Gert hefur verið samkomulag við Ríkisútvarpið um að frá og með deginum í dag verði beinar sjónvarpsútsendingar frá þingfundum og opnum nefndarfundum á sjónvarpsrásinni RÚV2. Það er mikilvægt að almenningur geti fylgst með störfum Alþingis og því er þessi breyting fagnaðarefni þar sem meira rými er fyrir beina útsendingu frá Alþingi á sjónvarpsrásinni RÚV2 en á aðalsjónvarpsrás Ríkisútvarpsins. Fyrst um sinn verða sjónvarpsútsendingar frá Alþingi einnig samhliða á aðalsjónvarpsrás RÚV með sama hætti og áður. Áfram er svo að sjálfsögðu hægt að fylgjast með þingfundum í beinni vefútsendingu á vef Alþingis.
Með bréfi, dags. 25. mars 2019, þ.e. í dag, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar, Sýslumenn - Samanburður milli embætta.
Forsætisnefnd samþykkti fyrr í dag breytingu á starfsáætlun. Samkvæmt henni átti fimmtudagurinn 28. mars nk. að vera nefndadagur en nú hefur verið ákveðið að hafa þingfund að hluta til þann dag til að ljúka fyrri umr. um fjármálaáætlun. Þingfundur mun hefjast kl. 10.30 og standa fram undir hádegi eða þar til fyrri umr. um fjármálaáætlun er lokið. Nefndir geta fundað bæði fyrir þingfundinn og eins í eftirmiðdaginn, eftir hádegið.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Forseti. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra um tvennt. Í fyrsta lagi: Er okkur ekki óhætt að gera ráð fyrir því að ríkisstjórnin muni draga til baka fjármálaáætlun sína og fresta þeirri umræðu sem til stóð að hafa í þinginu á morgun í ljósi þess að forsendur áætlunarinnar standast ekki? Loðnubrestur liggur fyrir og mikil óvissa hangir yfir í ferðaþjónustunni og það hlýtur að verða tekið með í reikninginn þegar við ræðum fjármálaáætlun til næstu ára. Í öðru lagi spyr ég hæstv. fjármálaráðherra hvort ríkisstjórnin sé með eitthvert plan til að bregðast við þeirri stöðu sem nú er uppi, sérstaklega hjá flugfélaginu WOW. Er ríkisstjórnin með áform um að bregðast við ólíkum sviðsmyndum eftir því hvernig þau mál þróast? Komið hefur fram að ráðherrar hafi hitt erlendan ráðgjafa í Stjórnarráðinu sem mun hafa verið staddur þar fyrir rælni og er ágætisráðgjafi í bankamálum, að mér skilst, og ágætt að ríkisstjórnin leiti álits þessa manns. En hefur hún leitað til sérfræðinga á sviði flugmála og hefur hún mótað sér áætlun um það hvernig brugðist verði við, með það að markmiði að lágmarka tjónið fyrir íslenskt samfélag fari illa í rekstri þessa flugfélags, verja störf og halda starfseminni gangandi eins og kostur er? Nú er það ekkert nýtt að flugfélög lendi í vandræðum. Mörg stór flugfélög hafa gert það á undanförnum árum og jafnvel áratugum og þar af leiðandi er fyrir hendi heilmikil reynsla í að bregðast við slíkum aðstæðum. Hefur ríkisstjórnin litið til þeirrar reynslu, leitað sér ráðgjafar? En fyrst og fremst: Hefur ríkisstjórnin eitthvert plan?
Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu mun ríkisstjórnin ekki afturkalla fjármálaáætlun sína, enda er hún byggð á gildandi hagspám. Vakin er athygli á því að það eru óvissuþættir í efnahagsmálum eins og alltaf á við. Hvernig höfum við búið okkur undir óvissuþættina? Við höfum t.d. greitt upp rúma 700 milljarða af lánum á undanförnum árum til þess að vera betur í stakk búin til að takast á við aðstæður sem eru fyrirséðar, þ.e. að kólnað geti í hagkerfinu. Við höfum líka rekið ríkissjóð með miklum afgangi á undanförnum árum og teflum núna fram áætlun um að reka ríkissjóð með myndarlegum afgangi á hverju ári á næstu árum. Þannig erum við að búa í haginn fyrir áföll, ef þau verða, án þess að þurfa að fara í hallarekstur í ríkisrekstrinum. Við erum að búa í haginn fyrir framtíðina með þeim hætti sem við höfum hagað okkur ár eftir ár eftir ár og birtist svo glögglega í fjármálaáætluninni sem við eigum að ræða á morgun. Rétt er þetta með loðnubrestinn, það eru vonbrigði, en það eru aðrir hlutir sem ganga betur en fyrir var spáð. Það hefur verið mjög mikill þróttur í hagkerfinu, þannig var t.d. hagvöxtur á síðasta ári mun meiri en við höfðum gert ráð fyrir. Það eru því líka í bland við neikvæðar fréttir mjög jákvæð tíðindi úr efnahagslífinu. Þegar spurt er hvort ríkisstjórnin sé með einhver áform varðandi þá óvissu sem ríkir núna í flugrekstri þá hefur ríkisstjórnin í marga mánuði fylgst náið með þeirri stöðu og er að sjálfsögðu með sínar áætlanir ef reksturinn stöðvast. Mér fannst hv. þingmaður gefa í skyn að ríkið ætti að stíga inn og tryggja áframhaldandi rekstur. Til þess að geta svarað þeirri spurningu verður þingmaðurinn að gera betur grein fyrir því hvað hann á við. Á hann við hvort uppi séu áform um að ríkið taki að sér að reka flugfélagið, fjármagna það eða eitthvað þess háttar? Ég þarf að vita betur hvað átt er við til að geta svarað þeirri spurningu.
Forseti. Ég tel reyndar ekki endilega skynsamlegt að hæstv. fjármálaráðherra svari þeirri spurningu á þessum tímapunkti hvað ríkisstjórnin ætli að gera, enda liggur ekki fyrir hvernig málið fer. Það gæti haft óæskileg áhrif ef hæstv. fjármálaráðherra færi að útlista nákvæmlega hver viðbrögð ríkisstjórnarinnar yrðu við tilteknar aðstæður. Þess vegna er ég ekki að spyrja út í áætlunina. Ég er ekki að spyrja hvað ríkisstjórnin ætli að gera. Ég er einfaldlega spyrja: Er ríkisstjórnin með plan eða plön sem eru löguð að ólíkum sviðsmyndum? Veit ríkisstjórnin hvernig hún ætlar að bregðast við í dag eða á morgun eða næstu daga, eftir því hvernig hlutirnir þróast? Veit ríkisstjórnin hvernig hún ætlar að grípa inn í, eftir atvikum, til að koma í veg fyrir eða lágmarka það tjón sem af þessu kann að verða? Það eru dæmi frá útlöndum um að stjórnvöld hafi gripið inn í til að halda rekstri gangandi. Ég er ekki að fara fram á að hæstv. fjármálaráðherra svari því hvort hann hafi slíkt í huga. Ég er einfaldlega að spyrja: Er ríkisstjórnin með plan?
Virðulegi forseti. Já, við höfum haft sérstakan starfshóp að störfum í marga mánuði sem hefur undirbúið viðbragðsáætlun stjórnvalda eftir ólíkum sviðsmyndum. Ég hef sagt það nokkrum sinnum opinberlega að ég telji ekki réttlætanlegt að setja skattfé inn í áhætturekstur eins og þennan. Þess vegna er það ekki hluti af okkar áætlunum að gera neitt slíkt. En hins vegar þurfa stjórnvöld auðvitað að vera viðbúin, ef einhver meiri háttar röskun verður, að huga að orðsporsáhættu sem því gæti fylgt og eins stöðu farþega og hvernig greiða skuli úr ef á þarf að halda. Þær aðstæður hafa ekki enn þá skapast, sem betur fer. En við erum viðbúin því ef það gerist.
Herra forseti. Á svipuðum slóðum: Fyrir örfáum dögum ræddum við hæstv. fjármálaráðherra um fjármálaáætlun og þá spennitreyju sem ég tel að ríkisstjórnin sé búin að koma okkur í. Nú eru forsendur áætlunarinnar brostnar á innan við tveimur dögum eftir að hún er birt. Við höfum öll haft áhyggjur af stöðu WOW í langan tíma. Hæstv. ráðherra tók undir þetta á mbl.is í morgun - án þess að hafa gert nokkrar tilraunir til að svara því hvernig eigi að bregðast við, ja, nema kannski að einu leyti því að í viðtali við Bloomberg sagði hæstv. ráðherra að ef hægði á hagvexti vegna efnahagslegra áfalla sjái hann enga aðra möguleika en að skera niður á útgjaldahliðinni. Miðað við stöðu WOW í dag blasir þessi staða við. Ég spyr ráðherra einfaldlega: Hvar er mögulegt að skera niður? Eiga veikustu hóparnir að bera þann niðurskurð? Ætlar ríkisstjórnin að láta velferðarkerfið og þá sem þurfa á þjónustu þess að halda standa enn einu sinni undir efnahagsþrengingum ef allt fer á versta veg? Herra forseti. Þurfum við ekki að fara að horfast í augu við raunveruleikann og ræða hvers konar viðbragða er raunverulega þörf til að tryggja velferð allra? Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Kemur til greina að breyta útgjaldareglu ríkisstjórnarinnar svo að svigrúm skapist til að minnka hugsanlega niðursveiflu? Kemur til greina að endurskoða skattaútspil ríkisstjórnarinnar með það fyrir augum að liðka fyrir kjarasamningum, létta undir með verst stöddu hópunum, litlum og meðalstórum fyrirtækjum, með öðrum orðum að tryggja velferðina í landinu? Hefur ráðherra engin önnur vopn en niðurskurðarhnífinn?
Virðulegi forseti. Eins og ég hef sagt frá í dag er fjármálaáætlunin byggð á gildandi hagspám. Það er eins og að í hvert sinn sem Hafrannsóknastofnun kemur með veiðiráðgjöf til ráðherrans spretti fram í þingsal þingmenn sem vita að fiskarnir í sjónum eru fleiri en vísindamennirnir hafa komist að niðurstöðu um. Þegar Seðlabankinn ákveður vexti í landinu koma ávallt upp í þingsal þingmenn sem segja að þetta hafi ekki verið rétt niðurstaða vegna þess að þeir viti miklu betur en sérfræðingarnir í Seðlabankanum hvert væri hentugasta vaxtastigið í dag. Þegar hagfræðingarnir koma fram með hagspá sem byggir á undirliggjandi gögnum um stöðuna í hagkerfinu má ganga út frá því sem vísu að upp í pontu komi þingmenn sem segi: Þessi hagspá er röng. Nákvæmlega eins og þeir gerðu fyrir ári síðan og höfðu rangt fyrir sér koma þeir núna og segja að gildandi hagspár séu einfaldlega rangar. Ég get ekki tekið undir þetta. Það eina sem ég get sagt er það sama og segir í fjármálaáætluninni sjálfri sem er að það er vissulega uppi óvissa um framvindu ákveðinna mála, sérstaklega í flugrekstrinum. Einmitt þess vegna er svo mikilvægt að ríkisstjórnin hefur lagt fram áætlanir sem byggja á því að við skilum myndarlegum afgangi. Það er mögulega hægt að ganga á þann afgang ef forsendur bresta, ekki bara fjármálaáætlunarinnar heldur fjármálastefnunnar. Þá segir í lögunum um opinber fjármál að við getum endurskoðað stefnuna og gengið á afganginn. Fyrir því er gert ráð í sjálfum lögunum. Þegar ég segi að viðbrögð okkar hljóti að vera þau að draga úr útgjaldaáformum sér hv. þingmaður ekkert nema niðurskurð. Hann áttar sig ekki á því að við erum að auka útgjöldin ár frá ári og við hljótum að taka til endurskoðunar hversu mikið við aukum útgjöldin ef hagvöxtur á Íslandi stöðvast. Ég held hins vegar að hv. þingmanni verði ekki að ósk sinni um að fá núna loksins tækifæri til að hækka skatta, sem Samfylkingin bíður eftir. Það er ekki að koma, hv. þingmaður.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra til upplýsingar sér internetið um að bera fréttir til landsins. Það er ekki líðandi að ráðherra svari með einum hætti í þessum ræðustól en segi eitthvað allt annað við Bloomberg. Við erum ekkert að tala um gildandi hagspá. Við erum að tala um viðbrögð við breytingum. Og ef fiskurinn í sjónum fer, hæstv. ráðherra, hugsar maður sig vandlega um en fer ekki út á miðin og leggur netin. Þá veltir maður fyrir sér hvert sé hægt að fara. Í fyrra komu 80 umsagnir um fjármálaáætlun og minntust margir á það og vöruðu við. En ekki var brugðist við neinu. Ég minni á viðtal við Þórólf Matthíasson í gær þar sem hann sagði, með leyfi forseta: „[H]ér er búið að koma upp reglu sem getur aukið sveifluna og það þarf að taka í taumana áður en það verða einhver stórslys þess vegna.“ Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra og bið hann að svara mér: Kemur til greina að afnema útgjaldaregluna? Og númer tvö: Kemur til greina að breyta skattaútspili ríkisstjórnarinnar á þann veg að skattar verði vissulega hækkaðir á okkur [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra sem höfum há laun, en þeir lækkaðir á lág- og millitekjufólk?
Virðulegi forseti. Nei, ég tel enga þörf á því að hækka skatta og tel að við getum skilað ávinningnum af þessu langa hagvaxtarskeiði með skattalækkun eins og lagt hefur verið upp með. Varðandi útgjaldaregluna held ég að hv. þingmaður sé að misskilja eitthvað. Hvað segir þessi útgjaldaregla? Hún segir: Ríkissjóð á að jafnaði aldrei að reka með meira en 2,5% halla. Yfir hvert fimm ára tímabil á að skila ríkissjóði í jöfnuði. Ef hv. þingmaður telur að þetta sé spennitreyja fyrir ríkissjóð, sem hefur verið rekinn samfellt með afgangi mörg undanfarin ár og við erum með áform um að halda áfram að reka ríkissjóð með milljarða tuga afgangi, spyr ég bara: Hverju er þingmaðurinn að spá varðandi framtíðina? Hann vill ekki bara fara 2,5% í mínus, hann vill fara lengra í mínus. Hann vill byrja að safna skuldum út af einhverju sem er ekki einu sinni orðið. Það að við þurfum að skila ríkissjóði á hverju fimm ára tímabili í afgangi er spennitreyja að mati hv. þingmanns. En ég vek þó athygli hans á því, hafi hann af þessu of miklar áhyggjur, [[Forseti hringir.]]að það er undanþága í lögunum. Ef sérstakar aðstæður skapast er hægt að víkja frá þessari útgjaldareglu í takmarkaðan tíma sem ætti að duga. Vonandi þarf þingmaðurinn ekki að reka ríkissjóð, ef hann einhvern tímann fær völd til þess, í lengri tíma en fjögur, fimm ár í halla.
Virðulegi forseti. Ég ætla að koma með fyrirspurn til hæstv. ráðherra um þriðja orkupakkann. Fyrir skemmstu, fyrir lok mánaðarins, ákvað ríkisstjórnin að leggja fyrir Alþingi þingsályktunartillögu sem kveður á um innleiðingu á hinum svokallaða þriðja orkupakka Evrópusambandsins. Það er morgunljóst að á því máli eru afskaplega skiptar skoðanir. Í rauninni má segja að sitt sýnist hverjum. Þess vegna brennur á mér núna hvort þetta sé ekki akkúrat þannig vaxið mál að það sé í rauninni þjóðarinnar að taka ákvörðun um hvort við höfum möguleika á því til framtíðar á hinu háa Alþingi að leggja sæstreng. Það fer bara eftir því hverjir sitja við stjórnvölinn hverju sinni hvers lags geðþóttaákvörðun verður tekin. Verða það Evrópusinnaðir aðilar sem munu stýra hér eða hverjir verða það? Mun sæstrengurinn verða að veruleika? Verður hann það ekki? Þetta eru stórar spurningar. Mér finnst þær það stórar að aðalspurning mín til ráðherra er: Er ekki tímabært, í ljósi þess að við viljum vera með lýðræðislegt samfélag þar sem við erum með allt uppi á borðum og viljum gjarnan hafa meira af opnu lýðræði, að þjóðin komi meira að svona risaákvörðunartökum sem varða hana hreinlega til framtíðar, samanber EES-samninginn á sínum tíma sem þjóðin hafði akkúrat ekkert um að segja. Spurningin er, hæstv. ráðherra: Er ekki ástæða til að vísa þriðja orkupakkanum til þjóðarinnar og gefa henni kost á að svara hvort hún vill hann eða ekki?
Herra forseti. Það er í mínum huga ekki hægt að bera saman það hvort á sínum tíma hefði átt að bera EES-samninginn undir þjóðina eða þennan þriðja orkupakka, sem er tæknilegt framhald á fyrsta og öðrum, og felur ekki í sér neinar grundvallarbreytingar á því fyrirkomulagi sem við höfum í dag. Þess utan höfum við utanríkisráðherra farið í mjög mikla vinnu undanfarna mánuði, m.a. vegna þess að margir hafa haft áhyggjur og efasemdir, þar á meðal hv. þingmaður. Við höfum lagt okkur fram við að reyna annars vegar að svara þeim spurningum sem upp hafa komið og greina þau álitamál í þaula og svo til viðbótar því höfum við brugðist sérstaklega við með þeim hætti sem kynntur hefur verið um helgina. Þau frumvörp sem eru á leiðinni inn í þingið frá mér snúa að sæstrengnum, að þingið hafi um það að segja og hér verði ekki lagður sæstrengur nema Alþingi ákveði það. Verði mitt frumvarp að lögum er auðvitað verið að gera næstu þingum erfiðara fyrir að taka slíka ákvörðun. Það þarf þá að fara í gegnum þetta ferli sem það annars þyrfti ekki að gera. Á fjögurra ára fresti kjósum við til þings og stundum oftar. Meiri hluti á hverjum tíma getur tekið ákveðnar ákvarðanir, m.a. um lagningu sæstrengs. Ég hef engin völd til að banna kjörnum fulltrúum til frambúðar og framtíðar að taka slíkar ákvarðanir. Í lýðræðinu kjósum við fulltrúa okkar á þing, almenningur kýs inn á þing og það er okkar að framfylgja vilja hans [[Forseti hringir.]]og fara með þau völd fyrir hans hönd. Það erum við að gera í þessu og þess vegna sé ég ekki tilefni til að fara með þetta mál í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í raun og veru var þetta hálfgerð sögustund og svo ruglingslegt að ég veit ekki lengur hvort ég er að koma eða fara, nema eitt er alveg víst að það er ekki þjóðarinnar að fá að segja síðasta orðið um þetta, þegar verið talað um tæknilegar útfærslur og annað slíkt, þegar verið er að tala um EES-samninginn í þessu sambandi og að þetta sé allt annars eðlis. Ég tel ekki svo vera. Ég tel þetta vera mjög mikilvægt hagsmunamál sem mun varða þjóðina til framtíðar. Mér finnst eðlilegt að þjóðin fái einhvern tíma að koma að því sem varðar hana um alla eilífð. Telur hæstv. ráðherra ekki að það sé framsal á dómsvaldi þegar ACER kemur til með að fjalla um öll álitaefni sem hugsanlega kunna að rísa vegna aðkomu okkar að innri markaði raforku í Evrópu?
Herra forseti. Hv. þingmaður spurði hvort mér fyndist þetta mál eiga að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég svaraði því neitandi. Hv. þingmaður spurði hvort hægt væri að koma í veg fyrir að þingið tæki ákvörðun um sæstreng. Ég legg til í anda fulltrúalýðræðis að það sé einmitt Alþingi sem ákveði hvort hingað verði lagður sæstrengur eða ekki, en einnig í anda fulltrúalýðræðis get ég ekki bundið hendur komandi þinga um það efni. Það væri mjög óeðlilegt ef ég gæti það. Hvort ég hafi áhyggjur af því að við séum að framselja dómsvald þá skil ég ekki alveg þá spurningu. Nei, við erum ekki að framselja neitt dómsvald. Varðandi hvort við séum að framselja eitthvert vald umfram það sem við heimilum þá er svo ekki. Það er það sem við eyddum mörgum mánuðum í að láta kanna og spurðum okkar allra helstu sérfræðinga, þeir voru allnokkrir. Við spurðum meira að segja þá sem töldu á fyrri stigum að við værum að ganga of langt en þeir eru nú á þeirri skoðun eftir að hafa skoðað málið vel, að svo sé ekki. Þannig að ég átta mig ekki alveg á spurningunni, málið getur ekki orðið mikið skýrara í mínum huga. Hvort völdin fari til ACER þá er það ekki svo. Það hefur legið fyrir frá fyrsta degi. Það er ESA sem við eigum sjálf aðild að [[Forseti hringir.]]og er okkar, og það er allt annað en ACER. Það sem hv. þingmaður spyr um á heldur ekki við, vegna þess að við erum ekki tengd. Það sem hún hefur mestar áhyggjur af á ekki við á meðan við erum ekki tengd. Þannig að mér líður bara mjög vel með þetta mál heilt yfir.
Herra forseti. Nú stendur ferðaþjónustan frammi fyrir miklum skelli ef flugfélagið WOW fer á hausinn og/eða í kjölfarið að ríkisstjórnin taki ekki þannig á málum að sá skellur hafi ekki alvarlegar efnahagslegar afleiðingar fyrir Ísland. Ráðherra hefur fengið tvær fyrirspurnir og svarað þeim að einhverju leyti. Mig langar að færa þessa umræðu aðeins inn á það hvaða áhrif þetta hefur á ferðaþjónustuna. Þeim mun alvarlegri sem svona skellur verður, þeim mun minna svigrúm verður fyrir ferðaþjónustuna að hækka lægstu laun. Krafan sem er í gangi hjá verkalýðshreyfingunni á Íslandi er einmitt að hækka lægstu laun. Þetta er einhvers konar botn, 10% aðallega, en færi síðan eitthvað upp stigann. Mikilvægt er þá að horfa til þess, og ég hef rætt þetta áður við hæstv. fjármálaráðherra, að fjármálapressan á Vesturlöndum er að tala um, ekki bara í dag heldur inn í framtíðina, að nauðsynlegt sé að lækka skatta á hina tekjulægstu og jafnvel koma með neikvæðan tekjuskatt þar sem persónuafslátturinn er borgaður út ef fólk uppfyllir ekki ákveðið mark. Tillögur sem hæstv. fjármálaráðherra hefur komið inn á varðandi skattalækkanir fara upp allan stigann. Þeir sem eru með hæstu launin fá næstum sömu krónutölu og þeir sem eru nálægt því að vera með lægstu launin og sá sem nær lítið upp fyrir persónuafsláttinn fær minna en þau sem eru með hæst. Þetta er ekki það sem fjármálapressan er að kalla eftir, að hægri sinnaðir stjórnmálamenn á Vesturlöndum bregðist þannig við. Svigrúmið minnkar mögulega núna, það sem ferðaþjónustan getur gert til að hækka lægstu laun. Fjármálaráðherra hefur svigrúm í skattinum. Það stendur á fjármálaráðherra að lækka skatta á lægstu laun. Hvað segir fjármálaráðherra við því og þá bara á lægstu launin en ekki að láta það ganga upp stigann? Er það ekki svigrúm sem fjármálaráðherra hefur, eru völdin ekki þar?
Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja, enn og aftur í þessari umræðu í dag, að það hefur ekkert enn þá gerst af því sem menn eru að spyrja mig um viðbrögð við, t.d. varðandi áfall í ferðaþjónustu. Ég held því að ég láti duga að segja að ef eitthvað slíkt gerist þurfum við saman að meta mjög vandlega möguleg áhrif af því. En ljóst er að það mun leiða til samdráttar í hagkerfinu. Varðandi skatta og lægstu laun höfum við lagt fram tillögu sem er ekki komin fram í þingskjali en við höfum sem sagt sýnt tillögu þar sem við náum hlutfallslega mestu skattalækkuninni neðst. Þegar við höfum verið að breyta prósentunni einni og sér hefur það verið gagnrýnt í gegnum tíðina að hlutfallslega skili það sér betur til þeirra sem hafa hærri launin, að fleiri krónur komi til þeirra sem hafi hærri launin með því að breyta skattprósentunni einni og sér. Þess vegna hafa margir í þessum sal oft talað fyrir því að við breytum eingöngu persónuafslætti, af því að það komi sér hlutfallslega best fyrir þá sem eru neðst og hlutfallslega ekki eins vel fyrir þá sem eru með hærri laun. Nú komum við með útfærslu sem jafngildir því og þá segja menn: Þetta er ósanngjarnt vegna þess að jafn margar krónur koma til þeirra sem eru nálægt hátekjuþrepinu og þeirra sem eru neðar. Um það vil ég segja í fyrsta lagi að hlutfallslega kemur þetta best út fyrir þá sem eru með lægstu launin. Menn koma hér og segja: Það er engin þörf fyrir að auka ráðstöfunartekjur fólks sem er með 600.000, 700.000, 800.000 kr., jafnvel þótt það væri ekki nema sem næmi hálfu prósenti í launahækkun. Það er engin þörf fyrir það. Ríkisstjórnin á ekki að vera að hafa áhyggjur af því fólki. Þá segi ég við þá hina sömu: Komið þið með yfirlýsingar frá stéttarfélögum þessa fólks um að farið verði fram á 0% launahækkun. Fáið þær frá hjúkrunarfræðingum, sjúkraliðum, kennurum og öðrum sem þið greinilega trúið að séu hópar [[Forseti hringir.]]sem eru ekki að reyna að bæta kjör sín. Eða hvað erum við annað að gera með skattalækkun en að auka ráðstöfunartekjurnar og hjálpa þessu fólki að bæta kjör sín, sem er nákvæmlega það sem vinnudeilan snýst um í dag?
Herra forseti. Ef svigrúmið gengur ekki, þ.e. ef þessar krónutöluhækkanir ganga upp allan stigann, skila þær krónur sér ekki til að hækka þá lægst launuðu sem er einmitt það sem er verið að kalla eftir af verkalýðshreyfingunni á Íslandi í dag og er það sem er talað um að þurfi að gera þegar kemur að framtíðinni og skattamálum, þegar kemur að heildarendurskoðun skattkerfisins fyrir 21. öldina, eins og The Economist hefur fjallað um í leiðaragrein og Financial Times hefur talað um það líka. Þetta er það sem er verið að kalla eftir. Hvers vegna? Jú, vegna þess að það er svo mikill þrýstingur af nýju tæknibyltingunni, fjórðu iðnbyltingunni, á að laun færist á milli. Eins og það hefur verið hefur millitekjufólk og lágtekjufólk setið eftir, hátekjurnar fara upp, það verður meiri arður af fjármagninu. Allt þetta eykur ójöfnuð sem er búinn að vera viðvarandi síðustu áratugi. Þess vegna er þetta ekki bara gott fyrir okkur núna í þessum kjaradeilum heldur líka inn í framtíðina. Við verðum að geta séð þetta. Ég vona að hæstv. fjármálaráðherra fari að sjá þetta. Og hann hefur svigrúm af því að hann hefur völdin. Í húsnæðismálum er búið að leggja fram góðar tillögur sem verkalýðshreyfingin [[Forseti hringir.]]er ánægð með. Forsætisráðherra er búinn að eiga samtalið í langan tíma. Þetta strandar á því að lækka allverulega skattana á lægstu launin. Og ef það þarf til á að hækka jafnvel skatta á fjármagn eins og The Economist fjallar um, t.d. erfðatekjur.
Virðulegi forseti. Já, ég tel að tillaga okkar gangi einmitt út á að að lækka mjög verulega og mest skattbyrðina hjá þeim sem eru neðst. [[Gripið fram í.]]Lausnin er reyndar algerlega sérsniðin til þess að lækka skattbyrðina akkúrat fyrir þá hópa sem hv. þingmaður er að tala um. Athugasemd hans, ef ég skil hana rétt, er sú að einhver skattalækkun skuli líka skila sér upp í efri tekjurnar, t.d. upp í meðaltekjur. Ég tel að það sé ákveðin hugsunarvilla í því vegna þess að þegar allt kemur til alls erum við að reyna að auka ráðstöfunartekjur fólks og þegar stjórnvöld lækka skatta á þá hópa hlýtur að draga úr þörfinni fyrir launahækkanir fyrir þá hina sömu hópa. [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]Ég held að það sé mjög mikilvægt við þær aðstæður sem eru uppi núna vegna þess að svigrúmið til launahækkana er minna en það hefur verið í langan tíma. Þess vegna ætti þetta að vera kærkomin tillaga til að draga úr þörfinni fyrir miklar launahækkanir fyrir þá hópa sem hér um ræðir, [[Forseti hringir.]]þ.e. meðaltekjufólkið og þá sem eru þar í kring. En bara til að rifja það upp hafa kröfurnar undanfarin ár frá þeim hópum legið á bilinu 30–50% launahækkanir. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég held að sú alvarlega staða sem blasir við okkur sé ekki tilefni til þess að standa í miklu karpi í þessum stól heldur einmitt að við reynum að einhenda okkur saman í það hvernig við tökum á þessum vanda. Ég hlustaði á orð hæstv. fjármálaráðherra um að stjórnvöld væru að vinna eftir ýmsum sviðsmyndum til að bregðast við þeim vanda sem snertir WOW og þann bráðasta vanda sem við erum að glíma við. Ég treysti því að svo sé. Ég hef hins vegar áhyggjur og velti því fyrir mér hvort þetta sé ekki líka ástæða og tækifæri fyrir okkur til að hugsa aðeins til lengri framtíðar. Ferðaþjónustan hefur gengið í gegnum fordæmalaust vaxtarskeið en samt er búið að vera nokkuð ljóst undanfarin tvö til þrjú ár að þessi uppgangur hefur ekki skilað sér í traustari afkomu greinarinnar. Raunar er ljóst að undanfarin tvö ár, hið minnsta, hefur greinin verið afkomulítil eða jafnvel með öllu afkomulaus, sem segir okkur að sú staða sem við stöndum frammi fyrir núna er hvorki sérlega óvænt né ófyrirséð. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé mér ekki sammála um að það sé nauðsynlegt að horfa til þess hvernig við treystum undirstöður og rekstrarumhverfi útflutningsatvinnuvega okkar. Því að ferðaþjónustan sýnir okkur einmitt nákvæmlega hversu brothætt sú umgjörð er með þá mynt sem við störfum með. Þetta er sú atvinnugrein sem er útsett og mjög viðkvæm fyrir sveiflum í gengi krónunnar og hefur sýnt það augljóslega með því að hér var tæplega 30 milljarða tap á flugrekstri bara á síðasta ári miðað við þær tölur sem birst hafa. Það virðist vera sem greinin sé meira og minna í járnum eða í tapi í fordæmalausum uppgangi. Á sama tíma hefur heldur lítill sem enginn vöxtur orðið, t.d. í sprota- og tæknigeiranum á síðastliðnum þremur árum af sömu ástæðum; af óásættanlegum rekstrarskilyrðum útflutningsatvinnuvega.
Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni þegar hann segir að það skipti miklu að gera það sem við getum til að treysta rekstrarumhverfi útflutningsgreinanna og þar með talið ferðaþjónustunnar, sem gengið hefur í gegnum alveg fordæmalaust vaxtarskeið undanfarin ár. Það hefur gengið á ýmsu. Sumum fyrirtækjum í ferðaþjónustu gengur afskaplega vel, öðrum gengur síður. Mörg eru rekin með tapi. Ég myndi vilja vekja athygli á því að margt hefur haft áhrif á rekstrarumhverfi fyrirtækja í landinu, þar með talið ferðaþjónustunnar. Jú, auðvitað skiptir gengi krónunnar máli. Mér finnst samt flestir vera þeirrar skoðunar að krónan hafi legið í kringum jafnvægisgildi sitt núna um nokkurt skeið. Hún hefur veikst frá því að hún styrktist hvað mest, sem hjálpaði öllum útflutningsgreinunum, þar með talið ferðaþjónustunni. Og bókunarstaðan fyrir komandi sumar var alveg ágæt um síðustu áramót miðað við það hversu mikil neikvæðni var í umræðunni og borið saman við fyrra ár. Það verður auðvitað ekki horft fram hjá því hversu gríðarlega miklar launahækkanir hafa verið á Íslandi á undanförnum árum. Laun á Íslandi, eins og við rekjum í nýútkominni fjármálaáætlun, hafa í evrum hækkað langt umfram það sem á við í samanburðarlöndunum, nágrannalöndunum. Laun á framleidda einingu á Íslandi hafa hækkað langt fram úr því sem átt hefur við í samanburðarlöndunum, sama hvort við horfum til Evrópuríkja eða þess vegna vestur um haf. Sömuleiðis hafa aðrir þættir gert ferðaþjónustuaðilum erfitt fyrir. Ég nefni bara þá gríðarlega hörðu samkeppni sem er í flugrekstri yfir Norður-Atlantshafið. Það hefur ekki gert mönnum auðvelt fyrir og ekki heldur olíuverðsbreytingar. [[Forseti hringir.]]Ég held að vandinn liggi ekki í íslenska gjaldmiðlinum.
Herra forseti. Það var vissulega ekki til að bæta samkeppnisstöðu útflutningsatvinnugreinanna að fá tugprósenta styrkingu gjaldmiðilsins ofan á þær miklu launahækkanir sem fjármálaráðherra vísar til og ég ætla ekki að deila við hann um. Það er augljóst að ef við ætlum að treysta rekstrarumgjörð útflutningsatvinnugreina til langframa verður kjarasamningsumhverfið líka að taka mið af því og grafa ekki undan alþjóðlegri samkeppnishæfni okkar, líkt og almennt er viðurkennt og tíðkast annars staðar á Norðurlöndum. En það verður ekki fram hjá því litið að íslenska sveiflan er einmitt þessi: Við förum dálítið fram úr okkur, einkaneysla eykst og krónan styrkist, af því að vextir eru hækkaðir ofan í það ástand, sem grefur enn frekar undan útflutningsatvinnuvegunum. Það er ekki fyrr en þeir kikna sem leiðréttingin fer af stað. Við erum því alltaf á einhverju innstæðuleysi, jafnvel árum saman, áður en hagkerfið brotnar svo undan okkur. Ég held að við hljótum að þurfa að horfa á ríkisfjármálin og hvernig þau geti stutt [[Forseti hringir.]]betur við og á vinnumarkaðinn, en það er ekki hægt að horfa fram hjá gjaldmiðlinum lengur.
Virðulegi forseti. Þegar sú breyting verður í hagkerfinu að ferðaþjónustan, sem var kannski hálfdrættingur á við sjávarútveg eða orkufrekan iðnað, er skyndilega í útflutningstekjum tekin fram úr báðum þessum stoðum hagkerfisins og jafnvel farin fram úr því sem þessar tvær stoðir skapa samanlagt í útflutningstekjur á stuttu tímabili - ja, við hverju er öðru að búast en að krónan styrkist? Er það ekki einmitt það sem krónan hlýtur að gera og á að gera? Ég held að það hafi verið rétt hjá Seðlabankanum sem hann gerði þegar krónan styrktist vegna þess að við fórum úr hálfri milljón ferðamanna í 2 milljónir ferðamanna og gott betur og þegar krónan var að styrkjast var hún að gera nákvæmlega það sem eigin gjaldmiðill hlýtur að eiga að gera við þær aðstæður. Reyndar var slíkt flóð af gjaldeyri inn í landið að Seðlabankinn mátti hafa sig allan við að taka hann af borðinu til að forða enn frekari styrkingu. Þannig hefur ferðaþjónustan í raun og veru skapað [[Forseti hringir.]]bróðurpartinn af þeim gjaldeyrisforða sem nú er að finna í Seðlabankanum. Að þessu leytinu til held ég að við séum með gott dæmi um hversu [[Forseti hringir.]]mikilvægt það var að hafa sjálfstæðan gjaldmiðil.
Herra forseti. 1. mars sl. var göngudeild SÁÁ á Akureyri lokað. Við erum búin að taka þessa umræðu nokkuð reglulega við hæstv. heilbrigðisráðherra hér í þinginu, m.a. í óundirbúnum fyrirspurnum í lok janúar í fyrra þar sem svipuð staða var komin upp varðandi göngudeildina á Akureyri. Hún hefur verið starfrækt frá 1993 og sinnt svæðinu frá Blönduósi og austur á firði. Það sem gerðist í samþykktum fjárlögum hjá okkur í desember var að veittar voru 150 milljónir til SÁÁ með áherslu á að það fjármagn færi í göngudeildir SÁÁ í Reykjavík og á Akureyri. Nú eru að verða liðnir þrír mánuðir af þessu ári og það virðist sem það hafi gengið ákaflega hægt þessa þrjá mánuði að ná einhverju samkomulagi milli Sjúkratrygginga Íslands og SÁÁ um hvernig eigi að fara með þetta fjármagn. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig gangi varðandi að þessir aðilar nái samkomulagi um að nýta fjármagnið til þeirra verkefna sem þeim var falið af þinginu í desember þegar við samþykktum fjárlög 2019 og hver staða málsins er á þessum tímapunkti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Vegna þess að hv. þingmaður nefnir að þessi starfsemi hafi verið í gangi um áratugaskeið á Akureyri er rétt að nota tímann og segja að þessi rekstur hefur verið greiddur af sjálfsaflafé samtakanna og með stuðningi frá Akureyrarbæ hingað til, sem sagt ekki á grundvelli þjónustusamnings við ríkið. Það var ekki fyrr en á árinu 2018 með fjárlögum fyrir árið 2019 sem ákvörðun var tekin af ríkinu um að koma inn í þennan rekstur með sérstöku fjárframlagi. Þess vegna kom mjög á óvart þegar SÁÁ ákvað að loka göngudeildarþjónustunni tímabundið frá 1. mars vegna kostnaðar þegar um er að ræða starfsemi sem hefur verið við lýði um áratugaskeið og hefur verið greidd af sjálfsaflafé og í fyrsta skipti í sögunni erum við með eyrnamerkta peninga úr ríkissjóði til að tryggja reksturinn. Þá kom á óvart að mönnum skyldi verða svo brátt sem ljóst er að loka starfseminni. Það kom mér á óvart og olli mér vonbrigðum. Vegna þess að það er ekki bara hv. þingmaður heldur líka sú sem hér stendur sem veit að sé von á óundirbúnum fyrirspurnatíma eru meiri líkur en minni á að einhverjum detti í hug að spyrja um samningaviðræður varðandi rekstur SÁÁ og göngudeildarþjónustu á Akureyri spurði ég sérstaklega um þetta í morgun og mínar upplýsingar eru þær að samningaviðræður gangi vel og að Sjúkratryggingar Íslands reikni með því að ljúka samningagerð mjög fljótlega. Á morgun er fundur um málið og ég vonast til þess að það verði fundurinn sem lokar málinu.
Herra forseti. Ég þakka svarið. Við ræddum þetta einmitt í lok janúar í fyrra í óundirbúnum fyrirspurnum varðandi þjónustusamninga hjá ríkinu. Í þessu tilviki eru það um 900 millj. kr. á ári sem hafa farið til SÁÁ úr ríkissjóði, en það hafa ekki verið skilgreind almennilega markmið ríkisins með viðkomandi þjónustusamningi, þ.e. í hvað fjármagnið á að fara. Við gerðum athugasemd við þetta í janúarlok í fyrra, fyrir einum 14 mánuðum, þannig að aðeins hefur verið unnið í málinu við að reyna að skilgreina þetta. Þetta á svo sem við víða. Á Íslandi eru starfandi rúmlega 40 áfengis- og vímuvarnaráðgjafar. Eins og staðan er núna er enginn fyrir utan suðvesturhornið. Þeir eru allir á höfuðborgarsvæðinu. Ég ítreka það bara og þakka fyrir svörin sem hér hafa komið fram um að þetta sé að gerast en við þurfum að skilgreina vel, og það á víða við í heilbrigðiskerfinu, [[Forseti hringir.]]hvað við erum að fá fyrir það fjármagn sem kemur fram.
Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það og nákvæmlega sú staða sem nú er uppi vekur okkur til umhugsunar um það hversu heppilegt það er að eyrnamerkja upphæðir á fjárlögum tilteknum þjónustuveitanda, hvort það kunni að vera heppilegra að merkja fjárhæðirnar tiltekinni þjónustu sem þurfi að veita og eigi að veita. Eins og kemur fram í máli hv. þingmanns hafa fleiri aðilar veitt og geta veitt svipaða þjónustu og hér um ræðir. Til ráðuneytisins hafa leitað sérfræðingar á sviði áfengismeðferðar um að gera samninga um t.d. þessa starfsemi. Það mál er í skoðun innan ráðuneytisins en það breytir því ekki að Alþingi afgreiddi fjárlögin með þeim hætti að þessir peningar eru eyrnamerktir SÁÁ en ekki öðrum.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að gefa sér tíma í þessa mikilvægu umræðu. Staða erlends starfsfólks hér á landi hefur verið mjög til umræðu á þessu uppgangsskeiði og af ærinni ástæðu. Við höfum heyrt allt of margar sögur þar sem verið er að brjóta mjög gróflega á réttindum starfsfólks, sem býr við algjörlega óviðunandi aðstæður og er í aðstöðu gagnvart vinnuveitanda sínum sem er á engan hátt ásættanleg. Að því sögðu segi ég um leið: Það er afskaplega mikilvægt að við höldum þessari umræðu við það sem ég myndi kalla hina skipulögðu glæpastarfsemi á þessu sviði, sem nær aðeins yfir örlítinn hluta vinnumarkaðarins. Mér finnst of oft sem þessi umræða sé tekin þannig að hér sé upp til hópa stór hluti íslenskra fyrirtækja að brjóta á starfsfólki sínu, sem ég held að eigi alls ekki við í þessu tilfelli og þykist raunar hafa nokkuð fyrir mér í því. Þetta eru fáar en mjög alvarlegar undantekningar. Og vandinn þegar verið er að glíma við slíkt er að oftar en ekki erum við að glíma við hóp einstaklinga sem eru í hreinni og klárri skipulagðri glæpastarfsemi, þar sem ásetningurinn frá upphafi er að brjóta á kjarasamningsbundnum réttindum, þar sem ásetningurinn er frá upphafi að hagnýta sér veika stöðu þess starfsfólks sem í hlut á. Því að það er jú það sem einkennir stöðu þessa hóps eðli máls samkvæmt. Hér er fólk sem er nýkomið til landsins, þekkir afskaplega lítið til réttinda sinna á vinnumarkaði og þekkir ekkert til kjarasamningsumhverfis o.s.frv. Hvernig getum við beint aðgerðum okkar að því að hjálpa þessum hópi að koma í veg fyrir þessi ásetningsbrot á vinnumarkaði? Núna í janúar kom út skýrsla á vegum vinnuhóps hjá hæstv. ráðherra sem nefnir ýmis atriði sem nauðsynlegt sé að skoða, t.d. útvíkkun keðjuábyrgðar, baráttu gegn kennitöluflakki og svo mætti áfram telja. Auðvitað er þáttur þar sem ég hefði viljað sjá víðfeðmari umfjöllun um, sem er sá grunnur sem hlýtur óhjákvæmilega að liggja hjá okkur öllum hér, að á bak við mörg af þessum alvarlegustu brotum séu hrein og klár mansalsmál. Mansalsmál eru ekki þannig að fólk sé hlekkjað við veggi. Hér hagnýta menn sér með grófum hætti vanþekkingu og veika stöðu fólks á vinnumarkaðnum eða hér á landi og þar sem slík brot eiga sér stað, þar sem einstaklingar eru með óeðlilegum hætti upp á vinnuveitanda sinn komnir, t.d. varðandi húsnæði, varðandi atvinnuleyfi o.s.frv. Það vekur athygli í þessari umræðu allri að þrátt fyrir að við sjáum að umhverfið er annað varðandi tíðni mansalsmála t.d. í nágrannalöndum okkar, á Norðurlöndunum, hefur ekki enn þá fallið dómur, svo best ég þekki, um mansal hér á landi. Þeir þröskuldar sem reistir eru í núverandi lagaramma virðast vera of háir til að hægt sé að færa sönnur á slíkt. En persónulega er ég ekki í nokkrum vafa um að einhver af þessum alvarlegustu málum geti ekki talist neitt annað hreint og klárt mansal. Þess vegna held ég að það sé gríðarlega mikilvægt að við horfum til lagaumhverfis, ekki síst hvað þessi alvarlegustu mál varðar, mansalsmálin og þessi grófustu brot, ásetningsbrot varðandi refsiheimildir, og hvernig við stöndum að rannsókn þeirra. Skipulögð glæpastarfsemi er oftast með einföldustum hætti upprætt með því að elta peningaslóðina; hver hagnast, hversu mikið og hvernig var að málum staðið. Vandinn er hins vegar um leið sá að við getum ekki gengið endalaust fram í því að þrengja regluumhverfið gagnvart þeim fyrirtækjum sem hér eru. Ég undirstrika að þorri þeirra fyrirtækja sem starfa á íslenskum markaði ætlar sér og leggur metnað sinn í að vinna eftir lögum og reglum og búa vel að starfsfólki sínu. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst hann beita sér í þessu máli? Er eftirlitinu nægilega vel sinnt? Hefur það það [[Forseti hringir.]]fjármagn sem til þarf? Hvernig ráðum við bót á þessu böli?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir að taka þetta mál hér upp. Það er laukrétt að við þurfum alltaf að vera á varðbergi í þessum málum og mikilvægt að þau séu tekin með reglulegum hætti til pólitískrar umræðu, ekki bara til að skerpa á ríkisstjórninni og ráðherrunum heldur líka til að þessi umræða heyrist reglulega, að stjórnmálin í landinu láti sig þessi mál varða, hvar í flokki sem menn standa. Það er rétt að koma því að í upphafi, varðandi almennt eftirlit á vinnumarkaði, að ríkisvaldið, eða stofnanir á vegum ríkisins, fer einungis með eftirlit með mjög litlum hluta vinnumarkaðarins, sem eru útsendir starfsmenn og starfsmannaleigur, eða um 0,9%. Það hefur verið talsvert mikil umræða um starfsmannaleigur. Það má líka geta þess að það er margt sem bendir til þess að á þessu ári sé útsendum starfsmönnum að fækka mjög mikið hér á landi. Á árinu 2018 voru starfandi útsendir starfsmenn í heildina 1.107 á vegum 115 erlendra þjónustufyrirtækja, en í febrúar 2019 voru starfandi hér á landi 79 erlendir starfsmenn á vegum 13 erlendra þjónustufyrirtækja. Það virðist því vera að þeim sé að fækka. Þingmaðurinn spyr: Til hvaða aðgerða getur ríkisvaldið gripið í þessum málum? Eru hlutirnir í lagi? Ég skipaði síðasta haust starfshóp sem fór sérstaklega yfir þessi mál og hann hefði ekki verið skipaður nema af því að við töldum að það þyrfti að skerpa á þessum málum í heild sinni. Hópurinn skilaði niðurstöðum í janúar sl. og kom með fjölmargar tillögur sem við höfum þegar sett í farveg, til að mynda um kennitöluflakk, sem var ein af stærstu tillögum hópsins. Þar hefur atvinnuvegaráðuneytið og hæstv. ráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, þegar kynnt frumvarp sem nú er komið í samráðsgátt. Önnur tillaga var sú að útfært yrði hvernig mætti fyrirbyggja alvarleg og/eða ítrekuð brot gegn starfsmönnum með því að útvíkka refsiábyrgð lögaðila og fyrirsvarsmanna. Félagsmálaráðuneytið er núna í samstarfi við Vinnueftirlit ríkisins að vinna að breytingum hvað þennan lið varðar og við vonumst til þess að geta kynnt það sem fyrst. Þriðja tillagan er m.a. að stjórnvöldum verði veittar lagaheimildir til að taka á brotastarfsemi með þvingunarúrræðum og með stjórnvaldsviðurlögum. Þarna erum við m.a. að vinna að tillögum til að fylgja eftir þessari skýrslu og gerum það í samstarfi við Vinnueftirlit ríkisins. Í skýrslunni er líka fjallað um að það skuli setja skyldu um keðjuábyrgð í lög um opinber innkaup. Það er breyting sem væri hæglega hægt að koma inn í meðförum þingsins. Þingið hefur þegar til umfjöllunar frumvarp þar sem þessi mál eru opin og væri mögulegt að fylgja því þar á eftir. Síðan er ein tillaga um að komið verði í veg fyrir brotastarfsemi á vinnumarkaði undir formerkjum starfsnáms eða sjálfboðaliðastarfsemi og markaður skýr rammi um hvað skuli heimila undir þeim formerkjum. Þar hefur ráðuneytið, frá því að þessari skýrslu var skilað, verið í samstarfi við Vinnumálastofnun að forma slíka tillögu sem við vonumst til að geta kynnt sem fyrst. Jafnframt er ágætt að segja frá því að ein af tillögum þessa hóps var að það yrði búið til víðtækt skipulagt samráð og samstarf á milli stofnana í eftirlitsgeiranum og ekki bara innan félagsmálaráðuneytis heldur líka með lögreglu, ríkisskattstjóra og fleiri aðilum. Þessi hópur hefur þegar verið skipaður og fyrsti fundur hans fór fram í félagsmálaráðuneytinu 20. mars sl., þar sem lagt var til að samstarfshópurinn myndi hefja vinnu sína á því að formbinda reglulegt samráð, koma sér upp verklagi og ákveða samstarf þessa samstarfsvettvangs við samtök aðila vinnumarkaðarins um skipulagt vinnustaðaeftirlit. Allar þessar tillögur í skýrslunni eru því þegar komnar í farveg og við fylgjum þeim mjög fast eftir. Ég á von á því að það þarfnist einhverra lagabreytinga til að fylgja þeim eftir og að þau frumvörp muni koma fram á næsta haustþingi. Hv. þingmaður minntist sérstaklega á það að oft væru starfsmenn í erfiðri stöðu gagnvart yfirmönnum sínum vegna húsnæðismála. Þá vil ég nefna að fyrir tveimur vikum settum við inn í samráðsgátt frumvarp sem á að gera það óheimilt að blanda saman ráðningarsamningum og húsaleigusamningum. Ég bind vonir við að við getum lagt það fram í þinginu áður en framlagningarfrestur rennur út. Ég vil bara segja að þetta er gríðarlega mikilvæg umræða, mikilvægt að þessum málum sé fylgt fast eftir og ég þakka [[Forseti hringir.]]þingmanninum fyrir að taka þetta upp á þinginu.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, fyrir og sömuleiðis hæstv. ráðherra. Því er hægt að halda fram að brot á vinnumarkaði sé að finna innan flestra atvinnugreina og því miður eru það sérstaklega þær greinar sem eru í vexti hverju sinni. Eins og staðan er nú er það helst ferðamanna- og byggingariðnaður sem við höfum heyrt fréttir af undanfarin misseri sem styðja þessa tilgátu, alla vega innan byggingariðnaðarins. Við getum gefið okkur að þeir sem stunda slík brot séu aðeins með það markmið í huga að græða á fyrirkomulaginu, að fá meira fyrir sinn snúð. Það er varla hægt að halda því fram að þeir sem slíkt gera viti ekki betur, að þeir hafi gert þetta í góðri trú. Það segja þeir núna á tímum upplýsinga. Ég heyrði að ráðherra boðaði frumvarp, en það eru nefnilega ýmis óæskileg hliðaráhrif sem haft geta alvarlegar afleiðingar. Sem dæmi má nefna hvernig aðbúnaður þeirra er sem lenda í þeim hremmingum að lenda í klóm þeirra sem stunda félagsleg undirboð. Þeir sem stunda félagsleg undirboð eru oftar en ekki þeir sem bjóða svo þessu fólki upp á að dvelja í húsnæði sem ógnar öryggi þess og heilbrigði. Það er varla hægt að hugsa það til enda ef eitthvað slæmt gerist þegar maður veit að ofan í allt annað er aðbúnaður þeirra algerlega óásættanlegur. Þessi þáttur virtist einmitt vera einn af þeim þáttum sem stóðu út af í skýrslu hjá nefnd í janúar. Ég vona að ráðherra muni beita sér áfram í þessu efni, því að það er varla hægt að hugsa þá hugsun til enda ef illa fer.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þessa þörfu umræðu. Ég er nú reyndar tvisvar sinnum búinn að biðja um nákvæmlega þessa umræðu. Því miður hefur það einhvern veginn farist fyrir þó að ráðherrann hafi verið velviljaður. Kannski ekki gott að Sjálfstæðismenn séu framsögumenn í svona góðu máli. Ég var í starfshópi ráðherra sem fjallaði um undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði og skilaði mjög góðu starfi að mínu mati enda hópurinn gríðarlega vel skipaður af fólki úr atvinnulífinu og ekki síst frá stofnunum þjóðfélagsins. Í skýrslunni segir að starfshópurinn leggi áherslu á það stefnumið að hindra og stöðva brotastarfsemi á vinnumarkaði, ekki aðeins félagsleg undirboð heldur alla brotastarfsemi á vinnumarkaði. Í því felist sameiginlegir hagsmunir launafólks, atvinnulífs og samfélagsins alls. Markmiðið sé að regluverk og aðgerðir séu skilvirk og skili tilætluðum árangri. Skýr pólitískur vilji og stuðningur stjórnvalda sé forsenda árangurs. Mér finnst þetta mjög skýr skilaboð. Ég hefði viljað spyrja ráðherrann að því hversu mikinn undirbúning þurfi til að koma tillögum hópsins í framkvæmd. Hvaða lagabreytingar er nauðsynlegt að gera og hve langan tíma má ætla að það taki að breyta lögum og færa eftirlitsaðilum verkfæri til að takast á við vandann? Það er gríðarlega mikilvægt atriði að þeir sem fylgjast með vinnumarkaðnum hafi einhver verkfæri til að taka á þeim málum. Það voru síðan tíu tillögur sem hópurinn lagði fram og ráðherrann fór ágætlega yfir þær hérna áðan. Ég verð bara að segja það í lokin, virðulegur forseti, að það var með ólíkindum að hlusta á starfsmenn skattsins og lögreglustjóra og heyra hvernig farið er með grimmd og ágirnd gegn erlendu vinnuafli sem hefur verið undirstaðan á vinnumarkaði síðastliðið ár. Það er þjóðinni til háborinnar skammar hvernig það hefur verið. Það er gríðarlega mikið atriði að á því verði tekið föstum tökum og ég treysti ráðherranum vel til þess.
Virðulegur forseti. Undanfarin misseri hafa landsmenn orðið vitni að mörgum sorglegum dæmum um slæmt framferði og viðmót gagnvart erlendum starfsmönnum sem hingað leita í ærin verkefni. Úr ýmsu hefur verið að velja á útþöndum byggingarmarkaði, í óþreyjufullri í ferðamannaþjónustu og á blómstrandi veitinga- og gistimarkaði. Þar virðast finnast sumir íslenskir vinnuveitendur, ekki allir, sem óhikað og oft markvisst athafna sig handan laga og reglna og sýna hreinan fantaskap. Allt í skjóli þess að lög og reglur eru og hafa verið vanbúin. Alvarlegustu tilvikin þola ekki dagsljósið, eru til skammar og standast tæpast ákvæði laga um dýravelferð. Samtök launþega, stéttarfélögin hafa linnulítið vakið athygli stjórnvalda á alvarlegum brestum og augljósum tilvikum um brotalamir og níðingshátt en hafa ein og sér lítil og takmörkuð úrræði til að bregðast við. Sú mynd sem virðist blasa við er að stjórnvöld setji kíkinn fyrir blinda augað og ani áfram og viðhafi í besta falli einhverja orðræðu um að eitthvað þurfi að gera, styrkja þurfi eitt og stuðla að öðru, en svo gerist harla lítið og það sem gerist, gerist hægt. Við horfum upp á brot af öllu tagi: Ólöglega sjálfboðaliðastarfsemi, launastuld, ófullnægjandi ráðningarsamninga, misnotkun á vinnandi fólki, brot á ákvæðum um hvíldartíma, óviðunandi aðbúnað og misnotkun í tengslum við útleigu á íbúðarhúsnæði í eigu atvinnurekenda og það viðgengst enn. Við þurfum ekki annað en að minnast umfjöllunar um mál rúmenskra verkamanna í fréttaskýringaþættinum Kveik á RÚV fyrir skemmstu. Virðulegur forseti. Er til of mikils mælst að hæstv. ráðherra beiti sér af ofurefli og geri það að algjöru forgangsverkefni að vinna að úrbótum og tryggja að við högum okkur að þessu leyti eins og siðmenntuð þjóð?
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að fagna þeim tillögum sem við fengum í byrjun árs um félagsleg undirboð. Loksins, loksins vil ég segja, af því að það hefur tekið allt of langan tíma að komast á þann stað sem við erum á í dag. Skýrslan er virkilega góð enda byggir hún á samtali og samstarfi á milli þeirra aðila sem málin snerta, aðila vinnumarkaðarins, launafólks, atvinnurekenda og ríkisins. Það er sannast sagna skammarlegt hvernig sumir hafa leyft sér að koma fram við verkafólk á síðustu árum. Þetta er fólk sem að miklu leyti vinnur í þeim atvinnugreinum sem hafa verið vaxandi og staðið undir hagvexti síðustu ára, ferðaþjónustu og byggingariðnaðinum sérstaklega. Þegar við horfum á fréttaskýringarþættina sem hér hafa verið nefndir í ræðum þá er sannast sagna kaldhæðnislegt að fólkið sem byggir öll þessi glæsihýsi þurfi sjálft að búa í einhverjum hreysum, illa einangruðu og leku iðnaðarhúsnæði einhvers staðar í útnára á meðan það reisir hér hallirnar yfir okkur hin. Þessi þarf að snúa við og gott að heyra ráðherrann er til í tuskið. Ég má til með að nefna verkalýðshreyfinguna sérstaklega vegna þess að hún fyllti í þá eyðu sem allt of lengi var þar sem stjórnvöld áttu að vera. Það kemur verkalýðshreyfingunni ekkert á óvart hvernig ástand mála er. Hún hefur unnið á síðustu árum mikið þrekvirki í því að berjast fyrir réttindum launafólks, að fylgjast með því hvar brotið sé á fólki, hvar félagslegt undirboð og vinnumansal kann að eiga sér stað þar sem fjármagn og heimildir hins opinbera hefur skort. Nú er kominn á fót formlegur samstarfshópur ríkisstjórnar, stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins, [[Forseti hringir.]]sem ráðherra sagði hér í ræðu að hefði fundað í fyrsta sinn í síðustu viku, þannig að vonandi, herra forseti, erum við komin með skikk á þessi mál.
Forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni. Hann var með flotta ræðu. Ég ætla að vera aðeins praktískari í nálgun en þakka fyrir umræðuna og fagna því einnig að þessi vinna sé komin af stað. Samstarfshópurinn, sem félags- og barnamálaráðherra skipaði um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði, skilaði skýrslu sinni í byrjun árs. Velferðarnefnd bauð í kjölfarið ráðherra ásamt formanni starfshópsins að koma á fund nefndarinnar og gera grein fyrir niðurstöðum og tillögum skýrslunnar. Á fundi velferðarnefndar kom fram sá vilji ráðherra að hrinda tillögum starfshópsins í framkvæmd eins fljótt og mögulegt væri og var talað um að von væri á því að vinnan yrði kláruð á vorþingi 2020. Ég tek undir með ráðherra að það er mjög brýnt að koma þessum tillögum til framkvæmda sem allra fyrst. Langar mig því til að hvetja ráðherra til að birta tímasetta áætlun fyrir þessa vinnu þannig að við í velferðarnefnd getum veitt honum gott og virkt aðhald í þessum málaflokki. Einnig hvet ég hann til að birta kostnaðaráætlun vegna þess að ég á sérstaklega erfitt með að sjá að á nýrri fjármálaáætlun sé gert ráð fyrir því að það sé nokkur kostnaður sem fylgir þessum breytingum. Ef hann er sýndur einhvers staðar þætti mér alla vega vænt um ef hæstv. ráðherra gæti bent mér á hvar það er. Ein af tillögum starfshópsins sem snýr að eftirliti er að þau stjórnvöld sem fara með valdheimildir á vinnumarkaði, þ.e. lögreglan, ríkisskattstjóri, vinnueftirlitið og Vinnumálastofnun, geri með sér formlegt samkomulag um skipulegt samstarf gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði. Formbundið verði reglulegt samráð og samstarf þessa samstarfsvettvangs við aðila vinnumarkaðarins um stöðumat, greiningu og sameiginlegt vinnustaðaeftirlit. Það er mjög mikilvægur hluti af tillögunum. Í fjármálaáætlun segir, með leyfi forseta: „M.a. hefur Vinnumálastofnun verið með lögum falin veiting atvinnuleyfa sem og eftirlit með útsendum starfsmönnum og starfsemi starfsmannaleigna í því skyni að koma í veg fyrir félagsleg undirboð á vinnumarkaði í nánu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins og önnur stjórnvöld.“ Ég fæ ekki með nokkru móti séð að gert sé ráð fyrir kostnaði við þetta eftirlit í umræddri fjármálaáætlun. Gott væri að heyra frá ráðherra hvernig staðið verði undir þessu eftirliti. Ég get ekki séð annað en að í nýrri fjármálaáætlun sé, [[Forseti hringir.]]að teknu tilliti til hagvaxtar, verðbólgu og launaþróunar, samdráttur einmitt í málaflokki [[Forseti hringir.]]um vinnumál og atvinnuleysi. Ég get heldur hvergi séð fjármagn til ríkisskattstjóra. [[Forseti hringir.]]Það væri því gott að fá skýringar á þessu. Verða þessar tillögur fjármagnaðar og hvar get ég séð þær?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þessa þörfu umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að vera með okkur og taka þátt í henni með okkur í dag. Ég er ein af þeim sem sat fyrir framan sjónvarpstækið þegar fréttaskýringarþátturinn Kveikur birtist okkur í vetur. Ég verð að segja að þó að maður vissi að staðan væri svört og að virkilega væri verið að níðast á viðkvæmum hópi sem hingað kæmi til þess að vinna og taka þátt í uppbyggingu í samfélagi okkar bjóst ég aldrei við að ástandið væri svona svart. Ég vil þakka öllum þeim þingmönnum sem talað hafa á undan mér og kortlagt stöðuna hægt og hljótt því að það skiptir öllu máli að við tökum utan um málið af festu. Það er í rauninni dapurlegt að það skuli þurfa að koma til fréttaskýringarþátta og annars eins til að ýta almennilega við hv. löggjafanum. Í þessu tilviki sjáum við það eins og svo oft áður að það er nauðsynlegt hafa rannsóknarblaðamennsku, þann þrýsting og það upplýsingaflæði sem við fáum með henni. Mér finnst hins vegar ekkert hafa verið rætt um það hér hvaða viðurlögum við eigum að beita þegar einbeittur brotavilji, eins og við höfum nú ítrekað þurft að horfast í augu við, verður dreginn fram í dagsljósið. Er ekki kominn tími til að við tökum virkilega til hendinni og komum í veg fyrir að jafnvel ítrekað séu sömu aðilar bara með mismunandi aðferðum og einbeittum brotavilja að níðast á þeim sem síst skyldi? Ég þakka hjartanlega fyrir þessa umræðu og hvet hæstv. ráðherra til dáða. Ég efast ekki um að hann mun taka málið traustum tökum.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Þorsteini Víglundssyni, fyrir að vekja athygli á þessu máli og hæstv. félagsmálaráðherra, Ásmundi Einari Daðasyni, fyrir hans innlegg. Á hausti sem leið skipaði hæstv. félagsmálaráðherra starfshóp sem fékk það hlutverk að koma með tillögur um aðgerðir gegn félagslegum undirboðum á innlendum vinnumarkaði og skilaði hópurinn tillögum í lok janúar sl. Formaður hópsins, Jón Sigurðsson, kom fyrir velferðarnefnd í lok febrúar ásamt félagsmálaráðherra til að kynna nefndinni vinnuna. Kom fram í máli Jóns að þetta hefði verið góð vinna, en alls voru 16 manns í hópnum. Niðurstaðan var samhljóða; að vissulega þyrftum við að gera lagabreytingar en það mætti líka skerpa á ýmsum verkferlum sem til eru og gera stjórnsýsluna skarpari og gagnsærri. Kerfin þurfa að tala saman. Það skiptir miklu máli. Það virðist sem upplýsingahindranir hafi verið á milli stofnana í þessum málum þar sem erfiðleikar og brot koma upp. Það þarf að vera samstarfsvettvangur fyrir ríkisskattstjóra og aðila vinnumarkaðarins og það þarf að gera boðleiðir styttri. Það kom fram líka að málsmeðferð tæki of langan tíma. Það er ekki viðunandi þegar fólk er í vondri stöðu á vinnumarkaðnum og því viðkvæmara fyrir bellibrögðum og svikum. Hér er oft um að ræða fólk sem hefur veikan félagslegan bakgrunn, fólk sem á erfitt með að standa á sínu og þekkir illa rétt sinn. Þess vegna er mjög mikið atriði að stytta málsmeðferðartímann og auðvelda eftirlit. Það er nauðsynlegt að komið verði upp föstum samráðshópi stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins eins og tillögurnar báru með sér. Þetta skiptir allt máli.
Herra forseti. Ég vil fyrst þakka hv. málshefjanda fyrir að opna þessa umræðu í dag. Eftir að hafa hlustað á þá sem töluðu í umræðunni á undan mér skynja ég það þannig að umræðan snúist að mestu leyti um starfskjör og aðstæður þeirra sem starfa mestan part hjá innlendum fyrirtækjum í gegnum starfsmannaleigur. Ég held að það sé mikilvægt að halda því í umræðunni og passa upp á það. En málið er að nokkru marki víðtækara en svo, því að það eru ekki bara starfsmannaleigurnar sem hafa séð fyrirtækjum fyrir vinnandi höndum með þeim hætti sem við þekkjum. Og það er mikilvægt að halda til haga að starfsmannaleiga og starfsmannaleiga þurfa ekki að vera sami hluturinn. Það eru prýðilegar starfsmannaleigur starfandi hér sem leggja mikið upp úr því að öllum reglum sé framfylgt og að vel sé búið að starfsmönnum þeirra. En svo eru svartir sauðir inn á milli, eins og við þekkjum. En þátturinn sem ég vildi fá að benda á til viðbótar við starfsmannaleigurnar sem slíkar er það sem kölluð eru erlend þjónustufyrirtæki. Við fáum reglulega fréttir af því í fjölmiðlum að hin erlendu þjónustufyrirtæki sérstaklega hafi verið að vinna fyrir suma af þessum millistóru og stóru verktökum í stærri verkum þar sem að einhverju marki virðist gert út á það að hver starfsmaður sé hér í innan við 183 daga á hverju 12 mánaða tímabili og losni þar með undan ýmsu er snýr að skattskyldu hér heima fyrir. Ég held að við verðum að skoða það í þessu samhengi. Fremst í röðinni er auðvitað að aðbúnaður sé forsvaranlegur og í lagi og félagsleg undirboð séu ekki liðin. Við verðum að skoða það í því samhengi að starfsmannaleigur [[Forseti hringir.]]og það sem kölluð eru erlend þjónustufyrirtæki skarast að miklu leyti hvað þjónustu varðar.
Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja eins og aðrir á að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Mér finnst reyndar líka ástæða til að minna á það að langflest fyrirtæki á markaði vilja auðvitað bara gera vel og vanda sig. Eftirlitsiðnaðurinn okkar og eftirlit með atvinnustarfsemi á að taka mið af því. Þannig eiga okkar stofnanir að mínu viti fyrst og fremst að vera leiðbeinandi til þeirra sem starfa úti á markaði, hvernig þeir geti sem best hagað sínum þáttum. Svo eru auðvitað alltaf einhverjir skussar sem þarf svolítið að ýta á eftir og síðan er lítill hópur fyrirtækja sem hreinlega, eins og kom fram áðan hjá frummælanda þessa máls, ætla sér að brjóta lögin og brjóta á fólki til að græða meiri peninga. Það er auðvitað viðbjóðslegt og á því þarf að taka með festu. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þær aðgerðir sem hann hefur nú þegar farið í annars vegar í lagaumhverfinu og hins vegar með skipun starfshóps til að fara yfir þá þætti sem þarf nauðsynlega að taka á. Þá er mikilvægt að það sé samstarf milli þessara aðila og eins og hópurinn svaraði þá þarf að vera formlegt samkomulag og skipulag þeirra aðila sem sinna eftirliti. Það er tvíverknaður af hálfu ríkisins og annarra stofnana sem koma að því en ekki síður fyrir fyrirtækin sjálf að lenda í því að einn daginn kemur Vinnueftirlitið og tekur út öryggið og svo kemur ríkisskattstjóri næsta dag að huga að einhverju öðru og þriðja daginn kemur svo verkalýðsfélagið að biðja um starfsmannaskírteini. Það hlýtur að vera miklu betra, bæði fyrir fyrirtækin sjálf og þessa eftirlitsaðila, að vera í samstarfi þannig að hægt sé að koma og kanna þessa þætti alla. Svo hefur okkur verið sagt það til að mynda af fulltrúum frá ríkisskattstjóra þegar þeir mæta á fundi hjá okkur í efnahags- og viðskiptanefnd að þessir svörtu sauðir eru auðvitað svolítið þekktir. Á því hljótum við að þurfa að taka. Við hljótum að þurfa að geta gripið til aðgerða [[Forseti hringir.]]sem miða að því að þessa aðila sé hreinlega hægt að stoppa. Ég vona að frumvarp varðandi kennitöluflakk og þau frumvörp sem hæstv. ráðherra nefndi áðan taki einmitt á slíkum málum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem er afskaplega þörf. Þann 30. janúar í fyrra tók hæstv. félags- og barnamálaráðherra þátt í sérstakri umræðu um félagsleg undirboð og svik á vinnumarkaði sem haldin var að mínu frumkvæði. Ég spurði hæstv. ráðherra þá hvaða aðgerðir væru fyrirhugaðar af hálfu stjórnvalda, í fyrsta lagi til að vinna gegn því að brotastarfsemin þrífist hér á landi, í öðru lagi til að tryggja starfsemi og eðlilega samkeppnisstöðu fyrirtækja sem virða kjarasamninga og lög og í þriðja lagi til að efla vinnueftirlit og nýta viðurlög við brotum á lögum og kjarasamningum og fylgja þeim eftir. Heilbrigður vinnumarkaður er undirstaða góðra samfélaga og svikin verður að stöðva hér á landi. Brotastarfsemin beinist einkum að þeim sem eru veikastir fyrir, ungu fólki og erlendum starfsmönnum í byggingariðnaði og ferðaþjónustu. Markvissra aðgerða er sannarlega þörf. Þeirra var þörf þá fyrir rúmu ári líkt og nú. Því miður hefur of fátt breyst á því rúma ári frá því að við ræddum málefnið síðast í þessum sal. Það þarf mannskap, það þarf vilja til að uppræta ósómann og það þarf viðurlög sem bíta á þá sem svindla. Lögregla, ríkisskattstjóri, verkalýðsfélög og atvinnurekendur þurfa öll að vinna saman því að heilbrigður vinnumarkaður er hagur okkar allra og það er mannúð og virðing fyrir mannréttindum líka. Starfsmannaleigur sem fara ekki að íslenskum lögum, sem svindla á launamönnum og láta græðgi ráða för umfram allt eiga ekkert erindi inn á íslenskan vinnumarkað og við þurfum að sjá til þess að starfsemi þeirra fái ekki að þrífast hér á landi. Það duga engin vettlingatök. Ég vil, herra forseti, hvetja hæstv. ráðherra til dáða við að uppræta þá meinsemd.
Herra forseti. Félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði hefur verið mikið vandamál undanfarin ár, okkur sem velferðarsamfélagi til lítils sóma. Vinstri græn hafa flutt þingmál um keðjuábyrgð og lagt mikla áherslu á að hægt sé að koma í veg fyrir brotastarfsemi á vinnumarkaði, félagsleg undirboð og jafnvel mansal. Það er því ánægjulegt að farin er af stað vinna á vegum ráðherra með aðkomu aðila vinnumarkaðarins og annarra opinberra aðila sem að málinu koma með einum eða öðrum hætti. Eitt af því sem er mikilvægt að berjast gegn er kennitöluflakkið og nú liggur fyrir frumvarp sem ætlað er að stemma stigu við því. Því var m.a. velt upp í vinnu starfshópsins sem hér um ræðir að lágmarkslaun nytu opinberrar verndar þar sem réttindi eru tryggð með lögum og að lögfesta þyrfti ramma um starfsumhverfi starfsnáms, starfsþjálfunar og sjálfboðaliða en þar hefur verið mikil brotalöm á og misnotkun á vinnuframlagi. Sérstaklega hefur það bitnað á ungu fólki og erlendu fólki á vinnumarkaði. Ég tel að tillaga um formlegan samstarfshóp sé mjög mikilvæg og nauðsynlegt að hafa yfirsýn yfir hvar vinnumarkaðurinn er viðkvæmur fyrir brotastarfsemi og að mótuð sé stefna til framtíðar þar sem stjórnvöld geti hrint í framkvæmd þeim vilja sem liggur fyrir til að tryggja megi heilbrigðan og öruggan vinnumarkað. En við höfum gert ýmislegt sem er til mikilla bóta eins og lög um keðjuábyrgð gagnvart starfsmannaleigum, dagsektir hækkaðar og heimild Vinnumálastofnunar til að leyfa umsagnir stéttarfélaga varðandi ráðningarsamninga. Það er auðvitað til skammar hvernig brotið hefur verið á verkafólki á vinnumarkaði, því fólki sem mikið hefur unnið að hagvexti í samfélagi okkar, og verkalýðshreyfingin [[Forseti hringir.]]hefur staðið sig mjög vel. Mér finnst mjög mikilvægt að þetta samstarf raungerist milli verkalýðshreyfingar, [[Forseti hringir.]]opinberra aðila við að koma í veg fyrir brotastarfsemi á vinnumarkaði.
Virðulegi forseti. Á Íslandi hefur liðist nútímaþrælahald í áraraðir. Í kjölfar uppljóstrunar í þættinum Kveik á RÚV sem fjallaði um brotastarfsemi á vinnumarkaði, skipaði núverandi félags- og barnamálaráðherra samstarfshóp sem skilaði skýrslu um lausnir á þeirri þjóðarskömm. Skýrslan sem kallast Skýrsla samstarfshóps félags- og barnamálaráðherra um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði hefur verið mikið rædd í þingsal í þessari þörfu umræðu. Brýnasta verkefnið í tillögum hópsins er að taka á kennitöluflakki á skilvirkan hátt. Það var því ánægjulegt að lesa í gær að hæstv. dómsmála-, atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra hefur lagt fram stjórnarfrumvarp sem situr nú í samráðsgátt Alþingis. Loksins, loksins, loksins verður tekið af alvöru og festu á kennitöluflakki á Íslandi. Þeim áfanga ber að fagna og hlakka ég mikið til að sjá þetta verða að lögum. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á áðan virðist í mörgum tilfellum vera um einbeittan brotavilja að ræða hjá þeim fyrirtækjum sem brotið hafa á starfsfólki sínu. Það er því mikilvægt, auk þess að taka á öllum þeim liðum sem koma fram í skýrslu samráðshópsins sem ráðherra skipaði, að hægt sé að beita háum sektum og jafnvel loka starfsmannaleigum gerist þær brotlegar. Eins má það ekki vera svo að húsnæðisöryggi starfsmanna sé upp á vinnuveitendur komið heldur verða starfsmenn að vera með eigin leigusamning við leigusala, en ekki hent út á gaddinn ef starfsmannaleigan segir þeim upp eins og fjölmörg dæmi eru um. [[Forseti hringir.]] Að lokum verð ég að koma inn á að hæstv. ráðherra ber jú nafnbótina barnamálaráðherra og vil því minna á þá staðreynd að fjölmargir [[Forseti hringir.]]þeirra einstaklinga sem brotið hefur verið á eiga börn. [[Forseti hringir.]]Á Íslandi búa börn við fátækt og það er því mikilvægt að hraða [[Forseti hringir.]]vinnslu þessa máls og að allar tillögur sem samstarfshópurinn hefur komið fram með … [[Forseti hringir.]]
Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni þessa umræðu. Um er að ræða mál sem yfirleitt snýst um græðgi og siðleysis ákveðinna aðila, sem betur fer ekki allra en það eru alltaf skemmd epli inn á milli sem nýta sér ódýrt vinnuafl og níðast á því án þess að blikna. Það segir mikið um löggjafann að við skulum geta rætt svona mál ár eftir ár og samt virðist lítið þokast í rétta átt. Þetta er fólk sem fær borguð mjög lág laun og það veit ekki einu sinni hver réttur þess er vegna þess að fólkið talar ekki okkar tungumál og því er ekki kynntur réttur sinn á eigin tungumáli. Það ömurlegasta í því öllu saman er þegar fólk er komið í þá stöðu að búið er að rýja það inn að skinni og það kemst ekki einu sinni heim til sín aftur, á ekki fyrir fargjaldinu heim, enda borgar þetta fólk himinháa leigu eins og við höfum séð. Það er ömurlegt til þess að vita að þarna er oft fjöldi manns saman í einu herbergi. Fyrir utan það virðist allt í svona tilfellum vera vonlaust. Menn hafa ekki einu sinni almennilegan aðgang að náðhúsi og eru svo að byggja lúxushótel og lúxusíbúðir. En það sem mér finnst eiginlega alvarlegast er það sem varðar mansal og þrælahald. Mér finnst skelfilegast í því öllu saman að við skulum hafa látið vændi og mansal viðgangast á milli nefndasviðs Alþingis og skrifstofa alþingismanna. Það hefur viðgengist í langan tíma án þess að við vissum [[Forseti hringir.]]að á viðkomandi skemmtistað færi fram mansal og vændi. Þetta er ömurlegt [[Forseti hringir.]]og það segir svolítið um okkur að þetta skuli gerast beint fyrir framan nefið á okkur og við höfum ekki hugmynd um það. Ég spyr mig: Þurfum við fjölmiðla [[Forseti hringir.]]til að upplýsa okkur um það sem var að gerast við hliðina á okkur? Það er alveg stórfurðulegt.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir mjög góða umræðu um þetta mikilvæga mál. Sú skýrsla sem hæstv. ráðherra lét vinna er fyrir margra hluta sakir mjög góð, en við lestur hennar verð ég þó að segja að mér finnst fátt nýtt koma þar fram frá því ég kom fyrst að þessum málaflokki fyrir sex árum síðan. Þetta er vandamál sem er búið að ræða mjög lengi og lausnirnar sem við viljum gjarnan leita í alltaf þær sömu, það þurfi að herða lög og reglur og það þurfi að herða lög og reglur. Við verðum að hafa í huga í því samhengi að við erum að glíma við skipulagða brotastarfsemi. Þó að vissulega þurfi alltaf að hafa hugann við það á ákveðnum sviðum að skerpa mögulega á viðurlögum, skerpa á refsiheimildum o.s.frv., þá er vandinn ekki löggjöfin heldur eftirlitið. Vandinn er að við erum með aðila sem eru að brjóta núgildandi löggjöf og ég myndi segja af hreinum ásetningi. Þess vegna kallaði ég þetta ásetningsbrot, skipulagða brotastarfsemi. Hún verður ekkert upprætt nema með, ég myndi segja, bókstaflegum ofsóknum í eftirliti. Það er það sem ég sakna dálítið úr skýrslu starfshóps hæstv. ráðherra, mér finnst of lítið tekið á eftirlitsþættinum þar, enn og aftur. Það hefur hvorki komið fram í þessari umræðu né í máli ráðherra hvort þar sé nægilega gætt að málum og nægilega mikið fjármagn tryggt til að hægt sé að sinna því eftirliti sem nauðsynlegt er til að uppræta þetta. Þar liggur vandinn okkar á endanum. Lausnin felst ekki í því að þrengja með flóknu regluverki að þeim fyrirtækjum sem þegar fara að lögum heldur að uppræta starfsemi þeirra fyrirtækja sem ekki fara að núgildandi löggjöf. Við höfum lagaheimildir til staðar og ég vil sér í lagi minna á í tengslum við mansalsmálin sem rædd hafa verið að bent [[Forseti hringir.]]hefur verið á heimildir í núgildandi lögum sem hægt væri að beita, eins og 253. gr. hegningarlaganna [[Forseti hringir.]]um að misnota þekkingarleysi eða veika stöðu fólks í hagnýtingarskyni.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Hún er gríðarlega góð. Ég er sammála þeim sem bent hafa á það hér að langstærstur hluti fyrirtækja vill gera vel. Það er þetta litla hlutfall, svörtu sauðirnir, sem við þurfum að ná til. Ég er líka sammála því að í flestum tilfellum er þar um skipulagða brotastarfsemi að ræða. Það mikilvægasta er að í þeirri vinnu sem farið hefur fram hefur tekist að fá alla að borðinu. Allir þeir aðilar sem þurft hefur að fá að borðinu í gegnum árin eru komnir að hingað og eru sammála um meginútlínur þess hvernig við getum aukið og eflt eftirlit með þessum svörtu sauðum og komið í veg fyrir þetta. Það eru ekki bara stéttarfélög og ekki bara stofnanir eins og Vinnumálastofnun sem þarna eru, þarna er líka ríkisskattstjóri, lögreglan og fleiri aðilar sem þurfa að koma að málum. Svolítið hefur verið spurt um hvort aukið fjármagn fylgi þessu. Allar þessar stofnanir hafa gríðarlegt bolmagn og eru með mjög marga starfsmenn, eins og t.d. Vinnumálastofnun. Með því að setja þetta pólitískt á stefnuskrána er hægt að forgangsraða í þá þágu að auka slagkraftinn þarna inni. Það gerir það líka að verkum að þegar menn vinna saman getur það skilað ótrúlegum árangri þegar út í eftirlitið er komið, eins og kemur vel fram í skýrslunni. Eins og fram kom í nýlegu máli sem kom upp, hafa einstakar stofnanir ekki valdheimildir eða slagkraft til að taka á ákveðnum aðilum og þurfa þess vegna aðstoð annarra. Þá er það tekið inn á þennan samstarfsvettvang, sem er grundvöllurinn að því að ná utan um grófu brotin. Ég bind mjög miklar vonir við það og ítreka það að sá hópur hefur þegar fundað, hann gerði það í síðustu viku og er núna að móta sér [[Forseti hringir.]]sýn og reglur um hvernig hann ætlar að vinna, vegna þess að saman getum við unnið á þessari meinsemd. Það getur það enginn einn, [[Forseti hringir.]]hvort sem það er sá sem hér stendur eða hv. þingmaður sem hóf þessa umræðu. Hann þekkir hana vel [[Forseti hringir.]]sex ár aftur í tímann og veit að sameinuð [[Forseti hringir.]]náum við langmestum slagkrafti til að stöðva þetta. Um það erum við, ég, hv. þingmaður og aðrir, sammála.
Virðulegur forseti. Við höldum okkur á svipuðum slóðum enda um áleitið málefni að ræða. Það varðar keðjuábyrgð. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér með okkur en skýrsla samstarfshóps á hans vegum, um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði, kom út í janúar sl. og fjallaði nokkuð um keðjuábyrgð og fleira sem lýtur að brotastarfsemi á vinnumarkaði. Þetta er ágæt skýrsla og greinargóð. Stjórnvöldum má vera ljóst að alvarlegar brotalamir hafa verið á þessum þáttum í mörg ár og hægt og illa hefur gengið að stoppa upp í göt sem vitað er um og bitna á þátttakendum á vinnumarkaði, launþegum og viðskiptalífinu öllu. Um mitt síðasta ár samþykkti Alþingi mikilvægar úrbætur á lögum um útsenda starfsmenn og skyldur erlendra þjónustuveitenda frá því á árinu 2007. Lögin ná nú til starfsmanna erlendra þjónustufyrirtækja sem eru með starfsemi hér á landi þótt fyrirtækin séu ekki með starfsstöð hér eða hafi bara gert samninga við innlend notendafyrirtæki. Keðjuábyrgðin er enn þá mjög takmörkuð eftir starfsgreinum og virkar þannig að fyrirtæki sem hefur starfsmenn í vinnu á vegum starfsmannaleigu er skuldbundið til að ganga inn í skyldur starfsmannaleigunnar. Ef fyrir liggur að starfsmenn hafi ekki fengið greidd þau laun sem þeim ber er hægt að beina kröfunum að fyrirtækinu sem leigði þá. Mál rúmensku verkamannanna, sem rataði í fjölmiðla, og áður hefur verið getið um, var tilvik af þessu tagi þar sem grunur lék á að um nauðungarvinnu hjá starfsmannaleigu á höfuðborgarsvæðinu hafi verið að ræða, þar hafi verið haft rangt við og reynt gæti á keðjuábyrgð. Alþýðusamband Íslands, herra forseti, hefur lagt á það mikla áherslu að keðjuábyrgð verði að almennri reglu á íslenskum vinnumarkaði. Samtök atvinnulífsins hafa hins vegar móast við og talið að frekar ætti að grípa til sértækra aðgerða þar sem vandamálin væru til staðar á vinnumarkaðnum. Almenn keðjuábyrgð væri of dýr og of víðtæk aðgerð. Nú er rætt um að skylda til keðjuábyrgðar verði sett í lög um opinber innkaup. Herra forseti. Við upplifum endurtekin tilvik vítt og breitt í atvinnulífinu, landinu og þjóðinni til mikils vansa. Ég spyr því hæstv. ráðherra þriggja spurninga: Hyggst ráðherra beita sér fyrir breytingum á lögum með það að markmiði að styrkja enn frekar keðjuábyrgð fyrirtækja og að ábyrgðin nái til allra fyrirtækja sem hafa erlenda starfsmenn í þjónustu sinni en ekki eingöngu til þeirra fyrirtækja sem starfa að mannvirkjagerð? Telur ráðherra að keðjuábyrgð eigi að vera lagaskylda á öllum sviðum atvinnustarfsemi? Telur ráðherra ástæðu til að herða ákvæði laga um atvinnustarfsemi í því skyni að hindra að brotið sé á einstaklingum og fyrirtækjum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Í lögum sem samþykkt voru síðasta sumar var samþykkt með hvaða hætti keðjuábyrgð væri. Í frumvarpinu sem þar varð að lögum kom fram að taka ætti þessa tvo þætti inn til að byrja með, eins og hv. þingmaður nefndi, og síðan skyldum við hafa mjög reglulegt eftirlit með því hvernig því yndi fram. Alþingi eða stjórnvöld skyldu svo grípa inn í og koma með breytingartillögur og útvíkka þetta yfir allan vinnumarkaðinn. Það skyldi þá gert í framhaldinu þegar reynsla væri komin á keðjuábyrgð gagnvart þessum þáttum atvinnulífsins. Samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun hefur enn ekki reynt á keðjuábyrgð í framkvæmd. Þó ber að hafa í huga að um einkaréttarlegt úrræði er að ræða án aðkomu Vinnumálastofnunar. Þegar spurt er að því hvort ráðherrann hyggist beita sér fyrir breytingum á lögum með það að markmiði að styrkja enn frekar keðjuábyrgð fyrirtækja er svarið: Já, almennt er ráðherra fylgjandi því að styrkja enn frekar keðjuábyrgð fyrirtækja. Við samþykktum lög hér á þingi eftir víðtækt samráð. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að um þetta eru skiptar skoðanir milli Alþýðusambandsins og Samtaka atvinnulífsins en niðurstaðan hér á þinginu varð sú að framfylgja þeirri tillögu sem þó hafði náðst sátt um og líka eftir meðferð í hv. velferðarnefnd. Ég held að í ljósi þess eigum við að láta reyna á keðjuábyrgðina. Við erum að vinna út frá því og vöktum þetta, höfum eftirlit með þessu, og erum tilbúin til að grípa inn í ef menn telja að það þurfi að útvíkka það. Stefna ráðuneytisins er að vinna eftir því frumvarpi sem samþykkt var á grunninum sem því var búinn. Það er hins vegar alveg ljóst að þetta er einn af þeim þáttum sem fjallað var um í umræddri skýrslu sem kynnt var í janúar. Þar var rætt um keðjuábyrgð og m.a. með hvaða hætti þyrfti að skilgreina hana betur og styrkja og menn voru sammála um ákveðin atriði þar. Þar kom líka fram, svo því sé haldið til haga, að þrátt fyrir að allir þeir aðilar sem kæmu að vinnu skýrslunnar væru sammála um allar stærstu meginlínurnar, stærstu megintillögurnar, þá var tekið á því í þessari vinnu að Alþýðusambandið vildi að keðjuábyrgð yrði sett yfir allan vinnumarkaðinn. Varðandi þá hugmynd komu þau mótrök fram af hálfu Samtaka atvinnulífsins að frekar ætti að taka til sértækra aðgerða þar sem vandamálin væru til staðar á vinnumarkaðnum. Almenn keðjuábyrgð, sem myndi kalla á kostnaðarsamt eftirlit, væri of víðtæk aðgerð. Þetta eru ekkert ný sjónarmið. Þau eru enn þarna. Þarna eru enn ólíkar skoðanir á þessu viðfangsefni. Við erum að fylgjast með þessu. Við erum að vakta þetta. Frumvarp er ekki í undirbúningi en við fylgjumst grannt með þessu og erum tilbúin til að bregðast við og leggja fram frumvarp á ákveðnum tímapunkti ef menn meta það svo. Hv. þingmaður spyr hvort ástæða sé til að herða ákvæði laga um atvinnustarfsemi í því skyni að hindra brot hjá einstaklingum og fyrirtækjum. Það eru einmitt tillögur í þessum samstarfshópi sem lúta að því að koma inn með ákveðin viðurlög og ég hef sagt að við séum að fylgja eftir þeim tillögum. Það er gríðarlega mikilvægt að því sé fylgt fast eftir og við munum kynna aðgerðir hvað það snertir eins fljótt og auðið er. Hins vegar er mikilvægt að bæta því við, af því að við vorum í þessari umræðu hér áðan, að ég held að það sé samt mikilvægt að þegar við erum að vinna þessar tillögur áfram - víðtæk samstaða náðist um meginlínurnar í þeim - reynum við að halda þeirri samstöðu áfram eins og kostur er um stóru útlínurnar varðandi viðurlög og annað. Það kostar auðvitað tíma að gera það og ég veit að við viljum koma þessu sem fyrst til framkvæmda. Ég held að það sé mikill styrkur í því að halda samstöðunni vegna þess að við viljum tryggja þann samstarfsvettvang sem þarna er. Ég vona að þetta hafi að einhverju leyti svarað fyrirspurnum hv. þingmanns. Ef ekki kem ég í seinni umferð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég skildi svör hans þannig að hann væri á þessu stigi ekki reiðubúinn til að beita sér fyrir því að styrkja löggjöfina enn frekar með það að markmiði að keðjuábyrgð verði lagaskylda á öllum sviðum atvinnustarfsemi. Hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef ég fer með rangt mál, ef ég hef skynjað þetta á annan hátt en hann meinti. Það kom fram í umræðunni fyrr í dag að stjórnvöld, lögreglan, ríkisskattstjóri, Vinnueftirlitið og Vinnumálastofnun, væru þegar farin að hefja samræðu um að formgera samninga eða eitthvert samstarf og viðbrögð við brotastarfsemi, það hefur vantað dálítið upp á það að klára mál sem upp koma. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvenær hann sjái fyrir endann á því starfi og hvenær við sjáum hilla undir það að þessi vinna taki á sig markvisst form. Ég velti því fyrir mér hvort ráðherra sjái fyrir sér mögulega útfærslu á því hvernig megi í auknum mæli fyrirbyggja alvarleg eða ítrekuð brot gegn starfsmönnum með því að útvíkka refsiábyrgð lögaðila og fyrirsvarsmanna. Þurfum við ekki að endurskoða viðurlögin samhliða þeirri vinnu allri saman?
Virðulegur forseti. Aðdragandinn að því að þetta frumvarp var lagt fram á sínum tíma, varðandi keðjuábyrgðina, var mjög víðtækt samráð allra aðila á vinnumarkaði. Niðurstaðan úr því samráði varð að leggja frumvarpið fram með þessum hætti og um það spannst mikil pólitísk umræða hér í þingsal og ég þykist vita líka í hv. velferðarnefnd. Niðurstaðan úr öllu því samráði og vinnunni hér í þinginu varð sú að þetta næði eingöngu til ákveðins hluta vinnumarkaðarins til að byrja með, þannig að við höfum verið að vinna með þá niðurstöðu. Við fylgjumst með stöðunni á vinnumarkaði og hvernig ákvæðið um keðjuábyrgð reynist í þeim tilteknu atvinnugreinunum. Síðan er ætlunin að grípa inn í með lagabreytingum ef talin verður þörf á því. Við erum því í raun að vinna algjörlega með þá niðurstöðu sem unnið var með á sínum tíma. Ég ítreka aftur að samkvæmt upplýsingum frá Vinnumálastofnun hefur ekki enn reynt á keðjuábyrgð í framkvæmd, ekki einu sinni í þessum umræddu atvinnugreinum. En komi í ljós að mikilvægt sé að grípa inn í gagnvart fleiri atvinnugreinum áður en við látum reyna á þessar umræddu atvinnugreinar mun ekki standa á ráðherranum eða ráðuneytinu að grípa þar inn í og setja fram nauðsynlegar breytingar. Hvað varðar tímamörk í vinnu hópsins, þessum samráðsvettvangi varðandi eftirlit á vinnumarkaði sem þegar er kominn af stað, þá fundaði hann í síðustu viku. Nú er verkefnið að hann setji sér ákveðnar starfsreglur og vinnulag, hvernig menn geti í sameiningu komið inn með auknum slagkrafti. En varðandi tímalínu á öllum þessum umræddu tillögum, af því að það var rætt sem innlegg í kjarasamninga, með hvaða hætti þetta verði innleitt, þá er samtal í gangi á milli stjórnvalda [[Forseti hringir.]]og aðila vinnumarkaðarins. En ég hef lagt á það áherslu að það gerist eins hratt og auðið er.
Forseti. Fyrir rúmu ári mælti ég fyrir þingsályktunartillögu um frelsi á leigubílamarkaði þar sem lagt var til að samgönguráðherra yrði falið að afnema hámarksfjölda atvinnuleyfa til leigubílstjóra, fækka kvöðum fyrir veitingu þeirra og opna markaðinn fyrir aukinni samkeppni. Málið dagaði uppi í umhverfis- og samgöngunefnd, ekki síst vegna þess að þá glitti í niðurstöður starfshóps sem var að endurskoða í heild regluverk um leigubílaakstur með hliðsjón af annars vegar áliti ESA, sem komst að þeirri niðurstöðu í rökstuddu áliti að norsk leigubifreiðalöggjöf, sem um margt svipar til þeirra íslensku, fæli í sér brot á EES-rétti, og hins vegar með hliðsjón af frumkvæðisathugun ESA á íslenskum leigubílamarkaði og mögulegum hindrunum á aðgengi þar. Það sem stofnunin skoðaði helst var hvort aðgangshindranir fælust í ákvæðum íslenskrar bifreiðalöggjafar um fjöldatakmarkanir atvinnuleyfa á tilteknum svæðum og einnig í kröfu íslenskrar löggjafar um stöðvaskyldu. Starfshópurinn skilaði niðurstöðum til ráðherra í apríl. Þar kom fram að hópurinn teldi rétt að afnema fjöldatakmarkanir á útgefnum atvinnuleyfum til leigubílaaksturs og enn fremur að fallið yrði frá lögbundinni stöðvaskyldu. Viðbrögð hæstv. ráðherra þegar tillögurnar voru kynntar voru að tilkynna að hafinn yrði undirbúningur að frumvarpi til nýrra laga um leigubifreiðar til framlagningar á haustþingi á Alþingi 2019, og þá með víðtæku samráði við hagsmunaaðila. Í ljósi þess sem fram hefur komið, að það þurfi viðamiklar lagabreytingar til að framkvæma tillögur starfshópsins, spyr ég hæstv. ráðherra um stöðuna á þeirri vinnu og jafnframt í leiðinni hvort þess megi vænta, í bjartsýni, mögulega, að málið komi á samráðsgátt stjórnvalda í vor til að vera sem fyrst tilbúið næsta haust. Enn fremur langar mig að vita hjá hæstv. ráðherra hvort við þessa vinnu sé farið í minnstu mögulegar breytingar til að mæta gagnrýni ESA varðandi íslenskan leigubílamarkað eins og hann er núna eða hvort málið verði unnið enn frekar í frelsisátt að þessu sinni. Að lokum langar mig að beina sjónum að hlutverki leigubíla í almenningssamgöngukerfinu okkur. Í reglugerð um leigubifreiðar segir að leigubílaakstur sé þjónustugrein sem teljist til almenningssamgangna. Nú liggja fyrir drög um stefnu stjórnvalda um almenningssamgöngur í ráðuneytinu. Drögin voru á samráðsgáttinni og þar var opið fyrir umsagnir til 7. mars sl., ef ég fer rétt með. Í þessum stefnudrögunum er ekki vikið einu orði að leigubílum almennt, leigubílaakstri. Í ljósi þessa er síðari spurning mín til hæstv. samgönguráðherra sú hvort væntar umbætur [[Forseti hringir.]]á leigubílamarkaði skipti máli þegar unnið er að stefnumörkun í almenningssamgöngum eða hvort þessi mál séu að mati hæstv. ráðherra alls ótengd.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir þessa fyrirspurn um umbætur á leigubílamarkaði. Það er rétt að ráðuneytið hefur, frá því að skýrsla starfshópsins um heildarendurskoðun á íslensku regluverki um leigubifreiðar kom út, unnið að mótun nýrrar löggjafar á þessu sviði. Það voru birt áform um lagasetninguna á samráðsgátt stjórnvalda síðasta sumar og þar komu athugasemdir sem unnið hefur verið úr síðan, þeim sem þá bárust. Við höfum jafnframt fylgst með því að á öllum Norðurlöndunum hafa menn verið að breyta löggjöfinni, jafnvel þó að þeir hafi verið búnir að breyta henni í þá átt sem Noregur og Ísland eru að gera í dag. Við höfum fylgst með þeim breytingum. Sérstaklega hefur verið haft samráð við norsk samgönguyfirvöld sem vinna að sambærilegum breytingum á sinni löggjöf á þessu sviði, auk þess sem hliðsjón hefur verið höfð af þeirri vinnu sem nú fer fram í ráðuneytinu í tengslum við almenningssamgöngur. Ég kem aðeins inn á það síðar. Í verkefnissáætlun ráðuneytisins vegna nýrra laga um leigubifreiðaakstur er gert ráð fyrir að drög að frumvarpi verði kynnt í samráðsgátt stjórnvalda fyrir sumarið, eða snemmsumars, á næstu mánuðum, með það fyrir augum að framlagning þess geti orðið í þinginu fyrir lok nóvember á þessu ári. Breytingarnar sem unnið er eftir taka mið af niðurstöðum starfshópsins en jafnframt horfum við til þeirra breytinga sem menn eru að gera á þessu kerfi á Norðurlöndunum. Varðandi spurninguna um hvort umbætur á leigubílamarkaði tengist stefnumótun í almenningssamgöngum eða hvort þessi mál séu ótengd er það alveg skýrt í mínum huga að þau eru tengd. Það hefur komið fram í bæði kynningu og umræðu um almenningssamgöngur að í þróun almenningssamgangnakerfisins geta verið svæði þar sem nauðsynlegt er að stefnumótun á sviði leigubifreiðaaksturs og stefnumótun í almenningssamgöngum á landsvísu taki mið hvor af annarri. Það er nauðsynlegt að í löggjöf á sviði farþegaflutninga sé gert ráð fyrir að í þeim tilvikum þar sem aðstæður bjóða ekki upp á reglubundnar almenningssamgöngur á hefðbundnu formi, t.d. vegna þess að þar búi fáir, sé svigrúm til að fylla upp í skarðið með því að tryggja aðgengi að leigubifreiðum. Eins hefur verið nefnt hvort deilihagkerfið muni taka á þessu, þ.e. deilibílar eða pantanaþjónusta þar sem leigubílar gætu sinnt þeirri þjónustu og einmitt á þeim svæðum þar sem búa fáir og stórir almenningsvagnar eru óhagkvæmir og myndu ekki skila tilætluðum árangri og eiga þar af leiðandi einfaldlega ekki við. Þannig að svarið er já, það skiptir máli og málin eru mjög tengd, þjónusta leigubifreiða og almenningssamgangna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég tek undir að það er mikilvægt að það komi fram löggjöf um leigubílaakstur. Það er algerlega nauðsynlegt að við opnum á þennan akstur meira í frelsisátt og horfum á það sem er að gerast í borgum í kringum okkur þar sem aukin samkeppni hefur leitt af sér lægra verð og bætta þjónustu fyrir neytendur. Ég vil svo sannarlega að við fylgjum í þeim efnum á sama tíma og við þurfum auðvitað að tryggja öryggi farþega. Það held ég að geti farið ágætlega saman. Mig langar líka að ítreka það sem kom fram í svari hæstv. ráðherra, að leigubílar eru auðvitað hluti af almenningssamgöngukerfi. Þannig er það í öllum borgarsamfélögum og deilibílar og sú þróun sem á sér stað á þessum markaði mun leysa ýmis vandamál sem við horfum á í borgarsamfélögum [[Forseti hringir.]]í dag. Þannig að ég hvet hæstv. ráðherra áfram í þessu máli.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að málið er í þessum farvegi. Ég hafði í seinni umferð hug á að forvitnast um, svolítið í tengslum við það sem ég spurði um fyrst, hvort það væri fyrst og fremst verið að mæta athugasemdum að lágmarki eða hvort ætlunin væri að horfa víðar. Það gleður mig að heyra að sú er hugmyndin og menn eru að horfa á farveiturnar, deilibílana, pantanaþjónustu og annað slíkt. Ég er sannfærður um að þetta skiptir gríðarlega miklu máli, vissulega mismiklu eftir aðstæðum. Til þess að leigubílarnir geti sinnt þessu hlutverki sínu í almenningssamgöngukerfinu, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom líka inn á, sem er gríðarlega mikilvægt, þarf þjónustan einfaldlega að vera aðgengileg nútímaheimilum og nútímasamfélagi og á viðráðanlegu verði. Þar kemur náttúrlega inn í heilbrigð samkeppni eins og annars staðar. Með heilbrigðri samkeppni er verið að innifela öryggissjónarmið ella er samkeppnin ekki sérstaklega heilbrigð. Mig langar í lokin að nefna að náin tengsl eru á milli almenningssamgangna almennt og umhverfismála. Það er horft til aðstæðna í löndunum í kringum okkur, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, og það eru önnur lönd en Noregur að skoða endurbætur á sínu kerfi, væntanlega með tilliti til nýsköpunar og þeirrar þróunar sem er að verða, ekki síst í lífsháttum borgarbúa almennt. Eitt af því sem kemur upp eru hugmyndir um svokölluð græn leigubílaleyfi, þ.e. það er hvatt til þess á markvissan máta til að draga úr starfsemislosun bílaleigubíla. Ég velti því fyrir mér hvort það samhengi allt sé eitthvað sem er verið að skoða. Það væri synd að láta það tækifæri fram hjá sér fara þegar verið er að fara yfir svona viðamiklar aðstæður og þetta er það sem löndin, ekki síst í Mið-Evrópu, horfa mikið til þessa dagana. - Að öðru leyti þakka ég kærlega fyrir.
Herra forseti. Ég þakka málefnalega umræðu um þetta mál og vil bara taka undir í mínum lokaorðum að það er mikilvægt að við tökum svolítið á þessum framtíðarmöguleikum í löggjöfinni. Á sama hátt og við erum með í umferðarlögunum ákvæði um sjálfkeyrandi bíla þótt þeir séu ekki komnir, en við sjáum fyrir okkur að þeir muni koma, þá þurfum við líka í löggjöf um leigubíla að horfa á þá þróun sem getur þar orðið með pantanaþjónustu, deilibílanotkun og slíku, sem hluta af almenningssamgöngukerfi okkar. Ég vonast til að þetta komi allt saman þar skýrt fram. Ég ítreka aftur að við erum með heildarendurskoðun frá starfshópi sem í voru bæði hagaðilar og aðrir aðilar, sem er auðvitað grundvöllur löggjafarinnar. En við horfum líka á þær breytingar sem aðrar þjóðir eru að gera til þess að takast á við hina óvæntu þróun í framtíðinni. Og svo varðandi græna leigubíla getur formaður Framsóknarflokksins ekki verið annað en ánægður með þá góðu ábendingu. Það væri glæsilegt ef allir bílarnir yrðu grænir, ekki bara á litinn heldur líka í tengslum við loftslagsmál.
Herra forseti. Hér er um að ræða fyrirspurn sem ég lagði fram í síðasta mánuði. Í millitíðinni hef ég heyrt hæstv. ráðherra eiga orðastað við þingmenn um þessa ákvörðun samráðherra síns í óundirbúnum fyrirspurnum og þykist fara nærri um hver afstaða ráðherrans er í þessu máli. Samt er gott að fá fram skýr svör hér á þessum vettvangi við tveimur afar mikilvægum spurningum sem ég tel ekki hafa verið fjallað um eða svarað með fullnægjandi hætti í margnefndri skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Sem sé hvort ráðherra telji ákvörðun sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um að heimila áframhaldandi hvalveiðar rétta í ljósi stöðu ferðaþjónustunnar og þess að hvalir eru aðdráttarafl fyrir ferðamenn sem tugþúsundum saman fara í hvalaskoðun víðs vegar um landið. Og í öðru lagi hvort ráðherra telji þessa ákvörðun geta haft áhrif á ímynd Íslands út á við, þar á meðal ímynd íslenskrar ferðaþjónustu og íslenskra afurða. Í áðurnefndri skýrslu Hagfræðistofnunar, sem sjávarútvegsráðherra virðist hafa lagt til grundvallar ákvörðun sinni, er ekki að finna fullnægjandi svör við þessum spurningum, enda var ekki haft samráð við hvalaskoðunarfyrirtæki eða fyrirtæki í ferðaþjónustu við gerð skýrslunnar. Stjórn Samtaka ferðaþjónustunnar gagnrýndi líka harðlega ákvarðanir ráðherrans og sagði að þar væri meiri hagsmunum fórnað fyrir minni, sem er ekki ofmælt því að útflutningstekjur af hvalveiðum nema á ári 1,3 milljörðum kr., sem er lægri fjárhæð en ferðaþjónustan skapar okkur daglega í gjaldeyristekjur. Varðandi það orðspor sem hvalveiðar hafa í heiminum má svo nefna að verslun með langreyðakjöt er bönnuð samkvæmt CITES-samningunum um afurðir dýra í útrýmingarhættu. Í heiminum er almennt litið á verslun með langreyðakjöt svipuðum augum og verslun með fílabein. Kannski skjátlast heiminum þar en spurningin er hvort það sé áhættunnar virði að leiða heiminn í allan sannleikann um það að brýnt sé að drepa hvali sem fáir vilja kaupa og enn færri borða en margir horfa á og dást að.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrirspurnina sem er um mikilvægt mál en ekki óumdeilt. Ég fagna sérstaklega þessu tækifæri til að ræða málefnið út frá sjónarhóli ferðaþjónustunnar. Til að byrja með tel ég rétt að taka fram, samhengisins vegna, að ég tel þá ákvörðun að heimila áframhaldandi veiðar á langreyði og hrefnu næstu fimm ár eðlilega í ljósi þeirrar vísindalegu ráðgjafar sem hún er byggð á, ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. Hvalveiðar Íslendinga byggja á meginreglunni um sjálfbæra nýtingu á lifandi auðlindum í hafi og á Íslandsmiðum er einungis veitt úr stofnum sem eru í góðu ástandi. Við ákvarðanir um hvalveiðar er farið eftir vísindalegri ráðgjöf. Það er strangt eftirlit með þeim og þær eru í samræmi við alþjóðalög. Ég er enn fremur almennt þeirrar skoðunar að ekki sé rétt að takmarka atvinnufrelsi fólks þegar við höfum vísindin á bak við okkur. Þá þarf að minnsta kosti meira að koma til. Hvalir eru svo sannarlega mikilvægt aðdráttarafl fyrir ferðamenn hér á landi en ekki hefur verið sýnt fram á að hvalveiðar Íslendinga hafi neikvæð áhrif á komur ferðamanna hingað til lands né eftirspurn eftir hvalaskoðun. Ferðamönnum hefur þvert á móti fjölgað gríðarlega á síðasta áratug eða svo, eða að meðaltali yfir 20% á milli ára frá 2010, sem er langt yfir meðaltalsvöxt á heimsvísu. Ef við lítum lengra aftur fjölgaði ferðamönnum einnig þegar hvalveiðar voru stundaðar í vísindaskyni á seinni hluta níunda áratugar 20. aldar. Fyrirtækjum sem bjóða upp á hvalaskoðun hefur farið fjölgandi með árunum og hefur ferðamönnum sem fara í hvalaskoðun sömuleiðis fjölgað mikið. Samkvæmt samtökum hvalaskoðunarfyrirtækja, Icewhale, fóru rúmlega 345.000 farþegar í hvalaskoðun árið 2018, en til samanburðar voru þeir 115.500 árið 2010. Hvað ímynd Íslands varðar markast hún að sjálfsögðu af ótalmörgum þáttum, bæði náttúrutengdum menningartengdum og fleiri til. Engar klárar vísbendingar eru um að hvalveiðar hafi haft neikvæð áhrif á ímynd Íslands sem áfangastaðar eða eftirspurn eftir íslenskum afurðum. Samkvæmt könnun Íslandsstofu í febrúar sl. meðal almennings á okkar meginmörkuðum í Evrópu og Norður-Ameríku sögðust um 70% svarenda vera með jákvætt viðhorf gagnvart Íslandi sem áfangastað og gagnvart vörum, þjónustu og vörumerkjum með íslenskum uppruna. Þetta er svipuð niðurstaða og hjá okkar samkeppnislöndum. Þá hefur þessi tala hækkað á milli ára. Staða ferðaþjónustunnar í dag er vissulega viðkvæm og farið að hægja á fjölgun ferðamanna og hafa margir þættir þar áhrif. Meðal skýringa er hátt gengi íslensku krónunnar sem gerir Ísland að dýrum áfangastað, fyrir utan aðra þætti sem almennt gera að verkum að Ísland er dýrt land. Erfiðleikar í flugrekstri sem draga úr framboði flugsæta til landsins sem og að talið er að umfjöllun um viðvarandi kjaradeilur hafi vissulega sín áhrif, að minnsta kosti til skemmri tíma. Þó að hvalveiðar Íslendinga geti hugsanlega haft og hafi eflaust neikvæð áhrif á viðhorf einhverra til landsins - það er auðvitað augljóst að svo er og því finnur maður m.a. fyrir í gegnum samfélagsmiðla - og ákvarðanir þeirra um að sækja landið heim, er hæpið að fullyrða að það sé stóra ástæðan fyrir þessari skammtímaniðursveiflu nú. Ég vil líka taka það fram að langtímahorfur í ferðaþjónustu eru góðar, m.a. þar sem æ fleira fólk er á faraldsfæti í heiminum og kannanir sýna að ímynd Íslands sem áfangastaðar er mjög sterk. Einhverjar sérkannanir og athuganir hafa verið gerðar á áhrifum hvalveiða á ímynd Íslands og ferðaþjónustuna og efnahagslegum áhrifum á hvalaskoðunina í gegnum tíðina en þær hafa verið stopular og eru nú löngu orðnar úreltar. Það væri gott og gagnlegt að endurtaka slíkar kannanir og bæta greiningar til að hafa sem skýrasta heildarmynd. Ég tel sömuleiðis æskilegt að haft sé meira samráð við greinina varðandi þetta málefni til framtíðar. Þó að ekki megi sjá af gögnum að hvalveiðar Íslendinga hafi haft áhrif til hins verra á ímynd landsins eða ferðaþjónustuna hingað til er að sjálfsögðu betra að vera vel vakandi fyrir þróun mála og almennt til gagns að hafa greiningar fyrir framan sig og að þær séu unnar jafnt og þétt og reglulega þannig að hægt sé að átta sig á áhrifum, heildarmynd. Mögulega kann það að hafa áhrif á frekari umræðu og ákvarðanatöku til framtíðar.
Herra forseti. Hér er um afar brýna fyrirspurn að ræða er varðar áhrif hvalveiða. Líkt og hv. þingmaður benti á var ekki haft samráð við hvalaskoðunarfyrirtæki eða fyrirtæki í ferðaþjónustu við gerð hinnar umdeildu skýrslu Hagfræðistofnunar sem sjávarútvegsráðherra leggur til grundvallar sinni ákvörðun. Því hefur verið mótmælt harðlega af Samtökum ferðaþjónustunnar og má líka nefna harðorða ályktun Hvalaskoðunarsamtaka Íslands frá 15. mars sl., þar sem skorað er á stjórnvöld að afturkalla reglugerð sjávarútvegsráðherra um að leyfa hvalveiðar. Samtökin ítreka líka kröfu sína um að raunverulegt hagsmunamat fari fram þar sem fullt tillit sé tekið til hagsmuna hvalaskoðunar, ferðaþjónustu og annarra útflutningsgreina áður en frekari hvalveiðar fari fram við Ísland. Undir þetta tek ég og vona að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því líka, ekki bara í þágu umhverfis- og dýraverndunarsjónarmiða heldur líka í þágu þeirrar atvinnugreinar sem heyrir undir hennar ráðuneyti og má ekki við meiri skakkaföllum eða óvissu. Herra forseti. Við þurfum að endurskoða fyrir alvöru stefnu Íslands í hvalveiðimálum og ekki á forsendum eins manns heldur á forsendum umhverfis- og dýraverndunarsjónarmiða og forsendum einnar af grunnatvinnustoðum okkar samfélags. Helst af öllu eigum við að hætta hvalveiðum strax árið 2019.
Hæstv. forseti. Árið 2006 sagði forstöðumaður í hvalaskoðun á Íslandi að hvalveiðar sem þá voru yfirvofandi myndu drepa hvalaskoðun á Íslandi áður en hægt væri að líta við. En þróunin er allt önnur. Árið 2018 fóru miklu, miklu fleiri í hvalaskoðun en á þeim árum sem vitnað er til, þ.e. árið 2006. Ég verð að segja líka að það að bera saman fílabein og afurðir af langreyði hlýtur náttúrlega að vera einhver lapsus vegna þess að aðstæður þessara dýra eiga ekkert sameiginlegt. En af því að hv. þingmaður sem bar fram þessa fyrirspurn, sem ég er þakklátur fyrir, talaði um það að mjög fáir borðuðu þetta kjöt tala ég fyrir munn þeirra sem ekki fá að borða þetta kjöt vegna þess að það er ekki á markaði á Íslandi. Það er mjög miður vegna þess að þetta er mjög góð afurð og holl. Ég auglýsi hér með eftir því að meðan verið er að veiða hval á Íslandi, þ.e. langreyði, verði hann seldur á almennum markaði á Íslandi þannig að við fáum aðgang að þessu lostæti.
Hæstv. forseti. Ég ætlaði aðeins að koma upp á og láta ljós mitt skína í þessu máli. Fyrir mér er þetta ósköp einfalt. Við erum með fisktegund í hafinu sem eru hvalir og … [[Gripið fram í: Þetta er ekki fiskar.]] [[Gripið fram í: Þetta eru spendýr.]]- Jæja, þetta eru fiskar líka. [[Gripið fram í: Nei. Spendýr. Mikill munur.]]Gott og vel, ræðutíminn er að fara í þetta hjá mér. Hafrannsóknastofnun hefur gefið út ráðgjöf til ráðherra um hvalveiðar. Ráðherra hefur gefið út að hann fer eftir því sem stofnunin ráðleggi og síðan sé það undir þeim komið sem gera út eða reka fyrirtæki hvort þeir kæri sig um að gera út á þetta og hvort það borgi sig. Ég mæli eindregið með því vegna þess að mér finnst bæði langreyðarkjöt og annað hvalkjöt mjög góður matur [[Forseti hringir.]]og það vantar á íslenskan markað.
Forseti er sammála hv. þingmanni um að allir sem hafa sporð séu fiskar.
Virðulegur forseti. Ég er greinilega í lúxushópnum því að það vildi svo til í gær að ég var í fermingarveislu og þar var boðið upp á hvalkjöt. Ég hélt reyndar að um væri að ræða nautacarpaccio en það var víst hvalur og bragðaðist alveg ágætlega. Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn og umræðu sem augljóslega er þörf. Ég er sammála því að árið er 2019 og við eigum ekki að veiða dýr sem eru í útrýmingarhættu. Við eigum ávallt að hlusta á vísindamenn og huga að stofnum í kringum landið. Ef niðurstaða þessa aðila er sú að það sé í lagi að veiða eða nýta einhverja dýrategund þá finnst mér sjálfsagt að gera það og við eigum ekki að hlusta á litla hagsmunahópa úti í heimi sem eru að berjast fyrir einhverju. Hvað kemur næst? Hvað með hestinn okkar? Það er fjöldi fólks sem kemur hingað til lands til að horfa á hestasýningar og njóta íslenska hestsins. Á sama tíma er hann líka borðaður. Hvað með lömbin okkar? Hvað með selveiðar Grænlendinga? Virðulegur forseti. Ég held að full ástæða sé til þess að við stöndum vörð um sjálfstæði okkar í því að taka ákvarðanir um það hvernig við [[Forseti hringir.]]nýtum náttúruauðlindir okkar, hvort sem þær eru lifandi eður ei. Ef það er í lagi að veiða hvali samkvæmt vísindaniðurstöðum [[Forseti hringir.]]eigum við að sjálfsögðu að gera það og það á ekki að vera fyrir einn ákveðinn aðila eða fyrirtæki heldur fyrir þjóðina.
Virðulegi forseti. Hér hefur farið fram nokkuð áhugaverð umræða um það hvort menn eigi að horfa á eða veiða. Í mínum huga tel ég þetta geta farið ágætlega saman. Við þekkjum það að til er nóg af hval, það finnst mér alla vega. Við sjáum alls staðar þar sem við komum að hvalastofnar eru að færa sig nær landinu, þeir koma meira inn á firði o.s.frv. Ég vil líka minna á að hvalir borða það sem er með sporð, sem er kallað fiskur og er í samkeppni við okkur um að nýta þá auðlind. Ég tel að þetta geti farið vel saman en vissulega verðum við að gæta hófs og vera ekki að veiða hval þar sem verið er að sýna hann.
Forseti. Einhvern veginn þróaðist umræðan um þessa ágætu fyrirspurn í umræðu um smekk einstakra þingmanna á kjötafurðum. Það þótti mér dálítið einkennilegur viðsnúningur. Ég er alveg viss um að það er ýmis kjötvara sem við leggjum okkur ekki venjulega til munns sem er ágæt á bragðið. Sjálfur hef ég borðað lóu sem er býsna góð á bragðið, en ekki veiðum við hana. Sumum þykja hundar afbragðsmatur, en við erum ekki að taka afstöðu til þess hvort rétt sé að nýta þær tegundir. Ég þakka fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hér er tæpt á máli sem við hljótum, alveg sama hvað okkur finnst, að þurfa að taka alvarlega og ræða. Eru áhrif á ferðaþjónustuna og og hver eru þau þá? Þurfum við að taka afstöðu til þess þegar við tökum afstöðu til þess hvort leyfa eigi hvalveiðar? Um það snýst umræðan, ekki um smekk manna á kjöti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og þingmönnum fyrir ágæta umræðu sem hefur þróast í bæði kunnuglegar og óvæntar áttir. Í þessu máli hafa tilfinningarök verið dálítið ráðandi og menn ekki gefið því nægilegan gaum að þetta á að snúast annars vegar um vistfræði og náttúruvernd og hins vegar um beinharða hagsmuni. Stærsti hagsmunaaðili þessa máls eru hvalaskoðunarfyrirtæki. Það er ekki hægt að koma upp í ræðustól og láta eins og hvalaskoðunarfyrirtæki hafi ekkert um málið að segja eða hafi ekkert vit á því, séu bara á villigötum. Við verðum einfaldlega að hlusta á þau fyrirtæki og við verðum að hlusta á Samtök ferðaþjónustunnar, vegna þess að það er óvart stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar. Það eru raunar fleiri atvinnuvegir sem þarna koma við sögu. Augljóst er að hvalveiðar Íslendinga hafa staðið markaðssetningu á íslensku lambakjöti í Bandaríkjunum stórkostlega fyrir þrifum. Bandaríkjamenn líta hvalveiðar upp til hópa sömu augum og verslun með fílabein. Þeim kann að skjátlast í því. En svona lítur heimurinn á þetta almennt. Þess má raunar geta í því sambandi að hvalir, sem eru vel að merkja spendýr en ekki fiskar, eru dýr sem fara um allan heiminn og eru ekki staðbundnir. Þeir eru ekki bundnir við íslenska landhelgi heldur fara um heiminn og þar með ber að líta á þá sem í heild. Það þarf að líta á þetta út frá þremur stoðum sjálfbærninnar, ekki því hvort nóg sé af hvölum hér við land, sem er raunar umdeilt og umdeilanlegt, og huga þarf [[Forseti hringir.]]að því hvort það séu þjóðarhagsmunir í því fólgnir að veiða hvali. Ég tel svo ekki vera.
Herra forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Ég get alveg tekið undir með hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni að umræður um þetta mál eru oft keyrðar á tilfinningum á báða bóga, að kjötið sé gott eða ekki og enginn skuli segja okkur fyrir verkum og hér sé fullvalda þjóð að taka sínar ákvarðanir, en það er líka stundum á hinn veginn og einhverjir halda því væntanlega fram að stærsti hagsmunaaðilinn í þessu máli séu hvalirnir sjálfir. Mig langar að bæta því við í lokin að því verður ekki neitað að hvalveiðar hafa áhrif á ímynd landsins. Hvalveiðar eru vissulega umdeilt mál í alþjóðasamfélagi. Vinaþjóðir okkar hafa gagnrýnt þær. Ýmis umhverfissamtök berjast gegn þeim og segja má að almenningsálitið úti í heimi hafi almennt ekki verið slíku hliðhollt. Það hefur á stundum verið áskorun að gæta viðskiptalegra hagsmuna til skemmri tíma, einkum varðandi útflutning á íslenskum sjávarafurðum, en hingað til er ekki talið að um verulegt tjón á hagsmunum Íslands hafi verið að ræða. Stjórnvöld hafa enda ávallt brugðist við gagnrýni með skilvirkri upplýsingagjöf og vísað í vísindaleg gögn og að farið sé eftir alþjóðalögum. Reynsla undanfarinna áratuga hefur enn fremur sýnt að atvinnugreinarnar, hvalveiðar og hvalaskoðun, útiloka alls ekki hvor aðra og þær geta lifað hlið við hlið með góðu samstarfi við hlutaðeigandi. Þannig hefur reynslan einnig verið í öðrum löndum þar sem hvalaskoðun og hvalveiðar þrífast hlið við hlið. Til að draga allra mest úr líkum á árekstrum á milli hvalaskoðunar og hvalveiða hér á landi hefur ákveðnum verndarsvæðum verið úthlutað til hvalaskoðunar. Til að mynda hafa hvalveiðar verið bannaðar á hluta af Faxaflóa, í Eyjafirði og Skjálfandaflóa frá nóvember 2017. Ég er þeirrar skoðunar að þessar tvær atvinnugreinar, hvalveiðar og hvalaskoðun, geti starfað áfram samhliða með samráði. Það er þó eins og víðast hvar betra að byggja á haldgóðum rannsóknum og upplýsingastarfi svo að við höfum staðreyndir í höndunum og minna af tilfinningum til að taka mið af. Ég ítreka í því ljósi að ég hef áhuga á að fara í slíka [[Forseti hringir.]]greiningarvinnu í samráði við greinina, því að það skiptir máli að vera vel vakandi fyrir þróun mála og huga að heildarmyndinni hvað þetta varðar.
Virðulegur forseti. Ég legg hér fram fyrirspurn til ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar um kennitöluflakk. Þetta hefur því miður orðið gamalgróið í málinu, að heita má, en kennitöluflakk kallast það þegar fyrirtæki sem sér fram á gjaldþrot flytur eignir sínar yfir á nýja kennitölu en skilur skuldir fyrirtækisins eftir á gömlu kennitölunni. Þannig getur eigandi fyrirtækisins haldið áfram rekstri án þess að borga upp skuldir sínar því kröfuhafarnir geta aðeins gengið að þeim eignum sem skráðar eru á gömlu kennitöluna. Í könnun sem nemendur í viðskiptafræði við Háskólann í Reykjavík gerðu fyrir nokkrum árum meðal stjórnenda 600 íslenskra fyrirtækja kom fram að rúmlega 73% íslenskra fyrirtækja höfðu tapað fjármunum á kennitöluflakki og þriðjungur þeirra hafði tapað fjármunum á kennitöluflakki oftar en sex sinnum. Mikill meiri hluti af þeim stjórnendum sem tóku þátt sögðu að þörf væri á lagasetningu til að stemma stigu við kennitöluflakki. Þetta er samfélagsmein, virðulegur forseti, sem hefur verið til umfjöllunar misserum og árum saman, kemur upp aftur og aftur. Samtök iðnaðarins hafa verið harðorð í gagnrýni sinni á kennitöluflakk í íslensku atvinnulífi og árið 2004 fóru þau í sérstaka herferð gegn kennitöluflakki. Það eru tíu ár frá því að fjórir þingmenn lögðu fram frumvarp á Alþingi þessa efnis, sem dæmi. Í skýrslu vinnuhóps félags- og barnamálaráðherra frá því í janúar sl. um félagsleg undirboð og brotastarfsemi á vinnumarkaði er þetta efst á blaði, að taka á kennitöluflakki með afgerandi hætti. Bregðast þurfi tafarlaust við og nauðsynlegt sé að hrinda í framkvæmd skilvirkum aðgerðum. Samtök atvinnulífsins og ASÍ hafa sömuleiðis barist fyrir þessu árum saman og fyrir liggja heildstæðar tillögur sem hægt er að gera að veruleika án tafar. Virðulegur forseti. Ég lagði fram þessa fyrirspurn fyrir um þremur vikum síðan og nú um helgina var í fréttum að komin væru á samráðsgáttina drög að frumvarpi sem ætlað er að taka á kennitöluflakki og frestur til að skila inn umsögnum er fram á fimmtudag. Þetta er auðvitað ánægjulegt, eins langt og það nær, og ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir snögg viðbrögð, hún er ung og tápmikil og bregst hratt við. En ég er með þrjár spurningar. Sumpart eru þær auðvitað úreltar. Ein gengur út á það hvort hæstv. ráðherra hyggist leggja fram málið núna á vordögum eða hvenær hún sjái það fyrir sér og hvort hún telji kannski að þessi drög sem liggja fyrir taki með nægilega góðum hætti á þessu máli þannig að það verði úr sögunni. Og að lokum: Hvaða tímamörk [[Forseti hringir.]]sér ráðherra fyrir sér varðandi frekari lagabreytingar sem nauðsynlegt er að ráðast í í þessu sambandi?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir fyrirspurnina. Það væri óskandi að maður þyrfti bara þrjár vikur til að undirbúa svona mál til að geta brugðist við þegar fyrirspurn er send. En það er rétt að við kynntum á samráðsgátt frumvarp sem er liður í þessu, ekki þó þannig að ef það verður að lögum sé hið svokallaða kennitöluflakk úr sögunni. En þetta er skref sem skiptir máli, er mjög vandað og vel undirbúið og löngu kominn tími fyrir okkur til að taka og klára. Ég vona innilega að frumvarpinu verði vel tekið, það fái þá þinglegu meðferð sem þarf og við sameinumst síðan hér fyrir vorið og tökum þessi skref. Ég vil byrja á því að taka fram að það er ekki ólöglegt hér á landi að verða gjaldþrota. Þessu er mjög mikilvægt að halda til haga í allri umræðu um þessi mál. Þvert á móti er mikilvægt að gæta meðalhófs við leit að leiðum til úrbóta og að þær aðgerðir sem ráðist er í séu vel ígrundaðar og ekki sé gripið til úrræða sem t.d. hindra frumkvöðla- og nýsköpunarstarfsemi eða hefta eða fæla erlenda fjárfesta frá því að koma með fjármagn inn í íslenskt atvinnulíf. Það er mikilvægt að hlúa að sanngjörnu viðskipta- og samkeppnisumhverfi hér á landi en kennitöluflakk í atvinnurekstri ógnar því. Þess vegna er mikilvægt að leitað sé leiða til að sporna við misnotkun á hlutafélagaforminu, af því að þetta er ekkert annað en misnotkun á því og kennitölu í atvinnurekstri. Orðið kennitöluflakk er þá notað um ákveðna misnotkun eigenda í skjóli takmarkaðrar ábyrgðar, einkum þegar liggur fyrir grunur um ólöglegt atferli. Í samráðsgátt Stjórnarráðsins er nú að finna frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Markmiðið með frumvarpinu er að stemma stigu við misnotkun á hlutafélagaforminu og er kennitöluflakk í atvinnurekstri þar fyrst og fremst undir. Frumvarpið byggir á sáttmála ríkisstjórnarflokkanna en þar er m.a. að finna umfjöllun um stefnu ríkisstjórnarinnar í vinnumarkaðsmálum og kennitöluflakk er þar sérstaklega tilgreint. Frumvarpið er fyrsta skrefið í að bregðast við sameiginlegum tillögum Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins frá því í júní 2017 um leiðir til að sporna við kennitöluflakki í atvinnurekstri. Þetta mál hefur verið í vinnslu síðan. Auðvitað hafa svona frumvörp í einhverri mynd verið mjög lengi í vinnslu í ráðuneytum og lögð fram á þingi reglulega, en þetta mál hefur verið í vinnslu frá því sumarið 2017 þegar við tókum við þessum tillögum, ég og þáverandi fjármálaráðherra, Benedikt Jóhannesson. Þetta er vandasamt verk sem hefur kallað á mikið samtal milli ráðuneyta, ASÍ, Samtaka atvinnulífsins og fleiri. Kallaðir voru til sérfræðingar, bæði innan ráðuneytanna og utan, og þetta hefur tekið tíma. En ég geri líka ráð fyrir að málið sé nægilega vel unnið til að þola þinglega meðferð og verða samþykkt. Sú tillaga sem hvað mest áhersla hefur verið lögð á er tillaga ASÍ og SA um að hægt sé að úrskurða einstakling í atvinnurekstrarbann í tilteknum tilvikum. Það skoðuðum við sérstaklega hvernig hægt væri að útfæra tillögur samtakanna um atvinnurekstrarbann svo að þær væru í samræmi við almenna málsmeðferð hér á landi. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að það er mikilvægt að meðferð mála sem þessara gangi hratt fyrir sig og því nauðsynlegt að huga að málsmeðferðinni hvað það varðar. Við mat á því hvaða útfærsla af atvinnurekstrarbanni komi helst til greina vegast á sjónarmið um skilvirkni og almannahagsmuni annars vegar og réttaröryggi borgaranna og meðalhóf hins vegar. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru þríþættar. Fyrst er að nefna tillögu um breytingu á 262. gr. almennra hegningarlaga, en tillagan gengur út á það að hægt verði að úrskurða einstaklinga í atvinnurekstrarbann í allt að þrjú ár með dómi, hafi viðkomandi gerst sekur um brot sem varða við 262. gr. almennra hegningarlaga. Um er að ræða meiri háttar brot gegn tilgreindum ákvæðum laga um tekjuskatt, laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, laga um virðisaukaskatt, laga um bókhald og laga um ársreikninga. Í frumvarpinu er einnig lagt til að við upptalninguna verði bætt við tilgreindum ákvæðum í lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða þannig að lífeyrissjóðsskuldbindingum verði veitt samsvarandi vernd og vörslusköttum. Í öðru lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum um hlutafélög, um að hert verði á hæfisskilyrðum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra slíkra stofnana og að sambærileg hæfisskilyrði og gilda um stjórnarmenn hlutafélaga, einkahlutafélaga og sjálfseignarstofnana sem stunda atvinnurekstur gildi einnig um þá sem fengið hafa prókúruumboð. Í þriðja lagi er lagt til að heimild ráðherra samkvæmt lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög til að krefjast skipta á búi slíkra félaga í ákveðnum lögbundnum tilfellum verði flutt til hlutafélagaskrár. [[Forseti hringir.]] Ég geri ráð fyrir því að koma frumvarpinu inn í þingið fyrir tilskilinn frest.
Hæstv. forseti. Ég þakka þessa fyrirspurn og þakka fyrirspyrjanda áhuga á þessu máli. Ég get glatt hann með því að hann þarf ekki eftir neinu að bíða vegna þess að mál þessa efnis liggur nú þegar fyrir Alþingi. Það er núna í nefnd. Miðflokkurinn flutti þetta mál nú á haustdögum. Í því máli er m.a. ákvæði um að þeir sem verða fyrir því að verða gjaldþrota þrisvar sinnum á 18 mánuðum fái ekki að stýra fyrirtækjum næstu tvö ár á eftir. Þetta er mjög skilvirkt, mjög skýrt og mjög einfalt og ég fagna því að eiga hér góðan liðsmann við þetta frumvarp því að ég efast ekki um að hv. þm. Guðjón S. Brjánsson mun taka því fagnandi að fylgja þessu frumvarpi okkar. Nú er nefnilega ekkert annað að gera en að rífa þetta frumvarp út úr nefnd og gera það að lögum. Það er hægt að gera það með undraskömmum hætti. Með þessu er ég ekki að gera lítið úr viðbrögðum ráðherra, sem ég fagna mjög, en ég hygg að frumvarp okkar Miðflokksmanna gangi heldur lengra en frumvarp ráðherrans og verði þess vegna miklu beittara vopn í baráttunni við þann vágest sem kennitöluflakk er. Ég mun fagna því sérstaklega ef hv. þm. Guðjón Brjánsson veitir þessu liðsinni, þessu góða máli okkar.
Hæstv. forseti. Við ræðum aðgerðir gegn kennitöluflakki og fyrirspurn hv. þm. Guðjóns S. Brjánssonar til hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Þórdísar K. R. Gylfadóttur. Ég fagna því hér, eins og aðrir hafa gert, að hæstv. ráðherra hyggist beita sér fyrir aðgerðum gegn kennitöluflakki og þessari misnotkun á hlutafélagaforminu. Við Framsóknarmenn höfum áður lagt fram frumvarp þessa efnis. Ég hygg að það sé í líkingu við það frumvarp sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson vísaði til hér áðan en fyrrum hv. þm. Karl Garðarsson hafði veg og vanda af því að semja það frumvarp á sínum tíma. Þetta markmið um að setja jafnvel atvinnurekstrarbann, ég held að það fari vel saman við þær tillögur sem hingað til hafa verið í þessu máli. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra í lokin, [[Forseti hringir.]]því að í svari við fyrirspurn minni um þetta mál kom fram að þetta hefði ekki verið lögformlega skilgreint hingað til og því ekki hægt að leggja mat á afleiðingar af þessu, hvort hann hyggist setja hóp af stað til að meta það.
Virðulegur forseti. Ég gat ekki annað en tekið til máls þegar ég heyrði hv. þm. Þorstein Sæmundsson segja okkur frá því að hann væri komin með lausn þessara mála, enda hefði hann lagt fram frumvarp um þetta efni. Þá vil ég benda hv. þingmanni á að kynna sér umsagnirnar sem komið hafa um frumvarpið til okkar inn í efnahags- og viðskiptanefnd, því að ég held að eftir að hafa farið yfir þær sé það niðurstaða okkar að sú leið sé ekki fær. Eins mikið og ég tek undir það sem fram kemur í fyrirspurninni og markmiðinu með því frumvarpi sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson talaði fyrir áðan verðum við að fara varlega í þessum efnum. Eins og hæstv. ráðherra kom ágætlega inn á þarf að huga að nýsköpunarumhverfinu hér. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra talaði um, þ.e. að það að leggja fram frumvarp tæki með einhverjum hætti á þessu. En við verðum auðvitað alltaf að huga að því að hér sé öflugt og gott umhverfi til nýsköpunar. Það má með engum hætti hefta atvinnufrelsi um of. Þó að við viljum að sjálfsögðu [[Forseti hringir.]]öll koma í veg fyrir kennitöluflakk, sem er í rauninni síbrotastarfsemi og þar er einbeittur brotavilji fólks, má ekki taka á heiðarlegum aðilum sem eru hér að reyna að leggja eitthvað til í atvinnustarfsemi.
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa góðu umræðu og fagna boðuðu frumvarpi. Það er mjög mikilvægt að ná tökum á þessari iðju. „Raðþrotamenn“ eru hér mikil meinsemd í viðskiptalífinu. Kennitalan er náttúrlega nokkurs konar fingrafar okkar í viðskiptalífinu og þessu má líkja við það að skipta um fingraför til að torvelda fingrafararannsóknir. Þetta er sem sagt fólk sem hefur þá fyrirgert rétti sínum til atvinnurekstrar. Það þarf að taka á því. En um leið, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir vék að, verðum við að huga að því að menn þurfa líka að geta átt sér viðreisnar von í atvinnulífinu. Menn þurfa að geta brennt sig og reynt aftur fyrir sér, sérstaklega hvað varðar nýsköpun og því um líkt. Þess vegna má þetta ekki vera of grimmilegt [[Forseti hringir.]]um leið. En það þarf náttúrlega að taka á síbrotastarfsemi og koma í veg fyrir hana.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og öðrum þeim sem tekið hafa til máls. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra þegar hún segir að gjaldþrot séu ekki ólögleg á Íslandi. Eins og komið hefur fram erum við fyrst og fremst að tala um brotastarfsemi, rétt eins og við vorum að tala um um keðjuábyrgð og brotastarfsemi á vinnumarkaði í umræðunni. Tilgangur þessa frumvarps er auðvitað sá að setja undir þann leka að helstu eigendur og stjórnendur geti í skjóli takmarkaðrar ábyrgðar orðið uppvísir að því að keyra fyrirtæki sín ítrekað í þrot. Ég vil leyfa mér að spyrja ráðherra að nýju: Eru þau viðurlög sem kynnt eru í frumvarpinu nógu afgerandi og skýr að hennar mati? Munu þau skila tilætluðum árangri? Þær breytingar sem við erum að fjalla um ná eingöngu til þeirra tilvika þegar maður er dæmdur sekur um brot gegn ákvæðum 262. gr. hegningarlaganna og ná því ekki til annarra tilvika, sem geta verið alvarleg. Því eru kannski kröfuhafar og samfélagið í heild ekki að fullu varin fyrir kennitöluflakki. En að öðru leyti árétta ég að við erum stöðugt að fjalla um síbrotastarfsemi sem við verðum svo grátbroslega vör við allt of oft, að fyrirtæki skipta um kennitölu og skipta jafnvel ekki einu sinni um nöfn. Samfélagið er látið una þessu. Það er ekki gott siðferði.
Herra forseti. Svo ég bregðist við því sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson kom hér inn á, er alveg rétt að þessi fyrirhugaða breyting nær eingöngu til þeirra tilvika þegar maður er dæmdur sekur um meiri háttar brot gegn tilteknum ákvæðum laga og nær ekki til annarra tilvika. Það er þess vegna sem við teljum að nauðsynleg viðbót til fyllingar þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpi mínu nú séu breytingar á lögum um gjaldþrotaskipti. Vinna við þær lagabreytingar er í höndum dómsmálaráðuneytisins og dómsmálaráðherra, sem er sú sem hér stendur, tímabundið. Sú vinna er þegar hafin. Málið var unnið í samráði við dómsmálaráðuneytið og er stefnt að því að leggja fram frumvarp þess efnis um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti á næsta löggjafarþingi. Það verður horft til nágrannalanda í áframhaldandi vinnu. Ég finn alveg fyrir því að fólk er óþreyjufullt og ég skil það mætavel. Sumir spyrja: Af hverju getum við ekki bara gert eins og Svíþjóð, núna? En Svíþjóð tók fyrsta skrefið fyrir rúmum 30 árum síðan þannig að við getum ekki ætlast til þess að við getum með einu frumvarpi komist á þann stað sem Svíþjóð hefur komist á á 30 árum þar sem tekið er skref fyrir skref. Þau læra af reynslunni. Fyrst voru þetta örfáir sem dæmdir voru í atvinnurekstrarbann. Svo fjölgaði þeim ár frá ári með tímanum. Það sama gerum við ráð fyrir að verði hér, að við færum okkur áfram og að horft verði til nágrannalanda í áframhaldandi vinnu. Nú er tækifæri til að reyna að hefja kerfisbundna söfnun upplýsinga um þessa misnotkun með þessum breytingum. Við höfum ekki nákvæmt yfirlit yfir umfangið en gerum ráð fyrir því að það sé sambærilegt því sem er á Norðurlöndunum og er ekki hægt að ætlast til að það sé minna hér en þar. Ég trúi því innilega að þetta frumvarp muni skila tilætluðum árangri, en það þarf meira að koma til. [[Forseti hringir.]] Ég þakka fyrir umræðuna. Ég held áfram síðar.
Forseti. Engum blöðum er um það að fletta að loftslagsváin er stærsta vandamál heimsins í dag. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að eiga í þessari umræðu við mig því að hér er verið að reyna að beita því sem hæstv. ríkisstjórn leggur mikla áherslu á, nýsköpun í hugsun þegar kemur að því að takast á við þennan vanda. Ég hef sagt nokkrum sinnum í þessari pontu, forseti, að það er ekkert eitt svar við þeim vanda sem steðjar að jörðinni vegna hlýnunar loftslags. Það eru ekki tvö, þrjú eða fjögur svör: þau eru óteljandi. Við þurfum að taka til á öllum sviðum mannlífs og mannlegrar hegðunar. Þar hef ég horft til þess sem er rótin að þessari fyrirspurn, hvort hægt sé að setja þá stefnu að þar sem ríkið vélar um og útdeilir réttindum til nýtingarleyfa verði kolefnishlutleysis gætt. Ég hef álíka fyrirspurn inni, forseti, til hæstv. fjármálaráðherrann, en hér horfi ég til málefnasviðs hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, þá sérstaklega auðlinda hafsins. Eins og kemur fram í fyrirspurninni er fyrst einfaldlega spurt hvort til greina komi að skilyrða hagnýtingu sameiginlegra auðlinda hafsins þannig að kolefnishlutleysi nýtingarinnar verði tryggt. Þetta er ansi opin spurning og ég hlakka til að heyra ráðherra fara á flug með mér, þ.e. á kaf í djúp hafsins. Ég spyr síðan, forseti, hvernig slík stefna myndi nýtast í baráttunni gegn loftslagsbreytingum og styðja við alþjóðlegar skuldbindingar í þeim efnum sem markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040. Við höfum sett okkur háleit markmið, háleitari en flestar ef ekki allar aðrar þjóðir, um kolefnishlutleysi árið 2040. Og akkúrat það ætti að ýta frekar undir það sem ég kom að í upphafi máls míns, að við horfum á ótal lausnir og í raun og veru á hvern einasta málaflokk um hvernig náum við kolefnishlutleysi hér. Ég átta mig á því, forseti, að þetta er ekkert sem hægt er að stökkva í einn, tveir og þrír. Þess vegna spyr ég hvaða áhrif slík stefna myndi hafa á hagnýtingu umræddra auðlinda og, ef ráðherra er fylgjandi stefnunni, hvenær hann teldi skynsamlegt að hún taki gildi? Því það er augljóst mál að ef svona ákvæði yrði sett myndi það hafa mikil áhrif á þau sem nú nýta auðlindirnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina um mikilvægt mál, vissulega. Eins og kom fram í máli hans eru loftslagsmál í brennidepli og þar er að byggjast upp meiri þekking og ekki síður meiri væntingar og kröfur til þess að gripið verði til aðgerða til að sporna gegn þeirri þróun sem flestir vísindamenn á þessu sviði telja að sé að gerast. Hér er spurt og farið inn í eina tiltekna atvinnugrein og ég skal leitast við að reyna að svara eftir bestu getu, eins og fermingarbarnið sagði. Það er spurt hvort við ættum að skilyrða hagnýtingu einhverra sameiginlegra auðlinda á þann veg að reynt yrði að tryggja kolefnishlutleysi þeirrar sömu nýtingar. Ég held að þetta sé mjög vandasamt viðfangsefni. En ég ætla að reyna að nálgast þetta aðeins út frá sjávarútveginum og reyna þá að færa mig nær spurningunni. Ég tel að sjálfsögðu mikilvægt að orkuskiptin, sem á margan hátt mætti segja að séu hafin í sjávarútvegi, byggi á traustum grunni og ekki síður tæknilegum grunni og ég held að við séum ekki á þeim stað í dag að geta svarað því með óyggjandi hætti, miðað við núverandi tæknistig, hvort við gætum náð meiri árangri með því að skuldbinda sjávarútveginn og þess vegna fiskeldi til að vera kolefnishlutlaust í framleiðslu umfram þær aðgerðir sem fyrirhugaðar eru í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Það er mjög metnaðarfull aðgerðaáætlun og ég tel breiða samstöðu um hana og mikið kappsmál hjá ríkisstjórninni að fylgja henni eftir. En ástæðan fyrir því að ég horfi frekar til hennar er fyrst og fremst sú að þar eru hvatar til þess og verkefni nefnd til að taka á í þessum efnum. En ekki síður vil ég nefna það að eldsneytiskostnaður er verulegur hluti rekstrarkostnaðar í sjávarútvegi og skattlagning þar er þar af leiðandi mikill hvati til orkuskipta. Það má ekki heldur horfa fram hjá því að það hefur náðst hjá sjávarútveginum verulegur árangur í því að draga saman í losun gróðurhúsalofttegunda. Það má ætla að um 43% samdráttur hafi orðið í þeirri atvinnugrein frá árinu 1990. Ég efa það að aðrar atvinnugreinar hafi náð viðlíka árangri og sjávarútvegurinn. Fyrst og fremst má rekja þetta til, að sögn þeirra sem um þessi mál gerst véla, til bættrar veiðistjórnar. Það er ekki fyrr en núna á síðustu tveimur til fimm árum að menn sjá nýja tækni í skipum sem hafa leitt til þess að þau eru loftslagsvænni, en varðandi flotann sjálfan eigum við miklu lengra í land en í bílaflotanum. Það hefur náðst mikil hagræðing með betri stýringu veiða og sparneytnara úthaldi. Það krefst hvort tveggja nýrrar tækni og loftslagsvænna eldsneytis ef við eigum að fara lengra í þessa átt. Ef horft er til þess með hvaða hætti stjórnvöld geta stutt við þetta þá má nefna einhvers konar stuðning við sjávarútveginn til þess að hraða þróuninni. Eitt lítið dæmi varðar stimpilgjöld af skipum sem er eina atvinnugreinin sem ber þetta gjald, þennan skatt. Ef við værum t.d. með atvinnugreinina á sama stað stadda og annan atvinnurekstur þá gæti það hugsanlega flýtt fyrir endurnýjun skipastólsins sem veitir ekkert af. En sem svar við spurningunni sem hv. þingmaður ber upp um skilyrðinguna þá tel ég að þær aðgerðir sem við höfum verið að vinna eftir og erum að vinna að séu í stöðunni í dag miklu raunhæfari og betri til að ná þessu sameiginlega markmiði okkar, frekar en að við getum farið að skilyrða úthlutun takmarkaðra gæða til að ná tilteknum árangri á þessu sviði. Ég held að það yrði erfitt fyrir okkur í dag að koma því á. Ég geri mér grein fyrir því, eins og hv. þingmaður lagði málið upp, að hann hugsar þetta í lengri tíma en ég er á þeim stað aftur á móti að ég tel að við þurfum að sjá betri og meiri tækniþróun í útgerðinni, [[Forseti hringir.]]sjávarútveginum, áður en við getum komist á þann stað að skilyrða þetta tvennt.
Virðulegi forseti. Ég kem hér aðallega upp til þess að fagna því frumkvæði hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés að leggja þessa fyrirspurn fyrir hæstv. ráðherra og fagna þessari umræðu. Ég tel að hér sé hreyft mjög athyglisverðri hugmynd sem sé alveg sjálfsagt að vinna frekar með. Það er rétt, sem hæstv. ráðherra vék að, að það hefur náðst viss árangur. Útgerðir eru að vísu misjafnlegar en þær eru meðvitaðir um þetta og þær hafa virkilega lagt sig fram, sumar hverjar, í þessum efnum. Mig langar aðeins að víkja að svartolíu og minna á að þetta skemmtiferðaskip sem var að stranda undan ströndum Noregs, Viking Sky, var knúið svartolíu og slík skip eru að sigla við Íslandsstrendur og jafnvel íslensk útgerðarfyrirtæki eru [[Forseti hringir.]]með skip sem knúin eru svartolíu. Mig langar að leggja inn í þetta spurningu um það hvort hæstv. ráðherra telji kannski ástæðu til að huga að [[Forseti hringir.]]slíkri brennslu og jafnvel að reisa skorður við því?
Forseti. Ég þakka umræðuna og hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í mínum huga er enginn efi á því að þetta verði svona í framtíðinni. Ég held að það verði þannig í heiminum að við horfum á að við verðum að halda kolefnishlutleysi. Og þegar almennilegt kerfi með losunarheimildir verður komið á og við verðum farin að reikna þær til þess kostnaðar sem raunverulega býr að baki þeim, munum við ekki hugsa frekar um það. Það verður bara þannig að ef maður ætlar að nýta eitthvað þá þarf að tryggja kolefnishlutleysi. Það verður þannig með allar atvinnugreinar, sérstaklega þær sem nýta sameiginlegar auðlindir okkar. Við skulum muna það að eins og fleira er matur en feitt ket, og það er fleira kolefnishlutleysi en samdráttur í útblæstri, þó að það sé náttúrlega alltaf best, en sérstaklega er spurt um kolefnishlutleysi af því að verið er að horfa til bindingar. Dæmi er um það í skipulagi erlendra borga að stofnanir og jafnvel háskólar sem vilja stækka við sig fá að gera það gegn því að umferð aukist ekki, að þau haldi hlutleysi í bílaumferð en geti stækkað ef þeim tekst að halda aukningunni niðri, í núlli. Ég held að þetta sé þannig sem við verðum að hugsa það, að maður geti nýtt auðlind, en þá megi maður ekki auka neikvæðni sameiginlegs loftslagsbúskapar þjóðarinnar. Þess vegna spyr ég inn í framtíðina. Ég átta mig á því að þarna er verið að stíga fyrstu skref í einhverju sem við getum ekki svarað núna strax. Orkuskiptin eru hafin. Síðustu almennilegu orkuskiptin sem þjóðin fór í voru þegar skipt var um orkugjafa í húsum og á heimilum fólks. Þá kom hið opinbera mjög sterkt þar inn í. Þetta var bara gert á tveimur, þremur árum. Markaðurinn getur ekki einn ráðið för. Það þarf ekki bara hvata heldur mikinn [[Forseti hringir.]]stuðning frá hinu opinbera. Við skulum muna að við verðum í raun sem vestrænt samfélag ekki bara [[Forseti hringir.]]að vera kolefnishlutlaus, heldur kolefnisneikvæð ef við horfum á búskapinn í heiminum, því að það eru ekki öll lönd sem ná hlutleysi.
Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna kærlega, ætla fyrst að svara hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni. Þetta er í stjórnarsáttmálanum og í áætluninni um loftslagsmálin sem ríkisstjórnin kynnti og umhverfisráðherra fer fyrir. Það var gert ráð fyrir því að við ætluðum að stefna að banni við notkun svartolíu í efnahagslögsögu Íslands. Það kann að taka einhvern tíma að koma því til framkvæmda, en þetta er vissulega komið á dagskrá. Þegar hér er rætt um þessa framtíðarsýn hv. þingmanns og fyrirspyrjanda, málshefjanda, Kolbeins Óttarssonar Proppés, deili ég alveg hugsuninni og sýninni til þessara mála, að þetta er eitthvað sem mun þyngjast í umræðu og framkvæmd. En þegar við förum að ræða um sameiginlegar auðlindir þurfum við líka að horfast í augu við að það kann að vera að við þurfum að fara að skilgreina hugtakið upp á nýtt. Jarðnæði, heitt vatn eða virkjanir og andrúmsloftið o.s.frv., hvernig þú ætlar að ganga um götur bæjarins o.s.frv., það getur vel verið að við þurfum að fara að taka þetta fram í stærra samhengi. Þegar við horfum bara á eina atvinnugrein per se, sjávarútveginn í þessu sambandi, þá er hann einungis með 11% af þeirri losun sem fellur undir Kyoto-samkomulagið. [[Gripið fram í.]]Í öðrum atvinnurekstri eru 89% af skuldbindingunni. Þar er stóra verkefnið. Þessi atvinnugrein er á réttri leið og hefur sýnt alveg fádæma þrautseigju og hugkvæmni og tæknigetu til þess að takast á við þetta. Það ber að fagna því sérstaklega. En ég skal glaður taka þennan söng í framhaldinu við hv. þingmann þegar hann er búinn [[Forseti hringir.]]að aflétta öllum fyrirvörum á þeim málum sem ég er að vinna með.
Virðulegi forseti. Ég lagði fram aðra fyrirspurn um ákvörðun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um að heimila áframhaldandi hvalveiðar hér áðan til hæstv. ráðherra nýsköpunar og ferðamála. Þar spunnust af fjörugar umræður þar sem m.a. kom fram að hvalir væru fiskar, allir þeir sem hefðu sporð væru fiskar, hvalir væru góðir á bragðið og ýmislegt annað athyglisvert kom í ljós. Ég geri mér grein fyrir því að þetta er samsteypustjórn margra flokka, en mér finnst samt ástæða til að fá fram mat hæstv. ráðherra umhverfis- og auðlindamála í þessu máli. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji það í fyrsta lagi verjandi að heimilaðar hafi verið veiðar á 209 langreyðum og 217 hrefnum í ljósi þeirra upplýsinga frá Hafrannsóknastofnun að hrefnu hafi fækkað mikið á grunnsævi við Ísland frá síðustu aldamótum. Það hafa verið færð sannfærandi rök fyrir því að hlýnun sjávar hafi valdið hruni sandsílastofnsins og hruni lundastofnsins og kríustofnsins og hrakið hrefnuna til Jan Mayen. Í því ljósi tel ég óábyrgt að leyfa veiðar á 207 hrefnum og 209 langreyðum, enda vitum við ekkert um það hvernig þessum villtu spendýrum reiðir af í hlýnandi og súrnandi hafi. Í öðru lagi spyr ég hvort ráðherra telji ástæðu til að skoða breytingar á lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum þannig að hvalir falli þar líka undir. Það fer ekkert á milli mála að það hefur orðið mikil breyting á viðhorfi landsmanna til hvalveiða og náttúruverndar almennt á undanförnum áratugum og æ fleira fólk sem áttar sig á því hversu stórt og mikilvægt tákn fyrir náttúruvernd hvalurinn er. Í þessu sambandi má líka hafa í huga að hvalveiðar hafa þvælst fyrir málstað Íslands á alþjóðavettvangi þegar kemur að málefnum hafsins og gert það að verkum að erfiðara er fyrir Íslendinga að vera leiðandi í góðri og ábyrgri umgengni við auðlindir hafsins. Ógnir af völdum hlýnandi loftslags og súrnun sjávar gera það líka að verkum að ástæða er til að velta því fyrir sér hvort hagsmunir Íslendinga kunni kannski að felast í því að vernda alla hvali.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég sagði, í skriflegu svari við fyrirspurn hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur á síðasta ári, að ég væri ekki sannfærður um að hvalveiðar hér við land væru sjálfbærar. Þá lýsti ég jafnframt efasemdum mínum um að hagsmunir Íslendinga af nýtingu hvala væru eins miklir og stundum er haldið fram. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir um dýralíf að dýralíf á Íslandi sé hluti af íslenskri náttúru sem beri að vernda. Náttúran er auk þess stærsta aðdráttarafl Íslands fyrir ferðamenn. Í minnisblaði Hafrannsóknastofnunar til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um hvalveiðar kemur fram að hrefnu hafi fækkað mikið á grunnsævi við Ísland og að veiðiráðgjöfin taki mið af því. Þá segir jafnframt að talningar bendi ekki til minnkunar í stofnstærð heldur virðist útbreiðslan hafa hnikast norður vegna fækkunar í síld og loðnu að sumarlagi. Þetta eru vistfræðilegir þættir sem þarna er komið fram með en eins og segir í minnisblaðinu er erfitt að meta samspil hvala- og fiskstofna á tímum breytinga í umhverfi sjávar eins og orðið hafa síðustu tvo áratugi og hv. fyrirspyrjandi kom inn á. Það má segja að umhverfið sé kvikt og virðist taka hröðum breytingum. Stjórn Samtaka ferðaþjónustunnar hefur líka nýlega lýst yfir vonbrigðum með ákvörðun ráðherra. Ég tel enn þá brýnt að hvalveiðar verði skoðaðar heildstætt út frá þremur stoðum sjálfbærni, þ.e. umhverfis-, samfélags- og efnahagslegum sjónarmiðum. Því tel ég að ákvörðun sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, um áframhaldandi veiðar á hvölum, hefði átt að taka mið af þessu þrennu en ekki bara að mestu leyti af veiðiráðgjöf Hafrannsóknastofnunar og hef ég lýst þessari skoðun minni yfir áður. Í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu fer nú fram skoðun á breytingu á lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, líkt og kveðið er á um í stjórnarsáttmála að gera skuli. Þessi lög eru um aldarfjórðungsgömul og því rík þörf á að skoða breytingar á þeim. Ég geri ráð fyrir að leggja fram frumvarp þess efnis á næsta löggjafarþingi. Til grundvallar þessari vinnu í ráðuneytinu er viðamikil skýrsla sem unnin var á árunum 2010–2013 og ber heitið Vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra. Þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra skipaði átta manna nefnd sérfræðinga ýmissa stofnana á þessu sviði og fulltrúa félagasamtaka, svo sem Skotvís og Fuglaverndar, sem skilaði af sér fyrrnefndri skýrslu. Var nefndinni ætlað að varpa skýru ljósi á lagalega stöðu villtra spendýra og fugla á Íslandi, m.a. með tilliti til dýraverndarsjónarmiða, og leggja fram tillögur um úrbætur. Leiðarljósið var að uppfylla markmið gildandi laga og þeirra alþjóðlegu samninga sem Ísland er aðili að og varðar verndun villtra spendýra og fugla sem og veiðar á þeim. Vinna nefndarinnar einskorðaðist ekki við að rýna framkvæmd núgildandi laga, heldur átti hún að taka til skoðunar vernd, friðun og veiðar á villtum dýrum, þar með talið selum og hvölum, í víðu samhengi. Í tillögum nefndarinnar varðandi allar þessar tegundir sem falla undir seli og hvali kemur fram að endurskoðun á lagaumhverfi og umsjón varðandi þær taki mið af því að allar tegundir sela og hvala heyri undir lög um villt spendýr og fugla. Þá segir jafnframt að endurskoðunin skuli hafa það að markmiði að uppfylla þá alþjóðasamninga á sviði náttúruverndar og sjálfbærrar nýtingar auðlinda sem Ísland er aðili að. Ég hef lagt áherslu á að tillögur nefndarinnar verði hafðar til hliðsjónar við endurskoðun laganna um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, ekki síst í ljósi þess að Náttúrufræðistofnun Íslands birti válista spendýra sl. haust. Samkvæmt mati Náttúrufræðistofnunar er landselur í bráðri hættu og útselur í nokkurri hættu. Við verðum að tryggja vernd þessara tegunda ef ekki á illa að fara fyrir þeim. Það hvort selir og hvalir eigi að heyra undir löggjöf um vernd, velferð og veiðar villtra fugla og spendýra er því atriði sem mun koma til skoðunar við boðaða endurskoðun laganna í samráði við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið.
Hæstv. forseti. Í áraraðir höfum við Íslendingar tekið mark á ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar varðandi fiskstofna og farið mjög vel eftir þeim og ég sé enga ástæðu til þess að það sé ekki gert þegar hvalir eiga í hlut. Við Hafrannsóknastofnun eru okkar fremstu vísindamenn að störfum sem hafa kynnt sér þessa stofna í þaula. Það hefur komið í ljós að langreyði fjölgar hér í Norðurhöfum, telur rúmlega 100.000 dýr og að taka 200 dýr úr þeim stofni er ekki stórt skarð. Hrefnan er í kringum 45.000 dýr. Norðmenn eru núna að fara að auka hrefnuveiðar. Við höfum ekki veitt undanfarin ár nema einhver 30, 50 dýr, eitthvað slíkt, þrátt fyrir að kvótinn hafi verið hærri, þannig að það er held ég engin áhætta í því að veiða hval. Hvað önnur áhrif varðar þá er, eins og fram hefur komið áður í umræðunni, hvalaskoðun með miklum blóma á Íslandi, hefur aldrei verið í betri færum en nú. [[Forseti hringir.]]Það getur líka verið varhugavert að kippa einu dýri út úr keðjunni og friða það [[Forseti hringir.]]eins og við höfum náttúrlega séð með friðun refsins á Hornströndum þar sem hvergi heyrist í mófugli og allar syllur sem refurinn kemst að eru tómar af fugli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör sín sem ég tel að hafi verið nokkuð skýr við báðum spurningum. Ég spurði hann í fyrsta lagi hvort hann teldi þessar veiðar verjandi. Ég skildi hæstv. ráðherra svo að hann teldi svo ekki vera. Í öðru lagi spurði ég hann hvort hann teldi ástæðu til að skoða breytingar á lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum þannig að hvalir féllu þar jafnframt undir. Ég skildi ráðherrann svo að hann féllist á það. Ég þakka hæstv. ráðherra svör sín og hef ekki meiru við þetta að bæta.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa ágætu umræðu hér í dag. Ég held að það sé ekkert leyndarmál að okkur greinir á um það á Íslandi hvað gera eigi varðandi hvalveiðar. Í slíkum tilfellum er það mín trú og mín skoðun að það sé bara ágætt að slíkur ágreiningur sé uppi á borðum en ekki undir þeim. Við heyrum það hér í þingsal að við erum ekki öll sammála um þetta og það er líka bara allt í lagi. Mín skoðun er sú að við þurfum að horfa til fleiri en vistfræðilegra þátta, eins og kom fram í máli mínu, ekki síst efnahagslegra, og þá líka hvaða áhrif hvalveiðar hafa á ímynd landsins, ímynd ferðaþjónustunnar, ímynd okkar sem lands sem kennir sig við náttúruvernd og umhverfisvernd. Aðeins varðandi endurskoðun á lögunum, villidýralögunum, eins og þau eru kölluð í daglegu tali, þá hlakka ég til að fara í þá vinnu. Líkt og nefndin komst að á sínum tíma ber að skoða hvort hvalir og selir eigi frekar heima undir þeirri löggjöf. Ég lofa ekki einu eða neinu um hver niðurstaðan verður varðandi það, en við munum að sjálfsögðu skoða það, enda ágætisrök færð fyrir því að það gæti verið gott fyrirkomulag. En ég vil að lokum þakka aftur kærlega fyrir umræðuna. Við eigum örugglega eftir að ræða þetta oftar og aftur.