Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 337, um utankjörfundaratkvæði, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Frú forseti. Ég get ekki skilið það öðruvísi en að það sé komið upp neyðarástand á Reykjanesi þar sem arsenikmengun frá United Silicon-verksmiðjunni hefur mælst umfram umhverfismörk og í tuttuguföldu magni þess sem áætlað var. Það hefur komið fram í fréttum RÚV að Kristín Ólafsdóttir, dósent í eiturefnafræði við læknadeild Háskóla Íslands, hefur sagt að það sé full ástæða til að íbúar hafi áhyggjur af arsenikmengun sem fer yfir viðmiðunarmörk, arsenik sé krabbameinsvaldandi, arsenikmengun í andrúmslofti valdi aðallega lungnakrabbameini en líka húðkrabbameini og það sé full ástæða til að taka slíka mengun alvarlega. Nú eru fréttir af niðurstöðum nefndar um sóttvarnir þar sem kemur fram að íbúum á svæðinu stafi ekki bráð hætta af losun frá verksmiðju United Silicon og lítur þess vegna út fyrir að verksmiðjunni verði ekki lokað og að heilsa íbúa svæðisins fái ekki að njóta vafans. Frú forseti. Er ekki full ástæða til að umhverfisráðherra mæti á þingið og upplýsi þingheim og almenning um stöðu mála? Hvers vegna í ósköpunum þarf ég að fá fréttir af framþróun svo mikilvægs máls sem þessa í gegnum fjölmiðla? Þetta er fullkomlega óásættanlegt.
Frú forseti. Það er ástæða til að geta þess undir þessum lið að við þingmenn Norðvesturkjördæmis, allir saman, funduðum í gærkvöldi með bæjaryfirvöldum á Akranesi og fulltrúa launþega á staðnum til að ræða þá alvarlegu stöðu sem þar er upp komin. Það er ekki ofsögum sagt af þeim fréttum af áformum HB Granda að hætta bolfisksvinnslu á Akranesi og segja upp allt að 93 manns að það sé mikið reiðarslag, mikið áfall fyrir það starfsfólk sem á í hlut og íbúa alla. En það var líka uppörvandi að heyra á fundinum að einhugur er meðal Skagamanna um að halda áfram viðræðum af góðum hug og þrótti við HB Granda um uppbyggingu á framtíðaraðstöðu fyrirtækisins á Akranesi. Af þeim sökum eru komin fram haldbær rök fyrir fyrirtækið að hinkra með ákvörðun sína um sinn þar til farið hefur verið betur yfir alla möguleikana í stöðunni, bæði með starfsfólki og bæjaryfirvöldum. Frú forseti. Í stærra samhengi hluta er því miður hætt við því að þetta sé ekki einangrað tilvik sem um ræðir. Mikil hækkun launa, veruleg styrking krónunnar og háir vextir setja fjölmargar fiskvinnslur í verulegan vanda víða um land og það er ekki hægt að horfa fram hjá því að gjöld á atvinnuveginn umfram aðrar útflutningsgreinar eru íþyngjandi, gjöld sem leggjast sérstaklega þungt á lítil og meðalstór fiskvinnslufyrirtæki á landsbyggðinni. Ef það er raunverulegur vilji til þess að treysta atvinnuskilyrði, auka starfsöryggi starfsfólks og auka byggðafestu hlýtur lækkun þeirra að vera einn valkostur sem er í stöðunni.
Virðulegur forseti. Síðastliðinn sunnudag var endursýndur í sjónvarpinu þátturinn Veðrabrigði sem dregur upp raunsanna, dapurlega en einlæga mynd af litlu sjávarþorpi á Vestfjörðum. Einn daginn ákvað kvótaeigandi þorpsins að selja og fara, sem hann gerir, borgar sínar skuldir og hverfur í burtu með ríflegan sjóð til eigin nota á öðrum stað. Eftir sátu íbúarnir sem unnið höfðu hjá honum, sótt fisk á miðin og unnið í fiski í landi. Þetta er gömul saga og ný og í þessari mynd opinberast sú kerfismartröð sem við viljum breyta en íhaldsöflin reyna með öllu móti að verja með kjafti og klóm. Þetta er ekki einasta dæmið, það eru líka Ísafjörður, Þingeyri, Djúpivogur, Húsavík og Þorlákshöfn og nú blasir við hamfaraástand á Akranesi þar sem rótgróið útgerðarfyrirtæki á staðnum er í uppnámi, fyrirtæki sem átti 21.000 tonn í bolfiski þegar sameinast var Granda árið 2004. HB Grandi hefur, eins og fram hefur komið, tilkynnt starfsmönnum sínum, um 100 konum fyrst og fremst, að hann ætli að loka, skella í lás og fara með alla bolfisksvinnslu burtu. Ámóta mörg afleidd störf hverfa líka. Og það má engan tíma missa, þetta var tilkynnt í gær og ganga skal helst frá málinu á morgun. Þetta eru nöturlegar kveðjur. Ekkert er hugsað um afdrif tryggra og reyndra starfsmanna. Atvinnuleysi bíður flestra. Þess á milli gumar HB Grandi af mikilvægi samfélagslegrar ábyrgðar. Þetta er samfélagslegt ábyrgðarleysi. Hér ráða ferðinni einhver önnur öfl og ekki öfl skynsemi, sanngirni eða réttlætis. Það áfall sem nú ríður yfir á að ýta við þegnum landsins, það er verið að véla með sameiginlega auðlind. Hvenær ætla stjórnvöld að rakna úr rotinu og átta sig á eyðileggingarmætti og ofbeldi þessa kerfis? Þetta eina fyrirtæki græddi meira en 3 milljarða í fyrra, svo það er ekki afkoman, en það er ekki nóg, eigendurnir vilja meira og þeir skeyta hvorki um skömm né heiður. Það þykir gamaldags. Virðulegur forseti. [[Forseti hringir.]]Ég brýni ríkisstjórnina til að fara strax í endurskoðun kvótakerfisins, sem hún hefur lofað, svo hindra megi frekari eyðileggingu atvinnulífs og mannlífs vítt og breitt um landið. Því munu jafnaðarmenn leggja lið gegn ójafnaðarmönnum sem hér eru að verki.
Frú forseti. Mig langar að nýta þetta tækifæri til að beina spurningu til hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar, Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, í ljósi umræðu sem sprottið hefur upp um svokallaða 25 ára reglu. Eins og kunnugt er hefur alllengi verið í gildi reglugerð um það hvernig forgangsraða eigi inntöku nemenda í framhaldsskóla því að eðlilegt er að ekki komist allir nemendur inn í þann skóla sem þeir setja sem fyrsta val. Með ákvörðun í fjárlögum árið 2014 var hins vegar tekin sú ákvörðun að hætta að greiða fyrir síðasta hópinn sem nefndur er í þessari reglugerð, þ.e. nemendur eldri en 25 ára, þó eingöngu í bóknámi. Þarna var tekin pólitísk ákvörðun sem hafði þær afleiðingar, ef marka má þau gögn sem liggja fyrir, að nemendum yfir 25 ára aldri fækkaði um 742 milli áranna 2014 og 2015, samkvæmt upplýsingum sem fram komu í svari menntamálaráðuneytisins við fyrirspurn hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur. Fram kom í sjónvarpi um helgina að hv. þm. Nichole Leigh Mosty sagði að hún vildi afnema þessa reglu. Björt framtíð hafi sóst eftir því við gerð stjórnarsáttmála að á því yrði tekið, enda hafi ekki komið til þess að þessum nemendum hafi verið boðnir einhverjir aðrir valkostir nema þeir sem miklum mun dýrari eru en nám í framhaldsskóla. Mig langar að spyrja hv. formann allsherjar- og menntamálanefndar: Er það Sjálfstæðisflokkurinn sem stendur í vegi fyrir því að þessi ákvörðun verði endurskoðuð? Hefur þetta verið rætt innan þingflokka meiri hlutans? Ég mun fagna því af öllum hug ef sú ákvörðun verður tekin að halda áfram að tryggja öllum nemendum vist í framhaldsskóla, eins og verið hefur aðalsmerki íslenska menntakerfisins og var allt til ársins 2014, þrátt fyrir að lengur hafi verið í gildi reglugerð um forgang [[Forseti hringir.]]nemenda. Þekki ég nú þetta mál ágætlega þar sem ég undirritaði þá reglugerð sjálf. Ég bið hv. þingmann að vera því ekki að vísa í reglugerðina því að hér er um að ræða pólitíska ákvörðun um fjárveitingu til að veita öllum nemendum skólavist.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu. Það er alltaf gott og mikilvægt að ræða menntamálin. Það hefur gætt misskilnings í umræðunni um að einhver slík regla hafi verið sett, af því að 25 ára og eldri er ekki meinaður aðgangur að nokkru bóknámi í framhaldsskólum. Auðvitað er verið að byggja á, eins og hv. þingmaður nefnir, forgangsröðun síðan hv. þingmaður var menntamálaráðherra og eina sem hefur gerst síðan er að skerpt hefur verið á þeirri forgangsröðun. Þar horfum við líka til hinna norrænu ríkjanna sem eru með miklu strangari reglu um 25 ára í sínum framhaldsskólum. Ég held að mikilvægt sé að hugsa til þess af hverju og hvernig viljum við mæta þörfum nemenda sem eru 25 ára og eldri. Af hverju er mest brottfall hjá þeim nemendum og hefur verið um langa hríð? Jú, af því að, virðulegi forseti, skólinn, námsefnið og kennsluaðferðirnar er miðað að fólki á aldrinum 16–20 ára og það hentar einfaldlega ekki fólki á þrítugs- eða fertugsaldri að sitja á skólabekk með börnum sem hafa nýlokið í grunnskóla. Við þurfum að mæta þörfum þeirra og byggja upp kerfi, eins og verið er að gera, fyrir fólk sem vill sækja sér menntun á þessum aldri, taka meira tillit til t.d. vinnureynslu og meta hana inn í. Nú höfum við farið úr því að setja 600 milljónir í að setja um 1,5 milljarða inn í það fullorðinskerfi sem er svo mikilvægt til að mæta þörfum þessara nemenda. [[Gripið fram í: Stefna Sjálfstæðisflokksins …]] Ég held líka að mikilvægt sé að það standi margir kostir þeim til boða. Það er tekið við nemendum á öllum aldri á starfsnámsbrautir, þetta á ekki við um iðn- og verknám. Við þurfum þá bara að ræða þá forgangsröðun. Ef hv. þingmanni finnst að við eigum ekki fara eftir hennar eigin forgangsröðun þá getum við rætt það og alveg sjálfsagt að gera það. Virðulegi forseti. Það er mín skoðun [[Forseti hringir.]]að brýnt sé að við mætum þörfum [[Gripið fram í.]]allra nemenda og það er gert með því að framfylgja forgangsröðun hv. þm. [[Forseti hringir.]]Katrínar Jakobsdóttur [[Gripið fram í: … ósammála …]]og gera námið þannig að það henti öllum aldurshópum. [[Gripið fram í.]]
Forseti. Í gær birtist mjög góð greining á ummælum hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksdóttur sem hún lét falla í Silfrinu um helgina. Með leyfi forseta: „Áhugaverð er hún tilgátan sem Hanna Katrín Friðriksson, þingflokksformaður Viðreisnar, lýsti í Silfrinu um helgina sem ástæðu þess að Viðreisn hefur samkvæmt skoðanakönnunum nánast þurrkast út á þeim stutta tíma sem flokkurinn hefur verið í stjórn. Hanna Katrín telur stjórnarandstöðuna hafa lagt alla áherslu á að „heimfæra góðu verkin upp á Sjálfstæðisflokkinn og hefur náttúrulega einhvern veginn lagt áherslu á að gera hag hans mikinn þarna og að sama skapi draga úr störfum hinna stjórnarflokkanna.“ Leiðinlegur er sá vandi sem maður sjálfur á ekkert í. Slík vandamál er erfitt að leysa og því má segja að tilgáta Hönnu Katrínar feli í sér nokkra uppgjöf. Lausnin er einfaldlega að allir aðrir hagi sér betur, en ekki að Viðreisn skoði sinn þátt í því sem hratt stefnir í heimsmet í óvinsældum. Sjálfur tel ég ástæðu óvinsælda flokkanna talsvert einfaldari en þó er kannski ekki alveg hlaupið að því að leysa málið. Samstarfsflokkar Sjálfstæðisflokksins búa fyrir það fyrsta ekki við sömu tryggð og Valhöll. Á meðan Sjálfstæðisflokkurinn gekk til kosninga, ekki aðeins án umbóta heldur baðandi sig í eigin spillingu með Bjarna Benediktsson sem formann, máttu Viðreisn og Björt framtíð boða umbætur á sviði velferðar, stjórnsýslu, fiskveiðistjórnunar, jafnréttis, efnahagsstefnu, utanríkismála og stjórnmálasiðferðis. Kjósendum Sjálfstæðisflokks er hjartanlega sama um spillingu og staðfestu það svo sannarlega þegar þau kusu flokk með Bjarna í fararbroddi.“ Er þessi grein mjög löng og rituð af Atla Þór Fanndal. Mig langar í ljósi þessa að spyrja hv. þingmann hvað það sé nákvæmlega sem við þingmenn stjórnarandstöðunnar höfum gert til að ausa lofi á Sjálfstæðisflokkinn. Hvað ætlar hv. þingmaður að gera til að bregðast við [[Forseti hringir.]]því vantrausti sem hefur komið fram í skoðanakönnunum undanfarið, annað en að beina fingri að einhverjum öðrum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur tækifærið hér. Ég verð að fá að byrja á því að segja að mér þykir reyndar nokkuð langt gengið í viðleitninni að spyrða okkur í Viðreisn við Sjálfstæðisflokkinn þegar skilaboðin til mín varðandi orðastað okkar hér eru svohljóðandi frá starfsmanni Pírata, með leyfi forseta: „Birgitta Jónsdóttir vill eiga orðastað við Hönnu Birnu Friðriksson [[Hlátur í þingsal.]]um stöðu Viðreisnar og BF í skoðanakönnunum og hennar viðbrögð við þeim.“ Það er greinilega öllum brögðum beitt. En að alvöru málsins. Þetta er rétt eftir mér haft. Misskilningurinn er hins vegar sá að ég var alls ekkert að kvarta. Þetta var bara viðurkenning. Þetta er eins og að vera tekin úr umferð í handboltanum í gamla daga. Ég nefndi þetta í „forbifarten“ í sjónvarpsþætti áður en ég tók til við eftirfarandi upptalningu á verkum sem Viðreisn hefur komið upp á borðið í þessu stjórnarsamstarfi. Mér dettur ekki í hug að trúa því að stjórnarandstaðan trúi því í fullri alvöru að mörg þeirra verka sem komin eru upp á borð ríkisstjórnar væru þau sömu ef ekki væri vegna Viðreisnar. Á fyrstu tæpu 80 dögum þessarar ríkisstjórnar hafa fulltrúar Viðreisnar, og ég ætla að leyfa mér að telja upp, sett af stað nefnd um endurskoðun peningastefnu, sem mun skila af sér á árinu; kynnt frumvarp sem lagt verður fram á haustþingi [[Gripið fram í.]]um að sömu samkeppnislög muni gilda um Mjólkursamsöluna og önnur fyrirtæki; ekki látið undan útgerðinni í sjómannaverkfallinu, því náðust samningar í fyrsta skipti í sjö ár; sett af stað sáttanefnd í sjávarútvegi með það fyrir augum að ná sanngjörnu afgjaldi af auðlindinni; breytt nefndarskipan um að endurskoða búvörusamninginn með hagsmuni neytenda í fyrirrúmi; kynnt frumvarp um lögbundna jafnlaunavottun sem hefur náð mikilli athygli í heimspressunni. [[Gripið fram í: Hvar er það?]] [[Gripið fram í: Hvar er það?]] [[Gripið fram í: Við höfum ekki séð það.]]Það er á leiðinni. Aftur: Fjögurra ára kjörtímabil, við erum búin með 80 daga og 1. apríl er ekki kominn. Síðan höfum við sett af stað og erum að stýra samstarfi ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu að aðgerðaáætlun sem ætlað er að slá á framboðsvandann á húsnæðismarkaði. Öll þessi mál eru unnin með hagsmuni almennings að leiðarljósi. Öll voru þau uppi á borðinu í kosningabaráttunni … [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]
… sérstaklega til að draga vagn Sjálfstæðisflokksins?
[[Forseti hringir.]] Annað en …? Þið hafið endalaust notið þess, svo ég svari því nú til, [[Forseti hringir.]]og það er ekki hægt annað en að fara bara í umræðu ykkar í fjölmiðlum almennt, [[Forseti hringir.]]ætíð spyrt okkur við Sjálfstæðisflokkinn sem litla bróður, sem litla valdalausa aðilann, að við höfum gengist honum á hönd o.s.frv. Þú hlýtur að þekkja orðræðuna vegna þess að þú hlýtur að vera ein af skipuleggjendunum. [[Forseti hringir.]]En þannig er þetta. Og í stuttu máli er þetta Viðreisn og ég er Hanna Katrín.
Forseti verður að ítreka að þingmönnum ber að virða þann ræðutíma sem hér er gefinn. Það getur ekki tíðkast í ræðustól Alþingis að hefja nýja umræðu þegar tíminn er löngu liðinn.
Virðulegi forseti. Ég ætla að slá á aðeins léttari strengi hérna. Störf þingsins eru að mínu mati áhugaverðasti dagskrárliðurinn á þingfundum. Á slaginu kl. 8 keppast þingmenn við að komast á mælendaskrá þótt einungis sé gert ráð fyrir að hluti þeirra komist að. Ef þingmenn skrá sig þegar klukkan er gengin tvær mínútur í níu er það stundum of seint. Hér fá þingmenn tvær mínútur til að tjá sig um hvaðeina sem þeim liggur á hjarta. Í dag vil ég nota mínar tvær mínútur til að vekja athygli á því að Sveinn Áki Lúðvíksson var að láta af starfi sem formaður Íþróttasambands fatlaðra, starfi sem hann hefur sinnt síðan 1996. Sveinn Áki hefur þjónað fötluðu fólki og málefnum þess af metnaði, virðingu, umburðarlyndi og samkennd, starfi sem hann hefur sinnt síðan 1996. Ég þekki Svein Áka ekki og hef aldrei kynnst honum, en frétt um starfslok hans hreyfði við mér í gær. Það var kannski eina fréttin sem hreyfði við hjarta mínu. Hann sagði í viðtali á RÚV að fólk áttaði sig ekki á því hversu stór afrek hefðu verið unnin á undanförnum áratugum í tengslum við íþróttir fatlaðra. Hann sagði jafnframt að það hefði þroskað hann mikið að vinna með fötluðum. Þau skilaboð skipta verulegu máli. Innan Bjartrar framtíðar er það sýn okkar að á Íslandi ríki ævarandi og staðföst virðing fyrir fjölbreytileika mannlífsins þar sem sumir eru svona og aðrir hinsegin og að allir einstaklingar, hvort sem þeir glíma við líkamlegar, félagslegar eða andlegar hindranir, eigi möguleika á sjálfstæðu lífi, með reisn og fái til þess aðstoð ef þarf. Þótt það sé ekki endilega mitt hlutverk að þakka Sveini Áka opinberlega fyrir störf hans á mikilvægum vettvangi tel ég það samt hlutverk okkar allra að staldra við, hrósa og þakka þeim sem það eiga skilið í okkar samfélagi. Það á svo sannarlega við í tilviki Sveins Áka og annarra sem starfa eins og hann.
Frú forseti. Enn snúa stjórnarliðar út úr, nú hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir. Munurinn á ríkisstjórninni 2009–2013 og þeirri sem síðast sat var að sú fyrri skaffaði öllum sem vildu pláss í framhaldsskólum en sú síðari lækkaði peningaupphæðir og fækkaði plássum sem varð til þess að skólarnir sjálfir neyddust til að hafna þeim sem voru 25 ára og eldri. Sú stefna svínvirkaði, nemendum fækkaði strax um 40% milli ára. Nemendum var vísað í einkaskóla sem reka frumgreinadeildir og kostnaður þeirra margfaldaðist. Ríkið greiðir nefnilega sambærilega upphæð fyrir nemendur í fullu námi í einkaskólum og bóknámsnemendum í framhaldsskólum. Þetta má bara lesa úr nýrri eftirfylgniskýrslu. Þetta sparar því enga peninga en verður til þess að færri fara í nám. Fjöldatakmarkanir bitna líka harðast á íbúum landsbyggðarinnar og konum sérstaklega. Ég spurði hæstv. menntamálaráðherra út í þessa 25 ára reglu. Hann var háll sem áll, sneri út úr og vísaði eins og hv. þingmaður í einhverja reglugerð. Þróunin talar þó sínu máli og það þarf að láta meiri peninga á málaflokkinn. Ég veit að nú er í undirbúningi þingsályktunartillaga sem vindur ofan af þessu óréttlæti, og ég trúi því að öll stjórnarandstaðan muni fylkja sér um það mál. Og nú hef ég heyrt að hv. þm. Nichole Leigh Mosty hafi lýst sömu sjónarmiðum þannig að það eru líkur á því að það sé meiri hluti fyrir þessari góðu umbreytingu hér á þinginu. Þess vegna spyr ég hv. þingmann, skólameistara og ódrepandi áhugamann um skólamál, Valgerði Gunnarsdóttur: Mun hún ekki leggja okkur lið og styðja þingsályktunartillögu sem tryggir að allir komist inn í opinberu framhaldsskólana?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka félaga mínum úr Norðausturkjördæmi, hv. þm. Loga Má Einarssyni, fyrir þessa fyrirspurn. Nú er það svo að ég starfaði sem skólameistari í 13 ár í fullu starfi og þekki þar af leiðandi þennan akur mætavel. Ég tók á sínum tíma, árið 2012, við fyrirmælum frá þáverandi hæstv. menntamálaráðherra um forgangsröðun inn í skólana. Ég spyr mig: Hvaða tilgangi þjónaði sú forgangsröðun sem var sett með reglugerð sem hæstv. menntamálaráðherra ritaði undir eigin hendi á þeim tíma? Það sem verið er að gera núna er eingöngu að framfylgja þessari reglugerð. Það eru engar reglur [[Gripið fram í.]]og skólarnir bera ábyrgð á innritun, hver og einn skóli. Ég veit ekki til þess að það hafi í stórum stíl verið óheimilað að nemendur eldri en 25 ára færu inn í framhaldsskólana. Hins vegar er það þannig, og það er bara mjög eðlilegt, að þegar er verið að raða inn í framhaldsskólana - og þetta snýst ekki um peninga, þetta snýst líka um pláss í skólunum. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp hvernig forgangsröðunin var sem þáverandi hæstv. menntamálaráðherra kom með árið 2012. Þar kemur fram að þeir sem eru í fyrsta forgangi eru nemendur sem flytjast milli anna eða skólaára í núverandi skóla að meðtöldum nemendum yngri en 18 ára með ófullnægjandi árangur sem hafa haldið skólareglur að öðru leyti. Síðan koma nemendur á starfsbrautum fatlaðra. Í þriðja lagi koma nemendur sem útskrifast úr grunnskóla á næstliðnu [[Forseti hringir.]]vori fyrir upphaf. Ég get haldið svona áfram. Það er hægt að lesa á vef menntamálaráðuneytisins hver forgangsröðunin er. [[Forseti hringir.]]Hún er við lýði, það er alveg rétt. [[Forseti hringir.]]Ég geri ráð fyrir því [[Forseti hringir.]]að hæstv. menntamálaráðherra á þeim tíma [[Forseti hringir.]]hafi haft markmið með þeirri forgangsröðun. [[Háreysti í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Ég skipti um umræðuefni allsnarlega, ég ætlaði að fjalla um umhverfisráðherra og fjarvist hans í gær, en í ljósi þess að hér er verið að tala um 25 ára reglu í framhaldsskólum verð ég að lýsa því yfir að mér blöskrar ýmislegt sem hér hefur verið sagt. Mér blöskrar sú vanþekking sem hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir hefur sýnt að hún hefur á íslensku framhaldsskólakerfi, að það henti ekki fólki á þrítugs- eða fertugsaldri að sækja skóla með yngri nemendum. Þvílíkur þvættingur. Sá sem hér stendur hefur starfað við það í 18 ár að kenna í þremur framhaldsskólum. Tveir þeirra voru iðnskólar, verkmenntaskólar, annar á Sauðárkróki og hinn á Akureyri. [[Gripið fram í: Það er svolítið annað í iðnskólum.]]Ég kenndi nemendum sögu, þýsku og íslensku. Bestu nemendurnir voru konur og karlar sem voru komin yfir 25 ára aldur. Þetta voru í sumum tilfellum konur sem voru á þeim stað í lífinu að börnin voru hætt að nota bleiur og annað slíkt, komin í skóla, orðin kannski að einhverju leyti sjálfala og sjálfum sér nóg, þær komu inn í skólana og lærðu á bóknámsbrautum það sem þær langaði til að læra. Sama var með karlpeninginn. Sumir þeirra voru reyndar oft og tíðum í iðnnámi, en alls ekki alltaf. Margir þeirra voru á bóknámsbrautum. Í samtali mínu við aðstoðarskólameistara Verkmenntaskólans á Akureyri, og ég tek það fram að ég hef leyfi hans til þess að vitna í hann hér, kom fram að nemendum hafi verið vísað frá bóknámi í Verkmennaskólanum á Akureyri vegna þess að þeir voru orðnir 25 ára. Punktur. Það er óþolandi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Það eru alvarlegar fréttir sem berast ofan af Akranesi um að meira en 100 manns missi vinnuna í bolfiskvinnslu þar. HB Grandi hefur rekið þar fyrirtæki undanfarin ár en rætur þess fyrirtækis eru allt frá árin 1906. Þarna er fólk sem hefur tekið þátt í því að byggja upp þetta fyrirtæki í gegnum árin og horfir svo upp á að það blasi við að því verði öllu sagt upp og það stefni í atvinnuleysi. Það er auðvitað óboðlegt gagnvart þessu fólki, sem hefur skapað þann arð sem fyrirtæki eins og HB Grandi hefur verið að raka inn til sín á undanförnum árum. Fyrirtækið hefur haft í hagnað yfir 40 milljarða á síðustu árum og í fyrra var fyrirtækið með yfir 3 milljarða í hagnað og greiddi til eigenda sinna tæpa 2 milljarða. Þetta fyrirtæki telur sig núna vera þess megnugt að segja bara bless við þetta fólk, setja það út á guð og gaddinn og skilja bæjarfélagið eftir í sárum, bæjarfélag sem hefur leitast við að byggja upp góða aðstöðu fyrir þetta fyrirtæki sem ætlaði sér að hafa þarna öfluga bolfiskvinnslu ásamt annarri tegund af vinnslu til framtíðar. Svona blasir þetta við og menn geta ekki endalaust sagt að þetta sé ekki kvótakerfinu að kenna. Kvótakerfið virkar eins og blóðtappi sem hrekkur út um allt samfélagið. Einn daginn er það Flateyri, annan daginn Þingeyri og síðan eru það Þorlákshöfn, Vestmannaeyjar, Akranes - það veit enginn hvar þessi blóðtappi lendir næst. Svo koma menn, eins og hv. þm. Teitur Björn Einarsson, og tala um að lækka veiðigjöld á Granda, að það þurfi að bregðast við og lækka veiðigjöld á Granda. Hvers konar brandari er það að vera að tala um þetta í þessu samhengi?
Milljarðaarðgreiðslur fram undan.
[[Forseti hringir.]] Og milljarðaarðgreiðslur fram undan. Ég held að stjórnvöld verði að horfast í augu [[Forseti hringir.]]við það að kvótakerfið hefur skapað atvinnuóöryggi [[Forseti hringir.]]heillar stéttar sem vinnur í kringum sjávarútveg og það er ekki boðlegt. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Við sem töluðum fyrir uppbyggingu United Silicon í Helguvík og fögnuðum 500 millj. kr. fjárfestingarsamningi við félagið í apríl 2014 trúðum loforðum fyrirtækisins um fjölbreytt og vel launuð störf, góðan rekstur í sátt við lög og reglur. Okkur er illa brugðið. Mengunarvandamál, ófullkomin verksmiðja og svikin loforð í launum einkenna upphaf starfseminnar. Fjárfestingarsamningurinn tryggði félaginu að hámarki 15% tekjuskatt, 50% afslátt af almennu tryggingagjaldi, hluta af fasteignaskatti 50% lægri en áskilið hámarkshlutfall, gjaldhlutfall gatnagerðargjalds 30% lægra en almenn gjaldskrá Reykjanesbæjar. Þá á félagið rétt á þjálfunaraðstoð starfsmanna að upphæð 2 milljónir evra eða samtals rúmar 700 milljónir í heildarstuðning. Virðulegi forseti. Ég er einn þeirra sem samþykktu þennan gjörning. Með þessari eftirgjöf gjalda hefur fyrirtækið töluverða yfirburði á vinnumarkaði. En hvernig er hún nýtt? Í stað stóriðjusamninga álveranna greiðir United Silicon starfsmönnum sínum 1.470 kr. á klst. í dagvinnu eða undir lágmarkstekjum fyrir fullt starf og 2.646 kr. í yfirvinnu, 16 klst. á dag eða 80% af grunntaxtanum sem er undir tekjuviðmiðum. Til að komast upp fyrir lágmarkstekjur dagvinnu greiðir fyrirtækið 65 þús. kr. í bónus á dagvinnu á mánuði. Þá setur fyrirtækið upp vinnuplan með viðveru starfsmanna í 12 klukkustundir. Þeir setja ekki á eðlilegar vaktir því þá verður fyrirtækið að semja við verkalýðsfélögin um vaktafyrirkomulag sem kallar á hærri launagreiðslur Með þessu launafyrirkomulagi greiðir United Silicon starfsmönnum sínum 450 þús. kr. á mánuði en sambærileg laun eru 600–700 þús. kr. í álverum. Ég sem þingmaður vil biðja þjóðina afsökunar á því að hafa greitt götu fyrirtækis sem fengið hefur hundruð milljóna króna stuðning skattgreiðenda til að byggja upp rekstur en greiðir starfsmönnum sínum laun sem eru grundvölluð á taxta sem er [[Forseti hringir.]]undir tekjuviðmiðum í landinu. Þá hefur fyrirtækið lítil eða engin tök á þessari mengun frá rekstri fyrirtækisins í Helguvík, er í alls konar málarekstri við verkalýðsforystuna, fyrirtæki og bæjarfélagið [[Forseti hringir.]]og vinnur hvorki með né fyrir samfélagið. [[Forseti hringir.]]Fyrirtæki sem þannig kemur fram við starfsmenn sína, samfélagið og umhverfið í trássi við gefin loforð á sér ekki bjarta framtíð.
Enn og aftur vill forseti minna hv. þingmenn á að þegar rauða ljósið kviknar hér í púlti þá er tími sem gefinn er hv. ræðumanni liðinn.
Virðulegi forseti. Ég vil tala hér um fyrirhugaðar uppsagnir HB Granda á Akranesi. Í gær var haldinn fundur með þingmönnum Norðvesturkjördæmis, bæjarstjórn og Verkalýðsfélaginu á Akranesi að frumkvæði hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur. Ég þakka kærlega fyrir hve hratt menn brugðust við til að ná saman á þeim fundi. Við erum aðeins farin að ræða þetta mál í störfum þingsins. Ég kem hingað upp og óska eftir því að ekki aðeins verði haldinn þessi fundur að frumkvæði áðurnefnds þingmanns heldur verði líka haldinn fundur hér innan þings. Ég vil hvetja formann fjárlaganefndar, sem er einn af þingmönnum kjördæmisins, til að funda um málið. Hér er verið að kalla eftir því að lækka gjöld á sjávarútveginn, sem ég set að vísu ákveðið spurningarmerki við. Einnig er verið að tala almennt um kvótakerfið í heild sinni. Ég vil því hvetja hv. þm. Pál Magnússon, formann atvinnuveganefndar, til að funda um þetta mál. Ef það er fyrst og fremst kvótakerfið sem er ástæðan fyrir þessu er mjög mikilvægt að fara yfir það. Ég hef hins vegar verulegar áhyggjur af því að þetta tengist ekki bara þessu fyrirtæki eða ákvörðun þess um rekstur sinn, heldur geti þetta endurspeglað gengisþróunina, sem við ræðum hér á eftir, og erfiðari stöðu útflutningsgreinanna, en þá erum við farin að tala um miklu stærra mál. Ég starfaði sjálf fyrir sjávarútvegsfyrirtæki fyrir hrun, fyrirtæki sem átti í miklum rekstrarerfiðleikum, ekki hvað síst vegna gengisþróunarinnar. Það er mjög mikilvægt að við hugum að útflutningsgreinunum okkar og gætum að því að ganga ekki á undirstöðuatvinnugreinarnar í samfélagi okkar. [[Forseti hringir.]]Það eru útflutningsgreinarnar. [[Forseti hringir.]]Við eigum eftir að ræða það frekar hér síðar í dag.
Virðulegi forseti. Í óundirbúnum fyrirspurnum í gær spurði hv. þm. Þórunn Egilsdóttir hæstv. heilbrigðisráðherra um stefnu Bjartrar framtíðar í heilbrigðismálum og greiðsluþátttöku sjúklinga. Ráðherra sagði, með leyfi forseta: „Nú hef ég gegnt embætti ráðherra í rúma tvo mánuði og í þeim störfum starfað eftir fjárlögum fyrir árið 2017 sem samþykkt voru af Alþingi Íslendinga áður en þessi ríkisstjórn tók við.“ Nú var það svo að þingflokkur ráðherra tók þátt í að laga þá hörmung sem þau fjárlög voru fyrir heilbrigðiskerfið. Eitt af kosningaloforðum Pírata var endurreisn í heilbrigðiskerfinu. Með því hugarfari fórum við í fjárlagavinnuna. Það varð strax ljóst að ekki var hljómgrunnur fyrir hugmyndum Pírata meðal meirihlutaflokkanna, annars hefði lagfæring fjárlaga vegna heilbrigðismála verið meiri. Þar hefði stuðningur Bjartrar framtíðar verið vel þeginn enda var kosningaáhersla þess flokks líka endurreisn heilbrigðiskerfisins. Af því tilefni vil ég eiga orðastað við hv. formann þingflokks Bjartrar framtíðar, Theodóru S. Þorsteinsdóttur, en hún sat einmitt í fjárlaganefnd í desember sl. þegar þau fjárlög sem hæstv. heilbrigðisráðherra kvartar undan voru lagfærð. Nú veit ég hvaða áherslur Bjartrar framtíðar komu fram í umfjöllun nefndarinnar. Ég verð að segja að ef þær áherslur hefðu orðið niðurstaðan væri hæstv. heilbrigðisráðherra í enn verri málum fjárhagslega. Því vil ég biðja hv. formann þingflokks Bjartrar framtíðar og nefndarmann í fjárlaganefnd að upplýsa okkur um áherslur eða réttara sagt skort á áherslum flokksins í fjárlagalagfæringum í desember sl. Hæstv. heilbrigðisráðherra getur nefnilega engum kennt um nema eigin flokki og þá frekar þakkað Pírötum fyrir að berjast fyrir því sem þó náðist.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir tækifæri til þess að segja frá upplifun minni í fjárlaganefnd fyrir jólin við óvenjulegar aðstæður. Áskorunin og markmiðið var að ná fram sátt og sameiginlegri niðurstöðu í fjárlaganefndarvinnunni og með þær áherslur að breytingartillögurnar myndu ríma vel við liðna kosningabaráttu og að mínu mati tókst það. Í upphafi var himinn og haf á milli flokka og mér leist ekki vel á að fara í gríðarlega mikla útgjaldaaukningu vegna þess að það er mín sýn að við eigum ekki að taka vinkilbeygju í hvert sinn sem ný ríkisstjórn tekur við. Það skapar ójafnvægi, uppsveiflu, hrun og ástand eins og við sjáum nú á Akranesi. Ég hef ekki trú á vinkilbeygjum. Sveitarfélögin gera það ekki. Það líður a.m.k. ár þar til það hefur raunveruleg áhrif á þau störf. Það er mín sýn og sú sýn mín rímar við markmið fjármálaáætlunar þar sem eru samtvinnaðar stefnumarkandi áætlanir og fjármálaáætlanir á skilvirkari hátt en áður. Breytt verklag sem eftirleiðis verður ástundað, sem ég fagna, kallar á ný vinnubrögð með aðkomu fleiri fastanefnda. Til að tryggja góð vinnubrögð og aukin gæði ætlar Alþingi að standa fyrir fræðslu, sem mér finnst nauðsynlegt að nefna í þessu samhengi, um stefnumarkandi áætlanagerð fyrir þingmenn. Eins og fram kemur í nefndarálitinu mínu, það kemur reyndar alveg skýrt fram, eru áherslur Bjartrar framtíðar í frumvarpinu á að bregðast við bráðavanda í heilbrigðiskerfinu. Þingmenn þurftu að koma sér saman um málamiðlun og horfa til þess hvar skóinn kreppti helst og til þeirra verkefna sem brýnast var að ráðast í strax. Ég tel að þetta hafi tekist og ég er sátt við niðurstöðuna við þessar aðstæður. Til þess að ítreka það þá vill Björt framtíð gera áætlanir til framtíðar, ekki bregðast við vandanum þegar hann er kominn upp. Við þurfum að snúa við þeirri venju. Við viljum reyna að hætta að standa skyndilega frammi fyrir risastórum vandamálum sem virðast óleysanleg. Við viljum sjá þau fyrir. Þannig og aðeins þannig tökum við fulla ábyrgð á stjórn í efnahagsmálum þjóðarinnar.
Frú forseti. Ég biðst velvirðingar að hafa ekki alveg verið tiltækur. En ég þakka fyrir að þessi umræða kemst að og þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka hana. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Alþingi sé þátttakandi í að ræða þær krefjandi aðstæður sem uppi eru í hagstjórn í landinu. Þróunin hefur verið okkur Íslendingum hagfelld um flest undanfarin ár. Við erum á sjöunda ári hagvaxtar í röð. Tvö undangengin ár hafa farið saman mikill bati á viðskiptakjörum og ævintýralegur vöxtur ferðaþjónustunnar. Nú bætist einnig við innstreymi vegna aukinna erlendra fjárfestinga í hagkerfinu. Þannig hafa t.d. erlendir aðilar aukið hlut sinn í Kauphöllinni um eina 17 milljarða frá áramótum. Svo mikið er þetta gjaldeyrisinnstreymi að þrátt fyrir 100 milljarða halla á vöruskiptajöfnuði á síðasta ári er ágætur afgangur af viðskiptum við útlönd í heild. Þá kunna einhverjir að spyrja: Er þá ekki allt í þessu fína lagi? Er nokkur ástæða til að hafa áhyggjur af nokkrum sköpuðum hlut? Er ekki bara um að gera að sjá veisluna, eins og einu sinni var sagt í þessum sölum? Það er nú það. Ef sagan hefur kennt okkur Íslendingum eitthvað, eða ætti að hafa gert, er það að reyna að sjá tímanlega fyrir og áður en það er of seint að grípa í taumana ef ójafnvægi er að hlaðast upp í hagkerfinu. Ríkisfjármálum hefur verið beitt þannig nú þrjú ár í röð að þau vinna gegn stöðugleika og auka þenslu. Árin 2015 og 2016 fyrst og fremst á tekjuhlið, þ.e. ríkið hefur dregið þannig úr tekjuöflun sinni að það hefur aukið á slakann. Árið 2017, árið í ár, er slakinn að nokkru leyti einnig á útgjaldahliðinni. Gengi íslensku krónunnar hefur hækkað um u.þ.b. 35% gagnvart sterlingspundi og yfir 20% gagnvart evru og langleiðina það gagnvart dollar á síðastliðnum tveimur árum. Á sama tíma hafa launahækkanir verið umtalsverðar og vextir eru hér einhverjir þeir hæstu á byggðu bóli. Rekstrarumhverfi útflutningsgreina er því gerbreytt. Haldi þessi þróun áfram mun hún hafa mikil ruðningsáhrif. Minni og meðalstór sjávarútvegsfyrirtæki, minni ferðaþjónustufyrirtæki, ekki síst þau á landsbyggðinni, með árstíðabundinn rekstur, sprota-, tækni og þekkingarfyrirtæki, þau sem þá ekki bregðast við ástandinu með fótunum og fara úr landi, sjá á einum tveimur árum tugprósenta gjá myndast milli tekna í erlendri mynt og útgjalda í krónum. Alvarlegast er þó auðvitað ef ójafnvægi hleðst upp í hagkerfinu sem á endanum leiðréttist harkalega á kostnað almennings og almennra lífskjara í landinu. Þar liggja skyldur okkar fyrst og fremst, að fljóta ekki sofandi eins og svo oft áður við að einhverju leyti sambærilegar aðstæður þar til almenningur fær að lokum harkalegan skell. Í framhaldi af þessu og með þessum inngangi vil ég beina eftirfarandi spurningum til hæstv. ráðherra: Hvernig metur ráðherra stöðuna hvað varðar afkomu útflutningsgreina í ljósi mikillar styrkingar krónunnar á undanförnum misserum? Hafa stjórnvöld lagt mat á hvert sé æskilegt raungengi krónunnar með tilliti til samkeppnisstöðu útflutningsgreina og jafnvægis í hagkerfinu? Ef svo er, hvar liggur það jafnvægisgengi miðað við núverandi gengi krónunnar? Hafa stjórnvöld greint vægi einstakra þátta sem liggja til grundvallar styrkingu krónunnar að undanförnu, svo sem innstreymis vegna aukinna fjárfestinga erlendra aðila í hagkerfinu, hreyfingar sem tengjast afnámi hafta, vaxtar ferðaþjónustu o.s.frv? Hafa stjórnvöld lagt mat á líkleg ruðningsáhrif af núverandi sterku gengi krónunnar, ég tala nú ekki um ef það styrkist enn, á lítil og meðalstór sjávarútvegs- og ferðaþjónustufyrirtæki, tækni- og þekkingarfyrirtæki, sprotafyrirtæki og nýsköpun? Ég fjalla hér sérstaklega um lítil og meðalstór fyrirtæki vegna þess að þó að áhrifin séu að sjálfsögðu almenn er geta fyrirtækjanna til að bregðast við þeim og mæta þeim talsvert bundin við stærð þeirra og fjárhagslegan styrk. Og að lokum: Hvaða aðgerðir telur ráðherra koma til greina til að undirbyggja efnahags- og gengisstöðugleika sem tryggja í senn hagsmuni almennings og um leið útflutningsstarfseminni viðunandi samkeppnisskilyrði? Eru slíkar aðgerðir í undirbúningi? Ég vil hér gjarnan fá sérgreindar hugmyndir ráðherrans, svo sem eins og hvort til greina komi að bremsa að einhverju leyti niður vöxt ferðaþjónustunnar, beita ríkisfjármálunum með öðrum hætti, hvaða álit hæstv. ráðherra hefur á vaxtastefnu Seðlabankans í þessu samhengi o.s.frv.
Frú forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur frumkvæði að mjög mikilvægri umræðu um gengisþróun og afkomu útflutningsgreina. Líklegast er þetta erfiðasta viðfangsefni í efnahagsmálum sem þjóðin fæst við þessi misserin. Fljótandi króna er tvíeggjað sverð. Sterk króna eykur kaupmátt almennings en veikir samkeppnisstöðu fyrirtækja sem keppa á alþjóðamarkaði. Með sama hætti hjálpar veik króna útflutningsatvinnugreinum en þrengir að kjörum þeirra sem fá laun sín greidd í krónum. Seðlabankinn lagði mat á jafnvægisraungengi í maí árið 2016, byggt á gögnum frá lokum árs 2015, og taldi það vera þegar gengisvísitala stæði í 89. Raungengi nú er hins vegar rétt undir 100. Í nýjustu útgáfu Peningamála kemur fram sú skoðun að jafnvægisraungengið hafi hækkað en ekki hversu mikið. Aftur á móti er ljóst að raungengi krónunnar nú er mörgum útflutningsgreinum afar erfitt og við sjáum einmitt þessa dagana afleiðingar þess á afkomu stórs útgerðarfyrirtækis, HB Granda, sem vísar í sterkt gengi krónunnar til þess að útskýra endurskipulagningu á rekstrinum. Vitað er að styrking krónunnar á sama tíma og gengi breska pundsins veiktist er afar erfið fyrir bolfisksvinnsluna. Minni aðilar í sjávarútvegi eru sérstaklega viðkvæmir fyrir þessari gengisstyrkingu og margir slíkir berjast í bökkum. Veiði mun almennt ekki aukast og þeir ráða ekki verði á mörkuðum. Auk útflutningsgreina hefur styrkingin áhrif á innlendar greinar sem eru í samkeppni við innflutning. Gengi krónunnar hækkaði nær samfleytt frá síðasta sumri fram í desember. Það endurspeglaði að mestu leyti gjaldeyrisinnstreymi vegna afgangs á viðskiptum við útlönd vegna aukins útflutnings, sérstaklega aukinna umsvifa í ferðaþjónustu, og bættra viðskiptakjara. Gengið hefur aftur á móti verið sveiflukennt frá byrjun desember. Það lækkaði fyrst líklega vegna minni gjaldeyristekna af völdum verkfalls sjómanna á sama tíma og árstíðabundin lægð er í gjaldeyristekjum af ferðaþjónustu og tengdum greinum í upphafi árs. Útstreymi á fjármagni vegna fjárfestingarheimilda lífeyrissjóða gæti átt hlut að máli. Gengið styrktist aftur u.þ.b. sem verkfallið leystist, en veiktist svo um 3–4% eftir að höftum var aflétt. Útflæði fjár hefur þó ekki verið verulegt hingað til. Varðandi ruðningsáhrif er rétt að segja frá því að í fundaröð sem fjármálaráðuneytið hélt með sérfræðingum frá aðilum vinnumarkaðar og fjármálafyrirtækjum kom fram að gengisstyrkingin hefur haft neikvæð áhrif á margar greinar. Lítil og ung fyrirtæki sem eru að koma undir sig fótunum eru sérstaklega viðkvæm fyrir þessari styrkingu. Þetta hefur verið kallað hollenska veikin. Hollendingar urðu fyrir því á sjöunda og áttunda áratugnum að mikil olíu- og gasvinnsla tók yfir efnahagsþróunina á þann hátt að gengi gyllinisins styrktist verulega. Það hafði þau áhrif að aðrir útflutningsatvinnuvegir réðu ekki við aðstæðurnar og misstu mikinn þrótt. Hvað er til ráða? Höft hafa verið afnumin. Peningastefnunefnd eða nefnd um umgjörð peningastefnunnar hefur verið sett á fót með það að markmiði að leggja fram tillögur til stöðugra gengis. Stjórnvöld eru að skoða með lífeyrissjóðunum og öðrum sérfræðingum hvernig og hve hratt megi auka fjárfestingu sjóðanna erlendis. Fjármálastefna sem lögð hefur verið fyrir þingið gerir ráð fyrir hagstjórn sem skuli vinna gegn þenslu og þar með gengisstyrkingunni. Frú forseti. Áhrifamesta aðgerðin til þess að lækka gengi krónunnar væri án efa lækkun vaxta Seðlabankans. Með lægri vöxtum innan lands væri hvati fjárfesta, einkum lífeyrissjóða, til að leita út fyrir landsteinana meiri en áður, auk þess sem slíkar fjárfestingar myndu dreifa áhættu af rekstri sjóðanna. Viðreisn talaði, einn flokka, um peningamálin fyrir kosningarnar síðastliðið haust [[Hlátur í þingsal.]]- þetta er nú ekki gamanmál - og setti fram hugmyndir um myntráð. Það er lausn sem líta þarf sérstaklega til. Markmiðið er skýrt, miklar sveiflur á gengi og hátt vaxtastig eru skaðleg samfélaginu. Því miður eru engar skyndilausnir til í þessu máli. Peningastefnu þarf að fylgja eftir með aga í ríkisfjármálum. Aðgerðir þurfa að vera ígrundaðar, almennar og til langs tíma. Ríkisstjórnin hefur á sínum tveimur og hálfum mánuði hafið aðgerðir til að styrkja samkeppnisstöðu íslenskra atvinnugreina og mun halda því áfram.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Þetta er mikilvægt mál. Gengi gjaldmiðilsins er og verður áhyggjuefni þar til komist verður að sátt um fyrirkomulag gjaldmiðilsmálum sem gagnast til framtíðar. Flöktið skaðar alla nema þá sem braska gagnvart stöðunni og innflytjendur sem útflytjendur ættu að geta komist að einhvers konar niðurstöðu sameiginlega um það hvar væri æskilegt að hafa gengið. Eins og við höfum séð hefur gríðarleg gengishækkun slæm áhrif á útflutningsiðnaðinn. Gríðarleg gengislækkun eða gengishrun, eins og við höfum oft séð áður, hefur líka skaðleg áhrif á almenning og innflutningsgreinar. Og peningastefna Íslands er í raun rót vandans. Peningastefna sem gengur út á að hunsa efnahagsleg sannindi, jafn fá og þau nú eru, er bara ekki góð. Seðlabankinn reynir fyrir sitt leyti af mjög veikum mætti að stýra genginu og það hefur ekki gengið rosalega vel. Það þarf önnur viðmið í þessu. Ég er algjörlega sammála hæstv. fjármálaráðherra að lækkun á stýrivöxtum er eitt lykilatriðanna þar. Þriðja hornið í þessum þríhyrningi er framleiðsla. Við getum ekki aukið peningamagn í umferð og þar með jafnað út gengið án þess að auka verðbólgu, nema auðvitað með því að nota aukafjármagn til að auka framleiðslugetu. Þetta verður náttúrlega ekki útskýrt á þeim örfáu sekúndum sem ég á eftir, en við verðum að grundvalla þessa umræðu í því hvernig raunveruleikinn snýr. Það er ljóst að við getum í rauninni ekki hjálpað þeim fyrirtækjum sem eru í útflutningsiðnaði nema með því að fara að taka af alvöru á peningastefnu. Við getum ekki leyst þetta nema við leysum það strax. Við getum ekki verið að bíða eftir niðurstöðum nefndar um peningastefnu. [[Forseti hringir.]]Þetta er vandamál dagsins í dag. Við þurfum að leysa það núna.
Frú forseti. Ég deili áhyggjum málshefjanda, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, á þessari þróun, þ.e. af áhrifum þessarar gengisþróunar á útflutningsatvinnuvegina. 25%, 35% hækkun á krónunni er auðvitað meira en þessir atvinnuvegir þola. Ég er líka sammála því sem kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra að það sem verða má til einhvers konar bata eða lagfæringar á þessari stöðu á næstunni er auðvitað fyrst og fremst vaxtalækkun og breyting á óskiljanlegri vaxtapólitík Seðlabankans. Hann hefur reyndar loksins fengist til þess að segja að vaxtalækkunin sé væntanleg sem minnkar þá þrýsting á krónuna, auk þess sem losun hafta nýverið ætti að leiða til þess að lífeyrissjóðirnir hafi meiri hvata, ef vaxtalækkunin kemur til viðbótar, til þess að leita annað með peningana sína, það ætti líka að minnka þrýstinginn á krónuna þótt aðrar vísbendingar séu nú hreinlega fremur í þá átt að krónan gæti styrkst. Að þessu leyti erum við auðvitað að mörgu leyti fórnarlömb eigin velgengni. Af því þetta barst líka í tal í sambandi við umræðuna sem var hérna áðan um Granda og þær aðgerðir sem hafa verið uppi á Skaga þá held ég að fólk verði að hafa í huga hvað hefur gerst í bolfiskvinnslunni á síðustu misserum. Ef við leggjum saman gengisáhrifin, áhrifin af verkfallinu til lækkunar á afurðaverði og launahlutfallið, þá hefur þróunin verið sú að á örfáum mánuðum hefur launahlutfall í bolfiskvinnslu vaxið úr því að vera 15% að meðaltali í það að fara yfir 30%. [[Forseti hringir.]]meðan t.d. launahlutfallið í bræðslu og frystingu á uppsjávartegundum er 5–8%. [[Forseti hringir.]]Þetta verðum við að hafa í huga þegar við förum að skoða þessa stöðu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð samt að fá að nota tækifærið og leiðrétta ráðherrann, það er ljóst að við erum fjölmörg sem höfum mikinn áhuga á gengisþróuninni og þetta er eitt af þeim verkefnum sem síðasta ríkisstjórn var að huga sérstaklega að. Það eru alla vega tvö tæki sem munu skipta máli og hafa þegar skipt máli, þ.e. annars vegar lög sem voru samþykkt varðandi vaxtamunarviðskipti og síðan taka ný lög gildi 1. apríl sem snúa að fasteignalánum til neytenda þar sem koma inn tvö ný þjóðhagsvarúðartæki sem Seðlabankinn hafði verið að kalla eftir. Ég held að það sé, líkt og ráðherrann fór í gegnum, mjög brýnt að unnið verði mjög hratt í nefnd ráðherrans að því sem snýr að mótun peningastefnu. Seðlabankinn hefur talað um sín sjónarmið og kallað þau verðbólgumarkmið plús. Ég vil fá að nota tækifærið og ræða það og fá það nánar frá ráðherranum hvernig hann sér fyrir sér að hægt væri að útfæra myntráð og ekki hvað síst þegar horft er til fordæma eins og í Singapúr sem er lítið land sem byggir fyrst og fremst á útflutningi. Það er mjög áhugavert að sjá hvernig þeir hafa stigið enn lengra skref en Seðlabankinn hér hefur verið að tala fyrir, þeir hafa sagt skilið við verðbólgumarkmiðin og farið algjörlega yfir í gengismarkmið með ákveðið svigrúm líkt og ráðherrann ýjaði að að þyrftu að vera til staðar til að tryggja stöðugleika gagnvart heimilum landsins. Þetta eru stórar spurningar. Þetta er það sem við verðum einfaldlega að halda áfram að takast á við saman. [[Forseti hringir.]]Ég hvet ráðherra eindregið til þess að [[Forseti hringir.]]fá sem fyrst tillögur frá sínum starfshópi þannig að við getum farið í að samþykkja nauðsynlegar lagabreytingar.
Frú forseti. Viðreisn var ekki eini flokkurinn sem talaði um peningamál fyrir kosningar. Hann var hins vegar fyrsti flokkurinn til þess að hlaupa frá málflutningi sínum, eða var hann ekki stofnaður vegna ágreinings við Sjálfstæðisflokkinn um peningamál? Hv. þingmaður kastar hér fram nokkrum mikilvægum spurningum sem tosa okkur inn í blákaldan veruleika örhagkerfisins. Fáum dylst að sterk staða krónunnar kemur þeim atvinnugreinum sem þar eru nefndar illa, en þversögnin er að þeirri stærstu, ferðaþjónustunni, svíður nú hið sterka gengi en hún á auðvitað sinn þátt í þessu háa gengi. Frú forseti. Hvort væri gáfulegra fyrir risa, sem er svo hávaxinn að hann gnæfir við skýin og þráir að skoða mannlífið, að beygja sig rólega niður eða höggva af sér fæturna við hné? Best hefði líklega verið að honum hefðu verið gefin hormón í æsku sem dregið hefðu úr vextinum. Hér höfum við varla mátt minnast á skattafslátt á ferðaþjónustuna án þess að allt hafi orðið vitlaust. Það hefði átt að hækka gjöld á ferðamenn þegar greinin var nógu burðug til að bera hana en bjó við miklu lægra gengi. Ekkert hefur verið gert, hún vex öðrum greinum yfir höfuð og er jafnvel farin að ryðja þeim úr vegi. Og nú er flóknara að leggja álögur á greinina sem býr við þetta háa gengi. Önnur hlið snýr svo að almenningi sem í kjölfar hrunsins og falls krónunnar þurfti að taka á sig stórkostlegar kjaraskerðingar til að bjarga útflutningsgreinunum og sér nú loks fram á miklu betri tíð með háu gengi. Það felst ekki mikið réttlæti í því að almenningur taki aftur á sig kjaraskerðingar til að útflutningsgreinarnar haldi áfram að græða. En þetta er erfið spurning: Eiga stjórnmálamenn virkilega að stýra því frá mánuði til mánaðar hvert gengi krónunnar er og í hvers vasa hún lendir? Það er fyrirkomulag sem við jafnaðarmenn getum ekki sætt okkur við. Við þurfum að finna aðrar leiðir til að losna við sveiflurnar, annars missum við vaxtarbroddinn úr hagkerfinu, þekkingar- og nýsköpunargreinarnar, úr landi.
Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir umræðuna. Hún er brýn og þörf, enda snýst hún um eitt af grundvallaratriðum hagstjórnarinnar sem er peningastefnan. Hvar sem við stöndum í pólitík er ljóst að hér þarf að eiga sér stað yfirveguð umræða um framtíðarpeningastefnu Íslands. Hér þurfa að eiga sér stað alvöruaðgerðir til framtíðarstefnumótunar. Við þurfum á peningastefnu að halda sem snýst ekki eingöngu um verðbólgumarkmið heldur um langtímaáætlun og enn meiri aga í hagstjórninni, peningastefnu sem snýst ekki um skammtímalausnir heldur um að verja íslenskt efnahagslíf fyrir áföllum og sveiflum sem koma alltaf verst niður á almenningi og kjörum hans. Hagkerfi okkar er drifið áfram af auðlindum og útflutningi, þá helst sjávarútvegi, orkubúskap og ferðaþjónustu. Útflutningsverðmæti Íslands hækkaði um 17% árin 2014–2016 í hlutfalli við útflutningsverð helstu viðskiptalanda. Þessi vöxtur er drifinn áfram af gríðarlegum vexti í ferðaþjónustu sem óx um 44% í fyrra og hefur ríflega fjórfaldast síðan árið 2010. Sá gríðarlegi vöxtur hefur rutt til hliðar öðrum útflutningsgreinum með því m.a. að þrýsta upp genginu. Ein leið til að mæta gengissveiflum er að fylgja fordæmi Norðmanna og setja á fót hér auðlindasjóð sem m.a. myndi verða til sveiflujöfnuðar. Hugmyndir um auðlindasjóð eru ekki nýjar af nálinni hér á landi og voru vel á veg komnar á teikniborði vinstri stjórnarinnar árin 2009–2013 og ég sé ekki betur en hugmyndir um sveiflujafnandi stöðugleikasjóð sé meira að segja í finna stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar. Ég mundi gjarnan vilja fá að heyra hjá hæstv. fjármálaráðherra hvar stofnun stöðugleikasjóðs er á vegi stödd. Gæti hann reifað hugmynd sínar um það? Eru einhverjar fleiri aðgerðir í farvatninu hjá hæstv. fjármálaráðherra til að koma á meiri efnahags- og gengisstöðugleika, því að það þarf aðgerðir, ekki bara að treysta á sjálfvirka sveiflujafnara? Frú forseti. Það er ljóst að of mikil spenna og sveiflur í hagkerfinu gagnast nefnilega fólkinu sem á mestar eignir og flest verðbréf. Það er ekki meiri hluti þjóðarinnar, heldur á 10% Íslendinga [[Forseti hringir.]]64% allra eigna. Þessi tekju- og eignahæsti hópur hagnast í niðursveiflunum á genginu og er sá hópur sem hagnast í uppsveiflunum [[Forseti hringir.]]vegna þess að hann á alltaf fjármuni til þess að leggja til hliðar og ávaxta.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. málshefjanda fyrir þetta frumkvæði. Þessi umræða er auðvitað löngu tímabær. Að mínu mati er eitt allra stærsta verkefni stjórnmálanna á þessu kjörtímabili að láta ekki eins og vandamálið með krónuna komi okkur alveg á óvart. Við vitum að krónan er kenjótt eins og kráka en við þekkjum söguna og vitum auðvitað hversu ótúrreiknanleg krónan er. Við hefðum auðvitað getað sagt: Við áttum að vera undir þetta búin. Stjórnmálamenn hafa ekki kannski viljað horfast í augu við þetta viðfangsefni og frekar farið í smáskammtalækningar, en nú duga þær ekki lengur. Þess vegna tel ég mjög brýnt að það verkefni sem peningamálastefnunefnd hefur verið fengið verði unnið hratt og vel þar og að tillögum verði skilað sem ráðast að rótum vandans í peningamálastefnu. Það er ekki í boði að sú nefnd skili tillögum um óbreytt ástand. Hvað eigum við að gera? Við eigum að vinna að langtímalausn. Við megum ekki festast í hjólförum smáskammtalækninganna. Við verðum náttúrlega að horfast í augu við mjög biturt ástand víða hjá minni vinnslum, útgerðarfyrirtækjum víða um land, en síðast en ekki síst núna uppi á Skaga. Að sjálfsögðu eigum við að höfða til samfélagslegrar ábyrgðar, en það er heldur ekki hægt að skýla sér á bak við gengismuninn í krónunni þegar teknar eru ákvarðanir er snerta heilt byggðarlag. Það sem skiptir mestu máli fyrir útflutningsgreinarnar allar er að við verðum að tryggja fyrirtækjunum okkar, við þurfum að tryggja neytendunum, við þurfum að tryggja launþegum miklu stöðugra umhverfi en við búum við núna. Þannig getum við komið í veg fyrir hörmungar eins og eiga sér nú stað m.a. uppi á Skaga. Við sjáum það líka að vissu leyti í ferðaþjónustunni. Þess vegna er stærsta verkefni okkar stjórnmálamanna að takast á við þennan vanda strax en ekki að [[Forseti hringir.]]koma með tillögur sem eru bæði gamaldags og gera í rauninni ekkert annað en að setja skammtímaplástur á sárið.
Forseti. Það hefur verið rætt um þessi mál hér í þingsal mjög lengi. Það er jákvætt að búið sé að setja á fót peningastefnunefnd en mér finnst svolítið leiðinlegt að sú nefnd var sett án samráðs við minni hlutann. Það þýðir að það tekur lengri tíma að koma því sem kemur frá þeirri nefnd í gegnum þetta þing af því að þeir flokkar sem ættu að hafa einhverja aðkomu að þessu fengu ekki að setjast við borðið. Mér finnst mjög leiðinlegt að ríkisstjórnin, sem var að hluta til byggð á væntingum um meiri samvinnu, meira gagnsæi, öðruvísi vinnubrögð, byrji á því að sýna okkur í minni hlutanum fingurinn með þessari ákvörðun. Einu sinni vorum við með ofsalega sterka krónu, ég man eftir því. Mig minnir að það hafi verið 80 krónur á móti dollara. Skyndilega veiktist hún mjög - hún veiktist rosalega á skömmum tíma - og það er ekki hægt að bjóða þeim sem stunda inn- og útflutning upp á svona umhverfi. Ég vil því skora á hæstv. fjármálaráðherra að hafa annað verklag næst þegar fara á í miklar aðgerðir til framtíðar og standa við loforðin sem voru sett fram í aðdraganda kosninga um öðruvísi vinnubrögð og sýna það vinsamlegast í verki til að við getum tekið á stórum málum sem varða alla en ekki bara útvaldan minni hluta sem segist vera meiri hluti.
Herra forseti. Það er rétt hjá málshefjanda að mörg fyrirtæki í samkeppnisrekstri glíma nú við vanda í útflutningi vegna sterks gengis krónunnar. Ég vona að við getum þó öll verið sammála hér í þessum sal um að það væri hreint glapræði að velta fyrir sér að leggja núna auknar álögur á þessar greinar, sjávarútveg og ferðaþjónustu, með þeim hætti sem stundum er talað úr ræðustól. Við erum að verða vitni að algjörum umskiptum í íslensku efnahagslífi, í íslensku atvinnulífi. Þjónustujöfnuður á seinasta ári var jákvæður um 260 milljarða. Á síðustu fjórum árum hefur hann verið jákvæður um 740 milljarða, sem er svipað eða litlu lægra en ríkisútgjöld eru áætluð á þessu ári. Það eru gríðarlegar fjárhæðir. Þetta er ástæðan fyrir því að íslenska krónan hefur verið að styrkjast og það hefur valdið þeim erfiðleikum sem við ræðum hér. En við getum hins vegar ekki nálgast viðfangsefnið þannig og talað um málið eins og íslenska krónan sé eini gjaldmiðillinn í heiminum sem sveiflast. Evran gerir það, dollarinn, pundið o.s.frv.
Fínt að setja …
Ja, það, við gerum það alveg örugglega einhvern tímann, en það er alveg ljóst að við þurfum að endurskoða peningastefnuna, það er rétt. Það er rangt að Seðlabankinn hafi eitt markmið, verðbólgumarkmið. Það á að vera gengismarkmið og Seðlabankinn hefur aldrei haft aðra eins burði til þess að tryggja hér að gengismarkmið nái fram. Fjármálastöðugleikinn er þriðja markmiðið sem Seðlabankinn á að vinna að [[Forseti hringir.]]og auk þess á Seðlabankinn að tryggja að vaxtamunur milli Íslands og helstu viðskiptamynta sé ekki óeðlilega hár eins og hann er nú í dag.
Forseti biður þingmenn um að virða ræðutíma.
Virðulegur forseti. Eins og aðrir vil ég þakka hv. málshefjanda fyrir þessa umræðu og ráðherra fyrir að vera til svara. Það er svolítið sérstök umræða að því leyti til að gamlir kunningjar bregða hér á leik, ef ég má orða þannig. Það er einhver ofsatrú á töfralausnir sem eiga að birtast frá Evrópu, hjá vinstri mönnum sérstaklega og Viðreisn sem er líklega ekki vinstri flokkur heldur hægri flokkur. [[Gripið fram í.]]Það er mjög merkilegt að heyra þetta. Síðan segir hæstv. ráðherra að Viðreisn hafi verið eini flokkurinn sem hafi talað um peningamál í aðdraganda kosninga. Ég hugsa að hann sé líka eini ráðherrann í heiminum, alla vega í Vestur-Evrópu, sem talar niður eigin gjaldmiðil. Það er svolítið merkilegt að gera það á sama tíma. Það er hins vegar rétt hjá ráðherra að vextir þurfa að lækka og um það held ég við séum öll sammála, að við þurfum að fara í endurskoðun á því hvernig peningastefna Seðlabankans er rekin. Við erum sammála um það. Hér hefur aðeins verið komið inn á Granda. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í það hér, það er hins vegar mál sem við öll vonumst til að stjórnendur Granda setjist yfir aftur og axli ábyrgð þar. Fjármálaráðherra talar um hagstjórn til að vinna gegn styrkingu krónunnar. Ég hlakka til að sjá þá hagstjórn, ég hlakka til að sjá hvað ráðherrann ætlar að gera raunverulega. Mig langar hins vegar að spyrja ráðherrann hvort til greina komi að hægja á ákveðnum verkefnum eða jafnvel fresta þeim og þá á ég til dæmis við framkvæmdir við Leifsstöð þar sem Isavia virðist einhvern veginn halda að það fyrirtæki sé óháð öðrum framkvæmdum í landinu, en tugmilljarða eða hundraða milljarða framkvæmdir þar hafa að sjálfsögðu áhrif á aðra framkvæmdamöguleika í landinu og þar með hættu á þenslu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um þetta. Síðan verð ég að segja að það er vitanlega alveg ótrúlegt að hlusta á það að hér talar hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um að við getum ekki notað smáskammtalækningar. Ég fæ ekki betur séð en að ESB-glýjan sé í augunum á hæstv. ráðherra, sem og vitanlega flestum í þeim ágæta flokki, Viðreisn, þrátt fyrir að við höfum séð Evrópu loga stafnanna á milli út af þessari evru - og enn hefur enginn sem ég man eftir bent á það hér á Íslandi að við hefðum verið betur sett með evru 2008.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er kostnaðarsamt fyrir þjóðina að halda uppi minnsta sjálfstæða gjaldmiðli í heimi. Einu rökin sem sett eru fram fyrir því að halda honum eru þau að með krónunni sé mögulegt að fella gengið og rýra kjör launafólks án þess að semja við það sérstaklega. Það getur ekki talist kostur fyrir almenning en ágætt fyrir sum fyrirtæki og fyrir stjórnmálamenn sem geta falið mistök sín með því að fella gengið. Ef okkur á að vegna vel í framtíðinni þarf meira samstarf Íslands á alþjóðavísu og stöðugra umhverfi fyrir fjölbreytt atvinnulíf. Það eru gríðarlegir hagsmunir undir. Við höfum siglt ólgusjó vegna krónunnar sem leiðir okkur upp í hæstu hæðir og aftur niður í öldudali. Þetta hefur ekki bara áhrif á rekstur fyrirtækja heldur líka á rekstur heimila sem þurfa að bera kostnaðinn af himinháum vöxtum og verðtryggingu. Erfitt er að sjá fyrir sér heilbrigða þróun fjölbreytts atvinnulífs með alþjóðlegum tengingum sem er eftirsótt fyrir kraftmikil og vel menntuð ungmenni í því umhverfi sem krónan skapar. Þjóð sem sér fram á staðnað atvinnulíf og sem getur ekki skapað aðstæður fyrir krefjandi verkefni fyrir unga fólkið sitt er í miklum vanda. Með krónuna sem gjaldmiðil er líklegt að eins fari fyrir unga fólkinu og þekkingarfyrirtækjum, að þau kjósi að vaxa í öðrum löndum. Það er framtíðarsýn sem ekki verður unað við. Samspil vaxta, verðbólgu og gengis yrði með öðrum hætti með evru en með krónu. Vaxtaskilyrði fyrirtækja, ekki síst í nýjum atvinnugreinum, og framtíðarmöguleikar ungmenna hér á landi færu batnandi. Líkur ykjust á því að þau vilji vera og vaxa á Íslandi. Til að halda þessum möguleikum opnum þurfum við að klára aðildaviðræður við Evrópusambandið og bera niðurstöðuna undir þjóðina. Að fella gengið eða að veikja það handvirkt, svo að útflutningsfyrirtækjum og ferðaþjónustu gangi betur en hagur almennings versni, er ekkert annað en skítaredding á ástandi sem er viðvarandi og óviðunandi með íslensku krónunni.
Herra forseti. Ráðherra flutti hér ágætisinngang en ég er bókstaflega engu nær varðandi það hvort eitthvað er í vændum á næstunni af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Það dugar lítt að vísa í málflutnings Viðreisnar fyrir kosningar. Nú er formaður Viðreisnar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, hann er í ríkisstjórn. Það er eðlilegt að gerðar séu til hans kröfur um að svara fyrir um það hvað stjórnvöld ætlist fyrir á næstu vikum og mánuðum í þessum efnum. Það er ekki bara lífsspursmál fyrir útflutningsgreinar að hér sé jafnvægi í hagkerfinu og raunhæf skráning á gengi krónunnar. Það hefur alltaf sýnt sig vera eitt afdrifaríkasta atriði fyrir almenning í landinu því að við vitum af langri og biturri reynslu hverjir bera alltaf kostnaðinn af því ef ójafnvægi hleðst upp og leiðréttist svo með harkalegum hætti á kostnað almennra lífskjara í landinu. Ég verð að segja að ég hef miklar áhyggjur af ástandinu og ekki síður eftir svör ráðherra hér áðan eða málflutning fleiri þingmanna. Ég tel deilur um evru og krónu eða myntráð eða eitthvað annað slíkt einhvern tímann inni í framtíðinni ekkert erindi eiga í umræður dagsins í dag. [[Gripið fram í: Nei, tölum bara um …]]Við erum hér og nú stödd þar sem við erum með þau tæki til hagstjórnar sem við höfum í höndunum. Það er ekkert svar að vísa í að það gæti verið einhvern veginn betra einhvern tímann og einhvern tímann inni í rósrauðri framtíð. Hvað verður búið að gerast þangað til ef menn ætla að fljóta sofandi að feigðarósi? Undangengin misseri hefur verðstöðugleiki í landinu verið borinn uppi af tvennu; annars vegar því að krónan hefur verið í samfelldum styrkingarfasa og hins vegar því að við höfum flutt inn verðhjöðnun og verðlækkun í formi lágs olíuverðs og lágs hrávöruverðs og slakans í hagkerfunum í viðskiptalöndunum. Hvað ætla menn að gera ef þetta snýst nú við? Ef olíuverð fer að hækka? Ef hrávöruverð fer að hækka og við flytjum inn verðbólgu í staðinn fyrir að það sé öfugt, ef gengið færi þá að gefa eftir? Þá værum við með [[Forseti hringir.]]þá háu vexti sem raun ber vitni. Ekki yrði nú sársaukalítið ef [[Forseti hringir.]]það ætti þá enn að hækka þá. Ég held menn verði að taka þetta ástand mjög alvarlega. [[Forseti hringir.]]Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að gera það.
Herra forseti. Ég vil ítreka þakkir mínar til málshefjanda. Ég held að þetta mál sem hefur verið til umræðu í dag sé alvarlegasta mál, alvarlegasti efnahagsvandi Íslands nú. Það leysum við ekki með upphrópunum heldur verðum við að beita yfirvegun. Hv. þm. Eygló Harðardóttir spyr mig um útfærslu myntráðs. Ein forsenda fyrir slíku er sú að eiga mikinn gjaldeyrisforða, eins og við eigum reyndar nú. Forsenda fyrir því að Seðlabankinn geti haldið áfram inngripum er sú að myntforðinn minnki og hann mun minnka svolítið núna þegar hluti snjóhengjunnar verður greiddur út, en þetta eru mál sem þarf auðvitað að hugsa um. Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir talaði um að sveiflur kæmu niður á almenningi og það er alveg hárrétt. Það er óviðunandi fyrir allan almenning að þurfa að búa við þessar sveiflur í gjaldmiðli. Stöðugleikasjóður er í undirbúningi. Ég á hins vegar ekki von á því að hann muni hefja störf fyrr en kannski eftir tvö til þrjú ár, en verið er að undirbúa það. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson spyr um framkvæmdir við Isavia. Það er alveg rétt hjá honum að eitt af því sem við þurfum að huga að eru framkvæmdir ríkisfyrirtækja. Isavia var með hugmyndir um framkvæmdir upp á 40 milljarða á ári, þeir voru komnar niður í 25 milljarða, en ég talaði við formann stjórnar fyrir tæpri viku og nú eru þetta 10–15 milljarðar. Ég legg mikla áherslu á að dempa þetta. Það er rétt sem hv. málshefjandi sagði, þetta er mikilvægt. Í raun og veru var erindi mitt aðeins inngangur að því sem koma skal, en við verðum öll að taka höndum saman. Við erum öll á sama báti.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um fjármálastefnu, á þskj. 427 vegna samþykktar á fjármálastefnu árin 2017–2022. Við innleiðingu nýrra laga um opinber fjármál urðu máttarstólpar umfjöllunar Alþingis um opinber fjármál í raun þrír, þ.e. ríkisfjármálaáætlun sem við ræðum væntanlega síðar á þinginu, síðan er það fjármálastefna og svo að lokum fjárlög. Það er mikilvægt að skilja samhengi þessara þriggja stólpa og hlutverk hvers og eins fyrir sig. Ríkisfjármálaáætlun er samþykkt í upphafi hvers kjörtímabils. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Í raun eru ákvæði laganna með þeim hætti að nánast er ekki gert ráð fyrir því að taka megi upp eða breyta ríkisfjármálaáætlun sem gildir á hverjum tíma nema ef vera skyldi meiri háttar efnahagsleg áföll eða óvæntar aðstæður. Ísland hefur sannarlega því miður oft lent í slíkum áföllum. Kannski má segja að af slíku sé meira hér á landi en æskilegt er. Við þekkjum öll slík áföll og kannski byggir vandi okkar við efnahagsstjórnun að stórum hluta að því að við þurfum að búa við nýtingu okkar á náttúrulegum auðlindum sem geta verið dyntóttar. Þá vil ég nefna aðra meginástæðu þess að mögulegt sé að taka upp fjármálastefnu en það er ef ríkisstjórnarskipti verða án þess að kosningar séu í millitíðinni. Við höfum efnahag sem ræðst að verulegu leyti af því að byggja á nýtingu á náttúru landsins til sjávar og sveita. Það gerir til okkar kröfur um að hafa í huga að það leysir okkur ekki undan því að taka ákvarðanir sem eru bæði ábyrgar en líka raunsæjar. Raunsæjar að því leyti að við verðum að muna að í stefnumörkun til lengri tíma verður að sýna ábyrgð og að við kyndum ekki með athöfnum okkar undir með þeim afleiðingum að hér geti orðið áföll sem verða þá fyrst og fremst af okkar völdum, eða óábyrgrar efnahagsstjórnar, t.d. með ótakmarkaðri útgjaldaþenslu sem verður til lengri tíma ósjálfbær, að tekjumarkmið hins opinbera verði ekki til þess að skaða möguleika einstaklinga til athafna, skuldastaða opinberra aðila þróist ekki til þess að verða helsi eða ósjálfbær til að standa gegn áföllum sem dunið geta á okkur og að umsvif hins opinbera verði ekki með þeim hætti í samfélagi okkar að afrakstur af vinnu okkar og verðmætasköpun verði ekki á forræði þess. Það þýðir samt ekki að við getum ekki byggt undir stefnumarkmið okkar sem er í raun lágmarksmarkmið. Við samþykkt laga um opinber fjármál var mikið rætt um framsetningu fjármálastefnu. Það eru gild og góð rök sem m.a. koma fram í umsögn fjármálaráðs til fjárlaganefndar um þetta þingmál að hugsanlega væri betra að setja stefnuna fram með ákveðnum sveigjanleika. Niðurstaðan við lagasetninguna var samt sú, og þetta var rætt heilmikið við undirbúning laganna á sínum tíma, að setja fjármálastefnu hvers tíma þá fram með þeim lágmarksviðmiðum sem fjármálastefnan í raun ver. Helstu markmið opinberrar fjármálastefnu eru undirbyggð af sjálfbærni, varfærni og stöðugleika og festu í opinberum fjármálum. Við umfjöllun fjárlaganefndar um fjármálastefnu hefur berlega komið í ljós að full ástæða er til að undirbyggja af yfirvegun stefnu næstu ára. Almennt má segja að ríkissjóður sé enn í viðkvæmri stöðu þótt næstum sé nú áratugur liðinn frá einhverju mesta efnahagsáfalli sem við höfum orðið fyrir og ég mun fjalla nánar um það síðar. Ríkisútgjöld hafa aukist verulega á milli áranna 2016 og 2017, þá fyrst og fremst í formi þess að við höfum mætt kjarasamningum en laun ríkisstarfsmanna og laun almennt í samfélaginu hafa hækkað. Afleiðingar þess eru m.a. að við höfum bætt greiðslu almannatrygginga auk þess að forgangsraða til hækkunar almannatrygginga almennt. Á sama tíma er gífurleg eftirspurn eftir hækkandi framlögum til ýmissa þátta í samfélaginu sem hafa nánast verið í kyrrstöðu í heilan áratug. Launum ríkisstarfsmanna og hækkun almannatrygginga verður ekki stillt hér upp sem ástæðu þess að ekki sé hægt að ráðast í stórfellda hækkun framlaga til ýmissa málaflokka eins og löggæslu, samgöngumála eða menntamála eða annarra þátta sem við erum nú í daglegu tali farin að kalla innviði. Við höfum aukið framlög til heilbrigðismála sérstaklega undanfarin ár en erum samt samkvæmt almennri umræðu og viðhorfum langt frá því að gera eins og hæst er krafist. Segja má að við sem samfélag stöndum andspænis liðnum áratug stöðnunar á mörgum sviðum. Í kosningum í haust var mikið fjallað um heilbrigðismál en síðustu vikur og daga hefur verið mikið fjallað um samgöngur og vegi. Það er þar og í mörgum öðrum þáttum sem við höfum í raun þurft að taka lán. Lántökur okkar í kjölfarið á hruninu mælast ekki allar í skuldabréfum og lánalínum ríkissjóðs, þær geta líka mælst í öðrum þáttum. Til að skýra mál mitt nánar langar mig að vitna í og taka undir grein sem formaður stjórnar Sparisjóðs Suður-Þingeyjarsýslu birti m.a. í héraðsfréttablaðinu Skessuhorni þar sem hann með skýrum rökum dregur fram hvernig við sem þjóð höfum tekið lán í samgöngukerfinu í formi þess að fresta viðhaldi og nauðsynlegum endurbótum og nýframkvæmdum. Greinarhöfundur í Skessuhorni veltir fyrir sér hvort líta eigi á lán í samgöngumannvirkjum sem forgangskröfu í uppgjöri næstu ára. Ég held að þessi samlíking sé gott dæmi um þá jafnvægislist sem þarf að beita næstu árin við að stýra efnahagsmálum til að hér verði ekki misgengi í raunverulegri getu okkar til athafna og óskhyggju. Við umfjöllun um fjármálastefnu er nauðsynlegt að hafa í huga að hér eflist efnahagur hratt. Það er gríðarlega mikill hagvöxtur og mjög aukin umsvif í efnahagslífinu. Fjármálastefnan byggir á markmiðum okkar um afgang í opinberum rekstri, skuldum og umfangi hins opinbera og helstu atriði hennar, með leyfi forseta, eru eftirfarandi eins og rakið er í tillögunni: „1. Afgangur verði á heildarjöfnuði hins opinbera tímabilið 2017–2022 sem verði a.m.k. 1% af vergri landsframleiðslu (VFL) árið 2017, a.m.k. 1,6% af VFL árin 2018 og 2019 en lækki um 0,1% af vergri landsframleiðslu á hverju ári þar á eftir. Afganginum verði varið til lækkunar skulda. 2. Heildarskuldir hins opinbera verði komnar undir 30% af vergri landsframleiðslu í árslok 2019 og verði ekki hærri en 26% af VLF í árslok 2022. 3. Öllu óreglulegu og einskiptis fjárstreymi í ríkissjóð, svo sem vegna eignasölu, verði varið til að hraða enn frekar niðurgreiðslu skulda eða til lækkunar á ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum í því skyni að treysta fjárhagsstöðu ríkissjóðs og draga úr vaxtakostnaði. 4. Árleg heildarútgjöld hins opinbera verði ekki umfram 41,5% af vergri landsframleiðslu á tímabilinu.“ Meiri hlutinn telur ástæðu til að vekja sérstaka athygli á nokkrum forsendum stefnunnar og þar munar mestu að gert er ráð fyrir áframhaldandi stöðugum hagvexti út spátímabilið samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá því í nóvember sl. Í spánni var hagvöxtur áætlaður 4,4% á þessu ári og eftir það á bilinu 2,6–3% út spátímann. Gangi hagspáin eftir verður yfirstandandi hagvaxtarskeið a.m.k. áratugur, líklega lengsta samfellda hagvaxtarskeið Íslandssögunnar. Innlend eftirspurn, atvinnuvegafjárfestingar og vöxtur ferðaþjónustu eru aðaldrifkraftar vaxtarins um þessar mundir. Spáin var endurmetin um miðjan febrúar sl. og þá var því spáð að hagvöxtur ársins 2016 yrði mun meiri en í nóvemberspánni. Óverulegar breytingar voru hins vegar fyrir tímabilið 2017–2022 og hefur meiri hluti nefndarinnar því ekki tekið tillit til uppfærðrar þjóðhagspár í afgreiðslu sinni. Allar stærðir stefnunnar eru settar fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu en meiri hlutinn vekur athygli á því að þótt slík punktstaða leiði til gagnsæis getur það líka gengið gegn grunngildum stefnunnar að njörva niður alla liði hennar. Stefnumörkunin getur þannig orðið of þröng en hún má ekki heldur verða of víð til þess að hún verði ekki marklaus. Eins og áður hefur verið nefnt er hugsanlegt að setja markmiðin fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu á tilteknu bili og samhliða því eru sviðsmyndargreiningar nauðsynlegar til þess að meta ríkisfjármálaáhættu. Einn umsagnaraðili bendir t.d. á að ef spá um hagvöxt verður 1 prósentustigi lægri en ætlað er leiðir það til hallarekstrar strax árið 2019 og áfram út spátímann. Nokkrir umsagnaraðilar telja að ónógt aðhald felist í stefnunni og benda á nauðsyn þess að stefna beri að meiri afgangi til þess að viðhalda aðhaldsstigi og tryggja að ríkisfjármálastefnan vinni ekki gegn peningamálastefnu Seðlabanka Íslands. Bent er á að jákvæð afkoma grundvallist nær alfarið á þeirri forsendu að hagvöxtur haldi áfram út spátímabilið og það væri lengsta samfellda hagvaxtarskeið í nútímahagsögu landsins. Hugtakið sjálfvirk sveiflujöfnun vísar til þess að þegar litið er til hagsveiflunnar eru innbyggðir þættir í tekju- og gjaldaliðum hins opinbera sem auka tekjur á góðæristímum og draga úr útgjöldum. Skattkerfið er þannig að hlutfall skatttekna eykst þegar vel árar og velferðarkerfið er með tengingar sem draga úr útgjöldum á sama tíma. Grundvallaratriðið er að hvað aðhald snertir skiptir miklu hver afkoman er þegar hvorki þensla né samdráttur er í efnahagslífinu. Aðalþungi síðustu fjármálastefnu var að láta sjálfvirka sveiflujafnara vinna sitt verk, halda gjaldahlið stöðugri á meðan aukin efnahagsumsvif ynnu sitt verk og nota afgang til greiðslu skulda. Afkomumarkmið eitt og sér er ekki fullnægjandi mælikvarði á aðhaldsstig opinberra fjármála, jafnvel þó að einnig sé sett þak á heildargjöldin. Í því skyni að auðvelda mat á aðhaldsstiginu er nauðsynlegt að fyrir liggi sundurliðun frumjafnaðar, þ.e. gjöld og tekjur fyrir utan vaxtagjöld og -tekjur. Meiri hlutinn telur að við framsetningu fjármálastefnu framtíðarinnar beri að huga að því að áætla þar frumjöfnuð, þ.e. afkomu án vaxtatekna og -gjalda, í ríkisfjármálum en ekki eingöngu heildarjöfnuð eins og nú er gert. Þróun frumjafnaðar er mjög mikilvæg vísbending um aðhaldsstig opinberra fjármála. Staða hagsveiflunnar hefur ráðandi áhrif á afkomu hins opinbera. Þegar vel gengur í þjóðarbúskapnum eru skatttekjur tiltölulega meiri og ýmis útgjöld, svo sem vegna atvinnuleysis, minni en ella. Við mat á aðhaldsstigi þarf því að horfa frekar til frumjafnaðar og jafnvel að leiðrétta hann að einhverju leyti fyrir áhrifum hagsveiflunnar. Meiri hlutinn bendir á að í stefnunni felst að aðhald er mest árin 2018 og 2019 en mun minna seinni árin þar sem stefnt er að lægri afgangi sem hlutfalli af landsframleiðslu auk þess sem vaxtagjöldin lækka og því sé svigrúm til að auka rekstrarútgjöld og draga úr frumjöfnuði sem því nemur. Vaxtagjöld eru áætluð 70,2 milljarðar í ár en í lok spátímabilsins er áætlaðað þau verði rúmlega 50 milljarðar kr. Því eru vísbendingar um að slakað verði á aðhaldi á seinni hluta tímabilsins. Samband íslenskra sveitarfélaga bendir á í sinni umsögn að sveitarfélögin vinni innan fjármálareglna sem gilda um þau samkvæmt sveitarstjórnarlögum. Skuldahlutföll sveitarfélaganna hafa lækkað verulega á síðustu árum. Áfram er gert ráð fyrir jákvæðri rekstrarniðurstöðu sveitarfélaga. Á móti vegur að sveitarfélögin áætla að verja 29 milljörðum kr. til fjárfestinga umfram tekjur af gatnagerðargjöldum. Á þjóðhagsreikningagrunni þýðir það að heildarafkoma sveitarfélaganna verður neikvæð um 8 milljarða kr. eða um 0,3% af vergri landsframleiðslu á yfirstandandi ári og því næsta. Sú niðurstaða væri að óbreyttu ekki í samræmi við þingsályktunartillöguna þar sem gert er ráð fyrir jafnvægi í heildarafkomu sveitarfélaga öll árin. Meiri hlutinn bendir á að ósamræmd framsetning á uppgjöri getur kallað fram misræmi á milli fjármálastefnu og uppgjörs sveitarfélaga. Meiri hlutinn telur að 0,1% markmið um afgang af vergri landsframleiðslu á fyrsta ári vera varfærið og eðlilegt í samhengi við það að í stefnunni í fyrra var ekki gerð krafa um afgang. Það er óumdeilt að hlutverk sveitarfélaga í opinberum fjármálum er afar mikilvægt og því afar æskilegt að samhliða ábyrgri markmiðssetningu um afgang hjá ríkinu verði unnið að slíkum markmiðum með sveitarfélögunum. Meiri hluti nefndarinnar beinir því til samstarfsvettvangs sveitarfélaga og ríkis að samræma sem best uppgjör og framsetningu. Við afgreiðslu málsins úr fjárlaganefnd lá ekki fyrir samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga en samkvæmt upplýsingum sem fjárlaganefnd fékk í gær liggur nú fyrir samkomulag sem reyndar á eftir að staðfesta. Til að stuðla ekki að enn meiri þenslu og styðja við peningamálastefnu Seðlabanka Íslands þarf ríkið að forgangsraða fjárfestingum sínum með þeim hætti að ekki verði hætta á ofþenslu á sama tíma. Til þess eru margar leiðir. Umræða um fjárfestingu í heilbrigðiskerfinu hefur leitt í ljós mikla þörf fyrir innviðauppbyggingu. Það er líka nauðsynlegt til þess að ná fram stærðarhagkvæmni til lengri tíma. Þá er og mikilvægt að stýra framkvæmdum hins opinbera á þá staði sem minna finna fyrir uppgangi efnahagslífsins. Það er sérstök áskorun við stjórn efnahagsmála hvað íbúafjöldi landsins er lítill og dreifist ójafnt. Stórir landshlutar hafa ekki fundið fyrir þenslu eða miklum efnahagslegum vexti. Frekar hefur verið um samdrátt eða stöðnun að ræða. Landsvæðaskiptingu þarf að hafa í huga við forgangsröðun fjárfestingarverkefna hins opinbera. Fjárfesting í samgöngukerfinu hefur verið mikið til umfjöllunar og hún er nauðsynleg til þess að efla og bæta samkeppnishæfni einstakra byggða og landsins alls. Meiri hluti nefndarinnar telur afar mikilvægt að stefnt sé að því að greina á milli mismunandi fjárfestinga og framkvæmda í einstökum greinum og á milli landsbyggðar og suðvesturhornsins með tilliti til áhrifa og þenslu og efnahagslegra umsvifa. Virðulegur forseti. Það hefur löngum verið snúið að allir landsmenn hafi skilning á umræðum um efnahagsmál. Sannarlega eigum við hér á landi héruð og landshluta sem í áratugi hafa ekki upplifað þenslu. Landsvæðið frá Dalabyggð í vestri og austur til Eyjafjarðar hefur í langan tíma nánast verið í kyrrstöðu svo dæmi sé tekið. Fyrir íbúa í þeim héruðum er það mjög framandi að ekki sé hægt að laga vegi vegna hættu á þenslu. Gleymum ekki heldur að sömu íbúum var sagt að ekki væri hægt að laga vegi hér á fyrri árum vegna þess að ekki væru til fjármunir. Meiri hluti nefndarinnar leggur áherslu á að gerð verði áætlun til að minnsta kosti fimm ára um fjárfestingu í innviðum samfélagsins, jafnt hagrænum sem félagslegum. Fjárfesting í innviðum er forsenda þess að hægt sé að standa undir kröfum um góð lífsskilyrði hér á landi sem standist samanburð við það besta sem þekkist í heiminum. Meiri hlutinn telur skynsamlegt að kanna til hlítar möguleika á að fjármagna hagræna innviði í samstarfi við stofnanafjárfesta, svo sem lífeyrissjóði. Ég nefndi áðan það sjónarmið að lántaka hins opinbera hafi ekki síst verið í formi þess að fresta viðhaldi og nauðsynlegum úrbótum á ýmsum sameiginlegum fjárfestingum okkar eins og samgöngukerfi. Því ber að skoða þessa áherslu meiri hlutans í því ljósi. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að rammi fjármálastefnunnar komi ekki í veg fyrir nauðsynlega og eðlilega fjárfestingu í innviðum samfélagsins. Varðandi vaxtagjöld ríkissjóðs þá kynnti nefndin sér og ræddi ítarlega samsetningu og þróun vaxtagjalda ríkissjóðs. Ríkissjóður er enn þá í mjög viðkvæmri skuldastöðu. Skuldir hafa farið lækkandi síðustu ár. Þær náðu hámarki árið 2012 og námu þá 1.130 milljarðum kr. en hafa lækkað um 370 milljarða kr. á fjórum árum. Mældar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu voru skuldirnar 86% af landsframleiðslu í árslok 2011 en komnar niður í 47,5% í lok sl. árs. Innlendar skuldir eru að stærstum hluta markaðshæf verðbréf eins og ríkisvíxlar, verðtryggð og óverðtryggð ríkisbréf og sérstakur markflokkur skuldabréfa sem gefinn var út til að fjármagna framlög og víkjandi lán til fjármálastofnana. Endurgreiðslubyrði lána er þung á næstu árum eða til ársins 2022. Þar munar mest um markflokk skuldabréfa sem er á gjalddaga 2018. Árin 2020 og 2022 eru erlendu útgáfurnar á gjalddaga. Brýnt er að greiða niður eins og kostur er hluta lánanna og draga þannig úr stærð útistandandi flokka áður en til gjalddaga kemur. Stefna í lánamálum miðast við að viðhalda virkum skuldabréfamarkaði þannig að markmiðið er ekki að gera ríkissjóð algerlega skuldlausan. Þvert á móti er ætlunin að útistandandi skuldir geti verið á bilinu 350–500 milljarðar kr. í óverðtryggðum ríkisbréfum á hverjum tíma. Einnig er stefnan að halda úti einu eða tveimur viðmiðunum í erlendum lánum á hverjum tíma. Þannig er stefnan að greiða ekki niður allar skuldir ríkissjóðs heldur að skuldsetning ríkisins verði á bilinu 450–600 milljarðar kr. sem er 17–23% af vergri landsframleiðslu miðað við áætlun um þróun landsframleiðslunnar á næstu árum. Meiri hlutinn vekur sérstaklega athygli á því að þrátt fyrir að skuldsetning ríkisins sem hlutfall af landsframleiðslu sé að lækka og sé minni en hjá mörgum OECD-ríkjum eru vaxtagjöldin mjög há í samanburði við önnur ríki. Ein aðalástæða þess er samsetning skulda en 82% af heildarskuldum eru innlendar skuldir en aðeins 18% eru erlendar. Vaxtastig á Íslandi er mun hærra en víðast hvar erlendis og það skýrir mun á vaxtakostnaði og ekki er einfalt mál að breyta því. Mikill meiri hluti skulda ríkissjóðs eða um 80% ber fasta vexti. Nafnvextir á markaðsútgáfum taka mið af lánstíma og markaðsaðstæðum hverju sinni þegar þær eru fyrst gefnar út. Vaxtastigið ræðst að miklu leyti af framboði og eftirspurn á hverjum tíma. Mikill meiri hluti erlendra lána er líka á föstum vöxtum og við stýringu á vaxtaáhættu ríkissjóðs á næstu misserum þarf að taka tillit til þessarar stöðu. Meiri hlutinn leggur áherslu á að haldið verði áfram á þeirri braut að lækka skuldir ríkissjóðs jafnframt því sem vaxtagjöldin verða að lækka verulega. Meiri hlutinn bendir á að fjármálastefnan tekur ekki til þróunar eigna eins og þó er áskilið að gert skuli. Unnið er að því að búa til stofnefnahagsreikning í samræmi við nýjar reikningsskilareglur sem áskildar eru í lögum um opinber fjármál. Nú þegar liggja þó fyrir upplýsingar um marga eignaflokka ríkissjóðs, svo sem eignarhluti í fyrirtækjum og hægt hefði verið að birta upplýsingar um þær í stefnunni. Einnig liggja fyrir upplýsingar um eignir sveitarfélaga. Einn af veigamestu óvissuliðunum á tímabilinu sem stefnan nær til tengist sölu eigna ríkissjóðs, einkum hlutdeildar þeirra í viðskiptabönkunum. Miðað við bókfært verð nemur hlutur ríkissjóðs í stóru viðskiptabönkunum um 450 milljörðum kr. Ríkið á Íslandsbanka og Landsbankann nánast að fullu en um 13% hlutafjár í Arion banka. Ljóst er að niðurgreiðsla á skuldum ríkisins ræðst að miklu leyti af því hvernig tekst til með sölu þessara eigna. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að ítarleg umræða um framtíðarskipulag og eignarhald viðskiptabankanna fari fram á Alþingi. Svara þarf spurningum eins og hvernig bankarnir verða best undir það búnir að fara í söluferli. Endurskoða þarf efnahagsreikninga þeirra og starfsemi áður en til sölu kemur. Fyrir liggur að eiginfjárstaða bankanna er mjög sterk og eru þeir í reynd offjármagnaðir. Nauðsynlegt er að taka ákvarðanir um hvort ekki sé rétt og skynsamlegt að bankarnir greiði sérstakt framlag til lækkunar á eigin fé til ríkissjóðs áður en til sölu þeirra kemur. Vanda verður til undirbúnings sölu á eignarhlutum ríkisins í viðskiptabönkunum og skapa þannig traust á söluferlinu. Meiri hlutinn er ekki með beinar tillögur í þeim efnum en bendir á möguleika á að leita til erlendra aðila um ráðgjöf og umsýslu vegna sölu. Það gæti aukið traust á söluferlinu sjálfu og skapað þann frið um það sem nauðsynlegur er. Fyrir þann tíma þarf að liggja fyrir hvernig ríkisvaldið telur að eignarhaldi bankanna verði best fyrir komið til langs tíma. Hugsanlega þarf að marka ramma um hámarkshlut einstakra hluthafa og takmarka krosseignatengsl eftir því sem frekast er kostur. Koma þarf í veg fyrir óeðlilega og óæskilega hagsmunaárekstra og tengsl. Meiri hlutinn beinir því til efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis að leiða umræður á Alþingi um undirbúning á sölu eignarhluta ríkisins í bönkunum og framtíðarskipulag fjármálamarkaðar. Markmiðið er að salan eigi sér stað að undangenginni ítarlegri umræðu og opnu og gagnsæju söluferli. Hvernig tekst til að losa eignir ríkissjóðs í fjármálafyrirtækjum mun skipta sköpum um hvernig skuldir ríkissjóðs þróast á næstu árum og þar með hvernig við getum búið stefnu í fjármálum okkar undir það verkefni sem blasa við okkur í að reka hér á landi öflugt og gott samfélag. Virðulegi forseti. Undir þetta nefndarálit skrifar meiri hluti fjárlaganefndar og leggur til að þingsályktunartillagan verði samþykkt án breytinga. Eftirfarandi fjárlaganefndarmenn skrifa undir: Haraldur Benediktsson, formaður fjárlaganefndar og framsögumaður, Jón Steindór Valdimarsson, Theodóra S. Þorsteinsdóttir, Óli Björn Kárason og Njáll Trausti Friðbertsson.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nú er það svo að í 7. gr. laga um opinber fjármál á að setja niður afkomumarkmið og markmið um niðurgreiðslu skulda, en samkvæmt lögum er ekki nauðsynlegt að setja útgjaldaþak. Hæstv. ríkisstjórn og hv. stjórnarþingmenn ákveða þó að setja í sína fjármálastefnu til næstu fimm ára útgjaldaþak. Því má ekki breyta nema upp komi stórkostlegar hörmungar hér á landi. 0,5% af vergri landsframleiðslu eru um það bil 15 milljarðar. Gert er ráð fyrir því, samkvæmt greinargerð með stefnunni, að útgjöldin séu 41% á árinu 2017. Ef engin breyting verður á vergri landsframleiðslu er svigrúmið 15 milljarðar. Ef vöxtur verður er í lagi að hafa svona reglu en ef samdráttur verður fer hún að bíta. [[Forseti hringir.]]Ég spyr því hv. þingmann: Hvers vegna er ákveðið að setja útgjaldareglu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Það er alveg rétt, sem þingmaðurinn rekur, að í sjálfu sér er ekkert áskilið í lögum um útgjaldaregluna. Það kom hins vegar mjög skýrt fram, í áliti meiri hluta fjárlaganefndar á síðasta kjörtímabili, að æskilegt væri að hafa slíkt viðmið. Það er fyrst og fremst á þeirri forsendu sem fjármálaráðherra setti útgjaldaregluna eða -þakið inn í stefnuna og rekur það í þingmálinu. Hvers vegna gerum við það? Jú, ég held að það sé einfaldlega skynsamlegt að við setjum okkur markmið um útgjöld svo að við séum ekki að þenja þau í hagsveiflunni þegar hún er jákvæð. En rétt eins og þingmaður bendir á getur það líka unnið gegn okkur þegar samdráttur verður. En ég held að þessi útgjaldaregla, eins og hún er fram sett hér, eigi ekki að skapa okkur vandræði á grundvelli þeirrar stefnu sem við ræðum.
Herra forseti. Ef hagfelldar spár sem liggja undir stefnunni, og kynntar eru í greinargerðinni, ganga eftir þurfum við ekki að hafa neinar áhyggjur. En ef það verður hins vegar samdráttur er búið að samþykkja, ef stefnan verður samþykkt, að útgjöldin fari ekki upp fyrir 41,5% af vergri landsframleiðslu. Ef mikill samdráttur verður þýðir það að skera þarf niður í stóru sameiginlegu kerfunum okkar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort ég skilji þetta ekki örugglega rétt. Það ruglar mig svolítið í ríminu að um leið og menn vilja setja sér útgjaldaþak tala menn um stöðugleikasjóð sem hægt væri að setja inn til að jafna sveiflur. En hvernig á stöðugleikasjóðurinn að virka ef hann má ekki auka í útgjöldin? Er með þessari útgjaldareglu einungis verið að tryggja að skattar verði ekki hækkaðir á auðmenn og stöndug fyrirtæki eða auðlegðarskattur lagður á, og tryggja að ef kreppir að [[Forseti hringir.]]verði skorið niður en tekna ekki aflað.
Virðulegi forseti. Það hefur nú löngum reynst erfitt, þegar við höfum þanið ríkisútgjöldin út á góðæristímum, að hemja þau á nýjan leik þegar samdráttur verður. Það er yfirleitt ferli sem er mjög seinvirkt og hefur oft og tíðum reynst okkur erfitt að takast á við. Það er að því leyti ábyrgt að við setjum þessa útgjaldareglu. Ég vil líka vekja athygli á því að samkvæmt fjármálastefnunni og þeim áætlunum sem við byggjum hana á er t.d. gert ráð fyrir lækkun vaxta og vaxtakostnaðar hins opinbera. Við höfum því í sjálfu sér fyrirsjáanleika í því að við getum aukið hér útgjöld. Útgjaldareglan ætti ekki að bíta okkur miðað við þær forsendur sem við gefum okkur fyrir þessari fjármálastefnu.
Herra forseti. Í álitsgerð fjármálaráðs um fjármálastefnuna kemur fram, með leyfi forseta: „… að stjórnvöld geti lent í spennitreyju fjármálastefnu sinnar ef atburðarásin reynist önnur en efnahagsspáin gerir ráð fyrir.“ Ekki var tími til að fara yfir þjóðhagsforsendur eða efnahagslegar forsendur stefnunnar sem hér er til umræðu, í hv. efnahags- og viðskiptanefnd því að það lá svo mikið á að ljúka við afgreiðslu hennar. Í raun hefur ekki farið fram nægjanleg umræða um þær spár. Við hljótum að hlusta eftir því þegar þessi varnaðarorð eru sett fram. Ég veiti því eftirtekt að í áliti meiri hlutans er talað um mikilvægi fjárfestinga í innviðum, eins og hv. þingmaður gerði í ræðu sinni. Þar er bent á að kanna þurfi til hlítar möguleika á að fjármagna innviði í samstarfi við stofnanafjárfesta, svo sem lífeyrissjóði. [[Forseti hringir.]]Er það ætlunin, herra forseti, að til þess að komast hjá því að standa undir nauðsynlegri fjárfestingu í innviðum, sem allir flokkar lofuðu hér fyrir kosningar, eigi að fara út í samstarf við lífeyrissjóði um þá nauðsynlegu fjárfestingu?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum hennar andsvar. Já, það er rétt að við ræðum í nefndaráliti okkar um nauðsyn þess að við tökum saman fjárfestingaáætlun til lengri tíma og horfum líka til annarra fjármögnunarleiða í nauðsynlegum úrbótum á innviðum okkar, sem við erum farin að temja okkur að kalla svo, eins og fjárfestingu í vegakerfi, sem ég geri sérstaklega að umfjöllunarefni. Það er t.d. sú leið að fara í slíkar fjárfestingar í samstarfi við stofnfjárfesta eins og lífeyrissjóði. Það er líka til sú leið að við endurskoðum ýmsa aðra þætti í ríkisrekstri okkar og rekstri ýmissa annarra fyrirtækja í eigu ríkisins, hvort við getum ekki losað út úr þeim fjármagn eða fengið með okkur samstarfsaðila þar til að losa um fjármagn til að komast í innviðafjárfestingu. Ég vek athygli á að við erum að auka útgjöld til fjárfestinga í samfélagi okkar í fjármagnsstefnunni, m.a. með auknum ríkisútgjöldum sem eru í núgildandi fjárlögum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni svarið. Já, við erum í spennitreyju. Hér er verið að leggja fram fjármálastefnu þar sem hagsveiflan á að ráða för. Ekki er gert ráð fyrir neinni tekjuöflun. Og af því að hv. þingmaður og samþingmenn hans í nefndinni vita að það er brýn þörf fyrir fjárfestingu hvort sem er litið til heilbrigðiskerfisins og hv. þingmaður ræddi um samgöngur. Við getum líka talað um skólakerfið, hv. þingmaður veit að það er brýn þörf og þá á að reyna að fara aðrar leiðir. Losa fjármagn úr fyrirtækjum hins opinbera? Hvað er átt við með því? Er verið að tala um að fara að selja opinber fyrirtæki til að ná inn fjármagni í nauðsynlega fjárfestingu, af því að það er trúarsetning hjá þessari ríkisstjórn að það megi ekki afla nýrra tekna til að standa undir þeirri nauðsynlegu innviðauppbyggingu sem allir flokkar lofuðu fyrir kosningar? Mig langar að biðja hv. þingmann að útskýra betur hvað hann átti hér við áðan þegar hann talaði um að losa fjármuni með þeim hætti
Virðulegi forseti. Við drögum fram í afgreiðslu okkar á fjármálastefnunni, og það kom vel fram í framsögu hæstv. fjármálaráðherra þegar hann flutti þingmálið hér í salnum, að ríkissjóður er enn í mjög viðkvæmri stöðu. Ríkissjóður hefur ekki burði til að auka verulega útgjöld sín því að hann er enn í skuldastöðu sem við þurfum í fyrsta lagi að greiða hraðar niður. Í öðru lagi, þingmaðurinn biður mig að vera skýrari í því hvað ég eigi við með orðum mínum um að endurskoða fyrirkomulag ríkisfyrirtækja. Þá skal ég nefna það sem ég hef fyrst og fremst í huga, það er uppbygging á Keflavíkurflugvelli og rekstur flugstöðvarinnar þar, án þess þó að ég sé að tala um sölu flugvallarins sjálfs í því sambandi.
Virðulegi forseti. Í áliti meiri hluta nefndarinnar er fjallað um þróun skulda. En í lögum um opinber fjármál segir, með leyfi forseta, að þættir um „umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga opinberra aðila í heild og hins opinbera,“ eigi að vera í fjármálastefnunni. Nú er fjármálastefnan sundurtætt hvað það varðar. Það er tekið dálítið út fyrir sviga hverjar eru skuldir ríkissjóðs en ekki lífeyrisskuldbindingar líka og skuldir fyrirtækja almennt. Aftast í nefndarálitinu er talað um að skuldir hins opinbera í heild sinni, að fyrirtækjum meðtöldum, séu áætlaðar rúmir 1.500 milljarðar en skuldalækkunin í lok 2022 er bara 66 milljarðar. Þetta finnst mér mjög undarlegt miðað við að stefnan, í rauninni er eina markmið hennar að lækka skuldir hins opinbera. Árangurinn er ætlaður 66 milljarðar. Mér finnst þetta svo lítið. [[Forseti hringir.]]Ég væri til í að fá að heyra dálítið betur hvernig annað en bara skuldir ríkissjóðs er hluti af þessu, [[Forseti hringir.]]svo sem langtímaþróun lífeyrisskuldbindinga og fyrirtækja hins opinbera.
Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi að mínu svari við þessu ágæta andsvari hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar sem ég þakka honum fyrir vekja athygli á því að við bættum í nefndarálit okkar töflu með tölulegum upplýsingum á bak við þessi gildi sem þingmálið byggir á, til þess að fylla betur upp í þá mynd og hvernig við getum talað um þetta. Ég ætla að vekja athygli á því að á stefnutímabilinu hækkar landsframleiðslan um allt að 31% samkvæmt þeirri spá sem hér undir liggur. Það er skuldahlutfall, eða opinberar skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu, sem skiptir þá máli í þessu sambandi. Hitt vil ég þá og segja og það kom berlega fram í meðferð nefndarinnar að við erum í ótrúlega þröngri stöðu í uppgreiðslu skulda á stefnutímabilinu og í raun og veru verða árin 2018, 2019 og 2020 okkur mjög erfið í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Eins og hér hefur komið áður fram er 0,5% verg landsframleiðsla um 15 milljarðar en með tilliti til lífeyrisskuldbindinga er talað um ófjármagnaðar skuldbindingar B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sem þurfi að fjármagna um 13 milljarða árlega ef ekki er gripið til inngrips þar. Það eru þessi 0,5%. Staðan er í raun sú að við erum, eins og hefur komið fram, í ákveðinni spennitreyju. Markmiðið er að lækka skuldirnar. Það þýðir að við höfum ekki mikið milli handanna til þeirra framkvæmda sem er talað um að sé nauðsyn á. Það má ekki mikið út af bregða. Eins og umsagnar aðilar sögðu, 1 prósentustigi lægri hagvöxtur, og þá erum við í mínus. Þá gætum við ekki greitt niður skuldir. Þá lendum við í áframhaldandi veseni. Þetta er staðan sem við erum í núna. Það væri í raun kraftaverk ef þetta tækist. [[Forseti hringir.]]Það væri vel ef þetta tækist en umsagnaraðilar hafa bent á að það er búist við kraftaverki.
Virðulegi forseti. Ég segi nú bara: Það þarf ekki að mínu viti kraftaverk til að þetta gangi eftir. Alls ekki. Áherslur fjármálastefnunnar eru um aðhald á fyrri hluta tímabilsins sem síðan er slakað á eins og við rekjum ágætlega í okkar nefndaráliti. Við aukum þar rými ríkissjóðs til athafna sem ég held að megi fjalla um í þessu sambandi þegar menn tala um spennitreyju og ef við bregðumst við forsendum höfum við framhlaðið stefnuna, ef svo má segja, með þessum hætti. Ég held að við eigum líka að hafa opinn huga fyrir því að við getum gert ýmislegt öðruvísi í ríkisrekstrinum og þurfum ekki bara að horfa á skatttekjur hins opinbera til að komast í meiri fjárfestingar og verkefni sem vissulega er þörf á að ráðast í á mörgum sviðum. Við eigum líka að hafa opinn huga fyrir því að beita þar nýjum aðferðum eins og ég ræddi í fyrra andsvari, t.d. eins og annað rekstrarform eða annarri nálgun við rekstur flugstöðvar og fleiri þátta sem við höfum í okkar samfélagi og getum vel komist af með með öðrum hætti en við gerum í dag.
Virðulegi forseti. Spurningin mín til hv. þingmanns er ósköp einföld. Á að selja banka eða á ekki að selja banka? Við erum að tala hér um, eins og stendur í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Einn af veigamestu óvissuliðunum á tímabilinu sem stefnan nær til tengist sölu eigna ríkissjóðs, einkum hlutdeildar þeirra í viðskiptabönkunum.“ Eru áform um að selja bankana? Er það skilningur hv. þingmanns að á þessu kjörtímabili, á næstu fimm árum, muni fara fram undirbúningur að söluferli? Að það séu sérstök áform um að selja eignarhluti ríkisins í Íslandsbanka, Landsbankanum og mögulega Arion banka? Kemur það fram í fjármálaáætluninni? Því að eins og segir í nefndarálitinu: „Ljóst er að niðurgreiðsla á skuldum ríkisins ræðst að miklu leyti af því hvernig til tekst með sölu þessara eigna.“ Er það skilningur hv. þingmanns að farið verði [[Forseti hringir.]]í sölu á ríkisbönkunum á þessu kjörtímabili?
Virðulegur forseti. Í raun grundvallast fjármálastefnan mjög mikið á því hvernig okkur tekst að losa eigur ríkissjóðs í fjármálafyrirtækjum. Þar af leiðandi er svarið já, við ætlum að losa eigur ríkisins í fjármálafyrirtækjum á stefnutímabilinu. Við rekjum það hins vegar mjög ítarlega í nefndaráliti okkar að við þurfum miklu breiðara samtal um hvaða banka við eigum að selja og hvernig við eigum að búa þá undir sölu og hvernig við ætlum að standa að því að selja þá. Það er það sem við erum að segja. Þar af leiðandi hlýtur svarið við spurningu hv. þingmanns að vera já, við ætlum að selja banka.
Virðulegi forseti. Já, þetta eru fréttir, því að hæstv. fjármálaráðherra sagði hér fyrir skömmu, með leyfi forseta: „Það eru engin sérstök áform um sölu á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka.“ Það virðist vera mikið ósamræmi milli þess sem nefndin telur fjármálastefnu vera að gera miðað við það sem hæstv. fjármálaráðherra hyggst gera. Hverju á maður að treysta? Er verið að fara að selja banka eða eru engin áform um að fara að selja banka? Hérna erum við ítarlega, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, með áform og lagður er grunnur að því að selja banka. Þá verð ég bara að spyrja: Er þetta eðlilegt? Að hæstv. ráðherra segi eitt og skilningur nefndarinnar sé annar? Virðulegur forseti. Þetta er náttúrlega ekki hægt. Við verðum að fara að fá svör og svörin þurfa að stemma milli nefndarinnar, væntanlega, meiri hluta hennar, og hæstv. fjármálaráðherra. Hvernig á þetta að virka? Á að selja banka eða á ekki að selja banka?
Virðulegi forseti. Aðhaldið sem við stefnum að á stefnutímabilinu hjá ríki og sveitarfélögum nemur um 250 milljörðum króna. Stærstan hluta af því aðhaldi ætlum við að nota til að lækka skuldir. En það er ekki nóg. Við verðum líka að nota sölu ríkiseigna til að lækka skuldir. Við eigum bókfært eigið fé í þessum bönkum 450 milljarða kr. Forsendur þess að þessi fjármálastefna gangi eftir er að við lækkum vaxtakostnað ríkisins. Það gerum við með þeim aðgerðum að hefja söluferli banka. Og já, það er skilningur meiri hluta fjárlaganefndar að sala á eignarhlutum í bönkum sé á tímabilinu.
Herra forseti. Þetta voru áhugaverð samtöl hjá hv. formanni fjárlaganefndar og hv. þingmanni um sölu bankanna. Ég ætla að fara yfir álit 1. minni hluta um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu, sem skylt er að leggja fram samkvæmt lögum um opinber fjármál. Þingsályktunartillagan er nú lögð fram öðru sinni. Fyrst var slík tillaga lögð fram á 145. löggjafarþingi og var samþykkt 18. ágúst sl. Þá var um leið lögð fram þingsályktunartillaga um fjármálaáætlun fyrir árin 2017–2021 og var hún samþykkt og byggðist hún á stefnunni, eins og sú sem við fáum væntanlega á föstudaginn. Það er vissulega stutt síðan lög um opinber fjármál voru samþykkt og því má sjá að innleiðing þeirra nýju starfshátta sem þeim fylgja stendur enn yfir og nýjabrum er á ýmsu í framkvæmdinni. Það á þó ekki við um þá þingsályktunartillögu sem við erum hér að fjalla um, að hún beri vott um einhverja nýbreytni. Þvert á móti er hún afar áþekk þeirri sem lögð var fram 2016 af hálfu Bjarna Benediktssonar, þáverandi fjármálaráðherra, enda þótt alþingiskosningar hafi farið fram síðastliðið haust og ný ríkisstjórn verið mynduð í janúar, eins og við þekkjum, og fjármála- og efnahagsráðherra komi nú úr öðrum flokki. Fjármálastefna áranna 2017–2022 er afar keimlík stefnu fyrri ríkisstjórnar og það eru engar umtalsverðar breytingar áformaðar á tilhögun ríkisfjármála á gildistíma hennar. Þannig er sá tónn sem sleginn er fyrir uppbyggingu innviða samfélagsins og opinberrar starfsemi í þágu landsmanna ærið dimmur og dapurlegur og væntingar til fjármálaáætlunar, sem birta á á föstudaginn, geta ekki orðið annað en smáar fyrir hönd velferðarkerfisins og félagslegra viðfangsefna. Það verður að segjast eins og er að það er frekar bagalegt að meiri hluti fjárlaganefndar skuli ekki taka tillit til flestra þeirra þátta sem fjármálaráð leggur til, þeir eru afar mikilvægir, en við umræðu um gerð laganna var einmitt lögð áhersla á mikilvægi ráðsins sem óháðs aðila. Það hlýtur að teljast alvarleg athugasemd þegar fjármálaráð segir, eins og var komið inn á áðan, að markmið stefnunnar geti orðið til þess að stjórnvöld geti fest í atburðarás þar sem þau fái ekki rönd við reist ef spár ganga ekki eftir. Og fjármálaráð staðfestir það sem við Vinstri græn höfum ítrekað sagt, að sjálfvirka sveiflujöfnunin var veikt þegar milliþrepið í tekjuskattskerfinu var lagt niður. Fjármálaráð bætir um betur og segir að með tekju- og útgjaldastefnunni sé sjálfvirki sveiflujafnarinn beinlínis tekinn úr sambandi. Fjármálaráð bendir einnig á að stjórnvöld þurfi að undirbúa sérstakt áhættumat eða sviðsmyndir til að auka gagnsæi stefnunnar og undirbúa viðbrögð, en ekki hefur heldur verið gerð tilraun til að mæta þeirri óvissu sem bent er á að sé í stefnunni. Það er mjög mikilvægt að minnast þess varðandi fjármálaráð og umræðuna um það á sínum tíma þegar lögin voru sett að lögð var fram tillaga um að fjármálaráð yrði staðsett í fjármálaráðuneytinu. Því höfnuðum við í minni hlutanum vegna þess að ráðið á að vera algjörlega sjálfstætt og óháð í verkum sínum og það er það auðvitað ekki ef það er staðsett þar. Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga um opinber fjármál á að byggja fjármálastefnu á sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Í fyrirliggjandi tillögu eru þau skilyrði laganna nýtt til að undirbyggja slíka aðhaldsstefnu í opinberum rekstri og hún hlýtur óhjákvæmilega að koma hart niður á getu samfélagsins til að sinna sameiginlegum verkefnum og vekur upp spurningar um hlutverk ríkissjóðs, sveitarfélaga og opinberra fjármála almennt. Segja má að tvennt einkenni tillögu að fjármálastefnu öðru fremur. Annað er markmið um ærinn afgang af rekstri ríkissjóðs, eða í kringum 250 milljarðar á gildistíma áætlunarinnar, og hitt eru svo áform um verulega lækkun skulda A-hluta ríkissjóðs. Hvort um sig er í sjálfu sér góðra gjalda vert og gæti átt ágæta samleið við heppilegar kringumstæður, en eins og málum er háttað virðast ekki líkur á hagfelldri niðurstöðu af slíkri fjármálastefnu. Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2017 er gert ráð fyrir að skuldir ríkisins lækki um nálægt 130 milljarða á árinu. Forsendur þess að þau áform gangi eftir byggjast m.a. á því að eignarhlutur ríkisins í Arion banka verði seldur. Þar sem veruleg óvissa ríkir um andvirði þeirra 13% hlutafjár í bankanum sem eru í eigu ríkisins er ljóst að brugðið getur til beggja vona með niðurstöður þessara áætlana. Þess vegna var umræðan áðan afar áhugaverð. Það hlýtur að teljast eitthvað sem við þurfum að velta fyrir okkur ef ráðherrann segir eitt og meiri hluti fjárlaganefndar annað. Það eru miklir almannahagsmunir tengdir eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum og áformum um ráðstöfun þeirra. Því verður að gera þá eindregnu kröfu til stjórnvalda að þær aðgerðir sem beitt verður standist fyllilega kröfur um óhlutdrægni og gagnsæi en verði ekki tilefni til vantrausts, tortryggni og gruns um að hagsmunir almennings hafi verið sniðgengnir. Ég tek því undir það sem kemur fram í áliti meiri hlutans hvað þetta varðar, að mjög mikilvægt sé, eins og þeir segja, að svara spurningum á borð við hvernig bankarnir verði best búnir undir að fara í söluferli og að það geti verið kostur að leita til erlendra aðila um ráðgjöf og umsýslu vegna sölunnar. Ég held að það geti verið afar gagnlegt og skapi það traust sem okkur vantar og við höfum séð núna. Þegar við horfum til þeirra almannahagsmuna sem tengdir eru þessum eignarhlutum vil ég halda því til haga að í kringum 67% landsmanna vilja ekki að ríkið selji hlut sinn í Landsbankanum, helmingur er á móti því að ríkið selji hlut sinn í Íslandsbanka og Arion banka. Það var gerð könnun áður en var upplýst um að vogunarsjóðirnir og Goldman Sachs væru að kaupa stóran hlut í Arion banka. Ég er sannfærð um að ef gerð væri slík könnun í dag væri hópurinn enn þá stærri sem væri á móti slíkri sölu. Það er því alveg kristaltært í mínum huga að ekki má undir neinum kringumstæðum leiða þau málum til lykta án þess að Alþingi fjalli um þau. Áform um hraða niðurgreiðslu skulda í því skyni að lækka vaxtagreiðslur og draga úr endurfjármögnunaráhættu ríkissjóðs tengjast einnig því lögbundna markmiði um opinber fjármál að heildarskuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum og að frádregnum sjóðum og bankainnstæðum, það er mjög margt dregið frá, séu lægri en 30% af vergri landsframleiðslu. Áform stjórnvalda um að ná því markmiði í árslok 2019 byggjast m.a. á því að landsframleiðslan aukist að nafnvirði á því tímabili. Enda þótt þjóðhagsspá á vetri 2016, sem lögð er til grundvallar fjármálastefnunni, geri vissulega ráð fyrir vexti í landsframleiðslu allan gildistíma fjármálastefnunnar blasir það við að forsendur áætlana um niðurgreiðslu skulda geta hæglega breyst á svo skömmum tíma að áformin verði í raun allsendis óraunhæf og óframkvæmanleg. Þar sem skuldalækkunin er svo ríkur þáttur í áætluninni sem raun er verður að telja þetta til þess fallið að rýra trúverðugleika hennar verulega. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra hafi sagt við umræðu um stefnuna að það vantaði þrátt fyrir það sem gert væri ráð fyrir í stefnunni í kringum 5 milljarða til þess að greiða niður áætluð áform ríkisstjórnarinnar til viðbótar við þau lausatök sem hér eru. Það er hins vegar álit 1. minni hluta að rétt væri að fara hægar í að greiða niður skuldir heldur en lagt er upp með í fjármálastefnunni og leggja meiri áherslu á uppbyggingu samgöngumannvirkja og heilbrigðis- og félagsþjónustu, svo maður nefni þau brýnustu viðfangsefni sem við erum sífellt að ræða. Það er stefnt að því að skuldir fari undir viðmiðunarmörk laganna. Að mínu mati er það algjörlega þarflaust og þjónar ekki markmiðum um velferð landsmanna þegar það verður á kostnað almannaþjónustunnar, eins og það liggur fyrir, því að hvaðan annars staðar á það að koma en úr velferðinni? Tillagan um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022 ber þess merki að hvorki er ætlunin að bregðast við þenslu í efnahagslífinu með sértækum aðgerðum né að styrkja tekjugrunn ríkisins. Það þarf ekki að orðlengja um það að þarna getur að líta eindregin birtingarform hægri stefnunnar sem réðu ferð þegar fjármálastefna síðustu ríkisstjórnar var gerð og gera það ekki síður nú þegar önnur útgáfa hennar birtist. Mikill vöxtur ferðaþjónustunnar er meðal þess sem veldur þenslu. Þetta er stjórnvöldum auðvitað vel ljóst en þau kjósa samt sem áður að gera ekki ráðstafanir til að draga úr þeim þensluáhrifum með hæfilegri skattlagningu á ferðaþjónustugreinarnar, svo sem komugjaldi, sem nýta mætti til nauðsynlegrar innviðauppbyggingar og ekki síst til þess að styrkja sveitarfélögin í því sem þau standa frammi fyrir. Þetta er afleitt og þeim mun bagalegra sökum þess að ferðaþjónusta hérlendis óx svo hratt og skyndilega að innviðir samfélagsins eru vanbúnir til að takast á við ferðamannafjöldann. Mikil þörf er því fyrir fjárfestingu á því sviði eins og við heyrum alla daga, hvort sem við erum að tala um viðkvæm svæði, náttúruverndarsvæði eða vegakerfið. Bent er á það í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um málið að afkomumarkmið sveitarfélaga eins og það er sett fram í fjármálastefnunni sé vart trúverðugt og ekki í samræmi við samþykktar fjárhagsáætlanir sveitarfélaganna. Fjármálaráð vekur að sínu leyti athygli á því að misræmi milli fjármálastefnu ríkisins og fjármálastjórnar sveitarfélaganna geti leitt til þess að markmið fjármálastefnu ríkisins fari forgörðum, jafnvel þótt farið sé að settum reglum eins og skylt er. Af þeim viðbrögðum að dæma sem tillagan að fjármálastefnunni hefur vakið meðal talsmanna sveitarfélaganna og hjá fjármálaráði er fyllsta ástæða til að álíta að einmitt svona kunni að vera ástatt og allar líkur séu á því að áætlanir sem varða sveitarfélögin séu haldlitlar. Við fengum í gær eða fyrradag óundirritað samkomulag um afkomu sveitarfélaganna fyrir næsta ár og fram til ársins 2022. Þegar ég er búin að lesa það líður mér eiginlega eins og það hafi verið samið í fjármálaráðuneytinu en ekki hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Mér finnst það bera þess merki að núna erum við með stefnu sem er fram komin og það er ekki búið að ná samkomulagi, að sveitarfélögin komi að orðnum hlut. Það er í rauninni samstarf eftir á sem á að reyna að lagfæra. Mér finnst mjög bagalegt að þetta skuli vera svona, af því að þetta er ein forsenda þess að lög um opinber fjármál nái fram að ganga. Það segir í 3. gr. í samkomulaginu, sem ég ítreka að er óundirritað en við fengum sent með því fororði að það tæki líklega ekki miklum breytingum, með leyfi forseta: „Það þarf að þróa hagstjórnarþátt opinberra fjármála t.d. með bættu áhættumati og sviðsmyndagreiningu. Það þarf að bæta forsendur ákvarðana um afkomumarkmið og þróa samspil opinberra fjármála og peningastefnu.“ Þetta á að reyna að láta liggja fyrir í marslok á hverju ári af því að það liggur ekkert fyrir um neinar sviðsmyndir ef eitthvað fer illa. Það segir líka hér, með leyfi forseta, í 5. gr.: „Afkomuhorfur hins opinbera eru tiltölulega jákvæðar en þó eru þær heldur lakari en æskilegt væri út frá sjónarmiði hagstjórnar og þegar tekið er tillit til mikilla jákvæðra áhrifa sem núverandi efnahagslegur uppgangur hefur á tekjur hins opinbera.“ Svo er farið yfir nokkur mál sem ríki og sveitarfélög ætla að reyna að fara í gegnum. Það er margt þarna sem mér hefði fundist eðlilegt að lægi fyrir, að áður en stefnan væri lögð fram væri því náð. Ég velti fyrir mér hvort samþykki í marsmánuði framvegis dugi til, eða verður stefnan aftur komin fram áður en þessu verður lent? Sú svelti- og samdráttarstefna sem rekin hefur verið gagnvart sveitarfélögunum er raunar sérstakt áhyggjuefni. Hafa ber í huga hve mikilvægu hlutverki starfsemi sveitarfélaganna gegnir og einnig að jafnvægis- og skuldaregla sem innleiddar hafa verið í fjármálakafla sveitarstjórnarlaga hafa orðið til þess að bæta bókhaldslega stöðu margra sveitarfélaga en jafnframt hefur aðlögunin að kröfum þessara reglna orðið til þess að fjárfestingar sveitarfélaganna hafa orðið langtum minni en þörf krefur. Þetta hefur m.a. verið rætt innan þjóðhagsráðs og vikið er að því í 3. tölublaði fréttabréfs Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem fjallað er um fjárhagsáætlanir sveitarfélaga á árabilinu 2016–2019 og bent á knýjandi fjárfestingarþörf þeirra. Fjárhagsstaða margra sveitarfélaga landsins hefur svo sannarlega batnað, reikningslega séð, á undanförnum árum en staða þeirra gagnvart þjónustuhlutverki sínu og skyldum við íbúana er veik og það má lítið út af bera til þess að sveitarfélögin fái ekki rækt hlutverk sitt. Þess má og minnast að tjón samfélagsins vegna vanrækslu við uppbyggingu innviða samfélagsins er hvorki fært til reiknings í ríkisreikningum né ársreikningum sveitarfélaganna. Ástæða er til að lýsa áhyggjum yfir því andvaraleysi gagnvart núverandi efnahagsþenslu sem birtist í fjármálastefnunni. Það er vakin athygli á því í greinargerð að mikilvægt sé að grípa til þensluhamlandi aðgerða en ekki verður brugðið á það ráð sem nærtækast er og yrði líklega flestum að láni, sem felst í því að styrkja tekjugrunn ríkisins þannig að hann verði ekki í járnum eins og nú er raunin og beita því fé sem fæst til uppbyggingar í þágu samfélagsins þar sem mikil þörf er fyrir endurbætur á innviðum og eflingu velferðarkerfisins. Í því sambandi er vert að minna á sjálfsagða gjaldstofna á borð við auðlindagjöld sem hiklaust ætti að beita í því sambandi. Það er líka vert, af því að við erum alltaf að tala um samskipti ríkis og sveitarfélaga, að við þurfum að styrkja tekjugrunn sveitarfélaganna og við þurfum að breyta skattkerfinu. Ég tek undir alla vega eitt af því sem kemur fram hjá 4. minni hluta þar sem talað er um að gistináttagjald eigi í auknum mæli að renna til sveitarfélaganna, sem rímar við stefnu okkar Vinstri grænna og það sem við höfum talað fyrir. Ég hef líka skoðun á því sem segir í nefndaráliti 4. minni hluta, með leyfi forseta: „Að lokum leggur 4. minni hluti áherslu á að þeir einstaklingar sem eingöngu hafi framfærslu af fjármagnstekjum greiði eðlilegan hluta þeirra í formi útsvars til sveitarfélaganna.“ Það hefur færst allt of mikið í vöxt að þetta sé að gerast og sveitarfélögin verði af miklum tekjum vegna þessa, sama og gerðist í rauninni með einkahlutafélögin, þegar þau urðu til snarminnkuðu tekjur sveitarfélaganna. Ég held að við þurfum í alvörunni að fara að huga að þessu. Það er búið að vera í skoðun ótrúlega lengi og einhvern veginn gerist ekki neitt. Það er boðað í fjármálastefnunni að sjálfvirkri sveiflujöfnun verði beitt gegn efnahagsþenslunni. Í ljósi þess að hreyfingar tekna og gjalda hafa verið festar við nafnvöxt landsframleiðslunnar er þó sýnt að næsta lítið verður úr áhrifum sjálfvirkrar sveiflujöfnunar á þensluna. Þótt ljóst megi vera að stjórnvöld hyggjast ekki gera ráðstafanir til að auka tekjur hins opinbera birtist skattstefnan vart nægilega skýrt í áætluninni. Þurft hefði nákvæmari útlistanir á áherslum á þessu mikilvæga sviði, þróun skattheimtunnar, beitingu tilfærslukerfisins og fleiru sem þessi mál varðar. Það er líka vert að minna á að skattbreytingar fyrri ríkisstjórnar fólu allar í sér afsal á tekjum ríkissjóðs. Þetta hefur sannarlega sagt til sín og veikt þrótt hins opinbera til að takast á við verkefni sín meira en unað verður við. Nauðsynlegt er að skýrt verði hvernig ætlunin er að bregðast við þessari stöðu. Stjórnvöld hafa lýst áhuga á því að kanna stofnun varúðarsjóðs og er vikið að því í greinargerð með fjármálastefnunni. Vera má að slíkur sjóður gæti komið íslenska hagkerfinu vel og orðið í senn til að jafna sveiflur í því og verja það áföllum. En verði af stofnun þess konar sjóðs krefst það viðhlítandi ráðstafana í skattamálum sem tilefni er til að efast um að séu á færi þeirra sem nú ráða för í ríkisfjármálum, a.m.k. ekki að mati þeirrar sem hér stendur. Í álitsgerð fjármálaráðs um tillöguna frá 9. febrúar 2017 er bent á að betur hefði mátt hyggja að forsendum spár um hagvöxt en þar er einungis byggt á þjóðhagsspá Hagstofunnar sem talið er að geti reynst ónákvæm vegna galla í reiknilíkönum og skekkju í gögnum. Undir þetta tek ég og einnig að þar sem markmið um afgang af rekstri ríkissjóðs miðast við umrædda spá er mikilvægt að leita leiða til að veruleikatengja fjármálastefnuna enn frekar en gert er, enda virðast þær aðferðir sem nú er beitt geta leitt til þess að markmið hennar og áherslur snúist fremur um innri veruleika og samhengi fjármálastefnunnar en að hún taki eins og unnt er mið af þróuninni í því samfélagi sem hún á að þjóna. Í því ljósi er mikilvægt að í framtíðinni fái efnahags- og viðskiptanefnd málið til skoðunar í tæka tíð til að henni gefist tækifæri til að meta þær þjóðhagsforsendur sem lagðar eru til grundvallar, en í þetta sinn var þingsályktunartillagan send allt of seint til nefndarinnar sem fékk í rauninni bara sólarhring eftir að ég hafði ítrekað að send yrði beiðni. Fjármálastefnan er lögð fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eins og lög um opinber fjármál mæla fyrir um, en hvergi eru þó finnanleg í henni töluleg gildi um áætlaða landsframleiðslu. Lesandinn þarf að verða sér úti um þær upplýsingar til að geta áttað sig á inntaki fjármálastefnunnar og hefði því verið rétt að þær væru í texta hennar. Meiri hlutinn brást við og setti vissulega inn tölulegar upplýsingar sem nefndinni bárust og er það vel, en þetta er eitthvað sem mér finnst að þurfi að vera hverju sinni, þ.e. þegar hún er lögð fram. Annar augljós veikleiki í forsendum fjármálastefnunnar og þeim aðferðum sem beitt er við gerð hennar er að markmið um afkomu sveitarfélaganna eru lítt raunhæf og styðjast ekki við fjárhagsáætlanir þeirra. Einnig þar virðist fjármálastefnan ekki í tengslum við raunveruleikann. Sérstaklega er gagnrýnivert að ekki skyldi nást samstaða um þann talnagrunn sem afkomumarkmið sveitarfélaganna byggist á en slíkt samkomulag, þar sem tekið væri réttmætt tillit til sjónarmiða sveitarfélaganna, yrði ótvírætt til að styrkja gildi fjármálastefnunnar mjög og á, eins og ég sagði áðan, að vera hluti af því að regluverkið lög um opinber fjármál gangi eftir. Þar sem samkomulag um þennan mikilvæga þátt náðist ekki er líklegt að sú heildarstefnumörkun í opinberum fjármálum sem fjármálastefnan á að fela í sér hafi farið forgörðum. Þess ber að geta að ekki hefur verið leyst úr reikningshaldslegri óvissu varðandi meðferð skuldaviðurkenninga gagnvart lífeyrissjóðnum Brú. Það er einmitt tekið fram í því samkomulagi sem sveitarfélögin sendu okkur í gær. Það er heldur ekki búið að taka ákvörðun um það að ef þær verða taldar til skulda samkvæmt skuldareglunni þá má gera ráð fyrir að skuldahlutfall sveitarfélaganna hækki um 1,6% af vergri landsframleiðslu. Mér finnst mjög merkilegt að hugsa til þess að ríkissjóður telur sig ekki þurfa að taka lífeyrisskuldbindingar sínar inn í stefnuna, þ.e. það er allt dregið frá, en það eru einhver vafamál með sveitarfélögin gagnvart þessu. Það finnst mér mjög sérstakt. Ef það á að ræða skuldahlutfallið hjá báðum aðilum hlýtur það gerast á sömu forsendum, þótt þau byggi vissulega ekki á sama uppgjörsgrunni. Það er að sjálfsögðu gagnrýnivert að ríkisfjármálastefna til fimm ára skuli lögð fram fyrirvaralaust án þess að svo mikilvægt álitamál sé áður leitt til lykta. Auðvitað ætti Alþingi að taka þennan þátt til sérstakrar meðferðar núna þegar við afgreiðum málið. Ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar ríkis og sveitarfélaga nema um 650 milljörðum kr. eða um 27% af vergri landsframleiðslu, þetta eru engir smáaurar. Það hafa ekki verið lagðar fram sannfærandi tillögur til lausnar á þeirri stöðu, sem vitanlega skiptir miklu fyrir fjármálastefnu hins opinbera á komandi árum. Þetta er eitt af því sem fjármálaráð vitnar til að sé óeðlilegt að taka ekki tillit til þegar meta á skammtíma- og langtímaskuldastöðu þjóðarbúsins. Það er heldur ekki unnt að líta fram hjá því að aldurssamsetning landsmanna og lýðfræðilegar þróunarhorfur eru með þeim hætti að fram undan er mikil uppbygging innviða öldrunar- og heilbrigðisþjónustu ef ekki á að fara illa. Ekki verður af fjármálastefnunni ráðið hvernig unnt á að vera að fjárfesta nægilega mikið og hratt á þessu sviði á gildistíma hennar þrátt fyrir drjúg loforð. Í því samhengi er einnig vert að íhuga hvort ekki sé ráðlegt að beita aðferðum kynslóðareikninga til þess að tryggja sjálfbærni opinberra fjármála til lengri tíma, eins og vikið er að í álitsgerð fjármálaráðs um þingsályktunartillöguna. 1. minni hluti telur að þá ábendingu ætti að taka alvarlega. Mig langar líka að koma aðeins inn á tilhögun við umfjöllun um hið nýja fyrirkomulag opinberra fjármála. Ferlið er vissulega í þróun og það er vonandi margt sem á eftir að breytast. Það er þó eitt alveg ljóst í mínum huga. Það að samþykkja þessa stefnu án þess að sjá raunverulega hvaða samfélagslegu markmið hún nær að uppfylla finnst mér ekki ásættanlegt. Lögin segja vissulega að það eigi að samþykkja stefnuna fyrst, svo áætlunina og síðan fjárlögin að hausti. Ég hefði talið betra að við tækjum aftur saman, eins og síðast, stefnuna og áætlunina þar sem engar tölur, eins og við höfum áður rætt, birtast í stefnunni, einungis hlutföll, af því að ef ég skil þingmenn meiri hlutans rétt og hæstv. fjármálaráðherra markast áætlunin af óhagganlegri stefnu til fimm ára nema til hamfara komi. Í ofanálag er svo ráðherraræðið aukið með stórum pottum sem þeir geta ráðstafað að vild án aðkomu þingsins. Þegar ég horfi á þessa stefnu og les hana og fer í gegnum hana með þeim sem við höfum skoðað hana með sé ég ekki fyrir mér hvernig fjármálaáætlunin kemur til með að líta út. Ef stefnan er svona niðurnjörvuð hljótum við að þurfa að sjá hvernig hún kemur út í áætlun. Annað eins erum við að beygja núna á fyrstu metrunum meðan við erum að reyna að átta okkur á því hvernig þetta virkar. Ég held að það væri af hinu góða. Tíminn sem ætlaður er til vinnunnar er líka allt of takmarkaður. Eins og ég kom inn á áðan verður ríkisfjármálaáætlunin lögð fram á föstudaginn og við ætlum að ræða hana eftir helgi, að mér skilst. Þaðan fer hún, þ.e. þegar umræðu er lokið í þinginu en í planinu er gert ráð fyrir einum löngum þriðjudegi, til allra nefnda. Þær hafa í kringum tvo daga til að kalla til sín ráðuneyti og fá kynningu á viðeigandi málaflokkum sem þær hafa alla jafna ekki fjallað um með þeim hætti sem ætlast er til af þeim núna. Það er heldur ekki ólíklegt að einhverjar nefndir vilji kalla til sín stærstu aðilana til skrafs og ráðagerða, mér dettur í hug t.d. Landspítalinn eða háskólastofnanirnar eða Vegagerðin eða hvað það er, þegar áætlunin liggur fyrir. Þetta eru stóru málaflokkarnir sem hafa verið hvað mest í umræðunni. Til þess eru ætlaðir svona tveir, kannski þrír dagar ef vel viðrar. Síðan fer þingið í páskafrí og nefndirnar hafa um viku til að klára yfirferð sína og skila einhvers konar greinargerð eftir páskafríið. Við verðum að horfast í augu við það, af því að höfum verið að ræða þetta fram og til baka í fjárlaganefnd, hvort það sé skilað einhverri greinargerð þar sem frávikin eru sundurliðuð, að það er ekkert öðruvísi með þetta heldur en með allt annað sem við erum að fjalla um. Þetta er náttúrlega hápólitískt plagg, bæði stefnan og áætlunin, því verðum við að gera ráð fyrir því að álitin geti orðið mörg. Ég held að það liggi alveg fyrir því að þingmenn vilja auðvitað koma pólitískum áherslum sínum inn í fjármálaáætlunina sem rammar inn stóra samhengið. Eftir þetta hefur fjárlaganefnd smátíma til að samræma og yfirfara niðurstöður nefndanna og skila svo af sér álitum sínum. Þingið þarf að aðlaga sig að þessum breytingum að mínu mati svo þetta verði viðunandi vinna sem fram fer ef hún á að skila tilætluðum árangri. Virðulegi forseti. Viðleitnin til að bæta meðferð opinbers fjár og skapa festu í opinberum fjármálum sem birtist í lögum um opinber fjármál og fjármálastefnu sem af þeim leiðir hefur að ýmsu leyti geigað, eins og ég hef rakið. Ýmsar forsendur fjármálastefnunnar eru svo veikar að efasemdir um að hún haldi eru mikla meira en réttmætar. Hin mikla áhersla sem lögð er á lækkun skulda niður fyrir lögboðin mörk ber vott um einsýni og er fremur til marks um markmiðssetningu um tiltekinn árangur í bókhaldi en haldgóða stefnu um samfélagslega uppbyggingu. Lög um opinber fjármál og fjármálastefna til fimm ára fela í senn í sér tæki til að móta tiltekin markmið, aðferðirnar til að ná þeim markmiðum og rammanum utan um þær. Hið síðastnefnda, fjármálareglur laga um opinber fjármál, mætti mikilli gagnrýni af hálfu okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þegar málið var til umræðu á Alþingi og nú kemur á daginn að hún var ekki tilefnislaus, eins og ég hef rakið í máli mínu. En þótt margt megi finna að lögum um opinber fjármál og að þessari þingsályktunartillögu um fjármálastefnu fyrir komandi ár þá skiptir hitt þó mestu að beiting þessara tækja stjórnast nú af skefjalausri hægri stefnu þar sem sífellt er hopað lengra frá markmiðum velferðarsamfélagsins. Slíka stefnu væri algjörlega fráleitt að styðja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hún var líka í fjárlaganefnd á síðasta kjörtímabili þegar lögin um opinber fjármál voru afgreidd þaðan og síðan samþykkt í þingsal, hvort henni hafi dottið í hug að stjórnvöld myndu ekki taka mark á ráðleggingum fjármálaráðs. Við eyddum töluverðum tíma í það í fjárlaganefndinni á síðasta kjörtímabili að fara yfir hlutverkið og töldum afar mikilvægt að hafa þarna sérfræðinga sem leggja myndu mat bæði á fjármálastefnuna og fjármálaáætlunina og að stjórnvöld gætu síðan endurskoðað á milli umræðna og tekið tillit til þess sem fjármálaráðið segði. Það er ekki gert. Ég get talað fyrir sjálfa mig, það kom mér mjög á óvart að ekki skyldi í neinu verið tekið mark á athugasemdum fjármálaráðs. Spurningin er þá: Til hvers er það? Ég vil líka spyrja hv. þingmann: Telur hún ekki að farin sé öfug röð þegar fjármálastefnan er sett niður? Fyrst eru hagspárnar skoðaðar, síðan eru afkomumarkmiðin og skuldamarkmiðin sett niður, í staðinn fyrir að nota ríkisfjármálin til þess að hafa áhrif á efnahagsmálin og aðra stöðu en sett er niður af þeim sem spá fyrir um útkomuna miðað við að ekki verði gripið inn í þróunina.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fjármálaráðið skilar af sér margra síðna umfjöllun um fjármálastefnuna og við eyddum drjúgum tíma í hana. Við fórum meira að segja til Svíþjóðar og heimsóttum fjármálaráð til þess að reyna að átta okkur á því og læra eitthvað um hvernig þeir unnu til þess að undirbyggja að þetta væri faglegt og óháð. Ég held að okkur hafi tekist að manna ráðið ágætlega, ég hef ekki efasemdir um það. Því miður eru margar virkilega alvarlegar athugasemdir hér undir. Það er eiginlega engin tilraun gerð til þess að taka mark á ráðleggingum fjármálaráðs. Mér hefði aldrei dottið í huga að svo yrði. Auðvitað fer maður að hugsa til hvers slíkt ráð sé ef ekki á að taka mark á því. Það er umræða sem við verðum að taka í fjárlaganefnd í ljósi þess hvernig þetta er. Og í ljósi þess hvernig málið er að þróast þá held ég að við verðum að gera það. Auðvitað er röðin afar sérkennileg. Það verður að segjast eins og er. Eins og hv. þingmaður rakti er það hagspáin sem stýrir og síðan reynir ríkisstjórnin að stilla sér einhvern veginn inn í það, í staðinn fyrir að vera við stjórnvölinn með almennilega ríkisfjármálastefnu sem styður við peningastefnu Seðlabankans og styður við þá efnahagsstefnu sem hér þarf að ríkja. Það er ekki gert, eins og bent er á mjög ítarlega í þessu plaggi af hálfu fjármálaráðsins.
Frú forseti. Ég hefði haldið að það væri lágmarkskrafa að meiri hluti fjárlaganefndar hefði í nefndaráliti sínu rökstutt ítarlega hvers vegna ákveðið var að taka ekki tillit til athugasemda fjármálaráðs, en það er bara látið eins og fjármálaráð sé ekki til. Hér í umræðunni hafa komið upp svolítið ruglandi skilaboð eftir því við hvern er talað á stjórnarheimilinu. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur talað um að ekkert liggi á að selja bankana, það megi gera eftir tíu ár, eða guð má vita hvað, en formaður hv. fjárlaganefndar segir að stefnan sé að selja bankana á kjörtímabilinu. Maður veit ekki alveg hverjum maður á að trúa þarna, ráðherranum eða formanni fjárlaganefndar. Það er annað sem ruglar mig mikið í allri þessari umræðu, það er það sem stendur í greinargerð með fjármálastefnunni. Ég vil lesa það upp, með leyfi forseta: „Ætla má að ef leiðrétt væri fyrir henni væri afkoma ríkissjóðs í járnum. Af þeim sökum væri óvarlegt að stofna til nýrra og varanlegra útgjalda á grundvelli þessa afgangs og má segja að gild rök standi til þess að nýta bata í fjármagnsjöfnuði til niðurgreiðslu skulda fremur en að lækkandi vaxtagjöld leiði til vaxtar frumgjalda.“ Í meirihlutaáliti hv. fjárlaganefndar stendur að það sé möguleiki á að nota það svigrúm sem skapast með niðurgreiðslu skulda í aukin útgjöld. Það kom líka fram í andsvari hjá hv. formanni fjárlaganefndar að það væri þó svigrúm því að nýta mætti lægri vexti í ríkisútgjöld. Ég vil spyrja hv. þingmann: [[Forseti hringir.]]Hverju eigum við að trúa? Hvernig túlkar hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]þessi orð? Þau rekast á [[Forseti hringir.]]eftir því hvort formaður fjárlaganefndar talar eða ráðherra efnahags- og fjármála.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það var þetta með bankana, þetta var nú eiginlega svolítið sérkennilegt og sérstaklega í ljósi þeirrar umræðu sem nú hefur skapast varðandi söluna á Arion banka. Það er líka svolítið sérstakt að í meirihlutaálitinu er lögð áhersla á að svara eigi spurningum um hvernig bankarnir verða best undir það búnir að fara í söluferli. Þetta er ekki langur tími. Kjörtímabilið er ekki langur tími. Það þarf að vanda það. Málið á að koma til þingsins. Það þarf að skapa traust. Jafnvel er talað um að fá erlenda aðila eða ráðgjöf og allt það. Ég er sammála því, það á að gera það, en ég næ ekki alveg upp í það ef hægri hendurnar tvær geta ekki talað saman, af því að það er ekki vinstri hönd á þessum ríkisstjórnarmeirihluta, hvað er þá um að ræða? Það er ljóst að aðilar þurfa að tala saman. Það þarf líka að liggja fyrir ítarleg eigendastefna áður en farið verður í þessa sölu. Ætlum við þá ekki að fá viðunandi verð? Skiptir það ekki máli? Á bara að segja það á kjörtímabilinu? Það er alla vega ekki neitt sem við í Vinstri grænum höfum talað fyrir, það er alveg auðvitað ljóst að við hefðum frekar viljað taka bankana til okkar og reyna að búa til almennilegan ramma um eigendastefnu og ferli um sölu bankanna. Varðandi það sem fram kom hjá hv. þingmanni framsögumanni meiri hlutans áðan þegar hann talaði um að 15 milljóna vaxtabil myndi verða til sem hægt væri að fjárfesta með eða nýta til fjárfestinga, þá er það auðvitað ekki víst, fyrir utan það að niðurgreiðsla skuldanna er ekkert í hendi vegna þess að hún byggir á svo mörgum óvissuþáttum. Ef það er það sem ráða á för þá kvíði ég því að sjá fjármálaáætlunina á föstudaginn.
Virðulegi forseti. Það stendur í tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu, með leyfi forseta: „Auk þess verður eignum sem voru hluti af stöðugleikaframlögum frá slitabúum bankanna umbreytt í laust fé og nýtt til lækkunar skulda.“ Þetta er í rauninni það eina sem er tekið fram í fjármálastefnunni sjálfri varðandi bankana, en svo kemur allt í einu fram í nefndaráliti meiri hlutans að það eigi að selja bankana. Maður veltir því fyrir sér hversu miklu meirihlutanefndarálitið ræður í rauninni um hver stefnan er. Ef stefnan er að selja bankana, af hverju er það ekki sagt í sjálfri stefnunni? Og ef það er ekki sagt í sjálfri stefnunni að það eigi að selja bankana hversu marktækt er nefndarálitið í raun og veru? Þingsályktunartillagan kemur frá fjármála- og efnahagsráðherra og meirihlutaálitið er að mestu leyti frá öðrum stjórnarflokki en fjármálastefnan kemur frá. Það segir í nefndarálitinu að meiri hlutinn „beinir því til efnahags- og viðskiptanefndar að leiða umræður á Alþingi um undirbúning á sölu eignarhluta ríkisins í bönkunum“. Þetta finnst mér áhugavert, með leyfi forseta, og líka að markmiðið er „að salan fari fram að undangenginni ítarlegri umræðu og opnu og gegnsæju söluferli“. Þarna er fyrir fram gefið að niðurstaðan verði sala sem er pínu undarlegt fyrir umræðuna að gera. Ég hefði haldið að ef hagvöxturinn heldur áfram þá þurfi ekkert sérstaklega að selja bankana. Ef það verða aftur á móti þrengingar þá væri hægt að liðka til varðandi það að ná markmiðunum um niðurgreiðslu skulda með því að selja kannski eitthvað af bönkunum. Mér fyndist það eðlilegt. Ég hef áhuga á að heyra skoðanir nefndarmanns fjárlaganefndar á þessu misræmi í stefnunni [[Forseti hringir.]]annars vegar, greinargerð með þingsályktunartillögunni og meirihlutaálitinu.
Frú forseti. Þetta er augljóslega snúið og vefst fyrir þeim. Eins og hv. þingmaður bendir á þá eru þetta þingmenn og ráðherrar úr hvor sínum flokknum. Kannski það hafi eitthvað með málið að gera? Vissulega verðum við líka að átta okkur á því að undir álitið skrifa þingmenn stjórnarflokkanna þannig að maður getur illa áttað sig á því hvort hér er um að ræða ágreining um meðferð þessa máls eða ekki. Auðvitað verðum við að fá það á hreint. Við þurfum að ræða þetta og fá á hreint því á sama tíma, eins og ég las upp hér áðan, var gerð skoðanakönnun á því hvað íslensku þjóðinni þætti og alla vega rétt um 70% hennar, áður en vogunarsjóðirnir og Goldman Sachs komu inn í málið, vildu ekki selja bankana. Auðvitað eigum við að hlusta á það. Það er engin trú á bankakerfinu enn þá. Við þurfum að vanda okkur. Þess vegna skil ég ekki hvernig þetta fer saman. Ég tek undir með þingmanninum að hér er búið að gefa sér niðurstöðu. Það hefur vissulega verið heimild, 6. gr. heimild, til þess að selja bankana, þannig að það eru kannski ekki ný sannindi [[Gripið fram í.]]- 5. gr. já, þannig að ég held að það geti verið. Auðvitað veit maður ekkert hvort á að hafa meira gildi, hvort á að hafa meira vægi. Nefndarálitið, eins og okkur er sagt, á að skýra það með áætlunina ef við viljum gera breytingar þannig að ég gef mér það, af því að plaggið er búið að fá þinglega meðferð, að það sé þá nefndarálitið sem verði niðurstaðan. Ég get ekki litið öðruvísi á en svo því að annars er náttúrlega til lítils að fjalla [[Forseti hringir.]]um þingmálið ef það má ekki taka breytingum.
Virðulegi forseti. Þetta er mál sem við höfum aðeins glímt við áður í síðari umr., einmitt að ef það stendur ekki í lögunum þá er gagnslaust að útskýra það, þá er ekkert til að útskýra, þá þýðir útskýringin í rauninni ekki neitt. Ég er að velta fyrir mér hvort það eigi við í þessu tilviki líka. Aðeins að öðru. Hv. þingmaður nefndi í framsögu sinni fyrir minnihlutaálitinu þennan ákveðna tímaramma sem okkur er gefinn í lögum um opinber fjármál almennt og sem varðar kannski fjármálaáætlunina sem verður lögð fram á föstudag og hins mjög knappa tíma sem lög um opinber fjármál virðast gefa okkur í þessu ferli. Nú á afgreiða þá fjármálaáætlun sérstaklega þar sem markmiðið á að vera að færa fjárlagaumræðuna frekar inn í fjármálaáætlunina sem áður, náttúrlega í tengslum við fjárlagafrumvarpið, tók nokkurn veginn allt haustið með heimsóknum og því um líku í nefndinni. Þetta er mjög knappur tími rétt um vorið til að ræða og dekka það sem í raun var áður gert á heilu hausti. Ég velti fyrir mér hvort þeim markmiðum sé náð. Að sama skapi lendum í svolítið annarlegu ástandi af því að kosningar voru í október. Venjulega hefði fjármálastefna komið eigi síðar en samhliða fjárlagafrumvarpi. Þá veltir maður fyrir sér hvort stefnan ætti í rauninni ekki að koma fram fyrr en næsta haust og fjármálaáætlun ætti að vera gerð á grundvelli fyrri fjármálastefnu, eða hvort sú fjármálaáætlun sem var í gildi ætti í raun ekki að gilda fyrir þetta ár, fjármálaáætlun og -stefnan ættu að gilda fyrir 2018 og fram eftir en ekki 2017.
Frú forseti. Það sem kannski má segja um þetta er að í fyrsta lagi er í gildi fjármálastefna fyrir árið 2017. Eins og kom fram í einhverri gagnrýni á þetta, ég man ekki hvort það var frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga eða hvaðan það kom, þá hefði hún í sjálfu sér auðvitað átt að gilda 2018–2022 en ekki fyrir árið í ár sökum þessara aðstæðna. Það hefði verið óþarfi að gera þetta núna. Það má svo sem segja að þingið var einhvern veginn ekki undir það búið þegar starfsáætlunin var sett, í ljósi kosninganna og alls þess, að vinna þetta á þeim tíma sem ætlunin er að gera, þ.e. starfsáætlunin tekur ekki mið af þessu. Við höfum öll komið því inn til okkar þingflokksformanna og forseti er meðvitaður um að þessu þarf að breyta og ég geri ráð fyrir því. Ég vona svo sannarlega að það verði gert þannig að ramminn verði aðlagaður betur að þessari vinnu, því það er kannski verið að gera ákveðna kröfu um að fjárlagaumræðan næsta haust taki skemmri tíma. Ég sé ekki að hún geri það í ljósi þess hvernig þetta ber að núna. Allt í góðu, þá tökum við okkur aðeins lengri tíma til þess. En næsta haust ætti að fara eðlilega af stað eins og þingmaðurinn var að lýsa og við ættum að afgreiða fjárlög og strax í ársbyrjun á að koma fram stefna sem á að ná utan um þetta. Það sem mér finnst áhyggjuefni, af því að við vorum að fá minnisblað frá fjármálaráðuneytinu varðandi áhættumat vegna framkvæmda fjárlaga þessa árs, og enn frekar þegar maður horfir til þess að nefndirnar eigi núna í fyrsta sinn að fara að fylgjast með og koma með álit á sínum málaflokkum, að það er um að ræða 11 milljarða útgjöld umfram fjárheimildir fyrstu mánuði ársins, það sem liðið er, þannig að það er gríðarleg áhætta í þessu. Virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]]Ég sakna þess að ráðherrann, sem kemur hér inn í mýflugumynd, láti eiginlega ekki sjá [[Forseti hringir.]]sig við þessa umræðu, sem mér þykir ekki við hæfi.
Virðulegi forseti. Hér erum við að ræða fjármálastefnu til fimm ára á grundvelli nýrrar löggjafar. Hún fjallar um umfang, afkomu og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga hins opinbera í heild og ekki til styttri tíma en til fimm ára í senn. Ég vil árétta að það er óþolandi með öllu annað en að hæstv. ráðherra sitji hér við umræðuna. Mælt hefur verið fyrir 1. minnihlutaáliti og ráðherrann hefur varla látið svo lítið að sitja hér nema í mýflugumynd. Ég geri ráð fyrir því að hann sitji hér þangað til þessari umræðu lýkur og taki þátt í henni. Hann er fjármálaráðherra í ríkisstjórn sem styðst við minnsta mögulega meiri hluta á Alþingi. Hann þarf á samtalinu að halda við Alþingi og hann á að sýna verkefninu og sjálfum sér og sínu embætti og ekki síst Alþingi þá virðingu að vera viðstaddur. Ég óska einnig eftir því að kallað verði á formann fjárlaganefndar.
Frú forseti. Ég ætla að taka undir þetta. Í sakleysi mínu, nýorðinn þingmaður, hélt ég að þetta væri kannski allt eins og þetta ætti að vera en fannst skrýtið að hér er salurinn nánast tómur. Og við erum að fjalla um eitt mikilvægasta málið sem er til umræðu á þessu þingi. Mér sýnist einn stjórnarliði vera í salnum. Hvar eru allir ráðherrarnir? Látum vera þó að hæstv. fjármálaráðherra hafi brugðið sér á snyrtinguna, ég veit það ekki, en hann er þó kominn hingað og hlýtur að sitja hér áfram, en hitt er náttúrlega eiginlega bara til skammar og sýnir að stjórnarliðarnir eru viljalaust verkfæri ríkisstjórnarinnar núna. Sérstaklega er þetta furðulegt vegna þess að mér sýnist að í þessari fjármálastefnu sé búið að beygja meðreiðarflokkana tvo algjörlega undir.
Frú forseti. Við erum að ræða fjármálastefnu ríkisins til næstu fimm ára. Þetta er eitt af grundvallarplöggunum sem við munum ræða á þessu þingi því að það er á þessari stefnu sem allt í rauninni sem á eftir kemur mun ráðast af. Þess vegna er með öllu óþolandi ef hæstv. ráðherra er ekki til staðar til að taka þátt í umræðunni. Ég tek einnig undir með þeim sem hafa bent á að hér á auðvitað hv. formaður fjárlaganefndar líka að taka þátt sem og auðvitað almennir þingmenn. Mér finnst þetta í rauninni algjör skandall. Klukkan er bara rétt rúmlega fjögur og það er ansi fáliðað í salnum. Það er hér sem við tökumst á um grundvallaratriðin í pólitík, grundvallaratriðin sem við munum byggja á þegar öll hin málin sem við eigum eftir að ræða og erum jafnvel búin að ræða um í 1. umr. koma til umræðu.
Virðulegur forseti. Ég verð að gera athugasemd við fundarstjórn vegna þess að ekki var tilgreint í tvígang undir hvaða lið viðkomandi hv. þingmaður tók þátt. Ég er komin upp undir liðnum um fundarstjórn forseta til að kvarta yfir því hvernig umræðu um þetta mikilvæga plagg hefur verið háttað. Hérna hefur hæstv. ráðherra verið í mýflugumynd, svona rétt látið sjá sig, og einn hv. stjórnarþingmaður er í salnum. Við erum að tala um tillögu til þingsályktunar sem á að gilda til 2022 og hún er þynnri en dömubindi. Eigum við að ræða það eitthvað? Það er ekkert í þessari þingsályktunartillögu, þessari stefnu. Það er ekkert í henni. Ég held að stjórnarþingmenn viti það og þess vegna eru þeir ekki hérna.
Virðulegur forseti. Ég tek undir orð fyrri ræðumanna hér. Mér fannst undarlegt að sjá ekki hv. formann fjárlaganefndar, sem er nú að birtast í salnum, ég þakka kærlega fyrir. Það er ákveðin umræða hérna í gangi varðandi t.d. sölu bankanna sem hefði verið áhugavert að heyra hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra taka þátt í. Ég vil minna á eitt miðað við það sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir sagði: Já, það er minnsti mögulegi meiri hluti, en það tæknilega við það er að stjórnarmeirihlutinn er með minni hluta atkvæða, með færri atkvæði en minni hlutinn á þingi. Það þarf rosalega lítið til að hafa umboð yfirleitt. Það er ekki lýðræðislegt umboð sem stjórnarmeirihlutinn er með, hann er með lagalegt [[Forseti hringir.]]umboð samkvæmt kosningalögum um hvernig þingmenn dreifast á milli sæta. Við verðum að fara varlega með það, við verðum að taka þátt og virða lýðræðið.
Frú forseti. Ég mundi allt í einu eftir því síðast þegar ég var á leiðinni úr ræðustól að hér í salnum situr stjórnarliði, hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson, sem ég var svo gæfusamur að sitja með í bæjarstjórn og eiga við hann umræður um fjárlagagerð sveitarfélaga. Þar hélt hann nefnilega á lofti, mjög sköruglega oft og tíðum með frábærum hætti, mikilvægi þess að sveitarfélögin kæmu öflug inn þegar illa áraði og spýttu inn í atvinnulífið til að sveiflujafna, en færu svo varlegar þegar vel áraði og söfnuðu í sjóði. Ég get ekki betur séð en að akkúrat vanti þá hugsun í þessa fjármálastefnu. Þess vegna spyr ég: Ætlar hv. þingmaður virkilega að samþykkja hana eða ætlar hann að koma hingað og gera grein fyrir því að hann sé henni ósammála? Þá eru reyndar bara stjórnarandstæðingar í salnum.
Virðulegi forseti. Ég verð að fá að koma hingað upp í annað sinn til að ítreka kvörtun mína um hvernig þingstörfum hefur verið háttað í þessum sal undanfarið, sér í lagi þegar við erum að reyna að eiga umræðu um eitt merkilegasta plagg næstu fimm ára. Það er einhvern veginn engin umræða um það. Til hvers er þessi málstofa ef meiri hlutinn er ekki tilbúinn að koma hingað upp og verja sinn málstað og eiga í rökræðum við hv. þingmenn um nákvæmlega það sem við þurfum að ræða, um fjármálastefnu fyrir 2017–2022? Mér líður svolítið eins og draugar síðasta kjörtímabils svífi yfir vötnum, að það sé risastór meiri hluti sem þrýst geti öllum málum í gegn. Það er mjög mikilvægt að ríkisstjórnin geri sér grein fyrir því að hún er með minnsta mögulega umboð. Þess vegna þarf hún að taka því alvarlega. Hennar lýðræðislega umboð er jafn þunnt og þessi þingsályktunartillaga, þannig að það er ekkert til þess að hrópa húrra fyrir.
Virðulegi forseti. Ég vil árétta mikilvægi þess að á grundvelli nýrra laga um opinber fjármál erum við hér að ræða fjármálastefnu. Á grundvelli stefnunnar fáum við fjármálaáætlun og á grundvelli áætlunarinnar fáum við fjárlagafrumvarp. Ég vil árétta það við þingheim allan, og virðulegan forseta að hnykkja á því, að það er of seint að benda á þrönga ramma þegar komið er að því að ræða fjárlagafrumvarp ef fólk hefur horft í aðra átt þegar við ræðum þessi mál. Það er hér sem grundvöllurinn er lagður og þegar hæstv. heilbrigðisráðherra var hér þýfgaður um áætlanir um uppbyggingu í heilbrigðismálum, sem ku vera efst á dagskrá núverandi ríkisstjórnar, vísaði hann í þessi plögg. Það er hér sem við munum ræða það hvort til stendur að byggja upp í innviðum samfélagsins, heilbrigðismálum, menntamálum o.s.frv. Þetta plagg er ávísun á hægri stefnu, það er ávísun á [[Forseti hringir.]]einkavæðingu og það er ávísun á niðurskurð í íslensku samfélagi. Þess vegna eigum við að taka þátt hér og þess vegna á hæstv. ráðherra að taka þátt í þessari umræðu því að hann hefur afar takmarkað umboð til að standa hér fyrir meiri hluta.
Forseti minnir ræðumenn á að halda sig innan ræðutíma.
Frú forseti. Ég er búinn að sitja niðri í þingflokksherbergi og undirbúa mig fyrir ræðu mína um þetta mál og fylgjast með umræðunum hér. Það sem mér finnst svolítið merkilegt er að það virðast ekki nema tveir þingmenn úr stjórnarmeirihlutanum hafa sett sig á mælendaskrá. Þetta er rosalega mikilvægt mál, að við ræðum það vel og til hlítar. Það er gríðarlega mikilvægt að við fáum góðan botn í málið og ég óska eftir því að fleiri stjórnarþingmenn komi á mælendaskrá vegna þess að þetta er umræða sem við verðum öll að taka. Við verðum öll að eiga þetta samtal saman. Það er afar gott að hæstv. fjármálaráðherra hafi séð sér fært að mæta en við þurfum öll að vera hérna, við þurfum öll að eiga þetta samtal. Það er allt í lagi að sitja niðri í þingflokksherbergi og vinna að ræðu sinni en við verðum að taka eftir og fylgjast með.
Frú forseti. Fjármálastefna hverrar ríkisstjórnar er lögð fram aðeins einu sinni á kjörtímabili og gildir í fimm ár eða þar til ný ríkisstjórn setur fram nýja stefnu. Fjármálastefnan er eitt mikilvægasta þingskjal kjörtímabilsins. Í henni felst mikil skuldbinding um hvernig haga eigi skatta- og útgjaldastefnu stjórnvalda. Stjórnvöld þurfa að fylgja henni eftir en ströng skilyrði eru fyrir endurskoðun hennar. Samkvæmt 10. gr. laga um opinber fjármál má aðeins endurskoða fjármálastefnuna ef grundvallarforsendur hennar bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra ástæðna sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum. Það er ekki nóg að stjórnvöld langi til að breyta stefnunni eða að einhverjir veikleikar hafi komið fram við stjórn ríkisfjármála sem þau vilja helst kippa í lag. Ef ekkert stórkostlegt gerist, sem veldur því að grundvallarforsendur stefnunnar bresta, eiga stjórnvöld að grípa til aðgerða í fjármálaáætlun sem leiða til þess að markmiðum fjármálastefnunnar verði náð, hvort sem er á tekjuhlið, gjaldahlið eða með niðurgreiðslu skulda. Þess vegna er mikið áhyggjuefni að í stefnunni sé ekki skapað svigrúm fyrir aukin útgjöld ef spár reynast óraunsæjar og samdráttur verður í hagkerfinu á tímabilinu og að ekki sé horft til þess að auka tekjur af efnaðasta fólki landsins og af þeim fyrirtækjum sem nýta sameiginlegar auðlindir okkar í sjávarútvegi, orkuframleiðslu, stóriðju og ferðaþjónustu. Það eru sérstök vonbrigði að í tillögu ríkisstjórnarinnar og meiri hluta fjárlaganefndar er í engu brugðist við skýrum athugasemdum fjármálaráðs. Fjármálaráði er samkvæmt lögum ætlað að leggja mat á stefnuna og athugasemdir ráðsins lúta meðal annars að því að marka þurfi ferðaþjónustunni skýrari ramma og afla frekari tekna frá hinum sívaxandi ferðamannafjölda. Þá gerir fjármálaráð einnig alvarlegar athugasemdir við að áætlunin tekur ekki mið af hagsveifluleiðréttingu. Væri það gert er ljóst að áætlaður afgangur af opinberum fjármálum ætti að vera meiri. Af umsögn fjármálaráðs er ljóst að afla þarf aukinna tekna svo að velferðarkerfið verði ekki fórnarlamb niðurskurðar ef aðstæður breytast í hagkerfinu og að stjórnvöld geti lent í spennitreyju fjármálastefnunnar. Samkvæmt fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar á að fara gamalkunna leið í ríkisfjármálum sem hægri stjórnir hafa farið með íslenskt samfélag aftur og aftur. Niðurstaðan er sú að ekki verður ráðist í aðkallandi úrbætur í heilbrigðis-, mennta- og velferðarmálum nema með auknum álögum á notendur, þ.e. almenning. Það er óásættanlegt og það er ekki í samræmi við kosningaloforð. Vegna þess hversu mikilvæg fjármálastefnan er og hversu erfitt er að breyta henni er nauðsynlegt að framsetning hennar sé skýr og gegnsæ. Afkomumarkmið og skuldaviðmið fjármálastefnunnar eru sett sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eins og lög um opinber fjármál gera ráð fyrir. Skýrari framsetning er æskileg, svo sem með áætlun um heildarútgjöld og tekjur með og án fjármagnsliða, þ.e. áætlun um heildarjöfnuð og frumjöfnuð fyrir hvert ár sem áætlunin nær til. Ef við skoðum afkomumarkmið í milljörðum króna kemur í ljós að aðhaldið verður 41 milljarður, þ.e. afgangur af ríkisfjármálum verður 41 milljarður árið 2018 en 3 hjá sveitarfélögunum. Þegar við erum komin aftur til ársins 2022 hefur aðhaldið minnkað á ríkissjóði en vaxið á sveitarfélögunum. 2022 á ríkið að skila 37 milljörðum í afgang en sveitarfélögin 7, ef við breytum hlutfallstölunum miðað við áætlaða landsframleiðslu. En rökstuðning fyrir þessum breytingum er ekki að finna í fjármálastefnunni. Í lögum um opinber fjármál er ekki gert ráð fyrir að markmið séu birt í krónutölum, enda væri það ekki raunsæ framsetning - en góð fyrir þá sem þurfa að fjalla um stefnuna, að sjá hverjar krónutölurnar yrðu ef spár sem undir stefnunni liggja gengju allar eftir, sem auðvitað mun aldrei gerast í raun. En það er mikilvægt að snúa þessum hlutfallstölum yfir í krónur til þess að fólk geti áttað sig á hvað þær þýða. Fjármálaráð bendir á í umsögn sinni að miðað við hversu mikla óvissu framtíðin ber í skauti sér sé ekki ráðlegt að niðurnjörva alla liði fjármálastefnunnar. Ráðið telur að ein prósentutala um afkomumarkmið sé of mikil nákvæmni og bendir á að lögin um opinber fjármál útiloki ekki að setja megi markmiðin fram með margvíslegum hætti, t.d. með punktmati, einhliða eða tvíhliða bilum, með eða án skilyrða. Ríkisstjórnin og meiri hluti fjárlaganefndar hunsar þessar athugasemdir fjármálaráðs. Mér finnst undarlegt, miðað við mikilvægi fjármálaráðsins, að meiri hluti fjárlaganefndar hafi ekki, í nefndaráliti sínu, svarað ábendingum fjármálaráðs og rökstutt af hverju kosið er að hunsa þær. Það er látið eins og fjármálaráð sé hreinlega ekki til. Þó hefur það mjög mikilvægu hlutverki að gegna samkvæmt lögum um opinber fjármál. Lögin um opinber fjármál taka til bæði fjármála ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögum er ætlað að sjá til þess að hluti aðhaldsmarkmiða fjármálastefnunnar gangi eftir. Óvissa er um hvort sveitarfélögin muni standa við sinn hlut. Hvorki ríkið né samband íslenskra sveitarfélaga hefur boðvald til að hlutast til um breytingar á samþykktum fjárhagsáætlunum sveitarfélaga. Því er allt eins líklegt að breyting verði á áætlaðri afkomu sveitarfélaga og að mismunurinn leggist alfarið á ríkissjóð. Það verður að gera ráð fyrir þessu í mati á raunsæi fjármálastefnunnar. Frú forseti. 2. minni hluti tekur undir það sjónarmið að skuldir ríkissjóðs þarf að lækka og að meðal annars að nýta eigi einskiptistekjur til að greiða niður skuldir. Fjármálareglan um skuldir ríkissjóðs er miðuð við hlutfall af vergri landsframleiðslu eins og önnur viðmið reglunnar. Þannig er skuldaþróunin háð óvissu um hagvöxt. Einnig er söluverðmæti eignanna sem mynda stöðugleikaframlögin óvíst og 2. minni hluti telur afar mikilvægt fyrir hag almennings að stjórnvöld hafi ákveðið framtíðarskipan bankakerfisins áður en ákvörðun verður tekin um hvort selja eigi eignarhlut ríkisins í bönkunum. Eins og fjármálaráð bendir á þarf stefnan í þróun skulda að vera varfærin þannig að hún reynist ekki of þungbær í framkvæmd, skaði sjálfbærni samfélagsins eða setji það úr jafnvægi. Stefnan í skuldamálum, eins og hún er sett fram í greinargerð með fjármálastefnunni, er ekki gagnsæ og ómögulegt er að sjá hvert hún leiðir á gildistíma fjármálastefnunnar. Erfitt er að túlka muninn á skuldum og langtímaskuldbindingum og fjármálaráð bendir á að óvissa sé einnig á ferðinni þar. Um háar fjárhæðir er að ræða enda lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs utan við skuldahlutfallið sem stefnt er að. Í greinargerð með fjármálastefnunni kemur fram að æskilegt sé að tryggja skulda- og fjármálalegt svigrúm til að vega á móti niðursveiflu í hagkerfinu síðar meir, þ.e. að afkoma og skuldastaða hins opinbera þurfi að veita færi til að beita fjármunum hins opinbera í sveiflujöfnunarskyni. Hagstjórnarverkefnið fram undan beinist einkum að sveiflujöfnun við hagstæð efnahagsskilyrði fremur en að takast þurfi á við bresti eða áföll í efnahagslífinu. Í greinargerðinni segir einnig að gert sé ráð fyrir að raunvöxtur tekna og gjalda verði áþekkur hagvexti tímabilsins. Þarna er mikið ósamræmi í greinargerðinni vegna þess einfaldlega að sjálfvirk sveiflujöfnun í ríkisfjármálum gerir hreint ekki ráð fyrir að tekjur og gjöld vaxi til jafns. Þar með er sveiflujöfnunin tekin úr sambandi. Fjármálaráð bendir á að ákjósanlegast væri að aðhaldið kæmi ekki fram í sértækum aðgerðum í útgjöldum eða á tekjuhlið heldur mundi hin innbyggða sveiflujöfnun ráða för. Það er hins vegar ekki stefna stjórnvalda sem hunsa einnig þessar ábendingar fjármálaráðsins. Skattkerfið virkar þannig að hlutfall skatta af tekjum eykst þegar vel árar og á sama tíma dregur úr útgjöldum í velferðarkerfinu, svo sem vegna atvinnuleysisbóta og tekjutengdra jöfnunartækja. Sjálfvirka sveiflujöfnunin var veikt við síðustu áramót þegar milliþrepið í tekjuskattskerfinu var afnumið. Skatttekjur aukast því ekki jafn mikið með almennum launahækkunum og annars hefði verið. ASÍ bendir á, í umsögn sinni um fjármálastefnuna, að á yfirstandandi ári leiði sértækar kerfisbreytingar til lækkunar tekna um 8 milljarða kr. sem bætist við þær þensluhvetjandi aðgerðir sem ráðist hefur verið í á tekjuhlið ríkisfjármála á undanförnum árum, svo sem skuldalækkunaraðgerðir og skattkerfisbreytingar á borð við afnám auðlegðarskatts, lækkun veiðigjalda og lækkanir á tollum og neyslusköttum. Afleiðingarnar verða þær að tekjustofnar ríkisins nægja ekki til að fjármagna nauðsynleg útgjöld til velferðar og innviða þrátt fyrir uppsveiflu. Þetta er vandamálið sem við blasir og nauðsynlegt er að draga betur fram. Stjórnvöld draga úr tekjuöflun, m.a. með þeim rökum að einfaldara skattkerfi sé betra en réttlátt skattkerfi, en segja svo við almenning að því miður séu ekki til nægir fjármunir til að fara í nauðsynlegar og aðkallandi aðgerðir sem varða samgöngukerfið og velferðarkerfið allt. Tekjustofnar ríkisins hafa á undanförnum árum verið veiktir sem dregur úr aðhaldi ríkisfjármálanna og minnkar verulega svigrúm til nauðsynlegra velferðarumbóta. Margar brýnar aðgerðir til úrbóta í heilbrigðiskerfi, menntakerfi, samgöngum og almannatryggingum eru aðkallandi. Þar sem ekki á að styðjast við sjálfvirka sveiflujöfnun í hagstjórninni byggist aðhaldið í fjármálastefnunni á því að nota velferðarkerfið sem helsta hagstjórnartækið. Það er gert með aðhaldi í gegnum ófjármagnaðar brýnar velferðarúrbætur og innviðaframkvæmdir ásamt veikingu á barna- og vaxtabótakerfunum. Það sem blasir við er að þegar dregur úr umsvifum verður skorið niður í velferðarkerfinu eða skattar hækkaðir, þvert á hagsveifluna. Það er framtíðarsýn sem er óásættanleg og stefna sem samræmist ekki grunngildum laga um opinber fjármál um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika og festu. Grunngildi laga um opinber fjármál eru fimm. Það fimmta er gagnsæi. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar er gagnsæ að því leyti að við vitum hvert hún leiðir okkur. Farin er gamalkunn leið sem hægri stjórnir hafa farið með íslenskt samfélag aftur og aftur. Ljóst er að ef tekjuöflunarmöguleikar verða ekki nýttir til að fjármagna nauðsynleg útgjöld í velferðar- og samgöngukerfinu verður ekki farið í aðkallandi úrbætur á gildistíma fjármálastefnunnar. Annar minni hluti tekur undir áherslur ASÍ, sem ríma vel við stefnu Samfylkingarinnar, um að til þess að treysta megi efnahagslegan stöðugleika og félagslega velferð þurfi stjórnvöld að beita sér með tvíþættum hætti. Annars vegar þannig að ríkisfjármálin spenni á móti uppsveiflu í atvinnulífinu á tekjuhliðinni og hins vegar verði ráðist í brýnar úrbætur, m.a. á sviði heilbrigðis- og öldrunarmála, húsnæðismála og almannatrygginga og í stuðningi við barnafjölskyldur með markvissum fjármögnuðum aðgerðum. Slík tvíþætt aðgerð gæti skipt sköpum í viðleitni aðila vinnumarkaðarins við að skapa sátt um nýja nálgun við gerð kjarasamninga en óvissa og vanfjármögnun í velferðarmálum hamla þeirri vinnu. Efnahagslegur stöðugleiki er mikilvægur en það er félagslegur stöðugleiki einnig. Þetta tvennt verður að fara saman. Ef ekki er séð til þess næst friður ekki á vinnumarkaði eða í íslensku samfélagi sem leiðir til þess að aðstæður skapast sem engum verður til gagns. Í greinargerð með fjármálastefnunni er bent á að blikur séu á lofti vegna aukinnar spennu á vinnumarkaði og húsnæðismarkaði, einkum á höfuðborgarsvæðinu. Þá hafi ört vaxandi ferðaþjónusta leitt til mikillar styrkingar á gengi krónunnar. Bregðast þurfi við hættu á áframhaldandi þenslu, sem lýsi sér meðal annars í vexti þjóðarútgjalda umfram landsframleiðslu, og að styrking á gengi krónunnar veiki stöðu útflutningsgreina um of. Ekkert kemur hins vegar fram í stefnunni um það hvernig eigi að taka á þessum vanda. Vöxtur ferðaþjónustunnar hefur víðtæk áhrif og kallar á frekari innviðauppbyggingu ásamt því að hafa stórkostleg áhrif á húsnæðismarkaði. Fjöldinn allur af íbúðum er í útleigu til ferðamanna í staðinn fyrir að hýsa fjölskyldur í húsnæðisvanda. Hvort tveggja hefur áhrif á efnahagslífið en ekki síður á velferðina í landinu og möguleika fólks á að eignast heimili. Fjármálaráð vekur athygli á því að framvindan í ferðaþjónustunni geti haft veruleg áhrif á stöðugleika efnahagslífsins á næstu árum. Afleiðing vaxtar greinarinnar undanfarin ár hafi birst í hærra raungengi, versnandi samkeppnisstöðu útflutningsgreina og ruðningsáhrifum sem bitni á almenningi. Á sama tíma sé ekki vitað hvort eða hvenær hækkandi raungengi fer að veikja samkeppnisstöðu ferðaþjónustunnar sjálfrar. Fyrirliggjandi áhætta gæti birst í formi skyndilegrar stöðnunar eða samdráttar með tilheyrandi áhrifum á gengi, stöðugleika og efnahagsframvindu. Þessa áhættu verði að meta. Það er ekki gert í greinargerð með fjármálastefnunni og ekkert er fjallað um þá skattastyrki sem greinin nýtur umfram aðrar atvinnugreinar, áhrif þeirra, afnám skattastyrkja eða aðra gjaldtöku til að mæta aðkallandi þörf fyrir innviðauppbyggingu. Í fjárlagafrumvarpi 2017 voru skattastyrkir til ferðaþjónustunnar í formi lægri virðisaukaskatts metnir á rúmlega 20 milljarða kr. Það skýtur skökku við að ein stærsta atvinnugreinin njóti slíkra skattastyrkja á sama tíma og vöxtur hennar kallar á aukin ríkisútgjöld og kvartað er hástöfum undan fjárskorti til að byggja upp nauðsynlega innviði til að bera vöxt greinarinnar. Innviðauppbyggingin er hins vegar nauðsynleg svo að mögulegt sé að taka á móti fleiri ferðamönnum og til að auka líkur á að fjárfestingar í greininni borgi sig til framtíðar. Ef ekkert er að gert mun almenningur bera kostnaðinn af hugsanlegum samdrætti í greininni og niðurskurður í velferðarkerfinu í kjölfar samdráttar mun bitna harðast á þeim sem þurfa á þjónustunni að halda. Það vekur furðu að um þetta stærsta efnahagslega úrlausnarefni stjórnvalda skuli ekki vera fjallað með ítarlegri hætti í greinargerð með fjármálastefnunni og um sviðsmyndir hugsanlegra breytinga á rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar á þeim tíma sem fjármálastefnan tekur til. Einn helsti veikleiki fjármálastefnunnar er að ekki er lagt mat á tekjur og gjöld að teknu tilliti til hagsveiflunnar. Eins og fjármálaráð dregur fram í umsögn sinni kemur aðhaldsstig opinberra fjármála fram á hverjum tíma í hagsveifluleiðréttum frumjöfnuði. Því sé nauðsynlegt, í umræðunni um opinber fjármál, að fjalla um ástand þeirra í ljósi hagsveiflunnar. Þar sem það sé ekki gert í greinargerð með fjármálastefnunni sé undirliggjandi afkoma og raunverulegt aðhaldsstig óljóst. Fjármálaráð treystir sér ekki til að álykta sem svo að afkomumarkmiðið sé nægilega aðhaldssamt til að viðhalda stöðugleika og vinna með peningamálastefnunni. Það er ekkert annað en áfellisdómur yfir fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar sem talar um stöðugleika og agaða hagstjórn í öðru orðinu en setur síðan fram stefnu sem ekki verður breytt næstu árin sem er óraunsæ og byggir öll á því að afar hagfelld hagspá gangi eftir til ársins 2022. Fjármálaráðið bendir á að það sé grundvallaratriði að nota hagsveifluleiðrétt markmið þegar stefnan er tekin í fjármálum til næstu fimm ára. Jafnvel þó að óvissa sé nokkur í útreikningum á hagsveifluleiðréttingu sé nauðsynlegt að byggja ákvarðanir á slíkum útreikningum, einkum til að auka gagnsæi. Ekki er tekið tillit til þessara gagnlegu ábendinga fjármálaráðs frekar en annarra ábendinga þess. Fjármálaráð bendir einnig á að þröng og ósveigjanleg fjármálaregla kunni að valda óþarfabúsifjum fyrir þjóðarbúið og að stjórnvöld geti lent í spennitreyju fjármálastefnu sinnar ef atburðarásin reynist önnur en efnahagsspáin gerir ráð fyrir. Frú forseti. Að stjórnvöld geti lent í spennitreyju fjármálastefnu sinnar ef atburðarásin reynist önnur en efnahagsspáin gerir ráð fyrir - er hægt að misskilja þessi skýru skilaboð frá fjármálaráði? Nei, það er ekki hægt. En hæstv. ríkisstjórn og meiri hluti fjárlaganefndar kjósa að láta eins og ekkert sé. Það er óskiljanlegt að ríkisstjórnin og meiri hluti fjárlaganefndar hafi virt ráðleggingar fjármálaráðs að vettugi og ekki með neinum hætti tekið tillit til vel rökstuddra ábendinga fjármálaráðs um hagsveifluleiðrétt markmið eða sveigjanlegri framsetningu aðhaldsmarkmiða. Fjármálareglan sem sett er fram í 7. gr. laga um opinber fjármál er umdeild og um hana ríkti ekki eining í þingsal þegar lögin voru samþykkt. Í umræðum um hana var bent á að ef stjórnvöld vildu festa fjármálareglu í lög væru hagsveifluleiðrétt markmið eðlilegri framsetning en í fjármálastefnunni eru markmiðin sett fram miðað við ósveifluleiðrétta afkomu. Með þeirri framsetningu á afkomumarkmiðum getur sú staða komið upp að framleiðsluspenna skapi tekjuaukningu sem skilar sér í afkomu umfram ákvæði fjármálareglu sem gefur færi á að auka opinber útgjöld sem auka aftur framleiðsluspennu og gera illt verra. Með sama hætti getur ósveigjanleg fjármálaregla magnað framleiðsluslaka og aukið atvinnuleysi. Einnig getur ósveigjanleg regla um niðurgreiðslu skulda verið skaðleg samfélaginu. 2. minni hluti telur nauðsynlegt að breyta svo fljótt sem auðið er þeim greinum í lögum um opinber fjármál sem lúta að fjármálareglum. Til viðbótar við lögbundnar fjármálareglur um afkomu og skuldir ríkissjóðs bætir ríkisstjórnin við útgjaldareglu. Útgjaldareglan segir að árleg heildarútgjöld hins opinbera verði ekki umfram 41,5% af vergri landsframleiðslu á tímabilinu. Samkvæmt greinargerð með fjármálastefnunni eru útgjöldin í ár metin á rúm 41% af vergri landsframleiðslu. 2. minni hluti leggur til að útgjaldareglan verði felld brott úr stefnunni, enda geti stjórnvöld sett sér útgjaldamarkmið á hverju ári með fjármálaáætlun. Það er óskynsamlegt að festa útgjaldareglu í fjármálastefnu sem ekki er gert ráð fyrir að breytist með aðstæðum í efnahagslífinu. Útgjaldareglan mun verða til þess að ef samdráttur verður á tímabilinu veldur hann samdrætti í samgöngu- og velferðarkerfinu. Möguleiki á því að mæta þeim vanda með auknum tekjum en halda útgjöldum óbreyttum miðað við verga landsframleiðslu er ekki til staðar ef útgjaldareglan er í gildi þegar samdráttur á sér stað. Það er með öllu óásættanlegt og því leggur 2. minni hluti til eftirfarandi breytingu, sem hljóðar svo: „IV. tölul. 1. mgr. falli brott.“ Frú forseti. 2. minni hluti leggur til þessa breytingartillögu. Að útgjaldareglan falli brott. Þar með er ekki sagt að 2. minni hluti sé sammála öðrum liðum. Það er langt í frá. Við í Samfylkingunni munum greiða atkvæði gegn þessari stefnu. Við teljum hana óvandaða og ósveigjanlega, það sé ekki ráðlegt að miða algerlega við hagfelldar hagspár og láta eins og ekkert geti gerst þegar mikil óvissa blasir við, ekki síst í stærstu atvinnugreinum þjóðarinnar nú um stundir. Frú forseti. Þessi fjármálastefna er stefna hægri stjórnar. Hún er ekki stefna stjórnar sem vill bæði efnahagslegan og félagslegan stöðugleika. Þess vegna finnst mér hún algerlega óásættanleg.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi fjármálaráð sem er einmitt mjög stór hluti af lögum um opinber fjármál, sérstaklega þá fjármálastefnunnar. En því er gert að kvitta undir að fjármálastefnan fari eftir þeim grunngildum sem sett eru fram í lögum um opinber fjármál. Það er vert að lesa úr áliti fjármálaráðs hvað varðar sjálfbærni, með leyfi forseta: „Ekki er þó hægt að álykta um sjálfbærni skulda án þess að frekari stefna og greining liggi fyrir um áhrif lífeyrisskuldbindinga á skuldir hins opinbera sem og hagkerfið í heild sinni.“ Það er nefnilega svo að þessi fjármálastefna er dálítið götótt. Það vantar einmitt spá um þróun langtímaskuldbindinga, sérstaklega lífeyrisskuldbindinga, en einnig um eignir eins og nefnt er í áliti meiri hlutans. Ég sem nefndarmaður í fjárlaganefnd bjóst við breytingu eftir að hafa spurt formann fjárlaganefndar hvort von væri á breytingartillögum því að svarið var alltaf já. Ég held að við höfum öll gert ráð fyrir að breytingartillögur kæmu byggðar á áliti fjármálaráðs. Ég hefði áhuga á að heyra skoðanir hv. þingmanns á fjármálaráði og hvort það sé ekki nægilega skýrt eftirfylgnihlutverk löggjafans varðandi ráðleggingar fjármálaráðs þegar það er svona afdráttarlaust í afstöðu sinni um að grunngildunum sé ekki fylgt.
Frú forseti. Jú, ég átti von á breytingartillögum, satt að segja. Umsagnirnar voru það skýrar, ekki síst frá fjármálaráði sem er ætlað að meta stefnuna, vera aðili sem horfir óháð yfir sviðið og er ekki með pólitískar áherslur og segir bara: Ef þetta verður svona eða hinsegin er líklegt að þetta og hitt muni gerast, og gefur ráð. Sem þeir gera mjög vandlega í sinni umsögn þótt þeir hafi aðeins haft tvær vikur til að undirbúa hana. Ég held að það þurfi að skoða alla umgjörð í kringum fjármálaráðið, þurfi að styrkja það og gefa því betra svigrúm til að starfa. En þegar fjármálaráð er í umsögn sinni að meta það sem þeir eiga að meta, hvort grunngildin séu undirliggjandi og fjármálareglurnar séu þarna, þá er síðasta setningin, eins og varðandi skuldareglur þegar fjármálaráðið hefur farið í umsögn sinni yfir þær, þá enda þeir á þessari setningu, með leyfi forseta: „Í þessari staðfestingu felst ekki mat á því hversu líklegt sé að þessi stefnumið náist.“ Þeir eru búnir að gefa í skyn og segja frá í umsögn sinni, t.d. um skuldamálin, að það sé mjög erfitt að meta þau. Mjög erfitt að sjá fyrir um langtímaskuldbindingar eins og þetta er sett upp í stefnunni og lög um opinber fjármál gera ráð fyrir að lífeyrisskuldbindingar séu fyrir utan skuldareglurnar.
Virðulegi forseti. Ég set einmitt spurningarmerki við af hverju fjármálastefnan er lögð fram núna. Það þurfti ekki að leggja hana fram. Hún gæti verið frá 2018–2023, eða 2022 ef það er til fimm ára héðan í frá. Það þyrfti ekki að leggja fjármálastefnuna fram fyrr en með næstu fjárlögum þar sem það er gildandi fjármálastefna fyrir árið í ár. Ég spyr að því þá aðallega vegna þess að þessi fjármálastefna er götótt. Það vantar í hana eins og ég sagði áðan þróun langtímaskuldbindinga, eigna og fleiri atriða. Það hljómar undarlega, þegar það vantar eitthvað sem samkvæmt lögum á að gera, að þá sé verið að flýta sér til verka. Fjármálaráð benti á hið sama varðandi sín störf, að hafa tvær vikur til umsagnar eru bara ekki nægilega góð vinnubrögð. Þetta er eiginlega hluti af stærri umræðu sem þingið þarf að eiga varðandi meðferð lagafrumvarpa. Við vorum að glíma við frumvarp um leiðréttingu á lífeyrisgreiðslum Tryggingastofnunar hér áður sem var einmitt afleiðing af því sama, flýtimeðferð þingmáls. Þetta er eitthvað sem við verðum að huga betur að og bera meiri ábyrgð. Ég sýni núverandi ríkisstjórn vissa vorkunn að hafa þennan knappa tíma því að það voru kosningar í október og margt undarlegra en í venjulegu árferði. En ítreka þó að samkvæmt lögum hefði ekki þurft að leggja fram stefnuna núna. Ég velti fyrir mér hvort það hefði verið eðlilegt að bíða aðeins með það.
Frú forseti. Ef við skoðum bara tímasetningarnar og sjáum hvenær það er sem ríkisstjórnin hefur sín störf, sem er í janúar, held ég að það hafi verið algerlega óumflýjanlegt að setja fram fjármálastefnu núna. Það stendur í lögunum, ef ég man rétt, að ný ríkisstjórn eigi að setja fjármálastefnu fram svo fljótt sem auðið er og í síðasta lagi með fjárlögum. Það getur alveg gengið upp ef kosning er í maí eða júní. Ég hefði ekki viljað sjálf sitja í ríkisstjórn og fara eftir fjármálastefnu fyrri ríkisstjórnar. Mér fannst eðlilegt að fjármálastefnan kæmi. En varðandi fjármálaráðið þá fór síðasta fjárlaganefnd til Svíþjóðar einmitt til að kynna sér hvernig fjármálaráðið starfar þar. Við spurðum þá: Eru einhver skilaboð eða er eitthvað sérstakt sem þið mynduð vilja gefa okkur ráð um? Þeir voru búnir að skoða það sem við vorum með og við búin að fara yfir vinnu þeirra. Þá sagði formaður sænska fjármálaráðsins: Það væri kannski eitt sem við vildum hafa öðruvísi, við vildum frekar heyra undir þingið. En þeir heyra undir ráðherra. Það sama er hjá okkur. Við reyndum að koma þessum breytingum á, að fjármálaráð heyrði undir þingið. Ef við værum með þjóðhagsstofnun - og fyrir liggur tillaga og frumvarp um að stofna hana - gæti sú stofnun starfað fyrir þingið og fjármálaráðherra og heyrði undir þingið. Það held ég að væri óskastaða sem við ættum að reyna að stefna að.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir framlag hennar hér í umræðunni. Ég er sammála hv. þingmanni um að það ríkir óvissa um grundvallaratriði þessarar fjármálastefnu. En það eru atriði í greinargerð hennar sem mér þykja ansi áhugaverð og myndi gjarnan vilja fá nánari upplýsingar um hjá hv. þingmanni þar sem segir að skattastyrkir til ferðaþjónustunnar í formi lægri virðisaukaskatts séu metnir á rúmlega 20 milljarða króna. Með leyfi forseta, segir hér enn fremur orðrétt: „Það skýtur skökku við að ein stærsta atvinnugreinin njóti slíkra skattastyrkja á sama tíma og vöxtur hennar kallar á aukin ríkisútgjöld og kvartað er hástöfum undan fjárskorti til að byggja upp nauðsynlega innviði til að bera vöxt greinarinnar.“ Ég myndi gjarnan vilja fá að heyra það frá hv. þingmanni hvaða hugmyndir hún hefur um hóflega tekjuleið fyrir ríkissjóð þegar kemur að ferðaþjónustu. Eru það hugmyndir um þá hóflegan virðisaukaskatt eða endurheimt virðisaukaskatts á ákveðnar atvinnugreinar? Eða eru það einhverjar aðrar leiðir? Ég myndi gjarnan vilja fá að heyra þær hugmyndir reifaðar af hálfu hv. þingmanns.
Frú forseti. Það er afar óskynsamlegt þegar við erum með atvinnugrein í svo miklum vexti eins og ferðaþjónustan er, að búa henni ekki bara almenn rekstrarskilyrði. Hún vex svo mikið að hún ryður öðrum atvinnugreinum frá. Hún býr við skattumhverfi og rekstrarumhverfi sem er hagfelldara en aðrar greinar búa við. Mér finnst blasa við að við eigum að færa virðisaukaskatt á gistingu og afþreyingu fyrir ferðamenn upp í almennt virðisaukaskattsþrep. Það er svo óskynsamlegt að þessi hluti þjónustunnar sé í 11% virðisaukaskattsþrepi eins og matur, orka, bækur. Á meðan það er svona er grenjað undan því að það vanti fjármagn til að byggja upp innviði. Hver skilur það? Auðvitað má ekki gera þessar breytingar með mánaðarfyrirvara. Þó að við tækjum 18 mánuði til að breyta gjaldtöku, eins og ferðaþjónustan sjálf segir að hún þurfi, gerum það. Gefum greininni tækifæri til að búa sig undir þá breytingu. Við getum í millitíðinni sett á komugjöld en það myndi ekki gefa okkur nema svona einn fimmta, í mesta lagi, af því sem virðisaukaskattsbreytingin myndi gefa. Hún gæti gengið bæði til ríkis og sveitarfélaga.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir svarið. Ég velti líka fyrir mér í framhaldi af svari hennar hvort hugsa mætti um einhvers konar virðisaukaskattsendurheimt, til að mynda á bílaleigu. Það væri kannski íhugandi fyrir hæstv. fjármálaráðherra, ef hann væri staddur hér í salnum. Tekjustofnar ríkisins eru mér ofarlega í huga. Eins og fram kemur í nefndaráliti hv. þingmanns hafa tekjustofnar ríkisins verið veiktir á undanförnum árum. Við það dregur úr aðhaldi í ríkisfjármálum og svigrúm til nauðsynlegra umbóta í velferðinni og velferðarkerfinu minnkar verulega. Ég er áhugasöm um að heyra hugmyndir hv. þingmanns um það hvernig hún sér fyrir sér styrkingu helstu tekjustofna ríkisins, einmitt til þess að koma til móts við þá löskun sem við höfum séð á innviðunum, í heilbrigðis- og velferðarkerfinu, akkúrat í þeim tilgangi að styrkja þessa innviði sem ríkisstjórnarflokkarnir töluðu mjög hátt um í aðdraganda kosninganna. Ég myndi gjarnan þiggja að fá að heyra hugmyndir hv. þingmanns varðandi það.
Frú forseti. Ég held að það sé augljóst að ríkissjóður þarf að skila meiri afgangi en stefnan gerir ráð fyrir. Mér dettur ekki í hug að rengja fjármálaráð þegar það kemst að þeirri niðurstöðu. Við ættum þá auðvitað að horfa til auðlinda okkar. Við eigum að horfa til auðlindarentu af orkufyrirtækjum, aukinna tekna af ferðaþjónustunni, eins og við fórum yfir áðan í fyrra andsvari, og útboða á aflaheimildum eða hærri veiðigjalda. Það finnst mér blasa við. Þetta mætti alveg renna í stöðugleikasjóð ef fólk vill stofna sjóð við hliðina á skuldugum ríkissjóði. Allt í lagi. Mér finnst það auðvitað alveg koma til greina. En þá verður að vera svigrúm innan fjármálastefnunnar til að nota þá þennan sveiflujafnandi sjóð. Ef þessi stefna nær fram að ganga og það verður niðursveifla í hagkerfinu þá gætum við ekki nýtt sjóðinn til að auka útgjöld á meðan á niðursveiflunni stæði út af útgjaldareglu, sem ekki þarf að setja samkvæmt lögum en sem stjórnvöld ákveða sjálf að setja sér. Sett er útgjaldaregla til að passa upp á að ef við lendum í vanda muni það bitna á þeim sem þurfa á velferðarþjónustu að halda. Það er það sem mér finnst svo fullkomlega óásættanlegt við þessa stefnu. Þó að margt sé slæmt þá hrópar á mann þetta viðhorf hægri stjórnarinnar sem setur nú stefnu fyrir næstu fimm árin.
Virðulegi forseti. Markmið þess að samþykkja þingsályktunartillögu um fjármálastefnu er að stuðla að góðri hagstjórn. Fjármálastefnan á að fjalla um umfang og afkomu hins opinbera sem og þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga til að minnsta kosti fimm ára. Stefnan á að gera grein fyrir því hvernig grunngildum um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi er framfylgt með tilliti til þróunar gjalda, skattstefnu og tekjuöflunar hins opinbera. Í þessari þingsályktunartillögu kemur stefnumörkun um fjármál ríkisstjórnarinnar fram. Hver, nákvæmlega, er stefnumörkunin? Samkvæmt lögum um opinber fjármál skiptist fjármálastefnan aðallega í þrennt: Umfang og afkomu hins opinbera. Þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindinga og að lokum greinargerð um að stefnan framfylgi skilgreindum grunngildum. Heildarútgjöld hins opinbera eiga ekki að vera meiri en 41,5% af vergri landsframleiðslu og afgangur á að vera á bilinu 1–1,6% á tímabilinu. Þessi markmið eru mjög skýr og það verður auðvelt, ef ekki áhugavert, að fylgjast með því hvort þeim verði framfylgt. Þá hugsa ég sérstaklega með tilliti til afgreiðslu fjárlaga 2017 þar sem verið var að finna tekjur og buddan var hrist fram og til baka og mjög áhugavert var að sjá hvaða milljarðar duttu úr henni og hvaðan þeir komu. Skuldir eiga að fara úr 44% af vergri landsframleiðslu í lok 2016 niður í 26% árið 2022. Þar eru lífeyrisskuldbindingar og skuldir opinberra fyrirtækja að vísu teknar út fyrir sviga. Þótt hlutfall skulda lækki mikið kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans að heildarlækkun skulda hins opinbera, að meðtöldum fyrirtækjum, óljóst er hvort lífeyrisskuldbindingar séu teknar þar með, lækkar einungis um 66 milljarða kr. á þeim fimm árum sem stefnan tekur til. Hlutfallslækkunin sem er sett fram í fjármálastefnunni útskýrist af hækkandi vergri landsframleiðslu og því að hvorki lífeyrisskuldbindingar né skuldir opinberra fyrirtækja eru teknar með í reikninginn. Heildarlækkun skulda er einungis um 4,35% ef skuldir opinberra fyrirtækja eru teknar með. Til viðbótar er búist við því að lífeyrisskuldbindingar hins opinbera aukist á komandi árum. Það er því mjög merkilegt að stefnan sem kveður í rauninni aðallega á um lækkun skulda nái ekki markmiðum sínum í rauninni betur þegar tekið er tillit til heildarskulda hins opinbera. Markmið um þróun skulda eru þó sett fram á skýran hátt þannig að það verður hægt að fylgjast með því hverju vindur fram í þeim efnum. Það á einungis við um skuldir ríkissjóðs. Það sem er áhugavert í stefnumörkuninni er að gert er ráð fyrir að öllum óreglulegum tekjum ríkissjóðs og öðru einskiptisinnstreymi fjár verði varið til lækkunar á skuldum eða lífeyrisskuldbindingum. Þetta orðalag er mjög afgerandi og skýrt og afleiðingarnar af þessari ákvörðun gætu orðið áhugaverðar. Það þarf alltaf að fylgjast með þegar kemur tilfallandi milljarður hér eða þar, hvernig honum verði varið. Ég held að freistingin til að verja honum í einhvers konar framkvæmdir gæti jafnvel orðið meira freistandi eftir því sem líður á kjörtímabilið en að nota hann til lækkunar skulda. Ég hlakka því til að sjá þessari staðhæfingu eða þessu orðalagi framfylgt. Tillaga til þingsályktunar um fjármálastefnu fjallar ekkert um þróun eigna, nema hvernig stöðugleikaframlögunum skuli varið, en nefndarálit meira hlutans minnist á fjárfestingu hins opinbera og sölu á hlut ríkisins á viðskiptabönkunum. Fram kom í máli mínu áðan að ákveðið misræmi er þarna á milli að því er virðist orða fjármálaráðherra og nefndarálits meiri hlutans, enda er líka gert ráð fyrir að fara eigi fram umræða á Alþingi um hvernig skuli haga sölu bankanna. Þá er þar gefin sú fyrirframniðurstaða Alþingis að það verði sala. Leita á leiða til þess að fjárfesta án þess að hvetja til þenslu og gerð er athugasemd um að mestu framkvæmdirnar á næstu árum verði á suðvesturhorni landsins og að huga þurfi að samgöngukerfinu. Það verður að segjast eins og er að þetta er ekki mjög skýr stefna, enda eru þessar athugasemdir hluti af nefndaráliti sem á sér enga hliðstæðu í fjármálastefnunni sjálfri. Það er því óljóst hvaða hluta fjármálastefnunnar þessi hluti nefndarálitsins er að útskýra. Svipað er uppi á teningnum hvað varðar langtímaskuldbindingar. Í fjármálastefnunni er ekkert fjallað um þróun langtímaskuldbindinga en staðan er reifuð lítillega í nefndaráliti meiri hlutans. Þar er farið yfir vaxtagjöld ríkisins, samsetningu lána milli innlendra og erlendra aðila og hvert sé æskilegt hlutfall opinberra skulda af vergri landsframleiðslu. Lítillega er farið yfir stöðu lífeyrisskuldbindinga, þá helst B-deildar LSR, og fjármögnunarþörf þeirra á næstu árum. Í því felst engin stefna, bara hvert núverandi ástand mun leiða okkur. Eitt helsta markmið fjármálastefnunnar er að draga úr vaxtakostnaði. Það markmið er ekki sérstaklega útskýrt í fjármálastefnunni en í nefndaráliti meiri hlutans er gert ráð fyrir að vaxtagjöld verði 50 milljarðar kr. eða 1,6% af vergri landsframleiðslu árið 2002. Miðað við hversu mikil spennitreyja, eins og var orðað hérna áðan, er í rauninni í stefnunni þarf ekki mikið út af að bera til að markmið um skuldaniðurgreiðslu náist ekki nema til sölu bankanna komi einmitt í þannig ástandi. Það er þá einskiptislagfæring. Upptalning á grunngildum er orðabókarskilgreining þeirra og af hverju gildin eiga að vera í fjármálastefnunni. Hérna er ég að fara yfir þessa greinargerð grunngilda og það á að útskýra hvernig þeim er náð í fjármálastefnunni. Kaflinn um grunngildi er ekki greinargerð um það hvernig þeim gildum er náð og geti verið framfylgt, heldur bara orðabókarskilgreining. Það er engin staðfesting að stefnan sé samkvæmt þeim grunngildum sem á að byggja á. Stefnan um þróun gjalda, skattstefnu og aðra tekjuöflun hins opinbera er einfaldlega bara tóm fyrir utan það að búist er við að hún fylgi vergri landsframleiðslu á tímabilinu. Nú hefur verið áhugavert að fylgjast með samvinnunni við sveitarfélög. Í nefndinni fengum við að vita að náðst hefði samkomulag sem væri ekki enn búið að staðfesta. Í þeim drögum sem við fengum send virðist eina samkomulagið í því skjali fjalla um ákveðnar bókhaldsreglur í framsetningu fjármálagerðar sveitarfélaganna og lokaskuldahlutfall sveitarfélaganna í lok kjörtímabilsins eða í lok fjármálastefnunnar. Allt annað sem er ansi mikið reifað er í rauninni að áframhaldandi viðræður skulu eiga sér stað. Þegar við skiluðum nefndarálitinu var ekki neitt samkomulag og ber að taka tillit til þess varðandi þann texta sem ég hef í nefndarálitinu mínu. Afkomumarkmið fjármálastefnunnar eru skýr. Þar eru sett fram haldbær hlutföll af vergri landsframleiðslu sem ríkissjóður ætlar að skila í afgang og nota til niðurgreiðslu skulda. Það er þó gert ráð fyrir að afkoma sveitarfélaga verði í jafnvægi þó að í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga komi fram að afkoma sveitarfélaga muni verða neikvæð á árunum 2017 og 2018. Sveitarfélögin eru löngu búin að skipuleggja fjármál sín fyrir 2017 og það er mjög erfitt að hnika til í áætlunum fyrir 2018. Það er mjög fallegt að setja stefnu sem gerir ráð fyrir jöfnum rekstri en það er ekki eðlilegt að setja tölur sem líta vel út á blaði þegar búist er við að niðurstaðan verði önnur. Það gengur ekki. Í lögum um opinber fjármál er kveðið á um samráð á milli ríkis og sveitarfélaga. Þriðja minni hluta var tjáð það á fundi í nefndinni að aðilar ríkis og sveitarfélaga hafi bara orðið sammála um að vera ósammála um afkomumarkmiðin. Þriðji minni hluti spyr hvort ríkið geti þvingað afkomumarkmið sín á sveitarfélögin með fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Augljóslega eigi sveitarfélögin að gera sínar áætlanir sem birtast svo sem slíkar í fjármálastefnunni. Samráð þýðir ekki að ríkið segi sveitarfélögum fyrir verkum. Nokkrar umsagnir bárust nefndinni um fjármálastefnuna, frá ASÍ, Reykjavíkurborg, Ríkisendurskoðun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum fjármálafyrirtækja, Samtökum iðnaðarins, Seðlabanka, Viðskiptaráði og eins og lög um opinber fjármál gera ráð fyrir frá fjármálaráði. Algeng umsögn var að afgangur væri ekki nægilega mikill. Nokkrir aðilar nefndu að aðhaldið þyrfti að vera 2% af vergri landsframleiðslu miðað við núverandi hagsveiflu. Annars gæti orðið mjög erfitt ef hagvaxtarspár stæðust ekki. Umsagnaraðilar söknuðu sviðsmyndagreininga í fjármálastefnunni. Lítillega er fjallað um núverandi efnahagsástand og hverjar horfurnar eru en ekkert er fjallað um hver þolmörk fjármálastefnunnar eru ef horfurnar almennt verða aðrar. Þar væri sérstaklega nytsamlegt að hafa sviðsmyndagreiningar fyrir stærstu áhættuþættina og hvaða áhrif sveiflur innan þeirra hefðu á þau markmið sem fjármálastefnan á að fjalla um. Þá er kannski auðvelt að benda til þróunar í ferðaþjónustu eða sjávarútvegi, raforkufyrirtækin, álfyrirtækin o.s.frv. Fjármálastefnan setur sér hins vegar það markmið að heildarumfang hins opinbera verði ekki yfir 41,5% af vergri landsframleiðslu. Þar sem núverandi staða er mjög nálægt því viðmiði í núverandi uppsveiflu hagkerfisins er talið að erfitt verði að ná t.d. markmiðum um þróun lána verði uppsveiflan ekki eins öflug og hagspár gera ráð fyrir. Í sögulegu samhengi, ef hagspá stenst, yrði það lengsta hagvaxtarskeið Íslandssögunnar. Umsagnaraðilar telja ólíklegt að hagsveiflan endist svo lengi, enda er í rauninni ekkert í þessari stefnu sem gæti knúið eða hjálpað til við að halda þessu hagvaxtarskeiði gangandi. Það er í rauninni bara búist við að utanaðkomandi aðilar eða kraftar viðhaldi þessum hagvexti. Í einfaldri sviðsmyndagreiningu Viðskiptaráðs kemur fram að ef hagvöxtur yrði einu prósentustigi lægri myndi það þýða hallarekstur á seinni hluta stefnutímabilsins. Þá myndi reyna verulega á afkomumarkmið sem og markmið um þróun lána og skulda. Eitt af meginmarkmiðum í lögum um opinber fjármál, sem fjármálastefnan byggir á, er eftirlit og eftirlit Alþingis, en ljóst er að það verður tiltölulega auðvelt að fylgjast með því hvort markmiðum um afkomu og umfang opinberra fjármála sem sett eru fram í fjármálastefnunni sé framfylgt. Erfiðara verður að fylgjast með því hvort þróun skulda og langtímaskuldbindinga fylgi einhverri stefnu í átt að settum markmiðum. Það er nær ómögulegt í tilviki þróunar eigna hins opinbera sem er ekkert fjallað um í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Svona heilt yfir litið setur fjármálastefnan ríkisstjórninni þrenns konar markmið fyrir næstu fimm árin: Umfang og afkoma hins opinbera. Þar erum við með skýr mörk. Þróun eigna, skulda og langtímaskuldbindingar. Þar er ýmsu ábótavant og vantar tilfinnanlega stefnu. Stefna um þróun eigna og langtímaskuldbindinga. Þar vantar einnig stefnu, sérstaklega með tilliti til langtímaskuldbindinga og algjörlega um þróun eigna. Grunngildin fá síðan enga athygli nema þau eru útskýrð eins og í orðabók. Fjármálastefnan er götótt. Í hana vantar stefnumörkunina sem á að liggja til grundvallar fjármálaáætlun. Það er ekki bara hægt að horfa á heildarsummuna og segja: Við skiluðum þeim afgangi sem við ætluðum okkur, vorum innan þess umfangs sem við settum okkur og lækkuðum skuldirnar eins og við sögðumst ætla að gera. Það skiptir máli hvernig þeim markmiðum var náð. Sú fjármálastefna sem hér er til umfjöllunar gefur út tóman tékka á framkvæmd fjármálaáætlunar og fjárlaga næstu fimm árin. Í lögum um opinber fjármál segir um grunngildið gagnsæi, með leyfi forseta: „Birta skal reglulega samanburð á markmiðum og árangri með skýrum mælikvörðum.“ Hvernig á Alþingi að geta sinnt eftirliti með framkvæmd fjárlaga þegar það vantar markmið og mælikvarða? Þriðja minni hluta var tilkynnt á nefndarfundum að von væri á breytingartillögum við fjármálastefnuna. Þess í stað virðist meiri hlutinn hafa ákveðið að notfæra sér meirihlutaálit sitt til þess að skýra betur ákveðin markmið fjármálastefnunnar. Án tilvísunar í texta tillögunnar eru þær útskýringar hins vegar ekki haldbærar. Ef stefnu um þróun eigna vantar í fjármálastefnuna er ekki hægt að benda á skýringar í nefndaráliti sem eiginlega stefnu. Ef þær skýringar væru stefnan hefði verið gerð breytingartillaga við þingsályktunartillöguna myndi ég halda. Þessi fjármálastefna á eftir að valda okkur vandræðum á næstu fimm árum. Aðallega er það vegna þess að það verður erfitt að sjá hvernig fjármálaáætlun og fjárlög fylgja fjármálastefnunni þegar kemur að þeim atriðum sem vantar í stefnuna en einnig vegna þeirrar spennu sem sköpuð er með þessari tillögu í því umhverfi sem við erum nú í. Í umhverfi sem kallar á uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, uppbyggingu á húsnæðismarkaði og endurnýjun í menntamálum og á holóttum vegum eru viðmiðin um 41,5% opinber útgjöld, allar einskiptistekjur í skuldaniðurgreiðslu og að tekjur og útgjöld eigi að fylgja aukningu á vergri landsframleiðslu, mjög háskalegur línudans. Stefnunni fylgir engin sviðsmyndagreining en það þarf ekki stærðfræðing til þess að sjá að ef ekki verður vöxtur í fjölda ferðamanna, ef hægist um á húsnæðismarkaði eða einhver hiksti verður í þeim greinum sem hafa knúið áfram hagvöxt undanfarinna ára verður erfitt að framfylgja stefnunni og vinna á uppsafnaðri viðhaldsþörf á innviðum samfélagsins á sama tíma. Það er eins og upp á von og óvon að hagvöxtur haldist, að bankar seljist og að einhver annar reddi málunum. Það vantar einfaldlega stefnu frá ríkisstjórninni um hvernig hún ætlar að viðhalda þessum hagvexti því að hækkun tekna og gjalda til jafns við verga landsframleiðslu viðheldur því hlutfalli sem hefur verið í gangi. Þá væntanlega, eins og sagan segir okkur, erum við einfaldlega að elta verðbólguna. Undanfarin ár hafa verið undanþegin þeirri sögulegu staðreynd á Íslandi, en það er engin ástæða til að ætlast til þess að það endist eitthvað til lengdar. Ég vona að hagvöxturinn haldi áfram, að sjálfsögðu. En ef hann gerir það ekki munum við eiga í erfiðleikum með þessa fjármálastefnu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hann drap á mörgu sem skiptir hér máli. Mig langar aðeins að ræða það áfram, sérstaklega skuldaniðurgreiðsluna sem er ekki byggð á traustum grunni, virðist vera að mati fjármálaráðs. Hv. þingmaður tekur fram í sínu áliti að það geti kostað töluvert eftirlit að fylgjast með öllum óreglulegum tekjum ríkissjóðs sem verja eigi í niðurgreiðslu skulda. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hann sé því sammála að öllu slíku fé skuli varið til niðurgreiðslu eða telur hann að fara verði hægar í að greiða niður skuldir og reyna að bjarga innviðunum meðfram því? Ég tel að það vaxtarými ekki vera í hendi, sem fram kom í máli hv. formanns fjárlaganefndar að ætti að myndast við niðurgreiðsluna. Þess vegna treystir maður ekki á að það verði nægjanlegt rými til þess að fylgja eftir þeim hugmyndum sem maður gerir ráð fyrir að fólk hafi almennt til þess að greiða niður skuldir. Svo langar mig líka að spyrja þingmanninn varðandi fjárfestingarnar. Það vantar langtímasýn á fjárfestingar. Finnst hv. þingmanni ekki að það eigi að vera í stefnunni, að það sé í anda laganna, að ekki sé nóg að það komi eingöngu fram í fjármálaáætlun sem endurskoðuð er árlega, heldur þurfi það að koma fram í stefnunni til þess að við getum áttað okkur á umfanginu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Við þurfum alltaf að spyrja: Er þetta óreglulegt fjármagn og einskiptisfjármagn? Ef svarið er já þá er það til að borga niður skuldir. Hins vegar þurfum við, finnst mér, að spyrja hvar og hvernig nýtist fjármagnið best. Til dæmis gæti það borgað sig núna að fylla frekar upp í holur í samgöngukerfinu því að það yrði enn þá dýrara en það sem við græðum á að borga niður skuldir og vextina sem við greiðum af því ef við þyrftum að fylla upp í holurnar eftir fimm ár. Það er tvímælalaust afstaða mín að nýta fjármuni almennings á sem hagkvæmastan hátt. Fjárfestingarnar. Nú er það einfaldlega þannig að lög um opinber fjármál kveða á um að það eigi að vera upplýsingar um þróun eigna og stefna um þróun eigna í fjármálastefnunni. Slíkt vantar. Að sjálfsögðu ættu að koma fram áherslur nefndar þannig að maður hafi einhverja hugmynd um það hvað muni birtast í fjármálaáætlun og fjárlögum á þessum fimm árum. Þegar það vantar, þegar eitthvað birtist allt í einu í fjármálaáætlun, veit maður ekki hvort það er kúvending á einhverri stefnu eða ekki, þá gæti þess vegna verið að í fjármálaáætlun ári síðar kæmi kúvending í aðra átt. Hver veit? Þegar auður tékki er í fjármálastefnunni, eins og ég orðaði það, er hægt að gera hvað sem er í fjármálaáætluninni án þess að við getum sagt: En þetta var ekki markmiðið.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er reyndar alveg rétt að eignir, eignayfirlit og eignastaða eiga að vera í stefnunni af því að eins og fram kemur í umsögn fjármálaráðs þarf því að halda því við til þess að hægt sé að meta ástand eigna og annað slíkt. En við vitum að vissulega er verið að vinna það í ráðuneytinu. Við höfum fengið upplýsingar um það og er það vel. En ég velti því fyrir mér, af því að hæstv. ráðherra situr hér, hvort það séu hugmyndir um að leggja fram þetta eignayfirlit af því að hann birtir ekki aðra stefnu á þessu kjörtímabili, og með hvaða hætti það verður þá gert, af því að það var ekki tilbúið núna. Svo langar mig til þess að spyrja hv. þingmann um það sem fram kemur hjá fjármálaráðinu. Hv. þingmaður kom aðeins inn á sviðsmyndargreiningu, útgjaldaregluna og annað slíkt. Tekur hann undir það að útgjaldareglan sé í rauninni [[Forseti hringir.]]pólitískt viðfangsefni, þ.e. að meta hver útgjöld hins opinbera á eiga að vera, og að ekki eigi að festa það hér í plagginu, eins og hér er verið að gera?
Virðulegur forseti. Fram kemur fram í meirihlutaáliti fjárlaganefndar að það hefði verið hægt að leggja alla vega eitthvað fram af þessum eignareikningi, eða hvað hann var kallaður, þannig að það kemur svo sem á óvart að slíkt hafi ekki verið gert. Þó að hann hafi ekki verið að fullu tilbúinn hefði verið hægt að gera einhvers konar áætlun eða það væri a.m.k. ágætt að hafa yfirlitið. Hvað varðar seinni spurninguna gleymdi ég að krota hana niður, ég er alveg agalegur þegar ég gleymi að krota niður. Hvað var það aftur?
Þá var ég að tala um pólitískt viðfangsefni …
Alveg rétt, 41,5%. Mér finnst það vera ákveðið hugrekki hjá þeim að setja það fram þó að ekki hafi þurft að gera það. Ef þetta er markmið sem þau vilja setja sjálfum sér þá hlakka ég bara til þess að fylgjast með því. [[Gripið fram í: Á að festa það í lögunum?]]Að festa það í lögunum? Ekkert endilega. Mér finnst þetta vera áhugaverð tilraun og það verður gaman að sjá hvernig hún mun ganga. Ef hún gengur vel væri áhugavert að festa hana í lögunum.
Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því ef við förum aðeins í gegnum það að talað er um að skuldahlutfallið verði komið niður í 26% árið 2022 og svo er í gegnum hérna í áliti meiri hluta um milljarðana hvar þeir eigi að koma fram í lækkunum og hækkunum og slíku. Ef ég man þetta rétt er hjá ríkinu lækkun um 80, 90 milljarða, opinber fyrirtæki hækka um 12 og sveitarfélögin væntanlega um 17 milljarða. Það kemur fram í áliti 3. minni hluta og er kannski spurningin. Heildarlækkun skulda er einungis um 4,35% ef skuldir opinberra fyrirtækja eru teknar með. Þá langar mig að spyrja þingmanninn: Finnst honum þetta vera of litlar lækkanir skulda sem kemur fram, því það er gefið í skyn að þetta sé með þeim hætti. Auðvitað kemur þessi lækkun á skuldahlutfallinu eiginlega fram í þessum sterka hagvexti sem er verið að spá á næstu árum, þá er það eiginlega spurningin eins og ég segi: Sér hv. þingmaður einhverjar leiðir til frekari skuldalækkunar fyrst þetta er orðað svona í áliti 3. minni hluta?
Virðulegi forseti. Það sem ég er helst að fiska eftir er sundurliðunin á mismunandi skuldategundum, sem eiga að vera þarna inni samkvæmt lögum um opinber fjármál, þ.e. ríkissjóðs eða fyrirtækja hins opinbera í heild. Það er fínt að fá sundurliðunina. En það er einungis fjallað um þróun skulda í stefnunni sjálfri, hvernig þróun skulda ríkissjóðs er en ekki lífeyrissjóðsskuldbindingarnar eða fyrirtækjanna. Þessi 66 milljarða kr. lækkun finnst mér of lítil af því að aðalmarkmið stefnunnar er skuldalækkun. Ég skal fúslega viðurkenna að skuldalækkun ríkissjóðs er vegleg, en það er fleira sem þarf að taka tillit til og umsagnaraðilar bentu á, þar á meðal fjármálaráð, sérstaklega varðandi lífeyrissjóðsskuldbindingarnar. Ef við tökum þær algjörlega út fyrir sviga og einbeitum okkur að skuldum ríkissjóðs þá er það pínu villandi framsetning. Ég hefði viljað nákvæma sundurliðun á því. Hér eru skuldir ríkissjóðs, þær falla vel, það er flott, ég gef mjög jákvæða umsögn um það og vona að það markmið náist, en svo vantar þróun langtímaskuldbindinga, þar sem lífeyrisskuldbindingar eru inni, en þar er ekki stefna. Það er bara fjallað um það hvernig ástandið verður í framhaldinu ef við gerum ekki neitt.
Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni. Það er að sjálfsögðu eftirsóknarvert að hagvöxtur haldi áfram sem lengst. Mig langar að spyrja hann hvort hann fái sömu ónotatilfinningu og ég hvað það varðar að verið sé að ná fram lækkun skuldahlutfalls hins opinbera af vergri landsframleiðslu fyrst og fremst með aukningu á vergri landsframleiðslu frekar en með mikilli raunlækkun ríkisskulda. Það kemur fram í nefndaráliti 3. minni hluta að um 4,35% raunlækkun er að ræða. Ég set það í samhengi við það að 1% af vergri landsframleiðslu er í dag um 30 milljarðar kr. sem greiðast niður á þessu ári samkvæmt þessari áætlun. Á sama tíma greiðir ríkissjóður rétt tæplega 70 milljarða kr. í vaxtakostnað. Telur hv. þingmaður að hægt sé að greiða ríkisskuldir hraðar niður, t.d. með því að reyna að fá einhvers konar lægri vexti á ríkisskuldunum? Nú er líka gert ráð fyrir í forsendum stefnunnar að vöxtur á vergri landsframleiðslu fari minnkandi á tímabilinu. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að þessi áætlun um aukningu á afgangi upp í 1,6% af vergri landsframleiðslu geti staðist miðað við útgjaldastig ríkisins og verðbólguþróun og þar fram eftir götunum ef hagvöxturinn minnkar? Ég sé ekki hvernig þetta getur staðist nema bara með enn meira aðhaldi en ríkisstjórnin hefur þegar boðað. Það er að mínu mati aðhaldsstig sem gengur út frá því að innviðir landsins haldi áfram að grotna niður. Það væri gaman að fá að vita þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka góðar spurningar. Vextirnir eru tvímælalaust vandamálið frekar en skuldastaða ríkissjóðs í raun. Þegar við berum saman skuldastöðu ríkissjóðs við það skuldahlutfall af vergri landsframleiðslu sem er ráðlagt til að halda ákveðnum markaði í gangi erum við ekkert það langt frá því, alla vega ekki í lok tímabilsins. Áhersla á að lækka vaxtaprósentuna af lánunum er að mínu mati aðalmarkmiðið frekar en að lækka skuldina sem slíka, það er vaxtakostnaðurinn sem er meiri. Hvernig á að ná 1,6% ef ekki verður sami hagvöxtur og búist er við? Það er einfaldlega samkvæmt stefnunni að því markmiði verði náð með því að selja banka. Ég held að það sé það sem stefnan segir til um. Ég myndi giska á það. Ég veit ekki hvernig ætti að ná því öðruvísi.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessi svör og verð að taka undir það sem maður hefur oft heyrt hér í dag: Það er rosaskrýtið að heyra að í aðra röndina sé gengið út frá því í þessari stefnu að selja banka en í hina röndina gangi fjármálaráðherra ekki endilega út frá því. Það verður áhugavert að sjá hvernig stefna og framkvæmd fara saman ef unnið er út frá þessu. Í þessu samhengi langar mig líka að spyrja hv. þingmann hvort skynsamlegt sé fyrir okkur, þrátt fyrir að það líti út fyrir að við getum farið yfir á ágætt stig og jafnvel uppfyllt Maastricht-skilyrðin ef út í það er farið, að hengja afkomu þjóðarinnar svo mikið á þætti sem ríkisstjórn og Alþingi hafa í raun afskaplega lítið vald yfir, þ.e. verga landsframleiðslu sem er í raun í höndum hagkerfisins hverju sinni.
Ekki samdi ég lög um opinber fjármál og þar á að setja einhver viðmið. Að jafnaði getum við kannski notað þessa stærð til að gera okkur í hugarlund hvað er að gerast, en það eru örugglega fleiri stærðir sem hægt er að nota og ég veit að hv. þingmaður hefur á takteinunum. Verg landsframleiðsla er erfið viðureignar fyrir okkur, við erum að elta þessa upphæð, sem er ákveðin ágiskun; þegar við erum að búa til lán, erum að búa til skuldir, þá erum við að búa til nýja peninga og reyna að forðast verðbólgu eða verðhjöðnun og ýmislegt svoleiðis. Þetta er ákveðin leikfimi sem [[Forseti hringir.]]ég held að vert væri að taka fleiri breytur inn í. [[Forseti hringir.]]Það er í raun svar mitt.
Hæstv. forseti. Í 4. gr. laga nr. 123/2005 segir að ríkisstjórn skuli, eftir að hún er mynduð, móta fjármálastefnu sem ráðherra leggi fram á Alþingi í formi tillögu til þingsályktunar svo fljótt sem auðið er, en þó eigi síðar en samhliða framlagningu næsta frumvarps til fjárlaga. Ályktun Alþingis um fjármálastefnu til fimm ára í senn skal leggja til grundvallar við tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun sem lögð er fyrir Alþingi ár hvert. Fjármálaáætlun liggur síðan til grundvallar fjárlagafrumvarpi sem lagt er fram af ríkisstjórn að hausti ár hvert. Ríkisstjórnin hefur lagt fram þingsályktunartillögu um fjármálastefnu en ekki hefur gengið sem skyldi að afgreiða hana til síðari umræðu sem bendir til þess að ekki ríki einhugur um hana innan ríkisstjórnarinnar. Nú er gerð krafa um jákvæðari heildarafkomu ríkis og sveitarfélaga en áður. Til stóð að ríki og sveitarfélög gerðu með sér samkomulag og gengju út frá raunverulegum forsendum fyrir áframhaldandi lækkun skuldahlutfalls. Samkomulag náðist ekki og því telur 4. minni hluti að markmið fjármálastefnu séu fullkomlega óraunsæ þar sem ljóst sé að sveitarfélög nái ekki að standa við sinn hluta afkomumarkmiða sem birt eru í fjármálastefnunni. Hér vil ég skjóta því inn að eins og aðrir hv. þingmenn hafa bent á í umræðunni í dag bárust okkur í gærkvöldi þær fréttir að einhvers konar samkomulag hefði náðst. Við fengum skjal sent, alla vega nefndarmeðlimir fjárlaganefndar, óundirritað. Svo lengi sem við erum ekki með neitt formlegra en það í höndunum tel ég í raun að ekki sé mark á því takandi og stend við þetta nefndarálit sem búið var að klára áður en við fengum áðurnefnt bréf. En það er gagnrýnisvert að ríkisstjórn leggi fram einhliða markmið fyrir sveitarfélögin án samkomulags við þau. Það er staðan. Annað lykilatriði sem 4. minni hluti telur að verði til þess að fjármálastefnan sé óframkvæmanleg eins og hún liggur fyrir eru loforð ríkisstjórnar um auknar innviðafjárfestingar á sama tíma og boðað er aukið aðhald í ríkisfjármálum. Slíkar yfirlýsingar eru illsamræmanlegar og benda til þess að ríkisstjórnin sé ekki tilbúin til að fylgja þeirri stefnu sem birtist í þingsályktunartillögunni sem nú er til umfjöllunar. Þess ber þó að geta að ávallt er gert ráð fyrir afgangi hjá ríkissjóði sem meðal annars er ætlaður er til ákveðinna framkvæmda en meginmarkmið ríkisstjórnarinnar er að niðurgreiða skuldir. Sú tillaga að ríkisfjármálastefnu sem ríkisstjórnin hefur þó orðið sammála um að leggja fram tekur til áranna 2017–2022. 4. minni hluti er ósammála því að ný fjármálastefna taki til ársins 2017 þar sem stefna fyrir yfirstandandi ár var samþykkt á síðasta ári og gildir væntanlega út þetta ár. Því væri eðlilegra að ríkisstjórnin sleppti árinu 2017 en legði fram fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022. Þau afkomumarkmið sem A-hluta sveitarfélaganna eru sett í fjármálastefnunni eru að mati sambands þeirra óraunsæ. Fjárhagsáætlanir sveitarfélaga til næsta árs eru að þeirra mati bindandi reglur um allar fjárhagslegar ráðstafanir af hálfu sveitarfélaganna. 4. minni hluti gagnrýnir að ríkisstjórnin þurfi að leita frekara samstarfs um þann talnagrunn sem afkomumarkmið sveitarfélaganna byggist á eftir að ríkisfjármálastefnan hefur verið lögð fram, en sveitarfélögin hafa vonast til að sú rýnivinna leiði til endurskoðunar á afkomumarkmiðum og sameiginlegri sýn á horfur þar að lútandi. Það bendir til þess að ríkisstjórninni hafi nú þegar mistekist að innleiða nauðsynlega breytingastjórnun til að tryggja framgang nýrra laga um stjórn opinberra fjármála með því að beita einhliða boðvaldi í því sem átti að vera samráðsferli öllum til hagsbóta. Yfirgnæfandi líkur eru á að þau markmið sem sett eru um niðurgreiðslu skulda sveitarfélaga séu óraunsæ, eins og áður segir, og því muni framlögð fjármálastefna ríkisstjórnarinnar ekki halda. Verði það raunin mun gildissvið laganna reynast takmarkaðra en ætlunin var. 4. minni hluti leggur áherslu á að draga beri úr þeim kvöðum sem lagðar eru á sveitarfélögin í ríkisfjármálastefnunni til þess að þau geti áfram greitt niður skuldir með eðlilegum hraða og viðhaldið nauðsynlegu framkvæmdastigi. Að lokum er mikilvægt að viðræðum ríkis og sveitarfélaga ljúki á þessu ári með því að auka hlutdeild sveitarfélaga í sköttum, m.a. í ljósi fjölgunar vanfjármagnaðra verkefna sem lögð hafa verið á sveitarfélögin. Hæstv. forseti. Fjármálastefnan skal byggjast á grunngildum um sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, gagnsæi og festu í opinberum fjármálum og á að ná til umfangs, afkomu og þróunar eigna, skulda og langtímaskuldbindinga hins opinberra í heild sinni og til ekki styttri tíma en fimm ára í senn. Stefnan er lögð fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eins og lögin mæla fyrir um, en í henni er hvergi að finna töluleg gildi um áætlaða landsframleiðslu. Þó svo að fjárlaganefnd hafi fengið upplýsingar um þau frá Hagstofunni telur 4. minni hluti að slíkar upplýsingar eigi að koma fram í stefnunni sjálfri til glöggvunar öllum þeim sem vilja kynna sér þær. Einnig telur 4. minni hluti að birta eigi öll markmið stefnunnar í tölulegum gildum sem almennum lesendum eru væntanlega tamari en hlutföll af jafn stórum stærðum og hér um ræðir. Þrátt fyrir að birta eigi umfang stefnunnar samkvæmt lögunum er það gert óbeint með því að sett eru stefnumið um að árleg heildarútgjöld hins opinbera verði ekki umfram 41,5% af vergri landsframleiðslu á tímabilinu. Fyrirmæli laganna eru þó að mati 4. minni hluta skýrari þar sem ekki fer á milli mála að með umfangi sé átt við heildartekjur ríkissjóðs. Ekkert yfirlit er yfir þróun eignanna eins og krafist er í lögunum. Því er ekkert um fjárfestingarstefnu sem að mati 4. minni hluta er ekki nógu fullkomin framsetning og ekki til þess fallin að skapa traust og langtímayfirsýn yfir fjárfestingar ríkisins. Ekki er heldur gerð grein fyrir breytingu á eignasamsetningu en í nýjum lögum um opinber fjármál er gert ráð fyrir að eignir sem áður voru gjaldfærðar verði nú eignfærðar. Er þar meðal annars átt við jarðgöng, vegi, jarðnæði, byggingar o.fl. Í stefnunni er því ekki að finna yfirlit yfir þær breytingar og þau markmið sem þessi mikilsverða breyting hefur í för með sér. Ekki er heldur gerð grein fyrir þróun skuldbindinga þó að þess sé krafist í lögunum Það er því mat 4. minni hluta að bæta hefði þurft framsetningu upplýsinga milli umræðna um stefnuna til að hún uppfyllti lágmarkskröfur laganna. Virðulegi forseti. Í forsendum ríkisfjármálastefnunnar er gengið út frá því að tekjur hins opinbera vaxi að miklu leyti í takt við nafnvöxt vergrar landsframleiðslu eða um 60 milljarða kr. árlega. Á sama tíma vaxi útgjöldin um 50 milljarða kr. á ári. 4. minni hluti telur að gera þurfi skýrari grein fyrir ráðstöfun þess svigrúms sem hér myndast. Að auki er 4. minni hluti ekki sammála þeim stefnumiðum fjármálastefnunnar, þ.e. að afgangi á heildarjöfnuði hins opinbera tímabilið 2017–2022, sem verði a.m.k. 1,0% af vergri landsframleiðslu árið 2017, a.m.k. 1,6% af vergri landsframleiðslu árin 2018 og 2019 en lækki um 0,1% af vergri landsframleiðslu á hverju ári þar á eftir, verði öllum varið til lækkunar skulda. Við gagnrýnum hversu hratt ætlunin er að greiða niður heildarskuldir hins opinbera en áætlun gerir ráð fyrir að þær verði komnar undir 30% af vergri landsframleiðslu í árslok 2019 og verði ekki hærri en 26% af vergri landsframleiðslu í árslok 2022. Enn fremur erum við ósammála því að verja beri öllu óreglulegu og einskiptisfjárstreymi í ríkissjóð til lækkunar skulda og ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga þar sem jafnframt þarf að huga að aðkallandi uppbyggingu innviða, svo sem til heilbrigðiskerfis, menntakerfis og samgangna. Fjórði minni hluti telur að gera þurfi skýrari grein fyrir skattstefnu ríkisstjórnarinnar og hvar áherslurnar verði lagðar á gildistíma stefnunnar. Þannig þurfi að gera grein fyrir hver verði markmið og þróun skattbyrðarinnar og hvernig tilfærslukerfinu verði beitt á tímabilinu. Við leggjum áherslu á að farin verði blönduð leið til lækkunar skulda jafnframt ákveðnum breytingum á skattkerfinu. Í því felst upptaka náttúrugjalds, auðlindaskatts og lýðheilsuskatts og að gerðar verði breytingar á álagningu fjármagnstekjuskatts hjá þeim sem eingöngu hafa fjármagnstekjur. 4. minni hluti vill endurskoða skattkerfið í samræmi við tillögur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem voru nánar útfærðar af verkefnisstjórn samráðsvettvangs um aukna hagsæld. Þær hugmyndir fela meðal annars í sér að neðra skattþrep verði lækkað verulega og persónuafsláttur verður útgreiðanlegur. Við leggjum til að ríkissjóður leggi á nýja skatta. Í því sambandi telur 4. minni hluti að leggja beri nýtt gjald á ferðamenn við komu til landsins (náttúrugjald sem áður er nefnt) sem skili um 3 milljörðum kr. árlega í ríkissjóð. Um verði að ræða tímabundnar álögur sem varið verði til nauðsynlegrar uppbyggingar í þrjú til fimm ár. Að þeim tíma loknum verði andvirði skattanna ráðstafað í stöðugleikasjóð til sveiflujafnandi aðgerða í framtíðinni. Tengja þarf gjaldtökuna við stýringu ferðamanna til landsins þannig að náttúrugjald, farþegagjald eða lendingargjald verði mismunandi milli flugvalla og árstíða. Við teljum að gistináttagjald eigi í auknum mæli að renna til sveitarfélaganna. Einnig þarf að endurskoða með hvaða hætti það er fram sett en að okkar mati ætti það að vera ákveðið hlutfall af gistináttakostnaði, ekki föst krónutala eins og nú er, en það felur í sér ójafnræði á milli þeirra sem selja gistingu í ólíkum verðflokkum. Fjórði minni hluti telur að leggja beri á aukna auðlindaskatta og verja andvirði þeirra til að byggja upp stöðugleikasjóð. Þá telur 4. minni hluti að leggja þurfi á lýðheilsuskatta. Að lokum leggjum við áherslu á að þeir einstaklingar sem eingöngu hafi framfærslu af fjármagnstekjum greiði eðlilegan hluta þeirra í formi útsvars til sveitarfélaga. Hæstv. forseti. Í ljósi kröftugs hagvaxtar hefur skapast rými til að hægja á niðurgreiðslu skulda ríkissjóðs. 4. minni hluti telur að of mikil áhersla sé lögð á hraða niðurgreiðslu á skuldum ríkissjóðs. Þess í stað ætti að hægja á afborgunum skulda og verja meira fé til uppbyggingar. Við viljum athygli á því að ríkisfjármálastefnan tekur ekki mið af hagsveifluleiðréttingu. Því er hætt við að sá afgangur sem stefnt er að náist ekki og honum verði því ekki hægt að ráðstafa til uppbyggingar nauðsynlegra innviða. Þá bendir 4. minni hluti á að í forsendum fjármálastefnunnar er gengið út frá áframhaldandi kröftugum hagvexti út gildistíma hennar og gangi það eftir verður um eitt lengsta hagvaxtarskeið í sögu landsins að ræða. 4. minni hluti geldur varhuga við svo bjartsýnum áætlunum. Við teljum að verja þurfi hluta af væntanlegu söluandvirði bankanna til framkvæmda í stað þess að greiða skuldir jafn hratt niður og nú er ætlunin að gera í ríkisfjármálastefnunni. Áður en ráðist er í sölu bankanna þarf ítarleg eigendastefna fyrir þá að liggja fyrir sem samfélagsleg sátt ríkir um en einn af veigamestu óvissuliðunum á tímabilinu sem stefnan nær til tengist sölu eigna ríkissjóðs, einkum hlutdeildar í viðskiptabönkunum. Miðað við bókfært verð nemur hlutur ríkissjóðs í stóru viðskiptabönkunum um 450 milljörðum kr. Ríkið á Íslandsbanka og Landsbankann nánast að fullu en um 13% hlutafjár í Arion banka. Ljóst er að niðurgreiðsla á skuldum ríkisins ræðst að miklu leyti af því hvernig til tekst með sölu þessara eigna. 4. minni hluti telur nauðsynlegt að framtíðarskipulag og eignarhald viðskiptabankanna verði rætt ítarlega á Alþingi. Svara þarf spurningum eins og hvernig bankarnir verði best undir sölu búnir. Endurskoða þarf efnahagsreikninga þeirra og starfsemi áður en að sölu kemur. Fyrir liggur að eiginfjárstaða bankanna er mjög sterk og eru þeir í reynd offjármagnaðir. Nauðsynlegt er að taka ákvarðanir um hvort ekki sé rétt og skynsamlegt að áður en til sölu bankanna kemur greiði þeir sérstakt framlag í ríkissjóð með lækkun á eigin fé. Vanda verður til undirbúnings sölu á eignarhlutum ríkisins í viðskiptabönkunum og skapa þannig traust á söluferlinu. Skoða á hvort skynsamlegt væri að leita til erlendra aðila um ráðgjöf og umsýslu vegna sölu. Það gæti aukið traust á söluferlinu sjálfu og skapað þann frið um það sem nauðsynlegur er. Fyrir þann tíma þarf að liggja fyrir hvernig ríkisvaldið telur að eignarhaldi bankanna verði best fyrir komið til langs tíma. Hugsanlega þarf að marka ramma um hámarkshlut einstakra hluthafa og takmarka krosseignatengsl eftir því sem frekast er kostur. Koma þarf í veg fyrir óeðlilega og óæskilega hagsmunaárekstra og tengsl. 4. minni hluti vekur athygli á því að efnahags- og viðskiptanefnd hefur til meðferðar undirbúning á sölu eignarhluta ríkisins í bönkunum og framtíðarskipulag fjármálamarkaðar. Þar sem hlutverk fjárlaganefndar er meðal annars að fjalla um eignir ríkisins mun 4. minni hluti taka virkan þátt í þeim umræðum og kynna sínar áherslur. Markmiðið er að sala bankanna fari fram að undangenginni ítarlegri umræðu og gætt verði að almannahagsmunum, m.a. með því að hafa söluferlið gegnsætt og opið. Fjórði minni hluti telur að fara þurfi yfir eigendastefnu ríkisins í opinberum hlutafélögum og leggja mat á hvort og þá að hvaða marki stjórnir ríkisfyrirtækja geti tekið ákvarðanir um fjárfestingar sem valdi því að takmarka þurfi framkvæmdir ríkissjóðs. Ríkisstjórnin telur sig leitast við að tryggja að umsvif fyrirtækja í opinberri eigu vinni með en ekki gegn settum hagstjórnarmarkmiðum. Erfitt sé að beita æskilegu aðhaldsstigi hjá þessum fyrirtækjum á allra næstu árum þar sem mikil þörf hafi myndast fyrir uppbyggingu á innviðum, til að mynda á sviði flugsamgangna og orkumiðlunar, auk þess sem ljúka þurfi við verkefni í orkuöflun sem þegar eru hafin. Að mati ríkisstjórnarinnar eiga nýjar fjárfestingar að byggjast á skýrum arðsemisforsendum og þær þarf að tímasetja með hliðsjón af efnahagshorfum. 4. minni hluti telur hins vegar að ekki megi gleyma þeim vanda sem fámennari byggðir landsins glíma við og telur því varasamt að láta einungis skýr arðsemissjónarmið ráða fjárfestingum þar sem fjárfestingar í dreifðum byggðum kunni hæglega að sitja á hakanum verði þessi stefna raunin. Jafnframt bendir 4. minni hluti á að við ákvörðun á forgangsröðun framkvæmda þurfi enn fremur að horfa til þjóðhagslegrar arðsemi sem tekur til mun fleiri þátta en hefðbundnir arðsemisútreikningar. Fjórði minni hluti telur að ríkið þurfi nú þegar að hefja samgönguframkvæmdir á svæðum þar sem þensluáhrif þeirra eru lítil. Að okkar mati virðist þessi stefna ekki gæta nægjanlega að sjónarmiðum hinna dreifðu byggða. En það er afar mikilvægt að stefnt sé að því að greina áhrif mismunandi fjárfestinga og framkvæmda á einstökum sviðum, sem og þensluáhrif á landsbyggðina annars vegar og höfuðborgarsvæðið hins vegar. Stórir landshlutar hafa ekki fundið fyrir þenslu eða miklum efnahagslegum vexti. Frekar hefur verið um samdrátt eða stöðnun að ræða. Umfangsmestu opinberu framkvæmdir næstu ára verða á suðvesturhorni landsins, þ.e. bygging nýs Landspítala og viðamikil stækkun á Keflavíkurflugvelli. Landsvæðaskiptingu þarf að hafa í huga við forgangsröðun fjárfestingarverkefna hins opinbera. Hæstv. forseti. Svona rétt að lokum bendir 4. minni hluti á að gæta þurfi sérstaklega að því að stýra opinberum framkvæmdum í heild þar sem framkvæmdir á vegum opinberra hlutafélaga vega mjög þungt, svo sem á vegum Isavia og Landsnets.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þær vönduðu umræður sem hafa verið hér um fjármálastefnuna og vil taka undir orð hv. þingmanna um það hversu mikilvæg þessi stefna er og mikilvægt að við ræðum hana í þaula. Ég get líka tekið undir mörg af þeim sjónarmiðum sem hafa hér komið fram. Stefnan ber þess nokkurt vitni að við erum að gera þetta núna í annað sinn. Við munum svo sannarlega læra af því í hvert skipti sem við vinnum þessa stefnu. Hugmyndir um þetta munu hafa komið í fjármálaráðherratíð hv. þm. Oddnýjar [[Gripið fram í.]]Harðardóttur, já, fyrirgefðu. Ég tek undir að það er afar mikilvægt að við vöndum þar stefnuna til lengri tíma. Ég ætla líka að segja að ég er sammála hv. þm. Silju [[Gripið fram í: Dögg.]]Dögg [[Gripið fram í: Gunnarsdóttur.]]Gunnarsdóttur, já, ég biðst afsökunar, um að vanda þurfi til sölu bankanna. Ég held að ég hafi getað tekið undir hvert einasta orð sem hv. þingmaður sagði þar. Ég vil aðeins útskýra í sambandi við útgjaldareglu sem hv. þingmönnum hefur orðið tíðrætt um. Þar er miðað við ákveðið hlutfall en þegar við drögum úr afganginum sem á að vera af rekstri ríkisins, sem mun gerast á seinni hluta tímabilsins, og það dregur jafnframt úr vaxtagreiðslum ríkisins sem hlutfalli af vergri landsframleiðslu, þar erum við með svigrúm upp á kannski um 40 milljarða króna sem er vert að hafa í huga.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að hrósa hæstv. ráðherra Benedikt Jóhannessyni fyrir að sitja hér og hlusta á alla umræðuna og taka þátt í henni með því að veita andsvar. Það er til fyrirmyndar. Við erum sammála um að við þurfum að vanda okkur varðandi verklag við framkvæmd á þessum nýju lögum. Við erum í raun öll á byrjunarreit. Sú sem hér stendur hefur átt sæti í fjárlaganefnd í um þrjá mánuði, svipað lengi og hæstv. ráðherra hefur setið í ráðuneytinu þannig að við erum öll að máta okkur við þetta og reyna að finna út hvernig er best að vinna þetta. Eins og fram hefur komið er aðalatriðið að við séum öll að vinna innan sama ramma. Það hefur orðið misbrestur á því, þá bendi ég aftur á sveitarfélögin, að innleiðingarferlið hefur ekki gengið nógu vel. Við höfum tíma. Við höldum náttúrlega bara áfram að reyna að ná utan um verkefnið sem er mjög mikilvægt. Við erum einnig sammála um það, ég og hæstv. ráðherra, að vanda þurfi allt ferlið í kringum bankana sem stendur til að fari í sölu, eða hvað? Ég vil nýta tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra því það er ákveðið misræmi í máli hæstv. ráðherra annars vegar og hv. þm. Haraldar Benediktssonar varðandi sölu bankanna. Ég vil spyrja beint: Stendur til að hefja söluferli á bönkunum innan skamms eða liggur ekkert á? Hvernig er tímaramminn varðandi þetta mjög svo mikilvæga verkefni sem hefur mögulega úrslitaþýðingu um fjármál ríkisins?
Herra forseti. Ég vil áður en ég vík að spurningu hv. þingmanns ræða aðeins um málefni sem allmargir þingmenn hafa rætt um, þ.e. hvers vegna við eyðum ekki meiru í innviði á sama tíma og við erum með mikinn afgang í ríkisfjármálum. Svarið við því er að við viljum með því að vera með afgang sýna aðhald þegar það er spennustig í þjóðfélaginu en jafnframt erum við með því að borga niður skuldir að búa í haginn fyrir komandi kynslóðir þannig að þá verði meiru hægt að eyða í hin ágætu mál sem við erum öll sammála um að þurfi að gera, t.d. í heilbrigðiskerfið og almannatryggingakerfið. [[Gripið fram í.]] Ég vil auk þess segja um ríkiseignir sem hér var vísað í: Þegar endurskoðun verður lokið á ríkisreikningi og sett fram með nýjum hætti verður að sjálfsögðu sett fram áætlun um ríkiseignir.
Hæstv. forseti. Það veldur mér talsverðum vonbrigðum að hafa ekki fengið skýrara svar frá hæstv. ráðherra um tímasetningu á sölu bankanna. Stendur til að hefja það ferli á þessu ári, næsta ári, þarnæsta? Einhvern tíma á kjörtímabilinu? Ég myndi gjarnan vilja fá svar við þessu. Þetta er stórmál, sérstaklega í þessari umræðu um fjármálastefnu til fimm ára. Jú, við hæstv. ráðherra erum sammála um nauðsyn á uppbyggingu innviða. Sú sem hér stendur gerir sér líka grein fyrir mikilvægi þess að greiða niður skuldir til að lækka vaxtabyrði og þau þensluáhrif sem kunna að fylgja í kjölfar uppbyggingar innviða. En það sem 4. minni hluti er að benda á er að innviðirnir geta ekkert endilega allir beðið. Við leggjum til að farin sé ákveðin millileið, má segja. Jú, við höldum áfram að greiða niður skuldir og reynum [[Forseti hringir.]]að koma þeim í betra horf en við þurfum ekki að fara að svona harkalega. Við þurfum að fara milliveginn.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Mig langar að nefna nokkur atriði og ég tek undir það með henni að ég varð fyrir vonbrigðum með að ekki komu svör um sölu bankanna, skýr svör, en það hefur verið rifjað upp í dag að einhver áhöld séu um það hvernig flokkarnir nálgast það mál. Hv. þingmaður ræðir í áliti sínu um sveitarfélögin eins og við hin og plaggið sem við fengum afhent í gær. Þar stendur, með leyfi forseta, og er verið að ræða um markmið á fjárhagsáætlun sveitarfélaga og framsetningu fjármála: „Gerður er fyrirvari um nákvæmni og gæði gagna og skal unnið að því á næstu mánuðum að ná sameiginlegri niðurstöðu um forsendur og verða markmið samkomulagsins endurskoðuð ef tilefni er til.“ Í sjálfu sér hefur ekkert breyst frá því að við gerðum okkar álit hvað þetta varðar. Þetta er enn í lausu lofti og ekkert í sjálfu sér í hendi með þessi markmið sem mér finnst rýra töluvert gildi stefnunnar. En mig langaði í fyrra andsvarinu að spyrja hana aðeins um hlutverk fjármálaráðs. Mér og fleirum hefur orðið tíðrætt um álit fjármálaráðs. Við unnum á síðasta kjörtímabili að gerð þessara laga og ræddum aðkomu fjármálaráðs, hvernig það ætti að vera skipað, hvert hlutverk þess væri o.s.frv., og mér finnst mjög lítið gert úr athugasemdum fjármálaráðs. Það væri áhugavert að ráðherrann gæfi í umræðunum hér - ég er viss um að hægt er að koma honum að inn á milli þingmanna - skýringu á þessu fjármálaráði. Hvernig á það að virka? Ef það er í raun að gefa ítarlegt álit, setja fram alvarlegar ábendingar sem ekkert mark virðist vera tekið á - hvað finnst þingmanninum um það? Hvernig sér hann þetta ráð fyrir sér?
Virðulegi forseti. Svona aðeins til baka varðandi þann lagaramma sem við vinnum nú eftir og erum að máta okkur við: Talandi um fagleg vinnubrögð og samhæfingu á milli aðila sem vinna í þessu nýja kerfi er það í raun til skammar, ætla ég að leyfa mér að segja, að við nefndarmenn og þingmenn fáum óundirritað skjal kvöldið áður en umræðan í Alþingi á sér stað. Ég get líka sagt frá því hér að skjalið barst ekki einu sinni frá fjármálaráðuneytinu heldur frá sambandinu. Tímasetningar - ég gæti sagt of mikið en þetta eru óvönduð vinnubrögð og verið að gera lítið úr því sem við erum að gera. Við leggjum mikla vinnu í að skrifa nefndarálit og reyna að forma afstöðu okkar í samvinnu við okkar þingflokka og fleiri. En að fá svo svona korteri fyrir umræðu er óforskammað, finnst mér. Fjármálaráðið: Við fengu heimsókn í nefndinni fyrir skömmu og kynningu á því hvert hlutverk þess er. Ég er sammála hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Manni skildist að það væri hópur sérfræðinga sem rammaði hlutina inn, hefði virkt eftirlit út frá hagtölum og öðru til að passa upp á að þetta væri nú allt eins og til var ætlast, við næðum þá tilsettum árangri varðandi aukið aðhald, aga og pössuðum betur upp á peningana. Fjármálaráðið kemur svo með mjög mikilvægar athugasemdir og ekki er tekið tillit til þeirra. Ég átta mig eiginlega ekki alveg á þessu. Ég skil ekki alveg hlutverk ráðsins ef ekki á að taka meira mark á því en virðist gert.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það er einmitt þetta sem við þurfum að taka samtal um í fjárlaganefnd, hvernig við sjáum þetta fyrir okkur varðandi ráðið. Ég geri mér grein fyrir að ekki er hægt að redda öllu sisvona núna. Tíminn er naumur til undirbúnings vegna þeirra aðstæðna sem við bjuggum við eftir kosningar. Það breytir því þó ekki að ekki er gerð tilraun til þess í nefndaráliti að mæta þessu. Ég tek undir það, með hv. þingmanni, sem kemur fram í nefndarálitinu um þau sjónarmið sem ráða fjárfestingum. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra að það sé að búa í haginn að vanrækja að stórum hluta að fara í innviðauppbyggingu og leggja gríðarlega áherslu á niðurgreiðslu skulda. Ég held að við þurfum að gera hvort tveggja. [[Forseti hringir.]]Við komumst ekki hjá því. Kostnaðurinn vex ár frá ári þegar kemur að innviðunum.
Virðulegi forseti. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta en ítreka það sem hv. þingmaður sagði rétt í þessu og kom einnig fram í ræðu minni. Hefðbundnir arðsemisútreikningar duga ekki endilega til. Það þarf einnig að horfa til samfélagslegra sjónarmiða og fleiri þátta sem skipta mjög miklu máli þegar við ákvörðum í hvaða fjárfestingar við förum og í hvers konar framkvæmdir. Þetta er mjög mikilvægt. Ég heyri að það er samhljómur þarna, sem betur fer, milli álits meiri hlutans og okkar í minni hlutanum, öllum þessum minni hlutum. Ég vona að það skili sér til hæstv. fjármálaráðherra. Ég vona að hann taki mið af því sem bent er á í nefndaráliti okkar allra; að tekið sé tillit til þessara sjónarmiða, þjóðhagslegra sjónarmiða, ekki eingöngu hefðbundinna arðsemisútreikninga, og að menn festist ekki algerlega í excel-skjalinu og haldi sig bara við það. Fleiri hlutir skipta máli.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að byrja á að lýsa öfund minni yfir því að hæstv. fjármálaráðherra komi í andsvar við 4. minni hluta. Mér fannst ég greina í orðum hv. þingmanns að markmiðið ætti að vera að selja bankana. Ég vildi vera viss um að ég skildi þingmann rétt. Eftir þinglega meðferð og umræður og gagnsætt söluferli fannst mér liggja í orðum þingmanns að það ætti að gera innan tímaramma þessarar stefnu, þótt það komi kannski annað fram í andsvörum. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri mjög þensluhvetjandi á þessu uppsveiflutímabili að fara í sölu á bönkunum. Væri ekki eðlilegra að eiga það nokkurn veginn í bankanum, að geta selt ef til samdráttar kemur? Svo um samkomulag sveitarfélaganna. Eftir að hafa lesið það skjal hljómar það í rauninni eins og skilaboðin sem við fengum áður, að ríki og sveitarfélög hafi verið sammála um að vera ósammála nema hvað nú er það undirritað. Það er tvennt í þessum samningi sem mér sýndist vera eitthvert fast, haldbært markmið. Það var annars vegar skuldastaða sveitarfélaganna í lok fjármálastefnunnar og hins vegar að þau færu eftir hinum svokallaða GFS-staðli, að það sé það eina haldbæra. Allt annað var á þeim nótum að „halda áfram viðræðum“ eða því um líkt. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður skilji þennan samning eins.
Hæstv. forseti. Sú sem hér stendur er sannarlega öfundsverð, það verður bara að segjast, að fá svona ekki bara gott andsvar heldur góð andsvör frá mörgum hér í dag. Ég þakka fyrir það. Nei, í sjálfu sér kom það ekki fram í nefndaráliti 4. minni hluta að markmiðið ætti að vera bankasala, heldur reyndum við að draga fram mikilvægi þess að eigendastefnan væri skýrari, að vinnulagið og undirbúningur tryggðu gegnsæi. Það skiptir líka mjög miklu máli að umræðan fari fram hér á Alþingi. Ég benti á að nú sé efnahags- og viðskiptanefnd þingsins að fara yfir þetta mál. Og það er víða pottur brotinn í fjármálakerfinu. Það virðist vera þverpólitísk sátt, svo ég noti þann frasa, um að við þurfum að laga fjármálakerfið okkar. Í umræðunni í dag hafa margir þingmenn nefnt peningastefnuna og hitt og þetta. Eftir ekki svo marga áratugi sem þróað ríki erum við mjög skammt á veg komin að mörgu leyti á þessum sviðum og þurfum að bæta margt. Það er almenn skynsemi að sjá það og viðurkenna. Við höldum áfram að vinna í því verkefni. Jú, þetta gæti verið þensluhvetjandi. Við þurfum að fara varlega í því hvernig við verjum þeim arði sem kemur af sölunni þegar þar að kemur. Sveitarfélögin? Ég er sammála hv. þm. Birni Leví um að í raun fjallaði þetta bara um skjalið sem við fengum um að menn ætluðu að halda áfram að tala saman. Ég sá ekki meira bitastætt í því en það.
Virðulegi forseti. Ég er nokkuð sammála því sem er sagt í áliti meiri hluta varðandi ferlið, að efnahags- og viðskiptanefnd taki upp umræðuna og leiði hana og að það sé mikil umræða um þetta mál hér. En ég er einmitt ekki sammála því að óhjákvæmilegt markmið þeirrar umræðu sé bankasala. Það takmarkar umræðuna að mjög miklu leyti að upplýsingar sem fram koma í ferlinu gætu leitt til þess að við myndum ákveða að selja ekki bankana að sinni. Við verðum a.m.k. að vera opin fyrir þeim möguleika, annars verður umræðan frekar tóm. Eitt af aðalmarkmiðum fjármálastefnunnar er að koma í veg fyrir þenslu. Það eru ansi margir milljarðar ef bankarnir eru seldir í uppsveiflu. [[Forseti hringir.]]Ég myndi giska á að það yrði mjög þensluhvetjandi og færi þar af leiðandi gegn fjármálastefnunni sjálfri.
Hæstv. forseti. Já, við erum bara nokkuð sammála um þetta, ég og hv. þm. Björn Leví. Eins og ég sagði í fyrra andsvari er álit okkar í 4. minni hluta ekki endilega að meginmarkmið eigi að vera að selja bankana. En þegar til þess kemur, maður heyrði ekki betur en að það standi til, verði öll umgjörðin vönduð. Hún verður að vera þannig að traust sé til staðar, samfélagsleg sátt, sem var t.d. ekki til staðar nýverið þegar hlutur í Arion banka var seldur. Sú aðferðafræði sem þá var beitt gróf enn frekar undan trausti. Átta ár eru stuttur tími. Við erum viðkvæm sem þjóð. Menn verða að vanda sig. Það skiptir miklu máli. Eins og ég sagði áðan höfum við rætt um traust, gegnsæi og [[Forseti hringir.]]að verja arðinum skynsamlega til að takmarka þensluáhrif.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér fjármálastefnu til næstu fimm ára sem með nýjum lögum um opinber fjármál varða einn af þremur máttarstólpum opinberra fjármála ásamt fjármálaáætlun, sem verður kynnt á næstunni, og fjárlögum, sem að venju verða lögð fram að hausti. Hv. þm. og formaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson, gerði fyrr í dag góða grein fyrir helstu atriðum stefnunnar og áliti meiri hluta fjárlaganefndar. Mig langar að árétta nokkur atriði. Meiri hlutinn vekur í áliti sínu sérstaka athygli á nokkrum forsendum stefnunnar. Þar munar mestu að gert er ráð fyrir áframhaldandi stöðugum hagvexti út spátímabilið samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá því í nóvember sl. Í spánni er hagvöxtur áætlaður 4,4% á þessu ári og eftir það á bilinu 2,6–3% út spátímann. Nær allir aðrir mælikvarðar gefa jákvæða mynd af efnahagshorfum. Atvinnuleysi er í sögulegu lágmarki, viðskiptakjör hafa batnað og verðbólga er innan viðmiða Seðlabanka Íslands. Kaupmáttur hefur einnig aukist meira en dæmi eru um síðastliðin tvö ár og á sama tíma hefur fjárfesting aukist eftir að hafa óneitanlega verið í algeru lágmarki á fyrstu árunum eftir bankahrunið. Vitað er að mikil uppsöfnuð fjárfestingarþörf er til staðar, bæði hjá hinu opinbera og hjá fyrirtækjum. Áskorunin sem við blasir við þessar aðstæður er að ríkið forgangsraði fjárfestingum sínum þannig að ekki verði hætta á ofþenslu á sama tíma. Ofarlega á þessum forgangslista hljóta fjárfestingar í innviðum heilbrigðiskerfisins að lenda. Hér er ekki eingöngu átt við fyrirhugaða endurnýjun á húsakosti Landspítalans. Það má líka nefna framkvæmdir hins opinbera á stöðum sem minna hafa fundið fyrir uppgangi efnahagslífsins og jafnvel upplifað stöðnun eða samdrátt. Þá hefur þörf fyrir fjárfestingu í samgöngukerfinu okkar verið mikið til umfjöllunar enda er slík fjárfesting nauðsynleg til að efla og bæta samkeppnishæfni einstakra byggða og landsins í heild. Meiri hlutinn leggur til að unnin verði áætlun til a.m.k. fimm ára um fjárfestingu í innviðum samfélagsins. Slík fjárfesting er forsenda þess að hægt sé að standa undir kröfum um góð lífsskilyrði hér á landi, lífsskilyrði á borð við það sem við Íslendingar gerum kröfu um og standast það besta sem þekkist í heiminum. Það er mikilvægt að mati meiri hlutans að rammi fjármálastefnunnar komi ekki í veg fyrir nauðsynlega og eðlilega fjárfestingu í innviðum samfélagsins. Eins og fram kom í máli hv. þm. Haraldar Benediktssonar og fleiri kom í ljós hjá ýmsum viðmælendum fjárlaganefndarinnar að þeir hefðu viljað meiri næmnigreiningu og fleiri sviðsmyndir. Og einnig að hugsanlega mætti hafa markmiðin, sem stefnan felur í sér sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, á tilteknu bili frekar en sem ákveðna punktastöðu. Með þessu mætti vissulega koma í veg fyrir of þrönga stefnumörkun en mikilvægt væri við slíka nálgun að gæta þess að sett bil yrði ekki það stórt að stefnan yrði of víð. Þannig væri markmið um traustan fjármálaramma sett í eitthvert uppnám. Mig langar líka að nefna vaxtamálin. Við vinnu sína kynnti fjárlaganefnd sér sérstaklega samsetningu og þróun vaxtagjalda ríkissjóðs og fundaði með fulltrúum lífeyrissjóða þar sem rætt var um hugsanleg áhrif þeirra á vaxtamyndun hér á landi. Skuldir ríkissjóðs hafa lækkað síðustu ár. Þær náðu hámarki árið 2012 og námu þá 1.130 milljörðum kr. en hafa lækkað um 370 milljarða á fjórum árum. Mælt sem hlutfall af vergri landsframleiðslu voru skuldirnar 86% í árslok 2011 en voru komnar niður í 47,5% í lok síðasta árs. Ástæða lækkunarinnar liggja í bættri afkomu ríkissjóðs auk óreglulegra tekna sem hafa nýst til lækkunar skulda. Undir lok árs 2015 voru gerðir samningar við slitabú föllnu bankanna um greiðslu stöðugleikaframlaga í tengslum við undanþágur þeirra frá gjaldeyrishöftunum. Framlögin námu 385 milljörðum. Þar af vega þyngst 185 milljarðar í formi hlutafjár í Íslandsbanka sem er þar með alfarið í eigu ríkissjóðs. Meiri hlutinn vekur sérstaklega athygli á að þrátt fyrir að skuldsetning ríkisins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu sé að lækka og sé lægri en í mörgum löndum OECD eru vaxtagjöldin mjög há í samanburði við önnur ríki og með því hæsta sem þekkist í hópi þessara ríkja. Helsta ástæðan er samsetning skuldanna. 82% af heildarskuldum ríkissjóðs eru innlendar. Eins og við þekkjum er vaxtastig á Íslandi mun hærra en víðast hvar erlendis. Það skýrir mun á vaxtakostnaði, eða þennan háa vaxtakostnað. Það er ekki einfalt mál að breyta þessum veruleika þótt verkefnið sé svo sannarlega uppi á borði ríkisstjórnar. Við horfum fram á að vaxtagjöld ættu að lækka á næstu árum. Fyrst og fremst vegna niðurgreiðslu skulda, en bætt lánshæfismat ætti einnig að leiða til betri vaxtakjara. Bætt lánshæfismat sem á ekki síst að nást með efnahagslegu jafnvægi hér til lengri tíma, með sem mestum stöðugleika fyrir efnahag fyrirtækja, heimila og opinberra aðila. Markmiðið með fjármálastefnunni er einmitt að stuðla að slíku efnahagslegu jafnvægi. Meiri hlutinn leggur áherslu á að haldið verði áfram á þeirri braut að lækka skuldir ríkissjóðs jafnhliða því sem vaxtagjöldin verða að lækka verulega. Vaxtagjöld sem hlutfall af vergri landsframleiðslu voru komin niður í 1,6% á því herrans ári 2007 en fóru hæst í 5,3% tveimur árum síðar. Í lok tímabils þessarar fjármálastefnu sem hér um ræðir, árið 2022, er gert ráð fyrir að vaxtagjöldin verði um 50 milljarðar kr. og þar með komin aftur niður í 1,6% af vergri landsframleiðslu. Eðlilega leiðir umræða um mikilvægi lækkunar skulda ríkissjóðs til umræðu um einskiptisgreiðslur frá eignum ríkissjóðs. Þar má m.a. nefna arðgreiðslur og sölu á tilteknum hlutum ríkisins í viðskiptabönkunum. Miðað við bókfært verð nemur hlutur ríkissjóðs í stóru viðskiptabönkunum nú um 450 milljörðum kr. Eins og ítrekað hefur komið fram hér, og áður, á ríkið Íslandsbanka og Landsbanka nánast að fullu en um 13% hlutafjár í Arion banka. Í eigendastefnu ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki kemur m.a. fram að litið hafi verið á eignarhald ríkisins á hlutum í íslenskum fjármálafyrirtækjum sem tímabundið fyrirkomulag þótt ástæða geti verið til að halda einhverjum þeirra áfram í eigu ríkisins. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt að ítarleg umræða um framtíðarskipulag og eignarhald viðskiptabankanna fari fram á Alþingi. Vanda verður til undirbúnings á sölu á eignarhlutum ríkisins í viðskiptabönkunum og skapa þannig traust á söluferlinu. Hæstv. fjármálaráðherra hefur lýst því yfir, m.a. hér í ræðustól Alþingis, að lögð verði öll áhersla á að vanda til verka í slíku söluferli þegar til kemur. Það verði einfaldlega látið taka þann tíma sem þarf til að uppfylla skilyrði um gagnsæi og vandvirk vinnubrögð. Rétt er í þessu samhengi að minna á að Landsbanki og Íslandsbanki greiða á þessu ári yfir 35 milljarða kr. í arð. Eiginfjárstaða þessara banka er sterk og það er svigrúm til að lækka það með frekari arðgreiðslum. Það er því hægt að ná fram ákveðnum tekjum af bönkunum án þess að selja þá. Það skapar okkur mikilvægt svigrúm til að bíða með sölu bankanna ef aðstæður til sölu eru ekki hagfelldar. Ég árétta mikilvægi þess að sala ríkisins á eignarhlut í bönkunum eigi sér stað að undangenginni ítarlegri umræðu og í opnu og gagnsæju söluferli. Þessi áhersla er áréttuð í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Annað atriði sem mig langar að drepa hér á í tengslum við þessa yfirferð lýtur að lífeyrisskuldbindingum ríkissjóðs. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni er nefnt að horfa þurfi til þróunar lýðfræðilegra þátta á næstu áratugum sem og áhrifa þeirrar þróunar á afkomu, fjárhagsstöðu og skuldbindingar opinberra aðila. Einnig er áréttað að lífeyrisskuldbindingar hins opinbera muni íþyngja ríkisfjármálunum á komandi árum. Áætlað er að ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar ríkis og sveitarfélaga vegna bakábyrgðar nemi samtals um 650 milljörðum kr. eða 27% af vergri landsframleiðslu í árslok 2016. Að mati meiri hlutans er nauðsynlegt að stjórnvöld geri sem allra fyrst áætlun til lengri tíma um opinber fjármál, m.a. vegna spár um mannfjöldaþróun, og geri ráð fyrir svigrúmi til að mæta áhrifum af þeirri þróun í áætlunargerðinni. Að lokum, virðulegi forseti. Í fjármálastefnunni felst að aðhaldið er mest árið 2018 og 2019 en mun minna seinni árin þar sem bæði er stefnt að lægri afgangi sem hlutfall af vergri landsframleiðslu auk þess sem vaxtagjöldin lækka. Vaxtagjöldin eru áætluð 70 milljarðar í ár en í lok spátímabilsins rúmlega 50 milljarðar. Það eru því vísbendingar um að slakað verði á aðhaldi á seinni hluta tímabilsins enda er því spáð að þá hafi hægst á í hagvexti. Engu að síður telur meiri hlutinn að afkomumarkmiðin eins og þau eru sett fram í ályktuninni séu ágæt málamiðlun milli þeirra þátta sem takast þarf á við á næstu misserum. Vafasamt er að mati meiri hlutans að ganga lengra og gera frekari aðhaldskröfur. Þegar litið er til þess hvernig fjármálastefna rímar við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, sem felur m.a. í sér stóraukin útgjöld til velferðar- og menntamála, er mikilvægt að árétta að vaxtagreiðslur af lánum ríkisins eru nú og hafa verið um nokkurt skeið þriðji stærsti kostnaðarliður ríkisins á eftir útgjöldum til heilbrigðis- og velferðarmála. Greiðsla þessara miklu vaxta er mikil blóðtaka fyrir samfélagið. Því mikla fjármagni er betur varið til annarra hluta. Þess vegna er lögð þung áhersla á þetta atriði. Það er fyrst og fremst trygg fjármálastjórn og niðurgreiðsla skulda sem gerir okkur kleift að auka útgjöld, m.a. til mikilvægra samfélagsmála, varanlega. Fjármálastefnan eins og hún birtist hér er mikilvæg forsenda þeirra vegferðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil fara aðeins í bankasöluna frekar. Hér hefur verið beint til mín ýmsum spurningum varðandi hana. Nú er það svo að í fjármálastefnunni og fjármálaáætluninni sem kemur svo í kjölfarið er reiknað með því að um 35 milljarðar komi á ári frá þessum bönkum eða eignum ríkisins, það eru nú fyrst og fremst bankarnir sem þar um ræðir. Eins og bent var á eru arðgreiðslur frá bönkunum, sem ríkið á nánast að fullu, um 35 milljarðar í ár, en ég vil spyrja þingmanninn hvort hann telji að það sé betri ráðstöfun á fjármunum að selja bankana hraðar og borga niður skuldir eða að bíða og greiða skuldirnar niður hægar eins og gert er ráð fyrir í fjármálastefnunni og síðan í fjármálaáætluninni.
Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra andsvarið. Spurningin er sú hvort ég telji ráðlegt að greiða skuldir niður hraðar en hér er gert ráð fyrir með því að ganga markvisst í sölu bankanna nú. Því er til að svara að eins og ég nefndi í ræðunni er sá grundvöllur sem ég legg fyrir að bankarnir verði seldir sá að vandað verði til sölunnar í gegnsæju og opnu ferli í víðtæku samráði. Ég get eiginlega bara svarað því þannig að mér finnst það mikilvægara en nákvæmlega tímasetningin. Þessi fjármálastefna hér grundvallast á því að 140 milljarða einskiptistekjur komi inn á tímabilinu. Miðað við arðgreiðslur úr bönkum á þessu ári dugar það til þar. Það er hins vegar ljóst að betur má ef duga skal í niðurgreiðslu skulda og ég er sannfærð um að niðurgreiðsla skulda og lækkuð vaxtabyrði er lykilatriðið fyrir okkur. En forgangurinn er ferlið sjálft.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið og við erum þá sammála um þetta: Það er mikilvægara að vandað sé til ferlisins en að við hlaupum til og lækkum skuldirnar til þess að gera það í flýti, þó að rök geti vissulega mælt með því. Ég vissi að þetta væri svolítið erfið spurning sem ég væri að leggja fyrir hv. þingmann en við erum öll að fara í gegnum lærdómsferli. Tíminn til undirbúnings að þessari stefnu var vissulega knappur. Ég lagði metnað í að leggja þessa stefnu fram á fyrsta degi þingsins líkt og gert er ráð fyrir. Bent hefur verið á að við höfum ekki farið eftir ráðleggingum fjármálaráðs. Það var erfitt fyrir mig að gera það því að það gaf ekki ráðin fyrr en eftir á. En ég mun taka tillit til þessara athugasemda næst þegar ég legg fram frumvarp um fjármálastefnu að fjórum árum liðnum.
Virðulegur forseti. Ég er mjög glöð yfir að við skulum vera sammála, ég og hæstv. fjármálaráðherra. Það væri annars vegar vandræðalegt og hins vegar óþægilegt fyrir okkar næsta fund ef svo væri ekki. Ekki það að ég hafi efast um það á nokkurn hátt. Ég tek bara undir þetta. Við erum með skýra eigendastefnu, stefna Viðreisnar hefur líka verið sú að líta til þessara þátta, að vera ekki eigendur að þessum bönkum til lengri tíma litið. Þetta stendur í stjórnarsáttmálanum. Þetta eitt og sér kemur engum sérstaklega á óvart sem hefur kynnt sér þau mál. En lykilatriðið er að hér ætlum við að læra af reynslunni, stíga varlega til jarðar, vanda vel til verka og ferlið verður opið og gegnsætt. Það er útgangspunkturinn. Og síðan að fá gott verð fyrir þessa hluti, það skiptir alveg gríðarlegu máli fyrir framhaldið hjá okkur.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því að í ræðu hv. þingmanns talaði hún um að vaxtagjöld myndu lækka upp úr 2019 sem hefði í för með sér að við þyrftum ekki að halda jafnmikið að okkur höndum eins og næstu tvö ár. Í nefndaráliti meiri hlutans stendur, með leyfi forseta: „Ljóst er að niðurgreiðsla á skuldum ríkisins ræðst að miklu leyti af því hvernig til tekst með sölu þessara eigna.“ Ef það er svo að vaxtagjöld lækki upp úr 2019, þýðir það ekki að við þurfum að selja banka fyrir þann tíma, til að ná því fram? Þýðir það að ráðist verði í sölu á Íslandsbanka og Landsbanka á næstu tveimur árum? Er það sú mynd sem er verið að draga upp hér þegar ég heyri hv. stjórnarþingmenn tala hægri og vinstri og hæstv. ráðherra sömuleiðis? Er þetta planið? [[Forseti hringir.]]Það virðist sem svo að öll fjármálastefnan byggist á því að selja banka.
Ég þakka hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur andsvarið. Mér þykir leitt ef ég hef verið óskýr hér áðan. Þetta er ekki það sem ég vildi koma frá mér. Það sem ég vildi sagt hafa, og taldi mig reyndar hafa sagt, er að þeir 140 milljarðar sem lagðir eru til grundvallar fjármálastefnunni, og þar með lækkun vaxtakostnaðar, eru samsvarandi þeirri fjárhæð sem kemur út úr bönkunum á þessu ári í arðgreiðslur, margfaldað með fjórum kemur þessi fjárhæð. Þessi fjármálastefna eins og hún lítur út hér er þannig ekki bundin sölu ríkiseigna. Við stefnum hins vegar að henni en það liggur ekki endilega til grundvallar að selja bankana. Svarið er einfaldlega: Nei, ekki er búið að taka ákvörðun um að selja bankana á næsta eina ári eða tveimur.
Virðulegi forseti. Mér skildist á hv. þm. Haraldi Benediktssyni, formanni hv. fjárlaganefndar, og af meirihlutaáliti nefndarinnar, að niðurgreiðslan á skuldum ríkisins yrði í raun framkvæmd með sölu bankanna. Fyrir viku sagði hæstv. fjármálaráðherra hins vegar að engin sérstök áform væru uppi um sölu eignarhluts ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka. Ég verð að fá viðbrögð frá hv. þingmanni um þetta misræmi. Eru áform um sölu á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka og Landsbankanum, eins og skilja má af meirihlutaáliti hv. fjárlaganefndar, eða eru engin sérstök áform um sölu eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka? [[Forseti hringir.]]Þetta er mjög mikilvæg spurning. Það verður að fara að koma svar við þessu, þ.e. frá hæstv. fjármálaráðherra sem og hv. þingflokksformanni.
Virðulegi forseti. Aftur: Ég þakka andsvarið og tækifærið til að ræða þetta hér. Mögulega get ég nálgast málið með því að útskýra að þessi fjármálastefna felur ekki í sér svarið við niðurgreiðslu á öllum skuldum ríkissjóðs. Því miður. Það væri óskandi að svo væri. Hún felur í sér ákveðna niðurgreiðslu. Ég er búin að fara yfir það, bæði í ræðu minni og í fyrra andsvari, hvaðan þeir peningar gætu komið. En eftir stendur stór skuldabaggi ríkissjóðs. Hugmyndin er, ef vel tekst til, að nota meðal annars eigur ríkisins, og þá fyrst og fremst í formi bankanna, til að greiða þær skuldir niður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður talaði um þörf fyrir fjárfestingar í heilbrigðiskerfi og samgöngum og sagði að það væri áhersluatriði hjá stjórnarflokkunum og ríkisstjórninni að fjárfesta í heilbrigðiskerfi og í samgöngum, og vonaði að ramminn kæmi ekki í veg fyrir nauðsynlega fjárfestingu ef ég skildi hv. þingmann rétt. Jafnframt sagði hv. þingmaður að áskorunin væri að fjárfestingarnar yllu ekki ofhitnun. En er ekki staðan einmitt þannig núna að ef fara á út í fjárfestingar þarf að afla tekna til þeirra sérstaklega? Ef við setjum krónur út í hagkerfið til að bæta í fjárfestingar verðum við að taka þær annars staðar frá til að valda ekki ofhitnun?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir andsvarið. Ég lít ekki svo á og skil stefnuna ekki þannig að þarna séu gagnstæð sjónarmið. Það er náttúrlega gengið út frá hagvexti í þessari spá. Spáin rúmar þessa innviðafjárfestingu. Ég vildi óska að hún gæti verið meiri, ég held að allir hljóti að vera sammála um það. En eins og kemur fram, og ég sagði í lok ræðu minnar, lítum við á þetta sem ágætismálamiðlun miðað við aðstæður. Við erum að fara í þessa innviðauppbyggingu að einhverju leyti án þess þó að stíga það skref að valda ofhitnun. Þetta er miðað við aðstæður. Svarið er því: Nei, ég tel ekki að þetta komi í veg fyrir það.
Herra forseti. Ég vona að hv. þingmaður hafi rétt fyrir sér en ég efast um það, nema fjárfestingarnar séu óverulegar. Hv. þingmaður talar um fjárfestingar en það er líka nauðsynlegt að stofna til varanlegra skuldbindinga fyrir ríkissjóð í þjónustu heilbrigðisstofnana, menntastofnana, það þarf að bæta kjör öryrkja o.s.frv. Telur hv. þingmaður að stefnan muni einnig rúma þær viðbætur? Hv. þingmaður talaði um að vextir myndu lækka á næstu árum og þeim fjármunum yrði betur varið til annarra hluta og nefndi þar uppbyggingu innviða. En í fjárlagastefnunni sjálfri er talað um að óvarlegt væri að nota lækkandi vaxtagjöld til varanlegra útgjalda heldur ætti að nota þau til að greiða niður skuldir. Ég spyr hv. þingmann: Er samræmi í þessu [[Forseti hringir.]]og er nægt svigrúm fyrir fjárfestingar, sem eru nauðsynlegar, og til þess að stofna til varanlegra skuldbindinga í velferðarkerfinu?
Virðulegi forseti. Ég hef væntanlega flækt málin eitthvað þarna. Þá er því til að svara að ég er að fjalla um stefnu sem er til fimm ára og á einhverjum tímapunkti, eftir því sem gengur á lækkun skulda og þar með lækkun vaxtabyrði, þá eykst svigrúmið. Ég held því ekki að þetta stangist neitt á, ég ætla að leyfa mér að trúa því. En við erum auðvitað í ákveðinni óvissu. Ég get sagt það fyrir mig að ég hefði viljað að við værum að vinna þetta við betri aðstæður en nú eru. Ég er að fara í gegnum þetta í fyrsta skipti eins og margir aðrir hv. þingmenn. Við sáum það ekki fyrir - ekki þeir sem mörkuðu leiðina á fyrra kjörtímabili með að samþykkja þessa stefnu og þessi vinnubrögð almennt, sem eru til fyrirmyndar, held ég, þ.e. að segja að fara þessa leið - hversu knappur tími gæfist núna. Að einhverju leyti má því segja að við séum á harðahlaupum í kappi við tímann. En ég er samt sannfærð um að sá tónn sem er sleginn með þessari stefnu sé réttur. Við verðum síðan að sjá hvort ég hef rétt fyrir mér þar.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Ég verð að taka undir með þeim sem hér hafa talað um vegna bankanna. Það er ekkert óeðlilegt að um það sé spurt þar sem hér hafa borist misvísandi svör, frá formanni fjárlaganefndar og ráðherra, varðandi niðurgreiðslur skuldanna og allt það. Fram kemur hjá fjármálaráði að raunverulegt söluverðmæti sé óvíst. Við getum ekki áætlað arðgreiðslur á hverju ári, virðist vera, miðað við það sem raunveruleikinn hefur sýnt okkur. Það hefur ekki verið gert vegna þess að það hefur ekki mátt sýna nógu mikið. Varðandi niðurgreiðslu og þróun vaxtagjalda og annað slíkt hefur ávöxtunarkrafa lífeyrissjóðanna þar töluvert að segja, eins og hv. þingmaður veit og við fengum kynningu á í fjárlaganefnd. Við höfum verið að endurfjármagna þá frá því eftir hrun. Mér heyrðist hv. þingmaður segja að hægt væri að fjármagna niðurgreiðslu skulda með því að nýta fyrst og fremst arðgreiðslur og annað slíkt. [[Forseti hringir.]]En á móti kemur að það verður kannski að bíða að mestu leyti [[Forseti hringir.]]með innviðauppbyggingu þau tvö ár sem [[Forseti hringir.]]nú fara í hönd að þessari stefnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir andsvarið og tek fyllilega undir með henni varðandi bankamálin. Það er ákveðin óvissa í gangi þar. Eðli málsins samkvæmt er óvissa. Ferlið þarf að hafa sinn gang. Við ætlum að hafa þetta rétt hér varðandi gegnsæi og opin vinnubrögð, upplýsingastreymi. Svo þarf kaupendur. Það er ekki hægt að festa niður einhvern ákveðinn tímapunkt, þó að við værum öll af vilja gerð til þess, og segja: Á þessum tímapunkti innan ramma fjárlagastefnunnar ætlum við að vera búin að selja bankana eða hluta þeirra, eða hvaða leið sem verður farin, og nota þá peninga í niðurgreiðslu skulda og/eða í innviðauppbyggingu. Það er allt svolítið á reiki. Til grundvallar þessari fjármálastefnu liggur 150 milljarða einskiptiskostnaður. Hann er að minnsta kosti, eins og við getum séð á vaxtagreiðslum ársins í ár - og auðvitað er það ekki á vetur setjandi eða hægt að segja að það komi inn öll árin, [[Forseti hringir.]]en engu að síður er það þannig að [[Forseti hringir.]]fjármálastefnan skuldbindur okkur ekki til þess að flýta okkur varðandi sölu bankanna til að ná markmiðum.
Herra forseti. Ég tek undir það að við þurfum að staldra við varðandi bankasöluna. AGS kemur inn á það, það er frétt á vef Kjarnans í dag þar sem hvatt er til þess að flýta sér ekki heldur velja kaupendur af kostgæfni, eins og það er orðað. Mig langar í seinna andsvarinu, sem er stutt, að spyrja hv. þingmann varðandi það sem kemur fram á bls. 13 í fjármálaráðsumsögninni þar sem talað er um kynslóðareikninga sem þyrfti að gera. Þeir voru síðast gerðir fyrir Ísland í kringum síðustu aldamót. Í ljósi grunngildis um sjálfbærni er vert að skoða hvort ekki sé tímabært að gera það aftur, er hér sagt. Í ljósi þess að við erum að tala um að flytja inn ákveðin verkefni í framtíðina langar mig að spyrja: Telur hv. þingmaður ekki að nefndin ætti að beita sér fyrir því að slíkt yrði gert?
Virðulegi forseti. Ég þakka aftur andsvarið þó að mér þyki leitt að standa hér í síðasta andsvarinu mínu og vera ekki alveg með það á hreinu hvað hv. þingmaður er að tala um. Ef ég skil hv. þingmann rétt þá er þetta einhvers konar mat á framtíðarþörf.
Hvort það kemur við pólitískt séð.
Akkúrat. Hvort fjárlaganefndin ætti að fara í slíkt mat? [[Gripið fram í.]]Ég held ég geti bara svarað því: Já.
Virðulegi forseti. Ég er ánægð með að nú skuli liggja fyrir fjármálastefna fyrir næstu fimm árin. Við erum loksins farin að horfa fram í tímann og reyna að sjá aðstæður fyrir, fyrirbyggja alls konar alvarlega hluti og breyta fjármálastjórninni úr því að vera eingöngu viðbrögð við alls kyns aðstæðum sem hefði verið hægt að sjá fyrir og fyrirbyggja, í það að taka ábyrga stjórn á henni. Því ber að fagna, virðulegi forseti. Ég er hins vegar raunsæ. Það er ekki komin mikil reynsla á lög um opinber fjármál. Það mun taka bæði ríkið og sveitarfélög einhver ár að koma því verklagi í fullkomið form. Af því að ég hef loksins ágætan tíma til umræðu og af því að við ræðum hér langtímafjármálastefnu langar mig til þess að nefna eitt sem er sérstakt áhugamál mitt, þ.e. stefnumótun og stefnumarkandi áætlanir. Mér finnst því gríðarlega spennandi að taka þátt í þeirri þróun sem þessi lög og aðferðafræði býður upp á og hvernig verklag og vinnubrögð verða bætt. Ég vil hins vegar taka undir það sem komið hefur fram í umræðunni hjá nokkrum hv. þingmönnum, að heppilegra hefði verið að hafa fleiri stefnur klárar og skýrar aðgerðaáætlanir. Ég sakna fjárfestingarstefnu og eigandastefnu ríkisins í fjármálafyrirtækjum, skýrri stefnu í ferðaþjónustu, orkustefnu, heildarstefnu í heilbrigðismálum og fjölmargra annarra stefna, heildarsýnar yfir markmið, mælikvarða, innviðamælinga. Það eru nefnilega margar leiðir og mjög margir áhugaverðir mælikvarðar sem hægt er að nota og búa t.d. til í vísitölu félagslegra framfara sem ætlað er að mæla hæfni og getu samfélags til þess að mæta grunnþörfum og hjálpa til við að bæta lífsgæði samfélaga. Ég bind vonir við að við förum út í slíka fagmennsku og að bætt verði úr því. Formaður fjárlaganefndar hefur farið yfir meginforsendur stefnunnar. Ég vil hins vegar nota tækifærið hér og nefna fimm atriði sem ég vil leggja sérstaka áherslu á í þessu samhengi. Í fyrsta lagi eru alls kyns stór og mikil verkefni sem blasa við okkur í íslensku samfélagi. Má þar nefna að vöxtur ferðaþjónustunnar hefur verið hraðari en nokkurn óraði fyrir og er farinn að hafa veruleg áhrif á íslenskt samfélag á mörgum sviðum. Vöxturinn hefur leitt til alls kyns samfélagslegra vandamála, skorts á íbúðarhúsnæði, áhrifa á vegaþjónustu, vegagerð, löggæslu, skipulagsmál, svo eitthvað sé nefnt. Það hefði verið óskandi ef farið hefði verið í það um leið og vöxtur í ferðaþjónustu varð áþreifanlegur hér 2011 eða 2012 að móta framtíðarstefnu fyrir þennan mikilvæga atvinnuveg. Ferðaþjónustan hefur ruðningsáhrif á aðrar atvinnugreinar sem eru í harðri samkeppni um vinnuafl og fjármagn. Vöxturinn hefur einnig leitt til styrkingar á gengi krónunnar, sem aftur hefur leitt til veikingar útflutningsgreina. Frekari styrking krónunnar getur auðveldlega leitt til samdráttar í komu ferðamanna til landsins með tilheyrandi efnahagssamdrætti. Þá væru forsendur fjármálastefnunnar brostnar. Við þurfum því að bregðast við og koma á jafnvægi á ferðaþjónustuna. Hún er nefnilega ekki í jafnvægi. Í annan stað langar mig til að vekja athygli á að það gengur vel um þessar mundir, eins og komið hefur fram. Hagvöxtur hefur verið með ágætum, það hefur auðvitað ekki farið fram hjá neinum. Að mestu leyti hefur það verið vegna þess að komur ferðamanna hafa fjórfaldast að umfangi, makríllinn var svo vinsamlegur að leggja leið sína inn í íslenska fiskveiðilögsögu og olíuverð og fleira hefur hjálpað til. En góð staða er líka tilkomin vegna þess að ykkur, sem setið hafa hér lengur en ég, í einhver ár, tókst í skjóli fjármagnshafta að leysa úr flestum stórum vandamálum sem við stóðum frammi fyrir við hrunið, vandamálum sem steðjuðu að í íslensku efnahagskerfi. Við eigum langt í land með ýmislegt annað, en hér hefur allt verið á uppleið eftir að allt hrundi. Við sjáum reglulega öfgakenndar sveiflur þar sem flestir tapa og íslenskur almenningur situr uppi með ábyrgðina. Ástæðan er íslenska krónan, eins og við vitum, þótt sumir séu ósammála því. Hér er ástæða til þess að nefna að það voru einmitt erlendir vogunarsjóðir sem tóku stöðu gegn íslenskum almenningi fyrir hrun með skelfilegum afleiðingum, og átti krónan stóran þátt í því. Vogunarsjóðirnir eru hér enn. Krónan sveiflast eins og strá í vindi og vogunarsjóðir reyna svo að hafa áhrif á markaðinn til að hagnast sem mest. Það er mitt mat. Ég er ekki sérfræðingur, en þetta er orðspor vogunarsjóða. Ég vildi engu að síður nefna það í þessu samhengi. Það er örugglega engin tilviljiun að nýir eigendur hlutar í Arion banka eiga 9,99%. Þannig geta vogunarsjóðir falið sig og viðskiptavinir bankanna munu aldrei komast að því við hverja þeir eiga viðskipti. Margir bentu líka á að krónan hefði bjargað okkur eftir hrun. Mögulega er það rétt, en hrunið hefði ekki átt sér nema vegna hennar, segja aðrir. Hún er einhvern veginn upphafið og endirinn bæði á hörmungunum og hömlulausri velgengni þess á milli. Á meðan við notum krónuna sem gjaldmiðil er því mikilvægara en allt að reyna að sjá fyrir eins mikið og maður getur, gera áætlanir og reyna að taka eins vel utan um efnahagsstjórnina og hægt er. Það reynum við að gera með fjármálastefnu. Við ætlum nefnilega ekki að láta reka á reiðanum lengur. Við ætlum að horfa á stóra samhengið, líta á fjármál hins opinbera sem eina heild, hvort sem það er á ríkisstigi eða á sveitarstjórnarstigi. Í þriðja lagi vil ég gera það að umtalsefni að ríkið og sveitarfélögin hafa komist að samkomulagi - ég segi það með fyrirvara, það er óstaðfest, barst seint - um mögulega sameiginlega sýn ríkis og sveitarfélaga á fjárfestingarstefnu beggja aðila. Það samkomulag samræmist skilyrðum um heildarjöfnun, heildarskuldir og stuðlar að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála og byggir á sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Ég tek það samt sem áður fram að við erum á frumstigi í þeirri þróun. Þetta eru auðvitað verðug markmið. Ríki og sveitarfélög hafa einnig komið sér saman um að bæta framsetningu upplýsinga sem hjálpa til við að taka réttar og upplýstar ákvarðanir, að endurskoða regluverk til að styðja við samræmdar fjárhagsáætlanir sveitarfélaga og bæta upplýsingar um afkomu og fjárhagsáætlanir fyrirtækja hins opinbera til að treysta greiningu á stöðu þeirra og áformum. Þá stendur einnig til að endurskoða virkni fjármálareglna sveitarfélaga og hins opinbera með tilliti til hagstjórnarlegra markmiða, sjálfbærni, efla samstarf og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og endurnýja það samstarf árlega. Það eru verðug markmið og verður ánægjulegt að taka þátt í þeirri þróun og þeirri vinnu sem fram undan er með sveitarfélögunum. Í fjórða lagi vil ég nefna að nú reynir á að forgangsraða fjárfestingum með þeim hætti að ekki verði hætta á ofþenslu á sama tíma, eins og við finnum mögulega fyrir á þessum tímum. Það eru fjölmörg verkefni afar brýn, um það eru allir sammála, og margir innviðir þarfnast verulegrar athygli. Þannig er útlit fyrir að umfangsmestu opinberu framkvæmdir næstu ára verði uppbygging nýs Landspítala og viðamikil stækkun á allri aðstöðu á Keflavíkurflugvelli. Síðan má auðvitað nefna aðrar fjárfestingar, svo sem uppbyggingu hjúkrunarheimila og fleira. Með öðrum orðum er útlit fyrir að um sé að ræða veruleg umsvif á suðvesturhorninu. Ég tel afar mikilvægt í því ljósi að greind séu áhrif mismunandi fjárfestinga og framkvæmda í einstökum greinum, sem og þensluáhrif á höfuðborgarsvæði annars vegar og landsbyggðar hins vegar. Það dugar ekki að láta staðar numið við gerð fjármálastefnu. Við þurfum líka að gera fjárfestingaráætlun með greiningu og hagrænum og félagslegum áhrifum á samfélagið. Með því er ekki verið að koma í veg fyrir nauðsynlega fjárfestingu, rammi fjármálastefnunnar má ekki leiða til þess. Það skiptir hins vegar öllu máli að rýna framtíðina með bestu mögulegum upplýsingum og greiningartækjum til að taka stjórnina og gera hlutina eins vel og hægt er. Það skiptir öllu máli að heildarmyndin sé skýr og að markmiðin náist um að halda ofþenslu niðri og að allir stærstu þátttakendur séu samstiga í því. Í fimmta lagi og í síðasta lagi vil ég nefna þau tíðindi sem berast af sölu á hlut í Arion banka. Þar hafa óþekktir aðilar eignast býsna stóran hlut í bankanum án þess að við höfum tækifæri til að komast að því hverjir þeir eru. Mér finnst að við þurfum að skoða mjög vandlega reglur um upplýsingaskyldu eigenda fjármálafyrirtækja, ekki bara á ráðandi hlut, sem er þá 10% hlut eða meira, heldur minni hlutum líka. Það er auðvelt að gera alls kyns óskunda í skjóli nafnleysis. Regluverkið verður að vera þannig að við eigum ekki að þurfa að hafa áhyggjur af nafnleysinu. Það var ekki ríkið sem seldi sinn hlut og hefur því ákaflega lítið um söluna að segja. Það er hins vegar stefna ríkisins að selja hlut í viðskiptabönkunum þremur, eins og komið hefur fram hér, án þess að ég viti nákvæmlega hvenær það er tímasett. Ríkið á Landsbankann og Íslandsbanka nánast að fullu, 13% í Arion banka. Áður en þessir hlutir verða seldir þarf að fara fram ítarleg umræða og ákvarðanataka um framtíðarskipulag og eignarhald viðskiptabankanna. Það er mörgum spurningum ósvarað um alls kyns mikilvæg atriði áður en nokkuð verður selt af þessum eignum. Við þurfum að vanda okkur eins mikið og okkur er unnt til að koma í veg fyrir hörmungar eins og dundu yfir okkur haustið 2008. Það verður einnig mikilvægt fyrir okkur að fá niðurstöðu rannsóknarnefndar um erlenda þátttöku í kaupum á eignarhlutum Búnaðarbankans í hendur á morgun. Við verðum að halda áfram að kafa ofan í þá hluti sem farið hafa úrskeiðis til að læra af mistökum og koma í veg fyrir að þau gerist aftur og aftur. Það er lágmarkskrafa að klúðra málunum ekki ítrekað með sömu mistökunum. Svo mörg voru þau orð, virðulegi forseti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég tek undir með henni þegar hún talar um stefnumörkun og hversu mikilvægt er að leggja góða vinnu í stefnumörkun á ýmsum sviðum og horfa til framtíðar og reyna síðan að búa til raunsæja áætlun í framhaldi af því. Það var einmitt hugsunin að breytingum á lagaumgjörð um opinber fjármál. Hv. þingmaður talaði um ferðaþjónustuna og vildi óska þess, ef ég man rétt, að tekið hefði verið á hlutum þegar hún byrjaði að vaxa. En það var einmitt þannig að á árinu 2012 þegar verið var að undirbúa fjárlagafrumvarp fyrir árið 2013 var kallað eftir tveimur skýrslum um stöðu og rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar. Önnur var frá Hagfræðistofnun Háskóla Íslands sem fjármálaráðuneytið óskaði eftir, og hin var frá KPMG sem greinin sjálf óskaði eftir. Báðar voru sammála um það, eins og hugmyndin var þá, að ef færa ætti virðisauka úr 7% upp í 25,5% þá myndi það draga úr vexti ferðaþjónustunnar og miðað við varlegar áætlanir sem gerðar voru þá, yrðu ferðamenn milljón árið 2018 en ekki 2019. Auðvitað hefur vöxturinn síðan orðið mun meiri en þegar þær áætlanir voru gerðar. En þær voru samt gerðar. Þar var verið að huga að því að setja rekstrarumhverfi í kringum ferðaþjónustuna á meðan hún væri í miklum vexti. Þessu var mótmælt mjög harðlega og sérstaklega af samstarfsflokki hv. þingmanns og ríkisstjórnarsamstarfsins sem hv. þingmaður styður. Úr varð að gerðar voru málamiðlanir, og dregið úr þessum hlutum, sem síðan voru algjörlega teknar í burtu þegar ný ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks tók við völdum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála því að það hefði þurft [[Forseti hringir.]]að taka á þessum málum árið 2012 og hvort það sé nokkuð orðið of seint að setja almennt rekstrarskilyrði í kringum ferðaþjónustuna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Þetta er áhugamál mitt, mér finnst gaman að ræða ferðaþjónustuna þar sem ég sat í stjórn Isavia. Mín sýn var sú, það eru hér reyndar flugfélög sem stýra framboðinu sem hefur síðan áhrif á samfélagið, hvernig við eigum að stýra og hafa áhrif á ferðaþjónustuna. Ekki eru allir sammála um það. Mér heyrist samt sem áður að Samtök ferðaþjónustunnar séu sammála mér í dag að það er fyrst og fremst innflæðið inn í landið þar sem við eigum að hafa áhrif á, mögulega, að takmarka einhver flugfélög, dreifa flugfélögunum, að takmörkunin og stýringin komi raunverulega þaðan í staðinn fyrir að setja álögur á þessa grein. Það er því hægt að fara margar leiðir. Mér finnst mikilvægt vegna þess að nefnt hefur verið, eins og hv. þingmaður nefnir, mér finnst ánægjulegt að heyra það, ég var svo sem ekki á staðnum 2011 og 2012, en það er búið að búa til þennan vegvísi í ferðaþjónustu. Það er búið að búa til einhverjar sviðsmyndir. Í vegvísinum kemur raunverulega ekki fram þannig stefna að sett séu einhver markmið og fundnar leiðir, heldur er aðallega talað um ákveðna tekjumöguleika og hvernig staðan er í dag. Þetta er svona sýn á það. Mér finnst að við þurfum að taka ákvörðun um það. Stóra spurningin sem ég vil raunverulega spyrja ferðaþjónustuna er, því að mér finnst svo mikilvægt að þetta sé gert í samráði allra aðila, hversu marga ferðamenn við viljum fá inn í landið í ár, eftir tvö ár, eftir fimm ár. Hvernig viljum við haga þessu? En fyrst og fremst finnst mér alls ekki of seint að fara í stefnumörkun, finnst hún brýn og við þurfum að gera þetta í samráði við Samtök ferðaþjónustunnar og fleiri aðila.
Herra forseti. Ég ætla ekki að fara meira út í ferðamálin. Ég held að ég og hv. þingmaður gætum talað marga klukkutíma um þá stöðu alla saman, það þarf reyndar að gera það. Hv. þingmaður er einnig sveitarstjórnarmaður. Opinber fjármál ná bæði yfir ríkisfjármálin og fjármál sveitarfélaga. Er það ekki svo að enginn getur tekið úr gildi eða hlutast til um samþykktar fjárhagsáætlanir einstakra sveitarfélaga? Ekki ríkið, ekki Samband íslenskra sveitarfélaga. Enginn. Það er því mikil óvissa í kringum þær kröfur sem gerðar eru til sveitarfélaganna. Þurfum við ekki að gera ráð fyrir því að þær geti lent á ríkinu og komið þá niður á þjónustu ríkisins eða ríkisútgjöldunum? Það gæti meira að segja farið svo að þær yrðu í mínus á tímabilinu en ekki plús eins og gert er ráð fyrir. Er þetta ekki veikleiki í stefnunni og í rauninni óraunsætt að gera ráð fyrir að sveitarfélögin [[Forseti hringir.]]skili afgangi þegar enginn getur haft yfirsýn yfir það eða ráðið því?
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að sveitarfélögin eru ekki komin langt í þeirri vinnu að framfylgja lögum um opinber fjármál. Það kom fram hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga að ekki er raunhæft að fara í mjög nákvæma vinnu, uppgjör sveitarfélaganna eru ólík enn þann dag í dag. Framtíðaráætlanir ná bara til þriggja ára og ýmislegt bendir til þess þrátt fyrir það, a.m.k. er það mín upplifun, sé skuldahlutfallið að lækka mjög hratt hjá sveitarfélögum. Það er mín upplifun og ég hef ekki miklar áhyggjur af því að við náum ekki markmiðum um betri stöðu. Hvað varðar upplýsingar og samræmdar fjárhagsáætlanir þá erum við mjög skammt á veg komin við að ná árangri í þeim málum.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Við erum sammála um ansi margt, heyrist mér. Ég tek undir þetta með stefnumótunina og stefnumörkunina og það að við þurfum að reyna að standa við að hafa þessi langtímamarkmið. Mér finnst við ekki alveg vera að byrja rétt. Mér finnst við vera að gefa strax eftir í þessari stefnu, þ.e. með því að fara ekki eftir því sem verkferlið býður upp á. Mér fannst líka ánægjulegt að heyra, er ánægð með að sjá það hjá meiri hlutanum, þetta með að greina áhrif mismunandi fjárfestinga. Við tölum gjarnan um mikla þenslu í hagkerfinu í heild o.s.frv. og þekkjum svo umræðuna, en það er kvartað sáran mjög víða þar sem ekkert hefur gerst í mjög langan tíma. Mig langar til að spyrja hv. þingmann út í fjármálaráðið, um atriði sem ég hef aðeins verið að velta hér upp í dag. Hvernig sér hún það fyrir sér að við sem þingnefnd tökum ábendingum fjármálaráðs, þegar við horfum fram á veginn með það sem við höfum í höndunum núna? Um er að ræða töluvert mikla gagnrýni, t.d. er talað um sjálfvirku sveiflujafnarana. Um þá segir hér, með leyfi forseta: „Í fjármálastefnunni er sjálfvirkum sveiflujöfnurum ætlað það almenna verkefni að draga úr eftirspurn sem að miklu leyti er knúin áfram af þeim hluta hennar sem á rætur að rekja til ferðaþjónustunnar. Hér er verið að nota þjóðhagsleg tæki sveiflujöfnunar til að takast á við sértækt rekstrarhagfræðilegt viðfangsefni. Almennt eru sjálfvirkir sveiflujafnarar ekki notaðir til að bregðast við vandamálum er lúta að einstökum atvinnugreinum.“ Ég spyr annars vegar um hlutverk fjármálaráðs, hvernig hv. þingmaður sér það fyrir sér í vinnu í nefndinni. Og ég spyr líka: Hvernig eigum við að taka á svona ábendingum? Þær skipta gríðarlega miklu máli að mínu mati.
Virðulegi forseti. Mér fannst mjög áhugavert að hlusta á fjármálaráð í nefndarstörfunum. Mér fannst koma fram mjög mikilvægar athugasemdir. Það komu líka fram góðar athugasemdir. Þau voru jákvæð með ýmislegt sem við erum að breyta í verklagi, sem ég tók heils hugar undir. Í sambandi við þessa sveiflujöfnun þá nefndi hv. þingmaður ferðaþjónustuna, en mér finnst líka mikilvægt að við horfum á hinn endann eins og ég nefndi áðan. Þegar ábendingar koma um heila starfsstétt eða atvinnuveg þurfum við að taka þeim ábendingum. Ég er búin að benda á að mér finnst mjög mikilvægt að við náum tökum á ferðaþjónustunni, þannig lít ég alla vega á það sem góðar athugasemdir og það styrkir trú mína á það að við þurfum að ná tökum á ferðaþjónustunni og þessum ofvexti. Það er enginn stöðugleiki í ferðaþjónustu, það er óstöðugleiki, það er mjög óæskilegt að það sé mikill vöxtur, mér finnst það aldrei gott. Frá þeim enda séð finnst mér gott að fá athugasemdir frá svona góðu ráði eins og er þarna; það er mjög hæfur hópur af fólki sem gaf okkur þessi ráð. Mér finnst þetta traustvekjandi og ég hlusta á þetta. En hins vegar er líka hægt að fara í það að bregðast við með því, eins og við vorum búin að nefna, að móta stefnu til framtíðar í ferðaþjónustu.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Það er kannski einmitt það sem ég er að spyrja um. Af því að hér segir fjármálaráðið beinlínis að við séum ekki að taka á þessu. Ég hefði viljað sjá tekið á þessu, við þessu brugðist, í nefndaráliti meiri hlutans. Það er ekki gert. Það er eiginlega þess vegna sem ég er líka að spyrja hv. þingmann af því að ég heyri að hún er tilbúin til að taka á þessu en tekur samt undir álit meiri hlutans án þess að gera þar fyrirvara eða neinar athugasemdir um akkúrat þetta. Þess vegna hefur maður ákveðnar efasemdir um að hugur fylgi máli; ég ætla kannski ekki að segja það heldur hefur maður efasemdir um að verkin tali í þessu samhengi. Það var kannski innleiðing mín að þessu af því að mér finnst þetta mikilvægt. Þetta er stórt atriði sem hér er bókstaflega, eins og fjármálaráð segir, tekið úr sambandi, þ.e. sveiflujöfnunin. Það er alls ekki ásættanlegt í stöðunni sem við erum í í dag með ríkisfjármálin.
Virðulegi forseti. Ég vona að hugur fylgi máli. Ég vil bara ítreka svar mitt með þær athugasemdir sem komu frá fjármálaráði varðandi það að við munum og getum brugðist við og þurfum að gera það hvað varðar ferðaþjónustuna.
Virðulegi forseti. Þessi spurning ætti aðallega að fara til Hönnu Katrínar Friðriksson, en ég býst við að hv. þingmaður geti svarað, því að þetta á við um stefnu ríkisstjórnarinnar í rauninni, þ.e. þessi fastgengisstefna. Þegar við höfum fastgengisstefnu væri hagkvæmt að taka lán erlendis því að þá gætum við nýtt okkur það að erlendis eru lágir vextir, en kostnaðurinn kemur væntanlega samt fram í því að við þurfum að viðhalda fastgengisstefnunni, og það er ákveðinn kostnaður þar á bak við. Þá er bara spurningin hvort kostnaður við að viðhalda fastgengisstefnunni sé hærri eða lægri en vaxtamismunurinn sem við græðum á því að vera með innlend lán á háum vöxtum versus að vera með erlend lán á lágum vöxtum. Þar verður þó að taka tillit til þess að lánin hér innan lands eru, eftir því sem ég best veit, velflest að fara til lífeyrissjóðanna, og væri áhugavert að vita hvort það hefur í rauninni jákvæð áhrif á langtímaskuldbindingar okkar hvað varðar t.d. lífeyrissjóðina, eða bara lífeyrissjóðina almennt til uppbyggingar þeirra eftir hrunið, því að þetta er innanlandsflæði og hefur áhrif á það. Og við myndum þá þurfa hálfgert að viðurkenna það að þetta er ákveðin aukaskattinnheimta til bjargar lífeyrissjóðunum. Það er að því leyti til jákvætt, ef við bara viðurkennum það alveg klárt þannig séð. Það er sú sýn á þessa stefnu sem mér finnst vanta og tilfinnanlega einmitt með það að stefnu vantar varðandi langtímaskuldbindingar, sem ég held að þetta hafi mikil áhrif á og sé rosalega mikilvægt að vita af. Mér þætti vænt um að fá álit þingmanns á því.
Virðulegi forseti. Mig grunar að hv. þingmaður reki mig á gat þessari umræðu, en hins vegar fór auðvitað fram töluverð umræða í fjárlaganefnd hvað varðar hlutverk og aðkomu lífeyrissjóðanna, ávöxtunarkröfu þeirra og annað, þ.e. hvaða áhrif það hefur á raunverulega allt samfélag okkar. Ég get raunverulega ekki svarað nákvæmlega þessum vangaveltum hv. þingmanns og vil ekki koma með neitt innlegg hingað inn og óska eftir því að við getum rætt þetta frekar í fjárlaganefnd. Hins vegar, ef ég hef smátíma í svari, þá finnst mér aðkoma lífeyrissjóðanna inn í hagkerfið okkar bara yfirleitt, hvort sem það er inn í lánafyrirkomulagið hjá okkur í húsnæðislánin, hvernig þeir koma inn í uppbyggingu á húsnæði, koma inn í leigufélögin og eru orðnir mjög afgerandi og taka sér pláss í okkar samfélagi - mér hugnast ekki alveg sú þróun og finnst þetta vera einhvern veginn þannig að við þurfum að ná líka böndum um akkúrat þetta mikla fjármagn sem er inni í lífeyrissjóðunum. Þetta verður mitt innlegg í þessa umræðu hér.
Virðulegi forseti. Ég held að tvímælalaust sé nauðsynlegt að taka þessa umræðu áfram og skoða einmitt hver er besta leiðin fyrir okkur að fara, hvernig við förum með almannafé. Skiptum þá pínulítið um gír, förum aðeins yfir í ferðamennskuna. Þar bað ég einmitt um í fjárlaganefnd ákveðna greiningu á því hvað stöðnun í fjölda ferðamanna eða jafnvel lítilsháttar fækkun, eða hvað myndi bara breyting á fjölda ferðamanna hafa t.d. á hagvöxt? Það held ég að skipti rosalega miklu máli í þessari fjármálastefnu, hver þróun ferðamanna verður hérna á næstu árum upp á það hvort það skili þeim hagvexti sem þarf til að viðhalda skuldaniðurgreiðslunni sem stefnan gerir ráð fyrir.
Virðulegi forseti. Ég tek alveg heils hugar undir þessar vangaveltur varðandi ferðaþjónustuna og þær sviðsmyndir sem við þurfum að fá og þau áhrif sem það hefur á efnahagsstjórn. Að mínu mati vitum við það ekki. Mér finnst þessi óvissa vera óhugnanleg, raunverulega, vegna þess að þetta breytir svo miklu. Við getum alveg talað um það hér hvort hrun verði í ferðaþjónustu og hvaða áhrif það hefur á okkur, hversu afgerandi það hrun yrði. Ég vil bara taka undir þetta. Mér finnst að við þurfum að greina þetta miklu betur. Við þurfum, eins og ég hef talað um, að marka stefnu í ferðaþjónustunni út frá áhrifum hennar á samfélagið. Það er ekki bara á efnahagskerfið heldur líka á uppbyggingu innviða, hversu sátt við erum sem samfélag í þessari þróun, og margt annað. Ég vil því taka undir það að ég vil halda áfram þessari vinnu.
Frú forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022. Sú umræða hefur kannski ekkert farið sérstaklega hátt í fjölmiðlum, í samfélaginu, en er eigi að síður algert grundvallarplagg þegar kemur að pólitískum áhersluatriðum til næstu fimm ára. Þetta er auðvitað hluti af því nýja lagaumhverfi sem við erum stödd í um opinber fjármál þar sem í raun er búið að breyta algerlega umgjörð ríkisfjármála. Hugsunin, sem er jákvæð, er að við séum með skýrari stefnu til lengri tíma, aukinn fyrirsjáanleika, skýrari línur í ríkisfjármálum. En þó er það svo, svo að ég byrji á þessari umgjörð, að ég tel að mörgu við frágang þessara laga og við vinnulag við innleiðingu þeirra sé ábótavant. Í fyrsta lagi hafa þær þjóðir sem hafa verið að innleiða svipaða lagaramma um opinber fjármál gefið sér talsvert meiri tíma í þá innleiðingu. Ég vil minna á að Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt stjórnarskrá Íslands. Með þessari umgjörð, sem búið er að færa í lög, er fjárstjórnarvaldið að miklu leyti komið til framkvæmdarvaldsins. Við erum búin að skapa lagaumgjörð sem kallar á mun meiri miðstýringu en var hér fyrr á árum í fjárlagagerð. Ég er á því að meiri miðstýringu hefði þurft, og vitna þá til að mynda til þess sem hér var gert á árinu 2011, að mig minnir, þegar horfið var frá því að fjárlaganefnd væri að úthluta fjármunum til ýmissa safnliða, sem var oft úthlutun með gríðarlegri fljótaskrift. Þar var úthlutað háum fjárhæðum sem ekki endilega var mikil fagleg ígrundun á bak við. Ég spyr: Erum við ekki komin of langt þegar við afgreiðum ríkisfjármálastefnu hæstv. fjármálaráðherra og ekki er gefinn tími til að fara yfir þjóðhagslegar forsendur, þegar efnahagsnefnd fær málið til umsagnar frá fjárlaganefnd með því fororði að við höfum einn dag til að skrifa umsögn? Það fór svo að efnahagsnefnd skilaði umsögn sem var ekki umsögn heldur áréttuðum við að við myndum fara betur yfir þessi mál þegar fjármálaáætlunin lægi fyrir. Þannig á vinnulagið auðvitað ekki að vera. Það er eðlilegt að efnahagsnefnd þingsins fari yfir þjóðhagsforsendurnar á bak við slíka langtímastefnumótun þar sem þjóðhagsforsendurnar skipta beinlínis öllu máli. Við innleiðum þetta vinnulag og setjum á laggirnar fjármálaráð og það á að vera fjármálastefna. Hún er í raun ákveðinn stólpi í efnahagsstjórn landsins og peningastefnan, sem peningastefnunefndin vinnur samkvæmt, er annar stólpi. Hvernig búum við að peningastefnunni? Jú, það er peningastefnunefnd, Seðlabankinn þar á bak við, og þar eru sérfræðingar. En erum við með þjóðhagsstofnun að baki fjármálaráði? Erum við yfir höfuð með einhverja starfsmenn á bak við fjármálaráðið? Þar sem ég hef skoðað innleiðingu svipaðs lagaramma annars staðar er yfirleitt um að ræða einhvers konar stofnanir eða „secreteriat“, með leyfi forseta, einhvers konar skrifstofu með sérfræðingum sem vinna þannig að viðkomandi fjármálaráð hafi forsendur til að kafa dýpra. En þegar kemur að hlutverki þingsins, í ljósi þess að hér er verið að setja stefnu til lengri tíma sem byggir á ákveðnum forsendum um þróun þjóðhagsmála og gert er ráð fyrir að við ætlum að stjórna ríkisfjármálunum út frá hagsveiflunni, þá gefst ekki tími til þess. Mér finnst þetta umhugsunarefni fyrir þá sem er annt um þingið og vilja standa vörð um sjálfstæði þess og hlutverk eins og það er skilgreint í stjórnarskrá. Ég velti fyrir mér hvert hlutverk þingsins er eiginlega orðið þegar við ætlum að afgreiða mál á borð við langtímastefnu til fimm ára með þessari hraðskrift. Ég vona að þetta séu byrjunarörðugleikar í þessari innleiðingu. En að mínu viti hefði verið betra að við hefðum gefið okkur meiri tíma til að fara yfir þetta allt. Það sást best á ágætum fundi, sem haldinn var með þingmönnum um lagaumhverfið, að þingmenn höfðu mjög margar spurningar um það hvaða áhrif fjármálastefnan hefði á fjármálaáætlunina og hvert yrði svo hlutverk þingsins við endanlega afgreiðslu fjárlaga. Þetta er nú kannski það fyrsta, þ.e. hlutverk þingsins í þessu öllu og sú hraðskrift sem mér hefur fundist einkenna innleiðingu þessara mála. Mér finnst ekki gott að ekki hafi gefist færi á að fara yfir efnahagsforsendurnar í þeirri nefnd sem það heyrir undir. Ég vænti þess að þetta séu byrjunarörðugleikar en allt er þetta hluti af því að skipta um kúrs í því hvernig við skipuleggjum ríkisútgjöldin. Þar þurfum við sem þingmenn að gæta að ákveðnu jafnvægi. Það sem við sjáum, þar sem þetta kerfi hefur verið innleitt, er að það hefur yfirleitt í för með sér að áætlanagerð gengur betur eftir. Það eru minni frávik frá áætlunum og þar af leiðandi meiri festa, meiri stöðugleiki, í útgjöldum ríkisins. En um leið sjáum við miklu meiri miðstýringu. Hlutverk þingsins verður minna. Þá hljótum við að velta því fyrir okkur, sem hér sitjum, kjörnir fulltrúar, hvernig við ætlum að finna jafnvægið á milli þess að stýra fjármálum ríkisins skynsamlega en um leið á lýðræðislegan hátt. Því við sitjum hér sem fulltrúar almennings. Við þurfum að geta brugðist við sem fulltrúar almennings; fulltrúar ákveðinnar stefnu vissulega, hvert og eitt okkar og hver og einn flokkur, en við erum líka öll fulltrúar almennings í þessu landi. Það er mikilvægt að muna að við erum í hans umboði að samþykkja þessa stefnu til fimm ára. Það skiptir miklu að allir þingmenn átti sig á því. Þess vegna hef ég ákveðnar áhyggjur af því, eftir þessa byrjun, hvernig þessi umræða hefur farið af stað og hvernig við erum að vinna þetta, hvort við horfum upp á of mikla miðstýringu, hvort við séum að gera þetta með nægjanlega lýðræðislegum hætti hér á vettvangi þingsins. Svo að ég víki nú að inntaki stefnunnar sjálfrar, sem á að móta það hvernig við setjum niður áætlanir og fjárlög næstu fimm ára, þá staldra ég við að þetta er auðvitað hápólitískt plagg eins og kom fram í máli og nefndaráliti hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur og raunar hjá fleiri hv. þingmönnum. Fjármálastefnan á að móta allt sem við gerum. Fyrir utan þann lagaáskilnað sem við þingmenn Vinstri grænna lögðumst gegn á sínum tíma þegar lögin um opinber fjármál voru samþykkt hér á Alþingi - þar sem sett eru inn tiltekin skilyrði fyrir fjármálastefnu og fjármálaáætlun, tiltekin afkomuskilyrði, skilyrði fyrir skuldastöðu og öðru slíku - er bætt við viðbótarskilyrði sem felst í ákveðnu útgjaldaþaki. Ágætlega hefur verið farið yfir það hér af öðrum hv. þingmönnum. Það er sett ákveðið útgjaldaþak sem miðast við stöðuna eins og hún er nú. Ekki er gert ráð fyrir frekari tekjuöflun á tímabilinu. Viðbótarútgjöld þurfa þannig að rúmast innan hagsveiflunnar. Farið er yfir það í sjálfri stefnunni að mikilvægt sé að nýta það svigrúm sem skapast til niðurgreiðslu skulda. Enn fremur kemur fram í áliti meiri hlutans að hins vegar sé viðurkennt að mikil þörf sé fyrir aukin útgjöld. Við erum sem sagt með stefnu sem gerir ráð fyrir útgjaldaþaki, sem gerir ráð fyrir því að útgjöld verði ekki aukin nema það rúmist innan hagsveiflunnar, að lækkun skulda verði í raun nýtt til að draga úr vaxtakostnaði en ekki sett í varanleg útgjöld, að einskiptisgreiðslur, sem skili sér inn í ríkissjóð, verði nýttar í lækkun skulda. Það er brýn þörf fyrir uppbyggingu, það vita hv. þingmenn, því lofuðu þeir allir fyrir síðustu kosningar. Þeir lofuðu uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, menntamálum, samgöngum. En í nefndaráliti meiri hlutans er talað um að kanna þurfi til hlítar, með leyfi forseta: „… möguleika á að fjármagna hagræna innviði í samstarfi við stofnanafjárfesta, svo sem lífeyrissjóði.“ Svo er sagt að mikilvægt sé að rammi fjármálastefnunnar komi ekki í veg fyrir nauðsynlega og eðlilega fjárfestingu í innviðum samfélagsins. Ég spurði hv. þm. Harald Benediktsson út í þetta hér áðan. Jú, það sem málið snýst um er að meiri hlutinn vill afgreiða fjármálastefnu án þess að aukin ríkisútgjöld, sem þörf er á, séu fjármögnuð, út af þeirri trúarsetningu að ekki megi hækka skatta á þá sem mest hafa í samfélaginu. Það megi til að mynda ekki, eins og komið hefur fram í máli hv. þingmanna, skattleggja fjármagnseigendur í samfélaginu, hækka veiðigjöld í samfélaginu, sækja tekjur þangað sem peningana er að finna. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað fyrir skattlagningu á ferðaþjónustu. Ég lagði sjálf til slíka skattlagningu við afgreiðslu síðustu fjárlaga, um komugjöld sem yrðu tekin upp. Og í raun og veru er það algerlega óútskýranlegt að Alþingi hafi ekki brugðist við þeirri þróun sem hefur orðið í ferðaþjónustunni með skynsamlegri og sanngjarnri skattlagningu á þá grein. Nei, ekki er gert ráð fyrir neinum af þessum sérstöku tekjum. Og þá er ætlunin, eins og kom fram í máli hv. þm. Haraldar Benediktssonar, að fara frekar þá leið að sækjast eftir samstarfi við lífeyrissjóðina, sem hafa þó ekki endilega það hlutverk að sinna innviðafjárfestingu í samfélaginu eða standa undir rekstri; nú eða fara bara út í einhvers konar einkarekstur og Keflavíkurflugvöllur var nefndur. Flugvöllurinn, sem er hliðið inn í landið, hlýtur alltaf að vera á ábyrgð ríkisins, sama hvernig á málið er horft. Þetta er eitthvað sem við höfum heyrt hjá fleiri hv. þingmönnum og hæstv. ráðherra ferðamála að undanförnu. Þessari hugmynd er greinilega verið að fleyta innan ríkisstjórnarinnar. Hér er því stefna sem byggist á áframhaldandi aðhaldi, ónógri tekjuöflun en ábyrgðinni er vísað eitthvert annað. Frá ríkissjóði til einkaaðila, til lífeyrissjóða sem ekki munu koma að verkefnum á borð við rekstur heilbrigðiskerfisins. Í umfjöllun fjármálaráðs, sem fjallaði um þessa stefnu og skilaði umsögn til fjárlaganefndar, kemur fram að það sé ýmislegt sem þurfi að skoða betur þegar kemur að þessari stefnu, til að mynda taki hagspáin sem stefnan byggi á ekki nægjanlegt tillit til áhrifa af hagstjórninni sem hlýst af stefnunni. Þetta er grundvallaratriði, frú forseti. Hvaða hagstjórnaráhrif mun þessi ríkisfjármálaáætlun hafa með því aðhaldi sem þarna er boðað, og ónógri tekjuöflun? Sú greining fylgir ekki. Þetta er áætlun til fimm ára, frú forseti. Hér er líka bent á að undirliggjandi afkoma og raunverulegt aðhaldsstig sé í raun og veru óljóst. Þetta kemur fram í umsögn fjármálaráðs. Því þar skorti frekari sundurliðun, upplýsingar um sértækar tekju- og útgjaldaaðgerðir og leiðréttingu fyrir áhrifum hagsveiflunnar. Fjármálaráð setur fram þau varnaðarorð að stjórnvöld geti lent í spennitreyju fjármálastefnunnar ef atburðarásin reynist önnur en spár gera ráð fyrir. Í allri þessari fljótaskrift er efnahagsnefnd Alþingis ekki einu sinni gefinn tími til að skoða efnahagsforsendur. Ég sagði áðan að hugsanlega væri hér um einhvers konar byrjunarörðugleika að ræða. Ég held að það séu mjög mikilvæg atriði sem kom fram í umsögn fjármálaráðs. Ég nefni sérstaklega, með leyfi forseta, að á bls. 7 í umsögn ráðsins er bent á að ekki gangi að „niðurnjörva alla liði fjármálastefnunnar“ því að slík geirnegling markmiða geti leitt til þess að stjórnvöld festist í atburðarás þar sem þau fái ekki rönd við reist ef þróun efnahagsmála reynist önnur en ráð var fyrir gert. Enn fremur kemur fram í þeirri umsögn að það samræmist hvorki grunngildum um stöðugleika, festu né varfærni. Hv. þm. Oddný Harðardóttir sagði hér áðan að hún hefði verulegar áhyggjur af því að ekki væri tekið tillit til athugasemda fjármálaráðs við afgreiðslu stefnunnar. Ég tek undir það. Við sjáum fram á það að verið er að auka stórkostlega miðstýringu í fjármálum hins opinbera og setja mjög stífan hagstjórnarlegan ramma sem er pólitískur í sjálfu sér. Það var þess vegna sem við þingmenn Vinstri grænna lögðumst gegn löggjöfinni á sínum tíma. Okkur fannst ekki rétt að slík pólitísk kennisetning í hagstjórn væri sett inn í lög, heldur væri það hverrar ríkisstjórnar að ákveða þá pólitík. Nú hefði hæstv. fjármálaráðherra í sjálfu sér getað lagt fram slík markmið sem sína pólitísku kennisetningu en enn fremur er búið að binda þau í lög, sem mér finnst varhugaverð þróun. Stjórnvöld bæta um betur með því að bæta við enn einu skilyrðinu, um útgjaldaþakið, sem gerir spennitreyjuna enn óþægilegri hvað starfsemi ríkisins varðar. Þetta skilur meiri hluti fjárlaganefndar. Þess vegna segja menn: Já, heyrðu, þetta mun reynast okkur erfitt og þess vegna leitum við samstarfs við lífeyrissjóði og aðra stofnfjárfesta um að taka að sér þau verkefni sem eru verkefni samfélagsins, sem eru þau verkefni sem Alþingi á að vera að ræða, sem stjórnmálaflokkarnir eiga að vera að ræða; sömu stjórnmálaflokkar og töluðu mjög skýrt fyrir kosningar um sýn í þeim málum ættu að vera að leggja fram þá sýn núna og útskýra fyrir almenningi í landinu hvernig ríkisfjármálastefna til fimm ára samrýmast þeirri uppbyggingu sem þessir sömu stjórnmálaflokkar vilja ráðast í. Því að innan þessa ramma verður ekki ráðist í þá uppbyggingu. Það verður ekki ráðist í þá tekjuöflun sem þarf til að standa við þá uppbyggingu. Þessi ríkisfjármálastefna boðar ekkert annað en hefðbundna hægri sinnaða aðhaldspólitík þar sem ætlunin er að gera sem minnst. Meira að segja er sett aukaþak á útgjöld ofan á þau skilyrði sem eru í lögum um opinber fjármál. Og svo kemur meiri hlutinn og segir: En við sjáum að það þarf að gera ýmislegt og við ætlum að fá einkaaðila og lífeyrissjóði til að gera það. Ekki aðeins er þetta plagg hefðbundið hægri sinnað aðhaldsplagg, það er líka verið að boða aukna einkavæðingu og ég velti fyrir mér hvort allir hv. þingmenn hafi áttað sig á því. Þetta er nefnilega hápólitísk stefna sem hér er lögð fram. Ég á lítinn tíma eftir en verð þó að nýta hann í það sem kemur líka fram í nefndaráliti meiri hlutans um einn af veigamestu óvissuliðunum á tímabilinu í ljósi þess að stefnan tengist sölu eigna ríkissjóðs í viðskiptabönkunum. Miðað við bókfært verð, sem kemur hér fram, nemur hlutur ríkissjóðs í stóru viðskiptabönkunum um 450 milljörðum kr. Og hér er vitnað til þess að niðurgreiðsla á skuldum, sem er lykilþema í allri þessari stefnu, muni að miklu leyti ráðast af því hvernig til takist með sölu þeirra eigna. Síðan er rætt um þá vinnu sem standi yfir í efnahags- og viðskiptanefnd um að marka ramma um hámarkshlut einstakra eigenda. Það hefur raunar komið fram í vinnu efnahags- og viðskiptanefndar að Íslandi er afar þröngur stakkur sniðinn með að marka stefnu um dreift eignarhald því að það samræmist ekki EES-samningnum og því fjármálaregluverki sem við erum aðilar að innan þess. Þess vegna hlýt ég að spyrja: Hversu ábyrgt er það að birta hér eigendastefnu fyrir fjármálafyrirtæki þar sem boðuð er sala á öllum eignarhlutum ríkisins utan 30–40% hlutar í Landsbankanum, leggja fram ríkisfjármálastefnu þar sem sala á eignarhlutum í bönkum er lykilatriði til þess að hægt verði að niðurgreiða skuldir á sama tíma og við vitum mætavel að það er ekkert gamanmál að standa að bankasölu í því efnahagsumhverfi sem er í dag. Nægir þar að nefna þau viðskipti sem við höfum verið að ræða hvað mest hér að undanförnu. Nægir þar að hlusta eftir ábendingum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem bendir Alþingi og stjórnvöldum á [[Forseti hringir.]]að ganga þurfi hægt um gleðinnar dyr og betra sé að bíða eftir góðum eiganda en að ráðast í brunaútsölu á eignarhlutum ríkisins í bönkum. Frú forseti. Ég biðst afsökunar á að fara fram yfir tímann. Inntak þessarar stefnu er hægri sinnað, íhaldssamt og aðhaldssamt. Það er boðaður einkarekstur að auki og það skortir umræðu hér á vettvangi þingsins um þetta stefnumótandi plagg. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún setti hér fram ýmislegt sem er áhugavert og umhugsunarefni, vissulega, þegar sett er fram þessi þrenna af stjórntækjum sem ríkið hefur. En ég vil þó fyrst spyrja: Hvaða áhrif hefur það aukna aðhald sem boðað er í fjármálastefnunni umfram það sem áður var? Hvers vegna er verið að skila meiri afgangi af hinu opinbera en áður var? Skýringin er sú að við erum að reyna að skapa aðstöðu til að lækka vexti. Við vitum að þó að mörg ríki myndu öfunda það íslenska af skuldastöðunni eru nánast engin ríki sem myndu öfunda okkur af vaxtagreiðslunum. Þetta er alveg sami veruleiki sem fyrirtæki og einstaklingar á Íslandi þurfa að eiga við. Þess vegna erum við að reyna að skapa aðstöðu til að geta lækkað vexti í framtíðinni. Ég tek undir með hv. þingmanni að það eru margir byrjunarerfiðleikar við að setja fram bæði fjármálastefnuna og fjármálaáætlunina. Tíminn var þrengri en fólk hugsaði sér upprunalega þegar þetta regluverk var sett upp. En mig myndi langa til að spyrja hv. þingmann hve langan tíma væri hæfilegt að nýta til þess að setja fram í fyrsta lagi fjármálastefnuna þannig að allir fengju nægan tíma til að ræða hana og svo í framhaldinu fjármálaáætlunina. Þingmaðurinn vísar hér í afgang, hve mikinn afgang telur hv. þingmaður að sé hæfilegt að hafa af ríkisfjármálum?
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir góða spurningu hvað varðar vinnulag þingsins. Ég átta mig á að ríkisstjórnin tók við á óvenjulegum tíma og setur þar af leiðandi fram fjármálastefnu á óvenjulegum tíma. Það sem mín orð snerust um er kannski fremur umgjörðin um þessa vinnu. Ég spyr í minni ræðu: Er ekki eðlilegt að huga að því að sett verði upp stofnun í kringum fjármálaráðið, einhvers konar þjóðhagsstofnun, sem hafi það hlutverk eins og áður var að meta horfurnar fram undan þannig að fjármálastefnan geti virkað eins og sá póll sem henni er ætlað að vera á móti peningastefnunni sem hefur í raun miklu öflugra bakland í kerfinu þegar horft er til þess hvernig hún er unnin. Ég tel að þetta sé til að mynda eitt lykilatriði sem hefði þurft að hafa í huga. Þegar kemur að aðkomu þingsins snýst hún ekki bara um tíma heldur vinnulag. Ég geri athugasemd við það að efnahags- og viðskiptanefnd hafi fengið þetta mál mjög seint til umfjöllunar með þeim orðum að það þyrfti að afgreiða það. Það er ekki hæstv. fjármálaráðherra að kenna að við þyrftum að afgreiða málið á einum degi. Það var ekki gerlegt. Þú ferð ekki yfir þjóðhagsforsendur á einhverjum einum fundi efnahags- og viðskiptanefndar. Þetta ferli verður auðvitað að teikna upp áður en lagt er af stað þannig að allar nefndir þingsins séu meðvitaðar um sitt hlutverk. Mér finnst það umhugsunarefni og eftir að hafa lesið umsögn fjármálaráðsins hefði ég talið að við hefðum þurft, a.m.k. á vettvangi minnar nefndar, efnahagsnefndar, meiri tíma til að fara yfir og átta okkur á hvaða stofnanastrúktúrs sé þörf þannig að við getum innleitt þetta mál. Af hverju er þetta mikilvægt? Jú, við þurfum að gæta að jafnvæginu milli miðstýringarinnar sem getur skilað okkur markvissari framkvæmd fjárlaga og fjárlagagerðar, getum við sagt, og síðan lýðræðislegra sjónarmiða. Ég tek seinna atriðið í seinna andsvari, frú forseti.
Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil taka undir með þingmanni að ég held að það sé mikilvægt að hér séu sjálfstæðir ráðgjafar og ég finn til þess núna í vinnu minni í fjármála- og efnahagsráðuneytinu að okkur vantar betri þjóðhagslíkön bæði fyrir ráðuneytin og auðvitað fyrir stofnanir Alþingis. Það er mjög mikilvægt að við höfum aðgang að slíkum líkönum. Ég vil aðeins fara út í það sem hér var talað um, afganginn og þetta þak upp á 41,5% sem margir hv. þingmenn hafa nefnt. Ég nefndi að með því að lækka vextina og minnka aðhaldið á tímabilinu erum við í raun að skapa svigrúm upp á 2% af vergri landsframleiðslu. Miðað við þá spá sem er í þjóðhagslíkaninu sem lagt er til grundvallar eru þetta 66 milljarðar króna sem eru býsna miklir peningar.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra spyr um afganginn og hver hann eigi að vera. Ég er talsmaður ábyrgrar fjármálastjórnunar. Ég er ekki talsmaður þess að fara og eyða þeim peningum sem eru ekki til. En ég tel líka mikilvægt að ríkissjóður standi undir þeim verkefnum sem við viljum að hann sinni. Þegar við sjáum það viðurkennt, ekki bara af stjórnarandstöðu heldur þingmönnum meiri hlutans, að þar sé gat á milli, þ.e. það þurfi að ráðast í þessa uppbyggingu, hlýt ég að spyrja: Gott og vel, þarf þá ekki að gera ráðstafanir til þess að mæta því? Þarf þá ekki að afla aukinna tekna? Bent er á það í umsögn fjármálaráðsins að það að henda út milliþrepinu til að ná fram skattalækkunum á síðasta kjörtímabili hafi slakað á því aðhaldi sem nauðsynlegt hefði verið í ríkisrekstrinum. Þarna var tekin pólitísk ákvörðun um að fara fremur í skattalækkanir en að halda aðhaldinu og tekjustofnar ríkisins veiktir. Þetta er stóra [[Forseti hringir.]]forgangsröðunin. Mér finnst mikilvægara að við sinnum þeim verkefnum sem okkur er ætlað að sinna sem samfélagi [[Forseti hringir.]]en að ráðast í skattalækkanir, í raun og veru af trúarsetningu eins og ég sagði áðan í ræðu minni.
Virðulegi forseti. Mig langaði að tala hérna um nokkur atriði sem hv. þingmaður drap á. Í fyrsta lagi þessa sjálfvirku sveiflujöfnun sem oft hefur verið talað um og þær umsagnir sem við fengum um að eðlilegt væri í þeirri hagsveiflu og uppleið sem við erum í núna að fara í skattahækkanir eða einhvers konar tekjuöflun. Fjármálaráð benti einnig á að það fengi mjög skamman tíma til umfjöllunar. Samsetning ráðsins var undarleg þar sem varamenn voru í raun aðalmenn. Það þarf að laga það atriði varðandi fjármálaráðið. Síðan bað fjárlaganefnd efnahags- og viðskiptanefnd um umsögn sem ég vil gera athugasemd við að er ekki prentuð með áliti meiri hlutans, sem á að vera samkvæmt þingsköpum, þótt hún hafi ekki verið mikil. Hún á að vera prentuð með áliti meiri hlutans. Svo að lokum um vinnulagið. Þetta er eitthvað sem ég hef reynt að tala fyrir innan fjárlaganefndar. Já, það er ákveðin miðstýring í lögum um opinber fjármál en ég held að miðstýringin liggi meira í þeim tíma, þeim litla tíma, sem Alþingi hefur að fjalla um málið. Þegar maður er bara að þröngva málinu í gegn gefst ekki tími til góðrar yfirsetu yfir það hvað hefur farið úrskeiðis. Ég lít dálítið á vinnulagið þannig að við fáum t.d. fjármálaáætlunina frá ráðuneytunum og þar eigum við að geta séð verkefnaröðina, séð forgangsröðunina. Þá er spurningin hvaða áhrif þingið geti haft á þessa forgangsröðun. Það er aðalspurningin miðað við hvernig þessu var háttað áður og er háttað núna í lögum um opinber fjármál. Þar myndi helsta pólitíkin gerast. Ég held að við þurfum að berjast fyrir því á Alþingi að verkefnalistinn sé mjög skýr þannig að við sjáum hvað bætist við og fellur út þegar við bætum í málefnasviðin eða [[Forseti hringir.]]minnkum við. Þá er spurningin aftur um hvernig við getum haft áhrif á það að raða einu umfram annað.
Frú forseti. Eins og ég hef skilið þetta vinnulag kemur Alþingi að forgangsröðun milli málaflokka þegar kemur að fjármálaáætluninni sjálfri, ekki stefnunni. Stefnan er hins vegar stóra myndin, þ.e. að leggja mat annars vegar á þjóðhagsforsendur. Hv. þingmaður nefndi að efnahagsnefnd hefði verið beðin um álit en eins og ég nefndi var það seint og með því fororði að það yrði allt að gerast innan 24 tíma eða eitthvað álíka, sem gengur auðvitað ekki þegar við erum að fara yfir stóru myndina. Ég hef kenningu um þetta. Það er að menn hafi bara hreinlega ekki áttað sig á því af hverju efnahagsnefnd ætti að fá málið til umsagnar, þeir hafi kannski ekki skilið tilganginn með því. En tilgangurinn hlýtur að vera sá að sú nefnd þingsins sem fer með þessi málefni fari yfir þjóðhagsforsendurnar, yfir álit fjármálaráðs sem leggur einmitt mat á forsendurnar. Til þess þarf tíma. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni. Ég er líka sammála því sem kom fram hjá hæstv. ráðherra, auðvitað er þetta lagt fram á óvenjulegum tíma út af óvenjulegum kringumstæðum. Það breytir því ekki að við erum að samþykkja eða afgreiða, ef þetta mál verður afgreitt, stefnu sem bindur hendur meiri hlutans ef hann ætlar að taka mark á þessu til fimm ára. Það er óviðunandi að mínu viti að við séum ekki búin að gefa okkur meiri tíma á réttum vettvangi þingsins til að fara yfir efnahagsforsendurnar. Það er svar mitt við þessu. Það skiptir svo líka máli að innviðirnir, þá er ég ekki bara að tala um tímann heldur innviðina sjálfa, séu í lagi. Ég hef nefnt hér þjóðhagsstofnun. Ég hef áður nefnt og ætla að gera það aftur þá staðreynd að þegar þessi lög voru samþykkt fengu ráðuneytin öll aukafjárveitingu til að standa að innleiðingu nýrra laga um opinber fjármál. Mér finnst það fínt. Hvar er aukafjárveitingin sem Alþingi átti að fá, frú forseti, þannig að Alþingi gæti tekið sitt hlutverk alvarlega við að innleiða þessi lög? Hún kom nefnilega aldrei. Ráðuneytin fengu þessa fjármuni, [[Forseti hringir.]]sem er fínt, en við, sem förum með fjárstjórnarvaldið, okkur er boðið upp á námskeið í lögum um opinber fjármál þegar við erum búin að samþykkja lögin og erum að fara að vinna fjármálastefnu sem var búið að leggja fram, minnir mig, á þeim tíma.
Virðulegi forseti. Það er rétt að vinnulagið gekk svolítið út á fjármálaáætlunina hjá mér. En mér líður oft eins og það sé ákveðin málamyndaframkvæmd þar sem umsagnaraðilar eða mál koma fyrir nefndina og fljóta fram hjá. Það gefst lítill tími til undirbúnings og eftirvinnslu, að við lærum af því sem við vorum að fá. Það lít ég á sem ákveðna miðstýringu sem slíka. Þar vantar tvímælalaust eins og hv. þingmaður nefnir stuðning Alþingis við faglega vinnu, okkur vantar þann stuðning, ólíkt þeim sem sitja í ráðuneytinu og hafa kannski 100 manns í vinnu við að taka saman tölur og annað slíkt, en þingmenn almennt séð hafa það ekki. Ég er ekki viss um að fólk sjái þetta almennt. [[Forseti hringir.]]En ég vildi reyna að koma því á framfæri að það þarf að byggja upp betra stuðningskerfi [[Háreysti í þingsal.]]fyrir þingið þannig að það geti betur tekið faglega á svona stórum málum eins og fjármálastefna og öll framkvæmdin um opinber fjármál er.
Frú forseti. Nú sit ég ekki í fjárlaganefnd og er viss um að fjárlaganefnd hefur gert sitt besta til að fara eins vel yfir málið á stuttum tíma og hægt er. Ég efast ekki um það. En ég heyri bæði á ræðum þingmanna meiri hlutans og les út úr nefndaráliti meiri hlutans að það er ýmsum spurningum ósvarað, væntanlega vegna tímaskorts. Ég nefndi nokkrar af athugasemdum fjármálaráðs í ræðu minni. Hér hefur verið talsvert rætt um niðurgreiðslu skulda og ég nefni líka það sem segir í athugasemdum fjármálaráðs að sú stefna þurfi að vera varfærin svo hún reynist ekki of þungbær í framkvæmd, skaði ekki sjálfbærni samfélagsins eða komi því úr jafnvægi og ekki liggi fyrir sundurliðaðar upplýsingar um það að hversu miklu leyti þessi niðurgreiðsla skulda sem gert er ráð fyrir verði fjármögnuð með einskiptistekjum. Svo segir: Ítarlegri greining á þessu myndi nú hjálpa okkur við að átta okkur á hvort stefnan uppfylli grunngildi. Þetta eru risastórar spurningar. Meiri hlutinn víkur að þessu í áliti sínu en viðurkennir um leið að ýmsum spurningum sé ósvarað og mikil óvissa. Það er það sem mér finnst svo alvarlegt, við erum að tala um stefnu til fimm ára, ég heyri þingmenn meiri hlutans tala um að það þyrfti að liggja fyrir [[Forseti hringir.]]fjárfestingarstefna, uppbyggingarstefna, miklu meiri tími til að skoða þetta. Af hverju er þetta svona, frú forseti? [[Forseti hringir.]]Á þingið bara að sætta sig við þetta?
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á að þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir góða yfirferð á þessu plaggi sem kallast víst fjármálastefna sem byggir að miklu leyti til á sænskri fyrirmynd. Nú hef ég verið að glugga í hvernig Svíar stunda sína fjármálastefnu, „finanspolitik“, með leyfi forseta, eins og það heitir upp á sænsku. Þar er t.d. sambærilegt ráð og fjármálaráðið sem bjó til þá umsögn um stefnuna sem hv. þingmaður vitnaði í áðan. Hjá þeim eru t.d. skýrslur upp á 100–200 bls. þar sem er farið mjög ítarlega í hlutina og í þá stefnu sem Svíar ætla að fara í þegar kemur að fjármálum þeirra. Mér þykir því svolítið einkennilegt, og langar að athuga hvað hv. þingmanni finnst, þegar ég les nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar - við erum að tala um fjármálastefnu til fimm ára - þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt.“ Er eitthvert plagg það fullkomið að ekki sé hægt að taka tillit til þeirra umsagna sem þegar hafa verið sendar inn? Á bls. 25 í umsögn fjármálaráðsins er t.d. bent á minni háttar villu. Af hverju var ekki hægt að breyta því í fjármálastefnunni? Hvers lags vinnubrögð stundum við eiginlega hér á Alþingi? Mig langar að vita hvað hv. þingmanni finnst eiginlega um þetta. Erum við í raun og veru að búa til einhverjar skýjaborgir sem við getum síðan ekki uppfyllt?
Frú forseti. Ég hefði auðvitað þurft helmingi meiri tíma. Það eru það margar athugasemdir í umsögn fjármálaráðs, sem mér finnast mjög veigamiklar, sem mér finnst ekki tekið tillit til í nefndaráliti meiri hlutans. Það kemur hins vegar fram í nefndaráliti meiri hlutans sem ég hef lesið að þar leggur meiri hlutinn til að stefnan sé samþykkt óbreytt, enda brýnt að afgreiða þingsályktun um fjármálastefnu áður en kemur að umfjöllun um fjármálaáætlun fyrir sama tímabil til þess að umræður um ramma einstakra málefnasviða hafi ekki áhrif á heildarfjármál hins opinbera. Hvað segir þetta okkur um pólitískan skilning meiri hlutans á plagginu? Jú, þetta er plaggið sem má ekki breyta nema það verði hamfarir. Þegar Alþingi fer svo að ræða sundurliðaða fjármálaáætlun eftir málaflokkum má það ekki hafa áhrif á heildarafkomu hins opinbera. Svigrúmið sem þá er verið að veita Alþingi eftir að þessi stefna hefur verið samþykkt óbreytt er algerlega límt inn. Það er hugsanlega hægt að færa á milli málaflokka en ekki hægt að auka við. Þess vegna leggur meiri hlutinn til að þetta sé samþykkt óbreytt því það er pólitískt markmið að auka ekki ríkisútgjöld, styrkja ekki tekjustofna ríkisins. Umræðan um þetta mál er nefnilega tvíþætt. Annars vegar snýst hún um vinnubrögð og almenna umgjörð þess hvernig við erum að innleiða breytta stefnumótun en hins vegar um pólitískt inntak. Það sem meiri hluti fjárlaganefndar er að segja, er: Það er nú mjög margt óvíst um þetta allt saman, og heldur betur, búnar að koma fram ýmsar athugasemdir, en okkur liggur á að afgreiða þetta svo það verði örugglega ekki aukning á neinu í fjármálaáætluninni, að Alþingi fari nú ekki að taka upp á því að samþykkja aukningu til einhverra mikilvægra málaflokka þegar rennur upp fyrir fólki að það er búið að samþykkja hér [[Forseti hringir.]]útgjaldaþak til fimm ára og binda hendur Alþingis. Um það snýst þetta mál.
Virðulegi forseti. Mér líður stundum, sér í lagi við umfjöllun þessa máls, eins og við séum komin í eitthvert „Catch 22“, með leyfi forseta, búin að búa til vandamál sem er í raun og veru óleysanlegt. Við vitum að meiri hlutinn mun vitna í fjármálastefnuna til að réttlæta það sem fer fram í fjármálaáætluninni sem réttlætir það síðan hvernig fjárlög næsta árs munu líta út og þar fram eftir götunum. Hvernig stendur á því að grunnplaggið okkar er jafn þunnt og raun ber vitni? Er þetta til sóma? Þurfum við ekki að vera með betri heildarsýn? Fyrir utan að mér finnst alveg ótrúlegt að þingið ætli ekki að setja sitt mark á fjármálastefnu næstu fimm ára. Mér þykir ótrúlegt að það eigi bara að samþykkja þetta án nokkurra breytinga frá fjármálaráðuneytinu. Í raun er það ríkisstjórnin sem er að búa til þingsályktunartillögu [[Forseti hringir.]]og við eigum bara að vera stillt og þæg og stimpla þetta. Hvað finnst hv. þingmanni um það?
Frú forseti. Í umsögn fjármálaráðs sem ég hef vitnað töluvert í hér í ræðu minni og andsvörum eru gerðar athugasemdir við hvernig niðurgreiðsla skulda er fyrirhuguð, það skorti upplýsingar, gerðar eru athugasemdir við lífeyrissjóðsskuldbindingar og hvernig þær eru settar fram, það er gerð athugasemd við að útgjaldaþakið geti reynst spennitreyja ef hagspáin verður öðruvísi en ætlað er, að það leiki vafi á hvort stefnan uppfylli þau grunngildi sem lögð eru fram í lögum um opinber fjármál. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að það sé óvissa en samt sé mjög mikilvægt að klára þetta, til þess einmitt að binda hendur þingsins fyrir fjármálaáætlun. Hv. þingmaður spyr eiginlega: Hvers lags er þetta? Ég vil bara segja við hv. þingmann að lögin um opinber fjármál eru ekki náttúrulögmál. Meiri hluti Alþingis getur ákveðið að breyta þeim lögum. Meiri hluti Alþingis getur ákveðið að breyta því sem þar er sett fram í formi hagstjórnarreglna. Meiri hluti Alþingis getur hvenær sem er tekið ákvörðun. Því það er nefnilega þannig, óháð öllum lagasmíðum, [[Forseti hringir.]]fjármálaráðuneytisins og stefnusmíðum, að fjárstjórnarvaldið er enn hjá Alþingi.
Forseti. Fyrir hvern er fjármálastefna? Hún er fyrir almenning. Spurningin hlýtur að snúast um það hvaða áhrif hún hefur á þennan almenning. Ég sit hvorki í fjárlaganefnd né efnahags- og viðskiptanefnd og hér hafa verið rædd ýmis tæknileg mál sem ég viðurkenni að ég fóta mig varla í, en þó held ég að ég skilji kjarnann. Við umræðu um svona stefnu verður ekkert hjá því komist að setja hlutina í samhengi og ræða í hvaða andrúmi og hvenær hún er sett fram. Ég tók eftir því að hæstv. fjármálaráðherra kom í umræðuna áðan og talaði um að á þessum tímum sögulegs hagvaxtar þyrftum við að sýna aðhald. Af því ég veit að hæstv. fjármálaráðherra er rithöfundur og skáld og þekkir bókmenntasöguna og kann söguna um Dr. Jekyll og Mr. Hyde, þá spyr ég mig hvort það geti verið einhver samsvörun hér, vegna þess að annar þeirra birtist mér núna sem fjármálaráðherra, en hinn birtist mér í kosningabaráttunni í Norðausturlandskjördæmi í haust. Fyrir kosningar þá hrópaði almenningur nefnilega á uppbyggingu heilbrigðis- og velferðarkerfis, menntastofnana, samgöngumannvirkja og annarra innviða, raunar af þvílíkum krafti að allir flokkarnir lofuðu að ráðast í þær. Það var í raun ósköp eðlilegt vegna þess að jafnvel eftir að fór að létta undir fæti í efnahagslífinu eftir tiltekt ríkisstjórnarinnar 2009–2013, þá hafa innviðirnir verið látnir drabbast niður. Það hefur líka verið kallað eftir áformum um að mæta vanda ungs fólks sem ekki á húsnæði sem og leigjenda. Þetta fólk er að festast dýpra og dýpra í fátæktargildru leigumarkaðarins. 10. október sl. var til að mynda samþykkt metnaðarfull en mjög þörf samgönguáætlun sem var svo jafnharðan skotin í kaf af starfsstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks sem fann ekki leiðir til að fjármagna hana. Þá stefnu gleyptu Björt framtíð og Viðreisn hráa til þess að hreiðra um sig í einhverjum nokkrum ráðuneytum. Við birtingu stjórnarsáttmálans kom svo í ljós að það átti enn frekar að ganga á bak orðanna því engin tilraun var gerð til að afla tekna hjá þeim sem voru aflögufærir. Millitekjuþrepið var lagt niður og menn nýta ekki aðra tekjustofna svo sem hátekjuskatt, auðlegðarskatt, stigvaxandi fjármagnstekjuskatt, aukin auðlindagjöld af sjávarútvegi, raforku eða ferðamannaiðnaðinum. Þá eru engin skýr áform uppi um hvernig eigi að bregðast við afleiðingum ofvaxtar ferðaþjónustunnar, hvorki þeirri miklu gengisstyrkingu sem hún ber sína ábyrgð á né þeirri uppbyggingu vega og annarra innviða sem ferðamenn nota. Raunar er greinin farin að stíga á tær annarra atvinnugreina og núna veitum við 20 milljarða króna skattafslátt eins og fram kemur í fjárlagafrumvarpinu. Slíkur styrkur væri, frú forseti, ósköp skiljanlegur þegar um væri að ræða aðstoð við veikburða en mjög mikilvæga atvinnugrein, en varla réttlætanlegur nú við þessi skilyrði. Þó erum við komin í það ástand að það er líka erfitt að fara að setja meiri álögur á greinina vegna þess að gengið er svo hátt. Frú forseti. Það er hægt að flytja fjöll fyrir 20 milljarða Við gætum endurreist heilbrigðiskerfið, gert háskólana samkeppnishæfa. Við gætum lagt grunn að félagslegum lausnum á húsnæðismarkaði, svo mætti lengi áfram telja. Eina sem okkur vantar núna í augnablikinu eru stjórnvöld sem eru nógu víðsýn og hugrökk til að ráðast í slíka uppbyggingu. Tvennt vekur einkum athygli við fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. Annars vegar gerir hún varla ráð fyrir að flokkarnir geti staðið við loforð sín frá því í kosningum og hins vegar teiknar hún upp að þessir tveir flokkar sem starfa með Sjálfstæðisflokknum eru ósköp venjulegir hægri flokkar. Á þessum 80 dögum sem liðnir eru frá kosningum hefur gríman nefnilega ekki aðeins verið felld, henni hefur verið kastað út í ruslagám. Þótt það sé út af fyrir sig heiðarlegra að gera það bara og koma hreint fram þá verður mjög forvitnilegt að sjá hvort menn seilist í hana aftur og reyni að setja hana á andlitið fyrir næstu kosningar. Þessi svik verða svo væntanlega endanlega staðfest núna á föstudaginn, daginn fyrir 1. apríl. Þá getur vel verið að stóra aprílgabbið í ár verði að flokkarnir ætli alls ekkert að standa við þau loforð sem þeir gáfu í haust. Þó að fjármálastefnan sé almennt orðað skjal með mismunandi markmiðum þá birtist skýrt í henni hvers konar samfélag ríkisstjórnarflokkar á hverjum tíma ætla að byggja. Núna virðist menn ætla að fórna öllu til að þurfa ekki að ráðast í frekari skattheimtu. Fjármálastefnan ætti auðvitað að vera þannig úr gerði gerð að hún rúmaði annars vegar þá nauðsynlegu uppbyggingu sem brýnt er að ráðast í og allir flokkar lofuðu fyrir kosningar, en hins vegar ætti hún að vera nógu sveigjanleg til að gera stjórnvöldum kleift að bregðast við breytingum sem kunna að verða á þjóðarbúskapnum. Reynslan hefur nefnilega sýnt okkur og kennt okkur að eftir feit ár koma mögur ár og þessar sveiflur hafa gjarnan verið á sjö til átta fresti. En þessi fjármálastefna gerir hvorugt. Það kemur einna skýrast fram í þeirri útgjaldareglu sem hér hefur verið mikið rædd. Hún felur það nefnilega í sér að ríkisútgjöld mega ekki vera meira en tiltekið hlutfall af landsframleiðslu, hlutfall ríkisútgjalda fyrir árið 2017 er áætlað 41,5% af landsframleiðslu. Við vitum úr fjárlagavinnunni að útgjöld þurfa að aukast. Hvað ákveður þessi hægri stjórn að gera? Hún samþykkir að útgjöld megi aðeins aukast um 0,5% af landsframleiðslu umfram það sem spár gera ráð fyrir. Það er óskynsamlegt og beinlínis hættulegt að festa útgjaldareglu í fjármálastefnu sem ekki gerir ráð fyrir að aðstæður breytist í efnahagslífinu. Hér hefur líka komið fram að sveitarfélögin falla undir þessa reglu. Hvernig í ósköpunum eiga sveitarfélögin í landinu að skila afgangi á næstu árum? Það hefur líka komið hér fram að skuldahlutfall þeirra hefur vissulega lækkað, en það er vitlaust gefið í skiptingu tekna milli ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélög inna af hendi mikla þjónustu sem ríkið greiðir ekki að fullu fyrir, ég get þar nefnt öldrunarheimilin og sjúkraflutninga, þannig að ég get ekki séð að sveitarfélögin muni skila afgangi. Samkvæmt því sem hér hefur komið fram mun það bara falla á ríkið að standa undir því. Auðvitað þurfa sveitarfélögin að fá meiri tekjur af þeirri gjaldtöku sem vonandi er fyrirhuguð t.d. af ferðamönnum. Ef samdráttur verður á tímabilinu þá mun útgjaldareglan leiða svo til þess að ekkert svigrúm verði til uppbyggingar á innviðum samfélagsins og þá fer niðurskurðarhnífurinn á loft. Öll heilbrigð skynsemi myndi einmitt gera ráð fyrir að aukin aðkoma ríkissjóðs væri við slíkar aðstæður á meðan hin góðu ár væru notuð til að safna auknum afgangi. Frú forseti. Þá vekur athygli að það er lítið sem ekkert gert með alvarlegar aðfinnslur fjármálaráðs. Það ráð er þó skipað af fjármálaráðherra, í þessu tilfelli núverandi forsætisráðherra, skipstjóranum í brúnni. Til upplýsingar um ráðið segir á heimasíðu ráðuneytisins, með leyfi forseta: „Ráðið er sjálfstætt og er því ætlað að leggja mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun, sem ríkisstjórn leggur fyrir Alþingi, fylgi þeim grunngildum sem lögin segja að stefnumörkun í opinberum fjármálum skuli byggð á, en þau eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi.“ Það er heldur ekkert rökstutt í meirihlutaálitinu af hverju þessum aðfinnslum er ekkert ansað. Manni hefði þó fundist að það væri lágmarkið að reyna að hrekja þau sjónarmið sem koma fram sem gagnrýni á stefnuna. Það er skemmst frá því að segja að þessi öryggisventill ríkisstjórnarinnar, þ.e. fjármálaráðið, setur sérstaklega út á að útgjaldareglan taki ekki mið af hagsveifluleiðréttingu. Væri það gert er ljóst að áætlaður afgangur af opinberum fjármálum ætti að vera meiri. Af umsögn fjármálaráðs er ljóst að afla þarf aukinna tekna núna og auka svigrúm fyrir ríkisútgjöld ef skóinn kreppir að, annars verður velferðarkerfið fórnarlamb niðurskurðar ef aðstæður breytast í hagkerfinu og stjórnvöld lenda í spennitreyju fjármálastefnunnar, eins og segir held ég nánast orðrétt í umsögninni. Þetta er því með öllu óásættanlegt og því leggur Samfylkingin til, eins og kemur fram í áliti 3. minni hluta, að þessi útgjaldaregla verði felld úr stefnunni þannig að stjórnvöld geti sett sér útgjaldamarkmið á hverju ári þegar fjármálaáætlun hefur verið samþykkt. Fjármálaáætlun er gríðarlega mikilvægt plagg. Þetta er stefna ríkisstjórnarinnar út kjörtímabilið og fjárlög verða að taka mið af henni. Það er ekki heimilt að víkja frá henni nema stórkostlegar hamfarir ríði yfir samfélagið eða þjóðarbúið. Þess vegna verða þingmenn stjórnarmeirihlutans að vakna og taka a.m.k. þátt í umræðu um þennan hlut. Það eru líka vonbrigði að í tillögu ríkisstjórnarinnar og meiri hluta fjárlaganefndar er í engu brugðist við skýrum athugasemdum fjármálaráðs um að marka þurfi ferðaþjónustunni skýrari ramma og afla þurfi frekari tekna frá hinum sívaxandi fjölda ferðamanna. Í því ljósi verður 20 milljarða kr. skattafsláttur sem ég nefndi áðan enn þá skrýtnari. Frú forseti. Að mati Samfylkingarinnar er þörf á meiri fjárfestingu í heilbrigðis- og menntakerfinu og sérstaklega þarf að huga að því að bæta kjör barnafjölskyldna, leigjenda, fyrstu kaupenda húsnæðis, aldraðra og öryrkja. Allt of margir í þessum hópi búa við kröpp kjör. Auðvelt er að fjármagna þessi brýnu verkefni með því að auka tekjur ríkisins af auðlindum, með því að innheimta hærri veiðigjöld eða bjóða út kvóta og auka tekjur af þeim ferðamönnum sem koma til Íslands af áður óþekktum fjölda og innheimta meiri tekjur af stórnotendum raforku og auka jöfnunarhlutverk skattkerfisins. Það er kannski það sem hefur algjörlega verið vanrækt, það er að nýta skattkerfið til þess að jafna kjör fólksins í landinu. Frú forseti. Farsæl þróun samfélagsins byggist ekki síst á ró á vinnumarkaðnum. Efnahagslegur stöðugleiki er mjög mikilvægur, en það er ekki nægjanlegt. Félagslegur stöðugleiki er undirstaða þess að hér þróist áfram friðsælt, réttlátt og framfarasinnað samfélag. Því miður hjó síðasta ríkisstjórn í þann stöðugleika með því að veikja tekjustofna, lækka vaxta- og barnabætur og bregðast ekki við þeim fyrirsjáanlega vanda sem var að skapast á húsnæðismarkaðnum. Ríkisstjórnin virðist ætla að festa þennan óstöðugleika í sessi. Hún ætlar ekki að nýta tækifærin sem felast í núverandi uppgangi til að bæta kerfin sem við treystum á. Nú upplifum við mesta hagvöxt í hinum vestræna heimi, en hann má ekki fara bara til þeirra sem best standa. Um það verður aldrei sátt. Nú verðum við að fara að græða sár eftirhrunsáranna og það þarf sérstaklega að horfa á ungt fólk og leigjendur sem njóta ekki mikilla hækkana á fasteigna- og leiguverði. Mikið af þessu fólki býr við þrengsta kostinn og má illa við auknum útgjöldum. Lífeyrir hefur hækkað miklu minna en húsnæðiskostnaður og það setur líka mjög margt fólk í vanda. Ekkert sem komið hefur frá ríkisstjórninni bendir til þess að það eigi að mæta þessum hópum. Við getum sótt inn nýjar tekjur í ríkissjóð. Það eigum við að gera. Við þurfum að leggja grunn að félagslegum stöðugleika, en þær aðgerðir sem boðaðar hafa verið þær duga skammt. Frú forseti. Ísland er í sóknarfærum til að nýta einstakt árferði sem er til komið vegna velheppnaðrar úrvinnslu í efnahagsmálum í kjölfar hrunsins, makrílgöngu og stóraukinna heimsókna ferðamanna. Það hefur lagt grunninn að þeirri velgengni sem við búum við í dag. Við eigum að geta byggt upp farsælt og friðsælt samfélag sem er eftirsóknarvert að búa í. Þá væri auðvitað skynsamlegast að byggja á hinu norræna velferðarmódeli sem er kannski það líkan í sögunni sem reynst hefur best. Það byggir, frú forseti, á þremur stoðum; stöðugri efnahagsstjórn, þríhliða vinnumarkaðsmódeli launþega, atvinnurekenda og ríkisins, en ekki síst öflugu velferðarkerfi sem tryggir þennan margumtalaða félagslega stöðugleika. Því miður virðist ríkisstjórnin ekki hafa framsýni eða kjark til að stefna þangað. Það er sorglegt.
Frú forseti. Hv. þingmaður ræddi hér um þá félaga Dr. Jekyll og Mr. Hyde. Dr. Jekyll var fágaður maður meðan mr. Hyde var ekki mjög orðvar. Mér fannst hv. þingmaður ekki vera mjög orðvar þegar hann talar um svik í einhverju plaggi sem hann hefur ekki séð, það eru stór orð. Ég held við getum kannski leikið það hlutverk að hann sé þá mr. Einarsson og ég sem fjármálaráðherra sé dr. No, sem ég held að væri kannski við hæfi. Hann spyr: Hvers vegna aðhald á þessum góðæristímum? Það er aldrei betra að sýna aðhald en þegar gengur vel. En markmiðið er að lækka vexti fyrir ríkið, einstaklinga og fyrirtæki á Íslandi. Það er það sem skiptir máli. Við skulum heldur ekki gleyma því að á uppgangstímum er dýrara að framkvæma en ella. Ef ríkið spennir bogann hátt þá [[Forseti hringir.]]spennir það líka upp verð.
Frú forseti. Ég vissi í sjálfu sér að hæstv. fjármálaráðherra væri vel að sér í bókmenntasögunni. Ástæðan fyrir því að ég nefndi þetta var að ég var með hæstv. fjármálaráðherra á mörgum fundum í aðdraganda kosninga. Hann talaði ekki á þessum nótum þá. Ég spyr: Hvað hefur breyst? Hefur skilningur hans á heiminum og efnahagslífinu breyst á á þessum fjórum mánuðum eða hefur Sjálfstæðisflokkurinn náð á honum þvílíkum kverkatökum? Eða sigldi hann undir fölsku flaggi? Um það snýst málið. Það er ekki samræmi milli þess sem frambjóðandinn Benedikt Jóhannesson sagði fyrir kosningar og sem hæstv. fjármálaráðherra Benedikt Jóhannesson segir núna. Um það snýst málið.
Frú forseti. Hv. þingmaður vék í ræðu sinni að sveitarfélögum og tekjum sveitarfélaga. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að rétt væri að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna. Ég hef t.d. nefnt það að það gæti verið eðlilegt að færa gistináttaskatt frá ríkinu yfir til sveitarfélaganna. Mér finnst það vel koma til greina. Sveitarfélögin eiga að sýna aðhald því að sveitarfélögin græða líka á því að vextir lækki. Við höfum bara tvö hagstjórnartæki, við höfum afgang af fjármálum hins opinbera og við höfum vaxtatækið. Því meiri sem afgangurinn er hjá hinu opinbera þeim mun lægri geta vextirnir verið. Svo mega hv. þingmenn, þar með talið hv. Logi Einarsson, ekki gleyma því að í stefnunni er 2% svigrúm vegna lækkandi vaxta og minna aðhalds þegar líður á tímabilið. Það eru 66 milljarðar kr. Það eru líka peningar.
Frú forseti. Það eru sannarlega líka miklir peningar, ef hæstv. fjármálaráðherra getur tryggt það að vextirnir lækki. Ég kannast alveg við það að hæstv. ráðherra talaði um það í aðdraganda kosninga að hann vildi styrkja tekjustofna sveitarfélga, en fyrst og fremst talaði hann um að rentan af auðlindunum ætti að renna til sveitarfélaganna í auknum mæli. Hvar er sú stefna? Hvar er stefna Viðreisnar um að sækja meiri peninga til sjávarútvegsfyrirtækjanna þannig að það sé hægt að styrkja byggðirnar? Hún er gufuð upp.
Hún er á sínum stað.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna, sem mér fannst ljómandi góð. Hún tók einmitt á þeim þáttum sem við höfum mikið verið að ræða hér, þ.e. undirliggjandi fjármálaáætlun sem fram undan er og á hverju hún mun taka eða ekki taka. Ég tek undir það, af því að ég var í kosningabaráttu með þeim félögum líka, að okkur finnst það kannski ekki ganga alveg eftir, það sem þar kom fram. Hv. þingmaður kom inn á útgjaldaþakið og það eru varúðarsjónarmið hér og allt það. Mig langar að spyrja hann út í það að vinna saman stefnuna og áætlunina. Í ljósi þess hvernig staðan er, að við náum ekki utan um það hvað þetta felur í raun í sér, að áætlunin nái raunverulega utan um innviðauppbyggingu sem ríkisstjórnin er að boða, spyr ég hvort við ættum að fresta því að afgreiða stefnuna og afgreiða hana og áætlunina saman, eins og við gerðum síðast - það er auðvitað ekki prótókollinn, en bara svona til þess að reyna að ná utan um þetta.
Frú forseti. Áætlunin birtist okkur á föstudaginn. Hún þarf að taka mið af þessari stefnu. Það sem birtist í þessari stefnu vekur manni svolítinn ugg varðandi það sem gerist á föstudaginn. Aðalatriðið er að við stöndum við það að koma hér á félagslegum stöðugleika, byggja upp innviði, heilbrigðiskerfi, menntamál, eins og allir flokkar lofuðu fyrir kosningar. Við höfum ekki efni á því, alla vega ekki samkvæmt þessari fjármálastefnu, að gera það ef héraðsbrestur verður og eitthvað alvarlegt gerist í þjóðarbúskapnum, sem mun auðvitað fyrr eða síðar gerast tímabundið.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það er akkúrat það sem ég er að hugsa. Ef við verðum ekki búin að loka stefnunni og sjáum að áætlunin gerir ekki það sem við teljum að hún eigi að gera þá getum við hugsanlega horft á stefnuna og sagt: Þetta gengur ekki - í staðinn fyrir að við lokum okkur inni með hana. Það er það sem ég er að meina og ég hef áhyggjur af því, ég vil ekki að það gerist. Samneyslan er í lágmarki. Við þekkjum það. Hún hefur verið mjög lág undanfarið þrátt fyrir góðæri. Ráðherrann segir hér í ræðu sinni, og það er tekið fram í greinargerðinni, að reksturinn sé í járnum ef tillit sé tekið til hagsveiflunnar. Hann sagði líka í ræðu sinni að það vantaði um það bil 5 milljarða til að ná markmiði um niðurgreiðsluna. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi en svo að hér sé verið að boða samdrátt og það sé verið að boða einhvers konar einkavæðingu. Því eins og þingmaðurinn kom inn á, og við höfum rætt hér áður, er ekki gert ráð fyrir neinni tekjuöflun neins staðar. Það getur því ekki boðað neitt annað en samdrátt.
Frú forseti. Það er einmitt það sem mér finnst skelfilegast í þessu. Í þeirri spennu sem nú er hefði á margan hátt verið skynsamlegt að fara í tekjuöflun á þá hópa sem ráða mjög vel við það. Ég kannast hins vegar ágætlega við svona vinnubrögð vegna þess að fyrri hluta ævi minnar lét ég aðeins stjórnast af því að gera ráð fyrir að allt myndi ganga meira í haginn og batna og batna. En svo fékk maður auðvitað alltaf skellinn með nokkurra vikna millibili. Það er það sem ég óttast að gerist núna að þegar hann kemur þá séu menn bundnir af þessari fjármálastefnu og neyðist til að skera niður. Og hvað gerir það í samfélagi þar sem innviðir eru að grotna niður?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er um margt sammála því sem þar kom fram um þá stefnu sem hér er mörkuð, þá hægri sinnuðu aðhaldsstefnu sem hér er mörkuð. Hér hafa hins vegar um leið margir þingmenn kallað eftir uppbyggingu á ýmsum sviðum. Mig langar að spyrja hv. þingmann sem kallar eftir uppbyggingu: Telur hann hugsanlega skynsamlegt að afgreiðslu þessa máls verði frestað þar til fjármálaáætlunin liggur fyrir? Ég fór yfir það áðan að það væri talsverður asi í að afgreiða fjármálastefnuna af því að þá væri engu hægt að hreyfa í fjármálaáætluninni nema með því að millifæra á milli liða en ekki mætti boða neina aukningu. Jafnvel þótt hún væri fjármögnuð með tekjum - ég hef reyndar bent á að þetta sé allt [[Forseti hringir.]]saman mannanna verk og að við séum enn með fjárstjórnarvaldið - spyr ég: Er ekki eðlilegt, í ljósi þess að við erum enn að innleiða þetta ferli, og virðist vera eins og þingmenn tali hér um að þeir séu að stefna að [[Forseti hringir.]]mikilli uppbyggingu um leið og þeir mæla þessari stefnu bót, að við bíðum bara eftir áætluninni og sjáum tölurnar svart á hvítu?
Frú forseti. Jú, ég held að það væri skynsamlegt. Ég held að við gætum verið að binda okkur núna og sæjum svo afleiðingar sem við sjáum eftir á föstudaginn. Hæstv. fjármálaráðherra er skynsamur maður, það þekki ég og veit. Ég veit að hann er líka sveigjanlegur. Skáld eru sveigjanleg. Ég skora á hæstv. fjármálaráðherra að velta þessari hugmynd fyrir sér, hvort það borgi sig ekki aðeins að doka og svo ráðumst við í það öll saman að fara í þær umbætur sem við svo sannarlega lofuðum í síðustu kosningum.
Frú forseti. Ástæða þess að ég legg þetta til er að mér finnst satt að segja í umræðunni eins og hv. þingmenn tali með þeim hætti að hér eigi að ljúka við gerð stefnu til fimm ára, hún er svona og svona. Svo segja þeir í aðra röndina þetta og í hina röndina segja þeir: Svo þurfum við að fara í mikla uppbyggingu, við þurfum að stórauka framlög til heilbrigðismála og gera alls konar hér og þar. Átta hv. þingmenn sig ekki á því að sú áætlun sem lögð verður fram á föstudag er algjörlega bundin af þessu? Átta hv. þingmenn sig á því hve mikil óvissa felst í þessu plaggi? Þess vegna segi ég, og hv. þingmaður tekur vel í það, að mér finnst að þetta sé eitthvað sem við þyrftum að ræða og ekki endilega vegna þess að það verði fordæmisgefandi heldur vegna þess að við erum að innleiða nýtt vinnulag. Hér hafa allir viðurkennt að það hefur gengið á ýmsu við innleiðingu þess vinnulags og þetta sé kannski ekki eins og best verður á kosið. Hluti af þessum nýju vinnubrögðum er þá að draga [[Forseti hringir.]]andann og staldra aðeins við þannig að fólk átti sig á því hvað er verið að samþykkja hér.
Frú forseti. Þannig háttar til að allt sem gerist hér er nýtt vinnulag fyrir mér og margt af því finnst mér reyndar býsna skrýtið en annað gott. En mér þætti vænt um að heyra hvað hv. tveir stjórnarþingmenn, sem hér fylgjast með umræðunum, ætla að gera, ef í ljós kemur á föstudaginn að ekki er svigrúm til að ráðast í þá hluti sem þau lofuðu bæði fyrir kosningar og sem þau vita svo innilega að þörf er á til að viðhalda byggð í landinu og til að búa öllum jöfn lífsskilyrði, óháð kyni, aldri og búsetu. Jú, við skulum aðeins doka við.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi niðurskurðarhnífinn, en kannski væri áhugavert að bæta við þá setningu: eða stórfelld sala eigna. Það er hin leiðin til þess að afla tekna, það er sem sagt ekki bara gripið í niðurskurðarhnífinn heldur eru eignir seldar til að redda ríkissjóði þegar kreppir kannski að. Alla vega, ég hefði áhuga á að vita hvernig fjármálastefnan myndi hjálpa hv. þingmanni þegar kemur núna að afgreiðslu fjármálaáætlunar, þar sem hann er núna nefndarmaður í atvinnuveganefnd og málefnasvið fjármálaáætlunar á að koma inn í atvinnuveganefnd. Ég hefði áhuga á að heyra skoðun nefndarmanna utan fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar hvernig þessi fjármálastefna, svona sem utanaðkomandi aðili, muni koma til með að hjálpa hv. þingmanni í umfjöllun á þeirri áætlun sem þeir eru að fara að taka til umfjöllunar núna á næstunni?
Frú forseti. Það bjargar sennilega nefndarmanni í atvinnuveganefnd að hún starfar núna lítið, það hafa nánast ekki komið nein mál frá ríkisstjórninni, og þau þingmál sem hafa komið hafa varla komist til nefndarinnar. Þannig að það verður svo sem létt. En grunnurinn er auðvitað sá að það er hætta á því að þessi fjármálastefna sem við erum að samþykkja núna bindi okkur í báða skó og við höfum kannski enga raunverulega möguleika. Við getum sagt ýmislegt og við getum gefið minni- og meirihlutaálit. En getum við raunverulega lagt okkar af mörkum þannig að ráðist verði í þær framkvæmdir og þá uppbyggingu sem þarf að gera og allir lofuðu?
Virðulegi forseti. Ég vona að ég upplýsi ekki um fávisku mína, en ég býst við að samgönguáætlun hafi eitthvað að gera inn í atvinnuveganefnd og nefndir er varða nýsköpun og svoleiðis. Ég er að reyna að fá ytra álit nefndarmanna í öðrum nefndum utan þeirra sem fjalla beint um fjárlagagerðina hvernig þeir ætli að nýta sér hlutina. Fjármálastefnan sem núna á að liggja til grundvallar áætluninni, og á að taka til umfjöllunar á næstunni, á að nýtast sem ákveðin stoð. Ég giska í rauninni á að hún hjálpi ekki neitt. Ég er kannski að athuga hvort hv. þingmaður sé sammála mér um það. Vegna þess að mér finnst vanta einmitt mikið í þessa fjármálastefnu sem maður getur lagt til grundvallar frekari áætlunargerð.
Frú forseti. Það getur vel verið. Ég held að hv. þingmaður þekki það bara hreinlega betur en ég í rauninni hversu bundin við erum þegar hún hefur verið samþykkt og lögð fram. Samgönguáætlun var samþykkt á síðasta þingi. Hún hefur ekki komið til nefndarinnar. Ég veit ekki hvort hæstv. samgönguráðherra ætlar að senda hana aftur inn í þing. [[Gripið fram í.]]Hvernig kemur hún þá? Hvernig birtist hún þá? Birtist hún eins og vilji þingsins og þjóðarinnar var fyrir kosningar? Eða birtist hún sem afleiðing af þeirri stefnu sem við erum að samþykkja núna og fjármálaáætlunina sem við samþykkjum á föstudaginn? Ég óttast það, ég óttast núna að við förum að tálga allar greinarnar sem ætla að leyfa sér að teygja sig út í himininn, bolurinn verði bara eftir.
Virðulegi forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja umræðuna sérstaklega mikið. Það er þó nauðsynlegt að eiga góða umræðu um þetta mál, svo sem tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022. Það sem kemur mér kannski helst á óvart við fjármálastefnuna er hvað hún er þunn. Þetta eru níu blaðsíður á meðan álitsgjöf fjármálaráðs um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022 er 27 blaðsíður. Mér þykir í raun alveg ótrúlegt að á þeim 27 blaðsíðum sem fjármálaráð náði að berja saman, með nokkrum ábendingum og þar fram eftir götunum, jafnvel ábendingum um ákveðið misræmi sem gætir á þessum níu blaðsíðum hérna, að meiri hlutanum þyki ekki ástæða til að leggja smá vinnu í að koma einhverjum breytingum í gegn. Með leyfi forseta segir hér orðrétt: „Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt.“ Mér þykir það svolítið lýsandi fyrir það meirihlutaverklag og meirihlutaræði sem svifið hefur yfir vötnum, einkum eftir síðasta kjörtímabil, þar sem hlutirnir koma fullunnir úr ráðuneytunum og við erum bara stimpilþjónusta. Það er aldrei tekið neitt mark á þeirri vinnu, þeim umsögnum eða þeim ábendingum sem lagðar eru fram til að gera hlutina betri. Mér finnst það mjög leiðinlegt. Við erum að reyna að stunda einhverja samvinnu- og samræðupólitík og ég veit ekki hvað. Mér þykir það svolítið sorglegt að engar breytingartillögur séu gerðar við jafn veigamikið plagg og tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022, það virðist ekki skipta máli. Á bls. 21 í álitsgerð fjármálaráðs um tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu er bent á lítilsháttar misræmi milli greinargerðarinnar og stefnunnar, með leyfi forseta: „Í greinargerðinni er lækkun skuldahlutfallsins reiknuð frá árslokum 2016 og yfir sex ára tímabil á meðan stefnan sjálf miðar við fimm ára tímabil frá árinu 2017.“ Það er ekki stórvægilegt en það þótti ekki einu sinni ástæða til að leiðrétta það. Mig langar að taka undir það sem fjármálaráð bendir á; til þess að bæði fjármálaráð og Alþingi geti sinnt hlutverki sínu eins og lög kveða á um er nauðsynlegt að hafa aðgang, ekki einungis að forsendum og niðurstöðum fjármálastefnu á hverjum tíma heldur líka forsendum og ferli stefnumörkunar. Það vantar kjöt á beinin. Það er ekkert hérna sem hægt er að kalla stefnu þannig lagað séð. Það er voðalega þunnur þrettándi sem kemur frá ráðuneytinu og virðist ekki vera mikill vilji hjá meiri hlutanum til að bæta einhverju við. Það eru nokkur gagnrýnisatriði frá fjármálaráði sem hægt hefði verið að taka tillit til, en ekki þykir ástæða til þess. Kannski er lítið gagn í að ræða það eitthvað frekar. Til dæmis segir fjármálaráð, með leyfi forseta: „Þannig getur ítarleiki í framsetningu stefnu hjálpað til við gagnsæi en á sama tíma verður að taka tillit til þeirrar óvissu sem ríkir um framtíðina. Huga verður að því hvernig taka eigi tillit til óvissu í stefnumörkuninni. Fjármálaráð telur mikilvægt að stjórnvöld undirbúi sértækt áhættumat eða sviðsmyndir til að auka gagnsæi stefnunnar og undirbúa viðbrögð.“ Það er ekki hægt að segja að þessar níu blaðsíður hérna sýni fram á sviðsmyndir eða áhættumat eða því um líkt eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni. Eitt langar mig að benda á. Það er það sem fram kom í máli hv. formanns nefndarinnar, Haraldar Benediktssonar, og í meirihlutaáliti hv. fjárlaganefndar. Þar segir, með leyfi forseta: „… einn af veigamestu óvissuliðunum á tímabilinu sem stefnan nær til tengist sölu eigna ríkissjóðs, einkum hlutdeildar í viðskiptabönkunum. […] Ljóst er að niðurgreiðsla á skuldum ríkisins ræðst að miklu leyti af því hvernig til tekst með sölu þessara eigna.“ Fram kom í máli hv. formanns nefndarinnar, Haraldar Benediktssonar, að grunnur allrar fjármálastefnunnar væri í raun sala bankanna. Fyrir viku síðan fór ég í óundirbúinn fyrirspurnatíma við hæstv. fjármálaráðherra þar sem fram kom að það væru „engin sérstök áform um sölu á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka,“ svo ég vitni, með leyfi forseta, beint í þau orð sem hæstv. fjármálaráðherra lét falla hér í pontu. Vissulega er allur varinn hafður á. Ég er sammála því að það er margt sem huga þarf að þegar við íhugum að selja banka. En það skýtur svolítið skökku við að eina vikuna séu engin sérstök áform um að selja bankana og hæstv. fjármálaráðherra ítrekar í svari að það séu engin sérstök áform uppi á núna og segir: „… og ég hef sagt að það væri betra og farsælla fyrir þjóðina að þetta verði selt hægt.“ Við hæstv. fjármálaráðherra erum alveg sammála þar. En þegar orð og gjörðir fara ekki almennilega saman - þegar ég les meirihlutaálit hv. fjárlaganefndar liggur í raun fyrir áætlun um hvernig einkavæða eigi bankana. Ég hef ekkert á móti því. Ég tel að það sé alveg rétt að fara þurfi í ítarlega umræðu um framtíðarskipulag og svara spurningum eins og hvernig bankarnir verði best undir það búnir að fara í söluferli. Það er alveg rétt. En þá þarf það líka að koma skýrt fram. Er verið að fara að selja banka eða er ekki verið að fara að selja banka? Það er stór spurning og hápólitísk. Við höfum einfaldlega fengið misvísandi svör undanfarna viku. Við erum að reyna að búa til fjármálaáætlun sem gilda á að í fimm ár. Hlutur ríkissjóðs í viðskiptabönkunum er um 450 milljarðar. Við erum ekki að tala um einhverjar smáupphæðir heldur algeran burðarás í þeim áætlunum sem ríkið getur gert næstu fimm árin. Ég verð að beina þessari spurningu aftur beint til hæstv. fjármálaráðherra: Eru einhver áform, sérstök eða ekki sérstök, alveg sama hversu langt þau náð, áform eða áætlanir um að selja hluti ríkisins í viðskiptabönkunum eða ekki? Samkvæmt meirihlutaálitinu er það ætlunin. Samkvæmt orðum hæstv. fjármálaráðherra er það ekki á borðinu, eftir því sem ég skildi best. Mig langar að benda á annað, svo ég eyði nú ekki öllum tímanum í að tala um hvort við eigum að selja banka eða ekki þótt ég gæti það léttilega, en við þurfum að ræða umgjörðina um allt það batterí sem ný opinber fjármál eru. Við tökum þetta fyrirkomulag upp að hluta til að sænskri fyrirmynd. Það þýðir að við þurfum að eyða smátíma og fjármunum í að byggja upp stuðningsnet fyrir okkur þingmenn og okkur stjórnmálamenn og allt heila ríkisbatteríið til að geta framfylgt þessu fyrirkomulagi af einhverjum metnaði. Eins og fram kom í andsvari mínu áðan er Finanspolitiska rådets rapport frá 2016 181 blaðsíða að lengd, það er virkilega lagður metnaður lagður í skýrsluna. Finanspolitiska rådet er líka með heila heimasíðu þar sem það útskýrir störf sín. Við þurfum að fara að leggja meiri metnað í slíkt. Fjölmiðlar eiga að fjalla um það. Þetta er stórpólitískt mál, ekki eitthvert smámál, þetta er nokkuð sem á virkilega að taka tíma í að ræða og taka tillit til þegar kemur fram gagnrýni. Það er ekki að ástæðulausu sem bent er á eitthvað sem fara megi betur, eins og fjármálaráð bendir á, með leyfi forseta: „Stjórnvöld geta lent í spennitreyju fjármálastefnunnar ef atburðarásin reynist önnur en spár gera ráð fyrir. Í stað punktmats fyrir afkomumarkmið væri heppilegra að nota hagsveifluleiðrétt bilmat.“ Það er hægt að lesa þetta allt saman á bls. 25 í umsögn fjármálaráðs. Þetta er ekkert léttvægt plagg. Það er í raun hneyksli fyrir þingið að segja að fjármálastefnan sé svo fullkomið plagg, eingetið úr fjármálaráðuneytinu, svo mikið, fallegt og tilbúið í allt, að það þurfi ekki að gera hálfa breytingu í hv. fjárlaganefnd. Það verður bara að segjast eins og er. Ég hefði viljað sjá eitthvert mark frá þinginu þegar kemur að þessari mikilvægu stefnu. Þetta er það sem ég vildi koma á framfæri. Ég sé ekki ástæðu til að lengja mál mitt frekar. En stóra spurningin er: Á að selja eða á ekki að selja banka? Í öðru lagi: Við þurfum að leggja meiri metnað í þetta mál, búa til betra stuðningskerfi í kringum það. Og það er Alþingi sem á að leggja fram þessa ályktun. Þótt hún komi frá ráðherra þurfum við að setja okkar mark á hana.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil fyrst ræða um sölu á bönkum þó að það hafi verið gert nokkuð ítarlega í kvöld. Ég vil ítreka að í eigendastefnu fyrir bankana hef ég sett fram þá stefnu að ríkið eigi að selja allan sinn hlut í Arion banka, í Íslandsbanka en halda eftir 33–40% hlut í Landsbankanum. Það eru hins vegar á þessari stundu engin sérstök áform um að selja. Það hefur enginn óskað eftir að kaupa og ég hef ekki sett þessa hluti í sölu. Ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann: Telur þingmaðurinn rétt að selja bankana og þá hvenær? Hvernig myndi þingmaðurinn standa að sölu bankanna? Ég held að mikilvægt sé að það komi fram hérna því að þingmaðurinn lýsti því yfir að hún teldi rétt að bankarnir yrðu seldir.
Virðulegi forseti. Hvenær á að selja banka og hvenær á ekki að selja banka? Það er mjög stór spurning. Fyrir það fyrsta er rétti tímapunkturinn til að selja banka þegar við erum búin að búa til ákveðið ferli og mynda ákveðið traust. Þegar Bankasýsla ríkisins kom í fyrra með sína umsögn um að kannski væri kominn tími til að selja hlut í Landsbankanum, ef mig minnir rétt, fann ég fyrir miklu vantrausti frá almenningi. Ég held að það þurfi að byggja fyrst og fremst upp traust gagnvart ríkisstjórninni, gagnvart pólitíkusum, stjórnmálamönnum, á að við getum gert þetta almennilega. Ég myndi vilja byrja hægt, selja eins lítinn hlut í bönkunum og mögulegt er og fá gott markaðsverð fyrir. Ég myndi selja þetta yfir langt tímabil, gera svipað því sem hefur verið gert í Noregi og Danmörku þar sem bankarnir [[Forseti hringir.]]voru einkavæddir yfir næstum hálfrar aldar tímabil.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og heyrist að við séum sammála í meginatriðum. Það var einmitt þetta sem ég sagði í svari mínu í síðustu viku, ég teldi að það væri mikilvægt að flýta sér hægt. Hv. þingmaður nefndi líka að þetta plagg væri þunnt. Það er nú reyndar enn þá þynnra en hv. þingmaður sagði því að það er fyrst og fremst þessi tafla sem er framan á plagginu. Þá tel ég að hv. þingmaðurinn vilji gjarnan að þingið setji sitt mark á tillöguna og því vil ég spyrja: Hvað telur hv. þingmaður að ætti að vera mikill afgangur af A-hluta ríkissjóðs á tímabilinu? Hvað telur hún að væri æskilegt skuldahlutfall í lok tímabilsins? Og hvað telur hún að væri rétt að miða heildarútgjöld ríkisins við? Sem eru þessar þrjár megintölur sem eru í plagginu. Hvernig hefði átt að breyta þeim?
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa spurningu. Hún er einstaklega skemmtileg. Mögulega eitthvað sem ég hef ekki farið allt of mikið í. En þrátt fyrir það, jafnvel þótt þingsályktunartillagan sjálf sé mjög stutt eru ákveðnar athugasemdir sem t.d. fjármálaráð gerir og fjallar líka m.a. um það hvernig hlutirnir eru unnir. Greinargerðin með frumvarpinu er nú ekki heldur sérstaklega góð, ef svo má segja. En ég er ekki með svör á reiðum höndum akkúrat núna í þessu en tel samt sem áður að það hefði verið hægt að taka meira tillit til þeirra umsagna sem bárust. Það er ástæða fyrir því að fólk sendir inn umsagnir. Það er ekki að ófyrirsynju. Því miður er ég ekki í þessari nefnd og get kannski ekki svarað eins nákvæmlega og ella.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja aðeins nánar út í eitt. Hér hefur hv. þingmaður réttilega komið inn á hvernig ábendingar fjármálaráðs eru algerlega hunsaðar. Sérstaklega í áliti meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sé einhverju nær en ég. Því að það sem ég spyr mig eftir þessa umræðu í dag er: Hver er tilgangurinn með þessu fjármálaráði ef það á svo ekkert að gera með tillögurnar sem þar koma fram, ekki einu sinni að andmæla þeim og benda á aðrar leiðir eða rökstyðja með einhverjum hætti [[Forseti hringir.]]svona gríðarlega mikið skjal sem nefndinni berst? Eins og hv. þingmaður sagði, upp á 27 blaðsíður.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa spurningu frá hv. þingmanni. Eina rétta svarið við þessu er bara: Ég veit það ekki. Ég skil ekki hvað fjármálaráð á að vera að gera. Það kemur hérna með góðar ábendingar, t.d. þegar talað er um, með leyfi forseta: „Án frekari sundurliðunar afkomu hins opinbera, í frum- og fjármagnsjöfnuð, upplýsingar um sértækar tekju- og útgjaldaaðgerðir sem og leiðréttingu fyrir áhrifum hagsveiflunnar er undirliggjandi afkoma og raunverulegt aðhaldsstig því óljóst.“ Þetta er t.d. eitthvað sem hefði verið hægt að taka til frekari athugunar. En stundum virðumst við búa til skýjaborgir, drauma, en síðan fylgir ekki fjármagn, ekki metnaður til að gera þetta almennilega. Ég held að fjármálaráð hafi í sjálfu sér unnið vinnuna sína afbragðsvel. Það á hrós skilið fyrir það. En hins vegar virðist ekki tekið mark á því. Þetta er svolítið gegnumgangandi í íslenskri pólitík.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir heiðarlegt svar og að segja bara að hún viti eiginlega ekki til hvers fjármálaráðið sé eftir þetta allt saman. Mér finnst það bara vera spurning sem við hérna hljótum að þurfa að spyrja okkur. Við erum jú að tala um að fjármálastefnan sé grunnplaggið sem við ætlum að byggja alla okkar vinnu á til næstu fimm ára. Ef þetta á ekki að vera annað eða dýpra en einhvers konar pólitísk stefnuyfirlýsing, sem þetta jú er, eigum við þá bara að skauta fram hjá því að þetta sé eitthvað sem hægt sé að hafa áhrif á og vinna með? Er hv. þingmaður sammála mér í því? Tekur hv. þingmaður undir áhyggjur mínar af því að við séum að byrja vinnslu á opinberum fjármálum á alveg kolvitlausan [[Forseti hringir.]]hátt þar sem við hunsum grunninn sem við eigum að byggja allt annað á, tökum ekki leiðbeiningum, hæstv. ríkisstjórn leggur bara fram það sem hentar [[Forseti hringir.]]hennar pólitík og tekur svo ekki neitt tillit til þeirra athugasemda sem berast?
Virðulegi forseti. Jú, ég verð að taka undir með hv. þingmanni. Það virðist oft ákveðið sýndarsamráð eiga sér stað í íslenskri pólitík og stefnumörkun. Mér sýnist þetta vera dæmi um það. Fjármálaráð útskýrir hlutverk sitt býsna vel og útskýrir líka af hverju þetta plagg, fjármálastefnan, er mikilvægt. Þetta er upphafspunkturinn að öllu samhengi fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlaga. Þetta er tækifæri fyrir ríkisstjórn til að fría sig ábyrgð á því sem síðan kemur fram í fjárlögum eða fjármálaáætlun. Nei, þið eruð búin að samþykkja fjármálastefnuna til næstu fimm ára, ó, þið eruð búin að samþykkja fjármálaáætlunina, já, síðan verða fjárlögin bara svona. Hvert er vald þingsins? Ég bara spyr.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Mig langar aðeins að ræða við hana um þetta títtnefnda plagg frá fjármálaráði sem mér finnst skipta afar miklu máli og vil viðra það við þingmanninum. Hér kemur fram á bls. 15 að ítarleg útlistun á þróun útgjalda og sértækra aðgerða hins opinbera kemur ekki fram í fjármálastefnunni. Síðan segir, með leyfi forseta: „Jafnframt skiptir máli hvernig tekna er aflað. Samsetning og samspil skatta getur haft áhrif á eftirspurn í hagkerfinu og skapað mismunandi hvata. Framsetning stefnu hvað þetta varðar og sértækar aðgerðir í skattamálum væru að sama skapi til bóta fyrir gagnsæi og myndi auka festu stefnunnar og gefa vísbendingu um aðhald.“ Það er alveg sama hvar borið er niður í stóru línunum. Það er ýmist talað um að það vanti eitthvað varðandi gagnsæi eða ítarlegri upplýsingar og útlistun og annað slíkt í þessu. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort hún telji að við ættum að hægja á niðurgreiðslu skulda og reyna að setja meira í innviðina eða hvort við ættum að auka tekjur til að mæta þeirri þörf sem er á innviðauppbyggingu.
Virðulegi forseti. Þetta er alltaf jafnvægislist, að reyna að finna út hversu miklu er hægt að eyða í innviði og hvernig eigi að afla tekna á móti. Ég held að það sé ekkert eitt rétt svar í þeim efnum. Það er vissulega gott að greiða niður skuldir en ástæðan fyrir því að við tökum lán er til að eiga smá sveigjanleika í núinu. Þetta snýst líka um að við þurfum líka að geta notið þess góðæris sem er í gangi núna. Ég er alveg á því að það er brýn nauðsyn á að byggja upp innviði. Spítalarnir eru myglaðir, það liggur við að ekki sé hægt að keyra vegina á Vestfjörðum, húsnæðismarkaður fyrir ungt fólk er kominn í rugl og það má aldrei gera neitt, aldrei eyða nokkrum sköpuðum hlut í nokkurn skapaðan hlut. Þá spyr maður sig: Til hvers eru skattar? Ef skattar eru ekki til að þjóna samneyslunni [[Forseti hringir.]]er kannski ekki mikill tilgangur að taka skatta og gjöld. [[Forseti hringir.]]Það er alla vega hugmynd sem ég tel vera rétta.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Það er nefnilega alveg rétt, skattarnir eru til að fjármagna samneysluna. Þessi ríkisstjórn virðist ekki ætla að fara í neina slíka, eða jú, ráðherra nefndi í upphafi ræðu sinnar eitthvað um græna skatta en það var mjög óljóst allt saman. Mig langar líka að spyrja þingmanninn í ljósi þeirrar umræðu sem hér hefur verið í dag hvort hún sé mér sammála um að við ættum ekki að afgreiða þessa stefnu fyrr en við sjáum áætlunina, þ.e. getum áttað okkur á því hvort við erum að loka okkur inni með allt of þröng markmið, með útgjaldaþaki og öðrum þeim reglum sem 7. gr. innifelur eða hvort hún telur að það sé í lagi að klára að afgreiða þessa stefnu. Ég ætla líka að segja um það þegar hæstv. ráðherra spurði hana áðan spurningar sem varðaði tölulegar upplýsingar, að þetta er akkúrat eitt af því þar sem við getum sagt að við höfum ekki þá aðstoð sem ráðherrann hefur. Þingið fékk ekki slíka aðstoð.
Virðulegi forseti. Jú, eins og kemur fram í áliti fjármálaráðs þá er samhengi milli fjármálastefnu, fjármálaáætlunar og fjárlaga. Til þess að við getum áttað okkur á hvert ríkisstjórnin stefnir, við höfum þessar níu blaðsíður þar sem er um það bil ein tafla af texta sem á að vera öll fjármálaáætlunin samkvæmt orðum hæstv. fjármálaráðherra, þá er mjög mikilvægt fyrir okkur sem þing að sjá fjármálaáætlunina áður en þetta er afgreitt. Ég tel það mjög ábyrgt. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður benti á. Við höfum ekki þessa aðstoð. Þingmenn, og ég hugsa líka fjármálaráð þegar út í það er farið, hefur ekki þá aðstoð, það bakland, sem þarf til að geta unnið þetta vel og vandlega. Mér finnst þetta vera ítrekað vandamál í þingstörfum. Við setjum okkur háleit markmið en síðan höfum við einfaldlega ekki mannafla eða nógu marga tíma í sólarhringnum til að fylgja þeim eftir.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum hennar ræðu. Þetta er búið að vera um margt mjög áhugaverð og góð umræða um fjármálastefnuna í dag. Hv. þingmaður tók þann pól í hæðina að reyna að koma einhverjum umræðum af stað um að það sé misræmi í afstöðu til sölu eða ekki sölu á bönkum. Því vil ég spyrja þingmanninn í fyrsta lagi hvort hún telji ekki skuldsetningu ríkissjóðs vera enn þá mjög mikla og hvort það sé þá ekki mikilvægt að við ráðumst á hana. Og í framhaldi af því hvert sé viðhorf hennar til þess mikla fjármagnskostnaðar sem við berum. Ég held að ekki sé hægt að deila um að þegar við eigum fallvalta eign eins og viðskiptabanka sem bókfærðir eru á 450 milljarða geti það skipt mjög miklu máli til að greiða niður skuldir og lækka fjármagnskostnaðinn til þess að komast áfram með okkar samfélag eins og er kjarninn í nefndaráliti meiri hlutans.
Virðulegi forseti. Jú, ég er alveg sammála því að við eigum að greiða niður skuldir. Ég held að enginn sé beinlínis á móti því. Síðan er það í raun og veru stefna ríkisstjórnar á hverjum tíma fyrir sig hversu hratt það er gert. Við getum verið ósammála um það. Það að selja bankana er hins vegar ekki eina leiðin til að greiða niður skuldir eða afla tekna. Í því felst gagnrýnin, alla vega af minni hálfu. Þetta er svo einsleit leið. Að selja banka er ekki upphafið að lausninni eða endinn. Það eru til fleiri leiðir. Til dæmis væri hægt að greiða sanngjarnan arð af sameiginlegum þjóðarauðlindum okkar, t.d. fiskinum. Það er tekjustofn sem ríkisstjórnin hefur ekki nýtt. Síðasta ríkisstjórn sem hv. þingmaður var nú þingmaður í lækkaði þann tekjumöguleika töluvert. Við sjáum svolitla einsleitni í þeim málflutningi sem er til staðar um það hvernig eigi að greiða niður skuldir. Það er vandamálið.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum þetta svar. Ég held að alla vega okkur sem í dag höfum verið að fást við umræðu um m.a. HB Granda og þá stöðu sem þar er komin upp sé ekki endilega efst í huga viðbótarskattlagning á sjávarútveginn. Ég ætla ekki að fara út í það. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að hér væri umræða um sérstaka eða ósérstaka sölu á ríkisbönkum. Ég verð nú bara að játa að ég er pínulítið ruglaður í afstöðu þingmannsins til sölu á bönkum. Það skýrðist svolítið í svörum hennar til hæstv. fjármálaráðherra áðan. En ég vil aðeins hnykkja á því að í nefndaráliti meiri hlutans fjöllum við um bankana og framtíðarskipulag þeirra og þau miklu verðmæti sem þar eru inni, bæði sem eigið fé og þær miklu eignir sem ríkissjóður hefur þar yfirtekið og á núna og getur mögulega lækkað skuldir sínar með því að losa um þær eignir. Mér finnst til fyrirmyndar frumkvæði efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis þar sem hún hefur farið að ræða um bankamál og bankasölu. Þess vegna vil ég enda á að spyrja hv. þingmann um það [[Forseti hringir.]]hvert sé raunverulega viðhorf hennar til þess að selja banka.
Virðulegi forseti. Það sem ég var að gagnrýna áðan voru í raun orð hæstv. fjármálaráðherra þar sem hann sagði að það væru engin sérstök áform um sölu á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka. Þar sem hæstv. ráðherra vill túlka ákveðna hluti eins og t.d. nálæga eða næstum eða sérstakt þá notaði ég, kannski til að taka af allan vafa, orðið ósérstök áform, tók þannig til orða. Þegar hv. þingmaður spyr mig um afstöðu mína gagnvart því hvort eigi að selja banka tel ég ekkert vera neitt kappsmál að ríkið eigi banka. Ég tel það ekki endilega forgangsatriði. En hins vegar hvernig staðið er að því að selja bankana, þar stendur hnífurinn í kúnni. Það skiptir máli að gera þetta vel. Annars lendurm við aftur í því sem gerðist síðast. Það er bara ekki kominn tími, það er ekki traust í samfélaginu. Það er það sem ég skynja. Við þurfum að gera þetta hægt, byggja upp traust áður en við seljum banka. [[Forseti hringir.]]Hvort ríkið eigi banka eða ekki finnst mér ekki vera forgangsatriði akkúrat núna. Ef við ætlum að fara í að selja banka þurfum við að gera það almennilega. Það er mín afstaða.
Virðulegi forseti. Þetta verður pólitísk ræða en ekki almennt hagfræðileg. Það má segja að ræðan sé hugleiðing um pólitíska hagfræði. Ég vil minna á að plagg hæstv. ríkisstjórnar er í raun merkisberi pólitískrar hagfræði þar sem auðvelt er að láta skerast í odda milli andstæðra hugmyndafræðikerfa, milli hægri og vinstri og kapítalisma og sósíalisma, en þau hugtök heyrast sjaldan hér á Alþingi en eru samt óskaplega raunveruleg. Fjármálastefnan á samkvæmt 6. gr. laga um opinber fjármál að standa á grunni hugtaka eins og sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gegnsæi. Þetta eru ekki vísindaleg eða strangfræðileg hugtök heldur gildishlaðin eftir því hvaða pólitísku gleraugu eru á manns nefi. Ég ætla að velta fyrir mér fjórum hugtakanna sem að mörgu leyti mynda lykilinn að fjármálastefnunni. Sjálfbærni í ríkisfjármálum - hvað merkir það? Ef við speglum meginstoðir sjálfbærni yfir á fjármálastefnuna, eru þær einfaldlega þær að náttúruauðlindir verði nýttar þannig að auðlindir beri nytjarnar, að samfélög dafni og jöfnuður aukist milli þjóðfélagshópa og samfélaga utan og innan höfuðborgarsvæðisins og að efnahagslífið skili góðu búi til þegnanna almennt. Til allra, þannig að samfélagið þróist til almennrar velsældar, en ekki fyrst og fremst velsældar sumra. Sitt sýnist hverjum í þeim efnum og víst er að skilgreiningar á sjálfbærni eru fleiri en ein. Það skilst mér. En ég tel þó morgunljóst að íslenskt efnahagslíf er ekki sjálfbært. Það er gengið á auðlindir, gríðarlegt vistspor er staðreynd, endalausar, hraðar og miklar gengisbreytingar skekja heimili og minni fyrirtæki, heil samfélög eru í vanda, ósjálfbær vegna þess að sjálfsbjörgin er tekin af þeim. Misskipting auðs og eigna vex en minnkar ekki. Ég geri þó ekki lítið úr andspyrnu gegn þessari þróun og viðleitni til bóta, líka fyrir atbeina flokka sem mér hugnast ekki. Samfélagið er nefnilega að vakna til vitundar um aðra starfshætti og annars konar hagkerfi. Lög og landsstjórn lætur undan æ þyngri kröfum um breytta hagstjórn og önnur viðmið, ekki bara græn viðmið heldur líka með merkjum jöfnuðar. Félagslegar lausnir verða æ útbreiddari í hugum fólks sem selur vinnuafl sitt sér til framfærslu. Við viljum samhjálp en ekki sérgæsku, segja menn, og horfa æ oftar til þess flokks sem setur slíkt á oddinn, samanber tilhneigingu sem sést í skoðanakönnunum um fylgi flokka, og minnir þá um leið á að hér á landi nást seint félagslegar lausnir í landsmálum án þess að félagshyggjuöflin og -flokkarnir vinni saman. Í raun er sjálfbærni í ríkisfjármálastefnunni að sjá sem innihaldslítill orðaleppur hafður með því að enginn vill sleppa hugtakinu í nútímastjórnmálum. Varfærni, hvað merkir það? Varla óheftan vöxt, varla stóru bónusana, varla stöðuga samþjöppun í helstu atvinnugreinum, niðurskurð í góðæri sem byggir aðallega á þotuvexti einnar atvinnugreinar sem er ekki rekin á sjálfbærum nótum. Varla snýst varfærnin um varðstöðu um áframhaldandi stórhagnað banka og stærstu útgerðanna, samanber HB Granda sem hefur skilað 40 milljarða króna hagnaði frá 2008 að telja. Og þó. Er varfærni stjórnarinnar ekki einmitt til þessa gerð, ef vel er að gáð? Jú, varfærnin í stefnuskránni merkir í raun að ekki skuli afla fjár til umbóta í samfélaginu nema þegar sjálfvirkar tekjur aukast. Hún snýst ekki um hvernig megi auka við framlag þeirra sem eru mjög vel aflögufærir til samneyslunnar. Varfærni ætti að merkja, þveröfugt við hægri stefnuna, að þensla í tekjum velhafandi atvinnugreina verði hamin með virkum hætti. Stöðugleiki - hvar er hann í raun í stefnu stjórnarinnar? Til dæmis sýnist hann merkja þá gömlu möntru sem réttlætir víxlverkun launahækkunar og verðlags. Þá er látið líta svo út að þar fari sjálfvirkt og eðlilegt lögmál en í raun felur mantran í sér tilraunir til að halda aftur af launaþróun sem er flestum bæði nauðsynleg og hagfelld og er ekki byggð á jafn gamalli kökukenningu sem allir þekkja. Í henni er látið líta svo út að forráðamenn atvinnuveganna skuli réttilega reikna út það sem kallast greiðslugeta og launafólki látið eftir að berjast um kökuna. Hið rétta er jafn gamall sannleikur, nefnilega sá að launafólk verður að sækja út fyrir sneiðina. Hagnaður margra fyrirtækja er mikill, eignamyndun enn meiri. Blessuð kökusneiðin getur orðið jafn stór og almennir launamenn ná með sínum kökuhníf án tillits til skömmtunar fyrir fram. Stöðugleiki ríkisfjármálaáætlana merkir í raun: Ekki skattleggja auðlegð, ekki skattleggja hæstu tekjur, ekki skattleggja miklar eignir. Afleiðingin er jafn skýr: Ójöfnuður eykst, fátækt verður æ meira áberandi, hinir vel stæðu verða enn betur stæðir, óumdeilanlega. Ekki er hægt að vísa til meðaltalsaukningar tekna eða kaupmáttar til að afneita slíkri sviðsmynd. Meðaltölin fela skörpu og dapurlegu drættina, fela misréttið. Stöðugleikinn ætti að merkja aukinn jöfnuð, hægari hagvöxt, minni samkeppni, aukinn sparnað með samneyslu og hægari uppgreiðslu lána svo að fólk flest hafi það betra um allt land. Festa - hvað má lesa úr því hugtaki? Festu í þá veru að tryggja margboðaðar úrbætur velferðar og samgangna í landinu? Festu þegar kemur að því að hvergi megi leita leiða til að auka við tekjur ríkissjóðs til samneyslunnar, nema þegar hagsveiflan er upp á við og tekjur aukast? Eða festu við að skera enn frekar niður ef verr árar en nú? Já, það er einmitt þess konar festu sem má lesa úr þessu. Hvar er þá sveigjanleiki þeirra hagsýnu í ríkisfjármálum þegar kemur að því að draga úr þensluáhrifum sem snaraukin lúxusneysla og vöxtur ferðaþjónustunnar knýja fram? Getum við náð 2,5% hagvexti sem Seðlabankinn mælir með án þess að tempra vöxt spúttnikk-greina? Með aukinni tekjuöflun hjá þeim til ríkis og með samhliða innspýtingu í velferðina og innviðina? Nei, við getum það auðvitað ekki. Festa ríkisstjórnarinnar felst í því að hlífa fjármagnseigendum, stórnýtendum auðlinda og tiltölulega litlum hópi stóreignafólks við meiri framlögum til samfélagsins. Í þess stað ætti að ákvarða hæfileg gjöld á atvinnuvegi sem mest mega sín, á stórútveginn, orkuframleiðsluna, orkufrekan iðnað og ferðaþjónustuna með ýmsu móti, þar með talið á ferðamennina sjálfa umfram boðuð bílastæðagjöld, t.d. margrædd komugjöld sem hefur borið hér á góma fyrr í kvöld. Allt er þetta augljóslega til þess fallið að bæta tekjuhlið ríkisins. Herra forseti. Eftir hugleiðingar um þessi fjögur lykilhugtök má greina andstæðuna, félagslegar lausnir – vinstri áherslur. Með skattheimtu til jöfnuðar er unnt að auka sjálfbærni og stöðugleika, kalla fram minni óánægju tugþúsunda með kjör sín og samfélagslega stöðu. Með festu og varfærni má stýra auðlindanýtingu betur en nú og auka á festuna og varfærnina einmitt með því að finna jafnvægi tekna og gjalda eftir að nýrra tekna hefur verið aflað með jöfnuðarsköttum. Það er ábyrg og alþýðleg hagstjórn. Ég vek athygli á þessu nýja hagfræðihugtaki, jöfnuðarskattar. Fjármálaráð veifar nokkrum rauðum flöggum. Ég spyr: Hvers virði eru þær fánasýningar ríkisstjórninni? Áhættugreining fjármálaráðuneytisins við skoðun fjárlaga sýnir nú þegar fram á hættu á 11 milljarða yfirkeyrslu einmitt að hluta vegna krafna samfélagsins gegn frjálshyggjumarkmiðum ríkisstjórnarinnar sem lætur undan síga, t.d. með 1,2 milljarða kr. viðbót til samgönguáætlunar sem allt í einu er ekki einu sinni pínulítið siðlaust, svo að vitnað sé í orð hæstv. fjármálaráðherra. Þarf svo ekki auknar tekjur til fleiri málaflokka? Jú. Hvar á að taka þær, undir lágu þaki hagsveiflu, eða ef fjármálin reynast í járnum vegna hagrænu kjaranna? Það er ekki unnt að yfirgefa ríkisfjármálaáætlun án þess að máta hana við loftslagsmálin. Hvað sagði hæstv. forsætisráðherra ekki um þau mál, að þau væru mikilvægustu mál samtímans, ekki satt? Það er ljóst að Ísland nær ekki markmiðum sínum án verulegs viðbótarfjár í allar lauslegu og ósamstæðu áætlanirnar sem stjórnvöld hafa búið til. Milljarða mun vanta í orkuskipti og aðrar fjölbreyttar leiðir til að minnka losun gróðurhúsagasa um leið og binding kolefnisgasa er aukin með ólíkum aðgerðum. Þessar aðgerðir þola enga bið og geta ekki verið háðar uppsveiflu í hagkerfinu árum saman. Röng stefna frjálshyggjunnar í tekjuöflun ríkisins má ekki stýra framtíð komandi kynslóða. Hvað um menntamálin? Þar sem til dæmis háskólanámsstigið er stórlega vanfjármagnað? Hvað með heilbrigðiskerfið, götótt og undir allt of miklu álagi, sem allir segjast vilja efla? Hvað með fjárhagsumhverfi tækniþróunar og nýsköpunar þar sem við erum stödd vel undir viðmiðunarlöndum þegar kemur að hlutfalli fjárveitingar af vergri landsframleiðslu? Hvar er þá sjálfbærnin og varfærnin? Hver er framtíðarsýnin þá önnur en að sennilega verði aukið í fjárveitingar seinna á kjörtímabilinu ef vel árar? Allt ber að sama brunni. Hvað sem einhverjum ljósum punktum kann að líða í stefnuplagginu mótast stefnan ekki af hagsmunum fjöldans heldur sérhyggju og vörn fyrir sömu vegferð og við höfum kynnst í áratugi með fáum undantekningum. Mig langar að halda því fram að mjög mörg okkar viljum miklu framsæknari ríkisfjármálastefnu, betur rökstudda og rædda fjármálastefnu, fjármálastefnu sem virðir vilja mjög stórs hluta þjóðarinnar, sem ræður yfir 40% eigna hér á landi á móti hinum 60% eignanna sem 10% íbúanna hafa í höndum sínum. Við viljum fjármálastefnu sem er að lögum en gefur svigrúm með sanngjarnri aukatekjuöflun til að fullnægja þörfum mikils meiri hluta samfélagsins, fólksins sem kallar á raunhæft velferðar-, mennta- og samgöngukerfi, allt þetta venjulega og nútímalega sem það sama fólk á skilið og þarfnast til að lifa eins og ríkt samfélag getur boðið upp á. Það er að segja ef réttlátlega er skipt og hámarksgróðasókn víkur - fyrir hverju? Ég ætla að láta þingheimi það eftir að botna ræðuna.
Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að forvitnast um álit fjármálaráðs þegar kemur að stefnumörkun í nýrri lagaumgjörð. Við erum náttúrlega að taka þetta almennilega fyrir hér á þinginu í fyrsta skipti. Eins og vitað er á að vera ákveðið samhengi milli fjármálastefnu, fjármálaáætlunar og fjárlaga. Við gerð fjármálaáætlunar, sem eru þær níu blaðsíður sem við ræðum núna, skal fjármálastefnan vera til grundvallar. Hvaða áhrif hefur það á okkar vinnu á þessu þingi að hafa ekki nógu skýra mynd af því hver fjármálaáætlunin verður síðan í kjölfarið? Erum við kannski að fara að læsa okkur inni í fjármálastefnu til fimm ára? Þetta plagg er til fimm ára. Það voru mjög miklar umræður um þetta í þinginu á síðasta kjörtímabili, veit ég, um hvort þetta væri í raun hægt og hvort þetta væri eðlilegt þegar kæmi að skiptingu valdsins og hver hefði hvaða vald. Er það siðferðislega rétt að samþykkja fjármálastefnu óbreytta úr ráðuneyti án þess að vita hver fjármálaáætlun, sem á að fylgja á eftir, er? Eru það góð vinnubrögð að mati hv. þingmanns? Í meðhöndlun þingsins og fjármálaráðs hefur ekkert verið tekið tillit til eins né neins. Þetta er allt saman samþykkt óbreytt. Óbreytt - þessi tæpa blaðsíða sem texti sjálfrar þingsályktunarinnar er, svo að ekki sé minnst á greinargerðina. Erum við að læsa okkur inni? Það er spurningin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessar spurningar. Nú tók ég ekki þátt í þessum umræðum hér á síðasta kjörtímabili og á því erfitt með að svara nægilega skýrt. Eins og ég skil þessi nýju lög um opinber fjármál þá eru þau sett fram til að koma meiri festu inn í fjárlagagerðina. Ég get ekki séð að sú festa hafi gert annað í bili en að flækja vinnuna fyrir Alþingi. Alþingi fer með fjárveitingavaldið. Við höfum fengið minnisblöð um verklag þar sem fram kemur að nefndir sem taka við frumvörpum eða þingsályktunum, eða hverju sem kann að vera, séu það bundnar af fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar að þær geti ekki lagt fram tillögur um auknar fjárveitingar öðruvísi en að leggja til lækkun eða aukna tekjuöflun á móti. Það getur vel verið að þetta hafi verið öðruvísi áður og fyrr en ég sé ekki betur en að þetta geri alla þessa vinnu erfiða. Ég veit ekki hvort þetta eru yfir höfuð góð vinnubrögð. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem hefur komið fram hjá ýmsum hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á þessa þrengingu, þessa yfirfærslu á fjárveitingavald til framkvæmdarvaldsins, en hef svo sem ekki lausnir á því hvernig væri hægt að snúa klukkunni að einhverju leyti til baka. En ég endurtek: Það þarf auðvitað meiri festu í gerð fjárlaga miðað við það sem áður þekktist. [[Forseti hringir.]]Það að minnsta kosti segir mín reynsla sem samfélagsþegn mér.
Virðulegi forseti. Jú, það er alveg rétt skilið hjá hv. þingmanni að þetta er gert til að mynda ákveðna festu, svo að við vitum að það sé ákveðinn stöðugleiki. Ég tel margt í opinberum fjármálum vera til bóta. Það sem vantar að mínu mati, og mig langar að vita hvort hv. þingmaður tekur undir það, er það að allt stuðningsnetið í kringum þá fjárlagavinnu sem við þurfum að hafa aðkomu að er einfaldlega ekki til staðar. Það kemur fram í gagnrýni frá fjármálaráði, og ég ætla að taka undir það, með leyfi forseta: „Til að fjármálaráð geti sinnt hlutverki sínu eins og lögin kveða á um er nauðsynlegt að það hafi góðan aðgang, ekki einungis að forsendum og niðurstöðum fjármálastefnu á hverjum tíma, heldur einnig að forsendum og ferli stefnumörkunarinnar.“ Það virðist vera ákveðið ákall um meira aðgengi að tölulegum upplýsingum, hagspárnar eru gerðar á mjög einsleitan hátt: „Hagspáin sem liggur stefnunni til grundvallar tekur ekki nægilegt tillit til áhrifa þeirrar hagstjórnar sem af stefnunni hlýst.“ Er þetta ekki mjög alvarleg og veigamikil gagnrýni á þessa fjármálastefnu? Þá spyr maður sig, og ég vil spyrja hv. þingmann að því, hvort ekki sé eðlilegt að þessi atriði verði tekin til gaumgæfilegrar athugunar áður en stefnan er samþykkt. Og hvort ekki sé þá tækifæri núna, þar sem þingkosningar voru tiltölulega seint á árinu en ekki að vori eins og vanalega, til að við fáum að sjá samspil fjármálastefnunnar og fjármálaáætlunar til að byrja með. Þetta er fimm ára áætlun. Þetta bindur þingið í fimm ár. Mér finnst við taka þessa umræðu allt of léttilega. Mig langar að vita hvað hv. þingmanni finnst um það.
Virðulegi forseti. Jú, ég tek undir þá gagnrýni. Ég held að stjórnarandstaðan hafi flutt þannig mál hér að augljóst ætti að vera að nokkur samhljómur er í gagnrýni hennar á bæði plaggið og að sumu leyti aðferðafræðina. Fjármálaráð varar við. Ég nefndi rauð flögg í minni ræðu og spurði hvers virði þau væru. Þau virðast ekki hafa mikil áhrif á þá sem standa að baki þessu plaggi. Þetta hagsveifluviðmið, sem kannski er stóri akkillesarhællinn í þessari stefnu, kallar á að allar viðgerðir í samfélaginu verði sjálfvirkar. Það þarf enga hagstjórn í raun og veru. Ef það er plús þá er plús og þegar það er mínus þá er það mínus. Þetta er ekki flókin hagstjórn. Ég held að í það heila tekið verði mjög erfitt að reka íslenskt samfélag án þess að þarna komi til bæði annars konar hugsun, annars konar hugmyndafræði og miklu vandaðri og hægari vinnubrögð en hér hafa komið fram. Það er það sem ég get sagt um þetta án þess að fara langt út fyrir mína þekkingu.
Virðulegur forseti. Við lásum það í blöðunum í morgun að eitthvað vantaði upp á það að öll mál á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar væru farin að skila sér til þingsins, það væri ekki nema rétt um þriðjungur kominn í hús þó að frestur til að skila málum inn renni út nú í vikulok. Í þessum fréttum var rætt við verkstjóra ríkisstjórnarinnar og hann spurður hvað honum þætti um þetta. Honum þótti þetta nú ekki mikið tiltökumál, þetta færi að seytla inn, en það sem mestu máli skipti væri að stærsta málið væri komið. Það er málið sem við ræðum hér og nú. Fimm ára áætlun um það hvernig opinberum fjármunum ríkis og sveitarfélaga er ráðstafað, stóru línurnar í samneyslunni, er risastórt mál. Þess vegna er ágætt að staldra við það að sami hæstv. verkstjóri ríkisstjórnarinnar, forsætisráðherra, hefur ekki kvatt sér hljóðs í þessu máli frekar en flestir þingmenn stjórnarflokkanna. Afstaða þeirra til þessarar stefnu er þar með óljós í raun og alla vega ekki tekin fram hér í sal. Verra þykir mér að þingleg meðferð málsins er ekki meiri en svo að því er bara straujað hér í gegn án þess að mikið sé gert með athugasemdir. Það sem er stærsta málið finnst mér nefnilega orðið eitt hið óþægilegasta. Það er kannski orðið svo áliðið dags að mig langar, virðulegur forseti, að fara aðeins á trúnó og viðurkenna það fyrir forseta að ég lenti oft í því þegar ég var í námi að renna á rassinn með verkefni, byrjaði of seint á ritgerðum, undirbjó mig ekki nógu vel fyrir tíma, skilaði nú yfirleitt verkefnum, en þau voru ekki alltaf eins og ég hefði best á kosið. Sú tilfinning finnst mér gegnumgangandi í þeim verkefnum sem eru unnin hér þessa dagana. Þetta mál er skýrt dæmi um það, fjármálastefna sem kemur inn eftir örstutta vinnslu í ráðuneyti, fær hraðferð í gegnum þingið og á svo að samþykkja á harðahlaupum áður en við tökum til við næsta skref sem er fjármálaáætlunin. Hana á að klára á harðahlaupum líka. Þetta er sama tilfinning og ég fékk fyrir fjárlögum fyrir jól þar sem aðkoma þingsins var allt of lítil. Þetta var ráðuneytisfjárlagafrumvarp sem þingið lét sig hafa að samþykkja nánast óbreytt og þeir þingmenn sem studdu það verklag kusu þess vegna að framselja í reynd hluta fjárveitingavaldsins upp á Arnarhól, eitthvað sem er samkvæmt stjórnarskrá hlutverk okkar að gæta. Bara svo það sé sagt, herra forseti, þá tek ég, eins og við öll sem höfum tjáð okkur í þessu máli, undir markmið laganna um að styrk og ábyrg stjórn opinberra fjármála skipti máli. Þó það nú væri. En að í því felist óhagganleg stefna þar sem ráðherrar ráða því hvernig fjárveitingum er háttað, þar sem við eigum með þessari fjármálastefnu að samþykkja áframhaldandi sveltistefnu í opinberum fjárveitingum, óraunhæfa þar að auki ef miðað er við umsagnir um málið, til fimm ára sem við stimplum síðan aftur og aftur, fyrst með ríkisfjármálaáætlun á vordögum og síðan í fjárlögum hvers árs sem miðað við uppleggið frá ráðuneytinu á bara að vera málamyndaafgreiðsla - ég held að við megum alveg staldra við það. Það eru ýmis atriði sem má svo sem staldra við í þessu máli aðallega varðandi það hversu galin tímalínan hefur verið síðustu vikur. Þar er að sumu leyti hægt að virða ráðherrum það til vorkunnar að lögin um opinber fjármál sníða þeim ansi þröngan stakk. Það liggur við að maður noti hugtakið frá fjármálaráði og segi að hæstv. ráðherrar séu í spennitreyju tímalínu laga um opinber fjármál þar sem í 4. gr. segir að ríkisstjórn skuli móta stefnu og leggja fram svo fljótt sem auðið er, en hún hafi þó alveg tíma fram að framlagningu fjárlagafrumvarps. Í venjulegu kosningaárferði þýðir það að frá því ríkisstjórn er mynduð í kringum maí þá hefur hún fram til september til að ljúka þessu verki sem nú, vegna þeirra óvenjulegu aðstæðna sem við bjuggum við í haust, að kjósa í október og að ekki var mynduð ríkisstjórn fyrr en undir lok janúar, er sniðinn þrengri stakkur, vegna þess að þessi sami tímarammi segir að fyrir 1. maí hvert ár skuli leggja fram tillögu um fjármálaáætlun sem byggi á stefnunni sem samþykkja ber. Stakkurinn er ansi þröngt sniðinn, en þetta eru lög sem voru samin á þessu Alþingi, þetta eru lög sem má breyta á Alþingi ef í ljós kemur að þau standast ekki raunveruleikann. Ég vil ganga svo langt, virðulegur forseti, að segja að það sé eiginlega óraunhæft að ætlast til þess að ríkisstjórn og þing klári fjármálastefnu til fimm ára á þeim tímaramma sem er gefinn frá myndun ríkisstjórnar og fram til 1. apríl. Ég held að allt í kringum þetta mál sýni að það er einfaldlega of skammur tími. Það hefði kannski verið réttara að menn áttuðu sig á því í Stjórnarráðinu og hefðu sem fyrsta skref komið hingað til þings og farið einfaldlega fram á viðbótarfrest eins og ég gerði oft upp í háskóla, af því að þeir væru runnir á rassinn með verkið. Ég held að þetta sé ekki bara mitt persónulega mat, þetta er staðreynd. Tökum síðan nokkur dæmi um þessa gölnu tímalínu. Fjármálaráð hefur tvær vikur til að skila áliti sínu um stefnuna, tvær vikur til að rýna stefnu um það hvernig eigi að útdeila opinberum fjármunum næstu fimm árin. Það vill fjármálaráði til happs að þetta er stefna en ekki spá þannig að það sleppur við að meta hversu raunhæft það er að hagvaxtarskeiðið sem við erum búin að vera í í níu ár samfleytt haldi næstu árin og verði þar með sögulegt í alla vega íslensku samhengi ef ekki einhverju víðara samhengi sem lengsta hagvaxtarskeið sögunnar. Á þeim skamma tíma sem fjármálaráði var úthlutað til að rýna stefnudrögin skilaði það góðu verki. Skýrsla ráðsins er öðrum þræði áfellisdómur yfir skjalinu sem kom til þingsins vegna þess skamma tímaramma sem gefinn var. Ótal sinnum er bent á að það væri æskilegt að þessi og hin greiningin fylgdi og nánari útlistun á hinum og þessum forsendum fjármálastefnunnar. Undir það virðast flestir taka. En við ætlum að láta skeika að sköpuðu. Hér á bara að keyra þetta í gegn þótt allar þessar grunnupplýsingar vanti. Stjórnvöld geta lent í spennitreyju stefnunnar, segir í umsögn fjármálaráðs, ef atburðarásin reynist önnur en spár gera ráð fyrir. Fjármálaráðið hefur ekki umboð eða burði til að leggja mat á það hvort þessar spár séu raunhæfar, fyrir utan náttúrlega að raunsæi er ekki eitt af grunngildum í lögum um opinber fjármál þó mögulega mætti það vera það. Þá komum við að öðrum skrýtna tímafrestinum í þessu máli sem er að sú þingnefnd sem maður hefði haldið að væri einna best til þess fallin að meta það hversu raunsæjar spár fjármálastefnunnar væru, efnahags- og viðskiptanefnd, er gefinn dagur til að rýna þjóðhagsforsendur stefnunnar. Dagur. Nefndin fórnaði eðlilega höndum og sagði: Við getum þetta ekki. Hún sagði fjárlaganefnd að þau myndu kannski líta á ríkisfjármálaáætlunina þegar hún kæmi ef gæfist nægur tími til að rýna hana þá. Allan tímann sem við höfum verið að vinna þetta mál, allan tímann sem við höfum verið að vinna að innleiðingu laga um opinber fjármál, hvort sem er á þingi eða í ráðuneytinu, hafa allir verið í standandi vandræðum vegna þess að okkur er gert að byrja að hlaupa áður en við erum búin að læra að ganga. Þetta er flókin og mikil innleiðing á verklagi sem kallar á sérfræðiþekkingu á öllum stigum. Sú sérfræðiþekking hefur verið efld í ráðuneytunum. Það skilaði þó ekki meiru í fjárlagavinnunni en svo að ráðuneytin voru í standandi vandræðum með að koma breytingartillögum við fjárlagafrumvarp inn í tölvukerfi sitt, sem maður myndi halda að væri með jafnvel einfaldari verkefnum í opinberum fjármálum þannig að ekki vill maður hugsa til þess hvernig hin flóknari mál eru stödd í ráðuneytunum sem fengu þó fjármuni til að efla sérfræðiþekkingu. Eitthvað sem þingið hefur ekki. Þingið er af veikum mætti að rýna ríkisfjármálastefnu til fimm ára með lágmarksmannskap, nei, ekki einu sinni það, með minna en lágmarksmannskap. Með þeim hætti eigum við að geta sett stefnuna langt fram í tímann. Við eigum að geta bundið hendur okkar út þetta kjörtímabil varðandi það hvernig megi útdeila opinberu fé. Svo er annað dæmi sem mér finnst nokkuð lýsandi um það hversu aðþrengt verklagið hefur orðið, sem er að fólkið í fjárlaganefnd sem afgreiddi málið út og skrifaði sín nefndarálit gerði það áður en lá fyrir samkomulag við sveitarfélögin sem er hin hliðin á fjármálastefnunni. Fjármálastefnan tekur til útgjalda og tekna ríkisins og sveitarfélaga, beggja hliða hins opinbera. Þinginu liggur svo rosalega á að það rúllar málinu áfram án þess að samkomulag liggi fyrir við sveitarfélög, sömu sveitarfélög og bentu á í meðförum þingsins að þetta væru óraunhæfar væntingar um afkomu sveitarfélaganna, að þær tölur sem gert væri ráð fyrir stæðust ekki áætlanir sveitarfélaganna sjálfra. Nei, við lokum bara augum fyrir því, rúllum málinu áfram með nefndarálitum sem eru skrifuð áður en allar upplýsingar liggja fyrir. Það er svo sem lítið mál því við erum vön því að það vanti alls konar greiningar og upplýsingar inn í þetta ferli, við erum vön því að vera í blindflugi í þessu máli, okkur munar ekkert um að halda því áfram og slökkva á tækjunum þannig að við séum bara í algjöru blindflugi. Hvað tekur svo við? Verði þessi fjármálastefna samþykkt á næstu dögum, sem þarf að gera til þess að þingið geti á grundvelli fjármálastefnunnar farið að vinna með fjármálaáætlun sem væntanleg er á föstudag, tekur við þingleg meðferð fjármálaáætlunar. Þar erum við aldeilis búin að fá metnaðarfullt plan um það að renna á rassinn enn einu sinni. Það er búið að leggja upp verklag sem okkur hefur verið sýnt í drögum þar sem er gert ráð fyrir því að næsta vika, vikan fyrri páskahlé, verði nýtt í að mæla fyrir málinu, vísa því til fjárlaganefndar og hún vísi því síðan áfram til fagnefnda þingsins. Svo er komið páskahlé, í tvær vikur. Á þeim tíma fundar enginn í þessum sal. Á þeim tíma er ekki gert ráð fyrir að nefndir þingsins fundi, fagnefndirnar sem samkvæmt þessu verklagi eiga að rýna sína málaflokka í ríkisfjármálaáætlun til að skila umsögnum til fjárlaganefndar. Nei, þingnefndum er gefin síðasta vikan í apríl til að hella sér nú aldeilis ofan í forsendur ríkisfjármálaáætlunar á sínu málasviði. Maður spyr sig: Hvenær á að taka tillit til sjónarmiða utan þessa húss, utan fjármálaráðuneytis? Hvenær á að heyra í þeim sem reka Landspítalann eða Háskóla Íslands? Hvenær á að koma sjónarmiðum þeirra inn í þessa stefnumörkun sem er þingsins? Er fagnefndum þingsins ætla að gera þetta eða verður sama viðkvæðið og var hér við afgreiðslu fjárlagafrumvarps fyrir jól að það komi okkur sama og ekkert við hvað eitthvert fólk úti í bæ segir, einhverjir ríkisforstjórar sem núverandi hæstv. forsætisráðherra bölsótaðist út í héðan úr þessum stól við afgreiðslu fjárlaga að væru bara vaðandi í fjölmiðla að tala um bága rekstrarstöðu sinna stofnana þvert ofan í það sem hentaði stjórnvöldum? Hvenær á þingið að hlusta á þessar raddir? Hvað á þingið síðan að geta leyft sér að gera? Eigum við aftur að afgreiða búrókratafjárlög og búrókrataríkisfjármálaáætlun án þess að setja pólitískt mark á þau? Eigum við bara að vera í hlutverki endurskoðenda, að bera saman rekstraráætlanir stofnana eins og þær liggja fyrir hjá ráðuneytum og þær tillögur sem koma frá fjármálaráðuneyti til þingsins? Eða eigum við kannski að fara að gera einhverja pólitík í kringum það hvernig við úthlutum fé úr þessum sal? Eigum við kannski að fara að taka fjárveitingavald okkar smávegis alvarlega? Ég hef miklar áhyggjur af því að við rennum út á tíma í næsta skrefi alveg eins og við höfum runnið út á tíma í hverju einasta skrefi hingað til í þessu máli. Það mun ekki birtast í því endilega að við förum fram yfir fresti heldur að við vinnum verkið bara verr. Það sýnir það verk sem við erum að ræða í dag, ríkisfjármálastefnan. Það er ekki vel unnið, á engu stigi. Svo vil ég rétt að lokum, virðulegi forseti, víkja að orðum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem í einhverri ræðu sinni í dag sagði að það væri rangnefni að tala um fjármálastefnu hægri stjórnarinnar, því að þegar þingið væri búið að samþykkja þessa stefnu þá væri þetta fjármálastefna alls þingsins. Forseti. Ég leyfi mér að mótmæla þessu. Þessi sveltistefna hægri stjórnarinnar sem ekki þorir að taka fjármagn af þeim sem það eiga, stórútgerðum, stóreignafólki, þeim sem menga, til að forgangsraða í þágu þeirra sem ekki eiga; þetta er ekki mín stefna. Ef þessi stefna verður samþykkt hér á þingi þá er þetta stefna þeirra sem samþykkja hana. Það reikna ég með, virðulegur forseti, að verði stuðningsmenn hægri flokkanna þótt þeir láti ekki mikið til sín taka hér í umræðunni. Ég reikna með að þeir raðist allir sem einn á græna hnappinn í atkvæðagreiðslu. Þá verður þetta bara akkúrat það, virðulegur forseti, ríkisfjármálastefna hægri flokkanna sem snýst ekki um fólkið í landinu heldur tilgangslausa niðurskurðarstefnu og sveltistefnu í opinberum rekstri.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Ég er sammála mörgu af því sem fram kom í henni. Mig langar að forvitnast um hversu mikil þingleg meðferð þurfi að vera til þess að hægt sé að tryggja að hlutirnir séu vel gerðir. Ég upplifði það eins og fleiri fyrir jól að það var unnið allt of hratt og ekki gætt nægilega vel að atriðum sem skipta máli. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður geti hjálpað mér svolítið við að velta upp spurningunni um hvenær nóg sé nóg í þessu efni, hvernig við metum aðferðafræðina. Ég held að það sé algjörlega skýrt, alveg sama hvaða aðferðafræði yrði þróuð og hvernig henni yrði beitt, að þessi fjármálastefna myndi aldrei komast í gegnum hana, enda er hún aðferðafræðilega mjög vafasöm. Ég mun koma að því síðar í ræðu. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér tékklistann? Hvaða atriði þyrftu að koma fram? Ég sé fyrir mér nokkur atriði varðandi fjármálastefnu, t.d. stefnu um þróun gjalda, skattstefnu, aðra tekjuöflun hins opinbera, grunngildi fjármálastofnunar mættu t.d. koma fram og jafnframt mættu fylgja sviðsmyndir. Svo langar mig líka að spyrja hv. þingmann hvernig hann sér fyrir sér að ástandið yrði ef þær forsendur sem gefnar eru um efnahagshorfur mundu standast samhliða hækkun afkomureglu í 1,6% ef taumhaldi á gengi krónunnar verður ekki náð án þess að vöxtur á vergri landsframleiðslu minnki um of af þeim sökum. Ég spyr í samhengi við það að verg landsframleiðsla mælir í raun ekki hagvöxt í hagkerfinu heldur fyrst og fremst breytingar á peningamagni í umferð.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Hversu mikil þarf þinglega meðferðin að vera til þess að okkur geti liðið vel með málið? Ég veit ekki hvað þyrfti nákvæmlega að vera á þeim gátlista sem þingmaðurinn nefndi, en atriðin sem hann taldi upp voru alla vega góð byrjun. Sviðsmyndir skipta auðvitað miklu máli, eins og fjármálaráð bendir á. Það þyrfti líka að athuga að afkomumarkmið séu bilsett frekar en vera að vera punktur. Að það sé raunveruleikatenging, að einhverjum orðum sé vikið að því hvernig hagvöxtur kunni að þróast og, eins og t.d. Seðlabankinn hefur bent á, hvaða áhrif það myndi hafa á þjóðarbúið ef meiri háttar samdráttur yrði í ferðaþjónustu vegna óhagstæðra aðstæðna. Það eru ótal hlutir sem taka þyrfti tillit til. En kannski er það sem vantar helst hér innan húss að þingið sé nógu burðugt til að takast á við þetta verkefni, að við hefðum hér tíma og aðstæður til að vinna úr öllum þeim álitaefnum sem hér eru. Ráðuneytið mætti vissulega skila mun ítarlegri vinnu til þingsins, en þingið þarf, þegar upp er staðið, að vera sá aðili sem ber ábyrgð á vinnunni. Til þess þurfum við svo miklu betri aðstæður en við höfum í dag.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég er sammála því, auðvitað þyrfti Alþingi að vera burðugra og geta staðið betur undir hlutverki sínu. Auðvitað gætum við staðið betur undir hlutverki okkar ef við fengjum fleiri gögn. Til dæmis væri afar áhugavert ef við fengjum nú að sjá hver fjármálaáætlun þessa árs er áður en við samþykkjum fjármálastefnuna. Ég nefndi svo sem nokkur atriði sem gætu hugsanlega verið á gátlista. Reyndar eru þau öll sömul komin úr lögum um opinber fjármál. Það vantaði að vísu eitt, langtímaskuldbindingar. Í rauninni er í spurningu minni fólgin sú athugasemd að allt þetta vanti í þessa tillögu. Það vantar að vinnan hafi verið unnin í fjármálastefnunni sem kveðið er á um í lögum. Þannig að ég spyr hv. þingmann: Er þetta í lagi?
Virðulegi forseti. Er þetta í lagi? spyr þingmaðurinn. Nei, auðvitað ekki. Auðvitað er ekki í lagi að hér á þingi sé látið eins og við séum múlbundin, við séum niðurnjörvuð af lögum um opinber fjármál, alveg eins og var í kringum umræðuna um fjárlög fyrir jól. Það er ekki hægt að gera þá kröfu til þingsins þegar framkvæmdarvaldið stenst ekki sömu lög. Maður myndi halda að eitt yrði yfir alla að ganga og að á meðan á þessum innleiðingarfasa standi, ef við eigum að vera að gefa framkvæmdarvaldinu endalausa sénsa með að skila hér hálfköruðu verki, sé ekki hægt að láta eins og við séum að taka við einhverju guðspjalli sem eigi bara að ljósrita og senda áfram umorðalaust.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir ræðuna. Ég get nú ekki tekið undir það að ekki hafi verið veittur eins mikill tími og mögulegt var. Ég lagði þessa fjármálastefnu fram á fyrsta degi þingsins og mælti mjög fljótlega fyrir henni. Þingið hefur því haft stefnuna til meðferðar í tvo mánuði. Það væri mjög áhugavert að vita hve langan tíma sé þá eðlilegt að veita. Þetta var sá lengsti tími sem við gátum veitt og ég reyndi að fara þar eftir bókstaf laganna sem sagði að stefnuna skyldi leggja fram eins fljótt og auðið væri. Ég veit að hv. þingmaður hefur kynnt sér umsagnir um frumvarpið. Eitt vakti athygli mína. Ég held ég fari rétt með að enginn umsagnaraðili hafi sagt að aðhald væri of mikið í fjármálastefnunni. Ég vil því spyrja hv. þingmann: Hvaða telur hann eðlilegt aðhald? Ef 1,5% er lágmark, hvað telur hv. þingmaður þá eðlilegt aðhald? Ég vil í öðru lagi spyrja hv. þingmann að því, af því að hann nefnir hér sveltistefnu í opinberum fjármálum: Nú hækkuðu útgjöld hins opinbera eða ríkisútgjöld að raunvirði um 8% í fyrra. Hvað telur hv. þingmaður eðlilega raunaukningu ef við hugsum til dæmis um sjálfbærni sem er eitt af þeim hugtökum sem er talað um í lögum um opinber fjármál?
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra spurningahlaðið andsvar sitt. Nú vill svo til að ekki einasta deilum við ráðherrann hér herbergi og þar með andrúmslofti heldur erum við jafnframt að deila sömu tímalínu. Það að ráðherrann hafi lagt málið fram á fyrsta degi þingsins segir mér, miðað við það hvernig málið lítur út, að hann hefði kannski betur gefið sér meiri tíma í ráðuneytinu til að vinna það. Tímaskorturinn nær til allrar tímalínunnar, hvort sem það er hjá okkur eða honum. Þá hefði hann kannski getað uppfyllt lög um opinber fjármál og lagt fram allar þær greiningar sem kveðið er á um að þurfi og sem fjármálaráð bendir á að vanti. Hann sagðist lofa að leggja fram aðra svona stefnu eftir fjögur á og þó að ég voni að hann verði ekki aftur fjármálaráðherra eftir þær kosningar þá er batnandi mönnum best að lifa. Jú, ég hef kynnt mér umsagnir, en spyr mig hvort hæstv. ráðherra hafi gert það líka. Hann segir hér að enginn umsagnaraðili hafi sagt aðhald vera of mikið, þar hefur honum yfirsést umsögn frá Alþýðusambandi Íslands þar sem segir, með leyfi forseta: „Tekjustofnar ríkisins hafa á undanförnum árum verið veiktir sem dregur úr aðhaldi ríkisfjármálanna og minnkar verulega svigrúm til nauðsynlegra velferðarumbóta.“ Ráðherranum svíður sveltistefnan, skiljanlega, ég ætla ekkert að setja einhverja prósentu eða einhverja tölu á það hversu mikið er eðlilegt að bæta í rekstur. Ég ætla bara að segja að þegar Listaháskólinn er ekki í mygluðu húsnæði, þegar fólk þarf ekki að neita sér um nauðsynlega læknisþjónustu, þegar háskólinn getur haldið úti nauðsynlegri menntun án þess að skera niður ár frá ári, þá erum við á réttum stað.
Herra forseti. Ég verð að ítreka spurningu mína til hv. þingmanns: Ef hann telur að aðhaldið sé ekki of mikið hvað telur hann þá rétt aðhald? Í því felast skoðanaskipti að við vitum hvert fyrir sig hvaða niðurstöðu við teljum rétta. Þetta er eitt af því sem við eigum að skila í fjármálastefnunni, að vita hve mikill afgangur er af ríkissjóði. Ef þingmaðurinn telur að aðhaldið sé of mikið vill hann þá heldur borga hærri vexti? Telur hann að vextir sem íslensk fyrirtæki, almenningur og ríkið, borgi séu of lágir? Telur hann hagstæðara að borga hærri vexti og vera með minni afgang af ríkissjóði? Það væri fróðlegt að vita svarið við þessari spurningu hjá hv. þingmanni.
Virðulegur forseti. Ég veit ekki hvað ég á að elta ólar lengi við það að hæstv. ráðherra þyki óþægilegt að boða hægri stefnu, sveltistefnu, og það að skera niður nauðsynlega þjónustu. Mig langar bara að taka undir með ráðherranum þegar hann sagði, sem óbreyttur borgari í framboði hér fyrir kosningar, að verulega þyrfti að bæta í samgöngur. Ætli hann hafi ekki líka talað um ákall til uppbyggingar á Landspítalanum eins og við öll? Ætli hann hafi ekki, eins og allir sem tóku þátt í kosningabaráttu, áttað sig á því að menntakerfið er verulega laskað eins og heilbrigðiskerfið hefur verið allt of lengi?
Spurningarnar. Svör.
Virðulegur forseti. Ég er bara ekki þannig innréttaður að vilja setja þetta í excel-skjal til að svara krossaspurningu fyrir hæstv. ráðherra.
Nei, bara hér í salnum.
Ég vil að þetta snúist um þjónustuna. Hún er ekki veitt. Þess vegna er þetta sveltistefna.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að vekja á því athygli að hæstv. ráðherra er að taka þátt í umræðunum; mér finnst það æðislegt. Aðeins að síðustu orðum hans, ég vil kannski halda áfram með þá umræðu, en segja má að þingið sé með ákveðinn athyglisbrest. Við hoppum úr einu máli í annað án þess að ná að klára síðustu krísu. Nú erum við að tala um fjármálastefnu til fimm ára. Upplagið var að við myndum klára þetta í kvöld, fjármálastefnu næstu fimm ára, klára það á einu kvöldi, í einni umræðu. Stefnan á að vera undir fjármálaáætlun á hverju ári næstu fimm árin og hún á að útskýra áherslur í henni. Ef hún gerir það ekki, eins götótt og hún er, finnum við ekki ástæðu fyrir því að áhersla er lögð á eitt málasvið umfram annað í stefnunni. Þar er á ferð ákveðið vandamál varðandi það eftirlit sem Alþingi á síðan að sinna. Þar kristallast aðstöðumunur þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Framkvæmdarvaldið hefur starfsfólkið og fagfólkið til að útskýra af hverju 1,6% eru í afgang en ekki 1,9% eða 1,75%, eða eitthvað svoleiðis, sem við þingmenn gætum komið upp með á staðnum. Við höfum ekki aðstöðuna til að leita í þau módel sem við þurfum til að meta stefnuna. Ég spyr hv. þingmann sem er nefndarmaður í allsherjar- og menntamálanefnd - eins og ég spurði hv. þm. Loga Einarsson - þar sem mörg stór svið koma til með að verða til umfjöllunar í fjármálaáætluninni: Hvernig hjálpar fjármálastefnan þingmanninum að meta þá vinnu sem vinna þarf varðandi fjármálaáætlunina sem kemur í næstu viku?
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum spurningarnar og verð að viðurkenna að ég kvíði þessu verkefni. Mér finnst ekkert þægilegt að við eigum, á harðahlaupum næstu vikurnar, að fara yfir alla þá málaflokka sem undir allsherjar- og menntamálanefnd heyra og bera það upp við þessa stefnu í einhverju óljósu verklagi sem við þurfum að finna upp í leiðinni. Þetta verður ekkert sældarlíf, held ég, í neinni nefnd. Mér finnst það áhugavert, sem þingmaðurinn nefnir, þetta með sérfræðivaldið sem er í ráðuneytinu miðað við það sérfræðileysi sem við búum við vegna þess þrönga kosts sem okkur er búinn. Þarna þykir mér hlutum snúið á haus. Ég mundi jafnvel ganga svo langt að segja að þetta gangi gegn lýðræðislegri skipan mála. Framkvæmdarvaldið situr í okkar umboði. Við sem sitjum í þessum sal höfum löggjafarvaldið og fjárveitingavaldið. Miðað við þá umræðu sem á sér stað í kringum lög um opinber fjármál þá er einhver hluti þingmanna sáttur við að framselja fjárveitingavaldið til ráðuneytanna, eins og á að vissu leyti líka við um löggjafarvaldið vegna þess að ráðuneytin búa við þennan jákvæða aðstöðumun fyrir sig, hafa miklu meira bolmagn vegna þeirra sérfræðinga sem þar starfa en við á þinginu til að takast á við mál. Þetta er ekki vandamál sem við leysum hér klukkan hálfellefu á þriðjudagskvöldi, en þetta er eitthvað sem við eigum alltaf að vera vakandi fyrir og eitthvað sem við þurfum að vinna að, þ.e. að færa fjárveitingavaldið og löggjafarvaldið, svo að ekki verði um villst, inn í þennan sal þar sem það á heima.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, að við búum einmitt við þessar aðstæður. Það óháða fagfólk sem kemur á okkar fund, og útskýrir fyrir okkur hvað er að, gefur ekkert rosalega góða einkunn. Það var meðal annars fjármálaráð. Nú er talað um tíma og tímalínu og tímaskort o.s.frv. Júní er frír, ég getið alveg setið hér 17. júní, það er ekkert vandamál, ég sé ekkert að því. Stefnan var lögð fram í upphafi þings á fyrsta degi þingfundar, en núna, eftir tveggja mánaða vinnu, umsagnir fagaðila, umsagnir hagsmunaaðila, er hún óbreytt, án breytinga nú tveimur mánuðum seinna þrátt fyrir allar umsagnir. Það er greinilega eitthvað annað sem þarf en faglegar umsagnir. Ég skil ekki hvernig þetta virkar.
Virðulegur forseti. Maður spyr sig hvað fólk endist lengi við að veita Alþingi umsagnir ef ekki er tekið mark á þeim. Fjármálaráð lagði mikla og góða vinnu í sína umsögn á þeim stutta tíma sem það hafði. Þar er bent á ótal marga hluti sem betur mættu fara og ekkert er gert með. Þetta er ekki nógu gott. Maður dæsir bara yfir þessum vinnubrögðum. Ég tek undir með þingmanninum: Það er nógur tími fram að hausti þegar fjárlög eiga að koma fram. Ég veit ekki hvort fólk áttar sig almennt á því að megnið af apríl er þingið í hléi vegna páska og síðan er þinghlé í þrjá og hálfan mánuð yfir sumarmánuðina. Það þarf ekki að klípa mikið af þeim tíma og setja fund í þingsal til að afgreiða ýmis þjóðþrifamál og gera það á vandaðan og góðan hátt.
Virðulegi forseti. Það hefur margt spaklegt verið mælt hér í kvöld, annað svo sem miður. Ég veit ekki alveg hverju ég get bætt við þessa umræðu. Ég velti því fyrir mér um hríð áðan hvort ég ætti að flytja mál mitt í táknmálsdansi til að reyna að ná sem best til hv. þingheims. En þar sem hér í salnum er sérfræðingur á því sviði lagði ég ekki í það. Ég ætla að halda mig við stóru myndina, við pólitíkina. Þrátt fyrir að mér heyrist á hæstv. ráðherra að hann vilji frekar krefja hv. þingmenn svara um nákvæma prósentu á hinu og þessu ætla ég að leyfa mér að vera í stóru línunum. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er stærðfræðingur ef ég man rétt. Ég hef alltaf borið óttablandna virðingu fyrir stærðfræðingum. Sjálfur valdi ég mér braut í menntaskóla með tilliti til þess hvar væri minnst stærðfræðikennsla. En það er hægt að lesa sér til um hluti, verða sér úti um tölur, þrátt fyrir að Alþingi hafi því miður ekki á að skipa sömu sérfræðingum á því sviði og ráðuneytin og nauðsynlegt væri fyrir Alþingi með þingmenn með stærðfræðikunnáttu eins og mína. En ég kann að leita mér upplýsinga. Hver er staðan? Hver er pólitíkin? Hverjar eru þessar stóru línur? Við skulum átta okkur á að það er verið að leggja línurnar í fjármálastefnu Íslands næstu fimm árin. Það er dálítið mikið undir. Á síðustu sex árum miðað við árið 2016 tvöfaldaðist eigið fé Íslendinga, jókst um tæpa 1.400 milljarða. Af hreinni eign sem orðið hafði til frá árinu 2010 fengu ríkustu 10% landsmanna 4 af hverjum 10 krónum. Í lok árs 2015 nam eigið fé Íslendinga tæpum 3.000 milljörðum kr., jókst um 430 milljarða á því ári. Ríkasta tíund landsmanna átti 1.880 milljarða af þeirri eign. 64%. Þriðjungurinn sem eftir var skiptist á milli hinna 90%. Fjármagnstekjur eða vaxtatekjur auk söluhagnaðar, arðs og tekna af atvinnurekstri árið 2015 námu 114,2 milljörðum kr. í heild. 79,2 milljarðar af því runnu til ríkustu 10% landsmanna. Rúmir 13,3 milljarðar til næstu tíundar þar á eftir þannig að ríkustu 20% landsmanna höfðu 81% af öllum fjármagnstekjum. Ríkustu 10% Íslendinga eiga líka 86% allra verðbréfanna. 361,5 milljarða af 422,3. Ég ítreka að þetta er miðað við árið 2015. 93% af virðisaukanum af þessum verðbréfum fóru til ríkustu 20 þúsund Íslendinganna. Tökum þetta saman. Ríkustu 10% þjóðarinnar eiga 64% af öllu eigin fé Íslands, fengu 69,4% af öllum fjármagnstekjum árið 2015, eiga 86% allra verðbréfa í landinu, fengu 93% af öllum virðisauka af þeim verðbréfum. Þetta var staðan undir lok valdatíðar síðustu ríkisstjórnar. Hvað gerði sú hæstv. ríkisstjórn? Hún fór í skattkerfisbreytingar sem gögnuðust 20% ríkustu Íslendingunum best. Hún jók á þennan ójöfnuð, bjó til þá stöðu sem ég var að fara yfir og jók á ójöfnuðinn. Hún lækkaði veiðigjöldin, lækkaði álögur á þá sem best höfðu það. Um síðustu áramót, til að hnykkja á þessari vegferð sinni, afnam hún milliþrepið og jók þannig enn frekar á ójöfnuð eða dró úr tekjujöfnunarhlutverki skattkerfisins. Þetta er staðan þegar hæstv. fjármálaráðherra tekur við embætti í janúar sl. Þessi ójafnaðarmynd sem ég er búinn að draga upp og hefur verið að teiknast upp allan valdatíma síðustu ríkisstjórnar, er staðan þegar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sest í stólinn og kynnir nýja ríkisstjórn. Hverjar eru áherslur nýrrar ríkisstjórnar? Jafnvægi og framsýni. Tvö lykilorð hæstv. ríkisstjórnar. Jafnvægi og framsýni. Jafnvægi um þennan ójöfnuð sem búið er að skapa hér. Ég heyrði fáa af þeim stjórnmálamönnum eða þingmönnum og hæstv. ráðherrum sem sitja í núverandi ríkisstjórn, sem ekki tilheyrðu Sjálfstæðisflokknum, tala hátt um það í kosningabaráttunni að helsta baráttumál þeirra væri að standa vörð um skattkerfi Bjarna Benediktssonar. Að fjármálakerfið sem Bjarni Benediktsson, þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, hafði teiknað upp skyldi varið hvað sem það kostaði. En sú er raunin. Það er það sem hefur gerst. Það er það sem hæstv. núverandi fjármálaráðherra hefur gert í embætti. Lagt fram sömu stefnu, sömu niðurskurðar- og sveltistefnu, sömu óréttlætisstefnuna, sömu ójafnaðarstefnuna og síðasta ríkisstjórn stóð fyrir. Í stjórnarsáttmálanum segir, með leyfi forseta: „Unnið verður að því að byggja upp traust á grunnstoðum samfélagsins, meðal annars Alþingi og dómstólum. Við lagasetningu þarf að gæta þess að fulltrúar ólíkra sjónarmiða hafi rúman tíma til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Viðmót og aðgengi að stjórnsýslu verður bætt, markviss skref stigin til þess að opna bókhald ríkisins og upplýsingaskylda opinberra aðila gagnvart almenningi efld. Ríkisstjórnin mun í öllum störfum sínum hafa í heiðri góða stjórnarhætti og gagnsæja stjórnsýslu.“ - Nema þegar kemur að fimm ára ríkisfjármálastefnu, hefði mátt hnýta aftan við. Það hefur verið farið ágætlega yfir hvernig staðið hefur verið að þessari stefnu. Hvernig excel-hugsun um dagsetningu framlagningar skiptir meira máli en sú pólitíska stefna sem á að stýra landinu eftir næstu fimm árin. Hvað er það sem við erum að taka hér til umræðu? Ég verð að játa að ég þurfti að lesa mér aðeins til um það. Fjármálastefna, fjármálaáætlun, fjárlög, ný lög um opinber fjármál. Hvað er þetta allt saman? Ég er einfaldur maður og ekki stærðfræðingur eins og ég hef af einhverjum ástæðum komið oft inn á í mínu máli. En ég kann að lesa. Hvað segir í álitsgerð fjármálaráðs um þessa tillögu til þingsályktunar um fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022? Það stendur meira að segja á spássíunum, svona fyrir okkur tossana sem nennum ekki að lesa í gegnum allan textann. Það er búið að draga þetta út fyrir okkur, með leyfi forseta: „Samhengi er milli fjármálastefnu, fjármálaáætlunar og fjárlaga.“ Gott. Samhengi er alltaf gott. „Við gerð fjármálaáætlunar skal fjármálastefna lögð til grundvallar.“ „Fjármálastefna skal lögð til grundvallar fjármálaáætlunum.“ Þarna erum við komin í hring. „Fjármálaáætlun liggur til grundvallar fjárlögum og fjárhagsáætlana sveitarfélaga.“ „Möguleikar til endurskoðunar fjármálastefnu eru afar takmarkaðir …“ „… og í henni felst því mikil skuldbinding.“ Það er það sem við erum að gera hér í kvöld, hv. þingmenn. Við erum að setja rammann fyrir fjármál hins opinbera næstu fimm árin. Sem hefur áhrif á fjármálaáætlunina, sem verður kynnt hér og lögð fram á næstu dögum, sem hefur áhrif á fjárlög hvers einasta árs, sem hafa áhrif á fjármál sveitarfélaganna. Sem eru líka svona hoppandi kát með þetta allt saman, eða hvað? Ekki alveg. Það tókst ekki alveg að leggja þetta fram með því að uppfylla loforðin um minna fúsk. En ég nenni eiginlega ekki að tala um það. Það er búið að ræða mjög mikið um það í kvöld og í dag af hv. þingmönnum sem hafa mun meira vit á því en ég. Ég lofaði ykkur að vera í stóru línunum. Það er það sem þetta snýst um. Þetta snýst um þá pólitík sem við viljum sjá. Þetta snýst um rammann um samfélagsgerð okkar næstu fimm árin. Það er ekkert smáræði. Hér hefur hver hv. þingmaðurinn á fætur öðrum komið í pontu og hrósað fjármálaráðherra sérstaklega fyrir að sitja í salnum og láta jafnvel svo lítið að eiga í samtali við þingmenn. Ég tek ekki undir það. Mér finnst ekki nema sjálfsagt að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sitji undir þessari umræðum. Raunar finnst mér að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ætti að sitja undir öllum umræðum sem snerta fjármál ríkisins. Enn fremur finnst mér að hér ættu að sitja fleiri ráðherrar en hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Hér er verið að draga upp rammann um það samfélag sem við viljum sjá á næstu fimm árum. Ég hefði viljað sjá fullan þingsal af glaðværu fólki sem tækist á í orðum um hvaða línur ætti að leggja. Hvernig viljum við sjá þetta samfélag? Það er það sem við erum að draga upp hér. Og það er alveg sama hvaða orðskrúð við veljum, hvaða ramma í excel-skjalinu við vísum í, við komumst ekkert fram hjá því að hér erum við með sveltistefnu þegar kemur að útgjöldum, að innviðauppbyggingu, að öllu því fagra og háleita sem við lofuðum öll kjósendum okkar þegar við þurftum óvart á atkvæðum þeirra að halda. Það er eins og hafi orðið einhver töfrastund á Íslandi fljótlega eftir kosningar þegar meira að segja ríkisstjórnarflokkur sem hafði setið í fjármálaráðuneytinu í rúm þrjú ár uppgötvaði allt í einu að staðan væri allt önnur en hann hafði haldið. En hún er ekkert svo önnur. Það er búið að vera að tala um þetta ansi lengi, hvernig tekjugrunnur ríkisins var veiktur. Það er búið að ræða um það hvernig, ef teknar eru frá einskiptistekjur og sérstakar færslur í ríkisbókhaldinu, reksturinn hefur verið í járnum. Af hverju? Jú, af því að síðasta ríkisstjórn veikti tekjugrunninn gríðarlega mikið. Ég leyfi mér að draga í efa að í raun hafi verið hægt að tala um sjálfbæran ríkisbúskap, svo mikið var búið að veikja tekjugrunninn. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson vitnaði í umsögn Alþýðusambands Íslands. Ég ætla að leyfa mér að endurtaka það að einhverju leyti og jafnvel bæta við, með leyfi forseta: „Fyrirliggjandi fjármálastefna byggir að mati ASÍ í meginatriðum á að auka afgang af rekstri ríkissjóðs með því að nota eignir og afgang af rekstri til hraðari niðurgreiðslu skulda en áður var áformað. Með því lækki vaxtagjöld ríkisins og afkoman batni. Að baki þeirri áætlun er hins vegar óljós stefna um sölu ríkiseigna og talsverð óvissa um söluverðmæti þeirra eigna sem um ræðir. Tekjustofnar ríkisins hafa á undanförnum árum verið veiktir sem dregur úr aðhaldi ríkisfjármálanna og minnkar verulega svigrúm til nauðsynlegra velferðarumbóta. Engin áform eru þannig uppi um að nýta bætta stöðu sem lægri vaxtagjöld ríkissjóðs skapa til aukinnar almennrar velferðar.“ Þetta er dálítið mikið lykilatriði. Það er ekki eins og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra eða hv. stjórnarliðar, jafnvel hæstvirtir, stígi hér í pontu og lýsi því hvernig eigi að nota það svigrúm sem lægri vaxtagjöld ríkissjóðs skapa til aukinnar almennrar velferðar. Hve miklu á að eyða í heilbrigðiskerfið? Vegakerfið? Hvað tókst okkur að kría út í samgönguáætlun með staðfastri baráttu gegn samgönguráðherra sem lýsti því strax yfir að það væru ekki til peningar? 1,2 milljarða króna. Eigum við að treysta því að þessi ríkisstjórn muni gera það að forgangsverkefni, ef þetta svigrúm skapast, að auka almenna velferð? Ég ætla að leyfa mér að vera spar á það traust. ASÍ segir einn helsta veikleika fyrirliggjandi fjármálastefnu vera að ekki er hægt að leggja mat á tekjur og útgjöld hins opinbera að teknu tilliti til hagsveiflunnar. Það er nú það sem þetta allt á að gera. Þetta á allt að rúmast innan hagsveiflunnar. Seðlabankinn varar við því, alls kyns stofnanir, fólk setur spurningarmerki við það, en það breytir engu um að þannig á að gera það. Hæstv. fjármálaráðherra hefur spurt hér nokkrum sinnum í kvöld, þótt mér sýnist hann nú ekki ætla að sýna mér þann heiður að fara í andsvar við mig þar sem hann er ekki í salnum … [[… út af þessu með stærðfræðina.]]Já, þrátt fyrir að ég hafi mært stétt hans í upphafi máls míns og talið mig hafa keypt mér í það minnsta eitt andsvar. Hæstv. fjármálaráðherra sagði fyrr í dag eitthvað á þá leið að hann vildi sýna aðhald þegar væri spennustig í þjóðfélaginu jafnframt því að borga niður skuldir og búa í haginn fyrir komandi kynslóðir þannig að hægt væri að eyða meira í þau ágætu mál sem við erum sammála um að verði að vinna. Hvaða ágætu mál eru það? Er hæstv. fjármálaráðherra Benedikt Jóhannesson að tala um Benedikt Jóhannesson oddvita í Norðausturkjördæmi? Að hann sé sammála honum um þau ágætu mál sem þurfti að vinna fyrir kosningar? Ég veit það ekki. Ég hef ekki heyrt hæstv. fjármálaráðherra tala mikið um hvað þurfi að byggja upp, í hvað þurfi að eyða þessum meintu tekjum og svigrúmi sem verður til. Hann talar mikið um aðhald. Gekk hér á hv. þingmann áðan og spurði hversu mikið aðhald mætti sýna. Ég hefði viljað spyrja hæstv. fjármálaráðherra hversu miklar tekjur má ríkið eiga. Hversu miklar prósentulega séð af skatttekjum. Hvernig á það kerfi að vera? Hversu mikil útgjöld má ríkið leyfa sér? Er það virkilega þannig að það sé meitlað í stein að þegar hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson gengur út úr fjármálaráðuneytinu sé fullkomnun náð í skattkerfinu? Þannig ætlum við að hafa það, takk fyrir, bless? Þetta er það sem hæstv. núverandi fjármálaráðherra er að leggja til með sinni fjármálastefnu og kemur ekki á óvart, hafandi átt í viðræðum um mögulega stjórnarmyndun í desember, að þetta sé viðhorfið. Ég tel að okkur beri í umræðum um fjármálastefnu til fimm ára að teikna upp það samfélag sem við viljum sjá. Hvaða tekjur eru það sem eiga að skapa svigrúmið? Jú, það er sala á ríkiseignum. Það er slegið í og úr með það. En hefur það verið rætt? Hefur stefna um það verið rædd og teknar ákvarðanir og fólk einfaldlega komið hreint fram með það? Það er þetta sem við viljum gera. Ég hef ekki heyrt það. Enda virðist hver höndin vera … ja, ég ætla ekki að taka svo djúpt í árinni, en í það minnsta virðast vera mjög ólíkar áherslur á meðal stjórnarliða um hvað beri að gera í þeim efnum, hvernig beri að gera það og hvað sé rétt að gera. Ég sagði í upphafi máls míns að ég bæri óttablandna virðingu fyrir stærðfræðingum. En ég ber mun meiri virðingu fyrir fólki sem kemur hreint og beint fram, fólki sem hefur pólitíska stefnu, hefur sýn á það samfélag sem það vill sjá, er tilbúið að tala fyrir því hvernig eigi að ná að byggja upp það samfélag, sem felur sig ekki á bak við orðaleppa, sem segir hreint út hvað það meinar fyrir kosningar. Ég ber ekki eins mikla virðingu fyrir fólki sem segir eitt fyrir kosningar og annað eftir þær. Þrátt fyrir að því takist jafnvel að halda einhverjar dagsetningar um framlagningu mála. Um það snýst pólitík ekki fyrir mér. Hún snýst um það hvernig samfélag við viljum sjá. Og ég vil ekki sjá það samfélag sem teiknað er upp í þessari fimm ára fjármálastefnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna og myndi vilja beina að honum svipaðri spurningu og ég hef beint að tveimur öðrum þingmönnum, þar sem í þetta skiptið er hv. þingmaður innan nefndar sem hefur með samgöngumál að gera. Væntanlega ruglaðist ég á hinni, það var atvinnuveganefnd, [[Gripið fram í.]]ég blandaði vegum eitthvað þar inn í. Samgöngumál verða væntanlega dálítið stór biti af komandi fjármálaáætlun, við vitum það ekki enn þá, höfum ekki séð hana. En finnur hv. þingmaður einhvern stað í fjármálastefnunni sem gæti hjálpað honum að sjá hvort verið sé að framfylgja einhverju fimm ára plani eins og fjármálastefnan ætti að vera? Annað sem ég vildi leggja inn í umræðuna er: Talað er um tímann sem við höfum til að afgreiða fjármálastefnuna. Undir öllum venjulegum kringumstæðum væri fjármálastefna lögð fram að hausti eftir vorkosningar. Fjármálastefnuna þyrfti síðan ekki að samþykkja fyrr en áður en fjármálaáætlun yrði samþykkt, jafnvel að vori. Við hefðum þann tíma til að fjalla um fjármálastefnuna, fá umsagnir um hana og því um líkt. Miðað við lög um opinber fjármál er gefinn mjög rúmur tími til að fjalla um fjármálastefnuna en við ættum að gefa okkur meiri tíma en okkur er skammtaður, að því er virðist vera. Ég vildi benda aðeins á það. Við höfum reyndar ekki eins mikinn tíma núna vegna októberkosninga. Svo ætlaði ég að spyrja aðeins um Fourier-greiningu. En ég sleppi því kannski.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í stuttu máli sagt: Nei, varðandi samgöngumál. Ég finn þeim ekki stað. Var ég búinn að segja að ég er ekki stærðfræðingur? Ég hef í það minnsta ekki heyrt það. Þegar maður ræðir við hæstv. ráðherra samgöngumála um samgöngumál næstu ára er lausn hans sú að skoða aðkomu einkaaðila að fjármögnun, skoða skattahækkun í formi vegtolla sem nýtalsstefnan kallar ekki skatta en eru ekkert annað en það. Já, það verður áhugavert að sjá hvað verður að finna í fjármálaáætluninni sem brátt verður lögð fram, en miðað við orð hæstv. samgönguráðherra um vinnuna við skoðun á öðrum leiðum til tekjuöflunar verð ég að segja að ég er ekki bjartsýnn. En það kemur nú í ljós fljótlega hvernig það lítur út. Hvað varðar tímann sem við höfum haft til að skoða þetta mál og hvenær ætti að leggja slíkt mál fram er ég algerlega sammála hv. þingmanni. Aðstæður eru sérstakar. Fyrir mér er niðurstaðan mun mikilvægari en ferlið því að við erum að setja okkur þann ramma sem vísað verður til um leið og við förum að ræða fjármálaáætlunina. Þegar við förum að takast á um fjárlögin í haust verður vísað til þessarar fjármálastefnu. Og næsta haust eða haustið þar á eftir og þar á eftir og þar á eftir. [[Forseti hringir.]]Það eina sem ég er ánægður með í þessari fimm ára áætlun er heitið. Ég hef nú alltaf verið hrifinn af fimm ára áætlunum.
Virðulegi forseti. Þótt ekki sé sérstaklega tekið fram í fjármálastefnunni eða í lögum um opinber fjármál um fjármálastefnuna að eitthvað skuli minnst á samgöngur eða menntamál eða heilbrigðismál eru það óhjákvæmilega þeir málaflokkar sem við fjöllum um. Í lögum um opinber fjármál er síðan fjallað um grunngildin sem staðfesta verður að eigi við um fjármálastefnuna. Það verður að sýna fram á að þeim sé framfylgt. Augljóslega, alla vega að því er ég tel, verður að sýna fram á að þau eigi við um þá málaflokka sem við fjöllum almennt séð síðan um í fjármálaáætlun og fjárlögum, og þá þessa helstu pósta, menntakerfi, heilbrigðiskerfi, samgöngukerfi og því um líkt. Þess vegna finnst mér áhugavert að það sé ekkert í fjármálastefnu sem segir að það verði veruleg uppbygging á næstu árum til þess að vega upp á móti þeirri niðurníðslu sem verið hefur á undanförnum árum. Að lagðir verði umframpeningar í t.d. heilbrigðiskerfið, bara svo að maður sjái þegar fjármálaáætlunin kemur að búið sé að hækka eða lækka á hinum og þessum málefnasviðum og maður sjái hækkunina varðandi heilbrigðismál og segi: Já, þetta var sagt í stefnunni. Að maður sjái hækkunina til samgöngumálanna sjálfra. Já, það var talað um hækkun en ég vissi þó ekki hversu mikla. Talað var um að hækkun yrði í samgöngumálum. Það er svona lagað sem mér finnst vanta, almennt tal, almenn línusetning í fjármálastefnunni, sem er augljóslega það sem við gerum hérna dagsdaglega þótt sé ekki talað sérstaklega um það í lögum um opinber fjármál. Aðalhlutverk Alþingis er að fara vel með almannafé. Til þess erum við hérna. Fjárlög.
Virðulegi forseti. Ég hef ekki verið áður hér við afgreiðslu fjárlaga fyrir utan síðustu afgreiðslu þar sem ég var ásamt hv. þingmanni sem hefur, hygg ég, verið áður við afgreiðslu fjárlaga. Hann þekkir hana því kannski betur en ég þótt ég hafi nú fylgst með henni utan frá og jafnvel skrifað um hana. En það er alveg hárrétt, ég er alveg sammála hv. þingmanni um það. Hvað varðar það að sjá ekki hækkun til einstakra liða og ramma málaflokka þá hefur nú stundum læðst að mér sá grunur þegar ég hef skoðað þessi mál og hlustað á stjórnarliða, jafnvel hæstv. ráðherra, tala um þessi mál að ástæðan fyrir því að ekki sé að finna þessa hækkun sé sú að fara eigi aðrar leiðir til uppbyggingar. Það er nefnilega sama hvar við berum niður, nánast undantekningarlaust, alls staðar er verið að opna á aukinn einkarekstur. Einkarekstur í heilbrigðiskerfinu. Fjölbreytt rekstrarform, heitir það. Einkarekstur í menntakerfinu. Síðast var hér nefndur millilandaflugvöllur, var það ekki? Ég gæti sest niður og búið til ansi langan lista um þá staði og þær aðgerðir sem stjórnarliðar hafa talað um að best sé að skoða rekstrarform á, að einkaaðilar komi að því. Það er náttúrlega ein leið að vera með sveltistefnu þegar kemur að útgjöldum. En halda menn að þessir flokkar þori að fara í kosningar eftir fjögur ár án þess að hafa gert neitt í uppbyggingu? Það held ég ekki. Hvernig á þá að fjármagna uppbygginguna? Jú, ein leið, slæm að mínu mati, er að fara til hliðar við opinberan rekstur og ná í fjármunina annars staðar, sem sagt að fara í einkarekstur, einkavæðingu.
Frú forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns að 72 milljarðar af vaxtatekjum sem verða til hér á landi runnu til ríkustu 10% landsmanna. Þetta er skuggalega nálægt þeirri tölu sem ríkissjóður borgar á ári í vaxtakostnað. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvaða lærdóm sé hægt að draga af þessu. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á vaxtastiginu í landinu almennt? Það verður einmitt til þess að mikill hluti ríkisútgjalda á hverju ári rennur til þessara 10% landsmanna, auk reyndar lífeyrissjóða og annarra sjóða. Það er ýmis skipting á því. Þetta eru líka um það bil 10% af heildarútgjöldum ríkissjóðs á hverju ári. Ég spyr að þessu í ákveðnu samhengi, í samhengi við það að aðhald ríkisstjórnarinnar virðist fyrst og fremst snúast um aðhald á útgjöldum sem gagnast almenningi en lítið raunverulegt aðhald í vöxtum þeim sem eru greiddir til auðmanna. Það er nefnilega áhugavert að velta því fyrir sér í þessu samhengi hvort þessi fjármálastefna gæti ekki einmitt verið töluvert betri ef í henni væri miklu skýrari greining á efnahagshorfum næstu fimm árin, með það fyrir augum að horfa hugsanlega til annarra þátta en bara þeirra hver afgangurinn verður eftir hvert ár eftir að búið er að borga fyrir einhverjar nauðsynjar, og jú vaxtakostnað. Hvaða annarra þátta gætum við tekið tillit til og með hvaða hætti ættum við að reyna að strúktúrera þetta?
Hv. þingmaður spyr hvort fjármálastefnan gæti orðið betri ef tekið væri tillit til ákveðinna þátta. Ég held að fjármálastefnan gæti orðið betri ef ég og hv. þingmaður færum saman í sumarbústað yfir helgi og kláruðum þetta.
Þarf ekki meiri tíma en það?
Það eru til ýmsar tölur. Á endanum snýst þetta um stefnu eins og ég var að koma hér að. Jú, það er rétt sem hv. þingmaður nefnir. Það sem mér finnst vera að í þessu, eins og ég var að reyna að koma að í máli mínu, er þessi varðstaða um að það megi ekki hrófla við skattkerfinu, megi ekki nýta það til tekjujöfnunar, t.d. þegar kemur að fjármagnstekjum sem hv. þingmaður kom inn á. Það ætti akkúrat að gera það þannig. Ég hef þá einföldu sýn að til að byggja réttlátt þjóðfélag, svo ég vitni nú í ágætislag, þurfi að horfa til samfélagsins alls. Það þurfi að horfa til getu fólks til að leggja til samneyslunnar. Samneyslan er orðin nánast skammaryrði í munni margra í dag. Mér finnst fjármálastefnan bera öll þess merki að hún sé teiknuð upp með hagsmuni þeirra sem best hafa það í huga. Það má ekki hrófla við henni á þann hátt að þeir leggi meira til samneyslunnar sem nýtist þeim sem hafa það ekki alveg eins gott. Þannig að jú, ég er sammála þeim spurningum sem hv. þingmaður lagði fyrir mig og vona að ég hafi komið inn á. Hann kemur þá kannski inn á það í öðru andsvari sínu hafi ég gleymt einhverju.
Frú forseti. Já, ég fagna því að hv. þingmaður sé sammála spurningunum en það hefði verið gaman að fá svör við þeim líka. [[Hlátur í þingsal.]]
Þú spurðir svo gildishlaðið.
Já, þetta eru svolítið gildishlaðnar spurningar. En þetta snýr að því sem ég trúi að hv. þingmaður hafi verið að vísa í. Það er þessi staðlaða tækni sem er notuð í einkavæðingu, að skera fjármagnið niður alveg inn að beini, sjá til þess að hlutirnir virki ekki þannig að fólk verði reitt og segja síðan að rétt leið til að draga úr reiðinni og laga kerfið sé að ýta því í hendur annarra. Þetta er eitthvað sem við sjáum alltaf. Ég er sammála greiningu hv. þingmanns hvað það varðar. Það sem vantar svolítið inn í umræðuna er þessi spurning hvað ætti að gera í staðinn. Ég hef lagt svipaðar spurningar fyrir aðra hv. þingmenn. Kannski er spurningin sem væri eðlilegt að fylgja eftir hér varðandi þær fjármálareglur sem eru settar fram í þessari stefnu. Þær eru þrjár. Þær eru frekar einfaldar. Það er afkomuregla, það er skuldareglan og skuldalækkunarregla. Spurningin mín er kannski bara: Hvaða aðrar reglur ættu að vera? Hvernig ættum við að horfa á hlutina öðruvísi þannig að úr yrði betri fjármálastefna sem gæti gagnast fólkinu í landinu frekar en að gagnast bara þessum örfáu sem njóta mjög mikils góðs af vaxtatekjum ríkissjóðs?
Virðulegi forseti. Ja, við gætum komið upp sanngirnisreglunni, þar sem aflað er fjármuna og tekna til ríkissjóðs á sanngjarnan hátt og þjónusta veitt til íbúanna á sanngjarnan hátt. Þetta er kannski eitthvað sem við getum sest yfir í sumarbústaðarferðinni okkar. Ég hef reyndar aðgang að sumarbústað þannig að þetta er kannski ekki óraunhæfur draumur. Hv. þingmaður kom inn á akkúrat þetta sem ég hafði nefnt í máli mínu og orðaði það ágætlega, þ.e. að svelta þannig að þjónustan verði slæm og þá sé eina svarið einkavæðing. Ég er alveg sammála því. Tökum bara samgöngumálin sem dæmi sem við höfum verið að ræða hérna. Við erum undir 40 ára meðaltali sem hlutfall af vergri landsframleiðslu sem við eyðum til samgöngumála þrátt fyrir að ríkisstjórnin gumi af því að núna hafi þetta verið aukið svo mikið. Samt er þetta undir meðaltali á öllum þessum uppbyggingarárum. Ég veit ekki hversu oft ég hlustaði á hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra standa keikan hér í pontu, einhvers staðar á blaðamannafundum, horfði á hann í sjónvarpi, las viðtöl við hann í blöðum, hlustaði á hann í útvarpi, og tala um hvað efnahagsstjórn hans hefði verið stórkostleg. Það hefði tekist svo vel að stýra ríkissjóði og þetta stæði allt saman svo vel. Engu að síður var ekki borð fyrir báru til að fara í þá nauðsynlegu innviðauppbyggingu sem augljóst var að þörf var á. Af hverju var það ekki? Ég held að hv. þingmaður hafi að einhverju leyti hitt naglann á höfuðið hvað varðar þessa heimsþekktu sveltistefnu sem gengur út á að rýra þjónustuna þannig að ákallið um einkavæðingu verði æ hærra. [[Forseti hringir.]]Nú er það orðið þannig að annaðhvort fáið þið vegtolla og borgið fyrir að keyra á vegunum eða þið fáið ekki vegi.
Frú forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að ræða þetta mál hér þótt nokkuð halli degi. Ég get kannski flutt seinni ræðu á morgun í björtu. Okkur er sagt að þetta sé eitt mesta grundvallarplaggið sem verði í höndum Alþingis á þessu kjörtímabili. Hér eru færðar fram miklar ræður um að svo hátti nú til á grundvelli laga um opinber fjármál að hér sé í eitt skipti fyrir öll í aðalatriðum verið að ganga frá ríkisfjármálunum til næstu fimm ára. Það er þá ekkert lítið undir. Maður skyldi ætla að hér væri setinn hver bekkur og að ráðherrar væru hér á öllum stólum og tækju þátt í umræðunni. Það er nánast látið eins og að nú eigi að leggja ríkisfjármálin í járnbenta steinsteypu til næstu fimm ára og eftir það verði engu um breytt, það sé bara einhver tæknivinna að færa þetta inn í ríkisfjármálaáætlun og enn ómerkilegri verði fjárlögin þegar þar að kemur. Það er bara útprentun á einhverju fylgiriti um skiptingu. En sem betur fer er þetta auðvitað ekki svo. Í fyrsta lagi er náttúrlega hægt að gjörbreyta þessu með því að skipta um ríkisstjórn, [[Hlátur í þingsal.]]því að hún á að leggja fram nýja fjármálaáætlun í upphafi síns starfstíma. Eigi þessi ósköp að ganga eftir þá hafa bæst við veigamiklar röksemdir til þess að koma þessari ríkisstjórn frá. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Því að þetta er ónýtt plagg. Í öðru lagi, og það er mikilvægt að þingmenn muni það, er það einfaldlega þannig að lög um opinber fjármál breyta engu um það að löggjafarvaldið er hér og fjárstjórnarvaldið er hér. Ef það hefur lent inni í lögum um opinber fjármál að það sé einhvern veginn öðruvísi, að þetta sé uppi í Stjórnarráði, eru þau lög ólög, þá standast þau ekki stjórnarskrána. Það er nú endir þeirrar ræðu. Það er allt saman rugl. Valdið liggur hér og Alþingi getur breytt þessu eins og því sýnis, og það þarf að gera það því að þessi tillaga er algerlega ónýt. Hún er það af mörgum ástæðum. Ísland er ekki bara á hvaða stað sem er í dag. Það eru níu ár frá hruni. Við erum á sjöunda ári hagvaxtar. Hvenær á að byggja upp á Íslandi ef ekki núna? Ætla menn að bæta fimm árum við í hægagangi, í harðlífi? Já, það er hægri stefnan sem hér er á borð borin. Þá mun vanta 14 ár í það að Ísland hafi hlúð að innviðum sínum, byggt upp velferðarkerfi sitt, lagt sína vegi o.s.frv. Reyndar að hluta til meira vegna þess að opinberar framfarir voru skornar niður á köflum árin fyrir hrun vegna þenslu. Hvað ætla menn að hafa gatið stórt í uppbyggingu Íslands á nýjan leik? Vegna þess að þessi hægagangur, þetta lága, opinbera fjárfestingarhlutfall er orðið landinu og framtíðinni í þessu landi stórhættulegt. Það verður að fara að tala mannamál um þetta. Það gengur ekki lengur að ganga svona á innviðina. Afkoman sem sveitarfélögunum er ætluð hér er skaðræði við íslenskt velferðarsamfélag. Hvernig reka þau sig þessi árin? Hvernig reyna þau að mæta markmiðinu um nýjar fjármálareglur? Með því að draga fjárfestingar saman niður í ekki neitt. Samband íslenskra sveitarfélaga segir okkur að það gangi á innviði sveitarfélaganna. Fjárfestingarnar duga ekki á móti fyrningum. Þær duga ekki til að halda þeim við. Þær eru að rýrna. Það er beinlínis verið að ganga á innstæðuna, ekki einu sinni verið að halda henni við. Ástandið hjá ríkinu er lítið skárra. Þetta er skuld, ekki síður alvarleg en sú sem er í pappírum ríkisins. Mikil og vaxandi skuld við framtíðina sem hlaðist hefur upp, og ætla menn ekkert að takast á við hana? Þjóðhagslega er þetta örugglega miklu verri skuldastýring en að greiða niður pappírsskuldirnar. Orðið skuldastýring er fínt hugtak í þessum fræðum. Hvers konar skuldastýring er það að leggja alla áherslu næstu fimm árin á það, sem er vissulega gott, að greiða niður skuldir og lofa því fyrir fram að allir búhnykkir ríkisins í formi óreglulegra tekna skuli fara í viðbótarniðurgreiðslu skulda. Ég er sammála því að óreglulegir liðir eiga ekki að fara inn í rekstur. Menn eiga ekki að venja sig á að reka sig út á það að þeir vinni einhverja happdrættisvinninga. En hvað er að því að ráðstafa t.d. tekjum af eignasölu yfir í fjárfestingar? Það er ekkert óábyrgt við það, ekki neitt. Þess vegna gef ég ekkert fyrir formúlurnar hér um það að ef t.d. ríkið losar einhvern tímann á komandi árum um eitthvað af eignarhlutum sínum í bönkum sé það ábyrgðarleysi að byggja vegi fyrir það. Nei, ég ætla sko ekki að skrifa upp á það. Frammistaða manna í samgöngumálum að undanförnu, með auðvitað miklum skilningi á því hversu ríkar þarfirnar eru í heilbrigðis- og menntamálum og í velferðarkerfinu, er að mínu mati verst af öllu. Hún er svo glórulaus þegar við höfum í huga hversu lengi er búið að svelta vegakerfið, hversu gríðarlega umferðin hefur aukist, þarfir ferðaþjónustunnar, þá er það með öllu óskiljanlegt að stjórnvöld skuli hafa leikið þennan málaflokk svona síðastliðin fjögur, fimm ár. Það er óskiljanlegt. Menn hafa ekki einu sinni nýtt hina mörkuðu tekjustofna í það sem þeir eiga að fara í, þ.e. að kosta uppbyggingu samgöngukerfisins. Nei, menn hafa ekki látið þá fylgja verðlagi. Þeir vildu skilja meira eftir ofan í vösum hjá fólki, sagði forveri núverandi hæstv. fjármálaráðherra. En hver á almennt að borga vegina? Hvernig er sanngjarnt að fjármagna þá? Er ekki áratugasamkomulag um að umferðin eigi að gera það sjálf og að við leggjum á hana sérstaka skatta til þess að færa yfir í vegina og innviðina sem samgöngurnar njóta síðan? En þá gera menn það ekki. Nei, af því að kreddan, löngunin til að geta verið mikill maður í Valhöll og sagst hafa lækkað skatta og skilið meira eftir ofan í einhverjum vösum, ber menn ofurliði. Hún rænir menn allri skynsemi, hún rænir menn öllu raunsæi og menn fara út af. Þar fara menn sko út af veginum enda er hann orðinn holóttur. Þetta er algerlega orðið glórulaust. Ég spyr aftur: Hvernær á að byggja upp á Íslandi ef á ekki að gera það á sjöunda ári hagvaxtar, ekki eftir níu erfið ár frá hruni, hvenær á þá að gera það? Árið 1971 urðu blessunarlega stjórnarskipti í landinu og hvað gerðu menn þá? Menn hófu uppbyggingarskeið. Menn færðu út landhelgina, menn keyptu skuttogara, menn byggðu frystihús, menn byggðu heilsugæslu og menn lögðu vegi. Hvað gerðist? Það voraði á Íslandi og alveg sérstaklega á landsbyggðinni. Það hófst uppbyggingarskeið í sögu landsins þar sem menn fjárfestu í framtíðinni og fjárfestu í innviðunum. Að þessu síðasta almennilega uppbyggingarskeiði bjó landsbyggðin lengi í framhaldi af þessu. Stór hluti yngstu húsa á landsbyggðinni er frá þessum tíma og inn á níunda áratuginn. Búsetuþróun snerist við og það voraði á ýmsan hátt. Það eru slíkir hlutir sem við þurfum aftur á Íslandi, ekki að fljóta sofandi að næsta hruni eða næstu kreppu. Hef ég þó ekki tíma til að fara eins og vert og skylt væri í hagstjórnarmistökin sem menn hafa verið að gera og eru enn að gera. Hvernig er staðið að þeim málum? Er það tilviljun að við sum erum komin á þann stað sem við erum núna á, að það er að byggjast upp harkalegt ójafnvægi í hagkerfinu, við ráðum ekki við ofrisið á krónunni, við höfum algerlega klúðrað því að hafa stýringu og taumhald á vexti ferðaþjónustunnar og við erum að missa þessa hlut úr böndunum? Það er engin tilviljun. Menn eru langt komnir með að gera nákvæmlega sömu hagstjórnarmistökin og fyrir hrun. Hvað stóð í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um beitingu ríkisfjármálanna árin fyrir hrun? Jú, menn sögðu mjög réttilega: Skattalækkanirnar á árunum 2003–2008 voru olía á eld þenslunnar, þær gerðu illt verra. Hvað hafa menn gert núna? Nákvæmlega það sama. Í vaxandi þenslu í hagkerfinu var það forgangsverkefni hægri aflanna að lækka skatta og aðallega á þeim sem ríkastir eru. Aðhaldið í ríkisfjármálunum hefur minnkað um 2–2,5% af vergri landsframleiðslu að meðtöldu þessu ári miðað við hagsveifluleiðréttan frumjöfnuð. Það eru engir smápeningar. Það hefur sín áhrif, enda vælir Seðlabankinn og notar það m.a. sem afsökun fyrir því að halda uppi svimandi háum vöxtum. Þótt verðbólga sé innan við eða undir viðmiðunarmörkum í þrjú ár í röð þá er samt keyrt hér á einhverjum hæstu vöxtum í heimi. Það voru dýrir kjarasamningar og eitthvað geta menn skotið sér á bak við þá. En nánast að öllu öðru leyti er þetta bara fórnarkostnaður sem íslensk heimili og íslenskt atvinnulíf sitja uppi með. Og litið í baksýnisspegilinn, sem auðvitað verður alltaf að hafa þann fyrirvara á að sé baksýnisspegill, þá grætur maður það að við skulum þurfa að hafa haft svona hátt vaxtastig í landinu allan þennan tíma. Ég sé ekki hvaða tilgangi það hefur þjónað meðan landið var í gjaldeyrishöftum, Seðlabankinn stýrði genginu með inngripum á gjaldeyrismarkaði og við fluttum inn verðhjöðnun frá Evrópu. Það er auðvitað engin ástæða fyrir þessum háu vöxtum. En þeir eru staðreynd og þeir þýða það að við erum illa stödd á nýjan leik í tilteknum hagstjórnarlegum vítahring sem við þekkjum allt of vel af langri reynslu. Hvað ætlum við að gera ef þetta snýst nú við, ef olíuverð fer að hækka og hrávöruverð fer að hækka og innfluttur varningur verður þar af leiðandi dýrari sem þarf í framleiðslustarfsemi og verðmætasköpun á Íslandi, ég tala nú ekki um ef gengið hættir að styrkjast eða veikist jafnvel, hvernig ætla menn þá að halda aftur af verðbólgu með ríkisstjórn sem slakar á í ríkisfjármálum? Það verður væntanlega þannig að Seðlabankinn telur sig knúinn að til að hækka vextina enn meir. Kannski dregur það svo aftur inn fjármagn sem finnur sér alltaf leiðir, samanber að vaxtarmunarviðskipti eru á Íslandi í gangi á nýjan leik þótt Seðlabankinn telji sig hafa fundið upp voðalega fínt fjárstreymistæki til að stýra þeim. En hvað gera hinir erlendu aðilar þá? Þeir fara bara í aðra hluti. Kaupa sig inn í Kauphöllina. Finna sér aðrar leiðir til þess að gera út á vaxtamun milli Íslands og annarra landa. Það þarf auðvitað að taka á mörgu í hagstjórnarlegu tilliti, en það verður líka að horfast í augu við og finna leiðir til að búa til það svigrúm sem við þurfum að skapa okkur til þess að geta farið að byggja upp aftur í landinu. Við getum ekki búið við þetta í mörg ár í viðbót. Það er algerlega glórulaust. Kannski hélt maður að hæstv. ríkisstjórn hefði lært sína lexíu þegar samgönguráðherra fór að skipta vegafénu sínu og menn hröktust að lokum til þess að setja að vísu allt of litla peninga í viðbót inn í það. Skynja menn ekki andrúmsloftið í samfélaginu? Skynja menn ekki óþreyjuna sem orðin er eftir því að nú verði farið að byggja upp? Það er að sjálfsögðu ekki hægt að gera allt í einu. Það eru alveg gild rök að stíga þyrfti varlega til jarðar ef við værum að tala um að stórauka opinberar fjárfestingar. Það er hagstjórnarvandi í því við núverandi aðstæður, að sjálfsögðu. Þá kemur auðvitað eitt til sögunnar sem er sjálfgefið og það er að hverja einustu krónu sem menn setja í umferð verður að fjármagna, taka úr umferð annars staðar á móti. Þá er að sjálfsögðu hægt að dreifa meiri fjárfestingum með skynsamlegum hætti þannig um hagkerfið, t.d. með fjárfestingum á landsbyggðinni sem ekki er nú almennt séð að drepast úr þenslu að það rúmist innan hagkerfisins. Það verður að gera með ábyrgum hætti gagnvart hagstjórninni og það þarf að gera. Það er málið. Eða er einhver hérna inni sem er hamingjusamur með að sigla svona áfram fimm ár í viðbót? Eru stjórnarþingmenn það? Eru það góð skilaboð upp í háskóla, í framhaldsskólana, í vegakerfið, heilbrigðiskerfið? Nei, því miður eru þetta fimm ár í viðbót af því sama. Það er það sem verið er að bjóða upp á hér. Efnahagslegar forsendur hvað burði Íslands varðar nú til dags hafa enga þörf fyrir það. Það er ekki þannig. Skuldahlutfall ríkisins og tekjumöguleikar hins opinbera eru komnir í ágætislag. Það eina sem vantar er viljinn til að sækja tekjur. Ég tel að mestu vonbrigði kosningabaráttunnar og úrslitanna - fyrir nú utan hvernig þau voru, sumir flokkar fengu allt of mikið, og jafnvel álpuðust flokkar inn á þing sem hafa ósköp lítið þar að gera - voru að það er ekkert samræmi milli orða og gjörða. Það stóð upp úr öllum í kosningabaráttunni að nú þyrfti að fara í innviðauppbyggingu, að nú þyrfti að byggja upp. En var þetta svo bara allt í plati þegar búið var að kjósa? Ætla menn að hafa þetta þannig í þrjú og hálft ár og ætla svo að gefa í árið 2020 með feitri, afturhlaðinni samgönguáætlun upp á gamla móðinn? Er það þannig sem stjórnarliðið ætlar að krafla sig í gegnum þetta? Ég held að verði ekki þolinmæði til að bíða eftir því. Við getum það ekki. Annaðhvort verður þessi ríkisstjórn að breyta í verulegum mæli um áherslur frá því sem hér er eða hún mun verða hrópuð niður. Aðstæðurnar í samfélaginu munu hrópa hana niður. Ég trúi því ekki að menn ætli að láta sjá sig sums staðar úti á landi með þá frammistöðu sem þeir eru með á bakinu núna í þessum efnum, vegna þess að fólk er alveg læst á þetta. Hér er til viðbótar við þær stífu reglur, sem eru beint í lögunum um opinber fjármál og við töldum mörg of stífar og studdum þar af leiðandi ekki málið, bætt inn viðbótarskrúfum. Það er eins og ekki hafi verið nóg járn í steinsteypunni. Nei, það er sett þak á útgjöld ríkissjóðs í viðbót við öll hin skilyrðin í fjármálareglunum upp á 41,5% af vergri landsframleiðslu. Hvaðan kemur mönnum sú speki að það þurfi að hafa bæði belti og axlabönd og gjarðir utan um sig á alla enda og kanta, keðjur og ég veit ekki hvað? Treysta menn ekki sjálfum sér? Til hvers að hafa þetta fáránlega þak, sem er auðvitað mjög óskynsamlegt, þegar það bætist við þröngan ramma sem gerir það að verkum að ríkissjóður verður að meðaltali að vera í jöfnuði og í afgangi á fimm ára tímabili og má aldrei fara niður fyrir strikið nema um 1,5% o.s.frv.? Þá er nú lítið orðið hægt að gera. Það er kannski þannig sem menn vilja hafa þetta, fjarlægja bara allt sem heitir hugsun og meðvitund út úr stjórnmálum og hagstjórn í landinu, setja þetta bara á sjálfstýringu. Fyrst finna menn rammann, skrúfa hann fastan, leggja steypuna, járnin í, síðan er gengið frá öllu saman og svo er það bara sjálfstýringin. Ekkert gert. Er það mjög gáfulegt? Halda menn að það verði til farsældar? Vilja menn reka mannlegt samfélag svona? Nei, það held ég ekki. Það held ég að sé ekki vel til farsældar fallið. Við erum komin langt á leið með að gera gamalkunnug mistök. Því miður. Hættumerkin eru öll til staðar. Að sjálfsögðu er sem betur fer margt öðruvísi og breytt er frá því sem var á vitleysisárunum fyrir hrun. Skárra væri það nú, því að annar eins galskapur hefur varla verið í gangi á byggðu bóli, alla vega ekki í vestrænum þróuðum ríkjum svo vitað sé, enda urðu afleiðingarnar eins og kunnugt er af þeirri stefnu. Það sem er miklu betra núna er t.d. það að skuldahlutföll eru betri. Sem betur fer hefur ekki enn þá brostið á með skuldsettu neyslufylliríi. Það er gott. En það þýðir ekki að hagstjórnin og jafnvægið sé í lagi í hagkerfinu. Nei, það þýðir bara, sem er auðvitað huggun, að ef bakslag kemur, niðursveifla, þá verður hún ekki jafn sársaukafull fyrir allan þorra almennings og þess vegna atvinnulífs, sem er minna skuldsett. Og það er gott. En það segir ekkert um það að hlutirnir séu í lagi þó að þessar undirstöður séu enn sem komið er a.m.k. sterkari en þær voru orðnar fyrir hrun. Við þurfum alveg nákvæmlega eftir sem áður að gæta að okkur og fara ekki út af sporinu. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að metnaður manna sé ekki meiri fyrir hönd framtíðarinnar en sá að negla niður þessa áætlun. Verði það gert er hún ónýt. Hún mun ekki halda og hún mun ekki standa. Síðan er ég þeirrar skoðunar, frú forseti, að það sé ótímabært að afgreiða þetta mál núna. Ég vil a.m.k. sjá fyrstu ríkisfjármálaáætlunina. Þá kemur kannski eitthvað af þeim sundurliðunum og greiningum sem lögin gera ráð fyrir að séu til staðar þegar við mótum stefnuna í þessum málum, [[Forseti hringir.]]þar sem búið væri að kortleggja fjárþarfir heilbrigðiskerfisins, menntakerfisins, til framtíðar litið o.s.frv. Svona vísir að langtímaáætlun [[Forseti hringir.]]á að fylgja með til grundvallar þessari stefnumörkun. Hvar er mikilvægasta mál kjörtímabilsins í þessu auma plaggi, [[Forseti hringir.]]sem eru rúmar tvær arkir, níu blaðsíður? Þetta plagg er algjört hneyksli. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa líflegu ræðu. Það var gaman að sjá hann með svona gamalkunna takta. Eini gallinn við þessa ræðu var að hún er eiginlega flutt við vitlaust tilefni. Hann er að flytja ræðuna um fjármálaáætlunina, en ég vil benda hv. þingmanni á það að hún verðir ekki lögð fram fyrr en á föstudaginn, þá getur hann náttúrlega flutt þessa ræðu aftur og við munum hafa jafn gaman af og áður. Ég vil hins vegar spyrja, af því hv. þingmaður talaði um það í ræðu í dag að það væri of mikil þensla í samfélaginu og það væri rétt að veita aðhald: Hvernig myndi hv. þingmaður veita þetta aðhald, t.d. hvaða afgang vill hann sjá í ríkisfjármálum og hvernig sér hann fyrir sér skuldamarkmið í fjármálastefnunni?
Frú forseti. Mér finnst þetta nú frekar ófyndinn útúrsnúningur hjá hæstv. ráðherra. Ég er með það algjörlega á hreinu að hér er á ferðinni fjármálastefnan sem hver ríkisstjórn á að leggja fram í upphafi kjörtímabils, það kom fram í minni ræðu. Þess vegna sagði ég að við þyrftum að skipta um ríkisstjórn til þess að hún gæti aftur lagt fram nýja og betri áætlun. Síðan kemur hin árlega ríkisfjármálaáætlun fyrir 1. apríl ár hvert. Það vel kann ég lögin um opinber fjármál og hæstv. ráðherra ætti kannski að muna eftir því að hann er að tala við einn af forverum sínum sem hefur eitthvað sýslað við þessi mál. Þannig ég verð ekki sleginn niður með svona útúrsnúningum, frú forseti. Hvernig vildi ég sjá afganginn og aðhaldið? Ég hef gagnrýnt allt síðasta kjörtímabil að ríkið sé að gera stór mistök í því að sleppa út jafn miklum tekjum og raun ber vitni. Það ættu að vera 50–70 milljarðar í viðbót inn í tekjugrunni ríkisins, inni í hinum stabíla tekjugrunni ríkisins, þá væri þetta ekkert vandamál. Þá gætum við haft bæði meiri afgang og sett í fjárfestingar og innviði án þess að nokkur slaki fælist í því gagnvart ríkisfjármálunum. [[Forseti hringir.]]Þetta er ósköp einfalt. Ég tel að ég hafi góð rök fyrir mínu máli, m.a. í ótal mörgum ræðum sem ég flutti um þetta mál á síðasta kjörtímabili.
Frú forseti. Ég hafði ekki gleymt því að hv. þingmaður er fyrrverandi fjármálaráðherra og ég hef áður í ræðu sagt að ég dáðist á þeim tíma að því hvað hann þorði að taka ákvarðanir í mörgum umdeildum málum, sumar þeirra hafa reynst vera rangar og aðrar réttar, en það sem var rétt í hans málafærslu var það að hann tók ákvarðanir, hann þorði að taka ákvarðanir þegar allt þjóðfélagið var í mikilli óvissu. Nú erum við hins vegar að stýra þessu og reyna að stýra þessu yfir á kyrrari vötn. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er afar mikilvægt að hér séu minni skuldir, minni skuldir einstaklinga, minni skuldir fyrirtækja. Ég segi líka minni skuldir ríkis og sveitarfélaga. Það er grunnurinn undir því að við getum lækkað vexti og það mun nýtast öllum þegnum samfélagsins.
Frú forseti. Það á örugglega eftir að koma fyrir hjá núverandi hæstv. fjármálaráðherra að hann tekur einhverjar ákvarðanir, vonandi gerir hann það. Ég er sammála því, það er afar mikilvægt að stjórnmálamenn geti tekið ákvarðanir, þeir lyddist ekki bara einhvern veginn áfram og ekkert gangi undan þeim. Það að taka ákvarðanir býður þeirri hættu heim að þær verði ekki endilega allar réttar eða „réttar“ í skilningi þess að síðar kemur kannski í ljós að sumt reynist betur en annað. Það er bara gangur hlutanna. Auðvitað fögnum við því að það eru ekki á neinn hátt sambærilegar aðstæður og voru hér fyrstu árin eftir hrun, skárra væri það nú. Vonandi á núverandi kynslóð íslenskra stjórnmálamanna og helst nokkrar í viðbót aldrei eftir að upplifa sambærilega hluti. Mér finnst það a.m.k. algert hámark að leggja slíkt á menn einu sinni á ævinni, að ganga í gegnum það sem þá gerðist. Við fögnum því að vera í rólegra umhverfi að ræða um þessa hluti. Það breytir ekki hinu að við þurfum að huga að því hvar [[Forseti hringir.]]Ísland er statt eftir þetta langa erfiða tímabil. Það er kannski aðal gagnrýnisþáttur minn að mér finnst menn vera algerlega sofandi fyrir því. [[Forseti hringir.]]Það er bara einhver excel-hugsun um að það skipti öllu máli að laga skuldahlutföll. [[Forseti hringir.]]Já, já, mikilvægt sem það er. En það þarf líka að byggja upp á Íslandi, hæstv. ráðherra.
Frú forseti. Ég tek heils hugar undir þessa eldræðu hv. þingmanns. Nema kannski að því leyti að ég neyðist til að spyrja: Er það satt að valdið liggi í raun hjá Alþingi? Staðreyndin er sú að með samþykkt laga um opinber fjármál var ákveðið að nú skyldi Alþingi ekki hafa beina aðkomu að ákvörðunum um það hvernig fjármagni er varið í fjárlögum, nema bara í litlum pottum, heldur frekar að láta það eftir ráðherra eða réttara sagt starfsfólki ráðuneytis að ráðstafa hlutum eftir hentisemi. Með þessu hefur féð verið tekið úr pólitíkinni. Mig langar bara að spyrja hvort þessi kerfislæga tómhyggja sé eitthvað sem við eigum að láta bjóða okkur. Það er ýmislegt sem mætti gera betur en ég vil spyrja hv. þingmann: Þurfum við ekki einmitt að endurheimta fjárlagavald Alþingis úr klóm þessarar austurrísku tómhyggju sem hefur ráðið hér um bil öllu í efnahagskerfi landsins frá samþykkt þessara laga?
Frú forseti. Nú kann það að vera að lögin um opinber fjármál séu sumpart á gráu svæði gagnvart stjórnarskránni. Það er rétt. En þá hafa menn einfaldlega gert þau mistök að ganga of langt. Því að það er alveg skýrt að Alþingi hefur ekki í valdi sínu að afsala sér fjárveitingavaldinu. Alþingi hefur ekki í valdi sínu að afsala sér skattlagningarvaldinu - nema að breyta stjórnarskránni fyrst. Það er þannig. Í reynd hlýtur það að þýða að Alþingi getur jafnvel meðvitað, að því marki sem það telur sig hafa fært yfir til framkvæmdarvaldsins skiptingarhlutverk á þeim fjárveitingum sem það hefur ákveðið, tekið það til sín aftur hvenær sem er. Við ræddum þetta svolítið við afgreiðslu fjárlaga nú í desember. Ég var og er þeirrar skoðunar að ef til dæmis fjárlaganefnd setur í nefndarálit sitt bein fyrirmæli [[Forseti hringir.]]til framkvæmdarvaldsins, hvað sem líður öllum sundurliðunum í fylgiskjölum, þá ráði það. Það hlýtur að vera þannig. Stjórnarskráin passar upp á það.
Frú forseti. Já, ég er algerlega sammála þessu. Þessar austurrísku hagfræðikenningar, sem sumir hv. þingmenn hafa tamið sér, ganga einmitt út frá frekar kaldlyndri kerfishyggju sem miðar að því að búa til þetta gangverk sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon talaði um í ræðu sinni. En með hvaða hætti gætum við gert þetta? Gætum við endurheimt þetta vald til Alþingis, t.d. með því að leggja til að þessi lög verði felld úr gildi? Væri kannski einhver snyrtileg leið til að ná þeim góðu áhrifum laganna fram - sem eru þó einhver - án þess að Alþingi missi þetta vald frá sér eins og það hefur gert? Við virðumst vera komin í það kerfi að treysta nafnlausum embættismönnum fyrir allri ákvarðanatöku og losa okkur við allt sem gæti hugsanlega gagnast almenningi. Mér finnst það ekkert rosalega góð nálgun við stjórn landsins. Mér finnst það afar slæmt.
Frú forseti. Að sjálfsögðu breytir Alþingi bara þessum lögum ef það verður niðurstaðan. Mér skilst meira að segja að umboðsmaður Alþingis hafi komið með ábendingar í þeim efnum sem séu til skoðunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og það liggi jafnvel nú þegar fyrir að gera þurfi einhverjar breytingar. Eins og ég segi held ég að stjórnarskráin sé okkur alltaf vörn í því, að því marki sem við kjósum, að taka þá í okkar hendur eitthvað sem samkvæmt almennu aðferðafræðinni á að vera fólgið í skiptingarvaldi ráðuneyta. Við getum það og þá gerum við það bara. Þá bara setjum við það inn í nefndarálit fjárlaganefndar að þetta skuli vera svona. Eða þá með lögum. Ég vil þó taka fram, til að það misskiljist ekki, að ég er ekki talsmaður ábyrgðarleysis eða agaleysis og þess að fjárlög séu afgreidd sitt á hvað svona og hinsegin á hverju ári. Ég er stuðningsmaður áætlanagerðar, að menn plani fram í tímann og hafi aga. En ég vil heldur ekki gelda hagstjórnarmöguleika [[Forseti hringir.]]Alþingis og ríkisfjármálanna. Það er óendanlega dýrmætt fyrir samfélagið að geta beitt þeim sérstaklega til að fara með það í gegnum kreppur eins mjúklega og mögulegt er.
Virðulegi forseti. Mig langar til að setja upp ákveðna sviðsmynd. Segjum sem svo að innviðauppbygging yrði fjármögnuð með bankasölu eins og gefið var til kynna í fyrri ræðum, að bankarnir yrðu seldir, eða þá alla vega með vaxtamismuninum. Það færi á ákveðinn hátt gegn fjármálamálastefnunni sjálfri vegna ákvæðisins um einskiptisfjármagn og hvernig eigi að fara með það. Ég velti fyrir mér hvar eigi að fá pening fyrir fjármögnun innviðauppbyggingar. Ef við hugsum okkur aftur á móti að við gætum notað alla söluna á bönkunum til að borga niður skuldir og langtímaskuldbindingar og við kæmumst á þann stað sem það gæfi okkur, 450 milljarðar sem eru í bönkunum inn í langtímaskuldbindingar og niðurfærslu skulda, þá værum við í mjög góðri stöðu. Ég gæti mögulega kvittað undir það sem stefnu. En ég veit ekki hvort þessi stefna [[Forseti hringir.]]fer í þá átt. Ég vildi átta mig á því hvort þetta sé mögulega umhverfið sem við lesum úr þessari stefnu án þess að það sé sagt beint.
Frú forseti. Aftur til að fyrirbyggja misskilning þá er ég enginn sérstakur kappsmaður um einhverja bankasölu. Ég dró bara upp þá mynd að það er mikill munur á annars vegar óreglulegum liðum, einskiptistekjum eins og stöðugleikaframlögum eða tímabundnum mjög háum arðgreiðslum frá bönkum, og hinu, ef ríkið gerir breytingar á eignasamsetningu sinni. Því hvaða munur í sjálfu sér er á eignarhlut í banka og góðum vegi eða flugvelli eða brú? Það eru eignir, innviðir og eignir ríkisins. Þá höfum við bara fært þær úr einu formi yfir í annað. Ég myndi vilja hafa greinarmun á þessu gagnvart stefnunni sem hér er undir, að það skuli alltaf allt sem ríkið losar um fara í niðurgreiðslur skulda. Og þarf endilega að stefna niður fyrir 30%? Er það ekki nóg? Og ef ekki væri þetta háa vaxtastig á Íslandi væri engin ástæða til þess að ganga svona hratt fram í niðurgreiðslu skulda. Engin. Það eru vissulega rök að við erum að borga það háa vexti hér. En engri [[Forseti hringir.]]annarri þjóð sem byggi við hagstæðari vaxtakjör myndi detta í hug sem sérstakt forgangsverkefni að fara með opinberar skuldir sínar alla leið niður í 30% á örfáum árum. Það væri alveg fáheyrt.
Virðulegi forseti. Ef þetta er stefnan, að það eigi að fara í bankasöluna og nota allt það til að borga niður, því þetta er einskiptisfjármagn, borga niður skuldir og langtímaskuldbindingar, þá ættum við bara að vera heiðarleg með það að við erum að fórna innviðauppbyggingu í smátíma til að komast á þann stað þar sem við erum með sama og engar skuldir og sama og engar langtímaskuldbindingar, sem væri rosalega gott. En það er ekki kosningaloforðið. Það er ekkert umboð úr kosningum til að fara þá leið.
Frú forseti. Já, ég er algjörlega sammála. Það væri langheiðarlegast að segja það. Og alheiðarlegast hefði verið að segja það fyrir kosningar. Segja bara fyrir kosningar: Því miður, það verður ekkert hægt að gera að neinu ráði í innviðum, vegum og öðru slíku næstu fimm árin því við ætlum að greiða svo hratt niður skuldir. Það hefði verið reisn yfir því og hægt að bera virðingu fyrir því ef menn hefðu riðið þannig um héruð og sagt: Fimm mögur ár í viðbót, því miður. [[Hlátur í þingsal.]]Fimm mögur ár í viðbót. Kjósið okkur. Það var nú ekki þannig. Ekki man ég eftir því. Og ekki einu sinni hæstv. núverandi fjármála- og efnahagsráðherra talaði þannig í kosningabaráttunni í Norðausturkjördæmi. Og er ég þó alls ekki að segja að hann hafi verið ábyrgðarlausastur í þeim hópi. [[Hlátur í þingsal.]]