hófst árið 2011, ef ég man rétt, gerum okkur grein fyrir því hvers konar framfaraspor það var fyrir þá einstaklinga sem þurfa að nota þessa þjónustu. Það er í rauninni að tryggja sjálfstætt líf þeirra sem þurfa að njóta aðstoðar sveitarfélaganna með NPA-þjónustu, sem er góð og hefur komið mörgum svo vel. Maður hefur jafnvel ekki getað ímyndað sér líf þessa fólks án þeirrar aðstoðar og það sjálfræði sem það fær og í rauninni þau lífsgæði sem því eru tryggð með þessu verkefni. Þess vegna er það afar mikilvægt og þakkarvert að málið skuli vera komið til þingsins og við sem sitjum í velferðarnefnd munum auðvitað taka á málinu á næstu dögum og vikum. Það er vissulega þannig að töluverð umsýsla er fyrir viðkomandi að vera í þessu verkefni. Það þarf rekstrarkunnáttu, hafa mannaforráð og þess háttar. Þetta er því í rauninni kannski ekki alveg fyrir alla, jafnvel ekki fyrir alla ófatlaða að standa í því en það er hægt að leita sér aðstoðar með það. En mjög mikilvægt er að tryggja að fatlaðir njóti þessarar þjónustu út í ystu æsar. Ég tek reyndar undir flest það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði áðan hvað varðar starfsmennina. Það er gríðarlega mikilvægt að hæft starfsfólk fáist til að sinna viðkomandi einstaklingum. Þetta eru viðkvæm störf og það þarf jafnvel að skoða hvernig við getum menntað fólk til að takast á við þau verkefni sem það þarf að sinna. Þetta er líka stórt verkefni fyrir sveitarfélögin. Þegar málefni fatlaðra var sent yfir til sveitarfélaganna varð minnsta sveitarfélagið sem tók yfir þau málefni að vera um það bil 8 þús. íbúar og í ljós hefur komið að minnstu sveitarfélögin geta átt í erfiðleikum ef samningarnir eru margir. Við þurfum að gæta að því að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga komi þá að því verkefni og tryggi framgang samninganna, en þeim er að fjölga. Það er kannski öfugsnúið að segja að það sé gott, en það er auðvitað mikilvægt að allir þeir sem þurfa á því að halda fái slíka samninga en vissulega vonum við alltaf að þeir verði jafnan sem fæstir. Mig langar aðeins í lok þessarar stuttu ræðu minnar um þessi mál, um leið og ég lýsi ánægju minni með að þetta verkefni er komið til þingsins, að minnast á nokkur atriði sem Guðjón Sigurðsson, formaður MND-samtakanna, skrifaði um. Hann nefndi nokkra punkta, með leyfi forseta, sem hann taldi að við þyrftum að hafa í huga þegar við hugum að þessu verkefni, þ.e. að: „Lögfesta/innleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ráða inn fólk sem gerir flest eða allt sem þarf til að aðstoða einn einstakling. Gera kjarasamning sem nær utan um þetta starf, t.d. sofandi næturvaktir.“ - Sem er líka fylgihlutur þeirra fylgdar- og aðstoðarmanna sem sinna fötluðu fólki. - „Breyta þeim lögum og reglugerðum sem þvinga sveitarfélögin til að skipta upp aðstoðinni eins og gert er í dag. Gera sveitarfélögum mögulegt að sjá um utanumhald vegna starfa aðstoðarfólks.“ - Það er eitthvað sem við þurfum að skoða líka og í góðri samvinnu við sveitarfélögin. Þetta eru góðar hugmyndir sem Guðjón Sigurðsson setur fram og mjög mikilvægir punktar sem við þurfum að hafa í huga í þessari vinnu okkar. Hann kemur líka að þeim punkti sem hv. þingmaður talaði um áðan, að „fólk færi í grunnnám sem aðstoðarfólk og það verður að vera sía á sem flesta sem eru óhæfir til að sinna svona viðkvæmum störfum“. Þarna kemur hann inn á það sem hér var talað um fyrr, að við þurfum að velja hæft og gott fólk til að sinna þessum störfum. Í lok dagsins er verkefnið að tryggja fötluðum gott, sjálfstætt líf.
Hæstv. forseti. Örstutt ræða um þetta mál. Ég ætla að fagna því að það er komið fram og taka undir meginatriðin í frumvarpinu. Þetta eru tveir kaflar. Annars vegar er verið að fjalla um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og þar er fjallað um eineltismálin, kynferðislega áreitni og fleiri atriði sem þarf að setja reglugerð um. Sú reglugerð liggur fyrir og hefur verið unnin en lagaheimildina hefur skort, þannig að að sjálfsögðu styðjum við að gengið verði frá því máli. Ég óska eftir því við hæstv. ráðherra að reglugerðin fái að fylgja málinu til hv. velferðarnefndar til að hægt sé að skoða þetta í samhengi þegar farið er yfir málið. Hinn hluti málsins er NPA-aðstoðin sem er notendastýrð persónuleg aðstoð. Verkefnið var sett af stað árið 2011, ef ég man rétt, með lögum frá 2010 og átti að vera til endurskoðunar árið 2014. Það náðist ekki og í sjálfu sér er enga athugasemd að gera við það þótt framlengja þurfi verkefnið eitthvað. Í 3. gr. er fjallað um einn þátt af því sem þarna kemur til, sem er vinnutíminn þess fólks sem veitir notendastýrða persónulega aðstoð, er ráðið af viðkomandi einstaklingum til að sinna verkefninu. Vikið er frá almennum reglum um hvíldartíma og annað slíkt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé öruggt að haft hafi verið samráð við stéttarfélögin. Ég geri mér grein fyrir því að þarna eiga sér stað samningar á milli viðkomandi notenda og síðan við stéttarfélögin, en það getur verið býsna erfitt fyrir alla þá sem þurfa sjálfir að standa í þessu vegna þess að það eru auðvitað ekki allir þaulþjálfaðir í starfsmannaumsjón. Mig langar því aðeins að fylgja því eftir sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson nefndi áðan og vitnaði hann í Guðjón Sigurðsson. Það er þetta með umgjörðina, hvernig staðið er að samningum og aðstoðin við að gera samninga um vinnu þeirra sem veita notendastýrða persónulega aðstoð. Það var umdeilt en varð niðurstaðan á þeim tíma þegar þetta fór af stað að NPA-miðstöðin tók að sér að vera brimbrjótur í byrjun, átti að gera tilraunir með það hvernig hægt væri að halda utan um þennan þátt. Það kom fram í umræðunni um þetta mál á sínum tíma að það skipti máli að einhvers konar félagslegt form væri á því sem gæti aðstoðað fólk við að búa til slíka samninga og halda jafnvel utan um starfsmannahald og slíkt. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson nefndi að kannski gætu sveitarfélögin gert það í sameiningu á einhvern hátt eða hluti notenda. En þarna er alla vega svolítið gap í málinu og er þetta eitt af því sem verður að þróa áfram í þessu tilraunaverkefni. Hvernig getum við búið þannig í haginn að fólk fái nægilega aðstoð, leiðbeiningar og geti þar með tryggt að starfsfólkið njóti allra eðlilegra réttinda í sambandi við notendastýrðu persónulegu aðstoðina? Ég bið ráðherra að upplýsa mig um það hvort stéttarfélögin hafi ekki verið með í ráðum varðandi orðalag á þessum kafla. Ég sé að sett er inn öryggisákvæði um að Vinnueftirlitið geti blandað sér í málið ef brotnar eru reglur um aðbúnað eða annað slíkt. Það er ástæða til að nefna fyrst við erum að tala um að þessu tilraunaverkefni sé frestað um tvö ár, eða það framlengt má segja, að það þýðir um leið að tveggja ára bið verður þangað til settur verður lagarammi utan um þetta mál. Við sem höfum fylgst með málefnum fatlaðs fólks á undanförnum árum vitum að það var mikið gagnrýnt, og að mínu mati með réttu, þegar til stóð að færa málaflokkinn yfir til sveitarfélaganna. Það má segja að fullt af hlutum hafi verið settir í bið, þ.e. menn fóru að bíða eftir því að það kæmi að því að málaflokkurinn færi yfir og síðan ætluðu menn að sjá til hvernig það þróaðist. Ef við frestum því að leggja mat á hvernig til hefur tekist og fara yfir allt regluverkið og skoða, bæði peningalegu tilfærsluna og líka hvernig sveitarfélögunum hefur tekist að ná utan um málaflokkinn er hætta á að það myndist ný bið. Ég vek athygli á því hér vegna þess að þetta er málaflokkur sem þarf að þróast áfram. Notendastýrð persónulega aðstoð er ný en hún er þróunarverkefni, hún þarf að vera í góðu samstarfi notendanna og þeirra sem sjá um þjónustuna og auðvitað ráðuneytisins. Þessa þróunarvinnu á að nota til að búa til lagaramma fyrir þetta til lengri tíma. Það sem mér finnst skipta miklu máli, og ég gat ekki betur heyrt en hæstv. ráðherra undirstrikaði það, það kemur alla vega fram í frumvarpinu, er að það er ákveðið að setja lagaramma í kringum þetta. Það er ekki þróunarverkefni hvort þetta eigi að vera form til einhvers tíma og svo hættum við kannski við, þannig skil ég það ekki. Ég deili því með hæstv. ráðherra, ég sé að hann nikkar hér. Við ætlum að setja lög. Það sem við erum að þróa og kanna er hvers eðlis lögin verða. Hver verður ramminn? Hver verður umgjörðin? Það er það sem skiptir mjög miklu máli, hvernig reynslan af þessu verður. Það liggur auðvitað á því og þarf að fá það fljótlega og það eru komnar skýrslur um fyrstu reynsluna varðandi yfirfærslu á málefnum fatlaðra. Ég veit að hv. velferðarnefnd mun vonandi í mars eða apríl eiga fund með Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem farið verður yfir þær skýrslur sem þar liggja fyrir. Það skiptir auðvitað miklu máli að menn átti sig á því í sameiningu hvernig umgjörðin er, þannig getum við lagt mat á reynsluna. Við getum náttúrlega komið með mjög sláandi dæmi í sambandi við þjónustu við fatlað fólk, sem er ferðaþjónustan á höfuðborgarsvæðinu. Það veitir ekki af að við í sameiningu, þingið og ráðuneytið, setjum um þetta umgjörð og komum með skilgreiningar á því hver lágmarksþjónustan á að vera og samræmum það á einhvern hátt svo að tryggt sé að sveitarfélög eða byggðasamlög sem standa á bak við málaflokkinn veiti fullnægjandi þjónustu. Það verða ekki teknar geðþóttaákvarðanir í því eða líkt og gerðist oft áður þegar sveitarfélögin voru með ýmsa málaflokka eins og í félagskerfinu, þá gátu menn nánast ýtt frá sér notendum með því að vera með mismunandi þjónustu. Ég er ekki að fullyrða að það sé gert hér, langt í frá, en ég held að það sé gríðarlega mikilvægt engu að síður að við fylgjum því eftir að þessi þjónusta sé veitt á öllum stöðum. Það tengist líka notendastýrði persónulegri aðstoð, því að eins og kom fram kom Reykjavíkurborg frekar seint inn í verkefnið, fór ekki af stað alveg strax, og ég veit ekki betur en einstök byggðasamlög hafi raunverulega ekki tekið hana upp enn þá. Það finnst mér vont því að þegar verið er að þróa svona verkefni finnst mér að þessir aðilar þurfi að koma inn og taka inn það fólk sem vill nota slíka þjónustu, vill fá að prófa hana, að það fái tækifæri til þess. Ég var að lesa þetta í gær og það er eitt sem vakti athygli mína, sem er stundum það sem maður les fyrst í sambandi við svona mál vegna þess að það er gott yfirlit yfir það hverju er verið að breyta, en það er kostnaðarmatið frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki alveg tölurnar sem þar eru. Það er talað um einhverjar inneignir sem eiga að koma á móti þeirri aukningu á kostnaði sem áætlaður er en síðan þurfi ríkið væntanlega með fjáraukalögum að bæta við 65 milljónum, ef ég skil það rétt, og síðan á næsta ári 80–90 milljónum. Það hefði verið gaman að heyra frá hæstv. ráðherra hvernig þetta lítur út og hvort það er ekki alveg tryggt að þetta verði fjármagnað og líka hvort ekki sé alveg tryggt að það verði hægt að bæta aðeins inn í þetta, þ.e. taka inn fleiri notendur, að við séum ekki að frysta ástandið til næstu ára. Það er talað hér um 61 samning, þeir eru 51 á árinu 2014, þarna eru 10 í viðbót sem er jákvætt, það þarf að vera öruggt að hægt verði að bæta þetta mörgum einstaklingum við og tryggja þannig að þetta verkefni verði í þróun. Ég hef stundum sagt í sambandi við málefni fatlaðra að það er þannig að sveitarfélögin, og það gildir um fleiri aðila eins og t.d. aldraða - ég hafði horft til þess á sínum tíma þegar notendastýrð persónuleg aðstoð fór af stað að þetta væri verkefni sem gæti orðið fyrirmynd verkefna varðandi þjónustu við aldraða þar sem væri einstaklingsmiðuð þjónusta og menn gætu mætt þörfum hvers og eins með svipuðum samningum og hér er verið að gera, og er vert að hafa það í huga þegar þetta er gert. En á sama tíma erum við að glíma við það hvernig menn leysa þjónustu við fatlað fólk, stofnanahugmyndir eru enn töluvert ríkjandi, þ.e. að auðveldast sé að koma þessum fólki saman á stofnun, auðveldast sé að þjónusta það þannig. Sú skoðun hefur auðvitað verið á undanhaldi en til að tryggja að hún verði ekki ofan á verðum við að setja pressu á að sveitarfélögin sinni verkefninu, sem er heimaþjónustan og þjónustan við einstaklinginn í nærumhverfi sínu og á heimili sínu, að tryggt sé að sveitarfélögin geti ekki komið sér hjá því eða leitað ódýrari lausna sem skerða sjálfræði og sjálfstæði viðkomandi einstaklings. Þetta mál snýst fyrst og fremst um mannréttindi, réttindi fólks í þessu samfélagi til að geta tekið þátt í því til jafns við aðra. Þar af leiðandi einskorðast þetta ekki við fatlað fólk, það geta verið alla vega ástæður fyrir því að menn þurfa aðstoð. Þá eigum við að veita aðstoðin til að fólk geti haldið reisn og lifað sjálfstætt í samfélaginu með sömu réttindi og aðrir. Ég ætla ekki að hafa ræðuna lengri en fæ kannski að heyra hjá hæstv. ráðherra svör við þeim athugasemdum sem ég lagði fram.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir ræðuna og vil raunar byrja á að taka undir þann skilning að hér sé um þróunarverkefni að ræða sem við ætlum ekki að fara að bakka út úr eða hætta við heldur sé tilgangur þróunarverkefnisins að geta búið til betri umgjörð um NPA-þjónustuna og það sé tilgangurinn með framlengingu þessa þróunarverkefnis. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í kostnaðinn og fá að heyra hans mat á því að nú hafa málefni fatlaðs fólks vissulega verið flutt yfir til sveitarfélaganna en sveitarfélögin á Íslandi eru mjög misstór og eru kannski mjög misjafnlega í stakk búin til að veita NPA-þjónustu. Ég vildi heyra skoðun hv. þingmanns á því hvernig honum finnist þessi kostnaðarskipting, þ.e. að sveitarfélögin beri 80% af kostnaðinum en ríkið einungis 20% og það sé jöfnunarsjóður sem hafi umsýslu með því framlagi, hvernig honum hugnist sú hugmynd að ríkið komi þarna meira inn í, borgi stærri hluta en sveitarfélögin minni hluta og jafni þannig aðstöðumun fatlaðs fólks eftir því hvar á landinu sem það býr.
Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að ræða þetta, þetta er einn af þeim þáttum sem hefðu átt að koma sem niðurstaða út úr þróunarverkefninu eða tilrauninni - hvernig er þessi kostnaðarskipting, hvernig er hún réttlætanleg, hver á að bera ábyrgð á hverju? Þarna er jöfnunarsjóði blandað inn í, ég held að það sé mikilvægt, en markmiðið er að þetta sé fjármagnað af sveitarfélögunum. Það var líka sett sú umgjörð að þetta er ekki til einstakra sveitarfélaga heldur til byggðasamlaga eða svæða þar sem gerð er lágmarkskrafa, ef ég man rétt voru það 8 þúsund íbúar sem urðu að vera á bak við hvert svæði, þannig að í raun eiga svæðin að ráða ágætlega við verkefnið. Engu að síður taka menn á þessu á mismunandi vegu og við verðum að viðurkenna að sveitarfélögin eru sjálfstætt stjórnsýslustig og hafa frelsi að ákveðnu marki. Við þurfum þá að setja löggjöf sem gerir kröfur um ákveðna grunnþjónustu. Ég kann ekki að meta hvort hlutfallið 80/20 á að halda áfram um einhvern tíma, hvort það er endanleg tala eða ekki, það er nákvæmlega það sem við hefðum átt að vera að skoða að fenginni reynslu og leggja mat á. Ég held að þetta sé hluti af því sem sveitarfélögin hafa áhyggjur af, að þau ráði ekki almennilega við þetta, þetta sé of dýrt. Þar kann að vera að ríkissjóður þurfi að grípa inn í. Oft þegar menn eru að tala um tölur í þessu samhengi og eru að reyna að verðleggja einstaklinga og þjónustuna sem þeir fá, finnst mér sú umræða ótrúlega ósanngjörn. Þegar við förum að kostnaðarmeta hvað við kostum öll sem einstaklingar, hvað við höfum fengið út úr ríkiskerfinu og hver hefur borgað hvað, þá er ég hræddur um að við sjáum býsna háar tölur. Það hefur líka verið vakin athygli á þessu í heilbrigðiskerfinu, fjöldi sjúklinga er með lyf sem kosta milljónir á ári hverju. Sem betur fer gerir enginn athugasemd við það. Það er bara sjálfsagður hluti af því að reyna að tryggja viðkomandi fólki bærilegt líf.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, ég held að það sé mjög nauðsynlegt að það verði tekið inn í skoðunina á því hvernig NPA-verkefnið hefur gengið, kostnaðarþátturinn og hvernig hann skiptist á milli ríkis og sveitarfélaga. Það hlýtur að vera markmiðið að gera þetta þannig úr garði að þjónustan verði sem best og standi á sem traustustum grunni. Það er annað sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í. Það er um fjölda samninga sem áætlað er að gera á þessu ári og aðeins fram í tímann á meðan á framlengingu þróunarverkefnisins stendur og það fjármagn sem ætlað er í þetta. Telur hv. þingmaður að verið sé að gera nógu mikið af samningum eða þurfum við að auka í með meira fjármagni annars vegar þannig að hægt sé að standa vel við þá samninga sem þegar hafa verið gerðir og eins að fjölga þeim sem geta nýtt sér þetta þjónustuúrræði?
Hæstv. forseti. Til að halda aðeins áfram með fyrri umræðuna um sveitarfélögin þá er ég sjálfur mjög hlynntur því að sveitarfélögin hafi þetta verkefni. Eitt af því sem mér finnst skipta mjög miklu máli, þegar við erum að ræða um réttindastöðu fólks með fötlun, er að við þurfum að læra það í íslensku samfélagi að líta alla íbúa í sveitarfélaginu sömu augum, þ.e. hvað varðar réttindi, mannréttindi, og möguleikana á því að lifa sjálfstætt og njóta þjónustu, að það kalli ekki á að færa sig á milli landshluta nema í algerum undantekningartilfellum ef slíkt er. Við erum ekki eins lík og menn eru oft að tala um, að það séu frávik frá þessu og hinu o.s.frv. Það þurfa allir á einhverri þjónustu að halda á einhverju augnabliki og með einhverjum hætti og það er sveitarfélaganna að veita hana. Þetta hefur líka verið hluti af því að geta samþætt þjónustu, eins og ég segi, til að vera ekki að draga menn í dilka eftir því hvað verið er að biðja um. Varðandi fjölda samninga þá var það eitt af því sem tekist var á um þegar þetta var sett af stað sem tilraunaverkefni: Eiga allir að vera inni og eiga möguleika á samningi? Hvað með yngsta fólkið, hvað með þroskaskerta o.s.frv.? Niðurstaðan varð sú að hafa þetta eins opið og hægt væri og það var raunar alveg opið til að fá reynsluna af ólíkum samningum þannig að menn gætu áttað sig á þessu - tókst þetta, tókst það vel, hvernig hentar þetta viðkomandi o.s.frv.? Það var ekkert sjálfgefið að lagt yrði af stað á þann hátt. Eins og ég kom að í ræðu minni áðan þá hefði ég viljað sjá fleiri samninga til að fá meiri reynslu og nota þá þann tíma, sem hér er verið lengja að verkefnið um, til að tryggja vandaðri lagasetningu þegar lögin verða sett að tveimur árum liðnum.
Virðulegi forseti. Ég ætla að nýta tækifærið og svara nokkrum spurningum sem hefur verið beint til mín af þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir spurði hverjir nýttu NPA best. Ég tel að fyrrverandi velferðarráðherra, hv. þm. Guðbjartur Hannesson, hafi að nokkru leyti svarað spurningunni þegar hann talaði um að uppleggið varðandi NPA hjá verkefnisstjórninni hefði verið að hafa þetta sem opnast til að fá reynsluna og geta í framhaldinu metið hverjum þessi þjónusta nýttist best. Við höfum séð dæmi um fólk með alvarlega líkamlega fötlun, fólk með þroskaskerðingu og jafnvel börn þar sem foreldrar hafa tekið að sér þessa þjónustu. Nánari upplýsingar verður væntanlega hægt að fá í meðförum nefndarinnar beint frá verkefnisstjórninni. Ég vil líka taka undir það sem ég tel að þrír þingmenn hafi komið inn á, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ásmundur Friðriksson og Guðbjartur Hannesson, þegar þau töluðu um staðla eða gæði, hvernig væri hægt að tryggja gæðin í þjónustunni. Það er eitt af því sem hefur verið mér mjög hugleikið frá því að ég tók við embætti og er meginástæðan fyrir því að ég ákvað að setja á stofn svokallaða stjórnsýslunefnd um að koma með tillögur að nýrri stjórnsýslustofnun á sviði félagsþjónustu og barnaverndar. Upplifun mín þegar ég tala við fólk sem sinnir þessum mikilvægu verkefnum og þessum viðkvæmu einstaklingum er sú að það telur sig vera að gera eins vel og það getur en það hefur ekkert til að bera sig saman við. Það eru engin skilgreind viðmið. Við erum með ákveðin gæðaviðmið í barnaverndinni en þegar kemur hins vegar að félagsþjónustunni almennt og málefnum fatlaðs fólks, sem er orðinn stór málaflokkur, þá virðumst við ekki hafa þau tæki. Við sjáum til dæmis það sem var nefnt hér og hefur verið að gerast undanfarnar vikur og snýr að ferðaþjónustu fatlaðs fólks á höfuðborgarsvæðinu. Það er eins og skorti tæki í löggjöfinni. Viðmiðin eru ekki skilgreind nægilega vel og það hvernig við eigum að bregðast við. Við höfum fengið ábendingar frá öðrum þjónustusvæðum þar sem við teljum að Reykjavíkurborg hafi ekki uppfyllt þau lög sem Alþingi hefur sett. Ráðuneytið er raunar núna að vinna að og móta það með viðkomandi þjónustusvæðum hvernig sé hægt að tryggja það að þjónustunni verði fylgt eftir og gæðin verði sem best. NPA er hluti af þeirri fjölþættu þjónustu sem sveitarfélög veita fötluðu fólki og öðrum hópum. Við erum komin svo miklu lengra þegar við horfum til dæmis til gæðaviðmiða í menntakerfinu, kröfur til grunnskólanna, framhaldsskólanna, háskólanna og leikskólanna, þar sem við gefum út þykka doðranta sem við köllum námskrár um það hver gæði menntunar eiga að vera. Við erum með skilgreind gæðaviðmið í heilbrigðisþjónustu og mjög öflugt eftirlit með því að heilbrigðisþjónusta sé í lagi. En þegar kemur hins vegar að félagsþjónustunni þá höfum við ekki verið með sambærilegan ramma. Það er algert lykilatriði að þróa þetta og skerpa á þessu. Það er kannski ástæða fyrir því að menn hafa ekki viljað taka stærri skref. Við ræddum það töluvert í umræðu um málið sem var fyrr á dagskrá hér í dag að við hefðum horft mikið til svokallaðs sjálfræðis sveitarfélaganna, að við mættum ekki skerða það. Við erum hins vegar að setja mjög nákvæmar reglur varðandi aðra þjónustu sem sveitarfélögin veita. Af hverju gildir það ekki um okkar viðkvæmustu einstaklinga að setja skýrar reglur um hvað sveitarfélögin mega og mega ekki gera? Þegar ég segi þetta legg ég líka mjög mikla áherslu að við hlustum á raddir sveitarstjórnarmannanna, á reynslu þeirra frábæru embættismanna og starfsmanna sem sinna þessum verkefnum til að við gerum þetta eins vel og hægt er. Við verðum einfaldlega að þróa þetta áfram. Yfirfærslan á málefnum fatlaðs fólks hefur svo sannarlega gert það að verkum að þetta hefur ítrekað komið upp á borðið hjá okkur í velferðarráðuneytinu og víða annars staðar. Síðan held ég að ég taki einfaldlega undir það sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson sagði þegar hann talaði um samning Sameinuðu þjóðanna varðandi réttindi fatlaðs fólks. Það er verið að vinna að því að innleiða hann. Innanríkisráðherra er meðal annars með frumvarp sem tekur á ákveðnum þáttum og heldur utan um það mikilvæga verkefni. Spurningin sem sneri að samræmi við stéttarfélögin - ég fagna því að fá tækifæri aftur til að fara í gegnum það mál. Frumvarpið sem sneri að þessum ákvæðum var unnið í óformlegum vinnuhópi þar sem ASÍ, SA, BSRB, BHM, sambandið og fjármálaráðuneytið eiga fulltrúa, þeir aðilar sem við köllum í daglegu tali aðila vinnumarkaðarins. Ég skal alveg viðurkenna að ég hafði áhyggjur af þessu ákvæði þegar það kom á borðið hjá mér. Ég óskaði í framhaldinu eftir sérstökum fundi með fulltrúum þessara samtaka og stofnana til að heyra það sjálf að þetta væri eitthvað sem menn teldu að væri skynsamlegt að gera, sérstaklega í ljósi þess sem ég tel að sé eitt af því sem nefndin þurfi að fara mjög vel yfir. Við vorum að tala um, eins og fram kom í grein sem var vitnað í og ég held að hafi verið í Fréttablaðinu í dag eða gær, þær miklu kröfur sem felast í því að taka að sér það verkefni að vera atvinnurekandi og halda utan um vinnu starfsmanna. Það er oft ungt fólk sem sinnir þessum störfum og það hefur litla reynslu af því að vera á vinnumarkaði. Það er líka mikil nánd í veitingu þessarar þjónustu. Það þarf því að gæta bæði að þeim sem þiggja þjónustuna og þeim sem veita hana. Þess vegna var bætt við þeim varnagla að Vinnueftirlitið yrði að veita umsögn um samkomulagið sem aðilar vinnumarkaðarins kæmu að og að þjónustan yrði að vera tengt þessu tilraunaverkefni. Ég vil ítreka að það er réttur skilningur sem kom fram í andsvari hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur. Við ætlum okkur að lögleiða NPA, það er alveg á hreinu. Við viljum gera það vel. Við erum nú í þessari miklu vinnu. Það hefur gífurlega mikið gerst í þessum málaflokki á undanförnum árum, mikil framþróun. Ég held að að mörgu leyti hafi lagaumhverfið ekki náð í skottið á þeirri þróun enda erum við á fullu í vinnu sem hv. þm. Willum Þór Þórsson leiðir og snýr að endurskoðun á lögunum til að þau verði meira í samræmi við þá þróun.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir að ég er ánægð að sjá þetta nýja ákvæði til bráðabirgða sem á að koma inn í lögin og um notendastýrða persónulega aðstoð og þær breytingar. Ég hlustaði á hv. þm. Guðbjart Hannesson þar sem hann talaði um að tryggja þátt sveitarfélaga, að sveitarfélögin gætu ekki komist hjá því að sinna þjónustu við fatlað fólk og það er kannski helsta spurningin sem vaknar í sambandi við það ákvæði sem kemur hérna inn. Réttur til frjáls vals á búsetu á að eiga við um alla en það hefur verið erfitt fyrir fólk með fatlanir að velja sér búsetu því að sveitarfélögin hafa kannski ekki getað staðið undir því að bjóða upp á rétta eða næga þjónustu. Það hefur líka verið mikil barátta fyrir þá sem fara með þennan málaflokk að fá það í gegn að fá fólk til vinnu við að sinna þessum einstaklingum. Mig langar að spyrja hvort ráðherrann telji að þetta ákvæði til bráðabirgða íþyngi sveitarfélögunum með tilliti til þessa málaflokks, hvort sveitarfélögin muni reyna að komast hjá þessu eða hvort þetta muni hjálpa fólki með fatlanir að velja sér búsetu þar sem það vill og hvort nægilega vel hafi verið fylgst með þessu hjá sveitarfélögunum, þó ég vilji ekki gera lítið úr reynslu sveitarfélaga í þessum málum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Það sem ég sagði um gæðaviðmið með ákveðnum stöðlum grundvallast á þeirri hugsun að ég vil tryggja að fólk viti að það geti gert ákveðnar lágmarkskröfur, óháð búsetu, um félagsþjónustu, barnavernd, málefni fatlaðs fólks, málefni aldraðra, í þessum viðkvæmu og stóru málaflokkum sem sveitarfélögin sinna m.a. með okkur. Þá er ég ekki að segja að sum sveitarfélög muni ekki gera betur, þau munu hafa sjálfræði til að gera betur, en að fólk geti að lágmarki gengið að þessu þjónustustigi sem vísu, óháð því hvar það ákveður að búa.
Hæstv. forseti Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Þá sný ég mér að hinum þættinum í frumvarpinu, um breytingar á lögum um aðbúnað á vinnustöðum, þar sem er talað um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum og vil þá kannski spyrja um eftirlitið með því. Nú hefur það komið svolítið fram á síðustu mánuðum að sér í lagi ungt fólk tilkynnir um kynferðislega áreitni og einelti á vinnustað og þegar það fer að leita réttar síns, t.d. til verkalýðsfélaga og annarra þá bitnar það kannski enn frekar á því á vinnustaðnum og ekki tekið á málum. Það væri gott ef ráðherrann gæti glöggvað mig aðeins á því hversu strangt eftirlitið verður með því þegar tilkynnt er um einelti, kynferðislega áreitni, kynbundna áreitni eða ofbeldi á vinnustöðum.
Virðulegi forseti. Það er náttúrlega alveg á hreinu að þrátt fyrir að við munum setja reglugerð og fá lagastoð fyrir henni þá mundu þessi mál vera áfram mjög flókin, mjög erfið. Þetta geta verið nákvæmlega þær aðstæður sem hv. þingmaður var að lýsa þegar stjórnendur taka ekki á málum eða horfast ekki í augu við þann vanda sem er til staðar á vinnustað eða áhrif hans á afköst á vinnustað. Vinnuvernd skiptir mjög miklu máli. Það hefur þegar komið fram ósk um það að drög að reglugerð verði lögð fram og þegar við frá ráðuneytinu komum fyrir nefndina, sem ég vona að við fáum tækifæri til, geri ég ráð fyrir að drögin liggi fyrir og nefndin geti farið yfir þau. Ef nefndin hefur einhverjar ábendingar viljum við gjarnan fá að heyra þær.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum annars vegar og hins vegar lögum um málefni fatlaðs fólks. Ég vil byrja á að segja varðandi þann þátt er lýtur að aðbúnaði og hollustuháttum og öryggi á vinnustöðum að mér finnst sú viðbót er kemur fram í 1. gr. um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum, vera mjög til bóta og gott að fá það inn í lög. Ég varð hins vegar hugsi varðandi það sem fram hefur komið í umræðunni um fyrri lið 1. gr. að þar ætti það að vera skýrara, ekki aðeins ætti ráðherra að vera heimilt að setja reglugerð, heldur ætti það að vera skýrara um að setja ætti reglugerð. Þetta er eitthvað sem ég held að við sem fáum málið til okkar í velferðarnefnd eigum að skoða nánar. Þetta er góð ábending og ég tek það alla vega til mín sem nefndarmaður, að þetta er eitthvað sem ég vil skoða frekar. Í frumvarpinu er jafnframt fjallað um breytingar er varða hvíldartíma og næturvinnutíma starfsmanna sem starfa við NPA, þ.e. starfa við notendastýrða persónulega aðstoð. Mér finnst það bara vera ágætt en hlakka til að sjá umsagnir um þennan lið því að vegna eðlis þessara starfa finnst mér sjálfsagt að skoða það og veita undanþágur frá ákvæðum um vinnutíma. En auðvitað þarf að skoða þetta í samræmi við gildandi reglur af því að tryggja þarf kjör starfsfólksins um leið og við búum til þann sveigjanleika sem þessi störf, sem eru má segja alveg glæný flóra á vinnumarkaði okkar, kalla á. Við þurfum því að skoða þetta mjög vel og tryggja réttindi starfsmannanna en eins að búa til umgjörð sem hentar notendunum vel. Það er eitthvað sem ég held að nefndin eigi líka að skoða mjög vel. Þá komum við að breytingu á lögum um málefni fatlaðs fólks þar sem verið er að framlengja tilraunaverkefnið um NPA um tvö ár. Ég varð í upphafi fyrir svolitlum vonbrigðum með það að við værum einungis að framlengja tilraunaverkefnið, því að ég er svolítið óþolinmóð þegar kemur að þeim málaflokki og hefði þess vegna svo gjarnan viljað að við værum bara að festa þetta í sessi núna. En ég tek hins vegar alveg undir þau sjónarmið að það sé ýmislegt sem við getum unnið betur til að tryggja að ramminn í kringum NPA sé sem allra bestur og er vel hægt að sættast á það sjónarmið. Þess vegna fagna ég mjög orðum hæstv. ráðherra um að hér sé ekki um að ræða tilraunaverkefni sem við ætlum svo að blása af, heldur sé einmitt verið að framlengja tilraunaverkefnið til þess að geta bætt umgjörðina. Ég vil einnig taka undir orð þeirra sem hafa tekið til máls á undan mér í umræðunni um mikilvægi þess að kjörnir fulltrúar í sveitarstjórnum taki ábyrgð á þessu máli og að þeir sinni því, en að þetta sé ekki einungis á herðum félagsmálastjóra eða embættismanna sem sinni þessu. Hér er auðvitað að hluta til um stórpólitískt mál að ræða, þ.e. hvers konar umgjörð við höfum um það hvernig við tryggjum fötluðu fólki sem besta þátttöku í samfélaginu. Það er eitthvað sem mér finnst snúa að kjörnum fulltrúum í sveitarstjórnum sem hafa fengið þennan málaflokk til sín, þeir verði að láta málið til sín taka og móta sér sýn og stefnu í þessum málum en ekki ýta því yfir á ráðna embættismenn til að finna út úr því að gera og græja. Mig langar líka aðeins að vekja máls á því að um leið og starfsfólki eru búin góð kjör og vinnuaðstæður þá megum við ekki missa sjónar á því að hér er um að ræða starfsfólk sem er ráðið og á að vinna á forsendum notandans, að um leið og við tryggjum öll réttindi starfsfólksins þá megum við ekki ganga of langt þannig að það verði starfsfólkið sem fari að stýra notandanum. Hér er auðvitað um ákveðinn línudans að ræða kannski, en markmiðið er jú að fatlað fólk sem hefur notendastýrða persónulega aðstoð geti sjálft ráðið lífi sínu. Það er bara prinsipp sem við verðum alltaf að hafa í huga. Í máli hv. þm. Guðbjarts Hannessonar, fyrrverandi ráðherra, kom fram að í upphafi hafi alveg verið opið hverjir gætu sótt um notendastýrða persónulega aðstoð, þ.e. að fólk með allar tegundir skerðinga ætti að vera gjaldgengt til að sækja um. Þá held ég að sé alveg gríðarlega mikilvægt að við skoðum hvernig önnur lönd hafa tryggt það að fólk með ólíkar skerðingar geti nýtt sér slíkt þjónustuúrræði. Þess vegna held ég að mjög mikilvægt sé að geta fjölgað samningum. Þetta eru ekki nema 55 samningar fyrir árið 2013 kemur hér fram í fylgiskjali með frumvarpinu, og 51 samningur fyrir árið 2014 og gert er ráð fyrir 61 samningi árin 2015 og 2016. Ég hefði því gjarnan viljað sjá að hægt væri að fjölga samningum þannig að það kæmi einmitt reynsla frá fleirum til að byggja á þegar vegið er og metið hvernig þjónustan er að virka, og þá sérstaklega fyrir fólk með ólíkar skerðingar. Þess vegna finnst mér svolítið alvarlegt að skoða það orðalag sem fjármálaráðuneytið notar í umsögn sinni í fylgiskjali II með frumvarpinu þar sem segir, með leyfi forseta: „Miðað við þann fjölda einstaklinga sem gert er ráð fyrir að samið verði um þjónustu fyrir mundi hins vegar vanta 85 millj. kr. til viðbótar árið 2016 því ella þarf að fækka samningunum sem því nemur. Ekki hefur verið gert ráð fyrir slíkum viðbótarútgjöldum í langtímaáætlun um ríkisfjármálin.“ Þetta eru svolítið sterk eða þungvæg orð, finnst mér, inn í það hvernig þetta horfir til framtíðar vegna þess að ef ekki kemur til meira fjármagn þá hreinlega gæti, finnst mér, liggja í orðum fjármálaráðuneytisins að segja þyrfti upp einhverjum samningum sem þegar eru komnir. Og það finnst mér alveg gríðarlega alvarlegt mál meðan við þurfum einmitt að fara í hina áttina og fjölga samningum, annars vegar til að hafa úr meiru að byggja á eftir tvö ár þegar tilraunaverkefnið verður metið og svo hins vegar að það er fullt af fólki í samfélaginu sem lítur vonaraugum til þessa fyrirkomulags til að geta verið meiri gerendur í eigin lífi og stjórnað því sjálft hvernig það lifir. Þess vegna er þetta eitthvað sem við þurfum að taka alveg rosalega alvarlega. Að sama skapi þurfum við líka að hugsa um launakjör starfsfólksins, það er ekki hæst launuðu starfsmennirnir í okkar samfélagi. Tímakaupið er rétt rúmar 3.000 kr. ef ég man rétt, sem er náttúrlega gríðarlega lágt. Eins og hæstv. ráðherra benti á áðan í ræðu sinni starfar mikið af ungu fólki við NPA. Þar með hefur starfsmannaveltan oft orðið mjög hröð og fólk staldrar stutt við. Þar held ég að við þurfum aftur að hugsa um fjármagnið þannig að hægt sé að tryggja starfsfólkinu sómasamleg laun svo að það haldist lengur í starfi og þar held ég að hagur starfsfólksins og notandans fari saman. Þess vegna þurfum við að skoða þetta heildstætt. Í stórum dráttum má kannski segja að mér finnist þetta bara hið ágætasta frumvarp. Það er að ýmsu að huga í því sem ég held að við þurfum að skoða í nefndinni eins og ég hef farið yfir. Það sem við hér á Alþingi þurfum fyrst og fremst að gera er að tryggja nógu mikið fjármagn sem fari inn í NPA. Þó svo að málaflokkur fatlaðs fólks heyri undir sveitarfélögin þá finnst mér við eiga að skoða það alvarlega hvort kostnaðarskiptingin sé rétt eins og hún er núna þar sem sveitarfélögin greiða 80% af kostnaði samninga en ríkið 20% og Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hafi umsýslu með því framlagi. Þar held ég að við ættum að horfa til reynslu annarra landa. Ég þykist vita að sums staðar hafi verið farin sú leið til að jafna aðstöðumun fólks á milli sveitarfélaga að sveitarfélagið borgi einhvern ákveðinn grunnkostnað, segjum til dæmis 20 fyrstu tímana sem eru veittir, en svo komi ríkið inn og borgi restina. Nú þegar er ástand mála, getum við sagt, orðið þannig að af því að notendastýrða persónulega aðstoðin er bundin sveitarfélaginu, þá verða það ákveðnir átthagafjötrar fyrir þann einstakling sem á mjög erfitt með að flytja sig um set í annað sveitarfélag, vegna þess að þá þarf hann að byrja frá byrjun aftur að semja við sveitarfélagið að sækja um að fá þjónustu. Það er jú mjög misjafnt eftir sveitarfélögum hvernig þjónustu þau veita. Þetta er eitt af því sem ég held að við þurfum að taka til mjög rækilegrar skoðunar núna, þar sem tilraunaverkefnið verður framlengt um tvö ár, til að jafna aðstöðumun fatlaðs fólks eftir búsetu þess, eftir sveitarfélögum og til að fatlað fólk geti á sambærilegan hátt og aðrir þjóðfélagsþegnar flutt sig um set og búið þar sem því helst hugnast.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún kom aðeins inn á umsögn fjármálaráðuneytisins og hafði áhyggjur af því að það væri ekki búið að gera ráð fyrir fjármunum til verkefnisins til framtíðar eða út tilraunatímabilið. Þegar ég fæ frumvarp í hendurnar byrja ég alltaf að lesa greiningar fjármálaráðuneytisins vegna þess að mér finnst þær oft mjög greinargóðar. Mér finnst mjög mikilvæg ábending fjármálaráðuneytisins að það þurfi að gera ráð fyrir peningum svo að þjónustan gangi upp og markmiðið með þessu tilraunaverkefni til loka ársins 2016 nái fram að ganga. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála því, hvort hún hafi nokkuð tekið þessu sem einhverri ógn. Þetta er að mínu áliti stuðningur við framkvæmdina. Hæstv. ráðherra félagsmála og húsnæðismála sagði hér mjög skýrt áðan að vilji væri fyrir því að lögleiða NPA, það muni verða gert að loknu þessu tilraunatímabili. Því fagna ég og vona að hv. þingmaður geri það líka. En auðvitað verðum við að læra vel af reynslunni. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður viti af hverju höfum við ekki getað tekið mið af reynslu annarra Norðurlandaþjóða og mátað við okkar samfélag. Hver er helsti munurinn? Þekkir hv. þingmaður muninn á þjónustunni annars staðar á Norðurlöndum og hér?
Hæstv. forseti. Fyrst um hvort líta eigi á umsögn fjármálaráðuneytisins sem ógn eða stuðning. Ég held að það geti verið hvort tveggja því að auðvitað getum við látið þessum tilraunaverkefnum algjörlega fatast flugið með því að skammta fjármunina í þau svo naumt að aldrei verði neitt úr þeim, þjónustan verði aldrei þannig að fólk geti sætt sig við hana eða sæki í hana og þar með verði tilraunin dauðadæmd í rauninni frá upphafi. Ég veit ekki hvað skal segja. Ég er hrædd um þetta sé vanfjármagnað eins og þetta lítur út núna þrátt fyrir annars góð markmið með frumvarpinu og því að festa þetta í sessi sem þjónustuform til frambúðar. Varðandi það af hverju við erum ekki að læra af öðrum Norðurlandaþjóðum eða taka tillit til reynslu þeirra þá er erfitt að svara því og kannski er margt í mörgu þar. Ég held að eitt af því sé viðhorf okkar almennt sem þjóðar til fatlaðs fólks og samfélagsþátttöku fólks með ýmiss konar skerðingar. Þar held ég að við séum talsvert á eftir nágrannaþjóðum okkar og við séum enn föst í mikilli forræðishyggju þegar kemur að lífi fatlaðs fólks og finnist við þurfa að hugsa í sérgreindum lausnum þegar ýmis önnur lönd eru komin miklu lengra í því að samþætta hluti þannig að fatlað fólk geti tekið þátt í samfélaginu til jafns við aðra.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni hér áðan að þjónusta væri mismunandi milli sveitarfélaga, ekki væru öll sveitarfélög með sömu þjónustu og þess vegna gæti verið erfitt fyrir einstakling sem nýtur NPA-þjónustunnar að flytja. Hún lét í það skína að þarna væru hálfpartinn átthagafjötrar á ferðinni. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún muni ekki taka þetta upp í nefndinni. Ég geri ráð fyrir að fyrir nefnd komi fulltrúar frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og þá væri hugsanlega hægt að bæta þessa hluti með samráði og einhverjum fyrir fram ákveðnum ferlum hvað þetta varðar. Ég spyr hv. þingmann hvort hún muni ekki beita sér fyrir því. Kostnaðurinn fellur á sveitarfélögin en vonandi mun jöfnunarsjóður jafna hann á milli sveitarfélaga sem geta átt í erfiðleikum með að uppfylla þetta allt saman. Spurningin er hvort hv. þingmaður muni ekki beita sér fyrir því að fara í gegnum þessa ferla og hvetja til þeirrar vinnu að auðvelda fólki að flytja svo að þjónustan detti ekki niður við það eitt að flytjast á milli sveitarfélaga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þessa góðu ábendingu fyrir starfið í nefndinni. Þetta er eitthvað sem ég mun halda til haga og spyrja út í og reyna að koma í þann farveg að fatlað fólk geti auðveldlega flutt á milli sveitarfélaga og hver og einn einstaklingur þurfi ekki að finna upp hjólið þegar hann flytur heldur séu til einhver viðmið eða verkferlar sem hægt verði að ganga að, þó svo að auðvitað gildi engin ein lausn fyrir alla. Það mundi örugglega auðvelda fólki að hafa ákveðin viðmið svo að það viti eitthvað um réttindi sín eða við hverju það má búast þegar það flytur. Það kemur reyndar fram í athugasemdum við frumvarpið að gengið hafi verið frá samningi við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands um bæði fjárhagslega og faglega úttekt á notendastýrðri persónulegri aðstoð. Ég held að það sé nokkuð sem við þurfum að rýna vel í og sjá í hverju ábendingarnar liggi, hvað við þurfum að passa. Ég yrði ekkert sérstaklega hissa ef þetta með flutninginn á milli sveitarfélaga yrði eitt af því sem kæmi þar fram og örugglega ýmislegt fleira. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við skoðum vel, ekki bara fjárhagslegu úttektirnar heldur ekki síður þær faglegu.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir athyglisverða ræðu um margt. Mér finnst punktur þingmannsins um að kannski væri rétt að snúa hlutföllunum við þannig að ríkið borgi 80% og sveitarfélögin 20%, í stað þess að það sé öfugt, mjög athyglisverður. Þetta er samt sem áður framhald eða sami þankagangur og ég held að hafi verið þegar verið var að tala um að flytja þjónustu við fatlað fólk frá ríki til sveitarfélaga, þá vegast á þau sjónarmið að sveitarfélögin séu nær fólki og sveitarstjórnir skilja þarfir fólksins betur en stóri bróðir í höfuðstaðnum, ef svo má að orði komast. Það vegst á hvort er mikilvægara. Mér finnst það samt sem áður mjög umhugsunarvert og ég spyr þingmanninn, vegna þess að henni er mjög vel kunnugt um þessi mál: Hvernig er þetta í nágrannaríkjunum? Er þetta almennt á hendi sveitarfélaganna eða er þetta miðlægt frá ríkinu? Getur þingmaðurinn frætt mig eitthvað um það?
Hv. forseti. Já, málaflokkur fatlaðs fólks var vissulega fluttur frá ríki til sveitarfélaga og ein rökin voru einmitt þau að sveitarstjórnirnar væru nær fólkinu sem þyrftu á aðstoð að halda. Það er að sumu leyti rétt. Ég tek alveg undir það. Hins vegar getur nándin líka skapað ákveðin vandamál, sérstaklega í mjög fámennum samfélögum þar sem einn einstaklingur getur vegið alveg óskaplega þungt í fjárhagslegu bókhaldi sveitarfélagsins. Það getur jafnvel orðið til þess að fólk veigri sér við að leita eftir þeirri þjónustu sem það hefur rétt á lögum samkvæmt. Hér er því svolítið erfiður línudans. Það held ég að sé staðreynd. Varðandi hvernig þetta er í öðrum löndum er það eftir því sem ég best veit ansi mikið þannig að allur gangur er á því. Ég hef ekki skoðað það neitt nýlega hvernig þetta er, en eftir því sem ég best veit hafa Norðurlöndin til dæmis talsvert ólíka umgjörð um það hvernig þau veita NPA og hver það er sem borgar fyrir það. Ég tel mig þó vita að sums staðar sé sú leið farin að sveitarfélagið borgi fyrir ákveðið marga tíma og svo fari það eftir því hversu marga tíma í aðstoð hver einstaklingur fær, þá borgi ríkið afganginn en það sé alltaf sveitarfélagið sem hafi ákveðinn grunn. Mér finnst að vegna smæðar okkar og smæðar sumra sveitarfélaga sé það eitthvað sem við eigum að skoða, hvort [[Forseti hringir.]]það mundi passa okkur.
Forseti. Ég er sammála hv. þingmanni að þessu leyti. Ég þykist vita að ég fari rétt með það að til dæmis börn sem eru einhverf eða eiga í einhverjum vandræðum og slíkt, það er mjög misjafnt hvaða þjónustu börn fá eftir sveitarfélögum. Sums staðar er þjónustan betri og sums staðar verri. Maður sér fyrir sér að þetta gæti gerst einmitt í þessu. Þá veltir maður áfram fyrir sér ef þetta er svona og bundið við sveitarfélögin. Hv. þingmaður hefur sagt að fólk hefði ekki frjálsa för lengur, það má kannski segja, það væri ekki sama hvar það byggi. En ef þetta er þannig að meginparturinn er á ábyrgð sveitarfélagsins og svo flytur einn úr Reykjavík í Kópavog eða frá Akureyri til Kópaskers, ég veit ekki hvað, hvernig ætli það yrði? Það þarf að sækja um upp á nýtt, væri hugsanlegt að þessi einstaklingur fengi ekki þjónustu í nýja sveitarfélaginu vegna þess að fjármunir væru takmarkaðir, færri samningar, að það yrði hreinlega ekki í boði fyrir hann eða hana?
Hæstv. forseti. Það er einmitt málið að eins og staðan er núna, vegna þess að þjónustan er öll eða að langmestu leyti á hendi sveitarfélagsins, þarf einstaklingur sem flytur sig á milli sveitarfélaga að semja algerlega upp á nýtt um þjónustu sína. Þess vegna er ekkert víst að einstaklingur sem býr í Mosfellsbæ og hefur þar NPA og flytur síðan til Reyðarfjarðar fái sambærilegan samning. Ég veit það alla vega að ef ég þyrfti á notendastýrðri persónulegri aðstoð að halda mundi ég hugsa mig tvisvar um áður en ég gæfi eftir það frelsi sem NPA veitir einstaklingi til þess að fara aftur inn í hefðbundin þjónustuúrræði. Raunar gildir að ákveðnu leyti það sama um hefðbundin þjónustuúrræði. Til dæmis ýmis félagsleg aðstoð svo sem heimilishjálp, þrif á heimili og ýmislegt fleira, það er ólíkt milli sveitarfélaga hvaða kríteríur eru notaðar um það hvort fólk eigi rétt á þeirri þjónustu. Við erum ekki einungis að tala um þetta með NPA, þar er kannski bara þessi stóri drastíski munur. Þessi vandi er nú þegar til staðar milli sveitarfélaganna inn í hefðbundnu þjónustuúrræðunum. Það held ég að ætti líka að vera okkur mikið umhugsunarefni og er ákveðin flækja sem varð kannski til með flutningi málaflokksins frá ríki til sveitarfélaganna. Þó svo hann geti haft ýmsa kosti eru líka ýmsar flækjur sem við erum síður en svo búin að greiða úr.
Virðulegi forseti. Ég vildi fara nokkrum orðum um þetta frumvarp sem hér er til 1. umr. og lætur ekki mikið yfir sér við fyrstu sýn. Ég vildi einkanlega nota ræðutíma minn til að fjalla um notendastýrða persónulega aðstoð. Ég get ekki látið hjá líða að vekja athygli á því að það er auðvitað nokkuð merkilegt að það skuli fyrst núna með þessu frumvarpi sköpuð lagastoð fyrir því að ráðherrar geti sett reglugerð um aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni og kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Það er ágætlega um tilurð þessa fjallað í athugasemdum með frumvarpinu tilurð og hvernig breytingar á regluverki um einelti á vinnustöðum ollu því að farið var yfir aðra þætti svo sem eins og kynbundna áreitni. Það er eins og ég segi tímanna tákn og kannski umhugsunarefni að það skuli fyrst núna að koma til lagastoð fyrir reglugerð að þessu leyti. Ég vil líka segja að ég tel 2. gr. frumvarpsins skynsamlega og mjög til bóta, þ.e. að Vinnueftirlitið þurfi ekki lengur að fara í sérstakar eftirlitsferðir á vinnustaði til að ganga úr skugga um að brugðist hafi verið við athugasemdum sem það hefur sett fram í skoðunarferðum heldur sé bara sú skylda lögð á atvinnurekanda að hann tilkynni Vinnueftirlitinu þegar úrbætur hafa verið gerðar og það sé alltaf gert. Væntanlega hafa báðir hag af, Vinnueftirlitið og sá sem eftirlitið beinist að, forðað er óþarfaheimsóknum, létt af atvinnurekendum kostnaði og óþægindum við óþarfaskoðanir á vinnustöðum en með sama hætti létt af Vinnueftirlitinu þeim eltingaleik sem að sumu leyti hefur borið á við eftirlit við úrbætur á vinnustöðum að þessu leyti. En þá að aðalefni frumvarpsins og því sem ég held að sé full ástæða til að eyða nokkrum orðum að í umræðunni, notendastýrðri persónulegri aðstoð og tengslum við þjónustu við fatlað fólk að öðru leyti. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram í umræðunni og ég held að þingheimur sé sammála um það að mikilvæg breyting hafi orðið með lagaheimildum til að gera samninga um notendastýrða persónulega aðstoð, en ég hef líka skilning á því sem fram kemur í frumvarpinu að frekari tíma þurfi til að meta til fulls þau tilraunaverkefni sem ráðist hefur verið í. Til þess ber að líta að það tók nokkurn tíma að gera fyrstu tilraunasamningana og þetta er auðvitað býsna flókið úrlausnarefni og mikilvægt að nokkur reynsla fáist á samningana áður en gengið er frá frumvarpi þar sem sett eru í lög almennar heimildir til opinberrar persónulegrar aðstoðar. Grundvallarhugmyndin um notendastýrða persónulega aðstoð felst auðvitað í því að gefa fólki ríkara vald yfir eigin lífi. Við vitum öll að áratugum saman hefur þjónusta við fatlað fólk rétt eins og við aldraða og við aðra sem þurfa á aðstoð við daglegar þarfir að halda byggst á stofnanaþjónustu sem var lengst af með mjög formbundnum hætti á 20. öldinni. Formbindingin var að hluta til viðbragð við því að í takt við kröfur þess tíma var miðað við að þjónustan væri réttur allra en ekki ein af forsendum ölmusu eins og verið hafði öldum saman. Formbindingin kallaði hins vegar líka á ákveðinn ósveigjanleika og fólk fékk takmörkuð ráð á eigin lífi. Morgunmatur á ákveðnum tíma, hádegismatur á ákveðnum tíma og þjónusta var með ákveðnum hætti eins fyrir alla varð ráðandi í stofnanaþjónustu jafnt við fatlað fólk og við aldraða. Þróun síðustu ára hefur síðan verið að vinda ofan af formbindingunni til að viðurkenna rétt fólks til að ráða eigin lífi. Í þeim hjúkrunarheimilum sem verið er að byggja núna og byggð eru á nýrri hugmyndafræði er t.d. ekki lengur gert ráð fyrir því að allir fari á fætur á sama tíma eða séu bundnir slíkri umgjörð og það er bara á síðustu áratugum sem starfsfólk á t.d. hjúkrunarheimilum hefur hætt að ganga einkennisklætt til vinnu, enda um að ræða heimili fólks. Fyrir fólk með alvarlega fötlun hefur þetta verið gríðarlega flókið og erfitt. Fólk sem býr heima þarf mikla þjónustu heim og það hefur mátt sæta því að þjónustan hefur verið veitt á forsendum þeirra sem veita þjónustuna og oft verið tilviljunarkennt hvenær þjónustu er að fá, fólk jafnvel ekki ráðið því, hvenær það fer að sofa, hvenær það vaknar, hvernig það hagi lífi sínu að öðru leyti. Það hefur jafnvel borið á því og dæmi eru um það að heimilin hafi orðið eins og stoppistöð vegna þess hversu margir ólíkir þjónustuaðilar frá ólíkum opinberum stofnunum hafi komið til að sinna verkefnum á heimili viðkomandi. Hugmyndin um notendastýrða persónulega aðstoð felur því í sér á vissan hátt uppbrot á hugmyndinni um stofnanakerfið sem við höfum vanist í þjónustu við fatlað fólk og það reynir þess vegna mjög á ýmis landamæri sem við höfum vanið okkur við, t.d. landamærin um skipulag opinberrar þjónustu að öðru leyti, starfsmannaskipulag og því um líkt. Hugmyndin um notendastýrða persónulega aðstoð felur auðvitað í sér beinna samningssamband milli þess sem þarf á þjónustunni að halda og þeim sem hana veita. Það felur svo aftur í sér, ef mikið kveður að notendastýrðri persónulegri aðstoð, miklar breytingar á aðstæðum og starfsumhverfi þeirra sem veita velferðarþjónustu dags daglega. Það getur líka falið í sér kvaðir og ákveðna áþján fyrir þá sem þurfa á þjónustunni að halda. Það er ekki öllum gefið að hafa unun að því að standa í starfsmannahaldi svo dæmi sé tekið en það er hinn daglegi veruleiki þeirra sem eru með umtalsverða notendastýrða persónulega aðstoð, það fólk þarf auðvitað að sinna starfsmannahaldi. Þetta er eins og rekstur á litlu fyrirtæki vegna þess að það eru þó nokkrir starfsmenn og sinna þarf málum þeirra að öllu leyti. Málið hefur síðan flækst enn frekar vegna yfirfærslunnar á málaflokknum frá ríki til sveitarfélaga. Ég er enn jafn sannfærður og ég var þegar ég var félagsmálaráðherra og stóð að yfirfærslunni á þjónustu fatlaðra til sveitarfélaga um að það hafi verið skynsamlegt skref, en hætturnar eru auðvitað enn fyrir hendi við þá yfirfærslu og verða alltaf í litlu landi. Grundvallarhugmyndin um að hægt sé að veita fötluðu fólki þjónustu með sambærilegum hætti um allt land felur í sér áhættudreifingu vegna þess að allt ríkið liggur undir. Um leið og búin eru til þjónustusvæði í ekki fjölmennara landi en okkar skapast hætta á miklu misvægi því það er miklum tilviljunum háð hvernig búsetu fólk með fötlun er háttað. Bæði getur fólk með ákveðnum hætti ráðið búsetu sinni og farið þangað þar sem það býr við betri aðstæður og betri þjónustu en svo er það líka oft einfaldlega þannig að það geta orðið mjög undarlegar tilviljanir þannig að fólk með mikla fötlun fæðist með skömmu millibili í afskekktum hrepp. Við þekkjum dæmi um slíkt. Þess vegna hlýtur grundvallarmarkmiðið að vera að kerfið dugi til jöfnunar að fullu og öllu leyti. Það er margt sem ég tel þörf á að skoða í því samhengi í ljósi reynslunnar. Ég held að það skipti miklu máli að fara yfir það með Sambandi íslenskra sveitarfélaga hvernig reynslan hafi verið af flutningnum og hvernig hægt sé að sníða agnúa sem kunna að vera af þessum breytingum. Ég vil að síðustu ítreka að það er gríðarlega mikilvægt að notendastýrð persónuleg aðstoð verði möguleg fyrir sem flesta og fólk með ólíkar gerðir skerðinga njóti vals um það að nýta sér notendastýrða persónulega aðstoð. Til að það sé mögulegt þarf líka að vera ákveðinn sveigjanleiki í því hvernig hún er útfærð því það er augljóslega ekki á færi allra sem búa við allar tegundir fötlunar að sinna svo dæmi sé tekið starfsmannahaldi með þeim hætti sem ég var að lýsa áðan. Þá þarf að búa til annars konar umgjörð sem getur líka verið þannig að það sé samlag um starfsmannahald og stjórn þó að þjónustan sé veitt út frá þörfum hvers og eins. Það sé því ekki þannig að hver og einn fatlaður einstaklingur þurfi nauðsynlega að gerast atvinnurekandi með öllu því sem því fylgir heldur geti orðið til samlag þannig að starfsmannahald og yfirbygging sé sameiginleg með einhverjum hætti þótt þjónustan sé áfram persónuleg. Það skiptir máli. Svo eru önnur tilvik þar sem er augljóst að fólk vill fá að ráða umgjörðinni að öllu leyti og vill fá að sinna þessum hlutverkum öllum og það þarf að vera opið fyrir það líka. Eins og ég nefndi áðan þá felur þetta í sér aðra nálgun á opinberri þjónustu en áður. Starfsfólk hjúkrunarheimila og starfsfólk umönnunarheimila fyrir fatlað fólk hefur vanist annars konar starfsumhverfi, meira stofnanaumhverfi þar sem návígið við þann sem nýtur þjónustunnar er ekki með sama hætti og það verður í notendastýrðri persónulegri aðstoð. Þetta kallar á aðlögun allra, kallar á ný vinnubrögð og nýja hugsun. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við þróum samfélagsþjónustuna með þeim hætti áfram til góðs og nýtum ný viðhorf og leggjum til grundvallar það meginmarkmið að fólk ráði lífi sínu sjálft og það þurfi eitthvað meiri háttar til að koma ef það eigi ekki að vera ákvörðun þess sem þarf á velferðarþjónustu að halda með hvaða hætti hann geti fengið hana.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Það er kannski tvennt sem mig langar að ræða við þingmanninn og það fyrra er um það sem hann var að enda við að segja og varðar kannski það hlutverk sem sá sem er með fötlun og ákveður að kaupa sér þessa þjónustu stendur frammi fyrir. Vinnueftirlitið þarf að taka út heimili viðkomandi því að það þarf að uppfylla allar þær kröfur sem gerðar eru til hans sem vinnuveitanda og honum ber að tryggja stöðu þess sem er ætlað að sinna honum. Ég held að það geti verið góð hugmynd sem hv. þingmaður nefndi að hafa samlag um stjórn og einhvern sem sér um starfsmannahald því að ég held að þetta geti verið mjög erfitt fyrir hvern og einn eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns og við deilum þeirri skoðun. Ég held meira að segja að það geti verið þannig að einhverjir veigri sér við að fá sér slíka aðstoð hreinlega vegna þess að utanumhaldið geti verið svo flókið. Í öðru lagi velti ég fyrir mér fjárhæðunum, en ég fór að lesa reglur hjá einu sveitarfélagi um þessa þjónustu sem voru samþykktar síðastliðið vor. Þar er miðað við að greiðsla fyrir hverja klukkustund sé að hámarki 2.943 kr. Þetta er jafnaðargreiðsla. 85% af þeirri fjárhæð á að vera vegna alls launakostnaðar til aðstoðarmanns eða 2.502 kr. 5% eða 147 kr. eru til að mæta kostnaði vegna aðstoðarmanns og 10% eða 294 kr. vegna umsýslukostnaðar. Nú þarf sá fatlaði að greiða af þessum 2.943 kr. öll gjöld sem fylgja því að vera launagreiðandi og þá veltir maður því auðvitað upp: Er þetta fjárhæð sem verður þess valdandi að einhver vill og sækir í þessi störf?
Virðulegi forseti. Þetta er góð spurning því það felst auðvitað í hugmyndinni um notendastýrða persónulega aðstoð að allar fjárveitingar til rekstrarins fara til viðkomandi. Ég man eftir að hafa séð rekstrarreikning hjá einum einstaklingi sem var með notendastýrða persónulega aðstoð þegar ég var félagsmálaráðherra og það vakti athygli mína að sjá þar hina ólíku kostnaðarliði. Það fellur auðvitað allt þarna undir. Það eru til dæmis tryggingar því í mörgum tilvikum getur verið um að ræða fólk sem þarf umtalsverða aðstoð og það kann að þurfa líkamleg átök til að lyfta fólki, fólk kann að vera spastískt eða geta með öðrum hætti valdið skaða þeim sem sinnir þjónustunni o.s.frv. Það eru því umtalsverðir kostnaðarliðir sem þarna falla undir og skiptir auðvitað máli að greina rétt. Það má segja að í hugmyndinni um notendastýrða persónulega aðstoð felist ekki bara uppbrot stofnanaþjónustu heldur líka með ákveðnum hætti einkarekstur á þjónustu sem áður var í höndum ríkisins. Þar af leiðandi sá ríkið um tryggingar og aðra slíka hluti og ríkið tryggir yfirleitt ekki vegna þess að ríkið er svo stórt að það axlar bara byrðar af því sem upp á kemur og svona mætti lengi telja. Við það að þessi rekstrarbreyting verður þá þarf auðvitað að sjá fyrir fullnægjandi fé og það held ég að sé kannski hluti af vandamálinu og hefur valdið ákveðnum byrjunarörðugleikum við þetta verkefni. Auðvitað er búið að vanáætla rekstrarkostnaðinn og fela ýmsa þætti rekstrarkostnaðar opinberrar þjónustu við fatlað fólk lengi þannig að þegar notendastýrð persónuleg aðstoð er tekin upp og það þarf raunverulega að fara að verðmeta alla þessa hluti sem aldrei hafa verið sérgreindir þá virkar þetta allt óskaplega dýrt.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég tek undir þetta. Þegar við ráðum til okkar fólk í vinnu og það getur verið um ýmiss konar hömlun að ræða þá getur ekki hver sem er sinnt starfinu sem þýðir að það er kannski ekki val um mjög marga. Fólki ber að auglýsa sjálft eftir aðstoðarmanni og það er ekki víst að hver sem er geti sinnt því sökum fötlunarinnar og það gæti þurft að fá til þess aðila sem það vildi kannski síður, bara vegna þess að ekkert annað býðst. Það vildi jafnvel frekar kjósa einhvern af sama kyni en af gagnstæðu en það er ekki víst að það standi til boða. En það sem ég var líka að velta upp þegar ég fór yfir þessar tölur er mismunurinn á milli svæða, þ.e. að sveitarfélögum ber ekki að greiða einhverja X fjárhæð heldur er þeim í sjálfsvald sett hvað þau borga fyrir þjónustuna og þurfa að meta það. Það er kannski það sem ég hef áhyggjur af, það er ójöfnun [[Forseti hringir.]]í kerfinu sem fer kannski frekar eftir stöðu sveitarfélaga en þörfinni hjá viðkomandi.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi seinni hluta spurningarinnar þá man ég ekki nákvæmlega hvernig þessu er fyrir komið eða hversu ríkt sjálfdæmi sveitarfélaganna er að þessu leyti. En auðvitað koma 80% af kostnaðinum í gegnum jöfnunarkerfið þannig að það hljóta að vera einhverjar hömlur fyrir því að sveitarfélögin geti ákveðið einhliða að borga með ólíkum hætti milli umdæma. Varðandi fyrri þátt spurningar hv. þingmanns þá er þetta alveg rétt. Það sem mér finnst svo heillandi við notendastýrða persónulega aðstoð er nákvæmlega sú staðreynd að fólk sem þarf að búa við alvarlega fötlun á ýmislegt betra skilið en þurfa að treysta einhverjum fyrir frumþörfum sínum sem því bara geðjast ekki að og hefur ímugust á að eiga samneyti við. Það eru bara mannréttindi að fá að þola ekki fólk og vilja ráða annað fólk [[Forseti hringir.]]til þess að sinna grundvallarþörfum sínum.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að halda áfram þar sem frá var horfið varðandi þann hnökra sem er hvað alvarlegastur og lýtur að því að geta ekki fengið að ráða betur hver það er sem er svona mikið með manni. Þetta er náttúrlega mjög persónuleg vinna og því gríðarlega mikilvægt að rétt sé að henni staðið. Mig langar að spyrja þingmanninn hvernig hann telur best að lagfæra þann hnökra og hvort hann sé ekki sammála mér að margt í þessu sé jákvætt. Það er ósk mín að allir þeir ólíku áfangar sem þarf að gera að lögum til að hér sé alvörunotendaþjónusta verði að veruleika. Það sem ég óttast pínulítið þegar verið er að taka þætti í heildrænni stefnu og ólíkum verkþáttum breytt í ólíkum lögum er að á endanum verði mikið af götum í þjónustunni. Mig langar að spyrja hvort þingmaðurinn sé sammála mér um að slíkt beri að varast. Mig langar að heyra hvort þingmaðurinn hafi einhverjar tillögur að úrbótum og hvað það er sem velferðarnefnd þarf sérstaklega að huga að.
Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem þingmaðurinn nefnir að nándin er mikil. Maður áttar sig kannski ekki á því til fulls fyrr en maður er búinn að tala við einstaklinga þar sem maður sér að samskiptin við aðstoðarmanninn eru orðin svo náin að það eiga sér stað samskipti án þess að nokkur orð fari á milli, lítil sem engin. Þá sér maður hversu miklum árangri er hægt að ná, hversu mikið tæki til valdeflingar notendastýrð persónuleg aðstoð getur verið fyrir fólk með mikla fötlun sem þyrfti kannski á stofnun að búa við að hitta ólíkt fólk á ólíkum vöktum allan sólarhringinn. Þess vegna skiptir mjög miklu máli að umgjörðin sé þannig að fólk geti nýtt sér þetta og ráðið til starfa einhverja sem fólk treystir til verkefnisins og það er ekki bundið við fólk með sumar gerðir fötlunar. Fólk með þroskahömlun á líka að hafa þetta val. Því getur einnig mislíkað við fólk og átt erfitt með að tengjast fólki, en við þær aðstæður getur oft verið erfiðara fyrir einstaklinginn að sinna atvinnurekendahlutverkinu. Það er þá sem kemur að þeirri „hybrid“-lausn sem ég er svolítið veikur fyrir að verði hugsuð, líka af því að hún gæti verið hagkvæmari peningalega. Það væri þá einhvers konar samlag sem fólk gæti keypt sig inn í, og ekki aðeins fólk með þroskahömlun því að sumir hafa ekki unun af því að vera atvinnurekendur. Ég hef rekið lítið fyrirtæki og þekki marga sem hafa rekið lítið fyrirtæki og hafa sumir skaðlega lítinn áhuga á t.d. bókhaldi eða starfsmannamálum ýmiss konar. Það getur verið þannig að fólk hafi ekki áhuga á því og þá getur það keypt sig inn í einhvers konar samlag sem sinnir starfsmannahaldi en sá sem þarf á þjónustunni að halda ræður samt sem áður starfsmanninn og getur sagt nei við starfsmanninn eða já.
Forseti. Mér finnst þetta prýðileg lausn. Ef ég má spyrja, til að fá skýringu: Er samlag eins og samvinnufélag eða eitthvað slíkt? Þetta er danskt orð. Ég er alveg sammála. Það er í raun og veru ekki allra að hafa áhuga bæði á excel og blæbrigðum manneskju, það er eiginlega alveg gerólíkt fólk sem er gott í hvoru tveggja. Það er sjaldgæft að finna það í einni manneskju. Mér finnst þetta prýðileg hugmynd. Ég verð að segja að ég fagna því að við erum samt að fara að ná þessum áfanga. Það er gleðilegt ef hnökrarnir eru ekki margir því að þá er auðveldara að laga þá.
Virðulegi forseti. Já, ég er sammála þingmanninum um það. Það er auðvitað mikilvægt að við erum núna raunverulega að tala um áframhald á verkefninu. Ég hrósa ríkisstjórninni fyrir það að hér er komið fram með hugmynd, þó svo menn segist ekki hafa náð nú þegar að gera ráð fyrir henni í fjárlögum. Það er komið fram með hugmynd um að heildarumfang samninga aukist á næstu tveimur árum og þannig komist enn frekari reynsla á þetta verkefni. Stóra hættan í málinu er sú að menn haldi að það verði til peningar við að hræra peningunum út, þ.e. að það verði til aukageta við að láta fólk hlaupa hraðar. Það er auðvitað ákveðið hagræði að því að geta kannski samið við einstakling upp á hærri laun, að hann sé ekki alveg bundinn við sömu stífu vinnutímareglur og hann væri ella og þar með losnar um kostnaðinn við að kalla nýjan mann á vakt o.s.frv. Það eru hagræðismöguleikar í því og þess vegna styð ég líka að hér sé vikið með ákveðnum afmörkuðum hætti [[Forseti hringir.]]frá hvíldartímareglum og slíku, en þetta eru auðvitað hlutir sem þarf líka að gæta að, að ganga ekki of langt gagnvart stéttarfélögum og tryggja starfsréttindi þeirra sem þjónustuna veita.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni fyrir góða ræðu þar sem hann kom að mínu mati inn á ansi marga mikilvæga þætti sem við þurfum að hafa í huga þegar við ræðum um notendastýrða persónulega aðstoð og umgjörðina sem er í kringum hana. Það sem mig langar að ræða við þingmanninn og eiga orðastað við hann um er einmitt það að réttilega hafa sumir, og jafnvel margir, ekki áhuga á því að vera í rekstri og hvað þá rekstri um reksturinn á sjálfum sér. Það er nú þegar svo að fólk er að útvista þessum verkefnum hvað varðar til dæmis umsýslu um laun og launatengd gjöld til til að mynda einkaaðila, sem eru þá líklega í rekstri til að hafa af því einhvern hagnað. Þar eru í mínum huga stóru hætturnar þegar kemur að NPA, ef við búum til þannig umgjörð að hér verði sóknarfæri fyrir einkaaðila til að fá gróða af umsýslunni og taka þar með kannski til sín talsvert af fjármagninu sem ætti að fara í þjónustuna við einstaklinginn. En á sama tíma erum við jafnframt með samvinnufélag um þennan rekstur eins og NPA-miðstöðin er, sem er samvinnufélag notanda þar sem peningurinn fer í eigin rekstur. Mig langar að heyra sýn hv. þingmanns á þessa dýnamík. Ætti ríkið kannski að vera að styðja fatlað fólk til að geta verið með samvinnurekstur þar sem féð fer í reksturinn en ekki í að greiða utanaðkomandi aðilum hagnað?
Virðulegi forseti. Mér finnst þetta góð spurning og svar mitt við henni er eiginlega það að ef notendastýrð persónuleg aðstoð á að virka finnst mér ríkið ekki eiga að setja mikið af skilyrðum um það hvernig sá sem þarf á þjónustunni að halda velur rekstrarformið. Það eru dæmi um ákaflega vel heppnaðan einstaklingsfyrirtækjarekstur að þessu leyti þar sem einkaaðilar eru ekkert að taka hagnað að öðru leyti en því að alveg eins og menn ráða fólk í vinnu til að sinna þjónustunni við einstaklinginn er aðkeypt þjónusta við bókhald og möguleg skattskil eða eitthvað annað slíkt, sem er ekki mjög dýrt og fullt af þjónustuaðilum veita slíka þjónustu og er í sjálfu sér ekkert öðruvísi en að kaupa tryggingar fyrir starfsfólk eða annað því um líkt. NPA-miðstöðin er einmitt gott dæmi um samlagsrekstur og það skiptir auðvitað máli að þessi regnhlífarhugmynd sé möguleg. Ef hún er vel útfærð ætti hún að skapa þeim forskot sem þar njóta þjónustunnar vegna þess að yfirbyggingarkostnaðurinn ætti að verða minni að öðru jöfnu, ef honum er deilt á nokkra. Ef rekstur þjónustu við nokkra einstaklinga er saman undir einu þaki má búast við að kostnaðurinn af launabókhaldi, kostnaðurinn af skattskilum og öllum þeim þáttum dreifist betur og þar af leiðandi sé það almennt séð hagkvæmari lausn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en vil ítreka að það er mín skoðun að mjög mikilvægt sé að búa þessu þá umgjörð að þriðji aðili fari ekki að hagnast af kerfinu, hvernig svo sem við útfærum það. Það er annað sem mig langar að spyrja hv. þingmann að og hann vék aðeins að í ræðu sinni, sem er kostnaðurinn og kostnaðardreifingin milli ríkis og sveitarfélaga. Mig langar að heyra betur sýn hans á því. Ætti jöfnunarsjóður að hafa þar stærra hlutverk við að deila peningum út, hann annast nú þegar þau 20% sem ríkissjóður greiðir, eða ætti þetta mögulega að vera stærra hlutfall sem er á kostnaði ríkisins? Mig langar að heyra sýn hv. þingmanns á því.
Virðulegi forseti. Nú er það þannig náttúrlega að 20% renna beint til sveitarfélaganna og 80% fara í jöfnunarsjóðinn og deilast út með þarfagreiningunni. Þetta er auðvitað sjaldgæflega hátt hlutfall til jöfnunar og það stafar af því hversu kostnaðinum getur verið gríðarlega misskipt og hann komið með mjög tilviljanakenndum hætti niður á sveitarfélögum, eins og ég rakti áðan í ræðu minni. Ég sé óþægileg dæmi frá ýmsum sveitarfélögum úti um land um mat á þjónustuþörf annars vegar og raungreiðslur hins vegar. Það er óþægilega mikið ósamræmi þar á milli. Ég held að þetta sé hlutur sem þarf að hugsa, hvort þetta séu afmörkuð einstök dæmi eða hvort það séu fleiri dæmi um slíkt. En það er að sjálfsögðu erfitt að láta meira en 80% renna í jöfnunarsjóðinn, auðvitað er hægt að láta þetta allt renna til jöfnunar en þá er eiginlega komin nokkur ríkisútjöfnun á þetta og kannski minna innihald í því að það sé raunverulega þannig að þjónustan sé á forræði sveitarfélaganna.
Forseti. Mig langar að leggja orð í belg um þetta frumvarp. Þó að ég hefði, eins og ég gat um í andsvari fyrr í dag, gjarnan viljað að verið væri að lögfesta þessa notendastýrðu þjónustu frekar en að framlengja tilraunaverkefnið, þá er þetta ánægjulegt frumvarp frá hæstv. félagsmálaráðherra, sem kemur með þessu fororði þó. Því miður er ekki mikið um ánægjuleg frumvörp frá ríkisstjórninni, þannig að út af fyrir sig ber að fagna því. Það eru laumufarþegar í frumvarpinu eins og stundum er, svona til að nota ferðina mætti kalla það, en það eru líka atriði sem engin ástæða er til að andskotast út í heldur kannski hið gagnstæða. Það er sem sagt að koma eigi því inn í lög að það eigi - virðulegi forseti, nú ruglaðist ég alveg í ríminu af því það blikkar á mig, en ég treysti forseta til að leiðrétta það þó síðar verði.
Hv. þingmaður hefur 15 mínútna ræðutíma þannig að það er vel eftir af honum. Ég skal reyna að gera gangskör að því að stilla klukkuna.
Það á sem sagt að bæta inn í lögin orðum um aðgerðir gegn einelti og kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Það er hið besta mál og ég hef sannarlega ekkert við það að athuga, það er ágætur laumufarþegi í frumvarpinu. Ég nefni einnig 2. gr. þar sem sagt er að ef Vinnueftirlitið geri athugasemdir þá eigi það að vera skriflegt og fyrirtæki og atvinnurekendur eigi síðan að tilkynna Vinnueftirlitinu um að þeir hafi látið gera þær úrbætur sem Vinnueftirlitið hafði krafist. Þetta er einnig hið ágætasta mál. 3. gr. varðar það að víkja megi frá hefðbundnum reglum um vinnutíma og hvíldartíma þeirra starfsmanna sem veita einstaklingum þjónustu á grundvelli samstarfs þessa verkefnis um notendastýrða persónulega aðstoð. Það er mjög skiljanlegt, finnst mér, að það þurfi að leita eftir þessu. Þessi þjónusta, það starf sem það er þá, að veita fötluðu fólki sérstaka persónulega aðstoð, og er ekki hægt að fara alveg með það eftir klukkunni. Það getur reynt á hinar ströngu reglur um hvíldartíma og næturvinnutíma. Ég skil mjög vel að reyna þurfi að liðka aðeins til í þeim efnum. Á hinn bóginn finnst mér skipta gríðarlega miklu máli að þar verði líka farið að með fullri gát þannig að ekki verði hægt að ganga á réttindi starfsmannanna. Í því sambandi ber kannski líka að hafa í huga það sem hefur komið fram í máli hv. þingmanna fyrr í dag, og það mun vera staðreynd, að margt af því fólki sem starfar við þetta er einmitt ungt fólk. Það er nú þannig með ungt fólk að það þekkir oft ekki réttindi sín og því er kannski meiri hætta á að gengið sé á þann rétt. Þó að starfið sem innt er af hendi sé göfugt - ég veit ekki hvort rétt er að nota það orð, forseti - þá þýðir það ekki að ekki geti verið hætta á því að gengið verði á réttindi starfsfólks. Það skiptir því gífurlega miklu máli, um leið og ég skil að það þurfi að setja þessa grein og ganga frá þessu, að farið verði með fullri gát og starfsfólkið þarf að þekkja rétt sinn í öllum efnum. Almennt má segja um frumvarpið að þetta er gífurlega mikilvægt mál. Það er erfitt fyrir okkur sem göngum heil til skógar og getum gert allt það sem okkur langar til, ef svo má segja, þegar okkur langar til, að ímynda okkur hvað þetta hlýtur að vera mikil breyting. Þetta getur breytt lífi þeirra sem þurfa á aðstoðinni að halda. Mig langar aðeins að nefna líka, sem einhverjir hafa gert á undan mér, þetta orðalag, það er nú kannski smáatriði í þessu öllu saman. En í frumvarpinu, eins og það kemur fyrir, segir að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð um þessa þjónustu. Ég vil nú taka undir með þeim sem hafa sagt hér á undan mér að þetta ætti frekar að orðast á þann veg að hæstv. ráðherra skuli setja reglugerð. Ég vildi beina því til nefndarmanna í velferðarnefnd að þeir geri breytingu á því. Þá fer það ekkert á milli mála að það er á ábyrgð ráðherrans að setja reglugerð um helstu atriði sem þurfa að vera á hreinu ef þannig má að orði komast. Það hefur líka komið fram í ræðum sem hafa verið fluttar hér á undan, og mér finnst það skipa nokkru máli, að verið er að framlengja tilraunaverkefni til að bæta umgjörðina. Hæstv. ráðherra hefur sagt það mjög skýrt hér fyrr í dag að ætlunin sé að leiða þetta í lög eins og við höfðum ákveðið á Alþingi. Við höfðum reyndar ákveðið að það ætti að gerast fyrr, ekki síðar en í lok ársins 2014, og nú er því seinkað til ársins 2016, en það á sem sagt að gera það. Ég velti fyrir mér hvers vegna, bara til að tekinn sé af allur vafi. Ég fellst alveg á að það þarf að undirbúa þetta vel og það á ekki að flana að neinu og það er betra að þekkja málið vel áður en lögin eru sett. Ég velti samt fyrir mér af hverju ekki er hægt að setja lögin og taka fram að þau taki ekki gildi fyrr en 1. janúar 2017 eða eitthvað svoleiðis, þannig að það sé búið að negla það alveg niður, að það sé þá lögfest, að þessi þjónusta standi til boða 2017; þá sé tilraunaverkefninu lokið og þá eigi fatlað fólk lagalegan rétt á því að fá þessa þjónustu sem það hefur ekki í dag. Það getur sótt um hana undir formerkjum þessa tilraunaverkefnis. Ég hefði frekar viljað sjá það. Þá má líka segja, til að vera ekki alltaf á neikvæðu nótunum, að fyrst þetta er ekki gert þannig má kannski líta á það með jákvæðum huga að því leytinu til að hugsanlega gengur þetta vel, þetta tilraunaverkefni, og hugsanlega lýkur vinnunni fyrr og þá gætum við hugsanlega átt von á frumvarpi fyrr og gætum bundið þetta í lög um mitt ár 2016. Það getur ekki verið að það sé neitt sem banni það að við verðum fyrr á ferðinni en hér er gert ráð fyrir. Aðrir hafa hér á undan mér nefnt það sem kemur fram í fylgiskjali II, sem er umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Þar kemur fram að það vantar 85 milljónir, held ég að það sé, til að hægt sé að fjármagna verkefnið út árið 2016. Það setur nokkurn ugg að mér með það. Hæstv. ráðherra segir að hún ætli að sækja þessa peninga, en það væri þá ánægjulegt ef hún gæti gert það fyrr en síðar og fengið staðfestingu á því og sagt frá því hér í þinginu þegar það tekst að þessir peningar standi til boða. Það er staðreynd að það er ýmislegt í ráðuneyti hæstv. ráðherra sem gerir mann svolítið uggandi um að henni takist alltaf að sækja þá fjármuni sem maður mundi halda að félagsmálaráðherra gjarnan vildi. Við sjáum að atvinnuleysistímabilið var stytt um hálft ár bara svona allt í einu, með 11 daga fyrirvara eða eitthvað svoleiðis, og alveg ljóst að forgangsverkefni ríkisstjórnarinnar eru ekki á sviði félagsmála, ég held að við getum öll verið sammála um að svo er ekki. Þess vegna væri ánægjulegt ef ráðherrann gæti sem fyrst staðfest að þessar 85 milljónir fáist örugglega á næsta ári þannig að þá verði hægt að bjóða út 61 samning eins og kemur fram að ætlunin er. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi ekki um þetta fleiri orð að sinni og hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún endaði hana á að hafa ákveðnar áhyggjur af því hvernig ætti að fjármagna árið 2016 í þessum samstarfssamningi. Ég sé í fylgiskjali með frumvarpinu frá fjármálaráðuneytinu að veitt hafi verið 50 millj. kr. framlag til þessa verkefnis árið 2011, 100 millj. kr. árið 2012 og loks 150 millj. kr. árið 2013, en í fjárlögum árið 2014 hafi fjárheimildir til verkefnisins verið felldar niður þannig að einungis stóðu eftir uppsafnaðar fjárheimildir áranna 2011 og 2013. Einungis er um að ræða framlag ríkissjóðs, en sveitarfélögin hafa fram til þessa greitt 80% af kostnaði við NPA samning á móti 20% kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs. Í því ljósi langar mig að spyrja, þar sem ekki var haldið áfram að fjármagna verkefnið fyrir árið 2014, hvort ekki sé fullt tilefni til að hafa áhyggjur af fjármögnun þessa hluta fyrir árið 2016 þó að hæstv. félagsmálaráðherra hafi lýst vilja til þess að það yrði gert, hvort þetta geti ekki valdið áhyggjum og ótta þeirra sem þjónustunnar eiga að njóta og umhugsunar líka hjá stjórnendum sveitarfélaga hvernig ríkið ætlar að standa við sinn hlut.
Forseti. Jú, ég orða það þannig, virðulegi forseti, að ég er hugsi yfir þessu. Ég treysti ráðherranum vissulega og vilja hennar til að afla þess fjár sem hún þarf til að þetta muni allt saman standast, en því miður finnst mér dæmin hafa sýnt og sýni enn að ríkisstjórnin, og það má ýmislegt um hana segja, sé ekki mjög félagslega þenkjandi. Það held ég ekki. [[Gripið fram í: Er hægri stjórn.]]Ha? Hún er ekki mjög félagslega þenkjandi, en hún gerir alls konar hluti. Þess vegna sagði ég þetta einmitt, að það væri ánægjulegt ef hæstv. ráðherra kæmi á næstu dögum hafandi lagt fram þetta frumvarp og gæti - eða fulltrúar ráðuneytisins í starfinu í nefndunum - staðfest það að ríkisstjórnin ætlaði að veita þær 85 millj. kr. sem sagt er að vanti hérna til þess að samningsfjöldinn verði sá sami árið 2016 og hann er áætlaður árið 2015. Það væri gott mál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hef líka velt fyrir mér þegar ég hef verið að fylgjast núna með umræðunni hvernig hægt er að tryggja starfsfólki sómasamleg laun sem kæmi til með að vinna með notendum þessarar þjónustu og vinna í þessu verkefni. Miðað við þær upplýsingar sem komu fram í umræðunni áðan að verið sé í ákveðnu sveitarfélagi að greiða innan við 3.000 kr. fyrir klukkutímann og af því eigi að greiða gjöld fyrir utan launin, þá óttast ég að það geti verið erfitt, ef upphæðirnar verði ekki hærri en þetta, að fá fólk til að sinna þessu vandamikla starfi sem það vissulega er. Það er í raun og veru mjög sérhæft og vandasamt starf og skiptir miklu máli hvernig fólk velst til þess að vinna við þetta góða verkefni, en það sé þá líka greitt fyrir það miðað við þá ábyrgð sem fylgir slíkri vinnu. Mig langar að heyra aðeins skoðun hv. þingmanns í því efni. Og líka varðandi kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Nú hafa sveitarfélögin borið sig mörg hver mjög illa eftir þennan flutning og talið að ekki hafi nægt fjármagn fylgt með. Telur hv. þingmaður að taka þurfi það upp, ef þetta verður að lögum sem maður vonar í framhaldi af þessu tilraunaverkefni, að endurskoða þetta allt í því samhengi?
Virðulegi forseti. Það má með sanni segja að þetta séu ekki há laun sem í boði eru fyrir þessi störf. Það er alveg ljóst. Umönnunarstörf hafa svo sem ekki verið mjög vel launuð hér á landi og ekki virðist það batna með þessu. Samt sem áður vil ég ekki detta í þann farveg að segja að þetta sé allt ómögulegt af því að launin séu lág, hitt og þetta sé lágt, vegna þess að þetta er held ég svo mikið framfaraskref í því hvernig þjóðfélagið ætlar að koma fram við fatlað fólk að við þurfum fyrst og síðast að líta á það, en launin eru sannarlega ekki há. Það kom fram fyrr í dag að það sé aðallega kannski ungt fólk sem fari í slík störf. Það er náttúrlega út af því hvað launin eru lág. Það er svolítið asnalegt, virðulegi forseti, að nota slík rök, en hitt er hins vegar staðreynd að fólk sem vill taka að sér svona störf er oft tilbúið að gera það af því að eðli starfsins og fólkið sem tekur að sér er þannig að það fær ánægju út úr starfinu og vingast við þann sem það er að aðstoða, hjálpa og svona. Það eru auðvitað ekki rök, virðulegi forseti, fyrir því að borga lág laun, en það er hins vegar [[Forseti hringir.]]kannski út af hinu sem maður getur vonað að einhverjir fáist til að vinna [[Forseti hringir.]]fyrir þessi laun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og gott innlegg í almennt mjög góða umræðu um mikilvægt mál. Tvennt kemur upp í huga minn eftir ræðu hv. þingmanns sem mig langar að spyrja hana aðeins betur út í. Annars vegar finnst mér það mjög ágætur punktur hjá hv. þingmanni þegar hún talar um orðalagið í 1. gr., að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það kynni að fara betur á því að það væri skýrt að ráðherra skuli setja reglugerð, þó svo að það sé eflaust andinn á bak við greinina að það sé skýrt, og vil ég taka undir það með hv. þingmanni. Ég velti líka fyrir mér þegar verið er að setja þá reglugerð hvort hv. þingmaður geti ekki tekið undir það að mikilvægt sé að haft sé samráð, ekki bara við Vinnumálastofnun heldur að líka við notendur, sérstaklega í undirbúningi þeirrar reglugerðar. Hitt atriðið sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í og ég kem kannski betur að í seinna andsvari mínu, varðar fjármögnunina. Ég fagna því eins og hv. þingmaður að hér sé gert ráð fyrir 85 millj. kr. í verkefnið, en eins og komið hefur í ljós í tilraunaverkefninu hingað til er þörfin miklu meiri en verkefnið. Þörfin á samningum er miklu meiri en hægt hefur verið að uppfylla. Mig langar því aðeins að heyra hvað hv. þingmanni finnst um það. Við komum kannski betur að því á eftir.
Virðulegi forseti. Við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að þarna eigi að standa „skal“, að þetta eigi að vera skylda en ekki heimild. Mér skildist að reglugerðarsmíðin væri langt komin í ráðuneytinu - hæstv. ráðherra mun þá geta leiðrétt það í lok umræðunnar ef það er vitleysa hjá mér - en að hæstv. ráðherra hefði ekki heimild til að gefa hana út vegna þess að ráðherra getur náttúrlega ekki gefið út reglugerð um það sem henni dettur í hug þann daginn, hún þarf að hafa heimild í lögum til þess að setja reglugerð. Jafnvel þótt það sé þannig að hún sé fyrst og fremst að leita heimildar til að setja reglugerð sem er meira og minna tilbúin á borðinu hjá henni finnst mér að þarna eigi að standa „skal“. Auðvitað hlýtur það að vera, ég trúi nú ekki öðru en að slík reglugerð sé sett að höfðu samráði við þá sem nota þjónustuna. Þetta tilraunaverkefni er búið að vera í gangi í eitt eða tvö ár eða jafnvel lengur, að minnsta kosti í tvö ár, og þá hlýtur að mega nota þá reynslu í reglugerðarsmíðina. Ég hef svo sem ekki meira um það að segja að sinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég held ég geti bara tekið undir með henni og bætt við þá hvatningu að nefndin athugi orðalagið. En ég hef sömu tilfinningu og hv. þingmaður fyrir þessari vinnu, ég held að það sé almennt gott samráð á bak við hana. Það er gott að heyra að vinnan við reglugerðina sé langt komin. Síðara atriðið sem ég velti fyrir mér og langar að spyrja hv. þingmann út í varðar fjárhæðirnar og fjölda samninga. Ég geri mér grein fyrir því að við erum þá kannski komin dálítið inn í framtíðarmúsikina sem við erum augljóslega ekki komin að í vinnunni. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að framlengja tilraunaverkefnið. En komið hefur í ljós við innleiðingu á verkefninu og þegar hefur verið auglýst eftir samningum hjá sveitarfélögunum að það er mikil eftirspurn. Mig langar að heyra hvaða álit hv. þingmaður hefur á þörfinni og hvert við stefnum eða hvert við ættum að stefna í fullkomnum heimi þegar kemur að þessari þjónustu.
Forseti. Það væri gaman ef við værum í fullkomnum heimi. Við erum það nú ekki en við virðumst stundum hugsa svolítið líkt, ég og hv. þm. Óttarr Proppé, vegna þess að ég spurði ráðherra fyrr í dag hvort eitthvað væri vitað um hver eftirspurnin væri. Nú er talað um að fjármagna 61 samning og ef allir fengju sem vildu, um hversu margt fólk er þá verið að tala? Hæstv. ráðherra sagðist ekki hafa þær upplýsingar. Hún sagði að erfitt væri að áætla það vegna þess að það hefði verið misjafnt hjá þeim sveitarfélögum sem farið hefðu af stað með þetta verkefni. Sums staðar hefði verið auglýst. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé að vitna í Reykjavíkurborg þar sem hann þekkir miklu betur til en ég og að þar hafi komið í ljós að miklu fleiri hafi viljað en gátu fengið. En í öðrum sveitarfélögum mun það hafa verið þannig að fólk var pikkað út, ef ég má orða það svo. Þannig skildi ég það alla vega. Ég held að það hljóti að vera alveg ljóst að þetta er bara fyrsta skrefið. Kannski hentar þetta ekkert öllum. Kannski fer fólk inn í þetta og svo hentar það því ekki og fer þá út úr því aftur. Ég á nú von á því að umfangið muni bara aukast og þá er það fjárveitingavaldsins að sjá til þess að séð verði fyrir þessari þjónustu. Ég segi það alveg eins og er, þó að að maður eigi ekki að slá á létta strengi varðandi svona alvarlegt mál, að ég treysti nú öðrum betur til þess að útvega þá peninga en þeim sem nú eru við stjórn.
Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um afar mikilvægt mál að ræða. Þetta frumvarp fjallar um að setja reglugerð varðandi einelti á vinnustöðum, kynferðislega áreitni og ofbeldi á vinnustöðum og síðan um NPA-þjónustuna. Ef það verður samþykkt mun það bæta lífsgæði margra. Þótt nefndin þurfi að skoða ýmislegt betur held ég að í heildina tekið sé um mjög gott mál að ræða. Ég vil eins og aðrir taka undir og hvetja hv. þingmenn sem sitja í velferðarnefnd til að koma með breytingartillögu um að í a-lið 1. gr. standi að það eigi að setja reglugerð í staðinn fyrir að það sé heimilt. Rökin fyrir því koma reyndar fram í greinargerðinni um þessa grein. Þar er fjallað um að árið 2010 hafi ríkisstjórn samþykkt greinargerð um mögulegar aðgerðir gegn einelti í skólum og á vinnustöðum og að árið 2011 hafi verið skipuð nefnd til þess að vinna tillögur. Hlutverk nefndarinnar var að endurskoða ákvæði í lögum og reglugerðum sem fjalla um einelti á vinnustað, þar á meðal kynferðislega áreitni. Jafnframt er nefndinni ætlaði að fjalla um efni rammasamnings aðila vinnumarkaðarins á Evrópuvísu um einelti og ofbeldi á vinnustöðum. Nefndin var skipuð færu fólki sem kemur víða að og þekkir til málsins og niðurstöður eru komnar. En til þess að nýja reglugerðin, sem hefur verið smíðuð á grundvelli niðurstaðna þessarar nefndar, geti tekið gildi þá þarf lagastoð. Það er því áríðandi að þetta ákvæði sé skylda en ekki heimild vegna mikilvægis málsins. Í V. lið í skýringum með frumvarpi kemur mikilvægi málsins mjög skýrt fram. Þar kemur fram að reglugerðin sé í rauninni tilbúin og gert sé ráð fyrir því að hún sé í samræmi við 1. gr. laga nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, þar sem eitt af markmiðum laganna er að vinna gegn kynbundnu ofbeldi og áreitni. Í 22. gr. sömu laga er lögð áhersla á skyldu atvinnurekenda sem og yfirmanna stofnana og félagasamtaka til þess að gera sérstakar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að starfsfólk, nemar eða skjólstæðingar verði fyrir kynbundinni eða kynferðislegri áreitni á vinnustað, á stofnun, í félagsstarfi eða í skólum. Áreitni sem tengist kynferði einstaklings og kynferðisleg áreitni er andstæð meginreglum um jafna meðferð kvenna og karla og því er rétt að þess háttar mismunun sé skilgreind og úrræði séu til staðar telji starfsmaður sig hafa orðið fyrir slíkum brotum. Ég held, virðulegi forseti, að við þekkjum öll til eineltis á vinnustað, hvort sem það tengist kynferðislegri áreitni eða öðru. Við þekkjum neikvæð áhrif þess. Í greinargerðinni er fjallað sérstaklega um neikvæð áhrif kynferðislegrar áreitni og heilsu. Þau geta verið margvísleg og þolendur þjást oft af miklu andlegu álagi og streitu sem getur leitt til kvíða og þunglyndis sem getur meðal annars haft áhrif á getu þeirra til að stunda vinnu. Þetta er mjög alvarlegt. Það er ekki síst út af alvarleika málsins sem mikilvægt er að hv. velferðarnefnd komi með breytingartillögu um að það verði ekki aðeins heimilt að setja reglugerð um þessi mál heldur verði það skylda. Í Fréttablaðinu í dag er viðtal við Brynju Bragadóttur. Sagt er frá því að hún fjalli um vinnustaðaeinelti á markþjálfadeginum í dag. Hún segir að samkvæmt erlendum rannsóknum sé algengast að yfirmenn hefji einelti á vinnustað. Mér finnst þetta vera magnaðar upplýsingar. Hún segir að einelti á vinnustað geti viðgengist lengi áður en starfsmaður sem verður fyrir því gefist upp eða sé látinn fara og oft sé það þannig. Erlendar rannsóknir sýni að í 70% tilfella séu það yfirmenn sem hefji eineltið og aðrir starfsmenn dragist inn í það en tilgangurinn sé oftast að losna við starfsmann sem yfirmanninum líki ekki við, þá sé farin þessi leið. Brynja Bragadóttir segir, með leyfi forseta: „Þeir sem leita til mín segja margir sömu söguna, að einelti hafi byrjað með einum stjórnanda en hafi svo undið upp á sig og orðið að fjölelti. Það er þegar fleiri á vinnustaðnum taka þátt í eineltinu sem svo veldur því að starfsmaðurinn er kominn út í horn og á engra annarra kosta völ en að segja upp, ef honum hefur þá ekki í millitíðinni verið sagt upp.“ Fólkið sem leitar til Brynju er að byggja sig upp eftir einelti og á í mörgum tilfellum mjög erfitt með að fá aftur vinnu eftir eineltið. Í blaðinu er haft eftir henni, með leyfi forseta: „Það skaðar svo starfsframann að lenda í þessu. Neikvætt orðspor getur fylgt fólkinu áfram á litlum vinnumarkaði, það er erfitt að fá meðmæli frá vinnuveitanda af því að á vinnustaðnum er eineltið afsakað með því að viðkomandi hafi verið uppspretta vandans og í þriðja lagi er erfitt að útskýra starfslokin á fyrri vinnustað.“ Síðan kemur fram að samkvæmt íslenskum vinnustaðakönnunum telji 5% starfsmanna sig hafa orðið fyrir einelti. Brynja talar um að allir geti lent í þessum aðstæðum, ekki síst flottir starfsmenn, segir hún, sem skari fram úr og standi sig betur en aðrir, enda veki þeir öfund og óöryggi. Hún segir: Helsta vopnið í eineltisumræðunni vera fræðslu og fyrirbyggjandi aðgerðir. Fyrsta skrefið er að fræða og þá sjá kannski stjórnendur ýmislegt sem betur má fara á vinnustaðnum. Þegar þeir eru orðnir meðvitaðir kemur hvatningin til að vilja breyta, t.d. gera vinnustaðamenninguna heilbrigðari. Virðulegi forseti. Margir vinnustaðir hafa samið starfsmannastefnu og reynt að draga inn í hana hvernig eigi að bregðast við einelti og búa til ferla innan vinnustaðarins, en mikið betra væri að fá góða reglugerð um þessi mál. Nú er það svo að þó erlendar rannsóknir sýni að í 70% tilfella hefji yfirmenn einelti á vinnustað, og ég dreg ekki í efa að það eigi líka við hér á landi, þá þekkjum við líka að starfsmenn leggja reglubundið einhvern í starfsmannahópnum í einelti og stjórnendur fá ekki rönd við reist. Það er því miður þannig að þeir sem eru fullorðnir og hafa stundað einelti lengi eru mjög flinkir í því. Þeir vita hvernig á að komast upp með eineltið, passa sig á því að vera alltaf góðir við ákveðinn hluta starfsmanna sem mundu þá alltaf bera í bætifláka fyrir þá og taka upp hanskann fyrir þá og þegja meðan eineltið á sér stað. Þetta er hættulegt. Það er mikilvægt að fá stuðning með góðri reglugerð hvað þetta varðar. Virðulegi forseti. Þó að mest hafi hér verið talað um NPA-verkefnið, sem er líka mjög mikilvægt, þá finnst mér ekki síður mikilvægt að setja í lög reglugerð varðandi einelti og ofbeldi, hvort sem það er kynferðislegt eða með öðrum hætti á vinnustað. Ég tel lykilatriði að það sé skylda að setja reglugerð með viðmiðum til þess að vinna eftir. Hér í dag hefur verið talað um NPA-þjónustuna. Þó þetta sé tveggja ára tilraunaverkefni hér á landi þá er áralöng reynsla af þessu. Það kemur fram í greinargerð og athugasemdum við lagafrumvarpið. Það er áratugareynsla af notendastýrðri persónulegri þjónustu og aðstoð annars staðar á Norðurlöndum, sérstaklega í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Auðvitað er þetta framkvæmd með mismunandi hætti í löndunum. Í Noregi hefur aðstoðin verið til staðar allt frá 1990 og svo lögleidd árið 2000, í Svíþjóð frá 1992 og í Danmörku var byrjuðu tilraunir með notendastýrða persónulega aðstoð upp úr 1970. Það er hægt að leita til annarra Norðurlandaþjóða eftir reynslu og við getum lært af þeim. Í umræðum hér í dag hafa menn velt fyrir sér hvernig standi á því að við getum ekki tekið reynslu frá öðrum Norðurlandaþjóðum sem er svona mikil og gerðar hafa verið greinargerðir um. Í frumvarpinu kemur meðal annars fram að á árin 2008 framkvæmdu Svíar kostnaðar- og samfélagsgreiningu á notendastýrðri persónulegri aðstoð og þar kom fram að úrræði hefðu aukið svo um munaði lífsgæði fatlaðs fólks og aðstandenda þeirra. Praktískar upplýsingar um framkvæmd hlýtur að vera að finna í fórum þeirra í Svíþjóð, Danmörku og Noregi. Við ættum því að leita til þeirra. Það vantar samt svolítið upp á, eins og fram hefur komið í umræðum í dag, menninguna hjá okkur, hvernig við lítum á þjónustu við fatlaða og hverju við erum vön hér. Það getur verið erfitt fyrir okkur að brjótast út úr þeirri hefð. Virðulegi forseti. Í 3. gr. frumvarpsins er talað um að með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins sé heimilt að víkja frá ákvæði 53. og 56. gr. um hvíldartíma og næturvinnutíma þeirra starfsmanna sem veiti einstaklingum þjónustu á grundvelli samstarfsverkefnis ríkisins, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um notendastýrða persónulega aðstoð samkvæmt ákvæði til bráðabirgða o.s.frv. Mér finnst mikilvægt og ég vona að hv. velferðarnefnd fari mjög vel yfir þau atriði sem lúta að starfsmönnunum, kjörum þeirra og starfsaðstæðum. Þegar vikið er út frá svona hefðbundnum ákvæðum eins um hvíldartíma og næturvinnutíma þá þarf að fara gætilega. Þarna er ekki um hálaunastörf að ræða. Ég tel mjög mikilvægt að starfsmenn sem vinna svona starf, í nánum tengslum við annan einstakling, hafi skýr mörk og það sé auðvelt fyrir þá að setja mörk í samskiptum og í vinnunni gagnvart einstaklingum. Eins og ég sagði áðan þá tel ég þetta frumvarp vera mjög mikilvægt og ég vona að það fái góðan og hraðan framgang en vandaðan í hv. velferðarnefnd og hlakka til að fá það aftur inn til 2. umr.
Herra forseti. Þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að heyra viðhorf hv. þingmanns gagnvart fjölda samninga sem áætlað er að verði á næstu tveimur árum, hvort hún telji að gera þurfi kannski fleiri samninga til að sjá hvernig þjónustan virki fyrir ólíka fötlun, hvort ekki þurfi að koma til fleiri samningar svo reynslan nái sem best yfir ólíka fötlun og menn sjái þá hvernig þeir samningar komi til með að ganga upp svo reynslan nýtist þegar lög verða væntanlega sett um þennan málaflokk. Svo hafa komið fram í umræðunni ákveðnar áhyggjur varðandi það þegar fatlað fólk með samning ætlar að flytja í annað sveitarfélag, að það þurfi þá að byrja frá grunni að reyna að komast inn á slíkan samning ef það ákveður að flytja búferlum. Hvort þurfi þá ekki að skoða það í því samhengi að ekki sé verið að binda fólk ákveðnum átthagafjötrum ef það kýs að flytja á milli sveitarfélaga og er komið með samning í því sveitarfélagi sem það býr, og hvort hv. þingmaður telji að það sé eitthvað sem verði að vera auðvelt fyrir viðkomandi en ekki höft.
Herra forseti. Gert er ráð fyrir að samningarnir verði 61 árin 2015 og 2016, það verði ekki fjölgun á milli áranna 2015 og 2016, en þeim fjölgi um tíu á árinu í ár. Ég veit ekkert, verð bara að segja það einlæglega við spurningu hv. þingmanns að ég veit ekki hvort þetta er vanáætlað eða hvort nauðsynlegt er að fjölga samningunum og útvíkka eitthvað þau viðmið sem notuð eru, en mikilvægt er að hv. velferðarnefnd fari yfir það í vinnu sinni með frumvarpið. Varðandi sveitarfélögin og stöðu þeirra þá vitum við auðvitað að sveitarfélögin eru misjafnlega í stakk búin til að veita góða þjónustu, en það er samstarf meðal sveitarfélaga þar sem þarf lágmarksfjölda íbúa til að vera með verkefnið sem snýr að þjónustu við fatlað fólk. Við höfum talað um það áður í dag hversu mikilvægt það er að ríkið í samstarfi við sveitarfélögin búi til ákveðna ferla sem auðvelda fólki að flytjast á milli sveitarfélaga, að það sé ekki þannig að fatlaður einstaklingur sem nýtur þessarar mikilvægu þjónustu, að hún þurfi að falla niður eða einhver biðtími verði eða eitthvað slíkt í stöðunni, heldur verði farið eftir einhverjum ákveðnum ferlum sem henta bæði sveitarfélaginu og einstaklingnum. Ég tel því mikilvægt að þegar Samband íslenskra sveitarfélaga kemur fyrir nefndina verði farið ítarlega í gegnum þau mál sem hv. þingmaður spurði um.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það hefur líka komið fram í umræðunni hér varðandi það hvort nægilegt fjármagn fylgi þessu verkefni áfram, þessu tilraunaverkefni, samstarfsverkefni. Fram hefur komið að fjármálaráðuneytið hefur ákveðnar áhyggjur af því, og ég hef líka bent á það og við þekkjum það að í samvinnu sveitarfélaga varðandi málefni fatlaðra hafa komið fram áhyggjur sveitarstjórnarmanna yfir því að málaflokkurinn sé ekki nægilega fjármagnaður í dag. Telur hv. þingmaður að taka þurfi þessi mál upp varðandi kostnaðargreiningu svo að við séum ekki að fara af stað með eitthvað sem er þá ekki tryggt að nægilegt fjármagn fylgi verkefninu og að notendur þjónustunnar geti verið öruggir um það og að sveitarfélög geti líka boðið upp á þjónustuna án þess að þurfa að óttast að það verði þeim mjög erfitt? Við vitum að sveitarfélög eru auðvitað mjög mismunandi á vegi stödd og kannski örfáir einstaklingar sem nýta sér svona þjónustu í viðkomandi sveitarfélagi, það getur verið mikill fjárhagslegur, ég segi kannski ekki baggi, en það er auðvitað mismunandi milli sveitarfélaga eftir stærð þeirra að ráða við slíkt. Það er mjög uppáfallandi hve margir einstaklingar hugsanlega kæmu til með að nýta svona þjónustu á milli sveitarfélaga. Telur hv. þingmaður að jöfnunarsjóður komi til með að brúa það bil og það sé nægilega tryggt eins og það er í dag?
Herra forseti. Í ágætri greinargerð fjármála- og efnahagsráðuneytisins með frumvarpinu, skrifstofa opinberra fjármála gerir hér ágæta greinargerð, er einmitt bent á að gera þurfi ráð fyrir fjármagni á árinu 2016 og svo í framtíðaráætlun þurfi að gera ráð fyrir að þessi þjónusta verði lögfest. Hæstv. ráðherra félags- og húsnæðismála kom hér í ræðustól í dag og var mjög ákveðin í því að það væri á dagskrá að lögleiða þessa þjónustu en það þyrfti lengri tíma til að fá góða reynslu til að byggja á löggjöf sem héldi. Því geri ég ráð fyrir að hæstv. ráðherra sé jafn ákveðin í því að setja niður fjárhagsáætlun, bæði til næsta árs og eins inn í framtíðina svo að það megi vinna almennilega að þessu starfi, því að auðvitað er hægt að skemma þetta allt saman með slæmri fjárhagsáætlun. Fjármála- og efnahagsráðuneytið bendir á þetta, sem er gott, og hv. velferðarnefnd mun síðan vinna með þær upplýsingar sem þar standa. Jú, það er rétt að sveitarfélögin eru svo sannarlega misjafnlega í stakk búin til að taka á hlutunum og ég veit ekki betur en að það standi einmitt til að jöfnunarsjóður komi inn í þau verkefni og ég treysti á að svo sé og jafnframt að hv. velferðarnefnd fari yfir það, fjárhagslegu hlið málsins ásamt því að rýna vel í faglega hlið.
Virðulegi forseti. Það er nú ekki ætlun mín að lengja þessa ágætu umræðu en það er samt eiginlega ekki annað hægt en að stinga sér aðeins inn í hana. Mér er nú málið skylt og okkur í þingflokki Bjartrar framtíðar þar sem notendastýrð persónuleg aðstoð og þjónusta við fatlaða hefur hvílt mjög mikið á okkur. Guðmundur Steingrímsson, hv. þingmaður Bjartrar framtíðar, var einn af baráttumönnunum fyrir NPA og sat sem formaður verkefnisins um notendastýrða persónulega aðstoð árin 2011–2013. Einnig er gaman að geta þess að Freyja Haraldsdóttir, hv. varaþingmaður Bjartar framtíðar, sem tekið hefur sæti á Alþingi, er auðvitað einn af helstu baráttumönnum fyrir verkefninu. Og þó að það væri nú ekki nema bara í nafni Freyju, sem situr ekki á þingi núna, finnst mér ekki annað hægt en að stinga mér aðeins inn í umræðuna. Þetta frumvarp er, eins og heyrst hefur á umræðunni, mikið fagnaðarefni, ég tek undir það. Ég fagna því að það sé komið fram og ég óska þess að það hljóti góða afgreiðslu og hvet hv. velferðarnefnd auðvitað í því efni. Ég tek undir það sem fram kom í umræðunni fyrr í dag varðandi smávægilegar athugasemdir, en þær eru svo sem ekki aðalatriði. Aðalatriðið er að frumvarpið sé komið fram og að vafamálum sem komið hafa upp í sambandi við tilraunaverkefnið sé svarað og að lagastoð verði fyrir reglugerð o.s.frv., en einnig að tryggt sé að verkefnið haldi áfram. Að því sögðu er mikilvægt að blása eldmóði í eða í það minnsta að láta smá eldmóð fylgja með frumvarpinu héðan úr 1. umr. til nefndarinnar og minna á að þetta er framlenging á tilraunaverkefni sem samþykkt var 2010 þó að það hafi ekki komist á laggirnar fyrr en árið 2012. Þar kom til að einhverju marki flækjustig sem ég kannast nú við og kom aðeins að í fyrra lífi mínu sem sveitarstjórnarmaður. Upphaflega var gert ráð fyrir að tilraunaverkefnið mundi standa út árið 2014 og að þá næðist að meta reynslu af verkefninu, en kannski vegna þess hve langan tíma það tók að koma því á koppinn er nú verið að framlengja verkefnið um tvö ár. Auðvitað hefði verið langskemmtilegast að vera á þessum tímapunkti kominn í næsta skref en framlengingin og frumvarpið eru vissulega fagnaðarefni samt sem áður. Mig langar aðeins að tala um notendastýrða persónulega aðstoð, sem ég tel að sé eiginlega stórbylting í mannréttindamálum á Íslandi. Í flestum málum þegar kemur að þjónustu og tilhögun þjónustu hef ég verið mikill talsmaður blandaðra leiða, svo mikill að ég hef stundum verið uppnefndur af félögum mínum „blöndungurinn“ og þigg það uppnefni með þökkum. Þegar kemur að þjónustu og aðstoð við fatlaða er ég mikill talsmaður þess að við bjóðum upp á blandaða leið, að þjónustuþeginn hafi úr fleiri en einu úrræði að velja. Þó svo að ég sé fullviss um að notendastýrð persónuleg aðstoð sé framtíðin, í það minnsta fyrir mjög marga, þá vitum við líka að hún hentar ekki öllum og er mikilvægt að við höfum það í huga varðandi framtíðina að við séum hér ekki með tilraunaverkefni sem sé spurning um já eða nei, að það eigi að taka við af öllum öðrum þjónustuboðum, heldur að fólk geti valið sér þjónustuboð. Stundum þegar við ræðum um mannréttindi og jafnræði á Íslandi fæ ég á tilfinninguna að baráttan standi um það að allir einstaklingar haldi rétti sínum, að allir einstaklingar haldi þeirri getu og þeirri aðstöðu sem þeir hafa nú þegar og að það sé næstum því bónus ef hægt sé að bæta rétt eða aðstöðu fólks. Ég held að það sé mjög mikilvægt í umræðunni að við tölum alltaf um mannréttindi, og ekki bara út frá því að menn missi ekki mannréttindi sín heldur að menn hafi sem jöfnust mannréttindi. Við höfum það mjög gott, eins og sá sem hér stendur og getur staðið hér hjálparlaust, og það er mannréttindaspursmál að aðrir sem ekki geta það hjálparlaust hafi þá hjálp til þess að geta staðið hér eins og ég. Notendastýrð persónuleg aðstoð er mjög mikilvægt tæki til þess. Ég ætla ekki að endurtaka það sem hefur komið fram í ágætum ræðum hjá hv. þingmönnum fyrr í umræðunni, ég treysti því að umræðan skili sér til hv. velferðarnefndar, en mig langar aðeins til að minnast á nokkra mikilvæga punkta sem mikilvægt er að hafa í huga. Ég nefni fyrst getu sveitarfélaga. Við vitum að sveitarfélög eru misstór og miskraftmikil og hafa mjög mismikla getu í velferðarkerfi sínu. Það er mikilvægt að við horfum til þess þegar kemur að utanumhaldi um þessa þjónustu og ekki síður um fjármögnunina. Ég get tekið undir það með hv. þm. Árna Páli Árnasyni, sem sagði í andsvari áðan að 80% af fjármögnuninni komi nú þegar í gegnum jöfnun og að erfitt sé að fara mikið lengra en það. En geta sveitarfélaganna getur haft áhrif á getuna þar og er mikilvægt að við höfum það í huga. Eitt af af stóru fagnaðarefnunum við þetta ágæta frumvarp er að hér er skýrð staða starfsmannsins. Þó svo að við fögnum frumvarpinu og þróuninni yfir í notendastýrða persónulega aðstoð fyrir hönd þeirra sem njóta aðstoðarinnar megum við auðvitað ekki gleyma því að þeir sem veita þjónustuna, starfsmennirnir, eru ekki bara starfsmenn heldur líka einstaklingar og er mjög mikilvægt að við höldum utan um réttindi þeirra. Mikilvægt er að í sambandi starfsmanns og vinnuveitanda séum við ekki bara að hugsa um rétt þess sem nýtur heldur líka starfsmannsins, og það er sennilega leitun að nánara samstarfi tveggja einstaklinga. Þá er mjög mikilvægt að starfsmaðurinn haldi réttindum sínum og að það sé ekki bara réttur notandans að geta valið sér starfsmann sem honum líkar við og hagað þjónustunni eftir því, heldur líka starfsmannsins, að honum sé gert kleift að njóta sín í starfi. Ég verð að taka undir með nokkrum hv. þingmönnum í umræðunni um að það má spyrja sig um þá launaumgjörð, þær upphæðir sem maður hefur heyrt hérna, hvernig á því er haldið, en ég vil vísa því inn í framtíðina og leyfi mér að horfa bjartsýnn fram á veg. Ég minntist aðeins á það í andsvari áðan við hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að ég hefði orðið þess áskynja í störfum mínum á sveitarfélagasviðinu að verið hefði meiri eftirspurn eftir þessari þjónustu en tilraunaverkefnið bauð upp á. Það er mjög sterk tilfinning okkar sem höfum eitthvað komið að málunum og einnig, held ég, meðal samtaka fatlaðra að mikil leynd þörf sé í kerfinu. Margir fatlaðir hafa fengið mikla þjónustu eða aðstoð frá sínum nánustu, frá fjölskyldumeðlimum, jafnvel foreldrum og ýmsum öðrum, sem hefur í raun verið fyrir utan hið opinbera þjónustukerfi. Og vitaskuld hefur þá opinbera kerfið sloppið við fyrirhöfn og ekki síður kostnað þegar kemur að þessu. Það er mjög mikilvægt í framhaldinu þegar við þróum þessa þjónustu sem er mikilvæg mannréttindaþjónusta og á að vera öllum opin, að við göngum inn í það með opnum huga varðandi mögulegan kostnað, vegna þess að ég held að við gerum okkur öll grein fyrir því að það eru allar líkur á því að kostnaðurinn verði meiri við þessa þjónustu en gert er ráð fyrir. En eins og ég sagði áðan þá er hér um mannréttindamál að ræða, þetta er ekki bara hvaða þjónusta sem er, þetta er spurning um að við sem samfélag tökum höndum saman til að tryggja að allir meðlimir samfélagsins fái að njóta sín og fái að taka þátt í samfélaginu eftir bestu getu. Það er, leyfi ég mér að fullyrða, mikilvægara verkefni en mörg önnur sem við gleðjumst yfir og sem við setjum fjármagn í í þessum sal. Ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óttari Proppé fyrir ræðuna og eins það að minna á mannréttindavinkilinn sem ég held að sé mjög mikilvægur. Við megum alls ekki gleyma þeim vinkli þegar við erum að tala um útfærslu og skiptingu á kostnaði milli ríkis og sveitarfélaga í þessu máli. Hv. þingmaður talaði um blandaða leið og að val þyrfti að vera um fleiri leiðir en notendastýrða persónulega aðstoð, að það sem kallað hefur verið hefðbundin þjónusta þyrfti einnig að vera í boði, og mig langar að segja í því samhengi að þar þurfum við líka að hafa mannréttindavinkilinn að leiðarljósi, alltaf. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að nú hefur hann nokkra reynslu af sveitarstjórnarmálum, um atriði sem svolítið hefur verið rætt hér í dag og áhersla lögð á að hv. velferðarnefnd skoði þegar Samband íslenskra sveitarfélaga kemur á hennar fund, þ.e. hvort gera þurfi einhvers konar verkferla eða viðmið til að nota þegar fólk, sem er með notendastýrða persónulega aðstoð, er að flytjast á milli sveitarfélaga. Einstaklingurinn gerir samning við sitt sveitarfélag og ef hann flytur í annað sveitarfélag þarf hann að byrja frá grunni og gera nýjan samning. Mig langar að heyra hver er sýn hv. þingmanns á þetta. Er hann sammála því að við þurfum að gera einhvers konar verkferla svo [[Forseti hringir.]]að ekki þurfi að finna upp hjólið í hvert skipti sem einhver flytur?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv þingmanni fyrir fyrirspurnina, andsvarið, og þakka brýninguna. Ég tek undir það að mannréttindavinkillinn skiptir ekki bara máli þegar kemur að notendastýrðri persónulegri aðstoð heldur líka í öðrum leiðum, hverjar sem þær eru og hvort sem þær eru nýjar eða gamlar. Það er kannski sérstaklega ástæða til að skoða ofan í þau mál með þá þjónustu sem hefur meiri hefð á bak við sig, að við höldum mannréttindavinklinum hátt á lofti. Þingmaðurinn spurði mig sérstaklega út í verkferla og aðferðafræði hjá sveitarfélögunum. Ég verð að taka undir það með hv. þingmanni, eins og ég minntist aðeins á í ræðu minni, að við vitum að geta sveitarfélaganna er mjög misjöfn enda eru þau mjög misstór og með missterk velferðarkerfi. Það skiptir mjög miklu máli að við séum með ákveðinn standard í svona þjónustu, sérstaklega þegar við setjum um hana lög. Það er dálítið erfitt fyrir mig, gamlan sveitarstjórnarmanninn, að mæla með því að Alþingi setji niður stífu regluna af því að ég veit að það er sterkur vilji hjá sveitarfélögunum að eiga þátt í þeirri vinnu. En ég mundi vilja brýna hv. velferðarnefnd til þess þegar hún á samtal við Samband íslenskra sveitarfélaga að ýta á eftir því að settar verði ákveðnar grunnreglur, samræmdar, og að það sé skoðað sérstaklega með flutning einstaklinga á milli sveitarfélaga. Það kallar [[Forseti hringir.]]auðvitað á svipaðar reglur um það hvernig fólk kemst inn í kerfið.
Hæstv. forseti. Ég þakka svörin frá hv. þingmanni. Það er svo sannarlega rétt ábending hjá þingmanninum að Alþingi á náttúrlega ekki að grípa fram fyrir hendurnar á sveitarstjórnum sem hafa jú fengið það verkefni að sjá um málefni fatlaðs fólks. Ég held hins vegar að það sé alveg rosalega mikilvægt að við eigum þetta samtal og vinnum þetta í góðri samvinnu. Það væri mjög gegn anda allrar hugmyndafræði um notendastýrða persónulega aðstoð ef óvart skrifast inn í hana átthagafjötrar sem gera að verkum að fólk getur ekki flutt eins og það kýs að gera, hvort sem það er til að sækja skóla eða vinnu eða hvað það nú er annað sem fólk vill gera í lífinu. Í því sambandi langar mig að spyrja hv. þingmann - hann kom reyndar inn á að það væri kannski erfitt að ríkið kæmi meira inn í kostnaðinn en það gerir nú þegar - hvort hann sé sammála mér um að við ættum alla vega að íhuga hvort við ættum að hafa fjármögnunina á þessum málum með öðrum hætti, að sveitarfélagið borgi fyrst ákveðna viðmiðun, segjum 20 tíma, á viku í notendastýrða persónulega aðstoð og ríkið borgi svo bara rest, hvort sem það er einn tími í viðbót eða 60 eða hvað það nú er. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé sammála mér í því að þetta sé eitthvað sem við ættum að skoða [[Forseti hringir.]]til að koma þessum málum í gott horf.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og spurninguna. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að ég held að það skipti mjög miklu máli fyrir okkur að við virðum sveitarfélögin og sjálfstæði þeirra. Samt held ég að það sé mikilvægt, og þá í samtali við Samband íslenskra sveitarfélaga, að við tryggjum að það sé sem mest samfella og sem jafnast framboð og að stig þjónustunnar sé jafnt í öllum sveitarfélögum. Þegar ég minntist á kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga var ég í raun alveg opinn fyrir útfærslum á þeim leiðum. Mér finnst aðalatriðið að við náum að tryggja þjónustuna - og nú er ég aftur kannski farinn að tala fram fyrir tilraunaverkefnið og inn í framtíðina - og náum sem best að halda utan um raunverulega þörf. Það getur vel verið, eins og mig og fleiri grunar, að þörfin sé það mikil að það geti kostað mikla innspýtingu og þá finnst mér ekki óeðlilegt að hugsa að það geti orðið alla vega tímabundið verkefni ríkisins að koma sérstaklega myndarlega inn í það, en það er kannski meiri framtíðarmúsík. Ég held að það sé mikilvægt, og beini því til nefndarinnar, að hugsa þetta ekki bara út frá því að þetta sé eins og hver önnur þjónusta sem lendi í sömu biðröð eftir krónunum heldur að við tökum sérstaklega tillit til mannréttindavinkilsins [[Forseti hringir.]]og séum opin fyrir því að hleypa þessu máli fram fyrir.
Herra forseti. Samkvæmt fyrirliggjandi frumvarpi er lagt til að framlengja innleiðingu á samstarfsverkefni ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um notendastýrða persónulega aðstoð um tvö ár, eða til ársloka 2016, en innleiðing verkefnisins hófst um mitt ár 2011. Mér finnst, í ljósi þess að við erum að taka skref áfram í þá átt að bjóða upp á notendastýrða persónulega aðstoð, rétt að fara aðeins yfir söguna í þeim efnum og til að sýna að það gerist ekki alveg á einum degi að geta boðið fötluðu fólki upp á þá mikilvægu þjónustu, sem er auðvitað framtíðin. Við eins og önnur ríki í kringum okkur, Norðurlönd, eigum að vinna að því og höfum verið að gera það. Með lögum frá árinu 2010, með breytingu á lögum um málefni fatlaðra, var kveðið á um að koma skuli á sérstöku samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Fram kemur að markmið verkefnisins sé að þróa leiðir til að taka upp notendastýrða persónulega aðstoð við fatlað fólk með markvissum og árangursríkum hætti og miðað skuli við að þjónustan verði skipulögð á forsendum notandans og undir verkstjórn hans um leið og hún verði sem heildstæðust milli ólíkra þjónustukerfa. Í fyrrnefndu ákvæði til bráðabirgða er einnig gert ráð fyrir að faglegt og fjárhagslegt mat á samstarfsverkefninu fari fram fyrir árslok 2014. Núna á árinu 2015 erum við að ræða hér að þetta samstarfsverkefni, tilraunaverkefni, verði framlengt um tvö ár. Í athugasemdum við það frumvarp sem var samþykkt árið 2010 kemur fram að notendastýrð persónuleg aðstoð snúist um að einstaklingar sem þurfi aðstoð í daglegu lífi stjórni því sjálfir hvers konar stoðþjónustu þeir njóti, hvar og hvernig hún sé veitt og af hverjum. Markmiðið sé að fatlað fólk geti notið sjálfstæðis í lífi sínu til jafns við ófatlað fólk. Enn fremur kemur fram að þetta sé fyrsta skrefið í þá átt að innleiða notendastýrða persónulega aðstoð sem eitt meginform þjónustu við fatlað fólk. Ég tel það mjög brýnt að við höldum áfram þessari vegferð þó að maður hefði kannski gjarnan viljað að við værum komin lengra og værum nú að tala um að lög væru sett um að okkur væri skylt að bjóða upp á þessa notendastýrðu persónulegu aðstoð. Í nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar frá árinu 2010 kemur fram og bent er á að notendastýrð persónuleg aðstoð eigi sér ríka stoð í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og segir, með leyfi forseta: „Ríkin, sem eru aðilar að samningi þessum, viðurkenna jafnan rétt alls fatlaðs fólks til að lifa í samfélaginu og rétt þess til að eiga valkosti til jafns við aðra og skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir til þess að fatlað fólki megi njóta þessa réttar til fulls og stuðla að fullri þátttöku þess í samfélaginu án aðgreiningar ...“ Þar kemur einnig fram í viðkomandi nefndaráliti að notendastýrðri persónulegri aðstoð sé m.a. ætlað að tryggja fötluðum einstaklingum réttinn til sjálfstæðs lífs þar sem þeir geti sjálfir ráðið sér aðstoðarfólk og stjórnað sínu lífi þrátt fyrir þörfina á aðstoð annarra. Ég hef ákveðnar áhyggjur af fjármögnun þessa verkefnis og vona að orð hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra standi, þ.e. að þessu verkefni verði tryggt nægilegt fjármagn því það er auðvitað forsenda þess að þetta gangi allt upp. Árið 2010 var skipuð verkefnisstjórn þar sem fjöldi aðila kom að undirbúningi þessa mikilvæga verkefnis. Eins og komið hefur fram er áralöng reynsla af notendastýrðri persónulegri aðstoð annars staðar á Norðurlöndum og við höfum búið við þetta samstarfsverkefni frá árinu 2011. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á ákvæðum í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þar er lagt til að ráðherra verði heimilt að setja reglugerð um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni og kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Ég fagna mjög þeim tillögum að lagabreytingum í þessum efnum. Það er löngu orðið tímabært og við vitum að einelti og áreitni er því miður á allt of mörgum vinnustöðum. Þegar fatlaðir einstaklingar eiga í hlut eru þeir í miklu veikari stöðu gagnvart slíku og nauðsynlegt að við reisum upp öll lög, ekki bara reglugerðir heldur lagasetningu í þeim efnum, sem nú er hægt að reisa í kringum það að verja þá einstaklinga sem veikastir standa gegn slíku á vinnustöðum. Ég tel mjög brýnt að þetta verði lög, ekki einungis reglugerð, til að sýna vilja löggjafans gagnvart því hve þetta er grafalvarlegt mál. Við höfum heyrt dæmi þess því miður allt of oft hve fatlaðir einstaklingar lenda í slíku ásamt ófötluðum, en fatlaðir einstaklingar eru auðvitað miklu viðkvæmari gagnvart þessu. Ég minntist á fjármálin áðan, að ég hefði vissar áhyggjur af þeim og vísaði í máli mínu til þess að ekki hefði verið gert ráð fyrir fjármagni í þetta tilraunaverkefni árið 2014 í fjárlögum þá. Við erum að tala um að gerður verði 61 samningur árið 2015 og árið 2016 verði enn fremur 61 samningur, sem er vissulega fjölgun frá árinu í fyrra en þá voru þeir 51, byrjuðu með 22 samningum árið 2012, fóru árið 2013 í 54, svo að vissulega erum við alltaf að stíga skref fram á við í þeim efnum, sem er mjög gott, þó að ég telji að við verðum að halda vel á spöðunum og tryggja fjármagn fyrir árið 2016, en fjármálaráðuneytið gerir ráð fyrir að 82 millj. kr. vanti til að tryggja verkefnið árið 2015. En góðar umræður hafa verið um þetta brýna mál sem liggur fyrir þinginu og ég vil lýsa ánægju minni með að lagafrumvarp þetta sé komið fram. Ég veit að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra þekkir málefnið mjög vel. Við sátum báðar í félagsmálanefnd á sínum tíma þegar þessi mál voru til umræðu á síðasta kjörtímabili. Ég veit að hæstv. ráðherra er ánægð með að geta fylgt þessu brýna verkefni eftir sem ráðherra og geta unnið að því að málið verði í framhaldinu gert að lögum, þ.e. að við bjóðum upp á notendastýrða persónulega aðstoð. Ef ég tek saman í lokin það sem mér finnst standa upp úr varðandi frumvarpið sem við þurfum að huga að í nefndarstarfinu þá þurfum við auðvitað að tryggja fötluðu fólki sem besta stöðu í samfélaginu. Við þurfum líka að fylgjast vel með því að sá sem nýtur þjónustunnar stýri því hvernig hún er veitt en að starfsfólk, hversu gott sem það er, fari ekki að stýra og stjórna notanda þjónustunnar því að mikilvægt er að fatlað fólk ráði sínu lífi. Þetta er auðvitað liður í því að gera viðkomandi einstaklinga sem sjálfstæðasta í sínum athöfnum og ákvörðunum. Ég tel einnig mikilvægt að við reynum að halda áfram að stuðla að því að fjölga samningum. Eftir því sem samningarnir eru fleiri höfum við líka fjölbreyttari samninga undir, því að fötlun er auðvitað mjög mismunandi og ólíkir hópar þar og þá liggur fyrir betri greining á því þegar kemur að lagasetningu í þessum málaflokki. Og við þurfum vissulega að tryggja fjármagnið í málaflokkinn. Svo hefur komið fram í umræðunni að starfsfólk sem hefur sinnt þessari þjónustu frá því að við hófum þessa vegferð er því miður ekki á góðum launum. Við þurfum að horfa til þess að það verði tryggt að viðkomandi starfsfólk, sem er auðvitað að sinna mjög ábyrgðarmiklu starfi, fái sómasamleg laun. Ég tel líka að við þurfum að skoða kostnaðarskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga. Við vitum að sveitarfélögin hafa mörg hver verið áhyggjufull yfir því að hafa ekki fengið næga fjármuni með málaflokknum. Mörgum sveitarfélögum finnst líka að þau ráði kannski ekki við það ef þessi notendastýrða persónulega aðstoð bætist við. Við þurfum að tryggja að ekki verði munur þar á eftir því hvort sveitarfélög eru fjársterk eða ekki, og að fatlaður geti óskað eftir samningi við sitt sveitarfélag um slíka þjónustu eða samtök sveitarfélaga um slíka þjónustu á landshlutavísu. Ég hef jafnframt ákveðnar áhyggjur af því sem hefur líka verið í umræðunni varðandi möguleika fólks að flytja sig um set á milli sveitarfélaga ef það hefur fengið samning við viðkomandi sveitarfélag og flytur búferlum, að það verði ekki eitthvað flókið að fá samning við nýtt sveitarfélag og kosti einhvern biðtíma og annað því um líkt. Við þurfum að gera þetta eins lipurt og auðvelt og hægt er til að skapa ekki einhverja átthagafjötra gagnvart fötluðum í þeim efnum og tryggja þarf stöðu fólks hvar sem það býr á landinu til að geta nýtt sér þessa þjónustu. Annars er ég mjög ánægð með frumvarpið og veit að fjallað verður vel um það í velferðarnefnd. Ég vil að endingu segja að ég tel það mjög mikilvægt að Alþingi lögleiði samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna um þetta mikilvæga mál. Það kemur í ljós þegar fleiri taka til máls að mikil samstaða er um grundvallarhugmyndir á bak við þetta mál. Samtímis er fullt af spurningum sem vakna um framkvæmdina og líka það hvernig þessu tímabundna verkefni muni reiða af. Það hefur komið fram hjá hæstv. ráðherra og er gríðarlega mikilvægt að það ferli er eingöngu til að undirbúa lagasetningu. Það liggur alveg fyrir að það á að fara í lagasetningu um varanleika NPA-þjónustu. Það finnst mér mikilvæg forsenda. Mig langar að spyrja hv. þingmann um stöðuna í dag vegna þess að hún þekkir vel til á landsbyggðinni. Við erum bæði þingmenn fyrir landsbyggðarsvæði. Svæðin þar eru býsna stór, eins og á Vestfjörðum og á Norðurlandi vestra þar sem mjög góð þjónusta fyrir fólk með fötlun hefur verið í þróun í langan tíma. Mig langar að heyra afstöðu hv. þingmanns um jafnræðið, hvort okkur hafi tekist að hafa bæði framboð á samningum nægilega mikið og tryggja gæðin. Hv. þingmaður kom inn á það sem einn af þeim punktum sem skiptu miklu máli varðandi framhaldið að tryggja jafna þjónustu, gæði og fá starfsfólk til þessarar þjónustu. Hins vegar langar mig að spyrja um umsýsluna, þ.e. aðstoð við starfsmannahald, hvernig hv. þingmaður sjái fyrir sér að við getum leyst það. Það er mikilvægt að það sé gert með einhverjum hætti þannig að hver og einn einstakur notandi sé ekki háður því að hafa með sér heila skrifstofu heldur geti notið ráðlegginga og aðstoðar til að þróa aðferðir og við vinnu að samningagerð [[Forseti hringir.]]… og til að tryggja [[Forseti hringir.]]að menn þurfi ekki að [[Forseti hringir.]]eyða mikilli vinnu og orku í gerð þessara samninga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef ég byrja á því sem hv. þingmaður endaði á þá tel ég mjög mikilvægt að notandi þjónustunnar geti með sem einföldustum hætti komið á samningi milli sín og sveitarfélagsins. Ég tel að þá þurfi að koma til trygg réttindagæsla og að viðkomandi þurfi ekki, eins og hv. þingmaður bendir á, að hafa heila skrifstofu til að útfæra slíkan samning. Einstaklingar eru auðvitað mishæfir í því, hvort sem þeir eru fatlaðir eða ekki fatlaðir, að fara í gegnum einhverja skriffinnsku og allt sem því fylgir. Þetta er bara eitt af því sem þarf að tryggja að standi viðkomandi einstaklingi til boða og sé sem einfaldast og að viðkomandi fái engu að síður að fylgjast með hverju skrefi, hvað sé á ferðinni og hvað samningurinn feli í sér og þýði fyrir hann svo að hann geti nýtt sér þjónustuna sem best. Hv. þingmaður kom líka inn á hvort það gæti verið að sveitarfélög væru misvel í stakk búin til að bjóða upp á þessa þjónustu. Því miður hef ég áhyggjur af því að þau séu ekki í sömu stöðu að bjóða upp á þessa þjónustu. Þess vegna tel ég að núna verði að skoða vel hvernig framkvæmd þessara samninga verður og skoða muninn á milli landsvæða og sveitarfélaga, hvort menn sitji þar við sama borð, bæði notendur og sveitarfélög, svo að það verði ekki ójafnræði þar á milli. Ég ætla ekki að nefna nein nöfn í því sambandi en ég hef áhyggjur af því [[Forseti hringir.]]að ójafnræði sé þar á milli.
Hæstv. forseti. Nú erum við í þeirri undarlegu stöðu að þessi málaflokkur var færður yfir til sveitarfélaganna. Við viljum öll viðurkenna sjálfstæði eða jafngildi stjórnsýslustigsins, þ.e. sveitarfélög og ríki eru sjálfstæðir aðilar. Í tengslum við ýmsa málaflokka og meðal annars þennan er rétt að spyrja sig hversu mikið er eðlilegt að ríkið stýri málaflokknum. Hversu miklar kröfur á að gera o.s.frv.? Það kom fram fyrr í umræðunni að það væri ekkert óeðlilegt, svipað og við setjum heilu lagabálkana um grunnskóla og tilgreinum hvaða kröfur eigi að uppfylla, að það yrði með einhverjum hætti gert í tengslum við þennan málaflokk líka. Það má hugsanlega sjá fyrir sér að sveitarfélögin geri það sjálf, þ.e. þau setji leiðbeinandi reglur eða jafnvel samþykktir sem nái til sveitarfélaganna með sameiginlegri afstöðu sem þau skrifi upp á. Mig langar aðeins að heyra afstöðu hv. þingmanns til þess hvernig við getum í raunveruleikanum virt sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaganna en samtímis samræmt og tryggt jafnræði varðandi þjónustuna. Hins vegar veit ég að hv. þingmaður hefur verið virk í kjarabaráttu. Í 3. gr. frumvarpsins er fyrst og fremst fjallað um að víkja frá reglum varðandi kjarasamninga vegna sérstöðu þess starfsfólks sem við þetta vinnur, m.a. þegar þarf að sinna sólarhringsþjónustu og fleira í þeim dúr. Ég spurði hæstv. ráðherra fyrr í umræðunni hvort þetta væri unnið með stéttarfélögunum og það ku að minnsta kosti hafa verið gagnkvæmar upplýsingar hvað það varðar, en mig langar að heyra afstöðu hv. þingmanns til þessara hugmynda. Hvernig er hægt að tryggja að þarna sé ekki verið að búa til einhverjar almennar reglur sem gangi þá út yfir önnur störf, um leið og við tryggjum bæði réttindi og skyldur þessa fólks án þess að ganga á rétt notandans til að ákveða hverjir vinni hjá viðkomandi?
Herra forseti. Þetta er góð ábending hjá hv. þingmanni. Hvernig getum við sem best tryggt þær breytingar sem yrðu ef við færum inn í þau lög sem tryggja vinnuvernd og hvíldartíma viðkomandi launamanna? Ég tel að við verðum að gera það í góðu samráði við stéttarfélögin svo að þetta verði ekki fordæmisgefandi og aðrir gangi á lagið. Ég hef vissan skilning á því að í sumum tilfellum verði að sníða slík sérhæfð störf eftir aðstæðum. Það á við í þessu tilfelli. Ég tel að við eigum að lenda þessu í góðri sátt en standa vörð um réttindi viðkomandi fólks. Það kom fram hér áðan að það fólk sem hefur verið að sinna þessum störfum frá því að þetta tilraunaverkefni byrjaði árið 2011 sé á allt of lágum launum. Við verðum að horfa til þess að bæta kjör þess. Við verðum líka að tryggja réttindi þess hvað þetta varðar. Varðandi það hvort sveitarfélögin eigi að hafa umsjón með útfærslunni á þessu verkefni og samningum milli neytendaþjónustunnar og sveitarfélagsins eða hvort ríkið eigi að gera það þá held ég að hvort tveggja geti gengið. Það verður að nást eitthvert samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga í þeim efnum. Við vitum að grunnskólarnir voru færðir til sveitarfélaganna fyrir mörgum árum en samt er ákveðið eftirlit með framfylgni grunnskólalaganna af hálfu ríkisins. Ég get alveg séð eitthvert slíkt módel fyrir mér, [[Forseti hringir.]]nema sveitarfélögin vilji sjálf taka það að sér.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, og lögum um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992, með síðari breytingum. Virðulegi forseti. Ég vil koma inn í umræðuna sem hefur verið mjög jákvæð og upplýsandi um sérstaklega það málefni sem snýr að notendastýrðri persónulegri aðstoð og ég vil ræða þann þátt frumvarpsins. Hér er um að ræða breytingu á lögunum sem fram kemur í 3. og 4. gr. og snýr að þessari þjónustu. 4. gr. snýst um að framlengja þetta mikilvæga samstarfsverkefni ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðra. Þetta verkefni var innleitt með lögum 2010 og hófst 2011 og stóð til að festa það í lög fyrir síðustu áramót. Lagt er til í frumvarpinu að það verði framlengt út árið 2016. Fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að lagt hafi verið upp með það markmið í þessu verkefni að þróa og skipuleggja það með þarfir og forsendur notandans að leiðarljósi svo að notandinn geti verið eigin herra og verkstjóri en um var leið reynt að samræma þjónustuna þannig að hún yrði sem heildstæðust á milli ólíkra þjónustukerfa. Í bráðabirgðaákvæði með lögunum frá 2010 er lögð áhersla á fjárhagslegt og faglegt mat, að það fari fram samhliða því að verkefnið sé þróað. Þá var skipuð verkefnisstjórn sem falið var að fylgja þessu verkefni og mati eftir og stefnt á, eins og fram kom og ég kom inn á áðan, að því yrði lokið fyrir síðustu áramót. Hæstv. ráðherra kom inn á það í máli sínu fyrr í umræðunni að ég færi fyrir starfshópi sem hæstv. ráðherra skipaði í febrúar 2014. Starfshópurinn hefur það verkefni að endurskoða lög um málefni fatlaðs fólks og lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þetta er eins og það hljómar viðamikið verk, en ég vil segja það hér í umræðunni að vinnan hefur gengið virkilega vel. Í þessum starfshópi er mikil fagþekking og fyrst og fremst þess vegna hefur þessu miðað vel. Það er ætlan hæstv. ráðherra að framlengja vinnu hópsins og klára þetta verkefni. Það er komið á þann rekspöl. Í tengslum við þá vinnu tel ég afar skynsamlegt að fresta lögfestingu á þessu þróunarverkefni, notendastýrðri persónulegri aðstoð. Það má segja að það séu einkum tveir þættir sem segja mér að það sé skynsamlegt. Annars vegar er það heildarendurskoðun laga um málefni fatlaðra og félagsþjónustulögin og hins vegar mat verkefnahóps um notendastýrða persónulega aðstoð á því að hið fjárhagslega og faglega mat sé ekki fullreynt. Þá má líka benda á og kemur fram í greinargerð í frumvarpinu að fyrstu samningarnir voru ekki gerðir fyrr en 2012, og jafnframt að þessi þjónusta fór í raun og veru ekki í gang, eða fyrsti samningurinn hjá Reykjavíkurborg, fyrr en 2013. Ég tel því afar skynsamlegt að fara þá leið sem hæstv. ráðherra er að fara hér og fresta þessu til að það verði komin nægileg reynsla á verkefnið og lagalegur grundvöllur verði tryggður þannig að við getum fest notendastýrða persónulega aðstoð í sessi eins og lagt var upp með. Það er afar mikilvægt. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir lauk nýlega ræðu sinni og nefndi samning Sameinuðu þjóðanna. Það má segja að hann kristalli mikilvægi málsins og hversu mikilvægt lífsgæðamál þessi þjónusta er og réttindamál sömuleiðis.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrir að gefa okkur innsýn í aðkomu hans að málinu sem ég fagna og tel afar gott og mikilvægt og raunar hugmyndafræðina sem þetta verkefni fangar vera til algjörrar fyrirmyndar. Mig langar að spyrja hv. þingmann um tvennt og það varðar kannski ekki beinlínis notandann sjálfan þegar þjónustan er komin á heldur miklu frekar þann endapunkt, eigum við að segja, sem við sjáum fyrir okkur í óskilgreindri framtíð þegar allir eru farnir að geta nýtt sér notendastýrða persónulega aðstoð, allir fullorðnir fatlaðir einstaklingar sem hafa nægilega sterka stöðu til þess að geta haldið utan um þær flóknu persónulegu aðstæður sem það er sannarlega að vera með notendastýrða persónulega aðstoð. Þá langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér eða hvort það hafi verið rætt í þessari vinnu hvernig við undirbúum börn með fötlun undir það að verða síðar notendur persónulegrar aðstoðar. Hún er oft vandmeðfarin brúin frá því að vera háður sérkennslu eða sértækum stuðningi inni í bekk í blöndun eða þá í sérskóla og oft er vandinn sá að börn sem búa við fötlun að þau eru nánast skermuð af frá veruleikanum þó að þau búi við öfluga blöndun. Ég vil spyrja þingmanninn hvort hann sjái fyrir sér að það verði einhvers konar aðlögun eða þjálfun [[Forseti hringir.]]eða nánast að segja menntun barna til þess að [[Forseti hringir.]]þau geti síðar verið notendur þjónustu af þessu tagi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir afar athyglisverða spurningu. Eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á er þetta flókið í framkvæmd, vegna þess að notandi er í raun verkstjóri og skipuleggjandi þjónustunnar og það er ný nálgun, en um leið er það sú hlið sem tryggir gæðin í þjónustunni, má segja, vegna þess að notandinn skipuleggur hana og er verkstjórinn í þjónustunni. Í því ljósi er spurningin afar athyglisverð. Það er mjög mikilvægt að undirbúa börn undir það að nýta sér þessa þjónustu og hvernig þau geti þá gert það. En nei, við höfum ekki tekið það sérstaklega fyrir. Starfshópurinn sem ég er í fékk kynningu á verkefninu en ég man ekki til þess að þetta hafi verið rætt þannig að ég skal alveg viðurkenna að ég er ekki búinn að úthugsa þetta. En spurningin er afar góð og ég mun skoða það í kjölfarið, alveg klárt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta er gríðarlega flókið samspil eins og fram hefur komið. Ég hef sjálf töluverðan bakgrunn og reynslu af því að mennta táknmálstúlka og vinna með notendur slíkrar þjónustu, það er má segja það sem ég kann, en svo lendir maður í pólitík. Það er býsna mikil áskorun að venja börn við það að nýta sér faglega þjónustu af þessu tagi og hafa skilning á þeim faglegu núningsflötum sem upp geta komið og ekki síður þurfa fagaðilarnir, þeir sem fara með viðfangsefnið, að hafa býsna öfluga stöðu til þess að vinna í þessu samspili án þess að taka völdin af viðkomandi. Það er mjög miðlægt í þessari umræðu allri, vald og valdaleysi, þ.e. hver hefur vald á örlögum sínum í daglegu lífi og hver hefur stöðu til þess að fara með það vald eða taka það vald af viðkomandi eða sýsla með það á einhvern hátt. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann um annað sem ég sé ekki hér, hvort það hafi komið upp á borð hópsins. Ég sé að hér er talað um drög að námskeiðslýsingu fyrir starfsmenn sem vinna við notendastýrða persónulega aðstoð. Ég hef tilhneigingu til að ætla að þeir sem eigi að geta sinnt svona flókinni og náinni þjónustu þannig að fagmennska sé höfð að leiðarljósi þurfi býsna góðan grunn, sérstaklega í siðferðilegum úrlausnarefnum. Ég vil því spyrja um það hvort menn hafi einhverja sýn á það hversu mikil þessi menntun þurfi að vera þannig að vel geti verið. Það er mjög mikilvægt fyrir reisn og sjálfsvirðingu [[Forseti hringir.]]þess sem þjónustunnar nýtur [[Forseti hringir.]]að mörkin séu mjög skýr.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir ekki bara mjög áhugaverðar spurningar heldur mjög brýnar spurningar og þau verkefni sem við stöndum frammi fyrir í að bæði nýta og veita þessa þjónustu. Það vakna mjög mörg siðferðileg álitamál. Við í þeim starfshópi sem ég er í, sem er að endurskoða lög um málefni fatlaðra og félagsþjónustu, fengum kynningu á starfi verkefnahóps um notendastýrða persónulega aðstoð, þannig að við höfum kannski ekki farið af jafn mikilli dýpt í þann þátt eins og verkefnahópurinn, en það kom fram að lögð er sérstök áhersla á þjálfun og menntun þeirra sem eiga að veita þjónustuna. Þetta er auðvitað stórmál og endurspeglar kannski þá stöðu sem við erum í með verkefnið og hvað það skiptir miklu máli að ná utan um það, samhliða því markmiði að festa það í lög. Það er auðvitað það sem við stefnum að og afar mikilvægt að verði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni kærlega fyrir að koma inn í þessa umræðu. Hann er greinilega með gríðarlega mikilvægt og vandasamt verkefni sem snýst um að sameina í ein lög, ef ég skil rétt, bæði málefni fatlaðs fólks og félagsþjónustu. Það er gamall draumur sem væri sérlega ánægjulegt að geta látið rætast vegna þess að við viljum ekki flokka fólk í lagabálka eftir einhverjum ákveðnum einkennum eða fötlun heldur reynum að búa til heildstæð lög sem tryggja réttlæti fyrir alla borgarana. Hér var verið að tala um fresta ákvörðunum varðandi NPA, þ.e. að lengja núverandi reynslutímabil, þó þannig að það lægi á hreinu að þetta færi inn í nýju lögin sem hluti af þeim. Við gefum okkur tveggja ára tímabil í viðbót. Þýðir það að sá tími sem hv. þingmaður og nefndin verði með verkefnið í tvö ár eða ætla menn að reyna að ljúka því fyrr án þess að komin verði niðurstaða af þessari reynslu til að skýra myndina fyrir okkur sem komum ekki að borðinu? Það væri líka fróðlegt ef hv. þingmaður gæti í stuttu andsvari komið aðeins nánar inn á fyrsta mat verkefnahópsins, ekki bara að það þurfi að skoða málið betur heldur varðandi fjárhagslega þáttinn og þjónustuna. Ég skil þetta þá þannig að þessi lagabálkur verði meira og minna um skyldur sveitarfélaganna vegna þess að þetta eru málaflokkar sem munu heyra áfram undir sveitarfélögin. Mig langar að spyrja og vona að það sé ekki úr takti við það sem við erum að ræða hér af því að ég missti af umræðunni um skilyrðingarnar: Munu þær falla inn í þennan lagabálk? Með hvaða hætti verður haldið utan um það?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir spurningarnar. Sú fyrri laut að tímamörkunum þar sem við erum að ræða þessi lög um notendastýrða persónulega aðstoð og frestunina til 2016, þ.e. hvort við munum vera með þann frest í huga varðandi endurskoðun laganna, félagsþjónustulaganna og laga um málefni fatlaðra. Nei, síður en svo, í hópnum hefur það komið fram að við teljum okkur geta verið með drög að frumvarpi á miðju þessu ári. Það er markmið. Það er mjög hollt fyrir alla hópa sem vinna slík verkefni að setja sér markmið, en ég tek það fram að nú er ég bara að segja frá því sem hefur verið til umræðu í hópnum og þeim markmiðum sem við leggjum upp með. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá er það áhugavert verkefni gagnvart réttindum að sameina lög í ein heildstæð lög og eftirsóknarvert að ná því en um leið erum við að tala um eðlisólíka löggjöf. Þetta verður að því leytinu til vandasamt. Við stefnum að því að vera búin að þessu fyrr.
Hæstv. forseti. Það er athyglisvert ef á að ljúka þessu á miðju ári. Ég ætla ekki að letja hópinn, þvert á móti á hann að reyna að drífa sig áfram og klára þetta eins fljótt og hægt er. Þá er mjög brýnt að við fáum alla þá reynslu sem þegar hefur orðið varðandi NPA til að hægt sé að nýta hana við lagagerðina. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann um það sem ég nefndi aðeins fyrr í umræðunni og maður hefur svolítið slæma reynslu af þegar standa til svona stórbreytingar, það er biðin sem oft fylgir þegar eitthvað stendur til og menn halda aftur af sér með breytingar. Það er sama og að vera ekki með uppgjörið eða matið á reynslunni af yfirfærslu á málaflokknum í heild. Nú átti að skila skýrslu á síðasta ári, í lok árs, og endurmeta alla fjárhagsþættina og annað slíkt. Það er búið að fresta því. Hvernig spilar það saman við nýja lagasetningu? Það er gríðarlega stór og mikilvægur þáttur varðandi framhaldið. Ef menn bíða mjög lengi þá er hætt við því líka að þeir haldi bara öllu óbreyttu á meðan verið er að bíða eftir því að ný lög komi eða breytingar verði þar. Við höfum rætt notendastýrða persónulega aðstoð sem tengist auðvitað réttindum og samningi Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra. Hafa menn í hópnum tekið einhverja afstöðu til þess með hvaða hætti eigi að löggilda eða innleiða þann sáttmála? Í síðasta lagi er starfsmannahald mjög mikilvægt og hefur verið rætt töluvert í dag. Það geta komið upp árekstrar á milli notandans og þess sem vill tryggja gæðin, t.d. um notkun heilbrigðisstarfsmanna varðandi NPA-þjónustuna. Margt af því sem þarf að sinna í daglegu lífi þess sem þarf notendastýrða persónulega aðstoð getur verið að mati margra verkefni heilbrigðisstarfsmanna. Þarna var fyrirsjáanlegt að mundi verða einhver ágreiningur og hann hefur kannski komið að einhverju leyti upp. Hvert er hlutverk hvers? Hefur sú umræða komið upp?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir spurningarnar og um leið vangavelturnar. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að verkefnið er viðamikið og margir þurfa að spila saman. Þriðji starfshópurinn kemur til sögunnar, sem hefur með fjárhagslegt mat og faglegt mat á yfirfærslunni að gera. Sá hópur hefur verið að störfum samhliða þessu. Það er býsna mikið mál að spila öllum þessum hópum saman svo að við náum fram heildstæðri löggjöf og inn í það spila alþjóðasamningar og um leið breytingar á hugtakanotkun og mannréttindi. Það er mín upplifun að það sé gríðarlega mikil og góð vinna í gangi og mikil fagþekking. Ég hef fulla trú á að við spilum þannig saman að úr verði heildstæður lagabálkur á endanum. Ég ætla að fá að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að tryggja það að þessir hópar nái saman til að við komum þessu í sem heildstæðastan farveg að lokum.
Herra forseti. Þetta ágæta mál hefur eðli málsins samkvæmt gefið tilefni til mikillar umræðu hér og góðrar um stöðu mála og hvernig flutningur málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga hafi gengið fyrir sig og hver staðan sé þar í því mikilvæga en auðvitað vandasama máli. Varðandi efnisatriði frumvarpsins er þar annars vegar verið að breyta ákvæðum í lögum um málefni fatlaðra og síðan einnig lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Ég hygg að það sé nú varla til hlutur sem menn eru meira sammála um en það sem þar er verið að mæla fyrir um í 1. gr., að styrkja lagastoð til þess að setja reglur sem taka á einelti og kynferðislegri áreitni og kynbundinni og ofbeldi á vinnustöðum. Spurningin sem aðeins hefur komið hér upp er hvort þarna sé nógu rækilega um hnútana búið. Menn hafa staldrað við að ráðherra sé heimilt að setja reglugerð. Það er alveg ljóst að það þarf að koma stoð fyrir því að í reglugerðinni sé kveðið á um þá hluti sem ekki eru nefndir sérstaklega í gildandi ákvæðum í 38. gr. þar sem talað er eingöngu um aðgerðir eða reglur til að taka á einelti. Fljótt á litið sýnist mér að það hljóti að duga að bæta þessum e-lið svo orðuðum inn sem þarna er talað um. Þó er vissara að fara vel yfir það þannig að enginn vafi geti stofnast um að reglugerð sem ráðherra setur, væntanlega óháð orðalaginu þarna, þótt það sé eingöngu heimilt, hafi fullnægjandi stoð í lögunum. Ég tel reyndar að orðalagið „setur reglugerð“ sé eðlilegra. Það er væntanlega enginn vafi um að það er það sem í undirbúningi er og reglugerðardrög tilbúin, eða a.m.k. unnin að einhverju leyti ef ég las rétt hér einhvers staðar í pappírunum. Varðandi ákvæði 3. gr. ætla ég ekki að gerast dómari í því og hafa sterka skoðun á því að það er niðurstaða þeirra sem vinna á þessum vettvangi að þörf sé á því að fá heimild til þess að víkja frá ákvæðum laga um hvíldartíma og næturvinnutíma og annað því um líkt, enda sé það gert með samkomulagi á grundvelli samkomulags aðila vinnumarkaðarins. Það er þó auðvitað alveg ljóst að alltaf þarf að standa vandlega að slíku þannig að engin tortryggni skapist um að réttarstöðu viðkomandi sé á nokkurn hátt teflt í tvísýnu, sem og að ekki sé um eitthvert víðtækara fordæmi að ræða. En maður skilur út af fyrir sig alveg nálgunina að hafa meiri möguleika á meiri sveigjanleika þegar þetta er komið í notendastýrða persónulega þjónustu og það návígi starfsmannsins við þann sem hann aðstoðar. Eins og ég segi ætla ég ekki að hafa á því sterka skoðun og treysti því að vandlega sé um það búið. Varðandi framlenginguna á þessu tilraunaverkefni - og í raun og veru þá framlengingu á óbreyttu ástandi sem hér er verið að tala um og þegar er orðin staðreynd að hluta til, það hefur tognað úr tímaáætluninni frá 2010, bæði hvað varðar mat á því hvernig til hefur tekist í yfirfærslunni og eins að gefa þessum tilraunafasa lengri tíma - þá er það bara veruleiki sem við stöndum frammi fyrir og ekkert meira um það að segja. Auðvitað hefði verið ágætt að hlutirnir hefðu gengið hraðar fram, m.a. vegna þess sem ég ætla að víkja aðeins að síðar, að menn hafa með vísan til þessa frestað nánast algerlega áformum um að í framhaldinu færðust málefni aldraðra yfir. Að sjálfsögðu þarf líka að vanda þetta og skiljanlega vilja menn fá reynslu á þessi verkefni og ekki flýta sér um of varðandi það að draga af þeim lærdóma og setja svo í lög og eftir atvikum samninga framtíðarfyrirkomulagið. Örfá orð um kostnað sem menn hafa nefnt hér. Það kemur gjarnan upp umræðan sem er gamalkunnug um það hvort verkefninu hafi fylgt nógir fjármunir. Nú er það þannig að sjálfsagt má endalaust segja að það séu aldrei nógir peningar í mál af þessu tagi og lengi hægt að gera betur. Ég vil þó halda því til haga að í fyrsta lagi, svo merkilegt sem það nú er, náðu menn utan um og kláruðu þessa vandasömu aðgerð eiginlega á botni kreppunnar, því að þungi þessara viðræðna var á síðari hluti ársins 2009 og fyrri hluta ársins 2010. Menn létu það ekki aftra sér frá því að fara í þá aðgerð að færa málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna. Það var gert þannig að ég leyfi mér að halda því fram, og að mér sé málið skylt, að ríkið hafi staðið mjög myndarlega að því af sinni hálfu og látið fyrst og fremst málaflokkinn njóta þess að ríkið skæri ekki við nögl eða væri ekki með nánasarskap í því að tryggja tekjur með verkefninu og stuðning við breytingarnar. Ég skal ef ég má, forseti, fara örlítið yfir það hvernig menn nálguðust þetta viðfangsefni. Það var fljótt ljóst að menn mundu fyrst og fremst færa tekjur til sveitarfélaganna með því að gera breytingu á skiptingu milli tekjuskatts og útsvars, það yrði tekjuskattsstofninn sem yrði þarna í sigti og ljóst að hlutfall sveitarfélaganna af tekjuskattsstofninum mundi hækka. Þá tóku menn sig til og reiknuðu út kostnað málaflokksins, og væntanlega hefur það verið eins og hann var þá þegar upp var staðið á árinu 2009, og horfðu á útsvarsstofninn eða tekjuskattsstofninn og útkoman úr því reikningsdæmi var að miðað við það hvernig útsvarsstofninn stóð þá, auðvitað mjög veikur á botni kreppunnar, þyrfti um 1,34% eða 1,36%, eða hvað það nú var, til þess að mæta kostnaði að fullu við málaflokkinn eins og hann hafði verið á því tímabili sem menn höfðu næst sér í tíma. Af hálfu ríkisins var bent á að útsvarsstofninn væri mjög veikur og augljóst mál að um leið og færi að ára betur í efnahagslífinu mundi hann styrkjast og lægra hlutfall duga. Þannig að sú leið var valin að festa þetta við 1,2% af tekjuskattsstofninum og bæta upp það sem á vantaði þangað til hann hefði styrkst svo að raungildi teknanna væri komið í þetta reiknaða viðmið. Menn reiknuðu jafnvel með því að það tæki þrjú til fjögur ár. En svo vel hresstist nú sveinki að þetta sérstaka viðbótarframlag ríkisins til að mæta veikum útsvarsstofni, þörfin fyrir það hvarf á um tveimur árum. Þá hafði útsvarsstofninn styrkst á nýjan leik það mikið, launasumman í landinu stækkað það vel, að 1,2% dugðu. Þar með hvarf sá hluti framlagsins sem ríkið lagði með í púkkið til að mæta hinum veika útsvarsstofni. En ríkið gerði meira. Það kemur auðvitað mjög við sögu hér. Ríkið lagði jafnframt inn á þriggja ára tímabilinu sem í hönd fór, 2011, 2012 og 2013, umtalsverða fjármuni. Í fyrsta lagi var það til að mæta þróunarverkefnunum við notendastýrða persónulega þjónustu. Það voru samtals 300 milljónir sem voru settar í samninginn um það, 50, 100 og 150 milljónir hvert ár um sig, 2011, 2012 og 2013. Það voru lagðir talsverðir fjármunir í það í öðru lagi að vinna á biðlistum í kerfinu og það voru lagðir talsverðir fjármunir í umbreytingakostnaðinn og umsýsluna sem tengdist þessari aðgerð. Gott ef ég er ekki að gleyma einhverju sem ríkið lagði sérstaklega og í viðbót við það að tryggja sveitarfélögunum að fullu þær fjárveitingar sem hafði kostað að reka málaflokkinn árin á undan. En þá koma menn og segja: Já, en svo vex þörfin. Það eru kröfur um aukna þjónustu. Já, það er alveg rétt, þær eru gjarnan þannig. En því breyta menn auðvitað ekki þótt þeir færi verkefnið á milli, hvort heldur það er frá ríki til sveitarfélaga eða öfugt. Þá skiptir máli að tekjustofninn sem sveitarfélögunum er tryggður er hluti af launaveltunni í samfélaginu. Hvernig skyldi nú þróunin hafa orðið hvað það varðar, hversu drjúg hafa þessi 1,2% reynst sveitarfélögunum? Jú, þar hefur orðið auðvitað mjög ánægjuleg þróun vegna þess að það hefur stórdregið úr atvinnuleysi, það eru fleiri á vinnumarkaði og laun hafa hækkað umfram verðlag. Launasumman í þjóðfélaginu hefur hækkað meira en verðlag, meira en neysluverðsvísitalan. Þá ætti að vera plús í því að sveitarfélögin fengu svona tekjustofn til að standa undir verkefninu sem hefur vegna batans í hagkerfinu, vegna minnkandi atvinnuleysis og vegna hærri launa styrkst umfram þróun neysluverðsvísitölu. Ég held að ekki þurfi flókna útreikninga til að átta sig á að þetta á að hafa komið vel út fyrir sveitarfélögin. Að sjálfsögðu er svo metnaður þar til að gera vel og það er gott, alveg eins og reyndist þegar grunnskólinn var fluttur yfir. Ég vil meina að ríkið hefði ekki getað staðið öllu betur að þessu nema að beinlínis bæta þarna verulegum viðbótarfjárveitingum við. Það er enginn vafi á því að tímabilið 2011–2013 kostaði ríkið meira en hefði gert að halda verkefninu hjá sér, það blasir við því að öll viðbótarframlögin sem þarna komu hefðu þá ekki fallið til. Þá hefði vissulega ekki orðið af aðgerðinni sem ég styð og tel hafa verið alveg hárrétta. Hér hef ég svo ekkert nefnt það, herra forseti, inn í þetta púkk að vegna eðlis samskipta ríkisins og sveitarfélaganna um útsvarið og vegna þess að ríkið tryggir sveitarfélögunum alltaf fullar útsvarstekjur af þeim sem á annað borð borga skatta þá er svo bakreikningur á ríkið sem örugglega nálgast 1 milljarð kr. núna vegna þessa 1,2 prósentustiga sem fóru úr tekjuskatti yfir í útsvar og ríkið bætir að fullu það sem upp á vantar að þessar útsvarstekjur upp á 14,4% að meðaltali hjá sveitarfélögum í landinu skili sér til þeirra. Sá reikningur er örugglega á annan tug milljarða í dag. Hann stækkar auðvitað þegar hlutfall útsvarsins af heildarskattstofninum stækkar. En ákveðið var að láta það ekkert blandast inn í þessa samninga og þessi samskipti, þannig að í reynd má segja að ríkið hafi algerlega einhliða tekið það á sig og lagt það af mörkum, til þess að menn hafi nú alla myndina undir. Eins og ég segi hefur þessi dráttur, ásamt með kannski fleiru, orðið meðal annars til þess að það hefur síðan ósköp lítið og nánast ekkert gerst í áformunum um að klára í raun verkið og færa málefni aldraðra yfir til sveitarfélaganna. Það þarf að gera. Væri nú fróðlegt að heyra frá hæstv. ráðherra hvar það verkefni er á vegi statt, hvort það er algerlega á ís eða hvort eitthvað hafi verið unnið í því. Ég tel að menn nái ekki utan um þessi mál eins og til stóð að fullu fyrr en því verki er lokið. Þá er öll þessi nærþjónusta komin saman til sveitarfélaganna og þar á hún að vera, að mínu mati. Auðvitað með dyggum stuðningi ríkisins sem á ekki að sjá eftir því að vel sé gert í þessum málaflokki og þessum málaflokkum báðum þegar sveitarfélögunum eru tryggðir tekjustofnar til að standa vel að þeim verkefnum. Mér finnst í raun erfitt hvert ár sem líður sem við töpum í því að hafa það markmið í sjónmáli að klára verkefnið og færa málefni aldraðra líka á eftir málefnum fatlaðra og síðan allri annarri nærþjónustu sem sveitarfélögin hafa þar með höndum. Það er að vísu að störfum starfshópur, einn af þremur heyrði ég áðan, um að meta fjárhagsleg og fagleg áhrif af yfirfærslunni og það er vel, en gaman væri að frétta af því hvar það er á vegi statt. Sumir hafa talið að sveitarfélögin í landinu væru of veikburða, og sérstaklega þau smærri, til að taka við þessum verkefnum. Mér sýnist það ekki vera reyndin þegar kemur að yfirfærslu málefna fatlaðra. Ég tel að samstarf sveitarfélaganna á svæðisgrundvelli hafi leyst það mál mjög vel og reyndar voru þau almennt og flest komin í samstarf um þennan málaflokk hvort sem var, oftast á grundvelli fjórðungssamtakanna. Það hefur gengið ágætlega, enda er ekkert því til fyrirstöðu að tryggja að of fámenn svæði eða sveitarfélög séu ekki að baksa í þessu ein og óstudd, einfaldlega með ákvæðum sambærilegum við það sem er í barnaverndarlögum um að ákveðinn lágmarksíbúafjöldi þurfi að standa á bak við það þegar menn takast á við málaflokk af þessu tagi. Sama leið var valin varðandi málefni fatlaðra og væri að sjálfsögðu einnig hægt að gera með málefni aldraðra. Herra forseti. Þetta voru nú þau sjónarmið sem ég vildi gjarnan koma á framfæri við þetta tækifæri.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir ræðuna og upprifjunina, fyrir að fara yfir hvernig þessi saga er og hvernig þessu var háttað. Í góðærinu þegar tekjurnar streymdu inn í ríkissjóð voru málefni fatlaðs fólks einn af þeim málaflokkum sem ekki nutu sérstaklega þess góðæris og má í raun furðu sæta að það hafi fyrst verið í björgunarstarfi eftir hrunið sem sá málaflokkur var settur í fókus í stjórnmálunum. Með mjög breiðri pólitískri samstöðu tókst að flytja málaflokkinn yfir til sveitarfélaga. Einnig tókst að setja á lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk auk þess sem NPA-verkefninu var komið á, sem þá var tilraunaverkefni. Nú erum við að framlengja þetta tilraunaverkefni og okkur finnst auðvitað súrt í broti að það sé ekki lögfest. Ég get skilið að það taki tíma. Þetta er stórt verkefni. Það er nokkuð flókið og um er að ræða nýja nálgun. En það er óöryggið fyrir þá sem nota þjónustuna eða sækjast eftir sjálfstæðu lífi, sem við viljum auðvitað að sem flestir geri, sem er verst. Þeir búa við það á meðan ekki er hægt að treysta því að verkefnið verði lögfest. Fyrst verið er að fresta því núna þá vakna auðvitað áhyggjur af því að því verði frestað aftur og eins af því að fjármuni vanti [[Forseti hringir.]]í verkefnið. Hvert er [[Forseti hringir.]]álit hv. þingmanns á því?
Herra forseti. Það er nú með þetta mál eins og svo margt fleira, ef við færum að rifja það upp, að það þurfti kreppuna og hrunið og þá ríkisstjórn sem stóð á brunavaktinni til að gera marga merkilega hluti, og einn af þeim var þetta, að klára þetta verk sem menn voru búnir að vera með í höndunum ég man ekki hvað lengi eða hversu margar nefndir voru búnar að gaufa í þessu. En menn brettu upp ermar og kláruðu þetta á um það bil einu ári frá síðari hluta árs 2009 og inn á árið 2010. Ég man eftir fundum þar sem við sátum með öllum samtökunum og veltum upp spurningunni: Er núna rétti tíminn til að gera þetta? Ég sagði sem svo: Ef við trúum á að það verði til góðs, sé gott fyrir málaflokkinn, þá gerum við það og einmitt núna því að ef það má verða til þess að verði betur staðið að þjónustunni og fatlaðir fái meira út úr því en hitt, þá er allra síst tíminn til að bíða með það núna. Og við gerðum það. Já, ég er sama sinnis og hv. þingmaður. Ég hefði gjarnan viljað sjá að þetta mál væri lengra komið og auðvitað hefði maður gjarnan viljað, af það er nú einu sinni komið árið 2015, að við værum nú að frá því að lögfesta rammann um þetta mál til frambúðar, NPA og það sem þarna er á ferðinni. Ég get líka tekið undir að mér finnst svolítið ónotalegt að heyra þann tón í kostnaðarumsögn fjármálaskrifstofu opinberra fjármála, sem hér er, með leyfi forseta: „Þá liggur ekki fyrir hvort eða hvernig eigi að mæta 85 millj. kr. viðbótarfjárþörf vegna samninga um notendastýrða persónulega aðstoð á árinu 2016 verði fjöldi þeirra áþekkur og á árinu 2015.“ Ég endurtek orðalagið „hvort eða hvernig eigi að mæta“ þessari þörf. Það er svolítið ónotalegt orðalag. En ég treysti því nú samt að [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]að þessu verði bjargað.
Hæstv. forseti. Já, það er nefnilega orðalagið í kostnaðarumsögninni sem truflar mann. Það sem maður gerir yfirleitt fyrst þegar maður fær frumvarp í hendurnar er að lesa kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins því að hún segir manni oft best hver andinn er í málinu. Í kostnaðarumsögninni segir að það vanti 85 millj. kr. til viðbótar árið 2016, ella þurfi að fækka samningunum sem því nemi. Ég er svo hissa á því. Þegar við fluttum málaflokkinn yfir til sveitarfélaganna kom frumvarpið um breytingar á lögum um málefni fatlaðs fólks seint inn í þingið og minni hlutinn gerði okkur kleift að klára málið því að þá var mikill samstarfsvilji gagnvart málinu. Það áttuðu sig allir á hversu mikið var í húfi þannig að mikil samstaða myndaðist og metnaður var fyrir því að gera þetta almennilega. Þar var kveðið á um að skila ætti framkvæmdaáætlun ráðherra síðar, það var gert og var vilji til að gera þetta vel. Þess vegna eru það vonbrigði að núna þegar þessi sami minni hluti er kominn í ríkisstjórn skuli 85 millj. kr. vera vandamál sem veldur þeim sem eiga lífsgæði sín undir þessari þjónustu umtalsverðum áhyggjum því að það er engin smábreyting að hafa fengið notendastýrða persónulega aðstoð [[Forseti hringir.]]og verða síðan að hætta á slíkum samningi.
Herra forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt krefja hæstv. ráðherra og fulltrúa meiri hlutans svara, alla vega áður en málið verður afgreitt þannig að menn hafi einhverja fullvissu fyrir því að þarna sé ekki uppi mikil óvissa áður en það verður gert. Ég verð að játa að ég heyrði ekki þegar hæstv. ráðherra tjáði sig um málið fyrr í dag, en ég heyrði samt á orðaskiptum að menn voru eitthvað að velta vöngum yfir því hversu traust staðan væri að þessu leyti, að þessir fjármunir mundu skila sér. Ég held að það gefi augaleið að það væri ekki góð sending inn í andrúmsloftið gagnvart sveitarfélögunum ef þessi mál væru í einhverri óvissu á þeim tveggja ára tíma sem í hönd fer. Nú verður auðvitað að viðurkennast að hér er verið að tala um nokkurn viðbótarkostnað frá ríkinu borið saman við upphaflegu 300 milljónirnar inn í þetta verkefni sem áttu að falla til á tímabilinu 2011–2013. En síðan tafðist það jú og menn hafa verið að nota ónýttar fjárheimildir sem geymdust. En við erum líka að tala um að framlengja þetta tímabil og fá meiri reynslu á það. Ég held að það hljóti að teljast sanngjarnt að ríkið komi þá áfram með sveitarfélögunum í það. Ég er líka að hugsa um það, herra forseti, að það má bara ekki gerast að það súrni í þessum samskiptum þannig að einhverjar umræður vakni aftur um að skila málaflokknum til baka. Það væri svo sorglegt ef það gerðist, en nýleg dæmi sýna að þannig getur farið, samanber tilraunaverkefni um rekstur Heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri sem ég er algerlega eyðilagður maður yfir að skyldi fara eins og raunin varð. Það var eins og bara ríkið missti áhugann og sneri rassinum í Akureyrarbæ og hann neyddist til að skila verkefninu, þannig að menn fara aftur á bak í staðinn fyrir að fara áfram með mál af þessu tagi.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þær upplýsingar sem hann gaf um forsögu málsins. Það er ákaflega mikilvægt fyrir íbúa í sveitarfélögunum að það sé sveitarfélagið sem sjái um nærþjónustuna; grunnskólann, málefni fatlaðra og síðan málefni aldraðra. Þetta eru stórir málaflokkar sem mikilvægt er að sinnt sé í nærsamfélaginu. Ég er sannfærð um að það er langbest og farsælast fyrir íbúana að sveitarfélögin sjái um þennan málaflokk. Vandinn er, eins og hv. þingmaður kom inn á, að það ríkir ákveðin tortryggni á milli þessara tveggja stjórnsýslustiga. Ég heyri úti í mínu kjördæmi þegar ég tala við sveitarstjórnarmenn þann tón í þeim að það hefði nú aldrei átt að taka við þessu verkefni, við hefðum átt að læra af yfirfærslu grunnskólans o.s.frv., og talað um ekki verði farið í að flytja málefni aldraðra yfir til sveitarfélaganna nema með einhverjum skilyrðum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað hann vilji segja um þessa tortryggni og hvort verið geti að þarna höfum við á sínum tíma eða fyrri ríkisstjórn ekki undirbúið málið nægilega vel. Eða af hverju í ósköpunum er þessi tortryggni enn uppi? Og af hverju fólk er enn að tala um að ekki sé úr nægjanlegu fjármagni að spila? Það veldur óöryggi, ekki bara hjá þeim sem reka sveitarfélögin, heldur fyrst og fremst hjá þeim sem þurfa síðan að reiða sig á þjónustuna.
Herra forseti. Nú er það svo að fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga og verkefnasamskipti eru náttúrlega eilífðarverkefni, þau verða ekkert leyst í eitt skipti fyrir öll og búnar til um aldur og ævi reglur þar um. Satt best að segja eru þessi mál að mörgu leyti í fastari skorðum hér en víða annars staðar. Danskur kollegi minn einn á meðan ég var fjármálaráðherra sagði mér frá því að það þýddi ekkert að bóka sig á fundi í júní því júnímánuður væri frátekinn. Frátekinn í hvað? Jú, júnímánuður hjá danska fjármálaráðherranum fer í að semja við sveitarfélögin um árleg tekjuleg samskipti. Það er frá morgni til kvölds, yfirleitt frá 1. júní til 30. júní, harðar viðræður. Þar er einfaldlega bara samið árlega í verulegum mæli um þessi fjárhagslegu samskipti. Hér eru þau þó í miklu fastari skorðum að því leyti að sveitarfélögin hafa býsna trausta og breiða tekjustofna, kannski ekki breiða en þau hafa þó einn stöðugasta tekjustofn sem fyrirfinnst í nokkru hagkerfi sem eru beinir skattar á laun. Það er þannig. Ég spyr stundum vini mína hjá sveitarfélögunum þegar þeir tala um að fá hlutdeild í öðrum tekjustofnum, hvort þeir séu endilega vissir um að það sé til bóta, tekjustofnar sem eru kannski mun hverfulli en þessi sem yfirleitt er traustasti og stöðugasti tekjustofn í hverju hagkerfi, þ.e. skattlagning á launasummuna í landinu. Auðvitað getur hún gefið eftir eins og við fengum að kynnast en þá gaf líka allt eftir. Ekki hefðu sveitarfélögin verið betur sett með hlutdeild í óbeinum sköttum sem urðu sumir hverjir nánast að engu í hruninu. Tortryggnin er kannski að einhverju leyti vegna þess að samskiptin hafa stundum ekki verið nógu góð. Þau voru til dæmis búin að vera í alveg skelfilegu frosti árin áður en ég kom að þessu. Það upplifði ég heldur betur. Það er greinilegt að menn telja reynsluna af flutningi grunnskólans blendna. Ég tel að menn hafi ekki neitt, enn sem komið er a.m.k., til að benda á að ríkið hafi ekki staðið vel að yfirfærslunni núna. Að einu leyti gæti ég sagt að hún hefði kannski getað verið betur [[Forseti hringir.]]útfærð, það er að við hefðum samið til lengri tíma. [[Forseti hringir.]]Kannski er það helsti veikleikinn [[Forseti hringir.]]að þetta voru bara þrjú ár.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hv. þingmaður nefndi tekjustofna sveitarfélaga og að sveitarfélög fái t.d. ekki hluta af fjármagnstekjuskatti og það sé óstöðugur tekjustofn, ég get verið sammála því, en hins vegar getur það valdið óróa í smærri sveitarfélögum þegar verktakarnir með einkahlutafélögin skammta sér lág laun og borga af þeim til sveitarfélagsins og taka síðan arð út úr fyrirtækinu og það rennur beint til ríkisins en ekki til sveitarfélagsins. Það veldur oft kurr í sveitarfélaginu þegar skattframtölin eru lögð fram eða upplýsingarnar um útsvars- og tekjuskattsgreiðslur. Virðulegi forseti. Mig langar að víkja aðeins máli mínu að áliti eða umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem mér finnst vera ákaflega gott. Það eru einhverjir hér í dag sem hafa rætt um að þarna sé eitthvað skrýtið á ferðinni og gefið sé í skyn að það eigi kannski ekkert að borga þessa peninga inn. En ég skil þessa greiningu þannig að verið sé að benda á að þarna verði að grípa í taumana, menn hafi gleymt að gera ráð fyrir þessum peningum og þarna sé verið að tala um að vinna tilraunaverkefni á árinu 2016. Hæstv. ráðherra hefur sagt í dag að þetta verði að lögum og það sé stefnan, þá verður auðvitað að gera ráð fyrir þeim peningum, bæði fyrir árið 2016 og síðan í framtíðarfjárhagsáætlun ráðuneytisins. Þannig að ég túlka þetta svona og spyr hvort hv. þingmaður geti ekki verið sammála því að þetta séu bara varnaðarorð, munið eftir að setja pening í málaflokkinn ef þið ætlið að láta þetta ganga upp.
Herra forseti. Ef hv. þingmaður er að inna mig eftir skilningi mínum á orðalaginu í kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins þá gæti ég látið mér detta í huga að það væri nú annað sem menn væru að segja þarna, passið ykkur nú, það hefur enginn lofað neinni fjárveitingu í þetta enn þá, alveg eins og að þetta sé bara vinsamleg áminning um að það þurfi að muna eftir því að skutla þessu inn í næsta fjárlagafrumvarp. En við höfum talsverð tök á því að fylgjast með og passa upp á að þetta verði í lagi. Eins og ég nefndi væri hyggilegt að krefja hæstv. ráðherra og stjórnarmeirihlutann um afstöðu til þessa í tengslum við umfjöllun um þetta mál. Varðandi tekjustofna sveitarfélaganna og útsvarstekjurnar þá er það að vísu rétt sem hv. þingmaður nefndi að sá tekjustofn lak talsvert hjá sveitarfélögunum af einni ástæðu, þ.e. þegar minni atvinnurekendur hættu í stórum stíl að gera atvinnurekstur sinn upp í eigin nafni og stofnuðu einkahlutafélög. Þetta fór illa með mörg sveitarfélög á ákveðnu árabili, t.d. sjávarútvegssveitarfélög þar sem menn fóru unnvörpum að breyta útgerð sinni, trilluútgerð sinni, í einkahlutafélög, það voru bara kennitölur um borð. En við fórum hins vegar í aðgerðir á árinu 2009 og 2010 sem stoppuðu verulega upp í þetta gat. Við hertum verulega reglurnar um arðgreiðslur út úr einkahlutafélögum og settum þak á þær, ef þær fóru yfir ákveðin mörk urðu menn að telja sér það til tekna sem launatekjur. Því miður kom svo núverandi ríkisstjórn og felldi það niður. Við hertum líka reglurnar um reiknað endurgjald þannig að menn gætu ekki bara skammtað sér hlægilega lág laun út úr rekstri af þessu tagi, þeir skyldu reikna sér sómasamlegt endurgjald út úr sínum félögum. Það hefur verulega bætt stöðuna á nýjan leik, að minnsta kosti held ég að lekinn hafi að mestu leyti stöðvast nema að hann sé kannski að byrja aftur af því menn tóku 50% [[Forseti hringir.]]arðgreiðsluþakið út.
Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg og þá um það sem nýr að NPA. Ég vil minna á að við erum með varaþingmann, Freyju Haraldsdóttur, sem getur setið á Alþingi vegna þess að hún er með notendastýrða persónulega aðstoð. Sú hin sama, sem kallar nú ekki allt ömmu sína, er núna í námi í Manchester og það getur hún af því að hún er með notendastýrða persónulega aðstoð. Mér finnst þetta svo ótrúlega gott úrræði og mikilvægt. Það er ekki endilega fyrir alla og við eigum ekki að hugsa það þannig að þetta sé lausnin, en þetta er ein þeirra og fyrir þá sem geta nýtt sér lausnina og sem hentar hún er hún tvímælalaust mjög góð. Það hefur verið talað um kostnað. Ég hef samt ekki séð neina greiningu á því sem er, hvað eigum við að segja, hafin yfir grun um að þetta sé miklu dýrari úrræði en eitthvað annað og að menn séu þá búnir að meta allt inn í. Tökum sem dæmi foreldra, aðstandendur og aðra sem þurfa að sinna fötluðum einstaklingi. Ef viðkomandi fær NPA-þjónustu getur það þýtt - sá sem hefur þurft að sinna einstaklingnum hefur farið út af vinnumarkaði, eitthvað bendir til þess að það geti verið færri innlagnir á sjúkrahús með þessari þjónustu, jafnvel minni lyfjakostnaður. Það er svo margt svona sem þarf að taka inn í ef við horfum á kostnaðinn, því að það getur vel verið að það sparist annars staðar á móti. Það er heldur ekkert úrræði eins og búsetuúrræði geta líka verið mjög dýr. Mér finnst þetta því eiginlega ekki eiga að snúast um það heldur hvað hentar hverjum og einum og ég sé ekki eftir því að greiða skatta í þessa þjónustu. En það væri mjög gott ef gerð væri einhver almennileg úttekt. Ég held að Svíar séu kannski komnir lengra með það þar sem er hægt að sjá hvað þetta kostar raunverulega og hvað sparast. Það hefur verið rætt hér, og ég ætla ekki að lengja umræðuna með því en tek undir það, um óvissuna með fjármögnun inn í framtíðina. Það er ekki gott, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á, ef þetta verður til þess að skapa enn meiri ríg milli ríkis og sveitarfélaga, nóg er nú samt, og menn fara að tala um að skila verkefnum, það þarf að passa vel. Mér finnst líka athyglisvert að lesa í frumvarpinu þar sem verið er að fjalla um fjármögnunina. Þar segir að það mundi vanta 85 millj. kr. til viðbótar árið 2016, ella þurfi að fækka samningum sem því nemur. Ekki hefur verið gert ráð fyrir slíkum viðbótarútgjöldum í langtímaáætlun um ríkisfjármálin. Ég sit í fjárlaganefnd og ég hef aldrei orðið vör við neina langtímaáætlun um ríkisfjármál yfir höfuð. Ég held að flestir viti ekkert hvað er í gangi fyrr en þeir fá fjárlög hvers árs í hendurnar. Það er einmitt þetta sem við ætlum að breyta ef við samþykkjum ný lög um opinber fjármál. Ég geri ekki lítið úr því að einhvers staðar er eflaust til eitthvert plan um langtímaáætlun um ríkisfjármál en þar er ekki gert ráð fyrir þessum peningum. Það er finnst mér áhyggjuefni.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir ræðuna og vil taka undir það með henni að kostnaðarmatið þegar kemur að NPA er alveg gríðarlega flókið því að það eru svo óskaplega margir þættir sem við þurfum að taka með í reikninginn. Ég hef því miður engar patentlausnir á því hvernig á að framkvæma það eða hvar eigi í rauninni að draga mörkin við það hvað sé metið sem kostnaður og hvað dragi úr kostnaði við þjónustuformið. Ég held að við þurfum að hafa í huga að um er að ræða þjónustuform sem er alltumlykjandi í lífi fólks og varðar þess vegna samfélagið allt. Það er allt í rauninni undir. Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess að ég veit að hún þekkir talsvert til notenda NPA og hefur spáð í þessi mál og því langar mig að heyra sjónarmið hennar. Það eru ekki allir sem hafa áhuga á því að vera sjálfir í rekstri. Hvað finnst henni um það þegar þjónustunni er útvistað til einkaaðila sem taka sér hagnað af því að sjá um umsýsluna og hluti af kostnaði notandans fer í að greiða þessum milliliðum? Þá er ég að hugsa um gróðann sem kæmi út úr því. Mig langar að heyra [[Forseti hringir.]]skoðun hv. þingmanns á því.
Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Þetta er mjög áhugaverður punktur. Það eru ekki allir sem vilja sjá um þetta sjálfir. Ég velti fyrir mér félagasamtökum sem sinna svo mikilvægu hlutverki sem er „non-profit“. Þau geta tekið að sér verkefni sem ríkið ákveður að útvista og gera það oft mjög vel. Ég kasta því bara fram án ábyrgðar, getum við sagt, hvort einhverja aðstoð sé að fá hjá félagasamtökum. Varðandi kostnaðinn sem hv. þingmaður kom inn á þá minnir mig að fulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga, ég man það þó ekki alveg, hafi einhvern tíma í fjárlagaumræðunni sagt að það væri talið að úrræðið væri 20% dýrara. Mér finnst óþægilegt þegar ég fæ greininguna ekki nákvæmlega. Ég held að það væri mjög mikilvægt að kalla eftir því þegar verið er að skoða þetta. Það er nokkuð sem við í fjárlaganefndinni ættum kannski að gera. Á hverju byggir þetta? Er þetta einhver tala út í loftið? Er þetta 20% dýrara en ódýrasta úrræðið eða hvað? Ég held að Svíar hafi rannsakað þetta. Eins og við komum inn á þá er þetta flókið reikningsdæmi. Auðvitað þurfum við að vita hvað við erum að fá fyrir peninginn en ég held samt að þetta sé ódýrasta leiðin að bestu þjónustunni. Ég held að sambærileg þjónusta geti ekki verið ódýrari eða gerð með öðrum hætti en þessum.
Hæstv. forseti. Ég ítreka að kostnaðargreiningin er mikilvæg. Ég bind talsverðar vonir við það sem kemur fram í fylgiskjali með frumvarpinu, að gengið hafi verið frá samningi við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands um að gera faglega og fjárhagslega úttekt á notendastýrðri persónulegri aðstoð hér á landi. Við fáum vonandi mjög góða greiningu á því. Þar ætti að vera fagþekkingin á því hvaða þætti við þurfum að taka inn í þetta reikningsdæmi sem er síður en svo einfalt. Ég vil taka undir það með hv. þingmanni að ýmiss konar félagasamtök, til að mynda samvinnufélög eða annar félagsskapur, sem rekin eru á félagslegum grundvelli þar sem peningar sem gætu orðið til fara í þjónustuna, eru mjög mikilvæg vegna þess að þetta er velferðarúrræði. Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum sömu sjónarmið að leiðarljósi í þessu velferðarúrræði og þegar kemur að öðrum velferðarúrræðum eins og heilbrigðisþjónustu. Það er mjög mikilvægt að við útvistum ekki verkefnum til einkaaðila sem geta þar með grætt á velferð fólks.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það. Ég held einmitt að félagasamtök í þessu samhengi gætu verið mjög góður kostur og vona að það verði skoðað. Það verður fróðlegt í 2. umr. þegar umsagnirnar verða komnar og málið hefur farið til meðferðar í nefnd. Það verður gaman að taka þá meiri þátt í umræðunni. Mig langar líka að nota tækifærið og þakka hæstv. ráðherra fyrir að framlengja samninginn um tvö ár. Ég hvet hæstv. ráðherra frekar til dáða þannig að við tryggjum þetta í sessi um ókomna framtíð á meðan notendur vilja þiggja þjónustuna. Einblínum ekki á kostnaðinn þegar við vitum ekki einu sinni hvort þetta verður raunverulega svona dýrt þegar upp er staðið.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og breytingu á lögum um málefni fatlaðs fólks. Það er ýmislegt jákvætt í þessu frumvarpi en það eru líka atriði sem mun þurfa að fara yfir í nefndinni og staldra við. Í umræðunni hafa komið fram vangaveltur varðandi 1. gr., a-liðinn, en orðalagið er að heimila skuli að setja reglugerð. Hæstv. ráðherra hefur sjálf svarað því að hún hafi fengið þær upplýsingar að þetta væri lagatæknilegt en nú væri meira talað um að „heimilt væri“ heldur en „skuli“ og við munum náttúrlega skoða það í nefndinni, því að sú reglugerð sem verið er að heimila ráðherra að setja liggur þegar fyrir. Það er búið að vinna hana en ráðherra hefur ekki getað birt hana því hún hefur ekki lagastoð til þess. Þetta er mjög mikilvæg reglugerð. Hún varðar umgjörðina um þær reglur sem settar eru varðandi aðgerðir gegn einelti, gegn kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Þetta eru háalvarleg mál oft á tíðum og valda því að fólk hrökklast úr vinnu og það getur haft langvarandi afleiðingar. Það skiptir kannski máli að almenn fræðsla sé um þessi mál og það séu skýr skilaboð frá löggjafanum að þetta séu mál sem séu í raun og veru tekin alvarlega. Ég er mjög ánægð með þetta og sérstaklega er ég ánægð með að þarna sé að koma inn, ekki einvörðungu einelti heldur einnig kynferðisleg og kynbundin áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Síðan er í 2. gr. verið að setja þá reglu að ef Vinnueftirlitið hefur sent skrifleg fyrirmæli til atvinnurekenda um úrbætur þurfi atvinnurekandinn eða fulltrúi hans að tilkynna Vinnumálastofnun þegar brugðist hefur verið við athugasemdunum. Þetta auðveldar Vinnueftirlitinu, sem er miðað við mikilvægi tiltölulega lítil stofnun, skilvirkni í því að fylgja því eftir að farið hafi verið að úrbótum. Þá er hægt að gera stikkprufur varðandi þá sem hafa brugðist við en hægt að einbeita sér að öðru en því en að reyna að átta sig á hverjir hafi farið að tilmælum og hverjir ekki. Þetta eykur skilvirkni í eftirlitinu og þá verður það vonandi áhrifaríkara og vinnst tími til að auka eftirlitið, enda er það mjög mikils virði fyrir öryggi fólks á vinnustöðum og á vinnumarkaði almennt. Svo kemur 3. gr. Hún er kannski sú flóknasta í frumvarpinu. Notendastýrð persónuleg aðstoð veitir fólki mikil réttindi, er mikil réttindabót þar sem fólk fær möguleika til sjálfstæðs lífs, eitthvað sem okkur flestum finnst svo sjálfsagt að við gerum okkur í raun ekki grein fyrir hvað það er að geta ekki notið sjálfstæðs lífs. Það er eiginlega ómögulegt, held ég, að setja sig í þau spor. Maður getur það þó þegar maður hefur talað við fólk sem hefur farið inn í notendastýrða persónulega aðstoð og lýsir hvers konar umbylting þetta er í lífinu og hvernig þetta hefur áhrif á sjálfsmynd og kjark og getu fólks til að takast á við lífið rétt eins og aðrir, og sumir af þvílíkum glans að það er hægt að líta til þess öfundaraugum hverju fólk getur áorkað þegar það fær tækifæri til að vera sjálfstætt en ekki upp á eitthvert kerfi komið. Eins og þessi réttindi eru mikilvæg eru réttindi launafólks jafnframt mjög mikilvæg. Við erum með mikið regluverk á vinnumarkaði til að vernda launafólk, til að tryggja réttindi þess og það er launafólk sem vinnur í notendastýrðri persónulegri aðstoð og það þarf að finna leiðir til að réttindi þess séu ekki brotin. Það er auðvitað fjöldi fólks sem starfar við notendastýrða persónulega aðstoð og gerir það af því að því finnst það skemmtilegt starf og það er kannski vinnufyrirkomulag sem hentar vel, þannig að það er sjálfsagt að finna leiðir til að gera þetta mögulegt. En því þurfa að vera skorður settar hvernig undanþágur frá lögum eru veittar. Það er kveðið á um það í lögunum að það verði ákvæði til bráðabirgða þangað til endanlega verður gengið frá yfirfærslunni og fyrirkomulagi NPA þegar það verður lögfest og það eru samtök aðila vinnumarkaðarins sem geta náð slíku samkomulagi. Ég tel það mjög mikils virði að Vinnueftirlit ríkisins veiti umsögn um slíkt samkomulag, eins og kveðið er á um í frumvarpinu. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að þetta verði kannski það sem nefndin muni skoða hvað gaumgæfilegast, þetta geti verið flóknasti þáttur þessa frumvarps. Síðan er hér ártal sem verið er að breyta. Í stað þess að yfirfærslunni og fyrirkomulagi fjármála þar á milli verði lokið árið 2014, sem það gerði augljóslega ekki því að nú er komið árið 2015, þá er sett árið 2016 og í b-lið 4. gr. er lagt til að notendastýrð persónuleg aðstoð verði lögfest sem þjónustuúrræði fyrir fatlað fólk í þeim lögum. Á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga er mjög mikið fjallað um yfirfærsluna á málaflokknum og um málefni fatlaðs fólks. Það var til dæmis gerð ítarleg skýrsla um ánægju eða upplifun fólks af þessum breytingum, hverjir væru veikleikarnir og hverjir væru styrkleikarnir. Mér fannst það til fyrirmyndar og sýna metnað í því að gera þetta vel og vera með í fókus þá sem njóta þjónustunnar. Það er auðvitað víða pottur brotinn. Það eru sérstaklega húsnæðismálin. Atvinnumálin eru líka veikur punktur og svo er auðvitað erfiðara á minni stöðum að halda uppi ákveðnu þjónustustigi, þótt það sé langt í frá þannig að einhver áberandi munur sjáist þó að byggðarlögin séu minni. Sambandið óskaði eftir því á síðasta ári að eiga fund með velferðarnefnd og við fórum til þeirra í heimsókn. Þar fórum við yfir ýmsa málaflokka, ekki síst málefni fatlaðs fólks og ákveðið var að hafa þessa fundi fyrir venju. Nú munum við bjóða sambandinu til okkar að ári liðnu frá fyrri fundi, nú í mars, og þá verða sérstaklega rædd þessi yfirfærslumál, hvað stendur út af og hvaða vandi sé fyrir höndum. Þetta eru upplýsingafundir af því að það eru svo margir málaflokkar sem velferðarnefnd fæst við, sem skarast að einhverju leyti við þá málaflokka sem sambandið á við og kannski eru það gráu svæðin á milli ríkisins og sveitarfélaganna sem sveitarfélögin vilja minna okkur á og fá okkur til að vera meðvituð um við lagasetningu og slíkt, að passa upp á að það séu ekki þjónustuþættir sem falli á milli. Ég hef áður sagt að vegir fjármálalegra samskipta ríkis og sveitarfélaga séu órannsakanlegir. Það eru stöðug viðfangsefni og átök þar á milli. Það er ekkert annar aðilinn sem er rétthærri í þeim efnum en það eru auðvitað allir að hugsa um að verja sinn útgjaldaramma í þeim efnum. En ég held að þessir fundir séu mjög gagnlegir fyrir okkur í nefndinni til að átta okkur á því hvernig mál eru að þróast og hverju við þurfum að gefa sérstakan gaum í starfi okkar. Svo er það náttúrlega fjármálaráðuneytisins fyrst og fremst en síðan fjárlaganefndar þegar málið kemur til þingsins. Það er sú nefnd sem fjallar fyrst og fremst um fjármálaþáttinn. En það skiptir miklu máli að við gerum okkur grein fyrir því hvernig gengur með málaflokkinn og hvort það sé eitthvað í löggjöfinni sem ýti undir veikleika og vandræði. Ég hef áður lýst því yfir og hæstv. ráðherra hefur sjálf farið yfir það hér að víða um lönd hefur það að fara yfir í notendastýrða persónulega aðstoð tekið umtalsverðan tíma og fengið góðan undirbúningstíma. Ég er ekki svo vel að mér í þeirri vinnu að ég geti lagt dóm á hvort ekki hafi verið unnið í málinu af nægilegri festu. Ég get vel skilið að þetta taki lengri tíma en áætlað var en mér finnst að það megi ekki missa metnaðinn. Það er synd að ekki eigi að halda áfram að fjölga samningum. Þeim hefur fjölgað. Árið 2012 voru NPA-samningar 22, 54 árið 2013, ekki nema 51 árið 2014, síðan 61 núna á þessu ári og það er gert ráð fyrir að þeim fjölgi ekki á næsta ári. Það er jafnvel gert ráð fyrir að þeim kunni að fækka ef ekki fæst nægileg fjárveiting. Auðvitað munum við fylgjast með því að þessar 85 milljónir komi inn, en við hljótum líka að ræða það í umfjöllun um þetta frumvarp hvort ekki sé möguleiki á að fjölga samningunum. Það er bent á það líka að lögð er áhersla á það núna þegar verið er að endurskoða lög um málefni fatlaðs fólks og félagsþjónustu sveitarfélaga að ekki eigi að festa eitt úrræði sem aðalþjónustuúrræðið heldur eigi að vera val, en það er náttúrlega ekki raunverulegt val fyrir hendi nema það séu fjárveitingar inn í þau þjónustuform sem margir sækjast eftir. Það var ágætt sem kom hér fram í máli hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur að það þarf ekki að draga neina dul á að notendastýrð persónuleg aðstoð kostar sitt en þetta er ekki hreinn kostnaður því að hann er til staðar. Það þarf að veita þjónustuna þótt þetta kunni að vera eilítið dýrara en þá er svo margt sem sparast á móti, ekki síst ef litið er til þess að þetta eykur möguleika fólks til þátttöku í samfélaginu hvað varðar bæði nám og vinnu og sparar í heilbrigðiskostnaði vegna þess að fólk fær þjónustu sem er sniðin að þörfum þess og það eykur vellíðan og dregur úr heilsubresti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það eru fyrst og fremst tvær spurningar sem ég hef til þingmannsins af því að ég heyri það á ræðu hennar að við deilum þeirri skoðun að hugmyndafræði NPA sé afar góð og raunar held ég að ekki nokkur maður í þessari umræðu hafi haldið öðru fram. Raunar vil ég þakka fyrir umræðuna í heild því að hún hefur verið mjög góð og mikilvæg fyrir málið. En annars vegar er spurningin að því er varðar jafnræði við framkvæmd samninganna. Það er auðvitað svo að hér erum við að tala um ákveðna og skilgreinda þjónustu við tiltekinn hóp fatlaðra sem uppfylla ákveðnar forsendur, það þurfa náttúrlega að vera ákveðnar forsendur fyrir hendi. Hver er í raun og veru staða sveitarfélaganna til að koma til móts við þær væntingar án tillits til búsetu? Það er afar mikilvægt þegar þjónusta við fatlaða er annars vegar, menn hafa aðeins hér verið að ræða yfirfærslu verkefna o.s.frv., að menn líði ekki fyrir búsetuna hvað varðar möguleika til fjölbreyttra úrræða og þetta er eitt af þeim. Mig langar því að spyrja um það, þá áskorun í raun og veru sem kannski minni og síður burðug sveitarfélög standa frammi fyrir. Hin spurningin sem mig langar til að bera upp er hvort hætta sé á því að ákveðin gliðnun verði í hópi fatlaðra milli þeirra sem geta nýtt sér NPA og þeirra sem geta það ekki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur spurningarnar. Varðandi jafnræðið við framkvæmd samninganna og stöðu misstórra sveitarfélaga til að koma til móts við þarfir íbúa sinna er það náttúrlega svo að NPA-samningarnir eru að hluta til fjármagnaðir úr jöfnunarsjóði, þannig að það eykur auðvitað möguleika minni sveitarfélaga og við höfum komið málaflokknum þannig fyrir að þjónustusvæðin dekka að minnsta kosti 8 þúsund manns sem á að tryggja betur jafnræði. Svo þarf ekkert að draga dul á það að fólk, annaðhvort foreldrar barna sem fæðast með fötlun eða fólk sem hefur vegna slysa eða veikinda orðið fatlað á unglings- eða fullorðinsárum, hefur stundum þurft að flytja frá minni stöðum vegna skorts á þjónustu. Ég ætla bara að játa það að ég veit ekki hvort yfirfærslan hefur breytt þeirri stöðu og þori ekki að fullyrða um það hér. En þetta er eitthvað sem við þurfum alltaf að velta fyrir okkur, ekki bara með þennan málaflokk heldur almennt með þá þjónustu sem sveitarfélög veita sökum þess hve sum eru lítil og í raun ekki í stakk búin til að takast á við verkefni sem er ekkert mál fyrir Reykjavík að taka að sér, eða Garðabæ eða Akureyri. Varðandi gliðnunina er það náttúrlega næsta skref, að tryggja að [[Forseti hringir.]]þeir sem ekki eru í NPA fái ekki lakari þjónustu, að hjá þeim sé ekki lakara þjónustustig.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég held að það sé í sjálfu sér rétt mat sem kemur fram í máli hv. þingmanns að ekki er yfir vafa hafið að jafnræði geti verið tryggt þegar um þjónustu af þessu tagi er að ræða. Og það er kannski viðfangsefni okkar, þó að það falli ekki akkúrat undir þetta mál, í svo ótal mörgum efnum, þ.e. hvort hinn mikli fjöldi sveitarfélaga á Íslandi geti talist allur burðugur til þess að sinna þjónustu við íbúa landsins svo vel sé. Við höfum einatt verið þeirrar skoðunar að rétt sé að sveitarfélög sameinist á grundvelli eigin vilja, lýðræðislegs vilja, en sumir hafa bent á að það kunni að fara betur á því að taka um það ákvarðanir að sameina sveitarfélög til að tryggja jafnræði íbúanna. En það fellur undir önnur mál en nákvæmlega það sem hér er, en þó er það auðvitað mjög miðlægt hvort það sé nægilegt í raun og veru að setja sveitarfélögunum þær skorður að þau eigi að eiga samstarf á svæðum sem rúma í minnsta lagi 8 þúsund íbúa. Og þegar við erum farin að tala um mjög dreifbýl svæði þá er það kannski orðið mjög flókið í framkvæmd, ef við nefnum til að mynda Suðausturland og Vestfirði eða önnur svæði af því tagi. Ég vil fyrst og fremst spyrja hv. þingmann hvernig hún sér fyrir sér að komið verði til móts við gliðnunina sem ég nefndi í mínu fyrra andsvari. Hvernig á að tryggja það að [[Forseti hringir.]]fólk sem ekki getur nýtt sér NPA verði ekki í einhverjum skilningi skilið eftir og njóti [[Forseti hringir.]]jafn öruggs aðgengis að opinberu fé til að tryggja bestu mögulega þjónustu?
Herra forseti. Eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu eða fyrra svari held ég að það sé verkefni sem við erum kannski núna að fara að taka á, að tryggja þetta jafnræði. Það gerist náttúrlega með því að innan sveitarfélaganna og hér á vettvangi þingsins sé fólk sem láti sig þessi mál varða og fylgi því eftir að allir fái þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda. Það má heldur ekki gleyma því að með notendastýrðri persónulegri aðstoð hefur fötluðu fólki verið gert auðveldara að vera málsvarar fatlaðs fólks, það á auðveldara með að láta rödd sína heyrast og það hefur í raun og veru gjörbreytt aðstæðum, þannig að málsvarar málaflokksins verða líka fleiri með notendastýrðri persónulegri aðstoð. Varðandi fjölda sveitarfélaga vil ég segja að það er náttúrlega svo komið núna að eitt sveitarfélag, nokkuð burðugt, er með einn skóla sem það treystir sér til ekki að reka og nú á að fara að breyta lögum svo að það geti verið með einn einkaskóla í sveitarfélaginu. Það er náttúrlega ekki hægt. Það er ekki hægt að reka þetta svona. Varðandi 8 þúsund manna þjónustusvæði var það nú síðast í dag sem hæstv. ráðherra sagði einmitt um byggðasamlögin að það losaði ekki sveitarfélögin undan ábyrgð. Og þetta er áleitið núna, ekki síst einmitt varðandi málaflokk þjónustunnar við fatlað fólk, að það er mikið rekið í byggðasamlögum og umboðskeðjan, kannski er umboðskeðjan of óskýr, þetta er eitthvað [[Forseti hringir.]]sem við þurfum að fara yfir núna.