Borist hefur bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 263, um rannsökuð mál hjá Samkeppniseftirlitinu, frá Guðlaugi Þór Þórðarsyni.
Virðulegi forseti. Mig langar að nýta ræðutíma minn til að ræða kjör og starfsumhverfi ljósmæðra, starfsstéttar sem við öll hér inni eigum margt og mikið að þakka, starfsstéttar sem er eina kvennastéttin í landinu og þjónustar konur, börn og fjölskyldur á þeirra persónulegustu stundum. Nú er svo komið að áhugaleysi yfirvalda og skortur á viðurkenningu á störfum ljósmæðra er löngu orðið æpandi og ekki er hægt að segja annað en að langvarandi niðurlægjandi framkoma hins opinbera hafi átt sér stað í garð ljósmæðra. Með því er langt seilst í að spara ríkinu aura og krónur. Á fundi Ljósmæðrafélags Íslands í síðustu viku lýstu sjálfstætt starfandi ljósmæður sem eiga aðild að rammasamningi við Sjúkratryggingar Íslands því yfir að þær teldu sér ekki fært að starfa við heimaþjónustu sængurkvenna kæmi ekki til verulegrar leiðréttingar á rammasamningnum. Í ályktun þeirra segir, með leyfi forseta: „Undanfarin ár hefur þessi samningur hækkað um örfá prósent á milli ára og nam hækkunin áramótin 2014/2015 um 3,5%. Samkvæmt fjárlögum á nú að hækka greiðslur til þessa málaflokks um 1%. Sú hækkun er langt fyrir neðan vísitöluhækkanir.“ Þetta bætist við langvarandi kjarasamningaviðræður við ríkið á síðasta ári sem enduðu þannig að ljósmæður fengu dæmdar kjarabætur líkt og hjúkrunarfræðingar. Ekki var talin ástæða fyrir ríkið að semja við ljósmæður þrátt fyrir 10 vikna verkfallsaðgerðir ljósmæðra þar sem þær þó unnu vinnu sína í því verkfalli. Fyrir þá vinnu fengu þær ekki greidd laun. Þær fengu ekki greidd laun fyrir að taka á móti börnum í þennan heim og aðstoða fæðandi konur á meðan þær sjálfar stóðu í kjarabaráttu. Ljósmæður er stétt sem hefur lögum samkvæmt fullan verkfallsrétt, en með þessari aðgerð ríkisins að fara í dómsmál gegn ljósmæðrum þegar þær kröfðust launa fyrir að sinna skyldum sínum og taka á móti börnum í þennan heim var ríkið í raun og veru að taka verkfallsréttinn af ljósmæðrum með handafli. Virðulegi forseti. Enn og aftur erum við að upplifa aðför að heilbrigðiskerfinu þar sem sótt er að kvennastéttum og konum sem þær þjónusta. Ljósmæður eru ekki hálaunahópur. [[Forseti hringir.]]Hver er þá raunveruleg skýring á því að ljósmæður mæta skilningsleysi viðsemjanda síns, [[Forseti hringir.]]ríkisins, eru illa borgaðar og nauðbeygðar til að vinna [[Forseti hringir.]]launalaust í verkfalli? Er hér um að ræða skýrasta form kerfislægs kynjamisréttis í íslensku samfélagi? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég spurði hæstv. forsætisráðherra í gær um kaup og kjör aldraðra og öryrkja; hvort sú hækkun sem SALEK-hópurinn komst að samkomulagi um mundi ekki skila sér til þeirra, þ.e. að færa þessi 5,5%, sem áttu að koma 1. maí á þessu ári, til kjarahækkunar upp á 6,2% frá 1. janúar sl. Ég vitnaði í mjög miklar deilur í desember við umræðu um fjárlög og fjáraukalög og mikinn afgang af fjárlögum. Og ég vil enn einu sinni gera þetta að umtalsefni úr þessum ræðustól Alþingis. Eins og hv. þm. Helgi Hjörvar, þingflokksformaður Samfylkingarinnar, orðaði það í haust eru Alþingi og alþingismenn, þar með talið ráðherrar, kjararáð aldraðra og öryrkja. Það erum við í þessum sal sem semjum um hvað skal greiða í laun til aldraðra og öryrkja, þeirra sem minnst hafa í þjóðfélaginu. Ég vil ekki trúa því, virðulegi forseti, að ríkisstjórnarflokkarnir, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, ætli að halda sér við það núna að þessi 6,2% hækkun til almennings á launamarkaði muni ekki ganga til þessa þjóðfélagshópa strax á sama tíma og aðrir fá. Ætla sjálfstæðismenn og framsóknarmenn að bíða með þessa hækkun til 1. janúar 2017? Ég trúi ekki að ekki sé hægt, á vegum forustumanna stjórnmálaflokka hér á Alþingi, að setjast niður og komast að samkomulagi um að klára þann kjarasamning sem gerður hefur verið á Íslandi og er, samkvæmt samkomulagi SALEK-hópsins, til áramóta 2018/2019, sem er mjög gott, friður á vinnumarkaði. Sköpum líka frið um kjör aldraðra og öryrkja með því að þessi hækkun gangi til þeirra strax.
Virðulegi forseti. Tugir þúsunda Íslendinga hafa nú skrifað undir áskorun til Alþingis um endurreisn heilbrigðiskerfisins með kröfu um að 11% af vergri landsframleiðslu renni framvegis til heilbrigðismála. Þessi hópur hefur sett nafn sitt við þá fullyrðingu að íslensk stjórnvöld hafi vannært heilbrigðiskerfið að því marki að það sé þess ekki lengur megnugt að sinna hlutverki sínu. Þetta er stór fullyrðing en hún er því miður sönn. Ástæða þess að hægt er að taka þannig til orða er sú að nú er komið góðæri á Íslandi. Við höfum svigrúm til að gera betur, með batnandi efnahag, en við gerðum til dæmis eftir hrun. Einmitt þess vegna er stjórnvöldum lögð ríkari skylda á herðar en nokkru sinni áður. Fyrst það tókst í tíð síðustu ríkisstjórnar að verjast falli íslenska velferðarkerfisins sem var ekki sjálfgefið að tækist er enn ríkari skylda á herðum núverandi stjórnvalda að treysta þessa samfélagsstoð í sessi, ekki bara að viðhalda því sem er heldur byggja upp og efla. Í því ljósi er nöturlegt að horfa til vannýttra tekjustofna, lækkaðs veiðileyfagjalds og afnáms auðlindaskatts, á sama tíma og vantar sárlega jafnvel allt að 200 milljarða kr. inn í heilbrigðiskerfið. Það er nöturlegt á góðæristímum að heilbrigðiskerfi okkar skuli fá þá einkunn að það fylgi ekki framþróun í læknisfræði, haldi ekki í við tækni og tækjabúnað, haldi ekki í við lyfjaþróun; með öðrum orðum að það standi ekki undir ásættanlegu þjónustustigi í nútímasamfélagi. Þess í stað gilda sjúklingakvótar, fólk fær jafnvel ekki lífsbjargandi lyf ef það greinist eftir að kvótinn hefur verið uppfylltur og bíður sárþjáð [[Forseti hringir.]]árum saman eftir mikilvægum aðgerðum. Það er óásættanlegt ástand sem stjórnvöld verða að bregðast við. Ég legg til að ríkisstjórnin verði kölluð hingað með tímasetta áætlun um viðbragð við þessu ákalli þjóðarinnar. Þjóðin bíður.
Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin afneitar orsökum efnahagshrunsins á Íslandi árið 2008. Stjórnarflokkarnir eru á fullri ferð við að endurreisa sama fjármálakerfi og hrundi. Það er sami veiki gjaldmiðillinn, sama vonda verðtryggingin, sömu okurvextirnir og bráðum líka myntkörfulánin, sama fákeppni á bankamarkaði og lífeyrissjóðir lítt breyttir. Vinna er hafin við að einkavæða viðskiptabankaveldin á ný með drottnandi stöðu. Vaxandi spilling er á hlutabréfamarkaði og ýmis þenslumerki. Sama stýrivaxtapólitík heldur uppi óhóflegum kostnaði í atvinnulífinu og laðar erlenda spákaupmenn í vaxtamunarviðskiptum með fjármuni á nýjan leik inn í Seðlabankann. Íslensku þjóðarbúi vegnar vel, m.a. vegna ytri aðstæðna. En íslenskt þjóðarbú er viðkvæmt fyrir breyttum ytri aðstæðum. Það er vaxandi áhyggjuefni ef það er afstaða stjórnvalda að endurreisa eigi í óbreyttri mynd það fjármálakerfi sem féll.
Hæstv. forseti. Mig langar að fjalla í örstuttu máli um þingsályktunartillögu sem Alþingi samþykkti á sumarþingi 2013. Um var að ræða aðgerðaáætlun í tíu liðum þar sem meðal annars átti að taka á skuldavanda heimila, auka stöðugleika og gagnsæi á húsnæðislánamarkaði og vinna að framtíðarskipan húsnæðismála, þar á meðal úrbótum á leigumarkaði. Liður tillögunnar númer 4 fjallaði um að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra mundi skipa verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála. Verkefnisstjórnin hafði meðal annars það hlutverk að koma með tillögur að nýju húsnæðislánakerfi með það í huga að tryggja virkan leigumarkað og skilvirk félagsleg úrræði fyrir þá sem slíkt þyrftu. Verkefnisstjórnin skilaði af sér tillögum árið 2014 og út frá þeirri vinnu komu síðan frumvörp og núna er unnið að þeim frumvörpum í velferðarnefnd. Um er að ræða fjögur frumvörp sem öll varða leigumarkaðsmál hér á landi. Margar umsagnir hafa borist um málin og flestar jákvæðar. Því ber að þakka því viðamikla samráði sem málin fóru í gegnum við vinnslu þeirra. Unnið er hratt og vel að því að klára þessi mál svo þau komist til umræðu og atkvæðagreiðslu í þingsal. Eins og fram hefur komið í umræðu og kynningu þá eru frumvörpin fjögur: Frumvarp til laga um almennar íbúðir fyrir efnaminni leigjendur sem felur í sér að byggja samtals 2.300 íbúðir á þessu ári og næstu þremur árum. Frumvarp til laga um húsnæðisbætur sem felur í sér stóraukinn stuðning fyrir leigjendur. Þar eru frítekjumörk hækkuð og stuðningur miðast við fjölskyldustærð. Verið er að jafna stuðning milli ólíkra búsetuforma svo einstaklingar og fjölskyldur hafi raunverulegt val um búsetuform. Auk þess er frumvarp um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög þar sem verið er að styrkja þau félög og auka íbúalýðræði, og frumvarp um breytingu á húsaleigulögum sem felur í sér aukin réttindi leigjenda og leigusala. Í framhaldi af þessari vinnu taka svo verðtryggingarmálin við og úrlausnir í því hvernig við ætlum að auðvelda fólki að kaupa sér húsnæði. Þar þarf meðal annars að horfa til hvata til sparnaðar og þeirra skilyrði sem sett eru um greiðslumat.
Forseti. Í svari hæstv. forsætisráðherra við fyrirspurn hv. þm. Kristjáns Möllers í gær kom afdráttarlaust fram að það ætti ekki að hækka laun aldraðra og öryrkja til jafns við þær launahækkanir sem ákveðnar voru með SALEK-samkomulaginu og undirritað um daginn. Það þýðir að eina ferðina enn eiga þessir hópar að dragast aftur úr. Skelfilegt er eina orðið sem ég á yfir þetta, ekki síst í ljósi þess að ríkisstjórnin ætlar að stórum hluta að standa undir kostnaðarauka atvinnulífsins af þessum aðgerðum með því að lækka tryggingagjaldið. Virðulegi forseti. Ég er alls ekki á móti lækkun tryggingagjaldsins. Eins og ég hef oft sagt hér áður þá gagnast sú lækkun best litlum og meðalstórum fyrirtækjum þannig að ég fagna því að tryggingagjald verði lækkað. Ég er hins vegar hugsi yfir því hve stóran hlut af launahækkunum ríkið tekur á sig. Við eigum að gera þær kröfur til atvinnulífsins að það borgi mannsæmandi laun. Forseti. Vandi okkar felst í því að hér er vitlaust gefið. Þeir efnameiri og efnamestu leggja ekki það til sem þeir geta. Því þarf að breyta. Það þarf að gefa upp á nýtt. Það var rangt að lækka veiðigjöldin, það var rangt að afnema auðlegðarskattinn, það var rangt að afnema raforkuskattinn, svo eitthvað sé nefnt. Hér þarf að stokka allt upp, borga öllum mannsæmandi laun, bæði þeim sem eru á vinnumarkaði og hinum sem ekki geta verið þar annaðhvort sökum örorku eða aldurs.
Herra forseti. Landsbankinn hefur orðið fyrir harðri gagnrýni úr ýmsum áttum undanfarna daga og mánuði. Mótmæli voru við höfuðstöðvar Landsbankans í Austurstræti nú í hádeginu vegna sölu bankans á hlut sínum í Borgun. Yfirskrift mótmælanna var: Lokað vegna spillingar. Ég ætla ekki að gera þau orð að mínum en þetta sýnir bara reiði fólks vegna margra mála sem hafa snúið að Landsbankanum og hvernig hann framkvæmir sína stefnu. Það má nefna að Landsbankinn hefur lokað á annan tug útibúa á landsbyggðinni á síðustu árum. Nýjustu fréttir af banka allra landsmanna er að fötluðum starfsmanni til 30 ára í Landsbankanum í Reykjanesbæ hefur verið sagt upp störfum vegna hagræðingar. Þar leggst bankinn lágt. Landsbankinn hafði uppi áform um að byggja nýjar höfuðstöðvar við Hörpu, sem kostað hefði skattgreiðendur að lágmarki 8 milljarða, en dró í land með það vegna mikillar gagnrýni. Ég spyr: Hver er eiginlega eigendastefna ríkisins varðandi Landsbankann? Getur bankinn bara hagað sér eins og honum sýnist? Nú liggur fyrir sala á um 30% hlut Landsbankans. Það virðist vera ný einkavæðing fram undan. Búið er að skipta út í Bankasýslunni. Við erum ansi brennd af fyrri einkavæðingu sem var uppleggið að því að hér fór allt á verri veg. Ég tel að það eigi ekki að líðast hvernig stjórnendur bankans hafa hagað sér í umdeildum málum undanfarið. Stjórnvöld verða að móta skýra eigendastefnu sem kemur í veg fyrir gerræðisleg vinnubrögð. Ríkið verður að móta skýra eigendastefnu þar sem bankinn verður rekinn sem samfélagsbanki að fullu í eigu ríkisins og arðurinn nýtist samfélaginu öllu og honum sé stjórnað með samfélagið í huga en ekki bara eins og einkafyrirtæki með gerræðislegar ákvarðanir eins og verið hefur í svo mörgum málum.
Hæstv. forseti. Á vef Hagstofunnar má finna skýrslu sem gefin var út í júlí 2015 um laun, tekjur og vinnumarkaðinn. Í skýrslunni er verið að mæla lífskjör fólks og bera saman hópa út frá skorti á efnislegum gæðum. UNICEF-skýrslan sem nokkrir þingmenn hafa rætt um nú þegar er að hluta til byggð á upplýsingum úr þessari skýrslu um félagsvísa. Í skýrslu Hagstofunnar kemur meðal annars fram að hlutfall fólks sem skorti efnisleg gæði á Íslandi lækkaði á milli áranna 2013 og 2014. Árið 2013 var þetta hlutfall á Íslandi það fimmta lægsta í Evrópu. Þegar skortur er greindur eftir atvinnustöðu skera öryrkjar sig úr, en fjórðung þeirra skorti efnisleg gæði. Hlutfallið er mun lægra meðal atvinnulausra, 12,5%, sem er samt líka of hátt. Skortur á efnislegum gæðum er tíðari meðal einstæðra foreldra og barna þeirra en á meðal annarra heimilisgerða. Þá var hlutfallið nokkuð hátt á meðal einstaklinga undir 65 ára sem búa einir, eða 15,1%. Það sem kemur verulega á óvart í skýrslunni er staða eldri borgara, en þeir eru sá hópur sem skortir síst efnisleg gæði. Þar var hlutfallið aðeins 2,3%. Sá hópur kemur meira að segja betur út en fólk í fullri vinnu, en þar mælist skorturinn örlítið meiri, eða 3,2%. Með þessu er ég ekki að segja að allir eldri borgarar hafi það stórfínt, alls ekki. Enginn ætti að líða skort á Íslandi. Og á bak við hverja einustu prósentu er einstaklingur. Virðulegi forseti. Umræðan um almannatryggingar hefur verið hávær að undanförnu. Við erum sammála um að við eigum að gæta okkar minnsta bróður. Þess vegna er mikilvægt að við byggjum á öruggum upplýsingum og beinum aðstoðinni til þeirra sem þurfa mest á henni að halda.
Herra forseti. Við höfum mikið rætt hér á þingi og úti í samfélaginu frumvörp velferðarráðherra eða félags- og húsnæðismálaráðherra og innlegg hennar í kjaraviðræðurnar sem eru m.a. almennar leiguíbúðir og fleira því tengt. Í því samhengi hefur mikið verið rætt um afslátt af byggingarkröfum. Í hádeginu í dag var meðal annars rætt við Guðjón Sigurðsson sem er formaður MND-félagsins, en er líka pípulagningameistari. Hann telur að ef af fyrirhuguðum breytingum á reglugerðinni verði sé það árás á hreyfihamlað fólk á Íslandi. Fyrst og fremst sé verið að huga að lækkun byggingakostnaðar, en það er vert að geta hvað í því felst ef fram fer sem horfir. Meðal annars er verið að tala um breytingar á stærðarkröfum vegna snúningshrings hjólastóla og í drögunum er gefinn 20 sentímetra afsláttur af snúningsradíus þeirra. Kröfur um lofthæð, birtu og svalir eru líka rýmkaðar og minni kröfur eru gerðar um aðgengi. Af þessu hef ég miklar áhyggjur, þ.e. aðgengismálunum. Á síðasta kjörtímabili stóð þingið að því að semja og samþykkja ný mannvirkjalög. Í drögunum var það þannig að þáverandi hæstv. ráðherra, Svandís Svavarsdóttir, lagði til að stuðlað yrði að aðgengi fyrir alla. Þingið tók enn harðari afstöðu og sagði: Við ætlum að tryggja aðgengi fyrir alla. Virðulegi forseti. Þetta þýðir að stjórnarflokkarnir, ætli þeir að láta þessi frumvörp koma fram, verða að leggja til breytingar á mannvirkjalögum og láta þær koma fyrir þingið sem þarf að samþykkja þær eða synja þeim. Í samningi Sameinuðu þjóðanna segir að við ætlum að stuðla að þátttöku alls fólks í daglegu lífi, m.a. fatlaðs fólks og eldri borgara, en með þessum hætti drögum við úr líkum á því að báðir þessir hópar geti til langframa búið í þeim íbúðum sem lagt er upp með í frumvörpum velferðarráðherra. [[Forseti hringir.]]Það á ekki að fjalla um þessa hópa, fatlað fólk og eldri borgara sem þurfa öðruvísi aðstoð, [[Forseti hringir.]]í einhverjum bútum, við eigum að draga þetta allt saman hérna inn [[Forseti hringir.]]og fjalla um það í sínu stóra samhengi.
Hæstv. forseti. Íslensk náttúra býr yfir mikilli fegurð, um það eru allir sammála, og er gríðarlega auðlindarík, bæði til sjávar og sveita. Af auðlindunum hefur þjóðin lifað frá því öndvegissúlur Ingólfs Arnarsonar rak á land og jafnvel eitthvað fyrr. Ein er sú auðlind sem við Íslendingar höfum verið bæði þakklátir og stoltir af, en það eru fallvötnin sem með krafti sínum framleiða rafmagn þegar þau streyma í gegnum rafala sem komið hefur verið fyrir í byggingum virkjana vítt og breitt um landið á síðustu rúmum 100 árum. Virkjanamál okkar eru mikið mál sem flestir hafa skoðun á og ekki síst sú hlið sem kölluð er sjónmengun. Önnur mengun er minni vegna þess hreinleika sem í kröftunum er og framleiða rafmagnið, þ.e. vatninu. Hveravirkjanir eru nokkrar, vindorkuvirkjanir einhverjar, en sjávarfalla- og ölduvirkjanir að mestu enn á þróunarstigi. Eitthvað er um sólarrafhlöðuvirkjun, en þó aðallega til heimabrúks. Þegar kemur að sjónmengun þykja loftlínur og þau stauravirki sem halda línunum uppi ekki mikil prýði og allra síst ef minnst er á að leggja þær yfir hálendið. Jarðstrengir er kostur sem byrjað er að nota í auknum mæli í háspennulögnum, en er þó dýrari í framkvæmd, en á móti kemur minni viðhaldskostnaður auk þess sem ísing og foktjón heyra sögunni til. Þjónustuöryggi er sagt verulega ábótavant sakir flutningsgetu raflína annars vegar og mikils álags og aldurs lína hins vegar. Heyrt hef ég að á mestu annatímum á loðnuveiðum og -vinnslu séu vinnslur keyrðar á dísilvélum á sumum stöðum vegna skorts á rafmagni. Er þetta ekki eitthvað sem gæti verið í lagi ef rétt væri á málum haldið? Mitt álit er að umræða um virkjanamál sé ekki á góðum stað á Alþingi og því Alþingi ekki til sóma.
Virðulegi forseti. Ég vil, eins og fleiri þingmenn hafa gert, ræða nýja skýrslu Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna um efnislegan skort barna á Íslandi sem kynnt var í síðustu viku. Niðurstöðurnar vekja mig virkilega til umhugsunar. Ég tel að við eigum að taka þessar niðurstöður alvarlega og ígrunda vel ástæður skortsins og hvernig bregðast megi við. Rannsókn sem gerð var árið 2014 leiðir í ljós að alls 9,1% barna á Íslandi á aldrinum 1–15 ára líður efnislegan skort, eða rúmlega 6.000 börn. Þar af eru um 1.600 börn sem skortir fleiri en þrenn af þeim gæðum sem spurt var um. Fjöldinn hefur tvöfaldast frá árinu 2009 þegar sams konar rannsókn var gerð. Skorturinn mælist mestur þegar kemur að húsnæði og á Íslandi eru mestar líkur á því að þau börn líði skort sem eiga foreldra sem eru í hálfu starfi eða í lægra starfshlutfalli, þar með talin eru börn þeirra sem eru atvinnulausir. Næst á eftir koma börn foreldra sem eru yngri en 30 ára og síðan börn foreldra sem eru í leiguhúsnæði. Fyrstu viðbrögð mín voru að það er afskaplega mikilvægt að í vinnu velferðarnefndar þessa dagana verði hugað sérstaklega að því að þær breytingar á húsnæðiskerfinu sem nú er unnið að komi þessum hópum til góða. Nefndin verður að fara vel yfir það. Ég er líka mjög hugsi yfir skorti hvað varðar félagslíf barna en niðurstöðurnar sýna að 5,1% barna líður skort á sviði félagslífs eða um 3.400 börn. Algengasta ástæðan er sú að barnið getur ekki boðið vinum heim til að borða eða leika. Félagsleg einangrun barna er alvarlegt mál. Stafar hún af skorti á efnislegum gæðum, ófullnægjandi heilbrigðisþjónustu við fjölskyldur, viðhorfum í samfélaginu eða einhverju öðru? Eru þetta sömu börnin og ekki geta tekið þátt í tómstundastarfi? Regluleg gagnaöflun um stöðu barna er mikilvæg og okkur ber stöðugt að vinna að velferð [[Forseti hringir.]]og tryggja réttindi þessa hóps.
Herra forseti. Í áramótaávarpi sínu tíundaði hæstv. forsætisráðherra hvað hefði áunnist á síðasta ári og raunar þá 30 mánuði sem hann hefur verið hæstráðandi til sjós og lands. Það má taka undir það með forsætisráðherra að hér á landi hafi hagsæld og kaupmáttur aukist á síðustu 30 mánuðum. Annað hefði verið ansi merkilegt í ljósi hagfelldra aðstæðna og þess að ríkisstjórnin tók við hallalausum ríkissjóði. [[Gripið fram í.]]Það er ekki einu sinni víst að enn verri ríkisstjórn hefði getað klúðrað því. En þó skal hér ósagt látið hvort er yfirleitt hægt að hugsa sér svoleiðis ríkisstjórn. Um það eru margir mjög efins. Í áramótaávarpi sínu sagði forsætisráðherra að það sem helst gæti orðið okkur til trafala væri kæruleysi og neikvæðni og þá væri mikilvægt að sýna þolgæði og festu. Það má vissulega taka undir það með hæstv. forsætisráðherra að neikvæðni og kæruleysi eru alls ekki dyggðir. Það ber því að varast. En hverjir eru það sem helst eiga að sýna þolgæði, festu og jákvæðni? Mig langar að biðja hæstv. forsætisráðherra að svara því við tækifæri. Eru það kannski börnin 6 þúsund sem búa við efnislegan skort eins og fram kemur í nýrri skýrslu UNICEF? Eru það kannski eldri borgararnir, fleiri en 4 þúsund, sem búa við fátæktarmörk? Eða er það fatlað fólk og öryrkjar sem eru ekki nógu þolinmóðir fyrir forsætisráðherra? Er þetta fólk með óviðeigandi heimtufrekju og ónærgætni við hann og ríkisstjórn hans? Eða eru það kannski rúmlega 6 þús. sjúklingar sem bíða eftir aðgerðum sem forsætisráðherra finnst ekki sýna nægilega festu? Eða kannski þau hundruð barna og fullorðinna sem bíða greiningar vegna ADHD og annarra raskana? Herra forseti. Ég get ekki svarað þessum spurningum, einungis hæstv. forsætisráðherra getur gert það. Ef fátæk börn, gamalt fólk, fatlað fólk og öryrkjar, sjúklingar á biðlistum, börn og aðstandendur þeirra sem bíða eftir greiningum og viðeigandi þjónustu sýna þolinmæði og festu, getum við kannski vonast til þess að forsætisráðherra veiti þeim einhver svör í næsta áramótaávarpi sínu? Hver veit.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða fátækt eins og margir aðrir hv. þingmenn í tengslum við nýútkomna skýrslu UNICEF á Íslandi, sem lýtur að efnislegum skorti barna. Ég ætla að byrja á því að vitna til orða séra Bjarna Karlssonar sem rannsakar nú fátækt. Um fátæktina segir séra Bjarni í færslu sem birtist á vefmiðlum, með leyfi forseta: „Þetta ástand er ekki lögmál heldur afstaða. […] Þessu vandamáli verður ekki breytt með stjórnvaldsaðgerðum heldur hugarfarsbreytingu.“ Eins og fram hefur komið í umræðunni um þessa skýrslu líða um 9,1% barna á Íslandi skort, eða 6.100 börn. Auðvitað getum við að einhverju marki með aðgerðum mætt þessum vanda. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir fór ágætlega yfir það hér áðan að vandi ungra foreldra og þeirra sem eru á leigumarkaði væri mikill og hefði versnað. Í því samhengi getum við litið til þeirra húsnæðisfrumvarpa sem eru nú til meðferðar í þinginu. Við getum skoðað lög um félagsþjónustu sveitarfélaganna. Við getum skoðað atvinnuskapandi aðgerðir. Þrátt fyrir allt er mikilvægt að fólk hafi vinnu og tekjur. En við eigum það til hér á vettvangi löggjafans að vera hægfara og svifasein. Ástandið sem séra Bjarni lýsir þolir ekki bið á róttækum aðgerðum. Ég ætla að taka undir með séra Bjarna um að við þurfum hugarfarsbreytingu. Við eigum ekki að líða það að einhverjir þurfi að fara halloka. Það á enginn að þurfa að búa við fátækt. Það bitnar á börnunum og við eigum ekki að láta það líðast. Við eigum ekki að sætta okkur við samanburð [[Forseti hringir.]]um að fátækt sé minni hér en annars staðar. Ekkert barn [[Forseti hringir.]]á að þurfa að líða skort.
Samkomulag er um tilhögun umræðunnar og fer hún fram samkvæmt 2. mgr. 86. gr. þingskapa og stendur í einn og hálfan tíma.
Virðulegi forseti. Það er mér ánægja að fá að flytja á Alþingi stutta skýrslu um loftslagsfundinn í París og samkomulagið sem þar náðist. Margir hafa kallað samkomulagið sögulegt og tel ég óhætt að taka undir það. Loftslagsbreytingar af mannavöldum eru einn mesti vandi sem mannkynið stendur frammi fyrir. Ef ekki tekst að koma böndum á losun gróðurhúsalofttegunda er hætta á stórfelldri röskun á lífríki jarðar og lífsskilyrðum komandi kynslóða. Vandinn verður mestur í framtíðinni eftir tugi ára en krefst aðgerða nú. Í París tóku þjóðir heims sig saman um að standa að metnaðarfullu samkomulagi sem felur í sér nýtt upphaf, nýja heimsmynd. Skilaboðin eru skýr, þau eru um breytta hegðun einstaklinga og fyrirtækja og markvissar aðgerðir ríkja. Árangurinn er ekki síst góðum undirbúningi Frakka að þakka. Parísarsamkomulagið er sannarlega sögulegt. Í fyrsta sinn er gert ráð fyrir aðgerðum allra ríkja heims í baráttunni gegn loftslagsbreytingum. Það var ógleymanlegt að skynja andrúmsloftið á Parísarfundinum sem þróaðist í átt til samkomulags og skynja þá hugarfarsbreytingu sem orðið hefur hjá stjórnvöldum, atvinnulífi og einstaklingum. Ísland var í þeim hópi þjóða sem þrýstu á metnaðarfullt markmið á lokaspretti samningsins. Við berum öll ábyrgð á því að finna lausnir á þessu hnattræna verkefni og það skiptir engu máli hvort ríki eru stór eða smá, allir eiga og verða að leggja sitt að mörkum. Markmið um hlýnun innan við 2°C var staðfest í Parísarsamkomulaginu en jafnframt segir að reynt verði að gera enn betur svo að hlýnun geti haldist innan við 1,5°C. Markmið hvers og eins ríkis er ekki nákvæmlega útfært enn þá en stóra myndin liggur nokkurn veginn fyrir. Það er ljóst að Parísarsamkomulagið mun kalla á herta viðleitni á Íslandi til þess að draga úr losun og auka bindingu kolefnis. Íslendingar fjárfestu í upphafi síðustu aldar í betri framtíð með hitaveituframkvæmdum. Ég tel að fáar fjárfestingar hafi borgað sig betur. Þar sýndu Íslendingar einstaka framsýni og með henni fengum við risavaxið forskot þegar kemur að því að vinna gegn loftslagsbreytingum. Sú þekking sem Íslendingar búa yfir fleytir okkur af stað og er mikilvægur hlekkur í hnattrænu verkefni. Á loftslagsráðstefnunni í París flutti forseti Íslands, herra Ólafur Ragnar Grímsson, ávarp við opnun á sérstökum orkudegi fundarins. Þar var meginþemað möguleikar jarðhitans á heimsvísu. Þá hélt hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson ávarp um stofnun á hnattrænum samstarfsvettvangi um jarðhita þar sem Ísland er í fararbroddi ásamt mörgum öflugum ríkjum og alþjóðastofnunum. Jarðhiti var þó ekki það eina sem Ísland lagði til málanna í París. Aldrei fyrr höfum við staðið fyrir eins öflugri kynningu af Íslands hálfu og á þingum loftslagssamningsins. Þannig lögðu fulltrúar Reykjavíkurborgar af festu fram yfirlýsingu yfir 100 íslenskra fyrirtækja um aðgerðir í loftslagsmálum auk þess sem íslensk stjórnvöld stóðu fyrir fimm viðburðum í norræna skálanum á fundinum. Auk jarðhitans og orkumála var þar fjallað um landgræðslu og áhrif loftslagsbreytinga á haf og jökla. Viðburður umhverfis- og auðlindaráðuneytisins um landgræðslu og loftslagsmál var sérlega vel sóttur í skálanum og ekki síður hefur fólk um allan heim kynnt sér efni hans á vefnum. Fjölmargir starfsmenn ráðuneyta og stofnana komu að þessum kynningum, samningafundum og öðrum verkefnum fyrir og á fundinum sem og undirbúningi hans. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka íslensku sendinefndinni og ekki síst formanni hennar, Huga Ólafssyni. Við skynjuðum mikinn áhuga á því sem við erum að gera og það færði mér heim sanninn um að Ísland á sannarlega erindi í alþjóðlega umræðu um loftslagsmál. Það horfa margir til endurnýjanlegrar orku hér og uppbyggingar hennar og að sú uppbygging sé til fyrirmyndar. Það er eftirspurn eftir þekkingu okkar á sviði jarðhita, landgræðslu, skipatækni o.fl. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin samþykkti og kynnti fyrir Parísarfundinn sóknaráætlun í loftslagsmálum. Þar eru 16 verkefni sem miða að minnkun losunar, aukinni kolefnisbindingu, þátttöku í alþjóðlegum verkefnum og styrkingu innviða. Þessi verkefni bætast við það starf sem er unnið fyrir. Með þeim kemur nýtt fjármagn, liðsauki og aukinn kraftur í framkvæmd loftslagsmála. Þetta er í fyrsta sinn sem íslensk stjórnvöld ráðstafa fjármagni sérstaklega til heildstæðrar áætlunar um aðgerðir í loftslagsmálum. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið vinnur að útfærslu verkefnanna og hefur yfirumsjón með framfylgd þeirra. Með þessari áætlun sýnir ríkisstjórnin vilja sinn í verki. Samþykkt Parísarsamkomulagsins og sá áhugi sem var sýndur í París á framlagi Íslands verður byr í segl sóknaráætlunar. Sá ráðherra sem hér stendur og ríkisstjórnin í heild vill vinna í anda Parísarsamkomulagsins og tryggja að Ísland leggi þar hönd á plóg í hnattrænu verkefni með metnað og sanngirni að leiðarljósi. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið vill vinna með öllum þeim sem hafa hlutverk í þessu sambandi, félagasamtökum, atvinnulífinu, sveitarstjórnum, vísindasamfélaginu og almenningi. Það þarf víðtækt samstarf þessara aðila til að við náum markmiðum okkar. Ég tel mjög mikilvægt að Alþingi láti sig loftslagsmálin varða bæði í umræðu og til að móta hinn lagalega ramma. Það var ánægjulegt að alþingismenn sóttu Parísarfundinn. Ég vænti góðs af samvinnu við þá og þingið allt. Ég vil í lokin vitna til orða hæstv. forsætisráðherra Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem flutti ræðu fyrir Íslands hönd á leiðtogafundi í upphafi loftslagsþingsins. Þar lagði hann áherslu á að verkefnið fram undan væri erfitt og flókið en við þyrftum að nálgast það með jákvæðni og áræðni. Ég tek heils hugar undir það. Ríkisstjórnin hefur sýnt þann vilja í verki með gerð sóknaráætlunarinnar. Vissulega er vá fyrir dyrum þar sem loftslagsvandinn er, en við megum ekki láta draga úr okkur kjark eða starfsgleði. Steinöldinni lauk ekki vegna þess að steinarnir kláruðust heldur urðu breytingar og við tók ný tækni. Við lögðum í það verk að hitaveituvæða Ísland, m.a. á svokölluðum köldum svæðum, þótt ekki væri fyrir fram hægt að gefa sér að árangurinn og ávinningurinn yrði eins mikill og við vitum nú. Ég tel að við getum sömuleiðis dregið úr losun í samgöngum og atvinnustarfsemi með tilkomu nýrrar tækni. Á þann hátt eigum við sambærilegan möguleika á orkubyltingu eins og var í húshitun. Það styrkir og hvetur að sjá víðs vegar í þjóðfélaginu virka þátttakendur í loftslagsmálum. Ráðstefnur um málefnið eru skipulagðar og atvinnulífið og sveitarfélög láta sig málefnið varða. Þá er jákvætt að m.a. þjóðkirkjan hyggur á endurheimt votlendis á jörðum sínum, sem mun gagnast í baráttunni gegn loftslagsvánni. Ég geng glöð til verka eftir þann góða árangur sem náðist í París og vona að við hér náum að vinna saman að þessu brýna hagsmunamáli Íslendinga og jarðarbúa allra svo að við náum settu marki og sómi sé að.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu og vil taka undir þakkir hennar til sendinefndarinnar sem fór fyrir okkar hönd til Parísar vegna þess að ég, eins og ráðherrann, tel að þar hafi náðst mjög mikilvægt samkomulag. En eins og kom fram í máli ráðherrans þá er eitt að gera samkomulag og ná orðum niður á blöð en svo er hins vegar framkvæmdin öll eftir og það er stóra verkefnið. Ég hef áður sagt að ég hefði viljað sjá að sóknaráætlunin sem hæstv. ráðherra nefndi í máli sínu væri víðtækari. Ég held að við séum komin þangað að við þurfum að taka höndum saman með atvinnulífinu. Við þurfum að taka höndum saman þverpólitískt til að takast á við þetta verkefni. Það er best gert, tel ég, með því að fara t.d. þá leið sem Reykjavíkurborg hefur farið sem er að vera með mjög víðtæka áætlun um framlag sitt til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Reykjavíkurborg hefur líka gert mjög merkilegt samkomulag við yfir 100 fyrirtæki hér á landi sem ætla að taka þátt í þessu verkefni. Ég vona að það muni þróast út í það að ríki og sveitarfélögin starfi betur saman á þessu sviði svo við náum sem bestum árangri og ríkið komi einnig meira inn í þessa vinnu með fyrirtækjunum. Það sem ég vildi líka segja er að það hefur verið dálítið merkilegt á undanförnum árum að fylgjast með þessari umræðu. Það hafa verið mjög sterkir talsmenn þess að við þyrftum að minnka losun gróðurhúsalofttegunda. Í samfélagi okkar lengi framan af þóttu þetta ferlega hallærisleg viðhorf og talið að menn væru þar með á móti hjólum atvinnulífsins og væru einhvern veginn að reyna að stoppa einhverjar framfarir þegar hið öndverða er að koma í ljós. Það er nefnilega þannig að umhverfismengunin sem við erum sjálf að valda hefur gríðarlega neikvæð áhrif á lífsgæði okkar og mun líka hafa mjög neikvæð áhrif á efnahagslíf heimsins til lengri tíma. Þetta er ekki lengur eitthvað sem við deilum um. Þetta er bara það sem við vitum og við erum þá að minnsta kosti loksins komin á þann stað að það er orðið almennt viðurkennt að rífa þurfi í handbremsuna og gera eitthvað raunverulegt í málum. Þetta er eitt stærsta verkefnið á sviði efnahagsmála á okkar tímum og það er áhugavert að fylgjast með því að úti um allan heim er að verða mikil vakning og ríki eru að grípa til þess að skattleggja mengun, skattleggja útblástur. Eins og kemur fram í Hagsjá hagfræðideildar Landsbankans þá virðist vera almenn samstaða um að verðið á útblástursheimildum sé allt of lágt til þess að það hafi nokkur áhrif og það sé í raun og veru almennt mun ódýrara að kaupa útblástursheimildir á markaði en að fara út í dýrar fjárfestingar og breytingar til að minnka útblástur. Þetta er eitthvað sem við sem stjórnvöld verðum að horfa til. Þetta þarf að bíta. Þetta þarf að skipta máli. Þetta þarf að hafa áhrif. Þetta þarf að verða til þess að menn taki ákvarðanir um að setja fjármagn í að fjárfesta í búnaði til þess að draga úr mengun. Þarna höfum við ekki staðið okkur. Þarna þarf ríkisstjórnin að mínu mati að svara því hvernig hún ætli að skattleggja og setja gjöld á mengun hér á landi og gera einhverja áætlun þar um vegna þess að það er þar sem bítur. Þá er líka mjög áhugavert að fylgjast með því að víða um heim eru stórir fjárfestar á mörkuðum farnir að gera kröfur um að fyrirtæki sem þeir fjárfesta í séu með einhverjar áætlanir um hvernig þau ætla að leggja sitt af mörkum til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta er líka að byrja að gerast hér. Hvers vegna? Það er vegna þess að það eru gríðarlegir hagsmunir í húfi fyrir okkur Íslendinga sem byggjum efnahagslíf okkar að stóru leyti á auðlindanýtingu. Fiskurinn í sjónum er ekki bara hluti af efnahagslífi okkar heldur líka hluti af sjálfsmynd okkar og sögu. Útgerðin í landinu er auðvitað farin að hafa gríðarlegar áhyggjur af þessu vegna þess að mengun hefur mikil áhrif á fiskveiðar og sjávarútveginn. Súrnun sjávar er hafin og er óhjákvæmilegur fylgifiskur loftslagshlýnunar. Ef sú þróun heldur áfram mun það hafa gríðarleg áhrif á okkur. Í sjávarútveginum er því vilji til þess að taka á málum og það er vel og mikilvægt að við grípum það tækifæri og tökum höndum saman um að reyna að stuðla að viðsnúningi. Ég vil líka nefna það að við munum sjá á okkar tímum, á næstu áratugum, gríðarlegar breytingar. Við munum verða vitni að því að lítil eyríki munu fara á kaf. Við munum verða vitni að því að landsvæði munu fara undir haf. Við erum farin að upplifa sjálf þessar loftslagsbreytingar á eigin skinni með breyttu veðurfari. Virðulegi forseti. Ég hef áður sagt það í þessum stól að ég tel að tími einhverra lítilla táknrænna aðgerða sé liðinn og tíminn þar sem við þurfum að rífa í handbremsuna og gera róttækar breytingar á lifnaðarháttum okkar sé runninn upp. Þá mega ekki vera nein tabú. Þá verðum við að ræða mál eins og olíu. Teljum við forsvaranlegt við slíkar aðstæður og eftir þennan fund að sækja olíu á Íslandsmið? Við þurfum að spyrja okkur allra þessara stóru og mikilvægu spurninga. Ég vænti þess að það verði gert og ég vil skora á hæstv. ráðherra að reyna að horfa dálítið breiðar á málin en að vinna eingöngu að sóknaráætlun með nokkrum öðrum ráðherrum í ríkisstjórninni og reyna heldur að víkka út þessa vinnu og kalla til þverpólitískan hóp sem og atvinnulífið og verkalýðshreyfinguna og aðra sem eitthvað geta að gert þannig að við getum náð breiðri samstöðu í samfélaginu um breytingar sem við þurfum að gera, líka til þess að við getum reynt að gera langtímaáætlun. Við vitum alveg að það sem háir líka þessum málaflokki er sú skammsýna pólitík sem við stundum því miður allt of mikið. Við náum svo sjaldan að gera áætlun sem heldur til lengri tíma. En með því að horfa breitt og hugsa á breiðum grunni þá ætti okkur að geta tekist það. Þá getum við til dæmis leitað í smiðju Reykjavíkurborgar sem ég tel að hafi gengið á undan með mjög góðu fordæmi með þeim samningum sem gerðir hafa verið við fyrirtæki. Virðulegi forseti. Ég ætla að segja að lokum að við þurfum að grípa til alvöruaðgerða. Við þurfum að horfa til samgangnanna. Við þurfum að horfa til endurheimtar votlendis og það eru fleiri slíkir þættir sem við þurfum að ráðast í og ég held að við séum öll sammála um það. En það þarf að fara að stíga skrefin til aðgerða. Við þurfum að fara að gera eitthvað í þessu. Við eigum heilmikið af hugmyndum á blöðum. Við eigum alls kyns orð á pappír. En við þurfum að stíga róttækari skref á sviði skattamála og annarra sviða sem geta verið hreyfiafl í þessu. Að lokum vil ég segja þetta. Ef við horfum bara á fréttirnar síðustu daga þá er í dag frétt á Vísi þar sem fram kemur að hækkun á yfirborði sjávar sé meiri en áður var talið og að vísindamenn hafi til þessa vanmetið hækkun á yfirborði sjávar sem rakin er til hlýnunar jarðar. Hún geti jafnvel orðið tvöfalt meiri en áður var talið. Þetta stafar aðallega af bráðnun jökla og þeirri staðreynd að vatn þenst út með hækkandi hitastigi og er þá að þenjast meira út en menn höfðu gert ráð fyrir. Síðan er önnur frétt þar sem er viðtal við Sigríði Kristinsdóttur, sérfræðing í haf- og vatnsteymi Umhverfisstofnunar, í morgunútvarpi Rásar 2 í morgun. Þar fer hún yfir hvernig við eigum að umgangast náttúruna og fer yfir að það eru 300 milljón tonn af plasti í hafinu með tilheyrandi mengun sem af því hlýst. Okkar bíða því risavaxin verkefni á sviði umhverfismála ef við ætlum ekki að standa frammi fyrir því að eftir örfá ár verði [[Forseti hringir.]]hlýnun jarðar farin að hafa þau áhrif sem ég nefndi og komið verði enn þá meira plast í hafið með tilheyrandi áhrifum á lífríki sjávar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að gefa Alþingi þessa skýrslu um þetta stóra og mikilvæga mál sem ég tel raunar að eigi að vera til hliðsjónar í allri stefnumótun okkar og umræðu hér á þingi. Ég var ein af þeim hv. þingmönnum héðan frá Alþingi sem fengu tækifæri til að taka þátt í loftslagsráðstefnunni í París, sem hefur af mörgum verið kölluð mikilvægasti fundur þessarar aldar. Við vitum það, gögnin sýna okkur það með óyggjandi hætti, að ef ekki verður gripið til markvissra aðgerða gæti orðið of seint að snúa þróuninni við, þ.e. hlýnun af mannavöldum. Það var áhugavert að fylgjast með þeirri umræðu sem varð á fundinum þar sem deilt var um hvort hlýnun ætti að vera í mesta lagi 2°C, innan við 2°C eða 1,5°C sem var það markmið sem Eyjaríkin og Kyrrahafið settu fram því ef svo heldur fram sem horfir og hlýnunin nær 2°C má búast við því að þessi ríki hverfi undir vatn. Þróun þessara mála er hins vegar svo hröð að við höfum síðan séð nýjar skýrslur sem hafa verið kynntar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem benda til þess að hækkun yfirborðs sjávar hafi verið hraðari á öldinni en áður hafði verið talið. Þannig þarf stöðugt að vera að endurmeta markmiðin út frá þeim nýju upplýsingum sem við erum að fá. Eitt af því sem var gríðarlega áhugavert í þeirri umræðu var að þessi ríki sögðu: Hér höfum við ekki gert neitt til að valda þessum breytingum, en við horfum eigi að síður fram á afleiðingar þess að hverfa undir vatn, þurfa að taka okkur upp með manni og mús og flytja eitthvert annað þótt við viljum það ekki, vegna aðgerða annarra. Það sem mér fannst hvað áhugaverðast var að þarna fengum við ekki bara að sjá umræður um raunveruleg úrlausnarefni þegar kemur að veðurfari, loftslagsbreytingum og öðru slíku, heldur siðferðisleg úrlausnarefni. Hver er þá ábyrgð hinna iðnvæddu þjóða sem hafa notið ávinningsins af þeirri losun sem átt hefur sér stað af mannavöldum gagnvart þeim þjóðum sem ekki hafa notið þessa ávinnings en þurfa hins vegar að bera skaðann? Það sem vakti líka mikla athygli mína á þessari ráðstefnu er hvernig við sem störfum í stjórnmálum erum alltaf stödd í þeirri stöðu að við erum að fást við málin hér staðbundið, í okkar tilfelli á Alþingi Íslendinga, en um leið er verið að taka ákvarðanir á alþjóðavettvangi sem hafa áhrif á allt það sem við gerum og við höfum í raun lítil áhrif á. Það er kannski vandinn í loftslagsmálunum. Ég get tekið undir það sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan, ég held að okkur hafi öllum verið óskaplega létt þegar samkomulag náðist, að upplifa þann mikla vilja sem var til staðar til að ná samkomulagi. En á sama tíma er verið auðvitað að ræða og reifa ýmis önnur mál á alþjóðavettvangi sem jafnvel vinna þvert gegn þessum markmiðum. Ég get bara nefnt sem dæmi fríverslunarsamningana TiSA og TTIP sem eru mikið í umræðunni núna þar sem er til dæmis verið að opna á fríverslun hugsanlega, samkvæmt þeim heimildum sem við höfum séð, með olíu og gas frá Bandaríkjunum til Evrópu sem gæti margfaldað umhverfisáhrif af olíu- og gasvinnslu í Bandaríkjunum. Þar er kannski verið að stíga skref á móti því sem við erum að stefna að í loftslagssáttmálanum í París. Það er gallinn. Þó að við séum sammála um markmið er staðan enn þá sú að ríki heims styðja miklu meira óendurnýjanlega orkugjafa með opinberum stuðningi en endurnýjanlega orkugjafa. Við munum ekki ná árangri ef það er stöðugt verið að taka ákvarðanir annars staðar á alþjóðavettvangi sem beinlínis ganga gegn því sem við stefnum að samkvæmt loftslagssamkomulaginu. Um leið og við fögnum niðurstöðunni er alveg ljóst að þetta samkomulag breytir engu sjálfkrafa. Það sem ég tek hins vegar út úr þessum fundi er að ég held að við höfum séð að þarna var að fæðast ákveðinn sameiginlegur skilningur á því hvaða aðgerða er þörf. Samningurinn getur verið mjög mikilvægt tæki, til dæmis fyrir okkur stjórnmálamenn en líka almenning og líka fyrirtæki, stjórnvöld, stofnanir, til að beita hvert annað því nauðsynlega aðhaldi sem þarf til að vinna að markmiðum. Þetta samkomulag á að gefa okkur færi á að staldra við hverja einustu ákvörðun, hvort sem það eru fríverslunarsamningarnir sem ég nefndi hér áðan, ákvarðanir um nýfjárfestingar eða hvað það er, og spyrja: Bíddu, er þetta í takti við loftslagsmarkmiðin sem við erum búin að gerast aðilar að og styðjum? Eða erum við í raun og veru að vinna gegn þessum markmiðum af því að við erum að gera eitthvað inni í öðru sílói? Við þurfum að koma okkur út úr sílóahugsuninni, við þurfum að hugsa þvert á alla geira, við þurfum að ná að gera þetta jafn sjálfsagðan hlut við alla ákvarðanatöku og við höfum náð hægt og bítandi til dæmis að gera kynjajafnrétti að breytu sem á alltaf að vera til staðar þegar við tökum ákvarðanir. Nákvæmlega þess sama er þörf með loftslagsmálin. Við höfum hins vegar ekki langan tíma til að innleiða þá hugsun. Mig langar að nýta þann stutta tíma sem ég á hér eftir til að nefna tvær tillögur sem ég held að væri gott ef kæmust á dagskrá Alþingis frá okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Annars vegar er tillaga sem við leggjum fram um stofnun loftslagsráðs, tillaga sem við höfum margoft lagt hér fram og snýst um að koma á sameiginlegum vettvangi helstu aðila sem fást við loftslagsmál, þ.e. Umhverfisstofnunar, Veðurstofunnar, Háskóla Íslands, líf- og umhverfisvísindadeildarinnar, Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, Náttúruverndarsamtaka Íslands, umhverfisdeildar Landbúnaðarháskóla Íslands, Landverndar, Skipulagsstofnunar, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Hagstofu Íslands. Að við komum þannig á ráði sem verði stjórnvöldum ráðgefandi í því verkefni sem er að innleiða þessa hugsun í allt sem við gerum. Ég sé fyrir mér, ef þetta mál væri tekið hér til skoðunar á Alþingi, að við gætum líka rætt hvort við ættum að breikka þetta. Kalla til dæmis líka eftir aðkomu atvinnulífsins því að það er auðvitað mikilvægur þáttur, að atvinnulífið tileinki sér nýja hugsun í því hvernig það tekst á við loftslagsmál. Ég mundi fagna því ef stjórnvöld tækju þessa tillögu til skoðunar. Hins vegar eru það markmiðin. Við erum með aðra tillögu hér um kolefnishlutlaust Ísland árið 2050 þar sem við leggjum til að farið verði yfir alla okkar stefnumótun, hvort sem er í skipulagsmálum, samgöngum, orkubúskap, framleiðslustarfsemi, þannig að við náum því markmiði að Ísland verði kolefnishlutlaust land árið 2050. Það mætti gjarnan vera fyrr mín vegna, ég tek það fram. Ef við gætum náð saman um það. Þar er verkefnið tvíþætt. Auðvitað að draga úr losun en líka að nýta bindingu. Þetta skiptir gríðarlegu máli. Þó að við séum lítið land í hinu stóra samhengi geta litlar þjóðir haft gríðarleg áhrif með því að setja mál á dagskrá. Við höfum séð mörg dæmi um að litlar þjóðir hafa sett mál á dagskrá með raunverulegum árangri í alþjóðamálum með því hreinlega að setja málin á dagskrá en standa þá líka við stóru orðin. Það besta sem við Íslendingar getum gert, fyrir utan auðvitað að tala þessu máli á alþjóðavettvangi, er að vinna þannig hér á okkar heimavelli að við getum verið til fyrirmyndar, þannig að aðrar þjóðir geti lært af okkur. Við höfum mikil tækifæri til þess með okkar endurnýjanlegu orku. En þá verðum við líka að horfa á fleiri en eina tegund losunarbókhalds sem felst í samgöngum og bindingu, við verðum líka að þora að horfa á hitt losunarbókhaldið, hið sameiginlega, þar sem stóriðjan á heima, horfa á alla þessa þætti og muna að andrúmsloftið er eitt og hið sama þótt við séum með tvær tegundir af losunarbókhaldi. Það er auðvitað erfitt verkefni að ná einhverri sátt um slíka stefnumörkun. Við vitum það alveg. En við eigum ekki að vera hrædd við að ráðast í það verk og tala okkur saman um það. Árangur í loftslagsmálum mun ráðast af því hversu mikilli samstöðu við náum um að fylgja þeim markmiðum sem við nú þegar höfum gerst aðilar að og láta aðgerðir fylgja orðum.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þakkir til hæstv. ráðherra fyrir að flytja þingheimi þessa munnlegu skýrslu. Ég var ein þeirra þingmanna sem fengu tækifæri til að sitja þessa loftslagsráðstefnu og taka þátt í fundi alþjóðaþingmannasambandsins helgina fyrr þar sem menn ræddu það sem í vændum var og hvort og hvernig okkur tækist að ná niðurstöðu. Menn segja að samkomulagið í París sé sögulegt og meðal annars vegna þess að þar komu saman 195 þjóðarleiðtogar sem skrifuðu undir samkomulag um að stemma stigu við frekari hlýnun loftslags. Þeir gerðu það vegna þess að ríkir hagsmunir eru bundnir við óbreytt ástand. Þeir gerðu það vegna þess að það eru yfirgnæfandi líkur á því, og enginn umtalsverður ágreiningur um það lengur á meðal vísindamanna, að losun koltvísýrings af mannavöldum og annarra gastegunda út í andrúmsloftið haldi áfram og leiði af sér hlýnun, bráðnun jökla og háa sjávarstöðu. Við vitum það sem hér erum og flestallir að loftslagsbreytingar af mannavöldum ógna framtíð mannkyns. Það var markmið fundarins að ríki heimsins kæmu sér saman um að hlýnunin yrði innan 2°C hugsanlega og helst ekki meira en 1,5°C. Af hverju? Meðal annars vegna þess að há sjávarstaða, eins og fram kom í máli hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur, ógnar mörgum eyríkjum, bæði í Kyrrahafi og Indlandshafi. Þaðan þurfa íbúar hugsanlega að hverfa á brott með manni og mús vegna þessarar háu sjávarstöðu. Við horfum líka til þess vegna hlýnunar að mörg stöðuvötn eins og í Norður-Afríku eru að þorna þannig að flóttamannastraumur frá Norður-Afríku er án efa beintengdur hlýnun loftslags þó að menn séu ekkert sérstaklega að ræða það. Hvers vegna? Vegna þess að fólk leitar annað til þess að geta lifað því að það lifir enginn án vatns. Skepnur falla og við erum á mörgum vígstöðvum að horfa til þess hvað hefur gerst og hvernig. Menn voru líka sammála um það í París að það yrði að ná einhverju markmiði. En menn voru ekki endilega sammála um það hvernig ætti að ná því og hvað menn ætli að gera. Flestir vita að þetta er áfangasigur, þetta er bindandi viljayfirlýsing, en það er ekkert þarna sem segir um hvernig fylgja eigi samkomulaginu eftir. Það er hverrar þjóðar fyrir sig. Það er heldur ekkert í þessu samkomulagi sem segir til um viðurlög við brotum. Það er ekkert í þessu samkomulagi sem kveður á um þær aðgerðir sem við þurfum að beita til að ná þessu samkomulagi. Það er líka merkilegt að á meðan ríki gera samkomulag af þessum toga er, eins og hér hefur komið fram, verið að veita opinbert fé og miklu meira af opinberu fé til að framleiða óendurnýjanlega orkugjafa eins og olíu, kol og gas en sem nemur stuðningi ríkja við endurnýjanlega orkugjafa. Þess vegna er það bara svo, í þessu máli sem og mörgum öðrum, að orð og gjörðir fara ekki alltaf saman, vegna þess að ríkir hagsmunir toga í ólíkar áttir. Þess vegna skiptir það máli fyrir okkur Íslendinga hvort við ætlum að láta orð og gjörðir fara saman eða ætlum við bara að vera þátttakendur í einhverju samkomulagi og láta svo hverjum degi nægja sína þjáningu? Ég vona ekki. En þá þarf að koma til sameiginleg vinna ólíkra aðila á Íslandi. Stjórnmálamanna, embættismanna, fyrirtækja í landinu, almennings og allra, náttúruverndarsamtaka, nefnum þá sem þar þurfa að koma að. Það þurfa allir að koma að til þess að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur í þessu samkomulagi sem við erum aðilar að. Ég vil láta þess getið hér að það var sérlega ánægjulegt fyrir okkur í íslensku sendinefndinni, eða að minnsta kosti mig, að fylgjast með framlagi Íslendinga í norræna skálanum þar sem komu fulltrúar frá Orkuveitunni og HS Orku, það komu fulltrúar frá Veðurstofunni og ræddu bráðnun jökla - að fylgja þessu fólki eftir, hlusta á það og sjá hvað aðrir voru í raun undrandi og áhugasamir um þann kraft sem ríkir í þessum málum hér á Íslandi og hvers við erum í raun megnug. Í París var líka deilt um fjármuni. Allt kostar þetta. Það var deilt um fjármuni í þá veru hve mikið ætti að veita til að styrkja þróunarlöndin í að draga úr losun. Menn ræddu um hvernig og hvers konar styrki ætti að veita til að breyta atvinnuuppbyggingu og almennri orkunotkun. Ætti að fara í að rækta land og skóg? Og deilt var um það fjármagn sem þyrfti til að laga sig að þeim loftslagsbreytingum sem verða í náinni framtíð. Síðast en ekki síst og það skiptir máli var rætt hvort þróuðu löndin skuldi þeim eyríkjum sem hugsanlega sökkva í sæ, vegna hlýnunar jarðar og hækkunar sjávarstöðu, sanngirnisbætur, vegna þess sem við höfum valdið með losun koltvísýrings út í andrúmsloftið. Það er líka áhugavert að fylgjast með því að forustumenn Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hafa til dæmis lýst þeirri skoðun sinni að gjaldtaka væri nauðsynleg til að hemja losun koltvísýrings út í andrúmsloftið. Það kann að vera rétt. Menn hafa gert það. Menn hafa komið á gjaldtöku. En menn mega heldur ekki gleyma því að andrúmsloftið virðir ekki landamæri. Þess vegna er ekki nóg að eitt ríki ákveði gjaldtöku og annað ekki ef annað ríkið heldur áfram þeirri sóun sem ríkir í dag. Þess vegna þarf, eins og þetta samkomulag gerir ráð fyrir, samkomulag og markvissar aðgerðir til að draga úr losun. Það kom líka hér fram áðan, í máli hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur, að ef við erum með tvenns konar bókhald í loftslagsmálum, í losun koltvísýrings og losun almennt, þarf líka að skoða það. Það er áhugaverð umræða sem fer hér fram á morgun um áhrif kjöt- og mjólkurframleiðslu á loftslagsbreytingar. Það er einn þáttur sem ekki er inni í kvótanum um þá losun sem við ræðum hér í dag og hlýnunina, hvort heldur er 2°C eða 1°C. Við erum heldur ekki, að ég held, með framræsingu lands í bókhaldinu og hvað það kallar á. Það eru því ýmsir þættir sem eru ekki inni í því bókhaldi sem við nýtum okkur í dag til að ná árangri í þessum efnum eða skoða. Við Íslendingar getum til dæmis velt því fyrir okkur hvernig stendur á því að það er ekki í hverri einustu höfn á Íslandi aðstaða fyrir skip til að stinga í samband. Á meðan skipin liggja í höfn geti þau verið tengd við rafmagn í þeirri stöðu sem er verið vinna hverju sinni í staðinn fyrir að keyra dísilvélar eða olíuvélar. Það er ýmislegt svona sem við getum skoðað og velt fyrir okkur. Virðulegur forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa sagt að samkomulagið í París breyti engu sjálfkrafa. Það gefur okkur hins vegar sameiginlegan skilning á því að aðgerða er þörf. Þá skiptir máli að í þeim aðgerðum öllum ríki samstaða og ákvarðanir um aðferðir að markmiðunum séu teknar með eins gagnsæjum og lýðræðislegum hætti og unnt er, vegna þess að þetta er einfaldlega sameiginlegt verkefni okkar nú sem erum í aðstöðu til að breyta. Þetta er sameiginlegt verkefni okkar og okkar ábyrgð gagnvart komandi kynslóðum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir ræðuna, þakka fyrir þessa umræðu og góðar ræður hv. þingmanna sem hafa talað á undan mér. Mig langar ekki til að stinga upp á nýjum lausnum eða nýjum frábærum uppfinningum til að bjarga heiminum, enda eru aðrir miklu betri en ég til þess, heldur langar mig að ræða um hugarfar. Ég vil taka undir með öðrum hérna. Ég held að þetta sé eitt mikilvægasta málefnið sem við erum að ræða í pólitíkinni þessi árin. Við erum komin á ákveðinn stað, mannkynið á jörðinni. Það fer að skilja á milli feigs og ófeigs. Mannkynið hefur áttað sig á því að það hefur fullkomna getu til að eyðileggja, a.m.k. ganga langt í að eyðileggja, þessa jörð sem hefur fætt okkur og við höfum búið á. Hvað sem vísindaskáldsöguhöfundar láta sig dreyma um þá er nokkuð víst að við erum ekki með varajörð einhvers staðar sem við getum stokkið yfir á. Það skiptir okkur mjög miklu máli að horfa til langs tíma. Við erum alltaf að tala um stutt tímabil. Þegar við tölum um peninga erum við að tala um ár eða ársfjórðunga. Þegar við erum að tala um áætlanir horfum við í mesta lagi til einhverra áratuga eða kynslóða. Þegar svona stórt mál er undir, öll jörðin, mannkyn, lífríkið eins og það gengur, þá er þetta spurning um að horfa til alda og árþúsunda þess vegna. Við megum ekki gleyma því að í stóra samhenginu er mannkynið nýkomið á jörðina, hvað þá sú mikla geta okkar til að hafa áhrif á lífríkið. Við Íslendingar höfum dálitla tilhneigingu til þess að upplifa okkur áhrifalitla. Einstaklingurinn er lítill í íslenskri náttúru og við erum vön að geta sparkað í steininn og það hafi ekki mikil áhrif á heiðina sem við stöndum á ein og yfirgefin. Ég held að við séum að átta okkur betur og betur á því að við erum hluti af þeirri stóru heild sem öll jörðin er. Við höfum lært það í okkar minna samfélagi að við verðum að hegða okkur á ábyrgan hátt. Það þýðir ekki að eyðileggja tún með ofnotkun eða náttúruna með ofbeit. Það þýðir ekki að veiða svo mikið af fiski að fiskstofnarnir deyi út. Þetta höfum við lært, en við erum held ég þessa dagana að læra að hugsa í stærra samhengi, þ.e. ekki bara út frá túninu okkar heima eða út frá landinu okkar litla og það hvað við spörum mikið með því að hita húsin okkar með endurnýjanlegri orku, sem er frábært, heldur erum við að læra að hugsa „glóbalt“, að við þurfum að taka þátt, gera okkar sem lítil þjóð til að taka þátt í góðri þróun. Það sem við höfum getað gert, t.d. í jafnréttismálum, er að ganga á undan með góðu fordæmi og hvetja heimsbyggðina til að færa til betri vegar. Þetta getum við gert. Þetta erum við að gera. Það er mjög jákvætt að Ísland leggi áherslu á þekkingu sína og reynslu, t.d. í jarðhita, en gleymum því ekki að meira að segja í jarðhitanum höfum við stundum haft tilhneigingu til þess að ganga of langt. Við höfum farið í framkvæmdir þar sem við göngum á ósjálfbæran hátt á jarðhita. Auðvitað höfum við lært af því. Það er mikilvægt að við lærum af því og komum þeim lærdómi áfram. Það þarf róttæka breytingu á hugarfari. Við þurfum að læra að hugsa ekki hlutina bara út frá venjulegum mælikvörðum, sem eru gjarnan krónur og aurar og styttri tímabil, heldur þurfum við að horfa á aðrar mælingar; eins og menn hafa verið að feta áfram að mæla hamingju meðal þjóða, fara í grænt bókhald, kynjaða fjárhagsáætlanagerð o.fl. Þetta þurfum við að gera í stóra samhenginu. Við skulum ekki gleyma því á Íslandi að áhrif loftslagsins á súrnun sjávar og bráðnunar jökla hefur mjög mikið áhrif á veður og lífríki okkar og möguleika okkar til þess að búa hérna. Það er góður bisness hreinlega fyrir okkur að umgangast jörðina á sjálfbæran hátt. Það er stundum talað um að við þyrftum - ég man nú ekki einu sinni hvað margar jarðir til þess að standa undir neyslu okkar eins og hún er í dag. Það skiptir í raun og veru ekki máli hvað það eru margar jarðir sem þarf, ef það er meira en þessi eina sem við höfum þá er það of mikið, þá er það ekki sjálfbært, þá erum við að éta mjólkurkúna hægt og rólega eða hratt og örugglega og sitjum eftir í miklum vandræðum. Ísland hefur mikil tækifæri. Við erum rík. Við erum menntuð. Við erum lítil og getum verið framsækin, gert hluti sem hvetur aðrar þjóðir til dáða. Það eina sem við þurfum að gera til þess að geta það er að standa saman um það, vera óhrædd og dálítið róttæk. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu sem mér finnst gríðarlega mikilvæg og vona að sé upphafið að mörgum fleiri umræðum og samræðum á milli þingmanna um þennan risastóra málaflokk. Ég hvet þá sem ekki hafa hlustað á ræðuna sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir flutti áðan til að gera það því að í henni komu fram mikilvægir hlutir sem mér finnst óþarfi að endurtaka af því að nánast allt kom fram sem ég hefði viljað segja í minni ræðu. Mér finnst fagnaðarefni að skynja í þeim umræðum sem átt hafa sér stað á þingi um þennan málaflokk að ég held, svei mér þá, að við séum þverpólitískt sammála um hvað sé að. Það eina sem eftir er og það sem við þurfum að gera er að búa til þverpólitíska þingnefnd sem fer að vinna að því hvernig við ætlum að útfæra okkar sýn, finna út úr því með þjóðinni hver framtíðarstefna okkar í þessum málaflokki er. Ég er ein af þeim sem eru alltaf að leggja eyrun við og fylgjast með því sem er að gerast í heiminum, e.t.v. dálítið öfgakennt hvað ég reyni mikið að fylgjast með ýmsum skringilegum málefnum sem margir spá ekki mikið í hér heima. Meðal þess sem ég hef fylgst mjög náið með eru áhrif loftslagsbreytinga og í dag deildi ég mjög sorglegri mynd af því hvernig næststærsta vatn Bólivíu er algerlega horfið. Það er farið og aldrei kemur aftur lífríkið sem þar var. Fiskurinn er dáinn og fuglarnir sem sóttu í fæðu í þessu risastóra vatni deyja. Ég horfði á magnaða heimildarmynd fyrir nokkrum árum um ástandið í Bangladess þar sem skólarnir eru undir vatni stóran hluta ársins. Börnin komast ekki í skólann og hefur verið brugðið á það ráð að vera með kennslu í litlum eða meðalstórum bátum. Það er alveg ljóst að Bangladess mun fara undir vatn þannig að maður hlýtur að spyrja sig: Hvert á fólkið að fara? Hvert á fólkið í Bangladess að fara? Hver tekur á móti því? Við horfum upp á mikla fólksflutninga núna en þeir eiga samt eftir að aukast. Það er sagt að undanfari stríðsins í Sýrlandi hafi verið uppskerubrestur í Sýrlandi og miklir þurrkar þrjú ár í röð. Við vitum það eftir reynslu okkar á Íslandi að fólk fer helst ekki út úr húsi að mótmæla nema það óttist um möguleika til lífs. Þau okkar sem hafa hvatt til mótmæla gegnum tíðina um ýmsa aðra hluti en lífsviðurværi vita að það er erfitt að fá fólk út. Gneistinn sem hóf mótmælabylgjuna í Sýrlandi hefur nú umturnast í einhvern óstjórnlegan hrylling sem virðist ekki sjá fyrir endann á. Ég var í París og sótti mjög merkilega og skemmtilega ráðstefnu sem var hliðarviðburður á vegum Alþjóðaþingmannasambandsins. Fyrir vikið, af því að það var þingmannaviðburður með nokkur hundruð þingmönnum frá 90 löndum, voru þingmenn miklu meira áberandi á þessari loftslagsráðstefnu en áður. Ég tel mjög brýnt að við þingmenn tökum okkur meiri ábyrgð og meira vald í þessum málaflokki. Hér getum við unnið í þingunum og það sem er dásamlegt við Alþjóðaþingmannasambandið er að þar er maður ekki að vinna út frá hægri, vinstri eða miðju heldur er maður að vinna út frá málefnunum. Þessir tveir dagar sem Alþjóðaþingmannasambandið stóð fyrir umræðum um þennan málaflokk voru mjög inspírerandi. Tíminn flýgur mjög hratt á gervihnattaöld, en það er eitt sem mig langaði að benda á og tengdist íslenska skálanum í París. Deben nokkur lávarður hélt alveg stórkostlegt erindi. Hann fer fyrir mjög merkilegri nefnd í Bretlandi sem heitir Committee on Climate Change og er, með leyfi forseta, „a balanced response to the risks of dangerous climate change. Independent, evidence-based advice to the UK Government and Parliament“. Við þurfum eitthvað svona. Þessi nefnd er frjáls og hún leggur til fjárlög áratug fram í framtíðina eða lengur. Við verðum að hætta að hugsa í kjörtímabilum og fara að hugsa til framtíðar. Að lokum, forseti, við verðum að hverfa frá því að hugsa í lausn eins og loftslagskvóta eða koltvísýringskvóta. Það er árangur að koma með kvóta um loftið sem er nú þegar búið að braska með. Það sem við getum gert í þinginu, og er mjög brýnt, er að nota þetta þverpólitíska svið og tækifæri til að ræða saman. Við tengjumst svo vel almenningi í landinu af því að við erum fulltrúar fyrir hann. Við verðum að fá almenning í landinu með okkur í þessa vegferð. Við gerum þetta ekki með handafli. Við gerum þetta með því að inspírera fólkið til að koma með í þær breytingar sem við verðum að fara í sem þjóð og sem heimsbyggð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýrsluna sem hún flutti í upphafi og alla þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ráðstefnan í París og samkomulagið þar mörkuðu sannarlega tímamót, en það er undir öllum íbúum þessarar jarðar komið að halda áfram með verkefnið. Framfarir í umhverfismálum skila framförum fyrir samfélagið. Þess vegna er ég mjög ánægð með þá sóknaráætlun sem ríkisstjórnin hefur lagt fram í loftslagsmálum sem og framlag sendinefndanna og íslenskra ráðherra í París. Íslendingar hafa miklu að miðla til alþjóðasamfélagsins, svo sem varðandi nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa - þar höfum við af mikilli reynslu að taka - möguleika á bindingu kolefnis með endurheimt vistkerfa, tækniframförum í orkunýtingu og fleiru. En til þess að hafa áfram einhverju að miðla verðum við að sýna metnað og halda áfram að bæta okkur. Metnaðarfull vinna að loftslagsmálum getur samhliða því að draga úr loftslagsbreytingum dregið úr mengun í nærumhverfi, byggt upp gróðurauðlind, stuðlað að líffræðilegri fjölbreytni, sparað gjaldeyri, hvatt til betri orkunýtingar, aukið hagkvæmni í rekstri og ýtt undir nýsköpun. Það eru sem sagt fjölmargir þættir sem geta farið saman og þurfa að fara saman til að árangur náist. Mig langar að koma aðeins inn á tækifærin sem við eigum til að binda kolefni, en stefnt er að því í sóknaráætluninni að auka fé til landgræðslu, skógræktar og endurheimtar votlendis. Þetta er verkefni sem stjórnvöld og einkaaðilar geta varið fjármunum til, en framkvæmdin þarf að vera hjá þeim sem nýta eða bera ábyrgð á landinu. Áríðandi er að vinna að þessum verkefnum byggi á skipulagsáætlun og heildarsýn á landnýtingu, svo sem í gegnum landsáætlanir í skógrækt, landgræðslu eða endurheimt vistkerfa. Hér á landi hafa verið unnin tilraunaverkefni við endurheimt votlendis sem lofa góðu, en mikilvægt er að fram fari greining á því hver raunveruleg stærð framræsts votlendis er og hvar endurheimt getur átt við. Á þessu sviði er líka mikilvægt að byggja á íslenskum rannsóknum og mati á árangri þó að rannsóknir, sem hafa farið fram hér, bendi til þess að yfirfæra megi niðurstöður að utan. Það er hins vegar mikil einföldun, eða hreinlega afbökun staðreynda, að halda því fram að við getum uppfyllt okkar loftslagsmarkmið eingöngu með endurheimt votlendis. Framræst mýrlendi losar vissulega mikið af kolefni, en það á sér líka stað losun gróðurhúsalofttegunda frá óframræstu mýrlendi og öðru landi. Skynsamleg nýting eða vernd hvers svæðis þarf einfaldlega að byggja á því að vega og meta hvert svæði miðað við bestu þekkingu og aðstæður. Það er líka mikilvægt verkefni að draga úr matarsóun. Það er eitt af verkefnunum í sóknaráætluninni. Þar getum við öll komið að því að matarsóun veldur mikilli og óþarfri kolefnislosun. Oft er það þannig að við viljum tileinka okkur loftslagsvænan lífsstíl og er hollt að horfa til eldri kynslóða varðandi nýtni og neysluvenjur. Samhliða er mikilvægt að skoða kolefnisspor matvæla og horfa þá til þátta eins og landnýtingar, flutninga og orkunýtingar við framleiðslu matvælanna. Þannig má ganga út frá því að matvæli skilji eftir sig því minna kolefnisspor eftir því sem þeirra er neytt nær framleiðslustað. Það er engan veginn hægt að ganga út frá því að ávextir framleiddir í hitabeltinu, sem neytt er hér á landi, skilji eftir sig minna kolefnisspor en kjöt framleitt í næsta nágrenni. Virðulegi forseti. Árangur í loftslagsmálum byggir á víðtækri samvinnu en líka á því að við öxlum hvert og eitt ábyrgð og leggjum okkar af mörkum og virðum fjölbreyttar leiðir að sama markmiði.
Forseti. Ég vil, líkt og aðrir hér á undan mér, þakka hæstv. ráðherra fyrir að flytja okkur skýrslu um þetta mjög svo mikilsverða málefni. Eins og komið hefur fram í ræðum hér á undan er þó alls ekki um að ræða eitt einangrað verkefni heldur verður að líta á öll þau verkefni sem við tökum okkur fyrir hendur í ljósi þess hvaða áhrif það hefur á loftslagsmálin. Þetta er ákaflega víðfeðmt og vegna þess hve þetta snertir marga þá fagna allir niðurstöðu loftslagsráðstefnunnar í París. Ég ætla að nefna þrjú stór atriði sem þar voru ákveðin. Það þarf að tryggja að hlýnun verði innan við 2ºC og reynt verður að halda henni innan við 1,5ºC á næstu áratugum. Það á að fylgja þessu eftir reglulega og uppfæra landsmarkmiðin á fimm ára fresti og ríku þjóðirnar ætla að leggja 100 milljarða dollara á ári í loftslagsaðstoð til þróunarríkja. Þótt okkur finnist það liggja í augum uppi að þetta þurfi að gera þá var það mikill áfangi þegar hin ríkari lönd horfðust í augu við það og viðurkenndu að við höfum nýtt það sem jörðin hefur upp á að bjóða til að auka ríkidæmi okkar. Við þurfum því að horfa til þess, þegar settar eru hömlur á koltvísýringsútblástur, að aðrar þjóðir hafa ekki sömu tækifæri og því er þetta framlag til þróunarríkjanna nauðsynlegt. Auðvitað eru þeir til sem segja að breyting á loftslagi sé ekki öll mannanna verk, heldur skiptist á hlý skeið og köld á jörðinni og hafi væntanlega gert um milljónir ára. Það breytir því ekki að við verðum að láta náttúruna njóta vafans í því efni og gera það sem við getum til að halda hlýnun í skefjum; hlýnunin þurrkar upp vötn í Afríku og hækkar vatnsyfirborð annars staðar, þannig að lönd eiga á hættu að sökkva í sæ. Halldór Björnsson, veðurfræðingur á Veðurstofu Íslands, setti markið um 1,5ºC hlýnun í samhengi. Hann sagði, með leyfi forseta: „Til að setja 1,5ºC markið í samhengi er rétt að athuga að hlýnun jarðar er frá upphafi iðnbyltingar nú þegar nærri því að vera 1ºC. Ef öll losun yrði stöðvuð samstundis myndi jörðin samt halda áfram að hlýna næstu áratugi og hlýnunin að lokum verða 1,2–1,3ºC, miðað við tímann fyrir iðnbyltingu. Það þarf því mjög mikið átak til þess að hlýnun fari ekki yfir 1,5ºC.“ Það er því alveg ljóst að við höfum stórt og mikið verkefni að vinna. Virðulegi forseti. Ég vil líka segja, eins og aðrir hafa bent á hér áður, að ráðstefnan sem slík er einungis upphafið og árangurinn er ekki undirskrift í apríl; það verður ábyggilega glæsileg athöfn sem verður fagnað um heim allan, en það er bara undirskriftin. Það sem skiptir máli er að þjóðir [[Forseti hringir.]]framkvæmi og geri það sem þær hafa skrifað undir. Hver þjóð verður að sjá um sig og vera ábyrg fyrir sjálfri sér og síðan allar saman.
Forseti. Ég þakka fyrir þessa skýrslu hæstv. ráðherra og ágæta umræðu í kjölfar hennar. Sá kafli sem við stöndum frammi fyrir núna í loftslagsmálum á Íslandi er heimavinnukaflinn, þ.e. að vinna úr því sem fyrir liggur eftir Parísarfundinn á heimavelli. Ég vil nefna þar nokkur atriði. Í fyrsta lagi þarf Ísland að hverfa frá öllum áformum um olíuvinnslu á Drekasvæðinu. Í öðru lagi þarf að verða hér viðsnúningur í atvinnustefnu að því er varðar áframhaldandi stóriðjuuppbyggingu. Við þurfum að hverfa frá viðbótum í þeim efnum. Við þurfum að efla loftslagssjóð til að styðja við nýsköpun og þróun, vísindi og tækni í þágu loftslagsvænnar tækni því að það er mikilvægt að allar framfarir og þróun séu í þágu þeirra markmiða að grænka íslenska hagkerfið og draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þarna þarf umhverfis- og auðlindaráðuneytið að hafa forustu. Forustuhlutverkið er þar. Loftslagsmálin heyra undir ráðuneyti hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra og í því felst ábyrgðin á því að leiða hagsmunaaðila að borðinu. Þá vil ég í fyrsta lagi nefna sveitarfélög en fram hefur komið að samstarf Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðuneytisins í loftslagsmálum er í algjöru lágmarki núna þegar það snýst um það eitt að fulltrúi frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga á sæti í samstarfshópi um framkvæmd aðgerðaáætlunar frá 2010 ásamt fulltrúum fimm ráðuneyta. Það þarf að hvetja til þess að öll sveitarfélög á Íslandi leggi fram áætlanir um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Sveitarfélögin hafa mörg hver byrjað slíka áætlanagerð og er full ástæða til að leiða þessa krafta og þessar hugmyndir saman að borðinu. Ferðaþjónustan, ný og öflug atvinnugrein, kallar eftir því að ráðuneyti umhverfismála komi að því að efla stefnumótun hvað varðar samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda í þeim nýja og vaxandi geira. Virðulegur forseti. Í nýlegu svari hæstv. ráðherra, við fyrirspurnum mínum um einstök atriði framkvæmdar loftslagsstefnu Íslands, kemur fram að samstarfs ráðuneytisins um loftslagsmálin við samgönguyfirvöld er líka í lágmarki. Innanríkisráðuneytið á fulltrúa í samstarfshópi um minnkun nettólosunar gróðurhúsalofttegunda og í samninganefnd Íslands í loftslagsmálum. Samgöngustofa hefur lögbundnar skyldur til að skila upplýsingum til Umhverfisstofnunar vegna losunarbókhalds. Virðulegur forseti. Loftslagsmál eiga að vera miðlæg í öllum ákvörðunum að því er varðar samgöngumál. Þar þurfum við líka að reiða okkur á forustu umhverfis- og auðlindaráðherra eins og í öðrum þeim málum sem ég hef þegar vikið að. Fram kom í máli hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur að þingflokkur VG hefur lagt fram tvær tillögur í loftslagsmálum. Annars vegar um loftslagsráð. Það er skynsamleg og góð tillaga sem ég veit að hæstv. ráðherra þekkir og hefur skoðað sem lýtur að auknu samstarfi og samráði í þessum málaflokki. Hin tillagan lýtur að því að Ísland stefni að því að verða kolefnishlutlaust árið 2050 rétt eins og við höfum séð í löndunum í kringum okkur að ríkisstjórnir eru farnar að leggja fram sem markmið viðkomandi samfélaga. Þar eigum við ekki að vera eftirbátar. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða þá tillögu líka. Loks vil ég segja að sá hópur þingmanna sem sótti loftslagsráðstefnuna í París - ég held að það sé full ástæða til þess að sá hópur verði áfram til og ég held að það sé full ástæða til þess að sá hópur verði nokkurs konar samráðshópur um loftslagsmál. Verði hópur sem sér um að halda utan um umræðu um þennan málaflokk. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd hefur málaflokkinn til skoðunar og meðferðar þegar um er að ræða tiltekin þingmál. En þegar um er að ræða framkvæmd stefnu Íslands og þann augljósa stuðning sem hæstv. ráðherra þarf á að halda af hendi þingsins, og það skipulega samráð og samstarf sem þarf að vera fyrir hendi milli ráðherra og löggjafans í þeim efnum, þá tel ég einboðið að halda þeim þræði vakandi sem varð til með sendinefnd Íslands til Parísar nú á síðasta ári og fela þeim hópi það verkefni að vera í slíku samráði við ráðherra. Ég hef vikið hér að nokkrum atriðum sem ég tel að geti verið innihald stefnumörkunar Íslands því að það kemur líka fram í fyrrnefndu svari að Ísland hefur enn ekki [[Forseti hringir.]]lagt fram neina áætlun um hvernig það ætlar að taka þátt í sameiginlegum markmiðum Evrópuríkja um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og skýrslu hæstv. umhverfisráðherra um ráðstefnuna sem haldin var í París í lok nóvember og byrjun desember síðastliðnum. Niðurstaða fundarins var, eins og rakið hefur verið hér í nokkrum ræðum hv. þingmanna, tiltekið samkomulag um markmið um að láta lofthjúpinn ekki hitna um meira en 2 gráður. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að þá er miðað við tímabilið frá því fyrir iðnbyltingu og fram til ársins 2050. Þetta var sem sagt allsherjarsamkomulag og mikill fögnuður braust út á fundinum þegar þessu samkomulagi var náð. Því var hins vegar ekki svarað hvernig menn ætla að ná þessu markmiði. Í því sambandi er gott að hafa í huga að 85% af orkunotkun alls mannkyns er mætt í dag með olíu, kolum og gasi. Þetta eru þeir orkugjafar sem öðru nafni eru nefndir óendurnýjanlegir orkugjafar. Þetta hlutfall hefur breyst afar lítið síðustu áratugi. Það er því spurning hvort menn sjái fyrir sér að allur heimurinn hætti til dæmis alfarið að nota jarðefnaeldsneyti ef horft er til þessa hlutfalls. Það er ánægjulegt að á Íslandi horfir þetta öðruvísi við. Því er þveröfugt farið hér á landi þar sem gróft 70–80% af orkunotkun Íslands er einmitt mætt með endurnýjanlegum orkugjöfum. Þetta er ánægjulegt og mér finnst ástæðulaust annað en að halda því til haga í þessu sambandi þegar horft er á þessar tölur og staðreyndir málsins að Íslendingar eru ekki stórt vandamál í loftslagsmálum þótt vissulega sé útblástur á koltvísýringi hér á landi mikill per haus svo notuð sé nú mælieining sem við Íslendingar grípum gjarnan til. Það er sjálfsagt að huga að leiðum til þess að draga úr losun koltvísýrings hér á landi og það eru mikil tækifæri fyrir þá sem hafa raunverulegan áhuga á að draga úr raunverulegri losun koltvísýrings. Ég tel mikilvægt að alls kyns pólitísk kredduhugsun eins og til dæmis hatur á einkabílnum blindi mönnum ekki sýn á verkefnið sem er fyrir höndum og markmið sem menn eru sammála um að ná. Margar þeirra aðgerða í loftslagsmálum sem íslenska ríkið og sveitarfélög reyndar líka hafa gripið til á undanförnum árum og ekki síst á síðasta kjörtímabili hafa þó verið þessu marki brenndar, því miður, þ.e. pólitísk kredduhugsun hefur ráðið för. Þess vegna hafa þær aðgerðir ýmist reynst algjörlega haldlausar eða raunverulega gert illt verra. Flestar þær aðgerðir sem ég hef í huga í þessu sambandi lúta að bíleigendum. Undirstofnanir umhverfisráðuneytisins dreifa enn upplýsingum þar sem fram kemur að bílar eigi stóran þátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Það er alrangt eins og fram kom í svari hæstv. umhverfisráðherra við fyrirspurn minni um slíka losun í haust sem leið. Hlutur fólksbíla í útblæstri gróðurhúsalofttegunda hér á landi er innan við 4%. Af þeirri ástæðu hafa aðgerðir gegn bíleigendum mjög lítið að segja í heildarmyndinni í þessum málum. Mig langar einnig að nefna tvær aðrar mislukkaðar aðgerðir gegn bíleigendum sem efnt hefur verið til í nafni loftslagsmála. Annars vegar er sú stefna sem á síðasta kjörtímabili var mörkuð um að landsmenn skyldu frekar aka um á dísilbílum en bensínbílum. Fram að þeim tíma höfðu flestir landsmenn kosið bensínbíl fram yfir dísilbíl og það réttilega. Í útblæstri bensínbíla er nefnilega talið mun minna af skaðlegum efnum á borð við sót og það sem kallað er NOx, köfnunarefnisoxíð. Bensínbílar eru þess utan miklu ódýrari í innkaupum en dísilbílar. Með skattalegum aðgerðum gegn bensínbílnum ákvað vinstri stjórnin hins vegar að gera útsöluverð bensínbíla mun hærra en dísilbílanna og stuðla þannig að óþarflega dýrum innkaupum á bílum til landsins. Dýrari og meira mengandi bílar voru niðurstaðan af þessu brölti. Hitt dæmið sem mig langar að nefna er lög um notkun svonefnds endurnýjanlegs eldsneytis á bíla sem sett voru í lok síðasta kjörtímabils með afar sérstæðum hætti eins og hv. þingmenn muna kannski og hefur verið fjallað um í fjölmiðlum. Þau hafa leitt til stórfellds innflutnings á fáránlega dýrri lífolíu sem blandað hefur verið í dísilolíu og einnig dýru og orkusnauðu kornetanóli sem ég hef oft leyft mér að kalla bara matarafganga, reyndar mat þótt þetta sé ekki matur. Íblöndun etanóls í bensínið eykur eyðslu í bílvélum og þar með innflutning á eldsneyti þannig að þetta lagaboð hefur kostað Íslendinga marga milljarða í erlendum gjaldeyri og það er enginn umhverfislegur ávinningur af þessu. Þvert á móti má gera ráð fyrir að skógarnir séu ruddir og votlendi ræst fram undir ræktun sem þessu er tengd og af því leiðir að það er minna land til ræktunar til manneldis. Ég ætla ekki að fara út í áhrifin á matvælaverð í heiminum sem af þessu hefur hlotist. Í fljótu bragði sýnist mér að við Íslendingar brennum núna í bílum okkar matvælum sem mettað gætu 100 þús. manns á ári. Við höfum sjálf skyldað okkur með þessu til að nota fæðu fyrir um 100 þús. manns á bílana okkar. Ég hef spurt að þessu áður en spyr enn og aftur: Þykir mönnum þetta boðlegt þegar við blasir heimur þar sem milljónir manna svelta? Ég vék að því í upphafi að vissulega væru tækifæri til staðar á Íslandi. Það eru tækifæri fyrir okkur til að draga úr losun koltvísýrings sem við erum sammála um að sé æskilegt að gera, þ.e. að draga úr þeirri losun. Tækifærin eru til dæmis þar sem losunin á sér stað í mestum mæli, en það er vegna framræsts lands. Endurheimt votlendis skilar mestum árangri í þessum efnum. 72% af losun koltvísýrings stafa af framræstu landi. Aðeins um 14% af þessu framræsta landi eru í rækt svo því sé haldið til haga þannig að þarna eru mjög mikil tækifæri. Það er mikilvægt að stjórnmálamenn geri sér grein fyrir hlutverki sínu í þessum málum almennt. Hlutverk stjórnmálamanna er, eins og einn hv. þingmanna kom að í ræðu sinni, ekki að finna lausnir á þessum vanda, finna upp nýja hluti sem draga úr losun eða tæki og tól sem skipta þarf út. Það er ekki hlutverk stjórnmálamanna. Við erum ekki vel til þess fallin að gera það. Hlutverk stjórnmálamanna er hins vegar að rugla ekki umræðuna, heldur varpa ljósi á staðreyndir, koma réttum upplýsingum á framfæri en ekki röngum eins og dæmi eru um, eins og ég hef fyrr komið að. Einkaaðilar eru miklu betur til þess fallnir að grípa til aðgerða í þessum efnum með uppfinningum sínum og áhuga. Ég nefni það sérstaklega hvað varðar endurheimt votlendis en nú þegar eru einkaaðilar, reyndar fyrir löngu, mörgum árum, byrjaðir að endurheimta votlendi, einkaaðilar sem höfðu þessar upplýsingar fyrir mörgum árum, áratugum reyndar, hvað losunina varðar. Ég hef séð fréttir um að fleiri einkaaðilar hyggist endurheimta votlendi með ýmsum hætti. Þá er ekki óeðlilegt að nefna sjávarútveginn, undirstöðuatvinnugrein okkar. Frá árinu 1990 þegar kvótakerfinu var komið á hefur losun koltvísýrings frá sjávarútvegi minnkað um 38% sem er í góðu samræmi við hin tölusettu markmið hæstv. umhverfisráðherra, sem voru lögð hér fram og kynnt á síðasta ári, markmið um 40% minnkun í losun koltvísýrings í sjávarútvegi. Sjávarútvegurinn er löngu búinn að ná þessu markmiði. Í lokin vil ég nefna tækifæri sem við Íslendingar eigum auðvitað að huga að. Ef það er einhver möguleiki á að þeirri umframorku sem hugsanlega er hér til staðar verði veitt til annarra landa þar sem ekki er kostur á endurnýjanlegri orku eigum við auðvitað að skoða það með opnum huga hvort það sé fýsilegur kostur að leggja sæstreng frá Íslandi til annarra landa. Ég vil þó árétta að það má ekki vera á ábyrgð, áhættu [[Forseti hringir.]]eða kostnað skattgreiðenda heldur einkaaðila.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og skýrslu ráðherra um þetta mjög mikilvæga mál. Mig langar til að tala um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Markmið nr. 12 heitir „Ábyrg neysla, ábyrg framleiðsla“ og það tekur á nokkrum þáttum. En í raun má segja að öll umhverfismarkmið sem við setjum okkur fari fyrir lítið, ef við náum ekki stjórn á neyslunni sem hefur gjörsamlega farið úr böndunum, neysla jarðarbúa. Neyslan er meðal annars völd að gróðureyðingu, súrnun sjávar, mengun sjávar vegna plasts í hafi, útblæstri gróðurhúsalofttegunda, skógareyðingu, vatnsmengun, útrýmingu dýrategunda; það er bara afleiðingin af þeim óstjórnlega ágangi í þær takmörkuðu auðlindir sem við höfum hér á jörðinni. Ástæðan fyrir því er kannski fyrst og fremst græðgi, yfirgangur og spilling. Ég ætla að taka nokkur dæmi um vörur eða hráefni sem við notum án þess að leiða nokkurn tímann hugann að því hvaða afleiðingar framleiðslan hefur. Tökum sem dæmi pálmolíu sem er olía sem er tiltölulega ódýr. Hún er mjög mikið notuð, bæði í snyrtivörur og sápur en einnig í matvæli; hún þykir henta vel í matvæli sem grænmetisolía. En hún hefur mjög mikil og neikvæð umhverfisáhrif í för með sér. Pálmolían er að miklu leyti ræktuð í Malasíu og Indónesíu, ég held að um 80–90% framleiðslunnar fari fram þar. Til að rækta tréð sem pálmolía er unnin úr þarf plantekrur og til að koma þeirri ræktun í gang þarf að ryðja mjög viðkvæm og mikilvæg vistkerfi. Menn eru að reyna að ná utan um þetta því að það liggur fyrir að ef svo fer fram sem horfir munu órangútanar ekki lengur verða til og ekki heldur Súmötrutígrisdýrin. Dýrin hrekjast úr sínu eðlilega vistkerfi vegna þess að þarna er yfirgangur mannsins allt umlykjandi. Ef ég hefði skjávarpa mundi ég sýna ykkur mynd af Borneó og þeirri gróðureyðingu sem átt hefur sér stað þar á undanförnum áratugum, og það er ekkert grín. Menn eru jafnvel að tala um að búið verði að útrýma Súmötrutígrisdýrinu eftir ekki meira en þrjú ár. Til að reyna að ná utan um þetta hafa framleiðendur reynt að búa til einhvers konar vottun þannig að við neytendur, þegar við förum og kaupum vöru sem er með pálmolíu í, getum séð að framleiðslan er ábyrgari en ella. Við þekkjum ýmis svona merki, Fair Trade og annað. Ég get tekið dæmi um bómull, sem er hrávara sem veldur miklu umhverfisálagi. Við notum öll sem hér erum bómull. Við notum gríðarlega mikið af eiturefnum í bómullarræktun. Síðan þarf að lita bómullina og það er annað eins. Það er gert einhvers staðar í fátækum löndum þar sem umhverfislöggjöf er ábótavant, þar sem vinnuvernd er ábótavant. Það er einmitt þess vegna sem framleiðslan er ódýrari. Það er þess vegna sem við höfum fært hana yfir til annarra landa, fátækari landa. Jafnvel þótt að við vitum þetta - afleiðingarnar liggja fyrir, við getum lesið um þetta allt á internetinu, það hafa verið skrifaðar heilmargar skýrslur - þá komumst við einhvern veginn ekki fyrir þennan vanda. Kannski vegna þess að á sama tíma er gaman að neyta og það er einkaneysla sem heldur hagkerfinu uppi. Þannig að það er í sjálfu sér enginn þarna úti sem er að segja okkur að kaupa minna. En það er raunverulega það sem við þurfum að gera. Við hendum of miklum mat, við kaupum of mikið af fötum, við brennum of miklu jarðefnaeldsneyti og þar fram eftir götunum. Ég verð að segja að stundum fallast mér hendur. Þó að það hafi verið mjög ánægjulegt að þetta samkomulag hafi náðst í gegn í París þá er það samt þannig að við þurfum að gera svo miklu betur. Ég gæti til dæmis talað um ananasrækt á Kostaríka og áhrifin sem sú ræktun hefur á fólkið sem býr þar. Gegndarlaus notkun á eiturefnum, varnarefnum og þar fram eftir götunum sem mengar síðan út í ár og vötn. Ég man eftir að hafa séð mynd af vatni í Mexíkó þar sem gallabuxnaframleiðendur höfðu komið sér fyrir. Vatnið var blátt vegna þess að litarefni fóru út í vatnið og menguðu það vatn sem bændurnir treystu á að nota við sína ræktun. Margir halda að búið sé að tryggja að vörur sem eru seldar á Íslandi eða á Vesturlöndum séu í lagi. Að sjálfsögðu getur ekki hafa verið barnaþrælkun í gangi, auðvitað eru þær umhverfislega forsvaranlegar - en það er ekki þannig. Það er því miður ekki þannig. Mér finnst við þurfa að gera svo miklu meira í því og ég vil hvetja stjórnvöld til að upplýsa og fræða neytendur þannig að við getum tekið meðvitaðar ákvarðanir. Við ættum til dæmis ekki að kaupa neitt annað en það sem er merkt umhverfismerkinu Svaninum. Hið opinbera ætti eingöngu að nota vörur sem annaðhvort eru merktar Svaninum eða Evrópublóminu og Fair Trade kaffi ætti að vera á boðstólnum hér á Alþingi. [[Forseti hringir.]] Virðulegi forseti. Tíminn er liðinn. Ég hefði getað haldið áfram lengur en áfram verður rætt um umhverfismál á morgun.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka forseta fyrir að hafa veitt meiri tíma í þessa umræðu en upphaflega stóð til. Þetta er mikilvægt málefni og þau verða vart mikilvægari. Það er eitt sem ég þreytist seint á að minna fólk á þegar kemur að því að bjarga heiminum frá einhverju jafn yfirþyrmandi og loftslagsbreytingum, það er að það kostar að bjarga heiminum. Það eru afskaplega margir sem eru alveg reiðubúnir til þess að gefa meira til fátækra eða reiðubúnir til þess að leggja sitt af mörkum til að bjarga heiminum frá slíkri vá svo lengi sem það kostar ekki neitt, svo lengi sem við getum borað eftir olíu og brennt hana, en auðvitað er það ekki í tengslum við raunveruleikann. Raunveruleikinn er sá, eftir öllu sem ég veit og öllu sem ég hef tekið eftir, að loftslagsbreytingar af mannavöldum eru hafnar og við getum ekkert komist undan þeim. Við getum bara gert þær aðeins skárri en þær geta orðið. Í því samhengi þykir mér mikilvægt að við tökum afdráttarlaust þá afstöðu á Íslandi að við ætlum ekki að vinna olíuna á Drekasvæðinu. Mér þykir það augljóst. Ég hef tekið eftir því í þeirri umræðu, sér í lagi fyrir svona ári eða tveimur, jafnvel lengur, að sú afstaða að vinna ekki olíuna út af einhverjum umhverfissjónarmiðum hefur verið álitin nokkurs konar barnaskapur, ekki nógu „realpólitískt“ eða eitthvað í þá átt, sem er þvæla að mínu mati, virðulegi forseti, fullkomin þvæla. Við eigum ekki að vinna þessa olíu. Vísindasamfélagið hefur hringt viðvörunarbjöllum og umhverfið sjálft. Þetta er komið á það stig að að mínu mati ætti enginn að efast lengur, þótt ég sé í eðli mínu efahyggjumaður. Staðreyndirnar tala sínu máli og staðan er orðin skýrari en okkur ætti að þykja þægilegt. Leiðirnar til að lifa ýmist með þessum breytingum og draga úr þeim eftir fremsta megni eru margþættar. Það er engin ein lausn á þessu, þær eru margþættar. Þær felast í nýjum orkugjöfum, helst endurnýjanlegum en auðvitað öðrum sem ekki losa um koltvísýring á meðan við erum að finna enn betri orkugjafa. Þetta er langtímaverkefni. Það þarf miklar tækniframfarir og sér ekkert fyrir endann á þeim næstu áratugina, en við þurfum líka að halda þeim áfram. Þá vil ég nefna eitt á lokasekúndunum sem er það að ég tel fullkomlega fráleitt að einkamarkaðurinn muni laga þetta vandamál eða draga á einhvern hátt úr því. Þetta er eitt af þeim vandamálum sem við stöndum frammi fyrir sem dýrategund - nei, sem pláneta. Það að ætla kapítalistum að leysa þetta vandamál án aðkomu stjórnmálamanna og taka ákvarðanir fyrir aðra þykir mér fráleit hugmynd, virðulegi forseti, með fullkominni virðingu fyrir öllum með þá skoðun. Ég minnist ósonlagsins. Það var ekki lagað af einkaaðilum. Það var lagað með pólitískum ákvörðunum alþjóðlegra stjórnmálamanna. Það var þannig sem það var lagað. Við getum ekkert skorast undan ábyrgð í þessum málaflokki. Ég ítreka aftur: Þetta verður ekki kvalalaust. Við skulum ekki búast við því.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að gera grein fyrir skýrslu um fundinn í París. Þar var undirritað samkomulag milli fjölmargra ríkja og markmið þess er að halda hlýnun innan tveggja gráða. Jafnframt er stefnt að því að hlýnun geti orðið undir einni og hálfri gráðu. Vandinn er margþættur og kallar á lausnir þar sem ávinningur er sýnilegur. Fæst okkar vita hvað hægt er að gera í daglegu lífi til að takast á við vandann og festa fingur á hvar neikvæðustu umhverfisáhrifanna gætir. Verkefnin fram undan eru að tengja yfirgripsmikil loftslagsmál við samfélagið þannig að allir leggi sitt af mörkum og gera ávinninginn sýnilegan og skiljanlegan. Þó svo að við búum yfir mikilli þekkingu á vissum sviðum eins og margir þingmenn hafa nefnt hér á undan mér og mörg ríki öfundi okkur af endurnýjanlegri orku þá er víða gloppótt þekking á umfangi sóunar í virðiskeðju okkar. Það eru mörg jákvæð tækifæri sem hægt er að skapa til að ná settu marki og uppfylla samkomulag í loftslagsmálum. Fyrir neytendur er ávinningur í því að taka upplýstari ákvarðanir á grundvelli betri upplýsinga. Það er t.d. ekki augljóst hver heildarmengun af einum bíl er. Tiltölulega augljóst er hver útblásturinn er á rekstrartímanum, en ekki á framleiðslutíma eða hversu mikið af bifreiðinni er hægt að endurnýta. Hugsanlegt væri að breyta kolefnistollum í tengslum við þetta. Tækninni fleygir fram samhliða aukinni eftirspurn. Nefna má dæmi um tækniþróun sem nálgast hratt í upplýsingatækni og greinir hvar mest er um umhverfisáhrif í viðkomandi vöru, framleiðslu eða þjónustu. Þess konar greining er ekki síst mikill hvati fyrir atvinnulífið og einstök fyrirtæki sem geta skapað sér samkeppnisforskot við það að greina og meta umhverfisáhrifin og kolefnissporin á nákvæmari hátt. Hægt er að staðsetja losun gróðurhúsalofttegunda, hvar hún er mest í virðiskeðjunni og grípa inn í með nýju verklagi eða nýrri tækni til að lágmarka umhverfisáhrif og sóun. Til að mynda gætu neytendur tekið upplýstar ákvarðanir og borið saman kolefnisspor íslenskra matvæla við kolefnisspor matvæla sem flutt er erlendis frá og hafa farið um langan veg. Eins og kunnugt er hafa 195 ríki sameinast um að takast á við hættumörkin sem við erum þegar farin að sjá. Markmiðin hafa verið sett fram og áskoranir um að finna leiðina eða leiðirnar og geta þær verið mismunandi eftir ríkjum, löndum og landsvæðum. Þjóðir heimsins horfa í auknum mæli til sjálfbærra orkulausna og fjárfestar sýna nýsköpun á þessu sviði meiri tiltrú. Allir þurfa að leggja sitt af mörkum til að árangur náist og framþróun megi verða til að bregðast hratt við loftslagsvánni. Íslenskir aðilar búa yfir mikilli þekkingu til að innleiða nýja tækni og skapa orku frá endurnýjanlegum orkugjöfum, en stigvaxandi eftirspurn er eftir fræðslu og miðlum. Við þurfum betri og nákvæmari upplýsingar sem varpa ljósi á hve mikið af auðlindunum fer til spillis þannig að hægt sé að sporna við sóun á flestum sviðum. Greina þarf umhverfisáhrif framleiðslunnar og öðru því sem er verið að bjóða. Nærtækast væri að nefna rusl, en rusl og úrgangur er ekki það sama. Rusl er verðmæti, en úrgangur er það sem ekki er hægt að nýta úr ruslinu. Til að gefa hugmynd um fjármunina sem eru í rusli má nefna að ein ríkasta kona Kína safnar rusli, endurvinnur það og selur. Ég ætla að fara núna í ræðu minni örstutt yfir nokkur atriði í sóknaráætluninni sem hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin kynnti fyrir áramót en hún er til þriggja ára og hluti af útfærslu Íslands til að ná settu markmiði. Hlutverk ríkisins er að hvetja til þróunar og uppbyggingar og faglegrar ákvarðanatöku. Ráðherra hefur sett fram 16 metnaðarfull og raunhæf verkefni sem verið er að útfæra og munu skila minni losun og meiri kolefnisbindingu en hefði verið að óbreyttu. Verkefnin eru fjölbreytt og skapa vettvang fyrir flesta sem vilja láta til sín taka. En það þarf hugarfarsbreytingu. Í fyrsta skipt er verið að setja af stað svona verkefni til þriggja ára til að tengja ólíka aðila saman og hvetja til víðtæks samráðs í átt að sjálfbærni. Við höfum allar forsendur og tækifæri frá náttúrunnar hendi til að ná langt í umhverfismálum og koma á sjálfbæru samfélagi. Þar liggur eitt helsta áhugamál mitt, orkuskipti í samgöngum og innviði fyrir rafbíla. Stjórnvöld hafa sett sér góð markmið um að rafbílar eða hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í samgöngum verði að hafa náð 10% fyrir árið 2020. Ég held að þarna beri okkur að líta til frænda okkar í Noregi sem hafa náð mjög góðum árangri. Mig minnir að tölurnar fyrir 2015 séu að þar í landi hafi verið keyptir nýir 25 þús. rafbílar. Við þurfum að efla innviði fyrir rafbíla og einnig, eins og nefnt hefur verið hér í umræðunni, fyrir skip, bæði skemmtiferðaskip og önnur sem eru hér á landi, þannig að þau geti nýtt græna og endurnýjanlega raforku en ekki gengið á jarðefnaeldsneyti, a.m.k. ekki þegar þau eru í landi. Ég vil nefna eitt skemmtilegt í starfi mínu hjá Þingvallanefnd. Við erum núna að setja upp rafhleðslustöð á Þingvöllum. Ég hef mikla trú á því að hún verði vel nýtt. Hér í áætluninni er líka komið inn á umhverfisvænni landbúnað, eflingu skógræktar, áætlun um endurheimt votlendis og að draga úr matarsóun eins og komið hefur verið inn á. Ísland þarf að vera virkur málsvari loftslagsmála á alþjóðavísu. Ég vil nefna líka samstarf um norðurslóðir og þátttöku í því og græna loftslagssjóðinn. Ég hef mjög lítinn tíma í viðbót og ætla því að stökkva aftast í ræðu mína. Ísland er lítið eyríki og við byggjum alla okkar afkomu á náttúrunni, landinu og sjónum. Við þurfum að bera virðingu fyrir því og líklega á Ísland meira undir en mörg önnur ríki. Ég held þess vegna að Ísland ætti að hafa forustu um að hafa eftirlit með framgangi samnings eins og undirritaður var í París. Það er ekki nóg að ríki [[Forseti hringir.]]lagi hlutfall sitt, heldur þarf að draga úr notkun gróðurhúsaloftegunda og binda kolefni, t.d. með endurheimt votlendis.
Virðulegi forseti. „Við eigum ekki aðra varajörð“, sagði hv. þm. Óttarr Proppé. Ég held að hann hafi hitt alveg naglann á höfuðið. Við eigum ekki varajörð. Þess vegna verðum við að hugsa vel um þá jörð sem við byggjum. Hér hefur verið rætt um, og fleiri en einn kom inn á það, þvílíkt ævintýri það var, ef svo má taka til orða, í París og söguleg stund á þeim Parísarfundi. Ég vil bæta við að mér finnst að umræður í dag á hv. Alþingi hafi verið söguleg stund. Hér höfum við verið í einn og hálfan klukkutíma að ræða hápólitísk mál, einhver heitustu mál samtímans, bæði á Íslandi sem og erlendum vettvangi. Mál sem snerta efnahagsmál heimsins alls, mál sem eru náttúrlega utanríkismál líka og við gerum það hér undir hatti umhverfismála. Það segir mér að umhverfismál eru að verða þau mál sem snerta hvað flesta, allan almenning, fyrirtæki og heiminn allan. Einnig hefur komið fram í mörgum ágætum ræðum að til að ná sem mestum árangri á þessu sviði eins og víðast hvar annars staðar er að upplýsa og fræða. Það eru svona lykilorð. Sannarlega tek ég undir það. Ég vil benda á að í upphafsræðu var bent á og vísað í blaðagreinar í Vísi og fleiri miðlum. Með leyfi forseta langar mig til að sýna eina opnu í Morgunblaðinu í dag. Þar eru þrjár fréttir og þær snúa allar að loftslagsmálum, til dæmis: Bráðnun kann að breyta veðurfari. Hér er nefnd áætlun um hvernig auka megi notkun rafmagns í fiskiskipum. Og mjög skemmtileg verðlaun í sambandi við það voru afhent í Hnakkaþoni Háskólans í Reykjavík í gær. Annað sem er ekki gott og snertir okkur líka að ný plöntubaktería hefur greinst með innflutningi á rósum frá Hollandi. Það er því margt sem við sem stýrum umhverfismálum þurfum að hyggja að. Ég tel að hér hafi komið fram að mikill árangur hafi orðið af ráðstefnunni í París. Fólk er farið að hugsa á öðrum nótum og farið er að hugsa öðruvísi á Alþingi Íslendinga. Við sáum það skýrt í þeirri umræðu sem fór fram hér í dag. Mér þykir það sérlega ánægjulegt að margir þingmenn komu með ágætistillögur, hugmyndir sem hægt væri að vinna að þannig að við gætum gert betur. Það er nákvæmlega það markmið sem við höfum sett okkur í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, þ.e. breiddin, og að hafa samband við sem flesta. Strax á þessu nýbyrjaða ári hef ég kallað til mín, er reyndar ekki alveg búin, formenn allra stjórnarandstöðuflokkanna á Alþingi til að ræða við þá, ekki síst um loftslagsmálin og líka umhverfismál almennt, hvernig við getum unnið saman þannig að við náum settum árangri. Ég tel að þær hugmyndir sem við settum fram í þessari svokallaðri sóknaráætlun sé mjög gott upplegg. Það er ekki endir alls, þær tillögur, enda er ekki nema mánuður síðan ráðstefnunni lauk í París. Við erum náttúrlega að vinna hörðum höndum að því að undirbyggja þær og hitta félagasamtök, sveitarfélög og [[Forseti hringir.]]marga af þeim aðilum sem hér hafa verið nefndir [[Forseti hringir.]]í dag. Þess vegna vil ég enn og aftur þakka fyrir þessa prýðilegu umræðu og ágætar hugmyndir hjá mörgum sem komu hér fram.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti fyrir hönd hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Nefndarálitið er með breytingartillögu og er um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, lög nr. 34/1944, með síðari breytingum, og fjallar um notkun fánans við markaðssetningu á vöru og þjónustu. Málið er að finna á þskj. 629 og er nr. 156. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund til þess Ágúst Geir Ágústsson frá forsætisráðuneyti, Hörð Jóhannesson frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, Halldór Árnason frá Samtökum atvinnulífsins, Björgu Ástu Þórðardóttur og Ragnheiði Héðinsdóttur frá Samtökum iðnaðarins, Margréti Hjálmarsdóttur og Eygló Sif Sigfúsdóttur frá Einkaleyfastofunni, Þórunni Önnu Árnadóttur og Matthildi Sveinsdóttur frá Neytendastofu, Katrínu Maríu Andrésdóttur og Svein Sæland frá Sambandi garðyrkjubænda, Ingu Skarphéðinsdóttur frá Félagi atvinnurekenda og Júlíus Aðalsteinsson frá Bandalagi íslenskra skáta. Umsagnir um málið bárust frá Bandalagi íslenskra skáta, Einkaleyfastofunni, Félagi atvinnurekenda, Íslandsstofu, lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, Matvælastofnun, Neytendastofu, Neytendasamtökunum, Sambandi garðyrkjubænda, Samtökum atvinnulífsins og Samtökum iðnaðarins. Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að nota þjóðfána Íslendinga við markaðssetningu á vöru og þjónustu án þess að til komi sérstakt leyfi, enda sé varan eða starfsemin íslensk að uppruna og fánanum ekki óvirðing gerð, en samkvæmt gildandi lögum þarf leyfi forsætisráðuneytisins fyrir notkun fánans í þessu skyni. Forsaga málsins er sú að með lögum sem sett voru árið 1998 voru samþykktar breytingar á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið þar sem forsætisráðherra var heimilað að veita leyfi til notkunar fánans í vörumerki eða söluvarning, umbúðir um eða auglýsingu á vöru eða þjónustu, enda væri starfsemi sú sem í hlut ætti að gæðum samkvæmt því sem ráðuneytið mælti fyrir um í reglugerð og fánanum ekki óvirðing gerð. Markmiðið með breytingunni var að auka frjálsræði um notkun fánans með sérstöku tilliti til markaðssetningar á íslenskri framleiðslu. Reglugerðin hefur aldrei verið sett, m.a. vegna vandkvæða við að setja gæðastaðla fyrir vörur. Fjölmörg þingmál hafa verið lögð fram af þingmönnum og forsætisráðherra með það að markmiði að rýmka og skýra reglur um notkun fánans við markaðssetningu á vöru og þjónustu. Á 143. löggjafarþingi samþykkti Alþingi að vísa lagafrumvarpi þessa efnis til ríkisstjórnarinnar til nánari skoðunar og lagði forsætisráðherra fram frumvarp á 144. löggjafarþingi sem varð ekki útrætt og er nú endurflutt lítið breytt. Í umfjöllun nefndarinnar var fjallað um þær breytingar sem lagðar eru í til í frumvarpinu á 12. gr. laganna, um hugtakanotkun í frumvarpinu og þau skilyrði sem lagt er til að verði lögð til grundvallar við notkun þjóðfánans við markaðssetningu á vöru og þjónustu og eftirlit með framkvæmdinni. Þá eru heimildarákvæði í frumvarpinu þar sem lögð er til sú breyting á 4. mgr. 12. gr. laganna að heimilt verði að nota hinn almenna þjóðfána í merki, samanber þó 2. mgr. þeirrar greinar, eða á söluvarning, umbúðir um eða auglýsingu á vöru eða þjónustu sé vara eða starfsemi sú sem í hlut á íslensk að uppruna og fánanum ekki óvirðing gerð. Í 2. mgr. 12. gr. laganna er kveðið á um að óheimilt sé að nota fánann sem einkamerki einstaklinga, félaga eða stofnana eða auðkennismerki á aðgöngumiðum, samskotamerkjum eða öðru þess háttar. Þá er í lokamálslið 4. mgr. 12. gr. laganna kveðið á um að óheimilt sé að nota fánann í firmamerki. Ekki eru lagðar til breytingar á þeirri tilhögun. Meiri hlutinn telur að með vísan til skýrleika sé rétt að bannákvæðin verði öll í 2. mgr. 12. gr. laganna og leggur til breytingu í þá veru. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu hefur það verið hindrun í vegi hingað til að ná fram almennum gæðaviðmiðum þegar á að ganga þá vegferð að heimila notkun fánans. Í frumvarpinu er lagt til að ekki þurfi sérstakt leyfi ráðuneytisins til að nota hinn almenna þjóðfána við markaðssetningu á vöru eða þjónustu sé vara eða starfsemi sú sem í hlut á íslensk að uppruna og fánanum ekki óvirðing gerð. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar frá Einkaleyfastofunni um að í efnismálsgrein a-liðar 2. gr. frumvarpsins sé hugtakið „merki“ notað í 1. málslið en „vörumerki“ í 3., 4. og 6. málslið og að stofnunin telji samræmisins vegna rétt að nota hugtakið „merki“ í ákvæðinu. Við meðferð málsins á fyrri þingum hefur Íslandsstofa beitt sér fyrir því að fá heimild til notkunar þjóðfánans við erlend samstarfsverkefni, svo sem merki sameiginlegrar ferðasýningar sem merkt er með þjóðfánum þátttökulanda. Meiri hlutinn telur að með því að nota orðið merki í stað orðsins vörumerki nái það yfir slík samstarfsverkefni milli landa. Meiri hlutinn tekur þó fram að breytinguna verði að túlka út frá ákvæði 2. mgr. 12. gr. laganna um að óheimilt sé að nota þjóðfánann sem einkamerki einstaklinga, félaga eða stofnana eða auðkennismerki á aðgöngumiðum, samskotamerkjum eða öðru þess háttar. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að með breytingunni muni heimild laganna til að nota fánann í merki einnig ná til svonefndra félagamerkja, samanber lög nr. 155/2002. Meiri hlutinn vill í því samhengi árétta að ekki er verið að leggja til breytingar á bannákvæði 2. mgr. 12. gr. laganna, þar með talið banni við notkun fánans í félagamerki. Meiri hlutinn leggur auk þess til að í stað orðanna „íslenskur höfundur“ í 5. málslið efnismálsgreinar a-liðar 2. gr. frumvarpsins verði notuð orðin „íslenskur aðili“ þar sem höfundur að hugverki geti verið of þröng skilgreining. Þegar kemur að skilyrðum fyrir notkun þjóðfánans fjallaði nefndin um þau skilyrði sem lögð eru til í frumvarpinu og að þau verði lögð til grundvallar notkun þjóðfánans í merki, á söluvarning, umbúðir eða auglýsingu á vöru og þjónustu. Í frumvarpinu er þannig lagt til að meginskilyrðin fyrir því að vara teljist íslensk að uppruna verði að hún sé framleidd hér á landi og að hún sé úr innlendu hráefni að uppistöðu til. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að orðalagið „að uppistöðu til“ sé nokkuð matskennt en meiri hlutinn tekur fram að það felur í sér það viðmið að meiri hluti hráefnisins þurfi að lágmarki að vera innlent hráefni til þess að geta uppfyllt skilyrðið. Fyrir nefndinni komu einnig fram ábendingar um að óheppilegt væri að skilgreina uppruna í frumvarpinu á annan hátt er gert er í upprunareglum EES. Í frumvarpinu kemur fram að sjónarmið að baki reglum um notkun íslenska fánans til markaðssetningar séu í grundvallaratriðum önnur en að baki upprunareglunum. Sem dæmi má nefna að ef upprunareglurnar yrðu lagðar til grundvallar yrði jafnframt girt fyrir að heimilt yrði að merkja íslenskar hönnunarvörur sem framleiddar væru erlendis með íslenska fánanum. Af umsögnum um málið er þó ljóst að þessi munur er ekki nægilega ljós. Meiri hlutinn telur þannig að til þess að skýra þennan mun sé rétt að leggja til að orðin „að uppruna“ verði felld brott úr a-lið 2. gr. frumvarpsins þannig að eftir standi skilyrði um að vara teljist íslensk. Það var eins og ég kom inn á í álitinu þó nokkuð fyrr verið að kljást við gæðastaðla og viðmið. Í upphaflegu frumvarpi sem lagt var fram á 143. löggjafarþingi var talað um að vara þyrfti að vera framleidd hér samkvæmt íslenskri hefð eða í allt að 50 ár. Síðan var sá tími í því frumvarpi sem er til umfjöllunar minnkaður í 30 ár. En í greininni eru einnig lagðar til nokkrar sérreglur um hvenær vara geti talist vera íslensk að uppruna í skilningi laganna þannig að leyfilegt verði að merkja hana með þjóðfánanum. Fyrsta reglan felur í sér að vara sem hefur verið framleidd hér á landi í að minnsta kosti 30 ár undir sama vörumerki teljist íslensk að uppruna þótt hún sé framleidd úr innfluttu hráefni að stórum hluta eða öllu leyti. Sama gildi um matvöru sem er framleidd hér á landi samkvæmt íslenskri hefð. Fyrir nefndinni komu fram sömu sjónarmið og við meðferð málsins á síðasta löggjafarþingi um að skilyrðið um 30 ár gæti verið of strangt þar sem vörur hefðu sjaldan svo langan líftíma og að nær væri að miða við 10–15 ár. Þetta hefur því þróast þannig úr 50 árum í 30 og að endingu er lögð til sú breyting hér að miða við 10–15 ár og þau sjónarmið að reglan gæti verið til þess fallin að vinna gegn eðlilegri vöruþróun sem yrði að eiga sér stað, sér í lagi þar sem líftími vöru og þá ekki síst matvöru á markaði væri almennt takmarkaður. Meiri hlutinn fellst á þau sjónarmið og leggur til þá breytingu á ákvæðinu að miðað verði við 15 ár. Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra sem fer með neytendamál verði heimilt með reglugerð að setja nánari ákvæði um skilyrði fyrir notkun fánans samkvæmt ákvæðinu. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að Neytendastofu, sem falið er eftirlit með framkvæmdinni samkvæmt frumvarpinu, yrði einnig falið að gefa út nánari reglur um skilyrði fyrir notkun fánans. Meiri hlutinn telur eðlilegt að þeim ráðherra sem fer með neytendamál verði falið að setja reglur um eftirlitið en telur eðlilegt að leitað verði til Neytendastofu með útfærsluna. Meiri hlutinn telur einnig nauðsynlegt að í reglugerðinni verði útfært nánar hvaða kröfur eigi að gera til slíkra merkinga, þ.e. hvort eigi að vera samræmi í þeim, t.d. hvernig liti megi nota, hversu stór fáninn megi vera og hvort hann megi umlykja vöruna eða eigi að vera í tilteknu stærðarhlutfalli við tiltekna pakkningu eða vöru sem um ræðir. Meiri hlutinn telur eðlilegt að slík atriði verði nánar útfærð með reglugerð og í því samhengi haft samráð við Staðlaráð Íslands við þá vinnu. Varðandi eftirlitið og hlutverk Neytendastofu er í frumvarpinu lagt til að Neytendastofa veiti leyfi fyrir notkun þjóðfánans í vörumerki sem skuli skrásetja. Samkvæmt vörumerkjalögum skal skrásetja vörumerki hjá Einkaleyfastofunni. Með vísan til þess telur nefndin skýrara að það komi fram í ákvæðinu og leggur til að orðunum „hjá Einkaleyfastofunni“ verði bætt við. Meiri hlutinn leggur áherslu á að Neytendastofa hafi þannig samráð við Einkaleyfastofuna við undirbúning leyfisveitingar fyrir notkun fánans í vörumerki þannig að þjónustan sem stofnanirnar veita verði sem allra best. Í frumvarpinu er lagt til að eftirlit með notkun almenna þjóðfánans í merkingu á vöru verði falið Neytendastofu og lagt til að um málsmeðferð Neytendastofu, úrræði og viðurlög vegna brota á ákvæðunum og um kærurétt til áfrýjunarnefndar neytendamála fari að öllu leyti eftir ákvæðum laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um hvort fela ætti Neytendastofu að hafa eftirlit með notkun skjaldarmerkisins. Samkvæmt 12. gr. a laganna er skjaldarmerkið auðkenni stjórnvalda ríkisins og notkun á því þeim einum heimil. Meiri hlutinn telur því rétt að ráðuneytið skoði hvort rétt sé að færa þann hluta eftirlitsins frá lögreglu til Neytendastofu. Niðurstaðan í þessu er að meiri hlutinn telur að verði frumvarpið að lögum verði unnt að auðkenna betur sérstöðu íslenskra vara og auðvelda íslenskum fyrirtækjum markaðssetningu á vörum og þjónustu. Þá geti heimild til fánamerkingar verið góð viðbót við það starf sem þegar er unnið við markaðssetningu á íslenskum vörum og þjónustu. Meiri hlutinn telur að með hliðsjón af neytendasjónarmiðum sé nauðsynlegt að ráðuneytið fylgist með því hvernig notkun á fánamerkingum muni þróast, m.a. í tengslum við aðrar merkingar sem vísa til fánans, og leggi til breytingar ef þess gerist þörf. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að þjóðfánanum verði á engan hátt óvirðing gerð og að hann beri að umgangast af virðingu hér eftir sem hingað til. Meiri hlutinn telur nauðsynlegt til viðbótar við framangreindar breytingartillögur að leggja einnig til tæknilegar breytingar á 2. gr. frumvarpsins sem eru til þess fallnar að auka skýrleika og auk þess í betra samræmi við lögin. Meiri hlutinn leggur þannig til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu sem ég ætla að lesa hér, virðulegi forseti. 1. Við 1. gr. Í stað orðanna „sbr. þó 7. mgr. 12. gr.“ komi: sbr. þó 10. mgr. 12. gr. 2. Við 2. gr. a. A-liður 2. gr. orðist svo: Eftirfarandi breytingar verða á 12. gr. laganna: a. Við 2. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Óheimilt er að nota fánann í firmamerki. b. Í stað 3. og 4. mgr. komi fimm nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Heimilt er að nota hinn almenna þjóðfána í merki, sbr. þó 2. mgr., eða á söluvarning, umbúðir um eða auglýsingu á vöru eða þjónustu sé vara eða starfsemi sú sem í hlut á íslensk og fánanum ekki óvirðing gerð. Vara telst íslensk ef hún er: a. framleidd hér á landi úr innlendu hráefni að uppistöðu til, b. framleidd hér á landi í a.m.k. 15 ár undir sama vörumerki þótt hún sé framleidd úr innfluttu hráefni að stórum hluta eða öllu leyti; sama gildir um matvöru sem er framleidd hér á landi samkvæmt íslenskri hefð. Hönnunarvara telst íslensk ef hún er hönnuð af íslenskum aðila undir íslensku vörumerki þótt hún sé framleidd erlendis úr erlendu hráefni, enda sé ekki um að ræða hráefni sem er eðlislíkt innlendu hráefni sem telst hafa séríslenskan uppruna, einkenni eða eiginleika. Hugverk telst íslenskt ef það er samið eða skapað af íslenskum aðila. Neytendastofa veitir leyfi fyrir notkun þjóðfánans í vörumerki sem skal skrásetja hjá Einkaleyfastofunni. b. Í stað orðanna „skv. 2.–6. mgr.“ í 1. mgr. b-liðar komi: 2.–9. mgr. Þannig hljóðar nefndarálitið og undir það skrifa eftirtaldir hv. þingmenn: Ögmundur Jónasson, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Willum Þór Þórsson, Birgir Ármannsson, Brynjar Níelsson, Helgi Hjörvar, og gerir það með fyrirvara, Fanný Gunnarsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir og Árni Páll Árnason, með fyrirvara.
Forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem frumvarp af þessu tagi er rætt hér á þingi. Ég hef setið nokkur þing í nefnd þar sem fjallað hefur verið um þetta mál. Ég skal segja eins og er að mér sýnist frumvarpið taka framförum í hvert skipti sem það er lagt fram vegna þess að skilyrðin og reglurnar um það verða víðari og manneskjulegri og nær nútímanum og raunveruleikanum. Því ber að fagna. Kannski ætti ég að vonast til að það verði lagt fram einu sinni enn þannig að það skáni enn frekar. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Kom ekki til tals í nefndinni einfaldlega að leyfa framleiðendum sem framleiða íslenska vöru að nota fánann og síðan yrði haft eitthvert eftirlit með því hvort misfarið væri með það eða sú heimild misnotuð í stað þess að vera að setja allar þessar reglur? Mér finnst enn gæta forræðishyggju í þessu. Hún hefur skánað frá því fyrir fimm, sex, sjö árum, vissulega. En datt engum í hug að treysta fyrirtækjum bara til að nota fánann en að einhver hefði eftirlit með því hvernig hann yrði notaður?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir spurningu hennar sem lýtur að því hvort ekki hefði mátt auka frelsið í þessu efni um leið og við leyfum og heimilum notkun fánans. Þau sjónarmið komu skýrt fram í nefndinni og ég er tiltölulega hlynntur þeirri leið sem Danir fara. Ef íslenskt fyrirtæki starfar undir íslenskri kennitölu og framleiðir vöru hér á landi má leyfa því fyrirtæki að nota fánann í auglýsingu á vöru og þjónustu. Það er mjög einfalt. Allt ber að sama brunni varðandi það, við eigum bara að bera virðingu fyrir fánanum. Eftirlitið lýtur að því. Það eru hins vegar ólíkar skoðanir uppi um þetta mál og ég rakti aðeins forsögu málsins í nefndarálitinu. Fjölmargir hafa reynt að mæta kröfum atvinnulífsins um að mega nota fánann í þeim tilgangi að markaðssetja vöru og þjónustu, til þess að leggja áherslu á sérstöðu og sérkenni íslenskrar framleiðslu í samkeppni. Það hefur ekki tekist. Þess vegna var í allri þeirri umfjöllun, alveg frá 143. löggjafarþingi sem ég hef tekið þátt í starfi nefndarinnar, farin leið málamiðlunar til þess að reyna að fá það fram. Við verðum síðan bara að bíða og sjá hvernig til tekst. Vonandi getum við þá aukið frelsi í lögunum í framhaldinu.
Forseti. Svo virðist sem við hv. þingmaður séum nokkuð sammála um þetta. Ég hef einmitt oft tekið sjálf mið af notkun Dana á þjóðfána sínum og hvernig þeir heimila notkun á honum. Kannski er það barnaskapur af mér að ganga út frá að fólk sýni þjóðfánanum virðingu. Ég hefði þá gert ráð fyrir að ef almenn heimild væri til að nota fánann yrði eitthvert eftirlit haft með því og ef einhver notaði hann á óviðeigandi hátt gripi eitthvert apparat inn í. Mér heyrist að við hv. þingmaður séum nokkuð sammála í þessu efni. Eins og fram kemur hjá hv. þingmanni framsögumanni málsins er alltaf verið að lina tökin á þessu. Frumvarpið hefur vissulega skánað. [[Gripið fram í.]]Hingað til hef þó ég ekki getað stutt það sem lagt hefur verið fyrir. Þetta er ekki mál sem skiptir sköpum, en maður hlýtur að velta fyrir sér: Hvað á að gera? Á ég að greiða atkvæði með þessu eða á móti? Þetta er skárra. En getur ekki verið hætta á því að ef maður tekur ekki allt skrefið festist málið í þessu því reglugerðarfargani sem er? Það er akkúrat það sem ég hef á móti þessu, það er reglugerðar- og lagafargan í kringum þetta mál. Við eigum að treysta íslenskum framleiðendum til að nota íslenska fánann [[Forseti hringir.]]án þess að sýna honum óvirðingu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir seinni spurningu hennar um hættuna á því hvort við festumst með þessi skilyrði í lögunum, verði frumvarpið að lögum. Það er auðvitað hárrétt og gott hv. þingmaður bendi á það. En stundum getur verið betra að stíga varlega til jarðar til að ná einhverju fram. Það eru til að mynda neytendasjónarmið að neytandinn geti alltaf gengið út frá því sem vísu að varan sé íslensk. Þá erum við komin að því sem við höfum nú bæði upplifað, ég og hv. þingmaður, í umræðu um umfjöllun nefndarinnar og með hagsmunaaðilum: Hvað er íslenskt? Um leið og við erum farin að tala um einhvern tíma eða hefð erum við farin að setja þessu ákveðinn tíma, eins og birtist í frumvarpinu. Ég segi: Við verðum að bíða og sjá hvernig atvinnulífið tekur þessu og hvernig þessi heimild verður nýtt. Ég get nefnt sem dæmi hvernig garðyrkjubændur hafa nota fánaröndina. Þeir gera það afar smekklega og hafa farið mjög vel með það. Vonandi verður þetta frumvarp, nái það fram að ganga, til þess að íslensk fyrirtæki og atvinnulífið geti fetað þá leið að nýta þjóðfánann í markaðssetningu á vöru og þjónustu um leið og honum er alltaf sýnd sú virðing sem hann á skilið. Þess vegna styð ég þetta frumvarp alla leið. Við getum þá aukið frelsið í framhaldinu af því.
Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á skipulagslögum, nr. 123/2010, sem fjallar um grenndarkynningu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa úr umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, frá Skipulagsstofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, frá Mosfellsbæ, en einnig bárust nefndinni umsagnir um málið frá allnokkrum öðrum sveitarfélögum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á 13. og 44. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, en breytingarnar varða skilyrði fyrir því að leyfisveitandi geti gefið út byggingar- eða framkvæmdaleyfi án þess að samþykkt deiliskipulag sé fyrir hendi að því tilskildu að viðkomandi framkvæmd sé í samræmi við aðalskipulag og landnotkun, byggðamynstur og þéttleika byggðar, og að undangenginni grenndarkynningu. Þegar um er að ræða óverulega breytingu á deiliskipulagi skal fara fram grenndarkynning nema breytingin sé svo óveruleg að hagsmunir nágranna skerðist í engu hvað varðar landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn. Í slíkum tilvikum getur sveitarstjórn heimilað að grenndarkynningu sé sleppt. Um undanþáguákvæði er að ræða sem túlka ber þröngt. Markmið þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu er að sveitarfélög geti veitt leyfi til einstakra framkvæmda, m.a. á svæðum utan þegar byggðra hverfa, án þess að deiliskipuleggja svæðið en í dreifbýli er víða ekki til staðar staðfest deiliskipulag og ekki þörf á því. Skylda til að gera deiliskipulag í þeim tilvikum sem falla undir ákvæði frumvarpsins felur í sér óþarfakostnað fyrir sveitarfélögin. Nefndin telur þessar breytingar jákvæðar og til þess fallnar að einfalda og halda kostnaði við stjórnsýslu sveitarfélaga í hófi. Við meðferð málsins fyrir nefndinni komu fram athugasemdir við bæði ákvæði frumvarpsins. Við 1. gr., um breytingu á 5. mgr. 13. gr. laganna, kom fram að annars vegar væri rétt að áskilja að samþykki landeiganda lægi fyrir áður en gefið væri út framkvæmdaleyfi, og hins vegar að í tilviki útgáfu framkvæmdaleyfis gæti sveitarfélag veitt leyfi að því tilskildu einu að framkvæmd sé í samræmi við aðalskipulag, og þannig yrði sleppt skilyrði um að hún sé einnig í samræmi við landnotkun, byggðamynstur og þéttleika byggðar. Nefndin bendir hér á að forsenda fyrir útgáfu framkvæmda- eða byggingarleyfis er að fyrir liggi samþykki landeiganda eða eiganda fasteignar og óþarfi að taka það sérstaklega fram. Þá er ekki útilokað að framkvæmdir sem þarf framkvæmdaleyfi til geti verið háðar þáttum eins og byggðamynstri og þéttleika byggðar. Þá telur nefndin að ekki sé óljóst að í 5. mgr. 13. gr. laganna felist einnig að heimilt sé að veita framkvæmdaleyfi án þess að deiliskipulag liggi fyrir ef gerð er grein fyrir framkvæmdinni og fjallað ítarlega um hana í aðalskipulagi. Nefndin telur því ekki ástæðu til að bregðast við framangreindum athugasemdum með tillögu um breytingu á frumvarpinu. Nefndinni bárust einnig athugasemdir þess efnis að óljóst orðalag 2. og 3. mgr. 43. gr. laganna gæfi tilefni til að túlka ákvæðin saman á tvennan hátt. Annars vegar þannig að í 3. mgr. 43. gr. fælist heimild til að víkja frá skipulagsskilmálum við veitingu byggingarleyfis þegar um mjög smávægileg frávik væri að ræða sem gæfu ekki tilefni til að breyta deiliskipulagsskilmálum. Í slíkum tilvikum væri þannig heimilt að víkja frá kröfum 2. mgr. um breytingu á deiliskipulagi og grenndarkynningu. Hins vegar væri einnig hægt að túlka ákvæðið þannig að í því fælist aðeins undanþága frá grenndarkynningu en eftir sem áður þyrfti að gera breytingu á deiliskipulagi. Þrátt fyrir að í frumvarpinu sé ekki lögð til breyting á 43. gr. laganna þá telur nefndin rétt í ljósi umfjöllunar hennar að bregðast við framangreindum athugasemdum, m.a. þar sem athugasemdirnar eru vegna ákvæða sem snerta grenndarkynningu en 2. gr. frumvarpsins fjallar um það hvenær heimilt er að veita byggingar- eða framkvæmdaleyfi án deiliskipulags og að undangenginni grenndarkynningu. Nefndin bendir á að í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 123/2010, kemur fram að í 3. mgr. felist heimild til að víkja frá kröfum um óverulega breytingu á deiliskipulagi þegar framkvæmd hafi í för með sér óveruleg frávik þannig að hagsmunir nágranna skerðist ekki og að í slíkum tilvikum sé ekki þörf á grenndarkynningu. Framangreindar athugasemdir í lögskýringargögnum eru að mati nefndarinnar ekki fullkomlega skýrar um það hvort í þessu felist heimild til að sleppa deiliskipulagsbreytingu og grenndarkynningu eða aðeins grenndarkynningu. Í grein 5.8.4 í skipulagsreglugerð, nr. 90/ 2013, kemur hins vegar fram að heimilt sé að víkja frá bæði breytingu á deiliskipulagi og grenndarkynningu við útgáfu framkvæmda- og byggingarleyfa þegar um óveruleg frávik frá deiliskipulagi er að ræða og hagsmunir nágranna skerðast í engu. Ákvæði reglugerðarinnar miðast því við þá túlkun á 3. mgr. 43. gr. laganna að hún feli í sér undanþágu frá bæði breytingu á deiliskipulagi og grenndarkynningu og hefur reglugerðarákvæðið verið mótandi í framkvæmd sveitarfélaga við þær aðstæður sem þar eru tilgreindar. Nefndin leitaði álits umhverfis- og auðlindaráðuneytisins vegna málsins og telur í framhaldi þess rétt að leggja til breytingu á 3. mgr. 43. gr. laganna þannig að orðalag ákvæðisins verði ótvírætt að þessu leyti. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með svofelldri breytingu: Á eftir 1. gr. komi ný grein, svohljóðandi: 3. mgr. 43. gr. laganna orðast svo: Við útgáfu framkvæmda- eða byggingarleyfis getur sveitarstjórn heimilað að vikið sé frá kröfum 2. mgr. um breytingu á deiliskipulagi og grenndarkynningu þegar um svo óveruleg frávik er að ræða að hagsmunir nágranna skerðist í engu hvað varðar landnotkun, útsýni, skuggavarp eða innsýn. Hv. þm. Birgir Ármannsson og hv. þm. Ásta Guðrún Helgadóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins, en undir nefndarálitið rita sú sem hér stendur, Svandís Svavarsdóttir, framsögumaður málsins, hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, formaður umhverfis- og samgöngunefndar, hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, hv. þm. Haraldur Einarsson, hv. þm. Elín Hirst, hv. þm. Róbert Marshall og hv. þm. Vilhjálmur Árnason.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um brottfall laga um þriðju kynslóð farsíma, nr. 8/2005. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Veru Sveinbjörnsdóttur frá innanríkisráðuneyti og Björn Geirsson og Þorleif Jónasson frá Póst- og fjarskiptastofnun. Þá bárust nefndinni þrjár umsagnir um málið frá IMC Íslandi ehf., Nova og Póst- og fjarskiptastofnun. Með frumvarpinu er verið að leggja til að lög um þriðju kynslóð farsíma falli brott. Í þeim lögum er kveðið á um úthlutun ákveðinna tíðna til starfrækslu farsímaneta og um kvaðir um lágmarksútbreiðslu. Þá er einnig kveðið á um tíðnigjald og útboð til að fá úthlutað tíðnum. Lögin einskorðast við þriðju kynslóð farsíma og því eru tíðnir sem mælt er fyrir um í lögunum fráteknar fyrir þá tækni. Frá því að lögin voru sett hefur orðið mikil framþróun í farsímatækni og fjórðu kynslóðar farsímatækni hefur orðið meira áberandi. Tilgangur og markmið frumvarpsins með brottfalli laga um þriðju kynslóð farsíma er að gera tíðnisvið tæknilega hlutlaust eins og það er á EES-svæðinu og mæta þannig alþjóðlegum skuldbindingum og þörfum markaðarins. Með því að gera tíðnisviðið tæknilega hlutlaust má líka nota ólíka farsímatækni, 2G, 3G eða 4G, yfir sama sendinn séu sömu tíðnibönd notuð. Með brottfalli laganna munu almenn ákvæði um fjarskipti, í lögum nr. 81/2003, og líka ákvæði reglugerðar nr. 1047/2011, um skipulag og úthlutun tíðna í fjarskiptum, gilda um úthlutun þeirra tíðna sem nú falla undir þau lög sem verið er að leggja til að verði felld úr gildi. Það felur meðal annars í sér að hægt verður að notast við uppboð í stað útboðs þegar tíðnum er ráðstafað og ekki verður þörf á kvöðum um lágmarksútbreiðslu sem þegar hefur verið náð. Í athugasemdum við frumvarpið er ítarlega fjallað um áhrif þessara laga og hvaða áhrif það muni hafa að fella þau úr gildi. Almenn sátt er um efni frumvarpsins og í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að við samráð Póst- og fjarskiptastofnunar, um framtíðarnýtingu tíðnisviða fyrir næstu kynslóða farnetsþjónustu, þar með talið 2100 MHz tíðni, sem fellur undir lög nr. 8/2005, kemur fram að allir hagsmunaaðilar voru sammála um að ekkert mælti á móti því að fella lögin úr gildi og flestir hagsmunaaðilar mundu sækja um lausar tíðnir á sviðinu í framhaldinu. Í ákvæði til bráðabirgða er kveðið á um að tíðniheimildir sem gefnar hafa verið út á grundvelli laganna haldi gildi sínu til loka gildistíma heimildanna, eða til 30. mars 2022. Þannig munu skilmálar og kvaðir sem felast í heimildunum halda gildi sínu þann tíma, meðal annars kvaðir um útbreiðslu þjónustunnar. Við í nefndinni leggjum til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Birgir Ármannsson og Ásta Guðrún Helgadóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir þetta rita sú sem hér stendur, Katrín Júlíusdóttir framsögumaður, Höskuldur Þórhallsson, formaður nefndarinnar, Haraldur Einarsson, Elín Hirst, Svandís Svavarsdóttir, Róbert Marshall og Vilhjálmur Árnason, hv. þingmenn í umhverfis- og samgöngunefnd.
Forseti. Við höldum áfram umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Þessi umræða hefur staðið um nokkurt skeið, ekki bara í þingsölum heldur ekki síður úti í samfélaginu. Það sem ég hef takmarkaðan tíma, enda um mína seinni ræðu í 1. umr. að ræða, ætla ég aðallega að dvelja við þá staðreynd, sem hefur að vísu verið rædd nokkuð í 1. umr. og er ekki smávægileg, að fram komið frumvarp sem er raunar eitt af stærstu málum Sjálfstæðisflokksins, sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins lagði áherslu á undir umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra og setti í forgrunn pólitískrar stefnu flokksins í upphafi þessa þings, stangast á við stefnu velferðarráðuneytisins í áfengis- og vímuvörnum. Til þess að ríkisstjórnarflokkar leggi fram mál af því tagi að þau stangist á eða séu þvert á fyrirliggjandi stefnu í viðkomandi málaflokki þarf töluvert tilefni. Nú eru stjórnarflokkarnir í grunninn ekki sammála um málið. Hér hefur komið fram í máli allnokkurra hv. þingmanna í Framsóknarflokknum að þeir eru andsnúnir málinu en svo virðist vera sem megnið af þingflokki Sjálfstæðisflokksins sé því fylgjandi. Mig langar í þessari stuttu ræðu, af þeim sökum, að dvelja aðallega við fyrsta yfirmarkmið samþykktrar stefnu íslenskra stjórnvalda í áfengis- og vímuvarnamálum. Þessi stefna var samþykkt í desember 2013, undirrituð í velferðarráðuneytinu og studd af hæstv. heilbrigðisráðherra. Fyrsta yfirmarkmiðið er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Ein mikilvægasta aðgerðin til að draga úr skaðlegum áhrifum og vandamálum tengdum neyslu áfengis og annarra vímugjafa er að takmarka aðgengi. Það er meðal annars gert með aðhaldsaðgerðum varðandi sölufyrirkomulag áfengis, virkt eftirlit með notkun lyfseðilsskyldra lyfja, öflugri löggæslu og virku tolleftirliti.“ Forseti. Þetta er eitt yfirmarkmið af sex í stefnu núverandi ríkisstjórnar og ég held að megi fullyrða í stefnu meiri hluta á þinginu. Hæstv. heilbrigðisráðherra er jafnframt þingmaður Sjálfstæðisflokksins og ekki hefur komið fram hvort hann styðji framkomið frumvarp og hafi þar með endurmetið stuðning sinn við fyrirliggjandi opinbera stefnu í áfengis- og vímuvarnamálum eða hvort hann er á móti málinu þrátt fyrir áherslu formanns Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Mig langar líka að nefna hér umsögn um frumvarpið frá Rannsóknarstofnun í barna- og fjölskylduvernd. Það er umhugsunarefni nú þegar okkur eru að berast nýjar tölur og upplýsingar um fjölda barna sem líða skort og þeim hefur fjölgað umtalsvert á árunum 2009–2014. Ég hvet Alþingi til að hugsa sérstaklega til þeirra barna sem búa við áfengisböl á sínu heimili. Ég hafa hér eftir Rannsóknarstofnun í barna- og fjölskylduvernd, með leyfi forseta: „Fulltrúar fjármagns og gróðasjónarmiða hafa haft slík áhrif í samfélagi okkar [[Forseti hringir.]]undanfarið að þjóðarógn hefur stafað af - og gerir enn. Rökstuðningur fyrir þessu frumvarpi speglar verðmætamat og hagsmunaáherslur sem einkenna þessi sömu markaðsöfl. Hér [[Forseti hringir.]]má heyra sjónarmið talsmanna óheftrar frjálshyggju og skeytingaleysis um gildi mannauðs og barnaverndar.“
Virðulegi forseti. Ég býst við að þessari umræðu fari að ljúka von bráðar en mig langar að koma örstutt inn á eitt atriði sem kemur af og til upp í umræðunni en það er spurningin um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þessi hugmynd er nefnd víða, ekki síst í einu nefndaráliti og hver veit nema fleirum, og talað mikið um þjóðarviljann. Reyndar kemur þetta fram í nokkrum nefndarálitum og umsögnum og viðræðum. Þegar kemur að þjóðaratkvæðagreiðslu um mál eins og þetta verð ég að segja fyrir sjálfan mig að mér þætti það afskaplega fínt og teldi það fullkomlega eðlilegt að svona mál færi í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hins vegar þykir mér vondur bragur á því að slíkar ákvarðanir séu teknar af yfirvöldum eða þeim sem eru við völdin. Að mínu mati væri það ekki í sjálfu sér beint lýðræði. Beint lýðræði er þegar þjóðin sjálf ákveður hvað fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Því verð ég að segja að ef það kæmi til að Alþingi samþykkti þetta frumvarp, sem ég veit ekki hvort yrði raunin ef það færi í gegnum þrjár umræður, og til kæmi undirskriftalisti upp á 10% kosningarbærra manna eða meira, þætti mér góð hugmynd að setja málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. En auðvitað væri langbest ef það væri formlegur ferill til þess, ferill sem væri ekki háður geðþótta þingmanna, hvort sem þeir eru í minni hluta eða meiri hluta. Mig langaði bara að nefna þetta örstutt fyrir umræðuna vegna þess að þetta heyrist oftar eftir því sem umræðunni vindur fram. Mér finnst því rétt að halda þessu til haga, ekki síst í ljósi orða hæstv. forsætisráðherra nýlega um hugmyndir um að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um verðtrygginguna, eitthvað sem ég sé ekkert tilefni til og ekkert ákall um heldur. Þegar við veltum svona máli fyrir okkur í ljósi þjóðaratkvæðagreiðslna þykir mér mikilvægt að við séum með prinsippin á hreinu sem liggja að baki þjóðaratkvæðagreiðslum og beinu lýðræði. Að því sögðu tel ég þetta mál henta óvenjuvel í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það varðar fyrst og fremst gildismat. Það er ekki bara spurning um staðreyndir, sem margar hverjar, alla vega sumar, eru óumdeildar, heldur líka hvernig fólk vill sjá hlutverk ríkisins, sjá hlutverk Alþingis í því að stjórna samfélaginu í takt við eigið gildismat. Sem dæmi þá gefur þingheimur sér oft á tíðum og yfirvöld, og reyndar almenningur, að það sé hlutverk Alþingis að tryggja sem besta lýðheilsu. Það séu rök sem trompi allt annað. Ég er bara í grundvallaratriðum ósammála því. Þótt að lýðheilsa skipti vissulega verulegu máli er það hins vegar ekki yfirvalda að ákveða hvaða gildismat stjórnar lífi hvers og eins. Við tökum öll meðvitaða ákvörðun á hverjum einasta degi um að fórna einu fyrir annað. Stundum fórnum við pínulitlu af heilsu fyrir eitthvað annað. Það þykir mér ekki bara persónulega eðlilegt heldur finnst mér það umfram allt ekki vera mín ákvörðun, ekki ákvörðun Alþingis, hvernig fólk vill nýta tíma sinn í þessu lífi. Ég borða oft mat og sennilega flestir hér inni borða oft mat sem þeir vita að er óhollur. Þeir gera það samt því það er það sem þeir vilja, óháð því hvað Alþingi finnst um lýðheilsusjónarmið. Það að setja einhver ákveðin gildi eins og heilsu í tölfræði þýðir ekki að einkamál allra landsmanna verði skyndilega mál Alþingis. Ég legg til að heilsa sé í veigamiklum atriðum einkamál, þ.e. upp að því marki sem hún tilheyrir einstaklingnum, en ekki þegar kemur að skyldu okkar allra til að hjálpa hvert öðru þegar heilsan brestur, sem er vitaskuld skylda okkar allra. Ég vil storka því sem virðist gefið, að það sé hlutverk okkar að ákveða gildismat almennings. Það er kannski aukaatriði við hliðina á því að hér er um að ræða gildisspurningu. Sama hvaða ákvörðun við tökum um þetta mál er hún ekki einfaldlega rétt eða einfaldlega röng. Hún er háð því hvernig fólk vill lifa sínu lífi og í hvernig samfélagi það vill búa. Vandinn við þetta frumvarp og í raun helsta ástæða þess að þetta er frumvarp á Alþingi er að niðurstaðan kemur okkur öllum við. Jafnvel þótt niðurstaðan varði eitthvað sem er í grundvallaratriðum einstaklingsákvörðun kemur þetta okkur öllum við á einhvern hátt. Mér þykir því alveg kjörið að setja þetta mál í þjóðaratkvæðagreiðslu en eins og ég segi og ítrekaði áðan finnst mér að það frumkvæði ætti að koma frá þjóðinni ef það ætti að heita lýðræðisumbætur.
Virðulegur forseti. Mér hefur fundist svolítið sérkennilegt í þessu máli að einhverjir 63 þingmenn sem voru kosnir hingað inn út af hinu og þessu en ekki út af skoðun þeirra á nákvæmlega þessu máli, a.m.k. var ég aldrei spurð út í þetta mál í kosningabaráttunni og mér finnst ég ekki beinlínis hafa umboð minna kjósenda til að taka afstöðu til þess þó að ég geri það þegar þar að kemur - þess vegna hefur mér fundist þetta mál alveg tilvalið í þjóðaratkvæðagreiðslu því að fólk hefur sterkar skoðanir á því, með og á móti. Ég er alveg tilbúin að sætta mig við það ef þjóðin vill fá áfengi í verslanir, þá er það bara þannig, og ef hún vill það ekki, þá er það þannig. Ég heyri hv. þingmann tala um þetta líka því að mér hefur fundist lítil umræða um þessa leið í málinu. Ég talaði um þetta í ræðu minni. Gæti þetta ekki verið breytingartillaga eða væri einhver lausn að varpa þessari spurningu til þjóðarinnar? Í dag mundi ég væntanlega sitja hjá vegna þess að mér finnst þetta svona hvorki/né mál. Ég held að það sé ekki dauði og djöfull ef af þessu verður, en ég get líka alveg séð rökin fyrir því að aðgengi að áfengi eigi að vera takmarkað og jafnvel takmarkaðra en það er í dag ef út í það er farið. Hvað finnst hv. þingmanni um þetta? Er þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál kannski ásættanleg lausn?
Virðulegur forseti. Mér þykir persónulega þetta mál alveg eins eiga heima í þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér finnst hins vegar mikilvægt að það sé ákvörðun þjóðarinnar hvað fari í þjóðaratkvæðagreiðslu og hvað ekki. Ég lít ekki á það sem neitt aukaatriði heldur aðalatriði. Píratar hafa talað mikið um þjóðaratkvæðagreiðslur og margir aðrir líka, sér í lagi eftir umræðurnar í kringum stjórnarskrána og frumvarp stjórnlagaráðs eftir hrun o.fl. og reyndar hefur sú umræða staðið lengur yfir. Þjóðaratkvæðagreiðslur eru ekki í sjálfu sér markmið, þær eru tæki til sjálfsákvörðunar. Til þess að sá sjálfsákvörðunarréttur geti orðið virtur og virkur að fullu tel ég að frumkvæðið þurfi að koma frá þjóðinni. Þess vegna mundi ég ekki leggja til, að óbreyttu, breytingartillögu við þetta frumvarp um að halda þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að mér finnst það ekki vera mitt að segja það. Ef það kæmi hins vegar mjög skýrt ákall frá þjóðinni sem mundi standast þau ákvæði sem ég aðhyllist að verði í stjórnarskrá í sambandi við þjóðaratkvæðargreiðslur, þ.e. vilji 10% kosningarbærra manna eða svo, þá mundi ég vissulega standa að slíku. Það sama á við í ESB-umræðunni. Mér þykir sjálfsagt að þjóðin fái að ákveða málefni sem hana varðar innan þeirra marka auðvitað sem löggjafanum eru sett. Almenningur á ekkert frekar en Alþingi að geta brotið mannréttindi eða því um líkt. Við erum öll bundin af stjórnarskrá. Þetta er þannig mál að það er í svo ríkum mæli gildisspurning að ég sé ekki fram á að það sé í raun og veru hægt að komast að einhverri einni réttri eða rangri niðurstöðu nema út frá einhverju djúpstæðu gildismati sem ég var ekki heldur kosinn til að verða fulltrúi fyrir, að mínu mati. Ég get ekki verið fulltrúi þess. Ég get verið fulltrúi fyrir stefnu og hugmyndafræði sem ég ver og berst fyrir af fremsta megni en þegar kemur að svona gildisspurningum þykir mér mjög mikilvægt að þjóðin fái tækifæri til að segja sína skoðun og raunverulega stjórna málunum, en því miður eru þær aðstæður ekki fyrir hendi eins og er.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Það sem við erum ekki með ákvæði núna í stjórnarskrá um að einhver hluti þjóðarinnar geti skotið málum í þjóðaratkvæðagreiðslu, hvernig sér þá hv. þingmaður fyrir sér að þjóðin ákveði, eins og hann orðaði það, að fá þetta mál í þjóðaratkvæðagreiðslu? Erum við að tala um undirskriftasöfnun, einhvern lista eða ákall sem færi af stað hjá þjóðinni eins og oft hefur verið? Og mundum við þingmenn þá líta svo á að þetta væri greinilega mál sem þjóðin vildi hafa eitthvað um að segja? Undirskriftasöfnun væri farin af stað á netinu og 30 þúsund undirskriftir hefðu safnast og þá mundum við segja: Já, við leggjum til að þetta mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvernig berum við okkur að í dag á meðan þessi réttur er ekki til staðar, fyrir utan að fólk getur auðvitað reynt að hafa áhrif á forsetann og óskað eftir að hann synji lögum staðfestingar sem ég gæti alveg ímyndað mér að mundi gerast í þessu máli miðað við hvað það eru heitar tilfinningar í því?
Virðulegur forseti. Eins og ég segi er þessi réttur þjóðarinnar því miður ekki til staðar eins og er, samkvæmt núgildandi stjórnarskrá. Það þýðir að það er engin raunveruleg, snyrtileg leið til að gera þetta eins og er. Þegar kemur að málefnum eins og makrílmálinu, sem var til umræðu hér fyrir ekki svo löngu síðan, og ESB-umræðunni þá er svo ótvíræður vilji til staðar hjá þjóðinni að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um málin. Ég get ekki annað en aðhyllst það að slík mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu og hef sem þingmaður auðvitað gert þá kröfu. Svo er hitt auðvitað, það gerist ekkert nema meiri hluti Alþingis ákveði það. Það er sá hluti sem mér þykir mjög óeðlilegur. Þess vegna finnst mér þetta í raun vera erfið spurning. Þegar kemur hins vegar að þessu tiltekna máli mundi ég alveg treysta mér til að taka þátt í því með öðrum þingmönnum að leggja fram slíka breytingartillögu ef ótvíræður vilji kæmi í ljós hjá þjóðinni. Ég hef séð miklar deilur um þetta mál en ég hef ekki séð ótvíræðan vilja um að málið verði lagt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Sá vilji þyrfti að vera mjög ótvíræður að mínu mati. Hann þyrfti að vera mjög skýr vegna þess að það er ekkert formlegt ferli til staðar núna. Allt sem við gerum til að koma málum eins og þessu í þjóðaratkvæðagreiðslu, fyrir utan að standa við gefin kosningaloforð, verður alltaf - ég kann ekki betra orð eða snyrtilegra, virðulegi forseti, ákveðið skítamix. Þá væri það ákveðin redding, lýðræðisleg redding. Það finnst mér í eðli sínu afskaplega óþægileg leið. Ég held það sé engin góð leið til. Það þarf miklu frekar að beita sér fyrir stjórnarskrárbreytingu svo að slíkt þurfi ekki að vera redding heldur geti verið formlegur hluti af löggjafarferlinu, eins og ég aðhyllist svo mikið. Eins og ég segi, það yrði aldrei nein snyrtileg leið að gera þetta að þessu sinni en ég lýsi mig reiðubúinn til að standa að einhverju slíku ef ótvíræður vilji kemur fram hjá þjóðinni.
Virðulegur forseti. Ég fagna því að fá að tala í þessu umdeilda máli, frumvarpi til laga um verslum með áfengi og tóbak. Í ræðu minni ætla ég að tæpa bæði á lýðheilsu sjónarmiðunum sem verið hafa fyrirferðarmikil í umsögnum um frumvarpið, að einhverju leyti á þeim sjónarmiðum sem haldið hefur verið á lofti af fylgjendum þessa frumvarps, sem snúast um valfrelsi og frelsi einstaklingsins til að velja. Ég held að það sé engum ofsögum sagt að engin fjölskylda sé ósnortin af áfengisbölinu og hafi orðið með einum eða öðrum hætti fyrir því að missa fjölskyldumeðlimi í klóm þess ægilega sjúkdóms sem áfengissjúkdómurinn er. Því tel ég að við þurfum að stíga afar varlega til jarðar þegar við ræðum um þetta frumvarp og að auka aðgengi fólks að áfengi. Mig langar til þess að tæpa hér á sjónarmiðum sem komið hafa fram í umsögnum um frumvarpið og fjalla um lýðheilsumálin. Þar hefur mér þótt umsögn embættis landlæknis vera ansi skýr og skorinorð. Það er ekki löng umsögn þar segir, með leyfi forseta: „Skaðleg áhrif áfengisneyslu er stórt lýðheilsuvandamál. Aðgerðir sem auka aðgengi að áfengi geta því haft áhrif á heilsu landsmanna til skemmri eða lengri tíma með tilheyrandi auknum kostnaði fyrir samfélagið.“ Landlæknisembættið segir enn fremur í umsögn sinni, með leyfi forseta; „Á grundvelli bestu fáanlegra gagna og við skoðun á niðurstöðum rannsókna og ráðlegginga frá m.a. Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um aðgerðir í áfengismálum er takmarkað aðgengi að áfengi ein skilvirkasta leiðin til að sporna við aukinni áfengisneyslu og um leið að draga úr þeim skaða sem getur hlotist af áfengisneyslu.“ Síðan vekur landlæknir athygli nefndarinnar á því að embættinu hafi borist bréf frá Evrópuskrifstofu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar þar sem skrifstofan lýsir áhyggjum af mögulegum afleiðingum þess ef einkasala íslenskra ríkisins á áfengi verður aflögð. Í bréfi til landlæknisembættisins kemur fram að mjög líklega muni áfengisneysla aukast, sérstaklega meðal ungs fólks, viðkvæmra hópa og þeirra sem drekka mikið. Í bréfinu eru stjórnmálamenn hvattir til að taka tillit til heilsufars og félagslegra þátta áður en þeir taka ákvarðanir um þær breytingar sem frumvarpið felur í sér. Þarna finnst mér í raun næg rök hafa komið fram til þess að víkja frumvarpinu frá. Lýðheilsusjónarmiðin eru það sterk gegn málinu þegar við ræðum um aukið aðgengi og dreifðari sölu á áfengi sem landlæknisembættið nefnir hér. Ýmsar rannsóknir styðja það og undir það taka stofnanir sem leggja mikla áherslu á þetta verði ekki gert. Ég staldra aðeins við þá umræðu sem átti sér áðan um að setja málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég er ekki viss um að börn eigi að hafa neitt um þetta mál að segja í þjóðaratkvæðagreiðslu. Börn eru oftar en ekki fórnarlömb áfengisdrykkju, þ.e. áfengisdrykkju fjölskyldumeðlima eða fólks í þeirra nánasta umhverfi. Þess vegna langar mig líka til að benda á umsögn Barnaheilla við frumvarpið þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta; „Aukin áfengisneysla er líkleg til að hafa slæm áhrif á líf barna. Ekki bara barna sem verða fyrir neikvæðum áhrifum af áfengisneyslu foreldra sinna eða forsjáraðila, heldur líka barna og ungmenna sem freistast til áfengisdrykkju vegna auðveldara aðgengis.“ Síðan er vikið að þeim mikla árangri sem náðst hefur með forvarnastarfi hér á landi á liðnum árum og birtist sannarlega í minnkandi áfengisneyslu á meðal unglinga sem stefnt er í hættu ef frumvarpið verður að lögum. Frummælandi frumvarpsins hlýtur nú að hafa áttað sig á því og getur varla hunsað þær umsagnir sem fram hafa komið er varða heill barna og fjölskyldna og lúta að lýðheilsusjónarmiðum. Ég er satt að segja ansi hugsi og tel það vera í hæsta máta undarlegt hversu mikla áherslu þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa lagt á framgang þessa máls í þinginu. Ég velti því líka fyrir mér hvort frumvarpið sé þá ekki samið í þeim tilgangi að þjóna hagsmunum verslunarinnar og forsendum þeirra og í takt við það offors sem liggur að baki áherslunni á þetta frumvarp og flutning þess á þinginu. Þar komum við líka að hinu sjónarmiðinu sem mig langar til að tæpa á í ræðu minni, þ.e. sjónarmiðinu um valfrelsi, því að flutningsmenn og stuðningsmenn frumvarpsins hafa mikið talað um frelsi einstaklingsins til að velja og að auka aðgang einstaklingsins að áfengi sem neysluvöru. Þeir tala um áfengi eins og hverja aðra neysluvöru þegar allar rannsóknir sýna svo sannarlega að áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. Öllum er ljóst að aðgengi Íslendinga að áfengi hefur verið ansi gott og greitt hingað til, þ.e. allir Íslendingar 20 ára og eldri hafa jafn greiðan aðgang að áfengi. Ég sé því ekki alveg hvernig núverandi áfengisstefna og sölufyrirkomulag hefur hamlað aðgangi einstaklingsins að áfengi. Síðan hafa flutningsmenn og stuðningsmenn frumvarpsins talað mikið um að Ísland sé nánast eina landið í heiminum þar sem áfengi sé ekki selt í matvöruverslunum, jafnvel þótt öllum sem hafa rannsakað það eða kynnt sér málin sé ljóst að áfengi er ekki selt í matvöruverslunum alls staðar á Norðurlöndunum, og ekki í mörgum ríkjum Bandaríkjanna eða öllum fylkjum í Kanada. Þessi rök standast því ekki. Mig langar líka að benda á að Noregur og Svíþjóð, þar sem aðgengi og sala á áfengi er takmörkuð við útsölubúðir ríkisins, ríkisreknar verslanir, eru þau lönd sem við viljum helst bera okkur saman við þegar kemur að hagsæld, velferð og góðum árangri ef við skoðum það út frá hagfræðinni, og eins varðandi almenn heilsufarssjónarmið. Þetta eru þau rök sem flutningsmenn frumvarpsins hafa haldið á lofti, þ.e. að sú áfengisstefna sem verið hefur hér við lýði í tugi ára hafi ekki borið árangur vegna þess að aðgengi okkar hinna að áfengi hafi ekki verið nógu mikið og við þurfum því að beita okkur af öllu afli til þess að laga það. Þegar við erum farin að tala um valfrelsi og verslun og hagsmunaaðila í verslun, erum við þá ekki að minnka valfrelsi einstaklingsins og farin að þjóna frelsi einstakra aðila í verslun og koma því á hendur færri aðila þegar kemur að því að selja áfengi út matvörubúðum? Mig grunar sterklega að svo sé. Mér finnst það bera vott um þá rökvillu sem felst í frumvarpinu. Ég ætla nú ekki að nýta allan þann ræðutíma sem ég hef, en mig langar samt sem áður að tæpa á þeim sjónarmiðum sem fram koma í umsögnum um frumvarpið. Ég nefndi bara tvö sjónarmið sem fjalla um heill barna og barnafjölskyldna og umhverfi barna þegar kemur að áfengisneyslu. Umsögn landlæknisembættisins er mjög skýr; það leggst mjög eindregið gegn því að við breytum stefnu okkar og brjótum ekki sátt um þá áfengisstefnu sem verið hefur um þessi mál á Íslandi í tugi ára. Sú stefna hefur sannarlega borið árangur. Við sjáum að það er minnkandi neysla á áfengi meðal ungmenna. Við sjáum að það meðferðarstarf, sem þó kostar samfélagið gríðarlega mikla fjármuni, hefur borið árangur. Ég ætla ekki að tala um kostnað samfélagsins og ríkisins af áfengisbölinu og áfengisvandamálinu, en hann er svo sannarlega gríðarlega hár. Þó að ég sé ekki með tölurnar á takteinum er kostnaðurinn gríðarlega hár sem íslenska samfélagið hefur borgað í gegnum tíðina vegna áfengisvandamála. Ég held frekar að við ættum öll sem sitjum hér inni að sameinast um að vinna að því að auka lýðheilsu og lífsgæði fólks hér á landi og taka höndum saman um að vernda börn fyrir skaðlegum áhrifum áfengis, sem svo sannarlega eru til staðar, og setja þessi mál umfram allt ekki í þann búning að verið sé að auka valfrelsi einstaklingsins með því að selja áfengi í matvörubúðum. Svo er svo sannarlega ekki. Við munum þvert á móti minnka frelsi þeirra sem eiga að vera söluaðilar áfengis. Það er nú illa fyrir okkur komið ef við ætlum að tala fyrir frumvarpi sem þessu eins og sjálfstæðismenn hafa verið að gera hér í þinginu trekk í trekk. Þeir vilja varla láta nokkur önnur mál fara frá sér nema þetta tiltekna mál. Við ættum frekar stuðla að því að áfram sé sátt um þá stefnu sem við höfum rekið hér hingað til þegar kemur að áfengi og verslun á áfengi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og yfirferð hennar í málinu. Hún gerði að umtalsefni frelsi, valfrelsi og annað. Mig langar í því ljósi að benda á sanngirnina í þessu og samræmið. Er það ekki orðið skrýtið að einu aðilarnir í samfélaginu, eða í þessu umhverfi kringum áfengið, sem mega ekki veita áfengi eða selja, eru verslunin og innlendir söluaðilar á netverslun. Það mega allir aðrir selja þetta hér, bæði einkaaðilar og hið opinbera, og veita á hinum ýmsu stöðum. Ef þeir hafa vínveitingaleyfi eða hafa starfsemi sína erlendis, þá er hægt að panta áfengið heim að dyrum þar. Hvað finnst þingmanninum um þetta? Er þetta ekki farið að verða svolítið öfugsnúið?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Ef ég skil hann rétt þá er hann að beina þeirri spurningu til mín hvort frelsi verslunarinnar sé æðra en frelsi einstaklingsins. Þetta mál snýst vissulega um viðskiptafrelsi og verslunarfrelsi. Það er svo sannarlega hjartans mál Sjálfstæðisflokksins og þingmanna hans eins og margoft hefur komið fram hér í umræðum um frumvarpið. En það stenst ekki skoðun að halda því fram að það skerði einstaklingsfrelsi borgaranna í þessu landi að þeir þurfi að leggja meira á sig til að kaupa áfengi, og þar með að sækja í sérstakar áfengisverslanir, en á við um aðra hefðbundna verslunarvöru. Ef við förum að bera saman frelsi verslunarinnar gagnvart frelsi borgaranna, ef ég skil hv. þingmann rétt, þá er ég á þeirri skoðun að frelsi borgaranna vegi meira en svo að við þurfum að standa hér í ræðustól Alþingis og tala fyrir frelsi verslunarinnar.
Virðulegi forseti. Ég var nú meira að spyrja spurningar, hvað hv. þingmanni þætti um þá mismunun innan verslunarfrelsisins að allir aðilar fengju að versla með löglega vöru, ég er ekki að segja venjulega neysluvöru heldur löglega neysluvöru, nema verslunin sjálf. Það er það sem kerfið hér býður upp á, það geta allir verslað með áfengi nema hin almenna verslun. Ég spyr líka hvort hagkvæmara verslunarform geti ekki verið neytendunum til hagsbóta, öðrum neytendum í versluninni. Ég tek það fram að hvergi í frumvarpinu eru matvöruverslanir skyldaðar til að selja áfengi heldur er um að ræða almennar verslanir sem hafa algjört frelsi til að versla með þessa vöru eða ekki. En ef verslun getur rekið sig á hagkvæman hátt eru ekki meiri líkur á að hægt verði að bjóða neytandanum aðra almenna neysluvöru í versluninni á hagkvæmari hátt?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það er greinilegt að verslun og verslunarfrelsi er honum mjög hugleikið en ekki umsagnir er varða lýðheilsusjónarmið og heilsu og umhverfi barna. En fyrst honum er svona umhugað um verslunarfrelsið þá spyr ég til baka hvort hann telji það hagkvæmara verslunarumhverfi að hafa fákeppni á markaði um vöru á borð við áfengi, því að það er ekkert annað í kortunum en að hér verði fákeppni um áfengi á 320 þús. manna markaði. Fyrstu tilburðir þeirra sem hafa sýnt áhuga á því að koma inn í þessa verslun eru einmitt þeir verslunaraðilar sem eru stórir, hafa yfirburðastöðu á markaðnum. Ég næ því ekki alveg þessari tengingu við verslunarfrelsið þegar við tölum um markaðsráðandi aðila sem sýnt hafa tilburði til að óska eftir því að versla með áfengi.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarpið sem hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins og hæstv. ráðherrum hans, þar á meðal formanni Sjálfstæðisflokksins, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, finnst vera forgangs- og frelsismál. Ég leit inn á vefsíðuna endurreisn.is þar sem er verið að safna undirskriftum til þess að skora á löggjafarvaldið og fjárveitingavaldið að leggja meira til heilbrigðiskerfisins til þess að bregðast við þeim vanda sem þar er núna. Það eru mánaða og jafnvel ára biðlistar, frú forseti. Það er skelfilegt ástand á sumum sviðum í heilbrigðiskerfi okkar sem er fólkinu í landinu hjartans mál. Við þurfum að leggja enn meira í á næstu árum og gera enn betur til þess að bregðast við ástandinu eins og það er. 48.926 voru búnir að skrifa undir áskorunina þegar ég leit á síðuna rétt áðan. Með því frumvarpi sem við ræðum hér og er þetta mikla forgangsmál hjá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, og einstökum öðrum hv. þingmönnum en þarna er þunginn mestur, er verið að leggja til aukið aðgengi, mun meira aðgengi að áfengi sem allar rannsóknir sýna, allar, að mun aðeins leiða til aukinnar neyslu. Aukin neysla þýðir aukið álag á heilbrigðiskerfið. Og ekki bara á heilbrigðiskerfið, heldur einnig á löggæsluna. Þetta er undarleg hugsun, frú forseti, og ég lít þannig á að með þessu frumvarpi sé beinlínis farið gegn vilja fólksins í landinu. Það hefur enginn kallað eftir því nema flutningsmennirnir sjálfir og einstaka forsvarsmenn stórra verslana. En það mun hafa alvarleg áhrif ef það verður samþykkt. Frú forseti. Frumvarpið hefur ekki verið metið út frá hag barna eins og við hér höfum þó undirgengist að gera með því að skrifa undir barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það mun einnig hafa áhrif á kynbundið ofbeldi. Ég vil líka nefna rannsóknir þar sem fjallað er um hvernig draga megi úr lífsstílssjúkdómum, þar á meðal lækka tíðni krabbameina. Eitt af því er að hefta aðgengi að áfengi vegna þess að áfengi veldur krabbameini ef neyslan er of mikil, alveg frá koki og niður í endaþarm. Allar rannsóknir segja að það sem helst hefur áhrif á neyslu áfengis er aðgengi og hvað það kostar. Tíminn líður hratt, frú forseti. Mig langar í lokin að benda á rannsókn sem var gerð á áhrifum þess að hætta sölu á miðlungssterkum bjór í matvöruverslunum 1977 í Svíþjóð. Þarna höfum við nefnilega samanburð. Niðurstaðan var sú að hefði miðlungssterkur bjór ekki verið seldur í matvöruverslun á árunum 1965–1977 hefði neysla áfengis verið 15% minni. Áfengisneysla einstaklinga var 8% minni á árinu 1979 miðað við árið 1977, tveimur árum eftir að þessu var hætt. Dauðsföll og veikindi af völdum áfengisneyslu minnkuðu umtalsvert á árunum 1978–1984, sérstaklega meðal ungmenna. Tíðni skaðsemi af völdum áfengis var mun hærri þegar miðlungssterkur bjór var til sölu í matvörubúðum. Tíðni skorpulifur var sérstaklega há yfir tímabilið sem miðlungssterkur bjór var leyfður í matvöruverslun. Umferðarslysum fækkaði um 15% meðal 10–19 ára, 39–40 ára og 60+ eftir 1977. Þarna erum við með samanburðarrannsókn. Frú forseti. Ég vil hvetja hv. þingmenn þegar þeir afgreiða [[Forseti hringir.]]frumvarpið að líta til rannsókna, læra af reynslu annarra og vera ekki að draga enn meiri vanda yfir bæði [[Forseti hringir.]]löggæslu og heilbrigðiskerfi og auka á samfélagsvanda með því að samþykkja þetta [[Forseti hringir.]]arfavitlausa frumvarp.
Virðulegi forseti. Nú virðist 1. umr. um þetta frumvarp vera að ljúka. Umræðan hefur tekið um 20 klukkutíma sem var ekki það sem að var stefnt þar sem málið fékk svipaða umfjöllun á síðasta þingi. Frumvarpið er lagt nánast óbreytt fram fyrir utan að aðeins hefur verið hert á kröfu um að allir sýni skilríki, það gert kleift að endurskoða kerfið á fyrsta starfstíma þess og annað slíkt. Þetta eru breytingarnar sem gerðar voru á milli ára, annars er frumvarpið óbreytt. Eins og ég sagði hefur frumvarpið fengið mikla og ég segi góða umfjöllun. Það hefur margt skýrst í málinu fyrir almenningi og þingmönnum og það er núna á hreinu og staðfest að engin hætta er á ferð. Það skiptir miklu máli að fara aðeins yfir það hvernig frumvarpið er eftir þessa umræðu, af því það hefur mikið verið rætt um að þetta snúist eingöngu um að koma áfengi í matvörubúðir og auka aðgengi að áfengi. Frumvarpið snýst hins vegar ekkert um það og var það aldrei markmiðið með því. Það er ekki keppikefli að áfengi verði til sölu í matvörubúðum og verði sýnilegt þar. Ég vona að svo verði ekki heldur að það verði aðskilið frá annarri vöru eins og hægt er í verslununum, sem ég býst við að verði gert og þannig er reynslan annars staðar þar sem þetta er við lýði, alla vega á flestum stöðum. Við samningu frumvarpsins var augljóslega farið eftir leiðbeiningum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar um að ríkið ætti að hafa kontról á því hvernig salan færi fram, hafa skýran regluramma um það og hafa þannig stjórn á sölunni, en þar er ekki lögð áhersla á að ríkið eigi sjálft verslunina sem selur vöruna. Það fyrirkomulag er enn þá við lýði. Við erum aðeins að breyta einum hlut sem er hver hefur heimild til þess að selja vöruna, en ekki hvernig hún er seld. Enn þá er skýr krafa um lengd opnunartíma og auglýsingar, um aldur til kaupa og starfsfólkið, þær reglur eru meira að segja hertar, refsingar við brotum á þessu eru skýrðar og ríkisvaldið hefur enn þá fulla stjórn á álagningu áfengisgjaldsins, sem ég tel að hafi mestu áhrifin á sölutölur á áfengi, þ.e. efnahagur þjóðarinnar og verðið á áfenginu. Við mættum hugsa um það núna þegar efnahagur þjóðarinnar er að bætast hvort áfengisneyslan muni þá aukast úr hófi fram. Svo er líka viss mismunun, þannig tengist þetta kannski verslunarfrelsinu sem hefur verið talað um, því að það virðast allir mega versla með þessa löglegu vöru án þess þó að verslunin í landinu megi gera það, bara allir aðrir. Það er líka þannig að þeir sem reka einhvers konar verslun geta ekki pantað áfengisverslun ríkisins við hliðina á sér, sem hefur áhrif á aðsókn í þeirra verslun sem selur annað og margt svona. Þarna erum við að tala um hagsmuni sveitarfélaga og annað slíkt. En fyrst og fremst snýst þetta mál í mínum huga um það að vera einlægur í því að forgangsraða verkefnum fyrir ríkið, í hvað það notar krafta sína við að gera betur í að stýra samfélaginu og hvar það notar fjármuni sína. Í fyrri ræðu var rætt um heilbrigðiskerfið og undirskriftasöfnunina þar. Mér finnst því gott að taka þessa umræðu af því í þessu máli erum við að tala um að nýta fjármunina í það í staðinn fyrir að hafa óhagkvæmar áfengisverslanir um allt land, niðurgreiddar með hagnaði af tóbakssölu. Ég vil frekar nýta fjármunina sem ríkið er með bundið í því, þeirri sóun sem er í gangi þar, í að styrkja heilbrigðiskerfið og þá sérstaklega í kringum áfengismál. Það hefur enginn haldið því fram í þessum ræðustól, hvorki meðflutningsmenn frumvarpsins, stuðningsmenn þess né andstæðingar, að áfengi sé venjuleg vara sem valdi ekki skaða. Það eru allir sammála um að hún geri það. En við verðum þá að taka á því og einbeita okkur að því en halda ekki að lög og reglur sem segja fólki hvernig það á að hegða sér leysi þann vanda. Það er ekki það sem býr að baki. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að frumvarpið snýst ekki um að auka aðgengi að áfengi. Það snýst ekki um að matvöruverslanir eigi að selja það, þótt þeim verði það vissulega heimilt verði frumvarpið að lögum, en þetta snýst ekki um að þær eigi að gera það. Vegna þess að hv. þingmenn gera það oft að umtalsefni hvað þetta mál hefur tekið mikinn tíma og tafið önnur mál og hvað það hefur haft mikinn forgang þá legg ég til að þetta mikið rædda mál, bæði í þjóðfélaginu og í þingsalnum, gangi núna til allsherjar- og menntamálanefndar til þess að hún geti tekist á við það og það fái þinglega meðferð, fari í lýðræðislegt ferli og þingmenn fái að taka ákvörðun um það hvort málið nái fram að ganga eða ekki. Þá þarf það ekki að tefja önnur mál hér neitt frekar. Ég tel að það hafi margkomið fram. Það komu hátt í 70 umsagnir um málið á síðast þingi. Það var rætt við flesta umsagnaraðila fyrir allsherjar- og menntamálanefnd. Málið kemur nánast óbreytt hingað inn. Það fær aftur 20 klukkutíma umræðu og hefur fengið mikla samfélagslega umræðu. Ég tel málið við það að vera tilbúið til að fara fyrir þingheim svo hann geti tekið ákvörðun um það hvort hann vilji að það nái fram að ganga eða ekki. Ég árétta að breytingin er ekki mikil. Það er verið að breyta því hver fær að selja áfengið en öll umgjörðin er enn þá í höndum ríkisins og ekki sjálfgefið að aðgengið muni breytast. Á næsta ári mun sölufyrirkomulagið á áfengi örugglega breytast mikið og fara meira yfir í sérvöruverslanir og á internetið, það mun aukast. Við höfum séð það að þrátt fyrir að heildarsala á áfengi á Íslandi aukist og vínbúðunum hjá ríkinu fjölgi dregst salan saman, það sem selt er í gegnum ÁTVR. Ef fram heldur sem horfir verðum við búin að byggja upp mjög dýrt verslunarnet á vegum ríkisins sem verður alltaf minni og minni aðsókn í. Fólk er að breyta neysluvenjum sínum, það kaupir sér kannski síður áfengi til þess að eiga heima og nýtur þess frekar þegar það fer út að borða, því að vínveitingastöðum hefur fjölgað. Ferðamennirnir nota þá staði líka. Vínklúbbum og bjórklúbbum hefur fjölgað mikið, sem panta áfengið inn saman og sumir framleiða jafnvel áfengi í litlum mæli sjálfir. Svo hefur netverslun yfir hafið stóraukist og einstaklingar eru farnir að panta vöruna beint af netinu. Það getur því vel verið að íslenska ríkið sitji allt í einu uppi með tómar verslanir og fjármunirnir nýtast ekki heilbrigðiskerfinu á meðan. Meðan þessi umræða hefur farið fram í þinginu hef ég sótt íbúafundi, til að mynda á Hvolsvelli Þar er kvartað yfir opinberri stofnun, Heilbrigðisstofnun Suðurlands, sem breytir opnunartíma á heilsugæslu og er með opið þrjá daga í staðinn fyrir fimm. Á sama tíma er áfengisverslun opin fimm til sex daga vikunnar í sama plássi. Hvort tveggja er rekið af ríkinu. Við þurfum að einbeita okkur að því hvernig umhverfið er, hverju verið er að breyta. Við skulum ekki tapa okkur í umræðunni með tilfinningum og alhæfingum þegar staðreyndirnar eru aðrar. Ég bendi fólki á að kynna sér nýjustu útgáfu landlæknisembættisins sem heitir Talnabrunnur. Þar má sjá hvernig áfengisneysla dróst hér saman með verri efnahag, fór úr 7,5 lítrum á mann niður í 6,9, og hefur risið aftur í 7,2. Inn í þetta spilar alltaf ákveðinn mælingavandi því að þegar verið er að tala um aukna neyslu áfengis er ekki gert ráð fyrir því í tölunum hvað ferðamönnum hefur fjölgað mikið. Þeir drekka örugglega hlutfallslega meira af því að þeir sækja mikið vínveitingahús, sem hefur fjölgað töluvert. Svo hefur náttúrlega líka orðið breyting á vínmenningunni. Margir hafa sagt frá því að þegar bjórinn var leyfður gjörbreyttist neyslumynstur áfengis, það fór úr túradrykkju yfir í eðlilegri vínmenningu, vilja margir halda fram. Það má ræða þetta fram og aftur. Ég þakka fyrir þá umræðu og athygli sem frumvarpið hefur fengið. Ég þarf ekki að hafa það á samviskunni að málið fari ógrundað eða óskoðað í gegnum þingið. Ég skora á þingheim að hleypa málinu í atkvæðagreiðslu og sýna að þingmenn séu tilbúnir til að taka lýðræðislega ákvörðun með eða á móti frumvarpinu. Ég hlakka til að takast á við það í allsherjar- og menntamálanefnd.
Virðulegi forseti. Það er afskaplega gaman að fá loks að koma hér upp og flytja þetta mál á þessu þingi. Við biðum allt síðasta þing, eða fyrir jól líka, með að fá að flytja þetta mikilvæga mál í okkar samtíma, sem er frumvarp til laga um breytingar á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, bann við hefndarklámi. Flutningsmenn frumvarpsins eru auk mín þau hv. þingmenn Brynhildur Pétursdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Óttarr Proppé, Páll Valur Björnsson og Róbert Marshall; sem sagt allur þingflokkur Bjartrar framtíðar. Með frumvarpi þessu er lagt til að hefndarklám verði gert refsinæmt. Hefndarklám felur í sér dreifingu eða birtingu á myndum eða myndskeiðum án leyfis þess sem á myndefninu er og sem er til þess fallið að valda viðkomandi tjóni eða vanlíðan eða er lítilsvirðandi fyrir hann. Oft er um að ræða nektarmyndir eða bersýnilega kynferðislegar ljósmyndir og/eða myndskeið af einstaklingi. Hefndarklám dregur nafn sitt af því að myndefninu er stundum, ekki alltaf, dreift í hefndarskyni að loknu ástarsambandi en jafnframt getur verið um að ræða dreifingu myndefnis sem einstaklingur hefur sent frá sér í góðri trú. Netið er lýðræðisvettvangur 21. aldarinnar og mjög mikilvægt tæki í upplýsingasamfélagi nútímans til að einstaklingar geti nýtt sér tjáningarfrelsi sitt. En við vitum samt sem áður að netið hefur sínar myrku hliðar, meðal annars af því að á netinu verða einstaklingar, einkum konur, oft fyrir mjög kerfisbundnu ofbeldi. Aðgengi að netinu er almennt og auðvelt og hefndarklám sem dreift er á netinu getur verið í dreifingu svo að árum skiptir. Þessi brot halda því bara áfram að eyðileggja líf fólks. Brýnt er að skilaboð séu skýr til notenda netsins um að þegar þeir fá mynd í hendurnar eða myndband þá eigi þeir hana ekki og hafi ekki heimild til að dreifa henni áfram; sem sagt mynd eða myndband af þessu tagi, ég vil taka það skýrt fram. Á þetta ekki hvað síst við þegar um er að ræða mynd eða myndskeið sem augljóst er af efninu að ekki er ætlað til dreifingar, svo sem þar sem nekt kemur við sögu eða kynferðislegir tilburðir eða ástand sem augljóst er að einstaklingurinn á myndinni mundi ekki vilja að alþjóð eða heimurinn sjái. Mikilvægt er að fólk taki ábyrgð og taki ekki þátt í að dreifa slíku myndefni. Síðustu missiri hefur mikil umræða verið um hefndarklám, bæði hér heima og erlendis. Í apríl í fyrra birtist frétt þess efnis að á erlendri spjallsíðu væru íslenskir karlmenn að skiptast á myndum af fáklæddum íslenskum stúlkum. Þær yngstu voru á fjórtánda aldursári og fram kom að hundruð mynda af íslenskum stúlkum væru komin inn á spjallsíðuna. Þá virðist raunin vera sú að konum í áberandi stöðum í samfélaginu, t.d. í kvikmyndaleik, hefur verið kerfisbundið ógnað með dreifingu á myndefni af þeim, sem er til þess fallið að lítillækka þær og kúga. Við höfum séð alheimssamfélagið bregðast við þessu. Við höfum séð mikla umræðu hér heima og erlendis og niðurstaðan er sú að í raun séu þessi brot eða þessar athafnir þannig að við séum að ræða um kynferðisafbrot í þessu samhengi. Stór hluti fórnarlamba hefndarkláms er ungt fólk og jafnframt virðist hluti dreifenda hefndarkláms vera úr sama hópi. Því er mikilvægt að fræða ungt fólk um áhrif þess að dreifa hefndarklámi og um alvarleika slíkra brota. Ekki er nægilegt að fræða einungis um lagaleg áhrif þess, verði frumvarp þetta samþykkt, þó að slíkt muni augljóslega varpa ljósi á alvarleika gerninga sem þessara. Einnig er brýnt að fræða um sálræn áhrif þess á þolendur. Koma þarf öllum, þar á meðal börnum og ungu fólki, í skilning um hversu alvarlegt brot slík dreifing er og hversu víðfeðm og djúpstæð áhrif það getur haft. Þá þarf að tryggja að þeir sem senda myndir af sér í grandvaraleysi geri sér grein fyrir því að slíkar myndir geta farið í dreifingu, en með því að gera dreifingu myndefnisins refsinæma minnka væntanlega líkur á því. Jafnframt er nauðsynlegt að tryggja að ábyrgðinni og sökinni sé ekki skellt á þolendur hefndarkláms - ég legg ríka áherslu á þetta - eins og við vitum að oft vill verða með þolendur kynferðisafbrota. Þetta má ekki verða í umræðunni um hefndarklám. Það er ekki við þá að sakast sem hafa sent frá sér efni í góðri trú. Það er við hina að sakast sem dreifa efninu og halda þannig áfram að beita fólki ofbeldi á þann hátt. Frumvarp þetta er fyrsta skrefið í þá átt að tryggja að sökin lendi á þeim sem eiga að bera hana, dreifendum hefndarklámsins, og er skýr skilaboð til þolenda glæpa af þessu tagi um að mál þeirra séu tekin alvarlega sem og að kerfið standi með þolendum gegn þeim sem brotið hafa gegn þeim. Ég ætla aðeins að fara í gegnum gildandi löggjöf, sem við höfum hér á landi nú þegar, sem er ekki tæmandi og þess vegna erum við í Bjartri framtíð að leggja þessa breytingu fram. Birting nektarmynda í óþökk þeirra einstaklinga sem á þeim eru hefur aukist gríðarlega en hér á landi hefur reynst erfitt að heimfæra slíkt athæfi undir ákvæði almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Birting og dreifing myndefnis af þessu tagi getur varðað við ákvæði 233. gr. b laganna þar sem kveðið er á um að sá sem móðgar eða smánar maka sinn eða fyrrverandi maka, barn sitt eða annan mann sem er nákominn geranda, og verknaður verður talinn fela í sér stórfelldar ærumeiðingar, skuli sæta fangelsi allt að tveimur árum. Ákvæðið er þó ýmsum takmörkum háð enda nær það einungis til maka, fyrrverandi maka eða annarra nákominna einstaklinga en ekki annarra sem dreifa eða birta myndefni. Þá er ákvæðið tiltölulega nýtt í hegningarlögum, frá 2006, og þó svo að nokkur hefndarklámsmál séu til rannsóknar á grundvelli þess hefur það ekki verið grundvöllur dóms í hefndarklámsmáli. Mig langar í þessu sambandi aðeins að nefna það að nú hafa ýmsir dómar - frá því að við birtum þetta frumvarp fyrst, það er ár síðan - verið að falla þar sem verið er að nota þetta ákvæði 233. gr. b, og það hefur sýnt sig að þetta gamla ákvæði, eða eins og það stendur nú, er ekki til þess bært að ná utan um hefndarklám. Það hafa nýlegir dómar sýnt, t.d. dómur sem féll nú síðast 10. desember 2015 í Hæstarétti. Þá sjáum við að dómarar telja til dæmis aðila sem hafa átt í sambandi ekki nógu skylda aðila til að þetta gamla ákvæði eigi við um það. Þarna er gat sem við þurfum að stoppa í og það er tilgangur frumvarpsins. Birting myndefnis af þessu tagi getur einnig varðað við 229. gr. laganna þar sem kveðið er á um að hver sem skýrir opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi er réttlæti verknaðinn, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári. Þetta ákvæði, líkt og hitt í 233. gr. b, er í lögum sem snúa að ærumeiðingum og brotum gegn friðhelgi einkalífs. Hefndarklám er því marki brennt að um er að ræða gróft brot gegn friðhelgi einkalífs sem einnig getur talist til kynferðisbrots. Í þeim kafla laganna, þar sem verið er að fjalla um kynferðisbrot, eru ákvæði sem oft hefur verið vísað til í umræðunni um hefndarklám. Samkvæmt 2. mgr. 210. gr. hegningarlaga varðar það allt að sex mánaða fangelsi að útbýta eða dreifa klámmyndum eða öðrum slíkum hlutum. Í 3. mgr. 210. gr. er kveðið á um að það varði sömu refsingu að láta slíkt af hendi við unglinga yngri en 18 ára. Í mörgum tilvikum eru fórnarlömb hefndarkláms einstaklingar undir 18 ára aldri og þá fellur slík myndbirting undir lög um barnaklám og er því refsiverð með allt að tveggja ára fangelsi í samræmi við 210. gr. a hegningarlaga. Þegar hefndarklám er nýtt til þess að hóta, kúga eða neyða þann sem á myndefni er til greiðslna, kynferðislegra athafna eða annars slíks getur verið um að ræða brot á ýmsum ákvæðum hegningarlaga. Myndbirting sem fellur undir hefndarklám getur einnig í einhverjum tilvikum varðað við höfundalög, nr. 73/1972. Þrátt fyrir framangreind ákvæði er ekki um að ræða skýr lagaákvæði sem gera hefndarklám refsinæmt. Með frumvarpi þessu er því lagt til að slíkum ákvæðum verði bætt við hegningarlög og tekinn af allur vafi um alvarleika brota sem þessara. Ég vil líka aðeins fara í gegnum löggjöf nágrannalanda okkar og það sem við höfum verið að líta til þegar við sömdum þetta frumvarp. Hefndarklám er, eins og við vitum, alþjóðlegt vandamál en er svolítið að koma upp á yfirborðið núna. Þjóðir og ríki í heiminum eru að vakna en ýmsar þjóðir hafa þó gert hefndarklám refsinæmt. Til dæmis hafa mörg ríki Bandaríkjanna þegar gripið til lagasetningar. Þar var New Jersey fyrst til að setja löggjöf um þetta efni árið 2003. Þar heyrir dreifing hefndarkláms undir brot á friðhelgi einkalífs en síðan þá hefur umræðan um hefndarklám þróast mjög og nú er ekki einungis litið á brot af þessu tagi sem gróf brot á friðhelgi einstaklinga heldur fyrst og fremst sem kynferðisbrot. Fleiri ríki Bandaríkjanna hafa nú gert hefndarklám refsinæmt og árið 2013 varð Ísrael fyrst landa til að setja slík lög. Á Norðurlöndunum sjáum við umræðuna svipaða og hér á landi og þar er verið að vinna þetta. Ég ætla kannski ekki að fara sérstaklega yfir það hvernig þetta er þar, í þessari ræðu minni. Það kemur allt fram í greinargerð með frumvarpinu. En ég vil þó geta þess að Bretland hefur nýlega tekið upp löggjöf sem gerir hefndarklám refsinæmt. Með frumvarpi þessu eru lagðar til tvær breytingar á hegningarlögum, nr. 19/1940. Annars vegar er lagt til að dreifing og birting hefndarkláms verði skilgreind sem kynferðisbrot þegar um er að ræða birtingu eða dreifingu myndefnis eða myndskeiða sem sýna einstakling nakinn eða á kynferðislegan hátt í óþökk þess sem er á myndinni. Hins vegar er lagt til að við ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs bætist ákvæði sem geri birtingu eða dreifingu refsiverða þegar hún er til þess fallin að valda þolanda tjóni eða vanlíðan eða er lítilsvirðandi fyrir þolandann. Dreifing og birting hefndarkláms, þar sem myndefni sýnir einstakling nakinn eða á kynferðislegan hátt, er vissulega til þess fallið að valda þolanda tjóni eða vanlíðan eða vera lítilsvirðandi fyrir hann. Okkur þótti ekki nægjanlegt að setja einungis ákvæði um bann við hefndarklámi. Við leggjum sem sagt til þessar tvær greinar og ég ætla að lesa þær upp. 1. gr. er svohljóðandi: „Hver sem flytur inn, aflar sér eða öðrum, birtir eða dreifir myndefni, ljósmyndum, kvikmyndum eða sambærilegum hlutum þar sem einstaklingur er sýndur nakinn eða á kynferðislegan hátt án samþykkis þess sem á myndunum er, skal sæta fangelsi allt að 1 ári en allt að 2 árum ef brot er stórfellt.“ Svo er hér 2. gr. sem við viljum bæta við, að á eftir 229. gr. laganna komi ný grein sem er svohljóðandi: „Hver sem birtir eða dreifir myndefni, ljósmyndum, kvikmyndum eða sambærilegum hlutum og birting eða dreifing er til þess fallin að valda þolanda tjóni eða vanlíðan eða er lítilsvirðandi fyrir þolandann skal sæta fangelsi allt að 1 ári en allt að 2 árum ef brot er stórfellt.“ Mig langar að beina því til nefndarinnar að tengja þessar tvær greinar betur saman, því að ég hef séð það, og við þegar við erum að skoða þetta eftir á, að það verður skýrara að láta 2. gr. skírskota til 1. gr., er mér sagt af lögfræðingum, svo að þetta sé svolítið samhangandi. Ég er búin að fara ágætlega yfir þetta og ég fagna því að hafa fengið að mæla fyrir málinu. Ég hef beðið lengi og ég veit að samhugur er um það hjá þingmönnum í öllum flokkum að vinna þetta mál vel. Vonandi komumst við á þann stað að við náum að klára það. Ég vona líka að við séum ekki í þeim leiða leik að vera í hrossakaupum með þingmannamál eins og þetta, eða með öll önnur góð mál sem breið samstaða er um. Ég vona að þetta fái eðlilegan framgang og að það sé ekki greiði við mig eða aðra þingmenn að það fái að fara í gegn. Ég vona að þingmenn allra flokka hugsi á þann veg að þetta sé réttarbót fyrir þolendur þess kynferðisofbeldis sem á sér stað á netinu. Við skulum ekki láta það skyggja á neitt annað. Við þurfum að gera þessa bragarbót á lögunum því að þetta gamla ákvæði 233. gr. b hefur þröngan skilning, samkvæmt nýlegum dómum sem hafa fallið, og ég vísa þá í þennan dóm sem féll 10. desember í Hæstarétti. Skilgreining á sambandi þolanda og geranda er allt of þröng og við þurfum að hefja það upp úr því að við séum einungis að fjalla um fyrrverandi maka eða sambýlisfólk. Nú er það bara þannig, til dæmis samkvæmt þessum dómi 10. desember, að allt í einu er fólk sem hafði verið saman, átt í ástarsambandi, ekki skilgreint sem fólk sem átti í innilegu sambandi úr því að það var ekki skráð í sambúð eða eitthvað álíka. Það tekur ekki á þeim veruleika sem við búum við í dag, þannig að við þurfum að laga þetta. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta að sinni en hlakka til að heyra hvað nefndin segir og hvaða vitnisburð hún fær frá hinum ýmsu í samfélaginu, hvaða umsagnir hún fær. Vonandi geta nefndarmenn breytt og bætt ef þess þarf. Ég tek allri slíkri umræðu fagnandi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og ég tek undir að mér finnst þetta ljómandi gott frumvarp, þ.e. tilgangur þess. Nú er það svo eins og þingmaðurinn benti á að það er ár síðan frumvarpið var lagt fram og hér kýs hún að leggja það fram og hennar þingflokkur óbreytt. Málið var sent út til umsagnar og fékk umsagnir síðast og mig langar að spyrja út í nokkra hluti sem þar koma fram og hvers vegna þingmaðurinn ákvað að taka þær ekki inn í frumvarpið af því að ég heyri að hún hefur átt samtöl við lögfræðinga sem snúa m.a. að því að sameina betur þessar tvær greinar frumvarpsins. Í fyrsta lagi bendir lögreglustjórinn á Suðurnesjum á að það sé æskilegt að í 1. gr. komi fram að ekki megi breyta ljósmyndum eða öðru sambærilegu efni, t.d. að skeyta saman mynd af búk eins og andliti annars. Telur hv. þingmaður að það sé eitthvað sem henni hugnist að verði gerð breyting á, fyrst að hún kaus að breyta því ekki núna? Síðan langar mig að spyrja líka um hugtakið hefndarklám. Frá Kvenréttindafélagi Íslands kom tillaga um að kalla þetta hrelliklám og Jafnréttisstofa tók undir það og Mannréttindaskrifstofa Íslands tók undir að það væri vont að skilgreiningin festist við hugtakið hefnd. Þetta væri frekar í ætt við hrelliklám en hefndarklám af því að þetta þarf ekki að snúast bara um það að einhver sé að hefna sín. Getur þingmaðurinn tekið undir það? Mundi hún vilja sjá þá breytingu á frumvarpinu?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þetta andsvar. Ég er hrædd um að við séum ekki með alveg rétt skjal því að ég var búin í fyrra að setja inn klausu um samsettar myndir. [[Gripið fram í.]]Þannig að þetta er einhver mistök. Þetta kom fram í fyrstu málsgrein held ég alveg örugglega í greinargerðinni. Þannig að þetta eru einhver smámistök sem við hljótum að geta lagað. Varðandi heitið á frumvarpinu þá er það ekkert heilagt í mínum huga að þetta heiti hefndarklám. En nú er það þannig að við erum að fjalla um hlut sem heitir „revenge porn“ á ensku og það er alveg klárt að við erum að tala um sama hlutinn. Hrelliklám finnst mér pínulítið veikara orð ef ég á að segja alveg eins og er. En ég tek það líka fram og hef gert í ræðum mínum að hefndin sem slík er ekki endilega til staðar í öllum tilfellum, sérstaklega ekki hjá þeim sem þekkir ekki viðkomandi en dreifir myndefninu áfram, það er auðvitað ekki hefnd hjá þeim sem hefur sem sagt ekki póstað heldur er að dreifa myndefninu. Þetta er ekkert stórmál í mínum huga en mér finnst persónulega hefndarklám vera sterkara orð og mér finnst að það þurfi að halda í að þetta sé alvarlegt mál. Það að hrella einhvern er einhvern veginn ekki eins sterkt. En mér finnst alveg mega skoða þetta.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég veit ekki hvort orðið mér þykir sterkara. Auðvitað viljum við öll ná utan um þetta og það er kannski aðalmálið, einmitt í ljósi þess eins og hv. þingmaður sagði að þetta snýst ekki endilega um hefnd hjá þriðja, fjórða eða fimmta aðila sem heldur áfram að dreifa myndefninu. Það þarf ekki að hafa neitt með hefnd að gera og þess vegna er kannski hætta á því að skilgreiningin geti fest við þetta hugtak. Ég held að allsherjar- og menntamálanefnd þurfi að skoða það og ég kem til með að ræða það, við sitjum hérna að minnsta kosti fjögur úr þeirri nefnd þannig að ég held að við ættum aðeins að hugleiða það. Það voru síðan IMMI og fleiri aðilar sem komu inn á 2. gr. og töldu að ákvæðið væri ekki nógu skýrt. Ég held að það hafi verið bæði lögreglustjórinn á Suðurnesjum, ríkissaksóknari og fleiri sem töldu að 2. gr. væri ekki nógu skýr, það þyrfti að afmarka hana, hún væri of opin. IMMI bendir á að það megi lesa út úr greininni að þetta eigi ekki bara við um hefndarklám heldur geti þetta átt við ýmislegt annað. Ég spyr hvort þingmaðurinn taki undir að það gæti þurft að forma greinina betur og þrengja hana. Ég er sammála þingmanninum varðandi skilgreininguna á þolendum og gerendum að hún er of veik í lögunum í dag og þarf að laga það. En varðandi þá hluti sem þarf að skýra þá bendir lögreglustjórinn á Suðurnesjum líka á að það að valda þolanda tjóni eða vanlíðan sé of matskennt og orða þurfi það betur. Ég spyr hvort þingmaðurinn hafi eitthvað velt því fyrir sér hvernig það væri best gert.
Virðulegi forseti. Já, eins og kom fram í ræðu minni þá hef ég hugsað það aðeins og borið undir lögfræðing sem er vel kunnug þessum málum og er alveg sammála því að það þurfi að tengja þessar tvær greinar saman því ef maður les 2. gr. eina og sér þá er hún allt of víðfeðm. Hún þarf að skírskota til 1. gr. Það er eitthvað sem mig mundi langa til þess að beina til nefndarinnar og ég get auðvitað í gegnum minn þingmann í þeirri nefnd komið með tillögu að því. Við munum gera það. Nú man ég ekki hvort það voru fleiri spurningar en mig langar að hnykkja svolítið á því sem hv. þingmaður nefndi einmitt að við þurfum að passa upp á skilgreiningarnar. Við sjáum að lögin í dag ná ekki utan um þetta. Í því sambandi langar mig að lesa aðeins upp úr dómnum sem ég vísaði til áðan sem féll 10. desember í Hæstarétti. Þar segir, með leyfi forseta: „Við munnlegan málflutning var enn fremur á því byggt að samband ákærða og brotaþola hafi vart verið þess eðlis að þau teljist hafa verið nákomin í skilningi 233. gr. b. almennra hegningarlaga, þótt óumdeilt sé að sambandið hafi varað í rúmlega eitt ár.“ Ég meina, hversu lengi þarf maður að vera í sambandi til þess að geta talist í sambandi og að það sé einhvern veginn skýrt að það sé verið að brjóta á manni, af þeim sem hefur verið í sambandi við mann? Ég skil ekkert í þessu.
Herra forseti. Ég ákvað að koma upp í andsvar frekar en ræðu. Mér finnst ekki ástæða til að hafa mjög mörg orð um þetta ágæta frumvarp. Ég kem aðallega hingað upp til þess að fagna því að hv. þingmaður og meðflutningsmenn hennar skuli hafa gert aðra atlögu að því að koma þessu ágæta máli á dagskrá þingsins og til meðferðar. Ég vona sannarlega að hv. allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta mál alvörutökum. Ég treysti því satt að segja að það verði gert. Ég mundi leggja til í fljótheitum að þetta yrði kallað hefndar- og hrelliklám því að það er eiginlega það sem málið snýst um. Þetta er sálrænn ofbeldisglæpur, en þetta er líka kynferðislegt afbrot. Þetta er mjög lúmskur, dulinn og andstyggilegur glæpur sem er til þess fallinn að valda vanlíðan og kúga fólk og hefur auk þess áhrif á líf fólks og getur haft stórkostleg áhrif á framtíð þess ef það verður illa fyrir barðinu á því, m.a. atvinnumöguleika og eitt og annað, því að þetta er skoðanamótandi og niðrandi athæfi. Hins vegar má velta því fyrir sér hvað samfélagsmiðlarnir hafa miklu breytt í okkar veruleika. Slíkt hefndar- og hrelliklám hefur aukist mjög mikið á síðustu árum einmitt vegna tilkomu samfélagsmiðlanna. Þar er líka farið að bera á annars konar hefndar- og hrelliklámi, sem er beinlínis í orðræðu. Mér finnst að við megum velta því fyrir okkur. Það væri fróðlegt að heyra viðhorf hv. þingmanns til þess hvort ástæða væri til að hugleiða það líka með tilliti til refsilöggjafar hvernig menn haga sér í orðræðu því að það er hægt að klæmast með öðrum hætti en myndum.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið og tek undir með hv. þingmanni varðandi það sem hún nefndi seinast, þ.e. meiðandi ummæli, en þá erum við kannski komin út í eitthvað annað. Ég er alveg sammála því að einhverju leyti þó að við eigum að passa upp á tjáningarfrelsið og allt það. Það er ofboðslega skrýtið að það sé í lagi að vera endalaust dónalegur og leiðinlegur og meiðandi. Mér þykir það skrýtinn veruleiki, en hann er eins og hann er. Það er að færast í vöxt, að mér finnst, að hávær hópur standi fyrir leiðinlegri umræðu sem getur verið meiðandi og maður veit ekki hver tilgangurinn er með. Það þarf einhvern veginn að ná utan um hana, helst með fræðslu og kærleika, en ég veit ekki alveg hvort hann nái inn í kommentakerfi fjölmiðlanna eða hvar sem hún er. Ég veit það ekki. Ég þakka kærlega fyrir ábendinguna um þetta nýja nafn. Það hljómar ágætlega fyrir mér, hefndar- og hrelliklám. Ef það skýrir betur hvað við er átt finnst mér sjálfsagt að við bætum því við.
Virðulegi forseti. Ég var reyndar ekki einungis að hugsa um þá sem eru leiðinlegir á netinu heldur þá alvarlegu tilhneigingu sem er stundum í orðræðunni, sérstaklega gagnvart konum. Það er það sem má kalla kynferðislega áreitni í orðræðu, þegar farið er út í sára og persónulega hluti sem eru beinlínis settir fram með kynferðislegum hætti til að niðra þann sem við er rætt. Það er hægt að niðurlægja fólk á kynferðislegan hátt með fleiru en samsettum myndum og myndbirtingum. Orðræðan getur oft orðið mjög erfið og ágeng. Þetta var aðallega heimspekileg vangavelta því að grundvallaratriðið er að við erum ekki komin lengra en svo að við erum með þetta frumvarp núna, sem miðar beinlínis að því að hægt verði að taka á og ná utan um hefndar- og hrelliklám. Það er skref sem við höfum ekki stigið enn en skulum stíga til að byrja með. Ég hlakka til að fá að leggja þessu máli eins gott til og ég get í allsherjar- og menntamálanefnd því að málið er mjög þarft. Ég ítreka þakkir mína til flutningsmanna þessa þingmáls, að gera aðra atlögu að því. Ég vona að þær þurfi ekki að verða fleiri.
Virðulegi forseti. Ég þakka enn og aftur góðar óskir og mikinn stuðning sem ég finn með málinu. Það veitir mér von að þingmenn allra flokka vilja komast fyrir þennan nýja veruleika og í rauninni nýju glæpi og ofbeldi, sérstaklega sem beinist gagnvart konum, mjög oft óhörðnuðum unglingsstelpum og auðvitað drengjum líka. Það sem við tókum eftir á öllu síðastliðnu ári var að samfélagið allt var algjörlega komið upp í kok af þessu. Það sem var svo fallegt og gerðist í hreyfingunni „Free the nipple“, eða brjóstabyltingunni, ef við viljum kallað hana það frekar, var að ungt fólk þjappaði sér saman og sagði einfaldlega: Við ætlum ekki að taka þessa skömm á okkur og við ætlum að aðstoða þá og þær sem er verið að kúga svona og breyta þessu og láta skömmina vera á hinn veginn. Það var náttúrlega gríðarlega mikilvægt. Mér finnst að við þurfum líka að hafa í lögum einhver refsiákvæði svo að við náum þeim sem gera þetta og hegnum fyrir það á þann veg sem okkur þykir mikilvægt og skynsamlegt. Internetið er erfitt og allt það í sambandi við að ná utan um svona hluti, en við getum ekki bara „gúdderað“ að á netinu sé einhver veruleiki sem við getum ekki haft nein afskipti af eða sett neinar leikreglur. Það gengur ekki.
Herra forseti. Ég ætla svo sem ekki að dvelja lengi við þetta mál. Ég er afskaplega fegin að það er komið fram aftur og eiginlega löngu tímabært að þingið taki með einhverjum hætti utan um þetta athæfi í ljósi þeirrar stöðu sem við stöndum frammi fyrir í rafrænum heimi. Það er afar mikilvægt að við sendum út þau skilaboð að það sé algerlega óásættanlegt með öllu og refsivert að dreifa persónulegu myndefni án þess að samþykki þess aðila sem verið er að birta myndir af liggi fyrir. Ég held að það sé að minnsta kosti best að gera það með lögum til þess að reyna að hafa einhvern ramma utan um það. Ég hef í starfi mínu áður en ég kom inn á þing þurft að kljást aðeins við svona mál með ungar stúlkur, það var meira að segja fyrir allnokkrum árum sem það hófst af einhverri alvöru. Það er sérkennileg staða að standa uppi með 13, 14 ára stelpu sem er að senda myndir af sér berbrjósta til meints kærasta, myndir sem eru svo í dreifingu um allar koppagrundir. Þá komum við aftur að því sem við hv. þingmaður vorum að tala um áðan, hvort þetta ætti að heita hefndarklám, því þetta byrjar kannski ekki einu sinni sem hefnd í rauninni heldur bara út af siðleysi held ég, algjöru siðleysi, vegna þess að þarna erum við að tala um stúlkur sem eru kannski spenntar fyrir strák og eru ekkert endilega að pæla í því að það að senda mynd geti haft þessar afleiðingar og það eru þá oftast einhverjir eldri sem eru að misnota þetta. Mér finnst mjög mikilvægt að við veltum því upp í umræðunni og umfjölluninni í allsherjar- og menntamálanefnd með hvaða hætti við ætlum að halda áfram að fræða. Ætlum við að láta skólunum það eftir? Við erum í læsisátaki. Ætlum við að fara í eitthvert svona átak? Þetta er ekki síður mikilvægt, hvort sem það er í gegnum skólana eða í formi átaks eins og brjóstabyltingin var og allt það sem hér hefur verið rætt í þingsölum, þegar ungar stúlkur og ungt fólk er að reyna að skila skömminni. Við þurfum að reyna að ná utan um það hvernig við sjáum því best fyrir komið að ná til þess hóps sem við þurfum að ná til. Það eru þá í fyrsta lagi ungar stúlkur, oftast, en það er auðvitað ekki hægt að alhæfa í því, það eru örugglega ungir drengir líka, en svo á þetta ekki bara við um ungt fólk. En ef við reynum að ná til þessa hóps til að reyna að koma í veg fyrir myndbirtingar eða að þær verði sem allra fæstar, hvernig við gerum það öðruvísi en í gegnum skólakerfið? Eins og við sáum með brjóstabyltinguna og slíkar herferðir sem verið hafa í samfélaginu þá hafa þær klárlega skilað miklu og atriðið sem Hagaskóli var með skilar auðvitað miklu þar sem ungar stúlkur tala við samborgara sína og systur og bræður í þessu samhengi, en þetta þarf samt að vera markvisst að mínu viti. Varðandi frumvarpið sem slíkt þá er ég sammála því sem kom fram í andsvörum áðan að þetta er líka sálrænt að svo mörgu leyti og getur haft áhrif fram í tímann. Það er líka hægt að niðurlægja með orðum eins og hér var nefnt áðan, kynferðislegt útlit viðkomandi. Það er hægt að draga það mjög mikið niður í orðum og það getur farið víða. Það getur verið mjög meiðandi. Það þarf ekki endilega að vera myndbirting. Þetta er eitthvað sem við þurfum að vita hvort við getum náð utan um í þessu samhengi. Ég er líka sammála því að mér finnst ótrúlegur dómurinn sem hér var nefndur áðan, að það skuli virkilega vera þannig að árssamband teljist ekki hafa verið náið. Maður spyr sig. Hversu mörg þurfa árin eiginlega að vera til þess að sambandið geti talist náið þegar um svona lagað er að ræða? Ég var búin að fara í gegnum þær umsagnir sem bárust vegna málsins þegar það var lagt fram á síðasta þingi. Þeim ber nokkuð saman, eins og ég kom inn á áðan, um að það þurfi að taka betur utan um báðar greinar frumvarpsins, þétta þær svolítið. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum veltir því upp þegar um er að ræða börn og ungmenni undir 18 ára aldri, hvort rétta leiðin til að taka á slíkum málum sé í gegnum kynferðisbrotaferlið og telur að það geti verið þungbært fyrir báða aðila. Það verður áhugavert að fá þá aðila á fund og ræða þessi mál aðeins og heyra hvaða leiðir þeir telja heppilegri til þess að sporna við þessu, aðrar en fræðsluna sem við erum öll sammála um að þurfi. Lögreglustjórinn tekur einmitt dæmi varðandi 1. gr., og bendir á ef ljósmynd er send í gegnum Snapchat sem alla jafna á að eyðast á 10 sekúndum, er auðvitað hægt að vista hana. Erum við þá að tala um að myndin hafi verið send með samþykki viðkomandi eða er sá sem tekur á móti myndinni farinn út fyrir það samþykki ef hann vistar myndina, jafnvel þótt hann eigi hana bara á sínum síma og sé ekkert endilega að dreifa henni? Vissulega er Snapchat forritið sett upp með því hugarfari að myndin eyðist. Embættið veltir því upp að ef sá sem fær myndina ákveður að vista hana og eiga hana, hvort hann sé þá að fara út fyrir ætlað samþykki. Það eru svona spurningar sem leita á hugann og vert að við veltum upp í samtali okkar í nefndinni. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum kemur líka inn á það að breyta ljósmyndum eða öðru slíku efni með því að skeyta saman myndum af ólíkum aðilum og senda út á netið sem mynd af tilteknum aðila. Það er náttúrlega verið að lítilsvirða viðkomandi með því „að búa eitthvað til úr honum“ á netinu. Þetta eru ábendingar sem mér þótti gott að lesa, eftir því sem fleiri koma að málinu þá vakna auðvitað spurningar af því maður er alltaf að hugsa um hvernig megi klára málið. Ég held að það hafi verið Barnaheill sem hafði áhyggjur af því að erfitt yrði að ná utan um þetta. Mér finnst það eiginlega vera aðalmál okkar í nefndinni, að reyna að ná utan um þetta, því ég vil svo sannarlega að málið klárist. Ríkissaksóknari kom með ábendingar um málið síðast, en þá var einmitt verið að bíða eftir tilteknum dómum. Mér fannst aðeins skína í það að ríkissaksóknari teldi að núgildandi ákvæði næði utan um þetta, sem við sjáum í dag að er alls ekki. Það verður áhugavert að sjá þann vinkil, hvernig embættið tekur á þessu núna. Ríkissaksóknari bendir á að nauðsynlegt sé að kanna með nákvæmari hætti lagaumhverfi og dómaframkvæmd í nágrannalöndum okkar áður en ákvörðun verður tekin um breytingu á refsiákvæðum okkar. Mér þætti það súrt ef ekki væri hreinlega búið að skoða það, en líklega er það ekki þannig af því að málið fékk ekki framgang. Það hefði flýtt svolítið fyrir ferlinu ef það á að hengja sig í eitthvað slíkt. Það er ekki búið að kanna það nú þegar. En við setjum auðvitað undir okkur hausinn og vonum að hægt verði að afgreiða málið á þessu þingi. Það er jú búið að fá þennan legutíma og því ætti að vera hægt að gera það. Málið fer til nefndar og verður vonandi tekið fyrir í næstu viku og fer út til umsagnar aftur, og þá ættum við að geta tekið það fyrir, sýnist mér, í þriðju viku febrúar eftir kjördæmaviku og tekið inn gesti. Ég vona að málið fái að koma á dagskrá, verði ekki ýtt til hliðar vegna ríkisstjórnarmála sem fara kannski að koma inn, þannig að ég vona að formaður nefndarinnar og meiri hlutinn sjái hag í því að það fái framgang. Varðandi friðhelgi einkalífsins sem ég kom inn á áðan þá bendir IMMI á að þrátt fyrir að sú stofnun standi vörð um tjáningar- og upplýsingafrelsi þá sé friðhelgi einkalífsins líka mikilvægt og það er það sem reynt er að ná utan um í frumvarpinu. En þeir benda líka á 2. gr., hún sé of víðtæk, og við þurfum að reyna að þrengja hana svolítið. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Mér finnst þetta gott mál. Spurningar hafa vaknað og ég vona að við náum utan um þetta og náum að afgreiða málið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.
Virðulegi forseti. Ég ætla bara að veita stutt andsvar, ég fell frá öðru andsvari. Við höfum verið að ræða þetta, ég og hv. þingmaður, og ég skildi aldrei hvernig ríkissaksóknari gat séð það út að núgildandi ákvæði í 233. gr. b. gæti náð yfir þetta út af því að það á við um parasamband eða maka. Við erum að ræða um annan veruleika. Fólk þarf ekki að hafa verið í sambúð, það er það sem frumvarpið okkar gengur út á, eða í parasambandi, einhver sem tengist þér á annan hátt getur sent svona mynd, það er það sem við erum að tala um, við þurfum að komast fyrir það. Ég tek undir það með hv. þingmanni að fræðsla er númer eitt, tvö og þrjú. Hún skiptir máli til þess að ungir drengir og stúlkur séu ekki að nota myndir af þessu tagi á leiðinlegan hátt, ef við getum sagt sem svo, án þess að gera sér grein fyrir afleiðingunum af því að dreifa þeim: fatta kannski eftir á: Bíddu nú við, hvað hef ég eiginlega gert? Við þurfum að ræða númer eitt, tvö og þrjú, að þetta sé ekki í lagi. En annars vil ég segja út af því að hv. þingmaður nefndi það siðleysi sem við erum að fjalla um hérna; ef hægt er að koma því við að banna siðleysi þá skulum við reyna að negla það niður.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég var að reyna að lesa í gegnum ríkissaksóknaraumsögnina. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig hún kemst að þessari niðurstöðu. Hún vísar í þessi tengsl, eins og hv. þingmaður kom inn á, milli geranda og þolanda og ærumeiðingar og svo að sá sem hafi orðið fyrir misgjörðum hefði þurft að höfða einkarefsimál. Hún kemur síðan inn á 2. gr. og skilur það þannig að tengslin, sem lögð eru til í frumvarpinu, eigi að tæma sök, ég skil það sem svo. Það verður áhugavert að heyra í ríkissaksóknara, hvernig embætti hennar tekur á þessu núna. Hún bendir á að ekki er tekið á því í frumvarpinu hvaða ákæruregla eigi að gilda um hin nýju ákvæði, varðandi 242. gr. almennra hegningarlaga, en bendir á að slíkt brot sæti opinberri ákæru. Ég geri þá ráð fyrir því, í ljósi þeirra mála sem dæmd hafa verið, að þegar ríkissaksóknari kemur á fund nefndarinnar komi hún með tillögu að því hvernig þetta eigi að líta út og svari því hvort hún sé enn á sömu skoðun, eða hvort við séum að misskilja framsetningu hennar nema hvort tveggja sé.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að leggja aftur þetta frumvarp fram. Við ræddum það eitthvað á síðasta þingi og munum gera aftur. Það er vissulega vandamál við 233 gr. b í almennum hegningarlögum. Greinin var greinilega ekki hugsuð fyrir hrelliklám og hugsuð í miklu víðara samhengi og eins gerir hún einungis fyrri maka ábyrga. Ég hef ekki mjög mikinn tíma til að ræða það atriði hér en hef þó talsvert að segja þannig að ég ætla að leyfa þeim ágætu ræðum sem hér hafa verið fluttar duga til þess að fara yfir það mál. Það má árétta að þetta er í sjálfu sér ekki ný tegund brots, það sem er nýlegt er hversu auðvelt er að fremja það, sem þýðir að vandinn hefur stækkað mjög mikið í kjölfar upplýsingatæknibyltingarinnar. Það er vissulega ein af skuggahliðum hinnar hröðu tækniþróunar. Það er freistandi þegar kemur að þessum málaflokki og þessari tegund af brotum að vilja að stöðva þau og vona að vandamálið fari bara í burtu einhvern veginn, en eðli upplýsinga er ekki þannig. Það er ekki siðferðislegt mat heldur tæknilegur raunveruleiki. Því fjær sem löggjöfin er tæknilegum raunveruleika því líklegri verða lagalegar aukaverkanir en jafnframt aukast líkur á því að lögin nái ekki tilætluðum árangri. Ég vil að þetta frumvarp virki, verði það að lögum. Ég vil að það sé raunhæft. Ég vil að það dragi raunverulega úr og helst útrými hrelliklámi. Því kem ég hér með allnokkra og alfarið uppbyggilega gagnrýni á málið sem er eingöngu hugsuð til að bæta það og láta það virka. Ég byrja á skilgreiningum vegna þess að þær þvælast oft fyrir, sér í lagi þegar klám ber á góma. Ég ætla að skilgreina fyrst 3,5 hugtök: Klám: Beinskeytt sýning eða tjáning kynferðislegs efnis í þeim beina tilgangi að valda kynferðislegum losta. Heimaklám: Hið sama, gert af áhugafólki, jafnan í heimahúsi. Hrelliklám eða hefniklám: Klámefni sem eingöngu er ætlað mjög þröngum hópi, gjarnan einungis þeim sem í því birtast eða mjög nánum aðilum. Þegar kemur að frumvarpinu hef ég það að athuga við 2. gr. að hún er of víð að mínu mati og bannar dreifingu á alls kyns efni sem kemur í sjálfu sér kynferði, klámi eða hrelliklámi ekkert við. Mér finnst hún aðeins of víð og sé ekki alveg ástæðu til að hafa þetta í tveimur greinum. Ég held að ein grein mundi duga. Í því sambandi mundi ég leggja til að við höldum okkur við það sem við höfum við verknaðinn að athuga. Það er jú að þetta er brot á friðhelgi einkalífsins annars vegar og hins vegar að þetta er brot á kynfrelsi, með öðrum orðum kynferðisbrot. Stundum er rætt um að þetta sé líka smánun eða eitthvað því um líkt. Gott og vel. Það er ágætt að aðrir tali um það. Mér er hins vegar illa við að hafa það með vegna þess að ég lít ekki á nekt, kynlíf eða klám sem niðrandi í eðli sínu. Mér finnst kynlíf bara ekkert vera niðrandi. Mér finnst það vera álitamál og mér finnst það ekki vera aðalatriðið. Aðalatriðið fyrir mér er þetta tvennt: Friðhelgi einkalífsins sem brotið er á og kynfrelsið einstaklingsins sem er brotið á. Jafnvel ef um er að ræða tiltölulega sakleysislega og mjög fallega nektarmynd sem enginn mundi skammast sín fyrir venjulega er það samt brot á friðhelgi einkalífsins og það er samt brot á kynfrelsi, þótt efnið sé í sjálfu sér ekki niðurlægjandi eða smánandi. Þess vegna nálgast ég efnið út frá þessum tveimur vinklum. Frumvarpið leggur til viðbætur; annars vegar 229. gr. a og hins vegar 210. gr. c. 210. gr. án bókstafa er hið víðfræga og að mínu mati forneskjulega og nær einstaka klámbann, sem viðgengst eiginlega ekki lengur í vestrænum frjálslyndum lýðræðisríkjum. Það er orðið mjög fágætt og við erum orðin hálfkjánaleg á alþjóðavísu þegar kemur að því að vera enn þá með klámbann hér. En klám er, eins og fyrr greinir, ekki endilega niðrandi í eðli sínu. Það er bara kynferðislegt efni sem sett er fram í þeim beina tilgangi að valda kynferðislegum losta. Í því samhengi mun ég leggja til að í stað þess að koma með 210. gr. c þá komi sú grein hreinlega í staðinn fyrir núverandi 210. gr. þannig að nýja greinin fái að njóta sín sem tilgangsrík grein og lögmætt bann við einhvers konar klámefni, nefnilega hrelliklámi. Það er hugmynd sem ég hvet fólk til að íhuga. Þá mundum við í leiðinni losna við þessa bölvuðu 210. gr. sem er Íslandi til skammar, fullyrði ég, en veit að ýmsir hérna eru ósammála mér í því. En ég fullyrði það. Hún er til skammar. Sömuleiðis vil ég nefna í sambandi við 210. gr., klámbannið, að ég sé mótsögn í því að taka ábyrgðina af höndum fórnarlamba hrellikláms og setja hana á dreifendur hrellikláms vegna þess að samkvæmt 210. gr. er fórnarlamb hrellikláms lögbrjótur. Fórnarlamb hrellikláms brýtur 210. gr. Það felst drusluskömm í 210. gr. Það er meðal annars þess vegna sem ég er svo hrikalega á móti henni, fyrir utan það auðvitað að hún er ekki í neinum takti við nútímann. Þetta er það sem ég hef að segja um 210. gr., staðsetningu greinarinnar í frumvarpinu og samhengið við klámbannið. Annað sem ég hef við frumvarpið að athuga er að mér finnst það gera einn áhorfanda óafvitandi ábyrgan fyrir einhverju sem hann getur ekki verið ábyrgur fyrir. Það er hvergi nærri alltaf augljóst hvort klámefni er dreift í þökk þess sem fram í því kemur eða ekki. Áhorfandinn hefur í raun og veru litlar eða engar forsendur til að meta það af handahófskenndum vefsetrum á netinu nema auðvitað að hann hafi um það beinar upplýsingar, sem ég fullyrði að sé sjaldnast tilfellið þegar kemur að hrelliklámi, og í því felst meðal annars hryllingurinn við fyrirbærið. Mér finnst að ábyrgðin eigi að vera ríkari því nær sem dreifandinn eða notandinn er fórnarlambinu. Það þarf að nýta þau tækifæri sem bjóðast til að finna hinn ábyrga. Það lít ég á sem lykilhlutverk í því að láta lögin virka, þ.e. að það sé tiltekinn aðili í afbrotinu sem hægt er að gera ábyrgan, ekki bara lögformlega heldur líka á raunhæfan hátt með lögreglurannsóknum og þeim tækjum sem framkvæmdarvaldið hefur til þess að rannsaka glæpi og saksækja fyrir þá. Stundum er mjög augljóst hver afbrotamaðurinn er, til dæmis í samböndum. Ég tala nú ekki um þegar beinlínis er búið að hóta dreifingu. Yfirleitt er efnið þess eðlis að því er dreift til afskaplega fárra aðila, yfirleitt bara eins aðila. Það er hægt að gera þann aðila ábyrgan. Stundum er efninu dreift til aðeins fleiri aðila, þá vandast auðvitað rannsóknin en hægt er að gera þá aðila ábyrga. Mér finnst skynsamlegast að hafa ábyrgðina meiri því nær sem brotið er þeim sem fyrir því verður. Það er raunverulega hægt að rannsaka tölvuglæpi. Jafnvel þótt það sé að sumu leyti erfiðara er það líka á suman hátt auðveldara. Ef myndinni er dreift í gegnum Facebook eða tölvupóst eða einhvers konar forrit er oft hægt að rannsaka það. Hægt er að komast að því hvaða IP-tölur eru fyrir hendi. Stundum eru þær skráðar á nöfn eða hvað eina, það er auðvitað allur gangur á því. Þetta er eins og bara í raunveruleikanum almennt að aðstæður eru misjafnlega góðar til þess að rannsaka glæpi. En það er hægt að rannsaka tölvuglæpi og þeir eru rannsakaðir, þeir eru upplýstir og það er sakfellt fyrir þá. Mér finnst mikilvægt að við höldum í leiðir sem gera þannig aðferðir raunhæfar. Ég tel að frumvarpið eins og það stendur núna sé það vítt og leggi það ríka áherslu á þann sem sér efnið einhvers staðar eða dreifir því einhvers staðar út í bæ án þess að hafa hugmynd um af hverjum efnið er eða hvort það er í hans þökk, geri það að verkum að það sé ekki raunhæf leið til þess að rannsaka og sakfella fyrir þau brot, sem ég mundi líta á sem mjög alvarlegt vandamál við löggjöfina. Það þarf nefnilega að byggja á aðferðum sem veita lögregluyfirvöldum færi á að rannsaka málið. Ef löggjöfin sem skilgreinir brotið er í eðli sínu í miklu misræmi við raunveruleikann er hætt við að lögin verði ekki framfylgjanleg og að þau missi marks. Það vil ég allra síst að gerist í þessu annars góða frumvarpi. Enn eitt sem ég hef við að athuga er að mér finnst frumvarpið ekki setja næga ábyrgð á hendur þeim sem hafa efnið löglega undir höndum, þ.e. með samþykki þess sem birtist í efninu, vegna þess að viðkomandi getur alltaf borið fyrir sig, og stundum með réttu, að efninu hafi verið lekið á netið, að einhver hafi hakkað tölvuna eða stolist í hana þegar viðkomandi sá ekki eða eitthvað því um líkt. Ég ímynda mér að brotlegir menn mundu bera slíkt fyrir sig og að það væri mjög erfitt að afsanna það. Mér þykir því mikilvægt að um leið og viðkomandi fær efnið í hendurnar eða inn á tölvuna, eða hvernig sem það er, sé hann strax orðinn ábyrgur fyrir því áður en hann dreifir því. Hann öðlist þá einhvers konar hlutlæga ábyrgð. Það helst í hendur við að hann á að vita að um persónulegt efni er að ræða. Ég tel að hægt sé að framfylgja því og að það mundi jafnvel gefa mun skýrari skilaboð til fólks, þ.e. þegar það fær svona efni í hendurnar á það að fara varlega með það, ekki bara að sleppa því að dreifa því til vina. Það á að fara varlega með það almennt. Það á að passa að það fari ekki í dreifingu. Fólk ber ábyrgð á því jafnvel þótt einhver annar sé vondi karlinn, því að markmiðið hlýtur jú að vera það að draga úr svona brotum eftir fremsta megni. Ég lít svo á að snyrtilegasta leiðin sé að búa til hlutlæga ábyrgð á hendur þeim sem hefur efnið undir höndum sem veit að það er persónulegs eðlis. Sömuleiðis mundi sú ábyrgð flytjast yfir til annarra sem vita eða ættu að vita að það er persónulegs eðlis. Þá væri hægt að gera menn ábyrga fyrir dreifingu þess hvort sem það er gert vísvitandi eða af alvarlegu gáleysi. Ef við færum þá leið ætti líka að þyngja refsingar talsvert, úr þessum einu til tveimur árum upp í sex ár í það minnsta að mínu mati, jafnvel átta, vegna þess að ég tel að lögregla þurfi að hafa lagalegar forsendur til þess að rannsaka þessi mál af alvöru. Til þess þarf að nálgast vandamálið frá réttum vinkli og í samræmi við tæknina og svo framvegis. En það þarf líka að vera forgangsmál og að lögreglan telji það skynsamlega forgangsröðun í ljósi þess um hversu alvarlegan glæp sé að ræða. Ef ég ætti að orða þetta í einni setningu þá legg ég til að ábyrgðin myndist um leið og einhver fær efnið til sín sem treyst er fyrir því, þá þarf strax að huga að ábyrgðinni, frekar en þegar efnisins er neytt af einhverjum þriðja óviðkomandi aðila sem ekkert veit, eða þegar það kemst fyrst í dreifingu. Ég tel að sú nálgun í frumvarpinu sé vel hugsuð og gott að byrja að ræða málið þar. En ég tel að við þurfum að huga að ábyrgðinni löngu áður en efnið er komið í dreifingu og áður en einhver er farinn að horfa á það. Ábyrgðin þarf að myndast strax, hún þarf að vera skýr frá upphafi og hún þarf einnig að gilda um aðila áður en þeir gerast brotlegir við lögin. Þeir þurfa að öðlast hina hlutlægu ábyrgð að mínu mati. Ég hef ekki fleira um þetta mál að segja að sinni en eins og ég segi er öll mín gagnrýni á málið uppbyggileg og ég vona innilega að það fái afgreiðslu á Alþingi. Ég tek undir orð hv. þingmanns í þeirri von að þetta verði ekki hluti af einhverjum „vílum og dílum“ eða hvernig sem menn vilja orða það hérlendis, heldur komist það í gegn vegna þess að þetta er vandamál sem við þurfum að leysa.
Virðulegi forseti. Ég ætla að ljúka umræðunni með því að taka stuttlega til máls og byrja á því að þakka öllum þeim þingmönnum sem hafa setið hér og hlustað og greinilega kynnt sér málið mjög vel. Þeir eru greinilega allir af vilja gerðir að koma málinu í gegn og vilja margir hverjir líka, eins og hv. þingmaður sem var pontu á undan mér, fara vel yfir þetta og bæta um betur. Það er vel. Ég vænti þess og treysti því að nefndin taki þetta mál fyrir og bæti það og breyti ef þess þarf. Það er svo sannarlega það sem við eigum að gera í nefndum. Ég vænti mikils af þeirri vinnu. Veruleikinn er, eins og við vitum, að hefndarklám er vaxandi vandamál í upplýsingasamfélagi nútímans. Þetta frumvarp er lagt fram til að sporna gegn því. Við þurfum að færa ábyrgð af birtingu og dreifingu hefndarkláms yfir á gerendur og við þurfum að gera athæfið refsivert. Þetta er alvarlegt mál. Þetta er ofbeldi, kynferðislegt ofbeldi, sem beinist oftast gegn ungu fólki, oft gegn konum og þá sérstaklega ungum stúlkum. Samhliða því þurfum við að fræða sérstaklega ungt fólk og börn um alvarleika þessara brota þannig að þegar þau fá senda mynd eða myndefni eða sjá það á netinu þá dreifi þau því ekki og setji á netið því að afleiðingarnar geta verið alvarlegar. Við þurfum að koma fólki í skilning um hversu þungbært það er fyrir þolendur þessara glæpa að lifa með því jafnvel árum saman að hafa mynd eða myndefni af sér lifandi sjálfstæðu lífi á netinu. Þetta getur haft gríðarlegar afleiðingar til lengri tíma fyrir fólk. Núverandi löggjöf nær ekki yfir hefndarklám. Það er orðið ljóst með dómum sem hafa fallið. Nýjasti dómur sem féll 10. desember í Hæstarétti sýnir að ákvæði 233. gr. b hefur þröngan skilning á þolanda og geranda og er ekki fullnægjandi. Þess vegna leggja allir þingmenn í Bjartri framtíð fram þetta frumvarp. Við vonum svo sannarlega að þolendur þessara glæpa þurfi ekki að bíða í mörg ár eftir því að það verði að lögum á Íslandi.