Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um loftferðir, nr. 60/1998, með síðari breytingum, um skyldur flugrekenda vegna Covid-19. Þetta er frumvarp sem hv. umhverfis- og samgöngunefnd flytur. Ég ætla að lesa 1. gr. að mestu leyti upp, en frumvarpið er eingöngu í tveimur greinum en ákvæði í 1. gr. er til bráðabirgða. Ef hætta er á að farsóttir berist til eða frá Íslandi, og almannaheilbrigði krefst, er ráðherra heimilt að kveða á um tímabundnar skyldur flugrekenda/umráðanda loftfars til að tryggja sóttvarnir með reglugerð, sem hér segir: a. Skyldu til að kanna hvort farþegi hafi fullnægt skyldu til forskráningar og hafi tilskilið viðurkennt vottorð um ónæmisaðgerð gegn Covid-19, vottorð um að Covid-19-sýking sé afstaðin eða vottorð eða staðfestingu á neikvæðri niðurstöðu prófs gegn Covid-19 áður en farið er um borð í loftfar, enda hafi slík skylda verið lögð á farþega á grundvelli sóttvarnalaga. b. Skyldu til að synja farþega um flutning geti hann ekki framvísað tilskildu vottorði eða staðfestingu skv. a-lið. c. Skyldu til að flytja farþega til baka til brottfararstaðar geti hann ekki framvísað tilskildu vottorði eða staðfestingu skv. a-lið við komu til landsins. Samgöngustofa getur lagt stjórnvaldssekt á einstakling eða lögaðila fyrir brot gegn 1. mgr. og reglugerð sem sett er á grundvelli 1. mgr. Ákvörðun um stjórnvaldssekt skal tilkynnt á sannanlegan hátt þeim sem hún beinist að. Gera má lögaðila sekt fyrir brot gegn 1. mgr. og reglugerð settri á grundvelli 1. mgr. óháð því hvort sök verði sönnuð á tiltekið fyrirsvarsfólk lögaðilans, starfsfólk hans eða annan aðila sem starfar á vegum hans. Sektir sem lagðar eru á lögaðila geta numið frá 100 þús. kr. til 500 þús. kr. fyrir einstök brot vegna sérhvers farþega. Gjalddagi stjórnvaldssektar er 30 dögum eftir dagsetningu ákvörðunar. - Ég sleppi hér upplestri um dráttarvexti og annað slíkt sem eru almenn atriði. Ákvörðun um stjórnvaldssekt má skjóta til ráðherra samkvæmt stjórnsýslulögum. Ber Samgöngustofu að leiðbeina aðila um rétt til kæru. Ákvarðanir Samgöngustofu um að leggja á stjórnvaldssekt eru aðfararhæfar að liðnum kærufresti. Málskot til ráðherra frestar aðför en úrskurðir ráðherra eru aðfararhæfir. Málshöfðun fyrir almennum dómstólum frestar ekki aðför og er ekki háð því að mál hafi áður verið kært til ráðherra. - Þetta eru ákveðnar nokkuð almennar reglur sem engu að síður er rétt að gera grein fyrir. Og áfram: Heimild Samgöngustofu til að leggja á stjórnvaldssekt samkvæmt ákvæði þessu fellur brott þegar fimm ár eru liðin frá því að háttsemi lauk. Frestur rofnar þegar Samgöngustofa tilkynnir aðila um upphaf rannsóknar á meintu broti. Rof frests hefur réttaráhrif gagnvart öllum sem staðið hafa að brotinu. Ítrekuð eða stórfelld brot gegn 1. mgr. og reglugerð sem sett er á grundvelli 1. mgr. varða refsingu skv. 1. mgr. 141. gr. - Þarna er vísað í lög um loftferðir. - Gera má lögaðila sekt samkvæmt ákvæðum II. kafla A almennra hegningarlaga fyrir slík brot. Brot samkvæmt ákvæði þessu sæta aðeins rannsókn lögreglu að undangenginni kæru Samgöngustofu. Bráðabirgðaákvæðið kemur hér í restina og hljóðar svo: „Ákvæði þetta fellur úr gildi 31. desember 2022.“ 2. gr. er stutt. Hún er einfaldlega svona: „Lög þessi taka þegar gildi.“ Almenn kynning í greinargerð er upp á eina og hálfa síðu, herra forseti, og ég ætla að fara að mestu leyti með þau orð sem útskýra þá tilgang þessarar lagasetningar. Frumvarp þetta er lagt fram með vísan til þess ástands sem nú ríkir vegna Covid-19 og þeirra sóttvarnaráðstafana sem þegar hefur verið gripið til og til stendur að grípa til. Á fundi ríkisstjórnarinnar þann 16. mars 2021 var samþykkt tillaga dómsmálaráðherra um að breyta ákvæðum reglugerðar um för yfir landamæri, nr. 866/2017, þannig að almennt bann við tilefnislausum ferðum ríkisborgara þriðju ríkja yfir ytri landamæri nái ekki til einstaklinga með fullnægjandi bólusetningarvottorð. Í sömu reglugerðarbreytingu verður einnig kveðið á um skyldu ferðamanna til að framvísa vottorði um neikvætt PCR-próf við komu til landsins. Þá eru einnig ráðgerðar breytingar á eftirliti á innri landamærum í ljósi framangreindra breytinga. Samhliða hefur 6. gr. reglugerðar nr. 161/2021, um sóttkví og einangrun og sýnatöku við landamæri Íslands vegna Covid-19, verið breytt þannig að ákvæðið taki til allra bólusetningar- og mótefnavottorða sem gefin eru út í samræmi við reglur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um alþjóðleg bólusetningarskírteini án tillits til þess frá hvaða ríkjum þau stafi, að því gefnu að þau uppfylli að öðru leyti efnisskilyrði ákvæðisins, sbr. reglugerð nr. 286/2021. Einnig tiltekur sama reglugerð að sama gildi um bólusetningarvottorð sem vottar um bólusetningu með bóluefni sem Lyfjastofnun Evrópu hefur mælst til að fái markaðsleyfi og sem uppfyllir leiðbeiningar sóttvarnalæknis. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði sérstök heimild sem ætlað er að gildi til bráðabirgða til að tryggja fullnægjandi lagastoð svo að ráðherra geti, ef hætta er á að farsóttir berist til eða frá Íslandi, og almannaheilbrigði krefst, kveðið á um tímabundnar skyldur flugrekenda/umráðanda loftfars og kannað hvort farþegi hafi fullnægt skyldu til forskráningar og hafi tilskilin vottorð, - sem ég hef nú þegar gert grein fyrir hver eru. Sambærilegt ákvæði til bráðabirgða og hér er lagt til að verði lögfest er nú þegar hluti af frumvarpi til nýrra heildarlaga um loftferðir sem lagt hefur verið fram og vísað er í ákvæði til bráðabirgða í þskj. 994, 586. mál á yfirstandandi löggjafarþingi. - Ég tek fram að það mál er nú í höndum hv. umhverfis- og samgöngunefndar og hefur hún þegar fengið gesti í því máli. - Verði frumvarp þetta að lögum er samhliða ráðgert að ákvæðið verði fjarlægt við þinglega meðferð frumvarpsins. Þá að almennum ákvæðum. Í 1. gr. er lagt til að sett verði til bráðabirgða nýtt ákvæði sem gildi til 31. desember 2022. Samkvæmt ákvæðinu er ráðherra heimilt ef hætta er á að farsóttir berist til eða frá Íslandi, og almannaheilbrigði krefst, að kveða á um tímabundnar skyldur flugrekenda/umráðanda loftfars í reglugerð. Ég hef þegar farið yfir hverjar þessar ráðstafanir eru og ætla ekki að endurtaka það. Það er hins vegar mikilvægt að taka fram að sú skylda verður ekki lögð á flugrekanda að kanna sannleiksgildi vottorða eða staðfestingar. Það skiptir máli að forskrá og vísa fram gildu vottorði áður en farið er um borð í flugvél. En sú könnun sem um er rætt, þ.e. að kanna sannleiksgildi vottorða eða staðfestingar, mun áfram fara fram á landamærunum. Herra forseti. Rétt er að benda á að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. núgildandi laga um loftferðir getur ráðherra ákveðið að hve miklu leyti reglur settar samkvæmt heimild í lögum gildi utan íslensks yfirráðasvæðis. Er ráðgert að ef nýta þurfi þá heimild sem ákvæðið tiltekur þurfi gildissvið hennar einnig að ná til flugrekenda með staðfestu utan Íslands. Þessi ákvörðun verður að sjálfsögðu tilkynnt öðrum flugrekendum en þeim sem hér hafa heimahöfn. Það eru hér nokkur orð í greinargerðinni um sektarheimildir, stjórnvaldssekt og annað slíkt. Ég ætla ekki að fjölyrða um það. Þetta eru sektarákvæði sem þekkjast frá öðrum tilvikum og ekki þörf á að lengja mál mitt hér með því. Ég legg til að frumvarpið, eins og það lítur út hér, verði lagt fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd við fyrsta tækifæri.
Herra forseti. Í gærkvöldi þegar hv. þingmenn voru að undirbúa sig fyrir þennan þingfund var þetta mál ekki á dagskrá. Þingflokksformenn fengu að vita það á fundi með forseta rétt fyrir klukkan eitt, þegar þingfundur var settur, að málið ætti að fara á dagskrá, að taka ætti hluta af frumvarpi sem er til vinnslu í umhverfis- og samgöngunefnd, skella því á dagskrá og helst að afgreiða það bara í dag. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvers vegna er svona mikill asi hér á ferð? Hvernig stendur á því? Og ég vil spyrja hv. þingmann hvort ég skilji málið rétt, að hér sé um það að ræða að taka eigi gild bólusetningarvottorðið utan Schengen-svæðisins. Að lokum vil ég spyrja hv. þingmann hvort sóttvarnalæknir hafi gert tillögu um þessa breytingu eða þá breytingu sem frumvarpinu er ætlað að styðja.
Herra forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Af hverju málið var sett á dagskrá, hvernig það gerðist og með hvaða hætti er auðvitað mál forsætisnefndar og forseta. Ég geri ráð fyrir því að þegar um er að ræða flug til landsins sé sennilega mjög fljótlega von á fyrstu erlendu vélunum hingað til lands. Með frumvarpinu er verið að taka bráðabirgðaákvæðið sem er í nýju loftferðalögunum, þ.e. frumvarpinu sem ekki er búið að afgreiða, færa það hingað og leita samþykkis við því til bráðabirgða vegna þess að við vitum að stóri lagabálkurinn um loftferðir, sá nýi, verður ekki afgreiddur með þeim hraða sem æskilegt er ef við ætlum á annað borð opna landið að þessu leyti. Það hlýtur þá að skýra af hverju er verið að taka þetta á dagskrá með tilteknum hraða en nákvæmlega hvernig það er gert, það er utan við mitt starfssvið. Tilgangurinn með þessu er að lögfesta og breyta skilyrðum aðgerða á landamærum sem þegar hafa verið leyfðar. Fólk utan Schengen hefur getað komið hingað í svokölluðum lögmætum eða brýnum tilgangi, vegna vinnu, veiks ættingja eða einhvers slíks. Hér er bara verið að víkka - eða það er ekkert bara, þetta er stórt skref - það er verið að víkka þetta út þannig að þetta gildi almennt um fólk með sams konar vottorð og það fólk hefur vísað fram. Varðandi sóttvarnalækni sit ég ekki í ríkisstjórn og veit ekki um samtöl hæstv. heilbrigðisráðherra og sóttvarnalæknis en ég veit að honum ber að leggja fram tillögur. Ég veit líka að framkvæmdarvaldið hefur ákveðinn rétt til að fara ekki eftir öllum þeim tillögum sem sóttvarnalæknir leggur fram því að það er ekki átómatískt samband á milli, að hæstv. ráðherra sé einungis heimilt að samþykkja þær tillögur sem koma beint frá sóttvarnalækni.
Herra forseti. Nú er það svo að veiran er algerlega á fullri ferð út um heiminn, það eru að finnast ný afbrigði, bóluefnin eru ekki 100%. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann geti ekki tekið undir að ástæða sé til að hreyfa sig hægt á þessum krítísku tímum og hvort það sé ekki mikilvægt að nefndin, sem tekur að sér að flytja málið með þessum látum hér inni á þingi, taki sér tíma til að fara yfir hvað í raun og veru er þarna á ferðinni. Hvað býr að baki og hvers vegna þarf að flýta þessu svona mikið? Og ég vil biðja hv. þingmann um að sjá til þess að á fund nefndarinnar verði kallaður sóttvarnalæknir til að fara yfir stöðuna og gefa góð ráð um það hvernig við ættum að haga okkur í þeirri krítísku stöðu sem við erum í núna. Að vísu var aðeins eitt smit í gær sem var utan sóttkvíar. Við höfum verið á góðum stað en það sama er ekki að segja um önnur lönd. Það eru breska afbrigðið, brasilíska afbrigðið og afbrigði frá Afríku sem er erfitt að vinna með og eru bráðsmitandi. Er þá rétti tíminn fyrir okkur að fara að liðka til á landamærunum? Eigum við ekki að fara aðeins varlegar? Ég hvet hv. þingmenn og hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fara mjög vandlega yfir þetta mál og rífa það ekki í gegnum þingið í dag með lítilli umræðu.
Herra forseti. Það er úr vöndu að ráða ef við megnum ekki að vinda ofan af farsóttinni á réttan hátt, farsælan hátt, frammi fyrir, hvort það er ferðaþjónustunni, öðrum atvinnuvegum eða okkur sjálfum. Þá erum við í vandræðum, vissulega. Í ríkjunum í kringum okkur er búið að bólusetja milljónir manna sem við gætum ímyndað okkur að eigi hingað erindi almennt séð. Þannig að auðvitað er fullt af fólki, ef við orðum það þannig, sem er að fá sömu vernd og við hér heima. Og ég býst við að við myndum ferðast bólusett til annarra landa ef það væri heimilt þar. Nema hvað, ekkert bóluefni er 100% og það hefur aldrei verið til. Ég held að við getum verið alveg róleg ef virknin er 70, 80, 90%, eins og mér skilst að sé í þessum tilvikum. Þannig að ég ber engar brigður á bóluefnin. Tekin eru tvö skref til varnar, annars vegar er flugrekanda gert skylt að tryggja að enginn fari inn í flugvélarnar sem ekki hefur þessi skjöl og hins vegar eru þessi skjöl sannreynd á landamærunum. Mikið nær komumst við ekki nema með því að skylda alla aftur í sóttkví sem hingað koma. Ég vil endurtaka það sem ég sagði, að þetta eru tvö stig í sóttvarnaaðgerðum, það er annars vegar sérfræðingurinn sem fylgist með og leggur fram forsendur og síðan er það ráðherra, stjórnvaldið, sem tekur ákvarðanir. Þar er dómsmálaráðherra annars vegar og sóttvarnalæknir hins vegar. Með vísan til nefndar erum við jú ekki að flýta okkur neitt, þvert á móti. Þetta verður ekki afgreitt héðan í dag ef einhverjum hefur dottið það í hug, heldur mun hv. samgöngu- og umhverfisnefnd taka málið til meðferðar á sínum næsta fundi til að byrja með og síðan gengur þetta í einhverjum skrefum sem ég sé ekki fyrir.
Forseti. Það vakna frekar margar spurningar þegar ég lít yfir þetta frumvarp til laga og vangaveltur einnig. Fyrir stuttu var ákveðið í flýti að farþegar sem kæmu hingað til lands ættu að framvísa svokölluðu neikvæðu PCR-prófi um að þau væru ekki með Covid. Hæstv. heilbrigðisráðherra var spurður um það hér í pontu hvort það uppfyllti almennt reglu um meðalhóf og hvort það væri lagaleg skylda að láta flugfélög sinna því að athuga hvort einhverjir væru með slík vottorð. Heilbrigðisráðherra virtist ekki alveg vera með svörin á hreinu. Þess vegna finnst mér mjög skrýtið að þetta frumvarp komi hér fram allt í einu. Ástæðan fyrir því er að það er svolítið hættulegt - ég skil að Covid-19 er mjög hættulegur sjúkdómur og farsótt, en mér finnst leiðinlegt ef það er verið að nýta slíkar farsóttir og slíka sjúkdóma til að setja lög í skjóli einhvers konar ótta eða í skjóli þess að það þurfi að passa upp á að ferðamenn komist hingað til landsins í sumar til að verða við einhverjum beiðnum frá ferðamannaiðnaðinum. Ég tel þetta upp af því að ég velti því fyrir mér hver tilgangurinn og markmiðið með þessu frumvarpi eigi að vera og hvernig það þjónar einstaklingum sem búa hér á Íslandi. Eins og bent var á áðan þá erum við sem þjóð á frekar viðkvæmum stað hvað varðar sóttvarnaaðgerðir og enn þá er hætta á að það komi önnur bylgja. Ég velti því líka fyrir mér hvort frumvarpið uppfylli markmið sitt því að það er talað um að tekið verði við vottorðum sem staðfesti neikvæða niðurstöðu prófs. Það felur náttúrlega í sér aukinn kostnað fyrir þau sem koma hingað til lands og þá er ég fyrst og fremst að hugsa um þá íslensku ríkisborgara sem eru búsettir erlendis og koma hingað til að heimsækja vini og fjölskyldu. Fjögurra manna fjölskylda þarf að fá fjögur svona próf sem mér skilst að geti kostað um 100 evrur, sem er um 15.000 kr. íslenskar, og þau þurfi að gera það sama þegar þau fara til baka. Þannig að þetta er aukinn kostnaður og ég velti fyrir mér hvernig unnt er að gæta jafnræðis og hvort það sé í samræmi við 66. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að það megi ekki meina íslenskum ríkisborgurum að koma hingað til lands. Auk þess hef ég heyrt að t.d. í Bandaríkjunum geti tekið langan tíma að fá neikvæða niðurstöðu úr svona prófum. Þær geta verið orðnar allt að tíu daga gamlar þegar þær koma loksins þannig að það þjónar ekki markmiðinu að biðja um þannig próf, það segir okkur voðalega lítið ef sú er raunin. Það er eflaust kannski ómögulegt að fá slík próf með 72 tíma fyrirvara ef þetta á að vera í samhengi við breytinguna sem var gerð í reglugerð um daginn. Mér finnst líka skjóta skökku við að leggja slíkar skyldur á flugrekendur yfir höfuð. Þetta er svipað og þegar hingað kemur fólk á fölsuðum skilríkjum. Þá er sett sú skylda á flugrekendur að vera búnir að tryggja að fólk sé með ófölsuð skilríki. Ég velti alltaf fyrir mér hvort lög séu sett fram á þann hátt að það sé í rauninni mögulegt að fylgja þeim. Ég velti því fyrir mér hvort þetta frumvarp þjóni markmiði sínu, hvort það sé einungis til að friðþægja ferðaþjónustugeirann og hvort tekið hafi verið tillit til þeirra umkvartana sem komu fram um daginn, hvort þetta myndi hamla íslenskum ríkisborgurum að koma til heimalands síns. Það er það sem ég er að hugsa varðandi þetta frumvarp.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég bjóst ekki við að fjalla um þetta tiltekna frumvarp í dag. Það kemur satt best að segja á óvart og er ekki með miklum fyrirvara, reyndar nánast engum. Hér er verið að leggja fram frumvarp sem er tekið að miklu leyti úr ákvæði til bráðabirgða í frumvarpi sem einnig hefur verið lagt fram, um loftferðir, mál sem hefur reyndar verið umdeilt í umræðunni upp á síðkastið af allt öðrum ástæðum sem koma þessu tiltekna máli ekki við. Áhyggjurnar sem ég hef af þessu frumvarpi eru vegna b- og c-liðar 1. gr. frumvarpsins. B-liður fjallar um það að íslensk yfirvöld, ráðherra, geti sett reglugerð sem skyldi flugrekanda eða umráðanda loftfars til að synja farþega um flutning geti hann ekki framvísað tilskildu vottorði eða staðfestingu samkvæmt a-lið. C-liður fjallar um skyldu til að flytja farþega til baka til brottfararstaðar geti hann ekki framvísað tilskildu vottorði eða staðfestingu samkvæmt a-lið við komu til landsins. Nú átta ég mig mætavel á tilgangi greinarinnar og aðstæðunum en það er nú þannig að við búum við lög nr. 33/1944, betur þekkt sem stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þar er ákvæði, nánar tiltekið 2. mgr. 66. gr. sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Íslenskum ríkisborgara verður ekki meinað að koma til landsins …“ Óháð því hvort ég telji frumvarpið heppilegt í aðstæðunum sem eru nú til staðar, aðstæðum sem eru alvarlegar og ég geri á engan hátt lítið úr enda þolandi Covid-19 sjúkdómsins sjálfur ásamt nokkrum fjölskyldumeðlimum mínum, þá er það skylda okkar að halda stjórnarskrána og ekki nóg með það, heldur er það skylda okkar að tryggja að lögin sem við setjum séu í samræmi við stjórnarskrá. Það eru áhyggjurnar sem ég hef. Ef hægt er að ganga úr skugga um það með fullri vissu að þetta ákvæði standist stjórnarskrá þá get ég stutt þetta mál en ég get ekki stutt það með góðri samvisku, alla vega ekki í atkvæðagreiðslu, fyrr en það er komið á hreint. Ég sé ekki að í greinargerð þessa frumvarps sé komið til móts við þetta sjónarmið, eitthvað sem ég skil mætavel, enda málið nýtilkomið og kannski ekki unnist tími til þess, en hins vegar vekur líka áhyggjur mínar að málið sé lagt fram af nefnd sem mér er enn þá óljóst hvort muni fjalla um þennan vinkil málsins áður en til atkvæðagreiðslu kemur. Nú fæ ég reyndar þau netskilaboð að hér verði ekki frekari atkvæðagreiðslur í dag. Ég verð að viðurkenna að það huggar mig ansi mikið en ég hvet nefndina til að kanna þennan lið mjög gaumgæfilega og tryggja að við flýtum okkur ekki um of.
Herra forseti. Ef áhyggjurnar snúast um íslenska ríkisborgara og sóttvarnir skil ég þær ekki alveg, vegna þess að hingað til hafa verið í gildi ákveðnar sóttvarnareglur fyrir alla á landamærunum og Íslendingar hafa gengið í gegnum þær eins og aðrir. Það gildir þá auðvitað líka um þessar. En það hefur jafnframt verið þannig að það er engum Íslendingi snúið við og hann sendur út í heim aftur. Mig minnir að það hafi beinlínis verið orð dómsmálaráðherra í einhverjum umræðum hérna að það verði engum Íslendingi snúið við á landamærunum. Hann verður þá náttúrlega að hafa íslenskt vegabréf með sér eða eitthvað slíkt því til sönnunar að hann sé örugglega Íslendingur. Þeim málum er þannig fyrir komið að þetta breytir engu um það sem verið hefur í gildi. Það sem ég var að reyna að segja fólki hér, hv. þingmönnum, er að það sem verið hefur í gildi núna undanfarið, fyrir þá sem eru innan og utan Schengen, breytir engu og hafi menn haft áhyggjur af komu Bandaríkjamanna til Íslands eða Íslendinga til Íslands þá gilda þessar reglur alveg jafnt núna. Það er það sem verið er að gera, verið er að fella brott það sem kallast lögmætur eða brýnn tilgangur þannig að það geta komið fleiri en áður. Það er það sem málið snýst um.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir tilraunina til að hugga mig, en ég verð að viðurkenna að þessi tiltekni málflutningur þykir mér ekki einn og sér vera sannfærandi þótt vel megi vera að allt sem hv. þingmaður sagði sé satt og rétt. Vandi minn er sá að hér þarf ég sem sjálfstæður þingmaður að fullvissa mig um að málið standist stjórnarskrá til þess að ég geti leyft mér að styðja það. Ef hv. þingmaður er kominn lengra í þeirri skoðun er það gott og blessað og geri ég engar athugasemdir við það. Hitt er síðan að ég hef ekki áhyggjur af landamærunum á Íslandi. Ég hef áhyggjur af því að það standist ekki stjórnarskrá að íslensk yfirvöld neyði flugfélög erlendis til að snúa við íslenskum ríkisborgara sem þar er staddur á þeim tíma. Mögulega eru til einhverjar lagaskýringar sem myndu útskýra að það stæðist stjórnarskrá, en það er mér alla vega á engan hátt ljóst sem stendur. Og eiginlega stend ég í þeirri trú að slíkt fyrirkomulag myndi ekki standast stjórnarskrá miðað við málskilning minn þegar ég les þetta ákvæði í stjórnarskránni og í málinu. Sömuleiðis þá ber málið brátt að þannig að ég viðurkenni það hér, eins og ég hóf ræðu mína á að nefna, að ég hef ekki haft tækifæri til að komast til botns í öllum spurningum í málinu og er það ástæðan fyrir efasemdum mínum á þessum tímapunkti. Ég held að það hafi ekki verið fleiri atriði í andsvari hv. þingmanns sem ég sé ástæðu til þess að bregðast við eins og er, en hv. þingmaður fær þá tækifæri til að ítreka það.
Herra forseti. Hafi ég misskilið orð hv. þingmanns um það sem að stjórnarskránni snýr verð ég bara að biðjast afsökunar á því. Við skulum að grípa hér niður í 2. mgr. 1. gr. núgildandi laga um loftferðir. Þar getur ráðherra ákveðið að hve miklu leyti reglur, settar samkvæmt heimild í lögum, gildi utan íslensks yfirráðasvæðis. Er ráðgert að ef nýta þurfi þá heimild sem ákvæðið tiltekur þurfi gildissvið hennar einnig ná til flugrekenda með staðfestu utan Íslands. Skiljið þið? Auðvitað bera íslenski yfirvöld ekki ábyrgð á því að einhver flugrekandi meini Íslendingi að stíga um borð í flugfar vegna þess að það er á ábyrgð þess ríkis og þess flugfélags. Það er ósköp eðlilegt að þær reglur sem settar eru á landamærum Íslands gildi jafnt um íslensk flugfélög sem erlend flugfélög. Ef menn koma skilríkjalausir, passalausir, þá fá þeir ekki að fara um borð í flugfar. Og af hverju er það? Það eru náttúrlega ákveðnar reglur bæði hjá landinu sem um ræðir og á Íslandi um slíkt. Þannig að ég skil ekki einu sinni hvað við erum að ræða um, hvernig þetta snertir stjórnarskrána. Ég geri það bara ekki.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður þarf sko alls ekki að biðjast afsökunar á því að misskilja ræðu mína eða neitt í þessum málum. Áhyggjur mínar snúa að því að ég og þeir einstaklingar sem ég hef aðgang að, höfum ekki haft færi á að skoða málið nægilega kirfilega til að tryggja það í mínum huga og í mínum þingflokki að málið standist stjórnarskrá. Það eina sem við viljum er að málið sé skoðað, að þessi vinkill sé skoðaður alveg í kjölinn. Og þær fréttir sem ég fékk áðan meðan á ræðunni stóð, að málið kæmi ekki til atkvæðagreiðslu í dag heldur yrði tækifæri til þess að skoða það nánar, sefar áhyggjur mínar nógu mikið til að ég þurfi alla vega ekki tjá mig mikið meira um það hérna í dag. En efnislega varðandi það sem hv. þingmaður nefndi þá hlýddi ég mjög vel á orðin sem hv. þingmaður las hér upp og þó að ég hafi ekki haft þau fyrir framan mig og gæti mögulega hafa misheyrt eða misskilið eitthvað af því þá skildi ég lagatilvísunina þannig að hún fjalli um að ráðherra geti sett reglur um íslensk flugfélög þegar þau eru í útlöndum. Það er eðlilegt. En það er líka svolítið punkturinn, það er hluti af því sem veldur mér áhyggjum þegar sami ráðherrann setur síðan reglur fyrir téð flugfélög um það hvernig þau eigi að fara með íslenskan ríkisborgara erlendis. Það er það samspil sem ég hef áhyggjur af. Og aftur, vel má vera að það séu fullkomlega góðar skýringar á þessu og mögulega getur hv. þingmaður sefað áhyggjur mínar frekar eftir þetta samtal. En við þurfum að komast á þann punkt, alla vega í þingflokki mínum, að geta sagt við okkur sjálf að við trúum því að málið standist stjórnarskrá til að geta stutt það. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra en þakka hv. þingmanni fyrir samskiptin og býst fastlega við því að málið verði skoðað nógu vel svo að við lendum því farsællega hér á Alþingi.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. landbúnaðarráðherra fyrir að bregðast við skjótt og vel svo að þessi umræða komist á dagskrá. Yfirskriftin er um aðgerðir til að styrkja stöðu íslensks landbúnaðar. Það liggja fyrir þrjár spurningar til ráðherrans undir þessum lið og langar mig aðeins að fara yfir þær. 1. Hvað telur ráðherra að innlend framleiðsla geti staðið af sér stóra markaðshlutdeild innflutnings á kjöti án þess að rekstrarforsendur fyrir framleiðendur og afurðafyrirtæki þeirra dragist saman og hver eru markmiðin í þeim efnum? 2. Hvernig sér ráðherra fyrir sér að mjólkurframleiðendur og mjólkuriðnaðurinn eigi að takast á við að inn til landsins séu fluttar fyrst og fremst vörur úr próteinhluta mjólkurinnar sem einmitt er meira framleitt af en íslenski markaðurinn tekur við? 3. Hvaða leiðir eða aðgerðir eru ætlaðar til að aðstoða landbúnaðinn við að takast á við kostnað vegna orkuskipta og annara aðgerða til að minnka kolefnisspor? Hæstv. forseti. Ég er í raun og veru með fjórðu spurninguna og langar mig að hafa smáformála fyrir henni, það væri gott ef hæstv. ráðherra gæti líka svarað henni. En aðdragandinn að henni er svona: Það er óumdeilt að íslenskur landbúnaður og afurðasölufyrirtæki í eigu bænda hafa orðið fyrir verulegri ágjöf á undanförnum misserum. Aðdragandinn er í grófum dráttum tollasamningur frá 2015, innflutningur á hráu kjöti, breytt fyrirkomulag við útboð á tollkvótum sem reyndar hefur verið tekið tímabundið úr gildi. Svo til að setja punktinn yfir i-ið er eftirspurnarsamdráttur vegna Covid-19. Vonandi lagast ástandið eitthvað á yfirstandandi ári þegar áhrifin af Covid fara minnkandi. En hvað er til ráða? Hvers vegna eru gerðar mun meiri kröfur til innlendrar framleiðslu en innfluttrar þegar kemur að sýklalyfjanotkun og velferð dýra? Af hverju þessi slaka samkeppni? Hún er innlendri framleiðslu til tjóns. Á þriðjudaginn kom fram á heimasíðu Samkeppniseftirlitsins að samruni Norðlenska og Kjarnafæðis verður ekki samþykktur nema þá hugsanlega með skilyrðum. Og hver eru rökin? Jú, m.a. há markaðshlutdeild samrunaaðila í slátrun og vinnslu kjöts sem getur leitt til alvarlegrar röskunar í samkeppni til tjóns fyrir neytendur og bændur. Innflutningur á kjöti frá Evrópu hefur vaxið gríðarlega á síðasta áratug og er mældur í þúsundum tonna frá markaði sem telur 400 milljónir manns. Á sama tíma mega kjötvinnslur norður í landi, sem báðar eru reknar með tapi, ekki sameinast til að afstýra enn frekara tjóni. Hvað hafa stjórnvöld svo gert á sama tíma? Jú, samið um tonn á móti tonni við Evrópusambandið, samanber áðurnefndan samning ESB frá árinu 2015. Er nema von að bændur beri sig illa? Spurningin sem kemur í framhaldi af þessu er: Er ráðherra tilbúinn að beita sér fyrir því að afurðasölufyrirtækin fái sambærilega undanþágu frá 71. gr. búvörulaga og gildir um mjólkurframleiðslu í þeirri viðleitni að auka hagræðingu neytendum og bændum til hagsbóta? Ef ekki, hvernig sér ráðherra framhaldið fyrir sér? Hæstv. forseti. Þetta var fjórða spurningin. En í þessum málum er að mörgu að hyggja. Huga verður að matvælaöryggi landsmanna og að þeir hafi aðgang að hollri og næringarríkri matvöru. Það er óumdeilt að íslensk matvæli eru framleidd við hagstæðari aðstæður en í mörgum þeim löndum sem flytja út matvæli í stórum stíl. Þegar hugað er að atriðum eins og notkun lyfja þá sýnir það sig að sýklalyfjanotkun í evrópskum landbúnaði er komin fram úr öllu hófi. Sýklalyfjaónæmi [[Forseti hringir.]]hjá mönnum og dýrum er vaxandi vandamál á heimsvísu þar sem sýklalyf bíta ekki lengur á ónæmar bakteríur. [[Forseti hringir.]]Við Íslendingar erum í einstakri stöðu með okkar góðu framleiðslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þá umræðu sem hér er að hefjast. Í tilefni þess að hann beinir til mín fjórðu spurningunni nefni ég að ég mun svara henni í lokin, sauma saman svör við þeirri spurningu sem hann vakti þar. Ég vil fyrst nefna að í gangi er mótun landbúnaðarstefnu fyrir Ísland. Stjórnvöld hafa að sjálfsögðu mikil áhrif á starfsskilyrði landbúnaðarins en hins vegar hefur stefnumótun íslenskra stjórnvalda í gegnum tíðina verið mjög brotakennd og komið fyrst og fremst fram í búvörusamningum og öðrum ákvörðunum sem leiða af þeim. Tilgangur þeirrar vinnu sem stendur yfir núna er fyrst og fremst sá að móta heildstæða stefnumörkun fyrir landbúnaðinn um hlutverk og þýðingu greinarinnar í íslensku samfélagi. Ég geri ráð fyrir því að sú vinna sem þar er hafin komi fram sem þingsályktunartillaga og verði svo grunnur búvörusamningaendurskoðunarinnar 2023. Við munum að sjálfsögðu gera ósk um að víðtækt samráð verði við alla helstu hagaðila í þessum efnum. Ég vil nefna það sömuleiðis að við höfum sett í gang tímasetta aðgerðaáætlun í 12 liðum til eflingar á íslenskum landbúnaði. Þessum aðgerðum er ætlað að efla stoðir landbúnaðarins. Tilgangur þeirra er að skapa öfluga viðspyrnu fyrir íslenskan landbúnað og auðvelda honum að nýta tækifæri framtíðarinnar. Þessar aðgerðir eru allar komnar af stað og ég vænti þess að þær verði flestar komnar á lokastig um mitt ár. Varðandi spurningar hv. þingmanns vil ég nefna að það er ekki hlutverk stjórnvalda að setja fram hversu hátt hlutfall innflutnings innlend kjötframleiðsla ræður við. Fyrirtækin eru á allan hátt betur til þess fallin en stjórnvöld, og eins og fram kom þá hafa þau lýst yfir áhyggjum sínum af þessari stöðu. Þess vegna erum við á vegum stjórnvalda og fyrirtækjanna að skoða möguleika til aukinnar hagkvæmni og skilvirkni og sú vinna stendur yfir. Við höfum brugðist við þeirri stöðu sem skapast hefur núna á síðasta ári með fjölþættum aðgerðum, m.a. með innlendum kjötframleiðendum. Ég vil nefna í þessu sambandi að samkvæmt nýlegri skýrslu Landbúnaðarháskóla Íslands um fæðuöryggi á Íslandi er hlutur innlendrar kjötframleiðslu nú um 90% af innlendum markaði. Aðstæður hafa á engan hátt verið venjulegar síðastliðið ár, en fyrirtækin á þessum markaði munu að sjálfsögðu bregðast við aukinni samkeppni. Lýst var yfir áhyggjum af stöðunni og nú er sú vinna í gangi sem ég nefndi áðan um aukna hagræðingu og skilvirkni. Ég vænti þess að sá hópur sem er að vinna skili tillögum þar að lútandi innan tíðar. Þegar spurt er hvernig ég sjái fyrir mér á hvaða vegum mjólkurframleiðendur og mjólkuriðnaðurinn eigi að takast á við þennan innflutning, fyrst og fremst úr próteinhluta mjólkurinnar, vil ég segja að samkvæmt þessari sömu skýrslu frá Landbúnaðarháskólanum kemur fram að hlutdeild innlendu framleiðslunnar í mjólkurvörum er 99% af neyslu. Mjólkuriðnaðurinn hefur, eins og áður hefur komið fram, sérstakar heimildir til verkaskiptingar og samstarf samkvæmt 71. gr. búvörulaga, sem aðrar greinar landbúnaðarins hafa ekki. Þar að auki gildir framleiðslustýring í mjólkurframleiðslu og við ákvörðun um heildargreiðslumarks mjólkur árið 2021 var farið nákvæmlega að tillögu Samtaka afurðastöðva í mjólkuriðnaði. Iðnaðurinn hefur því verkfæri til að bregðast við þróun á markaði og aðlaga framleiðslugetuna sameiginlega að henni. Ég tel mjólkuriðnaðinn best til þess fallinn að hafa forgöngu um þær aðgerðir sem hann telur nauðsynlegar til að bregðast við því sem hv. málshefjandi nefnir. Ég vil svo nefna hér undir lokin á ræðunni hvaða leiðir við höfum til að aðstoða landbúnaðinn við að takast á við kostnað vegna orkuskipta og draga úr kolefnisfótspori. Við endurskoðun búvörusamninganna, sem er nýlokið, var þetta sérstök áhersla. Þar er stefnt að því að íslenskur landbúnaður verði að fullu kolefnisjafnaður árið 2040. Sömuleiðis er þessa stefnumörkun að sjá hjá Bændasamtökum Íslands. Við höfum gefið út aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Það sem snertir landbúnaðinn er nákvæmlega tilgreint og ég ætla ekki að fara yfir það sérstaklega hér en loftslagsvænn landbúnaður er eitt af verkunum og þar er unnið af mjög miklum myndarskap. Ég legg mikla áherslu á að það er ljóst að loftslagsmálin njóta mikillar athygli, eðlilega, og landbúnaðurinn og búskapur á Íslandi skipar og gegnir miklu hlutverki þegar kemur að þeim aðgerðum sem Ísland þarf að grípa til á þessu sviði. Verkið verður ekki unnið án öflugrar þátttöku bænda. Þess vegna er mjög mikilvægt að öll útfærsla í þeim efnum verði unnin í nánu samráði við þá.
Frú forseti. Kolefnisfótspor okkar eru stærst í samgöngum, matvælum og með innfluttum varningi. Við þurfum að endurskoða matarvenjur og taka okkur á í framleiðslu matvæla. Styrkleikar okkar til aukinnar grænmetisframleiðslu eru miklir. Við ættum að láta tækniþekkinguna vinna með okkur til að auka og auðvelda grænmetisframleiðslu hér á landi vegna þess að íslenskt grænmeti er gott og einnig til að draga úr kolefnismengun sem hlýst af innflutningi. Með því fengist einnig gjaldeyrissparnaður, meira fæðuöryggi, styrking byggða og aukin atvinna. Ýta má undir grænmetisframleiðslu með ýmsum hætti, svo sem með leiðum til að nýta jarðhita betur, hvetja til nýsköpunar, með styrkjum til kaupa á betri búnaði og sparneytnari lýsingu og hækka gróðurhúsin sem fyrir eru svo afköstin verði meiri og gera styrki til raforkuflutninga markvissari. Hvetja þarf einnig unga bændur til að hefja framleiðslu með lagningu eins konar kynslóðabrúar frá þeim eldri til þeirra yngri. Við í Samfylkingunni leggjum áherslu á að hagsmunir bænda og neytenda fari saman í nýsköpun, sjálfbærni og velferð dýra. Að styrkja umhverfi landbúnaðarins tryggir rekstraröryggi og afkomu bænda, styrkir byggðir, eykur frelsi bænda og leiðir af sér hagkvæma og vistvæna gæðaframleiðslu. Við viljum að vöruverð til neytenda lækki og samkeppni aukist. Við leggjum áherslu á að ríkið setji sér matvælastefnu sem taki mið af sjálfbærni í matvælaframleiðslu, loftslagsmálum, næringu, lýðheilsu og félagslegum þáttum. Landbúnaður sé í sátt við umhverfi og náttúru landsins og komið verði í veg fyrir gróðureyðingu vegna ofbeitar. Skilið verði alfarið á milli reksturs söfnunarstöðva og vinnslustöðva í mjólkuriðnaði og við viljum skapa hvata til lífræns búskapar.
Frú forseti. Grundvallarbreytingar hafa orðið á umhverfi landbúnaðar eftir að vondir tollasamningar voru gerðir fyrir nokkrum árum gegn vilja okkar í VG. Þeir leiddu til samdráttar í innlendri kjötframleiðslu og lítils ávinnings í útflutningi á lambakjöti og skyri. Framleiðsla innlendrar kjötframleiðslu er því að margra mati komin að þolmörkum og verð lækkar til bænda en það skilar sér ekki til neytenda. Mjólkuriðnaðurinn stendur frammi fyrir miklum áskorunum. Stóraukinn innflutningur er á próteinvörum og það er brýnt að endurskoða tollasamningana með það að markmiði að draga úr þessum aukna innflutningi á landbúnaðarvörum. Mjólkuriðnaðurinn þarf að halda áfram að auka nýsköpun og gott dæmi er frá Skagafirði þar sem mysan er fullnýtt sem afurð. Innlendur landbúnaður er í góðri stöðu til að draga úr kolefnisspori og takast á við orkuskipti og sú vinna er þegar hafin hjá greininni með stuðningi í búvörusamningum. Það er horft til þess að framræsa mýrar og möguleika á að knýja vélar með metan eða vetni en það þarf að styrkja innviðina til þess. Besta leiðin til að minnka kolefnisspor landbúnaðar er að stórauka framleiðslu á fjölbreyttum landbúnaðarvörum innan lands og draga úr miklum innflutningi sem skilur eftir sig stór kolefnisspor. Hér er nægt land, hreint vatn og vistvæn orka og tækifærin í landbúnaði eru mjög mikil. Við þurfum að halda áfram að styðja við íslenska framleiðslu. Það er mjög mikilvægt að gera það á þessum tímum. Hér hefur verið nefnt að í mótun er landbúnaðarstefna fyrir Ísland og það er vel. Við höfum samþykkt aðgerðaáætlun í matvælaöryggi og vernd búfjárstofna og stofnað Matvælasjóð. Allt eru þetta aðgerðir sem eru jákvæðar fyrir tækifæri og möguleika á að efla íslenskan landbúnað til framtíðar.
Virðulegur forseti. Það er svo sem ekki ný umræða hvernig nákvæmlega eigi að styðja við landbúnaðinn á Íslandi. Það er þó þannig, og sé ég ekki ágreining um það, að hvaða leið sem er valin felur alltaf í sér einhvers konar ríkisinngrip og einhvers konar styrk með fé neytenda eða skattgreiðenda. Þegar kemur að tollvernd þá veldur hún á ákveðinn hátt földum skatti. Það eru neytendur sem borga meira til þess að tryggja að hér sé innlend framleiðsla, markmið sem þó er enginn ágreiningur um. Það eru fleiri leiðir mögulegar til þess að vernda tiltekinn iðnað eða atvinnustarfsemi eða framleiðslu heldur en tollvernd eins og við þekkjum. Það er hægt að styðja sumar greinar beinlínis með fjárframlögum og þá skiptir auðvitað máli hvernig það er gert. Nú ætla ég ekki að þykjast geta leyst úr þessari umræðu á fjórum mínútum en ég vil þó hvetja fólk til þess að kynna sér fyrirbæri sem er kallað borgaralaun. Þá á ég ekki við fyrir samfélagið allt, alla vega ekki í fyrstu skrefum, en það er áhugavert að bera saman hvernig útreikningarnir líta út þegar litið er á þjóðina og fjárhag ríkisins í heild eða tiltekna þætti þess annars vegar og hins vegar fjárútlátin úr ríkissjóði sem fara til landbúnaðarins miðað við það fólk sem vinnur í landbúnaði. Þá verða tölurnar ekki það galnar, jafnvel í dag, virðulegi forseti. Slíkt styrkjakerfi hygg ég að væri okkur sómi að skoða af fullri alvöru, þ.e. að greiða bændum og fólki í landbúnaði grunnborgaralaun sem myndi frelsa þessa sömu bændur frá tilteknum skilyrðum um hvað eigi að framleiða eða í hvaða magni og leyfa þeim að stunda sína nýsköpun með mun færri skilyrðum og miklu fleiri tækifærum til að nýta án þess að spyrja svokallaðan kóng eða svokallaðan prest. En vonandi kemst ég meira í þetta í næstu ræðu.
Frú forseti. Ég byrja á því að þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir að hefja þessa umræðu og hafa hæstv. ráðherra hér til svara. Við erum núna á endasprettinum á þessu kjörtímabili. Ýmislegt hefur svo sem verið gert á kjörtímabilinu sem viðkemur landbúnaði og vil ég minna á þingsályktun um aðgerðaáætlun um matvælaöryggi og vernd búfjárstofna sem við samþykktum á vordögum 2019. Mig langar að beina því til ráðherra hvort hann geti upplýst okkur um það hvernig þeirri aðgerðaáætlun miðar en það var lagt í fjölda liða í þeirri vegferð. Þar eru vissulega mjög metnaðarfullir og góðir þættir sem vert er að gefa gaum sem snúa t.d. að sýklalyfjanotkun í dýraafurðum og þess háttar. Frú forseti. Það er margt í starfsumhverfinu hjá landbúnaðinum sem þarf endilega að endurskoða og laga. Ætla ég enn og aftur að þreyta þingheim með því að minnast hér á undanþágu frá 71. gr. búvörulaga sem viðkemur kjötafurðastöðvum. Það er einfaldlega þannig í dag að sá innflutningur sem kemur til landsins er sá sem stýrir hér verði á smásölumarkaði og við verðum að láta innlenda framleiðsluaðila okkar fá einhver verkfæri í hendurnar til að takast á við þá samkeppni sem er á markaði. Ég kem frekar inn á það á eftir í seinni ræðu.
Virðulegi forseti. Saga landbúnaðar er auðvitað samofin sögu íslensku þjóðarinnar. Landbúnaðurinn er hlekkur í samfélagsgerðinni, uppspretta verðmætasköpunar, hluti menningar og akkeri samfélags í dreifðum byggðum. Það sjáum við auðvitað. Mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu er líka augljóst en einhverra hluta vegna er íslenska landbúnaðarkerfið enn að sinna kröfum fortíðarinnar en ekki nútíðar eða framtíðar. Engu að síður tel ég að sóknarfæri íslensks landbúnaðar séu mikil og mörg og það er á ábyrgð okkar að veita þannig umhverfi að við náum að grípa þau. Eitt mikilvægasta verkefni stjórnmálanna um þessar mundir er að tryggja aukinn sveigjanleika í kerfinu, finna nýjar leiðir til að auka frelsi bænda til að mæta breyttum neysluvenjum og nýjum áskorunum í loftslags- og umhverfismálum. Við þurfum að tryggja frelsi bænda til að nýta þá gríðarlegu þekkingu sem þeir hafa til að nýta auðlindir landsins með þeim hætti sem þeim sjálfum finnst skynsamlegastur og tryggir áframhaldandi blómlegan grænan landbúnað hér á landi. Framtíðarsýn en ekki fortíðarþrá. Viðreisn hefur kallað eftir raunverulegu hvatakerfi fyrir landbúnaðinn frá stofnun flokksins, kerfi sem stuðlar að nýliðun, nýsköpun, ótroðnum slóðum og getur mætt nýjum þörfum neytenda og að bændur geti unað sáttir við sinn hlut. Það er algjört lykilatriði. Framleiðsludrifið kerfi er ekki svarið við nútímakröfum í landbúnaði. Við eigum að breyta styrkjakerfinu í landbúnaði með áherslu á vistbændur, nýsköpun í grænni matvælaframleiðslu, vernd og endurheimt vistkerfa, skógrækt, rannsóknir og ferðamennsku. Við eigum að láta ríkið hætta afskiptum af sölu kjöts og þá fjármuni sem þannig sparast eigum við að setja í nýsköpunarstyrki í sveitum, t.d. til stofnunar örsláturhúsa, heimagerðra osta, meðhöndlun ullar eða til skógræktar. Með þessu er Viðreisn að segja að við treystum bændum best til að meta það sjálfir hvernig þeir nýta tækifærin á sem skynsamlegastan hátt og við viljum tryggja að þeir fái svigrúm til þess. [[Forseti hringir.]]Kerfið má ekki vera svo þungt að það hamli á endanum framþróun og nýsköpun í þessari mikilvægu atvinnugrein.
Hæstv. forseti. Mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu hefur verið flestum ljóst og enn frekar eftir að kórónuveirufaraldurinn skall á þjóðinni. Miðflokkurinn lagði fram þingsályktunartillögu í október síðastliðinn sem kvað á um að fela forsætisráðherra að hrinda í framkvæmd 24 aðgerðum um stóreflingu innlendrar matvælaframleiðslu og öruggt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi landbúnaðar í samstarfi við bændur. Meðal markmiða tillögunnar er að stórefla innlenda matvælaframleiðslu, tryggja matvæla- og fæðuöryggi, veita neytendum umhverfisvæna, holla og næringarríka fæðu, treysta afkomu bænda, auka sjálfbærni og umhverfisvernd, varðveita þekkingu, efla rannsóknir og menntun í landbúnaði, auka skilning á mikilvægi landbúnaðarframleiðslu og vernda landgæði. Íslendingar vilja öfluga og innlenda matvælaframleiðslu sem þeir þekkja og sem þeir geta treyst. Eftirspurn eftir matvælum úr nærumhverfinu hefur sjaldan verið meiri og eykst með aukinni vitneskju neytandans um kosti innlendrar framleiðslu. Matvælaframleiðsla þjóðarinnar er ein af grunnstoðum þess að við byggjum sjálfbært og sjálfstætt samfélag til framtíðar. Það er engum blöðum um það að fletta að víða liggja vannýtt tækifæri í landbúnaði á Íslandi. Þar sem sóknarfærin eru víða þarf að skapa jákvætt starfsumhverfi frumkvöðla sem leita leiða til að fullnýta afurðir, minnka umhverfisspor og búa til verðmæti úr áður ónýttum afurðum. Ódýr, hrein orka, hreint vatn og loft leika lykilhlutverk í framtíðarmatvælaframleiðslu á Íslandi.
Frú forseti. Ég vil sömuleiðis þakka hv. málshefjanda fyrir þessa umræðu í dag. Ég vil reyna að nálgast umræðuna út frá þeim spurningum sem hann leggur hér fram og vil byrja á að segja að meginvandi innlendu framleiðslunnar er kannski mjög lítill heimamarkaður. Um leið og sneiðar ganga af heimamarkaði til annarra þá þrengist um og það er rétt, eins og kemur fram í fyrirspurn hv. málshefjanda, að það er svolítið örðugt að skilgreina hversu langt má ganga í þeim efnum. Ég held að það sé grundvallaratriði að við semjum með slíkum hætti að heimildir séu gagnkvæmar og ekki bara heimildir um gagnkvæmni í einhverjum kílóum heldur líka sambærilegar heimildir til reksturs afurðafyrirtækja og annarra heimilda til að halda utan um samkeppnisstöðu innlendu framleiðslunnar. Á það skortir. Ég tek undir með hæstv. landbúnaðarráðherra hér sem fjallar um heimildir sem þyrfti að sækja til að auka samrekstur og verkaskiptingu innan afurðageirans. Ég held að það væri gríðarlega mikilvægt viðbragð í þeirri stöðu sem við erum komin í. Í öðru lagi spyr hv. málshefjandi hvernig ráðherrann sjái fyrir sér hag mjólkurframleiðanda í þeirri stöðu sem upp er komin. Ég held að það sé grundvallarmál, rétt eins og hæstv. utanríkisráðherra hefur t.d. lagt áherslu á í samtali sínu eða samningum við Bretland, að við bregðumst við þeirri stöðu þannig að við séum að opna leiðir fyrir það verðefni mjólkur sem nú er að safnast upp, eins og í þessu tilfelli próteinhlutann. Í þriðja lagi varðandi loftslagsmál ætla ég að gera það að endingu hér að tillögu minni að ég held að langdýrmætasta og markvissasta aðgerðin í loftslagsmálum gagnvart bændum væri að styðja þá til að byggja ábyrgðargeymslur til að bæta nýtingu og meðferð búfjáráburðar. Það minnkar losun, það eykur verðmæti og það bætir búskap.
Frú forseti. Í landbúnaðarmálum er stefna Samfylkingarinnar skýr. Við teljum löngu tímabært að ráðast í róttæka endurskoðun á landbúnaðarkerfinu í góðu samráði við bændur. Við viljum ekki draga úr fjárframlögum til landbúnaðar á Íslandi. Markmiðið þarf að vera að nýta styrk í styrki hins opinbera betur, allt til að frelsa bændur og bæta hag þeirra og neytenda. Við viljum samhliða ýta undir og hvetja til nýsköpunar og fjölbreytni, meiri grænmetisræktar og meira af umhverfisvænni matvælaframleiðslu. Samhliða endurskoðun á beinum styrkjum til landbúnaðar þarf að hverfa jafnt og þétt frá tollaálögum og innflutningstakmörkunum. Þetta er andstætt nútímaviðskiptaháttum. Við eigum ekki að skelfast innflutning á heilbrigðu kjöti, það er tapað stríð. Við eigum þvert á móti að sækja fram á erlendum mörkuðum og flagga úrvalshráefni. Í bili þurfa Íslendingar að kosta kapps að ná frekari samningum við Evrópusambandið um gagnkvæma niðurfellingu tolla. Matvælaframleiðsla á Íslandi hefur flest sem þarf til að vera leiðandi á heimsvísu í vistvænni matvælaframleiðslu. Ýmislegt bendir til að landbúnaðurinn þurfi í vaxandi mæli að sæta evrópskum reglum og þola fulla samkeppni utan frá þar sem Ísland er aðili að Evrópska efnahagssvæðinu. Við þessar aðstæður eiga bændur hins vegar ekki sama aðgang að mörkuðum Evrópusambandsins þar sem landið stendur fyrir utan ESB. Gulltrygging bænda felst í því að full aðild að ESB verði keyrð í gegn, aðstæður sem íslenskir bændur búa við hvað varðar loftslag og landslag eru afar sérstæðar. Þar að auki er innlendur markaður lítill, lega landsins erfið og einangrun talsverð. Greinin er að öllu leyti starfrækt fyrir norðan 62. breiddargráðu og því vel styrkhæf sem heimskautalandbúnaður innan bandalagsins. Öll þessi atriði kæmu íslenskum landbúnaði vel, bændur sæju til sólar og það er gott fyrir þá sem yrkja jörðina. Virðulegur forseti. Nú er tíminn, að snúa baki við fortíðinni og horfa stórhuga til grænnar framtíðar.
Virðulegi forseti. Staða íslensks landbúnaðar er að ýmsu leyti sterk. Má þar nefna heilbrigði framleiðsluvara, hvort sem um ræðir dýraafurðir eða plöntuafurðir. Einnig er afstaða almennings almennt jákvæð til íslensku framleiðslunnar. Þær ógnir sem helst steðja að landbúnaðinum eru hinir ótrúlegu tollasamningar sem gerðir voru við ESB 2016. Þetta eru og verða væntanlega í framtíðinni talin fáheyrð mistök í viðskiptasamningum. Afleiðingar þessa er gríðarlega aukning á innflutningi tolllausra matvæla til landsins. Til að bregðast við þessu verður að skapa framleiðendum hér á landi sambærileg samkeppnisskilyrði og ríkja í löndum Evrópusambandsins. Í samkeppnislöndunum er t.d. mun meiri stuðningur við kornrækt en hér á landi og mun meiri framkvæmdastyrkir til hagræðingar á framleiðslutækjum. Einnig eru lán til uppbyggingar í landbúnaði með allt öðrum hætti en á Íslandi. Svo er talað um mikla notkun á eiturefnum í landbúnaði og notkun sýklalyfja og þá döpru staðreynd að víða er beinlínis flutt inn mjög ódýrt vinnuafl til uppskerustarfa. Undanfarna áratugi hafa rannsóknir í þágu landbúnaðarins nánast lagst af. Það hefur eðlilega mjög neikvæð áhrif á samkeppnisstöðu greinarinnar. Segja má að þessi hluti stuðningsnetsins við landbúnaðinn sé nú nær algerlega munaðarlaus. Ekki er hægt að nefna slaka samkeppnisstöðu landbúnaðarins án þess að nefna samkeppnisleysi á íslenskum matvörumarkaði og þá aðstöðu sem sú fákeppni hefur gagnvart veikburða úrvinnslufyrirtækjum sem eru nánast hundelt af Samkeppniseftirlitinu á meðan litlar eða engar athugasemdir eru gerðar hvað varðar risana í smásöluverslun. Eftirlit með innflutningi hefur verið í algeru skötulíki, eins og margoft hefur verið bent á. Ýmsar vörur með mjólkurpróteini eru fluttar inn eftirlitslaust og óskráðar. Verkefnin fram undan eru mörg til að styrkja samkeppnisstöðu landbúnaðarins. Um leið vil ég nefna og undirstrika mikilvægi þess að landbúnaðurinn þróist í takt við tímann og taki þeim breytingum sem eru nauðsynlegar. Við þurfum að skapa hér sanngjarnt og gott umhverfi fyrir alla hugsanlega matvælaframleiðslu, tryggja matvælaöryggi sem fer hönd í hönd með sjálfbærri nýtingu og minna kolefnisfótspori, því að allt snýst þetta á endanum um umhverfið, loftslagið og framtíð okkar allra.
Virðulegi forseti. Nýsköpun þrífst best við frelsi og stuðning. Stundum er ákveðin mótsögn þarna á milli. Stuðningurinn felur í sér hin og þessi skilyrði, hinar og þessar reglur eða eitthvað annað sem þrengir allan rammann. Það er venjulega gert til að tryggja að fé rati á réttan stað. Dæmi um þetta er almannatryggingakerfið og flest kerfi sem eru hugsuð til að styðja afmarkaða hópa. Ef við getum sett á fót kerfi sem veitir fjárhagslegan stuðning án þess að hafa slíkt regluverk að það hindri nýja hugsun og hindri nýsköpun í einhverjum geira, þá eigum við að grípa tækifæri til tilrauna í þeim efnum þegar þau gefast. Ég hygg að það séu nokkur svið í samfélagi okkar sem henta betur en önnur til að velta upp slíkum hugmyndum og rannsaka hversu gjöfular þær gætu verið í því að efla nýsköpun og nýja hugsun inn í framtíðina. Það er ekki bara þessi almenna krafa okkar nú til dags um nýsköpun sem knýr þar á heldur einnig breytingar á umhverfi okkar og náttúru, sem er óhjákvæmilegar að mörgu leyti og verða reyndar sífellt meira yfirþyrmandi. Það verður að mínu mati sífellt meiri þörf á því að hugsa út fyrir kassann um það hvernig við ætlum að halda uppi hinni eða þessari framleiðslu. Þá á ég einnig við hluti eins og sjávarútveg sem við erum ekki vön að sjá hverfa á skömmum tíma nema kannski einstaka stofna, en það er mjög raunveruleg ógn að við verðum fyrir alvarlegum skakkaföllum á næstu örfáu áratugum sökum loftslagsbreytinga. Það knýr áfram þörfina á nýrri hugsun og til þess þurfa aðilar í geiranum að hafa bæði stuðning yfirvalda og frelsi til að nýta þann stuðning eftir eigin höfði með sem fæstum reglum.
Virðulegur forseti. Það hefur verið fróðlegt að hlusta á þær ræður sem hér hafa verið fluttar. Það er alveg ljóst að hugur Alþingis liggur nú hjá landbúnaðinum. Auðvitað höfum við misjafnar skoðanir á því hvert við eigum að fara, en vissulega er vilji til þess og það er gott að heyra að menn sjá tækifæri í því sem fram undan er. Við eigum sannarlega mikil tækifæri. En við þurfum líka að horfa til þess að bjóða upp á þau starfsskilyrði að menn geti unnið sig út. Við getum horft á mjög breiðan landbúnað; beint frá býli, heimaslátrun, við getum haft alla flóruna í þessu. Síðan erum við með stærri fyrirtæki, en við þurfum þá líka að leyfa fyrirtækjunum að sameinast og hagræða. Slegið hefur verið á það í skýrslum og hjá endurskoðunarfyrirtækjum að það geti verið hagræði af samruna eða samstarfi innan þessa geira, um 3 milljarðar á ári. Ég tel næsta víst að í því samhengi sé þetta einn af fáum raunhæfum möguleiki fyrir t.d. sauðfjárrækt og nautgriparækt til að spyrna við, því að allir vita jú hvernig staðan er í þessum tveimur atvinnugreinum, að þar erum við með gríðarlega lágt afurðaverð. Við erum með sambærilegt afurðaverð í sauðfjárrækt og er í Rúmeníu. En það er mín einlæga skoðun og trú á þetta verkefni, að svo okkur takist að ná viðspyrnu fyrir greinarnar þurfum við að horfa til þess sama og mjólkuriðnaðurinn hefur, þ.e. undanþágu frá 71. gr. búvörulaga.
Virðulegi forseti. Það er ekki nóg að tryggja gott og sanngjarnt kerfi. Við þurfum líka að tryggja að innviðir séu sterkir um land allt. Við sjáum t.d. fréttir af því að mjólk er ekki sótt vegna þess að ekki er mokað heim að bæjum. Við þurfum að tryggja að landbúnaðurinn sjálfur hafi aðgang að öruggu rafmagni og flutningsneti, sterkum innviðum, einfaldara regluverki, fyrirsjáanleika í tollamálum og áframhaldandi þekkingarsköpun og þekkingaröflun. Það þarf að gæta sérstaklega að Garðyrkjuskólanum, vil ég segja hér. Uppbygging innviða er að mínu mati frumforsenda þess að framfarir og nýsköpun eigi sér stað í greininni, að nýliðun verði raunverulega möguleg. En hægagangurinn hér er að mínu mati vandræðalegur og hann er í boði stjórnarflokkanna. Þessir flokkar, Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur og Vinstri græn, áður Alþýðubandalagið, hafa meira og minna, allt frá því að Ísland varð lýðveldi, borið ábyrgð á þessum kerfum og stundum staðið í vegi fyrir mjög mikilvægum breytingum, kannski af ótta við að vísa veginn og grípa tækifærin sem mjög fjölbreyttar greinar atvinnulífsins og landbúnaðarins hafa upp á að bjóða. Ég vil vara við því sem ég hef heyrt. Hér er verið að óska eftir undanþágu, enn og aftur, frá samkeppnisreglum fyrir landbúnaðinn. Gott og vel, við skulum taka þá umræðu. En það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ég beini því til hæstv. landbúnaðarráðherra: Það verður ekki bæði sleppt og haldið. Ef það á að fara að leyfa greininni að undanþiggja sjálfa sig frá samkeppnislögum þá verðum við að taka hinn endann, sem er hvernig við tryggjum samt samkeppni í landinu. Það er óumflýjanlegt að við tökum til greina hvað við ætlum að gera við tolla. Það þarf þá að losa um tolla, losa um innflutning, ef það á að vera undanþága frá samkeppnislögum. Ég vil að lokum segja: Það er einhver meiri háttar skekkja í gangi í þessu kerfi. Við erum með eina hæstu landbúnaðarstyrkina [[Forseti hringir.]]á sama tíma og neytendur borga hæsta verðið. Kjör íslenskra bænda eru hins vegar með þeim slökustu í alþjóðlegum samanburði. Þess vegna er eðlilegt að spurt sé: [[Forseti hringir.]]Hagsmunum hverra er kerfið í raun og veru að þjóna?
Hæstv. forseti. Hvaða framleiðslu ætlumst við Íslendingar til að landbúnaður standi fyrir? Stórefla þarf landbúnað og innlenda matvælaframleiðslu. Í því liggur eitt af stærstu tækifærum þjóðarinnar til framtíðar þar sem heilnæm matvæli, fæðuöryggi, matvælaöryggi og vistvæn orka á góðu verði munu spila lykilhlutverk. Miðflokkurinn leggur áherslu á að stofnað verði sérstakt ráðuneyti sem fer með málefni landbúnaðar og matvælaframleiðslu í landinu. Þá verði fylgt fast eftir ítarlegri skoðun á því að misræmi sem komið hefur fram í innflutningi og tollamálum landbúnaðarafurða verði lagað. Við sjáum það, hæstv. forseti, að þegar markaðsaðstæður eru eðlilegar þá velur fólk íslenska framleiðslu, en það er hart að henni sótt. Nú eru flutt inn matvæli og seld þannig að neytendur eiga oft og tíðum erfitt með að átta sig á uppruna þeirra. Sá mikli innflutningur sem nú dynur yfir okkur á ófrosnu kjöti, eggjum og ógerilsneyddum matvælum, er stórslys og við í Miðflokknum höfum talað fyrir því að stöðva það strax. Það eru í senn svik við neytendur og framleiðendur þessa lands. Eitt af því sem ferðamenn sækjast eftir þegar þeir heimsækja nýtt land er að kynnast siðum og venjum og menningu viðkomandi lands. Matur og matarmenning er þar í hávegum höfð. Augljóslega vilja þeir erlendu gestir sem sækja okkur heim komast í snertingu við okkar góðu og hollu framleiðslu. Það er eðlilegt að styðja og efla þá framleiðslu. Það er okkur beinlínis til fjárhagslegs bata. Það er eitt af séreinkennum okkar sem þjóðar og styrkir þannig ferðaþjónustuna og matvælaframleiðslu þegar ferðaþjónustan kemst aftur í lag. Ég vil að lokum þakka kærlega fyrir þessa umræðu og enn og aftur þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér til svara.
Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Það er augljóst að landbúnaðurinn á Íslandi er á margan hátt í öfundsverðri stöðu. Stuðningur stjórnvalda, hvar svo sem litið er til flokkaflórunnar hér á Alþingi, er greinilega mjög mikill við atvinnugreinina þó að okkur greini á um leiðir, eins og hér hefur komið fram, og með hvaða hætti við viljum styðja þessa öflugu og góðu atvinnugrein. Ég vil leggja áherslu á það í þessari umræðu, af því að sumir ræðumenn tala hér um að landbúnaðarkerfið sinni þörfum fortíðar, að við horfum nú bara hlutlægt og raunsætt á þetta. Landbúnaðurinn á Íslandi framleiðir á margan hátt mjög góðar vörur. Nýbreytni er að finna mjög víða í landbúnaðarframleiðslunni, við getum tekið grænmetisframleiðslu sem dæmi, við getum tekið úrvinnslu í mjólkuriðnaði o.s.frv. Það er fullt af góðum hlutum sem verið er að gera. Vandamálin eru stærst og mest á sviði sauðfjárræktar. Þá er dálítið einkennileg mynd sem blasir við okkur ef við horfum á lambakjötið. Neysla á því hefur dregist saman ár frá ári. Framleiðslan er sömuleiðis að minnka, verð til bænda er það lægsta í Evrópu. Í nautakjötsframleiðslunni hins vegar, sem býr við innflutning, hefur verð til bænda verið einna hæst. Við sjáum aukningu í neyslu á nautakjöti og sömuleiðis er framleiðiaukning hér innan lands. Þannig að vandinn liggur í lambakjötinu. Þar er afkoma sauðfjárbænda alveg ömurleg og þarf að leita allra leiða, eins og við erum að gera með Landssambandi sauðfjárbænda, til að styrkja grunninn undir sauðfjárræktina á Íslandi. Það verður vandaverk. Af því að spurt er um hvernig aðgerðaáætlun miðar vil ég nefna að henni miðar mjög vel. Fulltrúi Miðflokksins nefnir 24 liða aðgerðaáætlun og flest af þeim verkefnum sem þar er að finna eru í gangi. Fulltrúi Samfylkingarinnar talar um að tollar séu andstæðir nútímaviðskiptaháttum, en á sama tíma talar hann um að við þurfum að ganga í Evrópusambandið þar sem tollmúrar eru hvað hæstir í veröldinni og tollur á matvæli í Evrópusambandinu er til muna hærri en á Íslandi. Ég hvet hv. þingmenn Samfylkingarinnar til að kynna sér það sérstaklega áður en þeir halda þessu fram.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um opinberan stuðning við nýsköpun. Nefndin hefur fjallað um þetta mál í þó nokkurn tíma og unnið þétt saman og unnið að því að skapa meiri sátt um þetta mál en kom kannski fram í umsögnum þeirra sem komu fyrir nefndina. Ég tel að það hafi tekist bærilega. Markmið frumvarpsins er að færa nýsköpunarumhverfið nær nútímanum og stefna fram á við og auka samkeppnishæfni bæði innan lands og gagnvart erlendri nýsköpun. Nýsköpunarstefna fyrir Ísland var birt haustið 2019. Í greinargerð með frumvarpinu er bent á að eitt af leiðarljósum nýsköpunarstefnunnar sé að beina fjármagni í rannsóknir og frumkvöðla frekar en umsýslu og yfirbyggingu. Markmið frumvarpsins er þannig að efla opinberan stuðning við nýsköpun á landinu með einföldu verklagi, skýrri ábyrgð og sterkum tengslum við háskólasamfélag, atvinnulíf og hagaðila. Áhersla er lögð á eflingu nýsköpunar á landsvísu, stuðning við nýsköpun á sviði hátækni og rannsóknir og fræðslu í byggingariðnaði. Leitast er við að forgangsraða verkefnum, draga úr yfirbyggingu og auka sveigjanleika þannig að opinbert fé nýtist sem best til þeirra verkefna sem því er veitt í. Þessu markmiði skuli náð með aðgerðum sem að hluta felast í frumvarpinu en einnig með verkefnum sem unnið er að af hálfu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Eins og ég hef nefnt þá er verið að fjalla um einföldun á stuðningskerfi nýsköpunar. Í vinnu nefndarinnar fengum við fjölda gesta til að fjalla um þessa þætti og fylgja eftir sínum umsögnum. Í dag hefur ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fært hluta af starfsemi og verkefnum Nýsköpunarmiðstöðvar, sem lagt er til að leggist af í þeim breytingum sem hér eru boðaðar. Til að mynda hefur starfsemi Efnagreininga flust til Hafrannsóknastofnunar og ýmis verkefni ásamt starfsmönnum hafa flust annað innan stjórnsýslunnar. Meiri hlutinn telur mikilvægt framfaramál að unnið sé eftir skýrri stefnu hvað varðar aðgerðir til að styðja við nýsköpun og aukna samkeppnishæfni á landsvísu. Þar eigi m.a. að leggja áherslu á að fylgja eftir og innleiða klasastefnu fyrir Ísland. Meiri hlutinn hefur við vinnu sína lagt áherslu á að verið sé að endurskapa og þróa stuðningsumhverfi við nýsköpun með sem bestum formerkjum til langrar framtíðar. Hefur því verið leitast við eftir megni að taka tillit til þeirra sjónarmiða sem hafa komið fram við meðferð málsins um hvernig megi styrkja og bæta frumvarpið sem hér hefur verið mælt fyrir. Þá kem ég aðeins inn á breytingartillögur meiri hlutans sem snúa að stuðningi og ráðgjöf við nýsköpun og aðstoð við frumkvöðla. Með 1. gr. frumvarpsins er sett fram það markmið að sérstök áhersla verði lögð á stuðning við nýsköpun á landsbyggðinni. Stuðningsnet nýsköpunar verði eflt og þétt á forsendum landshlutanna sjálfra og í náinni samvinnu við landshlutasamtök sveitarfélaga, atvinnulíf og menntakerfi á einstökum svæðum. Í greinargerð segir að settur verði upp verkefnasjóður fyrir nýsköpun sem ætlað er að leggja grunn að öflugu vistkerfi fyrir nýsköpunarstarfsemi á landsbyggðinni. Meiri hlutinn telur mikilvægt að í lögum sé skýrar kveðið á um hvernig stuðningi við nýsköpun og frumkvöðlastarf verði háttað og leggur því til breytingar á 9. gr. frumvarpsins í þessum tilgangi en þar er nú lagt til að ráðherra verði heimilt að gera samninga við opinbera aðila eða einkaaðila um framkvæmd ýmissa verkefna á sviði nýsköpunar. Um ráðgjöf við nýsköpun og nýsköpunargátt. Þar gerum við tillögur um enn frekari stuðning og breytingar til að styðja aðgengi að stuðningi við frumkvöðla. Við meðferð málsins komu fram þau sjónarmið að stuðningur við nýsköpun væri frekar brotakenndur og stuðningskerfið flókið. Meiri hlutinn leggur til að ráðuneytinu verði falið að setja upp stafræna upplýsingagátt og nýsköpunargátt sem hluta af stafrænu Íslandi. Þar verði hægt að nálgast á aðgengilegan hátt upplýsingar um það opinbera stuðningsumhverfi sem er til staðar við nýsköpun, hvort sem um er að ræða frumkvöðla með hugmynd á byrjunarstigi, rótgróið fyrirtæki með verkefni í nýsköpun eða erlenda aðila sem hafa áhuga á að vinna að nýsköpun hér á landi. Meiri hlutinn leggur jafnframt til að ráðuneytið starfræki beina ráðgjöf við nýsköpun í tengslum við nýsköpunargátt. Boðið verði þar upp á almenna ráðgjöf og svör veitt við algengum spurningum sem koma upp sem og sértækum spurningum. Fyrir nefndinni og í umsögnum um málið kom fram að kostnaður við að sækja ráðgjöf vegna hugmynda á frumstigi geti orðið mörgum þröskuldur og komið í veg fyrir að hugmyndir nái lengra. Meiri hlutinn leggur því áherslu á að tryggt verði að frumkvöðlar hafi aðgang að gjaldfrjálsri ráðgjöf á fyrstu stigum hvar sem er á landinu og að sú ráðgjöf verði fjármögnuð af ráðuneytinu en starfsemin boðin út í opinberu útboði. Slík ráðgjöf verði nánar skilgreind í reglugerð. Til viðbótar við aðstoð gegnum nýsköpunargátt, sem er nýmæli, verði ráðuneytinu falið að skoða hvernig byggja megi upp og þróa innviði fyrir nýsköpunarumhverfið gegnum byggðaáætlun. Aðgerðin feli í sér að í landshlutunum sé starfsrækt samstarfsnet ráðgjafa sem veiti leiðsögn um styrki til frumkvöðlastarfs, og leiðsögn við undirbúning umsókna til nýsköpunar- og rannsóknaverkefna hjá samkeppnissjóðum, upplýsingar og leiðsögn við fyrstu skref nýsköpunarverkefna og séu ráðgefandi við hugmyndir að nýsköpunarverkefnum meðal annars. Þá er það verkefnasjóður fyrir nýsköpun sem verður settur á fót. Í greinargerð frumvarpsins segir að gert sé ráð fyrir að settur verði á fót verkefnasjóður fyrir nýsköpun í samstarfi við landshlutasamtök sveitarfélaga og sóknaráætlanir landshlutanna og hann tengdur við næstu byggðaáætlun. Þessi verkefnasjóður verður viðbót við þau verkefni og framlög sem nú eru til staðar á vegum sóknaráætlana landshlutanna. Meiri hlutinn leggur því til að sérstaklega verði kveðið á um slíka verkefnastyrki í breyttri 9. gr. um stuðning við nýsköpun. Við komum líka inn á það að styrkja lagaumhverfi stafrænna smiðja, þ.e. Fab Lab. Stafrænar smiðjur eru reknar víða um land í samvinnu við framhaldsskóla, atvinnulíf og sveitarfélög sem liður í auknu samstarfi atvinnulífs og menntakerfis þegar kemur að nýsköpun og frumkvöðlastarfi. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að styrkja umgjörð um stafrænar smiðjur og bendir á að samningar um rekstur stafrænna smiðja falli einnig undir heimild ráðherra til að gera samninga við opinbera aðila eða einkaaðila um framkvæmd ýmissa verkefna á sviði nýsköpunar. Meiri hlutinn minnir jafnframt á að það er ekki eingöngu á hendi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis að semja um rekstur stafrænna smiðja, enda er um að ræða verkefni sem unnið er í samstarfi við bæði mennta- og menningarmálaráðuneytið og fulltrúa viðkomandi svæða. Að þessu sögðu leggur meiri hlutinn til að aukið verði við ákvæði 9. gr. frumvarpsins heimild ráðherra til að semja um rekstur stafrænna smiðja. Fjármagn til þeirra hefur verið aukið síðastliðin ár og er enn þá aukið í á næstu tveimur árum, upp í tæpar 80 millj. kr. Þá um tæknisetur og landsbyggðina. Samkvæmt 6. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að í stjórn félags um tæknisetur sitji þrír til fimm einstaklingar. Í umsögnum um málið og hjá gestum sem komu fyrir nefndina var lögð áhersla á að tryggja aðkomu landsbyggðarinnar, bæði að stjórn félagsins og einnig aðgengi landsbyggðar að aðstöðu á höfuðborgarsvæðinu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að skýrt sé að tæknisetrið muni þjóna öllu landinu og aðkoma landsbyggðar verði tryggð í stofnsamþykktum félagsins. Meiri hlutinn leggur jafnframt áherslu á að í stjórn sitji fulltrúar Háskólans í Reykjavík, Háskóla Íslands, háskólasamfélags á landsbyggðinni, atvinnulífs og frumkvöðla. Stjórnina skipi því fimm einstaklingar hið minnsta og leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis. Meiri hlutinn leggur til að aukið verði við frumvarpið ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að unnin verði greining á starfsemi félagsins þegar það hefur starfað í tvö ár og að þá gefi ráðherra Alþingi skýrslu um starfsemi tækniseturs. Í kjölfarið skuli meta þörf fyrir sérstakt fulltrúaráð, sem var til umræðu, til hliðar við stjórn félagsins til ráðgjafar. Þá erum við komin að þeim þætti er snýr að byggingar- og mannvirkjarannsóknum. Við í meiri hlutanum og nefndin öll hefur lagt mikla áherslu á að halda áfram samfellu í byggingarrannsóknum sem er mikilvæg til langs tíma. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að fjölþættar byggingarrannsóknir hafa farið fram hér á landi, allt frá ýmiss konar rannsóknum sem varða byggingarefni, t.d. þróun steinsteypu, og byggingareðlisfræði til viðamikilla rannsókna á alkalískemmdum í steinsteypu, húsamyglu og veðrunarþoli byggingarhluta. Meiri hlutinn telur mikilvægt að rjúfa ekki þessa samfellu í þessum rannsóknum. Þær hafa m.a. farið fram á Iðntæknistofnun, Rannsóknastofu byggingariðnaðarins, hjá verkfræðistofum og í tveimur stærstu háskólum landsins. Í allmörg ár var hluti rannsóknanna vistaður hjá Nýsköpunarmiðstöð í Keldnaholti og þar er sérhæfð aðstaða til sumra rannsóknarþátta. Nú þegar Nýsköpunarmiðstöð hættir starfsemi leggur meiri hlutinn áherslu á að endurskoða þurfi vistun, samstarf og fjármögnunarleiðir slíkra grunnrannsókna sem meiri hlutinn telur ekki falla undir gildissvið hins nýja samkeppnissjóðs. Meiri hlutinn leggur því til breytingar á frumvarpinu sem fela í sér að lögð er áhersla á að rannsóknirnar fari óslitið fram til ársloka 2022 innan vébanda nýs tækniseturs, í samvinnu við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík, og að gerðir verði samningar milli þessara aðila um framkvæmd og fjármögnun skilgreindra verkefna. Tæknileg aðstaða sem er fyrir hendi verði nýtt eins og unnt er og þær rannsóknir sem nú standa yfir verði í forgangi. Á fyrrgreindu tímabili verði unnið að því að endurskipuleggja rannsóknastarfsemina hvað varðar fyrirkomulag, starfshætti og fjármögnun með það að markmiði að tryggja samfélagslegan og vísindalegan ávinning af henni. Síðan er komið að prófunum og fræðslu í byggingariðnaði. Nefndin leggur áherslu á að prófanir í byggingariðnaði með tilliti til faggildingar haldi áfram og það verði unnið verði að því að prófanir á byggingarvörum verði framkvæmdar af faggildum aðilum í samræmi við alþjóðlegar gæðakröfur. Þær prófanir sem forsendur eru til að framkvæma á markaði verða látnar einkaaðilum eftir. Þá er því lýst í frumvarpinu að áhersla verði lögð á að tryggja samfellu í rannsóknum og prófunum í byggingariðnaði og að lagður verði grundvöllur að nýsköpun og aðlögun byggingariðnaðarins að alþjóðlegum gæðakröfum. Aðstaða til rannsókna og prófana verður áfram í núverandi húsnæði Rannsóknastofu byggingariðnaðarins í Keldnaholti, undir hatti tækniseturs. Ég tel mjög mikilvægt að það komi ekkert rof í þá samfellu og sú aðstaða nýtt áfram þar til annað verður byggt upp til varanlegrar framtíðar. Ásamt því verði áfram unnið með félagsmálaráðuneytinu og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun að varanlegu fyrirkomulagi. Þá erum við komin að starfsmannamálum Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Í 10. gr. frumvarpsins er lagt til að felld verði úr gildi lög um opinberan stuðning við tæknirannsóknir og nýsköpun. Það þýðir að starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar verður lögð af. Um starfslok almennra ríkisstarfsmanna gilda lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og ákvæði um starfslok þeirra eru fyrst og fremst í þeim kafla laganna sem fjalla um rétt aðila, starfsmanns annars vegar og forstöðumanns hins vegar, til að segja upp ráðningarsamningi. Þá eru þar ákvæði um málsmeðferð uppsagna af hálfu stofnunar. Fyrir nefndinni og í umsögnum kom fram að mikil áhersla er lögð á að farið verði að lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum hvað varðar starfsmenn Efnis-, líf- og orkutækni og Rannsóknastofu byggingariðnaðarins og þeim boðið starf hjá nýju tæknisetri. Verði lög um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum talin eiga við í þessari stöðu felst í því að virða skal áfram launakjör og starfsskilyrði samkvæmt kjarasamningi með sömu skilyrðum og giltu hjá fyrri vinnuveitanda og jafnframt gildir að ekki sé heimilt að segja starfsmanni upp störfum vegna aðilaskipta bæði fyrir og eftir aðilaskiptin nema efnahagslegar, tæknilegar eða skipulagslegar ástæður séu fyrir hendi sem hafi í för með sér breytingar á starfsmannahaldi. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið að lög um aðilaskipti skuli eiga við í þessu tilfelli og leggur áherslu á að fastráðnir starfsmenn í nefndum hluta af starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar færist til tækniseturs. Nefndin leggur því til að við ákvæði til bráðabirgða III bætist ný málsgrein þar sem tilgreint er að um réttarstöðu hinna fastráðnu starfsmanna deildanna tveggja fari eftir lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, eftir því sem við á. Jafnframt verði kveðið á um að hið nýja félag, samanber 2. gr. frumvarpsins, skuli bjóða öllum fastráðnum starfsmönnum framangreindra deilda starf. Varðandi gildistöku frumvarpsins leggur meiri hlutinn til, að tillögu ráðuneytisins, að lögin komi til framkvæmda 1. júlí næstkomandi í stað 1. maí og dagsetningum í ákvæðum til bráðabirgða I, II og IV breytt til samræmis. Nýsköpunarmiðstöð Íslands og Tækniþróunarsjóður munu því starfa til og með 30. júní 2021 í samræmi við lög um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun. Þá ætla ég að fara aðeins yfir breytingartillögur sem fylgja þessu nefndaráliti. Ég tek fyrir breytingartillögu sem kemur við 9. gr. sem orðist svo, ásamt fyrirsögn: „Nýsköpunarstuðningur. Ráðherra er heimilt að gera samninga við opinbera aðila eða einkaaðila um framkvæmd ýmissa verkefna á sviði nýsköpunar, svo sem samninga um rekstur stafrænna smiðja. Ráðherra skal setja á fót stafræna nýsköpunargátt fyrir upplýsingagjöf um stuðning við nýsköpun og tryggja að ráðgjöf á fyrstu stigum nýsköpunarverkefna sé gjaldfrjáls og aðgengileg hvar sem er á landinu, m.a. leiðsögn við umsóknarferli innan stuðningsumhverfis nýsköpunar. Ráðherra skal í reglugerð kveða nánar á um framkvæmd ráðgjafar um nýsköpun. Ráðherra skal veita sértæka styrki, Lóu – verkefnastyrki, til eflingar nýsköpun á landsbyggðinni. Hlutverk styrkjanna er að styðja við nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi, verðmætasköpun og atvinnulíf sem byggist á hugviti og þekkingu, á forsendum svæðanna sjálfra. Lóu – verkefnastyrkjum skal úthlutað utan höfuðborgarsvæðisins, eins og það er skilgreint í gildandi byggðakorti ESA og leiðbeinandi reglum þar um. Styrkjum má einnig úthluta til verkefna sem stuðla að uppbyggingu vistkerfis fyrir nýsköpunarstarfsemi og frumkvöðlastarf. Ráðherra skal í reglugerð setja nánari ákvæði um framkvæmd styrkveitinga, fresti til að skila umsóknum um styrki, form og skilyrði umsókna og matsnefnd vegna styrkveitinga.“ Síðan eru tæknilegar breytingar og lenging á gildistíma núgildandi laga, þ.e. að þessi lög taki gildi 1. júlí 2021. Í 6. lið breytingartillögunnar bætist ný málsgrein við ákvæði til bráðabirgða III, svohljóðandi: „Þegar starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar verður lögð niður, sbr. ákvæði til bráðabirgða I, fer um réttindi og skyldur starfsfólks Efnis-, líf- og orkutækni og Rannsóknastofu byggingariðnaðarins jafnframt eftir lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, nr. 72/2002, eftir því sem við á. Félag skv. 2. gr. skal bjóða öllu fastráðnu starfsfólki framangreindra deilda störf.“ Í 7. lið segir að við frumvarpið bætist tvö ný ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: „a. Ráðherra skal gefa Alþingi skýrslu um stöðu nýsköpunarstuðnings eftir niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar, þróun nýsköpunarmála á landsbyggðinni, árangur sem og ásókn í hvatastyrki til nýsköpunar sem ráðuneytið úthlutar og starfsemi tækniseturs eigi síðar en tveimur árum eftir samþykkt frumvarps þessa. b. Ráðherra er heimilt að semja við félag skv. 2. gr. um að hafa umsjón með langtíma, sérhæfðum byggingarrannsóknum í samvinnu við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík og nýta til þess þá aðstöðu sem fyrir hendi er. Samhliða verði unnið að framtíðarfyrirkomulagi byggingarrannsókna í landinu og þeim komið í það horf sem best þykir henta fyrir árslok 2022.“ Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem gerð er sérstaklega grein fyrir í því breytingaskjali sem ég var að vitna í. Undir þetta nefndarálit rita sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður og framsögumaður málsins, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Haraldur Benediktsson og Njáll Trausti Friðbertsson. Þar sem við erum að ræða þessi tvö mál saman, einnig frumvarp til laga um Tækniþróunarsjóð, þá mun ég reifa líka undir þessum lið í stuttu máli nefndarálit meiri hluta atvinnuveganefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um Tækniþróunarsjóð. Tækniþróunarsjóður hefur það hlutverk að styðja þróunarstarf og rannsóknir á sviði tækniþróunar sem miða að nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Sjóðnum er heimilt að fjármagna nýsköpunarverkefni í samræmi við meginstefnu Vísinda- og tækniráðs. Líkt og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu er ekki lagt til að gerðar verði efnislegar breytingar á þeim ákvæðum laganna er kveða á um Tækniþróunarsjóð. Þó er gerð sú breytingartillaga að skýrt verði að sjóðnum sé einnig heimilt að styrkja rannsóknir og tækniþróun í samstarfi við erlenda sjóði. Eins og ákvæðið er orðað nú á það einungis við um stofnanir, háskóla og fyrirtæki sem samstarfsaðila. Ég ætla aðeins að koma inn á breytingartillögu meiri hlutans. Þegar ráðherra mælti fyrir frumvarpi til laga um Tækniþróunarsjóð kom fram það sjónarmið í umræðum í þingsal að óeðlilegt væri að í lögunum væri mælt fyrir um heimild sjóðsins til að eiga aðild að sprotafyrirtækjum á frumstigi nýsköpunar, líkt og áfram er gert ráð fyrir í frumvarpinu, sérstaklega með hliðsjón af því að um er að ræða samkeppnissjóð, og var þar vísað til ákvæðis í frumvarpinu sem er samhljóða ákvæði í lögum um opinberan stuðning við tæknirannsóknir, nýsköpun og atvinnuþróun. Sambærilegt sjónarmið kom fram við meðferð málsins fyrir nefndinni þegar bent var á að mikilvægt væri að ekki léki vafi á óhæði og hlutleysi Tækniþróunarsjóðs við mat styrkumsókna. Samkvæmt upplýsingum sem nefndin fékk frá ráðuneytinu hefur eignarhald sjóðsins í sprotafyrirtækjum á grundvelli þessa heimildarákvæðis ekki tíðkast og hefur sjóðurinn markað sér þá stefnu að beita ekki þessari heimild. Meiri hlutinn telur í ljósi framangreinds að þrátt fyrir að Tækniþróunarsjóður nýti ekki þessa heimild sé mikilvægt að hlutleysi sjóðsins sé hafið yfir vafa. Meiri hlutinn leggur því til að ákvæði um heimild Tækniþróunarsjóðs til eignarhalds í sprotafyrirtækjum falli brott. Meiri hlutinn leggur einnig til að við bætist ákvæði þar sem lagt er til að skýrt verði kveðið á um heimild stjórnar Tækniþróunarsjóðs til þátttöku í alþjóðlegum samfjármögnuðum verkefnum og að heimilt verði að byggja úthlutun styrkja á mati fagráða sem skipuð eru sameiginlega af samstarfsaðilum. Breytingin er gerð til samræmis við breytingu sem gerð var á lögum um opinberan stuðning við vísindarannsóknir þar sem stjórn Rannsóknasjóðs var veitt sambærileg heimild til samræmis við verklag sambærilegra sjóða erlendis. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að gerð verði breyting á ákvæði um gildistöku til samræmis við ákvæði um gildistöku í frumvarpi til laga um opinberan stuðning við nýsköpun, en verði það frumvarp að lögum falla lög nr. 75/2007 úr gildi. Síðan kemur hér breytingartillagan í nokkrum liðum, sumt af þessu er tæknilegt, en 3. liður hljómar svo: „Við 2. mgr. 4. gr. bætist nýr málsliður, sem verði 2. málsl., svohljóðandi: Í alþjóðlegum samstarfsverkefnum rannsókna- og þróunarsjóða er heimilt að byggja á niðurstöðum fagráða sem skipuð eru af samstarfsaðilum.“ 4. liður: „Á eftir 6. gr. komi ný grein, svohljóðandi, ásamt fyrirsögn: Breyting á öðrum lögum. Við gildistöku laga þessara verður eftirfarandi breyting á lögum um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, nr. 3/2003: Í stað „12. gr. laga nr. 75/2007“ í 1. mgr. 9. gr. laganna kemur: 3. gr. laga um Tækniþróunarsjóð. 5. liður: Í stað dagsetningarinnar „1. maí 2021“ í 7. gr. komi: 1. júlí 2021. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma hér. Undir álitið rita sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður atvinnuveganefndar, Haraldur Benediktsson, framsögumaður þessa máls, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson. Þá er komið að leiðarlokum í að fjalla um þessi nefndarálit og þær breytingar sem hér eru undir í þeim tveimur málum sem eru hér til umræðu, frumvarp til laga um opinberan stuðning við nýsköpun og fylgiafurð þess, frumvarp til laga um Tækniþróunarsjóð. Ég vil ljúka máli mínu á því að þakka gott og þétt samstarf innan nefndarinnar í þessu máli. Við höfum reynt sem við gátum að mæta þeim áhyggjum og vangaveltum sem komu fram í mjög mörgum og efnismiklum umsögnum og voru margar mjög keimlíkar. Þar kom fram að það þyrfti að styrkja enn frekar umhverfi nýsköpunar og tryggja að þau góðu áform sem koma fram í frumvarpinu rati inn í lagatexta, þ.e. tryggja samfellu í byggingarrannsóknum og að þar verði ekkert rof á. Einnig að tryggja að áfram yrðu möguleikar fyrir nýsköpun og frumkvöðla á byrjunarstigum til að leita ráðgjafar, ókeypis ráðgjafar og stuðnings, við að sækja um í þá sjóði sem hægt er að sækja um í fjölbreyttu nýsköpunarumhverfi. Allt þetta teljum við að við höfum náð utan um í þessu máli. Ég vil bara þakka fyrir þá góðu vinnu hjá allri nefndinni að gera þetta mál enn betra í þágu nýsköpunar í landinu og ber væntingar í brjósti um að það muni hafa mjög jákvæð áhrif í nýsköpunarumhverfinu og efla þjóðarhag.
Herra forseti. Þetta er mál sem hefur greinilega vakið upp ákveðinn ótta í samfélaginu og kannski ekki að tilefnislausu. Mig langar að spyrja um nokkur atriði varðandi nefndarálit meiri hlutans. Mjög margar umsagnir um frumvarpið voru mjög neikvæðar og í þeim eru lagðar til verulegar breytingar og jafnvel að málinu í heild sinni yrði vísað frá. Ég heyrði hv. þingmann segja í lok ræðu sinnar að hún teldi að komið hefði verið til móts við þær áhyggjur. Ég myndi vilja að hún segði aðeins meira um það hversu mikið af þeim áhyggjum komið var til móts við og hversu margar af þeim umsögnum sem bárust voru neikvæðar og lögðu til að gert yrði eitthvað annað en að samþykkja þetta frumvarp. Svo langar mig að spyrja út í stafrænu smiðjurnar. Nýsköpunarmiðstöð Íslands hefur frá bókstaflega fyrsta degi verið grundvöllur samvinnu um stafrænar smiðjur FabLab á Íslandi. Ég velti því fyrir mér hvað það er sem fær hv. þingmann til þess að líta svo á að þessi ráðstöfun muni verða til þess að efla stafrænar smiðjur. Er t.d. komin einhver stefna? Er komið eitthvert tiltekið fjármagn? Er komin einhvers konar umgjörð sem tryggir að næsta skref fyrir stafrænar smiðjur verði ekki einhvers konar tómarúm þar sem enginn skýrleiki er til staðar þangað til einhverjum dettur í hug að búa til einhvern skýrleika, kannski síðar á árinu eða jafnvel á næsta ári eða t.d. seint á næsta kjörtímabili?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Varðandi fyrstu spurninguna þá komum við til móts við þær umsagnir sem komu fram. Margir umsagnaraðilar lýstu miklum áhyggjum af því að ekki væri verið að tryggja nægilega vel það sem frumvarpið gekk út á, og kannski sérstaklega það sem sneri að landsbyggðinni. Þeir lýstu áhyggjum af því hvort þar væri tryggt aðgengi að ráðgjöf og upplýsingum og aðgengi að Tækniþróunarsjóði, og áhyggjum af samþykkt umsókna, af því að komið hefur í ljós að ekki er hár hluti umsókna af landsbyggðinni sem fengið hefur afgreiðslu í Tækniþróunarsjóði hingað til. Ég tel að við höfum unnið vel með þær áhyggjur og mætt þeim að stærstum hluta í þessu máli. Og eins og ég fór yfir tel ég mjög mikilvægt og auðvitað í takti við tímann að styrkja aðgengið að þessari stafrænu nýsköpunargátt, að þar sé ókeypis ráðgjöf á fyrstu stigum og aðgengi allra landsmanna og líka stuðningur við að sækja um í þessum sjóðum og byggja umsóknir upp með sem faglegustum hætti, og að tryggð verði samfella í byggingarrannsóknum, sem við unnum mikið með, og að aðstaðan að Keldnaholti verði nýtt þar til annað verður byggt upp, að það verði gert eftir tvö ár. Varðandi stafrænu smiðjurnar skal ég koma inn á þær í seinna andsvari mínu.
Herra forseti. Ég hefði nú viljað fá svör við hvoru tveggja vegna þess að ég hef nóg annað að spyrja um. Varðandi svar hv. þingmanns við fyrri spurningu minni: Gagnrýnt hefur verið m.a. að talað sé um heildarúthlutun upp á 100 millj. kr. fyrir landsbyggðina. Ég verð að spyrja hv. þingmann, sem er nú þingmaður landsbyggðarinnar rétt eins og ég: Er það nóg? Er það í alvörunni nóg? Þykir það einhvers konar framför að í stað þess að hafa fólk í heimabyggð á ýmsum stöðum um landið, sem þekkir málin, þekkir byggðina, þekkir svæðið og hefur bein persónuleg tengsl við fólk, sé einhvers konar stafræn gátt með andlitslausu forriti sem fólk talar við til að geta mögulega keppt um 100 millj. kr.? Er það nóg? Kannski er við það að bæta að núna verð ég líka að spyrja út í tímasetninguna á þessu. Ég veit að það er ákveðin klisja að gagnrýna tímasetningu, en við verðum að horfast í augu við það að nú er búinn að vera heimsfaraldur í gangi og búinn að vera samdráttur á Íslandi upp á 10,4%, sem skýrist aðallega af Covid. Gætum ekki beðið aðeins með að kippa fótunum undan nýsköpunarumgjörð landsins þangað til að ástandið hefur batnað, jafnvel sleppt því að kippa fótunum undan henni og byggja hana frekar upp? Svo verð ég að lokum að spyrja einnar spurningar: Nú er búið að færa efnagreiningar til Hafrannsóknastofnunar. Í hvaða heimi er það besta ráðstöfunin á efnagreiningum?
Herra forseti. Varðandi stafrænu smiðjurnar erum við búin að koma þeim inn í lagatexta, sem ég tel mjög mikilvægt. Eins og ég nefndi er þetta gert í samstarfi við mennta- og menningarmálaráðuneytið og atvinnulífið og búið að bæta miklum fjármunum þar inn í svo ég tel að það umhverfi sé mjög vel varðað í þessu frumvarpi. Varðandi það hvort þetta sé rétti tíminn þá tel ég þetta vera akkúrat rétta tímann til að endurskoða nýsköpunarumhverfið, þegar við þurfum að spyrna okkur upp úr þeirri efnahagslægð sem orðið hefur út af Covid, nákvæmlega þess vegna. Ég tel að við séum að gera hárrétt í þeim efnum. Varðandi efnagreiningar þá var skoðað hjá viðkomandi stofnun hvort þar væri aðstaða til að vinna með það. Starfsfólk sem unnið hefur í þessari grein hjá Nýsköpunarmiðstöð flytur til þessara staða, það flytur með, eins og fram kom í frumvarpinu, svo ég tel að á því sviði verði áfram mikil fagmennska. Í þessu máli má alltaf spyrja sig: Hvers vegna þetta og hvers vegna hitt? Þarna er verið að draga saman og sinna þessum málum mjög vel. Varðandi það af hverju ekki eru fýsískir fulltrúar Nýsköpunarmiðstöðvar vítt og breitt um landið þá verða þeir áfram á Ísafirði og í Vestmannaeyjum og tveir frá Akureyri verða í ráðuneytinu. Það eru þessir aðilar sem fólk getur leitað til, það verður ekki bara einhver sjálfvirkur símsvari sem svarar í nýsköpunargáttinni, heldur fólk. Verið er að leggja 100 milljónir í verkefnasjóð til að byggja upp viðmót og aðstöðu og klasa vítt og breitt um landið og inn í það verkefni kemur líka byggðaáætlun og atvinnuþróunarfélög.
Frú forseti. Ég vil halda áfram með spurninguna um það hvernig í ósköpunum þetta getur verið góð tímasetning fyrir kerfisbreytingar í nýsköpunarumhverfinu. Í umsögn Geimvísinda- og tækniskrifstofunnar segir, með leyfi forseta: „… að tilkynningin ein og þrýstingur ráðuneytisins á að þjónustu stofnunarinnar sé ekki viðhaldið er þegar þess valdandi að aðeins eru fjórir starfsmenn eftir af 20 hjá Nýsköpunarmiðstöð sem tengjast stuðningi við frumkvöðla á frumstigi og fækkar í tvo á næstunni. Þeir voru 20 fyrir tilkynningu ráðherra í febrúar. Starfsemi á Ísafirði er farin, starfsemi á Akureyri er tóm skel í dauðateygjum. Stofnunin hefur ekki getað ráðið starfsfólk til að koma til móts atgervisflóttanum.“ Þegar við fórum inn í faraldurinn kölluðu allir hér á þingi eftir því að nýsköpun væri leiðin til lausnar út úr þeirri efnahagskreppu sem við værum að ganga í gegnum, að nýsköpun væri leiðin til að komast út úr því ástandi. Hvernig getur það þá verið góð hugmynd að rústa aðgengi að frumnýsköpun á þann hátt sem gert hefur verið? Hvernig getur það verið góð hugmynd að fara í kerfisbreytingar á vettvangi sem við viljum dæla stuðningi inn á? Ég skil það ekki og mig langar að fá betri svör við því. Hv. þingmaður talaði um að umsóknir í Tækniþróunarsjóð utan af landi væru ekki samþykktar í sama hlutfalli og aðrar umsóknir. Nú fór ég í heimsókn í Tækniþróunarsjóð fyrir rúmu ári, að verða tveimur kannski. Þar voru skilaboðin þau að svipað hlutfall væri samþykkt af umsóknum utan af landi og héðan af höfuðborgarsvæðinu. Vandinn væri bara að það væru miklu færri umsóknir sem kæmu utan af landi. Jafn hátt hlutfall af þeim umsóknum sem bárust utan af landi var samþykkt og af þeim umsóknum sem bárust af höfuðborgarsvæðinu. Það voru bara miklu fleiri umsóknir sem bárust þaðan. Það væri einmitt stuðningurinn við fólk sem vill sækja um nýsköpunarstyrki í Tækniþróunarsjóð sem væri vandamálið, að það fengi ekki aðstoð. Og nú er það orðið enn verra.
Forseti. Hvers vegna þessi tímasetning? Ég kom inn á það áðan. Auðvitað á að endurskoða alla hluti reglulega og þar á meðal nýsköpun. Við getum ekki verið með einhverja fortíðarhyggju í þeim efnum. Það hlýtur líka að þurfa nýsköpun í hugsun í þeim efnum. Það er akkúrat það sem verið er að gera með frumvarpinu, að vera með nýsköpun í hugsun, hvernig því verður best fyrir komið að hafa nýsköpun aðgengilega fyrir alla landsmenn í samkeppni við aðrar þjóðir og að ná tökum á því hvernig við getum reist þjóðarhag við. Að verið sé að rústa aðgengi að nýsköpun - þetta eru svo mikil öfugmæli sem mest má vera. Ég hefði nú haldið að Píratar af öllum flokkum væru hrifnir af því að við þróuðum okkur inn í stafrænt umhverfi, sem við erum nákvæmlega að gera með nýsköpunargáttinni, sem er nýjung í málinu. Við erum að setja hana á stofn og þar á að veita góða ráðgjöf til allra, hvort sem þeir búa í Grímsey, á Þórshöfn eða á Drangsnesi. Það hefur ekki verið aðgengi á þessum stöðum hingað til. Áfram verður nýsköpunarfulltrúi ráðinn á Ísafjörð og Vestmannaeyjar og þeir nýsköpunarfulltrúar sem verið hafa á Akureyri verða til aðstoðar við þessi mál í gegnum ráðuneytið. Ég tel að þessum málum sé bara mjög vel fyrir komið með þessu fyrirkomulagi. Varðandi fjármögnun til nýsköpunar vil ég bara benda á að nýverið var úthlutað styrkjum úr Rannsóknasjóði fyrir 2021. Það hafa aldrei fleiri verkefni verið styrkt eða hærri upphæðum úthlutað og sjóðurinn hefur til ráðstöfunar 3,7 milljarða á þessu ári. Það er því ekki hægt að segja að ekki sé verið, af hálfu ríkisvaldsins, að spýta hressilega inn í þennan málaflokk við þessar aðstæður. Það á vonandi eftir að skila sér til framtíðar og til uppbyggingar.
Virðulegi forseti. Ekki var nú úthlutunarhlutfallið hátt í haust, 8% af þeim umsóknum sem bárust, af þeim umsóknum sem töldust góðar. Í vor þegar faraldurinn byrjaði kom stjórnarandstaðan hingað upp og sagði: Nei, það þarf ekki bara 3 milljarða í nýsköpun, það þarf 9 milljarða. Sú tala var rétt miðað við þá úthlutun. Það þurfti síðan meira í kjölfarið, alveg tvímælalaust, en stjórnarandstaðan kom með rétta tölu inn í allt þetta ferli. Það er ekki rétt að tala um að það sé einhver fortíðarhyggja þegar maður er að gagnrýna það að búið sé að búa til gjá þegar verið er að henda út þeirri þekkingu sem var til staðar áður en ný þekking og nýtt kerfi er byggt upp. Það er skemmdarverk. Þú byrjar á því að koma með áætlun um það hvernig nýja kerfið eigi að líta út áður en þú hendir því gamla út. Annars myndast gjá og hún er það sem ég var að lýsa. Í umsögn Space Iceland er talað um atgervisflótta, hvernig starfsfólkið sem býr yfir þekkingu á þessu sviði hefur í raun flúið þessar aðstæður af því að starfsöryggi þess er horfið. Það leitar að sjálfsögðu að nýju öryggi. Þetta er vandamálið sem ég er að lýsa. Ég get gagnrýnt frumvarpið sem slíkt fyrir ýmsar sakir en ég ætla síður að gera það. Ég er að beina athygli að því hvernig þáverandi fyrirkomulagi er hent út án þess að til sé áætlun um það hvað eigi að koma í staðinn. Það var það sem ráðherra gerði, hann ákvað að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður í febrúar 2020 án þess að hafa hugmynd um hvort það sparaði pening. Það komu eftiráskýringar en ekki er enn búið að sýna fram á að þær hafi verið réttar og síðan átti að koma með áætlun um það hvað ætti að koma í staðinn. Þetta er svo rangt gert og skaðinn af þessu er svo augljós en vonandi kemst þetta í gang og verður vel gert. En í millitíðinni þá er þetta algjört kaos.
Herra forseti. Ég get ekki tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni að þetta sé algjört kaos. Breytingin hefur átt sér langan aðdraganda og vissulega hafa margir komið að þessu máli til að gera það enn betra. Ég tel að sú gjá sem hv. þingmaður talar um, ef um gjá hefur verið að ræða, hafi verið brúuð. Við höfum unnið að því í atvinnuveganefnd að fylla upp í það sem við höfum talið að þyrfti að bæta í þessu máli og unnið þétt saman. Ýmsir fagaðilar hafa verið kallaðir til ráðgjafar og tekið hefur verið tillit til þeirra umsagna sem hafa borist. Ég er því mjög ánægð með þessa afurð eins og hún er orðin núna og tel að með því að flétta þetta saman við byggðaáætlun, sóknaráætlun landshlutanna, samvinnu landshlutasamtaka og atvinnuþróunarfélaga á hverju svæði og einkafyrirtækja geti þessir aðilar nú sótt um í Lóu sem auglýst hefur eftir umsóknum. Sá sjóður mun geta styrkt og byggt upp innviði vítt og breitt um landið. Og víða eru slíkir innviðir að byggjast upp af hálfu heimamanna og fyrirtækja á svæðunum. Þar eru til úthlutunar 100 milljónir til að byrja með í þessum verkefnasjóði svo að ég held að við séum komin á góðan stað og er full ástæða til að halda því á lofti að á þessu kjörtímabili hafa opinber framlög til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina aukist um meira en 70%. Ég segi bara 70%. Það hlýtur að vera einhvers virði að hafa lagt þessa miklu áherslu á það á þessu kjörtímabili að styrkja og efla nýsköpun í verki en ekki bara í orði og við erum líka að gera það með þessu frumvarpi.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta atvinnuveganefndar sem samanstendur af mér og hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni. Með þessu frumvarpi, sem við höfum fjallað nokkuð ítarlega um í nefndinni eins og kom fram í máli hv. flutningsmanns meiri hluta nefndarinnar, er fyrst og fremst verið að bregðast við þeirri ákvörðun ráðherra að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og koma á fót Tæknisetri Íslands. Það veldur nokkrum vonbrigðum, satt best að segja, herra forseti, hversu rýrt frumvarpið er í raun og veru, enda er þar ekki að finna sterka sýn á framtíð nýsköpunar á Íslandi. Í greinargerð frumvarpsins er vissulega fjallað um þau markmið að efla opinberan stuðning við nýsköpun í landinu með einföldu verklagi, skýrri ábyrgð og sterkum tengslum við háskólasamfélag, atvinnulíf og hagaðila. Í markmiðsgrein frumvarpsins er lögð áhersla á eflingu nýsköpunar á landsvísu, stuðning við nýsköpun á sviði hátækni, forgangsröðun verkefna, að draga úr yfirbyggingu og auka sveigjanleika þannig að opinbert fé nýtist sem best til þeirra verkefna sem því er veitt í. Því miður er það mat 1. minni hluta atvinnuveganefndar að þrátt fyrir þessi ágætu markmið, sem eru sannarlega góð og gild, þá sé þeim ekki fylgt eftir í texta frumvarpsins sjálfs og þrátt fyrir ágætar breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar þá vantar enn nokkuð upp á. Herra forseti. Hér er nefnilega um að ræða nokkuð stórar breytingar á stuðningi við vistkerfi nýsköpunar á Íslandi og sá aðili lagður niður sem borið hefur meginábyrgð á stuðningi við íslenska frumkvöðla allt frá stofnun Nýsköpunarmiðstöðvar árið 2007. Mig langar reyndar, herra forseti, að vekja sérstaklega athygli, á því hversu vel gekk í nefndinni að vinna að málinu í sameiningu þó að það hafi því miður verið niðurstaða 1. minni hluta að vegna þeirra stóru galla sem voru á frumvarpinu í byrjun sé ómögulegt að styðja málið. Því skal einnig haldið til haga að við umfjöllun málsins hefur formaður nefndarinnar og framsögumaður málsins lagt sig fram um að fá öll sjónarmið fram meðal gesta og nefndarfólks sem er til eftirbreytni. En þetta er mikilvægt mál og má sjá mikilvægið einna helst af þeim fjölda umsagna sem nefndinni barst um málið en alls bárust 34 innsend erindi og umsagnir. Margar þeirra, ef ekki flestar, voru nokkuð neikvæðar þó að margir hafi fagnað því að verið væri að fara í endurskoðun á þessu stoðkerfi. Þar komu fram áhyggjur af stöðu frumkvöðla sem eru að stíga sín fyrstu skref, stuðningi við nýsköpun á landsbyggðunum og stöðu og fjármögnun byggingarrannsókna í framhaldi af niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar. Einnig komu fram áhyggjur af rekstrarformi tækniseturs, fjármögnun og óljósu hlutverki þess. Þá komu einnig fram áhyggjur af því að með frumvarpinu væri dregið verulega úr stuðningi við nýsköpun í víðari skilningi. Eins var gagnrýnt hversu illa málið væri unnið af hálfu ráðuneytisins. Allar innsendar umsagnir hafa á sinn hátt gagnast við vinnu nefndarinnar og ber að þakka þeim sem sendu þær inn. Í breytingartillögu meiri hlutans eru lagðar til nokkrar nauðsynlegar breytingar á frumvarpinu. 1. minni hluti tekur undir þær breytingartillögur en í ljósi þess hversu illa var staðið að málinu strax í byrjun og hversu vanreifað það var af hálfu ráðuneytisins er ljóst að ekki er hægt að styðja málið. Enn er tilefni lagasetningarinnar óskýrt og greiningarvinna sem leggja hefði átt til grundvallar breytingum vanreifuð eða ekki til staðar. Þá er tímarammi breytingaferilsins of stuttur og stofnunin lögð niður án þess að búið sé að móta þá ferla sem eiga að taka við veigamiklum verkefnum stofnunarinnar. Eins hefði þurft að ganga lengra í mörgum atriðum. Það er sannfæring 1. minni hluta að ástæða sé til að fresta í raun frekari umfjöllun um málið og undirbúa það betur. Þá er þessi tímapunktur sérstaklega óheppilegur til að vera með óvissu í kerfinu enda sjaldan verið jafn mikil þörf fyrir stuðning við nýsköpun og frumkvöðlastarf í landinu og nú. 1. minni hluti átelur í því samhengi hversu langt ráðuneytið hefur gengið í að leggja stofnunina niður áður en vilji og samþykkt þingsins liggur fyrir sem gerir það að verkum að erfitt er að taka skref til baka, hverfa frá ákvörðuninni og hefja vegferðina á réttum byrjunarreit. Herra forseti. Frumvarpið sem í orði kveðnu á að vera um opinberan stuðning við nýsköpun fjallar í raun aðeins um það verkefni að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og setja á fót tæknisetur. Nú hefði mátt skilja fyrirsögn frumvarpsins svo að í því yrði fjallað um hvernig eigi að standa að opinberum stuðningi við nýsköpun og frumkvöðlastarf, en það tækifæri er ekki nýtt. Í frumvarpið vantar sýn á hvert hlutverk ríkisins eigi að vera og hvernig þjónustu við mikilvæga aðila í vistkerfi nýsköpunar sé best háttað. Þar vantar einnig útfærslu á mikilvægri þjónustu, t.d. við landsbyggðina, frumkvöðla á fyrstu stigum, stuðning við alþjóðasókn og alþjóðlegt samstarf og aðrar áskoranir, svo sem þau brýnu verkefni sem takast verður á við, t.d. á sviði loftslagsbreytinga og annarra samfélagslegra áskorana auk fjölþættra afleiðinga Covid-19 faraldursins. Í skýrslu ráðherra um mótun klasastefnu er fjallað nokkuð ítarlega um hlutverk ríkisins hvað varðar nýsköpun í samhengi við klasa. Það má því segja að þar komi fram ákveðin sýn um hvernig eigi að nálgast þessi viðfangsefni. Því ber að fagna, en enn er með öllu óljóst hvernig til stendur að innleiða stefnuna og fjármögnun verkefna hennar liggur ekki fyrir. Þar er a.m.k. tekist á við mikilvægar spurningar sem ekki er tekið á í frumvarpinu. 1. minni hluti telur mikilvægt að ráðherra skeri úr um framkvæmd klasastefnunnar sem fyrst svo að hún geti gagnast í þeirri stöðu sem kemur upp við niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar. Herra forseti. Undanfarna áratugi hefur mikilvægi alþjóðlegrar samvinnu og sóknar á alþjóðlega markaði sífellt aukist. Þrátt fyrir aukna áherslu á alþjóðlega samkeppnishæfni landsins er staðreyndin samt sem áður sú að samkeppnishæfni Íslands hefur dalað í alþjóðlegum samanburði. Það kemur m.a. fram, herra forseti, í umsögn Kristjáns Jónssonar. Á lista Global Innovation Index, sem heitir svo á frummálinu og er alþjóðlegur nýsköpunarlandslisti, í mjög lélegri þýðingu, var Ísland í 13. sæti á árunum 2015–2017 en á árunum 2018–2020 höfum við hins vegar fallið niður í 20.–23. sæti. Þetta er á sama tíma og við höfum búið við stöðugan, árlegan hagvöxt. Kristján bendir einnig á að meðal helstu styrkleika Íslands síðustu árin hefur talist fjöldi birtra vísindagreina og hlutfall rannsókna sem styrktar eru með erlendu fjármagni, en meðal veikleika hefur hins vegar verið lágt hlutfall há- og millitæknivarnings í innlendri framleiðslu og útflutningi. Að auki stendur landið mjög neðarlega varðandi fjölda útskrifaðra háskólanema úr vísinda- og tæknigreinum en þar hefur lítið þokast áfram þrátt fyrir nokkur átaksverkefni stjórnvalda á síðustu árum. Þá kom fram í McKinsey-skýrslunni frægu í kjölfar efnahagshrunsins 2008 að mikilvægt væri að byggja nær eingöngu á nýjum útflutningsgreinum. Þá má ekki gleyma því að alþjóðleg samvinna og samstarf á vettvangi hins opinbera er ekki síður mikilvæg fyrir alþjóðlega samkeppnishæfni landsins og til að taka þátt í því starfi þurfum við að eiga bæði þekkingu og mannauð hjá hinu opinbera sem vinnur að stuðningi við vistkerfi nýsköpunar og hefur tækifæri til að vinna að slíkum alþjóðlegum samstarfsverkefnum. Mikilvægi þess að styðja við nýsköpun, rannsóknir og þróun er óumdeilt og hefur á undanförnum árum nokkuð verið bætt í framlög til þeirra málaflokka. En þegar við förum að skoða tölurnar og það sem er á bak við þær þá er ljóst að hækkunin kemur fyrst og fremst til vegna hækkunar á hlut fyrirtækja á meðan framlög til rannsókna og þróunar í háskólum og opinberum stofnunum hafa dregist saman, einkum hjá opinberum stofnunum. Erlendar rannsóknir hafa hins vegar sýnt fram á þá staðreynd að það eru skýr tengsl á milli fjárfestinga hins opinbera og einkageirans í rannsóknum og þróunarstarfi. Það þýðir, herra forseti, að með því að auka eigin framlög til háskóla og opinberra rannsóknarstofnana er ríkið á sama tíma að hvetja til frekari umsvifa í einkageiranum. Nú er mikil áhersla lögð á að nýta nýsköpun sem leið út úr þeirri kreppu sem við stöndum frammi fyrir og því ljóst að nú er ekki ástæða til að draga úr stuðningi við alþjóðlega samvinnu og á sviði nýsköpunar og tækniþróunar. Þvert á móti væri skynsamlegra að styrkja enn frekar aðgerðir til stuðnings vistkerfis nýsköpunar og leggja áherslu á aðkomu ríkisins að því að brúa bil milli rannsókna og markaðar. Samhliða væri ástæða til að efla þær stofnanir hins opinbera sem sinna tæknirannsóknum, þjónusta atvinnulífið og sinna margs konar eftirliti. Herra forseti. Eitt af því sem var verulega gagnrýnt í umsögnum er að með þessum breytingum væri verið að hverfa frá stuðningi við frumkvöðla á fyrstu skrefum sem hafa haft mjög gott aðgengi að honum hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Tillaga meiri hlutans um að koma á fót stuðningsgátt við frumkvöðla á fyrstu stigum er til bóta en þó er sú breyting aðeins viðbragð við því sem minni hlutinn telur meðal margra annmarka frumvarpsins að afnema með öllu gjaldfrjálsan stuðning við frumkvöðla á fyrstu skrefum og láta einkageirann taka við. Margir gestir nefndarinnar undirstrikuðu nauðsyn þess að frumkvöðlar um allt land hefðu aðgang að gjaldfrjálsri leiðsögn á allra fyrstu skrefum til að gera þeim kleift að meta fýsileika hugmynda sinna. Fjölbreytt stuðningsþjónusta við frumkvöðla á fyrstu skrefum er í boði í öllum samanburðarlöndum okkar og engum þeirra hefur dottið í hug að rífa niður slíka þjónustu í stað þess að byggja hana markvisst upp og bæta. Í því samhengi má nefna að margar og alvarlegar athugasemdir voru gerðar við brotthvarf frá stuðningi við nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins. Þrátt fyrir góð fyrirheit í greinargerð frumvarpsins vantar algerlega í lagatextann útfærslu á markmiðsgrein frumvarpsins hvað varðar áherslu á nýsköpun á landsbyggðunum. Að mati 1. minni hluta eru breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar skref í áttina sem og sú ákvörðun ráðuneytis að halda þeim stöðugildum Nýsköpunarmiðstöðvar sem hafa verið utan höfuðborgarsvæðisins og færa þau til ráðuneytisins. Með því er þó ekki verið að bregðast við því sem var einna hörðust gagnrýni á hjá Nýsköpunarmiðstöðinni, þ.e. að ekki væri verið að sinna nema takmörkuðum hluta landsins og starfsmenn aðeins staðsettir á Akureyri, Ísafirði og í Vestmannaeyjum. Þetta hefur sérstaklega verið gagnrýnt á Austurlandi og talið að þessi skortur á aðgengi að stuðningi við nýsköpun í landshlutanum hafi haft neikvæð áhrif á samkeppnishæfni landshlutans að þessu leyti. 1. minni hluti telur að ef vel hefði átt að vera hefði þurft að bregðast við þeirri gagnrýni á einhvern hátt, t.d. með því að koma á fót stöðugildi í þeim landshluta sömuleiðis. Þá hefði verið æskilegt að fjalla á einhvern hátt um umboð ráðuneytisins til að styðja við uppbyggingu og rekstur frumkvöðlasetra um land allt sem eðlilegt væri að fjalla um ef raunverulegur vilji til stuðnings og eflingar við nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins væri til staðar. Fyrsti minni hluti vill einnig benda á að þótt komið sé á fót 100 milljóna króna sjóði til eflingar nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins er ekki um háar fjárhæðir að ræða til hvers verkefnis þó að vissulega gagnist allur stuðningur þegar kemur að nýsköpunarverkefnum. Þá erum við hér að tala um sjóð sem í upphafi máls átti að svara allri þörf fyrir stuðning við nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins sem öllum var ljóst að myndi aldrei duga til. Þá vísaði ráðherra í umræðum í þinginu til þess að sjóðurinn myndi einnig gagnast þeim sem styðja við nýsköpun og frumkvöðlastarf utan höfuðborgarsvæðisins. Í reglum sjóðsins er hins vegar skýrt tekið fram að lögaðilar í meirihlutaeigu ríkis eða sveitarfélaga skuli ekki vera leiðandi aðili í þeim verkefnum sem hljóta styrk en sveitarfélögin eru einmitt sá aðili sem líklegast er að standi t.d. að frumkvöðlasetrum eða öðrum verkefnum tengdum stuðningi við frumkvöðla á sínum svæðum. Þá verður að benda á að mögulega hefði fjármagninu einfaldlega verið betur fyrir komið hjá landshlutasamtökum sveitarfélaga sem hluti af uppbyggingarsjóðum sóknaráætlana landshlutanna sem hafa það hlutverk að úthluta styrkjum til menningar, atvinnuþróunar og nýsköpunar í stað þess að búa til enn einn sjóðinn sem frumkvöðlar þurfa að sækja í, með allri þeirri vinnu sem því fylgir og tíma sem þau myndu gjarnan vilja nota frekar í sín verkefni. Herra forseti. Eitt af stóru málunum í umfjöllun nefndarinnar um frumvarpið var Rannsóknastofa byggingariðnaðarins og komu fram miklar áhyggjur af stöðu og framtíð tæknirannsókna sem unnar hafa verið á Nýsköpunarmiðstöð fram að þessu. Þannig segir Verkfræðingafélag Íslands í umsögn sinni að það telji að verði frumvarpið að veruleika án nauðsynlegra breytinga sé hætt við að óbætanlegt tjón - herra forseti, óbætanlegt tjón - verði á umhverfi nýsköpunar sem og hagnýtra tækni- og byggingarrannsókna á Íslandi. Í umsögnum kom einnig fram áhersla á að byggingarrannsóknir séu langtímaverkefni og mikilvægt að þær séu samfelldar og hafi trygga fjármögnun til að vinna þau rannsóknarverkefni sem nauðsynlegt er fyrir byggingarstarfsemi á landinu. Í þessu samhengi vil ég nefna, herra forseti, að hér erum við m.a. að ræða um myglurannsóknir sem er viðfangsefni sem við stöndum svo sannarlega frammi fyrir þessa dagana og höfum gert síðustu ár og sér ekki fyrir endann á því. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir framtíð þeirra rannsókna að vel sé staðið að einmitt þessari vinnu og að sú reynsla og þekking og þær rannsóknir sem eru í gangi núna glatist ekki vegna þessara breytinga. Það verður að teljast ólíklegt að grunnfjármögnun slíkra rannsókna geti verið á hendi annarra en ríkisins þótt hluti hennar geti að sjálfsögðu komið úr ýmsum rannsóknasjóðum, innlendum og erlendum. En þá er einnig eðlilegt að slík rannsóknastarfsemi sé unnin innan stofnana ríkisins sem hlutlauss aðila á markaði. Slíkt fyrirkomulag er einnig á hinum Norðurlöndunum, t.d. með SINTEF í Noregi og Riso í Danmörku. Samhljómur var þó í umsögnum um að vissulega gætu ákveðnar mælingar og prófanir átt sér stað annars staðar og var rætt um mikilvægi faggildingar rannsóknastofu í því samhengi og getur 1. minni hluti nefndarinnar tekið undir það sjónarmið. Það breytir þó ekki, herra forseti, mikilvægi þess að byggingarrannsóknir eigi sér samastað. Þær krefjast í því samhengi líka nokkuð sérhæfðs búnaðar sem oft tekur mikið rými. Þannig er ekki víst að hagkvæmt væri að koma þeirri starfsemi fyrir í Vatnsmýrinni þar sem ljóst er að fermetraverð er mjög hátt, en Nýsköpunarmiðstöð hefur verið í mjög hagkvæmu húsnæði í Keldnaholti. Meiri hluti nefndarinnar virðist gera sér grein fyrir mikilvægi þessa og leggur til í nefndaráliti sínu breytingartillögu þar sem gert er ráð fyrir auknum tíma til þess að vinna að framtíðarskipulagi byggingarrannsókna í landinu og að þeim verði komið í það horf sem best þykir henta fyrir árslok 2022. Fyrsti minni hluti vill árétta mikilvægi þess að hafðar verði í huga ábendingar sem fram komu í umsögnum til nefndarinnar og að haft verði samráð við fagaðila og fagfélög eins og t.d. Verkfræðingafélag Íslands og háskóla. Herra forseti. Í samhengi við háskólana vil ég koma aðeins inn á stofnun tækniseturs. Flestir umsagnaraðila fögnuðu þeirri hugmynd að koma á fót tæknisetri sem myndi styðja við nýsköpunarverkefni á sviði hátækni. Þó komu fram áhyggjur af því að verkefni félagsins væru ekki nægjanlega skýr og rekstrarformið ekki heldur. Ábendingar komu einnig fram um að ekki væri ljóst hvort samstarf ætti að vera við alla háskóla í landinu eða eingöngu skólana tvo sem eru í Reykjavík. Þá bentu nokkrir umsagnaraðilar á að þótt talað væri um aðgengi landsbyggðanna að tæknisetrinu þá væri alls ekki skýrt hvernig ætti að tryggja það aðgengi. 1. minni hluti tekur undir þá athugasemd og telur að æskilegt væri að útfæra það aðgengi betur. Eins og við vitum strandar það oftast á fjármagni fyrir frumkvöðla að sækja slíka þjónustu á höfuðborgarsvæðið. Í umsögnum komu einnig fram áhyggjur af því að rekstrarform nýs tækniseturs væri óheppilegt, einkum vegna þess að rekstrarkostnaður þess yrði alltaf umtalsverður með launakostnaði, leiguhúsnæði og viðhaldskostnaði tækja en einnig við að sérhanna og setja upp nýja aðstöðu í Vatnsmýrinni, endurnýjun búnaðar o.s.frv., en rekstrarmódelið gekk út á að rekstrartekjur félagsins fengjust fyrst og fremst úr styrkumsóknum sem er ekki heppilegt. Í því samhengi var nefndinni bent á að þar væri tæknisetrið mögulega komið í beina samkeppni um styrki við þá aðila sem það á að vera að þjóna og vera í samstarfi við. Þá benti Háskóli Íslands á það í sinni umsögn að þetta breytta félagaform kunni einnig að hafa áhrif á styrkjamöguleika félagsins í einhvern tíma, einkum gagnvart Evrópusambandinu, en einkahlutafélag þarf alltaf einhvern tíma til að öðlast trúverðugleika til að standa undir kostnaðarsömum langtímaverkefnum sem opinberar stofnanir þurfa ekki. Herra forseti. Við meðferð málsins kom skýrt fram að starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar hefði sjálft bæði hugmyndir um og metnað fyrir breytingum sem mætti koma á í nýsköpunarumhverfinu á Íslandi enda nokkur reynsla komin á það. Þetta virðist hafa farið alfarið fram hjá ráðuneytinu við gerð frumvarpsins, enda samráð við starfsfólk lítið sem ekkert þrátt fyrir góð fyrirheit um slíkt þegar ákvörðunin var tilkynnt. Viðhorf ráðuneytisins til áhyggja starfsfólks virðist vera að það snúist alfarið um eigið starfsöryggi þess. 1. minni hluti atvinnuveganefndar telur að betur hefði farið á því að hafa samráð við starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar og nýta þær hugmyndir sem þar er að finna til þess að bæta nýsköpunarumhverfið á Íslandi. Þess í stað virðist fyrsta ákvörðunin hafa verið sú að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð, af ástæðum sem 1. minni hluti þekkir ekki enn þá, en finna síðan út úr því hvað ætti að gera í staðinn. Þótt það sé ágætt að tryggja starfsöryggi hluta starfsfólks Nýsköpunarmiðstöðvar harmar 1. minni hluti að ekki hafi verið tekið meira tillit til þeirra ýmsu hugmynda og þeirrar reynslu sem þar býr. Þetta starfsfólk er vonandi enn reiðubúið til að koma á framfæri sínum hugmyndum til að bæta nýsköpunarumhverfi á Íslandi og við hvetjum ráðuneytið til að leita til þess. Herra forseti. Við meðferð málsins kom fram ýmis gagnrýni á starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar á síðustu árum og má sjá hana endurspeglast í frumvarpi ráðherra. Þar má nefna aðkomu Nýsköpunarmiðstöðvar að ýmsum hagnýtum efnamælingum og skort á faggildingu í því samhengi, skort á stuðningi við frumkvöðla utan höfuðborgarsvæðisins, einkum á Austurlandi og fleira mætti nefna. Um þessi atriði hefur í raun ekki verið deilt og hafði verið rætt um það í nokkurn tíma að ástæða væri til að gera breytingar á starfseminni. Ákvörðun ráðherra að leggja stofnunina niður var hins vegar ekki eitthvað sem áður hafði komið til umræðu og kom því flestum í opna skjöldu. Eðlilegra hefði verið að gera úttekt á starfsemi stofnunarinnar í samhengi við reynslu annarra þjóða og að til grundvallar hefði legið dýpri skilningur á eðli nýsköpunar og stuðnings við flókið vistkerfi nýsköpunar. Því miður hefur það lengi viljað brenna við á Íslandi að við ákvarðanatöku skorti bæði á eftirfylgni og mat á afleiðingum ákvarðana eins og bent hefur verið á í nokkrum erlendum úttektum og í ályktunum Vísinda- og tækniráðs. Sú ákvörðun ráðherra að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð án þess að neitt komi í staðinn skapar einmitt hættu á slæmri og ómarkvissri meðferð opinbers fjármagns Herra forseti. Samhliða þessu máli höfum við fjallað um Tækniþróunarsjóð. Þar er fyrst og fremst um tæknilega breytingu að ræða en þar hefði ég reyndar viljað ganga lengra en meiri hluti nefndarinnar hvað varðar skipan stjórnar. En ég held að það sé mikilvægt að við förum að stíga þau skref að tryggja aðkomu landsbyggðarinnar að stjórnum opinberra fyrirtækja og stofnana og að það verði kveðið á um ákveðið hlutfall stjórnarmanna utan höfuðborgarsvæðisins. Ég mun mögulega að leggja fram breytingartillögu þess efnis við 3. umr. en því miður gafst mér ekki tími til að ganga frá henni nú fyrir þessa umræðu. Herra forseti. Ég læt hér máli mínu lokið en eins og áður sagði undirritar þetta nefndarálit, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 2. minni hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um opinberan stuðning við nýsköpun. Að mati 2. minni hluta var frá upphafi ljóst að frumvarp þetta væri ófullburða, svo sem sjá má af því að af hálfu meiri hlutans eru gerðar umtalsverðar breytingartillögur við efni þess. Ber að meta þá viðleitni meiri hlutans til að færa málið í betra horf. Við umfjöllun um málið hafa fulltrúar meiri hluta og beggja minni hluta lagt sig fram um að leggja til breytingar með það að markmiði að bæta efni frumvarpsins. Vil ég nota tækifærið og þakka gott samstarf í nefndinni undir forystu hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur. Þá bendir 2. minni hluti á að ítarleg og hátimbruð markmiðslýsing í 1. gr. frumvarpsins á sér enga samsvörun í innihaldi þess. Á það var ítrekað bent í umsögnum og af hálfu gesta á fundum nefndarinnar. Má með hæfilegri einföldun segja að virkar efnisgreinar frumvarpsins séu aðeins tvær; að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands, sem virðist hafa verið aðalatriði málsins af hálfu ráðuneytisins, og að veita ráðherra heimild til að stofna nýtt félag, þ.e. einkahlutafélag um starfsemi tækniseturs. Stuðningur af hálfu hins opinbera við nýsköpun er þýðingarmikið málefni sem kallar á vandaða vinnu og undirbúning þegar ráðist er í lagasetningu þar um. Vísar 2. minni hluti sérstaklega til umsagnar Kristjáns Leóssonar, þróunarstjóra nýsköpunarfyrirtækisins DT-Equipment ehf., um málið en þar segir: „Því miður er fyrirliggjandi frumvarp atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um opinberan stuðning við nýsköpun að sama skapi, að mati undirritaðs, samið án fullnægjandi greiningarvinnu á ráðstöfun opinbers fjármagns til R&Þ, án fullnægjandi samanburðar við sambærileg kerfi í öðrum löndum, án fullnægjandi kostnaðargreiningar á fyrirhuguðum breytingum á fyrirkomulagi tæknirannsókna til framtíðar, án þess að fullnægjandi tillit sé tekið til annarra þátta í starfsemi viðkomandi rannsóknastofnana atvinnuveganna en þeirra sem snúa að nýsköpunarumhverfinu, án greiningar á hvar helstu tækifæri Íslands í tæknirannsóknum liggi og án þess að áætlun liggi fyrir um markvissan stuðning við þau svið til að hámarka árangur af framlagi hins opinbera til tæknirannsókna og nýsköpunar í náinni framtíð.“ Kristján telur að réttast væri að fresta því að leggja fram umrætt frumvarp þar til niðurstöður slíkrar greiningarvinnu liggja fyrir. Annar minni hluti tekur undir þessi sjónarmið um nauðsynlegan grundvöll viðamikilla lagabreytinga í málaflokknum. Verulega sýnist hafa skort á að frumvarpið væri undirbúið með fullnægjandi hætti. Að mati 2. minni hluta eru þær breytingartillögur sem meiri hlutinn leggur til við frumvarpið til bóta og a.m.k. að einhverju leyti fallnar til að bæta úr þeim alvarlegu vanköntum sem voru á frumvarpi ráðherra. Hins vegar hefur ekki verið bætt úr þeim ágöllum við undirbúning málsins sem að framan eru taldir. Vill 2. minni hluti benda á að ekki virðist hafa tekist að styðja nægilega vel við þau markmið sem sett eru fram í 1. gr. frumvarpsins um hvernig efla skuli og styðja við nýsköpun á landsbyggðinni. Efasemdir eru um að tekist hafi að bregðast nægilega vel við þeim breytingum sem frumvarpið felur í sér þegar kemur að því að styðja þar frumkvöðlastarf. Æskilegt er að kveðið hefði verið skýrar á þar um í lagatexta. Jafnframt telur 2. minni hluti bagalegt að ekki hafi verið hugað að því að móta framtíðarstefnu um byggingarrannsóknir. Þar ber sérstaklega að nefna hinar mikilvægu hagnýtu rannsóknir sem kunna að falla utan samninga sem gerðir eru að þar að lútandi við háskóla. Hér er um að ræða umtalsverða samfélagslega hagsmuni af grundvallarrannsóknum sem lúta að byggingum og vegagerð og fjölmörgum öðrum þáttum, þar á meðal myglu í húsakynnum. Þá telur 2. minni hluti að skýra hefði mátt betur af hverju kosið var að fela Húsnæðis- og mannvirkjastofnun umsjón með hinum nýja samkeppnissjóði um byggingar- og mannvirkjarannsóknir en óvíst sýnist hvort slík umsýsla falli vel að verksviði þeirrar stofnunar. Rannís fer með stóran hluta umsýslu ýmissa rannsóknasjóða og þar er því þegar fyrir hendi þekking, ferlar og umgjörð fyrir umsýslu samkeppnissjóða á við þann sem hér er lagt til að stofnaður verði. 2. minni hluti telur í því ljósi að sterklega hefði komið til álita að Rannís færi með umsýslu hins nýja samkeppnissjóðs. Vill 2. minni hluti jafnframt vekja athygli á því að óvissa ríkir um fjárhagslegar afleiðingar af þeim breytingum sem lagðar eru til, m.a. þegar kemur að rekstri tækniseturs, en ekki hefur verið lögð fram fjárhagsáætlun fyrir setrið. Þá kom fram í umsögn Háskóla Íslands að óvarlegt sé að gera félaginu að reiða sig að umtalsverðum hluta á fé úr samkeppnissjóðum erlendis frá. Ekki síst á það við þar sem um er að ræða nýtt félag sem á eftir að ávinna sér nægjanlegt orðspor til að geta orðið marktækur viðtakandi framlaga úr samkeppnissjóðum. Gagnrýnivert er að mati 2. minni hluta hvernig staðið hefur verið að starfsmannamálum í tengslum við niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar en við meðferð málsins kom fram að starfsmenn töldu sig í óvissu, svo vægt sé til orða tekið, um hvernig staðið yrði að því ferli. Í umsögnum stéttarfélaga við málið var lögð áhersla á mikilvægi þess að tryggja starfsöryggi sem flestra við tilfærslu þeirra verkefna sem Nýsköpunarmiðstöð hafði með höndum. Breytingartillaga meiri hlutans rennir stoðum undir að þeim þætti hafi ekki verið gefinn nægilegur gaumur við undirbúning frumvarpsins. Sú tillaga er nauðsynleg og ber að styðja. Herra forseti. Breytingartillögur meiri hlutans miða að því að bæta frumvarp sem var ófullburða þegar það kom fram. Þótt við sem skipum 2. minni hluta, við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson, getum ekki stutt frumvarpið af ástæðum sem hér hafa verið raktar styðjum við breytingartillögur meiri hlutans, af þeirri ástæðu að þær eru fallnar til að bæta úr þeirri óvissu sem frumvarpið veldur. Stjórnvöldum hefur með frumvarpinu ekki tekist vel upp við að efla nýsköpun sem hreyfiafl í atvinnulífinu. Leggur 2. minni hluti áherslu á vandaða og ígrundaða málsmeðferð þegar kemur að nýsköpun með virkri þátttöku atvinnulífs og landsbyggðar við framtíðaruppbyggingu atvinnulífs í landinu. Kröftug nýsköpun er mikilvæg forsenda þess að reisa stoðir undir hagsæld landsmanna til framtíðar. Herra forseti. Við ræðum hér einnig frumvarp um Tækniþróunarsjóð. Þótt við, fulltrúar Miðflokksins í hv. atvinnuveganefnd, styðjum ekki hvernig staðið var að endurskipulagningu verkefna á vegum Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands og niðurlagningu þeirrar stofnunar, þar sem rót þessa frumvarps liggur, styðjum við frumvarpið um Tækniþróunarsjóð sem nauðsynlega lagastoð undir starfsemi sjóðsins. Að meginstefnu er með frumvarpinu verið að færa ákvæði í gildandi lögum í sérstök lög um sjóðinn, með lítils háttar breytingum sem við fulltrúar Miðflokksins í nefndinni stöndum að ásamt meiri hluta nefndarinnar. Tækniþróunarsjóður gegnir mikilvægu hlutverki sem samkeppnissjóður á sviði nýsköpunar. Ég óska sjóðnum og þeim sem njóta fyrirgreiðslu úr honum velfarnaðar á komandi tímum.
Herra forseti. Nýsköpun skiptir máli. Við erum þekkingarsamfélag og við höfum verið það frá upphafi byggðar á Íslandi. Töluverða þekkingu þarf til að búa í harðbýlu landi og það á fyrir vikið að vera grundvallarforsenda allra ríkisstjórna að leggja höfuðáherslu á að nýsköpun á Íslandi sé með besta mögulega móti. Með þessu frumvarpi er verið að slátra nýsköpunarumhverfinu á Íslandi, slátra því. Þetta er ekki orðum aukið, herra forseti, og ég mun rekja það í löngu máli hér á eftir, fyrst og fremst með því að vitna í umsagnir. Mig langar til að trúa því að frumvarpið sé lagt fram með góðum ásetningi en góður ásetningur er ekki sá gjaldmiðill sem margir stjórnmálamenn vilja trúa að hann sé. Ég verð að segja að það er oft sem maður er ósammála frumvörpum á Alþingi og það er allt í lagi en það er sjaldan sem manni blöskrar. Það er öllum ljóst sem til þekkja að víða er pottur brotinn í nýsköpunarumhverfi á Íslandi og hefur verið lengi. Nýsköpunarmiðstöð Íslands er ekki fullkomið apparat. Tækniþróunarsjóður er ekki fullkomið apparat. Það er ekkert fullkomið í nýsköpunarumhverfi okkar og ég verð að segja að nýsköpunarumhverfið á Íslandi er í rauninni afleitt ef maður ber það saman við flest lönd í Evrópu. Það er eitthvað sem við höfum oft talað um að þurfi að laga og hér erum við nú með frumvarp sem í raun gerir allt öfugt við það sem við ættum að vera að gera. Það hefði verið hægt að fara af stað á þann hátt að tala við starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar, tala við starfsfólk Rannís og Tækniþróunarsjóðs, tala við starfsfólk hjá sprotafyrirtækjum, nýsköpunarfyrirtækjum og víðar og komast að því hvað og hvernig við gætum lagað öll þau fjölmörgu vandamál sem eru til staðar í nýsköpunarumhverfinu og bætt þannig stuðningssjóði, gengið inn í alþjóðlega samvinnu, verið í fararbroddi í þessum hlutum, í stað þess að henda öllu út eins og hér er gert og ætla sér einhvern veginn að byrja upp á nýtt án þess að það liggi fyrir nákvæmlega hvernig eigi að byrja upp á nýtt. Það er ljóst að hæstv. ráðherra óð af stað í þessa vegferð án þess að kynna sér hvað væri undir. Það sést m.a. á því að eftir að tilkynnt var um að Nýsköpunarmiðstöð Íslands yrði lögð niður var farið í þá vinnu að kynna sér hvað nákvæmlega fælist í því í stað þess að reiða sig á langa reynslu starfsmanna og sérfræðinga á sviðinu. Það var mestmegnis hunsað og farið í að gera ráðstafanir sem ná engri átt. Sem einfalt dæmi ætla ég að nefna að efnagreiningar voru fluttar til Hafrannsóknastofnunar. Nú veit ég að þekking er til staðar í Hafrannsóknastofnun á efnagreiningum. Það er enginn sem deilir um það, það vantar ekki. En það hlýtur að gefa augaleið að stofnun sem hefur fyrst og fremst stofnanalegan áhuga og sérfræðiþekkingu á höfum og vötnum og lífríki þeirra hefur ekki í grunninn stofnanalegan áhuga á t.d. burðarþolsmælingum á steypu eða tæringu í málmum. Það er ekki innan verksviðs Hafrannsóknastofnunar. Þetta er ekki gagnrýni á þekkinguna sem er þar fyrir hendi, hún er alveg til staðar, þetta er þokkalega vel þekkt fræðasvið, heldur gagnrýni á það að stofnunum séu falin verkefni sem þau hafa ekki stofnanalegan áhuga á og ganga þvert á eðli þeirra og tilgang. Á þennan hátt, og reyndar eru fleiri dæmi, er grafið undan í umgjörð nýsköpunar án þess að tryggja að skýrleiki sé til staðar fyrir framhaldið og það á tímapunkti í sögu Íslands þegar hagkerfið má ekki verða fyrir meiri skaða. Ég er ekki að segja að það væri í lagi að fara nákvæmlega þessa leið ef við værum í gargandi uppsveiflu, enda er margt við þá leið að athuga. En þegar 10,4% samdráttur er í hagkerfinu út af heimsfaraldri Covid þá hlýtur að gefa augaleið að það væri fínt að staldra aðeins við, stíga varfærnari skref og reyna kannski að byggja upp frekar en að rífa niður. En þetta er allt saman gert og byggt á þeirri trú að lausnin sé að auka fjárfestingar en minnka þjónustu. Staðreyndin er samt sú að lönd, einkum smærri lönd, þurfa að hafa mjög hátt þjónustustig við lítil og meðalstór fyrirtæki ef þau eiga að komst af. Mér hefur fundist eins og að bæði frumvarpið um opinberan stuðning við nýsköpun og um Tækniþróunarsjóð séu einhvers konar Kísildalsvæðing á nýsköpunarumhverfinu, að verið sé að leggja alla áherslu á einhvers konar einhyrningaframleiðslu á kostnað þess að styðja við öll þau fjölmörgu fyrirtæki á Íslandi sem þurfa á t.d. efnagreiningarþjónustu Nýsköpunarmiðstöðvar að halda eða hvers konar annarri þjónustu í gegnum það stuðningsnet sem var til staðar. Sögulega höfum við hér á Íslandi verið rosalega góð í að koma fyrirtækjum og koma hugmyndum upp á tækniþróunarstig eitt til þrjú. Þegar talað er um tækniþróunarstig er þetta níu stiga kerfi þar sem fyrstu stigin eru einfaldar hugmyndir en á efstu stigum ertu kominn með vöru á markað sem er fullgild og hefur alla burði til að gera það gott á markaði. Ísland hefur alla vega síðustu áratugi staðið sig mjög vel á fyrstu þremur tækniþróunarstigunum. Við höfum verið verri á stigum fjögur til níu. Hér virðist eins og það sé einblínt svolítið á stig sjö til níu en á kostnað allra leiða til að komast þangað, á kostnað þess að til sé grunnfjármögnunarstuðningur fyrir fyrsta til sjötta stig, sem allt að því hverfur og það sérstaklega á landsbyggðinni. Meðal annars segir í umsögn Vestmannaeyjabæjar, með leyfi forseta: „Tekið er undir meginmarkmið frumvarpsins, en ekki er að sjá að áhersla á nýsköpun á landsbyggðinni fái umfjöllun í meginefni frumvarpsins. Frumvarpið gengur að mestu út á stofnun tækniseturs, en aðeins er fjallað um nýsköpun á landsbyggðinni í greinargerð með frumvarpinu.“ Þetta er alveg hárrétt ábending, enda endurómar hún í fleiri gagnrýnum umsögnum um frumvarpið. Ég ætla að leyfa mér að vitna í löngu máli í umsögn Space Iceland vegna þess að viðhorfið sem kemur fram í þeirri umsögn er eitthvað sem ég get tekið heils hugar undir þó svo að orðalagið sé kannski frekar hart. Það er allt rétt í þessu hjá þeim, með leyfi forseta: „Space Iceland getur ekki stutt framgang frumvarpsins. Það er illa unnið, í andstöðu við eigin yfirlýst markmið, tímarammi breytinga er of stuttur, greiningar vantar, vandamálin sem ætlað er að leysa eru hreinlega ekki í tengslum við boðaðar aðgerðir, samráð skortir og að mati Space lceland er einfaldlega óafsakanlegt á tímum efnahagslegrar niðursveiflu að eyðileggja stuðningskerfi nýsköpunar með þeim hætti sem hér er lagt til án ítarlegra greininga og áætlunar um hraða uppbyggingu hins nýja stuðningskerfis. Í stuttu máli telur Space Iceland þetta frumvarp einfaldlega ekki fullorðins og furðar sig á að slík hrákasmíð sé lögð fram með tilheyrandi vinnu fyrir löggjafann og hagsmunaaðila. Sá skaði sem þegar hefur verið unninn af hálfu nýsköpunarráðuneytisins á starfsemi stofnunarinnar vegna hirðuleysis um fagleg vinnubrögð og skilning á ábyrgð er samfélaginu kostnaðarsamur. Fjöldi starfsmanna hefur þegar fundið sér vinnu annars staðar. Starfsemi stofnunarinnar hefur dregist saman og stefnumótun og sókn til framtíðar verið lítil sem engin. Framgangur ráðuneytisins er ábyrgðarleysi á nýjum skala. Vegna þess að ráðherra hefur beitt fyrir sig landsbyggðum og stuðningi við nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins í þessu máli vill Space Iceland benda á að tilkynningin ein og þrýstingur ráðuneytisins á að þjónustu stofnunarinnar sé ekki viðhaldið er þegar þess valdandi að aðeins eru fjórir starfsmenn eftir af 20 hjá Nýsköpunarmiðstöð sem tengjast stuðningi við frumkvöðla á frumstigi og fækkar í tvo á næstunni. Þeir voru 20 fyrir tilkynningu ráðherra í febrúar. Starfsemi á Ísafirði er farin, starfssemi á Akureyri er tóm skel í dauðateygjum. Stofnunin hefur ekki getað ráðið starfsfólk til að koma til móts atgervisflóttanum. Auðvelt er að segja sjálfum sér að breytingar kosti bara fórnir en í þessu máli er vandinn sá að nákvæmlega ekkert hefur verið gert til að draga úr óvissu og skaða. Frumkvöðlum í setrum Nýsköpunarmiðstöðvar hefur verið tilkynnt um að aðstaða standi þeim aðeins til boða út mánuðinn og nýir frumkvöðlar hafa ekki fengið aðgang. Margir horfa á rúmlega tíföldun í leigukostnaði á opnum markaði. Slíkt áfall fyrir fyrirtæki á frumstigum mun leiða til þess að einhver verkefni komast aldrei yfir þróunar- og vinnslustig. Það er ekki annað hægt en að setja þetta mál í samhengi við fálmkennd og veik viðbrögð ríkisstjórnarinnar vegna Covid-19 kreppunnar. Stærð aðgerðar er hlutfallslega minni en í öllum nágrannalöndum okkar. Samdráttur á Íslandi er Evrópumet. Auk þess sem flestar aðgerðir stjórnvalda hafa geigað. Ríkisstjórnin hefur áður valið aðferðir til hagvaxtar og viðspyrnu út úr kreppu sem eiga sér ekki dæmi annars staðar í heiminum.“ Ég gæti haldið áfram en ég ætla að staldra við hér bara til að leggja áherslu á nokkra af þessum punktum. Það er öllum ljóst sem vinna í nýsköpunarumhverfi að það tekur gífurlegan tíma að byggja upp þekkingu. Það tekur gífurlegan tíma að skrifa umsóknir um styrki og bíða eftir að úthlutun eigi sér stað. Þegar helsta stofnun nýsköpunar á Íslandi er sett í þá stöðu að vita að það er verið að fara að loka eftir einhvern tíma þá þýðir það augljóslega að allir starfsmenn fara strax í þá vinnu að reyna að loka málum, opna ekki fleiri, og sæki ekkert endilega um fleiri styrki vegna þess að þau vita ekki hvort styrkirnir verða til staðar eða hvort störfin þeirra verða til staðar. Þetta á líka við um þau fyrirtæki sem fá þjónustu frá þessum fyrirtækjum. Þegar við erum að tala um kerfi sem reiða sig á jafna og þétta vinnu yfir langan tíma er augljóst að allar aðgerðir sem miða að breytingum verða að vera fyrirsjáanlegar yfir allan þann tíma. Eitthvað sem tekur tvö, þrjú ár í undirbúningi má ekki verða fyrir einhvers konar upphlaupi á fyrsta degi sem veldur því að allt verður óljóst í mörg ár þar á eftir. Ég myndi segja að jafnvel þó að þessu frumvarpi verði vísað frá, sem ég vona að verði gert, þá sé hreinlega sá skaði sem þegar er búið að vinna á nýsköpunarumhverfi Íslands bara í undirbúningi frumvarpsins svo mikill að það muni taka mörg ár fyrir nýsköpunarumhverfið á Íslandi að rétta úr kútnum. Það er ekki í lagi að gera hluti á þennan hátt. Þetta er afleitt frumvarp. Hugsanlega er hægt að segja að markmiðið hafi verið gott. Hugsanlega er hægt að segja að farið hafi verið af stað með góðum hug. Ég vil trúa því að fólk sé almennt að vinna af góðum hug en niðurstaðan er afleit. Forseti. Þessu frumvarpi verður að vísa frá áður en meiri skaði er skeður. Það er bara einfaldlega þannig. Það eru kannski einhverjar hugmyndir í frumvarpinu af hinu góða en það sem sameinar öll þau atriði er að þau eru fálmkennd og óljós og byggja á einhvers konar handaveifingum sem ég veit ekki hvort maður getur trúað að verði að veruleika þegar ekkert í frumvarpinu eða í lagaumgjörðinni tryggir að það verði að veruleika. Nú var t.d. samþykkt hér fyrir nokkrum árum þingsályktunartillaga um stafrænar smiðjur og í mörg ár hefur staðið yfir stefnumótun um stafrænar smiðjur. Hversu erfitt er að móta stefnu um stafrænar smiðjur, herra forseti? Ekki veit ég það. Ég hefði haldið að það væri tiltölulega auðvelt samt vegna þess að þessar smiðjur eru vel þekktar, það eru tæplega 1.500 slíkar smiðjur úti um allan heim og það hlýtur að vera hægt að byggja á þeirri reynslu. En nei, í staðinn fyrir að þetta sé allt orðið skýrt, fjármögnun liggi fyrir og allir viti hvert eigi að halda í næstu skrefum, er einhverra hluta vegna búið til eitthvert handahreyfingafrumvarp þar sem ekkert ljóst og skýrt kemur fram. Þetta er ekki bara í stafrænu smiðjunum. Það er gert alls staðar með þessum frumvörpum, í gegnum gjörvallt nýsköpunarumhverfið. Ég er orðlaus.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, en ég og hv. þingmaður sitjum saman í efnahags- og viðskiptanefnd. Þar erum við nýbúin að afgreiða út frumvarp um Neytendastofu og breytingar á verkefnum sem heyra undir hana. Það frumvarp var gert að lögum og tillaga um að vísa því frumvarpi frá var felld af stjórnarliðum. Sami hæstv. ráðherra er ráðherra neytendamála og ráðherra nýsköpunar og það frumvarp um breytingar á Neytendastofu er sama marki brennt og þetta frumvarp, þ.e. það vantaði alla stefnu, framtíðarsýn. Fyrst er ákveðið að rífa verkefni undan Neytendastofu og setja til annarrar stofnunar þar sem ekki var mikil samlegð. Eins og hv. þingmaður bendir á í ræðu sinni eru í því frumvarpi sem við ræðum hér stofununum falin verkefni sem þær hafa kannski ekki áhuga á og þar er lítil samlegð með meginverkefnunum sem fyrir eru. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann geti ekki tekið undir með mér að hæstv. ráðherra, bæði neytendamála og nýsköpunar, sem er sami ráðherrann, þurfi að hugsa meira út í stefnumörkun og huga að því hvernig hlutirnir eigi að vera til lengri tíma. Það getur ekki verið markmiðið að fækka stofnunum eða leggja niður stofnanir og breyta þeim, heldur hlýtur eitthvert faglegt markmið og markmið sem stuðlar að almannahag að vera undir.
Herra forseti. Þetta er allt hárrétt hjá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur. Hún talar í raun um það sem verið hefur ákveðin stefna í stefnuleysinu hjá núverandi stjórnvöldum, að fækka stofnunum hingað og þangað. Fjármálaeftirlitið mátti ekki vera til sem sjálfstæð stofnun heldur þurfti að færa það undir Seðlabankann. Neytendastofa mátti ekki vera til sem sjálfstæð stofnun þannig að hún er færð til og nú er verið að slátra fleiri stofnunum. Það er ekki heil brú í þessu. Þetta hefur verið algjörlega samhengislaus þvæla. Það sem er svo merkilegt við þetta er að rökstuðningurinn er alltaf einhvern veginn á þá leið að verið sé að hagræða en samt verið að gefa í, að verið sé að eyða minni peningum en samt meiri, að verið sé að gera hlutina betur þrátt fyrir að engin ummerki séu um að það sé tilfellið. Ég velti því fyrir mér hvort ekki væri ágætt að hafa ríkisstjórn sem hafi minni áhyggjur af því að stofnanirnar séu of margar og meiri áhyggjur af því að stofnanirnar séu undirfjármagnaðar og í mörgum tilfellum ekki fullmannaðar, að þær vanti starfsfólk, þær vanti hreinlega getu til að þjóna sínum tilgangi og að í marga áratugi hafi markvisst verið grafið undan öllu sem heitir samfélagslegir innviðir á Íslandi. Við þurfum að fara að hætta þessu. Við þurfum að snúa þessu við. Ég er ekki að segja að við þurfum að stofna 100 stofnanir í viðbót, en við þurfum alla vega að fara að byggja upp. Þetta vandamál er komið út í algera vitleysu, herra forseti. Ég tek hjartanlega undir það með hv. þingmanni að það sem var gert við Neytendastofu var fásinna og það sem verið er að gera hér er fásinna.
Herra forseti. Þessi ríkisstjórn byrjaði á að renna Fjármálaeftirlitinu undir Seðlabankann og veikja Samkeppniseftirlitið. Þó að okkur í minni hlutanum hafi tekist að setja varnarlínur og draga aðeins úr skaðseminni í þessum tveimur aðgerðum ríkisstjórnarinnar varð þetta samt sem áður að veruleika. Og síðan er boðað í greinargerð með frumvarpinu að leggja eigi niður Neytendastofu, en hún er í einu skrefi gerð að örstofnun án þess að taka framtíðarskipan neytendamála í landinu undir eða huga að þeim með nokkrum hætti. Síðan stendur til að renna skattrannsóknarstjóra undir Skattinn. Þannig að þetta er allt á sömu leið. Hér erum við að tala um opinberan stuðning við nýsköpun. Allir stjórnmálaflokkar hafa lagt mikla áherslu á það núna þegar við erum í þessari atvinnukreppu að við þurfum að komast upp úr henni með því að efla nýsköpun á öllum sviðum, líka í ríkisrekstri. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji þetta góðan tímapunkt til að skapa þessa óvissu, bæði sem verið hefur áður en frumvarpið kom fram og svo líka með því hvernig frumvarpið er og hvernig kastað er til höndunum, leyfi ég mér að segja. Er þetta ekki sérstaklega slæmur tímapunktur til að skapa óvissu í kerfinu þegar sjaldan hefur verið meiri þörf fyrir nýsköpun og frumkvöðlastarf og nú?
Herra forseti. Já, það hefur verið talað endalaust í þessari pontu um mikilvægi þess að ríkið sinni sveiflujöfnunarhlutverki. Það er nánast orðin klisja að tala um sveiflujöfnun. En þetta er alveg góð klisja og það væri mjög ágætt ef þetta væri stundað. En þegar við horfum upp á 10,4% samdrátt vegna heimsfaraldurs þegar stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar, ferðaþjónustan, lagðist svo gott sem af á einu bretti og allt hagkerfi heimsins er í molum, hefði verið góð hugmynd - þarna náði ég rétt svo að stöðva sjálfan mig í því að nota blótsyrði, herra forseti - að ríkið reyndi að jafna út þessa sveiflu, t.d. með því að það væru kannski þrefalt til fjórfalt fleiri úthlutunardagar hjá Tækniþróunarsjóði, að það væru töluvert meiri peningar lagðir til þar, að stefnt væri á að fjárfesta í nýsköpun. Að segja: Ókei, við sem samfélag horfum nú á mikla niðursveiflu en við trúum á fólkið okkar. Við treystum því að hugmyndir fólksins okkar séu góðar og við vitum að ef við leggjum áherslu á nýsköpun munum við uppskera ríkulega þegar við komum á hinn endann. Og í millitíðinni erum við alla vega búin að búa til vettvang þar sem margar hugmyndir geta þrifist. Það væri góð sveiflujöfnun. En í staðinn horfum við upp á þetta. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er þetta sem verið er að gera. Maður veltir því einmitt fyrir sér hvaða stofnun verði næst á dagskrá, til að fara undir fallöxina hjá þessari ríkisstjórn. Ég velti því fyrir mér: Verður Háskóli Íslands lagður niður næst?
Forseti. Þetta er dæmi um mjög lélega hugmyndafræði, alveg rosalega lélega hugmyndafræði. Hér er verið að leggja niður stofnun, sem er með fullt af þekkingu innan sinna vébanda, án þess að útskýra að hvaða leyti það sé betra sem tekur við. Í rauninni var tekin ákvörðun um að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður án þess að nokkur hefði hugmynd um hvað tæki við. Það er enn þá hugmyndafræðin þegar allt kemur til alls. Það er ekki einu sinni reynt að útskýra af hverju það er betra sem kemur í staðinn. Það er hugmyndafræðin sem endurspeglast í 2. gr., stofnun einkahlutafélags. Nú eru stofnanir einni færri og einkahlutafélög einu fleira. Er þá hægt að monta sig: Við fækkuðum stofnunum, skárum niður kerfið, minnkuðum báknið o.s.frv.? Við teljum einkahlutafélögin ekkert með, þau eru bara til hliðar. Hvers konar hugmyndafræði er það? Það er dálítið merkileg hugmyndafræði. Það er hugmyndafræði pólítíkur sem tekur ákvörðun án þess að vita hvort hugmyndin er góð eða ekki, það eru aðgerðir og geðþóttaákvarðanir vegna hugmyndafræði en ekki vegna raka, ekki vegna þess að það sé góð hugmynd að breyta til. Mig langar að lesa meira úr umsögn Space Iceland, sem er mjög áhugaverð hvað þetta varðar. Þar kemur fram, og hefur komið fram í umræðunni, með leyfi forseta: „Nýsköpunarmiðstöð er ekki fullkomin stofnun og má því vel við endurbótum. Vinna að endurbótum fór þó aldrei fram.“ Hluti af því sem samþykkt var á þingi varðandi nýsköpunarstefnu var að vinna að endurbótum á Nýsköpunarmiðstöð. Fólk vissi hvað var að og var að biðja um endurbætur á þeim atriðum. En nei, þá var bara öllu hent burt án þess að nokkur hefði hugmynd um hvað tæki við. Síðan hafa komið eftiráskýringar, fullyrðingar ráðherra um að stjórnsýslukostnaðurinn sem fór í Nýsköpunarmiðstöð myndi nýtast beint í nýsköpunarverkefni fyrir einhverja töfra af því að öll þau verkefni sem Nýsköpunarmiðstöð var að vinna í færu til annarra stofnana án stjórnsýslukostnaðar. Kostar sem sagt ekkert að færa verkefni úr einni stofnun í aðra? Spörum við með einhverjum töfrum stjórnsýslukostnaðinn við að gera slíkt? Af hverju færum við þá ekki öll verkefni úr helmingi allra stofnana í hinn helminginn af stofnunum og öfugt? Þá höfum við fært öll verkefni til annarra stofnana. Enginn stjórnsýslukostnaður fylgir með og við spörum alveg heilan helling í stjórnsýslupening. Auðvitað er það ekki svo. En það eru rökin, að rosalega mikill peningur sparist með því að leggja þessa stofnun niður og færa verkefni til annarra stofnana. Það gengur að sjálfsögðu ekki upp. Ég held áfram með umsögnina, með leyfi forseta: „Að mati Space Iceland er helsti veikleiki Nýsköpunarmiðstöðvar þó hið pólitíska umhverfi sem hún starfar í. Nýsköpunar- og atvinnustefna stjórnvalda er einfaldlega tilviljanakennd. Það skortir nauðsynlegan aga til að hafa hemil á tískubólum og skyndihugdettum svo mögulegt sé að sækja fram til lengri tíma. Verulega skortir á samhæfingu orða, stefnu og aðgerða hins opinbera. Þess í stað hafa stjórnvöld haft tilhneigingu til að stofna til átaksverkefna sem eru undirfjármögnuð, njóta ekki starfskrafta og byggja á hugdettum og stemningu fremur en greiningum og skýrum markmiðum. Það einkennir þessi verkefni að eftirfylgni er engin og þol til raunverulegrar uppbyggingar skortir. Nýlegt dæmi er til að mynda Lóa – nýsköpunarstyrkir fyrir landsbyggðina, sem ætlað er „að styðja við nýsköpun, eflingu atvinnulífs og verðmætasköpun sem byggir á hugviti, þekkingu og nýrri færni, á forsendum svæðanna sjálfra.“ Heildarúthlutun er 100 milljónir á ári. Það er virði parhúss á höfuðborgarsvæðinu. Um það eiga frumkvöðlar og fyrirtæki í þróun og rannsóknum utan höfuðborgarsvæðisins að slást. Upphæðin er svo smá og stjórnsýslan svo mikil að augljóst er að sjóðurinn mun soga meiri tíma og kostnað í formi vinnu frumkvöðla af landsbyggðum en hann leggur til. Verra er þó að sjóðinum fylgir engin sérstök stefna, bara yfirbygging. Hann er því aðeins nýtt stjórnsýslupúsl umsókna fyrir frumkvöðla og atvinnulíf landsbyggðar. Að sjálfsögðu er ekki annað hægt en að fagna framlagi til nýsköpunar, en efast má um að slíkar smáupphæðir leiði af sér byltingu í atvinnu- og nýsköpun. Þá er óskiljanlegt hvers vegna þessi fjárhæð fór ekki bara í uppbyggingasjóði landshluta þar sem Lóu er hvort sem er ætlað að veita styrki í samræmi við stefnu hvers landshluta. Sem sagt starfa eftir uppbyggingaráætlunum sem fjársveltir uppbyggingarsjóðir fylgja.“ Það er til fyrirkomulag til að taka á móti þessum styrkjum. Það er til fyrirkomulag þar sem verið er að vinna í þessum uppbyggingaráætlunum. Af hverju má ekki nota það sem þegar er til frekar en að búa til eitthvað nýtt sem við höfum í rauninni ekki hugmynd um hvort virkar eins og sagt er að það eigi að virka? Það er ekki einu sinni reynt að rökstyðja það. Í allri umræðunni undanfarið ár höfum við talað um að nýsköpun sé framtíðin, að ef við ætlum að vinna okkur upp úr þeirri efnahagslægð sem við erum í núna, sem er öðruvísi en sú síðasta þar sem okkur var reddað að lokum þegar náðist, eða ekki, að halda á floti ýmsum greinum samfélagsins með framlagi fallinna slitabúa sem greiddu upp þær skuldir sem ríkissjóður hafði safnað og rúmlega það. Við höfum ekkert svoleiðis núna. Í rauninni eru engin lán eða ábyrgðir sem við getum gengið á eftir tíu ár eða svo og innleyst fyrir þeim útgjöldum sem við leggjum leggja til, til að bregðast við niðursveiflunni vegna faraldursins. Þess vegna verðum við að byggja okkur út úr faraldrinum, eins og talað er um, efla verðmætasköpun og efla velsæld til þess að það sama gerist ekki og í síðasta hruni, að fólk falli á milli skips og bryggju, og til þess að byggt sé á sterkum stoðum þegar hagkerfið fer aftur af stað, en ekki óstyrkum stoðum, t.d. því gullgrafaraæði sem var í ferðaþjónustunni og í bönkum áður fyrr. Við hér á Íslandi erum mjög gjörn á að reiða okkur á svokallað hvalrekahagkerfi. Fullt af ferðamönnum skolar hér á land og við sökkvum okkur í þá möguleika. Við hugsum ekki um sjálfbærni, við hugsum bara um að græða eins mikið á þessum hvalreka og við getum, þangað til hann er uppurinn og við getum ekki annað en sprungið. Við búum bókstaflega til bólu. Þess vegna hefur verið sagt frá upphafi þessa faraldurs að hann verði bara stuttur, ferðaþjónustan komi aftur, að við ætlum að fara á fullt skrið og leggja - voru það 1,5 milljarðar í markaðsátak fyrir ferðamenn síðasta vor? Stefna stjórnvalda var að bíða af sér faraldurinn og vera viss um að hafa auglýst nægilega mikið til að ferðamenn myndu flykkjast til landsins aftur þegar faraldrinum væri lokið, þrátt fyrir álagið á innviði á Íslandi vegna ferðamanna og skortinn á uppbyggingu innviða samhliða aukningunni. Sú stefna er í rauninni enn í gildi; að bíða bara þangað til faraldurinn klárast. Þá komi ferðaþjónustan og reddi öllu aftur. Mjög fátt hefur bent til annarrar stefnu. Vissulega er smávegis sett í nýsköpun. Framlagið tvöfaldaðist í fyrsta fjárauka ríkisstjórnarinnar, úr 1,5 milljörðum upp í 3 milljarða, minnir mig. Á meðan lagði stjórnarandstaðan til 9 milljarða framlag til nýsköpunar. Í sumarlok, þegar ljóst var að faraldurinn var ekkert að fara, kom í ljós að það var rétt upphæð. 9 milljarðar hefðu verið viðeigandi innspýting í nýsköpunarumhverfið á Íslandi á þeim tímapunkti. Í stað þess voru það bara 3 milljarðar og atvinnuleysið jókst og jókst. Stjórnvöld brugðust ekki við því. Ef nýsköpun á að vera framtíðin er ekki góð hugmynd að henda út því fyrirkomulagi sem við höfum í slíku ástandi og hafa ekkert, enga sýn, enga tillögu um hvað eigi að taka við. Það er svo augljóst að það er röng aðferð til að koma til móts við ástandið sem var hér síðasta vor. Ráðherra tók ákvörðun í febrúar, stuttu áður en faraldurinn skall á Íslandi, sem þá var vísir að faraldri og maður hefði kannski ekki giskað á að hann yrði eins mikill og síðar varð. En það er á herðum stjórnvalda að búast við hinu versta og vona það besta. En búist var við hinu besta og vonast eftir því besta. Það var ekki mikil varfærni á ferð hjá stjórnvöldum. Það hefði auðveldlega verið hægt að leggja til meiri fjármuni. Ef faraldurinn hefði farið betur en á horfðist hefði ekki þurft að nota þær fjárheimildir að fullu. Það er í fína lagi að gera það svoleiðis. Hins vegar eltu stjórnvöld hverja krísuna á fætur annarri eftir því sem faraldurinn dróst á langinn. Þau voru aldrei á undan. Það var stefnan hér í upphafi. Það kom mjög skýrt fram að bregðast átti við eftir þörfum. Það þýddi líka að alltaf var brugðist við of seint, eftir þörfum en ekki áður en þörfin sagði til sín. Ef við ætlum að vera nýsköpunarland, eins og reynt hefur verið að skipuleggja síðan um aldamótin þegar nýsköpun átti að verða fjórða stoðin - hún átti í rauninni að verða stóra stoðin í atvinnulífi Íslendinga en þá kom bankabylgjan, allir hrúguðust á hana og nýsköpunin gleymdist. Svo kom ferðamannabylgjan og nýsköpunin gleymdist. Nú, þegar allir eru sammála um að lausnin út úr þessu ástandi sé nýsköpun og að við þurfum breiðan vettvang fyrir atvinnuvegi á Íslandi en ekki þá einhæfni sem verið hefur í atvinnulífinu, þá er þetta svarið: Hendum út því sem við höfum og hefur virkað. Ekki er hægt að neita því að það hefur virkað. Ég tala oft um menntakerfið. Það þarf að breyta til í menntakerfinu, en þá þarf að rökstyðja að það sem tekur við sé betra en það sem er núna, því að það sem er núna virkar. Það virkar ekki eins vel og við myndum vilja, það virkar ekki eins vel fyrir alla og við myndum vilja. Það sama átti við um nýsköpunarumhverfið áður en ráðherra ákvað að henda öllu burt: Það virkaði. En það er mjög óábyrgt að henda því burt án þess að hafa neinar tillögur, neina sýn um hvernig nýsköpunarumhverfi verður í nýju umhverfi og að hvaða leyti það verður betra. Það er gríðarlega óábyrgt, það er algjört klúður, hæstv. ráðherra. Þetta frumvarp og afgreiðsla meiri hluta Alþingis er bara redding. Það á að redda klúðri ráðherra í kjölfar þess að ákveðið var að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð út af hugmyndafræði, ekki af því að það hafi verið góð hugmynd heldur vegna hugmyndafræði. Ég ætla þá að segja og vera mjög skýr: Það getur vel verið að þetta fyrirkomulag sé betra en það fyrirkomulag sem var, en það afsakar ekki röð atburða; að henda út því sem við höfum áður en við tökum upp nýtt skipulag. Áður en við leggjum eitthvað niður þurfum við að sjá fyrir hvernig nýtt fyrirkomulag muni virka til að við getum borið nýtt fyrirkomulag saman við gamla fyrirkomulagið. Þá getum við vegið og metið kosti og galla þess að breyta til. Við erum á þeim stað í dag að verið er að gera þá breytingu að stofna einkahlutafélag sem er undanþegið lögum um einkahlutafélög en upplýsingalög gilda um starfsemi þess. Að hvaða leyti er það félag öðruvísi en stofnun þegar allt kemur til alls? Hvers konar merkimiðapólitík erum við eiginlega að stunda þegar hugmyndafræði flokks hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er að minnka báknið? Hvers konar merkimiðapólitík er það í rauninni þegar báknið er minnkað með því að stroka út stofnun og breyta henni í einkahlutafélag sem á að hlíta upplýsingalögum? Í alvöru? Ég skil þetta ekki. Ég skil ekki þá vegferð sem stjórnin er á. Eins og komið hefur fram í umsögnum hefur það komið niður á þeirri þekkingu og starfsemi sem verið hefur innan nýsköpunargeirans hjá Nýsköpunarmiðstöð og úti um allt land. Vissulega hefur þurft að bæta um og gera betur, en augljóslega var ákvörðunin skemmdarverk, bara einfalt skemmdarverk. Starfsemin núna er allt önnur en þegar ákvörðunin var tekin og það er ekki enn þá búið að laga það. Við erum í þessum vanda akkúrat núna þangað til þessi lög taka gildi og í rauninni þangað til þau eru farin að virka, sem tekur líka tíma. Þetta er millibilsástand sem hefur varað frá því í febrúar í fyrra og mun vara í nokkra mánuði í viðbót, væntanlega þar til í upphafi næsta árs eða eitthvað því um líkt. Eftir tvö ár verður nýsköpunarumhverfið hvað varðar frumkvöðla á fyrsta til þriðja stigi, sem hv. þm. Smári McCarthy talaði um áðan, í lamasessi miðað við hvernig ástandið var fyrir ákvörðun ráðherra. Það er rosalega mikil ábyrgð í nákvæmlega því ástandi sem við erum í núna þar sem við viljum leggja áherslu á nýsköpun. Við þurfum þessa aðstoð til að koma öllum þeim hugmyndum í gagnið sem eru úti um allt land. Eins og fram kom í andsvörum áðan var hlutfall samþykktra umsókna í Tækniþróunarsjóði síðasta haust 8%, minnir mig. Það er munurinn á því sem var gert og því sem hefði verið hægt að gera. Einungis 8% af því sem hefði verið hægt að gera var gert. Meðal annars þess vegna erum við með 12,5 % atvinnuleysi.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann veltir fyrir sér, eins og margir fleiri þingmenn, hvers vegna verið sé að búa til eitthvað nýtt þegar ekki er vitað hvort það er betra en það sem fyrir er. Hér er ekki búið að gera úttektir og greiningar og ekki búið að hugsa málið í gegn. Ég vil spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um stuðning við nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins. Við landsbyggðarþingmenn höfum orðið vör við mikla kergju úti um landið út í þessa ráðstöfun og mikla óvissu lengi um hvað yrði um nýsköpunarstöðvarnar úti um landið. Gert er ráð fyrir 100 millj. kr. sjóði til eflingar nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins en í reglunum er skýrt kveðið á um að lögaðilar í meirihlutaeigu ríkisins eða sveitarfélaga skuli ekki vera leiðandi aðili í þeim verkefnum sem hljóta styrk. Hins vegar eru það sveitarfélögin sem eru svolítið að passa upp á frumkvöðlastarf og nýsköpunarstarf úti um landið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort það hefði ekki verið betra að styrkja sóknaráætlanir landshluta um 100 milljónir. 100 milljónir eru kannski lág upphæð þegar verið er að skipta á milli margra verkefna en hefði ekki bara mátt í þessu samhengi styrkja sóknaráætlanir landshluta myndarlega?
Virðulegi forseti. Jú, það hefði verið einfalda leiðin. Tökum sem dæmi tillögu sem ég lagði til fyrir u.þ.b. ári síðan, í fyrsta fjáraukanum vegna faraldursins, 50 milljónir aukalega í Brothættar byggðir, sem var gríðarlega mikilvæg og allir tóku mjög vel og var hluti af breytingartillögum meiri hlutans eða breytingartillögum allrar fjárlaganefndar þegar allt kom til alls. Við þurfum nýsköpun úti um allt land. Eins og hefur komið fram hjá Tækniþróunarsjóði eru umsóknir utan höfuðborgarsvæðisins mjög fáar en þrátt fyrir það eru hlutfallslega samþykktar jafn margar umsóknir af landsbyggðinni. Vandamálið þar er í rauninni fjöldi umsókna frekar en endilega gæði þeirra miðað við umsóknir frá höfuðborgarsvæðinu. Annað sem ég og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir stóðum að var þingsályktunartillaga um stafrænar smiðjur sem snýst um aðgengi allra úti um allt land að stafrænum smiðjum, að þessu grunntóli fjórðu iðnbyltingarinnar. Þaðan er ég að koma, með hugmyndir að bættu nýsköpunarumhverfi sem þarf nauðsynlega að byggja upp úti um allt land. Já, augljósa leiðin hefði verið að nýta fyrst þær stofnanir eða þær leiðir sem eru þegar til og eru að skila góðum árangri, frekar en að henda þeim út og búa til eitthvað nýtt í staðinn og reyna svo að koma fjármagni á réttu staðina. Það er aukastjórnsýsla að brjóta niður og byggja upp, sérstaklega á svona tímum.
Herra forseti. Hv. þingmanni var tíðrætt í ræðu sinni um skort á stefnumörkun og skort á eftirfylgni og mati á breytingunum. Eins og ég sé þetta fyrir mér, þá hefði, þegar farið er út í svona breytingar, þurft að vera alveg ljóst hvernig ætti að meta árangur þeirra og hvað ætti að miða við í því mati, hvernig ætti að mæla árangurinn. Mér sýnist það ekki vera gert og í síðustu setningunum í nefndaráliti hjá hv. þingmönnum, Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur og Helga Hrafni Gunnarssyni, sem eru 1. minni hluti atvinnuveganefndar, sem skrifa nefndarálit um þetta frumvarp, segir, með leyfi forseta: „Því miður hefur það lengi viljað brenna við á Íslandi að við ákvarðanatöku skortir bæði á eftirfylgni og mat á afleiðingum ákvarðana eins og bent hefur verið á í nokkrum erlendum úttektum …“ Síðan er nokkrar erlendar úttektir taldar upp og svo segir þetta, með leyfi forseta: „Sú ákvörðun ráðherra að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð án þess að neitt komi í staðinn skapar einmitt hættu á slæmri og ómarkvissri meðferð opinbers fjármagns.“ Nú situr hv. þingmaður í hv. fjárlaganefnd og ég vil spyrja hv. þingmann út í fjárhagslegu hliðina. Hann nefndi í ræðu sinni að verkefni hefðu verið færð til án þess að þeim fylgdi fjármagn til þess að halda utan um stjórnsýsluna. Er verið að gefa í eða er verið að skera niður með þessari tilfærslu?
Virðulegi forseti. Það er mjög góð spurning. Ég tók hérna fram að verkefni hafi flust til. Þeim fylgdi það fjármagn sem verkefnin fengu innan Nýsköpunarmiðstöðvar en í rauninni ekki stjórnsýslukostnaður sem var þar ofan á. Í inngangi að greinargerðinni með þessu frumvarpi er talað um að „draga úr yfirbyggingu og auka sveigjanleika þannig að opinbert fé nýtist sem best til þeirra verkefna sem það er veitt í“ með ýmsum aðgerðum hérna, „unnið verður að“ og „sett verður á fót“ og hitt og þetta. En ég spurði ítrekað: Hversu mikinn kostnað er verið að spara við það að draga úr yfirbyggingu? Það er ekkert samasemmerki í svörunum, stjórnvöld eru vissulega búin að bæta fullt af peningum í nýsköpun, t.d. með fjáraukum til að bregðast við faraldrinum, en maður sér hvergi hvaða hluti af því er sparnaðurinn vegna yfirbyggingar Nýsköpunarmiðstöðvar heldur er bara sagt: Við bættum við rosalega mikið af peningum. Eru það allt nýir peningar? Er hluti af því yfirbyggingarpeningarnir? Ég hef ekki hugmynd. Þeirri spurningu er aldrei svarað, enda er það mjög augljóst, eins og ég lýsti í ræðu minni, að þegar verkefni sem eru með stjórnsýslukostnað eru flutt frá einni stofnun yfir til annarrar þá hlýtur að fylgja aukinn stjórnsýslukostnaður hjá nýju stofnuninni, eða einkafyrirtæki ef um það er að ræða, skiptir ekki máli. Þar er sami kostnaður sem fylgir varðandi bókhald og ýmislegt svoleiðis. Enginn hefur svarað þeirri einföldu spurningu: Hvernig er þetta betra fyrirkomulag en það sem var? Hvernig er það ódýrara? Hvernig er það skilvirkara? Því er ekki svarað. Það er það sem er slæmt.
Herra forseti. Ég gat ekki látið hjá líða að koma hingað upp vegna ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Við erum greinilega sammála um mjög margt í þessu enda, eins og hv. þingmaður kom inn á í andsvari sínu við hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, fluttum við saman mál í upphafi þessa kjörtímabils varðandi stafrænar smiðjur. Í því var kveðið á um að skapa ætti ákveðna framtíðarsýn og framtíðargrunn fyrir smiðjurnar til að starfa á. Stafræn smiðja er ótrúlega magnað fyrirbæri eins og við höfum rætt hér áður. Það er staður þar sem maður getur í rauninni komið og gert hvað sem mann langar, hvað sem manni dettur í hug. Það er hægt að finna einhverja leið til að framkvæma það í stafrænni smiðju. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að stafrænar smiðjur verði efldar þar sem þær eru og einnig tryggður aðgangur að þeim víðar um landið. Það var hugmyndin með þingmáli okkar á sínum tíma sem var samþykkt af öllum þingheimi. Enn þá bólar ekki á áætlun eins og óskað var eftir og eins og þingheimur samþykkti, og því miður er merki þess heldur ekki að finna í þessu frumvarpi þótt vissulega sé aukið fjármagn til smiðjanna á þessu ári a.m.k., og að mér skilst til næstu þriggja ára. Mig langar að inna hv. þingmann eftir því hvort hann hefði ekki viljað sjá þarna skýrari sýn gagnvart starfsemi smiðjanna. Hefði ekki átt að nýta tækifærið til að festa smiðjurnar í sessi til framtíðar?
Virðulegi forseti. Einfalda svarið er jú. Það kemur fram í greinargerðinni að mótuð verði umgjörð um stafrænar smiðjur. Það ætti að vera löngu búið að því til að byrja með. Ég og hv. þingmaður lögðum fram þingsályktunartillögu um uppbyggingu og aðgengi að stafrænum smiðjum og ég taldi okkur vera mjög hógvær í þeirri tillögu því að við þorðum kannski ekki alveg að taka skrefið til fulls. Fyrsta skrefið væri að ná til allra sem voru á framhaldsskólaaldri, það væri svona rökrétt fyrsta skref og ekki of stórt og fólk myndi ekki segja að það væri allt of mikið og ekki hægt að gera þetta allt í einu og svoleiðis. En nei, þingið tók þessari þingsályktunartillögu opnum örmum og bætti í, bætti einmitt aðgengi fyrir grunnskólanema, jók umfang þeirrar þingsályktunartillögu á æðislegan hátt. Það var frábært hvernig þingið tók þeirri þingsályktunartillögu. Eins og hv. þingmaður sagði var hún samþykkt af öllum sem greiddu atkvæði. Þrátt fyrir það hefur í rauninni ekkert gerst vegna þeirrar tillögu, ekki einu sinni núna. Á öllu þessu kjörtímabili höfum við beðið eftir næstu fjármálaáætlun sem myndi sýna það myndarlega hvernig stjórnvöld hyggist bregðast við einróma ályktun alls þingsins um ekki bara þá hluti sem við hv. þingmenn lögðum fram heldur einmitt þær viðbætur sem þingið og stjórnarmeirihlutinn tók þátt í að bæta við þá tillögu. Það var að mínu mati tiltölulega mikill sýndarleikur af hálfu stjórnvalda, að sýna þetta en gera síðan ekkert í því.
Herra forseti. Hv. þingmaður talar um sýndarleik, en eitt af því sem mig langaði svolítið að koma inn á í seinna andsvari, er skortur á sýn. Vissulega erum við með tiltölulega nýlega nýsköpunarstefnu sem ég held að sé ástæða til að endurnýja eða fara í gegnum aftur. Það er í rauninni alveg merkilegt að þó að meiri hluti atvinnuveganefndar vísi vissulega í hana í nefndaráliti sínu er hún, ef ég man rétt, lítið sem ekkert nefnd í frumvarpinu. - Einu sinni, takk. [[Gripið fram í.]]Hv. þingmaður leiðréttir mig, hún er nefnd einu sinni. Það er sem sagt ný nýsköpunarstefna Íslands sem maður hefði haldið að lægi til grundvallar frumvarpinu, en hún er nefnd einu sinni. Mér finnst það benda til þess að hún sé kannski ekki góður grundvöllur fyrir þær breytingar sem verið er að leggja til í frumvarpinu. Það kom skýrt fram í vinnu nefndarinnar að það var ekki mikið af greiningum sem lá til grundvallar þessari ákvörðun. Mig langaði því að spyrja hv. þingmann hvort slík greiningarvinna hefði ekki þurft að fara fram til að grundvalla þessa ákvörðun betur og skila betri vinnu í framhaldinu. Sömuleiðis langar mig að inna hv. þingmann eftir skoðun hans á því að nú er ráðuneytið búið að ganga ótrúlega langt í að búta niður Nýsköpunarmiðstöð og í rauninni búið að leggja hana niður áður en afstaða þingsins liggur fyrir. Hvað segir hv. þingmaður um slík vinnubrögð?
Forseti. Ég vil byrja á að leiðrétta eitt, það var Nýsköpunarmiðstöð sem var nefnd einu sinni í nýsköpunarstefnunni, ég var aðeins að rugla þarna. Það er út af fyrir sig mjög merkilegt í rauninni. Þegar verið er að vinna að því að búa til eitthvað nýtt þá viljum við fara í smávegis rannsóknarvinnu fyrst. Hún þarf ekki að vera allt of nákvæm, má vera í stórum dráttum og leggja a.m.k. stóru línurnar. Það er ekkert svoleiðis hér sem við erum að glíma við. Við fáum ekki, þegar ráðherra tilkynnir um niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar, hverjar stóru línurnar eru í framhaldinu, þar sem síðan væri hægt að teikna inn á milli möguleg smáatriði. Við erum ekki einu sinni með það, grundvallarvinna hefur ekki einu sinni verið unnin. Eins og ég segi, Nýsköpunarmiðstöð er einfaldlega hent út um gluggann og svo farið að hugsa: Hvað eigum við þá að gera? Það er rosalega óábyrg afstaða, eins og hv. þingmaður nefnir, áður en þingið hefur sagt skoðun sína á því hvort það er góð hugmynd eða ekki. Það er einkenni meirihlutamenningarinnar hérna á þingi og dæmi um það hvernig þingið er stimpilstofnun. Ríkisstjórnin var búin að ákveða þetta og ákveða það fyrir sína þingflokka sem eru með meiri hluta á þingi og þeir skulu bara framfylgja ákvörðuninni sama hvort hún er góð hugmynd eða ekki. Við reddum því hvernig við útskýrum að þetta sé í raun og veru rétt niðurstaða, þ.e. nægilega rétt samkvæmt meiri hlutanum til að geta kyngt því alla vega. Við erum í hugmyndafræðilegum vanda þar sem rökin skipta ekki máli heldur geðþóttinn.
Virðulegi forseti. Ég skrifa undir nefndarálit 1. minni hluta atvinnuveganefndar við þetta mál ásamt Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, sem gerði ágæta grein fyrir afstöðu okkar áðan. Ég ætla að byrja á því að segja það jákvæða sem ég hef að segja sem er um störf nefndarinnar og störf meiri hlutans sér í lagi í þessu máli. Þótt það komi nú alveg fyrir atvinnuveganefnd eins og aðrar nefndir þingsins að meiri hlutinn taki kannski valdi sínu sem aðeins of sjálfsögðum hlut var það alls ekki tilfellið við meðferð þessa máls og reyndar til stakrar fyrirmyndar hvernig meiri hlutinn stóð að því að hafa minni hlutann með sér í umræðum um málið. Formaður nefndarinnar sér í lagi lagði sig allan fram við að taka inn þau sjónarmið sem þau töldu mögulegt að taka inn og að bæta málið á þann hátt sem mögulegt var. Þó eru takmörk fyrir því hversu mikið er hægt að bæta þetta mál án þess að byrja einfaldlega upp á nýtt. Þar er ekki við meiri hluta atvinnuveganefndar að sakast heldur vitaskuld flutningsmann frumvarpsins sem er hæstv. ráðherra. Það kom frekar snemma í ljós við meðferð málsins að það var ekki mjög skýr og greinileg hugsun á bak við niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Og eftir því sem fundunum fjölgaði um málið varð sífellt ljósara, þegar spurt var út í greiningarvinnu eða þess háttar eða hvaða forsendur lægju að baki þessari ákvörðun og ákvörðunum sem komu í kjölfarið, að greiningar voru ýmist ekki til staðar eða þá að þær voru ekki í slíku formi að maður myndi sjálfur, alla vega ekki sá sem hér stendur, fara í svo stórbrotnar breytingar á þeim forsendum einum og sér. Það var einfaldlega ekki nógu mikið greint. Nú þarf vonandi ekki að tíunda hversu viðkvæmt það er að gera stór mistök í nýsköpunarumhverfi Íslands á þessum tímapunkti í þróun Covid-19 heimsfaraldursins og þeirrar viðspyrnu sem við viljum öll að þjóðríkið okkar, Ísland, nái. Nýsköpun spilar þar lykilhlutverk og það er mikilvægt að vel sé staðið að verki. Og það gerði meiri hluti atvinnuveganefndar að mínu mati upp að því marki sem það er yfir höfuð mögulegt. En eftir stendur inntak málsins sjálfs. Það er gölluð hugsun í frumvarpinu sjálfu sem er sú hver byrjunarpunkturinn var. Nú hef ég engar heimildir fyrir því hvar sú hugmynd fæddist nákvæmlega að fara í þessar aðgerðir. En tilfinningin sem ég fæ í þessu máli er að einhverjir sérfræðingar hafi hist, sem vel má vera að þekki mjög vel til, sem hafi verið þeirrar skoðunar, eins og sumir eru, að Nýsköpunarmiðstöð Íslands bæri að leggja niður. Það hafi verið inntakið. Það hafi verið ákveðið skilyrði fyrir því að hægt væri að hugsa um eitthvað annað og síðan var farið í það að velta fyrir sér hvað gera mætti í staðinn. Úr því hafi komið þetta frumvarp, væntanlega eftir ýmsa vinnu sem ég ætla ekki að gera lítið úr. Þegar inntakið er rangt er hætt við að það sem fylgir í kjölfarið verði heldur órökrétt. Það leiðir mig yfir í næsta punkt sem mig langar að ræða sérstaklega. Það er starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Þegar stofnanir eru lagðar niður eða gerðar verulegar breytingar á þeim þá er eðlilegt og vel þekkt og ekkert athugavert við það að starfsfólk hugi að starfsumhverfi sínu, starfsöryggi og þess háttar. En í þessu máli var mjög skýrt af öllum samtölum við starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands að það var ekki það fyrsta sem þau höfðu áhyggjur af, heldur af því að ekki væri hlustað á þau þegar kæmi að gagnrýni á nýsköpunarumhverfið á Íslandi. Það er nefnilega ýmiss konar gagnrýni á nýsköpunarumhverfið á Íslandi, þar á meðal á starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands. Samkeppni stofnunarinnar við hennar eigin skjólstæðinga er eitt dæmi. Starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar hefði ekki verið bara til viðtals heldur hefði verið hægt að nýta þekkingu þess á frumstigum til að finna einhverja aðra lausn sem ekki fæli sjálfkrafa í sér niðurlagningu stofnunarinnar. En samráðið var lítið sem ekkert og viðhorf ráðuneytisins virðist hafa verið að það eina sem þetta blessaða starfsfólk hugsaði um væri eigið starfsöryggi. Og þar missti það af tækifæri til að nýta þá reynslu sem var til staðar og er að einhverju leyti enn þá til staðar hjá stofnuninni strax á frumstigum. Það hefði verið skynsamlegt og ábyrgt, virðulegi forseti, og það hefði líka verið hluti af heilsteyptri greiningarvinnu. En það var ekki gert, virðulegi forseti. Þegar kemur að því að skoða hvernig frumvarpið varð síðan í kjölfarið var áberandi gagnrýni frá umsagnaraðilum og gestum á það atriði að í greinargerð fælust ýmsar ágætar hugmyndir eins og stuðningur við nýsköpun á landsbyggðinni sem ekki finnast í frumvarpstextanum sjálfum. Nú hyggst meiri hlutinn laga þetta að einhverju leyti og er það vel, en það segir svolítið um það hvernig þetta mál hefur verið hugsað að mínu mati vegna þess að þetta er annar liður sem hefur verið gagnrýndur í gegnum tíðina, þ.e. að fólk á landsbyggðinni hafi í raun ekki sama aðgang að nýsköpunarumhverfinu og við í Reykjavík. Einnig kom fram gagnrýni á að engan veginn væri ljóst hvernig því markmiði ætti að ná betur með þessu frumvarpi en með fyrra kerfi. Svörin við því eru því miður svolítið þannig að það segir mikið um hugarfarið en það er lítið um raunverulegar lausnir. Þá er einnig vert að minnast á stuðning á fyrstu stigum, gjaldfrjálsa ráðgjöf sem er til staðar hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Að hvaða leyti hún er enn þá til eftir allt bröltið upp á síðkastið vegna þessa frumvarps veit ég ekki. Það er að mínu mati algjört grundvallaratriði að fólk sem fær hugmynd og ætlar að fara að skapa eitthvað nýtt þarf að hafa gjaldfrjálsan aðgang að einhvers konar ráðgjöf og leiðsögn, þótt ekki væri nema hvernig stofna eigi fyrirtæki og hvernig sækja eigi um styrki og þess háttar. Hugmyndin í frumvarpinu var sú að leggja þetta af vegna þess að það eru einkaaðilar á markaðnum. Og það er dagsatt, það eru aðilar á einkamarkaðnum sem veita þessa ráðgjöf gegn gjaldi. En grundvallarmisskilningurinn í þeirri nálgun er sá að nýsköpunarverkefni hafi fjármagn á fyrstu stigum til þess á meðan verkefnið er enn þá kannski bara hugmynd. Það finnst mér lýsa áhugaverðu hugarfari, verð ég að segja. Mér finnst það ofboðslega skrýtin tillaga að þegar fólk fær hugmynd, áður en það veit einu sinni hvort hún er yfir höfuð góð í efnahagslegum skilningi eða hvernig er hægt að nýta hana og áður en það veit hvaða styrkir eru í boði, þá ætti viðkomandi að fara að leggja út fé til að komast að slíkum hlutum, til þess að vita hvar hægt sé að sækja um og hvernig eigi að fara að því. Þetta er kannski ekkert mál fyrir fólk sem ekki er vant því að hafa ekki fé á milli handanna. En, virðulegi forseti, við viljum hvorki að nýsköpun á Íslandi sé algerlega háð því að fólk hafi peninga á milli handanna né að það sé endilega háskólamenntað. Ég segi kannski meira um það síðar. Meiri hlutinn bregst við þessu með því að koma á fót því sem mig minnir að heiti nýsköpunargátt, rafræn lausn, sem er til þess fallin að koma til móts við þetta og veita þannig stuðning algerlega á frumstigum. Ég er ekkert endilega á móti þeirri hugmynd, kannski er hún bara góð, kannski er jafnvel hægt að útfæra hana betur en það sem fyrir var, en við vitum það ekki. Við vitum að það var og er eftirspurn eftir því sem fyrir var. Við vitum að það verður fjarlægt samkvæmt frumvarpinu og við vitum að þetta verður sett í staðinn, sem viðbrögð við þeirri ákvörðun í frumvarpinu. En ég efast stórlega um það að ef ekki hefði verið fyrir þetta millistig, að afnema þjónustuna, gjaldfrjálsu leiðsögnina í upphafi, þá hefði nýsköpunargátt verið það sem ráðuneytið myndi stinga upp á. Ég efast stórlega um það, ef ég á að segja alveg eins og er. Og þótt það sé eflaust ágætishugmynd þá er hún samt plástur, með fullri virðingu fyrir meiri hlutanum. Þetta er tilraun til að reyna að koma í veg fyrir skaðlegustu áhrifin af því að fjarlægja þennan gjaldfrjálsa stuðningi og leiðsögn í upphafi. Þetta er bara dæmi um það sem hefur gengið á í þessu máli. Mig langar einnig að taka undir minnihlutaálit 2. minni hluta sem segir sömu sögu. Ég efast um að það séu mörg okkar sem þræti fyrir þá sögu sem ég er að lýsa. En ég segi það líka að ég hefði viljað óska þess að hægt væri að styðja þetta frumvarp. Ég vildi óska þess að ég gæti stutt þetta frumvarp, en það er einfaldlega grundvallað á röngu inntaki og restin er í takti við það. Þá um tæknisetur sem sett verður á fót. Það er hugmynd sem ég er í sjálfu sér ekki á móti. Það hafa samt komið fram áhyggjur um að rekstrarform þessa tækniseturs sé óheppilegt. Þá vík ég aftur að því ástandi sem við erum í nákvæmlega núna á þessum tímapunkti, í Covid-19 heimsfaraldrinum og efnahagslegum áhrifum hans. Með því að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og setja á fót þetta tæknisetur kemur óhjákvæmilega upp millibilsástand, og er í dag, akkúrat á þeim tíma þar sem við þurfum að hafa skýrt verklag fyrir nýsköpunaraðila vegna þess að þeir aðilar þurfa að komast inn í stuðningsfyrirkomulagið mjög bráðlega. Ég óttast að svo verði ekki en ég vona auðvitað að þetta gangi vel. Ég vona að þetta sé allt rangt, allar þessar áhyggjur. En ég hef voða litla trú á því ef ég á að segja alveg eins og er. Ég held því miður að þetta sé rétt hjá mér og þeim sem gagnrýna þetta frumvarp. Það er þó gott hvað það er mikill samhugur í orði, í það minnsta, um að styrkja nýsköpun á Íslandi. Það er samhugur um það. Það er meira að segja samhugur um að það eigi að ríkisstyrkja nýsköpun. En hvers vegna getum við þá ekki unnið meira saman að því? Hvers vegna má ekki greiningarvinnan bara vera góð? Ég verð líka að segja, eins og ég nefndi áðan, að þótt ýmis gagnrýni hafi komið fram í gegnum tíðina á fyrirkomulag nýsköpunarumhverfisins á Íslandi, þá hef ég ekki enn þá rekist á neitt vandamál sem krefst þess að Nýsköpunarmiðstöð sé lögð niður. Það er alveg hægt að breyta stofnunum, það er hægt að breyta fyrirkomulagi, það er hægt að breyta upphæðum. Þar kem ég að lokapunkti mínum sem mér þykir lýsa viðhorfinu því miður allt of vel. Í aðra röndina stærir ríkisstjórnin sig af því að setja milljarða í nýsköpunarmál, nýsköpun af einhverju tagi, gott ef það er satt og rétt. Gott ef maður skilur það rétt, það er stundum sem maður skilur ekki alveg rétt það sem er sagt hérna þótt það sé á mjög skýrri íslensku. Hins vegar er hluti af gulrótinni í þessu máli sá, að sögn, að spara einhverja peninga með þessari niðurlagningu. Við hlýddum á ræðu áðan, betri en þá sem ég er að flytja, um að það viðhorf á ekki að stýra ferðinni. Fyrir utan hvað það er órökrétt að ætla að það verði ekki einhver kostnaður af þessu sem ekki er enn þá kominn í ljós. Sem dæmi um það sem greinilega var ekkert hugsað út í við gerð frumvarpsins eða framlagningu þess, eru tækin sem notuð eru í rannsóknir í dag, mjög stór tæki sem taka mjög mikið pláss og hefði þurft að færa niður í Vatnsmýrina, sennilega dýrasta leigusvæði á landinu, finnst mér líklegt, án þess að ég hafi flett upp tölunum. Það sýnir vel hvað þetta er illa hugsað, finnst mér. Var ekki gert ráð fyrir því? Átti það ekki að kosta eitthvað? Ætti það ekki að vera eitthvert vesen? Auðvitað er það vesen, virðulegur forseti, fullt af þessu er vesen og kostnaðarsamt. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra að sinni. Ég vona að þetta sé rangt sem við gagnrýnendur þessa máls höldum fram, en ég óttast að svo sé ekki. Ég hygg að ef þetta gengur vel þá verði það að verulega stórum hluta heppni vegna þess að við erum jú að ganga inn í aðstæður núna sem eru ófyrirsjáanlegar í eðli sínu, þ.e. hvar við stöndum í heimsfaraldrinum og sömuleiðis hvaða áhrif hann mun hafa í hagkerfinu og hvað varðar nýsköpun þegar þessum faraldri linnir. Alveg í lokin vil ég nefna eitt sem bent hefur verið á og gæti reyndar misskilist í máli mínu, og bendi í því samhengi á stofnun sem heitir Space Iceland, sem skilaði inn mjög ítarlegri umsögn upp á fleiri tugi blaðsíðna. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lesið hana alla spjaldanna á milli, aðeins gluggað í hana. Það er sá misskilningur að nýsköpun eigi sér stað bara af sjálfu sér eða að nýsköpunarfyrirkomulagið sé til staðar til að mæta eftirspurn sem þegar er til staðar. Það er misskilningur, virðulegi forseti. Fyrirkomulagið sjálft og hvatarnir sem það býr til, búa til eftirspurnina. Síðast en ekki síst verðum við að muna að nýsköpun er fjárfesting, og þetta held ég að sé enginn ágreiningur um. Við eigum ekki að líta á fjárfestingar, sem við getum verið þokkalega viss um að margborgi sig með tímanum, sem hreinan kostnað. Það er svolítið viðhorfið sem maður skynjar í frumvarpinu þegar á að fara að auka skilvirkni með því að leggja niður einhverja stofnun og setja á fót aðra, reyndar fyrirtæki, og það sé til þess að spara einhverja peninga. Virðulegi forseti. Aðalatriðið er að það sé nógu mikill stuðningur. Og það er allt í lagi að sá stuðningur sé úr ríkissjóði. Það er bara allt í lagi. Þetta eru fjárfestingar og núna er tíminn til að leggjast í þær. Núna er tíminn til að gera meira og sýna meiri metnað í málaflokknum en sést í frumvarpinu sem við erum hér að fjalla um. Nú ætla ég að reyna að hætta lyginni um að ég sé að ljúka máli mínu, virðulegi forseti, og standa við það. En ég legg að lokum til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Herra forseti. Ég gat ekki látið hjá líða að koma hingað upp og þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir sérstaklega gott samstarf í þessum 1. minni hluta. Það liggur svo sem í hlutarins eðli að við erum nokkuð sammála um þetta mál. Það er reyndar svolítið gaman að því að við höfum líka getað verið sammála um að vinnan í nefndinni sem slíkri hvað þessi mál varðar hafi verið góð. Samtalið um málið var gott. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan held ég að það sé til fyrirmyndar og það væri óskandi að við næðum svona góðu samtali um fleiri mál í þinginu. Ekki það að ég hefði viljað gera miklu meiri grundvallarbreytingar á frumvarpinu en gerðar eru en þar steytir líka á meiri og minni hluta. Mig langaði að nýta tækifærið og ræða aðeins við hv. þingmann um frumvarpið. Hv. þingmaður kom inn á marga mjög áhugaverða punkta. Ráðherra talar einmitt, eins og hv. þingmaður vísaði til í ræðu sinni, um að einfalda kerfið. Einfalda það, skýra verklag og skila fjármunum í ríkissjóð, spara. Það er verið að spara í útgjöldum til nýsköpunarmála. En er það ekki einmitt vandamálið að með þessu frumvarpi, og vegna þess hvernig það er unnið, þá sjáum við í raun fram á aukið flækjustig, aukinn kostnað, hjá ríkissjóði en ekki síður hjá frumkvöðlum? Og sjáum við ekki fram á flóknara stoðkerfi þar sem það eru fleiri aðilar sem þarf að leita til og fleiri sjóðir sem þarf að eyða tíma í að sækja í, í von og óvon um að fá styrk?
Virðulegi forseti. Í stuttu máli tel ég einsýnt að svo verði í það minnsta á næstunni. Akkúrat á þessum tímapunkti, þegar við þurfum að fá hugmyndir í nýtingu, hugmyndir sem eru í samfélaginu, frá fólki sem er kannski á milli atvinnutækifæra - ekki með sýnileg atvinnutækifæri eða sér fram á að verða atvinnulaust í einhvern tíma - en er með hugmyndir sem gætu orðið að einhverju. Frá fólki sem getur kannski eða þorir að taka áhættu núna sem það annars myndi ekki taka, bæði vegna þess að það hefur meiri tíma til þess eða vegna þess að aðstæður hafa breyst skyndilega eða vegna þess að það getur það með stuðningi. Það er fólkið sem við þurfum að fá fram til þess að nýta þessar hugmyndir sem eru alls konar, ekki bara í tæknigeiranum heldur úti um allar trissur eins og við þekkjum. Það er þó gott við kerfið sem við höfum núna að hægt er að ganga að því. Það er hægt að spyrja einhvern sem maður þekkir, eða eitthvert fyrirtæki sem hefur fengið stuðning, hverjir séu kostirnir og gallarnir við að tala við Nýsköpunarmiðstöð, hverjar séu líkurnar á raunverulegum stuðningi o.s.frv. Þetta verður ekki hægt núna, alla vega ekki að mínu mati, í að minnsta kosti eitt og hálft ár, einfaldlega vegna þess að það er verið að skipta um þessar stofnanir og reynsla skjólstæðinganna af kerfinu er í reynd engin. Segjum að þetta gangi mjög vel, hvert á einstaklingur þá að leita til að skilja kerfið sem við erum að fara að setja upp? Jafnvel þó að þetta einfaldi eitthvað fyrir ríkissjóð eða fyrir yfirvöld tel ég algjörlega einsýnt að þetta muni flækja málin verulega fyrir skjólstæðingana. Það er þar sem við þurfum einföldunina. Þetta þarf ekki að vera einfaldara í ráðuneyti hæstv. fjármálaráðherra, þótt auðvitað sé ekki verra að hafa það einfaldara þar. Þetta þarf að vera einfalt fyrir skjólstæðingana. Það hefur alveg gleymst hér.
Herra forseti. Hv. þingmaður kom inn á svolítið áhugaverðan punkt í andsvari sínu sem er sú staða sem við erum í í dag með allt of mikið atvinnuleysi, óvenjumikið atvinnuleysi fyrir Ísland. En málið er að í síðustu kreppu var viðbragðið einmitt það að Nýsköpunarmiðstöð setti af stað gríðarlega skapandi verkefni sem var búst inn í það að hjálpa fólki við að skapa hugmyndir, bæði að fá hugmyndir en líka að gera þær að raunveruleika. Það verkefni skapaði í raun ótrúlega mikinn fjölda starfa í framhaldinu. Mörg hver voru í ferðaþjónustu sem reyndist vera okkar björg út úr síðustu kreppu. En ég held nefnilega að það skorti verulega á slík verkefni í þessari kreppu, ef við eigum að tala um kreppu, eða í þessari erfiðu stöðu sem við erum í núna. Það vantar einmitt þennan aðila sem stígur svolítið fram og segir: Ertu með hugmynd, langar þig til að skapa störf? Við erum hér, komdu til okkar og við skulum hjálpa þér að skapa þau. Þess vegna held ég að hv. þingmaður hafi komið inn á mjög mikilvægan punkt. Spurningin er: Erum við að glata þessu tækifæri með því að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður þegar við hefðum kannski frekar átt að setja búst í starfsemina? Vissulega þarf að breyta til, við þurfum að gera breytingar. En hefðum við ekki einmitt frekar þurft að keyra á aukinn stuðning við þetta umhverfi í stað þess að leggja það niður?
Virðulegi forseti. Ég hygg að það sé mikil hætta á því að við glötum þeim tækifærum sem þó er að finna í svona hræringum. Ég minni á orð fulltrúa Space Iceland á fundi hjá okkur. Það er ákveðinn misskilningur sem felst í því að umrót og áföll búi í sjálfu sér til nýsköpun. Það þarf stuðning, það þarf að vera umhverfi sem tekur utan um það, annars verður áfallið bara skaði. Ég vona að ég sé ekki að umorða þau orð of mikið, en ég trúi þessu. Ég held að nú sé veruleg hætta á því að sú reynsla sem er til staðar í nýsköpunarumhverfinu, þar á meðal hjá starfsmönnum Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, leiti annað en til þessa nýja fyrirkomulags sem við ætlum að setja lög um, það kemur í ljós, vegna þess hvernig staðið hefur verið að þessu. Ég hef spjallað við starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar innan og utan funda Alþingis. Það er einhugur meðal þeirra sem ég hef talað um að það væru hlutir sem mætti breyta. Þetta er fólk sem vill vinna við nýsköpun, finnst það spennandi umhverfi, finnst gaman að sjá þessi tækifæri nýtast og blómstra, er með sínar eigin sjálfstæðu hugmyndir sem ég kann ekki öll deili á vegna þess að ég hef ekki þessa sérfræðiþekkingu og ekki við þingmenn almennt. Þess vegna myndi ég vilja nýta þekkingu þess starfsfólk. Þess vegna er svo vont að þessi vegferð sé í reynd hafin af framkvæmdarvaldinu jafnvel áður en búið er að lögfesta frumvarpið. Það er svo ofboðslega skaðlegt vegna þess að jafnvel þó að frumvarpið yrði fellt hér í þingsal er skaðinn samt orðinn svo mikill, bara með því að hefja vegferðina strax. Ég get ekki talað fyrir starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, en ef ég væri starfsmaður í þessum aðstæðum þá er ég ekkert viss um að ég væri ofboðslega spenntur fyrir því að prófa nýja fyrirkomulagið [[Forseti hringir.]]miðað við þessa framkomu. En auðvitað vona ég að það sé freistandi, auðvitað vona ég að sem mest af þessari þekkingu miðlist áfram og verði áfram nýtt í nýja fyrirkomulaginu og auðvitað vona ég að það gangi sem best.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann þekki rit sem til er í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, sem eru leiðbeiningar fyrir ráðuneyti um hvernig færa á verkefni á milli stofnana, hvernig á að sameina stofnanir og leggja þær niður, þ.e. hvaða skref á að taka. Þar er nefnilega talað um að fyrsta skrefið ætti að vera frumathugun áður en ákvörðun er tekin. Byrja ætti á því að fjalla um stöðuna og móta framtíðarsýnina, setja skýr markmið með breytingunni og velja síðan viðmiðanir, skoða valkosti, greina hindranir og fjalla um álitamál. Og síðast en ekki síst ætti að hrinda breytingum hratt í framkvæmd til að óvissan hangi ekki yfir fólki. Manni dettur í hug að hæstv. ráðherra nýsköpunarmála og neytendamála hafi ekki flett þessum bæklingi áður en farið var í að færa verkefni frá Neytendastofu og gera þá breytingu varðandi Nýsköpunarmiðstöð sem við ræðum hér. Í þessu riti er sérstök áhersla lögð á að huga að mannlega þættinum. Hv. þingmaður komi einmitt inn á mannlega þáttinn og hvernig nýta hefði mátt starfsmennina í breytingarferlinu. Telur hv. þingmaður að hæstv. ráðherra hafi flett þessum leiðbeiningabæklingi sem til er í fjármála- og efnahagsráðuneytinu?
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki hvort ráðherra hefur flett því upp. En miðað við innihaldslýsingu hv. þingmanns á því að það beri að gera einhvers konar greiningu til að byrja með og hrinda síðan breytingunni hratt í framkvæmd, og miðað við reynslu mína af því að skoða þetta mál þá get ég svo sem ímyndað mér að ráðherra hafi skoðað þetta, en þá kannski misskilið tilganginn með því og talið að greiningin snerist um að tikka í boxið og hafa einhver skjöl sem fjalla um ákvörðunina. Þau eru vissulega til en þau eru ekki greining sem leiðir af sér þessa niðurstöðu. Það er alveg til eitthvað skrásett sem fólki finnst vera að núverandi nýsköpunarumhverfi. Það sem vantar alltaf er: Hvernig komumst við frá þeim vandamálum yfir í þessa tilteknu lausn? Það er skrefið sem vantar alltaf. Þannig að kannski misskildi hæstv. ráðherra hvað fælist í þessari greiningu eða taldi að það væri eitthvert box sem maður tikkaði bara í og kláraði þá málið. En auðvitað er tilgangur með þessu. Varðandi það að hrinda breytingunum hratt í framkvæmd, sem mér finnst rökrétt, verð ég að viðurkenna að ég skellti aðeins upp úr í þingsal áðan og vona að hv. þingmaður hafi ekki skilið það þannig að ég væri að hlæja að ræðu hennar. Ég hló vegna þess að þetta gerist vissulega hratt en þó klunnalega hratt að því leyti að verið er að ráðast í þessar breytingar hjá framkvæmdarvaldinu áður en búið er setja lögin, í þokkabót með frumvarpi sem þarf og fékk þokkalega mikla umfjöllun í þinginu. Þannig að hugsunin hefur þá væntanlega verið sú að til að gera þetta hratt væri best að byrja og athuga síðan hvort þetta væri góð hugmynd. En það er fullmikið af hinu góða, hygg ég, virðulegi forseti. Ég segi þetta auðvitað með þeim fyrirvara að ég veit það ekki. En mér þykja þessir áherslupunktar áhugaverðir ef ég máta þá við það sem ég þekki af þessu máli.
Herra forseti. Eins og hv. þingmaður þekkir hefur aðdragandinn að þessari breytingu, umræðan um hana og upptakturinn, valdið óöryggistilfinningu og jafnvel kergju meðal þeirra sem unnið hafa að nýsköpunarmálum, a.m.k. úti um landið. Og þegar verið er að fara í svona breytingar stendur í leiðbeiningabæklingnum, sem mér finnst bara nokkuð góður og þess virði að fletta og fara eftir þegar ráðist er í svona breytingar, hvort sem það er nú að sameina stofnanir eða færa verkefni eða leggja stofnanir niður, að það sé svo mikilvægt að auka samstöðu starfsfólks með breytingunum og vekja sem mestan áhuga á framtíðarsýninni og þeim markmiðum sem stefnt er að. Þarna tel ég að sé sannarlega pottur brotinn. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann geti ekki tekið undir það með mér, og eins hvort þetta sé ekki einstaklega slæmur tími til að róta upp í þessu skipulagi öllu saman nú þegar við þurfum alveg sérstaklega mikið á því að halda að það verði skilvirkni í nýsköpunarverkefnum. Að ekki verði töf vegna einhvers millibilsástands og óvissuástands.
Virðulegi forseti. Það sorglega við þá ábendingu er að starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar sagði svo skýrt hvað það væri viljugt til þess að miðla af reynslu sinni. Það er það sem er leiðinlegt við að horfa upp á þetta. Ef við tölum um að líta á mannlega þáttinn, sem hv. þingmaður spurði út í, þá er eins og að engum uppi í ráðuneyti hafi dottið í hug að fólk sem ynni þarna hugsaði um eitthvað annað en eigið starfsöryggi, og það var áreiðanlega eitthvað brugðist við áhyggjum af slíku, sem er allt í lagi. Það er allt í lagi að reyna að leggja sig fram við að fólk haldi starfi sínu. Það er bara svo pínlegt þegar ákallið snerist um að hlusta á þetta fólk varðandi lausnir í nýsköpunarmálum, það sem þetta fólk er sérfræðingar í og veit mætavel að kerfið er ekki fullkomið, það veit mætavel að það er ýmislegt sem má bæta í Nýsköpunarmiðstöð Íslands vegna þess að það hefur lagt það til áður. En það mátti ekki nýta þetta. Þarna held ég einmitt að mannlegi þátturinn hafi gleymst. Ef ráðherra eða fólkið sem bjó til þetta frumvarp hefði hugsað fyrst um starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar sem eitthvað annað - nú er ég kannski ósanngjarn - og eitthvað meira en tölur á blaði sem þyrfti einhvern veginn að díla við frekar en að þarna væru manneskjur; að hver einasta tala þarna táknaði manneskju sem ynni í umhverfinu, hefði skoðanir, reynslu og þekkingu og einmitt eldmóð og áhuga á málefninu … Ef það er eitthvað sem við hljótum að vera sammála um að sé ákveðið lykilatriði í nýsköpun er það alla vega einhver tegund af eldmóði og einhver tegund af áhuga á viðfangsefninu. Það fer mjög vel saman, nýsköpun, eldmóður og áhugi. Ég hefði haldið að einmitt með því að líta til mannlega þáttarins hefði verið hægt að nýta aðstæðurnar mun betur. En það var ekki gert og það er miður.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp og nefndarálit um opinberan stuðning við nýsköpun og eins frumvarp til laga um Tækniþróunarsjóð. Þetta hefur verið mjög áhugaverð umræða og virkilega, verð ég að segja, innihaldsríkar ræður sem hafa verið fluttar um það á hvaða vegferð stjórnvöld eru raunverulega í þessu máli. Þá er ég að tala sérstaklega um stuðning við nýsköpun. Ég vil byrja á því að taka fram að í málinu um Tækniþróunarsjóð erum við hv. þingmenn Miðflokksins sem erum í atvinnuveganefnd, ég og hv. þm. Ólafur Ísleifsson, á því nefndaráliti af þeirri einföldu ástæðu að við komumst að sameiginlegri niðurstöðu um að þar væri verið að klippa og líma eitthvað sem er í gildandi lögum þannig að okkur fannst það mál alveg þess virði að styðja en frumvarpið til laga um opinberan stuðning erum við ekki eins ánægðir með, alls ekki. Hv. þm. Ólafur Ísleifsson fór ansi vel yfir það í sinni ræðu þegar hann mælti fyrir nefndaráliti 2. minni hluta og í raun og veru er kannski ekki miklu við það að bæta. En þegar ég hlustaði á ræður annarra þingmanna áðan fannst mér ég þurfa að leggja orð í belg, í raun og veru bara til að taka undir með flestum sem þar mæltu. Þegar þetta frumvarp var komið á dagskrá í haust áttum við fund með starfsfólki Nýsköpunarmiðstöðvar og fleirum og þar komu eindregið fram áhyggjur þeirra af þessu frumvarpi og því að þau höfðu spurt um greiningarvinnu og annað slíkt en ekki fengið nein svör og áttuðu sig ekki á því á hvaða vegferð ráðherra og ráðuneytið væri í þessum málum, þar sem aðalatriðið virtist vera að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð og stofna einkahlutafélag án allra raka eða greinargerðar. Það hefur einmitt komið mjög vel fram í ræðum að það er eitt og sér mjög furðulegt að leggja af stað í svona vegferð, ekki síst á mjög viðkvæmum tímum eins og í dag út af heimsfaraldri Covid-19 og við vitum í sjálfu sér ekki mikið hvernig nánasta framtíð verður. Staðan í þjóðfélaginu og í tilverunni er mjög viðkvæm. Af hverju liggur svona mikið á að leggja eitthvað fram sem á eftir að færa öll rök fyrir hvað standi á bak við, nema þá vilji til að leggja stofnunina niður til að stofna einkahlutafélag? Reyndar verður að segjast eins og er að þær breytingartillögur sem þó hafa komið frá meiri hlutanum eru til bóta en þær eru frekar einhver frumspörslun í stórar sprungur og þétta ekki nokkurn skapaðan hlut þegar á heildina er litið. Svo má líka segja að maður hefur ekki fengið neina hugmynd um eða neitt að vita hvað tæki við þegar og ef þetta verður að lögum. Ég verð í raun og veru að lýsa yfir furðu minni á því að þetta sé þó komið á þennan stað og fannst ansi athyglisvert þegar ég heyrði einn þingmann segja áðan að Alþingi Íslendinga væri í raun bara stimpilstofnun og það hefur komið fram áður. En það vil ég alls ekki að Alþingi sé. Alþingi á að vera málstofa þar sem við eigum að reifa málin, brjóta þau til mergjar og komast síðan að niðurstöðu. En það er kannski hugsunin hjá einhverjum á bak við þetta, að þessu sé hægt að koma í gegn þannig að það líti út fyrir að við hér á Alþingi séum bara starfsmenn stimpilstofnunar. Ég tek algjörlega undir það að mikill samhugur er um að styrkja nýsköpun. Við lifum á tímum mikilla tækniframfara. Þær eru svo hraðar að stundum er það sem maður lærir í dag orðið úrelt á morgun. Ég segi fyrir sjálfan mig, í sambandi við framfarir í tölvumálum, að máltækið „það sem ungur nemur gamall temur“ á varla við lengur því að ég læri oft mest í tölvuheiminum af því sem börnin kenna mér. Þeir þingmenn sem hafa talað hér næst á undan mér, mest þingmenn Pírata, sem eru það vel að sér í tæknimálum að þeir eru stundum á undan sinni framtíð, og er það bara í góðu lagi að mínu áliti, hafa flutt fínar ræður í þessu máli. Mig langar að vitna aftur í umsögn sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson vitnaði í, sem er í nefndarálitinu. Hún er frá einum gestinum sem kom á fund. Það verður að segjast eins og er að flestir gestir sem komu á fundina hafa fundið þessu allt til foráttu. Við höfum verið á mörgum fundum, löngum fundum, fengið marga gesti og maður spyr sig alltaf: Ætla þau að halda þessu áfram? Gesturinn heitir Kristján Leósson og segir, með leyfi forseta: „Því miður er fyrirliggjandi frumvarp atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um opinberan stuðning við nýsköpun að sama skapi, að mati undirritaðs, samið án fullnægjandi greiningarvinnu á ráðstöfun opinbers fjármagns til R&Þ, án fullnægjandi samanburðar við sambærileg kerfi í öðrum löndum, án fullnægjandi kostnaðargreiningar á fyrirhuguðum breytingum á fyrirkomulagi tæknirannsókna til framtíðar, án þess að fullnægjandi tillit sé tekið til annarra þátta í starfsemi viðkomandi rannsóknastofnana atvinnuveganna en þeirra sem snúa að nýsköpunarumhverfinu, án greiningar á hvar helstu tækifæri Íslands í tæknirannsóknum liggi og án þess að áætlun liggi fyrir um markvissan stuðning við þau svið til að hámarka árangur af framlagi hins opinbera til tæknirannsókna og nýsköpunar í náinni framtíð. Undirritaður telur að réttast væri að fresta því að leggja fram umrætt frumvarp þar til niðurstöður slíkrar greiningarvinnu liggja fyrir.“ Ég hef ekki orðið var við neina niðurstöðu úr þeirri greiningarvinnu og ekki þeir ræðumenn sem hafa rætt um þetta hér á undan þannig að ég kalla eftir því að lagst verði í mun betri vinnu, greiningarvinna verði gerð og þau rök tínd til sem þarf til að fara í svona stóra framkvæmd. Hæstv. forseti. Ég ætla að lokum að segja, eins og ég sagði áðan, að við megum alls ekki gera mistök á þessum tímum. Við megum auðvitað helst aldrei gera mikil mistök hér á hinu háa Alþingi þótt það komi vissulega fyrir en núna á þessum viðkvæmu tímum þegar þarf að taka réttar ákvarðanir, ekki síst í nýsköpunarmálum, þar sem uppbygging landsins byggist að stórum hluta á að rétt skref séu tekin í nýsköpun, þá þurfum við að fara mjög varlega, mjög varlega. Ætla ég að láta það vera lokaorð mín.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir einstaklega áhugaverð og góð orð um að Píratar séu á undan sinni framtíð. Mér finnst það æðislegt og þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Í nefndaráliti sem hv. þingmaður er skrifaður fyrir fer hann aðeins yfir umsögn Kristjáns Leóssonar, sem hann las upp úr áðan í ræðu sinni, sem fjallar um þessa fullnægjandi greiningarvinnu, samanburðarvinnu, kostnaðargreiningar o.fl. Það má segja það dálítið miklar kröfur, ég vil orða það þannig, að leggja út í alla þessa vinnu fyrir eitthvað eins og lagt er til hér, að skipta út þessari stofnun, Nýsköpunarmiðstöð, og setja einkahlutafélag í staðinn, þó að ég sé að sjálfsögðu sammála því að það þurfi fullnægjandi greiningarvinnu. Hvað er þá fullnægjandi greining og þess háttar? Það vantar einmitt greiningarvinnu. Til að byrja með þarf alla vega einhverja greiningarvinnu til að við getum byrjað á að spyrja hvernig rökin fyrir þessari tillögu ganga upp, svo að ég fari nú ekki alla leið í að segja hvað sé fullnægjandi greiningarvinna því að hægt er að fara ansi langt út í þá vegferð áður en fyrstu skrefin eru tekin. Það er hægt að ofhanna í rauninni þau verkefni sem liggja fyrir. Stundum vill maður skipuleggja hvaða leið er verið að fara og taka fyrstu skrefin með nægjanlegri greiningarvinnu svo að ekki sé lagt meira í það. Þá langar mig bara til að spyrja hv. þingmann: Miðað við umsagnir og vinnuna í nefndinni, hvað var talið að væri fullnægjandi greiningarvinna í svona máli?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, það er kannski erfitt að fullyrða um hvað sé fullnægjandi greiningarvinna, ég er sammála því. En málið er það að ég hef ekki orðið var við nein svör um einhverja greiningarvinnu, svo að það sé sagt. Á þessum löngu fundum með þessum miklu gestakomum og með öllu því tali og þeim nýyrðum sem maður fékk að heyra í haust, alls konar orð yfir eitthvað sem er ekki til en gæti heitið alveg svakalega fallegum nöfnum, upplifir maður að staðan er nánast sú sama í dag. Samt sem áður, eins og ég tók fram áðan, þá er í breytingartillögum meiri hlutans stigið skref í þá átt að bæta málið. En það er í rauninni erfitt að bæta eitthvað sem er í smíðum þegar grindin hefur ekki verið smíðuð áður. Sú sparslvinna sem ég talaði um áðan er kannski alveg til ónýtis vegna þess að það vantar grindina á bak við.
Forseti. Já, ég held að þetta sé mjög góð lýsing á þessu vandamáli, það vantar grindina á bak við. Það er farið út í þessa vegferð áður en drög liggja fyrir að því hvernig frumvarpið lítur út. Ákveðið er að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður áður en við vitum hvað á að taka við, áður en grindin er komin. Svo ég sé alveg heiðarlegur með það þá gerist það mjög oft í pólitíkinni að það kemur gagnrýni á einhverjar ákvarðanir stjórnvalda um að ekki sé lagt í nægilega greiningarvinnu. En það er svo augljóst í þessu máli að hún er ekki til staðar og það litla sem til er gæti ekki flokkast sem greiningarvinna á neinn hátt, er í rauninni eftiráskýringar til að reyna að færa fullyrðingar ráðherra að einhverju sem er í áttina að sannleikanum, þ.e. að þetta spari yfirbyggingu sem var í Nýsköpunarmiðstöð þrátt fyrir það að verkefnin færist yfir í aðrar stofnanir með tilheyrandi kostnaði líka. Okkur er ekki svarað með það hver nýi stjórnsýslukostnaðurinn er við flutninginn eða hvort auðveldara sé fyrir þá sem sækjast eftir nýsköpunarþjónustunni að nálgast hana núna þegar hún er jafnvel komin á fleiri en einn stað. Það vantar algerlega að útskýra fyrir okkur þetta flæði fjármagns í nýsköpunarverkefni sem stjórnvöld hafa frumkvæði að að leggja til nýsköpunar. Hvert fer fjármagnið, í gegnum hvaða leiðir - sóknaráætlanir, Brothættar byggðir og þess háttar - áður en þessar breytingar taka gildi og hvernig breytast þær eftir að þessar breytingar taka gildi? [[Forseti hringir.]]Hver er munurinn á upprunalegu upphæðinni í fyrra fyrirkomulagi [[Forseti hringir.]]og niðurstöðunni í seinna fyrirkomulagi?
Hæstv. forseti, ég. Þetta eru góðar spurningar sem ég get ekki svarað í sambandi við fjármagnið. Hv. þingmaður er fulltrúi í fjárlaganefnd og ég hef oft heyrt hv. þingmann kalla eftir skýrleika í flæði fjármagns í hinum ýmsum málum. Það hlýtur að eiga algerlega við rök að styðjast í þessu máli, í þeirri greiningarvinnu sem er ekki til. Þess vegna tek ég undir með þingmanninum. Ég gat þess reyndar ekki áðan, hæstv. forseti, að hæstv. ráðherra talaði mikið um að þetta mál myndi virka vel fyrir landsbyggðina. Þeir gestir af landsbyggðinni sem hafa komið fyrir nefndina kannast ekki við það, koma ekki auga á það í þessu frumvarpi og finna hvorki rök né greiningu á því hvað á að koma landsbyggðinni til góða og tala um að fyrir hafi verið til verkfæri eða aðstæður til þess að byggja á úti á landi svo að það mætti ganga betur á landsbyggðinni. Þar spilar fjármagn örugglega sterkt inn í því að það eru nú peningarnir sem gilda í því að framkvæma hlutina að flestu leyti í okkar lífi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Við erum nýbúin að afgreiða hér í þinginu frumvarp og gera að lögum, segja þeir sem samþykktu það frumvarp, um Neytendastofu þar sem verkefni eru færð frá Neytendastofu, m.a. til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Neytendasamtökin lýstu t.d. í umsögn sinni undrun yfir því og vissu ekki til þess að í neinu öðru landi væri einhver stofnun eins og Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem veitti húsnæðislán og væri líka með umsjón með framkvæmd löggildingareftirlits með mælitækjum fyrirtækja og því má bæta við að núna er Húsnæðis- og mannvirkjastofnun líka með eftirlit með leikföngum og snuðum. Í þessu frumvarpi á enn að bæta við ólíku verkefni sem er að fela Húsnæðis- og mannvirkjastofnun umsjón með hinum nýja samkeppnissjóði um byggingar- og mannvirkjarannsóknir. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki áhyggjur af því, líkt og ég, að áherslur Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar verði ómarkvissar? Verkefnin eru svo stór, þau eru svo ólík og það er svo lítil samlegð með þeim. Er ekki hætta á því að eitthvert verkefni sem fellur ekki vel að stofnanamenningunni gæti orðið út undan, eins og t.d. eftirlit með snuðum þegar önnur stærri verkefni, að áliti stofnunarinnar, eru kannski undir?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir þetta andsvar. Ég man eftir þessu máli um færslu Neytendastofu til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og þeim áhyggjum sem voru þeim megin um eitthvað sem tilheyrði ekki akkúrat þeirri ágætu stofnun. Ég er náttúrlega enginn sérfræðingur í snuðum, örugglega ekki frekar en Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, en mér finnst þetta ágætisspurning vegna þess að það má kannski segja að þingmaðurinn sé að vísa til þess að í þeirri vinnu hafi ekki verið vandað nógu vel til verka. Tek ég heils hugar undir það. Ég man eftir því að talað var um það á þeim tímapunkti. Öll svona vinna, færsla á milli fyrirtækja eða stofnana, má ekki vera bara af því bara heldur þarf hún að vera af einhverri sérstakri ástæðu og færast til þeirra sem málið heyrir undir. Ég held að ég geti í raun og veru ekki svarað því öðruvísi.
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að þessi frumvörp, bæði það frumvarp sem við ræðum hér og nú og það sem var afgreitt í síðustu viku varðandi Neytendastofu, séu bara illa undirbyggð. Bæði málin eru því marki brennd að það vantar framtíðarsýn og það er sköpuð óvissa meðal starfsmanna, það verður til kergja og allt um það. Hér í þessu máli er verið að búa til eitthvert millibilsástand sem gæti komið niður á skilvirkni þegar við þurfum einmitt á því að halda að stjórnsýslan sé skilvirk varðandi nýsköpunarstyrki ýmiss konar. Alla vega tala stjórnvöld þannig að það sé nýsköpunin sem eigi að koma okkur upp úr kreppunni og ég held að allir þingflokkar hafi tekið undir það með stjórnvöldum. En ég vil spyrja hv. þingmann sem landsbyggðarþingmann hvernig honum lítist á það hvernig ákveðið er að koma fyrir stuðningi við nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins. Ég vil jafnframt spyrja hann hvort það hefði kannski verið skynsamlegra í þessari stöðu og bara betra, í staðinn fyrir að setja upp enn einn sjóðinn til þess að sækja í fyrir fólk sem býr utan höfuðborgarsvæðisins og vill stofna til nýsköpunarverkefna, að styrkja myndarlega sóknaráætlanir landshluta. Kæmi það ekki að betri notum þegar upp er staðið?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum aftur fyrir andsvarið og tek undir það að nýsköpun er okkur sérstaklega þörf á þessum tímum. Þess vegna hefði verið betra að bíða með allar breytingar þangað til við værum komin á sléttari sjó, eins og ég sagði í ræðu minni, og ekki hrófla við fyrirkomulaginu eins og er gert í þessu máli sem er, eins og margoft hefur komið fram, algjörlega vanbúið allri vinnu sem getur sannfært mann um að þetta sé í lagi. Eins og kom fram í spurningu hv. þingmanns um landsbyggðina og eins og ég sagði áðan þá hefði vel verið hægt að styrkja t.d. sóknaráætlun landsbyggðarinnar og fleiri atriði sem eru til staðar úti á landi sem er reynsla fyrir, til að nota þau verkfæri sem fyrir eru og setja fjármagn í það til að fá kraft, fá hjólin til að snúast. Það er alveg á kristaltæru í þessari vinnu að allir þeir gestir, eða ég segi flestir, sem komu sem fulltrúar landsbyggðarinnar fundu ekki neinn grundvöll fyrir því eða neitt í þessu máli sem landsbyggðin myndi hagnast á. Þannig að ég tek bara undir það hjá hv. þingmanni að styrking á þessum sjóð hefði sennilega verið rétta handtakið akkúrat núna.
Herra forseti. Eins og fram hefur komið í ræðum í dag um þetta frumvarp, sem er nú komið til þingsins til 2. umr., þá hefur það verið gagnrýnt harðlega og ég leyfi mér að taka undir þá gagnrýni. Ég ætla ekki að fara yfir álit 1. minni hluta, en undir það skrifa hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir og Helgi Hrafn Gunnarsson. Þau hafa bæði talað hér í umræðunni í dag og dregið fram það sem þeim finnst vera ábótavant við þessar breytingar og hvernig að þeim var staðið. Þó vil ég sérstaklega nefna það sem þau benda á, að þessi tímapunktur er afskaplega óheppilegur til að vera með óvissu í kerfinu, enda hefur sjaldan verið jafn mikil þörf fyrir stuðning við nýsköpun og frumkvöðlastarf í landinu, segja þau í sínu nefndaráliti. Og þau halda áfram, með leyfi forseta: „Fyrsti minni hluti átelur í því samhengi hversu langt ráðuneytið hefur gengið í að leggja stofnunina niður áður en vilji og samþykkt þingsins liggur fyrir sem gerir það að verkum að erfitt er að taka skref til baka, hverfa frá ákvörðuninni og hefja vegferðina á réttum byrjunarreit.“ Þetta er alvarleg gagnrýni á framkvæmdarvaldið sem bíður ekki eftir fyrirmælum frá löggjafarvaldinu, en framkvæmdarvaldið starfar auðvitað í umboði þingsins og á að framkvæma það sem þingið segir því að gera en ekki öfugt. Það má gagnrýna þetta og síðan ýmislegt annað, m.a. hvernig farið er með stuðning við landsbyggðina og að það skuli vera búið til eitthvað nýtt áður en gengið er úr skugga um að það sé betra en það sem fyrir er. Í andsvörum mínum fyrr í dag minntist ég á bækling sem er til í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og var saminn að mig minnir árið 2008, þó getur verið að ég fari ekki rétt með það ártal. Í þeim bæklingi eru leiðbeiningar um hvaða ferli þarf að fara í gang þegar sameina á stofnanir eða þegar flytja á verkefni á milli stofnana eða leggja niður stofnanir og hvernig á að haga sér í því ferli. Þar kemur afskaplega skýrt fram að gæta þurfi þess að breytingin sé vel undirbúin. Ég held að það sé augljóst mál að undirbúning skortir sannarlega í því verkefni sem við ræðum hér. Fyrsta skrefið samkvæmt bæklingnum ágæta ætti að vera að setja hóp í að gera frumathugun áður en ákvörðun er tekin. Það þurfi að fjalla vel um stöðuna eins og hún er, greina hana og kanna kostina og gallana og síðan móta framtíðarsýn þar sem gallarnir eru auðvitað lágmarkaðir en lyft undir kostina og bætt úr. Það þurfi síðan að setja skýr markmið með breytingunni og velja viðmiðanir. Það finnst mér svo mikilvægt, að einhverjar viðmiðanir séu settar niður í breytingaferlinu þannig að hægt sé að líta til baka og meta hvort vel hafi tekist til. Síðan þarf auðvitað að skoða valkosti vel, stilla upp valkostum og athuga þá, sem skortir í þessu frumvarpi, og skoða hvort gera þurfi miklar breytingar eða hvort það megi bæta það sem fyrir er. Það þarf að greina hindranir og fjalla um álitamálin. Síðan er talað um það í þessum ágæta bæklingi að mikilvægt sé að varast að skapa óvissu og það þurfi að huga að mannlega þættinum. Allir þingflokkar hljóta að þekkja það hvers lags óvissu þessi breyting og upptakturinn að henni hefur skapað úti um allt land. Á sumum stöðum er starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar lykilstarfsfólk í kannski stærra samhengi í sveitarfélögunum og er límið í ákveðinni starfsemi og skiptir mjög miklu máli. Sú starfsemi hefur verið lengi í uppnámi af því að fólk hefur ekki vitað hvert þessi breyting átti að leiða. Það er ekki lausnin, forseti, hjá hæstv. ráðherra að fara þá í að gera breytinguna áður en Alþingi hefur fjallað um hana og fjallað um lagaumgjörðina. Í bæklingnum segir að til að auka samstöðu starfsfólks með breytingunum sé afar mikilvægt að vekja sem mestan áhuga á framtíðarsýninni, sem skortir reyndar í þessu máli, og þeim markmiðum sem stefnt er að. Herra forseti. Nýverið var samþykkt hér frumvarp um að breyta Neytendastofu, færa verkefni frá Neytendastofu til m.a. Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og fleiri stofnana. Hér er einnig verið að færa verkefni. Eftir stendur Neytendastofa sem einhvers konar örstofnun sem á bara að gæta neytendaréttarákvæða, tímabundið, ef marka má greinargerð með frumvarpinu sem samþykkt var á dögunum. Það eru örfáir starfsmenn eftir. Í greinargerð með því frumvarpi fengu starfsmennirnir sem þó verða eftir þau skilaboð að leggja ætti störf þeirra niður. Þetta segir mér að hæstv. ráðherra neytendamála, sem er jafnframt ráðherra nýsköpunar, hafi ekki flett þessum bæklingi. Hún hafi ekki gætt nægilega vel að því að það þarf að undirbúa slíkar breytingar vel og vandlega, setja sér markmið, setja sér viðmið og framtíðarsýn og gæta að mannauðnum. Forseti. Þessi ríkisstjórn hefur ekki verið mjög afkastamikil. Það er kannski skiljanlegt þar sem við og stjórnvöld höfum nú verið að glíma við heimsfaraldur í ár og starfsaðstæður í þinginu hafa hamlað ýmsu þannig að um tíma var bara talað um sérstök Covid-mál. En þrátt fyrir það hefur ríkisstjórnin ekki slegið slöku við þegar leggja á niður eftirlitsstofnanir og gera breytingar, eins og við erum að tala hér um, umgjörðina um nýsköpunarstarfsemi á landinu. Ég vil nefna nokkur mál. Það var að vísu fyrir heimsfaraldur sem Fjármálaeftirlitinu var rennt undir Seðlabankann. Það var gagnrýnt mjög en við gátum þó, minni hlutinn í efnahags- og viðskiptanefnd, komið á ákveðnum breytingum, m.a. að erlendir aðilar meti það, þegar ákveðin reynsla er komin á þessa breytingu, hvort hún hafi tekist vel til og hvort gera þurfi frekari breytingar. Það var líka frumvarp fyrir rúmu ári, áður en heimsfaraldur skall á, um að veikja Samkeppniseftirlitið til muna. Þar náðum við líka að forðast að gera stærstu og mestu breytingarnar, minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar, en eftir stóð þó að stórir samrunar eru leyfilegir án tilkynningar. Það er sérstaklega slæmt núna í þessu ástandi þegar svo mörg ferðaþjónustufyrirtæki eru í vandræðum. Ferðaþjónustan hefur blómstrað úti um landið í litlum fjölskyldufyrirtækjum og aukið fjölbreytileikann og blásið lífi í byggðirnar. Hættan er sú að stórir aðilar yfirtaki starfsemina og það er enginn að fylgjast með því. Það þarf ekkert að tilkynna það og meira að segja geta stórir samrunar átt sér stað án tilkynningar, eins og ég sagði áðan. Síðan kemur að Neytendastofu, eins og ég sagði frá hér fyrr í ræðu minni. Helsta markmið með þeim gjörningi öllum var að fækka ríkisstofnunum. Það var ekki hagur almennings, hagur neytenda, heldur að fækka ríkisstofnunum. Þar voru verkefni tekin og sett undir t.d. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem eru bara alls ólík því sem fyrir er í þeirri stofnun. Ég veit ekki hvernig í ósköpunum þeim verkefnum mun reiða af. Eins og ég benti á í andsvari áðan þá er enn verið að setja verkefni á Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Neytendastofa sér um eftirlit sem varðar hag okkar neytenda og í stað þess að tína út úr stofnuninni og draga úr henni tennurnar ætti auðvitað að setja kraft í að móta stefnu í málefnum neytenda á Íslandi, kallað hefur verið eftir slíkri stefnu í áraraðir. En hagur almennings, hagur neytenda, er ekki undir þegar hæstv. ríkisstjórn er að vinna sín verk heldur er það sparnaður. Þau vilja geta sagt: Við erum búin að fækka ríkisstofnunum um svo og svo margar og telja það vera eitthvert stórkostlegt afrek. Mér finnst vera meira afrek að setja sterkar stoðir undir hag almennings og neytenda í landinu, en það er sem sagt ekki á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar. Forseti. Síðan vil ég nefna að búið er að afgreiða frá efnahags- og viðskiptanefnd frumvarp um að renna skattrannsóknarstjóra undir ríkisskattstjóra. Þar eru alls konar breytingar sem ég tel vera mjög varhugaverðar, breytingar sem munu milda refsingar við skattsvikum. Fleiri mál eiga að sæta bara fjársektum og færri fara í ákæruferli. Ég tel augljóst að með þeirri aðgerð sé verið að draga úr tennurnar úr skattrannsóknum á Íslandi þegar við þyrftum að styrkja þær enn frekar. Það er sama markið þarna, að fækka ríkisstofnunum. Heitið á því frumvarpi er tvöföld refsing, en það er auðvitað hægt að taka á þeim vandamálum sem varða tvöfalda refsingu algerlega án þess að breyta stofnanamynstrinu. Við munum væntanlega ræða það frumvarp í næstu viku eða fljótlega eftir páska. Í þetta hefur ríkisstjórnin verið að setja krafta sína, að draga tennurnar úr eftirlitsstofnunum, mikilvægum eftirlitsstofnunum, sem gæta hag almennings og rugla í utanumhaldi um nýsköpun, akkúrat á þeim tíma þegar við þurfum mest á því að halda að stjórnsýslan og umgjörðin í kringum nýsköpunina sé styrk. Stjórnvöld hafa verið að setja aukna fjármuni til nýsköpunar. Og þó að við í Samfylkingunni hefðum viljað sjá krónurnar fleiri í þau verkefni þá gleðjumst við samt sem áður yfir þeirri áherslu að bæta í nýsköpunina. En það er samt þannig, forseti, að allt er gert einhvern veginn til bráðabirgða og til skamms tíma. Frumkvöðlar sem fara út í nýsköpunarverkefni þurfa svolítið að geta séð fram í tímann og fara kannski ekki af stað ef þeir vita að stuðningur getur bara staðið í tvö ár eða svo. Ég vil í lok ræðu minnar taka enn og aftur undir gagnrýni sem kemur frá 1. minni hluta. Það er ýmislegt í nefndaráliti 2. minni hluta sem einnig er hægt að taka undir þannig að minni hlutinn í þinginu er gagnrýninn á þetta frumvarp, vægast sagt, og hefur komið með athugasemdir um hvernig betur hefði mátt standa að þessu verkefni. Rétt í lokin vil ég lesa niðurlagið í nefndaráliti 1. minni hluta, sem er svona, með leyfi forseta: „Eðlilegra hefði verið að gera úttekt á starfsemi stofnunarinnar í samhengi við reynslu annarra þjóða og að til grundvallar hefði legið dýpri skilningur á eðli nýsköpunar og stuðnings við flókið vistkerfi nýsköpunar. Því miður hefur það lengi viljað brenna við á Íslandi að við ákvarðanatöku skortir bæði á eftirfylgni og mat á afleiðingum ákvarðana eins og bent hefur verið á í nokkrum erlendum úttektum.“ Svo segir í nefndarálitinu að lokum þetta: „Sú ákvörðun ráðherra að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð án þess að neitt komi í staðinn skapar einmitt hættu á slæmri og ómarkvissri meðferð opinbers fjármagns.“ Forseti. Ég er í rauninni afskaplega hissa á því að stjórnvöld skuli á þessum tímum, í djúpri atvinnukreppu þegar við þurfum sannarlega að reiða okkur á nýsköpun, hvort sem það er í ríkisrekstri eða í öðrum atvinnurekstri, að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra nýsköpunarmála skuli haga sér með þessum hætti þegar kemur að umgjörð um þessi mikilvægu mál.
Virðulegi forseti. Það eru tvö atriði í ræðu hv. þingmanns sem mig langar til að vekja athygli á. Í fyrsta lagi segir hv. þingmaður að þegar verið sé að setja upp svona áætlun, svona stefnu, svona breytingar, verði í rauninni að setja upp markmið og mælikvarða og ákveða hvert markmiðið með breytingunum er til þess, eins og hv. þingmaður orðaði það, að hægt sé að líta til baka og skoða hvort vel tókst til. Um það fjalla t.d. lög um opinber fjármál, þ.e. hvernig stefnumótun stjórnvalda á að vera grundvöllur undir allri ákvarðanatöku. Í umræðunni höfum við talað aðeins um að augljóst sé að þegar ákvörðun var tekin um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð hafi ekki verið nein áætlun til um hvað ætti að koma í staðinn, enda var líka lögð fram fjármálaáætlun síðastliðið haust þar sem stendur, með leyfi forseta: „Unnið er að endurskipulagningu á stofnanakerfi nýsköpunar, þar á meðal starfsemi Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, og beinast aðgerðir að því að hluta verkefna stofnunarinnar verði fundinn farvegur undir nýju rekstrarformi, ýmist á vegum hins opinbera eða á vegum einkaaðila.“ Í fjármálaáætlun eru í raun ekkert mikið meiri lýsingar á því hvað eigi að gera, engin stefnumörkun um hvort hægt sé að sjá hvort það fjármagn sem úthlutað er í fjármálaáætlun til verkefnis nái markmiðum sem eiga að koma fram í fjármálaáætlun. Það er áhugavert að skoða fjármálaáætlun sem ákveðna staðfestingu á því að stjórnvöld höfðu ekki hugmynd um hvað þau ætluðu að gera í staðinn fyrir Nýsköpunarmiðstöð þegar þau ákváðu að leggja hana niður. Mig langaði til að reifa þennan punkt aðeins meira með hv. þingmanni.
Herra forseti. Við fáum bráðum nýja fjármálaáætlun og þá getum við flett því upp hvernig fjallað er um þessi mál. En sannarlega hljómar það sem hv. þingmaður las hér upp afskaplega loðið. Það hefði þurft að vera skýrara. Ég er ekki á móti því að stofnanastrúktúrinn sé skoðaður og menn leiti logandi ljósi leiða til að reka hlutina með hagkvæmari hætti en líka til að ná háleitari markmiðum og betri árangri. Þá verður líka að haga hlutunum með öðrum hætti en gert var til að undirbyggja þá breytingu sem við ræðum hér og fleiri breytingar sem hæstv. ríkisstjórn hefur staðið að. Þegar við gerum svona breytingu skiptir máli að við vitum nákvæmlega hvert við ætlum að stefna og að við getum á fyrir fram ákveðnum tímapunkti tekið stöðuna og skoðað viðmiðin sem við höfðum sett okkur þegar lagt var af stað. Við ætluðum að ná ákveðnum viðmiðum og markmiðum og þegar við tökum stöðuna, þegar reynslan er komin á starfsemina, er gott að vera með viðmið sem við getum mælt og notað til þess að sjá hvort við höfum náð árangri, hvort við þurfum að ganga lengra eða fara til baka. Sú hugsun, sem er rétt hjá hv. þingmanni að var undirtónninn með lögum um opinber fjármál, á ekki við þegar farið er í slíka vinnu sem það frumvarp sem við ræðum hér er.
Forseti. Hitt atriðið sem kom fram í ræðu hv. þingmanns var einmitt að framkvæmdarvaldið starfar í umboði þingsins. Það tengist fyrra atriðinu um það hvernig við erum að reyna að koma okkur í dálítið fyrirsjáanlegra fyrirkomulag með það hvernig við förum með fjárheimildir skattgreiðenda og ríkisins. Það að ráðherra taki þá einhliða ákvörðun að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð, án fyrirliggjandi stefnu um viðeigandi viðbrögð við því ástandi sem þar var, er einmitt alls ekki í anda laga um opinber fjármál sem hv. þingmaður vísar til né heldur þess grundvallaratriðis að framkvæmdarvaldið starfar í umboði þingsins, að ráðherrar fari eftir lögum og stefnum sem samþykkt er af þinginu en ekki öfugt, að þegar ráðherrar hafa hugmyndir um hvað þurfi að gera, sem er ekki innan þeirra markmiða sem þegar eru í gildi, þurfi þeir áður en ákvarðanir eru teknar að koma til þingsins, spyrja þingið og rökstyðja fyrir þinginu að breytingar á við þessa séu góð hugmynd. Annars lendum við í þeirri hugmyndafræðilegu holu sem virðist vera hér um að leggja eigi niður stofnun af því að það er hugmyndafræðilega viðeigandi fyrir Sjálfstæðisflokkinn að gera það fyrir kosningar til að hann geti montað sig af því að hafa minnkað báknið. Á sama tíma var búið til einkahlutafélag sem er undanþegið upplýsingalögum og er í rauninni ekkert öðruvísi þegar allt kemur til alls. Og hvað þá? Hvers konar ríkisstjórn eða framkvæmdarvald erum við þá með sem hagar sér svona?
Herra forseti. Það var einmitt hugmyndin með fjármálaáætluninni sem fjallar um málasviðin - sem mig minnir að séu 35 en ég man það samt ekki, þau eru 30 og eitthvað - að taka ætti stefnuna fyrir málasviðið og setja niður vörður um hvað ætti að gera á hverju málasviði. Þá hefðum við þingmenn sem erum með fjárveitingavaldið líka möguleika á að meta hvort fjármunirnir sem ætlaðir væru í verkefnið væru of miklir eða hvort skorti fjármuni til að framkvæma stefnuna og takast á um slíka hluti, eins og hv. þingmaður nefndi, t.d. hvort við vildum breyta strúktúrnum í kringum nýsköpun og frumkvöðlastarf í landinu, hvort það væri nauðsynlegt og til hvers það ætti að leiða. Það hefur ekki alveg tekist. Þó að mér finnist við samt hafa lært margt varðandi samningu fjármálaáætlunar, þegar kemur að málasviðunum, þá skortir aðeins á þarna. Það er svolítið eins og hæstv. ráðherrar vilji sleppa vel. Þeir vilja gera eitthvað en vilja sleppa vel, þ.e. sleppa undirbúningnum og þeirri skýru sýn sem þarf að vera og markmiðum og viðmiðum fyrir breytingum eins og t.d. þeim sem við ræðum hér.
Herra forseti. Mér þótti áhugavert að heyra ræðu hv. þingmanns enda virtist meginþráðurinn í ræðunni fyrst og fremst vera sá að til sé eitthvað sem heitir góðir stjórnsýsluhættir og svo sé til það sem ríkisstjórnin hefur verið að gera að undanförnu. Þá er hægt að vísa til þess að Fjármálaeftirlitið var sett inn í Seðlabankann. Það er hægt að tala um að leggja niður Neytendastofu. Það er hægt að tala um að færa hluti eins og reglun leikfanga undir Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Það er hægt að tala um væntanlega niðurlagningu á ríkisskattstjóraembættinu og flutning þess inn í Skattinn og svo til viðbótar það sem við erum að fást við hér, sem er að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og í raun tortíma því stofnanakerfi sem hefur stutt við nýsköpun í landinu. Ég velti fyrir mér: Hvert er markmiðið? Getur hv. þingmaður, sem hefur töluvert meiri þingreynslu en ég, hjálpað mér að skilja hvers konar hugsun leiðir af sér að fólk fari í svona vegferð? Eins og oft var spurt á tímum Rómaveldis: Hver græðir á svona fyrirkomulagi? Ég get bara ekki skilið hvernig þetta á að vera til bóta. Ég get ekki skilið hvernig það getur verið til bóta að fela stofnunum verkefni sem eru í andstöðu við tilgang þeirra og eðli. Ég þarf hjálp við að skilja þetta [[Forseti hringir.]]vegna þess að þetta er orðið ákveðið mynstur sem hlýtur að eiga sér rökréttar skýringar, því að annars er þetta gersamlega órökrétt ríkisstjórn.
Herra forseti. Ef við horfum á þær breytingar sem hv. þingmaður taldi hér upp þá er hægt að bæta við breytingunum á Samkeppniseftirlitinu. Það er sem sagt FME, það er Samkeppniseftirlitið, það er Neytendastofa, skattrannsóknarstjóri og svo er það nýsköpunin. Ef við hugsum hvað er sameiginlegt með þessu þá eru þetta allt, fyrir utan nýsköpunina, eftirlitsstofnanir sem eiga að gæta að hag almennings. Við höfum heyrt Sjálfstæðismenn tala um eftirlitsiðnaðinn og að markaðurinn eigi einhvern veginn að hafa eftirlit með sjálfum sér og hvernig þetta er allt saman í þeirra huga. Ég held að þetta séu bara mjög ákveðin skref sem tekin eru til þess að taka niður neytendavernd og eftirlit með því hvernig gætt er að hag almennings. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur bara gert góðan skurk í þessu, eins og hv. þingmaður benti á með upptalningu sinni. Hins vegar sker þetta frumvarp sem við ræðum hérna sig aðeins úr af því það er ekki eftirlitsstofnun í því eins og hinum. En þetta varðar nýsköpun og umgjörð um nýsköpun og frumkvöðlastarf. Þetta stingur svolítið í stúf af því að verið er að leggja niður eina stofnun en stofna aðra með einhverjum óljósum markmiðum um hvað verður um góða starfið sem þó átti sér stað [[Forseti hringir.]]í nýsköpun. Mér finnst mynstrið vera það að draga eigi úr eftirliti og fækka stofnunum [[Forseti hringir.]]en það rímar ekki alveg við það sem er að gerast í því nýsköpunarfrumvarpi sem við ræðum hér.
Herra forseti. Já, þetta er held ég rétt greining á mynstrinu en eftir stendur spurningin: Hver græðir? Það er ljóst að almenningur græðir ekki á svona fyrirkomulagi og slíkri atlögu að getu samfélagsins til að viðhalda reglum sínum og halda uppi góðum háttum á ýmsum sviðum. Þannig að almenningur græðir ekki og ekki eru fyrirtækin í landinu, sérstaklega litlu og meðalstóru fyrirtækin sem hafa verið að nýta sér stuðningsnet Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands o.fl., að græða á þessu, mögulega þó kannski einhvern tímann í framtíðinni ef eitthvað gerist sem er skilið eftir svo svakalega óljóst í frumvarpinu að það hálfa væri ofsagt. Þannig að ég átta mig ekki á því hver það er sem græðir. En nú er kannski vonlaust að hv. þingmaður eigi til svarið við þessu. Gaman hefði verið að heyra um afstöðuna í þessu frá einhverjum Sjálfstæðismönnum í dag, kannski frá einhverjum Framsóknarmönnum og einhverjum úr flokki hæstv. forsætisráðherra, fyrir utan hv. nefndarformann sem fór með mál áðan. En kannski er önnur leið, kannski gæti hv. þingmaður sagt mér hvernig væri betra að gera þessa hluti. Það er mjög margt sem er augljóst og einfalt að segja og hv. þingmaður talaði svolítið um ágæta handbók í þessu. Það eru til fínar leiðir og ég ætla ekki að biðja um endurtekningu á því sem var talið upp áðan, en hvernig væri betra að nálgast þetta verkefni?
Herra forseti. Hverjir græða á breytingunum? spyr hv. þingmaður. Á breytingunum á FME, Samkeppniseftirlitinu, Neytendastofu og skattrannsóknarstjóra held ég að sé augljóst að þeir sem eiga peninga græða. Þetta er þeirra hagur og fyrirtækjanna sem vilja ekki þetta eftirlitsvesen og vilja jafnvel geta selt fólki vörur sem ekki standast kröfur. Og þegar maður spyr hvort ekki sé betra að draga þá af markaði slíkar vörur með góðu neytendaeftirliti segja sumir: Nei, markaðurinn sér um sig sjálfur, fólk hættir bara að kaupa þessar vörur. Það er bara þannig. Það verður einhver fyrir smá skaða en svo leiðréttir markaðurinn sig. Þetta er mantran sem Sjálfstæðismenn fara með og mér heyrist hv. þingmenn Framsóknarflokksins og Vinstri grænna vera farnir að muldra undir með þeim, því miður. En þannig er nú það. Eins og ég benti hér á eru góðar leiðbeiningar í stjórnsýslunni. Það eru góðar leiðbeiningar úti um ráðuneytin sem gætu hjálpað til við góða stjórnsýslu. Það er auðvitað góð stjórnsýsla víða í kerfinu og ekki ætla ég að draga úr því, en því miður sýnist mér, í þeim tilfellum sem við höfum verið að tala um hér, í umræðu um þetta frumvarp og frumvarp um Neytendastofu, að hæstv. ráðherrar málaflokkanna hafi bara viljað stytta sér leið og út kemur fúsk.