Herra forseti. Það er ánægjulegt að komið hefur fram í skoðanakönnunum að yfir 90% þjóðarinnar styðja þær aðgerðir sem farið hefur verið í í baráttunni við Covid-19 og styðja þar með aðgerðir þær sem heilbrigðisráðherra og þríeykið okkar góða hafa leitt síðasta ár. Við höfum saman í þessari baráttu komist þetta langt. Við erum fremst meðal þjóða í þessari baráttu og það skiptir miklu máli. Það gerist ekki af sjálfu sér. Það þarf að leiða þá vinnu. Þjóðin þarf að vera samstiga heilbrigðisyfirvöldum hverju sinni til að tryggja almenna lýðheilsu í landinu og lágmarka þann skaða sem þessi bölvuð veira veldur og það er okkur að takast. Nú erum við komin á lokametrana, að ég tel, og við þurfum að halda áfram að hafa úthald og sýna samstöðu á lokametrunum því að almannahagsmunir eiga að sjálfsögðu alltaf að ganga framar sérhagsmunum og lýðheilsu almennings má ekki vera ógnað. Út á þetta ganga sóttvarnalög. Við sjáum fram á það að í lok þessarar viku verða 70 ára og eldri fullbólusettir. Það er verið að bólusetja framlínufólk okkar og í lok júní er stefnt á að allir verði bólusettir og ég vonast til að það gangi eftir. Ég ítreka að það er mikilvægt að löggjafinn komi þarna inn í og grípi til ráðstafana með heilbrigðisyfirvöldum þegar þarf að leita til löggjafans. Við megum ekki láta fámennan hjáróma hóp fara að villa okkur sýn í þessum málum. Við höfum getað gert þetta svona styrk saman og eigum ekki að fara að deila um keisarans skegg. [[Forseti hringir.]]Við erum að ná þessum árangri og við náðum honum saman og eigum að vera stolt af því sem þjóð. Okkur tókst þetta saman.
Virðulegur forseti. Jafnrétti, meðalhóf, réttlæti eru orð sem oft eru notuð á Alþingi. Allir eru jafnir fyrir lögum, segir stjórnarskráin, en förum við eftir því? Sjáum við til þess með lögum og reglum sem við samþykkjum hér á þingi að allir séu jafnir fyrir lögum? Er það sanngjarnt og réttlátt að sektargreiðslur mismuni fólki gróflega eftir því hvað viðkomandi hefur í laun? Hvar er réttlætið og sanngirnin í því að sá sem er á lágmarkslaunum greiði mánaðarlaun sín í sekt en sá sem er á hámarkslaunum greiði 5–10% af mánaðarlaunum sínum fyrir sama brot? Sé brotið gegn reglum um sóttkví er sektin 50.000–250.000 kr., eftir alvarleika brotsins. 250.000 kr. eru útborguð mánaðarlaun marga sem eru á lífeyrislaunum frá almannatryggingum og ótrúlega stór hópur öryrkja og eldri borgara er með enn minni útborgun og lepur dauðann úr skel í boði ríkisstjórnar eftir ríkisstjórn. 250.000 kr. sekt fyrir þennan hóp er ávísun á svelti og grimmilega refsingu í samanburði við þann sem fær útborgað 1 millj. kr. á mánuði. Sektir eiga að hafa fælingarmátt frá því að brjóta lög og reglur. Er það ekki? Nei, greinilega ekki því að þær eru gerðar til að refsa illa þeim fátæku og bjóða þeim ríku að brjóta af sér fimm, tíu, 20 sinnum oftar áður það fer að bitna á fjárhag þeirra. Það sama á við um einstakling sem verður fyrir árás og slasast og á rétt á bótum. Brotaþoli verður þá sjálfur að fá sér lögmann og borga fyrir hann, þ.e. ef hann hefur efni á því. Ef ekki þá sækir hann um að fá gjafsókn sem nær enginn fær. Afbrotamaðurinn fær auðvitað lögmann í boði ríkisins og þarf ekki að hafa efni á því. Eiga ekki allir vera jafnir í lögum og eiga ekki fjárhagslegar refsingar að bíta alla jafnt? Nei, verið er að mismuna fólki gróflega eftir efnahag þess. Það hefur viðgengist ár eftir ár og versnar bara. Jafnrétti, meðalhóf, réttlæti, sanngirni er bara fyrir útvalda. En þorra almennings er því miður ekki boðið í þann hóp.
Virðulegi forseti. Átakinu Hefjum störf var ýtt úr vör fyrir um þremur vikum. Í morgun kom fram í fjölmiðlum að um 1.800 ný störf hefðu verið skráð hjá Vinnumálastofnun frá upphafi átaksins. Þetta eru að sönnu góðar fréttir og greinilegt að fyrirtæki og að einhverju leyti stofnanir og félagasamtök eru að taka við sér til að taka þátt í þessu verkefni. Aðferðin sem er notuð við sköpun starfa er líka mikilvæg því hún tekur sérstaklega á vanda þeirra sem hafa verið án vinnu í a.m.k. 12 mánuði. Heildarumfangið, eins og þingmenn þekkja, getur orðið allt að 7.000 störf í þessu samstarfi ríkisins, sveitarfélaga, stofnana, frjálsra félagasamtaka og fyrirtækja og viðspyrnan sem næst verður vonandi í samhengi við opnun samfélagsins í kjölfar bólusetninga sem góðu heilli ganga ágætlega vel. Eins og menn sáu í fjölmiðlum í morgun er Ísland í öðru sæti á Norðurlöndunum og á bilinu 10.–15. sæti í heiminum eftir því hvar er mælt. Vonandi mun þetta atvinnuátak skila okkur því, saman með atvinnuátaki fyrir námsmenn, að við komum okkur hraðar í gang í hagkerfinu. Nú hallar vetri og sumarið er á leiðinni og ég vil hvetja sérstaklega fyrirtæki, stofnanir, sveitarfélög og félagasamtök til að taka þátt í þessu átaki því þarna eru tækifæri og við eigum að hjálpast að við að grípa þau.
Herra forseti. Fyrir Alþingi liggur frumvarp fjármála- og efnahagsráðherra sem lýtur m.a. að breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Ýmislegt er við frumvarp þetta að athuga en ég ætla að fjalla aðeins um eitt atriði. Það er breyting á verðtryggingu lífeyris þannig að hann verði verðbættur árlega í stað mánaðarlega eins og nú er. Ég endurtek: Hverfa á frá skipan sem staðið hefur óhögguð, a.m.k. frá 1997, að lífeyrir breytist mánaðarlega til samræmis við breytingu á vísitölu neysluverðs, yfir í að lífeyrir hækki aðeins einu sinni á ári. Verðbólgugusa, eins og við höfum nýlega reynslu af, stæði óbætt í heilt ár og sér hver maður hvílík áhrif slíkt gæti haft á hag eldra fólks. Í frumvarpinu segir ekkert um tilefni þessarar breytingar eða tilgang. Hún er skýrð með einni setningu um að breytt framkvæmd geti dregið verulega úr kröfum Tryggingastofnunar ríkisins um endurgreiðslur vegna vanáætlunar á greiðslum frá lífeyrissjóðum í byrjun árs. Herra forseti. Aumlegri gat þessi skýring ekki orðið. Hér er talað um breytta framkvæmd að því er virðist til að breiða yfir þá kjaraskerðingu sem breytingin felur í sér. Hins vegar á breytingin að hjálpa Tryggingastofnun við áætlunargerð. Skerðingin sem hér er boðuð snertir alla sjóðfélaga, fyrst og fremst eldra fólk sem þegar er tekið að taka við lífeyri úr lífeyrissjóði en líka aðra sjóðfélaga, landsmenn alla. Engin greinargerð fylgir frumvarpinu um áhrif á hag sjóðfélaga. Engin greinargerð fylgir um fjárhagsstöðu lífeyrissjóðanna. Forystumenn verkalýðshreyfingar gera alvarlegar athugasemdir við frumvarpið og segja það ekki unnið í samráði við sig. Herra forseti. Eldri borgarar eru áhyggjufullir vegna þeirrar óvissu sem frumvarpið skapar um fjárhag þeirra og framfærslu. Þessari óvissu verður að eyða tafarlaust. Herra forseti. Alþingi er ekki bjóðandi að svona vanbúið frumvarp sé lagt hér fram og ætti fjármálaráðherra að draga það til baka. [[Forseti hringir.]]Í öllu falli verður fast staðið gegn þessum áformum ríkisstjórnarinnar um að ráðast gegn kjörum eldri borgara.
Virðulegi forseti. Á sunnudaginn var kom gestur í Silfrið til Egils Helgasonar, Páll Þórðarson prófessor, búsettur í Ástralíu. Það var athyglisvert, ég verð nú að segja það, sérstaklega fyrir konu eins og mig sem hef kallað eftir því frá því í janúar árið 2020 að við ættum að loka landamærunum fyrir ónauðsynlegri umferð, fyrir mig sem sennilega er ein af fáum sem fatta það, virðist vera, að veiran dettur ekki úr skýjum ofan eða kemur með sólargeislum eða regnvatni. Hún kemur í gegnum landamærin. Páll Þórðarson prófessor sagði okkur frá því að fyrir skemmstu var haldin þar 700.000 manna landbúnaðarsýning. Hann sagði okkur frá því að þarna stæði fólk þétt saman í lyftu og annað slíkt og það voru engar grímur, ekki neitt. Það er frelsi í Ástralíu. Það er frelsi í Taívan, á Nýja-Sjálandi og fleiri stöðum. Jú, við getum sagt að við höfum náð ágætisárangri. Hér hafa einungis 29 dáið. Hér hafa einungis á sjöunda þúsund smitast af Covid. Hér erum við alltaf að koma og fara en myndum náttúrlega ekkert gera ef það væri ekki þjóðin sem stæði sterk með sóttvarnayfirvöldum. Pólitíkin tók enga ábyrgð til að byrja með, alls ekki neina. Allt var sett á sóttvarnayfirvöld. Í Ástralíu er það nákvæmlega þannig að þar er 14 daga sóttkvíarskylda, undantekningarlaust nánast, á sóttvarnahóteli. Það eru stjórnvöld sem setja slíkar reglur og því er það alveg með ólíkindum að hér skyldu vera sett sóttvarnalög sem gátu ekki einu sinni stutt við reglugerðina sem átti að veita sóttvarnalækni heimild til að vinna þá vinnu sem hann taldi nauðsynlega til að vernda líf okkar og heilsu. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður, sem ég met mikils, kom hér áðan mjög glöð og talar um hvað okkur gengi vel og segir að þetta sé að verða búið. [[Forseti hringir.]]Þá ætla ég að segja að það er svo langt frá því að þetta sé að verða búið [[Forseti hringir.]]enda sást það í morgun að hér voru að greinast þrjú smit utan sóttkvíar hvert á sínum landsendanum.
Virðulegur forseti. Bæði úr hinni svokölluðu vinstri átt og hinni svokölluðu hægri átt, og eflaust líka úr hinni svokölluðu miðátt, ef hún er þá til, kemur fram í almennri orðræðu mikið vantraust til yfirvalda og fer vaxandi, eftir minni skynjun í það minnsta. Ég hygg að þetta vantraust geti á einhverjum tímapunkti sprungið í andlitið á okkur, þótt núna kraumi það undir og hafi ekki mjög hátt, vegna þess að ef fólk missir trúna á lýðræðinu þá er ekkert eftir nema ofbeldi og við viljum ekki sjá það, vænti ég fastlega. Hluti af ástæðunni, að ég hygg, fyrir þessu aukna vantrausti er að löggjafinn og framkvæmdarvaldið sýna kjósendum ekki það traust sem þeir telja sig eiga skilið til þess að taka þátt í ákvarðanatökunni sjálfri hverju sinni. Ef við hefðum t.d. í stjórnarskrá ákvæði um að 10% kjósenda gætu knúið fram bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem Alþingi hefur samþykkt þá væri einfaldlega ekkert hægt að segja að Alþingi setti lög alfarið eftir eigin geðþótta og við værum öll einhver elíta sem myndi bara gera það sem henni sýndist sama hvað tautaði og raulaði milli kosninga. Það væri ekki hægt, virðulegi forseti. Það væri gott ef ekki væri hægt að segja það vegna þess að það myndi draga úr þessari tortryggni sem við búum við og ég óttast að muni aukast á næstu misserum, sér í lagi ef yfir okkur dynur enn eitt áfallið sem mögulegt er að kenna stjórnmálamönnum um, með réttu eða röngu. Það er því mikilvægt að við setjum í stjórnarskrá ákvæði sem hleypir kjósendum beint að ákvarðanatökunni sem hér fer fram. Það snýst ekki bara um að slíkt sé mögulegt í einhverjum algjörum undantekningartilfellum heldur til þess að kjósandinn upplifi það á eigin skinni að hann sé við stjórn.
Hæstv. forseti. Undanfarnar vikur hefur mikið verið fjallað um breytt fyrirkomulag á skimun fyrir leghálskrabbameini meðal íslenskra kvenna. Viðbrögð þeirra stjórnvalda sem í hlut eiga eru ýmist að drepa málinu á dreif eða fullyrða að um óþarfa ótta sé að ræða. Konum er ýmist sagt að þær fái upplýsingar um niðurstöðu skimunar inni á island.is eða á heilsuvera.is. Fjöldi fólks er ekki með rafræn skilríki sem dæmi. Konur vilja upphringingu eða vinsamleg bréf með niðurstöðu og réttum leiðbeiningum um næstu skref. Enn eru engin svör komin úr skimunarsýnum sem tekin hafa verið á þessu ári. Í því fyrirkomulagi sem var við lýði fram til síðustu áramóta var með bréfi gefið upp símanúmer hjá Krabbameinsfélagi Íslands eða Sjúkrahúsinu á Akureyri og gengið frá tíma í framhaldinu. Það kann að vera að það sé ekki dagaspursmál að fá niðurstöðu um hvort frumubreytingar hafa átt sér stað en öll bið og óvissa vikum og mánuðum saman veldur konum kvíða og áhyggjum. Þetta varðar fjölskyldur þeirra og þar með okkur öll. Hæstv. heilbrigðisráðherra, er þetta í fullri alvöru ykkar besta boð til íslenskra kvenna og fjölskyldna þeirra rétt fyrir sumarmál 2021? Fyrir rúmum mánuði áttu konur fund með um þetta mál með heilbrigðisráðherra og afhentu 5.440 undirskriftir undir áskorun vegna málsins. Hættið nú að hunsa þetta bréf og viðvaranir frá fagfélagi lækna og fleirum. Hæstv. forseti. Landspítalinn segist geta birt niðurstöður úr sýnum innan þriggja vikna. Einhverjar konur hafa beðið eftir niðurstöðum sýna frá því í desember á síðasta ári og vita ekkert hvar sýnin eru staðsett í dag. Þetta er óviðunandi staða í boði hæstv. heilbrigðisráðherra.
Herra forseti. Í gær var á dagskrá þingsins nýtt frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra um að lögleiða neyslu fíkniefna. Lögleiðing fíkniefnaneyslu hefur samhliða fengið nýtt heiti og nú kallast það afglæpavæðing. Ef við erum að ræða um unga fólkið leikur enginn vafi á því að alvarlegasti vandinn sem steðjar að þeim hópi er fíkniefnaneysla. Stjórnlaus fíkn í þessi efni hefur vægast sagt skaðleg áhrif á mjög marga; neytendur, fíkla og ekki síður alla aðstandendur. Í störfum mínum til áratuga með löggæslunni varð ég áþreifanlega var við þetta, örvæntinguna, vonleysið og bjargarleysið, og sú barátta var oft og tíðum upp á líf og dauða. Allt of margir falla í þeirri baráttu. Frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra gengur efnislega út á að heimila kaup og vörslu fíkniefna. Frumvarpið sem slíkt stendur hins vegar berstrípað. Því fylgja engar hliðaraðgerðir, eins og títt er meðal þeirra þjóða sem farið hafa þessa leið, engar aðgerðir á sviði heilbrigðismála, meðferðarmála eða löggæslumála. Hér er því um illa undirbúið og vanhugsað frumvarp að ræða, herra forseti. Er einhver viti firrtur meiri hluti hér í þinginu fyrir þessu frumvarpi? Lögreglan má búast við því að neytendur veifi efnunum framan í hana. Sölumenn munu leynast innan um neytendur og lögreglan getur ekkert gert. Enginn mun fagna þessu frumvarpi meira en sölumenn dauðans. Neytendur fá ekki samhliða bættari meðferðarúrræði, ráðgjöf og mál þeirra fara ekki í neinn sérstakan farveg til að taka á vandamálinu. Svo tala talsmenn frumvarpsins með sólgleraugun uppi um að þetta sé leiðin sem aðrir séu að fara. En svo er ekki, herra forseti. Það er rangt. Það er bara eitt orð yfir þetta: Auglýsingamennska. Hver hefur reynsla annarra þjóða verið? Í Portúgal jókst neysla unglinga á fíkniefnum öðrum en kannabis þrefalt á 20 árum frá 1995. Sömu sögu er að segja í Hollandi. Hlutfall ungmenna sem höfðu prófað kannabis þrefaldaðist á rúmlega tíu árum. [[Forseti hringir.]]En á Íslandi er hún einmitt þrefalt minni en í Hollandi. Eigum við að taka þessa áhættu, herra forseti?
Herra forseti. Það væri hægt að halda langa ræðu um allar rangfærslurnar í síðustu ræðu en ég ætla frekar að tala aðeins um upprætingu sjúkdóma. Það vill nefnilega þannig til að heimsbyggðinni hefur tekist að uppræta tvo sjúkdóma í heild, þ.e. bólusótt og nautgripaplágu. Það eru fjölmörg önnur verkefni í gangi um að uppræta sjúkdóma. Það er mjög merkilegt að hugsa til þess að í dag stendur heimsbyggðin frammi fyrir því að vera að reyna að uppræta nýjan sjúkdóm, Covid-sjúkdóminn, sem var ekki til fyrir tveimur árum, og verður þetta að kallast mjög áhugavert og merkilegt verkefni. Nú gengur löndum misvel að bólusetja. Ísland er aðeins fyrir ofan meðaltalið í Evrópu og það er alveg ágætt. Við erum langt á eftir öðrum löndum, t.d. Bútan sem fór nánast úr 0% upp í 85% bólusetningarhlutfall á nokkrum vikum. Ísrael hefur komist upp fyrir 60%, Bandaríkin eru mjög ofarlega o.s.frv. En mjög mörg lönd úti um allan heim eru langt fyrir aftan okkur og við verðum að hafa í huga í þessu stóra samhengi að jafnvel þó svo að við verðum öll bólusett á Íslandi geta komið upp ný afbrigði annars staðar í heiminum sem gætu ógnað okkur í framtíðinni. Það liggur því mikið við að við náum tökum á þessu heildstætt. En þá þurfum við líka að passa okkur á því að skoða réttu tölurnar í þessu öllu. Það hefur mikið verið fjallað um hættu af blóðtöppum. Nú var bóluefni Johnson og Johnson tekið úr umferð í Bandaríkjunum út af hættunni á þeim. Það er rétt, það þarf að skoða þessi mál - vísindamenn eru góðir í þessu og ætla væntanlega að fara mjög vandlega yfir allt - en hættan af blóðtöppum af Covid-sjúkdómnum sjálfum er margfalt meiri. [[Forseti hringir.]]Það er alveg ástæða til þess að setja þetta allt í rétt samhengi og muna að við erum að kljást við þennan stóra sjúkdóm saman og þegar hann er búinn þá er nóg af öðrum sjúkdómum til að takast á við.
Herra forseti. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson minntist hér áðan á verkefni sem er eitt af þeim fjölmörgum verkefnum sem stjórnvöld hafa gripið til til að reyna að milda höggið sem við höfum orðið fyrir vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins og virðist lofa góðu miðað við þær upplýsingar sem fram hafa komið, að þetta verkefni sé til þess fallið að veita fjöldamörgum atvinnutækifæri sem ekki hefðu fengið það ella. Fréttir af hinum efnahagslegu áhrifum kórónuveirufaraldursins hafa verið svolítið misvísandi. Að sumu leyti má segja að niðurstöðurnar eins og þær birtast okkur í dag, miðað við mælingar á hagstærðum, gefi til kynna að hin neikvæðu áhrif séu minni en við óttuðumst á síðasta ári, að höggið sem efnahagslífið hefur orðið fyrir sé ekki jafn mikið og við óttuðumst. En það er engu að síður umtalsvert og það er rétt sem bent hefur verið á í opinberri umræðu, að höggið kemur mjög misjafnlega niður á atvinnugreinum, svæðum og einstaklingum, þannig að ákveðnir hópar hafa orðið fyrir mjög þungu höggi út af þessu meðan aðrir finna ekkert fyrir því, alla vega ekki að sinni. Kaupmáttur þorra fólks hefur vaxið þrátt fyrir samdrátt í efnahagslífinu, en hins vegar hafa þeir sem misst hafa störf eða atvinnurekstur vegna áhrifanna fundið verulega fyrir þessu. Það er auðvitað mikilvægt fyrir okkur að grípa til tímabundinna ráðstafana, eins og hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson nefndi. En það mikilvægasta er hins vegar að efnahagslífið nái sér sem fyrst af stað aftur með kröftugum hætti og það gerist ekki með opinberum aðgerðum heldur með því að hið opinbera skapi atvinnulífinu skilyrði til að vaxa og dafna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Á Suðurnesjum er sögulegt atvinnuleysi. Ég tel það skyldu mína, bæði fyrr og nú, að benda á tækifæri sem felast í störfum við uppbyggingu á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli, Helguvíkurhöfn og í skógrækt og nú síðast við að skapa störf við eftirlit með fólki á gosstöðvunum í Geldingadal. Sumir vilja kalla það landvörslu og er gott. Þeir þingmenn sem sífellt tala um atvinnuleysisbætur, voru á móti stuðningi við lífæð til Icelandair sem höfðu þúsundir Suðurnesjamanna í vinnu, tala niður ferðaþjónustuna og hafa engar tillögur komið með um að styrkja atvinnulífið og skapa störf á Suðurnesjum, eru á rangri leið. Í grein sem ég skrifaði lagði ég til að skapa störf við að aðstoða fólk á gosstöðvunum í Geldingadal og ætla að vitna í hana, með leyfi, virðulegur forseti, en hún fjallar um að skapa störf: „Á Suðurnesjum er mesta atvinnuleysi á landinu og mikið af þaulreyndu fólki sem sinnt hefur eftirlits- og skoðunarstörfum á Keflavíkurflugvelli. Unnið við að leiðbeina fólki við komuna til landsins og er því þjálfað í að sinna og leiðbeina fólki. Flest af því talar fleira en eitt tungumál. Af hverju ekki að nýta krafta þessa fólks til eftirlits og aðstoðar ferðafólki á gosstöðvunum í Geldingadal? Skipulag og stjórnun eftirlitsstarfsins getur að sönnu verið hjá lögreglu og viðbragðsaðilum en störfin sem þarf að sinna og krefjast viðveru gætu komið frá fólki sem hefur beðið eftir því að losna af atvinnuleysisskrá. Með því að nýta þau úrræði sem Vinnumálastofnun hefur yfir að ráða og ríkisstjórnin hefur samþykkt og fjármagnað má skapa tugi, ef ekki hundruð, starfa á nýjum vettvangi. Verkefnið er frekast í höndum Grindvíkinga en í ljósi aðstæðna er eðlilegt að SSS, Samtök sveitarfélaga á Suðurnesjum standi á bak við verkefnið til að koma því af stað. Hvert nýtt starf fær greitt um 450 þús. kr. á mánuði að viðbættu orlofi eða tæpar 500 þús. kr. frá Vinnumálastofnun. Þá má hugsa sér að einhvers konar gjaldskylda stæði undir kostnaði sem fellur til vegna verkefnisins. Ekkert er því til fyrirstöðu að það verði einkaaðilar sem sjái um þetta verkefni með stuðningi sveitarfélaga og ríkis þar til önnur fjármögnun verður ákveðin.“ - Og verkefnið verði sjálfbært. Með því að skapa tugi starfa við gæslu og eftirlitsstörf í Geldingadal er ráðist að atvinnuleysinu þar sem það er erfiðast og þyngst, með nýjum atvinnutækifærum í stað bóta.
Virðulegur forseti. Í síðustu viku naut ég þess heiðurs að vera boðið á fund hjá Landssambandi eldri borgara, eins og ég hygg að margir þingmenn hafi fengið boð um. Landssambandið hittir nú um þessar mundir fulltrúa frá öllum stjórnmálaflokkum sem sæti eiga á Alþingi. Það hefur dreift til okkar áhersluatriðum Landssambands eldri borgara og eru fimm punktar á þessum ágæta einblöðungi. Nr. 1 að eldra fólk fái að vinna eins og það vill; nr. 2 að starfslok miðist við færni en ekki aldur; nr. 3 að heilsugæslan verði vagga öldrunarþjónustu; nr. 4 að millistig verði milli heimilis og hjúkrunarheimilis og nr. 5 er ein lög í stað margra lagabálka. Það er að sjálfsögðu hægt að taka undir öll þessi áhersluatriði, þótt ég efist ekki um að stjórnmálaöflin kunni að hafa mismunandi sýn á það hvernig nálgast eigi þessi markmið. En mig langaði að ræða hér sérstaklega fjórða punktinn, þar sem talað er um millistig milli heimilis og hjúkrunarheimilis. Við sjáum núna fréttir um bágar aðstæður hjá þeim sem reka hjúkrunarheimili og þær eru ekki nýjar af nálinni. Við höfum séð sveitarfélög berjast við að halda uppi rekstri hjúkrunarheimila þar sem sveitarfélögunum hefur einhverra hluta vegna verið blandað inn í þennan rekstur, stundum að þeirra ósk en stundum ekki, og ég verð nú að viðurkenna að ég mun seint skilja það. En það sem verið er að tala um er meiri víðsýni í þeim efnum. Það er ekki þannig að það henti öllum að fara á hjúkrunarheimili, en það er heldur ekki þannig að það henti þá öllum hinum að búa heima með þjónustu. Virðulegur forseti. Ég hygg að við þurfum að fara að horfa heildstæðar á þennan málaflokk með fjölda úrræða því að einstaklingarnir eru að sjálfsögðu misjafnir og þarfir þeirra eru misjafnar. Við verðum að finna leiðir til að koma til móts við einstaklinginn út frá þörfum hans. Þar af leiðandi þurfum við að fara að horfa heildstætt á þessa þjónustu og þá koma auðvitað upp þessar spurningar: Eiga sveitarfélögin að taka yfir málefni aldraðra eins og gert var í málefnum fatlaðra á sínum tíma, eða á það að vera á herðum ríkisins? Þetta sambland eins og verið hefur með félagslega þjónustu hjá sveitarfélögunum en heilbrigðisþjónustuna hjá ríkinu er hreinlega ekki góð leið til að þjónusta þennan mikilvæga aldurshóp.
Herra forseti. Forsvarsfólk hjúkrunarheimila landsins hefur undanfarin ár verið eins og hrópandinn í eyðimörkinni, hefur án árangurs reynt að ná eyrum stjórnvalda með erfið, óboðleg raunar, rekstrarskilyrði hjúkrunarheimila sem eru rekin með þjónustusamningi við ríkið. En það var eitt sem náði í gegn um síðir og það er beiðni hjúkrunarheimila um sérstaka greiningu á rekstrarkostnaði heimilanna. Heilbrigðisráðherra hlustaði og stofnaði starfshóp í ágúst síðastliðnum. Hópurinn átti að skila skýrslu fyrir 1. nóvember á síðasta ári en svo fór að hún var ekki tilbúin fyrr en fyrir mánuði. Skýrslunnar hafði verið beðið með eftirvæntingu, enda höfðu bæði heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra ítrekað sagt að niðurstöður skýrslunnar væru forsendur aukinnar fjárveitingar. Og hvað segir í skýrslunni? Við vitum það ekki vegna þess að heilbrigðisráðherra, sem nota bene á tvo fulltrúa í vinnuhópnum, var ekki sáttur við niðurstöðuna. Þess vegna hefur skýrslan núna verið í heilan mánuð í ritskoðun í heilbrigðisráðuneytinu. Þessi tími, heill mánuður, bendir til þess að það gangi ekki áfallalaust fyrir sig að breyta skýrslunni. Hún hefur líklega verið alveg stórvel unnin, ekki hefur verið farið rangt með staðreyndir, greint hefur verið frá raunverulegri stöðu og raunverulegum kostnaði hjúkrunarheimila við að sinna þjónustukröfum ríkisins. Mögulega hefur niðurstaðan líka verið sú að ríkið þurfi að borga fyrir þá þjónustu sem það vill kaupa. Herra forseti. Íbúar hjúkrunarheimila, fólkið sem fyrir áratugum lagði grunninn að því samfélagi sem við búum í núna, eiga annað og betra skilið en að vera notaðir sem peð í slag stjórnvalda við sjálfstætt starfandi stofnanir. [[Forseti hringir.]]Hvorki Covid né komandi kosningar réttlæta þessi vinnubrögð. Þau eru einfaldlega ekki boðleg.
Herra forseti. Ímyndum okkur: Ég er barn og ég bý úti á landi. Ég er með málþroskaröskun og ég þarf að komast í talþjálfun. Ég fæ stundum talþjálfunartíma í gegnum tölvu en stundum þarf ég að bíða og vera í pásu því að það eru svo fáir talmeinafræðingar og mörg börn að bíða. Skil ekkert í því af því að ég veit t.d. að frænka mín er talmeinafræðingur og getur hjálpað mér en hún má ekki taka mig í þjálfun. Hún er samt búin með háskólann og er orðin löggiltur talmeinafræðingur en af því að hún er ekki búin að vinna í tvö ár þá má hún ekki hjálpa mér. Ég skil ekkert í þessu og mamma mín ekki heldur. Herra forseti. Það er ekki furða að barnið skilji þetta ekki. Ég skil þetta heldur ekki. Í nóvember 2017 setti SÍ ákvæði eða skilyrði um tveggja ára starfsreynslu fullgilds talmeinafræðings til að komast á samning hjá SÍ. Ástæðan fyrir þessari tveggja ára reglu er að auka gæðakröfur til þjónustunnar. Þessi tveggja ára regla skapar langa biðlista og er meðalbiðtími eftir að komast að hjá talmeinafræðingi 17–36 mánuðir, samkvæmt rannsókn sem nýútskrifaður talmeinafræðingur gerði síðastliðið vor. Herra forseti. Hvernig væri nú að kippa þessu í liðinn, taka þetta ákvæði um tveggja ára starfsreynslu út svo nýútskrifaðir talmeinafræðingar geti starfað sjálfstætt á stofu? Það hefur sýnt sig og sannað að þetta tveggja ára ákvæði kemur niður á þjónustu við þá sem þurfa nauðsynlega á henni að halda núna en ekki eftir 17–36 mánuði. Ef viljinn er fyrir hendi er hægt að breyta því. En viljinn virðist ekki alveg vera fyrir hendi og biðlistaráðherrann virðist ekki sjá hvernig hún geti leyst þetta mál.
Hæstv. forseti. Umræða um sóttkví og sóttvarnahús hefur að mínu viti dregið fram hversu mikilvægt það er, með meðalhóf að leiðarljósi, að gleyma ekki meginmarkmiðum sem stýra för með sóttvarnaaðgerðunum; að verja líf og heilsu fólks heillar þjóðar. Við deilum heldur ekki um mikilvægi þess að veita efnahagslífinu og hagkerfinu, heimilum og fyrirtækjum stuðning með kerfisbundnum og sértækum mótvægisaðgerðum til að draga úr óhjákvæmilegum efnahagslegum afleiðingum faraldursins. Samstaðan um þetta hefur skilað miklu og er örugglega ástæða þess að betur hefur gengið í þessari baráttu en ella. Þolinmæðin verður dyggð við þessar aðstæður og efi í rökræðum má aldrei verða til þess að ala af sér vantrú. Við þurfum aukakraft og þolgæði í gegnum næstu vikur og mánuði til að halda út. Það mun reyna á samstöðuna. Verum raunsæ, treystum á þekkinguna sem við höfum byggt upp á liðnu ári, sýnum þolgæði og höldum þetta út. Í dag má fagna því að snör viðbrögð síðustu þrjár vikur hafa skilað árangri sem við sjáum nú í afléttingum og örugglega á styttri tíma en ef ekkert hefði verið að gert. Það er afar dýrmætt að koma íþrótta- og tómstundastarfi, sundi og líkamsrækt af stað aftur og æfingum og keppni afreksfólks en ekki síður barna- og unglingastarfi. Það er risastórt lýðheilsumál og á að vera keppikefli að halda slíku starfi opnu eins og kostur er og aðstæður bjóða. Áframhaldandi samstaða og þolgæði mun byggja á skýrri sýn á meginmarkmiðin. Sóttvarnir verða áfram í fyrirrúmi í þessari baráttu meðfram bólusetningum. Árvekni og úthald þarf að styðja með samræmdri upplýsingagjöf með áframhaldandi aðgerðum, forsendubundinni afléttingaráætlun í takti við framvindu bólusetninga og það þarf, virðulegur forseti, að tryggja áfram efnahagslegan stuðning við heimili og fyrirtæki.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að vera hér með okkur í dag og eiga við mig þessa umræðu. Mér fannst við hæfi að óska eftir henni og þá með tilliti til þess að fyrsta sérstakra umræðan mín á Alþingi Íslendinga eftir að ég var kjörin hér sem fulltrúi var einmitt við hæstv. fjármálaráðherra þann 28. desember 2017. Mig langar til að velta því upp hvað hefur áunnist varðandi fátæktina á þessum tíma. Hvernig hafa stjórnvöld brugðist við á þessu tímabili þar sem við vorum jú að glíma við mjög mikla fátækt þegar við komum hér saman á kjörtímabilinu í desember 2017? Mig langar til að byrja á því að nefna hvað komið hefur fram. Talað hefur verið um hvað við skorum vel hjá OECD, að meðaltalið sé mjög gott hér. Að við höfum það betra en flestallar aðrar þjóðir og allt hvað eina. Og það ber að þakka, ég ætla ekki að gera lítið úr því. Það sem sú kona sem hér stendur hefur aðallega verið að tala um og verið málsvari fyrir eru þeir einstaklingar sem ekki ná endum saman og búa raunverulega við fátækt á Íslandi í dag. Við sjáum ekki einungis - það er ekki einu sinni hægt að segja einungis þegar við erum að tala um þennan andstyggðarheimsfaraldur sem hefur jafnvel orsakað stigmagnandi fátækt í landinu. Við erum ekki einungis að horfa til þess heldur var þessi fátækt brennandi mikil og allt of umfangsmikil fyrir Covid. En í Covid höfum við séð biðraðir lengjast gífurlega við hjálparstofnanir þar sem einstaklingar eru að biðja um mat. Við vitum líka að það er ekki til endalaust fjármagn í ríkissjóði til að hjálpa öllum um allt hvað eina og gera allt fyrir alla. En það er samt sem áður hægt að mínu mati að forgangsraða fjármunum þannig að við munum alltaf setja fólkið í fyrsta sæti. Það er sárara en tárum taki að vita til þess að bara núna í mars þáðu um 2.500 fjölskyldur mataraðstoð hjá Fjölskylduhjálp Íslands. Það er með hreinum ólíkindum að við skulum á sama tíma, eins og ég veit að hæstv. fjármálaráðherra mun væntanlega segja, ég ætla ekki að svara fyrir hann, talandi um lækkun skatta, talandi um hækkandi barnabætur, talandi um átak um 7.000 ný störf og annað slíkt. En það eru ekki allir sem geta unnið. Sumir eru bara að framfleyta sér á berstrípuðum almannatryggingabótum og þá hefur líka stundum komið fram, einmitt hjá hæstv. fjármálaráðherra, sem mun væntanlega segja okkur það aftur núna, ef ég þekki hann rétt - maður er ýmislegt búinn að læra á heilu kjörtímabili á Alþingi Íslendinga - að það séu svo fáir sem séu á berstrípuðum almannatryggingabótum. Fyrst það eru svona fáir langar mig til að fá að vita: Af hverju hjálpum við þeim ekki? Af hverju tökum við ekki utan um fátækt fólk og skömmumst okkar fyrir að vera búin að reisa slíka rammgerða fátæktargildru um þúsundir einstaklinga? Þeir eiga ekki möguleika á því að ná endum saman. Það er í okkar valdi að hjálpa þessum einstaklingum. Nú horfum við á vaxandi atvinnuleysi í Covid. Hagkerfið var jú farið að kulna fyrir Covid og við vissum það í desember 2019 og við vorum þá þegar farin að glíma við tæplega 5% atvinnuleysi. Við höfum gengið í gegnum fall flugfélags, ég veit það. Við gengum í gegnum loðnubrest, við erum að ganga í gegnum alls konar, en einnig hefur komið fram að ríkissjóður stóð mjög sterkur og í rauninni stóðum við það vel að við höfum getað tekist á við þennan heimsfaraldur og fáar þjóðir hafa getað státað af öðrum eins grunni að byggja á eins og við gerðum þá, eins og við höfum gert. En fá allir að njóta þess? Erum við í rauninni að taka utan um allt samfélagið eða er það sama gamla sagan, að það er meira sérhagsmunagæsla? Það er ekki nóg að bjarga fyrirtækjum. Það er ekki nóg að segja: Við tökum hundruð milljarða ágjöf á okkur, ríkissjóður, til að bjarga fyrirtækjum af því að allt samfélagið byggist á þeim. En það eru líka einstaklingar í samfélaginu sem ekki geta unnið og þeir verða að reiða sig á okkur. Þess vegna langar mig að eiga þessa umræðu og ég vonast til þess að núna þegar hillir undir lok þessa kjörtímabils, verði það ekki bara einhver ný loforð fyrir næstu kosningar heldur kannski sýnilegar einhverjar pínulitlar lausnir um að við ætlum núna að taka utan um þennan þjóðfélagshóp sem Flokkur fólksins er málsvari fyrir hér á þingi. Og veitir ekki af.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þessa umræðu, þakka hv. þingmanni fyrir að efna til hennar í þinginu og tel að málefnið sé mikilvægt á þessum tímum eins og alltaf. Við getum sagt að lífskjör Íslendinga og málefni þeirra sem standa höllum fæti séu aldrei of oft rædd hér í þinginu. Það sem ég hef viljað gera í þeirri umræðu er að beina sjónum að aðgerðum sem geta skipt máli. Hvað er það sem við getum gert sérstaklega? Ég verð að segja alveg eins og er að ég sakna þess í framsögu hv. þingmanns sem hér hefur umræðuna, hv. þm. Ingu Sæland, að ekki sé bent á fleiri atriði sem geta skipt máli. Jú, nefnt er að við gætum hækkað bætur almannatrygginga til þeirra sem hafa minnst, en við byggjum kerfi almannatrygginga þannig upp að við erum sérstaklega að teygja okkur til þeirra með því að láta hærra hlutfall bóta, þ.e. hæstu bæturnar óskertar, ganga til þeirra sem hafa ekkert. Svo koma þessar frægu skerðingar til sögunnar eftir því sem fólk hefur úr einhverju öðru að moða, hvort sem það eru atvinnutekjur, lífeyristekjur fjármagnstekjur eða hvað það er. En til þess að leggja eitthvað af mörkum inn í þessa umræðu langar mig til að nefna hér nokkur atriði sem við höfum verið að gera og þar kemur margt til. Auðvitað þarf að vera samkomulag um það nákvæmlega hvaða hóp við erum að tala um sérstaklega, hvort við erum að tala um þá sem eru í allra verstu stöðunni af þeim sem myndu geta talist fátækir, með of lítið á milli handanna, eða hvort við erum að horfa aðeins yfir stærra svið. En engu að síður myndi ég leyfi mér að benda á að með breytingum á tekjuskatti einstaklinga síðustu tvenn áramót hafa ráðstöfunartekjur þeirra tekjulægstu hækkað um rúmlega 120.000 kr. á ári. Bara tekjuskattslækkunin skilar 120.000 kr. til þeirra tekjulægstu á ári vegna þess að það reiknast m.a. af bótum og þar með talið atvinnuleysisbótum. Við höfum líka verið að hækka skerðingarmörk barnabóta, svo dæmi sé tekið, og þannig hafa barnabætur sambúðarfólks hækkað um allt að 80.000 kr. á ári. Breytingar á örorku- og endurhæfingarlífeyri í ársbyrjun urðu til þess að auka tekjurnar um 8.000 kr. á mánuði fyrir þá allra tekjulægstu umfram þessi 3,6% sem allir fengu í bótakerfinu, þannig að bætur almannatrygginga til þeirra tekjulægstu hækkuðu með þessu tvennu um 19.700 kr. á mánuði um síðustu áramót. Ég veit þetta eru ekki háar tölur þegar maður horfir á einstaka liði en þetta leggst saman og fer að skipta verulegu máli, ekki bara í mánuðinum heldur á ársgrundvelli. Þetta eru skref sem við kostum miklu til til að tryggja að þau nái framgangi. Ég hef ekki komið inn á ýmislegt annað, eins og húsnæðisbætur, stofnframlög og hlutdeildarlán á húsnæðismarkaði, sérstök úrræði sem horfa sérstaklega til ástandsins á húsnæðismarkaðnum. Við höfum frá árinu 2016 sett 15,5 milljarða í stofnframlög og gerum ráð fyrir 7,2 milljörðum til viðbótar í ár og á næsta ári. Þegar við horfum á þetta og virkni þess sem við köllum hér oft á tæknilegu máli sjálfvirka sveiflujafnara, þ.e. í þessu tilviki bótakerfin okkar, ef við skoðum virkni bótakerfanna okkar sjáum við að ef við förum í efnahagslægð, eins og við erum í einmitt í augnablikinu, þá standa kerfin með fólki. Við höfum verið í umfangsmestu efnahagsaðgerðum sögunnar. Við höfum varið hundruðum milljarða [[Gripið fram í.]]þegar allt er saman tekið í þeim tilgangi, hundruðum milljarða, og erum með 300 milljarða halla á þessu ári, svo dæmi sé tekið, og þar eru sjálfvirku sveiflujafnararnir verulega sterkir. [[Gripið fram í: Ekki rétt.]]Þetta fer eitthvað í taugarnar á sumum hér í þingsal en þetta er nú bara staðreynd. Við skulum skoða hver útkoman er. Þetta hefur þýtt að við höfum séð meiri jöfnuð eiga sér stað þrátt fyrir þessa kreppu. Þessi kerfi okkar verja stöðu þeirra sem eru með minnst á milli handanna, hlutfallslega langt umfram aðra, sem er gríðarlega mikilvægt og við hljótum að vera sammála um það. Ég gæti talið því til viðbótar ýmis sértæk úrræði eins og að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar [[Forseti hringir.]]fengu 70.000 kr. eingreiðslu í fyrra til viðbótar við orlofs- og desemberuppbót o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Þetta eru sértæku aðgerðirnar sem við höfum verið að beita okkur fyrir á undanförnum árum. Þær skila árangri og við sjáum bæði jöfnuð í samfélaginu vaxa, eins og hv. þingmaður vakti máls á, [[Forseti hringir.]]og kaupmátt lægstu tekjutíundarinnar stórbatna ár frá ári.
Forseti minnir hæstv. ráðherra jafnt sem hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og sömuleiðis hæstv. ráðherra. Ég vil byrja á því að vitna til vefsíðu Vinnumálastofnunar þar sem segir að afgreiðsla umsókna um atvinnuleysisbætur geti tekið um sex vikur. Nú heyrist af sífellt fleiri einstaklingum sem ekki fá greiddar út atvinnuleysisbætur fyrr en nokkrum mánuðum eftir að hafa sótt um þær og hafa í engin hús að venda um mánaðamót, eru jafnvel búnir með allan yfirdrátt, sjá ekki fram á að geta greitt reikninga og eru þar af leiðandi komnir í fátæktargildru. Þó svo að staðan á Íslandi sé að mörgu leyti talin nokkuð góð hvað varðar fátækt mátti sjá í skýrslu Barnaheilla, sem kom út fyrir nokkrum árum, að fátækt og ójöfnuður barna á Íslandi jókst frá hruni. Þannig hafi mörg börn búið við óviðunandi aðstæður hvað varðar húsnæði og er húsnæðiskostnaður mjög hár hlutfallslega af tekjum þeirra sem minnst hafa. Tekjur heimila, bæði hvað varðar laun og félagslegar bætur, eru helsti áhrifaþáttur barnafátæktar. Ójöfnuður er ekki einungis einn orsakavaldur fátæktar heldur einnig afleiðing. Börn sem alast upp við fátækt eru líklegri til að búa áfram við fátækt sem fullorðnir einstaklingar og fátæktin flyst á milli kynslóða. Ég vil velta því hér upp við hæstv. fjármálaráðherra hvort við séum að sjá aftur viðlíka þróun birtast okkur í kjölfar Covid-faraldursins og ég spyr hvernig hann hafi hugsað sér að bregðast við ef svo fer.
Herra forseti. Það var ýmislegt sem við vissum ekki þegar veirufaraldurinn skall á okkur. En það var ýmislegt sem við vissum þó. Við vissum t.d. að hér hafði verið umtalsverð fátækt. 6.000 börn liðu skort í góðæri síðustu ára. Við vissum að þessi kreppa myndi leggjast misþungt á fólk sem missti vinnuna og yrði verst fyrir barðinu á henni. Við vissum loks að ójöfnuður eykst gjarnan í hefðbundinni kreppu. Það er því mjög alvarlegur hlutur hvað ríkisstjórnin hefur brugðist seint og lítið við þessari kreppu sem er þó fyrst og fremst atvinnukreppa. Nýbirt skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sýnir svart á hvítu hvar við stöndum í alþjóðlegum samanburði. Umfang þeirra er tvöfalt, þrefalt, jafnvel fjórfalt meira en okkar hér. Hér talar hæstv. fjármálaráðherra um sjálfvirku sveiflujöfnunina enn einu sinni og heldur að við séum sér á báti en við skerum okkur bara alls ekki úr frá öðrum þjóðum og hér er tafla sem ráðherra getur skoðað. Stærsti hluti þeirra sem misstu vinnuna núna er ungt fólk, það eru konur, það eru innflytjendur, það er fólk undir meðaltekjum - allt fólk sem bætist þá við hóp öryrkja, aldraðra og fátækra sem voru í mesta vandanum. Hæstv. ráðherra kallar eftir því að við tiltökum þá hvaða aðgerðir hefði átt að ráðast í. Ríkisstjórnin hefði þurft að verja miklu meiri aðstoð beint til þeirra sem þurftu á að halda í staðinn fyrir að sitja kyrr í stólnum og láta opinberar stofnanir beina peningunum út í samfélagið í gegnum bankana. Þeir hafa nefnilega aðallega nýst okkur sem héldum vinnunni og nýst okkur sem erum á háum launum eins og hæstv. fjármálaráðherra. Við höfum notið þess með hærra húsnæðisverði og á verðbréfamarkaði. En þau sem þurftu aðstoð hafa þurft að tæma sparnaðinn sinn og [[Forseti hringir.]]þau hafa þurft að sækja sér lán. Þetta er til skammar við núverandi aðstæður og þetta verður auðvitað gert upp á endanum.
Herra forseti. Fátækt er ólíðandi og við þurfum að halda áfram að vinna gegn fátækt, það er viðvarandi verkefni. Ríkisstjórnin hefur ekki setið auðum höndum í þessum málum eins og hefur komið hér fram. Það skiptir máli að þrepaskipta skattkerfinu. Það gagnast best þeim láglaunuðu. Það skiptir máli að hafa hækkað atvinnuleysisbætur á síðustu þrem árum um 80.000 kr. Það skiptir máli að hafa lækkað kostnað sjúklinga á kjörtímabilinu og komugjald hefur verið lækkað í 500 kr. og frítt fyrir börn, aldraða og öryrkja. Við höfum samþykkt hlutdeildarlán sem gagnast þeim ungu og tekjulágu og auðveldar þeim að koma sér þaki yfir höfuðið. Við höfum samþykkt félagslegan viðbótarstuðning fyrir þann hóp aldraðra sem stendur höllustum fæti í almannatryggingakerfinu. Nú er átakið Hefjum störf í gangi. Það er mjög mikilvæg aðgerð í vegferð til að skapa störf og minnka atvinnuleysi. Eitt af stóru verkefnum samfélagsins á komandi misserum er að skapa góð störf um allt land og vinna gegn bölinu sem atvinnuleysið er og þá sérstaklega langtímaatvinnuleysi. Þetta eru nokkur atriði sem ég nefni hérna sem hafa komið þeim til góða sem hafa lág laun og bágust hafa kjörin. En auðvitað er þetta, eins og ég nefndi í upphafi, viðvarandi verkefni og við megum alls ekki sofna á verðinum. Það er ekki líðandi að fólk líði skort í okkar auðuga þjóðfélagi. Þessi ríkisstjórn hefur verið á vaktinni og mun halda áfram að vera á vaktinni og við þurfum alltaf að reyna að gera betur og grípa viðkvæmustu hópana sem hafa lægstar tekjur og erfiða framfærslu því fátækt má ekki líðast í okkar samtíma. Við getum alltaf gert betur og við munum gera það.
Forseti. Ég óttast að hæstv. fjármálaráðherra sé dálítið fastur í gamaldags og skaðlegri hugmyndafræði í þessum efnum, hugmyndafræði sem styður við hugmyndir um að fátækt fólk og þau sem reiða sig á stuðning hins opinbera séu letingjar eða afætur, [[Hvaða vitleysa er þetta?]]eigi félagslegar aðstæður sínar skilið og það þurfi flókin kerfi með ströngum skilyrðum til að passa að enginn sé að svíkja út nokkrar aukakrónur. Þetta hugarfar ráðherra birtist okkur meira að segja í faraldrinum þegar fjöldi atvinnulausra náði sögulegum hæðum þrátt fyrir að hin atvinnulausu hefðu ekkert sér til sakar unnið annað en að hlýða stjórnvöldum og hætta að vinna. Það hvarflaði ekki að ríkisstjórninni né ráðherra að auka stuðning við atvinnulausa. Það kom ekki til greina að hækka berstrípaðar atvinnuleysisbætur því að fjármálaráðherra þótti það vera bjögun, eins og hann komst að orði. Það þyrfti að halda atvinnuleysisbótum lágum svo fólk myndi vilja fara aftur á vinnumarkaðinn, vinnumarkað sem hafði samt engin störf að bjóða. Það var ekki fyrr en eftir linnulausa gagnrýni stjórnarandstöðunnar, verkalýðshreyfingarinnar og hagsmunasamtaka sem ríkisstjórnin gaf sig í lok síðasta árs, loksins, og hækkaði atvinnuleysisbætur allt of seint. Forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra spurningar sem ég tel vera algjöra grundvallarspurningu í þessari umræðu og það er hvort fjármálaráðherra telji þörf á því eða yfir höfuð gerlegt að uppræta fátækt og tryggja velmegun fyrir alla. Er fátækt kannski í hans huga bara óhjákvæmilegur og eðlilegur hluti af samfélaginu?
Virðulegi forseti. Jöfn tækifæri, jöfnuður og jafnrétti - við viljum að allir hafi jöfn tækifæri til atvinnu, til náms, til lífs, óháð kynþætti, kynferði, tungu, trú, þjóðerni, kynhneigð eða búsetu. Við viljum áfram byggja upp þjóðfélag á grunngildum jafnræðis. Við viljum að hver og einn hafi sama rétt til menntunar, þroska, grundvallarlífskjara óháð uppruna, heilsu og efnahag. Covid-veiran hefur leitt til mikils atvinnuleysis hér á landi sem leiðir til þess að fleiri berjast í bökkum við að ná endum saman. Þeim vanda hefur ríkisstjórnin mætt með fjölbreyttum aðgerðum til að tryggja bæði frekari tækifæri til menntunar og atvinnu. Sem dæmi má nefna verkefni mennta- og menningarmálaráðherra Nám fyrir alla og verkefni félags- og barnamálaráðherra Hefjum störf. Þessar aðgerðir eru einmitt til þess fallnar að grípa það fólk sem hefur lent illa í Covid og veita því tækifæri. Það eru einmitt tækifæri sem eru grundvöllur jafnaðar og jafnréttis innan hvaða samfélags sem er. En það eru ekki allir sem geta gripið tækifærið. Virðulegi forseti. Við þurfum að horfa upp á þá staðreynd að fátækt er raunverulegur vandi hér á landi þó að hann fari huldu höfði. Það skal vera markmið okkar að útrýma fátækt hér á landi. Það er gert með jöfnum tækifærum, jöfnuði og jafnrétti. Þetta er verkefni sem markvisst er unnið að en betur má ef duga skal. Eins og sagt var hér áður eru ýmsar aðgerðir til staðar í dag til að sporna við fátækt en við eigum öll að leggja hönd á plóg og gefa í.
Herra forseti. Matarkarfan er fastur kostnaður sem er hlutfallslega mun hærri fyrir tekjulága einstaklinga og fjölskyldur þeirra en aðra. Við búum hér á eyju og erum því háð innflutningi á stórum hluta af nauðsynjavörum okkar. Þannig er flutningskostnaðurinn óaðskiljanlegur hluti af matarkörfunni okkar en hann er langt frá því eini ráðandi þátturinn í því að matarkostnaður er hér hærri en annars staðar. Við treystum líka á sveiflukennda örmynt í öllum okkar viðskiptum. Hún dregur úr fyrirsjáanleika og stöðugleika í atvinnulífinu og ýtir undir háa vexti sem skilar sér í hærra verði á öllum okkar vörum og þjónustu, hærra verði sem leggst af meiri þunga á þá sem búa við skort eða fátækt. Vextir gera lánin okkar líka dýrari, bæði neyslulán þeirra sem þurfa að leita slíkra lausna í sárri neyð og húsnæðislánin. Síðarnefndu lánin byggja varnargarð í kringum fasteignamarkaðinn sem sumir ná aldrei að yfirstíga en þurfa samt að greiða kostnaðinn af því að kostnaður skilar sér að sjálfsögðu beint út í leiguverðið líka. Vextir eru reyndar óvenjulágir núna í sögulegu samhengi en þeir eru þrátt fyrir það margfaldir á við það sem nágrannalönd okkar búa við. Það er því og verður enn dýrara að búa á Íslandi en annars staðar og krónan á stóran þátt í því. Það myndi skila okkur öllum bættum lífskjörum að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru. Það er langtímamarkmið en til skamms tíma má leita lausna með því að festa t.d. gengi krónunnar við evru líkt og Danir hafa gert. Það myndi skila okkur öllum bættum lífskjörum en það myndi hafa hlutfallslega mest jákvæð áhrif á tekjulægstu íbúa landsins.
Virðulegur forseti. Hér ræðum við um málefnið fátækt. Fátækt kemur fram í mörgum orðum á íslensku: Snauður, félítill, fátæklingur, kotungur, félaus, efnalítill, févana, smælingi, vesæld, örbirgð, volæði, bjargarleysi, eymd, vesaldómur, allsleysi, vanefni, kotungabúskapur og hreppaflutningar. Fátækt eða örbirgð er efnahagslegt ástand þeirra sem líða skort, þeirra sem skortir mat, húsnæði eða aðrar nauðsynjar, heilbrigðisþjónustu, föt og jafnvel menntun. Hvað þýðir þetta á mannamáli? Það þýðir að við erum að setja stóran hóp, jafnvel 10% þjóðarinnar, inn í þennan skala og 5% af þeim jafnvel í sárafátækt. Og við erum með börn í þessum aðstæðum, börn í þúsundatali, jafnvel á milli 6.000 og 10.000 börn í þeim ömurlegu aðstæðum að þurfa að lifa í fátækt. Það er okkur til háborinnar skammar. Ég segi: Guð hjálpi okkur, ekki myndi það batna ef við færum í ESB vegna þess að það þekki ég af eigin raun að það yrði enn skelfilegra. Við þurfum ekki að fara þangað til að ná jöfnuði, við þurfum bara að skipta auðnum rétt. Láta auðinn fara fyrst og fremst til þeirra sem þurfa á því að halda. Við erum búin að snúa þessu við þannig að 1% þjóðarinnar hirðir allt og veit ekki aura sinna tal á meðan börn svelta. Það er okkur til háborinnar skammar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir þessa umræðu og hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Fátækt er böl hverrar þjóðar og við viljum gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir fátæktargildrur í samfélaginu. Það er og mun verða verkefni þingmanna allra tíma að berjast við þann vágest. Ég verð því að nota þetta tækifæri til að þakka þeim aðilum, Fjölskylduhjálp Íslands, Mæðrastyrksnefnd og Hjálparstarfi kirkjunnar, auk fjölda annarra aðila sem látið hafa sig varða að styðja fátækt fólk. Þessi hópur fólks hefur unnið kraftaverk og við eigum að standa þétt við bakið á þeim snilldarkonum sem stjórna því mikilvæga verkefni. Ýmislegt hefur verið gert vegna heimsfaraldurs Covid-19 til að tryggja afkomu fólks, eins og fram kom í máli fjármálaráðherra. Á síðastliðnu ári var ráðist í aðgerðir til að veita stuðning og þjónustu til viðkvæmustu hópa samfélagsins. Örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar fengu alls 70.000 kr. eingreiðslu til viðbótar við orlofs- og desemberuppbætur. Húsnæðisbætur og barnabætur hækka mjög skarpt þegar tekjur fara undir ákveðin mörk. 720 millj. kr. var varið til að styrkja fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna, 250 millj. kr. var varið til sérstaks stuðnings við Suðurnesin, sem komið hafa einna verst út úr Covid-kreppunni og hefur atvinnuleysi mælst þar hvað hæst. Þar hef ég sjálfur komið með tillögur í atvinnumálum sem ég fór yfir í störfum þingsins fyrr í dag. Það eina sem getur bætt stöðu atvinnulausra eru störf, fleiri störf. Virðulegur forseti. Ég heyri að fólk telur að kórónuveirufaraldurinn hafi aukið tekjubilið hjá fólki. Það liggur fyrir þegar þúsundir manna lenda á atvinnuleysisbótum og hlutabótum eða öðrum úrræðum, þá eykst bilið. Ójöfnuður eykst um stund þegar stór hluti fólks missir vinnunna og þiggur bætur. Með því að endurheimta störfin jafnast bilið á ný. Virðulegi forseti. Við eigum að koma í veg fyrir fátækt með öllum ráðum. Liður í því er að tryggja að lágmarksgreiðsla til eldra fólks og annarra bótaþega verði aldrei lægri en umsamin lágmarkslaun á almennum vinnumarkaði.
Hæstv. forseti. Ég vil nota tækifærið hér í seinna sinn til að tala á nokkuð jákvæðum nótum hvað varðar áframhaldandi horfur þó svo að áfram standi spurningar mínar til hæstv. ráðherra sem ég vona að hann muni eftir að svara. Ég rakst á pistil frá 2018 við undirbúning þessarar umræðu, eftir Sigurð Má Jónsson þar sem hann fer nokkuð vel yfir málin. Þar segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt nýjustu tölum OECD er jöfnuður hvergi meiri í aðildarríkjunum en einmitt á Íslandi, ef miðað er við Gini-stuðulinn, en það eru svo sem engin ný sannindi. Alþjóðlegur samanburður Gini-stuðla á vef Hagstofunnar sýnir svart á hvítu að tekjuójöfnuður hafi verið minnstur á Íslandi meðal Evrópuríkja árið 2016.“ Þetta eru ágætisfréttir. Þróunin er í rétta átt en þetta er nauðsynlegt að hafa í huga þó svo að nú kunni horfur að hafa breyst. Vonandi getum við leyft okkur ákveðna bjartsýni um að það takist að efna fyrsta heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna, sem gengur út á að útrýma fátækt fyrir árið 2030. En það er enn brýnna að hafa í huga að ráðast þarf í frekari aðgerðir ef ekki á að koma til bakslags. Ég minni á það sem ég sagði áðan þegar ég vitnaði til skýrslu Barnaheilla: Börn sem alast upp við fátækt eru líklegri til að búa áfram við fátækt sem fullorðnir einstaklingar og fátæktin flyst á milli kynslóða.
Herra forseti. Í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur var ákveðið að setja á fót Velferðarvaktina sem hefur verið hryggjarstykkið í rannsóknum á fátækt á Íslandi og í tillögum um hvernig hægt sé að uppræta hana. Í nýjustu skýrslu sem unnin var fyrir Velferðarvaktina um þróun lífskjara og fátæktar barna á árunum 2004–2006 kemur fram að þrátt fyrir að lífskjör barna séu heilt á litið góð á Íslandi í samanburði við flest önnur Evrópulönd eru nærri fjögur af hverjum tíu börnum á Íslandi undir lágtekjumörkum og það sem meira er, börn einstæðra foreldra og allur þorri einstæðra foreldra er í neðri helmingi tekjudreifingarinnar. Langfjölmennasti hópurinn sem fékk fjárhagsaðstoð í Reykjavík í maí 2020 á aldrinum 20–39 ára eru einstæðar mæður, ungar einstæðar mæður með börn á framfæri. Annar hópur foreldra sem líklegastur er til að búa við fjárhagsþrengingar er öryrkjar. Herra forseti. Það er allra brýnast að leiðrétta kjör þessa hópa sem fyrst. Aðgerðir, ekki orð. Það þarf líka að bæta lífskjör barna sem eiga einstæða foreldra, bæta fjárhagslegar bjargir öryrkja, sem er sá hópur sem er líklegastur til að búa við fjárhagsþrengingar eins og áður segir, og það þarf að bæta stöðuna á húsnæðismarkaði og húsnæðiskostnaðinn sem hefur gríðarlega mikil áhrif á lífskjör barna og áhrif á fátækt meðal barna öryrkja og einstæðra foreldra. Tekjulágt barnafólk sem á lítið eigið fé í húsnæði sínu fær nú lítinn sem engan stuðning í gegnum vaxtabótakerfið. Svo er það kórónuveiran, herra forseti. Í desember síðastliðnum kom fram ákall um tillögur frá Velferðarvaktinni þar sem miklum áhyggjum var lýst af þeim sem stóðu höllustum fæti fyrir heimsfaraldur og lagðar til nokkrar tillögur. Og hvar eru þær, herra forseti? Hvar er stefnumótun og aðgerðaáætlun stjórnvalda fyrir fátækar efnalitlar barnafjölskyldur? Reykjavíkurborg hefur nú þegar hafið slíka vinnu. Hvar er endurskoðun á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga? Þar er m.a. lagt til að skilgreind sé grunnfjárhæð til framfærslu. Hvernig hefur gengið að stytta biðtíma fólks eftir afgreiðslu [[Forseti hringir.]]atvinnuleysisbóta, endurhæfingarlífeyris og örorkulífeyris? Og síðast en ekki síst: Hvernig hefur gengið að hækka [[Forseti hringir.]]hámarksgreiðslur barnabóta sem nýtast einstæðum foreldrum og tekjulægsta hópnum? [[Forseti hringir.]]Þetta eru nokkur atriði. Á meðan stendur hæstv. fjármálaráðherra hér [[Forseti hringir.]]og gumar sig af 10.000 kr. hækkun á mánuði til tekjulægsta hópsins í formi breytinga [[Forseti hringir.]]á tekjuskatti eða sjálfvirkum sveiflujöfnurum, sem er bara ekkert til að guma sig af í alþjóðlegum samanburði, ekki neitt.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Forseti. Við dæmum fólk úr leik með fátækt. Það er ólíðandi gagnvart þeim sem í því lenda, konum og körlum, ungum og öldnum, börnum, fyrst og fremst börnum, sem eiga ekki að þurfa að búa við fátækt. Að festast í fátæktargildru og hafa enga leið út úr henni er vítahringur sem verður að rjúfa. Þar verður samfélagið allt að koma að. Fátækt bitnar nefnilega ekki aðeins á þeim sem í henni lenda heldur samfélaginu öllu. Hvert er tjón samfélagsins af hverri manneskju sem ekki fær að nýta hæfileika sína til fulls vegna fátæktar? Fátækt er sóun á mannauði, svo að ég noti tungutak sem meira að segja frjálshyggjan skilur. Það er verkefni okkar allra að vinna gegn fátækt. Það gerum við með stuðningi hins opinbera. Núverandi ríkisstjórn hefur gripið til ýmissa góðra ráða í þeim efnum en við sem samfélag verðum að halda áfram og gera betur, leggja meira á okkur, breyta meiru, styðja meira. Þar kemur ríkisvaldið inn en einnig sveitarfélögin með framfærslustuðning sinn sem hefur því miður allt of lítið hækkað á síðustu árum. Öryggisnet samfélagsins er nefnilega ofið bæði hjá ríki og sveitarfélögum. Við þurfum að beita skattkerfinu betur. Við þurfum að endurskoða framfærslukerfi öryrkja og ýmislegt fleira, hækka laun. Fyrst og fremst er það verkefni okkar að sjá til þess að í ríku landi eins og Íslandi, í velmegunarsamfélaginu okkar, líði enginn skort. Það á nefnilega enginn að þurfa þess.
Forseti. Við vitum öll hvaða áhrif fátækt hefur á fólk. Líf fátækra einkennist af miklu álagi, vanlíðan og niðurlægingu sem grefur undan andlegri og líkamlegri heilsu þeirra. Fátækt foreldra getur einnig haft langvarandi áhrif á börn, þroskaskeið barna á fyrstu árunum sem leggur grunninn að heilsu og þroska þeirra til framtíðar og því er gríðarlega mikilvægt að við tryggjum börnum bestu mögulega byrjun í lífinu. Við vitum líka öll að þúsundum barna á Íslandi er gert að lifa við fátækt. Áætlað er að 10% íslenskra barna búi á heimilum þar sem tekjur eru undir lágtekjumörkum. Einu af hverjum tíu börnum í okkar velmegunarsamfélagi er neitað um lífsskilyrði og tækifæri sem öðrum börnum bjóðast bara vegna fjárhagsstöðu foreldranna. Þetta vitum við öll. Eins og hagfræðingurinn Charles Kenny sagði þá er stóra ástæðan fyrir því að fátækt fólk er fátækt sú að það á ekki nægilega mikla peninga. Einfalt. Besta leiðin til að draga úr þessu vandamáli er því einfaldlega að gefa fátæku fólki meiri peninga. Það er gríðarlega kostnaðarsamt fyrir einstaklinga að losna úr vítahring fátæktar og það er gríðarlega kostnaðarsamt fyrir samfélagið til framtíðar að leyfa fátækt að viðgangast. Hér hélt hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins ræðu áðan og þakkaði hinum ýmsu hjálparsamtökum fyrir að vera til staðar til að grípa fólk í neyð. Ég tek undir það. En skilaboðin mín hér eru að við eigum ekki að þurfa á þessum samtökum að halda, ekki á þennan hátt. Við eigum einfaldlega að tryggja efnahagslegt öryggi fólks með auknu beinu framlagi, með því að draga verulega úr skerðingum og skilyrðum í bótakerfinu og með því að hætta að kalla þetta bætur. Hættum að kalla þetta bætur. Þetta er arfur. Þetta er sjálfsagður hlutur okkar í sameiginlegri velmegun samfélagsins. Þetta er réttur okkar. Þetta er ekki bara mannúðlegt og skynsamlegt heldur eru það réttindi okkar að okkur sé tryggt efnahagslegt öryggi.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni eru tækifærin grundvöllur jafnaðar og jafnréttis fyrir það fólk sem getur gripið þau. Það eru nefnilega ekki allir sem geta gripið atvinnu- og námstækifæri, t.d. af heilsufarslegum ástæðum. Það eru helst öryrkjar sem hafa ekki heilsu til að vinna og eldri borgarar í lægstu tíundinni sem eiga þess ekki kost. Einstaklingar sem ekki geta gripið tækifærin eru þeir einstaklingar sem við þurfum að grípa. Um 40.000 manns eldri en 67 ára eiga rétt á lífeyri frá Tryggingastofnun og þegar hópnum er skipt í tíundir út frá tekjum er staða þessa fólks æðimisjöfn. Í hverri tíund eru um 3.500 manns. Meðallaun hópsins í fyrstu tíundinni, eða lægsta þrepinu, eru 245.000 kr. og í næstu tíund og ofan við eru þær 295.000 kr. Fyrsta heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna er: Engin fátækt. Virðulegi forseti. Við skulum gera betur. Ég ætla að vitna hér, með leyfi forseta, í stuttan kafla úr fyrsta markmiði Sameinuðu þjóðanna: „Nýjustu mælingar sýna að á Íslandi ríkir mestur tekjujöfnuður og minnst fátækt meðal Evrópuþjóða en þrátt fyrir þær jákvæðu niðurstöður býr ákveðinn hópur fólks enn við efnislegan skort og fátækt. Eitt af meginmarkmiðum heimsmarkmiðanna er að skilja engan eftir og því er mikilvægt að hafa það að leiðarljósi við innleiðingu fyrsta markmiðsins um að útrýma fátækt á Íslandi.“
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir að hefja þessa umræðu. Nú þegar atvinnuleysi er að aukast verulega, og við horfum á sögulega háar tölur í því sambandi, þurfum við að vera meðvituð um að því fylgja vandamál sem geta orðið langvinn. Fólk lendir í því að vera í vanskilum og getur jafnvel ekki séð börnum sínum fyrir grunngæðum. Atvinnuleysi sem nær að festa rætur verður þessum einstaklingum sem og samfélaginu öllu auðveldlega dýrkeypt og er til þess fallið að hafa áhrif á heilsu, líkamlega jafnt sem andlega, getur jafnvel leitt til örorku sem fólk festist í. Það eru einmitt hinir verst settu, fólk sem nú býr við skertar tekjur og glímir við fátækt, sem síst geta leitað sér aðstoðar að þessu leyti einfaldlega vegna kostnaðar. Rannsóknir sýna að einstæðir foreldrar og börn þeirra og einhleypt, barnlaust fólk, er í meiri hættu en aðrir á að lenda í sárafátækt. Þeir þættir sem mesta þýðingu hafa þar um, eða spá fyrir um hvort fólk búi við sárafátækt, er staða fólks á húsnæðismarkaði annars vegar og heilsufar hins vegar. Ég held því að við alla stefnumótun þurfi að taka mið af þessum þáttum, að stuðningur beinist með sértækum hætti að þeim sem búa við mestan skort. Þar finnst mér að stjórnvöld þurfi helst brýningu, að horfa til þeirra sem mest þurfa á aðstoðinni að halda. Varðandi fátækt barna má segja að þeirra heimur sé heimilið og skólinn. Allur stuðningur við þessa tvo þætti hjálpar til og lagar aðstöðumun barna; skólamáltíðir, óbeinn kostnaður við skóla, frístundir og tómstundir o.s.frv. Lausnin verður þá að styðja með skýrum og réttlátum hætti við tekjulágar barnafjölskyldur. Ég nefndi í upphafi heilsufar á okkar tímum og vildi í því sambandi nefna sálfræðiþjónustu. Fáar aðgerðir held ég að séu líklegri til að hafa meiri áhrif um það að minnka nýgengi örorku vegna andlegra veikinda en aðgengi að heilbrigðisþjónustu, þar með talinni sálfræðiþjónustu. Þess vegna kalla ég eftir því núna að ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]taki vanda tekjulágra föstum tökum og fullfjármagni heimild Sjúkratrygginga til að semja við sjálfstætt starfandi sálfræðinga.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka öllum hjartanlega fyrir að hafa tekið þátt í þessari umræðu sem er sannarlega aldrei of oft kveðin. Í upphafi beindi hæstv. fjármálaráðherra því til mín hvaða ráð ég sæi í stöðunni. Fyrir það fyrsta skal ég leysa hann af í tvo mánuði og ég myndi sannarlega stokka þetta kerfi heldur betur upp. Flokkur fólksins segir: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Við sjáum að það verður gríðarlegur ójöfnuður enn frekar núna í kjölfarið á Covid. Ekki nóg með það heldur vitum við um kjaragliðnun einmitt hjá almannatryggingaþegum upp á tæp 37% síðan eftir efnahagshrun sem ekki hefur verið leiðrétt og má betur gera ef duga skal hvað varðar að leiðrétta hana, á bilinu 40.000–70.000 kr. á mánuði, sem myndi gjörbreyta stöðu þessara einstaklinga. Á móti myndi ég vilja spyrja hæstv. fjármálaráðherra, eins og ég hef ítrekað talað um hér: Hvers vegna í veröldinni höfum við ekki afnumið persónuafslátt til hátekjufólks, eins og mín og hæstv. fjármálaráðherra, og fært þetta fjármagn niður til þeirra sem hafa bágust kjör í samfélaginu og eru með framfærslu upp á 220.000–240.000 kr. í peningum eftir að það er búið að rífa af þeim skatt? Það er ekki nóg að tala um 300.000 kr. þegar á eftir að taka af því gjöld. Það er ekki nóg að segja: Hérna færðu 320.000 kr. en þegar þú færð þær útborgaðar færðu bara 240.000 og svo 200.000 kall í húsaleigu og farðu svo til hjálparstofnana og biddu um mat. Við erum að horfa upp á litlu börnin okkar missa af því að hafa fengið það í vöggugjöf að vera snillingar því að pabbi og mamma hafa ekki efni á því að fylgja því eftir og gefa þeim tækifæri í lífinu. Það er á okkar ábyrgð, virðulegi forseti, og hæstv. fjármálaráðherra að bæta þá stöðu. Og eitt er alveg víst: Þó að einhver hafi það verra einhvers staðar annars staðar þá bætir það ekki stöðu þeirra [[Forseti hringir.]]sem eru fátækir og fastir í fátæktargildru á okkar landi í dag. Ég segi bara: Verði þeim að góðu sem ætlar að reyna að telja fátæku fólki trú um það, [[Forseti hringir.]]þegar það á ekki fyrir salti í grautinn, að það sé ekki fátækt.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir ágæta umræðu í dag en mig langar til að snúa mér beint að efninu. Við erum að tala hérna um alvörumálefni og við verðum líka að tala af alvöru um gögn og staðreyndir sem við höfum í höndunum um það hvað er í raun að gerast á Íslandi í dag. Heilt yfir er fátækt á Íslandi lítil í alþjóðlegum samanburði. Okkur hefur tekist vel að bæta stöðu þess hóps sem við erum sérstaklega að tala um. Lágtekjuhóparnir á Íslandi hafa séð kjarabætur á undanförnum árum, það er engum blöðum um það að fletta. Við erum með minnstan ójöfnuð í Evrópu. Við erum með lægsta lágtekjuhlutfall sömuleiðis, lægsta. Þetta eru allt staðreyndir sem eru órækur vitnisburður um það að okkur á Íslandi, Alþingi, íslensku ríkisstjórninni, hefur tekist vel, betur en öðrum, að gera sem mest fyrir þá sem þurfa helst á því að halda. Mig langar að koma aðeins inn á hugmyndafræðina sem mætir mér hér í þingsal. Píratar tala um að maður skilji ekki stöðu þessa fólks, þrátt fyrir allan árangurinn sem við höfum verið að sýna, þrátt fyrir að við höfum með skattalækkunum og styrkingu bótakerfanna og fjármögnun slíkra styrkinga sýnt fram á að við getum bætt stöðu þessara hópa. Ég beið bara eftir því að það kæmi ræða frá talsmanni Pírata í umræðunni um að það væri auðvitað framtíðarsýn þeirra, eins og við þekkjum úr sögunni, að hér gengju 40.000–50.000 manns um á borgaralaunum og gerðu ekki neitt og væru bara vel sett af því. Viðreisn kemur í raun og veru bara með eitt mál inn á borðið og það kemur svo sem ekkert á óvart, það er Evrópusambandið. Evrópusambandið myndi leysa þetta mál. Þó er það þannig í Evrópusambandinu að neyslan hrundi miklu meira en á Íslandi, neyslustigið á Íslandi, staða heimilanna, batnaði í fyrra. Staða heimilanna batnaði, ráðstöfunartekjur heimilanna bötnuðu í fyrra og kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur aldrei verið hærri en í upphafi þessa árs. Þetta var ekki þannig í Evrópusambandinu sem er óræk sönnun þess að þar tókst ekki jafn vel og hér að fást við vandann. Vilji menn fara út í AGS-skýrsluna þá hef ég ýmislegt um hana að segja. Hún gefur engan veginn rétta mynd af stöðunni á Íslandi [[Forseti hringir.]]og undanskilur fjölda aðgerða sem þurfa að vera með ef menn ætla að gera einhvern svona alþjóðlegan samanburð.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis. Með því er í fyrsta lagi lagt til að unnt verði að safna meðmælum með framboðum til kosninga til Alþingis rafrænt sem og meðmælum vegna úthlutunar listabókstafs. Jafnframt að unnt sé að rita rafrænt undir tilkynningu stjórnmálasamtaka til yfirkjörstjórna um framboð og að sá sem hyggst bjóða sig fram geti ritað rafrænt undir yfirlýsingu sína um framboð. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að unnt verði að bregðast við því ástandi sem kann hugsanlega að ríkja vegna Covid-19 farsóttarinnar þegar kosningar fara fram að hausti þannig að þeim sem kunna að vera í sóttkví eða einangrun á kjördag verði gert kleift að kjósa. Þá er í þriðja lagi kveðið á um nauðsynlegar lagfæringar á tilvísun til heitis sveitarfélaga í Norðausturkjördæmi vegna sameiningar sveitarfélaga þar. Tilefni frumvarpsins má rekja til þess að við forsetakosningarnar síðastliðið sumar þótti sú framkvæmd sem verið hafði við lýði árum saman við söfnun meðmæla með framboðum, þ.e. að safna undirskriftum á pappír, ekki ásættanleg, m.a. í ljósi þess ástands sem ríkti í samfélaginu vegna Covid-19 farsóttarinnar. Var því, í samstarfi dómsmálaráðuneytisins og Þjóðskrár Íslands, skoðað hvort unnt væri að safna meðmælendum rafrænt. Var niðurstaðan sú að verkefnið væri vel framkvæmanlegt á þeim stutta tíma sem þá var til stefnu. Var lögum um framboð og kjör forseta Íslands breytt og heimild veitt þar til rafrænnar söfnunar meðmæla. Tókst framkvæmdin vel í alla staði og voru 87,5% meðmæla rafræn. Í ljósi þeirrar óvissu sem enn ríkir vegna Covid-19 farsóttarinnar og þess hversu mikil ánægja var með að unnt væri að safna meðmælum rafrænt við forsetakosningarnar síðastliðið sumar þykir rétt að bjóða einnig upp á slíkt fyrirkomulag við komandi kosningar til Alþingis, bæði vegna söfnunar meðmæla með framboðslista sem og við úthlutun listabókstafs. Þá er jafnframt lagt til að unnt verði að rita rafrænt undir tilkynningu stjórnmálasamtaka til yfirkjörstjórna um framboð og að sá sem hyggst taka sæti á framboðslista geti ritað rafrænt undir yfirlýsingu sína um framboð. Um flóknara verkefni er að ræða nú enda um að ræða framboðslista með mörgum frambjóðendum auk þess sem frumvarpið gerir ráð fyrir mun meiri rafrænni þjónustu en veitt var við forsetakosningarnar en þá laut þjónustan eingöngu að söfnun meðmæla með framboðum. Breytingin er einnig í samræmi við þá stafrænu þróun sem á sér stað víða í samfélaginu. Verkefnið hefur verið þróað og unnið í samvinnu við Verkefnastofu um stafrænt Ísland og Þjóðskrá Íslands. Breytingin felur í sér heimild til rafrænnar söfnunar meðmæla vegna framboða og úthlutunar listabókstafa, einnig að undirskrift geti verið rafræn í þeim tilvikum sem frambjóðandi lýsir yfir vilja sínum til að taka sæti á framboðslista og jafnframt þegar framboð er tilkynnt til yfirkjörstjórnar. Þá er markmið frumvarpsins einnig að bregðast við því ástandi sem kann hugsanlega að ríkja vegna Covid-19 þegar kosningar fara fram á hausti komanda þannig að þeim sem kunna að vera í sóttkví eða einangrun á kjördag verði gert kleift að kjósa. Það ástand kom upp að morgni kjördags í forsetakosningunum síðastliðið sumar að fjöldi fólks sem ætlaði að greiða atkvæði á kjördag var kominn í sóttkví samkvæmt ákvörðun yfirvalda. Af sóttkvínni leiddi að þessum kjósendum var hvorki heimilt að sækja kjörfund á kjördegi né greiða atkvæði utan kjörfundar með hefðbundnum hætti. Eftir samráð dómsmálaráðuneytisins við yfirkjörstjórnir, embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu og sóttvarnayfirvöld var ákveðið að gera þeim, sem svo væri ástatt um að vera í sóttkví vegna ráðstafana sóttvarnayfirvalda, kleift að greiða atkvæði utan kjörfundar hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Var um að ræða kosningu utan kjörfundar sem fór fram fyrir utan kjörstað sýslumanns á höfuðborgarsvæðinu og nutu kjósendur aðstoðar kjörstjóra við að greiða atkvæði. Var þannig gætt ákvæða kosningalaga um kosningu utan kjörfundar sem og skilyrða sóttvarna vegna þeirra sem voru í sóttkví samkvæmt ákvörðun yfirvalda. Með breytingunni nú er lagt til að sýslumenn, hver í sínu umdæmi, í samráði við sóttvarnayfirvöld, skipuleggi atkvæðagreiðslu utan kjörfunda á sérstökum stað og með sérstökum hætti fyrir þá sem ekki geta greitt atkvæði á kjörstað á kjördag eða greitt atkvæði utan kjörfundar á almennum utankjörfundarstað sökum þess að þeir eru í sóttkví eða einangrun. Annars vegar er um að ræða að gera einstaklingi sem kann að vera í sóttkví á kjördag kleift að greiða atkvæði utan kjörfundar á sérstökum stað, hvort sem er á kjördag eða fyrir kjördag, en hins vegar er um það að ræða að kjósandi sem ekki getur sótt kjörfund á kjördag sökum þess að hann er í einangrun eða sóttkví og hefur ekki tök á að koma sér á sérstakan utankjörfundarstað geti óskað eftir því við sýslumann að fá að greiða atkvæði á dvalarstað sínum. Brýnt er að í þeim tilvikum sem kjörstjóri eða aðrir trúnaðarmenn þurfa að fara á dvalarstað kjósenda sé gætt að því að þeir hafi kunnáttu og hafi yfir að ráða búnaði sem tryggi sóttvarnir og öryggi viðkomandi. Kjósandi sem er í sóttkví eða einangrun vegna Covid-19 telst hvorki fær um að árita kjörseðilinn á fyrirskipaðan hátt né að undirrita fylgibréfið og því skal kjörstjóri veita honum aðstoð til þess án þess að nokkur annar sjái. Um er að ræða frumvarp sem er ætlað að stuðla að öflugri og öruggari rafrænni þjónustu við frambjóðendur til Alþingis, stjórnmálaflokka, yfirkjörstjórnir og þá sem vilja mæla bæði með framboðum til Alþingis og úthlutun listabókstafs. Þá gerir rafræn meðmælendaskrá vinnu yfirkjörstjórnar við yfirferð meðmælendalista bæði fljótvirkari og skilvirkari en í frumvarpinu er einnig brugðist við því ástandi sem kann hugsanlega að ríkja vegna Covid-19 þegar kosningar fara fram á hausti komandi þannig að þeim sem kunna að vera í sóttkví eða einangrun á kjördag verði gert kleift að kjósa. Gert er ráð fyrir nánari útfærslu, bæði á hinni rafrænu þjónustu og atkvæðagreiðslu þeirra sem eru í sóttkví og einangrun utan kjörfundar, í reglugerð. Loks er í frumvarpinu kveðið á um nauðsynlegar lagfæringar á tilvísun til heitis sveitarfélaga í Norðausturkjördæmi vegna sameiningar sveitarfélaga. Sveitarfélögin Fljótsdalshérað, Borgarfjarðarhreppur, Seyðisfjarðarkaupstaður og Djúpavogshreppur hafa nú verið sameinuð í sveitarfélagið Múlaþing og því er lagt til að heiti þessara sveitarfélaga verði felld brott í upptalningu laganna á sveitarfélögum í Norðausturkjördæmi og í stað þeirra komi heiti hins nýja sveitarfélags, Múlaþings. Eins og áður sagði var frumvarpið unnið af ráðuneytinu en samráð haft við Þjóðskrá Íslands, sýslumannsembætti landsins, Verkefnastofu um stafrænt Ísland, formenn yfirkjörstjórna, landlæknisembættið og heilbrigðisráðuneytið. Lagt er til að frumvarpið taki þegar gildi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á hjúskaparlögum. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem varða undanþáguheimild vegna lágmarksaldurs til þess að stofna til hjúskapar, könnun hjónavígsluskilyrða, lögsögu í hjónaskilnaðarmálum auk þess sem lagt er til að færa verkefni frá ráðuneytinu til sýslumanna. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að afnumin verði undanþáguheimild frá því að einstaklingur yngri en 18 ára megi ganga í hjúskap. Er tilgangurinn að samræma hjúskaparlögin alþjóðlegum tilmælum og viðhorfum varðandi lágmarksaldur til þess að ganga í hjúskap. Samkvæmt núgildandi lögum mega tveir einstaklingar stofna til hjúskapar þegar þeir hafa náð 18 ára aldri. Ráðuneytið getur hins vegar veitt yngra fólki leyfi til að ganga í hjúskap, enda liggi fyrir afstaða forsjárforeldra til hjúskaparstofnunarinnar. Þá er í frumvarpinu lagt til að lögfest verði meginregla um viðurkenningu hjónavígslu sem stofnað er til erlendis. Lagt er til að lögin beri með sér að hjónavígslur einstaklinga yngri en 18 ára sem fara fram erlendis verði ekki viðurkenndar hér á landi nema samkvæmt mjög ströngum undanþágum. Er miðað við að það eigi við óháð því hvort hjónin séu enn yngri en 18 ára þegar þau koma hingað til lands og óska viðurkenningar. Heimilt verður að gera undanþágu frá því þegar sérstaklega stendur á og ótvíræðir hagsmunir þess sem var yngri en 18 ára krefjast þess. Viðkomandi skal þó hafa náð 16 ára aldri þegar hjónavígsla fór fram og hjúskapurinn viðurkenndur í því landi sem hjónavígslan fór fram í. Með tilliti til réttinda er fylgja því að ganga í hjúskap, meðalhófs og hagsmuna barna við sérstakar aðstæður þykir nauðsynlegt að heimilt verði að viðurkenna hjúskap í undantekningartilvikum. Í frumvarpinu er í öðru lagi lagt til að könnun hjónavígsluskilyrða fari einungis fram hjá sýslumönnum, hvort sem hjónaefni eigi lögheimili hér á landi eða ekki. Þá er lagt til að ráðuneytið geti með reglugerð ákveðið að fela einu sýslumannsembætti umrætt verkefni en markmið breytinganna er að samræma framkvæmd og bæta gæði könnunar á hjónavígsluskilyrðum. Með því að fela einu sýslumannsembætti umrædd verkefni verði m.a. unnt að samræma framkvæmd varðandi þær kröfur sem sýslumenn gera til gagna sem krafist er frá erlendum ríkisborgurum sem ætla að ganga í hjúskap hér á landi. Þá er gert ráð fyrir að jafnframt verði lögð áhersla á að einfalda ferlið með rafrænum lausnum í takt við framtíðarsýn um sýslumannsembætti. Þess ber að geta að vígsluheimildir til presta, forstöðumanna trú- og lífsskoðunarfélaga og umboðsmanna þeirra verða óbreyttar samkvæmt lögunum. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum hjúskaparlaga varðandi lögsögu íslenskra stjórnvalda og dómstóla til að veita lögskilnað hér á landi í tilteknum tilvikum ef hvorugur aðili býr hér á landi og viðkomandi eru ekki íslenskir ríkisborgarar. Hjúskapur einstaklinga af sama kyni er ekki viðurkenndur í öllum ríkjum og þeir sem ganga í hjúskap hér á landi eiga ekki beinan rétt eða kröfu til þess að hjúskapur þeirra verði viðurkenndur í öðrum ríkjum, t.d. ríkjum þar sem annar eða báðir eiga ríkisborgararétt eða hafa fasta búsetu. Pör af sama kyni sem gifta sig hér á landi og fá hjúskap sinn ekki viðurkenndan í heimalandi sínu geta ekki óskað eftir lögskilnaði hér á landi samkvæmt gildandi lögum nema þegar viðkomandi einstaklingar eru búsettir hér eða eru íslenskir ríkisborgarar. Til að bregðast við gagnrýni sem hefur komið fram á gildandi löggjöf hvað þetta varðar og samræma lögin þeim reglum sem um þetta gilda á öðrum Norðurlöndum eru lagðar til breytingar á ákvæðum hjúskaparlaga sem snúa að lögsögu þannig að unnt sé að óska eftir hjónaskilnaði hér á landi ef leitt er í ljós að stefnandi geti ekki höfðað mál til skilnaðar í því landi sem hann hefur ríkisfang eða er búsettur. Eiga breytingarnar jafnt við um hjónaskilnaðarmál fyrir dómstólum og stjórnvöldum að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna. Í fjórða lagi eru lagðar til ýmsar breytingar sem snúa að því að færa verkefni frá ráðuneytinu til sýslumanna sem talin eru samræmast hlutverki sýslumanna betur en ráðuneytisins. Ber þar fyrst að nefna synjun og samþykki lögráðamanns fyrir því að ólögráða einstaklingur geti stofnað til hjúskapar sem yrði þá borinn undir sýslumann í stað ráðuneytisins. Þá er um að ræða undanþágu frá hjónavígsluskilyrðinu um tiltekna stöðu fjárskipta milli hjónaefnis og fyrri maka sem sýslumanni yrði heimilt að veita í stað ráðuneytisins. Því næst er um að ræða heimild ráðuneytis til að veita undanþágu frá því að tveir svaramenn ábyrgist að enginn lagatálmi sé á fyrirhuguðum hjúskap og að einn svaramaður undirriti vottorð. Það væri þá undir sýslumanni komið að veita undanþáguna eftir atvikum. Ákvörðunum sýslumanna verður unnt að skjóta til ráðuneytisins. Að lokum má nefna að frumvarpið gerir ráð fyrir að varanlegur kostnaður að því er varðar sýslumenn vegna færslu verkefna til þeirra sem snúa að könnun hjónavígsluskilyrða geti numið a.m.k. 18 millj. kr. á ári. Til þess að geta fjármagnað áætlaðan varanlegan kostnað hjá sýslumönnum er í frumvarpinu lagt til að heimilt verði að taka gjald fyrir könnunarvottorð. Gert er ráð fyrir að gjald fyrir vottorðin þyrfti að vera um 4.500 kr. til að standa straum af umræddum kostnaði. Því þarf að breyta lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991. Gert er ráð fyrir að breytingar á þeim lögum verði lagðar fram af fjármála- og efnahagsráðherra. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Forseti. Ég vil fyrst lýsa ánægju með að þetta frumvarp sé fram komið. Mér reiknast til að hæstv. ráðherra sé þriðji dómsmálaráðherrann í röð sem ég á orðastað við um þessi mál. Sú staðreynd að 18 undanþágur frá aldursskilyrðum hafi verið veittar á síðustu tveimur áratugum eða svo kom einmitt fyrst fram opinberlega í svari þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra við fyrirspurn þess sem hér stendur á 148. þingi. Af því að ég sá að ekki höfðu skilað sér margar umsagnir við frumvarpið í samráðsgáttinni get ég upplýst ráðherrann um þær gleðilegu fréttir að frumvarp sama efnis sem ég lagði fram og mælti fyrir fyrr á árinu hefur lokið umsagnarferli. Inn eru komnar einar sex eða sjö umsagnir frá ýmsum mannréttindasamtökum sem öll mæla eindregið með því að undanþáguheimildin sé numin úr lögum. Þetta er því löngu tímabært og brýnt mál. Í greinargerð frumvarpsins er talað um að verið sé að bregðast við alþjóðlegum tilmælum. Þau tilmæli eru frá árinu 2005. Tilmæli Evrópuráðsins eru frá árinu 2005 sem er fyrir 16 árum. Mig langar því að spyrja ráðherrann: Hvernig stendur á því að það sé fyrst núna, árið 2021, sem ráðuneytið kemur fram með þetta mál? Í öðru lagi langar mig að spyrja, herra forseti: Hvaða verklag var viðhaft innan ráðuneytis við mat á undanþágubeiðnum? Í greinargerð kemur fram, eins og kom reyndar fram í svari þáverandi hæstv. ráðherra við fyrirspurn minni, að miðað hefði verið við 16 ár sem hinn allra lægsta aldur sem veita mætti undanþágu vegna. En hvað annað var skoðað? Var gerð einhver rannsókn á því að ekki væri um nauðung að ræða? Var skoðað hver bakgrunnur hjónaefna væri eða bara yfir höfuð hvaða rannsóknarskyldu stjórnvöld uppfylltu varðandi þessar undanþágur?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og þakka fyrir baráttu hans og að hann bendi á þetta. Ég styð frumvarp hans að sjálfsögðu. Hér er litið til fleiri þátta - og frumvarpið hefur verið í undirbúningi í lengri tíma - eins og athugasemda sem hafa sérstaklega borist mér til eyrna varðandi lögskilnað hjóna þar sem hjónabandið er ekki viðurkennt vegna þess að í því eru einstaklingar af sama kyni sem hafa gift sig hér en hafa ekki fengið viðurkenningu á hjúskap sínum annars staðar og hafa því ekki getað fengið lögskilnað. Fleiri breytingar er búið að vinna til að koma með hér inn. Ég held að mjög tímabært sé, eins og hv. þingmaður segir, að frumvarpið komi fram, enda hafa ábendingar verið í þá átt. Auðvitað eru undanþágurnar kannski ekki ýkja margar ef við skoðum hvað þær hafa verið veittar til langs tíma. Og allar hafa þær verið til einstaklinga eldri en 16 ára og aðeins tvær til yngri en 17 ára. Það er auðvitað líka staðan að afar fáar undanþágur, af þeim sem þó hafa verið veittar í ráðuneytinu, hafa verið veittar yngri en 17 ára. Ég kann kannski ekki alveg á því skil hvað hefur tekið svona langan tíma en málið hefur verið í undirbúningi í nokkurn tíma í ráðuneytinu, þ.e. að tiltaka í þessu frumvarpi öll þau atriði sem ég fór yfir í ræðu minni. Fyrsta Norðurlandaríkið gerði, að mig minnir, breytingar á þessum ákvæðum árið 2014. Auðvitað er verið að horfa til þeirra breytinga í sífellu; hvar við getum gert betur til að tryggja þau réttindi og þá vernd sem ég held að við séum að gera með því að stíga þessi skref og hætta með undanþáguheimildina og það er, eins og hv. þingmaður kom inn á, í algerum samhljómi við umsagnirnar sem hafa komið fram. En ég þarf kannski að fara yfir hin atriðin á eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svarið en vona einmitt að við getum heyrt frá henni svör við hinum hluta andsvars míns sem snýr að verklagi ráðuneytisins og hvernig ráðuneytið hafi fullvissað sig um að þessi undanþáguheimild hafi ekki verið misnotuð í einhverju af þessum 18 tilvikum þar sem undanþága var veitt. Ég átti samtal við hóp háskólanema úr Háskólanum í Reykjavík sem höfðu fengið afhenta frá ráðuneytinu töfluna sem birtist hér með frumvarpinu. En þau höfðu beðið um viðbótarupplýsingar og fengið afhentar þar sem kom fram aldur hins hjónaefnisins, aldur hins eldra hjónaefnis sem gekk í hjónabandið. Ég verð að segja, herra forseti, að þar brá mér nokkuð vegna þess að í tvígang voru 17 ára stúlkur að sækja um undanþáguheimild til að giftast 31 árs karlmönnum. Þarna voru 26 og 27 ára karlar að fá undanþágu til að giftast 17 ára stúlkum aftur og aftur. Þessi aldursmunur hlýtur að setja einhver viðvörunarljós í gang hjá sæmilega metnaðarfullu stjórnvaldi sem vill rannsaka mál vel og vandlega. Þess vegna ítreka ég það sem ég sagði áðan: Hvaða verklag var viðhaft innan ráðuneytis? Hvaða rannsókn var gerð á raunverulegum vilja þeirra einstaklinga sem sótt var um undanþágu vegna, einstaklinga sem njóta verndar barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem gerir rannsóknina þeim mun mikilvægari? Treystir ráðherra sér til að fullyrða að undanþágukerfið hafi ekki verið misnotað?
Virðulegur forseti. Til að varpa aðeins ljósi á þá stöðu sem hv. þingmaður nefnir varðandi þessar undanþágur þá hafa engar undanþágur verði veittar frá 2016 og aldrei hefur borist undanþágubeiðni fyrir einstakling sem er yngri en 16 ára. Alltaf hefur legið fyrir og verið kannað ótvírætt samþykki forsjárforeldra sem og aldur og ástæða undanþágubeiðninnar. Ég ætla ekki að fullyrða um undanþágur sem hafa verið veittar síðan 1997 þegar ég sjálf var nokkurra ára gömul. Ég býst við að með þessu séum við að breyta hlutum sem við öll viljum sjá breytingar á. Ég held að með frumvarpinu séum við að festa þetta í sessi, engar undanþágur hafa verið veittar frá árinu 2016 og munu ekki verða veittar framvegis eftir að frumvarpið verður samþykkt.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi og framlagningu þess. Það er margt býsna gott í því og mikilvægt. Mig langar að spyrja aðeins út í eftirlit stjórnvalda með hjónavígslum hjá trú- og lífsskoðunarfélögum, hvernig eftirliti er háttað með hjónavígslum og þá mögulega hjónavígslum sem ekki koma til skráningar hjá Þjóðskrá, hjá Hagstofu, og hvernig stjórnvöld fylgjast með því hvaða hjónavígslur eiga sér stað hjá þessum trú- og lífsskoðunarfélögum.
Virðulegi forseti. Við vitum ekki um hjónavígslur sem koma ekki til skráningar en með því að tryggja að könnun hjónavígsluskilyrða sé á einum stað og hafa samfellda skráningu og eftirlit með þeim, að skilyrði séu uppfyllt með skilmerkilegum hætti, á einni hendi hjá sýslumönnum getum við tryggt þetta. Hjónavígsluvottorð fara til Þjóðskrár Íslands og þau munu þá annast þau vottorð. En könnun á hjónavígsluskilyrðum verður þá á einni hendi hjá einu sýslumannsembætti sem sinnir þessu á landsvísu sem mun líka vonandi bæta það verklag sem hefur kannski verið aðeins mismunandi milli þeirra trúfélaga sem gefa fólk saman hérlendis.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Ég spyr hvort hún telji ástæðu til þess að stjórnvöld kalli eftir upplýsingum frá trúfélögum og lífsskoðunarfélögum um hjónavígslur sem hafa farið fram þar innan húss án þess að hjónavígslur séu skráðar hjá Hagstofu og athuga hvort um geti verið að ræða fjölda hjónavígsla sem eiga sér stað sem hvergi eru skráðar í íslenskt kerfi, hvort það geti verið að einhverjar hjónavígslur eigi sér stað hér sem myndu mögulega ekki komast í gegnum nálarauga sýslumannsembætta framtíðarinnar varðandi undanþágur eða varðandi þau skilyrði sem þarf að uppfylla til að hjúskapur sé skráður í miðlægt kerfi stjórnvalda á Íslandi. Telur hún hugsanlegt að fram fari einhvers konar könnun á þeim hjónavígslum sem hafa átt sér stað á síðasta áratug eða tveimur innan trúfélaga eða lífsskoðunarfélaga?
Virðulegi forseti. Ég veit ekki til hvaða tilvika hv. þingmaður er að vísa sérstaklega en það er þá ekki hjúskapur, hann hefur þá ekki tekið gildi. Hann hefur ekki tekið gildi ef hann var ekki skráður af hálfu trú- eða lífsskoðunarfélagsins. Það er stutt síðan lífsskoðunarfélög fengu þessa heimild líka en það hefur verið alveg skýrt að ef trú- eða lífsskoðunarfélagið hefur ekki skráð hjúskapinn þá hefur hann ekki tekið gildi og er því ekki hægt að kalla það hjúskap, það er ekki heimilt. En ef það er atriði sem við þurfum að skoða þá erum við auðvitað fullbúin til þess.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum í því skyni að bregðast við breyttum samfélagslegum viðhorfum til þeirra brota sem það fjallar um, þ.e. barnaníðsbrota, hatursorðræðu og mismununar. Við undirbúning frumvarpsins hefur m.a. verið litið til réttarþróunar annars staðar á Norðurlöndunum en að auki alþjóðlegra skuldbindinga Íslands, þá sérstaklega alþjóðasamnings um afnám alls kynþáttamisréttis og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Með 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til tvenns konar breytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að við 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga bætist nýr töluliður sem geri það skylt að taka til greina við ákvörðun hegningar hvort brot megi rekja til þjóðernisuppruna eða þjóðlegs uppruna, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, fötlunar, kyneinkenna, kynhneigðar, kynvitundar eða annarra sambærilegra þátta. Hluta þessara breytingartillagna má rekja til nefndar Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis sem m.a. hefur beint þeim tilmælum til íslenskra stjórnvalda að 70. gr. almennra hegningarlaga verði breytt þannig að það geti leitt til refsiþyngingar ef brot má rekja til kynþáttar brotaþola. Við þessum tilmælum er brugðist með 1. gr. frumvarpsins. Við undirbúning frumvarpsins var aftur á móti ekki talið rétt að takmarka slíka breytingu við kynþátt heldur álitið rétt að bæta við ákvæðið öllum þeim þáttum sem taldir eru upp í 233. gr. a laganna um hatursorðræðu enda væru hvatar brotamanns sem eiga rætur að rekja til fordóma eða hatursorðræðu almennt þess eðlis að til þeirra ætti að líta við ákvörðun refsingar. Þessi breytingartillaga tengist 5. gr. frumvarpsins er vikið verður að hér á eftir. Með 1. gr. frumvarpsins er einnig lagt til að við 70. gr. almennra hegningarlaga bætist ný málsgrein sem mælir fyrir um að að jafnaði skuli taka það til greina til þyngingar refsingu ef brot var framið í nærveru barns yngra en 15 ára. Er þá litið til þeirra sálrænu og tilfinningalegu afleiðinga sem það getur haft fyrir svo unga einstaklinga að verða vitni að broti. Með 2. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á 1. mgr. 108. gr. en samkvæmt því ákvæði skal hver sem í atvinnurekstri eða þjónustustarfsemi neitar manni um vöru eða þjónustu til jafns við aðra á grundvelli þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar sæta sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum. Lagt er til að ákvæðinu verði breytt þannig að það veiti öllum þeim sömu hópum sem taldir eru upp í 233. gr. a um hatursorðræðu vernd gegn mismunun við afhendingu á vöru eða þjónustu til jafns við aðra. Með 3. gr. frumvarpsins eru lagðar til veigamiklar breytingar á barnaníðsákvæði 210. gr. a almennra hegningarlaga en ákvæðið fjallar m.a. um myndefni sem sýnir barn á kynferðislegan hátt. Í fyrsta lagi er lagt til að dreifingu verði bætt við upptalningu þeirra verknaðaraðferða sem taldar eru upp í 1. mgr. ákvæðisins. Þótt nú þegar sé refsivert að afla sér eða öðrum efnis sem fellur undir ákvæðið þykir rétt að taka fram berum orðum að dreifing þess sé jafnframt refsiverð. Þá er í öðru lagi að finna skilgreiningu á barnaníði samkvæmt ákvæðinu sem felur í sér misnotkun á barni. Horfið er frá því að telja upp mismunandi gerðir af efni í texta ákvæðisins. Einungis er vísað til myndefnis og gildir þá einu á hvaða formi það er. Að sama skapi er lagt til að orðið „klámfengið“ verði fellt á brott enda nái orðið „kynferðislegt“ yfir þá háttsemi auk þess sem sú hugtakanotkun í tengslum við brot gegn börnum þykir að mörgu leyti úrelt. Í þriðja lagi er lagt til að brot gegn ákvæðinu sem beinast gegn börnum varði að hámarki sex ára fangelsisrefsingu í stað tveggja ára nú. Við mat á grófleika verknaðar skuli sérstaklega líta til umfangs brots, hvort lífi barns hafi verið stofnað í hættu, hvort barn hafi verið beitt grófu ofbeldi, hvort barn hafi beðið líkams- eða heilsutjón eða hvort brot sé framið á kerfisbundinn eða skipulagðan hátt. Í fjórða lagi er lagt til að við 210. gr. a bætist nýtt ákvæði þar sem verði kveðið á um að 1. og 2. mgr. gildi ekki um persónuleg samskipti ungmenna að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þannig gildi þær málsgreinar ekki um þann sem býr til, skoðar eða hefur í vörslum sínum efni sem sýnir 15, 16 eða 17 ára barn ef sá sem efnið er af hefur veitt samþykki sitt og báðir aðilar eru á svipuðum aldri og þroskastigi. Þá er jafnframt lagt til að 1. og 2. mgr. gildi ekki heldur um 15, 16 eða 17 ára barn sem miðlar efni af sjálfu sér. Í því felst nánar að barni á framangreindu aldursbili er refsilaust að búa til myndefni sem fellur undir 1. mgr. og senda það öðrum einstaklingi. Að sama skapi er móttakanda að uppfylltum sömu skilyrðum refsilaust að varsla og skoða slíkt efni með samþykki þess sem myndefnið er af enda séu þeir á svipuðum aldri og þroskastigi. Hér er rétt að staldra stuttlega við enda um flókið viðfangsefni að ræða og ekki auðvelt að sameina og vernda þá hagsmuni sem máli skipta þannig að tryggt sé að aðrir verði ekki út undan. Verði þessi breytingartillaga samþykkt mun til að mynda verða tryggt að ef 50 ára einstaklingur sannfærir 16 ára barn um að senda sér myndir sem sýna barnið á kynferðislegan hátt er móttakandanum hvorki heimilt að skoða né geyma myndirnar. Hér er um gríðarlega mikla hagsmuni að ræða. Aftur á móti getur einnig komið upp sú staða að 17 ára einstaklingur sendir 25 ára kærustu eða kærasta slíkar myndir og er móttakanda þá óheimilt að geyma eða skoða myndirnar án þess að baka sér refsiábyrgð ef komist er að þeirri niðurstöðu að þeir séu ekki á svipuðum aldri og þroskastigi. Í einhverjum tilvikum kynni það að þykja ósanngjörn niðurstaða. Þessi sjónarmið voru öll tekin til athugunar við undirbúning frumvarpsins. Varð niðurstaðan sú að mun mikilvægara væri að sporna við brotum af því tagi sem nefnt var í fyrra dæminu. Aftur á móti er rétt að vekja sérstaka athygli á þessu atriði og vonandi verður það tekið til gaumgæfilegrar athugunar hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Að lokum og í fimmta lagi er lögð til breyting á uppbyggingu 210. gr. a. þannig að 2. málsliður 1. mgr. gildandi laga verði að nýrri 4. mgr. Þar er fjallað um fullorðna einstaklinga sem sýndir eru á kynferðislegan hátt enda séu þeir í hlutverki barns eða ef líkt er eftir barni í slíku efni þó að það sé ekki raunverulegt. Rökrétt þykir að aðgreina brot sem beinlínis beinast gegn börnum annars vegar og hins vegar brot þar sem fullorðnir eru sýndir í hlutverki barna eða í efni sem ekki er raunverulegt. Fjallað er um það í aðskildum málsgreinum. Áfram er gert ráð fyrir að hámarksrefsing fyrir brot af þessu tagi verði tveggja ára fangelsisvist. Með 4. gr. frumvarpsins er lagt til að við almenn hegningarlög bætist nýtt ákvæði 210. gr. c sem fjalli um innbyrðis ítrekunartengsl barnaníðsákvæðanna tveggja, þ.e. 210. gr. a og 210. gr. b laganna. Í því felst að gerist maður sem hlotið hefur refsidóm fyrir brot gegn annaðhvort 210. gr. a eða 210. gr. b sekur um nýtt brot gegn öðru hvoru þeirra ákvæða hefur dómurinn fyrir fyrra brotið áhrif til aukinnar refsingar fyrir hið síðara. Þá má bæta við refsingu allt að helmingi hennar, þ.e. 50% miðað við hámarkið. Í ítrekunarheimildinni felst því refsihækkunarástæða. Með 5. gr. frumvarpsins er að lokum lagt til að í stað orðsins „þjóðernis“ í hatursorðræðuákvæði 233. gr. a almennra hegningarlaga komi: Þjóðernisuppruna eða þjóðlegs uppruna. Breytingin er í samræmi við tilmæli nefndar Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamisréttis en nefndin hefur litið svo á að ákvæðið í núverandi mynd taki ekki til þess á ensku sem er nefnt, með leyfi forseta, „ethnic origin“ og sú ábending er réttmæt. Hugtakið „ethnic origin“, eða þjóðlegur uppruni eins og það er hér íslenskað, er að vísu ekki skilgreint í alþjóðasamningi um afnám alls kynþáttamisréttis. Þó er ljóst að það yrði víðtækara en hugtakið þjóðerni. Þannig geti þjóðlegur uppruni til að mynda vísað til hóps þar sem fólk deilir sameiginlegri menningararfleifð, uppruna eða tungumáli svo að dæmi séu tekin. Þá er einnig lagt til að fólki með fötlun verði veitt sú vernd gegn hatursorðræðu sem 233. gr. a mælir fyrir um. Eins og ég nefndi áður var slík breyting ekki talin nauðsynleg forsenda fyrir fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks en hún er aftur á móti mjög í anda hans. Þykir því rétt og tímabært að leggja til slíka breytingu. Einnig er lagt til að kyneinkennum verði bætt við upptalningu 233. gr. a almennra hegningarlaga og með því sé fólki með ódæmigerð kyneinkenni tryggð sama vernd og öðrum mikilvægum hópum. Í samræmi við skilgreiningu laga um kynrænt sjálfræði vísa kyneinkenni til líffræðilegra þátta sem tengjast kyni, svo sem kynlitninga, hormónastarfsemi, kynkirtla og kynfæra. Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði frumvarpsins í því skyni að bregðast við breyttum samfélagslegum viðhorfum, bæði til hatursorðræðu, ýmiss konar mismununar, barnaníðsbrota o.fl. Litið hefur verið til réttarþróunar annarra Norðurlanda og ýmissa alþjóðlegra skuldbindinga Íslands. Að öðru leyti vísast til greinargerðar frumvarpsins og athugasemda við einstök ákvæði. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Hér er til meðferðar frumvarp dómsmálaráðherra um nokkur ólík og ég vil leyfa mér að segja óskyld atriði hvað varðar breytingar á almennum hegningarlögum. Ég ætla að láta mér nægja í dag að fjalla um breytingu á því ákvæði sem varðar barnaníðsefni. Ég vil segja í því sambandi að ég styð þær breytingar og mun leggja mitt af mörkum til að þær geti orðið að lögum hið fyrsta. Ástæðan er sú að samhliða framþróun tækninnar er orðið mun auðveldara en áður að verða sér úti um barnaníðsefni og dreifa því. Brot af því tagi sem eru að koma upp og við höfum t.d. nýlega séð í fjölmiðlum hvað varðar stór og umfangsmikil mál lögreglunnar og ákæruvaldsins á Norðurlöndunum sýna okkur að málin eru umfangsmeiri, skipulagðari og grófari en áður. Framleiðsla og dreifing barnaníðsefnis er í ákveðnum tilvikum beinlínis liður í skipulagðri glæpastarfsemi, það er iðnaður með mikla fjárhagslega veltu þar sem brotið er kynferðislega gegn börnum með skipulögðum hætti. Staðan kallar á að það ákvæði hegningarlaga sem við búum við í dag verði uppfært þannig að það geti náð tilgangi og markmiðum sínum og geti náð utan um þennan nýja veruleika, vil ég leyfa mér að segja. Þegar dómar fyrir brot gegn þessu ákvæði, 210. gr. a, eru rýndir má jafnframt sjá að í þeim málum sem hafa verið talin stórfelld fram til þessa hafa sakborningar verið með tugi þúsunda mynda eða myndbanda í fórum sínum, í einhverjum tilvikum af afar ungum börnum og efni sem sýnir afar gróf kynferðisbrot. Í þeim veruleika blasir við að refsirammi sem er að hámarki tvö ár fyrir stórfelld brot nær ekki að spegla alvarleika brotanna. Sá refsirammi sem hér er verið að leggja til, að hámarki sex ára fangelsi, nær með sterkari hætti utan um stórfelld mál sem eru því miður, eins og við sjáum víða, stærri í dag en þau voru fyrir einhverjum árum, stærri í þeirri merkingu að menn sem eru með í vörslu sinni þetta efni eru með mikið magn, meira en áður, vegna þess hve aðgengilegt efnið er og vegna þess hve auðvelt er orðið að viða að sér gríðarlega miklu magni af mjög grófu barnaníðsefni. Ég ætla að hlífa þingsalnum við að ræða hér hvað má sjá á svona myndum og svona myndefni. En ég ætla að láta nægja að segja að það þekki ég úr fyrra starfi. Með þessari breytingu fengjum við refsiramma sem er á svipuðum slóðum og nú er annars staðar á Norðurlöndunum. Ég hef sjálf skoðað þróunina að þessu leyti á Norðurlöndunum og finnst jákvætt og mikilvægt og raunar nauðsynlegt að löggjöf okkar sé í samræmi við löggjöf annarra Norðurlanda. Það hefur einfaldlega praktíska þýðingu þegar lögregla vinnur að málum þvert á landamæri vegna þess að menn eru í samskiptum á netinu eða í gegnum tiltekna samskiptamiðla. Mig langaði aðeins til að fjalla um þróunina og veruleika þessarar brotastarfsemi. Ég nefni sem dæmi sérstök spjallsvæði á netinu sem auðvelda því miður samskipti að þessu leyti og aðgengi að efninu. Á slíkum svæðum hafa menn ekki aðeins deilt barnaníðsefni með öðrum heldur hafa þeir jafnframt getað lagt á ráðin um að brjóta eigi með tilteknum hætti gegn barni til að horfa síðan á það þegar brotið er framið gegn barninu eða til að eiga síðan það efni. Slíkt efni getur auðvitað í kjölfarið náð mjög mikilli útbreiðslu. Brot gegn barni í þessari stöðu felst annars vegar í því að verið er að beita barnið kynferðislegu ofbeldi og hins vegar í því að efni sem sýnir brotið er aðgengilegt öðrum brotamönnum á netinu. Og sem fyrr eru það börn í viðkvæmri stöðu á ákveðnum svæðum sem eru í mestri hættu gagnvart brotum af þessu tagi, börn í ákveðnum löndum og á svæðum þar sem iðnaður sem þessi þrífst. Ég nefni almenna notkun snjallsíma sem eitt atriði. Gerendur sem brjóta kynferðislega gegn barni eða börnum eiga auðveldara með það en áður að taka um leið ljósmyndir eða myndskeið af brotum. Það á líka við þegar kynferðisbrot eru framin af nákomnum inni á heimili barns. Eftir situr efni sem menn hafa síðan ýmist í vörslu sinni eða dreifa sín á milli. Þá geta gerendur í kynferðisbrotum í raun verið komnir í þá stöðu að vera farnir að framleiða eigið barnaníðsefni og geta svo deilt því með öðrum og dreift á netinu. Varðandi einstök efnisatriði þessa frumvarps sem má nefna sérstaklega og hafa þýðingu þá er hér lagt til að bæta við orðinu „dreifa“ í upptalningu verknaðaraðferða. Núverandi orðalag ákvæðisins tilgreinir auðvitað að það er refsivert að afla sér eða öðrum þessa efnis. En með því að bæta við orðinu dreifa geri ég ráð fyrir að horft sé til þess að aukin útbreiðsla þessa efnis felst ekki síst í því að menn eru að dreifa þessu efni, ekki bara í samskiptum tveggja tiltekinna einstaklinga heldur til mikils fjölda manna, t.d. á spjallsvæðum eða með öðrum hætti á netinu og jafnvel til ótilgreinds fjölda manna. Ég geri ráð fyrir að þess vegna sé nú talin ástæða til að bæta þessu við og tilgreina orðið dreifa sérstaklega í ákvæðinu núna, enda þótt sú háttsemi að afla öðrum barnaníðsefnis sé nú þegar refsiverð. Hér er líka lagt til að lögfest verði sérstakt ítrekunarákvæði sem er jákvæð breyting. Sé maður dæmdur fyrir brot gegn ákvæðum annaðhvort 210. gr. a eða b megi samkvæmt þessari heimild hækka refsingu um allt að helming. Það ákvæði þjónar þeim tilgangi að taka fastar á þeim málum og þeim sakborningum sem áður höfðu verið dæmdir fyrir svo alvarleg brot gegn börnum. Það er að mínu viti af hinu góða og að mínu viti heilbrigð refsipólitík. Í ákvæðinu eru líka lögð til ákveðin sjónarmið sem líta á til við mat á alvarleika brots, atriði sem á að líta til við ákvörðun refsingar. Það er sömuleiðis jákvætt í mínum huga og af hinu góða og rammar inn ákveðinn vegvísi fyrir lögreglu, ákæruvald og dómstóla í þeim efnum sem er gott að hafa skýrlega afmarkað hver eigi að vera. Hér er líka lagt til ákvæði sem hæstv. dómsmálaráðherra fjallaði um sem varðar refsileysi í ákveðnum tilvikum þegar unglingar senda t.d. myndir sín á milli. Það er góð tillaga. Ég styð hana einnig. Hana þarf að vinna og útfæra út frá þeim sjónarmiðum sem dómsmálaráðherra rakti rétt í þessu en hún er af hinu góða. Virðulegur forseti. Ég fagna þessu máli og að það komi hér fram vegna þess að ég hef þá trú að hér sé um mikilvægar réttarbætur að ræða. Ég ætla í lokin aðeins að tala um vinnubrögð og virðingu fyrir þeim hagsmunum sem eru að baki einstaka þingmálum. Í þessu máli vil ég leyfa mér að segja að hagsmunirnir séu miklir. Ég vísa til þess sem að framan er rakið um vernd barna fyrir barnaníði á netinu. Ég hefði viljað sjá þær réttarbætur verða að veruleika fyrr. Hefði svo getað verið? Já. Í nóvember í fyrra lagði ég fram, ásamt mörgum meðflutningsmönnum úr öllum flokkum hér á þingi, frumvarp um breytta skilgreiningu á barnaníðsefni í almennum hegningarlögum og nýjan refsiramma fyrir slík brot. Málið fékk jákvæðar viðtökur og jákvæða umfjöllun. Mér fannst gott að finna stuðninginn við málið hér á þingi og af hálfu umsagnaraðila, fagaðila innan réttarkerfisins og grasrótarsamtaka. Hagsmunirnir að baki voru brýnir og eru enn, vil ég leyfa mér að segja. Markmiðið var að uppfæra löggjöf okkar þannig að hún gæti náð til umfangsmeiri og alvarlegri mála og verndað börn betur fyrir þessum brotum. Ég leyfi mér að vísa til þess að í umfjöllun Kompáss á Stöð 2 í vetur var okkur sýnt fram á það, því miður, að þörfin fyrir það að íslensk löggjöf sé á pari við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum er svo sannarlega fyrir hendi. Þess vegna var í mínum huga engin sérstök ástæða til að bíða með að vinna þetta mál. Lögregla hefur t.d. núna til meðferðar nokkuð stór mál, samanber það sem kom fram í þessum sama sjónvarpsþætti um að þau séu nú til rannsóknar. Við sáum einfaldlega að það var enginn pólitískur ágreiningur um þetta mál. Það sjáum við á því að meðflutningsmenn komu úr öllum flokkum. Málið er kannski heldur ekki þess eðlis. Það var tilbúið til umræðu og vinnu af hálfu þingsins. Ég ætla að leyfa mér að segja að við hefðum getað sparað okkur öllum vinnu við það að vera með tvö mjög lík, nánast eins mál til meðferðar á sama tíma. Það hefði getað sparað starfsfólki ráðuneytis ákveðna vinnu við að vinna eitthvað sem þegar lá fyrir og hefði getað sparað vinnu við það að fara að leita aftur álits hagsmunaaðila á sama efni. Við erum að sóa tíma og fjármunum með því að standa hér í þingsal í dag að ræða mál, eins og það sé nýtt, sem við vorum með til meðferðar fyrir allmörgum mánuðum síðan. Frumvarp dómsmálaráðherra leggur til sama refsihámark. Það leggur til sömu ítrekunarheimild, það nefnir sömu verknaðaraðferðir, fjallar um sjónarmið sem líta á til við mat á alvarleika brota. Ég leyfi mér að nefna þessa forsögu hér vegna þess að mér finnst þessi tímasóun hafa verið ákveðinn óþarfi. Herra forseti. Það er einlæg von mín að það mál sem dómsmálaráðherra leggur hér fram geti orðið að lögum hið fyrsta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir og ætla ekki að fara að kýta við hann um það hvenær frumvörp koma fram eða annað. En ég ítreka að ég hef stutt frumvarpið og studdi það þegar það var rætt í þingflokki Sjálfstæðisflokksins hvort fólkið ætti að vera með, enda var sú breyting sem hér er lögð til tilbúin frá refsiréttarnefnd. Það eru auðvitað ekki sömu verknaðaraðferðir og annað eins og ég fór yfir í ræðu minni, en ég vona að þetta geti hraðað vinnunni allri, enda var mjög jákvæð sú umræða sem skapaðist þegar þingmál hv. þingmanns kom fram. Ýmsar aðrar breytingar eru lagðar til í þessu frumvarpi og m.a. þess vegna dróst það og kom örlítið seinna fram, þegar þessi tiltekna breyting lá fyrir. Ég vona að hv. allsherjar- og menntamálanefnd lánist að vinna þetta mál samhliða hinu. Ég hef að sjálfsögðu engin áhrif á það hversu langan tíma frumvörp taka í meðförum þingsins en ég vona að við berum gæfu til að klára þetta mál hratt og örugglega, eins og hv. þingmaður kom inn á.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um meðferð sakamála, en markmið frumvarpsins er að bæta réttarstöðu brotaþola, fatlaðs fólks og aðstandenda látinna einstaklinga og bregðast þannig við breyttum samfélagslegum viðhorfum til aðkomu þessara aðila að málum sem þá varða, hvort heldur á rannsóknarstigi hjá lögreglu eða eftir að mál er komið fyrir dóm. Þeim breytingum sem lagðar eru til í því skyni að bæta réttarstöðu brotaþola við meðferð mála má í grófum dráttum skipta í fernt, en rétt er að vekja athygli á því þegar í stað að ekki er gert ráð fyrir að þær taki til allra brotaþola heldur takmarkist við þolendur alvarlegustu brota gegn líkama og persónu. Ekki er óeðlilegt að þeir brotaþolar njóti ríkari réttar að þessu leyti en þolendur vægari brota og lögaðilar sem telja að á sér hafi verið brotið. Í fyrsta lagi er lagt til að í málum þar sem brotaþoli hefur fengið tilnefndan réttargæslumann skuli lögregla upplýsa hann um framvindu máls nema talið verði að það torveldi rannsóknina. Samkvæmt gildandi lögum ber lögreglu nú aðeins, eftir því sem við á, að leiðbeina brotaþolum um réttindi hans samkvæmt lögum. Í þessu felst umtalsverð breyting þar sem frumkvæðisskylda er lögð á lögreglu að upplýsa brotaþola eða réttargæslumann um hvernig rannsókn vindur fram eftir því sem tilefni er til. Í öðru lagi er í frumvarpinu kveðið á um ríkari rétt réttargæslumanns til aðgangs að rannsóknargögnum en nú er gert. Í gildandi lögum kemur þannig fram að á meðan rannsókn standi eigi réttargæslumaður einungis rétt á að fá aðgang að þeim gögnum sem varða þátt skjólstæðings hans í málinu og honum eru nauðsynleg til að gæta hagsmuna skjólstæðingsins. Lagt er til að í stað þess að takmarka þennan aðgang við gögn sem varða þátt brotaþola verði kveðið á um rétt réttargæslumanns til aðgangs að gögnum málsins sem varða brotaþola, nema lögregla telji hættu á að rannsókn torveldist við það. Að auki verði kveðið á um að réttargæslumaður eigi jafnframt rétt á að fá afhent þau gögn sem honum eru nauðsynleg til að gæta hagsmuna skjólstæðings síns, en áréttað er að ekki er víst að ávallt falli saman réttur til aðgangs að gögnum sem varða brotaþola og gögn sem réttargæslumaður eða brotaþoli á rétt á að fá afhent, þar sem þau eru honum nauðsynleg til að gæta hagsmuna skjólstæðings síns. Slíkt verður að ráðast af atvikum hvers máls en í einhverjum tilvikum kynni réttur til að fá gögn afhent að vera þrengri en réttur til aðgangs að gögnum. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar í því augnamiði að tryggja að bótakrafa á hendur sakborningi komist að á áfrýjunarstigi, jafnvel þótt ákærði hafi verið sýknaður í héraði. Er hér átt við svonefndar einkaréttarkröfur samkvæmt 1. mgr. 172. gr. laga um meðferð sakamála þar sem segir að brotaþoli og hver sá annar sem telur sig hafa öðlast kröfu að einkarétti á hendur sakborningi vegna refsiverðrar háttsemi hans geti leitað dóms um hana í sakamáli. Samkvæmt skýlausum fyrirmælum gildandi laga um meðferð sakamála ber nú að vísa slíkri kröfu af sjálfsdáðum frá dómi ef sakamál er fellt niður, því vísað frá dómi eða ákærði sýknaður með dómi án þess að það hafi verið vegna þess að hann sé talinn ósakhæfur. Af því leiðir m.a. að jafnvel þótt ákæruvaldið ákveði að áfrýja sýknudómi hefur kröfuhafi engin úrræði til þess að koma kröfu sinni að við áfrýjunarmeðferð, enda telst hann ekki aðili að sakamálinu og hefur því ekki heimild til að kæra frávísun bótakröfunnar. Með öðrum orðum fellur bótakrafa í raun niður við sýknudóm í héraði og gildir þá einu þótt ákærði sé síðar sakfelldur á æðra dómstigi. Lagt er til að við 193. gr. laga um meðferð sakamála bætist ný málsgrein sem fjalli um aðstæður sem þessar. Samkvæmt henni yrði kröfuhafa heimilt án kæru að koma að við meðferð áfrýjunarmálsins kröfu um ómerkingu og heimvísun héraðsdóms hvað kröfu sína varðar. Rétt er að taka fram að ástæða þess að kröfuhafi getur einungis gert kröfu um ómerkingu og heimvísun héraðsdóms hvað kröfuna varðar er sú að þar sem krafan hefur aldrei verið dæmd að efni til á fyrsta dómstigi er ekki heimilt að taka efnislega afstöðu til hennar á áfrýjunarstigi. Verði fallist á ómerkingu héraðsdóms hvað kröfuna varðar, sem í flestum tilvikum yrði á grundvelli sakfellingar ákærða á áfrýjunarstigi, færi krafan til meðferðar að nýju í héraðsdómi í sérstöku einkamáli. Þá er í fjórða lagi lagt til að við 42. gr. laganna bætist ný málsgrein í því skyni að tryggja að í þeim tilvikum sem bótakrafa brotaþola er ekki til endurskoðunar við áfrýjunarmeðferð, sé engu að síður heimilt að skipa honum réttargæslumann við þá meðferð, enda sé nauðsynlegt að taka skýrslu af brotaþola á áfrýjunarstigi. Hæstv. forseti. Í þeim breytingum sem lagðar eru til á réttarstöðu fatlaðs fólks má einnig greina fjóra þætti. Í fyrsta lagi er lagt til að við lögin bætist heimild til þess að taka skýrslu af brotaþola, eða vitni með geðræna eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun, í sérútbúnu húsnæði. Er hér litið til skilgreiningar 2. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, en þar er fatlað fólk skilgreint svo: „Fólk með langvarandi líkamlega, geðræna eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun sem verður fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra ef aðstoðar nýtur ekki við.“ Með hliðsjón af velferð brotaþola og vitna sem undir ákvæðið geta fallið þykir full ástæða til þess að bæta heimild sem þessari við lög um meðferð sakamála. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á 59. gr. laga um meðferð sakamála en þar er fjallað um hvenær skal eða er heimilt að taka skýrslu af brotaþola eða öðrum vitnum fyrir dómi á meðan mál er enn á rannsóknarstigi. Lagt er til að skýrt verði tekið fram í lögunum að ákvæðinu megi beita í ákveðnum tilvikum ef brotaþoli eða vitni er með geðræna eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun. Í þriðja lagi er lagt til í frumvarpinu að fötluðum sakborningi eða fötluðu vitni verði boðið að hafa með sér hæfan stuðningsaðila við skýrslutöku, hvort heldur hjá lögreglu eða fyrir dómi. Þessi stuðningsaðili gæti t.d. verið réttindagæslumaður fatlaðs fólks eða annar hæfur aðili sem sjálfur er ekki vitni eða sakborningur í máli. Í fjórða lagi er lagt til að heimild dómara til að kveðja til kunnáttumann sér til aðstoðar við skýrslutöku verði rýmkuð. Samkvæmt gildandi lögum nær heimildin einungis til þess er tekin er skýrsla af vitni yngra en 15 ára en með frumvarpinu er lagt til að hún taki einnig til þess ef um fatlað vitni er að ræða. Hæstv. forseti. Að lokum eru með frumvarpinu lagðar til tvenns konar breytingar í því skyni að bæta réttarstöðu aðstandenda látins einstaklings og veita þeim betra færi á að fylgjast með framgangi lögreglurannsóknar. Samkvæmt gildandi lögum er heimilt að skipa brotaþola svonefndan fyrirsvarsmann í tveimur tilvikum, þ.e. ef brotaþoli er ólögráða eða lögaðili, og hefur fyrirsvarsmaður sömu réttarstöðu og ef hann hefði sjálfur talið sig hafa beðið tjón af refsiverðri háttsemi. Af þessu leiðir til að mynda að á lögreglu og ákæruvaldi hvíla ákveðnar leiðbeiningar- og upplýsingaskyldur gagnvart fyrirsvarsmanni. Lagt til að nýrri málsgrein verði bætt við 39. gr. laganna þar sem kveðið verði á um að ef rannsókn máls varði orsök andláts einstaklings geti maki eða sambúðarmaki, lögráða barn eða annar lögráða niðji, foreldri eða lögráða systkini hins látna komið fram sem fyrirsvarsmaður hins látna. Einungis er gert ráð fyrir því að einn þessara aðila geti komið fram sem fyrirsvarsmaður látins brotaþola. Þá er rétt að taka fram að ástæða þess að orðið „einstaklingur“ er notað en ekki „brotaþoli“ í þessu sambandi er sú að ekki er ávallt ljóst í upphafi rannsóknar hvort andlát verði rakið til saknæmrar hegðunar eða til að mynda til slysfara. Rétt þykir að aðstandandi eigi þess kost að honum verði skipaður fyrirsvarsmaður jafnvel þótt ekki sé ljóst í upphafi hvort hinn látni teljist brotaþoli eður ei. Þessu nátengt er lagt til að fyrirsvarsmaður látins einstaklings geti að eigin ósk fengið tilnefndan réttargæslumann ef hann hefur að mati lögreglu þörf fyrir slíka aðstoð meðan á rannsókn málsins stendur. Það verður að velta á atvikum hvers máls hvort slík þörf sé talin fyrir hendi en áréttað skal að réttargæslumaður fyrirsvarsmanns hefur fyrst og fremst þær skyldur að gæta hagsmuna hins látna undir rannsókn málsins. Ekki er um að ræða réttargæslumann aðstandenda sem slíkra en af því leiðir að hlutverk réttargæslumanns í þessu tilliti er til að mynda ekki að setja fram einkaréttarkröfu samkvæmt XXVI. kafla laganna. Ég hef nú farið yfir helstu efnisatriði frumvarpsins. Að öðru leyti vísast til greinargerðar þess og athugasemda við einstök ákvæði. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég vil spyrja út í breytingar er varða réttindi aðstandenda látinna einstaklinga. Í fyrsta lagi langar mig að spyrja um aðgang að upplýsingum, hvort aðgangur aðstandenda þeirra sem talið er upp að geti valið sér fyrirsvarsmann samkvæmt þessum breytingum sé bundinn við þennan eina fyrirsvarsmann. Segjum að það sé ekki gott á milli niðja og maka hins látna, er það þá þannig að ef einn þeirra er fyrirsvarsmaður þá geta hinir ekki fengið aðgang að upplýsingum eða hvernig yrði skorið úr um það? Ef uppi eru deilur um hver eigi að taka það að sér, hvernig á að skera úr um það hver er réttur fyrirsvarsmaður? Í fjölskyldum látinna einstaklinga eru ekki alltaf allir á eitt sáttir og því velti ég fyrir mér hvort lögin sjái fyrir sér einhverja leið til að skera úr um það, sérstaklega þar sem tilgreint er að aðeins megi einn einstaklingur vera fyrirsvarsmaður. Byrjum á því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Þetta er auðvitað ívilnandi úrræði sem er ekki til staðar í dag og við erum að reyna að koma til móts við ýmiss konar athugasemdir sem hafa lotið að ýmsum málum í íslensku samfélagi. Varðandi aðganginn að upplýsingum: Það kemur fram í greinargerðinni að aðilar geti komið sér saman um það hver sé fyrirsvarsmaðurinn en sé maki eða sambúðarmaki ekki til staðar færist rétturinn til lögráða barns eða niðja hins látna og svo koll af kolli. Í sjálfu sér er þá ekkert því til fyrirstöðu að þau komi sér saman um hvert þeirra skuli vera fyrirsvarsmaður. En ef þeir sem rétt eiga til að koma fram sem fyrirsvarsmaður, svo sem eftirlifandi foreldrar, börn eða systkini, koma sér ekki saman um það þá fellur rétturinn niður samkvæmt ákvæðinu. Ekki var talinn nægjanlega góður bragur á því að láta lögreglu skera úr um það í svona ívilnandi ákvæði þar sem verið er að reyna að veita aðgang að gögnum sem ekki er í dag og eftirfylgni með rannsókn. Ég held að með þessari tillögu séum við að reyna að koma til móts við það og síðan verðum við að fá reynslu á þetta ívilnandi ákvæði sem verður vonandi til mikilla bóta.
Virðulegur forseti. Þetta er vissulega ívilnandi ákvæði en samt sem áður ákvæði sem ég tel að okkur beri skylda til að uppfylla ef við horfum á jákvæðar skyldur okkar samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. Þessar skyldur eru sérstaklega sterkar þegar kemur að því að upplýsa fjölskyldur einstaklinga sem látast af völdum ofbeldis sem lögregla beitir, þ.e. einstaklinga sem látast í haldi lögreglu eða vegna einhvers konar áreksturs við lögreglu, eins og í Hraunbæjarmálinu svokallaða um árið. Það er mjög skýrt af dómasögu Mannréttindadómstóls Evrópu að fjölskylda og aðstandendur hins látna verða að hafa ríkan aðgang að upplýsingum. Ég fæ ekki séð að sú dómasaga geri einhvern veginn upp á milli nánustu aðstandenda eða geri þeim að velja einhvern einn til að fá þær upplýsingar. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort fyrirsvarsmaður - ókei, það er kannski eitthvað eitt sem varðar það að geta komið að upplýsingum og vera ákveðinn talsmaður þessa hóps en svo er hitt að nálgast upplýsingar um hvar rannsókn lögreglu er stödd og ýta eftir málum o.s.frv., hvort ekki væri tilefni til þess að útvíkka það. Ég vil snúa mér aðeins að aðstandendum þeirra sem láta lífið í haldi lögreglu eða vegna átaka við lögreglu vegna þess sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu á bls. 9. Þar segir, með leyfi forseta: „… að fyrirsvarsmaður látins einstaklings geti, að eigin ósk, fengið tilnefndan réttargæslumann ef hann hefur að mati lögreglu þörf fyrir slíka aðstoð …“ Nú velti ég fyrir mér, þegar lögregla er völd að láti manns, er það þá líka undir mati lögreglu komið hvort viðkomandi fyrirsvarsmaður hafi þörf á réttargæslumanni eður ei?
Virðulegur forseti. Ég held að ákvæðið um fyrirsvarsmenn aðstandenda látins einstaklings sé eitthvað sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd mun auðvitað þurfa að skoða. Ég held að það sé kannski ekki rétt að setja lögreglu í þá stöðu að skera úr um ágreining eftirlifandi aðstandenda, betra sé að það fari koll af kolli frá maka til barns eða annarra eftirlifandi aðstandenda. Fyrirsvarsmaður hefur sömu réttarstöðu og ef hann hefði sjálfur beðið tjón af refsiverðri háttsemi. Það eru auðvitað ekki sömu lögreglumenn sem rannsaka málið. Ef upp koma mál þar sem lögreglumenn eru aðilar að máli eða mögulegir sakborningar er það auðvitað mjög skýrt að það eru ekki sömu lögreglumenn sem rannsaka málið. En það er eitthvað sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd þarf auðvitað að skoða og er síðan hægt að skoða í takti við breytingar á lögreglulögum sem eru til umfjöllunar í nefndinni.
Virðulegur forseti. Það eru brot af ýmsu í þessu frumvarpi. Ég ætla að víkja orðum að einu atriðinu sem eru þær breytingar sem snúa að réttarstöðu brotaþola. Það er löngu tímabært að styrkja stöðu brotaþola við meðferð sakamála og öll skref í þá átt eru af hinu góða. Mig langar einfaldlega að spyrja: Af hverju er ekki gengið alla leið í þessu frumvarpi? Í samráðskafla greinargerðarinnar er bent á að borist hafi umsagnir, m.a. frá Hildi Fjólu Antonsdóttur sem, ef ég man rétt, er með doktorsgráðu í aðild brotaþola að sakamálum, og sameiginleg umsögn Aflsins, Kvenfélagasambands Íslands, Kvennaathvarfsins, Kvennaráðgjafarinnar, Kvenréttindafélags Íslands, Rótarinnar, Stígamóta og UN Women á Íslandi, sem sagt hér um bil allra frjálsra félagasamtaka á Íslandi sem láta sig varða kvenréttindi. Þessar umsagnir eiga það sammerkt að vilja ganga lengra í að bæta réttarstöðu brotaþola við meðferð sakamála og telja að rétt sé að veita brotaþolum formlega aðilastöðu í sakamáli. Það er afgreitt í samráðskafla greinargerðarinnar með orðunum: „Ekki var talið rétt að gera breytingar á frumvarpinu í tilefni af þessum umsögnum.“ Mig langar að spyrja, herra forseti: Af hverju ekki? Við þurfum efnislegt svar. Það er augljóst af lestri frumvarpsins að ekki var tekið tillit til þessara umsagna. Ekki voru gerðar breytingar í tilefni af þeim. En af hverju ekki, þegar öll rök hníga að því að veita brotaþolum aðild að eigin málum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Með frumvarpinu eru brotaþola veitt ýmis konar réttindi sem ekki eru til staðar nú. Það sem út af stendur, sem hv. þingmaður kemur inn á, sem brotaþoli myndi njóta sem aðili málsins, eru ákvarðanir á borð við það hvort ákæra sé yfirleitt gefin út, hvað sé ákært fyrir og hvaða refsingar sé krafist, sem og ákvörðun um áfrýjun. Ef þessi leið væri farin væri um mun stærri breytingu að ræða, grundvallarbreytingu í íslensku sakamálaréttarfari, sem myndi þarfnast ítarlegrar skoðunar. Hér erum við þó að tryggja öll önnur réttindi eða stöðu brotaþola án þess að gera hann að aðila máls. Huga þarf að mörgum atriðum ef gera á slíka breytingu á íslensku sakamálaréttarfari. Meðal annars þarf þá að skoða hvernig á að fara með mál þar sem ákæruvaldið telur ekki rétt að áfrýja en brotaþoli vill gera það. Er ætlunin að brotaþoli fari þá með ákæruvaldið að einhverju leyti, hugsanlega með tilheyrandi öflun sönnunargagna og útgáfu ákæruskjals? Það hefur verið reynt að ganga langt í að bæta réttindi brotaþola með frumvarpinu án þess að hrófla við þessum grundvallaratriðum. Ég held að okkur takist vel til í takti við umsögn Hildar Fjólu Antonsdóttur þar sem hún rakti ýmis atriði til þess að bæta stöðu brotaþola. Það er gengið mjög langt í því, sem ég tel mjög mikilvægt, að bæta aðgang að upplýsingum og að geta fylgst betur með málinu, sem mest hefur verið kallað eftir. En þessar spurningar sitja eftir og myndu þarfnast mun meiri vinnu. Ég taldi rétt að koma þessum breytingum á framfæri enda afar jákvæðar og að þær gætu þá klárast á þessu þingi. En það kom ekki fram sérstaklega í umsögn Hildar Fjólu að ganga ætti alla leið í að gera brotaþola aðila að málum.
Herra forseti. Ef gengið væri lengra í því að veita brotaþolum aðild að sakamálum sem snúast um brotaþola sjálfa væri það, segir ráðherrann, grundvallarbreyting á íslensku sakamálaréttarfari. Kannski er það nákvæmlega þar sem hnífurinn stendur í kúnni. Við þurfum grundvallarbreytingu á íslensku sakamálaréttarfari, sérstaklega þegar kemur að kynferðisbrotum. Vakin er athygli á því í sameiginlegri umsögn allra þessara kvenréttindasamtaka að níu konur hafa kært íslenska ríkið til Mannréttindadómstóls Evrópu fyrir að hafa brotið á rétti sínum til réttlátrar málsmeðferðar. Að brotaþolar fái aðild að eigin málum er að mati þessara félaga ekki bara leið til að styrkja réttarstöðu þeirra heldur líka til að veita lögreglu og ákæruvaldi aðhald, til þess að ekki sé brotið á fólki sem sækir rétt sinn í sakamálum. Grundvallarbreyting á íslensku sakamálaréttarfari er nákvæmlega það sem við þurfum. Þess vegna hefði það alla vega verið tilraunarinnar virði að ná alla þá leið í þessu frumvarpi. En þetta er þó vonandi skref í rétta átt.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður getur að sjálfsögðu talið að það hefði átt að ganga lengra og klára málið. Hér er samt farið eftir tillögum í umsögn Hildar Fjólu Antonsdóttur um upplýsingagjöf og stöðu brotaþola í máli. Ég held að þessar breytingar séu meðal þeirra stóru breytinga sem hefur verið kallað eftir og verða vonandi mjög til bóta og vonandi að hægt verði að ganga frá þeim á þessu þingi. Ég vona að hv. allsherjar- og menntamálanefnd nái að fjalla um þetta mál og ekki bara verði réttarstaða brotaþola bætt, er varðar t.d. kynferðisbrotamál, heldur einnig réttarstaða fatlaðs fólks sem og aðstandenda látinna einstaklinga. Ég held að með þessu frumvarpi séum við að stíga mjög mikilvægt skref í bættri meðferð þessara mála fyrir dómstólum, auka traust á þeim með betri upplýsingum og betra aðgengi að málum.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum á vátryggingamarkaði og bankamarkaði. Frumvarpið er á þskj. 1159 og er mál nr. 689. Tilurð frumvarpsins má rekja til þriggja þátta. Í fyrsta lagi byggist efni þess á ábendingum frá Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands sem hefur greint annmarka eða ósamræmi í lögum við eftirlitsstörf sín á vátryggingamarkaði. Í öðru lagi er ákveðnum breytingum frumvarpsins ætlað að bregðast við athugasemdum frá Eftirlitsstofnun EFTA. Í þriðja lagi hefur frumvarpið að geyma ákvæði sem ætlað er að ljúka eða tryggja rétta innleiðingu Evrópugerða. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á nokkrum lögum. Þetta eru lög um vátryggingastarfsemi, nr. 100/2016, lög um dreifingu vátrygginga, nr. 62/2019, lög um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004, lög um viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum, nr. 61/2017, og lög um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Breytingar frumvarpsins eru að meginstefnu til breytingar á hugtökum og orðalagi sem eru til þess fallnar að koma í veg fyrir ranga túlkun eða vafatilvik. Dæmi um breytta hugtakanotkun í frumvarpinu er tillaga um að hugtakinu forstjóri verði skipt út fyrir hugtakið framkvæmdastjóri í lögum um vátryggingastarfsemi. Ástæða þeirrar breytingar er sú að hugtakið forstjóri er ekki notað í öðrum lögum á fjármálamarkaði. Annað dæmi um breytta hugtakanotkun er ný skilgreining á hugtakinu viðskiptavinur í lögum um vátryggingarsamninga til aðgreiningar frá hugtakinu vátryggingartaki. Hugtakið viðskiptavinur er þýðingarmikið samkvæmt þeim lögum þar sem inntak þess nær til bæði vátryggingataka og hugsanlegra viðskiptavina, þ.e. þeirra sem á endanum gera ekki vátryggingarsamning. Rík upplýsingaskylda hvílir á þeim sem dreifa vátryggingum og skýrt þarf að vera hvaða upplýsingar þeim beri að veita annars vegar viðskiptavini og hins vegar vátryggingartaka. Helstu breytingar frumvarpsins eru á ákvæðum í lögum um vátryggingastarfsemi og lögum um dreifingu vátrygginga sem fjalla um hæfni- og hæfisskilyrði. Sömu grundvallarreglur gilda um þessi atriði á vátryggingamarkaði og öðrum fjármálamörkuðum og mikilvægt að það endurspeglist í lögum. Ég vil árétta að breytingarnar eru ekki nýmæli á fjármálamarkaði heldur er um að ræða lagfæringar sem taka mið af orðalagi sams konar ákvæða í öðrum lögum. Verði frumvarpið að lögum munu samræmdari reglur en nú eru gilda um hæfni- og hæfisskilyrði á vátryggingamarkaði, bankamarkaði, verðbréfamarkaði og lífeyrismarkaði. Virðulegi forseti. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru fyrst og fremst tæknilegar og varða löggjöf á vátryggingamarkaði. Í því samhengi má nefna að umboðsmaður Alþingis hefur í álitum sínum og bréfum lagt áherslu á að orðalag og framsetning lagaákvæða sé þannig að þeir sem telja sig eiga réttindi á grundvelli þeirra geti áttað sig á því hvort þeir uppfylli almenn skilyrði. Efni þessa frumvarps samræmist ábendingum umboðsmanns þar sem kveðið er á um skýrari framsetningu í lögum og samræmingu á samkynja ákvæðum í mismunandi lögum. Tillögur frumvarpsins eru til einföldunar og hagsbóta fyrir neytendur, fyrirtæki og aðila á vátryggingamarkaði. Þá hefur það jákvæð áhrif á eftirlitsstörf Fjármálaeftirlitsins. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Virðulegi forseti Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld, það varðar nýsköpun, arð, yfirskattanefnd o.fl. Markmið breytinganna er að styrkja og efla skattalegt umhverfi nýsköpunarfyrirtækja, einstaklinga og annarra lögaðila auk nauðsynlegra leiðréttinga og breytinga á lögum á sviði skattamála. Ég hyggst fara yfir hverja tillögu frumvarpsins fyrir sig og byrja á skattlagningu á kauprétti hlutabréfa. Í fyrsta lagi er lagt til að stjórnarmenn nýsköpunarfyrirtækja, sem kaupa hlutabréf samkvæmt kauprétti í fyrirtækinu, geti frestað skattalegri meðferð kaupréttar þar til bréfin eru seld. Í þessu felst rýmkun á núverandi ákvæðum tekjuskattslaga um slík tilvik. Með breytingunni yrði frestun á skattalegri meðferð kaupréttar á grundvelli ákvæðisins ekki einskorðuð við launþega viðkomandi félaga heldur myndi hún einnig ná almennt til stjórnarmanna viðkomandi félaga án þess að sérstakt launþegasamband sé til staðar á milli stjórnarmannsins og félagsins. Skilyrði er þó að félagið sem um ræðir sé nýsköpunarfyrirtæki í skilningi laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki og uppfylli skilgreiningu laganna um að starfa að rannsóknar- og/eða þróunarverkefnum óháð því hvort öll slík verkefni hafi hlotið staðfestingu Rannís. Markmiðið með þessu er að nýsköpunarfyrirtæki geti í meiri mæli notið sérfræðiþekkingar frá stjórnarmönnum félagsins og haldið þannig þekkingu innan félagsins með því að umbuna þeim með kaupréttum án þess að til skattlagningar komi fyrr en viðkomandi selur bréfin. Málið snýst í raun og veru bara um það hvenær til skattlagningarinnar kemur, ekki hvort viðkomandi réttindi eru skattlögð. Næst að öðru atriði sem er skattlagning breytanlegra skuldabréfa. Hér er lögð til breyting á skattlagningu hagnaðar hjá eiganda breytanlegra skuldabréfa. Slíkur hagnaður, sem breytt er í hlutabréf á lægra verði en gildir almennt á markaðnum, er í dag skattlagður við nýtingu breytiréttarins í tilviki lögaðila. Hagnaður einstaklinga er hins vegar skattlagður við sölu bréfanna í stað þess að miðað sé við tímamarkið þegar breytirétturinn er nýttur. Sé eigandinn lögaðili þarf hann því að standa skil á tekjuskatti á því tekjuári sem breyting skuldabréfsins í hlutabréf á sér stað þótt hann hafi enn ekki innleyst hagnaðinn af hærra verði skuldabréfanna með sölu hlutabréfanna. Lagt er til að skattlagningunni verði frestað um tvenn áramót í tilviki lögaðila. Þetta gildir þó aðeins vegna viðskipta með breytanleg skuldabréf við lögaðila sem fellur undir lög um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki og uppfyllir skilgreiningu laganna um að starfa að rannsóknar- og/eða þróunarverkefnum, óháð því hvort öll slík verkefni hafi hlotið staðfestingu Rannís. Þá að þriðja atriðinu sem varðar skipti á hlutabréfum. Hér er lagt til að söluhagnaður einstaklings utan atvinnurekstrar, sem myndast þegar hlutabréfum er skipt fyrir hlutabréf í öðru hlutafélagi, einkahlutafélagi eða samlagshlutafélagi samkvæmt lögum um tekjuskatt, teljist ekki til skattskyldra fjármagnstekna fyrr en viðtökuhlutabréfin eru seld. Að fjórða atriðinu sem er breyting á lögum um yfirskattanefnd. Hér eru lagðar til þrjár breytingar á lögum um yfirskattanefnd. Í fyrsta lagi er lögð til breyting varðandi málskostnað. Samkvæmt lögum um yfirskattanefnd getur nefndin úrskurðað greiðslu málskostnaðar úr ríkissjóði ef úrskurður nefndarinnar hefur fallið málsaðila í hag að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Yfirskattanefnd hefur sett sér starfsreglur um ákvörðun málskostnaðar sem aðgengilegar eru á vefsíðu nefndarinnar og er lagt til að lagastoð verði skotið undir það verklag nefndarinnar. Í öðru lagi er lögð til breyting á ákvæði laganna sem fjallar um að í yfirskattanefnd skuli sitja sex menn sem skipaðir skulu til sex ára í senn og skulu fjórir nefndarmanna hafa starfið að aðalstarfi. Síðustu ár hefur málum hjá yfirskattanefnd fækkað og frá árinu 2018 hefur einungis einn nefndarmaður sem ekki hefur starfið að aðalstarfi starfað í nefndinni. Því er lögð til sú breyting að ekki verði fortakslaust skylt að skipa tvo nefndarmenn sem ekki hafa starfið að aðalstarfi og með því gefið svigrúm til þess að einungis skuli skipaður einn slíkur nefndarmaður með hliðsjón af aðstæðum hverju sinni. Í þriðja lagi er lögð til breyting varðandi endurákvörðun vegna kæru þannig að ákvæði laganna einskorðist ekki við ákvarðanir ríkisskattstjóra heldur taki einnig til ákvarðana annarra stjórnvalda sem kæranlegar eru til yfirskattanefndar. Fimmta atriði frumvarpsins varðar breytingar á lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Þær breytingar sem lagðar eru til á lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur eru til komnar vegna lagabreytinga sem áttu sér stað síðastliðið vor. Þá voru arðgreiðslur milli hlutafélaga, einkahlutafélaga og samlagshlutafélaga undanþegnar staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Við þá breytingu kom fram að arður á milli slíkra félaga kæmi ekki til endanlegrar skattlagningar hjá móttakanda þar sem í tekjuskattslögum væri kveðið á um heimild til að draga umræddar tekjur frá tekjuskattsstofni. Engu að síður væri greiðanda arðs skylt að halda eftir staðgreiðslu og skila í ríkissjóð. Afdráttarskyldan fæli í raun í sér óhagræði fyrir bæði greiðanda og móttakanda arðs auk þess sem ríkissjóður hefði ekki beinar tekjur af þeirri staðgreiðslu sem skilað væri. Nú hefur verið vakin athygli á að framangreind breyting feli í sér mismunun á milli félagaforma þar sem breytingin tekur ekki til arðs eða fjárhæða sem greiddar eru eða úthlutað er frá framangreindum félögum til kaupfélaga, samvinnufélaga og annarra slíkra félaga þrátt fyrir að sömu rök geti að þessu leyti átt við um þessi félagaform. Því er lagt til að kaupfélög og önnur samvinnufélög verði jafnframt undanþegin staðgreiðslu fjármagnstekjuskatts til jafns við hlutafélög vegna fjárhæðar arðs sem þau hafa fengið úthlutaða eða greidda frá hlutafélögum, einkahlutafélögum og samlagshlutafélögum. Þá er lagt til nýtt ákvæði til bráðabirgða í stað brottfalls sambærilegs bráðabirgðaákvæðis sem kveður á um hvernig haga skuli afdrætti staðgreiðslu vegna breytinga á skatthlutfalli fjármagnstekna. Ákvæðið er uppfært miðað við gildandi skatthlutföll á þeim tímabilum sem það tekur til en er að öðru leyti efnislega óbreytt. Sjötta atriðið sem ég vil koma inn á eru breytingar á lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Lagt er til ákvæði um gjaldtöku félaga til almannaheilla með starfsemi yfir landamæri sem hefur skort í lög sem og um skráningu annarra áhugamannafélaga. Jafnframt er, í samræmi við frumvarp dómsmálaráðherra, um breytingu á hjúskaparlögum, lagt til að tekið verði gjald fyrir útgáfu könnunarvottorðs er snýr að viðurkenningu á hjónavígslu sem framkvæmd er erlendis en vafi leikur á um hvort uppfyllt séu skilyrði fyrir skráningu hjónavígslunnar. Þá er lagt til að gjöld fyrir vegabréfsáritanir hækki til samræmis við gengi evru í marsmánuði 2021. Rekja má ástæðuna til reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins, samanber reglugerð um vegabréfsáritanir, sem gerir kröfu um samræmda gjaldtöku. Sjöunda atriðið varðar breytingar á almennum hegningarlögum. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á almennum hegningarlögum í kjölfar dóms Héraðsdóms Suðurlands, sem kveðinn var upp í janúar síðastliðnum. Ákærðu í málinu voru sýknaðir af meiri háttar broti gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga á þeim forsendum að í ákvæðinu væri ekki vísað sérstaklega til laga um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur, þ.e. það ákvæði sem brotið féll undir. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 1. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga þar sem nauðsynlegt er að tilvísun til hegningarlaga í öðrum lögum sé einnig tekin upp í viðeigandi ákvæði hegningarlaga í þeim tilfellum þegar um stórfelld brot er að ræða. Hér er um að ræða ákvæði laga um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur, laga um erfðafjárskatt, laga um fjársýsluskatt og laga um stimpilgjald. Breytingarnar fela að öðru leyti ekki í sér neinar efnislegar breytingar á umræddum lagaákvæðum. Áttunda atriðið varðar drátt á lokum álagningar. Lagðar eru til breytingar í tengslum við drátt á lokum álagningar. Í lögum um Ríkisútvarpið og lögum um málefni aldraðra er kveðið á um færslu gjalddaga í þeim tilvikum ef framlagning álagningarskrár dregst fram yfir 1. júní eða 1. nóvember. Nú háttar svo til að lok álagningar og framlagning álagningarskrár fara ekki lengur fram samtímis og eru því lagðar til breytingar í þá veru að dragist lok álagningar fram yfir framangreindar dagsetningar færist gjalddaginn til. Viðmiðið verður því lok álagningar en ekki framlagning álagningarskrár enda hefur breyting orðið á framlagningu álagningarskrár sem nú er lögð fram 15 dögum fyrir lok kærufrests, hvort heldur um er að ræða einstaklinga eða lögaðila. Virðulegur forseti. Breytingar þær sem lagðar eru til í frumvarpinu eru af margvíslegum toga og sama má segja um mat á áhrifum þeirra. Gert er ráð fyrir því að fjárhagsleg áhrif tillagna um breytta skattlagningu kaupréttar, skipta á hlutabréfum og breytanlegra skuldabréfa verði innan tekjuramma fjárlaga til framtíðar þótt einhver tilfærsla kunni að eiga sér stað í tekjuskattsgreiðslum milli ára. Ekki er talið að tillaga frumvarpsins um að kaupfélög og önnur samvinnufélög verði undanþegin staðgreiðslu fjármagnstekjuskatts til jafns við hlutafélög og einkahlutafélög vegna fjárhæðar arðs sem þau hafa fengið úthlutaða eða greidda, hafi bein áhrif á tekjur ríkissjóðs. Tillagan mun hins vegar væntanlega hafa einhver áhrif á sjóðstreymi hans. Þá er gert ráð fyrir að aðrar breytingartillögur sem lagðar eru til í frumvarpinu muni samanlagt ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs, einstaklinga og lögaðila. Hér er um að ræða nauðsynlegar breytingar á lögum á sviði skattamála sem munu styrkja og efla skattalegt umhverfi einstaklinga og lögaðila og leiða til þess að viðkomandi löggjöf á sviði skattamála verði skýrari auk þess sem tilgangur þeirra er að stuðla að aukinni hagsæld til framtíðar. Tillögur frumvarpsins munu hafa áhrif á eftirlit og umsýslu í skattframkvæmd að einhverju leyti verði frumvarpið að lögum. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru. Efni málsins varðar greiðsludreifingu staðgreiðslu og tryggingagjalds og sömuleiðis úttekt séreignarsparnaðar. Í frumvarpinu er lagt til að lögaðilar og einstaklingar í atvinnurekstri fái heimild til að dreifa greiðslum staðgreiðslu- og tryggingagjalds, sem frestað var á árinu 2020 samkvæmt lögum um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum um tryggingagjald og lögum um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru og að menn fái að gera þetta að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Lagt er til að tekið verði á móti umsóknum um greiðsludreifingu á þjónustusíðu Skattsins og að framkvæmd úrræðisins og innheimta verði á höndum Skattsins. Frumvarpið gerir ráð fyrir að umsóknir og framkvæmd öll verði með rafrænum hætti. Þá er einnig lagt til að heimild einstaklinga til að taka út séreignarsparnað taki gildi að nýju og verði í gildi út þetta ár. Lögð eru til sömu viðmið um umsóknartímabilið og úttektarfjárhæð og lögfest voru í fyrra, 2020, sem hluti af viðbrögðum stjórnvalda við faraldrinum, þannig hægt verði að taka út allt að 12 millj. kr. sem greiddar verði út á 15 mánaða tímabili. Talsvert hefur verið um að einstaklingar hafi óskað eftir því við stjórnvöld að þessi úttekt verði heimiluð áfram. Í ljósi þess að áhrifa faraldursins gætir mun lengur en talið var í fyrstu og að atvinnuleysi er enn mikið er talið rétt að leggja til að heimildin verði veitt tímabundið að nýju. Þannig verði þeim sem ekki hafa þegar nýtt hana gefinn kostur á að nýta úrræðið á sömu forsendum og áður giltu. Virðulegi forseti. Dreifing greiðslubyrðar vegna frestunar á staðgreiðslu launagreiðenda mun hafa þau áhrif að fresta og dreifa útgjöldum launagreiðenda sem nýta úrræðið. Um aukinn frest á greiðslu staðgreiðslu- og tryggingagjalds vegna ársins 2020 sótti 831 aðili, en þar af voru 46 einstaklingar í atvinnurekstri og 785 lögaðilar. Samtals var greiðslum að fjárhæð 8,4 milljörðum kr. frestað. Viðbúið er að mikið hagsmunamál margra þeirra sem sóttu um frest á greiðslu staðgreiðslu og tryggingagjalds sé að dreifa greiðslubyrði enn frekar þar sem fyrirséð er að tekjuflæði muni enn um sinn verða skert vegna heimsfaraldursins. Þá er talið að hagsmunum ríkissjóðs verði betur borgið með frekari greiðsludreifingu verði frumvarp þetta að lögum og muni tryggja betur greiðslur þeirra gjalda sem frestað var. Áætlað er að margir muni nýta sér úrræðið til frekari frestunar og að fjárhæðin í heild muni nema á bilinu 6,5–7,5 milljörðum kr. Úttekt séreignarsparnaðar er tekjuskattsskyld og hefur því jákvæð áhrif á tekjur ríkissjóðs þann tíma sem útgreiðslur falla til. Heildaráhrifin ráðast af því hve margir muni nýta heimildina og í hvað skattþrep tekjuskatts greiðslurnar falla. Á árinu 2020 nýttu alls 18.386 einstaklingar heimild til skattskyldrar úttektar á séreignarsparnaði og alls voru 28,5 milljarðar kr. greiddir út. Úrræðið hefur því verið talsvert nýtt og það hefur átt sinn þátt í að viðhalda kaupmætti heimilanna. Nokkuð ákall hefur verið um framlengingu þess og telja stjórnvöld sjálfsagt að verða við því enda keppikefli okkar allra að styðja við heimili og fyrirtæki á meðan áhrifa faraldursins gætir enn. Úttektin í fyrra nam um 3% af eignum séreignarsjóðanna og er ekki talið að þeir muni eiga í vandræðum með að fjármagna frekari útgreiðslur. Virðulegi forseti. Með þessu frumvarpi er áfram haldið með öflugan stuðning stjórnvalda fyrir fólk og fyrirtæki vegna kórónuveirufaraldursins, en bæði úrræði hafa nýst vel til að milda efnahagsleg áhrif hans. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna og taka það fram að ég styð frumvarpið. Ég velti þó fyrir mér ýmsum þáttum í kringum þann lið sem varðar úttekt á séreignarsparnaði. Í fyrsta lagi eins og er vikið að í einni setningu í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Þess ber þó að geta að þeir fjármunir sem heimilin nýta nú verða ekki tiltækir síðar og mun því draga úr ráðstöfunartekjum þessara heimila síðar að öðru óbreyttu.“ Hefur hæstv. fjármálaráðherra engar áhyggjur af því miðað við tilgang þessarar heimildar, þ.e. upphaflegu heimildarinnar til að leggja í séreignarsparnað, að hún útvatnist svolítið þegar menn og konur geta tekið út sína peninga fyrr en ella með þessum hætti? Er það í sjálfu sér æskileg þróun? Það leiðir líka hugann að því almennt hvað við erum farin að ganga langt í því að heimila úttektir á þessum sparnaði fyrr en ráð var fyrir gert. Nú veit ég að vissulega eru margir í miklum vanda. Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að við séum að búa til vissan freistnivanda fyrir fólk sem þarf kannski ekki endilega á því að halda núna að taka þennan sparnað út og verja honum í alls konar hluti og þar með verði erfiðara um vik þegar ellin færist yfir?
Virðulegi forseti. Ég tel að þetta sé alveg gilt sjónarmið og mikilvægt að velta þessu fyrir sér. Ég hef hins vegar ekki áhyggjur af þessu. Ég tel að ef við skoðum þróun séreignarsparnaðarkerfisins heilt yfir þá sjáum við að það hefur verið vöxtur í kerfinu þrátt fyrir að við höfum verið með nokkuð víðtækar, skattfrjálsar heimildir til að ráðstafa séreignarsparnaði inn á húsnæðislán. Í tengslum við þau mál var það mín skoðun að við værum að auka frelsi fólks til þess að byggja upp fjármál sín til lengri tíma. Í þessu tilviki er hins vegar um hreina úttekt að ræða gegn skattgreiðslu. Það má spyrja sig að því hvort við séum að færa til í tíma þannig að það sé eitthvað grafið undan öryggi fólks á efri árum, en ég tel að vegna þess að við erum annars vegar eingöngu að tala um viðbótarlífeyrissparnað, frjálsan sparnað, sé ekki ástæða til að hafa miklar áhyggjur af þessu. Og svo verð ég að benda á hitt, að nýlega hefur stór hluti vinnumarkaðarins samið um að hækka lífeyrisréttindin úr 12% upp í 15,5% þannig að við höfum frekar verið að auka sparnað landsmanna. Þar var að sjálfsögðu um að ræða almenna markaðinn. Mér finnst ég hafa orðið meira og meira var við það sjónarmið í opinberri umræðu um lífeyrissjóðakerfið okkar að ef eitthvað er þá séum við mögulega að spara fullmikið, við séum að teygja okkur upp í tiltölulega hátt hlutfall af meðalævitekjum á efri árum. Það er alveg sérstakrar umræðu virði að kafa nánar ofan í það. Mín skoðun í því sambandi er sú að við eigum áfram að hvetja til sparnaðar. En mér finnst hins vegar að við eigum að auka frelsi fólks til þess að taka ákvarðanir um með hvaða hætti sérstaklega viðbótarlífeyrissparnaðinum öllum er varið.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í framhaldi af svarinu: Er þá kannski orðið tímabært að velta því fyrir sér að við hættum að kalla þetta séreignarlífeyrissparnað og förum frekar að ræða um einhvers konar bundinn sparnað með tilteknum skilyrðum og tengjum það ekkert endilega við efri árin? Í því samhengi má líka velta því fyrir sér hvort það sé skynsamlegt eða hvort það sé jafnræði í því að tiltekin tegund af úttektum leysi menn undan því að borga skatt, eins og að fjárfesta í fyrstu íbúð, eða verja þessu inn á höfuðstól þar sem menn greiða raunverulega aldrei skatt af því. Af hverju mætti maður þá ekki færa úr þessum sparnaði yfir í einhverja aðra sjóði ef svo bæri undir? Því að ég reikna með að hugsunin í hinu sé sú að menn séu að viðhalda sparnaðinum, sem er ekkert garantí fyrir eins og við vitum. Það gerist nú ýmislegt á fasteignamarkaði þannig að menn geta auðveldlega tapað sparnaðinum þarna. Svo að hinu leytinu, ef við leyfum þessar úttektir, sem við gerum, ég geri í sjálfu sér ekki neinn ágreining um það, ég er bara að velta fyrir mér þessum málum öllum: Hefur það eitthvað komið til tals eða hafa menn velt því fyrir sér hvort þeim sem taka út núna og borga skatt af séreignarsparnaði verði gert kleift með einhverjum hætti að greiða til baka inn í sama kerfi aftur? Menn geti þá lagt miklu meira inn í séreignarsparnaðinn af því að menn voru að bjarga sér tímabundið en vilja fara þarna inn aftur af einhverjum orsökum. Ég veit ekki hvort nokkur maður myndi vilja það, en ég velti því bara fyrir mér hvort það væri skynsamlegt að heimila mönnum að færa sitt fé til baka þegar betur stendur á.
Virðulegi forseti. Ég hef ekki velt því fyrir mér hvort það gæti þjóna einhverjum tilgangi að heimila fólki að greiða til baka inn í kerfið. Ég sé ekki alveg í fljótu bragði hvernig það ætti að gagnast. En ég legg áherslu á að það mál sem við ræðum hér, sem er heimild til þess að taka út viðbótarlífeyrissparnaðinn áður en tími er til kominn, er til bráðabirgða. Þetta er eingöngu vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem hér hafa komið upp og við eigum að leggja okkur fram um að standa vörð um kerfið sem slíkt þannig að framfærsla sé tryggð þegar lífeyrisaldur nálgast. En það breytir ekki þeirri skoðun minni að einmitt þegar um frjálsan sparnað er að ræða þá ættum við að auka frjálsræðið í tengslum við meðhöndlun þess sparnaðar. Þá vísa ég til þess að menn eigi að hafa meira sjálfdæmi um það hvaða vörsluaðila þeir velja sér eða hvort viðkomandi einstaklingar kjósa hreinlega sjálfir að halda utan um þennan sparnað á bundnum reikningum sem þeir geta ekki leyst til sín. Slík kerfi eru þekkt til hliðar við lífeyriskerfið. Mér finnst það eiga að koma til skoðunar hjá okkur hvort einstaklingum ætti ekki að vera frjálst að eiga með beinum hætti, án þess að þar sé einhver milliaðili sem gegni vörsluhlutverki, t.d. hlutabréf eða einhver önnur sparnaðarform. Þá myndu einstaklinga bara sjálfir taka ákvörðun um það, enda er þetta frjáls viðbótarlífeyrissparnaður.
Herra forseti. Ég er á svipuðum slóðum og hv. 13. þm. Suðvest., og velti fyrir mér möguleikanum á úttekt á séreignarlífeyrissparnaði. Eins og hæstv. ráðherra sagði lítur hann á þessa heimild sem bráðabirgðaúrræði og telur að mikilvægt sé að standa vörð um kerfið sem slíkt. En á einhverjum tímapunkti hljótum við að þurfa að spyrja okkur: Erum við að því? Hversu oft þarf að grípa til bráðabirgðaúrræða sem tappa aðeins af séreignarlífeyrissparnaðinum áður en við erum búin að rústa því kerfi? Ég hef ekki einu sinni tölu á því hversu mörg úrræði hafa verið í gangi hér í þingsal á síðustu árum þar sem séreignarlífeyrissparnaðurinn hefur ekki verið notaður sem lífeyrissjóður heldur sem einhvers konar áfallasjóður fyrir fólk, til að hjálpa því annaðhvort að lækka greiðslubyrði af húsnæðislánum eða komast yfir tímabundið slæmt ástand í atvinnulífinu. Það er allt góðra gjalda vert en þetta er ekki lífeyrissparnaður ef við erum alltaf að tappa af honum. Hér er sagt að á síðasta ári hafi 3% verið tappað út með úrræðinu sem hér er verið að framlengja. Hvað er búið að taka mikið út úr þessu kerfi í þessum bráðabirgðaaðgerðum síðustu ár? Hefur það verið skoðað? Mér finnst líka dálítið óþægilegt að ekki liggi fyrir upplýsingar um það hversu stór hluti hópsins, sem nýtti úrræðið á síðasta ári, hafi á sama tíma verið atvinnulaus. Sú greining myndi mögulega leiða í ljós að um sé að ræða fólk sem hafi verið á sæmilegum tekjum fyrir Covid, hafi misst vinnunna og notað þetta úrræði til að brúa það bil. [[Forseti hringir.]]Nú er verið að bjóða fólki að brúa bilið ár í viðbót yfir í einhverja óvissu. Þá erum við búin að hjálpa þessu fólki að brjóta í báða enda það sem ætti að vera fjöreggið í ellinni.
Virðulegur forseti. Ég legg áherslu á að við erum hér að gera lagabreytingu um aðgengi að séreignarsparnaði vegna alveg sérstakra aðstæðna. Það eru í rauninni þrjú kerfi sem varða séreignarsparnaðinn sem við erum með í gildi í dag. Það er þá í fyrsta lagi varanleg heimild, ekki tímabundin, fyrir fyrstuíbúðarkaupendur til að nýta séreignarsparnað til útborgunar á kaupum fyrstu íbúðar til að byggja upp eigið fé. Þetta held ég að hafi verið úrræði sem hefur tekist mjög vel. Það hafði þann sjálfstæða tilgang að styðja ungt fólk í því að koma sér þaki yfir höfuðið. Við skulum í öllu þessu samhengi líka muna að fasteignir eru ein helsta eign fyrir utan lífeyrissparnað fólks sem er að ljúka vinnualdri, fasteignir eru í þeim skilningi líka ákveðið sparnaðarform. Í öðru lagi erum við með þessa heimild sem hefur verið í gildi undanfarin ár og er að renna sitt skeið um mitt sumar, og við erum að undirbúa framlengingu þess úrræðis, sem er heimild til að taka séreignarsparnað skattfrjálst út og ráðstafa inn á húsnæðislán. Þetta er heimild sem verið hefur í gildi undanfarin 6–7 ár með framlengingum. Með því úrræði hafa heimilin tekið út skattfrjálst rúmlega 80 milljarða til að bæta eignastöðu sína. Í því úrræði sem við erum með hér má velta upp um þessum spurningum. En ég held að þegar við horfum heilt yfir kerfið séum við ekki að höggva slík skörð í það að það sé eitthvað til að hafa áhyggjur af. Mér finnst miklu meiri ástæða til að leggja það í hendur fólks að taka sjálft ákvörðun um það hvort það vill greiða skattaúttekt séreignarsparnaðarins í dag til þess að bæta ráðstöfunartekjur sínar.
Virðulegur forseti. Ég tók eftir áhugaverðu orðalagi hjá hæstv. ráðherra í andsvarinu, að með einu af úrræðunum sem hann nefndi hafi einstaklingum verið gert mögulegt að taka út 80 milljarða til að bæta eignastöðu sína. Þetta er dálítið áhugavert vegna þess að fólk tekur þessa 80 milljarða út af eigin eign, af séreignarsparnaði sínum. Ég held að það sé hluti af vandanum sem við stöndum frammi fyrir varðandi þessa sífelldu ásókn í séreignarlífeyrissparnaðinn til að bæta önnur vandamál í samfélaginu, að þetta er þegar eign fólks. Að ríkið leyfi fólki að taka út lífeyrissparnað fyrr en ella, gegn því reyndar að fólk greiði skatta af því, ekki í öllum tilvikum en oft, er ekki ölmusan sem það að þessir 80 milljarðar hafi bætt eignastöðu fólks gefur til kynna. En það sem mig langar að undirstrika hér er að eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu liggur ekki fyrir greining á því hvaða hópi þetta eigi að þjóna. Hvað ef um er að ræða hóp sem myndi gagnast það miklu betur að hækka grunnframfærslu atvinnuleysisbóta eða að lengja enn tekjutengda tímabilið á atvinnuleysisbótum? Við erum að tala um hóp sem telur nærri 20.000 einstaklinga og ríkið hvetur þennan hóp til að éta af því sem gæti kallast forðabúr framtíðarinnar til að komast í gegnum áfall dagsins í dag, frekar en að [[Forseti hringir.]]þunga ríkissjóðs sé beitt til að hjálpa fólkinu að komast í gegnum efnahagslægð dagsins í dag.
Virðulegi forseti. Heimildin til þess að taka skattfrjálst út viðbótarlífeyrissparnað, í þeim tilgangi að greiða inn á húsnæðisskuldir, á rætur sínar að rekja til þeirrar stöðu sem var uppi fyrir nokkrum árum, og var orðið sjálfstætt efnahagslegt vandamál, að skuldastöðu heimilanna hafði hrakað mjög alvarlega. Við fórum í mjög víðtækar aðgerðir, annars vegar í hina svokölluðu skuldaleiðréttingu og hins vegar í að gefa heimild til úttektar á viðbótarlífeyrissparnaði í þessum tilgangi. Ef við hefðum ekki gert þetta og bara látið þann tíma renna upp þar sem menn gátu tekið út séreignarsparnaðinn sinn hefði skattur verið greiddur af þeirri úttekt. Þess vegna segi ég alveg tvímælalaust að þetta er aðgerð sem heppnaðist mjög vel til að bæta eignastöðu heimilanna, hjálpaði mörgum að halda heimilum sínum þrátt fyrir skuldir sem höfðu vaxið í fjármálahruninu. Síðan er það hitt að spyrja sig hvort gæti komið betur út að auka við tilfærslur eða að beita þessu úrræði sem við ræðum hér í dag, sem er úttekt gegn skattgreiðslu á séreignarsparnaði. Ég held að það þurfi ekki að reikna það lengi að það myndi fyrir mjög marga, alla atvinnulausa og þá sem eru háðir bótagreiðslum til framfærslu vegna sérstakrar stöðu, koma betur út að fá bætur greiddar út úr sjóðum ríkissjóðs. Síðan eru aðrir sem eru ekki í þeirri stöðu en vilja engu að síður bæta ráðstöfunartekjur sínar núna vegna ástandsins. Það geta verið fjölbreyttar ástæður fyrir því. Ég er ekki þeirrar skoðunar að við eigum að senda þau skilaboð til þess fólks að við ætlum að vera alveg sérstaklega blíð og tillitssöm við það með því að banna því að sækja í eigin sparnað.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um verðbréfasjóði. Frumvarpið var unnið í ráðuneytinu með aðstoð frá nefnd sem skipuð var helstu haghöfum og með því eru lögð til ný heildarlög um verðbréfasjóði. Frumvarpið felur í sér innleiðingu í íslenskan rétt á tilskipun 2014/91/ESB að því er varðar störf vörsluaðila, starfskjarastefnu og viðurlög. Með tilskipuninni eru gerðar breytingar á eldri verðbréfasjóðatilskipun með hliðsjón af þróun markaðarins og reynslu þátttakenda á markaði og eftirlitsaðila með það að markmiði að bæta úr þeim veikleikum sem höfðu komið í ljós á regluverki um verðbréfasjóði og upp að vissu marki að samræma kröfurnar við þær sem gerðar eru í tilskipun 2011/61/ESB um rekstraraðila sérhæfðra sjóða. Markmiðið með breytingunum er fyrst og fremst að auka vernd fjárfesta og auka gagnsæi í rekstri verðbréfasjóða. Einnig er lagt til að tilskipun 2010/78/ESB um breytingu á ýmsum tilskipunum að því er varðar valdsvið Evrópsku eftirlitsstofnananna á fjármálamarkaði, eða Omnibus 1 eins og hún er kölluð, verði veitt lagagildi hér á landi að því er varðar verðbréfasjóði. Í dag gilda lög nr. 128/2011 um verðbréfasjóði. Lagt er til að sett verði ný heildarlög um verðbréfasjóði, en almennt eru ekki lagðar til efnisbreytingar á ákvæðum gildandi laga nema að því leyti sem innleiðing áðurnefndra tilskipana gerir nauðsynlegt. Það var þó talin þörf á breyttri framsetningu og viðbótum á stöku stað þegar borið er saman við ákvæði gildandi laga í þeim tilgangi að skerpa á innleiðingu eldri verðbréfasjóðatilskipunar 2009/65/EB sem innleidd var í lög um verðbréfasjóði á árinu 2013. Þá eru lagðar til tilfærslur ákvæða úr lögum um fjármálafyrirtæki yfir í lög um verðbréfasjóði, fyrst og fremst að því er varðar kröfur til starfsleyfis rekstrarfélaga verðbréfasjóða, starfsheimildir og starfsskilyrði. Almennt er þar ekki um efnisbreytingar á gildandi rétti að ræða. Jafnframt er lagt til að rekstrarfélög verðbréfasjóða teljist ekki lengur fjármálafyrirtæki samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki, heldur fjármálastofnanir líkt og gildir um rekstraraðila sérhæfðra sjóða, svo sem vera ber því að við viljum að íslenskt lagaumhverfi endurspegli betur hugtakanotkun í þeim Evrópureglum sem gilda á fjármálamarkaði á Evrópska efnahagssvæðinu. - Allt framangreint þótti leiða til þess að lagt yrði til að sett yrðu ný heildarlög um verðbréfasjóði í stað þess að gildandi lögum væri breytt. Helstu breytingar sem lagðar eru til á gildandi lögum um verðbréfasjóði eru í fyrsta lagi að hlutverk vörsluaðila verðbréfasjóða er gert skýrara og ákvæði um ábyrgð þeirra eru endurbætt. Skilgreint er hvaða aðilar geti verið vörsluaðilar og skilyrði sett fyrir útvistun á verkefnum þeirra til þriðja aðila. Auk þess eru settar strangari kröfur til sjálfstæðis stjórnarmanna vörsluaðila og rekstrarfélaga verðbréfasjóða. Í gildandi lögum er séríslenskt ákvæði um óhæði stjórnarmanna rekstrarfélaga sem sett var í kjölfar ábendinga í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eftir hrun fjármálakerfisins á árinu 2008. Ekki er lagt til að því verði breytt, nema að því leyti sem gerðar eru strangari kröfur á grundvelli tilskipunarinnar, þ.e. lagt er til að óheimilt verði að stjórnarmaður í rekstrarfélagi verðbréfasjóða sé líka stjórnarmaður eða starfsmaður vörsluaðila sjóðanna. Að sama skapi verði óheimilt að stjórnarmaður vörsluaðila verðbréfasjóða sé líka stjórnarmaður eða starfsmaður rekstrarfélags. Í gildandi lögum nær takmörkunin varðandi stjórnarmenn rekstrarfélaga til stjórnarmanna og lykilstarfsmanna vörsluaðila og móðurfélags, auk þess sem meiri hluti stjórnarmanna skal vera óháður móðurfélagi rekstrarfélags og vörsluaðila sjóða í rekstri rekstrarfélags. Í öðru lagi er sem fyrr segir lagt til að ákvæði um starfsleyfi, starfsheimildir og skipulagskröfur rekstrarfélaga verðbréfasjóða verði færð úr lögum um fjármálafyrirtæki og að rekstrarfélögin teljist ekki lengur fjármálafyrirtæki heldur verði þau flokkuð sem fjármálastofnanir. Í þriðja lagi eru lagðar til nokkrar breytingar á ákvæðum núgildandi laga að því er varðar fjárfestingarheimildir verðbréfasjóða. Nýtt eru heimildarákvæði í tilskipuninni og veittar heimildir til fjárfestingar í allt að 25% af eignum í skuldabréfum samkvæmt lögum um sértryggð skuldabréf eða sambærilegum skuldabréfum útgefnum í ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins og svo til að beita svokölluðum fjárfestingaraðferðum, t.d. verðbréfalánum eða endurhverfum verðbréfaviðskiptum, í þeim tilgangi að ná fram skilvirkri stýringu eigna sjóðs. Til að gæta samræmis við tilskipunina er svo lagt til aukið svigrúm fyrir rekstrarfélög til að laga frávik þar sem farið er fram úr fjárfestingarheimildum, kveðið er á um heimildir verðbréfasjóða til að eignast erlendan gjaldeyri með skiptasamningum og svo er gerð breyting á fjárfestingarheimildum fylgisjóða. Þá er í fjórða lagi skerpt á eftirlits- og valdheimildum Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands og ákvæðum um samstarf við önnur lögbær yfirvöld á Evrópska efnahagssvæðinu, svo sem varðandi vettvangsathuganir og rannsóknir, upplýsingaskipti, í hvaða tilvikum heimilt er að synja beiðni um samstarf og um úrlausn ágreinings á milli lögbærra yfirvalda, allt í því skyni að samræma lágmarksvaldheimildir lögbærra yfirvalda innan Evrópska efnahagssvæðisins og til að endurspegla hið nýja eftirlitsumhverfi á fjármálamarkaði sem komið var á í kjölfar fjármálakreppunnar á árunum 2007–2008 með reglugerðum (ESB) nr. 1092 til 1095/2010. Í fimmta lagi er svo lagt til að kveðið verði á um skyldu rekstrarfélaga til setningar starfskjarastefnu sem nær til starfskjara stjórnarmanna og starfsmanna rekstrarfélags og skal stefnan og framkvæmd hennar stuðla að skilvirkri áhættustýringu og sporna við óhóflegri áhættutöku sem er í ósamræmi við áhættusnið og reglur sjóðanna. Reglur tilskipunarinnar um starfskjarastefnu og framkvæmd hennar verða með þessu aðeins innleiddar að litlum hluta, en að öðru leyti er miðað við að beðið verði með innleiðingu ákvæðanna vegna tengsla við fyrirhugaðar breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki til innleiðingar á sambærilegum ákvæðum tilskipunar 2013/36/ESB. Rétt þykir að þessar breytingar verði gerðar samhliða til að gæta samræmis á fjármálamarkaði hvað starfskjarastefnu varðar. Einnig eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um rekstraraðila sérhæfðra sjóða, einkum að því er varðar breytta hugtakanotkun á hugtakinu fjárfestingarsjóður vegna sérhæfðra sjóða sem heimilt er að markaðssetja til almennra fjárfesta. Er lagt til að vísað verði til sérhæfðra sjóða fyrir almenna fjárfesta í stað fjárfestingarsjóða. Þá eru lagðar til breytingar á kröfum sem verðbréfafyrirtæki sem sinna hlutverki vörsluaðila sérhæfðra sjóða þurfa að uppfylla og gerðar eru strangari kröfur til sjálfstæðis stjórnarmanna vörsluaðila sérhæfðra sjóða fyrir almenna fjárfesta og rekstraraðila sem reka slíka sjóði með sama hætti og lagt er til að gildi vegna verðbréfasjóða. Jafnframt er lagt til að skráðir rekstraraðilar tilkynni til Fjármálaeftirlitsins nýja sjóði í rekstri í því skyni að auðvelda eftirlit með sérhæfðum sjóðum skráðra rekstraraðila. Virðulegi forseti. Verðbréfasjóðatilskipunin felur í sér lágmarkskröfur sem aðildarríki verða að taka upp í landsrétt. Heimilt er að setja strangari kröfur, en ekki að ganga skemur. Í gildandi lögum um verðbréfasjóði eru nokkur séríslensk ákvæði sem sett voru í kjölfar falls bankanna árið 2008. Ákvæði þessi eru til að mynda um starfskjör, óhæði stjórna rekstrarfélaga og fjárfestingarheimildir peningamarkaðssjóða. Ekki er lagt til að ákvæði þessi verði felld brott eða að þeim verði breytt nema að því leyti sem ákvæði tilskipunarinnar ganga lengra. Ekki er heldur lagt til að sett verði ný íþyngjandi séríslensk ákvæði eða strangari kröfur en kveðið er á um í tilskipuninni, nema að því er varðar til hvaða aðila heimilt er að útvista eignastýringu sjóðs sem helgast af kröfum sem gerðar eru til eignastýringaraðila hér á landi. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu munu hafa áhrif á öll starfandi rekstrarfélög verðbréfasjóða, starfsleyfisskylda rekstraraðila sérhæfðra sjóða og vörsluaðila þeirra. Þá munu skráningarskyldir rekstraraðilar sérhæfðra sjóða einnig verða fyrir áhrifum, en aðeins vegna lítils háttar breytinga á kafla um eftirlit, viðurlög og samstarf lögbærra yfirvalda í lögum um rekstraraðila sérhæfðra sjóða og vegna tilkynningarskyldu um nýja sjóði í rekstri. Talið er að um tímabundin verkefni verði að ræða, svo sem vegna umsóknar verðbréfafyrirtækja til Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands óski þau eftir því að vera vörsluaðili verðbréfasjóða, og vegna samningagerðar rekstrarfélaga við vörsluaðila, en að til lengri tíma litið verði um óveruleg áhrif að ræða. Umsvif Fjármálaeftirlitsins munu aukast, fyrst og fremst vegna aukins eftirlits með vörsluaðilum verðbréfasjóða. Auknum umsvifum Fjármálaeftirlitsins verður mætt innan rekstraráætlunar. Nettóáhrif á ríkissjóð verða lítil sem engin. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs og ákvæða um tilgreinda séreign. Frumvarpið er á þskj. 1179 og er mál nr. 700. Í frumvarpinu eru m.a. lagðar til breytingar sem eru til komnar vegna yfirlýsinga ríkisstjórnarinnar í tengslum við gerð lífskjarasamninga aðila vinnumarkaðarins frá apríl 2019. Mun ég nú fara yfir helstu breytingartillögur sem frumvarpið felur í sér: Í fyrsta lagi er lagt til að upphafsviðmiðunaraldur þegar réttindaávinnsla til ellilífeyris hefst, sem nú er frá 16 ára aldri, verði hækkaður í 18 ár. Þetta er eingöngu gert til að gæta samræmis við réttindaávinnslu til ellilífeyris í lögum um almannatryggingar. Í öðru lagi er lagt til að lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs verði hækkað úr 12% í 15,5% af iðgjaldsstofni í samræmi við breytingar sem orðið hafa á kjarasamningum. Í þriðja lagi er lagt til að meðaltal réttindaöflunar til mánaðarlegs ellilífeyris nemi 1,8% á ári af þeim mánaðarlaunum sem greitt er af og hækki þar með úr 1,4% eða úr 56% af meðallaunum í 72% af meðallaunum yfir 40 ára inngreiðslutíma. Í fjórða lagi er lögð til heimild til handa sjóðfélögum til að ráðstafa í heild eða að hluta hækkuninni á lágmarksiðgjaldinu til tilgreindrar séreignar. Nýti sjóðsfélagar sér þessa heimild lækkar meðaltal réttindaöflunar úr 1,8% á ári í allt að 1,4% á ári. Heimilt er að hefja úttekt tilgreindrar séreignar þegar sjóðfélagi hefur náð a.m.k. 62 ára aldri og skulu greiðslur dreifast jafnt að lágmarki yfir fimm ára tímabil. Við andlát sjóðfélaga fellur séreignin til erfingja. Í fimmta lagi er lagt til að lífeyrissjóðum og öðrum aðilum sem heimilað verður að taka við tilgreindri séreign verði gert skylt að senda Skattinum sundurliðun á ráðstöfun á lífeyrisiðgjaldi hvers manns. Er það talið nauðsynlegt þar sem lögin heimila að lífeyrisiðgjaldi sé ráðstafað þannig að hluta þess sé varið til öflunar lífeyrisréttinda í sameign og að hluta til öflunar lífeyrisréttinda í séreign. Jafnframt er að finna nýtt ákvæði þess efnis að lífeyrissjóðum og aðilum skv. 3. mgr. 8. gr. laganna verði gert skylt að tilgreina við útborgun hvaða hluti séreignar myndast af lífeyrisiðgjaldi, skv. 1. mgr. 2. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og hvaða hluti séreignar myndast hefur á grundvelli viðbótariðgjalds til séreignarsparnaðar. Í sjötta lagi er lagt til að horfið verði frá því að lífeyrisgreiðslur frá lífeyrissjóðum séu verðtryggðar mánaðarlega en í staðinn skuli þær verðbættar 1. janúar ár hvert til samræmis við breytingu á vísitölu neysluverðs næstliðins árs. Í sjöunda lagi er lagt til að lífeyrissjóðum verði heimiluð rafræn birting greiðsluyfirlita lífeyrisiðgjalda og upplýsinga um væntanleg lífeyrisréttindi. Sjóðfélagi mun eftir sem áður geta valið að fá yfirlitið á pappír. Að lokum er lagt til að á meðan í kjarasamningi er enn kveðið á um 12% iðgjald til lífeyrissjóðs sé heimilt að miða lágmarksiðgjaldið við 12%, þar til aðilar hafi náð saman um breytta hlutfallstölu í viðkomandi kjarasamningi. Eftir það beri að miða lágmarksiðgjald við 15,5%. Virðulegur forseti. Mig langar aðeins til að staldra aftur við hækkunina úr 12% upp í 15,5% af iðgjaldsstofni og rifja það upp hér að þetta er liður í mjög stórri vinnumarkaðsaðgerð sem snýr að því að jafna lífeyrisréttindastöðu milli markaða. Það er ekki eingöngu mikilvægt lífeyrisréttindanna vegna heldur vegna þess að við höfum lengi og kannski í áratugi verið með mikinn samanburð og svona ákveðinn takt í kjaraviðræðum milli almenna markaðarins og hins opinbera þar sem almenni markaðurinn hefur að jafnaði verið leiðandi. Síðan gengur það nú dálítið á víxl hvort það er almenni markaðurinn sem vill bera sig saman við það sem gerist á opinbera markaðnum eða að opinberi markaðurinn horfi til hins almenna og segi: Þarna hafa átt sér stað einhverjar þær breytingar sem kalla á leiðréttingu okkar megin. Einmitt í þeim tilgangi að draga úr mun milli markaðanna hefur mikið verið á sig lagt af hálfu margra, vil ég bara segja, að stíga þetta stóra skref. Með því er þá verið að byggja undir þá framtíð á Íslandi að það sé óháð því hvort fólk hafi starfað á almenna markaðnum eða hinum opinbera, heldur hafi fólk yfir starfstíma sinn verið að vinna sér inn réttindi sem endurspeglast af 15,5% sem lögbundnu viðmiði. Ég tel að þetta sé mjög eftirsóknarverð breyting og ég tel að það sé mikið á sig leggjandi til að þetta geti gengið eftir. Það sem við finnum hins vegar þegar við nú komum í annað sinn fram með þetta frumvarp, reyndar í fyrsta sinn hér í þingsal, en við höfum verið með aðra útgáfu af þessu frumvarpi í umræðu og í samráði, er að það koma upp alls konar sjónarmið eftir því hver horfir á málið. Ég vil bara segja almennt um það að það er ekki óvænt að alls konar ólíkir hagsmunir rekist á þegar breyting af þessum toga er gerð. Eitt er bara einfaldlega að komast að niðurstöðu um það hvers konar réttindi eigi að vera bundin þessum 3,5% sem koma þarna til viðbótar. Hvernig eigum við að ramma það inn og skilgreina þau réttindi sem fylgja þeim? Ég held að við höfum heyrt alla flóru hugmynda sem hægt er að láta sér detta í hug. Af hálfu opinberu stéttarfélaganna höfum við heyrt því sjónarmiði hreyft að það sé óþægilegt að almenni markaðurinn sé að búa til ný réttindi um þessi 3,5% vegna þess að það séu engin slík sérréttindi upp á 3,5%, frá 12–15,5%, hjá opinberu félögunum, á opinbera markaðnum. Maður getur í sjálfu sér sýnt því sjónarmiði skilning en staðan sem við erum að reyna að leiðrétta er einmitt sú að öðrum megin eru bara 12% á meðan á opinbera markaðnum eru 15,5%. Það er vandamálið sem við erum að reyna að leysa. Hvað þetta sjónarmið snertir er í raun og veru verið að láta að því liggja að best færi á því að þetta færi ekki í tilgreinda séreign heldur færi helst allt saman í einhvers konar samtryggingu. Það er sjónarmið, skulum við segja, hluta opinbera markaðarins. Á hinum endanum eru þá þeir sem vilja að þessi viðbót, þessi 3,5%, fari einfaldlega inn í séreignarsparnaðarkerfið, viðbótarlífeyrissparnaðarkerfið eins og við þekkjum það. Ég hygg að sagan sé einhvern veginn þannig að Samtök atvinnulífsins hafi haft þá hugmynd á sínum tíma, ætli þetta hafi ekki verið 2015 og 2016 sem frá þessu var gengið milli aðilanna; að það hafi upphaflega verið hugmynd Samtaka atvinnulífsins að launþegi ætti að geta tekið þessi 3,5% og ráðstafað að vild í viðbótarlífeyrissparnaðarkerfið með öllum þeim kostum og göllum sem því kerfi fylgja. En um það tókst ekki samkomulag við ASÍ og þá var farin sú leið að semja um tilgreinda séreign. Stjórnvöld, sem að sjálfsögðu vildu styðja við viðleitni stóru aðilanna á vinnumarkaði til að leysa þetta mál, tóku því fagnandi að samkomulag hefði tekist um að fara upp í 15,5% og lýstu vilja til að færa þetta í lög. Þetta frumvarp fjallar um það. Á þessari vegferð hafa hins vegar verið teknar nokkrar byltur og nokkrir kollhnísar og togast hefur verið á um eitt og annað í útfærslunni. Ég held að það sé óhætt að segja að margt af því sem menn töldu sig hafa samið um hafi ekki verið almennilega útfært. Það kom þess vegna í hlut okkar í fjármála- og efnahagsráðuneytinu að setja það niður á blað og útfæra það vegna þess að það voru ýmis útfærsluatriði sem ekki hafði verið tekið tillit til í viðræðum aðila á sínum tíma og það kom í okkar hlut að útfæra þau. Sum þeirra eru hér. Ég get svo sem haldið áfram ræðu minni með því að koma inn á sum útfærsluatriðanna. Við getum bara næst hér rætt um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Tillögur að breytingum á lögunum snúa einna helst að skattfrjálsri heimild einstaklinga til að nýta tilgreinda séreign til kaupa á fyrsta íbúðarhúsnæði til viðbótar við ráðstöfun á viðbótariðgjaldi til séreignarsparnaðar. Einnig er lagt til að einstaklingum sem ekki hafa verið skráðir eigendur að íbúðarhúsnæði í fimm ár frá því að umsókn um ráðstöfun barst Skattinum verði heimilað að nýta sér sömu séreignarsparnaðarúrræði og kaupendur fyrstu íbúðar. Mér finnst vera mjög góð hugsun á bak við þetta. Þetta kemur sér sérstaklega vel fyrir þá hópa launþega sem eru einfaldlega ekki þar í launastiganum að það safnist upp þau réttindi í viðbótarlífeyrissparnaðarkerfinu að líkur séu á því að þeir geti hámarkað rétt sinn gagnvart þessari ráðstöfun; launin eru einfaldlega ekki það há eða að viðkomandi hefur ekki verið með viðbótarlífeyrissparnað. Þá getur myndast þarna ákveðið gap á milli hópa og þá er lyft undir með tekjulægra fólkinu með því að það getur tekið tilgreindu séreignina skattfrjálst í sama tilgangi. Mér finnst vera mjög góð hugsun á bak við þetta. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að þeir eru til, eins og við sjáum a.m.k. í fjölmiðlum suma innan verkalýðshreyfingarinnar, sem eru þeirrar skoðunar að það eigi bara alls ekki að vera með allar þessar hömlur og sérreglur um þessi 3,5% heldur eigi þetta bara einfaldlega að fara inn í viðbótarlífeyrissparnaðarkerfið og ekkert vera að flækja þetta. Þá hefðu menn í sjálfu sér getað nýtt sér viðbótarlífeyrissparnaðarkerfið eins og við höfum verið að ræða hér í dag, í tengslum við annað mál, til að ráðstafa til kaupa á fyrstu íbúð. Þá hefði það bara runnið saman og ég get alveg séð kostina við það. En hér er verið að reyna að endurspegla vilja aðila sem hafa samið um útfærslu milli sín. Það er annað atriðið í útfærslunni hér sem skiptir verulega miklu máli og það varðar breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra. Það er þannig í frumvarpinu að lagt er til að hugtakanotkun í lögunum verði breytt og að kveðið verði á um það með skýrum hætti hvaða lífeyrisréttindi eiga ekki að koma til lækkunar við ákvörðun um ellilífeyri, tekjutryggingu og ráðstöfunarfé samkvæmt lögum um almannatryggingar. Þetta skiptir verulegu máli. Við erum að ræða hér um að hægt sé að taka þessi 3,5% út án skerðinga á réttindum í almannatryggingakerfinu. Þetta er eitt af atriðunum sem opinberu félögin staldra við og segja: Kallar það ekki á að okkar félagsmenn fái líka að njóta tilgreindrar séreignar ef aðstæður eru þannig að þeir kjósi að byggja upp þann rétt og er þá búið að horfa nægilega til þess hvaða afleiddu áhrif verða á samtryggingarhluta kerfisins? Ég held að það sé langheiðarlegast að segja að allar líkur eru á því að þeir sem eru í opinberu kerfunum myndu vilja njóta þessa frelsis. En það er ekki alveg sjálfgefið að það komi vel út fyrir hvern og einn. Ég nefni sem dæmi að örorkulífeyrisrétturinn í lífeyristryggingakerfinu er að hluta tengdur því hver staðan er á samtryggingarréttindunum. Hafi menn kosið að nýta í þessu tilviki - ég vil bara nefna þetta í dæmaskyni hér - réttinn til að byggja upp 3,5% af tilgreindri séreign þá er því minna af réttindum í samtryggingarhlutanum sem aftur getur spilað út í lægri örorkuréttindi í framhaldinu ef kemur til örorku, þannig að það er í mörg horn að líta í þessum efnum. Ég vil síðan nefna hér að í frumvarpinu eru tillögur að afleiddum breytingum á lögum um tekjuskatt og lögum um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Það gengur út á það að ákvæði um hækkun lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs og tilgreindrar séreignar verði lögfest. Ef ákvæðið um hækkun lágmarksiðgjalds og tilgreinda séreignin er lögfest eru þarna afleiddar breytingar á þessum lögum um tekjuskatt og lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Virðulegi forseti. Það eru fjölmargir launagreiðendur á almennum vinnumarkaði sem greiða nú þegar 11,5% mótframlag í lífeyrissjóð. Samkvæmt ársreikningum lífeyrissjóðanna greiða á bilinu 77–100% launagreiðenda, mismunandi eftir sjóðum, nú þegar 11,5% framlag. Afsakið, þetta er launagreiðendahlutfallið. Það eru sem sagt margir launagreiðendur sem greiða nú þegar 11,5% mótframlag, á bilinu 77–100%. Við skulum segja að það séu ekki 100% og ekki 77%, það er einhvers staðar á því bili, sem eru nú þegar að greiða þetta launagreiðendaframlag. Af þessari ástæðu eru þær breytingar sem verið er að fjalla um í frumvarpinu að snerta færri en ella hefði verið. Þá vil ég líka nefna að fleiri leiðir til söfnunar lífeyrisréttinda með tilkomu tilgreindrar séreignar munu auka möguleika sjóðfélaga á því að ráðstafa sparnaði sínum með sem hentugasta hætti. Tilgreind séreign hefur það t.d. umfram greiðslu í samtryggingarsjóði að hún erfist eins og gildir um annan séreignarsparnað en velji sjóðfélagi hins vegar að ráðstafa lífeyrissparnaði sínum að hluta í tilgreinda séreign munu lífeyristekjur hans við lok starfsævinnar í minna mæli koma úr samtryggingarsjóðum en annars hefði verið, eins og ég rakti aðeins áðan, og tryggingarverndin, eins og ég rakti sömuleiðis dæmi um, getur skerst. Mig langar aðeins í blálokin að koma inn á atriði sem ég nefndi. Það er lagt til hér að á meðan í kjarasamningi er kveðið á um 12% sé heimilt að miða við það í þessu sambandi. Af hverju er þessi grein í frumvarpinu? Ég held það sé langeinfaldast að segja að hún sé þarna vegna þess að á sínum tíma þegar samkomulag tókst milli aðila á vinnumarkaði um að fara upp í 15,5% voru ekki allir aðilar að því samkomulagi. Það voru ekki allir aðilar að samkomulaginu. Stjórnvöld hafa talið mjög mikilvægt að vera samstiga og styðja við meiri háttar kerfisbreytingar sem aðilar á vinnumarkaði hafa komið sér saman um með samkomulagi og við erum að fylgja samkomulaginu eftir með lagaskyldu og klappa þetta þannig í stein. En það eru viss mörk á því hversu vítt við getum túlkað samningsumboð þeirra sem þarna áttu í hlut. Á meðan aðrir þeir sem ekki áttu beina aðild að samningnum hafa ekki samið sín í milli um að fara í 15,5% væri það mjög langt gengið af okkar hálfu að lögfesta 15,5%. Ég hygg t.d. að þeir sem stóðu að samkomulaginu um 15,5% hefðu tekið það heldur óstinnt upp ef þingið hefði komið hér án samtals og samráðs við þá og bara lögfest 15,5%. Ég held að því hefði verið tekið heldur fálega. Reyndar held ég að það hefði soðið upp úr. Í þessu sambandi held ég að við verðum að skoða þessa grein, það verður aðeins að líta til þeirra sem ekki áttu beina aðild að samkomulaginu. Það er ekki þannig að menn geti skuldbundið þá sem þeir hafa ekki umboð fyrir í þessu sambandi. Þetta segi ég jafnvel þó að löggjafinn hafi að sjálfsögðu óbundnar hendur í þessu efni. Við getum að sjálfsögðu sett lög um efnið en ég tel að miklu betur fari á því að gefa mönnum svigrúm til að ná með samningum samkomulagi um þetta. Þar getur m.a. þurft að horfa til þess að launauppbyggingin er með misjöfnum hætti á vinnumarkaðnum. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið nokkur helstu atriði málsins eða öll efnisatriðin og komið inn á söguna og skýringar á bak við einstök atriði. Þetta er, eins og ég nefndi í upphafi, dálítið flókið mál og snertir viðkvæman málaflokk: Það er flókið hvað það snertir að það virðist fara mjög eftir því úr hvaða sæti menn horfa á málið hvaða augum þeir líta það. Þetta er mál sem hefur mjög beina raunhæfa þýðingu fyrir marga launþega í landinu, við gætum sagt yfirgnæfandi meiri hluta. En grunnurinn í málinu, kjarni málsins, er sú jákvæða breyting að fara úr 12% upp í 15,5%. Ég myndi vilja leggja á það áherslu, sama hvað líður ólíkum skoðunum um útfærsluatriði, að við ættum að sameinast um að standa vörð um þá mikilvægu kerfisbreytingu. Það er ofboðslega stórt og mikilvægt mál fyrir íslenskan vinnumarkað að innsigla breytingu upp í 15,5%. Í því sambandi er rétt að láta þess getið að ég er með á skrifborðinu mínu drög að erindisbréfi fyrir grænbókarvinnu um lífeyrissjóðakerfið í heild sinni. Það er margt sem bíður okkar að fara yfir og skoða og staldra við og spyrja stórra spurninga, m.a. um framtíð kerfisins, hvaða breytinga sé þörf í ljósi breytinga á umhverfinu. Það hefur gengið vel að ávaxta sjóði landsmanna í lífeyriskerfinu á undanförnum árum. Það fylgja því ýmsar áskoranir hversu stórt kerfið er orðið. Kerfið er líka flókið. Hvað getum við gert til þess að einfalda kerfið? Ég er persónulega þeirrar skoðunar að við ættum að auka við frelsi sjóðfélaga til þess að hafa ákvörðunarvald um sparnaðarform, sérstaklega viðbótarlífeyrissparnaðarhlutans. Það er bara einn lítill þáttur af mörgum sem þarf að ræða. Lýðræði í lífeyrissjóðunum er umræðunnar virði og margt sem tengist sjálfu lífeyrissjóðakerfinu þarf að taka til skoðunar í þeirri vinnu. Það er ekki hluti af því þingmáli sem liggur fyrir en ég vildi bara láta þess getið hér í blálokin að við erum að fara að hrinda þessari vinnu af stað. Eitt af stóru málunum í því sambandi er t.d. bara lífeyristökualdurinn: Hvenær eigum við að taka lífeyri í framtíðinni? Þjóðin er að eldast. Hvað segja útreikningar okkur um það hvort við þurfum að hreyfa viðmiðin um lífeyristökualdur? Þar ætti sjálfbærni að vera okkar leiðarljós í allri umræðu, að við tryggjum að ekki sé blæðing í kerfinu. Það bíður okkar heilmikil umræða um þetta. Oft er rætt um það hér í þinginu t.d. að við ættum að lengja starfsævina hjá fólki og ég er svona almennt hlynntur möguleikum fólks til þess að starfa eins lengi og það kýs. Það er í mörg horn að líta þar sömuleiðis. Virðulegi forseti. Ég er búinn að tæma mál mitt og vil leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Rétt áður en hæstv. ráðherra hóf framsögu sína barst þingmönnum bréf frá Alþýðusambandi Íslands. Hafi ráðherra ekki haft tök á því að kíkja á tölvupósthólfið sitt þá birtust sambærilegar fréttir í Morgunblaðinu í morgun, sem ég reikna með að ráðherra kíki kannski oftar á en tölvupóstinn hér á þingi, þar sem Alþýðusambandið gerir alvarlegar athugasemdir við málsmeðferð ráðuneytisins í þessu máli. Það gengur svo langt að segja að fjármálaráðherra sé að brjóta blað í sögunni með því að fara fram með tillögur um breytingar á lífeyriskerfinu án samráðs við fulltrúa vinnandi fólks, en láti í veðri vaka að svo hafi verið. Það segir Alþýðusambandið að sé vegna þess að í frumvarpinu sé látið eins og það sé í heild sinni unnið í samráði, en reyndin sé hins vegar sú að hið minnsta þrjú veigamikil atriði í frumvarpinu séu þvert á óskir verkalýðshreyfingarinnar. Mig langar að fá ráðherra til að gera þingheimi grein fyrir þessu af því að þetta snýst ekki um ólíka sýn okkar á útfærslu í þessu frumvarpi, eins og mátti [[Forseti hringir.]]heyra varðandi sum atriði hjá ráðherranum, heldur bara grundvallarverklag þegar kemur að því að ræða um réttindi vinnandi fólks.
Virðulegi forseti. Það er í fyrsta lagi þannig að þetta mál hefur ekki bara birst áður heldur hefur það verið í u.þ.b. tvö ár í vinnslu í ráðuneytinu. Haldnir hafa verið fjölmargir samráðsfundir, bæði með Samtökum atvinnulífsins og ASÍ, lífeyrisnefnd ASÍ hefur komið að samráðinu. En það er ekki þannig að við séum að reyna að halda því fram að hvert einasta atriði í frumvarpinu hafi verið samþykkt og blessað af öðrum hvorum aðilanum eða einhverjum þeirra sem leitað var samráðs við. Það er ekki heldur þannig að ég biðji leyfis hjá ASÍ eða einhverjum öðrum aðila að leggja frumvarp fyrir Alþingi. Það er ekkert verið að halda því fram í frumvarpinu að hvert og eitt einasta atriði hafi verið unnið þannig að allir séu ofboðslega sáttir. En samráðið var haft og ég rakti það í löngu máli hver rót málsins er. Hækkun upp í 15,5%, útfærsla á því, það er þetta vandasama verk. Og nákvæmlega það sem ég nefndi í framsögu minni: Það skiptir máli úr hvaða sæti maður skoðar málið, hvaða skoðun maður hefur á því.
Virðulegi forseti. Skoðum málið þá úr sæti fólksins sem á að rýra réttindin hjá samkvæmt þessu bréfi Alþýðusambandsins. Hvað með hækkun lífeyrisgreiðslualdurs úr 16 árum í 18 ár, hvað er verið að færa mörg hundruð milljónir á hverju ári frá vinnandi ungu fólki í vasa atvinnurekenda? Tölum um það að breyta verðbótum lífeyrisréttinda þannig að þær reiknist árlega frekar en mánaðarlega, hvert er verið að færa áhættuna af verðbólguskoti eða sveiflum í verðlagi innan árs? Og tölum um það að áfram verði undanþága í lögum frá 15,5% lífeyrisframlagi með ótímasettu bráðabirgðaákvæði, sem snertir sjómenn sérstaklega? Hvað með það að sjómenn fá ekki að sitja við sama borð og njóta sömu lífeyrisréttinda og annað launafólk? Þetta snýst ekki, eins og ráðherra lætur það hljóma, um það hver er frekastur í hagsmunagæslunni. Þetta snýst einfaldlega um það að hlusta á fólkið sem þetta kemur illa við.
Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins er að jafna lífeyrisréttindastöðuna á íslenskum vinnumarkaði. Þess vegna held ég að það sé mikil rangtúlkun á málinu að tala um það og gefa því þá heildareinkunn að það komi sér illa fyrir launþega, það er algerlega fráleit nálgun. Við skulum bara ræða það og ég er ekkert feiminn við að ræða það að vel má hafa ólíkar skoðanir á því sem ég rakti í framsögu minni, hvort það sé þess virði að samræma upphaf réttindaávinnslunnar úr 16 í 18 ár. Og hver er að gefa sér að þetta verði allt með þeim hætti að það komi atvinnurekendum eitthvað sérstaklega vel? Það er ekki tilgangurinn með breytingunni heldur hitt sem er samræmingartilgangurinn. Að sjálfsögðu þolir það sömuleiðis skoðun að velta fyrir sér hversu oft eigi að uppreikna vísitölubreytingar, en mér finnst reyndar dálítið sá keimur af því orðavali sem hv. þingmaður notaði hér að hann sé fastur á einhverjum gömlum verðbólgutímum.
Herra forseti. Það finnst glöggt að það eru miklar áhyggjur meðal eldri borgara vegna þessa frumvarps, sérstaklega vegna 6. gr. þess. Það sést af fréttum m.a. í Morgunblaðinu að verkalýðshreyfingin hefur áhyggjur af því og sömuleiðis af hækkun á lífeyrisaldri úr 16 í 18 ár, og svo vegna mála sjómanna. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra vegna 6. gr. sérstaklega, um að verðtryggingin eigi ekki reiknast mánaðarlega heldur árlega, að ekki er gerð grein fyrir því í frumvarpinu hvert er tilefni og tilgangur þeirrar breytingar og það fylgir ekki nein greinargerð um áhrif á sjóðfélaga, áhrif á fjárhagsstöðu sjóðanna eða þess vegna ríkissjóðs. Þannig að ég óska eftir skýringum hæstv. ráðherra á þessum atriðum.
Virðulegur forseti. Eins og rakið er í frumvarpinu sjálfu er m.a. horft til samspils við kerfi almannatrygginga og talið að þessi breytta framkvæmd gæti dregið verulega úr kröfum Tryggingastofnunar ríkisins til endurgreiðslna. En bara þannig að það sé alveg skýrt: Þetta er ekki meginefni þessa máls. Mér finnst menn vera að festa sig í tæknilegum útfærsluatriðum. Meginefni þessa máls eru tímamót, söguleg tímamót á íslenskum vinnumarkaði, sem er jöfnun lífeyrisréttinda á milli markaða. Ég ætla ekki að standa hér í löngu orðaskaki um þessar tæknilegu útfærslur. Þetta eru smáatriðin í málinu sem þola alveg gagnrýni og það hreyfir enginn mikið við mér með því að benda á að þetta megi skoða. Það bara í fínu lagi að skoða þetta og velta upp öllum hliðum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. En mér þykir miður að hann skuli nota orðið orðaskak þegar verið er að spyrja út í málefni sem tengjast þessu frumvarpi. Auðvitað átta menn sig á því, frú forseti, að hér er að stærstum hluta verið að vinna að framkvæmd á samkomulagi sem aðilar vinnumarkaðarins hafa gert sín á milli um lífeyrismálin. En það eru bara fjölmargir þættir í þessu frumvarpi sem kalla á skoðun. Ég tek eftir því að hæstv. ráðherra treystir sér ekki til að útskýra þá breytingu sem um er að ræða varðandi útfærslu á verðtryggingunni, sem hefur staðið óhögguð a.m.k. síðan 1997, í 2. mgr. 14. gr. Hann getur ekki útskýrt þetta. Þetta er atriði sem skiptir fólk máli. Og við sjáum að verðbólgugusa eins og við erum nýlega búin að upplifa, myndi vera óbætt gagnvart eldra fólki, lífeyrisþegum, a.m.k. í ár. Þetta er óþolandi óvissa fyrir þetta fólk.
Virðulegi forseti. Já, ég notaði þetta orðalag, að standa í orðaskaki. Þá var ég bara að vísa til þess að ég ætlaði ekki að flytja margar ræður og andsvör hér í dag til að fara inn á þetta mál. Ég lít ekki þannig á að ég og hv. þingmaður séum í miklu orðaskaki í sjálfu sér. Þetta sjónarhorn á breytingar á vísitölunni endurspeglar í mínum huga áhyggjur fólks af verðbólgu og það er skiljanlegt að eldri kynslóðin í landinu, sem þurftu lengi að glíma við mikla verðbólgutíma, hafi áhyggjur af þessu. Ég skil það mjög vel. Ég hef oft látið þess getið að verðbólgan var aldrei undir 20% þegar ég var ungur maður. Bara frá því að ég fór í leikskóla og þar til ég fór í háskólann var verðbólgan alltaf 20% og meira - alltaf. En þeir tímar eru liðnir núna. Við búum við mun meiri verðstöðugleika og ef okkur tekst að viðhalda því ástandi er þetta atriði ekki jafn stórt og menn vilja vera láta.
Frú forseti. Ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra um að þetta frumvarp er í sjálfu sér allmikil tíðindi þar sem verið er að reyna að samræma þetta eftir margra ára og jafnvel áratugaumræðu. Ég tek því undir það með hæstv. ráðherra að þetta mál skiptir verulegu máli. Auðvitað er það ávöxtur samtala og sjálfsagt átaka á vinnumarkaði þar sem menn hafa verið að reyna að ná samkomulagi og síðan kemur Alþingi að málinu. Þess vegna finnst mér svolítið sérkennilegt að það virðist vera þannig að í þessu frumvarpi birtast ákvæði sem eru í sjálfu sér kannski minni háttar miðað við hið stóra samhengi. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort það hafi ekki verið misráðið, þannig skulum við orða það, að setja inn þessi ákvæði sem virðast nú helst valda ágreiningi og bréfaskrifum frá verkalýðshreyfingunni til dæmis.
Virðulegi forseti. Ég tek eftir því að sumir leggja mikla áherslu á þessi tvö atriði, réttindaáherslutímann, frá 18 eða 16 árum, og svo hitt sem varðar uppfærslu miðað við vísitölur og þróun verðlags í landinu. Þetta eru hins vegar ekki atriði sem ná máli á móti öðru því sem fólk hefur skoðun á í þessu máli. Aðrir hagsmunaaðilar í þessu máli eru með mjög sterkar skoðanir á allt öðrum atriðum sem eru í mínum huga miklu stærri. Ég veit ekki hvort menn hafa tekið eftir því að það stendur til að stefna ASÍ og SA fyrir að hafa verið að semja um þessi mál með þeim hætti sem gert var. Ég tók ekki betur eftir en að Vilhjálmur Birgisson og Ragnar Þór Ingólfsson boðuðu það fyrir hönd Verkalýðsfélags Akraness og VR væntanlega, vegna þess að þeir vilja að þetta fari allt saman í séreignasparnaðinn, viðbótarlífeyrissparnaðinn. Opinberu félögin eru mjög ósátt við þetta allt saman vegna þess að þau líta þannig á að þau verið þvinguð til að fara að bjóða upp á tilgreinda séreign sem þau áttu ekki von á og höfðu hvergi samið um. [[Forseti hringir.]]Þetta eru miklu stærri atriði en þau tvö sem verið er að bera upp hér og þetta eru flókin atriði og það er erfitt að komast til botns í þessu þannig að allir séu sáttir. Það var nú meginmál mitt í framsöguræðunni hér.
Frú forseti. Já, það getur verið vandlifað í þessum heimi. Ég er þeirrar skoðunar að þingið eigi að taka sér sitt svigrúm til að haga lagasetningu eftir sínu höfði og að það eigi gjarnan að hlusta á hagsmunaaðila en ekki láta þá segja þinginu fyrir verkum. Hins vegar er þetta mjög stórt og mikið mál og mörg álitaefni. Það er kannski plagsiður, sem ég ætla ekkert að setja á herðar núverandi hæstv. fjármálaráðherra, að gefa hagsmunaaðilum of mikið undir fótinn með það, í samskiptum ríkisins við þá, að þeir ráði för fullkomlega. Ég held að það sé misráðið af því að auðvitað er það þingið, hafandi tekið tillit til athugasemda, sem á að setja lögin. Það getur auðvitað verið varasamt ef einhver samtök, jafnvel þó að það séu mjög áhrifamikil og fjölmenn samtök, telja sig hafa húsbóndavald yfir þinginu. [[Forseti hringir.]]Hæstv. ráðherra heyrir að ég er ekki beinlínis með spurningu heldur hugleiðingar í þessu tilefni.
Virðulegur forseti. Ég verð nú bara að viðurkenna að ég er mjög hrifinn af þessum hugleiðingum hv. þingmanns. Það er einmitt þannig að við látum ekki segja okkur fyrir verkum. En við styðjum við áform vinnumarkaðarins um að jafna lífeyristökuréttindastöðuna milli markaða. Það var gerð mjög virðingarverð tilraun til að gera það, í tengslum við kjaralotu, með því að hækka framlag atvinnurekenda og við erum bara með stöðu núna þar sem, eins og ég rakti í máli mínu, velflestir eru að greiða þetta hlutfall launagreiðandans. Við erum hins vegar með þá stöðu á sama tíma að ekki hefur verið full sátt um það hvernig þessari jöfnun er þá náð og á meðan það er ekki botnað með lagasetningu þá eru aðrir sem eru mjög ósáttir. Meira að segja með því að gera ekki neitt, jafnvel þótt menn höfnuðu frumvarpinu og breyttu ekkert lögunum, værum við líka með marga mjög ósátta. Það er ekki hægt að leiða þetta mál til lykta þannig að allir verði sáttir ef einhver hefur haldið það.
Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að hér væri um mjög flókið mál að ræða. Flækjurnar í málinu eru allar komnar frá honum. Hann er búinn að flækja þetta mál alveg upp í rjáfur. Það er svo merkilegt að þetta er mjög einfalt og þægilegt mál og auðleysanlegt, bara hér og nú, allir í sátt og samlyndi: 3,5% fara í viðbótarséreignarsparnað og hver einn fær að ráða því hvert það fer og ávaxta það. Búið. Hættum að hirða þennan sparnað af 16–18 ára krökkum og burtu með ákvæði um verðtrygginguna, og síðan fá sjómenn sitt. Þá erum við búin að leysa þetta mál, allir sáttir. En ef við ætlum að fara eftir þeirri leið sem hæstv. fjármálaráðherra boðar hér verða allir ósáttir og verkalýðshreyfingin sættir sig aldrei við þetta.
Virðulegur forseti. Það er nú kannski tvennt sem ég ætla sérstaklega að staldra við í þessari ræðu. Það er annars vegar það að hv. þingmaður leggur til að það verði bara ákveðið, alveg án þess að um það hafi verið samið, að einhverjir hópar í samfélaginu utan kjarasamninga skuli sæta ákvörðun Alþingis um það hvert lífeyrisréttindahlutfallið eigi að vera - og það verða allir sáttir við það, segir hv. þingmaður. Ég segi: Það er ekki þannig. Í samráðsferlinu vegna þessa máls hafa einmitt komið fram mjög harkalegar athugasemdir við það að Samtök atvinnulífsins og Alþýðusamband Íslands geti fyrir hönd þriðja aðila, sem ekki eigi í aðildarviðræðunum, tekið ákvörðun um svona efni og við erum að fyrirbyggja það með ákvæðinu um að þetta sé háð því að menn hafi samið um þetta í kjarasamningum. Svo er það auðvitað eins og hver annar brandari ef hv. þingmaður heldur virkilega að full sátt yrði um þetta ef þetta færi allt í viðbótarlífeyrissparnað. Mér finnst það reyndar persónulega bara ágætishugmynd. Ég hefði ekkert á móti því. Það var hugmynd Samtaka atvinnulífsins í upphafi. En ASÍ vildi það ekki og er búið að leggja á sig margra ára vinnu til að koma í veg fyrir að það verði þannig. Þegar hv. þingmaður nær þessu fram, eða kannski bara seinna í dag, fær hann því kannski annan tölvupóst frá ASÍ þar sem það verður áréttað við hann að ASÍ muni aldrei láta það yfir sig ganga sem hv. þingmaður hélt að almenn samstaða gæti tekist um hér í þingsal og annars staðar í þjóðfélaginu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Ég held að það sé komið í ljós að þetta er bara algjör misskilningur hjá fjármálaráðherra, verkalýðshreyfingunni og Samtökum atvinnulífsins. Ég held að þessir aðilar þurfi bara að setjast niður og semja um þetta. Ef fjármálaráðherra er sammála því að þetta fari í sérstaka séreign, viðbótarlífeyrissjóðinn, er ég viss um að verkalýðshreyfingin er algerlega sammála því, a.m.k. stór hluti af henni. Ég get ekki ímyndað mér annað. Ég er kannski ekki alveg sammála því að Samtök atvinnulífsins yrðu sammála þessu vegna þess að það virðist vera eins og það eigi að setja þetta inn í sérstakan sparnað og lífeyrissjóðirnir eigi að sjá um þetta. Það er ekki ásættanlegt vegna þess að lífeyrissjóðunum ráða Samtök atvinnulífsins. Þó að verkalýðshreyfingin fái að fljóta með þá eru það þau samtök sem ráða þessu og þau vilja hafa þetta. Mér hugnast ekki, og ég veit að það eru fleiri sem hugnast það ekki, að Samtök atvinnulífsins séu að gambla á markaði með þennan sparnað.
Virðulegur forseti. Eins og ég segi er það ekkert slæm hugmynd að þessi 3,5% séu bara í viðbótarlífeyrissparnaðarkerfinu. Það er hins vegar ekki tillagan hér og verið er að horfa til þess að menn höfðu lagt á sig gríðarlega mikla vinnu til að ná sátt, Samtök atvinnulífsins og Alþýðusambandið, um að búa til þetta fyrirbæri, tilgreinda séreign, sem er nú orðið sjálfstætt deiluefni innan verkalýðshreyfingarinnar og vísa ég þá aftur til þess sem ég sagði áðan um einhverjar boðaðar stefnur í því efni. En svo er það opinberi markaðurinn sem hv. þingmaður virðist ekki átta sig á að verður ekki sáttur við tillöguna heldur. Það er ekki þannig að það séu bara einhverjir fáir innan verkalýðshreyfingarinnar á almenna markaðnum sem yrðu ósáttir. Nei, opinberu félögin vilja helst að nýja fyrirkomulagið á almenna markaðnum sé eins og á opinbera markaðnum, það er það sem þau vilja helst. Ef opinberu félögin hafa athugasemdir við tilgreindu séreignina munu þau hafa enn frekari athugasemdir við að til verði einhver viðbótarlífeyrissparnaður upp á 3,5% sem hægt sé að njóta réttinda af með þeim hætti sem við þekkjum.
Virðulegur forseti. Eins og komið hefur fram erum við að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóða og ákvæða um tilgreinda séreign. Eins og komið hefur fram í fjölmiðlum og annars staðar er verkalýðshreyfingin ekki par sátt við það sem hér er í gangi. Til að átta okkur aðeins á því hvað er virkilega í gangi ætla ég, með leyfi forseta, að lesa upp það sem Vilhjálmur Birgisson á Akranesi skrifaði á heimasíðu verkalýðshreyfingarinnar þar: „Ótrúleg vinnubrögð varðandi breytingu á lögum um lífeyrissjóði. Á fimmtudaginn kom eins og þruma úr heiðskíru lofti frumvarp um breytingar á lögum um lífeyrissjóði. Þetta frumvarp lýtur að því að því að hækka lögfestingu á lágmarksiðgjaldi til lífeyrissjóðanna úr 12% í 15,5%. Í frumvarpinu er einnig kveðið á um að iðgjaldið renni inn í samtrygginguna en launafólk hafi heimild til að setja 3,5% af 15,5% í svokallaða tilgreinda séreign en það þurfi þá að hafa samband við viðkomandi lífeyrissjóð kjósi það að gera svo. Það er einnig kveðið á um í frumvarpinu að launafólk eigi ekki að byrja að greiða í lífeyrissjóð 16 ára eins og nú sé heldur verði það við 18 ára aldur. Formaður spyr: Eiga þá laun þeirra sem eru á aldrinum 16 til 18 ára að hækka sem nemur 11,5% eða eiga atvinnurekendur að hagnast á þessari breytingu sem nemur gjaldfrjálsum iðgjöldum upp á 11,5% í 2 ár? Þetta þýðir sparnað fyrir atvinnulífið upp á tæpar 800 milljónir á ári. Hugsið ykkur, það á að taka 800 milljónir af unga fólkinu og færa yfir til atvinnurekenda. Ekkert mál að fresta greiðslum í lífeyrissjóði úr 16 árum í 18 ár en látið þá unga fólkið fá þessar 800 milljónir annaðhvort í formi 11,5% launahækkunar eða sem inneign í séreignasjóði. Ekki „stela“ 800 milljónum af unga fólkinu á ári með því að lauma svona frumvarpi í gegn!“ - segir verkalýðsleiðtoginn. Áfram segir, með leyfi forseta: „Það er fleira sem er alveg ótrúlegt í þessu frumvarpi en eins og lífeyrisþegar vita er lífeyririnn verðtryggður ef þannig má að orði komast og hann tekur breytingum samkvæmt neysluvísitölu Hagstofunnar og koma þær breytingar fram mánaðarlega í núgildandi lögum. En í frumvarpinu er kveðið á um að hækkun á lífeyri launafólks komi ekki til framkvæmda nema einu sinni á ári. Þannig að lífeyrisþegar fá ekki verðbætur ofan á verðbætur mánaðarlega eins og nú er. Þetta þýðir að einstaklingur sem er 67 ára og er með 350 þúsund í lífeyri verður af verðbótum sem nema tæpum 70 þúsundum á ári miðað við 4% verðbólgu. Frá 67 ára töku lífeyris til 83 ára aldurs væri búið að hafa af þessum lífeyrisþega rétt tæpar 2 milljónir króna! Ekki lauma fram frumvarpi sem „stelur“ af lífeyrisþegum 2 milljónum af lífeyri þeirra með þessum breytingum á 16 ára tímabili á töku lífeyris. Væri fróðlegt að vita sparnað lífeyrissjóðanna ef þessi breyting færi í gegn. Ugglaust er um marga milljarða að ræða! Já, ekkert mál að breyta lögum í þessa átt hjá lífeyrisþegum en að gera slíkt á verðtryggðum húsnæðisskuldum heimilanna, nei, það kemur þessari ríkisstjórn ekki til hugar. Ekkert mál að leggja verðbætur ofan á skuldir heimilanna í hverjum mánuði en það þarf að stoppa af að lífeyrisþegar fái verðbætur ofan á verðbætur í hverjum mánuði. Þetta er alls ekki það eina sem er algjört rugl í þessu frumvarpi því það er tryggt að t.d. sjómenn sem eru með 12% hámark í lífeyrissjóð fari ekki í 15,5%, þá á að undanskilja frá lögunum. Já, stjórnvöld vilja koma vel fram við útgerðarmenn og ekki leggja frekari álögur á þá. Verkalýðsfélag Akraness hefur lengi barist fyrir því að launafólk hafi aukið val og frelsi til að ákvarða hvar og hvernig það ráðstafar sínum lífeyri. VLFA hefur barist fyrir því að auka rétt fólks til að setja sinn lífeyri í svokallaða frjálsa séreign en í dag er lágmarksiðgjaldið 12% en flestir eru að greiða 15,5% í iðgjöld. VLFA hefur barist fyrir því að launafólk ráði sjálft hvert það setur 3,5% sem eru umfram lágmarksiðgjaldið eins og lögin kveða á um í dag. Það eigi að hafa val um það hvort það setur það í samtrygginguna eða frjálsa séreign. Nei, þetta má ekki, allt skal renna til lífeyrissjóðanna og síðan á að lögfesta og flækja lífeyriskerfið enn frekar með einhverjum viðbótarbastarði sem ber heitið tilgreind séreign. Það sorglega í þessu er að ekkert samráð var haft við stéttarfélögin sem hafa lögvarða hagsmuni af því að semja um kaup og kjör sinna félagsmanna. En lífeyrisréttindi eru klárlega hluti af kjarasamningum stéttarfélaganna og það er á þeirra valdsviði samkvæmt öllum gildandi lögum. Málið er að VLFA var langt komið með að semja við Elkem Ísland á Grundartanga um að 12% af 15,5% iðgjaldinu færi í samtrygginguna og starfsmenn mættu velja að setja 3,5% í frjálsa séreign ef þeir vildu svo. Samtök atvinnulífsins og forseti ASÍ segja nei, það eruð ekki þið sem sjáið um að semja um lífeyrismál, þau eru á forræði SA og ASÍ. En orðrétt sagði forseti ASÍ í pósti til formanns um daginn: „Lífeyrissjóðirnir hvíla á kjarasamningi á milli Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands en samningsumboðið er ekki hjá hverju stéttarfélagi fyrir sig eins og löngu er orðið ljóst.“ Já, stéttarfélögunum kemur þetta bara ekkert við né félagsmönnum þeirra þrátt fyrir að öll lög kveði á um annað. Hér er um gríðarlega hagsmuni að ræða fyrir launafólk og því hefur félagið falið lögmanni VLFA að stefna ASÍ og Samtökum atvinnulífsins sem segja að samningsumboð stéttarfélaganna nái ekki yfir lífeyrismál í kjarasamningum. Slíkt þvaður hefur enga lagastoð! Formaður VLFA skal fúslega viðurkenna að þessi skefjalausa meðvirkni með lífeyrissjóðskerfinu af hálfu forystu ASÍ er með öllu óskiljanleg. Formaður vill að haft verði samráð við stéttarfélögin sem hafa lögvarða hagsmuni í þessum málum og að lágmarksiðgjald verði áfram 12% en launafólk fái heimild til að ráðstafa viðbótinni sem er 3,5% í frjálsa séreign kjósi það svo. VLFA hafnar því að SA og ASÍ geti tekið yfir lögvarða hagsmuni félagsins við að gæta að lífeyrisréttindum félagsmanna VLFA og á þeirri forsendu verður þessum aðilum stefnt fyrir Félagsdóm. Formann langar að spyrja ykkur launafólk: Viljið þið hafa val um að ráðstafa 3,5% af 15,5% í frjálsa séreign? Það er mitt mat að launafólk verði að láta í sér heyra til að koma í veg fyrir að fámenn klíka ákveði og miðstýri rétti launafólks varðandi hvar og hvernig það vill ráðstafa sínum lífeyri.“ Svo mörg voru þau orð og ég tek heils hugar undir þau. Við verðum að átta okkur á því að lífeyrissjóðirnir eru lögþvingaður, eignaupptökuvarinn sparnaður. Þetta eru laun og ömurlegt til þess að hugsa að áratugum saman sé búið að misnota þessi laun sem verkafólk hefur unnið fyrir í þágu atvinnurekenda. Við eigum að læra af reynslunni en það virðist ekki vera snefill af lærdómsreynslu hjá þessari ríkisstjórn af hruninu. Hún virðist vera búin að steingleyma hundruðum milljarða sem töpuðust. Hvernig í ósköpunum er hægt að láta það viðgangast áratugum saman að atvinnurekendur, sem eiga engan rétt á að gambla með þessa peninga eða hafa vald yfir peningum í lífeyrissjóðum, gambli með þessa peninga á markaði? Við erum að tala um í 6.000 milljarða í lífeyrissjóðskerfinu. Við erum að tala um aukningu í lífeyriskerfið upp á 100 milljarða kr. á mánuði og skatttekjur í því samhengi, skatttekjur sem geta tapast, skatttekjur sem töpuðust. Enginn veit hversu mikið það er uppreiknað í dag en nálgast örugglega 500 milljarða tap í hruninu af skatttekjum, og við ætlum ekki að læra af þeirri reynslu. Þetta eru gífurlegir fjármunir og Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp um það að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóði. Hvað ættum við að gera við þá peninga? Aðgerðin gæti strax skilað okkur 70–80 milljörðum kr. Auðvitað ættum við að nota þá fyrir það fólk sem á þá og hefur unnið fyrir þeim, sjá til þess að koma kerfinu í það lag sem var þegar við tókum upp staðgreiðslu á sínum tíma, og allir virðast vera búnir að gleyma. Þegar staðgreiðsla skatta var sett á var ekki greiddur skattur af lægstu launum eða lífeyrislaunum almannatrygginga og það var afgangur, meiri afgangur upp í lífeyrislaun frá lífeyrissjóði. Í dag er enginn sem sleppur við skattinn. Persónuafslátturinn hefur ekki fylgt verðlagi. Sú gífurlega hækkun skatta sem hefur verið lögð á þá sem eru á lægstu lífeyrislaunum og launum í dag, hækkun upp á 30.000–40.000 kr. á lægstu lífeyrissjóðslaunum, er bara hrein og klár hækkun. Ef við myndum líka reikna rétt, ef við myndum reikna persónuafsláttinn og ef við myndum taka kjaragliðnunina sem varð, þá værum við ekki að borga nokkrum einstaklingi á Íslandi undir 300.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. En það er kannski einhver draumur í dós sem er fjarlægur nema einhverjar gífurlegar breytingar verði hér á þingi, því miður. Við sjáum það á þessu frumvarpi, sem hæstv. fjármálaráðherra hefur gert ótrúlega flókið þó að það sé eiginlega einfaldasta mál sem hægt væri að leggja fyrir þingið. Hann gat komið með frumvarpið í algjörri sátt við allt og alla, en nei, þá þarf hann að lauma inn þessum ótrúlegu bastörðum um að svipta 16–18 ára börn lífeyrisréttinum. Hvernig er hægt að láta sér detta það í hug? Kannski er hægt að láta sér detta það í hug en að framkvæma það er alveg gjörsamlega óskiljanlegt fyrirbrigði. Hvernig í ósköpunum er hægt að láta sér detta í hug að setja ofan á að skerða útgreiðslur úr lífeyrissjóðunum að breyta verðbótum á neysluvísitölunni, breyta því ofan á allar aðrar skerðingar sem eru í kerfinu? Við verðum að átta okkur á því að t.d. þegar við erum að tala um lífeyri, þessi 12% sem verða þarna inni, þá erum við að tala um lífeyri sem verður fyrir 45% skerðingu. Fyrst er skattað og svo skert 45%. Í mörgum tilfellum, þegar koma inn í þetta líka keðjuverkandi skerðingar, þá erum við að tala um skattheimtu alveg upp undir 80–90%. Engum dettur í hug að setja svoleiðis skatt á en þetta er hægt að gera með krókaleiðum, og gera þetta virkilega flókið eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur gert, eins og ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur gert með almannatryggingalaun og lífeyrissjóðslaun. En eins og ég segi, við eigum að taka okkur saman og einfalda þetta. Þetta er ekki flókið, eins og ég sagði, við getum bara sett inn 3,5% viðbótarlífeyrissparnað, hver og einn launamaður ræður hvað hann gerir við hann, hvert hann leggur það inn, hvort hann setur það í örugga fjárfestingu eða áhættufjárfestingu. En út með hitt sem er hérna í frumvarpinu og þá held ég að flestallir geti orðið sáttir, nema auðvitað Samtök atvinnulífsins vegna þess að þau sætta sig aldrei við annað en að þau fái alla þessa peninga, helst inn í lífeyrissjóðina og helst þannig að þau geti nýtt þetta. Þeir gífurlegu fjármunir sem við erum að dæla inn í lífeyrissjóðina eru nú þegar farnir, tel ég, að skaða okkur vegna þess að þeir eru eiginlega farnir að kaupa í sjálfum sér. Þetta gengur ekki upp. Það virkar ekki inni í þessu litla hagkerfi okkar að vera með alla þessa fjármuni hér þannig að þeir vilja auðvitað fara með þá erlendis. Það þýðir gjaldeyri og það þýðir að það bitnar á almenningi í sambandi við að kröfur um 3,5% ávöxtun á þessu eru að valda því að kerfið er að bíta þá sem síst skyldi.
Frú forseti. Það blandast engum hugur um það mál sem hér er rætt, þ.e. breyting á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs og ákvæða um tilgreinda séreign, þar sem m.a. eru lagðar til breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, lífeyrissjóðalögin, sem svo eru nefnd oft og tíðum og eru nr. 129/1997. Það blandast engum hugur um að innsti kjarni þessa máls er að stjórnvöld eru að styðja við gerð kjarasamninga, eins og rakið er hér í skýringum, sérstaklega við 2. gr. Þar er gerð grein fyrir kjarasamningum ASÍ og Samtökum atvinnulífsins árið 2011 þar sem aðilar settu sér það markmið að samræma og jafna réttindi á almennum og opinberum markaði o.s.frv. Sömuleiðis er fjallað um lífskjarasamningana, sem svo eru nefndir, frá 3. apríl 2019. Þar kemur fram að lögfestingin á 15,5% lágmarksiðgjaldi til lífeyrissjóðs er einn liður í yfirlýstum stuðningi stjórnvalda við samninginn. Þetta er allt saman gott og blessað. Síðan eru önnur atriði mikilvæg þarna sem lúta m.a. að ráðstöfun séreignarsparnaðar og öðru af því tagi. En það breytir ekki því að uppi eru miklar áhyggjur af þessu frumvarpi. Maður finnur það glöggt á samtölum að félög eldri borgara eru mjög hugsi yfir tilteknum atriðum í þessu frumvarpi. Ég nefni sérstaklega það atriði sem hefur verið rætt svolítið í þessari umræðu, sem er breytingin á verðtryggingu lífeyris sem lífeyrissjóðir greiða og hefur verið með þeim hætti a.m.k. síðan 1997 að greiðslur taka breytingum eftir vísitölu neysluverðs. En nú er gerð tillaga um að það verði ekki lengur mánaðarlega heldur aðeins einu sinni á ári, miðað við 1. janúar ár hvert, og þá sé miðað við verðbólgu á næstliðnu ári. Frú forseti. Hæstv. ráðherra gerði lítið úr þessu atriði í andsvörum hérna áðan og lagði áherslu á þær stóru línur sem eru í þessu frumvarpi, en engu að síður verður að ræða þetta. Það vakti athygli mína a.m.k. að ráðherra gat ekkert sagt eða gat engu svarað spurningu um hvert væri tilefni eða tilgangur þessarar breytingar eða hvaða skýringar væru á því að þessi breyting er ekki studd neinum gögnum um mat á áhrifum fyrir sjóðfélaga annars vegar og fyrir fjárhag lífeyrissjóðanna hins vegar, þess vegna áhrifum á ríkissjóð vegna samspils lífeyrissjóðakerfisins og almannatryggingakerfisins. Það kom hins vegar fram í máli hæstv. ráðherra að hann telur þetta léttvægt og lítilvægt atriði þannig að ég leyfi mér að hvetja hæstv. ráðherra, úr því að hann telur þetta svona léttvægt og úr því að hann getur ekki gert neina grein fyrir þessu máli, af hverju gerð er um þetta tillaga, til þess að draga þetta ákvæði til baka, 6. gr. frumvarpsins, sem við ræðum hér, um það að verðtryggingin á lífeyrisgreiðslur komi aðeins til framkvæmda einu sinni á ári en ekki mánaðarlega eins og núna er. Það hlýtur að vera auðvelt fyrir hæstv. ráðherra vegna þess að hann er búinn að segja það í þessum ræðustól að hann telji þetta léttvægt atriði og gat engu svarað um hvert væri tilefni eða tilgangur þeirrar tillögu sem gerð er í 6. gr. Í frumvarpinu er skýring við þetta atriði, það er bara ein setning þar sem vísað er til samspils lífeyrissjóðakerfisins og kerfis almannatrygginga og sagt, með leyfi forseta: „… breytt framkvæmd getur dregið verulega úr kröfum Tryggingastofnunar ríkisins um endurgreiðslur vegna vanáætlunar á greiðslum frá lífeyrissjóðum í byrjun árs.“ Frú forseti. Þetta er svo aumleg skýring að ekki verður hjá því komist að lýsa undrun á því að boðið sé upp á svo vesældarlegar skýringar eins og hér um ræðir. Í fyrsta lagi er notað orðalagið „breytt framkvæmd“ og það er eins og til þess að breiða yfir það að breytingin getur falið í sér kjaraskerðingu og mun að öllum líkindum gera það. Síðan er því teflt fram að þessi breyting eigi að hjálpa Tryggingastofnun við áætlunargerð. Er þetta eitthvert atriði sem getur réttlætt það að eldra fólk sé sett í algjöra óvissu um sinn hag? Verðlagið er nú orðið stöðugra en verið hefur um langt skeið en snemma á þessu ári reið yfir verðbólgugusa, eins og allir þekkja, og verði þetta frumvarp að lögum, þar á meðal þessi 6. gr., þá mun fólk standa algerlega óvarið gagnvart slíkri verðbólgugusu og hún yrði óbætt í heilt ár. Það er því full ástæða til þess að fólk hafi af þessu áhyggjur. Þessi frumvarpsgrein skapar óvissu meðal lífeyrisfólks um fjárhag og framfærslu og þeirri óvissu verður að eyða tafarlaust. Frú forseti. Það eru nokkur atriði sem ástæða er til að nefna. Hér fyrr í umræðunni var svolítið rætt um samráð við aðila vinnumarkaðarins og það kemur fram í fjölmiðlum, ég vísa hér til að mynda til Morgunblaðsins í dag þar sem haft er eftir Drífu Snædal, forseta Alþýðusambands Íslands, að Alþýðusambandið hafi gert alvarlegar athugasemdir við fram komið lífeyrisfrumvarp og það sé ekki rétt, segir forseti ASÍ, sem sagt sé í greinargerð að það hafi verið unnið í samráði við ASÍ. Þetta leiðir auðvitað hugann að því að það hefur um mjög langa hríð verið þannig að lífeyrismálin hafa verið á forræði aðila vinnumarkaðarins og stjórnvöld hafa um langan aldur kosið að hafa náið samráð við aðila vinnumarkaðarins um breytingar á lögum sem lúta að lífeyrismálum. Þegar loksins tókst að ljúka því ætlunarverki að setja lög um málefni lífeyrissjóðanna, lífeyrislögin frá 1997 sem ég vitnaði til áðan, þá var það ekki síst fyrir tilstuðlan og vinnu aðila vinnumarkaðarins og stefnumótunar á þeirra vegum sem sást síðan í því frumvarpi sem varð að lögum nr. 129/1997. Það er ástæða til að fagna því sem ráðherra lýsti, áformum hans um það sem hann kallaði grænbók þar sem fjallað verður um framtíðarmálefni á sviði lífeyrismálefna eða lífeyrismála. Það eru margar áleitnar spurningar sem vakna upp í því sambandi. Hann nefndi nokkur atriði. Ég vil leyfa mér að bæta við að það þarf að líta á skattlagningu lífeyrisgreiðslna sem nú eru skattlagðar eins og þetta væru launatekjur þó svo að þær séu að verulegu leyti fjármagnstekjur vegna ávöxtunar iðgjalda í sjóðunum. Það er ástæða til þess að skoða þetta atriði mjög vel. Það sama á við um skattlagningu séreignarsparnaðar sem er með sama hætti skattlagður eins og um launatekjur sé að ræða, þegar verulegur hluti þess fjár sem um ræðir er til kominn vegna ávöxtunar fjármuna í séreignarsjóði. Ég hvet til þess að þessi atriði verði höfð í huga þegar ráðist verður í gerð þessarar grænbókar. Ég hlýt að ljúka máli mínu á því að segja að þetta frumvarp snertir marga þætti. Það hefur komið fram, eins og í þessari umræðu og í fjölmiðlum, að Alþýðusambandið hefur miklar áhyggjur af hækkun lífeyrisaldurs úr 16 í 18 ár. Það eru þarna opnar spurningar sérstaklega varðandi sjómenn. Þetta verður að skoða mjög vel, fyrir utan verðtryggingardæmið og náttúrlega stóru línurnar í þessu frumvarpi yfirleitt. Það er mjög mikilvægt að Alþingi vandi hér mjög til verka. En ég vil ljúka máli mínu á að ítreka hvatningu mína til hæstv. ráðherra um að eyða þeirri óvissu sem uppi er meðal eldra fólks vegna 6. gr., um að hverfa frá mánaðarlegri verðtryggingu lífeyrisgreiðslna yfir í árlega. Ég vil hvetja ráðherra til að eyða þeirri óvissu með því að draga þá grein út úr frumvarpinu.
Frú forseti. Það er kannski rétt að byrja á því að segja að það var rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra þegar hann sagði áðan að þetta væri rosalega flókið mál. Lífeyrissjóðakerfið á Íslandi er stórt og flókið og mig langar í ræðu minni aðeins að fjalla um það hversu stórt og hversu flókið það er og hvers vegna það er á margan hátt beinlínis hættulegt. En áður en ég fer þangað langar mig til að fjalla um nokkur atriði sem snúa að þessu tiltekna frumvarpi því að það er stórt samhengi í þessu öllu. Ég ætla að byrja á því að nefna 1. gr. Það er stórkostlega áhugavert að í raun er verið að fjarlægja 16 og 17 ára fólk sem er á vinnumarkaði út úr lífeyrissjóðakerfinu í grundvallaratriðum. Í bréfi frá Alþýðusambandi Íslands, sem kom áðan, segir, með leyfi forseta: „Hækkun lífeyrisgreiðslualdurs úr 16 árum í 18 ár gengur í berhögg við kjarasamning ASÍ og SA um lífeyrismál. Fyrir þessari aldursmismunun eru engin haldbær rök.“ Ég er sammála þessu en ég held að það megi jafnvel ganga örlítið lengra og segja að það að gera þetta, í ljósi þess að það er mótframlag vinnuveitanda sem sparast fyrst og fremst með þessu, felur í sér 14% kjaraskerðingu fyrir alla sem eru 16–18 ára gamlir. Það er, held ég, mjög ósanngjarnt og líka mjög hættulegt fordæmi vegna þess að fyrir þessu eru engin rök. Þetta er í rauninni bara tilfærsla á peningum til atvinnuveitanda. Þetta ýtir kannski örlítið undir það að fólk á þessum aldri verði ráðið í ljósi þess að launatengdur kostnaður vinnuveitanda verður lægri. En þetta er ekki góð leið til að stuðla að því að fólk muni eiga betra ævikvöld. Ég held að þetta setji það vont fordæmi að það sé þess virði að fordæma 1. gr. þessa frumvarps. Annað atriðið sem ég vildi koma inn á er festing á hlutfallinu í 15,5%. Þeir sem hafa verið að fylgjast með hafa séð að undanfarin ár hefur hlutfallið farið hækkandi og hefur farið hækkandi smám saman í marga áratugi. Það sem er áhugavert er að þetta er ekki tilviljun, þetta er ekki ófyrirsjáanlegt og þarf að halda áfram að öllu óbreyttu. Þannig er að lífeyrissjóðakerfið í heild sinni hljóðaði upp á 3.514 milljarða árið 2017. Ég valdi þetta ártal vegna þess að ég hafði það við hendina, ekki út af neinni annarri ástæðu. Fjórum árum síðar er lífeyrissjóðakerfið komið upp í 5.818 milljarða samkvæmt grein í Morgunblaðinu í gær, held ég að það hafi verið. Það jafngildir 16% hækkun á ári að jafnaði eða stækkun á lífeyrissjóðakerfinu eða 576 milljarða kr. á ári. Ef maður myndi líta á það þannig þá gæti maður sagt: Ókei, það þýðir, miðað við það að verg landsframleiðsla 2019 var upp á 2.966 milljarða kr., að u.þ.b. ein af hverjum 6 krónum sem verða til í samfélagi okkar endar í lífeyrissjóðakerfinu, þ.e. 5 krónur verða nýttar fyrir almenning í landinu í nútímanum, ein fer í fjárfestingar sem þurfa að skila töluverðri ávöxtun og það mun nýtast til að borga fyrir ævikvöld fólks. Þetta er í sjálfu sér bæði peningur sem nýtist núna í fjárfestingum en er að sama skapi peningur sem gæti verið annars staðar í kerfinu. Það að kerfið skuli aukast um u.þ.b. 16% á ári er frekar magnað. Að vísu er þetta ekki alveg línulegt heldur fer þetta vaxandi í svokölluðum veldisvexti. Því er mikilvægt fyrir Alþingi, og í það minnsta efnahags- og viðskiptanefnd, að ræða aðeins hvað felst í því að vera með kerfi sem er með innbyggðan veldisvöxt í sér. Reyndar er lífeyrissjóðakerfið langt frá því að vera eina kerfið á Íslandi sem er með innbyggðan veldisvöxt í sér, meira að segja á heimsvísu eru mörg kerfi með slíkan innbyggðan veldisvöxt. Hann þarf í sjálfu sér ekki endilega að vera slæmur en það verður að vera skýrt hvað hann felur í sér. Stundum er talað um að það sé ákveðin lágmarksávöxtun eða ávöxtunarkrafa á lífeyrissjóðakerfið. Reyndar hafa lífeyrissjóðirnir talað um að þetta sé núvirðingarkrafa. Gott og vel, það má kalla þetta einhverjum öðrum nöfnum mín vegna, en hún er í það minnsta 3,5%. 3,5%, forseti, þýðir tvöföldun á 28 árum. Þessir 5.818 milljarðar sem við erum með í lífeyrissjóðakerfinu í dag verða árið 2050 í það minnsta 10.000, 11.000 eða 12.000 milljarða kr. virði á núgengi og þá á eftir að taka með í reikninginn ýmsa aðra þætti, verðbólgu og annað sem kemur inn í og ekki síst með hliðsjón af því, eins og kemur fram í þessu frumvarpi, að það er verðtryggingarkrafa á lífeyrissparnað. Þarna erum við að tala um að lífeyrissjóðakerfið í eðli sínu verður að taka sífellt stærri part af hagkerfi Íslands til sín. Og jú, ókei, það er ekki bara þannig að þessir peningar fari í einhverja hít. Þeir fara út úr lífeyrissjóðakerfinu í ýmsar fjárfestingar, bæði innan lands og utan, og eru í sjálfu sér mjög stór og mikilvægur partur af hagkerfi Íslands. En með þessari hækkun úr 12% í 15,5% er í rauninni verið að segja að ein af hverjum 7 krónum landsmanna skuli fara í sjóði þar sem annað fólk en landsmenn sjálfir og launamenn sjálfir og þeir sem eiga þennan lífeyrissparnað fær að ráðstafa þessum fjármunum í fjárfestingar hér og þar um hagkerfið. Það er vissulega í góðum tilgangi en maður hlýtur á einhverjum tímapunkti að spyrja sig: Hvenær er nóg nóg? Svarið við þeirri spurningu fer svolítið eftir því hvort horft er á þetta lífeyrissjóðakerfisins megin eða launamannsins megin. Lífeyrissjóðakerfið þarf alltaf að stækka. Ef það nær ekki að stækka í réttu hlutfalli við öldrun þjóðarinnar, fjölgun þjóðarinnar og fleiri þátta þá er til fyrirbæri sem er kallað tryggingafræðilegt gjaldþrot sem er raunhæfur möguleiki. Það er það raunhæfur möguleiki að mjög reglulega kemur upp í umræðunni að það vanti svo og svo mörg hundruð milljarða í lífeyrissjóðakerfið til að það gangi upp. Árið 2016 var eitt af því fyrsta sem gerðist, árið sem ég kom inn á þing, að settir voru töluvert miklir peningar inn í B-deild LSR vegna þess að þar var horft fram á tryggingafræðilegt gjaldþrot í einhverjum skilningi, alla vega einhvern tímann í framtíðinni. Tryggingafræðilegt gjaldþrot er ekki í nútímanum, heldur er það framreiknað út frá kröfum sem eru til staðar til framtíðar. Það er hætt við því, þegar horft er á þetta þeim megin frá, að í raun sé hægt að réttlæta hvaða vöxt sem vera skal. Ef maður samþykkir þá nálgun þá verðum við að fallast á það að hagkerfið fer að lokum eingöngu í það að þjóna hagsmunum lífeyrissjóðanna. Ég held að það sé bara ekki gott fyrir neinn. Það er því ástæða fyrir okkur á þingi, hvort sem er almennt eða í efnahags- og viðskiptanefnd sér í lagi, að við tökum umræðuna um það hvernig við getum látið lífeyrissjóðakerfið ganga upp. Hæstv. fjármálaráðherra talaði um það í ræðu sinni áðan að sjálfbærni væri mikilvægt markmið og ég er algjörlega sammála því. En sjálfbærni og endalaus veldisvöxtur er ekki eitthvað sem gengur upp saman. Þú getur ekki haft sjálfbærni og veldisvöxt, alla vega ekki til lengri tíma. Þetta er eitthvað sem við verðum að ræða og við verðum að finna einhverja leið til að ná öllum tryggingafræðilegum markmiðum, öllum lífeyrismarkmiðum kerfisins, án þess að reiða okkur á það að éta alltaf sífellt stærri part af kökunni. Það er reyndar ein önnur leið til að laga þetta, þ.e. að hagkerfið stækki mun örar en lífeyrisþörfin. Það má alveg skoða hvernig við gætum gert það. En það er meira svona atvinnuveganefndarmál og kannski heildstæðara hagstjórnarmál. En horfum líka á þetta hinum megin frá, frá sjónarhorni launamannsins. Þar til fyrir nokkrum árum var hlutfallstalan 12%. Þetta kemur að vísu frá mótframlagi launagreiðenda. Þessi tala er alla vega alltaf að hækka og á einhverjum tímapunkti þá fer það að rýra möguleika launafólks á því að fá aðrar kjarabætur, t.d. á sín venjulegu laun sem það fær útborgað. Það hlýtur líka að vera vandamál, sama hvorum megin maður horfir á þetta, að lífeyrissjóðakerfið er búið að vera að stækka og stækka frá því að það varð til. Fyrir nokkrum árum lagði ég fram þingsályktunartillögu, sem ég ætti sennilega að leggja fram aftur til að minna á hana, sem gekk út á það að skoða hvort einhver ábati væri í því að breyta lífeyrissjóðakerfinu úr söfnunarkerfi sem það er í dag yfir í gegnumstreymiskerfi að einhverju leyti. Það er ein leið til að minnka þennan þrýsting. Það eru alveg rök fyrir því að gera það ekki og ég hef heyrt þau rök og allt í lagi með það, en það þarf að rannsaka þetta mun nánar en ég get gert við að útbúa einhvers konar tillögu. Það þarf eiginlega að gera það sem fyrst vegna þess að kerfið heldur áfram að stækka á meðan að við erum að ræða þetta. Að þessu sögðu, af því að tíminn er naumur, þá skil ég af hverju þetta frumvarp er lagt fram. Ég er ekki viss um að ég sé sammála öllu sem kemur fram í því. Margt getur verið gott í því og bæði Samtök atvinnulífsins og Alþýðusambandið hafa góða punkta í sínum kröfum hvað það varðar. En ef við ætlum að viðhalda sjálfbærni til framtíðar verðum við með einhverju móti að passa upp á að þetta kerfi gangi upp. Það felur í sér að við ættum sem allra fyrst að fara að tala um það hvernig við getum hætt að gera svona reddingar á kerfinu eins og í þessu máli. Síðan á eftir að eiga sér stað mikið samtal í efnahags- og viðskiptanefnd um nákvæmlega hverjar af tillögunum í þessu frumvarpi eru jákvæðar sem tímabundin lausn, jákvæðar almennt og hverjar eru neikvæðar. Það var reyndar ágæt ræða hér áðan hjá hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni þar sem hann fór nokkuð vel yfir hvað væri ekki jákvætt í þessu og ég held að það sé ágætisveganesti inn í efnahags- og viðskiptanefnd með þetta. En í öllu falli: Við þurfum að endurskoða þetta og ég held að við verðum að gera það.
Frú forseti. Ég verð að viðurkenna að það kveikir aðeins í mér þegar farið er að tala um veldisvöxt og aðra slíka þætti úr ræðustóli Alþingis, þá langar mig aðeins að eiga svolítið samtal við hv. þingmann í framhaldi af hans áhugaverðu hugleiðingum. Það vakna margar spurningar þegar fjallað er um lífeyriskerfið. Svo ég grípi niður á nokkrum stöðum í því sem hv. þingmaður vék að, þá er eitt þessi 3,5% uppgjörstala, þ.e. að sjóðirnir eru gerðir upp í tryggingarfræðilegu tilliti, eignir og skuldir og miðað er við þá tölu. Það er á það að líta að eignirnar eru til miklu skemmri tíma en skuldbindingarnar. Skuldbindingarnar ná áratugi fram í tímann. Þetta er mjög mikið viðfangsefni og til þess eru náttúrlega tryggingastærðfræðingar, til að leysa úr þessu. Mig langar sömuleiðis að nefna, vegna umræðu um veldisvöxt og stækkun á kerfinu, að það blasir við að sjóðirnir eru nú þegar vaxnir íslensku hagkerfi yfir höfuð í þeim skilningi að hið mikla ráðstöfunarfé sem þeir þurfa að setja í vinnu í fjárfestingum - það eru ekki ótæmandi kostir á slíkum fjárfestingum hér. Eðlileg sjónarmið um áhættudreifingu kalla á að ráðstöfunarfénu sé að verulegu leyti varið til fjárfestinga á erlendri grundu. 36. gr. laganna fjallar um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóðanna. [[Forseti hringir.]]Hún var upphaflega hugsuð þannig að stærsta áhættan [[Forseti hringir.]]sem lífeyrissjóðirnir stæðu frammi fyrir væru erlendar fjárfestingar. [[Forseti hringir.]]En núna er allt önnur sýn og menn [[Forseti hringir.]]hafa gert sér grein fyrir því að stærsti áhættuþátturinn eru innlendar fjárfestingar. [[Forseti hringir.]]Ég minni á norska olíusjóðinn sem allur er fjársveltur.
Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörkin.
Frú forseti. Þetta eru áhugaverðar vangaveltur, alveg rétt. Ræðan sem ég hefði getað haldið hefði verið um að fjárfestingargetu lífeyrissjóðakerfisins fylgir ótrúlega mikið vald yfir íslensku hagkerfi. Það væri alveg fín ræða út af fyrir sig, vegna þess að ef við horfum á tölurnar í Morgunblaðsgreininni þá hefur lífeyrissjóðakerfið vaxið um 1.000 milljarða kr. á síðustu 18 mánuðum. Þar af uxu erlendu eignirnar um 558,4 milljarða en innlendu eignirnar uxu um 449 milljarða. Þetta er áhugavert í ljósi þess að þarna eru 449 milljarðar af verðmætum sem urðu til í íslensku hagkerfi á síðustu 18 mánuðum sem fara í rauninni ekki til almennings með neinum hætti fyrr en einhvern tímann seint og síðar meir, einhverjum áratugum síðar, eins og hv. þingmaður talaði um. Þannig að mér finnst áhugavert að þegar um er að ræða þetta stóran aðila, og höfum í huga að verg landsframleiðsla 2019 var, eins og ég nefndi áðan, 2.966 milljarðar kr., að lífeyrissjóðakerfið er í rauninni eins og tvöföld íslensk verg landsframleiðsla. Það felur í sér að ef lífeyrissjóðirnir ákveða að hafa áhrif hér og þar, sem þeir hafa kannski takmarkaða getu til vegna þess að ávöxtunarkrafan er rík, geta þeir farið að velja hverjir eru sigurvegarar í íslensku samfélagi og hverjir eru taparar. Það er vald. Það er raunverulegt vald og það má ræða það alveg sérstaklega. En ég vildi samt leggja meiri áherslu á kerfislægu áhættuna við það að hafa veldisvöxtinn innbyggðan.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið eða raunar viðbótarhugleiðingar hans hér. Ef ég gríp aftur boltann á lofti frá hv. þingmanni, þá er það þannig að þörf lífeyrissjóðanna fyrir að fjárfesta erlendis vegna þess að það eru ekki allt of margir fjárfestingarkostir hér í boði - nema auðvitað að ríki og sveitarfélög myndu ráðast í það fjárfestingarátak sem maður hefur leitast við að tala hér fyrir þrásinnis, um innviðauppbyggingu í landinu, sem væri þannig að það væru skuldabréf sem myndu falla vel að eignasafni lífeyrissjóðanna og þjóna þeirra hagsmunum. Á meðan lífeyrissjóðirnir eiga ekki kost á raunhæfum fjárfestingarkostum hér á landi þá þurfa þeir að fara úr landi. En það er um slíkar fjárhæðir að tefla að það setur umtalsverðan þrýsting á gengi krónunnar, þannig að þetta hangir allt saman. Hv. þingmaður nefndi hættuna á því að sjóðirnir næðu miklum fjárhagslegum ítökum í íslensku samfélagi. Hann talaði um vald yfir íslensku hagkerfi. Það rifjar upp draumsýn eða hugsjón gamals jafnaðarmanns, sem var Olof Palme í Svíþjóð. Við hann var náttúrlega kenndur ákveðinn sjóðasósíalismi og manni verður stundum hugsað til hans, að það má ekki gerast að það rætist að hér verði einhver sjóðasósíalismi í gegnum lífeyrissjóðina. Ég vil líka víkja að því sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. annars vegar söfnun og hins vegar gegnumstreymi. Þeir sem settu lífeyrissjóðina á laggirnar voru mjög framsýnir menn beggja vegna, mjög mikilhæfir menn, til að mynda í Alþýðusambandinu. Þeir ákváðu að þetta yrðu söfnunarsjóðir og það hefur hingað til reynst vel.
Frú forseti. Já, það er alveg hægt að segja að sjóðsöfnunarkerfi var nær örugglega rétt ákvörðun á sínum tíma. Hvort það er rétt ákvörðun að viðhalda því núna frekar en að taka einhvern hluta í gegnumstreymi er spurning sem snýr kannski ekki að lífeyri, það er hægt að tryggja að fólk fái jafn góðan lífeyri í hvoru kerfinu fyrir sig. Spurningin er bara hversu stór hluti af fjárfestingarmætti íslensks hagkerfis sé í rauninni bundinn í lífeyrissjóðakerfinu hverju sinni. Nú búum við svo vel að það eru margir lífeyrissjóðir þannig að það er kannski ekki mikil hætta á því að þeir fari að slengja valdi sínu til eða frá með skaðlegum hætti. En það er samt alveg rétt sem hv. þingmaður talar um, þetta setur þrýsting á krónuna og setur þrýsting á fjárfestingarkosti. Þetta gerir það að verkum að t.d. erlendir fjárfestar hafa kannski minni áhuga á að koma inn í íslenskt hagkerfi með eigin peninga. Og að auki, þegar þetta er svo keyrt saman við þá stefnu núverandi ríkisstjórnar og síðustu ríkisstjórna að keyra alltaf niður ríkisskuldir niður í ekki neitt - höfum í huga að ríkisskuldir eru einkasparnaður - þá verður þrýstingurinn í rauninni enn þá meiri á þá þætti hagkerfisins sem geta skilað einhverjum arði. Þetta kerfi er flókið. Ég held að það sé rauði þráðurinn í allri þessari umræðu. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að eiga þetta samtal við mig, vegna þess að þetta kerfi er ógeðslega flókið en yfirleitt ekki af þeim ástæðum sem maður myndi ætla í upphafi, heldur aðallega út af hinum flóknu samverkunaráhrifum sem eiga sér stað þegar kerfi sem er þetta stórt, þetta umfangsmikið, er í samspili við svo lítið hagkerfi.
Frú forseti. Ég hef setið og hlýtt á þessa umræðu með athygli, ég hef setið hér úti í sal og hlustað. Hún hefur verið fróðleg og ég heyri það á öllu að þetta frumvarp fer á góðan stað þar sem er hv. efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis og ég vænti góðs af þeirri vinnu sem þar á eftir að verða. Ég kem hér fyrst og fremst upp til þess að árétta það sem hefur komið fram í máli ýmissa þingmanna að ástæða er til að hafa áhyggjur af því að hér hefur ekki átt sér stað það samráð við samtök launafólks, ASÍ, sem hefði þurft að vera. Eiginlega er þetta ekki samráð, þetta er samráðslíki. Þetta er þykjustusamráð eins og kemur fram í bréfi sem við þingmenn fengum sent í dag frá forseta Alþýðusambandsins, Drífu Snædal, sem ég kem hér upp til að taka undir og svo langar mig til að árétta ýmislegt sem kemur fram í því bréfi. Það er alveg rétt, sem kom fram áðan hjá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, að það voru framsýnir menn sem komu á fót þessu lífeyrissjóðakerfi og með þeim hætti sem því var komið á fót. Það sem var kannski ekki síst dálítið merkilegt við þetta var það ríka og mikla samráð sem var haft af hálfu ríkisvaldsins og samtök launamanna og samtök atvinnurekanda tóku höndum saman. Mér virðist að núna sé því miður brotið blað í því að slíkt samráð hefur ekki átt sér stað. Það er ekki hægt að afgreiða Alþýðusamband Íslands eins og hagsmunasamtök, lobbíista eða eitthvað því um líkt, heldur er hér um að ræða samtök launamanna sem eiga þennan lífeyri. Í bréfi Drífu Snædal segir, með leyfi forseta: „Af greinargerð má skilja að fullt samráð hafi verið haft við verkalýðshreyfinguna en það er alvarlegt mál að halda slíku fram þegar reyndin er önnur. Þar með brýtur fjármálaráðherra blað í sögunni með því að fara fram með tillögur um breytingar á lífeyriskerfinu án samráðs við fulltrúa vinnandi fólks en lætur í veðri vaka að svo hafi verið.“ Hér er sem sé um að ræða ný vinnubrögð í samskiptum fulltrúa ríkisvaldsins, fulltrúa ríkisstjórnarinnar við samtök launamanna. Þetta mál er í tengslum við kjarasamningana sem voru 2019 en svo virðist sem ferðin hafi verið notuð til að lauma inn ýmsu sem ekki hafði verið rætt um. Samráðslíki. Það er aðallega þrennt sem ASÍ mótmælir harðlega og ég vil fá að lesa það hér upp, með leyfi forseta: „Fyrst ber að nefna hækkun lífeyrisgreiðslualdurs úr 16 árum í 18 ár sem gengur í berhögg við kjarasamning ASÍ og SA um lífeyrismál. Fyrir þessari aldursmismunun eru engin haldbær rök. Þessum áformum fékk verkalýðshreyfingin fyrst veður af þegar frumvarpið var lagt fram á Alþingi.“ Margir hv. þingmenn hafa einmitt furðað sig á þessari breytingu. Einnig segir í bréfi Drífu og margir þingmenn hafa líka furðað sig á því: „Í öðru lagi er lagt til að breyta verðbótum lífeyrisréttinda þannig að þær reiknast árlega í stað mánaðarlega. Þessi breyting kann að láta lítið yfir sér en kann að hafa þau áhrif á lífeyrisréttindi fólks að þau taki ekki leiðréttingum vegna verðbólgu jafnóðum. Frumvarpið tekur ekki af vafa um hvort slíkt yrði leiðrétt eftir á eða ekki.“ Hv. þm. Ólafur Ísleifsson vék einmitt að áhyggjum sem eldri borgarar hafa viðrað út af þessum áformum, réttilega. Það var á hæstv. fjármálaráðherra að skilja hér áðan að ekki væri ástæða til að gera mikið veður út af þessu enda tilheyrði verðbólga liðinni tíð. Það væri eitthvað sem hefði tíðkast í hans ungdæmi en væri nú löngu liðin tíð. Ja, guð láti gott á vita og vonandi hefur hæstv. ráðherra rétt fyrir sér í þeim efnum. En ég er nú aðeins eldri en hæstv. ráðherra og ég kannast við þennan draug, rétt eins og ég held að aðrir þingmenn á svipuðum aldri og ég er geri, og ég er ekki viss um að við höfum alveg séð það síðasta af þeim draug. Það þriðja sem Alþýðusamband Íslands mótmælir harðlega er, með leyfi forseta: „Í þriðja lagi er veitt áframhaldandi undanþága í lögum frá 15,5% lífeyrisframlagi með ótímasettu bráðabirgðaákvæði. Kemur þetta til vegna lífeyrismála sjómanna sem enn er ósamið um og er framlag í lífeyrissjóði þeirra aðeins 12%. Framsýn telur rétt að sett séu tímamörk á bráðabirgðaákvæðið, svo sem eðlilegt er, þannig að sjómönnum og viðsemjendum þeirra gefist kost á að ganga frá kjarasamningi þar sem sjómenn njóta sömu lífeyrisréttinda og annað launafólk.“ Virðulegi forseti. Ég vildi fyrst og fremst koma hér upp til að halda á lofti þeim sjónarmiðum sem koma fram í bréfi forseta Alþýðusambands Íslands og taka undir þau. Ég vænti þess að þau sjónarmið sem viðruð eru í bréfi forseta Alþýðusambandsins hafi ríkan hljómgrunn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ágætu ræðu. Ég verð í upphafi sömuleiðis að gera þá játningu að hér er ekki um eiginlegt andsvar að ræða heldur það sem mætti kalla samsvar af því að ég deili ýmsum áhyggjum sem hv. þingmaður reifaði hér. Þar skal ég fyrst nefna spurninguna um samráð. Höfum í huga að það var á grundvelli kjarasamninga í maí 1969 sem aðilar vinnumarkaðarins settu lífeyriskerfið á laggirnar í raun. Kjarasamningarnir voru undirritaðir 19. maí 1969. Ég man vel eftir árinu 1969 eins og hv. þingmaður gerir vafalaust. Nema það að ríkisstjórnin gerðist eins konar ábyrgðarmaður þessara samninga undir forystu Bjarna heitins Benediktssonar forsætisráðherra. Meginatriði þessa samkomulags aðila vinnumarkaðarins á þeim tíma, þar sem eiginlega var ekki um það að ræða að semja um auknar launagreiðslur vegna þess að við vorum þá í alvarlegri efnahagslegri niðursveiflu, var að félagsmenn innan vébanda Alþýðusambands Íslands höfðu rétt og skyldu til að vera félagsmenn í lífeyrissjóði. Árið 1974 var þetta atriði lögfest og síðan útvíkkað 1980 þannig að allir eiga að vera í lífeyrissjóði og eru í lífeyrissjóði frá þeim tíma. Ég verð að viðurkenna að ég er mjög hugsi yfir yfirlýsingum forystumanna Alþýðusambandsins, svo ég vísi sérstaklega til forseta Alþýðusambandsins, yfir skorti á samráði. Hún andmælir því sem sagt er í greinargerð með frumvarpinu að haft hafi verið samráð við Alþýðusambandið vegna þess að hingað til hafa ríkisstjórnir litið þannig á að það væri farsælast, við getum kannski orðað það þannig, að hafa samráð um lífeyrismálin [[Forseti hringir.]]við aðila vinnumarkaðarins og maður veltir fyrir sér hvort hér sé orðin stefnubreyting, ekki síst í ljósi ummæla hæstv. ráðherra fyrr í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa litlu sögustund. Við þetta má kannski bæta: Úr því að forsætisráðherrann Bjarni Benediktsson var nefndur er rétt að halda líka á lofti nöfnum eins og Gylfi Þ. Gíslason, Hannibal Valdimarsson og Eðvarð Sigurðsson, svo að einhver nöfn af handahófi séu nefnd. Aðalatriðið er það að á þessum tíma, sem voru erfiðleikaár í íslensku samfélagi, tóku atvinnurekendur og verkalýðshreyfingin höndum saman og ríkisstjórnin náði að leiða þessi öfl saman, bar gæfu til þess að byggja upp traust og bar gæfu til þess að bregðast ekki því trausti. Í áðurnefndu bréfi er forseti Alþýðusambandsins nokkuð harðorð. Hún er ansi harðorð. Hún segir m.a., með leyfi forseta: „Í því frumvarpi sem nú liggur fyrir hefur hins vegar verið lætt inn öðrum breytingum sem verkalýðshreyfingin hefur ekki verið höfð til samráðs um og skerða lífeyrisrétt almennings og þar með kjör vinnandi fólks.“ Þetta eru býsna hörð orð frá forseta Alþýðusambandsins og mér finnst einboðið að hv. efnahags- og viðskiptanefnd taki þessi orð mjög alvarlega og reyni að lagfæra þetta.
Frú forseti. Það verður ekki hjá því komist að þetta frumvarp verði lagfært í meðförum Alþingis. Það er alveg útilokað annað. Það er alveg útilokað og ef hæstv. fjármálaráðherra verður ekki við þeirri hvatningu sem ég hef leyft mér að beina til hans, að draga 6. gr. til baka, hlýtur það að verða viðfangsefni hv. efnahags- og viðskiptanefndar og síðan Alþingis í heild sinni að afstýra því að 6. gr. verði að lögum vegna þess að hún skapar alveg sérstaka óvissu fyrir fólk sem tekur við greiðslum úr lífeyrissjóðunum. Menn hafa búið við það, a.m.k. frá 1997, að þessar greiðslur væru endurskoðaðar mánaðarlega í ljósi verðbólguþróunar. Nú kemur hæstv. ráðherra með frumvarp sem hann getur ekki einu sinni útskýrt. Hann getur ekki einu sinni útskýrt það aðspurður hvert sé tilefni og hver sé tilgangur breytingarinnar og hann getur ekki svarað því af hverju það fylgja engar greinargerðir um áhrif þess arna á sjóðfélaga og fjárhag lífeyrissjóðanna og hvað þá ríkissjóðs sjálfs sem hann ber ábyrgð á. Að vísa til þess að það séu runnir upp einhverjir nýir tímar, að það sé engin verðbólga og eitthvað svona - við erum nýbúin að sjá hér það sem er í daglegu tali kallað verðbólguskot eða verðbólgugusa eða verðbólguhrina eða hvað það nú er, þessi 4% snemma á þessu ári. Þetta er auðvitað marktæk fjárhæð og fyrir fólk sem lifir við kröpp kjör er það mjög þungt að fá þetta ekki bætt fyrr en að ári liðnu og við erum bara ekkert komin út úr verðbólgu. Ég ætla að leyfa mér að segja við þingheim að enn sé hætta á því að hér [[Forseti hringir.]]verði meiri verðbólga og ég tala ekki um ef flokkur hv. þingmanns kæmist í ríkisstjórn, vil ég leyfa mér að segja.
Virðulegi forseti. Já, þetta var að verða allt of mikið samlæti og gagnkvæmt kjass að mati hv. þingmanns þannig að hann þurfti að enda þetta með óþarfri pillu, að mínu mati, í garð þess flokks sem ég er þingmaður fyrir og hefur alltaf lagt áherslu á ábyrga hagstjórn og ábyrgt efnahagslíf. En það er alveg rétt að við erum ekkert komin út úr verðbólguhættu. Manni virðist stundum að hagfræðingar og þeir sem véla með efnahagsmálin líti á verðbólgu sem tölur á blaði. En þetta er líf fólks, þetta er líf og heilsa fólks, lífið á heimilunum í landinu. Þetta er líf gamla fólksins og þetta er líf fjölskyldnanna og þetta getur skipt sköpum. Lítið verðbólguskot skiptir algerlega sköpum á mörgum heimilum um það hvernig þeim farnast og hvort þau ná að fleyta heimilisrekstrinum yfir næstu mánaðamót, svo að dæmi sé tekið. Hér er því verið að leika afskaplega hættulegan leik að mínu mati sem getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar á kjör almennings í landinu.
Frú forseti. Mig langar hér við 1. umr. að skilja eftir nokkur atriði til umhugsunar, fyrst og fremst auðvitað fyrir hv. efnahags- og viðskiptanefnd, í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Þetta hefur verið langur ferill og að skoðuðum ýmsum þeim umsögnum sem liggja fyrir í samráðsgátt frá því málið fór þar inn, ég held það hafi verið í júlí 2019, ef ég man rétt, hef ég reynt að lesa það út frá því að enn séu atriði sem ástæða er til að vekja athygli á og hvetja nefndina til að skoða sérstaklega og mig langar að nefna nokkur þeirra. Með samkomulagi ASÍ og Samtaka atvinnulífsins frá 15. júní 2016 var samið um nánari útfærslu á fyrirkomulagi hækkunar á iðgjaldi þar sem kveðið er á um heimild sjóðfélaga til að ráðstafa allt að 3,5% af lágmarksiðgjaldi í bundinn séreignarsparnað sem í þessu frumvarpi hefur fengið heitið tilgreind séreign. Í umsögn Almenna lífeyrissjóðsins í samráðsgáttinni segir, með leyfi forseta: „Æskilegra hefði verið að gefa sér meiri tíma,“ - með vísan í stöðuna eins og hún var þá - „greina sparnaðarþörf einstaklinga og leggja fram tillögur sem taka mið af henni. Ef breyta á kerfinu er eftirsóknarvert að breytingar miði að því að einfalda kerfið og réttindaöflun frekar en að flækja það eins og nú er lagt til.“ Ég held að þetta sé atriði sem væri æskilegt að hafa í huga við vinnslu málsins í efnahags- og viðskiptanefnd, þ.e. að leita leiða til að einfalda kerfið frekar en að flækja það. Og svona almenns eðlis þá held ég að við ættum að reyna að standa vörð um frelsi einstaklinganna til að ráðstafa þessum viðbótarsparnaði með rýmri hætti en hér er kveðið á um. Fleiri aðilar ljá máls á einfaldleika, samanber umsögn Íslenska lífeyrissjóðsins þar sem segir, með leyfi forseta: „Þessi mikli greinarmunur á tilgreindri séreign og séreign af viðbótariðgjaldi flækir lífeyriskerfið að óþörfu. Eðlilegast er að sjóðfélagar geti ráðstafað 3,5% af lágmarksiðgjaldi í viðbótarlífeyrissparnað. Þannig geta aðilar ávaxtað þessa séreign sína á sömu ávöxtunarleiðum og án aðgreiningar og óþarfa flækjustigs.“ Ég vil bara halda því til haga í þessu samhengi og ítreka að þarna er skynsamlegt að einstaklingurinn hafi sem mest frelsi, mest val til að velja þá leið sem honum hugnast best. Ég hef í sjálfu sér ekki áttað mig á með hvaða hætti þau markmið nást fram með útfærslu um tilgreinda séreign í stað þess að viðbótarsparnaðurinn renni inn í séreignina eins og það regluverk er formað í dag. Með vísan til einföldunar kerfisins er rétt að nefna umsögn SSF í samráðsgáttinni þar sem segir, með leyfi forseta: „Með áformaðri breytingu á lögum nr. 129/1997 er enn verið að flækja lífeyriskerfið sem mörgum finnst nú þegar nógu flókið, sérstaklega skerðingar lífeyris frá TR vegna eftirlauna frá samtryggingardeildum lífeyrissjóða. Á undanförnum árum hefur löggjafinn gert breytingar á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, til einföldunar lífeyriskefisins en með þessu frumvarpi er flækjustigið aftur aukið.“ Allt ber þetta að sama brunni. Það eru áhyggjur hagaðila af því að hér sé verið að flækja kerfið að óþörfu. Í dag er lögbundið lágmarksiðgjald til lífeyrissjóða 12% af iðgjaldsstofni og til stendur að hækka það í 15,5%. Lífeyrissjóðum er ætlað að veita lágmarkstryggingavernd sem er 56% af mánaðarlaunum, sem sagt meðallaunum, sem greitt er af í 40 ár. Að jafnaði er það 1,4% á ári. Samkvæmt frumvarpinu er lagt til að lágmarkstryggingavernd fari upp í 1,8% á ári að jafnaði eða 72% miðað við 40 ára iðgjaldatíma. Velji sjóðfélagi að ráðstafa 3,5% í tilgreinda séreign lækkar lágmarkstryggingaverndin í 1,4% á ári, til jafns við það sem er í dag að jafnaði eða 56% miðað við 40 ára iðgjaldatíma eins og nú er. Um þetta segir í umsögn Almenna lífeyrissjóðsins, með leyfi forseta: „,,Afslátturinn“ styður þá skoðun að óþarfi sé að hækka lágmarkstryggingaverndina og reyndar að lögfesta hækkun á lágmarksiðgjaldi úr 12% af launum í 15,5%.“ Raunar er þessi hækkun á lágmarkstryggingaverndinni að mér sýnist ekki rökstudd sérstaklega í frumvarpinu, en í því samhengi er enn fremur áhugavert að í umsögn Brúar lífeyrissjóðs á samráðsgáttinni er vikið að 3,5% ávöxtunarviðmiðinu. Sumir hafa kallað það núvirðingarkröfu en við skulum notast við ávöxtunarviðmið, það er kannski það sem almennt er notað í því samhengi í umræðunni hér og svo sem víðast. Í umsögn Brúar lífeyrissjóðs er vikið að 3,5% ávöxtunarviðmiðinu og varað við því að hækka lágmarkstryggingaverndina án þess að líta á kerfið í heild sinni. Þar segir, með leyfi forseta: „Sú tillaga að breytingu er varðar hækkun upp í 1,8% á ári á lágmarkstryggingavernd sem lífeyrissjóður skal veita kallar á útreikninga tryggingastærðfræðings sjóðsins og mögulega endurskoðun á réttindatöflum hans. Tillagan virðist miða við óbreytt ákvæði reglugerðar nr. 391/1998 er varðar ávöxtunarkröfu lífeyrissjóða, en undanfarin ár hefur mikil umræða farið fram um ávöxtunarkröfuna og að ekki sé varlegt eða raunhæft að reikna með 3,5% ávöxtun eigna til framtíðar. Stjórn Brúar lífeyrissjóðs telur nauðsynlegt að forsendur lágmarkstryggingaverndar sjóðanna séu skoðaðar í stærra samhengi.“ Í þessu samhengi vil ég í rauninni, eins og ýmsir hafa gert hér fyrr í umræðunni, fagna því sem sagt er frá hér og alla vega í framsöguræðu hæstv. fjármálaráðherra, ég man ekki hvort það er nefnt sérstaklega í frumvarpinu, varðandi fyrirhugaða vinnu um að setja grænbókarvinnu af stað. Þar hlýtur auðvitað að koma sérstaklega til skoðunar þessi 3,5% raunávöxtunarkrafa lífeyrissjóðakerfisins. Ég hef nálgast það á þeim nótum að það hljóti að vera eitthvað bjagað í því ef talið er að heimili landsins og fyrirtæki standi undir mun hærri raunávöxtunarkröfu en atvinnulíf þjóðanna í kringum okkur, þeirra vestrænu þjóða sem við berum okkur saman við. Það getur ekki verið sjálfbært til lengdar. Það hefur áhrif víða í hagkerfinu að sá þrýstingur eða sá grunnur sé settur undir vaxtarófið hér heima sem við erum vissulega og vonandi að losna út úr og margt sem bendir til að það sé að takast. Að sama skapi hlýtur að koma til ígrundaðrar skoðunar í þeirri grænbókarvinnu hvort aldursviðmiðið sem nú er notast við sé sjálfbært til lengdar, bara ef við horfum á lífaldursþróun þjóðarinnar og þar fram eftir götunum. Ég ítreka að ég fagna því að sú vinna verði sett af stað og það mætti eflaust færa rök fyrir því að það hefði verið gott að hún hefði farið fyrr af stað en það ber að fagna áformum um slíkt. Þessu til viðbótar langar mig að nefna nokkur atriði sem er kannski ástæða til að verði skoðuð sérstaklega í efnahags- og viðskiptanefnd. Það er atriði sem hefur auðvitað verið rætt hér reglulega í umræðunni í dag sem snýr að röksemdinni fyrir því að launafólk eigi ekki að byrja að greiða í lífeyrissjóð fyrr en við 18 ára aldur, sem er 16 ár í dag. Spurningin er: Hvað svo? Hvaða áhrif hefur þetta á laun þess stóra hóps á þessu aldursbili sem er sem betur fer virkur í atvinnulífinu? Er búið að hugsa þetta alveg til enda? Það er atriði sem hefur verið nefnt nokkrum sinnum í dag og snýr að kjaramálum sjómanna. Þegar samkomulagið er gert í júní 2016 er ekki komin upp sú staða sem síðan hefur raungerst sem snýr að kjarasamningum sjómanna. Það hafa ekki náðst samningar á milli útgerðarmanna og sjómanna, ef ég man rétt var það einhvern tímann um mitt ár 2019 sem fyrri samningar runnu sitt skeið á enda. Ég velti því fyrir mér hvort ástæða sé til að setja inn einhvers lags sólarlagsákvæði út frá því sem kemur fram í frumvarpinu um að það nái ekki yfir þá aðila sem ekki hafa sjálfir, milli launþega og vinnuveitenda, samið um að iðgjaldið hækki um 3,5%. Þá má vera að það sé mislestur en ég held að þarna sé bara um sjómenn að ræða hvað þetta varðar. Ég bara nefni það hvort einhvers lags útfærsla á sólarlagsákvæði kæmi þarna þannig að ekki verði, af því nú er markmiðið að jafna lífeyrisréttinn milli kerfa, einn hópur utan kvóta til svona langs tíma. Hér hefur verið nokkur umræða um 6. gr., þ.e. að lífeyririnn sé ekki verðtryggður jafnóðum mánaðarlega heldur einu sinni á ári. Mig langar kannski að nefna í öðru samhengi rökstuðninginn fyrir því, eins og segir um 6. gr. í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Er í því sambandi m.a. horft til samspils lífeyrissjóðakerfisins og kerfis almannatrygginga við útgreiðslu ellilífeyris en breytt framkvæmd getur dregið verulega úr kröfum Tryggingastofnunar ríkisins um endurgreiðslur vegna vanáætlunar á greiðslum frá lífeyrissjóðum í byrjun árs.“ Ættum við ekki á tækniöld að hafa einhverjar aðrar leiðir til að draga úr eða áætla með nákvæmari hætti? Það væri auðvitað á herðum Tryggingastofnunar ríkisins að finna lausn á því. En ættum við ekki að hafa einhverjar haganlegar leiðir til að meta þetta með nákvæmari hætti en er í dag og virðist vera notað sem sérstakur rökstuðningur fyrir því að fara yfir í það að verðbæta einu sinni á ári? Ætti kerfið ekki að hafa leiðir til að áætla þetta með nákvæmari hætti þannig að þessi árlegu vandamál, um endurgreiðslur vegna vanáætlunar, séu ekki að koma upp með þeim óþægindum sem þeim fylgja? Ég vil undir lok ræðu minnar ítreka að haft verði í huga að leita leiða til að einfalda kerfið frekar en flækja það, að valfrelsi einstaklinganna verði sem mest. Ég fagna því að unnið sé að því að jafna réttindi milli kerfa, það held ég að sé mikilvægt markmið. Við þekkjum frá fyrri tíð mikinn mun á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna og starfsfólks í einkageiranum, svo maður taki nú bara mjög breiða línu í þeim efnum. Það markmið er gott og jákvætt að verið sé að vinna að því. Ég fagna grænbókarvinnunni sem er fram undan en ítreka: Tryggjum sem mest valfrelsi fyrir einstaklingana og reynum að einfalda kerfið frekar en að flækja það.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, nr. 88/1995, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn í forsætisnefnd og áheyrnarfulltrúar í forsætisnefnd, Guðjón S. Brjánsson, Brynjar Níelsson, Willum Þór Þórsson, Björn Leví Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson og Inga Sæland. Frumvarp þetta er flutt í þeim tilgangi að takmarka með tilteknum hætti rétt þingmanna til endurgreiðslu ferðakostnaðar eða stuðnings við ferðakostnað þingmanna í aðdraganda alþingiskosninga, þ.e. á lokasprettinum og í grófum dráttum þegar út í hina eiginlegu kosningabaráttu er komið. Af þingfararkaupslögunum sem slíkum leiðir eðli málsins samkvæmt að réttur alþingismanna til greiðslu ferðakostnaðar miðast við kjörtímabilið eða þann tíma sem viðkomandi þingmaður situr á Alþingi. Rökin að baki því að takmarka með tilteknum hætti, að setja sérreglur um rétt þingmanns sem sækist eftir endurkjöri í alþingiskosningum þegar út í sjálfa kosningabaráttuna er komið, eru auðvitað fyrst og fremst þau sem hér liggja að baki, að með því megi tryggja meira jafnræði með þingmönnunum sem frambjóðendum sem leita endurkjörs og öðrum frambjóðendum, nýjum þingmannsefnum - og meira jafnræði með nýjum framboðum eða nýjum stjórnmálasamtökum og rótgrónum flokkum sem tefla fram þingmönnum í kosningabaráttunni. Í mínum huga snýr þetta í raun að bæði einstaklingunum sem slíkum, frambjóðendum sem eru að heyja kosningabaráttu, og líka með vissum hætti stjórnmálasamtökunum sem í hlut eiga. Af sjálfu leiðir að ef við föllumst á að viss aðstöðumunur geti verið í óbreyttu ástandi fyrir sitjandi þingmenn og aðra að bera sig um í kosningabaráttunni erum við í raun líka að segja að aðstöðumunur sé milli mismunandi framboða, mismunandi stjórnmálahreyfinga. Það leiðir af sjálfu. Rótgrónir flokkar með sterka stöðu og marga þingmenn, sem þar á ofan hafa fengið stuðning frá ríkinu til að reka starfsemi sína á kjörtímabilinu sem er senn að baki, eru auðvitað í talsvert annarri og sterkari stöðu að mörgu leyti, held ég að við verðum að horfast í augu við, heldur en ný framboð sem láta reyna á gæfu sína í kosningum. Það hlýtur að vera markmið að breyttu breytanda að gera a.m.k. ekkert sem eykur á þann aðstöðumun og tryggja frekar meira jafnræði milli aðila. Því er lagt til að réttur til endurgreiðslu ferðakostnaðar, samkvæmt ákvæðum 1. og 2. mgr. 7. gr. laganna, falli niður á tilteknu tímamarki, þ.e. sex vikum fyrir kjördag. Hér er horft til þess að það er jú þingrofstíminn, sá tími sem líða má frá því að þing er rofið og þar til kjósa skal. Það er svona í grófum dráttum hápunkturinn, sjálf kollhríðin í kosningabaráttunni, síðustu fjórar, sex vikurnar. Þetta er einföld og skýr regla og þægileg í framkvæmd. Niðurstaðan varð því að lokum að velja hreina leið í þessum efnum, að draga þarna ákveðið tímamark. Eins og frumvarpið ber með sér eru vissulega ákveðnar undanþágur heimilar sem eru líka sjálfsagðar. Ef þingmaður, starfa sinna vegna eða vegna óska þar um frá Alþingi, tekur að sér að vera fulltrúi þess á einhverjum vettvangi, þó að skemmri tími lifi til kosninga, er að sjálfsögðu rétt að hann fái þann útlagða ferðakostnað endurgreiddan. Ef þing er að störfum lengur en þessar sex vikur - það dregst eins og iðulega hefur gerst, þó að búið sé að ákveða kjördag koma annir á þingi í veg fyrir að því ljúki á þeim tíma sem menn höfðu áætlað og starf þess teygist nær kosningunum - þá myndi undanþágan að sjálfsögðu eiga við um að þingmenn fengju þá endurgreiddan útlagðan kostnað til og frá þingi, heimili o.s.frv. Að sjálfsögðu eru hugsanleg tilvik þar sem menn taka að sér að vera sérstaklega fulltrúar Alþingis eða eru beinlínis beðnir um að sækja atburð starfa sinna vegna sem þingmenn þó að nær sé komið í kosningunum og reglur, sem forsætisnefnd mun að sjálfsögðu setja um þessi ákvæði eins og önnur á grundvelli laganna um þingfararkaup og þingfararkostnað, myndu taka til þess. Við getum hugsað okkur dæmi eins og það að formaður í fastanefnd sé beðinn að mæta á ársfund heildarsamtaka sem slíkur. Hann væri þá augljóslega í erindagerðum á vegum Alþingis þar sem hann væri kvaddur til sem formaður fastanefndar og ætti þá að geta fengið slíkan kostnað endurgreiddan. Ég held að ekki muni vefjast fyrir mönnum að setja um þetta reglur sem skýra betur þau undanþægu tilvik sem sjálfsagt er að hafa hér uppi. Að sjálfsögðu er ekki ætlunin með þessari breytingu að velta kostnaði yfir á herðar þingmannanna sem þingmanna og vegna starfa þeirra sem slíkra heldur hins vegar að girða fyrir að þeir búi við aðstöðumun sem væri fyrst og fremst fólgin í því að ýmiss konar pólitísk erindi væru fullgild sem andlag endurgreiðslna í hinu dagsdaglega starfi þingmannanna, svo sem eins og að sækja fundi og atburði á vegum flokks síns. Þegar komið er út í kosningabaráttuna og menn eru fyrst og fremst frambjóðendur í þeirri kosningabaráttu á annað við að mínu mati. Um það yrðu að sjálfsögðu settar reglur. Varðandi sex vikna viðmiðunina myndi hún að sjálfsögðu skoðast í ljósi breytinga sem kunna að verða í kosningalögum ef tilefni verður til. Þá verður að sjálfsögðu einfaldlega bara farið yfir það hvort tímamörkin eigi að vera eitthvað aðeins önnur en hér eru upp dregin. Þá myndu menn einfaldlega lagfæra það ef til að mynda ný kosningalög láta mætast í einum punkti framboðsfrestinn og upphaf utankjörstaðaatkvæðagreiðslu. Þá gætu menn t.d. miðað við þann stað. Aðeins hefur komið til umræðu hvort skapast gæti aðstöðumunur milli alþingismanna og ráðherra hvað viðkemur endurgreiðslu ferðakostnaðar vegna pólitísks starfs eða stjórnmálastarfs yrði frumvarp þetta samþykkt og Alþingi setti þessar nýju reglur hvað þingmenn snertir. Því er til að svara að samkvæmt lögum um Stjórnarráð ber hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að setja reglur um starfskostnað og önnur starfskjör ráðherra. Það gerir hann í samráði við hæstv. forsætisráðherra. Í þeim reglum skal gæta samræmis við rétt alþingismanna og formanna stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi til greiðslu kostnaðar vegna stjórnmálalegra starfa þeirra, samanber ákvæði laga um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, sem og reglna sem forsætisnefnd Alþingis setur á grundvelli þessa. Með öðrum orðum: Stjórnarráðið er að þessu leyti bundið af því að samræma reglurnar því sem verður niðurstaða Alþingis. Þá er kannski rétt að rifja upp í þessu sambandi, og allt í lagi að tala um það hreinskilnislega, að um fyrirkomulagið var dálítil togstreita á köflum, þ.e. um tíma var það viðhorf uppi í Stjórnarráðinu að Alþingi ætti að taka að sér þann hluta ferðakostnaðar ráðherra sem félli undir störf þeirra sem þingmenn og þeirra pólitíska eða stjórnmálalega starf. En fyrir því var lítil stemning hér á Alþingi Íslendinga. Hvorki sá sem hér stendur né fyrrverandi skrifstofustjóri, Helgi Bernódusson, voru mjög hrifnir af því fyrirkomulagi. Það hefði auðvitað þýtt að Alþingi hefði átt að fara að draga í sundur og sortera ferðalög ráðherra og samþykkja að sumar ferðir þeirra væru stjórnmálalegs eðlis og féllu undir endurgreiðslurétt þeirra sem þingmanna eða stjórnmálamanna en aðrar ferðir þeirra væru í embættiserindum og ráðuneytið ætti að borga þær. Sér ekki hver heilvita maður að það hefði ekki orðið mjög skilvirkt fyrirkomulag? Sem betur fer komust menn að þeirri skynsamlegu niðurstöðu að Stjórnarráðið sæi um þennan þátt málsins, að fjármála- og efnahagsráðherra í samstarfi við forsætisráðherra setti um þetta reglur og tryggði ráðherrunum sem stjórnmálamönnum sambærileg starfskjör og þingmönnum að þessu leyti, sambærilega möguleika til að reka sín pólitísku erindi, funda og ferðast á vegum flokks síns milli landshluta o.s.frv., að það fengist endurgreitt með sama hætti og á sama grunni og þingmenn fá kostnað vegna slíkra ferðalaga bættan. Þetta er bráðnauðsynlegur og mikilvægur hluti af starfskjörum stjórnmálamannanna, þ.e. að geta borið sig um, ferðast, sótt atburði og verið fulltrúar sinna flokka, sinna kjördæma, þegar það á við. Ég ætla ekki að gerast talsmaður þess að menn fari að biðjast afsökunar á tilveru sinni í þessum efnum eða skammast sín fyrir að sinna skyldum sínum sem þingmenn og rækja samskipti við kjósendur sína, sækja atburði og vera á viðburðum úti í sínum kjördæmum o.s.frv. Við megum ekki verða svo feimin í þeim efnum að við förum að biðjast afsökunar á tilveru okkar sem slíkri. Eins og ég leyfi mér stundum að minna á er nú miklu algengara en hitt að við þingmenn séum skömmuð fyrir að vera ekki nógu dugleg við að láta sjá okkur, nema þá kannski helst rétt fyrir kosningar. Það heyrum við stundum. Auðvitað vill fólk fá færi á sínum þingmönnum. Það vill gjarnan sjá þá koma á atburði, byggðahátíðir eða hvað það nú er og það er bara hið eðlilega. Við eigum að lifa með og hrærast með mannlífinu í landinu og ekki síst auðvitað á þeim svæðum þangað sem við höfum sótt umboð okkar til að vinna fyrir. Hafandi sagt þetta þá held ég að menn þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur af þessum þætti málsins. Eins og ég fór yfir er alveg ljóst að Stjórnarráðinu ber í framhaldi af breytingum sem Alþingi kann að gera nákvæmlega á þessum reglum að aðlaga reglur sínar að því, plús það að eftir að þetta bar á góma í forsætisnefnd, þegar við vorum í undirbúningi þessa máls, var niðurstaðan að setja frumvarpið í bið um smátíma, skrifa ráðuneytunum bréf og inna þau eftir viðhorfum þeirra til að þessar breytingar yrðu gerðar. Nú höfum við einfaldlega bréf upp á það að forsætis- og fjármálaráðuneytin heita því að gera þessar breytingar verði þetta niðurstaðan á Alþingi og þurfti svo sem ekki til, eins og ég segi, því að ég lít svo á að lagalega hefði þeim verið það skylt. Ég hef nú lauslega gert grein fyrir meginefni frumvarpsins, herra forseti. Ég legg auðvitað til að það gangi til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni þessari umræðu. Ég vil bæta því aðeins við að þau mál sem snúa að endurgreiðslu útlagðs kostnaðar þingmanna hafa vissulega verið til umræðu með ýmsum hætti á þingi þetta kjörtímabil og heilmikil vinna hefur farið fram sem ég lít svo á að í raun og veru sé verið að reka smiðshöggið á og að þetta sé kannski lokaaðgerðin í því að fara í gegnum allt þetta regluverk og koma því að mínu mati í mun fastari og betri skorður en áður var. Er ég þó ekki að segja að einhver lausung hafi viðgengist í þessu. Það sem við höfum gert á þessu kjörtímabili, og undirbúningur undir það hófst þegar í byrjun þess - þ.e. það var á dagskrá forsætisnefndar Alþingis strax í janúar 2017 að fara í endurskoðun á reglum um ferðakostnað og upplýsingagjöf um endurgreiddan kostnað á Alþingi - þá var strax horft m.a. til breskrar fyrirmyndar þar sem hafði orðið mikil þróun, og í fleiri þingum, í þá átt að opna miklu meira á aðgengi að upplýsingum um þessa hluti og gera ferlin gagnsærri. Aðalatriðin í því sem hér hefur verið gert eru má segja þau að í fyrsta lagi hefur verið skert á regluverkinu sjálfu og framkvæmd þess og búið betur um það í stjórnsýslulegum skilningi. Skerpt hefur verið á reglunum um að menn skuli nota hagstæðasta ferðakostinn, þar með talið að aka til að mynda á bílaleigubílum ef vegalengdirnar sem í hlut eiga eru orðnar slíkar að augljóslega er orðinn hagstæðari kostur fyrir þingið, eða hið opinbera skulum við segja því að hér er um skattfé að ræða, að menn notist við þann kost. Því er nú framfylgt án nokkurra undanbragða. Það sýnir sig að strax og akstur er kominn á slóðir 12.000–15.000 km á ári er það orðin hagstæðari kostur en að endurgreiða mönnum akstur á eigin bíl miðað við kílómetragjald. Gerðar eru ríkari kröfur en áður var til þess að menn tilgreini ferðatilefni og að þeirri tilgreiningu fylgi staðfestingargögn. Nú ríkir fullkomið gagnsæi um öll launa- og starfskjör þingmanna og allar endurgreiðslur á kostnaði til þeirra. Hvert einasta æti er uppi á borðum og birt mánaðarlega á vef Alþingis. Hver sem er getur flett nákvæmlega upp á því. Auðvitað eru það svo sem upplýsingar sem menn geta nálgast víðar, eins og það hvert þingfararkaupið er. Þar kemur líka t.d. fram hvort viðkomandi þingmaður fái álag á þingfararkaup vegna þess að hann sé fyrsti eða annar varaformaður í nefnd o.s.frv. Þar kemur fram hvaða stöðu hann hefur gagnvart húsnæðiskostnaði, ferðakostnaði. Það er auðvitað aðeins mismunandi eftir því hvernig menn eru settir, hvort menn eru þingmenn hér á suðvesturhorninu, svokallaðir heimanakstursmenn, eða hvort menn eru landsbyggðarþingmenn sem ferðast til og frá sínu heimili vikulega eða svo. Allar endurgreiðslur á þessum ferðakostnaði, hvort sem það eru ferðir innan lands eða utan, eru birtar. Þetta er að mínu mati allt saman til mikilla bóta og ég endurtek að ég tel að með þessari breytingu nú, sem mér finnst sanngjörn og rétt, séum við búin að fara vel í gegnum allt regluverkið. Ég segi, alla vega fyrir mína hönd sem forseti Alþingis, að ég er mjög sáttur við að við skilum málinu svona af okkur í lok kjörtímabilsins, verði þetta frumvarp gert að lögum og fái góðar undirtektir. Ég bind að sjálfsögðu vonir við það, herra forseti, að málið fái hér brautargengi. Þá væri að sjálfsögðu æskilegt, án þess að ég sé og megi sem forseti hvetja til einhverra flýtivinnubragða - ég verð þó að leyfa mér að benda á að það væri ákaflega æskilegt að þetta yrði að lögum nú fyrir vorið þannig að leikreglurnar að þessu leyti lægju skýrar fyrir í góðri tíð fyrir í hönd farandi kosninga sem ku eiga að halda 25. september næstkomandi. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.
Virðulegur forseti. Hann var óvenjukátur, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, í kvöldfréttum RÚV í gær þegar hann var spurður hvort þetta gæti kannski verið síðasta frumvarpið sem hann mælir fyrir á sinni löngu tíð á þingi. Hann taldi svo mögulega geta verið. Það færi vel á því, því að þetta væri umbótamál, sagði hv. þingmaður. Ég ætla að taka heils hugar undir með honum um það. Þetta er eitt af mörgum skrefum sem við höfum stigið á síðustu árum til að auka gagnsæi um störf okkar sem hér erum. Það er gagnsæi sem skiptir svo miklu máli til þess að við sýnum hvernig við öxlum þá ábyrgð að vera í því hlutverki sem okkur er falið hér. Það er hægt að rekja þennan þráð enn lengra en aftur til upphafs þessa kjörtímabils. Það var t.d. nokkuð stór varða á þeirri leið þegar svör bárust við fyrirspurn hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, sem svo vel hittist á að situr í forsetastóli akkúrat núna, þar sem hann dró fram sundurliðun á þingfararkostnaði sem hafði verið endurgreiddur til þingmanna nokkur ár aftur í tímann. Sú praktíska tilraun sýndi okkur hvað það væri mikilvægt að leiða þær upplýsingar fram í dagsljósið. Ég er ekki sammála því að þetta sé endapunktur, heldur bara eitt af mörgum skrefum, og ég sé eitt skref í viðbót sem við getum tekið hér og nú, sem ég hef reyndar lagt fram frumvarp um áður, ég gerði það fyrir tveimur árum, varðandi starfskostnað sem þingmenn geta annaðhvort fengið endurgreiddan eða sem fasta upphæð í hverjum mánuði. [[Forseti hringir.]]Mig langar því að spyrja hvort við ættum ekki að bindast höndum um að [[Forseti hringir.]]færa starfskostnaðinn úr því að hann geti verið ígildi launauppbótar og yfir í það að hann sé ætíð endurgreiddur gegn reikningi.
Herra forseti. Það er auðvitað hættulegt að taka þannig til orða að eitthvað sé endanlegt, ekkert er endanlegt og allt sætir aðhaldi og breytist og menn þurfa að skoða hlutina. Ég var meira að tala um þær reglur sem við nú erum búin að fara í gegnum sem snúa að endurgreiðslu útlagðs kostnaðar. Ég tel að við séum búin að styrkja regluverkið mjög vel þar og er sáttur við hvernig við skiljum við það. Svo kemur auðvitað að ýmsu öðru sem vissulega má alveg skoða, samanber t.d. starfskostnað og skattalega meðferð hans og hvort hann á eingöngu að vera greiddur samkvæmt útlögðum reikningum eða vera föst fjárhæð og þá hvernig skattalegri meðferð á því er háttað. Ég get alveg tekið undir það, viss slík ákvæði laganna um þingfararkaup og þingfararkostnað er alveg tímabært að fara yfir og menn gera það þá bara í næstu umferð. En ég leyfi mér líka að minna á, herra forseti, að þessar greiðslur, starfskostnaðurinn og fastur ferðakostnaður í kjördæmi, eru mjög lágar í dag, borið saman við það sem áður var, vegna þess að viðbrögð Alþingis við tilteknum úrskurði Kjaradóms voru þau að skerða í raun kjör þingmanna, eða lækka mjög þessar greiðslur á móti þeirri miklu hækkun sem þá varð á þingfararkaupinu. Þannig að þetta eru ekki háar fjárhæðir sem við erum að tala um í þessum tilvikum, starfskostnaðurinn, föst greiðsla á mánuði, og fastur ferðakostnaður. En það breytir ekki því að prinsippið er til staðar. Hvernig á t.d. að byggja þær greiðslur upp og hvernig á að haga skattalegri meðferð á þeim? Og ég tek svo sem að mörgu leyti undir það að eðlilegasta fyrirkomulagið er kannski, hvað starfskostnað varðar, að menn geti fengið endurgreiddan sannanlegan útlagðan kostnað sem hefur fylgt störfum þeirra og ekki er hægt að segja að borinn sé með eðlilegum hætti af öðrum greiðslum sem þeir fá.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að starfskostnaður er engan veginn jafn há upphæð og hann hefur oft verið, eins og t.d. þegar honum var komið á. Þá nam skattfrjáls starfskostnaðargreiðsla um 40.000 kr., á sama tíma og þingfararkaupið var 195.000 kr. Þetta var gríðarstór búbót fyrir þingmenn á þeim tíma, 1995. Í dag er upphæðin 40.000 kr. þannig að að raunvirði er þessu ekki saman að líkja. En ég nefni þetta sérstaklega - hv. þingmaður talar um næstu umferð og hvort þetta sé tímabært eða ekki - vegna þess að þetta er breyting á kerfi sem er eingöngu hér innan húss, þetta hefur engin áhrif á samfélagið í heild sinni, þetta er eitthvað sem við getum alveg tekið í þessari umferð. Þá minni ég forseta á umsögn sem hann skilaði til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrir tveimur árum þegar frumvarp mitt um starfskostnaðargreiðslur var til umfjöllunar, þar sem sagði að gera mætti ráð fyrir því að þau ákvæði kæmu til skoðunar við endurskoðun sem væri verið að undirbúa á lögum um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað. Ef ég hefði staðið hér árið 2019 með þá umsögn forseta í höndunum myndi ég halda að næsta umferð væri núna, hér og nú, 2021. Ættum við ekki bara að einhenda okkur í þetta og opna þessa gátt alveg upp? Við þurfum ekki að spyrja einn eða neinn, engan annan en okkur 63 sem sitjum í þessum sal.
Herra forseti. Þetta er í sjálfu sér alveg réttmæt spurning hjá hv. þingmanni og ég kannast við þetta, það rifjast upp fyrir mér. Ég hygg nú að þegar ég svaraði með þessum hætti í umsögninni hafi ég m.a. og ekki síst verið að vísa í endurskoðun á lögunum um þingfararkaup og þingfararkostnað sem myndi snúa að því sem nú er hér í frumvarpi. Það veit ég vegna þess að þá þegar, á árunum 2017 og 2018, var þetta komið á dagskrá í forsætisnefnd. En af því að breytingar á reglum að þessu leyti snúa bara að mánuðunum eða vikunum fyrir kosningar - það lá í sjálfu sér ekki á að afgreiða það fyrr en bara mátulega snemma fyrir kosningarnar - þá hefur nú bara þannig unnist að það er fyrst nú sem við erum að skila því hér inn í þingið í formi frumvarps. En það er í raun og veru búið að standa til í tvö til þrjú ár. Niðurstaðan varð sú að drífa þetta mál hér fram. En það er út af fyrir sig allt á sínum stað að það gæti verið ástæða til að skoða fleira í lögunum um þingfararkaup og þingfararkostnað. Ég er reyndar þeirrar skoðunar t.d. að þau séu óþarflega flókin, að það þurfi ekki að vera með svona marga liði. Mér hugnaðist eiginlega best að það væri bara hreint þingfararkaup og síðan tveir mismunandi þættir í viðbót sem væru annars vegar starfskostnaður og hins vegar greiðslur sem tækju mið af stöðu þingmannsins, hvort hann er landsbyggðarþingmaður eða heimanakstursþingmaður eða annað slíkt, og best að reyna að einfalda það þannig. Síðan er sennilega réttast að upplýsa í leiðinni að við þessum málum hefur lítið verið hreyft á þessu kjörtímabili og þar á meðal hafa þessar greiðslur verið frystar, sem er auðvitað umdeilanlegt að sé til eftirbreytni því að að sjálfsögðu væri hið eðlilega að þær færðust upp til verðlags á hverju ári. [[Forseti hringir.]]En það hefur engu að síður orðið niðurstaðan að hafa þær frystar út þetta kjörtímabil af ástæðum sem ég held að við öll þekkjum, [[Forseti hringir.]]menn hafa ekki talið þetta heppilegasta tímann til að hækka þær.
Herra forseti. Það fer ekki fram hjá þeim sem eru glöggir að á lista yfir flutningsmenn þessa frumvarps vantar einn forsætisnefndarmann, þann sem hér stendur, og fyrir því er gild ástæða. Ég og félagar mínir gerum ekki athugasemdir við það nema síður sé að aðstöðumunur sé jafnaður milli þingmanna og þeirra sem sækjast eftir þingsæti í fyrsta sinn. En það vantar einn hóp inn í það mengi sem hér er og það eru ráðherrar. Í grunninn, oftast nær, eru ráðherrar þingmenn, við höfum reyndar einn ráðherra núna sem er ekki þingmaður, og okkur hugnast ekki sú leið að framselja það sem viðkemur ráðherrum í ríkisstjórn hverju sinni til framkvæmdarvaldsins, að einhverjir embættismenn geti vélað þar um og að þeir séu undanþegnir þessu lagaákvæði. Í raun og veru er það atriði sem gæti verið efni í rökræðu, en hér segir: „Réttur þingmanns skv. 1. og 2. mgr., sem sækist eftir endurkjöri, fellur niður þegar sex vikur eru til kjördags.“ Ég segi aftur: Þetta á ekki að gilda um alla þingmenn. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sagði hér í andsvari: Við öll 63 hér inni. En þetta frumvarp er ekki um okkur öll 63 hér inni. Sá hópur sem gegnir ráðherrastörfum er undanþeginn, akkúrat á þeim tíma þegar borðaklippingar standa sem hæst, akkúrat á þeim tíma þegar menn gera sér erindi vítt og breitt um landið til að klappa sjálfum sér á bakið í undanfara kosninga. Ég verð að segja að ég gef ekkert fyrir það bréf sem kom frá ráðuneytisstjórum forsætis- og fjármálaráðuneytis um að þessu verði breytt í takt, þ.e. að eftir að þetta frumvarp verður að lögum verði þessu breytt hvað ráðherra varðar. Okkur finnst rangt að búa til þetta bil á milli ráðherra og þingmanna. Ég segi aftur: Í grunninn, oftast nær og yfirleitt, eru ráðherrar þingmenn og þetta er ekki bara aðstöðumunur milli ráðherra og þingmanna sem sækjast eftir endurkjöri, þetta er aðstöðumunur milli ríkisstjórnarflokkanna hverju sinni og stjórnarandstöðunnar hverju sinni. Það segir sig sjálft að þessir 12, eða hvað þeir eru margir, sem ferðast um landið í svörtum bílum á hverjum tíma, eru með yfirburðaaðstöðu miðað við aðra þingmenn sem sækjast eftir endurkjöri. Ég finn að þessu. Ég er enn sama sinnis og þegar frumvarpið fór í gegnum forsætisnefnd, ég er ekki sammála því af þessari ástæðu. Mér finnst satt að segja nóg um, og hefur fundist þann stutta tíma sem ég hef setið á Alþingi sem þingmaður, hversu mikið af valdi þingsins er í sífellu framselt í hendur embættismanna - ágætisfólk allt saman en það hefur enginn kosið það. Þetta ágæta fólk, eins vandað og það er, þarf ekki að standa reikningsskil gerða sinna á fjögurra ára fresti eins og þeir sem sitja í þessum sal. Ég hef tekið eitt dæmi ótal oft í þessu sambandi og það eru fjárlög hvers árs. Fjárlög hvers árs eru 98%, að því er ég giska á, verk embættismanna og við því verður ekki hróflað. Ég er reyndar búinn að finna að þessu síðan 2013 en ætla enn að biðja kjósendur mína og þjóðina alla velvirðingar á því að hafa samþykkt lög um opinber fjármál, sem er stærsta valdframsal frá stjórnmálamönnum til embættismanna á síðari tímum, og ég tel að það hafi verið mikil mistök. Um leið og búið er að hefta fjárlög hvers árs í bindi þá eru þau á ábyrgð þeirra sem hér eru þó að þeir eigi 2% í þeim. Ef eitthvað fer úrskeiðis varðandi framkvæmd fjárlaga þá eru það ekki þeir sem sömdu fjárlögin sem bera ábyrgðina, ábyrgðin endar hér eins og hún á réttilega að gera. Það þýðir líka að þetta þing og þingmenn þurfa þá að vera virkari gerendur en þeir eru nú, t.d. í þessu máli. Mér hefur fundist, þann tíma sem ég hef setið hér, að það sé ákveðinn héraháttur í gangi varðandi laun þingmanna. Hinn ágæti þingmaður, sem hér kom upp áðan í andsvari, Andrés Ingi Jónsson spurði: Af hverju erum við ekki með starfskostnað samkvæmt reikningi? Ég get alveg tekið undir það. Ég er sjálfsagt búinn að stórtapa í gegnum tíðina á því að svo er ekki. En það er ekkert nýtt fyrir mér í sjálfu sér, það er yfirleitt þannig að ef á einhvern þarf að halla í því hvernig maður nálgast opinbert fé þá er ég meira fyrir það að láta sjálfur eitthvað af hendi frekar en að ganga lengra en góðu hófi gegnir eða ganga eins langt og hægt er. Það er bara prívatvandamál, örugglega. Ég gæti alveg tekið undir þetta með hv. þingmanni. Ég get nefnt eitt dæmi: Ef þingmenn sem t.d. hafa til þess vilja að sækja ráðstefnur erlendis og ætla að nota starfskostnað sinn til að standa straum af því má ferðalagið ekki vera dýrt til þess að það gangi upp; menn geta hugsanlega notað starfskostnað heils árs til að standa straum af slíku. Að því leyti til þyrftu að sjálfsögðu að vera girðingar í því hvaða rétt menn hafa á greiðslu starfskostnaðar. Síðan er annað líka og það er bara sératriði sem þyrfti að fara yfir, þ.e. hvaða kostnaður er það sem er endurgreiddur. Ég hef stundum sagt að á fyrstu árunum mínum hér hafi ég ekki tekið jafn mikið af leigubílum áður á langri ævi. Það fór svo að þegar maður tók leigubíl þá hætti ég að nenna að rukka fyrir það því það fylgdi þessu svo mikil skriffinnska - hvaðan maður væri að koma og hvert maður hefði farið, hvert erindið hefði verið o.s.frv. Það endaði með því að maður nennti ekki að fara út í það. Þá ætla ég að segja annað: Starfandi í ráðuneyti hoppa menn upp í leigubíl og fara borgarhluta á milli og enginn spyr neins. Enda eru menn að sjálfsögðu að vinna, ég er ekkert að gera lítið úr því. Á sama tíma erum við sem hér störfum með einhverja smotterísreikninga og þurfum að skila með þeim einhverri ritgerð, í hvaða erindagjörðum við höfum verið, hvert við höfum verið að fara og hvaðan við höfum verið að koma. Það er þessi héraháttur sem hefur farið í taugarnar á mér og líka umræðan um launakjör þingmanna, en að mínu mati eiga launakjörin að vera góð. Ég reyndi að draga þetta fram með því að setja fram mjög viðamikla fyrirspurn, svo viðamikla að mörgum brá í brún, um starfskjör skipaðra embættismanna og starfsmanna í stofnunum og ráðuneytum. Ég held ég geti fullyrt að það sé enginn forstöðumaður ríkisstofnunar með jafn litla stofnun að hann sé ekki betur settur launalega en alþingismaður. Ég get nefnt annað dæmi. Það er til hugtak sem heitir skrifstofustjóri án skrifstofu í ráðuneyti og slík störf verða til af ýmsum ástæðum. Mér er ekki örgrannt um að slíkur starfsmaður sé sirka jafnsettur þingmanni, þ.e. þingmanni sem er með álag vegna nefndarformennsku eða varaformennsku eða einhvers slíks. Ég hef stundum orðað þetta þannig: Ef við værum til sjós væri það alveg klárt að háseti og bátsmaður væru ekki hærra launaðir en stýrimaður. Ég er ekki að segja þetta af hroka heldur er ég að spyrja: Hvar liggur ábyrgðin? Ef hún liggur hér, sem hún gerir að mínu áliti, og við þurfum að standa skil á því á fjögurra ára fresti, þá eiga launakjörin að vera í samræmi við það. Ég er ekkert að væla yfir þessu, við tökum þetta að okkur af því að okkur langar til að gera þetta, af því að við viljum gera þetta, ekki endilega út af því að það sé biðröð út á götu af fólki sem er að biðja okkur um að gera þetta. Það er samt þannig að vinnudagar þingmanna sem sinna starfi sínu eru nokkuð langir. Þetta var aðeins útúrdúr en ég ætlaði samt sem áður að segja: Ráðherrar eru í grunninn, í allflestum tilfellum, þingmenn. Mér finnst ekki rétt að skáka ráðherrum á hverjum tíma út fyrir þann kassa að vera þingmenn. Mér finnst ekki að við eigum að gera það sjálfviljug að breikka bil, ímyndað eða ekki ímyndað, á milli ráðherra og þingmanns hér í þessum sal. Mér finnst það ekki. Mér finnst ekki að við eigum að stuðla að því og mér finnst ekki að við eigum að stuðla að því með því að sleppa ráðherrum á hverjum tíma við þessa lagasetningu sem er ætluð fyrir þingmenn, ekki okkur öll 63, heldur 63 mínus fjölda ráðherra hverju sinni, nema utan þings. Þessi aðstöðumunur er eftir og mín spá er sú að t.d. núna, ef þetta frumvarp verður að lögum nú fyrir þinglok, muni nýjar reglur varðandi ráðherra líta dagsins ljós. Ég myndi veðja á nóvember þessa árs, eftir næstu kosningar. Þeim reglum sem verða settar verður ekki áfrýjað. Þingmenn munu ekki segja: Heyrðu, abba babb, þetta átti ekki alveg að vera svona. Það verður ekki þannig. Þessar reglur verða settar í ráðuneytunum fyrir ráðherrana og við sitjum hjá og horfum á gerðan hlut. Þetta finnst mér rangt, herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi máls míns: Okkur Miðflokksfólki finnst alveg sjálfsagður hlutur að reynt sé að jafna aðstöðumuninn sem er á þingmannsefni og kjörnum fulltrúa sem er að sækjast eftir endurkjöri, alveg sjálfsagt mál. En okkur þykir að það eigi að gilda um alla kjörna fulltrúa sem sækjast eftir endurkjöri, þar með talda ráðherra. Af þeim ástæðum er ekki hægt að styðja þetta frumvarp. Þó að það sé örugglega vel meint gengur það ekki nema hálfa leið, því miður. Það hefði verið kjörið tækifæri nú, eins og hér hefur komið fram, að jafna þennan aðstöðumun einu sinni, bara í eitt skipti fyrir öll. Nei, það var ekki gert. Þessi hópur var skilinn eftir illu heilli. Þess vegna er ekki hægt að styðja þetta frumvarp.
Herra forseti. Ég bað um orðið til að fara í andsvör en það liggur við að ég ætti að breyta því í að bera af mér sakir. Mér er eiginlega misboðið að hlusta á málflutning hv. þingmanns, að koma hér og halda því blákalt fram þvert ofan í það sem ég fór yfir í framsöguræðu og hv. þingmaður á að vita mjög vel að þetta er ekki rétt sem hann heldur hér fram, að ráðherrar séu undanskildir og þeirra þætti ekki sinnt með frumvarpinu. Það sem hér er að gerast er að það er verið að breyta grundvallarlögunum sem ráðherrann hefur embættisskyldur til að fara að hvað varðar ferðakostnaðarreglur ráðherra. Það hefði ekki þurft neitt bréf en ég tók vel í það að bera það mál upp við Stjórnarráðið, að við hygðumst gera þessar breytingar, og við höfum bréf upp á það að þar verði reglunum breytt til samræmis. En í sjálfu sér hefðum við ekki þurft það vegna þess að það er embættisskylda fjármálaráðherra að sjá um það hvað varðar ferðakostnaðarþætti í stjórnmálastarfi ráðherrans að þeir séu þar eins og hjá þinginu. Honum ber að breyta reglunum í samræmi við það sem Alþingi ákveður. Það er hið eina rétta í þessu máli. Auðvitað væri það vanræksla af hálfu ráðherrans ef engar reglur litu dagsins ljós fyrr en í nóvember. Ég myndi skilja það og ekki taka það nærri mér þó að hv. þingmaður vantreysti ráðuneytinu. Hann má alveg hafa takmarkaða trú á því að Stjórnarráðið standi við sitt. En ég vil ekki sitja undir því að ég sé að leggja hér fram mál sem vísvitandi undanskilji ráðherra og ætli þeim að ferðast á kostnað ríkisins sem frambjóðendum í kosningabaráttu en ekki þingmönnum. Það er ég ekki að gera. Ég tel að hv. þingmaður eigi að draga slíkt til baka.
Herra forseti. Ég hef ekki í hyggju að breyta út af því sem ég sagði hérna áðan. Ég segi aftur að ég tel mig hafa nokkuð góða vissu fyrir því að þessi aðstöðumunur verði ekki réttur þrátt fyrir þetta sem hér er komið fram. Mér finnst þetta ekki nógu skýrt og mér finnst þetta ekki ganga nógu langt og þess vegna var ég ekki og er ekki tilbúinn í að samþykkja þetta frumvarp eins og það liggur fyrir. Það er mjög skýrt. Forseti þingsins má að sjálfsögðu gera ágreining við mig og það var ekki mín hugsun að gera lítið úr honum en þetta frumvarp sem hér er lagt fram nær ekki þeim markmiðum að mínu mati sem við erum að leita eftir. Ég stóð ekki að afgreiðslu þessa máls í forsætisnefnd þingsins vegna þess að ég hafði ekki og hef ekki sannfæringu fyrir því að það muni laga eða rétta þann aðstöðumun sem er á milli þingmanns og ráðherra í undanfara kosninga. Ég ætla að standa við það þangað til að annað sannast, sem ég hef ekki trú á að verði í undanfara þeirra kosninga sem í hönd fara.
Hv. þingmaður verður bara að gangast við sínum málflutningi. Hann er auðvitað að segja að við hér, átta erum við, allir félagar hans í forsætisnefnd og áheyrnarfulltrúar, séum að leggja hér fram mál sem gangi út á það að undanskilja ráðherra, að þeir eigi að geta ferðast áfram á kostnað ríkisins í kosningabaráttu en ekki þingmenn. Það er ekki rétt. Það er bara ekki rétt. Ég fór yfir það í framsögu minni hvers vegna verkaskiptingin er eins og hún er og það var Alþingi sem hafði betur í þeim efnum. Fyrirkomulagið er eins og Alþingi vildi hafa það. Kostnaður af embættisferðum ráðherra er auðvitað borinn af ríkinu þegar hann ferðast í störfum sínum sem ráðherra en til þess að tryggja að hann hafi sömu stöðu hvað varðar stjórnmálastarfið og þingmenn þá ber fjármálaráðherra að setja reglur um að hann njóti sömu kjara að því leyti, fái sams konar ferðakostnað endurgreiddan ef hann er í pólitískum erindum og þingmenn fá. Ráðherranum ber að hafa reglurnar eins og Alþingi ákveður í lögum um þingfararkaup og þingfararkostnað og reglum á þeim grunni. Fjármálaráðherra hefur ekkert val í þeim efnum. Hann er bundinn af því þannig að það er ekki hægt að halda því fram að hér sé verið vísvitandi að undanskilja ráðherra og ég sit ekki undir því þegjandi. Ef ráðherra myndi dragnast með það að setja reglur fram í nóvember þá yrði ég jafn ósáttur og hv. þingmaður. Ég skal lofa honum því að ég mun fylgjast mjög grannt með því að reglur Stjórnarráðsins taki tafarlaust breytingum verði þetta gert að lögum.
Ég kann vel að meta það að forseti þingsins taki svo afdráttarlaust til orða. Ég er nú ekki vanur að veðja, en ég sting stundum upp á því að veðja poka af súkkulaðihúðuðum rúsínum og ég er reiðubúinn að gera það enn einu sinni vegna þessa máls. Verði það efndir málsins að ég hafi rangt fyrir mér þá mun ég færa forseta þingsins poka af súkkulaðirúsínum en ég á ekki von á því að til þess þurfi að koma vegna þess einfaldlega að mér finnst ekki nógu skýrt búið hér um að það verði. Nú er sá sem hér stendur fyrrverandi ráðuneytisstarfsmaður til allnokkurra ára og kann sirka hvernig ráðherrar fara um, bæði í undanfara kosninga og utan þess tíma, og að þessu leyti og af þeirri reynslu sem ég hef náð mér í á þeim vettvangi þá er ég enn harður á því sem ég sagði áðan. Við verðum þá að sitja ósáttir, ég og forseti þingsins, hvað þetta varðar. En komi í ljós að þetta stenst allt saman eins og ráð er fyrir gert þá mun ég fara að því sem ég hét hér áðan, en aftur, traust okkar á því er ekki nóg til þess að við getum samþykkt þetta frumvarp.
Forseta finnst góðar súkkulaðirúsínur og tekur veðmáli hv. þingmanns.
Herra forseti. Með framlagningu þessa frumvarps sem hv. flutningsmaður, forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, hefur mælt fyrir þá er verið að - menn hafi nú notað hér líkingamál um það - slá botninn a.m.k. í anga af umræðu sem hefur átt sér nokkuð langt líf í forsætisnefnd og raunar í samfélaginu um hríð lengst af þessu kjörtímabili, þ.e. um starfskjör, ferðakostnað og fyrirgreiðslu sem þingmenn njóta starfa sinna vegna. Þá er einkum horft til þeirra sem eiga lengra að sækja og aka töluvert mikið, það hefur nú verið helsta umræðuefnið. Það hefur verið kallað eftir auknu gegnsæi, skýrum viðmiðum og skýru verklagi og það er mjög eðlilegt. Ég leyfi mér að segja að öll sú umræða sem farið hefur fram í forsætisnefnd hefur verið gagnleg og mjög málefnaleg og ábyrg. Ég leyfi mér líka að segja að forseti hefur tekið það alvarlega sem sagt hefur verið og hvernig umfjöllun hefur verið og leitast við að bæta úr. Það er skemmst frá því að segja að öll framkvæmd sem snýr að samþykktum reglum um þingfararkostnað og vinnureglur um ferðakostnað innan lands hefur verið tekin til gagngerðrar endurskoðunar og þetta eru nú gegnsæjar reglur og allar upplýsingar aðgengilegar, eins og hv. flutningsmaður kom inn á, á vef Alþingis og reglufesta í þessu er með ágætum. Það er skiljanlegt og það er ekki verið að gagnrýna það hér að þetta var gert að umtalsefni á sinni tíð fyrir nokkrum misserum, þessi kostnaðarliður sem virtist vera allhár og mikill og hafa farið úr böndunum. Það er nú allt saman teygjanlegt en þeir sem í hlut áttu leituðust við að fara eftir þeim reglum sem í gildi voru á þeim tíma. Þær byggðust kannski á því að menn gerðu þetta eftir bestu sannfæringu og samvisku og ekki var hægt að sýna fram á að reglur væru brotnar. Í allri umræðunni í forsætisnefnd stóð hugur forseta til að taka þetta líka til skoðunar sem nú hefur verið gert og það er vel. Ég met það svo að í forsætisnefnd sé samhljómur um þetta efni og í meginatriðum enginn ágreiningur því að það er auðvitað eðlilegt að hér ríki reglufesta. Hér er verið að leitast við að sanngirni sé gætt og réttlætis, að tryggja betur jafnræði með annars vegar þeim þingmönnum sem sækjast eftir endurkjöri, með endurgreiðslu ferðakostnaðar, og hins vegar þeim nýju þingmönnum eða þingmannsefnum eða eins og hv. flutningsmaður kom inn á, nýjum stjórnmálasamtökum t.d. til að koma sér á framfæri við kjósendur. Það hefur verið metið svo að sex vikur fyrir kjördag séu hæfilegur frestur til að skella þessu á. Eins og kom fram í flutningi framsögumanns þá eru auðvitað eðlilegar undanþágur heimilar því að lífið hefur sinn gang og störfin í þinginu eru unnin fram á kjördag. En frumvarpið nær ekki til þeirra þingmanna sem ekki hyggjast gefa kost á sér áfram til setu á Alþingi. Það kann vel að vera að það atriði megi taka til skoðunar líka, hvort það sé í þeim eðlilega farvegi sem það er nú. Ég get fallist á ýmis sjónarmið í því sambandi. Ég ætlaði rétt aðeins að drepa niður fæti af þessu tilefni, tel að hér sé unnið að umbótamáli og eflaust, eins og kom fram hér í andsvörum, megi vinna að fleiri verkefnum á þessu sviði. En gegnsæið er algjört. Og af því að ég er einn þeirra þingmanna sem er undir það seldur að vera svokallaður heimanakstursmaður þá tel ég þetta vera í mjög góðu horfi og ég geri t.d. grein fyrir hverjum einasta kílómetra sem ég ek og geri skil á því í rafrænni akstursdagbók. Þingflokkur Samfylkingarinnar styður þessar breytingar efnislega sem frumvarpið felur í sér. En auðvitað er sá stuðningur bundinn því að fjármála- og efnahagsráðuneytið fullvinni tillögur að breytingum á reglum um greiðslu ferðakostnaðar og önnur starfskjör ráðherranna og að þær feli í sér sambærilegar takmarkanir á endurgreiðslu ferðakostnaðar ráðherra í aðdraganda kosninga og lagt er upp með í þessu frumvarpi. Það ætti raunar, eins og kom fram hjá hv. flutningsmanni, að leiða af sjálfu sér, enda liggur fyrir staðfesting forsætisráðuneytis um að unnið sé að því að sú verði framkvæmdin.
Herra forseti. Eins og ég sagði þegar ég átti hér orðastað við hv. flutningsmann þá ræðum við frumvarp sem horfir til umbóta í störfum þingsins og er hluti af langri vegferð sem hefur verið í gangi af nokkrum ákafa frá því að sá sem hér stendur settist á þing en teygir sig enn lengra aftur og snýst m.a. um það hvaða kröfur almenningur gerir til kjörinna fulltrúa. Þær kröfur hafa breyst í áranna rás og nú er svo komið að hluti af því að vera fagleg í störfum okkar sem þingmenn er að gera okkur grein fyrir t.d. þeim aðstöðumun sem er á milli okkar og þeirra sem sækjast eftir því að komast hingað inn án þess að vera í sömu aðstöðu og við. Þess vegna er mjög jákvætt að hér sé reynt að jafna þann aðstöðumun með því að koma skýrum og að ég vona mátulega ströngum ramma utan um endurgreiðslur á ferðakostnaði þingmanna þegar fer að halla að kosningum. En af því að þetta er hluti af löngu ferli þá langar mig að nefna nokkrar vörður á þessari leið. Ein af hinum stærri er þegar Alþingi fór að birta á vef Alþingis hinar ýmsu upplýsingar um kostnaðargreiðslur til þingmanna. Þar á bæði hv. flutningsmaður þessa máls mikið hrós skilið fyrir að hafa leitt þá vinnu sem forseti Alþingis, en líka sá forseti sem situr nú í stólnum fyrir að hafa dregið fram í dagsljósið upplýsingar sem var ekki auðvelt að fá fram en skiptu miklu máli varðandi endurgreiðslur vegna ferða þingmanna á eigin bifreiðum. Nú er staðan sú að ég gat gert mér það að leik hérna úti í sal meðan ég beið þess að komast í pontu að hlaða niður skrá sem inniheldur allar kostnaðargreiðslur til allra þingmanna frá árinu 2012 og ég gat fengið töflureikni til að reikna út fyrir mig að árið 2017 voru endurgreiðslur vegna ferða á eigin bíl 27,8 milljónir en árið eftir 8,6 milljónir. Á móti höfðu greiðslur vegna ferða með bílaleigubíl hækkað en ekki nándar nærri jafn mikið og endurgreiðslur vegna eigin bifreiða lækkuðu. Þetta er svo gott dæmi um sótthreinsiáhrif sólarljóssins, hvað það lagar ástandið stundum bara að draga hlutina fram í dagsljósið. Við það að upplýsingar um endurgreiðslur til þingmanna urðu opinberar virðast þingmenn hafa farið að nálgast þessi forréttindi sín með, það liggur við að ég segi meiri virðingu en alla vega fóru þeir varlegar í sakirnar. Mig langar í samhengi við þetta frumvarp sem við ræðum að nefna frumvarp sem ég lagði fram árið 2019, náði að mæla fyrir og gekk til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og liggur við að megi kalla að það byggi á fornum grunni. Þar er annars vegar um að ræða tillögu sem Ögmundur Jónasson lagði fram fyrir 26 árum um að einvörðungu yrði endurgreiddur starfskostnaður til þingmanna samkvæmt reikningum en ekki sem fastur kostnaður hvern mánuð og hins vegar tillögu sem Jóhanna Sigurðardóttir lagði fram á sama tíma þess efnis að ráðherrar ættu ekki kost á endurgreiðslu starfskostnaðar. Hvorug þessara tillagna náði fram að ganga árið 1995 og náðu ekki fram að ganga með því frumvarpi sem ég lagði fram á 149. löggjafarþingi en efnahags- og viðskiptanefnd tók aðra þá tillögu og gerði að breytingartillögu við bandorm sem fór hér í gegn fyrir um einu og hálfu ári þannig að hugmyndin sem Jóhanna Sigurðardóttir setti í mold fyrir 26 árum og ég vökvaði nokkru seinna var á endanum samþykkt af Alþingi sem sú breyting að ráðherrar fá ekki lengur endurgreiddan starfskostnað enda eiga skrifstofur þeirra sem heita ráðuneyti bara að standa straum af kostnaði við störf þeirra. Þetta er lítil breyting en hljóðar samt upp á 5,3 milljóna kr. sparnað á ári. Þó að þetta sé allt saman mikil naflaskoðun hjá okkur þá eru þetta upphæðir sem munar um, ekki bara vegna þess að 5,3 milljónir eru alvöruupphæð heldur líka vegna þess að þetta endurspeglar það að við umgöngumst opinbert fé af virðingu og ábyrgð. Það á hins vegar eftir að ljúka hinum helmingi frumvarpsins sem ég lagði fram fyrir tveimur árum og Ögmundur Jónasson á eiginlega upphaflegu hugmyndina að fyrir 26 árum, sem varðar starfskostnað þingmanna sem ekki gegna embætti ráðherra. Þetta ræddi ég við hv. flutningsmann í andsvari og tel að sé full ástæða fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að skoða í tengslum við það frumvarp sem við ræðum hér vegna þess að þetta er eitthvað sem við getum mjög hæglega náð vel utan um. Starfskostnaður í dag er 480.000 kr. á ári fyrir hvern þingmann og það er talin upp heil síða af kostnaðargreiðslum sem heimilt er að endurgreiða og ég tek heils hugar undir með hv. flutningsmanni um að þetta kerfi er óþarflega flókið. En þarna held ég einmitt að gagnsæið geti hjálpað okkur. Það þarf ekki nákvæmar reglur útlistaðar á blaði til þess að skrifstofa Alþingis geti farið yfir ef starfskostnaður er einfaldlega endurgreiddur samkvæmt reikningi og reikningarnir síðan birtir. Aðhaldið sem felst í því tel ég að sé nægjanlegt til þess að afskaplega einfaldar reglur um starfskostnað myndu duga og hann gæti jafnvel lækkað í leiðinni eins og raunin varð með akstursgreiðslurnar á sínum tíma. Til að skemmta hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, sem er sá eini okkar sem var þingmaður á þeim tíma þegar lög um þingfararkostnað voru samþykkt, þá get ég rifjað upp hvaða starfskostnaðargreiðslur mátti telja fram á þeim tíma þegar þær voru settar. Það voru nefnilega m.a. faxtæki. Þetta sýnir svo vel af hverju reglurnar eiga að vera einfaldari. Það þurfti að breyta reglum um endurgreiðslu starfskostnaðar þegar engum datt í hug lengur að nota faxtæki. Það á ekki að þurfa að breyta reglum um vinnuaðstæður þingmanna bara af því að það kemur nýtt tæki á markaðinn. Þær eiga að geta lagað sig að því. Það kom fram í seinna svari hv. framsögumanns í andsvörum við mig að hann teldi sjálfur persónulega að það mætti einfalda allt þetta kerfi í kringum þingfararkaup til muna. Mig langar að lýsa mig hjartanlega sammála því. Hugmynd hv. þingmanns var að þetta væri giska þrískipt; það væri þingfararkaupið sjálft, svo væru það starfskostnaðargreiðslur sem væri skrifstofu þingsins að sjá þingmönnum fyrir nauðsynlegri aðstöðu til að sinna störfum sínum og síðan væru það álagsgreiðslur sem þingmenn fengju stöðu sinnar vegna. Þar mætti líka endurskoða dálítið forsendur álagsgreiðslna vegna þess að þær endurspegla kannski frekar virðingarröð embætta innan þingsins en endilega vinnuálag eins og þær eru settar upp í dag. Ef ég man rétt þá fær formaður stjórnmálaflokks 50% álag en formaður fastanefndar 30% álag ofan á þingfararkaupið. En ef við erum bara að skoða störf innan þingsins þá held ég að formennska í fastanefnd sé alla vega ekki minna álag en að vera formaður stjórnmálaflokks, þó að formennsku í stjórnmálaflokki fylgi kannski meira álag út í samfélagið. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég hlakka bara til að takast á við þetta mál í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og sé því ekkert til fyrirstöðu að við afgreiðum þetta mál nokkuð hratt og vel og þá vonandi með þeirri viðbót að þingmenn geti ekki lengur ætlast til að fá starfskostnaðargreiðslur sem launauppbót heldur verðum við að leggja fram kvittanir og þær kvittanir líta dagsins ljós ef við ætlum að fá endurgreiðslu á réttmætum starfskostnaði.
Forseti. Fínasta mál hérna enda er ég meðflutningsmaður. Það eru tvö atriði sem ég vil koma að í þessari umræðu. Í fyrsta lagi finnst mér óþarfi að undanskilja þá þingmenn sem sækjast ekki eftir endurkjöri, bara einföldunarinnar vegna. En það er mér alveg að meinalausu að það sé þarna í frumvarpinu. Hitt er síðan umræðan um þingmenn og ráðherra. Ég hef engar efasemdir um að frumvarpið eins og það er, nái tilætluðum árangri hvað ráðherra varðar. En það eru nokkrir ráðherrar sem eru í rauninni með öryggisgæslu, bílstjóra sem gegna þeirri öryggisgæslu, og geta í rauninni ekki, að því að mér skilst, hafnað því, alla vega voru einhverjar flækjur þar á bak við. Ég held að það séu forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra, mig rekur minni til að það gæti verið eitthvað öðruvísi en bara samkvæmt mínu minni og ónákvæmum heimildum þá set ég þetta svona fram óábyrgt. Ef það á að taka tillit til þessara kostnaðargreiðslna til ráðherra þá veldur það kannski vandræðum fyrir einhverja sem munu sjá einhverja ráðherra fá far á kjörstað eða í kosningabaráttu á kosningafundi. Ég vildi bara hafa það á hreinu að kannski er þarna munur á einstaka ráðherrum og munur á aðstöðu, sumir ráðherra fá umfram aðra og þá umfram þingmenn.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um farþegaflutninga og farmflutninga á landi, nr. 28/2017. Frumvarpið felur í sér tvenns konar breytingar á lögunum. Annars vegar er lagt til að bætt verði við þau ákvæðum er snúa að skilgreiningu á tímabundnum gestaflutningum í farþegaflutningum og eftirliti með slíkum flutningum. Hins vegar eru lögð til ný úrræði til eftirlits með greiðslu fargjalda í almenningssamgöngum til að opna fyrir og styðja við skilvirkari lausnir við greiðslu fargjalda með það að markmiði að efla þjónustu við notendur. Þar sem þessar breytingar eru til komnar af tvennu ólíku tilefni mun ég fjalla um þær í sitt hvoru lagi. Fyrst ber að nefna tímabundna gestaflutninga í farþegaflutningum, skilgreindir sem óreglubundnir farþegaflutningar á vegum innan lands gegn gjaldi sem flutningafyrirtæki starfrækir tímabundið í gistiaðildarríki og er sérhverju flutningafyrirtæki með bandalagsleyfi og staðfestu innan Evrópska efnahagssvæðisins heimilt að stunda tímabundna gestaflutninga hér á landi í nánar tilgreindum tilvikum. Hvergi er þó að finna nánari skilgreiningu á því hvað geti talist „tímabundnir“ gestaflutningar og vegna þessa hefur skort lagalegan grundvöll til að framfylgja því að umræddir flutningar séu í reynd tímabundnir en ekki viðvarandi. Erlend flutningafyrirtæki hafa stundað slíka gestaflutninga hér á landi með ferðamenn á grundvelli heimildarinnar en þessi óskýrleiki hefur haft í för með sér að annars vegar hefur verið vandkvæðum bundið að hafa eftirlit með því hvort í raun sé um tímabundna flutninga að ræða og þá hefur orðið til ákveðinn freistnivandi erlendra fyrirtækja til að starfrækja flutninga til lengri tíma á grundvelli heimildar til tímabundinna flutninga sem skaðar samkeppnisstöðu innlendra hópbifreiðafyrirtækja. Því legg ég til með þessu frumvarpi að við lög um farþegaflutninga og farmflutninga á landi verði bætt skilgreiningu á tímabundnum gestaflutningum í farþegaflutningum. Skilgreiningin sem lögð er til er efnislega í samræmi við skilgreiningu framangreindra Evrópureglna en að auki er skilgreint með skýrum hætti hversu lengi flutningar megi fara fram án þess að þeir teljist viðvarandi. Er þar miðað við allt að tíu samfellda daga í hverjum almanaksmánuði. Byggja þau tímamörk á því að gestaflutningar innan þeirra geti talist tímabundnir í skilningi reglugerðarinnar en þau séu jafnframt málefnaleg gagnvart flutningsaðilum sem stunda þessa gestaflutninga þar sem tíu dagar eiga að nægja til ferða með hóp ferðamanna um landið. Þá eru jafnframt lagðar til breytingar sem gera kleift að viðhafa virkt eftirlit með flutningunum og beita þá aðila viðurlögum sem brjóta gegn ákvæðum laganna um slíka flutninga. Mun ég nú fjalla um þær breytingar sem frumvarpið felur í sér og varða skilvirkari lausnir við greiðslu fargjalda í almenningssamgöngum. Markmið þessara breytinga er að efla þjónustu við notendur almenningssamgangna án þess að því fylgi verulegt tekjutap flytjenda. Kallar það á lögfestingu tiltekinna grundvallaratriða er varða skyldur farþega og heimildir flytjenda á þessu sviði. Snúa þau að skyldu farþega til að framvísa gildum farmiða eða sýna á annan hátt fram á greiðslu fargjalds sem og rétt flytjanda til að sannreyna að fargjald hafi verið greitt. Þá þarf einnig heimild til þess að krefja þá farþega um vanræksluálag sem ekki geta sýnt fram á greiðslu rétts fargjalds sem og ákvæði um endurskoðun slíkra ákvarðana Lagt er því til að við lögin verði bætt heimild flytjenda í almenningssamgöngum til að kanna hvort farþegar hafi greitt rétt fargjald og um skyldu farþega til að sýna fram á greiðslu með viðunandi hætti. Geti farþegi ekki gert það verður flytjanda heimilt að krefja hann um vanræksluálag sem tekur hlutfallslegt mið af því fargjaldi sem farþega hefði borið að greiða fyrir farið. Með þessu verður flytjendum í almenningssamgöngum gert kleift að hleypa farþegum inn í vagna um fleiri en einar dyr þar sem vagnstjóri mun ekki þurfa að hafa eftirlit með því að allir farþegar hafi greitt fargjald. Þess í stað munu eftirlitsmenn flytjenda geta kannað greiðslu fargjalds hjá slembiúrtaki farþega og krafið þá um vanræksluálag sem ekki geta sýnt fram á greiðslu. Telji farþegi að ákvörðun um að krefja hann um vanræksluálag byggi á óréttmætum grunni getur hann óskað eftir endurskoðun flytjanda á ákvörðuninni sem síðan má kæra til Samgöngustofu. Þetta kerfi, sem tíðkast víðast hvar í nágrannalöndum okkar, er til þess fallið að gera greiðsluferli skilvirkara, opna á nýjar leiðir við greiðslu fargjalda og stytta þann tíma sem almenningsvagnar standa hreyfingarlausir við biðstöðvar. Virðulegi forseti. Ég tel að þær lagabreytingar sem hér eru lagðar til séu mikilvægar til að skýra regluverk um tímabundna gestaflutninga sem flutningsaðilar staðsettir í öðrum EES-ríkjum stunda hér á landi. Þá eru þær til þess fallnar að greiða fyrir skilvirkari lausnum í greiðslu fargjalda í almenningssamgöngum. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og vísa að öðru leyti til frumvarpsins sjálfs og greinargerðar sem því fylgir. Þá legg ég til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um áhafnir skipa. Með frumvarpi þessu er gerð tillaga, sem felur í sér einföldun á regluverki, þar sem ný heildarlög sameina ákvæði fernra laga sem eru í gildi í dag. Það eru lög um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa, lög um áhafnir íslenskra fiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa, lög um lögskráningu sjómanna og lög um bryta og matreiðslumenn í farskipum og fiskiskipum. Á grundvelli þessara laga, sem frumvarpinu er ætlað að koma í stað, eru svo reglugerðir þar sem útfærðar eru nánar kröfur sem gerðar eru í lögunum. Innan ráðuneytisins og Samgöngustofu er nú unnið að því að einfalda og uppfæra þetta regluverk í heild þannig að það sé aðgengilegra fyrir þá sem starfa eftir því. Gera má ráð fyrir að verði frumvarpið að lögum megi fækka þessum reglugerðum úr 15 í tvær til fjórar. Yrði því um töluverða einföldun regluverks á þessu sviði að ræða. Um áhafnir skipa er í gildi víðtækt alþjóðlegt regluverk sem byggir á samningum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar og Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, sem og ákvæðum gerða sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn. Frumvarp þetta er til samræmis við þessar alþjóðlegu skuldbindingar. Frumvarpið skiptist í níu kafla. Í I. kafla er að finna ákvæði um gildissvið laganna og markmið, sem er að tryggja öryggi áhafna, farþega og skipa og efla varnir gegn mengun sjávar. Jafnframt er ákvæði um fyrirkomulag menntunar sjómanna hér á landi. Í II. kafla er fjallað um skírteini, útgáfu þeirra, skilyrði sem uppfylla þarf, gildistíma þeirra og undanþágur. Í III. kafla er fjallað um lögskráningu sjómanna en það er skylda að allir skipverjar á skipum sem falla undir þessi lög séu lögskráðir. Í kaflanum er að finna ákvæði sem útfærir þessa skyldu nánar sem og ákvæði um lögskráningarkerfi sjómanna, sem Samgöngustofa heldur úti. Í IV. kafla eru ákvæði um mönnun skipa, þ.e. um öryggismönnun farþegaskipa, farþegabáta og flutningaskipa og um lágmarksfjölda skipstjórnar- og vélstjórnarmanna á fiskiskipum, varðskipum og öðrum skipum. Þá er kveðið á um frávik frá lágmarksmönnun og um matsveina og bryta. Í V. kafla er að finna ákvæði um vaktstöðu og vinnu- og hvíldartíma skipverja og í VI. kafla um vinnuskilyrði og heilsu skipverja. Í VII. kafla er fjallað um ábyrgð útgerða og skipstjóra skipa og um alþjóðlegt öryggisstjórnunarkerfi sem flutningaskip af tiltekinni stærð og farþegaskip skulu fylgja. Í VIII. kafla er að finna ákvæði um eftirlit, sem er í höndum Samgöngustofu og Landhelgisgæslu Íslands, gjaldtöku þessara stofnana, stjórnvaldssektir og viðurlög fyrir brot gegn ákvæðum frumvarpsins. Í IX. og síðasta kafla eru ákvæði um heimildir ráðherra til að setja reglugerðir, innleiðingar á Evrópugerðum og gildistöku. Verði frumvarpið að lögum er lagt til að það taki gildi 1. janúar 2022. Þannig munu útgerðir, sjómenn og aðrir haghafar hafa tíma til að kynna sér kröfur laganna og undirbúa sig fyrir gildistöku. Jafnframt munu stjórnvöld hafa tíma til að uppfæra reglugerðir og önnur stjórnvaldsfyrirmæli áður en lögin taka gildi. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu eru ekki lagðar til umfangsmiklar efnislegar breytingar á ákvæðum gildandi laga. Verður hér fjallað um helstu breytingar sem frumvarpið felur í sér. Í fyrsta lagi er kveðið á um að tiltekin erlend skip geti fallið undir gildissvið laganna. Þar er átt við erlend skip sem notuð eru í atvinnuskyni á íslensku innsævi í 30 daga samfleytt eða samtals 90 daga á ársgrundvelli. Eðlilegt er talið að öryggiskröfur sem gilda um íslensk skip eigi við um þau skip. Þetta ákvæði gæti t.d. átt við um áhafnir erlendra þjónustuskipa laxeldis, áhafnir dýpkunarskipa, dráttarskipa, farþegabáta og farþegaskipa í útsýnis- og skoðunarferðum. Í öðru lagi er lagt til að undanþágunefnd og mönnunarnefnd skipa verði lagðar niður og verkefni þeirra fengin Samgöngustofu. Samgöngustofa hefur haft þessi verkefni með höndum hvað varðar farþegaskip, farþegabáta og flutningaskip frá því lög um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningaskipa tóku gildi 1. júlí 2001. Eðlilegt er að sama fyrirkomulag gildi að þessu leyti um undanþágur. Þá er einnig til þess að líta að ákvarðanir nefndanna eru kæranlegar til ráðherra og oftast eru þeir sem kæra félagsmenn í þeim samtökum sem eiga fulltrúa í nefndunum. Í þriðja lagi er lagt til að kveðið verði skýrar á um lágmarksmönnun réttindamanna á smáskipum að teknu tilliti til útivistar þeirra, þ.e. skipa sem eru 15 metrar og styttri að skráningarlengd, þannig að fylgt verði svokallaðri 14 klukkustunda reglu á grundvelli 64. gr. sjómannalaga. Þegar útivist þeirra fer yfir 14 klukkustundir verði áskilnaður um að ávallt séu tveir skipstjórnarmenn um borð með tilskilin réttindi og geti þeir jafnframt gegnt störfum smáskipavélavarðar hafi þeir tilskilin réttindi til þeirra starfa. Hér er ekki um nýmæli að ræða en mikilvægt er að kveðið sé skýrt á um þetta í lögum. Það er mikilvægt að hvíldartímareglur séu virtar þannig að þeir sem standa útvörð og sigla séu ekki of þreyttir til að sinna starfi sínu. Samkvæmt upplýsingum rannsóknarnefndar samgönguslysa má rekja allt að 50 strönd smábáta frá árinu 2000 til þess að sá sem var við stjórn skipsins sofnaði vegna þreytu og vinnuálags og hefur nefndin margoft komið með tillögur til úrbóta í þessu efni. Ljóst er að ekki eru allir á eitt sáttir með þessa reglu. Hefur m.a. komið fram sú gagnrýni að með þessu sé verið að útrýma einyrkjum. Er í frumvarpinu því lagt til undanþáguákvæði frá þessum reglum þegar eigandi skipsins er lögskráður sem skipstjóri og er einn um borð. Hér er jafnan um að ræða einstaklinga sem stunda ekki daglegar strandveiðar. Er hér horft til sambærilegrar reglu sem gildir í Noregi. Í fjórða lagi er lagt til að krafa um að um borð í skipi sé matsveinn eða bryti verði miðuð við útivist skips en ekki stærð þess eins og gildir samkvæmt lögum um bryta og matreiðslumenn á farskipum og fiskiskipum. Loks er í fimmta lagi lagt til að sett verði ákvæði um stjórnvaldssektir sem Landhelgisgæsla Íslands eða Samgöngustofa geti lagt á vegna brota á tilteknum ákvæðum laganna og reglum samkvæmt þeim. Ekki er gert ráð fyrir að samþykkt frumvarpsins hafi kostnaðarauka fyrir ríkissjóð í för með sér. Lítils háttar breytingar geta orðið á eftirfylgni með tilkomu heimildar til beitingar stjórnvaldssekta en ekki er gert ráð fyrir að heimildinni verði beitt í miklum mæli. Þá er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi veruleg áhrif á atvinnulífið verði það að lögum. Rétt er að geta þess að við smíði þessa frumvarps hefur verið horft til áhrifa þess á jafnrétti. Þegar litið er til þess hverjir teljast í dag til áhafna skipa á Íslandi þá eru það mestmegnis karlmenn. Sjósókn er karllægur atvinnuvegur og mikill kynjamunur í allri vinnu tengdri greininni. Það er brýnt að jafna kynjahlutföllin á þessu sviði og er hægt að færa margvísleg rök fyrir því. Innan samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins er nú unnið að verkefninu Konur í siglingum sem er ætlað að draga úr þessum mun á þátttöku kynjanna í siglingum. Þá er rétt að benda á að orðfæri innan þessarar atvinnugreinar sem og laga og reglna sem um það gilda er afar karllægt og er horft til þess að draga úr því eins og kostur er í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra laga um uppbyggingu og rekstur flugvalla og þjónustu við flugumferð. Með frumvarpi þessu er lagt til að sett verði heildstæð lög um rekstur og uppbyggingu flugvalla auk rekstrarstjórnunar flugumferðar og flugleiðsöguþjónustu sem ríkinu ber að sjá til þess að sé til staðar. Frumvarpið mun því fela í sér töluverða einföldun regluverks og jafnframt draga fram verkefni stjórnvalda á þessu sviði með mun skýrari hætti en áður. Verði frumvarpið að lögum falla úr gildi þrenn lög sem nú gilda á þessu sviði: Í fyrsta lagi lög um stofnun hlutafélags um flugleiðsöguþjónustu og flugvallarekstur Flugmálastjórnar Íslands, nr. 102/2006. Í öðru lagi lög um stofnun opinbers hlutafélags um rekstur Keflavíkurflugvallar, nr. 76/2008. Í þriðja lagi lög um samruna opinberu hlutafélaganna Flugstoða og Keflavíkurflugvallar, nr. 153/2009. Þessi þrenn lög hafa til samans að geyma ýmis ákvæði um stofnun umræddra félaga, hlutverk þeirra og innra starf og liggja ákvæði þeirra í dag til grundvallar þessari starfsemi ríkisins. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera grein fyrir meginefni frumvarpsins. Skipta má efni þess í fjóra hluta: Í fyrsta lagi eru skilgreind þau verkefni við rekstur og uppbyggingu flugvalla og rekstrarstjórnun flugumferðar og flugleiðsöguþjónustu sem stjórnvöldum ber að sjá til þess að sinnt sé af hálfu ríkisins. Þessi verkefni sem skilgreind eru í 3. gr. frumvarpsins eru í stuttu máli rekstur og uppbygging rekstrarstjórnunar flugumferðar og flugleiðsöguþjónustu, rekstur og uppbygging Keflavíkurflugvallar og rekstur og uppbygging annarra flugvalla í eigu ríkisins. Meginmarkmið frumvarpsins eru sett fram í 2. gr. Þau eru að flugvellir landsins og þjónusta við flugumferð þjóni þörfum samfélagsins á umhverfislega sjálfbæran hátt með skilvirkni, hagkvæmni og öryggi í fyrirrúmi í samræmi við stefnu stjórnvalda í samgöngumálum á hverjum tíma. Þá eru skilgreind í fimm stafliðum sérstök markmið sem stefnt skal að við útfærslu og framkvæmd framangreindra verkefna ríkisins á þessu sviði. Þau eru: a. Innviðir og starfsemi á þessu sviði tryggi gæði rekstrarstjórnunar flugumferðar og flugleiðsöguþjónustu og hámarki flugöryggi. Þá sé kröfum loftferðalaga og annarra laga og reglna á þessu málefnasviði ávallt fullnægt. b. Veitt sé heildstæð flugvallarþjónusta hér á landi fyrir millilandaflug, þar með talin varaflugvallarþjónusta, sem stuðlar að því að viðhalda og efla samkeppnishæfni landsins í millilanda- og tengiflugi. c. Flugvallarkerfið sé virkur hluti öruggra og hagkvæmra samgangna innan lands og tengist öðrum almenningssamgöngum. d. Fylgt sé stefnumörkun stjórnvalda í samgöngumálum eins og hún birtist í flugstefnu og samgönguáætlun á hverjum tíma. e. Fylgt sé stefnumörkun stjórnvalda eins og hún birtist í þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Þessi skýra framsetning á verkefnum ríkisins á þessu sviði og þeim markmiðum sem stefnt skal að við framkvæmd þeirra er mikilvægt nýmæli í þessu frumvarpi. Í öðru lagi er kveðið á um að Isavia skuli sinna umræddum verkefnum fyrir hönd ríkisins á grundvelli þjónustusamninga með svipuðum hætti og verið hefur. Opnað er þó einnig á að ráðherra geti samið við annan aðila um framkvæmd einstakra verkefna ef nauðsyn krefur eða ef talið er að með því megi ná markmiðum frumvarpsins með hagkvæmari hætti. Í frumvarpinu er ekki að finna ákvæði um skipulag og innra starf Isavia ohf. Litið er svo á að slík ákvæði eigi ekki heima í lögum um verkefni ríkisins á þessu sviði. Félagið starfar á grundvelli þess ramma sem markaður er í lögum um opinber fjármál og hlutafélagalögum sem og í eigendastefnu og samþykktum félagsins. Sé þörf á sérstökum lagaákvæðum um starfsemi félagsins ættu þau heima í sérlögum þar um. Eftir sem áður er hins vegar gert ráð fyrir því að Isavia ohf. sinni að meginstefnu til verkefnum ríkisins á þessu sviði á grundvelli þjónustusamninga við ráðuneytið, eins og áður segir. Ekki er því gert ráð fyrir að frumvarp þetta hafi í för með sér breytingar á rekstri Isavia ohf. eða rekstrargrundvelli félagsins. Í þriðja lagi eru tekin upp í frumvarpinu sambærileg ákvæði og í gildandi lögum sem snúa sérstaklega að starfsemi rekstraraðila Keflavíkurflugvallar, bæði gagnvart öryggissvæðum á vellinum sem og þeim hefðbundnu verkefnum sveitarfélaga sem rekstraraðilinn fer með innan flugvallarsvæðisins. Í fjórða lagi eru felld úr gildi eldri lög á þessu sviði, eins og áður hefur verið rakið. Þá skal að lokum tekið fram að frumvarpið fjallar ekki um tæknilegar kröfur sem gerðar eru til starfrækslu flugvalla eða flugleiðsöguþjónustu. Um það fer eftir lögum um loftferðir. Að gerð frumvarpsins stóð ritnefnd sem skipuð var fulltrúum fjármála- og efnahagsráðuneytisins, utanríkisráðuneytisins, Samgöngustofu og Isavia. Ritstjórn frumvarpsins var í höndum fulltrúa samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins. Talið er að skýrt og uppfært lagaumhverfi á þessu sviði muni styðja við hagkvæman rekstur flugvalla og flugleiðsöguþjónustu og stuðla að framgangi stefnu stjórnvalda á þessu sviði. Ég hef nú farið yfir meginefni frumvarpsins. Verði það að lögum er ekki gert ráð fyrir því að það hafi teljandi áhrif á afkomu ríkissjóð. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 235/2020 sem mælir fyrir um að tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2017/828 frá 17. maí 2017, um breytingu á tilskipun 2007/36/EB að því er varðar hvatningu til þátttöku hluthafa til lengri tíma, verði felld inn í EES-samninginn. Með tilskipuninni sem felld er inn í EES-samninginn með ákvörðun nr. 235/2020 eru settar reglur í tengslum við nýtingu tiltekinna réttinda hluthafa sem fylgja atkvæðisrétti í tengslum við aðalfundi félaga á markaði. Gerðin inniheldur reglur um rétt skráðra félaga til að staðfesta deili á hluthöfum félagsins til þess að geta átt samskipti við þá með beinum hætti og auðvelda þannig hluthöfum að nýta réttindi sín í félaginu. Tilskipunin inniheldur reglur um milliliði milli félags og hluthafa, m.a. um gagnsæi kostnaðar, en flókin keðja milliliða getur gert hluthöfum erfiðara fyrir að nýta réttindi sín og hindrað þátttöku þeirra. Tilskipunin inniheldur reglur um gagnsæi meðal stofnanafjárfesta, eignarstýringaraðila og umboðsráðgjafa. Tilskipunin inniheldur reglur um að skráð félag skuli setja sér launakjarastefnu fyrir stjórnendur og að hluthafar hafi rétt til að greiða atkvæði um stefnuna á hluthafafundi og hafa þannig áhrif á launakjarastefnu félagsins. Tilskipunin inniheldur reglur um gagnsæi þýðingarmikilla viðskipta skráðs félags við tengda aðila. Með tilskipun 2017/828 voru gerðar breytingar á tilskipun 2007/36/EB sem innleidd var í lög um hlutafélög, nr. 2/1995. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 19/2020 sem mælir fyrir um að reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2015/760 frá 29. apríl 2015 um evrópska langtímafjárfestingarsjóði verði felld inn í samninginn auk framseldrar reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar 2018/480 frá 4. desember 2017 um viðbætur við reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2015/760 að því er varðar tæknilega eftirlitsstaðla um fjármálaafleiðugerninga sem hafa þann eina tilgang að verja gegn áhættu, nægilegan líftíma evrópsku langtímafjárfestingarsjóðanna, viðmiðanir fyrir mat á markaðnum fyrir hugsanlega kaupendur og virði eignanna sem á að losna við og tegundir og einkenni aðstöðunnar sem stendur almennum fjárfestum til boða. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins 2015/760 sem felld er inn í EES-samninginn með ákvörðun nr. 19/2020 kveður á um evrópska langtímafjárfestingarsjóði sem veita langtímafjármögnun til ýmissa verkefna á sviði t.d. innviða, óskráðra fyrirtækja og lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Um nýja evrópska sjóðategund er að ræða sem telst þó til sérhæfðra sjóða en ekki verðbréfasjóða og fellur undir þær reglur sem um rekstraraðila sérhæfðra sjóða gilda. Þessum sjóðum er ætlað að fjárfesta í verkefnum sem þurfa langtímafjármögnun en erfitt getur verið að finna fjármagn fyrir. Þá er hugmyndin að sjóðirnir geti hentað þeim sem þurfa að fjárfesta til lengri tíma eins og lífeyrissjóðum, vátryggingafélögum og sveitarfélögum. Framseld reglugerð framkvæmdastjórnarinnar 2018/480 er tæknilegur eftirlitsstaðall með reglugerð 2015/760 um evrópska langtímafjárfestingarsjóði að því er varðar afleiðutengda fjármálagerninga sem einungis eru nýttir í áhættuvarnir, hæfilegan líftíma evrópskra langtímafjárfestingarsjóða, viðmið fyrir mögulega kaupendur og mat á eignum til sölu og kröfur til aðstöðu fyrir almenna fjárfesta. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um ráðstafanir í kjölfar samnings við Bandaríkin um skil á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli, nr. 176/2006. Með frumvarpinu er lagt til að fella brott úr fyrrnefndum lögum ákvæði um tímabundnar ráðstafanir sem telja verður lokið. Fyrst og fremst er um að ræða brottfall ákvæða, nánar tiltekið lagahreinsun. Einnig er lagt til að heiti laganna verði breytt í lög um svæðaskiptingu Keflavíkurflugvallar, til að endurspegla betur efni lagaákvæðanna sem eftir standa. Frumvarpið tekur mið af vinnu fjármála- og efnahagsráðuneytisins við að útfæra nýtt hlutverk Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar eftir að hlutverki þess við að koma fasteignum á varnarliðssvæðinu í borgaraleg not lauk með sölu á síðustu eignunum sem voru í umsýslu félagsins. Með frumvarpinu er því m.a. lögð til sú breyting að fella úr gildi 4. gr. laga nr. 176/2006 sem fjallar um hlutverk þróunarfélagsins samkvæmt lögunum. Fyrir liggur að land í nágrenni flugvallarins er verðmætt og fyrirséð að verðmæti þess muni aukast enn frekar. Gott skipulag er forsenda þess að hægt verði að hámarka samfélagslegan ábata af nýtingu landsins. Því þarf að tryggja að skipulag verði heildstætt og land verði nýtt sem best óháð mörkum skipulagssvæða sveitarfélaga og Keflavíkurflugvallar. Af þessum ástæðum hefur þróunarfélagið fengið nýtt hlutverk við að leiða formlegt samstarf ríkisins, Isavia, Reykjanesbæjar og Suðurnesjabæjar um skipulag, þróun, hagnýtingu og markaðssetningu lands í eigu íslenska ríkisins við Keflavíkurflugvöll og nærsvæða hans. Samkomulag þessa efnis var undirritað 16. desember 2019 milli framangreindra aðila og ríkissjóðs. Efni frumvarpsins tekur mið af samkomulaginu varðandi nýtt hlutverk þróunarfélagsins. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar og 2. umr.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Vísinda- og nýsköpunarráð. Frumvarpið er samið í samstarfi forsætisráðuneytis, mennta- og menningarmálaráðuneytis og atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis. Verði það samþykkt er því ætlað að koma í stað laga um Vísinda- og tækniráð, nr. 2/2003. Frá því að þau lög voru samþykkt hafa miklar breytingar orðið á málaflokki vísinda, tækni og nýsköpunar, en yfirstjórn málaflokksins og hlutverk ráðsins hafa staðið óbreytt. Á þessu tímabili hafa ítrekað komið fram ábendingar í erlendum og innlendum úttektum á íslenska vísinda- og nýsköpunarkerfinu um að endurskoðun sé nauðsynleg og breytinga þörf. Frumvarpið er byggt á vinnu verkefnishóps sem skipaður var undir lok árs 2018 til að endurskoða lagaumhverfi Vísinda- og tækniráðs og var það Guðrún Nordal, prófessor og forstöðumaður Árnastofnunar og fyrrum formaður vísindanefndar, sem veitti honum forstöðu. Hópurinn skilaði niðurstöðum sínum í ágúst 2020 í skýrslu þar sem fjallað var um stöðu mála hérlendis, greint frá fyrirkomulagi í samanburðarlöndum og settar fram tillögur um framtíðarfyrirkomulag yfirstjórnar vísinda-, tækni- og nýsköpunarmála. Herra forseti. Markmið laga þessara er að efla vísindastarf, tækniþróun og nýsköpun hér á landi svo styrkja megi íslenskt þekkingarsamfélag og auka samkeppnishæfni íslensks efnahags og atvinnulífs með því að efla stefnumótun og auka samhæfingu á sviði vísinda, nýsköpunar og tækni. Veigamesta breytingin á núverandi fyrirkomulagi sem lögð er til í frumvarpinu er aðskilnaður ráðgefandi hlutverks og stefnumótandi hlutverk ráðsins. Þannig verði annars vegar starfandi ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun og hins vegar sjálfstætt faglegt Vísinda- og nýsköpunarráð sem verði ráðgefandi. Þessi niðurstaða byggist á vandlegri skoðun og skipulagi í samanburðarlöndum og öðrum OECD-ríkjum. Þá er lagt til að innan ráðuneytis starfi sjálfstæðir sérfræðingar á sviði greiningar, mats og úttekta á þessu sviði sem styðji starfsemi beggja og styrkir þann grunn stefnumótunar. Samkvæmt gildandi lögum er Vísinda- og tækniráð stefnumótandi en hefur í raun fremur gegnt ráðgefandi hlutverki. Stefnumótandi hlutverk ráðsins hefur ekki samræmst vel íslenskri stjórnskipan og hefðum þar sem ráðherrar eru æðstu handhafar framkvæmdarvaldsins hver á sínu málefnasviði. Ráðherrar eru ekki lagalega bundnir af stefnu ráðsins, jafnvel þó að þeir sitji í ráðinu og samþykki stefnuna, og því hefur borið á því að þær væntingar sem stefnan hefur gefið hafi ekki verið uppfylltar. Það er undir ráðherrunum sjálfum komið að hve miklu leyti þeir nýta sér vettvang ráðsins og fagþekkingu starfsnefnda þess þegar þeir móta stefnu í sínum málaflokkum. Fjármögnun verkefna eða forgangsröðun er enn fremur á könnu hvers ráðuneytis fyrir sig. Framgangur stefnu ráðsins byggist fyrst og fremst á því hvort þeir ráðherrar sem bera ábyrgð á tilteknum verkum og fjármögnun þeirra sjái til þess að verkefnunum verði hrint í framkvæmd. Það er því afar mikilvægt að tryggja eignarhald ráðherranna á stefnunni við mótun hennar. Óskýrt hlutverk ráðsins hefur gert það að verkum að stefnan hefur á köflum vakið væntingar sem ráðið hefur ekki alltaf getað staðið undir. Þessi staða hefur jafnvel haft vantraust í för með sér, einkum þegar einstök stefnumarkmið, svo sem aukin fjármögnun sjóða, ná ekki fram að ganga. Það var mikilvægt markmið við setningu laga nr. 2/2003 að efla tengsl stefnu um vísindi og nýsköpun við aðra stefnumótun ríkisstjórnarinnar, t.d. á sviði efnahags-, atvinnu- og menntamála. Í erlendum úttektum á ráðinu hefur verið bent á að pólitísk áhrif Vísinda- og tækniráðs á stefnu efnahags- og atvinnumála hafi verið fremur lítil. Tillaga þessa frumvarps um tvískiptingu verksviðs Vísinda- og tækniráðs er svar við þeim vanda sem hér hefur verið lýst, þ.e. að í stað núverandi fyrirkomulags komi ný og lögbundin ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun með skýrt stefnumótandi hlutverk og Vísinda- og nýsköpunarráð sem sinni ráðgefandi hlutverki sem byggist á traustum greiningum. Lagt er til að ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun gefi reglulega út framtíðarsýn í málefnum vísinda, nýsköpunar og tækni til tíu ára og er fordæmi um slíkt sótt til sambærilegs ráðs í Finnlandi og til svipaðrar stefnu fyrir háskóla og vísindi í Noregi. Nefndin gefi einnig út stefnu og aðgerðaáætlun með mælanlegum markmiðum til skemmri tíma. Lagt er til að Vísinda- og nýsköpunarráð verði skipað af forsætisráðherra til fjögurra ára í senn. Í því sitji níu fulltrúar með afburðaþekkingu og reynslu, jafnt af innlendum vettvangi sem erlendum. Ráðið yrði fámennara en nú er og skipað til lengri tíma. Ekki yrði það lengur tengt tilnefningum hagsmunaaðila eða einstakra stofnana heldur yrði tilnefningarnefnd falið að tilnefna fulltrúa í ráðið. Ráðið yrði stutt af faglegu starfi sjálfstæðra sérfræðinga innan ráðuneytisins og væri því sjálfstæðara í störfum en núverandi ráð, frjálsara til breiðari upplýsingamiðlunar til þings og þjóðar og styrkara í sínu ráðgefandi hlutverki. Áhersla er lögð á að ráðið verði vel skipað. Í núverandi kerfi er það þannig að forsætisráðherra skipar alla aðra fulltrúa en ráðherra í Vísinda- og tækniráð, en gerir það samkvæmt tilnefningum annarra ráðherra og hagsmunaaðila. Vandinn við þetta fyrirkomulag er að það gerir forsætisráðherra á hverjum tíma erfitt um vik að horfa til heildarsamsetningar ráðsins með tilliti til ólíkrar þekkingar og reynslu og það skapar hættu á að stór hluti tilnefningaraðila leggi til fólk með svipaðan bakgrunn. Ég hef setið í tveimur Vísinda- og tækniráðum og þar hafa yfirleitt alveg afbragðs sterkir einstaklingar en þetta fyrirkomulag við skipan getur hins vegar leitt til ákveðins ójafnvægis sem snýr að þekkingu og reynslu þegar litið er til samsetningar hópsins. Til að efla heildarhugsun við skipun ráðsins er lagt til að í stað þess að margir tilnefni í ráðið leggi sérstök tilnefningarnefnd fram tillögu til forsætisráðherra um skipan ráðsins. Þar verði þrír aðilar, einn samkvæmt tilnefningu samstarfsnefndar háskólastigsins, einn samkvæmt tilnefningu frá fulltrúum fyrirtækja og einn án tilnefningar. Þessi nefnd vinni í samráði við ráðuneyti og hagaðila og óski eftir tillögum að fulltrúum í ráðið. Á grundvelli samráðs gerir hún tillögu að ráði með hliðsjón af samsetningu þess með það að markmiði að í því sitji fulltrúar með fjölbreytta reynslu og þekkingu á vísindum, tækni og nýsköpun og opinberri stefnumótun, bæði af innlendum og erlendum vettvangi. Ég man að þegar ákveðið var á sínum tíma að stofna gæðaráð háskóla, sem ég tel raunar að hafi verið mjög mikilvægt skref í mati á háskólastarfi á Íslandi, var það gert með þeim hætti að sóttir voru til að mynda erlendir aðilar til að vinna gæðamat á háskólastofnunum á Íslandi. Ég er algjörlega sannfærð um að það ráð hefur skilað alveg gríðarlegum breytingum á háskólastarfi í landinu og hefur einmitt skapað mikilvægt samtal háskóla við erlenda sérfræðinga um hvernig við getum gert betur í háskólastarfi og hvaða leiðir eru til úrbóta. Annað dæmi sem ég gæti nefnt um mikilvægi þess að hugsa með þessum breiða hætti er að þegar núverandi löggjöf um Ríkisútvarpið var samþykkt árið 2013 var lagt til að það yrði tilnefningarnefnd sem tilnefndi í stjórn Ríkisútvarpsins til að tryggja slíka breidd. Því var nú reyndar breytt og þingið hélt áfram að kjósa. Að sjálfsögðu hafa báðar aðferðir sína kosti og sína galla, en mjög víða, t.d. á Norðurlöndum, er þessi aðferðafræði nýtt til þess að vinna gegn einsleitni þegar um er að ræða faglegar stofnanir. Herra forseti. Gert er ráð fyrir því að Vísinda- og nýsköpunarráð fundi með ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun a.m.k. einu sinni til tvisvar á ári. Hlutverk ráðsins er þá að veita ráðherranefnd ráðgjöf um stefnumótun á sviði vísinda og nýsköpunar og vekja athygli á mikilvægum málum. Ráðið skal veita nefndinni endurgjöf með því að fjalla um stefnu hennar og setja fram rökstuddar tillögur að umbótum með tilvísun í alþjóðlega þróun á sviði vísinda, nýsköpunar og tækni. Ráðið skal stuðla að upplýstri og gagnrýnni umræðu um vísindi, tækni og nýsköpun, stöðu greinanna og mikilvægi fyrir íslenskt samfélag með skýrslum og opnum fundum. Þá er gert ráð fyrir að Vísinda- og nýsköpunarráð skili árlega skýrslu til ráðherra þar sem fjallað verði um stöðu málaflokksins hér á landi í alþjóðlegu tilliti um stefnumótun stjórnvalda, framfylgd stefnunnar og helstu samfélagslegar áskoranir. Það er umhugsunarefni að við réðumst fyrst í það á þessu kjörtímabili að ráðast í að skilgreina samfélagslegar áskoranir sem taka þyrfti á innan vísindasamfélagsins. Unnin var töluvert mikil vinna í því verkefni að greina þær samfélagslegu áskoranir. Hluti af því ferli var að efna til opins samráðs, almenningsamráðs, þar sem fólki gafst kostur á að segja hvað það teldi mikilvægast að stjórnvöld beindu kröftum í. Þar komu loftslagsmálin fremst. Síðan voru það heilbrigðisvísindi og heilbrigðistækni og að lokum tæknibreytingar, það sem við köllum gjarnan fjórðu iðnbyltinguna. Þetta voru þær þrjár samfélagslegu áskoranir sem stjórnvöld skilgreindu. Um þessar áskoranir snýst ný markáætlun og ég sé fyrir mér að stjórnvöld muni, að fengnum ráðleggingum þessarar nefndar, leggja línurnar hvað varðar til að mynda markáætlanir framtíðar með þessum hætti í samráði við þessa nefnd. Þótt stærstur hluti rannsóknarstarfsins verði áfram í samkeppnissjóðum þar sem gæðin eru í raun og veru eini mælikvarðinn á þetta, þá gefst þarna tækifæri á að leggja aukna vigt á tilteknar samfélagslegar áskoranir. Ég held að það væri líka mjög spennandi að efla slíkt samtal hér inni á Alþingi því að í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að skýrslan verði lögð fram á Alþingi. Þar drögum við líka fyrirmyndir frá nágrannalöndum okkar. Lagt er til að nafn ráðsins verði Vísinda- og nýsköpunarráð fremur en Vísinda- og tækniráð. Ég held að það sé bara í takt við breytta hugtakanotkun á undanförnum 20 árum þar sem hugtakið nýsköpun hefur víða komið í stað hugtaksins tækniþróun. Hugtakið nýsköpun er víðara en tækniþróun enda tekur það til þeirrar nýsköpunar sem ekki felur bara í sér þróun tækni. Herra forseti. Við endurskoðun laganna var haft víðtækt samráð við sérfræðinga og hagsmunaaðila. Efni frumvarpsins hefur tvívegis verið birt í samráðsgáttinni. Fyrst voru birtar niðurstöður verkefnahópsins haustið 2020 og drög að frumvarpi voru svo birt í mars 2021. Gert er ráð fyrir að útgjöld muni aukast um u.þ.b. 20 millj. kr. á ári þar sem gert er ráð fyrir tveimur sérfræðingum í stað eins í ráðuneytinu til að styðja betur við starf ráðherranefndar og Vísinda- og nýsköpunarráðs. Núverandi útgjöld eru um 18–22 millj. kr. á ári sem falla á þrjú ráðuneyti. Nú er gert ráð fyrir um 40 millj. kr. á ári auk 3 millj. kr. stofnkostnaður á fyrsta ári. Ekki er gert ráð fyrir viðbótarfjárveitingu en ég vil minna á að útgjöld til bæði rannsókna og nýsköpunar hafa aukist stórum á undanförnum árum þannig að ég lít svo á að þessar 20 milljónir séu dropi í hafið í þeim milljarðaútgjöldum og um það hefur ríkt skilningur á milli þeirra þriggja ráðuneyta sem hafa annast þennan kostnað, þ.e. forsætisráðuneytis, menntamálaráðuneytis og atvinnuvegaráðuneytis, að þessu sé hægt að forgangsraða. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu og til 2. umr. að þeirri meðferð lokinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á þskj. 1183, sem er 704. mál þingsins, um breytingu á ýmsum lögum á sviði fiskveiðistjórnar. Með frumvarpi þessu er lagt til að komið verði á fót heildstæðu viðurlagakerfi vegna brota á lögum á sviði fiskveiðistjórnar. Auk þess er lagt til að heimildir Fiskistofu til að sinna rafrænu eftirliti verði styrktar. Þá er lagt til að hugtakið raunveruleg yfirráð við framkvæmd reglna um hámarksaflahlutdeild verði afmarkað betur, einkum í samræmi við reglur samkeppnisréttar. Í desember 2018 skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu til Alþingis um eftirlit Fiskistofu með fiskveiðum þar sem álitið var að ráðast þyrfti í ýmsar úrbætur. Unnið hefur verið að úrbótum samkvæmt ábendingum í skýrslunni og er frumvarp þetta liður í því starfi. Í mars 2019 skipaði ég verkefnisstjórn um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni. Um leið var settur á fót samráðshópur með fulltrúum allra þingflokka á Alþingi, stofnana og helstu hagsmunaaðila í sjávarútvegi. Í skýrslu verkefnisstjórnarinnar frá júní 2020, sem nefnist Bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni, er einkum fjallað um heimildir til ákvörðunar viðurlaga við fiskveiðieftirlit, um heimildir um rafrænt eftirlit og um ákvæði laga um stjórn fiskveiða um hámarksaflahlutdeild. Frumvarpið var unnið í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í samráði við stofnanir, hagsmunaaðila og almenning. Ég mun nú víkja nánar að einstökum þáttum frumvarpsins. Lagt er til að komið verði á heildstæðu viðurlagakerfi við brotum gegn fiskveiðilöggjöfinni þannig að sömu heimildir verði til staðar til að bregðast við brotum á lögunum. Í fyrsta lagi er lagt til að Fiskistofu verði heimilt að leggja stjórnvaldssektir á eigendur eða útgerðir fiskiskipa og vigtunarleyfishafa frá 25.000 kr. upp í 50 millj. kr. Við ákvörðun um fjárhæð sekta er afmarkað í lögum til hvaða atriða Fiskistofa skuli líta. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á þeim viðurlagaákvæðum sem mæla fyrir um að Fiskistofa skuli beita leyfissviptingum á þann veg að hún geti gripið til slíkra ráðstafana, sem er í rökréttu framhaldi af nýjum heimildum til álagningar stjórnvaldssekta. Er þá ráðgert að það verði háð mati Fiskistofu með hliðsjón af eðli og umfangi þess brots sem um ræðir hverju sinni hvort forsendur standi til að beita sviptingu leyfis, leggja á stjórnvaldssekt eða eftir atvikum beita hvoru tveggja samhliða. Ber Fiskistofu að leggja ígrundað mat á það í hverju tilviki fyrir sig hvort og hvaða viðurlög eru best til þess fallin að skila tilætluðum áhrifum og gæta að því að ganga ekki lengra en nauðsynlegt er til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Þannig getur Fiskistofa lokið máli með sátt og fallið frá beitingu viðurlaga ef um fyrsta brot er að ræða sem talið er óverulegt. Í þriðja lagi er lagt til að kveðið verði á um hvaða brot eigi að sæta rannsókn sakamáls að undangenginni kæru Fiskistofu eða Landhelgisgæslu. Lagt er til að ef brot telst meiri háttar, eins og nánar er kveðið á um í frumvarpinu, beri að vísa því til lögreglu. Varði brot á lögunum bæði stjórnvaldssektum og refsingu skuli Fiskistofa og Landhelgisgæslan meta hvort mál skuli kært til lögreglu eða því lokið með stjórnvaldsákvörðun hjá Fiskistofu. Er því gert ráð fyrir ákveðnu samtali milli þessara stofnana til að tryggja að sambærileg mál hljóti sambærilega meðferð. Í fjórða lagi er lagt til að lögfest verði ákvæði sem kveða á um að heimild Fiskistofu til leyfissviptinga eða til álagningar stjórnvaldssekta falli niður þegar fimm ár eru liðin frá því að þeirri háttsemi sem viðurlögum varðar lauk, samanber sambærileg ákvæði í refsilöggjöf og sjónarmið um meðalhóf. Í fimmta lagi er lagt til að Fiskistofu verði í ákveðnum tilvikum heimilt að leggja dagsektir á hvern þann sem vanrækir að veita stofnuninni þær upplýsingar sem viðkomandi ber að veita lögum samkvæmt. Þá er gert ráð fyrir sterkari heimildum Fiskistofu til innheimtu dagsekta og í sjötta lagi er lögð til heimild Fiskistofu til að birta opinberlega stjórnvaldsákvarðanir sem varða brot gegn fiskveiðilöggjöfinni til að auka gegn gagnsæi og fyrirsjáanleika í störfum stofnunarinnar. Þá er í frumvarpinu lagt til að heimildir Fiskistofu til að framkvæma rafrænt eftirlit verði efldar. Í fyrsta lagi er þar um að ræða aðgang Fiskistofu að upplýsingum sem verða til við rafræna vöktun á löndunarhöfnum. Í öðru lagi er um að ræða eftirlit með fjarstýrðum, fljúgandi loftförum með upptökubúnaði og öðrum búnaði sem getur safnað upplýsingum. Í þriðja lagi er mælt fyrir um rafrænar afladagbækur í snjallsímaforriti eða rafræna aflaskráningu og í fjórða lagi er mælt fyrir um tilraunaverkefni um myndavélaeftirlit um borð í fiskiskipum út árið 2022. Með frumvarpinu er kappkostað að gætt verði að reglum um persónuvernd og um meðalhóf aðgerða við slíkt rafrænt eftirlit. Þá eru einnig lagðar til breytingar á ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, sem varða skilgreiningu á tengdum aðilum og raunverulegum yfirráðum hvað varðar framkvæmd reglna um hámarksaflahlutdeildir. Í fyrsta lagi eru Fiskistofu færðar öflugri heimildir til að kalla eftir hvers konar upplýsingum og gögnum sem stofnunin telur nauðsynlegar til að leggja mat á hámarksaflahlutdeildir. Í öðru lagi eru Fiskistofu veittar heimildir til að eiga samstarf og óska eftir upplýsingum og gögnum frá öðrum stofnunum við mat sitt á því hvort aðilar teljist tengdir. Í þriðja lagi skal Fiskistofa birta upplýsingar um eignarhald 30 stærstu handhafa aflahlutdeildarhafa og 30 stærstu handhafa krókaaflahlutdeildarhafa á vef sínum. Við afmörkun á hugtakinu raunveruleg yfirráð sem hafa ekki verið skilgreind í lögum um stjórn fiskveiða áður, er áfram byggt á mati Fiskistofu og því hvort hámarksaflahlutdeild sé náð en matsþættir og hugtök eru færð til samræmis við samkeppnislög þannig að stofnanirnar séu með svipaðar heimildir við eftirlit sitt og geti átt samstarf við úrlausn mála þótt markmið laga sé ekki það sama. Áherslan er á raunverulega aðstöðu aðila til að hafa yfirráð yfir öðrum. Hvaða aðstæður eru til staðar skipti ekki höfuðmáli heldur víðtæk skilgreining hugtaksins. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps og vil að öðru leyti vísa til þeirrar greinargerðar sem fylgir því, en þar er ítarlegar fjallað um efni þess. Að lokinni umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. atvinnuveganefndar til umfjöllunar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Ég get ekki annað en fagnað því að þetta frumvarp sé komið fram. Þó að ég hafi ekki rýnt það eða lúslesið þá sýnist mér þó að þarna sé ýmislegt að finna sem er til bóta og gerir Fiskistofu betur kleift að sinna sínu mikilvæga eftirlitshlutverki. Ég tek hins vegar eftir því, herra forseti, að breytingin á 13. gr. laga um stjórn fiskveiða er ekki sú hin sama og lagt var til af verkefnisstjórn sem skilaði tillögum sínum rétt í byrjun árs 2020, ef ég man rétt, um það hvernig best væri að haga skilgreiningu á tengdum aðilum. Ég vil biðja hæstv. sjávarútvegsráðherra að rifja það líka upp með mér hvernig tillagan var um breytingu á 13. gr. laganna í frumvarpinu sem fór í samráðsgátt í fyrra. Ef ég hef tekið rétt eftir er tillagan um breytingu á greininni eins og hún er í því frumvarpi sem við ræðum hér önnur en var í frumvarpinu sem var í samráðsgátt. Getur hæstv. ráðherra rifjað þetta upp fyrir mér og útskýrt af hverju greinin hljóðar eins og hún hljóðar í því frumvarpi sem við ræðum hér.
Virðulegi forseti. Já, ég tek undir það með hv. þingmanni að það er margt til bóta í því í frumvarpi sem hér liggur fyrir frá því lagaumhverfi sem nú er, sérstaklega varðandi það sem það snýr að, hvað á ég að segja, áralöngu umkvörtunarefni Fiskistofu, fiskveiðieftirlitsins, um að það skorti skynsamlega skilgreiningu á raunverulegum yfirráðum og tengdum aðilum, að fá þá skilgreiningu sem hægt væri að vinna eftir. Eins og hv. þingmaður man eflaust jafn vel og ég var það rækilega undirstrikað í skýrslu Ríkisendurskoðunar að það væri forgangsatriði að reyna að búa svo um hnútana að þetta hugtak yrði skilgreint. Og við göngum til þess verks. Nefndin, sem hv. þingmaður nefndi, komst í störfum sínum að þeirri niðurstöðu og gerði tillögu um það sem fór í samráðsgáttina, það er hárrétt munað hjá hv. þingmanni, um miklu nákvæmari útlistun á einstökum þáttum þess hvað fælist í tengdum aðilum, sem við erum ekki að taka upp í því frumvarpi sem liggur fyrir. Við höfum hins vegar afmarkað hugtakið „raunveruleg yfirráð“ hér með tveimur sérstökum nýjum málsgreinum sem bætast við 13. gr. þar sem við erum í rauninni að skilgreina og gefa fiskveiðieftirlitinu mun meiri leiðbeiningar um það hvaða skilning á að leggja í hugtakið „raunveruleg yfirráð“ og „tengda aðila“ þegar við horfum til orðsins í hlutafélagarétti. Niðurstaða okkar í ráðuneytinu eftir allan þennan tíma og eftir þetta samráð var að búa þetta í þennan búning þannig að það væri í grunninn hið heildstæða mat sem eftirlitsstofnanir okkar eiga að leggja á um möguleika á því að vera með yfirráðin raunveruleg og þessar tengingar. Það var því niðurstaða okkar að búa málið á þann veg sem það birtist hér í frumvarpinu.
Herra forseti. Ég vona að hv. atvinnuveganefnd fari vandlega yfir þessar breytingar, því að eins og ég les lagatextann þá eru enn þá inni mjög matskennd atriði. Það væri miklu betra að hafa hlutina skýra, eins og verkefnisstjórnin lagði til, og leita í smiðju hjá lögum um fjármálafyrirtæki. Þar eru fyrirmyndirnar og þar eru fordæmin og það er auðvelt að fara eftir þeim viðmiðum. Þannig að ég held, forseti, að það verði að gera breytingar á þessari grein og vona að hv. atvinnuveganefnd skoði það vandlega. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji í raun að þetta gangi upp að áfram sé gert ráð fyrir meirihlutaeign til þess að teljast tengdur aðili þannig að maður getur átt eða haft yfirráð yfir 12% af kvótanum eða fénýtt hann, og síðan getur maður átt 49,99% í öllum öðrum fyrirtækjum sem ráða yfir kvóta. Þannig geta yfirráðin og samþjöppunin í raun orðið ógnarmikil í þessari mikilvægu atvinnugrein þar sem fiskveiðiauðlindin okkar er fénýtt. Hefði ekki verið betra að miða við 25%, sem er skilgreining á raunverulegum eigendum, og sem eru líka upplýsingar sem eru aðgengilegar almenningi og viðmið sem hafa verið samþykkt nýlega í lögum t.d. um peningaþvætti?
Virðulegur forseti. Spurt er hvort ég telji að núverandi lagaumhverfi gangi upp. Já, ég tel að það gangi upp. Þar eru inni hámörk sem hafa í rauninni alla tíð verið umdeild frá því að þau voru sett. Vandinn sem við vorum að glíma við í þeirri vinnu sem leiðir til þess frumvarps sem hér er lagt fram, er af því að eftirlitsstofnun okkar, Fiskistofa, taldi sig ekki hafa nægilega skýrar skilgreiningar á því með hvaða hætti hún ætti að vinna til að halda utan um það að fyrirtækin virtu ákvæði laganna. Það er það sem við erum að reyna að skýra hérna. Í gegnum þessa vinnu höfum við átt mjög náið og gott samstarf við þá sem starfa við þessi mál, bæði Fiskistofu, eftirlitið, hagaðila og Samkeppniseftirlitið. Við sjáum það m.a. á þeim umsögnum sem komu á samráðsgáttinni að þær breytingar sem hér eru lagðar til eru taldar til mikilla bóta. Það er hins vegar allt önnur umræða sem er full ástæða til að taka hvort við eigum að vera með þessar prósentur og hlutdeildina í 12% þess vegna, eða lægri í krókaaflamarkskerfinu eða þá að það séu 49%. Við höfum verið að reyna að laga þann þátt málsins sem kom fram í úttekt Ríkisendurskoðunar að þeim reglum og viðmiðunum sem gilda á samkeppnismarkaði, við höfum verið að reyna að laga eftirlitið að því sem segir í 17. gr. þeirra laga. Ég tel að eins og frumvarpið er búið þá geti það að sjálfsögðu gengið upp. En ég tek hins vegar heils hugar undir það með hv. þingmanni að atvinnuveganefnd þarf að fara mjög vendilega yfir þau atriði sem hún gerði hér að umtalsefni.
Herra forseti. Ég vil fyrst segja að ég tel að hér sé mjög mikilvægt frumvarp komið fram, frumvarp sem við höfum svolítið beðið eftir og ég held að vinnan sem fram undan er hjá atvinnuveganefnd - ég vona að atvinnuveganefnd taki þetta frumvarp og setji í forgang og rýni vel og við fáum tækifæri til að setja fram þær breytingartillögur okkar sem við teljum þörf á og afgreiða áður en þessu þingi lýkur. Þarna er umgjörð um eftirlit með fiskveiðiauðlindinni og umgjörðin hefur ekki verið nægilega góð. Því miður sýnist mér að ýmsir vankantar séu á þessu frumvarpi sem ég fagna þó að sé komið fram. En við höfum þá tækifæri til að koma með breytingartillögur og bæta stöðuna. Það var þannig, forseti, að haustið 2017 var fréttaþátturinn Kveikur með fréttaskýringu um brottkast og tók m.a. viðtal við forstöðumann Fiskistofu í þeim þætti. Þar sagði þáverandi forstöðumaður beint út að það væri bara þannig að Fiskistofa gæti ekki sinnt lögbundnu eftirlitshlutverki sínu. Það var auðvitað mjög alvarlegt að þannig væri fyrir þessari mikilvægu eftirlitsstofnun komið og þess vegna samdi ég skýrslubeiðni og lagði hana fram á Alþingi ásamt fleiri þingmönnum um að Ríkisendurskoðun myndi gera úttekt á störfum Fiskistofu og þeim björgum sem hún hefði til að sinna lögbundnu hlutverki sínu. Ríkisendurskoðun skilaði síðan 2018 ágætri skýrslu sem unnið var áfram með í verkefnastjórn á vegum hæstv. ráðherra. Ég fékk að vera í þeirri verkefnastjórn og það var afskaplega lærdómsríkt og þar fengum við góðar upplýsingar sem munu nýtast inn í þetta starf. Ég vil fara með nokkur orð úr skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem fjallað er um tengda aðila. Eitt af því sem við þurfum að fara vel yfir, eins og við töluðum um áðan í andsvörum, viðkemur 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða og snýr að tengdum aðilum og því sem við köllum raunveruleg yfirráð. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir, með leyfi forseta: „Fiskistofa telur stofnunina hafa uppfyllt eftirlitsskyldu sína með samþjöppun aflaheimilda. Hún telur atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti hafa sýnt viðleitni til þess að styðja stofnunina í eftirlitinu en að sú viðleitni hafi þó ekki leitt til nauðsynlegra breytinga á ákvæðum 13. gr. laga um stjórn fiskveiða. Í minnisblaði skrifstofu sjávarútvegs- og fiskeldis í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 18. janúar 2016 sagði að á fundi með Fiskistofu 14. desember 2015 hefði komið fram að stofnunin framfylgdi ekki lengur verklagsreglum sem var ætlað að tryggja markvissa framkvæmd 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða. Lögfræðingar stofnunarinnar hefðu „fyrir nokkrum árum“ komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði 13. gr. laganna um tengda aðila og „raunveruleg yfirráð væru í raun óframkvæmanleg“. Starfsmenn Fiskistofu hefðu greint starfsfólki ráðuneytisins frá þessu munnlega og fiskistofustjóri auk þess tekið í svipaðan streng fyrir svonefndri sáttanefnd um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða árið 2010. […] Samkvæmt upplýsingum Ríkisendurskoðunar má rekja tilraunir starfsmanna Fiskistofu til að skilgreina nánar hugtökin „tengdir aðilar“ og „raunveruleg yfirráð“ aftur um rúman áratug.“ Það er auðvitað bara hneyksli, leyfi ég mér að segja, að ekki hafi verið reynt að grípa til úrræða þannig að hægt væri að framfylgja því sem stendur í 13. og 14. gr. laga og öll þessi ár hafi þurft að líða þangað til frumvarp kom fram um þessi efni. Ég vil, forseti, benda á frumvarp sem ég er fyrsti flutningsmaður að og liggur hér fyrir þinginu en hefur ekki fengið að komast á dagskrá, sem er nákvæmlega um þessar greinar, 13. og 14. gr. í lögum um stjórn fiskveiða. Ég leyfi mér að fara aðeins yfir greinargerðina á þeim tíma sem ég hef hér til umráða. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, eins og ég sagði áðan, um tengda aðila og raunveruleg yfirráð. Frumvarpið, og nú er ég að tala um frumvarpið mitt en ekki frumvarp hæstv. ráðherra, [[Gripið fram í.]]miðar að því að hrinda í framkvæmd tillögum verkefnastjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni sem verkefnastjórnin skilaði til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 30. desember 2019. Verkefnastjórninni var m.a. falið að bregðast við ábendingum í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu er varðar samþjöppun aflaheimilda, en þegar ég samdi þetta frumvarp og þessa greinargerð var hæstv. ráðherra ekki búinn að leggja það frumvarp fram sem við ræðum hér. Í 13. gr. laga er fjallað um hámarksaflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstakra aðila, einstaklinga eða lögaðila, eða í eigu tengdra aðila. Frá því að reglur um hámarksaflahlutdeild voru fyrst lögfestar hefur orðið samþjöppun á aflahlutdeildum og fara nú tíu stærstu útgerðarfélög landsins með meira en helming aflahlutdeilda. Samhliða þeirri þróun hefur aðilum í sjávarútvegi fækkað ört. Útgerðir sem réðu yfir aflahlutdeildum voru 946 í upphafi fiskveiðiársins 2005/2006 en þeim hafði fækkað niður í 382 árið 2019. Í skilgreiningu laganna á hugtakinu „tengdir aðilar“ er miðað við að aðilar séu tengdir eigi annar aðilinn beint eða óbeint meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár í hinum aðilanum eða fari með meiri hluta atkvæðisréttar. Þannig getur einn aðili farið með hámark leyfilegrar aflahlutdeildar samkvæmt 1. mgr. 13. gr., en þar að auki átt allt að 49,99% hlut í öðrum fyrirtækjum sem fara með aflahlutdeildir samkvæmt lögunum. Ljóst er að slíkt eignarhald gengur gegn markmiðum laganna auk þess sem skilgreiningin er í ósamræmi við skilgreiningu raunverulegra eigenda samkvæmt lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018. Samkvæmt þeim lögum telst m.a. til raunverulegra eigenda einstaklingur sem í raun á eða stjórnar lögaðila í gegnum beina eða óbeina eignaraðild að meira en 25% hlut í lögaðilanum, ræður yfir meira en 25% atkvæðisréttar eða telst á annan hátt hafa yfirráð yfir lögaðila. Sá munur sem er á skilgreiningu eignatengsla samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða og lögum um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka skýtur skökku við, enda getur aðili talist raunverulegur eigandi lögaðila án þess að teljast „tengdur aðili“ samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Í tillögum verkefnastjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni eru lagðar til breytingar á skilgreiningu laganna á hugtökunum „tengdir aðilar“ og „raunveruleg yfirráð“ þannig að hægt sé að ná fram skilvirkara eftirliti með reglum um hámarksaflahlutdeild. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um eftirlit Fiskistofu kemur fram að við framkvæmd laga um stjórn fiskveiða hafi komið í ljós erfiðleikar við að staðreyna að um tengda aðila væri að ræða þrátt fyrir vísbendingar um slík tengsl þar sem kveðið væri á um raunveruleg yfirráð. Lagði verkefnastjórnin til að skilgreining tengdra aðila yrði látin ná til hjóna, sambúðarfólks og barna þeirra og að ákveðin stjórnunarleg tengsl milli fyrirtækja leiddi til þess að fyrirtæki væru talin tengd, nema sýnt væri fram á hið gagnstæða. Herra forseti. Það er þessi skilgreining sem vantar í frumvarpið sem hæstv. ráðherra mælti fyrir áðan. Að auki lagði verkefnastjórnin til að skilgreint yrði hvað fælist í raunverulegum yfirráðum og að kveðið yrði á um að aðilar sem réðu meira en 6% af aflahlutdeild eða 2,5% af krókaaflahlutdeild skyldu tilkynna til Fiskistofu áætlaðan samruna, kaup í félagi sem réði yfir aflahlutdeild eða kaup á hlutdeild. Samþykki Fiskistofu fyrir slíkri ráðstöfun væri forsenda samruna eða kaupa í félagi eða kaupa á hlutdeild og kæmi ráðstöfunin ekki til framkvæmda fyrr en Fiskistofa hefði samþykkt hana. Í frumvarpinu, sem ég er fyrsti flutningsmaður að, eru lagðar til breytingar á skilgreiningu hugtaksins „tengdir aðilar“ í lögum um stjórn fiskveiða. Í 1. tölulið 4. mgr. gildandi laga er kveðið á um að aðilar séu tengdir þar sem annar aðilinn, einstaklingur eða lögaðili, á beint eða óbeint meiri hluta hlutafjár eða stofnfjár í hinum aðilanum eða fer með meiri hluta atkvæðisréttar. Eins og ég sagði áðan þá leggjum við sem erum flutningsmenn að þessu frumvarpi til að þessi hlutur verður færður niður í 25%. Það er mjög einfalt fyrir Fiskistofu að hafa eftirlit með þessu ef raunverulegur eigandi er bara eins og hann er skilgreindur í lögum og Alþingi hefur samþykkt á árinu 2018. Ef hluturinn er 25% sem þú átt í fyrirtæki eða félagi ert þú raunverulegur eigandi. Þá um leið ættir þú að teljast tengdur aðili. Það skýtur svo skökku við að þú teljist samkvæmt lögum raunverulegur eigandi en samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða ertu samt ekki tengdur aðili. Þá þarftu að eiga miklu meira. Þessi túlkun og þetta ráðslag verður til þess að hér verður samþjöppun í greininni, sem er ekki æskileg. Hér á landi eru nokkrar útgerðir svo stórar að þær eru að teygja anga sína út í margar aðrar atvinnugreinar og hættan er sú, og á það hefur margoft verið bent, að þegar fyrirtæki eru orðin svona stór og hafa svona mikil áhrif í samfélaginu þá eru þau orðin of valdamikil. Þess vegna ættum við að vinna gegn samþjöppuninni, hafa hlutina skýra, tala tæpitungulaust um hvernig við viljum að farið sé með og gengið um auðlindina okkar og vinna gegn samþjöppun um leið og við verjum byggðir landsins fyrir mikilli röskun því að þegar kvótar ganga kaupum og sölum þá vitum við alveg hverjir það eru sem bera kostnaðinn af þeirri hagræðingu sem fyrirtækin eru kannski að fara í. Það eru sjávarbyggðirnar sem bera kostnaðinn á meðan útgerðirnar græða á hagræðingunni. Hagræðingin er auðvitað góð og hún skilar sínu en henni þurfa að vera takmörk sett. Það er reynt að gera í frumvarpinu sem við ræðum hér en ég ítreka að það þarf að skýra 13. og 14. gr. laga um stjórn fiskveiða mun betur en gert er í frumvarpinu sem hæstv. ráðherra mælti fyrir áðan. En enn og aftur segi ég: Ég fagna því að við fáum tækifæri til að ræða þetta mikilvæga mál sem varðar fiskveiðiauðlindina okkar allra.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðaða landsskipulagsstefnu. Kveðið er á um landsskipulagsstefnu í skipulagslögum, nr. 123/2010, og felur hún í sér samræmda stefnu ríkisins um skipulagsmál til 12 ára. Landsskipulagsstefna var í fyrsta skipti samþykkt á Alþingi á árinu 2016. Gildandi landsskipulagsstefna felur í sér stefnu um fjögur viðfangsefni; skipulag á miðhálendi Íslands, skipulag í dreifbýli, búsetumynstur og dreifingu byggðar og skipulag á haf- og strandsvæðum. Á árinu 2018 fól ég Skipulagsstofnun að hefja vinnu við endurskoðun stefnunnar þar sem ég lagði áherslu á að nánari stefna yrði mótuð um loftslagsmál, landslag og lýðheilsu. Stofnuninni var jafnframt falið að yfirfara þann hluta landsskipulagsstefnu sem fjallar um skipulag haf- og strandsvæða. Tillaga sú sem hér liggur fyrir byggir á þeim þáttum sem ég hef lagt áherslu á og felur í sér viðauka við gildandi landsskipulagsstefnu 2015–2026. Sá hluti tillögunnar sem lýtur að loftslagsmálum er í samræmi við aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum en aðgerð G.11 kveður á um að setja fram stefnu og leiðbeiningar fyrir sveitarfélög um hvernig beita megi skipulagsgerð í tengslum við loftslagsmál. Tillagan var unnin af Skipulagsstofnun í virku samráði við ráðgjafarnefnd um landsskipulagsstefnu, sveitarfélög og samtök þeirra, opinberar stofnanir og hagsmunasamtök og samráðsvettvang sem hefur verið mótaður. Tillaga Skipulagsstofnunar var auglýst og kynnt opinberlega auk þess sem hún var send út til umsagnar fjölmargra aðila. Stofnunin fór yfir þær umsagnir og athugasemdir sem bárust og skilaði greinargerð sinni um þær til mín samhliða tillögu að endurskoðaðri landsskipulagsstefnu í mars sl. Með tillögu að endurskoðaðri landsskipulagsstefnu og fyrrnefndri greinargerð fylgir einnig umhverfismat tillögunnar og yfirlit yfir stefnur og áætlanir stjórnvalda sem varða skipulagsmál. Í tillögunni er áfram byggt á mikilvægum leiðarljósum gildandi stefnu en þau eru að skipulag stuðli að sjálfbærri þróun, sé sveigjanlegt og stuðli að seiglu gagnvart samfélags- og umhverfisbreytingum og lífsgæðum fólks og styðji jafnframt samkeppnishæfni landsins alls og einstakra landshluta. Lagt er til í tillögunni að þremur nýjum köflum verði bætt við stefnuna með áðurgreindum áherslumálum og bera kaflarnir heitið Loftslagsmiðað skipulag, Staðarmótun og landslagsvernd og Heilsuvæn byggð og landnotkun. Stefnan sem lögð er til í nýjum köflum á eftir atvikum við um öll viðfangsefni gildandi landsskipulagsstefnu og er ætlað að dýpka og útfæra hana frekar. Kaflarnir tvinnast einnig saman með ýmsum hætti. Tilteknar skipulagshugmyndir sem skila margþættum ávinningi koma því endurtekið fyrir, þvert á viðfangsefni. Má þar nefna skipulagshugmyndina um 20 mínútna bæinn eða hverfið sem birtist í öllum nýju köflunum. Áhersla á græna innviði er einnig gegnumgangandi í tillögunni enda geta slíkir innviðir haft ávinning í för með sér á mörgum sviðum, m.a. til að auka viðnámsþrótt gegn afleiðingum loftslagsbreytinga, bæta og fegra umhverfið og stuðla að aukinni hreyfingu og bættri heilsu fólks. Ég legg áherslu á mikilvægi þess að skoða og túlka þá stefnu sem fram kemur í tillögunni sem eina heild, auk þess sem hana ber að túlka með hliðsjón af gildandi landsskipulagsstefnu. Við skipulagsgerð sveitarfélaga þarf einnig að samþætta eins og kostur er þau mismunandi markmið sem að er stefnt og leita leiða til að ná margþættum ávinningi með sömu aðgerðum. Í endurskoðaðri stefnu er einnig lagt til að bætt verði við fyrirliggjandi stefnu um skipulagsmál á haf- og strandsvæðum tillögu um að hafin verði vinna við gerð strandsvæðisskipulags í Eyjafirði og á Skjálfanda að lokinni yfirstandandi vinnu við gerð skipulags á Vestfjörðum og Austfjörðum. Auk þessa er skerpt á áherslum stefnunnar með hliðsjón af nýjum lögum um skipulag haf- og strandsvæða. Tillagan um hin nýju svæði byggir á ábendingum sem Skipulagsstofnun hafa borist. Í Eyjafirði og á Skjálfanda er fjölbreytt starfsemi og nýting, áhugi og áform um frekari nýtingu auðlinda auk þess sem mikil og aukin umferð er á svæðunum. Þessir þættir ásamt fleirum kalla á þörf fyrir gerð strandsvæðisskipulags í Eyjafirði og á Skjálfanda. Í hverjum kafla tillögu þessarar er fyrst sett fram eitt yfirmarkmið fyrir hvern kafla og síðan nánar útfærð markmið tilgreind um einstaka efnisþætti. Yfirmarkmið kafla um loftslagsmiðað skipulag er að skipulag stuðli að kolefnishlutleysi og efli viðnámsþrótt byggðar og samfélags gagnvart afleiðingum loftslagsbreytinga. Loftslagsmál eru víðfeðmur málaflokkur sem teygir anga sína inn á flest svið samfélagsins. Ljóst er að loftslagsvandinn kallar á kerfisbreytingar og endurhugsun á umhverfi okkar og innviðum. Þörf er á umbyltingu í orkunotkun samgangna og aðgerðum sem skapa forsendur fyrir loftslagsvænni hegðun, þar á meðal breytingum á ferða- og neysluvenjum. Um leið þarf að búa samfélagið undir loftslagsbreytingar og verja byggð og samfélagslega innviði gagnvart afleiðingum þeirra. Áherslur og aðgerðir í skipulagi geta með ýmsum hætti stuðlað að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda og aukinni kolefnisbindingu. Auk þess getur skipulag falið í sér aðgerðir til að bregðast við afleiðingum loftslagsbreytinga líkt og hækkun sjávarstöðu. Horfa þarf heildstætt á slíkar aðgerðir og samræma stefnumótun um þær með það að markmiði að þær hafi ekki neikvæð áhrif á aðlögunarhæfni samfélagsins og öfugt. Til að ná megi settum markmiðum, þar á meðal markmiði um kolefnishlutleysi, er lykilatriði að loftslagsmarkmið séu samþætt stefnumótun og áætlanagerð á sem flestum sviðum og verði með þeim hætti innbyggð inn í efnahagslega og samfélagslega þróun. Tilgreint yfirmarkmið kafla um staðarmótun og landslagsvernd er að skipulag varðveiti og efli gæði sem felast í landslagi og sérkennum náttúru og byggðar. Landslag samanstendur af bæði náttúrufarslegum og menningarlegum þáttum og skynjun okkar á þeim. Ljóst er að mannvirkjagerð og breyting á landnýtingu getur haft áhrif á landslag með ólíkum hætti. Byggingar og skógrækt geta lokað sjónlínum og stór mannvirki eins og háspennulínur og vindmyllur geta breytt yfirbragði svæða, svo dæmi séu tekin. Eins getur húsum, götum í þéttbýli, vegum til sveita og útivistarstígum verið þannig fyrir komið að fólki gefist tækifæri til að skynja og öðlast nýja sýn á landslag viðkomandi svæðis. Mikilvægt er að skipulagsgerð sé beitt til að tryggja að staðsetning og útfærsla nýrra mannvirkja og byggðar hámarki tækifæri til að varðveita fjölbreytt og verðmætt landslag á Íslandi, svo sem óbyggð víðerni, sérstakar landslagsheildir og búsetulandslag sem hefur menningarlegt gildi. Ekki er síður mikilvægt að nýta skipulagsgerð til þess að ný byggð skapi góða umgjörð um mannlíf með vandaðri og viðeigandi útfærslu á fyrirkomulagi byggðar og almenningsrýma. Í nýjum kafla um heilsuvæna byggð og landnotkun er tilgreint yfirmarkmið að skipulag stuðli að góðri heilsu og vellíðan. Upphaf nútímaskipulagsgerðar í kringum aldamótin 1900 má m.a. rekja til áherslu frumkvöðla í skipulagsmálum á þeim tíma á umbætur í heilbrigðismálum. Þá tengdist það ekki síst híbýlum fólks, loftgæðum í bæjum og borgum, aðgangi að hreinu neysluvatni og fráveitu skólps. Á seinni árum hefur athygli á ný, í vaxandi mæli, verið beint að áhrifum skipulags á lýðheilsu. Þá er m.a. horft til þess hvernig fyrirkomulag byggðar getur hvatt til og auðveldað útiveru og daglega hreyfingu. Einnig hvernig má, með útfærslu byggðar og almenningsrýma, stuðla að vellíðan og skapa tækifæri til samveru, auk þess að tryggja heilnæmi umhverfisins. Manngert og náttúrulegt umhverfi hefur áhrif á heilsu með margvíslegum hætti. Þróun lýðheilsu og lýðfræði gefur tilefni til að huga að því hvernig nýta má skipulag byggðar og landnotkunar til að efla allar hliðar heilsu. Heimsfaraldur kórónuveiru og aðgerðir sem grípa hefur þurft til vegna hans hefur síðan enn frekar minnt á mikilvægi þess að tryggja góðar aðstæður til göngu og hjólreiða og aðgengi að góðum og fjölbreyttum útivistarmöguleikum og náttúrusvæðum. Hverju markmiði í tillögu að endurskoðaðri landsskipulagsstefnu er fylgt eftir með aðgerðum eða leiðum sem ætlað er að stuðla að framfylgd viðkomandi markmiðs. Annars vegar er um að ræða tilmæli og aðgerðir sem beint er til sveitarfélaga að vinna að í skipulagsáætlunum sínum. Hins vegar er um að ræða ýmis verkefni stjórnvalda sem vinna að útfærslu og framfylgd stefnunnar. Þar getur verið um að ræða leiðbeiningar- eða þróunarverkefni. Vinna að framfylgdarverkefnum stefnunnar kallar á samráð og samstarf ráðuneyta, stofnana, sveitarfélaga og eftir atvikum annarra aðila. Sem dæmi um tilmæli til sveitarfélaga eru tilmæli um gerð stefnu um loftslagsmiðað skipulag í aðalskipulagi og eftir atvikum í svæðisskipulagi, sem miðar að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka kolefnisbindingu með kolefnishlutleysi að leiðarljósi, og sem inniheldur stefnu um aðlögun byggðar og samfélags að afleiðingum loftslagsbreytinga. Jafnframt að ráðstöfun lands til uppbyggingar og ræktunar taki mið af þeim gæðum sem felast í landslagi. Einnig er gert ráð fyrir að við skipulagsgerð sveitarfélaga verði leitast við að skapa heilnæmt umhverfi sem hvetji til hollra lífshátta og veiti möguleika til hreyfingar, endurnæringar og samskipta. Við útfærslu byggðar og bæjarrýma verði þá gætt að jafnræði, fjölbreytileika, öryggi og aðgengi ólíkra hópa. Sem dæmi um önnur verkefni stjórnvalda í tilllögunni er gerð ýmissa leiðbeininga Skipulagsstofnunar, m.a. um loftslagsmiðað skipulag og um mat á loftslagstengdum áhrifum skipulags og annarra áætlana, loftslagsvæna landnotkun, aðlögun að loftslagsbreytingum í skipulagi byggðar, staðarmótun, landslagsgæði og landslagsvernd, um skipulag og hönnun bæjar- og göturýma og stefnumótun og skipulagssjónarmið um nýtingu vindorku með tilliti til landslags. Eins og greina má er landsskipulagsstefnu fyrst og fremst framfylgt í gegnum skipulagsgerð sveitarfélaga. Landsskipulagsstefna hefur hins vegar einnig áhrif á áætlanir stjórnvalda á landsvísu sem varða landnotkun og byggðaþróun. Gert er ráð fyrir að við mótun slíkra áætlana sé horft til þeirra áherslna sem settar eru fram í landsskipulagsstefnu. Það getur átt við áætlanir eins og byggðaáætlun, kerfisáætlun, rammaáætlun og samgönguáætlun svo dæmi séu tekin. Hæstv. forseti. Með breytingum á loftslagslögum árið 2019 var lögfest að Stjórnarráð Íslands, stofnanir ríkisins, fyrirtæki í meirihlutaeigu ríkisins og sveitarfélög skyldu setja sér loftslagsstefnu með skilgreindum markmiðum um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og kolefnisjöfnun starfsemi sinnar. Með þessari þingsályktunartillögu eru tilmæli til sveitarfélaga um að setja fram sýn og stefnu er snýr að skipulagi og þar með tekist á við loftslagsmálin á stærri skala. Með þessu þróum við og þroskum skipulagspólitík á Íslandi, þar sem ríkið hefur það hlutverk að útvega og vinna greiningar og leiðbeiningar fyrir sveitarfélögin, en þau leggja fram loftslagsmiðað skipulag. Að mínu mati er hér um að ræða afar mikilvægt skref í loftslagsmálum og skipulagsmálum á Íslandi. Að auki í sambandi við loftslagsmálin eru svo þeir þættir er snúa að landslagi og lýðheilsu, sem skipta einnig miklu máli í að þróa skipulag á 21. öldinni. Í reynd er mikil samlegð á milli þessara þriggja áhersluþátta tillögunnar og nægir þar að nefna hugmyndina um 20 mínútna bæinn eða hverfið, sem þjónar í senn loftslagsmarkmiðum, markmiðum um bætta lýðheilsu að teknu tilliti til gæða landslags og varðveislu þess. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni tillögu til þingsályktunar um endurskoðaða landsskipulagsstefnu og legg til að tillögunni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna og framlagningu þessa máls. Þessi tillaga endurspeglar mjög vel hversu mikilvæg skipulagsmál eru, ekki bara varðandi það samfélag sem við búum í í dag heldur það samfélag sem við munum búa við eftir marga áratugi, og hve þungt þau vega til að berjast í þágu loftslagsmála. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í eitt atriði hér í 5. kafla tillögunnar, sem varðar mat á loftslagsáhrifum skipulagsáætlana og annarra áætlana stjórnvalda. Þarna er vísað til þess markmiðs ríkisstjórnarinnar að stærri áætlanir ríkisins verði metnar út frá loftslagsmarkmiðum, markmiðum sem ríkisstjórnin hefur til þessa ekki náð, t.d. varðandi samgönguáætlanirnar sem hafa verið lagðar fram hér á þingi, sem er verulega miður en horfir til betri vegar nú þegar hallar í lok kjörtímabils. Mig langar að spyrja: Hvaða verkfæri er verið að láta í té hér til að tryggja að svo verði? Það er talað um í greinargerðinni að hér sé t.d. verið að vísa til samgönguáætlunar, byggðaáætlunar og landsáætlunar um skógrækt en í tillögunni sjálfri sé ég til að mynda ekki lagt til að breyta þeim lögum sem hér um ræðir. Hvernig á að tryggja framfylgd við þetta annars góða markmið?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Ég veit að við deilum skoðunum í þessum málum um mikilvægi skipulagsgerða með tilliti til loftslagsmála. Hv. þingmaður spyr hvaða verkfæri sé um að ræða við mat út frá loftslagsmálum. Þau verkfæri sem hér á að móta eru m.a. leiðbeiningar sem Skipulagsstofnun mun gera um þetta. Hér er líka um að ræða að mat á umhverfisáhrifum áætlana taki klárlega til loftslagsmála og það þurfi að skrifa þau betur inn og þá sérstaklega reglugerðir og tryggja í gegnum það að litið sé til loftslagsmála við skipulagsgerð. Síðan er gert ráð fyrir því að með þessu móti séum við þá að setja þessi tilmæli til sveitarstjórnanna þannig að þetta verður kannski einn af stóru þáttunum í að reyna að meta áætlanir út frá loftslagsmálum sem er að mínu mati mjög mikilvægt og ég og hv. þingmaður deilum þeirri skoðun.
Herra forseti. Eins ágæt og Skipulagsstofnun er eru leiðbeiningar hennar ekki endilega sterkasta verkfærið sem ríkisstjórnin hefur í verkfærakistunni. Leiðbeiningar Skipulagsstofnunar eru, leyfi ég mér að segja, ekki örugg leið til að ná fram því markmiði að allar áætlanir sem snerta skipulagsmál á borði stjórnvalda verði metnar út frá loftslagsmálum. Svo að ég nefni bara samgönguáætlun þá eru sérstök lög um hana þar sem kemur fram hvaða markmiðum sú áætlun þurfi að ná. Þar væri hægðarleikur að setja inn loftslagsmarkmiðin, að það verði bara skýrt markmið í þeim lögum. Mig langar að vita hvort þetta hafi verið rætt á milli ráðuneytanna vegna þess að markmið hjá umhverfisráðuneytinu, sem birtist í leiðbeiningum Skipulagsstofnunar, mun ekki halda gagnvart samgönguáætlun sem heyrir undir annað ráðuneyti nema við bindum það fastar í reglur og þá helst lög. Hæstv. ráðherra bendir hér á þá stórfurðulegu stöðu að til þessa hafi verið óljóst hvort mat á umhverfisáhrifum áætlana ætti að fela í sér mat á áhrifum á loftslagsmál og sannarlega fagnaðarefni að það standi til bóta með frumvarpi sem er á dagskrá hér seinna í kvöld. En þetta vekur óneitanlega athygli í ljósi svara samgönguráðherra þegar hann var spurður um það hvort ekki væri slæm yfirsjón að hafa sleppt því að loftslagsmeta samgönguáætlun, þegar hann mælti fyrir henni hér í þingsal, og hann [[Forseti hringir.]]vísaði til mats á umhverfisáhrifum áætlana en samkvæmt umhverfis- og auðlindaráðherra [[Forseti hringir.]]þyrfti að breyta lögum til að það næði yfir loftslagsmál. Enn og aftur holast innan úr þessu fallega [[Forseti hringir.]]markmiði stjórnarsáttmálans um að loftslagsmeta allar stærri áætlanir ríkisins.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé einhver misskilningur hjá hv. þingmanni að hingað til hafi umhverfismat ekki tekið á loftslagsmálum, hvort sem horft er til umhverfismatsáætlana eða framkvæmda. Það er að sjálfsögðu eitt af því sem litið hefur verið til og það er eitt af því sem væntanlega hefur verið litið til við gerð samgönguáætlunar af því að hún er háð mati á umhverfisáhrifum áætlana. Hér er því ekki bara um leiðbeiningar Skipulagsstofnunar að ræða heldur er líka um það að ræða að umhverfismat áætlana taki til þessara þátta. Það sem ég vísaði til, og var kannski ekki nógu skýrt hjá mér áðan, þegar ég nefndi að skoða þyrfti sérstaklega reglugerðir sem byggja á lögum um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda og áætlana, er að þar þarf að fara í gegnum það nákvæmlega hvort ekki sé örugglega alls staðar vísað til mats á áhrifum á loftslag. Það er vinna sem er í gangi í ráðuneytinu og stendur yfir. Ég er auðvitað ekki sammála því að verið sé að hola innan úr því markmiði ríkisstjórnarinnar að meta áætlanir út frá loftslagsmarkmiðum. Það hefur verið gert í stórum málum og við erum t.d. með þessari stefnu að búa til skýrari umgjörð sem hægt er að horfa til í öðrum stefnum. Með landsskipulagsstefnu er verið að leggja línurnar fyrir aðrar stefnur eins og hér var nefnt, t.d. í samgöngumálum, rammaáætlun, kerfisáætlun og fleira.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa framlagningu og ræðu hans. Ég verð því miður að viðurkenna að ég er ekki alveg búin að lesa þetta í þaula heldur meira svona að skanna það. Ég ætla að byrja á því að segja að mér hugnast mjög vel nálgunin varðandi loftslagsmálin og hversu mikilvæg þau séu. Þá ætla ég sérstaklega taka fram myndina á bls. 24 en þar er talað um minni losun, sem við verjum oft miklum tíma í, enda mjög þarft og mikilvægt. Svo tölum við um meiri bindingu, sem er líka mikilvægt, og það er í töflunni. Svo er aðlögun að breytingum, ofboðslega mikilvægt að það sé komið inn. Það þarf einmitt að vera þarna því það er svo margt í skipulagsmálum okkar sem við verðum að huga að, búandi á norðurslóðum þar sem breytingarnar eru að verða svo gígantískar. Það er mjög mikilvægt. Taflan á bls. 36 sýnir svo ekki verður um villst hvað loftslagsváin getur haft mikil áhrif á Íslandi, á öll okkar mannvirki og mannslíf. Mig langar því að fagna þessu sérstaklega. Það er einmitt mikilvægt að við leggjum áherslu á þetta í umræðunni. Það sem mig langaði aftur á móti að spyrja um er sérstakt áhugamál mitt, ég hef talað alloft fyrir því og gerði það líka áður en ég tók sæti á þingi vegna þess að ég vann svo lengi að skipulagsmálum í sveitarfélagi. Ég hefði viljað sjá í landsskipulagsstefnu að þar væru ákveðnir grunninnviðir festir niður. Með því meina ég að landsskipulagsstefna eigi að vera eitthvað sem svæðisskipulag byggir á og svo aðalskipulag sveitarfélaganna og að það sem við tölum um sem grunninnviði sem fara á milli sveitarfélaga - við getum talað um vegi, mikilvægar rafmagnslínur eða veitur, jafnvel flugmannvirki eða hafnarmannvirki - sé fest niður í landsskipulagsstefnu. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur þessa hugmynd eða nálgun ekki borið á góma í vinnu við landsskipulagsstefnu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Hv. þingmaður kemur inn á atriði sem mér finnst í sjálfu sér tilefni í langa umræðu. Við höfum kannski rætt það áður hvort ákveðnir grunninnviðir, eins og hv. þingmaður nefndi, vegir, rafmagnslínur og fleira, ættu í rauninni að lúta hið minnsta frekari tilmælum ríkisins eða jafnvel að gengið sé lengra, sem stundum hefur verið rætt, að þeir eigi hreinlega að heyra undir skipulagsvald ríkisins. Þetta er angi af þeirri umræðu. Varðandi umræðu um þetta í tengslum við gerð endurskoðaðrar landsskipulagsstefnu var það ekki rætt sérstaklega svo að ég viti til. Alla vega var ekki gengið út frá því að hún ætti að takast á við þessi verkefni. Hún átti að taka og tekur fyrst og fremst fyrir loftslagsáhrif, mat á loftslagsáhrifum skipulagsáætlana, tilmæli til sveitarfélaga um að meta það, og það sem snýr að landslagi og það sem snýr að lýðheilsu og vellíðan. Þannig að svarið er að það var ekki hluti af þessari vinnu að þessu sinni.
Virðulegur forseti. Þetta er auðvitað ekki í fyrsta skipti sem ég ræði þetta hér. Ég ætla að ítreka að mér finnst margt mjög gott í þessari stefnu en ég beini kannski frekar sjónum að því hvað mér finnst vanta. Ég vil þá beina því til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að huga aðeins að þessum þætti. Við höfum einmitt rætt það hér í margvíslegu samhengi, eins og hæstv. ráðherra kemur inn á, það ber reglulega á góma og er þá spurningin um sjálfstæði sveitarfélaganna. En það er bara svo flókið þegar mannvirki fara yfir þessar línur á milli sveitarfélaga. Það er ofboðslega bagalegt, þó að ekki sé dýpra í árinni tekið, hvað okkur miðar oft illa áfram í að tryggja grunninnviði. Við virðumst hafa búið til þannig kerfi að þetta flækist endalaust á milli. Nú ætla ég að biðja þá sem á hlýða og virðulegan forseta að misskilja mig ekki um mikilvægi þess að við leggjum mat á umhverfisáhrif framkvæmda og að þar sé vel að öllu staðið og vel útfært. En í skipulagsmálum hefur okkur eiginlega tekist að byggja endalaust utan um regluverkið. Skoðun mín er því orðin sú að þetta sé kerfi sem vinnur fyrir kerfið og í kringum kerfið og að fólkið hafi svolítið gleymst í þeim efnum. Þess vegna er þetta kannski frekar hvatning til þess að á sama tíma og við einblínum á þau mikilvægu verkefni sem liggja fyrir hér í þessu svæðisskipulagi sé næsta skref að horfa til þess hvort ekki sé hreinlega skynsamlegt að ákveðnir grunninnviðir séu tilgreindir í svæðisskipulagi. Ég efast ekki um að ekki yrðu allir sammála um það og við gætum örugglega rifist um það í svolítinn tíma. En kannski væri betra að leggja á sig slík átök einu sinni og tryggja þessa innviði í stað þess að við þurfum að takast á um þá í hvert skipti þegar um slíkt er að ræða.
Hæstv. forseti. Ég er alveg tilbúinn til að taka þá umræðu sem hv. þingmaður nefnir um grunninnviðina við betra tækifæri. Það er jafnvel eitthvað sem þyrfti að skoða í heild sinni. Ég vil benda á frumvarp mitt um breytingar á skipulagslögum sem liggur fyrir þinginu þar sem verið er að setja málefni raflína í aðeins annað form, þ.e. með sérstakri nefnd sem í sitja fulltrúar viðkomandi sveitarfélaga sem raflínan fer í gegnum og fulltrúi ríkisins, þ.e. Skipulagsstofnunar, sem leiðir þá vinnu. Ég held að það sé kannski ekkert vitlaust að sjá hvernig það gerir sig, verði það frumvarp að lögum, þ.e. að hafa fyrirkomulagið með því móti. Mér finnst hins vegar ekki skynsamlegt að fara of hratt í þessar breytingar. Almennt vil ég segja að mér finnst skipta alveg gríðarlega miklu máli að við tryggjum umhverfisverndina þegar kemur að þeim framkvæmdum sem um er að ræða og breytingum á skipulagi og þar fram eftir götunum. Í frumvarpi sem er á dagskrá þingsins hér á eftir erum við að gera ákveðnar einfaldanir og straumlínulaga þætti sem snúa að umhverfismati, sérstaklega umhverfismati framkvæmda, án þess að ganga á rétt almennings til að taka þátt í ferli mats á umhverfisáhrifum. Ég held að við getum oft gert betur í því að ná því fram að einfalda hluti en við verðum líka að passa að það gangi ekki gegn markmiðum um umhverfis- og náttúruvernd. Það er lykilatriði í mínum huga.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun, nr. 48/2011, um málsmeðferð virkjunarkosta í vindorku. Framlagning þessa frumvarps er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem kveðið er á um að setja þurfi lög um vindorkuver ásamt því að vinna með sveitarfélögum leiðbeiningar um skipulagsákvarðanir og leyfisveitingar. Eins og við öll þekkjum hefur vindorka sem orkukostur verið að ryðja sér til rúms á síðustu áratugum og fer hlutur hennar í orkuöflun heimsins sístækkandi. Hérlendis hafa enn sem komið er ekki risið stór vindorkuver en þó hafa verið reistar einstakar vindmyllur í tilraunaskyni. Ljóst er að hið vindasama Ísland virðist henta einstaklega vel til reksturs slíkra mannvirkja og er nú þegar hafinn formlegur undirbúningur að nokkrum slíkum vindorkuverum. Að mínu mati var það ótvíræður vilji þingsins með setningu laga um verndar- og orkunýtingaráætlun, nr. 48/2011, þ.e. um rammaáætlun, að virkjunarkostir eins og vindorka féllu og ættu að falla undir lögin samhliða jarðvarma og vatnsorku. Meiri hluti þáverandi iðnaðarnefndar, sem hafði málefni rammaáætlunar til meðferðar, gerði á sínum tíma að eigin frumkvæði sérstakar tillögur til breytinga á stjórnarfrumvarpi hæstv. þáverandi iðnaðarráðherra til að tryggja að orkukostir sem þá þóttu óhefðbundir, eins og vindorka til rafmagnsframleiðslu, myndu einnig falla undir rammaáætlun eins og hinir hefðbundnu orkukostir, jarðhiti og vatnsafl enda væru virkjunarkostirnir 10 MW eða stærri. Þessar tillögur til breytinga á frumvarpinu af hálfu þáverandi iðnaðarnefndar voru samþykktar í framhaldinu á þinginu með samþykkt laga um verndar- og orkunýtingaráætlun. Í samræmi við þennan skilning hefur verkefnisstjórn rammaáætlunar fjallað um virkjunarkosti í vindorku bæði í 3. og 4. áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar. Þrátt fyrir að ekki leiki neinn vafi á því að vindorka heyri undir lög um verndar- og orkunýtingaráætlun eða rammaáætlun er hins vegar ljóst að hægt er að fallast á að gildandi ákvæði um málsmeðferð og aðferðafræði rammaáætlunar mætti aðlaga betur að þessum tiltekna orkukosti vegna sérstöðu hans miðað við aðra orkukosti sem meiri reynsla er af. Sú sérstaða felst í fyrsta lagi í því að þessi auðlind er nokkurn veginn óþrjótandi, ólíkt öðrum orkukostum, og takmarkast orkuvinnsla með vindorku helst af því landrými sem er til staðar. Vindurinn er ekki jafn staðbundinn orkukostur og aðrir hefðbundnari virkjunarkostir heldur er hægt að hagnýta hann víða þar sem landrými er til staðar. Vindorkuver krefjast almennt minni undirbúningstíma en hinir hefðbundnari orkukostir hérlendis og mun fljótlegra er að reisa slík mannvirki. Þá verður að telja verður að vindorkuver geti í mörgum tilvikum haft í för með sér minna óafturkræft rask en hefðbundnari orkukostir, ef rétt er að staðið. Segja má því að nýting vindorku á tilteknu landsvæði bindi ekki hendur framtíðarkynslóða með jafn afgerandi hætti og oft er þegar um er að ræða nýtingu á hinum hefðbundnari orkukostum. Síðan má nefna að hagkvæmni vindorku eykst hratt m.a. vegna tækniþróunar og áhugi á hagnýtingu hennar fer vaxandi hér á landi sem annars staðar. Rekstur einstakra vindmylla á Íslandi í tilraunaskyni hefur verið umfram væntingar og land- og veðurfræðilegar aðstæður ákjósanlegar til nýtingar vindorku hérlendis. Þar sem virkjunarkostir í vindorku eru ekki jafn bundnir við ákveðna staðsetningu og hinir hefðbundnu virkjunarkostir gefur það stjórnvöldum mikilvægt tækifæri til að móta opinbera stefnu um hvar helst eigi að staðsetja slíka starfsemi og hvar ekki, til að reyna eins og kostur er að lágmarka neikvæð umhverfisáhrif af þessari starfsemi. Í lok árs 2019 var ákveðið að skipa sérstakan starfshóp þriggja ráðuneyta til að skoða frekar og vinna að mótuðum tillögum um hvernig best væri að haga málefnum vindorku sem orkunýtingarkosts hér á landi. Í hópnum sátu fulltrúar úr umhverfis- og auðlindaráðuneyti, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, ásamt samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti. Í samræmi við tillögur starfshópsins er í frumvarpi þessu gert ráð fyrir að flokkun einstakra landsvæða með tilliti til hagnýtingar vindorku eigi sér stað í sérstakri stefnumörkun stjórnvalda. Þessi stefnumörkun liggur fyrir í þingmáli nr. 707 sem er tillaga til þingsályktunar um staðsetningu vindorkuvera í landslagi og náttúru Íslands og ég mæli hér fyrir á eftir. Þessi tvö þingmál eru því í raun ein heild enda er gert ráð fyrir því í frumvarpi þessu, að verði frumvarpið samþykkt komi lögin ekki til framkvæmda fyrr en framangreind tillaga til þingsályktunar hafi verið samþykkt hér á þinginu. Í þingsályktunartillögunni er auk tillögu um flokkun á landi gerð grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem verkefnisstjórn rammaáætlunar þarf að fylgja við skoðun og mati á virkjunarkostum í vindorku á landsvæðum í svokölluðum flokki 2 sem eru einu virkjunarkostirnir í vindorku sem koma til skoðunar og mats hjá verkefnisstjórn rammaáætlunar og síðar ráðherra verði frumvarp þetta að lögum. Hæstv. forseti. Í frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir eru lagðar til umtalsverðar breytingar á lagaumgjörð mála er varða skoðun og mat á virkjunarkostum í vindorku í samanburði við aðra virkjunarkosti samkvæmt lögum um rammaáætlun. Helstu breytingar eru eftirfarandi: Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að land verði flokkað eftir tilteknum áhrifaþáttum sem gert er ráð fyrir að komi til skoðunar við mat á virkjunarkostum í vindorku. Þessi flokkun lands á sér stað eftir þeim viðmiðum sem kveðið er á um í þeirri tillögu til þingsályktunar sem liggur fyrir hér í þinginu. Gert er ráð fyrir því að virkjunarkostir í vindorku sem falli innan landsvæða í flokki 1 komi ekki til greina og að virkjunarkostum sem að hluta eða öllu leyti falli innan slíkra svæða verði vísað frá við málsmeðferð þeirra. Það er því einungis virkjunarkostir sem eru á landsvæði í flokki 2 sem koma til skoðunar og mats verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Sé virkjunarkostur hins vegar hvorki á svæði í flokki 1 né í flokki 2 er gert ráð fyrir að hann sé í flokki 3 og málsmeðferð samkvæmt lögum um rammaáætlun sé þar með lokið og við taki almenn lög og reglur um framkvæmdir sem þessar. Gert er ráð fyrir í frumvarpinu að verkefnisstjórn rammaáætlunar skoði og meti einstaka virkjunarkosti í vindorku á svæðum í flokki 2 út frá stefnu, meginreglum og viðmiðum sem fram koma í þingsályktun. Mat verkefnisstjórnar byggist samkvæmt frumvarpinu á skoðun þeirra áhrifaþátta sem liggja til grundvallar því að svæðið er í umræddum flokki lands en ekki er gert ráð fyrir að aðrir og óskyldir áhrifaþættir sæti skoðun. Gert er ráð fyrir að verkefnisstjórn skili ráðherra að því búnu rökstuddri umsögn um virkjunarkostinn innan 18 vikna frá því verkefnisstjórn berst umsókn ásamt fullnægjandi gögnum. Vegna séreðlis vindorkunnar er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu að sveitarfélög verði skuldbundin til að aðlaga skipulagsáætlanir sínar að einstökum virkjunarkostum í vindorku jafnvel þótt þeir verði heimilaðir samkvæmt lögum um rammaáætlun. Í þessu felst að þrátt fyrir að virkjunarkostur í vindorku hljóti samþykki á grundvelli þeirrar skoðunar og mats sem fram fer á grundvelli rammaáætlunar þá er sveitarfélagi ekki skylt að gera ráð fyrir slíkum virkjunarkosti í sínu skipulagi. Þetta er grundvallarbreyting frá gildandi lögum um rammaáætlun. Enn og aftur er ástæðan fyrir þessari breytingu séreðli vindorkunnar sem orkukosts. Ekki er nauðsynlegt að nýta hana á tilteknum og ákveðnum stað eins og gildir um jarðvarma og vatnsorku en þar verður að nýta auðlindina þar sem hún er staðsett. Hagnýting vindorku getur þvert á móti átt sér stað nær alls staðar þar sem skilyrði til hagnýtingar vinds og nægilegt landsvæði er fyrir hendi. Í frumvarpinu er því gert ráð fyrir að sveitarfélög hafi mun stærra hlutverk og mun meira svigrúm við ákvörðun um hagnýtingu vindorku innan marka sveitarfélags en gildir um aðra virkjunarkosti í rammaáætlun og til að horfa til ýmissa sjónarmiða og áhrifaþátta sem ekki er gert ráð fyrir að komi til skoðunar og mats innan rammaáætlunar. Í þessu sambandi má t.d. nefna sjónræn og hljóðræn áhrif slíkra mannvirkja á nærsamfélag og byggð, áhrif á landslag og landslagsgerðir innan sveitarfélagsins, áhrif á ferðaleiðir og áfangastaði ferðamanna o.s.frv. Í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir jafn umfangsmikilli skoðun, mati og forgangsröðun virkjunarkosta og gert er ráð fyrir varðandi jarðvarma og vatnsafl. Ástæða þess er enn og aftur séreðli vindorkunnar í samanburði við hina hefðbundnari virkjunarkosti. Þeir orkukostir eru mun staðbundnari og takmarkaðri en vindorkukostir. Ef nýta á þessa hefðbundnari orkukosti fylgir því almennt verulegt rask á ám og jarðhitasvæðum landsins. Almennt hafa ár og jarðhitasvæði landsins hátt verndargildi í sjálfu sér enda veigamikill hluti af náttúru þess. Auk þess eykst verndargildi ósnortinna vatnasviða og jarðhitasvæða eftir því sem fleirum er raskað. Í frumvarpinu er byggt á því að skoðun og mat verkefnisstjórnar rammaáætlunar grundvallist á því að skoða staðsetningu virkjunarkostsins með tilliti til þeirrar flokkunar lands sem lögð er til í tillögu til þingsályktunar. Sú skoðun og mat sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu byggist á þeim viðmiðum sem liggja að baki því að umrætt landsvæði er flokkað sem landsvæði í flokki 2. Sem dæmi má nefna að ef virkjunarkosturinn er á svæði 2 vegna þess að staðsetning hans er á mikilvægu fuglasvæði, þá er það hlutverk verkefnisstjórnar að skoða atriði sem snúa að áhrifum á fugla við mat á virkjunarkostinum en ekki aðra óskylda þætti. Virkjunarkostur getur hins vegar verið í flokki 2 vegna fleiri en eins þáttar, t.d. á þann hátt að hann sé á mikilvægu fuglasvæði auk þess sem hann er t.d. innan 10 km fjarlægðar frá friðlýstu svæði. Þá verður verkefnisstjórn rammaáætlunar að skoða báða þessa áhrifaþætti við mat á umræddum virkjunarkosti í vindorku. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að verkefnisstjórn leiti aðstoðar þess faghóps eða faghópa sem verkefnisstjórn telur nauðsynlega til að leggja mat á þá afmörkuðu þætti sem fjalla þarf um við skoðun og mat á einstökum virkjunarkostum. Einnig er gert ráð fyrir að hún birti opinberlega drög að niðurstöðu sinni þannig að almenningur, hagsmunaaðilar, félagasamtök og aðrir hagaðilar geti komið að athugasemdum vegna málsins. Í frumvarpinu er eins og áður segir gert ráð fyrir því að verkefnisstjórn byggi mat sitt á þeim meginreglum, áhrifaþáttum og viðmiðum sem er að finna í tillögu til þingsályktunar. Í frumvarpinu er þannig gert ráð fyrir að verkefnisstjórn beri eftir skoðun og mat sitt á virkjunarkostinum að leggja til annaðhvort að virkjunarkostur verði heimilaður eða hann verði ekki heimilaður. Þegar þetta mat verkefnisstjórnar liggur fyrir er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að verkefnisstjórn sendi ráðherra rökstudda umsögn sína um virkjunarkostinn á grundvelli niðurstöðu sinnar og framkominna athugasemda í samráðsferli. Í frumvarpinu er lögð til sú meginbreyting að ef ráðherra fellst á rökstudda umsögn verkefnisstjórnar um að virkjunarkostur á tilteknu svæði í flokki 2 uppfylli meginreglur og viðmið í þingsályktuninni sé hægt að afgreiða slík mál af hálfu rammaáætlunar á stjórnsýslustigi. Með því er átt við að ef verkefnisstjórn rammaáætlunar og ráðherra eru samstiga um að virkjunarkosturinn uppfylli þau skilyrði sem finna má í þingsályktuninni sé ráðherra heimilt að ákvarða með formlegum hætti að virkjunarkosturinn uppfylli skilyrði að þessu leyti og að frekari málsmeðferð sé þar með lokið af hálfu rammaáætlunar en við taki almennar reglur samkvæmt lögum. Í því felst að virkjunarkosturinn fer til skipulagslegar meðferðar hjá sveitarfélagi, hann sætir mati á umhverfisáhrifum, hefðbundinni meðferð vegna tenginga við raforkukerfið og því almenna leyfisveitingarferli sem gert er ráð fyrir í lögum vegna starfsemi sem þessarar. Þá sé heimilt að halda áfram með málið á þessu stigi stjórnsýslunnar án aðkomu Alþingis eins og verður að gera þegar um er að ræða orkukosti í vatnsafli og jarðhita. Endanlegt mat á stjórnsýslustigi byggir því á skilyrðum, meginreglum og viðmiðum sem Alþingi mun vonandi samþykkja í tillögu til þingsályktunar í tengslum við frumvarp þetta. Með slíku samþykki á þeim forsendum sem liggja eiga til grundvallar mati á virkjunarkostinum verður að telja að ekki sé jafn brýn þörf á því að Alþingi samþykki jafnframt einstaka virkjunarkosti í vindorku í formi sérstakrar þingsályktunar eins og gildir um hina hefðbundnari orkukosti. Málið kann hins vegar að vandast ef upp kemur sú staða að verkefnisstjórn rammaáætlunar og ráðherra eru ekki samstiga um það hvort tiltekinn virkjunarkostur uppfylli skilyrði þingsályktunar eða ekki. Ljóst er að hlutverk verkefnisstjórnar rammaáætlunar er að vera faglegur ráðgjafi ráðherra við mat á virkjunarkostum en hlutverk hennar er hins vegar ekki að taka sjálfstæðar stjórnsýsluákvarðanir að þessu leyti. Sá hluti málsmeðferðarinnar fellur í skaut ráðherra sem þarf að taka hina endanlegu ákvörðun á stjórnsýslustigi á grundvelli frumvarpsins og bera á henni stjórnskipulega ábyrgð. Því er mælt fyrir um að í þeim tilvikum sem verkefnisstjórn og ráðherra eru ekki sammála sé hlutaðeigandi stjórnvöldum óheimilt að veita leyfi til nýtingar vindorkukosts innan svæðisins að svo komnu máli. Í frumvarpinu er hins vegar einnig að finna tiltekna meginbreytingu frá gildandi lögum sem felst í að í tilvikum sem þessum geti virkjunaraðili farið með mál sitt að nýju fyrir verkefnisstjórnina. Hann getur við slíka meðferð horft til rökstuddrar umsagnar verkefnisstjórnar eða rökstuddrar ákvörðunar ráðherra og lagt virkjunarkostinn að nýju fyrir verkefnisstjórnina, t.d. með þeim hætti að aðlaga virkjunarkostinn betur að þeim athugasemdum sem komu fram ef það er á annað borð hægt. Einnig er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að ef virkjunarkosturinn er ekki samþykktur á stjórnsýslustigi vegna þess að verkefnisstjórn og ráðherra eru ekki sammála um hvort virkjunarkosturinn uppfylli sett skilyrði eða ekki, þá geti virkjunaraðili óskað eftir því að virkjunarkosturinn verði tekinn fyrir í næstu verndar- og orkunýtingaráætlun og fái því efnislega meðferð á Alþingi eins og hinir hefðbundnu virkjunarkostir. Í frumvarpinu er sérstaklega gert ráð fyrir því, eins og gildir almennt um verndar- og orkunýtingaráætlun, að við meðferð ráðherra umhverfismála á virkjunarkostum í vindorku hafi hann samráð við þann ráðherra sem fer með orkumál. Að lokum vil ég benda á að samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að ef verkefnisstjórn rammaáætlunar kemst að þeirri niðurstöðu að virkjunarkostur í vindorku sé hvorki á svæði í flokki 1 né 2 þá sé meðferð þess virkjunarkosts lokið af hálfu rammaáætlunar og slíkir virkjunarkostir geta þá farið til almennrar meðferðar hjá sveitarfélögum, í skipulagslega meðferð, mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar o.s.frv., eins ég hef þegar farið yfir. Hæstv. forseti. Ljóst er að það málefni sem hér er til umfjöllunar er engan veginn óumdeilt. Margir telja að málefni vindorkunnar eigi að vera utan rammaáætlunar og alfarið ákveðin samkvæmt almennum reglum. Aðrir telja að miklu skipti að málefni vindorkunnar séu áfram innan rammaáætlunar og eigi að hlíta nákvæmlega sömu reglum og málsmeðferð og hinir hefðbundnari orkukostir. Sú leið sem lögð er til í frumvarpi þessu byggir á að farin sé ákveðin millileið með hliðsjón af hinu sérstaka eðli vindorkunnar. Í henni felst að reynt sé að taka frá mikilvægustu og verðmætustu svæði landsins með tilliti til náttúru og menningarsögulegra minja en reyna á móti að torvelda ekki slíka uppbyggingu á öðrum stöðum landsins. Í þessari leið felst einnig að sveitarfélögum landsins er fengið mun stærra hlutverk við ákvörðun um mögulega uppbyggingu slíkra mannvirkja innan marka þeirra en gert er ráð fyrir í gildandi lögum um rammaáætlun. Verði frumvarpið samþykkt má einnig gera ráð fyrir því að málsmeðferðartími þessara virkjunarkosta styttist verulega frá því sem nú er sem telja verður mikilvægt með hliðsjón af því að undirbúningstími þessara virkjunarkosta er almennt mun styttri en virkjunarkosta í vatnsafli og jarðhita. Eins og rakið er í frumvarpinu þá liggur hins vegar fyrir að ekki er komin mikil reynsla á uppbyggingu virkjunarkosta í vindorku hér á landi þó að slík uppbygging hafi átt sér stað um áratugaskeið erlendis. Í frumvarpinu er því lagt til að verði frumvarpið að lögum þá verði þau endurskoðuð innan fjögurra ára með tilliti til reynslu af framkvæmd þeirra. Mikilvægt er að við söfnum saman og nýtum okkur þá reynslu sem mun liggja fyrir í tengslum við frekari uppbyggingu þessa orkukosts hérlendis og að hún verði nýtt innan þessa tiltölulega skamma tíma til að endurmeta og hugsanlega bæta þá aðferðafræði sem við viljum hafa við mat á virkjunarkostum í vindorku. Þá er það líka von mín að með þessu frumvarpi, verði það að lögum, megi draga úr virkjun vatnsafls og jarðvarma. Ég legg sérstaka áherslu á það að með þessu frumvarpi og þingsályktunartillögunni sem frumvarpinu fylgir þá erum við að taka frá svæði til þess að vernda og sem ekki koma til greina fyrir virkjanir af því tagi sem hér hefur verið lýst. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Það er sannarlega ekki vanþörf á að fá almennilegan ramma utan um leyfisveitingar til að reisa vindorkuver hér á landi. Þetta er því tímabært frumvarp, svo ekki sé meira sagt, en það eru nokkur atriði sem mig langar að spyrja ráðherra nánar út í. Þau hafa komið fram á fyrri stigum, í umsögnum, þannig að ráðherra gefst tækifæri til að hjálpa okkur til að glöggva okkur á álitaefnum sem ráðuneytið hefur tekið afstöðu til en þingið gæti viljað bregðast öðruvísi við. Það eru í fyrsta lagi stærðarmörkin. Í 2. gr. frumvarpsins er miðað við 10 MW eða meira af uppsöfnuðu uppsettu rafafli til að falla undir lögin. Ég spyr einfaldlega: Er það ekki dálítið hátt? Er það ekki dálítið mikið? Ef þetta væri ein vindmylla væri hún þreföld Hallgrímskirkja að stærð, á að giska. Hún myndi sjást ansi víða að og hafa mikil áhrif. Ég er ekki endilega að velta því fyrir mér að við verðum við athugasemdum fulltrúa úr faghópi 2 í 4. áfanga rammaáætlunar, sem leggja til að það séu engin mörk, að allar vindmyllur séu einfaldlega hluti af þessu ferli, óháð stærð, heldur kannski bara einhver lægri mörk, eins og 3 MW sem eru nefnd í sumum umsögnum. Þær myllur eru ekkert litlar heldur. Ég nefnilega óttast að of há mörk gætu sett okkur í sömu stöðu og t.d. með vatnsaflsvirkjanir, sem eru allt í einu mjög oft hannaðar sem 9,9 MW og eru bara fjandi stórar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og umræðuna. Já, þetta er mikilvægt atriði sem hér er komið inn á, um stærðarmörkin, og er kannski hluti af enn stærri umræðu. Ég hef sjálfur margoft rætt það varðandi vatnsaflið, þar sem oft og tíðum hafa komið fram hugmyndir um 9–9,5 eða 9,9 MW virkjanir, að kannski væri skynsamlegra að miða við áhrifin af slíkum virkjunum frekar en akkúrat þetta 10 MW viðmið sem á rætur sínar að rekja til laga um mat á umhverfisáhrifum. Ég vil því meina að þetta sé kannski hluti af þeirri umræðu. Hér var einfaldlega tekin sú ákvörðun að gera ekki breytingar hvað þetta varðar, hafa þetta í samræmi við lögin eins og þau eru núna, þó svo að ég taki undir það með hv. þingmanni að mér finnist að þetta sé eitt af þeim atriðum sem við þurfum að horfa til í framtíðinni. Ég held að í flestum tilfellum sé kannski ekki endilega hagkvæmt að fara í minni vindorkuver en 10 MW, þau séu í flestum tilfellum talsvert stærri með fleiri vindmyllum, en vissulega gætu alveg verið dæmi um að ráðist yrði í að setja upp eina eða tvær, þær eru nú orðnar 2–4 MW og meira að segja allt upp í 7–9 MW þær allra stærstu, ef ég þekki þetta rétt. Ætli ég láti þetta ekki nægja í bili.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að við hæstv. ráðherra skulum deila áhyggjum af því að 10 MW séu of há mörk. Ég er hjartanlega sammála honum um að skynsamlegra væri að miða við áhrif frekar en megavöttin ein og sér. Ef ég man rétt voru fyrstu Sogsvirkjanirnar vel undir 10 MW en höfðu óafturkræf áhrif á landsvæðið í kringum sig þannig að við eigum margra áratugasögu um virkjanir sem eru litlar í megavöttum en stórar í áhrifum. Ráðherra segir að þetta sé eitthvað sem eigi að skoða í framtíðinni, en við erum í nútímanum. Við erum hér í dag að ræða frumvarp sem horfir einmitt inn í þessa framtíð. Hér er verið að setja rammann utan um framkvæmdir sem eiga að standa lengi og ef það er skynsamlegra að miða við áhrifin frekar en uppsett afl, eins og hæstv. ráðherra segist vilja gera, af hverju er það þá ekki gert í frumvarpinu? Það er ekkert náttúrulögmál sem segir að það eigi að vera sömu megavattsviðmið í vindorku og í vatnsorku í rammaáætlun eða að það eigi að vera sömu megavattsviðmið í lögum um mat á umhverfisáhrifum og lögum um rammaáætlun. Þetta eru allt saman lög sem við setjum hér og geta tekið mið af aðstæðum. Ef það er skynsamlegra að miða við áhrif af uppsettum vindorkuverum frekar en það afl sem þar er framleitt, af hverju gerum við það þá ekki hér og nú frekar en í einhverri óræðri framtíð þegar skaðinn er skeður?
Hæstv. forseti. Að mínu mati þarf það einfaldlega frekari skoðunar og greiningar við ef við ætlum að stíga það skref sem við hv. þingmaður ræðum hér, þ.e. að við eigum frekar að miða við áhrifin en ákveðna megavattstölu, sem er 10 MW í þessu tilfelli. Það skref var einfaldlega ekki stigið hér. Ég taldi mikilvægara að koma fram með málið, koma fram með þennan ramma, með þetta utanumhald utan um vindorkuna, því að það var orðið bráðnauðsynlegt að gera það í stað þess að tefja málið enn frekar með því að ráðast í þetta atriði. Það er bara ákvörðun sem maður þarf að taka þegar um svona lagasetningu er að ræða. Auðvitað er einfalt að breyta stærðarmörkum ef maður vill hafa stærðarmörk. Það er hægt að segja 5 í staðinn fyrir 10 eða 15 í staðinn fyrir 10. En það er ekki alveg eins einfalt að fara þá leið að ætla að miða við áhrifin vegna þess að þá þarf að skoða hvað eru áhrif sem er ásættanlegt að fari ekki inn í rammaáætlun. Kannski má segja að að vissu leyti séum við samt sem áður byrjuð að feta okkur út á þá braut með því frumvarpi og þeirri þingsályktunartillögu sem hér er til skoðunar vegna þess að þar horfum við einmitt til ákveðinna áhrifaþátta fyrir ákveðin svæði sem falla í þennan flokk 2. Og kannski er það byrjunin á því sem við hér ræðum, en það er seinni tíma mál að taka það til skoðunar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um staðsetningu vindorkuvera í landslagi og náttúru Íslands. Eins og ég kom inn á í ræðu minni um frumvarp til laga um breytingu á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun hér áðan þá kemur fram í a-lið 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins að gert er ráð fyrir að ráðherra umhverfis- og auðlindamála, í samráði við ráðherra orkumála, leggi fram tillögu til þingsályktunar fyrir Alþingi um staðsetningu vindorkuvera í landslagi og náttúru Íslands þar sem gerð skal grein fyrir stefnu, meginreglum og viðmiðum við hagnýtingu vindorku á landi. Í tillögu þessari til þingsályktunar sem ég mæli hér fyrir felst því tillaga að stefnumótun ríkisins um staðsetningu vindorkuvera í samræmi við framangreint ákvæði. Í tillögunni er, í samræmi við frumvarpið, miðað við að landsvæðum verði skipt í þrjá flokka í tengslum við vindorkunýtingu. Í fyrsta lagi flokkur 1: Landsvæði þar sem öll nýting vindorku verður óheimil. Flokkur 2: Landsvæði sem geta í eðli sínu almennt talist viðkvæm með tilliti til hagnýtingar vindorku, en þar sem slík uppbygging getur þó komið til álita að fenginni skoðun og mati verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Flokkur 3: Landsvæði sem falli hvorki undir flokk 1 né flokk 2. Í frumvarpinu er kveðið á um að ákvæði þess öðlist þegar gildi, en komi hins vegar til framkvæmda þegar tillaga til þingsályktunar þar sem gerð skal grein fyrir stefnu, meginreglum og viðmiðum við hagnýtingu vindorku á landi hefur verið samþykkt. Eins og rakið er í greinargerð með tillögunni þá var við undirbúning að þeirri skiptingu lands í flokka sem lögð er til í tillögunni að hluta byggt á vinnu verkfræðistofunnar Eflu sem býr yfir sérfræðiþekkingu á vindorkumálum bæði hérlendis og erlendis. Sérfræðingarnir tóku saman fyrir ráðuneytið ýmis gögn og upplýsingar um þá áhrifaþætti sem áhrif hafa á flokkun landsvæða. Þessi vinna var í framhaldinu nýtt af hálfu ráðuneytisins við mótun endanlegrar flokkunar landsvæða og skilgreiningu stefnu, meginreglna og viðmiða eins og hún birtist í tillögunni. ' Sú greiningarvinna sem átti sér stað við vinnslu tillögunnar var unnin í samstarfi og samráði við ýmsa hagaðila og leiddi til flokkunar landsvæða eftir eftirfarandi áhrifaþáttum; friðlýst svæði og svæði á náttúruverndaráætlun og náttúruminjaskrá, Ramsar-svæði, svæði á heimsminjaskrá UNESCO og svæði sem hafa verið tilnefnd á þann lista, mikilvæg fuglasvæði, brunn- og grannsvæði vatnsverndar, friðlýstar menningarminjar, svæði sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt 61. gr. laga um náttúruvernd, nr. 60/2013, óbyggð víðerni, bæði utan og innan miðhálendis og svæði á náttúruverndaráætlunum. Ljóst er að flest þau svæði og áhrifaþættir sem taldir eru upp hér að framan eru tiltölulega skýrt afmarkaðir annaðhvort í lögum eða með öðrum hætti. Þau svæði sem gert er ráð fyrir að falli undir landsvæði í flokki 1 og 2 hafa einnig í flestum tilfellum verið ítarlega kortlögð af hálfu stofnana ríkisins. Kortagögn varðandi þessa flokkun lands eru mikilvæg hjálpartæki við mat og ákvörðun um staðsetningu einstakra virkjunarkosta með tilliti til flokkunar lands. Hins vegar getur einnig þurft að leita til frumgagna eða annarra undirliggjandi gagna um viðkomandi svæði eins og kveðið er á um í áðurgreindu frumvarpi til laga um breytingar á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun. Dæmi um slík gögn eru friðlýsingarskilmálar einstakra svæða í tengslum við friðlýsingu þeirra til að taka af allan vafa um landfræðileg mörk. Slík frumgögn hafa forgang umfram kort enda er staða svæðisins skilgreind í slíkum frumgögnum. Því er í fyrrgreindu frumvarpi gert ráð fyrir því að virkjunarkostir í vindorku verði ávallt staðreyndir með ákveðnum hætti af verkefnisstjórn rammaáætlunar við upphaf meðferðar slíkra mála. Eins og ég hef rakið þá byggist tillaga þessi til þingsályktunar á skilgreiningu þriggja flokka landsvæða eins og lagt er til í frumvarpi til breytinga á lögum nr. 48/2011. Í flokk 1 er lagt til að falli landsvæði þar sem öll uppbygging vindorkuvera, samkvæmt lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun, verður óheimil. Í þennan flokk svæða falla helstu náttúruverðmæti landsins enda almennt um að ræða verðmætustu svæði þjóðarinnar. Þar er fyrst að nefna friðlýst svæði á A-hluta náttúruminjaskrár. Þar er um að ræða svæði sem hafa verið friðlýst annars vegar samkvæmt náttúruverndarlögum og hins vegar þau svæði sem hafa verið friðlýst samkvæmt sérlögum. Í öðru lagi er um að ræða í flokki 1 svæði á heimsminjaskrá UNESCO eða sem hafa verið tilnefnd á skrána. Þau svæði sem nú eru á heimsminjaskránni hafa þegar verið friðlýst. Hins vegar eru tiltekin svæði sem eru enn sem komið einungis á tilteknum skoðunarlista en hafa ekki formlega verið tilnefnd á skrána. Í þriðja lagi eru Ramsar-svæði en það eru svæði sem eru á alþjóðlegri votlendisskrá Ramsar-samningsins sem Ísland er aðili að. Sá samningur hefur það að markmiði að stuðla verndun búsvæða fugla á votlendissvæðum. Öll Ramsar-svæði hérlendis hafa þegar verið friðlýst. Í fjórða lagi er í flokki 1 lagt til að óbyggð víðerni innan marka miðhálendis Íslands verði í þessum flokki. Eins og ég kem frekar inn á hér á eftir þá er lagt til að óbyggð víðerni falli í sitt hvorn flokkinn eftir því hvort þau sé innan marka miðhálendis Íslands eða ekki. Eins og rakið er í greinargerð með tillögunni þá njóta ófriðlýst óbyggð víðerni ekki tryggrar verndar gegn framkvæmdum sem raskað geta víðernum. Ég tel mikilvægt að reyna eins og kostur er að tryggja vernd óbyggðra víðerna á miðhálendinu fyrir stórfelldum framkvæmdum eins og hagnýtingu vindorku enda er miðhálendi Íslands eitt af síðustu svæðunum í Evrópu af þessari stærðargráðu sem er tiltölulega óraskað. Í fimmta lagi er um að ræða svæði á B-hluta náttúruminjaskrár eða svokallaðri framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár. Á þennan hluta náttúruminjaskrár eru skilgreind þau svæði landsins sem samþykkt hafa verið hér á þinginu með sérstakri þingsályktun að skuli friðlýst. Slík tillaga liggur hins vegar ekki fyrir enn sem komið er. Í sjötta lagi er um að ræða brunn- og grannsvæði vatnsverndar og í sjöunda lagi er í flokki 1 að finna friðlýstar menningarminjar. Hæstv. forseti Eins og ég hef komið inn á fyrr í máli mínu þá er í tillögunni sem hér liggur fyrir mælt fyrir um að stefna ríkisins verði skýr varðandi þau svæði sem ég hef farið yfir að ekki verði undir nokkrum kringumstæðum heimilt að reisa vindorkuver á slíkum stöðum. Í flokki 2 í tillögunni er hins vegar að finna landsvæði sem almennt geta talist viðkvæm með tilliti til hagnýtingar vindorku, en þar sem slík uppbygging getur þó komið til greina samkvæmt lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun. Allir fyrirhugaðir virkjunarkostir sem falla innan svæða í þessum flokki þurfa samkvæmt frumvarpinu að fara til skoðunar og mats verkefnisstjórnar rammaáætlunar á grundvelli meginreglna og viðmiða sem fram koma í tillögunni. Þessir flokkar eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er um að ræða svæði sem eru innan 10 km fjarlægðar frá friðlýstu svæði samkvæmt A-hluta náttúruminjaskrár eða svæði sem eru á B-hluta náttúruminjaskrár í flokki 1. Mjög mismunandi er hvaða áhrif virkjunarkostir í vindorku kunna að hafa á svæði í þessum flokki eftir landfræðilegri afmörkun þeirra og almennu eða sértæku verndargildi svæðisins. Hlutverk verkefnisstjórnar rammaáætlunar verður því að meta áhrif áformaðs virkjunarkosts á markmið og verndargildi svæðisins. Í öðru lagi er um að ræða svæði á C-hluta náttúruminjaskrár, en undir þann flokk geta fallið lífverur, vistkerfi, jarðminjar, vatn eða landslag sem hafa verndargildi og ástæða getur verið til að vernda en eru hvorki friðlýst samkvæmt A-hluta náttúruminjaskrár né hafa verið tekin upp í framkvæmdaáætlun skrárinnar á B-hluta hennar. Hlutverk verkefnisstjórnar rammaáætlunar verður því að meta út frá staðsetningu og fyrirkomulagi virkjunarkostsins hvort slík röskun innan svæðisins verði metin ásættanleg eða ekki eða hvort hægt sé að lágmarka slíka röskun þannig að hún verði talin ásættanleg. Í þriðja lagi er um að ræða svæði sem njóta sérstakrar verndar samkvæmt 61. gr. laga um náttúruvernd, nr. 60/2013. Undir þennan flokk svæða falla vistkerfi og jarðminjar sem geta verið mjög mismunandi eftir eðli þeirra og verndarþörf. Gera má ráð fyrir að viðkomandi vistkerfi eða jarðminjar verði fyrir einhverjum áhrifum af byggingu vindorkuvers, en að slík áhrif geti verið afar misjöfn. Hlutverk verkefnisstjórnar rammaáætlunar verður samkvæmt tillögunni að meta þá röskun sem svæði í þessum flokki verður fyrir vegna fyrirhugaðra framkvæmda út frá verndarmarkmiðum 2. og 3. gr. laga um náttúruvernd, verndargildis og verndarþarfar svæðisins og hvort slík röskun verði talin ásættanleg, samanber 61. gr. laganna. Meðal þess sem lagt er til að sérstaklega verði horft til er að kolefnisríkum jarðvegi, svo sem í mýrlendi, sé ekki raskað. Í fjórða lagi er um að ræða mikilvæg fuglasvæði samkvæmt greiningu Náttúrufræðistofnunar Íslands. Þessi svæði eru veigamikill áhrifaþáttur við mat á virkjunarkostum í vindorku. Við mat verkefnisstjórnar rammaáætlunar á virkjunarkosti á mikilvægu fuglasvæði skal hún leggja mat á áflugshættu, fælingarmátt, hindrun á meginfarleiðum og búsvæðamissi. Sérstaklega skal horft til fuglategunda með hátt eða mjög hátt verndargildi sem vitað er að geti stafað veruleg hætta af vindorkumannvirkjum. Dæmi um slíkt eru tilteknar tegundir ránfugla eins og ernir og fálkar. Í fimmta lagi eru óbyggð víðerni utan marka miðhálendis Íslands. Eins og ég kom inn á áðan, þá gerir tillagan ráð fyrir að óbyggð víðerni innan marka miðhálendisins falli í flokk 1 og ekki verði heimilt að reisa slík mannvirki á þeim stöðum. Þrátt fyrir að það sé áfram stefna stjórnvalda að stór samfelld óbyggð víðerni verði einnig að finna utan marka miðhálendis Íslands þá er lagt til í tillögunni að óbyggð víðerni utan marka miðhálendisins falli í flokk 2 og skuli því sæta skoðun og mati verkefnisstjórnar rammaáætlunar. Í sjötta lagi er um að ræða svæði á náttúruverndaráætlunum 2004–2008 og 2009–2013. Báðar þessar þingsályktanir um náttúruverndaráætlun voru samþykktar í tíð eldri laga um náttúruvernd, nr. 44/1999. Mörg þeirra svæða sem eru á náttúruverndaráætlun hafa þegar verið friðlýst. Nokkur þessara svæða hafa hins vegar enn ekki verið friðlýst. Fyrir því geta verið ýmsar ástæður sem nauðsynlegt er að skoða frekar við mat verkefnisstjórnar á virkjunarkostum í þessum flokki. Hæstv. forseti Eins og ég hef komið inn fyrr í máli mínu þá er gert ráð fyrir því í tillögunni sem hér liggur fyrir að þau svæði sem ég hef talið upp í flokki 1 eða í flokki 2 séu þau svæði sem skipta meginmáli við ákvörðun um staðsetningu virkjunarkosta í vindorku að því er varðar lög um rammaáætlun. Í frumvarpi til breytinga á lögum um rammaáætlun og í þessari tillögu er gert ráð fyrir því að þau svæði landsins sem ekki falli undir annan hvorn af þessum tveimur flokkum falli undir svæði í flokki 3. Liggi það fyrir að virkjunarkostur í vindorku falli undir þann flokk þá lýkur þar með ferli rammaáætlunar varðandi þá virkjunarkosti. Slíkir virkjunarkostir geta því farið í hefðbundið ferli hjá sveitarfélagi og öðrum aðilum samkvæmt almennum lögum, skipulagslegri meðferð, mati á umhverfisáhrifum framkvæmda og þar fram eftir götunum. Eins og ég fór yfir í ræðu minni um frumvarp til breytinga á lögum um rammaáætlun þá liggur fyrir að ekki er komin mikil reynsla á uppbyggingu virkjunarkosta í vindorku hér á landi þó slík uppbygging hafi átt sér stað um langt skeið erlendis. Frumvarpið gerir því ráð fyrir endurskoðun á efni þeirra innan fjögurra ára með tilliti til reynslu af framkvæmdinni. Það sama gildir að sjálfsögðu um tillögu þessa til þingsályktunar verði hún samþykkt. Eðlilegt er að hún verði endurskoðuð samhliða lögunum sjálfum verði þau samþykkt. Mikilvægt er að við söfnum saman og nýtum okkur þá reynslu sem mun liggja fyrir í tengslum við frekari uppbyggingu þessa orkukosts og að hún verði nýtt innan þessa tiltölulega skamma tíma til að endurmeta og hugsanlega bæta þá aðferðafræði sem við viljum hafa við mat á virkjunarkostum í vindorku. Auk þess mun þekking okkar á náttúru og menningarminjum, ekki hvað síst landslags, aukast og ætti það að leiða til betri ákvarðana. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessarar tillögu og ég legg til að henni verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Þetta er á tengdum nótum við andsvar í frumvarpinu sem mælt var fyrir hér áðan en ný atriði þó. Mig langar að spyrja ráðherrann út í fleiri skilgreiningar á þeim mörkum sem eru sett hérna. Faghópur tvö í 4. áfanga rammaáætlunar skilaði inn umsögn á fyrri stigum og gagnrýndi þau mörk sem eru dregin frá friðlýstum svæðum sem mörk þess svæðis þar sem ekki má reisa vindorkuver. Í tillögu ráðherrans er miðað við 10 km fjarlægð frá friðlýstu svæði en faghópur tvö segir að það sé fráleitt. Ég kann að meta það, herra forseti, þegar fólk talar skýrt, og fráleitt segja þau að tala um 10 km og leggja til 40 km radíus út frá friðlýstum svæðum. Það segir hópurinn ekki út í loftið vegna þess að þetta er hópurinn sem hefur metið áhrif vindorkuvera í 3. áfanga rammaáætlunar og 4. Faghópurinn segir í umsögn sinni að vindmyllur sjáist úr allt að 48 km fjarlægð, og væntanlega, miðað við hvernig tæknin þróast, miðað við það að nýrri vindmyllur verða alltaf hærri og hærri, þá eru frekar líkur á að sjónrænu áhrifin fari að ná lengra eftir því sem fram vindur. Þess vegna langar mig að spyrja ráðherrann einfaldlega: Fyrst faghópur tvö, fólkið sem metur áhrif virkjana á ferðamennsku og útivist, fólkið sem ráðherrann vísaði til í framsöguræðu sinni, [[Forseti hringir.]]segir að þetta sé fráleitt, af hverju er lagt til að miða við 10 km?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er rétt sem fram kemur hjá hv. þingmanni að þetta var afstaða faghóps tvö í umsagnarferlinu. Ástæðan er kannski sú að ég held að það megi færa fyrir því rök að 10 kílómetrarnir nái yfir kannski allra mestu áhrifin af vindmyllum en vissulega sjást þær mun lengra, eins og hv. þingmaður nefndi, þar sem aðstæður eru þannig, þar sem landslag er opið og vítt. Á 10 km radíus í kringum friðlýst svæði kemur þetta til skoðunar. Ef það er þá mat verkefnisstjórnar að þarna sé um að ræða óásættanleg áhrif inn á hið friðlýsta svæði þá hlýtur það að verða niðurstaða hennar að ekki beri að ráðast í að reisa vindmyllur á þessum svæðum. Það er líka hægt að bregðast við því af hálfu framkvæmdaraðila að leggja til að hafa lægri vindmyllur nær friðlýstum svæðum því að þá verða áhrifin minni. Séum við komin út fyrir 10 kílómetrana, ef slíkt svæði fellur þá í flokk 3 en gæti fallið í flokk 2 af einhverjum öðrum ástæðum en að vera í meira en 10 km fjarlægð frá friðlýstu svæði, þá kemur það til kasta sveitarstjórnar að meta áhrif af því í skipulagi og í mati á umhverfisáhrifum sem má segja að taki við af rammaáætluninni.
Herra forseti. Þegar ég hlustaði á hæstv. ráðherra lýsa því hvernig þetta ferli gæti litið út þá var eiginlega það fyrsta sem mér datt í hug varúðarreglan. Ef það getur mögulega verið einhver hluti vindorkuvera þar sem þarf að skoða sérstaklega sjónræn áhrif frá ellefta kílómetra upp í þann fertugasta eins og faghópur tvö leggur til, segir ekki varúðarreglan að við ættum að sníða lögin þannig? Ef áhrifin eru sama og engin utan 10 km þá bara kemur það í ljós. Þá erum við búin að sinna okkar skyldum sem ábyrgir vörslumenn landsins og fólk sem vill halda varúðarregluna í heiðri. En vegna þess að ráðherrann nefndi einmitt hvernig ferlið gæti síðan haldið áfram eftir því hvaða flokki svæðið utan ellefta kílómetra í radíus frá virkjunarhugmynd gæti tilheyrt, þá verð ég að nefna aðra ábendingu faghóps tvö varðandi það að fella brott hugmyndina um flokk 3. Flokkur 3 er einhver fyrir fram ákveðinn nýtingarflokkur þar sem ekki þarf að fara í gegnum ferlið. Ég skil hugmyndina, ég skil alveg að fólk vilji losna úr pattstöðunni sem fyrri rammaáætlanir hafa lent í, en er ekki lausnin á þeirri pattstöðu að laga ferlið frekar en að ýta því alveg til hliðar? Það er alla vega það sem kemur fram í umsögn faghóps tvö, að það sé mjög mikilvægt að halda áfram á þeirri braut sem unnið hefur verið á undanfarin ár og standa vörð um rammaáætlun sem stjórntækið sem meti almannahagsmuni í tengslum við virkjanir. Gerir flokkur þrjú það?
Hæstv. forseti. Ég er ekki sammála því að við eigum að fella brott flokk 3. Það er ekki eins og almannahagsmunir séu ekki metnir í flokki 3, auðvitað er það gert í flokki 3. Það er bara gert á öðrum stað í kerfinu en með aðkomu rammaáætlunar. Það er gert á sveitarstjórnarstiginu. Það er gert í gegnum mat á umhverfisáhrifum. Hér er verið að búa til kerfi sem grófflokkar það hvar á landinu við ætlum ekki að stunda nýtingu á vindorku og verið að ákveða hvar eigi að skoða það. Sú skoðun á auðvitað bæði við um flokka 2 og 3. Það er alger einföldun og algjör misskilningur að halda því fram að flokkur 3 þýði að þar séu ekki metnir almannahagsmunir. Það er bara bull og vitleysa og ekki verið að ýta ferli rammaáætlunar til hliðar. Það er verið að breyta kerfinu og laga það að því sem telja má skynsamlegt. Gleymum því ekki, hæstv. forseti, að með þessu fyrirkomulagi erum við að taka frá risastór svæði á Íslandi sem ekki munu leyfa vindorkuvirkjanir og það eru risastór svæði þar sem það verður metið af rammaáætlun sem grófflokkun og síðan fer það í hið almenna mat sem þarf að eiga sér stað þegar kemur að skipulagsgerð og mati á umhverfisáhrifum. Að mínu mati erum við hér að færa löggjöfina til betri vegar. Á sama tíma og við erum að horfa til þess að auka náttúruvernd og vernd þeirra svæða sem verðmætust eru gegn áhrifum frá vindorku þá erum við líka að einfalda málsmeðferðina þar sem ásættanlegt er að ráðast í þetta.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að færa okkur þessi tvö þingmál í hús. Þau haldast í hendur, finnst mér hljóta að vera, eins og systkin á ólíku reki. Vindorkan er auðvitað heillandi viðfangsefni og að mörgu leyti mjög ákjósanlegur orkukostur og hefur sérstöðu. En ég tek undir það sem fram hefur komið, það er mjög nauðsynlegt að skapa um þetta skýran ramma snemma, að við látum ekki reka fyrir vindi og við höfum gegn gegnsæi varðandi nýtingu og uppbyggingu. Í frumvarpinu, svo maður grauti þessu dálítið saman, kemur fram að bæði Skotar og Norðmenn hafi nálgast þetta viðfangsefni með sínum hætti. Það væri fróðlegt að heyra frá ráðherra um það hvaða reglur gilda t.d. um þetta í Danmörku. Það er sú mynd sem er kannski sterkust í huga okkar því að þar sá maður vindmyllur fyrst og að þær voru áberandi í umhverfinu. Gæti hæstv. ráðherra varpað einhverju ljósi á það hvaða reglum þeir fylgja í stuttu máli? Yrði það að áliti ráðherra mjög afdrifaríkt ef vindorkan yrði sett utan ramma eða yrði ekki látin lúta lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun? Hvaða áhrif gæti það haft? Þyrfti það endilega að vera mjög neikvætt?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður spurði hvað mælti gegn því að vindurinn væri alfarið fyrir utan rammaáætlun. Svarið við því er að ég tel skynsamlegra að við mótum og þróum aðferðafræðina við vindinn innan þess ramma sem við höfum í rammaáætlun vegna þess að þar erum við með verkefnisstjórn og faghópa sem hafa þekkingu til að meta og koma með tillögur til ráðherra í þeim tilfellum sem landsvæði lenda í flokki 2. Ef við værum með það alfarið fyrir utan þá værum við í rauninni að sleppa þessu skrefi sem ég tel mikilvægt, sérstaklega út frá náttúruverndarsjónarmiðum. Við erum að flokka svæðin í flokk 1, 2 og 3 út frá því hvað er verðmætast. Ef þar væri engin flokkun værum við kannski að skoða stóra vindmyllugarða t.d. á friðlýstum svæðum. Ég væri ósáttur við það, sama með svæði sem eru á heimsminjaskrá UNESCO o.s.frv., þannig að það svarar því kannski. Varðandi Danmörku verð ég að viðurkenna að ég þekki það svo sem ekki sérstaklega. Það var ekki neitt sem við lögðumst í skoðun á við gerð frumvarpsins og þingsályktunartillögunnar, en þar spilar náttúrlega inn í að það er mjög þéttbýlt í Danmörku, eins og við þekkjum. Þar er beislun vindorku mikið að færast út á sjó. Það er að gerast víða og kannski verður það þróunin hérlendis líka að vindorkuver fari í auknum mæli út á sjó. Og kannski væri það bara ekkert slæmt.
Virðulegur forseti. Það kann nú að vera að fyrirspurn mín hafi verið ógreinileg og ég sé svolítið að fálma í þokunni. En varðandi vindorkuna og varðandi þessi mannvirki, þau eru stór og há og fyrirferðarmikil og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur ítrekað bent á að þetta séu risamannvirki. En það kemur í ljós að þessi orkukostur er að verða stöðugt hagkvæmari og það eiga sér stað tæknilegar breytingar sem gera þennan kost mjög samkeppnishæfan miðað við hefðbundna vatnsvirkjanakosti. Ég held að það sé ekki spurning um að við eigum að skoða þetta enda hefur reynslan af vindmyllugerð, svo lítil sem hún nú er á Íslandi, verið raunar umfram væntingar, ef ég skil rétt, þar sem vindurinn hefur reynst mönnum fullmikill þar sem mest hefur gengið á, t.d. undir Hafnarfjalli. Auðvitað hafa þessi mannvirki áhrif á umhverfið og eru áberandi í því. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hversu mikil mæling hefur átt sér stað hér á landi. Hafa einhver möguleg svæði verið tekin út? Hvað eru þau mörg? Hvað getum við séð fyrir okkur? Menn tala um vindmyllugarða, ég þekki umræðuna úr Gilsfirði, og í Húnavatnssýslum hafa menn verið að benda á þetta. Ég held að ég fari rétt með að það hafi verið gerðar einhverjar vindmyllumælingar með þetta í huga á þessum svæðum.
Hæstv. forseti. Við málsmeðferð 4. áfanga rammaáætlunar komu fram 30–40 hugmyndir, mjög mismótaðar, að vindorkuverum úti um allt land. Þar af voru teknar, ef ég man rétt, fimm til skoðunar í 4. áfanga. Tvær voru til skoðunar í 3. áfanga, vindorkuver við Búrfell og við Blöndu, þannig að eitthvað er til um rannsóknir á áhrifum þessa í tengslum við gerð rammaáætlunar. Þar eru þá líka mælingar á því hversu mikla orku þetta mun gefa og þar fram eftir götunum. Við erum að fá meiri og meiri þekkingu á þessum málum, bæði út frá því hvað þetta getur mögulega gefið af sér í orku og áhrifum á umhverfi og náttúru. En ég held að það skipti mjög miklu máli að við séum með þetta kerfi utan um þetta og varðandi það kerfi þarf að taka mið af náttúruverndinni, það þarf að taka mið af umhverfismálunum, það á að vera meginlínan. Náttúruverndin á að vera í fyrsta sæti og ég vil meina að þetta frumvarp endurspegli það.
Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls umfram andsvör í þessu máli en ég get ekki gert annað eftir orð ráðherra í síðara andsvari hans sem ég gat ekki brugðist við þá. Ráðherra sagði, með leyfi forseta: „Það er alger einföldun og algjör misskilningur að halda því fram að flokkur 3 þýði að þar séu ekki metnir almannahagsmunir. Það er bara bull og vitleysa og ekki verið að ýta ferli rammaáætlunar til hliðar.“ Það truflar mig svo sem ekki að ráðherrann skensi svona um skoðanir mínar eða það sem ég segi, en það sem honum þykir einföldun, misskilningur, bull og vitleysa eru atriði sem ég hafði upp úr umsögn faghóps tvö í 4. áfanga rammaáætlunar, sama faghóps og ráðherrann sagði síðan að hefði þekkinguna til að meta hluti en er líka að hans sögn að einfalda, misskilja, bulla og fara með vitleysu. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, smá kafla úr umsögn faghóps tvö, þar sem búið er að færa rök fyrir því að flokk 3, flokkinn þar sem virkjanir eru á grænu ljósi, eigi að fella úr þessum ramma. Þar segir, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af framansögðu er óæskilegt að flækja málið með því að nota mismunandi ferla við mat á áhrifum vindorkuvera, auk þess sem það landsvæði sem fellur hvorki undir svæði 1 eða svæði 2 er í raun ekki víðfeðmt. Rammaáætlun er verkfæri sem stjórnvöld bjuggu til fyrir rúmum tveimur áratugum í því skyni að greiða úr ágreiningi sem getur skapast af því að ólíkir hagsmunahópar sækja í sömu auðlindir þjóðarinnar. Þar er horft heildstætt á öll þau áhrif sem virkjanir geta haft, hvort sem er á náttúru eða samfélag, og með heildarhagsmuni landsmanna að leiðarljósi en ekki hagsmuni t.d. einstakra sveitarfélaga eða einstakra hagsmunahópa. Faghópur 2 telur rammaáætlun því vera mikilvægt og ómissandi tæki til þess að uppbygging virkjana þjóni heildarhagsmunum landsmanna - ekki hagsmunum einstakra hagsmunahópa né sveitarfélaga - og til að tryggt sé að horft sé heildstætt á öll áhrif sem virkjanir geta skapað.“ Þegar ég fjallaði um þessa umsögn faghópsins í andsvari mínu sagði ég að það væri mjög mikilvægt að halda áfram á þeirri braut sem unnið hefur verið undanfarin ár og standa vörð um rammaáætlun sem stjórntækið sem meti almannahagsmuni í tengslum við virkjanir. Það er alvarlegt, virðulegur forseti, að ráðherra umhverfismála brigsli faghópi í rammaáætlun um einföldun, misskilning og bull og vitleysu. Ég ætla að vona að þetta hafi bara verið mistök þar sem ráðherrann hafi ætlað að koma höggi á þann sem hér stendur en óvart slett skítnum á fólk sem stendur honum nær.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, um breytingu á lögum um meðhöndlun úrgangs og lögum um úrvinnslugjald. Frumvarp þetta er til innleiðingar á hringrásarhagkerfinu. Megintilgangur frumvarpsins er að innleiða í íslenskan rétt fjórar tilskipanir Evrópusambandsins, en það eru: Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2018/850 frá 30. maí 2018 um breytingu á tilskipun 1999/31/EB um urðun úrgangs, tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2018/851 frá 30. maí 2018 um breytingu á tilskipun 2008/98/EB um úrgang, tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2018/852 frá 30. maí 2018 um breytingu á tilskipun 94/62/EB um umbúðir og umbúðaúrgang, tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/904 frá 5. júní 2019 um að draga úr áhrifum tiltekinna plastvara á umhverfið. Lýkur þá upptalningu á tilskipunum. Jafnframt eru lagðar til í frumvarpinu breytingar á framleiðendaábyrgð á rafhlöðum og rafgeymum sem og varðandi skilagjald á ökutækjum. Frumvarpið er lagt fram í kjölfar opins kynningarferlis í samráðsgátt Stjórnarráðsins í janúar síðastliðnum, og fór reyndar hluti af frumvarpinu í samráðsgátt ári áður. Markmiðið með hringrásarhagkerfi er að draga úr auðlindanotkun, auka líftíma auðlinda jarðar og koma í veg fyrir að efni og hlutir hverfi úr hagkerfinu sem úrgangur. Þannig eru fullnægjandi úrgangsforvarnir og úrgangsstjórnun mikilvægur hluti þess sem þarf að vera til staðar í virku hringrásarhagkerfi. Í framangreindum tilskipunum eru settar fram nýjar og endurskoðaðar reglur um úrgangsstjórnun. Takmarkið var að endurbæta reglur Evrópusambandsins þannig að þær stuðli sem best að myndun hringrásarhagkerfis, sem og að bæta núverandi úrgangsstjórnun. Sama á við hér á landi þar sem ljóst er að árangur í úrgangsstjórnun hefur ekki að öllu leyti verið nægjanlegur. Sem dæmi má nefna að endurvinnsla heimilisúrgangs var einungis 28% árið 2018, en sett markmið fyrir síðasta ár var hins vegar 50%. Á komandi árum verður markmiðið hækkað í 65% og því ljóst að bregðast þarf hratt við og gera breytingar á úrgangsstjórnun hér á landi. Með frumvarpinu er ætlunin að stíga frekari skref í átt að hringrásarhagkerfi. Eftirfarandi eru helstu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu á lögum um meðhöndlun úrgangs: Í fyrsta lagi er lagt til að bætt verði við lögin því markmiði að skapa skilyrði fyrir myndun hringrásarhagkerfis auk þess sem lagðar eru til breytingar á skilgreiningum hugtaka. Í öðru lagi er lagt til að komið verði á skyldu til sérstakrar söfnunar fleiri úrgangstegunda en í gildandi lögum sem og notkun samræmdra merkinga. Með tilkomu skyldunnar til sérstakrar söfnunar er nauðsynlegt að flokkun úrgangs verði samræmd á landsvísu sem er til þess fallin að auðvelda flokkun heimilisúrgangs. Í reglugerð verður kveðið nánar á um útfærsluna, en gert er ráð fyrir að hver úrgangstegund fái sitt merki og sinn einkennislit og að merkingarnar beri að nota við alla meðhöndlun úrgangs alls staðar á landinu. Í þriðja lagi er lögð til sú skylda að einstaklingum og lögaðilum verði gert skylt að flokka úrgangstegundir sem er safnað sérstaklega. Virk þátttaka almennings og lögaðila í flokkun er undirstöðuatriði við sérstaka söfnun úrgangs. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir að sérstök söfnun á lífúrgangi, plasti og pappa og pappír fari fram innan lóðar í þéttbýli hjá íbúðarhúsum og lögaðilum. Markmiðið með þessari breytingu er að auka þjónustu við íbúa og stuðla að aukinni endurvinnslu á heimilisúrgangi. Í fimmta lagi verður ráðherra heimilt að veita undanþágu frá kröfu um sérsöfnun úrgangs að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, enda ljóst að söfnun úrgangs í dreifbýli kallar á ólíkar lausnir. Í sjötta lagi er í frumvarpinu lagt til að skylt verði að flokka rekstrarúrgang. Þar er lagt til að byggingar- og niðurrifsúrgangur verði að lágmarki flokkaður í tiltekna flokka, en slík flokkun ætti meðal annars að stuðla að betri meðferð og nýtingu þess háttar úrgangs og draga úr losun óæskilegra efna út í vatn og jarðveg. Í sjöunda lagi er gert ráð fyrir þeirri meginreglu að óheimilt verði að senda úrgang úr sérstakri söfnun til brennslu eða urðunar. Er hér um mikilvægt loftslagsmál að ræða. Þessi breyting er í samræmi við markmið tilskipunarinnar um að draga úr urðun úrgangs, sér í lagi úrgangs sem hentar til endurvinnslu eða annarrar endurnýtingar, sem styður við innleiðingu hringrásarhagkerfis. Að lokum eru lagðar til breytingar sem varða heimildir sveitarfélaga til innheimtu gjalds fyrir meðhöndlun úrgangs, m.a. að þeim verði skylt að innheimta gjald sem næst raunkostnaði við viðkomandi þjónustu. Samkvæmt gildandi lögum hafa sveitarfélög heimild til þess að ákveða fast gjald á hverja fasteignaeiningu fyrir öllum kostnaði sveitarfélagsins við söfnun og meðhöndlun úrgangsins. Í frumvarpinu er lagt til að þessi heimild sveitarfélaga verði afmörkuð nánar og lagt til að sveitarfélögum verði heimilt að ákveða gjaldið sem fast gjald á hverja fasteignareiningu til þess að innheimta allt að 25% af heildarkostnaði sveitarfélagsins við söfnun og meðhöndlun úrgangs. Jafnframt er lagt til að sveitarfélagi verði heimilt að færa raunkostnað á milli úrgangsflokka í því skyni að stuðla að hringrásarhagkerfi. Með því móti geta sveitarfélög hvatt til aukinnar endurvinnslu með því að færa kostnað vegna söfnunar og annarrar meðhöndlunar endurvinnsluefna yfir á gjaldtöku vegna blandaðs úrgangs. Í frumvarpinu er síðan lögð til framlengd framleiðendaábyrgð fyrir allar umbúðir. Framleiðendaábyrgð felur í sér að framleiðendur og innflytjendur bera ábyrgð á viðkomandi vöru þegar notkun hennar er lokið og hún er orðin að úrgangi. Úrvinnslugjald er lagt á viðkomandi vöru til að standa undir þeim kostnaði sem hlýst af meðhöndlun viðkomandi úrgangs og Úrvinnslusjóður sér um framkvæmdina. Samkvæmt gildandi lögum er lagt úrvinnslugjald á pappa-, pappírs- og plastumbúðir. Í frumvarpinu er hins vegar lagt til að úrvinnslugjald verði að auki lagt á gler-, málm- og viðarumbúðir. Í frumvarpinu er einnig lögð til útfærsla á framkvæmd framleiðendaábyrgðar á iðnaðarrafhlöðum og iðnaðarrafgeymum sem notuð eru til að knýja ökutæki. Lagt er til að framleiðendur skuli vera skráðir í skráningarkerfi framleiðenda og innflytjenda hjá Umhverfisstofnun eins og gildir um framleiðendur annarra rafhlaða og rafgeyma. Þá er framleiðendum og innflytjendum gert skylt að taka á móti notuðum iðnaðarrafhlöðum og iðnaðarrafgeymum gjaldfrjálst. Enn fremur eru lagðar til breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir og lögum um úrvinnslugjald vegna framleiðendaábyrgðar á tilteknum plastvörum. Þar á meðal eru veiðarfæri úr plasti, tiltekin matarílát og umbúðir utan um matvæli, drykkjarílát, burðarpoka, blautþurrkur, blöðrur og tóbaksvörur með síum. Síðan eru lagðar til breytingar í frumvarpinu til þess að koma til móts við ábendingar varðandi tekjur Úrvinnslusjóðs. Að lokum er rétt að benda á að frumvarpið tengist aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Árið 2018 var losun gróðurhúsalofttegunda frá meðhöndlun úrgangs u.þ.b. 5% af heildarlosun Íslands án landnotkunar. Rekja má yfirgnæfandi hluta framangreindrar losunar frá meðhöndlun úrgangs til urðunar, eða 95%. Með frumvarpinu er ætlunin að draga verulega úr urðun úrgangs enda er það talið vera mikilvægasta loftslagsaðgerðin er lýtur að úrgangsmálum sem hægt er að grípa til hér á landi. Að mati ráðuneytisins mun frumvarpið hafa í för með sér óveruleg kostnaðaráhrif fyrir ríkissjóð. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum framsöguna og málið. Hér er ýmislegt sem horfir til töluvert betri vegar í úrgangsmálum. En mig langar að spyrja ráðherrann hvort hér sé ekki gullið tækifæri fyrir Ísland að gera meira en bara að innleiða tilskipanir sem koma frá Evrópusambandinu, taka forystu og ganga lengra en Evrópusambandið á ákveðnum sviðum og beina sjónum okkar að úrgangi sem er svo auðvelt að ná utan um hér á landi. Það væri t.d. hægt að setja úrvinnslugjald á fiskikör eða rúlluplast, það er auðveldara að ná utan um þann úrgang hér á landi en víðast hvar annars staðar og gæti skilað töluverðum árangri. Mig langar að velta því upp með ráðherranum hvort þetta hafi verið skoðað innan ráðuneytisins og ef ekki þá tökum við það kannski til athugunar í umhverfis- og samgöngunefnd. Þá vil ég spyrja ráðherra út í það sem stundum hefur verið nefnt stærsti plastvandinn, sem er önnur úrgangstegund sem er algengari á Íslandi en víðast hvar, en það eru veiðarfæri og þá sérstaklega þá staðreynd að útgerðin hefur haft sérstakan samning við Úrvinnslusjóð og kannski er einfalt að segja að endurvinnsla á veiðarfærum sé í tómu tjóni. Ég spyr hvort verið sé að taka á þeirri stöðu með þessu frumvarpi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður spyr: Getum við ekki gert betur en Evrópusambandið? Svar mitt við því er: Jú, það eigum við vel að geta gert. Við erum hins vegar, eins og staðan er í dag, talsvert á eftir, eins og kom fram í framsögu minni, þar sem við erum einungis með 28% endurvinnslu á heimilisúrgangi en eigum að vera í 50%. Í frumvarpinu er gengið örlítið lengra en tilskipanirnar þegar kemur að skyldu um sérsöfnun við húsvegg í þéttbýli. Þar erum við að setja plast og pappa og pappír innan lóðar auk lífúrgangsins, en í tilskipununum er bara skylda varðandi lífúrganginn. Við erum líka að flýta sérsöfnun á lífúrgangi til 1. janúar 2023 en samkvæmt tilskipuninni er hann til 31. desember 2023 þannig að hér er kannski um að ræða útfærsluatriði á innleiðingu tilskipananna en þær eru þó alla vega í rétta átt. Svo tek ég bara undir það með hv. þingmanni að það er mikilvægt að fara heildstætt yfir hvaða fleiri plastvörum má koma undir framleiðendaábyrgðina og þar með í umsýslu Úrvinnslusjóðs. Það er eitthvað sem við erum byrjuð að skoða varðandi plast og í ljósi þess er líka ástæða til að banna markaðssetningu á fleiri gerðum plasthluta en gert var við lagasetninguna í fyrra. Í síðara svari við spurningu hv. þingmanns kem ég að samningi sjávarútvegsins við Úrvinnslusjóð.
Virðulegur forseti. Já, við erum á eftir mörgum nágrannalanda okkar varðandi úrgangsmálin og væntanlega töluvert í land með að við stöndum þeim framar hvað það varðar. En það eru þessi sóknarfæri þar sem við njótum ákveðinnar sérstöðu og getum náð hratt utan um tiltekna úrgangsflokka. Hlutir eins og fiskikör er eitthvað sem við getum örugglega skoðað. Varðandi plastvörur til neytenda þá vekur það upp fleiri hugmyndir, t.d. hvort þurfi að fara að þrepaskipta þessum gjöldum meira. Við sjáum t.d. að glerflaska er mjög einföld í endurvinnslu borið saman við plastflöskur þar sem geta verið þrjár gerðir af plasti eftir því hvar á flöskunni drepið er niður. Slík ílát ættu að bera þeim mun hærri úrvinnslugjöld. Ég held að það sé samt lykilatriði í síðara andsvari ráðherrans að hann komi inn á stöðu sjávarútvegsins vegna veiðarfæranna, að sjávarútvegurinn með samningi við Úrvinnslusjóð sé á köflum að láta aðra borga það fyrir sig að koma úrgangi í endurvinnslu. Það getur varla verið í samræmi við það sem við viljum að tíðkist í þessum bransa og sýnir að kannski er ekki nóg að koma vörunni í umsýslu Úrvinnslusjóðs, eins og ráðherrann orðar það, heldur þarf að sjá til þess að sú umsýsla verði í takt við mengunarbótareglu, að sá sem mengar borgi fyrir úrvinnslu þess úrgangs. Það er sannarlega ekki staðan með sjávarútveginn meðan þessi samningur við Úrvinnslusjóð er í gildi.
Hæstv. forseti. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef frá Úrvinnslusjóði hefur staðið yfir endurskoðun á samningnum við Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi hvað varðar veiðarfærin. Ég er ekki alveg klár á því hvort sú vinna er á lokametrunum en ég veit að það er talsvert síðan hún byrjaði og átt hefur sér stað heilmikil umræða á milli þessara tveggja aðila. Ég tók fram í framsöguræðu minni hér áðan að nú verður skylda að setja plastveiðarfærin undir framleiðendaábyrgðina. Ég held að það sé mjög jákvætt skref fram á við. Ég tek undir þá almennu reglu sem hv. þingmaður nefnir hér, um að sá eigi að borga sem mengi. Ákvæði frumvarpsins bera þess merki, sérstaklega þar sem við erum að horfa til breyttrar gjaldtöku sveitarfélaganna, þar sem innleitt verður kerfi þar sem við borgum fyrir það sem við hendum. Jafnframt fá sveitarfélögin frelsi til þess að leggja gjaldið í auknum mæli á þann úrgang og þær tunnur sem bera þá blandaða úrganginn. Mig langar svo að segja, varðandi þrepaskiptinguna sem hv. þingmaður nefndi hér, að gert er ráð fyrir því að það verði gert. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki alveg hvort það er inni í breytingum á frumvarpinu um úrvinnslugjaldið eða hvort það er reglugerðarmál. Mig minnir að það sé reglugerðarmál en það er einmitt það sem á að gera og það er rétta leiðin.
Hæstv. forseti Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040. Jafnframt er lagt til að hugtakinu kolefnishlutleysi verði bætt við orðskýringar laganna. Síaukið magn gróðurhúsalofttegunda í andrúmslofti hefur leitt til mikilla breytinga á liðnum áratugum og greinilegar breytingar má merkja á náttúrufari og samfélögum um allan heim. Mikilvægt er að bregðast við og sporna við afleiðingum hnattrænnar hlýnunar. Ríki heims hafa mörg hver þegar sett fram markmið um kolefnishlutleysi og Ísland er eitt þeirra. Mikilvægt er að lögfesta markmiðið til að stefna stjórnvalda sé fest í sessi. Fleiri ríki hafa farið þessa leið og lögfest markmið um kolefnishlutleysi og má þar nefna Svíþjóð, Danmörk, Frakkland, Ungverjaland, Nýja-Sjáland og Bretland. Markmið um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 er sett fram í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og er mikilvæg stefnumótandi ákvörðun sem felst í því. Í stjórnarsáttmálanum kemur fram að leiðarljós loftslagsstefnu Íslands sé stefnumið Parísarsamningsins frá 2015 um að takmarka hækkun meðalhitastigs andrúmslofts jarðar við 1,5°C. Til að ná markmiði Parísarsamningsins verður að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum eins hratt og nokkur kostur er, m.a. með minni notkun jarðefnaeldsneytis en jafnframt á sama tíma að auka kolefnisbindingu eins og t.d. í jarðvegi og gróðri með endurheimt vistkerfa og skógrækt, niðurdælingu koldíoxíðs til varanlegrar geymslu í jarðlögum eða með öðrum viðurkenndum aðferðum. Minni ég þar á frumvarp mitt sem var samþykkt á Alþingi í mars hvað þetta varðar. Þannig þarf á hverjum tíma að myndast jafnvægi milli þeirra gróðurhúsalofttegunda sem losna vegna mannlegra athafna annars vegar og upptöku kolefnis og bindingu þess í viðtaka hins vegar. Aðgerðaáætlun Íslands í loftslagsmálum sem gefin var út í júní 2020 með 48 aðgerðum og unnin í samvinnu fjölmargra hagaðila horfir til samdráttar í losun gróðurhúsalofttegunda til ársins 2030. Með aðgerðaáætluninni er jafnframt lagður grunnur að því að markmið um kolefnishlutleysi náist árið 2040. Ör samdráttur í losun skiptir þar mestu máli en einnig að leggja grunn að aukinni bindingu kolefnis úr andrúmslofti til að losun kolefnis frá landi verði í jafnvægi við það magn sem hægt er að binda. Þegar er hafin umfangsmikil stefnumótunarvinna um leiðina að kolefnishlutleysi og er langtímaáætlun um takmarkaða losun gróðurhúsalofttegunda á grundvelli loftslagssamningsins áfangi á þeirri vegferð. Við þessa vinnu verður samtal, samráð og samvinna við almenning og hagaðila lykilatriði því að markmið um kolefnishlutlaust samfélag mun kalla á breytingar víða og samvinnu aðila. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða afar mikilvægt loftslagsmál sem undirstrikar áherslur ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur á þetta mikilvæga málefni. Með lögfestingu markmiðs um kolefnishlutleysi myndi Alþingi setja okkur Íslendinga á sama stað og aðrar þjóðir sem stigið hafa þetta skref og jafnframt setja mikilvægt fordæmi fyrir þær þjóðir sem ekki hafa lögfest markmið um kolefnishlutleysi. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég þakka ráðherranum framsöguna og þetta mikilvæga frumvarp. Það skiptir mjög miklu máli að festa endapunktinn í lög, endapunktinn um kolefnishlutleysi til að ná markmiðum Parísarsamningsins um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Það sem mig langar að spyrja ráðherra að er kannski helst tvennt. Það skiptir máli upp á umræðuna hér í þingsal, það skiptir máli upp á það hvernig sérfræðingar fjalla um þessi mál, það skiptir máli upp á það hvernig almenningur skilur þau, að upplýsingarnar séu sem gagnsæjastar og að leiðin fram á við sé sem skýrust. Þá er staðreyndin einfaldlega sú að árið 2040 er dálítið langt í burtu. Það að horfa á markmiðið 0 árið 2040 segir kannski ekki nógu mikið um það hvað við þurfum að gera fyrir árið 2025, hvar við ætlum að vera nákvæmlega árið 2030 eða 2035. Mig langar því að spyrja ráðherra hvort til álita hafi komið að áfangaskipta þessari vegferð í átt að kolefnishlutleysi og þá kannski sérstaklega með því að lögfesta markmið fyrir árið 2030 um samdrátt í losun í samræmi við það sem skilað er til skrifstofu Parísarsamningsins.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Á sama tíma og ég get tekið undir að 2040 sé svolítið langt í burtu þá er það í raun mjög nálægt okkur, sérstaklega í ljósi þess hve stórt verkefni það er að ná kolefnishlutleysi á þeim 20 árum sem við höfum til stefnu. Ég held að það sé jafnframt mjög mikilvægt að við horfum til þess að það er í síðasta lagi 2040 sem við þurfum að ná þessu að mínu mati og það að fara yfir í bindingu umfram kolefnishlutleysi er síðan næsta skref. Jú, að sjálfsögðu hefur það komið til umræðu að skoða hvort megi áfangaskipta þessu, þ.e. hvaða árangri sé mögulega hægt að ná árið 2025, 2030, 2035 o.s.frv. Við erum í stefnumótunarvinnu og erum með Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, auk sérfræðinga í Háskólanum í Reykjavík, til að hjálpa okkur við að átta okkur á því með hvaða móti við getum komist til 2040. Það kann að vera að í því komi einmitt fram, og sérstaklega í samráði við almenning og hagaðila, að við þurfum að skipta þessu meira upp. Þá ætti að vera einfaldara að átta sig á því hvað við erum að ná miklum samdrætti ef við getum miðað við árið 2030 - hvað er þá mikið sem vantar upp á kolefnishlutleysi? Í raun finnst mér vel koma til greina í útfærslunni og í stefnumótunarvinnunni, sem þarf að fara fram og fer fram, að skoða þessa þætti þó svo að það sé ekki endilega sett í lög hvaða áföngum sé náð í kolefnishlutleysi 2030 eða 2035. En í sjálfu sér væri kannski ekkert sem myndi útiloka það í framhaldinu.
Virðulegur forseti. Ég ætla að ganga svo langt að segja að það sé nauðsynlegt að festa í lög áfangamarkmið fyrir árið 2030, ekki bara vegna þess að árið 2040 er langt í burtu í þeim skilningi að stjórnvöld þurfa að grípa til aðgerða sem skila árangri miklu fyrr heldur líka vegna þess að í markmiðsákvæði laga um loftslagsmál er eingöngu talað um að skapa eigi skilyrði til að standa við alþjóðlegar skuldbindingar. Þær alþjóðlegu skuldbindingar eru fyrst og fremst þessa dagana Parísarsáttmálinn sem er einmitt með 2030 sem lykilártal. Í anda gagnsæis, í anda þess að umræðan geti verið skýr væri fullkomlega eðlilegt að festa í lög alla vega þá stiku á leiðinni til kolefnishlutleysis. En þá vandast málið náttúrlega. Þá þurfum við að fá að heyra og sjá frá ríkisstjórninni hver eru markmið íslenskra stjórnvalda innan sameiginlegs markmiðs Evrópusambandsins um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Þá dettur mér reyndar í hug, og er kannski að hugsa upphátt: Þarf að binda kolefnishlutleysið, eins og það er skilgreint hér, betur við losun af manna völdum innan Íslands svo að við séum ekki að búa til aðra regnhlíf til að fela okkur undir?
Hæstv. forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður séum kannski að tala um það sama, mig grunar að hv. þingmaður hafi aðeins misskilið mig áðan þegar ég var að tala um 2030, þar sem ég átti við hvort endilega ætti að lögfesta einhverja áfanga á leiðinni að kolefnishlutleysi, þ.e. að við værum búin að kolefnishlutleysa eitthvað ákveðið mikið þá. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að æskilegt sé að setja í lögin markmiðin 2030 með tilliti til Parísarsamkomulagsins líkt og lögin í dag kveða í raun á um, nema hvað þau kveða á um það sem kemur í hlut Íslands í gegnum samstarf við Evrópusambandið og Noreg. Meginatriðið er náttúrlega það grundvallaratriði að binda kolefnishlutleysi, hvenær því verði náð fyrir íslenskt samfélag, í lög vegna þess að það bindur líka hendur komandi ríkisstjórna. Auðvitað er hægt að breyta lögum en að mínu mati er það algerlega megintilgangurinn með þessari lagasetningu að ná þessu grundvallaratriði í gegn til þess að varða veginn. Síðan eru það útfærslurnar á því hvernig við náum þessu nákvæmlega, hvaða áföngum við náum 2025, 2030, 2035, og þar erum við alltaf að fá betri og betri upplýsingar. Við erum að þjálfa mannskap í að vinna í þessu fyrir okkur. Við erum, vil ég meina, ljósár frá því hvar við vorum fyrir þremur árum, einfaldlega vegna þess að við höfum bætt í mannafla í stofnunum og í ráðuneytum. Við höfum nýtt okkur betur aðkeypta aðstoð frá háskólanum. Ég held því að þetta sé verkefni sem verði einfaldlega mjög spennandi að vinna að á komandi misserum.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Frumvarpið var unnið af starfshópi umhverfis- og auðlindaráðherra. Í starfshópnum áttu sæti, auk formannsins, Kolbeins Óttarssonar Proppés, fulltrúar frá frjálsum félagasamtökum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu, atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu og Skipulagsstofnun. Meginmarkmiðin með heildarendurskoðun laga um mat á umhverfisáhrifum eru aukin skilvirkni í ákvarðanatöku við mat á umhverfisáhrifum og að tryggja sem best aðkomu almennings og annarra hagsmunaaðila að ferlinu þannig að hún samræmist sem best ákvæðum Árósasamningsins. Í ljósi þessara markmiða var mikil áhersla lögð á víðtækt samráð við almenning og aðra hagsmunaaðila við endurskoðun laganna. Opinn fundur var haldinn áður en vinna starfshópsins hófst þar sem leitað var eftir sjónarmiðum félagasamtaka, framkvæmdaraðila, sveitarfélaga, stofnana, háskólafólks og annarra hagsmunaaðila auk þess sem kallað var eftir sjónarmiðum almennings og hagsmunaaðila í samráðsgátt. Áform um lagasetninguna og frumvarpsdrög voru einnig birt í samráðsgátt stjórnvalda til kynningar og athugasemda. Með frumvarpinu er lögð til sameining á annars vegar löggjöf um umhverfismat framkvæmda og hins vegar löggjöf um umhverfismat áætlana, í ein heildarlög. Um er að ræða gildandi lög nr. 106/2000, um mat á umhverfisáhrifum, og lög nr. 105/2006, um umhverfismat áætlana, sem gert er ráð fyrir að falli úr gildi verði frumvarpið samþykkt. Frumvarpið felur í sér innleiðingu á Evróputilskipunum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Sameining löggjafarinnar felur í sér aukinn skýrleika og betri yfirsýn þar sem megininntak umhverfismats framkvæmda og áætlana er það sama auk þess sem heildstæð löggjöf um efnið er talin endurspegla samspil umhverfismats framkvæmda og áætlana. Við gerð frumvarpsins var leitast við að bæta framsetningu löggjafarinnar með styttri og skýrari ákvæðum og skýrari kaflaskiptingu auk þess sem gert er ráð fyrir nánari útfærslu ákvæða í reglugerð. Skipaður starfshópur hafði við vinnu sína hliðsjón af greiningu Aagotar V. Óskarsdóttur lögfræðings, sem hún vann á árinu 2019 fyrir umhverfis- og auðlindaráðuneytið, á tilteknum þáttum í löggjöf Norðurlandanna og Skotlands sem fjalla um ferli mats á umhverfisáhrifum og leyfisveitinga. Í frumvarpinu er mælt fyrir um valkvætt forsamráð framkvæmdaraðila og stjórnvalda um ferli framkvæmdar til að auka gæði og skilvirkni í stjórnsýslunni. Með því er átt við vettvang fyrir framkvæmdaraðila, leyfisveitendur og Skipulagsstofnun til að fara yfir og samræma ferlið í þeim tilgangi að auka gæði og skilvirkni verkefna. Frumvarpið gerir ráð fyrir notkun rafrænnar gáttar fyrir umhverfismat, skipulagsmál og leyfisveitingar, samanber frumvarp um breytingu á skipulagslögum sem nú er til meðferðar Alþingis, 275. mál. Með rafrænni gátt má ná fram betri yfirsýn og skýrri tímalínu í einstökum málum, auðveldari samskiptum, bættu upplýsingaflæði og rekjanleika og þar með skilvirkari vinnu og tímasparnaði hjá stofnunum og framkvæmdaraðilum, samnýtingu á vinnu milli stofnana, hraðari afgreiðsluferlum og hraðari afgreiðslu mála. Með frumvarpinu hefur málsmeðferð vegna umhverfismats framkvæmda verið einfölduð og gerð skýrari með það í huga að styrkja aðkomu almennings að ákvarðanatöku. Tímapunktarnir í ferlinu þar sem almenningur getur komið að sjónarmiðum eru þeir sömu og samkvæmt núgildandi lögum en þó er gert ráð fyrir möguleika á sameiningu kynningar vegna umhverfismats framkvæmda og skipulagsáætlana. Frá skipulagsáætlun og fram að veitingu leyfis til framkvæmda á almenningur kost á að koma að samráði um umhverfismat áætlunarinnar sem gerir ráð fyrir hinni matsskyldu framkvæmd, en almenningi skal veittur sex vikna umsagnarfrestur auk þess sem unnt hefur verið að kæra ákvörðun sveitarstjórnar um gildistöku deiliskipulags til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Þá er gagna- og samráðsgátt ætlað að styrkja aðkomu almennings enn frekar að ferlinu með aðgengilegri upplýsingum og auknu gagnsæi. Ákvarðanir Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmda og ákvörðun leyfisveitanda um leyfisveitingu eru þá einnig kæranlegar til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Verði frumvarpið að lögum verður málsmeðferð vegna umhverfismats framkvæmda færð nær því sem þekkist í nágrannaríkjum Íslands. Heildarferli umhverfismats er stytt frá núgildandi lögum með því að einfalda samráð um matsáætlun. Gert er ráð fyrir að í stað þess að samráðið sé tvítekið fari það fram einu sinni auk þess sem fallið er frá kröfu um frummatsskýrslu. Er það í samræmi við löggjöf nágrannaríkja. Þá leiddi samanburður á löggjöf nágrannaríkja í ljós að málsmeðferðarfrestir í íslenskum lögum eru styttri en á Norðurlöndunum og í Skotlandi. Í frumvarpinu er því lagt til að ákvæðum um tímafresti verði breytt með það að markmiði að þeir séu raunhæfari og stuðli að auknum fyrirsjáanleika. Reglur um málskot eru einnig einfaldaðar í frumvarpinu. Lagt er til að fallið verði frá sérstökum kæruheimildum vegna athafna eða athafnaleysis í tengslum við málsmeðferð vegna umhverfismats sem talið er brjóta á þátttökuréttindum almennings. Í samanburði við aðrar Norðurlandaþjóðir og Skotland er Ísland eina landið með sérstaka kæruheimild vegna brota á þátttökuréttindum almennings. Kæruheimildin er til komin vegna rökstudds álits ESA sem taldi að íslensk lög tryggðu ekki réttinn til að bera athafnaleysi stjórnvalda varðandi mat á umhverfisáhrifum undir óháðan og óhlutdrægan dómstól eða úrskurðarnefnd. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur verið í viðræðum við ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, um hugsanlegar breytingar á þessum ákvæðum. Með þessu frumvarpi eru lagðar til þær breytingar hvað þetta atriði varðar á lögum um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála að bera megi brot á þátttökuréttindum almennings undir úrskurðarnefndina í tengslum við kæru á matsskylduákvörðun Skipulagsstofnunar eða ákvörðun stjórnvalda um veitingu leyfis. Er þar með ekki verið að draga úr aðkomu almennings að því að láta reyna á athafnir og athafnaleysi, eins og sjá má af þessu. Í frumvarpinu er lagt til að skilyrði í áliti Skipulagsstofnunar um umhverfisáhrif framkvæmdar séu bindandi gagnvart leyfisveitanda. Er það í samræmi við tilskipun ESB um umhverfismat framkvæmda. Bindandi skilyrði Skipulagsstofnunar gagnvart leyfisveitanda er einnig talin festa betur í sessi hlutleysi leyfisveitanda í samræmi við kröfur tilskipunarinnar. Tilskipun ESB um umhverfismat framkvæmda gerir kröfu um að álit um umhverfisáhrif eigi að fullu við á þeim tíma þegar leyfi fyrir framkvæmd er veitt. Núgildandi lög um mat á umhverfisáhrifum mæla fyrir ákvörðun Skipulagsstofnunar um hvort endurskoða þurfi að hluta eða í heild matsskýrslu framkvæmdaraðila áður en leyfi er veitt ef framkvæmdin hefst ekki innan 10 ára frá áliti um mat á umhverfisáhrifum. Ljóst þykir að slík ófrávíkjanleg regla getur ekki í öllum tilvikum tryggt að álit eigi að fullu við við útgáfu framkvæmdaleyfis þó svo að 10 árin séu ekki að fullu liðin. Í frumvarpinu er því að finna það nýmæli að framkvæmdaraðili eða leyfisveitandi getur óskað álits Skipulagsstofnunar á því hvort að endurskoða þurfi umhverfismat framkvæmdar að hluta eða í heild óháð þeim tíma sem liðinn er frá gerð álitsins. Að 10 árum liðnum ber þó eftir sem áður að leita slíkrar afstöðu Skipulagsstofnunar. Tilskipun ESB um umhverfismat framkvæmda mælir fyrir um flokk matsskyldra framkvæmda annars vegar og hins vegar flokka framkvæmda þar sem taka skal ákvörðun um matsskyldu hverju sinni, svokallaðar tilkynningarskyldar framkvæmdir. Tilskipunin veitir aðildarríkjum val um að taka ákvörðun um matsskyldu síðarnefndra framkvæmda hverju sinni, með leyfi forseta, á ensku „case by case examination“, með því að mæla fyrir um tiltekin þröskuldsgildi eða fara blandaða leið. Núgildandi löggjöf mælir nánar tiltekið fyrir um þrjá flokka framkvæmda, flokka A, B og C. Í flokk C falla tilteknar framkvæmdir óháð stærð sem skulu háðar mati eftir ákvörðun viðkomandi sveitarstjórnar. Með þessu frumvarpi eru lagðir til endurskoðaðir framkvæmdaflokkar með skýrleika í huga til að draga úr vafatilfellum um það hvaða framkvæmdir falla undir lögin. Samhliða er fallið frá notkun C-flokks framkvæmda, þ.e. að framkvæmdir séu tilkynningarskyldar óháð stærð og staðsetningu. Vegna brottfalls C-flokks hafa þröskuldsgildi B-flokks verið endurskoðuð. Reynsla af framfylgd ákvæða núgildandi laga um framkvæmdir í C-flokki gefur til kynna, í samræmi við það að um er að ræða mjög umfangslitlar framkvæmdir, að þær séu ólíklegar til að hafa mikil umhverfisáhrif. Í frumvarpinu eru auk þessa lagðar til breytingar á skipulagslögum, nr. 123/2010, þar sem mælt er nánar fyrir um sameiningu skýrslugerðar og kynningar vegna umhverfismats framkvæmdar og skipulagsáætlunar. Einnig lögum um úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála, nr. 130/2011, vegna einfaldaðra málskotsreglna og lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, til samræmingar á hugtakanotkun samkvæmt frumvarpinu. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Forseti. Ég biðst forláts á því að trufla hv. Alþingi með örfáum orðum, en örfá verða þau svo sannarlega. Mig langaði eingöngu að koma hingað upp vegna þess að ég leiddi starfshóp sem vann að samningu þessa lagafrumvarps. Í honum sátu fulltrúar frá, skulum við segja, helstu hagsmunaaðilum sem að þessu koma og hópurinn vann mjög ítarlega vinnu, tók sér töluvert langan tíma í þetta, lengri en fyrirhugað var, en náði þó að skila því sem stefnt hefur verið að í býsna mörg ár, að ná þessum ólíku sjónarmiðum saman í eitt frumvarp. Þar sátu þau samtök sem fyrst og fremst huga að náttúruvernd við hlið fulltrúa Samtaka atvinnulífsins, sveitarfélaga o.fl. Þessum sjónarmiðum tókst að ná saman í þetta frumvarp sem ég persónulega tel að sé nokkuð framsækið og færir okkur nær því sem við þekkjum í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Mig langaði einfaldlega að þakka fyrir þá vinnu sem fram fór í þeim hópi og gera það hér í þingsal.