Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 231, um kolefnisskatt og kostnað aðgerða til að minnka losun kolefnis, frá Birgi Þórarinssyni.
Virðulegi forseti. Íslendingar vilja gjarnan vera í fremstu röð og í hópi þeirra þjóða sem skara fram úr á öllum sviðum og eru fyrirmynd öðrum þjóðum. Nú er komið í ljós að við erum fremst í heiminum í því að vera grá. Í síðustu viku lenti Ísland á hinum gráa lista samtakanna Financial Action Task Force, FATF, yfir ríki sem hafa ekki nægar varnir gegn peningaþvætti, eru ósamvinnuþýð. Þegar maður hlustar á talsmenn ríkisstjórnarinnar mætti ætla að Ísland hafi verið sett á gráan lista vegna þess að a) Bandaríkjamenn og Bretar vilja endilega varpa steinum úr glerhúsi, b) vegna einhvers sem gerðist í grárri forneskju og núverandi ríkisstjórn gat ekkert gert við eða c) að útlendingar skilja ekki sérstöðu Íslands. Þeir skilja ekki hversu lítinn mannafla Íslendingar þurfa til að fylgjast með peningaþvætti sem sé hvort sem er eiginlega ekki neitt sem orð sé á gerandi. Það má vel vera að Bandaríkjamenn og Bretar búi í glerhöll og eigi sem minnst að gera athugasemdir við eftirlit annarra þjóða en hins vegar breytir það bara engu um stöðu og frammistöðu Íslendinga. Það breytir engu um athugasemdir FATF og það breytir engu um þann gríðarlega álitshnekki með tilheyrandi skömm og skaða sem þetta veldur okkur Íslendingum. Það má líka vel vera að tildrög þess að við erum þarna megi rekja til fyrri ára og eldri ríkisstjórna en það breytir ekki því að núverandi ríkisstjórn fékk varnaðarorð frá stofnuninni með ábendingum um úrbætur og núverandi ríkisstjórn brást seint og illa við þeim ábendingum, sennilega af hugmyndafræðilegum orsökum sem eru rótgrónar í þeim flokki [[Forseti hringir.]]sem stýrir fjármálum og dómsmálum þjóðarinnar, Sjálfstæðisflokknum.
Hæstv. forseti. Tilhneiging mannsins til að halda að heimurinn sé verri en hann er er rík. Vissulega á og má alltaf gera betur með samvinnu og samtal að leiðarljósi og benda á lausnir og leiðir. Saman getum við nefnilega gert svo ótal margt. Við málum okkar eigin mynd með litum af hlutunum eftir því sem við lesum í dagblöðum, fréttum af netinu, af Facebook, Twitter og jafnvel í athugasemdafærslum við fréttir. Markmið þessara miðla er sjaldnast að veita ítarlega eða heildarmynd af hverju máli. Þannig mótast hin fyrirframgefna mynd af ástandinu hverju sinni. Þann 20. október sl. fögnuðum við evrópska tölfræðideginum, degi hagtalna. Kjörorð dagsins eru: „Horfðu á staðreyndirnar.“ Kjörorðið minnir á að lýðræðisríki þarf að standa á traustum grunni áreiðanlegra og hlutlausra tölfræðiupplýsinga. Í tilefni dagsins opnaði Hagstofa Íslands nýja vísasíðu sem hýsir m.a. félagsvísa og heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Þar má finna fjölbreytta mælikvarða félagslegrar velferðar. Félagsvísar gefa heildarmynd af stöðu félagslegrar velferðar innan hverrar víddar og ég hvet alþingismenn, sveitarstjórnarfulltrúa og borgara almennt til að kynna sér og skoða þetta vefsvæði. Með leyfi forseta langar mig að vitna í nokkrar niðurstöður: Hlutfall fólks sem verður fyrir óþægindum vegna óhreininda eða mengunar í nærumhverfi sínu minnkar. Heildartekjur eru að aukast. Hlutfall þeirra sem upplifa skort eða verulegan skort minnkar. Hlutfall þeirra sem eru viðtakendur fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga lækkar. Fólki sem neitar sér um tannlæknaþjónustu vegna kostnaðar fækkar. Fleiri vísar eru í vinnslu og við bíðum spennt eftir þeim. Setjum fókusinn þangað sem viðfangsefnin eru sem þarf að leysa í stað almennra frasa og fullyrðinga um alla hópa fólks þegar átt er við fáa. Gerum þess vegna gott betra fyrir alla.
Herra forseti. Ég hef verið varamaður á þinginu í á aðra viku og hef reyndar verið það í tvígang áður. Það eru ákveðin forréttindi að fá að koma svona inn, kynnast þessu starfi, taka þátt, mögulega hafa smááhrif og fá ofurlaun í smástund. Það eru einnig ákveðin forréttindi að sleppa út aftur og hverfa í sitt meginlíf. Í þessari törn hef ég setið í fjárlaganefnd og hlustað á umsagnir ýmissa aðila sem komið hafa fyrir hana. Allir þurfa meira fjármagn og allir þurfa að fá sköttum aflétt. Allir hafa sögu að segja um það sem mætti betur fara og oft er það um eitthvað sem mætti fara miklu betur. Það liggur stundum við að manni fallist manni hendur og maður hugsar hvað sé hægt að gera. Það sem verra er er að margir hafa lengi vitað af vitleysunni í kerfinu, eða svo virðist vera, óþarfakostnaði, óþarfaflækjustigi og óþarfaóskilvirkni almennt, en ekkert gerist mánuðum eða jafnvel árum saman. Við horfum alltaf á sama hlutinn. Sumar vitleysur verða reglur, t.d. í hönnun framkvæmda. Prófið að heimsækja af handahófi einhvern stað þar sem opinberir aðilar eru að framkvæma og veljið af handahófi einhvern sem vinnur á staðnum og biðjið hann að segja ykkur eins og eina til tvær sögur af handahófi um skrýtnar og dýrar lausnir. Ég er helst á því eftir þetta að það vanti ekki peninga heldur þurfum við að fara betur með þá. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er eins og það séu ekki endilega lög og reglur sem standi í veginum heldur verklag. Á þinginu og í ráðuneytunum reynir fólk að bregðast við vandamálum með nýjum lögum og nýjum eða breyttum reglum en þetta er langur armur sem þarf að stýra. Mín niðurstaða er sú að stundum sé nóg að fá meira verksvit. Ég fékk því eina hugmynd sem ég ætla að gefa hæstv. fjármálaráðherra, sem því miður er ekki hér til að taka við henni - án endurgjalds - og það er að setja á laggirnar sérsveit í fjármálaráðuneytinu. Hún hefði afmörkuð atriði á sinni könnu, verkþætti, stærri eða smærri, og linnti hvorki látum né ynni sér hvíldar fyrr en viðkomandi mál væri leyst farsællega. [[Forseti hringir.]]Þetta væri ekki sveit lögfræðinga heldur fólks sem kynni til verka í viðkomandi málaflokki og gæti rýnt í hann og lagt til alvöruúrbætur.
Herra forseti. Ráðherrar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins kynntu í gær áform sín um að taka til hendinni við einföldun regluverks í ráðuneytum sínum. Þessu framtaki ber að fagna. Regluverk á alltaf að hafa skýran tilgang og vera eins einfalt og skilvirkt og nokkur kostur er, vera hvetjandi til framtaks án þess að markmiðum regluverksins sé stefnt í voða. Þingflokkur Viðreisnar hefur lagt fram þingsályktunartillögu um að fela forsætisráðherra að láta vinna heildstæða úttekt á löggjöf og regluverki hér á landi með hliðsjón af áhrifum á virka samkeppni á markaði. Við vinnuna verði leitað eftir samstarfi við efnahags- og framfarastofnunina OECD. Slík úttekt yrði til mikils gagns við það verkefni sem ráðherrarnir hafa boðað og þess vegna vænti ég þess að þessi tillaga Viðreisnar fái framgang á þessu þingi. Herra forseti. Í gær var einnig lagt fram í samráðsgátt frumvarp um breytingar á samkeppnislögum. Þau lög er sjálfsagt að skoða og endurmeta eins og öll önnur. Hér er þó full ástæða til að stíga varlega til jarðar og gæta þess að missa ekki sjónar á því að lögin eru mikilvæg neytendavernd. Þau eru skjól smærri fyrirtækja og nýsköpunarfyrirtækja gegn misnotkun stærri fyrirtækja á stöðu sinni og gegn óæskilegri samþjöppun í atvinnulífinu. Sterkt og virkt samkeppniseftirlit gegnir þar lykilhlutverki. Við endurskoðun samkeppnislaga er mikilvægt að taka allt atvinnulífið undir ákvæði þeirra en undanskilja ekki greinar á borð við mjólkuriðnaðinn og verjast hugmyndum um að undanskilja aðrar greinar með sama hætti. Herra forseti. Það verður að segjast að ekki er á vísan að róa í meðferð samkeppnismála þar sem ríkisstjórnin er, enda erfitt að sjá að hún sé sérstakur málsvari samkeppni á mörgum sviðum.
Herra forseti. Mig langar að nota þennan lið til að vekja athygli á Rjóðri og því góða starfi sem þar er unnið. Rjóður er hvíldarheimili fyrir fötluð og langveik börn á aldrinum 0–18 ára. Það er hluti af kvenna- og barnadeild Landspítala og er unnið mjög náið með taugateymi Barnaspítala Hringsins. Það er staðsett í Kópavogi í sömu húsalengju og líknardeild Landspítalans. Dvalartími barna í Rjóðri er u.þ.b. sjö dagar í mánuði og dvelja þar fimm til sex börn á sólarhring í einu og þurfa þau öll á sólarhringsþjónustu að halda. Þetta krefst þess að mönnun verður að vera einn starfsmaður á hvert barn sem dvelur í Rjóðri hverju sinni. Megintilgangur Rjóðurs er að létta undir með fjölskyldum fatlaðra og langveikra barna, búa þessum börnum notalegt heimili og veita þá þjónustu sem hver og einn þarf. Foreldrar og systkini fatlaðra barna þurfa tækifæri til að gera hluti sem ekki eru svo einfaldir í framkvæmd þegar langveikt eða fatlað barn er á heimilinu og svo er líka kærkomið fyrir barnið að fá frí frá daglegu amstri sínu. Í Rjóðri er áhugi á því að útvíkka starfsemina og fá aukið húsnæði undir þjónustu við ungmenni sem orðin eru 18 ára. Þá vill svo heppilega til að milli Rjóðurs og líknardeildar er ónotað húsnæði í eigu Landspítala sem væri svo upplagt að nota í þessa þjónustu. Við 18 ára aldur falla niður svo margir þjónustuþættir og þarf að finna leiðir til að koma til móts við þarfir þessa hóps. Er þetta jafnvel eitt skref í því. Ég hef lagt fram fyrirspurn þessa efnis til hæstv. heilbrigðisráðherra og langar mig líka að nota þetta tækifæri til að hvetja hæstv. ráðherra og einnig hv. velferðarnefnd til að gera sér ferð í Kópavoginn og kynna sér starfið í Rjóðrinu.
Herra forseti. Stundum verða sögur til næstum því óvart við það að setja saman nokkrar sviðsmyndir. Mig langar til að ræða hér eina slíka sögu. Fyrst vil ég nefna samantekt hv. þm. Þorsteins Víglundssonar, varaformanns Viðreisnar, um skattavelþóknun ríkisstjórnarinnar, en á þessu ári verða skatttekjur ríkissjóðs um 120 milljörðum kr. hærri en þær hefðu verið ef skattprósentur væru hinar sömu og þær voru á árunum fyrir hrun. Þrátt fyrir mikla gagnrýni Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á skattahækkanir vinstri stjórnarinnar 2009–2013 standa þessir flokkar nú ásamt Vinstri grænum að því að festa þessar sömu skattahækkanir í sessi. Svo vil ég í öðru lagi nefna ástæður þess að ríkisstjórnin hefur ekki svigrúm til skattalækkana. Hún er sú að ríkisstjórnarflokkarnir þrír eru líka fullkomlega samstiga í taumlítilli útgjaldaþenslu sinni og nú, þegar vel er liðið á kjörtímabilið, er svo komið að svigrúm til skattalækkana fer minnkandi þar sem það hefur tekið að hægja á efnahagslífinu að nýju. Báknið virðist því komið til að vera, a.m.k. í tíð þessarar ríkisstjórnar. Það var ekki hægt að lækka skattana þegar ytri aðstæður leyfðu vegna þess að það var búið að eyða þeim peningum, ef ekki einu sinni, þá tvisvar, í tíð þessarar útgjaldaglöðuðustu ríkisstjórnar Íslandssögunnar. Klók kona sagði: Það skiptir ekki öllu hvað þú borgar heldur hvað þú færð fyrir peninginn. Þá er komið að þriðju sviðsmyndinni, ástandinu á bráðadeild Landspítalans sem hefur að sögn kunnugra oft verið slæmt en aldrei verra en núna. Og þá er mikið sagt, herra forseti. Þetta ástand er algjörlega óviðunandi, hvort sem er út frá sjónarhóli sjúklinga, aðstandenda, starfsmanna eða skattgreiðenda. Forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar geta alveg haldið áfram að standa hér í þingsal, þvo hendur sínar af ástandinu og vísa í lög um opinber fjármál og ábyrgð þingsins. Lærdómurinn sem má draga af því að setja þessar þrjár sviðsmyndir saman í sögu er sá að taumlítil útgjaldaaukning getur ekki verið markmið í sjálfu sér. Þannig saga endar ekki vel og slík útgjaldaaukning má ekki ein og sér verða einhver mælikvarði á árangur. [[Forseti hringir.]]Þetta var sagan um getulitla ríkisstjórn.
Hæstv. forseti. Ég ætla enn og aftur að ræða um útflutning á óunnum fiski. Sú staðreynd er uppi að það stefnir í 50.000–60.000 tonna útflutning á óunnum fiski sem var fyrir fimm árum helmingi minni, um 25.000 tonn. Þetta hefur leitt af sér að fiskur á uppboðsmörkuðum hér heima hefur hækkað upp úr öllu valdi og samkvæmt tölum í gær kostaði fiskur, þorskur sem er átta plús, 650 kr. á markaði. Eru fiskvinnslur sem reiða sig á fisk á uppboðsmarkaði margar hverjar í miklum vandræðum vegna þess að þær hafa ekki aðgang að fiski og svo er hann líka allt of dýr. Þar af leiðandi senda þær sitt fólk jafnvel heim. Margir eru orðnir ansi tæpir á því að halda þessu áfram. Mikið af þeim fiski sem fluttur er út er unnið erlendis þar sem aðgangur er að miklu ódýrara vinnuafli. Það er stórfurðulegt að við skulum nú vera stödd í þessum veruleika. Hér er að störfum nefnd um að 5,3% af byggðakvóta verði tekin út, línuívilnun og margt fleira, og er það vel. Það er til að efla byggðir í landinu í gegnum fiskvinnslu og fiskveiðar. Á meðan lekur samt hitt stígvélið og virðist ekki vera nokkur vilji stjórnvalda til að þétta það. Er þetta viljaleysi stjórnvalda eða er það getuleysi? Hafa stjórnvöld ekki lengur verkfæri í verkfærakistu sinni til að bregðast við þeirri stöðu sem nú er komin upp? Mér finnst þetta það alvarlegt mál að mig setur hljóðan við þá þögn sem ríkir í búðum stjórnvalda hvað þetta varðar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hún er áhrifamikil og því miður sorgleg, frásögn Margrétar Lilju á Facebook-síðu sem heitir Við erum hér líka - Huldufólkssögur úr nútímanum. Margrét Lilja er 22 ára ung kona sem stundar nám í félagsfræði við háskólann. Hún er í hjólastól. Margrét Lilja á, rétt eins og annað ungt fólk, sína drauma og þrár, ung kona í blóma lífsins sem vill ekki vera í hjólastól, er það samt og á engan annan kost. Hún rekst daglega á veggi í samfélagi sem kallar sig á hátíðarstundum réttlátasta og jafnasta ríki veraldar. Frásögnin ber yfirskriftina: „Halló, heyrir einhver í mér?“ Þar skírskotar hún til fordóma, þöggunar, skeytingarleysis og bjargarleysis sem öryrkjar eru látnir glíma við í daglegu lífi. Margt af því er óþarfi sem stafar ýmist af hugsunarleysi, metnaðarleysi, skilningsleysi eða skorti á orðheldni okkar sem störfum í stjórnmálum. Ég ætla ekki að reyna að telja allar ræðurnar sem hér hafa verið fluttar um þessi mál á þingi en flest virðumst við vera á einu máli. Samt heyrum við af dæmum sem eru fullkomlega óboðleg og reiknast af tvennu illu vonandi frekar sem hirðuleysi af okkar hálfu en mannvonska. Stjórnmálamönnum eru auðvitað ýmis takmörk sett. Við getum ekki komið í veg fyrir að fólk veikist, verði dapurt eða líði stundum illa, en það er á okkar valdi að skapa aðstæður sem gera öllum mögulegt að lifa með reisn og vera stolt, að allir geti elt drauma sína, tekið þátt í daglegu lífi, skemmt sér, stundað nám án þess að sífellt sé verið að bregða fyrir það fæti eða beinlínis hindra fólk og útiloka, hvort sem það er vegna ómanneskjulegra reglna Lánasjóðs íslenskra námsmanna eða af hreinu skeytingarleysi. Ég spyr því hv. þingmenn fyrir hönd þessarar ungu og kjarkmiklu konu: Halló, heyrum við í henni?
Herra forseti. Ég vil ræða gleymda sveitavegi og gleymd byggðarlög í tillögu að samgönguáætlun. Ég vil skora á Alþingi og samgönguráðherra að svíkja ekki Árneshrepp og Strandamenn um marglofaðar vegabætur til að tryggja heilsárssamgöngur í byggðarlagið með vegabótum um Veiðileysuháls. Það er nístandi að sjá þeim framkvæmdum enn slegið á frest í tillögu að samgönguáætlun. Ef þingheimur kemst að þeirri kaldrifjuðu niðurstöðu er verið að slá af eitt brothættasta byggðarlag landsins, Árneshrepp. Fólkið á betra skilið. Samgönguáætlanir hafi að mörgu leyti reynst marklaus plögg og marglofuðum samgöngubótum er ítrekað slegið á frest þegar þær virðast loksins vera í höfn. Enn er lagt til að fresta framkvæmdum á einum hættulegasta vegi landsins, Skagastrandarvegi, sem jafnframt er tenging við fjölfarinn Þverárfjallsveg. Þeim var frestað til 2022 en höfðu verið á áætlun 2020. Þannig hefur það gengið nánast frá aldamótum, alltaf handan við hornið. Þetta er sömuleiðis staðan með marga sveitavegi landsins sem voru sumir hverjir í betra standi fyrir mannsaldri síðan. Þetta er ótæk staða. Það þarf að ráðast í átak í viðhaldi og uppbyggingu safn- og tengivega sem ekki sér stað í tillögu að samgönguáætlun, enn og aftur. Það þarf stefnubreytingu. Við þurfum aðgerðir strax ef við viljum tryggja byggð um allt land. Í tillögu að samgönguáætlun er nánast ekkert að frétta af viðhaldi og uppbyggingu sveitavega og varhugavert að treysta gefnum fyrirheitum inn í framtíðina. Allt Norðurland vestra, Vesturland og Strandir eru úti í kuldanum. Þessu verður að breyta, þessu verðið þið sem hér sitjið að breyta. Þau börn sem nú hossast í skólabílum um hálfónýta malarvegi, um Vatnsnes, Húnavatnshrepp, uppsveitir Borgarfjarðar, Dali, Strandir og víðar, verða uppkomin áður en samgöngubætur ná í þeirra heimabyggð að óbreyttu. Það getur ekki verið vilji samgönguyfirvalda og Alþingis. Að lokum vil ég leggja til að þeir malarvegir sem skólaakstur er um verði skilgreindir sem forgangsvegir.
Virðulegi forseti. Það er alltaf verið að hanna og þróa eitthvað nýtt. Þróunin heldur áfram og leiðir margt gott af sér, margt gott sem auðveldar fólki lífið og eykur hagkvæmni. Nú er eitt slíkt mál mikið í umræðunni, allt sem byrjar á rafmagns, svo sem rafmagnshjól, rafmagnsskutlur rafmagnsvespur, rafmagnshlaupahjól, golfhjól og golfbílar. Allt er þetta gert til að auka frelsi fólks til að fara á milli staða, fjölga samgöngumátum, vinna að orkuskiptum, heilnæmari samgöngum og umhverfisvænni, en þá er strax farið að horfa á þetta sem vandamál. Nú þurfum við að fara að setja reglur og lög og reyna að hamla þessari þróun af því að mögulega gæti einhver meitt sig. Við þurfum einhvern veginn að tryggja að svona mikilvæg þróun fái að fara sínu fram án þess að við stökkvum til, grípum inn í og þvælumst fyrir nema að vel athuguðu máli þegar eitthvað raunverulegt liggur fyrir um að um sé að ræða vandamál og að lausnin sé þá skynsamleg út frá því vandamáli sem er komið upp. Eldri borgarar eru sumir búnir að kaupa sér rafmagnsskutlur sem gera þeim kleift að leggja bílnum og halda samt frelsi sínu en nú er allt í einu orðið vesen að flytja inn ýmis tæki sem hafa gengið í nokkur ár af því að það er orðið óljóst hver hjá ríkinu á að segja að þau séu í lagi og fólki ekki hættuleg. Svona getum við ekki látið þetta ganga. Báknið burt.
Hæstv. forseti. Það var gleðidagur í gær þegar tveir ráðherrar úr ríkisstjórninni tilkynntu um fyrstu aðgerðir til að einfalda regluverkið í atvinnulífinu. Þetta er gríðarlega mikilvægt skref og mörg önnur munu fylgja í kjölfarið, en um er að ræða þriggja ára aðgerðaáætlun. Við þessar aðgerðir er jafnframt lögð áhersla á skilvirka og réttláta stjórnsýslu. Þegar við ætlum okkur að byggja upp öflugt atvinnulíf sem ætlað er að skapa mikil verðmæti fyrir okkur öll til að bæta lífsgæði okkar er mikilvægt að hægt sé að koma undir sig fótunum á einfaldan hátt, að við sem hér störfum flækjum ekki umhverfið það mikið að það sé bæði óskilvirkt og erfitt að stofna fyrirtæki og gera eitthvað nýtt með sínu eigin framtaki. Þess vegna er þetta svo mikilvægt skref og svo stór dagur í gær að við öll hljótum að fagna því með öllum okkar kröftum saman í þinginu. Jafnframt er rétt að vekja athygli á máli sem liggur fyrir í samráðsgátt þar sem boðaðar eru breytingar sem eru þá næstu skref í þessari einföldun regluverksins. Ég hlakka svo sannarlega til að vinna að því með þeim ráðherrum sem í ríkisstjórninni starfa og öllum þingmönnum. Við eigum öll að horfa gagnrýnum augum á þær reglur sem eru í gildi, fara yfir þær og benda á ef þeirra er ekki lengur þörf eða ef hægt er að einfalda þær þannig að okkar samfélag gangi betur. Einfaldara regluverk er svo sannarlega þjóðþrifaverk og ríkisstjórnin sem hér starfar er að lyfta grettistaki í þeim efnum.
Herra forseti. Í síðustu viku fékk ég tækifæri til að taka þátt í vinnu vinnuhóps á vegum heilbrigðisráðuneytisins um siðferðileg gildi og forgangsröðun í heilbrigðisþjónustu. Þetta er afar mikilvæg vinna og það er rétt að minna hv. þingmenn á það að seinast fór svona vinna fram árið 1998 og lauk með skýrslu sem þá birtist. Síðan hefur mikið vatn runnið til sjávar og sumt alveg horfið. Samfélagið hefur líka mikið breyst á þessum tíma. Við höfum breyst sem samfélag yfir í það að vera fjölmenningarsamfélag. Fjórða iðnbyltingin hefur hafið innreið sína og sú upplýsingastefna sem hefur verið, og þar með gert notendum kleift að taka meiri þátt í ákvörðunum í heilbrigðisþjónustu, hefur gjörbreytt því hvernig við hugsum um þessi mál og hvernig við eigum að hugsa um þessi mál, forvarnir, heilsueflingu, áherslu á göngudeildir o.s.frv. Allt þetta mætti telja. Það er nefnilega mjög mikilvægt að ræða þessi mál, m.a. vegna þess að fjármunir til allra verka í samfélaginu eru takmarkaðir og sameiginleg sýn okkar allra á forgangsröðun og siðferðileg gildi bætir límið í samfélaginu. Næstu skref í þessu verða að halda heilbrigðisþing sem verður 15. nóvember nk. og ég hvet hv. þingmenn til að taka þátt í því. Á þessum tímapunkti er ástæða til að hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra og ráðuneyti hennar fyrir það verklag sem viðhaft er í þessu máli og ég held að við getum öll hlakkað til þess að fá að takast á við þetta verkefni í þinginu næsta vor þegar þingsályktunartillaga um málið kemur fram.
Virðulegur forseti. Í síðustu óundirbúnum fyrirspurnum spurði ég hæstv. forsætisráðherra og hæstv. félags- og barnamálaráðherra hvers vegna í ósköpunum öryrkjar þyrftu að hafa um 70.000 kr. minna á mánuði en láglaunafólk og hvort það væri eitthvað í fari öryrkja sem gerði að verkum að þeir ættu að fá þetta miklu lægri framfærslu. Er það vegna þess að þeir þurfa að borða minna? Hvað veldur því að kerfið er sett upp eins og öryrkjar þurfi mun minna til framfærslu en láglaunafólk? Þið sem eruð í þessari ríkisstjórn getið breytt þessu. Þið getið farið eftir t.d. launaþróun ef það er hagstæðara fyrir þennan hóp. Hvers vegna fá öryrkjar ekki kjaragliðnun leiðrétta, kjaraleiðréttingu sem allir aðrir hafa fengið? Þeir sem þurfa mest á henni að halda fá hana ekki. Hvernig geta stjórnarþingmenn réttlætt að öryrkjar og ellilífeyrisþegar fái 50.000–70.000 kr. minna en láglaunafólk? Hvers vegna? Af hverju í ósköpunum þarf að mismuna fólki svona? Og enn ein mismununin er fram undan. Jólabónusinn. Þar verður kerfið einnig að mismuna, að því virðist bara af því að það getur það. Gleðilegan jólabónus svona almennt, en skertan jólabónus fyrir eldri borgara og öryrkja. Svo almennilega er hann skertur að hann verður fyrir marga núll, ekki króna í jólabónus. Jólabónus hjá TR í ár verður um 50.000 kr. Í fyrra var hann 43.000 kr., sem þurfti að skerða og alveg niður í núll. Jólabónus hjá VR í ár verður 92.000 kr. óskertur, nærri helmingi meiri. Eitthvað er að í okkar undarlegu sál, að við þurfum og teljum að við verðum að halda áfram að skerða og ganga þannig fram að fólk eigi ekki að fá það sama til að framfleyta sér, fái ekki það sama í jólabónus. Hvers vegna í ósköpunum? Hvernig dettur okkur þetta í hug?
Virðulegur forseti. Þann 18. október sl. gáfu landssamtökin Geðhjálp út yfirlýsingu í tilefni af fyrstu OPCAT-skýrslu umboðsmanns Alþingis vegna heimsóknar hans á lokaðar geðdeildir á Kleppi. Í yfirlýsingunni stendur, með leyfi forseta: „Landssamtökin Geðhjálp vilja árétta að vart líður sá dagur á Íslandi að fólk með geðrænan vanda sé ekki frelsissvipt, svipt ákvörðunarrétti, nauðungarvistað og lyfjum sprautað í það með valdi og í framhaldinu síðan þvingað til að taka lyf. Samtökin hafa um árabil bent á að þessi mannréttindabrot séu framin í skjóli gildandi lögræðislaga þar sem túlkanir hafi verið þeim lögræðissvipta mjög í óhag.“ Í yfirlýsingunni hvetja þau stjórnvöld til að bregðast við án tafar í ljósi þeirra ábendinga sem koma fram í skýrslu umboðsmanns Alþingis. Ég leyfi mér að taka heils hugar undir þetta en bendi á að þetta hef ég talað um frá því að ég settist hér á þing, í minni jómfrúrræðu, að breyta þurfi lögræðislögunum. Ég vil gleðja landssamtökin Geðhjálp með því að það er nú þegar farin af stað vinna við endurskoðun þessara laga. Búið er að setja á fót samstarfsnefnd þingmanna sem fer með endurskoðun gildandi lögræðislaga en einnig annarra laga sem snúa að beitingu þvingana gagnvart fólki sem er frelsissvipt á þeim grunni að það kljáist við einhvers konar geðrænan vanda. Þetta er mannréttindabrot sem ég hef bent á síðan ég settist á þing og löngu kominn tími til að laga. En það er gleðiefni að segja frá því að víðtækur stuðningur var við það hér í þinginu að skipa þá samráðsnefnd sem ég lagði til síðasta vor. Sú vinna er komin af stað og við munum einnig funda með umboðsmanni Alþingis næstkomandi föstudag, og fleiri nefndir þingsins, til að bregðast sem best við þeim ábendingum sem umboðsmaður er með gagnvart þeim lagabreytingum eða bara yfir höfuð lagasetningu sem þörf er á til að tryggja sem best mannréttindi þessara hópa. Vinnan er farin af stað. Ég þakka landssamtökunum Geðhjálp fyrir brýninguna og við munum að sjálfsögðu vera í góðu samráði við þau í þeirri vinnu sem fram undan er.
Herra forseti. Í þingviku Evrópuráðsþingsins í byrjun október spunnust margar gríðarlega mikilvægar umræður og skýrslur voru samþykktar sem síðan munu fara inn í löggjöf okkar hér á landi. Margar umræðurnar snerust um réttindi fólks á flótta og björgun mannslífa í Miðjarðarhafinu. Sú umræða sem mig langar til að vekja athygli þingheims á í dag er um skýrslu þingsins sem var samþykkt og fjallar um viðurkenningu á kynbundinni áreitni og kynbundnu ofbeldi í tengslum við kvensjúkdómalækningar og fæðingar. Það er fagnaðarefni að Evrópuþingið fjalli um kynjasjónarmið í heilbrigðisþjónustu því að eins og við þekkjum hér á landi í tengslum við hina mikilvægu vísindarannsókn á vegum Háskóla Íslands sem nefnist Áfallasaga kvenna er gríðarlega mikilvægt að kortleggja heilsu kvenna og áhrif áfalla á heilsu þeirra, auka þekkingu, taka út fyrir sviga heilsufar kvenna og hvernig upplifun þeirra er innan heilbrigðiskerfisins, hvort þær verði frekar veikar en karlar og þá hvers vegna, hvort konur fái verri þjónustu og hvort upplifun þeirra og meðferð innan kerfisins sé frábrugðin upplifun og meðferð karla. Ný skýrsla Öryrkjabandalagsins sýnir líka að konur 50 ára og eldri eru stærstur hluti fjölgunar örorkulífeyrisþega hér á landi og eru konur á hverjum tíma 60% af örorkulífeyrisþegum. Þetta er staðreyndin. Á meðan athygli íslensks samfélags undanfarin ár hefur verið á unga karla sem hafa þurft að fara á örorku hefur lítil sem engin athygli beinst að þeirri staðreynd að örorka er kynjabundið vandamál og að sagan um örorku er sagan um konur, eins og höfundur skýrslunnar staðhæfir réttilega. Í nýrri og góðri heilbrigðisstefnu er því miður lítið fjallað um kynjapólitíkina í heilbrigðispólitíkinni og meiri áherslu hefði mátt leggja á hana en ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra er afar góður liðsmaður í kynjapólitíkinni og hvet ég hana til dáða í þeim efnum á sínu sviði. Aftur að skýrslu Evrópuráðsins um kynbundna áreitni og ofbeldi í tengslum við kvensjúkdómalækningar og fæðingar. [[Forseti hringir.]]Það er með ólíkindum að á sínum viðkvæmustu stundum í heilbrigðisþjónustunni þurfi konur að upplifa kvenfjandsamlegar athugasemdir og úrelt viðhorf til kynjanna í fæðingu barna sinna og [[Forseti hringir.]]jafnvel kynbundna áreitni í kvensjúkdómaskoðun. Þetta þurfum við í þessum sal að laga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Efnahagur og lífskjör okkar Íslendinga eru undir því komin og byggja á því að tryggja opið aðgengi að erlendum mörkuðum um leið og við veitum erlendum aðilum eðlilegan og sanngjarnan aðgang að okkar markaði hér. Ég hef fullyrt hér, og hygg að hæstv. utanríkisráðherra hafi tekið undir það, að íslenskt samfélag sé litríkara, fjölbreyttara og sterkara efnahagslega vegna opinna samskipta við aðrar þjóðir. Fáar þjóðir eiga meira undir utanríkisviðskiptum en við Íslendingar, undir því að utanríkisviðskipti séu frjáls, og við höfum góða reynslu af gerð fríverslunarsamninga. Þar skiptir líka verulega miklu máli vera okkar í EFTA og aðild okkar að EES-samningnum sem er kannski mikilvægasti samningur á sviði viðskipta og efnahagsmála sem við eigum aðild að. Hátt í tíu ár eða svo hef ég talað fyrir því að íslensk stjórnvöld beiti sér fyrir því að myndað verði eins konar fríverslunarsvæði í Norður-Atlantshafi, fríverslunarsvæði með þátttöku okkar á Íslandi, Noregs, Grænlands, Færeyja, Kanada og Bandaríkjanna og hugsanlega líka Bretlands ef mál þróast á þann veg sem flest bendir til. Með slíkum samningi yrði til markaður um 430 milljóna manna. Árið 2017 fluttu Íslendingar út vörur til þeirra landa sem ég nefndi fyrir liðlega 125 milljarða og þjónustu fyrir 335 milljarða. Þjónustujöfnuður við þessi lönd var okkur hagstæður um 174 milljarða, þar af var um 126 milljarða afgangur af viðskiptum við Bandaríkin. Ég vil ganga enn lengra en þetta vegna þess að ég vil þróa þessi samskipti yfir á önnur svið, á sviði lista og menningar, vísinda, mennta og heilbrigðismála. Fríverslunarsamningur er hugsanlega fyrsta skrefið. Ég held að það sé rétt að við Íslendingar mörkum skýra stefnu þegar kemur að fríverslun, stefnu sem byggir á því að virða fullveldi og sjálfsákvörðunarrétt hverrar þjóðar. Að þessu sögðu vil ég beina nokkrum spurningum til hæstv. utanríkisráðherra: Hver er staða Íslands varðandi fríverslun almennt og opin milliríkjaviðskipti miðað við aðrar þjóðir? Hversu opið er íslenskt hagkerfi þegar kemur að samanburði við aðrar þjóðir? Hver er stefna okkar almennt í utanríkisviðskiptum og við gerð fríverslunarsamninga? Er unnið að fríverslunarsamningi við Bandaríkin líkt og fréttir gáfu til kynna fyrir nokkru? Og hvað með Bretland, sérstaklega ef mál þróast eins og virðist stefna í, að Bretland fari út úr Evrópusambandinu? Hvaða aðrir fríverslunarsamningar kunna að vera í farvatninu, annaðhvort beint eða í gegnum þátttöku okkar innan EFTA? Að lokum: Telur hæstv. utanríkisráðherra að það séu raunhæfir pólitískir möguleikar fyrir hendi að sá draumur minn rætist að mynda fríverslunarsvæði með samvinnu í Norður-Atlantshafi, að Íslendingar, Færeyingar, Grænlendingar, Norðmenn, Bretar, Bandaríkjamenn og Kanadamenn taki höndum saman? Eru pólitískt raunhæfir möguleikar á því að ég sjái slíkan draum rætast á komandi árum?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa beiðni og þessa umræðu. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem hv. þingmaður á orðastað við mig vegna þessara mála. Ég skal alveg viðurkenna að mér hefur fundist fara ótrúlega lítill tími hjá okkur í að ræða þessi miklu hagsmunamál. Ísland var eitt fátækasta ríki Vestur-Evrópu fyrir 100 árum. Við værum það enn ef við hefðum ekki fengið aðgang að öðrum mörkuðum og ef okkar markaðir væru ekki opnir. Ef menn skoða Íslandssöguna gengur hún að stórum hluta út á það að við erum að berjast fyrir frjálsri verslun. Menn hafa tilhneigingu til að gleyma því. Ég ætla að reyna að svara á þessum stutta tíma spurningum hv. þingmanns. Staða okkar er góð. Ég ætla ekki að fara í gegnum EES-samninginn, við ræddum hann ítarlega um daginn. Við erum í Fríverslunarsamtökum EFTA og þar erum við búin að gera 30 samninga við 41 ríki og höfum í gegnum þá samninga aðild að markaði með 1,2 milljörðum manna. Þegar við gegndum formennsku í EFTA, sem við skiluðum af okkur á Sauðárkróki, fór tími okkar í skipulagsbreytingar á samtökunum og að skerpa áherslur. Síðan þá er búið að klára samning við Indónesíu og er verið að klára samning við Mercosur-ríkin. Það eru 550 milljónir manna. Samningar við Indland, Malasíu og Víetnam eru komnir langt, það er uppfærsla á tollabandalagi Suður-Afríkuríkja og uppfærsla á samningi við Chile er á leiðinni. Við höfum skrifað að okkar frumkvæði undir viljayfirlýsingu við Nígeríu. Moldóva verður fljótlega. Sömuleiðis væri hægt að ræða hér betur samning við Kanada sem við getum vonandi uppfært. Ekki var spurt um Japan sérstaklega sem er eitt okkar mikilvægasta viðskiptaland en við höfum komið af stað efnahagssamráði sem leiðir vonandi til fríverslunarsamnings. Við erum að ýta á það, við erum komin lengra en við höfum nokkurn tímann komist áður en við erum ekki komin í mark. Við erum með tvíhliða samning við Kína, hann var að vísu gallaður að því leytinu til að Kínverjar gátu flutt vörur til okkar en við ekki til þeirra. Við náðum að klára það með undirskrift minni og tollamálaráðherra Kína á Selfossi fyrir nokkrum mánuðum þannig að við getum flutt út landbúnaðarafurðir, fiskeldisvörur og ýmislegt fleira. Í því eru miklir hagsmunir fyrir okkur. Hv. þingmaður spyr um stöðu okkar gagnvart öðrum þjóðum og um það er ekki hægt að segja neitt annað en að við erum mjög frjálslynd þegar kemur að viðskiptamálum. Þegar menn voru að skoða það að sækja um aðild að Evrópusambandinu sáu menn mikinn mun. Ef við gengjum í Evrópusambandið færum við í tollaumhverfi þar sem er 26% tollfrelsi en við erum með 90%. Það þýddi með öðrum orðum að ef við gengjum í Evrópusambandið myndi verð hækka hér á vörum sem við erum ekki með neinn toll á í stórauknum mæli fyrir utan það náttúrlega að það hefði kostað mikið að flækja tollaumhverfið og fjölga tollvörðum. Við höfum unnið markvisst að því að efla samstarf Íslands og Bandaríkjanna á sviði efnahags- og viðskiptamála. Við höfum lagt áherslu á að reyna að koma af stað aukinni verslun en sömuleiðis að fá aðgang að E1- og E2-áritun fyrir íslenska fjárfesta og fagaðila. Um daginn var ég einmitt í Washington og hitti þar mjög marga þingmenn, bæði demókrata og repúblikana, til að ýta á eftir því. Við þekkjum það að efnahagssamráð var sett af stað á fundi mínum og Mikes Pompeos í febrúar og síðan kom Mike Pence og við stýrðum þar saman efnahagssamráði í Höfða. Við erum komin miklu lengra en við höfum komist áður en betur má ef duga skal og við munum fylgja því eftir. Bretland hefur af augljósum ástæðum verið forgangsmál hjá okkur, eins og menn þekkja. Það hefur hins vegar alltaf verið vitað að Bretar geta ekki farið í samningaviðræður fyrr en þeir eru gengnir úr Evrópusambandinu en ég held að við séum búin að leggja eins góðan grunn að því og mögulegt er. Við munum fylgja því eftir. Hugmynd hv. þingmanns er mjög góð en við gerum það ekki öðruvísi en að allir hinir vilji vera með. Við vinnum hins vegar jafnt og þétt að því að efla samskipti við þessi ríki. Við erum t.d. með hóp varðandi Grænland sem er stýrt af Össuri Skarphéðinssyni, fyrrverandi ráðherra, og þar er líka hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir. Þau munu fljótlega koma með tillögur um aukin samskipti Íslands og Grænlands. Eimskip hefur opnað leið til Maine þar sem er orðið hlið núna sem mun tengjast þessu og margt fleira mætti nefna sem við getum kannski [[Forseti hringir.]]farið betur í á eftir. Við förum ekki í svona samning ein, við þurfum að fá alla hina með okkur en þangað til gerum við allt til að efla og styrkja tengslin, ekki bara viðskiptalega heldur líka á þeim sviðum sem hv. þingmaður vísaði til.
Herra forseti. Ég þakka þessa þörfu og tímabæru umræðu. Ekki þarf að fara mörgum orðum um mikilvægi sambandsins við Bandaríkin. Ráðherra hefur lagt áherslu á að efla það og styð ég viðleitni hans og aðgerðir í því efni. Ég fagna fréttum um að forseti Bandaríkjanna telji koma til greina að gera fríverslunarsamning við Íslendinga. Öllum hlýtur að vera ljóst að gerð slíks samnings er háð ýmsum þáttum. Í fersku minni er blaðamannafundur varaforseta Bandaríkjanna, Mikes Pence, fyrir utan Höfða í liðnum mánuði. Þar gerði hann lýðum ljóst að Bandaríkjastjórn teldi ekki heppilegt að Ísland tæki þátt í frumkvæði kínverskra stjórnvalda í verkefninu Belti og braut. Varaforsetinn lét við þetta tækifæri falla orð um afstöðu Íslendinga í þessu efni sem hæstv. utanríkisráðherra taldi nauðsynlegt að leiðrétta opinberlega. Samt var varaforseti nýgenginn af fundi með utanríkisráðherra þegar hann hélt þennan blaðamannafund. Vill ráðherrann ekki nota þetta tækifæri og upplýsa hvað hann sagði varaforseta Bandaríkjanna í Höfða um afstöðu Íslands til hins kínverska frumkvæðis?
Herra forseti. Ekki ætla ég að vera á móti frjálsum viðskiptum og góðu samstarfi milli ríkja. Ég bendi auðvitað á að við erum á margan hátt í þannig sambandi við margar þjóðir. Ég nefni Hoyvíkursamninginn, Norðurlandasamstarf, EES-samninginn og vestnorrænu ríkin. Auðvitað getum við styrkt þetta enn frekar. En hér var spurt hvort allir vildu vera með. Það má benda á að það eru kannski tvær ástæður fyrir því að það er ekki fríverslunarsamningur við Bandaríkin. Í fyrsta lagi gera Bandaríkjamenn kröfur um niðurfellingu tolla á landbúnaðarvörum - hverjir skyldu helst hafa staðið gegn slíkum samningum? Og í öðru lagi hafa Bandaríkjamenn einfaldlega ekki haft mikinn áhuga á slíkum samningi. Hv. þm. Óli Björn Kárason talaði um að það væri hlutverk íslenskra stjórnvalda að fjölga tækifærum þjóðarinnar, ekki fækka þeim, og ég er honum innilega sammála. Stundum þarf samt líka að hugsa um að viðskiptahagsmunir til skemmri tíma geta strítt gegn lengri tíma hagsmunum þjóða. Ég tel t.d. mjög varasamt að blanda saman viðskiptahagsmunum og varnarhagsmunum eins og mér finnst augljóst að hæstv. utanríkisráðherra hafi verið að gera í samtölum við Bandaríkin. [[Gripið fram í: Hvernig veistu það?]]Mér hafa líka þótt þingmenn og aðrir áhrifamenn innan Sjálfstæðisflokksins sjá tækifæri í glundroða, ekki betri samskiptum við þjóðir. Ég get nefnt Brexit, jafnvel hamfarahlýnun, óstöðugleika vegna Trumps. Sjálfstæðismenn hafa viljað halla sér að Bandaríkjamönnum þrátt fyrir óróa þar, séð tækifæri í Brexit í staðinn fyrir að þétta samvinnu við Evrópuríkin sem ég tel að sé í öllu falli miklu heillavænlegra. Þetta eru nágrannaþjóðir okkur og eru líkastar okkur í menningu og þetta eru þær þjóðir sem hvað sterkast kveða að orði þegar kemur að áskorunum framtíðarinnar varðandi hamfarahlýnun.
Herra forseti. Hugmynd þingmannsins um fríverslunarsvæði milli ríkja við Norður-Atlantshaf er áhugaverð. Að mörgu er að hyggja og ég ætla að halda mig við þrjú atriði, réttindi verkafólks, verslun með matvæli og umhverfismál. Það þarf að leggja jafn mikla áherslu á réttindavernd verkafólks og á að vernda hugverkarétt, flæði fjármagns og vara. Þó að ríkin sem hér eru undir séu rík, þróuð ríki er staða verkafólks gjörólík milli þeirra. Handan Atlantshafsins voru verkalýðsfélög markvisst brotin niður á níunda áratugnum af þeim flokki sem nú er við völd í Bandaríkjunum og hafa í raun aldrei náð sér eftir það. Það þarf að fara eftir þeim ráðleggingum sem Alþjóðavinnumálastofnunin hefur sett fram um gerð fríverslunarsamninga, að verkfærin til að leysa úr ágreiningi séu skýr. Löndin sem þingmaðurinn nefnir hafa gjörólíka nálgun á viðskipti með matvæli. Bandaríkin hafa t.d. viljað ná markaðsaðgengi fyrir sínar landbúnaðarvörur við gerð fríverslunarsamninga. Þær vörur eru í mörgum tilfellum framleiddar með aðferðum sem eru kolólöglegar á Íslandi, til að mynda með að klórskola kjúklingakjöt, nota hormónagjöf í kjöt- og mjólkurframleiðslu ásamt því að nota sýklalyf í fóður. Að þessu þarf að hyggja. Bændur hér á landi hafa margsagt að þeir séu ekki feimnir við samkeppni enda sé verið að keppa í sama leik. Íslenskir bændur framleiða ekki matvæli með því að moka í dýrin sýklalyfjum og vaxtarhormónum. Á tímum þar sem markmiðið er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda hljótum við að þurfa að setja upp grænu gleraugun við gerð svona samninga. Viljum við auðvelda viðskipti sem leiða til þess að flutningar aukist milli landa? Ég er stórlega efins um að það sé lægra kolefnisfótspor af jógúrt framleiddri í Wisconsin en á Selfossi. Aftur á móti eru mikil tækifæri fólgin í svona samningi til að auðvelda útflutning á grænum lausnum fyrir fyrirtæki sem flytja út tæki, t.d. í sjávarútvegi sem minnka sóun og nota minni orku. Umhverfismál og sérstaklega loftslagsmál verður að hafa í huga við gerð fríverslunarsamninga. Förum okkur því hægt því að það er að mörgu að hyggja.
Herra forseti. Ekki ætla ég að fara að tala gegn verslun og viðskiptum milli ríkja enda held ég að það sé lífsspursmál fyrir samfélag eins og Ísland að við stöndum í samskiptum við umheiminn á sviði verslunar, viðskipta, menningar og allra þeirra sviða sem málshefjandi nefndi. Ég velti hins vegar fyrir mér, og vildi grípa boltann frá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, hvort við séum nógu dugleg að halda á lofti umhverfis- og loftslagsvernd í samfélagi okkar meðal þjóða og þar með talið viðskiptasamfélaginu. Það er ákveðið tækifæri núna til að skoða hvort ekki sé kominn tími og tækifæri til að setja ákvæði í alla okkar milliríkjaviðskiptasamninga um skilyrði vegna alþjóðaskuldbindinga í loftslagsaðgerðum. Ákvæðinu myndi svipa til ákvæða sem við erum með í flestum okkar viðskiptasamningum um að virða skuli mannréttindi. Við höfum kannski ekki fylgt þeim ákvæðum nógu vel eftir en ættum að taka okkur á í þeim efnum. Það er tilgangslaust að vera með ákvæði sem eru bara orðin tóm. Það er a.m.k. tilvalið núna að bæta við klásúlum um loftslagsmálin, fylgja þeim vel úr hlaði og koma okkur upp verklagi þar sem fylgst er með að skilyrðin séu uppfyllt, bæði vegna loftslagsmála en ekki síður mannréttinda. Viðskipti og fríverslun á nefnilega ekki að stunda í tómarúmi heldur með samfélagslegri ábyrgð.
Hæstv. forseti. Við ræðum fríverslunarsamninga í Norður-Atlantshafi og ég þakka málshefjanda, hv. þm. Óla Birni Kárasyni, umræðuna og hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir hans innlegg. Það er fróðlegt að heyra þær áherslur að unnið sé að auknu samstarfi og samvinnu við þær þjóðir sem hér um ræðir. Við höfum nýverið samþykkt lög um ráðstafanir vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, heimild til að staðfesta samning um fyrirkomulag mála vegna aðildar og samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og á milli EFTA-ríkjanna við Bretland. Þá er spurning hvað tekur við í framhaldinu. Við eigum auðvitað mikið undir í viðskiptasamskiptum við Bretland. Fríverslunarsamningar almennt eru ekki bara mikilvægir heldur okkur nauðsynlegir sem útflutningsháðri þjóð og leið til að efla viðskipti og alþjóðasamstarf sem er okkur nauðsynlegt, hvort heldur er tvíhliða eða í bandalagi við aðrar þjóðir, eins og við þekkjum í gegnum EFTA-samstarfið. Aðallega höfum við gert slíka samninga utan Evrópusambandsins í gegnum EFTA-samstarfið og erum þannig aðilar að fjölmörgum fríverslunarsamningum og einhverjir eru í bígerð, eins og hæstv. utanríkisráðherra fór vel yfir. Þá erum við auðvitað með tvíhliða samstarf við til að mynda Kína, Færeyjar og Grænland. Ég hygg að það hafi orðið torsóttara í seinni tíð að gera fríverslunarsamninga þar sem undir er markaðsaðgengi, bætt viðskiptakjör og almenn lífskjör og hygg að samningaumleitanir við Kanada séu dæmi um það. Að ræða fríverslun og fríverslunarsvæði í Norður-Atlantshafi í ljósi stöðunnar er ekki bara áhugavert heldur er kannski við hæfi að leiða hugann að þessu svæði með þeim hætti sem hv. málshefjandi varpar fram.
Herra forseti. Þakka ber málshefjanda fyrir að taka þetta mál á dagskrá. Við Íslendingar eigum auðvitað alltaf að vera á vaktinni við að efla og treysta sambönd okkar við önnur ríki. Ég held að líka sé rétt að hafa í huga að þau ríki sem sérstaklega eru nefnd í fyrirspurninni, um kosti og galla þess að mynda fríverslunarsvæði, að við erum í býsna nánu sambandi við flest þau ríki, kannski síst Bandaríkin þegar kemur að fríverslun. Mín skoðun er sú að stundum sé skynsamlegt að sækja ekki vatnið yfir lækinn og að við treystum enn frekar samband okkar við Evrópuríkin af mörgum ástæðum. Varðandi möguleikana á því að gera fríverslunarsamninga við Bandaríkin held ég að það sé mjög nauðsynlegt að menn velti fyrir sér hverjar áherslur Bandaríkjamanna eru þegar þeir gera fríverslunarsamninga og hvort þær áherslur falli að áherslum okkar. Á síðu bandaríska landbúnaðarráðuneytisins er rætt um að Bandaríkin hafi gert 20 fríverslunarsamninga við önnur ríki. Megináherslan þar er að opna tækifæri fyrir amerískar landbúnaðarafurðir, að geta selt til þessara landa, og eins og það heitir að eyða öllum hindrunum fyrir viðskipti, hvaða nafni sem þær nefnast. Og það er spurning [[Forseti hringir.]]hvort ríkisstjórnin væri einhuga um að sækjast eftir fríverslunarsamningi við Bandaríkin þar sem reikna má með að sú krafa verði ófrávíkjanleg.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir þessa umræðu og ráðherra fyrir að taka þátt í henni. Við erum að ræða fríverslunarsamninga og ég hjó eftir einni tölu sem sló mig mikið. Það var 26% tollfrelsi sem Evrópusambandið er með en við erum með 90%. Ef við værum í Evrópusambandinu fengjum við bara 26% hagnað út úr því. Ég held að þetta sé bara staðfesting á því að við eigum ekki að líta á Evrópusambandið, ekki einu sinni hornauga, heldur bara þakka okkur sæla fyrir að við erum ekkert á leiðinni þangað inn. Það er greinilega ekki kostur. Fríverslunarsamningur við Bretland er heldur ekki eitthvað sem er á dagskrá vegna þess að sagan endalausa, Brexit, heldur áfram og virðist engan endi ætla að taka. Það virðist vera mjög erfitt að skilja við Evrópusambandið. Og við Ameríku? Jú, en á sama tíma eru Kínverjar með Belti og braut. En hvað með Rússland? Það er svolítið skrýtið að við tókum þátt í viðskiptabanni við Rússa í samstarfi við Evrópusambandið vegna þess að Rússar fóru inn í Úkraínu. En einhvern veginn hafa ríki eins og Færeyjar og fleiri getað haldið fullum viðskiptasamningum við Rússa án þess að það hafi breytt einu né neinu. Ég segi fyrir mitt leyti að við erum skrýtin að því leyti að við tökum kannski eitt stríðið út og segjum: Nú tökum við þátt í viðskiptabanni, en svo kemur annað stríð, eins og Tyrkland, og Bandaríkjamenn hlaupa þaðan í burtu og skilja Kúrdana eftir sem skotmark fyrir Tyrki og enginn virðist vilja koma á viðskiptaþvingunum vegna þess. Síðan eru auðvitað mannréttindi verkafólks og bara almenn mannréttindi. Í þessum samningum verðum við líka að passa upp á þau. Við vitum að það er pottur brotinn í mörgum ríkjum. En sennilega í engu af þeim ríkjum sem við erum að fjalla um núna.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og hæstv. utanríkisráðherra fyrir innleggið. Utanríkisviðskipti og samskipti eru okkur alveg gríðarlega mikilvæg, eins og allir hafa rætt hér, og eru lykillinn að velsæld okkar og farsæld. Það má alveg fullyrða, en ég held jafnframt að mjög mikilvægt sé að líta til allra átta í þessum efnum eins og við höfum gert. Reynslan sýnir að okkur gengur furðuvel að ná samningum vítt og breitt og reyndar gengur okkur það betur í bandalögum en einum og sér, en það gengur líka. Það sem ég vildi brýna er að um leið þarf að halda utan um hagsmuni okkar, ekki síst í sjávarútvegi, iðnaði og hugverkum, en við höfum líka hagsmuni í öðrum atvinnugreinum, eins og landbúnaði. Okkur hafa stundum verið mislagðar hendur í samskiptum og samningum vegna landbúnaðar. Við höfum fellt niður einhliða tollflokka og þar með hent frá okkur mögulegri samningsstöðu. Við höfum ekki hugað að stærðarmun á milli markaða og höfum stundum hleypt inn jafn mörgum kílóum og tonnum á móti okkar kílóum og tonnum og það þykir manni stundum ansi ósanngjarnt. Ég minni á að við þurfum ekki að skammast okkar fyrir að flytja ekki inn landbúnaðarvörur því að við flytjum inn mjög mikið af landbúnaðarvörum og ég efast um að nokkur þjóð sé jafn háð innflutningi á alls kyns matvælum og við erum nú þegar. Auk þess minni ég á mikilvægi þess þegar gerðir eru svona samningar að halda opnum möguleikum sem við sjáum ekki, þ.e. að samningar séu hæfilega opnir þannig að hægt sé að vera með tímabundin tilraunaverkefni til að geta þróað hluti. Við eigum að geta þróað útflutning á grundvelli hreinleika, ímyndar, ferskleika og sérstöðu. [[Forseti hringir.]]Ég vildi brýna það.
Herra forseti. Mér fannst áhugavert hvernig þessi umræða fór af stað, þ.e. hvernig svör hæstv. ráðherra voru. Hann talaði minna um hugmyndina en meira um einstök gæluverkefni. Það rifjar upp hvernig utanríkismálin hafa verið hjá þeim flokki síðustu árin. Fyrir einu og hálfu ári notuðu hæstv. ráðherra og þingmenn flokksins hvert tækifæri til að berja á og tala niður EES-samninginn og samstarf okkar við Evrópuþjóðirnar. Nægir þar að nefna býsna áhugaverð og skemmtileg átök milli þáverandi hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugs Þórs Þórðarsonar og Jónu Sólveigar Elínardóttur, þingmanns Viðreisnar, sem var formaður utanríkismálanefndar. Síðan kom orkupakki þrjú og þá þurfti að heyja varnarbaráttu í Valhöll. Þá var samningurinn talaður upp og ekkert annað komst að en evrópsk samvinna. Nú eru nokkrir mánuðir liðnir og aftur kominn gamli tónninn. Það á frekar að snúa sér að tvíhliða samningum við ríki sem eru í býsna mikilli krísu í utanríkismálum. Ég spyr hvort ekki sé kominn tími til að hæstv. utanríkisráðherra og þingmenn Sjálfstæðisflokksins taki loksins afstöðu sem byggir á hagsmunum þjóðarinnar [[Gripið fram í.]]í stað þess að reyna að nýta sér utanríkismálin til að ná aftur því sem þau hafa misst til Viðreisnar öðrum megin og Miðflokksins hinum megin. Ég bendi bara á í hvaða ógöngum þjóðir geta lent þegar flokksmenn taka hagsmuni flokksins síns fram yfir þjóðarinnar. Það nægir að líta til Bretlands og Bandaríkjanna í þeim efnum.
Veistu eitthvað …?
Gefa ræðumanni gott hljóð.
Herra forseti. Við erum í umræðum um fríverslunarsamninga við ákveðin ríki á norðurslóðum sem virðist vera mikill draumur hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Í staðinn fyrir að ræða fríverslunarsamninga yfir höfuð erum við í umræðum um hugmyndir hans og draum um fríverslunarsamning við þessi ákveðnu ríki. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu erum við í mjög góðu samstarfi við þjóðir í Norður-Atlantshafinu á sviði viðskipta, náttúruverndar, menntunar, menningar, tækni og vísinda. Við erum í öflugu norrænu samstarfi. Við erum í Vestnorræna ráðinu sem er einstakur samráðsvettvangur á sviði vestnorrænnar menningar. Við erum með Hoyvíkursamninginn sem er líka einstakur samningur milli tveggja þjóða og við erum með fríverslunarsamninga í gegnum fríverslunarsamninga EFTA-ríkjanna sem þýða viðskipti við 1,2 milljarða manna. Svo erum við líka með einstakan fríverslunarsamning við Kína sem hefur m.a. leitt af sér gríðarlega fjölgun ferðamanna hingað til lands frá Kína og útflutning þangað á vörum og þekkingu frá Íslandi. Eins og ég segi erum við hér í svolítið sérkennilegri umræðu og vangaveltum sem einkennast af hugmyndum hv. þingmanns og sömuleiðis frekar opnum vangaveltum hæstv. utanríkisráðherra sem hefur að mínu viti talað fjálglega um þann möguleika að efna til einhvers konar fríverslunarsamningsviðræðna við Bandaríkin og á sama tíma höfum við lagt áherslu á að efla viðskipti við Bandaríkin. Þegar við ræðum opinskátt og fjálglega um þessar hugmyndir finnst mér ansi margt gleymast, til að mynda áhrifin á íslenskan landbúnaðar. Hverjar eru hugmyndir bæði hæstv. utanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]og hv. þm. Óla Björns Kárasonar um áhrif fríverslunarsamnings við Bandaríkin á íslenskan landbúnað, fríverslunarsamnings við ríki sem gerir því miður minni kröfur til ákveðinna þátta [[Forseti hringir.]]landbúnaðar en til að mynda evrópsk? Þegar kemur að fríverslunarsamningum er mikilvægt að gera slíka samninga við ríki sem virða grundvallarréttindi, [[Forseti hringir.]]frjálsar verkalýðshreyfingar, lýðræði, réttarríkið og mannréttindi, tryggja umhverfisáhrifin - afsakið, herra forseti.
Ræðutíminn er löngu búinn.
Það er það sem ég hef alltaf lagt áherslu á í öllum umræðum mínum um fríverslunarsamninga og geri áfram.
Forseti minnir á að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Það er svo merkilegt að viðskipti hafa verið helsta friðartæki okkar jarðarbúa á undanförnum árhundruðum, a.m.k. í þó nokkurn tíma. Það er ekki bara merkilegt út af því heldur líka ef maður skoðar hvar völd lágu fyrir árhundruðum síðan. Þá voru tengsl milli þjóða styrkt með hjónaböndum þegar konungar voru við völd en núna er það gert með viðskiptasamningum. Auðvitað eru dæmi um að slíkir samningar séu ekki óbrigðulir, það eru dæmi um viðskiptastríð eða alvarlegri átök sem tengjast viðskiptalegum hagsmunum, sérstaklega þegar kemur að spurningum um yfirráð á auðlindum. En af því að viðskiptasamningar hafa verið aðferð okkar í nútímanum til að glíma við það vald sem er til í alþjóðlegri pólitík ættum við að sjálfsögðu að nota þá sem mest og sem best til að nota þetta skilvirka tæki í baráttunni fyrir heimsfriði. Í þeim viðskiptasamningum sem við erum aðilar að eru ákvæði um mannréttindi sem við þurfum að leggja meiri áherslu á. Við höfum verið að gera viðskiptasamninga við ríki þar sem við vitum að mannréttindum er ekki sinnt nægjanlega vel. Það ætti klárlega að brjóta í bága við skilmála viðskiptasamningsins en ekkert er gert. Hins vegar er þetta besta tækið sem við höfum og út af þeim vandamálum sem við stöndum frammi fyrir í loftslagsmálum ættum við að nýta tækifærin þar til að koma einmitt loftslagsákvæðum inn í viðskiptasamninga fyrir framtíðina, nota þetta tæki til að ná árangri í þeim efnum, að ekki sé t.d. hægt að búa til mismunandi aðstöðu þar sem viðskiptaland okkar sé með minni álögur á losun kolefnis en við. Það býr til viðskiptalegan mismun sem við ættum að bregðast við á einhvern hátt og það gætum við gert í gegnum viðskiptasamninga.
Virðulegur forseti. Hér ræðum við fríverslunarsamninga í Norður-Atlantshafi að frumkvæði hv. þm. Óla Björns Kárasonar og höfum heyrt andsvar hæstv. utanríkisráðherra, Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, og ýmis sjónarmið hafa komið fram í umræðunni. Fram hefur komið hversu mikilvægir fríverslunarsamningar Íslands eru, bæði í gegnum Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, auk fleiri samninga sem gefa Íslendingum aðgang að um 1,2 milljarða manna markaði, eins og kom fram í svari hæstv. utanríkisráðherra. Fram hefur komið að unnið sé markvisst að því á vegum ríkisstjórnarinnar að koma á efnahagssamningi við Bandaríkin og gefa með því íslensku atvinnulífi aðgang að hundraða milljóna markaði með íslenska framleiðslu, hugvit og annað sem við erum mjög stolt af og teljum eiga mikla möguleika á að ná góðum árangri á Bandaríkjamarkaði. Ef ég beini athyglinni aðeins að Norður-Atlantshafi frekar og því sem er til í dag eru til sjóðir í samnorrænu samstarfi okkar, eins og t.d. Vestnorræni lánasjóðurinn, Vestnordenfonden, sem gefur tækifæri á auknu samstarfi og samvinnu á efnahagslegu sviði milli landanna. Þar er Ísland eigandi ásamt öðrum Norðurlöndum, Grænlandi og Færeyjum. Þarna er tækifæri sem hefur af Íslands hálfu ekki verið nýtt mjög mikið undanfarin ár, þ.e. að fara inn í fjárveitingar til lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem vinna í frumkvöðlastarfsemi og styrkja grunneiningarnar á Íslandi, í Færeyjum og á Grænlandi. Þarna eru tækifæri sem við ættum að nýta betur á meðan unnið er að því að skoða draum hv. þm. Óla Björns Kárasonar um fríverslunarsamninga í Norður-Atlantshafinu í heild.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og er að mér finnst þessi sérstaka umræða Sjálfstæðisflokksins benda til þess að Sjálfstæðismenn vilji leiða umræðuna frá kjarna málsins sem er dýpri, víðtækari og meiri samvinna á EES-svæðinu og innri markaðinum og þá frekari möguleikar okkar Íslendinga á þeim vettvangi. Við í Viðreisn spáðum því að að Sjálfstæðisflokkurinn myndi, m.a. af ótta við Miðflokkinn, fara mjög fljótt aftur í gamla farið eftir orkupakkaumræðuna eftir að við vorum búin að hjálpa þeim í gegnum þá klípu. Það er að raungerast í þinginu í dag. Við skulum bara ræða eðlismuninn á tvíhliða samstarfi, viðskiptasamstarfi annars vegar og fjölþjóðasamstarfi hins vegar. Í staðreyndaskýrslu Björns Bjarnasonar um EES segir að ekkert tvíhliða samstarf komi í stað innri markaðar ESB. Í skýrslunni segir líka að alþjóðlegir dómstólar veiti smærri ríkjum, eins og okkur Íslendingum, meiri vernd. Ég bendi á Icesave-málið. ESB er líka með fullt af fríverslunarsamningum við önnur ríki, reyndar tugi ríkja. Löndin í Norður-Atlantshafinu sem hefur verið bent á eru ekkert mjög líkleg, a.m.k. ekki Noregur, Færeyjar og Grænland, til að fórna þeirri stöðu sem þau hafa nú þegar. Hafa menn spurt þau að því? Að mínu mati er það allt vegna ákveðinnar þröngsýni innan Sjálfstæðisflokksins af ótta við Miðflokkinn. Slíkur samningur myndi að mínu mati bæta litlu við það sem við höfum. Í skýrslu Björns Bjarnasonar segir að sjálfstæði okkar og fullveldi þjóða sé að fullu virt á innri markaði ESB og þar af leiðandi í sambandinu öllu. Eigum við þá að hafa sameiginlegar reglur með innri markaðnum og reyna að efla okkur þar eða ætlum við að fylgja nýjum reglum Breta? Ég hef ekki heyrt betur en að utanríkisráðherra vilji ásamt mörgum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins taka þær upp. Hvað þýðir það að taka upp reglur Breta varðandi samkeppni, heilbrigðisreglugerð, [[Forseti hringir.]]neytendavernd, áherslur Bandaríkjamanna og Breta í umhverfismálum? Er það það sem Sjálfstæðisflokkurinn vill í öllu þessu brambolti sínu? [[Forseti hringir.]]Og hefur Sjálfstæðisflokkurinn rætt þessi mál við samstarfsflokkana í ríkisstjórn?
Herra forseti. Ég verð að segja að ég er furðu lostinn yfir þessari ræðu formanns Viðreisnar. Við erum ekki að tala um að segja upp EES-samningnum. Það liggur alveg fyrir að það er stefna Sjálfstæðisflokksins að styðja og styrkja EES-samninginn. [[Gripið fram í.]]Þú þarft ekki að hræðast það, hv. þingmaður, [[Ég …]]nema síður sé. [[Gripið fram í.]] Forseti. Það sem ég er að ræða hér, en það má greinilega ekki vegna ofsahræðslu hv. þingmanns, er að fjölga tækifærum okkar Íslendinga í utanríkisviðskiptum, fjölga tækifærum okkar í samskiptum við aðrar þjóðir, við Kanada, Bandaríkin, Færeyjar og Grænland. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir hafði forystu í því að reyna að koma á fríverslunarsamningum, gagnkvæmum þríhliða samningum Grænlands, Færeyja og Íslands, árið 2015. Því miður hefur ekki orðið af því en við höldum áfram og við munum halda áfram, Sjálfstæðisflokkurinn, enda höfum við verið leiðandi í að reyna að tryggja hér opið og frjálst samfélag, opnara samfélag en fyrirmyndarríki Samfylkingarinnar og Viðreisnar í Evrópusambandinu, þakka ykkur kærlega fyrir. [[Gripið fram í: Þetta er bara …]]Það er alveg makalaust hvað það er viðkvæmt mál fyrir hv. þingmenn Viðreisnar og Samfylkingarinnar þegar talað er um að fjölga tækifærum, fjölga möguleikum og opna Ísland enn frekar í staðinn fyrir að læsa sig inni í fyrirmyndarríkinu Evrópusambandinu.
Virðulegi forseti. Öðruvísi mér áður brá. Ég vil fyrst svara hv. þm. Ólafi Ísleifssyni. Við Mike Pence vorum ekkert að ræða um þessi mál og öllum í efnahagssamráðinu var ljóst um hvað við vorum að ræða þannig að það þarf ekkert að fara meira yfir það. Menn hafa almennt verið fylgjandi frjálsri verslun á Íslandi en hér komu forystumenn Samfylkingarflokkanna, Viðreisnar og Samfylkingarinnar, og afhjúpuðu sig. Þessir flokkar sem hafa á stefnuskrá sinni að afnema viðskiptafrelsi okkar Íslendinga með því að ganga í tollabandalag Evrópusambandsins hafa engan áhuga á fleiri viðskiptasamningum, ekki nokkurn. Þeir bera hér á borð að ég hafi talað EES-samninginn niður. Þegar ég kom inn, [[Gripið fram í.]]virðulegi forseti, fór ég strax í það - og hv. þingmaður sem hér kallar endalaust fram í, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, var með mér í ríkisstjórn þegar ég setti af stað vinnu sem kom út í skýrsluformi, Gengið til góðs, um að gæta hagsmuna okkar í EES og sjá til þess að við viðhéldum þessu tveggja stoða kerfi sem er mjög gott. Hverjir tóku niður varnarkerfið í Brussel? ESB-sinnar, þegar við sóttum um aðild að Evrópusambandinu. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir. Þeir sem hafa talað niður EES-samninginn hafa alltaf verið ESB-sinnar, m.a. með því að halda því fram að við tökum inn 90% af gerðum sem eru hrein og klár ósannindi eins og allir vita. Og núna - [[Gripið fram í.]]Aftur kallar hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fram í. Af hverju skyldi það vera? Niðurstaða þessarar umræðu er mjög skýr. Þeir flokkar sem kenna sig við frjálslyndi eru a.m.k. ekki frjálslyndir í viðskiptum. Það sem hefur einkennt okkur Íslendinga er að við höfum staðið saman í því að berjast fyrir frjálsum viðskiptum okkar Íslendinga. Hér erum við með tvo flokka sem gera allt sem þeir geta til að lágmarka viðskiptafrelsi okkar og hreinlega afnema það með því að ganga í tollabandalag. Þessi umræða hér í dag [[Forseti hringir.]]sýndi það sannarlega svart á hvítu. Ég verð að viðurkenna að ég átti ekki von á þessum taugatitringi út af sérstakri umræðu um fríverslun [[Forseti hringir.]]en þessir flokkar ákváðu núna með eftirminnilegum hætti að afhjúpa sig algjörlega. [[Gripið fram í: Hver er afstaða …?]]
Um kosninguna gildir ákvæði í 7. mgr. 82. gr. þingskapa sem segir að þegar kjósa á um einn mann séu þeir einir í kjöri sem tilnefndir eru og eigi hreyfa andmælum við því. Samkvæmt 1. gr. laga um umboðsmann Alþingis, nr. 85/1997, skal forsætisnefnd Alþingis tilnefna mann við kosninguna. Á fundi forsætisnefndar í gær var einróma samþykkt að tilnefna núverandi umboðsmann, Tryggva Gunnarsson, í embættið. Aðrar tilnefningar hafa ekki borist forseta innan þess frests sem lög ákveða og er hann því einn í kjöri. Forseti hefur ákveðið að kosningin verði með atkvæðagreiðslukerfinu eins og þingsköp heimila. Henni má jafna við leynilega skriflega kosningu. Atkvæðagreiðslukerfið verður nú þannig stillt að töflurnar á veggjunum munu einungis sýna hverjir hafa greitt atkvæði en ekki hvernig þeir greiddu atkvæði. Hið sama gildir um geymsluminni tölvunnar. Þeir sem kjósa Tryggva Gunnarsson ýti á já-hnappinn en þeir sem vilja skila auðu ýti á hnappinn sem merktur er Greiðir ekki atkvæði. Nei-hnappurinn er óvirkur. Gult ljós kviknar við miðhnappinn á borðum þingmanna þegar atkvæði hefur verið greitt, sama á hvorn hnappinn menn hafa ýtt. Eins kviknar aðeins gult ljós á veggtöflum.
Forseti. Þetta er beiðni til dómsmálaráðherra um skýrslu um ábyrgð á réttindum barna samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og öðrum réttarheimildum. Til að það sem hefur komið skýrt fram í starfi mínu og annarra sem eru hérna fyrir þingflokka sína sem talsmenn barna í þeim tilgangi að hafa réttindi barna að leiðarljósi í starfi sínu er ákveðin óvissa um hvar ábyrgðin liggur raunverulega á því að framfylgja þeim lögum og reglum sem eru í landinu og væru um margt mjög góð ef þeim væri framfylgt. Það sem hefur komið fram, bæði frá UNICEF og umboðsmanni barna, er að brotalömin er aðallega í innleiðingu á þessum lögum og framfylgd með þeim. Með þessu fáum við skýr svör um réttindi barna, hver beri ábyrgð á því að framfylgja þeim þannig að við á þinginu, við sem talsmenn barna og við sem þingmenn, getum sinnt hlutverki okkar í að tryggja að lögunum sé framfylgt, að réttindi barna séu vernduð og þau höfð í forgangi, [[Forseti hringir.]]eins og segir í lögum um réttindi barna samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 78/2019 sem mælir fyrir um að tvær tilskipanir Evrópuþingsins og ráðsins og tvær reglugerðir Evrópuþingsins og ráðsins á sviði fjármálaþjónustu verði teknar upp í EES-samninginn. Tilskipun 2014/65/ESB, svokölluð MiFID II tilskipun, og reglugerð 600/2014/ESB, MiFIR, fela í sér breytingar á reglum um markaði fyrir fjármálagerninga. MiFID II tilskipunin felur í sér þó nokkrar breytingar frá því sem gilt hefur frá setningu MiFID. Hið nýja regluverk hefur víðtækara gildissvið, tekur mið af tækninýjungum og er m.a. ætlað að auka gagnsæi í viðskiptum með fjármálagerninga og skerpa á fjárfestavernd. MiFID II hefur í för með sér breytingar á núgildandi reglum um starfsleyfi, viðskiptahætti verðbréfafyrirtækja, skipulagskröfur verðbréfafyrirtækja og nýjar tegundir viðskiptavettvanga, svo eitthvað sé nefnt. Reglugerð 2014/65/ESB, MiFIR, felur í sér víðtækari kröfur en í MiFID I um gagnsæi fyrir og eftir viðskipti og eru eftirlitsstjórnvöldum færðar valdheimildir til að hlutast til um markaðssetningu, dreifingu eða sölu tiltekinna fjármálaafurða og samsettra innstæðna að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Íhlutunarheimildir geta einnig náð til tiltekinnar fjármálastarfsemi eða framkvæmdar á fjármálamarkaði. Tilskipun 2016/1034 frestar þeim tímafresti sem aðildarríki hafa til að tilkynna um að þau hafi innleitt fullnægjandi ákvæði um stjórnsýsluviðurlög vegna MiFID II um eitt ár. Jafnframt felur hún í sér smávægilegar breytingar á öðrum ákvæðum MiFID II. Reglugerð nr. 2016/1033 frestar gildistöku MiFIR um eitt ár innan ESB, þ.e. til 3. janúar 2018. Gildistöku tengdra ákvæða í tilteknum öðrum gerðum á sviði fjármálaþjónustu er jafnframt frestað. Jafnframt felur hún í sér smávægilegar breytingar á öðrum ákvæðum MiFIR. Stefnt er að því að fyrrnefndar ESB-gerðir verði innleiddar með nýjum heildarlögum um markaði fyrir fjármálagerninga. Stefnt er að framlagningu frumvarps þess efnis á yfirstandandi haustþingi. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 190/2019 sem mælir fyrir um að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2016/1011 á sviði fjármálaþjónustu og neytendaverndar verði tekin upp í EES-samninginn. Reglugerðin hefur að geyma reglur um gerð og notkun viðmiðunarvísitalna sem liggja til grundvallar ýmsum samningum á sviði fjármálamarkaðar. Meðal annars er mælt fyrir um starfshætti aðila sem taka saman viðmiðunarvísitölur, starfsleyfi, aðferðafræði við vinnslu viðmiðunarvísitalna og eftirlit. Reglugerðinni er ætlað að taka á hagsmunaárekstrum og stuðla að áreiðanlegri viðmiðunarvísitölum. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 79/2019 sem mælir fyrir um að ein tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins og tvær reglugerðir Evrópuþingsins og ráðsins á sviði fjármálaþjónustu verði teknar upp í EES-samninginn. Tilskipun 2013/36/ESB og reglugerð ESB nr. 575/2013 mynda hryggjarstykkið í löggjöf Evrópusambandsins um lánastofnanir og verðbréfafyrirtæki. Með þeim var brugðist við vanköntum á lagaumgjörð fjármálafyrirtækja sem alþjóðlega fjármálakreppan leiddi í ljós og alþjóðleg viðmið um varfærniskröfur til lánastofnana, svonefndur Basel III-staðall, voru innleidd í Evrópu. Gerðunum er ætlað að treysta fjármálastöðugleika, einkum með auknum kröfum um magn og gæði eigin fjár fjármálafyrirtækja til að gera þau betur í stakk búin til að takast á við erfiðleika í rekstri. Reglugerð ESB nr. 2017/2395 breytti reglugerð ESB nr. 575/2013 með hliðsjón af alþjóðlega reikningsskilastaðlinum IFRS 9. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 72/2019 sem mælir fyrir um að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2017/1369 frá 4. júlí 2017 um setningu ramma fyrir orkumerkingar og um niðurfellingu tilskipunar 2010/30/ESB verði tekin upp í EES-samninginn. Í reglugerð 2017/1369 er mælt fyrir um ramma sem gilda skal um orkutengdar vörur. Reglugerðin kveður á um merkingu þessara vara og veitingu staðlaðra vöruupplýsinga varðandi orkunýtni vara, notkun þeirra á orku og öðrum aðföngum þegar þær eru í notkun. Í reglugerðinni er einnig kveðið á um viðbótarupplýsingar um vörur og gerir þannig viðskiptavinum kleift að velja orkunýtnari vörur í því skyni að draga úr orkunotkun sinni. Reglugerðin kemur í stað tilskipunar 2010/30/ESB um sama efni sem innleidd var með lögum nr. 7/2015, um breytingu á lögum um merkingar og upplýsingaskyldu varðandi orkunotkun heimilistækja o.fl., nr. 72/1994. Reglugerðin hefur í meginatriðum sama gildissvið og tilskipunin en með henni eru reglurnar uppfærðar og skýrðar með hliðsjón af tæknilegum framförum undanfarinna ára í orkunýtni vara. Reglugerðin gildir um allar vörur sem eru boðnar fram á innri markaðnum í fyrsta sinn, að meðtöldum notuðum vörum sem eru innfluttar og boðnar fram á innri markaðnum í fyrsta sinn. Með reglugerðinni er skali orkumerkinga endurnýjaður þar sem nauðsynlegt er að gera ítarlegri greinarmun á vörum vegna tækniþróunar í orkunýtni vara og auka þannig skilvirkni orkumerkinga. Samkvæmt reglugerðinni gilda núgildandi reglur áfram um tilteknar vörur, sem hafa verið innleiddar með framseldum gerðum á grundvelli tilskipunarinnar, þangað til þær verða felldar úr gildi með nýjum reglum á grundvelli reglugerðarinnar. Framleiðendur og innflytjendur vara inn á Evrópska efnahagssvæðið þurfa samkvæmt reglugerðinni að skrá vörur sínar sem bera orkumerkingar í svokallaðan EPREL-gagnagrunn. Íslenskir innflytjendur eru flestir dreifingaraðilar en flytja ekki vörur inn á EES-svæðið og ákvæðið er því ekki íþyngjandi fyrir þá. Innleiðing reglugerðarinnar kallar á breytingar á lögum nr. 72/1994, um merkingar og upplýsingaskyldu varðandi vörur sem tengjast orkunotkun. Frumvarpsdrög eru í smíðum hjá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti sem fer með þennan málaflokk í samvinnu við Mannvirkjastofnun. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 74/2019 sem mælir fyrir um að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/1513, um breytingu á tilskipun 98/70/EB um gæði bensíns og dísileldsneytis og um breytingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2009/28/EB um að auka notkun orku frá endurnýjanlegum orkugjöfum og um breytingu og síðar niðurfellingu á tilskipunum 2001/77/EB og 2003/30/EB, verði tekin upp í EES-samninginn. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2015/1513 hefur að geyma ákvæði sem fela m.a. í sér aukin skýrsluskil eldsneytisbirgja, breytt lágmark minnkunar á losun gróðurhúsalofttegunda með notkun lífeldsneytis og ákvæði til að bregðast við óbeinum breytingum á landnýtingu vegna framleiðslu lífeldsneytis. Tilskipunin gerir nokkrar breytingar á tilskipun 98/70/EB. Ákvæði var bætt við þess efnis að aðildarríkin geti heimilað birgjum lífeldsneytis til notkunar í flugi til að taka þátt í minnkunarskyldunni á gróðurhúsalofttegundum sem kveðið er á um í tilskipun 98/70/EB. Einnig er aðildarríkjum gefinn kostur á, í því skyni að uppfylla minnkunarskylduna, að leggja hámark við framleiðslu lífeldsneytis úr korni og öðrum sterkjuríkum plöntum, sykri, olíuplöntum og plöntum sem eru ræktaðar aðallega í því skyni að framleiða orku. Þá er kveðið á um að tilteknar viðbótarupplýsingar skuli fylgja árlegum skýrslum birgja, þar á meðal bráðabirgðamat á losun frá lífeldsneyti vegna óbeinna breytinga á landnýtingu. Tilskipun 2015/1513 gerir einnig nokkrar breytingar á tilskipun 2009/28/EB sem innleidd var með lögum nr. 40/2013, um endurnýjanlegt eldsneyti í samgöngum á landi, og reglugerð nr. 870/2013, um söfnun gagna um framleiðslu, innflutning, geymslu og sölu á eldsneyti og eftirlit með orkuhlutdeild endurnýjanlegs eldsneytis í heildarsölu til samgangna á landi. Breytingarnar kalla á nokkrar breytingar á lögum nr. 40/2013. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögu vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd að ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 91/2019, sem mælir fyrir um tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2016/943 frá 8. júní 2016 um verndun trúnaðarupplýsinga um sérþekkingu og viðskipti, svokölluð viðskiptaleyndarmál, gegn ólögmætri öflun, notkun og birtingu þeirra, verði tekin upp í EES-samninginn. Tilskipun 2016/943 hefur að geyma reglur um verndun trúnaðarupplýsinga um sérþekkingu og viðskipti gegn ólögmætri öflun, notkun og birtingu þeirra. Með henni er stefnt að samræmingu á reglum Evrópuríkja um viðskiptaleyndarmál og þá sérstaklega það sem snýr að skilgreiningu á viðskiptaleyndarmáli, aðgerðum sem þörf er á til að vernda slík leyndarmál, lögmætri notkun þeirra sem og ólögmætri notkun. Þá tekur tilskipunin sérstaklega á ráðstöfunum og úrræðum til varðveislu á trúnaðarskyldu sem felst í viðskiptaleyndarmáli meðan á málarekstri stendur. Tilskipunin kallar á að sett verði ný lög um viðskiptaleyndarmál. Samning frumvarps til innleiðingar á tilskipuninni stendur yfir í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Í frumvarpi til nýrra heildarlaga um viðskiptaleyndarmál verður kveðið skýrar á um lögmæta notkun viðskiptaleyndarmála og forsendur þess að hagnýting teljist ólögmæt. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 125/2019 sem mælir fyrir um að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/17/ESB frá 4. febrúar 2014, um lánssamninga fyrir neytendur í tengslum við íbúðarhúsnæði og um breytingu á tilskipunum 2008/48/EB og 2013/36/ESB og reglugerð ESB nr. 1093/2010, verði tekin upp í EES-samninginn. Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/17/ESB hefur að geyma reglur um veitingu fasteignalána til neytenda í atvinnuskyni og breytir hún tilskipunum 2008/48/EB og 2013/36/ESB og reglugerð nr. 1093/2010. Staðan er sú að efnisákvæði gerðarinnar hafa að mestu leyti verið tekin upp í íslenskan rétt með lögum nr. 118/2016, um fasteignalán til neytenda. Markmið gerðarinnar er að tryggja neytendavernd við kynningu, ráðgjöf, veitingu og miðlun fasteignalána til neytenda. Markmið gerðarinnar er jafnframt að stuðla að ábyrgum lánveitingum og sporna við óhóflegri skuldsetningu neytenda. Stefnt er að framlagningu frumvarpsins á yfirstandandi þingi sem ætlað er að ljúka innleiðingu tilskipunar í íslenskan rétt með breytingum á lögum um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016. Bæta þarf við ákvæðum um viðskipti lánamiðlara yfir landamæri og hlutverk ESA. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 210/2019 sem mælir fyrir um að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2017/625, um opinbert eftirlit og aðra opinbera starfsemi sem miðar að því að tryggja að lögum um matvæli og fóður og reglum um heilbrigði og velferð dýra, plöntuheilbrigði og plöntuverndarvörur, sé beitt og um breytingu á nokkrum öðrum reglugerðum. Tilskipunin og ákvörðun Evrópuþingsins og ráðsins verði tekin upp í EES-samninginn. Markmið reglugerðarinnar er að flytja eftirlitsákvarðanir úr öðrum reglugerðum yfir í eina reglugerð sem geymir allar eftirlitsákvarðanir matvælakeðjunnar í heild sinni. Það leiðir til samræmis á milli málaflokka og öruggara matvælaeftirlits, auk þess sem það stuðlar að einföldun. Innleiðing reglugerðarinnar mun fela í sér ávinning vegna samræmds eftirlitskerfis fyrir alla matvælakeðjuna, aukins gagnsæis og ábyrgðar lögbærra yfirvalda með birtingu upplýsinga um skipulag og niðurstöður eftirlits. Með innleiðingu reglugerðarinnar verður regluverk fyrir inn- og útflutning samfellt sem stuðlar að heilsteyptara og einfaldara regluverki. Jafnframt felur gerðin í sér meiri sveigjanleika við faggildingu á rannsóknastofum, öflugri ferla og sterkara eftirlit sem fyrirtæki og eftirlitsstofnanir munu hafa hag af. Það er einnig markmið reglugerðarinnar að tryggja að opinber stjórnvöld Evrópuríkja séu samræmd og að til staðar séu stofnanir, kerfi og aðgerðir til að tryggja að farið sé eftir regluverki á sviði matvæla. Loks setur reglugerðin ítarlegar kröfur um bjargir, áhættumat, innleiðingu eftirlits, innri úttektir og ESB-úttektir. Þess má vænta að breytingar verði gerðar á lögum nr. 93/1995, um matvæli, lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, nr. 22/1994, lögum um slátrun og sláturafurðir, nr. 96/1997, og lögum um sjávarafurðir, nr. 55/1998. Einnig má gera ráð fyrir að sett verði reglugerð um opinbert eftirlit og aðra opinbera starfsemi sem miðar að því að tryggja að lögum um matvæli og fóður og reglum um heilbrigði og velferð dýra, plöntuheilbrigði og plöntuverndarvörur sé beitt. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um heimild til handa ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd heildarsamning um efnahagslega samvinnu milli EFTA-ríkjanna og Indónesíu sem undirritaður var 16. desember 2018. Samningurinn tryggir Íslandi víðtækan tollfrjálsan markaðsaðgang fyrir allar helstu útflutningsvörur Íslands. Indónesía er fjórða fjölmennasta land heims með um 260 milljónir íbúa og Indónesía er með 16. stærsta hagkerfi í heimi. Útflutningur árið 2018 var 175 milljónir, aðallega sjávarafurðir, og innflutningur sama ár var 1.274 milljónir, aðallega raftæki, skór og fatnaður. Þá hafa íslensk fyrirtæki selt tækniþekkingu á sviði jarðvarma í Indónesíu. Efni samningsins skiptist í 12 kafla, 17 viðauka og viljayfirlýsingu um samvinnu ríkjanna. Í samningnum er m.a. kveðið á um vöruviðskipti, þjónustuviðskipti, fjárfestingar, verndun hugverkaréttinda, opinber innkaup, samkeppni, viðskipti og sjálfbæra þróun, auk hefðbundinna ákvæða um sameiginlega nefnd og lausn deilumála. Nánari grein er gerð fyrir samningnum í þingsályktunartillögunni. EFTA-ríkin, Ísland, Liechtenstein, Noregur og Sviss, hafa nú gert 29 fríverslunarsamninga við 40 ríki og sjálfsstjórnarhéruð, að samningnum við Indónesíu meðtöldum. Ég legg til, virðulegur forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. utanríkismálanefndar.
Herra forseti. Mig langar til að taka til máls um þessa tillögu. Eins og fram kemur í greinargerð er Indónesía fjórða fjölmennasta land heims með um 260 milljónir íbúa og fer þeim ört fjölgandi. Hagvöxtur í landinu var á fyrri hluta ársins um 5,1% og hefur verið nálægt því síðustu árin samkvæmt Alþjóðabankanum. Indónesía er því augljóslega þýðingarmikið viðskiptaland og á mikilvægi þess einungis eftir að aukast í framtíðinni. Landið er á stærð við heila heimsálfu og ríkt af auðlindum með fjölbreytta atvinnuvegi, hækkandi menntunarstig og fleira sem við horfum til og ótvíræð tækifæri eru í því að auka viðskiptin en ekki síður samskipti þjóðanna á menningarsviðinu sem öðrum sviðum. Fagna ég því þessari tillögu sérstaklega og að við séum að ná þetta langt með það. Ótrúlega lítil viðskipti eru í dag milli ríkjanna í ljósi stærðar Indónesíu og eins og kemur fram námu viðskiptin á árinu 2018 175 millj. kr. Héðan fóru aðallega sjávarafurðir og við keyptum vörur fyrir 1.274 millj. kr., aðallega raftæki, skó og fatnað. Það eru vissulega tækifæri á mörgum öðrum sviðum. Það er jarðvarmi í Indónesíu og margt líkt með þjóðunum. Þarna er hægt að gera mun betur. Ýmislegt má betur fara, eins og víðar, ekki síst varðandi mannréttindamál, sjálfbærni og ýmislegt í kringum atvinnuvegina, og því skiptir máli að áhersla sé lögð á að stefnt sé að því að skapa ný atvinnutækifæri og bæta lífskjör, ásamt því að efla heilsuvernd, öryggi og umhverfisvernd, eins og kemur fram í greinargerð. Einnig kemur fram í greinargerð að samningsaðilar árétti þá skuldbindingu sína að styðja við og ýta undir þróun markmiða áætlunar Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun til ársins 2030. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við eigum líka það samtal við Indónesíu og getum veitt af okkar þekkingu inn í það. Ég held að þetta geti falið í sér mun víðtækari samskipti en bara hörð viðskipti. Ég hvet eindregið til þess og mæli með samþykkt tillögunnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þingmanni, þó að fjarlægðin á milli landanna sé löng eru miklir möguleikar á samvinnu. Hv. þingmaður vísaði sérstaklega til möguleikanna á sviði jarðvarma og þar höfum við af reynslu að miðla sem nýtist viðkomandi löndum mjög vel, ekki bara til að hafa aðgang að góðri og stöðugri orku heldur ekki síst í baráttu heimsins gegn loftslagsvánni. Þetta er eitt af þeim löndum sem við höfum litið sérstaklega til þegar kemur að því og við höfum unnið að því að efla tengslin. Hv. þingmaður nefndi hörð viðskipti og ég held að það sé vanmetið - viðskipti eru ekki bara að menn skiptist á vörum og peningum annars vegar og þjónustu og peningum hins vegar. Viðskipti þýða að fólk kynnist, skilur hvert annað betur og ræktar tengsl sem oftar en ekki, og kannski oftast, leiða góða hluti af sér. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleggið, ég er sammála því og það er gott að vita af stuðningi hv. þingmanns við þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Þjóðarsjóð en hér er um að ræða frumvarp sem samið var í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, m.a. með hliðsjón af tillögum sérfræðinganefndar sem falið var snemma á árinu 2017 að fjalla um þetta málefni. Frumvarpið var lagt fram á síðasta þingi og afgreitt úr efnahags- og viðskiptanefnd til 2. umr. en hlaut ekki frekari umfjöllun á því þingi. Við endurflutning frumvarpsins hefur verið tekið tillit til allra breytingartillagna sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar lagði fram við meðferð málsins á Alþingi en að öðru leyti eru ákvæði þess þau sömu og áður. Ég held að það fari vel á því að ég víki að þeim breytingum undir lok ræðu minnar. Ég vík fyrst aðeins nánar að aðdraganda þessa frumvarps. Það er ástæða til að minnast á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lýst skýrum ásetningi um að þjóðarsjóði verði komið á fót. Þá er rétt að hafa í huga að í fimm ára fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2024, og raunar einnig í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2020, hefur þegar verið gert ráð fyrir áætluðum fjárhagslegum áhrifum af fjárreiðum Þjóðarsjóðs og verkefnum í tengslum við hann, þ.e. framlögum í sjóðinn samhliða uppbyggingu hjúkrunarrýma og stuðningi við nýsköpun. Þá má segja að þetta frumvarp sé eins konar fylgifrumvarp fjárlagafrumvarpsins 2020 þegar það kemur nú fram öðru sinni. Ég gerði grein fyrir öllum meginatriðum frumvarpsins þegar ég mælti fyrir málinu seint á síðasta ári. Þó er rétt í þágu umræðunnar núna að rifja í stuttu máli upp það helsta sem snýr að tilgangi og fyrirkomulagi Þjóðarsjóðs. Að öðru leyti vísa ég til fyrri ræðu minnar um málið og ítarlegrar greinargerðar með frumvarpinu. Þá ætla ég einnig að víkja að nokkrum sjónarmiðum sem komið hafa fram í umræðum um málefnið. Eins og ég nefndi í framsöguræðu minni á sínum tíma við fyrri framlagningu frumvarpsins byggist það á því viðhorfi að nýta beri góð ár og hagstæð skilyrði í þjóðarbúskapnum til að sýna fyrirhyggju og ábyrgð í ríkisfjármálum og búa þannig í haginn fyrir framtíðina. Í frumvarpinu er lagt til að í þessu skyni verði komið verði á fót varúðarsjóði, svonefndum Þjóðarsjóði. Sjóðnum verði ætlað að gegna því meginhlutverki að verða eins konar áfallavörn fyrir þjóðina þegar ríkissjóður verður fyrir fjárhagslegri ágjöf í tengslum við meiri háttar ófyrirséð áföll á þjóðarhag, annaðhvort vegna afkomubrests eða vegna kostnaðar við viðbragðsráðstafanir sem stjórnvöld hafa talið óhjákvæmilegt að grípa til í kjölfar áfalls eða til að varna því. Með því móti verði byggt upp viðnám til að mæta þungum fjárhagslegum áföllum án þess að það leiði til mikillar og hamlandi skuldasöfnunar eða skattahækkana hins opinbera, skertrar opinberrar starfsemi eða viðsjárverðs ójafnvægis í hagkerfinu á tímum þegar erfiðleikar steðja að landinu. Með frumvarpinu er þannig ætlunin að undirbúa viðbúnað við skakkaföllum sem eru fátíð en sagan sýnir að hafa riðið yfir á nokkurra áratuga fresti en stundum með lengri hléum. Það gætu verið stórfelldar náttúruhamfarir sem gætu stórlaskað byggð, samgönguinnviði, vatnsafls- og jarðhitavirkjanir eða þess vegna stóriðjuver. Það er heldur ekki loku fyrir það skotið að hér geti einnig orðið alvarleg mengunar- eða umhverfisslys, vistkerfisbreytingar, sjúkdómsfaraldrar eða önnur áföll sem valdið gætu þungbæru efnahagslegu tjóni umfram þann skaða sem tryggður er með öðrum hætti, svo sem með Náttúruhamfaratryggingu Íslands. Einnig gæti verið um að ræða atburði eða kringumstæður af allt öðrum toga, svo sem afleiðingar af stórfelldum netárásum á mikilvæga innviði Íslands, hryðjuverk eða atburðarás af öðrum meiði sem nú er algerlega óþekkt eða ófyrirséð. Við þurfum sem samfélag að horfast í augu við það að saga okkar verður ekki áfallalaus um alla framtíð. Það getum við gert með því að sýna þá fyrirhyggju gagnvart afkomendum okkar að ætla ekki þeim einum að axla byrðar af stóráfalli sem getur dunið yfir heldur leitast við að leggja eitthvað af mörkum til þess. Ófyrirsjáanleiki og óviss stærðargráða slíkra stóráfalla felur í sér að nær ógerlegt er fyrir stjórnvöld að undirbúa sig fyrir afleiðingarnar í vanalegri fjárlagagerð og fjárhagsáætlunum til meðallangs tíma á annan hátt en þann að sýna þá fyrirhyggju að standa fyrir viðeigandi sjóðsöfnun, auk þess að reka ríkissjóð jafnan á traustum og sjálfbærum grunni. Tilefni lagasetningar um að koma á fót varúðarsjóði er einnig það að fyrirséð er að ríkissjóður muni á komandi árum geta haft talsverðar nýjar tekjur af arðgreiðslum eða auðlindaafnotagjöldum frá orkuvinnslufyrirtækjum vegna nýtingar á orkuauðlindum á forræði ríkisins. Fyrst um sinn verða þær tekjur einkum frá Landsvirkjun. Hér þarf þó að hafa í huga að ýmislegt getur haft áhrif á tekjur af þessum toga, svo sem breytingar í orkubúskap, sviptingar á alþjóðlegum orkumörkuðum og tæknibreytingar. Það er engin fullvissa fyrir þeim til mjög langs tíma litið. Að mínu mati er skynsamlegt fyrir okkur að búa þannig um hnútana að þessar nýju tekjur verði ekki nýttar eins og hver annar tekjustofn til að standa undir auknum og reglubundnum ríkisútgjöldum. Vöxtur þeirra hefur þar að auki verið það hraður á undanförnum árum að varla ætti að vera þörf á að bera öllu meira í þann læk, ef maður getur leyft sér að orða það þannig, sem mörgum finnst vera orðið nokkuð straumþungt fljót miðað við umræðurnar í þinginu. Það er kannski af því að okkur hefur á undanförnum árum einmitt tekist að nýta gott hagvaxtarskeið til að styrkja innviði og gera betur í samneyslunni, sinna þeim málaflokkum sem við ætlum að standa sameiginlega á bak við með opinberum rekstri, og um leið hefur okkur tekist að laga mjög skuldastöðuna þegar við teljum skynsamlegt að leggja þetta frumvarp til. Ákvarðanir um arðgreiðslur liggja ekki fyrir á þessu stigi og það er nokkur óvissa um fjárhæð nýrra tekna, en í frumvarpinu er til bráðabirgða miðað við að tekjur ríkissjóðs aukist árlega sem nemur um 10 milljörðum kr. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að fyrirkomulag Þjóðarsjóðs verði í meginatriðum þannig að sjóðurinn fái framlög úr ríkissjóði sem svari til tekna næstliðins árs af arðgreiðslum og leigugreiðslum frá orkuvinnslufyrirtækjum. Sjóðurinn fjárfesti þá fjármuni einvörðungu í erlendum verðbréfum samkvæmt fjárfestingarstefnu sem stjórn hans setur með samþykki ráðherra. Gert verði ráð fyrir fjárreiðum sjóðsins í fimm ára fjármálaáætlunum fyrir hið opinbera og í fjárlögum. Komi til ófyrirséðs áfalls af framangreindum toga og að uppfylltum tilteknum skilyrðum og mati nefndar á fjárhagsáhrifum áfallsins, eins og fjallað er um í frumvarpinu, geti ráðherra gert tillögu um að Alþingi samþykki þingsályktunartillögu um að stjórn Þjóðarsjóðs úthluti til ríkissjóðs framlagi sem nemi allt að helmingi eigna sjóðsins vegna eins atburðar. Heimildir vegna slíkra framlaga og fjárreiðna sjóðsins að öðru leyti verði jafnframt settar með fjárlögum með atbeina þingsins. Þjóðarsjóðurinn verður eign íslenska ríkisins og verður færður sem slíkur í efnahagsreikning ríkissjóðs, enda verður hann í rauninni tiltekið fyrirkomulag á stýringu og ávöxtun á afmörkuðum hluta af peningalegum eignum ríkissjóðs. Sjóðmyndunin jafngildir því að greiða niður skuldir ríkisins í sama mæli og er gert ráð fyrir að það muni koma til frádráttar skuldastöðunni samkvæmt skuldareglu laga um opinber fjármál. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sett verði sérstök stjórn yfir sjóðinn sem fari með yfirstjórn hans, stjórnin beri ábyrgð á rekstri, setji sér starfsreglur og geri tillögu um fjárfestingarstefnu til samþykktar af ráðherra á grundvelli meginviðmiða í frumvarpinu. Það fyrirkomulag mála sem hér er verið að leggja til á sér að vissu leyti ákveðnar samsvaranir erlendis. Það verður þó að teljast nokkuð sérstætt með tilliti til þess að hlutverk sjóðsins verður mjög afmarkað við fátíð áföll og að fyrirkomulag á ráðstöfun hans verður í mjög skýru samhengi við fjárstjórnarvald þingsins. Víða um lönd eru starfræktir svokallaðir þjóðarauðssjóðir, sem á enskri tungu kallast Sovereign Wealth Funds. Þjóðarauðssjóðir eru fjárfestingarsjóðir sem ríki eiga og reka í ákveðnum tilgangi. Í meginatriðum eru til tvær gerðir sjóða, annars vegar sparnaðarsjóðir og hins vegar stöðugleikasjóðir. Þeir fyrrnefndu tengjast gjarnan sparnaði til að mæta öldrun þjóða og þar af leiðandi fyrirsjáanlegum auknum opinberum útgjöldum, bæði lífeyrisgreiðslum og útgjöldum til heilbrigðismála. Tilgangur þeirra síðarnefndu, stöðugleikasjóðanna, er yfirleitt að jafna sveiflur í útflutningstekjum til skemmri eða lengri tíma litið, jafnvel á milli kynslóða. Slíkir sjóðir eru einkum til í hrávöruútflutningslöndunum sem eru háð einni hrávöru, þá jafnvel takmarkaðri auðlind, t.d. olíu, kopar og demöntum. Þetta tvennt getur svo farið saman, eins og við höfum dæmi um í olíusjóði Noregs. Á það hefur verið bent í opinberri umræðu um þetta mál eins og það lá fyrir þinginu hér síðast að Ísland sé í töluvert annarri stöðu en þær þjóðir sem hafa komið á fót sparnaðarsjóðum eða stöðugleikasjóðum, einhvers konar þjóðarauðlindasjóðum. Það er alveg rétt að Ísland er að ýmsu leyti í annarri stöðu en þau lönd sem hafa stofnað slíka þjóðarauðssjóði enda er þetta frumvarp byggt upp með öðrum hætti. Verði það að lögum munum við hafa aðra tegund af sjóði en menn hafa horft til sem fyrirmynda. Þannig er hægt að segja að við séum í annarri stöðu vegna þess að ekki verður séð að brýnt tilefni sé til þess hér á landi að hlutverk Þjóðarsjóðs verði að safna upp sparnaði til að jafna velferð milli kynslóða þar sem ætlunin er að fjármagna sjóðinn með arði sem stafar af endurnýjanlegum auðlindum, ólíkt því sem á við um tekjur af takmörkuðum auðlindum á borð við olíu, samanber Noreg aftur. Það er alveg rétt að það er ekki brýnt tilefni til að koma á fót þess háttar sjóði og í öðru lagi má nefna í sambandi við sparnaðarsjóði að ólíkt því sem gerist víða annars staðar er hér á landi fyrir hendi öflugt kerfi lífeyrissjóða. Það felur í sér að þjóðarbúið er mun betur í stakk búið en flest önnur lönd til að standa undir öldrun þjóðarinnar og vaxandi lífeyrisútgjöldum samfara henni. Okkar lífeyriskerfi hefur reyndar glímt við nokkurn uppsafnaðan vanda vegna ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga opinberra starfsmanna. Tekið var á þeim vanda til frambúðar hvað varðar A-deild LSR með samkomulagi ríkis og sveitarfélaga við viðkomandi stéttarfélög og lagasetningu í framhaldi af því sem tók gildi á árinu 2017. Hvað varðar B-deild LSR sem var lokað árið 1997 hefur ríkissjóður aftur hafið forinngreiðslur á móti lífeyrisskuldbindingum deildarinnar sem nema 7 milljörðum kr. árlega og hafa þau framlög verið felld inn í fimm ára fjármálaáætlanir. Samkvæmt sjóðstreymisútreikningum sem LSR hefur gert fyrir deildina til langrar framtíðar mun hún ekki fara í þrot ef þessar forinngreiðslur haldast óbreyttar næstu 30 árin. Þá er að líta til erlendra fyrirmynda um stöðugleika- eða sveiflujöfnunarsjóði. Þótt Ísland sé í hefðbundnum skilningi töluvert háð útflutningi á hrávöru, bæði sjávarafurðum og stóriðjuafurðum, eru aðstæður samt nokkuð frábrugðnar því sem gerist í hrávöruútflutningslöndunum. Íslenskur sjávarútvegur er afar fjölbreyttur, byggist á margvíslegum fisktegundum, veiðum, vinnslu og mörkuðum, sem til viðbótar skilvirku fiskveiðistjórnarkerfi felur í sér að sjávarútvegur er ekki undirseldur sveiflum af sama toga og einhæfar hrávörugreinar. Álframleiðsla hefur ekki verið alvarlegur sveifluvaldur í íslensku efnahagslífi og er ekki heldur ráðandi í útflutningi. Ferðaþjónustan hefur aukið fjölbreytni og hlutur svonefnds alþjóðageira í verðmætasköpuninni hefur farið mjög vaxandi undanfarin misseri. Í þessu sambandi er ástæða til vekja athygli á því að ýmis dæmi eru um að stjórnvöld komi á fót áfallaviðbúnaðarsjóðum sem á ensku kallast, til frekari skýringar, Disaster Relief Funds. Ég held að við getum sagt að því sé ágætlega lýst með því að kalla þá áfallaviðbúnaðarsjóði. Slíkum sjóðum hefur fyrst og fremst verið ætlað að mæta náttúruhamförum og hefur almennt ekki verið skipað í flokk með þjóðarauðlindasjóðum. Sem dæmi má nefna National Emergency Fund í Kostaríka og Natural Disaster Fund á Nýja-Sjálandi. Ég hef hér bæði notað orðið þjóðarauðlindasjóð og þjóðarauðssjóð og það fer aðeins eftir eðli máls. Hérna erum við með dæmi í Kostaríka og á Nýja-Sjálandi um að menn sjái ástæðu til að fara í sjóðsöfnun til að mæta áföllum sem geta sett stórt skarð í þjóðarbúskapinn, þá sjaldan þau gerast. Eins og ég hef rakið í stuttu máli varð niðurstaðan sú við undirbúning þessa frumvarps að ekki væri sama þörf og í sumum öðrum löndum fyrir sjóð sem væri til mótvægis við áhrif af nýtingu óendurnýjanlegrar auðlindar eða af ófjármögnuðu lífeyriskerfi. Meðal annars þess vegna felur frumvarpið í sér að hlutverk Þjóðarsjóðs verði frekar að veita viðnám við ytri stóráföllum sem örhagkerfi og smátt samfélag er viðkvæmara fyrir en gengur og gerist meðal stærri þjóða. Með öðrum orðum, þótt í frumvarpinu hafi verið höfð nokkur hliðsjón af svonefndum þjóðarauðssjóðum og tilmælum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um regluverk fyrir slíka sjóði er ekki þar með sagt að Þjóðarsjóður falli beinlínis í þann flokk sjóða heldur eigi hann að ýmsu leyti meira sammerkt með áfallaviðbúnaðarsjóðum. Virðulegi forseti. Ég vil að þessu sögðu víkja að nokkrum sjónarmiðum sem komið hafa fram um þetta málefni í umræðum og umfjöllunum á undanförnum misserum. Þar má nefna fyrst að komið hafa fram sjónarmið um að ekki sé þörf á þjóðarsjóði þar sem aðrar tryggingar séu til staðar. Það er rétt að þegar hefur verið byggður upp talsverður viðbúnaður við náttúruhamförum í landinu, bæði í mynd viðbragðsaðila og vátrygginga. Náttúruhamfaratrygging Íslands vátryggir húseignir og margs konar lausafé en auk þess helstu veitukerfi, hafnarmannvirki og ýmsa aðra innviði. Utan þessara trygginga falla hins vegar stór samgöngumannvirki, svo sem meginhluti vegakerfisins. Þá getur orðið umtalsvert tjón í tengslum við ýmis afleidd áhrif hamfara, sem Náttúruhamfaratrygging Íslands bætir ekki, auk þess sem stjórnvöld kynnu að vilja grípa til aðstoðar sem væri af öðrum toga en fallið getur undir slíkar fyrirframtryggingar. Þá ætti okkur öllum að vera ljóst að sérstakur fjárhagslegur viðbúnaður til að mæta stóráföllum af öðrum völdum en náttúruhamförum, t.d. afdrifaríku umhverfisslysi á fiskimiðum eða mannskæðri farsótt, er ekki fyrir hendi í teljandi mæli hér á landi. Ég gæti einnig nefnt hér að sett hafa verið fram sjónarmið um að frekar ætti að verja nýjum tekjum af orkuvinnslu til að greiða niður skuldir eða verja slíkum tekjum til að forinngreiða á lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs. Í sambandi við beinar skuldir ríkissjóðs er nærtækast að líta til þess að þær eru þegar komnar niður fyrir skilyrði laga um opinber fjármál og áætlanir miða að áframhaldandi lækkun þeirra. Skuldastaða ríkissjóðs telst vera orðin hófleg í alþjóðlegum samanburði. Skynsamlegt þykir að fara blandaða leið við að halda áfram að styrkja fjárhagsstöðuna með því móti að mynda nokkurn uppsafnaðan sparnað í sjóði samhliða því að skuldir verði áfram greiddar niður. Í þessu sambandi er ekki síður litið til þess að ekki verður ráðlegt að draga svo mikið úr skuldabréfaútgáfu ríkisins að það hamli virkni innlends fjármálamarkaðar heldur þurfi fremur, eins og felst í skuldareglu laga um opinber fjármál, að horfa til nettóstöðunnar, brúttóskulda að frádregnum sjóðum og innstæðum. Hvað varðar lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs fór ég aðeins yfir stöðu þeirra mála fyrr í ræðu minni. Í stuttu máli sagt: Með ráðstöfunum sem fyrir liggja í þeim efnum eru horfur á því að Ísland verði eitt örfárra ríkja í heiminum þar sem fyrir hendi eru traustar áætlanir um nánast fullfjármagnað og samræmt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn, þar á meðal starfsmenn hins opinbera. Því hefur verið hreyft í umræðu um þetta mál á fyrri stigum að tekjunum sem hér er um að ræða ætti frekar að verja til að auka innviðafjárfestingar, efla opinbera þjónustu eða lækka skatta. Þetta eru allt gild og skiljanleg sjónarmið en hér er ástæða til að benda á að það liggur fyrir, m.a. í nýframlagðri fjármálaáætlun, að samhliða því að þessu nýja fjárflæði verður veitt í varúðarsjóð stendur hið opinbera fyrir mjög myndarlegri aukningu í fjárfestingum þar sem m.a. er um að ræða stórt átak í uppbyggingu samgönguinnviða og byggingu á nýju þjóðarsjúkrahúsi. Ég minni líka á að samkvæmt frumvarpinu verður allnokkrum hluta teknanna einmitt varið til fjárfestingar í hjúkrunarrýmum og nýsköpun fyrstu fimm árin. Fram hafa komið hugmyndir um að setja þessa fjármuni frekar í alls kyns önnur samneysluverkefni sem eru góðra gjalda verð, allt frá loftslagsaðgerðum yfir í betri heilbrigðisþjónustu. Það þarf ekki að hafa mörg orð um að fórnarkostnaður fylgir allri ráðstöfun fjármuna í þeim skilningi að þeim verður þá ekki verið til annarra verkefna, svo sem til að byggja upp sparnað í stað aukinnar samneyslu. Ljóst er að hægt væri að tefla fram endalausum lista af öðrum verðugum verkefnum frekar en að setja til hliðar nokkra fjármuni sem verði til taks fyrir þjóðþingið ef landið verður fyrir óvæntu reiðarslagi. Í þessu frumvarpi er einfaldlega lagt til að tekin verði ákvörðun um að fresta því að auka samtímaneyslu okkar og efna í staðinn til nokkurs sparnaðar til hagsbóta fyrir komandi kynslóðir sem aldrei kæmi til ef stjórnvöld settu jafnan slíkan fórnarkostnað fyrir sig. Skattar á Íslandi eru vissulega tiltölulega háir í alþjóðlegum samanburði en svigrúm til skattalækkana verður áfram til staðar, óháð tilvist Þjóðarsjóðs, einkum ef tekst að auka framleiðni, bæði í einkageiranum og hinum opinbera, og leggja áherslu á betri nýtingu opinberra útgjalda. Skattbyrðin, bæði í það heila tekið og á einstökum sviðum, verður viðvarandi pólitískt viðfangsefni hér á landi eins og annars staðar þar sem sjóðir á borð við Þjóðarsjóð eru starfræktir. Nefnt hefur verið í umfjöllun um þetta málefni að ekki sé þörf fyrir varúðarsjóð þar sem landið búi að mjög öflugu lífeyrissjóðakerfi sem hægt væri að losa eignir úr eða reiða sig á við áfall. Um það vildi ég aðeins segja að lífeyrismál landsmanna væru heldur betur í uppnámi ef verja ætti töluverðum hluta eigna sjóðanna til að mæta afleiðingum efnahagsáfalls eða vistkerfisbrests. Það væri reyndar óheimil eignaupptaka samkvæmt lögum enda hefur ríkið engan umráðarétt yfir þeim eignum. Einnig hefur verið nefnt að gjaldeyrisforði Seðlabankans sé orðinn mjög stór og þjóni sama tilgangi og Þjóðarsjóði er ætlað. Þetta virðist mér vera nokkuð langsótt sjónarmið og slíkt forðahald hefur ekki staðið í vegi fyrir stofnun opinberra sparnaðar- eða varúðarsjóða í öðrum löndum. Það er varla hægt að líta svo á að gjaldeyrisvaraforða á vegum Seðlabankans hafi verið haldið úti til að mæta áföllum á borð við alvarlegar afleiðingar faraldurs, vistkerfisbrests eða náttúruhamfara með því móti að yfirstjórn bankans geti tekið ákvarðanir um að verja forðanum til að fjármagna tekjutap ríkisins eða útgjöld af mótvægisráðstöfunum í kjölfar slíkra áfalla, eins og Þjóðarsjóði er ætlað. Gjaldeyrisforðinn snýr að viðfangsefnum sem varða sveiflur í greiðslujöfnuði og greiðsluhæfi landsins við útlönd sem og getu Seðlabankans til að styðja við gjaldmiðilinn eftir aðstæðum. Forðahaldið lýtur öðrum viðmiðum en eiga við um Þjóðarsjóð enda hefur ávöxtun forðans verið harla lítil og varsla hans í raun falið í sér kostnað sem nemur tugum á einstaka árum, eftir gengissveiflum, mörgum milljörðum. Fremur virðist koma til álita að skoða hvort umfang gjaldeyrisforðans sé ekki orðið óþarflega mikið. Þá vildi ég nefna sjónarmið um að ríkissjóður sé lítið skuldsettur og gæti farið í lánsfjáröflun í kjölfar áfalls, þ.e. að ekki sé þörf á sjóðsöfnun, ríkissjóður sé að komast í það miklar álnir að verði áfall sé ekkert að því að skuldsetja ríkissjóð. Varðandi skuldastöðu ríkissjóðs og afleidda vaxtabyrði er hún reyndar enn þá töluverð og engin vissa fyrir því að hún verði mjög hófleg í fjarlægri framtíð þegar stóráfall riði yfir. Í öllu falli væri alltaf verra að þurfa að hækka hana mikið við erfiðar aðstæður. Áfall gæti verið af þeim toga sem þrengdi almennt að lánsfjárkjörum á alþjóðlegum fjármálamörkuðum eða sérstaklega að kjörum Íslands, auk þess sem mikil skuldabréfaútgáfa við neyðaraðstæður hlýtur að öðru jöfnu að vekja upp hærri ávöxtunarkröfu. Ástæða er til að rifja upp að fyrir fall bankakerfisins haustið 2008 voru hreinar lántökur ríkissjóðs komnar niður í nærri 4% af vergri landsframleiðslu og að handbært fé á innstæðureikningi í Seðlabankanum nam um 10% af vergri landsframleiðslu. Engu að síður var greiðsluhæfi ríkissjóðs og þjóðarbúsins í hættu eftir áfallið. Því var varnað með neyðarráðstöfunum og samstarfi sem tókst við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Sú lánsfjáraðstoð sem nágrannaþjóðir veittu Íslandi í kjölfar bankahrunsins var nokkuð dýru verði keypt. Hæstv. forseti. Eðlilegt er að spurt sé hver sé hæfileg stærð sjóðs sem þessa. Markmiðið hlýtur að vera að sjóðurinn verði nægilega stór til að ekki þurfi að nýta hann allan í einu áfalli. Vegna góðra trygginga gagnvart náttúruhamförum og annars viðbúnaðar sem þegar er fyrir hendi í landinu er talið skynsamlegt að stefnt verði að því að framtíðarstærð sjóðsins verði nálægt 250–300 milljörðum eða nærri tíu hundraðshlutar af landsframleiðslu. Það er sjóður sem byggist upp yfir mörg ár. Ástæða er til að leggja áherslu á að Þjóðarsjóður verður ekki til í einni sviphendingu heldur hægt og bítandi. Ætla má að það gæti tekið um 15–20 ár að byggja upp slíkan sjóð miðað við að tekjur ríkissjóðs frá orkuvinnslufyrirtækjum geti aukist um langa hríð og líka að því gefnu að ekki þurfi að bæta fjárhagsáföll úr sjóðnum á því tímabili. Ég undirstrika að þetta er að gefnum öllum þeim forsendum að ekkert komi upp á. Með þessu frumvarpi er því ekki stefnt að því að mynda risavaxinn sjóð sem dragi til sín mikið fjármagn á fáum árum, heldur er um að ræða hægfara uppbyggingu á litlum hluta þjóðhagslegs sparnaðar landsins og það mun útheimta töluverða pólitíska þolinmæði. Þessi stærðarhlutföll eru allt önnur og minni en t.d. á við þegar litið er til lífeyrissjóðakerfisins innan lands eða olíusjóðsins í Noregi þar sem í hlut eiga eignasöfn sem eru vel yfir 150% af landsframleiðslu. Að endingu vil ég nefna að gerðar hafa verið breytingar á frumvarpinu sem samsvara þeim breytingum sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar lagði til við meðferð málsins á síðasta þingi, enda var einhugur um þær milli nefndarinnar og ráðuneytisins. Ég nefni einkum sjálfstæði áhættustýringar, í samræmi við ábendingu Fjármálaeftirlitsins, sem og skerpingu á orðalagi í tengslum við áhættustýringu og hæfi stjórnarmanna. Að öðru leyti vísa ég til ágætra skýringa á þessum breytingum í nefndaráliti meiri hlutans í þskj. 1576 á 149. þingi. Þá hefur sérstakri tilvísun og umfjöllun verið bætt við í greinargerð frumvarpsins varðandi græn skuldabréf í skýringum um ákvæði um fjárfestingarstefnu. Í ákvæðum frumvarpsins er ekki mælt nákvæmlega fyrir um efni fjárfestingar sjóðsins, að því frátöldu að þær mega ekki stangast á við gott siðferði heldur verður kveðið nánar á um það í fjárfestingarstefnu með hvaða hætti stuðla skuli að heppilegum markmiðum á borð við vernd mannréttinda eða baráttu gegn loftslagsbreytingum. Þannig er gengið út frá því að við mótun fjárfestingarstefnunnar muni þurfa að hafa hliðsjón af skuldbindingum og markmiðum Íslands í loftslagsmálum, t.d. með því móti að svokallaðir grænir verðbréfasjóðir fái tiltekið vægi í eignasafninu. Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í samskiptum við alþjóðastofnanir og lánhæfismatsaðila og í umfjöllun erlendra fjölmiðla að áform um stofnun Þjóðarsjóðs séu bæði skynsamleg og skýr teikn um öfluga og skjóta endurreisn opinberra fjármála eftir eitt stærsta efnahagsáfall sem Íslendingar hafa þurft að takast á við. Stofnun sjóðsins endurspeglar aga í meðferð fjármuna ríkisins og er til marks um breytta og betri tíma. Sjálfbærni opinberra fjármála styrkist sem er til þess fallið að auka traust á íslenskt hagkerfi og þjóðarbúskap, efla lánshæfi Íslands og þar með stuðla að hagstæðari lánakjörum. Allir þessir þættir eru til hagsbóta til lengri tíma litið fyrir okkur öll, fyrir komandi kynslóðir og velferð þjóðarinnar í víðu samhengi. Virðulegi forseti. Að öðru leyti vísa ég til nánari umfjöllunar um fyrirkomulag Þjóðarsjóðs í greinargerð frumvarpsins og legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um Þjóðarsjóð. Það er bara hið besta mál að koma á þjóðarsjóði. En mér er eiginlega spurn: Á sama tíma og við erum að tala um að koma á þjóðarsjóði erum við að byggja sjúkrahús, hátæknisjúkrahús, fyrir tugi milljarða og við erum að reka á sama tíma kerfi sem við ráðum ekki við. Við erum með bráðamóttöku þar sem fólk er í lífshættu og ekki spurning hvort heldur hvenær, liggur við, eitthvað skeður. Hvenær er nóg komið? Er það þegar eitt mannslíf eða fjöldi mannslífa er í hættu? Er það mælikvarðinn? Ber okkur ekki skylda til þess að sjá til þess að kerfið virki og að sjúkrahús og bráðamóttaka séu í góðu lagi áður en við förum að safna í sjóði?
Virðulegi forseti. Hér kemur mjög skiljanleg spurning sem snýr að því hvort með því að fara í sjóðsöfnun séum við að draga úr getu okkar til þess að sinna samneyslunni að öðru leyti. Ég hef orðið þess var að samhengi þessa máls við opinber fjármál er ekki öllum alveg skýrt en mig langar til að láta þess getið að tekjurnar sem kæmu sem arðgreiðslur frá orkufyrirtækjunum færast til tekna í reikningum ríkisins en framlag ríkisins inn í þjóðarsjóðinn færist ekki sem gjöld heldur myndast þar eign. Þannig gengur tilvist þjóðarsjóðsins ekki neitt á heildarafkomu ríkissjóðs á hverju ári og dregur þannig í engu úr svigrúmi ríkissjóðs til að standa undir sameiginlegum verkefnum okkar, enda getum við fjármagnað þau. Þannig vill til, eins og ég hef verið að rekja, að við erum komin með mjög hagstæða skuldastöðu. Við erum búin að ná markmiðum okkar og viðmiðum í fjármálareglunum. [[Forseti hringir.]]Þessum verkefnum eigum við að geta sinnt af myndarbrag án tillits til þess hvort þjóðarsjóði verður komið á fót eða ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, þó að ég sé ekki sammála því. En annað er að það á að sitja fimm manna stjórn yfir þessum sjóði. Þar sem við erum með á þriðja tug lífeyrissjóða þekkjum við af reynslunni kostnaðinn við að reka þá og hann er stjarnfræðilegur. Þetta virðast vera með hæstlaunuðu mönnum í þjóðfélaginu. Hvernig sér ráðherra fyrir sér kostnaðinn við þetta? Hver er kostnaðurinn? Jú, hann á að koma úr þessum þjóðarsjóði en hver er hann? Hver er reiknað með að verði heildarrekstrarkostnaðurinn, og þá líka með fjárfestingum, t.d. erlendis, og kostnaði við fjárfestingar erlendis? Er búið að átta sig á því hversu mikill þessi kostnaður verður og hvernig hann skiptist?
Virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að við náum góðri umræðu um stjórnfyrirkomulagið og ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann segir að við þurfum að gæta að kostnaðinum. Það er gert ráð fyrir að það sé stjórn sem tryggi eðlilega aðkomu þingsins að málefnum sjóðsins. Það finnst mér ekki óeðlilegt. Það er sömuleiðis gert ráð fyrir því að verkefnum sjóðsins sé hægt að úthýsa til þess einmitt að lágmarka yfirbyggingu og kostnað. Ég sæi það fyrir mér fyrstu árin að ekki væri mikil skynsemi í því að koma upp flóknu rekstrarfyrirkomulagi í kringum lítinn sjóð þannig að það verður meðal hlutverka stjórnarinnar að koma með tillögur um hvernig best verði gætt að því að eignir sjóðsins séu ávaxtaðar með hagkvæmum hætti. Það er síðan hinn endinn á þessari umræðu hversu mikla áhættu megi taka með svona sjóð til að fá hámarksávöxtun af sjóðnum.
Herra forseti. Þegar hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir málinu fyrir tæpu ári síðan sagði hann um þessa hugmynd, með leyfi forseta: „... sem ég þreytist ekki á að segja að byggir í raun og veru alfarið á samstöðu í þingi og til lengri framtíðar vegna þess að til lítils er að leggja af stað í þetta mikla langferð sem sjóðsöfnun sem þessi er ef það er gert í átökum og menn eru ósammála um grundvallaratriði þannig að ólíklegt er að sáttin eða meirihlutaviljinn haldist til lengri tíma. Það er mjög mikils virði.“ Síðan kemur hæstv. ráðherra nú, leggur nánast sama mál fram, tekur örlítið tillit til meirihlutaálitsins en þegar málið var afgreitt út úr efnahags- og viðskiptanefnd í vor var það gert með fjórum nefndarálitum. Það er algjörlega ljóst að það er engin sátt um þessa leið. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi skipt um skoðun á því að það sé mikilvægt að það sé þverpólitísk sátt um sjóðsöfnun sem þessa.
Virðulegi forseti. Nei, ég tel að það eigi við um sjóð eins og þennan, með svipuðum hætti og aðrar varúðarráðstafanir sem ég hef rakið hér í dag, að það er langbest að það skapist sem mest sátt í þinginu, enda hef ég verið að rekja það hér að áður en til þess getur komið að hámarkssöfnun í sjóðinn verði náð líði jafnvel 15–20 ár. Það gefur því augaleið að ekki er verið að horfa til einhvers sem á að gerast í einni hendingu heldur yfir mörg kjörtímabil. Af þeirri ástæðu er alveg augljóst að það skiptir máli að ná sem bestri sátt. Hins vegar kann að vera að einhverjir vilji gera ágreining og mér finnst að margt af því sem nefnt hefur verið til að andmæla þessum hugmyndum sé hreinlega á misskilningi byggt. Ég var rétt áðan í andsvari við hv. þingmann sem taldi að þetta myndi draga úr getu okkar til þess að sinna t.d. bráðamóttöku á spítala. Það er bara ekki rétt. Þá hljótum við að verða að komast í gegnum slíka umræðu.
Herra forseti. Ég held að ég hafi ekki misskilið neitt varðandi þennan sjóð eða málflutning hæstv. ráðherra. Ég heyrði ekki betur en að hæstv. ráðherra talaði í ræðu sinni áðan um að alþjóðastofnanir hefðu talað um hvað það væri góð hugmynd að stofna slíkan þjóðarsjóð. En er það ekki svo að í nýlegri skýrslu OECD er þessi sjóðsöfnun einmitt gagnrýnd? Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann svari gagnrýni OECD sem sett er fram í nýlegri skýrslu sem ég efast ekki um hæstv. ráðherra hefur lesið.
Virðulegi forseti. Nú síðast var ég á fundi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í Washington og þar var talsvert spurt um framgang þessa máls. Greinilegt var að sérfræðingar sjóðsins eru áhugasamir um að okkur takist að lögfesta tilvist þjóðarsjóðs og myndu telja það mjög til framdráttar. Það hefur sömuleiðis komið fram í samtölum við matsfyrirtæki að þau hafi áhuga á málinu og gefið er í skyn að tilvist slíks sjóðs gæti verið til þess fallin að auka lánshæfismat á Íslandi eða styrkja það. Varðandi ábendingar frá OECD er þar fyrst og fremst um þá ábendingu að ræða að hið opinbera þurfi að fjárfesta meira og ég get tekið undir það, enda erum við að bæta í opinbera fjárfestingu. Þar er bent á að ein leið til að auka fjárfestinguna væri að nýta fjármuni sem myndu losna við arðgreiðslur frá orkufyrirtækjum en við höfum líka margar aðrar leiðir. Við gætum t.d. nýtt ávinning af sölu banka en við höfum nú bundið vel rúmlega þá fjárhæð sem er verið að ræða um í þessu samhengi í tveimur fjármálafyrirtækjum. [[Forseti hringir.]]Með því að losa um eignarhald ríkisins á þó ekki nema öðrum þeirra myndum við losa um gríðarlega háar fjárhæðir til þess einmitt að fara í fjárfestingu eins og OECD bendir á að sé mikilvægt.
Forseti. Mig langar að spyrja hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra. Í stjórnarsáttmálanum segir: „Brýn verkefni blasa við í innviðauppbyggingu um land allt. Þar má nefna verkefni í samgöngum, fjarskiptum, veitukerfum og annarri mannvirkjagerð.“ Samgöngur eru nefndar fyrstar. Nú á að fara í miklar framkvæmdir í þeim. Um það segir í stjórnarsáttmála, með leyfi forseta: „Svigrúm er á næstu árum til að nýta eignatekjur ríkisins í slík verkefni og tryggja þannig þá traustu innviði sem eru forsendan fyrir fjölbreyttu og kröftugu atvinnulífi um land allt.“ Svo kemur fram að ein af ástæðunum fyrir þessu er öryggissjónarmið. Nú vitum við það að til þeirra verkefna sem þarf að fara í á suðvesturhorninu til þess að tryggja öryggissjónarmið þurfa að renna milljónatugir. Ef ég skil orð hæstv. ráðherra áðan rétt á það að taka kannski 10–15 milljarða á ári ef það á að ná að fylla sjóðinn upp í 250–300 milljarða á um 15 árum. Veit ráðherra u.þ.b. hversu miklar upphæðir þetta eru miðað við hans eigin orð? [[Forseti hringir.]]Getur hann sett það í samhengi við eignatekjur ríkisins í heild? Hversu mikið af þessum eignatekjum ríkisins er þá ekki verið að setja í samgöngur og önnur innviðaverkefni heldur í þjóðarsjóð?
Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg reiðubúinn til að setja þetta í samhengi við eignatekjur ríkisins í heild vegna þess að þær hafa verið töluvert sveiflukenndar, til að mynda vegna fjármálafyrirtækja. Arðgreiðslur þaðan hafa verið mjög sveiflukenndar á undanförnum árum, eru að dragast saman núna. En þetta er að sjálfsögðu umtalsverð fjárhæð. Það er bara þannig. Og ef eitthvað er, áætlum við að arðgreiðslurnar í heild frá orkufyrirtækjum séu hóflega metnar í frumvarpinu, myndi ég segja. Við erum hérna að ræða í andsvörum, bæði í fyrra andsvari og nú ég og hv. þingmaður, um mikið grundvallaratriði. Það er samhengið við ríkisfjármálin og hvort við séum með þessu að þrengja að getu okkar til þess að ráðast í ákveðin önnur verkefni, t.d. samgönguverkefni. Ég er að reyna að koma því að í sem stystu máli að arðgreiðslurnar færast tekjumegin. Greiðsla í sjóðinn færist ekki gjaldamegin. Svigrúmið í opinberu fjármálunum, í fjárlögum hvers árs, [[Forseti hringir.]]er þannig ekki skert með þessu því að þar erum við alltaf að horfa til þess hvaða markmið við höfum sett okkur varðandi afkomu.
Forseti. Það er ekki hægt að skilja stjórnarsáttmálann öðruvísi. Hann var samþykktur af - hvað eigum við að segja? - helstu frammámönnum innan Sjálfstæðisflokksins. Ég man ekki hvort það eru 80 eða 200, held að það séu 200 innan Sjálfstæðisflokksins, sem þarf til að samþykkja stjórnarsáttmála. Hér segir að „svigrúm á næstu árum til að nýta eignatekjur ríkisins í slík verkefni og tryggja þannig“ o.s.frv. Þannig að það er verið að tala um að nota svigrúmið vegna eignatekna ríkissjóðs. Ef það svigrúm er nýtt eða sett að hluta til í þjóðarsjóð þrengist auðvitað um það sem er hægt að setja í önnur verkefni, m.a. samgöngur. Þannig að þetta skiptir máli hvað það varðar, sér í lagi í ljósi þess að nú er verið að horfa til þess hjá ríkisstjórninni, eða hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, að leggja á einhverjum forsendum gjald á þá sem nota þau mannvirki sem eru nauðsynleg á suðvesturhorninu til þess að byggja upp öruggar samgöngur. Þetta verður því að taka í samhengi. Ef það á að setja eitthvað í þjóðarsjóðinn af eignatekjunum er verið að minnka það svigrúm sem er sagt í stjórnarsáttmálanum að sé til að fara í samgöngur. Það er þess vegna sem ég spyr.
Virðulegi forseti. Það sem ég get bara sagt við þessu er að í þeim sama stjórnarsáttmála og talar um að eignatekjur nýtist til að byggja upp samgöngur er líka talað um þjóðarsjóð. Hugmyndin um þjóðarsjóð er eiginlega betur útfærð en sú fyrrnefnda, um að nýta eignatekjur til að standa undir samgöngumannvirkjum. En nú er það auðvitað þannig að ég tók þátt í því að setja saman þennan stjórnarsáttmála með formönnum hinna flokkanna og það sem þarna liggur að baki er ekki síst það sem snýr að fjármálafyrirtækjunum. Ég hef talað fyrir því að við losum um eignarhald ríkisins á fjármálafyrirtækjum, m.a. til þess að fara í innviðauppbyggingu. Ég trúi ekki öðru en að það sé góð samstaða um það í þinginu, þó að við þurfum að ganga úr skugga um að við séum með góða áætlun í því efni sem kallist á við ytri aðstæður sem þurfa að vera góðar til þess að við náum að hrinda því verkefni í framkvæmd.
Herra forseti. Mig langar að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir yfirferð hans á frumvarpinu um Þjóðarsjóð sem mér finnst hafa þroskast mjög frá því að það var fyrst lagt fram og mælt fyrir því í desember 2018. Ég fagna meiri áherslu sem finna má í þessu frumvarpi núna á grænu skuldabréfin og græna fjárfestingarsjóði. Ég fagna henni mjög. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra um kröfur til rekstraraðila og umsýsluaðila vegna þess að í frumvarpinu eru gerðar nokkuð ítarlegar og góðar kröfur til stjórnarmanna en að mínu viti eru ekki eins ítarlegar kröfur gerðar til rekstraraðila. Getur hæstv. fjármálaráðherra útskýrt þetta nánar fyrir mér?
Virðulegi forseti. Fyrst aðeins varðandi grænu áherslurnar sem birtast í frumvarpinu. Ég held ég að þær séu góð viðbót og koma m.a. til eftir umræður hér í þinginu. Rétt er að segja frá því að ég hef sem fjármálaráðherra aldrei fundið jafn mikla áherslu á grænu fjárfestingarnar og átti við núna á fundi hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum þar sem yfir 50 fjármálaráðherrar komu saman og funduðu um loftslagsmálin. Þangað voru mættir allir yfirmenn helstu stofnana OECD, Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðabankans, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, seðlabankastjóri Englands. Þetta var eitt megin temað, ef maður má nota það orð. Varðandi kröfur til þeirra sem myndu taka að sér verkefni fyrir sjóðinn og í samningagerð við stjórnina eða sjóðinn sjálfan þá er verið að horfa til þeirra sem eru sérhæfðir, það er í raun og veru verið að horfa til sérhæfðra sjóða í eignastýringu.
Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Þá langaði mig að koma að öðru í seinna andsvari. Það er varðandi tvennt, annars vegar samhljóminn við aðra hamfarasjóði. Í desember 2018 þegar hæstv. ráðherra lagði frumvarpið fyrst fram kom fram í minni ræðu að mér fyndist frumvarpið um þjóðarsjóð og hlutverk þjóðarsjóðsins, eins og það var sett fram þá, kannski of áfallamiðað og hamfaramiðað og kannski þá aðeins búið að reika frá upphaflegri hugmynd um þjóðarsjóðinn sem var meira um nýsköpunarfjárfestingar. Mig langaði aðeins til að spyrja hæstv. ráðherra um samhljóminn við aðra sjóði. Hins vegar varðar það tekjuhlutann inn í sjóðinn en eins og fram kemur í 5. gr. eru komnar viðbætur um framlög í sjóðinn sem varpað er svolítið til Alþingis, að Alþingi geti ákvarðað einhver framlög eða að ávaxta [[Forseti hringir.]]eigi aðra fjármuni en fram kemur í frumvarpinu. Getur hæstv. ráðherra aðeins útskýrt þetta ákvæði nánar? Hvaða hugmyndir sér hann fyrir sér í þessum efnum?
Virðulegi forseti. Líkt og ég rakti í framsöguræðu minni sjáum við fyrir okkur að þarna sé að hluta til um verkefni að ræða sem snúi að lausafjárstýringu. Þær aðstæður geta skapast í ríkisfjármálunum að ríkinu falli til háar fjárhæðir, t.d. vegna sölu eigna. Þá er ekki óskynsamlegt að það úrræði sé opið í þjóðarsjóðslögunum að tilteknum fjárhæðum sé ráðstafað beint inn til sjóðsins. Það gæti gerst vegna eignasölu, gæti gerst t.d. vegna gjaldeyrisvaraforða, að menn segðu: Við teljum að þeirri fjárhæð sem við erum með hér og er fjármögnuð af ríkinu sé vel varið inni í þessum tilteknu sjóði. Jafnvel þó að það lúti mjög ströngum skilyrðum að leysa þessa fjármuni aftur úr læðingi var þetta fyrst og fremst hugsað sem almenn heimild, ef þær aðstæður kynnu að skapast að ríkið teldi ávinning af því, frekar en að greiða upp skuldir eða gera aðrar ráðstafanir í lausafjárstýringu, [[Forseti hringir.]]að verja fjármunum inn í sjóðinn.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um Þjóðarsjóð sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram. Það vekur hjá mér spurningar vegna þess að á sama tíma höfum við aldrei fengið meiri tekjur í ríkissjóð. Ef ég heyrði rétt í dag eru það 120 milljarðar sem eiga að koma á nokkrum árum, sem er aukning. Það virðist vera alveg sama hversu mikil aukning verður í tekjum ríkissjóðs, einhvern veginn er skiptingin alltaf röng. Það er alltaf sama vandamálið með heilbrigðiskerfið og ekki virðist einu sinni hægt að setja rétta launaupphæð inn í heilbrigðiskerfið heldur virðist sjúkrahúsið verða að skera niður, það á ekki einu sinni fyrir launakostnaði, en 70% af framlögum til sjúkrahússins fara í þann kostnað. Það er undarlegt að við skulum alltaf vera að þenja kerfið út, og það hringja engar viðvörunarbjöllur. Á sama tíma erum við að tala um þjóðarsjóð. Ef maður horfir aftur til hrunsins getum við bæði horft á hvað skeði í gegnum Seðlabankann, þá peninga sem hurfu þaðan, og við getum líka horft á lífeyrissjóðina. Við getum horft á allt það sem glataðist, bæði skatttekjur sem töpuðust og eignir í lífeyrissjóðunum. Þetta á að vera okkur ákveðin viðvörun um að ef við ætlum að fara að stofna sjóð þurfum við að vanda rosalega til verka. Einhvern veginn hef ég á tilfinningunni að við höfum ekki gert það og séum ekki á þeim stað að við munum vanda til verka í þessu samhengi. Ef við horfum hins vegar bara á lífeyrissjóðakerfið í heild sinni er það komið yfir 5.000 milljarða, sem er auðvitað rosalegt. Það var eiginlega komið á það stig hér innan lands að lífeyrissjóðirnir voru bara að kaupa í sjálfum sér og selja hver öðrum eignir. Inni í þessu kerfi eru núna um 2.000 milljarðar í skatttekjum ef við förum að reikna út. Þetta er verið að gambla með á markaði. Við höfum ekki hugmynd um hvort þetta muni einhvern tímann skila sér algjörlega til baka. Það virðist vera lögmálið að hrun verði aftur og við heyrðum líka hversu gífurlegur kostnaður er við rekstur þessara sjóða. Við erum með á þriðja tug lífeyrissjóða og eyðum í kringum 20 milljörðum í rekstrarkostnað sem sýnir að við erum alltaf að gera eitthvað rangt í þessu samhengi. Það er talað um að við eigum að nota þessa sjóði fyrir stór áföll. Hvað eru stór áföll? Ég tel það vera stór áföll þegar fólk á ekki fyrir mat. Ég tel það stór áföll þegar hætta er á því að vegna fjárskorts gætu orðið dauðsföll á sjúkrahúsum landsins. Í dag erum við með kerfi sem riðar og við virðumst vera tilbúin til að ræða allt annað en það hvernig við ætlum að redda þessu kerfi. Jú, búum til þjóðarsjóð. Við verðum líka að muna að við erum að tala um, eins og kom fram hjá hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni, um veggjöld, að leggja á gjöld. Við erum að setja milljarða í vegaframkvæmdir og við ætlum jafnvel að tví- eða þrískatta bifreiðaeigendur og á sama tíma tölum við um þjóðarsjóð. Ég segi fyrir mitt leyti að á meðan kerfið er eins og það er eigum við ekkert að vera að safna peningum í sjóð. Við eigum að nota peningana, ef við höfum þá, helst í heilbrigðiskerfið, byrja á því, og svo til að bæta kjör öryrkja og eldri borgara. Einhverra hluta vegna teljum við sjálfsagt að þeir lifi á 70.000–80.000 kr. minna en lágmarkslaun í landinu eru. Einhvern veginn hefur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn reiknað það út að það sé bara hinn eðlilegasti hlutur. En það er enginn að reyna að finna út hvernig í ósköpunum er hægt að sjá til þess að þetta sé ekki svona. Við vitum að ef við erum með lágmarkslaun í landinu á enginn að þurfa að lifa undir þeirri tölu. En einhvern veginn tekst okkur að horfa fram hjá því og einbeita okkur að þjóðarsjóði. Ég segi fyrir mitt leyti að slíkur sjóður ætti ekki að vera á dagskrá fyrr en búið er að ná tökum á fjármálum ríkisins. Það segir sig sjálft að kerfið er að þenjast út og tugir milljarða fara í eftirlitsstofnanir. Á stuttum tíma hefur eftirlitskerfið tvöfaldast, mannafli farið úr 200 í 600–700 á tíu árum. Kerfið er að þenjast út. Þarna er ekkert líf undir en samt virðist alltaf vera til nóg af peningum í þetta. Ég hef áður bent á þessa stórfurðulegu fjölmiðlanefnd, hvernig hún getur á tveimur árum farið úr 58 milljónum í 500 milljónir. Það sýnir hvers lags bull er í gangi í þessu kerfi hjá okkur. Á meðan ríkisstjórnin er með allt niður um sig, liggur mér við að segja, í þessu samhengi eigum við ekki að horfa á þjóðarsjóð. Þetta eru peningar sem við eigum að nýta og það er þörf á því að nýta þá nú þegar. Það er ótrúlegt að hugsa til þess að þarna úti er fólk, sem vegna furðulegra reglna um búsetuskerðingar á kannski að lifa á 70.000–80.000 kr. og þarf að fara til sveitarfélagsins til að geta tórað en fær þar neitun vegna þess að makinn er kannski á lágmarkslaunum og það er vonlaust að framfleyta sér. Ef um einstakling er að ræða getur hann fengið eitthvað smávegis en hann þarf að fara betlileið til að lifa. Á meðan þjóðfélagið er á þessu stigi ber okkur skylda til að koma svona hlutum í lag. Svo skulum við tala um þjóðarsjóð. Þá væri í fínu lagi að setja peningana í þjóðarsjóð. En fyrst og fremst: Látum kerfið virka þannig að hér sé gott að lifa fyrir alla en ekki bara einhverja útvalda.
Virðulegi forseti. Ég verð að gera stutta athugasemd við ræðu hv. þingmanns. Hún snýr að því að þjóðarsjóðurinn hefur engin áhrif á getu okkar til þess að sinna sameiginlegum verkefnum vegna þess að tekjur frá Landsvirkjun eða öðrum orkufyrirtækjum munu færast tekjumegin, útgreiðsla til sjóðsins ekki gjaldamegin. Þar af leiðandi, ef við erum að öðru leyti að uppfylla fjármálastefnu og erum innan markmiða fjármálaáætlunar, t.d. um afkomu, er hægt að efna til útgjalda til málaflokka eins og þeirra sem hv. þingmaður leggur hér áherslu á. Ef við myndum ekki koma á fót þjóðarsjóði myndi ekkert gerast í afkomu ríkisins, ekki neitt. Við höfum nákvæmlega sömu færi á að grípa til ráðstafana í reikningum okkar, t.d. til þess að sinna betur heilbrigðsmálum eða félagsmálum. Auðvitað eru áhrifin einhver en þau birtast bara ekki þarna. Þau birtast í fjármögnun verkefna þannig að þegar að því kemur að stofna til útgjalda, hvort sem væru til fjárfestinga eða annars staðar í kerfinu, mun reyna á það hvort ríkið þurfi að fjármagna sig. Með því að leggja fé inn í þjóðarsjóðinn dregur að sjálfsögðu úr lausafé ríkisins og það þarf að huga að því að ekki sé gengið svo á laust fé hjá ríkinu að við þurfum að taka há lán á vondum kjörum til þess að ráðast í þau verkefni sem eru í fjárlögum hverju sinni, bara vegna þess að menn ákváðu að ráðstafa lausafénu inn í þjóðarsjóð. Það má með sama hætti segja [[Forseti hringir.]]að það mætti eins greiða upp skuldir, eins og ég rakti í framsöguræðu minni. Þetta skiptir miklu máli að sé á hreinu í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja eins og er um andsvar hæstv. fjármálaráðherra að ég get alveg verið sammála honum. Það er hið besta mál að hafa þjóðarsjóð og ég er alveg tilbúinn að taka þátt í að byggja hann upp ef við ætlum á sama tíma að sjá til þess að ríkisútgjöldin þenjist ekki út endalaust heldur verði þeim varið í heilbrigðiskerfið og þá sem þurfa á því að halda, þá sem eru í lægstu tekjuhópum þjóðfélagsins, að lífeyrisþegar fái að njóta þess að geta átt skammarlaust fyrir mat og lyfjum og húsnæði. Ef við getum séð til þess að fjármagna þetta væri þjóðarsjóður besta mál. Þá er ég alveg sammála því að vera með þjóðarsjóð. Við hljótum að vera að tala um peninga sem eru í þjóðarsjóði og það hlýtur að vera á valdi ríkisins og ríkisstjórnar á hverjum tíma hvernig þeim er varið. Það segir sig sjálft. En á meðan við erum með kerfi sem er gatslitið eins og er í dag, og við verðum að viðurkenna að heilbrigðiskerfið virkar ekki fullkomlega, á meðan það eru ákveðin kerfi hjá okkur sem virka ekki fullkomlega ber okkur skylda til þess að gera allt sem hægt er til að koma þeim í lag. Þegar afgangur er eigum við að leggja fyrir. Við vitum líka t.d. að ríkið er með gífurlegar skuldbindingar gagnvart lífeyrissjóðunum. Við berum oft saman við heimilin. Það er betra að borga niður skuldir ef maður á fyrir þeim en að leggja peninga inn í ávöxtun vegna þess að þá borgar maður yfirleitt hærri ávöxtunarkröfu af skuldunum heldur en inneigninni.
Virðulegi forseti. Ég held að í raun og veru séum við hv. þingmaður sammála um margt en þó ekki um áhrifin af þessu frumvarpi á getu til að sinna verkefnum. Ég vil þó taka það fram, bara þannig að það sé enginn misskilningur, að það er fórnarkostnaður af því að stofna þjóðarsjóð. Það eru þá ákveðnir aðrir hlutir sem ekki er hægt að gera fyrir þann sama pening. En hið flókna samspil lausafjárstýringarinnar við fjárlögin og fjármálareglurnar þarf að vera á hreinu og það snýst um það að hvort sem er þjóðarsjóður eða ekki þurfum við að sinna þessum verkefnum og það þrengir ekkert að okkur með að sinna þeim meira en leiðir af afkomureglu og þeirri fjármálastefnu sem við fylgjum. Stóra spurningin er í raun og veru eingöngu þessi, eins og ég horfi á málið: Væri þeim fjármunum betur varið til skuldauppgreiðslu? Ég rakti það í máli mínu að það væri engin brýn þörf á því. Ættum við frekar að nýta þá peninga til þess að fara beint í fjárfestingar? Það er rétt að þjóðarsjóðspeningarnir, peningar sem koma sem arðgreiðslur frá orkufyrirtækjum, gætu nýst til að fjármagna slíkt. En þá bendi ég á að við eigum margar aðrar leiðir sömuleiðis til að fjármagna slíkar framkvæmdir. Síðan þegar öllu er á botninn hvolft þarf maður bara að hafa einhverja skoðun á því hvort það sé góð ráðstöfun fyrir þjóðina að byggja upp svona áfallasjóð eða ekki, hvort við lítum mögulega í framtíðinni til baka til þess tíma sem við lifum núna og spyrjum okkur: Hefði ekki verið gott að nýta svigrúmið sem þarna gafst til að hefja uppsöfnun sjóðs til að mæta áföllum? Þau geta birst okkur í alls konar myndum, eins og ég hef rakið. Það er spurningin: Getum við verið sammála um mikilvægi þess fyrir þjóðina?
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir þessi svör og vil spyrja hann á móti. Við erum með sjóði og það þarf að ávaxta þá. Við erum ekki með það á hreinu hvernig við eigum að gera það. Það getur orðið tap á sjóðum þó að við fáum kannski til langframa gróða út úr fjárfestingum eins og lífeyrissjóðunum. En við höfum líka séð að þetta getur allt hrunið á einni nóttu. Mesti gróðinn hlýtur að vera að borga niður skuldir. Skuldlaus ríkissjóður hlýtur að vera miklu betur undir það búin að taka við áföllum. Við ættum að vera sammála um það. Ég myndi segja að alltaf þegar maður á peninginn hlýtur að vera betra að borga niður skuldirnar vegna þess að vextirnir munu alltaf vera hærri en innlánsvextir og þar af leiðandi spyr ég: Er ráðherra ekki sammála mér í því að það væri langbest að byrja á því að losa okkur við skuldir ríkissjóðs og síðan gætum við farið að safna í þjóðarsjóð?
Herra forseti. Nú þegar við ræðum aftur í 1. umr. hugmynd um þjóðarsjóð er kannski rétt að rifja upp hvernig staðan var þegar málið var afgreitt úr hv. efnahags- og viðskiptanefnd í vor. Málið kom aldrei til afgreiðslu vegna þess að ekki var sátt um málið og það hefði aldrei gengið í þinglokasamningum að láta það á dagskrá því að málið var afgreitt út úr nefndinni í ósátt og með fjórum nefndarálitum. Sú sem hér stendur og fulltrúi Pírata í efnahags- og viðskiptanefnd, hv. þm. Smári McCarthy, settu saman nefndarálit og ég vil nú, þegar við hefjum aftur umræðu um þetta mál, rifja aðeins upp hvað það var sem við settum fram í því áliti. Það kom fram í andsvari áðan hjá hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur, þingmanni Vinstri grænna, að henni fannst málið hafi þroskast mikið frá því það var lagt fram fyrir tæpu ári en ég get ekki tekið undir þá skoðun. Þó að talað sé um grænar áherslur, sem er bara ágætt, og að einhverju leyti tekið tillit til athugasemda frá Fjármálaeftirlitinu, sem meiri hluti nefndarinnar lagði til breytingar á, eru enn grundvallaratriði sem ósætti er um varðandi þennan sjóð. Útfærsla hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í frumvarpinu er að okkar mati, þ.e. mínu og fulltrúa Pírata í nefndinni, ámælisverð, svo sem varðandi úthýsingu á rekstri þjóðarsjóðs til einkaaðila á fjármálamarkaði, hugtakanotkun, gildissvið, fjármögnun sjóðsins eingöngu með arði á orkufyrirtækjum í eigu ríkisins og stofnun sjóðsins á tímum þegar ríkissjóður glímir við ófjármagnaðar skuldbindingar. Það kom okkur á óvart að eingöngu tekjur af orkuauðlindinni eigi að renna í sjóðinn en ekki tekjur af öllum auðlindum, svo sem veiðigjald af nytjastofnum sjávar. Tekjur af veiðigjaldi eru hreinar auðlindatekjur og því rökrétt að þær rynnu í sjóð frekar en tekjur af fjármagni ríkisins í orkufyrirtækjum. Almennt virðast aðrir fullveldissjóðir byggjast á auðlindum og því er sú spurning áleitin hvers vegna nytjastofnar sjávar eru undanskildir í þessu fyrsta skrefi. Sama á við um tekjur af komu erlendra ferðamanna. Þannig gæti sjóðurinn orðið sveiflujöfnunarsjóður og tekjur tengdar við útflutningsgreinar. Þegar vel árar verði safnað í sjóðinn en mögulegt að taka úr honum ef illa gengi. Nærtækasta skýringin á því að þessi sjóður er ekki skilgreindur sem auðlindasjóður er að stjórnarflokkarnir telji að innan þeirra náist ekki samstaða um að lýsa nytjastofna sjávar sem þjóðareign og að rentan af þeim renni í þjóðarsjóð. Þessi skýring fær byr undir báða vængi í nefndaráliti meiri hlutans sem afgreitt var úr efnahags- og viðskiptanefnd í vor þar sem fram kemur að meiri hlutinn telji nauðsynlegt að ljúka vinnu við viðbót auðlindaákvæðis í stjórnarskrá áður en ákvörðun um að arður eða tekjur af öðrum sameiginlegum auðlindum en orkuauðlindinni renni í sjóðinn. Með því að stíga þetta skref án þess að nytjastofnar sjávar fylgi með er verið að skilja á milli auðlinda sem eru í ævarandi þjóðareign, þ.e. nytjastofna sjávar annars vegar og orkuauðlinda í eigu hins opinbera hins vegar. Mun eðlilegra væri að tekjur af takmörkuðum auðlindum rynnu í þjóðarsjóð frekar en tekjur af endurnýjanlegum auðlindum líkt og á við um norska olíusjóðinn. Ríkissjóður ber enn mikinn vaxtakostnað og erfitt er að rökstyðja að fjármagna eigi sjóðsöfnun á meðan slíkt varir, enda er ákvæði í frumvarpinu um að gera hann tímabundið óvirkan eða eins og segir í greinargerð með frumvarpinu um bráðabirgðaákvæði þess: „Í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er jafnframt kveðið á um það í bráðabirgðaákvæði í frumvarpinu að árleg framlög í þjóðarsjóð verði tímabundið lægri en arðgreiðslutekjurnar þar sem hluta þeirra verði varið annars vegar til átaks í uppbyggingu hjúkrunarrýma og hins vegar til eflingar á nýsköpun atvinnuveganna. Þar sem nýttur verður tiltekinn hluti nýrra tekna til þessara tímabundnu sérverkefna mun sú ráðstöfun engin áhrif hafa á afkomu ríkissjóðs.“ Þetta gerir sjóðinn að gegnumstreymissjóði eða öllu heldur að bókhaldslykli í fjárhagskerfi ríkisins næstu þrjú árin. Það eitt og sér er ágætismál en ekki tilefni til mikilla upphrópana eða samþykktar frumvarpsins. Í tillögum sem settar voru fram í skýrslu auðlindastefnunefndar til Alþingis í september 2012 var lagt til að settur yrði upp auðlindareikningur þar sem teknar yrðu saman allar tekjur þjóðarinnar af auðlindum hennar. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Því leggur nefndin til að í þeim tilfellum þar sem auðlindaarður stafar af nýtingu endurnýjanlegra auðlinda verði ekki um eiginlega sjóðsöfnun að ræða heldur verði arðinum ráðstafað með sýnilegum hætti í verkefni og málaflokka af fjárveitingavaldinu. Til að ná umræddum sýnileika leggur auðlindastefnunefnd til að settur verði upp sérstakur Auðlindareikningur. Þar verði birtar tekjur þjóðarinnar af auðlindum sínum, þ.e. auðlindaarðurinn eða sá hluti auðlindarentunnar sem til verður vegna nýtingar auðlinda í eigu eða umsjón ríkisins og það gerir tilkall til fyrir hönd þjóðarinnar. Gert er ráð fyrir því að Auðlindareikningur verði hluti af ríkisreikningi auk þess að vera birtur sérstaklega með fjárlagafrumvarpi ásamt greinargerð. Sýnileiki ráðstöfunar auðlindaarðsins felst svo í því að sérgreining tekna á Auðlindareikningi og ráðstöfun þeirra til verkefna og málaflokka verði hluti fjárlaga.“ Í skýrslu auðlindastefnunefndar er einnig lagt til að undirbúningur verði hafinn að stofnun Auðlindasjóðs sem ávaxti þann hluta auðlindaarðsins sem stafar af nýtingu óendurnýjanlegra auðlinda, samanber markmiðin með stofnun „Lífeyrissjóðs norsku þjóðarinnar“. Í framhaldi af og í samræmi við tillögur auðlindastefnunefndar var að frumkvæði fjármálaráðherra Samfylkingarinnar, þeirrar sem hér stendur, sett ákvæði um auðlindareikning inn í frumvarp til laga um opinber fjármál og er það ákvæði nú í 56. gr. laga nr. 123/2015, sem hefur fyrirsögnina „Gerð ríkisreiknings“. Í 2. mgr. greinarinnar kemur m.a. fram að fyrri hluti ríkisreiknings, sem nær yfir fjárreiður A-hluta ríkissjóðs í heild, skuli innihalda yfirlit sem sýni tekjur ríkissjóðs af nýtingu auðlinda í ríkiseigu og vegna takmarkaðra réttinda sem stjórnvöld ráðstafa. Enn hafa ákvæði 56. gr. ekki öll komið til framkvæmda en 1. minni hluti telur að lagasetning um þjóðarsjóð eigi í það minnsta að bíða þar til ákvæði 7. töluliðar 2. mgr. 56. gr. laga um opinber fjármál hefur verið uppfyllt. Einnig er mikilvægt að gefa ráðrúm til vandaðri vinnubragða og að auðlindarentuskattur verði lagður á öll raforkufyrirtækin í landinu. Í frumvarpinu er lagt til að einkaaðilar á fjármálamarkaði sjái um að gæta þjóðarsjóðs og ávaxta hann og við vörum við slíkum hugmyndum. Verði frumvarpið samþykkt er afar mikilvægt að umsýsla með honum verði í Seðlabanka Íslands. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað til norska olíusjóðsins og látið að því liggja að fyrirmynd útfærslunnar sé sótt til hans. Það er hins vegar af og frá. Það má t.d. benda á að síðasta haust var ákveðið að halda eignastýringu norska sjóðsins áfram innan sjálfstæðrar einingar í norska seðlabankanum. Það er líka mjög slæm hugmynd að útvista bæði rekstri og áhættustýringu á sjóðnum í ríkiseigu til einkaaðila. Meðal þeirrar fyrirsjáanlegu hættu sem það getur skapað er freistnivandi. Það eru alls konar ástæður og alls konar rök sem beinast að því að gera það ekki. Fjármálaeftirlitið gerði athugasemdir við þetta og mér skilst að í frumvarpinu sé að einhverju leyti tekið tillit til þeirrar gagnrýni. En það er álit okkar, fulltrúa Pírata og þeirrar sem hér stendur, að Seðlabanki Íslands henti vel til að hýsa þjóðarsjóð og sé fullfær um að sinna allri umsýslu og rekstri. Í umfjöllun um auðlindamál er mikilvægt að gera greinarmun á fjármagnstekjum annars vegar og auðlindatekjum eða auðlindarentu hins vegar. Þær fyrrnefndu eru komnar til vegna þeirra fjárfestinga sem ráðist hefur verið í, svo sem vatnsaflsvirkjunar eða fiskiskips, en þær síðarnefndu eru komnar til vegna þeirrar auðlindar sem viðkomandi fjárfesting nýtir og leiðir til hærri arðsemi en við á um aðrar greinar með sambærilega rekstraráhættu. Í frumvarpinu, lagatexta sem og greinargerð, virðist þessu tvennu vera blandað saman. Arðgreiðslur frá orkufyrirtækjunum eru blanda fjármagnstekna og auðlindatekna. Það er ekki skynsamlegt að fjármagnstekjur ríkisins af þessari fjárfestingu fari í sjóð frekar en aðrar ríkistekjur. Miklu eðlilegra væri að ríkið legði auðlindarentuskatt á orkufyrirtæki og að tekjur af honum rynnu í slíkan sjóð. Fyrirmynd að slíkri skattlagningu er í norskri löggjöf. Skattlagningin gæti þá einnig náð til einkafyrirtækja og gæfi því meira af sér og það vekur sannarlega athygli að í frumvarpinu eru einkafyrirtækjum sem nýta orkuauðlindir hlíft, það er ekki gert ráð fyrir að arður af þeim eða auðlindarenta renni í þennan sjóð. Forseti. Ég hef rennt yfir helstu gagnrýni okkar frá því í vor, mína og fulltrúa Pírata í nefndinni, og í engu var tekið tillit til þeirrar gagnrýni þrátt fyrir að hæstv. fjármálaráðherra hafi í upphafi talað um sátt, sem gaf mér vonir um að við fengjum einhverju breytt og við næðum samtali um sjóðinn og að vinnan sem farið hafði fram í hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefði skilað sér í breyttu frumvarpi fyrst hæstv. ráðherra vildi halda sig við þessa hugmynd. Það voru satt að segja mikil vonbrigði að ekkert var að marka allt tal um þverpólitíska sátt, það var allt í plati, þetta voru bara falleg orð í upphafi vinnunnar sem ekkert tillit var tekið til. Ég geri mér þó vonir um, nú þegar nefndin tekur til við starfið að nýju, að við náum dýpri umræðu og getum farið yfir það hvernig breyta má þessu máli þannig að meiri sátt náist um það en var í vor. Því miður gefa þær litlu breytingar sem gerðar hafa verið á málinu ekki tilefni til að ætla að meiri sátt verði um það í þessum búningi.
Virðulegi forseti. Jafnvel þótt áður hafi birst nefndarálit frá hv. þingmanni vegna þessa máls verð ég að segja að það kemur dálítið á óvart hvernig Samfylkingin nálgast þetta mál, ekki síst í ljósi afar jákvæðra viðbragða hv. þm. Guðjóns Brjánssonar við framsögu í fyrra skipti þar sem málinu var hrósað mjög og því fagnað að nú stæði til að fara í sjóðsöfnun. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr því að það hafa í gegnum tíðina komið fram ýmsar hugmyndir um sjóði og að það mætti nýta aðrar tekjur, aðrar auðlindir jafnvel, eins og hv. þingmaður kom inn á. Eins er líka í sjálfu sér eðlilegt að menn hafi ólíkar skoðanir á því nákvæmlega hvernig eigi að fínstilla stjórnfyrirkomulagið og hvernig eigi að byggja upp fjárfestingarstefnu, hvar sjóðinn eigi að vista og þar fram eftir götunum. En fyrst Seðlabankinn er nefndur er það auðvitað algengt að seðlabankar eigi í samstarfi við einkaaðila sem eru sérhæfðir til að ávaxta hluta þeirra fjármuna sem seðlabankar vinna með. Í sjálfu sér er hér ekki verið að gera ráð fyrir öðru en að þingið og fjármála- og efnahagsráðherra og forsætisráðherra komi saman stjórn sem geri tillögu að fjárfestingarstefnu sem þurfi síðan samþykki. Fyrir allt þetta þarf síðan að svara hér í þinginu þannig að það er útilokað að skilja hvers vegna menn leggja svona mikla áherslu á að þetta verði bara að vera í Seðlabankanum, eins og hann sé einn til þess bær. Það er eins og menn myndu vilja fela Seðlabankanum að taka alla lífeyrissjóði landsins líka því að honum sé einum treystandi. Auðvitað er það ekki þannig. Stjórnkerfið og þingið hljóta í sameiningu að geta sett saman stjórn sem getur komið með góðar tillögur, byggðar á lögum og reglum, [[Forseti hringir.]]um hvernig eigi að ávaxta eignir sjóðsins.
Herra forseti. Mér finnst ekki sanngjarnt að hæstv. ráðherra ætlist til að ég muni ræður allra þingmanna í Samfylkingunni um öll mál. Við í Samfylkingunni höfum ekki talið það slæma hugmynd að stofna þjóðarsjóð til ráðstöfunar við meiri háttar áföll í samfélaginu. Það er hins vegar útfærslan sem kemur fram í frumvarpi hæstv. fjármálaráðherra sem við gagnrýnum og að það sé horft aðeins á arð af orkuauðlindum í eigu ríkisins sem eru endurnýjanlegar. Það er miklu nær, herra forseti, að stofna sjóð í kringum auðlindir sem eru ekki endurnýjanlegar, sem eru námur eins og norski olíusjóðurinn, eða í kringum fiskveiðiauðlindina okkar. Það er miklu nær að setja slíkt í sjóð til að geyma til hagsbóta fyrir komandi kynslóðir þannig að við séum ekki að nýta það, bara sú kynslóð sem hér sem hér lifir. Um endurnýjanlegu orkuauðlindirnar gilda bara önnur lögmál, eins og ég fór ágætlega yfir í ræðu minni. En við erum ekki sammála um þetta, ég og hæstv. hæstv. ráðherra. Ég leyfi mér að efast um að aðrir þingmenn Samfylkingarinnar telji það ekki góða hugmynd að stofna auðlindasjóð þar sem auðlindarentan af auðlindum þjóðarinnar rennur í sjóð sem getur virkað sem sveiflujafnandi því það er góð hugmynd. En það er bara ekki um það sem þetta frumvarp snýst.
Virðulegur forseti. Ég var ekkert að fara fram á það að hv. þingmaður myndi allar ræður Samfylkingarþingmanna. Ég var bara að vísa í eina tiltekna ræðu sem ég mundi. Ég sagði að það kæmi mér á óvart að heyra svona ólíkar skoðanir innan úr sama flokknum. Það fór drjúgur hluti ræðu minnar í að greina á milli sparnaðarsjóða annars vegar og eftir atvikum sveiflujafnandi sjóða og síðan hins vegar svona áfallasjóða eins og við erum að tala um hér, þjóðarsjóðs í þeirri mynd sem hér er verið að tala um. Ég sé reyndar ekki alveg muninn á því að byggja tekjur sjóðs upp á nýtingu sjálfbærra auðlinda í landinu eins og við erum að gera með okkar fiskveiðiauðlind og að byggja tekjurnar upp á grundvelli sjálfbærrar nýtingar orkuauðlindanna. Í hvoru tveggja tilfellanna erum við að tala um sjálfbærar auðlindir. Ég átta mig ekki alveg á því hvaða mun hv. þingmaður gerir á milli þessara tveggja þátta. Aðalatriðið er að hér erum við ekki að tala um þörfina fyrir að leggja til hliðar vegna auðlinda sem við erum að ganga á. Við erum ekkert að tala um það, því er ekki haldið fram í þessu máli. Því er hins vegar haldið fram í þessu máli að það sé góð ráðstöfun fyrir þjóðina til lengri tíma að byggja upp áfallaviðbúnað, að eiga varnir, eiga í sjóði til að þurfa ekki að taka á sig risahögg vegna þeirra áfalla sem kunna að dynja á okkur. Það er sömuleiðis bent á það hér að aðrir valkostir - þetta er allt saman fórnarkostnaður. Allt sem maður gerir er fórnarkostnaður í þeim skilningi að maður getur ekki ráðstafað sömu krónunni tvisvar. Því er haldið fram hér að þetta sé betri ráðstöfun en að fara í skuldauppgreiðslu. Það er bent á að sjóðurinn muni að öllum líkindum bæta lánshæfismat okkar og mun styrkja stöðu ríkissjóðs gagnvart skuldaviðmiðum samkvæmt lögum um opinber fjármál. Undirliggjandi spurningin hér er sú hvort menn séu sammála því að það sé góð ráðstöfun til lengri tíma að byggja upp svona áfallaviðbúnaðarsjóð.
Herra forseti. Eins og ég held að ég hafi komið að áður tel ég það ekki slæma hugmynd að byggja upp sjóði. En ég tel þá útfærsla sem hæstv. ráðherra býður okkur upp á slæma hugmynd og er ekki sammála honum. Ég er alveg viss um að það eru fleiri sem taka undir með mér að það er skynsamlegra við þær aðstæður sem við búum við að greiða niður skuldir og stilla ekki upp sjóði við hliðina á skuldsettum ríkissjóði. Það er dæmi sem getur varla gengið upp. Ef við drögum úr skuldsetningunni bætum við líka lánshæfismatið. Við þurfum ekki að safna í sjóð til að sýna að við eigum einhverja peninga og borga síðan háa vexti hinum megin frá. Síðan höfum við ekki greitt innviðaskuldina sem við stöndum frammi fyrir eftir hrun, enda gerir hæstv. ríkisstjórn ráð fyrir því að ekki verði byrjað að safna í sjóðinn á meðan hún situr við ríkisstjórnarborðið heldur eigi sjóðsöfnunin að hefjast að fullu síðar, það er einhver önnur ríkisstjórn sem á að taka á því máli. Ég held að það sé alveg ljóst að í því hvernig búið er að sjóðsöfnuninni, hvaða tekjur renna í sjóðinn og hvenær, liggur ágreiningurinn á milli mín og hæstv. ráðherra.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu í málinu. Eins og ráðherra og margir hv. þingmenn hafa komið inn á erum við nú að ræða þetta mál í annað sinn. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd hafði málið til umfjöllunar, eins og ítrekað hefur komið hér fram, sl. vetur en málið kláraðist ekki í vor. Ég er mikið fyrir endurvinnslu þannig að ræða mín byggir að miklu leyti á ræðu minni frá því í desember sl. þegar við ræddum þetta mál og komum aðeins inn á þá þætti sem ég ympraði á þá. Fyrst eru þeir þættir sem snúa að bráðabirgðaákvæði II. Það er örlítil breyting á því. Nú er ekki gert ráð fyrir að fjármunir sem áttu að renna til uppbyggingar hjúkrunarrýma renni til þeirra á árunum 2020–2022 og 2020–2024. Það er aðeins dreift úr fjárstreyminu. Raunar held ég að það geti að mörgu leyti verið skynsamlegt. En ég velti hins vegar fyrir mér hvort það mætti með einhverju móti víkka út bráðabirgðaákvæði II, sérstaklega það sem snýr að hjúkrunarrýmum og dagdvalarrýmum. Hv. þingmenn eru vafalaust kunnugir því að það hefur verið töluvert rætt um breytingu á þjónustumódelum í tengslum við þjónustu við eldra fólk, þar með talið aukningu á heimaþjónustu, bættan tækjabúnað til að gera fólki kleift að njóta slíkrar þjónustu o.s.frv. Ég velti því fyrir mér hvort bráðabirgðaákvæði II gæti þess vegna verið kannski örlítið víðara eða hvort ákvæðin um 10 milljarða til nýsköpunarmála ættu kannski við um þessa nýsköpun í öldrunarþjónustu. En mér finnst það vera kannski nokkuð langt seilst svo ég velti fyrir mér hvort ekki mætti víkka ákvæðið sérstaklega út hvað varðar hjúkrunarrýmin. Ég ræddi á síðasta ári svolítið um hvort það væri flötur á því að víkka út 5. gr., þ.e. með tilliti til þess hvaða fjármunir kynnu á einhverjum tíma að geta runnið til sjóðsins. Í frumvarpinu eins og það er núna er fyrst og fremst gert ráð fyrir tekjum af orkuauðlindum á forræði ríkisins og ég get alveg tekið undir að það gæti verið ágætisbyrjun. En ég er alla vega ekki hættur að velta fyrir mér hvort þarna gætu tekjur af fleiri auðlindum komið til greina, til að mynda vegna réttar til að stunda fiskeldi á einhverjum tilteknum stöðum og annarra auðlinda eftir atvikum. Þar má nefna að það er í sjálfu sér auðlindanýting að fá leyfi til að sýna landið, skulum við segja, eða fara á tiltekna staði á landinu. Það má alveg velta því fyrir sér að það eigi að vera einhvers konar ígildi auðlindagjalds af því sem gæti runnið til þessa sjóðs. Ég velti því líka fyrir mér, herra forseti, hvort það væri ekki skynsamlegt að hafa einhvers konar hámark á sjóðnum. Við vonumst væntanlega öll til að það komi mjög sjaldan til þess að þurfi að nota fjármuni sjóðsins vegna hamfara eða áfalla sem rætt er um í frumvarpinu. Ég ímynda mér einhvern veginn að sjóðurinn gæti „lent í því“ að vera orðinn 400–500 milljarðar eða jafnvel enn þá stærri, ef sneyðist um hamfarir, ef við getum orðað það svo. Þá gætum við verið með sjóðinn orðinn býsna stóran og þó að í sjálfu sér sé ekki slæmt að vera með gott akkeri í fjármálum ríkisins finnst mér a.m.k. að það þurfi, alla vega í þeim umræðum sem fram fara í kjölfar þessarar umræðu, að ræða sérstaklega hvort á einhverjum tilteknum tímapunkti eigi til að mynda að ákveða að ávöxtun á sjóðnum eða einhver tiltekinn lítill hluti hans gæti runnið til tiltekinna verkefna þegar hann er orðinn það stór að það væri fyrirsjáanlegt að hann gæti dugað til að grípa inn í - ég er ekki að segja hvaða hamfarir sem er en alla vega langstærstan hluta þeirra. Mér þykir þetta skipta máli. Í meðförum nefndarinnar var rætt töluvert mikið um fjárfestingarstefnuna og hvort ætti að tiltaka skýrar hvernig hún ætti að vera. Í frumvarpinu eru ekki harðar breytingar á því sem kallast getur fjárfestingarstefna sjóðsins en í greinargerðinni er hins vegar rætt nokkuð um vísbendingar um hvað þarna gæti fallið undir. Ég velti því fyrir mér, eins og raunar fleiri þingmenn, hvort það ætti hreinlega að vera inni í reglum sjóðsins að hann mætti til að mynda ekki fjárfesta í verkefnum eða fyrirtækjum sem beinlínis ganga gegn t.d. loftslagsmarkmiðum íslenska ríkisins, að sjóðurinn fjárfesti ekki almennt í þá átt og það væri beinlínis sagt að þannig vildum við hafa það. Ég velti líka fyrir mér, herra forseti, og það er eitt af því sem ég hefði spurt hæstv. ráðherra ef ég hefði komist í andsvör við hann sem ég því miður gerði ekki, hvort fyrirkomulagið í 6. gr. um ráðstöfun, þ.e. hvernig við getum gripið til sjóðsins, sé ekki nokkuð umhendis. Ég skil vel að það megi ekki vera auðvelt að grípa til fjármuna sjóðsins en mér sýnist líka að það verklag sem hér er mælt fyrir um geti verið, alla vega við hamfaraaðstæður, nokkuð tímafrekt og hvort það þurfi þá ekki a.m.k. að vera einhvers konar heimildarákvæði til að grípa inn í. Auðvitað hefur Alþingi og ríkissjóður, Alþingi alla vega, fjárheimildir eða heimildir til þess að grípa til breytinga á lögum ef þarf í skyndi vegna einhverra skelfilegra aðstæðna sem kynnu að koma upp en ég velti því fyrir mér hvort það ætti að vera einhvers konar vísan í þetta í 2. mgr. 6. gr. þannig að hægt væri hægt að grípa inn í með nokkrum hraða. Ég ætla ekki að rekja í smáatriðum þær breytingar sem eru í frumvarpinu. Mest áberandi breytingarnar eru í 3. gr. sem ég held að sé óhætt að segja að séu mjög jákvæðar. Þær breytingar sem eru gerðar yfirleitt á frumvarpinu eru að mínu viti jákvæðar. En ég vona að þrátt fyrir þann tón sem hefur verið í ræðum a.m.k. sumra þingmanna hér í dag getum við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd náð nokkurri samstöðu um þetta mál og komist lengra með það að þessu sinni. Ég tel ekki að þetta mál þurfi meira en tvær umferðir til að geta náð að verða að lögum. Ég held að með því að búa svo um hnútana að stofna þjóðarsjóð með því fyrirkomulagi sem hér er rætt séum við í rauninni að tryggja ákveðna akkerisfestu fyrir samfélagið til lengri tíma og þegar sjóðurinn er orðinn hæfilega stór mun hann hafa afar jákvæð áhrif á íslenska ríkið og okkur sem samfélag.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér þjóðarsjóð og ég vil þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir ræðu hans og innlegg. Hv. þingmaður kom inn á það hér, eins og komið hefur fram í umræðunni, að við erum að fá þetta mál inn í annað sinn og mér sýnist margt til bóta frá því að það var lagt fram síðast og ekki síst vegna þess að tekið er tillit til þeirrar vinnu sem fram fór í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, ég get tekið undir það. Áður en ég ber fram spurninguna vil ég segja að almennt er ég nokkuð sáttur við málið eins og það er núna og þau markmið sem þar eru sett fram, ekki síst um að treysta fjárhagslegan styrk ríkissjóðs. Við getum öll verið sammála um að það er gott markmið og ég kann afar vel við það orðalag sem hv. þingmaður setti fram, hann nefndi þetta sem akkeri og talaði um að byggja upp styrk til að mæta áföllum. Hv. þingmaður kom hér inn á hámark, ef vel safnast í sjóðinn. Í 5. gr. um framlög og ráðstöfun er talað um framlög og ávöxtun sjóðsins og hv. þingmaður ræddi hvort tveggja í senn útvíkkun og hámark. Ég ætla að biðja hv. þingmann um að útskýra það betur, hann er þá væntanlega að tala um að fjármunir komi inn í sjóðinn annars staðar frá en einungis af nýtingu orkuauðlinda. Og hvað varðar hámarkið spyr ég hvort 14. gr., reglugerðarheimildin, geti ekki nýst þegar við erum að ræða einhvers konar hámarksfjárhæð í sjóðinn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni spurninguna. Með útvíkkun í 5. gr. er ég fyrst og síðast að velta því fyrir mér hvort ástæða sé til, fremur en að hafa reglugerðarheimild í 14. gr., að hafa það hreinlega inn í 5. gr. að framlög gætu komið víðar að. Eins og hv. þingmanni er kunnugt hafa svo sem fleiri þingmenn rætt það. Jú, það kynni að gerast með því að sjóðurinn yrði fyrr burðugur og fyrr stór sem aftur myndi auka á þrýsting á það hvort frekar ætti að hafa á honum einhvers konar hámark, það er alveg mögulegt. Ég skil reglugerðarheimildina í 14. gr. ekki þannig að á grundvelli hennar sé beinlínis hægt að ákveða nýja tekjustofna, ekki í stóra samhenginu, ekki að öðru leyti en því sem hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni hér áðan, til að mynda að á einhverjum tímapunkti væri sala á ríkiseignum eða eitthvað slíkt og þá væri hægt að ákveða að leggja það í sjóðinn. Ég skildi hæstv. ráðherra ekki þannig að þar væri átt við að hæstv. ráðherra gæti farið að ákveða með reglugerð að komnir væru nýir almennir tekjustofnar fyrir sjóðinn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni greinargóð svör og ég býst við að þetta verði rætt frekar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, mér finnst það eiginlega blasa við. Ég get tekið undir með hv. þingmanni í því sem hann flaggar hér. Mig langar í seinna andsvari að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. verklagið þegar reynir á að nýta sjóðinn, að verklagið gæti þá verið tafsamt. Væntanlega er hv. þingmaður að vísa í það verklag að ráðherra komi með þingsályktunartillögu fyrir þingið til samþykkis, eins og segir í 6. gr. um ráðstöfunina. Ég býst við að í þessari grein sé tekið viðmið af öðrum slíkum sjóðum. Ég sé ekki fyrir mér að verklagið gæti verið öðruvísi en með aðkomu Alþingis eins og gert er ráð fyrir hér. Ég spyr hv. þingmann út í það hvernig við gætum mögulega hraðað því ferli. Eins og fram kemur á bls. 18 í greinargerð er það samráð sem haft var á vegum Alþingis, þegar frumvarpið var lagt fram hér á síðasta löggjafarþingi, til bóta er varðar fjárfestingarstefnu og hér er nefnt að taka skuli mið af stefnu stjórnvalda í loftslagsmálum og Santíagó-viðmiðin lögð til grundvallar o.fl. Það er góð vinna sem býr þar að baki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég var engan veginn að ýja að því að ákvörðun Alþingis ætti ekki að koma til þegar kæmi að útdeilingu. Ég held að það sé einmitt afar mikilvægt. Ég sé það hins vegar fyrir mér að ferlið, það er þingsályktunartillagan, sé sex vikna umræða í matsnefndinni, sem getið er um í 7. gr. Ég sé það fyrir mér að það gæti tekið fáeina mánuði eða a.m.k. margar vikur að komast í gegnum það að ákveða útgreiðslu úr sjóðnum. Ég velti hreinlega því fyrir mér hvort einhvers konar umbúnaður þyrfti að vera um það í 6. eða 7. gr. með hvaða hætti ríkið gæti brugðist hraðar við þegar á þyrfti að halda. Ég nefndi það í ræðu minni að auðvitað getur Alþingi, eins og nokkrum sinnum hefur gerst, tekið ákvarðanir með afar stuttum fyrirvara og leyst mál tiltölulega hratt. Við gætum verið með býsna stóran sjóð og sérstaklega framan af, þegar hann er kannski tiltölulega lítill, getur það skipt mjög miklu máli hvernig við búum að því að greiða úr honum. Ég er bara að velta því fyrir mér hvort við getum ekki með einhverju móti fundið leið til þess í tengslum við frumvarpið og umfjöllun í nefndinni til að ljúka því.
Herra forseti. Ég er eindreginn stuðningsmaður aukinnar ábyrgðar og ráðdeildar í rekstri ríkissjóðs. Raunar hef ég á þessu kjörtímabili verið nokkuð gagnrýninn á ríkisstjórnina fyrir þá botnlausu útgjaldaþenslu sem hún hefur stundað og er þar að slá heldur vafasamt Íslandsmet í útgjaldaaukningu ríkissjóðs á ekki lengri tíma en þetta. Þess vegna ætti þetta mál kannski að vera fagnaðarefni því að þarna væri ríkisstjórnin loksins að leggja til hliðar einhverja peninga sem hún gæti ekki eytt jafnharðan, en mér er það hins vegar nokkur spurn. Í fyrsta lagi má velta fyrir sér tæknilegum atriðum. Í anda eyðslustefnu þessarar ríkisstjórnar skal skorið við nögl í framlagi til sjóðsins fyrstu árin svo að stjórnin geti eytt aðeins meira af því fjármagni sem þarna er um að ræða. Í grundvallaratriðum velti ég hins vegar fyrst og fremst fyrir mér hvort tilefni sé til slíks þjóðarsjóðs, þegar við horfum til annarra slíkra, og hvort hann sé tímabær í það minnsta jafnvel þótt það væri tilefni. Mig langar að nefna þrennt. Þegar við horfum til nágrannaríkja okkar sem hafa gripið til þessa úrræðis, sem getur verið mjög skynsamlegt í mörgum tilfellum, höfum við séð að þeir þjóðarsjóðir standa gjarnan til tryggingar á ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum, þar sem er gegnumstreymiskerfi í stað söfnunarkerfis, eða þar sem um er að ræða fjármögnun á gjaldeyrisvaraforða viðkomandi ríkis og síðan getur verið um að ræða sjóðsöfnun vegna nýtingar á ósjálfbærum auðlindum, t.d. norski olíusjóðurinn. Þetta virðast vera þrjú megineinkenni þjóðarsjóða sem slíkra. Þá er áhugavert að hafa í huga að við erum í fyrsta lagi með fjármagnað lífeyriskerfi að stærstum hluta sem byggir á sjóðsöfnun, ekki gegnumstreymiskerfi af hálfu ríkisins. Í öðru lagi erum við með tekjur okkar af auðlindanýtingu fyrst og fremst grundvallaðar á sjálfbærum, endurnýjanlegum auðlindum, þar af leiðandi er ekkert sem bendir til þess að tekjur vegna nýtingar þeirra þverri neitt á komandi árum eða áratugum. Í þriðja lagi erum við með mjög stóran, jafnvel of stóran, gjaldeyrisvaraforða sem tekist hefur að safna upp á undanförnum árum. Á alla þessa þrjá mælikvarða er staða okkar mjög traust. Þess vegna staldra ég aðeins við þessi áform af því að þó að margt sé þarna gott að finna varðandi áherslur sjóðsins, fjárfestingarstefnu o.s.frv. þá kostar utanumhald sjóðs sem þessa alltaf nokkuð. Gera má ráð fyrir að umsýslukostnaður hans verði allnokkur og einhver stofnanakostnaður, stjórn og annað þess háttar, sem þarf að fjármagna. Þá liggur beinast við að spyrja, af því að á sama tíma og hér er verið að tala um sjóð sem gæti orðið miðað við áform frumvarpsins 250–300 milljarðar kr. að stærð erum við með ófjármagnaða eða neikvæða tryggingafræðilega stöðu á B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sem er að fullu á ábyrgð hins opinbera, upp á 700 milljarða kr. Ef við horfum bara til þeirrar einföldu staðreyndar að sú tryggingafræðilega staða er núvirt miðað við 3,5% raunávöxtunarkröfu á ári þá mætti í raun segja að ríkissjóður hefði 6–7% nafnávöxtun á ári af því að greiða þá neikvæðu stöðu hraðar niður en er gert í dag. Þegar horft er til, ef ég man þær stærðir rétt, núverandi innstreymis, viðbótarinnstreymis til B-deildar, nemur það 7–10 milljörðum á ári. Hægt væri að tvöfalda það framlag með því að láta það fjármagn sem hér er gert ráð fyrir að renni til þjóðarsjóðs renna til hraðari niðurgreiðslu þessarar skuldbindingar gegn ágætlega ásættanlegri ávöxtun fyrir ríkissjóð. Það væri verulegur sparnaður sem í því fælist fyrir komandi kynslóðir án þess að ríkið hefði af því nokkurn viðbótarkostnað því að innan LSR er öll fagþekking, allur strúktúr sem þarf til ávöxtunar á fé. Ríkissjóður er þá bara að nýta þann sjóð sem hann þegar rekur í dag, sem heitir Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, með framlögum annars vegar inn í A-deild, eins og hefðbundnir lífeyrissjóðir eru reknir, og hins vegar með beinni ábyrgð sinni á neikvæðri tryggingafræðilegri stöðu B-deildar sjóðsins sem væri þá hægt að nýta þetta framlag til að greiða talsvert hraðar niður en nú er gert ráð fyrir. Það má segja að við séum að varpa þeim kostnaði, þ.e. vanfjármögnun B-deildarinnar, yfir á komandi kynslóðir með því að hafa ekki greitt hraðar inn á þá skuldbindingu en raun ber vitni. Þó svo að til grundvallar liggi á hverjum tíma mat á því hver fjárþörf B-deildarinnar sé sýnist mér þetta vera eitt besta fjárfestingartækifæri ríkissjóðs í dag, að greiða þá skuldbindingu hraðar niður, og alger óþarfi þar af leiðandi, alla vega á þessum tímapunkti, að stofna til sérstaks þjóðarsjóðs á meðan slík tækifæri standa okkur til boða. Það má benda á því til viðbótar að hér er talað um sjóðinn sem einhvers konar stóráfallasjóð en á sama tíma er útgreiðsluskilyrði hans að tekjutap ríkissjóðs sé um 5% af meðaltekjum síðustu þriggja rekstrarára. Í nefndaráliti sem ég ritaði undir um málið sl. vor sýndi ég m.a. mynd sem sýnir að slíkir viðburðir eru æðitíðir í íslenskri hagsögu. Í raun og veru væri nokkuð oft hægt að grípa til útborgunar úr þessum sjóði sem hefði ekkert með stór áföll að gera í íslensku hagkerfi heldur aðeins dæmigerða íslenska hagsveiflu. Það má því velta fyrir sér hvort útgreiðsluheimildin eða -skilyrðin séu allt of rúm hvað þetta varðar. Megingagnrýni mín er í raun og veru að ríkissjóður eigi umtalsvert betri tækifæri einfaldlega með því að greiða niður neikvæða tryggingafræðilega stöðu B-deildar LSR hraðar en gert er ráð fyrir í dag. Má segja að undir megininntak þessarar gagnrýni hafi bæði Viðskiptaráð og Alþýðusambandið tekið og talið ótímabært að stofna til þjóðarsjóðs sem þessa við núverandi kringumstæður. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra. Þetta er efnislega sama gagnrýni og ég hef áður sett fram á stofnun eða tilurð slíks sjóðs á þessum tímapunkti. Mér sýnist málið tiltölulega lítið breytt í öllum meginatriðum frá síðasta þingi en hlakka til að taka það til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd.
Virðulegi forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að margir þjóðarauðssjóðir sem starfræktir eru annars staðar eru annars eðlis en sá sem hér er til umfjöllunar. Hins vegar eru til dæmi sem ég nefndi í framsögu minni um sjóði sem líkjast því sem við erum að tala um, sem eru sjóðir ætlaðar til þess að létta undir með ríkjum þegar stærri áföll verða. Og auðvitað er það rétt hjá hv. þingmanni að það er fórnarkostnaður af því að koma á fót svona sjóði og menn eiga að velta fyrir sér valkostunum. Í framsöguræðu minni og í greinargerð með frumvarpinu er það einmitt meginefnið. Í aðdraganda frumvarpsins var unnin vinna til þess að velta upp þeim valkostum. Hér er lagt upp með það að við getum á sama tíma fengist við ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar í B-deildinni með áframhaldandi innborgunum eins og áætlað er og komið á fót þjóðarsjóði. En þjóðarsjóðurinn er þá fórnarkostnaður ef menn eru bara að horfa á þessi tvö verkefni í þeim skilningi að það væri mögulegt að greiða hraðar inn á B-deildina. Þá er það alltaf spurning hvers virði það er fyrir eina þjóð að geta notið góðs af slíkum varasjóði. Það er auðvitað ótæmandi umræðuefni og byggir á mikilli óvissu um framtíðina, hvað geti komið upp á. Meiri háttar eldgos, umhverfisslys og aðrir slíkir þættir eru ekki fyrirséðir atburðir en það er alveg öruggt að við getum verið sammála um að þá væri gott að hafa lagt til hliðar til að mæta áföllum þannig að við hefðum nýtt góð ár og góða stöðu til að leggja til hliðar til að fást við það þegar það kemur upp. Það er í raun og veru megininntak þessa máls. [[Forseti hringir.]]Það er ekki verið að herma eftir öðrum sjóðum, eins og stundum hefur verið haldið fram í umræðu um þetta mál, sem eru hugsaðir í allt öðrum tilgangi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið og auðvitað er það rétt að við slík stór áföll, að því gefnu að staða ríkissjóðs sé þung að öðru leyti, gæti verið ágætt að hafa slíkan sjóð til að grípa til. En það er kannski hluti af gagnrýni minni í þessu að við höfum t.d., frá því að ríkissjóður lenti síðast í slíkri stöðu, tekið opinber fjármál og stýringu þeirra til gagngerrar endurskoðunar um það hvaða skuldaviðmiða skuli horft til, hvernig skuli tryggja að ríkissjóður lendi ekki aftur í þeirri stöðu sem hann lenti í 2009 og 2010, hann lendi ekki í jafn þungbærri stöðu og þá reyndist. Auðvitað eru fjölmargir aðrir þættir þegar glímt er við slík fordæmalaus efnahagsáföll sem við höfum verið að reyna að draga lærdóm af. Það er ómögulegt að segja hvað eldgos af nánast einhverri fornsögulegri stærðargráðu gæti þýtt en við höfum ekki í seinni tíð lent í neinum slíkum áföllum sem hafa haft þannig afgerandi áhrif á efnahagslíf okkar. En það mætti þá spyrja hæstv. ráðherra á móti: Ef þessum sjóði er fyrst og fremst ætlað að vera til taks við slík stór áföll, eru þá ekki greiðsluskilyrði sjóðsins of rúm samkvæmt frumvarpinu eins og það liggur fyrir? Það væri í raun og veru hægt að grípa til hans í mjög dæmigerðri íslenskri hagsveiflu í eitt til tvö ár af hverjum sex til sjö sem við erum að fara í gegnum slíkar sveiflur. Það yrði væntanlega tiltölulega óstöðug uppbygging sjóðsins miðað við að það væru kannski 10–15 milljarðar að renna inn í hann á hverju ári og heimildir til þess, í núverandi stærðargráðu, að grípa til útborgana upp á tugi milljarða í hvert sinn.
Virðulegur forseti. Það er eðlilegur þáttur umræðu um þetta mál að velta fyrir sér skilyrðunum og mjög nauðsynlegt að ræða þau. Ég tel að þau séu ágætlega skilgreind í 6. gr. og í greinargerð með 6. gr. er alveg ljóst að við erum ekki að tala um ráðstafanir sem eru venjulegar í neinu ríkisfjármálasamhengi heldur veruleg skakkaföll og sjálfsagt að hafa það sem hluta af málinu. En aðalatriðið er að okkur takist að botna hér í þinginu umræðu um það hvort það sé góð ráðstöfun að nýta tækifærið. Ég lít þannig á að það sé tækifæri núna þar sem eru að koma nýjar tekjur til ríkisins, nokkuð umfangsmiklar, á sama tíma og við höfum stillt skuldastöðunni í hóf, greitt upp mikið af skuldum og við höfum aðrar eignir sem við ættum að umbreyta í ný fjárfestingartækifæri. Spurningin er bara þessi: Þegar upp er staðið, vilja menn nýta væntar verulegar arðgreiðslur frá orkufyrirtækjum - og auðvitað er sérstaklega verið að horfa til Landsvirkjunar þar - til þess að búa í haginn fyrir framtíðina? Eins og maður heyrir í umræðunni er svo sem margt annað hægt að gera líka við fjármunina svo lengi sem menn hafa svigrúm í ríkisfjármálunum á þeim þjóðhagsgrunni sem við erum að vinna með til að fara í útgjaldamál. Það er endalaust hægt að velta því fyrir sér hvað annað ætti að gera. En stóra spurningin er þessi og ég er þeirrar skoðunar að þetta séu það sérstök tímamót núna þegar arðgreiðslur eru fram undan, að við verðum að botna umræðuna í þinginu. Ég er nokkuð viss um að verði ekki af lögfestingu þessa máls muni þingið verða mjög fljótt að venjast 10 milljarða sendingu frá Landsvirkjun og finna þeim fjármunum verkefni annars staðar. Þá verður tómt mál [[Forseti hringir.]]í framhaldinu að tala um að mynda svigrúm til að fara í sjóðsöfnun einhvern tímann síðar.
Forseti. Ég hygg að ég og hæstv. ráðherra séum alveg sammála um að það er mikilvægt að nýta svigrúmið sem er mögulega að skapast í ríkisfjármálunum. Við verðum reyndar að hafa í huga að við erum með fjármálastefnu sem gerir jafnvel ráð fyrir halla af rekstri ríkissjóðs á næstu tveimur árum eða svo, meðan við erum að fara í gegnum þá aðlögun sem er í hagkerfinu núna, en auðvitað er brýnt að til lengri tíma litið, þegar tekjur af þessum fyrirtækjum í auðlindanýtingu fara vaxandi, sé þeim ráðstafað með einhverjum svona hætti. Þær fari ekki beint í að belgja enn frekar út rekstur ríkisins en verði heldur nýttar með ráðdeild í huga. Þar hef ég fyrst og fremst bent á það, með mjög praktískum, einföldum samanburði, að til skemmri tíma litið í það minnsta sé mun hagkvæmara að greiða hraðar niður skuldbindingar B-deildar LSR með sinni 6–7% nafnávöxtun, ég tala nú ekki um í umhverfinu í dag. Það er rétt að hafa í huga að þetta er 3,5% raunávöxtunarkostnaður fyrir ríkissjóð á sama tíma og ríkissjóður er að fjármagna sig kannski á 2% raunvöxtum eða jafnvel minna. Þetta er talsvert mikill fjármagnskostnaður fyrir ríkisstjórn og þar af leiðandi rakið tækifæri að beina þunga skulda- eða skuldbindinganiðurgreiðslu yfir í lífeyrisskuldbindingarnar í stað þess að ganga mikið lengra í niðurgreiðslu ríkisskuldanna sjálfra. Þar eru, eins og réttilega hefur verið bent á, í það minnsta einhver neðri mörk sem skynsamlegt er að miða við, ríkissjóður sé ekki skuldlaus með öllu, m.a. til þess að halda úti skilvirkum verðbréfamarkaði. Þetta er í raun og veru megingagnrýni mín. Ég teldi einfaldlega betur með peningana farið að borga hraðar niður skuldbindingar B-deildarinnar en að fara að stofna nýja ríkisstofnun um rekstur þjóðarsjóðs.
Herra forseti. Þetta hefur verið mjög áheyrileg umræða hér í dag, það sem ég hef heyrt af henni. Í sínum innsta kjarna snýst málið kannski um ráðstöfun á fé sem má telja nokkuð fyrirsjáanlegt að komi til með að falla ríkissjóði í skaut sem arðgreiðslur og þá ekki síst frá Landsvirkjun. Spurningin er hvaða hætti er heppilegast og haganlegast og kannski arðsamast, herra forseti, að ráðstafa því fé. Ég verð að viðurkenna að ég hef, þrátt fyrir ítarlega og vandaða framsögu hæstv. ráðherra, ekki sannfærst um nauðsyn þess að setja á laggirnar þjóðarsjóð, nýja ríkisstofnun sem á að reka sjóð með því ágæta nafni við hliðina á ríkissjóði. Ég viðurkenni að markmiðin eru ekki fyllilega ljós að því leyti að þau áföll sem sjóðnum er ætlað að bregðast við eru ekki mjög ítarlega og nákvæmlega skilgreind. Þá verð ég sömuleiðis að viðurkenna að mér er ekki með öllu ljóst af hverju Seðlabanka Íslands er ekki falin umsjá þessa sjóðs. Ég minni á að Seðlabankinn býr að langri reynslu af fjármálastarfsemi á alþjóðlegum vettvangi vegna starfa sinna að lánamálum ríkissjóðs og sömuleiðis við ávöxtun gjaldeyrisforðans. Seðlabankinn hefur afar mikilvæg sambönd í hinum alþjóðlega fjármálaheimi, er þar vel kynntur, eins og ríkissjóður er reyndar líka. Ég leyfi mér að segja að í því efni tala ég af eigin reynslu úr einu af mínum fyrri lífum. Herra forseti. Ráðherra rakti sjálfur í ræðu sinni ýmsan varnarviðbúnað sem þegar væri fyrir hendi í landinu til að mæta margvíslegum áföllum. Það nægir að nefna gjaldeyrisforðann þótt hlutverk hans sé út af fyrir sig afmarkað, eins og ráðherra rakti reyndar í ræðu sinni. Það má jafnvel taka undir það með ráðherra að hann sé hugsanlega orðinn einu númeri of stór. En það er önnur umræða sem ætti kannski að taka við hentugt tækifæri. Ástæða er til að nefna Náttúruhamfaratryggingar Íslands, áður Viðlagasjóð. Hér er starfandi Tryggingarsjóður innstæðueigenda sem hugsanlega hefur vaxið um of. Það er annað atriði sem vert væri að skoða vandlega. Á vettvangi Evrópusambandsins mun fyrirhugaður skilasjóður sem ætlað er að greiða fyrir slitameðferð fallinna fjármálafyrirtækja. Má vænta þess að það fyrirkomulag verði sömuleiðis tekið upp hér á landi. Herra forseti. Orkuauðlindir okkar eru skilgreindar sem endurnýjanlegar og svo sannarlega eru þær það, rigningin sér fyrir því, öndvert við olíu- og gaslindir, svo að dæmi séu tekin. Við þurfum því ekki af sanngirni við komandi kynslóðir að binda arð af orkuauðlindunum í sérstökum sjóði, það eru ekki bara tilteknar kynslóðir sem þar njóta, þessar orkuauðlindir munu verða í landinu um ókomna tíð. Það er ástæða til að nefna að hér starfaði um árabil Verðjöfnunarsjóður sjávarútvegsins með það að markmiði að vega upp á móti sveiflum í verði útflutningsafurða Íslendinga, fiskafurða. Sá sjóður var lagður niður undir lok síðustu aldar. Við búum nú við mun fjölþættara atvinnulíf og fleiri stoðir eru undir verðmætasköpun og tekjuöflun en þá var, aðstæður allar breyttar í atvinnu- og efnahagslífi okkar. Það er mikill styrkur af lífeyriskerfi landsmanna þó að það hafi sínar brotalamir eins og hefur verið minnt á, en lífeyriskerfið mun þegar fram líða stundir standa undir greiðslum viðunandi lífeyris til þorra landsmanna. Ég tek undir það sem ráðherra sagði í framsöguræðu sinni, að hlutverk lífeyrissjóðanna er bundið við þann tilgang og fé verður ekki sótt í þá til að mæta ófyrirséðum áföllum, en af þeim er engu að síður, eins og ég gat um, mikill styrkur fyrir okkur í fjárhagslegu tilliti. Það sem við köllum innviði í ræðum heitir í venjulegu máli vegir, brýr, hafnir, flugvellir o.s.frv. Þetta hefur verið látið dankast, fyrst af nauðsyn vegna hrunsins en of lengi eftir það. Ég tel öll rök standa til þess að arður af orkuauðlindunum fari í framkvæmdir til að styrkja innviðina hér á landi, styrkja innviði íslensks samfélags - og það þarf að gera núna en ekki seinna. Þá er ég að tala um samgöngumannvirki, heilbrigðisstofnanir, skóla og hjúkrunarheimili til að mæta öldrun þjóðarinnar sem er þekkt fyrirbæri og fyrirséð og liggur fyrir í gögnum um lýðfræðilega þætti þjóðarinnar. Hjúkrunarheimilin eru að vísu nefnd í þessu frumvarpi að sönnu en ekki þarf þær tilfæringar sem fylgja stofnun þjóðarsjóðs til að ráðast í svo sjálfsagt verkefni sem hjúkrunarheimili fyrir aldraða eru. Eins og fram hefur komið er skuldastaða ríkissjóðs hófleg, hún er með betra móti, að ekki sé sagt með besta móti. Ríkissjóður er ekki mjög skuldsettur, fjarri því. En það er að sönnu rétt að það eru náttúrlega óleyst vandamál vegna B-deildar LSR. Ráðherra gat að vísu um sérstakar inngreiðslur þannig að við mættum auk alls þessa hafa það hugfast að einhverjir tækifærissinnar sem gætu ratað hér á valdastóla gætu sem best fundið það upp hjá sér að verja eignum þjóðarsjóðs til vinsældakaupa frekar en að gera það sem ég vil leyfa mér að leggja þunga áherslu á, þ.e. að nota féð með skynsamlegum hætti, fé sem er arðurinn af orkuauðlindunum, til brýnnar uppbyggingar á innviðum íslensks samfélags. Ég ætla að leyfa mér að segja það hér að það er ekki augljóst að fyrir hendi séu vænlegri fjárfestingarkostir ef hugsað er um arð af slíkum framkvæmdum. Hér hefur verið getið um ábendingu Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París, OECD, um nauðsyn á auknum opinberum fjárfestingum. Til að mæta þeirri gagnlegu ábendingu er notkun á arðinum af orkuauðlindunum augljós kostur. Minnst var á hugsanlegt söluandvirði banka en það er ekki í hendi og allt miklu óljósara um það fé, eins og til að mynda hvenær það félli til, en það hvenær vænta megi arðgreiðslu úr Landsvirkjun sem reyndar hefur verið boðuð af fyrirtækinu sjálfu. Herra forseti. Samandregið vil ég segja að varðandi það viðfangsefni sem hér er við að eiga, þ.e. að fjalla með skynsamlegum og skipulegum hætti um það hvernig þessum fyrirsjáanlega arði af orkuauðlindinni verði varið, sýnist mér það blasa við að verja eigi honum til uppbyggingar innviða eins og ég hef rakið og lagt áherslu á. Ég tel að stofnun þjóðarsjóðs sé ekki rétta svarið við þeim aðstæðum sem nú blasa við og við er að eiga.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir ágæta umræðu. Ég hef ítrekað tekið fram í dag að því fylgir fórnarkostnaður að koma á fót þjóðarsjóði. Það eru þá einkum þættir eins og hér hafa verið nefndir sem lúta að fjármögnun verkefna. Það þarf auðvitað að horfa á samspil við opinberu fjármálin og spyrja hvort það séu þau hagrænu áhrif af slíkum framkvæmdum sem rúmast innan markmiða okkar samkvæmt fjármálareglu til að fara í slíkar framkvæmdir. En það er alveg rétt sem hér kemur fram að ef menn kjósa að leggja laust fé inn í þjóðarsjóð eru menn ekki að nota þá fjármuni annars staðar á sama tíma. Sumir segja og það hefur komið hér fram í umræðunni að menn gætu ráðstafað þessu lausafé til uppgreiðslu á lífeyrisskuldbindingum. Aðrir vilja nota peninga til að fjármagna ríkissjóð vegna fjárfestingarverkefna. Þetta eru allt skiljanleg og mikilvæg verkefni en ég tel að þau séu öll í góðum farvegi. Það er líka mikilvægt að ræða samhliða þessu hina stóru mynd, þ.e. hvernig horfi í íslenskum ríkisfjármálum til lengri tíma varðandi lífeyrisskuldbindingar, varðandi þörfina fyrir fjárfestingar. Einnig hvað sé skynsamlegt að gera á efnahagsreikningi ríkisins varðandi t.d. sölu eigna. Í þessari ríkisstjórn hefur verið lagt upp með að við leitum leiða til að draga úr eignarhlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum en þar er um að ræða fjárhæðir sem eru samanlagt langt umfram það sem er verið að ræða í tengslum við þennan sjóð, eða kannski er nákvæmara að segja a.m.k. um það bil, þ.e. fjárhæð sem er u.þ.b. af sömu stærðargráðu og verður þegar sjóðurinn er að fullu fjármagnaður. Þess vegna er alveg nauðsynlegt að við komumst áfram í umræðu um réttar ráðstafanir hvað þær eignir snertir. Í mínum huga er alveg augljóst að við eigum að leita leiða til þess að draga úr eignarhaldi ríkisins á Íslandsbanka. Við tókum sérstaka umræðu um það í vikunni. Það hefur engin mótuð tillaga verið sett saman til að ræða við þingið, enda kemur auðvitað ýmislegt til greina í því efni. En með slíkri sölu gætum við einmitt ráðist í margar af þeim aðgerðum sem menn hafa tekið til umræðu í tengslum við þetta mál og nefnt sem mikilvægar. Við gætum t.d. greitt háar fjárhæðir inn á lífeyrisskuldbindingar. Við gætum átt laust fé til ráðstöfunar til að fjármagna gríðarlega mikla fjárfestingu í vegakerfinu, í höfnum, annars staðar í samgöngukerfinu, í flugvöllum. Við gætum þannig líka verið með laust fé til að halda áfram uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, hvort sem væri Landspítalinn eða hjúkrunarheimili. Við getum líka haldið áfram átaki vegna nýsköpunar o.s.frv. Þetta eru bara svo stórar fjárhæðir og það er þess vegna svo ofboðslega stór ákvörðun að geyma þetta mikið fé í einu fyrirtæki, ef ég nefni Íslandsbanka sérstaklega í því sambandi. Ég fagna því að menn vilji ræða um þessi mál í hinu stóra samhengi hlutanna og óska eftir því að geta átt gott samstarf við nefndina í hennar vinnu. Ég þakka fyrir málefnalega umræðu í dag.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á tollalögum og fleiri lögum. Á haustþingi 2018 var innheimta opinberra gjalda, sem tollstjóri annaðist áður, færð til ríkisskattstjóra frá og með 1. maí 2019 með lögum nr. 142/2018. Sú samþætting á starfsemi stofnananna hefur gengið einstaklega vel þar sem áhersla hefur verið á bætta þjónustu og styrkari stjórnsýslu með einfaldari, skilvirkari og hagkvæmari álagningu og innheimtu opinberra gjalda að leiðarljósi. Nú er lagt til með frumvarpi þessu að tollafgreiðsla og tollgæsla sem tollstjóri annast verði færð til ríkisskattstjóra frá og með 1. janúar 2020. Við það verður til ein öflug stofnun sem ríkisskattstjóri stýrir og er lagt til að hún nefnist Skatturinn og verði ríkisskattstjóra til aðstoðar við þau verkefni sem honum er falið að sinna lögum samkvæmt. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að Ísland búi sig undir að mæta þeim áskorunum og nýta þau tækifæri sem felast í örum tæknibreytingum. Þeim munu fylgja nýjar kröfur um menntun og hæfni starfsfólks og að til staðar sé umhverfi sem hvetur til nýsköpunar á öllum sviðum, þar með talið hjá hinu opinbera. Meðal þeirra áskorana sem starfsemi ríkisins þarf að bregðast við eru auknar kröfur almennings og atvinnulífs um sjálfsafgreiðslu og stafræna opinbera þjónustu. Hraðar breytingar krefjast þannig sveigjanlegra stofnanakerfis og fjölbreytts hóps starfsmanna sem þarf að búa yfir nýrri þekkingu og hæfni. Mikilvægt er að skatt- og tollyfirvöld geti tekist á við þær breytingar sem eru að eiga sér stað, einkum hvað varðar aukna sjálfvirknivæðingu verkefna embættanna og aukið framboð stafrænnar þjónustu. Örar tæknibreytingar gera kröfur til skatt- og tollyfirvalda um breytt vinnulag, bætt afköst í skattframkvæmd og aukin gæði þjónustu og hagkvæmni í rekstri. Til að slíkt náist þarf að vera til staðar öflug rekstrareining sem getur tekist á við breyttar kröfur um veitingu opinberrar þjónustu. Samhliða þarf að bregðast við breyttum viðskiptaháttum, aukinni netverslun og rafrænum viðskiptum yfir landamæri sem kalla á eflingu og aukið samstarf þeirra ríkisstofnana sem að þessum málum koma og nýja nálgun við að tryggja tekjuöflun fyrir hið opinbera. Meginefni frumvarpsins felur í sér þá breytingu að sameina verkefni á sviði tollafgreiðslu og tollgæslu, sem embætti tollstjóra annast nú, og þau verkefni sem embætti ríkisskattstjóra sinnir. Við sameininguna yrði embætti tollstjóra, sem ekki hefur verið skipað í síðan 1. október 2018, lagt niður og ríkisskattstjóri yrði þannig yfirmaður hins sameinaða embættis. Tollgæsluþættinum yrði þó ætluð nokkur sérstaða í hinu sameinaða embætti þar sem sett yrði upp sérstök eining undir stjórn tollgæslustjóra sem heyrði undir ríkisskattstjóra. Gera má ráð fyrir því að mikil samlegðaráhrif og hagræði hljótist af fullri sameiningu ríkisskattstjóra og tollstjóra. Það á einkum við um rekstur ýmissa notendakerfa, vélbúnaðar, netumsjón og notendaþjónustu. Stærri eining er betur í stakk búin til að tryggja rekstraröryggi sem og öryggi í aðgangi og meðferð upplýsinga. Samhliða aukast möguleikar á betri samnýtingu upplýsinga og gagna við skatt- og tolleftirlit. Sameiginlegt aðgengi að upplýsingum úr skatt- og tollkerfum eykur jafnframt möguleika á markvissara og árangursríkara eftirliti. Auk þess skapast tækifæri til að efla starfsemi skatt- og tollyfirvalda á landsbyggðinni. Með sameiningu ríkisskattstjóra og tollstjóra verður til ein öflug og leiðandi upplýsinga- og þjónustustofnun sem er betur í stakk búin til að takast á við áskoranir til framtíðar en tvær minni sjálfstæðar stofnanir. Ljóst má vera að í tengslum við fyrirhugaðar breytingar er mikilvægt að vel verði staðið að breytingastjórnun og að kynning og upplýsingaflæði til starfsmanna verði gott. Þá er nauðsynlegt, með tilliti til hags starfsmanna beggja ríkisaðila, að breytingaferlið taki sem skemmstan tíma. Ekki er gert ráð fyrir að störf verði lögð niður heldur verði þau flutt frá tollstjóra til ríkisskattstjóra. Óhjákvæmilegt er hins vegar að skipulag starfseminnar þróist í tímans rás og að skipulaginu verði þannig háttað að saman fari góð nýting fjármagns og skilvirk skattframkvæmd. Gera má ráð fyrir því að af breytingunni verði samfélagslegt hagræði og fjárhagslegur ávinningur sem efla mun starfsemina og lækka kostnað við rekstur toll- og skatteftirlits í heild án þess að það bitni á þjónustu og afköstum skatt- og tollyfirvalda. Þá er gert ráð fyrir að sá kostnaður sem til fellur við tilfærsluna rúmist innan fjárheimildar í málaflokki 05 Skatta-, eigna- og fjármálaumsýsla. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ræðuna í þessu máli sem er margt gott í. Ég er mjög glaður með að komið verði á laggirnar stofnun sem er líkleg til að efla skattheimtu, bæta hana, einfalda ferilinn, t.d. þegar vanskil eiga sér stað, og auka möguleika manna til þess að geta innheimt þau en ég verð að viðurkenna að ég er svolítið skeptískur á þann hluta tollgæslu sem lýtur að tollgæslu á landamærum. Þá er ég að tala um fýsíska tollgæslu sem í raun og veru hefur verið í fjársvelti líklega í 10–15 ár. Ég hef áhyggjur af því að 22. október sé mælt fyrir frumvarpi sem á að gera að lögum fyrir næstu áramót, eftir 70 daga. Á þeim tíma á sem sagt að fjalla um frumvarpið, senda það til nefndar, fjalla um það þar, samþykkja það hér, það á að breyta starfsskilyrðum, eða alla vega starfsumhverfi, fjölda manns á 70 dögum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að tvennu. Það segir hér að með því skapist tækifæri til að efla starfsemi tollyfirvalda á landsbyggðinni. Ég spyr þá: Hvernig helst? Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra: Veldur það honum ekki áhyggjum að stór hluti þeirra starfsmanna sem á að starfa samkvæmt þessum nýju lögum, ef samþykkt verða, lýsir miklum efasemdum og virðist vera mjög á móti frumvarpinu eins og það lítur út núna?
Virðulegi forseti. Ég tel að það geti falist hagræði í því að reka saman stofnanir eins og þessar tvær, sérstaklega hvað varðar alls konar innbyrðis þjónustuþætti. Þarna er ég að vísa til samlegðar í t.d. tæknimálum, rekstri upplýsingakerfa, hugsanlega þegar lengra inn í framtíðina er komið í húsnæðismálum, í innkaupum, í mannauðsstjórnun o.s.frv. Þannig að sameiginleg eining geti náð meiri slagkrafti og það verði til hagræðis sem mun auka getu okkar til að setja fjármuni þangað sem við viljum fyrst og fremst beina þeim, í sjálf verkefnin á landamærum, eins og hv. þingmaður nefnir. Sterkari stofnun getur betur náð slíkum markmiðum að mínu áliti. Það tengist því að við þurfum á sumum starfsstöðvum, t.d. á landsbyggðinni, að sinna þessum verkefnum af meiri eftirfylgni og með meiri mannskap, eins og hv. þingmaður kom inn á að hefur verið mjög mikil áskorun. Út af bæði fjölgun ferðamanna og ekki síður vegna hælisleitenda hefur reynt mjög á þessa starfsþætti. Spurt er hvort ég hafi ekki áhyggjur af því að þeir sem eru tollgæslumegin í þessari sameiningu hafi efasemdir eða áhyggjur. Jú, ég hef tekið eftir því og þess vegna kallaði ég eftir því að brugðist yrði við því. Ein viðbrögðin eru þau að í undirbúningi þessa máls er tekin ákvörðun um að koma á fót sérstakri einingu undir stjórn tollgæslustjóra sem heyri undir ríkisskattstjóra. Það eru viðbrögð í þeim málum. Það má hafa í huga að þeir sem vísað er til hafa ekki í einu og öllu verið sáttir við stöðuna eins og hún er. Vonandi getur þetta orðið til þess að bæta starfsaðstæður þeirra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það kemur líka fram í umsögn tollvarðafélagsins að samráð við félagið og félagsmenn hafi verið algerlega ónógt í undirbúningi að þessu frumvarpi. Spurningin er: Er þá ætlunin núna, t.d. meðan þetta mál verður í meðförum þingsins, að taka upp sérstakt samráð við starfsmannafélögin, t.d. Tollvarðafélag Íslands, til að menn nálgist þetta verkefni með jákvæðari hætti en hér er? Önnur spurning. Ýmis tæknibúnaður sem er nauðsynlegur til tollgæslu á landamærum er mjög af sér genginn víða. Þá hlýtur að vakna spurning: Ætla menn um leið og starfsemin verður styrkt með því að hér verði til stærra embætti, og þá væntanlega með meiri slagkraft, að veita hina nýja embætti þann heimanmund að tæknimálin verði færð til betri vegar og þau tæki sem tollgæslan, sérstaklega á landamærum, hefur yfir að ráða og eru af sér gengin verði endurnýjuð með öflugri hætti en búið er að gera sl. tíu ár eða svo? Það er auðvitað rétt sem hæstv. ráðherra talaði um varðandi bæði aukningu í ferðamennsku og að hælisleitendum hefði fjölgað. Ég vil líka vekja athygli á því að hraðsendingar og póstsendingar hafa margfaldast. Ég vil einnig minna á að það er núna verið að sækja mjög á Ísland með innflutning á fíkniefnum. Við sjáum að þar er mikil aukning og ég get farið betur yfir það á eftir. En mig langar að vita: Hvernig ætla menn að bregðast við þessu þegar nýtt embætti kemst á laggirnar?
Virðulegi forseti. Það er einkum spurt um tvennt, mögulega þrennt. Í fyrsta lagi hvort haft verði samráð. Málið gengur til nefndar eftir að þessari umræðu lýkur og fer í umsagnarferli. Ég er í engum vafa um að meðal þeirrar vinnu sem bíður nefndarinnar er að fara aftur yfir athugasemdir og spyrja þá spurninga sem ætla að bera ábyrgð á þessari stofnun og þar mun ráðuneyti mitt vera reiðubúið til að veita svör eftir því sem hægt er. Ég vil nefna í því samhengi að yfirmaður skattsins verður fyrrverandi tollstjóri Íslands, Snorri Olsen, sem gjörþekkir þau verkefni sem hv. þingmaður nefnir. Það ætti að verða til þess að auka skilning manna og trú á því að tollgæslumálin verði á engan hátt jaðarsett í sameinaðri stofnun heldur voru þau til skamms tíma meginverkefni og hlutverk þess sem verður yfirmaður stofnunarinnar. Þar er að finna alla þekkingu á helstu verkefnum. Ég ætla hins vegar ekki að gera lítið úr því að það kunni að hafa verið þannig á undanförnum árum og jafnvel enn að einhverju marki að við þurfum að vinna á uppsöfnuðum vanda, t.d. hvað varðar endurnýjun tækjabúnaðar og slíka þætti. Ég get ekki svarað því öðruvísi en að ég tek undir mikilvægi þess að þeim verkefnum sé sinnt vegna þess að vel búin tollgæsla, ekki síst hvað varðar ýmis greiningartól, er algjör forsenda þess að við náum þeim árangri sem við stefnum að.
Hæstv. forseti. Eins og margir vita, m.a. hæstv. fjármálaráðherra, hefur Miðflokkurinn lagt fram líklega sl. tvö ár mjög gaumgæfilegar tillögur sem lúta að því að efla tollgæslu í landinu. Þetta hafa verið nokkuð ígrundaðar og nákvæmar tillögur, t.d. um að endurnýja röntgenbifreið tollstjórans sem er komin mjög til ára sinna og er til vansa að hún skuli ekki hafa verið endurnýjuð en það kostar gríðarlega mikla fjármuni að gera það. Við höfum líka lagt til að fjölgað sé í þeirri tollgæslu á landamærum og undirbyggt það með mjög góðum rökum. Við vöktum einnig athygli á því að nauðsynlegt væri að embætti þáverandi ríkisskattstjóra og tollstjóra fengju aukna fjármuni, þ.e. auknar fjárheimildir, til að bæta enn innheimtu og til að efla skattinnheimtu yfir höfuð. Í nýfengnu svari til þess sem hér stendur frá hæstv. fjármálaráðherra, sem tók ansi langan tíma að lemja saman, kemur í ljós að áætluð skattsvik á hverju ári eru u.þ.b. 80 milljarðar kr. Við vorum áðan að ræða þjóðarsjóð sem átti að verða til af 10 milljörðum á ári inn í framtíðina. Við erum að tala um 80 milljarða í skattsvik. Við höfum líka í sjálfu sér getað, og dæmin sanna það, sýnt fram á hvar þau skattsvik liggja að ýmsu leyti. Það hefði verið hægt að negla nokkuð niður hvaða starfsemi það er sem er sérstaklega útsett fyrir skattsvikum. Þá ætla ég að minna á að hæstv. ferðamála-, nýsköpunar- og iðnaðarráðherra hefur rekið sérstakt átak í því að skrá gistieiningar í landinu sem kenndar eru við Airbnb, en fyrir sex árum voru innan við 10% þeirra skráðar. Þetta er öryggisatriði fyrir þá sem gista. Þetta er líka fjárhagslegt atriði fyrir bæði sveitarfélög og ríkissjóð. Í nýlegu svari við fyrirspurn undirritaðs til hæstv. ferðamála-, nýsköpunar- og iðnaðarráðherra kom í ljós að átakið sem hæstv. ráðherra hafði í gegn hefur haft í för með sér að um þessar mundir er um þriðjungur skráður af slíkum eignum. Lagt var á það mat hvað mætti ætla að skattsvik væru stór upphæð í þeim geira einum. Menn komust að því að það gætu verið um 6–6,5 milljarðar á ári og við vorum að ræða áðan þjóðarsjóð sem á að verða til með því að leggja 10 milljarða á hverju ári. Nú er mér bannað að vitna í Inspector Clouseau þó að ég hefði viljað gera það en þetta eru engir smámunir, svo að ég reyni að yfirsetja það á íslensku sem hann sagði hér um árið. Þetta eru engir smámunir heldur stórfé og þess vegna ríður mjög á að þetta sameinaða embætti, sem á að koma á laggirnar eftir 70 daga, fái, eins og ég sagði áðan, þann heimanmund að það ráði vel við verkefni sín og fari af stað eins og maður segir, ekki á annarri löppinni heldur með krafti, að það séu allir sem þurfa að taka þátt í þessu ævintýri, í því breytingaferli. Það er mikið ævintýri að taka þátt í að breyta stofnunum og maður hefur svo sem reynslu af því. Þá ríður mjög á því að allir séu á sömu blaðsíðunni og menn séu alveg með það á hreinu hvert takmarkið er og vinni allir að sama takmarki og sömu niðurstöðu. Þess vegna veldur það mér áhyggjum, herra forseti, að t.d. í stéttarfélagi tollvarða, sem kemur til með að bera hita og þunga af tollgæslu á landamærum hér eftir sem hingað til, sé megn óánægja með frumvarpið eins og það lítur út, að þar sé megn óánægja með það samráðsleysi sem hefur greinilega verið viðhaft við samningu þessa frumvarps og undirbúning málsins alls. Þeirri óvissu og óánægju verður að eyða með einhverjum hætti. Það verður að eyða henni á þann hátt, tel ég, að menn séu fullvissir um hvaða hlutverk þeir hafi áfram í nýju embætti og standi föstum fótum við þau verkefni sem þeir eiga að vinna. Það er annað sem ég get bent á. Mér sýnist í greinargerðinni ýjað að því að tollgæsla á landamærum eigi e.t.v. meira sameiginlegt með löggæslu en innheimtu. Þá hlýt ég að spyrja: Ef þetta er einhver upptaktur að því að breyta tollgæslunni, sem er í eðli sínu löggæslustétt, með því að sameina hana lögreglu á einhvern hátt hefði ég talið æskilegra að menn hefðu tekið sér lengri tíma í breytingarnar til þess að við værum ekki að gera þær í mörgum köflum. Í fyrsta lagi núna með því að sameina þessi tvö starfssvið, þessi tvö embætti og með það í huga að þurfa jafnvel eftir tiltölulega skamman tíma að breyta aftur og breyta þá tollgæsluendanum í þá átt að hann tengist lögreglu með einhverjum hætti. Að því sögðu, af því að í andsvari ráðherra áðan var nefndur til sögunnar sá ágæti embættismaður sem væntanlega kemur til með að stýra þessari nýju sameiginlegu stofnun, ætla ég bara að segja það úr þessum ræðustól að ég ber fyllsta traust til núverandi ríkisskattstjóra sem var áður tollstjóri. Ég treysti honum gríðarlega vel til að leysa þetta verkefni vel, svo að það sé sagt hér. Það er engin tortryggni í mínum huga í garð einstakra persóna við þessa breytingu, en samt þarf að tryggja að breytingin, sem er veruleg, fari þannig fram að af henni verði gagn. Ég ætla líka að minnast á hunda, vegna þess að ég hef talað um tækjabúnað og mannafla í tollgæslu og þær tillögur sem Miðflokkurinn hefur lagt fram í tvö ár um það. Við höfum lagt til undanfarin tvö ár að hundasveit tollgæslu verði efld að mun. Ef þetta væri ekki grafalvarlegt mál væri jafnvel hægt að hafa það í flimtingum að tollgæslan sé nú að þjálfa hunda til að leita að peningum, af því að tollgæslan hefur verið fjársvelt í mörg herrans ár. Málið er bara miklu alvarlegra en svo að hægt sé að gera það. Þess vegna brýni ég hæstv. ráðherra til þess að þegar ný stofnun tekur til starfa um áramót verði hún þannig í stakk búin, hvað varðar t.d. leit með hundum, að ástandið verði stórum betra en það hefur verið undanfarin ár. Sá endi starfseminnar, þ.e. hin fýsíska ef ég má sletta, herra forseti, tollgæsla á landamærum og leit og greiningarvinna o.s.frv., hefur verið unninn undanfarin ár, ég fullyrði tíu jafnvel 15 ár, af of fáum. Hún hefur verið undirmönnuð. Tækjabúnaður hefur ekki verið endurnýjaður sem skyldi. Þetta hefur leitt til þess að borið hefur á langtímaveikindum í hópi þess fólks sem ber hita og þunga af þeirri starfsemi við þær mjög erfiðu aðstæður. Borið hefur á kulnun. Ég veit að þetta ágæta starfsfólk er mjög brennandi í andanum fyrir því að vinna störf sín vel og af árvekni, enda sést árangurinn af því sem menn hafa verið að gera við þessar aðstæður. Árangurinn er ótvíræður. Eins og ég benti á áðan er ljóst að Ísland er núna skotmark fyrir alþjóðlega glæpastarfsemi sem snýst um að smygla fíkniefnum. Það er alveg ljóst vegna þess að við sjáum tilvik sem verða ekki skýrð með öðrum hætti en þeim að menn séu í stórsókn inn á þennan markað hér. Á því verður að taka. Ef við gerum það ekki missum við tökin algerlega með hörmulegum afleiðingum og við erum þegar farin að sjá fram á hörmulegar afleiðingar. Við erum farin að sjá fram á það að fyrsta fíkn stórs hluta ungmenna sem kemur til meðferðar á Vogi, hvar biðlistarnir eru náttúrlega allt of langir eins og víða annars staðar, virðist að stóru leyti vera kókaínfíkn. Þetta er náttúrlega gríðarlega alvarlegt mál og því segi ég enn: Ef þessi sameinaða nýja stofnun á að fara af stað með jákvæðum, öruggum og markvissum hætti verða menn að hafa það í huga, ekki síst núna í fjárlagagerðinni. Það er alveg klárt mál að í 2. umr. fjárlaga munu koma fram tillögur, enn einu sinni, frá Miðflokknum, um að bæta í. Líkt og áður mun flokkurinn leggja fram fjármagnaðar tillögur. Ég minntist áðan á tvær upphæðir sem snerta þá sameiginlegu stofnun verulega. Það eru í fyrsta lagi þeir 80 milljarðar sem starfsmenn hæstv. fjármálaráðherra telja að skotið sé undan á Íslandi á hverju einasta ári. Ég sagði áðan að þessi starfsemi hefði verið fjársvelt í tíu ár og það hafa þá lekið niður 800 milljarðar á þeim tíma ef þessi áætlun manna er nokkuð nákvæm. Þó að við næðum ekki nema 10% af því eru það 8 milljarðar kr. á ári eða 80 milljarðar yfir þau tíu ár sem við erum að tala um og að auki, eins og ég minntist á, skattsvik, undanskot sem hægt er að heimfæra upp á ákveðnar atvinnugreinar. Ég er ekki að lasta þær eða tala þær niður á neinn hátt heldur byggi ég þetta á svari hæstv. ráðherra við fyrirspurn minni. Þar erum við í einni tegund af starfsemi að tala um 6–6,5 milljarða sem stungið er undan. Þá segi ég aftur: Þó að við næðum ekki nema 10% af þeirri upphæð eru það 600–650 millj. kr. á ári. Að því leyti til gleðst ég yfir því að þessi starfsemi, þ.e. skatturinn, fái aukið afl, aukinn slagkraft, aukna möguleika til að bæta innheimtu ríkissjóðs og til að efla hér skattinnheimtu yfir höfuð og koma í veg fyrir undanskot sem mest má. Ég gleðst mjög yfir því en vona sannarlega að þegar þingið tekur þetta frumvarp til afgreiðslu verði haft ríkara samráð við þá starfsmenn eða þá hópa starfsmanna sem eiga að bera byrðarnar eftir áramótin og eiga að bera þennan kyndil inn í framtíðina.
Forseti vill benda hv. þingmanni á að það er ekki bannað að vísa í Inspector Clouseau, en sé það gert sé það á íslensku með frönskum hreim.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta mál um fyrirkomulag tollafgreiðslu og tollgæslu, eins og hér stendur, sem er í rauninni samruni tollgæslunnar og ríkisskattstjóra undir þessu nýja heiti, Skatturinn. Mér líst í sjálfu sér ágætlega á þau áform í ljósi alls þess sem nefnt er í frumvarpinu og er undir, alla þessa samlegð sem við sem nýtum okkur þjónustu skatt- og tollstjóra verðum helst vör við. Mér finnst það vera inntakið í þessu frumvarpi. Í ljósi fjórðu iðnbyltingarinnar, allra breytinganna, sjálfvirknivæðingar og annars sem við stöndum frammi fyrir og fram undan er held ég að það geti verið af hinu góða. Mér finnst gott að það liggur fyrir strax í upphafi að tollurinn eigi að hafa sérstöðu innan embættis ríkisskattstjóra. Það er ekki þannig að sá hluti starfsins hverfi og verði uppétinn af ríkisskattstjóra heldur á líka að gera honum hátt undir höfði. Eins og ráðherra fór ágætlega yfir er ýmislegt sem má segja að sé sammerkt með þeim og sameiginlegt sem nýtist embættinu, hvort sem það eru upplýsingar úr þessum kerfum eða samnýting gagna sem þar er að finna, en ég sé fyrst og fremst fyrir mér að það nýtist líka þjónustuþegum, okkur sem þurfum að eiga þessi samskipti. Í greinargerð frumvarpsins er talað um aukna möguleika á sjálfsafgreiðslu og styrkari tekjuöflun ríkissjóðs. Mér finnst hvort tveggja jákvætt. Það er samt ekki bara talað um eflingu mannauðs, betri samhæfingu, betri tækni og allt það heldur líka dreifða þjónustustýringu. Mér finnst það afar mikilvægt. Eitt af því sem ríkisstjórnin ætlar að leggja áherslu á er að dreifa opinberum störfum um landið. Það er hluti af rökum fyrir þessari breytingu og ég held að að nefndin þurfi svolítið að kalla eftir því að fá á hreint hvernig menn sjá það fyrir sér. Sameining embætta á sínum tíma sem varð til þess að úr varð einn skattstjóri tókst afskaplega vel og er líklega ein best heppnaða sameiningin sem hið opinbera hefur farið í. Þó að nýr skattstjóri sé tekinn við vænti ég þess að til sé innanbúðarþekking á því sem gert var á þeim tíma og varð til þess að sú aðgerð heppnaðist vel. Ég get tekið undir áhyggjur hv. þingmanns sem talaði á undan mér um hinn skamma tíma sem hér er undir til að lenda málinu, sérstaklega í ljósi andstöðu tollaranna. Það er kominn hnútur áður en farið er af stað og það er aldrei gott. Ég vænti þess þó að fundinn verði flötur á því hvernig hægt er að fara í það. Eins og hér kemur fram þarf að fara í gegnum ansi mikið og endurskoða margt sem snýr að þessari vinnu. Ef við samþykkjum þetta mál jafnvel ekki fyrr en í desember verður að hafa í huga að þegar við erum að sameina stofnanir eða gera stórar breytingar er eiginlega alltaf best að þær taki gildi um áramót. Það er alltaf heppilegast og ég get tekið undir að tíminn til stefnu er skammur. Síðasti ræðumaður talaði um að hérna sé margt sem vissulega ætti heima með löggæslunni eins og drepið er á í greinargerð með frumvarpinu. Því má velta fyrir sér, og væntanlega verður það rætt í nefndinni, hvernig bæði ráðuneytin sem að þessu koma, dómsmálaráðuneyti og fjármálaráðuneyti, sjái þessa snertifleti fyrir sér. Ég vænti þess að það séu tækifæri til að bæta landamæragæsluna sem hér hefur verið töluvert rædd. Um leið og ég segi að hægt sé að færa út störfin varpa ég því hér fram að ég held að við förum t.d. ekki vel með fé þegar kemur að tollgæslunni að mörgu leyti núna. Ef ég horfi á landamæragáttina sem er fyrir austan held ég að við verðum að gera breytingu þar. Hér var talað um gríðarlegan innflutning fíkniefna. Það er búið að taka rosalegt magn á þessu ári sem kemur með Norrænu. Það er ekki skynsamlegt þar sem Norræna kemur einu sinni í viku, bara sú ferja fyrir utan aðrar sem koma, að við séum alltaf að selflytja fólk af höfuðborgarsvæðinu austur, jafnvel með hunda. Þetta er ekki eini staðurinn þangað sem önnur skemmtiferðaskip koma en þarna erum við klárlega með siglingar allan ársins hring og smyglið þarna í gegn hefur verið gríðarlegt og færst í aukana. Ég held að við þurfum að hugsa það upp á nýtt að senda fólk af höfuðborgarsvæðinu austur til að vera með hund og á dagpeningum og þetta tekur í sjálfu sér alla jafna ekki mjög langan tíma. Ég vona að það verði eitt af því sem felst í sameiningunni, bæði að færa út störf en líka að efla þá gæslu sem hér er svolítið verið að tala um, snertifletina á milli. Ég held að það skipti mjög miklu máli. Hér er líka talað um samfélagslegt hagræði og fjárhagslegan ávinning og að þetta eigi að rúmast innan fjárheimilda. Ég tel að við getum gert enn betur með því að hugsa þetta upp á nýtt. Ég vona sannarlega að ráðherrann og embættismenn hans sem munu koma fyrir nefndina velti þessu fyrir sér. Ég veit ekki hvort það eru til upplýsingar um hversu mikill kostnaðurinn sé í raun af því að halda úti starfsmönnum. Við höfum t.d. dregið saman í löggæslunni fyrir austan, það er búið að minnka starfshlutfall og loka afgreiðslu. Það er engin lögreglustöð á Seyðisfirði. Þetta er mjög sérstakt ástand þar sem við erum með galopna gátt inn í landið og eðli málsins samkvæmt reyna menn að nýta sér þá smyglleið. Ég hvet nefndarmenn í efnahags- og viðskiptanefnd sérstaklega til að skoða þetta en ég hvet líka ráðherra til að velta því fyrir sér og fá sína embættismenn til að skoða hvort betur sé farið með peninga með því að hafa fólk á staðnum en ekki vera sífellt að ferja það fram og til baka. Það er ekki eins og viðkomandi myndi sinna bara Seyðisfirði heldur eru fleiri gáttir fyrir austan. Ég þarf ekkert að ræða þetta mál mikið. Ég er sammála þeirri nálgun að hér séu miklir snertifletir. Samþykkt málsins ætti að þýða töluvert betri þjónustu, sérstaklega fyrir fólk sem verslar mikið í gegnum netið. Eins og hér er sagt verða alþjóðlegar áskoranir í rafrænni verslun sífellt fyrirferðarmeiri. Varðandi þessi almennu samskipti við tollyfirvöld og um leið að skatturinn hafi tök á því að fylgjast betur með dreg ég ekki í efa að sá ávinningur gæti orðið mjög góður. Ég ítreka að ég tek undir það sem hér stendur, það þarf að vanda sameininguna og í ljósi þess hve naumur tíminn er getur þurft að horfa til þess í nefndinni hvort það þurfi rýmri tíma. Að öðru leyti er ég ánægð með málið og treysti því að því fylgi dreifð störf.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt en þó ympra á ýmsu. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á tollalögum og fleiri lögum. Í örstuttu máli sagt er þessum lögum ætlað að leggja niður embætti tollstjóra og tekur embætti ríkisskattstjóra yfir réttindi þess og skyldur. Þannig verða starfsmenn tollstjórans, ef breytingin verður samþykkt, starfsmenn ríkisskattstjóra eftir 1. janúar nk. Tilefni lagasetningarinnar er sagt vera í samræmi við stjórnarsáttmálann, þetta sé nauðsynlegt til að við séum betur í stakk búin til að mæta þeim áskorunum og nýta þau tækifæri sem felast í örum tæknibreytingum. Síðan segir um þær tæknibreytingar, með leyfi forseta, í greinargerðinni: „Þeim munu fylgja nýjar kröfur um menntun og hæfni starfsfólks og að til staðar sé umhverfi sem hvetur til nýsköpunar á öllum sviðum, þ.m.t. hjá hinu opinbera. Meðal þeirra áskorana sem starfsemi ríkisins þarf að bregðast við eru auknar kröfur almennings og atvinnulífs um sjálfsafgreiðslu og stafræna opinbera þjónustu. Hraðar breytingar krefjast þannig sveigjanlegra stofnanakerfis og fjölbreytts hóps starfsmanna sem þurfa að búa yfir nýrri þekkingu og hæfni.“ Þegar maður les þetta mætti halda að allt hafi hreinlega verið í kaldakoli hjá embætti tollstjóra. Með þessum orðum er verið að segja að þau þurfi að fylgja tækninni og vera í stakk búin o.s.frv., það séu hraðar breytingar á ferðinni og þess vegna þurfi að sameina þessi embætti. Þetta gefur manni þá hugmynd að allt hafi verið á fallanda fæti. Liður í því er sagður vera að efla og stækka rekstrareiningar ríkissjóðs og gera þær öflugri. Ég get skrifað undir það. Rætt er um að auka þurfi gæði þjónustunnar og afköst í skattframkvæmd, auk hagkvæmni í rekstri. Það er vel skiljanlegt. Undanfari þessa frumvarps var, herra forseti, flutningur innheimtu opinberra gjalda frá tollstjóra til ríkisskattstjóra á miðju þessu ári, auk þess sem ekki hefur verið skipað í embætti tollstjóra frá því í október fyrir réttu ári síðan. Þetta er undanfari þessa frumvarps, þ.e. flutningur innheimtu opinberra gjalda frá tollstjóra til ríkisskattstjóra. Hér með er sem sagt lagt til að gengið verði alla leið og nú skuli einnig tollafgreiðslan og tollgæslan, sem hingað til hafa verið á höndum tollstjóra, færðar í hendur ríkisskattstjóra en stofnun sú er hann stýrir mun eftir breytinguna verða nefnd því frumlega nafni Skatturinn, eins og fram kemur í 90. gr. frumvarpsins, en þar segir að ríkisskattstjóri stýri stofnun „sem nefnist Skatturinn sem annast þau verkefni sem honum er falið að sinna lögum samkvæmt.“ Markmið með breytingunum er sagt vera að auka skilvirkni í skattframkvæmd, álagningu og innheimtu opinberra gjalda. Já, auðvitað. Í greinargerð með frumvarpinu segir að gera megi ráð fyrir því að mikil samlegðaráhrif og hagræði hljótist af fullri sameiningu ríkisskattstjóra og tollstjóra sem komi helst fram í rekstri og ýmsu er viðkemur tölvunotkun. Ég er alls ekki á móti hagræðingu í ríkisrekstri, alls ekki, og andmæli því seint að ríkinu beri að hagræða. Þess vegna er ég ekki í grunninn á móti sameiningu ríkisstofnana og fækkun þeirra, alls ekki. Ég hef einungis nokkrar athugasemdir sem ég vona að verði skoðaðar í nefndinni sem tekur þetta mál til umfjöllunar. Ég hef nokkra reynslu af slíkum störfum, bæði innheimtu opinberra gjalda sem innheimtumaður ríkissjóðs og einnig tollgæslustörfum sem tollstjóri um nokkurra ára skeið. Ég velti fyrir mér ýmsu, t.d. hvort hér séu að öllu leyti samrýmanleg hlutverk innan þessarar nýju stofnunar og starfsemi hennar, hvort það hafi sérstaklega verið athugað. Ég átta mig á því að það er engin nýlunda þó að innheimta opinberra gjalda fari undir skattinn. Það var gert með lögum í fyrra. Innheimtan sem var á hendi tollstjóra var færð undir skattyfirvöld. En nú er verið að ganga lengra. Það er verið að færa tollgæsluna og tolleftirlit einnig undir skattinn. Þá veltir maður fyrir sér: Er þetta samrýmanlegt? Ég skal ekki segja en ég óska eftir því að nefndin skoði þetta með tilliti til þess að það eru ekki mörg ár síðan að svokallaðir sýslumenn voru einnig með lögreglustjórn og tollstjórn og innheimtu opinberra gjalda. Allt þetta. Það þótti ómögulegt. Þetta mátti alls ekki vera og var tínt af þeim smám saman. En núna er sem sagt verið að færa þetta yfir til skattyfirvalda, þ.e. það sem áður var á hendi sama manns og var með lögreglustjórn á sinni könnu er núna komið í hendur skattstjóra, ríkisskattstjóra í þessu tilviki, og er búið að færast ansi langan veg. Ég velti fyrir mér: Er þetta að fullu samrýmanlegt? Geta komið upp tilvik þar sem þetta skarast og er ekki tilhlýðilegt? Við verðum að átta okkur á því að ríkisskattstjóri ákvarðar álagningu skatta. Hann leggur á skatta og hefur ákveðið úrskurðarvald, eins langt og það nær í lögunum. Hann er líka kominn með yfirumsjón með tollgæslu og tolleftirliti. Ég bendi á að tollverðir, undir hverjum sem þeir nú eru eftir breytingu þessa frumvarps, eru með lögregluvald. Þeir eru með lögregluvald samkvæmt lögreglulögum á sínu starfssviði. Þannig að þarna er skattstjóri, ríkisskattstjóri í þessu tilviki, kominn með starfsmenn sem eru með lögregluvald. Ég velti fyrir mér hvort það sé hlutverk starfsmanna sem undir ríkisskattstjóra munu heyra eftir breytinguna, hvort þetta hafi verið skoðað sérstaklega, hvort þarna séu hugsanlega árekstrar sem gætu komið upp með tilliti til núverandi hlutverks ríkisskattstjóra, innheimtunnar, álagningarinnar, tollgæsluhlutverksins, lögregluvalds sem tollvörðum er falið. Ég óska eftir því að nefndin íhugi þetta og kalli til sín fróða menn á því sviði þannig að hægt sé að greina þetta niður í kjölinn, svo að við séum ekki að feta leið sem svo síðar kemur í ljós að gengur illa upp. Reynslan af sýslumannsembættunum þar sem sýslumenn höfðu mörg hólf í skúffum sínum þótti ekki par góð. Nú er þetta sem sagt að færast í aðra átt, í hendur ríkisskattstjóra. Þetta er fyrsta athugasemd mín. Þetta eru að mörgu leyti eðlisólík embætti, þ.e. tollstjórn og starfsemi ríkisskattstjóra. Ég vil einnig taka undir það með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni að ég tel mjög mikilvægt varðandi þetta mál að hugað verði vandlega að því hlutverki tollsins sem er tollgæsla á landamærum landsins og að það verði ekki sett til hliðar heldur eflt ef þetta frumvarp verður að lögum, að niðurstaðan verði ekki að það verði sett til hliðar. Það er mjög mikilvægt. Hlutverki tollvarða og tollsins á landamærum landsins má alls ekki draga úr. Tollgæslan hefur mátt þola bæði mannfæð og slæman aðbúnað að öðru leyti varðandi tæki og tól, eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hefur oft bent á í ræðustól. Þessi breyting, ef hún verður að lögum, má alls ekki verða til þess að það verði áfram farin sú leið heldur frekar að starfsemi tollgæslu á landamærum verði efld. Ég vil benda á tvö, þrjú atriði í viðbót. Fyrst varðandi þá umræðu sem hefur verið hér í dag og þá miklu andstöðu sem er hjá Tollvarðafélaginu eða stétt tollvarða sem hafa harðlega mótmælt þessum breytingum og kvarta yfir því að áhrif af frumvarpinu séu ekki nægilega greind. Ég hef bent á nokkur atriði sem þarf að skoða. Breytingarnar eiga að taka gildi 1. janúar nk., eftir tvo og hálfan mánuð. Ég tel þetta vera frekar skamman tíma og sérstaklega fyrst það er í andstöðu við stóra stétt sem kæmi til með að færast undir allt annað embætti en áður. Auðvitað er ekki gott að fara í svona breytingar með það á bakinu að ekki hafi verið haft nægilegt samráð við viðkomandi stéttir. Það er mikilvægt að slíkar breytingar séu gerðar í eins mikilli sátt og mögulegt er við þær starfsstéttir sem um ræðir, eins og allar breytingar eiga að sjálfsögðu að vera. Ég vil að lokum, herra forseti, benda á þær breytingar sem hafa orðið síðustu ár og endurtaka að tollgæslan, innheimtan - það er auðvitað ekkert skrýtið þó að hæstv. fjármálaráðherra komi hingað upp í pontu og lýsi því yfir að þetta hafi gengið afskaplega vel, þ.e. sú breyting að færa innheimtu opinberra gjalda. Ég er alls ekki að andmæla því að innheimta þeirra gjalda geti vel átt heima undir ríkisskattstjóra, alls ekki. Ég er að tala um annað. Ég er að tala um tollstjórnina og benda á að nú er búið að færa þetta alla leið frá gömlu sýslumönnunum á 10 eða 12 árum, færa tollstjórnina, tollverðina, alla leið frá gömlu sýslumönnunum yfir til ríkisskattstjóra. Stóra spurningin í mínum huga er: Samræmist það? Er þetta eitthvað sem getur valdið árekstrum í starfsemi þessarar nýju stofnunar? Þarna er á sömu hendi vald og ég spyr: Er þetta vald samrýmanlegt að öllu leyti?
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Frumvarpið var lagt fram á 149. löggjafarþingi, þá þskj. 593, 433. mál, og gekk til efnahags- og viðskiptanefndar eftir 1. umr. en ekki náðist að ljúka meðferð þess. Frumvarp þetta hefur að geyma tillögur að fjórþættum breytingum á framangreindum lögum. Í fyrsta lagi endurskoðað ákvæði um skattlagningu erlendra lögaðila í lágskattaríkjum, svokallað CFC-ákvæði, í öðru lagi ákvæði um samsköttun félaga, í þriðja lagi ákvæði um undanþágu frá reglum um takmörkun á vaxtafrádrætti og að lokum ákvæði um skattlagningu útsendra starfsmanna. Frumvarpið felur í sér endurskoðun á núgildandi CFC-ákvæði í átt til frekari skýringar og með hliðsjón af tillögum sem lagðar hafa verið fram á alþjóðavettvangi. Líkt og á við um núgildandi ákvæði er megintilgangur nýs ákvæðis að heimila skattlagningu CFC-tekna hér á landi til að sporna við því að innlendir skattaðilar flytji fjármagn til svæða eða ríkja sem leggja á lága eða enga skatta í þeim tilgangi að lágmarka eða komast undan skattlagningu á Íslandi. Núgildandi ákvæði hefur verið í gildi frá árinu 2010 en nauðsynlegt þykir að skerpa á og styrkja ákvæðið með hliðsjón af alþjóðlegri þróun í málaflokknum á vettvangi OECD og Evrópusambandsríkjanna. Markmið breytinganna er fyrst og fremst að tryggja rétta dreifingu skatttekna og skapa varnaðaráhrif gegn skattaflótta. Tillaga frumvarpsins um breytingar á reglum um samsköttun félaga er lögð fram til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA á núgildandi ákvæði um samsköttun. Samkvæmt frumvarpinu verður innlendum dótturfélögum félaga í EES- og EFTA-ríkjunum auk Færeyja, sem staðsett eru hér á landi, heimil samsköttun með öðrum innlendum samstæðufélögum. Þá er einnig að kröfu Eftirlitsstofnunar EFTA lagt til að fella brott það skilyrði sem sett var með lögum á árinu 2018, lögum nr. 77/2018, að tap fastrar starfsstöðvar sé því aðeins frádráttarbært hjá íslensku félagi að ekki sé unnt að jafna það hjá erlendu félagi föstu starfsstöðvarinnar. Þá er lagt til að festa í sessi undanþágu fyrir innlend samstæðufélög frá takmörkunum á reglum um vaxtafrádrátt en núgildandi undanþága féll úr gildi 1. janúar 2019. Undanþágan verður bundin við tengd félög sem njóta heimildar til samsköttunar. Reglur um takmörkun á heimild til vaxtafrádráttar hafa það að markmiði að sporna við skattsniðgöngu í viðskiptum milli tengdra aðila sem starfa þvert á landamæri. Sömu rök eiga ekki við um vaxtagreiðslur milli innlendra aðila en um slík viðskipti gilda eftir sem áður almennar reglur um armslengdarviðmið. Að lokum eru lagðar til breytingar á skattskyldu í tengslum við útleigu á vinnuafli eða annars konar vinnuframlagi starfsmanna erlendra aðila hér á landi í byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð. Þörf er á að útvíkka ábyrgð og skyldu innlendra aðila sem launagreiðenda starfsmanna erlendra aðila vegna vinnu hér á landi. Virðulegur forseti Verði ákvæði frumvarpsins um CFC-félög að lögum má ætla að endurskoðunin skili sér í betri árangri við að ná fram bættum skattskilum skattaðila sem eiga beint eða óbeint í CFC-félagi. Áskoranir sem skattyfirvöld standa helst frammi fyrir við eftirlit mála þar sem erlend félög eru notuð til skattskipulagningar eru vandkvæði við að afla nauðsynlegra upplýsinga og eftir atvikum gagna. Á það bæði við um upplýsingar um tilvist slíkra félaga, tekjur þeirra og atvik máls að öðru leyti. Þau vandkvæði verða ekki leyst til fullnustu með þessu ákvæði en hér eru þó stigin skref í rétta átt. Reynslan hefur sýnt að rík tilhneiging er til að fela eignarhald á CFC-félögum og því erfitt að leggja mat á hvaða áhrif ákvæðið hefur í krónum talið. Talið er að ákvæði frumvarpsins um samsköttun muni hafa einhvern aukinn kostnað í för með sér, a.m.k. til skemmri tíma litið, þar sem opnað er fyrir samsköttun með innlendum hluta samstæðna sem ná út fyrir landsteinana. Engin leið er þó til að meta þau áhrif á þessu stigi en þau munu koma fram sem lækkun á tekjuskatti lögaðila vegna samnýtingar á rekstrartapi innan samstæðunnar strax sem ella hefði komið fram á lengri tíma. Ákvæði frumvarpsins um undanþágur frá ákvæðum tekjuskattslaga um takmarkanir á frádrætti vaxtagjalda er ekki talið líklegt til að hafa aukinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð þar sem aldrei hefur komið til þess að ákvæðið nái til innlendra samstæðna. Við mat á áhrifum ákvæðis frumvarpsins um útsenda starfsmenn á tekjur hins opinbera er litið til beinna áhrifa á tekjuskatt einstaklinga, útsvar og tryggingagjald. Það er mat fjármála- og efnahagsráðuneytisins að áhrif til hækkunar tekjuskatts einstaklinga verði 50–100 millj. kr. á ári að meðaltali út tímabil fimm ára fjármálaáætlunar, áhrif til hækkunar tryggingagjalds á móti um 100–200 millj. kr. á ári að meðaltali. Sömuleiðis munu sveitarfélögin njóta góðs af ákvæði þessu. Þannig eru metin heildaráhrif á tekjur hins opinbera um 150–300 millj. kr. á ári þegar búið er að draga frá persónuafslátt til útsvars. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Um er að ræða breytingar á nokkrum ákvæðum laganna er varða skilyrði fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Helstu breytingarnar sem lagðar eru til snúa að biðtíma eftir ríkisborgararétti vegna sekta. Felst breytingin einkum í því að auka heimild Útlendingastofnunar til að veita ríkisborgararétt þegar umsækjandi hefur sætt sektarrefsingu. Til samræmis við lög um útlendinga eru lagðar til smávægilegar breytingar á búsetutíma og heimild útlendings til dvalar erlendis. Þá eru lagðar til breytingar er varða framlagningu skilríkja og framfærsluskilyrði. Einnig er lagt til að tekin verði upp í lögin á ný heimild til að endurveita íslenskan ríkisborgararétt. Nánar tiltekið er meginmarkmið frumvarpsins að koma í veg fyrir að hækkanir sem orðið hafa á fjárhæðum sekta vegna umferðarlagabrota raski upphaflegum tilgangi ríkisborgaralaga um biðtíma vegna refsinga. Er breyting á 6. tölulið 9. gr. laganna því talin sanngjörn þar sem biðtími eftir ríkisborgararétti myndi ella lengjast í sumum tilvikum og verða lengri en ráðgert var við setningu núgildandi ákvæðis. Auk þess er nokkur tími liðinn frá því að gildandi viðmiðunarmörk um biðtíma voru lögfest, en það var gert með breytingu á ríkisborgaralögum árið 2012. Til að auka möguleika Útlendingastofnunar á að veita ríkisborgararétt er einnig lagt til að heimilt geti verið að veita ríkisborgararétt þó að umsækjandi hafi endurtekið framið brot, en biðtími muni hins vegar lengjast með hverju broti. Hingað til hefur stofnunin orðið að synja um ríkisborgararétt í þeim tilvikum nema um hafi verið að ræða sektarrefsingar sem sameiginlega eru undir 101.000 kr. Í öðru lagi er með frumvarpinu reynt að koma í veg fyrir misræmi milli laga um útlendinga og laga um íslenskan ríkisborgararétt sem skapast hefur eftir setningu nýrra laga um útlendinga er tóku gildi 1. janúar 2017. Eftir breytinguna eru búsetuskilyrðin hin sömu fyrir veitingu ótímabundins dvalarleyfis og fyrir ríkisborgararétti maka íslenskra ríkisborgara, þ.e. þrjú ár. Þykir það ekki í fullu samræmi við tilgang ríkisborgaralaga þar sem miðað hefur verið við að réttur til ótímabundins dvalarleyfis verði til áður en mögulegt verði að sækja um íslenskan ríkisborgararétt. Er því í frumvarpinu lagt til að maki íslensks ríkisborgara þurfi að hafa verið hér búsettur í fjögur ár áður en réttur til ríkisborgararéttar myndast. Þá eru heimildir til dvalar erlendis áður en sótt er um ríkisborgararétt gerðar skýrari og að sumu leyti rýmkaðar. Er tilgangurinn m.a. að aðlaga reglurnar að lögum um útlendinga og að auka skýrleika þeirra, en reynslan hefur sýnt að þörf er á nákvæmari reglum. Tillögurnar taka jafnframt mið af breyttum þjóðfélags- og atvinnuháttum frá setningu núgildandi ákvæða. Í þriðja lagi er lagt til nýmæli er tengist framlagningu skilríkja eða sönnun á því hver umsækjandi er hafi upplýsingar ekki reynst vera réttar. Ef sú er raunin er lagt til að sá tími sem umsækjandi hefur dvalist hér á grundvelli ófullnægjandi eða rangra upplýsinga teljist ekki með sem búsetutími. Lögð eru til skýrari ákvæði um framfærsluskilyrði en sú breyting er ekki efnisleg. Þá er lagt til það nýmæli að ef umsækjandi er talinn ógna mikilvægum þjóðarhagsmunum eigi hann ekki rétt á íslenskum ríkisborgararétti. Í fimmta lagi er lagt til að endurvakið verði ákvæði um heimild til að endurveita íslenskan ríkisborgararétt þeim sem misst hafa íslenska ríkisfangið við það að sækja um annað ríkisfang í tíð eldri laga. Heimild þessi hefur tvívegis verið tímabundið í lögunum en féll síðast úr gildi 1. júlí 2016. Ekki er gert ráð fyrir að gildistími ákvæðisins verði takmarkaður eins og áður hefur verið. Loks er lögð til stytting búsetutíma norrænna ríkisborgara sem sækja um ríkisborgararétt á grundvelli norræns samnings um ríkisborgararétt úr sjö árum í þrjú ár til að koma betur til móts við þá umsækjendur. Við undirbúning frumvarpsins var m.a. haft samráð við Útlendingastofnun sem fer með afgreiðslu ríkisborgaramála. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Vegna hækkunar sem orðið hefur nýlega á sektarrefsingum vegna umferðarlagabrota eru breytingar á reglum um biðtíma vegna refsinga orðnar brýnar. Einnig er mikilvægt að kerfið okkar sé skýrt og taki mið af breyttum þjóðfélagsháttum. Kerfið okkar verður að vera þannig úr garði gert að fólk sem hingað kemur viti í hvaða ferli mál þess fer þegar það sækir um ríkisborgararétt, að mál streymi ekki til þingsins sem ætti að vera hægt að leysa eftir almennum reglum og vonandi með samþykki þessa frumvarps. Frumvarpið miðar að því að auka skilvirkni og gegnsæi laganna með því að bæta skýrleika nokkurra ákvæða sem mæla fyrir um veitingu íslensks ríkisborgararéttar. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir yfirferðina. Nokkrar spurningar kvikna við lestur frumvarpsins. Margt er þar gott, til að taka það fram fyrst. Það er fínt að uppfæra tölur varðandi sektarfjárhæðir til nútímans og er það mjög jákvætt og ýmislegt annað er jákvætt. En það eru samt nokkrar spurningar sem ég velti fyrir mér. Það er t.d. orð sem hefur slæðst inn í b-lið 1. gr. sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Heimilt er að víkja frá þessum skilyrðum hafi dvöl umsækjanda hér á landi verið rofin allt að einu ári samtals á þeim tíma sem hann verður að uppfylla.“ Það er orðið „samtals“ sem ég hnýt um vegna þess að þarna er verið að leggja saman allan þann mögulega tíma sem umsækjandi hefur verið erlendis. Þá veltir maður t.d. fyrir sér þeim sérfræðingum sem hér á landi starfa en starfa einnig hjá dótturfélögum eða eru hjá fyrirtækjum erlendis vegna starfa sinna. Þetta getur leitt til þess að sérfræðingar eigi ekki möguleika á að fá hér ríkisborgararétt vegna þessa eina orðs sem nú er búið að bæta við lögin. Ég velti því fyrir mér hvort ráðherra geti svarað því hvers vegna þetta er komið inn eða hvort um er að ræða mistök sem þarf þá að laga í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og tek undir að margt gott þarf að laga, af því hef ég reynslu sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar. Varðandi ákvæðið sem hún vísar í, orðið „samtals“, þá er ekki verið að breyta neinu. Það er í raun verið að rýmka öll skilyrði. Það er ekki verið að breyta neinu um það að maður getur farið í námsleyfi til útlanda í allt að þrjú ár, að ég held, og dvalist erlendis vegna aðstæðna. Þessu ákvæði er ætlað að rýmka og skýra þær reglur sem eru nú þegar fyrir hendi. Ég sé ekki í fljótu bragði að þetta eina orð takmarki neitt frá því sem nú er.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég verð að vera henni ósammála. Þegar við setjum lög þurfum við að vera nákvæm. Ef maður ber saman þetta frumvarp og lögin eins og þau eru í dag er búið að bæta þessu orði við. Þetta þýðir annars vegar allt að einu ári og hins vegar allt að einu ári samtals og það getur breytt töluverðu. Allur sá tími, ýmist fjögur ár eða lengri tími, sem sá sem starfar sem sérfræðingur þarf t.d. að dvelja erlendis vegna starfa sinna getur komið í veg fyrir að viðkomandi geti nokkurn tímann fengið hér ríkisborgararétt. Við erum í þannig alþjóðaumhverfi á ýmsum sviðum, vísindum, menningu, í nýsköpun, jafnvel lögfræðinni, að sérfræðingar flakka á milli landa. Sú nýja málsgrein sem á að bætast við 9. gr., um að ráðherra eigi að setja í reglugerð nánari ákvæði um framkvæmd 1. og 5. töluliðar 1. mgr., ýtir aðeins við mér, þ.e. annars vegar að umsækjandi skuli sanna með „fullnægjandi hætti hver hann sé“ og varðandi framfærsluna. Ég verð að segja að ég hef ekkert sérstaklega góða tilfinningu fyrir því þegar of mikið vald er falið ráðherra til að setja reglugerðir af því að við höfum ekkert sérstaklega góða reynslu af reglugerðarsetningu úr dómsmálaráðuneytinu að undanförnu. Þá er ég að vísa í það sem gerðist áður en hæstv. ráðherra tók við embætti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Þetta er þannig í dag að maður getur verið erlendis í þrjá mánuði samfleytt. Nú er í raun verið að lengja heimildina. Það er auðvitað markmið laganna að horfa til þeirra breyttu þjóðfélagshátta að fólk ferðast meira. Það fer til annarra landa vegna ýmissa mála. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu getur undir dvöl erlendis einnig heyrt dvöl vegna atvinnu maka eða forsjárforeldris sem gegnir störfum erlendis á vegum íslenska ríkisins eða er starfsmaður alþjóðastofnunar. Það er tekið mið af 10. gr. laga um lögheimili og aðsetur. Undanþágur miðast við hámarksheimild til dvalar erlendis en það er t.d. ekki heimilt að dvelja meira en tvö ár erlendis vegna atvinnu og þrjú ár vegna náms. Það er heimilt hér að dvelja í tvö ár erlendis vegna atvinnu og þrjú ár vegna náms og dvöl í allt að 90 daga á 12 mánaða tímabili telst ekki til undantekningartilvika. Yfir þetta er farið í einstökum greinum frumvarpsins, um 1. gr., og ég tel að þessar breytingar séu af hinu góða og mæti breyttum áherslum í ýmsum atriðum. Að öðru leyti þakka ég fyrir umræðuna.
Herra forseti. Ég vil ítreka að það er ýmislegt sem er betra í þessu frumvarpi en því sem kynnt var á samráðsgátt ríkisstjórnarinnar síðasta vetur, sér í lagi það að ekki á að taka veitingu ríkisborgararéttar alfarið úr höndum Alþingis heldur halda þeim þætti inni. Sitt sýnist hverjum varðandi það fyrirkomulag, enda hefur það oft og tíðum borið merki geðþóttaákvarðana, eins og við höfum oft orðið vitni að þegar stjórnmálamenn eða jafnvel ráðherrar fá einhverja einstaklinga svona inn í hjartað og vilja gjarnan greiða leið viðkomandi þrátt fyrir að viðkomandi uppfylli engin skilyrði, á sama tíma og aðrir sem eru jafnvel minna þekktir einstaklingar fá ekki sömu þjónustu hér. Það er helst það sem maður veltir fyrir sér af hverju ætti að vera áfram. En ég tel engu að síður þennan varnagla verða að vera vegna þess að lögin eru skýr þegar kemur að veitingu ríkisborgararéttar með stjórnvaldsákvörðun og framkvæmd laganna hefur verið þannig að engar undanþágur hafa verið veittar hjá stjórnvöldum. Sé vilji löggjafans hins vegar til að veita einhverjar undanþágur er vert að skoða hvort veita eigi frekari undanþágur og færa það alfarið til stjórnvalda til að meta hverju sinni. Eins og áður sagði er ýmislegt jákvætt í þessu, t.d. það að hverfa frá þeirri breytingu sem kynnt hafði verið síðasta vetur, en líka það sem fram kemur í 3. gr. frumvarpsins um að hækka sektarfjárhæðir sem horft er til, til samræmis við sektarfjárhæðir sem eru í nútímanum. Fyrst krónutölur eru í lögunum er nauðsynlegt að þær uppfærist eins og gengur og gerist. Það eru nokkur atriði sem vekja athygli hér í 1. umr., t.d. í 2. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Umsækjandi hafi sannað með fullnægjandi hætti hver hann sé. Komi í ljós að umsækjandi hafi dvalist hér á landi á grundvelli skilríkja sem reynast ekki hans eða upplýsinga sem reynast ekki réttar reiknast sá dvalartími ekki sem búseta samkvæmt 8. gr.“ Þá er verið að tala um þann tíma sem viðkomandi tiltekur að hann uppfylli skilyrði um til veitingar ríkisborgararéttar. Maður veltir fyrir sér af hverju verið er að bæta þessu inn í lögin. Komi í ljós, eftir veitingu dvalarleyfis, að einstaklingur hefur fengið dvalarleyfi á Íslandi á grundvelli falsaðra skilríkja er það auðvitað saknæmt og viðkomandi hefur gerst brotlegur við hegningarlög og kann að vera sviptur sínu dvalarleyfi og vísað á brott frá landinu. Sömuleiðis ætti slíkur dómur, samkvæmt 3. gr. frumvarpsins eða 9. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt, að koma niður á möguleikum viðkomandi til að fá íslenskan ríkisborgararétt. Fái hann skilorðsbundinn dóm á hann ekki möguleika á að fá ríkisborgararétt fyrr en að liðnum þremur árum frá því að skilorðstími er liðinn. Fái viðkomandi fangelsisdóm, segjum allt að sex mánuðum, fyrir að nota röng skilríki til að fá hér einhvers konar réttindi, þá líða átta ár frá því að refsing var afplánuð eða frá veitingu reynslulausnar þar til hann getur sótt um ríkisborgararétt í fyrsta lagi. Ég tel því að umrætt ákvæði sé hálfgerður bastarður í þessum lögum og sé ekki alveg til hvers það er. Ég verð að hrósa höfundi frumvarpsins fyrir að fella niður 2. tölulið 9. gr., en hann snerist um það að fá tvo málsmetandi aðila til að staðfesta að viðkomandi væri nú sérlega viðkunnanlegur borgari enda máttu þau gögn sín lítils, og það kemur fram í frumvarpinu, í því gagnaflóði sem þarf að skila inn í þessu ferli. Maður veit svo sem ekki hvað stjórnvöld gerðu við þann pappír, að fá að heyra að einhver væri sérlega viðkunnanlegur og ætti endilega að fá ríkisborgararétt. Þetta er pínulítið í anda þess þegar málsmetandi fólk var að veita umsækjendum um uppreist æru blessun sína og er eins gott að það falli burt. Þá vekur líka athygli nýtt ákvæði sem á að koma á eftir 6. tölulið í 9. gr., um að sá sem talinn er ógna mikilvægum þjóðarhagsmunum, öryggi ríkisins eða utanríkisstefnu þess eigi ekki rétt á íslenskum ríkisborgararétti. Maður veltir fyrir sér hvernig þetta verður metið. Á bls. 10 í greinargerð með frumvarpinu er fjallað um þetta og sagt að um sé að ræða ákveðinn varnagla ef sérstakar ástæður eru taldar mæla gegn veitingu ríkisborgararéttar þrátt fyrir að umsækjandi uppfylli jafnvel öll almenn skilyrði laga fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Maður veltir fyrir sér hvaðan þetta kemur inn í frumvarpið og hver meti að einhver teljist ógna utanríkisstefnu eða hvað það er í fari einstaklingsins sem verði metið sem slíkt. Sagt er að Útlendingastofnun eða eftir atvikum ráðuneyti sem kærustjórnvald setji málið í þann farveg að aflað sé álits utanríkisráðuneytis áður en ákvörðun er tekin um veitingu ríkisborgararéttar. Það verður fróðlegt að heyra frá þeim gestum sem væntanlega verða kallaðir fyrir nefndina til að kynna þetta frumvarp frekar hvað bjó að baki því að þetta ákvæði ratar inn í frumvarpið og á að verða að lögum því það kom ekki fram í ræðu hæstv. ráðherra. Ég hef áður nefnt, og sagði það í andsvari, tímann þegar kemur að mökum, þegar umsækjandi er maki Íslendings sem dvelur erlendis. Þá má viðkomandi vera erlendis í einhvern smátíma en hins vegar er í raun ekkert tekið á því sem þó er núna heimilt í íslenskum lögum að hjón skrái lögheimili hvort á sínum stað. Þeir sem eru erlendir borgarar og ætla að sækja hér um ríkisborgararétt njóta ekki sömu réttinda og önnur hjón þegar kemur að því að skrá lögheimili hvort á sínum stað. Þá er spurning hvort ekki þurfi að gefa út sérstakar leiðbeiningar um leið og fólk sækir um dvalarleyfi og fær afhent dvalarleyfi. Íslensk stjórnvöld sinni þeirri leiðbeiningarskyldu sinni að afhenda þegar í stað, um leið og dvalarleyfisskírteini er afhent, upplýsingar um að þeir einstaklingar njóti ekki sömu réttinda og önnur hjón á Íslandi hvað varðar heimild til að skrá lögheimili hvort á sínum stað vegna þess að það muni koma í veg fyrir að viðkomandi geti síðar sótt um íslenskan ríkisborgararétt. Ég held að það sé algjört grundvallaratriði að stjórnvöld sinni þeirri upplýsingaskyldu vegna þess að um mjög mikla skerðingu á réttindum til framtíðar getur verið að ræða. Ég held að við þurfum að tryggja það og setja í lög til að stjórnvöld sinni þeirri skyldu. Ég held að ég láti þetta gott heita. Ég ætla ekki að fara yfir þá punkta sem ég skrifa „gott“ í, ég er búin að segja að það er ýmislegt gott í frumvarpinu og hef þetta ekki lengra.
Virðulegur forseti. Mig langaði að koma hingað upp til að skýra aðeins nánar það sem hv. þingmaður fór í, sérstaklega í andsvari hér áðan, þar sem mér fannst það ekki alveg nógu skýrt. Í fyrsta lagi er nýmæli í b-lið 1. gr. um að heimilt sé að víkja frá þessum skilyrðum hafi dvöl umsækjanda hér á landi verið rofin allt að einu ári samtals á þeim tíma sem hann verður að uppfylla. Þetta er nýmæli og það sem er breytt síðan er að það er þó allt að tveimur árum sem eru vegna tímabundinnar atvinnu erlendis sem nú er eitt ár. Nú þarf í raun ekki nein sérstök skilyrði, óviðráðanlegar aðstæður eða annað, til að fara í allt að samtals eitt ár. Það þarf ekki að útskýra það frekar og þá myndast ekki rof í ferli við að sækja um ríkisborgararétt. Þetta er auðvitað til þess að taka á þeim breyttu atvinnuháttum sem við sjáum og mæta því svo að fólk geti ekki bara verið í eitt ár heldur tvö ár í burtu - það er lengt um heilt ár - í tímabundinni atvinnu eða af öðrum óviðráðanlegum ástæðum. Einnig er gefið ár án þess að skýra þurfi það nánar. Það þarf ekki að tilgreina sérstaka ástæðu fyrir því eins er í dag, til að missa ekki úr eða fá rof í ríkisborgararéttinn. Þá langar mig kannski rétt svo að nefna, af því að hv. þingmaður fer í ákvæði um að umsækjandi sé talinn ógna mikilvægum þjóðarhagsmunum og spyr af hverju það ákvæði sé í lögunum og hver meti það. Það er fyrst og fremst sett inn í lögin af því að það er búið að setja það í útlendingalögin og þetta er frumvarp sem er gert svolítið til samræmingar útlendingalögunum þar sem við erum að reyna að skýra þessi lög en ekki síst vegna þess að svona ákvæði er líka að finna í lögum í kringum okkur, á Norðurlöndunum. Svo eru það auðvitað álitamál sem vakna. Ef svona álitamál vakna einhvern tímann, um hvort umsækjandi teljist ógna þjóðarhagsmunum, er rétt að Útlendingastofnun eða eftir atvikum ráðuneyti sem kærustjórnvöld setji málið í þann farveg að afla sér álits utanríkisráðuneytisins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið en verð þó að leiðrétta hana vegna þess að í núgildandi lögum segir, með leyfi forseta: „Heimilt er að víkja frá þessum skilyrðum hafi dvöl umsækjanda hér verið rofin allt að einu ári vegna tímabundinnar atvinnu erlendis eða af óviðráðanlegum ástæðum, svo sem vegna veikinda nákomins ættingja, en þó allt að þremur árum vegna náms erlendis. Sá tími, sem umsækjandi hefur átt hér lögheimili og dvöl, verður þó að vera að minnsta kosti jafnlangur þeim tíma sem hann verður að uppfylla skv. 1. mgr.“ Þetta er í lögunum núna. Það sem hæstv. ráðherra er væntanlega að tala um er nýmælið er varðar maka. Þetta er í lögunum núna. Það sem er verið að breyta er, með leyfi forseta, allt sem ég sagði áðan: „Heimilt er að víkja frá þessum skilyrðum hafi dvöl umsækjanda hér verið rofin allt að einu ári vegna tímabundinnar ...“ verður: „Heimilt er að víkja frá þessum skilyrðum hafi dvöl umsækjanda hér verið rofin allt að einu ári samtals á þeim tíma sem hann verður að uppfylla ...“ Það stendur í frumvarpinu. Nú hristir hæstv. ráðherra hausinn og ég velti fyrir mér hvort ég sé þá ekki með rétt frumvarp í höndunum, það sem dreift var hér á þingi.
Virðulegi forseti. Jú, hv. þingmaður er með rétt frumvarp í höndunum. Breytingin er að það kemur þarna setning sem að mörgu leyti er lík þeirri setningu sem fyrir er en sú setning vitnar beint í tímabundna atvinnu eða aðrar óviðráðanlegar aðstæður. Þarna er þetta tekið í sundur þannig að eitt ár þarfnast ekki útskýringa. Eitt ár getur verið vegna þess að um er að ræða konu í fæðingarorlofi sem langar að fara heim til fjölskyldu sinnar og fá þá eitt ár eða allt að því, hvort sem hún vill fara í þrjá mánuði á einn stað og tvo mánuði á annan, til að fara til annarra landa og ferðast eða hvernig sem um háttar hjá aðilanum og síðan er lengdur sá tími sem nú stendur að sé allt að einu ári og þá stendur: „allt að tveimur árum svo sem vegna tímabundinnar atvinnu erlendis eða af öðrum óviðráðanlegum ástæðum.“ Þannig að ég vildi bara hafa þetta skýrt af því að ég skil að þetta getur þvælst aðeins fyrir manni. Um þetta er nánar fjallað í greinargerð frumvarpsins og þetta er auðvitað, eins og ég hef sagt, til að reyna að mæta breyttum þjóðfélagsháttum, að hafa reglurnar rýmri svo að fleiri geti óskað eftir því, og það sé skýrt, að fara til Útlendingastofnunar, þrátt fyrir ferðalög og vinnu og annað erlendis eða hvaða ástæður sem fólk kynni að hafa fyrir því.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir útskýringuna. Þetta er alveg hárrétt hjá henni, þetta var sú sem hér stendur að slíta í sundur og tengja illa saman aftur. Ég þakka kærlega fyrir útskýringuna.