Eggert Haukdal, bóndi og fyrrverandi alþingismaður, lést á Landspítalanum miðvikudaginn 2. mars sl. Hann var á 83. aldursári. Eggert Haukdal var fæddur í Flatey á Breiðafirði 26. apríl 1933. Foreldrar hans voru hjónin sr. Sigurður S. Haukdal, prófastur þar, og kona hans, Benedikta Eggertsdóttir Haukdal húsmóðir. Báðir afar Eggerts áttu sæti á Alþingi sem þingmenn Árnesinga. Eggert ólst upp í Flatey en fluttist með foreldrum sínum 12 ára að aldri að Bergþórshvoli í Landeyjum árið 1945. Hann lauk búfræðiprófi á Hvanneyri árið 1953 og gerðist síðar bóndi á Bergþórshvoli, fyrstu tvo áratugina í félagsbúi með föður sínum. Samhliða bústörfum tók Eggert að sinna félagsmálastörfum í Vestur-Landeyjum, á Rangárvöllum og í Suðurlandskjördæmi. Hann var í stjórn Héraðssambandsins Skarphéðins 1961–1972, formaður Búnaðarfélags Vestur-Landeyja í áratugi, kosinn í hreppsnefnd Vestur-Landeyjahrepps 1970 og var oddviti hennar lengi síðan, sýslunefndarmaður og í héraðsnefnd frá árinu 1988. Hann var formaður Sjálfstæðisfélags Rangæinga 1970–1978 og átti sæti í kjördæmisráði Sjálfstæðisflokksins í Suðurlandskjördæmi. Þegar breytingar urðu í forustu Sjálfstæðisflokksins í Suðurlandskjördæmi árið 1978 skipaðist svo að Eggert Haukdal varð í 1. sæti á lista flokksins í kjördæminu við alþingiskosningarnar það ár. Eftir átök um skipan listans í óvæntum alþingiskosningunum ári síðar, í desember 1979, ákvað Eggert með stuðningsmönnum sínum að bjóða fram á sérlista og náði hann kjöri sem utanflokkamaður. Sýndi Eggert þá hve traustum fótum hann stóð meðal flokksmanna sinni í Rangárvallasýslu, Vestur-Skaftafellssýslu og víðar í kjördæminu. Eftir þær kosningar studdi Eggert myndun ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens og var formaður stjórnar Framkvæmdastofnunar ríkisins 1980–1983, auk þess sem hann sat í fjárveitinganefnd. Hann tók á ný sæti á lista Sjálfstæðisflokksins í kosningunum 1983 og sat á Alþingi sem þingmaður Sunnlendinga til 1995, og sat á 19 þingum alls. Eftir það varð hann viðskila við sinn gamla flokk og var tvívegis í framboði fyrir önnur samtök. Eggert Haukdal lét atvinnumál og byggðamál mjög til sín taka á Alþingi. Hann sat í stjórn Byggðastofnunar og átti sæti í stjórnum atvinnufyrirtækja í sínu heimahéraði. Hann var öflugur talsmaður Sunnlendinga í landbúnaðar- og samgöngumálum og studdi að framförum á þeim sviðum. Þrautseigju hans var við brugðið og má sem dæmi nefna að átta sinnum flutti hann á Alþingi frumvarp um afnám verðtryggingar fjárskuldbindinga sem þó varð ekki að lögum. Eggert Haukdal fór nokkuð sínar eigin leiðir í stjórnmálum, var sjálfstæður í skoðunum og lét ógjarnan hlut sinn fyrir öðrum. Þessir þættir í fari hans, svo og öflug fyrirgreiðsla fyrir fólkið í kjördæminu, öfluðu honum trausts og vinsælda. Hann var sjálfur hlýr í viðmóti, gamansamur og þægilegur í umgengni. Hann var hæglátur maður og fór ekki um með hávaða eða málskrafi, var ræktarsamur við kjósendur og skyldurækinn við störf sín á Alþingi sem annars staðar þar sem hann lagði hönd að. Ég bið þingheim að minnast Eggerts Haukdals, fyrrverandi alþingismanns, með því að rísa úr sætum. - [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Forseta hefur borist erindi, dagsett 7. mars, frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins um mannaskipti í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa: Valgerður Gunnarsdóttir tekur sæti Unnar Brár Konráðsdóttur sem aðalmaður í Íslandsdeild Evrópuráðsins. Unnur Brá Konráðsdóttir tekur sæti Brynjars Níelssonar sem varamaður í Íslandsdeild Evrópuráðsins. Brynjar Níelsson tekur sæti Valgerðar Gunnarsdóttur sem aðalmaður í Norðurlandaráði. Þessi breyting skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Með bréfum, dagsettum 1. og 8. mars sl., hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um skrifstofu rannsóknastofnana atvinnuveganna og skýrslu Ríkisendurskoðunar um reiknilíkan heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni.
Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 858, um ríkisjarðir, frá Silju Dögg Gunnarsdóttur. Forseta hefur einnig borist bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 786, um nefndir, starfshópa og verkefnisstjórnir, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Þá hefur forseta borist bréf frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 827, um kennitöluflakk, frá Brynhildi Pétursdóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og innanríkisráðherra.
Virðulegur forseti. Tryggingafélögin hafa hækkað iðgjöld en greiða sér út gríðarlegar fjárhæðir í arð. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvað honum finnist um þetta. Hefur fjármálaráðherra kannað hvort þetta samræmist lögum og reglum eða hvort hann geti gripið til einhverra ráðstafana vegna þessa framferðis tryggingafélaganna? Gengur það upp í huga fjármálaráðherra að gengið sé með þessum hætti um bótasjóðina? Eða telur ráðherrann ekki eðlilegt að gera þá kröfu að annaðhvort renni endurreikningar þeirra aftur til viðskiptavinanna í formi lækkaðra iðgjalda ellegar séu geymdir í sjóðunum til að mæta áföllum sem síðar kunna að verða? Talandi um áföll: Hefur ríkisvaldið eða bankar þess eða fyrirtæki þurft að afskrifa fjárhæðir á síðustu árum af þessum félögum án þess að eiga nú endurkröfu þegar eignirnar þar eru endurmetnar með þessum hætti? Enn spyr ég, virðulegur forseti: Hefur hæstv. fjármálaráðherra einhver tök á því að komast að þessu máli í gegnum eignarhald ríkisins, eignarhald banka á vegum ríkisins, Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, komist að aðalfundum eða stjórnum þessara félaga eða reynt með einum eða öðrum hætti að hafa áhrif í þá veru að menn greiði sér ekki út hagnað, sem er í tveimur af þremur tilfellum miklu meiri arður en samanlagður hagnaður síðasta árs, og láti þetta annaðhvort renna aftur til viðskiptavinanna ellegar sitja í bótasjóðunum og bíða þeirra áfalla sem við vitum að [[Forseti hringir.]]munu auðvitað verða í framtíðinni?
Herra forseti. Það er mörgum spurningum beint til mín í tilefni af fréttum um tillögur stjórna vátryggingafélaganna um arðgreiðslur. Ég skal reyna að bregðast við þeim eins og ég best get. Mér finnst samt mikilvægt að segja fyrst þetta: Tryggingafélögin eru undir sömu sök seld og önnur atvinnustarfsemi á landinu þegar kemur að því að taka þátt í því með okkur, þinginu, vinnumarkaðnum í heild sinni, sveitarfélögunum, ríkisvaldinu, að endurheimta traust sem rofnaði hér á árunum 2008 og 2009 vegna hruns á fjármálamarkaði. Maður kallar einfaldlega eftir því að tillögur sem þaðan berast um rekstraráform, um það hvernig ráðstöfun hagnaðar eða eigna fer fram, séu í eðlilegum takti við það ákall sem við vitum að er enn í samfélaginu eftir þá atburði sem eru nýskeðir. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þingmanni að það hlýtur að hljóma illa í eyrum allra landsmanna að menn boði iðgjaldahækkanir en ætli á sama tíma að taka út arð sem er langt umfram hagnað síðastliðins árs. Þetta er fyrir mig eiginlega óskiljanlegt. En menn sitja þá bara uppi með skömmina af því. Eftir því sem ég kemst næst, á grundvelli þeirra laga og reglna sem um þetta gilda og eftir samskipti ráðuneytisins við Fjármálaeftirlitið og eftir að hafa lesið yfirlýsingar Fjármálaeftirlitsins, eru í sjálfu sér ekki til staðar neinar lagaheimildir til að grípa inn í tillögur um arðgreiðslur. Ég held við þurfum líka að gæta þess að gera greinarmun á því þegar menn taka út [[Forseti hringir.]]arð sem er langt umfram hagnað og öðrum [[Forseti hringir.]]tilvikum þegar menn ráðstafa hagnaði síðasta árs. Ég skal koma að því í síðara svari mínu hvaða ráðstafanir við erum nýbúin að gera til þess að treysta [[Forseti hringir.]]langtímahagsmuni vátryggingataka.
Virðulegur forseti. Þó að eigendurnir sitji sannarlega uppi með skömmina þá situr almenningur uppi með reikninginn. Við hljótum að leita allra leiða til að gera betur en það að átelja þetta framferði hér í ræðustól. Það getur ekki gengið, virðulegur forseti, að eitt árið komi ríkið að málefnum þessara félaga vegna þess að þau séu svo mikilvægar stofnanir í íslensku samfélagi að það verði að endurreisa þær, en síðan sé hægt að hola þær að innan skömmu seinna. Mér skilst, virðulegur forseti, að 2 milljarðar af arðgreiðslum eins af þessum félögum séu fjármagnaðir með lántökum. Það er ekki verið að taka út arð sem er til í sjóði heldur er verið að slá lán út á framtíðina til þess að borga þetta út. Ég spyr aftur hæstv. fjármálaráðherra: Eigum við hlut í einhverjum af þessum tryggingafélögum? Munum við beita okkur gegn þessum áformum á aðalfundi í því tryggingafélagi?
Virðulegi forseti. Í því frumvarpi sem liggur fyrir þinginu eru fjölbreytt ákvæði sem ætlað er að tryggja langtímahagsmuni vátryggingataka og lúta sérstaklega að því að styrkja gjaldþol vátryggingafélaganna í landinu og auka eftirlit með starfsemi þeirra. Í þessari umræðu held ég að maður verði að gjalda varhuga við því sem hv. þingmaður sagði hér, að verið sé að hola félögin að innan vegna þess að í því liggur að það standi þá ekkert eftir nema skelin ein. Ég held að það sé of sterkt til orða tekið. Eftir því sem Fjármálaeftirlitið hefur gefið út nú þegar þá eru vátryggingafélögin þrátt fyrir arðgreiðslurnar fjárhagslega sterkar stofnanir sem standa vel undir þeim skuldbindingum sem þær hafa tekið á sig. Það breytir því ekki að okkur er misboðið þegar menn ganga svona fram gagnvart neytendum og sérstaklega er það þannig þegar um er að ræða lögboðnar tryggingar, tryggingar sem við ákveðum með lögum að fólk þurfi að taka. [[Forseti hringir.]]Auðvitað setur það málið í sérstakt ljós. Varðandi eignarhlut ríkisins þá er hann nýtilkominn í einu tryggingafélaganna, í Sjóvá. [[Forseti hringir.]]Ég þarf að glöggva mig betur á því hvernig farið verður með atkvæðisrétt ríkisins þar, þar sem við erum jú að afgreiða lög um það hvar þeim eignarhlut verður komið fyrir.
Virðulegi forseti. Ég er með nokkrar spurningar af svolítið ólíkum toga. Mig langar fyrst til að spyrja út í skattagögnin eða fréttir af peningaeignum í erlendum skattaskjólum sem fjármunir voru settir í á fjárlögum að kaupa. Ég hef ekkert heyrt af þessu máli; kannski er hæstv. ráðherra að gera efnahags- og viðskiptanefnd grein fyrir þessu. En ég sit í fjárlaganefnd og það væri gaman að sjá eitthvað af þessum peningum, ef við eigum eitthvað þarna inni, koma til baka í ríkiskassann. Mig langar líka að spyrja út í opinber innkaup, það verður örugglega áhugaverð umfjöllun um það í Kastljósi í kvöld. Þar var hópur að störfum sem hefur skilað skýrslu sem er fyrsti áfangi og margt mjög áhugavert kemur þar fram. Manni sýnist sem við séum ekki að ná utan um þessi opinberu innkaup, það er allt of mikið sem stendur út af. Samt erum við með lög um opinber innkaup. Mig langar að spyrja hvort ekki þurfi að gera skurk í þessu, þar sem ríkið getur sparað sér töluverðar upphæðir. Það er verið að gera athugasemdir við að það séu allt of margir innkaupastjórar hjá ríkinu, að menn nýti sér ekki stærðarhagkvæmnina og þar fram eftir götum. Hvað á að taka langan tíma að koma þessum málum í skikkanlegt horf? Hefur hæstv. fjármálaráðherra stjórn á öllum ráðuneytunum? Auðvitað eru þetta fjölmargar stofnanir og mörg ráðuneyti, en mig langar bara að vita hvort hann telji sig hafa stjórn á þessum málum.
Herra forseti. Alþingi hefur samþykkt fjárveitingu til að styðja skattrannsóknarstjóra í að fjármagna kaup. Það gerðist í kjölfar þess að ríkisstjórnin lagði það til við þingið. Á síðasta ári náði skattrannsóknarstjóri samningum um kaup á þeim gögnum sem höfðu staðið til boða og voru hér talsvert í umræðu, en ég hef ekki frekari upplýsingar en þær sem komið hafa fram opinberlega um það hvernig gengur varðandi úrvinnslu þeirra gagna. Eitt af því sem stendur upp á þingið að svara er spurningin um hvort menn eigi að fara umrædda amnesty-leið, þ.e. að gefa mögulega hlé gegn refsingum á móti því að menn geri leiðréttingu á skattskilum sínum aftur í tímann, en eins og menn muna þá skilaði nefnd tillögum um það til mín í ráðuneytið. Sú umræða fór síðan af stað hér í þinginu og í þjóðfélaginu öllu að hafa mætti ólík sjónarmið um það hvort þetta væri sanngjarnt og skynsamlegt. Í kjölfarið sendi ég málið hingað til þingsins til viðkomandi nefndar til frekari umfjöllunar og ég bíð eftir svörum frá nefndinni um það. En þar geta reynst tæki, hvatar, til þess að ná enn frekari árangri ef tekið er mið af því sem gerst hefur í nágrannalöndunum. Varðandi opinberu innkaupin, þá er það sérstakt áhugamál mitt. Ég kom á fót starfshópi til þess að skoða tækifæri til að gera betur í opinberum innkaupum. Ég hef í millitíðinni ráðið sérstakan starfsmann í ráðuneytinu í það verkefni að fylgja tillögum nefndarinnar eftir. Ég hef tekið málið upp í ríkisstjórn og við höfum gert samþykktir í ríkisstjórn um að fela stofnunum að starfa með þeim sem eru að vinna þessum málum framgang í kerfinu. En það er alveg hárrétt að við nýtum ekki sameiginlegan kaupmátt ríkisins á svo fjölmörgum sviðum. Ég er með handfylli og reyndar langan [[Forseti hringir.]]lista af dæmum um það að við erum að kaupa nákvæmlega sömu vöruna inn á ólíku verði eftir því hvaða stofnun á í hlut. Þarna er hægt að ná miklu meiri árangri með átaki sem stendur yfir.
Virðulegi forseti. Takk fyrir þessi svör. Ég held að þingið standi með hæstv. ráðherra í þessum aðgerðum. Ég hvet hann til dáða, þetta er gott mál. Mig langar aðeins að spyrja út í aðgerðir gegn kennitöluflakki. Ég spurðist fyrir um það hvaða aðgerðir farið hefði verið í frá árinu 2013, þegar setja átti á fót samstarfsvettvang og grípa til ráða hvað þetta varðar. Nú finnst mér að hæstv. fjármálaráðherra hljóti að hafa skoðanir á því alvarlega meini sem kennitöluflakk er. Ég verð að segja eins og er að mér finnst stjórnvöld vera með linkind í þessum málum. Það að ætla að bæta skil á ársreikningum - gott og vel, en það bjargar ekki neinu. Það er ágætisaðgerð en ef það er það eina sem stjórnvöld eru að gera þá fallast manni hendur. Ég vil fá svör frá hæstv. ráðherra um hvað ríkisstjórnin er að gera til að sporna gegn kennitöluflakki.
Herra forseti. Ég þekki engan þingmann, og reyndar engan Íslending, sem styður kennitöluflakk. Ríkisstjórnin hefur beitt sér fyrir því að hér sé heilbrigt starfsumhverfi fyrir atvinnufyrirtæki og einstaklinga sem lágmarki möguleika og tækifæri til að skjóta undan skatti. Þegar við notum hugtakið kennitöluflakk þurfum við að gæta okkar á því að breiða það ekki yfir alls konar gamaldags glæpi og venjuleg fjárdráttarmál sem nú þegar er tekið á af mikilli hörku í ákærumeðferð og hjá dómsvaldinu. Ég nefni sem dæmi að menn fá á sig ákæru fyrir fjárdrátt ef menn skila ekki staðgreiðslusköttum sex mánuði í röð. Þannig er það í kerfinu hjá okkur. Þannig tökum við nú þegar, og höfum gert í áratugi, mjög harkalega á kennitöluflakki. Aðrar aðgerðir geta falist í fjölbreyttum aðferðum við að þrengja að þeim sem með skipulegum hætti ætla að reyna að skjóta sér undan skyldum sínum gagnvart [[Forseti hringir.]]samfélaginu. Ekki er um eitthvert eitt úrræði að ræða í því sambandi heldur fjöldann allan af úrræðum, sem eru í vinnslu eða hafa þegar komið til framkvæmda.
Herra forseti. Af því ég á þess kost að ræða við hæstv. fjármálaráðherra á morgun um arðgreiðsluáform tryggingafélaganna í sérstakri umræðu sem hefur verið ákveðin, þá fýsir mig að heyra viðhorf hæstv. forsætisráðherra til sama máls. Það þarf ekki að fara yfir það að þessar arðgreiðslur og arðgreiðsluáform og kaup tryggingafélaganna á eigin bréfum, sem samanlagt leggja sig á um 30 milljarða kr. núna á kjörtímabilinu, undir verndarvæng hæstv. forsætisráðherra má segja með mátulegri ósvífni, hafa hneykslað þjóðina. Mig fýsir því að vita í fyrsta lagi: Hver eru viðhorf hæstv. forsætisráðherra til þessa? Í öðru lagi: Hefur ríkisstjórnin rætt þetta mál? Í þriðja lagi: Birtingarmynd hvers konar viðhorfa telur hæstv. forsætisráðherra að þetta sé, að tryggingafélögin, sem að hluta til byggja á skyldutryggingum, lögbundnum tryggingum, skuli svona skömmu eftir hrun telja sig í færum til að komast upp með hegðun af þessu tagi, að sölsa til sín á þremur árum 30 milljarða kr. á sama tíma og þau hækka iðgjöldin á viðskiptavinum sínum? Telur hæstv. forsætisráðherra þetta vera í samræmi við anda laga um vátryggingastarfsemi sem leggur sérstaka áherslu á heilbrigðan og eðlilegan rekstur með hagsmuni vátryggðra og vátryggingataka í huga? Er þetta til marks um það, herra forseti, hæstv. forsætisráðherra, að græðgisvæðingin sé komin aftur á fulla ferð? Að viðhorfin frá 2006, 2007 séu komin í algleyming á nýjan leik? Að lokum mætti spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hann hafi sagt upp tryggingum hjá sínu tryggingafélagi. Það var nefnilega einu sinni forsætisráðherra sem mótmælti hegðun banka sem hneykslaði hann með því að labba með fjölmiðla á eftir sér inn í bankann og tæma sína reikninga þar. Hefur hæstv. ráðherra velt því [[Forseti hringir.]]fyrir sér að fara í demonstrasjón [[Forseti hringir.]]og mótmæla með fótunum, [[Forseti hringir.]]ef svo má að orði komast?
Virðulegur forseti. Þetta eru allmargar spurningar en ég skal gera mitt besta til að svara þeim. Ég byrja á síðustu spurningunni. Þrátt fyrir augljósa aðdáun hv. þingmanns á forvera mínum Davíð Oddssyni og aðferðum hans við að mótmæla þá ætla ég ekki að blanda mínum eigin tryggingum í þessa umræðu, þetta er stærra mál en svo að afstaða mín til tryggingafélags míns eigi að ráða úrslitum. Þetta er mjög stórt mál og mikið áhyggjuefni að mínu mati. Ég get fært mig ofar spurningalistann og farið í næstsíðustu spurninguna: Þetta er alls ekki í anda laga um vátryggingastarfsemi að mínu mati. Og raunar, eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi áðan, er það sérstakt áhyggjuefni þegar um er að ræða lögbundnar tryggingar, skyldutryggingar sem menn verða að taka. Það þurfa að gilda sérstakar reglur um fjármálafyrirtæki og tryggingafyrirtæki. Tryggingafélög eru á vissan hátt fjármálafyrirtæki þannig að við þurfum alltaf að skoða hvort þörf sé á að breyta reglum til að koma í veg fyrir óæskilega hegðun á þessum markaði. Í þessu tilfelli þurfum við sérstaklega að velta fyrir okkur hvort gerð hafi verið mistök þegar þessi starfsemi, þessi markaður, var endurreistur af ríkinu á sínum tíma og endureinkavæddur. Af því hv. þingmaður spyr um afstöðu ríkisstjórnarinnar þá er hún sú að þetta sé óeðlilegt af hálfu þessara fyrirtækja, en ég spyr á móti: Hver er afstaða hv. þingmanns, fyrrverandi fjármálaráðherra, til þessa og áhrifa ákvarðana hans og síðustu ríkisstjórnar og þess hvernig þau stóðu að verki þegar þau tóku í rauninni yfir þennan markað að miklu leyti, endurreistu hann og bjuggu til regluverkið sem hinn nýi endurreisti markaður átti að starfa eftir og þetta er afleiðingin? Telur hv. þingmaður að hann geti bent okkur á eitthvað sem hefði mátt betur fara þegar hann var að endurreisa þennan markað, sem getur þá nýst okkur til þess að fást við þetta?
Herra forseti. Ef hæstv. forsætisráðherra er að spyrja hvort það hafi verið mistök að láta ekki tryggingafélagið Sjóvá fara á hausinn þá er ég ekki þeirrar skoðunar. Ég bið menn að hugleiða hvað það hefði þýtt fyrir tugþúsundir viðskiptavina þess fyrirtækis sem hefðu misst sínar ógreiddu slysa- og örorkubætur, sem hefðu vaknað upp einn daginn á fyrri hluta árs ótryggðir þrátt fyrir að hafa borgað iðgjöld, tugmilljarða skellur sem að allra mati sem að málinu komu hefði valdið miklu meira tjóni en þó kostaði að aðstoða félagið. Það er ekki sanngjarnt að skella skuldinni af núverandi arðgreiðslum félaganna sem allar hafa komið til á þessu kjörtímabili, vel að merkja, á þá aðgerð. Ríkið kom ekki að nema einu tryggingafélagi, það voru bankar og aðrir slíkir aðilar sem komu þá að einhverju leyti að fjárhagslegri endurskipulagningu annarra félaga. Ég er að spyrja í núinu og í nútímanum. Ef hæstv. forsætisráðherra vill áfram vera á fyrra kjörtímabili þá er það hans val. Ég endurtek það að þegar lesin eru lög um vátryggingastarfsemi, t.d. 1. og 6. gr. þeirra laga, þá er eins og [[Forseti hringir.]]að stjórnendur tryggingafélaganna í dag kjósi að taka þar bara eitt orð út úr, það er orðið „hluthafi“, því hagsmunir [[Forseti hringir.]]vátryggingataka og vátryggðra eru þarna [[Forseti hringir.]]augljóslega fyrir borð bornir miðað við anda laganna. Má ég benda á danska tryggingafélagið Tryg sem endurgreiddi [[Forseti hringir.]]viðskiptavinum sínum 16 milljarða kr. vegna góðrar [[Forseti hringir.]]afkomu? Ætti ekki að ætlast til hins [[Forseti hringir.]]sama af íslenskum tryggingafélögum?
Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan. Ég er sammála hv. þingmanni um að þessar aðgerðir séu ekki í anda laganna og sammála því sem hæstv. fjármálaráðherra rakti hér áðan um með hvaða hætti þyrfti að nálgast þetta mál. Það virðist vera niðurstaðan af þessum fyrirspurnum og svörum, virðulegur forseti, að hv. þingmaður, hv. fyrirspyrjandi, fyrrverandi fjármálaráðherra, hafi ekki gert neinar sérstakar ráðstafanir þegar milljarðar af almannafé voru settir í það að endurreisa a.m.k. eitt tryggingafélag - og óbeint kom auðvitað ríkið að öllum hinum vegna þess að það var með fjármálakerfið allt á sinni könnu - og ekki hafi verið gerðar neinar ráðstafanir til að endurheimta þetta fjármagn ef aðstæður kæmu upp eins og þær sem við horfum nú fram á. Það, virðulegur forseti, hlýtur að valda okkur áhyggjum að menn hafi ekki sýnt þá fyrirhyggjusemi að gera slíkar ráðstafanir.
Gleymdu ekki að ég ber ábyrgð á móðuharðindunum líka.
Virðulegi forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um málefni málþings sem stendur yfir í þessum töluðum orðum í Háskóla Íslands. Efni málþingsins er réttur kvenna til að taka ákvarðanir um eigið líf og endurskoðun laga um fóstureyðingar. Í grein sem birtist í Læknablaðinu í nóvember á síðasta ári bentu nokkrir kvensjúkdóma- og fæðingarlæknar á ýmsa þætti í löggjöf um fóstureyðingar sem þeir telja úr takt við samtímann. Fyrst er að nefna hugtakið sjálft, „fóstureyðing“. Margir eru þeirrar skoðanir að hugtak þetta sé gildishlaðið og betra sé að nota hlutlausara hugtak á borð við „þungunarrof“. Mig langar til að heyra viðhorf hæstv. ráðherra varðandi þessa hugtakanotkun. Það sem læknunum er hins vegar helst hugleikið er sú aðstaða kvenna að tveir aðilar henni alls óskyldir þurfa að samþykkja beiðni hennar um þungunarrof, annaðhvort tveir læknar eða læknir og félagsráðgjafi. Grundvallarfrelsishugsun okkar sem lifum á 21. öldinni byggir á því að hver einstaklingur eigi að njóta sjálfsákvörðunarréttar og að við eigum að ráða einkamálum okkar. Þetta á líka við um almennar læknismeðferðir, kynhegðun, fjölskyldumyndun og barneignir. Þrátt fyrir að lögin séu almennt túlkuð þannig í dag að vilji konunnar og hennar eigið mat á aðstæðum og persónulegum högum sínum eigi að ráða breytir það ekki þeirri staðreynd að hún þarf að fá uppáskrift frá óháðum aðilum til að gangast undir þungunarrof. Það stenst ekki fyrrgreindar kröfur samtímans um sjálfsákvörðunarrétt fólks. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur upplýst að endurskoðun laga um fóstureyðingar sé í farvatninu. Mig langar því að spyrja ráðherra hverja hann hafi fengið til starfsins og hvað þeim hafi verið falið að endurskoða, til að mynda hvort einvörðungu eigi að endurskoða lög um fóstureyðingar frá 1975 eða hvort ákvæði almennra hegningarlaga um að bann við fóstureyðingum sé einnig undir í þeirri vinnu. Og að lokum: Hvenær má vænta niðurstöðu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur fyrirspurnina. Það er rétt að þetta málþing stendur yfir, sem ég hafði töluverðan hug á að sækja. Ég þurfti hins vegar því miður að sinna öðrum störfum, m.a. að sitja hér fyrir svörum í óundirbúnum fyrirspurnum og geri ég það að sjálfsögðu með gleði. Það er rétt að ég hef ákveðið að láta fara fram endurskoðun á þessum 40 ára lagabálki, þótt ekki væri nema fyrir aldur hans og þau viðhorf sem uppi voru í samfélaginu á þeim tíma. Þá er fullkomlega eðlilegt að minni hyggju að bregðast við ákalli frá ýmsum stöðum í þjóðfélaginu um að þessi mál séu tekin til endurskoðunar. Ég tek alveg undir það að hugtakanotkunin eins og hún var fyrir nokkrum áratugum síðan er allt önnur og allt annar skilningur að baki en við höfum í dag. Þess vegna er fullkomlega eðlilegt að til þessa verk sé gengið. Þær athugasemdir sem hv. þingmaður setur fram eru hárréttar. Það er meiri skilningur, það er meiri vilji til að mæta óskum um að sjálfsákvörðunarréttur einstaklinga sé virtur á fleiri sviðum en hann gerir ef til vill í gömlu lagaverki. Ég hef ekki enn þá lokið skipun starfshópsins. Ég hef þar af leiðandi ekki sent honum endanlegt erindisbréf enn þá. Þetta eru hugmyndir sem við erum enn að vinna með í ráðuneytinu. Ég kalla enn eftir tilnefningum til þeirrar vinnu. Vinna sú sem ég hef haft í huga beinist fyrst og fremst að því regluverki, lagalega, og reglugerðum sem heyra undir mig sem ráðherra. Væntanlega mun koma fram í þeirri vinnu sem við hefjum og setjum á laggirnar ábending um endurskoðun einhverra annarra laga, eins og [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður vitnar til að nauðsynlegt sé að skoða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fyrir að hleypa þessari mikilvægu endurskoðun af stokkunum. Það gleður mig einnig að heyra að hæstv. ráðherra er sammála mér um að við þurfum að endurskoða hugtakanotkun þegar kemur að þeirri viðkvæmu aðgerð sem þungunarrof er. Ég velti því svolítið fyrir mér hvort hæstv. ráðherra telji að sjálfsákvörðunarréttur kvenna sé algjörlega óskoraður þegar kemur að þungunarrofi eða hvort einhverjar undanþágur þurfi að gilda. Þá er ég sérstaklega að hugsa til þess hvort sjálfsákvörðunarrétturinn eigi að ná til allra kvenna og sömuleiðis með hliðsjón af ákvæðum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er náttúrlega mjög erfitt og viðkvæmt verkefni sem starfshópurinn þarf að fara í. Það gleður mig mjög að heyra að þessi vinna sé í farvatninu og að hún muni hefjast sem fyrst.
Virðulegi forseti. Ég hef reynt að forðast það - í aðdraganda vinnu sem þessarar, þegar við erum að setja af stað vinnu sem kallar á sérþekkingu fagfólks úr ýmsum geirum þjóðfélagsins - að vera með miklar yfirlýsingar sem leiða vinnu væntanlegs starfshóps eins og þessa í ákveðinn farveg. Ég bið hv. þingmann að virða það við mig að ég vil ekki gefa bein fyrirmæli um innihaldið og því síður útkomuna úr þeirri vinnu sem þarna á að fara fram. Ég vil geta nálgast verkefnið mjög opið og gefið fyrirmæli um að þessi vinna skuli unnin á grundvelli þess hversu gömul löggjöfin er og að mjög víða í samfélaginu eru uppi allt önnur viðhorf, þekking og mat á stöðunni. Ég nefndi það hér áðan að verkið verður lagt upp af minni hálfu, ég svaraði því ekki í fyrra svari mínu, þar [[Forseti hringir.]]sem ég mun miða við það að við getum á hausti komanda fengið frumvarp í hendur til að þingið geti fjallað um drög að nýrri löggjöf.
Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra í dag um áfengis- og vímuvarnastefnu. Nú lét hæstv. ráðherra það verða eitt af sínum fyrstu verkum, eftir að hann tók við heilbrigðisráðuneytinu, að undirrita eða samþykkja áfengis- og vímuvarnastefnu til ársins 2020. Þar eru sett fram nokkur merk yfirmarkmið, þ.e. að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum, að vernda viðkvæma hópa fyrir skaðlegum áhrifum áfengis og annarra vímugjafa og að koma í veg fyrir að ungmenni byrji að nota áfengi eða aðra vímugjafa. Þar segir, með leyfi forseta: „Ein mikilvægasta aðgerðin til að draga úr skaðlegum áhrifum og vandamálum tengdum neyslu áfengis og annarra vímugjafa er að takmarka aðgengi. Það er meðal annars gert með aðhaldsaðgerðum varðandi sölufyrirkomulag áfengis“ o.s.frv. Nú má gera ráð fyrir að ráðamenn og ráðherrar vilji hafa ákveðinn samhljóm í þeirri löggjöf sem sett er af Alþingi og stefnu ríkisstjórnarinnar eða sitjandi stjórnvalds hverju sinni, meðal annars í lýðheilsumálum. Nú liggur fyrir þinginu frumvarp um afnám einkasölu ríkisins á verslun með áfengi. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hver sé afstaða hans til þeirra hugmynda sem þar koma fram um afnám einkasölu áfengis með áfengisverslun og hvort hann sjái það samræmast þeirri stefnu sem stjórnvöld hafa sett í lýðheilsumálum og þá sérstaklega með tilliti til áfengis- og vímuefnavarna.
Virðulegi forseti. Hér er spurt um brennivínsmálið svokallaða, brennivín í búðir eins og stundum er sagt, eins og áfengi sé ekki selt annars staðar en í búðum; spurt hver afstaða mín sé til aðgengismála í þeim efnum. Ég hef ekki litið svo á að aðgengi að áfengi sé neitt vandamál á Íslandi í dag, það er það ekki. Við sjáum nánast á hverjum degi nýja veitingastaði eða sölustaði áfengis spretta upp. Gríðarlegur vöxtur hefur verið í þessum málum á síðustu árum. Við höfum sömuleiðis séð Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, þetta einokunarfyrirtæki, vera að fjölga sölustöðum sínum, auglýsa sig og hvaðeina. Það virðist vera sú opinbera stefna sem ríkið hefur heimilað og menn leika lausum hala innan. Ég er ekki talsmaður þess að sölu á þeim leyfilega vímugjafa sem alkóhólið er sé endilega best fyrirkomið í höndum ríkisstarfsmanna, opinberra starfsmanna. Þó að ég hafi tröllatrú á mörgum opinberum starfsmönnum þá treysti ég sömuleiðis, eins og löggjöfin hefur raunar gert fram til þessa, starfsfólki vínveitingastaða, veitingastaða, til að bera áfengi á borð. Þetta hefur ekki verið stórt vandamál í því samhengi. Sem betur fer, þrátt fyrir þessa stefnu ríkisins á undanförnum árum, erum við að ná gríðarlega góðum árangri í áfengis- og vímuvörnum og sérstaklega meðal unglinga. Það er fagnaðarefni. Að því leyti til tel ég að stefnumörkun hins opinbera og hin raunverulega staða úti í þjóðfélaginu hafi á síðustu árum, og geri það raunar enn í dag, farið ágætlega saman.
Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að heyra hæstv. heilbrigðisráðherra tala gegn þeirri stefnu sem sitjandi ríkisstjórn hefur í áfengis- og vímuvarnamálum sem, eins og ég las orðrétt hér upp áðan, miðar meðal annars að því að hafa takmarkanir á sölu áfengis. Fjölmargar umsagnir hafa borist allsherjar- og menntamálanefnd út af þessu umrædda frumvarpi, meðal annars frá landlækni sem vísar til þess að á grundvelli bestu fáanlegu gagna og rannsókna sé takmörkun aðgengis að áfengi ein skilvirkasta leiðin til að sporna gegn aukinni áfengisneyslu og draga úr þeim skaða sem hlýst af neyslu. Landlæknir gengur svo langt að fullyrða að frumvarpið sé í beinni andstöðu við þá mikilvægu og það sem hann kallar metnaðarfullu stefnumótun stjórnvalda eða ríkisstjórnarinnar um að efla lýðheilsu í landinu. Því spyr ég [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra eina ferðina enn: Hyggst hann samþykkja þetta frumvarp og er honum alvara með því að ganga svona í berhögg við þá stefnu sem hann hefur samþykkt sjálfur?
Virðulegi forseti. Það er ekkert nýtt að hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir leggi með öðrum hætti út af orðum mínum eða annarra og leggi í þau allt annan skilning en sá sem fram ber. Ég mótmæli því að ég hafi í svari mínu áðan talað gegn stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Það er bara ekki rétt, það er langur vegur frá. Þegar spurt er um afstöðu mína í máli sem þingið er að vinna með, sem er þingmannamál og er ekki einu sinni komið úr nefnd - kallað eftir afstöðu til þess áður en maður er búinn að sjá málið eftir meðferð nefndarinnar - finnst mér hv. þingmenn vera komnir á villigötur í umræðu sinni og vera að reyna að leiða umræðuna á annan veg en ástæða er til. Ég vil sjá hvaða tökum þingið tekur þetta mál, í hvaða búningi það kemur frá nefndinni, áður en afstaða mín verður opinber.
Virðulegi forseti. Það er leitt að þurfa að koma í eigin persónu upp í ræðustól Alþingis til að bera af sér sakir í fyrirspurnatíma við ráðherra sem fullyrðir það í ræðustóli Alþingis að það sé háttur þess þingmanns sem hér stendur að rangfæra ummæli manna almennt og yfirleitt. Þetta eru ærumeiðandi ummæli og ekki viðeigandi af hæstv. ráðherra. Honum hefði þá verið nær að færa til dæmis bara eitt dæmi um það til staðfestingar orðum sínum. Við heyrðum öll hvernig ráðherranum féllu orð hér rétt áðan þar sem það varð ekki annað á honum skilið en að ráðherrann teldi ástæðulaust að hamla frekar eða viðhalda þeirri hömlun sem nú er í gangi varðandi sölu á áfengi. Það gengur auðvitað í berhögg við þá orðréttu stefnu sem ég las upp úr áfengis- og tóbaksvarnastefnu sem hann hefur sjálfur samþykkt og gerði það í desember árið 2013. Ég ber af mér þessar sakir, virðulegi forseti, og ég harma það [[Forseti hringir.]]að ráðherrann skuli hlaupa í þessa skotgröf þegar beint er til hans málefnalegri fyrirspurn.
Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands. Það er rétt að vekja athygli á að frumvarpið fjallar kannski minna um Seðlabanka Íslands en til stendur. Málið fjallar aðallega um heimild til að stofna félag til að fara með ýmsar eignir sem þarf að fullnusta í framhaldi af stöðugleikaframlögum. Hér er fjallað um breytingartillögu nefndar sem eftir að hafa skoðað málið vel og ráðfært sig við fjölda gesta og m.a. fulltrúa ráðuneytisins leggur til að í stað þess að félagið sé undir Seðlabankanum heyri það beint undir ráðuneytið. Þetta er svona aðalatriði málsins, ég vildi bara vekja athygli á því. Meiri hluti nefndarinnar stendur að breytingartillögunni. Einnig hefur komið fram tillaga um að málið verði tekið síðan aftur til nefndar til að skoða betur einn þátt málsins, þ.e. hvernig félaginu yrði slitið, og nefndin mun fjalla um það mál á næsta fundi. En nefndin, þ.e. meiri hluti hennar, stendur að þessari breytingartillögu.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög stórt mál. Það snýst um mjög mikla hagsmuni, marga tugi milljarða sem koma inn í formi stöðugleikaframlaga. Það snýst um hvernig á að fara með þær eignir allar, koma þeim í verð og það sé gert á þann hátt að það sé gagnsætt allt saman og allra réttlætissjónarmiða gætt. Jafnframt að hagsmuna borgaranna og ríkissjóðs sé gætt í hvívetna. Málið var slæmt þegar það kom inn í þingið, verulegir annmarkar voru á því, en sem betur fer hefur tekist í góðri samvinnu innan nefndarinnar og í samvinnu við ráðuneytið og á grunni fjölmargra góðra umsagna að bæta málið og sníða af því agnúa. Við í Bjartri framtíð sjáum okkur því fært að styðja það. En þó svo að umgjörðin um þetta verulega stóra verkefni sé með lagafrumvarpinu ágæt þá er eftir sem áður auðvitað hægt að klúðra því. Ég [[Forseti hringir.]]vil nota tækifærið til að hvetja ríkisstjórnina og aðra til að gera það ekki.
Virðulegi forseti. Ég gerði grein fyrir því við 2. umr. að ég, sem er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd, skrifa ekki undir nefndarálitið. Það er hins vegar skoðun mín og okkar að sú breytingartillaga sem liggur fyrir sé mjög til bóta, ekki skal skafa utan af því. En við hefðum heldur viljað sjá þetta í opinberu hlutafélagi eða ríkisstofnun. Þetta er einkahlutafélag og þess vegna ætlum við að sitja hjá. Ég tek undir orð hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar að nú ríður á að menn vandi sig í allri framkvæmd við þetta mikla mál.
Virðulegi forseti. Þetta mál varðar hagi okkar allra. Það er náttúrlega spurning um hvernig við gerum upp hrunið almennilega. Þegar málið kom til nefndarinnar var það mjög furðulegt. Þeir ferlar sem voru settir upp virtust ekki vera í samræmi við góða stjórnsýslu, þannig að nefndin hefur gert töluvert miklar breytingar á því sem er gífurleg bragarbót miðað við það sem var. Það að færa það undir fjármálaráðuneytið er kostur. Ég verð hins vegar að taka undir það sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sagði, ég sé enga ástæðu fyrir því af hverju þetta getur ekki verið opinbert hlutafélag eða eitthvað því um líkt. Þess vegna hefði ég frekar viljað sjá þetta örlítið breytt. En þar sem málið er komið í svona góðan farveg og hefur verið að vinnast mjög vel í nefndinni mun ég ekki vera á móti þessu heldur sitja hjá við atkvæðagreiðslu um málið.
Forseti. Eins og hér hefur komið fram eru greidd atkvæði um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands. Eins og hér hefur einnig verið reifað nokkuð, bæði við 2. umr. málsins og ekki síður undir atkvæðagreiðslunni, var um töluvert gallað mál að ræða þegar það kom til nefndar. Ég vil þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir góða vinnu í mjög vandasömu og yfirgripsmiklu máli. Fulltrúi Vinstri grænna í efnahags- og viðskiptanefnd telur, eins og fram kom í 2. umr., að málið hafi tekið verulega jákvæðum breytingum í meðförum nefndarinnar og skrifar því undir nefndarálitið með fyrirvara. En þingflokkur Vinstri grænna mun af áðurgreindum ástæðum sitja hjá við atkvæðagreiðsluna.
Virðulegi forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð í tilefni þeirra nokkurra stóryrða, ef ég má kalla það svo, er lúta að frumvarpinu eins og það kom fyrir nefndina upphaflega. Ég vil bara árétta að frumvarpið var lagt fram í ljósi þeirra lagabreytinga sem þingheimur samþykkti síðastliðið sumar sem gerði ráð fyrir að þessar eignir mundu renna inn til Seðlabankans og höndlað yrði með þær þar. Eftir skoðun á málinu komst hv. efnahags- og viðskiptanefnd að því að betur færi á því að höndlað yrði með eignirnar utan Seðlabankans. Í því ljósi voru með málefnalegum hætti skoðaðar leiðir í því sambandi og er málið komið í þann búning sem það er í í dag.
Virðulegur forseti. Ég las í blaði um daginn að það væri byltingarkennd tillaga að leggja til að ráðherrar ættu ekki sæti á Alþingi. Það undrar mig svo sem ekki að það þyki fréttnæmara og byltingarkenndara að segja að píratar laðist að slíkum hugmyndum en að kerling á sjötugsaldri haldi þeim á lofti. En virðulegi forseti, þetta má ég nú una við. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem ég tala fyrir þessari tillögu. Á undan mér hafði Siv Friðleifsdóttir í einhver skipti mælt fyrir tillögu af sama toga. Það er samt munur á tillögum okkar tveggja. Ég ætla að víkja nokkrum orðum að honum. Tillaga Sivjar var um breytingu á stjórnarskrá. Eins og við vitum og kemur sífellt skýrar í ljós að ekki er auðvelt að breyta henni. Samkvæmt stjórnarskránni sitja ráðherrar á Alþingi samkvæmt embættisstöðu sinni. Sú eða sá sem kjörinn er alþingismaður og verður ráðherra getur því ekki afsalað sér atkvæðisrétti nema afsala sér þingsæti. Siv lagði til eftirfarandi breytingu við stjórnarskrána, með leyfi forseta: „Sé þingmaður skipaður ráðherra skal hann víkja úr þingsæti á meðan hann gegnir ráðherradómi og tekur varamaður hans sætið á meðan.“ Frumvarpið er lagt fram til þess að þau sem það vilja geti sagt af sér þingmennsku ef þau verða skipuð ráðherrar, en það gerir þeim engu að síður kleift að hverfa aftur til þings á kjörtímabilinu ef þau svo kjósa. Þetta er venjulegt lagafrumvarp og meira að segja þingmannafrumvarp, en ég veit ekki hvar það er í goggunarröðinni á þessu þingi. Þetta er frumvarp sem öðlast getur gildi nú þegar, ólíkt breytingum á stjórnarskrá sem samþykkja þarf með sérstökum hætti eins og við öll vitum. Frumvarpið er flutt til þess að þau sem það vilja, verði frumvarpið samþykkt, geti sagt af sér þingmennsku en þó horfið aftur til starfa á þingi á kjörtímabilinu ef þau svo kjósa. Aðstæður eða hagir fólks, líka þingmanna, geta breyst á fjórum árum. Þeir geta verið hvort heldur er persónulegir eða pólitískir. Það er varla hægt að ætlast til þess af nokkrum, ekki einu sinni þingmönnum, að þeir segi af sér þingmennsku ef þeir verða ráðherrar og geti svo ekki horfið aftur til þeirra starfa á kjörtímabilinu ef einhverjar slíkar breytingar verða á lífi þeirra eða að þeim sé það ekki unnt. Verði frumvarpið samþykkt er hverjum og einum í sjálfsvald sett hvað hún eða hann gerir í þeim efnum. Það er ekki skylda en það er heimilt og leyfilegt og mögulegt án þess að ganga of nærri persónulegum hagsmunum sínum. Í niðurstöðum þingmannanefndarinnar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis má meðal annars finna eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þingmannanefndin telur brýnt að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar, verji og styrki sjálfstæði sitt og marki skýr skil á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Alþingi á ekki vera verkfæri í höndum framkvæmdarvalds og oddvitaræðis.“ Þetta er eitt af því sem samþykkt var með öllum greiddum atkvæðum í þingsal fyrir nokkrum árum, en við höfum nú ekki verið dugleg við að framfylgja því sem við samþykktum þar. Ég hef nýlagt fram tillögu sem ég geri ráð fyrir að hafi verið útbýtt í dag, eða ég vona það, um að setja Þjóðhagsstofnun aftur á stofn, þ.e. sjálfstæða stofnun sem fjallar um efnahagsmál. Það var líka í tillögum þingmannanefndarinnar sem samþykktar voru hér með öllum greiddum atkvæðum en ekki hefur hins vegar orðið af að fara eftir. Ég bendi á það því að við höfum ekki mikið farið eftir þeim viðmiðum sem við settum okkur sjálf hér fyrir nokkrum árum. Í tillögu stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá er lagt til að ráðherrar láti af þingmennsku. Um það segir í skýringum stjórnlagaráðs, með leyfi forseta: „Með þessu er löggjafar- og framkvæmdarvaldið aðskilið frekar, enda eru ráðherrar þá ekki lengur í þingflokkum og taka að jafnaði aðeins þátt í umræðu í þinginu ef þeir eru til þess kallaðir. Þinginu er þannig gert auðveldara að fylgjast með og gagnrýna frammistöðu ríkisstjórnar með sjálfstæðum hætti.“ Virðulegi forseti. Ég trúi því nú ekki að ég eigi eftir 25 mínútur í ræðustól, ég mun ekki nota þær. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það hvað þessari samkundu hér þykir áríðandi, eða hitt þó heldur, að fylgja tillögum stjórnlagaráðsins sem ótvíræður meiri hluti þjóðarinnar vill að verði hafður sem grundvöllur að nýrri stjórnarskrá. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sagði í ræðu sinni þegar hún flutti þetta mál að þegar ráðherrar hefðu fengið kynningu á frumvörpum annarra ráðherra í ríkisstjórn og ekki gert athugasemd við þau væri mikil tilhneiging hjá þeim að koma frumvörpum einnig í gegnum þingflokka sína og það gerði þingmönnum erfitt að stöðva málið eða að koma fram verulegum breytingum. Hv. fyrrverandi þm. Siv Friðleifsdóttir talaði af eigin reynslu vegna þess að hún hafði setið í ríkisstjórn um árabil. Ég held að hafi verið hv. þm. Birgitta Jónsdóttir sem orðaði það þannig eitt sinn í þingsal hversu auðvelt væri að vera meðvirkur í starfinu hér. Ég vil taka undir það. Þeim mun meira sem menn hafa unnið að málum áður en þau eru lögð fram þeim mun erfiðara er að ná fram breytingum, það skal ég fúslega votta um. Samtryggingin í stjórnmálum verður ekki endilega til af lævísum eða illum hvötum, heldur einfaldlega af meðvirkni. Það er erfitt að slíta sig frá og horfa á málin úr fjarlægð. Þess vegna er svo nauðsynlegt að þeir sem fara með völdin séu ekki í of mörgum hlutverkum og að þeir geti haldið sig í nokkurri fjarlægð frá smáatriðunum, að fólk geti litið yfir sviðið og séð stóra samhengið. Auðvitað er sú breyting sem hér er lögð til bara lítið skref í áttina að auknu sjálfstæði þingsins, en hvert lítið skref skiptir máli. Mér hefur því miður virst nokkuð bera á því undanfarið að okkur finnist við kannski ekki þurfa að laga eða læra svo mikið af þeim óförum og ósköpum sem gengu yfir þjóðfélagið fyrir nokkrum árum. Ég er algerlega á öndverðri skoðun. Okkur hefur vissulega ekki auðnast að taka stór skref til breytinga. En því fremur eigum við að taka þau litlu skref sem við höfum möguleika til og ekki gera lítið úr þeim. Auðvitað hafa menn skiptar skoðanir á því sem hér er lagt til. Mér finnst okkur bera skylda til að ræða málið og viðra hinar ýmsu skoðanir í málinu. Einhvern tímann var sagt að styrkur stjórnarmeirihlutaflokka ykist um of við þessa tilhögun. Ríkisstjórnarflokkar hefðu meiri styrk á þinginu. Gleymum því ekki, virðulegi forseti, að í átakamálum ræðst styrkur á þinginu af atkvæðum og ekkert mun breytast í þeim efnum. Raunar finnst mér stundum nú til dags að þátttaka þingmanna ríkisstjórnarflokkanna í umræðum í þingsal ekki benda til þess að rödd þeirra væri óbærileg þó að tíu þingmenn bættust í hópinn. Kannski legðu þingmenn þá meira til málanna en raunin er í dag. Ef það væri mikill þröskuldur, þ.e. að styrkur ríkisstjórnarflokka ykist um of, mætti einnig bæta aðstöðu stjórnarandstöðunnar og leggja henni til aukinn starfskraft. Þá segja einhverjir: Það kostar fé. Virðulegi forseti. Lýðræðið kostar fé. Góðir stjórnarhættir kosta fé og betra löggjafarstarf kostar fé, en hitt kostar meira og ég hélt við hefðum lært þá lexíu. Ég hvet stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, sem mun fá þetta mál til meðferðar, til að fjalla um það og afgreiða það hingað til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni og öðrum þingmönnum sem lögðu frumvarpið fram. Ég tek undir með hv. þingmanni sem sagði í upphafi ræðu sinnar að þetta væri ekki byltingarkennd hugmynd. Hún er hvorki ný né byltingarkennd, þvert á móti er hún gömul og mjög hófleg. Ég tel þessa útfærslu á henni vera sérstaklega hóflega. Mér þykir það algjörlega sjálfsagt að ráðherrar láti af þingmennsku og missi atkvæðisrétt sinn á meðan þeir gegna ráðherrastörfum. Mér þykir það grundvallaratriði. Mér finnst það jafn sjálfsagt og að dómari sé ekki alþingismaður á sama tíma. Mér finnst það algjörlega sjálfsagt. Ég furða mig stundum á því að við skulum enn temja okkur það fráleita fyrirkomulag að ráðherrar séu þingmenn á sama tíma og þeir eru ráðherrar og hafi atkvæðisrétt á Alþingi á löggjafarsamkundunni. Mér finnst það algjörlega út í hött. Ég er að velta ákveðnum atriðum fyrir mér í sambandi við þessa tillögu. Í frumvarpi stjórnlagaráðs er öðruvísi farið með þetta. Þar stendur, með leyfi forseta: „Ráðherrar hafa ekki atkvæðisrétt á Alþingi. Sé alþingismaður skipaður ráðherra víkur hann úr þingsæti á meðan hann gegnir embættinu og tekur varamaður þá sæti hans.“ Þetta er í 89. gr. frumvarps stjórnlagaráðs og var óbreytt eftir meðferð hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á síðasta kjörtímabili. Í þessari tillögu er um að ræða heimild ráðherra - ekki skyldu heldur heimild - til að víkja úr þingsæti á meðan. Ég átta mig á því að það er væntanlega vegna þess að hv. flutningsmenn frumvarpsins telja ekki mögulegt að setja með þingsköpum ákvæði sem beinlínis bannar það. Í 51. gr. stjórnarskrárinnar stendur einnig, með leyfi forseta: „Ráðherrar eiga samkvæmt embættisstöðu sinni sæti á Alþingi og eiga þar rétt á að taka þátt í umræðum eins oft og þeir vilja, en gæta verða þeir þingskapa.“ Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé algjörlega sannfærður um að ekki sé hægt að banna ráðherrum að vera þingmenn á sama tíma með lögum.
Virðulegi forseti. Ég er nokkuð sannfærð um það. Ég ræddi þetta þegar ég lagði þetta fyrst fram og hef rætt þetta við margt fólk og ég er nokkuð sannfærð um að breyta þurfi stjórnarskránni til þess að ráðherrar geti sagt sig frá þingstörfum og komið aftur til þings á kjörtímabili. Þess vegna er frumvarpið orðað svona.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna, sem var upplýsandi; mér finnst málið ágætlega rökstutt. Ég hef í sjálfu sér ekki tekið afstöðu til málsins, mér finnst ég aðeins þurfa að skoða það betur. Þingmaðurinn sagði að það gæti verið erfitt að koma fram breytingum, að koma málum fram í þingflokkum sínum o.s.frv., og nefndi meðal annars Siv Friðleifsdóttur í því sambandi. Þingmaðurinn sagði einnig að ef þingmönnum fjölgaði hefðu þeir meira til málanna að leggja. Segjum að þingmönnum Framsóknarflokksins fjölgaði um fimm - lítill þingflokkur fær mikið vægi í þingsal ef hann er í ríkisstjórn, og þá horfi ég fyrst og fremst á þennan aðskilnað framkvæmdarvaldsins frá löggjafarvaldinu. Ég er ekki jafn sannfærð og þingmaðurinn um að það breyti svo miklu að ráðherrar séu ekki þingmenn. Þeir hætta ekki að tala við sitt fólk, þeir hætta ekki að tala fyrir sínum málum þó að ásýndin verði önnur hér í þingsal þegar þeir ýta ekki á já- eða nei-hnappinn. Við vitum að þetta er dýrara. Ég mundi miklu frekar vilja styrkja stjórnarandstöðuna, að hún fengi á hverjum tíma mun betri og meiri aðstoð en hún hefur í dag. Ég er ekki búin að gera þetta mál upp við mig, alls ekki. Ég skil alveg það sem hér er verið að tala um. [[Forseti hringir.]]Vandaðri vinnubrögð við löggjafarstörfin - eru þau kannski fyrst og fremst fólgin í því að ýta á já- eða nei-takkann? Hvernig sér þingmaðurinn það fyrir sér að það slitni algjörlega á milli ráðherra og þingmanna?
Virðulegi forseti. Ég lít á þetta fyrst og fremst sem styrk. Um styrk á þingi þá ræður náttúrlega fyrst og síðast atkvæðavægið, það mun ekki breytast. Ég lít á það í fyrsta lagi frá þeim sjónarhóli. Í öðru lagi tel ég að þegar þingmenn eða ráðherrar - þeir eiga að taka fullan þátt í störfum þingsins, við vitum náttúrlega að þeir gera það, en það er misjafnt hvað fer mikið fyrir því. Þeir sitja þingflokksfundi og þeir tala þar. Eins og kom fram í ræðu Sivjar Friðleifsdóttur þegar hún flutti sambærilegt mál á sínum tíma þá benti hún á að þegar fólk væri búið að ræða mál í ríkisstjórn og tala fyrir þeim þar væri fólk orðið svona pínulítið og gæti hugsanlega - ég ætla að leyfa mér að nota orðið samdauna því sem er í gangi. Síðan koma ráðherrar inn í þingflokka og flytja málin þar og eru búnir að fjalla um þau, þannig að þeir hafa ekki þá fjarlægð á málin sem ég tel að sé nauðsynleg fyrir þingmenn að hafa til að sjá stóra samhengið. Ég held að það skipti máli að ráðherrar sitji ekki líka í þingflokkum og flytji mál ríkisstjórnarinnar þar í lokuðu rými. Þá meina ég ekkert ljótt með því. Það er staðreynd. Ég tel að þetta leysi ekki allan vanda, en ég held að þetta yrði skref í þá átt að skilja betur [[Forseti hringir.]]á milli framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég get alveg tekið undir meginþemað í málinu, að reyna kannski að aðgreina eitthvað frekar áhrifamátt ráðherra á þingmenn. En ég hef ákveðnar efasemdir í þessu litla samfélagi okkar þrátt fyrir að þeir sitji ekki þingflokksfundi og þetta með að verða samdauna einhverju eða ráðherra fái sviðið inni á þingflokksfundi til að kynna mál sín og afla þeim fylgis. Nú vitum við að þingmenn kynna sér málin misjafnlega í dag hvar sem þeir standa í flokki og hafa gert í gegnum tíðina. Ég sé ekki að þeir kynni sér þau eitthvað frekar með öðrum hætti. Ég held að það sé bara einstaklingsbundið. En mig langar í þessu samhengi að spyrja: Nú er töluvert um það að þingmenn vinni fyrir ráðherra alls konar vinnu, við þekkjum það. Það eru nefndir og ýmislegt í gangi sem styðja kannski við þessi [[Forseti hringir.]]tengsl. Telur þingmaðurinn að það muni líka breytast eitthvað?
Virðulegi forseti. Það er náttúrlega ekki bara þannig að ráðherrar komi inn í þingflokka sína og tali fyrir sínum málum. Þeir eru búnir að vera í öllu ferlinu með öll mál ríkisstjórnarinnar. Það er bara þannig og flest fólk innvolverast mjög í það sem það veit mikið um. Ég er að tala um að öðlast þessa fjarlægð, að sjá hlutina í hinu stóra samhengi en vera ekki inni í smáatriðunum og öllu því, heldur að sjá hið stóra samhengi. Ég held að það skipti meginmáli. Ég veit svo sem ekki hvort ráðherrar hætti að skipa þingnefndir til að gera hitt eða þetta. Það er allt önnur Ella vegna þess að þetta er framkvæmdarvaldið. Við erum að tala um aðskilnað framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Þó að þingmenn séu í einhverjum nefndum þar sem þeir undirbúa mál þá hafa þeir ekki framkvæmdarvald [[Forseti hringir.]]við það. Þeir hafa einhvern tillögurétt til þingsins.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrir málið. Ég verð að taka undir það með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur og fleirum sem hafa rætt þetta mál - ekki við þetta tækifæri heldur annars staðar og í gegnum árin, það er alls ekki svo að þetta sé nýtt mál, þetta hefur verið í umræðunni áratugum saman á Íslandi - að mín afstaða sveiflast mjög mikið. Ég er ýmist þeirrar skoðunar að það sé gríðarlega mikilvægt og gott mál að greina þarna á milli, út frá prinsippum um þrískiptingu valdsins, en svo eru önnur rök sannfærandi sem lúta einfaldlega að því mikla vægi sem stjórnarflokkarnir hefðu í umræðunni í þingsalnum. Það yrði til dæmis þannig, ef allir færu að þessari tillögu í núverandi ríkisstjórn og segðu sig frá þingstörfum og kölluðu inn varamenn, að þá væri hér næstum tugur stjórnarþingmanna til viðbótar við þær raddir sem berast héðan af ráðherrabekknum. Mörgum kann að finnast það valda ákveðnu lýðræðismisræmi í umræðum í þingsal. Ég vil eiginlega biðja hv. þingmann um að hjálpa mér að taka af skarið með það að hafa skýrari skoðun á málinu en ég hef, þ.e. að sannfæra mig um að þessi rök séu ekki eins þung og margir vilja vera láta og að prinsipprökin vegi þyngra í þessu efni.
Nú veit ég ekki, virðulegi forseti, hvort ég get orðið nógu sannfærandi. Ef við miðum við kjörtímabilið í ár þá hefði ekkert veitt af því að við heyrðum meira í þingmönnum sem tilheyra ríkisstjórnarflokkunum. Það hefur ekki farið mikið fyrir þeim í umræðum hér á þinginu. Ég hefði stundum viljað heyra svolítið meira í þeim, ég segi það alveg eins og er. Vægið liggur fyrst og síðast í atkvæðamuninum. Kannski yrði þetta líka til þess að þegar ráðherrar eru útnefndir verði leitað út fyrir þingflokkana. Við höfðum mjög góða reynslu af því á síðasta kjörtímabili, vorum með ráðherra sem stóðu sig mjög vel í embættum sínum en áttu ekki sæti í þingflokknum. Þetta gæti líka orðið til þess. Ég hef aldrei fallið fyrir þeim rökum að ríkisstjórnarflokkar og sérstaklega ef um væri að ræða litla þingflokka sem fengju ráðherra - ég meina, þingflokkar yrðu áfram litlir, ráðherrann væri í sinni vinnu og kæmi hér til að fjalla um þau mál sem hann leggur fram en ekki inn í almenna umræðu nema þeir væru kallaðir til.
Forseti. Eins og fram hefur komið þá er sú tillaga sem hér um ræðir afar mild. Hún er ekki mjög róttæk í þá átt sem hv. þingmaður vill fara heldur fremur þannig að við séum nánast að tala um heimild, að þingmaður geti meðan hann gegnir ráðherraembætti ákveðið að sitja á Alþingi einungis samkvæmt embættisstöðu sinni sem ráðherra. Hér væri um það að ræða að hverjum og einum væri í sjálfsvald sett að taka þessa ákvörðun eða þá að viðkomandi stjórnarflokkur gæti tekið þá ákvörðun sem slíkur að hann ætlaði að fara þessa leið fyrir allan sinn hóp. Mig langaði að spyrja hv. þingmann, af því hann talar hér um að ráðherrar mundu því aðeins taka þátt í þingstörfum ef þeir yrðu kallaðir til: Sér hv. þingmaður það þá fyrir sér að þátttaka ráðherra í þingstörfum yrði nánast takmörkuð algjörlega við mál viðkomandi ráðherra [[Forseti hringir.]]og það þegar þingið óskaði eftir viðveru hans eða þátttöku í sérstökum málum, og þá væntanlega þeim málum sem undir hann heyrðu?
Virðulegi forseti. Tillagan er sett svona fram vegna þess að ég tel að stjórnarskrárbreytingu þurfi til að þetta verði öðruvísi. Í hinu orðinu segi ég: Já, ég tel að ráðherra mundi ekki taka þátt í almennum umræðum nema í sínum málaflokkum, ekki í öðrum málaflokkum nema forsætisráðherrann sem er allt um lykjandi. Þá vil ég líka segja: Kannski mundu ráðherrar sýna því meiri virðingu að vera viðstaddir umræðu um sína málaflokka hér en raunin er á í dag. Kannski mundu þeir sitja hér og hlusta á og svara þegar þeirra mál eru til umræðu sem við vitum öll sem erum hér inni að er ekki reyndin í dag. Kannski yrði þetta líka til að bæta þingstörfin að því leytinu til.
Herra forseti. Ég vil í örstuttri ræðu gera grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Ég er einn af flutningsmönnum tillögunnar og styð hana vitaskuld. Það er hins vegar ekkert launungarmál að ég hefði viljað ganga lengra. Ég er ekki fyllilega sammála hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að nauðsynlegt sé að kveða á um það ferðalag sérstaklega með því að breyta stjórnarskránni. Ég tel hins vegar að sú útgáfa sem hér er lögð fram sé skynsamleg vegna þess, eins og hv. þingmaður sagði í ræðu sinni, að menn hafa gert ítrekaðar tilraunir til þess að ná því fram að skilið sé með afgerandi hætti á millum framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins með því að ráðherrar sitji ekki á þingi. Það hefur verið mikil andstaða gegn því. Þau rök sem helst hafa verið flutt fram - ja, við heyrðum enduróm af þeim í vangaveltum hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur og það eru fullkomlega lögmæt viðhorf sem þar komu fram. Rétt er að geta þess að á fyrsta landsfundi stjórnmálaflokks, sem ég var einu sinni formaður í, lagði ég fram tillögu um fullan aðskilnað með því að ráðherrar sætu ekki á þingi. Það var stefna Samfylkingarinnar í fjögur ár. Síðan var því breytt þangað til skömmu fyrir lok síðasta áratugar, að ég hygg, að það kom aftur þarna inn. Ég er þeirrar skoðunar að þetta fyrirkomulag sé mikilvægt til þess að ná fram sterkum aðskilnaði og draga úr því sem ég kalla ráðherraræði. Það er raunar ekki aðeins ég sem kalla það ráðherraræði, það er nefnt svo í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar er bókstaflega sagt að ráðherraræði hafi átt svolitla sök á þeim óförum sem íslenska bankakerfið og þar með íslenska þjóðin lenti í. Við sem höfum verið hér lengi á dögum, bæði verið þingflokksformenn stjórnmálaflokka okkar í stjórnarliði og í stjórnarandstöðu og setið í mörgum ríkisstjórnum, þekkjum alveg hvernig þetta er. Auðvitað er það þannig að ráðherrarnir leggja ofurkapp á að ná málum sínum fram. Það er fullkomlega eðlilegt. Hverjir veljast til þess að verða ráðherrar? Það eru yfirleitt þeir sem hafa mesta reynslu og eru komnir með mest afl, mest af hinum ósýnilegu völdum, svo ég vísi í umræður á Pírataspjallinu þar sem ég er tíður gestur. Vitaskuld beita þeir valdi sínu til að ná málum sínum fram. Ég held þess vegna, og tek undir það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði áðan, að þetta sé kannski ekki jafn stórt skref og margir velta fyrir sér að felist í því. Þetta er millileið. Menn hafa heimild til að gera þetta. Eftir sem áður munu þeir sem veljast til ráðherraembættis og segja af sér þingmennsku eiga sæti í þingflokkunum. Þar gildir einu hvort þeir eru formlega þingmenn eða ekki, hin ósýnilegu völd þeirra eru jafn mikil. Þar sem ég tel að þetta gæti skipt máli er í þeim tilvikum, sem við þekkjum mörg í þessum sal, þegar flokkar sitja saman í samsteypustjórnum og það rísa kannski málefnalegir úfar á millum flokkanna, sér í lagi þegar líður á kjörtímabil. Þá er það stundum að þingmenn í andstæðum flokki við ráðherrann vilja fara aðra leið og eru eigi að síður kúgaðir til hlýðni. Það er bara þannig. Það er ekki hægt að segja það á neinn annan hátt. Svona hefur þetta verið. Við sjáum það nánast gerast hér þessa dagana á Alþingi Íslendinga. Ég held hins vegar að varðandi þetta vald, áhrifavaldið sem nær inn í aðra þingflokka stjórnarliðs, gæti þetta skipt máli. Ég er þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að lyfta sjálfstæði þingsins. Það hefur að vísu á árunum eftir hrun orðið miklu meira. Á áratugnum fyrir hrun má heita að löggjafarsamkundan hafi lotið fullkomnu valdi framkvæmdarvaldsins. Ráðherrar, sumir búnir að vera lengi á vellinum og ægisterkir í flokkum sínum, komu nánast öllu fram sem þeir vildu án þess að nokkur kæmi vörnum við. Þó að slíkir menn sitji kannski ekki á þingi núna eru aðeins örfáir mánuðir síðan við urðum vitni að því þegar þrýst var í gegnum þingið frumvarpi sem enginn treysti sér til að tala fyrir annar en hæstv. ráðherra. Það gerðist í desember. Þá lauk vegferð hæstv. utanríkisráðherra sem lagði fram frumvarp sem enginn studdi svo að sjáanlegt væri fyrr en kom í atkvæðagreiðsluna. Það lá við að þingmenn Sjálfstæðisflokksins gengju hér með uppsölum í hvert skipti sem á þetta mál var minnst. En flokksræðið náði í gegn. Ég held þess vegna að til að þingið standi rétt að öllum málum sé mjög mikilvægt að það sé algjörlega kristaltært að þarna sé skilið á milli löggjafans og framkvæmdarvaldsins. Þó að ég tali með þessum hætti og geri því skóna að Alþingi hafi ekki nægilega mikið sjálfstæði gagnvart framkvæmdarvaldinu er það eigi að síður svo að ef við berum okkur saman við önnur þing er margt sem virðist benda til þess að þetta þing hafi samt sem áður miklu meiri áhrif á löggjöf en víða gerist annars staðar. Í síðustu viku var ég staddur með forseta þingsins og tveimur öðrum þingmönnum í Westminster, í breska þinginu, þar sem við áttum meðal annars langan fund með þingforseta Breta, John Bercow, og fræddumst mjög um það hvernig þingstörfum vindur þar fram. Ég var svolítið hissa að heyra hjá forseta eins elsta þings í heiminum að þar er það viðburður að frumvörpum sem koma frá ríkisstjórninni sé breytt. Sama dag og ég hlustaði á þingforsetann var samþykkt á Alþingi Íslendinga frumvarp til laga um fullnustu refsinga þar sem lagðar voru fram 90 breytingar. Það bendir til þess að Alþingi Íslendinga hafi þrátt fyrir allt töluvert mikil áhrif á löggjöf. Þó má líka finna á því aðra skýringu sem er sú að í breska þinginu sé til dæmis undirbúningurinn og samráð við stjórnmálaflokka, eins og við vitum að gerist í Skandinavíu, miklu ríkara. Þegar málin koma inn í þingið er því búið að tryggja töluvert meiri samstöðu. Ég treysti mér þó ekki til að skera nákvæmlega úr um það. Ég vildi nefna þetta í sama mund og ég tala um nauðsyn þess að efla sjálfstæði þingsins því að það er samt sem áður þannig að Alþingi tók sér aftur það vald að töluverðu leyti sem búið var að framselja framkvæmdarvaldinu á fyrstu árunum eftir hrunið. Það hefur verið að síga á gömlu hliðina aftur en eigi að síður getur það haft mikil áhrif á löggjöf, þ.e. á þau frumvörp sem koma frá framkvæmdarvaldinu. Þau rök sem hv. þm. Bjarkey Olsen var með voru öll þess eðlis að það ber að meta þau. Hún færir fram kostnað og það er alveg hárrétt hjá henni, menn þurfa að skoða svona hluti. En lýðræðið kostar. Kannski er eitt sem ég er henni ekki sammála um, og þó sló hún engu föstu þar um, en hún tók upp rök sem við höfum oft heyrt sem eru að þetta mundi leiða til þess að stjórnarflokkarnir, sem eðli málsins samkvæmt hafa meiri hluta og eru þegar fyrir með fleiri þingmenn, meiri mannskap í salnum, mundu hugsanlega fá 10–12 menn til viðbótar. En þá er reynslan sú, eins og kom fram hjá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur, að við höfum ekki þurft að kvarta undan því að þeir sem sitja hér á fleti fyrir ríkisstjórnarflokkana taki upp mikið af tíma þingsins með ræðuhöldum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Því miður, liggur mér við að segja. Ég held því að sá ótti sé ástæðulaus. En ég ítreka að ég held það sé rétt sem hv. þingmaður sagði áðan um völdin, að þau yrðu kannski ekki svo mikil, hin ósýnilegu völd, þau breyttust kannski ekki svo mikið. Kostnaðurinn er líka eitthvað sem menn þurfa að skoða. En þegar allt er metið er ég þeirrar skoðunar að þetta sé skref í rétta átt. Það kann að vera rétt hjá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að breyta þurfi stjórnarskrá til þess að hægt sé að stíga þetta skref algjörlega og kveða á um þetta. Ég var ekki þeirrar skoðunar í gamla daga en ég er viss um að hv. þingmaður, sem hefur lengi vélað um stjórnarskrána, veit það miklu betur en ég. Ég vildi í örstuttri ræðu, herra forseti, koma þessum viðhorfum mínum á framfæri. Ég tel að þetta sé framfaraskref og að það styðji sjálfstæði þingsins.
Forseti vill minna hv. þingmenn á að ávarpa þingmenn með fullu nafni, þar með talið föðurnafni.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að árétta að þegar fjallað er um hvað Alþingi hefur gríðarlega mikil völd hvað varðar að breyta löggjöf þá er það yfirleitt alltaf út af því að löggjöfin kemur ófullbúin inn í þingið og þarfnast mikilla lagfæringa. Mig langar að spyrja, af því að hv. þingmaður hefur verið ansi lengi við störf hér innan veggja þinghússins og kynnt sér starfsemi annarra þinga væntanlega í utanríkisstörfum sínum, hvort hv. þm. Össur Skarphéðinsson telji ekki að ástæða þess að þingmenn þurfi og verði að breyta lagasetningu sé vegna þess að lagafrumvörp eru einfaldlega ekki tilbúin til að koma hingað inn í þinghús.
Forseti. Í sumum tilvikum er það, en ég gæti bara frá þessum vetri, jafnvel frá síðasta mánuði, nefnt dæmi um frumvörp sem komu hingað og frumvörp sem eru í vinnslu núna þar sem sjálfstæði einstakra þingmanna, einstakra nefndarformanna, veldur því að sorfnar eru burt misfellur mjög í andstöðu við hæstv. ráðherra. Ég minnist þess til dæmis í fyrra þegar við fengum frumvarp sem gerði ráð fyrir fimm gerðum eiginfjárauka í bönkunum, þá flaut þar með eins og hv. þingmaður man ansi sérkennilegt ákvæði um bónusa. Því var fleygt út vegna þess að þingið tók sjálfstæða ákvörðun um það. Fleiri mál af þeim toga gæti ég nefnt. Ég hyllist að því, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, að það sé rétt hjá hv. þingmanni að ein skýringin sé sú að stundum koma frumvörpin alveg hræðilega illa gerð hingað til þings. Ég gæti meira að segja nefnt þau ráðuneyti sem ég tel standa sig síst í þeim efnum en kæri mig ekki um það. Í öðrum tilvikum er það vegna þess að hér er þrátt fyrir allt sjálfstætt fólk sem hefur skoðanir. En það hefur ekki alltaf verið þannig. Ég hef verið hér þegar láku í gegn vond mál sem öllum fannst vond. Má ég nefna fjölmiðlalögin á sínum tíma, komu hér 2004, sem ég þori að fullyrða að fjarri því hafi meiri hluti þingmanna haft sannfæringu fyrir málinu. Því var þrýst hér í gegn þangað til forseti lýðveldisins tók í taumana. Svo ber hins að geta að framkvæmdarvaldið og þingið hefur líka verið að reyna að bæta þetta með því að setja reglur um meiri yfirferð yfir þingmálin af hálfu ráðuneytanna og sérstök skrifstofa komin í Stjórnarráðið [[Forseti hringir.]]til þess að bera saman til dæmis hvort frumvörp standist stjórnarskrá og hvort þau standist önnur lög. Það var ekki alltaf svoleiðis.
Forseti. Ég þakka svörin. Lykillinn að þessu er einmitt misbrestir í lagasetningu. Að sjálfsögðu er það líka þannig þegar skapast slík menning á hinu háa Alþingi að breyta þurfi lögum, og vonandi verður ekki aftur snúið um sjálfstæði og styrk þingsins. Það verður að viðurkennast að ég hef umbreyst hér í kerfiskerlingu og hef gríðarlega mikinn áhuga á því að styrkja kerfið í kringum starfsemi Alþingis. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji það eitt að skipta út ráðherrum af þinginu verði nægilega mikil bragarbót til þess að styrkja þingið og efla gegn framkvæmdarvaldinu, og hvort hv. þingmaður telji að gera þurfi eitthvað meira en það, af því að það er tilfinning mín eftir að hafa unnið hér á þessum vinnustað að Alþingi sé ekki nógu öflugt. Ég mundi vilja sjá og styð heils hugar tillögu, sennilega eina málið sem ég hef stutt frá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, um að koma hér á fót lagaskrifstofu sem eflir þekkingu og aðgengi að sérfræðingum þegar kemur að lagasetningu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þetta sé nóg eða hvort þurfi ekki að fara í miklu fleiri breytingar á innviðum starfsemi þingsins, eins og til dæmis með þingskapabreytingum og fleiru til að hér verði öflugt og sjálfstætt þing sem veitir framkvæmdarvaldinu raunverulegt og alvöruaðhald.
Herra forseti. Hvorki hef ég þrek, vilja né sannfæringu til þess að taka undir þá sjálfslýsingu hv. þingmanns að hún hafi breyst í kerfiskerlingu, mundi ég aldrei lýsa kafteini Pírata með þeim hætti. Ég tek hins vegar undir með hv. þingmanni að þetta er bara eitt skref. Ég held að þetta skipti engum sköpum. Þegar búið er að taka á þessari breytingu til fulls þannig að það sé ekki einungis um heimild að ræða heldur sé það í gadda slegið að ráðherrar sitji ekki á þingi samhliða, þá er alla vega kominn alveg skýr aðskilnaður á millum þessara tveggja verkþátta stjórnskipunarinnar. Það er mikilvægt. Við byggjum á þrígreiningu þeirra og þetta er mikilvægt til þess að svo verði. Hv. þingmaður nefnir hvað ætti annað að gera. Ég er náttúrlega þeirrar skoðunar að ef menn vilja koma í veg fyrir að misbeitt sé eða ofbeitt því einasta vopni sem stjórnarandstaðan hefur þegar í nauðir rekur, þ.e. að halda hér mjög langar en stundum efnisríkar ræður, að það sé að breyta stjórnarskránni þannig að hægt sé að koma slíkum málum í þjóðaratkvæði. Ég beygi mig undir það. Ég beygi mig ekki undir ofríki ráðherraræðisins hér. Eins og hv. þingmaður veit þá grípum við til annarra ráða sem við bæði tvö erum fullþjálfuð í. Ég ætla að nefna annað mál sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir drap á í ræðu sinni, Þjóðhagsstofnun. Ég bý nefnilega að þeirri reynslu að hafa verið þingmaður og getað sótt til Þjóðhagsstofnunar sem var fullkomlega óháð stofnun og svaraði undanbragðalaust því sem til hennar var beint. Þar með gat maður fengið krítíska sýn á þau mál sem eru mikilvægust hérna, þ.e. efnahagsmálin og fjárreiður [[Forseti hringir.]]ríkisins. Ég tel mjög mikilvægt að ná því fram.
Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Mér þykir þessi tillaga mikið afbragð í því samhengi að um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Eins og við ræddum stuttlega í andsvörum áðan, ég og hv. 1. flutningsmaður þessa frumvarps, er í frumvarpinu kveðið á um heimild ráðherra til að víkja tímabundið af þingi meðan hann er ráðherra. Auðvitað mundi maður helst vilja hafa þetta eins og það er til dæmis í frumvarpi stjórnlagaráðs, bæði fyrir og eftir meðferð hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á síðasta kjörtímabili, að það sé beinlínis skylda ráðherra að víkja úr þingsæti meðan hann sinnir ráðherrastörfum. Mér þykir það afskaplega sjálfsagt með hliðsjón af þrískiptingu valdsins, því að reyndin er sú hér á landi að við höldum alþingiskosningar og efstu menn af listum úr kosningum fá framkvæmdarvaldið í kaupbæti ofan á þingsetuna, ofan á löggjafarvaldið. Það þykir mér í hæsta máta óeðlilegt. Það er alveg hárrétt sem hv. 1. flutningsmaður þessa frumvarps sagði áðan að þetta er ekki byltingarkennd hugmynd, eins og sumir fjölmiðlar hafa viljað halda fram, að Píratar, sem ályktuðu nýlega um þetta í ferli sínu, hafi komið með byltingarkennda hugmynd. Svo er ekki. Þetta er hófleg hugmynd. Hún er mjög hófleg og sjálfsögð. Hún er gömul, alls ekki ný af nálinni. Að skipta upp valdi er ekki ný hugmynd. Það er mjög gömul hugmynd og hún er mjög sjálfsögð. Að mínu mati er til skammar hversu illa við höfum staðið okkur í því að raungera skiptingu valdsins hér á landi þegar kemur að löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu. Mig langar við þetta tilefni að renna aðeins yfir stefnu Pírata sem var nýlega samþykkt í ferli okkar. Þar álykta Píratar, með leyfi forseta, að: „Píratar skuli ekki eiga aðild að ríkisstjórn þar sem ráðherrar sitji jafnframt sem þingmenn“. Kannski var það þetta sem mörgum, eða einhverjum alla vega, þótti byltingarkennt, að við ætlum ekki að sitja í ríkisstjórn nema ráðherrar segi af sér þingmennsku á meðan eða víki að minnsta kosti úr þingsæti á meðan þeir eru ráðherrar. Það er eitthvað sem við ákveðum sem flokkur. Við getum ekki ákveðið það fyrir aðra en við ákveðum það fyrir okkur sjálf og höfum gert það og mikill meiri hluti samþykkti þessa stefnu, rétt rúm 94% þeirra sem greiddu atkvæði innan Pírata. Það er mikill samhugur þar. Óháð því hvort það þyki byltingarkennd hugmynd eða ekki að flokkur ákveði eitthvað svona fyrir sjálfan sig stendur eftir að þetta er afskaplega sjálfsögð krafa. Þótt ég styðji þetta frumvarp heils hugar, auðvitað á þeim forsendum að það lítur út fyrir að ekki sé hægt að ganga lengra með því að breyta þingsköpum einum og sér, verður maður að velta fyrir sér hvort þetta sé ekki heimilt nú þegar, hvort ráðherra geti ekki vikið úr þingsæti meðan hann er ráðherra og fengið inn varamann á meðan. Ég hefði nefnilega haldið að það væri ekkert því til fyrirstöðu. Hér fara menn af ýmsum ástæðum tímabundið af þingi og kalla inn varamann, ég er því ekki viss um að það þurfi þessa lagabreytingu. Hins vegar held ég að með því að raungera lagabreytinguna væri hægt að breyta hefðunum, breyta þrýstingnum á ráðherra sem ég held að sé í dag í þá átt að þeir haldi áfram þingmennsku. Ef þetta frumvarp yrði að lögum mundu ráðherrar upplifa þrýsting til að víkja af þingi meðan þeir sætu í ráðherrastól. Það væri vitaskuld afskaplega jákvæð þróun, jafnvel þótt það væri ekki samkvæmt ákvæði stjórnarskrár. Þegar ég les 51. gr. gildandi stjórnarskrár verð ég að segja að ég hefði haldið í fljótu bragði, án þess að hafa ráðfært mig við neina sérfræðinga um efnið annan en hv. 1. flutningsmann þessa frumvarps, að með þeirri grein væri heimilt að setja þessi lög í þingsköp þannig að það væri skylda ráðherra að víkja úr sæti á Alþingi meðan hann væri ráðherra. En auðvitað er þar 2. málsliðurinn þar sem stendur, með leyfi forseta: „Atkvæðisrétt eiga þó þeir því aðeins, að þeir séu jafnframt alþingismenn“. Ég skil ágætlega að þarna er gert ráð fyrir að alþingismenn geti verið ráðherrar á sama tíma, hins vegar er það fyrri málsliðurinn sem mér þykir alveg opna spurninguna, í það minnsta. Þetta er ekki eitthvað sem á að vera óskýrt, eitthvað sem við viljum velta fyrir okkur þegar breytingin hefur átt sér stað. Það á að vera algerlega skýrt. Þess vegna vil ég koma því að að þetta á vitaskuld að vera í stjórnarskrá. Í því sambandi er alveg þess virði að fara aðeins út í ágætt plagg sem er kallað frumvarp stjórnlagaráðs til stjórnarskipunarlaga. Þar eru mörg mjög góð ákvæði. Ég verð að segja að í hvert sinn sem ég lít í þetta plagg man ég hvers vegna það er mikilvægt að raungera það frumvarp og gera að stjórnarskrá Íslands í öllum meginatriðum. Þar er 89. gr. og 90. gr. sem mig langar örstutt að drepa á. 89. gr. er svohljóðandi, með leyfi virðulegs forseta: „Ráðherrar mæla fyrir frumvörpum og tillögum frá ríkisstjórn, svara fyrirspurnum og taka þátt í umræðum á Alþingi eftir því sem þeir eru til kvaddir en gæta verða þeir þingskapa. Ráðherrar hafa ekki atkvæðisrétt á Alþingi. Sé alþingismaður skipaður ráðherra víkur hann úr þingsæti á meðan hann gegnir embættinu og tekur varamaður þá sæti hans.“ Þetta er afskaplega góð klausa að mínu mati. Svona ætti þetta að vera. En það er alveg þess virði að spyrja líka hverjar afleiðingarnar eru af þessu ágæta frumvarpi því að í 90. gr. kemur fram hugmyndafræðilegur grundvallarmunur á því hvernig frumvarp stjórnlagaráðs er hugsað, sem stjórnarskrá fólksins þar sem valdið streymir frá fólkinu og upp á við, og þeirri hefð sem við komum úr, sem er sú að valdið kemur frá guði og fer þaðan niður til konungs, niður til þingsins og niður til þjóðar. Þaðan kemur arfleifð íslensku stjórnarskrárinnar, frá Danmörku, frá konungsveldinu. Vissulega er Danmörk lýðræðisríki. Það er ekki hægt að segja annað. En það er hugmyndafræðilegur grundvallarmunur til staðar. Mér finnst hann endurspeglast vel í 90. gr. frumvarps stjórnlagaráðs, með leyfi forseta: „Alþingi kýs forsætisráðherra. Eftir að hafa ráðfært sig við þingflokka og þingmenn gerir forseti Íslands tillögu til þingsins um forsætisráðherra. Er hann rétt kjörinn ef meiri hluti þingmanna samþykkir tillöguna. Að öðrum kosti gerir forseti Íslands nýja tillögu með sama hætti.“ Þetta er heldur löng grein þannig að ég ætla ekki að lesa hana alla upp. En þarna er grundvallarmunur á því hvernig við hugsum um vald. Þarna kemur valdið neðan frá og fer upp á við, ekki ofan frá og niður á við. Ég veit að þetta er ekki lögskýring sem hér er á ferð en þetta er hugmyndafræðilegur munur og mér þykir hann skipta máli og mér finnst hann skipta gríðarlega miklu máli þegar við hugsum um grundvallaratriði lýðræðisríkis á borð við þrískiptingu valdsins, sérstaklega í ljósi þess að við stöndum okkur einfaldlega ekki þegar kemur að þeim mikilvæga þætti nútímasamfélags. Í ágætri ræðu hv. 4. þm. Reykv. n. áðan var farið inn á ósýnilega valdið, eitthvað sem hefur sem betur fer verið til umræðu upp á síðkastið og er alveg þess virði að viðra í þessu samhengi. Það er þannig, hvort sem okkur líkar betur eða verr, og það fæst staðfest hér af hv. þingmönnum sem áður hafa verið hæstv. ráðherrar, að það er alltaf til staðar ákveðið vald sem ráðherrar hafa yfir þingflokki, sér í lagi þegar þeir eru einnig þingmenn. Það á ekki eingöngu við þegar þeir eru einnig þingmenn en sérstaklega þegar þeir eru einnig þingmenn, þegar þeir tilheyra beinlínis enn þá þingflokki, sem ég hygg að yrði óhjákvæmilega afleiðingin áfram, jafnvel þótt þetta frumvarp næði fram að ganga og yrði að lögum. Ég hugsa hins vegar að það yrði ekki endilega afleiðingin ef eitthvað eins og 89. gr. frumvarps stjórnlagaráðs yrði lögfest í stjórnarskrá landsins. Þar hygg ég að sé grundvallarmunur á aðferðafræðinni, á því að setja þetta í þingsköp sem heimild annars vegar og setja þetta sem skyldu í stjórnarskrá hins vegar. Það er grundvallarmunur þarna á sem ég held að skipti verulegu máli. Þetta er að sjálfsögðu sagt með þeim fyrirvara að ég styð málið og tel það gott en tel að ganga þurfi miklu lengra. Það þarf að breyta stjórnarskrá til að gera þetta almennilega, að mínu mati. Síðast en ekki síst, eða kannski síðast en alla vega alls ekki síst, langar mig að fjalla um kostnaðinn. Þegar kemur að lýðræðisumbótum og kerfisbreytingum dettur mörgum fyrst og fremst í hug að allt sem skili betra eða skilvirkara lýðræði hljóti að vera ægilega dýrt og kosta ógrynni af peningum. Það eru tvö svör við því. Í fyrsta lagi: Það er ekki rétt. Lýðræði er ekki dýrt. Það kostar ekki mikla peninga. Það er ekki mjög flókið. Við höfum gert þetta í mjög langan tíma og með „okkur“ á ég við heilu samfélögin, langt út fyrir Ísland. Hitt svarið er: Jafnvel ef það væri umtalsvert dýrara en það raunverulega er væri það samt þess virði. Við erum að tala um undirstöðu samfélags, grunnforsenduna, grundvallarréttlætinguna fyrir því að einn hafi yfir höfuð vald yfir öðrum. Án þeirrar réttlætingar er engin leið til að útkljá vald nema ofbeldi. Að því gefnu að við viljum það ekki hljótum við að vilja lýðræði. Við hljótum að vilja það sama hvað það kostar. Annars mun það kosta ofbeldi. Ég fór einhvern tíma yfir það sem ég gat áætlað að einn þingmaður kostaði á ári og komst að þeirri niðurstöðu að það væru um 100 milljónir á ári. Ef við gefum okkur tíu ráðherra í ríkisstjórn segjum við tíu þingmenn á ári og þá eru þetta um 120 milljónir. [*Sjá leiðréttingu þingmanns í ræðu 9.3 kl. 16.31.] Ef við gefum okkur að þetta kosti enn þá meira hygg ég að það væri samt ágætisnýting á fé. Ég tók úr frumvarpi til fjárlaga 2016 örfáar tölur til að setja málin í samhengi. Fjarskiptasjóður er þar með 700 milljónir úr ríkissjóði. Þjóðkirkjan er með 1.580 milljónir. Ég vil ítreka þetta: Þjóðkirkjan er með 1.580 milljónir. Og við tölum um að það hljóti að vera svo dýrt koma á almennilegum lýðræðisferlum. Það er bara þvæla, virðulegi forseti, með fullkominni virðingu. Kirkjugarðar: 1.059 milljónir. Þjóðskrá: 1.197 milljónir. Nú er ég ekki endilega, alla vega ekki við þetta tilefni, að leggja til að þeim upphæðum verði breytt, þótt ég sé vitaskuld hlynntur aðskilnaði ríkis og kirkju og telji ekki að trúmál eigi að koma ríkinu nokkurn skapaðan hlut við. En það er svolítið önnur umræða. Þessar tölur varpa ljósi á það að ef við gerum ráð fyrir þessum peningum á ári eru þetta afskaplega lágar upphæðir. Það má gera ráð fyrir því að kosningar kosti um 300 milljónir á ári. Við höldum kosningar sem samfélag á þremur af hverjum fjórum árum; sveitarstjórnarkosningar, forsetakosningar og alþingiskosningar. 300 millj. kr. eru vissulega mikið fyrir einstakling en í samhengi við fjárlög eru þetta engar upphæðir og vissulega ekki þegar kemur að mikilvægi undirstöðu siðmenntaðs samfélags, sem er auðvitað lýðræði og allt sem því fylgir, þar á meðal einstaklingsfrelsi o.s.frv. Við erum algerlega sátt við að þurfa að borga fyrir heilbrigðiskerfið, fyrir löggæslu og mannréttindavernd, dómskerfið og aragrúa af stofnunum sem við erum meira að segja ósammála um hvort eigi yfir höfuð að vera á ríkisspenanum eða ekki. En alltaf þegar við ræðum lýðræðisumbætur er kostnaðurinn allt í einu orðinn ægilega mikið vandamál. Mér finnst þetta skrýtið, virðulegi forseti. Ég átta mig ekki á því hvaðan þetta kemur. Kannski hljómar lýðræðið einfaldlega of gott til að vera satt en það er það ekki. Lýðræðið er ekki of gott til að vera satt. Það er einfalt, ódýrt en umfram allt er það sjálfsagt. Þess vegna eigum við ekki að láta einhverja smáaura, samanborið við fjárlögin, stöðva okkur í að koma í gegn jafn sjálfsögðum breytingum og þeim að ráðherrar víki úr þingsæti meðan þeir eru ráðherrar. Og þótt lengra væri gengið. Nú hef ég ekki fleira til að ræða að þessu sinni, sér í lagi með hliðsjón af því að ég á einungis eftir tvær mínútur. En ég fagna þessu máli, jafnvel ef það verður eingöngu til að vekja umræðu um þessi mál því að þetta skiptir máli. Þegar við urðum að lýðveldi kláruðum við aldrei ferlið að mínu mati. Við reyndum að klára það á síðasta kjörtímabili. Það hefur ekki enn þá tekist en við verðum að halda umræðunni áfram og við megum aldrei missa sjónar á því að við erum lýðveldi. Við ætlum að hafa hlutina þannig í þessu landi að valdið komi frá þjóðinni og til þingsins og upp á við en ekki öfugt. Þótt það sé ekki lögfræðileg útskýring á gangi mála er það grundvallaratriði sem við eigum aldrei að víkja frá. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mig langar að blanda mér aðeins í umræðuna og þakka hv. flutningsmanni, Valgerði Bjarnadóttur, fyrir framsögu hennar. Það er bæði hollt og gott að hlusta á vangaveltur í málinu sem sannarlega er umdeilt því að oftar en ekki hafa þær hugmyndir verið viðraðar að ráðherrar gegni ekki þingmennsku meðan þeir eru ráðherrar. Flutningsmenn þessa frumvarps fara vissulega vægar í málið. Samkvæmt því er heimilt að ráðherrar segi af sér þingmennsku, gegni þeir ráðherraembætti. Og ef lengra væri gengið, að skylda þingmenn til að segja af sér þingmennsku ef þeir verða ráðherrar, þá þurfi stjórnarskrárbreytingu til. Eflaust er það rétt. Mér finnst vera margir fletir á þessu máli og ég skil algerlega þá lýðræðisfleti sem talað er um, styrkingu Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu og að verið sé að undirstrika aðskilnað framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. En mér finnst samt málið ekki það einfalt. Þess vegna er hollt og gott að taka svona mál til umræðu. Oft koma hliðstæð mál til umræðu í þjóðfélaginu, mál sem flutt eru á þingi og umræðan í kjölfarið verður á þá leið að þarna sé komið eitthvert mál sem gerbreyti vinnu þingsins og lýðræðislegum vinnubrögðum þannig að málin verði betur unnin og að það leysi svo margt sem við höfum verið að gagnrýna, bæði innan og utan þings varðandi þingstörfin og þau mál sem koma hér til umfjöllunar. Að bæta hvernig mál eru unnin, hvort þau eru unnin undir flokksaga, undir þrýstingi frá ráðherrum eða hvernig sem það er nú, og að þau séu jafnvel ekki nógu vel unnin áður en þau koma í þingið. Rætt er um mikilvægi þess að frelsi þingmanna sé sem mest til að taka afstöðu gagnvart málum þó að þau komi frá þeirra eigin ráðherra, að þeir eigi að virkja krafta sína á þingi og hafa skoðanir á málum og láta ekki allt yfir sig ganga þótt þau komi frá þeirra eigin ráðherra. Ég hef velt upp gagnrýni í umræðum um þessi mál sem einnig hefur komið fram núna, þ.e. að það sé lýðræðishalli gagnvart stjórnarandstöðu hverju sinni þar sem stjórnarmeirihlutinn fái meira vægi í umræðunni í þjóðfélaginu þar sem hann hefur ráðherra og líka varaþingmenn, jafnmarga og þá ráðherra sem fara af þingi. Meira vægi fylgir því á kostnað þeirra sem eru í stjórnarandstöðu hverju sinni. Mér finnst það ekki mjög lýðræðislegt, sama hver á í hlut. Ég hef stillt því upp þannig: Ef núverandi stjórnarflokkar eru með mikinn meiri hluta og hafa þar að auki ráðherra og fullmannað á þingi er það ekki endilega hollt lýðræðinu. Og þótt hver flokkur fengi sama atkvæðavægi vitum við að aðgengi ráðherra að fjölmiðlum er mjög mikið. Við það bætist síðan sá aukni fjöldi sem mundi vera á þingi fyrir viðkomandi flokk. Mér finnst það ekki eftirsóknarvert ef ég hugsa um lýðræðið í því sambandi. Síðan mundi fylgja þessu mikill kostnaður, það væri dýrt að fjármagna það. Þá segja menn: Lýðræði kostar sitt. Já, ef þetta væri nú lýðræði sem við kölluðum eftir! Þegar maður horfir á gallana á málinu eins og þá sem ég nefndi sér maður að þetta getur verið ólýðræðislegt. Veltum aðeins fyrir okkur þætti kjósenda í þessu máli. Maður kýs einhvern flokk og berst fyrir hann. Oftar en ekki nær sá flokkur kannski einum þingmanni í hinum fámennari kjördæmum. Það er ekki þar með sagt að kjósendur hafi þá kosið mann númer tvö af því að einhver lenti í öðru sæti en ekki í fyrsta sæti. Síðan hafa kjósendur ekkert um það að segja að fulltrúi þeirra, sá sem þeir kusu á þing, er allt í einu orðinn halaklipptur ráðherra og ekki með atkvæðisrétt á þingi heldur varaþingmaðurinn sem er næstur á eftir honum. Mér finnst það skekkja myndina dálítið. Það má alveg hugsa um það og spá í það í þessu samhengi. Þegar flokkar á kjörtímabilinu tala við kjósendur sína, ferðast um landið í kjördæmavikum og allt það sem fylgir því að halda uppi flokksstarfi í landinu á milli kosninga, hafa þeir flokkar sem eru í stjórn líka ansi mikið vægi á þeim vettvangi með fullskipaðan þingflokk á launum plús ákveðið marga ráðherra sem geta í nafni embættis síns ferðast á kostnað þess og gert allt sem þeir vilja í þeim efnum varðandi fundi og annað og hafa svo fullskipaðan þingflokk þar að auki. Ég held að það megi ekki vanmeta þann þátt í umræðunni þegar við tölum um lýðræðishalla. Við vonumst til að svona breytingar mundu auka lýðræðið, styrkja þingið og skilji að framkvæmdarvald og löggjafarvald. Fram kom í ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar að oftar en ekki eru þingmenn kúgaðir til að fara eftir því sem ráðherra þeirra vill í ýmsum málum. Þá spyr ég á móti: Hvað mundi breytast við að einhverjir varaþingmenn kæmu inn? Væru þeir þá annarrar gerðar og létu ekki kúga sig? Er eitthvert garantí fyrir því að sá hópur þingmanna sem kæmi inn sem varaþingmenn léti síður kúga sig til hlýðni, eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson orðaði það? Það hlýtur að vera undir hverjum og einum þingmanni komið að fylgja sinni sannfæringu og hafa bein í nefinu til að vinna að breytingum á þeim málum sem viðkomandi er ekki sáttur við, hvort sem það er mál frá hans eigin ráðherra eða einhverjum öðrum. Mér finnst þurfa að styrkja þingið og starf innan þingsins eins og það er. Það vantar virkilega mikið upp á það. Það þarf að styrkja þingið þannig að hægt sé að efla vægi Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu án þess að koma þurfi til þess að ráðherrar sitji ekki lengur á þingi sem þingmenn og komi aðeins á þing til þess að gegna embættisskyldum ráðherra og tala í þeim málum sem heyra undir málaflokk þeirra. Ég held að það sé heldur ekki endilega gott fyrir lýðræðið að ráðherrum sé einhvern veginn kippt úr sambandi við það þá hringiðu eða ólgu sem er á þingi og gerjun í ýmsum málum, að þeir verði bara ígildi embættismanna. Ég held að það sé ekki endilega hollt að vera í þeirri stöðu. Viljum við að ráðherrar séu bara embættismenn, hversu góðir sem þeir eru? Þeir eru þó kosnir lýðræðislegri kosningu til fjögurra ára, sem embættismenn eru ekki. Mér finnst að ráðherrar finnst eigi að finna hjartsláttinn í landinu og í umræðunni á þingi og hjá kjósendum í stað þess að lokast inni í einhverjum fílabeinsturni og verða ígildi embættismanna, með fullri virðingu fyrir allri þeirri stétt. Þetta vildi ég viðra í þessum málum. En ég segi fyrir mína parta að mér finnst þessi umræða holl og góð og er alveg fylgjandi þeirri hugsun að efla sjálfstæði þingsins og að þau mál sem koma hingað frá ráðherrum séu þannig að þingið hafi sem mesta aðkomu að þeim og breyti þeim ef þörf er á, skanni þau öll í gegn og geri breytingar á þeim. Að það sé ekki nein skömm fyrir viðkomandi ráðherra þótt málin breytist, enda kom fram í ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, svo ég vitni nú aftur í hann, að nefndir á þingi hafi tekið mál og stokkað þau algerlega upp og gert á þeim góðar breytingar. Svo ég held að þetta komi nú líka innan frá, frá þingmönnum sjálfum og þeim sem stýra nefndum, og sjálfstrausti og frumkvæði þingmanna sjálfra að taka sér meira vald, sem þeir hafa í dag samkvæmt þingsköpum, að ekki þurfi neinar breytingar til. Þeir þurfa að fá meiri stuðning, sérfræðiaðstoð og fjármuni til að styrkja starf og vinnuaðstöðu þingmanna svo þeir geti tekið sér þann sess sem þeim er ætlaður í þingsköpum og stjórnarskrá landsins. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um málið og finnst gott að fá svona mál fram til að taka umræðu um þau.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Ég held að það sé gott að við ræðum mál af þessu tagi og veltum hinum ýmsu hlutum upp. Þingmaðurinn talar sem landsbyggðarþingmaður úr mjög erfiðu kjördæmi og hefur aðra sýn á starf þingmannsins og allt aðra reynslu en ég sem er þingmaður í Reykv. n. Það er staðreynd. Ég velti fyrir mér út af því sem þingmaðurinn sagði: Ef við skildum þarna á milli, gæti það þá kannski orðið til þess að þingmenn sem verða ráðherrar færu að meta þingmannsstarfið að verðleikum umfram það sem er í dag? Ráðherradómur hefur verið í úrvalsdeild. Þeir sem ekki verða ráðherrar í ríkisstjórnarflokkum eru í fyrstu deild. Það er þessi goggunarröð sem er gífurleg í stjórnmálunum og meiri en ég hafði nokkurn tíma ímyndað mér. Gæti breyting af þessu tagi kannski orðið til þess að menn litu þingmannsstarfið alvarlegri augum og þætti meira til þess koma en er í dag þegar menn róa að því öllum árum að verða ráðherrar og meta ekki þingmannsstarfið? Gæti þetta orðið til að breyta því eitthvað? Ég velti því fyrir mér.
Herra forseti. Já, það má alveg hugsa þetta út frá þeirri hlið. Þegar þingmenn verða ráðherrar fjarlægjast þeir kannski hið hefðbundna þingmannsstarf og keyra fyrst og fremst á það hlutverk sem þeir eru í og eru kannski ekki nægjanlega uppteknir af því í hverju starf þingmannsins er fólgið, þó að þeir þekki það flestir af eigin raun. Sumir koma beint inn á þing og verða strax ráðherrar og þekkja það ekki í upphafi, dæmin eru til um það. Mér finnst vert að hugsa um þetta. Ég er kannski líka að hugsa um kjósendur. Mér finnst að við þurfum að tala til kjósenda og hugsa út frá þeim. Ef við værum að fara í þá átt að sá aðskilnaður verði sem þarna er verið að tala um, milli ráðherra og þingmanna, þyrfti það þá ekki líka að vera þannig að þeir sem bjóða fram lista bjóði fram ráðherralista svo að menn viti þá að þeir væru að kjósa einhvern sem hugsanlega yrði þeirra kandídat sem ráðherra? Þurfum við þá ekki að taka þetta lengra í þá áttina að kjósendur hafi eitthvert val um það frekar en að kjósendur sitji allt í einu uppi með að þeirra þingmaður er ekki lengur á þingi og hefur ekki virkni sem þingmaður og það sem því fylgir, heldur er orðinn ígildi embættismanns og fjarlægari en annars væri? Þyrfti þá að vera einhver slíkur möguleiki á kjörseðli?
Hæstv. forseti. Þingmaðurinn segir nokkuð. Mér finnst tengingin sem hv. þingmaður gerir milli kjósandans og fólks sem situr á framboðslista vera meiri en ég hafði hugsað út í. Það er búið að kjósa fólk, það er efst á listum og fer inn á þing og síðan, samkvæmt goggunarröðinni, fara þeir sem eru efstir á lista í úrvalsdeildina og setjast á ráðherrabekkinn. Þá finnst mér hv. þingmaður vera að segja að kjósandinn sé búinn að missa sinn fulltrúa, að það komi einhver annar inn sem ekki sé jafn gildur fulltrúi. Ég verð að segja fyrir mig að mér finnst svolítið erfitt að setja mig inn í þetta og velti því fyrir mér - persónukjör er reyndar annað áhugamál mitt, að fólk eigi rétt á að velja fólk á lista - hvort það svarar ekki þessari spurningu frekar en það að þingmaður verði ráðherra og láti af þingmennsku og þá missi fólk fulltrúa sinn? Ég næ því ekki alveg, ég verð að segja það, virðulegi forseti.
Herra forseti. Eins og ég hef tjáð mig í þessu máli er ég einmitt að tala um að kjósendur raði í forvali inn á sína lista. Sá sem lendir þar efstur hefur meira vægi en þeir sem koma neðar, hann var efstur. Það má kannski segja að það sé ígildi persónukjörs sem ég er þá að tala í kringum. Menn horfa síðan upp á það að sá sem var efstur er, með því að verða ráðherra, sviptur atkvæðisrétti. Mér finnst það stór þáttur í þessu að þurfa að sitja uppi með það sem ráðherra að geta ekki greitt atkvæði á þingi í umdeildum málum. Þá nefni ég, til að draga upp sterka mynd, aðildina að Evrópusambandinu sem skók allt þjóðfélagið á síðasta kjörtímabili, eða að minnsta kosti á ákveðnum stöðum. Ef ég hefði á því kjörtímabili orðið ráðherra hefði ég verið mjög ósátt við að missa atkvæðisrétt minn og geta ekki kosið í því máli. [[Gripið fram í.]] Mér finnst það mjög alvarlegt mál að ráðherrar fái ekki að nýta atkvæðisrétt sinn miðað við að þeir séu lýðræðislega kosnir og kjósendur treysti því að sá aðili sem er kosinn á þing fylgi þeirri stefnu eftir sem flokkurinn talar fyrir í kosningum.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um mótun stefnu stjórnvalda um flokkun, vernd og skráningu ræktunarlands. Flutningsmenn auk mín eru Steingrímur J. Sigfússon og Svandís Svavarsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að setja á fót starfshóp til að móta og setja fram stefnu stjórnvalda um flokkun og vernd ræktunarlands og fylgja henni eftir með áætlun um skráningu ræktunarlands og verndar- og varðveisluráðstafanir. Skráin verði gerð og birt í samræmi við kröfur um grunngerð stafrænna landupplýsinga um Ísland og verði til stuðnings við ákvarðanir um landnotkun og breytingar á henni. Ráðherra leggi þingsályktunartillögu um flokkun, vernd og skráningu ræktunarlands fyrir 146. löggjafarþing.“ Ég ætla að fylgja þingsályktunartillögunni eftir með hluta af greinargerð sem henni fylgir. Þessi þingsályktunartillaga var fyrst flutt á 144. löggjafarþingi en kom ekki til umræðu og er því endurflutt. Eftirfarandi greinargerð fylgdi tillögunni: „Efni þingsályktunartillögunnar ræðst að nokkru af því að í 2. gr. frumvarps til laga um breytingar á jarðalögum, nr. 81/2004, sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagði fyrir 144. löggjafarþing, er vísað til stefnu stjórnvalda um flokkun landbúnaðarlands þegar til þess kemur að meta hvort sveitarfélagi beri að afla leyfis ráðherra fyrir breyttri landnotkun. Engin samræmd stefna um flokkun landbúnaðarlands er til hérlendis, né heldur slík flokkun sem tekur til alls landsins og byggist á samræmdum forsendum. Í 6. gr. uppkasts að frumvarpi til laga um breytingu á jarðalögum ásamt athugasemdum sem samið var af nefnd sem Steingrímur J. Sigfússon, þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra, skipaði undir lok ársins 2012, var gert ráð fyrir mótun landnýtingarstefnu til 12 ára í þingsályktun og uppsetningu landupplýsingagrunns. Um þetta segir í athugasemdum við 6. gr. frumvarpsdraganna: „Hér er á ferðinni nýmæli í jarðalögum. Grein þessi er í rauninni hryggjarstykkið í nýrri hugsun í framkvæmd jarðalaga sem sett er fram í frumvarpi þessu. Með greininni er ætlunin að tryggja að yfirvöld landbúnaðar- og skipulagsmála hafi skýra stefnu til að vinna eftir og upplýsingar um landbúnaðarland til að nota þegar ákvarðanir eru teknar sem byggja á stefnunni.“ Efni fyrirliggjandi þingmáls er í þessum anda. Enda þótt stjórnvöld hafi ekki markað sér stefnu um flokkun landbúnaðarlands, né látið slíka flokkun fara fram, ber lagafrumvarpið sem lagt var fyrir 144. löggjafarþing þess vott að ræktunarland, þ.e. ræktað land og ræktanlegt, er í góðum metum hér á landi og talið verðmætt. Þetta sést glöggt af því að í 2. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir því að leyfi ráðherra þurfi til að breyta landnotkun á „landsvæði sem er minna en 5 hektarar og er gott ræktunarlegt land, hentar vel til landbúnaðar eða vegna legu sinnar telst að öðru leyti mikilvægt vegna matvælaframleiðslu“ en jafnframt segir í athugasemdum við greinina að engin skilgreining sé til á góðu ræktunarlandi og verður þá ljóst að bagalegur skortur er á þekkingu á umfangi og verðmæti þess hluta þjóðarauðsins sem felst í ræktunarlandi. Þingsályktunartillagan felur það í sér að bætt verði úr þessu með söfnun upplýsinga um ræktunarland og birtingu þeirra. Annað markmið þingsályktunartillögunnar er að stuðla að því að gerð verði áætlun um vernd góðs ræktunarlands í merkingunni ræktað eða ræktanlegt land, enda er það mikilvæg, takmörkuð auðlind sem ýmist getur eyðst, rýrnað eða vaxið. Mótun opinberrar stefnu um flokkun, vernd og skráningu ræktunarlands er brýnt verkefni. Ræktunarland er takmörkuð auðlind. Í skýrslu auðlindanefndar frá árinu 2000, sem gerð var samkvæmt þingsályktun nr. 26/122 um skipan opinberrar nefndar um auðlindagjald, er bent á að unnt er að skilgreina náttúruna í heild sinni, eða einstaka hluta hennar, sem auðlind á grundvelli nýtingar. Ræktunarland á Íslandi er ýmist nýtt í þágu efnahagslegra markmiða eða er nýtanlegt. Það fellur því greiðlega undir skilgreininguna í fyrrnefndri skýrslu og henni hefur verið beitt í síðari umfjöllun um landnotkun á vegum hins opinbera. Gott ræktunarland er takmörkuð auðlind hvarvetna og á það ekki síst við á Íslandi. Talið er að einungis um 600.000 hektarar lands geti talist hentugt ræktunarland hérlendis og af því hafa um 120.000 hektarar, eða því sem næst fimmtungur, þegar verið teknir til ræktunar. Gildi ræktunarlands er viðurkennt í tillögum Skipulagsstofnunar að landsskipulagsstefnu 2013–2024 þar sem lagt er til að „landbúnaðarland verði flokkað og verðmætt land fyrir ræktun verði ekki tekið til annarrar landnotkunar með ásýnd menningarlandslags og framtíðarhagsmuni í landbúnaði að leiðarljósi“. Í þessu skyni verði lagðar hömlur á skiptingu jarða og „verðmætu og samfelldu landbúnaðarlandi viðhaldið með tilliti til fæðuöryggis og varðveislu landgæða“. Nokkuð þykir hafa borið á því undanfarið með sívaxandi frístundabyggð að landnýting í þágu matvælaframleiðslu hafi verið látin þoka fyrir öðrum hagsmunum. Jörðum hefur verið skipt milli eigenda eða hlutaðar niður í lóðir undir frístundabyggð án þess að lagt hafi verið mat á áhrif þessa á landkosti til landbúnaðar og virðast ýmsar sveitarstjórnir, sem þarna fara með skipulagsvald, ekki leggja mikla áherslu á varðveislu ræktunarlands. Þessari þingsályktunartillögu er stefnt gegn slíku skeytingarleysi um þá mikilvægu auðlind sem ræktunarland er hér á landi sem annars staðar þar sem slíkt land er að finna. Stórfelld kaup eða langtímaleiga erlendra aðila á ræktunarlandi hefur einkum átt sér stað utan Evrópu. Hlutafélag í eigu sænskra fjárfesta, Black Earth Farming Ltd., hefur þó gerst umsvifamikill landeigandi í Evrópuhluta Rússlands og ræktar þar bæði korn og orkujurtir í miklum mæli. Hérlendis eru lítil brögð að eignarhaldi erlendra aðila á jarðeignum. Haustið 2012 voru einstaklingar með erlent ríkisfang eigendur eða meðal eigenda að 1,33% jarða og einungis 0,37% jarða voru í eigu erlendra ríkisborgara að öllu leyti, samanber svar atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra við fyrirspurn Ásmundar Einars Daðasonar um eignarhald bújarða á 141. löggjafarþingi. Svarið miðast við fjölda bújarða, ekki er lagt mat á landkosti eða notagildi á borð við ræktunarmöguleika. Nokkuð hefur hins vegar borið á því á undanförnum áratug eða svo að innlend fyrirtæki og einstaklingar hafi safnað að sér jarðeignum, einkum jörðum sem fylgja veiði- og vatnsréttindi eða réttur til búvöruframleiðslu. Sumir þeirra aðila sem voru hvað umsvifamestir á þessum vettvangi urðu reyndar gjaldþrota eftir efnahagshrunið haustið 2008, svo sem fyrirtækið Lífsval, og lentu eignir þeirra í annarra höndum. Dótturfélag útgerðarfélagsins Skinneyjar–Þinganess festi t.d. kaup á kúabúi Lífsvals í Flatey í Austur-Skaftafellssýslu, sem er meðal stærstu rekstrareininga í íslenskum landbúnaði. Hlutdeild fyrirtækja í landbúnaði og landnotkun eykst því um þessar mundir og er við því að búast að það kalli á ýmsar breytingar, enda rekstur fyrirtækjanna að ýmsu leyti frábrugðinn starfsemi einyrkja í hefðbundinni landbúnaðarframleiðslu. Ég ætla í lokin að koma aðeins inn á vernd auðlindarinnar. Margt í þróun síðustu ára og áratuga hefur orðið til þess að beina athygli manna að hinni umfangsmiklu gróður- og jarðvegseyðingu sem orðið hefur víða um heim á sama tíma og fólksfjölgun er hraðari en nokkru sinni fyrr. Um 1800, við upphaf iðnbyltingarinnar, var heildarfjöldi mannkyns nálægt 1 milljarði, árið 1987 voru um 5 milljarðar manna á jörðinni, árið 1999 var fjöldinn orðinn 6 milljarðar og 7 árið 2011. Er búist við að árið 2024 fari heildarfjöldi mannkyns yfir 8 milljarða. Það er til marks um það hversu ör fólksfjölgun síðustu áratuga hefur verið að 1970 var mannfjöldi á jörðinni aðeins um helmingur þess sem hann er orðinn nú. Á sama tíma og jarðarbúum fjölgar örar en nokkru sinni fyrr hefur víða orðið gróður- og jarðvegseyðing sem verður ávallt til þess að rýra afkomumöguleika fólks en reynist þeim mun tilfinnanlegri sem jarðarbúar verða fleiri og þörfin fyrir matvæli meiri. Af þessum sökum hafa mörg ríki gripið til sérstakra ráðstafana til verndar og uppbyggingar gróðri og jarðvegi. Hérlendis er starfsemi í Landgræðslu ríkisins og Skógræktar ríkisins dæmi um atbeina hins opinbera í þessa veru sem hefur skilað mikilsverðum árangri á sviði uppgræðslu, en sérstakar ráðstafanir til verndunar og viðhalds ræktunarlands hafa ekki verið gerðar. Benda má á að í Noregi er landbúnaður víða stundaður við skilyrði sem líkjast því sem hér gerist með tilliti til veðurfars. Ræktarland í Noregi er aðeins lítill hluti landsins eins og hér á landi, en tæp 3% af heildarflatarmáli landsins, eða því sem næst 11.000 ferkílómetrar, eru ræktað land. Enda þótt ekki séu aðgengilegar nægilega ítarlegar upplýsingar um stærð og staðsetningu ræktunarlands á Íslandi hefur verið aflað mikilvægrar vitneskju um gerð, flokkun og útbreiðslu jarðvegs þar sem alþjóðlegum flokkunarreglum hefur verið beitt og á grundvelli þessa hefur verið gert stafrænt íslenskt jarðvegskort. Í fyrstu var þetta kort hluti af verkefninu Nytjaland á vegum Landbúnaðarháskóla Íslands en gagnagrunnur sem það byggðist á var fluttur til Fasteignamats ríkisins og þaðan til Þjóðskrár Íslands með samruna stofnananna árið 2010. Ég vil í lokin ítreka að ég tel þetta mál vera þannig vaxið að þingheimur allur ætti að geta sameinast um það og mér finnst það vera eitt af þeim málum sem ætti að geta komið frá þinginu og hlotið afgreiðslu án þess að það væri að þvælast fyrir pólitíkinni. Talandi um ráðherraræði, völd þingsins og áhrifamátt þingsins tel ég að þetta sé dæmi um að ýmis mál geta vaknað hér á þingi og eru fullburðug til þess að hljóta góða meðferð í nefndum og ganga síðan til afgreiðslu og fá jákvæða afgreiðslu og ekki þurfi alltaf að koma til kasta framkvæmdarvaldsins þegar þau eru lögð fram. Ég vil líka undirstrika að mjög brýnt er við vinnslu mála sem þessara og annarra á þingi að auðvitað þarf þingið líka að taka til sín völd og sérfræðiþjónustu og fá meiri stuðning til þess að undirbúa bæði þingsályktunartillögur eins og hér hefur verið kynnt með ítarlegri greinargerð. Ég þakka fyrir þá vinnu sem lögð var í að semja þessa miklu og góðu greinargerð sem fylgir þessari þingsályktunartillögu um mótun stefnu stjórnvalda um flokkun og vernd og skráningu ræktunarlands sem lætur kannski ekki mikið yfir sér en er stórmál þegar farið er yfir þá greinargerð sem tillögunni fylgir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ákvæðum ýmissa laga um bann við mismunun, um réttindi fatlaðs fólks. Ég flyt þetta mál fyrir hv. varaþingmann Bjartrar framtíðar, Freyju Haraldsdóttur, sem lagði málið fram í haust þegar hún sat á þingi sem varaþingmaður. Aðrir flutningsmenn ásamt hv. þm. Freyju Haraldsdóttur eru Brynhildur Björnsdóttir, hv. varaþingmaður Bjartrar framtíðar, og hv. þingmenn Brynhildur Pétursdóttir, Heiða Kristín Helgadóttir, Páll Valur Björnsson og Róbert Marshall. Í I. kafla er breyting á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Á eftir orðinu „kynþáttar“ í 1. mgr. 180. gr. og 233. gr. a laganna kemur: fötlunar. Í II. kafla er breyting á stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, með síðari breytingum. 2. gr. Á eftir orðinu „þjóðerni“ í 2. mgr. 11. gr. laganna kemur: fötlun. Í III. kafla er breyting á lögum um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, nr. 55/1980, með síðari breytingum. 3. gr. Á eftir orðinu „þjóðerni“ í 1. gr. laganna kemur: fötlun. Í IV. kafla er breyting á lögum um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, með síðari breytingum. 4. gr. Á eftir orðinu „kynferðis“ í 2. mgr. 1. gr. laganna kemur: fötlunar. Í 5. gr. segir að lög þessi öðlist þegar gildi. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks, eins og þeim var breytt með lögum nr. 152/2010, segir að markmið laganna sé að tryggja fötluðu fólki jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa því skilyrði til þess að lifa eðlilegu lífi. Í 2. mgr. greinarinnar er um framkvæmd laganna sérstaklega vísað til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 152/2010 segir eftirfarandi varðandi markmiðsgreinina, með leyfi forseta: „Lögð er til sú breyting að tekið verði skýrar fram en áður að tekið skuli mið af þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir við framkvæmd laganna og er þar sérstaklega vísað til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þáverandi félagsmálaráðherra undirritaði samning fyrir hönd íslenskra stjórnvalda 30. mars 2007 og stendur yfir vinna að undirbúningi fyrir fullgildingu samningsins en jafnframt stefna stjórnvöld að því að leggja til við Alþingi að samningurinn verði lögfestur í heild sinni.“ Alþingi samþykkti 11. júní 2012 þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks til ársins 2014. Á grundvelli áætlunarinnar hefur innanríkisráðuneytið leitt vinnu samstarfsnefndar ráðuneyta við að undirbúa fullgildingu samningsins. Ráðuneytin hafa farið yfir löggjöf hvert á sínu sviði og lagt til breytingar á lögum til samræmis við ákvæði samningsins. Í greinargerð innanríkisráðuneytisins um fullgildingu samningsins um réttindi fatlaðs fólks, frá 23. apríl 2013, er meðal annars fjallað um 5. gr. samningsins sem ber yfirskriftina Jafnrétti og bann við mismunun. Í 2. tölulið þeirrar greinar segir, með leyfi forseta: „Aðildarríkin skulu leggja bann við hvers kyns mismunun vegna fötlunar og tryggja fötluðu fólki jafna og nægilega réttarvernd gegn mismunun á öllum sviðum.“ Í fyrrnefndri greinargerð innanríkisráðuneytisins segir um 5. gr. samningsins, með leyfi forseta: „Í 5. gr. sáttmálans má finna ákvæði um jafnrétti og bann við mismunun. Í skilgreiningu 2. gr. sáttmálans segir að í mismunun felist hvers kyns útilokun eða takmörkun, vegna fötlunar, sem hefur þann tilgang eða áhrif að koma í veg fyrir að fatlað fólk fái notið mannréttinda sinna til jafns við aðra. Þá telst það einnig mismunun ef fötluðu fólki er neitað um svokallaða viðeigandi aðlögun. Mikilvægt er að löggjöf sem tekur á jafnrétti endurspegli þennan skilning á jafnréttishugtakinu. Sömuleiðis þarf að skoða sérstaklega stöðu fatlaðra kvenna og fatlaðra barna og grípa til aðgerða til að tryggja vernd þeirra gegn fjölþættri mismunun. Þá þarf jafnframt að bæta upptalningu á ólögmætum mismunarástæðum í íslensku regluverki. Þar má nefna almenn hegningarlög, nr. 19/1940, lög um starfskjör launafólks og skyldutrygging lífeyrisréttinda, nr. 55/1980, stjórnsýslulög, nr. 37/1993, og lög um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997.“ Bann við mismunun fólks á tilteknum grundvelli gengur eins og rauður þráður í gegnum fjölþjóðlega mannréttindasamninga sem íslenska ríkið hefur skuldbundið sig til að virða. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er engin undantekning frá því eins og fram kemur í mörgum ákvæðum hans, m.a. í 5. gr. sem vitnað er til hér að framan. Það er ekki að ástæðulausu að svo mikil áhersla er á það lögð í samningnum að fatlað fólk fái nægilega og skýra réttarvernd gegn mismunun af ýmsu tagi. Alls staðar í heiminum hefur fatlað fólk þurft að þola mikla mismunun í gegnum tíðina og svo er enn. Ísland er engin undantekning frá því. Með samþykkt þessa frumvarps til laga væri stigið skref í þá átt að skýra og bæta réttarvernd fatlaðs fólks gegn mismunun á tilteknum mikilvægum sviðum með því að bæta fötlun við upptalningu á ólögmætum mismununarástæðum í ákvæðum þeirra laga sem sérstaklega voru tilgreind í því sambandi í tilvitnaðri greinargerð innanríkisráðuneytisins frá 23. apríl 2013, þ.e. í almennum hegningarlögum, lögum um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, stjórnsýslulögum og lögum um réttindi sjúklinga. Umrædd lög lúta að afar mikilsverðum réttindum fólks sem reynslan sýnir að mjög mikilvægt er að tryggð séu fötluðu fólki til jafns við aðra sem og að það sé varið fyrir mismunun hvað það varðar. Lagt er til að þessar lagabreytingar verði samþykktar nú þegar þó að endurskoðun sú á íslensku lagaverki sem unnið er að til að undirbúa fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sé ekki lokið, enda leikur ekki vafi á að þær breytingar sem hér eru lagðar til á mismununarákvæðum umræddra laga eru nauðsynlegur liður í að uppfylla kröfur samnings Sameinuðu þjóðanna um að „tryggja fötluðu fólki jafna og nægilega réttarvernd gegn mismunun“ á þeim mikilvægu sviðum sem þessi lög ná til. Verður því ekki séð að nokkur rök standi til að láta það dragast meira en orðið er að gera þær lagabreytingar sem hér eru lagðar til þannig að fatlað fólk fái örugglega notið skýrrar og góðrar réttarverndar gegn mismunun á þeim sviðum. Ég ætla að fjalla aðeins um greinarnar. Um 1. gr. segir: Í 1. mgr. 180. gr. almennra hegningarlaga er kveðið á um að það varði þann refsingu sem í atvinnurekstri eða þjónustustarfsemi neitar manni um vörur eða þjónustu til jafns við aðra á grundvelli þjóðernis hans, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar. Í 2. mgr. sömu greinar segir að það varði sömu refsingu að neita manni um aðgang til jafns við aðra að opinberum samkomustað eða öðrum stöðum sem opnir eru almenningi. Fatlað fólk á langa sögu af mismunun vegna skorts á aðgengi að almenningsstöðum sem gerir það að verkum að það hefur ekki kost á að sækja verslanir, banka, veitingastaði, bókasöfn, kvikmynda- og leikhús, íþróttahús og fleiri staði sem ófatlað fólk hefur greiðan aðgang að. Því er jafnframt reglulega neitað um vörur eða þjónustu á grundvelli fötlunar. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks tekur meðal annars á þeirri mismunun með því að kveða á um rétt til aðgengis. Því er lagt til að 180. gr. almennra hegningarlaga verði breytt þannig að fötlun bætist við upptalningu þeirra ólögmætu og refsiverðu mismununarástæðna sem þar eru tilgreindar. Í 233. gr. a almennra hegningarlaga er kveðið á um að hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar eða ógnar manni eða hópi manna með ummælum eða annars konar tjáningu, svo sem með myndum eða táknum, vegna þjóðernis, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða, kynhneigðar eða kynvitundar, eða breiðir slíkt út, skuli sæta refsingu. Fatlað fólk hefur í gegnum söguna verið notað sem viðföng aðhláturs og auðmýkingar. Fötlunarhugtök eru gjarnan notuð til þess að gera lítið úr ófötluðum manneskjum ásamt því sem fatlað fólk verður gjarnan fyrir aðkasti vegna fötlunar sinnar. Sýna rannsóknir, einkum breskar, að með aukinni hatursorðræðu gagnvart fötluðu fólki aukast hatursglæpir gegn því. Viðurkennt er að fatlað fólk er oft berskjaldað gagnvart misnotkun og ómannúðlegri og lítillækkandi meðferð af ýmsu tagi. Því er lagt er til að 233. gr. a almennra hegningarlaga verði breytt þannig að fötlun verði sérstaklega tilgreind í greininni eins og þjóðerni, litarháttur, kynþáttur, trúarbrögð, kynhneigð og kynvitund. Um 2. gr. segir: Jafnræðisregla stjórnsýslulaga tekur til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Regluna er að finna í 11. gr. laganna og hljóðar 2. mgr. þeirrar greinar svo: „Óheimilt er að mismuna aðilum við úrlausn mála á grundvelli sjónarmiða, byggðum á kynferði þeirra, kynþætti, litarhætti, þjóðerni, trúarbrögðum, stjórnmálaskoðunum, þjóðfélagsstöðu, ætterni eða öðrum sambærilegum ástæðum.“ Margt fatlað fólk þarf að reiða sig á þjónustu hins opinbera í daglegu lífi og þarf því að eiga mikil samskipti við stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Reynsla fatlaðs fólks af því er almennt ekki góð en það mætir mörgum kerfislægum hindrunum, er oft illa upplýst um réttindi sín og þau úrræði sem í boði eru, auk þess sem bið eftir úrlausnum er gjarnan ekki í samræmi við málshraðareglur. Afar mikilvægt er að fatlað fólk njóti án mismununar þeirra réttinda sem það á og þarf að sækja til ríkis og sveitarfélaga og að sá réttur þess sé skýr og mjög sýnilegur. Í a-lið 1. mgr. 4. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er sérstaklega mælt fyrir um skyldu aðildarríkja til þess að samþykkja öll viðeigandi lagaákvæði og ráðstafanir á sviði stjórnsýslu til þess að þau réttindi sem eru viðurkennd með samningnum nái fram að ganga. Því er lagt til að fötlun verði bætt við þær mismununarástæður sem sérstaklega eru tilgreindar í 2. mgr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Um 3. gr. segir: Í 1. gr. laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda er mælt fyrir um að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, skuli vera lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn tekur til. Viðurkennt er að fatlað fólk stendur mjög oft höllum fæti á vinnumarkaði og getur átt erfitt með að standa vörð um réttindi sín þar og verið berskjaldað fyrir mismunun á því sviði. Það er því mjög mikilvægt að réttindi fatlaðs fólks til launa og annarra starfskjara samkvæmt kjarasamningum séu vel og skýrlega varin í lögum. Í 1. mgr. 27. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er kveðið sérstaklega á um rétt fatlaðs fólks til þess að starfa án aðgreiningar á vinnumarkaði og afla sér lífsviðurværis auk þess sem 28. gr. samningsins kveður á um rétt til viðunandi lífskjara og félagslegrar verndar. Bæði ákvæðin útlista með leiðbeinandi hætti hvernig aðildarríki geta unnið að því marki. Því er lagt til að í 1. gr. laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda verði fötlun sérstaklega tilgreind eins og kyn og þjóðerni nú. Og að lokum um 4. gr. Í 1. gr. laga um réttindi sjúklinga er ákvæði um markmið laganna. Í 1. mgr. segir að markmið þeirra sé að tryggja sjúklingum tiltekin réttindi í samræmi við almenn mannréttindi og mannhelgi og styrkja þannig réttarstöðu þeirra gagnvart heilbrigðisþjónustunni og styðja trúnaðarsambandið sem ríkja ber milli sjúklinga og heilbrigðisstarfsmanna. Í 2. mgr. greinarinnar segir að óheimilt sé að mismuna sjúklingum á grundvelli kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Margar alþjóðlegar rannsóknir sýna að fatlað fólk stendur höllum fæti innan heilbrigðiskerfisins. Aðgengi að heilsugæslustöðvum og tækjum, t.d. krabbameinsleitartækjum, er ekki tryggt fyrir margt fatlað fólk, ásamt því sem veikindi þess eru oft ekki tekin alvarlega og fordómar innan heilbrigðiskerfisins geta stuðlað að því að fatlað fólk leitar sér síður læknishjálpar. Ljóst er að fatlað fólk er oft mjög háð heilbrigðiskerfinu og þeirri þjónustu sem þar er veitt. Það er því eðlilegt og mikilvægt að tryggja því góða og skýra vernd í lögum gegn allri hugsanlegri mismunun á því sviði. Í 25. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er sérstaklega kveðið á um rétt fatlaðs fólks til heilbrigðisþjónustu og til þess að njóta góðrar heilsu án mismununar. Því er lagt til að fötlun verði bætt við í upptalningu mismununarástæðna sem sérstaklega eru tilgreindar í 2. mgr. 1. gr. laga um réttindi sjúklinga. Hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu að sinni. Ég vona að málið fái framgang í allsherjar- og menntamálanefnd, sem því verður væntanlega vísað, til og að það verði að lögum í vor.
Herra forseti. Mig langar að koma aðeins inn í þessa umræðu. Við erum hér með samning Sameinuðu þjóðanna. Við erum með barnasáttmála og ýmislegt fleira, einhvern veginn segjum við já og gerum svo lítið með það. Ég styð þær breytingar sem lagðar eru til hér og mér finnst þær bara svo sjálfsagðar að þær hefðu auðvitað fyrir löngu átt að vera komnar inn í regluverkið okkar. Mig langar örstutt til að fara yfir þetta af því að við höfum verið að ræða, hvað á ég að segja, mismunun gagnvart fötluðu fólki af og til frá því að ég kom á þing. Misbresturinn er mjög víða. Skemmst er að minnast þess þegar við vorum að ræða almennu hegningarlögin, þ.e. ofbeldisfrumvarpið sem við höfum verið að fjalla um í allsherjar- og menntamálanefnd. Ekki er tekið sérstaklega fram að skilgreina ofbeldi gagnvart fötluðum þrátt fyrir að við séum með niðurstöðu úr rannsókn, sérstaklega um ofbeldi gegn fötluðum konum, þá á þetta við um fatlað fólk yfirleitt. Hefur ekki þótt ástæða til að setja það inn í lagatextann, sem mér þótti miður en reyndi að koma því að. En álitið er að þetta eigi við alla og með því að draga einhvern einn hóp til hliðar þá sé verið að búa til kannski meiri flækju en minni. Ég er því ekki endilega sammála vegna þess að mér finnst, einmitt í ljósi þess sem hér var farið yfir, svo mikil brotalöm í kerfinu. Eins og hv. þingmaður rakti þarf að breyta almennu hegningarlögunum og breyta þarf mun fleiri lögum til að þetta megi ná fram að ganga. Í þeirri skýrslu sem ég ætla að fá að vitna til kemur fram, virðulegi forseti, að niðurstöður þeirrar rannsóknar sýndu fram á að ofbeldi gegn fötluðum konum væri til dæmis nátengt félagslegri aðstöðu þeirra og þar með ákveðnu valdaleysi þar sem fatlaðar konur þyrftu að reiða sig á stuðning annarra í aðstæðum sem einkenndust af slíku valdaójafnvægi og oft ættu þær afar erfitt með að segja frá. Fram kemur líka að ofbeldi gegn fötluðum konum er auðvitað margs konar. Það birtist í orðum, gerðum fólks og getur falist í hótunum, þvingunum, aðgerðaleysi, áreitni eða hverju svo sem er. Þær konur sem rannsóknin beindist að höfðu einmitt orðið fyrir mismunandi birtingarmyndum af ofbeldi. Það var gjarnan langvarandi og það átti sér líka stað á hinum ýmsu stöðum og ekki bara einn gerandi heldur gjarnan margir. Talað var um kynferðislegt ofbeldi, líkamlegt ofbeldi eða fjárhagslegt ofbeldi, t.d. þegar einhver neitar fötluðu fólki um aðgang að fjármunum þess eða svíkur af því fé. Ég hef orðið þess áskynja að þegar fatlaður einstaklingur fer í fjármálastofnun og ætlar að ná sér í peninga þá er tregða, eða það var í því tilfelli, til að afgreiða viðkomandi eingöngu á grundvelli fötlunarinnar. Það er auðvitað algjörlega óásættanlegt. Það er líka þekkt að ekki er talað við hinn fatlaða heldur kannski einhvern annan sem í kringum hann er. Orðræðunni er ekki beint að viðkomandi. Í því felst ákveðin niðurlæging. Mér þykir veruleg ástæða til að við lítum yfir þetta. Vinna okkar við frumvarpið snerist um heimilisofbeldi almennt. Það er auðvitað farið yfir mjög vítt svið í þessu frumvarpi en ég ákvað að taka það aðeins út. Það kom mér verulega á óvart að verið er að yfirheyra fatlað fólk í Barnahúsi. Mér finnst það svo niðurlægjandi og mér finnst það svo ómögulegt. Ég skil ekki að við höfum ekki fundið flöt á því að útbúa viðunandi aðstæður. Ég meina, fólk er alveg heilbrigt í kollinum þó að það sé fatlað. Eins ef það er eitthvað þroskaskert. Þetta er fullorðið fólk. Það er jafn óheppilegt og óeðlilegt að það sé yfirheyrt í slíku rými. Nefndarformaður allsherjar- og menntamálanefndar hefur heitið mér því að við munum ræða þessi mál sérstaklega í ljósi þeirrar umræðu sem átti sér stað í nefndinni og jafnvel að við gerum okkur einhverja vettvangsferð í því sambandi. Ég tel að þetta sé hið besta mál, að við finnum því farveg, og ég vona svo sannarlega að þingið samþykki það. Hér er m.a. vitnað til almennra hegningarlaga, 180. gr., þar sem talað er um að fötlun bætist við upptalningu ólögmætrar og refsiverðrar mismununarástæðu. Svo er 233. gr. a, sem er akkúrat um það sem ég var að nefna, þ.e. að hæðast að einhverjum eða gera lítið úr viðkomandi með einhverjum ummælum, framkomu eða hvað það nú er. Auðvitað er þetta afar mikilvægt og þetta er alveg þekkt. Mig langar líka að tala um annað sem er í frumvarpinu, þ.e. 3. gr., þar sem fatlað fólk stendur gjarnan höllum fæti á vinnumarkaði og getur átt erfitt með að standa vörð um réttindi sín eins og sagt er og verður gjarnan fyrir einhverri mismunun. Mér finnst afar mikilvægt mál að við reynum að skýra þessi réttindi. Vitnað er til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þar sem kveðið er sérstaklega á um rétt fatlaðs fólks til þess að starfa án aðgreiningar á vinnumarkaði. Við höfum líka verið að ræða það töluvert hér á þingi, þ.e. atvinnulífið. Það er einhvern veginn ekki tilbúið til að taka á móti, virðist vera, örorkulífeyrisþegum, þ.e. fólki með skerta starfsgetu nema hreinlega að fá borgað með því að einhverju leyti. Sem er líka niðurlægjandi vegna þess að einstaklingur getur auðvitað haft starfsþrek þó að það sé ekki 100%. Sá einstaklingur gæti unnið að hluta til. En vinnumarkaðurinn er ekki ginnkeyptur fyrir því fólki, ekki frekar en fötluðu fólki, held ég. Það er allt of lítið um það, finnst mér, að við sjáum fatlað fólk á hinum almenna vinnumarkaði við þau störf sem það getur svo sannarlega starfað við og gengið er einhvern veginn út frá því oft og tíðum að ef viðkomandi er til dæmis líkamlega fatlaður þá geti hann ekki unnið störf sem kalla kannski fyrst og fremst á skerpu í kollinum. Frú forseti. Ég ætlaði ekki að hafa þetta langt. Mig langaði bara aðeins að koma inn á þetta vegna þess að mér finnst sú umræða mikilvæg sem við höfum átt og þá sérstaklega um ofbeldi gegn fötluðum konum og mismunun sem þær verða fyrir í réttarkerfinu. Það er auðvitað eitthvað sem maður hefur verið að ræða í þeirri nefnd sem ég starfa í og mig langaði aðeins að skerpa á þeim þætti.
Virðulegi forseti. Ég tel mér nú skylt að taka til máls um það frumvarp sem hv. þm. Páll Valur Björnsson flytur hér í dag. Hér hafa verið fluttar góðar og greinargóðar ræður um málið þannig að ég hef svo sem litlu við það bæta. En ég tek heils hugar undir að með þessu frumvarpi er verið að tryggja fötluðu fólki jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Ég finn stuðning fyrir því í samfélaginu og hér í þinginu. Ég kem hér upp til þess að þakka framsögumanni fyrir góða ræðu og gott mál og við munum vinna heils hugar að málinu með honum.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um samningsveð, en sú lagabreyting hefur um nokkra hríð gengið undir heitinu lyklafrumvarpið. Þegar slíkt frumvarp var fyrst lagt fram hér á Alþingi, af fyrrverandi þingmanni Lilju Mósesdóttur, var ekki mikill áhugi á að gera það að lögum. Helsta gagnrýnin var þá sú að það ætti að geta gilt afturvirkt. Málið hefur farið fyrir margar nefndir frá því ég kom inn á þing og finnst mér nauðsynlegt - í ljósi þess hversu illa hefur gengið að fá slíkt frumvarp samþykkt, með þeim rökum að ómögulegt sé að láta það gilda afturvirkt - að leggja frumvarp fram án slíks ákvæðis. Mér finnst nauðsynlegt að við höfum lagasetningu af þessu tagi sem réttindavernd fyrir þá sem taka húsnæðislán. Ég ætla að lesa, með leyfi forseta, upp úr frumvarpi til laga um breytingu á lögum um samningsveð, nr. 75/1997, um fasteignaveðlán og fullnustu kröfu. Flutningsmenn eru Birgitta Jónsdóttir, Sigurbjörg Erla Egilsdóttir og Helgi Hrafn Gunnarsson. „1. gr. Við 19. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Lánveitandi, sem í atvinnuskyni veitir einstaklingi lán til kaupa á fasteign sem ætluð er til búsetu og tekur veð í eigninni til tryggingar endurgreiðslu lánsins, getur ekki leitað fullnustu kröfu sinnar í öðrum verðmætum veðsala en veðinu. Krafa lánveitanda á hendur lántaka skal falla niður þegar lánveitandi hefur gengið að veðinu, enda þótt andvirði þess við nauðungarsölu dugi ekki til greiðslu upphaflegu kröfunnar. Óheimilt er að semja á annan veg en greinir í ákvæði þessu.“ Í greinargerð segir: „Frumvarp sambærilegt þessu sem hér lítur dagsins ljós var fjórum sinnum lagt fram á síðasta kjörtímabili án þess að það næði fram að ganga. Efnislegar breytingar frá fyrra frumvarpi eru óverulegar utan þess að aðeins er gert ráð fyrir að ákvæðið nái yfir lánasamninga sem til er stofnað eftir að frumvarpið öðlast gildi að lögum. Markmið frumvarpsins er að stuðla að vandaðri lánastarfsemi hér á landi með því að færa skuldurum að fasteignalánum í hendur þann möguleika að láta af hendi veðandlag lána sinna, þ.e. viðkomandi fasteign, og ganga skuldlausir frá borði ef í harðbakkann slær. Frumvarpið er þannig mikilvægur liður í því að dreifa áhættutöku í fasteignalánum og færa hérlenda lánastarfsemi úr því horfi að áhættan sé einhliða á hendi lántaka.“ Um úrræðið segir: „Með frumvarpi þessu er lögfest nokkurs konar efndaígildi (l. datio in solutum) í fasteignalánum. Efndaígildi lýsir sér þannig að kröfusambandi kröfuhafa og skuldara lýkur með öðrum hætti en upphaflega er að stefnt þar sem kröfuhafi viðurkennir aðra greiðslu fullnægjandi. Þannig gerir frumvarp þetta ráð fyrir að kröfuhafa samkvæmt samningi um fasteignalán, þar sem endurgreiðsla lánsins er tryggð með veði í hinni keyptu fasteign, verði gert að samþykkja að afhending umræddrar eignar í sínar hendur teljist vera fullnaðargreiðsla af hálfu skuldara sem jafngildi því að skuldbindingin hafi verið efnd að fullu. Ákvæðið er orðað með þeim hætti að ekki er gert ráð fyrir að á það reyni nema í neyð, þ.e. þegar greiðslufall hefur orðið af hálfu skuldara og lögbundinn réttur kröfuhafa til að neyta fullnusturéttar síns er orðinn virkur. Í skýrslu London Economics frá árinu 2012 um úrræði til handa neytendum í fjárhagsörðugleikum er ítarlega fjallað um efndaígildi á borð við það sem hér um ræðir. Þar kemur fram að sambærileg úrræði hafi lengi þekkst í mörgum ríkjum Bandaríkjanna og hafi frá fjármálahruni rutt sér til rúms í Evrópu, einkum á Spáni.“ Um nauðsyn og kosti lagasetningar segir, með leyfi forseta: „Brýn nauðsyn þess að lögfesta úrræði á borð við það sem frumvarp þetta mælir fyrir um kom bersýnilega í ljós í kjölfar fjármálahrunsins árið 2008 þegar gengi krónunnar hríðféll með þeim afleiðingum að gengistryggðir lánasamningar urðu skuldurum ofviða. Úrræðaleysið sem blasti við neytendum olli fordæmalausu uppþoti í samfélaginu sem dró dilk á eftir sér. Nauðsynlegt er að læra af reynslunni og innleiða úrræði til að fyrirbyggja að sagan endurtaki sig. Að mati flutningsmanna frumvarps þessa yrði til mikilla bóta að styrkja stöðu skuldara að fasteignaveðlánum með þeim hætti sem frumvarpið kveður á um. Auk þess að færa skuldurum í hendur nauðsynlegt úrræði til að mæta ófyrirséðum fjárhagsörðugleikum mundi sú áhættudreifing sem í því felst hvetja lánastofnanir til vandaðri lánastarfsemi. Þannig gerði frumvarpið að verkum, yrði það að lögum, að hagur lánveitanda og skuldara yrði sameinaður umfram það sem nú er, með það að markmiði annars vegar að skuldari geti staðið undir afborgunum af fasteignaláni sínu og hins vegar að raunverulegt virði fasteignar sé ekki miklum mun minna en virði lánasamningsins heldur sambærilegt. Þannig yrði dregið úr líkunum á myndun fasteignabólu í líkingu við þá sem varð á árunum fyrir hrun. Til langs tíma litið leiddi breytt umhverfi að þessu leyti til vandaðri lánastarfsemi samfélaginu öllu til hagsbóta.“ Þegar ég var nýkomin á þing og við vorum að semja um hvaða mál væru í forgangi ákváðum við í Borgarahreyfingunni að leggja mikla áherslu á áðurnefnt frumvarp Lilju Mósesdóttur út af því að við urðum þess vör að mikið óréttlæti gekk yfir marga lántakendur þar sem þeir höfðu bæði misst eignina sína og sátu jafnframt uppi með gríðarlega mikið skuldafjall. Í kringum alla þá geðveiki sem var í kjölfar hrunsins voru ansi mörg uppboð þar sem mjög lágar upphæðir voru boðnar í húsnæði sem var margfalt verðmætara en uppboðið gaf. Segjum til dæmis að þú hafir átt eign sem var 25 millj. kr. virði, þá voru 18 millj. kr. eftir af skuld, húsnæðið var boðið upp á 2 millj. kr., þá sastu bæði eftir heimilislaus og skuldaðir áfram 18 millj. kr., þannig að skuldafangelsið var algert og engin áhætta hjá þeim sem veitti fasteignalánin. Ég held því að þetta sé gríðarlega mikil réttarbót fyrir þá sem taka húsnæðislán á Íslandi. Eins og kom fram í frumvarpinu sjálfu mun það vonandi verða til þess að lánveitingar verði mun vandaðri. Virðulegi forseti. Í dag er komin ný fasteignabóla. Válynd veður eru í aðsigi þegar kemur að efnahagsmálum á heimsvísu. Kína er í miklum samdrætti og það mun hafa gríðarlega mikil áhrif um heim allan. Þá er jafnframt vert að benda á að það er líka slæmt ástand í Japan og ef Bretar ganga úr Evrópusambandinu verður mun dýpri kreppa í Evrópu en margir hafa séð fyrir. Ég held að það sé mjög brýnt að byrgja brunninn áður en barnið fellur ofan í hann aftur og mikilvægt að við lærum af hruninu. Þegar ég var að taka saman upplýsingar fyrir þessa ræðu þá fór ég inn á hina frægu leitarvél Google og gúglaði lyklafrumvarp. Þar fann ég mjög athyglisverða sögu. Ég fann nokkrar sögur og nokkur viðtöl og nokkuð margar yfirlýsingar frá núverandi ríkisstjórn. Fyrir kosningar var því nefnilega lofað að lyklafrumvarp yrði lagt fram og ég ætla að grípa ofan í frétt frá 3. október 2013, með leyfi forseta: „Lyklafrumvarp verður lagt fram á haustþingi, en Sigmundur Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra sagði í stefnuræðu sinni í gær að frumvarpið yrði lagt fram á næstu vikum. Frumvarpið er undir stjórn félags- og húsnæðismálaráðherra og innanríkisráðherra og miðar að því að gera eigendum yfirskuldsettra íbúða kleift að losna án gjaldþrots undan eftirstöðvum sem veð stendur ekki undir. Í ræðu forsætisráðherra kemur fram að um tímabundna aðgerð sé að ræða til þess að leysa vanda tengdan afleiðingum efnahagshrunsins. Þá er einnig unnið að útfærslu leiða til að aðstoða eignalausa einstaklinga við að greiða kostnað þegar þeir óska eftir gjaldþrotaskiptum. Þetta er í takt við aðgerðaráætlun um skuldavanda heimilanna eins og Sigmundur Davíð sagði í stefnuræðu sinni á sumarþingi. Í ræðu Sigmundar Davíðs í gær kom einnig fram að sérstök verkefnisstjórn mun í byrjun næsta árs skila tillögum um framtíðarstefnu í húsnæðismálum. Þar munu koma fram tillögur um hagkvæmasta fyrirkomulagið við fjármögnun almennra húsnæðislána, leiðir til að tryggja virkan leigumarkað og tillögur um hvernig best verði staðið að skilvirkum félagslegum úrræðum fyrir þá sem þess þurfa með.“ Hinn 8. október sama ár, 2013, birtist önnur frétt, með leyfi forseta: „Innanríkisráðherra og félagsmálaráðherra munu í næstu viku eða þarnæstu skila ráðherranefnd um skuldamál heimilanna tillögum sínum varðandi hið svokallaða lyklafrumvarp.“ Ekkert hefur nú bólað á þessu. Á vef Sjálfstæðisflokksins er grein eftir núverandi hæstv. menntamálaráðherra Illuga Gunnarsson, en hún er rituð í febrúar 2012. Við grípum ofan í hluta greinarinnar sem hefur millifyrirsögnina Lyklafrumvarpið, með leyfi forseta: „Við verðum því að vita nákvæmlega hversu stór þessi hópur er, þ.e. þeir sem ekki geta staðið undir greiðslum af 110% veðsetningunni. Þessi hópur getur ekki beðið eftir því að launin batni og húsnæðið hækki í verði, en sú þróun mun bæta hag þeirra sem eiga fasteignir og skulda verðtryggð lán í þeim. Eitt af því sem ég tel að við getum gert er að leiða í lög hugmyndir okkar sjálfstæðismanna um svokallað lyklafrumvarp. Með því fengi skuldari þann rétt að geta skilað húsnæði sínu og fengið þar með allar þær skuldir sem á henni hvíla felldar niður.“ Forseti. Ég hef enn ekki séð hið meinta lyklafrumvarp sem báðir ríkisstjórnarflokkarnir hafa minnst á að nauðsynlegt væri að leggja fram eða að til stæði að leggja fram. Ég er ekki ein um að hafa beðið eftir því að eitthvað gerist, því ef maður fer inn á vefinn spyr.is er sérstakur liður um lyklafrumvarpið undir yfirskriftinni: Lyklafrumvarpið og biðin eftir svari frá innanríkisráðuneytinu. Þann 28. maí 2014 er þetta skrifað: „Fyrirspurnin um lyklafrumvarpið svokallaða er að verða eins og sagan endalausa. Fyrst lofaði aðstoðarmaður ráðherra svörum í janúar árið 2014. Spyr.is birti það loforð í desember. Síðan gekk ekkert að fá svör í janúar, þannig að febrúar, mars og apríl ítrekaði spyr.is fyrirspurnina margsinnis, bæði í tölvupósti og símleiðis. Fyrir páska bárust spyr.is síðan nýjar upplýsingar: Jú, niðurstöður mundu liggja fyrir vikuna eftir páska. Aftur leið og beið og ekkert bólaði á þegar lofuðum upplýsingum. Spyr.is fór því aftur að ítreka fyrirspurn, enda hafa fjölmargir lesendur sent inn fyrirspurn um lyklafrumvarpið, ekki síst nú þegar opnað hefur verið fyrir umsókn um skuldaleiðréttingu stjórnvalda. Tekið skal fram að innanríkisráðuneytið hefur frá upphafi starfssemi spyr.is verið eitt þeirra ráðuneyta sem svarar almennt fljótt og vel. Í upphafi þessarar viku fékk spyr.is aftur tölvupóst frá aðstoðarmanni ráðherra. Aðstoðarmaður var þá staddur erlendis, en ætlaði að reyna að senda lesendum spyr.is svör fyrir helgi. Því standa vonir spyr.is nú til þess að geta svarað þessari margítrekuðu fyrirspurn á allra næstu dögum og við biðjum lesendur okkar velvirðingar á því hversu sein svörin eru að berast. Mörg ykkar hafa verið að senda inn þessar fyrirspurnir í ríflega hálft ár. Stuttu fyrir páska gaf innanríkisráðuneytið spyr.is þær upplýsingar að gera mætti ráð fyrir að línur mundu skýrast er varða lyklafrumvarpið svokallaða í vikunni eftir páska. Spyr.is hefur síðan þá ítrekað spurst fyrir um stöðu mála og mun halda því áfram næstu daga (sjá áðurbirta svargrein frá 16.04.2014). Ákvörðun ríkisstjórnarinnar um hið svo kallaða lyklafrumvarp mun liggja fyrir dagana eftir páska.“ Þannig heldur þetta áfram viðstöðulaust, forseti, og er alveg ljóst að núverandi ríkisstjórnarflokkar þurfa aðstoð við að koma þessu máli á dagskrá. Það er einmitt út af þessum loforðum og áhyggjum ríkisstjórnarflokkanna af stöðu þeirra sem lenda í verulegum vandræðum með greiðslu af húsnæðislánum sem ég ákvað að leggja lyklafrumvarpið fram. Því miður fékk ég ekki neina þingmenn frá stjórnarflokkunum til að vera með á því frumvarpi þrátt fyrir mikil og gild loforð fyrir kosningar og rétt eftir kosningar, og finnst mér það miður. Ég er sannfærð um að ef okkur tekst, ef við berum gæfu til, að láta þetta frumvarp verða að lögum á þessu þingi eða því næsta þá muni það laga lánamarkaðinn hér. Það er nauðsynlegt. Sumir hafa sagt að ekki sé gott að gefa fólki kost á að geta gengið frá eigninni sinni, en ég get fullyrt að í þeim löndum þar sem slík lög hafa verið í gildi lengi hefur það aldrei verið freistnivandi. Það hefur aldrei verið vandamál að fólk hreinlega hlaupi frá skuldum sínum og ekki hefur það heldur orðið til þess að erfiðara verði að taka lán með veði. Það er nú einu sinni þannig að ef verið er að lána út á veð í húsnæði sem er langt umfram virði eignar þá er eitthvað verulega mikið að.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um leiðsögumenn ferðamanna. Flutningsmenn þessa frumvarps eru Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson, Vilhjálmur Bjarnason, Haraldur Einarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Þórunn Egilsdóttir, Páll Jóhann Pálsson og Kristján L. Möller. Ég ætla aðeins að renna yfir helstu greinar frumvarpsins. Þær eru stuttar og skýra málið nokkuð vel. Í 1. gr. segir: Rétt til að kalla sig leiðsögumann ferðamanna hefur sá einn sem til þess hefur leyfi Ferðamálastofu. Sama á við um erlend starfsheiti sömu merkingar. Í 2. gr. um skilyrði starfsleyfis segir meðal annars að leyfi samkvæmt 1. gr. megi aðeins veita: a. þeim sem lokið hafa leiðsögunámi hérlendis sem uppfylla kröfur námskrár um leiðsögunám frá því ráðuneyti sem fer með fræðslumál, b. þeim sem hafa haft leiðsögu ferðamanna hérlendis að aðalstarfi í samtals þrjú ár, enda sýni þeir með hæfnisprófi að þeir búi yfir þeirri þekkingu og færni sem þarf til að ljúka leiðsögunámi samkvæmt lið a og c. þeim sem falla undir 2. gr. laga um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi til starfa hér á landi, nr. 26/2010. Í 3. gr. um hæfnisprófið kemur fram að Ferðamálastofa beri ábyrgð á hæfnisprófi samkvæmt 2. gr. Ferðamálastofa getur með samningi falið öðrum að sjá um hæfnispróf. Hér er ákvæði til bráðabirgða: Þrátt fyrir 2. gr. má veita þeim leyfi samkvæmt 1. gr. sem lokið hafa leiðsögunámi á framhalds- eða háskólastigi hérlendis sem ekki uppfylla skilyrði a-liðar 2. gr., enda hafi þeir sótt um námið fyrir gildistöku laga þessara og sýnt með hæfnisprófi að þeir búi yfir þeirri þekkingu og færni sem þarf til að ljúka leiðsögunámi samkvæmt a-lið 2. gr. Ákvæði 3. og 4. gr. eiga við um hæfnispróf samkvæmt þessu ákvæði. Hér er stutt greinargerð sem ég mun fara yfir á eftir en ég ætla aðeins að lesa athugasemdir sem fylgja þessum greinum. Þær skýra þetta líka svolítið betur. Um 1. gr. segir: Í ákvæðinu felst að starfsheitið leiðsögumaður ferðamanna er lögverndað. Ákvæðið eitt og sér takmarkar ekki heimild annarra en leiðsögumanna ferðamanna til að veita ferðamönnum leiðsögu heldur aðeins til að nota það starfsheiti. Lögin geta þó greitt fyrir því að slíkur áskilnaður sé gerður á öðrum grunni. Til dæmis gætu ábyrg fyrirtæki í ferðaþjónustu áskilið að einstaklingur sem hefði starfsleyfi samkvæmt 1. gr. laganna skyldi leiða allar ferðir á sínum vegum í óbyggðir eða á viðkvæm náttúruverndarsvæði og þannig stuðlað að öryggi ferðamanna og góðri umgengni við náttúru landsins. Til að taka af allan vafa er tekið fram í síðari málslið greinarinnar að ákvæðið taki til erlendra starfsheita sömu merkingar. Átt er við erlend samheiti leiðsögumanns ferðamanna. Þeim einum sem hefði leyfi samkvæmt 1. gr. væri því til dæmis heimilt að nota enska starfsheitið „tourist guide“ hérlendis. Ákvörðun Ferðamálastofu um veitingu leyfis er stjórnvaldsákvörðun. Um hana gilda því stjórnsýslulög, nr. 37/1993, samanber 1. málslið 2. mgr. 1. gr. þeirra laga, þar á meðal 1. mgr. 26. gr. um kæruheimild til æðra stjórnvalds. Um 2. gr. segir: Í ákvæðinu er mælt fyrir um skilyrði leyfis samkvæmt 1. gr. Skilyrðunum er ætlað að tryggja að þeir einir fái leyfi til að kalla sig leiðsögumenn ferðamanna sem hafi tiltekna lágmarksþekkingu og -færni til að styðja við gæði ferðaþjónustu, öryggi ferðamanna og góða umgengni við náttúru landsins. Ráðgert er að sótt verði um leyfi til Ferðamálastofu sem meti hvort skilyrði 2. gr. séu uppfyllt. Gert er ráð fyrir því sem meginreglu að umsækjendur hafi lokið leiðsögunámi sem uppfyllir kröfur námskrár um leiðsögunám frá því ráðuneyti sem fer með fræðslumál, samanber a-lið greinarinnar. Núgildandi námskrá um efnið er námskrá menntamálaráðuneytisins fyrir leiðsögunám frá 2004. Ákvæðið tekur þó líka til náms sem uppfyllti á viðkomandi tíma kröfur eldri námskrár um leiðsögunám frá því ráðuneyti sem fór með fræðslumál. Sama á við um námskrár sem síðar koma til. Í b-lið er heimild til að veita leyfi samkvæmt 1. gr. á grundvelli tiltekinnar starfsreynslu, enda sýni umsækjandi með hæfnisprófi að hann búi yfir þeirri þekkingu og færni sem þarf til að uppfylla skilyrði a-liðar. Með starfi við leiðsögu ferðamanna er átt við starf af því tagi sem leiðsögunámi samkvæmt a-lið er ætlað að búa mann undir. Umsækjandi verður að hafa haft skattskyldar tekjur af leiðsögu, samanber 7. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Leiðsaga án endurgjalds teldist því ekki til starfa við leiðsögu. Umsækjandi verður að hafa unnið við leiðsögu ferðamanna í meira en hálfu starfi til að teljast hafa haft hana að aðalstarfi. Ekki er gerð krafa um að störf við leiðsögu ferðamanna hafi verið samfelld, enda algengt að menn vinni aðeins hluta hvers árs við leiðsögu ferðamanna. Ákvæði c-liðar er ætlað að gæta samningsskuldbindinga Íslands, m.a. vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Að öðru leyti en leiðir af þessum lögum fer um leyfisveitingar samkvæmt c-lið eftir ákvæðum laga um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi til starfa hér á landi, nr. 26/2010, og stjórnvaldsfyrirmæla sem sækja stoð í þau lög. Örstutt um 3. gr.: Í ákvæðinu felst að það er á ábyrgð Ferðamálastofu að tryggja að þeim sem sækja um leyfi samkvæmt 1. gr. á grundvelli b-liðar 2. gr. bjóðist að taka það hæfnispróf sem þar er mælt fyrir um. Sama á við um hæfnispróf fyrir þá sem sækja um leyfi samkvæmt 1. gr. á grundvelli c-liðar 2. gr. þegar við á. Ferðamálastofu er heimilt að fela öðrum aðila að undirbúa og framkvæma hæfnispróf, en ber þá engu að síður ábyrgð á því að forsvaranlega sé að málum staðið. Gert er ráð fyrir að hæfnisprófið taki mið af þeim kröfum sem gerðar eru í námskrá um leiðsögunám frá því ráðuneyti sem fer með fræðslumál sem er í gildi hverju sinni. Eðlilegt er að Ferðamálastofa hafi samráð við það ráðuneyti sem fer með fræðslumál um efni prófsins. Hæfnispróf sem þeir sem falla undir c-lið 2. gr. gangast undir verður að taka mið af þeim reglum sem gilda um hæfnispróf samkvæmt lögum nr. 26/2010 og stjórnvaldsfyrirmælum sem sækja stoð í þau lög. Frumvarpinu fylgir örstutt greinargerð: Frumvarp þetta var áður flutt á 144. löggjafarþingi, 642. mál. Með því er lagt til að starfsheitið leiðsögumaður ferðamanna verði lögverndað. Markmið þess er að tryggja að þeir sem beri það starfsheiti hafi ákveðna lágmarksþekkingu og -færni til að styðja við gæði ferðaþjónustu, öryggi ferðamanna og góða umgengni við náttúru landsins. Mikilvægi ferðaþjónustunnar fyrir efnahagslega afkomu þjóðarbúsins hefur vaxið með ógnarhraða á síðustu árum. Nú er svo komið að greinin skapar mestu gjaldeyristekjur þjóðarinnar, rúman milljarð að jafnaði hvern dag. Vaxtarverkir greinarinnar hafa komið fram og mikilvægt er að unnið verði að uppbyggingu greinarinnar með samstilltu átaki ferðaþjónustunnar og ríkisvaldsins. Hluti af betri umgjörð ferðaþjónustunnar er hæft starfsfólk sem sinnir þjónustu við ferðamenn. Leiðsögumenn eru einn mikilvægasti hlekkurinn í móttöku erlendra ferðamanna til að kynna land og þjóð, gæta öryggis þeirra og varðveita viðkvæma náttúru á ferðum þeirra um landið. Flestir erlendir ferðamenn sækja í fjölbreytta, óspillta og viðkvæma náttúru landsins þar sem þekking og reynsla vel menntaðra leiðsögumanna getur skipt sköpum þegar álagið eykst og ferðamennirnir eru kröfuharðari um örugga og þekkingarhlaðna leiðsögn. Öryggi ferðamanna á viðkvæmum og hættulegum stöðum er ábótavant eins og dæmi á undanförnum vikum og mánuðum hafa sannað. Þess vegna er þekking og reynsla leiðsögumanna einn mikilvægasti öryggisþátturinn í móttöku erlendra ferðamanna og leiðsögn þeirra um landið. Menntun og þekking leiðsögumanna er einn mikilvægasti þátturinn í að tryggja öryggi og velferð ferðamanna sem sækja landið heim. Fagmenntaðir leiðsögumenn hafa til að bera þekkingu og hæfni til að lesa í margbreytileika náttúrunnar, þekkja þær hættur sem kunna að blasa við ferðamönnum við jökla, ár, jarðhitasvæði, við strendur landsins, á hálendinu, og þeir kunna að lesa í rysjótt veðurfar, ekki síst á öræfum og í nálægð fjalla. Fagmenntaðir leiðsögumenn þekkja sögu, menningu og daglegt líf á Íslandi og geta gefið greinargóða mynd af landi og þjóð sem er lykill góðrar leiðsagnar og fagmennsku í ferðaþjónustunni. Samkvæmt frumvarpinu eru fagmenntaðir leiðsögumenn þeir sem hafa útskrifast úr skólum sem kenna leiðsögn samkvæmt námskrá mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Fjöldi fólks er þó að störfum sem leiðsögumenn án þess að hafa aflað sér menntunar á því sviði og hefur jafnvel starfað á þessum vettvangi um árabil. Með þessu frumvarpi er tryggt að því fólki gefist kostur á að fara í raunhæfnimat þannig að það geti hlotið viðurkenningu og fengið að bera heitið leiðsögumaður samkvæmt lögum þessum ef frumvarpið verður samþykkt. Það tekur einnig til þeirra sem lokið hafa námi frá skólum sem ekki hafa kennt samkvæmt námskrá menntamálaráðuneytisins. Virðulegi forseti. Mörg lönd Evrópu sem byggja stóran hluta afkomu sinnar á ferðaþjónustu hafa lögverndað starf leiðsögumanna. Þar eru sérstök vernduð landsvæði, borgar- og bæjarhlutar lokaðir fyrir hópum án fylgdar löggiltra leiðsögumanna. Má nefna ríki eins og Frakkland, Austurríki, Spán, Kýpur, Grikkland, Ungverjaland, Ítalíu, Litháen, Möltu, Pólland, Rúmeníu, Slóveníu, Slóvakíu og Króatíu. Sambærilegir staðir á Íslandi gætu verið þjóðgarðarnir okkar, jöklar og víðerni hálendisins. Við vinnslu þessa frumvarps vann flutningsmaður mjög náið með Félagi leiðsögumanna og telur hann að með framgangi frumvarpsins og samþykkt þess verði treystur einn af mikilvægustu hlekkjum í keðju ferðaþjónustunnar sem stöðugt sækir í sig veðrið. Við viljum byggja áfram upp af þeim metnaði sem á að einkenna alla móttöku og þjónustu við erlenda ferðamenn sem vilja sækja landið heim. Ég legg til að frumvarpinu um lögverndun starfs leiðsögumanna verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir innleiðinguna í þessu máli. Ég verð að taka undir það með honum að ferðaþjónustan sem við tölum mjög oft um á þingi er orðin stærsti atvinnuvegurinn okkar. Það kemur meðal annars fram í Kjarnanum að nýjustu spár geri ráð fyrir að gjaldeyrisinnspýtingin verði í kringum 400 milljarðar á þessu ári. Þar er ekki um að ræða neina smáræðispeninga. Í þessu samhengi höfum við líka rætt mikið um innviðina, hvernig fara beri um landið o.s.frv. sem þetta frumvarp tekur að hluta til á og þess vegna þurfum við að skoða málin heildstætt. Ég hef einmitt velt mikið fyrir mér málinu með leiðsögumenn. Þegar maður hefur sjálfur farið víða erlendis hefur innlendur leiðsögumaður verið með þeim erlenda, t.d. þeim íslenska eins og þegar maður hefur farið í skipulagðar ferðir með íslenskri ferðaskrifstofu, þannig að það er allur gangur á þessu. Spurningin er hvað leiðsögn er, hvað fararstjórn og hvað hópstjórn. Það er margs konar undir, ekki einungis það sem mér finnst hér verið að tala um, og spurning er hvort við þurfum að skoða þetta út frá löggjöfinni í heildrænu samhengi. Í því sambandi þurfum við að velta fyrir okkur til hvers við viljum hafa leiðsögn og hvaða tilgangi hún eigi að þjóna. Hv. þingmaður fór aðeins yfir það frá sínu sjónarhorni. Frumvarpið er samið í samráði við leiðsögumannafélagið. Í sjálfu sér er vert að skoða að fyrirbærið leiðsögn er ekki skilgreint. Það er til Evrópustaðall um leiðsögunám en ekki um leiðsögnina sem slíka. Við Íslendingar höfum samþykkt þennan Evrópustaðal en hann er ekki enn kominn til framkvæmdar. Við erum búin að ræða mikið um ferðaþjónustuna, innviðina og annað slíkt og ráðherra ferðamála ræddi hér meðal annars um gæða- og umhverfiskerfi ferðaþjónustunnar, Vakann, ágætt að draga hann aðeins fram. Við tókum hann erlendis frá og höfum lagað hann að íslenskum aðstæðum. Eins og við vinstri græn höfum talað drjúgt um er náttúran og orðspor landsins það sem ferðamenn leita fyrst og síðast í og ferðaþjónustan tekur undir það með okkur. Þau fyrirtæki sem standa fremst í flokki hvað varðar að sýna umhverfi og nærsamfélagi sínu ábyrgð eru þau fyrirtæki sem ferðamenn leita frekar til og nokkuð sem við þurfum að gæta að, bæði þegar kemur að þeim gæðum og því öryggi sem við höfum rætt töluvert á þingi undanfarnar vikur. Það eru stóru þættirnir í framtíð ferðaþjónustunnar. Hér er talað um að meta leiðsögumennskuna eða við gætum gert það út frá þessum Vaka til að efla trúverðugleika þjónustunnar. Við þurfum að sjá til þess að fólk beri virðingu fyrir þeirri sérstöðu sem við höfum, og þeirri þjónustu sem hún er, og að við sjálf setjum hana í forgrunn. Í 1. gr. er talað um að starfsheitið sé lögverndað. Ég var á þingi þegar mitt starfsheiti, náms- og starfsráðgjafi, var lögverndað og mér fannst það afskaplega ánægjulegt. Það er allt í lagi að starfsheitið eigi að vera lögverndað eða háð leyfi Ferðamálastofu en síðan getum við velt fyrir okkur hvort einhver sundurliðun þyrfti að vera í gangi um að það væri mjög skýrt að leiðsögumaður ferðamanna gilti um mismunandi þætti leiðsagnar. Erum við að tala um leiðsögn á stöðum? Erum við í söfnum? Erum við í gangnaleiðsögn eða hvað er það sem við erum að gera? Erum við að leiðsegja um hálendið? Eru allir til þess bærir sem fara í gegnum leiðsagnarnám? Það er auðvitað alls konar leiðsögn, hvort sem það er í veiði, þjóðgörðum, fjöllum eða hvað það er, og kallar á mismunandi aðferðafræði og ólíka gæðavottun. Við þurfum að huga að því að löggjöfin taki mið af því. Kannski þarf líka að kveða með reglugerð á um það hverju þessar mismunandi leiðsagnir yrðu háðar og svo þurfum við auðvitað að hafa fyrst og fremst í huga öryggi ferðamanna hvar svo sem þeir ferðast um landið okkar. Mér finnst 2. gr. mikilvægust í sjálfu sér, þetta með námskrána. Við leggjum hér til að nám út frá einhverri tiltekinni námskrá verði lögverndað. Gert er ráð fyrir því að þeir sem fá leyfið hafi lokið námi samkvæmt þessari námskrá eða hafi sambærilega starfsreynslu til þriggja ára og geti samkvæmt því sannað hæfni sína. Í 2. gr. er kveðið á um að lögin varði líka starfsemi erlendra þegna hér á landi, þ.e. erlendra leiðsögumanna. Við þurfum líka aðeins að velta fyrir okkur að það er hægt að fara í nám í leiðsögn í Leiðsöguskóla Íslands sem heyrir undir Menntaskólann í Kópavogi, Símenntun Háskólans á Akureyri sem kennir reyndar, að mér skilst, samkvæmt einhverju samkomulagi við Leiðsöguskólann, Endurmenntun Háskóla Íslands, Ferðamálaskóla Íslands og Keili. Í raun er engin sameiginleg námskrá í gildi. Þessir skólar kenna ekki samkvæmt sameiginlegri námskrá og þá velti ég fyrir sér hvert við erum að stefna. Erum við þá að segja að það sé bara einn skóli, Leiðsöguskóli Íslands, sem verði til þess bær að útskrifa nemendur? Það hlýtur þá að þurfa að fara í gegnum allt kerfið. Eða ætla þessir skólar að taka höndum saman og samræma námskrár sínar? Í námskránni um framhaldsskóla sem var numin úr gildi 2011 var hverri námsbraut framhaldsskóla gert að senda námskrá til staðfestingar ráðuneytis en mér er ekki kunnugt um að Leiðsöguskóli Íslands hafi sent slíka tillögu til ráðuneytisins sem þýðir að ekkert slíkt er í neinu ferli. Frumvarpið byggir hins vegar töluvert á því. Endurmenntun Háskóla Íslands kennir samkvæmt námslýsingu sem fagráð leiðsögunáms hefur umsjá yfir en það hefur enga stjórnsýslustöðu. Ferðamálaskóli Íslands og Keilir kenna ekki samkvæmt námskrá eftir því sem fullyrt er, a.m.k. ekki sem er þá samræmd eða eitthvað sem menntamálaráðuneytið gæti komið að. Mér skilst að að mati Félags leiðsögumanna séu ekki aðrir fullgildir leiðsögumenn en þeir sem hafa lokið námi frá Leiðsöguskóla Íslands og Endurmenntun Háskóla Íslands. Þess vegna þurfum við, eins og ég sagði áðan, að kanna það og velta fyrir okkur hvað sé viðurkennt og hvað löggilt í þessum námskrám og hjá þeim aðilum sem kenna þetta nám í dag. Við verðum líka að velta því upp hvort Alþingi geti samþykkt svona frumvarp þar sem eru ekki skilgreiningar á löggiltri eða viðurkenndri námskrá. Í b-lið er heimild til að veita leyfi samkvæmt 1. gr. á grundvelli tiltekinnar starfsreynslu. Þá sýnir umsækjandi á hæfnisprófi að hann búi yfir tiltekinni færni og þekkingu sem þarf. Um það er í sjálfu sér það sama að segja, hæfnisprófið hlýtur þá að byggja á þeirri námskrá sem viðkomandi fór í gegnum eða hvað það er. Auðvitað hlýtur alltaf eitthvað að liggja til grundvallar öllu námi þótt það sé ekki endilega viðurkennt af ráðuneyti menntamála. Við þurfum að velta fyrir okkur hvernig við ætlum að finna þau viðmið sem við ætlum að nota þegar hæfnisprófin verða svo lögð fyrir. Í c-liðnum eru erlendu leiðsögumennirnir. Mér var sagt að í Egyptalandi þurfi maður að hafa innlendan leiðsögumann, eins og ég nefndi áðan, í hverri rútu sem ferðast með erlenda ferðamenn. Erlendum ferðamönnum er meira að segja óheimilt að ferðast um landið nema í skipulögðum rútuferðum en þar er þrátt fyrir allt eingöngu leiðsagt á ensku. Í Grikklandi er skylt að hafa innlendan leiðsögumann í skipulagðri rútuferð en þar má erlendur leiðsögumaður segja frá einhverju markverðu á tungumáli ferðamanna, einhverjum söguslóðum. Á báðum þessum stöðum er samt skylt að innlendi leiðsögumaðurinn tali ensku en ekki að hann tali einhver önnur tungumál þannig að hann geti leiðsagt á þeim. Við þurfum að velta fyrir okkur hvernig við viljum taka á þessum aðilum. Eins og ég sagði er þetta mismunandi eftir löndum eins og hér var líka farið yfir. Við þekkjum alveg dæmi þess þegar heilu rúturnar koma með Norrænu, þær koma með leiðsögumenn með sér og þær koma með mat og vistir og guð má vita hvað. Það er bara allur pakkinn. Þetta er eitt af því sem við þurfum líka að taka á. Mér hefur í það minnsta þótt eðlilegt að íslenskur leiðsögumaður þurfi að vera með, ég tala ekki um þegar farið er um viðkvæm svæði eins og hálendið og okkar afar viðkvæmu náttúru. Ég held að frumvarpið nái kannski ekki alveg yfir það sem ég hef aðeins verið að rekja og mér hefur fundist þurfa að vera, þ.e. að námskráin sé samræmd, að henni verði skilað inn af hálfu þessara aðila og/eða að ráðuneyti þurfi að setja í samráði við þessa aðila námskrá um að þetta séu viðmiðin, þetta sé það sem við ætlum að segja að einstaklingur þurfi til að fá stimpilinn löggiltur leiðsögumaður. Eins og gerðist og ég vitnaði til áðan með náms- og starfsráðgjöfina fengu þeir sem höfðu numið eftir gömlum fræðum eða því sem áður var réttindin eða lögverndunina út frá því en svo voru sett einhvers staðar mörk sem sögðu: Héðan í frá er þetta breytt. Ég vona að atvinnuveganefnd skoði málið með opnum huga af því að mér finnst mikilvægt að leiðsögumannsstarfið verði lögverndað. Mér finnst svo mikið undir í náttúru landsins, ég tala nú ekki um að leiðsögumenn, eins og aðrir sem koma að ferðaþjónustu, skila auðvitað heilmiklu í þjóðarbú okkar. Við þurfum að halda vel utan um þá um leið og við gerum til þeirra nauðsynlegar kröfur. Hugmyndin að baki þessu frumvarpi er góð, en mér finnst að við þurfum að velta upp þeim vinklum sem ég hef hér rakið.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um spilahallir. Margir kannast betur við orðið spilavíti en þetta mál er á þskj. 51, mál nr. 51. Málið var fyrst lagt fram á 143. löggjafarþingi, var þá nr. 501. Ekki náðist að mæla fyrir því þá og fékk það því ekki efnislega meðferð það skiptið. Þá var málið lagt fram óbreytt öðru sinni á þskj. 156, mál nr. 153 og enn náðist ekki að mæla fyrir því. Frumvarpið er því lagt fram í þriðja sinn óbreytt. Meðflutningsmenn mínir á frumvarpinu eru eftirfarandi hv. þingmenn: Elsa Lára Arnardóttir, Jóhanna María Sigmundsdóttir, Haraldur Einarsson, Páll Jóhann Pálsson, Ásmundur Einar Daðason, Brynjar Níelsson, Unnur Brá Konráðsdóttir, Vilhjálmur Árnason, Guðlaugur Þór Þórðarson, Guðmundur Steingrímsson, Páll Valur Björnsson og Brynhildur Pétursdóttir. Með frumvarpinu er lagt til að heimila rekstur spilahallar á grundvelli leyfisveitingar ráðherra; að starfsemin fari fram undir opinberu eftirliti, að henni verði sett almenn lagaumgjörð þannig að stuðlað verði að ábyrgri spilamennsku og hamlað gegn mögulegum skaðlegum áhrifum af slíkri starfsemi. Ég ætla fyrst að gera grein fyrir ástæðu og tilurð frumvarpsins. Á Íslandi hefur nokkur umræða farið fram á undanförnum árum um hvort rétt sé að lögleiða heimild til reksturs spilahalla, en samkvæmt 183. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, er slíkur rekstur refsiverður, þ.e. að framfleyta sér með fjárhættuspili. Þá er jafnframt refsivert, samkvæmt 184. gr. sömu laga, að stunda fjárhættuspil og veðmál í atvinnuskyni og koma öðrum til þátttöku í þeim, eins og það er orðað, svo og að hafa beinar eða óbeinar tekjur af því að láta það fara fram í húsakynnum sínum. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir þessi ákvæði hegningarlaga eru ýmis fjárhættuspil heimiluð á grundvelli sérlaga. Má þar nefna happdrætti, lottó, getraunir og starfsemi spila- og söfnunarkassa. Hér má því segja að ákveðinnar þversagnar gæti í lögunum. Því eru fyrir hendi margvíslegir möguleikar fyrir almenning að stunda fjárhættuspil sem eru heimil samkvæmt núgildandi löggjöf. Auk þess hefur þróunin því miður orðið sú að starfræktir eru spilaklúbbar sem bjóða almenningi að stunda fjárhættuspil sem eru óheimil samkvæmt lögunum en þrífast utan laga og réttar án alls eftirlits, án réttarverndar þeirra sem spila. Eftirlitið er því ekkert og engar tekjur af þessari starfsemi, engar skatttekjur sem runnið gætu í ríkissjóð. Því er um að ræða starfsemi sem þrífst í eins konar svartholi. Í slíku umhverfi er hætt við að upplifun okkar sé sú að fjárhættuspil tíðkist ekki á Íslandi. Það virðist þó ekki vera svo, og vitna ég í því sambandi í blaðagrein DV frá síðasta ári, virðulegi forseti, þar sem greint er frá starfsemi pókerklúbba á höfuðborgarsvæðinu. Má vera að þeir sneiði hjá 183. og 184. gr. hegningarlaga en það er ekkert lögbundið eftirlit, engar skatttekjur og engin réttarvernd, eins og ég kom inn á, þeirra sem spila. Afleiðingin af því að setja ekki lög í þessu tilviki, þar sem skýrt er kveðið á um starfsemina, er nákvæmlega sú sem ég taldi upp. Í þessari blaðagrein segir meðal annars þessu tengt, með leyfi forseta: „Spilaklúbbar hafa verið starfræktir um nokkurt skeið og virðast fá að starfa nokkuð óáreittir, enda halda eigendur því fram að þriðji aðili hagnist á engan hátt af starfseminni.“ Þess utan féll dómur í ákæru í slíku máli í nóvember á síðasta ári þar sem ákærðu voru dæmdir fyrir rekstur á slíkum stað á grundvelli hegningarlaga. Fyrir utan þá starfsemi sem ég hef hér rætt hefur spilamennska á netinu snaraukist og möguleikar til þátttöku í ýmiss konar fjárhættuspilum þannig margfaldast. Til marks um þá þróun má sjá auglýsingar í fjölmiðlum þar sem auglýstar eru vefsíður sem alla jafna eru vistaðar utan Íslands og eiga íslensk stjórnvöld þar af leiðandi litla sem enga möguleika á því að hafa eftirlit með þeim eða setja um þær reglur. Þessu til áréttingar má benda á dóm Hæstaréttar nr. 577/2008, sem snýr að auglýsingum á vefsíðunni Betsson. Nægir þar að rekja hluta úr dómsniðurstöðu þar sem segir, með leyfi forseta: „Liggur ekkert annað fyrir í málinu en að umrædd vefsíða sé hýst erlendis og að sú starfsemi sem hún kynnir fari að öllu leyti fram utan íslenskrar lögsögu. Þar sem ekkert er fram komið um að með umræddum auglýsingum sé verið að kynna happdrættis- eða veðmálastarfsemi sem rekin er hérlendis án tilskilins leyfis, verður þegar af þeirri ástæðu að sýkna ákærða af ákæru í þessu máli.“ Liggur ekki annað fyrir í málinu en að umrædd vefsíða sé hýst erlendis og að sú starfsemi sem hún kynnir fari að öllu leyti fram utan íslenskrar lögsögu. Þar sem ekkert er komið fram um að með umræddum auglýsingum sé verið að kynna happdrættis- eða veðmálastarfsemi sem rekin er hérlendis án tilskilins leyfis verður þegar af þeirri ástæðu að sýkna ákærða af ákæru í þessu máli.“ Virðulegi forseti. Það frumvarp sem ég mæli fyrir og verið er að leggja fram hér leysir ekki allan vanda. En að hluta til dregur þetta mál fram þá staðreynd að oft er það engin lausn að banna hluti og trúa þar með að þeir fari ekki fram eins og í tilfelli þeirrar starfsemi sem hér þrífst nú þegar eða þeirra mála sem hafa ratað fyrir dómstóla. Það sem þó má gefa sér, þegar við drögum þetta upp á yfirborðið og setjum slíkri starfsemi lög eða rammalög, er að það vill gjarnan verða til þess að ekkert eftirlit er mögulegt, engar tekjur eru skráðar og engar tekjur sitja eftir í ríkissjóði, þ.e. þegar þetta fær að þrífast utan laga og reglna. Það er því í mínum huga andi þessa frumvarps að horfast í augu við staðreyndir og gera það skynsamlega í stöðunni að ná utan um starfsemi af þessu tagi og setja lög sem miða að hinum almenna neytanda en veita um leið aðhald, eftirlit og enn fremur stuðning við þá sem ekki kunna fótum sínum forráð í þessum efnum. Þess utan er þetta ferðaþjónustutengt mál og vinsæl afþreying, bæði tengt borgarferðaþjónustu og ráðstefnuhaldi. Ég ætla að fara yfir markmið og innihald lagagreina frumvarpsins og meginefni þess. Markmið frumvarpsins er að setja almenna lagaumgjörð um rekstur spilahalla á Íslandi. Með frumvarpinu er þannig lagt til að ákveðin leyfisskyld starfsemi spilahalla á Íslandi verði heimiluð og er það nýmæli í lögum. Enn fremur er það markmið laganna að öll slík starfsemi fari fram undir opinberu eftirliti. Þannig er gengið út frá því að lögin nái yfir starfsemi spilahallar sem rekin er í atvinnuskyni og á grundvelli leyfisveitingar ráðherra. Vegna eðlis þessarar starfsemi er rík áhersla lögð á að gera skilmerkilega grein fyrir inntaki leyfisveitingar, skilyrðum fyrir veitingu leyfis og skyldum þeim sem settar eru á leyfishafa og eftirlit þar að lútandi. Efni frumvarpsins er skipt upp í tólf kafla. Í I. kafla þess er að finna ákvæði um markmið laganna og gildissvið, helstu orðskýringar eða skilgreiningar á helstu hugtökum laganna. Þar eru skilgreind hugtök sem eru okkur framandi að einhverju marki og má þar nefna hugtök eins og spilahöll en eins og ég sagði þá kannski þekkjum við frekar orðið spilavíti, virkur eignarhlutur sem þó er ekki framandi fyrir þá sem starfa á markaði fjármála, húsbaukur, spilakassar og spilapeningar. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um rekstrarleyfið og veitingu þess. II. kafli hefur að geyma 4.–13. gr. og er í fyrri hluta kaflans fjallað um leyfisveitinguna; hver veitir slíkt leyfi, hvaða starfsemi flokkast undir slíkt leyfi eða telst leyfisskyld starfsemi, hvernig skal standa að umsókn um slíkt leyfi og hvaða skilyrði umsækjandi þarf að uppfylla fyrir slíkri leyfisveitingu. Þá er sérstaklega kveðið á um þann tíma sem ráðherra hefur til að tilkynna umsækjanda ákvörðun um leyfisveitingu og jafnframt um synjun ef umsókn fullnægir ekki settum skilyrðum. Þá er einnig að finna ákvæði sem snýr að skyldum væntanlegs leyfishafa um tilkynningaskyldu er varðar breytingar á starfseminni og svo hvernig staðið skuli að umsóknum um endurnýjun rekstrarleyfis. Í síðari hluta II. kafla er svo fjallað um afturköllun rekstrarleyfis og leitast við að kveða skýrt á um þau tilfelli og tilefni sem kalla á slíka afturköllun, hvenær slíkt sé heimilt og hvernig skuli standa að því að tilkynna slíka afturköllun. Í III. kafla má finna 14., 15. og 16. gr. þar sem fjallað er um spilakassa, notkun og reglur sem snúa að kröfum um öryggi, vinninga, útborgun vinninga, tölvukerfi og eftirlit. Þá er fjallað um spilareglur þeirra spila sem í boði eru og framkvæmd spila, þann aðbúnað og þjónustu sem talin er við hæfi. Í 16. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ráðherra setji nánari reglur um framkvæmd spila, þar með talið um spilafjárhæðir og nauðsynlegar takmarkanir þar að lútandi. Í IV. kafla er að finna 17., 18., 19. og 20. gr. þar sem nánari ákvæði eru um spilapeninga sem nota skal í spilahöll og meðferð þeirra, um skiptingu reiðufjár í peninga og útgreiðslu vinninga. Stór hluti af því að stuðla að ábyrgri spilamennsku eru strangar kröfur um meðferð spilapeninga, en ekkert síður um aðgengi og umgengni almennt. Í V. kafla frumvarpsins, í 21., 22. og 23. gr., er að finna ákvæði þess efnis, um aðgangskröfur, en einstaklingum undir 21 árs aldri er óheimill aðgangur að spilahöllum. Margir kynnu að spyrja af hverju slíkt aldurstakmark er til staðar en hér er einfaldlega verið að fylgja upphaflegu fordæmi danskra yfirvalda sem fóru þessa leið 1990 og löggjafar sem kvað á um það. Í þessum kafla er einnig kveðið á um skyldur gagnvart öryggisgæslu í spilahöll, heimildir til innheimtu aðgangseyris og um opnunartíma. VI. kaflinn hefur að geyma 24.–28. gr. og snýr að umgengni og samskiptum við viðskiptavini. Þar er að finna ákvæði um skráningu viðskiptavina. En í 24. gr., sem ég vil draga hér fram, segir að leyfishafa sé skylt að skrá upplýsingar um sérhvern viðskiptavin og honum sé skylt að framvísa gildum persónuskilríkjum. Í kaflanum er að finna ákvæði um skyldu til geymslu upplýsinga í tiltekinn tíma og eyðingu að þeim loknum. Þá er í kaflanum að finna ákvæði um heimild viðskiptamanna til að setja sjálfan sig á bannlista hjá spilahöll þannig að viðkomandi sé meinaður aðgangur að spilahöllinni. Ég vil taka fram um þetta atriði að þetta hefur gefist mjög vel þar sem þess konar starfsemi er leyfð. Þá tel ég mjög mikilvægan lið að þessu leyti að stuðla að ábyrgri spilamennsku og leið sem getur nýst þeim sem eiga mögulega í vanda. Hafi viðskiptavinur þannig óskað eftir slíkri skráningu er starfsmanni leyfishafa, sem tekur á móti beiðninni, skylt að upplýsa viðkomandi um ráðgjöf og meðferðarúrræði við spilafíkn. Um leið er mikilvægt að leggja áherslu á að starfsfólk fái þjálfun og fræðslu við hæfi til að sinna hlutverki sínu. Þá er í VI. kafla að finna heimild til þess að skrá upplýsingar um refsivert athæfi viðskiptamanna að tilteknum skilyrðum uppfylltum sem og um skyldur til að varðveita gögn um framkvæmd viðskipta í spilahöll. Í VII. kafla, í 29., 30., 31. og 32. gr., er að finna ákvæði sem snúa að starfsfólki spilahalla, meðal annars um skilyrði fyrir ráðningu og bann við spilamennsku starfsmanna. Þá er í kaflanum hnykkt á þeirri ábyrgð og skyldu leyfishafa, nánar til tekið í 31. gr., og starfsmanna hans, að komi upp grunur um spilafíkn hjá viðskiptavini þá sé honum kynnt sú ráðgjöf og þau meðferðarúrræði sem standa spilafíklum til boða og völ er á. Í athugasemdum við einstakar greinar segir að æskilegt sé að leyfishafi hafi samráð við félagasamtök sem bjóða meðferð við spilafíkn um hvernig best er að aðhafast í tilvikum sem þeim. Þá er í 2. mgr. lögfest sú skylda leyfishafa að setja sér reglur um hvernig bregðast skuli við í slíkum aðstæðum. Í lokaákvæði VII. kafla er svo kveðið á um heimild leyfishafa til að hafa húsbauk í spilahöll og hvernig skuli fara með framlög sem safnast í slíkan bauk en ráðherra gert að setja nánari reglur um slíkan sjóð, uppgjör, eftirlit og bókhald. Í VIII. kafla, í 33.–37. gr., er fjallað um ársuppgjör og endurskoðun og vísað í fyrirliggjandi lög um ársreikninga og endurskoðun þar sem það á við og reglur um góða reikningsskilavenju. Í IX. kafla, í 38.–41. gr., er að finna ákvæði um eftirlit með spilahöll en samkvæmt frumvarpinu mun hæstv. innanríkisráðherra hafa slíkt eftirlit með höndum. Í 2. mgr. 38. gr. er kveðið á um víðtækar heimildir ráðherra til gagna- og upplýsingaöflunar sem og heimild til að framkvæma rannsókn í spilahöll þegar hann telur þörf á. Á bls. 36 í frumvarpinu er nánar fjallað um 38. gr. frumvarpsins og mér finnst rétt að vekja athygli á en þar segir, með leyfi forseta: „Í ljósi þess að sú starfsemi sem lög þessi taka til hefur fram til þessa verið óheimil hér á landi er ekki fyrir hendi stjórnvald sem hefur eftirlit með þessum málaflokki. Þegar sambærileg lög voru upphaflega sett í Danmörku var sama staða uppi þar og eftirlit með lögunum falið ráðherra þar í landi. Eftir nokkra reynslu af starfsemi á þessu sviði var farin sú leið að útbúa nýja heildarlöggjöf sem tekur til reksturs spilahalla, lottós, happdrættis og annarra sambærilegra spila og leikja og samhliða var sett á laggirnar nýtt stjórnvald sem hefur eftirlit með allri starfsemi á grundvelli laganna.“ Virðulegi forseti. Við þekkjum þessa umræðu. Komi til endurskoðunar laga þessara og verði reynsla Íslendinga sambærileg reynslu Dana er rétt að hafa í huga hvort ekki sé rétt að taka til skoðunar hvort tilefni sé til að útbúa heildarlöggjöf um hvers konar fjárhættuspil hér á landi með samhliða stofnun nýs eftirlitsstjórnvalds. Það er mín skoðun, virðulegi forseti, að ef þetta lagafrumvarp nær fram að ganga þá sé fullt tilefni til, en tíminn verður að leiða það í ljós. Í ljósi þeirrar hröðu þróunar sem hefur orðið í alls kyns spila- og veðmálastarfsemi á netinu þá er rétt að endurskoða í heild sinni lagaumgjörð um þessi mál. Það er sorglegt að líklega siglir stór hluti af þessari starfsemi undir radar, ef við getum orðað það sem svo, þær veðmálasíður sem allir geta heimsótt á netinu, án þess að nokkrar tekjur renni af því í ríkissjóð. Ekki er heldur nokkur einasti möguleiki á að hafa með þessu nokkurt eftirlit eða átta sig á umfanginu. Ég get vitnað í rannsóknir sem Daníel Ólafsson hjá Háskóla Íslands hefur gert á þessu, með ýmsum spurningum. Þar kemur fram að algengi spilamennsku hefur aukist gríðarlega á árunum 2005–2011 sem hann hefur kannað þetta á. Um eftirlit hæstv. ráðherra segir enn fremur að hann hafi heimild til að fá aðgang að öllum gögnum og upplýsingum frá leyfishafa sem hann telur nauðsynlegt til að sinna því og krefja viðkomandi leyfishafa um þann kostnað sem hlýst af því, meðal annars vegna þátttöku sérfróðra aðila til að fylgja eftir og hafa umsjón með slíku eftirliti. Þá er gert ráð fyrir að ávallt sé til staðar á opnunartíma spilahallar óháður bókhaldsfróður eftirlitsmaður sem lýtur stjórn ráðherra en ekki stjórnendum spilahallar. Jafnframt er í kaflanum að finna ákvæði er tekur til gruns um peningaþvætti og um skyldur til að viðhafa rafræna vöktun með myndavélum í spilahöll. Í X. kafla, 42. gr., er að finna ákvæði um refsingu við broti á lögum þessum. En þar er tilgreint að það varði sektum liggi þyngri refsing ekki við broti samkvæmt öðrum lögum. Í XI. kafla er að finna 43.–49. gr. og er þar fjallað um skattlagningu þeirra tekna sem myndast af rekstri spilahallar og ráðstöfun þeirra. Í 43. gr. er kveðið á um skattskyldu þeirra aðila sem starfa á grundvelli laganna. Í 44. gr. er svo kveðið á um sérstakan spilaskatt og hvernig stofn til útreiknings á spilaskatti er fenginn og afmarkaður. Skattlagningin er há og það er sú sama leið og hefur verið farin í nágrannalöndum okkar og í Danmörku eða allt að 80% spilaskattur. Ástæða er til að greina sérstaklega frá 45. gr. þar sem segir að ráðherra skuli stofna sjóð sem hafi það hlutverk að stuðla að rannsóknum og eflingu meðferðarúrræða sem miða að því að sporna við spilafíkn og afleiðingum hennar. En 3% af öllum spilaskatti sem innheimtur er á grundvelli laga þessara skal renna til sjóðsins. Í XII. kafla er að finna 50., 51. og 52. gr. Þar eru ýmis ákvæði er snúa að reglugerðarheimild ráðherra og meðal annars er heimilt að mæla nánar fyrir um framkvæmd skattlagningar á grundvelli laga í reglugerð og um gildistöku. Þá er í 52. gr. fjallað um breytingu á öðrum lögum. Að lokum eru í frumvarpinu ákvæði til bráðabirgða þar sem gert er ráð fyrir að ef frumvarpið verði að lögum verði þau lög endurskoðuð innan sjö ára frá gildistöku. Þá er í öðru bráðabirgðaákvæði kveðið á um að ráðherra verði aðeins heimilt að gefa út eitt rekstrarleyfi á grundvelli þessara laga. Margar ástæður geta legið fyrir því að byrja eigi á einu rekstrarleyfi hér á landi, en hér er litið til þess að læra af reynslunni gagnvart grundvelli slíks reksturs og aðkomu yfirvalda gagnvart þáttum eins og eftirliti. Eðli málsins samkvæmt, eins og lagt er til í bráðabirgðaákvæði, kemur þetta til endurskoðunar samhliða þessu sjö ára endurskoðunarákvæði. Í lok framsögu ætla ég að ræða tilgang slíkrar lagasetningar og þá hagsmuni sem eru í húfi. Frumvarpið tekur, eins og ég hef komið inn á, mið af danskri löggjöf og er í raun verið að fara sömu leið og þegar Danir fóru í gegnum þessa umræðu í lok níunda áratugarins um lögleiðingu spilahalla. Í þeirri umræðu komu fram spurningar um það hvað kæmi danskri atvinnustarfsemi vel, hverjir væru hagsmunir ríkissjóðs og hvort hægt væri að tryggja nægilegt eftirlit með starfseminni. Umræðunni lauk á þann veg að starfsemi spilahalla var leyfð með samþykkt laga þar um. Þetta gerðist á danska þinginu árið 1990. Í umræðunni var mikið horft til ferðaþjónustunnar og hagsmuna hennar. Ýmsum spurningum var velt upp, meðal annars um það hvernig staða Kaupmannahafnar yrði best tryggð í samkeppni um ferðamenn við aðrar helstu borgir Evrópu. Einnig var því velt upp hvort lögleiðing spilahalla mundi styrkja stöðu borgarinnar. Þá var sérstaklega horft til gesta skemmtiferðaskipa og ráðstefnugesta. Fleira kom til. Á þessum tíma voru margir ólöglegir spilasalir reknir í Kaupmannahöfn og víðar í Danmörku sem greiddu engin opinber gjöld og sættu ekki opinberu eftirliti. Þannig höfðu sjónarmið varðandi eftirlit verulega þýðingu í umræðunni um lögleiðingu í Danmörku en jafnframt var litið til fyrirsjáanlegs fjárhagslegs ágóða ríkissjóðs og ferðaþjónustunnar af lögleiðingu. Í samræmi við þau sjónarmið var svo sú leið farin í Danmörku að gera ríkar kröfur um eftirlit og skráningu og skylda lögð á leyfishafa að standa að umfangsmikilli skráningu gagnvart viðskiptavinum sínum til að tryggja öryggi og eftirlit. Auk þess var leyfishöfum gert að veita stjórnvöldum og eftir atvikum lögreglu greiðan aðgang að upplýsingum í því skyni að auðvelda þeim aðilum að fullnægja eftirlitshlutverki sínu. Mikil áhersla var lögð á samvinnu allra aðila sem komu að því hlutverki. Þá var sú leið farin að skattleggja hagnað spilahalla hátt og fullyrt er að starfsemi hinna ólöglegu spilasala hafi lognast út af í framhaldi af lagasetningunni enda ekki samkeppnishæfir við löglegar spilahallir sem sæta ströngu eftirliti. En eftir að þessi eina höll var leyfð og eftir þessa reynslu Dana hafa verið opnaðar að minnsta kosti sex slíkar frá þeim tíma. Þá er ljóst að lögleiðing starfseminnar hefur skilað ríkissjóði verulegum tekjum sem ekki skiluðu sér til ríkisins fyrr, þ.e. þegar slíkur rekstur var ólöglegur. Strax í upphafi var lagt bann við aðgengi fólks undir tilteknum aldri að spilasölum og þær skilyrðislausu kröfur gerðar til gesta að sýna persónuskilríki, vegabréf eða ökuskírteini við komu í spilahöll. Þá voru lagðar kvaðir á leyfishafa um upplýsinga- og eftirlitsskyldu gagnvart spilafíklum alveg eins og gert er í þessu frumvarpi. Ef við veltum því fyrir okkur af hverju við ættum að lögleiða starfsemi af þessum toga þá geta slíkir almannahagsmunir verið margþættir. Ég ætla helst að draga fram þrjá þætti: Í fyrsta lagi yrði slík lögleiðing líkleg til að styðja og efla ferðaþjónustu með auknum afþreyingarmöguleikum; aukin fjölbreytni og lenging ferðamannatímabils. En eins og við þekkjum vel þá hefur orðið gríðarlegur vöxtur í greininni á undanförnum árum og sannarlega skortur á fjölbreyttri afþreyingu og þetta er til þess fallið að styrkja ráðstefnuferðaþjónustu. Í öðru lagi mundi lögleiðingin leiða til aukinna tekna fyrir ríki og sveitarfélög og tryggja þannig nýtt innstreymi fjármagns í ríkissjóð. Í þriðja lagi, og það er kannski það sem skiptir hvað mestu máli, væri með lögleiðingu hægt að koma slíkri starfsemi sem þegar þrífst á Íslandi, í undirheimum og á netinu, undir eftirlit, veita viðskiptavinum réttarvernd og senda skýr skilaboð um hverjir það eru sem eiga erindi til að stunda slík fjárhættuspil. Þessi atriði fela ekki aðeins í sér hvata fyrir lagasetningu heldur marka þau að nokkru tilgang lagasetningarinnar. Efnahagslegur ávinningur af lögleiðingu reksturs leyfisskyldra spilahalla er ekki aðeins bundinn við atvinnusköpun á vegum leyfishafa eða áhrif á ferðaþjónustu því að hann felst ekki hvað síst í því að hagnað af löglegri leyfisskyldri starfsemi er hægt að skattleggja. Markaður fyrir fjárhættuspil á netinu fer að líkindum vaxandi og íslenska ríkið verður af verulegum tekjum með því að skattleggja ekki þá starfsemi sem þegar er til staðar. Færi ríkið þá leið að lögleiða slíka starfsemi, sem er ekki til umræðu hér, þ.e. þá starfsemi sem fer fram á netinu, væri hægt að tryggja enn frekar innstreymi fjármuna til ríkissjóðs og bæta um betur og ná betur utan um, að því er fram kemur í íslenskum rannsóknum, vaxandi algengi, vanda á því sviði, og aukna þátttöku ungra karlmanna á aldrinum 18–25 ára. Þessir fjármunir gætu þá nýst í heilbrigðis- eða menntakerfið eða önnur þau samfélagslegu velferðarkerfi sem við viljum byggja upp. Það er þó ekki efnahagslegur ávinningur sem mælir einhliða með þessari lögleiðingu. Eins og fyrr getur er það á flestra vitorði að aðgengi að slíkum fjárhættuspilum fyrir almenning hér á Íslandi er nú þegar fyrir hendi eins og ég fór hér yfir, virðulegi forseti. Ég ætla aðeins, á þeim stutta tíma sem ég á eftir, að koma frekar að þeim almannahagsmunum sem lúta að því að auka eftirlit og koma slíkri starfsemi undir lög, en hér hefur þrifist ólögleg starfsemi utan opinbers eftirlits, það er viðurkennt. Þeir sem eiga viðskipti í slíkri starfsemi eru að mörgu leyti án réttarstöðu og eiga á hættu að verða fyrir barðinu á svikum. Þá er ljóst að kröfur á báða bóga vegna viðskipta þessara njóta ekki lögverndar, þannig geta þeir sem hafa atvinnu af því að bjóða fjárhættuspil ekki farið með kröfur sínar á hendur viðskiptavinum í löginnheimtu og að sama skapi hafa viðskiptavinir enga tryggingu fyrir því að fá vinninga sína greidda út. Með lögleiðingu leyfisskylds reksturs spilahalla væri hægt að hafa eftirlit með þeirri starfsemi sem þegar er boðin á Íslandi og veita viðskiptavinum og neytendum réttarvernd sem þeir hafa ekki á grundvelli gildandi löggjafar. Varðandi netið er einnig rétt að líta til þess að vefsíður þær sem bjóða upp á fjárhættuspil gera viðskiptavinum sínum kleift að stunda fjárhættuspil hvar og hvenær sem er. Þá virðast litlar eða takmarkaðar aðgangskröfur vera fyrir hendi á vefsíðum sem þessum. Þannig geta börn, ungmenni og aðrir varnarlausir aðilar verið þátttakendur á slíkum vefsíðum, sem telja verður varhugavert. Yfirvöld eiga þó eðli málsins samkvæmt afar erfitt með að sinna eftirliti með slíkri starfsemi. Með lögleiðingu leyfisskylds reksturs spilahalla er samhliða lagt til að skýr ákvæði varðandi aðgangskröfur verði lögfest, til að mynda skilyrði um að viðskiptavinir spilahalla hafi náð 21 árs aldri. Slík skilyrði senda þau skilaboð út á við að fjárhættuspil séu einvörðungu hugsuð fyrir fullorðna einstaklinga sem hafa nægilegan þroska til að taka þátt í þeim. Með þessu er íslensk löggjöf einnig löguð að þeim raunveruleika sem er fyrir hendi og skýr skilaboð send um að spilamennska skuli stunduð af ábyrgð, undir eftirliti og aðeins af aðilum sem eru til þess bærir. Virðulegi forseti. Mál þetta er á borði hæstv. innanríkisráðherra. Ég geri ráð fyrir því að það fari nú til hv. allsherjar- og menntamálanefndar í hefðbundið umsagnarferli og fái þar faglega umfjöllun.
Frú forseti. Mig langar að taka aðeins þátt í þessari umræðu. Í grundvallaratriðum erum við hv. þingmaður ósammála yfir höfuð um að þetta eigi rétt á sér þrátt fyrir að hér sé verið að reyna að draga upp þá mynd að utanumhaldið og aðhaldið og allt sé eins og best verður á kosið. Þetta virkar á mig ekkert ósvipað og brennivín í búðir, þetta er bara eitthvað sem mér hugnast alls ekki. Ég er ekkert ein um að finnast það, held ég. Ég get tekið undir að það gætir tvískinnungs í umræðu um þessi mál. Ég held að okkur dyljist það ekkert. Við getum rætt um Rauðakrosskassana, Happdrætti Háskólans, spilasalina og allt það. Það breytir því ekki að mér finnst það ekki réttlæta að setja á stofn eitthvað sem heitir spilahallir. Á síðasta kjörtímabili reyndi hv. þm. Ögmundur Jónasson, sem þá var innanríkisráðherra, að leggja fram lagafrumvarp þar sem undirstaðan var að koma með langtímaáætlun um hvernig mætti koma böndum á þessi mál sem við vitum auðvitað að hafa lagt líf margra og fjölskyldna í rúst. Það er ekkert launungarmál. Hugmyndin með því frumvarpi var að reisa skorður við spilastarfsemi og færa hana með tíð og tíma í fyrirkomulag sem væri ekki eins áreitið. Áreitið í umhverfinu er jú eitt af því sem skiptir máli í þessu sambandi og hefur komið fram, segja þeir sem eiga við spilafíkn að etja. Með frumvarpinu stóð líka til að reyna að heimila takmarkaða netspilun í höndum innlendra aðila. En eins og við þekkjum náði frumvarpið ekki fram að ganga. Ég tek undir með þingmanninum þegar hann sagði áðan að hvort sem þetta frumvarp næði í gegn á þessu þingi eða ekki væri nauðsynlegt að setja utan um þessi mál einhverja lagaumgjörð. Um það erum við sammála. Það var reynt, eins og ég segi, á síðasta kjörtímabili, og gekk ekki eftir. Mér finnst að þegar verið er að réttlæta spilakassana og allt það sem á að vera styrktar tiltekinni góðgerðarstarfsemi, hvort sem það er Rauði krossinn eða eitthvað annað, megum við ekki gefast upp í þessum málum því að við vitum að fjárhættuspil svipta þá einstaklinga frelsinu sem þeim ánetjast. Það er eitthvað sem við viljum koma í veg fyrir. Ég horfi á þetta út frá þeim þætti. Hv. þingmaður sem er 1. flutningsmaður horfir á þetta út frá öðrum vinklum. Það er eins og það er. Það er eins og með brennivín í búðir, þar er lýðheilsuvinkillinn í fyrsta, öðru og þriðja sæti hjá mér áður en ég horfi á frelsi einstaklingsins til annarra athafna. Það er ekkert ósvipað með þetta mál. Ég get tekið undir það að fólk getur ánetjast öllu mögulegu, hvort sem það er að spila í lottó vikulega eða hvað það nú er. En að segja að þess vegna eigum við að leyfa allt finnst mér ekki vera góður málatilbúnaður og réttlætir þetta ekki. Eins og hv. þingmaður rakti eru það ungir karlmenn sem eru í ákveðinni hættu, meira en aðrir. Þá erum við svolítið að gera út á einstaklinga sem eru í sjálfu sér ekki sjálfráðir gjörða sinna. Ef við tölum aftur um happdrættin þá taka þau kannski lítið af mörgum, en spilakassar taka mikið af sumum og stundum allt af þeim. Árið 2011 voru kynntar niðurstöður rannsóknar þar sem spilavandi var skoðaður. Í framhaldi af því, eins og ég sagði, var verið að reyna að vinna lagafrumvarp sem náði ekki fram að ganga. Hv. þingmaður kom inn á þessar niðurstöður áðan en þær voru kynntar af dr. Daníel Þór Ólafssyni, dósent við sálfræðideild háskólans, sem vann rannsóknina fyrir ráðuneytið. Hann vann líka sams konar rannsókn árin 2005 og 2007 þar sem valdir voru ríflega 3.000 einstaklingar, tilviljunarkennt, á aldrinum 18–70 ára. Svör fengust frá tæplega 1.900 manns, 1.000 konum og tæplega 900 körlum. Þar kom fram að 2,5% þjóðarinnar á þeim tíma töldust eiga við spilavanda að etja, þ.e. í kringum 4.000–7.000 Íslendingar á aldrinum 18–70 ára áttu í verulegum vanda. Það var aukning á milli þessara tveggja ára, 2005 og 2007 og í rauninni er ekki ólíklegt að tölurnar hafi hækkað því eins og hv. þingmaður hefur fært rök fyrir hefur spilamennska aukist mikið á netinu. Það er spurning hvernig við ætlum að ná utan um það, en eins og ég segi þá finnst mér það ekki réttlæting á því að við opnum alveg upp á gátt fyrir þetta. Það er þekkt staða að karlar spila frekar peningaspil en konur á meðan flokkahappdrætti eru vinsælli meðal kvenna. Karlar spila líka meira á erlendum síðum en það virtist ekki í þessari rannsókn vera munur á milli karla og kvenna á innlendum síðum. Mér finnst það verulega athugunarvert að opna frekar á spilamennsku í ljósi vandans sem margir einstaklingar eiga við að etja og við höfum ekki almennileg úrræði í dag fyrir það fólk og því tel ég að þetta mál sé til þess fallið að gera vandann stærri. Þá spyr maður sig aftur: Hverju er verið að fórna og hvað fáum við í staðinn? Mér finnst að við eigum frekar að gera betur fyrir það fólk sem á við þennan vanda að etja en að horfa á málin út frá ákveðnu gróðasjónarmiði. Hér hefur verið nefnt að þetta sé gott fyrir ferðamennskuna. En það getur líka verið ágætt að slíkt bara fyrirfinnist ekki á Íslandi. Það getur líka verið aðlaðandi að við séum öðruvísi samfélag en mörg önnur samfélög. Við þurfum ekki að vera með allt eins og aðrir, þá er ég að tala um gagnvart hinum erlenda ferðamanni og varðandi ráðstefnuhald og annað. Mér finnst að við eigum miklu frekar að selja þá ímynd sem við eigum og vera ánægð með það fremur en að búa til eitthvað sem fæst í útlöndum. Mér finnst að ef við erum að velta fyrir okkur lagasetningu þá eigum við fyrst og síðast að hafa að leiðarljósi að horfa á hagsmuni þess fólks sem hefur orðið spilafíkn að bráð og skoða lög og reglugerðir sem gilda nú þegar um þá starfsemi sem er lögleg, en skoða líka þá sem er ekki lögleg og við þurfum að ná utan um. Ég vona að við berum gæfu til að gera það frekar en eitthvað annað. Í tengslum við niðurstöður rannsóknarinnar árið 2011 kynnti Kristófer Már Kristinsson þær aðgerðir sem hann var að kanna fyrir hönd ráðuneytisins, þ.e. hvað þyrfti að gera. Það var að skipuleggja ólík meðferðarúrræði þannig að þau stæðu fíklum til boða og væru sýnileg. Aðgerðirnar fólust líka í virku eftirliti með peningaspilun og gagnaöflun og að setja lög eða reglur sem tryggðu ábyrga spilun á vegum þjóðþrifafyrirtækja. Þá komum við væntanlega að Rauðakrosskössunum og öðru því um líku, sem ég er ekkert endilega hlynnt og mundi frekar vilja snúa frá. En við þurfum að setja reglur um peningaspil á netinu. Ég held að við séum sammála um að við þurfum að reyna að ná utan um það sem okkur er kleift að gera. Við vitum líka að við náum aldrei utan um allt, það er bara þannig. En við getum ekki skýlt okkur á bak við það í lagasetningu þingsins að það sé svo margt sem fari fram á netinu sem við náum ekki utan um. Við erum núna að reyna að ná utan um það sem heitir hefndarklám og frumvarp var lagt fram um, við höfum líka talað um það sem hrelliklám, m.a. í formi þess sem kemur fram á netinu. Við vitum að við náum aldrei utan um það allt en við getum búið lagarammann til þannig að það verði auðveldara og að hefndarklám verði refsivert með einhverjum hætti. Það er ein leið. Við þurfum að byggja þessar reglur á reynslu Norðmanna, Svía og Finna, svo dæmis séu nefnd. Við þyrftum helst að geta einskorðað netspilun við íslensk fyrirtæki. Hún yrði byggð á einkaleyfum eða einhverju slíku. Samhliða þyrftum við að huga að þörf fyrir aðgát vegna notkunar farsíma við fjarspilun. Eins og hér kom fram þá er ungt fólk mest í hættu. Við þurfum eins og svo oft áður að efla fræðslu og upplýsingar til ungs fólks og foreldra og forráðamanna þeirra um þetta. Ég er ekki viss um að áróðursherferð sé eitthvað sem þarf, ég held að þetta þurfi að koma reglubundið inn í kennslu eins og svo margt annað, kannski inn í lífsleiknikennslu eða í samtali, þetta er svipað því að læra um fjármál og gæti verið hluti af því, eða hvað veit ég. Alla vega held ég að þetta sé eitt af því sem þarf að ræða, m.a. í tengslum við netið af því að þar er auðvitað mesta hættan eins og hér hefur komið fram. Við þurfum að skoða takmörkun á aldri og opnunartíma. Við þurfum að reyna að búa til einhverjar aðgerðir til að takmarka ánetjun vegna spilakassa og við þurfum kannski að huga að öðrum tekjustofnum, hvort sem það eru opinberir sjóðir eða eitthvað annað, sérstaklega ef við mundum loka á kassana. Ég mundi frekar vilja fara þá leið en að heimila það sem fram kemur í þessu frumvarpi í ljósi þess sem víða hefur komið fram í könnunum. Við vitum auðvitað að flestir sem spila peningaspil gera það án vandkvæða en mér finnst að við þurfum að hugsa til þess að í þessum rannsóknum kom fram aukning milli ára sem birtist fyrst og fremst í hópi ungra karla á aldrinum 18–25 ára. Mín skoðun er sú að við eigum frekar að horfa til þess en til ferðamanna eða einhvers slíks til að reyna að græða enn meiri peninga. Ég vil ekkert frekar féfletta erlenda ferðamenn en Íslendinga. Mér finnst það ekkert sérstaklega sjarmerandi hugsun. En kannski erum við að gera það, við seljum dýran mat og allt það. En þetta er eitthvað sem við þurfum að huga að. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en mér fannst nauðsynlegt að koma hér upp og tjá hug minn í þessu máli. Við vinstri græn höfum talað gegn þessu máli og fært fyrir því mörg og mikilvæg rök. Hv. þm. Ögmundur Jónasson lagði fram frumvarp á síðasta kjörtímabili þar sem okkar afstaða birtist. Hann hefur verið manna duglegastur í okkar röðum við að tala um þetta. Ég vona að hann eigi eftir að taka þátt í þessari umræðu. Það er alltaf gott að fá góðan debatt um svo mikilvæg mál eins og hér er til umfjöllunar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir hennar innlegg í umræðu um þetta mál, um spilahallir. Það er merkilegt en mér fannst nánast öll rökin í ræðu hv. þingmanns, sem var mjög góð, styðja þetta mál. Hv. þingmaður líkti þessu máli við annað mál sem verið hefur til umræðu á þinginu, brennivín í búðir, er það oft kallað. Hér er einmitt verið að fara ÁTVR-leiðina, þ.e. verið er að heimila einum aðila að fara af stað. Farið er í einokun til þess að geta haldið eftirlitsþættinum skýrum og einföldum og það séu engin frekari skref stigin fyrr en reynsla er komin á þetta. Komið hefur fram í rannsóknum sem snúa að þeim vanda sem spilafíkn er, að slík einokun sé til bóta. Það er umfram allt markmið þessara laga að stuðla að sem ábyrgastri spilamennsku. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á að við þyrftum að horfa til Svíþjóðar í þessum efnum. Það er einmitt sú leið sem valin er hér. Reyndar er það þannig í Svíþjóð að sænska ríkið sjálft rekur spilavíti. En í Svíþjóð er litið á spilavanda sem lýðheilsuvandamál, eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni, og spilavandi hefur verið hluti af lýðheilsustefnu þar frá árinu 2003. Það er því ýmislegt í þeirra stefnu og þeirri vinnu sem hangir saman við frumvarpið eins og það er lagt fram hér og [[Forseti hringir.]]það er hárrétt sem fram kom í ræðu hv. þingmanns.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann segir að ræða mín styðji málið. Ég byrjaði á því að segja í grundvallaratriðum værum við ósammála vegna þess að ég vil ekki leyfa spilahallir, hvort sem það er einkaframkvæmd eða ríkisframkvæmd. Hv. þingmaður segir að rannsóknir sýni að einokun sé til bóta. Ég efast ekki um það og hér er vitnað í ÁTVR-frumvarpið. En við mundum heldur ekki leyfa brennivín í dag þegar við vitum um afleiðingar neyslu þess, það er mín skoðun, að minnsta kosti ekki í sama mæli og nú og með þá þekkingu sem við höfum í dag. Ef við værum að byrja á núllpunkti mundum við ekki leyfa það. Ég tel ekki brýna nauðsyn til að koma þessari starfsemi á laggirnar og það er kannski það sem skiptir máli. Mín rök hnigu fyrst og fremst í þá átt að því að við ráðum takmarkað við þann vanda sem við er að glíma nú þegar vegna þess sem þó hefur verið heimilað hér og sem komið hefur með internetinu. Ég er alveg meðvituð um það. En eins og varðandi hrelliklámið getum við reynt er að ná utan um þessi mál með einhverjum hætti eins og þar á að gera, frekar en að bakka alveg út úr þessu, að opna allt upp á gátt og leyfa það bara af því að við teljum okkur ekki nú þegar ná utan um þessi mál eins og best verður á kosið. Það þýðir bara að við þurfum að laga regluverkið. Það dugar mér ekki að þessi starfsemi eigi að vera undir eftirliti hins opinbera og hún verði eitthvert einokunarfyrirbæri, vegna þess að í hjarta mínu og í grunninn er ég ósammála því að spilahallir rísi á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Af því að hv. þingmaður hélt sig að einhverju marki við samlíkinguna við brennivín í búðir þá hefur sagan nú kennt okkur að það dugar ekki til. Það skilar engu. Þá fer þetta allt undir radar og við höfum ekkert eftirlit með því og áttum okkur engan veginn á umfanginu. Gerðar hafa verið þó nokkuð góðar rannsóknir í Svíþjóð og í Danmörku. Í Danmörku er farin sú leið að setja spilastofur undir eitt eftirlitsstjórnvald, í líkingu við það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson lagði til og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. Ég tel að það yrði til bóta. Spilamennska á netinu er það sem er vandinn í dag. Í Svíþjóð er talið að um 2% fólks eigi við spilafíkn að stríða og það er hárrétt sem hv. þingmaður nefndi um að það er aðallega ungt fólk sem um er að ræða og aðallega tengt netinu. Ég staðfesti það sem ég kom inn á í ræðu minni að í frumvarpinu er lagt til að aldurstakmarkið verði 21 ár. Auðvitað munu margir spyrja um það og í umfjöllun í hv. nefnd mun koma fram af hverju aldurstakmarkið er ekki haft lægra. En það er það aldurstakmark sem Danir fóru af stað með. Það er betra að byrja með frekar stífar reglur og sjá hverju það skilar. Ég held að það sé alltaf betra að byrja varlega, að það sé ekki lausnin að opna alveg upp á gátt. Það er engan veginn verið að leggja það til í frumvarpinu, heldur þvert á móti. Verið er að leggja til að þessum málum verði skapaður lagarammi sem ekki er til staðar í dag þannig að við höfum færi á að halda uppi eftirliti og fylgjast með því hvernig þessi starfsemi virkar. [[Forseti hringir.]]Það er meginmarkmið þessara laga. Ég ætla rétt í lokin að nefna varðandi ráðstefnuferðamennskuna að þegar við höldum ráðstefnur þurfum við að tikka í boxin varðandi það hvaða þjónusta er í boði.
Frú forseti. Ég ætla að byrja þar sem þingmaðurinn endaði. Við þurfum að tikka í boxin. Það eru þessi box sem ég vil horfa á. Hvað höfum við upp á að bjóða sem þjóð? Þurfum við að bjóða upp á spilahöll til þess að draga að ráðstefnugesti? Það held ég ekki. Það er ekki mín skoðun og mér finnst að við eigum frekar að hafna þeirri hugmynd frekar en hitt. Við eigum að bjóða upp á eitthvað annað en aðrir. Það getur verið ýmislegt. Ég ætla ekki að fara í einhvern sparðatíning um hvað það geti verið. En mér finnst alla vega mikilvægt að við hugsum til þess að það geti verið eitthvað annað. Mér finnst mjög mikilvægt að við setjum almennilegan lagaramma utan um málið og ef hann er ekki nægjanlegur, sem ég tel hann ekki vera í dag, miðað við það hvernig þessi starfsemi þrífst hér, þurfum við að lagfæra það. En að við þurfum að búa til spilahöll og einokunarfyrirtæki til þess að geta sett einhverja lagasetningu utan um það finnst mér ekki vera rétta niðurstaðan. Ég væri hins vegar alveg til í að setja á stofn spilastofueftirlit, eða hvað það nú mundi heita, til að fylgjast betur með því sem við erum nú þegar að glíma við. En fyrst og síðast mundi ég taka þessa starfsemi af markaðnum. Hv. þingmaður talar um að hlutirnir fari undir radar. Ég sagði að ef við hefðum haft þá vitneskju um áfengi sem við höfum í dag þegar það kom hingað til lands eins og annars staðar, þegar byrjað var að brugga og allt það, hefðum við hugsað okkur tvisvar um. Það var það sem ég átti við. Ekki það að Ísland mundi loka á allt í ljósi alls þess sem er að gerast. En vitneskjan segir okkur ýmislegt. Við getum alltaf skýlt okkur á bak við það að eitthvað fari undir radar. Við erum að kljást við ferðaþjónustuna [[Forseti hringir.]]og segjum að hún fari undir radar. Það er ekki niðurstaða mín að það dugi til að segja að þessi starfsemi fari annars undir radar. Við eigum hins vegar að reyna að ná utan um það með einhverjum hætti sem við erum að kljást við.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Mig langar að staldra við stóru spurninguna í þessu máli sem er hvernig við vinnum gegn spilafíkn á netinu. Nú er ég fylgjandi þessu frumvarpi og tel að það muni verða til bóta og til að hjálpa þeim sem eru vissulega með spilavanda. Við getum fundið úrræði fyrir það fólk sem eru ekki til staðar í dag, af því að þessi starfsemi er neðan jarðar. Mig langar að velta þessu upp af því að þingmaðurinn sagði að hægt væri að reyna að einskorða netspilun við íslensk fyrirtæki. Þá velti ég fyrir mér: Hvernig getum við einskorðað netspilun við íslensk fyrirtæki ef hún er ekki heimiluð? Ég held, án þess að ég hafi mikið ígrundað það heldur aðeins hlustað á umræðuna í kvöld, að þetta frumvarp gæti orðið fyrsta skrefið í því að heimila einu fyrirtæki, en ekki opna kerfið upp á gátt, að vera með svona spil. Þar af leiðandi væri hægt að vinna með það og þróa hvernig við getum haft sambærileg fyrirtæki á netinu, sambærileg hús á netinu þar sem þetta hús tekur eingöngu við „hardcore“ peningum. Og síðan hvernig við getum ráðið við rafpeninga sem flæða í miklu magni út úr landinu.
Frú forseti. Ég hef svo sem ekki frekar en þingmaðurinn „patent“ lausnir á því hvernig við getum ráðist gegn þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir. Á kynningunni um spilavanda árið 2012, sem ég vitnaði til og innanríkisráðuneytið lét gera, var talað um að forsenda lagasetningar, sem m.a. mundi snúa að einhvers konar einokun, ætti að vera almannaheill. Það væri forgangsviðfangsefni. Það var eitt af því sem var grunnurinn og menn veltu því fyrir sér að koma á reglum sem stuðluðu að ábyrgri spilun á netinu. Síðan var, eins og ég kom inn á áðan, talað um að kortleggja peningaspilin, hvað væri í boði og hvernig það væri í boði. Það var líka talað um aðgerðir til að takmarka ánetjun vegna kassanna og allt það. Þetta var grunnurinn að því sem kom út úr vinnu þessarar nefndar. Þá var verið að tala um það. Ef við ætlum að setja lagaramma utan um þetta og ef við ætlum ekki að afneita þessu algjörlega, ef við ætlum að segja: Það er eitthvað í boði og við ætlum að reyna að ná utan um það til þess að geta kortlagt þetta, til þess að geta séð hverju við stöndum frammi fyrir - þá getum við auðvitað bara takmarkað það við innlendan markað. Við ráðum ekki við þann erlenda. Það er auðvitað ekki á færi okkar. Af því að maður er ekki með bæði augun lokuð veit maður að þetta er til staðar. Það var meðal annars þetta, að koma á virku eftirliti með peningaspilunum og gagnaöflun um markaðinn almennt. Það er eitthvað sem við þyrftum að láta fara fram og höfum í rauninni ekki [[Forseti hringir.]]klárað. Ég er ekki sérfræðingur í því hvernig við getum leyst þetta en þetta eru alla vega hugmyndir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að ekkert okkar hafi svarið við þeirri netlausn, en ég held samt að þetta sé fyrsta skrefið. Við erum að búa til umgjörð til að ná þessu upp á yfirborðið. Þegar það er ekki á yfirborðinu held ég að mjög erfitt sé og nánast ógerlegt að kortleggja vandann og komast að því hversu umfangsmikill hann er. Ég held að það sé nánast ómögulegt. Þetta frumvarp er um hús eða starfsemi sem tekur á móti fólki sem vill stunda svona starfsemi, sækir í hana hvort sem það gerir það þar sem hún er ólögleg eða á netinu. Við höfum engin tæki í dag til að fylgjast með þeim sem síðan sannarlega lenda í vanda. Það eru þeir einstaklingar sem við þurfum að hjálpa. Ég held að við munum ekki ná til þeirra nema með svona tillögu eða svipaðri tillögu, þótt það sé ekki nema bara fyrir upplýsingarnar. Síðan held ég að hægt væri að byggja á svona lausn til að útvíkka það sem nefnt er hérna húsbaukur eða þjórfé yfir í það sem væru rafpeningar eða það sem fer milli neytandans og hússins á netinu. Það er það sem er stærsta vandamálið og held ég að þetta frumvarp geti leitt okkur að því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni hugleiðingarnar. Varðandi það að búa til umgjörð til að ná þessu upp á yfirborðið og meta umfangið og að með því höfum við tækifæri til að ná til þeirra sem eru í vanda vil ég segja að ef við ætlum að draga þá sem eiga í vanda nú þegar eða eru í áhættuhópi inn í spilahöllina í staðinn fyrir að þeir séu einhvers staðar annars staðar þá erum við aðeins að færa til vandann. Ég er ekki viss um að við kortleggjum hann eitthvað frekar inni í tiltekinni spilahöll. Mér finnst það alls ekki ásættanleg nálgun að vilja setja upp eitthvert apparat sem getur orðið til þess að enn fleiri ánetjast, af því að það er yfirleitt glamúr og annað slíkt í kringum þetta, að það sé röksemdarfærsla fyrir því að við getum náð til fíkla. Það er hægt að ná til fíkla með margs konar aðferðum. Það er þjóðþekkt eða þekkt um allan heim og við hljótum að geta nýtt okkur reynslu annarra þjóða í því samhengi, eins og í svo mörgu öðru. Ég hlakka í sjálfu sér til að taka þátt í umræðu um málið í allsherjar- og menntamálanefnd og fá umsagnir um það. Þetta er viðamikið mál í afar mörgum greinum. Þetta er þykkur doðrantur sem er vert að fara í gegnum. Ég kem til með að hlusta á báðar hliðar. Það breytir því þó ekki að í grunninn er ég ekki samþykk frumvarpinu og tel að við eigum miklu frekar, eins og ég hef sagt áður, að reyna að ná til þeirra sem eiga nú þegar við þetta og að lagaumgjörðin nái utan um starfsemina eins og hún er í dag.