Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp gera ráð fyrir. Forseti spyr: Er óskað atkvæðagreiðslu um tillögu forseta? Það er óskað atkvæðagreiðslu um tillögu forseta og þá fer hún fram samhliða öðrum atkvæðagreiðslum síðar í dag.
Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1454, um ræstingaþjónustu, frá Andrési Inga Jónssyni.
Forseti. Mér finnst mikilvægt að koma hingað upp og ræða aðeins hvað er að gerast í nefndum þingsins. Mig langar sérstaklega til að tala um velferðarnefnd þar sem ég sit, hvernig meiri hlutinn er að mínu mati að misnota vald sitt á gríðarlega hneykslanlegan hátt. Ég hef sjaldan komið hér upp jafn reið og ég er í dag og var í gær, en nú virðist það vera þannig að ef meiri hlutinn fær ekki sitt fram, ef meiri hlutinn fær ekki málin sín úr nefndum á þeim tíma sem hann fer fram á, án þess að minni hlutinn telji að málin séu tilbúin til að taka út, þá er meirihlutavaldi beitt til að taka þau mál úr nefndinni. Í stað þess að semja við minni hlutann, í stað þess að eiga eðlilegt samtal og málefnalegt samtal við minni hlutann eru málin rifin úr nefnd í valdi meiri hlutans. Mér finnst þetta ógeðfellt, frú forseti, og ég mótmæli því harðlega að svona sé komið fram við minni hluta Alþingis. Ég vil einnig nefna að húsnæðismál barnamála- og félagsmálaráðherra eru hér síðast á dagskrá. Ríkisstjórnin talar um mikilvægi þess að afgreiða þetta mál og koma því til nefndar. [[Forseti hringir.]]Af hverju er þetta ekki framar á dagskrá? [[Forseti hringir.]]Ég legg til að þetta mál verði fært fyrst á dagskrá svo við getum rætt það almennilega.
Forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Halldóru Mogensen að það sé mjög sérstakt ástand sem nú hefur skapast í nokkrum nefndum Alþingis þar sem meiri hlutinn er að taka út mál sem eru í raun órædd. Eitt slíkt er, að mér skilst, verið að rífa út úr velferðarnefnd við þetta tækifæri. Sama virðist eiga að gerast í atvinnuveganefnd, taka út mál sem eru lítið rædd. Það sem er líka áhugavert er að meiri hlutinn virðist vera að taka út þau mál sem stjórnarandstaðan hefur flaggað í viðræðum flokkanna við þinglok sem vandræðamálum, mál sem stjórnarandstaðan hefur sagt að geti orðið til vandræða, að þetta mál vilji hún geyma og annað slíkt. Þau mál virðist núna eiga að taka úr nefndum, rífa þau úr nefndum, ókláruð, órædd, illa búin. Það virðist vera þannig. Hvaða áhrif halda menn að það hafi inn í þinglokaviðræðurnar þegar þeir fara í þennan leik? Svo tek ég undir það að síðasta mál á dagskrá, nr. 16, hlutdeildarlánin, sem hæstv. félagsmálaráðherra leggur fram, á vitanlega að vera miklu framar á dagskránni svo að hægt sé að ræða það.
Virðulegur forseti. Á tyllidögum tölum við um að breyta vinnubrögðum hér á þingi, meira samráð og samtal, en því miður er það ekki staðreyndin. Eftir þá uppákomu sem varð á velferðarnefndarfundi í gær er maður gjörsamlega orðlaus. Þarna var verið að rífa út lyfjalög, mál sem á að fara vandlega í og okkur ber að vanda vel til verka í. Ef við eigum einhvers staðar að vanda okkur þá er það þarna. 27 umsagnir hafa borist. En nei, nei. Það á bara að rífa málið út í algerri andstöðu við minni hlutann. Og hvers vegna? Hvers vegna í ósköpunum liggur meiri hlutanum lífið á og rífur út svona mikilvægt mál, gjörsamlega vanreifað og langt frá því að vera tilbúið? Hver er tilgangurinn?
Herra forseti. Ég rétt missti af lokum fundar í velferðarnefnd í gær þar sem sá hrikalegi atburður átti sér stað að meiri hluti nefndarinnar ákvað að halda annan fund í dag í þeim tilgangi að taka út mál sem verið hefur í meðförum nefndarinnar í marga mánuði. Það var nú allt hneykslið. Ég verð að segja það, í ljósi ummæla sem hér hafa fallið, að stjórnarandstaðan á þessu þingi, eða hver sem er á þessu þingi, á ekki að láta það koma sér á óvart þó að meiri hluti nefndar ákveði á einhverjum tímapunkti, þegar mál hefur fengið margra mánaða umfjöllun í nefndinni, að taka það út. Að álíta að það séu einhver svik eða brot á lýðræðisvenjum eða eitthvað þess háttar finnst mér fulldjúpt í árinni tekið. Það er auðvitað þannig að þó að það sé eðlilegt að meiri hluti og minni hluti ræði saman þá er það ekki þannig að minni hlutinn ráði.
Hæstv. forseti. Ég tek undir með öðrum þingmönnum, að mál séu tekin svona úr nefndum. Það er alsiða á þessum tíma í þingstörfunum að formenn þingflokka fundi saman og taki sér stöðu í að semja um mál sem taka á úr nefndum og færa til þingsins. Mér finnst ekki boðlegt að þessari aðferð sé beitt, að mál séu rifin úr nefndum. Ég kvarta hér yfir því við forseta og bið um að þau vinnubrögð sem hafa verið við lýði um árabil séu höfð í hávegum.
Herra forseti. Maður fylltist augnabliksbjartsýni þegar maður las hluta af stjórnarsáttmálanum er varðaði ný vinnubrögð á Alþingi. Maður trúði því virkilega að þegar flokkur, sem hefur öskrað sig hásan yfir óréttlætinu sem hann hefur verið beittur á undanförnum árum, settist loksins í forsætisráðherrastólinn, stýrði þessari ríkisstjórn myndi hann breyta hlutunum. Á dauða mínum átti ég von en ekki því að flokkurinn ætlaði að nýta sér þetta tækifæri til þess að ganga enn lengra. En kannski kemur það ekki á óvart vegna þess að auðvitað kemur þetta fólk, sem er búið að starfa í 20 ár í stjórnmálum, úr stjórnmálaskóla gömlu karlanna og starfar alveg nákvæmlega eins. Að lokum vil ég segja þetta: Félagsmálaráðherra hefur haft 14 mánuði til þess að koma hingað inn á þingið með hlutdeildarlánin. Það minnsta sem herra forseti getur gert er að færa málið 15 málum framar á dagskrá. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, Birgir Ármannsson, nefnir hér að meiri hlutinn getur að sjálfsögðu, eftir að búið er að ræða málið vel í nefndum, tekið það út úr þeim. Að sjálfsögðu getur hann það. Í atvinnuveganefnd eru fjögur mál. Tvö þeirra eru bandormar eða alls konar breytingar til að einfalda regluverk. Gott og vel. Þau tvö er búið að vinna vel, sjávarútvegsmálin og landbúnaðarmálin. Þau mál munu fara út úr nefndinni en þá eru tvö mál eftir. Annað þeirra er um pakkaferðir sem brjóta stjórnarskrána, nokkuð augljóslega, sem er í raun búið að salta. Ráðherra vill ekki taka ábyrgð á því. Verið er að vinna að því í ráðuneytinu en sagt er að það sé samt sem áður fast í þinginu. Nei, það er fast í ráðuneytinu. Svo er hitt málið, varðandi breytingu á laxveiði og slíku. Þar er líka uppi stjórnarskrárvafaatriði, eins og ráðherrann lagði frumvarpið fram. Tveir ráðherrar Sjálfstæðisflokksins hafa því lagt fram frumvörp og ljóst er að annað bryti stjórnarskrána. Um hitt er enn þá vafi og stjórnskipunarsérfræðingar fara yfir það eftir helgi. Samt ætlar formaður nefndarinnar, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, að leggja til að lagt verði fram nefndarálit í málinu á mánudaginn og málið síðan tekið út strax þó að það hafi legið í salti í sex mánuði [[Forseti hringir.]]meðan beðið er eftir að reynt verði að laga það. Það er verið að brjóta stjórnarskrá og eignarréttinn eins og ráðherra leggur það fram, og hvað? Svo er komin ný nálgun, [[Forseti hringir.]]nýtt frumvarp og það á bara að troða því inn [[Forseti hringir.]]og troða þessu öllu inn. Það er ekki faglegt. Það er valdníðsla. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Birgir Ármannsson, segir að það er ekki þannig að minni hlutinn ráði hér á þingi. Það má kannski taka undir það sjónarmið hans að meiri hlutinn skuli ráða enda hefur hann lýðræðislegt umboð til þess. En sums staðar er það nú svo engu að síður að það er litið svo á að málefnin ráði og mikilvægast af öllu sé að vinna mál þannig að þau séu sem vönduðust og fái sem besta afgreiðslu í nefndum. Því miður hefur borið á því í þessari vinnu nú að ætlunin er að rífa mál úr nefndum, hv. velferðarnefnd og hv. atvinnuveganefnd, áður en þau eru tilbúin vegna þess að meiri hlutinn ræður, eða hvað?
Herra forseti. Ég get tekið undir orð flestra sem hér hafa talað. Hér ríkir fulltrúalýðræði sem þýðir að hver og einn af þeim 63 sem eiga sæti á Alþingi er með skýrt umboð og beint umboð frá almenningi í landinu. Hver og einn á rétt á því að tjá sig um mál, viðra skoðanir sínar og það sem er verst við Alþingi er að í nefndunum skapast þetta tækifæri til að ræða sig saman að niðurstöðu. Því miður hefur það gerst í hv. velferðarnefnd að meiri hlutinn í nefndinni, og þá sérstaklega ákveðnir aðilar þar inni sem vill svo til að eru líka í atvinnuveganefnd, fara fram með þeim hætti að ekkert svigrúm er gefið fyrir samtal til að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Þetta gerir það að verkum að málin eru rifin út úr nefndinni algjörlega ótilbúin. Þau eru ekki tilbúin og það skiptir engu máli hvað hv. þm. Birgir Ármannsson segir um hvað er alvanalegt. Hann hefur kannski bara ekkert verið upplýstur um það, [[Forseti hringir.]]af því að hann er ekki nefndarmaður í hv. velferðarnefnd, að engin umræða hefur enn átt sér stað [[Forseti hringir.]]um það mál sem nú á að fara að rífa út [[Forseti hringir.]]á einhverjum aukafundi sem forseti hefur gefið leyfi fyrir [[Forseti hringir.]]á þingfundartíma í dag. Það hefur engin umræða átt sér stað meðal nefndarmanna, enda fengum við nefndarálit kl. 11.28 áðan.
Herra forseti. Eins og þingmenn þekkja er alvanalegt, þegar kemur að þinglokum, að mikið sé að gera og menn þurfi að halda aukafund í nefndum. Þess vegna lagði ég til á fundi velferðarnefndar í upphafi fundarins í gær að nefndin kæmi sér saman um að halda aukafund og lagði til þrjár tímasetningar. Enginn minnihlutamanna treysti sér til að bregðast við þeim tímasetningum á jákvæðan hátt. [[Gripið fram í.]] [[Gripið fram í: Minni hlutinn stakk upp á sunnudagskvöldi.]] [[Gripið fram í: Meiri hlutinn gat ekki orðið við því.]] [[Forseti hringir.]]
Forseti biður um að það tali bara einn í einu í þingsalnum …
Fyrst hér er kallað fram í að stungið hafi verið upp á fundartíma á sunnudagskvöldið, þá gerði formaður nefndarinnar það, það er hárrétt. Það var ekki mín tillaga. Ég lagði hins vegar til að fyrst ekki næðist samkomulag myndum við freista þess að fá fundartíma í dag og eftir því sem mér skilst hefur forseti orðið við því. Varðandi málið sjálft þá hefur það verið til meðferðar í nefndinni síðan í nóvember sl. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Það hefur margoft verið tekið til umfjöllunar í nefndinni [[Gripið fram í.]]og það er fráleitt að halda því fram að hér séu einhver [[Forseti hringir.]]ófagleg, óvönduð vinnubrögð á ferðinni. [[Forseti hringir.]]Ég vísa því algjörlega til föðurhúsanna. [[Gripið fram í.]]
Forseti biður um ró í salnum og finnst mikilvægt að þessi fundur fari skipulega fram, fyrir nú utan það að æskilegt væri að menn ræddu og útkljáðu mál af þessu tagi í nefndunum.
Herra forseti. Mér þætti vænt um ef fólk gæti beitt sér fyrir því meðal liðsmanna sinna í stjórnarmeirihlutanum að þau orð sem forseti lét falla hér, að hægt væri að útkljá mál og komast að málefnalegri niðurstöðu á nefndarfundum, yrðu að veruleika. Lyfjalög eru hér til umræðu og afgreiðsla þeirra. Síðasti fundur um þau var 9. mars, þ.e. síðustu gestakomur. Ekki tók við málefnaleg umræða en síðustu daga bárust fréttir af því að framsögumaður málsins væri að vinna nefndarálit. Hann var ekki tilbúinn til að deila þeim hugleiðingum, hélt spilunum þétt að sér og sendi út álit í gær með því fororði að reyna ætti að taka það út í dag. Ef ég lít á álitið kemur í ljós að það vantar kaflann um eitt það sem mest var umdeilt af mörgum umdeildum atriðum. „Kemur síðar“ stóð þar og það kom síðar, kl. 11:28 í morgun með þeim skilaboðum að forseti hefði gefið leyfi fyrir því að þetta yrði tekið út á úttektarfundi í dag í fundarhléi, enda þyrfti bara stuttan fund af því að ekki ætti að ræða nefndarálitið. Það var búið að skrifa það. Þetta var meitlað í stein, [[Forseti hringir.]]þetta er faglega umræðan, það þurfti bara stuttan úttektarfund. [[Forseti hringir.]]Þetta er annaðhvort dæmi um óbærilega vanhæfni eða það sem ég held að sé frekar; ótti við málefnalega umræðu. [[Forseti hringir.]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er góð hefð og raunar alvanalegt, eins og hv. þingmenn hafa talað hér fjálglega um, að heimila gesti og heimila gagnaöflun frá þeim nefndarmönnum sem taka þátt í störfum nefnda, að nefndin komi sér saman um hvenær athugun mála er lokið. Nú eru viðkvæmar viðræður í gangi milli hv. þingflokksformanna um lyktir mála, þinglok og þinghaldið fram undan. Í stað þess að vinna af heilindum í þeim viðræðum, í stað þess að koma til móts við óskir minni hlutans af sanngirni og heiðarleika eru mál rifin út úr nefndum, ófullbúin og í ágreiningi sem er alger óþarfi að efna til. Hv. þm. Birgir Ármannsson segir réttilega að minni hlutinn ráði ekki. Það þýðir ekki að meiri hlutanum leyfist að ganga illa frá málum sem gera á að lögum fyrir alla landsmenn. Það er vanvirðingin sem við erum að benda á hér. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þessi umræða sýnir að við erum komin í hefðbundnar ógöngur. Þetta er farið að minna á bíómyndina Groundhog Day og ég hvet hæstv. forseta til að grípa inn í. Hann er ekki bara fundarstjóri á einhverjum málfundi, hann er forseti alls þingsins. Það virðist eitthvað meira en lítið vera að í velferðarnefnd og atvinnuveganefnd hjá stjórnarþingmönnum sem þar sitja. Ég sit í fjárlaganefnd og þar tökumst við á við ansi stór mál, hvort sem það eru fjárlög, fjáraukalög eða annað slíkt. Málin þar eru almennt séð ekki rifin út úr nefnd þó að okkur greini á um pólitík. Það er því virkilega eitthvað að hjá stjórnarþingmönnum sem sitja í þessum tveimur þingnefndum. Mig langar líka að minna á að það er ekki lýðræðislegt að meiri hlutinn valti yfir minni hlutann. Það er ekki lýðræðislegt. 47% þjóðarinnar kusu þá flokka sem sitja í stjórnarandstöðu. Það þarf að taka tillit til stjórnarandstöðunnar. Þjóðin hefur enga þolinmæði fyrir svona vinnubrögðum. Við erum að fara inn í dýpstu kreppu í 100 ár. Hvernig stendur á því að [[Forseti hringir.]]þessir þrír stjórnarflokkar fara í nákvæmlega sömu gamaldags vinnubrögðin, [[Forseti hringir.]]á þessum tímum af öllum, herra forseti? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það gerist mjög fyrirsjáanlega tvisvar á ári, og er alltaf ákveðið sport, að reyna að giska á hvaða dag það ber upp á, að það kemur í ljós með nákvæmlega hvaða hætti meiri hlutinn ætlar að fara að beita meirihlutavaldi sínu á mjög ósanngjarnan og ósamvinnuþýðan hátt til að spilla friðinum. Nú erum við nýbúin að vinna saman á ótrúlega öflugan hátt í gegnum heimsfaraldur kórónuveiru og friðurinn er búinn að vera merkilega góður en núna er friðurinn úti vegna þess að meiri hlutinn vill fá að troða nokkrum málum í viðbót í gegn fyrir sumarið. Er það virkilega góð leið til þess að ljúka þingi? Ég verð að spyrja: Er ekki hægt að fara að vinna hlutina betur hér á Alþingi? Hvenær ætlum við að fara að hegða okkur í samræmi við það vald og mikilvægi sem þessi stofnun hefur? [[Forseti hringir.]]Ég skil ekki hvers vegna þetta þarf alltaf að vera svona tvisvar á ári, alveg upp á dag.
Forseti. Ég var svo djúpt sokkin í þessa umræðu að ég er eiginlega búin að gleyma því hvað ég ætlaði að segja, annað en bara það að það sem fer mest fyrir brjóstið á mér, það sem mér finnst erfiðast við þetta, er að það er svo auðvelt fyrir okkur að vinna saman. Þetta er ekkert svo flókið. Við ættum að geta átt eðlilegt samstarf og eðlilegt samtal í nefndum. Ég hef alveg orðið vitni að því, það er hægt. Við getum lokið þessum málum á málefnalegan hátt. Við þingflokksformenn höfum verið að semja um hvernig við ætlum að ljúka þessu starfi nú fyrir þinghlé. Á sama tíma og það samtal á sér stað þarf meiri hlutinn í nefndum að rífa mál út á ómálefnalegan hátt í staðinn fyrir að tala við okkur og semja um hlutina. Það er ofbeldið sem felst í því sem ég á erfiðast með að sætta mig við og sætti mig hreinlega ekki við, að verkfærin sem eru notuð hér inni séu ofbeldisverkfæri. Það er til skammar. [[Gripið fram í: Hvaða rugl er þetta?]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Nei.
Ekki halda svona fram.
[[Gripið fram í: Það er ekki verið …]] Virðulegur forseti.
Forseti biður um þögn í salnum.
Hv. þm. Birgir Ármannsson kom í mýflugumynd inn í velferðarnefnd í gær og í framhaldi af því telur hann að það sé ósköp eðlilegt að hann viti allt um málið. En hvað erum við búin að vera að gera í velferðarnefnd undanfarna mánuði? Fjalla um Covid-mál. Hvernig höfum verið að vinna þau? Vel og vandlega. Hefur minni hlutinn staðið á móti því eða verið með ómálefnaleg vinnubrögð? Ekki eina sekúndu. En svo á bara að rífa með ofbeldi út lyfjalög með 27 umsagnir sem hefur ekki verið rætt um núna í tvo mánuði. Það á bara að henda í okkur einhverju áliti sem við eigum að kyngja. Ég skil ekki svona vinnubrögð og ég segi bara fyrir mitt leyti að ef sömu vinnubrögð væru viðhöfð úti í bæ eins og stundum er á Alþingi, störukeppni og alls konar vitleysa sem skilar ekki neinu - ég segi bara guð hjálpi þjóðfélaginu ef þið vinnið svona.
Herra forseti. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem lýst hafa áhyggjum sínum af vinnubrögðum í sumum nefndum þingsins. Sömuleiðis vil ég taka undir tillögu hv. þm. Halldóru Mogensen um að færa það mál sem er hér aftast á dagskránni helst sem fremst. Þannig stendur á í hv. atvinnuveganefnd að þar er til umfjöllunar mjög viðkvæmt mál, sem er lög um lax- og silungsveiði. Það eru svo flóknar og erfiðar spurningar í því máli að þar er yfir hraungrýti og hölkn að fara. Það kallar á vönduð vinnubrögð. Nú stendur þannig á að komnar eru fram viðamiklar breytingartillögur frá stjórnarmeirihlutanum og þær þurfa að fá fullnægjandi þinglega meðferð. Svo virðist sem ekki sé boðið upp á það. Ég vara við svona vinnubrögðum og ég beini því til þeirra sem fara með stjórn landsins og þingsins að látið verði af þessum vinnubrögðum og [[Forseti hringir.]]svona stór og viðkvæm mál fái fullnægjandi afgreiðslu.
Herra forseti. Þetta er mesti stormur í vatnsglasi sem maður hefur upplifað í langa tíð. En það er gott ef fólk vill tala sig upp í að vera alveg blóðöskuillt hérna út í allt og alla, [[Gripið fram í: Nei.]]það fylgir oft þessum tíma þegar þingi fer að ljúka. Þetta er alvanalegt. En að það sé stórmál að fara eftir þingsköpum og taka mál út úr nefndum, að það sé alltaf kallað að mál séu rifin út úr nefnd ef það er pólitískur ágreiningur um efnisinnihald málsins [[Það er engin umræða]]er mjög einkennilegt. Eðlilega er [[Gripið fram í.]]pólitískur ágreiningur.
Gefa hljóð.
Ef það er óeðlilegt að biðja um aukafund [[Gripið fram í: … þú veist ekki …]]á þessum tíma árs, þegar menn eru að ljúka þingstörfum og fyrir jól og áramót, ef það er óeðlilegt að fara eftir þingsköpum og vinna mál og taka þau fyrir [[Gripið fram í.]]og óska eftir fleiri fundum, ef það er orðið óeðlilegt og menn treysta sér ekki til þess er starfið á þingi orðið eitthvað skrýtið, ef við treystum okkur ekki til að vinna vinnuna okkar. Þau mál sem um er að ræða, [[Forseti hringir.]]eins og í velferðarnefnd, voru búin að fá gífurlega mikla umfjöllun í nefndinni [[Forseti hringir.]]og þau voru tilbúin [[Gripið fram í.]]til úttektar. [[Forseti hringir.]]Það vita menn ef menn segja satt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í: … kjaftæði.]]
Forseta finnst fulllangt gengið hér í frekar dónalegum frammíköllum á báða bóga.
Virðulegi forseti. Ég er ekki reiður út í nokkurn mann, [[Hlátur í þingsal.]]ég vil bara að mál séu unnin almennilega. Það var ekki mín tillaga, sagði hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson hér áðan í ræðustól og var þá að vísa til þess að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, sem óvart er formaður velferðarnefndar, hafði stungið upp á einhverjum fundartíma. Það var ekki mín tillaga, segir hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson og þar með er það bara útrætt. [[Hlátrasköll í þingsal.]] [[Gripið fram í.]]Mér finnst þessi setning eiginlega sýna okkur málið og vinnubrögðin í hnotskurn. Það var ekki mín tillaga. Ég vil gera það að minni tillögu að við reynum hér að vinna öll saman vegna þess að hingað er litið. Hér eru mjög mikilvæg mál sem við þurfum að klára sem margir eiga [[Forseti hringir.]]mjög mikið undir að við klárum. En þá þurfum við [[Forseti hringir.]]að vinna saman. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Vönduð vinnubrögð, vönduð lagasetning. Það er einhvern veginn mitt hjartans mál. Nú er í þriðja sinn verið að taka mál úr nefnd sem eru ófullbúin. Ég vísa í mál sem varðar neyslurými þar sem nefndarálit var þvingað úr nefnd með ofbeldi á sínum tíma með dagskrártillögubreytingu. Því miður var það mál sent aftur í nefnd af nefndasviði vegna þess að nefndarálitið var það gallað að ekki væri boðlegt að leggja það fyrir þingið. Þetta eru vinnubrögðin. Við þurftum að taka málið aftur inn í nefndina til að vinna nefndarálitið betur. [[Gripið fram í: Satt.]]Heilbrigðisþjónustan sem var þvinguðu út úr nefndinni á mánudaginn var í staðinn fyrir að reyna að ná samkomulagi. Núna lyfjalögin. Ég minni á að í gær var verið að vinna mál er varðar innflytjendur og móttöku flóttafólks þar sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir er framsögumaður. Hún leyfði umræðu um málið. Það varð umræða í nefndinni. Við komum með tillögur, minni hluti og meiri hluti ræddu saman, og við afgreiddum málið úr nefndinni öll saman. [[Forseti hringir.]]Þetta er hægt ef framsögumenn mála í nefndinni leyfa það, hún leyfði það í gær. [[Forseti hringir.]]Hún leyfði okkur að hafa skoðanir á málum. Aðeins varðandi húsnæðismál þá fór það ekki inn í samráðsgátt. Það er fundur í velferðarnefnd. Við getum sent það til umsagnar [[Forseti hringir.]]ef forseti setur málið framar á dagskrá og ég hvet forseta til þess. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Eins og hér hefur verið rætt erum við stödd á þessum tíma misserisins. Þetta er ekki alltaf upp á dag en nálægt því. Nú er 12. júní og árið 2017 varð svona gusa 22. maí. Mig langar að drepa þar niður í eina ræðu, með leyfi forseta: „Ein af fyrstu og ríkustu skyldum þingnefndar er að fullrannsaka mál, reyna síðan að ná samstöðu um þau ef mögulegt er en afgreiða þau þá út með mismunandi afstöðu og nefndarálitum ef slík samstaða er ekki í boði, en þá helst ekki fyrr en nefndarmenn eru út af fyrir sig sammála um að málið sé fullunnið og fullrannsakað.“ Þetta finnst mér vera góður leiðarvísir og þetta er eitthvað sem ég tel að virðulegur forseti, sem ábyrgðarmaður þess að nefndastörf gangi vel fyrir sig, geti tekið til sín, enda er honum málið skylt því að þarna stóð í pontu þingmaðurinn Steingrímur J. Sigfússon árið 2017 og sagði þessi góðu orð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég verð að segja að það er alltaf gott ef samstarfið í nefndum er af hinu góða og betra ef hægt er að afgreiða mál í sátt og samlyndi. Það er hins vegar gjarnan þannig að svo er ekki af því að það er pólitískur ágreiningur um mál. Það að niðurstaða sé fengin í nefnd þýðir ekki endilega að allir séu sáttir við hana. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga. Það að mál séu fullrædd er líka þess eðlis að það eru ekki allir sammála um það hvort mál séu endilega fullrædd á einhverjum tilteknum tímapunkti. Það verðum við líka að hafa í huga á hverjum tíma. Mér sýnist svo vera um þau mál sem hér hafa verið nefnd. Mér þykir líka vert að nefna að mér finnst ósmekklegt, ég verð að segja það, að víkja sérstaklega að tveimur nefndarmönnum í bæði hv. atvinnuveganefnd og hv. velferðarnefnd og í rauninni ásaka þær sérstaklega um ofbeldi. Ofbeldi er ljótt og stórt orð sem nær yfir hluti sem mér finnst ekki vera þeir sömu og að ákveða að leggja til að mál [[Forseti hringir.]]verði tekin út úr nefndum. Það er ekki ofbeldi. [[Forseti hringir.]]Það er bara ágreiningur um afgreiðslu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í.]]
Forseti. Ég kem hingað upp fyrst og fremst til að spyrja út í fréttir sem komu úr þessum stól þess efnis að gera ætti hlé á þingfundi fyrir nefndarfundi. Við vorum á fundi áðan, þingflokksformenn, þar sem þetta kom hvergi fram, var ekki rætt að þetta yrði hluti af dagskrá dagsins. Ég bið forseta að staðfesta hvort svo sé og þá um leið hvenær gert sé ráð fyrir hlé á þingfundinum og gefið svigrúm fyrir nefndarfundum. Þetta er svolítið sérstakt, finnst mér. Síðan langar mig að ítreka það, sem ég kom beint eða óbeint inn á í ræðu minni hér áðan, að yfir standa - eða eiga að standa yfir, þeim hefur reyndar verið frestað eða slitið í bili - viðræður um þinglok. Ef stjórnarmeirihlutinn heldur að þetta útspil þeirra í nefndum, að taka mál út órædd eða illa unnin, sé til þess fallið að auðvelda þau samskipti sem nú eru nauðsynleg ættu reynslumiklir menn að vita að svo er ekki. Ég held hins vegar að það sé mikilvægt að við höldum áfram þeim viðræðum, að menn taki aðeins til sín þau varnaðarorð sem hér hafa verið sögð, þeir sem stýra nefndum eða meiri hlutinn í nefndum alla vega, og gefi mönnum færi [[Forseti hringir.]]á að semja um þinglokin án þess að hér sé allt sett í uppnám. Þetta er ekki til þess að leysa þau mál.
Virðulegur forseti. Með miklu valdi kemur mikil ábyrgð, sagði Ben frændi í Kóngulóarmannasögunni eftir Stan Lee hér um árið. Meiri hlutinn tekur sér valdið en hingað til hefur ekki borið mikið á því að meiri hlutinn axli ábyrgð. Minni hlutinn ber líka ábyrgð, aðallega gagnvart aðhaldi við meiri hlutann því að hann hefur ekki sinnt því hlutverki mjög mikið og almennt séð er ákveðin samstaða hér inni í rauninni um að aðhaldshlutverkið sé minni hlutans, þó að það eigi að sjálfsögðu að vera alls þingsins. Þess vegna er það svo mikilvægt þegar meiri hlutinn beitir meirihlutavaldi sínu til að koma í veg fyrir aðhald og góða lagasetningu. Þetta er ekki stormur í vatnsglasi. Við erum með samþykkt frá því að við kláruðum síðast umræður um þinglok eða þinghlé varðandi það [[Forseti hringir.]]hvernig átti að afgreiða þingmannamál. Það hefur ekkert gerst í því, ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að bera af mér sakir. Það var tekið sérstaklega fram af formanni velferðarnefndar að þessir þrír þingmenn sem sætu í báðum nefndum, í atvinnuveganefnd og velferðarnefnd, hún sagði það áðan, væru með valdníðslu og ofbeldi. Ég get lýst því ofbeldi sem ég hafði uppi í upphafi fundar í gær þegar ég lagði fram nefndarálit um málefni innflytjenda sólarhring fyrr. Það var tekið út með samþykki allra sem voru á fundinum og líka þeirra sem voru á því. Ég ber af mér sakir og mér finnst þetta alveg með ólíkindum. Ég vil bara minna á að það er formaður nefndarinnar sem fer með dagskrárvaldið. [[Forseti hringir.]]Af hverju var ekki búið að setja lyfjamálin þá á dagskrá til umræðu?
Hún var að tala vel um þig …
Forseti biður um þögn í salnum. [[Gripið fram í.]]Forseti biður um að það sé þögn í salnum og ræðumenn hafi hljóð. Það er lágmark að þessi umræða fari fram með sómasamlegum hætti, hvaða nytsemd sem af henni nú verður.
Hæstv. forseti. Nú erum við komin á leiðinlega kunnuglegar slóðir. Ég vil taka tvennt fram: Þau stóru orð sem hér eru látin falla um þingmenn, að þeir beiti ofbeldi og valdníðslu, eru ekki ásættanleg. Við getum ekki fellt okkur við það að við tölum svoleiðis saman inni í þessum sal. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Hitt er að á fundi þingflokksformanna í gær var það minni hlutinn sem sleit viðræðum þannig að ég lít svo á að boltinn sé hjá minni hlutanum núna. Við hefðum gott af því að koma saman og ræða málin en ekki bjóða upp á þetta bíó hérna. Það er enginn að biðja um það.
Herra forseti. Ég hef fullan skilning á því að stjórnarmeðlimir vilji frekar að þetta bíó eigi sér stað áfram inni í nefndunum en það er einfaldlega nóg komið. Hér hefur vörn stjórnarliða verið að þau ráði. Það er ekki dregið í efa en ég legg til að forseti beiti sér fyrir fullorðinsfræðslu meðal tiltekins hluta stjórnarþingmannanna um að það er ekki það sama að fara með völdin og að forðast málefnalega, pólitíska umræðu. Við vitum ekkert, svo ég svari því sem fram hefur komið hér, hvort pólitískur ágreiningur er um afgreiðslu lyfjalaga eða ekki eða títtnefnt nefndarálit sem kom klukkan hálftólf í dag vegna þess að við höfum ekki haft tíma til að fara í gegnum það. Mig langar til að árétta að þetta þarf ekki að vera svona. Fá mál eru í eðli sínu pólitískari en samgöngumál og umhverfismál. Samt tekst þar í nefnd að leiða mál til lykta. Þar er umræðan pólitísk. Hún er hörð, hún er málefnaleg, það eru fleiri en eitt minnihlutaálit, þau eru tvö orðin, held ég. Þar eru fyrirvarar, það er tekist á, þar er pólitík [[Forseti hringir.]]en ekki einber ómerkilegheit. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða og ég ætla að leggja það til við forseta Alþingis að hann geri hlé á þessum þingfundi til að útkljá málið. Það sem snýr að okkur í velferðarnefnd og mér finnst hvað mikilvægast er að nefndarálitið kom núna klukkan hálftólf. Síðan var okkur sagt að stefnt væri að úttektarfundi á eftir. Ég get með engu móti séð hvernig hægt er að halda því fram að það séu eðlileg vinnubrögð. Ég er búin að renna yfir álitið og ég hef fjölmargar spurningar og fjölmargt sem ég myndi gjarnan vilja fá betri útskýringar á. Það er ekki einu sinni, til að klára þetta, búið að segja að nefndarálitið sé klárt því að það á enn þá eftir að laga það.
Virðulegur forseti. Hérna var orðið „alvanalegt“ notað nokkrum sinnum af fleiri en einum hv. þingmanni. Það er alvanalegt að það sé mikið að gera og þurfi að halda aukafundi í nefndum og ætti ekki að koma neinum á óvart að meiri hlutinn taki út mál. Það er rétt, virðulegi forseti. Það er alvanalegt, því miður, að á Alþingi sé svona vinnubrögðum beitt. Það var svona þegar ég kom fyrst á þing 2013 og er þannig enn þá. Því miður er það alvanalegt, virðulegi forseti. Það er það sem er að því. Það er engin afsökun. Hafa hv. þingmenn hnotið um það nýlega að Alþingi njóti svo mikillar virðingar fyrir það sem það gerir alvanalega? [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]] [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Er ekki kominn tími til að breyta aðeins til og sýna aðeins meiri lipurð, þá einföldu og litlu lipurð sem þarf til að bæta það hvernig mál eru afgreidd úr nefndum eða almennt? Þetta er ekki stór krafa, virðulegi forseti. Það er rétt, þetta er alvanalegt en það er rangt að [[Forseti hringir.]]það eigi að halda því þannig áfram. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég er formaður hv. atvinnuveganefndar og þar er samstarfið mjög gott. Í síðustu viku var ég hlaðin lofi úr þessum ræðustól og fór hjá mér og kinkaði kolli og var bara hálffeimin.
Þú gerðir gott.
Takk fyrir það, [[Gripið fram í.]]hv. þm. Jón Þór Ólafsson. Þess vegna undrar mig þessi læti hérna út af máli í velferðarnefnd sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson hefur unnið mjög vel með allri nefndinni og er tilbúið til að taka út, að það sé verið að gera stóran ágreining úr því. Mér finnst líka mjög slæmt þegar hv. þingmenn hér inni saka samþingmenn sína um ofbeldi og valdníðslu. Ég held að við séum ekki á góðum stað miðað við þá umræðu sem við höfum átt um þau mál almennt í þjóðfélaginu, varðandi einelti og annað því um líkt, og það er gjaldfelling á þeim hugtökum að nota þau í þessu samhengi þegar pólitískur ágreiningur er um [[Forseti hringir.]]hvort mál séu tilbúin til úttektar.
Það er ekki pólitískur ágreiningur, það er vandamálið.
Það var engin umræða.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir kallar umkvartanir okkar storm í vatnsglasi og talar um að þetta verklag sé í samræmi við þingsköp. Hún nefnir einnig að við treystum okkur ekki til að vinna vinnuna okkar en það sem við erum að biðja hv. meiri hluta um er að vinna vinnuna sína, að fullvinna mál áður en þau eru tekin út úr nefnd. Hv. þingflokksformaður Vinstri grænna, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, sagði að oft væri ágreiningur um hvort rannsókn væri lokið og ekkert óeðlilegt við að sá ágreiningur væri fyrir hendi. Ég vil segja að það er auðvitað lágmark að nefndum gefist færi á að ræða málalok efnislega. Það er í starfsreglum fastanefnda. Þetta eru þær verklagsreglur sem við eigum að fara eftir í nefndunum. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir sagði að formaður hv. velferðarnefndar færi með dagskrárvaldið. Það er ekki borin meiri virðing fyrir dagskrárvaldi hv. þingkonu Helgu Völu Helgadóttur en svo að það hefur endurtekið verið tekið af henni [[Gripið fram í.]]til þess að troða út stjórnarmálum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er nú allt dagskrárvaldið sem hún fær að halda.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ítreka beiðni mína um að það verði gert fundarhlé. Ég gleymdi einu atriði áðan sem mér finnst mikilvægt að komi fram vegna þessa fyrirhugaða fundar sem enginn veit um, sem á að vera í fundarhléi sem enginn veit um, og það er að húsnæðismál séu sett á dagskrá síðast í kvöld. Nú viljum við reyna að vanda vinnubrögð okkar í velferðarnefnd en ef þessi fundur verður, sem enginn veit hvenær, þá vitum við heldur ekkert um það hvort við getum sent húsnæðismálið út til umsagnar. Það var bara þetta sem ég gleymdi að koma að áðan.
Herra forseti. Ég fann mig knúinn til að koma og bæta við tveimur punktum. Annars vegar er kannski bæði eðlilegt og jákvætt að við á Alþingi temjum okkur að hrósa fyrir það sem er vel gert og er jákvætt að það hafi verið gert. En fólk skal ekki undra ef það er sömuleiðis skammast yfir því sem er illa gert. [[Gripið fram í: Rétt.]]Þarna liggur eðli máls. [[Gripið fram í.]]- Ég veit ekki hvort ég má halda áfram með ræðuna mína.
Svo gjarnan vildi forseti það að ræðumenn hefðu betra hljóð.
Auðvitað eigum við að reyna að koma fram hvert við annað af virðingu en höfum það líka í huga að það að skammast yfir því hvernig fólk orðar hlutina er frekar kjánalegt og máttlaust ef það er ekki hægt að gagnrýna hvernig fólk gerir hlutina. Vandamálið er ekki að fólk tali á ljótan hátt heldur að fólk er stundum að gera ljóta hluti. [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]Við hljótum að geta skammast hvert í öðru og hrósað hvert öðru eftir því sem við á.
Hæstv. forseti. Ég verð bara að taka undir það með hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur að forseti geri hlé á þessum fundi og noti þingreynslu sína og alkunna sáttfýsni í málum til að leiða það mál til lykta sem verið hefur umræðuefnið í fundarstjórn forseta. Svo langar mig líka, eins og komið hefur fram, að forseti færi dagskrárliðinn um húsnæðismál, hlutdeildarlán barna- og félagsmálaráðherra, sem er mjög áhugavert mál og þyrfti að fá að ræða vel, framra á dagskrá því að á undan því er t.d. mál þar sem er mjög löng mælendaskrá á einhverra hluta vegna og gæti tekið tíma að klára það mál.
Ríkisstjórnin virðist ekki átta sig á því núna á þessum lokametrum að húsnæðismálin eru sett aftast á dagskrá þessa þingfundar. Fyrir tveim dögum segir Ragnar Þór Ingólfsson, formaður stærsta verkalýðsfélags landsins, að lífskjarasamningarnir séu þegar brostnir vegna þess að ríkisstjórnin sé ekki að standa við þá, m.a. húsnæðismálin. Þingforseti setur húsnæðismálin aftast á dagskrá þessa fundar í staðinn fyrir að gera eins og við erum að biðja um, að fá þau fremst, klára þá umræðu, senda til nefndar og vinna málið áfram. Af hverju setur ríkisstjórnin málið aftast? Til að kenna þingmönnum sem þurfa að ræða í öðrum málum um að tefja það? Nei. Það á að setja það fremst, annars er það fyllilega á ábyrgð þessarar ríkisstjórnar og þessa þingforseta, þingforystunnar, að tefja mál sem er nauðsynlegt til að lífskjarasamningarnir geti haldið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] Svo ætla menn að reyna að kenna hjúkrunarfræðingum um, þeir megi ekki fara umfram lífskjarasamningana, [[Forseti hringir.]]annars fari allt í klessu. Þessu hefur verið vísað á bug af verkalýðsforystunni og sagt að standist ekki.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði að segja nákvæmlega það sama og hv. þm. Jón Þór Ólafsson sagði hér en hann sagði það bara miklu betur en ég hafði ætlað að segja það. Þá vind ég mér að því sem ég sagði áðan, að með miklu valdi kemur mikil ábyrgð, og með miklu valdi er hægt að taka sér mjög mikla ábyrgð, en það þarf að taka hana. Meiri hlutinn hefur ekki verið mjög fús til að axla ábyrgð. Á sama hátt verður virðingin að byrja hjá þeim sem hafa valdið. Það er þaðan sem viðleitnin verður að koma. Þegar það er ekki gert, það er engin viðleitni frá þeim sem hafa valdið og eiga að axla ábyrgðina, er samstarf mjög erfitt af því að tilfinningin er sú að verið sé valta yfir þá sem hafa ekkert um það að segja. Það er á þeim nótum sem við erum að reyna að [[Forseti hringir.]]biðla til meiri hlutans, þeirra sem hafa valdið og geta beitt því, að gera það af virðingu.
Forseti. Það er svo merkilegt, miðað við að vera á vinnustað sem byggir á samskiptum, hvað við erum á stundum alveg hróplega og áberandi léleg í þessum sömu samskiptum. Ef það væru eðlileg samskipti á þessum vinnustað og góð upplýsingamiðlun, í stað þess að henda nefndarálitum fram á síðustu stundu og þvinga í gegn illa ræddum og illa unnum málum, myndum við vinna sameiginlega að sem bestri niðurstöðu þingi og þjóð til sóma. En við sjáum það því miður ekki. Það er verið að leggja fram nefndarálit sem eru órædd og ókláruð. Í atvinnuveganefnd er til að mynda ekki efnislegur ágreiningur, herra forseti, heldur höfum við í minni hlutanum áhyggjur af því að það sé einfaldlega ekki búið að ræða málin nægilega vel. Herra forseti. Ég hvet þig til að gera hlé á þessum fundi og reyna að liðka fyrir betri samskiptum á þinginu, [[Forseti hringir.]]enda er það á ábyrgð forseta að leysa úr því.
Herra forseti. Þessi umræða hefur farið allvíða og ýmislegt verið sagt. Ég mun eftir örfáar mínútur gera það að tillögu minni með tölvupósti til formanns hv. velferðarnefndar að nefndin sleppi því að halda fund í dag en haldi í staðinn fund á sunnudaginn eins og formaðurinn bauð á fundi nefndarinnar í gær. Það megi verða til þess að nefndin geti, eins og hefur verið kallað hér eftir, rætt málið betur en ella væri og vonandi komist að sameiginlegri niðurstöðu. Ég vil hins vegar taka það fram að ég hef ekki orðið var við ágreining í nefndinni út af þessu máli. Ég hef lagt mig allan fram um að vinna málið vel og ég veit ekki betur en hv. nefnd hafi komið öll að því máli og tekið fullan þátt í því og gert það vel.
Virðulegur forseti. Þetta er áhugaverð umræða eða kannski öllu heldur sérstök, að hlusta á meiri hlutann mæla þessu vinnulagi og verklagi bót. Ég verð að viðurkenna að það hefur verið áhugavert sem nýr þingmaður að kynnast þessu verklagi. Eitt getur maður sagt að sé afstaðan til minni hlutans og virðingin fyrir minni hlutanum, annað er kannski, ef það skortir upp á virðingu fyrir minni hlutanum, virðingin fyrir Alþingi, virðingin fyrir hlutverki Alþingis og virðingin fyrir lagasetningunni. Við vitum öll að hún getur aldrei orðið góð þegar mál fá ekki tíma til að þroskast og dafna, þegar umræðan fær ekki að eiga sér stað og mál eru tekin út úr nefnd án þess að vera nálægt því að komast að því marki að vera orðin fullbúin sem lagasetning. Það situr dálítið í mér að það sé virkilega þannig að það skipti mestu máli, að það sé ofar öllu öðru, að keyra málin áfram, að sýna vald sitt í verki, jafnvel þó að það bitni beinlínis á Alþingi, [[Forseti hringir.]]bitni beinlínis á hlutverki þess, [[Forseti hringir.]]bitni beinlínis á lagasetningunni og bitni beinlínis á virðingu þingsins. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Maður er farinn að kannast við þetta andrúmsloft sem maður upplifir hér á hverju vori og í jólamánuðinum ár hvert. Það er ekki laust við að manni þyki þetta svolítið viðkunnanlegt eins og aðrir hlutir sem maður kannast vel við. Þessu fylgir þó ákveðin alvara vegna þess að í annan tíma eru nefndirnar starfandi í afskaplega rólegu andrúmslofti, fá mál og lítið um að vera megnið af tímanum. Svo þegar nálgast þennan tíma upphefst þessi darraðardans að klára málin og þau koma seint inn. Við bíðum mjög lengi eftir málum frá ríkisstjórninni og síðan koma þau seint inn og síðan á að rífa þau út. Það er auðvitað algerlega, herra forseti, á ábyrgð ríkisstjórnarinnar þegar málum er svona háttað, þegar mál koma svona seint inn og vinnast svo seint að það þarf að drífa þau svona áfram í lokin.
Herra forseti. Það er á tímum sem þessum sem kemur til kasta forseta þingsins að ganga fram og vera miðlari sátta og fyrirmynd í því að verklag þingsins sé eins og það ætti að vera. Nú veit ég að forsetinn er mannasættir og sáttfús í eðli sínu. Ég held að það sé tvennt sem væri rétt að gera akkúrat núna, það væri að gera hlé á þessum fundi þannig [[Kliður í þingsal.]]að menn geti ráðið ráðum sínum [[Gripið fram í: Uss.]]og að mál félagsmálaráðherra, sem nú er sett hér inn 14 mánuðum á eftir áætlun, yrði fært framar á dagskrána svo að það fengi aukið vægi í umræðum í dag. Að lokum vil ég taka heils hugar undir þau orð sem voru höfð eftir þáverandi hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni áðan um gott verklag á Alþingi.
Virðulegur forseti. Í gærkvöldi var þjóðinni boðið upp á hrikalegan sjónvarpsþátt þar sem frambjóðendur til kjörs forseta Íslands fóru hamförum. Daginn eftir er þjóðinni boðið upp á það að lýðræðiskjörið þing eyði klukkutíma í að rífast um eitthvert mál í velferðarnefnd og saki hvert annað um ofbeldi. Virðulegur forseti. Mér finnst að við eigum að bera virðingu fyrir fórnarlömbum raunverulegs ofbeldis og ekki nota slíkt orðalag í átökum okkar. Ég hvet hv. þingmenn í velferðarnefnd til að leysa mál sín þar og ég hygg að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson hafi komið með tillögu þar að lútandi. [[Gripið fram í.]]Vegna þess sem sagt hefur verið um dagskrá þessa þingfundar þá get ég ekki annað séð, virðulegur forseti, en að hún sé í fullu samræmi við hefðbundnar þingvenjur. Hér eru mál til 3. umr. fyrst á dagskrá, mál sem legið hafa í þinginu mjög lengi. Þar á eftir koma mál sem eru í 2. umr. og að síðustu kemur hér mál sem er nýtt inni í þinginu til 1. umr., þannig að mér finnst þessi dagskrá sem [[Forseti hringir.]]liggur fyrir mjög eðlileg. Við hefðum kannski getað hafist handa við hana fyrir klukkutíma síðan. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]] [[Gripið fram í.]]
… formaður að fara svona …
Herra forseti. Það má vel vera að það sé rétt hjá hv. þingkonu Bryndísi Haraldsdóttur að þetta sé allt samkvæmt venjunni. Hæstv. forseti hefur langa reynslu og þegar maður býr að slíku getur maður verið útsjónarsamur. Eftir 37, 38 ára starf hefur maður líka allgóða vitneskju um klækina sem finnast í bókinni, eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson ýjaði að. Nú ætla ég ekki að leyfa mér að segja að forseti hugsi slíkt heldur einungis láta mér nægja að hugsa það. En ég velti því fyrir mér hvort það væri ekki klókara að taka mál félagsmálaráðherra strax á dagskrá og afgreiða það beint inn í nefnd vegna þess að það er mál sem liggur fyrir að er brýnt og tengist lífskjarasamningunum og við ættum a.m.k. að geta náð samkomulagi um það.
Virðulegi forseti. Það er alltaf hluti af þessari umræðu þegar hún kemur upp að það kemur stjórnarþingmaður, vel meinandi, málefnalegur og kvartar undan því að tíma í þingsal sé sóað í eitthvað svona. Það væri kannski gott ef það væri rifjað upp hversu oft þessi kvörtun hefur komið fram og hvers vegna hún kemur fram. Hún kemur fram vegna þess að minni hlutinn hefur engin önnur úrræði þegar það er einfaldlega ekki hlustað á neitt sem hann segir. Þegar málin eru rifin út úr nefnd án málefnalegrar umræðu, sem meiri hlutinn veit alveg að er tilfellið, hvað á minni hlutinn að gera? Hvað myndi meiri hlutinn gera ef hann væri í minni hluta, eða þegar hann verður í minni hluta, leyfi ég mér að segja? Auðvitað eitthvað svona, hann myndi tala um það, virðulegur forseti. Allt sem við erum að tala um í dag snýr að þingtaktík. Það er ástæðan fyrir því að síðasta mál á dagskrá er síðasta mál á dagskrá. Það er ekkert nýtt. Það er engin ráðgáta hvers vegna það er. Það er út af þessum gömlu vinnubrögðum. [[Forseti hringir.]]Það er meiri hlutinn sem ræður og þess vegna er það meiri hlutans að breyta þessu.
Virðulegur forseti. Það er gott að meiri hluti velferðarnefndar hafi séð að sér þó að það sé miður að hafi þurft heilan klukkutíma í umræður hér í þingsal til að ná þeirri niðurstöðu fram. En vegna þess að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir biður þingmenn um að bera virðingu fyrir raunverulegum fórnarlömbum ofbeldis þegar rætt er í ræðustól um framkomu sem ofbeldi og einelti þá skulum við aðeins rifja upp rannsókn á vinnustaðamenningu Alþingis sem leiddi í ljós fyrr á árinu að raunveruleg fórnarlömb þess ofbeldis sem einelti er eru 35,7% þingmanna. Það ofbeldi birtist m.a. í framkomu við minni hlutann við þinglok. Það ofbeldi birtist í því hvernig við komum fram hvert við annað. Einelti er vinnustaðamenning og vinnustaðamenningin okkar er m.a. hvernig nefndir afgreiða mál. Ef við ætlum að bera raunverulega [[Forseti hringir.]]virðingu fyrir þolendum þá gerum við það með því t.d. að hlusta á það hvernig mál eru afgreidd í nefndum.
Herra forseti. Ég kem hérna upp til þess að ítreka þá beiðni að hæstv. forseti setjist niður með þingflokksformönnum og reyni að miðla málum, af því að það er hægt. Ég trúi því að það sé hægt og ég trúi því að hæstv. forseti geti það ef hann vill það. Mig langar líka að taka undir með tveimur hv. þingmönnum, Andrési Inga Jónssyni, hv. 9. þm. Reykv. n., sem vakti athygli á þeirri alvarlegu niðurstöðu um vinnustaðamenningu á þinginu sem hæstv. forseti hefur talað ítrekað um að sé mikilvægt að bæta úr en ekki síst vil ég taka undir það með hv. þm. Loga Einarssyni að færa húsnæðismálið, sem er mjög mikilvægt mál og mjög mikilvægt að komist til nefndar, framar á dagskrána.
Herra forseti. Þegar ég var sex ára settist hæstv. forseti inn í þennan sal. Virðulegur forseti hefur mikla þingreynslu. Þess vegna furða ég mig á því að við lendum aftur og aftur í þessum sporum. Af hverju getur herra forseti ekki gripið inn í og stjórnað þessu þingi með betri hætti en hér blasir við? Það er augljóslega eitthvað mikið að í tveimur nefndum vegna framgöngu stjórnarþingmanna, í velferðarnefnd og atvinnuveganefnd. Ég gat hér um áðan að ég sit í fjárlaganefnd og við störfum ekki svona. Við búum ekki við svona ofbeldi í þeirri nefnd af hálfu stjórnarþingmanna þar. Þess vegna skil ég ekki af hverju herra forseti, sem er forseti okkar allra, grípur ekki inn í og talar fyrir betri vinnubrögðum. Boltinn er hjá stjórninni, hann er ekki hjá minni hlutanum. Aftur ítreka ég það að ef málin væru í lagi þá værum við ekki að tala okkur hás hér. Aftur ítreka ég það að við erum hér [[Forseti hringir.]]á fordæmalausum tímum að upplifa dýpstu kreppu [[Forseti hringir.]]í hagkerfinu í 100 ár. Af hverju haldið þið að þjóðin hafi einhvern sérstakan smekk fyrir þessum átökum? [[Forseti hringir.]]Þau eru fyrst og fremst á forsendum stjórnarflokkanna sem hafa einmitt meiri hluta og [[Forseti hringir.]]geta breytt vinnubrögðunum, sé [[Forseti hringir.]]vilji fyrir slíku. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég get ekki annað en gert athugasemdir við þau orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar hér áðan að afgreiðsla mála úr þingmála úr þingnefndum hafi eitthvað með einelti að gera. Ég held að það sjái allir hvers konar skot yfir markið þetta er.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að gefa mér orðið en get ekki ábyrgst það að aðrir finni sig ekki knúna til að óska einnig eftir því að fá orðið. Ég get ekki borið ábyrgð á tilfinningum annarra þingmanna en kem hér til að bera af mér sakir. Vegna orða hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur sem sagði mig hafa sagt hana beita ofbeldi þar sem hún væri bæði í hv. velferðarnefnd og hv. atvinnuveganefnd ætla ég að lesa hér orðrétt, með leyfi forseta, það sem sagt var. Ég sagði: „Því miður hefur það gerst í hv. velferðarnefnd að meiri hlutinn í nefndinni, og þá sérstaklega ákveðnir aðilar þar inni sem vill svo til að eru líka í atvinnuveganefnd, fara fram með þeim hætti að ekkert svigrúm er gefið fyrir samtal til að komast að sameiginlegri niðurstöðu.“ Þá vil ég einnig, með leyfi forseta, vitna í seinni ræðu mína hér í dag þar sem ég sagði: „Ég minni á að í gær var verið að vinna mál er varðar innflytjendur og móttöku flóttafólks þar sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir er framsögumaður. Hún leyfði umræðu um málið. Það varð umræða í nefndinni. Við komum með tillögur, minni hluti og meiri hluti ræddu saman, og við afgreiddum málið úr nefndinni öll saman. Þetta er hægt ef framsögumenn mála í nefndinni leyfa það, hún“ - og vísaði þar í hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur - „leyfði það í gær. Hún leyfði okkur að hafa skoðanir á málum.“ [[Forseti hringir.]] Þar með er ég að segja: Hún hafði rangt fyrir sér [[Forseti hringir.]]um það sem hún var að bera á mig.
[[Gripið fram í.]] Nei, þingmaðurinn hefur þegar talað tvisvar.
Fundarstjórninni er lokið, það var dagskrármál á milli …
Nei, þetta er ein fundarstjórnarumræðulota. Það talar enginn þingmaður oftar en tvisvar í henni. Það þarf að taka dagskrármál fyrir á milli til þess að menn geti aftur fengið til að tala. Forseti vill segja í fyrsta lagi varðandi dagskrá þessa fundar að hún hefur verið undirbúin með algerlega hefðbundnum hætti og reyndar voru tölvupóstssamskipti milli forstöðumanns þingfundaskrifstofu og formanna þingflokka strax í fyrradag og aftur í gær og forseti blandaði sér síðan í þau. Til viðbótar hélt forseti fund með formönnum þingflokka í hádeginu fyrir þennan fund þar sem rædd var dagskrá dagsins og reyndar fundahaldið eftir helgi og ekki voru gerðar sérstakar athugasemdir. [[Gripið fram í.]]Þá var rætt um það að sjá hvernig okkur miðaði með dagskrá þessa fundar og hugsanlega bera saman bækur aftur þegar hallaði degi. Forseti boðaði það að hann myndi hugsanlega hafa samband við forsvarsmenn þingflokka aftur. Forseti vill í allri vinsemd benda á það að umræður um störf fastanefnda og innri mál fastanefnda eiga eðli málsins samkvæmt fyrst og fremst heima á fundum í nefndunum [[Það var reynt.]]því að þar er vettvangurinn. - Má forseti ljúka máli sínu ótruflaður af hálfu fyrrverandi varaforseta, Jóns Þórs Ólafssonar? - Að sjálfsögðu geta komið upp tilefni til að taka þau upp í salnum. Forseti er ekki að andmæla því. En það má spyrja eftir umræðu af þessu tagi, sem er nú komin á aðra klukkustund, hverju við séum í sjálfu sér nær eða þær þingnefndir sem í hlut eiga og hvort menn verði ekki að reyna í lengstu lög að leysa úr sínum málum þar eftir því sem kostur er. Hér voru líka nefndir hlutir eins og virðing Alþingis og jafnvel sú könnun sem við gengumst fyrir um „vinnustaðamenningu“ á vinnustaðnum okkar Alþingi. Við getum líka velt því fyrir okkur hvort þau hörðu orðaskipti á köflum sem hér urðu og orðanotkun séu kannski hluti af vandamálinu sem mælist m.a. í slíkum könnunum. Við þurfum að geta átt samskipti á siðaðra manna vísu og kunna okkur hóf í orðbragði og það gildir um alla og að sjálfsögðu forseta líka, sérstaklega gilti það kannski um hann hér á árum áður. Við þurfum öll að vanda okkur ef við eigum að ná árangri í þessum efnum. Forseti sér ekkert því til fyrirstöðu að halda áfram með dagskrá og þó fyrr hefði verið. Hún er minni og léttari en til stóð vegna þess að mál sem var ætlað inn á þessa dagskrá náðu ekki út úr skjalavinnslu. Ég var bjartsýnn á, og sagði það á fundi með formönnum þingflokka í hádeginu, að við lykjum þessari dagskrá með auðveldum hætti áður en langt liði á kvöld og þannig ætti það að geta orðið. Gangi það ekki eftir þá mun forseti bera sig aftur saman við formenn þingflokka.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og barnamálaráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
Herra forseti. Í ámátlegri tilraun til að verja afskipti sín af ráðningu Þorvaldar Gylfasonar sem ritstjóra norræns fræðatímarits um hagfræði, segir fjármálaráðherra, með leyfi: „Þetta er ekki óháð fræðirit, heldur er því ætlað að styðja við stefnumótun norrænu ríkjanna í efnahagsmálum.“ Þessi fullyrðing er röng og ekki í samræmi við markmið blaðsins sem snýr að því að auka aðgengi að nýjum upplýsingum og rannsóknum um efnahagsmál á Norðurlöndum með birtingu ritrýndra fræðigreina. Í svari sínu viðurkennir ráðherrann líka grímulaust að honum þyki ekkert óeðlilegt við að standa í vegi fyrir frama fræðimanns með þessum hætti af því að samfélagsþátttaka og pólitískar skoðanir mannsins eru honum ekki þóknanlegar. Fulltrúum hinna Norðurlandanna blöskraði eðlilega, enda vinnubrögðin þar vonandi betri. Ég hirði ekki um að telja upp þá flokksgæðinga sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur raðað á jötuna gegnum árin oft beinlínis vegna skoðana sinna og þótt vanhæfið hafi beinlínis lekið af þeim. Það er alvarlegt og grefur undan framgangi þeirra sem áttu störfin frekar skilið. Vont fyrir þá, stórskaðlegt fyrir samfélagið. En að beita sér gegn hæfum einstaklingi eins og gert var með þessum hætti er beinlínis óhuggulegt. Þó að hæstv. forsætisráðherra beri ekki beina ábyrgð á fjármálaráðherra hefur hún verkstjórnarvald, auk þess sem flokkur hennar ber beina ábyrgð á setu Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn. Forsætisráðherra hefur á kjörtímabilinu ítrekað þurft að kyngja hneykslismálum og hagsmunaárekstrum samstarfsfélaga í Sjálfstæðisflokknum og horft fram hjá þeim eldri, gefið þeim ákveðið lögmæti, getum við sagt. Ég spyr því einfaldlega: Mun hún líka gera það í þessu máli eða mun þetta hafa einhverjar afleiðingar? Að lokum minni ég á stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, með leyfi: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á góð vinnubrögð, opna stjórnsýslu og gagnsæi […] Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu.“ Hvernig samræmast vinnubrögð fjármálaráðherra þessu, hæstv. ráðherra?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina enda þekki ég ágætlega til norræns samstarfs þar sem ég gegndi embætti norræns samstarfsráðherra hér á árum áður. Ég hef kynnt mér það hvernig val fer fram á ritstjóra þess tímarits sem hv. þingmaður vísar hér til, Nordic Economic Policy Review. Um er að ræða rit sem er gefið út af norrænu ráðherranefndinni, er fjármagnað af fjármálaráðuneytum Norðurlandanna og það er sú ráðherranefnd sem fer með útgáfu þessa rits. Það er svo, af því að hv. þingmaður nefnir hér að þessu riti sé ekki ætlað að styðja við stefnumótun ráðuneytanna, að það kemur eigi að síður fram í fundargerð fundar stýrihóps sem fer með umsjón þessara mála að sérstaklega var rætt um að mikilvægt væri að þetta rit styrkti við stefnumótun og greinarnar sem í því birtast, svo að vitnað sé til þess á ensku, með leyfi forseta, væru „policy oriented“. Það er svo með þessa ráðningu eins og margar fleiri sem heyra undir norrænu ráðherranefndina að hún fer þannig fram að löndin koma sér saman um einstaklinga í þessi embætti og þau eru ekki endilega auglýst. Það á t.d. við um þetta tilfelli þar sem þessi staða er ekki auglýst. Þegar kom að vali á núverandi ritstjóra, á þessum fundi sem ég vitna til, var óskað eftir tillögum frá fjármálaráðuneytum Norðurlandanna og samkvæmt mínum upplýsingum vildi fjármálaráðuneyti Íslands sérstaklega horfa til þess að kona yrði valin í þetta embætti. Það kemur fram í fundargerð að stýrihópurinn hefði eingöngu rætt karla og lagt var til að einhver myndi gera atlögu að því að hugsa upp kvenkynskandídata. Mér skilst að slík tillaga hafi farið frá íslenska fjármálaráðuneytinu inn í þennan stýrihóp. [[Forseti hringir.]]En stóra málið í þessu er að ráðningarferlið sem um ræðir snýst um að löndin komi sér saman. [[Forseti hringir.]]Þar geta allir fjármálaráðherrar allra Norðurlandanna haft skoðun á því hver er á endanum skipaður.
Forseti minnir á að þingmálið er íslenska og ef hv. þingmenn eða hæstv. ráðherrar nota erlend mál er ætlast til að þeir þýði það jafnharðan. Hæstv. forsætisráðherra notaði orðin „policy oriented“ sem mætti hugsanlega þýða sem „stefnumiðað“.
Herra forseti. Ég heyri að hæstv. forsætisráðherra gerir ekki athugasemdir við þetta inngrip fjármálaráðherra þó svo að viðkomandi fræðimaður hafi fengið boð um vinnuna. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra starfaði í akademíunni og þess vegna væri ekki úr vegi að spyrja hvort henni finnist ekki vegið að akademísku frelsi með þeim skýringum sem hafa verið gefnar á fyrri stigum. Hæstv. forsætisráðherra. Það er einfaldlega ekki hægt að við tínum bara svona fallegustu berin á trjánum og sýnum þjóðinni þau og fullyrðum að hér sé allt í lagi þegar bolurinn sjálfur er fúinn. Hæstv. forsætisráðherra hefur skipað merkilega nefnd um starfshóp til eflingar trausti í stjórnmálum og stjórnsýslunni sem skilaði ágætri skýrslu og þar segir m.a.: „Stjórnvöld eru því vanbúin að bregðast við, taka og læra af gagnrýni.“ Ég óttast að það sé uppi á teningnum núna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vísa til þess að ég hafi starfað innan akademíunnar, sem er nú líklega ofsagt. Ég hef eingöngu verið stundakennari á þeim vettvangi. En það sem ég var að fara yfir hér, þó að hv. þingmaður kjósi að bregðast við því með þeim hætti sem hann gerir, er það ferli sem er viðhaft þegar ráðið er í stöður á vegum norrænu ráðherranefndarinnar eins og t.d. þessa tilteknu stöðu. Þá má spyrja sig, þegar hv. þingmaður talar um inngrip, hvort það sé inngrip ef ráðherra sem starfar í viðkomandi ráðherraráði - sem ég hef vissulega gert sjálf sem samstarfsráðherra Norðurlanda, sem menntamálaráðherra, og haft aðkomu að slíkum ákvörðunum - hvort það sé inngrip ef ráðherra eða ráðuneyti hans hefur slíka skoðun þegar gert er ráð fyrir því í ferlinu. Það er einfaldlega það sem ég er að benda á. Ég er ekki að taka neina afstöðu til þess hver hefði átt að vera ráðinn ritstjóri þessa tímarits enda heyrir það ekki undir mitt verksvið. Ég er einfaldlega að benda hv. þingmanni á að ferlið gerir ráð fyrir því að aðildarríki norrænu ráðherranefndarinnar komi sér saman um slíka skipan og slíkt ferli þekki ég vel frá mínum fyrri embættisskyldum sem samstarfsráðherra.
Forseti. Ég ætla að halda áfram með þessa fyrirspurn sem hv. þm. Logi Einarsson byrjaði með. Ef einhvern vantaði vissu um að Sjálfstæðisflokkurinn stundi hér á landi pólitískar ofsóknir þá þarf kannski ekki að leita lengra en í frétt Ríkisútvarpsins í gær. Þar var látbragðsleiknum hætt um stund og viðurkennt grímulaust að fræðimenn sem haga sér ekki skuli búast við því að vera refsað fyrir það hvenær sem tækifæri gefst til. Fréttir gærdagsins eru einungis angi af mun stærra vandamáli. Gegnumsýrð hagsmunagæsla til að tryggja hina einu réttu skoðun hefur leikið samfélag fræðimanna svo grátt að fjölmargir þeirra þora ekki að láta í sér heyra. Ég heyrði ekki betur en að hæstv. forsætisráðherra réttlætti þessi vinnubrögð hæstv. fjármálaráðherra. Ég heyri að hæstv. forsætisráðherra ætlar að taka í sama streng og fjármálaráðherra og skýla sér meira að segja á bak við femínisma, rétt eins og var gert á sínum tíma í Landsréttarmálinu til að afsaka þann gjörning, til að afsaka pólitísk afskipti af stöðuveitingum. En ég hef ekki enn þá, sem betur fer, heyrt að hún leggi blessun sína yfir þann atvinnuróg sem borinn var á Þorvald Gylfason, logið var upp á hann formennsku í stjórnmálaflokki með einhverri eftiráskýringu um uppflettingu á alfræðiritinu [[Gripið fram í: Alvarlegar sakir.]]Wikipedia. [[Gripið fram í: Alvarlegar sakir.]]Burt séð frá því hvernig fjármála- og efnahagsráðherra reynir að fela gjörðir sínar með orðhengilshætti og útúrsnúningum um hvað séu afskipti og hvað séu ekki afskipti, finna allir lyktina, forseti. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Finnst henni afskipti af ráðningu fræðimanna, byggð á stjórnmálaskoðunum viðkomandi, í lagi? Þetta er ein spurning. Þetta er já eða nei spurning. Finnst hæstv. forsætisráðherra afskipti af ráðningu fræðimanna, byggð á stjórnmálaskoðunum viðkomandi, í lagi?
Herra forseti. Hér var rætt töluvert um akademískt frelsi, hugtak sem ég þekki ágætlega þar sem ég beitti mér fyrir því sem menntamálaráðherra að slíkt hugtak yrði skilgreint í lögum um háskóla, enda eitt mikilvægasta hugtak sem háskólamenn fjalla um á öllum tímum. Hv. þingmenn geta sagt hvað sem þeir vilja um þá sem hér stendur. En að hún hafi á einhverjum tímapunkti ógnað fræðimönnum eða fræðilegu frelsi þeirra er rangt. Það er svo að ég hef aldrei nokkurn tímann óttast gagnrýna orðræðu. Af því að hv. þingmenn vitna hér í skýrslu starfshóps sem ég skipaði um eflingu trausts þá skipaði ég þar þekktan gagnrýnanda og prófessor, að mig minnir, sem formann, Jón Ólafsson, sem hefur ekki hikað við að gagnrýna á síðari tímum þá sem hér stendur. Ég nefni það bara sem eitt dæmi af fjölmörgum um nauðsyn þess að þeir sem starfa innan akademíunnar séu gagnrýnir. Það sem ég var hins vegar að útskýra hér áðan í svari mínu við fyrirspurn hv. þm. Loga Einarssonar er það ferli sem norræna ráðherranefndin starfar samkvæmt. Því kann ég ekki við það þegar hv. þingmenn líta algjörlega fram hjá þeim staðreyndum og tala um afskipti eða inngrip hæstv. fjármálaráðherra þegar ferlið sjálft byggist á því að aðildarríki norrænu ráðherranefndarinnar komi sér saman um það hver sé ráðinn. Slíkar skoðanir hef ég haft á fyrri tíð sem menntamálaráðherra og sem samstarfsráðherra þegar til stóðu slíkar ráðningar því það er ætlast til þess að aðildarríkin komi sér saman um kandídat. Mér finnst það jákvætt að Ísland hafi lagt á það áherslu að tilnefna konu. Er ég að skila mér á bak við femínisma í því? Nei, mér finnst bara frekar jákvætt að við höldum því flaggi á lofti [[Forseti hringir.]]í alþjóðlegu samstarfi. [[Gripið fram í.]]
Er hægt að hafa þögn í salnum? Sérstaklega þeir sem eru búnir að fá spurningum sínum svarað.
Forseti. Eins og svo oft áður tókst hæstv. forsætisráðherra að eyða tveimur mínútum af tíma okkar allra í að svara ekki spurningu minni og ég mun því endurtaka hana. Ég vil taka fram að ég sakaði hæstv. forsætisráðherra ekki um neitt heldur spurði ég hreinlega hvort hún væri sammála hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra í sinni niðurstöðu. Akademískt frelsi felst m.a. í því að fræðimenn þurfi ekki að sæta hefndaraðgerða fyrir skoðanir sínar eða fræðistörf. Það er útúrsnúningur að halda því fram að ég hafi sakað hæstv. forsætisráðherra um slíkt. Ég var að saka hæstv. fjármálaráðherra um það. Varðstaða um akademískt frelsi á Íslandi býður ekki upp á að forsætisráðherra sitji hjá í svörum sínum þannig að ég spyr aftur og segi fyrir fram að ég mun persónulega túlka útúrsnúning og aðrar leiðir til að afvegaleiða umræðuna á þann veg að hæstv. forsætisráðherra sé sammála skoðanakúgun fjármála- og efnahagsráðherra, bara svo það sé ljóst. Ég spyr já eða nei spurningar: [[Forseti hringir.]]Er hæstv. forsætisráðherra sammála því að ráðherra og ráðuneyti sé að hlutast til um ráðningar fræðimanna, byggt á stjórnmálaskoðunum viðkomandi? [[Forseti hringir.]]Er hún sammála?
Herra forseti. Ég er nokkuð viss um að þessi orð hv. þingmanns gætu ekki kallast mjög fræðileg vinnubrögð, að gefa sér að hún muni telja útúrsnúning það sem ég svara.
En ég er ekki fræðimaður.
Nei, það er alveg - ég ætla ekki segja meira. Ég ætla ekki að segja meira hér því það sem ég er búin að vera að fara yfir eru staðreyndir málsins um það hvernig staðið er að ráðningu. Það eru staðreyndir málsins. Menn geta litið á það sem útúrsnúning. Ég hefði talið að það væru bara nokkuð mikilvæg gögn inn í upplýsta umræðu á Alþingi Íslendinga. Þannig er staðið að málum á vettvangi norrænu ráðherranefndarinnar. Eins og kom mjög skýrt fram í mínu svari áðan þá tengi ég það ekki við akademískt frelsi þegar ráðið er í slíkar stöður að slík ráðuneyti komi sér saman. Nú tek ég fram að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra er hér til svara og getur vafalaust upplýst miklu betur en ég hvernig þetta ráðningarferli fór fram nákvæmlega enda heyrir það ekki undir mig. Ég hef hins vegar óskað gagna um það hvernig staðið er að slíkum ráðningum og því er ég búin að svara mjög skýrt hér. Þá mælist ég til þess [[Forseti hringir.]]að hv. þingmenn hlusti á þau gögn sem ég hef farið hér yfir um hvernig staðið er að þessu, frekar en að saka fólk [[Forseti hringir.]]fyrir fram um útúrsnúning sem er ekki vönduð umræða. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Skjólstæðingar hæstv. félags- og barnamálaráðherra sem verst hafa það, öryrkjar, hafa beðið í biðröð eftir mat en því miður er engan mat að fá lengur. Eldri borgarar, ákveðinn hópur, bíður líka eftir mat en þarf einnig að taka út lyfin sín á raðgreiðslum. Undir hatti hæstv. félags- og barnamálaráðherra er Vinnumálastofnun, og 6.000 manns eru atvinnulaus og eiga ekki fyrir mat, 6.000 manns sem eru búin að bíða í meira en tvo mánuði eftir að fá þá hungurlús sem atvinnuleysisbæturnar eru. Þau tóku lán til þess að redda fyrsta mánuðinum en þau þurfa að borga húsaleigu, þurfa að borga af húsnæðinu, þurfa að kaupa sér fæði, mat. En nei, þau þurfa að bíða annan mánuð og nú eiga þau að bíða enn lengur. Hvernig er þetta valið? Eins og segir hjá Vinnumálastofnun bíða þeir lengst sem sækja um hefðbundnar atvinnuleysisbætur, sem eru atvinnulausir. Á sama tíma erum við að klára hér frumvörp fyrir fólk sem fær 400.000, 700.000, 900.000 kr. í hlutabætur. Er þetta fólkið sem gengur fyrir? En þeir sem eru á lægstu laununum, eins og þeir sem hafa haft samband við mig, með 300.000 kr. útborgaðar, eiga að herða sultarólina og bíða í ekki tvo mánuði heldur þrjá, fjóra mánuði. Hvers lags vinnubrögð eru þetta? Hvernig er hægt að koma svona fram við fólk? Hvers vegna í ósköpunum er þessu fólki ekki bara borgað núna eins og hefur verið gert hingað til og það reiknað eftir á, þannig að það þurfi ekki, liggur mér við að segja, að fara út og betla?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og segja það að sú aukning sem varð í atvinnuleysi hér þegar Covid-faraldurinn gekk yfir gerði það að verkum að til að mynda í marsmánuði bárust 53.000 umsóknir um atvinnuleysisbætur eða hlutabætur. Til samanburðar voru í febrúarmánuði 10.000 einstaklingar skráðir án atvinnu. Um ein mánaðamót jókst fjöldinn því úr 10.000 í 50.000. Það eru 40.000 Íslendingar í viðbót sem þurftu að sækja um atvinnuleysisbætur. Það gerðist gríðarlega hratt. Það var ekki eins og menn gætu gert áætlun um það sex mánuðum fyrr að bregðast við og gætu allt í einu afgreitt 40.000 umsóknir á einum mánuði. Vinnumálastofnun hefur í því sambandi reynt að flýta ferlinu eins og kostur er en í einhvern tíma þarna á eftir tók það sex til átta vikur að afgreiða allar umsóknir, þrátt fyrir að bætt hafi verið við 30–40 stöðugildum. En ég hef vitneskju um að það gangi vel að vinna þetta niður, það sé að minnka og eftir séu sérstaklega umsóknir þar sem vantað hafi einhver fylgigögn eða annað og þeim hafi verið ýtt til hliðar meðan mesti hamagangurinn var. Það varð fimmföldun í umsóknum hjá stofnuninni á sama tíma og allir starfsmenn voru í samkomubanni og voru heima. Það var ekki hægt að halda uppi eðlilegri starfsemi innan stofnunarinnar vegna þess en þó tókst það að mestu leyti. Þess vegna hefur því miður farið svo að við höfum ekki náð að greiða öllum fyrir þann tíma sem við vildum miða við. Það er bara ein af þeim áskorunum sem við erum að glíma við þegar hlutirnir gerast svona hratt. Ráðherranum finnst þetta leiðinlegt, skelfilegt. Forstjórinn hefur talað með sama hætti. Við erum búin að bæta fjárveitingum við til stofnunarinnar og búið er að bæta við starfsmönnum há stofnuninni. Ég hef vitneskju um að þetta sé að hafast, staflinn af umsóknum sem eftir eigi að afgreiða sé að minnka. Þetta er eitt af því sem við höfum þurft að glíma við, horfast í augu við og ráðherranum finnst það jafn skelfilegt og þingmanninum sem spurði spurningarinnar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en þetta eru bara afsakanir. Borgið þetta, reiknið það eftir á eins og við höfum verið að gera, gerið það núna. Hvar eru t.d. 25 milljónirnar sem áttu að fara til Fjölskylduhjálparinnar? Af hverju borgið þið það ekki út? Eruð þið að safna peningum? Þið segist vera búin að setja peningana inn. Ef það er búið að setja peningana inn í Vinnumálastofnun, borgið þá út. Fólk þarf á þessum peningum að halda, það þarf að borga leiguna, það þarf að eiga fyrir mat og það getur ekki beðið lengur. Við vitum það sjálf að þeir sem eru með 300.000 kr. útborgaðar hafa ekki safnað neinu, þeir eiga engan varasjóð. Þeir sem fá 700.000–900.000 kr. í laun eiga varasjóð, þeir geta beðið. En þið snúið þessu öllu á hvolf, þeir eiga ekki að bíða heldur hinir sem ekki geta beðið, þeir eiga að bíða.
Virðulegi forseti. Það er ekki svo að Vinnumálastofnun hafi ekki greitt út miklar fjárhæðir, hún er búin að greiða út tugi milljarða. Það varð aukning úr 10.000 í 50.000 umsóknir og hv. þingmaður nefnir að það séu 6.000 sem ekki hafa fengið greitt. Það þýðir að það eru 34.000 einstaklingar sem hafa fengið greitt frá stofnuninni. Það er hins vegar mikilvægt að stofnunin geti farið yfir umsóknir og afgreitt þær, geti klárað að afgreiða þær vegna þess að við viljum heldur ekki að einstaka fólk lendi í því að fá bakreikning. Við erum að gera það sem við getum og höfum bætt inn í stofnunina 30–40 stöðugildum. Við krefjandi aðstæður er farið í gegnum allar umsóknir og það næst að afgreiða þær og ég verð að segja eins og er að það hefur almennt gengið vel. Það eru ákveðnir hnökrar en það er að nást að vinna það niður. Þetta er skelfilegt fyrir þá einstaklinga sem eiga í hlut en hins vegar er mikilvægt að við höldum okkur við það ferli sem ákveðið er á Alþingi að fara eftir þegar verið er að vinna umsóknir um atvinnuleysisbætur og annað. Það hefur stofnunin gert en ég held að alltaf sé hægt að gera betur.
Herra forseti. Ein af helstu skyldum þingmanns er eftirlitsskylda með framkvæmdarvaldinu. Til að sinna þeirri eftirlitsskyldu beina þingmenn fyrirspurnum til ráðherra um mál sem varða almannahag. Þessi réttur þingmanna er tryggður í 54. gr. stjórnarskrárinnar og líka í 57. gr. þingskapa. Á sama hátt er skylda ráðherra til svara m.a. ónóga í 1. mgr. 50. gr. laga um þingsköp. Nú háttar svo til að sá sem hér stendur hefur sjö sinnum lagt sömu fyrirspurn fyrir hæstv. félags- og barnamálaráðherra án þess að svör hafi borist og borið er við ýmsum hlutum; trúnaðarskyldu, persónuvernd o.fl. Persónuverndarlög eiga ekki við um störf Alþingis, þau gilda ekki þar. Ekki ríkir sérstakur trúnaður á þeim upplýsingum sem Alþingi fær afhentar. Fyrir atbeina forseta vann yfirlögfræðingur Alþingis mjög gott minnisblað til þess að reyna að styrkja málstað Alþingis og alþingismanna í baráttu þeirra við ráðherra til þess að fá svör við fyrirspurnum sínum. Þar kemur skýrt fram, í þessu minnisblaði sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur fengið til yfirlestrar, a.m.k. tvisvar sinnum, að honum beri að svara fyrirspurnum, og þar á meðal fyrirspurn sem hér hefur verið sett fram sjö sinnum, um fullnustueignir Íbúðalánasjóðs. Hér segir í lok minnisblaðsins að synjun félags- og barnamálaráðherra á því að veita umbeðnar upplýsingar hafi ekki verið í samræmi við tilvitnuð ákvæði þingskapa Alþingis. Því spyr ég [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra: Hyggst hann halda áfram að fara á svig við lög um þingsköp og ráðherraábyrgð? Eða hyggst hann svara þeirri fyrirspurn sem nú hefur komið fram sjö sinnum?
Virðulegur forseti. Það voru margar rangfærslur í þessari ræðu hv. þingmanns sem ég ætla ekki að elta ólar við hér. Ég veit ekki annað en að svar sé farið frá ráðuneytinu við þessari fyrirspurn sem er komið til þingsins, því hlýtur að verða dreift á næstu dögum. Ráðherrann sem hér stendur hefur aldrei reynt að leyna neinum upplýsingum, síður en svo, heldur hefur þetta snúist um samskipti við Persónuvernd og hvað megi birtast opinberlega. Þingmaðurinn hefur, bæði úr þessum ræðustól og í svörum við fyrirspurnum, verið hvattur til að taka málið upp í nefndum þingsins, kalla eftir öllum þeim gögnum og upplýsingum sem þessu tengjast aftur í tímann. Ég veit ekki annað en að svar sé farið frá ráðuneytinu til þingsins þannig að það hlýtur að birtast á næstu dögum eða þingmaðurinn getur sett sig í samband við stjórn þingsins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þetta svar og gleðst yfir því að nú loks hilli undir einhver úrslit í þessu máli. Mér þykir leitt að ráðherra skyldi ekki tilgreina þessar meintu rangfærslur sem áttu að vera í orðum mínum hér áðan. Það hefði verið fróðlegt að heyra þær. Mig langar bara að benda á eitt, herra forseti: Síðasta fyrirspurnin um þetta mál, sem lögð var fram fyrir þremur og hálfum mánuði, tekur tillit til minnisblaðs yfirlögfræðings Alþingis, sem nota bene er dagsett 10. október 2019. Hæstv. ráðherra hefur væntanlega verið það ljóst í sex til átta mánuði að hann hefur farið fram af rangindum í þessu máli. Þess vegna gleður það mig mjög að hann skuli víkja af þeim vegi og fara inn á þann þrönga stíg sem okkur er ætlað að ganga.
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan hefur svar verið sent þinginu þannig að það hlýtur að birtast. En ég hef jafnframt hvatt þingmanninn, sem hefur verið ötull maður í þessu máli, til að taka málið upp á vettvangi þingsins og kalla eftir þessum upplýsingum. Það sem snýr að ráðherranum hefur eingöngu snúist að persónuverndarsjónarmiðum og hvað mætti birtast opinberlega samkvæmt samskiptum [[Gripið fram í.]]- ef ég mætti svara, virðulegur forseti - við Persónuvernd á sínum tíma. Ég hef hvatt þingmanninn til að taka málið upp og kalla eftir gögnum á vettvangi þingsins en vonandi getur þessu máli lokið vegna þess að svar hefur verið sent þinginu. Þingmaðurinn getur þá rýnt það alveg í hörgul og farið yfir það og vonandi greint það eftir sínum kúnstarinnar reglum.
Virðulegi forseti. 19 dögum eftir morðið á George Floyd í Bandaríkjunum standa mótmæli þar í landi enn yfir. Mótmælin snúast vissulega um ofbeldi lögreglu og þetta morð, en auðvitað um leið og ekki síður um kerfisbundið misrétti og ójafnrétti sem er samtvinnað allri sögu Bandaríkjanna. Viðbrögð forseta Bandaríkjanna hafa ekkert gert til að lægja öldurnar eða sameina þjóðina, þvert á móti. En það eru hættumerki víðar. Afleiðingarnar af Covid-19 eru sums staðar þær að stjórnvöld sæta færis, þau nota aðstæður og þrengja í skjóli aðstæðna og ástands réttindi borgaranna. Þetta er þekkt stef í ástandi sem þessu, því miður. Bandaríkjastjórn sætti t.d. færis, nú þegar háværu mótmælin standa yfir, og skerti réttindi samkynja para til ættleiðinga. Ástandið þar leyfði það því að athyglin er annars staðar. Skerðing mannréttinda á sér líka stað í Evrópu og einhver stjórnvöld þar nota sér markvisst viðkvæmt ástandið. Viktor Orbán í Ungverjalandi hefur þrengt að réttindum trans- og intersex-fólks. Við sjáum sömu trend í Póllandi og því miður víðar. Það er aukin andúð á útlendingum og það kreppir að samstarfi þjóða. Það er hætta á að einhver ríki muni vilja notfæra sér Covid-19 til að loka bókstaflega að sér og stýra ferðum fólks inn og út. Við í þessum sal verðum að vera meðvituð um að Ísland er ekki ónæmt fyrir þessu andrúmslofti. Nýlega heyrðum við t.d. fólk hér heima lýsa reynslu sinni af kynþáttafordómum. Þess vegna spyr ég hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann deili áhyggjum mínum af hættumerkjum um fordóma sem geti hæglega leitt til ofbeldis eins og við höfum nýlega séð. Hyggst ríkisstjórnin beita sér með einhverjum hætti? Sér hann fyrir sér að rödd Íslands á alþjóðavettvangi verði að beina kastljósinu að stöðu mannréttindamála og þeim hættum sem felast í fordómum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Við fylgjumst auðvitað með mótmælunum vestan hafs og ég deili því sem hv. þingmaður fer hér yfir varðandi það að við þurfum alltaf að vera á varðbergi. Við þurfum að horfa til okkar sjálfra og gæta að því að setjast ekki í þann stól að gagnrýna önnur lönd en vera ekki tilbúin til að horfa til okkar sjálfra. Ég held að það sé margt sem við getum gert betur. Ég held að það sé margt sem við erum að gera vel. Það er margt sem við getum gert betur sem samfélag. Ríkisstjórnin er til að mynda núna, sem tengist Covid-19, að auka í fjármagn sem á að fara í aðgerðir til að bregðast við ofbeldi almennt. Ég og dómsmálaráðherra skipuðum stýrihóp til að stýra þeim aðgerðum, það eru milli 200 og 300 milljónir sem eru ætlaðar í það. Sá hópur er undir forystu ríkislögreglustjóra, Sigríðar Bjarkar Guðjónsdóttur, og Eyglóar Harðardóttur, fyrrverandi félagsmálaráðherra. Þær hafa verið að undirbúa aðgerðir og verið í samskiptum við frjáls félagasamtök og fleiri með hvaða aðgerðir væri skynsamlegt að ráðast í. En ég deili þeirri skoðun með hv. þingmanni að við þurfum alltaf að vera á varðbergi og við þurfum alltaf að vera tilbúin til að líta í eigin barm í þessum málum frekar en að setja okkur á þann hest að gagnrýna aðra vegna þess að ég held að þetta eigi sér stað í íslensku samfélagi líkt og í öðrum samfélögum. Þetta er ekki eitthvað sem við sigrum í eitt skipti fyrir öll. Þetta er eitthvað sem við þurfum alltaf að vera opin fyrir á hverjum tíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félagsmálaráðherra svörin. Það er þekkt að þegar hætta steðjar að hópum eins og margt fólk upplifir nú í heimsfaraldrinum og í þeim miklu efnahagsþrengingum sem við okkur horfa þá þrengja hópar sig. Ísland er ekki ónæmt fyrir þessu og það er stjórnvalda að vera vakandi fyrir þessum veruleika. Í vikunni komst Mannréttindadómstóllinn að þeirri niðurstöðu að mál manns gegn íslenska ríkinu væri ekki tækt til efnismeðferðar og vísaði því frá sem þýðir að dómur Hæstaréttar yfir manninum stendur óraskaður en hann var dæmdur fyrir gróf, meiðandi ummæli, hatursorðræðu samkvæmt hegningarlögum. Dómurinn sýnir auðvitað að Ísland er einmitt ekki ónæmt fyrir þessu, ekki ónæmt fyrir fordómum og við þurfum öll að líta inn á við og við eigum að gera betur eins og ráðherrann sjálfur sagði. En í því samhengi þá hef ég áhyggjur eftir að hafa hlustað á umræður hér í þingsal. Ég hef áhyggjur af ríkisstjórninni, t.d. hvað varðar afstöðu hennar til fólks á flótta og þá útlendingapólitík sem birtist okkur þar. [[Forseti hringir.]]Því spyr ég hæstv. ráðherra í kjölfar þessarar umræðu okkar hér og orða hans um að við eigum að horfa til okkar sjálfra líka: [[Forseti hringir.]]Er einhugur um útlendingafrumvarp í ríkisstjórninni og styður hann sjálfur það mál?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa seinni fyrirspurn. Þær áherslur sem ég hef haft gagnvart útlendingamálum eru að horft sé sérstaklega til stöðu barna í því samhengi. Við höfum átt góð samtöl um það, ég og dómsmálaráðherra. Þetta mál er í vinnslu þingsins. Ég held að það verði að fá að ljúka sinni umfjöllun og þegar málið kemur síðan inn í þingsal þá greiðir hver atkvæði eins og hann vill í því. En ég bendi á að þetta er ríkisstjórnarmál og ríkisstjórnin hefur lagt það fram og þar af leiðandi er ríkisstjórnin í grófum dráttum sammála um það. En hins vegar hef ég lagt áherslu á það, bæði í máli mínu við dómsmálaráðherra og opinberlega, að mikilvægt sé að styrkja sérstaklega stöðu barna á flótta, fylgdarlausra barna og annarra. Við höfum verið með margvísleg verkefni í gangi í ráðuneytinu til þess að gera betur í þeim efnum. Ég tel að við getum gert betur í þeim efnum en við erum að gera í dag.
Herra forseti. Hér er í sjálfu sér ekki um mjög stórt mál að ræða en ég hafði ekki tök á að ræða það í öðrum umræðum. Ég ætla að gera það hér, bara örstutt. Ég vek athygli á því að nefndin virðist öll sammála um hvernig málinu skuli ljúka og er þá væntanlega sammála um þær breytingar sem verið er að gera. Fram kemur að ekki hafi komið fram miklar athugasemdir við frumvarpið sem slíkt. Hins vegar hafi við umfjöllun í nefndinni komið fram vangaveltur og fyrirspurnir um hluti sem tengjast rekstri fyrirtækja, sér í lagi lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem vakin var athygli á fyrir nefndinni. Frumvarpið sem slíkt fjallar um breytingar á skilum ársreikninga. Þær athugasemdir sem komu fram, m.a. í nefndinni, sneru m.a. að því að ákveðnar reglur um ársreikninga gætu verið íþyngjandi fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Því þyrfti að huga að stærðarmörkum fyrirtækja og þeim reglum eða því umhverfi sem þau búa við. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að horfa til þess að þessi litlu og meðalstóru fyrirtæki, einyrkjar jafnvel, sem við eigum á Íslandi, eru undirstaðan í atvinnulífinu eins og við þekkjum það. Þessi fyrirtæki halda hjólunum gangandi. Stærstur hluti fyrirtækja telst til hóps lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Þótt vissulega séu aðrar atvinnugreinar oft nefndar sem undirstöðuatvinnugreinar, eins og sjávarútvegur og ýmislegt annað, þá megum við ekki gleyma þessum stóra massa af fyrirtækjum í íslensku samfélagi sem eru litlu og meðalstóru fyrirtækin. Það kemur fram í nefndaráliti að nefndin hafi skilning á þeim sjónarmiðum sem komu m.a. fram í umsögn Samtaka iðnaðarins. Bendir nefndin m.a. á að það sé nauðsynlegt að endurskoða IX. kafla laga um ársreikninga að því er varðar fjárhæðarmörk fyrir þau fyrirtæki. Þegar við fáum til umfjöllunar mál sem virðast lítil eins og þetta förum við gjarnan að horfa á stóru myndina, á umhverfið í heild. Þá skiptir máli að við séum meðvituð um hvort þær ákvarðanir sem við tökum, þó að þær séu kannski litlar, hafi jákvæð eða neikvæð áhrif á umhverfi fyrirtækjanna. Auðvitað hefði maður kannski átt að vera búinn að leggja fram þingsályktunartillögu þess efnis. En ég held það sé mjög mikilvægt fyrir okkur hér á Alþingi að hvetja til þess að fjármála- og efnahagsráðherra yrði falið sérstaklega að fara yfir rekstrarumhverfi lítilla og meðalstórra fyrirtækja með það að markmiði að gera þeim jafn auðvelt og stærri fyrirtækjum að sinna þeim skyldum sem lagðar eru á þau með lögum, þar á meðal um ársreikninga, og ekki síður að einstaklingar í rekstri eða þeir sem eru með lítið fyrirtæki sitji við sama borð og stærri fyrirtækin. Á það hefur verið bent, m.a. af einstaklingi sem er einn með sitt fyrirtæki, að hann má ekki reikna sér ákveðna hluti sem stærri fyrirtæki geta gert eins og fatapeninga og slíkt. Auðvitað á ekki að skipta máli hvort starfsmenn eru einn eða fleiri þegar kemur að því að reyna að styrkja rekstur fyrirtækjanna. Þegar við veltum því fyrir okkur hvort við getum með einhverjum ákveðnum hætti stutt enn frekar við þau fyrirtæki þá veltir maður að sjálfsögðu fyrir sér rekstrarumhverfinu. Það tengist auðvitað því hvað kemur fram í ársreikningum fyrirtækjanna. Skila þau hagnaði? Skila þau arði til eigenda sinna, hvort sem þeir eru einn, tveir eða fleiri? Eiga þau erfitt með að ná endum saman og þá af hverju? Er það vegna umhverfis sem við hér á Alþingi höfum búið til? Er það skattumhverfið? Eigum við að létta sköttum af fyrirtækjum frá því sem nú er? Ég held það. Ég held að við eigum að horfa til þess að lækka skatta á fyrirtæki. Þá er eðlilega spurt hvort heimilin eigi að sitja við sama borð og þá má velta fyrir sér hver útgjöld heimilisins séu, hvar þau liggi. Ég held t.d. að það hefði átt að gerast núna, á tímum þessa faraldurs sem við glímum við, að taka t.d. af eða í það minnsta minnka mjög mikið virðisaukaskatt á matvæli því að matarinnkaup eru mjög stór þáttur í rekstri heimilanna. Þannig hefðum við getað komið til móts við heimilin og jafnvel hvatt til þess að meira sé keypt af slíku sem hefði þá á endanum kannski getað stutt líka við innlenda framleiðslu svo maður reyni nú að horfa á heildarmyndina. Það frumvarp sem hér um ræðir er kannski ekki stórt í sniðum en skiptir máli og þar af leiðandi er því fagnað að það skuli klárast með þeim hætti sem þarna er. Við höfum oft og tíðum fjallað um umhverfið sem fyrirtæki búa við og tengist það að sjálfsögðu veru okkar á Evrópska efnahagssvæðinu. Ljóst má vera að því fylgja alls konar skyldur og kröfur sem til okkar eru gerðar og m.a. kemur fram í frumvarpinu að hér er verið að vísa til ákveðinna gerða Evrópusambandsins sem við höfum innleitt. Íslenskt atvinnulíf hefur að mestu leyti - það er nú ekki hægt að alhæfa um það - sérstaklega þeir sem eru í viðskipta- og samkeppnisumhverfi, lagt áherslu á að Evrópureglurnar séu innleiddar með svipuðum hætti á Íslandi til að þeir geti verið í samkeppni við erlendar vörur og þjónustu og er því mikilvægt að sú endurspeglun eigi sér stað þar sem við teljum að slíkt sé eðlilegt. Á sama tíma hafa aðrar atvinnugreinar og önnur fyrirtæki varað við eða í rauninni reynt að standa í vegi fyrir þeirri einsleitni sem fylgir því að taka upp þær Evrópureglur gagnvart Evrópusambandinu og er ég þá aðallega að horfa á t.d. matvælageirann, íslenskan landbúnað og þess háttar. Ég tel að við höfum ekki gert nóg til að vernda þá sérstöðu sem þar er. Mörg af þeim litlu fyrirtækjum sem ég er að ræða hér eru tengd landbúnaði. Fæst fyrirtæki í landbúnaði eru mjög stór, einstaklingar reka þessi fyrirtæki, þetta eru fjölskyldur, fjölskyldubú o.s.frv. Mér finnst að við eigum að skoða hvernig við getum einfaldað og hjálpað til við að gera rekstrarumhverfið auðveldara og betra en það er í dag. Ég ætla að leyfa mér í því sambandi að nefna að þeim hefur fækkað gríðarlega á Íslandi sem eru með loðdýrabúskap. Þetta eru einstaklingar, þetta eru lítil fyrirtæki sem velta ekki mjög miklu. Þó að útflutningsverðmæti skinnanna hafi einhvern tíma náð held ég yfir milljarði króna þá skiptir þau að sjálfsögðu máli að umhverfið sem ríkið býr þeim sé eðlilegt. Nú er svo komið að eftir verðfall vegna markaðsaðstæðna bætist við áframhaldandi lágt verð vegna veirunnar sem herjar á heimsbyggðina. Íslensk stjórnvöld hafa ekki séð ástæðu til að aðstoða þessi fyrirtæki. Í það minnsta hefur það ekki komið fyrir mín augu, kannski hefur það farið fram hjá mér. Farið hefur verið fram á, veit ég, að ákveðinn stuðningur verði veittur, t.d. vegna fóðurkostnaðar. Það sem menn verða að hafa í huga líka er að þessi atvinnugrein, þessi litlu fyrirtæki, þessi fjölskyldufyrirtæki, sem þurfa eins og aðrir að skila ársreikningum og sýna fram á að rekstur þeirra sé eðlilegur og í lagi, eru um leið að leysa stórt umhverfismál fyrir Íslendinga. Það snýr að því að þeim hráefnum sem notuð eru þarna í fóður hefði annars þurft að eyða með öðrum hætti, urða eða brenna eða flytja út. Reyndar er þekkt að slík hráefni hafa verið flutt út, til Danmerkur að mig minnir, með öllum þeim kostnaði og umhverfissóðaskap sem því fylgir. Ég held að þegar við horfum á þessi fyrirtæki öllsömul, þau sem þurfa að skila ársreikningum og lítil og meðalstór fyrirtæki, verðum við að reyna skoða heildarmyndina því það er eitthvað sem skiptir okkur öll máli. Nefndin hefur komið sér saman um að gera ákveðnar breytingar á frumvarpinu og er það vel. Þetta eru smávægilegar breytingar en engu að síður er verið að skýra og gera málið enn betra. Mér sýnist að allir nefndarmenn hafi skrifað undir nefndarálitið og þar með afgreiðslu málsins sem er kostur því að það sýnir þá að Alþingi hefur staðið saman, a.m.k. í þessu máli, við að finna lausnir og leiðir til að afgreiða það með eðlilegum og sanngjörnum hætti, þannig að um það geti náðst þokkalega góð sátt. Það er það sem maður vildi að sjálfsögðu sjá almennt með þingmál sem við afgreiðum þó að það sé ekki stærra mál en þetta. Það er mjög mikilvægt að við vöndum til verka. Eftir því sem er hægt að hafa meiri sátt um þingmálin sem eru afgreidd hér, þeim mun meiri líkur eru á að þau nái fram að ganga, þeim mun meiri líkur eru á að þau skili sér á endanum með þeim hætti að ekki sé sífellt verið að hræra í þeim þó að hér verði stjórnarskipti. Þó að þetta mál sé lítið þá vitum við alveg að það er hægt að hafa ýmsar skoðanir á litlum málum sem og stórum. Það er eitthvað sem við hljótum að vilja stefna að, að umfjöllun og vinnsla mála verði með svipuðum hætti og var með þetta litla mál í efnahags- og viðskiptanefnd sem virðist hafa haldið vel á því og gerir það líklega almennt með þau mál sem þar eru. Ég vildi koma því á framfæri, herra forseti, um leið og ég fagna því að um málið ríki einhugur, þótt lítið sé í rauninni, að við gleymum ekki að það er mikilvægt að sátt ríki um mál hér og gleymum ekki heldur að horfa á stóru myndina hvað varðar litlu og meðalstóru fyrirtækin, sem er kannski verið að slá hér ákveðna varnagla við af hálfu Samtaka iðnaðarins. Það er auðveldara fyrir stóru fyrirtækin sem hafa jafnvel úr miklu meiri fjármunum að spila að vera með alls konar ráðgjafa og dýra sérfræðinga á sínum snærum en þau sem minni eru. Því þarf að skoða sérstaklega hvort hægt væri að létta þá umgjörð sem snýr m.a. að ársreikningaskilum og öðru slíku þegar kemur að þeim fyrirtækjum sem hér um ræðir. Nú vonast ég til þess á lokametrunum að hér muni koma fram frekari vangaveltur um þetta mál og mál því tengd, þ.e. að við förum að velta fyrir okkur umhverfinu sem er svo mikilvægt að sé heilbrigt og gott hjá okkur, um leið og við viljum ekki að það sé of íþyngjandi. Það er eðlilegt að fyrirtæki þurfi að standa skil á upplýsingum um rekstur sinn og eðlilegt að þau greiði skatta sína og sinni skyldum. Á sama tíma þurfum við að velta fyrir okkur hvar eðlilegt sé að þau mörk liggi þegar kemur að sköttum og öðru slíku. Nú hefði verið t.d. vel við hæfi, herra forseti, að létta mun meira en gert hefur verið á greiðslum tryggingagjalds til lengri tíma fyrir þau fyrirtæki því að þau verða misvel í stakk búin til þess að koma sér áfram eftir þann skell sem þessi veira er sem herjar á okkur. Þó að við sjáum nú einhverja tíru við enda ganganna þá verður baráttan lengri. Það mun taka lengri tíma að komast til lands eftir það allt saman og það er það sem við þurfum að vanda okkur við og stefna að, ekki bara þegar kemur að fyrirtækjum heldur líka að sjálfsögðu heimilunum. Heimilin fá tekjur sínar af launum af því að heimilismenn stunda atvinnu og geta þannig brauðfætt heimilið. Þá skiptir máli að allir séu býsna öruggir, eins öruggir og hægt er, með störf sín. Þá skiptir ekki máli hvort við tölum um einhvern sem vinnur hjá stórfyrirtæki eða einstakling með lítið fyrirtæki sem þarf að eyða fjármunum í dýran sérfræðikostnað sem kannski mætti minnka eða komast hjá með einhverjum hætti og það er það sem ég tel að við þurfum að skoða, herra forseti. Þetta er eitt af þeim málum sem við erum að afgreiða undir lok þessa þings sem hefur verið svolítið sérstakt af ástæðum sem öllum eru kunnar og ég vona að á lokametrunum takist okkur að einblína á þau verkefni og mál sem nauðsynlegt er að klára og að við festumst ekki í málum sem geta beðið eða skipta minna máli. Þó að metnaður einstakra ráðherra eða þingnefnda sé kannski mikill þá þarf hann [[Forseti hringir.]]að vera raunhæfur.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Það kemur mér sífellt á óvart hvað ég er oft sammála hv. þingmanni þegar við ræðum ekki ákveðin málefni. [[Hlátur í þingsal.]] [[Gripið fram í: Ekki þjóðkirkjuna?]]Ekki, já. Hv. þingmaður talaði aðeins um mikilvægi landbúnaðariðnaðarins og hlutverk hans fyrir þjóðarbúið og náttúruvernd og því um líkt. Ég get í sjálfu sér alveg tekið undir það með hv. þingmanni. Við erum kannski örlítið ósammála um hlutverk alþjóðasamninga og alþjóðastofnana þegar kemur að því að bæta hag neytenda með beinum hætti og neytendur eru, segja sumir, bara samheiti fyrir þjóðina eða fólk. Þannig er nefnilega mál með vexti að það getur verið flókið úrlausnarefni að takast á við vandamál eins og faraldurinn sem nú geisar með því einu að styrkja fyrirtæki og vera sífellt að hugsa um þau. Að þeim ólöstuðum birtist vandinn náttúrlega fyrst og fremst í stórauknu atvinnuleysi og þá finnst mér eðlilegt að spyrja: Hvernig styðjum við neytendur, hvernig styðjum við heimilin? Hv. þingmaður nefndi það reyndar aðeins í ræðu sinni, hvort það mætti ekki spyrja líka hvort stuðningur við heimilin væri eðlilegur. Þá er ég að velta fyrir mér afstöðu hv. þingmanns og kannski Miðflokksins almennt gagnvart þeim málum sem við erum að ræða hér í dag og bara almennt þessa dagana. Hér er farið í annars ágætt mál um að auka skil á ársreikningi hjá fyrirtækjum, sjálfsagt flott mál og í raun og veru ekki mikið við það að athuga. En mér hefur fundist svolítið óljóst hvernig við getum hagað jafnvæginu milli þess að styðja annars vegar við neytendur [[Forseti hringir.]]og hins vegar fyrirtæki þegar við erum kannski ósammála um það á hvaða grundvelli fyrirtækin eigi að starfa með tilliti t.d. til EES-samstarfsins [[Forseti hringir.]]eða hlutverks landbúnaðarins sem annars vegar vinnuveitanda og hins vegar sem matvælaframleiðanda. [[Forseti hringir.]]
Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að horfa til þess að alþjóðasamningar og alþjóðasamstarf er Íslendingum gríðarlega mikilvægt. Ég hef verið alveg skýr um að við eigum að gera sem mest af því. Það er engin spurning. Ég hef hins vegar leyft mér að segja að um alla samninga sem við skrifum undir, hvort sem það er EES-samningurinn eða eitthvað annað, eigi að vera umræða um það hvort hann hafi þróast í eðlilega átt, hvort hann hafi breyst með einhverjum hætti. Er hann jafn hagstæður og hann var áður, þarf að endurskoða eitthvað í honum eða ekki? Við eigum að vera óhrædd við að taka þá umræðu. Ég er ekki viss um að niðurstaðan sé endilega sú að við eigum að breyta einhverju í samningnum, það getur vel verið að umræðan staðfesti að hann sé góður. Ég hef hins vegar verið alveg skýr um það líka að ég vil halda í ákveðna sérstöðu þegar kemur að atvinnumálum á Íslandi, þegar kemur að íslenskum fyrirtækjum í rekstri, og þá á ég aðallega við landbúnaðinn. Ég tel að við eigum - ekki síst á þeim tímum sem við upplifum nú þar sem eru jafnvel vísbendingar um tengsl milli lyfjanotkunar í matvælum og hversu þungt þessi veira leggst á ákveðna hópa fólks - að vera óhrædd við að segja: Við þurfum að vernda landbúnaðinn okkar og við þurfum að leggjast gegn því eða takmarka eins og mögulegt er að við smitum hann með einhverjum óþverra sem við gætum komið í veg fyrir. Landbúnaður er atvinnuvegur en hann er líka fjölskyldufyrirtæki. Í langflestum tilfellum eru þetta lítil fjölskyldufyrirtæki þar sem fjölskyldan hefur atvinnu af landbúnaðinum. Landbúnaðurinn ber líka á Íslandi mjög ríkar skyldur samkvæmt lögum um að sjá okkur hinum sem erum ekki í landbúnaði fyrir matvælum eða hráefni og slíku, á verði sem er jafnvel ákveðið af ríkinu, ekki af greininni sjálfri. Þannig að [[Forseti hringir.]]einstaklingar, heimilin og atvinnulífið eru þarna að tala saman. Það eru skyldur á báða bóga en það má örugglega [[Forseti hringir.]]skýra það með einhverjum hætti.
Virðulegi forseti. Ég held að hugsanlega hafi hv. þingmaður snert þarna á atriði sem ég hef velt mikið fyrir mér upp á síðkastið, sér í lagi vegna þeirra aðgerða sem hefur verið ákveðið að fara í til að bregðast við efnahagslegum áhrifum faraldursins. Það er samband fyrirtækja og einstaklinga. Hv. þingmaður nefnir fjölskyldufyrirtæki eða agnarsmá fyrirtæki sem samanstanda t.d. af einum einstaklingi og upp í fjölskyldu, eitthvað undir tug eða kannski þar um. Það þykir mér áhugaverður vinkill. Við erum að ræða, eins og í þessu máli, hvernig við ætlum að haga rekstrarfyrirkomulagi fyrirtækja sem við þó viðurkennum og í raun og veru lítum jákvæðum augum, eða alla vega ég og mér heyrist einnig hv. þingmaður, að séu fjölskyldufyrirtæki, séu í raun og veru einstaklingar að búa til umhverfi fyrir sína eigin vinnu og það er rómantísk hugmynd. Ég kann mjög að meta þá hugmynd að hver sé sinn eigin yfirmaður og hafi sjálfstæði að því leyti. En þá velti ég fyrir mér hvort áherslan ætti kannski, þegar kemur að þessum litlu fyrirtækjum, fjölskyldufyrirtækjum eða einmenningsfyrirtækjum, að vera lögð á að gera örsmáum fyrirtækjum auðveldara að starfa og gera þá skýran greinarmun á því til hvers er ætlast af þeim í samanburði við ógnarstór fyrirtæki sem við myndum í raun og veru aldrei líkja við fjölskyldur og hvað þá einstaklinga. Þarna finnst mér svolítið áhugaverður eðlismunur vera á starfsemi einstaklings í sínu daglega lífi annars vegar og hins vegar því hvernig sami einstaklingur vinnur fyrir sér eða hefur ofan í sig og á, nefnilega með því að búa til fyrirtæki í kringum rekstur sinn. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður deili þeirri sýn með mér að þegar kemur að agnarsmáum fyrirtækjum, eða fjölskyldufyrirtækjum eins og hv. þingmaður segir, ættum við í raun og veru að leita leiða til að gera þann [[Forseti hringir.]]starfsvettvang og það umhverfi auðveldara, til þess að fólk öðlist meira sjálfstæði, og þá kannski losna við spurninguna hvort við eigum að vera [[Forseti hringir.]]að styrkja [[Forseti hringir.]]neytendur frekar en að nota fyrirtækjaformið. Ég velti [[Forseti hringir.]]þessu upp og hef áhuga á áliti hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Það er ekki nóg með að við hv. þingmaður séum oft sammála, við erum líklega báðir orðnir mjög rómantískir miðað við [[Hlátur í þingsal.]]þessa ræðu hans sem er ágætisstaðfesting, gott að muna. Ég er sammála hv. þingmanni. Við eigum að horfa á lítil og meðalstór fjölskyldufyrirtæki og reyna sérstaklega að gera þeim lífið léttara. Almennt á umhverfi atvinnulífsins að vera þannig að það sé ekki íþyngjandi. Það er eðlilegt að gera stífari kröfur til fyrirtækja sem velta mörgum milljörðum en lítilla fyrirtækja. Það er alla vega mynd sem ég sé alveg fyrir mér að megi skoða og þurfi reyndar að skoða. Ég held að við eigum að reyna að hvetja til þess að einstaklingar fari út í rekstur, fjölskyldur taki sig saman, því að við vitum að hjarta og sál eru gjarnan lögð í slíkan rekstur. En þá þarf umhverfið vitanlega að vera þannig að menn geti lifað þokkalega af því en séu ekki með of háan kostnað og slíkt. Athugasemdir sem komu fram við þetta frumvarp eru að mig minnir einmitt í þá veru að það kunni að þurfa að breyta aðeins upphæðar- eða stærðartakmörkunum varðandi minni fyrirtækin. Þetta helst í hendur sjálfsögðu, fyrirtæki, þ.e. atvinnan, og svo heimilið og fjölskyldan. Það eru annars vegar þeir sem eru með hvort tveggja á sinni könnu og hins vegar hinir sem vinna hjá einhverjum öðrum án þess að hafa bein tengsl við fyrirtækið. Atvinnulífið væri frekar lítils virði ef ekki væru starfsmenn til að vinna þar, þótt það sé kannski auðveldara í dag að verða sér úti um starfsfólk. En að sama skapi væri náttúrlega mjög bágborið ástand ef við hefðum ekki fyrirtæki, ef fólk hefði ekki atvinnu af því að vinna hjá öðrum sem hafa fengið góðar hugmyndir, sem hafa búið til góð fyrirtæki sem eru að skapa störf og tekjur. Sú samfella þarf að sjálfsögðu að vera í lagi því að [[Forseti hringir.]]það er alla vega mjög erfitt að sjá það fyrir sér, ég sé það ekki alla vega, [[Forseti hringir.]]að við getum verið með atvinnulíf án þess að einstaklingurinn beri þar mikla ábyrgð.
Herra forseti. Hv. þingmaður fjallaði mikið um lítil og meðalstór fyrirtæki, eins og er reyndar mjög algengt að fólk fjalli um hér. Reyndar hefur það verið þrálát gagnrýni mín að þingmenn geri miklu meira af því að tala um lítil og meðalstór fyrirtæki en að setja lög sem gagnast þeim. Það kom upp í efnahags- og viðskiptanefnd á dögunum að lög um ársreikninga eru í rauninni afskaplega fáar blaðsíður en alþjóðlegir reikningsskilastaðlar eru jafnvel þúsundir blaðsíðna. Það er ansi stór baggi fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Öll fyrirtæki þurfa að standa skil á þessu óháð stærð og auðvitað verður þetta flóknara eftir því sem fyrirtækin eru stærri en ekki í neinu línulegu hlutfalli við vöxt þeirra. Grunnurinn er alltaf jafn lítill. Svo nefndi hv. þingmaður bændur. Nú er raunveruleikinn sá að 90% allra fyrirtækja á landinu eru lítil fyrirtæki, oft einyrkjar, oft lítil bú eða eitthvað þannig, og öll eru þau í rauninni að uppfylla skilyrði um skil á ársreikningum sem eru eldgömul og miðast ekki við nútímatækni, miðast ekki við nútímaaðferðafræði og eru aukinheldur ansi flókin. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann sjái í hendi sér einhverjar leiðir sem við gætum farið hér á Alþingi til að reyna að gera það léttara fyrir minnstu fyrirtækin, þá einkum með t.d. [[Forseti hringir.]]tækninotkun og álíka. Það er kannski ekki síst vegna þess að hv. þingmaður er með mér í framtíðarnefndinni sem [[Forseti hringir.]]mér finnst ástæða til að reyna að smella þessum [[Forseti hringir.]]málefnum öllum saman.
Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi vil ég taka undir með hv. þingmanni. Við tölum ansi oft og mikið um lítil og meðalstór fyrirtæki án þess endilega að gera mjög mikið í að laga umhverfi þeirra. Það er rétt að langstærsti hluti fyrirtækja á Íslandi tilheyrir þeim hópi, það eru fyrirtæki sem eru í eigu fjölskyldna eða þá einstaklingar sem hafa farið af stað í rekstur o.s.frv. Hv. þingmaður spurði um tækni. Ég er sammála honum um það að við eigum að reyna að leita leiða til að nýta tæknina fyrir litlu fyrirtækin og einstaklingana til að standa skil á því öllu saman. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki alveg nógu vel inni í því en nú veltir maður fyrir sér hvaða upplýsingar eru þegar til í kerfinu í dag, í tölvukerfum ríkisins. Þarf allar þessar færslur, alla þessa vinnu sem einstaklingar leggja á sig? Nú verður vinur minn einn, endurskoðandi, væntanlega móðgaður en þarf alla þessa endurskoðendur til að sinna litlu og meðalstóru fyrirtækjunum ef hægt er að fara fram með meiri upplýsingagjöf sem er sjálfvirk eða þá að menn geti bara ýtt á takka í tölvunni heima og sent? Það eru reyndar mjög fá ár síðan mjög margir bændur þurftu að setja í gang niðurhalið, fara svo út í fjós og koma svo heim þegar það var búið en það er að batna. Við eigum líka, og kannski eigum við að byrja þar, að horfa til þess hvort regluverkið gæti ekki verið einfaldara fyrir þessi fyrirtæki og færa svo regluverkið inn í nútímann, inn í framtíðina, nýta okkur tækni og hugbúnað og annað sem er pottþétt til, þó að ég viti það ekki, til þess að láta það ganga miklu hraðar fyrir sig. Fjósin eru orðin sjálfvirk og vélræn ef við horfum bara á þann hluta landbúnaðarins. Menn fá það sem er að gerast í fjósinu í farsímann sinn þannig að við hljótum að geta fært það inn í bókhaldið líka.
Herra forseti. Sem forritari verð ég að segja að þetta er athyglisverð og góð ábending. Fjósin eru sjálfvirk en bókhaldið ekki. Þegar maður hugsar um hvaða hluti er auðvelt að sjálfvirknivæða þá dettur manni helst í hug að hluti sem fylgja mjög skýru afmörkuðu formi og innihalda mjög regluleg gögn er miklu auðveldara að sjálfvirknivæða en eitthvað þar sem líffræðilegar breytur koma við sögu. Kannski endurspeglar það einhvers konar íhaldssemi umfram gott hóf í því hvernig reikningshald hefur verið stundað. Nú eru alþjóðlegir reikningsskilastaðlar náttúrlega stórir og flóknir og þurfa að vera nákvæmir eðli málsins samkvæmt. En manni dettur í hug að það gætu verið til einhverjar leiðir til að ná að formfesta þetta, einmitt með því að ná í gögn sem eru forskráð, sem ríkið hefur nú þegar aðgang að. Það væri hægt að toga það bara beint inn í sniðmát fyrir ársreikninga þannig að ekki væri alltaf verið að vinna sömu handavinnu aftur og aftur. Nú hef ég lesið einhverja tugi ársreikninga og jafnvel fleiri. Þeir eru allir eins. Þeir líta allir eins út og það er eiginlega tilgangurinn. Þeir eiga að líta eins út. Nú er ég kannski bara kominn á flug með einhverjar pælingar en mig langar að beina spurningu til hv. þingmanns: Í ljósi þess að minnstu fyrirtækin eru flest og í ljósi þess að öll fyrirtæki þurfa að skila ársreikningi, getur hv. þingmaður kannski hugsað það með mér hversu mikið þjóðhagslegt tap verður af því að við erum ekki með þetta að einhverju leyti sjálfvirknivæddara en það er nú þegar? [[Forseti hringir.]]Hver er tækifæriskostnaðurinn við það allt? Hann hlýtur að vera töluverður.
Forseti. Píratar eru mjög rómantískir. Við hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson náðum saman um landbúnaðarrómantíkina og við hv. þm. Smári McCarthy náðum saman um framtíðarsýnina og rómantíkina í sjálfvirkninni sem er fram undan. Í því samhengi eru hlutir sem við þurfum að velta líka fyrir okkur og það er að umgjörðin sem er búin til, vonandi bara kjarasamningar, tekur gjarnan mið af einhverjum risastórum raunveruleika, stórum fyrirtækjum. Oft og tíðum er, að manni finnst, verið að semja með þeirra hagsmuni að leiðarljósi eða út frá þeirra forsendum og það hefur áhrif en er ekki endilega það besta fyrir litlu og meðalstóru fyrirtækin sem eru stærsti hlutinn af atvinnulífi okkar. Varðandi það sem hv. þingmaður velti fyrir sér undir lokin, þá hljóta að vera mjög margar vinnustundir á hverjum degi hjá þeim sem eru með lítil fyrirtæki sem fara í það að gera þetta með einhverjum handvirkum hætti. Nú er ég að rifja upp, það eru nokkur ár síðan ég var með rekstur fyrirtækis, mér fannst alltaf - þótt það væri mikil sjálfvirkni svo sem í þessu - fara allt of mikill tími í eitthvert handvirkt dótarí. Eftir því sem það verður sjálfvirkara og streymir sjálfvirkt í gegn, þá fækkar þeim vinnustundum sem menn þurfa að nota í það. Þeir geta þá notað þær í eitthvað annað í fyrirtækinu, til að búa til eitthvað nýtt, leggja tíma og fjármuni í nýsköpun. Hjá einstaklingi eða litlu fjölskyldufyrirtæki með flókið bókhald og umsýslu þarf einhver að sjá um það. Ef menn gera það ekki sjálfir þá þarf að kaupa til þess vinnu sem kostar pening. Það væri hægt að nýta tímann í annað, skapa betri framtíð og horfa á nýjungar og tækni og fylgjast með öllu því sem er að gerast. Ég hugsa að í framtíðinni verði þetta allt miklu sjálfvirkara. [[Forseti hringir.]]Það er bara spurning hvort við getum flýtt fyrir með einhverjum hætti, hugsanlega tekið af skarið á Íslandi og verið fremst í flokki.
Forseti. Ég var að senda atvinnuveganefnd rétt í þessu bréf um tvö mál sem ég nefndi undir liðnum um fundarstjórn forseta í upphafi þingfundar. Málin komu út í sátt en annað er saltað af því að það hefði brotið gegn stjórnarskrá hefði það verið keyrt í gegn. Við vitum það því við fengum á okkar fund stjórnarskrársérfræðinga. Það átti að keyra það í gegn. Nú á að fara að keyra annað mál í gegn sem frumvarp forseta. Við, fjórðungur nefndarinnar, báðum um fund stjórnskipunarsérfræðinga á miðvikudaginn. Samkvæmt þingsköpum á formaður nefndarinnar að verða við því innan þriggja daga. Hún kallar einhvern annan aðila til í dag. Við báðum um Margréti Einarsdóttur eða Kristínu Haraldsdóttur sem komu og vörnuðu því að keyrt væri í gegnum Alþingi mál sem hefði brotið gegn stjórnarskrá. Við óskuðum eftir að fá þessa sérfræðinga og mögulega Björgu Thorarensen til þess að passa upp á að skoða stjórnarskrárvinkilinn í máli ráðherra um lax- og silungsveiði þar sem þeir sérfræðingar sem þó komu sögðu að það þyrfti að skoða þann vinkil betur. Þeir mæta. [[Forseti hringir.]]Nefndinni hefur verið sent bréf, þessi ítrekun sem er samkvæmt þingsköpum. Ég nefndi þetta við formann atvinnuveganefndar, Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, hérna [[Forseti hringir.]]fyrir utan rétt áðan og sagði henni að ég væri að koma hingað til að láta alþjóð vita af þessu. Hún sagði: Við skulum skoða þetta. Þetta er þá í [[Forseti hringir.]]skoðun.
Virðulegi forseti. Ég ætla að tala um fundarstjórn forseta, þ.e. þann sið hæstv. forseta Alþingis, sem mér hefur stundum fundist bera svolítið á upp á síðkastið og kom fyrir nú í dag, að gefa umræðunni einkunn. [[Hlátur í þingsal.]]Það liggur við að það sé stjörnugjöf frá hæstv. forseta í lok umræðu. Þessi umræða hafi nú bara verið upp á tvær stjörnur og hin umræðan hafi verið ósköp klén og fái aðeins eina stjörnu. Hann stundar það að koma með svona athugasemdir um það hvort honum finnist að menn eigi erindi í þennan stól þegar [[Forseti hringir.]]þeir telja sig eiga erindi í hann [[Forseti hringir.]]og ég verð að segja að ég gef þeim sið hæstv. forseta [[Forseti hringir.]]ekki margar stjörnur.
Forseti biður hv. þingmenn vinsamlegast um að virða knöpp tímamörk.
Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson nefndi áðan, í sambandi við stjórnarskrárlegt samræmi tveggja mála í hv. atvinnuveganefnd, get ég ekki annað en minnt á það að Alþingi ber að tryggja að lög sem við samþykkjum hér séu í samræmi við stjórnarskrá. Hvers vegna er tilefni til þess að nefna það? Jú, það er vegna stöðu eins og þeirrar sem var talað um hér áðan og vegna þess að hv. þingmaður þarf að koma hingað í pontu til að tilkynna það sérstaklega að orðið verði við óskum um slíkt. Það er að mínu mati alveg sjálfstætt vandamál á Alþingi að í raun og veru er ekki nógu mikið gert úr vangaveltum og vafaatriðum þegar kemur að samræmi við stjórnarskrá. Við eigum að vera með okkar mál alveg skotheld hvað það varðar. [[Forseti hringir.]]Ég veit að það hafa orðið mistök og ég held að það sé vegna kæruleysis gagnvart því, [[Forseti hringir.]]og ákveðins trúleysis á, að eitthvað geti hugsanlega verið [[Forseti hringir.]]spunnið í athugasemdir um stjórnarskrárlegt samræmi.
Forseti. Ég vil bara ítreka að þetta eru tvö mál sem koma frá ráðherrum Sjálfstæðisflokksins, annað frá ferðamálaráðherra. Það átti að keyra það í gegn. Það átti ekki einu sinni að fara í umsagnarferli, sem er nánast alltaf gert á Alþingi. Mál fá alla vega tvær vikur, að lágmarki eina. Nei, það átti ekki að fara í umsagnarferli og það átti að keyra það í gegn. Það var bara stoppað vegna þess að stjórnskipunarsérfræðingar komu fyrir nefndina að kröfu okkar í minni hlutanum og bentu á það að þó að ráðherra og ráðuneytið, sem skrifuðu frumvarpið og fluttu það, segðu að það stæðist stjórnarskrá þá stóðst það ekki stjórnarskrá. Það hefði svipt fólk eignarréttinum og ef svipta á fólk honum án þess að brjóta 72. gr. stjórnarskrárinnar þá verður að reyna allar aðrar leiðir fyrst. Það var ekki gert. Þetta er það sem við köllum eftir. Ég vil líka nefna annað. Það virðist eiga með breytingartillögu að taka út þetta stjórnarskrárbrotlega atriði sem er möguleiki þarna og setja inn algjörlega nýtt ákvæði sem er nýtt mál. Þeir sem komu fyrir [[Forseti hringir.]]nefndina segja að þetta sé nýtt mál. Það þarf að sjálfsögðu að skoða sérstaklega varðandi stjórnarskrána [[Forseti hringir.]]og líka að sjá hvort það stenst hreinlega þingsköp, [[Forseti hringir.]]að gjörbreyta málinu í meðförum þingsins án þess að leggja það fram aftur. Ég ætla [[Forseti hringir.]]að athuga það núna.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað um þessi vinnubrögð í nefndum sem eru vitanlega mjög sérstök, ekki síst í ljósi þess að á sama tíma er meiri hlutinn að reyna að fá stjórnarandstöðuna til að setjast niður og ræða þinglokin. Ég tek undir með hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni að það sé óviðeigandi að forseti gefi hér einhverjar stjörnur. Það eru aðrir sem gera það. Kjósendur veita þingmönnum á endanum einkunn. Hún getur verið áframhaldandi starf eða falleinkunn. Það er ekki forseti eða annar sem ákveður það. Mig langar að nota tækifærið og koma því hér á framfæri, hæstv. forseti, vegna orða forseta Alþingis áðan, að það voru gerðar athugasemdir á fundi þingflokksformanna við dagskrána. [[Gripið fram í.]]Í fyrsta lagi voru gerðar athugasemdir við þann tíma sem á að nota í umræðu í dag. Í öðru lagi voru gerðar athugasemdir við að mál sem er kannski einna brýnast að ræða akkúrat núna, húsnæðislánafrumvarp félags- og barnamálaráðherra, yrði sett aftast á dagskrána. Ýmsar athugasemdir komu fram á fundinum. [[Forseti hringir.]]Það var ekki athugasemdalaus fundur.
Virðulegi forseti. Ég kem hér öðru sinni til að ræða fundarstjórn forseta. Eins og í hið fyrra sinn ætla ég að víkja ögn að þeim sið hæstv. forseta að gefa umræðu þingmanna einhvers konar einkunnir að lokinni umræðu með einhverjum ummælum um að þetta hafi ekki verið þarfleg umræða, ekki verið merkilegt eða þar fram eftir götunum. Þá hefur hann sérstaklega, hæstv. forseti, gert athugasemdir við að þingmenn noti púltið og þennan lið til þess að vekja máls á óleystum deilumálum og þrætumálum innan nefnda, þar sem allt er kannski í hnút. Þingmenn hafa notfært sér þennan vettvang til að koma fram með þau [[Forseti hringir.]]álitamál og deilumál fyrir þingheim. Ég tel að það sé mikilsverður réttur þingmanna [[Forseti hringir.]]að nota þennan ræðustól til slíkra efna.
Virðulegi forseti. Umræða um fundarstjórn forseta hefur ítrekað verið notuð í mjög víðum skilningi. Það er eðlilegt enda er fundarstjórn forseta mjög vítt valdsvið, nær inn í nefndir og ýmis önnur svið, t.d. hefur oft verið fjallað um siðareglumál hér. Eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson minntist á þá er lokadómurinn kosningar. Mig langar að minnast samt á það, því að þetta skiptir rosalega miklu máli, að þrátt fyrir að það verði kosningar eru þær ekki afsökun, og uppreist æru eða eitthvað slíkt, fyrir hverju sem þingmenn eða ráðherrar gera. Það að ráðherra geti stungið skýrslu undir stól og falið hana fram yfir kosningar - og það urðu kosningar þar sem allir vissu af þessu og nú er það bara komið í dóm kjósenda og komið nýtt umboð - afsakar ekki misgjörðir, [[Forseti hringir.]]það gerir það ekki. Við skulum líka hafa það í huga.
Virðulegi forseti. Ég hjó líka eftir því sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson nefndi að forseti þingsins taldi áðan í umræðum að ekki hefðu verið gerðar sérstakar athugasemdir á fundi í gær um dagskrána í dag. Sérstakar athugasemdir, sagði hann. Ég hjó eftir þessu, sérstaklega vegna þess að það er lenska hjá forseta þingsins að orða hlutina þannig að það sé mjög auðvelt að misskilja þá ef hann er síðan spurður. Þetta er stundum kallað útúrsnúningur og ýmislegt annað. Nú veit ég ekki alveg hver munurinn er á athugasemd og sérstakri athugasemd en mér finnst það alla vega mjög sérstakt af virðulegum forseta sem gerir það að verkum að það er erfitt að treysta því sem er sagt. Það þarf einhvern veginn alltaf að passa það og fá skjalfest að skilningur manns á orðum hæstv. forseta sé nákvæmlega í takt við hans eigin skilning. Þetta er sjálfstætt vandamál hér á þingi, virðulegi forseti, [[Forseti hringir.]]og ég vildi óska þess að forseti léti af þessum ósið.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á ólíklegum stað og reyna svo að tengja þetta saman. Ég ætla að byrja á ákveðinni tilgátu sem er að stærðarhagkvæmni í rekstri fyrirtækja sé ágæt og jafnvel eftirsóknarverð en eigi ekki að vera forsenda atvinnuþátttöku. Ástæðan fyrir því að mér finnst þess virði að ræða það í þessu samhengi er að stærðarhagkvæmni fyrirtækja snýr í rauninni að tveimur ólíkum þáttum, annars vegar getu fyrirtækis til þess að pluma sig á markaði og keppa við önnur fyrirtæki, sem er auðvitað það sem þeim er ætlað að gera í frjálsu markaðskerfi, og hins vegar skyldum þeirra gagnvart ríkinu og lögunum. Þá kemur upp það sem við ræddum áðan, við hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, að í lögum eru gerðar kröfur um að öll fyrirtæki geri ákveðna hluti, greiði t.d. skatta, skili ársreikningum og skili ýmiss konar uppgjöri, virðisaukaskatti o.s.frv. Öllum þeim þáttum fylgir einhvers konar vinna og það er bara gott og vel. Það er eðlilegt að við gerum þær kröfur en við verðum kannski að einhverju leyti að skoða hversu mikil vinna fylgir hverri kröfu og hvort sú vinna skalist í hlutfalli við stærð fyrirtækjanna sem um ræðir. Ég nefndi áðan, og það kom fram á fundi efnahags- og viðskiptanefndar á dögunum, að lög um ársreikninga á Íslandi eru ekki löng. Þau eru ekki flókin þannig séð en alþjóðlegir reikningsskilastaðlar eru nokkur þúsund blaðsíður. Þetta er þess eðlis að fyrirtæki, hversu lítil eða stór sem þau eru, þurfa öll að geta uppfyllt þessa hluti. Auðvitað verða ársreikningar stærri fyrirtækja stærri eftir því en lágmarkið hjá einyrkjum er kannski upp á einhverjar fimm til tíu blaðsíður á meðan ársreikningar hjá stærstu fyrirtækjum heims eru kannski nálægt 100 og 200 blaðsíður í einhverjum tilfellum. Þá er ágætt að hugsa um tilganginn með ársreikningum. Þeir eru auðvitað leið til þess að bæði hluthafar og aðrir geti séð hvernig fyrirtækinu gengur en líka aðferð til að koma í veg fyrir svindl. Þetta eru kröfur sem við gerum til fyrirtækja vegna þess að við viljum að hlutirnir séu rétt gerðir. Það er ekki alveg hlaupið að því að gefa einhvern afslátt af því á grundvelli stærðar og jafnvel þvert á móti. Ef slíkir afslættir væru í boði væri hætt við að fyrirtæki færu jafnvel að stunda einhvers konar eignarhaldsleikfimi, eins og við sjáum t.d. stundum í sjávarútvegi, til að tryggja að hver eining fari ekki yfir ákveðna stærð og helst þannig að það sé leikið á tengslareglur á þann hátt að ekki sé um samstarf að ræða. Það er vel þekkt, meira að segja eru sérfræðingar í skattarétti og öðru ráðnir sérstaklega til fyrirtækja sem hafa burði til þess til að finna leiðir til að besta reikningsdæmin með þeim hætti. Þarna er einmitt eitt dæmi um það hvernig stærðarhagkvæmni er ekki bara fólgin í því að geta framleitt hverja vörueiningu með ódýrari hætti, heldur líka í því að hafa burði til að ráða betri skattalögfræðinga og hafa betri bókhaldara og endurskoðendur sem hafa ekki bara þekkingu á því hvernig á að gera hlutina vel heldur líka í einhverjum tilfellum, og án þess að ég sé ásaka neinn en við vitum að það þekkist, til þess að finna leiðir til að gera hlutina á sem ódýrastan hátt fyrir fyrirtækið. Það er önnur tegund af stærðarhagkvæmni sem leiðir í rauninni af því hvernig lagakerfið í kringum ársreikninga og skatta fyrirtækja og annað er sett upp. Ég er ekki viss um að það sé hægt að laga það. Það þyrfti alla vega einhvern sem er töluvert betur að sér í því en ég til að koma með tillögur að því hvernig ætti að laga það. En mér finnst, þegar við tölum um þessa hluti í nútímanum, einhvers konar leiðarvísi að mögulegri lausn fólginn í því að langflestir ársreikningar langflestra fyrirtækja eru nákvæmlega eins í uppsetningu, í því hvaða liðir eru taldir til, í raun í öllu nema tölunum. Auðvitað er einhver smámunur en í öllu falli eru reitirnir að mestu leyti þeir sömu. Það hefur komið fram í umfjöllun hjá efnahags- og viðskiptanefnd að ýmislegt er gagnrýnivert við íslensku útfærsluna á þessum lögum. Talað hefur verið um nauðsyn þess að taka IV. kafla laga um ársreikninga til heildarendurskoðunar. Skoðunarmannakerfið hefur verið gagnrýnt og lausatök í eftirliti sömuleiðis. Svo hefur verið sagt, og ég veit ekki alveg hversu langt það nær, að ársreikningar íslenskra félaga séu oft svo lélegir í skilningi alþjóðlegra reikningsskilastaðla að sum erlend endurskoðunarfyrirtæki neiti að taka þá til skoðunar, sem mér finnst mjög áhugavert vandamál. Þá má horfa á umsagnir ýmissa aðila og m.a. kom góð umsögn frá Samtökum iðnaðarins sem fjallaði um hina hliðina á þessu, sem er að eftir því sem við gerum kröfurnar sterkari gerum við hlutina erfiðari fyrir minni fyrirtækin og úr verður togstreita, herra forseti. Markmið mitt með þessari ræðu er að benda á og kannski reyna að hvetja okkur til að gangast við því að slík togstreita sé til og leysa úr henni með einhverjum hætti. Hún er raunveruleg og hún skiptir máli. Mikið er talað um að skoða hvar stærðarmörkin eru. Fyrrum orkumálastjóri gagnrýndi eitt sinn að stjórnmálamenn væru mjög háðir því að setja allt í þrepaföll vegna þess að þeir skildu ekki hvernig ætti að setja línulegan vöxt eða þaðan af flóknari föll í lög. Við vitum alveg hvað gerist. Þegar sett eru þrep þá hrúgast allir rétt fyrir neðan þrepið og um leið og þeir eru komnir upp fyrir það reyna þeir að hlaupa að næsta þrepi vegna þess að það vill helst enginn fara yfir mörkin og þeir eru jafnvel mjög skapandi í því að finna leiðir til þess að komast ekki upp í næsta þrep nema það sé sérstaklega eftirsóknarvert. En tæknin er til. Alþjóðlegir reikningsskilastaðlar eru einmitt hannaðir af fólki sem fæst við nákvæmni og skilur mikilvægi þess að hafa hlutina nákvæma. Ég, sem forritari að upplagi, finn mikið til með þessu fólki. Ég ber mikla virðingu fyrir endurskoðendum vegna þess að þeir skilja nákvæmni og eru vanir því að sannfæra fólk um að vera nákvæmt á hátt sem er kannski ekki mannfólki eðlislægur. Mér finnst oft nógu erfitt að vera nákvæmur í samskiptum við tölvur þannig að ég get rétt ímyndað sér hversu erfitt það getur verið. En af því að staðlarnir eru svo nákvæmir þá ætti að vera mögulegt, og væntanlega ekki of mikið mál, að sjálfvirknivæða alla vega stóran hluta. Við ræddum áðan að auðvitað er mikið af þeim gögnum sem liggja til grundvallar ársreikningum, svo ekki sé talað um skattskýrslur og annað, fyrir í gagnagrunnum hins opinbera. Við vitum að með öflugu átaki fyrir sennilega hátt í áratug síðan voru skil skattskýrslna hjá einstaklingum að mestu leyti sjálfvirknivædd og maður veltir fyrir sér hvort ekki séu einhverjir möguleikar á sjálfvirknivæðingu á ársreikningum sem komi til með auknum rafrænum viðskiptum sem mætti nýta í því samhengi. Þá skiptir auðvitað máli að alþjóðastaðlar séu að fullu rafvæddir, að rafrænt form þeirra sé útbreitt og að fólk nýti sér möguleikana sem eru fyrir hendi á sem bestan veg. Auðvitað munu fyrirtæki koma upp sem búa til bókhaldshugbúnað og annað sem getur gert flókna hlutann, þ.e. að smíða hugbúnaðinn, en við þurfum kannski að laga lögin að þeirri staðreynd að tölvur eru færar um að fara yfir ársreikninga, villuprófa og finna rangfærslur og annað á míkrósekúndum. Ef hægt væri að búa til regluverk sem heimilar litlum fyrirtækjum að gera það innan ákveðinna marka þá væri kannski ekki þörf á því að hafa skoðunarmannakerfið eins og það er í dag. Við gætum jafnvel að einhverju leyti minnkað þörfina á endurskoðun nema þá í einhverjum undantekningartilvikum, með því einmitt að villuprófa alla ársreikninga á örfáum míkrósekúndum, eins og vel er hægt með nútímatækni, og jafnvel að gera samanburð á milli fyrirtækja sem myndi jafnvel leiða í ljós hvort einhverjar frekari brellur væru í gangi varðandi t.d. falið eignarhald, einhvers konar milliverðlagningu eða annað. Þá er afskaplega auðvelt að laga margt af því sem er að gagnvart hinu opinbera varðandi skattundanskot o.fl. Þetta er allt saman mögulegt vegna þess að gögnin eru skráð rafrænt og staðlarnir eru skýrir. En tvennt vantar til að það gangi upp. Annar þátturinn er að bókhaldskerfin tali sameiginlegt tungumál og tjái sig á hátt sem er hægt að bera saman milli kerfa og annað og þar reiðum við okkur á að alþjóðlegir staðlar um rafvæðingu bókhalds og annað nái sem lengst. En hitt er að til verði lagalegar heimildir sem tryggja að hægt sé að gera það með þeim hætti. Þar koma auðvitað upp mörg álitaefni. Margir eru ekkert allt of hrifnir af þeirri hugmynd að ríkið hafi svona djúpa innsýn inn í rekstur fyrirtækja. Þeir líta jafnvel á rekstur fyrirtækja sem einhvers konar persónuverndarmál. Þó að fyrirtæki séu vissulega lögpersónur eru þau ekki persónur í þeim líffræðilega skilningi sem við leggjum í hugtakið þegar við erum að tala um persónuverndarlög. Engu að síður finnst sumum að fyrirtæki eigi að hafa ákveðið svigrúm til að fela slóð sína. Út frá sjónarmiðum um viðskiptaleyndarmál og annað er kannski að einhverju leyti hægt að koma til móts við þær hugmyndir. Ég er ekki að segja að við eigum endilega að hafa 100% gagnsæi á öllu sem fyrirtæki gera en að því leyti sem við gerum kröfur um gagnsæi fyrirtækja í rekstri í dag til þess einmitt að koma í veg fyrir skattundanskot og annað, ættum við alla vega að geta nýtt það gagnsæi á sjálfvirkan hátt til þess að minnka kostnaðinn hjá þessum fyrirtækjum, hjá þeim 90% lítilla fyrirtækja í flestum Evrópulöndum sem dæmi og ekki síst á Íslandi, og hjá þessum 7% fyrirtækja sem teljast meðalstór í þeim Evrópulöndum. Ég held að hlutfallið sé meira að segja hærra hér vegna þess að stór fyrirtæki á Íslandi eru afar fá. Með því að gera það minnkum við kostnað þeirra og aukum möguleikana á því að koma í veg fyrir hegðun sem við höfum flest komið okkur saman um að sé óæskileg. Ég veit að ég fór svolítið vítt og breitt en mér finnst þetta mál hið ágætasta. En það var tilefni þess að ég fór að hugsa um hvernig við eigum að horfa á framhald ársreikninga í svona stærðarsamhengi, að tryggja nauðsynlegt gagnsæi í fyrirtækjarekstri, að fyrirtækjarekstur sé heiðarlegur og að leikreglurnar virki, ekki bara fyrir stærstu fyrirtækin sem hafa efni á bestu og færustu skattalögfræðingunum heldur líka öll hin litlu fyrirtækin sem eru að gera mjög flotta hluti og almennt til að reyna að koma í veg fyrir misbeitingu á fyrirtækjaforminu eftir því sem það er hægt.
Virðulegi forseti. Árni Magnússon sem var handritasafnari og var uppi á 17. öld sagði, og eru það fræg orð: „Svo gengur það til í heiminum að sumir hjálpa erroribus á gang en aðrir leitast við að ryðja út þeim sömu erroribus og hafa svo hvorirtveggju nokkuð að iðja.“ Við höfum haft fyrir satt að hann hafi verið að tala um handritasafnara og jafnvel verið að tala um prófarkalesara og þetta hefur verið nokkurs konar mottó okkar prófarkalesara en í raun var hann náttúrulega að tala um endurskoðendur og gildi endurskoðenda. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy kærlega fyrir sína efnisríku og góðu ræðu. Mig langar að spyrja hvort hann telji að við þurfum að herða kröfur um reikningsskilahald eða hvort við þurfum að draga úr þeim eða hvort við þurfum kannski að miða kröfurnar við stærð, þ.e. draga [[Forseti hringir.]]úr kröfum þegar um er að ræða litla aðila á markaði en herða þær þegar um er að ræða stærri og öflugri fyrirtæki.
Herra forseti. Hv. þingmaður vísaði í þessi ágætu orð Árna Magnússonar. Er erroribus ekki þágufallið af orðinu „villa“ í fleirtölu? Villa er kannski akkúrat það sem þetta snýst svolítið mikið um. Villur eru alltaf gerðar þegar verið er að safna gögnum. Við reynum að forðast þær og reynum að setja reglur um utanumhaldið til að komast hjá þeim. Mikilvægi punkturinn í ræðu minni var einmitt það að við eigum ekki endilega að gefa litlum fyrirtækjum afslátt af reikningsskilastöðlum. Við þurfum einmitt að herða þá í mörgum tilfellum vegna þess að villurnar eru svo margar og margar eru gerðar vísvitandi. En við þurfum líka að vera mjög dugleg að finna leiðir til þess að sjálfvirknivæða söfnun gagna og úrvinnslu þeirra til þess einmitt að minnka [[Forseti hringir.]]kostnaðinn þannig að stærðarhagkvæmni sé ekki forsenda markaðsþátttöku.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við þurfum sem sagt annars vegar að greiða götu þeirra sem þurfa á því að halda og nota til þess þessi meðul reikninganna og hins vegar þurfum við að koma í veg fyrir misnotkun. Kannski fer það að einhverju leyti hvort í sína áttina. Mig langar í framhaldi af því að beina spurningu til hv. þingmanns sem ég veit að er vel inni í þessum málum og hefur kynnt sér þau vel: Er sú tilfinning rétt sem ég hef að eftir hrun hafi komist betri skikkur á reikningsskil og ársreikningahald og það sé minna um það að endurskoðendur taki jafnvel þátt í starfsemi sem getur kannski talist siðferðilega hæpin, hugsanlega varðað jafnvel við lög í einhverjum skilningi? Er minna um það eftir hrun en var á árunum fyrir það?
Herra forseti. Já, ég held að kjarninn sé einmitt að tæknin gefur og tæknin tekur. Hér hefur tæknin kannski gefið okkur tækifæri til að fylgjast betur með hlutunum og gera þá betur. Hún tekur líka af fólki möguleikann á því að svindla ef við útfærum hlutina rétt. Það er bara jákvætt, held ég. Það er rétt að eftirhrunsregluverk Evrópusambandsins, kannski aðallega varðandi t.d. skilameðferð bankastofnana, lánastofnana og annað sem við erum að fara að fjalla um síðar í dag og ýmislegt í þá veruna, hefur bætt stöðu reikningshalds og endurskoðunar og góðra viðskiptahátta sem um munar úti um alla Evrópu. Reyndar gerðust sambærilegir hlutir mun víðar eftir hrunið 2008. Þetta eru allt jákvæðir hlutir og ég hef verið mjög ánægður með að sjá mörg mál á borð við BRRD og MiFID II og annað [[Forseti hringir.]]fara í gegnum þingið á undanförnum árum. Þetta er ekki búið. Við eigum langt í land meira að segja en þetta er allt að koma.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu og sér í lagi það sem hann sagði um framtíðina og hvað getur gerst í allri þessari sjálfvirkni og að við þurfum að hafa minni áhyggjur í rauninni af þessum málum þegar þau sitja fyrir framan okkur, hvenær við eigum að skila og slíkt. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki hreinlega inni í myndinni að breyta þessu þannig að fyrirtæki, og mögulega má skipta þeim í einhverja hópa, skili þessum upplýsingum miklu sjaldnar en í dag, t.d. á nokkurra ára fresti. Yfirvöld gætu þá haft meira leyfi eða rétt til að taka stikkprufur og eitthvað slíkt. Fyrirtæki gæti skilað ársreikningi á þriggja ára fresti eða eitthvað, eða hvað sem manni finnst um það. Ef skilunum fækkar með meiri sjálfvirkni auðveldar það fyrirtækjum að sjálfsögðu að standa skil á þessu.
Herra forseti. Þetta er áhugaverð spurning. Ég held að svarið sé raunverulega: Nei, við ættum ekki að skila sjaldnar heldur mun oftar, jafnvel mörgum sinnum á sekúndu, [[Hlátur í þingsal.]]vegna þess að tölvur geta gert það fyrir okkur og bókhaldið fer fyrst og fremst fram í gegnum tölvur. Upplýsingaflæðið ætti að vera sjálfvirkt og óheft og ætti í rauninni eingöngu að takmarkast af ljóshraða. Þessi skil gegna hlutverki gagnvart yfirvöldum en líka hluthöfum fyrirtækjanna. Hluthafarnir verða auðvitað að geta fengið góðar skýrslur þegar þeir biðja um þær. Oft hafa skapast vandræði vegna samsláttar þar sem t.d. eigendur fyrirtækja á Íslandi reyna að skila CFC-skýrslum vegna eigna erlendis en geta það ekki vegna þess að t.d. í Bretlandi er ársskýrslum fyrirtækja skilað eftir að skattskýrslum einstaklinga er skilað hér. Þar verður visst samstuð. Af hverju getum við ekki haft þetta jafnóðum? Mig langar rosalega mikið að tala [[Forseti hringir.]]um hugmyndir Staffords Beers sem fjallaði mikið um það hvernig væri hægt að sjálfvirknivæða heilu hagkerfin og [[Forseti hringir.]]gerði áhugaverðar tilraunir með það í Chile 1970–1973.
Hæstv. forseti. Ég verð að segja að ég held að hv. þingmaður hafi mátað mig þarna [[Hlátur í þingsal.]]með andsvari sínu. Að sjálfsögðu er þetta alveg rétt. Í nánustu framtíð verður enn þá meiri hraði og enn þá meiri sjálfvirkni í þessu öllu saman. Hægt er að fylgjast með þessu dag frá degi í rauninni. Samt veltir maður fyrir sér hvort þörf sé á þeim flóknu reikningum sem menn skila á hverju ári í dag. Síðan held ég að við verðum líka aðeins, það er alla vega mín skoðun, að gera greinarmun á stórum fyrirtækjum sem eru með marga hluthafa, flókna reikninga og eignarhald og þeim litlu fyrirtækjum sem við ræddum svo rómantískt hér fyrr í dag sem eru með tiltölulega lítið umfang og lítinn rekstur en þurfa samt að standa skil á obbanum af því sem allir aðrir þurfa að standa skil á. Það gæti verið gert sjaldnar, ekki síst kannski í ljósi þess að upplýsingaflæðið er mjög hratt og gott. Það er nú hægt að hártoga þetta svolítið eins og hænuna og eggið. Ég held hins vegar að við eigum að nýta okkur tæknina, ég er algjörlega sammála því [[Forseti hringir.]]þegar fram í sækir en mér finnst allt í lagi að velta hinu fyrir sér.
Herra forseti. Eðli fyrirtækjanna mun auðvitað hafa töluverð áhrif. Það er augljóst að lítið fyrirtæki með litlar eignir og litla starfsemi eða tiltölulega einfalda er í allt annarri stöðu til að geta skilað hlutum sjálfvirkt og með einföldum hætti en t.d. risavaxið alþjóðlegt fyrirtæki sem er með dótturfyrirtæki í mörgum löndum og gerir upp mjög flókna samstæðureikninga. Að lokum ætti að vera hægt að sjálfvirknivæða það allt saman. Ég nefndi áðan Stafford Beer, sem forseti Chile fékk á sínum tíma, 1970–1973, til þess reyna að sjálfvirknivæða upplýsingaflæði í hagkerfinu þar. Eitt af því sem hann var alltaf að glíma við var að gæði upplýsinganna voru alltaf sá punktur sem allt saman féll á. Ef staðlarnir eru nógu góðir ætti það í sjálfu sér ekki að skipta neinu máli þó að sum fyrirtæki séu með aðeins veikara utanumhald [[Forseti hringir.]]vegna þess að upplýsingarnar verða að jafnaði nógu góðar til að lýsa hagkerfinu í heild.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir prýðisræðu. Þingmanninum varð tíðrætt um lítil og meðalstór fyrirtæki og eins þá tæknimöguleika sem nútíminn færir okkur í tölvumálum og slíku. Ég var líka að reyna að glöggva mig á því hvað væri í raun og veru meginmál frumvarpsins og mig langar að spyrja þingmanninn aðeins út í það. Ég kem kannski betur inn á það í síðara andsvari en gæti hv. þingmaður farið aðeins út í þann möguleika að nýta sér tæknina í sambandi við ársreikninga og annað slíkt? Það er dýrt að kaupa sér þá aðstoð sem er í boði í dag fyrir lítil fyrirtæki, ég þekki það af eigin raun.
Herra forseti. Málið er í sjálfu sér ekki svakalega flókið. Þetta er aðallega tæknilegt mál sem fjallar um hvað gerist t.d. þegar fyrirtæki eru í gjaldþrotameðferð, hvernig á að haga málum gagnvart þeim, til að mynda ef þau lenda í vanskilum og hvernig er hægt að ganga á eftir fyrirtækjum með ársreikninga og annað ef þau hafa ekki skilað þeim. Þetta er þannig séð bara tæknileg lagfæring og það eru skilaboðin sem ég sendi þingflokknum mínum þegar við vorum að tala um málið, að þetta væri tæknilegt lagfæringarmál og af hinu góða. Ræðan mín snerist kannski meira um að horfa á málið í víðara samhengi og segja: Af hverju göngum við ekki lengra í því að laga stærri kerfislæga galla í þeim upplýsingum sem fyrirtæki eru látin skila? Eitthvað af því er bara sjálfsagt og eðlilegt að komi með tíma en annað vantar kannski dálitla hvatningu til að fjallað verði um það. Þess vegna er ég að hvetja til þess.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er að átta mig á því að þetta er frekar tæknilegs eðlis. Ræða þingmannsins var um hugmyndir, til þess að víkka út umræðuna. Það er góðra gjalda vert vegna þess að það er, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni, mjög dýrt fyrir lítil fyrirtæki að standa skil á þessu öllu saman vegna þess að fæstir hafa tök á að gera það sjálfir og þurfa að kaupa sér vinnu. Hún er dýr og þess vegna blökuðu eyrun á mér þegar þingmaðurinn flutti þessa ræðu og, að mér skildist, sá það fyrir sér að við gætum notað miklu meira þær rafrænu upplýsingar sem fylgja nútímanum. Við þurfum þá að einhenda okkur í það sem þingmenn að koma með tillögur í þeim efnum. Er þingmaðurinn ekki sammála mér um það?
Herra forseti. Árið 2017 voru skilaskyld félög á Íslandi 39.464 talsins. Ef við leiðum líkur að því, eins og við höfum reyndar talað um, að um 97–98% þessara fyrirtækja séu það sem maður kallar lítil og meðalstór fyrirtæki, þá má eiginlega ganga út frá því að þarna séu, eigum við að segja, 37.000–38.000 lögaðilar sem allir eru að skila gögnum með tiltölulega flóknum hætti, með leiðum sem ætti að vera hægt að bæta. Við vitum að það er hægt að sjálfvirknivæða þetta. Við vitum líka að skil fóru batnandi eftir lagabreytingar 2016 sem hertu viðurlög við því að skila seint eða illa. Af hverju þurfum alltaf að auka viðurlögin í staðinn fyrir að finna leiðir til að gera málið einfaldara? Það er kannski kjarni málsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og ánægjulegt að hlusta á hana. Það er augljóst að hv. þingmaður hefur góða þekkingu á málinu. Það sem mig langaði að fara aðeins yfir eru þessi órjúfanlegu tengsl, ef svo má að orði komast, milli ársreikninga og endurskoðenda. Við þekkjum það að endurskoðendur gegna mikilvægu hlutverki, þeir fara yfir bókhald skráðra fyrirtækja og gefa álit sitt á ársreikningum og því hvort þeir gefi glögga mynd af rekstri félaga. Það er eitt helsta tækið sem notað þegar fjárfestar eru að meta fyrirtæki og fjárfestingar tengdar því. Þá skipta einmitt ársreikningarnir mestu máli þannig að hlutverk endurskoðenda er gríðarlega mikilvægt og nauðsynlegt, finnst mér, að ræða það svolítið í samhengi við þetta mál. Það sem ég vildi spyrja hv. þingmann um er hvort hann telji að eftirlit með störfum endurskoðenda sé nægilega skilvirkt, hvort við þurfum að bæta okkur í þeim efnum vegna þess að það er [[Forseti hringir.]]mjög mikilvægur þáttur í rekstri fyrirtækja í tengslum við ársreikninga.
Herra forseti. Spurningin er í rauninni: Hver endurskoðar endurskoðendurna? Það er gild spurning. Við ræddum þetta áður, það var þingmál held ég fyrir ári síðan sem tók svolítið á þessu og var að bæta þetta. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki í svipinn öll efnisatriði þess máls en það er ljóst að eftirlit með störfum endurskoðenda skiptir máli og þeir hafa sjálfir verið mjög duglegir að fara fram á að það sé gert með eðlilegum hætti. Eitt af því sem gerist eftir því sem hlutirnir verða rafvæddari og sjálfvirkari er að störf endurskoðenda verða auðveldari, bæði þeirra sem stunda hina eiginlegu endurskoðun og þeirra sem fylgjast með þeim og hafa eftirlit með störfum þeirra. Þarf að bæta eftirlitið? Ég þekki það satt að segja ekki nógu vel. En ég hugsa að ef við gætum alla vega gert það auðveldara að sinna hlutverkinu vel yrði það til bóta fyrir alla.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við hrunið, efnahagshrunið, urðu mörg fjármálafyrirtæki gjaldþrota skömmu eftir að hafa fengið fyrirvaralausa áritun endurskoðenda. Ég held að það séu helstu niðurstöður rannsókna á efnahagshruninu hvað þetta varðar og aðkomu endurskoðenda að þeir hafi ekki staðið undir þeim kröfum sem gerðar voru til þeirra. Þess vegna langar mig kannski að velta því upp, í ljósi þessa máls, hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að við lærum í raun og veru af þeirri reynslu. Nú erum við í ákveðinni efnahagskreppu og mikilli kreppu, mikill halli á ríkissjóði. Hvernig getum við unnið upp orðstírshnekkinn [[Forseti hringir.]]sem við urðum fyrir í efnahagshruninu, m.a. vegna aðkomu endurskoðenda? Þeim var treyst en stóðu ekki undir því. Hvernig getum við lært af því?
Herra forseti. Ég rakti það áðan að eftirhrunsregluverk Evrópusambandsins um fjármálamarkaði gerði einmitt mjög margt til þess að læra af þessum mistökum og laga það. Ég hef talað fyrir því frá því að ég settist á þing að við ættum að hraða því ferli sem allra mest og klára innleiðingu þess regluverks. Það myndi bera okkur ansi langt í þessu. Síðan er náttúrlega hitt að við erum með afskaplega vanfjármagnaðar eftirlitsstofnanir á Íslandi og góð fjármögnun þeirra mun gera töluvert til að bæta trúverðugleika stofnanakerfis okkar. En að einhverju leyti verðum við að horfa á kerfið sem heild. Það er ekki bara þannig að endurskoðendur bankanna hafi verið að vinna vinnuna sína illa fyrir hrun þó svo að mögulegt sé að einhverjir hafi gert það og jafnvel einhverjir með mjög vafasömum hætti. Staðreyndin er að við vitum um kerfislæga galla í því hvernig bankakerfið sjálft er byggt upp, [[Forseti hringir.]]hvernig skattkerfið og annað er byggt upp, og í þeim grundvallarhugmyndum sem liggja öllu því apparati til grundvallar [[Forseti hringir.]]sem eru beinlínis skaðlegir og við vitum að það mun valda hruni, kannski ekki reglulega en mjög oft.
Herra forseti. Nú vantar klukkuna 20 mínútur í 4 á föstudegi og ef ég hef talið rétt eru aðeins sex þingfundadagar eftir samkvæmt starfsáætlun. En mörg mál liggja fyrir og stjórnarliðar rífa hratt og umræðulaust mál út úr nefndum, einkum velferðarnefnd og atvinnuveganefnd, ef ég skil það rétt. Ég vil spyrja forseta hvort hann telji ekki tíma til kominn að sest verði niður til þess að ákveða hvernig eigi að ljúka þessu vorþingi sem er nú komið langt fram á sumar. Hvernig eigum við að nýta þá sex daga sem eftir eru? Hvaða stóru mál eru það sem stjórnarliðar setja á oddinn? Það er mikilvægt fyrir okkur í stjórnarandstöðunni að fá að vita það til að við getum örugglega lagst á árarnar með meiri hlutanum til að koma þeim í heila höfn.
Virðulegi forseti. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem spurt er hvers vegna dagskráin sé eins og hún er en ég hef enn ekki fengið opinberu skýringarnar á því hvers vegna síðasta málið á dagskrá, húsnæðismál, hlutdeildarlán, er síðasta mál á dagskrá. Ég tel mig vita hvers vegna það er síðast á dagskrá. Það er vegna þess að forseta hefur þótt það vera á einhvern hátt þingtaktískt betra en það er ekki betra upp á að málið klárist, nái í gegn. Það virðist ekki vera neinn ágreiningur á Alþingi um að það sé mál sem beri að klára sem allra fyrst, enda hefur það bein áhrif á þá alvarlegu stöðu sem er komin upp í samfélaginu varðandi samkomulag á vinnumarkaði. Það væri því ágætt ef við myndum temja okkur það vinnulag á Alþingi að forseti útskýrði hvers vegna hann kjósi að hafa mál síðast á dagskrá sem virðist ríkja algjör samhugur um að sé mikilvægasta málið á dagskrá. Hvers vegna er það ekki fyrst á dagskrá? Ég tel mig þekkja raunverulega útskýringuna en það væri gaman að heyra þá opinberu [[Forseti hringir.]]og athuga hvort hún sé ekki örugglega sú sama.
Virðulegur forseti. Um nákvæmlega það sama, 16. mál á dagskrá, húsnæðismál, hlutdeildarlán. Það var kvartað undan þessu í upphafi þingfundar og forseti bent á að þetta væri gríðarlega mikilvægt mál. Það eru tveir dagar liðnir síðan formaður VR sagði að forsendur lífskjarasamningsins væru brostnar, m.a. vegna þess að ekki væri búið að afgreiða þetta mál. Þegar það kemur fram hérna tveimur dögum seinna myndi maður ætla að það hefði forgang í þinginu að koma því á dagskrá og í umræðu og inn í nefnd til umsagnar o.s.frv., til að athuga hvort það stæðist í rauninni þá samninga sem voru gerðir. Við höfum heyrt fréttir af því að málið hefur verið fast í fjármálaráðuneytinu þar sem hafa verið gerðar ýmsar breytingar á því, miðað við forsendurnar sem voru gefnar fyrir lífskjarasamningunum og hvernig það var lagt fram upphaflega af verkalýðsfélögunum. [[Forseti hringir.]]Það er gríðarlega mikilvægt að vinna þetta mál sem fyrst.
Virðulegi forseti. Ég vil segja að innan a.m.k. einnar nefndar sem ég starfa í hefur verið gott samstarf og tekist vel til um samstarf stjórnarandstöðu og ríkisstjórnarinnar. Þar er ég að vísa til hv. allsherjar- og menntamálanefndar þar sem svona vandamál hafa ekki komið upp. Hjá öðrum nefndum virðist vera starfað eftir einhvers konar reglu, þar virðist ríkja lögmálið að því mikilvægara sem mál sé, því brýnna sem mál sé, þeim mun seinna skuli það koma fram og þeim mun minni tíma skuli þingið fá til að vinna málið. Þetta er ákaflega öfugsnúið, herra forseti.
Herra forseti. Mér til mikillar ánægju sá ég, þegar ég settist í sæti mitt eftir síðustu ræðu, að forsetinn er búinn að boða þingflokksformenn til fundar kl. 4. Það er ánægjulegt og ég vona að það verði árangursríkur fundur. En af því að fólk er að tala um hvers vegna er verið að setja húsnæðismálin síðast á dagskrá og menn halda að þarna sé einhver taktík undir, þá hugsaði ég satt að segja þegar ég sá dagskrána frá forseta: Já, þetta mál hefur greinilega ekki forgang hjá ríkisstjórninni. Það er sett síðast á dagskrá. Ef það hefði forgang þá væri það auðvitað fremst. Ég túlkaði það bara þannig að ríkisstjórnin legði ekki áherslu á húsnæðismálið sem ASÍ er þó að kalla eftir og er eitt af lífskjarasamningamálunum. En svona er þetta. Það nýtur ekki forgangs hjá ríkisstjórninni.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp eins og aðrir hv. þingmenn á undan mér í fundarstjórn forseta til að kalla eftir því að 926. mál, um húsnæðismál, hlutdeildarlán - sem er mjög athyglisvert mál og þyrfti að komast til umræðu sem fyrst og hér var nefnt að lífskjarasamningarnir spila þar inn í - komist fyrr á dagskrá í dag, helst bara mjög fljótlega. Eins og ég nefndi í ræðu áðan, er í 795. máli, um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu, töluvert löng mælendaskrá og hún gæti lengst, gæti ég trúað. Ég sting upp á að húsnæðismálið verði sett fram fyrir.
Herra forseti. Ég vil úr þessum stól kalla aftur eftir því að forseti og þingflokksformenn setjist niður og málin séu rædd, að dagskráin sé ákveðin í þokkalega góðu samtali og samstarfi milli allra flokka. Það er ánægjulegt að forseti Alþingis sé búinn að boða þingflokksformenn á sinn fund eftir tíu mínútur. En þetta er ákveðinn leikur sem hér á sér stað, það sjá allir, einhver klassísk störukeppni sem við höfum öll fordæmt, hvort sem við erum í minni hluta eða meiri hluta. Nú skulum við bara komast upp úr þessum hjólförum, upp úr þessum skotgröfum, og semja um hvaða mál fari í gegn og hvaða mál þurfi frekari vinnu. Við erum lítið samfélag og við þurfum ekki að vera í þessari átakapólitík sem blossar alltaf upp tvisvar sinnum á ári, eins og hér hefur verið sagt. Við getum náð miklu betur saman en þá þurfa báðir hópar að taka tillit hvor til annars og núna er boltinn svolítið hjá stjórnarmeirihlutanum. [[Forseti hringir.]]Við í minni hlutanum höfum verið dugleg að samþykkja allar tillögur í Covid-málum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram en hún hefur ekki gert það sama gagnvart tillögum okkar. [[Forseti hringir.]]Snúum bökum saman og náum ásættanlegu þinglokum þar sem allir geta gengið stoltir frá borði.
Virðulegur forseti. Við erum aftur komin í fundarstjórn forseta þó að hér sé verið að ræða mál nr. 3 á dagskránni um ársreikninga þar sem liggur fyrir nefndarálit sem allir í nefndinni skrifa undir. Samt sem áður er fjöldi fólks á mælendaskrá og hefur núna mjög mikla þörf fyrir að ræða þetta stóra og mikla mál. Ég hygg að eiginlega öll mál á dagskrá séu mikilvæg með einhverjum hætti. Hér er til að mynda eitt mál sem ég hlakka mjög mikið til að verði að lögum og það er málefni Kríu, sprota- og nýsköpunarsjóðs, og síðast en ekki síst 15. mál á dagskrá sem ég vona svo sannarlega að við getum afgreitt mjög fljótlega. En það er einn flokkur á þingi sem hefur boðað málþóf um nákvæmlega það mál, Miðflokkurinn, sem vill alls ekki sjá borgarlínu. Ég hélt að hér væri almennur stuðningur við það mikilvæga verkefni og það er mikilvægt að við náum að stofna þetta hlutafélag og það komist í gagnið svo að sveitarfélögin geti farið að vinna með okkur og samstaða ríki milli þings og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um raunverulegar samgöngubætur á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil hvetja hv. þingmenn sem hafa sett sig á mælendaskrá til að styðja málþóf Miðflokksmanna um borgarlínu að endurskoða hug sinn.
Virðulegi forseti. Hér hef ég hlýtt á margar stórfróðlegar ræður um ársreikninga og orðið ýmsu nær um ársreikninga og er jafnvel að verða svo vel að mér um ársreikninga og reikningsskil að ég treysti mér í ræðu um þetta efni ef svo býður við að horfa. Þetta kann að hljóma sem hótun en ég ætla ekki að fara nánar út í það. Aðalatriðið er þetta: Við eigum ekki að vera að koma okkur í þessa vígstöðu þó að það sé svo sannarlega freistnivandi til staðar til að gera það. Það er augljóst að eftir því sem mál eru mikilvægari, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir minnti okkur á, hér eru mikilvæg mál, eru þau sett aftar á dagskrá og búin er til tímaþröng, búin til [[Forseti hringir.]]pressa til að smygla inn einhverjum málum sem við í stjórnarandstöðunni teljum ekki vera tilbúin til þess að koma inn í þingsal.
Forseti vill benda hv. þingmönnum á að hann er orðinn nokkuð fullorðinn og á erfitt með að standa upp á mínútu fresti.
Virðulegi forseti. Ég get alveg talað lengur en í eina mínútu.
Hv. þingmaður hefur bara ekki lengri tíma.
Það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór yfir er auðvitað einkenni vandans sem Alþingi hefur átt við að glíma í langan tíma. Hann er sá að það er svo óhugsandi, það er algerlega úti á túni í hinum sameiginlega huga Alþingis að afgreiða mál einfaldlega málefnalega út frá efnisatriðum hvers máls, óháð því hvaðan þau koma og óháð því hvaða pólitísku hagsmunir liggja að baki málsmeðferðinni sjálfri, að til hefur orðið sú hefð, sú skrýtna og undarlega og að mínu mati skaðlega hefð að þurfa að semja sérstaklega um það hvaða mál fái fulla meðferð á þingi og hver ekki. Ég held að í hvert sinn sem fólk uppgötvar í fyrsta sinn í lífinu hvernig þetta virkar, hvort sem það eru áhorfendur eða þingmenn sjálfir, hljóti það að hneykslast nokkuð mikið. Það er ekkert málefnalegt við það hvernig þetta virkar. En ástæðan er sú að fólk beitir valdi sínu ómálefnalega gagnvart málsmeðferðinni. Um leið og það er lagað með einhverjum hætti [[Forseti hringir.]]þarf ekki að koma upp sú staða sem er komin upp núna. Þetta er ekki miklu flóknara en það, en valdið er í höndum meiri hlutans þegar kemur að þessu. Það er á ábyrgð meiri hlutans á að breyta því.
Virðulegur forseti. Það var áhugaverð umræða áðan um eitthvert málþóf en hún var ekki alveg hárnákvæm. Ekki einu sinni ræður Miðflokksmanna um borgarlínumálið eru farnar að nálgast málþóf enn þá. Þótt þeir séu gjörsamlega úti á þekju hvað varðar þau rök sem þeir nota þá held ég að þeir trúi þeim innilega. En það er hægt að vera með innilega trú án þess að það sé nokkuð á bak við hana. Trú á æðri máttarvöld er t.d. eitt dæmi um það. Vandamálið sem við stöndum frammi fyrir hérna er einmitt það meirihlutavald sem við höfum verið að tala um í dag. Meiri hlutinn er einfaldlega með allt valdið og getur beitt því til að koma sínu á framfæri. Það eina sem minni hlutinn getur gert er að mæta í þennan ræðustól og andmæla því þegar farið er illa með það vald. Það hefur vissulega verið gert. Á einhvern hátt getur það að mæta í ræðustólinn verið túlkað sem það að fara illa með eina valdið sem minni hlutinn hefur, [[Forseti hringir.]]þ.e. að þæfa mál á einhvern hátt. En við erum langt frá því að vera komin þangað. [[Forseti hringir.]]Ég er t.d. með hálfundirbúna ræðu um ársreikninga þar sem fjallað er um þá í samhengi við opinber fjármál [[Forseti hringir.]]og skil á ríkisreikningi því að það skiptir mjög miklu máli. En í almennri umræðu [[Forseti hringir.]]verð ég að gera það seinna.
Virðulegur forseti. Við ræðum líklega í þriðja sinn í dag um fundarstjórn forseta. Þetta er bragur sem er sérkennilegur en ekki óþekktur á degi þar sem dagskráin er þétt skipuð og við erum enn að ræða hið mikilvæga mál um ársreikninga. Lestin mjakast hægt áfram í dag. Þegar málið um ársreikninga var rætt við 2. umr. tók umræðan í heild innan við tíu mínútur, held ég. Ég vil leyfa mér að taka undir með félaga mínum, hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, að við ættum að reyna að færa okkur frá þessari sviðsmynd þar sem átök eru einkennandi. Við þurfum á því að halda að ljúka þinginu í vor með góðum brag, það bíða mikilvæg mál. Við þurfum að leggja á það áherslu [[Forseti hringir.]]að koma þeim málum sem mest eru knýjandi almenningi til heilla í gegnum þingið fyrir þinglok.
Herra forseti. Mér finnst sú staðreynd mjög áhugaverð að í dag fæðist íbúafjöldi Íslands á jörðinni. Á morgun fæðist aftur sá fjöldi og dag eftir dag. Ég dreg fram þessa staðreynd til að sýna að við erum ekki milljónasamfélag hér. Við erum ekki tugmilljónasamfélag sem hefur margvíslega og flókna hagsmuni. Við erum lítið samfélag, við erum eitt minnsta samfélag sem þekkist meðal þjóða. Þess vegna leiðist mér þessi átakafarvegur sem við lendum aftur og aftur í. Hann er óþarfi, hann skilar engu. Við vitum að til að ná þinginu saman að lokum er samið. Af hverju er þá ekki einfaldlega samið núna? Af hverju erum við í þessum leik, hvort sem við erum í stjórnarmeirihluta eða ekki, til að skapa einhverja samningsstöðu? Þetta er svo grímulaust hjá okkur öllum að við erum ekki að blekkja neinn nema okkur sjálf. En til að hægt sé að semja þarf að vera samningsvilji af beggja hálfu. Minni hlutinn er tilbúinn til samninga en svo virðist ekki [[Forseti hringir.]]vera hjá meiri hlutanum. Komið að borðinu, leysið þessi mál. Það fer auðvitað ekki allt í gegn. Langflest fer í gegn [[Forseti hringir.]]sem meiri hlutinn vill, en berið endilega meiri virðingu fyrir málsmeðferðinni og lagasetningu heldur en þetta andrúmsloft kallar fram.
Virðulegi forseti. Það er eins og hv. 10. þm. Suðurk., Smári McCarthy, sagði áðan og sagði við þingflokk Pírata á sínum tíma líka: Þetta er tæknilegt mál sem er ágætt, ákveðið agatæki til að fá fyrirtæki til að skila ársreikningum á tilsettum tíma ásamt einhvers konar miskunnarákvæðum þannig að hægt sé að gefa þeim tækifæri til að bæta sig ef út af bregður. En það má líka spyrja: Hvers vegna þarf þessi miskunnarákvæði, ef það er svo sjálfsagt að skila ársreikningi og tilheyrandi gögnum, sem það er vitaskuld? Það er ekki bara vegna þess að fólk sem rekur fyrirtæki langi ekki til að gefa upp þessar upplýsingar. Það er ekki heldur vegna þess að það hafi eitthvað að fela í þessum upplýsingum, almennt. Það er ekki heldur vegna þess að þessir aðilar nenni því ekki. Ég myndi giska á að það sé langalgengast að þeir hafi hreinlega ekki tíma til þess og jafnvel ekki þekkingu til þess heldur þurfi að ráða sér aðstoð utan úr bæ til þess að veita þessar upplýsingar, þ.e. ársreikninga. Í kringum allan rekstur er gerð ákveðin krafa af hálfu yfirvalda, fyrir hönd kjósenda, að sá eða sú sem rekur fyrirtækið láti af hendi alls kyns upplýsingar í alls kyns tilgangi. Sumar upplýsingar eru spurning um einfalt gegnsæi, t.d. eignarhald eða því um líkt. Aðrar upplýsingar eru til þess að hægt sé að skattleggja rétt, svo sem upplýsingar um eignir, tekjur, kostnað og þess háttar og eflaust líka upplýsingar til þess að geta gert ýmsar greiningar, segjum fjölda fyrirtækja eða þróun fjölda fyrirtækja eða hvaðeina. Það er allt gott og blessað. Markmiðið er jákvætt. Við þurfum skatta, við þurfum gegnsæi og við þurfum að geta greint hagkerfi okkar og fyrirtækjarekstur í því og starfsemina sem þar á sér stað o.s.frv., af ýmsum ástæðum. En það sem ég velti fyrir mér, þegar ég les frumvörp eins og þessi, er: Hvað annað getum við gert til að létta okkur lífið? Hvað annað er hægt að gera en að hóta fyrirtækjum til að þau skili ársreikningi á réttum tíma? Svarið er mjög augljóst. Það er að gera það einfaldara að skila ársreikningi. Nú er kannski ekki besti tíminn til að skamma yfirvöld í þeim efnum vegna þess að það hefur orðið ákveðin framþróun í því. Til er fyrirbæri sem er kallað Hnappurinn og hjálpar litlum fyrirtækjum sem uppfylla ákveðin skilyrði að skila ársreikningi með einföldum hætti miðað við hitt ferlið. En það er samt tiltölulega flókið fyrir einstakling sem hefur of mikið annað að gera. Það er nefnilega þannig í fyrirtækjarekstri og atvinnustarfsemi að fólk sérhæfir sig í ýmsum hlutum. Sumt fólk múrar, annað fólk forritar, enn annað fólk er í lögfræði. Fólk gerir alls konar hluti og það er fáheyrður sá iðnaður sem ekki er stundaður að einhverju leyti af einyrkjum eða mjög smáum fyrirtækjum sem vilja sérhæfa sig í þeim tiltekna iðnaði. En það er alltaf undirliggjandi þessi krafa, ákveðin tilætlunarsemi að mínu mati, að hvert einasta fyrirtæki, hvort sem það er einn starfsmaður eða 100.000, hafi ákveðna grunnþekkingu á því sem í daglegu tali er kallað skriffinnska. Við á Alþingi köllum þetta almennt ekki skriffinnsku og ekki bókhaldarar, skattsérfræðingar eða lögfræðingar sem vinna við þetta. Þetta er ekki skriffinnska í þeim skilningi að þetta sé neikvætt en fyrir aðila sem eru einfaldlega ekki í þessum bransa, heldur eru að gera eitthvað allt annað og hafa ekki áhuga á efnisinntökum og þess háttar í kringum skatta og ársreikninga, er þetta skriffinnska og ekkert annað. Þegar við sýnum viðleitni til að einfalda þetta erum við ekki bara að gera þeim greiða heldur erum við, frá sjónarhorni þeirra, að draga úr skriffinnsku sem er gott. Við eigum að draga úr skriffinnsku eða hvað við viljum kalla þetta fyrirbæri sem er þessi skylda til að hafa hlutina skrásetta, hafa formið í lagi og þess háttar. Ég geri ekki lítið úr því. Það er mjög mikilvægt og þess vegna erum við að ræða þetta frumvarp og ég styð það. Þetta er fínt frumvarp. Það er hins vegar ansi margt sem er hægt að gera til viðbótar til ° að minnka þörfina á þessari svokölluðu skriffinnsku. Ég vil meina að það séu vannýtt tækifæri í þeim efnum, mjög vannýtt. Ástæðurnar fyrir því eru eflaust margslungnar. Þær eru ábyggilega til í tveimur, þremur víddum. Ég get nefnt eina sem ég hef sjálfur rekist á sem forritari í gegnum tíðina. Það er hvernig sérfræðiþekking á ýmsum sviðum er á allt öðrum stað í samfélaginu en sú sérfræðiþekking sem þarf til að einfalda ferlið. Bókhald og hugbúnaðargerð eru dæmi um tvo sérfræðiþekkingarheima sem skarast afskaplega lítið og slíkir heimar eru fleiri. Ég gæti nefnt Alþingi og hugbúnaðargerð. Nú vil ég byrja á því að hrósa tölvudeild Alþingis og aðilum sem sinna því að gefa út gögn Alþingis vegna þess að þau eru á margan hátt mjög góð. Hins vegar höfum við almennt í gegnum tíðina ekki staðið okkur nógu vel í því að nýta þessa tækni upp að því marki sem er mögulegt. Ástæðan er sú að það starf sem fer fram hér er afskaplega frábrugðið starfinu sem felst í því að beita hugbúnaði til að leysa þau verkefni. Það þarf í raun og veru einstaklinga, eða iðnað, einhvers konar iðnað, sem hafa þekkingu á hvoru tveggja. Þetta er gegnumgangandi í hugbúnaðargerð og í hugbúnaðarlausnum og tæknigeiranum almennt. Það er ákveðið tengslaleysi milli hugbúnaðargerðarinnar sjálfrar annars vegar og hins vegar verkefnanna sem er verið að leysa. Þetta er reyndar mjög dæmigert vandamál. Það er í sjálfu sér engin lausn til á því önnur en sú að halda áfram að reyna því að allt mjakast þetta jú í rétta átt. Yfirvöld eiga hrós skilið fyrir að bæta mjög margt sem varðar skatta og skil á ársreikningum og þess háttar. Það eina sem ég er að segja er að tækifærin eru vannýtt, m.a. af þessari ástæðu. En ég hygg að alvarlegra vandamál sé að reglurnar sem eru settar í kringum hina svokölluðu skriffinnsku - ég ætla að leyfa mér að kalla það það til að tala sama „lingó“ og sumir úti í samfélaginu - eru ekki settar með hliðsjón af hugbúnaðargerð. Þær eru settar með hliðsjón af hefðum sem hafa myndast í gegnum tíðina, reglum sem hafa þróast með tilliti til allt annarra hluta en að einfalda regluverkið, hafa þróast til að hindra skattsvik sem dæmi eða til að tryggja að skilastaðlar séu eins á milli landa eða í mismunandi iðnaði eða eitthvað því um líkt. Það eru bara allt aðrar forsendur en þær sem liggja að baki því að nýta hugbúnaðartækni til þess að einfalda regluverk og draga úr skriffinnsku. Af þeim ástæðum þurfum við líka að huga að því í svona málum hvernig við getum gert hlutina einfaldari fyrir fólk. Við leysum það í sjálfu sér ekki á Alþingi en við hér þurfum að hafa skilning á því hvernig við nálgumst vandamálið. Það þýðir t.d. að átta okkur á því hvar tækifærin eru. Þau eru mjög víða og mjög vannýtt að mínu mati. Sömuleiðis þurfum við að átta okkur á því hvenær við höfum sett reglur eða valdið kostnaði eða sett upp hindranir sem hindra nýtingu tölvutækninnar. Ég get nefnt dæmi þar sem kostnaður eða einhver slík hindrun gerir það að verkum að það er ekki bara erfiðara að nýta tölvutæknina til þess að leysa vandamálið eða búa til eitthvað nýtt sem sparar öllum tíma og vinnu heldur er tölvutæknin beinlínis notuð til þess að koma í veg fyrir að hægt sé að nota hana til að einfalda hlutina. Tökum dæmi. Þegar fólk fær reikning heim til sín á pappírsformi. hugsar það kannski með sér: Það væri betra að fá þetta á tölvutæku formi. Það fer inn á heimabankann, fer inn í rafræn skjöl og finnur þar reikningana sína og getur þar tekið niður tölurnar og eitthvað því um líkt. Það er þó tiltölulega frumstætt vegna þess að það eru engin staðall um það hvernig þessir reikningar birtast. Þeir líta allt öðruvísi út hjá einu fyrirtæki en öðru. En þessi þróun gerir þó kleift að skoða rafræn skjöl í heimabanka frekar en á pappír inn um lúguna, það er hægt að safna þeim saman og vinna þau gögn einhvern veginn. En nýlega hafa sum fyrirtæki tekið upp á þeim ósið, því miður, að senda ekki reikninga og þvertaka hreinlega fyrir að senda reikninga til viðskiptavina sinna, heldur segja: Þið skuluð bara að skrá ykkur inn á vefsíðu fyrirtækisins með Íslykli eða rafrænum skilríkjum og finnið reikningana ykkar þar og halið þeim niður, vistið á tölvunni og setjið í einhverja möppu og þar fram eftir götunum. Það er að mínu mati miklu nær því að meðhöndla pappír en að fá skjalið inn í rafræn skjöl í heimabankanum. Þetta er gert vegna kostnaðar, vegna hindrunar sem að mínu mati þyrfti að laga. Þetta er bara dæmi. Þetta er ekkert alvarlegasta vandamálið í bransanum. Þetta er aðeins eitt dæmi um það hvernig reglur og kostnaður og hindranir geta komið í veg fyrir að möguleikar verði að lausnum vegna þess að það svarar ekki kostnaði fyrir aðilann sem þarf að borga eða vinna vinnuna til að vinna bug á einhverju. Þá verða til svona lausnir sem mér þykja persónulega óþolandi og reyndar líka þeim bókurum sem ég hef talað við um þetta efni, þeir eru almennt mjög pirraðir yfir þessu öllu saman, eðlilega. Þetta flækir málin og tekur tíma. Annað sem er líka mjög algengt og sést gjarnan í ársreikningum sem eru gerðir með hinum fyrrnefnda Hnappi, sem er einfaldari leið til að búa til ársreikninga, er að á bak við ofboðslega margt verklag sem felur í sér að við ætlum að nota tölvu er ekki hugsað um gögnin og eðli gagnanna og hvernig þau séu best birt og hvernig þau séu best nýtt, heldur er spurt: Hvernig hefur þetta verið í gegnum tíðina? Jú, þessu hefur verið skilað á pappír. Þá er farin sú leið að setja pappírinn inn í tölvuna. Búa til eitthvert PDF-skjal sem lítur út eins og blaðsíða og er vissulega hægt að prenta út en það er líka eiginlega eina notagildið. Það er sjálfsagt að geta prentað hlutina út og ekkert því til fyrirstöðu, það er sjálfsagt að geta fengið PDF-skjöl. Það er bara mjög gott. En það hvernig litið er á grunngögnin sjálf út frá pappírshugsunarhætti, þótt tölvan sé fyrir framan fólk og allar tölur og öll gögn séu til á tölvutæku formi, tefur fyrir framþróun á svona sviðum, virðulegi forseti. Mér finnst mikilvægt að Alþingi átti sig á þessu og stofnanir sem heyra undir Alþingi. Ég ítreka bara að flestar stofnanir sem ég veit um og bera ábyrgð á framþróun í þessum efnum eiga hrós skilið fyrir ýmsa mjög mikilvæga og jákvæða þróun í gegnum tíðina, t.d. skil einstaklinga á tekjuskatti, þ.e. álagningarseðillinn. En þessir aðilar kvarta væntanlega undan fjárskorti, það séu ekki nægir peningar til að framkvæma þessa hluti. Ég hygg að það sé alveg hárrétt, vegna þess að fólk utan hugbúnaðargeirans áttar sig oft ekki á mikilvægi þess að gögnin sjálf og tæknilegt fyrirkomulag og tæknileg framsetning á gögnum er lykilatriði. Hún er ekki aukaatriði. Hún er ekki eitthvað sem auðveldar forriturum lífið, þótt ég sé hlynntur því að gera það eftir fremsta megni almennt, heldur er grundvöllur þess að hægt sé að nýta tæknina til þess að gera hlutina auðveldari fyrir fólk sem er ekki forritarar og hefur ekki sérfræðiþekkingu á hugbúnaðargerð og hefur hvorki sérfræðiþekkingu á bókhaldi né nokkurn einasta áhuga á því að læra að búa til ársreikning og skila honum. Þegar allt kemur til alls er mjög mikilvægt að við virðum það sjónarmið. Við verðum að passa okkur á því að hugsa um skriffinnsku sem skriffinnsku vegna þess að þannig birtist hún aðilanum úti í bæ sem er að reka sitt agnarsmáa fyrirtæki og vill sinna iðnaði sínum hver sem hann er. Það hefur enginn gaman af skriffinnsku og það er ekki vegna þess að fólk sé óþekkt eða latt heldur vegna þess að það hefur eitthvað betra við tíma sinn að gera. Það er ábyrgðarhluti okkar á Alþingi að skilja þetta sjónarmið, bera virðingu fyrir því og gera það sem í okkar valdi stendur til að fjármagna þær lausnir sem geta komið til móts við það og sömuleiðis að huga að tæknilegu samræmi regluverksins sem við setjum.
Virðulegur forseti. Ég ætla að fjalla aðeins um ársreikninga ríkisins, tengt þessu máli. Ég ætla samt að byrja á nefndarálitinu og breytingartillögunum til að vera aðeins nær frumvarpinu sjálfu. Það eru nokkrar breytingartillögur í nefndarálitinu, það kemur ein ný grein og í 3. tölulið er lagt er til að 2. málsliður 3. gr. frumvarpsins falli brott. Ég er að reyna að átta mig á hvernig þetta er, það er ekki samkvæmt frumvarpinu eins og það er eftir 2. umr., væntanlega er verið að vísa í 2. gr. þess. Ef svo er þá er það allt í lagi, en gerir að verkum að 3. gr. er dálítið biluð, held ég. Frumvarpið var lagt fram 4. desember í fyrra og þar segir að 1. gr. þess öðlist ekki gildi fyrr en 1. janúar 2020, sem er augljóslega liðinn. Ég velti því fyrir mér hvort hægt sé að setja 1. gr., fyrir þetta ár, upp á skil á ársreikningum, aftur í tímann. Það þarf að athuga hvort það ætti ekki að vera þannig að þetta öðlast ekki gildi fyrr en 1. janúar 2021. Ef einhver úr nefndinni fylgist með þessu væri eðlilegt að fá skýringu á því hvernig þetta passar saman. Það er áhugaverð tafla í greinargerð frumvarpsins þar sem fjallað er um skilaskyld félög og hversu vel hefur gengið að fá fyrirtæki til að skila ársreikningum, vel innan stórra gæsalappa því að árið 2017 eru skil fyrir árslok 88%. Það þýðir að það eru 5.000 fyrirtæki sem skila ekki ársreikningi og það er dálítið merkilegur fjöldi. Það sem ég ætlaði hins vegar að fjalla um er hliðstæðan, hvernig við gerum þetta hjá hinu opinbera og hvernig það gengur að vera kannski ákveðin fyrirmynd með skil á ársreikningi eða t.d. ríkisreikningi. Það er einmitt ekki búið að skila ríkisreikningi fyrir árið 2019 þó að það ætti að vera von á honum hvað úr hverju. Ríkisreikningi fyrir 2018 var skilað 28. júní 2019, tæpum sjö mánuðum eftir að árinu lauk. Ársreikningi fyrir 2017 var skilað 11. október 2018, einstaklega seint. Ársreikningi fyrir 2016 var skilað 14. júní 2017, reikningi fyrir 2015 var skilað 16. júní 2016, reikningi fyrir árið 2014 var skilað 29. júní árið eftir. Að meðaltali er það um miðjan eða seinni part júní sem ríkið skilar sínum ársreikningi. Það er mjög erfitt fyrir þingið að fylgjast með framkvæmd fjárlaga þegar þessar upplýsingar liggja svona seint fyrir. Það er á nákvæmlega sömu forsendum sem skil á ársreikningum fyrirtækja ættu að vera skilvirk. Það er verið að reyna að gera þau skilvirkari með þessu frumvarpi. Við hjá ríkinu ættum að vera ákveðin fyrirmynd og gera betur en svo að það taki sjö mánuði fyrir Fjársýsluna að skila ríkisreikningi. Það veldur ákveðinni keðjuverkun fyrir fjárlög næsta árs og fyrir alla áætlunargerð ríkisins um það hvaða tölur eru í rauninni réttar og er rétt að byggja á. Þetta seinkar ferlinu, þetta vindur upp á sig fram eftir árinu, gerir stefnumörkunina erfiða af því að það vantar réttar upplýsingar til þess að byggja á. Þetta gerir áætlunargerð mun svifaseinni sem og eftirlit þingsins af því að menn hafa ekki réttar upplýsingar til að byggja á. Það sem mér finnst áhugavert þegar á heildina er litið, og kom fram í máli hv. þm. Smára McCarthys, er að ef við værum að gera þetta rétt þá fengjum við upplýsingar um breytingar næstum því í rauntíma, hvernig gengur með reikningsskil og uppfærslur ríkisins. Þetta er eitthvað sem við ættum að geta gert og ættum að drífa í sem fyrst. Þegar kemur að því hvernig við förum með skattfé eru upplýsingarnar og gagnsæið sem við getum veitt, ekki bara til kjörinna fulltrúa heldur til þjóðarinnar um það hvernig er verið að fara með fé hennar, þeim mun verðmætari. Það að geta brugðist við í tæka tíð getur sparað gríðarlega fjármuni, að geta brugðist við þegar við sjáum að verið er að fara langt fram úr fjárheimildum eða að áætlanir standast ekki miðað við gefna stefnu, kannski af því að hún var ekki byggð á nægilega góðum gögnum. Það eru tvímælalaust ákveðnar brotalamir að finna í skilum hins opinbera á upplýsingum um hvað var í rauninni gert við skattfé almennings. Í tölunum um það hvernig fyrirtækjum gengur að skila ársreikningum sínum sést að 2007 skila tæp 60%, þar vantar um 12.000 fyrirtæki, en tíu árum síðar, árið 2017, það eru nýjustu upplýsingarnar, vantar um 5.000 fyrirtæki. Það eru tvímælalaust framfarir. En þvert á móti eru engar framfarir varðandi skil á ríkisreikningi, það tekur alltaf um sjö mánuði að klára og loka ríkisreikningi. Við gerum þessar kröfur á fólkið í landinu, það er mikið talað um lítil fyrirtæki sem eru kannski að vinna með mun takmarkaðri auðlindir og möguleika á að skila þessum upplýsingum. Fólk hefur mikið að gera og hefur kannski síst tíma til að sinna skriffinnskunni sem við búum til. Við setjum þessar skriffinnskukvaðir á landsmenn og lítil fyrirtæki og þess vegna einstaklinga, t.d. skil á skattskýrslu - það er auðveldara núna en á samt að skila í mars, apríl - og þessir aðilar eiga að skila miklu fyrr en ríkið sjálft getur skilað. Ríkið ætti þó ekki að þurfa þennan aukatíma því að að sjálfsögðu ættum við að loka upplýsingunum sem fyrst, þegar árinu er lokið eða, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Smára McCarthys, samstundis. Ársreikningur sé eins mikill samtímaársreikningur og hægt er. Nú liggur fyrir annað frumvarp frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem fjallar um ársreikninga, m.a. aðgengi að ársreikningum, gjaldfrjálsan aðgang minnir mig, ég vona að ég muni rétt. Það fjallar um ytra aðhald með t.d. þjóðhagslega mikilvægum fyrirtækjum. Við erum dálítið skrýtin með það að við erum með fyrirtækjaskrá sem skiptist í grunnupplýsingar um fyrirtækin og samþykktir félagsins, ársreikninga og hlutafélagaskrá. Þegar það er opinn og gjaldfrjáls aðgangur að upplýsingum úr fyrirtækjaskrá eru sérlög um þær upplýsingar en ekki allar aðrar upplýsingar sem er að finna í fyrirtækjaskránni, t.d. ársreikninga. Um þá eru sérlög sem stoppa gjaldfrjálsa aðgengið að upplýsingum fyrirtækjaskrár. Þetta eru upplýsingar sem eiga að vera aðgengilegar fyrir hvern sem er og hvenær sem er, þessar opinberu upplýsingar sem við stöndum skil á gagnvart samfélaginu. Þar eru ákveðin vandamál líka, eins og í ársreikningunum og hlutafélagaskráin er ekki uppfærð nægilega reglulega. Hvað þetta frumvarp varðar erum við enn þá föst í því að ársreikningurinn er einmitt ársreikningur en ekki mínútureikningur, ef maður gæti hugsað það þannig. Þó að það væri kannski ekkert rosalega gagnlegt þegar á heildina er litið ætti það að vera mögulegt, þ.e. að reikningar gangi svo hratt í gegnum allt kerfið. Ég hef þó nokkuð mikinn áhuga á því, í tengslum við þær skyldur sem við setjum á samfélagið um að standa skil á upplýsingum sem varða ársreikninga, hlutafélagaskrá og þær tengingar sem fyrirtæki getur búið til, að hið opinbera sýni frumkvæði og sé ákveðin fyrirmynd í þessum efnum. Ég geri þá kröfu að ríkisreikningur sé betur gerður og gerður hraðar og að aðgengi að honum sé nákvæmlega hið sama og að öllu þar á bak við, það sé ef eitthvað er betra en gengur og gerist miðað við þær kvaðir sem við setjum á borgara landsins. Hið opinbera á tvímælalaust að ganga á undan með góðu fordæmi. Við setjum lög og reglur til að passa að vald hins opinbera sé sem sanngjarnast og þegar opinberir aðilar leggja á kvaðir séu þær ekki ósanngjarnar gagnvart aðilum. Hið opinbera þarf að gefa gott fordæmi. Ég ætla að ljúka ræðu minni á því og minna aftur á, ef einhver úr efnahags- og viðskiptanefnd nær þessu, að í frumvarpinu segir að 1. gr. þess skuli ekki öðlast gildi fyrr en 1. janúar 2020. Þrátt fyrir að sú dagsetning sé liðin get ég ekki séð að gert sé ráð fyrir þeirri breytingartillögu í nefndarálitinu að þetta gæti átt að vera 1. janúar 2021, fyrst það láðist að afgreiða frumvarpið fyrir síðustu áramót.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um ársreikninga, nr. 3/2006. Meginefni frumvarpsins, eins og fram hefur komið í umræðunni, er að breyta og að hluta til rýmka heimildir til að fella niður sektir lagðar á vegna of síðbúinna skila á ársreikningum í tengslum við það þegar félögum er slitið. Það er ágætisaðgerð að verið sé að færa þann þátt til betri vegar en ég vildi nota tækifærið til að vekja athygli á öðrum athugasemdum sem komu fram í tengslum við íþyngjandi hluti í þessu regluverki sem mætti vel taka tillit til til þess að létta af atvinnulífinu. Ég held að það hafi verið árið 2016 sem hert var verulega á heimildum, bæði til að leggja á stjórnvaldssektir vegna seinna skila ársreikninga. Síðan, ef ég man rétt, var árið 2017 áfram farið í þá vegferð að ýta skattskilum fyrirtækja framar á árið, sem sagt þeim tíma sem fyrirtæki þurftu að skila ársreikningum fyrir án þess að fá á sig sekt vegna seinbúinna skila. Ég verð að viðurkenna að hvað það atriði varðar hljómaði það dálítið eins og einhverjir embættismenn hefðu fengið gæluverkefni í gegn. Rökin voru þau, ef ég man rétt, að þetta auðveldaði áætlunargerð stjórnvalda. Ég held að með því að ýta ársreikningsskilunum framar í tíma hafi ekki verið gerð stórkostleg breyting á gæðum áætlana stjórnvalda. Það sem gerðist var auðvitað það að kostnaður við framkvæmdina jókst, vegna þess að endurskoðendur og endurskoðunarskrifstofur landsins voru allt í einu komnar í þá stöðu að þurfa að klára töluvert mikið fyrr þann fjölda fyrirtækja sem menn höfðu áður fram á haustið til að klára. Ég hef ekki séð neinar grundvallarbreytingar sem urðu við það, við bætta spágetu ríkisins hvað eigin tekjustýringu, skattheimtu og annað slíkt varðar. Ég held að niðurstaðan hafi fyrst og fremst verið sú að auka á kostnað fyrirtækja sem nýta sér þá þjónustu, einfaldlega vegna þess að endurskoðendur þurftu að vinna sama magn verkefna, endurskoða sama fjölda fyrirtækja og áður á skemmri tíma innan ársins sem orsakaði síðan að áberandi minna var að gera í þeim verkefnum eftir að þeir frestir voru liðnir. Það skapaði því óhagræði algerlega að óþörfu án þess að neitt ákveðið kæmi til hagræðis á móti. Þótt ekki sé bent á þetta atriði er bent á aðra þætti sem hefði verið mögulegt að horfa til, til hagræðingar fyrir atvinnulífið og kostnaðarlækkunar, í umsögnum Samtaka iðnaðarins og Samtaka atvinnulífsins við frumvarp þetta. En það virðist hafa verið tekin ákvörðun í nefndarvinnunni hjá hv. efnahags- og viðskiptanefnd að líta ekki til þeirra sjónarmiða og ábendinga á þessum tímapunkti. Þar er kannski helst um að ræða sjónarmið sem snúa að stærðarmörkum fyrirtækja sem mynda heimild til þess að fá undanþágu frá endurskoðuninni. Það er gagnrýnt sérstaklega í áliti Samtaka iðnaðarins að þau mörk séu of lág, eins og segir í umsögn þeirra, með leyfi forseta: „Núverandi eigna- og tekjuviðmið hafa haldist óbreytt frá árinu 2014 en frá 2014–2019 hækkuðu meðaltekjur framleiðslufyrirtækja um 37%.“ Það eitt og sér hefur orsakað það að hlutfallslega fleiri og fleiri fyrirtæki fá á sig meira íþyngjandi skyldur hvað þetta varðar. Í kafla sem ber fyrirsögnina Aukin stjórnsýslubyrði á lítil félög í fyrrnefndri umsögn segir, með leyfi forseta: „Eitt af meginmarkmiðum tilskipunar Evrópusambandsins (2013/34/ESB) sem innleidd var með breytingarlögum nr. 73/2016 var að draga úr stjórnsýslubyrðum og íþyngjandi kröfum, m.a. með einföldun regluverks.“ Síðan benda Samtök iðnaðarins á að í dag sé horft til þess að stærðarmörkin séu heildareignir upp á 200 milljónir, ársvelta upp á 400 milljónir og ársverk upp á 50. Ég held að ég muni það rétt að fyrirtæki þurfi að vera yfir tveimur af þremur þessara marka til að falla undir skyldur hvað það varðar að skila af sér endurskoðuðum ársreikningi. En það sem Samtök iðnaðarins benda á þarna, og réttilega vil ég meina, er að í 2. gr. laga um ársreikninga eru lítil félög skilgreind með allt öðrum hætti. Þar eru eignaviðmiðin 600 milljónir, veltan 1.200 milljónir og ársverkin sami fjöldi, 50. Þarna munar auðvitað verulega miklu. Samkvæmt 2. gr. laga um ársreikninga er skilgreining á litlum félögum þreföld sú upphæð hvað eignir og veltu varðar sem tilgreind er í stærðarmörkum í 1. mgr. 98. gr. laga um ársreikninga. Ég hefði talið alveg augljóst að skynsamlegt væri að ganga aldrei skemur en þetta í því að auka svigrúm og minnka þann kostnað sem endurskoðunin skilar, því að það er auðvitað þannig að rökin geta verið á þeim nótum, fyrir því að herða á kröfunum, að viðskiptaaðilar hafi aðgengi að upplýsingum um raunverulega stöðu rekstraraðila og þar fram eftir götunum. En þegar það snýst um að lána til að mynda fé, hvort sem það er banki eða birgir í einhverjum viðskiptum, þá hafa slíkir aðilar öll þau tæki og tól sem þörf er á til að kalla eftir upplýsingum, kalla eftir endurskoðuðum ársreikningi. Ef það er það sem til að mynda banki telur forsendur þess að endurfjármögnun, eða fjármögnun yfir höfuð, eigi sér stað þá gera bankar eða birgjar það bara. Það þarf því ekki að uppáleggja öllum þessum mikla fjölda að fara í það sem er töluvert dýr viðbót, fara í endurskoðaðan ársreikning í stað þess að fara í - ég er ekki með fyrir framan mig hugtökin sem notuð eru - ársreikning án áritunar endurskoðenda þrátt fyrir að endurskoðandi hafi mögulega unnið ársreikninginn. Ég held að það hefði verið skynsamlegt að taka tillit til ábendinga Samtaka iðnaðarins því að við þekkjum að víða í regluverkinu eru kvaðir á fyrirtæki, sérstaklega þar sem verið er að uppáleggja þeim að skila af sér eða vinna hluti með hætti sem örfyrirtækjum úti í Evrópu t.d. væri aldrei uppálagt að undirgangast. Flest fyrirtæki á Íslandi eru það sem samkvæmt Evrópuregluverkinu væri skilgreint sem örfyrirtæki en við hér heima höfum því miður oft lagt þá línu að lækka viðmiðunarmörk í veltu, hagnaði eða umfangi þannig að meira íþyngjandi regluverk falli á smærri fyrirtæki hér en erlendis þó að í eðli rekstrarins sé auðvitað ekkert sem réttlætir það. Það er ekkert sem réttlætir það til að mynda að endurskoðunarkostnaður, af því að við erum að ræða um þessi tilteknu lög hér, lög um ársreikninga, sé hærri hjá örfyrirtækjum á Íslandi en hjá örfyrirtækjum annars staðar í Evrópu. Ég vil beina því til efnahags- og viðskiptaráðherra og í framhaldinu efnahags- og viðskiptanefndar að horfa til þess að setja af stað vinnu þar sem tekið verði tillit til þessara sjónarmiða. Þetta hefur alvöruáhrif á kostnað smærri fyrirtækja. Samtök atvinnulífsins komu inn á atriði í umsögn sinni sem mig langaði að halda til haga og það snýr að mati á fjölda starfsmanna. Eins og ég sagði áðan kemur fram í áliti Samtaka iðnaðarins, með vísan í 2. gr. laga um ársreikninga og stærðarmörkin í 1. mgr. 98. gr. sömu laga, að í báðum tilvikum er miðað við að ársverk séu 50. Fari félag yfir það viðmið þá kalli það á endurskoðun ársreikninga. Samtök atvinnulífsins benda á það í umsögn sinni að hugtakanotkun þvælist að einhverju marki fyrir okkur í því samhengi. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Líkt og áður var fjallað um“ - og er þar vísað í fyrri síður umsagnar Samtaka atvinnulífsins - „er mismunur á fjölda starfsmanna eftir því hvaða skilgreiningu er miðað við, sbr. taflan hér að framan.“ - Þar sem er úttekt á fjölda starfsmanna. - „Þar eru áætluð 175 þúsund ársverk árið 2018 en meðaltal starfandi 12 mánuði sama ár eru 203 þúsund. Meðaltal starfandi er samkvæmt því um 16% hærra en áætluð ársverk og því væri eðlilegt að viðmiðið í 1. mgr. 98. gr. hækkaði í 60 og undanþágan næði til fyrirtækja þar sem fjöldi starfsmanna að jafnaði á ársgrundvelli er undir 60.“ - En ekki 50. Undir þetta skrifar yfirlögfræðingur Samtaka atvinnulífsins og ég held að þessi ábending sé þeirrar gerðar að ef málið og þetta regluumhverfi verður tekið til endurskoðunar hvað upphæðar- og stærðarmörk varðar sé eðlilegt að taka sömuleiðis tillit til þess sjónarmiðs. En fyrst og fremst held ég að það skipti máli að sú nálgun - sem birtist þarna á árunum 2016, 2017, ég man ekki nákvæmlega hvenær það var, þar sem þessar verulega auknu heimildir til álagningar stjórnvaldssekta voru lögfestar og hins vegar það að skilum ársreikninga var flýtt töluvert í tíma innan ársins - bendi ekki til þess að það sé djúpur skilningur á því að viðbótarkostnaður vegna slíkra íþyngjandi aðgerða geti skipt máli. En hann gerir það einfaldlega. Þetta safnast upp hjá litlum fyrirtækjum sem væru skilgreind sem örfyrirtæki í alþjóðlegu samhengi. Þá skiptir einfaldlega máli ef 1–2 milljónir bætast við vegna endurskoðunarkostnaðar innan ársins því að það er hvergi tekið nema af rekstrarniðurstöðu ársins hjá flestum fyrirtækjum. Það er erfitt að koma þeim kostnaði fyrir annars staðar en á því verði sem hægt er að rukka á markaði hverju sinni. Eins og ég kom inn á í byrjun held ég að sú breyting sem er verið að gera hér sé ágæt en hún er dálítið tæknilegs eðlis og mann grunar að þetta sé lausn eða ákvörðun eða upplegg sem á rót sína að rekja einhvers staðar inni í kerfinu en sé ekki pólitísk ákvörðun eða hugmynd. Ég held að við ættum að ganga miklu lengra í því, og þá er ég ekki að tala um að gefa eftir af því að fyrirtæki haldi vel utan um rekstur sinn og upplýsingar séu aðgengilegar, en ég held að við ættum að einbeita okkur að því að útfæra reglurnar þannig að kostnaður fyrirtækja við þá þætti [[Forseti hringir.]]rekstursins verði eins hóflegur og nokkur kostur er. [[Forseti hringir.]]Í því samhengi vil ég taka sérstaklega undir umsagnir Samtaka iðnaðarins annars vegar [[Forseti hringir.]]og Samtaka atvinnulífsins hins vegar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þann hluta ræðunnar sem ég hlýddi á. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég missti af fyrri hluta hennar.
Þetta var lykilræða.
Ég get flett henni upp á netinu. Ég er að velta fyrir mér sjónarmiði hv. þingmanns gagnvart því sem hann nefndi í blálok ræðu sinnar, um skyldurnar sem við setjum á herðar fyrirtækjum. Á hvaða tímapunkti eru þær orðnar þannig að þær hindra í raun getu fólks í greinum sem eru ólíkar bókhaldi og endurskoðun og þess háttar til þess að sinna einfaldlega sinni vinnu? Andstætt því sem sum batterí í kerfinu virðast halda er rosalega mikið af fólki sem hefur áhuga á því að stofna fyrirtæki og vinna sínu vinnu og vera sinn eigin yfirmaður og allt það en hefur kannski ekki brennandi áhuga á því að skila ársskýrslum eða skattgögnum eða hverju öðru sem er, þótt það séu auðvitað mikilvæg gögn af alls kyns ástæðum. Ég hef svolítið verið að velta fyrir mér í þessari umræðu hvernig við gætum í raun mælt þau mörk þegar kröfurnar sem við setjum á fyrirtæki, sér í lagi lítil fyrirtæki með litla sjálfstæða burði, nema með því að kaupa þjónustu úti í bæ eins og hv. þingmaður fór yfir, og byrðarnar sem við setjum á fyrirtækin að þessu leyti eru orðnar það miklar að það hafi meiri skaðleg áhrif en jákvæð. Þetta kostar peninga og allt sem kostar tíma eða vinnu í fyrirtækjarekstri kostar beinharða peninga eða kostar eitthvað á einn eða annan hátt, ekki endilega í beinhörðum peningum. Það er tími sem færi í eitthvað annað, t.d. að einfalda reksturinn eða sækja sér fleiri viðskiptavini eða hvernig sem það er eða bara að vinna vinnuna. Ég verð að segja að áður en ég kom hingað á Alþingi þá hafði ég engan svakalegan áhuga á þessu, [[Forseti hringir.]]fannst þetta afskaplega þreytandi og vera mikil tímasóun, [[Forseti hringir.]]sem það er ekki þegar maður fer að hafa áhuga á því að skilja gagnsemina. [[Forseti hringir.]]En við hljótum að vilja hafa kerfið þannig að fólk sem vill starfa á einhverju sviði geti einbeitt sér að því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni andsvarið. Þetta er mjög áhugaverð vangavelta sem hv. þingmaður setur fram um að reyna að ná utan um mörkin, hvenær þetta fer að verða íþyngjandi þannig að það bíti, ef svo má segja. Það er kannski hluti af því sem ég kom inn á varðandi athugasemdir Samtaka iðnaðarins, að hið minnsta væri ástæða til að færa þessi mörk án mikilla rannsókna varðandi hina raunverulegu skilgreiningu á litlum fyrirtækjum sem þó liggur fyrir í lögum. Ég tel það fullvíst, ég leyfi mér að fullyrða, að allir málarar landsins eru betri í að mála en að færa bókhald. Svo mætti telja um meira og minna allar starfsstéttir landsins. Ég held að fólk eigi almennt í lífinu að reyna að gera sem mest af því sem það er gott í og minna af því sem það er lélegt í. Í þessu samhengi er þjónustan tiltölulega dýr, sérstaklega þegar fyrirtæki fara yfir mörkin sem þarna eru. Í umsögnum var vísað í að fyrirtækin færu yfir í það að vera með kvöð um endurskoðaðan ársreikning. Í rekstri er það þannig að litlu hlutirnir safnast upp. Það er stundaður einhver rekstur sem er með 18% EBITDA, sem kallað er, hagnaður af rekstrinum sjálfum. Þá á eftir að taka tillit til fjármagnsskipunar, afskrifta og fleira slíks. Rekstraraðilar eru því ekki að vinna beint á 100% af öllum tekjum sínum. Það sem skilur á milli þess hvort það er hagnaður eða tap af rekstrinum í heild ræðst af því hvernig mönnum tekst að hantera heilan helling af kostnaðarliðum sem liggja á bilinu 0,5–2%, sem er eitt og sér kannski ekki mikið en getur ráðið því [[Forseti hringir.]]hvort fyrirtæki eru í góðum rekstri eða ekki í heildina. Ég held að við eigum að leita að öllum tiltækum leiðum [[Forseti hringir.]]til þess að fyrirtækin þurfi ekki að bera kostnað [[Forseti hringir.]]sem skilar ekki neinu í bættu umhverfi, annaðhvort upplýsingalega eða í skattskilum eða þar fram eftir götunum.
Forseti minnir á tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja, mér til ákveðinnar gleði, að ég tek undir með hv. þingmanni. En ég velti líka fyrir mér í þessu sambandi: Hver er ábyrgð ríkisins þegar það ákveður að setja kvaðir á fyrirtæki? Hver er ábyrgð ríkisins á að gera það alla vega auðvelt að sinna þessum skyldum? Ég veit að fólk sem hefur engan áhuga á þessu, sérstaklega fólk sem er snemma á lífsleiðinni að komast í tæri við skatta og allt sem fylgir því, finnst mörgu þetta vera ákveðin tilætlunarsemi, að því beri skylda til að standa í skriffinnsku fyrir ríkið þegar allt kemur til alls. Ég fæ ekki betur séð en að eina ástæðan fyrir því að við höfum þetta svona sé sú að við kunnum enga aðra leið. Það er engin önnur augljós leið til að vita hverjar tekjur fólks eru nema þær séu gefnar upp. Sem betur fer höfum við farið þá leið gagnvart tekjuskatti einstaklinga að fólk sem eru launþegar hjá einhverjum vinnuveitanda þarf almennt ekki að pæla í því. Fyrirtækið pælir í þessu vegna þess að það hefur væntanlega einhverja yfirbyggingu sem gerir þetta auðveldara eða er minna hlutfall af kostnaðinum en væri fyrir einstaklinginn sjálfan. En samt ber einstaklingurinn alla ábyrgð á því. Mér hefur alltaf fundist það pínu skrýtið. Ég skil hvaðan þetta kemur upprunalega og hvers vegna og hvers vegna það þykir eflaust erfitt að breyta því hver ber ábyrgð á því að skattframtal launþegans sé rétt. En ef við værum að setja upp skattkerfið í dag tel ég óhugsandi að við myndum setja það upp svona. Ég hugsa að við myndum gera launagreiðandann ábyrgan fyrir því að það sé rétt frekar en launþegann. Ég hygg það. Út frá því hlýtur maður að velta fyrir sér hvort yfirvöld þurfi ekki svolítið að hafa það í huga, þegar þau heimta einhverjar upplýsingar eða einhverjar „skriffinnsku“ af borgaranum, að hið opinbera beri einhverja ábyrgð á því að auðvelda það a.m.k. fyrir launþegann [[Forseti hringir.]]og jafnvel vinna vinnuna sjálft.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Við komum hvor öðrum á óvart hér í dag, ég held ég geti tekið undir allt sem kom fram í ræðu þingmannsins. Íþyngjandi regluverk gagnvart einstaklingum virðist einhvern veginn ganga miklu auðveldlegar á færibandinu heldur en þegar reynt að vinda ofan af því síðar. Á undanförnum árum hefur náðst prýðilegur árangur undir hatti Skattsins, eins og það heitir í dag, að einfalda þetta fyrir einstaklinga. Upplýsingarnar berast frá launþega, frá bankastofnunum og ég held að mjög margir geti farið inn á vefinn og staðfest framtalið eins og það er lagt upp. Að því leyti hefur hið opinbera lagt sitt af mörkum til að einfalda einstaklingum regluverkið. Þetta hefur að einhverju marki gerst í fyrirtækjaumhverfinu líka með þessum takka, Hnappurinn held ég að það sé kallað. Það er valmöguleiki á netkerfi Skattsins. En þarna held ég að þurfi að ganga miklu lengra. Við eigum alls ekki að haga regluverkinu þannig að við séum að fjölga að óþörfu þeim litlu fyrirtækjum, sem á Íslandi eru kölluð millistór en eru örfyrirtæki í alþjóðlegu samhengi, sem þurfa að leggja í verulegan kostnað án þess að það skili í raun einhverjum ábata í rekstri þeirra eða til kúnnana eða í möguleikum þeirra á að keppa í verði. Virðisaukaskattsuppgjörið er til að mynda bara í sinni hefðbundnu rútínu á tveggja mánaða fresti. Það er kannski að stærstum hluta í tekjuskattsuppgjörinu sem fjárhagsleg samskipti fyrirtækja við hið opinbera eru eitthvað að breytast vegna þessarar uppgjöra. [[Forseti hringir.]] Ég ítreka að við eigum alltaf að leita að einföldustu leiðinni, gera þetta í sem bestu flæði, [[Forseti hringir.]]þannig að fólk og fyrirtæki séu að eyða orku sinni og tíma í það sem það er best í.
Virðulegi forseti. Ég gerði athugasemd í ræðu minni áðan um 3. gr. frumvarpsins, sem er gildistökugreinin, og hljómar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi. Þó skal 1. gr. ekki öðlast gildi fyrr en 1. janúar 2020.“ Við erum að reyna að klóra okkur í gegnum breytingartillögurnar, hvort þær eigi við. Það er talað um að 2. málsliður 3. gr. falli brott og það er verið að bæta við nýrri grein, það er flókið að klóra sig fram úr þessu. Það væri mun betra ef þingskjölin væru á tölvutæku formi, þá myndi maður sjá betur hvað ætti við hvar og hver lokaniðurstaðan væri. Ég er eiginlega bara með beiðni til forseta um að ljúka ekki umræðunni. Ef það þarf að breyta þessu atriði þá þarf að gera grein fyrir þeirri breytingartillögu í umræðunni. Það er ekki hægt þegar umræðu er lokið og það eru ekki fleiri á mælendaskrá. Ég biðla til forseta að fresta umræðunni, í staðinn fyrir að ljúka henni, ef það þyrfti að bæta við breytingartillögu til þess að laga þetta. [[Gripið fram í.]]Málið er í 3. umr., ég get ekki óskað eftir því að málið fari til nefndar af því að við erum að klára 3. umr. Ef 3. umr. er lokið er ekki hægt að mæla fyrir breytingartillögu. Ef hæstv. forseti gæti frestað umræðunni, ég veit ekki hvort hann þurfi einhverja leiðbeiningu hvað það varðar, til að missa ekki tækifærið að breyta því ef eitthvað hefur misfarist með gildistökuna, þá væri það vel þegið.
Herra forseti. Það var svo stutt á milli ræðna hjá mér að mér gafst ekki svigrúm til að sækja plöggin mín upp á þingflokksskrifstofu. Nú er þetta mál til 3. umr. og mig langar við það tækifæri að fagna þeim áformum sem hér eru römmuð inn sem gera mögulegt að styðja með myndarlegum hætti við fráveituframkvæmdir sveitarfélaga. Þetta er gríðarlega dýrt verkefni fyrir mörg sveitarfélög og í ýmsu samhengi sjá menn ekki vel árangurinn af þessum verkefnum. En hvað umhverfi varðar er árangurinn augljós og uppbyggilegur fyrir hvert svæði til langrar framtíðar hvað umhverfisgæði varðar. Málið byrjaði þannig að lausnin þótti heldur snubbótt hvað umfangið varðaði. Kannski var hægt að kenna óljósri framsetningu um en eftir að málið hefur runnið fram í umhverfis- og samgöngunefnd held ég að flestir séu býsna sáttir við hver heildarmarkmiðin eru hvað stuðning við það varðar. Sjálfur var ég þeirrar skoðunar að við hefðum átt að innleiða gamla stuðningskerfið sem fólst í því að endurgreiða sveitarfélögum virðisaukaskattinn af þessum fráveituframkvæmdum. Það kerfi var við lýði um árabil og náðist allnokkur árangur í fráveitumálum sveitarfélaga á þeim tíma. En síðan það kerfi rann sitt skeið á enda hefur ekki mikið áunnist þó að vissulega hafi tekist ágætlega til hér og hvar um landið. Ég vona að með þessu takist að styðja við framkvæmdaplön sveitarfélaga af því að þetta eru framkvæmdir upp á mjög marga tugi milljarða í heildina ef allt er klárað til enda. Á móti slíku þarf auðvitað töluvert svigrúm til stuðnings sem horft er til að verði í heild einhvers staðar í námunda við gömlu virðisaukaskattsendurgreiðsluna. Þetta er önnur lausn kerfislega en niðurstaðan á vonandi að verða hin sama. Hér er t.d. aukið við svigrúm til mats á svæðum þar sem verkefnin eru sérstaklega erfið við að eiga út frá umfangi miðað við fólksfjölda og þar fram eftir götunum. Ég lýsi yfir ánægju minni með stöðu málsins. Ég sjálfur og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, hinn fulltrúi Miðflokksins í umhverfis- og samgöngunefnd, vorum báðir á nefndarálitinu þegar það var afgreitt í gegnum nefndina. Ég vil óska okkur og öllum sveitarfélögum landsins til hamingju með að vera þó komin þetta áleiðis hvað það varðar að uppbygging fráveitukerfa komist aftur á almennilegt skrið.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir orð hv. þm. Bergþórs Ólasonar. Við sitjum saman í umhverfis- og samgöngunefnd og ólíkt því sem menn halda stundum höfum við staðið saman að því að afgreiða þetta mál og nefndin í heild sinni. Það er kannski dæmi um hvernig gengur stundum til á þinginu. Mig langar að fara örfáum orðum um ákveðið mál sem fram kemur í frumvarpinu, sem er í heild sinni hið ágætasta framfaramál, þ.e. örplast. Í frumvarpinu er rætt um að kominn sé tími til að taka á plastmengun. Þá er aðallega verið að tala um plastmengun í svokölluðu ofanvatni. Menn vita jú að til verður mikið af örplasti og örögnum, reyndar ekki bara úr plasti, vegna umferðar á götum og vegum. Allt lendir það meira eða minna í sjó, ám eða stöðuvötnum. Aðalplastmengunin er annars vegar úr dekkjum bíla og síðan eru það plastagnir sem koma úr málningu, götumálningu og öðru slíku. Það eru annars konar agnir til viðbótar; malbiksagnir, sem eru mjög óhollar. Þær eru margar hverjar tjörukenndar, sót o.fl. Allt þetta, og örplastið þar með, lendir í viðtökunum sem ég nefndi. Hreinsun á örplasti og örögnum úr ofanvatni þarf að fara fram með sérstökum aðferðum; settjörnum og hreinsunum úr þeim, förgun á því efni o.s.frv. En það sem hverfur hins vegar ofan í frárennslið lendir meira eða minna allt úti í sjó og væri mjög kostnaðarsamt að hreinsa það úr vatni sem lendir í svokölluðum skólphreinsistöðvum. Það er auðvitað hægt með ærnum tilkostnaði. Stóra spurningin er því kannski ekki sú hversu miklar fjárhæðir ætti að leggja í hreinsun á ofanvatni og skólpi heldur hvernig hægt væri að minnka örplastið. Það er auðvitað hægt að gera með ýmsu móti. Þar geta nagladekkin verið undir, hægt er að minnka notkun þeirra. Eins orkuskipti þar sem brunavélar eru ríkjandi. Síðan er eitt og annað sem tengist götumálun, bæði nauðsynleg götumálun, eins og hvítar línur og annað slíkt, en líka þar sem verið er að mála götur eins og gert er í Reykjavík með því að mála hálfan Laugaveginn eða rúmlega það. Allt lendir þetta með veðrun og rofi smám saman í sjó eða öðrum viðtökum og það er ekki gott. Götumálun verður þá að minnka án þess að gefa einhvern afslátt af öryggi vegfarenda. Ég nefni þetta vegna þess að mig langar að hvetja umhverfis- og auðlindaráðuneyti til þess, þó að ekki komi beinlínis skipun frá Alþingi um það, að setja á laggirnar lítinn starfshóp sem tæki á þessu sérstaka verkefni sem ætti að vera innan þess ramma sem við ráðum við, þ.e. að nota viðurkenndar aðferðir til að ná örplasti og öðrum smáögnum úr ofanvatni af götum. Þetta er hvatning til ráðuneytisins um að sinna þessu máli af nokkru öryggi og myndugleika.
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þennan þingfund sem neinu nemur. Ég vil aðeins að ræða um sjálfbærni í ferðaþjónustunni. Ég vil gjarnan spyrja þessarar spurningar: Er íslensk ferðaþjónusta sjálfbær? Ég svara því neitandi. Ástæðurnar eru einfaldlega þær að enn er þannig um hnúta búið að álag á umhverfi og náttúru landsins er umfram það sem er ásættanlegt í ljósi sjálfbærni. Það er svo sem ekkert óeðlilegt miðað við það að landið er stórt, ferðaþjónustan ný af nálinni og vöxtur hennar gríðarlega hraður. Hvað samfélagslega sjálfbærni snertir þá er hún víða. Við getum sagt að þannig sé það á sumum stöðum og í sumum landshlutum, eða hvernig við viljum nú leggja á það mat. En það eru líka staðir þar sem svo háttar ekki til, þar sem álag á samfélög er umfram það sem þau sjálf hafa sagt að þau þoli. Ef það er rannsakað hlutlægt ætti að koma í ljós að víða er pottur brotinn í þeim efnum. Þegar kemur að hagfræðinni eða peningamálunum, ef við orðum það þannig, höfum við séð að íslenska hagkerfið getur verið í verulegri áhættu þegar kemur að hagrænum ávinningi af ferðaþjónustunni. Hún er veikburða. Fyrirtækin eru lítil. Það eru töluverð merki um að fjárhagsleg sjálfbærni sé ekki heldur fyrir hendi. Þegar allt kemur til alls þýðir það í mínum augum að við þurfum að ákvarða á vísindalegan hátt þolmörk íslenskrar ferðaþjónustu á öllum þessum sviðum. Til þess eru tæki og tól. Það er m.a. nýbúið að þróa mjög áhugaverða sjálfbærnivísa á vegum þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr og þess ráðherra sem um þessi mál fjallar. Fleira er til. Til eru ýmiss konar vísindaleg viðmið og aðferðafræði til að meta hlutlægt þolmörk samfélaga, náttúru og efnahagskerfis í hverju landi fyrir sig. Ég vil því hvetja til þess að sú vinna verði efld í kjölfar alls þess sem búið er að gera til að efla ferðaþjónustuna í átt til sjálfbærni. Það frumvarp sem hér er til umræðu gerir það svo sannarlega vegna þess að öflugir, opinberir sjóðir eru hluti af lausninni sem varða bætt skilyrði þess að auka við sjálfbærni íslenskrar ferðaþjónustu, þannig að þegar upp verður staðið verður Ísland til fyrirmyndar í þessum efnum.
Herra forseti. Ég ætlaði upprunalega ekki að koma að ræðu um þetta mál á þessu stigi en það eru tvö atriði sem ég held að þurfi aðeins áréttingu, bara til þess að það hafi komið fram. Annað er í sjálfu sér ekki um frumvarpstextann sem slíkan heldur í rauninni atriði sem er nefnt í greinargerð og hitt snýr að skipun stjórnar yfir sjóðnum. Í kafla 3.1 í greinargerð með frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Í slíkum samningi eða eftir atvikum hluthafasamkomulagi um stofnun viðkomandi sérhæfðs sjóðs eða sambærilegum samningi er gert ráð fyrir að öðrum fjárfestum í sérhæfða sjóðnum bjóðist að kaupa hlut Kríu á fyrir fram ákveðnum kjörum að ákveðnum tíma liðnum þegar frumfjárfestingartímabili sjóðsins er lokið …“ Í nefndarálitinu var aðeins fjallað um að slík sala samrýmist ekki markmiðum stjórnvalda og tilgangi frumvarpsins. Af því má leiða að efnahags- og viðskiptanefnd sé sammála um að þetta sé ekki endilega gott fyrirkomulag. Það er ástæða til að draga þetta fram alveg sérstaklega vegna þess að fram hafa komið rök um að þetta sé ekki gott. Möguleikarnir í svona tilfelli eru í rauninni tveir, annars vegar að búið sé að festa það að selja megi fjárfestum bréf ríkisins á fyrir fram ákveðnu gengi eins og talað er um í greinargerðinni, með öðrum orðum hugsanlega á undirverði, og hins vegar að hægt sé að fara þá leið að hámarka fjárfestingu ríkisins sem fer svo aftur inn í nýsköpunarumhverfið og þar með leggja frekar áherslu á að styrkja sprotafyrirtæki og sömuleiðis koma í leiðinni í veg fyrir að ríkið skekki samkeppnisstöðu innan markaðarins. Ég nefni þetta vegna þess að það er ákveðin ástæða til að óttast að ef þetta færi þannig að hlutir Kríu væru seldir fjárfestum á þessum fyrir fram ákveðnu kjörum gæti það haft einhverjar neikvæðar afleiðingar í för með sér. Þetta er eins og ég segi ekki í texta frumvarpsins og er því ekki hluti af lögunum. Þetta er í greinargerðinni sem kemur frá ráðuneytinu og mig langar að beina því til væntanlegrar stjórnar Kríu að hafa í huga að þarna er ákveðin hætta á ferðinni og líklegast betra að fara ekki þessa leið og taka frekar hámarksarðsemi inn í Kríusjóðinn og nota hann til að efla nýsköpunarumhverfið. Þetta var annar punkturinn. Hinn punkturinn snýr að því að samkvæmt frumvarpinu skipar ráðherra fimm manna stjórn Kríu til fjögurra ára í senn. Eins og er lagt upp með þá á að skipa þá stjórn án tilnefningar. Hún hefur mikið vægi vegna þess að Kría er líkleg til að hafa mikla vigt í vísisjóðamyndun á Íslandi. Það gæti verið að stjórnarmenn hafi í rauninni frekar mikið vald til að stjórna því hreinlega hvers konar vísisjóðir verða til, hversu öflugir þeir verða og hafa jafnvel möguleika á því að hafa áhrif á það eftir sinni hentisemi. Mig langar að beina því til hæstv. ráðherra að huga að því að stjórnin verði skipuð á sem dreifðastan og lýðræðislegastan máta þó að heimildin sé kannski nokkuð breið eins og hún er í frumvarpinu. Auðvitað er kannski svolítið seint að koma með þessar athugasemdir núna, ég biðst afsökunar á því. Ég held að þetta séu einföld atriði sem snúa meira að því hvernig sjóðurinn verður rekinn í reynd og minna að frumvarpstextanum og væntanlegum lögum en eru bæði til þess að gera Kríusjóð betri og efla nýsköpunarumhverfið og sprotaumhverfið á Íslandi, sem er auðvitað markmiðið og auðvitað vilja allir ná því markmiði þannig að vonandi verður tekið tillit til þessara ábendinga.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mjög mörg orð um þetta frumvarp sem ég hef stutt og talið gott og tel að hafi batnað í meðförum nefndarinnar og sé komið í nokkuð góðan búning. En það er tvennt sem mig langar að ræða. Annað varðar ekki frumvarpið sjálft nema með óbeinum hætti, þ.e. fjármögnun sjóðsins á þessu ári og til framtíðar. Sjóður af þessu tagi fær það verkefni að fjárfesta í vísisjóðum. Vísisjóðir eru þannig uppbyggðir að þeir starfa til lengri tíma. Þeir starfa í fimm til tíu ár, algengast í sjö til tíu ár. Þeir byrja að fjárfesta á fjárfestingartímabili og fylgja síðan fjárfestingum sínum eftir og draga á þau loforð sem fjárfestar hafa gefið sjóðunum um fjárframlög. Ég tel mjög brýnt að það komi mjög skýrt fram að búið sé þannig um hnúta að ríkið geti í gegnum þennan sjóð fylgt fjárfestingum eftir þannig að í fyrsta lagi sé aldrei neitt hik á því að til sé nægt fjármagn í sjóðnum til að sinna því að taka þátt í stofnun vísisjóða, og í öðru lagi sé ljóst að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar til langs tíma. Það er mjög mikilvægt að við gerum okkur grein fyrir þessu eðli þegar við ræðum síðan fjármögnunarhluta þessa máls. Hitt sem ég vildi minnast á sérstaklega er stjórnarfyrirkomulag sjóðsins. Sjóðurinn veitir fé sem ríkið leggur til og segja má að e.t.v. sé ekki óeðlilegt að ríkið fari þar með með stjórn sjóðsins. Hins vegar eru fjárfestingarnar mjög sérstaks eðlis. Þær krefjast sérkunnáttu og -þekkingar á þessum markaði og skilningi á nýsköpun. Þess vegna var gleðilegt að í meðförum nefndarinnar var hert á því og gerðar ríkari kröfur um sérþekkingu stjórnarmanna, sem er gríðarlega mikilvægt. Ég held að það sé líka rétt að leggja á það áherslu, af því að í rauninni er það ráðherra sem skipar alla stjórnina, að þess sé mjög vandlega gætt að í stjórnina veljist fjölhæft fólk sem er ríkulega búið þekkingu á þessu efni og þekkir þetta umhverfi mjög vel. Þau sjónarmið eru uppi að annað sé óeðlilegt en að aðrir geti fengið tilnefningarrétt í sjóðinn og hefur helst verið nefnt að tiltekin samtök og/eða sérfræðingar úr háskólaumhverfinu ættu að eiga þarna sæti, þ.e. það væri tilnefningarréttur utan úr bæ. Það fyrirkomulag hefur bæði kosti og galla. Ég held að lendingin í frumvarpinu sé algerlega ásættanleg. Hins vegar er mjög mikilvægt varðandi þennan sjóð og svo margt annað sem ríkið er að fást við og fær fólk til að sinna, og þess vegna fann ég mig knúinn til að koma hérna upp, að þangað veljist hæft fólk og að reynt sé eftir fremsta megni að koma í veg fyrir að upp komi sú staða að menn telji að einhvers konar pólitík sé í störfum sjóðs af þessu tagi. Það sem er hættulegast er að einhverjir kunni að vera stjórninni þóknanlegir og aðrir ekki á einhverjum forsendum sem ekki eiga heima undir sjóðnum. Ég óttast það svo sem ekki sérstaklega en tel rétt að það sé sagt þannig að ráðherra hafi það í huga og stjórnin verði þannig valin að það bjóði ekki heim neinu vantrausti á að menn fari á svig við eðlilega stjórnarhætti og að fjárfest verði í þeim vísisjóðum sem til greina koma, á algerlega hlutlægum forsendum. Ég taldi rétt að koma upp og tjá þessar hugsanir og skoðanir.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja. Frumvarpið er hluti af innleiðingarferli tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins, svokallaðri BRRD tilskipun, og með því er meginefni hennar tekið upp í íslenskan rétt. Með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlög um skilameðferð lánastofnana og verðbréfafyrirtækja taki gildi. Samkvæmt frumvarpinu verður framkvæmd laganna í höndum nýrrar stjórnvaldseiningar sem nefnist skilavald og verður aðgreind eining innan Seðlabanka Íslands. Samkvæmt 1. mgr. 86. gr. frumvarpsins skal koma á fót fjármögnunarfyrirkomulagi sem nefnist skilasjóður og tekur skilavaldið ákvarðanir um greiðslur úr skilasjóði. Markmiðið með skilasjóði er að standa straum af kostnaði við skilameðferð og koma í veg fyrir að fjárþörf vegna hennar verði mætt með framlögum úr ríkissjóði. samkvæmt 2. mgr. skal stærð skilasjóðs vera 1% af tryggðum innstæðum fyrir árslok 2027 sem nemur 8,5 milljörðum kr. sé tekið mið af tryggðum innstæðum í lok árs 2018. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði frumvarpsins skal skilasjóður vera deild innan Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta, svokallaðs TIF, og skal færa samtals 2,4 milljarða kr. úr innstæðudeild sjóðsins í skilasjóð árin 2020 og 2021. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að undirbúningur að því að hefja gjaldtöku í sjóðinn sé hafinn og að stefnt sé að því að gjaldtaka verði að fullu komin til framkvæmda að þessum tveimur árum liðnum. Gjaldskyldir aðilar verði nokkurn veginn þeir sömu og greiða iðgjald í TIF auk þess sem verðbréfafyrirtæki sem falli undir gildissvið frumvarpsins geti fallið þar undir. Vert er að benda á að í umsögnum Arion banka og Samtaka fjármálafyrirtækja er m.a. fjallað um áformaða gjaldtöku í skilasjóð frá árinu 2022 í samhengi við sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, og aðrar opinberar álögur á fjármálafyrirtæki. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja segir að hafa beri í huga að bæði sérstakur skattur á fjármálafyrirtæki og fyrirhuguð gjaldtaka í skilasjóð leggist á skuldir fjármálafyrirtækja. Afstaða samtakanna sé sú að ekki komi til greina að þessar álögur leggist á samtímis. Í minnisblaði til nefndarinnar benti fjármála- og efnahagsráðuneytið á að heildarstefnumörkun um skattheimtu og útgjöld ríkissjóðs fælist í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem gerð væri á hverju ári. Skattheimta viðskiptabanka skoðaðist í þessu heildarsamhengi á hverju ári og á grunni slíkrar stefnumörkunar hefði verið lögfest þrepaskipt lækkun á sérstökum skatti á fjármálafyrirtæki. Þá hefðu iðgjöld í TIF verið lækkuð umtalsvert sl. haust. Með lögum nr. 131/2019 voru gerðar breytingar á lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki, nr. 155/2010, þannig að gjaldhlutfall skattsins lækkaði úr 0,376% í 0,145% í þrepum á fjórum árum. Með 12. gr. laga um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 25/2020, var þrepaskipting lækkunarinnar afnumin þannig að gjaldhlutfall skattsins lækki þegar í stað í 0,145%. Meiri hlutinn telur ljóst að áður en til gjaldtöku í skilasjóð kemur verði að grípa til mótvægisaðgerða enda má vera ljóst að auknar álögur bitna einkum á viðskiptavinum fjármálafyrirtækja, þ.e. neytendum og atvinnulífinu. Lækkun bankaskattsins er að þessu leyti jákvætt skref í þessu ljósi. Frekari lækkun eða endurskoðun á útfærslu bankaskatts gæti verið nauðsynleg samhliða nýrri gjaldtöku í skilasjóð auk þess sem endurskoða þarf iðgjöld í TIF, líkt og getið er í áðurnefndu minnisblaði ráðuneytisins. Í umsögn Lánasjóðs sveitarfélaga ohf. til nefndarinnar er lagt til að lánasjóðurinn verði undanþeginn gildissviði frumvarpsins. Í umsögninni er vísað til þess að með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar hafi hann verið sérstaklega felldur undan því að teljast til lánastofnunar samkvæmt regluverki ESB. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis til nefndarinnar kemur fram að samráð hafi verið haft við samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti og Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands við mat á því hvort rétt væri að undanþiggja lánasjóðinn ákvæðum frumvarpsins. Niðurstaða þeirrar vinnu sé sú að ráðuneytið telji rétt að Lánasjóður sveitarfélaga ohf. og Byggðastofnun verði sérstaklega undanskilin gildissviði laganna samkvæmt 2. gr. Meiri hlutinn leggur til að við 2. gr. frumvarpsins bætist málsgrein þar sem þessir aðilar verða undanskildir gildissviðinu. Í 5. gr. frumvarpsins er fjallað um hlutverk og verkefni ráðherra. Í 1. mgr. ákvæðisins kemur fram að ákvarðanir um samþykkt skilaáætlunar fyrir kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki verði ekki teknar nema að undangengnu samþykki ráðherra. Hið sama á við um ákvarðanir sem geta haft bein áhrif á ríkissjóð eða kerfislæg áhrif, þar með talið um niðurfærslu og umbreytingu fjármagnsgerninga samkvæmt IV. kafla frumvarpsins og skilameðferð fyrirtækis eða einingar samkvæmt 35. gr. Í umsögn Seðlabanka Íslands um málið er vísað til ákvæðisins og útskýringar á því í greinargerð frumvarpsins. Þá kemur fram að bankinn telji ástæðulaust og óheppilegt að gera áskilnað um samþykki ráðherra fyrir ákvörðunum um samþykkt skilaáætlunar fyrir kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki. Af athugasemdum við 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins sé ljóst að ákvörðun um slíka skilaáætlun hafi hvorki kerfislæg áhrif né bein áhrif á ríkissjóð. Þá gangi áskilnaður um aðkomu ráðherra að þessum ákvörðunum framar lágmarkskröfum BRRD-tilskipunarinnar um staðfestingu ráðherra sem einskorðist við ákvarðanir sem hafa bein áhrif á ríkissjóð eða kerfislæg áhrif, samanber 6. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar. Bankinn varar við því að of strangar kröfur um aðkomu ráðherra að þessu leyti geti sett ráðherra í erfiða stöðu, svo sem ef til þess kæmi að ráðherra vildi hafna ákvörðun um niðurfærslu eða umbreytingu fjármálagerninga, samanber IV. kafla frumvarpsins, sem byggð væri á skilaáætlun sem ráðherra hefði áður veitt sérstakt samþykki. Meiri hlutinn hefur skilning á þeim sjónarmiðum sem koma fram í umsögn Seðlabankans og telur að sá upplýsingaréttur sem ráðherra er veittur í 3. mgr. 5. gr. frumvarpsins dugi til að tryggja að ráðherra hafi aðgang að nauðsynlegum upplýsingum um ákvarðanir skilavaldsins, m.a. ákvarðanir um samþykkt skilaáætlunar fyrir kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki. Meiri hlutinn telur að hætta sé á að krafa um að ráðherra veiti sérstakt samþykki fyrir slíkum ákvörðunum geti valdið vandræðum og að krafan þjóni ekki tilgangi sem mæli með nauðsyn hennar. Leggur meiri hlutinn því til að breyting verði gerð á 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins og að krafan um að ráðherra samþykki ákvörðun um samþykkt skilaáætlunar fyrir kerfislega mikilvæg fjármálafyrirtæki falli brott. Ákvæði 94. gr. frumvarpsins varðar stjórnvaldssektir sem Seðlabanki Íslands getur lagt á einstaklinga eða lögaðila vegna brota gegn nánar tilgreindum ákvæðum. Í 2. mgr. er m.a. kveðið á um að sektir geti numið allt að 10% af heildarveltu samkvæmt síðasta samþykkta samstæðureikningi ef lögaðili er hluti af samstæðu og brot er framið til hagsbóta fyrir annan lögaðila í samstæðunni eða annar lögaðili í samstæðunni hefur notið hagnaðar af brotinu. Í umsögn Fjármálaeftirlitsins er lagt til að viðbótarkrafan í tilviki samstæðna, um að annar lögaðili í samstæðu hafi notið hagnaðar af broti eða að brot hafi verið framið til hagsbóta fyrir annan lögaðila, falli brott enda þrengi hún sektarheimildina og hana sé ekki að finna í áðurnefndri tilskipun, þ.e. BRRD. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til að breyting verði gerð á ákvæðinu í þessa veru. Meiri hlutinn leggur einnig til breytingar á gildistökuákvæði frumvarpsins og dagsetningu í bráðabirgðaákvæði um hvenær fjármunir skuli færðir úr innstæðudeild Tryggingarsjóðs innstæðueigenda. Meiri hlutinn leggur til að í stað dagsetningarinnar 1. mars sl. verði miðað við 1. september og að gildistaka frumvarpsins miðist einnig við þann dag. Tekið verði fram að lögin komi til framkvæmda við greiðslu iðgjalds til A-deildar Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta á gjalddaga frá og með 1. september 2020. Með þessu er ljóst að útreikningur iðgjalds sem er á gjalddaga 1. september 2020 eða síðar skuli miðast við breytt regluverk þrátt fyrir viðmiðunartímabil gjalddaga samkvæmt 5. mgr. 5. gr. b laga um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þessum breytingum auk nokkurra annarra breytingartillagna sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á tollalögum, nr. 88/2005, með síðari breytingum. Hér er um að ræða að lagðar eru til breytingar sem ætlað er að auka skilvirkni við tollafgreiðslu annars vegar þannig að tollafgreiðslugengi taki mið af vikugengi í stað daggengis, og hins vegar með því að miða í auknum mæli að rafrænni tollafgreiðslu. Síðan er í 8. gr. frumvarpsins breyting um vöruvalsreglur fyrir tollfrjálsa áfengisverslun aðila í opinberri eigu, en þar er verið að bregðast við áminningarbréfi Eftirlitsstofnunar EFTA sem fylgt var eftir með rökstuddu áliti stofnunarinnar 22. apríl sl. Samkvæmt 16. gr. EES-samningsins er ríkjum innan EES heimilt að reka ríkiseinkasölur. En þau þurfa að tryggja að ríkisborgurum aðildarríkja EES sé ekki mismunað varðandi skilyrði til aðdrátta og markaðssetningar vara. Það er afstaða ESA að ákvæðið gildi ekki eingöngu þegar ríkið kemur beint að rekstri einkasölu heldur einnig þegar öðrum aðila er fengin heimild til að reka einkasölu, eins og í tilviki Fríhafnarinnar. Hér komum við að miklum vanda varðandi áfengiseinkasölu. Þessi grein hefur verið gagnrýnd af gestum sem komu fyrir nefndina, m.a. frá Distu ehf., þess efnis að breytingin dugi ekki til að uppfylla skilyrði ESA um vöruvalsreglur. Þann 28. október 2018 sendi ESA Íslandi áminningarbréf þar sem fram kom að það væri mat ESA að Ísland bryti gegn 16. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið með því að heimila Fríhöfninni ehf. smásölu á áfengi án þess að tryggja með gagnsæjum hætti jafnræði milli heildsala við vöruval og markaðssetningu á áfengi sem þar er selt. Var það mat ESA að smásala Fríhafnarinnar væri ríkiseinkasala og því verði stjórnvöld að setja Fríhöfninni vöruvalsreglur og koma á fót kæruleið til að tryggja áfengisheildsölum möguleika á að fá ákvarðanir fyrirtækisins um innkaup endurskoðuð. Hér erum við komin að kjarna málsins. Við erum með ríkiseinkasölu og svo erum við með einkarekstur Fríhafnarinnar, sem er einkahlutafélag, að vísu í opinberri eigu, til þess að selja áfengi. Þetta fer mjög illa saman. Það fer illa saman að hafa slíkt félag sem ekki þarf að fara eftir nákvæmlega sömu reglum og ÁTVR við einkasölu annars staðar. Fram komu fullgild rök í málinu um að frumvarpið næði hugsanlega ekki nógu langt til að tryggja þetta jafnræði. En hvað sem því líður er þetta frumvarp þó til mikilla bóta miðað við núgildandi reglur. Það verður að segjast að það er mjög sérstakt að einkahlutafélag eins og svo Fríhöfnin sé eins og hvert annað stjórnvald þar sem ákvarðanir þess eru kæranlegar til ráðherra. Þetta segir mér persónulega í hvers konar ógöngum ríkiseinkasala eða smásala á áfengi er í þessu landi. Það stenst illa þær reglur og EES-samninginn sem þar er þó að hann heimili ríkiseinkasölu með þessum miklu skilyrðum sem óvíst er hvort við uppfyllum nægilega með þessu frumvarpi. Þannig að smásala á áfengi í Fríhöfninni í eigu opinberra aðila þar sem ákvarðanir eru kærðar til ráðherra er einhvers konar bastarður sem ég held að sé ekki gott til framtíðar. En hvað sem því líður er alveg augljóst að þetta frumvarp er til mikilla bóta miðað við núgildandi reglur.
Varan er góð …
- Hún er ekki síðri. Og hefur þó ræðumaður talsverða reynslu í þessu. Hér er auðvitað bara breyting á efnislið þar sem c-lið 2. gr. er breytt. Það kemur fram í nefndarálitinu. En eins og menn hafa heyrt er engin sérstök gleði hjá framsögumanni málsins. Þess vegna var hann á þessu nefndaráliti með fyrirvara og ekki einn með fyrirvara heldur voru þingmennirnir Smári McCarthy, Jón Steindór Valdimarsson og Bryndís Haraldsdóttir einnig með fyrirvara við málið. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. En undir þetta rita Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Brynjar Níelsson framsögumaður, með fyrirvara, Jón Steindór Valdimarsson, með fyrirvara, Bryndís Haraldsdóttir, með fyrirvara, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy, með fyrirvara, og Willum Þór Þórsson. Ég ætla að láta framsögu þessari lokið. Takk fyrir, forseti.
Herra forseti. Ég taldi rétt að koma upp til að gera grein fyrir því af hverju ég er á þessu nefndaráliti með fyrirvara. Það er fyrst og fremst vegna þess að ég tel að það hefði verið betra að ganga aðeins lengra í málinu til að reyna að sjá til þess að fríhafnarversluninni sem selur áfengi yrði gert að styðjast a.m.k. við sömu eða fullkomlega sambærilegar vöruvalsreglur og ÁTVR þegar hún tekur ákvarðanir um hvaða áfengi skuli vera til sölu að jafnaði. Ég get ekki tekið undir að sérstaða þessarar áfengisverslunar sé svo mikil að henni sé það um megn. Staðreyndin er sú að langstærstur hluti áfengis sem selt er í versluninni er keypt af Íslendingum sem eru í flestum tilvikum á heimleið og birgja sig upp af áfengi. Ég sé ekki af hverju verslunin getur ekki að þessu leyti lotið sömu lögmálum um innkaup sín á áfengi og ÁTVR gerir. Ég ákvað hins vegar að styðja málið vegna þess að þrátt fyrir allt er verið að gera nokkra bragarbót á þessum þætti. En ég get hjartanlega tekið undir með hv. framsögumanni þegar hann talaði frá eigin brjósti. Þetta sýnir hversu óheppilegt það er að við skulum hafa þann hátt á með áfengisverslun í landinu að hún sé í höndum ríkisins og síðan fari ríkið upp á Keflavíkurflugvöll og þurfi þá að dulbúa sig í líki einkaaðila, reki þar einkahlutafélag til að selja sama vín og selt er í áfengisverslunum innan lands. Þar með telur sú verslun að hún sé ekki lengur skuldbundin af þeim reglum sem ríkið setur að öðru leyti um áfengisverslun í landinu og þurfi ekki að huga að því sem er kallað áfengisstefna og lýðheilsusjónarmið. Mér finnst reyndar svolítið sérkennilegt að stilla því upp þannig að ÁTVR sé sérstaklega umhugað um lýðheilsusjónarmið. Í öllu falli er það partur af málflutningnum að Fríhöfnin sé ekki bundin af því að þurfa að framfylgja lýðheilsusjónarmiðum eins og ÁTVR og þess vegna geti ekki gilt sömu innkaupareglur þar. Ég vildi koma þessu á framfæri þannig að menn áttuðu sig á því af hverju ég hef ritað undir málið með fyrirvara.
Herra forseti. Mig langar að gera stuttlega grein fyrir mínum fyrirvara. Hann er mjög svipaður og annarra hv. þingmanna sem hafa tjáð sinn fyrirvara. Það verða sennilega að kallast ákveðin tíðindi þegar við hv. þm. Brynjar Níelsson erum sammála um eitthvað en það er bara jákvætt þegar það kemur fyrir. Ég vona að enginn fari á límingunum við þær fréttir. Hér er á ferðinni ágætisfrumvarp sem tekur á furðulegu vandamáli, að vísu ekki með nægilega afgerandi hætti en þó þannig að það er viðunandi og því er ég samþykkur frumvarpinu sem slíku. Fyrirvari minn snýr að því að hér er á ferð plástur á stærra vandamál sem ekki hefur tekist að greiða úr með almennilegum hætti á sviði stjórnmálanna mjög lengi þrátt fyrir ágætistilraunir margra í gegnum tíðina, þ.e. hvernig hátta skuli skipulagi á sölu áfengis og þeirri einokunarverslun sem er stunduð á því. Fríhöfnin er í raun undantekning á annars algildri reglu um að smásala á áfengi fari eingöngu fram í vínbúðum ÁTVR. Þessi undantekning virðist í besta falli undarleg. Hún er þess háttar undantekning að maður neyðist til að spyrja sig hvort ekki eigi annaðhvort að uppræta hana eða gera hana algilda, þ.e. að leyfa hreinlega almenna smásölu á áfengi. Að skilja þetta eftir í limbói þar sem Fríhöfnin fær einhvers konar sérmeðferð er ekki jákvætt og helst myndi ég vilja að við færum alla leið og leyfðum t.d. öllum verslunum innan fríhafnarsvæðisins að stunda smásölu, en ekki bara einni sem skekkir samkeppnisstöðuna, eða hreinlega að gera þetta á landinu öllu. Ég veit að með því að minnast á þetta hætti ég á mikla umræðu. Ég ætla ekki að reyna að efna til hennar enda klukkan orðin margt á föstudegi en við verðum á einhverjum tímapunkti að klára þessa umræðu og í öllu falli að hætta að leyfa að hún sé notuð trekk í trekk til þess að búa til einhvers konar kergju og ágreining í staðinn fyrir að leita að lausninni. Ég held að lausnin sé klár. Flest lönd heims hafa komist að henni með sjálfstæðum hætti. Við gætum kannski náð því líka ef við reyndum.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, þ.e. um samkomudag reglulegs Alþingis 2020. Mál þetta var flutt af hæstv. forsætisráðherra fyrir skömmu. Nefndarálitið er í sjálfu sér einfalt og stutt og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Steingrím J. Sigfússon, forseta Alþingis. Með frumvarpinu er eingöngu lagt til að samkomudagur regluglegs Alþingis haustið 2020 verði fimmtudagurinn 1. október í stað annars þriðjudags í september, eins og þingskapalög kveða á um. Markmið frumvarpsins er að tryggja aukið ráðrúm til að undirbúa nauðsynlegar breytingar á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og til að ganga frá fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 til framlagningar á Alþingi, sem og í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.“ Undir nefndarálitið rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn, Brynjar Níelsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir, Óli Björn Kárason og Þórunn Egilsdóttir. Um þetta er svo sem ekki meira að segja, herra forseti. Málið er til komið vegna þess ástands sem hér ríkir og er liður í því að við getum haldið starfsemi Alþingis eins eðlilegri og skilvirkri og hægt er.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu frá meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinber fjármál. Málið á auðvitað beina tilvísun til þess máls sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hafði framsögu um hér á undan og sneri að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis og snýr að samkomudegi reglulegs Alþingis sem er alla jafna annan þriðjudag í septembermánuði og fjárlög lögð fram á þeim degi sem 1. mál. Fjárlaganefnd, eðli máls samkvæmt, fjallaði þó nokkuð um þetta mál og fékk til sín gesti sem nefndin taldi nauðsynlegt að ræða við vegna málsins og þar á meðal fulltrúa fjármálaráðuneytisins. Við ræddum við fulltrúa þess um aðdragandann og ferlið, ekki síst um brostnar efnahagsforsendur og þær sviðsmyndir sem ráðuneytið hefur unnið með og birtast í greinargerð með frumvarpinu sem fylgiskjal I. Þá fékk nefndin á sinn fund fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Ríkisendurskoðun og þá átti nefndin fund með fjármálaráði. Í fylgiskjali II með frumvarpinu er birt svar fjármálaráðs við bréfi fjármála- og efnahagsráðherra, um skoðun fjármálaráðs á frestunaráformum stefnu og áætlunar, sem taldi sér skylt að veita álit á frekari frestun með vísan til laga um opinber fjármál og tilgang og mikilvægi þess að hún nái fram að ganga. Um hlutverk fjármálaráðs fjöllum við ekki hér en aðstæður þær sem við erum að fást við hafa vissulega vakið upp spurningar, hvort hlutverk fjármálaráðs mætti vera víðtækara og þá skrifað inn í lögin en slík umræða bíður betri tíma. Tilgangur þeirra frestunaráforma sem birtast í frumvarpinu sem við fjöllum um ætti að vera öllum ljós og telur meiri hlutinn augljóst að meginforsendur fjármálastefnunnar séu brostnar. Í lögunum er ekki fjallað um frestun fjármálaáætlunar, einvörðungu er fjallað um endurskoðun fjármálastefnu. Í 10. gr. laga um opinber fjármál er talað um að ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna, skuli ráðherra leggja fram tillögu að breytingum á stefnunni eins fljótt og kostur er og það á að gerast samhliða framlagningu fjármálaáætlunar eða frumvarps til fjárlaga. Meiri hlutinn telur slíkar aðstæður sannarlega uppi nú og því verulegt tilefni til að víkja tímabundið frá hefðbundnu regluverki laga um opinber fjármál og til staðar eru málefnalegar ástæður fyrir frekari frestun á framlagningu endurskoðaðrar fjármálastefnu og fjármálaáætlunar eins og gerð er tillaga um í frumvarpinu. Á undanförnum mánuðum hefur útbreiðsla Covid-19 heimsfaraldursins ásamt þeim sóttvarnaaðgerðum sem gripið hefur verið til, jafnt hérlendis sem erlendis, valdið einhverri dýpstu efnahagskreppu sem riðið hefur yfir heiminn um langa hríð. Við þær aðstæður, mikinn samdrátt á örskömmum tíma og brostnar forsendur fjármálastefnu er jafnframt ekki talið ráðlegt að ríkisvaldið magni upp yfirstandandi samdráttaráhrif með því annaðhvort að auka skattlagningu eða draga úr umsvifum og útgjöldum til þess að uppfylla markmið um afkomu og skuldastöðu sem í henni voru sett, þ.e. gildandi stefnu. Telja verður að slíkar ráðstafanir væru óskynsamlegar og gengju gegn grunngildi laganna um stöðugleika. Þar með er ekki heldur til staðar grundvöllur til að leggja fram fjármálaáætlun til ársins 2025 þar sem forsendur hennar byggjast á fjármálastefnu. Aðdraganda málsins má rekja til bréfs frá 10. mars síðastliðnum sem fjármála- og efnahagsráðherra sendi forseta Alþingis þar sem lögð var til frestun á framlagningu endurnýjaðrar fjármálaáætlunar þar sem efnahagslegar forsendur sem gildandi stefna er reist á væru brostnar. Grundvöllur frestunarinnar var veruleg óvissa um framvindu og horfur í efnahagsmálum og samhliða áhrif þeirra á opinber fjármál. Þar með er í reynd hringrás stefnumörkunar rofin eins og hún er sett fram í lögunum og skýrt dregið fram í áliti fjármálaráðs. Í bréfinu kemur reyndar einnig fram að stefnt skyldi að því að leggja fjármálaáætlunina fyrir Alþingi eftir miðjan maí og að samhliða yrði lögð fram þingsályktunartillaga um endurskoðun á gildandi fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022, þegar nauðsynlegar forsendur um umfang og efnahagsleg áhrif heimsfaraldursins hefðu skýrst. Þetta dregur kannski fram, virðulegi forseti, þá miklu óvissu um framvindu mála á þeim tímapunkti, þ.e. 10. mars, þegar bréfið er sent og ritað. Þeim áformum reyndist þannig útilokað að framfylgja af þeim sömu orsökum og eru fyrir þeim frestunaráformum og þeirri tímalínu sem lagt er upp með í frumvarpinu um undirbúning og framlagningu stefnu, áætlunar og fjárlaga. Því er í frumvarpinu lagt til að uppfærð fjármálaáætlun áranna 2021–2025 verði ekki lögð fram á yfirstandandi vorþingi heldur verði framlagningu hennar frestað til samkomudags nýs þings í haust, jafnframt að framlagningu endurskoðaðrar fjármálastefnu verði frestað frekar og hún lögð fram samhliða. Þá erum við væntanlega að miða við, verði það frumvarp sem mælt var fyrir hér á undan samþykkt, að það verði 1. október. Þá er í 1. gr. frumvarpsins lagt til að heimila frestun til að leggja fyrir Alþingi skýrslu þar sem fram kemur mat á líklegri þróun samfélags-, atvinnu-, umhverfis- og byggðaþátta og lýðfræðilegra breytna til næstu áratuga og áhrifum þeirra á afkomu, fjárhagsstöðu og skuldbindingar opinberra aðila. Samkvæmt 9. gr. laga um opinber fjármál skal ráðherra eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti leggja slíka skýrslu fyrir Alþingi. Með bráðabirgðaákvæði í lögunum var ráðherra gefið aukið svigrúm og gert var ráð fyrir að skýrslan yrði birt fyrir árslok 2019 í stað 2018 en nú er lagt til að miða við árslok 2020. Í 8. gr. laga um opinber fjármál er kveðið á um að hagrænar forsendur stefnumörkunar skuli byggjast á traustum forsendum og gögnum, opinberum hagtölum og þjóðhagsspám. Þannig hefur þjóðhagsspá Hagstofu Íslands legið til grundvallar forsendum fjármálastefnu og fjármálaáætlunar en vissulega hefur fjárlaganefnd í auknum mæli tekið tillit til og tekið til umfjöllunar hagspár annarra aðila enda ekki útilokað í lögunum eins og þau eru sett upp. Nú háttar svo til að Hagstofan frestaði birtingu þjóðhagsspár og vinnur að uppfærðum drögum að spá. Nú er miðað við að efnahagshorfur verði endurmetnar á tímabilinu ágúst–september og næsta fullbúna spá birtist ekki fyrr en 1. október. Gera má ráð fyrir að drög að nýrri þjóðhagsspá verði send fjármála- og efnahagsráðuneytinu áður. Hagstofan stefnir að því að gefa út bráðabirgðaspá í lok júní eins og vinnan núna stendur til. Í tengslum við frumvarpið hefur fjármála- og efnahagsráðuneytið birt sviðsmyndir, bæði um mögulegar afkomu- og skuldahorfur ríkissjóðs og mat á efnahagslegum áhrifum af fjölda mótvægisaðgerða sem gripið hefur verið til að undanförnu vegna heimsfaraldursins. Þær sviðsmyndir draga það skýrt fram að afkoma ríkissjóðs verður í engu samræmi við forsendur fjárlaga. Ýmsir aðrir aðilar, m.a. Seðlabankinn, hafa birt margvíslegar sviðsmyndir um þróun efnahagsmála og um stöðu opinberra fjármála. Fjármálastefnan, eins og við birtum hana, er alfarið sett fram sem hlutfall af vergri landsframleiðslu en mikil óvissa er um breytingar á landsframleiðslunni frá því sem gert var ráð fyrir áður en Covid-19 faraldurinn kom til. Meiri hlutinn tekur undir með fjármálaráði að markmið fjármálastefnu megi ekki vera það þröng að þau takmarki svigrúm stjórnvalda. Þetta hefur komið fram í flestöllum álitum fjármálaráðs hingað til er varða stefnu og stundum vísað til spennitreyju. Ég held að við síðustu fjárlagavinnu og breytingar á endurskoðaðri fjármálastefnu, hafi það að byggja ákveðið svigrúm inn í stefnuna endurspeglað viðleitni til að bregðast við því en um leið að hún megi ekki vera það þröng að hún takmarki svigrúm stjórnvalda. Þá má hún heldur ekki vera svo víð eða með vikmörkin svo rúm að stefnan verði marklaus. Þá er hætt við því við þær óvissuaðstæður sem til að mynda eru uppi nú að slík stefna yrði óraunhæf og marklaus, þótt vissulega verði alltaf að gæta að því sjónarmiði að stefna er jú til þess að við höfum eitthvað til að halda í við óvissuaðstæður. Meiri hlutinn hefur farið ítarlega yfir nauðsyn þess að fresta framlagningu stefnu og áætlunar í samhengi aðstæðna og óvissu og með hliðsjón af fyrirmælum í 10. gr. laganna um að leggja beri fram endurskoðaða stefnu svo fljótt sem auðið er. Tilgangur stefnu er m.a. að draga úr óvissu og skapa festu og liggur að auki til grundvallar fjármálaáætlun og fjárlögum. Þess vegna fjallaði nefndin mögulega ítarlegar um málið þó að það kunni að sýnast einföld beiðni í frumvarpinu. Efnahagsleg óvissa og hæpnar hagrænar forsendur enn sem komið er gefa þó málefnalegt tilefni til að fresta framlagningu enn um sinn. Hætt er við að stefnan yrði með slíkum vikmörkum marklaus og óraunhæf og ekki sá leiðarvísir sem henni er ætlað að vera fyrir fjármálaáætlun og fjárlög næsta árs. Ég hygg að þetta sé kjarninn í því þegar við horfum til þess að fresta endurskoðun stefnunnar og framlagningu áætlunar og fjárlaga. Mikilvægt er þó að benda á að æskilegt er að leggja fram endurskoðaða fjármálastefnu áður en umfjöllun um fjármálaáætlun fer fram. Við ræddum það þó nokkuð í nefndinni. Það kann að hljóma eins og það sé kannski ekki aðalatriði enda segja lögin að við slíkar aðstæður megi svo fljótt sem auðið er leggja fram samhliða fjármálaáætlun. En það er æskilegt að fjármálastefna komi á undan fjármálaáætlun þar sem fjármálaáætlun hvílir á fjármálastefnu og mikilvægt fyrir þingið að fá að fjalla um stefnuna áður en til umfjöllunar um fjármálaáætlun kemur. Meiri hlutinn tekur þannig undir með fjármálaráði um að málefnalegar ástæður séu fyrir frekari frestun framlagningar þingsályktunartillögu um endurskoðun fjármálastefnu en að hringrás stefnumörkunar verði komið á eins fljótt og auðið er. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kemur fram að sambandið telur að nokkuð hafi skort á samráð við sveitarfélögin við undirbúning fjármálastefnu. Bent er á mikilvægi þess að um leið og bætt er úr samráði þurfi sveitarfélögin að fá sem gleggstar upplýsingar í tæka tíð fyrir undirbúning fjárhagsáætlana sinna. Þær áætlanir byggjast að hluta til á þjóðhagsspá Hagstofunnar og þannig eru forsendur fjármála ríkis og sveitarfélaga samtvinnaðar. Þá bendir meiri hlutinn á að staðan hérlendis er að þessu leyti mjög svipuð og í öðrum OECD-ríkjum bæði hvað varðar aðgerðir stjórnvalda og frestun á framlagningu fjárhagsáætlana hins opinbera. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem birtast í áliti fjármálaráðs í svari til fjármála- og efnahagsráðherra varðandi skoðun ráðsins á áformum um frestun framlagningar fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Þar kemur m.a. fram að ráðið telur að málefnalegar ástæður séu til að rökstyðja frestunina. Jafnframt er bent á að heppilegt væri að endurskoðuð fjármálastefna yrði lögð fram á undan fjármálaáætlun til að umfjöllun um hana sé lokið þegar fjármálaáætlun er lögð fram. Fjármálaráð hefur áður fjallað um að fjármálastefna sé sjálfstæður hluti stefnumörkunar og að fjármálaáætlun sé nánari útfærsla hennar. Meiri hlutanum er kunnugt um að forsætisráðherra hefur rætt við formenn þeirra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi um framlagningu stefnu og áætlunar. Miðað hefur verið við að ný fjármálastefna verði lögð fram í lok ágústmánaðar og komi þá til afgreiðslu á Alþingi. Áætlað er að fjármálaáætlun sem tekur til áranna 2021–2025 verði lögð fram á samkomudegi nýs þings sem gert er ráð fyrir að verði 1. október. Gangi þetta allt saman eftir, virðulegi forseti, væri það fyrirkomulag í samræmi við sjónarmið fjármálaráðs, þ.e. okkur gæfist þá færi á því. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið um að eðlilegt sé að fjármálastefna sé lögð fram á undan fjármálaáætlun og fjárlagafrumvarpi næsta árs. Í samræmi við það er lögð til breyting á 2. gr. frumvarpsins þannig að leggja megi fram stefnu og áætlun fyrr - og í síðasta lagi á samkomudegi reglulegs Alþingis haustið 2020. Breytingin felur í sér að á undan orðunum „á samkomudegi“ í 2. gr. komi: eigi síðar en, og orðist þá 2. gr. svo, virðulegi forseti: „Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 10. gr. skulu tillaga til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2021–2025 og tillaga til þingsályktunar um breytingar á fjármálastefnu fyrir árin 2018–2022 lagðar fram eigi síðar en á samkomudegi reglulegs Alþingis haustið 2020.“ Þá leggur meiri hlutinn til þá breytingu á fyrirsögn frumvarpsins að hún verði: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015 (framlagning mála). Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þessum breytingum á 2. gr. frumvarpsins og fyrirsögn. Páll Magnússon skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Jón Steindór Valdimarsson áheyrnarfulltrúi er samþykkur afgreiðslu málsins. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Inga Sæland, Ágúst Ólafur Ágústsson, Birgir Þórarinsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Páll Magnússon og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegur forseti. Ég kvittaði ekki undir þetta nefndarálit enda er ég ósammála niðurstöðunni þegar allt kemur til alls. Mig langar til að spyrja hv. formann fjárlaganefndar út í álit fjármálaráðs og þann útúrsnúning sem mér finnst ráðuneytið og í rauninni meiri hlutinn vera með á því áliti. Þar er vissulega sagt að það sé málefnaleg ástæða til að fresta, en einnig er sagt að það sé nauðsynlegt að koma hringrásinni á svo fljótt sem auðið er. Þá skil ég ekki hvers vegna einungis er tekið út úr álitinu að það sé málefnaleg ástæða til að fresta og frestunin er eins mikil og hún er í raun. Er þá í rauninni hægt segja: Ég get ekki komið með fjármálastefnu núna, og ekki heldur núna, og fresta og fresta eftir því hvað á gengur? Hvaða skilyrði gefa þessar forsendur til að hægt sé að setja fjármálastefnu? Hvaða óvissa kemur í veg fyrir að hægt sé að setja fjármálastefnu? Ef við vitum það ekki vitum við heldur ekki hvenær sú óvissa klárast, sem myndi segja okkur að þá sé hægt að setja fjármálastefnu, af því að það er ekkert skilgreint. Annað mjög mikilvægt kemur fram í áliti fjármálaráðs er varðar gagnsæið. Ef setningu fjármálastefnu er frestað og í því ástandi þar sem ekki er gild fjármálastefna leggur fjármálaráð gríðarlega áherslu á grunngildisatriðið gagnsæi, sem hefur ekki verið neitt, við verðum að segja eins og er. Og hvað varðar sjónarhorn þingsins á eftirlit og aðhald með stjórnvöldum, hvernig getum við kvittað upp á að framkvæmdarvaldið fresti framlagningu fjármálastefnu svona lengi án þess að viðhalda gagnsæisgrunngildinu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir mjög góðar spurningar. Hv. þingmaður hélt þessu sjónarmiði á lofti í umfjöllun fjárlaganefndar. Ég virði það sjónarmið vegna þess að eins og ég sagði í ræðu minni er tilgangur stefnu alltaf sá að skapa festu og halda okkur við efnið, sérstaklega við óvissuaðstæður. Hv. þingmaður spyr síðan af hverju við séum að draga þetta af því að lögin segja að okkur beri að koma endurskoðaðri stefnu á svo fljótt sem auðið er. Ég held að allir aðilar sem rætt hafa um málið segi, og það kemur m.a. skýrt fram í áliti fjármálaráðs, að efnahagslegar forsendur sem slík stefna er reist á séu í fullkominni óvissu. Ég myndi frekar vilja ræða þær áhyggjur sem birtast í áliti fjármálaráðs um að jafnvel þótt vonir standi til að við höfum einhverjar raunhæfar hagtölur, ekki bara sviðsmyndir heldur hagspá eins og 8. gr. laga um opinber fjármál segir okkur að fara eftir og reisa slíka stefnu á þannig að hún sé haldbær, og hún geti verið sá grundvöllur fyrir fjármálaáætlun og fjárlög sem henni ber, verði til staðar núna í júní og júlí og ágúst á þeim tíma þegar ráðuneyti og stofnanir þurfa að skila sínu, ef við horfum á þessa praktísku hluti. Ég ætla að koma að spurningunni um gagnsæi, sem er mjög góð, í seinna andsvari.
Virðulegur forseti. Já, það er óvissa, enginn neitar því. En þegar óvissa er fyrir hendi er enginn betri en hið opinbera, stjórnvöld, til að stíga fram og eyða óvissu. Með því t.d. að leggja fram fjármálastefnu geta stjórnvöld eytt óvissunni og þar af leiðandi búið til þessa hringrás upp á nýtt. Þau geta búið til þá festu og þann stöðugleika sem þarf til að vinna okkur út úr óvissunni. Það gefur augaleið að við þurfum þá að hugsa rosalega vel um hvenær efnahagslegar forsendur eru í rauninni það slæmar og óvissar að hlutverk hins opinbera í hagkerfinu sé ekki bara viðhalda þeim grunngildum sem þar er fjallað um heldur að stofna til þeirra. Kannski vantar það, það getur vel verið. En mér finnst það gefa augaleið að þetta eru skilyrði sem við þurfum að vinna að. Og þegar okkur er ekki sagt að við getum sett fjármálastefnu að þessum skilyrðum uppfylltum þá er þingið skilið eftir í lausu lofti, ekki bara varðandi aðhald með framkvæmd fjárlaga og hvernig farið er með ákveðnar stærðir af lánum og fleira í hagkerfinu o.s.frv., heldur líka gagnvart því að stjórnvöld grípi tækifærið um leið og færi gefst til að leggja fram fjármálastefnu af því að kominn er grundvöllur til þess. En við vitum ekki hver þessi skilyrði eru, það á bara að koma í ljós einhvern tímann í september og fjármálaráð segir að við höfum í rauninni ekki hugmynd um hvort óvissan verði eitthvað minni þá.
Hæstv. forseti. Eins og fram kom í mínu fyrra andsvari hef ég mikið umburðarlyndi fyrir þessum sjónarmiðum og ég tel það mikilvægt sem fram kom hjá hv. þingmanni. Ég held að varðandi gagnsæið, svo ég komi að því, hafi ég svarað býsna skýrt, að forsendur fyrir þessari frestun séu málefnalegar, skýrar og nægjanlegar, eins og fram kemur í áliti meiri hluta og ég fór yfir í framsögu. Varðandi gagnsæið er það mjög mikilvægt, og fjármálaráð dregur það fram og maður les það líka í skýrslum frá OECD, að á öllum þeim aðgerðum sem við verðum að fara í, á mótvægisaðgerðunum til að styðja við atvinnulíf og heimili, að það sé fullt gagnsæi á öllum þeim aðgerðum. Samkvæmt upplýsingum mínum er hópur að störfum m.a. við að draga saman allar þessar aðgerðir og hverju þær eiga að skila. En við höfum líka verið dugleg hér í þinginu við að kalla fram og tala um mikilvægi gagnsæis. Vonandi gengur það eftir. Ég held að við höfum lagt okkur fram við það. Við getum auðvitað rætt endalaust um hversu mikið óvissustigið þurfi að vera til að það sé óraunhæft að byggja upp stefnu. En í lögunum, til að mynda í 10. gr., er aðeins skrifað um hvaða ferli við viljum að fari í gang þótt óljóst sé. Það þarf að skrifa það svolítið betur inn í lögin, ég tek undir það með hv. þingmanni. En það er mikil áskorun fram undan þegar við undirbúum stefnu og fjármálaáætlun, að finna jafnvægi á milli þess að vaxa út úr þessum ógöngum og passa að skuldir hins opinbera fari ekki yfir hættumörk.
Herra forseti. Oft hefur verið tekist á um einkavæðingu á ýmsu hér í þingsal. Með þessu frumvarpi er í rauninni verið að einkavæða ýmislegt annað. Það er verið að einkavæða hljóð, liti, bragð, lykt, tölustafi og ýmislegt fleira. Þetta er töluverð útvíkkun á einokunarrétti á hugmyndum og upplifunum og er í þessu tilfelli í formi vörumerkjaréttar. Mér finnst það ekki góð þróun. Þetta er hættuleg þróun. Þetta er þróun sem við hefðum kannski átt að koma í veg fyrir með betri hagsmunagæslu fyrir Ísland innan Evrópu, en þetta verður víst svona. Ég vildi bara hafa varað við þessu hér og segi að sjálfsögðu nei.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál þar sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er veitt heimild til að veita fyrstu kaupendum sem þess þurfa og þeim sem ekki hafa átt íbúð sl. fimm ár lán til að mæta eiginfjárkröfu við kaup á íbúð til eigin nota. Tilefni frumvarps þessa er að ríkisstjórnin setti það sem eitt af markmiðum sínum í sáttmála um stjórnarsamstarf, sem kynntur var 30. nóvember 2017, að bæta stöðu ungra og tekjulágra á húsnæðismarkaði. Þar segir m.a.: „Ríkisstjórnin mun fara í aðgerðir sem lækka þröskuld ungs fólks og tekjulágra inn á húsnæðismarkaðinn. Í því augnamiði verða stuðningskerfi hins opinbera endurskoðuð þannig að stuðningurinn nýtist fyrst og fremst þessum hópum.“ Í aðdraganda kjarasamningaviðræðna veturinn 2018–2019 skipuðu stjórnvöld átakshóp um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði. Með því setti ríkisstjórnin af stað víðtækt samráð um húsnæðismál með aðkomu heildarsamtaka aðila vinnumarkaðarins, sveitarfélaga, félagsmálaráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og forsætisráðuneytis. Átakshópurinn setti fram tillögur í sjö flokkum í alls 40 liðum með skýrslu sem kynnt var 19. janúar 2019. Voru tillögurnar lagðar til grundvallar við gerð svonefndra lífskjarasamninga, samanber aðgerð 18 í yfirlýsingu um stuðning stjórnvalda við lífskjarasamninga, dags. 3. apríl 2019. Er þar kveðið á um að ríkisstjórnin muni vinna að innleiðingu tillagna átakshóps um húsnæðismál í samráði við aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélög og að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, þáverandi Íbúðalánasjóði, verði falið að halda utan um eftirfylgni tillagna átakshópsins í samráði við félagsmálaráðuneytið, fjármála- og efnahagsráðuneyti, forsætisráðuneytið, samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið, umhverfis- og auðlindaráðuneytið og hefur verkefnið fengið heitið „Húsnæði fyrir alla“. Samhliða þessu var skipaður sérstakur hópur sem skoðaði stöðu fyrstu kaupenda, sem rann síðan inn í þessa vinnu. Sá hópur var undir forystu Frosta Sigurjónssonar, fyrrverandi alþingismanns. Var ein af megintillögum þess hóps að leggja til sérstök hlutdeildarlán að skoskri fyrirmynd. Eins og áður sagði er þetta hluti af lífskjarasamningunum. Frumvarpið er því mikilvægur liður í aðgerðum ríkisstjórnar Íslands til að greiða fyrir gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði. Markmið þess er að gera breytingar á lögum um húsnæðismál til að bregðast við þeim bresti sem nú ríkir á húsnæðismarkaði og auðvelda ungu og tekjulágu fólki að eignast eigið húsnæði. Jafnframt er markmið frumvarpsins að styðja við byggingariðnað á Íslandi og fjölga hagkvæmum íbúðum sem henta ungu fólki sem er að kaupa sína fyrstu íbúð. Þrátt fyrir mikla uppbyggingu á íbúðum á undanförnum árum hafa þær íbúðir ýmist verið byggðar á dýrum svæðum eða verið mjög stórar og henta því síður tekju- og eignalágum einstaklingum sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð. Verulegur samdráttur hefur orðið í nýframkvæmdum frá árinu 2019 auk þess sem ekki er útséð um langtímaáhrif Covid-19. Því blasir við að verulegur skortur verður á íbúðarhúsnæði eftir aðeins tvö ár. Það er því sérstaklega mikilvægt einmitt nú að koma fram með úrræði sem hvetur til frekari framkvæmda og framboðs á hagkvæmu húsnæði til að koma í veg fyrir húsnæðisskort og draga úr fyrirsjáanlegri niðursveiflu á byggingarmarkaði. Hlutdeildarlánin verða stór liður í því að fjölga hagkvæmum íbúðum auk þess sem þau auðvelda ungu fólki og tekjulágum að eignast eigið húsnæði. Frumvarpið var samið í samvinnu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og félagsmálaráðuneytisins og byggir á vinnu laganefndar sem skipuð var haustið 2019 og skipuð var fulltrúum fjármála- og efnahagsráðuneytis, félagsmálaráðuneytis og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Víðtækt samráð var einnig haft við aðila vinnumarkaðarins og Samband íslenskra sveitarfélaga. Það var sérstaklega ánægjulegt í þeirri vinnu að finna hversu góð samstaða var með stjórnvöldum og aðilum vinnumarkaðarins um að fara þessa leið og einnig í megindráttum um útfærslu hennar. Nú síðustu vikur hefur frumvarpið einnig verið til skoðunar og frekari vinnslu í vinnuhópi á vegum forsætisráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og félagsmálaráðuneytis. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir því að nýjum kafla, VI. kafla A, verði bætt inn í lög um húsnæðismál. Kaflinn mun bera heitið Hlutdeildarlán og inniheldur hann fjórar nýjar greinar þar sem gerð er grein fyrir skilyrðum fyrir lánveitingu og skilmálum hlutdeildarlána. Eins og nafnið ber með sér svarar lánsfjárhæð tiltekinni hlutdeild í keypti fasteign. Þegar kemur að greiðslu lánsins nemur endurgreiðslufjárhæð þess sama hlutfalli af verðmæti eignarinnar og upphafleg lánveiting nam. Hafi fasteignaverð hækkar fjárhæð lánsins og endurgreiðslunnar þannig sem því nemur. Hafi fasteignaverð hins vegar lækkað verður endurgreiðslan að sama skapi lægri. Lánin eru eingöngu ætluð kaupendum undir ákveðnum tekjumörkum sem eru að kaupa sína fyrstu eign eða hafa ekki átt fasteign sl. fimm ár og þurfa aðstoð við að brúa eiginfjárkröfu til að komast í eigið húsnæði. Þannig er úrræðinu beint að ungu fólki sem er að stíga sín fyrstu skref á fasteignamarkaði en er einnig ætlað til að koma til móts við þá sem misstu heimili sín í kjölfar efnahagshrunsins og hafa verið fastir á leigumarkaði síðan. Með þessu er húsnæðisstuðningi stjórnvalda í auknum mæli beint að tekjulægri hópum með það að markmiði að þeir geti eignast eigið húsnæði og stuðla þannig að húsnæðisöryggi þeirra og fjárhagslegu sjálfstæði, sem minnkar líkur á því að veita þurfi húsnæðisstuðning til framtíðar. Gert er ráð fyrir því að hlutdeildarlánin nemi almennt 20% kaupverðs á móti 5% eiginfjárframlagi kaupandans, en heimilt er að veita allt að 30% hlutdeildarlán til tekjulægstu hópanna. Sett eru ákveðin skilyrði sem umsækjandi um hlutdeildarlán þarf að uppfylla. Hann þarf að standast greiðslumat vegna húsnæðisláns sem tekið verður til að fjármagna kaupin og afborganir af þeim lánum mega ekki nema meira en 40% af ráðstöfunartekjum viðkomandi einstaklings. Umsækjandi þarf alltaf að eiga fyrir að lágmarki 5% af kaupverði fasteignarinnar og hann þarf að sýna fram á að hann geti ekki keypt fasteign án stuðnings. Gert er ráð fyrir því að hlutdeildarlánið verði tryggt með öðrum veðrétti í eigninni og er það afborgunarlaust og ber að jafnaði ekki vexti á lánstímanum. Ef tekjur lántaka fara upp fyrir tekjumörk hlutdeildarlánanna í þrjú ár í röð hefjast vaxtagreiðslur af láninu. Með þessu er tryggt að stuðningur stjórnvalda nýtist eingöngu þeim sem þess þurfa. Við ákvörðun vaxtanna tekur stjórn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar mið af húsnæðiskostnaði lántaka. Lánið er svo endurgreitt við sölu eignarinnar, þó ekki síðar en að 25 árum liðnum, en þá má ætla að lántaki hafi greitt niður lán sem tekið var til kaupanna og eigi kost á hagstæðari endurfjármögnun. Lántaki getur þó greitt lánið fyrr ef hann kýs svo, t.d. ef honum býðst hagstæð endurfjármögnun. Reynslan bæði í Skotlandi og Englandi er reyndar sú að meðallíftími þessara lána er einungis um fimm ár. Þessi lán hafa verið nýtt í Skotlandi og Englandi og höfum við notið mjög góðs af samstarfi við ráðuneyti húsnæðismála í þessum tveimur löndum, og þá sérstaklega í Skotlandi. Hlutdeildarlán eru eingöngu lánuð til nýrra og hagkvæmra íbúða. Það er gert með það að leiðarljósi að úrræðið hafi sem minnst áhrif á fasteignaverð almennt og hvetji ekki til hækkunar húsnæðisverðs á fasteignamarkaði. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sett verði í reglugerð ákvæði um hámarksverð íbúða miðað við stærð þeirra og einnig um herbergjafjölda miðað við fjölskyldustærð. Með því að ráðherra geti breytt skilyrðunum í reglugerð er betur hægt að stýra úrræðinu miðað við aðstæður á markaði, með það að markmiði að það hafi sem minnst áhrif á verðmyndun á fasteignamarkaði en nái á sama tíma einu af markmiðum úrræðisins sem er að auka hvata til að byggja hagkvæmt íbúðarhúsnæði og tryggja aukið framboð slíks húsnæðis hér á landi. Áður en hlutdeildarlán er veitt verður umsækjandi að hafa fest kaup á íbúð sem hefur þegar verið samþykkt af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem hagkvæm íbúð á grundvelli samnings byggingaraðilans við stofnunina. Gert er ráð fyrir því að stofnunin semji við verktaka sem byggja íbúðir sem verða viðurkenndar sem hagkvæmar íbúðir. Heimildir Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar til lánveitingar hlutdeildarlána munu takmarkast við heimildir í fjárlögum til útlánaflokksins hverju sinni. Hafi heimild samkvæmt fjárlögum verið fullnýtt er Húsnæðis- og mannvirkjastofnun óheimilt að samþykkja umsókn um lán þrátt fyrir að umsækjandi uppfylli skilyrði. Gert er ráð fyrir að hlutdeildarlán verði veitt til kaupa á 400 hagkvæmum nýbyggingum á ári og að úrræðið verði endurmetið að tíu árum liðnum. Þessi tala, 400 íbúðir, er fundin út, m.a. í samstarfi við atvinnulífið sjálft, við iðnaðinn sjálfan, og var talið að þetta væri sá íbúafjöldi sem mögulegt væri að byggja miðað við fyrirliggjandi áætlanir. Virðulegur forseti. Meginmarkmið stjórnvalda í húsnæðismálum er að stuðla að húsnæðisöryggi og að íbúar landsins hafi raunverulegt val um búsetuform. Til að svo megi verða þurfum við að tryggja aukinn stöðugleika á húsnæðismarkaði og stuðla að því að jafnvægi ríki á milli framboðs og eftirspurnar á húsnæðismarkaði. Hlutdeildarlán geta bæði mætt framboðs- og eftirspurnarhliðinni. Vegna þeirra skilyrða sem sett eru í frumvarpinu um hagkvæmar íbúðir má vænta þess að framboð aukist verulega á hagkvæmum íbúðum og jafnframt að framboð aukist á íbúðum sem henta fyrstu kaupendum, en samkvæmt íbúðaþarfagreiningum og húsnæðisáætlunum sveitarfélaga er þörf fyrir hagkvæmt húsnæði um allt land. Þessi uppbygging mun einnig skapa mörg störf á byggingarmarkaði sem ekki er vanþörf á við þær aðstæður sem nú ríkja á íslenskum vinnumarkaði. Hlutdeildarlán eru til þess fallin að styðja við þá sem þurfa aðstoð við öflun eigin húsnæðis. Nýleg lífskjararannsókn sýnir að tekjur fólks á aldrinum 20–29 ára hafa lækkað verulega sem hlutfall af tekjum fólks á fimmtugsaldri. Sífellt fleiri fyrstu kaupendur þurfa aðstoð foreldra og annarra aðstandenda til að brúa eiginfjárkröfu við fasteignakaup en það eru ekki allir í þeirri stöðu að geta sótt í slíka varasjóði. Rannsóknir sýna þá að nær 90% leigjenda kjósa frekar að búa í eigin húsnæði. Með hlutdeildarlánum getum við aukið aðgengi tekjulágra fjölskyldna og fyrstu kaupenda að öruggu og hagkvæmu íbúðarhúsnæði á viðráðanlegu verði. Við þurfum öll þak yfir höfuðið og húsnæðisöryggi er ein af meginstoðum í velsældarmarkmiðum ríkisstjórnarinnar. Virðulegi forseti. Ég hlakka til umræðunnar og legg til að að henni lokinni verði frumvarpinu vísað til hv. velferðarnefndar Alþingis.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina og fagna því að þetta frumvarp sé komið fram enda er málið mjög mikilvægt, hluti af lífskjarasamningi. Mig langar í byrjun að spyrja hæstv. ráðherra einlæglega hvort hann geri ráð fyrir að málið verði afgreitt fyrir lok þings þar sem gert er ráð fyrir tveimur fundum hv. velferðarnefndar í viðbót samkvæmt dagskrá. Svo vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í tekjuþak sem nú er komið í frumvarpið en aðilar sem gerðu lífskjarasamninga kannast ekki við að hafi verið í samkomulagi og telja að verið sé að fara á svig við lífskjarasamninga. Í þriðja lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé löglegt að gera þá kröfu til umsækjenda að stuðningur ríkis sé skilyrtur við að þeir taki út séreignarsparnað, hvort slíkt sé samkvæmt lögum.
Virðulegi forseti. Ráðherra kemur með málið inn í þingið og mælir fyrir því. Afgreiðsluhraði málsins, eða með hvaða hætti menn sjá fyrir sér að vinna það, er síðan í höndum þingnefndarinnar og Alþingis. Um leið og ég hef mikinn skilning á því að þingnefnd þurfi að gefa sér tíma til að fara yfir mál, gaumgæfa þau, fá til sín gesti og velta fyrir sér öllum hliðum er líka mikilvægt að þetta mál sé afgreitt sem fyrst, m.a. fyrir einstaklinga sem geta nýtt sér úrræðið og gagnvart byggingarmarkaðnum almennt. Ég held að það sé ljóst að nefndin verður að skoða með hvaða hætti hægt sé að koma því við. Ráðherra gerir sér grein fyrir því að það er knappur tími til þingloka en engu að síður er ég sannfærður um að ef nefndin vinnur hratt og vel er hægt að vinna málin. Hins vegar segi ég: Það er í höndum nefndarinnar með hvaða hætti hún tekur við málinu. Ráðherra skipar nefndinni ekki fyrir verkum. Varðandi tekjuþak var samið um [[Forseti hringir.]]að fram kæmi frumvarp um hlutdeildarlán. Einstaka útfærslur hafa verið að breytast og [[Forseti hringir.]]það er ekki óeðlilegt þegar um frumvörp er að ræða. En ég tel [[Forseti hringir.]]að það eigi ekki að hafa bein áhrif á að við erum að koma fram með þetta frumvarp þó að skiptar skoðanir séu um einstaka þætti í því. [[Forseti hringir.]]Það er ekki óeðlilegt í stórum málum. Ég svara seinni spurningunni á eftir og bið forseta afsökunar.
Fyrst svo er þá lætur forseti af því að minna ræðumenn á að virða ræðutíma.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og hlakka til að heyra svarið við spurningunni. Það er þetta með samráðið, nú fór málið ekki inn í samráðsgátt. Það eru 14 mánuðir síðan lífskjarasamningarnir voru undirritaðir. Ef mikilvægt er að afgreiða eitthvað fyrir þinglok held ég að það sé algjör grundvallarforsenda faglegrar afgreiðslu að koma tímanlega með frumvarp inn í þingið, sérstaklega þegar málið hefur ekki farið í samráðsgátt og ekki verið borið undir þá aðila sem stóðu að lífskjarasamningi. Þá spyr ég hæstv. ráðherra hvernig stendur á því að þetta frumvarp kemur núna, um tveimur vikum fyrir þinglok, þegar ljóst er að hluti þess tíma fer í annað en nefndarvinnu.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi tekjuþakið: Það er sett á til að stuðningurinn nýtist fyrst og fremst þeim hópum sem hann er ætlaður, tekjulágum einstaklingum. Markmiðið er að ná þeim hópum. Ég tel að allt í þessu frumvarpi sé löglegt, sama hvort það er tekjuþak, séreignarsparnaður eða annað. Hins vegar geta verið skiptar skoðanir um einstaka útfærslur í málinu og það er ekkert athugavert við það. Varðandi það að frumvarpið sé komið seint fram liggur algerlega ljóst fyrir að við boðuðum mjög róttækar aðgerðir í húsnæðismálum og þegar verið er að vinna róttækar aðgerðir í húsnæðismálum er það auðvitað svo að sitt sýnist hverjum. Það eru ekki allir sammála um einstaka útfærslur á öllum málum. Þannig er það í lífinu sjálfu. Hv. þingmaður nefndi ákveðna þætti. Ég hefði gjarnan viljað að þetta frumvarp hefði komið fram fyrr en það þarfnaðist samtals og frekari samvinnu. Þessi stóra aðgerð er hins vegar komin hingað inn og ég fagna því gríðarlega vegna þess að hún mun skipta miklu máli fyrir [[Forseti hringir.]]stóran hóp tekjulágra fyrstu kaupenda.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir framsöguna. Það verður áhugavert og spennandi að fá þetta mál inn í velferðarnefnd til úrvinnslu. Ráðherra svaraði áður spurningu sem ég var að velta fyrir mér, af hverju þetta kemur svona seint fram. Það er komið svar við því og óþarfi að dvelja við það. Svo ég nefni aftur séreignarsparnaðinn þá langar mig að fá hugleiðingar hæstv. ráðherra vegna þess að málið er honum skylt í þessu ráðuneyti. Deilir hann með mér þeim áhyggjum að það sé ákveðin tilhneiging til þess þegar svo ber undir og ef illa árar í efnahagslífinu að opna á séreignarsparnað fólks? Upphaflega var hann hugsaður til allt annarra hluta. Þegar þetta var fyrst gert fyrir 10–12 árum voru einmitt uppi viðvörunarraddir um að svo gæti farið að þorri fólks endaði starfsævi sína og væri þá búinn að nýta séreignarsparnaðinn sinn í alls konar hluti, ekki til að aðstoða sig á efri árum þegar starfsævi lýkur heldur til að þrauka [[Forseti hringir.]]meðan á starfi stendur. Mig langar að heyra hugleiðingar hæstv. ráðherra um þetta tiltekna atriði.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir. Almennt er ég þeirrar skoðunar, og það var hluti af lífskjarasamningnum, að við skyldum í auknum mæli nýta ekki bara séreignarsparnaðinn heldur líka tilgreindu séreignina, sem er í rauninni hluti af skyldusparnaði eða 3,5%. Það er eitt af því sem gert er ráð fyrir í lífskjarasamningnum og um það munu koma fram frumvörp hér. Það er hæstv. fjármálaráðherra sem hefur það hlutverk að leggja það fram og það var hluti af lífskjarasamningnum. Almennt er ég þeirrar skoðunar að skynsamlegt sé að aðstoða fólk við að komast í eigin fasteign. Ég er líka þeirrar skoðunar að það sé skynsamlegt að nýta til þess lífeyrissparnaðarkerfið með einhverjum hætti, hvort sem um er að ræða séreignarsparnað eða hluta af almenna sparnaðinum. Það getur skipt miklu máli fyrir fólk á efri árum að eiga eign í eigin húsnæði. Við höfum fengið upplýsingar um að það hefði skipt sköpum fyrir einstaklinga sem eru komnir á efri ár ef þeir hefðu átt eigið húsnæði þegar þeir komust þangað í lífinu. Þess vegna hef ég verið talsmaður þess að hluti lífeyrissparnaðar sé nýttur til þess að [[Forseti hringir.]]styðja við kaup á fyrstu fasteign.
Herra forseti. Ég þakka ráðherra svarið. Ég velti fyrir mér hér í síðari umferð skilyrðinu um nýjar íbúðir. Ráðherra fór yfir að það væri til þess að stemma stigu við því sem gæti orðið afleiðingin, þ.e. hækkandi fasteignaverði. Það er talað um 400 íbúðir að hámarki. Ég þekki það ekki, ég geri ráð fyrir að það sé eitt af því sem velferðarnefnd veltir upp, hvort þær dugi til að hafa áhrif á verðmyndun á húsnæðismarkaði í heild. Við þurfum að fá svar við því vegna þess að þetta heftir á ákveðinn hátt tækifæri fólks til að ráða eigin búsetu, en þetta eru svona hugleiðingar. Varðandi markmið um nýsköpun þá hefði ég gjarnan viljað sjá að áhersla væri lögð á einhvers konar breytingar á reglum í byggingarreglugerð sem flestir vita að eru tyrfnar og kannski þær sem standa helst í vegi fyrir nýsköpun í þessum bransa. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í það sem stendur á bls. 2, með leyfi forseta: „Aðeins er lánað fyrir nýjum íbúðum sem hafa verið samþykktar af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem hagkvæmar íbúðir á grundvelli samnings byggingaraðilans við stofnunina.“ Ég hef áhuga á því að heyra meira um þennan samning því að þarna sé ég einhver flögg um að við [[Forseti hringir.]]gætum verið að búa til þarna [[Forseti hringir.]]farvegi eða leiðir fyrir einhverja aðila og aðra ekki. Ég átta mig ekki á því hvað er verið að tala um þarna.
Virðulegi forseti. Fyrst varðandi byggingarreglugerðina. Það er líka hluti af lífskjarasamningi að við höfum skuldbundið okkur til að einfalda byggingarregluverkið. Við erum með frumvarp í undirbúningi sem nú er í samráði og hefði verið lagt fram á þingi ef Covid hefði ekki komið til, en það verður lagt fram á haustþingi. Varðandi samning um þessar nýju íbúðir þá erum við bara að vinna eftir fyrirmynd frá Englandi og Skotlandi, sem byggist í rauninni á því að verktaki sem uppfyllir skilyrði um hagkvæmar íbúðir, sem á eftir að forma betur í samtali við iðnaðinn, fái vottun á því þegar hann fer af stað að íbúðin sé hagkvæm. Síðan fylgir sá stimpill viðkomandi íbúð í gegnum byggingarferlið og einstaklingurinn sem síðan kaupir hana getur þá leitað í þessi lán fyrir þeirri íbúð. Það er í rauninni það eina sem býr að baki. Þetta snýst ekki um að velja hverjir fái að vera með íbúðir og hverjir ekki, heldur bara að stimpillinn sem þarf til að fá hlutdeildarlán liggi fyrir áður en farið er af stað svo einstaklingurinn [[Forseti hringir.]]viti það þegar hann er að skoða íbúðir á fasteignasölu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra. Eins og nefnt var hér þurfa allir þak yfir höfuðið og tek ég heils hugar undir það. En umfang þess fyrirkomulags sem lagt er upp með er u.þ.b. 3,7 milljarðar á ári, eins og segir í greinargerðinni, sem er mikið fé. Þetta á að ræða hér á mjög skömmum tíma, afgreiða bara á nokkrum dögum, og sem nefndarmanni í fjárlaganefnd finnst mér svolítið bratt lagt af stað í ljósi stöðu ríkissjóðs o.s.frv. Það sem ég vildi koma inn á er að við þurfum líka að horfa til reynslunnar í þessum málum. Það fór ekkert sérlega vel þegar Íbúðalánasjóður sem þá var ákvað að bjóða upp á viðbótarlán, svokölluð hattalán, með sparisjóðunum í samkeppni á markaði á sínum tíma. Það gekk ekki vel. Maður spyr: Er það ekki í raun og veru þannig að skattgreiðendur eru að niðurgreiða vexti [[Forseti hringir.]]á lánum til tiltekins hóps fólks? [[Forseti hringir.]]Það er ekkert sem heitir vaxtalaust lán, það er bara [[Forseti hringir.]]þannig. Ef hæstv. ráðherra gæti komið inn á þetta.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað pólitísk ákvörðun ríkisstjórnarinnar, eins og ég rakti í ræðu minni, að leggja áherslu á að almannafé sé nýtt til að styðja við tekjulægstu hópa samfélagsins. Það gerum við með þessu úrræði. Við erum að nýta ríkisfé, vaxtalaust, til að styðja við tekjulægstu hópa samfélagsins til þess að þeir geti komið sér þaki yfir höfuðið eins og allir hinir. Af hverju? Vegna þess að það hefur sýnt sig að tekjulægstu hóparnir eru þeir sem festast á leigumarkaði. Það hefur sýnt sig síðustu tíu ár að það eru fyrst og fremst þeir hópar sem hafa verið að festast á leigumarkaði en á sama tíma sýna kannanir að hátt í 90% þeirra vilja komast í eigið húsnæði. Þetta eru fjölskyldur, þarna eru barnafjölskyldur og það er líka kostnaður fyrir ríkissjóð að geta ekki skapað þeim og þessum viðkvæmu hópum húsnæðisöryggi og komið þar af leiðandi í veg fyrir tilheyrandi flutninga, t.d. á milli skóla fyrir börn, rótleysi og annað slíkt. Þannig að við erum að taka pólitíska ákvörðun, hv. þingmaður, um að styðja við tekjulægstu hópana og við gerum það stolt og ánægð. [[Forseti hringir.]]Ég er mjög ánægður með að við séum að gera það með þessu frumvarpi.
Herra forseti. Það er að sjálfsögðu pólitísk ákvörðun að geta keypt sér íbúð og eiga bara 5% í henni í raun og veru. En hugurinn er góður, það er bara spurning um aðferðafræði. Það er það sem ég er að koma inn á. Það sem ég vil líka leggja áherslu á er að hér er kveðið á um undanþágur. Nú er ljóst að skilyrðin eru nokkuð ströng fyrir þá sem eiga að geta nýtt sér úrræðið. En það eru líka undanþágur. Það er talað um þá sem misstu húsnæði sitt í efnahagshruninu og þeir hafa ekki náð að safna fé, það eru tólf ár síðan það var. Það er nú einu sinni þannig í lífinu að menn eru misjafnlega duglegir við að safna sér fyrir húsnæði o.s.frv. Spurningin er: Er þetta ekki orðið flækjustig? Ætlar ráðherra eða ráðuneytið að fara að handvelja þá sem fá undanþágu? Þetta er mjög athyglisvert ákvæði í 1. mgr. 29. gr. um tekjuviðmið. Hvað með þá sem eru rétt yfir? Það hlýtur [[Forseti hringir.]]að verða einhver óánægja þar. Mér finnst svolítið flækjustig í þessu [[Forseti hringir.]]þegar kemur að undanþágum og við vitum að þær geta oft skapað mikla [[Forseti hringir.]]óánægju.
Virðulegur forseti. Já, undanþágur geta auðvitað skapað flækjustig. Hins vegar held ég að það sé mikilvægt að það séu einhverjar undanþágur. Þær eru ekki hugsaðar fyrir ákveðna hópa heldur til þess að bregðast við ef um er að ræða einhver jaðartilvik sem kallað er eftir að þurfi að bregðast við. Um ummæli hv. þingmanns um að fólk sé misduglegt að safna vil ég segja að ég skynja að hann sé eiginlega að segja: Af hverju erum við eiginlega að þessu? Þarf fólk ekki bara að vera duglegra að safna? Það eru auðvitað ekki allir í samfélaginu sem geta það. Fólk hefur kannski greiðslugetu til þess að borga af lánum til að geta eignast húsnæði og myndað eigið fé í því. Í mínu tilfelli t.d., þegar ég keypti mína fyrstu íbúð, fékk ég lán hjá tengdapabba. Það var ekki á mjög háum vöxtum, það var á frekar lágum vöxtum. En það eru bara ekki allir í þeirri stöðu að geta farið til mömmu og pabba, tengdamömmu, tengdapabba, ömmu og afa og fengið lán fyrir því. Við erum að hugsa um að hjálpa því fólki sem býr ekki við það öryggisnet að geta það en vill komast í eigið húsnæði og mynda eigið fé í því og hefur fjárhagslega getu til þess að greiða af því.
Virðulegur forseti. Mér er eiginlega orðavant varðandi margt hérna. En það er eitt sem mig langar sérstaklega að spyrja hæstv. ráðherra um. Hér segir orðrétt, með leyfi forseta: „Hækki tekjur lántaka á lánstímanum umfram tekjumörk samkvæmt 1. mgr. 29. gr. a skal lántaki greiða Húsnæðis- og mannvirkjastofnun vexti af hlutdeildarláninu enda hafi lántaki verið yfir tekjumörkum síðastliðin þrjú almanaksár. Vextirnir greiðast mánaðarlega og skal stjórn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar taka mið af húsnæðiskostnaði lántaka við ákvörðun þeirra.“ Ég er orðlaus yfir þessu. Hvernig dettur ykkur í hug í fyrsta lagi að njósna um launin? Hvað er þá eðlileg launahækkun? Hvernig í ósköpunum getur Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verið með puttana ofan í launum fólks, fyrir utan það að ákveða vexti upp á sitt einsdæmi? Hafa bara alræðisvald þarna: Heyrðu, við ætlum að hafa þessa vexti, bara af því að hann fékk 1.000 kr. hærri laun?
Virðulegi forseti. Þarna er komið eitt þeirra ákvæða sem er alveg ástæða til að ræða með hvaða hætti sé skynsamlegt að hafa. Hins vegar vona ég að þingmaðurinn sé ekki það orðlaus áður en ég svara gagnvart þessu máli að hann telji á þessari forsendu einni saman sé gott mál orðið slæmt. Það sem ég vil hins vegar segja um þetta er að hugsunin að baki, rökin fyrir þessu eru þau að menn eru að velta því fyrir sér að stuðningurinn nýtist fyrst og síðast þeim hópum sem eru í þessum tekjulægri lögum samfélagsins. Ef einstaklingi miðar hins vegar mjög vel áfram í lífinu, kemst í mjög hátt launaðar stöður, hefur mjög mikla greiðslugetu, taki við vextir til að hvetja til þess að fjármagnið komi til baka þannig að hægt sé að úthluta því á nýjan leik til einhverra sem eru í þeirri stöðu sem þessi einstaklingur var í áður en hann tók lánið. Það er hugsunin á bak við þetta. Það eru rök með og á móti í þessu efni. En hins vegar held ég að það sé ekki úrslitaatriði gagnvart því hvort þetta mál er gott eða slæmt vegna þess að ég held að það nái markmiði sínu mjög vel, hvort sem það er með þessum hætti eða einhverjum öðrum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. En þarna er verið að gefa Húsnæðis- og mannvirkjastofnun fáránlegt vald yfir vöxtum, yfir launum. Og ég segi fyrir mitt leyti: Ef einstaklingur fer í svona rosalega góða stöðu, tökum mig sem dæmi, af örorkubótum á þingmannalaun, þá efast ég um að þessi einstaklingur verði mikið lengur inni í þessu kerfi. Hann mun færa sig út úr því. Því að þetta er ekkert óskakerfi, maður þarf að fara á ákveðinn stað. Það er ákveðinn aðili sem er að byggja þetta. Það sem ég óttast líka er að verið sé að búa til hálfgert gettó: Hérna eru lægstu launin. Hér fara þeir í kassa í sem búnir eru til úr gámum, raðað upp vegna þess að þetta á að vera svo ódýrt. Þá er búið að ýta öllum í útjaðar bæjarins: Hérna eigið þið að vera af því að þið hafið ekki nógu háar tekjur. Eigum við hin að vera einhvers staðar annars staðar?
Virðulegi forseti. Ég deili ekki þeirri skoðun hv. þingmanns að þetta stuðli að einhvers konar gettómyndun, síður en svo vegna þess að verið að tala um að þeir sem framleiða íbúðirnar haldi þeim innan ákveðinna marka. Þeir vilja fá hvata til að fá fjármagnið til baka til þess að lánin séu greidd upp eða þau endurfjármögnuð, eins og reynslan er í Skotlandi, þar endurfjármagna langflestir lánin að einhverjum árafjölda liðnum. Það er ekki þar með sagt að einstaklingarnir flytji úr íbúðinni, þeir halda kannski áfram að búa í íbúðinni en þeir endurfjármagna lánin. Mér finnst ekkert óeðlilegt við að velta því fyrir sér hvort ekki sé skynsamlegt að það komi vextir þegar maður fer yfir ákveðnar tekjur þannig að stuðningur ríkissjóðs geti þá nýst þeim sem eru með lægri tekjur og að við fókuserum á þann hóp. Heilt yfir skil ég alveg gagnrýni hv. þingmanns. Það má deila um þetta, en ég held að þetta sé ekki úrslitaatriði, skulum við segja.
Virðulegur forseti. Reglurnar eru þannig að ekki er hægt að biðja um ræðu eða andsvar fyrr en ræða byrjar. Ég tók sérstaklega eftir því að þegar ég bað um andsvar þegar ræðan hófst komst ég ekki að vegna þess að aðrir voru stokknir af stað og búnir að biðja um andsvör áður en ræðan byrjaði. Þetta er einstaklega óheppilegt þegar það eru fimm flokkar í stjórnarandstöðu. Þetta hefur gerst oftar en einu sinni og ég held að það ætti tvímælalaust að taka tillit til þess, sérstaklega varðandi andsvör við ráðherra. Ég ætlaði að spyrja ráðherra að ýmsu þegar hann kæmi hérna upp. Ég er að reyna að púsla saman upphæðunum í þessu: 25 ár, 100.000, 175.000 í afborgunargetu, 40 millj. kr. meðalfasteign, 410 samningar árlega, bara nýjar íbúðir. Allt púslast það þannig saman að ég finn ekki fólkið sem getur uppfyllt skilyrðin. Það má ekki standast greiðslumat. Það verður bara að geta staðist greiðslumat ef það á rétt á hlutdeildarláni. Og engir standa eftir, held ég, sem geta haft aðgang að þessum íbúðum.
Virðulegi forseti. Ég vil líka fjalla um það í fundarstjórn þegar fleiri þingmenn vilja veita andsvar en hafa tækifæri til. Ég held að það sé rétt að forseti skoði það. Hins vegar ætla ég ekki að nota fundarstjórn til að svara hv. þingmanni. Ég er hins vegar tilbúinn að koma í andsvör við ræðu hv. þingmanns síðar í umræðunni ef hann setur sig á mælendaskrá.
Virðulegur forseti. Ég vildi mæta í fundarstjórn og taka undir með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni vegna þess að ég bað um andsvör og ræðu aðeins seinna en hv. þm. Helga Vala Helgadóttir. Ég var næstur eftir henni í ræðu en ég lenti nr. 4 í andsvörum og þurfti eiginlega að troða mér inn í andsvörin vegna þess að ég var ekki inni í þeim þó að ég hefði verið með þeim fyrstu sem bað um það. Þetta er vandamál sem við þurfum einhvern tíma að leysa. Það eru fimm stjórnarandstöðuflokkar og bara fjórir komast að. Þess vegna er ofboðslega leiðinlegt að vera með svona kerfi og ég skil ekki hvers vegna í ósköpunum ekki er hægt að leyfa fimm flokkum að fara í andsvör.
Forseti tekur fulla ábyrgð á þessu og vonar um leið að hv. þingmenn umberi þessa óhefðbundnu fundarstjórn. Við skulum vona að þegar eftirspurnin er meiri en framboðið leysist úr því í umræðu um málið.
Herra forseti. Þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, hlutdeildarlán, er komið inn í þingið. Ég fagna því mjög af því að ég held að það sé mjög mikilvægt mál. Við erum jú að reyna að efla húsnæðismarkaðinn og grípa þá sem eru í mestum vanda og þess vegna skiptir miklu máli að vandað sé til verka. Þetta er hluti af lífskjarasamningnum sem var samþykktur fyrir 14 mánuðum eða svo. Ég hefði kannski viljað sjá málið koma hingað inn fyrr af því að þetta er harla brýnt. En gott að það sé komið. Þetta fyrirkomulag, hlutdeildarlán, hefur gefið góða raun víða um heim þannig að ég vona að við berum gæfu til að láta það lukkast vel hjá okkur líka. Það er kannski þess vegna sem maður er pínu sleginn yfir hraðanum, að þetta komi rétt fyrir þinglok. En ég ætla ekki að eyða öllum tímanum í það. Frumvarpið var tilbúið, að mér skilst, fyrir þremur mánuðum. Það hefur ekki farið í gegnum samráðsgátt, það hefur ekki verið borið undir þá sem eru aðilar að lífskjarasamningnum. Við í hv. velferðarnefnd munum að sjálfsögðu kalla allt það fólk til okkar af því að við verðum jú að kanna hvort frumvarpið uppfyllir þær kröfur sem gerðar voru í þeim samningi. Ætlar ríkisstjórnin að standa við lífskjarasamninginn? Er verið að hraða þessu máli í gegnum þingið eða mun það mjakast hægt og rólega og verða tekið upp í haust? Það er ekki í höndum þeirrar sem hér stendur, öfugt við það sem hæstv. ráðherra sagði áðan vegna þess að það er jú meiri hlutinn sem fer með dagskrárvald í þingsal, forseti þingsins raðar niður málum og við reyndum, bara svo því sé haldið til haga, eins og við gátum í dag að fá þetta mál fyrr á dagskrá til þess að hægt væri að ræða það í nefnd og senda það strax til umsagnar, af því að ég tel slíkt mjög mikilvægt. Þá að efni frumvarpsins. Þegar umsækjandi getur alls ekki fjármagnað kaup sín á íbúðarhúsnæði sjálfur nema með hlutdeildarláni á hann rétt á að fá slíkt lán. Tekjumarkið stendur í mörgum. Þetta þarf að vera fyrsta fasteign eða að viðkomandi hafi ekki átt fasteign sl. fimm ár og að einstaklingur hafi tekjur innan við sjö og hálfa milljón á ári eða hjón innan við tíu og hálfa milljón á ári. Þetta eru 630.000 í heildarlaun með öllu fyrir einstakling og 880.000 í heildarlaun með öllu fyrir hjón. Ég veit eftir samtöl mín við ýmsa að þetta varð þeim mikið áfall, þ.e. þeim sem eru aðilar að lífskjarasamningnum vegna þess að þetta getur gert það að verkum að viðkomandi, þegar hann er með þetta lágar tekjur, fær þá ekki greiðslumat fyrir þeim íbúðum sem standa til boða. Við gerðum óformlega könnun í þingflokki Samfylkingar og könnuðum aðeins hver staðan er á nýjum íbúðum núna. Það er harla snúið, a.m.k. á höfuðborgarsvæðinu, að fá nýja íbúð fyrir minna en 45 milljónir. Við fundum eina. Ég átta mig á að fyrirhugað er að lána til bygginga og gera ýmsa samninga við þá sem eru að byggja og slíkt en þetta verður engu að síður að vera fyrir venjulegt fólk. Þá vantar í frumvarpið skilgreiningar á nýjum íbúðum og hagkvæmum íbúðum. Það hvernig þetta verður allt saman bíður betri tíma. Þá er vert að benda á að lánveitingar takmarkast við heimildir í fjárlögum til útlánaflokksins hverju sinni, eins og kemur hér fram í a-lið 2. gr., í lokamálslið, og segir þar, með leyfi forseta: „Hafi heimild samkvæmt fjárlögum verið fullnýtt er Húsnæðis- og mannvirkjastofnun óheimilt að samþykkja umsókn um lán þrátt fyrir að umsækjandi uppfylli skilyrði fyrir því.“ Með öðrum orðum, þetta frumvarp er þannig úr garði gert að það getur hæglega mismunað fólki eftir því hvenær árs það sækir um vegna þess að sá sjóður sem Alþingi skammtar kann að verða uppurinn. Þetta er auðvitað ekki sérlega vænlegt til árangurs, sérstaklega ekki þegar við erum bæði að gera þetta svona og veita hlutdeildarlán eingöngu fyrir nýjum íbúðum. Það má ekki lána fyrir gömlum íbúðum. Þá er umhverfið auðvitað þrengra. Almennu skilyrðin eru auðvitað að standast greiðslumat, lán á fyrsta veðrétti má ekki vera til lengri tíma en 25 ára og umsækjandi skal samkvæmt 7. tölulið b-liðar 2. gr. frumvarpsins verja skattfrjálsri ráðstöfun séreignarsparnaðar til lækkunar á höfuðstóli fasteignaláns á fyrsta veðrétti. Ég spurði hæstv. ráðherra áðan hvort þetta væri löglegt og fékk ekki svar við því. En ég held að það hljóti að vera ein af þeim spurningum sem við í hv. velferðarnefnd þurfum að spyrja sérfræðinga að því að ég er ekki alveg viss um að löggjafinn geti skilyrt opinberan stuðning með þeim hætti að fólk ráðstafi framtíðarsparnaði sínum á sama tíma. Ég held að löggjafinn hafi enga heimild til slíks. Við munum spyrjast fyrir um það. Fólk hefur áhyggjur af því að þetta gagnist helst þeim sem eru rétt nýútskrifaðir, nýir á vinnumarkaði, á lægri launum, en ekki þeim sem eldri eru, þeim sem mögulega misstu húsnæði sitt í hruninu, þeim sem hafa verið lengi eða mögulega alltaf á leigumarkaði, vegna þess að tekjutengingin er með þeim hætti. Í d-lið 2. gr. frumvarpsins vekur athygli mína hin víðtæka reglugerðarheimild sem ráðherra er veitt. Ég er aðeins hugsi yfir því hversu mikil skilyrði eru sett þarna inn varðandi hvernig húsnæðið er úr garði gert o.s.frv. Þarna getur mikil geðþóttaákvörðun búið að baki ýmsu. Það er líka vert að benda á að lántaki má ekki framleigja húsnæðið nema með samþykki Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Maður veltir fyrir sér hvernig það hentar t.d. þeim sem eru nýkomnir úr námi og fara mögulega í skamma stund í framhaldsnám, hvort það verði heimilað, hvort ráðherra muni þá veita sérstaka heimild fyrir slíkum reglum eða hvernig það er. Ég ætla ekki að tefja umræðuna mikið lengur. Ég fagna því að þetta komi fram en mér sýnist á frumvarpinu að það þurfi að leggja mjög mikla vinnu í það og leita margra svara. Í lokin, virðulegur forseti, vil ég minnast aðeins á það sem kemur fram í a-lið 2. gr. frumvarpsins en þar segir, með leyfi forseta: „Hlutdeildarlán er veitt á öðrum veðrétti á eftir fasteignaláni samkvæmt lögum um fasteignalán til neytenda og ber hvorki vexti né afborganir á lánstímanum …“ Þannig er, virðulegur forseti, að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur það í lánareglum sínum að samtala lána á fasteign á fyrsta og öðrum veðrétti eða fyrsta, öðrum og þriðja veðrétti megi aldrei vera yfir 30 milljónum kr., samtala allra lána sem hvíla á fasteign samkvæmt reglum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar má aldrei vera yfir 30 milljónum kr. Þeir sem eru með gömul Íbúðalánasjóðslán sem eru mögulega á öðrum eða þriðja veðrétti og standa núna í skuldbreytingum vegna hagstæðari lánakjara eins og eru á markaðnum í dag lenda í því að fá synjun hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun fyrir veðleyfi þegar verið er að skuldbreyta yfir í hagstæðara lán á fyrsta veðrétti. Það er auðvitað mjög bagalegt að opinber stofnun eins og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun beiti sér með þessum hætti en þetta eru reglurnar. Þar sem þetta eru reglurnar, að hámarkstala lána megi ekki ásamt hlutdeildarláni fara yfir 30 milljónir samkvæmt reglum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, þá veltir maður fyrir sér hvers konar íbúðir stjórnvöld sjá fyrir sér að einstaklingar geti keypt, þeir sem fá mögulega hlutdeildarlán, ef fasteignin má ekki vera dýrari en 30 milljónir. Þá veltir maður fyrir sér hvaða fjölskylda geti þá nýtt sér þetta því að fjölskyldur með börn finna nú varla húsnæði sem er á svo lágu verði. En við munum vonandi vinna þetta hratt og vel og af fagmennsku, ef meiri hluti nefndarinnar leyfir. Annars þakka ég bara fyrir að þetta frumvarp er komið fram.
Virðulegi forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, hlutdeildarlán. Því miður verð ég að segja að það er stórfurðulegt hvernig þetta mál er sett upp. Eins og fram kom í andsvari mínu áðan er ég eiginlega orðlaus yfir þeim rosalegu völdum sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun fær, bæði til vaxtaákvarðana og í eftirliti með launaþáttum. Hún er að verða eins og kóngur í íbúðalánaríkinu og hefur ótrúleg völd sem ég tel vera komin langt út fyrir það sem eðlilegt getur talist hjá ríkisstofnun, hún má meira að segja ákveða vexti. Ég skil bara ekki að ekki sé a.m.k. sett inn hvaða vexti hún megi setja á þessi blessuðu lán sem fólk þarf að borga. Það er heldur ekki sagt hversu mikið tekjurnar mega aukast. Mega þær aukast um 1.000 kr. á mánuði eða 10.000 eða 100.000 kr.? Verða vextirnir 1, 2 eða 5%? Þetta er hreinlega með ólíkindum. Það er annað sem ég óttast. Það kemur skýrt fram í frumvarpinu, orðrétt, með leyfi forseta: „Aðeins er lánað fyrir nýjum íbúðum sem hafa verið samþykktar af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem hagkvæmar íbúðir á grundvelli samnings byggingaraðilans við stofnunina.“ Hvað segir þetta okkur? Jú, það þarf að semja fyrir fram um þetta. Þar af leiðandi þarf í fyrsta lagi að finna ódýra lóð, síðan þarf að átta sig á því hversu dýrar íbúðir má byggja á viðkomandi lóð. Ég sá tölurnar: Fjögurra herbergja íbúð, 42,5 milljónir. Það var í einhverju blaði um daginn. Ég veit ekki hvort það er rétt, en ef það er rétt tala þá veit ég ekki hvaða íbúðir er verið að bjóða upp á. Ég sá myndband þar sem verið var að byggja íbúðir í Svíþjóð og gámum staflað upp, hverjum ofan á annan. Ég get ímyndað mér að það sé ódýrt. Eins og ég sagði í andsvörum þá óttast ég að þarna sé verið að búa til fjölbýlishús þar sem við segjum: Þessi hús eru byggð eins ódýrt og hægt er og hér búa þeir sem hafa lægstu tekjurnar. Það væri ömurlegt ef við gerðum það. Þess vegna get ég ekki skilið að hér sé verið að skilyrða þetta á þennan hátt. Ég veit um einstaklinga sem verið hafa á leigumarkaði og leigja fyrir rúmar 200.000 kr. á mánuði en fá ekki greiðslumat til að kaupa íbúð og borga 100.000 kr. á mánuði. Hversu vitlaust er það að við skulum vera í slíkri aðstöðu að sagt sé við fólk þarna úti: Þið leigið bara, borgið 200.000–250.000 kr.? En ef það fyndi húsnæði og fengi jafnvel 100% lán og greiðslan væri 100.000 kr. á mánuði þá er sagt: Nei. Ef það gæti átt 5% í húsnæðinu, gæti borgað það, þá er sagt: Nei, þið fáið ekki greiðslumat. Þið getið bara haldið áfram að leigja fyrir 200.000 kall og verið í algeru svelti. Þarna kemur upp ákveðin staða. En hvar er hægt að fá svona ódýrar og góðar íbúðir? Jú, við gætum sennilega fengið þær í næstu sveitarfélögum, kannski á Akranesi, Þorlákshöfn eða í Hveragerði. En hvað erum við þá að gera? Erum við að fara í hreppaflutninga? Segja við fólk: Þú ert með svo lágar tekjur að þú getur ekki verið að þvælast í Reykjavík, komdu þér út úr bænum? Ég veit að það var sagt við fólk í sveitarfélagi á höfuðborgarsvæðinu þegar það reyndi að leita sér hjálpar: Þú átt ekki möguleika á að búa í þessu sveitarfélagi. Þú verður að fara út á land ef þú ætlar að reyna að lifa mannsæmandi lífi. Það er svolítið undarlegt fyrirbrigði. Annað í þessu er að það mega bara vera 400 íbúðir á ári næstu tíu árin. Ef það verður rosaleg ásókn í þetta sinn, maður veit ekki hvernig það verður, þá verður kannski einhver nr. 401 og hann þarf mun meira á húsnæði að halda en sá sem er nr. 279, mun verr staddur. En þá er sagt við hann að hann þurfi að bíða í eitt ár, fara aftur í röðina. Er ekkert plan B ef þörfin verður mikil og 600–700 manns sækja um í hvelli? Eiga þeir einstaklingar að bíða í eitt ár eða tvö ár? Segjum að fjölskylda sé búin að koma sér fyrir í leiguhúsnæði í ákveðnu sveitarfélagi, komin með börnin í skólann og leikskólann og vilji vera í sveitarfélaginu áfram. Þar er nýbygging sem hún gæti hugsað sér að fara í. Hún er kannski 5–6 millj. kr. dýrari en nýbyggingin sem er eyrnamerkt að megi kaupa. Þá er bara sagt við fólk: Þið megið ekki kaupa þetta, þið verðið að rífa upp börnin, fara í annan skóla eða leikskóla, fara í eitthvert úthverfi. Þetta getur ekki verið eðlilegt og er ekki eðlilegt og er eiginlega fáránlegt. Ég segi við okkur öll hér inni: Ekkert okkar myndi vilja láta koma svona fram við okkur. Við skulum bara hafa hlutina eins og þeir eru. Ef við erum að tala um að einstaklingar megi bara fjárfesta í nýrri íbúð, þá velja þeir sína íbúð. Höfum fjárhagslegu viðmiðin svolítið rúm þannig að fólk geti þetta. Við vitum að fólk er skynsamt, 99% þess er mjög skynsamt og er ekkert að fara út í neina vitleysu en vill losna við óhugnanlega háa leigu og reyna að eiga eitthvert líf og borga skikkanlega upphæð af lánum þannig að það geti lifað. Annað sem ég rak augun í er að hér er talað um að 30 eða 40% af tekjum megi fara í þetta. [[Gripið fram í: 40%.]]Já, að 40% af tekjum gætu farið í þetta. Ef við tökum einstakling sem er með 300.000 kr. útborgað þá sjáum strax að sá einstaklingur fengi ekki greiðslumat. Þarna eru ýmsar hindranir. Ég vona heitt og innilega að við getum fengið hagsmunasamtök og aðra til velferðarnefndar og reynt að koma hlutunum í lag og gera þetta betur. Ég get ekki ímyndað mér annað en að tilgangurinn með því að leggja málið fram sé m.a. að við tökum það inn í velferðarnefnd og vinnum það betur, reynum að finna út hjá þeim sem best þekkja hver þörfin er og hvernig eigi að gera þetta. Þá held ég að við séum í ágætum málum. Það þarf að breyta tekjuviðmiðunum, þau eru allt of skörp. Við erum að útiloka ákveðinn hóp sem ekkert í rosalega góðum málum, er í rándýru leiguhúsnæði. Við vitum af fólki sem er með allt að 300.000–350.000 kr. í leigukostnað og til að standa undir því þarf miklar tekjur. Hugsum okkur hjón sem eru með 700.000 kr. útborgaðar, þá fara 50% af tekjum þeirra í leigu. Meðan maður er í þeirri stöðu er ekki hægt að safna, maður getur það ekki. Síðan verð ég að taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur þegar hún benti á að það væri umhugsunarefni að það skuli vera skilyrði um að setja séreignarsparnað í þetta. Hversu lengi? Í 25 ár eða þar til lánið er uppgreitt eða hver á að ráða því? Er það Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem ræður því hversu lengi það þarf að nota séreignarsparnað í lánið? Það kemur hvergi fram, það þarf að fá niðurstöðu í það. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Við eigum eftir að ræða þetta vel og vendilega í velferðarnefnd og aftur þegar málið kemur aftur til þingsins, en skelfilegast er eiginlega að við eigum að afgreiða þetta mál fyrir 1. júlí. Ég veit ekki hvernig við eigum að fara að því í velferðarnefnd með öll önnur mál. Það verður svolítið púsluspil, en vonandi tekst okkur það. Og vonandi verður hægt að gera þetta þannig að öllum líki. Það er áskorun og við tökum henni.
Herra forseti. Við ræðum hér nýtt lánafyrirkomulag til tekjulægri hópa. Eins og ég nefndi í andsvari þurfa allir þak yfir höfuðið. Því er til mikils að vinna að málið sé vel unnið. Mörgu er ósvarað í þessu máli. Það varðar töluverða fjárhæð, eins og ég nefndi áðan, 3,7 milljarða kr., og þegar ríkissjóður þarf að sýna aðhald á öllum sviðum eru þetta aukin útgjöld árlega. Það þarf að fara vel yfir margt. Það kemur mér þess vegna verulega á óvart, herra forseti, hvað á að afgreiða málið á skömmum tíma. Það þarf einfaldlega að fá vandaðar umsagnir og álit frá flestum sem til þekkja í þessum málaflokki innan nefndarinnar til að starfið verði sem best og um allt varðandi málið verði sem best búið. Frumvarpið veitir Húsnæðis- og mannvirkjastofnun heimild til að veita fyrstu kaupendum sem hafa tekjur undir ákveðnum viðmiðunarmörkum svokölluð hlutdeildarlán. Lánin geta numið allt að 20% af kaupverði húsnæðis. Þau bera enga vexti og ekki er borgað af láninu fyrr en íbúð er seld. Hámarkslánstími hlutdeildarlána er 25 ár og að þeim tíma liðnum skal endurgreiða ríkinu lánið hafi íbúðin ekki verið seld. Markmiðið er að tekjulágir eignist sitt eigið húsnæði. Það er í sjálfu sér göfugt markmið og við í Miðflokknum tökum undir það. Í greinargerð kemur fram að áætlaður fjöldi svokallaðra hagkvæmra íbúða sé á næstu árum á bilinu 340–710 íbúðir á ári. Í þeim tölum er gert ráð fyrir að hlutfall hagkvæmra, nýrra íbúða af heildarframboði sé á bilinu 18–26%. Í greinargerð frumvarpsins kemur einnig fram að heildarframboð nýrra íbúða árið 2018 hafi verið rúmlega 1.500 íbúðir og af þeim megi flokka 18%, alls 280 íbúðir, sem hagkvæmar. Í þessum tölum eru nýjar íbúðir í póstnúmerinu 101 undanskildar. Þær eru, eins og við þekkjum, oft dýrari og flokkast ekki sem hagkvæmar íbúðir. Í áætluninni er gert ráð fyrir að árlegt framboð nýrra íbúða muni aukast um 20–80% miðað við árið 2018. Umfangið er 3,7 milljarðar kr., rétt rúm 400 lán, eins og segir í greinargerðinni. Það er ljóst að þetta úrræði er veigalítil aðgerð miðað við þörfina. Pólitíski þátturinn í þessu máli er að skattgreiðendur eiga að niðurgreiða vexti af lánum sem ráðherra, eða Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, ætlar að úthluta til tiltekins hóps fólks. Gott og vel, þetta er ákvörðun ríkisstjórnarinnar og sjónarmið varðandi það hvort þetta sé hin eina rétta leið eru örugglega misjöfn. Þess vegna þarf að vanda alla vinnu við málið í nefndinni. Það verður að segjast eins og er að það eru ótrúleg vinnubrögð að ætla sér að afgreiða mál sem kostar 3,7 milljarða á nokkrum dögum eins og ekkert sé sjálfsagðara. Pólitíski þátturinn er sá að skattgreiðendur eiga greiða vexti í staðinn fyrir lántaka. Og hversu eðlilegt er það? Það er spurning sem menn verða að svara. Verið er að stuðla að eignamyndun ákveðins hóps í samfélaginu sem er fjármögnuð af skattgreiðendum. Ég nefndi það í andsvari við hæstv. ráðherra að við hefðum reynslu af svipuðu fyrirkomulagi, kannski ekki alveg eins og þessu en það var þegar Íbúðalánasjóður ákvað á sínum tíma, með sparisjóðunum og í samkeppni á markaði, að bjóða upp á viðbótarlán sem nefnd voru hattalán og reynslan af þeim var ekki góð. Það vekur athygli og hefur komið fram í fréttum að ekkert er talað um hvað gerist ef verðmæti fasteignar lækkar. Það er alltaf talað um að ríkið hagnist ef íbúðin hækkar í verði og er fróðlegt að skoða dæmi sem tekið er í fréttatilkynningu á vef Stjórnarráðsins þar sem kaupverð fasteignar er 40 millj. kr. og hlutdeildarlán hljóðar upp á 20% af kaupverðinu eða sem samsvarar 8 millj. kr. Tíu árum síðar er eignin seld fyrir 50 millj. kr. og þá eru 20% endurgreidd nema hlutfallið reiknast nú af nýja fasteignaverðinu og nemur endurgreiðslan því 10 millj. kr. eða eins og segir í tilkynningunni: „Þannig nýtur ríkið sem lánveitandi einnig góðs af hækkun fasteignaverðs, ólíkt öðrum lánveitendum á húsnæðismarkaði.“ En hvað ef eignin er seld fyrir 30 eða 40 millj. kr.? Væri ekki eðlilegt að taka dæmi um það líka? Ég átta mig ekki á því, frú forseti, hversu margir geta nýtt sér þetta. Rætt hefur verið um tekjuviðmiðið og þessi ströngu skilyrði og hugsanlega geta fáir nýtt sér úrræðið þegar upp er staðið. Það þarf að fara vandlega yfir í nefndinni. Þess vegna segi ég enn og aftur að það að ætla sér að klára málið núna eru ótrúleg vinnubrögð. Við vitum ekki hversu margar fasteignir uppfylla þær kröfur að kaupandinn geti fengið þessi lán og skilyrðin virðast vera ströng. Hæstv. ráðherra nefndi það í framsöguerindi sínu að verið væri að aðstoða barnafjölskyldur sem hefðu lítið milli handanna til að eignast sitt eigið húsnæði. En hvers lags húsnæði er í boði? Það er stóra spurningin. Hver er stefna meiri hlutans í borgarstjórn Reykjavíkur? Er hún ekki að byggja mjög litlar íbúðir, nánast hálfgerða skápa, sem eru yfir höfuð rándýrar? Minnstu íbúðirnar kosta allt að 30 millj. kr. Ég efast um að við setjum barnafjölskyldur inn í þessar íbúðir. Þetta þarf að fara yfir og það er fullkomlega eðlilegt. Ljóst er að byggingaraðilar sjá færi á því að byggja íbúðir fyrir þennan tiltekna markhóp. Þá er kannski búið að draga fólk í dilka, eins og var nefnt hér í umræðunni, sem mér hugnast ekki. Pólitíska spurningin er hvort það sé forsvaranlegt að aðilar geti keypt sér íbúð með 5% eiginfjárhlutfalli. Það kemur örugglega upp umræða um tekjuviðmiðin og þá sem eru alveg á mörkunum. Í frumvarpinu er áhugavert ákvæði í 2. gr., sem verður 1. mgr. 29. gr. a í lögunum en ASÍ hefur gagnrýnt tekjuviðmiðið. Þarna er ráðherra veitt heimild í reglugerð til að kveða á um undanþágu frá tekjumörkum vegna sérstakra aðstæðna umsækjanda, óvenju hás framfærslukostnaðar eða til handa þeim sem misstu húsnæði sitt við efnahagshrunið og hafa ekki getað safnað sér fyrir útborgun. Það er lagt í hendur ráðherra og ráðuneytis að velja þá sem ættu að fá undanþágur. Hér erum við komin á vafasaman og erfiðan stað. Ég held að það verði að fara vel yfir það í nefndinni hvort þetta sé æskilegt. Svo er það valdið sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun fær. Hún þarf að samþykkja íbúðir sem hagkvæmar íbúðir. Þá erum við að mínu mati komin í svolítið ráðstjórnarfyrirkomulag. Álitamálin eru því mörg, frú forseti, og mörgu er ósvarað. Ég held að það þurfi að fara mjög vandlega yfir málið, eins og ég hef lagt áherslu á. Ég ítreka þó að það er mikilvægt að finna góða lausn fyrir þá sem hafa lengi þurft að búa í leiguhúsnæði og vilja skiljanlega eignast sitt eigið húsnæði. Það er hins vegar allt annað mál hvort þetta sé akkúrat leiðin og réttu skilyrðin. Það þarf að fara vandlega yfir þetta og fá álit og umsagnir. Við erum öll sammála um að auðvitað eigi sem flestir að geta eignast þak yfir höfuðið. Menn þurfa líka að leggja sig fram. Allir þurfa að reyna að safna einhverju en fólki gengur það misjafnlega þegar tekjurnar eru lágar. En ég hef ákveðnar efasemdir um það sem lagt er upp með hér, skilyrðin o.s.frv. Innlegg mitt að lokum er að fara verður vandlega yfir málið í nefndinni og skoða öll álitamál sem liggja fyrir. Það er ekki forsvaranlegt að flýta sér í svona máli. Ríkisstjórnin hefði hæglega getað komið mun fyrr með málið inn í þingið svo að það gæti fengið vandlega umfjöllun. Þetta kostar ríkissjóð allt upp í 4 milljarða á ári. Það eru töluverðir peningar þegar ríkissjóður stendur frammi fyrir miklum halla. Það skrifast á ríkisstjórnina hversu seint málið er fram komið og þess vegna er mikilvægt að menn átti sig á því að það þarf að gefa því góðan tíma og svara öllum álitaefnum.
Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið en mig langar að nota tækifærið og fara nokkrum orðum um þetta mál, kannski ekki síst til að fagna því að það stefnir í, ef ég les þetta rétt á dagskránni, að við náum að klára 1. umr. um málið í kvöld. Það skiptir töluvert miklu máli að fá það strax inn til nefndar á mánudaginn vegna þess að það er að mörgu að huga, sérstaklega í ljósi þess að ef fram fer sem horfir og við ætlum að reyna að ná að klára þetta mál munum við ekki fara í gegnum hefðbundna þinglega meðferð með umsögnum og gestakomum svo vikum skiptir eins og kannski umfang málsins og nýjung þess kallar á. Þess mikilvægara er, og ég vona að hæstv. ráðherra fái skilaboðin þótt hann hafi brugðið sér frá, að ráðuneytið sem mætir væntanlega til okkar strax eftir helgi með upplýsingar geti svarað í fyrstu umferð þeim spurningum sem við höfum. Það er ansi margt hérna, mörg skilyrði og margar forsendur sem eru lagðar fram í málinu sem hljóta að hvíla á upplýsingum og samantekt gagna, ég geng út frá því, sem við munum ekki hafa tíma til að sækja okkur sjálf eftir hefðbundnum leiðum í þinglegri meðferð. Það er því óskandi að við höfum það tiltækt eins og hægt er. Ég verð að nefna sérstaklega það sem mér finnst við þessa fyrstu hröðu umferð erfiðast að skilja í þessu máli. Markmiðið er gott og ég skil það. Ég átta mig á þessum tengslum við lífskjarasamningana. Við vitum öll hve erfið staðan er á húsnæðismarkaði og kúrfan hefur farið í þá átt að hún er erfiðari fyrir ungt fólk. Það eru upplýsingar sem koma hér skýrt fram, það er erfiðara fyrir þessa hópa að koma undir sig fótunum. Það er mjög gott að við erum að mæta því. En ég átta mig ekki alveg á skilyrðinu um að það megi bara lána fyrir nýjum íbúðum. Við erum búin að ræða þetta hér í andsvörum og ég hef heyrt svör ráðherra, en mig vantar gögnin á bak við. Það eru alls konar forsendur þarna sem við þurfum að sannreyna. - Nú gengur hæstv. ráðherra í salinn og þá ætla ég að nota tækifærið og segja það aftur og árétta þá ósk mína að við fáum þessar upplýsingar strax í fyrstu umferð þegar ráðuneytið mætir á staðinn. Við munum ekki hafa tíma til að kalla eftir þeim öðruvísi. Þegar hæstv. ráðherra segir: Við ætlum að gera þetta svona til að forðast þenslu á markaði, þá spyr ég: Er búið að skoða það að þessi tiltekni fjöldi íbúða sem væri að eigin vali en fólk fengi þessa aðstoð myndi skapa þenslu á markaði? Ég á auðveldara með að skilja þau rök sem komu síðan að ákvörðunin er til að vernda fjárfestingu ríkisins af því að nýjar íbúðir eru líklegri til að halda verðgildi sínu. Samt er fátt sem heldur verðgildi sínu betur en íbúðir, ef vel er um þær hugsað, og sumar hækka jafnvel í verði. Aðrar lækka eins og hv. þm. Birgir Þórarinsson benti á. Það eru gjarnan nýju íbúðirnar sem lækka fyrst vegna þess að hverfin eru þess eðlis, þau eru ekki orðin rótgróin og þroskuð. Það eru því alls konar breytur í þessu og mér finnst mjög bratt, miðað við þau gögn sem ég hef hér, að ganga út frá því að þetta leysist með skilyrðinu um nýjar íbúðir. Það hefur ákveðinn fórnarkostnað í för með sér. Það hefur kostnað í för með sér að það er sett helsi á frelsi fólks til að velja sér búsetu ef það þarf og ætlar að nýta sér þetta úrræði. Það getur haft alls konar afleiðingar. Hugleiðingin um gettó sem kom hér fram áðan, ég óttast það kannski ekki sérstaklega, en það er einu sinni svo að hér erum við ekki bara að huga að ungu fólki sem er að stíga sín fyrstu skref og er eðli málsins vegna sveigjanlegra - ég held að við þekkjum það mörg að fyrsta íbúðin er kannski ekki óskaíbúðin að öllu leyti nema fyrir það að hún var fyrsta íbúðin - við erum líka að vinna fyrir hóp fólks sem er tekjulágt með börn og hefur annaðhvort verið á leigumarkaði lengi, fast þar, eða hefur átt íbúð sem það á af einhverjum ástæðum ekki lengur. Með öðrum orðum, fólk sem er búið að festa rætur einhvers staðar. Ég sé ekki rökin fyrir því að stíga inn í og taka ákvörðun fyrir þennan hóp um hvar hann á að kaupa ætli hann að nýta sér þetta úrræði. Ég sé þau rök ekki eins og er. Síðan er annað sem ég hlakka til umræðu um og það er að fara ofan í hvað hagkvæm íbúð þýðir. Þegar ég les textann finnst mér það vera heilbrigð skynsemi að fólk sníði sér stakk eftir vexti, eins og það hét í gamla daga, hvað varðar stærð og fjárhagslega getu. Þá erum við farin að tala um að allar íbúðir falli þar undir líka. Það er mjög áhugavert. Áfram verður umræða um völd, ef menn vilja kalla svo, Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar til að taka ákvarðanir. Ég velti fyrir mér þegar talað er um nýjar og hagkvæmar íbúðir á grundvelli samnings byggingaraðila við stofnunina: Erum við að tala um að samningurinn sé gerður fyrst og íbúðin byggð svo eða á þetta við íbúð sem var byggð í fyrra? Hún er ný. Fellur hún undir þetta eftir að málið hefur orðið að lögum? Þetta er ansi margslungið. Ég hlakka til að taka umræðuna um þessi mál. Mér finnst líka jaðarmál í þessu öllu og mjög spennandi umræða þetta með séreignarsparnaðinn. Ég heyrði hvað hæstv. ráðherra sagði í andsvörum við mig og skoðun hans á því að nýta séreignarsparnað í að koma sér þaki yfir höfuðið. Ég get að mörgu leyti tekið undir að í því felst ákveðinn lífeyrir. En þetta er samt stefnubreyting frá því sem ætlast var til þegar þau lög voru sett á sínum tíma. Þá erum við aftur að taka ákvörðun fyrir fólk. Ef við förum að sveigja smám saman í þá átt að séreignarlífeyrissparnaður verði í raun húsnæðissparnaður er það umræða sem þarf að taka á svolítið stærri vettvangi. Þar hefur líka áhrif sem margir hafa óttast, kannski með réttu þegar litið er til sögunnar, samspil séreignarsparnaðar við almenna lífeyrissparnaðinn og ótta hjá þeim sem eru með góðar upphæðir í séreignarsparnaði að það verði inngrip í annan lífeyrissparnað, ekki að það sé ástæða til þess hér og nú að telja að svo verði. En ég nefni þetta vegna þess að öll inngrip í lífeyrissparnað fólks, hvort sem um er að ræða almennan lífeyrissparnað eða séreignarsparnað sem er efnt til á grundvelli laga, þarf að ræða öðruvísi en í sérstakri aðgerð hér þrátt fyrir að hún sé á grunni svokallaðra lífskjarasamninga. Þetta er fínt mál. Ég hlakka til að takast á við það innan velferðarnefndar. Ég fagna því að við klárum 1. umr. um það í kvöld og veit að hæstv. ráðherra verður boðinn og búinn að mæta á fundi nefndarinnar þegar eftir því er óskað og veit líka að hann mun hvetja fólk sitt í ráðuneytinu til að mæta vel nestað af gögnum á fyrsta fund eftir helgi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir ágæta ræðu. Þingmaðurinn varpaði fram mörgum áhugaverðum spurningum í sambandi við þetta mál. Ég tel að grundvallarhugmyndin á bak við þetta mál sé góð, hér er leitast við að leysa vanda sem við höfum séð mjög lengi í samfélaginu og þurfum að ráða bót á. Það hefur náðst samkomulag við aðila vinnumarkaðarins um að leysa það að einhverju leyti með þessum hætti. Það kom raunar fram fyrir rúmu ári, í febrúar í fyrra, eitthvað svoleiðis, þegar húsnæðishópur á vegum ráðuneytisins og Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, sem þá hét Íbúðalánasjóður, og verkalýðshreyfingarinnar skilaði áliti sem var mjög gott og þessi leið var eitt af því sem þar var talað um. Það sem þingmaðurinn velti upp var að frumvarpið kynni að gera það að verkum að fólk gæti kannski ekki valið sér búsetu. Þá á þingmaðurinn væntanlega við að nýjar íbúðir eru aðallega byggðar á jöðrunum eða fjær miðjunni og það kunni að leiða til þess að fólk þurfi að flytja sig um set ef það ætlar að komast inn í þetta kerfi. Mig langaði kannski að inna eftir því hvort þingmaðurinn sjái einhverja góða lausn á þessu eða einhverja aðra lendingu en kemur fram í frumvarpinu. Ég er sammála þingmanninum um að þetta sé úrlausnarefni sem við þurfum að reyna að ná utan um.
Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir andsvarið. Þetta er nákvæmlega málið. Annars vegar rísa nýjar byggingar þar sem pláss er fyrir þær, það er eitt, og ef þær eiga að vera ódýrar munu þær rísa þar sem er ódýrt landsvæði. Hvorug þessara forsendna er endilega neikvæð, sérstaklega ekki þegar um er að ræða fyrstu kaupendur, ungt fólk og allt það. En stóra málið er það sem ég varpaði fram og gagnrýndi, að þá er búið að taka ákveðið val af fólki og það kemur sérstaklega illa við eldri hópinn. Ég hef ekki svar við þessu akkúrat núna, en fyrsta skrefið er að kalla eftir upplýsingum. Það kom fram í svari hæstv. ráðherra fyrr í dag að stór hluti af ástæðunum fyrir þessu tiltekna fyrirkomulagi er að koma í veg fyrir að þau hagkvæmu kjör sem þarna bjóðast valdi þenslu á öllum markaðnum og hækki verð alls staðar. Ég er ekkert endilega sannfærð um að svo muni fara. Ég held að þetta séu of fáar íbúðir til þess. En það ætti að vera einfalt fyrir okkur í nefndinni að kalla eftir gögnum um þetta og meta. Þá erum við kannski farin að horfa öðruvísi á þetta. Það væri líka hægt að ímynda sér að fólk sem getur sótt um úrræðið, þetta ódýra lán, ef svo má segja, fyrir tiltekinni íbúð, færi í gegnum eitthvert mat. Það svarar frekar áhyggjum af endingartíma íbúðarinnar og ríkið fái ekki til baka fjárfestinguna. Það væri hægt að fara einhverja slíka leið sem er kannski seinlegri en ég hugsa að margir myndu kjósa að fara þá leið. Það á svo sem ekkert endilega að gera það, við erum ekki að kljást við gríðarlegan fjölda hérna, en ég held að þetta sé ein af þeim spurningum sem er áhugavert að velta upp.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson svarið. Ég ætlast auðvitað ekki til þess að hv. þingmaður eða aðrir í salnum hafi öll svör á reiðum höndum. En samtalið er mikilvægt eins og þingmaður kom inn á og að leiða sig að niðurstöðu. Ég held að við getum verið algerlega sammála um það. Þingmaðurinn nefndi þenslu á markaði, hvort einhver hætta væri á því. Nú veit maður það náttúrlega ekki, hér er gert ráð fyrir, ef ég man rétt, um 400 íbúðum á ári. Kannski er það ekki svo mikið að það hafi áhrif. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir því. Ef þær væru allar byggðar í sama sveitarfélaginu kynni það að hafa þensluáhrif. En við gerum ráð fyrir að þetta dreifist eitthvað. Það var annað sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni, ég veit ekki hvort maður á að kalla það völd Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar eða áhrifamátt hennar. Það hafa fleiri þingmenn í dag komið inn á ákvörðunarvald stofnunarinnar, til að mynda til að ákveða vexti ef tekjumörk breytast. Þetta er vangavelta. En er það í sjálfu sér svo frábrugðið því þegar fólk tekur lán með breytilegum vöxtum? Fólk tekur lán með breytilegum vöxtum og það veit að ef aðstæður breytast, ekkert endilega eigin aðstæður heldur aðstæður á markaði, breytast vextir. Þarf þetta að vera svo alvarlegt ef fólk er í rauninni með þetta algjörlega fyrir framan sig og það er útskýrt þegar það gengur inn í þetta kerfi og til samninga? Þarf þetta að vera mikið vandamál?
Frú forseti. Nei, eitt og sér er þetta ekki ávísun á vanda, ég tek undir það, ef hv. þingmaður átti við það. Ég er hins vegar ein þeirra sem verða alltaf órólegir þegar reglugerðarheimildir eru of víðtækar og lögin of einföld. En ég er sammála, ég las hv. þingmanninn þannig að svo lengi sem reglurnar eru skýrar og gegnsæi, fólk veit að hverju það gengur, er þetta ekki endilega vandamálið. En við getum samt tekið sem dæmi. Það stendur í 2. gr. um hlutdeildarlán, með leyfi forseta: „Lánveitingar samkvæmt þessari grein takmarkast við heimildir í fjárlögum til útlánaflokksins hverju sinni.“ - Það gefur í sjálfu sér augaleið. - „Hafi heimild samkvæmt fjárlögum verið fullnýtt er Húsnæðis- og mannvirkjastofnun óheimilt að samþykkja umsókn um lán þrátt fyrir að umsækjandi uppfylli skilyrði fyrir því.“ Þarna erum við ekki að tala um heimildir heldur er stofnuninni ekki heimilt. En þá kemur spurningin: Hversu hratt má hún tæma þessa heimild? Hefur stofnunin sjálfdæmi um það? Er eðlilegt að hafa einhver mörk þannig að þetta dreifist nokkuð jafnt og einhverjir öflugir umsækjendur séu ekki búnir að tæma sjóðina ansi snemma? Það eru þessir hlutir sem kalla á alveg gríðarlega mikið gegnsæi og skýrar reglur þannig að menn viti að hverju þeir ganga. Þá held ég að þetta eitt og sér sé ekki stóra vandamálið og ég er sammála því sem hv. þingmaður segir með vexti og annað slíkt. Það ákveður einhver vexti. Það er bara þannig. Það er klárt að ef þetta á að vera eftirsóknarvert úrræði þurfa þessir vextir að vera í ákveðnu hlutfalli við þá vexti sem gilda á almennum markaði, það er sjálfdautt ef menn ætla að spila þetta öðruvísi. Þannig að það er kannski ekki stóra málið en áhugavert engu að síður.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugavert frumvarp að mörgu leyti. Ég sé að markmiðið með því er mjög gott en ég er að reyna að púsla saman tölunum og það með stuttum fyrirvara því að þetta er ekki gamalt frumvarp á þingi. Það er ákveðið hámark fyrir einstaklinga, tekjur upp á 630.000 kr. Þá er viðkomandi undir miðgildistekjum ef miðað er við einstakling, en 880.000 fyrir hjón eða þau sem verið hafa í sambúð síðastliðna 12 mánuði. Svo bætast við 130.000 fyrir hvert barn og ungmenni undir 20 ára. Þetta eru tekjuviðmiðin sem vísað er til varðandi hlutdeildarlán upp að 20%. Hægt er að fara upp í 30% hlutdeildarlán fyrir fólk sem er með enn lægri tekjur, eða upp á 418.000 kr. á mánuði fyrir einstakling og 585.000 kr. fyrir hjón eða sambúðarfólk. Það er að vísu sagt hér að það sé samanlagt fyrir hjón en ekki hjón og sambúðarfólk, eins og sagt var um þá sem eru tekjulægri. Það þarf kannski að laga það í meðförum nefndarinnar. Það er gott að huga að því. En þetta eru tekjuviðmiðin sem sett eru sem skilyrði fyrir því að fá hlutdeildarlán. Þegar maður byrjar frá þeim stað og fikrar sig síðan upp í aðrar takmarkanir sem settar eru, að viðkomandi verði að sýna fram á að geta ekki fjármagnað kaup á íbúðarhúsnæði nema með hlutdeildarláni, þýðir það í rauninni að viðkomandi stenst ekki greiðslumat eða er ekki með þessi 20, 25, 30% eða innborgunina sem lán krefjast alla jafna. Þannig að annaðhvort þarf það að vera þannig að viðkomandi standist ekki greiðslumat, en standist það þegar hann er með hlutdeildarlán, eða að hann hefur einfaldlega ekki það stofnfjármagn sem til þarf og er undir þessum tekjumörkum. Við bætist hins vegar að meðalafborgun fasteignaláns má ekki vera meira en 40% ráðstöfunartekna. Þegar búið er að taka ráðstöfunartekjur af lægri launum, og jafnvel þótt það væru miðgildislaun, þá er ekkert rosalega mikið eftir. Það takmarkar mjög mikið hversu dýr viðkomandi íbúð getur verið, sérstaklega þegar enn bætist ofan á að lánstíminn er bara 25 ár, sem hækkar þá enn afborgunarmöguleikana á mánuði fyrir það lán. Ofan á allt þetta, ofan á þessi lágu laun, þessar lágu ráðstöfunartekjur sem fólk er með á þessu launabili þarf alla vega að leggja fram 1–2 milljónir, í rauninni 2 milljónir, miðað við forsendurnar sem gerðar eru í greinargerðinni, fyrir kaupverði, þ.e. að leggja fram sem nemur að lágmarki 5% kaupverðs. Skattfrjáls ráðstöfun séreignarsparnaðar kemur aðeins á móti þessu, en séreignarsparnaður er einmitt frekar lítill hjá tekjulágum. Sú aðferð hefur verið gagnrýnd vegna þess að það gagnast frekar þeim sem eru tekjuháir en tekjulágir. En allt telur í þessu því að skilyrðin sem sett eru varðandi tekjuviðmiðin, varðandi ráðstöfunartekjurnar, varðandi það að geta ekki fjármagnað kaup nema með hlutdeildarlánum, ekki án þeirra, og með því að þetta verði að vera húsnæði sem þarf að vera samþykkt af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, að þetta sé nýtt húsnæði, að lánin séu ekki til lengri tíma en 25 ára - það eru líka lán sem eru á undan í veðröðinni þannig að það takmarkar enn aukafjármögnunina, heildarfjármögnunina. Það er ekki bara bundið við hlutdeildarlánið sem hækkar afborganir á mánuði, sem kemur þá upp á móti 40% ráðstöfunartekna sem þetta má ekki fara umfram. Það er vissulega gott viðmið að hafa til að það sé svigrúm fyrir annan kostnað hjá fólki. En þegar ég tel upp þessar takmarkanir miðað við tekjuviðmiðin enda ég með mjög fáa einstaklinga, nema kannski þegar ég bæti við börnum. Þá bætist við fjárhæð upp á 130.000 kr. fyrir hvert barn sem er leyfilegt gagnvart tekjum. En það spilar dálítið á móti því að það er ákveðinn kostnaður við að vera með börn og tekjurnar koma ekkert endilega á móti og ráðstöfunartekjur skerðast þá vegna þess að viðkomandi er með börn og stuðningskerfin okkar með barnabótastyrkinn o.s.frv. ná ekki endilega þeim ráðstöfunartekjum til baka. Það ættu allir að þekkja sem hafa eignast krakka að það er tvímælalaust meiri kostnaður þar á bak við en styrkjakerfin bæta upp alla jafna fyrir langflesta, hvað þá þeim sem eru á þessum mörkum tekjuviðmiða. Spurningarnar sem ég legg upp með fyrir þingið eru: Hversu margir eru að baki þeim greiningum sem ráðuneytið hefur gert? Ráðuneytin hafa haft ansi langan tíma til að fara í gegnum tekjusöguna og séð á hvaða tekjubili fólk er o.s.frv. og hverjir eru þar, hversu margir eru húsnæðiseigendur, hvaða tekjubil þetta eru o.s.frv., sem kemur með töluna 410 árlega, sem er fjöldinn sem þetta takmarkast líka við. Mér finnst áhugavert að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verði að segja nei þegar hún er búin með fjárheimildirnar sem koma af fjárlögum því að við erum með álíka fjárheimild á öðru sviði sem eru kvikmyndastyrkir. Þar er bara hægt að koma og taka upp kvikmynd og þar er borgað til baka. Það er endalaust fjárrennsli á móti. Jú, vissulega er verið að borga inn, þ.e. kvikmyndafyrirtækin koma og greiða fyrir framleiðslu og fá endurgreiðslu til baka. En þar er gefin fjárheimild fyrir endurgreiðslu kvikmyndastyrkjanna sem fara má fram yfir eins og ekkert sé. Það var merkilegt og nokkuð sem þarf að skoða á sama hátt. Mér finnst þess vegna einkennilegt að það þurfi að segja það sérstaklega að ekki megi fara umfram fjárheimildir þegar það er þumalputtareglan að ekki má fara umfram fjárheimildir, en það er samt er það alltaf gert. Og við gerð fjáraukalaga er aftur sagt: Æi, við eyddum aðeins of miklum peningi. Við tókum bara ekki eftir því fyrr en í desember. Mér finnst það dálítið áhugavert því að markmiðið með þessu er væntanlega að leysa eitthvert ákveðið vandamál varðandi fjármögnun við að kaupa eigið húsnæði og væntanlega viljum við leysa allt það vandamál. Ef maður skoðar forsendurnar á svipaðan hátt og kvikmyndastyrkinn þar sem kvikmyndastyrkurinn er endurgreiðsla á móti innkomu þá töpum við ekki á því sérstaklega. Og ef við skoðum það hafa lán vegna steypu aldrei verið slæm fjárfesting til langs tíma á Íslandi, þannig að það er ekki eins og hið opinbera tapi í rauninni á fjárfestingum eins og þessum, þó að það geti tvímælalaust haft ákveðin hliðaráhrif varðandi eftirspurnar- og framboðshluta ef allt í einu koma mun fleiri og kaupa, þá ætti það að hafa hækkandi áhrif á íbúðaverð, nema það séu akkúrat nægilega margar íbúðir sem koma á móti þeirri eftirspurn, því að annars væru þessir einstaklingar á leigumarkaði. Þetta er ákveðin hringrás, ákveðið kapphlaup um hvort nógu margar íbúðir fáist, hvort það næst að uppfylla alla samningana. Það er dálítil jafnvægislist sem virðist eiga að vera í þessu sem ég sé ekki. Ég sé loforðið um hana, ég skal orða það þannig. En miðað við tekjuviðmiðin, miðað við skilyrðin sem koma á móti þá sé ég ekki allan þann fjölda sem þetta á að ná til. Ég myndi því vilja fá svör við því í nefndarvinnunni hvar í tekjutíundunum fólkið er sem fellur undir þetta, hvaða þjóðfélagshópar ná inn á þetta og þar fram eftir götunum. Þarna væri mjög þægilegt að vera með langtímaspána sem gera á samkvæmt ársskýrslu ráðherrans, sem sagt langtímaskýrsluna sem ekki á að koma fram fyrr en í lok ársins, þar sem maður getur séð þróunina á lýðfræðilegum stærðum í framtíðinni. Þarna er væntanlega fólk á fátæktarmörkum og jafnvel undir þeim, og maður hugsar: Leysir þetta vandamálið fyrir þá sem eru á fátæktarmörkum? Munu þeir nokkurn tíma ná upp í þessi skilyrði? Jafnvel varðandi 5% kaupverðsins. Ef ekki, af hverju þá ekki? Viljum við ekki einmitt leysa vandamál þess hóps, þ.e. fátækt, til að það geti komið inn í? Og hvernig færa önnur úrræði ríkisstjórnarinnar okkur í þá átt að jafnvel hlutdeildarlánin eru ekki nauðsynleg af því að við erum ekki með fólk á þessum jaðarsvæðum varðandi tekjur? Út frá því sjónarhorni horfir maður á lífskjarasamningana sem tilraun til að stíga í þá átt að ná fólki upp úr fátækt og inn í eignakerfið af því að við erum með þannig lífeyrissjóðakerfi að ef fólk á ekki skuldlaust þak yfir höfuðið þegar það fer á lífeyri þá er það bara í vondum málum af því að það að eiga þak yfir höfuðið er hluti af þeim viðmiðum sem við gerum varðandi lífeyrissjóðsgreiðslur. Þær eiga ekki að standa undir greiðslu af húsnæði. Þannig að ég hlakka til að sjá þessa útreikninga og þessar sviðsmyndir, hvað þær dekka og þær stærðir sem þar eru undir og þá sérstaklega fólkið sem lendir á jaðrinum. Nær þetta alveg niður? Ef ekki, hvaða önnur úrræði eru fyrir fólkið sem er á jaðrinum, sérstaklega það sem er tekjulágt? Og hvernig á þróunin að vera í framhaldinu til þess að gera svona stuðning úreltan eða óþarfan sem slíkan? Að lokum varðandi andsvarapælingar fyrir ræðu framsöguræðu ráðherra hefur verið talað um þetta frumvarp sem hefur verið ansi lengi fast í ráðuneytunum. Ráðherra svaraði í andsvörum að það væri vegna þess að ráðuneytin þyrftu að hafa ýmiss konar samráð o.s.frv. Það fer tvennum sögum af því hvernig það samráð var og hversu fast frumvarpið var í fjármálaráðuneytinu því að það á náttúrlega að fá mat á áhrifum frumvarpsins á tekjur ríkissjóðs og þess háttar sem farið er yfir þarna og talað um 4 milljarða á ári sem ríkið þyrfti að fjárfesta í steinsteypu fyrir ákveðinn tekjuhóp. Mig langar að vita hversu mikið frumvarpinu var breytt í fjármálaráðuneytinu og hvað það var langan tíma í vinnslu þar. Ég velti fyrir mér að hve miklu leyti þetta er frumvarp fjármálaráðherra, frekar en endilega félagsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og ég hét því að ég kæmi hér í andsvar við hann þar sem hann komst ekki í andsvar við mig í framsöguræðu minni. Fyrst varðandi það að mér finnst þingmaðurinn í aðra röndina gefa í skyn að engin eftirspurn verði eftir íbúðunum, og það hefur svolítið verið í umræðunni hér, vegna þess að skilyrðin séu svo ströng. Í hina röndina er gefið í skyn að það séu allt of fáar íbúðir og þess vegna eigi ekki að skilyrða íbúðafjölda. Gott og vel. Látum það liggja á milli hluta. Svo að það sé sagt eru til talsvert miklar greiningar í kringum þetta, bæði sem ráðuneytið vann og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og eins voru fengin utanaðkomandi fyrirtæki. Fyrirtækið Summa kom talsvert að þessari vinnu og gert er ráð fyrir að þau skilyrði sem sett eru nái til sjö tekjutíunda. Í hverri tekjutíund eru um 24.000 manns. Þó má hins vegar gera ráð fyrir að lægstu þrjár tekjutíundirnar séu í öðrum úrræðum vegna þess að þær hafi einfaldlega ekki ráðstöfunarfé til að geta yfir höfuð keypt sér eigið húsnæði. Þær geta verið í félagslegu húsnæði á vegum sveitarfélaganna, jafnvel eitthvað í almennum íbúðum o.s.frv. Það má gera ráð fyrir að þetta séu kannski þrjár tekjutíundir, 24.000 manns í hverri, þannig að þrefalt það er sú tala sem unnið er með og má segja að sé í öllum þessum greiningum og sjálfsagt fyrir nefndina að setja sig frekar inn í það. Síðan varðandi breytingar á frumvarpinu þá held ég að ég nái ekki að svara því í þessu andsvari en ég mun sannarlega gera það í seinna andsvari við þingmanninn.
Virðulegur forseti. Ég hlakka til að heyra það. Ég vil bæta örlitlu við hérna. Það sem ég lýsti varðandi hversu þröng skilyrðin eru, og hversu margir ná í rauninni að troða sér inn á milli þeirra, er annars vegar um skilyrðin og hins vegar um þörf því að við erum með 4.000–5.000 einstaklinga eða svo í hverjum árgangi og 410 íbúðir anna þá u.þ.b. 10% af eftirspurn eftir húsnæði á hverju ári ef það er fyrir einstaklinga og niður í u.þ.b. 5% fyrir pör. Það er á bilinu 5–10% sem þessi tegund af íbúðarhúsnæði á að dekka. Þá skoðar maður hvern árgang fyrir sig og sér hvernig tekjudreifingin er og hvernig þessi skilyrði ná í rauninni að hólfa af þá sem eru að leita að húsnæði. Að sjálfsögðu er fullt af fólki sem hefur ekki haft tækifæri til þess. Mjög margir sem eru á leigumarkaði núna hafa kannski ekki haft tækifæri til þess að safna fyrir eigin húsnæði. Því er þannig séð uppsöfnuð þörf fyrir einmitt þetta húsnæði. 410 íbúðir vinna ekki á henni miðað við þann fjölda, eða hvað?
Virðulegur forseti. Þá er það seinni hlutinn sem sneri að íbúðafjöldanum. Eftir samtal við aðila vinnumarkaðarins og við iðnaðinn sem tók m.a. þátt í kynningu málsins og hefur komið að vinnslu þess töldu menn - miðað við hversu byggingamarkaðurinn er kominn skammt á veg í því að þróa góðar, vandaðar, hagkvæmar íbúðir, við sjáum fréttir núna af ýmsum verkefnum þar sem verið er að byggja góðar, hagkvæmar íbúðir sem eru ódýrari, nýlega var kynnt stórt verkefni á höfuðborgarsvæðinu sem sneri m.a. að því - að ekki væri hægt að fara af stað með meira en 400 íbúðir að svo stöddu. Breytist það eitthvað þá er hægt að taka afstöðu til þess. Löggjafarþing framtíðarinnar geta gert það en ég held að það sé erfitt og myndi skapa falskar vonir líka að koma fram með íbúðafjölda sem atvinnulífið sjálft telur að það geti ekki byggt. Síðan spurði þingmaðurinn hversu lengi frumvarpið hefði verið í samtali. Auðvitað er það þannig að þegar lífskjarasamningurinn kom fram var ekki byrjað að smíða þetta frumvarp, svo því sé haldið til haga. Hins vegar er alveg ljóst að frumvarpið og sú mynd sem var á því var kynnt í lok síðasta árs fyrir m.a. fjármálaráðuneytinu. Það voru talsverðar athugasemdir við það þá. Í framhaldinu voru unnar frekari greiningar o.s.frv. Ég hefði gjarnan viljað geta lagt frumvarpið fyrr fram. En það er hins vegar svo, við skulum hafa skilning á því líka, að þegar við ræðum um róttækar lausnir á húsnæðismarkaði sem ríkisstjórnin ætlaði sér fram með, sem lofað var í lífskjarasamningnum, þá eru auðvitað skiptar skoðanir um útfærslur og strauma í þeim efnum. Ég er talsmaður þess að við göngum af róttækni fram til þess að tryggja stöðu tekjulægstu hópanna í samfélaginu. Þetta frumvarp gerir það sannarlega. En getum við gengið lengra? Getum við gert meira? Já, við getum það alltaf á hverjum tíma. Þetta er hins vegar skref. Við erum komin af stað. [[Forseti hringir.]]Við erum að styðja við tekjulægstu hópana til að þeir geti keypt sér fasteign og ég er gríðarlega stoltur af því.
Virðulegur forseti. Það er einmitt margt í framsetningu framkvæmdarvaldsins til Alþingis sem skortir. Ég sé ekki hvernig sú sýn sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra kemur hér með í andsvari eða ræðu birtist í frumvarpinu. Ég sé ekki í greinargerðinni að hún raungerist. Frumvarpið er ekki útskýrt á þann hátt að það sé gagnsætt gagnvart hinum almenna lesanda hvort markmið þess náist. Þetta er almenn umkvörtun sem ég hef við upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu af því að það svarar alltaf út frá sínu sjónarhorni en ekki út frá því aðhaldssjónarhorni sem þingið þarf þegar það hefur eftirlit með framkvæmd fjárveitinga t.d. eða með því hvort stefna stjórnvalda sé í rauninni uppfyllt í svona frumvörpum. Ég vona að það standist sem hefur verið sagt hérna um lífskjarasamninginn og þess háttar. Á sama tíma verð ég að sjálfsögðu að fá staðfestingu á því. Ég trúi því ekki bara í blindni. Það getur ekki virkað þannig. Á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds á að vera aðskilnaður sem við þekkjum svo sem að er mjög takmarkaður og mætti vera miklu meiri. Á þeim rosalega stutta tíma sem Alþingi á að afgreiða mikilvægt mál sem kemur til með að þurfa mikla nákvæmni og í rauninni svigrúm, sérstaklega fyrir þá sem eru kannski í vafa um að fá svona aðstoð út af einhverjum tækniagnúum, þá held ég að það sé þó nokkuð sem ráðuneytið þarf að útskýra í nefndarvinnunni á gríðarlega [[Forseti hringir.]]stuttum tíma. Það verður áskorun sem ég hlakka til að [[Forseti hringir.]]sjá.
Frú forseti. Ég tel mér rétt og skylt að taka hér til máls við 1. umr. þessa stóra frumvarps um hlutdeildarlán. Ég hygg að eiginlega á alla mælikvarða sé málið stórt. Það er stórt fjárhagslega. Við erum að tala um 40 milljarða eða svo á tíu árum en það er líka stórt á þann mælikvarða að það getur haft veruleg áhrif á íbúðamarkaðinn og hvernig hann þróast í náinni framtíð. Það er einmitt þess vegna sem ég vil kveðja mér hljóðs, aðallega til að brýna hv. velferðarnefnd til að huga vel að því hvað er verið að gera hér. Það skal alveg viðurkennt og sagt að ég er með pínulítil ónot í maganum gagnvart þessu frumvarpi þegar kemur að þeim hraða sem mér virðist vera á því, vegna þess að þetta er stórmál. Það er ekki vegna þess að ég sé í grunninn ósammála þeirri hugmyndafræði sem liggur að baki því að í einhverjum tilfellum kunni að vera skynsamlegt að við sameinumst um að ríkið veiti hlutdeildarlán með einhverjum þeim hætti sem lagt er til. Fyrst og fremst eru þarna atriði sem ég held að séu svo mikilvægt að menn hafi í huga þegar þeir taka afstöðu til þessa máls og að hv. velferðarnefnd, skoði alveg sérstaklega í meðferðinni. Ég dreg í efa að það vinnist tími til, á þessum stutta tíma, að vinna verkið með þeim hætti sem ég tel að sé nauðsynlegur til að það fái farsælar lyktir og markmið frumvarpsins, sem er gott, nái fram að ganga. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði. Þetta er ekki tæmandi. Mér mun ekki endast tími hér og mun örugglega þurfa að blanda mér í umræðuna þegar málið er búið að fá sína meðferð í nefnd. En ég ætla að nefna nokkur atriði og rökstyðja þau mismunandi vel og mismunandi mikið. Í fyrsta lagi vara ég eindregið við því að hlutdeildarlánin séu til 25 ára. Ég hygg að það sé skynsamlegra að hafa þau til fimm ára, og vitna t.d. til reynslunnar í Bretlandi, en að viðkomandi lánþegi, íbúðareigandi, eigi möguleika á því að framlengja um fimm ár og hugsanlega aftur um fimm ár. Þannig þarf viðkomandi á fimm ára fresti a.m.k. að meta hvort skynsamlegt sé að greiða upp lánið, ef þróunin er sú að hann telji hag sínum betur borgið að eignamyndunin verði hans en ekki ríkisins eins og er innbyggt í þetta mál. Í öðru lagi stingur mjög að hér sé verið að lauma inn banni - ég lít á þetta sem fyrsta skref - á lán sem eru til lengri tíma en 25 ára. Það er útgangspunkturinn í þessu frumvarpi að það skuli að jafnaði vera 25 ár. Það er að vísu mjög sérkennilegur lagatexti að nota „að jafnaði“ vegna þess að ég veit ekki hvað það þýðir, að jafnaði 25 ár, hvort það séu þessir 400 og það sé deilt í og meðallánstíminn sé þá 25 ár og sumir séu með 100 ára lán. Auðvitað er það útúrsnúningur af minni hendi en 25 ára lán er það sem menn þurfa að sætta sig við. Og hvað gerir það, frú forseti? Það vinnur beinlínis gegn markmiði frumvarpsins sem er að reyna að aðstoða og létta undir með tekjulágu fólki svo það geti eignast sína fyrstu íbúð á ævinni eða fyrstu íbúð eftir að hafa ekki átt íbúð í fimm ár. Ég ætla að taka dæmi. Einstaklingur sem er með 400.000 kr. í mánaðarlaun tekur 25 millj. kr. íbúðalán til 40 ára. Mánaðarleg greiðslubyrði er tæpar 85.000 kr. af verðtryggðu láni og 105.000 kr. ef um óverðtryggt lán er að ræða. Sem hlutfall af útborguðum launum, vegna þess að það er auðvitað það sem skiptir máli, þ.e. af ráðstöfunartekjum, að teknu tilliti til þess að viðkomandi borgi 4% iðgjald í séreign, er greiðslubyrðin 29% af ráðstöfunartekjum. 29% í hverju mánuði. Greiðslubyrðin hækkar hins vegar um tæplega 30.000 kr. á mánuði, úr 85.000 kr. í nær 115.000 kr. ef viðkomandi neyðist til að taka 25 ára lán. 30.000 kr. greiðslubyrði aukalega með því að banna honum að taka 40 ára lán og neyða hann til að taka 25 ára lán til þess að hann eigi möguleika á því að fá hlutdeildarlán. Sem hlutfall af útborguðum launum hækkar greiðslubyrðin upp í 39%, tæplega 40%, úr 29%. Þegar þetta er haft í huga hljóta menn að átta sig á því að það er verið að búa til mekanisma í þessu frumvarpi sem vinnur beinlínis gegn yfirlýstum tilgangi þess, sem er að létta undir með þeim sem hafa lægri tekjurnar, gera þeim auðveldara og léttara að fjárfesta í eigin húsnæði. Það er auðvitað hægt að líta á þetta á marga vegu. Það er líka hægt að segja að viðkomandi hafi þá bara efni á því að taka lægra lán eða hann þurfi að leggja fram aukið eigið fé. Þetta er atriði sem situr mjög í mér vegna þess að verið er að búa til girðingar sem koma í veg fyrir að fólk með lágar tekjur og millitekjur geti látið draum sinn rætast. Það er a.m.k. verið að útiloka það frá þessu hlutdeildarláni. Í þriðja lagi, frú forseti, er það vafasamt í besta lagi að binda hlutdeildarlánin við kaup á nýjum íbúðum sem byggðar eru samkvæmt einhverjum samningi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og byggingarverktaka. Þetta þýðir í raun, hv. þingmenn, að nær öll hlutdeildarlánin munu renna til þeirra sem búa á höfuðborgarsvæðinu. Ég fullyrði [[Gripið fram í: Þetta er bara rugl.]]hæstv. ráðherra - og það er allt í lagi að hlusta einu sinni, [[Gripið fram í: Ég er að hlusta.]]já, þá lærir þú - ég fullyrði að það eru mjög margir staðir úti á landi þar sem ekki verður á komandi árum um neinar nýjar íbúðir að ræða sem standa þeim til boða sem vilja fá hlutdeildarlán. Í fjórða lagi, svo ég haldi áfram, er rangt í mínum huga að skylda umsækjanda, lántakann, til að verja skattfrjálsum séreignarsparnaði sínum til lækkunar á íbúðaláni. Ég er hins vegar sammála því að öll fjárhagsleg skynsemi er í því að verja séreignarsparnaðinum sínum skattfrjálst til að greiða niður íbúðalán. En þetta er séreign, þetta er eign. Mér finnst fráleitt að ríkið skuli ætla sér að skylda einstakling til að verja séreignarsparnaði sínum með ákveðnum hætti líkt og gert er í þessu frumvarpi. Ég er alveg sannfærður um að það þarf ekki vegna þess að öll skynsemisrök segja viðkomandi: Þú skalt og átt að verja séreignarsparnaðinum skattfrjálst til þess að greiða niður íbúðalánið eins hratt og hægt er. Það eru bara fjárhagslegu skynsemisrök. En það særir tilfinningar mínar gagnvart eignarréttinum að ríkið skuli segja: Þú skalt verja ákveðnum hluta tekna þinna, eignar þinnar, með þessum hætti. Annars færðu ekki það sem er í boði. Í fimmta lagi; jafnræðisreglan. Ég sé ekki að í frumvarpinu sé jafnræðisreglan tryggð, eiginlega þvert á móti. Það segir sig eiginlega sjálft að þegar um takmarkaða fjármuni er að ræða, líkt og frumvarpið gerir ráð fyrir, 4 milljarða á ári, 40 milljarða á tíu árum, 400 manns, er alveg augljóst að sú staða getur komið upp að mun fleiri munu óska eftir því að fá hlutdeildarlán, uppfylla öll skilyrði laganna til þeirra, en munu fá. Enginn veit hvernig verður tekin ákvörðun um hver fær já og hver fær nei, annað en að maður getur leitt líkur að því að það gildi fyrstur kemur, fyrstur fær. Sjötta atriðið er í mínum huga stórt atriði. Það liggur ekkert fyrir hvernig Húsnæðis- og mannvirkjastofnun stendur að samningum við verktaka um byggingu hagstæðari íbúðalána. Hvernig valið verður um verktaka er óljóst. Hið sama á við um hvaða kröfur verktakarnir þurfa að uppfylla. Það eru engar kröfur gerðar til sveitarfélaga þegar kemur að hagkvæmni lóða, svo sem varðandi innviðagjöldum o.s.frv. Að lokum, fyrst ég sé að tími minn er á þrotum, frú forseti, er alveg augljóst að reglugerðarheimild sem ráðherra fær í hendur er of víðtæk og er of óljós. [[Forseti hringir.]]Það þarf að skrifa frumvarpið [[Forseti hringir.]]og reglugerðarheimildina með öðrum hætti en gert er.
Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa ræðu vegna þess að ég hef setið hér og fylgst með umræðunni og ég á dálítið erfitt með að skilja hvað er á ferðinni. Ég vil byrja á því að velta upp áhyggjum mínum af því að þetta mál, sem mér finnst snúa meira að málefnum efnahags- og viðskiptanefndar heldur en nokkurn tíma velferðarnefndar, rati inn í velferðarnefnd. Málið er auðvitað seint fram komið og við þekkjum þá sögu. Hv. þingmaður ræddi nokkur atriði sem hann hafði áhyggjur af sem endurspegla áhyggjur mínar. Mig langar að fá hann til að útskýra aðeins betur hvað hann átti við með eignamyndun sérstaklega, bara þannig að ég skilji það. Nú er ég að fara að fjalla um þetta mál á mánudaginn og langar að geta skilið það upp og niður og allt til enda. Hann kom líka inn á annað sem mér finnst mjög áhugavert. Það er í sambandi við kröfur á verktaka. Hann taldi upp mjög góða hluti, t.d. lóðaverð og hagkvæmni og allt þetta. Allt er opið. Eins og staðan er í dag þurfum við að efla okkur á Íslandi, margir iðnaðarmenn þurfa vinnu og slíkt, og mig langar að vita hvort það væri gáfulegt að festa það inn að þetta væri íslensk framleiðsla til þess að slá nokkrar flugur í einu höggi. Ég ætla að láta þetta duga í fyrra andsvari.
Frú forseti. Þó að ég sem nefndarmaður í efnahags- og viðskiptanefnd vilji fá sem flest mál til mín þá geri ég ekki kröfu til þess að þetta mál verði þar. [[Gripið fram í.]]Ég held að þetta eigi nefnilega heima í velferðarnefnd og ég hygg að margir séu glaðir yfir því. [[Félmrh.: Þetta var eina vitið sem þú sagðir.]] Eignamyndun í mínum huga er bara það eigið fé sem bundið er í húsinu þínu og auðvitað er það rétt sem haldið er fram í greinargerð frumvarpsins að eignamyndunin er hraðari ef lánstíminn er styttri. Það segir sig sjálft. En ef menn ætla að fylgja þeirri röksemdafærslu þá er eignamyndun miklu hraðari með tíu ára láni heldur en 25 ára. Það er alveg rétt. En það er hins vegar líka alveg ljóst að fólk sem leggur af stað með 40 ára lán með alla framtíðina fyrir sér mun auðvitað taka ákvarðanir í framtíðinni sem geta breytt því, m.a. stytt lánstímann o.s.frv., greiða inn á höfuðstól lána eins og algengt er, m.a. með séreignarsparnaði, líka eftir því sem tekjur hækka o.s.frv. Ég ætla hins vegar að vara aðeins við því, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt, ef hún var að tala um framleiðslu á einingahúsum og miða þá við íslenska framleiðslu. Ég er ekki alveg viss um að það sé skynsamlegasta ráðstöfunin, alveg örugglega ekki fyrir þá sem kaupa vegna þess að ég held að við eigum einmitt að auka framboðið af því. Ég minni á að þegar menn ákváðu hér góðu heilli fyrir nokkrum áratugum að leyfa innflutning á erlendu sælgæti höfðu þeir uppi stór orð um að íslensk sælgætisframleiðslan myndi drepast. Hvað gerðist? Hún hefur aldrei verið blómlegri.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Í frumvarpinu virðist vera skylda að nota séreignarsparnað til að greiða af þessu láni. Í dag getum við valið hvort við nýtum séreignarsparnað til að greiða niður höfuðstól lána en þarna er þetta skylda, eins og ég skil þetta. Til þess að þetta virki nú allt meinar hv. þingmaður að það sé of mikið að binda þetta og gera að skyldu? Ég vil biðja hann um að svara því ef mögulegt er. Síðan er seinni hlutinn. Hv. þingmaður sagði að þetta væri of langur lánstími. Nær væri að hafa hann til fimm ára og fólk myndi sækja um aftur á fimm ára fresti, ef ég heyrði rétt, þannig að fólk væri metið inn aftur og aftur. En á sama tíma heyrðist mér hv. þingmaður segja að þetta væri of stutt lán. Hér væri hreinlega bannað að hafa þetta eins og Íslandslán til 40 ára. Þarna finnst mér gæta mótsagnar. En ég vil taka sérstaklega undir með hv. þingmanni í sambandi við reglugerðir. Það virðist hreinlega vera í tísku núna að veita ráðherrum þessarar ríkisstjórnar alveg ótrúlegt vald til að setja allt í reglugerðir.
Frú forseti. Ég ætla nú að halda því fram að ráðherrum þessarar ríkisstjórnar hafi ekki verið veittar meiri reglugerðarheimildir en ráðherrum annarra ríkisstjórna, en þetta er hins vegar þróun sem hefur átt sér stað, því miður. Það er við Alþingi Íslendinga að sakast en ekki ráðherrana, svo það sé sagt. Annars vegar er langstærsti hluti af fjármögnun íbúðarinnar í formi íbúðaláns, ekki hlutdeildarlánsins heldur íbúðalánsins. Það á sem sagt að banna mönnum sem njóta hlutdeildarlánsins að taka lengri lán en til 25 ára. Ég er bara að segja að það mun auka greiðslubyrði. Ég tók dæmi af manni með 400.000 kr. í laun, greiðslubyrði af útborguðum launum mun hækka úr 29% í 39%. Þar með er augljóst að það vinnur gegn markmiðum frumvarpsins. Það sem ég er hins vegar að segja varðandi hlutdeildarlánin er að þau ættu að koma til endurskoðunar á fimm ára fresti. Nú er t.d. endurskoðunarákvæði ef viðkomandi hefur í þrjú ár í röð verið með tekjur umfram einhverja upphæð o.s.frv. Viðkomandi einstaklingur, ekki stofnunin, þarf að skoða hvort það þjóni hagsmunum hans að halda áfram með hlutdeildarlánin og þar með taka ákvörðun um að deila þeirri verðmætaaukningu sem verður í íbúðinni áfram með ríkinu eða kannski taka hana til sín fyrr en eftir 25 ár. Hann stendur frammi fyrir þeirri ákvörðun á fimm ára fresti.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir afar athyglisverða og góða ræðu. Þar fór þingmaður sem talaði af skynsemi og þekkingu og væri óskandi að þetta mál væri í hans nefnd, svo ég segi satt og rétt með það. En mér þykir líka athyglisvert að hér er stjórnarþingmaður að setja út á það að þetta mál eigi að afgreiða bara einn, tveir og þrír, mál sem varðar 4 milljarða á ári og 40 milljarða næstu tíu árin í því árferði sem við búum við í dag þegar ríkissjóður er kominn í halla upp á 300 milljarða. Ég vil þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir góða og skynsamlega ræðu. Ég er honum sammála í mörgu sem hann nefndi. Hann nefndi lánstímanum, staðsetninguna á húsnæðinu, gagnsæið í úthlutun o.s.frv. Allt eru þetta þættir sem ég er honum hjartanlega sammála um. Ég ætla að vona að fleiri þingmenn innan Sjálfstæðisflokksins séu sammála hv. þingmanni og leggi til að málið fái vandaða og góða umræðu. Það er alveg ljóst að full þörf er fyrir það. Það sem ég vildi spyrja hv. þingmann sérstaklega að og fá álit hans á er vaxtalaust lán. Hann þekkir það að ekkert er til sem heitir vaxtalaust lán. Í þessu tilfelli eru það skattgreiðendur sem eru að greiða vextina í staðinn fyrir lántaka. Þetta er pólitísk ákvörðun. Ég vildi fá það frá hv. þingmanni hvort hann sé sammála þeirri aðferðafræði, hvort Sjálfstæðismenn séu sammála aðferðafræðinni í þessu máli, að skattgreiðendur niðurgreiði lán til tiltekins hóps í samfélaginu.
Frú forseti. Við höfum verið að niðurgreiða lán hér svo lengi sem ég man eftir í formi vaxtabóta og að einhverju leyti á þetta að leiða til þess að vaxtabætur muni lækka verulega. Ég er hlynntur því að hið opinbera stuðli að því að fólk hafi raunverulegt valfrelsi í húsnæðismálum. Sumir vilja ekki festa sig og vilja fremur leigja og við eigum að tryggja að til sé raunverulegur og öruggur leigumarkaður. En við eigum líka að gefa hinum, sem eru miklu fleiri, valkost. Ég ætla bara að nefna eitt. Fyrir nokkrum árum tók ég saman hvað hið opinbera, þ.e. ríkið, setti í húsnæðismál á 15 árum, á árunum 2000–2015, í formi vaxtabóta, í formi þess að setja um 60 milljarða til að koma í veg fyrir gjaldþrot Íbúðalánasjóðs og síðan í byggingu leiguíbúða. Það voru 247 milljarðar kr. sem fóru í þetta á 15 árum. Til að setja það í samhengi hefði ríkið getað afhent 40.000 fjölskyldum að gjöf 20% eigið fé í 30 millj. kr. íbúð. Ég spyr: Þegar við horfum á þetta, að á 15 ára tímabili hafi nærri 250 milljarðar farið í opinberan stuðning, hefði ekki verið betra að fara hugsanlega þá leið sem hæstv. félagsmálaráðherra leggur til í formi hlutdeildarlána [[Forseti hringir.]]nema það hefði verið í formi eigin fjár sem viðkomandi hefði fengið? [[Forseti hringir.]]Það hefði verið alvöruaðstoð.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður þekkir svokölluð hattalán sem voru í boði á sínum tíma á vegum Íbúðalánasjóðs. Þetta voru viðbótarlán þegar Íbúðalánasjóður fór með sparisjóðunum í samkeppni á markaði í raun og veru. Þessi lán komu ekki vel út. Það má því spyrja um reynsluna, en hæstv. ráðherra segir að reynslan af þessum lánum sé góð í Skotlandi og Bretlandi. Það væri ágætt að fá það frá hv. þingmanni, af því að hann er formaður efnahags- og viðskiptanefndar, hvort hann telji að það séu í raun og veru sambærilegar aðstæður, hvort eðlilegt sé að bera það fram með þeim hætti sem hæstv. ráðherra gerði í málflutningi sínum. Auk þess vil ég koma að því sem hv. þingmaður nefndi í ræðunni, að það er verið að færa ráðherra heilmikil völd í reglugerð. Það er alveg ljóst af orðum þingmannsins að hann er mótfallinn því. Þá spyr ég bara hv. þingmann hreint út: Telur hann að þetta mál fari í gegn eins og það er lagt upp? Er samstaða innan ríkisstjórnarinnar um að afgreiða málið og samþykkja það og keyra í gegn á örfáum dögum? Svo ekki sé nú minnst á þann mikla kostnað sem fylgir því í þeirri stöðu sem við erum í í efnahagsmálum en samt skuli ekki vera meiri tími til að fara yfir það og öll þau álitamál sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega og gerði mjög vel grein fyrir. Telur hv. þingmaður að þetta mál verði afgreitt á næstu dögum?
Frú forseti. Ég vildi að ég væri þess umkominn að svara hv. þingmanni hvort ég telji að þetta eða hitt frumvarpið verði afgreitt fyrir þinglok. Ég hef bara ekki hugmynd um það. Ég er ekkert viss um að það séu mjög margir í þessum sal í kvöld sem eru þess umkomnir að veita svar við því. Það kann vel að vera að frumvarpið nái fram að ganga en það væri þá á methraða. Ég hef lýst efasemdum mínum. Hæstv. ráðherra hefur vitað af þeim efasemdum frá upphafi, áður en að frumvarpið var lagt fram þannig að það sé sagt. Ég er örugglega ekki eini maðurinn sem hefur ákveðnar efasemdir. Ég er hins vegar ekki að segja að hugmyndafræðin að baki þessu máli sé vond. Síður en svo. Það eru ákveðin rök fyrir því að veita hlutdeildarlán. En það verður að gera það skynsamlega. Hér eru innbyggðar reglur sem koma í veg fyrir og vinna beinlínis gegn yfirlýstum markmiðum. Auk þess er svo margt óljóst. Ég skil ekki hvernig menn ætla að tryggja hér jafnræðisreglu. Ég ætla ekki að taka þátt í því að samþykkja frumvarp þar sem ég get ekki verið öruggur um að allir séu jafnir fyrir þeim lögum sem sett eru og það skuli jafnt yfir alla ganga sem uppfylla þau skilyrði sem lögin gera kröfu til varðandi fyrirgreiðslu sem við erum að veita sameiginlega. Þótt fólk uppfylli þau skilyrði sem sett eru í lögunum er engin trygging fyrir því að það fái fyrirgreiðsluna og það veit ekki einu sinni af hverju það fær hana ekki.
Virðulegur forseti. Ég ætla að blanda mér aðeins í þessa umræðu. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, hlutdeildarlán. Ég fagna því að komið sé fram frumvarp um þessi mál. Beðið hefur verið eftir frumvarpi sem lýtur að því að styðja við ungt fólk og tekjulágt sem vill kaupa sína fyrstu íbúð og sú hugsun sem er á bak við frumvarpið er góðra gjalda verð. Það er hluti af lífskjarasamningnum og við vitum að séreignarstefna ríkir í landinu. Það þarf líka að auðvelda tekjulágu fólki að eignast húsnæði og ég held að verið sé að reyna eins og hægt er að útfæra það með skynsamlegum hætti. Vissulega eru þarna ýmsir gallar eða spurningar sem vakna um hvort ekki væri hægt að útfæra ýmsa hluti öðruvísi og um það mun velferðarnefnd fjalla. Áhyggjur mínar, og í raun og veru fyrirvari við málið, eru sérstaklega af uppbyggingu og möguleikum fólks með litlar tekjur á landsbyggðinni. Ég tel mögulegt að mæta þeim sjónarmiðum að tekjulágt fólk sem vill eignast sína fyrstu íbúð hafi möguleika á að fá hlutdeildarlán og að ýmsar leiðir séu til þess. En það sem stingur í augun er að hlutdeildarlán séu bundin við nýbyggingar, nýjar íbúðir. Veruleikinn er sá á mörgum landsvæðum, hvort sem við köllum þau brothættar byggðir eða köld svæði eða svæði sem flokkast ekki undir markaðssvæði, sér maður ekki fram á að byggt verði nýtt húsnæði þó að þetta frumvarp liggi fyrir. Því ræður ýmislegt, bæði íbúafjöldi, endursöluverð og annað því um líkt. Hvers á tekjulágt fólk á þeim svæðum að gjalda sem vill komast inn í svona úrræði og sér ekki fram á að þar verði byggt og getur ekki nýtt þetta til að kaupa það húsnæði sem fyrir er á svæðinu? Mér finnst það mismunun. Eftir að hafa horft upp á gífurlegan sogkraft á höfuðborgarsvæðið og aðra þéttbýlisstaði á landinu í gegnum árin finnst mér þetta geta orðið til þess að ýta enn frekar undir það að fólk sem fellur undir þessar skilgreiningar, að eiga rétt á slíkum hlutdeildarlánum, sjái sæng sína upp reidda og flytji búferlum þangað sem hægt er að fá nýtt og gott húsnæði á þessum kjörum sem eru góð. Það getur varla verið tilgangurinn að skilja það fólk eftir eða ýta enn frekar undir að það velji að flytja og fara þangað sem hægt er að komast inn í slíkt húsnæði þar sem nýbyggingar eru. Auðvitað skil ég í samhengi hlutanna að verið er að gera ákveðna samninga með hliðsjón af því hvað aðilar vinnumarkaðarins telja rétt. Þetta er auðvitað framkvæmdadrifið frumvarp og gott að menn horfi til þess að ef það væri ekki tengt nýbyggingum væri hætta á að íbúðaverð hækkaði. En það hefur líka þær afleiðingar að fólk sem síst á það skilið getur ekki nýtt sér úrræðið á fámennari stöðum. Mér finnst að það eigi að reyna að mæta þeim sjónarmiðum með mjög jákvæðum hætti í vinnu nefndarinnar, hvort sem það yrði gert með hærri hlutdeildarlánum inn á þessi svæði, sem er til skilgreining á, bæði varðandi það þegar fjallað var um almennar leiguíbúðir og uppbyggingu þeirra, eða að horfa til byggðakorts Byggðastofnunar yfir þau svæði. Þetta væri tengt þannig að skyldan um að lánin séu fyrir nýjum íbúðum, sem hafa verið samþykktar af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem hagkvæmar íbúðir, gilti ekki um svæði sem væru skilgreind eftir stöðlum sem Byggðastofnun hefur útfært sem brothætt svæði og falla undir byggðakort ESA. Ég held að það væri mjög auðvelt að útfæra það ef vilji væri fyrir hendi. Það mætti líka horfa til þess að hækka hlutdeildarlán á þeim svæðum svo það væri gulrót fyrir byggingarverktaka að byggja íbúðir á slíkum svæðum þó að fjöldi þeirra yrði alltaf í samhengi við möguleika og vöxt á svæðinu. Það segir sig sjálft. Málið er í stórum dráttum gott. Hugsunin er góð og löngu kominn tími til að standa með fólki sem er með lágar tekjur og er að fara út í sín fyrstu íbúðarkaup því að veruleikinn er sá í dag að ungt fólk þarf ekkert endilega að vera með lægstu tekjur, það treystir samt á að fá stuðning við að borga útborgun í húsnæði frá foreldrum sínum eða nánustu ættingjum. Og það er auðvitað ekki eðlilegt að í okkar ríka samfélagi þurfi að fara slíkar krókaleiðir. Einhver segir e.t.v. að á landsbyggðinni sé íbúðaverð miklu lægra en á stærri svæðunum eins og t.d. höfuðborgarsvæðinu, Akureyri eða Akranesi. Fólk munar minna um að leggja út fyrir innborgun fyrir húsnæði þar sem verðið er lægra. En þá komum við að því að bankastofnanir hafa ekki verið mjög áfjáðar í að lána á þessum svæðum yfir höfuð. Þar stendur hnífurinn í kúnni líka. Þó að íbúðaverð sé lægra, endursöluverðið er auðvitað í samræmi við það, er eins og verið sé að draga það algerlega, ég veit ekki hvað skal segja, frá innstu hjartans rótum að skoða möguleika á því að lána inn á þau svæði. Sorglegt er að það sýnist vera að bankar allra landsmanna - það er auðvitað Íslandsbanki og Landsbankinn í dag sem við eigum sjálf, ríkið - og Arion banki og aðrar lánastofnanir virðast ekki hafa trú á svæðunum eða treysta því að íbúar hafi möguleika á að greiða af þeim lánum sem hugsanlega fengjust. Það er allt of algengt að fjármálastofnanir standi ekki með uppbyggingu í veikari byggðum á landsbyggðinni þó að þar sé kannski margt að gerast sem ýtir undir að menn eigi virkilega að standa með uppbyggingu í þeim byggðum, hafa trú á þeim og koma hinum svokölluðu hjólum atvinnulífsins í gang og möguleikum á auknum tekjum og uppgangi á viðkomandi svæðum. Ég treysti því að velferðarnefnd og hæstv. ráðherra sem hlýðir á mál mitt skoði í þessu samhengi hvort ekki sé hægt að mæta þeim sjónarmiðum með einhverjum hætti. Ég tel að með því væri stutt við jafnræði og möguleika fólks við þessar aðstæður hvar sem er á landinu. Ég treysti því að við skiljum málið ekki eftir í lausu lofti. Þetta er hluti af lífskjarasamningnum og mikilvægt að við klárum það á þessu þingi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og tek undir með henni þegar hún hefur áhyggjur af stöðu fólks með lágar tekjur út um landsbyggðina. Ég tel afar mikilvægt að sú umræða sé tekin í hv. velferðarnefnd. Þó að endursöluverð úti á landi sé lægra en á höfuðborgarsvæðinu er byggingarkostnaðurinn hár. Það er dýrt að byggja úti á landi og síðan fellur verðið á húsnæðinu strax því að endursöluverðið er lægra. Ég er ánægð með að hv. þingmaður taki þetta mál fyrir í nefndinni. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sjái ekki líka vankanta á því á höfuðborgarsvæðinu að hlutdeildarlánin séu bundin við nýbyggingar. Leigjendur og fólk með lágar tekjur leigir kannski í grónum hverfum, börnin ganga þar í skóla og þessi hverfi eru jafnvel þannig að þau þarfnast endurnýjunar. Að binda lánin við nýbyggingar hlýtur líka að hafa ókosti ef hugað er að þessum málum. Ég spyr hv. þingmann hvort hún telji að hægt sé að lyfta þessu hvoru tveggja upp þannig að staða fólks með lágar tekjur sé ekki bundin við úthverfi eða ákveðna staði þar sem verið er að byggja á höfuðborgarsvæðinu.
Frú forseti. Það eru auðvitað ýmis sjónarhorn sem ræða má út frá sanngirni og réttlæti og íbúaþróun, að ákveðin hverfi eldist ekki heldur búi þar ungt fólk og alls konar fólk, tekjulágt, með millitekjur, tekjuhærra fólk og bara öll flóran á ákveðnum svæðum, að íbúarnir færist ekki endilega í úthverfin þó að alls staðar sé gott að búa ef aðbúnaður er góður. En svona upp úr þurru má velta fyrir sér hvort hægt væri að hafa ákveðið hlutfall af hlutdeildarlánunum bundið við nýbyggingar og annað mætti fara í eldra húsnæði. Það mætti alveg hugsa sér að það væri einhver skipting á milli, en í frumvarpinu eru þetta eingöngu nýbyggingar. Samtök atvinnulífsins halda því auðvitað vel til haga að þetta eigi við nýbyggingar og það er ákveðinn hluti af samningum aðila vinnumarkaðarins að tengja þetta svona saman. Það er líka „win-win“ að störfum fjölgar auðvitað þegar verið er að byggja. En ég hefði alveg getað hugsað mér að eitthvert hlutfall hlutdeildarlána mætti vera skilgreint líka fyrir kaup á eldra húsnæði á þéttbýlissvæðum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég vona að hv. velferðarnefnd fari yfir málið út frá þessu sjónarhorni, ekki bara út frá sjónarhorni verktaka og atvinnuskapandi aðstæðna heldur einnig út frá þörfum fjölskyldna sem þurfa á hlutdeildarlánum að halda. Ég vona að nefndin finni einhverja góða lausn á þessu, bæði að huga að landsbyggðinni og að mismunandi þörfum fólks þegar kemur að húsnæði og öllum aðstæðum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji að það náist að vinna þetta mál á þeirri starfsáætlun sem við höfum sett okkur í þinginu. Það eru eftir aðeins sex þingfundadagar og einn nefndadagur, ef ég hef talið rétt. Ég spyr hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að tíminn sé of knappur til að vinna þetta mál á þeim fáu dögum sem eftir eru.
Virðulegur forseti. Tíminn er afstætt hugtak, svo maður gerist nú heimspekilegur að kvöldi dags. Auðvitað fer það eftir því hvernig andinn svífur hér yfir vötnum og hvað við leggjum mikla áherslu á að uppfylla þennan hluta lífskjarasamningsins og reyna samt að setja málið í eins góðan búning og við mögulega getum á þessum skamma tíma. Auðvitað vildi ég gjarnan við gætum klárað það og ég held að það sé nú það sem við stefnum á. En þá þurfum við, burt séð frá því hvort við tilheyrum svokallaðri stjórnarandstöðu eða meiri hluta, að leggja okkar af mörkum í því. Ég tel að það gæti gerst en við skulum sjá hvað setur. Í lokin vil ég segja, af því að við töluðum um uppbyggingu húsnæðis á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu og möguleika á að festa kaup á húsnæði í eldri íbúðahverfum með hlutdeildarlánum, að ég gleymdi að nefna kynslóðaskipti til sveita. Oftar en ekki er fólk þar ekki með háar tekjur og ungt fólk, sem er að taka við búi og það er gamalt íbúðarhús á jörðinni, hefur kannski áhuga á að kaupa það af þeim sem þar eru, hvort sem það eru skyldmenni eða ekki. Mér finnst að það þurfi að horfa líka til þessara svæða í sveitum landsins þar sem ungt fólk með lágar tekjur vill kaupa húsnæði af þeim sem eru þar fyrir og ekki ráðast í nýbyggingu af því að það hefur ekki efni á því í upphafi. Ég held að það þurfi að skoða þetta allt og ég held að það sé alveg hægt að gera það með góðu móti og það þurfi ekki endilega að taka langan tíma ef vilji er fyrir hendi.
Frú forseti. Ég ætla að leggja nokkur orð í belg til að koma sjónarmiðum mínum á framfæri um frumvarpið og einstaka mál því tengd, en ekki síst til að brýna ráðherrann til dáða í frekari landvinningum þegar kemur að húsnæðismálum okkar allra. Það er ágætt að hafa það í huga sem hefur komið fram að framlagning þessa frumvarps tengist lífskjarasamningunum. Ég tek undir með þeim sem hafa óskað þess að vinnan hefði gengið hraðar og málið hefði komið hingað fyrr en ég horfist í augu við stöðuna eins og hún er og velti mér ekki of mikið upp úr því sem hefði getað orðið. Nú er það verkefni okkar að takast á við þetta af ábyrgð og festu. Við höfum sýnt á undanförnum mánuðum að Alþingi getur unnið hratt og vel þegar mikið liggur undir og ég vona innilega að okkur takist það einnig núna. Forseti. Frumvarpið er unnið að einhverju leyti upp úr lífskjarasamningunum og þar á undan að sjálfsögðu úr stjórnarsáttmálanum eða kallast á við hann. Hér hefur verið rætt um eitt atriði í það minnsta sem ég hefði viljað koma inn á, þ.e. að stuðningurinn sé bundinn við kaup á nýju húsnæði. Þar er okkur að sjálfsögðu ákveðinn vandi á höndum. Ráðherra eru lagðar línur um það í lífskjarasamningunum þar sem frumvarpinu er ætlað að auðvelda fólki íbúðakaup þannig að þeir sem uppfylla ákveðin skilyrði geti fengið hlutdeildarlán til að brúa kröfu um eigið fé í íbúðarkaup, en líka að auka hvata fyrir byggingaraðila til að byggja hagkvæmt íbúðarhúsnæði sem hentar þessum hópum. Það kom fram í þeirri miklu og umfangsmiklu vinnu sem var unnin í aðdraganda lífskjarasamninganna um húsnæðismál að þrátt fyrir mikla uppbyggingu á íbúðum væru vísbendingar um þær hentuðu síður tekju- og eignalitlum einstaklingum. Ég er ekki endilega sannfærður um, forseti, að eitt og sama frumvarpið hafi verið rétta leiðin til að ná þessum tveimur markmiðum, þ.e. annars vegar að auka hvata fyrir byggingaraðila og hins vegar að hjálpa tekjulágu fólki inn á húsnæðismarkaðinn. Þó sé ég ákveðna kosti, t.d. að hér er verið að horfa á þær íbúðir sem henta kannski frekar þessum hópi. En það eru gallar við það eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom inn á í andsvari áðan. Það eru líka ákveðnir gallar við það, eins og við sem þekkjum til á húsnæðismarkaði vitum, að nýtt húsnæði er almennt dýrara en hið eldra o.s.frv. Ég hefði talið að að einhverju leyti væri skynsamlegt að vera með hreint frumvarp um félagslegan stuðning því að ég lít á þetta þannig að við séum að koma hér upp vísi að félagslegu húsnæðiskerfi. Það var illu heilli að hið góða félagslega húsnæðiskerfi sem við byggðum upp með samtakamætti alþýðunnar hér áratugum saman var lagt af. Við erum hér að koma á vísi í þá átt aftur. Þess vegna er ég ekki í nokkrum vafa um að þetta mál á heima í hv. velferðarnefnd, ég lít á það sem hluta af félagslegu húsnæðiskerfi. Mér finnst mikilvægt að gagnrýnisraddir hafa heyrst um tekjutengingu í frumvarpinu. Án þess að ég nefni einhverjar tölur í því samhengi finnst mér mikilvægt að tekjutengingar séu í frumvarpinu af því að ég lít á þetta sem félagslegan húsnæðisstuðning. Það er því fínt og gott að málið sé komið fram og samþykkt þess mun bæta stöðu margra. Svo einfalt er það. Mig langar hins vegar, forseti, að brýna hæstv. ráðherra líka til dáða varðandi annað mál sem tengist húsnæðismarkaðnum og horfa þannig heildstætt á þann markað og í raun líf okkar allra. Í stjórnarsáttmálanum er ekki bara talað um að hjálpa fólki að eignast húsnæði heldur er líka talað um leigjendur. Það er þjóðfélagshópur sem hefur allt of lengi legið óbættur hjá garði, alveg frá hruni. Stuðningsaðgerðir stjórnvalda hafa mun meira beinst að fólki sem á eigið húsnæði eða snúist um að hjálpa fólki að eignast eigið húsnæði. Nú er kannski rétt að taka það fram, forseti, á þessum tímum gegnsæis og hagsmunaskráningar að sjálfur er ég leigjandi og þekki því ágætlega þann markað, óvissu hans og öryggisleysi. Ég get ekki varist þeirri hugsun að þessar aðgerðir, fínar sem þær eru, séu einnig liður í því sem við höfum kannski allt of lítið rætt sem samfélag eða við hér á Alþingi, ég man ekki eftir miklum umræðum um það, þ.e. að ýta undir séreignarstefnu. Við virðumst trúa því að allir vilji eiga eigið húsnæði. Og já, við höfum kannanir sem sýna að margir leigjendur vilja eignast húsnæði. Hversu stór hluti það er sem vill það vegna þess öryggisleysis sem er á leigumarkaðnum er svo annar handleggur. Hér var sagt fyrr í kvöld að við værum að hjálpa fólki að eiga val. Við eigum að gera það líka varðandi leigjendur. Ég veit að á þingmálaskrá hæstv. ráðherra er frumvarp um réttarstöðu leigjenda. Ég vil brýna hæstv. ráðherra til góðra verka þar því staðreyndin er sú að sá hópur sem býr við íþyngjandi húsnæðiskostnað er mun stærri meðal leigjenda en þeirra sem eiga húsnæði. Þetta frumvarp getur kannski hjálpað einhverjum þeirra að hætta að vera leigjendur og verða eigendur og það dregur kannski úr húsnæðiskostnaði o.s.frv., en staðan er engu að síður sú að 2018 eru tæp 20% leigjenda með það sem kallað er íþyngjandi húsnæðiskostnaður eða yfir 40% af ráðstöfunartekjum og tæp 8% húseigenda. Við höfum líka gert kerfið okkar þannig að aðgangur leigjenda að því fjármagni sem fjölskyldur þurfa oft og tíðum til að fjármagna hitt og þetta, með því að taka lán, verður æ takmarkaðri. Við höfum á sama tíma afnumið ábyrgðarmannakerfið, sem er að mörgu leyti fínt en verður til þess að leigjendur eru ekki í þeirri stöðu að geta sótt á sama hátt og eigendur í lánsfjármagn. Þannig ýtum við fleirum og fleirum í það að eiga. Það er kannski allt í góðu en við skulum gera það með opin augu. Við skulum líka gera það með opin augu fyrir því að hluti fólks verður á leigumarkaði, hvort sem er um skemmri eða lengri tíma, og stöðu þess þarf að bæta. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þeim málum af því að ég skynja það að hann er að horfa á heildarmyndina. Þetta frumvarp er biti í það púsl sem hæstv. ríkisstjórn er að púsla saman varðandi húsnæðismarkaðinn og aðgerðir sem þarf að grípa til þar. Þetta er gott innlegg. Þetta er vísir að félagslegu húsnæðiskerfi, eins og ég sagði, og ásamt öðrum frumvörpum og ýmsum öðrum góðum aðgerðum sem þegar hafa verið boðaðar mun staðan á húsnæðismarkaði almennt batna til muna, bæði hvað þetta varðar og eins réttarstöðu leigjenda eins og ég ræddi um. Ég hvet hv. velferðarnefnd til dáða við vinnslu þessa frumvarps og okkur öll og brýni okkur öll um mikilvægi þess að við náum að afgreiða þessi mál.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir ágæta ræðu. Ég verð að viðurkenna að ég missti af fyrri hluta ræðu hv. þingmanns.
Þetta er allt á netinu.
Já, ég veit það og ég mun horfa mörgum sinnum á ræðuna þar, það er alveg öruggt. En mér þótti gæta á köflum ákveðins efasemdartóns í ræðu hv. þingmanns hvað það varðar að þarna væri farin skynsamlegasta leiðin í þessum efnum. Tíminn sem við höfum er mjög knappur. Þinglok eru áætluð í lok annarrar viku. Þetta er mikilvægt mál sem snýr að 4 milljörðum í ríkisútgjöldum á hverju ári í tíu ár, 40 milljarðar samanlagt. Mig langar til að spyrja hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé: Hvað telur hv. þingmaður mikilvægast að færa til betri vegar miðað við frumvarpið eins og það er núna?
Forseti. Hv. þingmaður á gott kvöld í vændum þegar hann kemst í að horfa á upptökur af ræðu minni allri eftir að þingfundi lýkur. Þar mun hann sjá það sem ég ætla að segja frá í örstuttu máli frá. Ég dró fram efasemdir mínar um beinlínis grunninn að frumvarpinu, þ.e. hið tvíþætta mark þess annars vegar að hjálpa tekjulágu fólki að eignast eigið húsnæði og hins vegar að vera hvati fyrir byggingaraðila til að byggja hagkvæmt íbúðarhúsnæði. Ég sé hins vegar ákveðinn kost í því; það verður þá til meira af húsnæði af þeirri gerð sem rannsóknir hafa sýnt að vanti einmitt. Þar að auki er ég þeirrar gerðar að ég þarf ekki alltaf að hafa rétt fyrir mér. Í þessu tilviki held ég að það ekki sé endilega skynsamlegt að hafa þessi tvö markmið samþætt, en hins vegar er verkalýðshreyfingin í landinu búin að komast að því að svo sé, ásamt hæstv. ríkisstjórn og Samtökum atvinnulífsins. Aðilar vinnumarkaðarins hafa náð saman um að þetta sé leiðin. Þá tek ég af hinn ímyndaða hatt, hneigi höfuðið og segi: Allt í lagi. Þetta er leiðin sem þið viljið fara. Ég hefði kannski farið aðra leið en ég hlusta þegar heildarsamtök vinnumarkaðarins tala og fulltrúar þess fólks sem byggðu upp hið gamla, góða, félagslega húsnæðiskerfi sem við bjuggum við og máttum vera stolt af áratugum saman áður en ljótar krumlur rifu til jarðar. Ég hlusta og segi: Ókei, þetta er leiðin sem við ætlum að fara. Þá reynum við að gera okkar besta.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni uppi Kolbeini Óttarssyni Proppé kærlega fyrir svarið. Ég get sem formaður umhverfis- og samgöngunefndar, þar sem hv. þingmaður situr, vottað að hann gerir ekki sterka kröfu um að hafa rétt fyrir sér alla daga. Þetta var svokölluð stoðsending hjá körfuboltamanni en ekki um það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um. Ég var býsna ánægður með atriðið sem þingmaðurinn nefndi í svari sínu sem sneri að því að frumvarpið styddi við það að gefa tekjulægra fólki tækifæri til að eignast eigið húsnæði. Ég minnist þess að á fyrri stigum hafi samflokksmaður hv. þingmanns talað á þeim nótum að séreignarstefnan væri víkjandi hvað eignarrétt fólks varðar eða mögulega leigu á íbúð húsnæði. Ég var ánægður með það atriði sem hv. þingmaður nefndi, að frumvarpið auðveldaði tekjulægra fólki að koma sér eigin þaki yfir höfuð. Mig langar að spyrja hvort það sé skoðun hv. þingmanns að við eigum að vinna að því að auðvelda stærri hópum að koma sér þaki yfir höfuðið í þeim skilningi að eignast eigið húsnæði, því að í þá vegferð er ég mjög áhugasamur um að fara með hv. þingmanni. Ég vona svo að hann afsaki brandarann í byrjun.
Forseti. Hv. þingmaður veit vel að ég þarf ekki að gera neina kröfu innan umhverfis- og samgöngunefndar um að hafa rétt fyrir mér, þetta kemur bara sjálfkrafa upp úr mér án þess að nokkur krafa fylgi því. Að öllu gamni slepptu held ég að hv. þingmaður verði fyrir örlitlum vonbrigðum á eftir þegar hann horfir á alla ræðu mína. Ég styð vissulega það markmið að fólk sem þess óskar eignist eigið húsnæði, annað væri það nú, en ég ræddi líka um séreignarstefnuna og að við værum búin að ákveða að beina öllu fólki þangað og að það væri eitthvað sem þyrfti kannski frekari umræðu. Í það minnsta tel ég að þau sem kjósa af einhverjum ástæðum að eiga ekki húsnæði, og ég tók t.d. sjálfan mig sem dæmi um það, þurfi að búa við mun meira öryggi en þau gera nú. Hluti af ræðu minni fór í að brýna hæstv. ráðherra um að koma með frumvarp um að auka réttarstöðu leigjenda af því að ég er talsmaður vals einstaklingsins, kannski öfugt við hv. þingmann. Ég vil að einstaklingurinn hafi val um annaðhvort að leiga og búa þá við öryggi og geta jafnvel verið áratugum saman í sömu íbúð, fjölskyldan gæti þess vegna tekið við eða hvernig sem það væri, eða þá að kaupa. Ég er líka talsmaður þess að fólk hafi val um að setjast upp í bíl og keyra á milli staða eða ganga inn í hina fögru borgarlínu, svo dæmi sé tekið.
Virðulegur forseti. Ég vildi koma hér upp í lokin og þakka fyrir prýðisgóða umræðu um þetta mál. Þegar við erum með stórmál af þessu tagi eru auðvitað skiptar skoðanir um einstaka hluta þess. Það höfum við séð hér. Bæði milli þingmanna, hjá stjórnarandstöðu og jafnvel í ræðum einstakra þingmanna hefur málflutningur verið þannig að menn hafa áhyggjur af einu og svo öðru sem stangast aðeins á. Þetta frumvarp er liður í nokkrum frumvörpum sem boðuð hafa verið um húsnæðismál og tengjast lífskjarasamningunum. Hér erum við með frumvarp um hlutdeildarlán sem ætluð eru til að styðja tekjulágt fólk og ungt fólk inn á fasteignamarkaðinn og líka þá sem misstu eignir sínar í hruninu. Frumvarpið er niðurstaða lífskjarasamninganna. Tvö önnur frumvörp sem tengjast lífskjarasamningunum hafa verið boðuð og kynnt í opnu samráði. Annað er um breytingar á húsaleigulögum til að styrkja stöðu leigutaka á húsnæðismarkaði. Hið þriðja snýr að byggingarreglum og einföldun byggingarregluverks til að ná niður kostnaði við mannvirkjagerð. Þessi frumvörp eru öll hluti af því púsli sem lífskjarasamningarnir eru. Ég þykist vita að margar af þeim athugasemdum og vangaveltum sem hér hafa komið fram, án þess að ég lengi umræðuna mikið, er hægt að skýra í meðförum nefndarinnar með auðveldum hætti. Margt af því sem komið hefur hér fram á rétt á sér og um margt kunna að vera skiptar skoðanir. En stærsti hlutinn tel ég að muni skýrast í meðförum nefndarinnar þegar hún fer betur ofan í málið, fær til sín fólk frá ráðuneytinu, fær til sín þau sem unnið hafa að málinu í alllangan tíma, fær þær greiningar og annað sem býr að baki. Hægt á að vera að svara allflestum spurningum og vangaveltum. Ég bind vonir við að hægt sé að afgreiða þetta mál hratt og vel en hef þó fullan skilning á því að málið sé þess eðlis að full ástæða sé til að nefndin geti gefið sér tíma til að fara betur ofan í það. Ég sagði í ræðum mínum fyrr í dag að ég hefði skilning á því. Hins vegar er það líka svo að þeim mun fyrr sem málið er afgreitt, þeim mun fyrr getur byggingarmarkaðurinn undirbúið sig og stofnunin undirbúið það að veita slík lán til einstaklinga sem sannarlega þurfa á þeim að halda. Þetta er auðvitað alltaf samspil í tíma. Við viljum stunda vandaða lagasetningu og við viljum eðlilega í hina röndina að þau góðu mál sem lögð eru fram geti farið að virka sem fyrst. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu og lýsi því yfir að ráðuneytið og stofnanir þess eru tilbúnar til skrafs og ráðagerða og til að veita upplýsingar og hvað eina sem nefndin óskar eftir við vinnslu þessa máls.