Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Þórarinn Ingi Pétursson, 9. þm. Norðaust., verði fjarverandi á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Björn Leví Gunnarsson, 6. þm. Reykv. s., geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Þá hafa borist bréf frá 13. þm. Suðvest., Gísla Rafni Ólafssyni, og 8. þm. Norðvest., Bergþór Ólasyni, um að þeir verði fjarverandi á næstunni. Að lokum hefur borist bréf frá formanni þingflokks Miðflokksins um að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Framsóknarflokks í Norðaust., Helgi Héðinsson, 1. varamaður á lista Pírata í Reykv. s., Halldór Auðar Svansson, 1. varamaður á lista Pírata í Suðvest., Eva Sjöfn Helgadóttir, 1. varamaður á lista Miðflokksins í Norðvest., Sigurður Páll Jónsson, og 2. varamaður á lista Miðflokksins í Norðaust., Þorgrímur Sigmundsson, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Halldór Auðar Svansson, Eva Sjöfn Helgadóttir, Sigurður Páll Jónsson og Þorgrímur Sigmundsson hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Kjörbréf Helga Héðinssonar hefur verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki áður tekið sæti á alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil biðja þingmanninn að undirrita heitstafinn.
Helgi Héðinsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.
Forseta hafa borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 488, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur; fyrirspurn á þskj. 603, um flutning hergagna til Úkraínu, frá Rósu Björk Brynjólfsdóttur og fyrirspurn á þskj. 897, um áhrif breytts öryggisumhverfis, frá Diljá Mist Einarsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 896, um útburð úr íbúðarhúsnæði, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur. Þá hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 847, um námsefnisgerð fyrir framhaldsskóla, frá Hildi Jönu Gísladóttur. Að lokum hafa borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við eftirfarandi fyrirspurnum: Á þskj. 772, um ásættanlegan biðtíma eftir heilbrigðisþjónustu, frá Diljá Mist Einarsdóttur; þskj. 846, um meðferðarúrræði fyrir börn, frá Hildi Jönu Gísladóttur; þskj. 858, um skort á læknum og öðru heilbrigðisstarfsfólki á landsbyggðinni, frá Bjarna Jónssyni; og á þskj. 882, um fjölda aðgerða vegna ódæmigerðra kyneinkenna, og þskj. 890, um geðheilbrigðisþjónustu við fanga, báðar frá Daníel E. Arnarssyni.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundir geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta? [[Gripið fram í: Já.]]Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu og fer hún fram að loknum óundirbúnum fyrirspurnum.
Forseti vill vekja athygli á því að dagskrárliðurinn óundirbúinn fyrirspurnatími getur staðið lengur en þingsköp gera ráð fyrir þannig að allt að sex fyrirspurnir komist að. Til svara eru: Matvælaráðherra, utanríkisráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, dómsmálaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og heilbrigðisráðherra.
Virðulegur forseti. Ríkissjóður var dæmdur á öllum dómstigum til að borga verst setta fólkinu í landinu búsetuskerðingar á sérstakri uppbót. Hæstv. ráðherra staðfesti hér í óundirbúnum fyrirspurnum að ríkisstjórnin ætlaði bara að borga fjögur ár aftur í tímann. Ríkið hefur með lögbrotum rænt sérstöku uppbótinni af þessum hóp í 13 ár. Við ætlum bara að skila ykkur fjórum árum en ræna ykkur lögbundnum réttindum ykkar í níu ár. Ef þú brýtur lög og hefur með þeim lögbrotum lífsnauðsynlega framfærslu af verst setta fólkinu á Íslandi, fólki sem á ekki einu sinni fyrir mat og lifir það ekki af að fá lagalegan rétt sinn virtan - ég spyr ráðherra aftur: Á ekki að skila þessum ólöglega ránsfeng? Hefur ríkisstjórnin ekki breytt um skoðun og ákveðið að fara að lögum og borga að fullu þetta ólöglega fjárhagslega ofbeldi gagnvart verst setta fólkinu? Þá hafa þeir lífeyrisþegar sem hafa tekið út séreignarsparnaðinn sinn lent í skerðingum, keðjuverkandi skerðingum, þannig að viðkomandi hafa lent í mínus. Hugsa sér að lofa einhverjum að hann geti tekið út séreignarsparnað sinn án skerðingar en gera það svo flókið að stór hópur lendir í skerðingum, það miklum skerðingum að allt er tekið af þeim. Veikt fólk lendir í því að skrá vitlaust hjá skattinum og því reiknast þeim tekjur og allt er skert að fullu. Það hefur einnig keðjuverkandi áhrif á margar stofnanir og þau fá ekkert leiðrétt eða borgað til baka. Er einhver hissa að kvíði, þunglyndi, streita, svefnleysi sé að hrjá þennan hóp í boði ríkisstjórnarinnar? Álagið gengur nærri heilsu þessa fólks. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Eru þetta óvinir þessarar ríkisstjórnar? Eru þetta breiðu bökin, verst setta fólkið á Íslandi? Ætlið þið virkilega að halda áfram að koma svona fram við þetta fólk?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég vil segja það fyrst varðandi dóminn að ég brást strax við honum með reglugerðarbreytingu daginn eftir eða tveimur dögum eftir að hann féll til þess að það kæmi til leiðréttingar núna í framhaldinu og ég fékk þær fréttir frá Tryggingastofnun í morgun að þeim sé að takast að gera leiðréttinguna fyrr en þau áttu von á, sem er mjög gott. Ég hef líka sagt það í þessum ræðustól við fyrirspurn hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar að ég er ánægður með þessa niðurstöðu Hæstaréttar. Hún er skref í réttlætisátt fyrir þau sem minnst hafa á milli handanna í íslensku samfélagi og ég stend við þá yfirlýsingu mína. Varðandi greiðslur aftur í tímann þá erum við einfaldlega með þau lög í landinu að það er miðað við fjögur ár, það er fjögurra ára fyrningarfrestur og við munum vinna eins hratt og við getum til að koma greiðslum til þess fólks núna í framhaldinu. Hv. þingmaður kom líka inn á mál sem hefur verið í fjölmiðlum, og er reyndar líka fyrirspurn til skriflegs svars sem er í vinnslu í ráðuneytinu hjá mér, frá hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni, sem fjallar um séreignarsparnað og úttöku á honum, en heimild þess efnis var gerð sem eitt af Covid-úrræðunum og átti ekki og á ekki að hafa áhrif á bætur. Það hefur ekki tekist sem skyldi vegna þess að það var ekki skráð rétt á skattframtal hjá öllum fyrir fram frá Skattinum, byggt á upplýsingum frá lífeyrissjóðum og vörsluaðilum og er það mjög miður. En Tryggingastofnun er búin að gera það sem í hennar valdi stendur og mun halda áfram að ýta á að þetta verði leiðrétt. En Skatturinn þarf ekki síður að skoða þessi mál.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er ekki löglærður maður en hann sagði: Með lögum er bara hægt að borga fjögur ár aftur í tímann. Með lögum. En lög voru brotin. Lög voru brotin 13 ár aftur í tímann. Má það? Ég bara spyr. Ef einhver úti í bæ brýtur af sér og hann segir: Það eru bara fjögur ár sem má taka, skattpeningar eða eitthvað, fjögur ár aftur í tímann, haldið þið að hann komist upp með það? Hann verður að skila öllum ránsfengnum. Ríkissjóður á að skila öllum ránsfengnum. Þetta er verst setta fólkið á landinu sem á varla fyrir mat, með langlægstu tekjur sem hægt er að hugsa sér. Það er tekið af því í 13 ár. Ég get ekki séð að ríkisstjórnin geti varið sig á fjögurra ára reglu vegna þess að ef brotið er í 13 ár þá á að borga 13 ár. Annað getur ekki staðist. Og ég spyr ráðherra: Ætlar hann að sjá til þess og berjast fyrir því að þetta fólk fái rétt sinn?
Hæstv. forseti. Ég vil aftur þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og ég hef greint frá hér í þessum ræðustól og annars staðar þá erum við að horfa til þess að greiða fjögur ár aftur í tímann. Ég hef útskýrt hvers vegna það er og hef svo sem ekki miklu við það að bæta. En mig langar að taka aðeins dýpri umræðu um það sem snýr að séreignarsparnaðinum, sem hv. þingmaður kom inn á líka. Þar skiptir fyrir mér mjög miklu máli að það fólk sem varð fyrir skerðingum vegna þess að þetta var ekki rétt skráð inn á skattframtal verði aðstoðað við að fá það til baka sem það á rétt á að fá til baka. Ég hef þegar haft samband, eða minn ráðuneytisstjóri, við fjármálaráðuneytið og óskað eftir upplýsingum um stöðuna á framkvæmdinni á þessu úrræði. Við getum því vonandi látið þetta leiðréttast sem allra fyrst fyrir þau sem brotið var á.
Herra forseti. Sjávarútvegur er nátengdur sögu og sál íslensku þjóðarinnar. Fiskveiðar og fiskvinnsla hafa í gegnum aldirnar verið okkar mikilvægustu atvinnugreinar og haldið landinu í byggð. Margt er mjög vel gert í sjávarútvegi nú á dögum en þrátt fyrir það ríkir um greinina rótgróið vantraust og ósætti. Það er ekki að ástæðulausu. Kvótakerfið og úthlutun kvóta er lokað kerfi. Nýliðun er þar nánast ómöguleg og kvótinn erfist, helst innan fjölskyldna eða safnast á fárra hendur. Stórútgerðir mala gull. Ofsagróði þeirra hefur ruðningsáhrif. Fáir aðilar verða allt of valdamiklir í samfélaginu og teygja arma sína víða í viðskiptalífinu með fjárfestingum utan greinarinnar. Veiðigjöldin sem þessar útgerðir greiða fyrir afnot af þjóðarauðlindinni eru allt of lág. Það blasir við að þjóðin fær ekki réttlátan hlut í arðinum. Nú þegar almenningur þarf að bera kostnaðinn af hærri verðbólgu með hækkandi verði á matvörum, hærra húsnæðisverði, hærri leigu og hærri vöxtum á lánum er eðlilegt að fólk spyrji hvers vegna stjórnvöld sjái ekki til þess að stærri hluti arðsins af auðlindinni renni í ríkissjóð og þaðan til að greiða fyrir mótvægisaðgerðir til að jafna leikinn. Tíu stærstu útgerðirnar fara með meira en helming kvótans og 20 stærstu með meira en 70% kvótans. Ofan á þetta bætist svo eignarhald þessara útgerðarrisa í öðrum útgerðum. Lagagreinarnar um tengda aðila í lögum um stjórn fiskveiða eru svo óskýrar að Fiskistofu er ómögulegt að fara með skilvirkt eftirlit með skaðlegri samþjöppun í greininni. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sé ekki sammála því að um óheillaþróun sé að ræða. Mun hæstv. ráðherra leggja fram frumvarp um breytingar á lögum sem vinna gegn samþjöppun í greininni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég tel raunar að það sem hv. þingmaður bendir á, sem er þessi mikla samþjöppun aflaheimilda og þar með auðs í landinu, sé önnur meginástæðna þess djúpstæða vandamáls sem er í samfélaginu, vantrausts á þessari lykilatvinnugrein, meðan hin meginástæðan er sennilega sú sem lýtur að tilfinningunni fyrir því að fólk sé ekki að sjá sanngjarnan arð renna í sameiginlega sjóði. Ég held að það séu þessar tvær meginástæður. Ég hef horft sérstaklega til þeirra atriða sem hv. þingmaður nefnir varðandi samþjöppun og tengda aðila. Ég held að það sé afar mikilvægt að grafast fyrir um þessi mál og fara í þá vinnu sem þarf að fara í, hvort sem það endar með frumvarpi eða öðru, því að þetta er meinsemd í þessu kerfi sem verður að komast fyrir með því að afla fullnægjandi upplýsinga í þessu efni. Svo langar mig líka að nefna, og ég veit að hv. þingmaður þekkir það, vegna þess að nú er að fara af stað stór nefnd sem ætlar að fara í saumana á öllum þessum málum og ég hef óskað eftir tilnefningum í hana, að þá gæti líka komið til þess að við þurfum að huga sérstaklega að því hversu langur tími líður frá því að forsendur veiðigjalds koma fram þangað til að það er reitt af hendi. Ég nefni þá sérstaklega til að mynda uppsjávarflotann, eins og núna þegar við erum að sjá mikinn loðnuafla en væntanlega bara tekjur af því í ríkissjóð eftir tvö ár. Það er eitt af því sem við þurfum líka að horfa til.
Herra forseti. Ég átta mig á því að hæstv. ríkisstjórn vill hvorki ýta undir nýliðun með útboði né freista þess að fá hærri veiðigjöld. Þau horfa hins vegar á útboðsmarkaði útgerðarinnar þar sem kíló af þorski er leigt á 300 kr. Á sama tíma er veiðigjaldið fyrir kíló af þorski rúmar 17 kr. sem renna í ríkissjóð. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að hann telji að það þurfi að safna fleiri gögnum og skrifa fleiri skýrslur. Ég vil því spyrja hvort skýrslurnar og gögnin sem fyrir liggja séu ekki nægileg. Koma þau ekki að gagni? Kemur skýrsla verkefnisstjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni, sem skilað var í lok árs 2019, ekki að gagni? Þar er brugðist við ábendingum í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um eftirlit með samþjöppun aflaheimilda. Er hæstv. ráðherra ekki sammála því að endurskoða þurfi lögin strax í þeim anda sem verkefnisstjórnin lagði til og ekki þurfi að bíða eftir fleiri skýrslum til að vinna gegn skaðlegri samþjöppun í greininni?
Virðulegur forseti. Sú vinna sem hv. þingmaður vísar til er sannarlega fyrir hendi. Ég tel raunar, og tek undir þau orð hv. þingmanns, að það sé ekki þörf á mikilli skýrslugerð, það er gríðarlega mikið magn af upplýsingum sem liggja fyrir nú þegar og töluvert af því sem hægt er að byggja á nú þegar. Ég er ekki talsmaður þess að við bíðum fram undir lok þessa kjörtímabils með að koma hér með frumvörp til að bæta það sem augljóslega er hægt að bæta án þess að þar fari á undan einhver gríðarlega mikil vinna. Þannig að ég er sammála hv. þingmanni hvað það varðar. Og af því að ég var að nefna hér hagnað útgerðarfyrirtækja, og mér finnst það skipta líka miklu máli í þessari umræðu, þá er það þannig að tvö útgerðarfyrirtæki hafa gefið upp að hagnaður þeirra hafi verið á annan tug milljarða á síðasta ári. Samkvæmt þeim er stærsta ástæðan sögulega hátt verð á loðnuafurðum á síðasta ári og gott gengi í öðrum tegundum og stór loðnuvertíð. Eins og veiðigjöldin virka mun þessi góða afkoma skila meiru á næsta og þarnæsta ári. En að mínu mati þarf að horfa betur til þess að hægt sé að innheimta þessar tekjur í ríkissjóð með þéttari hætti, ef svo má að orði komast.
Forseti. Í nýbirtri skýrslu Ríkisendurskoðunar um stöðu geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi kemur fram að fólki á örorku- eða endurhæfingarlífeyri vegna geðraskana hafi fjölgað um 30% árin 2010–2020. En á sama tíma var fólksfjölgunin einungis 15%. Kostnaður félagstrygginga við lífeyri vegna geðraskana er orðinn 26,6 milljarðar kr. árlega og kostnaður við veitta geðheilbrigðisþjónustu er einungis 12,9 milljarðar árlega. Það er auðséð að þetta er vægast sagt uggvænleg þróun. Sérstök stefna og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum var mörkuð fyrir tímabilið 2016–2020. Það var fyrsta geðheilbrigðisstefna Íslandssögunnar. Áherslur stefnunnar voru einkum efling grunnþjónustu í nærumhverfi, forvarnir og snemmtæk íhlutun. Í fyrrnefndri skýrslu kemur þó fram að ekki hafi enn verið lagt formlegt mat á árangur aðgerðaáætlunarinnar og að eftirfylgni hafi verið ómarkviss og á heildina litið hafi áætlunin ekki borið árangur sem skyldi í ljósi þess að flest vandamálanna sem hún átti að leysa séu enn til staðar. Heilbrigðisráðuneytið vinni að nýrri aðgerðaáætlun í tengslum við framtíðarsýn stjórnvalda í geðheilbrigðismálum. Ríkisendurskoðun segir í skýrslu sinni að hún telji afar mikilvægt að markmið verði vel skilgreind, að raunhæf tímaviðmið verði sett fyrir framkvæmd aðgerða og að ábyrgð með umsjón og eftirliti verði skipt á skýran hátt. Skýrsla Ríkisendurskoðunar gefur gömlu aðgerðaáætluninni ótvíræða falleinkunn sem vert er að taka alvarlega. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þessarar skýlausu skýrslu, hvernig verkinu miði áfram við hönnun nýju áætlunarinnar og hvenær hann geri ráð fyrir að hún verði tilbúin. Þá vil ég einnig spyrja hvernig hann ætli að tryggja að áætluninni verði fylgt eftir svo við sitjum ekki uppi eftir sex ár með sömu stöðu og blasir við núna, að engar eða litlar sem engar framfarir hafi orðið í málaflokknum þrátt fyrir áætlun.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Evu Sjöfn Helgadóttur fyrir þessar yfirgripsmiklu spurningar sem vísa til skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ég ætla að segja hér og nú og þegar að er býsna góð og mun nýtast okkur. Það er hárrétt sem hv. þingmaður fór yfir, í fyrsta skipti 2016 var lögð fram hér einhvers konar samantekin stefna í málaflokknum. Þá rifjast upp að það voru frjáls félagasamtök, eins og gjarnan er, sem vöktu athygli á því að við værum ekkert allt of mikið að sinna þessum mikilvæga málaflokki. Það var 1970 og eitthvað að Kiwanis-klúbburinn var með þá setningu: Gleymum ekki geðsjúkum. Síðan gerist ekki nógu mikið allt of lengi. Það er rétt sem kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar, og það er eitthvað sem við verðum að taka tillit til, að það vantar alla samhæfða upplýsingagjöf. Og af hverju? Jú, við erum ekki nógu dugleg að safna réttum gögnum og greina hlutina. Við erum hins vegar búin að gera margt mjög vel á skömmum tíma. Það er rétt að hér liggur fyrir þinginu, ég er búinn að leggja fram þingsályktunartillögu um framtíðarsýn í geðheilbrigðismálum til 2030, stefnu sem ég er að bíða eftir að þingið taki til skoðunar, og á sama tíma er verið að vinna aðgerðaáætlun. Ég legg áherslu á að hún verði ekki kláruð fyrr en þingið [[Forseti hringir.]]er búið að taka utan um þessa stefnumótun sem liggur fyrir.
Forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Ég verð þó að segja að ég er ekki sannfærð um að breytingar muni eiga sér stað. Staðan er nefnilega sú að það eru biðlistar eftir geðheilbrigðisþjónustu hvert sem litið er og þegar fylgja átti eftir fyrri aðgerðaáætlun var greinilegt að fjármagn eða viljinn hjá þáverandi heilbrigðisráðherra var ekki til staðar. Hvernig vitum við þá að hæstv. heilbrigðisráðherra muni gera allt sem í hans valdi stendur til að tryggja fjármögnun í algjörlega fjársveltum málaflokki?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er búið að setja þónokkuð aukið fjármagn, yfir 2 milljarða, í málaflokkinn núna, sem var mjög vel gert, sem forveri minn stóð fyrir, og það voru líka sett í gang geðheilsuteymi um allt land, þannig að það var meira gert á síðasta kjörtímabili en oft áður. Ég get lofað því hér að ég mun fylgja því fast eftir. Þess sér merki í fyrirliggjandi fjármálaáætlun að við fylgjum því eftir. Við getum örugglega alltaf gert betur og sett meira í málaflokkinn. Það eru góðir hlutir að gerast varðandi biðlistana en það kemur jafnframt fram í þessari ágætu skýrslu sem hv. þingmaður dregur hér fram, skýrslu ríkisendurskoðanda, að við þurfum líka að samhæfa biðlistana. Eins og í öllum öðrum málaflokkum heilbrigðisþjónustu þar sem við erum með biðlista þá er of mikið um að það séu margir á biðlistum á mörgum stöðum. Til þess að geta unnið þetta á skilvirkari hátt, og það dregur ríkisendurskoðandi m.a. fram, þurfum við að greina þetta betur.
Virðulegi forseti. Það hefur mikið verið í gangi í samfélaginu síðustu vikur eins og við þekkjum, kosningar, bankasala og annað, og fyrir vikið hafa mörg mikilvæg mál ekki fengið þá umræðu sem þau eiga skilið, til að mynda þessi skýrsla sem var nefnd hér áðan, skýrsla Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðismál. Þetta hefur verið allt of lítið rætt. Þetta er vönduð úttekt en niðurstöðurnar eru því miður sláandi og ekki fagur vitnisburður um störf þessarar ríkisstjórnar í þágu þess stóra hóps sem glímir við geðrænan vanda. Í stuttu máli er niðurstaðan sú að það er ákveðin mismunun innbyggð í geðheilbrigðiskerfið og það sitja ekki allir við sama borð. Aðgengi að þjónustu er misgott, til að mynda vegna búsetu, út af efnahag og vegna tegundar geðvanda. Við erum sem sagt á þeim stað, við Íslendingar, að veiku fólki er mismunað og þessi mismunun er innbyggð í geðheilbrigðiskerfinu, segir í skýrslunni. Kerfið tryggir sem sagt fólkinu okkar mismunun. Það tryggir ekki jafnræði. Það tryggir mismunun. Ég ætla að leyfa mér að segja að þetta sé algerlega ólíðandi og skýrslan staðfesti að það er lítil innstæða fyrir þeirri fullyrðingu stjórnarflokkanna í aðdraganda síðustu kosninga að geðheilbrigðismálin hafi verið í forgangi. Einnig þarf að nefna, sem er þvert á ítrekaðar fullyrðingar stjórnarflokkanna, að framlög til geðheilbrigðismála eru skammarlega lág. Umfang geðheilbrigðismála innan heilbrigðiskerfisins er um 30% af heildinni en fjárframlögin til geðheilbrigðismálanna eru bara 5% af heildinni. Það er mikið gert úr auknu fjármagni til geðheilbrigðismála í aðdraganda síðustu kosninga, ekki síst af hálfu VG, en tölurnar í skýrslunni segja réttari og sannari sögu og hún er sú að heilbrigðiskerfið okkar er svo undirfjármagnað núna á fimmta ári þessarar ríkisstjórnar að fullyrða má að algjör kyrrstaða hafi ríkt í þessum málaflokki. Ég vil því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, um leið og ég hvet landsmenn, alla þingmenn og fjölmiðla til að kynna sér efni þessarar svörtu skýrslu, hvort það sé ekki áfellisdómur yfir þeim flokkum sem hafa farið með völd undanfarin ár að staðan sé svona slæm, svona grafalvarleg eins og skýrslan ber með sér.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni. Fyrst vil ég segja varðandi fjármögnunina að þegar við fullyrðum að það sé undirfjármögnun þá er það fyrsta að átta sig á hvað mikið fjármagn fer í þennan málaflokk. Það hefur bara aldrei legið fyrir. Þess vegna fagna ég þessari skýrslu. Þetta er fyrsta skýrslan sem tekur heildræna nálgun á hvað fer í málaflokkinn. Það er annað sem hv. þingmaður dregur hérna fram og kemur mjög skýrt fram í skýrslunni, en það er þessi skörun sem er í málaflokknum og við ræðum oft um og vísum til sem grárra svæða. Það er fjölmargt sem við erum að gera í skólunum, í sveitarfélögunum, á málefnasviðum og í málaflokkum félagsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis. Áður en við förum að fullyrða hvort um undirfjármögnun sé að ræða eða hvort við séum að gera nóg eða ekki nóg - og líklegast erum við ekki að gera nóg vegna þess að ég held að það sé það eina sem við getum fullyrt, hvað vantar upp á - þá verðum við að greina hlutina betur. Það kemur jafnframt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það sem mér finnst líka gott í skýrslu Ríkisendurskoðunar er að hún dregur fram hvar þessi gráu svæði liggja. Það sem ég tek mest til mín og ráðuneytisins í þessu er að sú stefna sem við settum fram síðast - við vorum ekki nógu dugleg við það, og þá er ég að vísa í aðgerðaáætlunina þar sem við vorum að ábyrgðarvæða, sem okkur ber að gera þegar við erum að framfylgja stefnu, þ.e. að fylgja hlutunum eftir og stilla upp mælikvörðum. Hef ég hug á því að gera meira í þessum málaflokki og fylgja því eftir sem blessunarlega hefur verið farið af stað með? Ég tel að hér hafi verið gert þó nokkuð á undanförnum árum og meira en áður og við þurfum að gera miklu betur. Það er það eina sem ég get fullyrt. En já, ég vil draga eitt fram hér sem mér finnst standa upp úr í nýrri stefnu sem ég vonandi fæ að mæla fyrir fljótlega, og það er þetta sem lengi hefur verið kallað eftir, [[Forseti hringir.]]sem er geðráð á breiðum samráðsvettvangi til að ná utan um málaflokkinn. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé algjört lykilatriði fram veginn.
Virðulegur forseti. Þetta svar frá hæstv. ráðherra kom svo sem ekki á óvart. Því hefur hins vegar ekki verið svarað sem ég spurði um. Það er verið að gera svona skýrslur og úttektir með reglulegu millibili og niðurstaðan er alltaf sú að þessi mál eru ekki í lagi. Þetta hljótum við að þurfa að heimfæra upp á þá flokka sem farið hafa með völd í landinu til að mynda nánast óslitið frá árinu 2013. Og af því að það var rætt um gráu svæðin þá er kannski ágætt að nefna það sem kemur fram í skýrslunni, að þau eru mörg hver þekkt en það gengur illa að fækka þeim. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Ástæðu þess má m.a. rekja til ágreinings um ábyrgðar- og kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga og óskýr[rar] ábyrgðarskipting[ar] milli þjónustustiga heilbrigðiskerfisins. Óforsvaranlegt er að þessi mál liggi óleyst árum saman og þurfa stjórnvöld að gera gangskör að því að útrýma gráum svæðum.“ Ég velti því fyrir mér í mikilli einlægni: Af hverju hafa þessi mál legið óleyst árum saman þegar mikið af þessu hefur verið þekkt, eins og dregið er fram í skýrslunni? Það fæ ég ekki skilið. Og úr því að það er ekki búið að laga þetta eftir allan þennan tíma, og vitna ég þá til langs valdatíma þessara flokka sem hér sitja við ríkisstjórnarborðið, af hverju ætti fólkið í landinu geta treyst því að þetta verði yfir höfuð lagað? Hvað þarf mörg ár til?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er kannski rétt sem hv. þingmaður segir hér, að hann hafi ekki fengið einhlítt svar við því að þessi skýrsla sé áfellisdómur yfir þessari ríkisstjórn, yfir því hvað við höfum gert í geðheilbrigðismálum. Ég get svarað því að ég met svo ekki. Mér finnst hún hins vegar mjög góð og hún gefur okkur tilefni til að ná betur utan um fjölmörg mál, m.a. gráu svæðin í þessu, og skipuleggja okkur betur og fylgja betur eftir þeim aðgerðaáætlunum sem við förum í. En mér finnst alveg tilefni hér, virðulegi forseti, til að rifja upp hvað hefur verið gert bara á umliðnum árum af þessari ríkisstjórn. Það er búið að setja inn aukið fjármagn. Það er þverfagleg geðheilbrigðisþjónusta í heilsugæslu. Það voru settar 800 milljónir sérstaklega í það verkefni. Það er búið að setja samtals yfir 2 milljarða m.a. í þverfagleg geðheilsuteymi fullorðinna, sérstakt geðheilsuteymi fyrir fanga sem við erum nú búin að framlengja. Það er verið að taka á þessum biðlistum og verið að fara yfir geðheilsumiðstöð barna og sameina þessa málaflokka [[Forseti hringir.]]til að ná betur utan um skörunina. Ég gæti lengi talið og við munum halda þessu áfram.
Hæstv. forseti. Undanfarin ár hefur verið ófremdarástand í stjórnun á veiði á grásleppu. Þar hafa verið stundaðar ólympískar veiðar þótt reynt hafi verið að stýra þeim með dagafjölda miðað við ráðgjöf Hafró. Árið 2020 var veiðin það mikil að þegar kom að þeim sem byrja seinna að veiða, þá aðallega fyrir Vesturlandi, var potturinn eða veiðiráðgjöfin uppurin og útgerðir á þeim svæðum fengu lítið að komast til veiða og sumir ekki neitt. Þessu varaði sá sem hér stendur við fyrir áramótin 2020. Þáverandi sjávarútvegsráðherra mælti fyrir frumvarpi til að auka fyrirsjáanleika í grásleppuveiðum árið eftir. Það frumvarp fékkst ekki rætt í atvinnuveganefnd af óskiljanlegum ástæðum og dagaði þar uppi. Í ár er ráðgjöf um 7.000 tonn en ráðuneytið hefur gefið út 25 daga til veiða þrátt fyrir beiðni frá vinnsluaðilum um fjölgun daga vegna batnandi horfa í sölumálum hrogna. Það stefnir í að einn þriðji af ráðgjöf Hafró veiðist þetta árið og að um 2.500 tonn verði eftir óveidd. Ég spyr því ráðherra: Af hverju var ekki hlustað á beiðni þeirra vinnsluhafa sem fóru fram á fleiri daga þegar ljóst var að söluhorfur fóru batnandi og vinnslurnar vantaði hráefni? Er von á einhverjum fyrirsjáanleika í veiðistjórn grásleppu? Má eiga von á að hæstv. ráðherra bregðist við þeirri stöðu varðandi vöntun á hráefni sem við blasir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt sem kemur fram í máli þingmannsins að stjórn veiða á grásleppu er ómarkviss eins og staðan er núna og við höfum rætt þetta áður hér í þingsal. En raunar eru veiðar á grásleppu ekki stærsta áskorunin í þessu efni heldur meðafli. Það veiðist mikið af þorski með grásleppu á tilteknum svæðum og tímabilum, en einnig mikið af fugli og sel. Grundvallarvandi liggur í því að greinin er klofin í afstöðu til hlutdeildarsetningar. Tiltekinn hluti talar með hlutdeild og rekur þar mikilvægi fyrirsjáanleika, minnkaðs brottkasts o.s.frv., hagkvæmni og samþjöppun, eins og við þekkjum. En svo er jafnframt hópur sem talar gegn hlutdeild og talar um lágar aðgangskröfur, þ.e. að leyfið sé ódýrt miðað við aflamark sem tengist væntingum um afkomu. Um grásleppuveiðar ríkja ákveðnar hefðir og með hlutdeildarsetningu fylgir þá ótti við samþjöppun. Það er partur af þeirri umræðu. Þegar ég kem að sjávarútvegsráðuneytinu eða ráðuneyti matvæla þá liggur sannarlega fyrir það frumvarp sem hv. þingmaður vísar til. En ég taldi ástæðu til að taka þátt grásleppunnar út úr frumvarpinu í ljósi þess að ekki vannst nægur tími til að freista þess að ná betra jafnvægi í umræðuna. Það er hins vegar algerlega á hreinu að það verður að finna viðhlítandi lausn á þessari stöðu fyrir næsta þing og að því er unnið. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu vegna þess að við eigum ekki að láta hjá líða að freista þess að leysa þau mál með einhverju móti. En það einfaldar ekki málið að greinin er mjög klofin í málinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svarið en ég hlýt að hafna því að greinin sé klofin í þessu vegna þess að grásleppuveiðihafar komu hér með undirskrift, fyrir einu eða tveimur árum, til þáverandi ráðherra um að þeir vildu breytingar á þessu og þar var mikill meiri hluti þeirra sem stunda þessar veiðar. Það er í félagi Landssambands smábátaeigenda sem þessi meinti klofningur er og það eru þá þeir sem ekki stunda grásleppu sem eru á móti þessu. Það er staðreynd málsins og það er vandamál í því félagi hvernig þeir vinna úr þeim málum, svo ég segi það nú bara eins og það er. Það er rétt að þorskur er meðafli hjá þeim bátum sem byrja fyrst og það er náttúrlega undir þeim útgerðum komið hvernig þær meðhöndla þann meðafla. Ég er algjörlega sammála því að það þarf að taka á þeim málum. En sú veiðiaðferð sem er stunduð í dag er algerlega ómöguleg. Því spyr ég ráðherrann í fyrsta lagi [[Forseti hringir.]]um stöðuna eins og hún er núna: Mun ráðherra grípa til einhverra ráðstafana núna til skamms tíma? Og hvernig sér ráðherrann þetta fyrir sér í framtíðinni?
Virðulegi forseti. Vegna þess sem ég nefndi hér í mínu fyrra svari að það væri ágreiningur innan greinarinnar þá er það auðvitað bara staðreynd að svo er. Ég hef verið í sambandi við mjög marga aðila á þessu sviði og það eru sannarlega ýmsar skoðanir uppi í hópnum. Það er staðreynd að það er ekki ein rödd meðal þeirra einstaklinga sem veiðarnar stunda. En það breytir því ekki að ég hef átt mjög marga fundi og hlusta sannarlega eftir þeim röddum sem þar koma fram. Ég er sammála þeim sem leggja á það áherslu að það þarf að ná skipulagi á þessar veiðar og á þetta kerfi. Hver niðurstaðan nákvæmlega verður í því kemur í ljós á minni þingmálaskrá fyrir næsta þing. Ég vænti þess að um það frumvarp gildi að það fái góða og efnislega umfjöllun í atvinnuveganefnd.
Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur það markmið fram að tryggja skuli eldra fólki þjónustu við hæfi, hvort sem um er að ræða stuðningsþjónustu eða heilbrigðisþjónustu, á forsendum þess sjálfs, á réttu þjónustustigi og á viðunandi tíma. Ákveðið var að fara af stað með vinnu við heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk, svipað og gert var í málefnum barna á síðasta kjörtímabili. Það verkefni tókst afar vel þó að enn sé eitthvað eftir en það er nauðsynlegt og skynsamlegt að nýta þann lærdóm og þá reynslu sem myndaðist í þeirri vinnu. Auðvelda þarf eldra fólki að búa sem lengst heima með öllum þeim stuðningi og allri þeirri þjónustu sem þarf til, þjónustu sem eldra fólkið okkar getur treyst. Sporna verður gegn félagslegri einangrun og einmanaleika eldra fólks með áherslu á heilsueflandi aðgerðir. Nauðsyn á fjölbreyttari búsetu- og þjónustuleiðum er einnig aðkallandi. Þar á ég m.a. við sveigjanlega dagþjálfun þar sem tækni og nýsköpun bætir þjónustuna. Hér er um að ræða þverfaglegt samstarf milli félags- og heilbrigðisþjónustu, málefni sem er okkur afar brýnt, en mikilvægt er að tryggja fullnægjandi þjónustu fyrir þennan sístækkandi þjóðfélagshóp sem er liður í því að fjárfesta í fólki. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig þeirri vinnu miðar og hver staðan sé á vinnunni við heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður nefnir hér mjög mikilvægt mál sem er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna. Við vitum það að eldra fólki mun hlutfallslega fjölga mjög mikið á næstu árum og sennilega verða um 20% af mannfjöldanum árið 2040. Þess vegna er mjög mikilvægt að við náum vel utan um þessa heildarendurskoðun á þjónustu við eldra fólk. Ég vil að við notum áratug heilbrigðrar öldrunar, sem núna er í gangi, til þess að ná utan um þetta og stígum mikilvæg skref á þessu kjörtímabili í þá átt. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir hvaða atriði þarf að taka fyrir í heildarendurskoðuninni og má þar nefna að við erum að tryggja eldra fólki þjónustu við hæfi, hvort sem það er stuðningsþjónusta eða heilbrigðisþjónusta, sem þýðir þá samþætting félagsþjónustunnar og m.a. heimahjúkrunar. Þetta kallar augljóslega á þverfaglegt samstarf milli ráðuneyta félagsmála og heilbrigðismála. Þess vegna höfum við hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórsson ákveðið að skipa sameiginlega verkefnisstjórn sem vonandi getur tekið til starfa í lok mánaðarins. Við erum að bíða eftir síðustu tilnefningunum. Í henni munu eiga sæti fulltrúar okkar ráðuneyta, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, Sambands sveitarfélaga og Landssambands eldri borgara. Hlutverk þessarar verkefnisstjórnar verður að leiða þá mikilvægu vinnu. Við erum að vonast til að geta lagt fram aðgerðaáætlun einhvern tímann í haust með aðgerðum sem ráðast þarf í í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að heilbrigðisráðherra muni vinna með honum að þessu því að þessi málaflokkur tengist einmitt báðum þessum ráðuneytum. Aðgerðir í átt að tvöföldun frítekjumarks atvinnutekna eldra fólks voru samþykktar í lok árs 2021 þar sem frítekjumarkið vegna atvinnutekna fór úr 100.000 kr. í 200.000 kr. á mánuði. Ég vil spyrja ráðherra hvort hann hafi orðið var við aukningu á atvinnuþátttöku eldra fólks í kjölfarið, þótt skammt sé nú liðið frá þessari ákvörðun, og í hvaða starfsgreinum hún hefur orðið og hvort einhver munur sé á atvinnuþátttöku með tilliti til kynja.
Hæstv. forseti. Þær upplýsingar sem hv. þingmaður spyr mig um hef ég ekki á takteinum og veit ekki hvort þær hafi verið teknar saman. En ég skal kanna þetta mál og þetta gæti kannski líka verið ágætisefni í fyrirspurn til skriflegs svars. En ég held að það sé mjög mikilvægt að þetta skref hafi verið tekið, þó svo að það sé bara eitt af mörgum sem við þurfum að horfa til í málefnum eldra fólks, og vonandi skilar það aukinni atvinnuþátttöku eldra fólks, sem ég tel að skipti máli.
Herra forseti. Fyrstu vikum mínum hér á þingi eyddi ég uppi í pontu að röfla yfir því að Útlendingastofnun neitaði að afhenda þinginu gögn sem þinginu ber til að afgreiða umsóknir um ríkisborgararétt. Þau gögn sem við fórum fram á í desember voru afhent að lokum eftir mikinn barning og allt of seint. Mig langar til þess að upplýsa forseta um það af miklum trega að þessi staða er komin upp aftur með nákvæmlega sama hætti. Nú öðru sinni á þessum þingvetri er Alþingi að fara að afgreiða umsóknir um ríkisborgararétt og Útlendingastofnun, í skjóli hæstv. dómsmálaráðherra, neitar að afhenda þinginu þau gögn sem stofnuninni ber samkvæmt lögum. Ég óska enn og aftur eftir liðsinni virðulegs forseta við að gæta að virðingu Alþingis og útskýra það fyrir framkvæmdarvaldinu að það er Alþingi sem stýrir sinni vinnu en ekki hæstv. dómsmálaráðherra og ekki Útlendingastofnun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Staða sjúklinga með vímuefnavanda hefur löngum verið til umræðu og af einhverjum ástæðum á allt öðrum nótum en staða annarra sjúklinga innan heilbrigðiskerfisins. Lengi hefur verið kallað eftir stefnumótun í málaflokknum og er brýnt að horfa til framtíðar. Hér á landi er áfengis- og vímuefnameðferð að stórum hluta veitt af frjálsum félagasamtökum en þjónustan er að stærstum hluta fjármögnuð af hinu opinbera. Fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, setti fyrir ári af stað vinnu við heildarúttekt á þjónustuferlum, hugmyndafræði, innihaldi og gæðum heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma. Sú vinna er gríðarlega mikilvæg, ekki síst í ljósi þeirrar viðkvæmu stöðu sem þessi sjúklingahópur er í gagnvart þjónustuveitanda. Þar er sérstaklega mikilvægt að staða kvenna, ungmenna, fólks af erlendum uppruna, hinsegin fólks og annarra viðkvæmra hópa sé greind og sérstök stefnumótun eigi sér stað út frá ólíkum þörfum sjúklingahópanna. Ítrekað hafa komið upp alvarleg mál innan hins íslenska meðferðarkerfis sem snúa að öryggi sjúklinga sem og meðferð opinbers fjár o.fl. Mikilvægt er að öryggi sjúklinga sé tryggt, að þjónustan sé ávallt byggð á nýjustu rannsóknum þar til bærra úttektaraðila og að fjármagni hins opinbera sé ráðstafað með þeim hætti að sem best og öruggust þjónusta sé veitt hverju sinni. Mig langar því að beina eftirfarandi spurningum til heilbrigðisráðherra um heildarúttekt heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma: 1. Hvað líður heildarúttekt heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma sem sett var af stað hinn 11. maí 2021? 2. Telur ráðherra að framboð meðferðarúrræða sé nægilega fjölbreytt? 3. Hver er afstaða ráðherra gagnvart því að heilbrigðisþjónusta sé rekin af frjálsum félagasamtökum? 4. Hver er stefna ráðherra í málaflokknum?
Hæstv. forseti. Hv. þm. Jódís Skúladóttir hefur beint til mín spurningum um þennan mikilvæga málaflokk, um heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma. Varðandi fyrstu spurninguna vil ég segja: Það er kominn tími til að fara í heildarúttekt á heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma. Verkefnið var sett af stað 11. maí 2021 og er tímabært, eins og ég segi. En megintilgangur þessarar heildarúttektar er að rýna núverandi þjónustuferla í fyrsta, annars og þriðja stigs heilbrigðisþjónustu og undirliggjandi hugmyndafræði sem og innihald, árangur og gæði þjónustu fyrir fólk með vímuefnasjúkdóma. Þarna liggur í raun og veru grunnurinn að öllu öðru sem eftir fylgdi, um það hvernig við sinnum þessari heilbrigðisþjónustu í landinu. Gagnasöfnun þessarar úttektar er mjög umfangsmikil og framkvæmd og úrvinnsla hefur tafist, að miklu leyti vegna álags tengt heimsfaraldri og vegna annarra aðkallandi verkefna ráðuneytisins. Áætlað er að úrvinnslu og skýrsluskrifum muni ljúka í sumar. Ég tek heils hugar undir mikilvægi þessa verkefnis með hv. þingmanni. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður hvort ráðherra telji að framboð meðferðarúrræða sé nægilega fjölbreytt. Ég held að þessi heildarúttekt hjálpi okkur við að svara þessu miklu betur og ég ítreka að hún er tímabær. Aðgengi og neyslumynstur hvað varðar fíkninefni tekur örum breytingum eins og við þekkjum og meðferðarúrræði þurfa að taka mið af slíkum breytingum. Það er nauðsynlegt að þróa og endurskoða meðferðir og þjónustu. Á Íslandi er þjónusta fyrir einstaklinga með vímuefnasjúkdóma veitt á heilbrigðisstofnunum, eins og á heilsugæslunni, Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri og svo eru það frjáls félagasamtök. Eins og í annarri þjónustu hefur lengi verið nokkurs konar hefð fyrir því að frjáls félagasamtök fari oft fyrr af stað. Við vorum að ræða geðsjúkdóma hér áðan og þjónustu á því sviði og þar eru frjáls félagasamtök á borð við SÁÁ og Samhjálp og á vegum Rauða kross Íslands eru starfrækt verkefni, á höfuðborgarsvæðinu, í Reykjanesbæ og á Akureyri, þar sem einstaklingar sem nota vímuefni geta nálgast það sem við köllum skaðaminnkandi þjónustu. Blessunarlega finnst mér vera mikil framför á því sviði. Við erum, í tengslum við mál sem ég afturkallaði ekki fyrir löngu, að taka svolítið utan um skaðaminnkandi úrræði, það sem við erum að gera á því sviði, og ég mun styðja við þá vinnu. Framboð á ýmiss konar meðferðarúrræðum er til staðar á Íslandi en vísbendingar eru um að þörf sé á heildstæðri og samþættri heilbrigðisþjónustu á öllum stigum. Þetta hefur því miður verið of brotakennt. Það er svo sannarlega þörf á heildstæðri og samþættri heilbrigðisþjónustu. Þess vegna er þessi úttekt ekki bara bráðnauðsynleg heldur algerlega tímabær. Í júní 2020 gaf embætti landlæknis út fyrstu skýrsluna þar sem m.a. er bent á að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin og Sameinuðu þjóðirnar hafa gefið út viðmið um meðferð vegna vímuefnaneyslu. Þar segir m.a. að meðferð þurfi að fela í sér þjónustu sem er í boði úti í samfélaginu og nái til jaðarsettra hópa, skimun, stutt inngrip, göngudeildar-, dagdeildar- og innlagnarþjónustu, læknisfræðileg og sálfélagsleg úrræði, langtímabúsetuúrræði, endurhæfingu og stuðningsmaður fer fyrir einstakling í bataferli. Enn og aftur, af því að við vorum að ræða geðheilbrigðismál í óundirbúnum fyrirspurnatíma, þarf á sama tíma að ná utan um þessa skörun. Ég verð að fá að halda áfram hér á eftir.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli og hæstv. ráðherra fyrir að svara hér. Ég fagna mjög þeirri úttekt sem hann minnist á. Þörfin á heildstæðri og samþættri þjónustu, þegar kemur að fíknivanda, er öskrandi og hefur verið í töluvert langan tíma. Við höfum við gerð hverra fjárlaga tekist á um fjármuni til SÁÁ, Hlaðgerðarkots eða annarra þeirra sem sinna slíku starfi. Þetta gengur bara ekki lengur. Ég átti einmitt samtal við hæstv. ráðherra í fjárlaganefnd í morgun um þetta. Við erum alltaf að koma með tímabundin framlög. Ég er algerlega sannfærð um að þau frjálsu félagasamtök sem starfa í þessum geira séu að gera ofboðslega góða og mjög mikilvæga hluti fyrir samfélagið. En ég er á sama tíma algjörlega sannfærð um að ríkisvaldið, sem kaupir þessa þjónustu, verði að hafa skýra stefnu um það hvers konar þjónustu verið er að veita og á hvaða forsendum hún er veitt. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra áfram í því. Við erum með ofboðslega stórt samfélagslegt vandamál sem felst í fíknivandanum og við verðum að finna raunhæfar lausnir til að berjast við hann.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttir fyrir að hreyfa við þessu máli og hæstv. ráðherra fyrir svarið áðan. Þetta er mér mikið hjartans mál og hér er um mjög mikilvægt mál að ræða, ekki síst vegna þess að vandinn og kostnaðurinn er svo rosalega vanmetinn og falinn víða í samfélaginu. Ég er þeirrar skoðunar, svo að ég hreyfi við einu af því sem verið var að spyrja um, að það sé mjög gott að frjáls félagasamtök og aðrir en ríki eða sveitarfélög reki meðferðarúrræði. Hins vegar verður samningsgrunnurinn og eftirlitið af hálfu ríkisins, og kröfurnar sem gerðar eru, að vera algjörlega geirneglt og fylgt mjög vel eftir. Ég hef líka stundum nefnt að þegar fólk er loks tilbúið til að fara í meðferð þá er það kannski bara í skamman tíma og það er ekkert endilega tilbúið að fara í ákveðið úrræði út af einhverjum innbyggðum fordómum. Þess vegna getur það kannski verið ráð að fjölga meðferðarúrræðum og hafa þau fjölbreyttari. Þá næðum við kannski til fleiri á þeim stutta tíma sem glugginn er opinn, þ.e. þegar fólk vill sækja sér hjálp.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og spurningar þingmannsins til ráðherra og það sem ráðherrann kom fram og væntanlega skýrslu. Mig langar aðeins til að grípa boltann frá síðasti ræðumanni varðandi að það þessi fjölbreytileiki mætti vera meiri og ég hef mikið talað fyrir því á síðasta þingi og á síðasta kjörtímabili. Ég hef haft áhyggjur af biðlistunum. Það eru 500–800 manns á biðlistum ár eftir ár og þessi gluggi sem hv. þm. Sigmar Guðmundsson kom inn á áðan, þegar viðkomandi fíkniefnasjúklingur er tilbúinn til að fara í meðferð, er mjög lítill. Þess vegna þurfa meðferðarúrræðin að vera opin og fjölbreytt og úti um allt. Á það myndi ég leggja ríka áherslu á og hef gert lengi. Hvort þetta eigi að vera frjáls félagasamtök eða ríkisrekið - mér finnst það eiga að vera í bland. Hvort tveggja hefur komið mjög vel út [[Forseti hringir.]]og samstarf milli ríkis og félagasamtaka hefur verið bara nokkuð gott í gegnum árin.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að þetta er mjög mikilvæg umræða sem fer hér fram. Ég held einmitt að við þurfum að hafa í huga að úrræðin þurfa að vera sem fjölbreyttust og það eru ólík úrræði sem duga fyrir ólíka einstaklinga þannig að þetta snýst um að hafa nógu fjölbreytt úrræði og það sé ekki bara ein ríkisleið sem við ákveðum að fara af því að við erum jafn misjöfn og við erum mörg. Við þurfum að huga að því og þá finnst mér ekki rekstrarformið skipta helst máli heldur að þeir sem sýna frumkvæði og líka þeir sem kunna að gera þetta á sem skilvirkastan og hagkvæmastan hátt fái tækifæri til þess þótt þeir séu ekki opinberir starfsmenn. Svo þurfum við að búa til eitthvert kerfi og viðurkenna það að allar aðferðir geta ekki verið gagnreyndar af því að einhvers staðar þarf að byrja með aðferðirnar áður en þær verða gagnreyndar. Við þurfum að vera opin fyrir því að hafa fjölbreytt úrræði þótt þau séu ekki öll orðin gagnreynd.
Frú forseti. Ég kem hér upp til að þakka fyrir þessa umræðu sem hér fer fram og taka undir með þeim sem hafa sagt að við þurfum stefnumótun, heildræna stefnumótun í þessum málaflokki og það þarf að vera algjörlega skýrt hvert stjórnvöld ætla að stefna í vímuefnavörnum og hvernig vímuefnameðferð á að vera á Íslandi. Af því tilefni vil ég nota þetta tækifæri og ítreka nauðsyn þess að tekið sé tillit til ólíkra þarfa ólíkra hópa. Konur og karlar hafa ekki sömu þarfir í meðferð, jaðarsettir hópar enn aðrar. Við vitum að það hefur verið bent á þetta árum saman. Í áratug hefur Rótin bent á þarfir kvenna vegna vímuefnavanda og þær eru oft allt aðrar en annarra. Við verðum að styðjast við nýjustu aðferðir, gagnreyndar upplýsingar og rannsóknir og við verðum líka að horfast í augu við það að fleira dugar en 12 spora kerfið.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál á dagskrá því að þetta er auðvitað mjög mikilvægt. Það er ekkert langt síðan við vorum ekki með nein meðferðarúrræði á Íslandi fyrir fólk sem var að glíma við vímuefnavanda heldur gerðist það bara að ákveðnir aðilar fóru til Ameríku og fóru þar í meðferð og komu síðan heim með þessa þekkingu, eldhugar sem brunnu fyrir málefninu og settu upp þau meðferðarúrræði sem við höfum í dag og standa hvað best upp úr. Ég vil bara fá að þakka þeim fyrir brautryðjandastarf. En það er auðvitað þannig að það má þróa allt og við eigum að sníða af vankanta. Ég sé t.d. ekkert því til fyrirstöðu að frjáls félagasamtök séu að reka meðferðarúrræði. Ég vil frekar kalla þetta almannaheillasamtök af því að þau eru það. Ríkið verður auðvitað bara að ákveða hvaða þjónustu á að veita og treysta síðan þessum aðilum fyrir því að veita hana.
Frú forseti. Þar spilar margt inn í það hvernig fólk nær að nýta sér meðferðarúrræðin. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort við getum rætt einhverjar úrbætur á heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma án þess að gera það í samhengi við afglæpavæðingu neysluskammta vímuefna. Ég spyr hvort ráðherra telji yfir höfuð raunhæft að ætla áfram að refsa fólki en á sama tíma að endurskoða og efla þjónustu við fólk sem snýr nákvæmlega að því sem ríkið er að refsa því fyrir, neyslu vímuefna. Ég hef nefnilega, frú forseti, áhyggjur af því hversu lengi ríkisstjórnin hefur móast við að klára það mál síðan það var fellt hér í þingsal fyrir tveimur til þremur árum. Hvar er afglæpavæðingin sem fólkið sem treystir á meðferðarúrræðin þarf svo sárlega á að halda?
Forseti. Skaðaminnkun er mjög mikilvæg og við þurfum að beita okkur fyrir henni. Oft hefur fólki ekki verið hleypt í meðferð, eða ekki leyft að halda áfram, vegna þess að það er ekki edrú og það er náttúrlega ekki í samræmi við skaðaminnkun. Það þarf líka að leggja áherslu á að bjóða einstaklingi upp á geðheilbrigðisaðstoð þó að hann sé enn í vímuefnaneyslu. Það er ekki eins og þetta séu tveir mismunandi hlutir. Að glíma við geðvanda og vera í vímuefnaneyslu eru verkefni sem þú þarft að takast á við samhliða. Þú getur ekki bara hætt neyslu og farið síðan að vinna í geðvandanum eða öfugt. Það þarf að huga miklu betur að skaðaminnkun og gagnreynd úrræði eru best. Og þau eru til ef vilji er til þess að innleiða þau á Íslandi. Það er til fullt af flottum gagnreyndum úrræðum með skaðaminnkun í huga. Auðvitað þarf að mæta einstaklingnum þar sem hann er, en gagnreynd úrræði eiga alltaf að vera fyrsta úrræðið.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að taka undir ákall um það, þegar hugað er að mismunandi meðferðarformum og mismunandi þörfum hópa, að ekki verði komist hjá því að horfa til hugmyndafræði hvað það varðar hvort gerð er krafa um að fólk fari strax í meðferð og þurrki sig upp eða hvort það eru einhver millistig, hvort sú hugmyndafræði verður viðurkennd, sem hefur á undanförnum árum sífellt farið vaxandi, að það eigi að vera millistig og ekki eigi að refsa fólki til hlýðni í þessum efnum, að það sé mjög vandmeðfarið og í raun ekki góð aðferð. Ég vil bara segja í þessu samhengi að ég sakna svolítið heildstæðrar stefnumótunar af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Hér eru að störfum ágætir hópar, þeim er ætlað að skoða þetta frá mismunandi vinklum, sem ég ber ágætt traust til. En mér finnst einhvern veginn að með þessu sé aðeins verið að ýta þessum bolta á undan sér út af pólitískri tregðu til að taka þetta almennilega í fangið.
Frú forseti. Ég gleðst einlæglega yfir þeirri umræðu sem hér hefur farið fram. Þetta er málaflokkur sem snertir okkur öll. Þetta er heilbrigðisþjónusta og ég hef svo ótal margt að segja og svo ótrúlega fáar sekúndur til að koma því frá mér. Mig langar að taka það fram í upphafi að ekki aðeins ólst ég upp á drykkjumannahælinu Gunnarsholti fyrstu sex æviár mín heldur hef ég bæði verið notandi, aðstandandi, launaður starfsmaður og sjálfboðaliði innan hins íslenska meðferðarkerfis. Hér hefur ýmislegt komið fram. Mig langar að benda á að við megum ekki í þessari umræðu, ekki frekar en þegar við erum að tala um aðra heilbrigðisþjónustu, fara bara inn í tilfinningarnar. Við eigum öll ættingja sem hefur fengið yfirburðagóða þjónustu hjá SÁÁ. Það breytir því ekki að klínísk aðkoma verður að vera eftirlit, hvort sem er með fjármagni, biðlistum, þjónustu, lyfjagjöf. Þetta þarf að vera undir eftirliti ríkisins. Ég er oft vænd um það að vera eitthvað sérstaklega á móti SÁÁ, sem ég er ekki. Þar tel ég gríðarlega reynslu og þekkingu vera en ég ætla ekki að taka undir með hv. þingmanni sem sagði að þetta væri svo nýtt af nálinni. Þetta eru orðnir áratugir sem íslenskt meðferðarkerfi hefur verið í gangi. Mig langar að spyrja hv. þm. Vilhjálm Árnason hvort við eigum að taka þá upp sömu aðferðafræði varðandi barnalækningar, öldrun og krabbamein, að bara leyfa því að slæda og svo þegar reynslan kemur getum við farið að nota gagnrýndar klínískar aðferðir. Mig langar að lokum að hvetja ráðherra til dáða. Þetta má ekki vera pólitískt. Þetta má ekki vera byggt á hugmyndafræði gúrúa, 12 spora samtaka eða sveppakakófólks, [[Forseti hringir.]]eins og við höfum séð í umræðunni undanfarið. Þetta verður að vera faglegt, undir eftirliti [[Forseti hringir.]]og við þurfum að gera betur, hafa fleiri úrræði og meiri pening. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttir og það hefði kannski verið við hæfi að hennar lokaorð hefðu verið látin duga. Þau voru mjög góð, virðulegur forseti, og ég þakka jafnframt þeim sem tóku þátt í þessari mikilvægu umræðu. Ég var búinn að svara fyrstu tveim spurningunum. Spurning þrjú sneri að rekstrarforminu og spurning fjögur að stefnu í málaflokknum, sem kallað er eftir og ég tek heils hugar undir. Það er nauðsynlegt að fá þessa heildarúttekt til að vera í einhverjum færum til að segja hvert skuli raunverulega stefna. Varðandi rekstrarformið er ég sammála öllu því sem sagt er hér um fjölbreytnina, um nýjustu þekkingu, um gagnreyndar aðferðir og þær aðferðir sem reynsla er af að virki um þverfaglegu nálgunina. Þetta eru alger lykilatriði í veittri þjónustu og á hvaða sviði sem er raunverulega. Við eigum ekki að láta rekstrarformið trufla okkur í því. Við eigum bara að gera þessar kröfur. Við höfum það fyrirkomulag hér á til að tryggja eftirlitið og kröfurnar um gæði og skráningar og allt það sem því fylgir að Sjúkratryggingar sjái um að semja um kaup á heilbrigðisþjónustu. Ég fæ ekki annað séð af því sem ég hef kynnt mér en að allir séu alltaf að reyna að gera betur og bæta um á þessu sviði og svo er að sjálfsögðu mikilvægt að embætti landlæknis hefur samkvæmt lögum eftirlit með allri heilbrigðisþjónustu. Hvert skal stefna? Ég bíð þessarar heildarúttektar og þá eigum við að fara af krafti í það að móta heildarstefnu í þessum málaflokki þannig að við getum samþætt og veitt betri þjónustu á þessu sviði en áður.
Frú forseti. Það er magnað hvað vísindin geta, og læknavísindin kannski ekki síst. Hvern hefði grunað að hægt væri að finna bóluefni sem kæmi í veg fyrir krabbamein? En það er akkúrat málið með HPV-bólusetninguna sem var tekin upp hér á landi fyrir 11 árum. Sú bólusetning kemur í veg fyrir veiruna sem veldur leghálskrabbameini sem er fjórða algengasta krabbamein hjá konum á heimsvísu. Ísland tók upp bólusetningu, það kerfi að bólusetja allar 12 ára stúlkur árið 2011, frábært, jákvætt og skynsamlegt skref en því miður vorum við eftirbátar. Svíþjóð byrjaði 2007, Danmörk og Noregur 2009, Ísland 2011. Við hefðum getað gert betur. Fyrir utan allar þjáningarnar sem fylgja því að greinast með krabbamein þá meikar þetta bara þjóðhagslegt sens. Kostnaður þjóðfélagsins við þessi veikindi er svo gríðarlegur. Þess vegna kom mér dálítið á óvart þegar ég fékk á 150. þingi svar frá öðrum heilbrigðisráðherra þar sem ég spurði hvort hún sæi ástæðu til að efla HPV-bólusetningu þannig að hún næði til allra kynja. Hún sagði nei. Ég velti fyrir mér hvort það hafi verið vegna þess að ráðuneytið hafi bara litið á bólusetningarhlutfallið hjá stúlkunum og talið það vera nógu hátt til að það tryggði hjarðónæmi en þá er það með augun lokuð fyrir því að HPV veldur ekki bara leghálskrabbameini. Það veldur líka krabbameini í skapabörmum, leggöngum, endaþarmi, munnkoki og getnaðarlim. Þess vegna spyr ég núverandi hæstv. ráðherra hvort hann telji ástæðu til að efla bólusetninguna þannig að hún nái til einstaklinga af öllum kynjum, vegna þess að það hafa ekki öll bara mök við fólk af öðru kyni og það para sig ekki öll bara við fólk sem hefur notið bólusetningaráætlunar íslenskra stjórnvalda, og aftur er Ísland eftirbátur Norðurlandanna. Noregur byrjaði að gera þetta 2018, Danmörk 2019, Svíþjóð og Finnland 2020. Svo langar mig að spyrja ráðherrann hvort hann telji ástæðu til að skipta út því bóluefni sem hefur verið notað í dag sem veitir vörn fyrir tveimur gerðum HPV-veiru, þeim tveimur gerðum sem ná yfir 72% sýkinga, og taka upp bóluefni sem nær yfir níu gerðir, sem dekkar þá restina, því sem næst. Í dag eru foreldrar farnir að kaupa sig fram hjá. [[Forseti hringir.]]Foreldrar leggja í þá fjárfestingu í þágu heilbrigðis barnanna sinna að borga 26.408 kr. fyrir skammtinn af betra bóluefni og þurfa tvo til þrjá skammta til að ná fullri bólusetningu. [[Forseti hringir.]]Ég velti fyrir mér, hæstv. ráðherra, ef við hefðum verið með bóluefni gegn Covid sem næði yfir alfa- og delta-afbrigðin, ekki ómíkron, hefði okkur nokkurn tímann dottið í hug að bjóða upp á það, en ekki bóluefni sem næði yfir allt? [[Forseti hringir.]]Ég held nefnilega ekki.
Ég vil minna hv. þingmann á að virða ræðutímann.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir fyrirspurn hans um HPV-bólusetningar. Þær hafa, eins og hv. þingmaður kom inn á, haft mikil áhrif frá því að byrjað var að bjóða stúlkum upp á þær 2010 enda veita þær mjög öfluga vörn gegn þekktum meinum sem orsakast af HPV-veiru. Hv. þingmaður beindi sjónum sínum að tveimur atriðum. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður hvort ástæða sé til að efla HPV-bólusetningu svo að hún nái til einstaklinga af öllum kynjum. Nú er það svo að flestir einstaklingar smitast af a.m.k. einni HPV-veiru á ævinni eftir kynþroska. Meiri hluti sýkinga gengur yfir en stundum getur sýking orðið viðvarandi og getur valdið sjúkdómi. Algengasta krabbameinið sem orsakast af HPV-veiru er leghálskrabbamein og eru til nokkrar veirutýpur sem orsaka slík krabbamein. Einnig þekkist að HPV-veirur valdi krabbameinum á öðrum stöðum, t.d. á höfuð- og hálssvæði, en það er algengara meðal karla. Kynjaskipting heildarfjölda HPV-tengdra krabbameina hérlendis er á þann veg að tveir þriðju þeirra sem greinast eru kvenkyns og einn þriðji er karlkyns. Hins vegar er það svo að líklegt er að þetta hlutfall muni snúast við þar sem stúlkur eru nú bólusettar gegn veirunni en ekki drengir. Þátttaka í HPV-bólusetningu meðal stúlkna er góð hér á landi og hefur hjarðáhrif. Það er þó svo að ávinningur almennra bólusetninga, óháð kyni, er ótvírætt meiri en ávinningurinn sem felst í því að bólusetja stúlkur eingöngu. Það er rétt sem hv. þingmaður fór hér yfir að síðan bólusetningar hófust hér á landi hafa hin Norðurlöndin, Danmörk, Svíþjóð, Noregur og Finnland, sem við erum svo gjörn á að bera okkur saman við, tekið upp bólusetningar óháð kyni. Það er því mitt mat að tilefni sé til að greina það og skoða vel að bjóða öllum kynjum upp á slíka bólusetningu. Þá að seinni spurningu hv. þingmanns sem lýtur að því hvort það komi til álita að skipta núverandi bóluefni gegn HPV, Cervarix-bóluefninu, út fyrir bóluefni sem veitir víðtækari vörn. Líkt og áður hefur komið fram eru til nokkrar týpur af HPV-veirum sem valda krabbameinum. Cervarix-bóluefnið veitir öfluga vörn gegn algengustu týpum og nú er ég hér með númeraðar týpur en ég er ekki mjög fær í að greina það, en númerin er ég hér með á blaði, 16 og 18, ef það hringir einhverjum bjöllum, og veitir einnig vörn gegn þremur öðrum týpum á grundvelli krossvirkni sem eru númer 31, 33 og 45. Það er til annað bóluefni, Gardasil 9, sem veitir sambærilega vörn og Cervarix gegn algengustu týpunum, þessum sem eru númeraðar 16 og 18, en trúlega öflugri vörn gegn týpum 31, 33 og 45 og ég hygg að það sé það sem hv. þingmaður var að vísa til hér í sinni ræðu. Auk þess veitir þetta bóluefni vörn gegn fleiri týpum sem þó eru sjaldgæfari. Eins og málum er háttað hjá okkur er það hlutverk sóttvarnalæknis að fara í útboð og gera samninga um bóluefni. Samkvæmt upplýsingum frá sóttvarnalækni er litið til nokkurra atriða við slík útboð, m.a. til verðs viðkomandi bóluefnis. Gardasil 9 er töluvert dýrara bóluefni en Cervarix. Þá lítur sóttvarnalæknir einnig til virkni viðkomandi bóluefnis. Ég hygg nú að það sé afar skynsamlegt að meta þetta, vegna þess að ég geri ráð fyrir því að þegar við komum í veg fyrir sýkingar af því tagi sem við höfum verið að ræða hér séum við tiltölulega fljót að vinna upp allan ávinning sem snýr að verði. Ég held að það blasi bara við. Aftur á móti mætti fara í kostnaðarábatagreiningu þar sem hægt væri að bera saman kostnað ódýrara bóluefnis í samanburði við dýrara bóluefni og ætlaðan ávinning þess að kaupa frekar dýrara bóluefni. Ég held að það þurfi alltaf að framkalla slíkan útreikning en ég held að það sé nokkuð einsýnt að það er alltaf hagkvæmara að koma í veg fyrir svona alvarlegar sýkingar af þessu tagi. Eins og er liggur ekki fyrir greining á ávinningi Gardasil 9 umfram Cervarix en það væri æskilegt að gera slíka greiningu sem væri framkvæmd af sóttvarnalækni. Slík greining gæti svo þjónað því hlutverki að vera grundvöllur næsta útboðs sem sóttvarnalæknir fer í sem er á haustmánuðum. [[Forseti hringir.]]Ég segi það bara hér og nú að ég mun taka þetta mál upp beint við sóttvarnalækni áður en hann lýkur störfum.
Frú forseti. Mér finnst þetta mikilvæg spurning sem var borin hér upp og ég hygg að það sé æskilegt að bólusetja óháð kyni fyrir HPV-veiru og ég ætla bara að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það sem mig langaði að nefna í þessari umræðu og vísa til hæstv. ráðherra er að meðan við erum með þá framkvæmd að bólusetja stúlkur einvörðungu þá er mjög mikilvægt að ná til einstaklinga sem hafa breytt kynskráningu sinni og að þeir einstaklingar falli ekki milli laga þegar kemur að boðun í bólusetningu. Það sama gildir í rauninni um aðra þjónustu sem snýr að kynheilsu og ég vil sérstaklega nefna leghálsskoðanir sem dæmi. Þar held ég að stjórnvöld þurfi að vera meðvituð um að það er ekki víst að einstaklingur [[Forseti hringir.]]sem hefur breytt kynskráningu sinni fari í það sem er kannski fyrir öðrum rútínubundin athugun. Þannig að ég vil beina því til hæstv. ráðherra að koma því inn í kerfið að við náum til þessa hóps, en þakka annars fyrir fyrirspurnina og svör.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin sem ég held að séu eins nálægt því og ráðherrar komast í að segja já í þessum stól í fyrirspurnum. Hann sér tilefni til að skoða og greina hvort sé skynsamlegt að útvíkka HPV-bólusetningu þannig að hún nái til einstaklinga af öllum kynjum og afar skynsamlegt að meta ábata af því að skipta um bóluefni fyrir annað sem virkar á fleiri tegundir HPV-sýkinga. Ég ætla að leyfa mér að túlka þetta sem já, af því að ég held að þegar sóttvarnalæknir leggist yfir tölurnar, leggist yfir þróunina í öðrum löndum, skoði ábendingar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, skoði áskorun Félags íslenskra fæðinga- og kvensjúkdómalækna, þá beri allt að sama brunni. Við erum að fara að stíga þetta skref. Við þurfum að gera það vegna þess, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að núverandi bóluefni nær til afbrigða 16 og 18 sem eru ábyrg fyrir 72% af leghálskrabbameini hér á landi. Gardasil 9 nær hins vegar yfir 16, 18, 31, 33, 45, 52 og 58 sem valda hinum 28%. Mér finnst eiginlega varla skipta máli einu sinni hversu margir einstaklingar eru á bak við þessi 28%. Ég held að það sé alltaf hægt að reikna sig upp í heilsuhagfræðilegan ábata af því að koma í veg fyrir þau krabbamein. Svo þyrftum við kannski einhvern tímann við tækifæri að ræða undirliggjandi vanda í þessum málum vegna þess að HPV smitast við kynmök og þá er ákveðinn vandi að það sé eins og þjóðarsport á Íslandi að nota ekki smokk, hvort við þyrftum kannski að fara að spýta aðeins í lófana varðandi þau mál.
Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir til hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar fyrir að taka þetta mál hér upp. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir kom jafnframt hingað upp og ég svara því nú bara einfalt að ég held að við verðum að horfa til þessarar þróunar hjá nágrannaþjóðum okkar um að þetta nái til allra kynja eins og kom fram í ræðu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Þátttaka hefur hingað til verið ágæt eins og almennt er í bólusetningum á Íslandi. Það eru 92–95% heimtur fyrir fyrri skammt, síðastliðin fimm ár er tölfræði til um það, og tíðni þess að hún sé formlega afþökkuð svipuð og við aðrar skólabólusetningar hér á landi, eða 2–3,6%. Þess vegna er talið að þetta hafi hér, hjá þeim hópi sem þetta hefur náð til, haft góð áhrif og komið fram hjarðáhrif og dregið úr sýkingum. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kemur inn á heilsuhagfræðilegan ábata. Mér sýnist af þeirri tölfræði sem ég hef þó náð að tína fram, hjá sérfræðingum í ráðuneytinu, að við þurfum að horfa til þeirrar tölfræði sem er til hjá þeim löndum sem fóru af stað á undan okkur, af því að við höfum líka verið, eins og hefur komið fram, að bjóða þetta bara afmörkuðum hópi eftir kyni. Þetta er brýnt mál sem við þurfum að taka betur utan um. Ég þakka þessa umræðu, hæstv. forseti.
Virðulegur forseti. Við ræddum náttúrlega talsvert um það á meðan faraldurinn geisaði hversu mikil aðkoma Alþingis ætti að vera að þeim sóttvarnaráðstöfunum sem gripið var til. Það er ekkert skrýtið að við værum svolítið mikið í þeirri umræðu. Þær aðgerðir sem gripið var til voru verulega íþyngjandi. Það var verið að skerða mannréttindi fólks. Það var verið að skerða atvinnufrelsi einstaklinga, fundafrelsi. Við þekkjum þetta allt, allar þessar aðgerðir sem gripið var til. Faraldurinn stóð lengi yfir og við erum kannski ekki alveg búin að bíta úr nálinni með hann enn þá en það er fínt að ræða þetta vegna þess að við erum auðvitað að fara að taka umræðu um endurskoðuð sóttvarnalög. Mín hugleiðing um þetta efni er svolítið sú að þegar faraldur geisar svona lengi og það þarf svona oft og mikið og í langan tíma að grípa til takmarkana á mannréttindum þá fari betur á því að þingið veiti slíkum ráðstöfunum einhverja blessun, bæði vegna þess að þá er sterkara land undir fótum gagnvart almenningi sem er þolandi í þeim aðgerðum og svo er líka bara spurning um virðingu þingsins, að það sé með í ráðum þegar svona stórfelldir atburðir skekja landið og heimsbyggðina alla í raun og veru. Í greinargerð með drögum að frumvarpi til laga um sóttvarnaaðgerðir sem var kynnt í samráðsgátt var setning sem ég hjó eftir og fór mjög mikið í taugarnar á mér og mér fannst hún draga niður virðingu Alþingis þótt ég sé algjörlega sannfærður um að það hafi ekki verið ætlunin. Þar sagði: „Enn fremur er það mat starfshópsins að með því að færa þessar ákvarðanir til Alþingis yrði alger eðlisbreyting á forsendum ákvarðana frá því að byggjast í grunninn á faglegum sjónarmiðum yfir á vettvang stjórnmálanna.“ Þetta finnst mér auðvitað ekki ganga upp vegna þess að ráðherrar og ríkisstjórn eru auðvitað vettvangur stjórnmálanna. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: 1. Er ráðherra sammála því mati starfshópsins sem ráðherra skipaði 18. júní 2010 að þessar ákvarðanir allar séu ekki teknar á vettvangi stjórnmálanna? Þá ég við þessar mannréttindaskerðingar sem við þekkjum svo vel. 2. Má samkvæmt þessu ætla, og þá er ég að vísa í þessi ummæli starfshópsins, að óæskilegt sé að pólitískir ráðherrar fjalli um málið á ríkisstjórnarfundum því þá séu ákvarðanir ekki lengur byggðar á „faglegum sjónarmiðum“? 3. Er ráðherra þeirrar skoðunar að þær ráðherranefndir sem stofnaðar hafa verið til að samræma viðbrögð við heimsfaraldrinum, þvert á ráðuneyti, séu ekki „vettvangur stjórnmálanna“? 4. Telur ráðherra að þeir alþingismenn, 51 talsins, sem ekki eru ráðherrar, séu síður hæfir til þess að taka tillit til „faglegra sjónarmiða“ við ákvarðanatöku en þeir 12 alþingismenn sem gegna ráðherradómi? Og síðan að lokum: Mun ráðherra styðja hugmyndir þess efnis að Alþingi Íslendinga, og þá meina ég allt þingið, ekki bara velferðarnefnd, þurfi að staðfesta sóttvarnaráðstafanir sem gripið er til ef faraldur hefur dregist á langinn og þess sé gætt að vald ráðherra til að bregðast skjótt við yfirvofandi ógn, sé ekki skert.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmari Guðmundssyni fyrir fyrirspurnina um aðkomu Alþingis að sóttvarnaráðstöfunum í heimsfaraldri. Þær hanga nú eitthvað saman þessar spurningar en eru í fimm þáttum og snúa m.a. að aðkomu Alþingis að ákvörðunum um sóttvarnaráðstafanir og þá augljóslega í tengslum við frumvarp til sóttvarnalaga sem hefur legið fyrir þinginu í einhvern tíma og ég hef reyndar ekki mælt fyrir enn þá. En það er rétt sem hv. þingmaður kom inn á hér, það hefur liðið einhver tími frá því að við vorum á hæsta punkti í ómíkron-bylgjunni og þá var þetta heitara umræðuefni. En við komumst auðvitað alls ekki hjá því að horfa til þessa lagafrumvarps og þessara álitamála sem hv. þingmaður leggur hér ágætlega fram í þessu spurningaformi. Í fyrsta lagi er spurt hvort ég sé sammála mati starfshópsins sem skipaður var til að gera drög að nýjum heildarlögum um sóttvarnir um hverjir skuli taka ákvarðanir um sóttvarnir og á hvaða vettvangi, þetta álitamál hvort þær ákvarðanir eigi ekki að vera teknar á vettvangi stjórnmálanna, ákvarðanir sem ráðherra tekur með reglugerð, eins og hv. þingmaður tók fram. Það er rétt að starfshópurinn lagði það til í frumvarpi að notast við ákveðna stigskiptingu sjúkdóma. Ég held að það sé brýnt að við skoðum þetta í einhverju samhengi við það hvernig er verið að nálgast málið í þessu frumvarpi. Þar er þetta lagt upp þannig að sóttvarnalæknir skili ráðherra tillögum um alvarlega sjúkdóma en það er nýtt í þessu lagafrumvarpi að það er miklu nákvæmari skilgreining á því hvaða stigi sjúkdómurinn er og alvarleika hans, út frá hvaða veiruafbrigði o.s.frv., eins og við þekkjum úr þessum faraldri. Þar er lagt til nýtt fjölskipað stjórnvald, farsóttarnefnd, þannig að það verður breiðari vettvangur á bak við tillögurnar en verið hefur, sem skili ráðherra tillögum um samfélagslega hættulega sjúkdóma. Það er mitt mat að þessi stigskipting og þessi breiðari vettvangur verði til þess að bæta framkvæmdina og stjórnsýsluna við að beita þessum lögum. Ég held að heilt yfir hafi það fyrirkomulag sem við höfum haft hér reynst vel í faraldrinum. Það hefur verið viss styrkur í því að taka ákvarðanir á forsendum fagaðila. Síðan hefur það reyndar, verð ég alveg að viðurkenna, borist inn í umræðu í þinginu í skýrsluformi, það hefur kannski ekki verið nægilega skilvirkt. Mér finnst það til bóta í þessu frumvarpi þar sem er lagt til að ráðherra kynni án tafar rökin þarna á bak við. Með þessari leið er auðvitað hægt að taka ákvarðanir hraðar. Svo er reyndar dregið fram hér í greinargerð að þetta rími við þá grundvallarreglu í íslenskri stjórnskipan að ráðherra, hver í sínu málinu, ber ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum. Ég hygg nú að það breytist ekki þrátt fyrir það hvernig við förum með málið. Um leið og ég horfi til þess að þetta hefur gengið vel og að ég er hlynntur því að þingið ræði málin og fá þau til umfjöllunar, þá hallast ég enn þá að því að við séum að stíga jákvæð skref með því sem lagt er til í þessu frumvarpi. En svo verður að horfa á hinn þáttinn, sem er IV. kafli í þessu frumvarpi, það er allt annað þegar við erum að fara í mjög harðar samfélagslegar takmarkanir og þar eru aðrir þættir sem ég er hlynntur því að þingið fái að ræða í tengslum við þær ákvarðanir sem verið er að taka hverju sinni. Þetta er ekki alveg svo slétt og fellt að það sé hægt að ná öllum kostum þess eins og lagt er til. [[Forseti hringir.]]Tíminn líður svo hratt en ég skal reyna að bregðast við hinum fjórum spurningunum hér á eftir.
Virðulegi forseti. Ég og við í Samfylkingunni höfum margsinnis talað fyrir því hér í þessum stól, bæði á meðan faraldurinn stóð sem hæst og eftir að hörðustu sóttvarnatakmörkunum var aflétt, að Alþingi eigi að hafa miklu veigameira hlutverk í allri umræðu og ákvörðunum um sóttvarnaráðstafanir og þá megi t.d. horfa til þeirrar leiðar sem fari er í nýju dönsku farsóttarlögunum, að færa þjóðþinginu eða þingkjörinni nefnd endanlegt ákvörðunarvald eða jafnvel nokkurs konar neitunarvald gagnvart mjög íþyngjandi ráðstöfun. Því miður er ekki gert ráð fyrir slíku í frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra til breytinga á sóttvarnalögum, bara svona kynningu fyrir velferðarnefnd. Það er rökstutt á þann veg að það samræmist illa þrískiptingu ríkisvalds og þeirri grundvallarreglu íslenskrar stjórnskipunar að ráðherrar, hver á sínu málefnasviði, beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum, ekki hafi alltaf reynst vel að fela Alþingi aðkomu að ákvörðunum ráðherra. Mér finnst það pínu kaldhæðnislegt vegna þess að um leið eru stjórnarliðar að tala fyrir og boða lagabreytingar um stóraukna aðkomu Alþingis að umsýslu og sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum, einhverju sem er algjörlega framkvæmdalegs eðlis [[Forseti hringir.]]og eðlilegt að ráðherra og ráðuneytið hafi yfirumsjón með og beri ábyrgð á. Mér þætti fróðlegt að fá svör frá heilbrigðisráðherra [[Forseti hringir.]]um þessa mótsagnakenndu afstöðu ríkisstjórnarinnar hvað varðar aðkomu Alþingis að stjórnarframkvæmdum. [[Forseti hringir.]]Af hverju að stórauka þessa aðkomu þegar kemur að bankasölu en ekki þegar kemur að grundvallarákvörðunum um líf, [[Forseti hringir.]]heilsu og mannréttindi?
Ég minni hv. þingmann á að virða ræðutímann.
Frú forseti. Ég þakka fyrir mikilvæga umræðu. Ég tel mikilvægt og tek undir að það verður í svona mikilvægum málum, og ég tala nú ekki um þegar mannréttindi og frelsi fólks eru í húfi, að vera mjög skýr tenging við lýðræðislega kjörna fulltrúa okkar ágæta samfélags. Ég átta mig á því að við höfum áður rætt hér um ákveðna áskorun varðandi þrígreiningu ríkisvalds og fagna því að geta rætt það frekar þegar aðeins rýmri tími er til. En mig langaði að fá að nefna hér að þrátt fyrir að ég taki undir með hæstv. ráðherra að það er margt sem gekk ágætlega í viðleitni okkar til þess að ráða bug á þessum faraldri á sínum tíma þá var eitt af því sem var ekki alveg nógu heppileg, þótt það eigi sér útskýringar, og það var að búin var til aftenging, að annaðhvort værum við að fylgja vísindunum og hins vegar að hlusta á pólitíkusana svokallaða eða þá sem bera hina lýðræðislegu ábyrgð. Ég held að í þessu, sem og auðvitað í öllum stjórnarmálefnum, þurfi að vinna með bestu gögn á hverjum tíma en aftengja ekki lýðræðislegu ábyrgðina. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég fagna jafnframt þessari umræðu og tel mjög mikilvægt að þó að við séum sem betur fer laus við Covid-faraldurinn þá gleymum við ekki þeirri mikilvægu umræðu að ræða sóttvarnalögin og gera nauðsynlegar breytingar á þeim. Ég hef sjálf, ásamt mörgum þingmönnum úr mínum þingflokki, lagt fram frumvarp þess efnis. Sú aðferð gekk út á að það yrði einmitt rætt, sem sagt að reglugerðarheimildin sem veitt er í sóttvarnalögum þyrfti að fá umræðu í velferðarnefnd. Ég held að það sé ágætt að taka þá umræðu núna í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur, að þegar ég mæli fyrir þeirri aðferð þá tala ég m.a. um leiðina sem við höfum varðandi gjaldeyrishöft og það sem við höfum sett inn í lögin þá, þ.e. samráð við efnahags- og viðskiptanefnd þingsins og jafnframt heimildina um bankasölu. Ég held að það sé ágætt að við horfum til þess að ef það hefði verið svo að niðurstaða fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar hefði verið að segja: Nei, nú er ekki tímabært að selja banka - höldum við þá að hæstv. fjármálaráðherra hefði selt banka? Ég held ekki. Ef þessar nefndir hefðu sagt: Nei, það þarf að taka tillit til þessa og þessa eða gera þetta með einhverjum öðrum hætti, [[Forseti hringir.]]þá held ég líka að hæstv. ráðherra hefði tekið þau tilmæli til sín. Þess vegna held ég einmitt [[Forseti hringir.]]að sú leið sem ég var að mæla fyrir hefði skipt máli og finnst mér mikilvægt að við tökum þetta samtal lengra [[Forseti hringir.]]til að þróa aðferðir við að breyta sóttvarnalögum.
Virðulegur forseti. Það sem ég var kannski líka að reyna að fiska eftir og benda á það er það viðhorf sem kom fram hjá starfshópnum. Viðhorfið var að ráðherrarnir og ríkisstjórnin geta byggt sitt mat út frá ráðleggingum vísindamanna en þingið getur það ekki. Það er vettvangur stjórnmálanna, þingið, ríkisstjórnin er það ekki. Nú hvet ég alla þingmenn til að líta aðeins inn á við og velta vöngum yfir því hvort þeir treysti sér ekki alveg til þess að taka ákvarðanir þegar verið er að skerða mannréttindi fólks vikum og mánuðum saman á öllum hugsanlegum sviðum, hvort menn séu þá ekki alveg tilbúnir til þess að hugsa svolítið vel um það sem vísindamenn hafa að segja um málið. Það er jú bara þannig að þeir sem setjast í ráðherrastólana eru líka þingmenn. Ég er bara að tala um að það megi ekki vera rof þarna á milli, að þeir sem eru að véla um þessi mál, skrifa greinargerðir og undirbúa lagafrumvörp, séu ekki með það viðhorf gagnvart Alþingi að að þingmenn geti einhvern veginn ekki sett sig almennilega og vísindalega inn í mál, en ráðherrarnir geti það. Það var því miður þannig í greinargerðinni sem kynnt var í samráðsgáttinni, en ég hygg að það sé búið að breyta því eða var það a.m.k. síðast þegar ég gáði og það er vel. Ég hef talað fyrir því að það sé ekki nægjanlegt að það sé þingnefnd sem komi að málum heldur þingið allt. Þá er ég bara að tala um, svo ég árétti það, að það sé gert þegar mannréttindaskerðingar hafa staðið yfir í mjög langan tíma og það sé algjörlega geirneglt og tryggt að vald ráðherra til að bregðast skjótt við sé ekki skert. Ég er bara að tala um þessar langvinnu skerðingar. Það sem ég er í rauninni að koma hérna á framfæri þegar við erum að fjalla um þetta og tala um grundvallarskerðingar á mannréttindum fólks, er: Treystum Alþingi Íslendinga. Við höfum alveg jafn mikið vit í kollinum og ráðherrarnir sem sitja í ríkisstjórn.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspurnina og umræðuna hér og við eigum örugglega eftir að ræða þetta betur þegar ég mæli fyrir frumvarpinu sem hefur verið lagt fram. Í öðru lagi spurði hv. þingmaður hvort draga mætti þá ályktun af greinargerð starfshópsins að það væri óæskilegt að ráðherrar fjölluðu um málið á ríkisstjórnarfundum því að þá væru ákvarðanir ekki lengur byggðar á faglegum sjónarmiðum. Þessar aðgerðir og tillögur hafa verið ræddar á ríkisstjórnarfundum og ég tel það mjög mikilvægt, enda snerta þær málefnasvið fleiri ráðherra þótt ákvörðunarvaldið liggi heilbrigðisráðherra, svona bara til að stytta þetta svar. Þá er rétt líka að halda því til haga að ákvarðanir um sóttvarnaráðstafanir hafa byggt á minnisblöðum og ráðleggingum sóttvarnalæknis og hafa almennt tekið litlum breytingum á fundum hæstv. ríkisstjórnar. Í þriðja lagi þá spurði hv. þingmaður um ráðherranefnd um samræmingu mála sem starfar þvert á ráðuneyti og velti því upp hvort hún væri ekki vettvangur stjórnmálanna. Mín reynsla af þessum fundum, þar sem sóttvarnalæknir var og fleiri sérfræðingar og minnisblöð sóttvarnalæknis voru rædd, var að þetta voru afar gagnlegir og beinlínis nauðsynlegir fundir. Ég veit að ég er að skauta svolítið yfir þessar spurningar og bið hv. þingmann forláts á því. Í fjórða lagi var spurt hvort alþingismenn sem ekki eru ráðherrar væru síður hæfir. Þá er svarið einfaldlega nei. Það eru auðvitað aðrar forsendur sem liggja til grundvallar þeirri ákvörðun sem lögð er til. Í fimmta lagi þá tel ég það til bóta, [[Forseti hringir.]]frá því sem verið hefur, að leggja málið hér til þingsins fyrr en áður hefur verið.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir að vilja eiga hér við mig orðastað um þetta mikilvæga mál. Landlæknir heldur utan um biðlista eftir völdum aðgerðum. Þar eru þúsundir fólks sem hafa þurft að bíða lengur en 90 daga eftir alls konar aðgerðum. Landlæknir hefur sett fram viðmið um ásættanlegan biðtíma eftir aðgerðum, að hann sé 90 dagar frá greiningu. Samkvæmt nýjustu tölum um biðlista eftir völdum aðgerðum frá upphafi árs eru 14 aðgerðir af 18 þar sem yfir 20% fólks þurfa að bíða lengur en þrjá mánuði. 78% þeirra sem bíða eftir skurðaðgerðum og augasteinum hafa beðið lengur en þrjá mánuði. 71% þeirra sem bíða eftir gerviliðaaðgerð á mjöðm hafa beðið lengur en þrjá mánuði og 79% þeirra sem bíða eftir gerviliðaaðgerð á hné hafa beðið lengur en þrjá mánuði, svo nokkur dæmi séu tekin. Áður en heimsfaraldur Covid skall á gekk stjórnvöldum illa að vinna á þessum biðlistum þrátt fyrir nokkur átök til að stytta biðlista. Vegna heimsfaraldursins hafa biðlistar lengst enn frekar. Það hefur síðan sýnt sig að aðgerðum á vegum hins opinbera fækkar svo mjög yfir sumartímann og þessar tölur munu að öllum líkindum líta verr út í haust að óbreyttu. Stjórnvöld hafa góða raun að því að nýta krafta einkaframtaksins í augnsteinaaðgerðum og gerviliðaaðgerðum. Heimsfaraldur Covid sýndi að það má ekki mikið út af bregða til að fresta þurfi framkvæmd svokallaðra valkvæðara aðgerða. Það eitt og sér ætti að vera næg ástæða til að útvista aðgerðum sem þessum í auknum mæli svo sjúkrahúsin á landinu geti einbeitt sér betur að sínum kjarnahlutverki. Því langar mig, forseti, að fá að velta upp við ráðherra hér hvort hann hyggist ætla að fela Sjúkratryggingum Íslands að semja við einkaaðila um framkvæmd aðgerða eins og augasteinaaðgerða og gerviliðaaðgerða til að grynnka á þessum biðlistum og helst koma þeim alfarið öllum undir 90 daga markmiðið sem allra fyrst, eins og stefnt er að.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrirspurnina um biðlista eftir valaðgerðum. Hv. þingmaður spyr hvort heilbrigðisráðherra hyggist beita sér fyrir því að biðtími vegna aðgerða á augasteini og liðskiptum verði að hámarki 90 dagar eins og mælst er til af hálfu embættis landlæknis. Ég leyfi mér að svara báðum spurningum í einu enda eru þær af sama meiði: Já, það er verkefni okkar sem stýrum heilbrigðisþjónustunni að tryggja þegnum landsins aðgengi að henni. Þá áherslu höfum við í skýra í lögum um heilbrigðisþjónustu, í heilbrigðisstefnu og í stefnu núverandi ríkisstjórnar þar sem fram kemur að heilbrigðisþjónustan skuli veitt innan ásættanlegs biðtíma. Biðlistar eru þekktir víða í heilbrigðiskerfinu enda ríkir ákveðin samstaða um að ásættanlegt sé að bíða í einhvern tíma eftir heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðisstofnanir þurfa að skipuleggja starfsemi sína fram í tímann, bæði til að nýta skurðstofur og mannafla sem best og til að forgangsraða og tryggja að þeir einstaklingar sem eru í brýnustu þörfinni fái fyrstir þjónustu. Einnig þurfa sjúklingar oft tíma til að gera ráðstafanir áður en þeir geta gengist undir skurðaðgerð. Það er þó einnig ljóst að bið getur orðið óásættanlega löng. Embætti landlæknis hefur því sett þessi viðmiðunarmörk um hvað getur talist ásættanleg bið. Þau viðmið byggja á sams konar viðmiðum og hjá nágrannalöndum okkar varðandi aðgengi að þjónustu. Til að mynda er miðað við að 80% einstaklinga komist í aðgerðir innan 90 daga frá greiningu. Embætti landlæknis kallar reglulega eftir gögnum varðandi bið eftir völdum skurðaðgerðum og er slíkt eftirlit í samræmi við lögbundna eftirlitsskyldu embættisins við heilbrigðisþjónustu. Það eru auðvitað ýmsir þættir sem geta haft áhrif á afkastagetu sjúkrahúsa og þessa bið eftir skurðaðgerðum en nærtækasta skýringin á aukinni bið á síðustu misserum er að sjúkrahúsin hafa neyðst til að forgangsraða öðrum verkefnum og því hafa minna aðkallandi aðgerðir þurfti að víkja í starfsemi stofnana fyrir öðrum bráðveikum sjúklingnum. Því miður hefur bið eftir sumum aðgerðaflokkum verið lengri en viðmið embættis landlæknis gera ráð fyrir. Því hefur í gegnum tíðina sérstöku fjármagni verið varið í það verkefni að vinna niður biðlista í þeim aðgerðaflokkum þar sem þörfin hefur verið mest og biðtíminn hvað lengstur. Hv. þingmaður spyr hvort ráðherra hyggist fela einkaaðilum í auknum mæli framkvæmd þessarar aðgerðaflokka sem hér eru til umfjöllunar. Einfalda svarið mitt við þessari spurningu er já. Ég hef lagt í það þó nokkra vinnu. Ég skal viðurkenna það hér að ég hélt að þetta yrði einfaldara mál þar sem það hefur lengst í biðlistanum. Þarna speglast ekki síst mönnunarvandi í heilbrigðisþjónustu. Við höfum falið sjúkrahúsunum þessar aðgerðir þar sem er þörf á sérþekkingu og skurðstofum. Við höfum þó hér útvistað verkefnum í augasteinaaðgerðum og það stendur til. Við þurfum að gera þetta í samvinnu við sjúkrahúsin og Klíníkin getur gert liðskiptaaðgerðir hérna. En það blasir við að þetta þarf að vera í samvinnu þessara aðila til þess að það sé sanngirni í því hvernig við vinnum úr biðlistunum vegna þess að það er mjög misjafnt. Það er komin út mjög góð skýrsla, gæðaskýrsla, um það hverjir þurfa bæði það sem snýr að styrkingarþætti fyrir aðgerðir og endurhæfingu eftir aðgerð og svo eru það þau viðmið í biðtíma sem við þurfum að hafa í huga. Ég er orðinn nokkuð bjartsýnn á að það takist að vinna úr þessum biðlista og ná samningum þar sem við nýtum allan mannskapinn hvað best. Raunmyndin er bara þessi að ef mig myndi bresta þolinmæði og ég hefði samband beint við Sjúkratryggingar og segði: Ég get ekki beðið lengur. Nú skaltu bara semja um allan þennan biðlista við til að mynda Klíníkina í liðskiptaaðgerðum - þá er auðvitað hætta á að það fari mannskapur með. Þannig að við þurfum eiginlega í öllu tilliti að huga að því að við nýtum mannskapinn rétt. Það er annað, við ætlum líka sjúkrahúsunum, eins og Landspítalanum, að þjálfa mannskap þegar við erum að mennta sérfræðingana okkar og þá þarf að passa upp á að það séu allar aðgerðir til staðar til að vinna með. En ég held að við getum nýtt alla aðila í kerfinu miklu skilvirkar en við gerum í dag. [[Forseti hringir.]]Það er bara nokkuð gott samtal í gangi, bæði milli ráðuneytis og einkaaðila og spítalanna og Sjúkratrygginga um það hvernig við förum að, hvaða leið er best [[Forseti hringir.]]í átt að því marki.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda og ráðherra fyrir þessa umræðu. Það er auðvitað óásættanlegt hvernig biðtíminn hefur farið úr böndum hjá okkur. Ég veit að Covid-tíminn hafði áhrif á það, sem við verðum náttúrlega að horfa í gegnum, en þar á undan höfðum við lagt milljarða í biðlistana og það gerðist ekki neitt. Það er algjörlega ófært að þær stofur og sú þjónusta sem til er í landinu og getur unnið á biðlistunum með okkur sitji hjá þegar ástandið er svona. Ég treysti ráðherranum til þess að breyta því og að hér verði samið við þá aðila sem geta virkilega hjálpað okkur við að stytta biðlistana, af því að það er það sem þarf að gera. Maður þekkir þetta á eigin skinni og veit að menn og konur bíða árum saman eftir því að komast aftur á vinnumarkaðinn og margir komast aldrei út aftur af því að biðin er of löng. Biðin er of kostnaðarsöm fyrir okkur öll.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda og ráðherra fyrir þessa umræðu sem er mjög góð. Mig langar aðeins að koma inn á það og tek undir orð hv. 6. þm. Suðurk., Ásmundar Friðrikssonar, að við getum útvistað þessum aðgerðum. Við getum fært mjög mikið af aðgerðum frá Landspítala yfir á önnur sjúkrahús og ég bendi í því sambandi sérstaklega á Kragasjúkrahúsin. Á síðasta ári var ákveðið að setja á fót liðskiptasetur á Akranesi og gert ráð fyrir að það myndi hefja starfsemi í mars á þessu ári og allt að 430 aðgerðir yrðu gerðar á ári. Ég myndi gjarnan vilja fá svar frá ráðherra um hvar það mál sé statt, hvort það liðskiptasetur hafi hafið starfsemi sína, en í dag eru yfir 1.000 manns á biðlista eftir liðskiptaaðgerðum. Eins vil ég ítreka þau orð ráðherra, sem hann lét falla hér í febrúarmánuði, að hann vilji halda þessum aðgerðum á Íslandi. Það viljum við líka og ég vil gjarnan að þessi verkefni fari þá til einkarekinna [[Forseti hringir.]]fyrirtækja eins og t.d. Klíníkurinnar.
Virðulegur forseti. Það vakti athygli mína að sjá hvaða nafni þessar aðgerðir eru nefndar af því að ég get ekki séð að þetta séu einhverjar valaðgerðir fyrir fólk sem þjáist af ónýtum lið eða er með ský á auga sem endar í gláku og blindu ef ekkert er að gert. Þetta eru auðvitað aðgerðir sem fólk þarfnast og þær verður að gera ef fólk á að halda heilsu. En ég tek undir það sem hér hefur verið sagt að það þarf að skoða önnur þjónustuform, það þarf að auka valmöguleika, búa til samkeppni. Ég er alveg handviss um það, og við sjáum það bara á heilsugæslunni í Reykjavík, þar sem verið er að reka opinbera þjónustu og einkaþjónustu, að slíkt þrífst ágætlega hlið við hlið. Ég hvet ráðherra til að beita sér fyrir því að þetta verði nýtt í auknum mæli.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og þakka ráðherranum fyrir að gefa það nokkuð skýrt í ljós að hann sé með blönduðu kerfi í þessu sambandi þannig að fleiri geti komist í aðgerðir. Það hefur sýnt sig, í þeim löndum sem við berum okkur saman við, að blandað heilbrigðiskerfi, sem er bæði ríkisrekið og rekið á annan hátt, er farsælasta aðferð í heilbrigðismálum. Á síðasta kjörtímabili hlóðust upp biðlistar og fólk var jafnvel sent út í aðgerðir erlendis sem kostuðu þrisvar sinnum meira en hér heima og bara út af, leyfi ég mér að segja, pólitískum skoðunum þáverandi ráðherra í heilbrigðismálum. Vonandi tekst okkur að snúa þessu við. Ráðherrann bar við mönnunarvanda og það er kannski afleiðing af því hvernig staðan hefur verið undanfarin ár.
Forseti. Mér fannst jákvætt og gott að heyra orð hæstv. heilbrigðisráðherra því að það verður að segjast eins og er að í þessu ríkisstjórnarsamstarfi allt síðasta kjörtímabil þá bjuggum við við þá stöðu að stefna ríkisstjórnarinnar var aldrei hluti af lausninni en því miður hluti af vandanum. Mér finnst ánægjulegt að heyra það hér í salnum í dag að þeir þingmenn sem eru að tjá sig um ágæta fyrirspurn hv. þm. Hildar Sverrisdóttur eru öll á sama máli um að vilja fara þær leiðir sem þarf að fara til að vinna bug á þessum vanda. Það jákvæða er að það er í sjálfu sér ekkert sérstaklega flókið. Við vitum hverjar lausnirnar eru; að nýta alla þá krafta sem við höfum nú þegar hér á landi og jafnvel annars staðar. Við töluðum um þetta í þessum þingsal, þingflokkur Viðreisnar, og töluðum fyrir daufum eyrum, allt síðasta kjörtímabil og ég óska þess innilega að ráðherra fylgi eftir þessum góðu orðum sínum og setji aukinn þunga í það að vinna út frá þessum hugmyndum og beita sér fyrir því að listar styttist. [[Forseti hringir.]]Það má ekki gleyma því að við erum að tala um mikið lífsgæðamál.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Hér er einmitt mönnunarvandinn nefndur sem eitt af vandamálunum en ég held að lausnin á biðlistunum sé líka ákveðin lausn á mönnunarvandanum. Fjölbreyttari rekstrarform og fjölbreyttari starfsaðstæður sem við höfum upp á að bjóða fyrir heilbrigðisstarfsfólk, sem vill í auknum mæli ráða sínum starfsaðstæðum sjálft og fá að geta ráðið meira sjálft, þýðir að það er miklu frekar til í að flytja heim frá útlöndum og fara að vinna hér á landi eða koma aftur inn í heilbrigðisgeirann, ef það fær meira svigrúm og meira að segja um það hvernig starfsvettvangurinn er. Ég held því að það liggi mikið á að hafa þetta í fjölbreyttu rekstrarumhverfi, hvort sem það er setur uppi á Akranesi, Klíníkin eða fleiri aðilar sem vilja bjóða úrræði. Þá eru meiri líkur á að við fjölgum heilbrigðisstarfsfólki sem vill vinna hér á landi. Það er því lausn á mönnunarvandanum ef biðlistavandinn er leystur.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Það er auðvitað alveg ömurlegt að 1.000 manns skuli vera á biðlista. Ef við tökum liðskiptaaðgerðirnar fyrir þá hlýtur að vera skelfilegt að vera númer 100 eða 200 á bið, bryðjandi verkjalyf í marga mánuði. Það hlýtur að vera eitthvað að kerfinu hjá okkur þegar við sjáum auglýsingu í blöðum um að þú getir farið til Danmerkur í aðgerð og aðeins eins mánaða bið. En það merkilega er að þeir taka fram í auglýsingunni að ef viðkomandi er búinn að bíða meira en þrjá mánuði á Íslandi fái hann allt borgað og aðstoðarmann líka. Þetta þýðir á mannamáli að það er verið að gera þarna þrjár aðgerðir fyrir eina, eða fjórar fyrir eina. Hversu heimskulegt er það? Af hverju má semja við einhvern í Danmörku en t.d. ekki Klíníkina í Ármúla sem gæti tekið þrefalt eða fjórfalt fleiri fyrir hvern og einn sem fer út í aðgerð.
Frú forseti: Hvað eru valaðgerðir? Við þurfum kannski að fara aðeins að breyta orðræðunni um að þetta séu einhverjar valaðgerðir eða valkvæðar aðgerðir. Er það val að fá bót meina sinna þegar einstaklingur kemst ekki fram úr rúminu, getur ekki sinnt daglegum þörfum sínum vegna áralangrar biðar á biðlista eftir liðskiptaaðgerð? Er það val þegar kona kemst ekki í vinnuna mánuðum og árum saman af því að hún er á biðlista eftir legnámi og á hreinlega á hættu að blæða út á meðan hún bíður? Er það val að komast ekki til að sinna sínum nánustu af því að maður er að bíða eftir augnsteinaaðgerð? Þetta er auðvitað ekkert val. Við þurfum einhvern veginn að fara að breyta þeirri hugsun að fólk hafi val um hvort það fer í þessar aðgerðir eða ekki. Okkur ber að tryggja þegnum landsins aðgengi innan ásættanlegs tíma, sem sagður er 90 dagar, og við erum ekki að standa við það. [[Forseti hringir.]]Það hefur ekkert með Covid að gera. Við höfum ekki staðið við þetta árum saman, [[Forseti hringir.]]löngu áður en heimsfaraldur reið yfir. Við þurfum bara að girða okkur í brók.
Frú forseti. Ég vil fá að þakka kærlega fyrir þessa fínu umræðu. Það er ekki oft sem maður stendur í þessum sal og er sammála svo gott sem öllu sem hefur komið fram af hálfu fulltrúa ýmissa flokka. En það er vel. Það sýnir alvarleika málsins. Það finna allir og vita allir að hér er um grafalvarlegt mál að ræða og það er skylda okkar að finna eitthvað út úr þessari stöðu. Mig langar að nefna sérstaklega að hv. þingmenn Guðbrandur Einarssonar og Helga Vala Helgadóttir komu mjög fallega inn á það að þetta heiti valaðgerðir er auðvitað ekki réttnefni. Það er hárrétt að þetta er ekki spurning um val hjá langflestum heldur brýna nauðsyn og hið opinbera á að nálgast það þannig. Að því sögðu langar mig að fagna viðbrögðum hæstv. ráðherra. Ég heyri ekki betur en að hann hafi fullan vilja til að mæta þeirri áskorun sem felst í þessari stöðu. Mig langar þó að nefna að hann orðaði það á þann veg að staðan væri sú að sjúkrahúsin hefðu neyðst til að forgangsraða öðrum verkefnum. Þarna kemur inn örlítið mismunandi pólitísk sýn á málin en einhver, og t.d. sú sem hér stendur, myndi kannski segja: Og það er algjörlega eðlilegt. En til þess eru aðrir aðilar í okkar ágæta samfélagi sem geta gripið þau verkefni og þær aðgerðir sem falla ekki undir þá brýnu kjarnastarfsemi sem spítalarnir sinna. Ég held, eins og hefur verið komið inn á, að það myndi margt leysast átómatískt um leið og samið yrði við fleiri einkaaðila sem gætu gripið þessa bolta. Það var líka komið inn á þennan ótrúlega skrípaleik, þennan kostnaðarsama skrípaleik, sem það er að það er hægt að fara til útlanda frekar en uppi í Ármúla eða eitthvert annað. Það er ekki gott og við getum öll gert betur en svo. [[Forseti hringir.]] Ég vil bara að lokum, forseti, þar sem hæstv. ráðherra talaði um hvað hann myndi gera ef hann brysti þolinmæðina, [[Forseti hringir.]]fá að hvetja hæstv. ráðherra til þess að missa þolinmæðina.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Meginpunkturinn í þessari umfjöllun er auðvitað sá að rekstrarformið skiptir ekki máli heldur sá sem þarf á þjónustunni að halda, sjúklingurinn. Ég vil nefna í sambandi við augnsteinaaðgerðirnar að á síðasta ári var samið við einkaaðila um að framkvæma allt að 600 aðgerðir og nýverið bættum við 100 aðgerðum við. Það horfir því ágætlega þar þegar kemur að biðlistum. Varðandi liðskipti voru bundnar vonir við að skurðstofa á Akranesi yrði tilbúin í mars en það eru einhverjir mánuðir í að hún verði tilbúin, kannski tveir ef vel gengur. Svo er það bara staðreyndin, eins og ég kom inn á, að flækjustigið í þessu snýr að mannskap. Allar þessar einingar í kerfinu eru alltaf að keppa um sama mannauðinn, takmarkaða mannauðinn. Við höfum lagt mikla vinnu í að meta þörfina, meta getuna til að framkvæma aðgerðir og aðgerðartíðnina og ég bind vonir við að í kjölfar gæðaskýrslu, sem var nýverið skilað og er mjög góð, verði hægt að ná saman. Ég vil gera það í samvinnu við alla aðila sem framkvæma þessar aðgerðir, hvort heldur er innan einkageirans eða hins opinbera á sviði liðskipta, vinna þetta saman og nýta mannauðinn óháð því hvar fólk er í kerfinu, og það stendur til.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. matvælaráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir að koma hér og svara fyrirspurn minni um aukna notkun lífræns efnis til áburðargjafar; seyra, úrgangur, soð og skólp, mykja, svartvatn, moð, molta og sauðatað. Virðulegi forseti. Telur ráðherra mögulegt að auka notkun þessa lífræna efnis og annars sem til fellur sem úrgangur innan lands til áburðar á land, svo sem við matvælaframleiðslu, landgræðslu eða skógrækt? Ef svo er, hvernig hyggst ráðherra beita sér fyrir því? Nú sem aldrei fyrr er mikilvægt að nýta alla þá möguleika sem við höfum til að skapa verðmæti úr lífrænum úrgangi. Þetta er falinn fjársjóður. Áburðarverð er nú í sögulegu hámarki og hækkar enn. Lífrænan úrgang er skynsamlegt að nýta í meira mæli til áburðar, ekki bara til þess að koma til móts við hækkun á áburðarverði heldur einnig og ekki síður til að auka sjálfbærni, ná markmiðum hringrásarhagkerfisins og settum loftslagsmarkmiðum. Hæstv. ráðherra hefur í skriflegu svari bent á nýja skýrslu um greiningu á magni lífrænna áburðarefna á Íslandi og tækifæri til aukinnar nýtingar. Undirtitill skýrslunnar er „Sjálfbær áburðarframleiðsla – heildstæð nálgun á hringrásarhagkerfið“. Skýrslan var unnin af starfsmönnum Matís og Landgræðsluna og þar eru margar mikilvægar staðreyndir að finna. Samkvæmt skýrslunni fellur til töluvert magn af lífrænum úrgangi hérlendis á hverju ári eða varlega áætlað 38.000 tonn. Búfjáráburður úr hefðbundnum búskap er að mestu nýttur sem áburður á tún bænda og til landgræðslu bænda. Notkun lífrænna efna til landgræðslu hefur aukist hratt undanfarin ár og sexfaldaðist milli áranna 2015 og 2021. Heildarmagn af lífrænum áburði sem notaður var í landgræðslu er um 8.000 tonn á árinu 2021. Mest hefur aukningin orðið í nýtingu á hænsnaskít en einnig heyrúllum í ýmis verkefni, svo sem til að græða upp rofabörð. Á þurrari hlutum landsins getur það einmitt breytt miklu að nota lífrænt efni sem bindur raka við uppgræðslu. Það sáum við vel á þurru sumri eins og í fyrra á Norður- og Austurlandi þar sem mjög mikilvægt er að halda raka í uppgræðslu. Þá hefur nýting seyru aukist hröðum skrefum og voru 870 tonn nýtt til landgræðslu 2021. Lífrænn úrgangur sem ekki nýtist annaðhvort í landgræðslu eða til ræktunar hefur farið til urðunar og varlega áætlað eru það um 30.000 tonn. Aðeins lítill hluti af úrgangi og skolpi er nýttur en afgangurinn fer um fráveitukerfin og endar í hafinu. Eitthvað hefur þó farið í eldsneytisframleiðslu. [[Forseti hringir.]]Þetta er allt áhugavert að rýna betur.
Virðulegi forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns um aukna nýtingu lífræns úrgangs til áburðar þá vil ég fyrst þakka hv. þingmanni fyrir að setja málið hér á dagskrá. Eins og fram hefur komið er það stefna íslenskra stjórnvalda að draga úr loftslagsáhrifum og ná kolefnishlutleysi ekki síðar en á árinu 2040. Hluti af lausninni er að vinna í anda hringrásarhagkerfisins á öllum sviðum, eins og kemur fram í stefnu umhverfisráðherra í úrgangsmálum fyrir árið 2021–2032 sem bar heitið Í átt að hringrásarhagkerfi og kom út árið 2021. Stýrihópur sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra skipaði er að störfum og hefur það hlutverk að vinna að framgangi stefnunnar. Þýðingarmikill hluti hennar er að ná betri árangri við nýtingu á lífrænum úrgangi. Stefnan er að hætta urðun lífræns eða brennanlegs úrgangs á næstu árum, ekki síst til að koma í veg fyrir myndun metans þegar úrgangurinn rotnar við urðunina og veldur skaðlegum loftslagsáhrifum í kjölfarið. Til viðbótar eru áburðarkaup, eins og kom fram í fyrirspurn hv. þingmanns, stór hluti af rekstrargjöldum bænda. Það skiptir máli að bændur geti dregið sem mest úr notkun tilbúins áburðar, bæði af loftslagslegum- og efnahagslegum orsökum. Aðstæður á Íslandi eru talsvert frábrugðnar öðrum Evrópuþjóðum hvað varðar möguleika til aukinnar nýtingar á lífrænum áburði. Gróður og jarðvegseyðing hefur leikið okkur grátt en rofið land skortir fyrst og fremst lífræn efni. Með því að minnka sóun og auka nýtingu lífrænna efna til landgræðslu stuðlum við að því líka að styrkja vistkerfi landsins og fáum í kaupbæti jákvæð hagræn áhrif og jákvæð loftslagsáhrif. Flestar þjóðir heims leita lausna í loftslagsmálum. Unnið er að rannsóknum á þessu sviði mjög víða og mikil þróun er að eiga sér stað, t.d. eru komnar í notkun aðferðir við að endurheimta fosfór úr skólpi frá heimilum, þótt það sé enn þá í smáum stíl, og þá er til tækni í Noregi sem minnkar næringarefnatap úr búfjáráburði sem byggir á raforku og leiðir þannig af sér minni þörf fyrir tilbúinn áburð. Staðan er samt enn sú að efnahagslega er hagkvæmast fyrir landbúnaðinn að kaupa tilbúinn áburð. Aðrar aðferðir eiga enn þá nokkuð í land við að skala sig upp þannig að það verði hagkvæmara að beita þeim á stórum skala, en öðru máli gegnir um nýtingu lífræns áburðar til landgræðslu. Til skemmri tíma virðist hægt að auka nýtingu umtalsvert og notkun lífræns áburðar til landgræðslu hefur raunar sexfaldast á árunum 2015–2021. Nýting á lífrænu hráefni til framleiðslu á áburði á stórum skala kallar á auknar rannsóknir, nýsköpun, skipulag og uppbyggingu innviða. Þá þarf að huga að söfnun, flutningi og dreifingu, kalla þarf til samstarfs við sveitarfélög, framleiðendur, frumkvöðlafyrirtæki og þjónustuaðila, svo aðeins fátt eitt sé nefnt. Það þarf að setja fram markmið, mögulegar sviðsmyndir og móta beinskeytta og trúverðuga áætlun og leiðir til að raungera hana. Þess ber að geta að ef verð á áburði, jarðefnaeldsneyti og öðrum aðföngum heldur áfram að hækka, eins og við höfum séð í kjölfar heimsfaraldurs og nú stríðsátaka, þá kann það að breyta þessari mynd sem og sú staðreynd að loftslagsvandinn verður sífellt alvarlegri og meira aðkallandi. Mögulega verða nýjar aðferðir efnahagslega hagkvæmari en þær gömlu innan tíðar þannig að það er mikilvægt að halda samhengi í þeirri umræðu. Til að vinna að framgangi þessa máls og með hliðsjón af stefnu hringrásarhagkerfisins og í samræmi við loftslagsstefnuna þá hef ég ákveðið að fá ráðgjafa til að vinna að gerð vegvísis um nýtingu á lífrænum efnum. Sú vinna verður unnin í nánu samstarfi við ráðuneyti og stofnanir, stýrihóp um framkvæmd hringrásarhagkerfisins og aðra haghafa. Þessi vegvísir þarf að varða veginn að því hvernig settum markmiðum verður náð og þar þarf að setja fram áætlun sem inniheldur m.a. mat á núverandi ástandi, greiningu á tækifærum og forgangsröðun þeirra og framsetningu sviðsmynda. Það mætti skipta þessu verkefni í tvo hluta þar sem fyrri fasinn er þá undirbúningur, markmiðasetning, gagnasöfnun, greiningar, þróun sviðsmynda o.s.frv., og síðan seinni fasinn þar sem skipulagt samstarf við hagaðila er hafið um útfærslu á vegvísinum, þá við stofnanir, stýrihóp um hringrásarhagkerfið, sveitarfélög, Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins, Bændasamtökin, Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, Sorpu, Hreinsitækni o.s.frv. Þannig að tækifærin eru ótal mörg, gríðarlega mikið af sprotum í vexti á þessu sviði en mikilvægt er að stilla þessa strengi saman og það er hafið.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu um lífrænan áburð og þau svör sem ráðherrann kemur með. Þetta er náttúrlega eitthvað sem hefur verið gert í gegnum aldirnar, að nota lífrænan áburð, og nú kemur umræðan upp á ný vegna þess að tilbúinn áburður hefur hækkað upp úr öllu valdi. Þá vil ég líka minna á að fyrir nokkrum árum mælti þáverandi þingmaður Þorsteinn Sæmundsson fyrir frumvarpi um áburðarverksmiðju og þótti sumum það svolítið fyndið og sveitalegt en á það algerlega við í dag. Og eins, af því að ráðherrann nefndi að það væri stefna að hætta með urðun, þá lögðum við í Miðflokknum fram frumvarp á síðasta kjörtímabili um sorpbrennslu sem eru orðnar mjög vel gerðar úr garði þannig að þær menga ekki mikið. Það er eitthvað sem þyrfti að líta til framtíðar með.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. matvælaráðherra svörin og hv. þingmanni sem blandaði sér í umræðuna. Við erum öll sammála um mikilvægi þess að nýta lífrænan úrgang betur og meira til áburðar. Þess vegna fagna ég mjög upplýsingum sem ráðherra kom hér með um vegvísi um nýtingu lífræns efnis. Ég vildi gjarnan heyra aðeins meira af því í seinni ræðu. Ég velti dálítið fyrir mér hvort áskoranirnar hér á landi hafi verið sérstaklega greindar eða leiðir til að mæta þeim hér, svo sem eins og rúmmál lífræns efnis miðað við tilbúinn áburð og þá flutningskostnaðurinn sem af því hlýst. Sumt af áburði er með mjög miklu vatnsinnihaldi sem skapar nýjar áskoranir en líka tækifæri í landgræðslunni, eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Þá eru það áskoranirnar sem tengjast sýkingarhættu og þar með sjálfsögðum sóttvörnum og ég held að það sé mikilvægt að skoða regluverk um nýtingu lífræns efnis með það í huga að stuðla að nýtingunni án þess að slá af varúðinni. Það er eitt af því sem verður að fara í samhliða eða getur verið hluti af því að vinna vegvísinn. Það er áhugavert að lesa um tilraunir með aukna nýtingu svartvatns, laxamykju, kjötmjöls og alifuglaskíts við landgræðslu, en samhliða innleiðingu hringrásarhagkerfisins og auknum kröfum um söfnun úrgangs getur söfnunin vaxið hratt, t.d. frá fiskeldinu. Markmið okkar allra hlýtur að vera að finna leiðir þar sem hagkvæmasti kosturinn fyrir alla sem framleiða lífrænan úrgang eða lífrænt efni verður að koma honum aftur inn í hringrás náttúrunnar. Það er hagkvæmast fyrir alla; fyrirtæki, einstaklinga og umhverfið.
Virðulegur forseti. Enn þakka ég fyrir bæði frumkvæðið og þá umræðu sem hér hefur verið. Mér segir svo hugur um að þetta umræðuefni verði vaxandi á næstu misserum og árum vegna þess hversu mikil tækifæri eru þarna ónýtt, t.d. að því er varðar hringrásarhagkerfið almennt sem leiðir þá einfaldlega til aukinnar sjálfbærni og þar með aukins fæðuöryggis. Við þurfum að horfast í augu við ákveðnar áskoranir í þessu efni sem kalla á auknar rannsóknir. Það er það sem þar sem vegvísirinn leggur í raun og veru áherslu á þegar hann verður kominn í kring, að rannsóknirnar þurfi verulega að efla og ekki síst að brúa þetta bil frá því að nota lífrænan áburð í landgræðslu og yfir í það að nýta hann í matvælaframleiðslu, því að þá erum við í raun og veru komin með nýjar og aðrar áskoranir. En í þessu eru mikil tækifæri og víða er verið að vinna með sprota og hugmyndir í samfélaginu í þessum efnum. Það hefur komið mér ánægjulega á óvart að þetta snýst ekki bara um frumkvæði og verkefni sem eru í gangi hjá Landgræðslunni, Matís og fleiri slíkum, heldur eru aðilar, til að mynda í landbúnaði, í fiskeldi, í sjávarútvegi, farnir að tileinka sér orðfæri og hugsunarhátt hringrásarhagkerfisins í svo hröðum skrefum að mig hefði ekki órað fyrir því hversu mikilvægur þáttur það er orðið af bæði rekstrarmódeli þessara fyrirtækja, ímyndarsköpun þeirra og samfélagslegri ábyrgð. Þannig að ég held að það séu gríðarlega mörg tækifæri fram undan og ég hlakka til að takast á við þau með þessum aðilum og þinginu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til starfskjara laga en með frumvarpinu er gert ráð fyrir að sett verði ný heildarlög um starfskjör launafólks í stað laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, nr. 55/1980. Frumvarpið er byggt á vinnu starfshóps sem skipaður var af þáverandi félags- og barnamálaráðherra, en megintilgangur frumvarpsins er að koma til framkvæmda þeim aðgerðum stjórnvalda í tengslum við lífskjarasamninga á almennum vinnumarkaði vorið 2019 sem falla undir málefnasvið félags- og vinnumarkaðsráðherra og lúta að vinnumarkaðnum. Það er jafnframt megintilgangur frumvarpsins að skýra leikreglur á vinnumarkaði, m.a. í því skyni að sporna gegn félagslegum undirboðum og brotastarfsemi og er frumvarpinu þannig ætlað að bregðast við auknum vanda hvað það varðar á innlendum vinnumarkaði. Vinnumarkaður hér á landi er vel skipulagður með öflugum samtökum launafólks og atvinnurekenda sem semja sín á milli í kjarasamningum um laun og önnur starfskjör starfsmanna sem eru þátttakendur á innlendum vinnumarkaði, sem og um aðra þætti er varða hagsmuni launafólks og atvinnurekenda. Árið 1980 tóku gildi hér á landi lög um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda þar sem m.a. er kveðið á um að laun og önnur starfskjör sem samtök aðila vinnumarkaðar semja um skuli vera lágmarkskjör á íslenskum vinnumarkaði. Í lögunum er einnig kveðið á um að samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveði skuli ógildir. Lögunum, sem enn eru í gildi, er þannig ætlað að tryggja að launafólk á innlendum vinnumarkaði njóti ekki lakari kjara en þeirra sem samið er um í almennum kjarasamningum. Þannig hafa verið settar reglur og mótuð framkvæmd í samskiptum aðila vinnumarkaðarins sem gefur stéttarfélögum og samtökum atvinnurekenda ríkt umboð til að koma fram fyrir hönd og gæta hagsmuna launafólks, fyrirtækja og stofnana, hvort sem um er að ræða fyrirtæki eða stofnanir á almennum eða opinberum vinnumarkaði. Virðulegi forseti. Almennt hafa aðilar vinnumarkaðarins eftirlit með því að farið sé að ákvæðum kjarasamninga á innlendum vinnumarkaði. Er það jafnframt hlutverk stéttarfélaga að bregðast við kvörtunum launafólks telji þau brotið á kjarasamningsbundnum réttindum sínum í tengslum við þátttöku á vinnumarkaði. Í frumvarpi þessu er ekki er gert ráð fyrir breytingu hvað þetta varðar. Hér er hins vegar gert ráð fyrir að Vinnumálastofnun verði falið afmarkað hlutverk í þessu sambandi en lagt er til að launamaður geti í tilteknum tilvikum óskað eftir aðstoð Vinnumálastofnunar við að fá launagreiðslur leiðréttar telji launamaðurinn að atvinnurekandi greiði honum lakari laun en honum ber samkvæmt kjarasamningi. Áður en launamaður getur óskað eftir aðstoð Vinnumálastofnunar við að fá launagreiðslur leiðréttar er gert ráð fyrir að hann sjálfur, standi hann utan stéttarfélags eða með milligöngu stéttarfélags, hafi krafist þess með sannanlegum hætti að hlutaðeigandi atvinnurekandi leiðrétti launagreiðslur. Þykir slík framkvæmd í samræmi við þá meginreglu að almennt leysi aðilar vinnumarkaðarins úr ágreiningi sem upp kemur í tengslum við túlkun kjarasamninga án aðkomu opinberra aðila. Frumvarpið gerir þó ráð fyrir að greiði atvinnurekandi ekki laun í samræmi við kjarasamninga hafi Vinnumálastofnun heimild til að leggja á atvinnurekandann dagsektir og að stofnunum geti eftir atvikum látið stöðva starfsemi hans tímabundið þar til úrbætur hafa verið gerðar. Þá er lagt til að Vinnumálastofnun hafi jafnframt heimildir til að leggja á atvinnurekanda stjórnvaldssektir hafi hann ítrekað ekki farið að fyrirmælum stofnunarinnar um að greiða laun í samræmi við kjarasamninga sem og í þeim tilvikum þegar atvinnurekandi hefur veitt stofnuninni rangar eða ófullnægjandi upplýsingar í þágu Eftirlitsstofnunarinnar. Þá er í frumvarpinu lagt til að atvinnurekandi skuli greiða launamanni févíti í tilteknum tilvikum. Með févíti er átt við sérstakar greiðslur til launamanns umfram vangreidd laun en ákvæði þessa efnis í frumvarpinu var samið í sérstöku samráði við Alþýðusamband Íslands og Samtök atvinnulífsins. Að tveimur árum liðnum frá gildistöku laganna, verði frumvarpið samþykkt á Alþingi, er jafnframt gert ráð fyrir að ráðherra skuli í samráði við samtök aðila vinnumarkaðarins meta hvort þörf sé á að endurskoða þær reglur sem lagt er til í frumvarpinu að gildi um framangreind févíti. Þá skal nefnt það nýmæli laganna er varðar upplýsingaskyldu atvinnurekanda, en samkvæmt frumvarpinu ber atvinnurekanda ávallt að hafa tiltæk gögn sem sýna fram á hvaða laun hann hefur greitt starfsmönnum á hverjum tíma, upplýsingar um vinnutíma starfsmanna og önnur gögn er varða kjör starfsmanna, þar með talið launaseðla og staðfestingu á að laun hvers starfsmanns hafi verið greidd í samræmi við launaseðil. Virðulegi forseti. Til viðbótar við það sem ég hef áður nefnt hér í framsögu minni er lagt til að í frumvarpi þessu verði komið á laggirnar sérstakri samstarfsnefnd stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins sem hefur það hlutverk að koma með tillögu að stefnu og aðgerðaáætlun stjórnvalda hvað varðar áherslur og aðgerðir gegn brotastarfsemi á innlendum vinnumarkaði. Er þannig gert ráð fyrir að nefndin skuli afhenda ráðherra tillögu sína innan árs frá alþingiskosningum hverju sinni, en slíkt þykir mikilvægt þannig að hver ríkisstjórn hafi tækifæri til að marka sér stefnu og grípa til nauðsynlegra aðgerða innan hvers kjörtímabils. Í frumvarpi þessu er jafnframt lagt til að með sérstökum samningum verði komið á fót samstarfsvettvangi opinberra eftirlitsaðila gegn brotastarfsemi á innlendum vinnumarkaði en tilgangurinn er að efla samstarf þessara aðila og efla þar með opinbert eftirlit á vinnumarkaði. Þá tel ég rétt að vekja sérstaklega athygli á því að gert er ráð fyrir að gildissvið fyrirhugaðra laga nái ekki til sjálfboðaliða, en mikilvægt þykir að gera skýran greinarmun á sjálfboðaliðum annars vegar og launafólki hins vegar. Á það ekki síst við þar sem það er andstætt kjarasamningum og meginreglum á vinnumarkaði að sjálfboðaliðar gangi í almenn störf launafólks í efnahagslegri starfsemi fyrirtækja eða stofnana. Um störf sem launafólk sinnir almennt gilda ákvæði kjarasamninga og verður launafólki því ekki skipt út fyrir sjálfboðaliða til að sinna þessum störfum. Er því í frumvarpinu gert ráð fyrir að hugtakið sjálfboðaliði verði skýrt þannig að um sé að ræða einstakling sem ekki gegnir almennum störfum launamanna sem eru hluti af efnahagslegri starfsemi fyrirtækja eða stofnana. Hefðbundin sjálfboðaliðastörf eiga sér hins vegar langa sögu hér á landi og eru mikilvæg þeim aðilum sem vinna í þágu almannaheilla að góðgerðar-, menningar- eða mannúðarmála. Sem dæmi má nefna störf sjálfboðaliða í verkefnum fyrir ýmis félagasamtök sem tengjast góðgerðar- eða mannúðarmálum, svo sem fyrir Rauða krossinn á Íslandi, Hitt húsið, Hjálpræðisherinn, skátahreyfinguna eða Alþjóðleg ungmennaskipti svo eitthvað sé nefnt. Er því í frumvarpinu gert ráð fyrir skýrum skilum á milli þess að um sé að ræða launafólk annars vegar, sem fellur undir gildissvið laganna verði frumvarpið að lögum, og sjálfboðaliða hins vegar, sem falla utan gildissviðsins. Þá er í frumvarpinu kveðið með skýrum hætti á um skyldur atvinnurekenda sem skuldbinda sig til að taka starfsnema í starfsnám á vinnustað. Loks er í frumvarpi þessu lagðar til tilteknar breytingar á öðrum lögum í því skyni að tryggja eins vel og unnt að þær aðgerðir stjórnvalda í tengslum við lífskjarasamninga á almennum vinnumarkaði vorið 2019, sem ég nefndi í upphafi máls míns, komist til framkvæmda en helstu breytingarnar sem um ræðir eru á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Virðulegur forseti. Líkt og áður kom fram í máli mínu er vinnumarkaðurinn hér á landi vel skipulagður með öflugum samtökum launafólks og atvinnurekenda sem semja sín á milli í kjarasamningum um laun og önnur starfskjör starfsmanna sem eru þátttakendur á innlendum vinnumarkaði, sem og um aðra þætti er varða hagsmuni launafólks og atvinnurekenda, auk þess að hafa eftirlit með að farið sé að ákvæðum kjarasamninga. Frumvarpinu er ekki ætlað að breyta þessu. Það hefur hins vegar þótt mikilvægt að stjórnvöld geti í tilteknum tilvikum gripið inn í þegar um er að ræða brotastarfsemi á innlendum vinnumarkaði, en talið er að snarpara eftirlit og varnaðaráhrif fyrirhugaðra laga geti haft jákvæð áhrif hvað þetta varðar til lengri tíma litið. Ég tel frumvarp þetta því mikilvægt innlegg í þá umgjörð sem nú þegar er til staðar á innlendum vinnumarkaði og til þess fallið að sporna gegn brotastarfsemi í tengslum við kjarasamningsbundinn rétt starfsfólks sem eru þátttakendur á vinnumarkaði og stuðla þannig að heilbrigðum og öflugum vinnumarkaði þar sem leikreglur eru virtar af öllum, ekki bara sumum. Brot á kjarasamningsbundnum réttindum starfsfólks sem eru þátttakendur á vinnumarkaði eigum við sem samfélag aldrei að sætta okkur við. Við verðum að gera það sem við getum til að sporna gegn slíkum brotum og okkur ber hreinlega skylda til þess. Ég hygg að sum hefðu viljað ganga lengra meðan önnur hefðu viljað ganga styttra með þessu frumvarpi en ég tel okkur vera að stíga mikilvæg skref í rétta átt með lögfestingu frumvarpsins. Að lokum legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Mig langar að rekja hér aðeins í stuttu máli að ég tel þessi lög fela í sér mikið inngrip hins opinbera í samningssamband starfsmanna og atvinnurekanda. Ég tel þarna vera atriði sem ganga einfaldlega of langt og vil ég fara yfir það. Þau eru helst tvö, þ.e. samráðsnefnd og svo atriði er varðar févíti. Samráðsnefnd er falið að úrskurða um févíti, þ.e. leysa úr lögfræðilegum ágreiningi. Engu að síður er ekki mælt fyrir um neinar reglur um málsmeðferð eða hæfi nefndarmanna. Má færa rök fyrir því að rétt sé að dómstólar sjái um að ákvarða og úrskurðar atvinnurekendum févíti. Í 9. gr. er mælt fyrir um eftirlit Vinnumálastofnunar með því hvort atvinnurekendur greiði launamanni laun sem eru lakari en almennir kjarasamningar kveða á um. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu kemur fram að almennt hafa aðilar vinnumarkaðarins eftirlit með því að farið sé eftir ákvæðum kjarasamninga á innlendum vinnumarkaði og er það jafnframt hlutverk stéttarfélaga að bregðast við kvörtunum launamanna telji þeir brotið á kjarasamningsbundnum réttindum sínum á vinnumarkaði. Jafnframt segir að meginreglan sé sú að aðilar vinnumarkaðarins leysi úr ágreiningi sem kemur upp í tengslum við túlkun kjarasamninga án aðkomu opinberra aðila. Með þessu er því verið að færa hlutverk stéttarfélaga yfir á hið opinbera. Þetta eftirlit er nú þegar í höndum aðila vinnumarkaðarins og eru ætlaðar lagabreytingar því hvorki launamönnum né atvinnurekendum til hagsbóta. Eini munurinn er sá að eftirlitið fer úr höndum stéttarfélaga í hendur Vinnumálastofnunar sem mun fela í sér óþarfa fjölgun ríkisstarfsmanna með tilheyrandi kostnaði sem mun líklega hljóða upp á hátt í 200 millj. kr. á ári. Nú langar mig að fara aðeins yfir í févíti. Svo virðist vera sem markmið ákvæðisins sé annars vegar að sporna gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði og hins vegar að bæta launamönnum ætlað tjón vegna samningsbrota atvinnurekanda. Það er vandséð hvaða tjón launamaður verður fyrir umfram launatap þegar atvinnurekandi greiðir honum of lág laun sem bæta þarf með álagningu févítis. Eina tjónið sem launamaður yrði alla jafna fyrir væru lægri útborguð laun en hann á rétt á. Ég vil benda á að launamaður á fjárkröfu á hendur atvinnurekenda vegna vangoldinna launa auk dráttarvaxta og innheimtukostnaðar eftir atvikum. Með því er tjón launamanns þegar að fullu bætt. Valdi vanefndir atvinnurekanda einhverju frekara tjóni á launamaður rétt á skaðabótum á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar. Því er tæpast unnt að líta á févíti samkvæmt frumvarpinu sem einhvers konar bætur fyrir tjón heldur einungis refsingu fyrir vanefndir. Þá vekur og athygli að í athugasemdum við 14. gr. kemur fram að ef ágreiningur er um réttmæti eða fjárhæð kröfu launamanns, svo sem vegna fjarvista frá vinnu, lögmæti uppsagnar eða riftun ráðningarsamnings þar sem reynir á túlkun reglna, vinnuréttarlöggjafar eða samninga, þá komi févíti ekki til skoðunar þar sem um sé að ræða kröfuréttarlegan ágreining. Virðist vera að ef um sé að ræða kröfuréttarlegan ágreining þá eigið févíti ekki við. Það skýtur því skökku við að hafa ákvæði um févíti yfir höfuð í lögunum í ljósi þess að ágreiningur um vanefnd samnings er ávallt kröfuréttarlegur ágreiningur í eðli sínu. Hins vegar kemur einnig fram að séu mótbárur atvinnurekandans metnar haldlausar geti févíti átt við. Aftur á móti er ágreiningurinn engu að síður kröfuréttarlegs eðlis óháð því hvernig mótbárur atvinnurekanda eru metnar. Í frumvarpinu er samráðsnefnd gefið það hlutverk að ákvarða hvort beita eigi atvinnurekanda févíti og heimilt að gera tillögu um fjárhæð þess. Í frumvarpinu er því haldið fram, samkvæmt 6. gr., að samráðsnefndin sé best til þess fallin að meta hvort forsendur séu fyrir greiðslu févítis, svo sem hvort um sé að ræða túlkunarágreining milli aðila eða gild sjónarmið af hálfu atvinnurekanda að greiða ekki kröfu launamanns um laun. Fyrir þessu áliti eru ekki færð nein sérstök rök en vandséð er að einhver samráðsnefnd, sem litlar sem engar reglur eru til um og þess vegna skipuð ólöglærðu fólki, sé betur til þess fallin að leysa úr lögfræðilegu álitaefni um greiðslu skaðabóta févítis en dómstólar.
Virðulegur forseti. Mér finnst athyglisvert að hlusta hér á ræðu hv. þingmanns, formanns efnahags- og viðskiptanefndar. Mér þætti fróðlegt að heyra hvort hv. þingmaður hafi sett fyrirvara við frumvarpið þegar það fór í gegnum þingflokk Sjálfstæðisflokksins. Eins kannski þætti mér athyglisvert að heyra aðeins hvað hv. þingmaður sér í stöðunni núna. Það liggur fyrir að þetta ákvæði um févíti, þessi 14. gr., er eitthvað sem aðilar vinnumarkaðarins komu sér saman um. Þetta virðist vera aðferðafræði eða útfærsla sem bæði Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands hafa. Það var fallist á það og það kemur sérstaklega fram í greinargerðinni að þetta ákvæði hafi verið í verið unnið í samráði við aðila vinnumarkaðarins. En þetta er atriði sem var lofað sérstaklega, launafólki var lofað því við undirritun lífskjarasamningsins 2019 að brugðist yrði við brotastarfsemi á vinnumarkaði með því að gera launaþjófnað refsiverðan. Ég man ekki nákvæmlega hvernig það var orðað í yfirlýsingu sem gefin var út við undirritun lífskjarasamningsins. En mig langar kannski aðeins að heyra frá hv. þingmanni hvaða leið hún sér út úr þessu, hvort hún telji nauðsynlegt til þess að hún geti stutt þetta frumvarp að það verði þá gerðar einhverjar róttækar breytingar á ákvæðinu um févíti, hvort hún sjái fyrir sér að það verði meiri hluti um þetta frumvarp hér í þinginu ef efni þess á að vera eins og það hefur verið lagt upp hér.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir fyrirspurnina. Það er rétt sem hann nefnir hér, þetta frumvarp er hluti af lífskjarasamningum sem aðilar vinnumarkaðarins gerðu. Hv. þingmaður spyr sömuleiðis hvort gerðir hafi verið fyrirvarar í þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Ég er hér að vísa til ákveðinnar umræðu sem þar átti sér stað. Ég get sagt að ég setti ákveðna fyrirvara varðandi það að við værum að færa ágreining, sem leystur hefur verið af aðilum vinnumarkaðarins, til hins opinbera, þ.e. að færa ágreining á almennum vinnumarkaði yfir til hins opinbera. Ég tel það gagnrýnivert, og að við ætlum að færa það til Vinnumálastofnunar. Ég tel að slíkan ágreining eigi aðilar að leysa sín á milli. Varðandi févíti, eins og ég rakti hér áðan þá virðist sem það tjón sem launamenn verða fyrir sé kröfuréttarlegs eðlis og eigi að sækja slíkt fyrir dómstólum.
Virðulegi forseti. Annað sem ég hjó eftir í ræðu hv. þingmanns áðan var - ég man ekki nákvæmlega hvernig það var orðað en inntakið var að það sé vandséð fyrir hvaða tjóni launafólk verði þegar umsamin laun eru ekki greidd á réttum tíma o.s.frv. Nú er það þannig að það tekur launafólk oft marga mánuði, jafnvel ár að fá kröfu vegna vangoldinna launa innheimta fyrir dómstólum. Er það ekki algjörlega augljóst í huga okkar hér á Alþingi að það geti verið mjög íþyngjandi fyrir launafólk, segjum sérstaklega aðflutta Íslendinga, fólk sem kemur hingað til að vinna, að þurfa kannski að bíða vikum og mánuðum saman eftir því að fá umsamin laun greidd, að það geti falið í sér ákveðið tjón? Fólk þarf að greiða af lánunum sínum og greiða húsnæðiskostnað og annað. Er ekki eðlilegt að við reynum að setja einhvern ramma utan um atvinnulífið þannig að hluti af þessu tjóni lendi þá einmitt á atvinnurekandanum sem sveik fólkið um umsamin laun, að það sé ekki bara launafólkið sjálft sem ber allan kostnaðinn af þessari bið og að það sé komið til móts við það með einmitt févíti, eitthvað í þá átt sem mælt er fyrir um í þessu frumvarpi? Annars vona ég innilega að hæstv. félagsmálaráðherra, sem hefur væntanlega legið yfir þessu, komi og svari þessum gagnrýnisröddum fullum hálsi sem hér koma fram gegn févíti og gegn því sem lagt var upp með í lífskjarasamningum. Ég treysti því að hann geri það í seinni ræðu síðar í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir fyrirspurnina öðru sinni. Hann talar hér um að það taki langan tíma að fá úrlausn mála. Það er rétt, það getur tekið langan tíma. En við erum hér líka að tala um að búa til opinbera nefnd og fyrr í dag vorum við m.a., þó að það sé óskylt mál, að ræða biðlista af hendi opinberar stofnunar, heilbrigðiskerfisins og Landspítalans, gagnvart liðskiptaaðgerðum hér og það sem einhverjir vilja kalla valkvæðar aðgerðir. Þar er tíminn óhemjulangur, oft talinn í árum þar til fólk fær bót meina sinna. Af hverju ætti þá einhver opinber nefnd, sem hér er lagt til að verði skipuð, að vinna eitthvað hraðar? Ég spyr bara og velti því fyrir mér. En það má færa rök fyrir því að rétt sé að dómstólar ákvarði atvinnurekendum févíti en ekki einhver opinber nefnd sem færir ágreining á milli aðila á almennum vinnumarkaði til hins opinbera.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér sé loksins mælt fyrir frumvarpi um aðgerðir gegn launaþjófnaði og gegn félagslegum undirboðum og brotastarfsemi á íslenskum vinnumarkaði. Nú er það þannig að ríkisstjórnin gaf aðilum vinnumarkaðarins loforð um aðgerðir í þessa veru við undirritun lífskjarasamninga 2019. Það tókst ekki að efna þau loforð á síðasta kjörtímabili. Það var mikil óánægja meðal verkalýðshreyfingarinnar með þau frumvarpsdrög sem þá voru unnin í félagsmálaráðuneytinu. Þessi dráttur þegar kemur að því að samþykkja lög í þessa veru kom kannski einhverjum á óvart en ef til vill er hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir að einhverju leyti búin að varpa ljósi á það með gagnrýni sinni hér í dag hvers vegna þetta tafðist svona mjög á síðasta kjörtímabili. Það virðist ekki vera þverpólitísk sátt um það innan ríkisstjórnarflokkanna hvernig eigi að gera þetta, hvort og hvernig eigi að standa við þau loforð sem aðilum vinnumarkaðar voru gefin 2019. Ég verð að segja að svona við fyrstu yfirferð líst mér talsvert betur á þetta frumvarp en það sem áður var í vinnslu í félagsmálaráðuneytinu og ég held að hafi reyndar aldrei verið lagt fram á þingi, þótt mér kunni að skjátlast. Ég hlakka til að lesa umsagnir frá stéttarfélögum og fleiri hagsmunaaðilum. Þetta frumvarp virðist ekki hafa farið í gegnum samráðsgáttina. Það hefði verið ágætt. Þótt t.d. févítisákvæðið sé samið í samráði við Alþýðusambandið og Samtök atvinnulífsins hefði verið ágætt að fá þetta í gegnum samráðsgáttina til að fá inn fleiri og fjölbreyttari sjónarmið. Samkvæmt rannsókn Alþýðusambands Íslands frá 2019 hafa kjarasamningsbrot færst mjög í aukana undanfarin ár. Stéttarfélögin fá nú fleiri og alvarlegri mál á borð til sín en áður. Brotin beinast einkum að hópum í viðkvæmri stöðu sem þekkja síður réttindi sín á vinnumarkaði og eiga erfiðara með að sækja rétt sinn, t.d. að erlendu starfsfólki, ungu fólki, tekjulágu fólki. Þetta eru kjarasamningsbrot sem eiga sér ýmsar birtingarmyndir. Launafólk er svikið um desemberuppbót, jafnaðarkaup er greitt langt undir taxta, fólk verður af orlofsgreiðslum og lögbundnum frídögum o.s.frv. Þegar atvinnurekendur eru staðnir að slíkum brotum tekur það oft launafólk marga mánuði, jafnvel ár, að fá kröfu innheimta. Það er í sjálfu sér bara tjón sem fólk verður fyrir, að það þarf að bíða eftir að fá umsamin laun. Í dag er það í rauninni þannig að fólkið ber sjálft kostnaðinn af þeirri bið. Efling stéttarfélag greindi frá því í fyrra að kröfum félagsins fyrir hönd félagsmanna hefði fjölgað úr 200 á hverju ári upp í um 700 á síðustu fimm árum. Þá hafði heildarupphæð krafnanna líka farið stighækkandi. Nú nemi hún mörg hundruð milljónum króna á ári. Það má gera ráð fyrir að þær kröfur sem eru innheimtar séu í rauninni toppurinn á ísjakanum því að það er bara hluti fólks sem er hlunnfarið um laun sem leitar réttar síns. Í dag leggst hvorki bótafjárhæð né sekt ofan á launakröfu þegar hún innheimtist og þetta er eitthvað sem verkalýðshreyfingin hefur bent á, að það vanti einfaldlega almennilegan fælingarmátt gagnvart þessari brotastarfsemi. Hvort frumvarpið sem hér er til umræðu dugar til. að skapa þennan fælingarmátt eða hvort hugsanlega þurfi að skerpa enn frekar á þessum ákvæðum er eitthvað sem við á þinginu þurfum að fara rækilega yfir að fengnum umsögnum o.s.frv. Það er alla vega alveg á hreinu að kjarasamningsbrot bitna ekki bara á launafólkinu sem er brotið gegn heldur bitna þau á samfélaginu öllu í formi tapaðra skatttekna, bjagaðar samkeppni og óheilbrigðs vinnumarkaðar. Það er löngu orðið tímabært að bregðast við og efna þau loforð sem gefin voru við undirritun lífskjarasamninganna og setja lög til að skapa mjög afgerandi fælingarmátt gegn launaþjófnaði og öðrum brotum á vinnumarkaði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir ræðu sína hér. Ég vil ítreka það, ég held að ég hafi ekki tekið það fram áðan, að vitaskuld viljum við ekki sjá brotið á launamönnum í þessu landi, ekki fyrir nokkra muni. Það sem ég var að draga fram áðan var að með þessu frumvarpi erum við að færa ákveðið hlutverk stéttarfélaga frá þeim yfir til hins opinbera. Þetta eftirlit er nú þegar í höndum aðila vinnumarkaðarins og mér er það til efs að þessar lagabreytingar séu launamönnum eða atvinnurekendum til bóta. Eini munurinn er sá að eftirlitið fer nú úr höndum stéttarfélaga, eins og ég sagði áðan, í hendur Vinnumálastofnunar sem mun að mínu mati fela í sér óþarfa fjölgun ríkisstarfsmanna með miklum kostnaði. Það má benda á að samkvæmt frumvarpinu hefur Vinnumálastofnun ekki eftirlit með launamönnum, þ.e. hvort þeir efni síðan sinn hluta samningsins, því að eins og við vitum öll gengur samningur á milli tveggja aðila í báðar áttir.
Virðulegur forseti. Já, auðvitað væri hægt að sleppa þessum auknu opinberu umsvifum og mæla fyrir um hlutlæga bótareglu án þess að bæta við í þessari nefnd o.s.frv. og mæla þá fyrir um að atvinnurekandi sem brýtur gegn löglega umsömdum kjörum launamanns skuli greiða launamanni févíti sem nemur 80% eða 100% af höfuðstól gjaldfallnar kröfu. Það væri hægt að mæla fyrir um undanþágur þegar einhverjar málefnalegar, réttlætanlegar ástæður standi til annars. Það væri ein leið til að efna þessi loforð sem voru gefin, en myndi það ekki í rauninni vera enn þá meira íþyngjandi gagnvart atvinnurekendum? Er ekki einmitt sú leið sem verið er að fara í frumvarpinu til þess fallin að skapa ákveðið jafnvægi þarna á milli? Eða myndi Sjálfstæðisflokkurinn fara að styðja það að sett yrði inn févítisákvæði án þeirra fyrirvara og þeirrar útfærslu sem mælt er fyrir um í frumvarpinu, sem er í raun að búa til ákveðið ferli utan um þetta og svoleiðis? Það er auðvitað fróðlegt ef svo er. Ég hefði haldið einmitt að þessi 14. gr. frumvarpsins feli í sér ákveðna málamiðlun milli þessarar ýtrustu leiðar sem fæli í sér að það myndi skapast nánast sjálfkrafa réttur til launamanns og svo hins, að launamaður þyrfti einhvern veginn að fara með þetta í langt ferli og leita réttar síns. [[Forseti hringir.]]Ég vona að þetta sé skýrt sem ég sagði.
Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en ég er komin hingað til að fagna því að það eigi að taka á því samfélagsmeini sem félagsleg undirboð eða launaþjófnaður er á Íslandi. Það er mikilvægt að eftirlitið sé skilvirkt og tryggt verði að þeir einstaklingar sem brotið er á og vilja sækja rétt sinn njóti til þess stuðnings og hafi skjól, ekki aðeins verkalýðshreyfingarinnar heldur samfélagsins alls. Það getur ekki verið samningsatriði á milli aðila vinnumarkaðarins að vinnuveitendur komi fram við launþega af virðingu og virði lög og kjarasamninga. Því miður virðist sem svo að ljótum málum, sem ég vil kalla nútímaþrælahald, sé að fjölga og hafi fjölgað hér á undanförnum árum og tengdist sér í lagi uppgangi sem var í þjóðfélaginu og ekki síst í byggingariðnaði og ferðaþjónustu. Ódýra vinnuaflinu er ætlað að auka gróða fyrirtækjanna. Þrælar 21. aldarinnar vinna myrkranna á milli fyrir vasapening og þetta er ekkert annað en glæpur. Það er glæpur þegar fólk er rænt launum sínum og réttindum. Þetta er glæpur og eins og aðrir glæpir er þjófnaðurinn myrkraverk og það ætlar að reynast erfitt að uppræta hann. En það sem verra er er að fórnarlömbin eru hrædd við að tjá sig og eru í raun þau einu sem taka áhættu með glæpnum sem verið er að fremja á þeim. Fyrirtækin geta illu heilli bara borgað og haldið svo áfram og í versta falli skipta þau um kennitölu. Fyrir ekki svo löngu síðan kynnti ég mér þessi mál ágætlega og ræddi við eftirlitsmenn á vegum stéttarfélaga um þessi mál og frásagnir þeirra eru sannarlega sláandi. Þegar ég spurði einn þeirra hvernig félagsleg undirboð birtust í hans landsvæði sagði hann: Ja, það er hægt að stela peningum af launamönnum með margvíslegum hætti. Hann nefndi nokkrar leiðir; að greiða ekki veikindadaga, fólk fær ekki frídaga eða lögbundinn hvíldartíma eins og því ber, það er hringlað með vaktaplan þannig að vaktaálag og yfirvinna er ekki greidd og fólk er jafnvel í sjálfboðavinnu. Fyrirtæki, ekki síst í landbúnaði og ferðaþjónustu, hafa í auknum mæli auglýst eftir erlendum sjálfboðaliðum til starfa upp á fæði og húsnæði. Þannig koma fyrirtækin sér hjá því að greiða kjarasamningsbundin laun og þar með skatta og aðrar skyldur. Þau fyrirtæki sem stunda launaþjófnað með margvíslega hætti halda eftir launum starfsmanna og styrkja samkeppnisstöðu sína gagnvart öðrum alvörufyrirtækjum sem fara að lögum og eru í samkeppni við fyrirtækin sem sniðganga lög og reglur og undirboðin grafa undan eðlilegum rekstri fyrirtækjanna. Það er dæmi um að nemar í óskilgreindu námi fá uppihald og ferðir en engin laun og það samræmist ekki íslenskum lögum. Óharðnaðir unglingar eru ráðnir sem verktakar á veitingahúsum og þeim talin trú um að það sé þeim fyrir bestu. Þeir gera sér ekki grein fyrir að þeir eru að taka þátt í að brjóta lög og raunar á sjálfum sér og sínum rétti. Svo eru dæmi um að fólk sé sent til Íslands til þess að biðja um hæli og vinna síðan svart fyrir engin eða lág laun í skjóli myrkurs. Frú forseti. Vandamálið sem við erum að tala um hér og sem þarf að taka á og ég vona að þetta frumvarp, sem ég á eftir að lúslesa og fæ að vinna með í velferðarnefnd, taki á er nútímaþrælahald og samfélagsmein sem við eigum að taka á í sameiningu. Þess vegna er eðlilegt að það sé opinber stofnun sem veitir fólkinu skjól sem verið er að brjóta á. Ég væri hissa á því og það kæmi mér á óvart þegar umsagnir koma ef Samtök atvinnulífsins eru ekki sammála þessu, því að fyrirtækin sem stunda þessa glæpi og svik við launamenn eru að troða sér með svindli fremst í röðina og bæta samkeppnisstöðu sína með því að brjóta á launamönnum. Ég vona að þetta frumvarp taki á þessu meini og ef ekki þá komi og verði samþykktar hér breytingartillögur í þingsal sem bæta stöðu launamanna hvað þetta varðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps, sem er fagnaðarefni. Hér er loksins verið að uppfylla hluta af aðgerðunum sem ríkisstjórnin boðaði fyrir rúmum þremur árum í tengslum við lífskjarasamninga sem lúta að réttindum á vinnumarkaði og félagslegu undirboði. Líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu var þetta unnið í ítarlegu samráði, það er alla vega sagt, og ákveðnar greinar, sem hafa kannski verið mestu ásteytingarsteinarnir í þessari vinnu, unnar í sérstöku samráði tiltekinna aðila. Ég vil líka þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur fyrir að draga fram skoðanamun í tilteknum málum hérna. Þessi vettvangur er náttúrlega til þess fallinn að hann komi fram og sé ræddur. Skoðanamunurinn virðist fyrst og fremst lúta að févítum og hvernig beri að túlka þau og útfæra. Í greinargerð, svo ég vísi aftur í hana, er vísað beint í þá aðgerðaliði sem eru í þessum aðgerðalista sem boðaður var fyrir þremur árum. Þar segir um þessi svonefndu févíti orðrétt, með leyfi forseta, 22. liður eða 22. aðgerð: „Heimildir til refsinga verði auknar, í samráði við aðila vinnumarkaðarins, ef atvinnurekandi brýtur gegn lágmarkskjörum launamanns.“ Að mínu viti er nokkuð erfitt að túlka þetta með öðrum hætti en að ríkið eða hið opinbera eða einhver opinber aðili muni taka þetta í fangið og það verði refsiheimildir sem verði svolítið heilt yfir. Það verði ekki horft á þetta sem eitthvert einkaréttarmál heldur sem kerfisbundinn vanda sem ríkisstjórnin er með þessum aðgerðapakka að boða verði tekið á. Þó að sjálfsögðu megi deila um útfærsluatriði, nákvæmlega hvar þessar heimildir eigi heima og hvernig þetta er lagt á, þá held ég að sú útfærsla sem hér er verið að tala fyrir sé í meginatriðum í fullu samræmi við það. Hins vegar hef ég tilfinningu fyrir því, sem gæti verið röng, að ágreiningurinn sé kannski svolítið hugmyndafræðilegs eðlis varðandi það hvort hið opinbera eigi að taka þessa ábyrgð í fangið á annað borð eða hvort það eigi að halda sig við að þetta sé í rauninni einkaréttarmál og sé bara á milli atvinnurekanda og launamanns í hverju tilfelli. Mér myndi þykja áhugavert að fá aðeins skýrari svör við því.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir þeirra innlegg í þessa umræðu sem ég held að sé mjög góð. Þetta er eitt af stóru málunum á vinnumarkaðnum, hvernig við getum nálgast það að koma í veg fyrir að fólk sé snuðað um laun sín. Þá held ég að það sé mikilvægt að við hugum sérstaklega að því að við hljótum öll að vera sammála um markmiðið, þ.e. að brot og brotastarfsemi á vinnumarkaði, félagsleg undirboð, er eitthvað sem við viljum ekki láta líðast á íslenskum vinnumarkaði. Mig langar örstutt að nefna örfá atriði til að bregðast við umræðunni. Mig langar í fyrsta lagi að minna á varðandi samráðsnefndina sem hér hefur verið til umræðu að hún er í lögunum í dag, í lögum nr. 55/1980. Samráðsnefndin er til að tryggja sjálfstæði aðilanna. Það er hún er þeirra, aðilanna. Hún er ekki opinber nefnd, eins og sjá má á m.a. 6. gr. þessa frumvarps. Ég vil líka nefna það að hér er kannski ekki um bein lögfræðileg álitamál að ræða sem koma til samráðsnefndarinnar heldur túlkun kjarasamninga og á nokkrum stöðum í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að hægt sé að vísa málum til samráðsnefndarinnar einmitt vegna þess að hún er skipuð aðilum vinnumarkaðarins, ekki hins opinbera. Þar með er verið að halda í það grundvallarstef að það séu einmitt aðilar vinnumarkaðarins sem leitist til við að leysa ágreiningsefni sín á milli. En á sama hátt er hér verið að gera Vinnumálastofnun kleift að koma inn í málin þegar ekki er verið að greiða rétt laun. Hennar hlutverk sé þá að sjá til þess eða reyna að koma því til leiðar að greidd verði rétt laun í samræmi við 5. gr. laganna. Ég vil ekki meina að við séum að setja á fót opinbert eftirlit með launakjörum. Við erum að gefa Vinnumálastofnun færi á því - við erum að segja: Vinnumálastofnun, opinber stofnun, á að fá auknar heimildir til að koma réttum launum á þar sem þau hafa ekki verið, þar sem verið er að stela af fólki. Mig langar líka að nefna eitt mikilvægt atriði í þessu samhengi og það er 7. gr. sem fjallar um upplýsingaskyldu atvinnurekenda, það er nýmæli þar sem atvinnurekanda ber ávallt að hafa tiltæk gögn sem sýna fram á hvaða laun hann hefur greitt starfsmönnum sínum á hverjum tíma, upplýsingar um vinnutíma starfsmanna og önnur gögn er varða kjör þeirra, þar með talið launaseðla og staðfestingu á því að laun starfsmanns hafi verið greidd í samræmi við það sem kemur fram á launaseðli. Mig langar rétt aðeins að nefna líka varðandi févíti, þ.e. vegna brotastarfsemi. Ég held að þar séum við að stíga mikilvægt skref. Ég efast ekki um það og ég veit að það eru skiptar skoðanir á akkúrat þessu. Við höfum heyrt þær skoðanir endurspeglast í umræðunni hér í dag og það er bara vel, en ég tel að það sé mikilvægt að þegar brot eiga sér stað, þegar launum er stolið af launamanni eða launafólki þá eigi að geta komið til greiðslur sem renna til launamannsins en ekki til hins opinbera. Ef við setjum þetta bara í víðara og stærra samhengi: Hvers vegna erum við að þessu? Jú, við erum auðvitað að þessu til að reyna að tryggja að fólk fái borguð kjarasamningsbundin laun, að fólk geti greitt leiguna sína, keypt mat en þurfi ekki að taka lán fyrir slíku og þetta er liður í að tryggja slíkt.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann hefði sjálfur verið hlynntur því að setja lög um hlutlæga bótareglu í samræmi við það sem verkalýðshreyfingin hafði kallað hvað mest eftir. Ég spyr hvort honum finnist þetta frumvarp ekki fela í sér of mikla útvötnun á því sem aðilar vinnumarkaðarins, og einkum verkalýðshreyfingin, bjuggust við þegar lífskjarasamningurinn var undirritaður og hvort hann sé hlynntur því að sú leið verði farin að lögfesta hlutlæga bótareglu. Ég spyr líka hvers vegna vikið hafi verið frá því sem var þá væntanlega lagt upp með í lífskjarasamningum, að fara þá leið?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil svara þessu með tvennum hætti. Auðvitað er það eitthvað sem er eðlilegt að skoða en þó verður að vera hægt að skilja á milli brota og mistaka og það er sú leið sem farin er í févítisákvæðinu. Hér er auðvitað um að ræða niðurstöðu sem verður til þar sem verið er að reyna að verða við mörgum óskum og mismunandi skoðunum. Ég held þess vegna að sú lausn sem þarna var fundin sé eitthvað sem eðlilegt sé að leggja fram. Ég er þeirrar skoðunar, ekki síst vegna þess að þetta er það sem varð niðurstaðan hjá þeirri nefnd sem vann frumvarpið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og bendi á að það er alveg hægt að lögfesta hlutlæga bótareglu en þó setja inn fyrirvara um að hægt sé að hafna févíti eða bótagreiðslu ef málefnalegar réttlætingar og ástæður eru til staðar. Annars langar mig hér í seinni umferð að fá að spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hvort hann sé sammála því sjónarmiði, sem birtist áðan í ræðu hæstv. formanns efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis, að það sé vandséð hvaða tjóni launamaður verður fyrir umfram launatap þegar atvinnurekandi greiðir honum of lág laun sem bæta þarf með álagningu févítis. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra sé sammála því sjónarmiði að eina tjónið sem launamaður yrði alla jafna fyrir væru lægri útborguð laun en hann á rétt á.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Bara þannig að það sé sagt þá er þetta ekki í fyrsta skipti sem ég mæli fyrir frumvarpi og einhverjir þingmenn eru ekki nákvæmlega sammála því sem fram kemur í því. Ég hef lagt fram talsvert mörg mál á Alþingi sem hafa farið í gegnum þingflokka stjórnarmeirihlutans með fyrirvörum. Flest þeirra mála hefur okkur tekist að klára hér á þingi og ég vonast til þess að þetta sé eitt þeirra. Ég er ekki sammála öllu því sem fram kom í máli 1. þm. Suðurk., svo það sé sagt.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hefði vænst þess af hæstv. félagsmálaráðherra að hann tæki meira slaginn hér í þingsal gegn þeirri hörðu gagnrýni sem kemur frá samstarfsflokknum þegar kemur að grundvallarmáli sem samið var um við undirritun lífskjarasamningsins. Það hefur komið í ljós hér í þingsal í dag að talsmaður Sjálfstæðisflokksins í efnahags- og viðskiptamálum, formaður efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis, er mjög á móti ákveðnum atriðum í frumvarpinu og gagnrýnir þau mjög harðlega. Hann gerir það út frá ákveðnum sjónarmiðum sem maður hefði kannski vænst að ráðherra málaflokksins hefði skýrari svör við. Ég vil fá að benda á það í seinni ræðu minni að auðvitað hefði verið hægt að lögfesta févíti á miklu einfaldari hátt. Það er enginn sem segir að koma þurfi á fót einhverjum sérstökum áfrýjunarvettvangi umfram almenna dómstóla þegar lög eru sett um févíti. En sá vettvangur sem er búinn til með þessu lagafrumvarpi - þau ferli sem hér er verið að lögfesta eru í raun, hefði maður haldið, einmitt til þess gerð að gera þessi lög minna íþyngjandi fyrir atvinnurekendur sem getur þá bitnað á launafólki. Það verður í raun erfiðara og meira vesen fyrir launafólk að fá bætur þegar brotið er á því. Þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir að í raun sé alls ekki orðið við þessum kröfum sem hafa heyrst hvað hæst, ekki bara frá Eflingu heldur líka frá forseta Alþýðusambandsins, sem hefur verið mjög skýr með það að setja eigi hlutlæga bótareglu, hefur talað mjög eindregið fyrir því í ræðu og riti - þrátt fyrir að verkalýðshreyfingunni verði ekki að ósk sinni hér og búið sé til ákveðið kerfi til að verja sérstaklega hagsmuni atvinnurekenda - virðast Sjálfstæðismenn samt vera með mikla fyrirvara við frumvarpið. Kannski skýrist þessi andstaða flokksins að einhverju leyti af því hvað þetta kemur fram seint, þetta hefði náttúrlega átt að koma fram á síðasta kjörtímabili. Samið var um þetta 2019 og nú eru bráðum að hefjast kjarasamningar að nýju á almenna markaðnum. Þetta mál og einnig réttarbætur fyrir leigjendur á ónýtum leigumarkaði - hvorugt þeirra mála hefur enn verið samþykkt. Eins og ég sagði áðan er alveg hægt að útfæra févíti án sérstaks áfrýjunarvettvangs. Þá er það bara þannig að févíti leggst ofan á upphæð fyrirliggjandi launakröfu, þessarar vangreiddu kröfu, sem launamaður og stéttarfélag geta þá eftir atvikum neyðst til að sækja fyrir dómi, fáist hún ekki greidd. Þá eru þær varnir til staðar að sé atvinnurekandi sýknaður fyrir dómi af launakröfum þá er hann líka sjálfkrafa sýknaður af févítinu. Hann hefur þá ekki brotið gegn löglega umsömdum kjörum launamanns. Sé krafan dæmd launamanni í vil getur dómari í leiðinni tekið sjálfstæða afstöðu til þess hvort fyrir hendi hafi verið einhverjar málefnalegar réttlætingarástæður til að fella niður févítið. Það eru ýmsar leiðir til að lögfesta févíti og mér líst ekkert illa á frumvarpið sem lagt var fram við fyrsta yfirlestur þótt kannski megi skerpa á ýmsum atriðum. Það væri hægt að ganga lengra en þetta virðist vera það sem stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um og það sem bæði ASÍ og Samtök atvinnulífsins virðast hafa komið sér saman um.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um greiðslur vegna umönnunar langveikra eða fatlaðra barna. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði ný heildarlög um greiðslur til umönnunaraðila langveikra og fatlaðra barna sem komi í stað gildandi laga nr. 22/2006, um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Við þá breytingu er gert ráð fyrir að gildandi lög falli brott ásamt 4. gr. laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, sem kveður á um umönnunargreiðslur. Frumvarpið var samið í félags- og vinnumarkaðs ráðuneytinu og byggist að stærstum hluta á skýrslu starfshóps um umönnunargreiðslur og greiðslur til foreldra langveikra eða fatlaðra barna frá árinu 2020. Frumvarpinu er m.a. ætlað að mæta þeirri áherslu sem fram kemur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar um að bæta lífskjör og lífsgæði langveikra og alvarlega fatlaðra barna og fjölskyldna þeirra með nýju fyrirkomulagi umönnunarstyrks og umönnunargreiðslna. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir er lagt til að sett verði ný heildarlög um greiðslur til umönnunaraðila langveikra og fatlaðra barna sem komi í stað gildandi laga líkt og að framan greinir. Gert er ráð fyrir að umönnunar- og foreldragreiðslur í núverandi kerfi verði sameinaðar í eina heildstæða löggjöf þar sem kveðið verði á um opinberan fjárhagslegan stuðning vegna umönnunar langveikra og fatlaðra barna á einum stað. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að stuðningur við umönnunaraðila langveikra og fatlaðra barna verði í auknum mæli miðaður við raunverulega umönnunarþörf barnanna umfram það sem við á um heilbrigð börn á sama aldursskeiði en í núverandi kerfi er nær eingöngu miðað við sjúkdóms- og fötlunargreiningar. Með frumvarpinu er lagt til að tekið verði upp nýtt þrepaskipt umönnunarmat sem byggist á heildarmati á umönnunarþörf barns. Við matið verði dregið úr vægi læknisfræðilegra greininga en aukin áhersla lögð á raunverulega umönnunarþörf barns og vægi upplýsinga frá umönnunaraðila. Þannig verði lagt einstaklingsbundið og heildstætt mat á þörf fyrir umönnun og slíkt mat verði þannig ekki að öllu leyti læknisfræðilegt. Lagt er til að umönnunarþrepin verði fimm þar sem umönnunarþörf eykst frá þrepi 1–5 eða allt frá því að barnið þarfnast eftirlits, stuðnings eða þjálfunar við margs konar athafnir yfir í að barnið þarfnist samfelldrar, umönnunar og gæslu allan sólarhringinn. Fjárhæð greiðslna ræðst síðan af því þrepi sem barn raðast í og fara greiðslur hækkandi með hækkandi þrepi. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að greiðslur skiptist í tvo flokka, annars vegar umönnunargreiðslur sem eru tekjutengdar greiðslur í sex til 12 vikur og hins vegar umönnunarstyrkur sem ekki er tekjutengdur og er greiddur til 18 ára aldurs barns. Gert er ráð fyrir að umönnunargreiðslur séu tekjutengdar greiðslur og byggist á fyrri atvinnuþátttöku. Lagt er til að hvor umönnunaraðili um sig eigi sjálfstæðan rétt til umönnunargreiðslna í allt að sex vikur með möguleika á framlengingu um sex vikur í mjög alvarlegum tilvikum. Mikilvægt þykir að tryggja báðum foreldrum möguleika á að annast barn sitt í þessum aðstæðum og er því lagt til að meginreglan verði sjálfstæður réttur hvors foreldris til greiðslna. Í undantekningartilfellum verði foreldrum heimilt að framselja rétt sinn að hluta eða öllu leyti sín á milli, enda geta aðstæður verið með þeim hætti að það teljist þjóna best þörfum og hagsmunum barnsins. Umönnunarstyrkur er hins vegar óháður fyrri atvinnuþátttöku foreldra og greiða má styrkinn allt til 18 ára aldurs barns. Lagt er til það nýmæli að báðir umönnunaraðilar geti fengið greiddan umönnunarstyrk á sama tíma en samkvæmt gildandi lögum getur einungis annað foreldrið fengið greiðslur á hverjum tíma. Mikilvægt þykir að foreldrar geti skipt greiðslu umönnunarstyrks sín á milli á sama tíma óski þeir þess, en með því móti munu báðir umönnunaraðilar hafa jöfn tækifæri til atvinnuþátttöku eða náms. Þá er gert ráð fyrir að nám eða atvinnuþátttaka útiloki ekki umönnunaraðila frá því að fá greiddan umönnunarstyrk og þannig verði stuðningskerfið sveigjanlegra og stuðli í auknum mæli að því að draga úr félagslegri einangrun umönnunaraðila. Virðulegi forseti. Til viðbótar því sem ég hef nefnt hér á undan er í frumvarpinu lagt til að komið verði á sérstökum kostnaðargreiðslum sem komi til móts við þann umframkostnað sem stafar af fötlun eða veikindum barns og aðrir opinberir aðilar greiða ekki. Um er að ræða kostnað sem er til kominn vegna langvarandi veikinda eða fötlunar barns og er umfram það sem við á um heilbrigð börn á sama aldursskeiði. Hér er m.a. átt við beinan kostnað sem kemur til vegna nauðsynlegrar þjónustu, þjálfunar eða hjálpartækja sem aðrir aðilar greiða ekki eða greiða ekki að fullu en einnig óbeinan kostnað, svo sem vegna aukins álags og slits á húsnæði og húsbúnaði, t.d. vegna hjólastólanotkunar og slits á fatnaði. Hæstv. forseti. Líkt og áður sagði byggist frumvarp þetta að stærstum hluta af skýrslu starfshóps um umönnunargreiðslur og greiðslur til foreldra langveikra eða fatlaðra barna frá árinu 2020. Fulltrúar frá Umhyggju – félagi langveikra barna, Landssamtökunum Þroskahjálp og Öryrkjabandalagi Íslands, átti sæti í þeim starfshóp auk fulltrúa ráðuneytisins og stóðu allir fulltrúar í starfshópnum að skýrslunni og tillögunum. Auk þess voru drög að frumvarpinu birt almenningi í samráðsgátt stjórnvalda og var tekið tillit til þeirra athugasemda sem fram komu við samráðið eftir því sem unnt var. Almennt voru umsagnir jákvæðar gagnvart þeim breytingum sem lagðar eru til á frumvarpinu og miða að heildstæðri löggjöf um fjárhagslegan stuðning ríkisins við fjölskyldur barna með fötlun eða langvinna sjúkdóma til samræmis við þörf og þróun í málaflokknum. Ekki er gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á stjórnsýslu ríkisins en verði frumvarpið samþykkt óbreytt er reiknað með að útgjöld ríkisins vegna umönnunarstyrks og umönnunargreiðslna verði á bilinu 5,7–7,3 milljarðar kr. og að kostnaðargreiðslur muni verða á bilinu 400–700 millj. kr. eða samtals um 6,1–8 milljarðar kr. á ári. Þar sem gert er ráð fyrir að greiðslurnar verði skattlagðar er gert ráð fyrir að á móti þessum útgjöldum komi tekjuskattur ríkissjóðs sem muni nema um 2,2–2,8 milljörðum kr. Nettógreiðslur verði því á bilinu 3,9–5,2 milljarðar á ári. Núverandi fjárheimildir eru um 3,5 milljarðar og er því um aukin nettóútgjöld að ræða sem nema um 0,4–1,7 milljörðum kr. á ári. Virðulegi forseti. Ég tel nauðsynlegt að setja nýja löggjöf um þennan málaflokk þar sem fjallað er heildstætt um fjárhagslegan stuðning ríkisins við fjölskyldur langveikra og fatlaðra barna, enda er núverandi kerfi komið til ára sinna og hefur heildarendurskoðun þess staðið yfir í langan tíma. Ég tel að verði frumvarpið að lögum muni það bæta lífskjör og lífsgæði langveikra og fatlaðra barna og fjölskyldna þeirra þar sem stuðningur við umönnunaraðila verði í auknum mæli miðaður við raunverulega umönnunarþörf langveikra og fatlaðra barna. Auk þess tel ég afar mikilvægt að stuðningskerfið verði sveigjanlegra og stuðli í auknum mæli að því að draga úr félagslegri einangrun umönnunaraðila en hagsmunasamtök hafa lagt ríka áherslu á að umönnunaraðilar geti stundað nám og eftir atvikum atvinnu samhliða umönnun barnanna. Virðulegi forseti. Að lokum þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Forseti. Já, það er margt rosa gott í þessu frumvarpi til laga. Mig langar þó að nefna að tekjutengdar greiðslur eru einungis til þriggja mánaða í senn, eins og segir þar. Það þykir mér vera mjög skammur tími og kannski eitthvað sem mætti endurskoða. En svo er annað sem mig langar að tala um, þ.e. að grunngreiðslur skerðast vegna annarra tekna, það er tekið fram. Þar finnst mér ekki vera hugað að þeim foreldrum sem fara í umönnunarstörf vegna barna sinna og sem þrá oft að fara út á vinnumarkaðinn aftur - að það sé ekki tekið á því að grunngreiðslur þeirra skerðast með atvinnuframlagi þeirra. Það þykir mér ekki gott vegna þess að lengi hafa heyrst háværar raddir foreldra langveikra og fatlaðra barna vegna þessa og þó að verið sé að ræða um að draga úr félagslegri einangrun þá virðist það samt vera þannig að það er ekki nægilega mikið hlustað á þessar háværu raddir sem oft hafa heyrst. Félagsleg einangrun og skert atvinnuþátttaka eru forspárþættir varðandi það hvort fólk kemur sér aftur út á vinnumarkaðinn og því lengur sem þú ert ekki á vinnumarkaði því erfiðara er að fara aftur út á hann. Foreldrar eiga að hafa val og það á ekki að skerða þessar grunngreiðslur við að þeir fari út á vinnumarkaðinn. Svo er talað er um að báðir foreldrar fái þessar greiðslur. Það eru ekki allir sem eiga tvo foreldra, það er bara ekki þannig. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. félags og vinnumarkaðsráðherra hvort hann ætli að endurskoða þetta og tryggja það að hlustað verði betur á þetta ákall foreldra og passa að grunngreiðslurnar skerðist ekki vegna annarra tekna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Mig langar að byrja á því að bregðast aðeins við því sem sagt var um fjölda mánaða, þ.e. þeirra þriggja mánaða þar sem að hámarki geta komið til tekjutengdar greiðslur. Ef ég man þetta rétt þá er það í rauninni ekki breyting frá núgildandi lagaverki. Ég tel að það sé mikilvægt að sá möguleiki sé til staðar að foreldrar geti fengið greitt á sama tíma, sem er ekki í dag. Ég tel að það auki í rauninni möguleikana á því að báðir foreldrar, sem oft og tíðum eru karl og kona þótt það sé nú sem betur fer ekki algilt að kynjaskiptingin sé þannig, geti bæði nýtt þessar greiðslur. Ég vil síðan benda á að umönnunarstyrkurinn, sem er það sem er ekki tekjutengt, er ekki skertur ef maður er í vinnu eða námi. Umönnunargreiðslurnar eru eingöngu greiddar til foreldra þar sem barn lendir í þrepi 4 eða 5, þannig að þetta er ekki fyrir allt saman og þá er augljóslega gert ráð fyrir að viðkomandi fari af vinnumarkaði á meðan. Hv. þingmaður spyr hvort ég vilji hlusta betur á foreldra. Ég vil alltaf hlusta betur og meira á fólk sem vill ná fram auknum jöfnuði og réttlæti í samfélaginu og ég treysti því að þingnefndin muni gera það líka þegar málið verður komið til hennar.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, umönnunarstyrkurinn er mishár og ég vil ítreka að mér finnst mjög margt gott í þessu frumvarpi. En mér þykir þó mikilvægt að standa vörð um þá einstaklinga sem vilja vera á vinnumarkaði vegna þess að þó að þú eigir barn í 4. og 5. þrepi er það ekki sjálfsagt að þú viljir útiloka þig frá atvinnuþátttöku. Mér finnst að það þurfi að hafa það í huga þegar rætt er um þetta frumvarp og það sé skoðað til hlítar að allir foreldrar, sama hversu veik börnin þeirra eru, hafi sömu réttindi og val um hvort þau fari út á vinnumarkaðinn eða ekki. Það er bara mjög mikilvægt, það eru mjög margir foreldrar sem hafa rætt um að þau upplifi ekki að þau geti farið út á vinnumarkaðinn vegna þess að það muni skerða greiðslurnar. Þannig að ég spyr: Er einhver vilji fyrir því að endurskoða þetta með 4. og 5. þrepið?
Hæstv. forseti. Ég ætla að taka það skýrt fram aftur að þegar um umönnunarstyrkinn er að ræða, sem er í rauninni það sem er greitt með börnum allt til 18 ára aldurs, er ekki um skerðingar að ræða. Það er þá einvörðungu þegar um er að ræða þessar tekjutengdu greiðslur sem eru umönnunargreiðslurnar og eru til stutts tíma. Ég vísa því síðan til nefndarinnar að taka þetta til skoðunar ef þarna eru atriði sem hv. þingmaður hefur sérstakar athugasemdir við, en mig langar að leggja á það ríka áherslu að með þessu frumvarpi erum við að stíga stórt og mikilvægt skref í þá átt að geta veitt foreldrum tækifæri til að stunda vinnu eða nám, sem ég tel að sé mjög mikilvægt. Og aftur, umönnunarstyrkurinn, sem er allt til 18 ára aldurs barns, er ekki skertur ef þú ert í vinnu eða námi.
Virðulegi forseti. Hér er lögð fram þingsályktunartillaga um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2022–2025 samkvæmt 7. gr. laga um málefni innflytjenda, nr. 116/2012. Þessi áætlun, líkt og fyrirrennari hennar, byggir á fimm meginstoðum um samfélag, fjölskyldu, menntun, vinnumarkað og flóttafólk. Undir hverri stoð eru lagðar til aðgerðir til að ná fram markmiðum hverrar stoðar. Hér er lagt til að ráðist verið í viðamikla stefnumótun í málaflokknum og að unnið verði að gerð grænbókar og í framhaldinu hvítbókar þar sem mörkuð verði langtímasýn í málefnum innflytjenda. Ég tek fram að hér er ég að ræða um fyrstu stoðina, samfélag. Mikilvægt er að sjónarmið fjölmenningar endurspeglist í allri stefnumótun, stjórnsýslu og þjónustu hins opinbera og að virk þátttaka innflytjenda á öllum sviðum samfélagsins sé talin eðlileg, sjálfsögð og mikilvæg. Samfélagsstoð framkvæmdaáætlunarinnar byggir auk stefnumótunarinnar á fræðslu jafnt fyrir opinbera starfsmenn sem og upplýsingamiðlun til innflytjenda, svo sem með því að byggja ofan á það starf sem unnið hefur verið á ráðgjafastofu innflytjenda. Þannig verði aðgengi að upplýsingum tryggt fyrir alla og virkri ráðgjöf við innflytjendur á Íslandi fram haldið. Þá er lögð áhersla á aukna gagnaöflun og þekkingarmiðlun þannig að stjórnvöld byggi sínar aðgerðir á sterkari grunni og að þróaður sé vettvangur þar sem unnt er að miðla rannsóknum, þekkingu og tölfræðilegum upplýsingum er varða málefni innflytjenda og flóttafólks í íslensku samfélagi. Í samfélagsstoð hafa sveitarfélögin mikilvægu hlutverki að gegna og með stuðningi við gerð móttökuáætlana og í krafti stefnumótunar er lagt til að stuðlað verði að því að fjölmenningarsjónarmið og hagsmunir innflytjenda séu samþættir í stefnumótun Fjölskyldustoð byggir á þátttöku innflytjenda á öllum sviðum samfélagsins þar sem sjónum er beint að tómstundariðkun barna, fötluðum börnum og ungmennum sem hvorki eru í skóla né vinnu. Sérstaklega er horft til húsnæðismarkaðar, félagslegs öryggis og velferðar. Horft er til framtíðar og litið til málefna eldra fólks því fjölgun innflytjenda á Ísland þýðir að eldri innflytjendum mun fjölga. Sem dæmi um aðgerðir til að ná þessum markmiðum fram má nefna áherslu á að auka þátttöku barna og ungmenna af erlendum uppruna í skipulögðu íþrótta-, tómstunda- og æskulýðsstarfi og að stuðningur við fötluð börn af erlendum uppruna og aðstandendur þeirra verði efldur. Í menntastoð er lögð áhersla á fjölmenningarlegt lærdómssamfélag á öllum skólastigum þar sem fjöltyngi er styrkt og stutt er við móðurmál nemenda og fjölgun fræðsluaðila af erlendum uppruna. Leita þarf lausna á mati á þekkingu þeirra sem hingað flytja svo að samfélagið fari ekki á mis við þann þekkingarauð sem innflytjendur hafa fram að færa. Á sama tíma þarf öfluga íslenskukennslu fyrir fullorðna til að styrkja virka þátttöku fólks í samfélaginu. Aðgerðir í menntastoð miða því að mati á fyrri þekkingu, mati á menntun og stuðningi við móðurmál innflytjenda sem og virkum stuðningi við íslenskunám. Mikilvægt er að tryggja fjölbreyttar raddir innan menntakerfisins og því er áhersla lögð á að fjölga markvisst kennurum og öðru fagfólki úr röðum innflytjenda innan kerfisins. Í vinnumarkaðsstoð er að finna aðgerðir með það að markmiði að jafna tækifæri á vinnumarkaði, fræða fólk um réttindi sín og skyldur og að draga úr atvinnuleysi á meðal innflytjenda. Áhersla verði lögð á að styrkja stöðu innflytjenda á íslenskum vinnumarkaði með aðgerðum sem draga úr atvinnuleysi þeirra á meðal og stuðla að því að innflytjendur hafi jafnan aðgang að störfum og fái greidd sömu laun og njóti sömu kjara og aðrir fyrir sömu eða jafn verðmæt störf. Innflytjendur njóti sömu verndar og aðrir á vinnumarkaði og séu vel upplýstir um réttindi sín og skyldur. Mikilvægt er fyrir þennan hóp að vita hvert hægt sé að leita verði fólk fórnarlömb brota-starfsemi, svo sem félagslegra undirboða, á vinnumarkaði. Jöfn tækifæri á vinnumarkaði eru mikilvægur liður í að styrkja stöðu innflytjenda á vinnumarkaði. Þar er mikilvægt að hið opinbera leiði með góðu fordæmi í ráðningum og því snýst ein af aðgerðunum um fjölgun innflytjenda í opinberum störfum og að opinberar ráðningar endurspegli þá staðreynd að innflytjendur eru 15,5% landsmanna. Þá er jafnframt nauðsynlegt að endurskoða löggjöf um atvinnuréttindi útlendinga. Snýr sú endurskoðun m.a. um að ákvæði er varða útgáfu dvalarleyfa á grundvelli atvinnuþátttöku verði rýmkuð og skilvirkni aukin. Þá verði tryggt að fólk sem fær dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið fái samhliða óbundið atvinnuleyfi. Virðulegi forseti. Síðasta stoð áætlunarinnar fjallar um flóttafólk. Ástæða er til að hafa sérstaka stoð um þann hóp enda kemur flóttafólk ekki til landsins á sömu forsendum og aðrir innflytjendur. Í framkvæmdaáætluninni er því lagt til að sértaklega verði horft til velferðar flóttafólks. Samræmdri móttöku flóttafólks verði haldið áfram enda gefur hún góða raun. Þá verði hugað sérstaklega að andlegri líðan flóttafólks, verklag við móttöku fylgdarlausra barna verði endurskoðað og komið verði á fót sértækum stuðningi fyrir fylgdarlaus börn og ungmenni sem hér hljóta vernd. Við sjáum það, einkum nú þegar fjöldi fólks leitar skjóls á Íslandi frá grimmilegri styrjöld sem nú geysar í Úkraínu, hversu mikilvægt er að huga að andlegri líðan. Aðgerð sem miðar að því að greina hagi og líðan flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi og þátttöku þeirra í samfélaginu getur lagt grunn að velferð fólks til langrar framtíðar. Við höfum ekki hikað við að takast á við krefjandi verkefni. Ísland hefur þegar mótað sér stefnu um að taka á móti flóttafólki í sérstaklega viðkvæmri stöðu í gegnum störf flóttamannanefndar. Í framkvæmdaáætlun er því lögð áhersla á að efla fræðslu um réttindi til þess hóps sem og fagfólks sem kemur að móttöku þeirra. Einnig er lögð áhersla á aðgerðir sem miða að því að tryggja fræðslu, ráðgjöf og stuðning við fólk sem tilheyrir sérstaklega viðkvæmum hópum um réttindi þess hér á landi og þann stuðning sem stendur því til boða. Jafnframt skuli tryggja að þeir sem þjónusta flóttafólk sem telst í sérstaklega viðkvæmri stöðu fá fræðslu um þann sértæka stuðning sem því er nauðsynlegur. Með slíkri fræðslu valdeflum við jafnt flóttafólkið sjálft sem og þau er á móti þeim taka. Virðulegi forseti. Framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda snertir á flestum málefnum samfélagsins. Jöfn tækifæri til þátttöku eru lykill að farsælu samfélagi og með áætluninni er mörkuð leið á þeirri vegferð. Að lokinni umræðu legg ég til að þingsályktunartillögunni verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016. Sambærilegt frumvarp var lagt fram á síðustu löggjafarþingum en ýmist var ekki mælt fyrir því eða það náði ekki fram að ganga. Frumvarpið er nú endurflutt að nýju en í töluvert breyttri mynd þar sem það nær eingöngu til breytinga á ákvæðum laga um útlendinga varðandi alþjóðlega vernd. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögreglulögum um verkefni stoðdeildar ríkislögreglustjóra og í samráði við félags- og vinnumarkaðsráðherra eru jafnframt lagðar til breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga varðandi útgáfu tímabundinna atvinnuleyfa vegna sérstakra aðstæðna. Við framkvæmd gildandi laga um útlendinga hefur komið í ljós að þörf er á að lagfæra, endurskoða og breyta allmörgum ákvæðum laganna um alþjóðlega vernd, svo framkvæmd og meðferð mála sem undir þau falla sé skýr og gagnsæ. Eins og rakið er í greinargerð frumvarpsins hefur sá málaflokkur þróast töluvert hérlendis og alþjóðlega á árunum 2014–2016 þegar frumvarp til gildandi laga var samið og samþykkt. Sést það einna helst á þróun fjölda umsókna sem borist hafa íslenskum stjórnvöldum en þær voru 354 árið 2015 en um 800–1.100 á árunum 2016–2021, að undanskildu árinu 2020 þegar 654 umsóknir bárust þrátt fyrir umtalsverðar ferðatakmarkanir það ár sökum Covid-19 heimsfaraldursins. Ef þessi fjöldi er borinn saman við önnur Norðurlönd voru umsóknir um alþjóðlega vernd hlutfallslega flestar á Íslandi árin 2019, 2020 og 2021. Sem dæmi má nefna að á síðasta ári bárust íslenskum stjórnvöldum 23 umsóknir á hverja 10.000 íbúa en þær voru einungis ellefu í Svíþjóð, fimm í Finnlandi, fjórar í Danmörku og þrjár í Noregi. Umsóknum um alþjóðlega vernd hefur fjölgað verulega í ár vegna innrásar Rússa í Úkraínu í lok febrúar. Þrátt fyrir það er vert að vekja athygli á að af þeim 1.532 umsóknum sem hafa verið lagðar fram á þessu ári til dagsins í dag, 16. maí, eru 536 frá einstaklingum sem hafa engin tengsl við Úkraínu. Ef sú þróun heldur áfram má ætla að um 1.500 slíkar umsóknir berist í ár sem yrði langstærsta umsóknaárið til þessa. Þeim fjölda til viðbótar eru umsóknir frá Úkraínumönnum nú þegar 966 sem hafa komið til landsins á 12 vikum og mikil óvissa er um hver þróunin í þeim komum verður næstu vikur, mánuði eða ár. Auk þessa mikla fjölda umsókna um alþjóðlega vernd sem hefur borist á síðastliðnum árum hefur samsetning hópsins einnig tekið töluverðum breytingum. Meiri hluti þeirra umsókna sem bárust fyrst eftir gildistöku laga um útlendinga árið 2016 voru tilhæfulausar umsóknir frá öruggum upprunaríkjum eða allt að 60% umsókna. Síðustu misserin hefur umsóknum um alþjóðlega vernd á Íslandi fjölgað verulega í hópi þeirra sem leita eftir alþjóðlegri vernd á nýjan leik, þ.e. einstaklingar sem þegar eru búnir að fá vernd í öðru Evrópuríki. Var hlutfall slíkra mála um 16% árið 2018, 24% árið 2019 en 52% árið 2020 og 21% frá síðasta ári. Sambærilegar tölur sjást hvergi í öðrum Evrópuríkjum og í ríkjum sem hafa greint einhverja fjölgun þessara mála er hlutfall þeirra einungis um 5%, þar á meðal í Þýskalandi, Belgíu, Sviss og í Noregi. Þá hefur fjölgað töluvert í hópi umsækjenda sem fá hefðbundna efnismeðferð hér á landi en það eru m.a. einstaklingar sem koma frá fjarlægari löndum en margir þeirra eru að flýja ofsóknir í heimalandi sínu og fá hér vernd. Mikilvægt er að löggjöfin sé aðlöguð að þeirri þróun sem á sér stað hérlendis og í alþjóðasamfélaginu og þeim áskorunum sem verndarkerfið stendur frammi fyrir á hverjum tíma. Stjórnvöld sem fara með þessi málefni þurfa að geta brugðist við breyttum aðstæðum til að tryggja að verndarkerfið ráði við að afgreiða þær umsóknir sem berast á mannúðlegan og skilvirkan hátt, að fullnægjandi þjónusta sé veitt og að þeir fjármunir sem til ráðstöfunar eru séu nýttir sem best. Ég tel mikilvægt að árétta að flóttamannakerfið er neyðarkerfi, ætlað fólki sem óttast um líf sitt og frelsi, er í hættu á dauðarefsingum, pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Þá árétta ég enn fremur að frumvarp þetta breytir engu efnislega um réttindi þeirra sem hingað til lands leita og þurfa á alþjóðlegri vernd að halda. Enn fremur eru engar breytingar á réttindum þeirra sem hljóta alþjóðlega vernd á Íslandi. Nauðsynlegt er að tryggja að þeir einstaklingar sem hingað leita og þarfnast verndar gegn ofsóknum fái vandaða og skjóta úrlausn mála sinna og komist þannig fyrr út úr umsóknarferlinu og geti aðlagast samfélaginu því sá sem fær vernd fær auk dvalarleyfis hér á landi margháttaða aðstoð í formi framfærslu, húsnæðis, heilbrigðisþjónustu og menntunar. Ég vek í þessu sambandi sérstaklega athygli á því að samhliða þeirri fjölgun einstaklinga sem sótt hefur um alþjóðlega vernd hér á landi síðastliðin ár hefur þeim sem hlotið hefur vernd hér á landi fjölgað töluvert. Að undanskildum kvótaflóttamönnum hlutu árið 2014 um 50 einstaklingar vernd hér á landi en árið 2021 hlutu 492 einstaklingar vernd. Það er nærri tíföldun á sjö árum. Það er mikilvægt að sú málsmeðferð tefjist ekki vegna mikils álag á stjórnsýslunni við afgreiðslu mála umsækjenda sem hafa t.d. nú þegar hlotið alþjóðlega vernd í öðru Evrópuríki. Frumvarp þetta er því liður í nauðsynlegri endurskoðun gildandi laga um útlendinga og felur í sér efnismeiri breytingar varðandi móttöku og málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd en gerðar hafa verið til þessa. Sérstaklega er tekið mið af reynslu við framkvæmd gildandi laga og þróun málaflokksins frá árinu 2017, m.a. eftir að Covid-19 faraldurinn skall á fyrir tveimur árum. Þá er með frumvarpinu verið að samræma löggjöf og framkvæmd þessara mála við umgjörð annarra Evrópuríkja, einkum hinna Norðurlandanna. Þetta heildarsamhengi er mikilvægt að hafa í huga þegar fjallað er um einstök ákvæði frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég geri nú nánari grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Í 2. gr. þess er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála. Mikill meiri hluti ákvarðana í málum sem þessum er nú þegar kærðu til kærunefndarinnar eða um 95–98% síðastliðin ár og með því að breyta fyrirkomulaginu þannig að ákvarðanir sæti sjálfkrafa kæru tekst að stytta þann tíma sem ekki er nýttur til málavinnslu án þess að skerða réttarvernd umsækjenda. Í 3. gr. frumvarpsins er heilbrigðisyfirvöldum bætt við þær stofnanir sem hafa heimild til vinnslu persónuupplýsinga um útlendinga við framkvæmd laganna. Með þessu er verið að tryggja að hlutaðeigandi stjórnvöldum verði kleift, að uppfylltum persónuverndarlögum, að afla nauðsynlegra upplýsinga og gagna frá heilbrigðisyfirvöldum svo þau geti sinnt skyldum sínum samkvæmt útlendingalögum. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að útlendingur sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd fái þjónustu í að hámarki 30 daga frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Frá þeim tímafresti verður meginreglan sú að öll réttindi hans falla niður. Á því eru gerðar nokkrar undantekningar því að ekki verður heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna og maka þeirra, alvarlegra veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Þá verður heimilt að fresta niðurfellingu þjónustu þegar það telst nauðsynlegt vegna sanngirnissjónarmiða að því gefnu að útlendingur hafi sýnt samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið. Ákvæði 5. gr. frumvarpsins tekur mið af þeirri reglu gildandi laga að útlendingur skuli njóta ákveðinna grundvallarréttinda meðan frestur hans til sjálfviljugrar heimferðar er í gildi sem er að jafnaði 7–30 dagar. Með hinum 30 daga fresti er útlendingi sem lögum samkvæmt ber að yfirgefa landið veitt nægilegt svigrúm til að fara af landi brott. Ef það næst ekki af einhverjum ástæðum sem ekki eru á ábyrgð útlendings gerir frumvarpið ráð fyrir að heimilt verði að fresta tímabundið niðurfellingu réttinda hans. Í tengslum við tillögu 5. gr. frumvarpsins tel ég mikilvægt að vekja athygli á að útlendingur sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn um alþjóðlega vernd fær að jafnaði aðstoð við brottför af landi, svo sem greiðslu fargjalds eða enduraðlögunarstyrks í heimaríki. Slíkir styrkir geta numið allt að 3.000 evrum til hvers einstaklings og eiga að stuðla að árangursríkri enduraðlögun í heimaríki og styðja viðkomandi við að koma þar undir sig fótunum á nýjan leik, t.d. er unnt að nýta styrkinn í húsaleigu, nám, atvinnu eða önnur verkefni. Í 6. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um sérstaka málsmeðferð endurtekinna umsókna sem gerir útlendingum sem sótt hafa um alþjóðlega vernd kleift að fá ákvarðanir í málum sínum endurskoðaðar á grundvelli nýrra gagna og upplýsinga. Talið er að skýrari reglur og samræmt verklag við önnur Evrópuríki varðandi endurskoðun og endurupptöku á þessum málum muni auka skilvirkni innan umsóknarkerfisins en tryggir jafnframt samt sem áður rétt umsækjenda til að fá ákvarðanir í málum sínum skoðaðar á grundvelli nýrra gagna og upplýsinga. Í 7. gr. frumvarpsins eru lagðar til nokkrar breytingar á 36. gr. laganna sem kveður á um hvenær skuli taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar. Í fyrsta lagi er lagt til í 7. gr. að fyrirvari 2. mgr. um sérstakar aðstæður og sérstök tengsl eigi ekki við um umsækjendur sem þegar eru handhafar alþjóðlegrar verndar í öðru ríki. Áréttað er að eftir sem áður þarf sú vernd sem viðkomandi nýtur í öðru ríki að vera virk, auk þess sem ekki má senda fólk þangað þar sem líf eða frelsi kann að vera í hættu. Gerir frumvarpið jafnframt ráð fyrir því að við mat á því hvort um virka alþjóðlega vernd sé að ræða sé ekki nóg að líta til þess hvort alþjóðleg vernd hafi verið veitt heldur þarf henni að vera framfylgt í reynd, þ.e. að viðkomandi njóti annars vegar að lágmarki þeirra réttinda sem mælt er fyrir um í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna og hins vegar í reynd þeirra grundvallarréttinda sem lög viðkomandi ríkis mæla fyrir um að einstaklingar með alþjóðlega vernd eigi að njóta. Aðstæður og ástand í móttöku ríki er því alltaf kannað í þessum málum. Í öðru lagi er lagt til í 7. gr. að lokafrestur meðferðar mála miði við þann tíma þegar máli er endanlega lokið á stjórnsýslustigi en ekki flutning úr landi. Er það í samræmi við sams konar tímafresti í lögum. Í þriðja lagi skerpir 7. gr. á reglunni um fyrsta griðland, þ.e. að umsókn um alþjóðlega vernd skuli afgreiddi í fyrsta ríki sem umsækjandi kemur til og getur veitt honum vernd. Er hér einkum átt við þau tilvik þegar umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki að sanngjarnt og eðlilegt geti talist að hann sæki um vernd þar. Loks skilgreinir 7. gr. frumvarpsins nánar hvenær töf á afgreiðslu umsóknar er á ábyrgð umsækjanda sjálfs. Í 8. gr. frumvarpsins er ákvæði gildandi laga sem fjallar um umsóknir barna um alþjóðlega vernd breytt á þá leið að það taki betur mið af hagsmunum barna sem sækja um alþjóðlega vernd. Þá hefur verið bætt við reglugerðarheimild til að styðja við innleiðingu barnvæns hagsmunamats þegar kemur að umsóknum um alþjóðlega vernd. Í 9. og 10. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á afgreiðslu umsókna vegna ríkisfangsleysis. Annars vegar er kveðið á um aðskilnað málsmeðferðar alþjóðlegrar verndar og ríkisfangsleysis þegar sótt er um alþjóðlega vernd. Þessi breyting er lögð til í kjölfar gildistöku samninga Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu ríkisfangslausra einstaklinga frá árinu 1954, og um að draga úr ríkisfangsleysi frá árinu 1961, en samningarnir tóku gildi gagnvart Íslandi í apríl 2021. Hins vegar er orðalag útilokunarástæðna við ákvörðun um að veita vernd vegna ríkisfangsleysis nánar útfært. Í 12. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á því hverjir geta fengið svokallaða afleidda vernd, þ.e. alþjóðlega vernd vegna fjölskyldutengsla. Ég vek athygli á að umrædd breyting hefur engin áhrif á gildandi rétt þessara einstaklinga til að sækja um dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar en þeim dvalarleyfum fylgir þó ekki alþjóðleg vernd. Í 16. gr. frumvarpsins er lagt til að reglugerðarbreyting frá árinu 2020 um efnismeðferð umsókna barna skuli svarað innan 16 mánaða í stað 18 mánaða verði lögfest. Ákvæðið kveður á um að heimilt verði að veita barni dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða hafi það ekki fengið niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 16 mánaða. Í 19. gr. frumvarpsins er lagt til að sett verði bráðabirgðaákvæði til 30. júní 2023 sem kveður á um tímabundna skyldu útlendings sem lögum samkvæmt ber að yfirgefa landið að gangast undir viðurkennd próf til að greina hvort hann sé sýktur af Covid-19 ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðun um brottvísun eða frávísun. Neiti útlendingur að undirgangast slíkt próf verður lögreglu heimilt að bera kröfu fyrir dómara um heimild lögreglu til að beita valdi svo unnt sé að framkvæma prófið. Á útlendingur í þessari stöðu því rétt á að fá skorið úr því fyrir dómstólum hvort skilyrði fyrir slíkri skyldu og aðgerð séu til staðar. Ákvæði þetta er til að bregðast við þeirri stöðu sem uppi hefur verið hér á landi vegna erfiðleika við framkvæmd brottvísana og frávísana vegna kröfu móttökuríkja um neikvætt PCR-próf fyrir för yfir landamæri þeirra. Er sú krafa ríkja er sett með það að markmiði að koma í veg fyrir útbreiðslu smits og vernda heilsu almennings. Eins og nánar er rakið í skýringum við ákvæðið hefur fjöldi útlendinga sem lögum samkvæmt ber að yfirgefa landið ítrekað neitað að gangast undir slík próf og þannig komist undan brottvísun og dvalist áfram hér á landi í ólögmætri dvöl. Í raun og veru hefur útlendingum verið í sjálfsvald sett hvort þeir hlíta ákvörðun stjórnvalda um brottvísun eða frávísun. Af þessum sökum hefur framkvæmd flutninga í fylgd úr landi fækkað umtalsvert. Þá hefur hópur þeirra útlendinga sem er hér á landi í ólögmætri dvöl og bíður flutnings úr landi farið ört stækkandi. Í byrjun janúar 2021 biðu 58 einstaklingar flutnings úr landi en í dag, 16. maí 2022, eru þeir orðnir 287. Nauðsynlegt er að jafnvægi sé milli þess að hagsmunir og réttindi einstaklinga séu tryggð og þess að stjórnvöld geti framfylgt lögmætum ákvörðunum. Án slíks jafnvægis ná lög um útlendinga ekki markmiði sínu og kerfið í heild hættir að skila tilætluðum árangri. Virðulegur forseti. Í dag, 16. maí, hef ég fengið þær upplýsingar frá ríkislögreglustjóra að ríki í Evrópu eru í auknum mæli byrjuð að draga úr takmörkunum á landamærum vegna Covid-19. Ég tel því rétt í ljósi þeirra upplýsinga að allsherjar- og menntamálanefnd skoði sérstaklega hvort forsendur séu fyrir því að halda þessu ákvæði inni eða fella það út úr frumvarpinu. Þetta segi ég vegna þess að ákvæðið er hugsað bæði sem tímabundið og sérstakt úrræði í ljósi þeirrar stöðu sem uppi hefur verið í Evrópu vegna Covid-19, en jafnframt er mikilvægt, í ljósi þess að ákvæðið byggir á sjónarmiðum um meðalhóf, að ekki verði gengið lengra en nauðsynlegt er til að ná tilteknum markmiðum. Mun ég kappkosta að dómsmálaráðuneytið og stofnanir þess upplýsi þingið og nefndina um hver þróunin er að verða á landamærum einstakra ríkja Evrópu í þessu sambandi. Jafnframt vil ég í þessu samhengi að nýta tækifærið og nefna það að ég hef lagt til við forseta Alþingis að umboðsmanni Alþingis verði falið eftirlit með framkvæmd lögreglu á brottvísunum og frávísunum. Með því er umgjörðin í kringum framkvæmd þessara mála styrkt enn frekar ásamt því að tryggja að réttindi útlendinga í þessari stöðu séu virt. Loks er í 1. tölulið 21. gr. frumvarpsins, í samráði við félags- og vinnumarkaðsráðherra, lagt til að útlendingar sem fengið hafa dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið samkvæmt lögum um útlendinga verði undanþegnir kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi. Er þetta lagt fram í þeim tilgangi að draga úr skilyrðum og einfalda atvinnuþátttöku þeirra einstaklinga sem eru í þessari stöðu. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir helstu efnisatriði frumvarpsins en að öðru leyti vísast til greinargerðar þess og athugasemda við einstök ákvæði. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi og vil spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í tvennt sem hann fjallaði um hér á lokamínútum kynningar sinnar. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Telur hæstv. ráðherra að Útlendingastofnun geti mögulega farið í það að stytta málsmeðferðartímann í það sem áður var til þess að fólk sem bíður hér eftir svari, sem er hér í leit að vernd og bíður eftir svari og niðurstöðu mála sinna, geti fengið bráðabirgðaratvinnuleyfi? Það er skortur á vinnandi fólki á Íslandi. Áður fyrr var það létt verk og löðurmannlegt að afgreiða það en núna [[Forseti hringir.]]tekur það 6–8 mánuði að fá svar um bráðabirgðaratvinnuleyfi sem gerir það að verkum [[Forseti hringir.]]að atvinnutilboðið er löngu runnið út í sandinn.
Virðulegur forseti. Það má segja að einn megintilgangurinn með þessu frumvarpi sé að stytta málsmeðferðartíma almennt fyrir þá sem sækja hér um vernd og þar með auðvitað þann tíma sem þeir geta sótt hér um atvinnuleyfi. Samkvæmt þessu frumvarpi færðu atvinnuleyfið sjálfkrafa um leið og þú hefur hlotið vernd. Þetta er t.d. nú þegar farið að reyna á gagnvart fjölda þeirra Úkraínumanna sem hingað hafa komið. Þar hefur sem betur fer tekist að vinna vel úr þessum umsóknum hjá Vinnumálastofnun þannig að ekki þarf að bíða í marga mánuði eftir því heldur að hámarki í einhverja daga, eftir þeim upplýsingum sem ég hef, ef það einu sinni nær þeim tíma.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið sem var við einhverri annarri spurningu en þeirri sem ég spurði. Ég var að spyrja hæstv. ráðherra út í bráðabirgðaratvinnuleyfi sem er veitt þeim sem eru að bíða eftir niðurstöðu mála, eins og kom fram í máli mínu. Þeir sem eru komnir hingað og sækja hér um vernd, geta fengið vinnu strax, koma með pappírinn um að þeir hafi fengið vinnu - getur ráðherra tryggt að viðkomandi geti þá fengið gefið út bráðabirgðaratvinnuleyfi án þess að þurfa að bíða eftir því svari í 6–8 mánuði eins og nú er? Áður fyrr var þetta afgreitt á 2–3 vikum og þeir sem voru með tilboð um vinnu gátu farið að vinna og duttu þar af leiðandi út af framfærslu ríkisins af því að þeir voru komnir með vinnu. Getur hæstv. ráðherra tryggt að það verði einhver skilvirkni í þessu svo við getum bæði létt þeim lífið sem hingað eru komin og bíða og til að við getum auðveldað rekstraraðilum rekstur fyrirtækja sinna [[Forseti hringir.]]af því að það vantar hér vinnandi hendur?
Virðulegur forseti. Einu sinni var öldin önnur, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Hér voru aðstæður, eins og ég fór yfir í framsöguræðu minni, allt aðrar fyrir nokkru síðan. Ekki á svo mörgum árum hefur ástandið gjörbreyst og við erum auðvitað með miklu lengri málsmeðferðartíma í öllum þessum málaflokki. Það skýrist eflaust af þeirri ástæðu hversu hægt það gengur að veita bráðabirgðaratvinnuleyfi með sama hætti og málsmeðferðartíminn almennt hefur lengst mjög mikið eða frá því að hafa tífaldast á síðustu sjö árum. Ég held að ég geti fullyrt við hv. þingmann að þessi tími mun styttast verulega. Mér finnst alveg koma til skoðunar að allsherjar- og menntamálanefnd skoði þetta alveg sérstaklega vegna þess að vissulega er ég í þeim hópi manna sem vilja greiða fyrir þessu fólki svo það geti farið út á vinnumarkaðinn. En fyrst og fremst vil ég að sá mikli biðtími sem hefur verið, [[Forseti hringir.]]sá langi afgreiðslufrestur sem hefur verið á öllum umsóknum, styttist og það mun breytast verulega verði þetta frumvarp að lögum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir framsöguna á þessu máli, sem ég held að engum dyljist að ég er ákaflega ósammála. Í ljósi þess sem fram kom í máli hæstv. dómsmálaráðherra þá langar mig til að beina einkum tveimur spurningum til hans, þó að þær séu sannarlega mun fleiri sem brenna á mér. Í fyrsta lagi hjó ég eftir því að hæstv. dómsmálaráðherra er tíðrætt um skilvirkni og að þessu frumvarpi sé ætlað að auka skilvirkni. Nú er hins vegar verið að svo gott sem taka úr sambandi eitt mikilvægasta ákvæðið sem kom inn með lögunum árið 2016 sem snerist nákvæmlega um það að auka skilvirkni og það eru ákveðnir tímafrestir varðandi vinnslu mála. Þetta eru frestir sem gera það að verkum að ef mál hefur verið til vinnslu í 12 mánuði eða meira og ekki tekið til efnismeðferðar þá er það tekið til efnismeðferðar eftir þann tíma. Nú er verið að breyta þessum lögum þannig að nánast er verið að taka þetta úr sambandi. Mig langar til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvernig í ósköpunum þetta á að auka skilvirkni.
Virðulegur forseti. Það blasir auðvitað við öllum sem vel þekkja til, sem ég efast ekki um að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir geri, hún hefur runnið í mörg ár í þessum málaflokki og hefur mjög víðtæka þekkingu á honum, það blasir auðvitað við við lestur þessa frumvarps hvar þau ákvæði liggja sem verða til þess að auka skilvirkni í afgreiðslu þessara mála. það er kannski óþarfi að fara að telja þau öll upp í stuttri ræðu. Ég hef hér mínútu. Málsmeðferðartíminn verður styttri vegna þess að allt ferlið verður einfaldara. Það beinist fyrst og fremst að því að leysa umsóknir þeirra inn í framtíðina sem vissulega eru í brýnni þörf fyrir vernd, þeir sem eru í bráðri hættu, þeir sem eiga hér heima, á grundvelli þeirra ákvæða sem vernd fjallar um. Við fáum allt of mikið af umsóknum þar sem umsókn um vernd á hreinlega ekki við [[Forseti hringir.]]af mörgum skilgreindum ástæðum. Þannig mun þessi [[Forseti hringir.]]málsmeðferðartími styttast og málið verða skilvirkara.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið. Þó að hann hafi ekki svarað spurningunni beint þá skil ég það sem svo að þessu ákvæði sé hugsanlega ekki ætlað að auka skilvirkni. Ég er sammála því. Ég tel það muni gera þvert á móti. Hæstv. ráðherra nefnir hér að þessum breytingum sé ætlað að tryggja þeim sem raunverulega þurfa þess, þá vernd sem þau þurfa á að halda. Þá langar mig að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Tökum dæmi um ungt par sem er með nýfætt barn, er án húsnæðis, án aðgengis að heilbrigðisþjónustu, án aðgengis að húsaskjóli eða nokkurs konar skjóli, það býr á brotajárnshaug, fær mat í kirkjunni einu sinni á dag ef það er heppið, þetta er fólk sem hefur engan aðgang að vinnumarkaði, enga von, það er ekkert sem gefur til kynna eða gefur því von um að þetta ástand muni nokkurn tímann breytast. Telur hæstv. dómsmálaráðherra þetta fólk ekki vera í raunverulegri neyð?
Virðulegur forseti. Vissulega var þetta ekki falleg mynd sem hér var dregin upp af ungu pari með lítið barn en út á þetta gengur verndarkerfi eða ekki. Við erum fyrst og fremst að samræma hér löggjöf okkar við það sem gerist og gengur í nágrannalöndum okkar. Við erum hluti af alþjóðlegum samningi hér og miðum aðstæður okkar og efnistök í þessu frumvarpi við þær reglur sem gilda í Evrópu og alveg sérstaklega á Norðurlöndum. Þar er grundvallaratriði að þessi mannréttindi séu virt í umsóknarlandinu, þ.e. að það sé aðgangur að heilbrigðisþjónustu, aðgangur að húsnæði og slíkum grundvallarmannréttindum. Hvort lífskjör eru með sama móti og við þekkjum hér á Íslandi, þar sem lífskjör eru hvað best í heiminum, er ekki hægt að dæma um hjá einstökum löndum en við vitum að við höfum hér mjög góð lífskjör [[Forseti hringir.]]og þau eru ekki eins góð víða annars staðar. En við erum fyrst og fremst að horfa til Evrópulanda í þessu samhengi [[Forseti hringir.]]þar sem lífskjör eru almennt talin vera mjög góð.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguræðuna. Nú hafa frumvörp mjög skyld þessu verið lögð fram í þrígang á Alþingi án þess að ná fram að ganga; á 149. löggjafarþingi og aftur á því 150. og 151. Þessi frumvörp náðu ekki fram að ganga. Ég sé af greinargerðinni að hér eru að verða breytingar og ég vildi, þrátt fyrir framsöguræðu hæstv. ráðherra, biðja hann um að svara því hverjar séu í hans huga þýðingarmestu breytingarnar frá þeim frumvörpum sem áður hafa verið hér til meðferðar. Hvað er það þýðingarmesta í huga hæstv. ráðherra í þeim efnum?
Virðulegur forseti. Með fullri virðingu fyrir spurningu hv. þingmanns verð ég eiginlega að segja að ég á erfitt með að fara í gegnum þessar breytingar aftur. Ég fór í gegnum þær í mjög ítarlegu máli áðan og bið fólk að virða það að það er ekki hægt að fara að telja það upp aftur. Þetta eru fjölmörg atriði sem hér eru lögð til. Hér er verið að reyna að gæta að hagsmunum þeirra sem hingað koma og eru í raunverulegri þörf fyrir vernd og greiða málsmeðferð þeirra með sem bestum hætti. Breytingarnar sem hafa verið gerðar á frumvarpinu eru þær að nú snýr málið eiginlega að meginefni að þessum hluta, stöðu þessa fólks, og verið er að gæta allra sanngirnissjónarmiða að mínu mati. En ég held að ég nái ekki að fara í gegnum breytingarnar aftur. [[Forseti hringir.]]Ég bið hv. þingmann um að virða það.
Forseti. Ég ætlaði hæstv. ráðherra vitaskuld ekki eina mínútu til að endurflytja framsöguræðuna heldur bað ég hann um að draga fram hverjar væru þýðingarmestu breytingarnar í hans huga. En ég þóttist skilja hann sem svo að það væri þá ekki síst sanngirnissjónarmið sem hann hefði í huga í þeim efnum. Þá langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra út í það hversu líklegt hann telur að þetta frumvarp verði að lögum, og þar er ég að vísa í þá sögu að frumvörp af þessum toga hafa verið lögð fram í þrígang og ekki náð fram að ganga. Eftir því sem við lesum í fjölmiðlum hefur þingflokkur Vinstri grænna gert svokallaðan almennan fyrirvara við málið. Býst hæstv. ráðherra við stuðningi þingflokks Vinstri grænna, sem hlýtur jú að vera forsenda þess að þetta frumvarp geti orðið að lögum?
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvaða atriði ég ætti að telja upp sem eitthvert meginatriði í því hvað það er sem skiptir meira máli en önnur í þessu til að greiða fyrir málsmeðferð og gera hana skilvirkari, en þau eru nokkur sem ég fór ítarlega yfir í ræðu minni áðan. Tel ég líkur á að þetta frumvarp verði að lögum? Já, ég geri mér góðar vonir um það. Eins og kom fram í ræðu minni hér áðan þá var ég að nálgast aðalágreiningsmálið sem hefur verið uppi sem snýr að prófum út af Covid-veikindum. Nú hafa aðstæður breyst þannig að ég tel ástæðu til að nefndin fjalli ítarlega um það og skoði hvort það megi ekki falla úr gildi. Ég held að það geti orðið ágætismálamiðlun í þessu. Það er alla vega það atriði sem í allri gagnrýninni umræðu, bæði á vettvangi stjórnarflokkanna, sem ég hef tekið þátt í, og reyndar í hinni almennu umræðu um málið eftir að það kom fram, er kannski helsta gagnrýnin á málið. [[Forseti hringir.]]Það er þá úr sögunni og það eykur væntingar mínar til þess að málið klárist.
Virðulegur forseti. Með þessu frumvarpi er hæstv. dómsmálaráðherra m.a. að leggja til breytingu á 33. gr. útlendingalaga sem felur í sér niðurfellingu þjónustu til þeirra sem fengið hafa synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd. Nú er það svo að þjónustan við umsækjendur um alþjóðlega vernd heyrir ekki lengur undir málefnasvið dómsmálaráðherra heldur hefur það færst yfir til hæstv. félagsmálaráðherra, Guðmundar Inga Guðbrandssonar. Það er alveg skýrt samkvæmt forsetaúrskurði að félagsmálaráðherra ber ábyrgð á málefnum er varða þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd, skv. 27. og 33. gr. laga um útlendinga, og setningu reglugerðar samkvæmt þeim ákvæðum. Því vil ég fá að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Hvers vegna er það hann en ekki hæstv. félagsmálaráðherra sem leggur til breytingar í þessa veru? Ég spyr sérstaklega um það vegna þess að um leið er félagsmálaráðherra að leggja til ákveðnar breytingar á útlendingalögum. Slík frumvörp frá félagsmálaráðherra liggja fyrir Alþingi. Ég vil svo fá að spyrja hvort þessar breytingar á 33. gr. séu lagðar til í samráði við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra.
Virðulegur forseti. Það hefur verið eðlilegt samráð milli mín og hæstv. félagsmálaráðherra, m.a. um umfjöllun um þetta mál á vettvangi ríkisstjórnar áður en það var sent til þingflokka. Málið var þar inni um nokkra stund meðan við tókum umræðu um það og vorum að ná okkur saman um ákvæði þess. Að því leyti hefur þetta samráð átt sér stað og átti sér stað. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þjónustunni, annars vegar félagslegu þjónustunni og hins vegar talsmannaþjónustunni, var skipt upp um áramót milli dómsmálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis. Hún var áður hjá dómsmálaráðuneytinu að öllu leyti. Þessar breytingar eiga því heima hér alveg eins og þeim megin, þetta tekur til beggja ráðuneytanna.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir mjög skýr svör við seinni spurningu minni um hvort haft hafi verið samráð við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Ég skil hæstv. dómsmálaráðherra þannig að sátt ríki um þessar breytingar á 33. gr., þessa niðurfellingu á þjónustu, og að haft hafi verið samráð um það við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, að það ríki bara sátt um þetta í ríkisstjórn. Þá vil ég fá að spyrja aftur fyrri spurningar minnar: Hvers vegna er það hæstv. dómsmálaráðherra en ekki hæstv. félagsmálaráðherra sem mælir fyrir þessari breytingu þegar það liggur fyrir að félagsmálaráðherra er um leið að mæla fyrir hinum ýmsu breytingum á lögum um útlendinga? Hvers vegna? Hvers vegna kemur það sérstaklega í hlut dómsmálaráðherra þegar það er algerlega óumdeilt að þetta atriði heyrir undir málefnasvið félagsmálaráðherra en ekki dómsmálaráðherra?
Virðulegur forseti. Ég hef í sjálfu sér ekkert nánara svar fyrir hv. þingmann en það sem ég fór yfir hér áðan. Þessi lögmæta þjónusta, sem allir sem sækja hér um vernd eiga rétt á að fá, byggist annars vegar á félagslegri þjónustu, sem gengur út á húsnæði og framfærslu og aðgang að heilbrigðisþjónustu, og síðan er það talsmannaþjónustan sem dómsmálaráðuneytið er þá ábyrgt fyrir í dag, en þar fylgir löglærður fulltrúi skjólstæðingi sínum í gegnum alla málsmeðferðina. Þegar málið hefur farið þar í gegn á eðlilegum forsendum og fengið sína afgreiðslu, bæði hjá Útlendingastofnun og hjá úrskurðarnefnd útlendingamála, og um synjun er að ræða, á viðkomandi að hverfa af landi brott innan 30 daga nema sérstakar ástæður séu til grundvallar því að framlengja þurfi þann tíma. Við erum að fjalla hér um þessa þjónustu. Hún heyrir undir tvö ráðuneyti og það er verið að fella hana niður að þessum tíma loknum.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér breytingar á lögum um útlendinga sem lúta að málefnasviðum tveggja ráðherra og það mætti jafnvel færa rök fyrir því að frumvarpið lúti að málefnasviðum fleiri ráðherra. En hér er verið að leggja til algerar grundvallarbreytingar á þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd sem er atriði sem heyrir undir félagsmálaráðherra. Hæstv. félagsmálaráðherra var hér í salnum áðan og mér finnst viðeigandi að hann taki þátt í umræðu um þetta mál og heyri hvað þingheimur hefur um það að segja. Ég vil því beina því til hæstv. forseta og biðja hann um að kalla eftir því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sé viðstaddur umræðuna.
Frú forseti. Ég tek heils hugar undir orð hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar því að umrædd lagagrein er á málefnasviði hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Sem dæmi um það er að síðar í kvöld verður rætt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga þar sem er einmitt verið að fjalla um flutning þjónustu milli ráðuneyta. Þar kemur alveg skýrt fram að tilgangur þess frumvarps sem rætt verður hér síðar í dag er að laga útlendingalögin að því að hluti af útlendingalögunum, m.a. 33. gr., heyrir undir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Ég held því að við hljótum að gera þá kröfu að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra komi hingað í salinn og hlusti á þá umræðu sem heyrir undir hann og hans málefnasvið. Annað er ótækt, frú forseti, og tek ég undir að forseti hlutist til um að hæstv. ráðherra komi hingað.
Virðulegur forseti. Bara til að spara þessa umræðu þá getur verið að ég hafi ekki talað nægilega skýrt áðan um þetta ábyrgðarhlutverk eftir að málsmeðferð er lokið, hvort sem er fyrir Útlendingastofnun eða kærunefnd; ef synjað hefur verið um dvöl á grundvelli verndar þá er málefnið á málefnasviði dómsmálaráðuneytisins. Það fer af höndum félagsmálaráðuneytisins yfir til dómsmálaráðuneytisins og dómsmálaráðuneytið tekur að sér að framfylgja lögum um brottvísun.
Frú forseti. Ég ætla að taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar. Það eru fleiri ákvæði í þessu frumvarpi sem ekki heyra undir verkefnasvið hæstv. dómsmálaráðherra. Þar er m.a. um að ræða breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Það er augljóst hvers vegna því er klastrað inn í þetta frumvarp; það er vegna þess að það á að nota þá ágætu breytingu sem snýst um að fólk með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða hér á landi geti fengið að vinna án þess að sækja um sérstakt leyfi. Það er algjört lykilatriði að sá ráðherra sem ber ábyrgð á þeim málaflokkum sem við erum að ræða sé hér í húsi. Ég vil bara taka undir þetta en jafnframt benda á að forgangsröðunin er með þeim hætti að verið er að taka þetta fram fyrir mál þar sem þetta jákvæða ákvæði er inni.
Virðulegur forseti. Ég tel mjög mikilvægt að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra komi hingað inn og skýri sína sýn á þennan málaflokk vegna þess að mig rekur minni til þess að þegar hann var spurður út í akkúrat þetta frumvarp og liði úr því, af hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur í óundirbúnum fyrirspurnatíma fyrir ekki svo löngu, hafi hann ekki einu sinni séð frumvarpið, hann hafi ekki einu sinni lesið það, hann hafi ekki einu sinni verið látinn vita af breytingum sem gera átti á málaflokki sem hann ber ábyrgð á. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hafi lesið frumvarpið síðan þá. Það kann síðan að vera að það sem kom fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra - mér finnst það áhugaverð athugasemd að málaflokkurinn færist yfir um leið og búið er að hafna umsækjendum um alþjóðlega vernd á stjórnsýslustigi en eins og lögin eru núna, virðulegur forseti, er það ekki svo. Þessi löggjöf er kannski að reyna að breyta því en það breytir því ekki að núna er fólk sem er búið að fá endanlega höfnun á stjórnsýslustigi enn þá umsækjendur um alþjóðlega vernd. 1. gr. þessa frumvarps er að [[Forseti hringir.]]reyna að fá því breytt. Þangað til er þetta áfram á borði félags- og vinnumarkaðsráðherra.
Frú forseti. Aðdragandinn að framlagningu þessa frumvarps er töluverður. Það hefur verið yfirvofandi frá áramótum og við þekkjum það náttúrlega frá fyrri þingum. Ég man ekki alveg hvenær það var núna í vor sem bæði fjármála- og félagsmálaráðherra vísuðu sérstaklega til þess hvað þeir hlökkuðu til að þetta frumvarp kæmi til þingsins, að þar væru mikilvægar breytingar sem þingið þyrfti að ná að takast á við. Félagsmálaráðherra hefur aldrei útskýrt í hverju þær felast vegna þess að eftir því sem ég best fæ séð er bara hreinlega ekkert gott í þessu máli. Þó að ekki væri nema bara þess vegna væri eðlilegt að sá ráðherra sem á að heita að gæta réttinda fólks á flótta þegar það er komið til landsins taki þátt í þessari umræðu, [[Forseti hringir.]]alveg eins og hinn ráðherrann sem vill rýra þau réttindi.
Frú forseti. Það kann að vera að ég hafi eitthvað misskilið orð hæstv. dómsmálaráðherra þegar hann sagði að þjónustan flyttist yfir til hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra eftir að viðkomandi einstaklingur hefur fengið vernd á Íslandi. Það er auðvitað ekki svo samkvæmt forsetaúrskurði eða samkvæmt því frumvarpi sem hæstv. dómsmálaráðherra kynnir á eftir. Þar er verið að tala um umsækjendur um vernd, ekki þá sem hafa fengið hér stöðu flóttafólks. Þetta er tvíþætt. Þeir sem hafa fengið hér vernd teljast vera flóttafólk og eru skilgreindir sem flóttafólk í skilningi bæði alþjóðlegra laga og innlendra laga. Aðrir eru skilgreindir sem umsækjendur um vernd, umsækjendur um alþjóðlega vernd, og um það er fjallað bæði í því frumvarpi sem verður kynnt hér á eftir sem og í forsetaúrskurði nr. 6/2022.
Virðulegur forseti. Það má vera að hér sé einhver misskilningur á ferðinni, ég ætla ekkert að útiloka það. Um hitt er enginn misskilningur, sem málshefjendur hér voru kannski með sem sitt aðalatriði, þ.e. að kalla félagsmálaráðherra til þessarar umræðu vegna þeirrar ábyrgðar sem hann ber á því sem rakið var hér, að þegar þjónustunni lýkur að 30 dögum liðnum frá því að niðurstaða er fengin - að það væri á hans forræði, eins og haldið var fram, m.a. af hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Það er ekki svo. Dómsmálaráðuneytið tekur við þeirri þjónustu þegar niðurstaða er fengin hjá Útlendingastofnun og úrskurðarnefnd útlendingamála og viðkomandi er á ábyrgð dómsmálaráðuneytisins þar til viðkomandi er farinn úr landi eða brottflutningur hefur getað farið fram.
Frú forseti. Ég vil bara árétta það sem ég nefndi hérna áðan. Ég veit svo sem ekki hver ástæðan fyrir þessu er að mati hæstv. ríkisstjórnar. Mér þykir ástæðan augljós fyrir því að í þessu frumvarpi, sem er lagt fram af hæstv. dómsmálaráðherra, eru ákvæði sem sannarlega heyra undir verksvið hæstv. félagsmálaráðherra. Það eru breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur þegar lagt fram annað frumvarp fyrir þetta þing um breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga þar sem þessu ákvæði var sleppt. Það er algjörlega ótækt að við séum að ræða mál sem heyra undir svið ráðherra sem ekki eru staddir í salnum. Ég vil líka taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar að það vekur sérstaka furðu í ljósi þess að aðrir hæstv. ráðherrar í þessari ríkisstjórn hafa haft orð á því hvað þeir hlakki til að sjá þetta frumvarp hér á dagskrá, þó að mér sé það fullkomlega óskiljanlegt. [[Forseti hringir.]]Þess heldur væri mjög ánægjulegt að geta átt þessa umræðu [[Forseti hringir.]]við þessa hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Ég skil ekki alveg hvers vegna hæstv. ráðherra sér einhverja sérstaka þörf til að verja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra gagnvart því að mæta hér í sal og ræða um sitt eigið málefnasvið og taka þátt í umræðunni. Ég hefði haldið að það væri bara gott að hafa öflugan liðsmann úr ríkisstjórninni sér við hlið til að verja þetta ódæðisverk sem hæstv. ráðherra er að fremja hér með framlagningu og umræðu um þetta mál. Það væri þá betra að vera tveir á móti nokkurn veginn bara stjórnarandstöðunni, að nokkrum hv. þingmönnum undanskildum. Það er mikilvægt að heyra rödd þess ráðherra sem ber ábyrgð á þeirri þjónustu sem til stendur að svipta hælisleitendur. Það er bara mikilvægt að heyra rödd þess ráðherra. Ég skil ekki hvers vegna sá hæstv. ráðherra getur ekki komið hingað og svarað fyrir það hvernig honum finnist þetta verjandi.
Virðulegi forseti. Það er nú bara þannig að í þessu frumvarpi er verið að mæla fyrir breytingum á ákvæði sem varðar tiltekna þjónustu sem umsækjendur um alþjóðlega vernd eiga rétt á. Hér er líka verið að mæla fyrir breytingum þegar kemur að atvinnuréttindum útlendinga. Allt eru þetta málefni sem er algerlega óumdeilt að heyra undir málefnasvið félags- og vinnumarkaðsráðherra. Það er hálfgerður orðhengilsháttur að láta eins og að um leið og umsókn hefur verið hafnað þá hljóti þjónusta við umsækjanda allt í einu að heyra undir eitthvert allt annað ráðuneyti. Þannig hafa lögin ekki verið túlkuð í framkvæmdinni. Þannig að mér finnst það hálfklént að nota það sem einhvers konar röksemd fyrir því að það sé óþarfi að félags- og vinnumarkaðsráðherra sé hérna á svæðinu með okkur. [[Forseti hringir.]]Það er ekki nema sjálfsögð kurteisi og myndi dýpka umræðuna um þetta mál að ráðherra, sem fer [[Forseti hringir.]]með tiltekin atriði er varða þessa þjónustu, væri hérna á svæðinu og tæki þátt í umræðunni.
Frú forseti. Eins og ég nefndi áðan sagði hæstv. félagsmálaráðherra að hann hlakkaði til að sjá þetta mál koma fyrir þingið á svipuðum tíma og hæstv. dómsmálaráðherra notaði stöðuna í Úkraínu sem bensín á þann mótor að keyra þetta mál áfram inn til þingsins. Það var ógeðslegur tími þar sem átti að nýta neyð fólks í Úkraínu til að auka á neyð fólks á flótta. En nú er þetta mál komið hingað og við höfum ekki enn þá fengið svör frá félagsmálaráðherra um hvað það er sem hann sér svona gott við þetta frumvarp. Fyrir utan stóru myndina mætti líka ræða við hæstv. ráðherra um stöðu fatlaðs fólks á flótta. Það eru nefnilega ákvæði í frumvarpinu eins og það liggur fyrir þar sem Útlendingastofnun getur verið með mildandi ákvarðanir gagnvart fólki með miklar stuðningsþarfir. Reyndin er bara sú [[Forseti hringir.]]að Útlendingastofnun trúir ekki fullyrðingum fólks á flótta um nauðsyn til stuðnings [[Forseti hringir.]]vegna fötlunar frekar en Útlendingastofnun trúir nokkru öðru sem fólk á flótta segir.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að ítreka kröfu um að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sem fer með málefni fólks á flótta, þegar kemur að þjónustu við fólk á flótta og atvinnuréttindum fólks á flótta, verði kallaður í salinn til að ræða þetta mál sem er verið að gera á breytingar sem heyra undir hann. Virðulegur forseti. Hér er lagt fram frumvarp til breytinga á lögum um útlendinga sem þrívegis áður hefur verið reynt að koma í gegnum þingið án árangurs. Já, frú forseti, þetta er í fjórða sinn sem við ræðum efni þessa baneitraða frumvarps sem ætlað er að veikja réttarstöðu viðkvæmra hópa, fólks í leit að vernd undan ofsóknum, undan stríðsátökum, hungursneyð, náttúruhamförum og sárafátækt. Já, ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur telur það vera forgangsmál að takmarka réttindi þeirra sem neyðst hafa til að flýja heimili sín og óskað eftir vernd á nýjum stað. Bravó. Það er ekki eins og ekkert hafi gerst í heiminum í millitíðinni, frá því að þessi óskapnaður var lagður fram síðast, og það er ótrúlegt að þingmenn sem gefa sig út fyrir að vera félagslega þenkjandi, sem gefa sig út fyrir að vera með mannúðarstefnu í sinni stefnuskrá skuli leyfa þessu að gerast enn einu sinni. Já, mér er misboðið. Í millitíðinni, frá því að þetta var lagt fram síðast, hefur brotist út stríð í Evrópu, í Úkraínu, sem hefur hrakið ótrúlegan fjölda fólks á öllum aldri á flótta og þið leyfið ykkur að láta þetta standa hér í dag. Við vitum ekkert hvernig þessu stríði mun vinda fram. Okkur er að birtast einhver mesti flóttamannavandi sem Evrópa hefur staðið frammi fyrir í nokkur ár, síðan við lok seinna stríðs, og hér leyfir fólk sér bara að tala eins og einhver fyrirvari sem gerður er á þingflokksfundum sé fullnægjandi. Ekki veit ég af hverju dómsmálaráðherrum Sjálfstæðisflokksins hefur verið það slíkt hjartans mál að skerða réttindi flóttafólks að þau rembast hér í fjórða sinn, fjögur þing í röð, við að leggja fram þetta frumvarp sem ekki virðist vera hljómgrunnur fyrir hér í þinginu og ekki einu sinni hljómgrunnur fyrir í sjálfri ríkisstjórninni - nú eða hvað? Það stendur ekki á Sjálfstæðisflokknum að stöðva framfaramál sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð vill leggja fram. Við þurftum að draga Vinstrihreyfinguna – grænt framboð í land nokkrum sinnum á síðasta kjörtímabili með alls konar framfaramál, mannúðarmál, kvenfrelsismál, en þetta rennur í gegnum ríkisstjórnarflokkana. Ekki veit ég af hverju hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og varaformaður þess flokks umber að hæstv. dómsmálaráðherra sé ítrekað að leggja fram breytingar á lögum sem fela í sér niðurfellingu á þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd, málaflokk sem hæstv. vinnumarkaðsráðherrann ber ábyrgð á. Ekki veit ég heldur af hverju mennta- og barnamálaráðherra Framsóknarflokksins telur það í lagi að hér sé í fjórða sinn lagt fram frumvarp sem skerðir réttindi barna á flótta. Eða hvað? Er hann kannski ekki ráðherra barna á flótta, bara íslenskra barna, íslenskra ófatlaðra barna? Er það? Er það þannig? Ætlum við að hafa þetta þannig, virðulegur forseti, að við ætlum að handvelja þau börn sem við veitum hér vernd? Hér er um að ræða börn sem eiga undir högg að sækja, börn sem hafa jafnvel kynnst hér öðrum börnum, börn sem hafa jafnvel fengið hér þjónustu, fengið að ganga í leikskóla og skóla, börn sem hafa eignast hér nýja vini, lært tungumálið og börn sem eru send á götuna í Grikklandi af því að við elskum að fara í frí til Grikklands og þess vegna höldum við að það sé öruggt land. Með þessu frumvarpi á að koma endanlega í veg fyrir að þessi börn fái tækifæri til að eiga hér öruggt heimili og viðeigandi uppeldisskilyrði. Og svarið? Jú, við getum ekki bjargað öllum. Ekki veit ég heldur af hverju við erum að fjalla um skerðingar á réttindum fólks á flótta á þessum tíma, á sama tíma og fjöldi fólks á flótta í Evrópu hefur aldrei verið meiri, þegar fólki á flótta fjölgar dag frá degi og neyð fólks í næsta nágrenni við okkur eykst. Ég hvorki skil né vil hafa skilning á því hvers vegna ráðamenn í einu ríkasta landi í heimi telja það vera slíkt forgangsmál að veikja réttarstöðu fólks á flótta að þeir eru tilbúnir til að endurvinna í fjórða sinn mannfjandsamlegt frumvarp til breytinga á útlendingalögum sem einn samstarfsflokka þeirra hefur ítrekað sagst gera fyrirvara við á þingflokksfundum. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að við framkvæmd laga um útlendinga hafi komið í ljós að þörf sé á að lagfæra, endurskoða og breyta allmörgum ákvæðum þeirra um alþjóðlega vernd svo að framkvæmd og meðferð mála sem undir þau falla sé skýr og gagnsæ. Skýr og gagnsæ. Hvað þýðir þetta á mannamáli? Jú, þegar frumvarpið er lesið þá er ljóst að markmið þess er fyrst og fremst að fækka umsóknum, fæla fólk frá því að koma hingað, auðvelda stjórnvöldum að senda fólk úr landi, skerða réttindi barna, fella niður rétt þeirra til að fá dvalarleyfi eftir að hafa dvalið hér mánuðum og jafnvel árum saman. Markmið frumvarpsins er líka að koma í veg fyrir að fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu sem hlotið hefur alþjóðlega vernd í öðru ríki fái umsókn sína svo mikið sem skoðaða á Íslandi, undanskilja umsækjendur um alþjóðlega vernd þeirri lágmarksvernd sem stjórnsýslulögin okkar tryggja. Umsóknin er ekki einu sinni opnuð, hún er ekki skoðuð. Stytta skal tímann sem umsækjendur hafa til að afla gagna og undirbúa mál sitt. Ég ítreka að hér er um að ræða fólk á flótta sem þarf loksins þegar það er komið á áfangastað - það þarf ofboðslegt átak til að komast alla leið hingað og þá þarf að byrja að afla gagna af því að margir hafa engin gögn með sér af því að þau eru jú á flótta og hafa ekki örugga internettengingu þar sem þau sofa á götunni einhvers staðar úti í heimi. Nei, við ætlum að skerða þann tíma sem þau hafa til að afla umræddra gagna. Frumvarpið boðar líka meiri háttar stefnubreytingu þegar kemur að aðgengi fólks sem fengið hefur synjun á umsókn sinni að grunnþjónustu. Markmiðið er að gera það löglegt að svelta fólk til samstarfs, samstarfs um að snúa til baka í ómannúðlegar og vanvirðandi aðstæður, jafnvel með börnin sín. Hér er á ferðinni stórhættulegt ákvæði sem mun leiða til aukningar á svartri atvinnustarfsemi og jafnvel nauðungarvinnu og dvalar í hættulegu húsnæði sem ekki er ætlað til búsetu. Þetta, frú forseti, mun auka á neyð fólks og skapa jarðveg fyrir misneytingu, mansal og skipulagða glæpastarfsemi. Það er alveg fyrirséð, frú forseti. Það er öllum ljóst sem hafa einhvern tímann starfað í þessum málaflokki. Þannig er það, af því að þú gerir allt sem þú getur til að bjarga lífi þínu, jafnvel að láta misnota þig í þágu arðs einhvers annars. Framkvæmd og meðferð mála sem falla undir lögin er hvorki óskýr né ógagnsæ og hún verður sannarlega ekki skýrari eða gagnsærri með þeim breytingum sem hér er mælt fyrir. Þetta eru bara tískuorð, frú forseti, sem nú er slengt fram til að slá ryki í augu fólks. Þetta hefur með öðrum orðum enga merkingu. Í mörg ár hefur mikilvægi þess að meta og skoða mál út frá einstaklingsbundnum aðstæðum umsækjenda verið ítrekað. Það hefur þótt mikilvægt að öll mál fái einstaklingsbundið mat. Þetta er lögbundið og við erum skuldbundin að gera þetta svona samkvæmt alþjóðlegum samningum sem við erum aðilar að; að skoða hvert mál. Það hefur þótt mikilvægt að öll mál fái þetta mat út frá aðstæðum einstaklingsins. En hér á Íslandi, undir stjórn ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, virðist hafa orðið viðsnúningur. Nú á framkvæmdin bara að vera skýr og gagnsæ, skýr að því leyti að fólk sem hefur fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki á ekkert erindi hingað og umsóknum þess verður tafarlaust hafnað, öfugt við þá óskýru framkvæmd sem nú er kveðið á um í lögum að umsóknir skuli skoðaðar á einstaklingsgrundvelli og málin metin út frá því hversu viðkvæm staða einstaklinganna er. Allra viðkvæmustu einstaklingarnir fá málin sín ekkert metin af því að þau eru ekki skoðuð. Þetta hafa verið örfá mál á hverju ári en núna verða þau bara ekkert skoðuð. Stjórnvöld telja sig með þessu getað stytt málsmeðferð sem virðist vera æðsta markmið dómsmálaráðherra; stytting málsmeðferðartímans. Þetta hefur verið einhvers konar leiðarstef Sjálfstæðisflokksins í stefnu hans í málefnum útlendinga; meiri skilvirkni í að reka fólk úr landi en ekki meiri skilvirkni í að veita fólki nauðsynlega vernd. Þá má fólk á öllum aldri, börn og eldra fólk, bíða misserum og árum saman á meðan við vinnum í því að gera kerfið skilvirkara svo hægt sé að henda því fyrr úr landi. Frú forseti. Með því að samþykkja þetta frumvarp er ljóst að sú sátt í útlendingamálum sem leitast var við að skapa við vinnslu núgildandi útlendingalaga glatast algerlega verði þessi óskapnaður samþykktur af stjórnarliðum hér í þinginu. Rétt er að rifja upp að frumvarp til núgildandi útlendingalaga var samið á vegum innanríkisráðuneytisins og þverpólitískrar þingmannanefndar um málefni útlendinga og fól sú vinna í sér heildarendurskoðun á eldri lögum um útlendinga. En það er engin þverpólitísk þingmannanefnd í málefnum útlendinga að störfum núna. Nei, það stóð bara í stjórnarsáttmála síðustu ríkisstjórnar en það gerðist ekki neitt. Það var bara svona kynningarstund þáverandi dómsmálaráðherra. Löggjöfinni sem sett var 2016 var ætlað að taka mið af þörfum íslensks samfélags og tryggja um leið mannúð, skilvirkni og farsæla móttöku þeirra sem hingað leita. Þingmannanefndin sem þá var leitaði upplýsinga, leitaði til sérfræðinga í málaflokknum, leitaði til háskólasamfélagsins, talaði við notendur kerfisins og þeirra sem hafa verið að vinna í málinu en hér virðist ekkert samráð vera. Þetta er bara lagt fram aftur og aftur undir því yfirskini að um sé að ræða skilvirkni. En við þurfum að forðast þá stefnu Sjálfstæðisflokksins í málefnum fólks á flótta að gera allt sem við getum til að skella öllu hér í lás, að greiða leið þeirra sem eru ofurríkir, með ofboðslega menntun, sem koma hingað með fyrirtækin sín, og skella í lás fyrir fólk, börn, eldra fólk, fjölskyldufólk í leit að vernd, fólk sem er á flótta undan stríði, hungursneyð, náttúruhamförum og sárafátækt. Allt á þetta að búa til skýra og gagnsæja lagasetningu en það er ekkert tillit tekið til ástandsins í heiminum. Vandi fólks á flótta hverfur ekki þó að ríki eins og Ísland herði löggjöf sína og loki dyrunum. Það er alveg sama þó að við herðum okkar löggjöf, staða flóttafólks í Grikklandi batnar ekkert við það. Staða flóttafólks í Grikklandi batnaði heldur ekki þegar talíbanar tóku völdin í Afganistan. Staða flóttafólks á götunni í Grikklandi batnaði heldur ekki þegar neyð Afgana minnkaði. Staða flóttafólks á götunni í Grikklandi minnkaði heldur ekki þegar stríðið í Úkraínu braust út. Frú forseti. Það er brýnt og aðkallandi að smíða góða og vandaða og sanngjarna umgjörð um málefni fólks á flótta. Það getur skipt sköpum fyrir íslenskt samfélag að vel sé að þessum málum staðið því að okkur vantar fólk. Við þurfum að vera fleiri til þess að standa hér undir grunnþjónustunni. Okkur vantar fólk á öllum stigum samfélagsins. Og fólk á flótta er alls konar fólk, með alls konar bakgrunn, alls konar menntun, þekkingu og reynslu. Við þurfum slíkt fólk á Íslandi. Það að byggja hér múra mun ekki skila okkur neinu. Engu. Það mun bara ýta undir fátækt, alls konar fátækt, samfélagslega og andlega. Ég skora á þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að styðja ekki þetta andstyggðarmál.
Virðulegur forseti. Hér er hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, sem er nú lögfræðimenntuð, að mínu mati að rugla algerlega saman málum. Hún er hér komin út í tilfinningarök sem gjarnan eru dregin upp í þessari umræðu sem standast auðvitað enga skoðun. Að ræða það hér að þeir sem eru í lífshættu, þeir sem sæta ofsóknum og þeir sem eru í stríði fái ekki vernd og þeim sé vísað úr landi er auðvitað bara alrangt eins og við þekkjum. Nýjasta dæmið er auðvitað það hvernig við stöndum að því að opna hér dyr fyrir fólki frá Úkraínu þar sem er stríð og alvarleg lífshætta vofir yfir fólki. Verndarkerfið gengur út á það að veita - þetta er neyðarkerfi á alþjóðavettvangi - fólki í raunverulegri neyð ákveðinn rétt. Þetta frumvarp veikir ekki rétt umsækjenda. Þetta veikir rétt eða breytir réttindum þeirra sem hér hafa fengið málsmeðferð með lögmann sér við hlið allan tímann og í gegnum allt stjórnkerfið og á grundvelli ákveðinna ástæðna hafa þeir ekki fengið dvöl hér, ekki af því að verið er að senda þá til ríkja þar sem lífshætta [[Forseti hringir.]]og aðrar ógnir vofa yfir þessu fólki, langt því frá. [[Forseti hringir.]]Við erum að vísa þessu fólki til landa sem við þekkjum öll [[Forseti hringir.]]og þar sem lífsgæði eru með því besta sem þekkist í heiminum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að fordæma það að maður hafi tilfinningar þegar um er að ræða málefni fólks á flótta af því að það opinberar stöðuna svolítið. Lög eru mannanna verk og það er í lagi að hafa tilfinningar þegar um er að ræða mannréttindi. Annað væri það nú. Það væri kannski betra ef hæstv. dómsmálaráðherra hefði meiri tilfinningar þegar hann semur frumvarp eins og það sem við erum að fjalla um hér í dag af því að við erum að tala um fólk, bara venjulegt fólk. Og að reyna að halda því fram að það sé öruggt fyrir fólk að búa á götunni í Grikklandi þá er það ekki svo. Þegar fólk hefur fengið status í Grikklandi eða á Ítalíu þá er það ekki eins og þegar hæstv. dómsmálaráðherra ákveður að fara í sólarlandaferð til Krítar. Það er bara ekki það sama. Það er ekkert skjól, hvorki fyrir veðri, vindum né öðru. Það er það ekki. Og ég skora á hæstv. ráðherra að kynna sér aðstæður [[Forseti hringir.]]fólks á flótta, t.d. á götunni í Grikklandi.
Virðulegur forseti. Öll lönd Evrópu sem fylgja þeim sömu reglum og við erum að innleiða í þessu frumvarpi líta á Grikkland sem öruggt land. Öll lönd Evrópu, þar á meðal Norðurlöndin, vísa fólki þangað hafi það hlotið þar vernd eða er þar með umsókn um vernd í málsmeðferð. Þannig að hv. þingmaður, sem kemur nú úr röðum Samfylkingarinnar og lofar hér gjarnan og biður fyrir aðild að Evrópusambandinu, er í rauninni að fordæma það regluverk sem gildir í þessum draumalöndum hennar. Við erum ekkert annað að gera með þessu frumvarpi en að færa okkur nær þeirri málsmeðferð sem er á Norðurlöndum. Og að reyna að halda því fram að hér sé um eitthvert ómannúðleg skref að ræða þar sem ekki sé verið að gæta að réttindum fólks, þar sem við séum ekki að uppfylla sáttmála Sameinuðu þjóðanna um vernd fólks á flótta, er auðvitað hráskinnaleikur. Og þegar ég talaði um tilfinningarök, [[Forseti hringir.]]og það var farið í að snúa út úr því, eins og vera ber af hv. þingmanni, þá hefur það ekkert með það að gera að ég beri ekki þær tilfinningar, [[Forseti hringir.]]sterkar tilfinningar til fólks sem er í þeim vanda, [[Forseti hringir.]]bara alls ekki. Þetta hefur bara með það að gera að við séum að hér að styðja við málsmeðferð [[Forseti hringir.]]sem eykur einmitt þjónustuna við þetta fólk.
Frú forseti. Það er verið að skerða hér möguleika fólks til að færa fram sönnur fyrir máli sínu á aðstæðum sínum í heimalandinu og aðstæðum þeim sem það hefur búið við í því ríki sem það kom fyrst til á leiðinni til Íslands. Það er verið að skerða möguleika þessa fólks til þess að sýna fram á þær aðstæður sem það hefur búið við. Það er nefnilega þannig að stundum lendir fólk líka í sjálfheldu í því ríki sem það kemur fyrst til á flótta sínum, ýmist vegna aðstæðna á götunni eða vegna persónulegra aðstæðna. Fólk hefur verið selt í þrældóm, í kynlífsvinnu og alls konar viðbjóð á flótta en við ætlum ekki að opna umsóknir þeirra af því að þau voru einhvers staðar annars staðar áður. Við ætlum ekki að skoða mál einstaklinga eins og okkur ber samkvæmt lögum. Okkur ber [[Forseti hringir.]]samkvæmt lögum að passa að endursenda fólk ekki aðstæður þar sem líf þess og heilsa er í hættu.
Frú forseti. Ég veit ekki alveg hvernig ég á að koma á eftir þessum andsvörum ráðherrans. Tilfinningarökin kannski, það að tala niður tilfinningarök í tengslum við frumvarp þar sem eitt af markmiðunum er að standa vörð um mannúð. Af hverju stöndum við vörð um mannúð? Er það ekki bara út af einhverjum tilfinningarökum? Af hverju virðum við mannréttindi? Það eru bara tilfinningarök fyrir því. Það eru bara fín rök. En það setur hlutina í samhengi. Hvernig ráðherrann talar sýnir að gamla setningin um að Dyflinnarreglugerðinni sé beitt þegar kostur er, sem stóð í greinargerð þessa frumvarps forðum daga, hún er enn þá svífandi yfir öllu í þessu frumvarpi. Það á að smyrja endursendingarvélina þannig að allt þetta fólk sem gríska verndarkerfið verndar ekki sé endursent án þess að það sé einu sinni hreyft við málum þess. [[Forseti hringir.]]Ef það kveikir ekki á tilfinningum hjá fólki [[Forseti hringir.]]sem skoðar frumvarpið, þeim tilfinningum að þetta sé ógeðslegt frumvarp sem eigi helst heima í tætaranum, [[Forseti hringir.]]þá er það fólk sem les ekki rök.
Frú forseti. Já, mannúð er auðvitað út frá tilfinningalegu mati. Ég held að það sé óhjákvæmilegt. Mannúð er ekki mælanleg, hún er ekki hagfræðilegt hugtak eða efnahagslegt hugtak. Ég reyndi í andsvörum við hæstv. dómsmálaráðherra að ræða þá mannúð að leyfa fólki að sjá sér farborða á meðan það bíður niðurstöðu með því að veita því bráðabirgðaratvinnuleyfi út frá einmitt þessu efnahagslega. Ég reyndi að höfða til þess að hann gæti sparað peninga með því að leyfa fólki að sjá sér farborða á meðan það bíður. En jafnvel það skilur ekki hæstv. dómsmálaráðherra. Og það finnst mér skrýtið af því að ég hélt að þeir sem ættu kannski erfiðara með að skilja mannúð gætu kannski skilið eitthvað eins og peninga.
Frú forseti. Í andsvari við hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur sagði ráðherra að í frumvarpinu væri verið að reyna að gæta hagsmuna þeirra sem hingað koma og eru í raunverulegri þörf fyrir vernd. Hvernig vitum við hverjir eru í raunverulegri þörf þegar hluta er bara hent úr landi án þess að skoða þeirra mál? Og af hverju þarf endilega að búa til einhvern hóp góðra flóttamanna sem ráðherra vill verja og slæmu flóttamannanna sem á að senda til Grikklands án þess að spá í hvort þau hafi raunverulega þörf á vernd? Skjólið sem Ísland getur veitt fólki sem flýr hingað úr verndarkerfinu í Grikklandi er skjól frá ólíðandi ómannúðlegum aðstæðum. Að ráðherra málaflokksins láti eins og það fólk hafi einhverjar annarlegar hvatir að baki umsóknum sínum er mjög varasöm orðræða, frú forseti.
Frú forseti. Hver er í raunverulegri þörf fyrir vernd? Hver er í raunverulegri neyð? Ég vil varpa upp þeirri spurningu hvort albanska konan með litla barnið, konan sem var gengin 36 vikur, og margvísleg lög voru brotin við brottvísun hennar, hafi kannski verið í raunverulegri þörf fyrir vernd og umönnun. Við leyfum því kannski bara að liggja í loftinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir hennar innlegg í þessa umræðu. Ég sendi skriflega fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra fyrir stuttu þar sem ég spurði út í hlutfall þeirra einstaklinga sem sækja hér um vernd sem hafa þegar fengið alþjóðlega vernd, innan gæsalappa, í öðru ríki og óskaði eftir sundurliðun á grundvelli þess ríkis þar sem viðkomandi hefur fengið vernd. Niðurstaðan er sú að í fyrsta lagi er fjöldinn ekki nándar nærri jafn sláandi og hæstv. dómsmálaráðherra lætur í veðri vaka í sinni ræðu, að þetta sé gríðarlegur fjöldi sem þurfi að sporna við. Ég veit ekki betur en að u.þ.b. 1.500 einstaklingar hafi sótt um vernd það sem af er þessu ári og að það gangi allt vel fyrir sig. Árið 2021 voru 187 einstaklingar með vernd í öðru ríki sem sóttu um vernd hér á landi. Árið 2020 voru það 341, sannarlega fleiri. [[Forseti hringir.]]Árið 2019 voru það 207. Langflestir þessara einstaklinga [[Forseti hringir.]]koma frá Grikklandi og Ungverjalandi. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hún það vera tilviljun?
Frú forseti. Nei, ég tel það ekki vera tilviljun vegna þess að aðstæður og aðbúnaður í þessum ríkjum veitir því miður ekki raunverulega vernd. Það er auðvitað miður. Einhver ríki fá þá snilldarhugmynd að búa til flóttamannamiðstöð í öðrum ríkjum. Maður veltir fyrir sér hvort það sé siðferðislega ásættanlegt að haga málum á þann veg. En að sjálfsögðu er það ekki tilviljun að fólk hrekist á brott úr flóttamannabúðum þar sem ekkert skjól er að fá. Ég segi bara sem fjölskyldumanneskja að ég myndi gera hvað sem er til að komast í skjól með börnin mín. Það er bara þannig.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Sannarlega er það ekki tilviljun að fólk haldi áfram að leita að vernd þegar það lendir í aðstæðum líkt og flóttafólki er boðið upp á í Ungverjalandi og Grikklandi fyrst og fremst. Það eru líka erfiðar aðstæður í ríkjum á borð við Ítalíu og Búlgaríu og samt er þeir bara teljandi á fingrum annarrar handar þeir einstaklingar sem þó þaðan koma. Mig langar til að leiðrétta eitt sem kom fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra hér áðan þar sem hann talaði um að öll önnur Evrópuríki vísuðu fólki til baka sem fengið hefðu vernd í öðru ríki, þar á meðal í Grikklandi og Ungverjalandi. Þetta er ekki rétt að því leytinu til að önnur ríki hafa verið að beita, þótt erfitt sé að finna tölur um það, banni við endursendingum þangað þar sem líf fólks eða frelsi er í hættu, að senda fólk ekki til baka til þessara ríkja. Þessum ákvæðum, sem eru líka til í íslenskum lögum, var aldrei beitt hér á landi og það er ástæðan fyrir því að þessi ákvæði sem hæstv. dómsmálaráðherra vill núna afnema úr íslenskum lögum voru sett inn árið 2016. Það var vegna þess að Ísland veitti [[Forseti hringir.]]þessu fólki ekki hina minnstu áheyrn. Og það er ekki rétt hjá hæstv. dómsmálaráðherra [[Forseti hringir.]]að það sé þannig í öðrum Evrópuríkjum.
Frú forseti. Ég ákvað að fletta upp frétt frá því í fyrra þegar upp kom smit í flóttamannabúðum á einni af grísku eyjunum. Á þessari grísku eyju búa 13.000 manns í flóttamannabúðum. Það kviknaði í flóttamannabúðum á öðrum stað í Grikklandi þar sem þúsundir búa. Og við leyfum okkur hér á Íslandi að kvarta undan því að 100 manns komi og freisti þess að fá hér vernd og fái að taka þátt í okkar góða samfélagi þar sem er þörf fyrir fólk, alls konar fólk. Ég held að við ættum kannski að einbeita okkur að öðru.
Frú forseti. Ég er svo hjartanlega sammála hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur um að það er allt of mikið af fólki á flótta í heiminum, það er allt of mikið af fólki sem er að flýja ömurlegar aðstæður, og ég er sammála því að Ísland eigi að gera vel þegar kemur að móttöku flóttamanna. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í varðandi það að alveg gríðarlegur fjöldi er á flótta og það er fólk sem hefur fengið vernd í ýmsum löndum þar sem ástandið er svo sannarlega misjafnt, vegna þess að mér fannst það ekki koma fram í ræðu hv. þingmanns: Telur hv. þingmaður að við eigum að taka á móti öllum þeim sem hafa fengið vernd annars staðar? Ég spyr hv. þingmann: Telur hún í rauninni að hér eigi bara að vera alveg opin landamæri? Ég gat ekki alveg skilið [[Forseti hringir.]]á ræðu hv. þingmanns hvernig hún sæi kerfið fyrir sér, hvort hún vildi kerfi, [[Forseti hringir.]]þótt ég sé sammála henni um að ástandið sé hræðilegt í heiminum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið sem mig grunar að sé hugsað til að ná fram skýrri afstöðu um að það er ekki allt eða ekkert í þessum málum, alls ekki. Það er ekki þannig að þeir sem tala fyrir mannúð og málefnum fólks á flótta vilji annaðhvort galopna öll landamæri eða hafa þau algjörlega lokuð. Ég þakka þess vegna hv. þingmanni kærlega fyrir að spyrja að þessu. Það sem hér er verið að tala um er að umsóknir þeirra sem hafa mögulega fengið einhvers konar stimpil um vernd án þess að hafa vernd í öðrum ríkjum séu skoðaðar, að það sé raunverulega skoðað hverjar aðstæðurnar eru, hverjar persónulegar aðstæður einstaklinganna eru sem hrekjast alla leið hingað til Íslands, af því að það er um það sem þetta snýst. En því miður er verið að skerða réttindi fólks hvað þetta varðar með þessu frumvarpi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin því að mér finnst mikilvægt í þessum sal að búa ekki til ágreining þar sem er ekki ágreiningur, heldur reyna að komast að því hvað það er í rauninni sem okkur greinir á um. Ég er ekki sammála því - það á alveg að skoða mál, það á bara ekki að taka það til efnislegrar meðferðar samkvæmt frumvarpinu. Þetta eru atriði sem ég tel alveg þess virði að skoða. Að auki er heimilt að víkja frá meginreglu um vernd ef það er talið að hún sé ekki nægjanleg fyrir fólk. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hefur hún ekkert skoðað þau undanþáguákvæði sem eru í þessu frumvarpi sem eru einmitt til þess ætluð að auka vernd fólks sem ekki mun í reynd njóta grundvallarréttinda [[Forseti hringir.]]í þeim ríkjum sem þau koma frá?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvar sem er líka mikilvægt, einmitt til að hægt sé að útskýra betur. Reynsla mín í þessum málaflokki, sem spannar nokkur ár, er sú að þegar um er að ræða mjög matskennd ákvæði, eins og þau sem þetta frumvarp inniheldur, þá sé viðmótið þess eðlis að byrjað sé á því að segja nei og sagt nei alveg þar til það er mögulega ekki hægt lengur, þ.e. fyrsta viðbragð er nei, við ætlum ekki að skoða umsagnaraðila, nei, þú átt ekki rétt hér o.s.frv. Lítið mat fer fram á aðstæðum einstaklingsins sjálfs, því miður. Þetta er reynsla mín jafnvel af mjög alvarlegum málum, að þeim er vísað frá á grundvelli mats um að viðkomandi sé hugsanlega [[Forseti hringir.]]með einhverja mögulega vernd einhvers staðar.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga sem og þeim þingmönnum, sem flutt hafa ræðu eða tekið þátt í andsvörum eða öðru, fyrir þeirra innlegg í umræðuna. Ég kveð mér hér hljóðs m.a. til að gera grein fyrir fyrirvara sem ég og hv. þm. Jódís Skúladóttir gerðum við þetta frumvarp þegar það var afgreitt út úr þingflokki Vinstri grænna, en hann fjallar um að skoða þurfi heildstætt áhrif þeirra breytinga sem eru lagðar til í frumvarpinu og að sjónarmið um skilvirkni og hagkvæmni kerfisins megi aldrei verða á kostnað almennrar mannúðar og réttlætissjónarmiða, ekki síst með tilliti til stöðu fólks sem tilheyrir viðkvæmum hópum. Ég tel að í þessu frumvarpi sem við ræðum hér og í rauninni í tengdum frumvörpum, bæði frumvörpum sem hæstv. dómsmálaráðherra kynnti aðeins hérna áðan um atvinnuréttindi útlendinga og verður mælt fyrir seinna í kvöld og frumvörpum sem hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur mælt fyrir, að ég held, séu ákvæði sem eru til opnunar á réttindum útlendinga og fólks á flótta meðan önnur eru til þrengingar og verða m.a. til þess að málsmeðferðartími ætti að verða hraðari. Það frumvarp sem við erum að ræða hér og nú og liggur fyrir þinginu er talsvert mikið breytt, bæði í uppsetningu en einnig í efnisgreinum, frá þeim frumvörpum sem einnig hafa fjallað um breytingar á lögum um útlendinga og þingið hefur haft til meðferðar á síðustu þingum en hafa ekki verið afgreidd, m.a. vegna þeirra ábendinga sem komið hafa fram í meðferð allsherjar- og menntamálanefndar. Annaðhvort hefur ekki verið vilji til eða bara hreinlega ekki gefist tími til að botna og klára og hreinlega skoða hvort væri hægt að gera breytingar í takti við það sem þar kemur fram. Ég tel því að hér eigi nefndin mikla og mikilvæga vinnu eftir fyrir höndum. Mér finnst skipta gríðarlega miklu máli það sem er skrifað inn í frumvarpið varðandi heimildir til þess að víkja frá þeirri meginreglu að þó svo að umsækjandi hafi fengið alþjóðlega vernd í öðru ríki, og málið verði því samkvæmt tillögunni eins og hún liggur fyrir ekki tekið til efnismeðferðar hér á landi, sé hægt að víkja frá því og að það megi ekki senda fólk þangað þar sem líf þess og frelsi kann að vera í hættu og líta þurfi til þess að einstaklingur njóti í reynd þeirra mannréttinda sem lög viðkomandi ríkis mæla fyrir um. Þessi atriði þarf að skoða gríðarlega vel. Mér líst ágætlega á þetta eins og það er sett fram hérna en ég tel að þetta þurfi að fá góða skoðun. Það er mikilvægt að hafa kerfi, bæði hér og svo annars staðar í heiminum, sem gerir fólki, sem er að flýja gjörsamlega óboðlegar og oft manngerðar óboðlegar aðstæður vegna stríðsátaka í heiminum, kleift að komast í öruggt skjól í öðrum löndum. Þar berum við mikla ábyrgð sem ríkt land og sem er betur fer fjarri öllum stríðsátökum í því að taka á móti fólki. En við berum að sjálfsögðu ekki ein ábyrgð í því. Mér finnst að það eigi að vera sómi okkar að vera með kerfi sem er skiljanlegt fyrir þá sem þurfa að reiða sig á það og sem virkar hratt og örugglega en sem hefur líka næmni fyrir þeim mannlega margbreytileika og þeim aðstæðum sem fólk er að koma úr. Ég held að það þurfi að hafa kerfi sem bíður fólk velkomið. Ástandið í heiminum er einfaldlega þannig að þannig verður það að vera. Auðvitað þurfa stofnanir, hvaða nafni sem þær heita, að vinna vinnunna vel og fagmannlega, vera vel mannaðar og horfa þarf til þeirra sjónarmiða og ekki horfa fram hjá þeim sem einmitt eru talin upp í löggjöfinni okkar og í lögskýringargögnum um að þurfi að horfa til. Þannig eiga bara allar okkar stofnanir að virka. Ég hlakka til að fylgjast með framgangi þessa máls í gegnum nefndarvinnuna. Ég treysti því að allsherjar- og menntamálanefnd sinni því starfi vel. Svo mun ég að sjálfsögðu bara að meta það hvaða athugasemdir koma fram og hvernig hægt er að bregðast við þeim. Ég fæ ekki betur séð en að verið sé að bregðast við ýmsu sem hefur verið gagnrýnt hingað til og búið að koma því í allt annað form. Það er gott því að hin þinglega meðferð á að hafa áhrif á hvernig frumvörp koma aftur hingað inn í þingsal ef málum lýkur ekki með því að þau séu gerð að lögum.
Virðulegur forseti. Í þessu frumvarpi er verið að leggja til að án undantekninga verði þeir sem fengið hafa vernd í öðru ríki sem er aðili að Dyflinnarreglugerðinni endursendir án efnislegrar meðferðar á sínu máli. Það er bara alveg skýrt í þessu frumvarpi; engar undantekningar, ekkert tillit tekið til aðstæðna fólks, ekkert tillit tekið til fötlunar, ekkert tillit tekið til þess hvort viðkomandi er í viðkvæmri stöðu, ekkert tillit tekið til þess hvort viðkomandi er með barn, ungabarn, á sínu framfæri, ekki vitund tekið tillit til þess. Það á bara að senda fólk beint út á götuna í Grikklandi. Það er það sem hv. þingmaður er að tala fyrir hér í þessum sal, í þessum ræðustól, að sé ásættanlegur fórnarkostnaður fyrir stjórnarsamstarf við Sjálfstæðisflokkinn. Þetta er það sem hún er að gera akkúrat núna. Það er bara mjög skýrt að þetta er það sem mun taka við flóttamönnum ef þessi ríkisstjórn fullkomnar þennan óskapnað, þennan verknað sinn. Ég ætla að spyrja hv. þingmann hvernig hún, sem ég veit að hefur mannúð í hjarta sér, getur réttlætt þennan viðbjóð.
Frú forseti. Nei, það er einmitt skrifað hérna inn að áfram verði hægt að taka mál til efnislegrar meðferðar á grundvelli 3. mgr. 36. gr. laganna og 42. gr. gildandi laga og að aðstæður verði kannaðar. Það er sem sagt verið að skrifa það inn að það sé heimilt að víkja frá meginreglum. Líkt og ég held að hafi komið ágætlega fram í ræðu minni þá líst mér vel á þetta orðalag. En þetta er eitt af því sem ég held að nefndin eigi að kanna, kafa ofan í og skoða líkt og gert hefur verið vegna þess að hér er einmitt verið að skrifa það inn hvenær eigi að taka mál til efnismeðferðar þrátt fyrir aðra meginreglu.
Virðulegi forseti. Það er ekkert verið að skrifa þetta inn. Þetta er í núgildandi lögum. Það er ekki verið að bæta þessum ákvæðum inn í lögin. Þetta eru ákvæði sem eru nú þegar í núgildandi lögum. Það er ekki verið að breyta þessum ákvæðum sem hv. þingmaður var að vísa í og telur geta komið bágstöddum flóttamönnum til bjargar. Þessi ákvæði eru nú þegar til staðar í lögunum. Rauði krossinn hafði þetta að segja um beitingu þessara ákvæða á bls. 12 í umsögn sinni við þetta frumvarp í samráðsgáttinni: „Rétt er að benda á að frá gildistöku núgildandi útlendingalaga hafa stjórnvöld aldrei“ - aldrei - „fallist á að endursending einstaklings eða fjölskyldu með vernd í öðru ríki leiði til brots gegn 42. gr. útlendingalaga, þrátt fyrir að talsmenn Rauða krossins hafi gert kröfu um efnismeðferð á þeim grundvelli í öllum málum þegar umsækjandi hefur haft vernd í öðru ríki. […] Þá heyrir það til algjörra undantekninga að umsóknir skv. a-lið 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga séu teknar til efnismeðferðar hér á landi með vísan til sérstakra ástæðna. Túlkun stjórnvalda á því hvað teljist til sérstakra ástæðna hefur þrengst svo um munar og undanfarið ár hafa stjórnvöld fallist á sérstakar ástæður í einungis örfáum málum.“ Sem sagt: Þetta verður algild meginregla.
Frú forseti. Þetta frumvarp eins og það er hérna hefur ekki verið inni í samráðsgátt stjórnvalda þó svo að önnur frumvörp hafi svo sannarlega verið það. Það getur alveg verið að það þurfi að ganga harðar fram í því að beita undanþáguákvæðum. Ég er mjög fylgjandi því að horft sé til aðstæðna fólks. Núgildandi útlendingalög eru ekki þannig úr garði gerð að hér fái allir vernd. Þetta getur bara verið eitt af því sem þingið getur skrifað inn enn skýrar, þ.e. til hvaða sjónarmiða það vill að verði horft, vegna þess að þessi ákvæði skipta gríðarlega miklu máli. Það á að horfa til aðstæðna fólks og ef það er það sem stendur í þeim lögum sem koma frá okkur þá eigum við að gera þá kröfu að til þess sé horft og því sé fylgt eftir.
Frú forseti. Hér hlýddum við á ræðu hv. þingmanns sem er greinilega að reyna að finna ástæðu til þ að missa ekki svefn á kvöldin yfir því að hafa hleypt þessu frumvarpi í gegnum ríkisstjórn. Hv. þingmaður hefur látið selja sér hluti sem eru ekki réttir. Ákvæðið sem hv. þingmaður vísar í, sem er 3. mgr. 36. gr. - ég ætla að endurtaka það sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði hérna rétt áðan - því hefur aldrei verið beitt. Ákvæði 42. gr. um bann við endursendingu fólks þangað sem líf þess eða frelsi er í hættu hefur aldrei verið beitt. Þetta er ástæðan fyrir því að árið 2016, eftir vinnu sameiginlegrar þingmannanefndar, var ákveðið að setja inn í lögin ákvæði um það að ef sérstakar ástæður mæltu með því, það er nákvæmlega orðað þannig í lögunum, þá skyldu mál tekin til efnismeðferðar. Það var í kjölfar þess að hingað leitaði ung fjölskylda með tvö pínulítil börn sem hafði búið á ruslahaugum í Grikklandi. Þess vegna var þessi heimild sett inn. Ég er sammála hv. þingmanni að það væri færi vel á því að skýra þetta í lögum, [[Forseti hringir.]]vegna þess að eins og hv. þm. Þórhildur Sunna benti á þá hafa stjórnvöld verið að þrengja hana [[Forseti hringir.]]hægt og bítandi núna á síðustu árum. Það er hins vegar ekki verið að skýra þessa [[Forseti hringir.]]heimild heldur er verið að afnema hana.
Ég vil biðja hv. þingmenn um að virða ræðutíma.
Frú forseti. Ég varð þess reyndar ekki vör að neinni spurningu væri beint til mín. En ég stend bara við það sem ég sagði, að þau ákvæði sem eru sett inn í lög og eru inni í lögum um það hvernig eigi að fara með mál - auðvitað eigum við að gera kröfu um að þeim sé beitt. Það er ekkert flóknara en það. Við höfum lög, við höfum stofnanir sem er ætlað að framfylgja þeim og þannig á það að vera. Ef það eru einhver áhöld um að ekki sé verið að fara eftir lögum þá verður auðvitað hæstv. ráðherra að fylgja því eftir við sína stofnun.
Frú forseti. Ég held að það sé ekki einu sinni hægt að vera svo bjartsýnn að segja að þessum ákvæðum hafi ekki verið beitt sem séu samt svo skýr og ættu að leiða til þess að mál verði tekin til efnismeðferðar. Ástæðurnar fyrir því að reglu um bann við endursendingu fólks þangað sem líf þess og frelsi er í hættu er ekki beitt þegar fólk hefur fengið vernd í öðru Evrópuríki eru pólitískar, vegna þess að íslensk stjórnvöld munu ekki fallast á að líf fólks eða frelsi þess sé í hættu í öðru ríki. Það getur verið jafn borðleggjandi og við höfum séð mörg dæmi um, en það er ekki að fara að gerast. Svo ná þessi mál ekki að fara fyrir dómstóla vegna þess að dómstólar endurskoða ekki þetta mat stjórnvalda. Mér þykir leitt að hryggja hv. þingmann en þetta er ekki nóg. Þetta er ekki nóg. Þetta ákvæði sem hefur verið í lögum alla tíð. Það er verið að afnema þessa heimild. Það er verið að tryggja það að einstaklingi sem hefur fengið vernd í öðru Evrópuríki verði snúið við á þröskuldinum án þess að nokkurra spurninga sé spurt . Og það er ástæðan fyrir því að þetta var sett inn árið 2016. Það er verið að eyðileggja með einu pennastriki góða vinnu sem var unnin hér í pólitískri sátt.
Frú forseti. Það má nánast halda út frá sumum ræðum sem hafa verið fluttar að hér fái bara enginn að koma inn fyrir landamærin og enginn fái vernd. Það er auðvitað ekki svo. Sem betur fer tökum við á móti fullt af fólki á flótta. En ég held að við getum tekið á móti enn fleirum. Ef það er svo að það þarf að hnykkja betur á því að verndin sé virk fyrir þau sem eiga að falla undir það, sem eru í til að mynda viðkvæmum hópum, þá finnst mér hið besta mál að á því sé hnykkt í nefndaráliti að farið sé eftir þeim atriðum sem sett eru inn í lög, því að auðvitað viljum við að þannig virki kerfið. Til þess erum við með lögin. Þannig að ég beini því bara til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að um leið og hún skoðar þetta allt saman sé hnykkt á því að þeim lögum sem eru í gildi sé fylgt.
Virðulegi forseti. Hér fyrir nokkrum árum, örfáum vikum eftir að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur tók við, barst tilkynning til félagsmálayfirvalda vegna útlendinga í neyð eftir að barnafjölskylda var á grundvelli nýrrar reglugerðar Sigríðar Andersen svipt framfærslu og þjónustu. Hér í dag ræðum við frumvarp sem snýst m.a. um að festa það í sessi að útiloka umsækjendur um alþjóðlega vernd frá grunnþjónustu eftir að hafa fengið lokasynjun. Í þessu felst m.a. að börn verða af réttindum, barnshafandi konur verða sviptar þjónustu, alvarlega veikir einstaklingar líka, fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir, þessir hópar verða sviptir framfærslu og húsnæði, réttindum skv. 33. gr. útlendingalaga sem félagsmálaráðherra ber ábyrgð á en treystir sér ekki til að vera hérna í salnum með okkur [[Forseti hringir.]]að ræða um. Spurning mín til hv. þingkonu Vinstri grænna er nú bara þessi: Er hún stolt [[Forseti hringir.]]af þessu ríkisstjórnarsamstarfi í dag? Er þetta í alvörunni þess virði? Helgar tilgangurinn [[Forseti hringir.]]í alvörunni meðalið?
Frú forseti. Ég vil bara segja að auðvitað gengur á ýmsu þegar maður er í pólitík og þegar maður er í fjölflokka meirihlutasamstarfi og auðvitað þarf að gera málamiðlanir. Það er bara það sem þarf að gera ef maður er tilheyrir ekki stjórnmálahreyfingu sem hefur yfir 50% atkvæðanna. Ég skal bara vera heiðarleg með það að málin eru miserfið og þau eru mörg hver flókin. Þannig er heimurinn, þannig er lífið þegar maður er að taka þátt í pólitík og sér í lagi þegar maður nýtur þeirra forréttinda að fá að tilheyra flokki sem er í ríkisstjórn. En ég vil, frú forseti, bara að nefna það að í frumvarpinu kemur fram: „Þó er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlegra veikra einstaklinga …“ Þannig að um þetta er alveg fjallað í þessari grein sem hv. þingmaður minntist á, en ég tel að það sé algerlega þess virði að hún sé skoðuð, útfærslan á henni.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður gat þess auðvitað ekki í sinni ræðu að þessar undanþágur sem hún las þarna upp eiga ekki við um ákveðin mál. Í ákveðnum málum er það bara þannig að barnshafandi konur, fatlaðir einstaklingar, alvarlega veikir einstaklingar eru sviptir framfærslu og húsnæði, alveg sama hvað. Þetta frumvarp, hvað snýst það um? Það snýst um það sem ég fór yfir. Það snýst um að undanskilja umsækjendur um alþjóðlega vernd frá ákveðnum lágmarksréttindum sem borgurum eru tryggð í stjórnsýslulögum. Þetta snýst um að útiloka fólk sem hefur hlotið alþjóðlega vernd í ríkjum eins og Grikklandi og Ítalíu, ríkjum sem ráða ekki við straum flóttamanna þangað, frá því að fá alþjóðlega vernd á Íslandi. Hér stígur þingmaður Vinstri grænna upp í pontu glottandi og segir að það gangi á ýmsu í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Það er svo ótrúlega sorglegt og ógeðfellt að verða vitni að þessu. Það gengur á ýmsu. Já, já.
Frú forseti. Ég hef nú verið í nokkur ár hér á þingi, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu, og ég get alveg eins sagt það glottandi að það gengur á ýmsu þegar maður er í minni hluta. Það gengur bara á ýmsu þegar maður er í pólitík. Þannig er það nú bara. Ég veit ekki hvaða atriði það er sem hv. þingmaður er að vísa til. Það kom ekki fram í hans máli hér við hvaða aðstæður einhver … [[Gripið fram í.]]Ef fólk getur ekki sýnt fram á hluti máli sínu til stuðnings þá sýnist mér, ef umsókn er metin bersýnilega tilhæfulaus - þá vil ég koma aftur að því sem ég sagði hér áðan [[Forseti hringir.]]að við hljótum að geta ætlast til þess að því sé fylgt sem stendur í lögunum, að stofnun fylgi því [[Forseti hringir.]]þegar hún er að vinna málin af því að það eigum við að gera kröfu um.
Frú forseti. Þann 16. júlí 2021 ritaði hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir ágæta grein. Þar minnir hún m.a. á að standa þurfi vörð um upphaflegan tilgang Dyflinnar-samstarfsins sem er sá að aðildarríki deili ábyrgð vegna komu fólks á flótta til Evrópu. Um það snýst þetta mál, að við öxlum okkar ábyrgð á alþjóðlegu verndinni og notum ekki sjálfvirka endursendingartakkann til að skjóta okkur undan ábyrgð okkar sem sjálfstætt ríki. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hvað hefur breyst síðan í fyrra? Hvers vegna hleypti Vinstrihreyfingin – grænt framboð þessu frumvarpi í gegnum þingflokk sinn og til afgreiðslu í þinginu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Ég vil segja: Nei, ég hef ekki skipt um skoðun. Ég tel einmitt að það skipti máli að ríki heimsins deili með sér þeirri ábyrgð sem við sem heimsbyggð höfum í því að veita fólki sem er að flýja stríðsátök hæli. Hins vegar skiptir líka máli að til þess að kerfið virki sé ekki verið að fjalla um mál fólks á mörgum stöðum, það er engum til gagns. Ég tel því mikilvægt að horft sé til þess að aðstæður landa eru mjög ólíkar og aðstæður fólks í ólíkum löndum eru mjög misjafnar og þess vegna [[Forseti hringir.]]eigi fólk almennt að hafa hæli þar sem það hefur fengið það en hins vegar séu undantekningar frá því, og það er hægt með þessu lagafrumvarpi.
Frú forseti. Hv. þingmanni verður tíðrætt um ákvæði 33. gr. og heimild til undantekninga vegna veikinda, fötlunar og annars sem við hljótum öll að vera sammála um að taka þurfi tillit til. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig ætlar Vinstrihreyfingin – grænt framboð að tryggja að tekið verði tillit til þessara atriða? Hver sinnir því? Eru það almennir starfsmenn og Útlendingastofnun sem meta það með sínum hætti hver sé í viðkvæmri stöðu, hver þurfi á sérstakri vernd að halda og hver ekki? Eða verða einhverjir aðrir kallaðir til? Eins og þetta er skrifað inn í frumvarpið núna og tíðkast, eins og hér hefur ítrekað komið fram, er mikil hætta á geðþóttaákvörðunum sem byggja ekki á almennilegu mati á þörf fólks fyrir vernd. Þar liggur hættan í þessu frumvarpi. Hún er sú að við neitum fólki, sem vissulega er verndarþurfi, um þá vernd sem því ber að fá samkvæmt lögum.
Frú forseti. Meðan við erum með einhvers konar kerfi um móttöku flóttafólks en erum ekki bara með opin landamæri þar sem allir geta komið hingað - og eins og ég skildi hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur í fyrra andsvari þá er það ekki stefna Samfylkingarinnar að hafa alveg opið kerfi heldur þurfi einmitt að leggja mat á umsóknir og stöðu fólks - þá verðum við að hafa aðila sem við getum treyst til að fara yfir umsóknirnar. Ég er alveg sammála því að það er gríðarlega vandmeðfarið að fara yfir það hvernig sjúkdómum eða fötlun eða öðru er háttað. En það er mat sem verður að vera hægt að treysta stofnunum fyrir. Ef það kerfi er ekki nógu gott þá snýst það í mínum huga ekki um það að hætta að vera með eitthvert kerfi heldur að bæta kerfið og kalla til sérfræðinga ef með þarf. Það þarf að hafa kerfið þannig, eins og ég hef ítrekað sagt hér, að við treystum því að verið sé að framfylgja þeim lögum sem við höfum sett.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér finnst mjög ankannalegt að við séum hér að ræða fram og til baka um þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd án þess að sá ráðherra sem fer með málaflokkinn sé viðstaddur umræðuna. Mér finnst ekki góður bragur á þessu. Ég skil ekki hvers vegna hann er ekki hérna. Ég vil biðja forseta um að kalla þann ráðherra sem fer með þessi málefni hingað inn til að eiga við okkur umræðu um þessi mál.
Frú forseti. Með leyfi forseta ætla ég að leyfa mér að lesa upp úr forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands sem tók gildi 1. febrúar síðastliðinn. Þar segir í ákveðnu ákvæði, 27. tölulið 2. gr., að hæstv. dómsmálaráðherra fari með málefni útlendinga, að frátöldum atvinnuleyfum, samanber x-lið 4. töluliðar 3. gr., og þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd, samanber g-lið 2. töluliðar 3. gr. Þetta verður ekki mikið skýrara. Ég tek undir orð hv. þm. Jóhanns Páls Jóhannssonar að það er nauðsynlegt að sá ráðherra sem fer með allt er varðar þjónustu við fólk á flótta og umsækjendur um alþjóðlega vernd komi í salinn.
Virðulegi forseti. Já, ég tel líka mjög mikilvægt að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra komi hingað til að gera grein fyrir máli sínu, ekki síst vegna þeirra raka sem fram hafa komið í máli hæstv. dómsmálaráðherra og hv. þingkonu Steinunnar Þóru Árnadóttur þess efnis að það sé allt of mikið af flóttamönnum hérna, að við megum bara ekkert við þessu.
Ha?
Þetta er bara hræðilegt. [[Gripið fram í.]]- Þ.e. hæstv. dómsmálaráðherra, hv. þingmaður, og vangaveltur hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur um hvort við eigum nú bara að hafa opin landamæri, við getum ekki tekið á móti öllum. Það væri þá bara gott að heyra frá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hvað við getum tekið við mörgum, hvort þau hafi einhvern tíma lagt mat á það hvað við þurfum eiginlega á miklu af fólki að halda hérna. Hver er þjónustugeta hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra miðað við þau rök sem fram hafa komið í þessari umræðu? Það er enginn að tala um opin landamæri hérna. En mögulega ættum við að velta því fyrir okkur hvað við getum tekið af ábyrgð í alþjóðlegu samhengi akkúrat núna þegar þörfin er mest.
Virðulegur forseti. Enn og aftur er nauðsynlegt að leiðrétta þann misskilning sem svífur hér yfir vötnunum hjá lögspekingum minni hlutans. Þetta frumvarp fjallar ekki um réttindi þeirra sem eru í umsóknarferli um vernd og þá þjónustu sem þeim er veitt. Þetta frumvarp fjallar bara akkúrat ekkert um það. Þetta frumvarp fjallar fyrst og fremst um það sem tekur við þegar sá sem er að sækja um vernd hefur fengið synjun. Eftir sem áður hljóta allir hér málsmeðferð þótt öðru hafi verið haldið fram. Mál allra eru skoðuð. Þrátt fyrir að þeir komi frá og séu þegar með vernd þar sem við teljum örugg ríki þá eru einstök mál skoðuð í grunninn. Virðulegi forseti. Það er alveg ótrúlegt að þessum rangfærslum skuli vera ítrekað haldið fram í þeim eina tilgangi að reyna að blekkja þá sem eru að fylgjast með þessari umræðu.
Til hvers?
Frú forseti. Ég vil taka undir það sem aðrir hv. þingmenn hafa sagt hér; ég myndi gjarnan vilja sjá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra í þessari umræðu, bæði vegna þess að í þessu frumvarpi eru mörg atriði sem eru á hans forræði, en ekki síður vegna þess að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hefur opinberlega talað um að hann hlakki til að fá þetta mál til umræðu í þinginu. Ég skil ekki hvers vegna og mig langar rosalega mikið til að eiga þetta samtal við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Þá langar mig bara rétt aðeins í lokin, fyrst hæstv. dómsmálaráðherra hnýtti því í okkur hérna rétt áðan að við værum að reyna að blekkja einhvern, til að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra: Hvers vegna í ósköpunum ættum við að vera að gera það? Hvers vegna í ósköpunum ættum við að vera með þennan málflutning hérna ef ekki væri vegna þess að við höfum raunverulegar áhyggjur af flóttafólki sem vísað er héðan úr landi? Þetta er ekki í fyrsta skipti sem við höfnum þessu frumvarpi. Það er ekki að ástæðulausu. Það er ekki út í loftið.
Forseti vill geta þess að óskum hv. þingmanna um að félags- og vinnumarkaðsráðherra sé hér í þingsal hefur verið komið á framfæri.
Frú forseti. Í ljósi þess að hér er kallað eftir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem er jú reyndar ekki ráðherrann sem fer með málið, ráðherrann sem fer með málið situr hér í salnum og er hér til svara og tekur þátt í þessari umræðu og eftir því er gjarnan kallað. En hann er jú akkúrat hér og ég sé enga ástæðu til þess að annar ráðherra sé að mæta hér í hús þegar hæstv. dómsmálaráðherra situr í salnum.
Frú forseti. Ég vildi bara koma hérna upp og taka undir óskir um að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sé í salnum til að taka þessa mjög mikilvægu umræðu með okkur. Svo finnst mér líka mjög mikilvægt að minnast á það hvernig þetta er metið. Hvert er matið? Eins og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir sagði áðan: Hvað er verið að meta? Hvað getum við tekið á móti mörgum og hvar eru gögnin á bak við þetta? Hvernig eru þessar ákvarðanir teknar? Það er mikilvægt að ræða þetta. Að setja reglur og segja bara: vegna þess að það er of mikið - hvað er of mikið og hvers vegna? Við þurfum aðeins að gera þetta betur.
Virðulegur forseti. Það er ágætt að fá það staðfest að hæstv. ráðherra ætlar ekki að verða við beiðni stjórnarandstöðunnar um að koma hér í hús. Miðað við orð hv. þingflokksformanns hæstv. ráðherra, sem sér enga ástæðu til þess að ráðherrann mæti hingað, þá hlýt ég að ganga út frá því að það sé afstaða ráðherrans. Hér eru samt ákvæði sem heyra undir málefnasvið ráðherrans, eins og við höfum margoft komið inn á, bæði þjónusta við flóttafólk en líka lög um atvinnuréttindi útlendinga sem er verið að breyta með þessu frumvarpi og tilheyra málefnasviði hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, rétt eins og raunar þjónusta við hælisleitendur, þjónusta við fólk sem er að sækja um alþjóðlega vernd. Það er auðvitað bara sorglegt að hann sé ekki til í að koma hingað og standa fyrir máli sínu, sami maður og hlakkaði til að fá þetta ógeðsfrumvarp hér inn í þennan sal. Ég væri til í að heyra hvers vegna hann hlakkar til. Yfir hverju á að hlakka í þessu máli?
Virðulegi forseti. Aðeins bara til að svara því sem hér kom fram: Hvað er of mikið? Það er ekkert of mikið. Það er ekkert verið að fjalla um það að setja einhvern kvóta á flóttamenn í þessu frumvarpi. Það er verið að tala um málsmeðferðina. Það er ekkert verið að tala neitt um fjölda. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir vísaði í forsetaúrskurð hér áðan. Það eina sem var rangt í hennar málflutningi, og er grundvallaratriði í málinu, er að þetta frumvarp fjallar ekki um þjónustu við umsækjendur. Það er fáheyrt, virðulegur forseti, að vera að kalla eftir öðrum ráðherra. Það er þá hægt að kalla hér eftir allri ríkisstjórninni til að vera viðstödd mál hjá öðrum ráðherrum. [[Forseti hringir.]]Ég man ekki eftir því að slík ósk sé ítrekað borin fram, sem er óeðlilegt.
Nú lít ég þannig á að fleiri vilji ekki gera athugasemdir við fundarstjórn forseta.
Frú forseti. Ég er ekki viss um að ég sé að taka of stórt upp í mig þegar ég segi að það frumvarp sem við ræðum hér í dag sé ein af ástæðum þess að ég bauð mig fram til Alþingis. Ég hef unnið með flóttafólki frá árinu 2009, þá einkum umsækjendum um alþjóðlega vernd á Íslandi. Ýmsar breytingar hafa orðið á löggjöf og framkvæmd á þeim tíma sem ég hef verið að vinna í þessum málaflokki en á undanförnum árum hafa þær því miður í æ ríkari mæli verið til hins verra. Þetta frumvarp er eitt besta dæmið um það. Árið 2015 gerðust ákveðnir atburðir sem leiddu til þess að flóttafólki sem leitaði til Evrópu fjölgaði. Evrópuríki brugðust við á ýmsa vegu. Alþingi brást við með því að endurskoða sína löggjöf og úr varð frumvarp til laga um útlendinga sem eru núgildandi lög um útlendinga, nr. 80/2016. Þó að þau hafi að mörgu leyti ekki verið eins og ég myndi skrifa þau var þar um að ræða gríðarlega miklar réttarbætur í málefnum flóttafólks, mikilvægar réttarbætur. Ein sú mikilvægasta sem kom inn með þeim lögum var það ákvæði sem nú stendur til að afnema með frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra en það er heimild, og í mörgum tilvikum skylda, stjórnvalda til að skoða mál einstaklinga sem hingað leita þó að þeir hafi fengið alþjóðlega vernd, stöðu flóttamanns, í öðru ríki áður. Fyrir árið 2016, áður en þessi lög tóku gildi, var þetta ekki hægt. Þá voru lögin eins og hæstv. dómsmálaráðherra vill hafa þau að þessu leyti. Þá var það þannig að ef fólk hafði fengið stöðu flóttamanns í öðru ríki þá skipti ekki máli í hvaða aðstæðum fólk var þar, eða hvers vegna það leitaði þaðan og hélt áfram, heldur fékk það synjun. Það sem gerir þetta sérstaklega áhugavert er að það sem leiddi til þess að þetta ákvæði kom inn, kom til umræðu þessarar nefndar og rataði inn í frumvarpið, voru nokkur mál sem komu upp á Íslandi, það voru nokkrir einstaklingar, fólk af holdi og blóði sem var svo lánsamt að vera í þeirri stöðu að það taldi sig geta höndlað fjölmiðlaumfjöllun og hafði tengingar sem buðu upp á það. Raunar gekk það svo langt að þau mættu til viðtals á sviði í Borgarleikhúsinu þar sem þau sögðu sína sögu, sýndu að þau væru fólk af holdi og blóði. Þá höfðu þau dvalið í Grikklandi í rúmt ár, ef mig misminnir ekki, með tvær dætur sínar á leikskólaaldri. Í Grikklandi höfðu þau verið á götunni, án húsaskjóls, án aðgengis að mat nema tilfallandi í kirkjum og ölmusu annars staðar. Þau höfðu enga möguleika á að finna atvinnu og enga möguleika á húsnæði með þessi tvö litlu börn sín. Þau leituðu áfram til Íslands, fengu áheyrn. Þeim var reyndar synjað um áheyrn. Þeim var ekki synjað um vernd, máli þeirra var vísað frá af hálfu Útlendingastofnunar. Það sem gerist í kjölfarið er að þau fá þessa fjölmiðlaumfjöllun og þessa miklu athygli og af stað fór undirskriftasöfnun. Ég man nú ekki tölu undirskrifta sem náðist í það skipti en fjöldinn var ansi mikill. Í kjölfarið var þeim veitt dvalarleyfi hér á landi með því sem ég kýs að kalla lögfræðilegum loftfimleikum kærunefndar útlendingamála. Svo undarlegir voru þeir loftfimleikar að ekki þótti fara vel á því að fara þessa leið til að hjálpa fólki í þessari stöðu heldur var tekið upp það ákvæði sem hæstv. dómsmálaráðherra vill nú afnema um að heimilt væri, ef sérstakar ástæður mæla með því, að veita fólki í þessari stöðu áheyrn og hugsanlega alþjóðlega vernd hér á landi í kjölfarið. Ég gæti farið í mjög löngu máli yfir það sem ég tel vera að núgildandi framkvæmd á þessum ákvæðum en það er alveg á tæru að vandamálið er ekki það að þessi heimild skuli vera til staðar. Það að afnema þessa heimild er ekki rétta svarið við þeim áskorunum sem íslenska kerfið stendur frammi fyrir. Þær tölur sem ég nefndi í andsvari mínu rétt áðan koma fram frá hæstv. dómsmálaráðherra í svari við fyrirspurn minni sem ég beindi til hans fyrr á þessu ári um það hversu margir einstaklingar leituðu hingað eftir að hafa fengið vernd í öðrum ríkjum. Af þeim tölum að dæma er alveg ljóst að það er ekki sá fjöldi sem er að sökkva Íslandi í svartan sæ. Það voru rúmlega 150 einstaklingar árið 2019, fóru upp í rúmlega 250 árið 2020 og aftur niður árið 2021. Miðað við þann fjölda sem leitar til Íslands árið 2022, sem hefur ekki fengið stöðu flóttamanns í öðru ríki, þá geri ég ráð fyrir því að þessi hópur verði bara brotabrot af því fólki sem hingað leitar. Það mun ekki leysa neinn vanda að vísa þessu fólki aftur á brotajárnshaugana í Grikklandi. Þetta er ekki vandamál íslenska kerfisins. Vandamál íslenska kerfisins er akkúrat öfugt. Það er það að mál sem í raun mætti álíta borðleggjandi, eins og mál umræddrar fjölskyldu og fólks í sambærilegri stöðu - fleiri einstaklingar í svipaðri stöðu hafa leitað hingað, barnafjölskyldur og veikburða einstaklingar, fatlað fólk, konur sem hafa orðið fyrir gríðarlega alvarlegu kynferðisofbeldi, jafnvel í móttökuríkinu sjálfu. Hingað hefur leitað fólk í þessari stöðu, ekki 1.500 manns, ekki 1.000 manns, ekki einu sinni 500 manns. Þetta er ekki vandamálið. Vandamálið er það hversu langan tíma það tekur að velkja þessu fólki í gegnum kerfið áður en því er síðan vísað í burtu. Á endanum kemst almenningur kannski á snoðir um fyrirhuguð ódæðisverk stjórnvalda og knýr á um að því verði snúið við. Þetta tekur heillangan tíma. Þetta tekur mjög langan tíma sem er ekki bæði dýrt og vont fyrir íslenska kerfið heldur gríðarlega slæmt og alvarlegt fyrir þessa einstaklinga sömuleiðis. Þá kemur að annarri réttarbót sem kom inn árið 2016 sem nú stendur einnig til að eyðileggja með frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra. Það var ákvæði sem kom líka inn árið 2016 um það að ef mál sem til stendur að taka ekki til efnismeðferðar, til stendur að vísa frá án þess að skoða það - ef það hefur verið í vinnslu hér lengur en í 12 mánuði skuli það tekið til efnismeðferðar. Þetta ákvæði var sett inn eftir að fleiri og fleiri dómsmál voru höfðuð þar sem einstaklingar höfðu verið hér í þrjú eða fjögur ár án þess einu sinni að búið væri að taka afstöðu til þess hvort opna ætti málið. Það sér hver maður að þetta er galið. Þess vegna var þetta ákvæði sett inn, ákvæði sem sagði að ef málið hefði verið í vinnslu hjá íslenskum stjórnvöldum lengur en í 12 mánuði skyldi það tekið til efnismeðferðar. Svo eru á því smá varnaglar, nema ef einstaklingurinn sjálfur verði talinn bera ábyrgð á töfum málsins. Það má telja það réttan fyrirvara þótt hann hafi sannarlega verið undarlega túlkaður í framkvæmd en þau mál eru enn fyrir íslenskum dómstólum, sum þeirra. Með frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra stendur í raun til að taka þetta algjörlega úr sambandi. Þess vegna tel ég það skjóta skökku við, líkt og ég benti á í andsvari mínu við hæstv. dómsmálaráðherra hér áðan, að talað sé um skilvirkni. Það er talað um að einn megintilgangur þessara breytinga sé að auka skilvirkni. En það eykur vitanlega ekki á skilvirkni þegar verið er að taka í burtu ákvæði sem hefur í raun verið ein mesta réttarbót í þessum málaflokki frá því að þessi lög voru sett árið 2016. Þetta ákvæði hefur stytt málsmeðferð um mörg ár í fjölmörgum málum þar sem íslenska ríkið þráast við og reynir að koma fólki úr landi en tekst það ekki á innan við 12 mánuðum. Þá þarf það bara að gjöra svo vel að taka málin til meðferðar og situr uppi með þessa einstaklinga. Það hefur svolítið verið mín tilfinning, sem lögmanns sem starfar í þessum málaflokki með þessu fólki, við meðferð máls þeirra hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála, að stjórnvöld líti svo á að ef þau „falla á tíma“, á þessum 12 mánaða fresti - fólk fær áheyrn hér og fær loks vernd - hafi þau tapað, þá hafi eitthvað klikkað, það eigi helst ekki að gerast. Núna á því að gera breytingar á þessu til að koma í veg fyrir að þetta eigi sér stað. Með því að hraða málsmeðferð? Nei. Með því að gera það að verkum að þó að 12 mánuðir séu liðnir geti íslensk stjórnvöld haldið áfram að gera allt sem í þeirra valdi stendur til þess að moka fólki úr landi. Eini tilgangurinn með þessu ákvæði er að minnka möguleika fólks á því að geta sest hér að eftir heillanga dvöl og jafnvel eftir langa málsmeðferð sem íslensk stjórnvöld bera ábyrgð á. Breytingar hæstv. dómsmálaráðherra á þessu ákvæði kveða á um það að ef viðkomandi einstaklingur eða foreldrar hans, börn hans, frænkur eða frændur eða rigningin, eða ég veit ekki hvað, gætu hugsanlega á einhverjum tímapunkti hafa haft einhver áhrif á tafir við meðferð málsins eigi þessir 12 mánuðir ekki við. Þetta eru sannarlega ýkjur, þetta var ekki bein tilvitnun en nokkurn veginn svona. Það sem er helst við þetta athuga - þetta gæti hljómað eðlilega í hugum einhverra. Ókei, ef tafirnar eru ekki á ábyrgð íslenskra stjórnvalda er þá ekki eðlilegt að þessir frestir falli um sjálfa sig? Ég segi nei, en ég skil þá afstöðu. En þá langar mig að benda á hvernig þessu er beitt í framkvæmd. Við vorum með ansi mörg mál hér fyrir ekki löngu þar sem íslensk stjórnvöld, Útlendingastofnun, tóku upp á því algerlega án rökstuðnings og án tilefnis að breyta fyrri stjórnvaldsframkvæmd sem var þannig að fólki var ekki vísað til Ungverjalands þó að það hefði fengið þar vernd. Það var þannig frá árinu 2017 sem var staðfest 2018 af kærunefnd útlendingamála, fólki var ekki vísað aftur til Ungverjalands vegna aðstæðna flóttafólks þar í landi þar sem það er jafnvel beitt miklu lögregluofbeldi og er algerlega útskúfað úr samfélaginu sem er staðfest í öllum opinberum heimildum um stöðuna í Ungverjalandi. Útlendingastofnun tók upp á því að breyta þessari framkvæmd með því að kalla þessa einstaklinga í viðtöl og ræða við þá um Ungverjaland í stað þess einfaldlega að taka þessi mál til meðferðar, veita þeim stöðu flóttamanns, sem þeir áttu sannarlega rétt á og engin deila var um, leyfa þeim að hefja sitt líf og jafnvel hefja fjölskyldusameiningarferli eða annað. Nei, þá tekur Útlendingastofnun upp á því að fara að setja þessi mál í það sem við köllum verndarmeðferð, þ.e. að kanna hvort ekki sé einhvern veginn hægt að koma þeim aftur til Ungverjalands. Þetta vakti upp svo mikinn lögfræðilegan ágreining að flest þessara mála, sem ég kann ekki nákvæma tölu á en þau voru einhvers staðar á bilinu 10–50, fóru tvo hringi í gegnum kerfið. Útlendingastofnun tók ákvörðun. Málið var kært til kærunefndar útlendingamála sem felldi það úr gildi, sendi það aftur til Útlendingastofnunar sem tók aftur sömu ákvörðun og kærunefndin staðfesti á endanum að senda eigi viðkomandi til Ungverjalands viku áður en 12 mánuðir eru liðnir, jafnvel deginum áður en 12 mánuðir eru liðnir. Við erum með raunverulegt dæmi þess að maður var fluttur úr landi daginn áður en 12 mánuðirnir voru liðnir. Hann er í Ungverjalandi í dag. Margir þessara einstaklinga gerðu það sem í þeirra valdi stóð til að reyna að komast hjá flutningi, flestir með aðstoð lögfræðinga sinna og eftir leiðum sem eru fullkomlega löglegar og eðlilegar og geta ekki talist þannig að fólk sé að reyna að tefja mál sitt. Málið er kannski búið að taka 11 og hálfan mánuð og ef það tefst um þrjá daga, vegna þess að lögmaðurinn óskar eftir endurupptöku eða að óskað er eftir frestun vegna læknistíma, eru tafirnar á ábyrgð kæranda. Svona er þetta túlkað. Íslensk stjórnvöld taka 11 mánuði í að vinna mál en á síðustu metrunum koma upp einhverjir vankantar og þá: Nei, tafirnar voru á ábyrgð kæranda, tólf mánuðirnir eiga ekki við. Íslensk stjórnvöld geta haldið áfram af öllum sínum mætti, sem er ansi mikill, við að reyna að koma fólki úr landi. Þessi framkvæmd er enn við lýði og þetta er með núgildandi lögum. Þarna erum við að tala um lögin eins og þau eru án þeirra breytinga sem hæstv. dómsmálaráðherra vill gera. Með þessu frumvarpi er verið að taka til baka og eyðileggja réttarbætur sem voru gerðar á kerfinu árið 2016, ekki í nafni skilvirkni. Þetta snýst ekkert um skilvirkni enda leiðir þetta ekki til meiri skilvirkni. Þetta er eingöngu gert í þeim tilgangi að takmarka möguleika fólks til að setjast hér að, til að leita hingað eftir skjóli og mannsæmandi lífi þar sem það getur veitt börnum sínum húsaskjól og vernd fyrir ofbeldi, svo að ekki sé talað um hluti eins og heilbrigðisþjónustu, menntun og annað sem okkur þykir algjörlega sjálfsagt en er talið lúxus í þessum bransa. Ég hvet allan þingheim til að skoða þetta mál, skoða umsagnirnar sem hafa borist og munu berast um það. Mig langar til að höfða sérstaklega til þingmanna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs vegna þess að ég trúi því ekki að þau telji þetta mál í samræmi við stefnu þeirra í útlendingamálum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að ausa úr sínum viskubrunni í þessum málaflokki, sem er töluverður og skiptir mjög miklu máli inn í þessa umræðu. Það er því miður verið að flengjast um með ýmiss konar rangfærslur í þessum málum. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það sem hún er að ræða varðandi það að töf, sem ekki má kenna umsækjanda um alþjóðlega vernd um, verði á málinu. Kannast hv. þingmaður við að upp hafi komið mál, ekki eitt heldur fleiri, þar sem um er að ræða töf sem rekja má til seinagangs lögreglu við afgreiðslu mála er varða vegabréf fólks í leit að alþjóðlegri vernd þar sem málarekstur dróst mun lengur en eðlilegt má ætla að sé varðandi svo einfalt mál? Ekki var um að ræða töf sem umsækjandinn bar ábyrgð á, en að stjórnvöld hafi metið þetta sem töf sem rekja megi til seinagangs eða töf sem einstaklingurinn beri ábyrgð á - man hv. þingmaður eftir slíkum dæmum? Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þingmann út í b-lið 1. gr. frumvarpsins þar sem verið er að breyta ákvæði, skilgreiningu á umsækjanda um alþjóðlega vernd, þ.e. að við 25. tölul. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: „Útlendingur telst ekki umsækjandi um alþjóðlega vernd þegar hann hefur fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi“, að þar með sé hann ekki lengur umsækjandi heldur útlendingur. Og þá veltir maður fyrir sér hvernig 5. gr., þ.e. breyting á 33. gr., getur fallið undir 33. gr. þar sem umrædd grein varðar umsækjendur um alþjóðlega vernd. Er þetta ekki lagalegur óskapnaður og veldur óskýrleika og misskilningi í meðferð mála?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurningarnar, sem eru virkilega góðar. Jú, ég vil taka undir það að margt í þessu frumvarpi er, held ég að megi segja, lögfræðilegur óskapnaður. Það er ýmislegt þarna sem mun valda vandkvæðum í túlkun og er spurning hvort standist mannréttindasamninga og annað og sannarlega mun þetta ekki auka skilvirkni í þessum málaflokki. Varðandi þær tafir sem orðið geta á flutningi úr landi eftir að lokaniðurstaða hefur fengist á stjórnsýslustigi þá er þetta ákaflega mikilvæg spurning frá hv. þingmanni. Það er nefnilega önnur breyting sem til stendur að gera á lögunum sem eykur ekki skilvirkni og er afturför frá þeim réttarbótum sem þó hafa verið gerðar. Það er að þessi frestsákvæði, þessi 12 mánaða ákvæði, hafa verið túlkuð þannig að átt sé við 12 mánuði frá því að einstaklingur sækir um þangað til hann er fluttur úr landi. Þessu á að breyta þannig að átt sé við 12 mánuði frá því að hann sækir um þangað til að málinu er lokið á stjórnsýslustigi. Það þýðir að lögreglan hefur restina af ævi þessa einstaklings til að reyna að koma honum úr landi og það mun ekki hafa nein áhrif á réttarstöðu hans hér á landi. Það er enn annað, enda gæti ég staðið hér í allan vetur og talað um það sem mér þykir vera rangt í þessu frumvarpi. Ég er búin að gleyma seinni spurningu þingmannsins.
Það er yfirskrift 33. gr. …
- Já, það er varðandi skilgreininguna á umsækjanda um alþjóðlega vernd. Það er náttúrlega eitt það alvarlegasta í þessu frumvarpi, af því að allt er eitt það alvarlegasta. Það er auðvitað augljóst að tilgangurinn með þessu, þ.e. að einstaklingur sem hefur fengið synjun á stjórnsýslustigi teljist ekki lengur umsækjandi um alþjóðlega vernd, er að svipta fólk réttindum. Það byggir á mikilvægum misskilningi, sem er sá að 8.000 kr. sem fólk fær á viku frá Útlendingastofnun sé ástæðan fyrir því að fólk er hér á landi. Það er ekki svo.
Frú forseti. Ég velti aðeins fyrir mér þessu ákvæði 33. gr. og yfirskrift þess, sem er einfaldlega „réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd“, ef þar undir eru settir einstaklingar sem eru ekki umsækjendur um alþjóðlega vernd heldur bara útlendingar. Með frumvarpi hæstv. ráðherra er verið að setja útlending, viðkomandi sem ekki er lengur umsækjandi samkvæmt þeirra skilningi, í þá stöðu að njóta ekki lengur réttinda. En engu að síður er í sama lagaákvæði verið að undanskilja ákveðna aðila sem verða þá aftur - ja, hvað? Umsækjendur um alþjóðlega vernd eða útlendingar. Ef um er að ræða útlending sem er hér sem þarf einhverja aðstoð þá getur viðkomandi útlendingur farið til sveitarfélaga og sótt um svokallaða neyðaraðstoð fyrir útlendinga, erlenda borgara, sem eru hér í neyð, sem eru ekki umsækjendur, heldur eru hér bara algjörlega varnarlausir. Það eru einstaklingar sem hafa komið hingað sem hafa lent í því að öllu hefur verið stolið af þeim og þeir hafa geta fengið aðstoð sveitarfélaga og það er á ábyrgð sveitarfélaga að veita slíka aðstoð. Með þessu frumvarpi er í raun verið að henda fólki út úr skilgreiningunni „umsækjandi um alþjóðlega vernd“ og viðkomandi er þá væntanlega bara almennur útlendingur sem er þá kominn upp á sveitarfélögin. Er þá ekki rétt að þessu fylgi eitthvert fjármagn til sveitarfélaga til að standa straum af þeim sem verður hent út úr skilgreiningunni um umsækjendur um alþjóðlega vernd?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir þessar mikilvægu spurningar. Sannarlega snýst þetta um að svipta fólk ákveðinni þjónustu og í raun er verið að velta því yfir í annað kerfi. Það er sannarlega þannig að Félagsþjónusta sveitarfélaganna veitir „útlendingi í neyð“, eins og það er kallað, ákveðna aðstoð. Oftast gengur sú aðstoð út á að aðstoða fólk við að komast heim, þar á meðal aðstoð við kaup á flugmiða í dæmum sem hv. þingmaður nefnir. Það er augljóslega verið að setja fólk í mun erfiðari stöðu og að mínu mati byggir þessi þjónustusvipting á þeim misskilningi að sú verulega takmarkaða lágmarksþjónusta sem fólk fær meðan það er að bíða eftir svari við umsókn um alþjóðlega vernd sé það sem heldur fólki á landinu. Það er hins vegar ekki svo. Það sem gerist er einfaldlega það að þetta fólk lendir í erfiðari stöðu en það er í fyrir. Mig langar af þessu tilefni að lesa upp úr umsögn Rauða krossins við frumvarpið, með leyfi forseta: „Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist. Umræddir einstaklingar yrðu þar með berskjaldaðir fyrir hvers kyns misneytingu, mansali og ofbeldi. Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni.“ Þetta er augljóslega það sem mun gerast við þessa breytingu vegna þess að það er ekki þannig að einstaklingur, sem telur sig vera í lífshættu í heimalandinu eða þangað sem á að flytja hann, skoppi bara upp í næstu flugvél af því að hann fær ekki lengur matarpening. Nei, það er ekki svo. Fólk sækir hér um vegna þess að það telur sér raunverulega ekki vært í heimaríkinu. Það sem gerist þegar fólk er svipt þjónustu er að það verður án þjónustu og það er engum í hag.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til breytinga á lögum um útlendinga. Ég ætla að fara aðeins yfir það sem helst stingur í augu við fyrstu yfirferð á þessu frumvarpi. Í fyrsta lagi er það sú stefnubreyting sem boðuð er í bæði 1. gr. frumvarpsins og 5. gr. þess þar sem er sú þjónustusvipting sem hér hefur mikið verið talað um í dag: Umsækjendur um alþjóðlega vernd eru sviptir réttinum til grunnþjónustu þegar þeir hafa fengið lokasynjun á umsókn sinni. Tekur sú svipting gildi eftir 30 daga. Hér var því haldið á lofti í ræðu hv. þingmanns Vinstri grænna að ákveðnar undanþágur væru í þessu ákvæði, en ég held að mikilvægt sé að hafa í huga að þær undanþágur gilda ekki um mál þar sem umsækjendur koma frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsókn hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus. Hér er í rauninni verið að leggja til breytingar sem snúast um að svelta ákveðna hópa til samstarfs. Þetta er ákveðin skammsýni vegna þess að eins og hér hefur verið farið yfir má ætla að þessir hópar muni þurfa að sækja þjónustu til sveitarfélaga í staðinn. Mér finnst það ákveðið áhyggjuefni að hér í dag hefur komið fram sú túlkun á gildandi útlendingalögum að 33. gr. og ákvæði hennar hætti einhvern veginn að gilda um útlendinga, um umsækjendur um alþjóðlega vernd, um leið umsókn þeirra hefur verið synjað, eða ég hef alla vega ekki skilið hæstv. dómsmálaráðherra öðruvísi. Það er vissulega þannig að í því frumvarpi sem við erum að ræða hér í dag er verið að skrifa það inn í lögin að útlendingur teljist ekki umsækjandi um alþjóðlega vernd þegar hann hefur fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi. En framkvæmd gildandi laga hefur auðvitað verið þannig að fólk hefur átt rétt á þessari þjónustu og fengið hana nema það sé sérstaklega svipt henni, t.d. í reglugerð o.s.frv. Í 2. gr. þessa frumvarps er mælt fyrir um að synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki. Skal greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Með þessu er verið að stytta þann tíma sem umsækjendur hafa til að leggja fram og afla gagna. Hér hefur því verið haldið fram að með þessu frumvarpi sé bara verið að færa kerfið nær því sem tíðkast á öðrum Norðurlöndum. En hér erum við einmitt með skýrt dæmi um að í rauninni er verið að gera þann tíma sem umsækjendur hafa til að leggja fram og afla gagna styttri en hann er víðast hvar á Norðurlöndunum. Ef við skoðum svo 6. gr. þessa frumvarps þá snýst hún um að undanskilja umsækjendur um alþjóðlega vernd frá ákveðnum lágmarksréttindum sem borgurum eru tryggð í stjórnsýslulögum. Það kemur hérna fram í síðustu málsgrein greinarinnar: „Ákvæði 24. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um endurupptöku gilda ekki um ákvarðanir í málum er varða alþjóðlega vernd.“ 7. gr. felur í sér útilokun þeirra sem hlotið hafa alþjóðlega vernd í öðru ríki, eins og Grikklandi eða Ítalíu, frá því að geta fengið alþjóðlega vernd hér á landi. Já, já, svo er vísað til undanþága sem eru nú þegar í gildandi lögum en hafa aldrei verið nýttar, eins og það breyti einhverju stórkostlegu hér um. Þessi 7. gr. er auðvitað bara afturför, þetta eru umsækjendur sem eru oft í mjög viðkvæmri stöðu, hafa lengi verið á flótta, hafa búið við óviðunandi og ömurlegar aðstæður í flóttamannabúðum á jaðri Evrópu þar sem aðstæður eru ekki mönnum bjóðandi. Með því sem hér er verið að leggja til er Ísland í rauninni að taka minni þátt í því að axla þessa alþjóðlegu ábyrgð í Evrópu á að taka á móti fólki. Við dembum þá frekar fólkinu yfir á Grikkland og Ítalíu, kreppuhrjáð ríki sem eiga í miklu basli með að taka á móti flóttafólki. Hér er líka á vissan hátt verið að innleiða einhvers konar allsherjar Dyflinnarreglugerð, heimild til að synja öllum sem komið hafa til eða haft tengsl við önnur ríki þar sem þeir þurfa ekki að óttast ofsóknir. Þetta er í rauninni mjög vítt til túlkunar. Það væri jafnvel hægt að túlka þetta þannig að fólk frá Úkraínu sem fór fyrst til Póllands, Moldóvu, Ungverjalands, eða Afganir sem fóru fyrst til Tyrklands, Sýrlendingar sem komu til Ítalíu í gegnum Egyptaland, Líbíu - þetta er galopin heimild sem maður getur alveg ímyndað sér að væri hægt að nota gegn þessum hópum flóttafólks.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður gerir hér m.a. að umtalsefni sínu Dyflinnarreglugerðina, þetta Dyflinnarsamstarf. Af því tilefni langar mig til að vekja athygli á því að það hefur verið málflutningur stjórnvalda að við þurfum að vísa sem flestum frá á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og af öðrum ástæðum, af því að við getum ekki hjálpað öllum. Nú fyrir stuttu var ráðist inn í Úkraínu mjög óvænt og lá fyrir strax frá upphafi að milljónir manna myndu flýja þaðan, sem það og gerðu, og að einhver hluti þeirra myndi leita hingað til lands. Það sem var svo merkilegt sem gerðist þarna, sem var sannarlega að mörgu leyti mjög fallegt þótt það hafi vakið ónotatilfinningu af því að það var ákveðinn munur á beitingu laga og aðgerðum stjórnvalda gagnvart mismunandi flóttamannahópum - einstaklingar sem leita hingað til lands frá Úkraínu hafa í langflestum tilvikum, mjög mörgum tilvikum, stigið niður fæti í öðrum Evrópuríkjum áður en þeir komu hingað til lands. Dyflinnarreglugerðin er reyndar nokkuð flókin, ég ætla ekki að eyða þessum 30 sekúndum sem ég á eftir til að fara yfir ástæðurnar sem geta verið fyrir því að eitthvað annað ríki beri ábyrgð á umsókn, en ljóst er að þær eiga gjarnan við í málefnum Úkraínumanna líka. Íslensk stjórnvöld tóku hins vegar ákvörðun um að beita ekki Dyflinnarreglugerðinni í málum þessa fólks. Ég er ekki með nýjustu tölur á takteinum en mér skilst að það séu um 1.500 manns sem hafa leitað hingað. Ísland er ekki sokkið enn og virðist þetta nú bara allt ætla að fara nokkuð vel. Því langar mig að spyrja hv. þingmann: Telur hann að Ísland muni sökkva í svartan sæ ef við myndum einfaldlega hætta að beita Dyflinnarreglugerðinni?
Virðulegur forseti. Myndi Ísland sökkva í djúpan sæ ef við hættum að beita Dyflinnarreglugerðinni? Ég efast stórlega um það. Ég held alla vega að það sé alveg ljóst að það er alger óþarfi að beita henni með þessum vélræna hætti sem hefur tíðkast hérna undanfarin ár og áratugi. Við þurfum líka að muna að þetta er ekki algild regla, þetta er heimild í lögum. Það þarf að beita reglugerðinni af ákveðnum fyrirsjáanleika en ekki þannig að henni sé beitt markvisst til að halda sem flestum frá Íslandi, og það jafnvel algerlega án tillits til þess hvernig staðan er í heiminum, annars staðar í Evrópu. Við þurfum að taka þátt með öðrum Evrópuríkjum í að axla þessa sameiginlegu ábyrgð á því að taka á móti flóttafólki og það verður ekki gert með því að nýta Dyflinnarreglugerðina við hvert tækifæri til að vísa fólki úr landi. Það verður heldur ekki gert með þessari herðingu á útlendingalögum sem birtist í þessu ljóta frumvarpi sem við erum að ræða í dag.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og tek svo sem undir með honum: Nei, ég tel ekki að Ísland muni sökkva í sæ undan þeim litla fjölda fólks sem leitar hingað til lands. Það er ekki mikill fjöldi, hvorki hlutfallslega né í tölum. Það er svolítið áhugavert akkúrat að skoða það sem hv. þingmaður nefnir, sem er upprunalegur tilgangur Dyflinnarsamstarfsins; hann er að sögn sá að tryggja það að fólk fái áheyrn í einhverju landi en sé ekki að velkjast á milli landa án þess að nokkurt ríki taki ábyrgð. Þetta var sannarlega vandamál áður en Dyflinnarsamstarfið komst á en það er þó ekki jafn rík ástæða fyrir setningu Dyflinnarreglugerðarinnar og hin ástæðan sem var sú að koma í veg fyrir það sem kallað er á ensku, með leyfi forseta, „asylum shopping“, þ.e. að einstaklingar sóttu um vernd í einu ríki, fengu synjun og fóru þá næsta ríki og reyndu þar. Einn megintilgangur Dyflinnarsamstarfsins er að koma í veg fyrir þetta. Vandamálið er að Dyflinnarsamstarfið kemur ekki í veg fyrir þetta. Ég hef verið með skjólstæðinga sem hafa fleiri blaðsíður af listum yfir lönd þar sem þeir hafa komið við og verið sendir fram og til baka á kostnað ríkisins í nafni Dyflinnarsamstarfsins. Annar megintilgangur Dyflinnarsamstarfsins er að sögn sá að tryggja samstöðu Evrópuríkja í að taka á móti flóttafólki. Það er heldur ekki rétt vegna þess að eins og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur bent á þá þýddi það að beita Dyflinnarreglugerðinni til fulls fremur það að við værum að beita 17. gr. oftar, sem segir: Ef einhverjar sérstakar ástæður eru til þá skuli ríki samt sem áður taka mál til efnismeðferðar þrátt fyrir að heimilt sé að vísa fólki eitthvert annað. Þannig hefur henni ekki verið beitt og þetta hefur meira að segja Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gagnrýnt. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hann að Dyflinnarsamstarfið nái annars þeim ágætu markmiðum sem stefnt var að með setningu hennar?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og fyrir hennar framlag til umræðunnar í dag. Það er mjög gaman að hlusta á hana og fleiri þingmenn hér, t.d. annan góðan lögfræðing, Helgu Völu Helgadóttur, ræða þessi mál sem þær þekkja betur en mörg okkar, m.a. ég. Ég hygg reyndar að Ísland sé alls ekki eina landið sem misbeitir Dyflinnarreglugerðinni til að reyna einmitt að losa sig við - létta af sér fólki sem sækist eftir vernd. Ég held að það sé jafnvel nokkuð útbreidd skoðun í Evrópu varðandi Dyflinnarsamstarfið að það þurfi að endurskoða ýmislegt af því sem þar var lagt upp með og að ýmislegt þar sé komið til ára sinna. Þannig að svarið við spurningu hv. þingmanns er væntanlega já.
Virðulegur forseti. Þessi ríkisstjórn er fjandsamleg flóttamönnum. Það er mér dagljóst eftir nokkurra ára upplifun af framkomu þessarar ríkisstjórnar, bæði á síðasta kjörtímabili og á þessu kjörtímabili, gagnvart fólki á flótta. Það er bara mjög skýrt að þessi ríkisstjórn er fjandsamleg fólki á flótta. Tökum eitt nýlegt dæmi. Fyrir ári síðan var meira en 20 umsækjendum um alþjóðlega vernd vísað út á guð og gaddinn í febrúarmánuði. Höfum það í huga, í febrúar. Það var ekki í samræmi við lög. Það braut á réttindum þessara flóttamanna sem voru þá í fleiri vikur sviptir húsnæði, framfærslu, allri þjónustu vegna þess að þau neituðu að aðstoða við eigin brottvísun, aðallega til Grikklands. Þetta gerði þessi ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili. Á þessu kjörtímabili ætlar hún að reyna enn eina ferðina að festa þessa ólöglegu framkvæmd í lög. Hún ætlar að gera það að verkum að núna geti hún löglega svipt fólk öllum réttindum fyrir að neita að aðstoða við sinn eigin brottflutning út á guð og gaddinn. Þetta er það sem til stendur með þessu frumvarpi. Ég tók ekki eftir því að hæstv. dómsmálaráðherra þá hafi verið látinn sæta nokkurri ábyrgð á því að hafa vitað og tekið þátt í því vísvitandi að svipta yfir 20 hælisleitendur húsnæði, framfærslu og allri þjónustu í algeru trássi við lög og réttindi þessara flóttamanna. Hún baðst ekki einu sinni afsökunar á þessari vítaverðu framkomu. Þetta er eitt dæmi. Það hefur verið minnst á mál óléttrar konu sem var neydd upp í flugvél þrátt fyrir að vera komin allt of langt á leið og þrátt fyrir fyrirmæli heilbrigðisstarfsfólks um annað. Við munum öll eftir öllum þessum málum, öllum þessum börnum, sem hafa ekkert þekkt nema Ísland, sem á að henda úr landi. Þau hafa fengið að vera á Íslandi vegna mótmæla almennings, mótmæla gegn því að það eigi að senda þau út í óvissuna, í hræðilegar aðstæður til Grikklands eða annarra enn verri landa. Og nú á að gulltryggja að þessi mótmæli geti ekki átt sér stað vegna þess að það á að senda þau úr landi umsvifalaust, áður en þau geta eignast vini sem tala fyrir þeirra hönd hér á Íslandi, áður en þau hitta nokkurn einasta Íslending, vegna þess að nú á að gera endursendingu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar að meginreglu. Það á sem sagt að stoppa þessi óþægilegu mótmæli almennings í landinu sem kallar eftir því að þessi ríkisstjórn sýni einhverja mannúð gagnvart fólki á flótta. Það á að tryggja að þessi mótmæli geti ekki lengur átt sér stað með því að fólk viti ekki af fólkinu sem á að senda rakleiðis til Grikklands. Út á það gengur þessi breyting líka. Auðvitað er verið að tryggja að hægt sé að þvinga fólk í læknismeðferð, koma í veg fyrir að flóttamenn geti neitað að undirgangast PCR-próf, sem er það sem stóð í vegi fyrir þeim síðast og varð til þess að fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra henti 20 flóttamönnum á götuna vegna þess að þau neituðu að undirgangast PCR-próf. Það var engin lagaheimild fyrir því að neyða þau í þessa læknismeðferð þannig að í staðinn átti að neyða þau í læknismeðferðina með því að henda þeim á götuna. Reyndar er heldur ekki lagaheimild til þess en það virðist ekki skipta neinu máli í grænni og vænni mannréttindaríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Það hafði alla vega engar teljandi afleiðingar fyrir þann ráðherra sem átti í hlut. Núna á að koma þessu tvennu til leiðar. Reyndar er búið að reyna þetta þrisvar sinnum áður. Þessu frumvarpi hefur ítrekað, þrisvar sinnum, verið hafnað af þinginu vegna þess að það er fjandsamlegt fólki á flótta. Nú á að reyna í fjórða sinn. Nú á einhvern veginn að reyna að telja okkur trú um að þetta sé mannúðlegt frumvarp. Skilja mátti af orðum hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur að það væri nú ýmislegt verið að gera til að opna fyrir fólki á flótta. Við eigum eftir að heyra hvað það er. Það er nefnilega verið að tryggja að fólk sem hefur fengið vernd í Grikklandi, sem við vitum að hefur enga leið til að draga fram lífið með mannsæmandi hætti, fái ekki einu sinni að segja sína sögu hér, það verði sent rakleiðis til baka, algjörlega burt séð frá aðstæðum þess, algjörlega burt séð frá því hvort það býr við fötlun, hvort það hafi orðið fyrir kynferðisofbeldi, hvort það hafi verið í mansali. Ekkert af þessu skiptir máli fái þetta frumvarp að verða að lögum. Þetta er svolítið kaldhæðnislegt af því að Útlendingastofnun hefur haldið því fram gegn betri vitund í fleiri ár að stofnunin verði að senda allt fólk til baka á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Lögin gefi þeim ekkert val, sem er rangt miðað við núgildandi löggjöf. En nú fá draumar þeirra loks að rætast og þau geta sent alla rakleiðis úr landi og þau geta í alvörunni og sannleika sagt að lögin skyldi þau til þess, vegna þess að verði þessi lög samþykkt þá er það svoleiðis og þá verður það svoleiðis. Nú vill svo til að hæstv. dómsmálaráðherra hélt því hér fram fullum fetum að allir litu svo á að Grikkland væri öruggt land til að senda flóttamenn til. Það er ekki svo. Ég vil bara hvetja hæstv. ráðherra, sem einhverra hluta vegna hefur hafnað Rauða krossinum sem málsvara fólks á flótta, til þess að lesa a.m.k. umsagnir Rauða krossins um þetta viðbjóðslega frumvarp hans. Þar kemur einmitt skýrt fram að það eru þó nokkur ríki í Evrópu sem eru hætt að senda flóttafólk aftur til Grikklands þótt það hafi hlotið þar vernd vegna óviðunandi aðstæðna þar í landi, vegna þess að það eru réttmætar ástæður til að hafa áhyggjur af því að endursending þangað brjóti gegn 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem snýr að vernd gegn pyntingum og annarri vanvirðandi meðferð eða refsingu, þeim grundvallarréttindum að við eigum að lifa með mannlegri reisn og verða ekki fyrir vanvirðandi meðferð eða refsingu. Það er því bara rangt, sem hæstv. ráðherra heldur hér fram, að öll ríki Evrópu líti á Grikkland sem einhvers konar öruggt upprunaríki. Það er einfaldlega ekki svo. Hér hafa komið fram, og bara mjög skýrt, aðrir skelfilegir hlutir sem þetta frumvarp mun hafa í för með sér fyrir réttindi fólks á flótta. Nefnt hefur verið að svipta eigi fólk á flótta lágmarksréttindum sínum samkvæmt stjórnsýslulögum. Það á í raun að gera það að annars flokks fólki sem nýtur ekki þeirrar grunnverndar sem stjórnsýslulögin fela í sér. Það á að meina því um endurupptöku. Það á að stytta getu þess til að kæra, til þess að tala fyrir sínu máli, til þess að koma með frekari gögn, til þess að svara niðurstöðu Útlendingastofnunar sem hefur ítrekað gerst uppvís að því að framkvæma ekki nógu fullnægjandi rannsókn á högum umsækjenda um alþjóðlega vernd, ítrekað. Þetta bendir Rauði krossinn líka á í sinni umsögn um þetta þingmál, að Útlendingastofnun sinni ekki sinni rannsóknarskyldu gagnvart umsækjendum um alþjóðlega vernd, sér í lagi ekki þeirri skyldu sinni að kanna hvort aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd séu með þeim hætti að þau teljist til sérstaklega viðkvæmra hópa, sem er eitthvað sem ætti að verða til þess að þau fengju vernd hér á landi. En þetta hunsa þau ítrekað, rétt eins og þau hunsa ítrekað kröfu um að meta hvort það sé hætta við endursendingu til landsins. Það sem er vísað í núna, m.a. af hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, að það séu nú undanþágur sem passi upp á að fólk verði ekki sent í aðstæður ef það tilheyrir sérstaklega viðkvæmum hópi, eru ákvæði sem hafa verið í lögunum lengi. Það eru ákvæði sem við eigum að hafa í lögunum samkvæmt þjóðarrétti. Það eru ákvæði sem er aldrei beitt. Aldrei. Þetta kemur líka fram í umsögn Rauða krossins sem ég hvet hv. þingmann og hæstv. ráðherra til að lesa, í ljósi þeirra fullyrðinga, þeirra röngu fullyrðinga sem þau hafa komið hér fram með um þetta mál. Ég vil að lokum gera að umtalsefni mínu annað ákvæði í þessu frumvarpi sem ég tel að hafi ekki enn fengið nógu mikla umfjöllun. Það snýr að því að núna er yfirvöldum gefin heimild til að afla heilbrigðisupplýsinga, afla gagna úr sjúkraskrá, afla trúnaðarupplýsinga, ekki bara um umsækjendur um alþjóðlega vernd - fyrir þá sem er kannski bara slétt sama um flóttafólk - nei, um alla útlendinga á Íslandi. Það er verið að veita yfirvöldum heimild til að afla viðkvæmra persónuupplýsinga, sjúkraskrárupplýsinga, um alla útlendinga á Íslandi. Það er það sem er verið að gera með þessu frumvarpi. Það er rosalegt, virðulegi forseti. Það er bara virkilega forkastanlegt. En þetta á að gera í ríkisstjórn sem leidd er af Katrínu Jakobsdóttur sem hefur nýverið tekið til sín mannréttindamál í þeirri ríkisstjórn. Hún samþykkti þetta mál í gegnum ríkisstjórn, vitandi að þetta traðkar á mannréttindum fólks á flótta en ekki bara fólks á flótta heldur allra útlendinga á Íslandi. Núverandi útlendingalöggjöf er nógu slæm. Hún felur m.a. í sér að útlendingum á Íslandi er skylt að bera ávallt á sér skilríki. Þau þurfa alltaf að vera með skilríki á sér. Ef lögreglan stoppar útlending og hann er ekki með skilríki á sér er lögreglan komin með rökstuddan grun til að framkvæma húsleit hjá viðkomandi. Þetta er í alvörunni í núgildandi lögum okkar. Það er nóg að viðkomandi sé ekki með skilríki og þá getur lögregla farið fyrir dóm og beðið um húsleitarheimild, vegna þess að hún er komin með rökstuddum grun, til að athuga hvort viðkomandi sé löglega í landinu. Þessa heimild hefur lögreglan. Ef hún telur hættu á sakarspjöllum má leita án þess að fá heimild dómara. Þannig eru lögin núna. Nú á sem sagt að bæta ekki bara gráu heldur kolsvörtu ofan á svart með því að gefa yfirvöldum heimild til að afla gagna úr sjúkraskrám allra útlendinga á Íslandi til að tryggja að vera þeirra á Íslandi sé lögleg eða tryggja að það megi alveg örugglega vísa þeim úr landi eða ná í eins og eitt bólusetningarvottorð til að auðvelda það að senda þau úr landi. Þetta er verið að festa í lög. Hvernig eiga útlendingar að treysta heilbrigðisstarfsfólki á Íslandi ef þau vita að heilbrigðisupplýsingar þeirra njóta ekki sömu verndar og heilbrigðisupplýsingar Íslendinga? Hvers konar samfélag er það sem við erum að byggja með þessari lagasetningu hér? Hvers konar ógeðslegri stéttaskiptingu erum við að koma á fót hér? Fyrsta flokks og annars flokks einstaklingar hér njóta fyrsta flokks og annars flokks réttinda og sumir njóta engra og þeim er vísað á dyr við komuna til landsins. Þessi ríkisstjórn er fjandsamleg fólki á flótta en ekki bara fólki á flótta, þessi ríkisstjórn er fjandsamleg fólki af erlendum uppruna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í ákvæði 5. gr. frumvarpsins er verið að tala um niðurfellingu réttinda útlendinga sem hafa fengið endanlega synjun á umsókn um alþjóðlega vernd þegar 30 dagar eru liðnir frá því að synjun átti sér stað. Þar er fjallað um að ekki sé heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, það megi ekki fella niður þjónustu við barnshafandi konur og alvarlega veika einstaklinga og fatlaða einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Með alvarlegum veikindum er átt við þá einstaklinga sem ekki eru fyllilega færir um að sjá um sig sjálfir, hvort sem er vegna andlegra eða líkamlegra veikinda, og velferð þeirra yrði alvarlega ógnað ef réttindi þeirra yrðu niður felld.“ Ég staldra aðeins við þetta vegna þess að einstaklingur sem er alvarlega veikur kann að geta hugsað um sig ef hann fær rétta heilbrigðisþjónustu, segjum lyf og aðra læknisþjónustu. Hér getur verið um að ræða einstakling sem þarf að fara í nýrnavél reglulega eða fá einhvers konar lyfjagjöf reglulega eða þarf að komast í einhvers konar skanna reglulega til að kanna - einhvers konar læknismeðferð. Hann getur sinnt sínu daglega lífi, getur séð um sig sjálfur, eins og lögin segja. Hver á að meta þetta? [[Forseti hringir.]]Hver er til þess bær og hvernig á að passa að þeir sem þurfa heilbrigðisþjónustu fái hana?
Virðulegur forseti. Þetta er áhugaverð spurning hjá hv. þingmanni. Ég tel m.a. að þessi nýja heimild sem verið er að setja inn í lögin um að útlendingayfirvöld fái heimild til að afla heilbrigðisgagna sé m.a. til að leggja mat á þetta, en hvort viðkomandi einstaklingar hjá Útlendingastofnun séu til þess bærir að leggja mat á þetta veit ég ekki. En það sem gerir þetta auðvitað verra er að þetta á t.d. ekki við um fólk sem á að endursenda til Grikklands, þessi undanþága um fólk sem getur ekki einu sinni séð um sig sjálft, eins og hv. þingmaður kom hérna inn á. Það er undanskilið ef það tilheyrir þeim hópi flóttamanna sem kemur hingað eftir að hafa fengið vernd í Grikklandi þar sem þeir geta einmitt ekki nálgast lífsnauðsynlega heilbrigðisþjónustu með áreiðanlegum hætti; barnshafandi konur, fólk með fötlun, allir þessir hópar, börn sem eru þarna undanskilin til þess að, ég veit það ekki, leyfa einhverjum sálum í VG að sofa aðeins betur á nóttunni. Þetta á ekki við um fólk sem er að koma frá Grikklandi eða Ungverjalandi eða Búlgaríu eða hvað það er, þessi lönd sem eru nú þegar túlkuð sem örugg upprunaríki. Algjörlega burt séð frá matinu, hver eigi að meta það, þá nýtur allt þetta varnarlausa fólk ekki áfram þessarar þjónustu vegna þess að það kemur frá svokölluðu öruggu upprunaríki eins og Grikklandi eða Ítalíu. Þar af leiðandi skiptir kannski engu máli hver metur það í tilfelli þess, það verður hvort eð er ekki einu sinni metið. Það skiptir það engu máli. Það verður ekkert mál að senda fólk til Grikklands sem getur ekki séð um sig sjálft.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Aðeins áfram í þessari grein, þ.e. 33. gr. laganna. Sú grein fjallar um þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Það er kominn ákveðinn lagalegur ómöguleiki af því að verið er að breyta skilgreiningunni á umsækjendum um alþjóðlega vernd þannig að um leið og fólk er komið með endanlega niðurstöðu í máli sínu telst það ekki lengur umsækjandi um alþjóðlega vernd. Samt er þetta ákvæði undir þeim kafla laganna, þannig að þarna þarf hv. allsherjar- og menntamálanefnd að fara að taka rækilega til. Varla getur þetta staðið þarna ef einhver á að botna eitthvað í þessum lögum, ef þau verða einhvern tímann samþykkt. En af því að hv. þingmaður fer alltaf að tala um einhverja sem eru endursendir þá er hér verið að tala um þá sem eru ekki endursendir heldur bara einstaklinga sem hafa verið hér með umsókn um alþjóðlega vernd, mögulega beint frá þriðja ríki, ekki Dyflinnarmál heldur hafa bara fengið endanlega synjun, og um er að ræða einstakling sem er alvarlega veikur en getur mögulega annast sitt daglega líf, séð um sig, eins og var talað um í greinargerðinni. Þá veltir maður fyrir sér í ljósi sögunnar, þegar þungaðri konu á 36. viku meðgöngu er skutlað upp í flugvél og hún látin fljúga í 19 klukkutíma, hver er það sem metur hver er alvarlega veikur og hver er ekki alvarlega veikur, hver er til þess bær að annast þarfir sínar og hugsa um sig? Hvað felst í þessu?
Virðulegur forseti. Eins og ég les lögin þá kemur hvergi fram hver eigi að meta þetta, hver eigi að meta hvernig þessi skilyrði eða hvort þessi skilyrði séu uppfyllt, þannig að þá er einfaldast að ganga út frá því að það falli í skaut starfsmanna Útlendingastofnunar að meta hvort viðkomandi eigi rétt á þjónustu eða ekki. Ef það er ekki gerð nein sérstök grein fyrir því þá má ganga út frá því að það séu þau sem fari með þetta ákvörðunarvald um líf og réttindi fólks. Ég segi: Því er nú verr og miður vegna þess að það hefur endurtekið komið fram að þeim er slétt sama. Þau eru til í að henda fólki út á götuna ef það verður til þess að hægt sé að þvinga það í læknisrannsókn og henda því úr landi. Þetta eru bara staðreyndir málsins. Svona hefur það verið. Það er því miður ekki í góðum höndum hver á að meta það.
Virðulegi forseti. Yndislestur er gott og fallegt íslenskt orð, oft notað í samhengi við börn og hvað sé góð leið fyrir þau til að læra að lesa, hvað sé þeim hollast. Auðvitað á það við um fullorðna líka en orðið þýðir auðvitað að þetta er lestur sem er til ánægju og ekki tengdur einhverjum skyldum eins og skóla eða vinnu. Andstaðan við yndislestur hlýtur þá að vera óyndislestur, það er þá skyldulesning. Það er það sem ég hef legið yfir. Það er að sjálfsögðu skylda mín að kynna mér fyrirliggjandi frumvarp og fyrri frumvörp, sem eru náttúrlega mörg og löng, og kynna mér söguna jafnvel lengra aftur, eins og hefur verið rakið hér mjög vel, um gildandi lög, tilurð þeirra, muninn á því hvernig þau eru lögð upp og hvernig þetta frumvarp er unnið, þetta endurtekna frumvarp, þannig að ég hef kannski ekki rosa miklu að bæta við það allt saman. En ég vil koma inn með þann vinkil að mér finnst þetta svolítið einkennast af stefnu- og reiðileysi. Nú segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Í samræmi við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna á Ísland á að taka vel á móti umsækjendum um alþjóðlega vernd sem eru í hættu og eiga rétt á að komast í skjól.“ Þarna náttúrlega liggur hundurinn grafinn af því að með þessum fyrirvara er hægt að skilgreina þann rétt hvernig sem fólki sýnist. Samkvæmt skilgreiningu er tekið vel á móti fólki sem á rétt á að fá þetta skjól en þarna er ekki verið að taka neina afstöðu til þess hversu rúmur sá réttur á að vera og hvaða viðmið á að notast við. En því er náttúrlega svarað í frumvarpinu sem hér er til umræðu og þarf ekkert að velkjast í vafa um það, hvorki af lestri frumvarpsins né mörgum umsögnum þar sem er bent á hvað verið er að gera með frumvarpinu. Og orð hæstv. dómsmálaráðherra sjálfs útskýra þetta bara vel; að meiningin með frumvarpinu sé fyrst og fremst að þrengja það hverjir eigi rétt á því að fá efnismeðferð. Það er út frá einhverri furðulegri þráhyggju sem virðist í upphafi þegar þetta frumvarp var skrifað - af því að þetta er í raun alltaf sama frumvarpið þó að það taki smábreytingum og verði að sumu leyti verra og að sumu leyti betra eftir því sem útgáfum vindur fram, en þráhyggjan er sem sé gagnvart því að það að einhver hafi fengið vernd í öðru ríki eigi sjálfkrafa að ógilda algerlega rétt fólks til að fá meðferð hér. Þetta hefur verið sagt ítrekað, bara mjög einfalt. Þetta helgast af því að oft er talað um kerfið í niðrandi merkingu; kerfið er bara eitthvað sem vinnur fyrir sjálft sig og mallar áfram. Kerfið er í sjálfu sér hlutlaust hugtak en í þessari neikvæðu merkingu er verið að tala um svolítið þrönga sýn á kerfið eða kannski afmarkaða anga þess sem fá bara að ráða. Það sem ég held að gerist í þessu tilfelli er að Útlendingastofnun og þeir sem hafa með þetta að gera og bera ábyrgð á því að fara yfir umsagnir, sem er oft mjög erfitt allt saman og hlýtur að taka á - ég sé ekki að þetta frumvarp taki tillit til neinna annarra hagsmuna en þeirra kerfishagsmuna hvað Útlendingastofnun finnst einfaldast og þægilegast miðað við það hverju henni er skammtað. Og að sjálfsögðu þá er það henni í hag að reyna, eins og þetta er kallað, að gera kerfið skilvirkara með því að geta auðveldlega hent út stærri stöflum af umsögnum. En að sjálfsögðu - ja, mér finnst það alla vega sjálfsagt - er það mjög einstrengingsleg og ómannúðleg afstaða að það sé bara með einu pennastriki hægt að segja: Ef þú hefur fengið vernd annars staðar þá ertu bara réttlaus. Það skiptir engu máli með persónulegar aðstæður, hvernig fólk hefur komið sér fyrir hér, hverjar aðstæður eru í hinu ríkinu þar sem fólk hefur fengið vernd og það er bara strokað út. Það er stærsti anginn af þessu frumvarpi. Svo er náttúrlega verið að fella niður rétt fólks á þjónustu eftir að það fær synjun og fleira. Það ber svolítið að sama brunni, að auka skilvirkni. Þetta kemur síðan ofan á það að síðan fara kannski aðrir angar kerfisins í einhverja aðra átt. Mér finnst það t.d. vera ágætisupplegg þar sem verið er að aðskilja umsóknir og réttindamál frá þjónustunni, færa þjónustuna yfir í félagsmálaráðuneytið, af því að það er að mörgu leyti óheppilegt að þessi réttindamál og síðan þjónustuveitingin sé á hendi sama aðila. En þetta talar einhvern veginn ekkert saman og þess vegna er náttúrlega verið að kalla eftir því hver sé nú afstaða hæstv. félags- og atvinnuvegaráðherra til þessara mála af því að það er eins og við séum að horfa á mismunandi hólf og það er mjög óskýrt hver afstaða ríkisstjórnarinnar er í heild. Svona horfir þetta pínu við mér. Og, eins og hér hefur verið rakið, þá fáum við nú gríðarlegan fjölda umsækjenda um vernd frá Úkraínu, sem kollvarpar eiginlega öllum forsendum og gerir þennan pínulitla anga af kerfinu, sem verið er að reyna að gera skilvirkari með því að taka ekki við fólki sem hefur fengið vernd annars staðar, einhvern veginn hjákátlegan. Allt þetta ætti náttúrlega gefa tilefni til að skoða málið, eins og var gert þegar núgildandi lög voru sett, í svolítið stærra samhengi: Að ríkisstjórnin axli þá sameiginlegu ábyrgð sem hver og einn ráðherra úr ríkisstjórninni í sameiningu hefur og hætti þessum smákerfisstillingum sem virðast byggjast á þröngum hagsmunum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hnaut aðeins um það sem hann var að tala um varðandi þetta háttalag íslenskra stjórnvalda að ákveða að þeir einstaklingar sem hafa fengið meinta vernd í öðru ríki Evrópu, sem er aðili að þessu svokallaða Dyflinnarsamstarfi, fái sjálfkrafa enga þjónustu hér á landi eða aðstoð eða skjól. Það er einmitt það sem ég var að reyna að koma hv. þm. Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Steinunni Þóru Árnadóttur, í skilning um, þ.e. að um leið og stjórnvöldum sem fara með þennan málaflokk er gefið svona víðtækt vald til að meta aðstæður þá virðist vera sem það sé alltaf fyrsta svar að læsa, að loka þangað til búið er að slengja fram öllum mögulegum ábendingum. Og jafnvel þá er ekki opnað. Það er alltaf fyrst „nei“ áður en málin eru skoðuð. Maður veltir fyrir sér að þegar augljóst er að einstaklingar eru að koma frá ríki þar sem eru mjög bágar félagslegar aðstæður, þar sem einstaklingar eru í viðkvæmri stöðu o.s.frv., með börn eða fjölskyldumeðlimi sem þurfa einhverja aðstoð, hvernig hv. þingmanni litist á ef við myndum gera a.m.k. tilraun til þess í einhvern tíma að hafa ekki alltaf viðmótið „nei“ í forgrunni heldur hugsa mögulega: Gætum við auðgað samfélagið okkar með því að skoða stöðu einstaklinga sem hafa leitað verndar í öðrum ríkjum, að skoða raunverulega aðstæður þessa fólks?
Virðulegi forseti. Já, það er svona nokkurn veginn það sem ég var að meina í minni ræðu, að það væri, held ég, til bóta. Miðað við tölurnar sem ég hef séð um umfang umsókna frá ríkjum þar sem fólk er með vernd nú þegar, af heildinni, getur þetta ekki verið það íþyngjandi að þetta sé ekki eitthvað sem sé alla vega hægt að láta reyna á. Svo er náttúrlega hægt að reikna út - við erum með hlutfall samþykktra umsókna, af þeim sem fá efnismeðferð. Við getum kannski gert ráð fyrir að svipað hlutfall eða mögulega lægra fái samþykki af þeim sem hafa fengið vernd nú þegar, það er bara hægt að reikna út hvað þetta myndi aukast um, það er mismunandi á milli ára hvað við sjáum fyrir okkur að samþykktum umsóknum myndi fjölga um, þetta eru í mesta lagi 50%. Þá er ég náttúrlega að miða við t.d. árið í fyrra en í Úkraínu er nú gert ráð fyrir verulegri aukningu í þessum efnum. Af því að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi sérstaklega börn þá gleymdi ég náttúrlega minnast á að það er náttúrlega ekkert tillit tekið til barna, ef börn eru inni í myndinni. Það er t.d. það sem samtök á borð við Barnaheill og UNICEF hafa verið að benda á. Er ekki lágmark að taka alla vega tillit til þess þegar fólk er búið að rífa sig upp, tekur börnin sín með sér og kannski búið að koma sér fyrir á einhvern hátt? Er ekki lágmark að taka tillit til þess?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er með tvær vangaveltur en vil fylgja eftir þessu: Er ekki lágmark að við lítum svo á að barn sé í eðli sínu alltaf í viðkvæmri stöðu? Ég myndi segja: Jú. Ég myndi segja að það sé algjört lágmark að líta svo á að barn á flótta með foreldrum sínum, barn sem ekki hefur húsaskjól, hefur ekkert öryggi frá degi til dags sé í eðli sínu í afskaplega viðkvæmri stöðu. Það er algerlega ómannúðleg aðstaða fyrir barn að vita ekki um sinn næturstað og hafa ekkert öryggi. Það er fullkomlega óboðleg aðstaða, þannig að það er í eðli sínu alltaf í viðkvæmri stöðu. Það á sérstaklega að huga að því barni og ekki vísa því á brott til aðstæðna sem eru óboðlegar með öllu, í yfirfullar flóttamannabúðir, af því að það er einhver skilgreining um að þar sé eitthvert öryggi. Það er aldrei öryggi fyrir barn að vera í flóttamannabúðum. Og við skulum ekki heldur gleyma því að langsamlega flestir flóttamenn eru í nágrannaríkjum þess ríkis þar sem stríð eða náttúruhamfarir eða eitthvað viðlíka á sér stað. Langflestir flóttamenn frá Sýrlandi flúðu yfir til Jórdaníu eða annarra ríkja. Það er þannig líka að fólk með börn kemur langsjaldnast alla leið til Íslands. Þú leggur ekkert á börnin þín að fara alla þessa leið. Þannig að maður veltir fyrir sér hvort við ættum ekki bara að setja sérstakt ákvæði í lög um útlendinga sem hefur miklu meiri tryggingu fyrir börn.
Virðulegur forseti. Það er rétt, börn eru alltaf í viðkvæmri stöðu. Hér vil ég aðeins nota tækifærið og segja það hæstv. dómsmálaráðherra til hróss að þetta er atriði sem tekið var á, breyttist frá því að frumvarpið fór í samráðsgátt og þar til það kom hingað. Bent var á hvað varðar ákvæðið sem snýr að því að svipta fólk þjónustu eftir synjun að það gæti komið mjög illa við börn. Búið er að setja inn sérstakt ákvæði í frumvarpinu um að alla vega þar sem börn eru fái fólk skjól. Þetta er auðvitað í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar, Barnasáttmálann og annað. Hvað varðar þessa þjónustusviptingu ætti að vera, samanber áðurnefnda breytingu á frumvarpinu þar sem komið er til móts við athugasemdir og börnum veitt skjól, almenn regla sem menn hljóta að geta sameinast um sem einhvers konar lágmark, eða það finnst mér alla vega.
Virðulegi forseti. Ég held að það megi segja að útlendingamálin og staða fólks á flótta sé í vaxandi mæli stórpólitískt efni í samfélagi þjóðanna, fólk á flótta og fólk í leit að vernd, og ég held að í Evrópu séum við meðvituð um það, ekki síst núna við þær aðstæður sem eru í Úkraínu, hver saga þessa fólks gjarnan er. Við erum meðvituð um að tugir milljóna manna eru á flótta í heiminum í dag og myndin er og verður skýrari í huga fólks en oft áður um þá neyð sem þarna liggur að baki, eins og ég nefni, við þær aðstæður sem núna eru uppi. Samt eru það alltaf sögurnar af einstaklingum sem hreyfa við okkur og sögurnar af einstaklingum sem rata í fjölmiðla sem snerta okkur mest, frekar en þessar stóru tölur, þótt þær séu í sjálfu sér ógnvænlegar og sorglegar. Við þekkjum það líka frá Íslandi, af fréttaflutningi í gegnum tíðina, af sorglegum sögum fólks, fullorðinna og barna, fólks sem hefur sótt skjól á Íslandi og síðan höfum við heyrt af ákvörðunum Útlendingastofnunar sem hafa framkallað reiði í garð hennar. Í þeim fréttaflutningi vill gjarnan gleymast að ábyrgðin er stjórnvalda. Stofnanir framfylgja lögum og stefnu stjórnvalda. Auðvitað er svigrúm fyrir mat í ákvörðunum stofnana og ég ætla ekki að undanskilja Útlendingastofnun alveg, en mér hefur stundum fundist halla á hana eða gæta gleymsku í garð þess að hún fylgir stefnu stjórnvalda. Ég nefndi það í andsvari við hæstv. dómsmálaráðherra fyrr í kvöld að þetta frumvarp kemur nú fram í aðeins breyttri mynd í fjórða sinn og hefur ekki náð fram að ganga. Kjarnaskilaboðin í greinargerðinni þegar frumvarpið kom fram síðast voru um einfaldari málsmeðferð og skilvirkni. Þegar greinargerðin var lesin eins og hún lá fyrir síðast, þessi skilaboð um einfaldari málsmeðferð, þessi skilaboð um skilvirkari málsmeðferð gagnvart því fólki sem hlotið hafði alþjóðlega vernd annars staðar áður en það kom hingað, þá blasti nú dálítið við hvað væri í reynd verið að segja. Þessi greinargerð finnst mér ekki alveg jafn skýr um hin undirliggjandi markmið. En þegar maður fer að skoða greinarnar þá sýnist mér, alla vega við fyrstu yfirferð, að hér sé í reynd sama pólitík að baki. Ég velti því fyrir mér hvort hér sé verið að boða frekara framhald á sögum eins og einni sem mig langar til að segja hér og ég hef sagt áður í þessum ræðustól, af sýrlenskri konu sem vann í leikskólanum Vinagarði. Henni var vísað til Grikklands vegna þess að hún hafði hlotið alþjóðlega vernd þar áður en hún kom hingað til lands. Íslensk yfirvöld höfnuðu því að taka mál þessarar konu til efnismeðferðar þar sem Grikkland var sagt öruggt ríki. Ég man eftir því að hafa lesið frétt þessarar konu fyrst á mbl.is. Þar kom nefnilega fram að konan vann á leikskólanum Vinagarði og hafði unnið þar í rúmlega hálft ár að sögn Maríu Sighvatsdóttir aðstoðarleikskólastjóra sem sagði hana hafa náð vel til barnanna. Ég ætla að leyfa mér að vitna í þessa frétt, með leyfi forseta, í það sem aðstoðarleikskólastjórinn sagði um þessa konu: „Hún hefur ofboðslega góða nærveru, er áhugasöm og lagði sig mikið fram við að kynnast starfinu. Það var gott að vinna með henni, ég lærði mjög margt af henni. Hún kenndi börnunum og lærði svo af okkur og þeim líka. Þannig að allir græddu á vinnu hennar hér. Hennar er virkilega sárt saknað.“ Eins og ég nefndi hef ég áður, jafnvel í tvígang, sagt þessa sögu hér. Ég játa að hún situr aðeins í mér vegna þess að dóttir mín var einu sinni í þessum leikskóla, ekki á þessum tíma, en það varð til þess að ég las þessa frétt með öðrum gleraugum. Þegar maður hugsar um þessa sögu út frá aðstæðum á Íslandi, ekki bara út frá hennar aðstæðum, þá getur maður spurt sig: Var ástæðan sú að fækka þyrfti starfsfólki í leikskólum Reykjavíkurborgar? Það vantar jú fólk í marga leikskóla, ekki bara í Reykjavík heldur víða um land. Var ástæðan sú að konan gæti ekki hugsað sér að vinna í þessum leikskóla? Hún vildi helst af öllu halda áfram að vinna við að sinna börnunum. Var ástæðan sú að hún væri ekki góður starfskraftur? Hún var mikils metin af starfsfólki, var mikils metin af börnunum og hún var mikils metin af foreldrum þeirra. Börnin, og þetta kom fram í fréttinni, kvöddu hana síðan öll hvert og eitt með því að faðma hana en án þess að vita að í framhaldi kvaddi hún líka Ísland. Hvað var það þá sem hún gerði vitlaust? Það var nú kannski ekki annað en það að hún hafði upplifað stríð í sínu heimalandi, Sýrlandi, og hún hafði síðan ekki komið beinustu leið til Íslands á flótta sínum heldur fyrst til Grikklands. Fréttirnar sögðu sorglega sögu þessarar konu, sem er nafnlaus í fjölmiðlum, og aðstæðna hennar, og eins og ég segi, konu sem ég ekki þekki en tengdi við bara út af nafni leikskólans. Íslenska sagan sem börnin í Vinagarði munu heyra þegar fram líða stundir er sorgleg en sorgleg á annan hátt en saga þessarar konu því að þetta er sagan af því hverjar aðstæður geta stundum verið á Íslandi gagnvart fólki í neyð. Þannig að ég spyr aftur, eins og ég gerði þegar síðasta útlendingafrumvarp ríkisstjórnarinnar kom fram: Getur verið að þetta frumvarp sé að boða það að vísa fólki úr landi sem þegar hefur fengið alþjóðlega vernd annars staðar, sama hvert ríkið er? Getur það verið? Getur það verið að við munum halda áfram að vísa fólki t.d. til Grikklands þrátt fyrir að vita hverjar aðstæðurnar þar eru? Við þekkjum það, ég ætla að leyfa mér að ítreka það. Við þekkjum hverjar aðstæðurnar eru sem bíða fólksins í Grikklandi. Forseti. Ég nefndi það í byrjun að rauði þráðurinn í greinargerðinni sem við sáum með frumvarpinu eins og það var lagt fram hér síðast, var að afraksturinn yrði skýrari málsmeðferð og gagnsæ. Ég var þeirrar skoðunar þá að það væri pólitíkin að baki greinargerðinni líka, skýr og gagnsæ, en hún var ekki í þeim anda sem ég vil sjá í þessum efnum. Greinargerðin sem fylgir þessari útgáfu frumvarpsins er öðruvísi. Hún er ekki jafn skýr um markmiðin, að mér finnst, hún talar ekki svo mikið um Dyflinnarreglugerðina en ég fæ ekki betur séð en að tillögurnar, a.m.k. hvað þetta atriði varðar, um móttöku fólks sem hefur fengið vernd í öðru landi, sama hvar það er, verði þessar, þ.e. að það eigi ekki að taka slík mál til efnismeðferðar. Í greinargerðinni segir um þetta atriði, þ.e. að hverju er stefnt, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta mælir því fyrir um að horfið verði frá því að umsóknir þessara einstaklinga verði teknar til efnislegrar meðferðar á grundvelli undantekninga 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga …“ Það hlýtur að þýða að ekki verði skoðaðar umsóknir þess fólks sem þegar hefur hlotið alþjóðlega vernd annars staðar, óháð því hvar það er. Það finnst mér vera stóra atriðið, hvort það eigi að líta til þess hvort það sé eitthvað í reynd á bak við þennan titil og þann merkimiða að vera komin með alþjóðlega vernd. Greinargerðin fjallar líka um að verndarkerfið þurfi að vera í stakk búið og byggt upp með þeim hætti að þeir sem eiga raunverulega rétt á alþjóðlegri vernd fái skjóta og mannúðlega afgreiðslu mála sinna og það sé nauðsynlegt að tryggja að misnotkun á kerfinu sé í lágmarki. Ég tek undir það að verndarkerfið þarf að vera í stakk búið og á að vera byggt upp þannig að það nái að taka utan um þá sem raunverulega þurfa á að halda. En áhyggjuefni mitt í þessu frumvarpi er hvar línan er dregin í þeim efnum. Þar finnst mér spurningin kannski vera hvort við ætlum að vera hluti af lausninni eða hvort við ætlum að vera hluti af flóttamannavandanum með þeirri leið sem við veljum. Það er rétt að forgangsraða og það er nauðsynlegt að forgangsraða og það á að forgangsraða í þágu þeirra sem eru á flótta. Það er fólkið sem er í mestri þörf og með því að fókusera á þann hóp verðum við hluti af lausninni í stað þess að vera hluti af vandanum. En eins og ég segi, ég staldra alltaf við þennan punkt um það hvort við ætlum að vinna þessi mál bara eins og vélmenni eða hvort það sé eitthvað raunverulega á bak við vinnulag okkar annað en skilvirkni. Nú er til meðferðar enn á ný frumvarp hér á Alþingi, og í þetta sinn frá hæstv. dómsmálaráðherra Jóni Gunnarssyni, um útlendingamál. Það felur í sér breytingar á útlendingalögum og er aðeins breytt frá þeim frumvörpum sem hér hafa verið til meðferðar, greinargerðin lýsir því. Ég viðurkenni að ég átta mig ekki fyllilega á öllum þessum breytingum. Mér hefur ekki gefist tóm til að fara þannig yfir frumvarpið eða skýringar við einstakar greinar. Mér sýnist þó að um þetta atriði sé staðan óbreytt. Rökstuðningurinn hefur verið sá að fólk sem þegar hefur fengið vernd í öðru landi sé ekki í hópi þess fólks sem sé í raunverulegri þörf fyrir vernd hérlendis. Ég man eftir því þegar við vorum að ræða þessi mál hér síðast þá vorum við með í höndunum fína og greinargóða og vandaða umsögn frá Rauða krossinum sem benti á þá staðreynd að það væri óalgengt að það fólk sem fengið hefði alþjóðlega vernd hefði hlotið hana í ríkjum Norður-Evrópu, það væri óalgeng mynd. Þar kom fram að stærsti hópurinn kæmi frá Grikklandi, kæmi frá Ítalíu, kæmi frá Ungverjalandi, þar sem aðstæður flóttafólks þykja óviðunandi. En ég hef áhyggjur af því og staldra við það að skilvirknin og einföld málsmeðferð geti trompað önnur markmið sem eru jafn mikilvæg og í mínum huga raunar mikilvægari. Það þarf að vera jafnræði, það er óskastaða að ná fram skilvirkum og góðum málsmeðferðartíma í þessum málum eins og raunar öðrum kerfum sem hæstv. dómsmálaráðherra fer fyrir, en það hefur með fjárveitingavaldið að gera. Það er mikilvægt, svo sannarlega, að stytta málsmeðferðartíma og ég held nú reyndar að ég sé í hópi þeirra þingmanna sem hafa hvað oftast talað um það hér í þessum sal á undanförnum árum, en í samhengi við réttarkerfið. En það getur ekki verið þannig og það er ekki þannig, það er ekki þannig þegar við lesum fréttirnar og heyrum umfjöllun úti í þjóðfélaginu, að það sé skilvirknin sem mest hefur truflað almenning þegar fólki hefur verið vísað í burtu. Styttri málsmeðferðartími er ekki eina svarið. Styttri málsmeðferðartími er ekki stóri sannleikurinn ef niðurstaðan er að öðru leyti vond. Þetta er ekki sjónarmið eða markmið sem getur slegið öll önnur út af borðinu. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að gilda skiljanlegt og skýrt regluverk og það eigi að fara fram mat á aðstæðum fólks sem hingað leitar eftir vernd, og það eigi að forgangsraða í þágu þeirra sem raunverulega þurfa á að halda. Til þess er þetta kerfi. Verndarkerfið þjónar þeim tilgangi sem við þekkjum öll hver er. Það er verkefni og það er ekkert endilega einfalt og hæstv. dómsmálaráðherra ekki öfundsverður af því að draga línuna í þeim efnum. Við viljum taka á móti fólki og við viljum líka geta gert það vel. En ef það er markmiðið að létta á kerfinu sem á í reynd að sinna því að mæta fólki sem er að koma hingað vegna þess að það er á flótta, þá gæti ein leið til þess verið að skapa aðrar leiðir fyrir fólk til að koma hingað til lands, að létta þannig á kerfinu í staðinn fyrir að loka, að fækka kannski umsækjendum, sem einhverjir eru, sem koma hingað til lands einfaldlega vegna þess að þeir eru að sækja sér betra líf, að það verði auðveldara fyrir fólk utan Evrópu að koma hingað og sækja sér vinnu. Við sjáum að það er verið að stíga ákveðin skref í þeim efnum núna af hálfu ríkisstjórnarinnar og það er vel, ég fagna því, en hér er hægt að stíga fleiri skref og stærri. Það segir í greinargerð um þetta mál að það sé nauðsynlegt að útlendingalöggjöfin sé löguð að þeirri þróun og þeim áskorunum sem verndarkerfið stendur frammi fyrir í dag og ég vona að hæstv. dómsmálaráðherra fari af stað í þessa vinnu og þessa umræðu núna með opinn huga og hafi það hugfast að hraðinn og einfaldleikinn verði ekki á kostnað þess sem við viljum að Ísland standi fyrir í samfélagi þjóðanna.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir prýðisgóða ræðu. Ég staldraði við eitt sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni þegar hún velti upp spurningunni um hvort við værum tilbúin að senda fólk til hvaða lands sem er. Mig langaði einmitt að ræða hluta af þessu frumvarpi sem hefur heldur ekki fengið mjög mikla athygli. Það er verið að gera ákveðna breytingu. Það er verið að lögfesta ákveðið atriði sem ég tel að verði þess valdandi að hægt verði að senda fólk nánast hvert sem er. Ég vísa hér í umsögn frá Rauða krossinum á Íslandi um þetta frumvarp, bls. 8, þar sem kemur fram, með leyfi forseta: „Þar til á síðasta ári hefur beiting undanþága frá meginreglu 1. mgr. 36. gr. útl[endingalaga] um að taka skuli umsóknir um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar takmarkast við mál þar sem móttökuríkið er eitt af Schengen-ríkjunum eða aðildarríkjum að Dyflinnarsamstarfinu.“ Sem sagt: Mál sem heyra undir Dyflinnarreglugerðina, sem Schengen-ríkin eru skuldbundin af, hafa fallið undir c-lið, þ.e. hægt er að endursenda fólk sem hefur fengið vernd í Schengen-ríkjunum. Þannig hefur það afmarkast hvert við erum tilbúin að senda fólk sem þegar hefur fengið vernd. En þetta var þangað til á síðasta ári. Nú heldur umsögnin áfram, með leyfi forseta. „Í kjölfar nokkurs fjölda umsókna einstaklinga með ríkisfang í Venesúela sem einnig hafa mismikil tengsl við önnur ríki, einkum önnur ríki Suður-Ameríku, hóf Útlendingastofnun að synja umsækjendum í slíkum málum um efnismeðferð með vísan til a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl[endingalaga]. Í greinargerðum talsmanna Rauða krossins til Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála hefur þessari framkvæmd verið harðlega mótmælt. Að teknu tilliti til þess hve óskýrt og umdeilanlegt núverandi ákvæði a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl[endingalaga] er, og þess að hingað til hefur ekki tíðkast að beita undanþáguákvæðum ef ekki er um Schengen ríki að ræða, hefur talsmönnum Rauða krossins brugðið [vegna þess] hve viljug stjórnvöld hafa verið til að beita ákvæðinu í fyrrnefndum tilvikum.“ Sem sagt: Það sem stendur til að gera núna er að lögfesta þessar tilraunir Útlendingastofnunar til að senda fólk til annarra ríkja í Suður-Ameríku þótt engir móttökusamningar séu til staðar þar. Það er ekkert kerfi í kringum það að endursenda fólk. Samkvæmt greinargerðinni er ekki einu sinni gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég velti því upp hvort hv. þingmaður geti einu sinni látið sér detta í hug takmörk þessarar ríkisstjórnarinnar, hvert þau eru tilbúin að senda fólk á flótta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Eins og ég segi man ég svo vel, vegna þess að ég sat í allsherjar- og menntamálanefnd þegar frumvarpið var til meðferðar síðast, hversu mikið púður fór í að fjalla um þetta atriði. Þá lá líka fyrir mjög greinargóð og vönduð umsögn frá Rauða krossinum þar sem maður sá að þar fór saman fagþekking og skilningur á eðli og aðstæðum þessa fólks en líka yfirgripsmikil þekking á lögunum, hvernig hægt er að beita þeim og hvernig þeim hefur verið beitt og hvernig þeim hefur ekki verið beitt. Það getur verið ákveðin blinda á málaflokk. Mér fannst ég merkja það í umræðunni hér fyrr í kvöld hjá stjórnarliða þegar hann rýndi í það hvernig einhver regla hljómar þegar sú regla er í reynd dauður bókstafur, þegar henni er aldrei beitt. Það þarf auðvitað að geta lesið lögin í samhengi við reynslu þeirra sem þekkja framkvæmdina. Ef þetta er svona, sem ég dreg auðvitað ekki í efa, eins og hv. þingmaður er að lýsa þá þætti mér það vera áhyggjuefni líka því að ég held að það hljóti að skipta máli í fyrsta lagi að meta sögu fólksins sem hingað kemur og hvort það eigi erindi inn í þennan rann sem verndarkerfið er en um leið hvað við erum viljug til að teygja okkur langt í því hvert fólk á að fara, ef það er orðin alheilög regla að ekkert verði litið til fólks sem fengið hefur vernd annars staðar. Satt best að segja situr þetta atriði enn þá í mér frá umfjölluninni síðast. Það var ýmislegt annað sem hefur reyndar komið fram, m.a. í ræðu hv. þingmanns en ekki síður t.d. í ræðu hv. þingkonu Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur, þar sem maður áttar sig á því að það er sitthvað undir. En þetta finnst mér bara svo mikil prinsipp-afstaða.
Virðulegi forseti. Ég les það meira að segja út úr umsögn Rauða krossins og út úr orðalagi á þess ákvæðis sem á að breyta að það eru ekki einu sinni sett skilyrði um að viðkomandi hafi fengið vernd í viðkomandi ríki til að hafna viðkomandi um efnismeðferð. Hann þarf bara að hafa einhvers konar tengsl við það ríki, að einhver ættingi búi þar eða sé með dvalarleyfi þar eða eitthvað slíkt. Það er nóg til þess að neita viðkomandi um efnismeðferð samkvæmt þessu frumvarpi. Það sem mér finnst merkilegt við þetta ákvæði, ásamt nokkrum öðrum ákvæðum, er að verið er að taka hluti, sem Útlendingastofnun hefur verið að reyna að framkvæma eða hefur verið að framkvæma, og festa í lög. Í raun er verið að gulltryggja að þau geti haldið áfram að gera eitthvað sem þau hafa ekki haft heimild til að gera enn þá en það virðist ekki hafa skipt máli. Dæmi um það er að vísa 20 flóttamönnum á götuna í febrúar í fyrra án þess að hafa til þess lagaheimild. Núna á náttúrlega bara að tryggja að yfirvöld hafi lagaheimild til að vísa fólki á götuna. Svo er það að þau reyndu [[Forseti hringir.]]og eru að reyna að senda fólk til ríkja sem eru ekki hluti af Schengen-samstarfinu. Nú á bara að gulltryggja að hægt sé að gera það. Þetta er líka mjög algengt í þessum málaflokki.
Virðulegi forseti. Eitt atriði varðandi þetta verklag og þessa framkvæmd sem verður til hjá Útlendingastofnun. Auðvitað veltir maður því fyrir sér hversu mikið hún mótast í tómarúmi og hversu mikið hún mótast í samhengi við stefnu stjórnvalda. Þar kem ég aftur inn á það sem ég nefndi hérna áðan, að mér hefur stundum fundist eins og umræðan sé þannig að Útlendingastofnun standi ein að þeirri framkvæmd útlendingamála sem hér hefur tíðkast. Hún er auðvitað virkur þátttakandi þar en hún á heima í því regluverki sem henni hefur verið skapað. Ég vona bara að við meðferð málsins í allsherjarnefnd í kjölfar þessarar umræðu verði stjórnarliðar með á því hver önnur markmið frumvarpsins eru og hver þau ættu að vera. Þar kemur fram að mikilvægt sé að stjórnsýslan geti brugðist við þróun málaflokksins á hverjum tíma þannig að verndarkerfið ráði við að afgreiða á mannúðlegan hátt þann fjölda umsagna sem hingað berst. Þegar maður er að tala um hvernig þróun málaflokksins er á hverjum tíma má t.d. hugsa til þess hverjar aðstæður eru í Evrópu núna, hvaða rödd við viljum vera, hvaða hlutverki við viljum gegna o.s.frv. Mér hefur fundist mikilvægt að við getum rætt þetta frumvarp út frá stóru myndinni og út frá hlutverki Íslands í þeim efnum. Ég ætla að ítreka þau orð að mér finnst gott að hæstv. dómsmálaráðherra sitji hér alla umræðuna en að hann taki þá punkta sem hér hafa komið fram í umræðunni, leggi við hlustir og reyni að mæta þeirri gagnrýni sem hér hefur verið sett fram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hjó eftir dálitlu sem hv. þingmaður sagði sem mér fannst hitta naglann akkúrat á höfuðið, sem var spurningin: Viljum við vera hluti af lausninni eða viljum við vera hluti af vandanum? Það er nefnilega þannig með þetta frumvarp að það er að gera okkur hluta af vandanum. Hæstv. dómsmálaráðherra lagði áherslu á það í máli sínu hér áðan að við værum þarna að aðlaga löggjöf okkar að því sem tíðkast í Evrópu, og að einhverju leyti hefur hæstv. ráðherra rétt fyrir sér hvað það varðar þó að önnur Evrópuríki séu að beita ákvæðum í þessum málum sem við gerum ekki, sem gerir það að verkum að þetta ákvæði er nauðsynlegt hér á landi, þ.e. reglurnar eins og þær eru. Hitt er að það sem er verið að breyta með þessum breytingum er ekki vandamálið. Það er ekki verið að leysa neitt vandamál með þessum breytingum. Það er verið að auka á vandann. Það er verið að flækja kerfið. Mörg þessara lagaákvæða eru illa orðuð, þau eru óljóst orðuð og þau eru til þess fallin að minnka skilvirkni og sannarlega skerða réttindi fólks á flótta, þó með þeim hætti að það mun bara kalla á frekari málaferli og flækjur fram og til baka í þessu kerfi á meðan vandinn sem þarf að leysa snýst um að það er ekki verið að virða réttindi fólks á flótta. Það er verið að horfa á þetta frá röngu sjónarhorni, því sjónarhorni sem hér hefur verið lýst ítrekað, að sumir umsækjendur séu bara hér undir fölsku flaggi og eitthvað. Það er þetta sem er vandamálið í þessu kerfi. Við gætum verið hluti af lausninni með því að viðurkenna það og átta okkur á því og vinna frekar hugarfarsbreytingar á þessu kerfi, [[Forseti hringir.]]í fyrsta lagi. Ég er svo sem sammála því að sennilega þarf að skýra ákveðin ákvæði til að laga þá framkvæmd [[Forseti hringir.]]sem því miður hefur orðið mjög slæm. En þetta er ekki leiðin.
Mér finnst áhugavert að heyra hv. þingmann lýsa því að hún telji að lagaákvæðin sem verið er að leggja til í þessu frumvarpi séu óljós. Ef við leyfum okkur að vera sjúklega leiðinlegir lögfræðingar í samtali getur það eitt og sér auðvitað skapað vandamál sem eru ekki bara flókin hvað varðar túlkun heldur einmitt varðandi kostnað. Það ætti því alltaf að vera sjálfstætt markmið, ekki bara hjá leiðinlegum lögfræðingum, að hafa lagatextann skýran. Varðandi skilvirknina og kostnaðinn, sem helst nú gjarnan í hendur, var ég er líka hugsi yfir því þegar við lásum það fyrir ekki svo löngu síðan að ekki ætti að gera áframhaldandi samning við Rauða krossinn um þjónustu í þessum efnum. Ég verð nú að játa að ég man ekki alveg hvernig það mál stendur núna en þar fannst manni svo augljóst að sú breyting myndi alltaf verða til þess að lengja í málsmeðferðinni þegar Útlendingastofnun væri komin í þá stöðu að þurfa að hafa í hvert og eitt sinn samband við lögmann, einhvern úti í bæ sem væri upptekinn eða flinkur eða ekki flinkur. Hvað yrði um þau hundruð mála sem voru í pípunum og féllu á milli við þessi umskipti? Tökum sem dæmi Neyðarmóttökuna, en þar liggur fyrir þekking á því og jafnvel listi yfir lögmenn sem eru vanir að taka að sér ákveðin mál. Það er orðið til ákveðið stofnanaminni sem skapar skilvirkni, sem dregur úr kostnaði og sem bætir þjónustu. Ég held að margt af því sem getur einmitt stuðlað að skilvirkni og lægri kostnaði sé einfaldlega að virða regluverkið og leyfa þeim fagmönnum sem hafa reynsluna, hafa þekkinguna, eiga þetta stofnanaminni - að kippa þessum breytum ekki öllum úr sambandi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og aftur hittir hún naglann á höfuðið. Ég get upplýst hv. þingmann um að staðan á talsmannaþjónustunni hjá Útlendingastofnun er sú að í raun getur hvaða lögmaður sem er látið setja sig í ákveðinn lista hjá Útlendingastofnun. Það sem er kannski, ég veit ekki hvort ég á að segja skondið því að það er meira svona grátlegt en broslegt, en stofnunin fékk ábendingar um að kannski væri réttast að hafa einhvers konar gæðaeftirlit með talsmönnum sem fara í þetta, einhvers konar tryggingu fyrir því að fólk hefði reynslu í málaflokknum og annað. Útlendingastofnun misskildi þetta snarlega og setti upp gæðaeftirlit sem gengur ekki út á það að fólk hafi reynslu af málaflokknum og sinni sínu starfi vel gagnvart sínum skjólstæðingum heldur að það sé þægt gagnvart Útlendingastofnun og hafa verið settar viðmiðunarreglur, sem ég hvet alla til að kynna sér, á vefsíðu Útlendingastofnunar um gæðaeftirlit með talsmönnum í þessari þjónustu sem snúast fyrst og fremst um að viðkomandi lögmenn sýni samstarfsvilja [[Forseti hringir.]]og séu þægir við Útlendingastofnun. [[Forseti hringir.]]Það sýnir það hugarfar sem ég var að tala um hérna áðan.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir að rifja það upp með mér hver staðan er á þessu máli núna hvað varðar talsmannaþjónustuna. Ég hef líka skilið Rauða krossinn þannig að þjónustan þar felist í breiðari þjónustu en eingöngu berstrípaðri þjónustu lögmannsins. Það þekkir hv. þingmaður líka. Það er allur gangur á því hversu viljugir lögmenn eru og hversu flinkir, hversu færir í mannlegum samskiptum þeir eru til að takast á við bara andlit og margar hliðar lögmennskunnar. Það á svo sem við um alla málaflokka. Lögmaður getur verið flinkur í skilnaðarmáli vegna þess að hann er góður í að tala við fólk á meðan annar er betri í göllum í fasteignakaupum eða hvað það nú er. Mér fannst það mjög tragískt að heyra það að þarna ætti í nafni skilvirkni að kippa þessari reynslu og þekkingu úr sambandi þegar ég held að það sé borðleggjandi að það muni leiða til verri þjónustu [[Forseti hringir.]]og lengri málsmeðferðartíma.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir málefnalega ræðu og málefnalega nálgun. Ég vil aðeins segja varðandi þetta með rannsókn og skoðun á hverri einstakri umsókn að það er alveg skýrt í mínum huga, í þessu frumvarpi, að í málum þar sem umsækjendur eru þegar komnir með alþjóðlega vernd í öðru ríki er alltaf skoðað hvort umsækjandi njóti virkrar alþjóðlegrar verndar. Það skal kannað hvort viðkomandi ríki virði grundvallarmannréttindi í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar, svo sem flóttamannasamninginn, og hvort raunhæf vernd sé veitt. Það eru öll mál skoðuð á einstaklingsbundnum grunni. Það er ágætt að minna á það, af því að hér hefur svolítið verið rætt um Dyflinnarsamstarfið, að markmið þess er að tryggja að eitt aðildarríki sé ábyrgt fyrir meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd til að tryggja þannig skjótan aðgang umsækjandans að málsmeðferð þar sem tekin er afstaða til þess hvort hann eigi rétt á alþjóðlegri vernd eða ekki. Út á það gengur þetta samkomulag og það er ágætt að nefna það hér í því samhengi að það er orðið mjög fátítt að fólki sé vísað á brott á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Það heyrir orðið frekar til undantekninga en var mjög algengt hér fyrir nokkrum árum. Það verður að gera greinarmun á fólki á flótta og fólki í leit að betra lífi. Þetta er neyðarkerfi - við þurfum þá að útvíkka þessa umræðu yfir í dvalarleyfi eða atvinnuleyfi. Það er annað mál. En ég get tekið undir það með hv. þingmanni, og það er sjálfsagt að ræða það og það er mikill áhugi og hreinlega í stefnu Sjálfstæðisflokksins að slíkt sé skoðað, að útvíkka réttindi þeirra sem hingað koma, vilja flytjast hingað og eru í leit að betra lífi og eru þegar kannski að fara út á vinnumarkaðinn. Við teljum reyndar að það sé mjög mikilvægt fyrir atvinnumarkaðinn að fá slíka aðila til landsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir andsvarið og ég er glöð og ánægð að heyra að þetta sé hans nálgun og sjónarmið varðandi það að fram fari rannsókn og mat. Ég myndi þá vilja spyrja hann að því hvort hann telji að svo sé í reynd í dag, að þetta sé svo í praxís, að þetta sé hluti af hinu almenna verklagi og hvort hann telji að það verði einhverjar breytingar í þessum efnum með því frumvarpi sem hann er hér að leggja fram. Varðandi dvalarleyfin og atvinnuleyfin ætla ég að segjast vera skoðanasystir hæstv. dómsmálaráðherra því að ég held að hér sé í reynd komið fínasta verkfæri til að létta þunganum af kerfinu. Við höfum reyndar talað fyrir því í Viðreisn í þessum þingsal, og ég held ég hafi strítt forvera dómsmálaráðherra, sem var í því embætti áður, með því hvort hún bara þekkti einhvern sem gæti komið þessu til leiðar. En ég er alveg viss um að ef ríkisstjórnin kæmi með frekari frumvörp í þessa áttina, því að þau eru íslenskum atvinnumarkaði til góða, þá fengju þau mál fínustu viðtökur hér í þingsal. En ég hef þessar tvær spurningar til ráðherrans, þ.e. hvort hann telji þá að ekki verði nein breyting hvað varðar þetta mat með því frumvarpi sem hann er að leggja fram núna, hvað varðar mat á fólki sem þá þegar hefur hlotið alþjóðlega vernd.
Virðulegur forseti. Ég tel að það sé ekki að verða nein grundvallarbreyting á því að hvert og eitt tilfelli er skoðað og þess verður gætt að um sé að ræða virka vernd í viðkomandi ríki. Hér var í umræðunni áðan gjarnan vitnað til þess að verið væri að senda fólk út á galeiðuna, það væri verið að senda það í lífshættu og þaðan af verri aðstæður að öllu leyti. Það er auðvitað ekki svo. Virðulegur forseti. Við erum auðvitað fyrst og fremst að reyna að greiða úr málum þeirra sem þurfa raunverulega vernd samkvæmt þessu neyðarkerfi. Verndarkerfið er neyðarkerfi þar sem við skjótum vernd yfir þá sem eru raunverulega á flótta. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Mig langar aðeins að þakka hv. þingmanni fyrir þá ábendingu sem hann kom með hér áðan varðandi Útlendingastofnun, að þingmenn eigi ekki að beina gagnrýni sinni að Útlendingastofnun, þeir eigi að beina henni að ráðherranum. Útlendingastofnun og starfsfólk þar vinnur í umboði hans og ráðuneytisins. Svo vil ég rétt skjóta því inn í að talsmannafyrirkomulagið gengur bara mjög vel með þeim breytingum, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef. Ég hef engar áhyggjur af því að það muni tefja málsmeðferð.
Virðulegur forseti. Ég ætla fyrst segja að ég lít ekki svo á að Útlendingastofnun sé alveg undanskilin allri gagnrýni eða umfjöllun, ég átti við að mér hefur fundist stundum vanta upp á að litið sé á hina pólitísku ábyrgð. Varðandi talsmannakerfið þá hlýtur það að hafa verið áhyggjuefni að undirbúningstíminn fyrir þessar breytingar var lítill sem enginn, þannig að þarna er töluverður fjöldi mála sem er í óvissu vegna þess að Rauði krossinn stóð í þeirri trú, eftir því sem fram kemur í fjölmiðlum, einhverjum vikum áður en það lá fyrir að það ætti ekki að framlengja samninginn, að það yrði framlenging á honum eða a.m.k. útboð.
… fjóra mánuði.
- Já, fjórir mánuðir. En við þekkjum nú málsmeðferðartíma, það næst ekki að klára öll þau mál sem eru í gangi, sem eru þarna, á fjórum mánuðum. En mér finnst áhugavert að heyra að hæstv. ráðherra líti svo á að það sé ekki að verða grundvallarbreyting hvað varðar þau atriði sem hér voru til umfjöllunar, þ.e. aðstæður þess fólks sem komið er með alþjóðlega vernd - ég hegg eftir því að ráðherrann notar orðasambandið „virk vernd“. Það verður áhugavert að fylgjast með umsögnum um málið í kjölfarið.
Forseti. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Útlendingur sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd nýtur áfram réttinda samkvæmt þessari grein þar til hann hefur yfirgefið landið en þó að hámarki í 30 daga frá því að ákvörðunin varð endanleg á stjórnsýslustigi. Að þeim tímafresti loknum falla réttindin niður. Þó er ekki heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlegra veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Í þeim tilvikum þegar umsækjandi er ríkisborgari EES- eða EFTA-ríkis eða kemur frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki og umsóknin hefur verið metin bersýnilega tilhæfulaus falla réttindin þó niður þegar Útlendingastofnun hefur synjað umsókn hans um alþjóðlega vernd.“ Það sem hér er verið að segja er að eftir 30 daga, þegar fólk fær endanlega úrlausn, að þá sé hvað? Þá er engin heilbrigðisþjónusta, engin framfærsla, ekkert húsnæði, ekkert. Hvað er verið að gera? Það er verið að auka við neyð fólks. Það er það sem er verið að gera. Það er verið að auka við þá neyð sem þetta fólk er í. Það er verið að svipta fólk þeim litlu réttindum sem það hefur hér á landi. 30 dagar eru ótrúlega skammur tími og að það sé verið að svipta fólk grunnréttindum er eiginlega bara ótrúlegt, að lagt sé til að gera það. Hvað halda stjórnvöld að muni gerast í framhaldi af þessu? Ég vil vitna hér í umsögn Rauða krossins þar sem segir að þessir einstaklingar yrðu mjög berskjaldaður fyrir misbeitingu, mansali og ofbeldi. Heimilislausu fólki myndi fjölga og neyð aukast. Þá gætu líkur á skaðlegri hegðun og afbrotum aukist. Það mun verða álag á félagslegt kerfi sveitarfélaga og lögreglu sem verður þá meira í kjölfar breytinganna sem verið er að tala fyrir. Hér er verið að segja, sem ég tel vera mjög líklegt miðað við sögur frá öðrum löndum þar sem fólki er ekki tekið fagnandi inn í landið, að það verði mikil neyð og afbrot muni aukast og ofbeldi, fólk fari í mansal og annað. Afleiðingarnar eru ekki fyrirséðar og alveg, fyrir mér, útpældar, að það sé ekki: Hvað gæti gerst og hvað er það versta sem gæti gerst og hverjar eru afleiðingarnar og hvernig ætlum við að takast á við þær? Höfum við efni á því að auka álag á félagslegt kerfi sveitarfélaga? Er það t.d. eitthvað sem við höfum efni á eða hvað getum gert? Er álagið ekki bara svakalegt eins og það er? Eða álag á lögreglu, aukin afbrot, er það ekki eitthvað sem við þurfum að spá í og skoða og greina áður en við tökum svona ákvarðanir án þess að vera með gögnin og rökin á bak við þetta og allar mögulegar afleiðingar þess að breyta hlutum til verri vegar? Mögulega, kannski ekki en það þarf alla vega að skoða og færa rök fyrir því af hverju þetta mun ekki gerast þegar t.d. Rauði krossinn segir að þeirra helstu áhyggjur séu að við séum að auka neyð, við séum að auka ofbeldi, við séum að auka afskipti lögreglu og afbrot í landinu með því að samþykkja þetta. Auðvitað er pínu skrýtið að litlar eða stórar lagabreytingar geti gert þetta en hver er ábyrgð stjórnvalda á því að ganga úr skugga um að þetta sé ekki það sem er að gerast annars staðar í Evrópu? Það hvílir mjög mikil ábyrgð á stjórnvöldum að tryggja það og rökstyðja að þetta séu áhyggjur sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum, sé eitthvað sem gæti alls ekki gerst. Þetta er það sem þarf að tala um og þetta er það sem þarf að svara. Af hverju mun þetta ekki gerast? Hvernig getum við verið viss um það? Hvað ætlum við að gera ef þetta gerist? Getum við brugðist við ef þetta gerist? Eins og félagslega kerfið er í dag þá held ég að svarið sé nei. En ég veit það ekki fyrr en ég hef gögnin á bak við mig og búið er að skoða þetta frá öllum sjónarhornum. Alla vega lítur þetta þannig út fyrir mér að verið sé að halda því fram að með því að svipta fólk þjónustu þá fari þeir einstaklingar úr landi og fái þjónustu annars staðar. Þjónustu þá í Grikklandi, Búlgaríu, Ungverjalandi eða hvar? Ókei. Af hverju vill ríkisstjórnin ekki axla þá ábyrgð sem okkur ber sem hluti af alþjóðasamfélagi? Eigum við að skorast undan þeirri ábyrgð sem okkur ber? Ætlum við, eins og hefur verið sagt hér í kvöld, að vera partur af vandamálinu eða ætlum við að vera partur af lausninni? Það er heldur ekki verið að huga að því hversu gott það er fyrir Íslendinga að fá ólíkt fólk til landsins, hversu mikill mannauður það er fyrir okkur að hafa mismunandi fólk sem kemur frá mismunandi þjóðfélögum og kennir okkur ýmislegt. Það minnsta sem við getum gert er að veita því sanngjarna og góða málsmeðferð, hvort sem það hefur fengið alþjóðlega vernd í öðru landi eða ekki. Það er það minnsta sem við getum gert. Það eru margar fjölskyldur sem hafa t.d. fengið fjölmiðlaumfjöllun til að bjarga eigin skinni og vera í verndinni hér á Íslandi. Í sumum tilfellum hefur það tekist, ekki öllum. Sumum fallast hendur í þessari miklu baráttu við íslenska ríkið til að fá vernd. Það eru ekki allir sem fá fjölmiðlaumfjöllum. Það er fullt af fjölskyldum sem fara úr landi án þess að nokkur viti af því. Þannig að ef þú átt ekki sterkan bandamann, ef þú getur ekki borið þig eftir því sjálfur að komast í fjölmiðla eða annað þá áttu því miður bara ekki sömu tækifæri og aðrar fjölskyldur. Þetta hreyfir við fólki. Af hverju hreyfir þetta við fólki? Nú, af því að þarna sjáum við fólkið. Þetta er ekki bara einhver tala á blaði sem er hægt að breyta með pennastriki. Þetta er fólk sem kemur til Íslands, lengst úti í Atlantshafi. Af hverju myndi fólk vilja koma hingað nema það þyrfti þess? Það er svo sturlað að við getum ekki bara tekið á móti fólki, sýnt því þá virðingu að taka á móti því og fara yfir mál þess og verið með rökstuðning á bak við okkur, hvers vegna eða hvers vegna ekki við myndum taka á móti umsókn þess, sýndum því alla vega þá virðingu að fara í gegnum málið og styðjum það, bara af því að við erum manneskjur, af því að við erum fólk. Það þarf ekki meiri ástæðu en það. Það er mjög mikilvægt að tryggja það að við séum fjölmenningarsamfélag og setjum mannúð ofar skilvirkni í málefnum flóttamanna. Það er ástæða fyrir því að oft er hart barist fyrir þeim fjölskyldum og einstaklingum sem er neitað um alþjóðlega vernd hér á landi. Það er bara vegna þess að við áttum okkur á því að við erum að tala um fólk. Við viljum veita fólki sanngjarna og góða málsmeðferð þegar það sækir um að koma til landsins.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Fyrr í kvöld kölluðum við nokkrir þingmenn eftir því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra kæmi og yrði viðstaddur umræðuna enda er verið að gera ákveðnar grundvallarbreytingar á 33. gr. laga um útlendinga, atriðum sem heyra undir málefnasvið félags- og vinnumarkaðsráðherra en ekki dómsmálaráðherra. Því hefur hins vegar verið haldið fram líka hér í dag að þetta sé alls ekki svo, að 33. gr., um réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd - að þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu snúi bara í raun að þeim sem eru ekki lengur umsækjendur um alþjóðlega vernd vegna þess að umsóknum hafi verið synjað. Ég vil kannski fá að spyrja hv. þingmann hvort henni finnist þetta sannfærandi röksemdir um þessa tilteknu grein.
Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nei, mér þykir þetta ekki sannfærandi röksemdir fyrir þessu. Mér finnst bara mjög mikilvægt að þeir einstaklingar og þeir ráðherrar sem hafa eitthvað til þessa málaflokks og bera ábyrgð á honum á einn eða annan hátt eigi að vera hér og taka umræðuna með þingheimi þegar svona mikilvægt mál er til umræðu. Það er bara mjög skýrt að þó að þetta séu margir ráðherrar sem koma að þessu á einn eða annan hátt þá er mikilvægt, þegar verið er að taka stórar ákvarðanir í svona málum, þar sem þetta skarast eins mikið og raun ber vitni, vegna þess að það eru aðrar lagagreinar sem falla líka undir aðra ráðherra, að hann sé hér til staðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Eitt sem truflar mig sérstaklega við þennan málflutning hæstv. ráðherra, og það verður fróðlegt að fá svör við því ef hann ætlar að súmmera upp umræðuna á eftir, er í rauninni það að í 8. mgr. 33. gr. segir orðrétt: „Þegar Útlendingastofnun hefur hafnað umsókn ríkisborgara EES- eða EFTA-ríkis um alþjóðlega vernd á hann ekki rétt á þjónustu samkvæmt grein þessari.“ Ef við skoðum svo lögskýringargögnin um þetta þá er talað um að þarna sé að finna sérreglu varðandi EES- og EFTA-ríkisborgara sem sækja um alþjóðlega vernd, að þeir eigi ekki rétt á þjónustunni samkvæmt þessari 33. gr., sem segir okkur auðvitað að almennt hefur þessi grein verið hugsuð þannig að hún eigi við bæði fyrir og eftir að umsóknum er synjað og þannig hefur hún verið túlkuð eftir því sem ég best veit í framkvæmdinni. Þess vegna er það svo vitlaus málflutningur að láta eins og þessi grein hætti bara að eiga við um fólk samkvæmt gildandi lögum um leið og fólk hefur fengið synjun. Það er vissulega þannig samkvæmt þeim breytingum sem hæstv. ráðherra finnur sig knúinn til að leggja fram í þessu frumvarpi. Þar er verið að mæla fyrir um það í 1. gr. laganna að gerður verði skýr greinarmunur á útlendingum annars vegar og umsækjendum um alþjóðlega vernd hins vegar. Ástæðan fyrir því að ástæða þykir til að mæla fyrir um það í þessu frumvarpi er auðvitað sú að lögin hafa ekki verið túlkuð þannig hingað til. Þess vegna ítreka ég ákall mitt til hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um að koma hingað og taka þátt í umræðunni um málefni sem falla undir hans eigin málefnasvið.
Forseti. Þetta snýst nefnilega líka um þjónustu - og ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þjónustan er rosalega mikilvæg. Ég held að það sé vanmetið hversu mikilvæg hún er. Til þess einmitt að fá svar við því hvaða áhrif það getur haft að skerða þjónustu hjá fólki í neyð þá er mikilvægt að hafa hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra hér vegna þess að það er hans málaflokkur og þar er þjónustan og allt sem tengist því. Það er mikilvægt að fá þau sjónarmið að borðinu, að ræða um þjónustuna og hvað gerist ef þjónusta er skert eða tekin frá fólki í neyð þar sem það hefur verið í 30 daga og er synjað og þarf þá bara að finna út úr sínum málum, og hvað gerir fólk í neyð? Það gerir ótrúlegustu hluti. Við skulum ekki gleyma því að ef fólk er í neyð og upplifir raunverulega hættu í öðru landi þá gerir það ótrúlegustu hluti, það er nú bara þannig. Ef við ræðum um fylgdarlaus börn og annað - ef fólk er í neyð er það líklegt til alls. Ef fólk upplifir að lífi sínu sé ógnað á einn eða annan hátt þá gerir fólk ýmsa hluti sem það hefði ekki gert ef staðinn væri vörður um réttindi þess og því veitt þjónusta og tekið tillit til þess að þau séu manneskjur.
Virðulegur forseti. Ýmislegt hefur verið sagt hér í kvöld sem þarfnast frekari umfjöllunar. Ég hef sjálf gerst sek um að fara með rangfærslur og vil ég leiðrétta þær. Það er nefnilega ekki þannig að fólk sem hefur fengið vernd í öðrum ríkjum eigi rétt á að vera í flóttamannabúðum. Þegar fólk er endursent til ríkja eða er komið með vernd í ríki og flýr þaðan af því að það býr á götunni - það fólk á ekki rétt á að fá skjól, ef skjól má kalla, í flóttamannabúðum. Það eru eingöngu þeir sem eru að bíða niðurstöðu umsókna sinna í því ríki sem mega dvelja í yfirfullum flóttamannabúðum. Öðrum er gert að fara. Og hvað þýðir það? Það er einmitt þessi gata sem við erum alltaf að tala um í þessum svokölluðu öruggu ríkjum. Ég held að það væri stjórnvöldum og ráðamönnum hollt að hugleiða þetta í smástund, að þegar við látum eins og fólk sé komið með vernd og að þar með sé því borgið, með börnin sín á flótta frá stríðsofsóknum eða grimmdarlegri meðferð eða pólitískum ofsóknum, hungursneyð, náttúruhamförum eða sárafátækt, þegar fólk leggur á flótta með börnin sín frá slíkum aðstæðum og fær vernd í fyrsta viðkomuríki í Evrópu, af því að það ríki hefur ekkert val um annað en að veita verndina af því að neyðin er augljóslega svo mikil, þá er það í sumum ríkjum engin vernd af því að þar er á stundum mjög erfitt að fá atvinnu. Það er erfitt að framfleyta sér nema með ólöglegri atvinnustarfsemi, verða þræll þeirra sem hagnýta sér slíkt ástand og ekkert skjól fyrir börnin, engin menntun og ekki húsnæði. Þannig að þessi svokallaða vernd sem við erum að tala um frá ákveðnum ríkjum, Grikklandi, á sumum stöðum í Grikklandi, Möltu, Ungverjalandi, Búlgaríu. Þegar við erum að tala um að við skoðum mál þeirra sem ekki hafa fengið raunverulega vernd þá þurfum við að skoða hvað felst í orðum stjórnvalda hér á Íslandi um raunverulega vernd. Er raunverulega vernd að finna í þessum ríkjum? Búlgaríu, Ungverjalandi, Grikklandi, Möltu, Portúgal? Ég hef heyrt svakalegar sögur frá fólki sem er að koma af búsetu á götunni. Við þurfum að átta okkur á þessum aðstæðum. Og af því að við höfum talað mikið um það hér í kvöld hvort það sé nauðsynlegt að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra ræði hér og hlusti á það sem fram fer - í framhjáhlaupi, af því að það er stuttur tími eftir af þessum ræðutíma, ég hélt ég hefði meiri tíma - þá er nauðsynlegt að fara í breytingar á ýmsum lagagreinum, einmitt vegna breytinga og uppskiptingar á þeirri þjónustu sem er verið að veita, m.a. hjá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Ég held að það hefði verið gott fyrir hann, fulltrúa Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs líka, að vera hér í salnum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áframhaldandi samtal um þetta leiðindamál. Mig langar til að taka upp þráðinn þar sem hv. þingmaður sleppti honum, þ.e. varðandi muninn á stöðu flóttafólks í Grikklandi sem annars vegar er að bíða eftir svari við umsókn sinni og hins vegar hefur fengið svar við umsókn sinni, og þá erum við að tala um jákvætt svar. Það er nefnilega svo kaldhæðnislegt að allt frá árinu 2011 hefur Ísland ekki verið að senda fólk aftur til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Nú verða allir rosalega ringlaðir af því að fólk tengir Dyflinnarreglugerðina við allar þessar endursendingar til Evrópuríkja. Málið er hins vegar að Dyflinnarreglugerðin gildir eingöngu þangað til fólk hefur fengið svar við umsókn sinni. Þegar það hefur fengið svar gildir Dyflinnarreglugerðin ekki lengur heldur er fólki einfaldlega vísað héðan og aftur til Grikklands af því að það er með dvalarleyfi þar í landi. Það er ekkert samkomulag, það er enginn samningur um það. Það er bara: Þú ert með dvalarleyfi þarna, við ætlum að færa þig þangað. Grikkland getur ekki neitað vegna þess að þú ert kominn með dvalarleyfi. Það sem er kaldhæðnislegt við þetta er að ástæðan fyrir því að við erum ekki að senda fólk til Grikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, sem sagt fólk sem hefur sótt um vernd eða ekki sótt um vernd, eða telur sig vera flóttamenn en hefur ekki fengið svar, er sú að aðstæður fólks í þeirri stöðu eru taldar óviðunandi í Grikklandi. En það er fólkið sem á rétt á því að dvelja í flóttamannabúðum í Grikklandi, sannarlega við hörmulegar aðstæður en engu að síður á það rétt á ákveðinni aðstoð frá alþjóðlegum hjálparsamtökum og öðru, fær einhverja matarpakka og annað slíkt. Þegar fólk hefur fengið svar við umsókn sinni, fengið vernd, gjörið svo vel, hér ertu með dvalarleyfi í Grikklandi, þá fellur öll þessi þjónusta niður, þá falla öll þessi réttindi niður. [[Forseti hringir.]]Það er þannig í dag, og það staðfesta margar opinberar skýrslur og áreiðanlegar, að staða fólks með vernd í Grikklandi er verri en staða fólks sem er að bíða eftir svari en það fólk sendum við ekki til Grikklands.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er alveg rétt. Við ákveðum að aðstæður fólks séu óviðunandi í flóttamannabúðum og þess vegna sendum við það ekki til baka. Auðvitað væri frábært ef stjórnvöld í Grikklandi væru með einhvers konar aðstoð við fólk sem hefur fengið vernd, sem hefur fengið dvalarleyfi þar, en það er ekki þannig og íslensk stjórnvöld vita það alveg. Þá ættum við að vera að horfa á annað ákvæði laga um útlendinga sem er bann við endursendingu. Ég verð að segja að á minni lögmannstíð byggði ég alltaf líka á því ákveðna ákvæði laganna þar sem íslenskum stjórnvöldum er bannað að endursenda manneskju út í slíkar óviðeigandi og hættulegar aðstæður þar sem lífi og heilsu viðkomandi er stefnt í hættu. Þetta er náttúrlega svo ofboðslega matskennt og það er kannski nákvæmlega það sem var svo óþægilegt við ræðu hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur hér í dag þar sem hún sagði að við yrðum bara að treysta því að þetta yrði allt í lagi. Mat stjórnvalda á því hvað teljist óviðunandi aðstæður fyrir börn, að fara á götuna, að það sé í lagi - þegar lögin segja að það sé í raun bannað að senda einstaklinga út í slíkar aðstæður, hvernig getur það þá þótt vera í lagi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir samtalið. Ég tek undir að það var ýmislegt í þeim ræðum sem hafa verið fluttar hér í dag sem stakk svolítið og vakti upp ákveðinn óhug og áhyggjur. Þar er líka viðhöfð ákveðin orðræða sem er bara mjög hættuleg, varðandi það að kerfinu okkar sé eingöngu ætlað að hjálpa þeim sem eru í raunverulegri neyð. Í fyrsta lagi er það ekki svo að hingað leiti einhver fjöldi fólks sem er ekki í raunverulegri neyð. Allt þetta fólk er í raunverulegri neyð. Það hvort fólk óttist um líf sitt eða sé að leita að betra lífi er ekki svart og hvítt. Fólk er ekki endilega að leita að betra lífi. Í fyrsta lagi vil ég bara segja að ég sé ekki vandamál við það að fólk leiti að betra lífi, ég tala nú ekki um þegar líf þess er algerlega óviðunandi. En það er eitt að leita að betra lífi og það er annað að leita að lífi yfir höfuð. Það að geta ekki búið börnum sínum öryggi og sjá ekki fram á að geta gert það um ókomna framtíð - eins og einn flóttamaður orðaði það: Ég er ekki fæddur flóttamaður, ég þurfti bara að fara. Ég er ekki fæddur flóttamaður, þetta eru ekki aðstæður sem ég hef fæðst inn í, og tel mig eiga að sætta mig við, heldur þurfti ég einfaldlega að fara. Þetta er stærsti gallinn, þetta eru stærstu mistökin sem Evrópa hefur gert í flóttamannamálum, þ.e. að læsa fólk inni í tilteknum ríkjum. Þetta kerfi hefur verið gagnrýnt ítrekað. Þetta er grundvallarvandinn við það kerfi sem Evrópa hefur byggt upp. Þar komum við aftur að því sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur talað um, þ.e. að við þurfum að laga okkar löggjöf að því sem gengur og gerist í Evrópuríkjum. Og við komum líka að því sem hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir nefndi áðan: Ætlum við að vera hluti af lausninni eða ætlum við að vera hluti af vandanum? Þetta er vandinn. Þetta er ekki lausnin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Það er nákvæmlega þetta: Viljum við vera hluti af lausninni? Ég ætla aftur að vitna til orða hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, þingmanns Vinstri grænna, sem spurði mig: Vill Samfylkingin þá bara opna landamærin? Viljið þið þá bara hleypa öllum inn og veita öllum vernd? Auðvitað er það ekki þannig. Það er skrýtið að heyra þessa setningu koma úr þessum ranni. Ég hefði trúað þingmanni Miðflokksins til að spyrja svona af því að þeir eru bara með allt öðruvísi stefnu í þessum málaflokki en við. Það er eðlilegt að svona spurning komi þaðan. Það er skrýtið að svona spurning komi frá þingmanni stjórnmálaflokks sem alla jafna gefur sig út fyrir að vera félagshyggjuflokkur sem hefur mannúð og mannréttindi að leiðarljósi. Það hefur aldrei verið talað um að galopna eigi landið fyrir öllum. Það er ekki þannig og það hvarflar ekki að neinum. En við viljum leggja okkar af mörkum og vera hluti af lausninni. Það er miklu dýrara, ef maður fer aftur í peningana, það eru svo margir sem skilja ekki mannúð og þá verð ég að tala um þetta út frá peningum, að gera hlutina svona brjálæðislega illa, miklu kostnaðarsamara fyrir ríkissjóð að standa svona illa að málum. Það hefur miklu meiri kostnað í för með sér fyrir allt kerfið og er ekki skynsamlegt.
Virðulegur forseti. Mig langar að taka upp atriði í frumvarpinu sem ég ræddi líka við hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur hér áðan, en það snýr að því að útvíkka það mengi landa sem hægt er að endursenda fólk til. Hingað til hafa endursendingar takmarkast við lönd sem eru hluti af Dyflinnarsamstarfinu, eru hluti af Schengen. Eins og kemur fram í umsögn Rauða krossins breyttist þetta fyrir ári. Þegar umsóknum frá Venesúela tók að fjölga umtalsvert brá Útlendingastofnun á það ráð að fara í ævintýralega túlkun á einum málslið 36. gr., ég er ekki með þetta fyrir framan mig, um að hægt sé að endursenda viðkomandi til lands sem hann hefur einhverja merkingarbæra tengingu við. Tengingin þarf ekki að vera merkilegri en svo að viðkomandi eigi kannski ættingja þar sem er með dvalarleyfi í landinu. Það þarf ekki einu sinni að liggja fyrir að viðkomandi geti fengið vernd með einhverjum skýrum og afgerandi hætti. Það kemur meira að segja fram í greinargerð með frumvarpinu að það sé ekki einu sinni skilyrði að viðkomandi land sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Í þessu frumvarpi er sem sagt verið að leggja til að lögfesta það sem Útlendingastofnun hefur verið að reyna að gera, sem er að neita að taka til efnismeðferðar mál flóttamanna sem hafa haft viðkomu eða einhvers konar tengingu við ríki utan Schengen og utan Dyflinnarsamkomulagsins, sem er auðvitað gríðarleg stefnubreyting og illframkvæmanlegt vegna þess að það eru engir samningar um endursendingar við önnur ríki. Það eru engir móttökusamningar eða neitt sem gerir stjórnvöldum kleift að fullvissa sig um að viðkomandi [[Forseti hringir.]]fái einhvers konar vernd þar. Þessi stefnubreyting hefur farið frekar lágt, ekki satt?
Virðulegur forseti. Ég hélt að þetta hefði farið út. Einhvern veginn hélt ég að við hefðum séð þetta breytast. Við ræddum þetta hér þegar málið kom inn í annað eða þriðja sinn, ég man ekki alveg hvenær þetta kom inn. Ég hlakka til að heyra það í næsta andsvari frá hv. þingmanni hvar þetta er, mig minnti nefnilega að þetta hefði farið út. Við vorum að ræða það hér þá [[B-liður 7. gr.]]- b-liður 7. gr. Umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki o.s.frv., já einmitt. Þarna erum við komin með enn einn lagalega ómöguleikann af því að ekki er hægt að krefja annað ríki um að taka á móti einstaklingi sem hefur ekki dvalarleyfi í því ríki. Það er ekki hægt að endursenda manneskju til ríkis nema viðkomandi fái leyfi til að fara þangað inn. Íslensk stjórnvöld hafa enga heimild til þess af því að þau geta ekki gert neina slíka kröfu á það móttökuríki að taka við einstaklingnum. Við ræddum þetta hér síðast. Ég man eftir að hafa fjallað um nákvæmlega þetta. Við töluðum um hvernig ætti að framfylgja þessu en einhvern veginn fer þetta aftur inn í þingið. Það er ekki hægt að krefjast þess af öðru ríki að taka bara við einstaklingnum, það þarf að vera eitthvert samkomulag þarna á milli.
Virðulegur forseti. Þetta er vissulega ankannalegt ákvæði en það er hægt að setja það í enn verra samhengi, sem er að einu skilyrðin fyrir því að svipta þessa umsækjendur þjónustu, húsaskjóli og stuðningi er að þau hafi fengið endanlega ákvörðun á stjórnsýslustigi. Ég velti því upp, algjörlega burt séð frá því hvort hægt sé að endursenda viðkomandi eða ekki, hvort það sé látið nægja, þ.e. að búið sé að neita viðkomandi um efnismeðferð og þar af leiðandi fái hann alla vega enga þjónustu meir þótt kannski sé ekki hægt að senda hann neitt. Ég velti þessu bara fyrir mér vegna þess að miðað við lögin eins og þau liggja fyrir held ég að það sé alveg hægt. Mig langar að snúa mér að öðru í þessu seinna andsvari mínu. Það er annað ákvæði sem mér finnst ekki hafa fengið nægilega mikla athygli og það er heimild sem á að veita yfirvöldum til að gramsa í sjúkraskýrslum og heilbrigðisupplýsingum allra útlendinga á Íslandi, það er það sem verið er að gera með þessari breytingu, án dómsúrskurðar. Þetta eru breytingar á 17.–19. gr. laganna, ég held að það sé í 5. gr. núverandi frumvarps, þar sem verið er að gefa heimild til þess að samkeyra heilbrigðisupplýsingar um alla útlendinga á Íslandi til að tryggja að þeir séu ekki ólöglega hér eða til að auðvelda flutning þeirra úr landi. Nú á ég útlenskan eiginmann, þetta mun eiga við um hann, þetta snertir mig persónulega kannski frekar hart. En algjörlega burt séð frá því: Er þetta bara allt í lagi?
Virðulegur forseti. Er þetta bara allt í lagi? Auðvitað er það ekki í lagi að við afnemum öll mannréttindi fólks sem kemur hingað í leit að vernd, að sjálfsögðu ekki. Það er ekkert í lagi. En ef fólk er að beita fyrir sig ákveðnum atriðum, segir t.d. að undanþáguákvæði eigi við um sig, þá held ég að það hvíli ákveðin sönnunarbyrði á einstaklingnum í því. Einstaklingurinn þarf þá að færa sönnur fyrir því en það á ekki að vera þannig að stjórnvöld geti kallað eftir öllum mögulegum upplýsingum. Við höfum séð alls konar ruddaskap í gangi. Það var alveg hörmulegt hvernig farið var með þessa þunguðu konu sem við höfum verið að tala aðeins um hér í kvöld sem var gengin 36 vikur. Hennar lífi var stefnt í hættu, hún var látin ferðast í 19 klukkutíma á síðustu dögum meðgöngunnar. Það er auðvitað svakaleg meðferð. Samkvæmt landlækni voru lög þverbrotin, það var niðurstaðan. Og hvað gerðist við það? Ef við værum annars staðar á Norðurlöndunum hefði ráðherrann fokið „med det samme“, það er bara þannig. En á Íslandi leyfist bara alls konar svona framkoma gagnvart fólki í mjög viðkvæmri stöðu. Varðandi það að fella niður þjónustu þá vitum við alveg hvað það þýðir. Ekki er hægt að senda einstakling í burtu til ríkis sem vill ekki taka á móti honum og ef enginn samningur er í gildi þá endar viðkomandi bara á bekk hér fyrir utan og [[Forseti hringir.]]fer svo einhvern veginn að reyna að sjá sér farborða, ekki með því að ráða sig í vinnu í einhverjum Íslandsbanka.
Virðulegur forseti. Á undanförnum árum hefur það margsinnis gerst að kærunefnd útlendingamála slær á fingur Útlendingastofnunar fyrir að brjóta á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd. Auðvitað er það hárrétt, sem fram kom í máli hæstv. dómsmálaráðherra fyrr í kvöld, að í staðinn fyrir að vera alltaf að gagnrýna Útlendingastofnun, eins og oft er gert í fjölmiðlum, er mikilvægt að hafa í huga að það er ráðherra sem mótar stefnuna í útlendingamálum. Útlendingastofnun starfar í umboði ráðherra. Ráðherra fer með yfirstjórnunar- og eftirlitsskyldur gagnvart stofnuninni og hlýtur að þurfa að bregðast við þegar það gerist trekk í trekk að Útlendingastofnun tekur ákvarðanir sem fela í sér brot gegn mannréttindum fólks, oft óafturkræf brot gagnvart fólki og engin leið til að leiðrétta skaðann gagnvart því af því að búið er að vísa því úr landi. Mér sýnist sitthvað í þessu frumvarpi vera tilraun til að lögfesta eitthvað af því sem Útlendingastofnun hefur gjarnan viljað gera í sinni lagaframkvæmd en ekki komist upp með. Hvað varðar frumvarpið í heild sinni, af því að hér hefur líka verið rætt um þátt Vinstri grænna, þá sýnist manni að verið sé að nota mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd sem hálfgerða skiptimynt í ríkisstjórnarsamstarfinu. Hv. þingmaður Vinstri grænna sagði hér áðan að ýmislegt gengi á, og glotti svolítið þegar við vorum að ræða þetta. Það sem mig langar að vekja athygli á, áður en málið fer til nefndar, er nátengt því sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir hefur verið að tala um hér í kvöld, þ.e. b-liður 7. gr. frumvarpsins. Hann felur í sér mjög róttæka breytingu á útlendingalöggjöfinni og útvíkkar möguleika stjórnvalda til að vísa fólki úr landi og sleppa því að taka umsóknir þess til efnislegrar meðferðar. Greinin hljóðar svo: „Við 1. mgr. bætist nýr stafliður, svohljóðandi: umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt er að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar, geti óskað eftir að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og fengið vernd í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna.“ Þetta er breyting á 36. gr. útlendingalaga og bætir við þessum d-lið. Í greinargerð með frumvarpinu segir um b-lið 7. gr. að með frumvarpinu sé lagt til að ákvæðið mæli fyrir um þau tilvik þegar umsækjandi um alþjóðlega vernd hefur slík tengsl við annað ríki að sanngjarnt og eðlilegt geti talist að hann dvelji þar. Við mat á því hvað telst sanngjarnt og eðlilegt skal m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Þetta gæti komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl. Svo segir að ekki sé gerð krafa um að viðkomandi ríki sé aðili að flóttamannasamningnum en nauðsynlegt sé að þau réttindi sem mælt er fyrir um í honum séu virt. Rauði krossinn hefur bent á að í mörgum tilvikum verði nær ómögulegt að framkvæma ákvarðanir sem eru teknar á grundvelli þessa nýja d-liðar, enda sé þá gert ráð fyrir að synja fólki um efnismeðferð á grundvelli þess að það hafi dvalið í nokkra daga í öðru ríki eða hafi fjölskyldutengsl við einstaklinga með dvalarleyfi í ríkinu. Rauði krossinn bendir á að ekkert sé fjallað um það í frumvarpinu hvernig íslensk stjórnvöld sjái fyrir sér framkvæmd endursendingar til ríkja á þessum grundvelli enda engir viðtökusamningar í gildi nema við aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar. Rauði krossinn bendir líka á að það hljóti að þurfa að gera auknar kröfur til mats á aðstæðum í mögulegu móttökuríki.
Virðulegur forseti. Nú hefur hv. þingmaður gott tækifæri til að ræða þetta atriði áfram, ég vildi einmitt ræða þetta við hv. þingmann. Þetta gengur einmitt út á þessar auknu kröfur sem hljóta að vera gerðar til yfirvalda um að meta aðstæður fólks og meta aðstæður í þeim löndum sem nú á allt í einu að vera hægt að senda fólk til, sem hefur ekki verið hægt áður. En ekki er að finna neinar auknar kröfur um það í frumvarpinu, hvergi er gert ráð fyrir að fram fari einhvers konar aukið mat eða að einhvers konar önnur málsmeðferð sé notuð til að meta aðstæður í umræddum löndum. Við höfum séð það í þeirri gagnrýni sem hefur komið fram frá Rauða krossinum - og ég tel raunar að það sé ein höfuðástæða þess að Rauði krossinn missir sinn samning, þ.e. hvað hann hefur verið sterkur og skýr og góður málsvari fólks á flótta, hvað starfsmenn hans hafa öðlast langa reynslu í að verja réttindi fólks á flótta, hvað þeir eru með mikið stofnanaminni. Rauði krossinn veit hvernig komið hefur verið fram við þennan hóp og getur þar af leiðandi talað af raunsæi og þekkingu og því á að útiloka hann frá áframhaldandi vinnu við þennan málaflokk. Það á að sjá til þess að hann sendi ekki fleiri frábærar umsagnir eins og þá sem hann var að senda. Það hefur komið mjög skýrt fram í gagnrýni Rauða krossins ár eftir ár, í hvert skipti sem þetta frumvarp, þetta ógeðsfrumvarp, hefur verið lagt fram, að Útlendingastofnun sinnir ekki rannsóknarskyldu sinni. Það má alveg gagnrýna þá stofnun fyrir það. Það má líka gagnrýna hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að vera ekki búinn að taka til í þeirri stofnun og tryggja að rannsóknarregla sé virt. Og auðvitað má gagnrýna þessa ríkisstjórn fyrir að vera fjandsamleg fólki á flótta, fyrir að leiða þá stefnu sem Útlendingastofnun fylgir. Það er borin von að halda að Útlendingastofnun sé að fara að uppfylla einhverja nánari rannsóknarreglu en þá sem Rauði krossinn hefur ítrekað bent á að sé ekki einu sinni uppfyllt í venjulegum tilvikum. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér í því.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir það sem kom fram í ræðu hv. þingmanns. Ég held að við hljótum að geta tekið undir það með Rauða krossinum að þetta ákvæði sé einfaldlega allt of óskýrt og geri allt of litlar kröfur um vernd í móttökuríki og til mats á aðstæðum þar. Ég held líka að við hljótum að taka undir að það hefði þurft að horfa til sjónarmiða Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna við gerð frumvarpsins. Samkvæmt 2. mgr. 23. gr. útlendingalaga skulu íslensk stjórnvöld, við framkvæmd ákvæða málsmeðferðarreglna í málum um alþjóðlega vernd, eiga í samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, m.a. um framkvæmd og túlkun laga um útlendinga. Þetta kemur fram í athugasemdum við það tiltekna ákvæði sem við ræðum hér, og ég held að það sé mikilvægt að allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta til mjög gagngerrar skoðunar þegar frumvarpið fer til nefndarinnar, sem ég hugsa að gerist hvað úr hverju. Ég tel mjög mikilvægt að skoða þetta þar. Í athugasemdunum segir að ekki sé gerð krafa um að móttökuríki sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn furðar sig á þessu og bendir á að flóttamannasamningurinn sé grundvöllur þeirra viðmiða sem Ísland og samanburðarríki Íslands setja um vernd flóttamanna og það sé jafnvel ákveðin mótsögn fólgin í því að gera ekki kröfu um að móttökuríki sé aðili að flóttamannasamningnum en taka líka fram í ákvæðinu að umsækjandi verði að geta fengið vernd í móttökuríkinu í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna. Þetta er svolítið öfugsnúið allt saman.
Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér að ganga lengra en hv. þingmaður. Ég ætla að fara þess á leit við allsherjar- og menntamálanefnd að hún hendi þessu ákvæði rakleiðis í ruslið og raunar frumvarpinu öllu. Það væru rétt málalok. Frumvarpið er ekki tækt, það er ómannúðlegt, það er fjandsamlegt fólki á flótta. Það er þinginu til skammar að vera að ræða þetta í fjórða sinn vitandi hvaða afleiðingar þetta mun hafa fyrir einn viðkvæmasta hóp í heimi. Það sendir röng skilaboð um afstöðu Íslands og um ábyrgð í hinu alþjóðlega samhengi gagnvart fólki á flótta, sem hefur aldrei verið fleira, að við ætlum að herða ólina, hleypa engum inn, losna við sem flesta, henda fólki helst út í hafsauga. Það er ekki Ísland mannréttinda, jafnréttis og lýðræðis, sem við þykjumst vera á erlendri grundu, sem þessi ríkisstjórn er hér að færa inn í þennan þingsal. Þetta er eitthvað allt annað. Þetta á ekki heima á Alþingi Íslendinga, þetta á heima í ruslatunnunni.