Hv. alþingismenn. Síðastliðinn laugardag var Guðni Th. Jóhannesson endurkjörinn forseti Íslands fyrir komandi kjörtímabil sem hefst 1. ágúst nk. Forseti Íslands er samkvæmt stjórnarskrá annar handhafi löggjafarvaldsins og eru samskipti Alþingis og forseta Íslands því veruleg og þýðingarmikil. Ég vil fyrir hönd Alþingis óska Guðna Th. Jóhannessyni til hamingju með endurkjörið og þann afgerandi stuðning sem hann hlaut. Ég sendi honum og fjölskyldu hans heillaóskir um leið og við væntum áframhaldandi góðs samstarfs Alþingis og forseta Íslands. Ég bið þingheim að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum. [[Þingmenn risu úr sætum.]]
Borist hafa bréf frá þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins um að hv. 1. þm. Reykv. s., Sigríður Á. Andersen, og hv. 1. þm. Reykv. n., Guðlaugur Þór Þórðarson, verði fjarverandi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 1. varamenn á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæmunum, Hildur Sverrisdóttir og Albert Guðmundsson. Þau hafa bæði áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Svo háttar til með 15. og 16. dagskrármálið að þingmálum var útbýtt eftir 1. apríl og ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. gr. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga regla. Þarf því að greiða atkvæði um hvort taka megi málin á dagskrá. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um afbrigðin - eða bara alls ekki. Nú hefur algerlega láðst að ræsa atkvæðagreiðslukerfið. [[Gripið fram í: Handauppréttingar?]]Forseti leggur til að við notum handauppréttingu svona einu sinni til gamans. Þeir sem greiða afbrigðunum atkvæði gjöri svo vel og gefi merki. Afbrigðin eru samþykkt með öllum greiddum atkvæðum, það er yfirgnæfandi meirihlutastuðningur við það.
Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir, svokölluð PPP-verkefni. Við í Miðflokknum viljum halda því til haga og gagnrýna að hér séu til meðferðar fleiri en eitt frumvarp í þinginu núna undir þinglok þar sem í öllum tilvikum er verið að leggja til eina eða aðra útfærslu á veggjöldum. Við teljum að skynsamlegt og nauðsynlegt hefði verið að tillaga að útfærslu hefði legið fyrir frá fjármálaráðherra og samgönguráðherra áður en þessar ákvarðanir eru teknar. Við í Miðflokknum erum fylgjandi öllum þeim framkvæmdum sem þarna eru tilgreindar, en til að mynda er í þessu máli horft til þess að hluti fjármögnunar eigi sér stað með gjaldtöku. Það er alveg sjónarmið út af fyrir sig. En á sama tíma er horft til þess að gjaldtaka sem ætluð var innan samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins verði leyst með umbreytingu ríkiseigna. Við í þingflokki Miðflokksins greiðum ekki atkvæði um þetta mál að svo stöddu en ítrekum að nauðsynlegt er að línur verið lagðar um hvernig útfærslu gjaldtöku verði háttað til framtíðar.
Forseti. Með þessu máli er verið að taka framkvæmdir út úr samgönguáætlun, sem er rammi um það hvernig forgangsraða skal faglega samgönguframkvæmdum í landinu með tilliti til öryggis og annarra sjónarmiða. Sex framkvæmdir eru teknar út og einkaaðilum heimilað að fjármagna þær, það er réttlætingin með þessu. Þetta er nokkuð sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur að sjálfsögðu viljað gera mjög lengi, að fara í einkaframkvæmdir og taka gjald af þeim sem nota vegina. Þetta fá þeir fram hér vegna þess að hæstv. samgönguráðherra virðist ekki vera nógu sterkur til að geta tryggt það fjármagn sem þarf til að byggja upp vegakerfið, jafnvel þó að það sé í stjórnarsáttmálanum að forgangsraða eigi fjármunum í innviðauppbyggingu í vegaframkvæmdir. Sumar framkvæmdirnar hefðu samt verið á samgönguáætlun, þær hefðu náð þar inn, en um leið og þessar framkvæmdir eru teknar af samgönguáætlun þegar hún verður samþykkt í dag er búið að læsa þær úti í þrjú ár. Það verður að fara þessa leið. Fólk verður þar af leiðandi að borga fyrir vegina. Sagt er að hægt sé að fara einhverjar hliðarleiðir og hjáleiðir. [[Forseti hringir.]]En hvar lenda þessar framkvæmdir í forgangsröðuninni í uppbyggingu, í samgönguáætlun í framtíðinni? [[Forseti hringir.]]Mjög aftarlega af því að hin leiðin er til staðar. Þær munu drabbast niður. Fólk mun þurfa að borga meira. FÍB segir 33% meira.
Herra forseti. Við í Miðflokknum styðjum auknar samgönguframkvæmdir en okkur líkar ekki sú útfærsla að ríkisstjórnin komi hér með hvert frumvarpið og stjórnarmálið á fætur öðru varðandi veggjöld, sem eru í raun og veru algerlega óútfærð. Við leggjum áherslu á að veggjöld verði ekki lögð á nema til komi lækkun annarra gjalda til móts við það og að fjárhæð veggjalda liggi miklu ljósar fyrir en hér er. Að tekið verði á margfeldisáhrifum og þetta mál verði skýrt út fyrir þjóðinni áður en það verður lagt fram í því formi eins og hér. En það skýtur einnig skökku við að hér á höfuðborgarsvæðinu eigi að fjármagna heilmiklar framkvæmdir með sölu ríkiseigna, þar á meðal Keldnalandsins og hugsanlega Íslandsbanka, til að fjármagna og leggja í stórfé til borgarlínu, á meðan þetta á að gerast úti á landi, og að gjaldtaka á Sundabraut sé þar inni líka.
Herra forseti. Þetta svokallaða samvinnumál er mikilvæg viðbót við samgönguáætlunina. Eins og allir vita er þetta átak til að flýta framkvæmdum með því að nota svipaða fjármögnunaraðferð og við gerð Hvalfjarðarganga, sem reyndist vel. Þetta er heimild ríkisins, Vegagerðarinnar, til að leita samninga við fjárfesta, lífeyrissjóði eða aðra, í sex tilteknum ólíkum framkvæmdum. Þær eru allar þannig úr garði gerðar að þær veita vegfarendum ábata sem er meiri en sem nemur hóflegum veggjöldum sem fólk mun reiða af hendi. Lykilatriðið er að eftir samningstímann eru framkvæmdirnar eign ríkisins. Ég hvet alla hv. þingmenn til að ljá málinu lið.
Virðulegi forseti. Svona förum við að því að hækka skatta og auka álögur á landsmenn. Svona förum við að því að færa verkefni yfir til verktakanna sem þurfa að fjármagna sig með mun óhagkvæmari lántökum en ríkissjóður gæti sjálfur gert. Hæstv. fjármálaráðherra hefur margítrekað að ríkissjóður sé í mjög góðri stöðu til að fá mjög svo ábatasöm, ef hægt er að segja svo, og kostnaðarminni lán en gengur og gerist. Við vitum að hafið er yfir vafa að með þeirri leið sem nú á að fara mun framkvæmdin verða dýrari. Við vitum að ekkert þak er á því hvað má rukka inn. Við vitum að horft er til næstu 30 ára og við vitum að það skiptir engu máli þó að fólk sé ekki nema með 220.000 kr. útborgaðar, það þarf að borga nákvæmlega jafn mikið til að fá að ferðast um og allir aðrir. Flokkur fólksins getur engan veginn stutt við svona framkvæmdaútfærslu, sem okkur finnst í raun vera götótt. Þrátt fyrir að við þurfum á því að halda að flýta framkvæmdum og annað slíkt vildum við að ríkissjóður sæi sjálfur um það með sínum hagkvæmu lántökum, í stað þess að færa þetta allt saman í fangið á íslenskum skattgreiðendum.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um mikilvægt mál sem er samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Ég styð málið. Það er liður í mikilli nýsköpun og miklum framkvæmdum sem fram undan eru í samgöngum. Verið er að flýta brýnum verkefnum sem eru hluti af samgönguáætlun og verða hluti af samgönguáætlun. Verið er að búa til heimild í lögum til að fara í nákvæmari áætlanir, nákvæmari fýsileikakönnun og útboð á þessum verkefnum. Það er grundvöllur að því að sjá fyrir framtíðina og halda áfram að vinna inn í hana. Við getum aldrei útskýrt framtíðina. Við verðum að vera tilbúin að mæta henni eins og hún kemur til okkar og undirbúa okkur fyrir það.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka þinginu fyrir að ljúka þessu mikilvæga máli. Við höfum verið að leita allra leiða til að auka framkvæmdir í landinu, bæði með stórauknu fé úr ríkissjóði, reyndar líka að taka lán fyrir því, en einnig leita annarra leiða. Hvaða leið er hér um að ræða? Frumvarpið er heimild og það er útfært á þann veg að þingið kemur að ákvörðun um hvaða tilteknu framkvæmdir farið verður í, en heimildarákvæðið er til staðar. Hver er fyrirmyndin? Jú, það er Hvalfjarðargangamódelið og það er sú þróun sem orðið hefur um allan heim. Við höfum sérstaklega horft til Norðmanna, sem hafa náð þeim árangri með því að fara þessa leið og með nýsköpun, að lækka verð um allt að 20% á framkvæmdum sem farið er í. Það er sú leið sem við erum að fara og ég held að almenningur í landinu skilji nákvæmlega hvað við erum að tala um. Ávinningurinn er alltaf til staðar fyrir þann sem velur að fara nýju leiðina, þegar framkvæmd er lokið, og engin gjaldtaka hefst fyrr. Það verður alltaf ódýrara en að fara gömlu leiðina, það sparar peninga.
Forseti. Til er rammi um það hvernig eigi að forgangsraða vegaframkvæmdum og sá rammi heitir samgönguáætlun. Um það gilda lög og hægt er að laga þau lög ef þau endurspegla ekki þessar sex framkvæmdir. Af þeim eru þrjár í kjördæmi hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Hvers vegna á að fara í akkúrat þessar sex framkvæmdir? Það er bara pólitísk ákvörðun sem ráðherra leggur til hér í þinginu og fær þingið til að samþykkja af því að hann er ráðherra yfir málaflokknum og kemst upp með það í skjóli meirihlutasamstarfs síns. Hvers vegna á að fara í þessar sex framkvæmdir frekar en aðrar? Það eru lög í landinu um það hvernig skuli forgangsraða. Ráðherra er bara að fá sitt fram með því að taka þessar sex framkvæmdir út úr samgönguáætlun og jú, þetta mun kosta meira á endanum. Ráðherra getur kannski sagt: Á endanum mun fólk borga minna af því að það fer ekki umræddar leiðir. En eins og ráðherra segir eru sumar þeirra í samgönguáætlun. Það hefði verið hægt að fara þá leið í staðinn fyrir að rukka fólk fyrir að fara þessar leiðir. Félag íslenskra bifreiðaeigenda segir að það muni kosta 33% meira fyrir fólkið. Hefði þetta bara verið áfram í samgönguáætlun, og þá fjármagnað með almannafé eins og aðrar samgöngur, hefði það verið miklu ódýrara fyrir landsmenn. [[Forseti hringir.]]Svo vil ég segja annað: Verða þetta önnur Vaðlaheiðargöng? Við vitum ekkert hvort áfram verði þannig farið með fjármagnið að [[Forseti hringir.]]Alþingi þurfi aftur að moka peningum inn í verkið eins og í Vaðlaheiðargöng. [[Forseti hringir.]]Kannski verða þetta ekkert Hvalfjarðargöng, kannski verða þetta Vaðlaheiðargöng.
Virðulegur forseti. Við erum auðvitað að brjóta í blað í samgöngumálum þar sem við erum að sameinast um að fara leið sem hefur verið mjög umdeild á síðustu árum, og hefur mikið verið til umræðu, þ.e. að hefja flýtiframkvæmdir á grundvelli viðbótargjaldtöku. Það mun skila þeim árangri til einhvers tíma litið að við munum sjá miklu stórvirkari framkvæmdir í samgöngumálum í landinu, sem kallað hefur verið eftir og eru nauðsynlegar í þessu stóra landi hjá þessari fámennu þjóð þar sem þessir hlutir verða alltaf miklu dýrari en hjá þjóðum sem við berum okkur saman við. Tvískinnungurinn í málflutningi Pírata er alveg hrópandi. Við erum í sjálfu sér að innleiða nákvæmlega það sama með höfuðborgarsáttmálanum um uppbyggingu samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu [[Rangt.]]þar sem Píratar hafa samþykkt, í meiri hluta í borgarstjórn, að taka þátt í því verkefni að hefja gjaldtöku innan höfuðborgarsvæðisins.
Rangt.
Til hvers? Til að flýta framkvæmdum. Þessi tvískinnungur er hrópandi. [[Forseti hringir.]]Við erum að stíga hér skref og brjóta í blað í uppbyggingu í samgöngumálum landsins.
Virðulegur forseti. Í höfuðborgarsamninginn var sérstaklega bætt við ákvæðum um að ekki þyrftu nauðsynlega að vera flýti- og umferðargjöld, hægt væri að fjármagna verkefnið eftir öðrum leiðum. Það var t.d. af því að við mótmæltum.
Rétt.
Við skulum hafa það algerlega á hreinu, þetta frumvarp snýst um að flýta ákveðnum aðgerðum innan samgönguáætlunar. Það þýðir að um er að ræða skattahækkun, það er ekki flóknara en það. Verið er að fjármagna samgönguáætlun með notendagjöldum. Það er skattahækkun af því að samgönguáætlun er hluti af okkar sameiginlega samfélagssáttmála um samgönguframkvæmdir á öllu landinu. Það að taka einstakar framkvæmdir þar og fjármagna með notendagjöldum er því skattahækkun.
Hæstv. forseti. Við munum sitja hjá í þessu máli í heildina en erum þó með tvær breytingartillögur er snúa að 40. og 45. gr. sem fjalla um lyfjanefndir, á þann máta að við viljum tala um lyfjanefndir sjúkrahúsa og svo lyfjanefnd heilsugæslu. Það er þó gott að sjá að dýralæknar eru komnir í skjól þannig meint að staðinn er vörður um þá, sérstaklega í dreifbýli, og eins með innlenda framleiðslu eins og fer fram á Grenivík. Við styðjum einnig breytingartillögu við 33. gr.
Virðulegi forseti. Með eldri lögum var verðlagning lausasölulyfja gefin frjáls og fyrir rúmum áratug mátti fyrst selja vægustu styrkleika af nikótín- og flúorlyfjum í verslunum en ekki væg verkjalyf, ofnæmislyf eða magalyf. Þar standa íslenskir neytendur skör neðar en Danir, Norðmenn og Svíar. Auðvitað myndi samkeppni aukast og þjónustustig hækka ef hægt væri að kaupa einföld lyf sem ekki eru lyfseðilsskyld í verslunum og á bensínstöðvum og auðvitað er ekki ríkari ástæða til að takmarka sölu þeirra við apótek hér á landi en í nágrannalöndum okkar. En það gengur illa að fá stjórnvöld hér til að fallast á það. Heimild til almennrar sölu lausasölulyfja er líka spurning um almennt viðskiptafrelsi, samkeppni og hagsmunabaráttu neytenda. Við í Viðreisn teljum að frelsi í viðskiptum sé besta tækifærið og verkfæri sem við eigum til að tryggja aðgengi að nauðsynjavöru [[Forseti hringir.]]og lágt verð. Þess vegna munum við í Viðreisn sitja hjá við afgreiðslu þessa máls. Það gengur alls ekki nógu langt til að tryggja hér samkeppni og frelsi.
Virðulegur forseti. Ég var á nefndaráliti í þessu máli en verð að segja að því miður er það svo illa unnið og svo viðamikið að eiginlega er ekki hægt að hleypa málinu í gegn eins og það er. Þess vegna mun ég vera á gulu.
Virðulegur forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um lyfjalög. Þetta eru ákveðin tímamót, margoft hefur verið reynt að koma sambærilegum málum í gegn og löngu tímabært að klára þetta mál. Hér er um að ræða heildarlöggjöf um afar mikilvægan málaflokk. Málið er ágætlega unnið og það er fagnaðarefni að við skulum vera að klára það í dag. Í breytingartillögunni er opnað á lausasölu á lyfjum í dreifbýli þar sem ekki er lyfsala. Það held ég að sé afar mikilvægt til að tryggja ákveðið jafnræði víða um land, en engu að síður er mjög mikilvægt að hv. þingmenn átti sig á því að lyf eru ekki almenn neysluvara og mikilvægt að búið sé vel um þann mikilvæga þátt.
Forseti. Við sitjum hjá við afgreiðslu þessa risastóra frumvarps sem inniheldur meira en 100 greinar. Það kemur til okkar og við byrjum að vinna í því í febrúar en síðan er það lagt á hilluna vegna Covid. Svo þegar það er tekið upp aftur þá á að drífa í þessum risastóru lögum, sem ég tek undir að eru mikilvæg og heildarendurskoðun á þessum málaflokki er mjög mikilvæg. En þetta mál er einhvern veginn drifið í gegn á methraða. Inn koma umsagnir eftir að breytingartillögur meiri hlutans koma fram þar sem eru mjög alvarlegar athugasemdir. Þá fyrst tekur málið breytingum. Ég hefði talið eðlilegt að fá umsagnir frá helstu hagsmunaaðilum við breytingartillögurnar af því að þetta er gríðarstórt hagsmunamál og það stór breyting. Ég nefni sérstaklega að Persónuvernd kom fram með gagnrýni á það að þessi miðlægi gagnagrunnur, sem er kominn inn í frumvarpið, kæmi inn eftir samráðsferlið og það var ekki haft samráð [[Forseti hringir.]]við Persónuvernd í tengslum við hann. Við sjáum það trekk í trekk í velferðarnefnd að þar koma mál þar sem ekki hefur verið gert mat á áhrifum á [[Forseti hringir.]]persónuvernd. Það er bara til skammar og við sitjum hjá.
Herra forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar sem sagði að lyf væru ekki almenn neysluvara og segi: Þess vegna er ekki boðlegt að vinna þetta með þessum hætti. Hér eru 108 lagagreinar sem verið er að endurskoða. Þetta eru lög frá 1994. Hér er um að ræða heildarlög upp á 108 greinar sem eru unnin með ófullnægjandi hætti. Fram komu 27 athugasemdir, m.a. frá embætti landlæknis, sem voru það alvarlegar að við verðum að taka tillit til þeirra. En meiri hlutinn var því miður ekki tilbúinn til þess á þeim eina og hálfa klukkutíma sem gefinn var til umræðu milli nefndarmanna um málið. Því miður er þetta óboðlegt. Breytingartillögur komu fram eftir að málið var tekið úr velferðarnefnd. Ég var á nefndarálitinu með fyrirvara, einfaldlega vegna þess að ég gat ekki tekið mig af nefndarálitinu eftir að það var afgreitt út eftir að [[Forseti hringir.]]fleiri umsagnir komu inn. Þetta eru óboðleg vinnubrögð, herra forseti, [[Forseti hringir.]]og við munum ekki greiða þessu atkvæði.
Virðulegi forseti. Hér fjöllum við um mjög stóran og mikilvægan málaflokk, þann lagabálk sem lyfjalögin eru, og við höfum unnið töluvert í þessu í nefndinni. Margar og góðar breytingar hafa verið gerðar á þessu lagafrumvarpi frá því það var lagt hér fram og helstu athugasemdaefni frá umsagnaraðilum hafa verið tekin til greina. Ég fagna því sérstaklega að við opnum á sölu lausasölulyfja þar sem er ekki apótek til staðar. Mér finnst það mjög stórt og gott skref sem við erum að stíga þar til að tryggja aðgengi að nauðsynlegum lyfjum oft og tíðum víða um landið og þá fáum við vissa reynslu á það. Einnig höfum við fjallað töluvert um, og frekar rýmkað en ekki, undanþáguna frá tveimur lyfjafræðingum og líka gert mikilvægar breytingar varðandi lyfjanefnd Landspítalans þannig að ég tel að málið sé algjörlega tilbúið til samþykktar.
Virðulegur forseti. Ég vil bara ítreka það að ég var á nefndarálitinu með fyrirvara og ég vil líka ítreka það að ég tek undir það sem hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir og Halldóra Mogensen sögðu um vinnubrögðin í þessu máli. Það sem er kannski alvarlegast í þessu er að framsögumaðurinn kemur hingað upp og segir: Þetta var ágætlega unnið. Við getum ekki sætt okkur við að lyfjalög séu ágætlega unnin. Þau eiga að vera fullkomlega unnin.
Virðulegi forseti. Þetta er tillaga frá okkur í Viðreisn um að taka skref í átt að auknu frelsi, frelsi sem undirstrikar traust til neytenda og tryggir samkeppni og viðskiptafrelsi í landinu. Við færum okkur með tillögunni á sama stig og ríkisstjórnir á öðrum Norðurlöndum sem treysta neytendum á þessu sviði. Mér sýnist íslensk stjórnvöld ekki vilja taka sama skref og búa til sama umhverfi og er annars staðar á Norðurlöndum. Mér finnst það miður, en þetta er skref í átt að auknu frelsi þar sem við getum aukið aðgengi og bætt þjónustu fyrir neytendur á þessu sviði. Þess vegna segi ég já og vonast til að einhver frelsismál á þessu kjörtímabili verði nú samþykkt. Þessir stjórnarflokkar, Vinstri græn, Framsókn og Sjálfstæðisflokkur, hafa fengið margar tillögur til að auka frelsi í landinu en þeim er alltaf umsvifalaust hafnað.
Herra forseti. Þessi breytingartillaga kemur frá fulltrúa minni hluta í nefndinni en ég get ekki stutt hana frekar en aðrar góðar vegna þess að heildin er ófullbúin. Það er ekki hægt að mála yfir leka. 108 greina lagabálkur, heildarlög um lyf, batnar ekki við litlar breytingar eins og þessar, því miður, þannig að við verðum líka á gulu í breytingartillögum sem koma af því að þetta er bara ekki tilbúið. Þetta er ekki nógu vel gert.
Hæstv. forseti. Við munum sitja hjá í þessu máli. Það er helst vegna þess að ekki hefur verið gefinn nægjanlegur tími til að vinna málið á fullnægjandi hátt ásamt því að farið er fram hjá mikilvægum umsögnum, t.d. frá landlæknisembættinu. Hér er fjöldinn allur af hugbúnaðarlausnum sem ekki liggur fyrir hvernig á að leysa þannig að ég segi enn og aftur: Við munum sitja hjá.
Herra forseti. Við í Samfylkingunni munum sitja hjá í þessu máli. Svo ótrúlega vill til að frumvarp til breytinga á ýmsum lögum vegna laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga var ekki unnið í samráði við Persónuvernd. Það er eiginlega alveg með ólíkindum að bjóða Alþingi Íslendinga upp á það að ráðherra komi með slíkt frumvarp hingað inn og fari þannig gegn lögum um persónuvernd, því að ef einhvers staðar eru mikilvægar persónuupplýsingar á ferðinni þá er það í heilbrigðiskerfinu. Hér er verið að breyta ýmsum lögum en gleymdist að tala við þá stofnun sem á að hafa eftirlit og veit hvað mest um persónuvernd. Við munum því ekki geta greitt þessu frumvarpi atkvæði.
Forseti. Mér finnst mikilvægt að taka undir orð hv. formanns velferðarnefndar. Við erum að greiða atkvæði um lagafrumvarp um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga þar sem ekki var haft samráð við Persónuvernd. Það er alveg galið. Að sögn Persónuverndar fékk stofnunin reyndar einhvers konar skriflega tilkynningu um að eitthvert frumvarp væri í samráðsgáttinni en ekkert samband og samráð var haft við Persónuvernd á fyrri stigum þegar var verið að skrifa frumvarpið. Það er ekki í lagi, forseti. Þetta er að gerast trekk í trekk eins og ég sagði áðan. Við erum að fá mikilvæg frumvörp til velferðarnefndar þar sem ekki hefur verið gert mat á áhrifum á persónuvernd og þetta er á svig við þau lög sem við höfum sett okkur hér á Alþingi.
Virðulegur forseti. Við verðum á gulu í þessu máli vegna þess að þetta er enn eitt málið sem er ágætlega unnið. Hvað þýðir það? Jú, aðalaðilinn í málinu fær ekki að koma að því, Persónuvernd, og þetta er mál um persónuvernd. Maður skilur ekki svona vinnubrögð og þess vegna er alveg með ólíkindum að málin skuli koma hvert af öðru "ágætlega unnin".
Forseti. Mig langar að setja þetta í samhengi. Þegar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var forsætisráðherra var hann með leið til að bæta skaða sem fólk varð fyrir vegna lána, hann fór fína leið þar sem hann náði alveg 80 milljörðum af bönkunum með því að setja sérstakan bankaskatt, sem ég hrósaði á sínum tíma, en þegar átti síðan að skoða eftir á hversu vel hefði til tekist o.s.frv. þá var lagt fram um það frumvarp sem Persónuvernd lagðist alfarið gegn. Samt sem áður var það þvingað í gegnum þingið. Persónuvernd og friðhelgi einkalífsins er ekkert sérstaklega hátt skrifuð hérna á Alþingi þegar kemur að því að ná öðrum markmiðum. Við sjáum mistökin sem voru gerð með appið fyrir ferðagjöfina. Þau voru vissulega leiðrétt eftir á, það er gott. Nú er þetta frumvarp hér og Persónuvernd er ekki einu sinni spurð um það hvort þetta sé í lagi. Friðhelgi einkalífs er ekkert sérstaklega hátt skrifuð hérna og það er mikilvægt að landsmenn átti sig á því. Þarna verðum við að standa í lappirnar. Þegar kemur að eignarrétti í stjórnarskránni er tvisvar búið að leggja fram frumvarp á þingi núna [[Forseti hringir.]]eftir áramót þar sem annað stangaðist klárlega á við hann og hitt mögulega. Það var stoppað. [[Forseti hringir.]]Við verðum að fara að virða þessi grundvallargildi í stjórnarskránni varðandi borgararéttindi.
Virðulegur forseti. Mig langar að taka undir það sem fram hefur komið í umræðunni og kannski fá að viðhafa þau varnaðarorð að mér finnst vaxandi tilhneiging til þess hjá meiri hlutanum að geta ekki séð að persónuverndarsjónarmið séu sjálfstæð röksemd í málinu. Þetta er ekki eitthvað sem er skoðað eða kannað eftir á, þetta hefur sjálfstætt vægi um það hvort löggjöf er einfaldlega tæk til að fá að verða til. Það er með miklum ólíkindum að hlusta á það hérna inni að þau sjónarmið séu að engu höfð.
Herra forseti. Það er sérkennilegt að heyra þessa umræðu. Við settum lög um persónuvernd árið 2018 og frá þeim tíma höfum við verið að laga málasvið ýmissa ráðuneyta að þeirri löggjöf og hér er verið að laga og sníða málefnasvið, sem heyra undir heilbrigðisráðuneytið, að þeirri löggjöf um persónuvernd. Þetta frumvarp stenst auðvitað alla skoðun varðandi lög um persónuvernd, annars værum við ekki að flytja það hér. Það kemur mér mjög á óvart að hv. þingmenn telji að þetta lagafrumvarp, sem er verið að laga að málefnasviði heilbrigðisráðuneytisins og lögum um persónuvernd frá 2018, uppfylli ekki lög um persónuvernd. Það er bara fráleitt að fullyrða slíkt. Að sjálfsögðu uppfyllir frumvarpið lög um persónuvernd.
Herra forseti. Ég verð að koma hingað upp vegna orða hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur, framsögumanns málsins. Þetta frumvarp stenst nefnilega ekki skoðun með tilliti til persónuverndar þótt tilgangurinn hafi mögulega verið sá í upphafi. Fulltrúum Persónuverndar og landlæknisembættisins var boðið að koma með umsagnir og koma fyrir nefndina og alvarlegar athugasemdir komu frá báðum aðilum sem ekki var tekið tillit til við vinnslu málsins. Það stenst því miður ekki sem hv. þingmaður sagði, að þetta [[Þetta er rangt.]]stæðist algerlega lög um persónuvernd. Svo er ekki, því miður.
Rangt.
Forseti. Nú er ég ekki í nefndinni og veit ekki hvort þetta frumvarp stenst persónuverndarlög. En það sem kemur hér fram er að ekki hafi verið leitað umsagnar frá Persónuvernd um frumvarpið eins og það liggur fyrir núna. Það er ekki gott. Það eru persónuverndarlög í landinu, lög í landinu sem voru sérstaklega sett til þess að efla persónuvernd. Stjórnarskráin segir líka að við eigum að vernda friðhelgi einkalífsins, persónuvernd, þannig að það verður að skoða. Þá get ég alveg hrósað hv. formanni atvinnuveganefndar, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. Við höfum verið að fá mál til okkar sem stóðust mögulega ekki stjórnarskrána og verið að kalla inn sérfræðinga í stjórnskipunarrétti til að leiðbeina okkur með það og sú vinna hefur verið farsæl í atvinnuveganefnd. Þetta þarf að viðhafa í öðrum nefndum líka af því að grunnskylda okkar er að halda stjórnarskrána, m.a. hvað varðar friðhelgi einkalífsins og persónuvernd.
Herra forseti. Aðeins varðandi þessar greinar: Hér er verið að bæta við reglugerðarheimild til ráðherra til að reyna að setja undir lekann þar sem vantar skýra lagaheimild fyrir vinnslu persónuupplýsinga. Reglugerðarheimild er ekki fullnægjandi lagastoð þegar um er að ræða jafn mikilvægar persónuupplýsingar og heilbrigðisupplýsingar og heilsufarsupplýsingar eru, þannig að ekki er hægt að greiða atkvæði með þessu.
Hæstv. forseti. Við munum sitja hjá í þessu máli. Það fjallar um framlengingu á bráðabirgðaákvæði sem við vonumst að sjálfsögðu til að verði að veruleika núna loksins, þetta hefur staðið yfir í a.m.k. fjögur ár. Ég vona að í þetta sinn náist að klára málið því það er mjög brýnt. En ég treysti því ekki.
Herra forseti. Hér er enn einu sinni verið að framlengja einhvern frest. Ég skora á hæstv. félags- og barnamálaráðherra að ljúka þeirri vinnu sem nauðsynleg er en ekki koma hér að ári liðnu og biðja um enn einn frestinn. Við munum engu að síður greiða atkvæði með þessu enda er þetta nauðsynlegt. En við verðum að klára þessa vinnu.
Forseti. Hér er lagt til að framlengja bráðabirgðaákvæði í lögunum þar sem samkvæmt samkomulagi aðila vinnumarkaðarins er leyfilegt að víkja frá hvíldarákvæðum, þ.e. til bráðabirgða er verið að fara á svig við lög um réttindi starfsmanna til að veita mikilvæga og nauðsynlega NPA-þjónustu. Málið er að við afgreiddum slíka framlengingu á þessum bráðabirgðalögum í lok árs 2018, ef mig minnir rétt, og þá kom fram frá nefndinni að það væri gríðarlega mikilvægt að þetta yrði skoðað og sett í lög, við gætum ekki verið að afgreiða svona bráðabirgðalög aftur. Setja átti saman einhvers konar nefnd til að vinna að þessu til að finna varanlega lausn. Það var ekki gert fyrr en allt of seint og nú erum við aftur komin á tíma þar sem við þurfum að framlengja þetta bráðabirgðaákvæði og mér finnst ekki gott að gera þetta svona og þess vegna sit ég hjá. Ég vona innilega að þetta verði lagað [[Forseti hringir.]]sem allra fyrst svo við séum ekki að fara að framlengja aftur eftir einhvern tíma.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað, það er óheppilegt hvað hefur dregist að klára þá frumvarpsgerð sem undir liggur. Ég vil þó benda hv. þingmönnum á að nefndin hefur fengið um það upplýsingar að frumvarpsgerð sé í bígerð og að slíkt frumvarp muni berast nefndinni strax á haustþingi. Ég vil jafnframt minna hv. þingmenn á, ef þess þarf, að af ástæðum sem við hér inni ráðum ekki við hafa ráðuneyti velferðar- og heilbrigðismála verið upptekin við ýmislegt annað þetta vormisseri.
Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, við þurfum að klára þetta mál. Í trausti þess að þetta verði í síðasta skipti sem við þurfum að greiða atkvæði um það þá mun ég styðja það vegna þess að þarna er um NPA-þjónustu að ræða sem er mjög mikilvæg. Við verðum að koma þessu í lag í eitt skipti fyrir öll, annað er okkur til háborinnar skammar.
Virðulegi forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um frumvarp sem lagt er til að verði heildarlög um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða. Lagt er til að komið verði á fót nýju kerfi félagslegs stuðnings við aldraða sem búsettir eru hér á landi og eiga engin eða takmörkuð lífeyrisréttindi í almannatryggingum. Við meðferð málsins kom fram að þetta er hópur sem telur rúmlega 400 manns. Þetta er mjög mikilvægt því að það er hópur sem á lítinn sem engan rétt og þarf jafnvel að leita mánaðarlega til síns sveitarfélags til að fá framfærslustyrk.
Hæstv. forseti. Við styðjum málið, enda gríðarlega mikilvægt, og vonandi að þetta komist í gagnið sem fyrst.
Herra forseti. Hér er á ferðinni mjög mikilvægt mál sem við í Samfylkingunni styðjum að sjálfsögðu. Þó er einn hængur á, ákveðið hefur verið að þeir sem njóta þessara réttinda eigi bara rétt á 90% af grunnlífeyri, 90% af 250.000 kr., í stað þess að hafa þetta fullan rétt. Fram kom í upplýsingum frá ráðuneytinu að það eru líklega þrír einstaklingar á ári sem eiga fullan rétt á þessu og heildarkostnaður ríkissjóðs verður 14 millj. kr. á ári fyrir þessa einstaklinga. Ég held að við hefðum alveg getað splæst í að leyfa þeim að fá fullan lífeyri, sem eru 250.000 kr. rúmar. En við styðjum þó þessa tilraun.
Herra forseti. Við greiðum atkvæði um mjög gott mál varðandi félagslegan viðbótarstuðning fyrir þá sem eru verst settir í hópi aldraðra. Lengi hefur verið beðið eftir þessu máli. Hér er verið að styrkja framfærslu aldraðra sem búsettir eru hér á landi og eiga engan eða lítinn rétt í lífeyriskerfinu eða almannatryggingakerfinu. Í þessum hópi, sem á takmörkuð réttindi og treyst hefur mikið á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, eru konur fleiri en karlar og 50% eru erlendir ríkisborgarar, 67 ára og eldri með búsetu á Íslandi og hafa búið við mjög kröpp kjör. Þetta er gott mál og ég er mjög ánægð með að við séum að styðja þarna við þá hópa sem eru verst settir í samfélagi okkar og löngu kominn tími til.
Virðulegur forseti. Hér er stórfurðulegt mál á ferðinni. 90% ríkisborgari, mér líst ekkert á það, ég vil hafa það 100%. Það sem er sorglegast við þetta mál er hversu arfavitlaust það er unnið, en ég styð það 100%. Hvernig er það arfavitlaust unnið? Jú, við erum að búa til 90%, búa til flækjustig, gífurlegt flækjustig, krónu á móti krónu. Hvað kostar það? Það kostar 70 milljónir fyrsta árið, til að spara hvað? Ef við hefðum sleppt því þá hefði það bara kostað 15 milljónir. Við hefðum sparað okkur 50 milljónir við að hafa einfalt kerfi. Erum við ekki alltaf að tala um að reyna að einfalda almannatryggingakerfið? Hvenær ætlum við að skilja það að við einföldum það ekki með 90%, við einföldum það ekki með því að taka upp krónu á móti krónu aftur? Þetta er alveg fáránlegt mál. En ég styð það og ég vona að við breytum þessu eins fljótt og hægt er.
Virðulegur forseti. Seint og um síðir kemur þetta frumvarp í þingsal til atkvæðagreiðslu, um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða, en starfshópur um verkefnið lauk störfum og skilaði tillögum fyrir u.þ.b. tveimur árum. Á Íslandi lifa yfir 3.000 manns 65 ára og eldri undir fátæktarmörkum, hafa takmörkuð réttindi í almannatryggingakerfinu vegna búsetu eða uppruna erlendis, hafa lítil lífeyrisréttindi og lítið annað en bætur almannatrygginga. Hér er gott skref í átt til þess að viðurkenna og opna augun fyrir því að Ísland er fjölþjóðlegt og fjölmenningarlegt samfélag. Auðvitað hefði átt að stíga skrefið til fulls en það er mjög líklegt að hópur öryrkja sé í svipuðum sporum og þar þarf líklega að verða bragarbót á. Þetta er gott mál og við gleðjumst yfir því, jafnaðarmenn, sannarlega.
Hæstv. forseti. Við munum sitja hjá í þessu máli. Við teljum nauðsynlegt að endurskoða þessi lög í heild þar sem flækjustigið er orðið töluvert og vinda þarf ofan af því, sérstaklega í ljósi síðustu atburða í kórónuveirufaraldrinum og alls sem birtist okkur þar.
Forseti. Þetta er enn eitt málið sem kemur til okkar þar sem ekki er gert mat á áhrifum á persónuvernd, sem er frekar slæmt því að þarna á Vinnumálastofnun að hafa aðgang að upplýsingum frá lögreglunni. Það er mikilvægt að gera mat á áhrifum á persónuvernd og tilgreina sérstaklega hvaða upplýsingum stofnunin á að hafa aðgang að. Það var ekki gert fyrir fram eins og á að gera samkvæmt lögum þannig að heimildin verður allt of opin og ég geri athugasemdir við það. Við sitjum því hjá. Einnig er ekki tekið á mikilvægustu atriðunum, að hækka grunnfjárhæð atvinnuleysisbóta og skoða hvort við eigum ekki að afnema þessi skilyrði alveg af því að það yrði hiklaust mun skilvirkari framkvæmd ef við hefðum ekki eftirlit með öllum sem eru á atvinnuleysisbótum.
Forseti. Hér er verið að greiða atkvæði um að Vinnumálastofnun hafi aðgang að upplýsingum frá lögreglunni. Við teljum algjörlega óljóst að yfir höfuð sé þörf á því og það hefði þurft að gera mat á áhrifum á persónuvernd áður en sú ákvörðun var tekin.
Hæstv. forseti. Við styðjum þetta mál um notendaráð sem mér finnst afar mikilvægt. En ég vil bara koma hingað upp og segja að það er jafn mikilvægt að fá laun fyrir að sitja í notendaráði fatlaðs fólks og í öðrum ráðum. Þannig að ég vil ítreka að það má gjarnan vera launað og á að vera launað.
Herra forseti. Ég styð þessa málsmeðferð en var með fyrirvara á málinu vegna þess að mér þykir hafa gengið seint að klára það. Við meðferð nefndarinnar hafa komið fram málefnalegar ástæður fyrir því að það þurfi að skoða eilítið betur. Ég treysti því að það verði gert nú í sumar þannig að við getum klárað málið strax í haust.
Herra forseti. Ég var með fyrirvara á nefndaráliti meiri hlutans í þessu annars ágæta máli og fyrirvarinn var einmitt út af þessari breytingartillögu meiri hlutans. Við í Samfylkingunni erum sammála því að taka út úr lögunum heimild til undanþágu með afar óskýrum viðmiðum. Við erum sem sagt sammála hæstv. ráðherra en við greiðum atkvæði á móti tillögu meiri hlutans.
Herra forseti. Ég vil koma hingað upp til að fagna því að þetta frumvarp fái brautargengi. Ég vil líka fagna því sérstaklega að í nefndinni tókst ágætt samstarf. Við hv. þm. Oddný Harðardóttir undirrituðum nefndarálitið með fyrirvara þar sem við töldum að ekki væri gengið nógu langt varðandi fjármögnun og ítrekuðum að lánsskilyrði þyrftu að vera þannig að fyrirtæki gætu nýtt sér þessa möguleika á fjármögnun. Þau gleðilegu tíðindi urðu, bæði í nefndinni og síðar í hv. fjárlaganefnd, að talsverðu fjármagni var bætt við eftir alla þá umræðu og því vil ég fagna sérstaklega.
Herra forseti. Fyrir helgi, við 2. umr. um þetta mál, 718. mál þingsins, loftlagsmálin, tókst mér, sem staðgengli fyrir hv. framsögumann Kolbein Óttarsson Proppé, í ræðunni stuttu þar sem ég gerði grein fyrir nefndaráliti meiri hluta hv. umhverfis- og samgöngunefndar, að vísa í rangt þingskjal, þ.e. ekki í þskj. 1752 sem á við málið. Ég biðst afsökunar á þessum mistökum sem enginn tók reyndar eftir umrætt kvöld. [[Hlátur í þingsal.]]Þetta var síðasta mál á dagskrá á þessum langa föstudegi, skilningarvitin dofin og við hæstv. forseti einir í salnum. Ég tel þó að þetta hafi ekki komið að alvarlegri sök og veit að ég mun greiða atkvæði á eftir með öll skilningarvitin opin og málið kemst í höfn.
Forseti. Ég vil fagna því að við séum að gera þetta mál að lögum. Hér eru íslensk stjórnvöld að taka sjálfviljug upp innri reglur Evrópusambandsins varðandi loftslagsmál sem falla utan EES-samningsins en leggja ekki fram sjálfstætt tölulegt markmið um samdrátt í losun innan ramma Parísarsamningsins. Hér er með öðrum orðum verið að lögbinda markmið sem við þurfum í raun ekki að lögbinda en við stígum sjálfviljug það skref. Hér er því ekki innleiðing á reglugerðum, þetta er ekki komið svo langt, heldur erum við að stíga það skref að vera á undan áætlun í því og festa í lög okkar þau markmið sem þarna eru. Það sýnir mikinn metnað ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í loftslagsmálum.
Virðulegur forseti. Í þessu máli þar sem fjallað er um skuldbindingar og losunarheimildir munum við í Miðflokknum sitja hjá við atkvæðagreiðsluna. Meginathugasemdir okkar hafa ítrekað komið fram í umræðu um þetta mál. Í fyrsta lagi þykir okkur skynsamlegt að ganga aðeins hægar um þær dyr að innleiða regluverk sem leggur viðbótarkostnað á atvinnulífið. Þetta mál hefur m.a. verið rökstutt með því að hér sé um töluverða einföldun að ræða hvað varðar utanumhald fyrirtækja og kerfisins í heild sinni. En einföldunin er svo mikil að ráða þarf töluvert af starfsfólki til opinberra stofnana, Umhverfisstofnunar, Skógræktarinnar og Landgræðslunnar, svo að eitthvað sé nefnt. Við það gerum við alvarlegar athugasemdir.
Virðulegi forseti. Loftslagsmál eru óumdeilanlega stærsta og brýnasta viðfangsefni samtímans. Ég tek glaður þátt í öllum umbótum í þeim málum, þ.e. að við tökumst af myndugleik á við þau verkefni sem fyrir okkur liggja og styð þetta frumvarp heils hugar.
Forseti. Þetta er orðið hið ágætasta mál og unnið í fínu samráði innan nefndarinnar. Ég vildi bara vekja athygli á því að nefndin náði saman um skýr skilaboð til ráðherra um að hefja heildarendurskoðun á þessum lögum því að þau eru gríðarlega flókin og óskilvirk. Ég vildi bara vekja athygli á því og hvetja ráðherra þar til dáða.
Virðulegur forseti. Ég styð frumvarp þetta en var með fyrirvara á nefndaráliti. Ég tel brýnt að heildarendurskoðun laganna fari fram svo fljótt sem verða má, eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á. Ég tel að efla eigi nærþjónustu á þeim sviðum sem lögin ná til eftir því sem best við á. Markmið stjórnvalda með lagabreytingunni var að einfalda lögin í þágu fyrirtækja og almennings, eins og það var látið heita, með því að fella út tugi ákvæða sem eru starfsleyfisskyld og eftirlitsskyld hjá fyrirtækjum en hætta var á að það hefði jafnvel snúist upp í andhverfu sína. Fyrirvari minn sneri líka að einum þætti sem óvíst var hvort héldist inni en það var eftirlit með vinnubúðum og þar með aðbúnaði erlends verkafólks. Þar er pottur brotinn, svo ekki sé meira sagt, og þar höfum við sennilega upplifað mjög sorgleg dæmi nýverið. Þessi ákvæði haldast inni og hér þarf að bæta í og herða eftirlit.
Herra forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun og lögum um ríkisábyrgðir, svokallaðan Ferðaábyrgðasjóð. Þeir sem flytja málið eru sú sem hér stendur og hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Sigurður Páll Jónsson. Megininntak þessa máls er að stofna eigi Ferðaábyrgðasjóð til að bregðast tímabundið við neikvæðum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru á starfsemi skipuleggjanda eða smásala og tryggja hagsmuni neytenda. Sjóðurinn skal vera í vörslu Ferðamálastofu sem einnig tekur ákvarðanir um greiðslur úr sjóðnum. Ríkissjóður ber ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins. Ráðherra er heimilt með samningi að fela hæfum aðila þjónustu við sjóðinn. Ég ætla að stikla á stóru í þessu máli og vísa til gildandi réttar varðandi lög um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun sem tóku gildi 1. janúar 2019 og eru sett til innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 25. nóvember 2015 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Pakkaferð er samsetning a.m.k. tveggja mismunandi tegunda ferðatengdrar þjónustu vegna sömu ferðar sem felur í sér a.m.k. tvennt af eftirfarandi: flutning farþega, gistingu, leigu bifreiða eða bifhjóls, eða aðra ferðatengda þjónustu sem er ekki í eðlilegum tengslum við farþegaflutning, gistingu eða leigu ökutækja. Í 12. gr. tilskipunarinnar er kveðið á um rétt ferðamanna til fullrar endurgreiðslu án ótilhlýðilegrar tafar og eigi síðar en 14 dögum eftir að pakkaferð er aflýst eða hún afpöntuð vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna. Af framangreindu leiðir að ferðaskrifstofum sem hafa selt pakkaferðir sem hafa verið afpantaðar eða þeim aflýst vegna útbreiðslu kórónuveirunnar ber að endurgreiða ferðamönnum allar greiðslur innan 14 daga frá aflýsingu eða afpöntun. Vandi ferðaskrifstofa vegna heimsfaraldursins kórónuveirunnar hefur verið verulegur og faraldurinn haft mikil áhrif á ferðaþjónustu um allan heim og hafa íslensk fyrirtæki í ferðaþjónustu ekki farið varhluta af þeim. Það hefur verið gripið til ýmissa aðgerða hér á landi til að mæta þeim vanda jafnt sem í öðrum ríkjum Evrópu. Í flestum ríkjum Evrópu hafa ekki verið gerðar breytingar á lögbundnum rétti neytenda til fullrar endurgreiðslu en ferðaskrifstofum veitt aðstoð við endurgreiðslukröfur. Með frumvarpinu er lagt til að stofnaður verði sérstakur sjóður, Ferðaábyrgðasjóður, sem hafi það eina hlutverk að endurgreiða ferðamönnum þær greiðslur sem þeir eiga rétt á vegna pakkaferða sem hefur verið aflýst eða verið afpantaðar vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna, og eftir atvikum ferðaskrifstofum hafi þær þegar endurgreitt ferðamönnum. Þannig er tilgangur sjóðsins skýrlega afmarkaður og honum aðeins ætlað að bregðast við tímabundnum vanda ferðaskrifstofa vegna heimsfaraldurs kórónuveiru sem við þekkjum öll en jafnframt að gæta innbyrðis jafnræðis milli þeirra. Það stendur til af hálfu stjórnvalda að endurskoða fyrirkomulag trygginga vegna sölu pakkaferða. Hefst sú vinna trúlega strax á haustmánuðum og verður m.a. litið til fyrirkomulags á Norðurlöndum í því sambandi. Ég sem framsögumaður þessa máls og formaður atvinnuveganefndar, en meiri hluti hennar flytur þetta mál, vil gera þingheimi grein fyrir því að í vinnu ráðuneytisins hafa komið fram betri og skilvirkari útfærslur á því meginmarkmiði að styðja við ferðaskrifstofur, greiða neytendum til baka fyrir þær ferðir sem ekki hafa verið farnar og uppfylla þar með lög um pakkaferðir. Fyrir liggur tillaga þess efnis sem mun verða flutt af meiri hluta atvinnuveganefndar. Ég tel því rétt að við vísum málinu aftur til atvinnuveganefndar þar sem fyrir liggur tillaga um betri og skilvirkari útfærslu á þessu sama markmiði. Ég óska eftir því að málinu verði vísað til atvinnuveganefndar og að við tökum sem fyrst fyrir nýja útfærslu og komum því aftur inn í þing til umræðu. Ég boða það að fundur í atvinnuveganefnd verður auglýstur innan mjög skamms tíma og við reynum að vinna þetta hratt og vel þar sem mikil samstaða er um að koma frumvarpinu í gegn á þessu þingi til að mæta neytendum og erfiðleikum þeirra ferðaskrifstofa sem hafa orðið illa úti vegna kórónuveirufaraldursins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég vil staldra aðeins við umsögn frá Neytendasamtökunum þar sem þau koma því á framfæri að ekki sé ljóst hvort þeir sem hafa þegar þegið inneignarnótu frá ferðaskrifstofum eigi rétt á að fá greitt í gegnum þennan sjóð. Ég held að það sé svolítið mikilvægt að fá það fram. Það er nefnilega þannig að örugglega einhverjir og jafnvel margir hafa þegið slíkar inneignarnótur í þeirri trú að ekkert annað væri í boði. Ef hv. þingmaður gæti farið yfir það hvort taka eigi á þessu máli væri það gott.
Herra forseti. Það var ágætt að hv. þingmaður kæmi með þessa spurningu því að þessu verður mætt. Þeir neytendur sem hafa nú þegar þegið inneignarnótur og óska eftir því að fá frekar endurgreitt geta fengið endurgreitt ef þeir óska þess. Það verður jafnræði í þeim efnum. Ég held að það sé búið að búa mjög vel um þessi mál eins og þau líta út í endanlegri útfærslu í þeirri breytingartillögu við málið sem við munum fara yfir í atvinnuveganefnd á eftir. Það er bara skýrt svar: Þeim verður mætt.
Herra forseti. Það er gott að heyra. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og að koma skilmerkilega á framfæri að þessu verði mætt, að þeir sem hafa fengið inneignarnótur geti þá fengið þær endurgreiddar. Það er önnur athugasemd sem kemur frá Neytendasamtökunum í umsögn þeirra. Þeir ræða um útskriftarferðir og aðrar slíkar, að ferðaskrifstofurnar hafi gert sérstakar breytingar á þeim, breytt áfangastað og jafnvel fært til ferðirnar o.s.frv. Gæti hv. þingmaður aðeins komið inn á það? Ef verið er að breyta ferðum ber ferðaskrifstofu, eins og segir í umsögn Neytendasamtakanna, „að tilkynna farþegum um fyrirhugaðar breytingar og veita þeim hæfilegan frest til að samþykkja eða hafna. Sé breytingin veruleg“ - eins og getur verið um að ræða í mörgum tilfellum - „getur ferðamaður afpantað ferðina á grundvelli 13. og 14. gr. laga um pakkaferðir.“ Hann getur þá væntanlega fengið endurgreiðslu. Gæti hv. þingmaður aðeins farið yfir þennan þátt málsins sem Neytendasamtökin hafa lýst áhyggjum yfir?
Herra forseti. Neytendasamtökin fengu kynningu á málinu eins og það lítur út núna. Málið á eftir að taka breytingum eins og ég hef boðað. Ég fer betur yfir útfærsluna þegar við mælum fyrir því aftur í framhaldinu. Mörgu sem lýtur að því sem hv. þingmaður nefnir er verið að reyna að mæta í nýrri útfærslu. Það er líka verið að skoða að lengja tímabilið sem áætlað er að nái yfir þennan tíma, frá 12. mars til 30. júní eins og þetta frumvarp gerir ráð fyrir. Hugur okkar stendur til að lengja það um einn mánuð. Við horfum til þess að íþróttaferðir unglinga hafa verið skipulagðar t.d. í júlí. Þó að byrjað sé að fljúga á viðkomandi staði hafa mót t.d. verið felld niður. Þegar ég mæli fyrir breytingartillögunni kem ég frekar inn á nánari útlistun á því hvernig aðilar uppfylla skilyrði til að eiga rétt á endurgreiðslu frá ferðaskrifstofu.
Forseti. Ég er sá eini í nefndinni sem er ekki með á málinu vegna þess að eins og það var lagt fram núna gat ég ekki alveg verið á því. Svo nefndi hv. þingmaður að hér á eftir komi fram breytingartillögur. Við förum kannski yfir hvaða breytingar það eru. Ég gæti verið á málinu eins og það yrði eftir breytingartillögurnar en það er orðið of seint fyrst þetta er komið í 1. umr. Og það var ekki lagt fram þannig. Mér sýnist því að þetta sé bara að verða nokkuð gott. Upprunalega er vandamálið það að fyrirtæki, sem eru búin að kaupa ferðirnar o.s.frv. og selja síðan öðrum þessar pakkaferðir, verða að endurgreiða. Lausnin sem átti að fara í var að láta neytendur skipta á kröfu sinni, sem er eignarréttarvarin, og inneignarnótum. Við stoppuðum það í atvinnuveganefnd með því að fara yfir stjórnarskrárvinkilinn á því máli og það var vel gert. Í frumvarpinu sem nefndin leggur fram eru tvö atriði sem mögulega gætu stangast á við eignarréttinn. Annars vegar það að ef neytendur geta farið beint til Ferðamálastofu og óskað eftir því að fá endurgreitt sé komið á lánasamband milli Ferðaábyrgðasjóðs og ferðaskrifstofanna sem þær myndu kannski ekki sætta sig við. Hins vegar það að kröfurnar sem yrðu til gætu verið framar í forgangsröðinni en þær kröfur sem aðrir ættu kannski á fyrirtækin og þar af leiðandi gætu þeir aðilar ekki sætt sig við þetta. Með þessum breytingartillögum, ef ég skil þær rétt, hv. framsögumaður málsins, Lilja Rafney Magnúsdóttir, geta neytendur farið á ferðaskrifstofurnar og óskað eftir endurgreiðslu en ferðaskrifstofurnar geta síðan sótt í Ferðaábyrgðarsjóð, sem einfaldar allt, og aðeins fengið þessa peninga með því skilyrði að þær greiði þá út. Það varði hegningarlög að greiða neytandanum ekki strax. Þetta tryggir í rauninni það að fjármagnið fari þessa leið. Ríkið eignast kröfur og verndar eignarréttindi sín. Það er að mestu leyti þannig enda skellur líklega tiltölulega lítið á ríkissjóði. En þetta væri ferlið. Það myndi tryggja eignarréttinn vegna þess [[Forseti hringir.]]að ferðaskrifstofurnar sjálfar væru ekki þvingaðar í þetta lánafyrirkomulag hjá ríkinu. [[Forseti hringir.]]Þær myndu sækjast eftir því og hafa heimild til þess til að greiða neytendum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alltaf mjög gott þegar hv. þingmenn svara sjálfum sér í eigin andsvari. Mér heyrist að hv. formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Jón Þór Ólafsson, hafi gert það með góðu móti núna, að svara andsvarinu. Ég get bara sagt að ég tek algjörlega undir andsvar hans. Skilningur minn á málinu er með sama hætti og hann lýsti hér. Mér finnst þessi nýja útfærsla sem við ræðum í atvinnuveganefnd í dag, og ég mun mæla fyrir hér í framhaldinu, tryggja enn betur að málið standist stjórnarskrá og EES-rétt og annað sem við létum líka skoða í þessu frumvarpi og hefur verið skoðað út frá þeirri forsendu í þeim breytingartillögum sem eru boðaðar. Ég tel að málið hafi batnað enn frekar og verið einfaldað eins og hægt er og að neytendur þurfi ekki að fara einhverja fjallabaksleið heldur eigi bara sinn rétt gagnvart viðkomandi ferðaskrifstofu. Ef það gengur ekki eftir er ferðaskrifstofan auðvitað komin á einhvern vondan stað og þarf að ganga að tryggingum sínum ef svo ber undir. En ég ber miklar væntingar til þess að þetta gangi hratt og vel fyrir sig eins og nýja útfærslan hljóðar.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp meiri hluta atvinnuveganefndar til laga um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, nr. 95/2018, og lögum um ríkisábyrgðir, nr. 121/1997. Hæstv. ferðamálaráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, kom fram með frumvarp, í mars ef ég man rétt, til breytinga á þessum sömu lögum til að bregðast við þeirri óvenjulegu stöðu sem er komin upp vegna Covid-19 og algers hruns í ferðaþjónustu. Því miður kom í ljós fljótlega eftir að nefndin hóf umfjöllun sína að sú leið sem lögð var til þar var algerlega ófær og braut að öllum líkindum í bága við bæði stjórnarskrá og EES-samninginn. Þá er auðvitað óásættanlegt hvernig sú leið gekk mjög á réttindi neytenda. Hins vegar er þetta mál sem við fjöllum um í dag mun betra og í raun óskiljanlegt að þessi leið hafi ekki verið valin strax í upphafi. En hvað um það, hún er komin fram og vonandi náum við að gera hana þannig úr garði að hægt verði að ljúka málinu hratt og örugglega og tryggja bæði hagsmuni neytenda og ferðaþjónustunnar í þeirri stöðu sem upp er komin. Herra forseti. Það eru fjögur atriði sem mig langar að impra hér á. Svo mun ég auðvitað fylgja þessum atriðum eftir í störfum nefndarinnar. Í fyrsta lagi má velta fyrir sér, eins og fram kom í máli framsögumanns nefndarinnar, hvort þetta tímabil ferðalaga, sem er 12. mars til 30. júní, sé nægjanlegt. Eins og komið hefur fram er ljóst að þó að ferðalög milli landa séu að einhverju leyti komin af stað verða þau áfram takmörkunum háð og enn verða umtalsverðar raskanir á ferðum eftir 30. júní sem falla undir 14., 15. og 16. gr. laganna. Sömuleiðis er ljóst að í ýmsum þessara ferða er grundvöllurinn fyrir ferðinni dottinn upp fyrir eins og t.d. gagnvart íþróttaferðum þar sem mót hafa verið felld niður, kóraferðum þar sem mót hafa verið felld niður og fleira mætti telja upp. Þá eru einnig enn ótaldar ferðir til landa sem landlæknir varar sérstaklega við. Í öðru lagi, herra forseti, mun nefndin mögulega þurfa að árétta í nefndaráliti stöðu þeirra sem hafa þegið inneignarnótu frá ferðaskrifstofum, eins og hv. formaður atvinnuveganefndar kom inn á áðan, og hvort möguleiki sé fyrir þá einstaklinga að fá inneign sína út greidda en einhverjir neytendur kunna að hafa þegið inneignarnótur í þeirri trú að ekki væri annað í boði. Eftir því sem mér skilst er þetta í rauninni tryggt í neytendalögum en ég held að það færi vel á því að nefndin myndi ítreka það í nefndaráliti sínu og vekja athygli á því. Í þriðja lagi munum við í Samfylkingunni styðja það, eins og í öðrum Covid-málum, að sett verði einhver skilyrði fyrir lánveitingu. Þannig er lágmark að útiloka að þeir sem nýta sér skattaskjól og aflandsfélög fái stuðning úr ríkissjóði eins og við í Samfylkingunni höfum lagt til við önnur mál. Einnig hefði hér verið tækifæri til, eins og í öðrum Covid-málum, að setja skilyrði um áætlun í loftslagsmálum fyrir lánveitingu. Með því skilyrði myndu stjórnvöld setja loftslagsmálin í alvöru á dagskrá og krefjast þess um leið að fyrirtæki geri það einnig. Í fjórða lagi tel ég að það væri mjög gagnlegt og mikilvægt ef nefndin fjallaði sérstaklega um rétt neytenda í tilvikum þegar ferðaskrifstofur ákveða einhliða verulegar breytingar á pakkaferðasamningum, svo sem að færa ferð fram á næsta ár, en samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga um pakkaferðir getur ferðamaður afpantað ferðina sé veruleg breyting gerð á henni, eins árs seinkun væri t.d. gott dæmi um það. Í rauninni er þetta í lögunum en ég tel, eins og ég nefndi áðan, mikilvægt að við fjöllum sérstaklega um það í nefndarálitinu. Herra forseti. Mikilvægi ferðaþjónustunnar fyrir íslenskan efnahag leynist engum sem hefur fylgst með síðustu ár. Þetta hefur verið hratt vaxandi atvinnugrein. Margir höfðu ekki trú á þeirri atvinnugrein til að byrja með, en staðan á síðasta ári var samt sem áður sú að þetta var langmannfrekasta atvinnugreinin og skilaði mestum útflutningstekjum fyrir land og þjóð. Um áramót hefðu líklega fáir veðjað á að þetta yrði staða ferðaþjónustunnar nú og ekki bara hér heldur um allan heim. Það er ekki eins og Ísland hafi eitthvað dottið úr tísku heldur er það náttúrlega Covid sem hefur þessi áhrif, eins og allir vita. En alveg eins og við teljum sjálfsagt að styðja við aðrar atvinnugreinar, samanber sjávarútveginn í aflabresti, ætti að vera sjálfsagt að styðja við ferðaþjónustuna í því sem ég myndi telja að væri nú þeirra aflabrestur. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu um of. Nefndin mun að lokinni þessari umræðu taka málið til sín aftur og fjalla um þessi atriði og fleiri sem koma fram í umræðunni og í umsögnum um málið. Það er mikill vilji meðal nefndarmanna til að vinna þetta mál hratt og vel og mun sá vilji vonandi skila sér í samstöðu um að klára málið á þann hátt að það gagnist bæði neytendum og ferðaþjónustunni.
Virðulegi forseti. Þetta er að mörgu leyti ljómandi mál sem við ræðum. Það er dæmi um mál þar sem þingmenn og þingnefndin eru að bjarga andliti ríkisstjórnarinnar. Málið sem var upphaflega lagt fram fyrir næstum því þremur mánuðum og varðaði svonefndar inneignir hjá ferðaskrifstofum og inneignarnótur var í hróplegri andstöðu við stjórnarskrána, við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, í hróplegu ósamræmi við allan neytendarétt og öll neytendasjónarmið, svo að ég tali nú ekki um EES-réttinn. Það var eiginlega hálfneyðarlegt að hlusta á hvern sérfræðinginn á fætur öðrum, fyrir utan náttúrlega umsagnir, t.d. frá ASÍ og Neytendasamtökunum, um málið sem var lagt upp með af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er svolítið undarlegt að málið hafi farið án athugasemda í gegnum ríkisstjórnarflokkana og það er mér í rauninni mjög mikið umhugsunarefni. En gott og vel, við erum að ræða málið sem á að skera ríkisstjórnina úr snörunni. Það kom líka skýrt fram í tengslum við málið að aðstæður í ferðaþjónustu sem tengjast þessum pakkaferðum hefðu ekki orðið svona óvissar og ruglingslegar - og í rauninni voru bæði neytendur og ferðaþjónustan dregin svolítið á asnaeyrunum af því að engin svör komu, hvorki frá ráðherra né ríkisstjórn. Það hefði verið hægt að koma í veg fyrir mikið óhagræði og ójafnræði sem skapaðist á þessum tíma gagnvart annars vegar þeim einstaklingum sem fengu inneignarnótur afhentar og hins vegar þeim sem tóku ekki þátt í því að fá inneignarnóturnar. Það eru nokkur sjónarmið sem skipta máli. Ég vil taka undir allt sem hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir sagði áðan og gera orð hennar að mínum varðandi ferðaþjónustuna. Það þarf að tryggja starfhæfi og umsvif ferðaþjónustunnar með einhverjum hætti. Það þarf að halda fyrirtækjunum á lífi. Að mínu mati er margt í þeim efnum sem þingið og ríkisstjórnin hafa gert vel. Reynt hefur verið að koma fyrirtækjum innan ferðaþjónustunnar inn í svokallað híði. Sumt hefur mistekist en annað tekist ágætlega. Varðandi ferðaþjónustufyrirtæki sem standa frammi fyrir því að fá úrlausn sinna mála vegna pakkaferða er lykilatriði að við reynum líka að halda þeim á lífi, veita þeim tækifæri. Það þurfti að sinna því að lausafjárstaða þeirra yrði tryggð. Það þurfti að leysa það. En það leysist náttúrlega ekki með því að ganga á eignarréttinn, eins og ríkisstjórnin lagði upphaflega til. Það þarf líka að hyggja sérstaklega að rétti neytenda. Það var ekki gert í upphaflega málinu en verið er að gera það hér með ótvíræðum hætti. Ekki síst höfum við fengið vilyrði, eða blessun í rauninni, frá EES eða ESA um að þessi leið sé tæk og ég vil fagna því sérstaklega. Þetta mun hafa í för með sér tímabundinn útgjaldaauka en á móti kemur að ríkið á síðan endurkröfu á ferðaþjónustufyrirtækin á einhverjum tíma í gegnum það fyrirkomulag sem boðað er í nefndinni. Svigrúmið er því til staðar innan rammans sem er nú þegar markaður í fjárauka. Með þessu skrefi erum við því ekki að stíga inn á ramma fjáraukalaga. Það er aldrei rangur tími, virðulegur forseti, til að taka upp réttan málstað og mér finnst nefndin vera að gera það. Það er tvennt sem okkur ber að hafa sérstaklega í huga eftir athugasemdir gesta við mál nefndarinnar. Annars vegar voru eðlilegar þær áhyggjur ferðaþjónustuaðila að tíminn fram í júní, sem af hálfu ráðuneytis og meiri hluta nefndarinnar var ætlaður í að hjálpa þeim og koma til móts við þá, væri of skammur. En ég vil fagna því sérstaklega að formaður nefndarinnar boðaði hér að verið sé að víkka út þann tímaramma þannig að hann verði a.m.k. til loka júlí. Vonandi skoðum við þá hugsanlega hvort ágúst komi líka til greina. Framlengingin mun þýða að ferðaþjónustufyrirtæki í pakkaferðum geta komið til móts við íþróttahópa, kóra og alls kyns slíka hópa sem hafa keypt sér pakkaferðir. Ég tel það afar mikilvægt og þýðingarmikið fyrir einmitt þessa neytendur og þessa hópa. Það verður vonandi afgreitt á eftir á fundi atvinnuveganefndar. Hins vegar var upphaflega var lagt upp með það í þessu frumvarpi af hálfu ráðuneytisins og meiri hlutans að þetta næði bara til þeirra sem hefðu ekki fengið greitt, sem sagt ekki til ferðaþjónustufyrirtækja sem þegar hefðu lagt út fyrir og komið strax til móts við neytendur og greitt þeim út ferðirnar. Því varð til ákveðið ójafnræði. Það getur hugsanlega skaðað jafnrétti á samkeppnismarkaði. Þess vegna vil ég fagna því sem nefndin hefur síðan gert og breytt frá tillögum ráðuneytisins, þ.e. að þetta lánafyrirkomulag til ferðaskrifstofa sem frumvarpið felur í sér nái jafnt til þeirra ferðaskrifstofa sem hafa ekki endurgreitt pakkaferðir og til þeirra sem hafa endurgreitt pakkaferðir. Við erum því að auka jafnræði meðal þeirra og þar með að stuðla að því að samkeppnissjónarmið og neytendasjónarmið séu virk á þessum markaði. Þrátt fyrir allar ambögurnar sem voru í framsetningu málsins af hálfu ríkisstjórnarinnar var að öðru leyti nokkuð gaman og áhugavert að vinna málið og fá aukna innsýn inn í fjölbreytta starfsemi ferðaskrifstofanna. Mikið hefur verið rætt um nýsköpun og að auka þurfi nýsköpun. Ég vil undirstrika það sem ég hef sagt hér áður að það er ekki síst nýsköpun í ferðaþjónustu sem við höfum upplifað á síðustu árum með uppgangi atvinnugreinarinnar. Við erum að sjá alls konar nýbreytni og nýsköpun í ferðaþjónustu innan lands. Við erum að sjá ferðaþjónustufyrirtæki bjóða upp á ýmsa möguleika sem okkur hefði ekki dottið í hug hér á árum áður. Þannig gerum við á hinum frjálsa opna markaði, þannig verða sprotarnir til og þannig verða möguleikar til, til að efla verðmætasköpun innan mikilvægrar atvinnugreinar eins og ferðaþjónustan er. Þó að hún sé í mikilli lægð núna hef ég fulla trú á því að ferðaþjónustan til skemmri og lengri tíma muni ná sér. Hún verður ekki eins en hún mun ná sér og hún verður áfram ein af grundvallaratvinnugreinunum okkar því að við erum með vöru, Ísland, sem enginn annar getur boðið upp á. Við þurfum að læra svolítið af reynslunni og skoða þetta en það sem ekki má gera er, eins og mér hefur stundum fundist, að einstaklingar tali ferðaþjónustuna niður. Ég vil ekki taka þátt í því. Ég tel mikilvægt að við nýtum tækifærið til að örva hagvöxt og ég held að við munum geta náð því með því að efla og styrkja ferðaþjónustuna. Þess vegna er mikilvægt að við höldum fyrirtækjunum innan ferðaþjónustunnar gangandi. Það verður hagræðing innan ferðaþjónustunnar, það er ekki spurning. Fyrirtæki munu leggja upp laupana og hafa þegar hætt starfsemi eða orðið gjaldþrota. Það er í sjálfu sér ekki slæmt á heildina litið svo lengi sem við lærum af reynslunni og reynum að nýta til hins betra og samþætta þá sprota sem hafa vaxið innan greinarinnar. Hér erum við með mál sem veitir mikilvægum þætti í ferðaþjónustunni möguleika á að halda starfsemi áfram og bæta starfsemi sína, bjóða upp á fjölbreytta þjónustu en ekki síður erum við með mál sem tryggir rétt neytenda. Það skiptir gríðarlega miklu að skilaboðin frá Alþingi séu skýr, að við séum öll, sama í hvaða flokki við erum, að huga að hagsmunum neytenda. Ég ætlaði í þessu tilviki að fá að klappa ferðaskrifstofunum, ekki síður Neytendasamtökunum og ASÍ en líka stjórnarandstöðuflokkunum sem héldu ríkisstjórnarflokkunum mjög við efnið og gáfu þeim ekki svigrúm til að klára þetta ömurlega mál sem þeir lögðu upp með. Það voru mjög skýr skilaboð til ríkisstjórnarflokkanna. Þeir fengu í rauninni lítið svigrúm til að taka þátt í öðru en því að bæta málið með þeim hætti að við erum hér með mál sem ég bind vonir við að við getum afgreitt nokkuð vel síðar í dag í þágu neytenda og í þágu atvinnulífsins. Og það er vel.
Forseti. Nú erum við komin með mál sem leysir það vandamál sem var upprunalega og hefur verið síðan það kom upp að ferðaskrifstofur, margar hverjar, gátu ekki greitt út pakkaferðir, þær höfðu ekki fjárhagslega burði til þess, eins og þeim bar að gera samkvæmt lögum. Vegna þess að þær höfðu ekki aðgang að tryggingarfé nema þær færu annaðhvort í rekstrarstöðvun eða gjaldþrot. Tillagan sem upprunalega var á borðinu var sú að láta neytendur sem höfðu keypt pakkaferðirnar, og höfðu eignarréttarvarðar kröfur samkvæmt lögum um að fá endurgreitt innan 14 daga, skipta út eignarréttinum sínum, hirt hann af þeim og gefið þeim inneignarnótur í staðinn. Þetta var ekki í boði. Þetta er dæmi um mál þar sem minni hlutinn getur tekið sig saman um að stöðva mál, sér í lagi þegar mikil hætta er á því að það brjóti stjórnarskrána. Ef minni hlutinn tekur sig saman getur hann stöðvað slíkt. Við kölluðum eftir stjórnskipunarsérfræðingum og kom einn sérfræðingur í eignarrétti, og það kom alveg í ljóst að þessi eignarréttur var neytandans. Hann átti kröfur á ferðaskrifstofur samkvæmt lögum, þessi krafa var eignarréttarvarin. Það að skipta henni út fyrir inneignarnótu þýddi það að verið var að svipta neytandann eignarréttinum, það er brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar nema það varði gríðarlega almannahagsmuni, það komi fullt verð fyrir og reynt verði á allar aðrar leiðir ef ekki kemur fullt verð fyrir o.s.frv. Þetta fengum við skýrt fram þannig að ljóst var að hægt var að fara aðra leið. Ég lagði fram breytingartillögu um að ferðaskrifstofur gætu, þrátt fyrir að þær væru ekki komnar í rekstrarstöðvun eða gjaldþrot, nálgast þetta tryggingarfé ef sýnt væri að þær myndu annars fara í rekstrarstöðvun eða gjaldþrot. Það myndi leysa um þennan greiðsluvanda ferðaskrifstofa. Þær gætu greitt neytendunum í staðinn fyrir að hirða bara eignarréttinn af þeim og láta þá fá inneignarnótu þess í stað. Það voru því til aðrar lausnir og þegar ljóst er að til eru aðrar lausnir en að ganga á eignarrétt fólks, þ.e. ef ekki er gætt meðalhófs, sem er brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar, þá þarf að leysa slíkt. En málið var bara fryst eða saltað í nefndinni. Nú er komin fram tillaga, sem var unnin í ráðuneytinu, sem verndar eignarréttinn og passar upp á það að ferðaskrifstofur, sem eru í lausafjárvanda, geti fengið aðgang að fjármagni til að endurgreiða neytendum. Allir græða á þessu. Það er möguleiki að ríkissjóður tapi eitthvað á því. Það er að sjálfsögðu einnig möguleiki að ríkissjóður græði eitthvað á þessu vegna þess að ríkissjóður er með miklu ódýrara fjármagn. Það ódýra fjármagn verður í formi lána frá Ferðaábyrgðasjóði til þessara fyrirtækja upp á 3,15% vexti. Ríkissjóður gæti tekið eitthvert högg á sig, gæti einnig grætt á þessu. Lausafjárstaða fyrirtækjanna reddast og neytendurnir fá endurgreitt samkvæmt eignarrétti sínum án þess að vera sviptir honum, sem er vel. Ástæðan fyrir því að ég er ekki með nefndinni á þessu máli - það var unnið í ráðuneytinu, tillaga kom til atvinnuveganefndar og nefndin leggur það fram - er sú að það var möguleiki á að þetta stæðist ekki alveg ákvæði um eignarrétt. Það var ólíklegt, en það var möguleiki. Og meðan það er möguleiki finnst mér skylt að láta stjórnarskrána, eignarréttinn í þessu tilfelli, njóta vafans. Hvað var það? Jú, það var að neytendur hefðu getað farið með sína kröfu og farið beint í Ferðaábyrgðasjóð og sagt: Við viljum fá endurgreitt. Þeir hefðu fengið það og við það hefði orðið til ný krafa sem ríkissjóður átti, sem var lán, ekki beint krafa heldur lán, til ferðaskrifstofunnar. Ferðaskrifstofan segir: Heyrðu, ég er komin í eitthvert lánasamband sem ég óskaði ekki eftir. Og gæti þar af leiðandi sagt: Heyrðu, þarna er verið að ganga á minn eignarrétt líka. Þetta lán lendir ofar í forgangsröðuninni en aðrar kröfur, öðruvísi en gjaldþrot. Aðrir sem hefðu eignarrétt eða kröfu á fyrirtæki sem færu í gjaldþrot gætu sagt: Heyrðu, það er verið að takmarka eignarrétt minn með lögum. Þessi leið verður ekki farin, en er í frumvarpinu eins og það liggur fyrir núna. En eins og hv. framsögumaður málsins, Lilja Rafney Magnúsdóttir, sagði verður málið tekið aftur til atvinnuveganefndar. Þetta verður lagað. Leiðin sem verður farin er sú að neytandinn fer beint til ferðaskrifstofu sinnar og segir: Ég vil fá endurgreitt. Ferðaskrifstofan getur þá sjálf farið og óskað eftir að fá þetta lán frá Ferðaábyrgðasjóði á 3,15% vöxtum til að endurgreiða neytandanum. Okkur sýnist að allur hvati sé til að gera það. Ferðaskrifstofur eru ekki þvingaðar til að gera það. Það er lykillinn varðandi stjórnarskrárvarinn eignarrétt hvað þetta varðar. Þær geta fengið þetta lán. Ein önnur ástæða fyrir því að ég vildi ekki vera með á málinu eins og það var lagt fram þá, var að þetta er ríkisstuðningur. Þarna eru fyrirtæki að fá ódýr lán hjá ríkinu, jafnvel þótt ríkið sé með ódýrari lán annars staðar og græði í millitíðinni, þá er þetta samt sem áður ríkisstuðningur sem verður að passa. Ríkið gæti tapað einhverju á þessu, ef það fær ekki fullar endurgreiðslur á kröfur o.s.frv. En ég vildi að settir væru einhverjir fyrirvarar eins og settir voru varðandi brúarlánin og önnur úrræði sem fyrirtækjum landsins hefur staðið til boða með alls konar ríkisstuðningi vegna Covid. Þetta er eitt af því, þetta er náttúrlega ríkisstuðningur vegna Covid. Ég vildi að einhvers konar fyrirvarar yrðu settir, t.d. að ekki væru stórar arðgreiðslur frá þessum fyrirtækjum, að forstjórar hefðu ekki ofurlaun og ekki væru tengd fyrirtæki eða undirfyrirtæki í skattaskjólum o.s.frv. Ég vildi slíka fyrirvara þarna inn. Það komu alveg sjónarmið á móti að þetta væri ekki alveg venjulegt, hin lánin og stuðningurinn sem hefur verið, brúarlánin og svona, þar sem hægt er að nota þessa fjármuni á miklu víðtækara sviði. Og í þessu tilfelli, ef fyrirtæki biðja um þetta lán þá fá þau lánið og verða að endurgreiða neytendum með lánunum en ekki að nota þau í neitt annað að viðlögðum refsingum, m.a. fangelsisrefsingu, þannig að það varðar hegningarlög að brjóta gegn því að nýta þetta fjármagn einvörðungu til að endurgreiða neytendum. Menn vildu meina að það væri tryggt hvert þetta færi og ekki væri hægt að misnota það. En ég vil samt hafa þessa fyrirvara þannig að þau fyrirtæki sem eru sannarlega að fá betri stöðu, fá ódýrt fjármagn frá ríkinu, séu fyrirtæki sem eru ekki búin að koma sér hjá því að borga í sameiginlega sjóði eða vera t.d. með einhver félög sem eru tengd skattaskjólum. En gott og vel. Þetta fer næstum því þá leið að ég hefði getað sagt að ég hefði viljað vera með á málinu. En það er frábært að atvinnuveganefnd stóð í lappirnar, stöðvaði upprunalega frumvarpið sem klárlega braut stjórnarskrána, fékk sérfræðinga til að athuga með þetta frumvarp, hvernig væri hægt að skjóta öllum lokum fyrir það að verið væri að brjóta eignarréttinn, stjórnarskrárréttinn, stjórnarskrána sem okkur þingmönnum er gert að halda. Og nú er þetta mál komið sem verður líklega farsælt fyrir alla, þar á meðal ríkissjóð. Ég vil þakka fyrir þessa meðferð á málunum og þakka atvinnuveganefnd fyrir samstöðuna um að verja eignarréttinn í þessu máli.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun og lögum um ríkisábyrgðir (Ferðaábyrgðasjóður) sem er núna hið besta mál. Frumvarpið sem kom áður inn var svo arfailla unnið að það braut lög og mér blöskraði svo hrikalega, þegar ég sá það frumvarp á sínum tíma, þar sem þeir sem voru að fara í ferðalag, hvort sem það voru unglingar, eldri borgarar eða aðrir, áttu að vera að lána ferðaskrifstofum það sem þeir voru búnir að setja inn á greiðslu fyrir ferðir. Mér blöskraði það mikið, þegar frumvarpið kom fram, að ég steig hérna uppi pontu og í fyrsta skipti síðan ég kom á þing reif ég bara viðkomandi frumvarp hér í ræðustól. Sem betur fer var það dregið til baka og nú kemur fram mun betra frumvarp frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Ég benti einmitt á það á sínum tíma að ef það væri vilji löggjafans að tryggja að ferðaskrifstofur yrðu ekki fyrir gífurlegu tjóni vegna þeirrar lögbundnu skyldu að endurgreiða ferðir sem eru felldar niður þá ætti ríkið að vera með sjóð og sjá um þetta. Það er auðvitað rétta leiðin ef vilji er til að gera það en það er eiginlega með ólíkindum að einhverjum skuli hafa dottið í hug að setja það í lög að svipta fólk lögbundnum réttindum til að bjarga ferðaskrifstofunum. Það er svo fáránlegt að ég er eiginlega enn orðlaus yfir því og þetta sýnir það, og það sást fyrr í dag, að við verðum að vanda okkur betur í allri lagasetningu og sérstaklega getum við ekki sætt okkur við eitthvað sem er illa unnið eða sæmilega unnið eða ágætt. Við verðum að gera hlutina eins vel og hægt er. Ég vona svo heitt og innilega að hér séum við búin að finna lausnina og ég styð þetta og bað einmitt um þessa leið þannig að þetta er bara frábært og vonandi verður þetta okkur lexía um það að reyna ekki að þvinga í gegn lög sem eru hreinlega sett upp til að brjóta önnur lög.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um virðisaukaskatt, nr. 50/1988, með síðari breytingum. Í frumvarpinu er lögð til breyting á ákvæði til bráðabirgða í lögum um virðisaukaskatt sem þingmenn ættu að muna eftir og var hluti af svokölluðum Covid-aðgerðum. Hér er lagt til að heildarsamtökum á sviði íþrótta, héraðs- og sérsamböndum, félögum og félagasamtökum sem sinna æskulýðsmálum og þjóðkirkjunni, þjóðkirkjusöfnuðum og öðrum skráðum trú- og lífsskoðunarfélögum verði bætt við upptalningu þeirra sem samkvæmt ákvæðinu er heimiluð tímabundin endurgreiðsla á virðisaukaskatti, ákvæði sem oft er kallað Allir vinna. Frumvarpið er lagt fram í kjölfar ábendinga sem komu fram um tilefni til að rýmka gildissvið bráðabirgðaákvæðisins. Sem dæmi má nefna að bent hefur verið á að endurgreiðsla gæti gagnast æskulýðsfélögum sem eiga aðild að Bandalagi íslenskra skáta vegna byggingar, endurbóta og viðhalds mannvirkja í þeirra eigu. Þá hafa einnig borist ábendingar um að mikil uppsöfnuð þörf sé fyrir viðhald kirkna og safnaðarheimila hér á landi auk þess sem nauðsynlegt sé að tilgreina sérstaklega í lagaákvæðinu heildarsamtök á sviði íþrótta og héraðs- og sérsambönd auk íþróttafélaga. Í ljósi þess mikilvæga samfélagslega starfs sem þessir aðilar inna af hendi hér á landi og til þess að stuðla enn frekar að aukinni atvinnu við þær aðstæður sem nú eru uppi í atvinnulífinu og efnahag landsins er lagt til að heimild til endurgreiðslu virðisaukaskatts samkvæmt ákvæðinu skuli einnig taka til þessara aðila. Herra forseti. Ég vísa að öðru leyti til þeirrar greinargerðar sem fylgir þessu frumvarpi en legg til að það gangi beint til 2. umr. að lokinni þessari.
Herra forseti. Fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar mæli ég hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur og þinglýsingalögum. Þetta er nokkurs konar míníbandormur eins og við köllum það hér. Breytingarnar eru eftirfarandi: Við leggjum til í 1. gr. að stuðningslán sem rekstraraðili getur fengið skuli takmarkast við fjögur lán. Áður var talað um í lögum sem við samþykktum hér fyrir nokkrum vikum að lánin gætu verið eitt eða fleiri. Þetta er gert til þess að tryggja það, þar sem umsýsla er töluverð, að halda utan um hvert stuðningslán, að það sé verið að takmarka þau, auk þess, þar sem þessi lán eru með ríkisábyrgð að fullu eða að hluta eftir fjárhæð, skiptir það verulegu máli að það sé ekki ótölulegur fjöldi sem undir liggi. Þá er lögð til breyting er varðar stuðningslánin en afmörkun sú sem samþykkt var hér var mjög afgerandi og samrýmdist tilgangi stuðningslánanna, þ.e. að aðstoða rekstraraðila við að standa undir kostnaði við að viðhalda rekstri til skamms tíma en ekki til að endurfjármagna eldri lán á hagstæðari kjörum. Aftur á móti hefur verið bent á að margir rekstraraðilar hafa síðustu vikur þurft að taka lán til að mæta tekjumissi vegna heimsfaraldurs kórónuveiru á meðan stuðningslán hafa ekki enn staðið þeim til boða en samkvæmt mínum upplýsingum er það að gerast þessa dagana. Þar sem þau lán gegna í reynd sama hlutverki og stuðningslán er lagt til að unnt verði að nýta stuðningslánin til að greiða af eða inn á þau lán sem raunverulega voru til að standa undir og tryggja rekstur þessara rekstraraðila, þ.e. heimildin nær aðeins til lána sem tekin hafa verið til að standa undir rekstrarkostnaði. Ekki má því t.d. nýta stuðningslán til að greiða upp lán sem tekin hafa verið eftir lok febrúar til að endurfjármagna eldri lán, enda telst það ekki til rekstrarkostnaðar. Þessu til viðbótar er lögð til breyting á lögum um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Það er minni háttar breyting til skýrleika, í 2. málslið 2. mgr. 3. gr. laga komi „í verðbréfamiðstöð“ í stað „á skipulögðum markaði“ til að forðast rugling. Þá leggur efnahags- og viðskiptanefnd til breytingu á bráðabirgðaákvæði laga sem breytt var fyrir nokkru og varðar breytingu á þinglýsingalögum. Þetta skiptir máli vegna þess að við samþykktum hér m.a. að fram til 1. september nk. væru rafrænar undirskriftir þegar kemur að skuldbreytingum eða skilmálabreytingum af lánum, greiðslufresti. Sú heimild rennur út samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu 1. september en efnahags- og viðskiptanefnd er einróma í að leggja það til að þetta bráðabirgðaákvæði verði í gildi til loka þessa árs vegna þess að það er alveg ljóst að nokkur fyrirtæki þurfa á frekari greiðslufresti að halda og ekki síður einstaklingar og þetta úrræði, að geta nýtt rafræna undirskrift og þinglýsingar í þessum efnum, hefur reynst gríðarlega vel og hlýtur að koma til greina að þetta verði framtíðarlausn þegar þar að kemur. Ég legg til, hæstv. forseti, að að lokinni þessari umræðu gangi frumvarpið beint til 2. umr.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um veitingu ríkisborgararéttar frá allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndinni bárust 80 umsóknir um ríkisborgararétt á vorþingi nú á 150. löggjafarþingi en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt veitir Alþingi ríkisborgararétt með lögum. Nefndin leggur til að umsækjendum og 17 umsóknum verði veittur ríkisborgararéttur að þessu sinni sem finna má í því þingskjali sem hér liggur fyrir.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum er varða eignarráð og nýtingu fasteigna. Nefndarálitið er mjög ítarlegt, ég ætla þó að fara dálítið vel yfir sérstaklega 8. gr. sem var kannski mest til umfjöllunar hjá okkur en þó ætla ég að stikla aðeins á stóru í öðru, reyna að stytta mál mitt í ljósi aðstæðna. En fyrst er til að taka breytingar á lögum um eignar- og afnotarétt fasteigna þar sem er verið að tala um undanþáguheimild ráðherra. Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á undanþáguheimild ráðherra vegna laga um eignarrétt og afnotarétt fasteigna. Þær snúa m.a. að því að íslensk fjármálafyrirtæki, sem eru skráð á almennan markað, fái undanþágu frá 1. gr. eins og einstaklingar og lögaðilar á EES-svæðinu en líka reglugerð um rétt útlendinga, sem falla undir samninginn um EES eða stofnsamning Fríverslunarsamtaka Evrópu til að öðlast eignar- eða afnotarétt yfir fasteignum. Varðandi breytingar á þinglýsingalögum þá telur meiri hlutinn, um það sem gagnrýnt var, að afsali yrði ekki þinglýst sem eignarheimild ef það geymdi ekki upplýsingar um kaupverð, nema það komi fram berum orðum í skjali að ekkert endurgjald komi fyrir eign, mikilvægt að upplýsingar um kaupverð komi fram í þinglýstum eignarheimildum á grundvelli sjónarmiða um gagnsæi sem og til að styðja við varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, eins og kom m.a. fram í umsögn ríkisskattstjóra. Í 4. gr. þar sem talað er um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna komu fram sjónarmið um að fela Þjóðskrá Íslands að úrskurða um skráningu eignarmarka, landamerkja og örnefna jarða. Það stendur til að endurskoða löggjöf um landamerki og skráningu merkja lands og færa til nútímalegra horfs og er frumvarpinu ætlað að styðja við slíka endurskoðun. Í 5. gr. eru lagðar til breytingar á markmiðsákvæði 1. gr. jarðalaga. Við meðferð málsins var talið skorta greiningu á því hvernig breytingin hefði áhrif á önnur ákvæði jarðalaga og túlkun þeirra. Enn fremur voru gerðar athugasemdir þess efnis að svo virtist sem frumvarpinu væri ekki ætlað að styðja við ferðaþjónustu sem framtíðargrein á landsbyggðinni. Markmiðsákvæði frumvarpsins væri of opið og óljóst og matskennt um hvers konar áformuð nýting önnur en matvælaframleiðsla og hefðbundinn landbúnaður teldist forsvaranleg. Í grunninn er um að ræða orðalagsbreytingar á ákvæðinu til að draga skýrar fram þá hagsmuni sem lögunum er ætlað að vernda. Breytingin sem slík hefur ekki teljandi áhrif á önnur gildandi ákvæði jarðalaga að mati forsætisráðuneytisins. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi ferðaþjónustunnar og breytingarnar sem lagðar eru til í 5. gr. felast m.a. í því að stefnumiðum á borð við byggðaþróun, náttúruvernd og sjálfbæra landnýtingu verður gert hærra undir höfði í markmiðsákvæðinu og skýra það enn frekar. Hér er ekki verið að fjalla sérstaklega um einstakar atvinnugreinar nema það sem snýr að landbúnaði, enda eðlilegt af því að mörg ákvæði jarðalaga snúa jú sérstaklega að landbúnaðarlandi og ræktuðu landi eða ræktanlegu landi. Og hér endurspeglast sú áhersla að langtímahagsmunir ríkis og almennings verði hafðir að leiðarljósi við túlkun og framkvæmd ákvæða jarðalaga sem og að ríkir þjóðfélagslegir hagsmunir séu bundnir við það hvernig nýtingu á landi og landgæðum er háttað á hverjum tíma. Meiri hlutinn leggur þó til að styrkja orðalag ákvæðisins eins og m.a. Bændasamtökin óskuðu eftir og það er fært aftur til fyrra horfs eins og var kynnt í drögum í samráðsgátt. Í 7. gr. er fjallað um lausn úr landbúnaðarnotum og í þeirri grein er lagt til að kveðið verði nánar á um hvaða kröfur beiðni sveitarfélags til ráðherra til að land verði leyst úr landbúnaðarnotum þurfi að uppfylla þannig að hún teljist tæk til meðferðar. Með hliðsjón af minnisblaði atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins leggur meiri hlutinn til að 7. gr. falli brott og vísar í þeim efnum til umfjöllunar um 15. gr. frumvarpsins. Í a-lið 8. gr. frumvarpsins, sem var kannski fyrirferðarmest, er kveðið á um skyldu til að afla samþykkis ráðherra fyrir ráðstöfun á fasteignum sem falla undir gildissvið jarðalaga í nánar greindum tilvikum. Fyrirkomulagið var dálítið gagnrýnt og þar m.a. horft til stærðarmarka. Sjónarmið voru uppi um að ríkisvaldið ætti að hafa forkaupsrétt fremur en að ráðherra fengi svo víðtækt vald til að hlutast til um fasteignaviðskipti á grundvelli frjáls mats. Það voru gerðar athugasemdir við að ráðherra væri heimilt að binda samþykki sitt skilyrðum þar sem áhvílandi kvaðir á jörðum væru líklegar til að takmarka notkun þeirra og draga úr verðmæti þeirra og þar með veðsetningarhæfi. Það gæti haft neikvæð áhrif gagnvart fjárfestingarvilja erlendra aðila í ferðaþjónustu á Íslandi. Áhyggjur komu fram um að afgreiðsla af hálfu ráðuneytis gæti dregist og leitt til tjóns hagsmunaaðila og fælt kaupendur frá. Um væri að ræða íþyngjandi skerðingar á ráðstöfunarrétti lands og gæti falið í sér takmörkun á eignarrétti og atvinnufrelsi út frá stjórnarskrá. Einnig komu fram sjónarmið um að ákvæðið samræmdist ekki meginreglum EES um meðalhóf, lagavissu og banni við mismunun. Í minnisblaði forsætisráðuneytis til nefndarinnar kemur fram að talið sé að ákvæðið hafi óveruleg ef einhver áhrif á markaðsverð fasteigna og gerir mat um umfangið ráð fyrir að árlega sé um 40–50 tilvik að ræða sem ákvæðið næði til, enda sé gildissvið ákvæðisins vel afmarkað. Ítarlega er rakið til hvaða sjónarmiða ráðherra sé m.a. ætlað að líta við mat á umsóknum. Í ljósi umræðunnar í samfélaginu undanfarin misseri er eitt af stærstu markmiðum þessa ákvæðis að hægt verði að sporna gegn spákaupmennsku um land og samþjöppun á eignarhaldi þess og að nægur aðgangur að landi sé forsenda uppbyggingar og nýliðunar í landbúnaði. Á sama hátt geti takmarkað framboð á landi á viðráðanlegum kjörum bitnað á hagsmunum landbúnaðarins. Gildissvið ákvæðisins er þröngt og mun frekar styðja við framþróun fjölbreytts og samkeppnishæfs landbúnaðar, eins og ég segi, og ásamt nýliðun í atvinnugreininni til framtíðar litið frekar en hitt. Ákvæðið samræmist viðeigandi reglum stjórnarskrárinnar og EES-samningsins að mati ráðuneytisins og í leiðbeiningum framkvæmdastjórnar ESB um kaup á landbúnaðarlandi frá því 2017 er ráðgert að ríkið geti í lögum kveðið á um samþykkisskyldu á borð við þá sem felst í a-lið 8. gr. Meiri hlutinn áréttar að samkvæmt 125. gr. EES-samningsins hefur samningurinn engin áhrif á reglur samningsaðila um skipan eignarréttar. Slíkar reglur í lögum samningsríkja falla því í grunninn utan gildissviðs þessa samnings. Meiri hlutinn fær ekki annað séð en að a-liður 8. gr. samrýmist meginreglum EES-réttar og rúmist innan þess svigrúms sem EES-samningurinn veitir ríkjum til lagasetningar um skipan eignarréttar, m.a. um jarðir, auðlindir í jörðu og önnur fasteignaréttindi, að því marki sem þessi viðfangsefni falla á annað borð undir gildissvið EES-samningsins. Þá tekur meiri hlutinn undir að samþykkisregla a-liðar 8. gr. sé best fallin til að ná þeim markmiðum sem stefnt er að og gangi ekki lengra en nauðsynlegt þykir. Þá telur meiri hlutinn að ákvæðið samræmist stjórnarskrá og helgist af málefnalegum sjónarmiðum sem og feli í sér almenna takmörkun á ráðstöfunarheimild í ákveðnum tilvikum. Þá telur meiri hlutinn að valdheimild ráðherra sé nægilega afmörkuð enda er ráðherra bundinn af sjónarmiðum samkvæmt 9. og 10. mgr. a-liðar 8. gr. frumvarpsins. Að öðru leyti tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið sem rakin eru í greinargerð með frumvarpinu, m.a. í kafla 4.5.3. Þá var bent á að í ákvæðinu virtist ekki gerður greinarmunur á lögbýlum eftir því hvort þar væri stundaður landbúnaður eða ekki. Æskilegt væri að miða samþykkisskyldu ráðherra við land sem væri vel fallið til búvöruframleiðslu en ekki hvers kyns lögbýli óháð skilyrðum landsins. Með 6. og 11. gr. frumvarpsins er lagt til að hugtakið lögbýli í jarðalögum verði afmarkað við starfsemi sem telst til landbúnaðar. Hugtakið landbúnaður er skilgreint rúmt í lögunum og takmarkast það ekki við búskap eða búvöruframleiðslu. Meiri hlutinn telur ekki ástæðu til að einskorða samþykki ráðherra við það land sem sé vel fallið til búvöruframleiðslu og áréttar að verndarhagsmunir ákvæða frumvarpsins einskorðast ekki við landbúnaðarland eða ræktanlegt land heldur lúta þeir ekki síður að náttúruauðlindum undir og á yfirborði jarðar. Enn fremur komu fram athugasemdir við þau stærðarmörk sem eru tilgreind í ákvæðinu, en fram komu bæði sjónarmið um lægri eða hærri viðmið. Ég vil árétta það að frumvarpinu er m.a., eins og ég sagði hér áðan, ætlað að vinna gegn spákaupmennsku með land og náttúruauðlindir á og undir yfirborði jarðar og samþjöppun eignarhalds á þessum gæðum. Meiri hlutinn telur stærðarmörk frumvarpsins vera málefnaleg miðað við fyrirliggjandi upplýsingar um stærð jarða sem raktar eru í kafla 2.2.1. í greinargerð. Ekkert er þó því til fyrirstöðu að stærðarmörkin verði endurskoðuð þegar frekari upplýsingar liggja fyrir og ef reynsla og forsendur gefa tilefni til þess. Þá var bent á samspil þinglýsingar og nauðungarsölu við ákvæði frumvarpsins. Þannig geti skortur á yfirsýn leitt til þess að sýslumönnum verði illfært að gæta að skilyrðum ákvæðisins við þinglýsingu. Hvað varðar samspil við nauðungarsölu geti það leitt til þess að hafa áhrif á fullnusturétt veðhafa og þannig skert lánshæfi eigenda fasteigna. Í minnisblaði ráðuneytisins er tekið fram að skortur á yfirsýn yfir upplýsingar um eignarhald á landi og stærð landeigna sé birtingarmynd víðtækari vanda. Ákvæðum frumvarpsins sé m.a. ætlað að ráða bót á þessu. Þá sé sýslumönnum, samkvæmt ákvæðum frumvarpsins, ekki ætlað að gegna eftirlitshlutverki varðandi önnur atriði en þau sem þeim er unnt að staðreyna með einföldum hætti við þinglýsingu eins og verið hefur. Hvað varðar nauðungarsölu telur ráðuneytið ekki fært að nauðungarsala verði almennt undanþegin gildissviði samþykkisreglu ákvæðisins. Að auki megi reikna með því að afgreiðslu umsókna um samþykki fyrir ráðstöfun í kjölfar nauðungarsölu yrði almennt hraðað að teknu tilliti til aðstæðna. Frumvarpið er hluti af endurskoðun sem á sér nú stað á jarðalögum og samspili þeirra við önnur lög. Hins vegar er hér áréttað mikilvægi þess að sýslumönnum verði gert kleift að sinna hlutverki sínu og embættunum veitt nauðsynleg tæki og tól til þess. Meiri hlutinn leggur ríka áherslu á það að brugðist verði við ábendingum sýslumanna í þessum efnum eftir því sem þörf er á, enda er kveðið á um, í 54. gr. jarðalaga, að óheimilt sé að þinglýsa skjölum um aðilaskipti að fasteignum sem lögin gilda um, nema fyrir liggi að ákvæða laganna hafi verið gætt. Þá telur meiri hlutinn sig hafa komið að einhverju leyti til móts við sjónarmiðin, um öflun samþykkis vegna nauðungarsölu eignar, í þeim tilvikum þegar um er að ræða viðskiptabanka, sparisjóði og lánafyrirtæki og vísar í þeim efnum til umfjöllunar um 4. mgr. a-liðar 8. gr. frumvarpsins. Athugasemdir komu fram um að afla þyrfti samþykkis ef afnotaréttur væri til lengri tíma en fimm ára í senn, m.a. frá Bændasamtökunum o.fl., sem og að skylt yrði að þinglýsa skjölum um stofnun eða yfirfærslu afnotaréttinda yfir eign til lengri tíma en fimm ára. Talið var að skilyrði um fimm ár væri of stuttur tími og veitti ekki nægilegt svigrúm, t.d. ef leigutaki þyrfti eða ætlaði að ráðast í fjárfestingar. Meiri hlutinn leggur til breytingu þannig að leigutíminn verði miðaður við sjö ár í stað fimm. Ítarlega er fjallað um óskipta sameign þar sem miðað er við ákveðin atriði og getur verið örðugt að mati meiri hlutans að styðjast við önnur viðmið en hér koma fram þar sem sameigendur lands eiga ekki endilega ákveðinn hektarafjölda eða afmarkaðar spildur innan sameignarlands hver um sig heldur er þetta alla jafna í eignarhlutföllum og tekur hagnýtingarrétturinn til þess í heild. Og það er vert að árétta að gildissvið þessa ákvæðis er tiltölulega þröngt og ekki áætlað að um mörg tilvik sé að ræða á hverju ári. Í 4. mgr. a-liðar 8. gr. komu fram sjónarmið um að ráðstöfun fasteigna milli samstæðufélaga ætti að vera almennt undanþegin samþykkisskyldu ráðherra. Í minnisblaði forsætisráðuneytis kemur fram að slík undanþága myndi fela í sér fullmikla útvíkkun og gæti t.d. falið í sér að ráðstöfun fasteigna milli félaga með gjörólíkan tilgang og starfsemi yrði undanþegin samkeppnisskyldu. Í ljósi þess telur meiri hlutinn ekki ástæðu til að kveða á um undanþágu samstæðufélaga í þessum efnum. Gagnrýnt var að ákvæði um samþykki ráðherra væru of matskennd og óljós og samrýmdust ekki kröfum EES-réttar um lagavissu. Meiri hlutinn telur sjónarmiðin nægjanlega hlutlæg og skýr þótt eðli málsins samkvæmt myndi ráðherra þurfa að heimfæra þau á atvik einstakra mála. Til samanburðar má benda á að í ákvæði norsku sérleyfalaganna, nr. 98/2003, er það lagt í hendur viðkomandi stjórnvalds að taka afstöðu til umsókna um leyfi til framsals á fasteign með vísan til hlutlægra og sumpart matskenndra sjónarmiða. Það fæst ekki annað séð en að það kerfi hafi verið talið standast EES-samninginn að þessu leyti og þá kemur fram í 10. mgr. a-liðar 8. gr. að ráðherra skuli að jafnaði ekki veita samþykki ef viðtakandi réttar og tengdir aðilar eiga fyrir fasteign eða fasteignir sem séu samanlagt 10.000 hektarar eða meira að stærð nema umsækjandi sýni fram á að hann hafi sérstaka þörf fyrir meira landrými vegna fyrirhugaðra nota fasteignar. Þettafelur í rauninniekki í sér þak eins og rætt var um. Skyldan virkjast ef viðtakandi eignarréttinda yfir fasteign og tengdir aðilar eiga fyrir land sem er samanlagt, eins og ég sagði, yfir ákveðnum stærðarmörkum. Þannig að ákvæðið felur sem slíkt ekki í sér afdráttarlaust þak heldur áskilnað um samþykki ráðherra fyrir ráðstöfun eignar í tilvikum sem ákvæðið tekur til. Í leiðbeiningum framkvæmdastjórnar ESB frá 2017, um kaup á landbúnaðarlandi, er gert ráð fyrir að ríkið geti gripið til tvenns konar takmarkana í jarðalögum, m.a. í því skyni að sporna gegn spákaupmennsku með land og samþjöppun eignarhalds. Annars vegar má setja afdráttarlaust hámark á það hversu stórt landsvæði einn eða tengdir aðilar geti átt og hins vegar áskilja leyfi stjórnvalda fyrir kaupum á landi umfram ákveðin stærðarviðmið. Síðari og jafnframt vægari leiðin var lögð hér til grundvallar í þessari grein. Enn fremur er litið svo á að annars konar úrræði en felist í samþykkisreglu frumvarpsins, t.d. búsetu- eða ábúðarskylda, forkaupsréttur sveitarfélaga, lágmarkstími eignarhalds og nýtingarkvaðir geti ekki talist nægjanleg til að markmiðum frumvarpsins verði náð með viðhlítandi hætti. Í b-lið 8. gr. er lagt til að tilteknum lögaðilum sem eiga bein eignarréttindi yfir fasteign eða fasteignaréttindum sem falla undir gildissvið jarðalaga verði skylt að tilkynna fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra m.a. um beint og óbeint eignarhald sitt, svo og um raunverulegan eiganda eða eigendur í skilningi laga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Það kom fram við meðferð málsins sjónarmið um mikilvægi þess að upplýsingaskyldum aðilum sé gert að upplýsa um raunverulegan eiganda óháð því hvort á fyrri stigum hafi verið tilkynnt um það til fyrirtækjaskrár á grundvelli þessara laga og undir það tökum við í meiri hlutanum og leggjum til breytingar þess efnis. Varðandi landskipti kemur fram í minnisblaði forsætisráðuneytisins að á síðari stigum verði ráðist í, og sú vinna er hafin, að skoða bæði jarðalögin í heild og ákvæði þeirra við önnur lög, m.a. skipulagslög, og leiðarljósið þar verði að auka samþættingu á skipulagsákvörðunum sveitarfélaga og hlutverki ráðuneytis landbúnaðarmála í því ferli og ráðuneytið tekur undir það að mikilvægt sé að koma á löggjöf um óskipta sameign á landi. Í 13. gr. er lagt til að rétthafa verði ávallt skylt að láta þinglýsa skjölum sem fela í sér stofnun eða yfirfærslu tiltekinna réttinda yfir fasteignum eða réttindum sem falla undir gildissvið jarðalaga. Meiri hlutinn leggur því til að breytingar verði gerðar á þeirri grein þannig að það gildi ekki um samninga veiðifélaga um afnot af veiðiréttindum og bendir á að slíkir afnotasamningar eru þó eftir almennum reglum háðir þinglýsingu til að þeir njóti réttarverndar, svo sem gagnvart grandalausum þriðja manni. Ítarlega er fjallað um kröfu um úrbætur á nauðungarsölu í 14. gr. og ætla ég ekki að fara yfir hana hér. Í 15. gr. er gert ráð fyrir að ráðherra verði heimilað að gefa út reglugerð þar sem kveðið verði á um þau sjónarmið sem sveitarstjórn og eftir atvikum landeiganda verði gert skylt að greina, lýsa og meta, með tilliti til áhrifa á landbúnað, við beiðni um lausn lands úr landbúnaðarnotum, landskipti og sameiningu lands samkvæmt II. og IV. kafla jarðalaga. Einnig er um að ræða viðmiðanir um hvernig skuli flokka landbúnaðarland. Og það kemur fram í minnisblaði frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu til nefndarinnar að fallið hafi verið frá því að gefa út þessa reglugerð en sannarlega eigi að halda áfram að móta leiðbeiningar um flokkunina í samráði við tiltekna aðila og við leggjum til breytingar út frá því. Í 16. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að beita refsiábyrgð gagnvart lögaðilum vegna brota gegn lögunum en ekki aðeins gegn einstaklingum og í dæmaskyni talið upp hvaða brot eru refsiverð á grundvelli 56. gr. jarðalaga. Þá komu fram sjónarmið um skýrleika refsiheimilda frá héraðssaksóknara sem við tökum hér undir og teljum rétt að gæta innra samræmis og að um sé að ræða opna refsiheimild. Og með hliðsjón af skilyrði 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar um skýrleika refsiheimilda er að mati nefndarinnar ekki fullnægjandi að í 16. gr. verði í dæmaskyni talin upp tilgreind brot gegn ákvæðum laganna ef ekki er um tæmandi talningu að ræða og þess vegna leggjum við til breytingar á því. Að lokum, virðulegi forseti, komu fyrir nefndinni fram sjónarmið um að æskilegt væri að veittur sé sanngjarn aðlögunartími og þá þurfi að veita stofnunum, einna helst ríkisskattstjóra, tíma til að undirbúa framkvæmdina samkvæmt frumvarpinu. Meiri hlutinn telur því ekkert til fyrirstöðu að lögin taki þegar gildi en til að koma til móts við ríkjandi annir hjá ríkisskattstjóra leggur meiri hlutinn til að breyta tímamarki upplýsingagjafar til ríkisskattstjóra í 1. málslið 3. mgr. b-liðar 8. gr. þannig að upplýsingar samkvæmt ákvæðinu yrðu veittar fyrir 1. febrúar ár hvert. Þannig yrðu upplýsingarnar fyrst veittar um mánaðamótin janúar/febrúar 2021. Að lokum leggur meiri hlutinn til minni háttar orðalagsbreytingar til leiðréttingar og lagfæringar. Virðulegi forseti. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem raktar eru í nefndarálitinu. Undir þetta skrifar sú sem hér stendur, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, og hv. þingmenn Páll Magnússon, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegi forseti. Já, það er margt við þetta mál að athuga. Þetta er risamál sem ég tel að hefði átt að fara í betri meðferð, fá fleiri að borðinu og vinna með tilliti til þeirra gagna sem hafa komið fram hjá ýmsum nefndum sem hafa verið skipaðar einmitt til þess að taka á eignarhaldi á jörðum, hversu stórar þær geta orðið og umfangsmiklar í eigu eins aðila. Síðan hafa aðrir aðilar viljað nálgast þetta út frá þjóðerni. Við erum mótfallin því í Viðreisn að jarðamálum sé þannig háttað að það skipti máli hvaðan vegabréfið kemur. Það er ekki spurning mín hér. Spurning mín hér er um breytingartillöguna. Ég er að reyna að átta mig á henni. Það er rétt að draga það fram að ég er ekki í allsherjar- og menntamálanefnd. Eitt af þessum gölnu ákvæðum í frumvarpinu frá ríkisstjórn er að verið er að stofna hér biðlistamenningu að nýju. Fyrir nokkru var þessi biðlistamenning í ráðuneytunum þar sem menn komu inn í ráðuneyti, í stjórnarráðið, forsætisráðuneytið eða fjármálaráðuneytið og núna landbúnaðarráðuneytið, til að fá greiða. Og greiðinn fólst í því að það þurfti að fá samþykki ráðherra fyrir því að kaupa eignir. Ég hefði talið skynsamlegast að setja almennar heimildir um eignarhald á jörðum, almennar reglur, almennar heimildir. Það sem ég óttast, eins og uppleggið var hjá ríkisstjórninni, er að það verði háð geðþóttavaldi og, eins og við höfum séð síðustu misseri hjá þessari ríkisstjórn, að það verði háð því hversu sterk tengslin eru við ráðherra hverju sinni hvort fyrirgreiðsla sé í málum eða ekki. Þess vegna vil ég gjarnan fá betri skýringu á því frá hv. þingmanni og framsögumanni nefndarinnar hvort nefndin hafi gert breytingu á nákvæmlega þessu og hvort ákvæðin um það að málið þurfi að fara fyrir ráðherra [[Forseti hringir.]]til samþykkis eða synjunar, hvort þau [[Forseti hringir.]]hafi raunverulega verið tekin út eða hvaða nákvæmu breytingar í praktík er verið að leggja til af hálfu nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Mér fannst þetta áhugaverð nálgun hjá hv. þingmanni. Í fyrsta lagi verð ég að segja að búið er að vinna þetta mál í dágóðan tíma. Við þekkjum öll umræðuna. Við þekkjum að það hefur verið ósk og krafa, sérstaklega bænda, til langs tíma að utan um þetta verði náð. Hér er ekki verið að velta fyrir sér jarðamálunum og hvaðan fólk kemur. Það skiptir engu máli hvort við erum að tala um íslenska auðmenn, ef við getum orðað það sem svo, sem ætla að safna að sér jörðum eða fólk sem kemur erlendis frá. Hins vegar þarf þetta að standast allan rétt sem við lútum hér á landi eins og í Evrópu. Ég kann ekki að meta þessar aðdróttanir um að viðkomandi þurfi að hafa tengsl við ráðherra til að fá málum sínum framgengt og að hér sé einhver biðlistamenning. Það er ekkert óalgengt að innan ráðuneyta eins og annars staðar sé tiltekinn afgreiðslufrestur. Hér eru lagðar til að hámarki fjórar vikur í afgreiðslufrest ef mál þarf að koma til ráðherra. Þetta eru almennar reglur og það er verið að tala um örfá atvik á hverju ári. Það má alveg búast við að það séu í kringum 40, kannski 50, mál á ári eins og rakið er í frumvarpinu. Ég held, virðulegi forseti, að ég þurfi ekkert að útlista neitt nánar hér hvernig þetta er. Það er mjög vel útskýrt. Það er mjög vel farið yfir þetta enda held ég að í litlu landi eins og Íslandi sjáum við ekki fyrir okkur að ráðherra kæmist upp með eitthvað slíkt og ég hef enga ástæðu til að ætla það. Ef hins vegar einhverjir aðrir komast að því einhvern tímann seinna að önnur leið sé betri og færari þá verða væntanlegagerðar breytingar í því efni. En þetta er lagt til hér og það er vegna þess að við þurfum að auka yfirsýn yfir jarðaviðskipti og við þurfum að auka gagnsæi, eins og hv. þingmaður veit. Hér erum við að veita stjórnvöldum ákveðið stýritæki til þess. Þannig að mér finnst við vera að gera vel og ég held að þessu frumvarpi verði vel tekið hjá allflestum aðilum, alla vega geri ég ráð fyrir því. Eflaust verða einhverjir minna sáttir eins og gengur og gerist með alla lagasetningu.
Virðulegur forseti. Ég er ekki endilega viss um að allir bændur á Íslandi séu sáttir við þetta því að oft og tíðum snýst þetta líka um möguleika þeirra til að selja jarðir sínar, jarðir sem þeir hafa ekki átt möguleika á að fá einhverja fjármuni fyrir áður. Alla vega hafa ýmsir bændur, bæði á Suðurlandi og Austurlandi, tjáð mér að þeir óttist að einhverjar girðingar verði settar sem minnki möguleika þeirra á að fá andvirði jarða sinna í fasteignakaupum og jarðakaupum. En gott og vel. Það kemur ekkert á óvart að Vinstri græn skuli beita sér fyrir því að málið skuli tekið inn í ráðuneyti. Það kemur mér ekkert á óvart og ég bara virði það við hv. þingmann, sem er þingflokksformaður Vinstri grænna. Það sem kemur mér á óvart er að Sjálfstæðisflokkurinn skuli ljá máls á þessu enda er það svo að fáir þingmenn þess flokks hafa tjáð sig um málið af því að þessi þáttur er eitthvað sem flokkurinn hefur barist gegn, þ.e. þessi biðlistamenning, að setja inn að það þurfi að auka umsvif ráðuneyta í eðlilegum fasteignaviðskiptum á milli einstaklinga og lögaðila. Hvers konar vitleysa er þetta? Að almennar reglur geti ekki dugað um það heldur þurfi að fara einhverja fjallabaksleið inn í ráðuneytin til að fá vilyrði ráðherra. Auðvitað mun það verða þannig. Það mun á endanum sýna sig að það skiptir máli í hvaða flokki ráðherrann er og með hvaða tengsl. Það er bara hinn íslenski veruleiki sem hefur mjög vel kristallast á þessu kjörtímabili, hvort sem fólki líkar það betur eða verr. Og ég vara við því. Ég vil sjá einfaldar reglur hér. Það sem mér finnst gott í málinu er að það er verið að reyna að setja einhver stærðartakmörk og ég mun koma að því í ræðu minni á eftir. En ég vil vara við þessari biðlistamenningu sem ríkisstjórnin, undir forystu Vinstri grænna og með fullum stuðningi Sjálfstæðisflokksins, er að koma upp hér í tengslum við jarðakaup á landinu.
Virðulegi forseti. Við getum auðvitað lagt af stað út frá því að allir séu spilltir, allir innan ráðuneyta séu spilltir, ef við viljum fara þá leið. Ég kýs að gera það ekki og ég kýs að treysta því að þeir sem gegni slíkri stöðu á hverjum tíma, sem í þessu tilfelli fellur undir landbúnaðarráðuneytið því að þetta fer jú þangað, séu fólk sem vill stunda vinnu sína af heilindum eins og ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður telji sjálfa sig vera að gera. Við höfum heyrt það í samfélaginu að fólk er ekki sátt við þau risaviðskipti sem hafa átt sér stað með jarðir hér á Íslandi. Það er bara ekki almenn sátt um það í samfélaginu. [[ÞGK: Ertu að tala um það?]]Við erum m.a. að reyna að ná utan um það hér, það er eitt af því. En það getur vel verið að það sé miður þóknanlegt að vera ekki sammála því óhefta markaðslögmáli sem á að gilda um allt þetta, m.a. samþjöppun jarða. Ég hef t.d. haft áhyggjur af því. Það er eitt að segja: Við erum svo almennileg að við erum með ábúð á öllum þessum jörðum. Við erum með leiguliðamenningu, við erum að búa hana til, að búa til leiguliðamenningu með því að einhverjir stórlaxar kaupi gríðarlega margar jarðir, eins og gerst hefur hér á landi, en eru svo glaðir yfir því að þeir séu með fólk í ábúð þar. Það kom m.a. fram við umfjöllun nefndarinnar um Streng, sem hefur t.d. keypt gríðarlega mikið af landi í Vopnafirði, að það hefði ekki haft nein sérstök áhrif til hækkunar á verði að þeir kæmu þar inn. Ég hef ekki hugmynd um hvort það er satt og rétt en það fullyrtu menn. Þannig að sannarlega þarf að horfa til þess að bændur geti fengið sanngjarnt verð fyrir jarðir sínar, að sjálfsögðu. En það á ekki að setja hinum almenna bónda einhverjar skorður þó að þessi lög verði sett, alls ekki.
Herra forseti. Það hefur lengi verið ljóst að Alþingi þyrfti að endurbæta lagaumgjörð jarðamála á Íslandi. Í þeim efnum er að mörgu að hyggja. Það mál sem við ræðum nú er lagt fram af hæstv. forsætisráðherra og hefur fengið ágæta umfjöllun í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór yfir álit meiri hlutans og tók þar sérstaklega fyrir 8. gr., sem var einn af stærri liðunum í þessu umfangsmikla og mikilvæga máli. Ég hef engu við það að bæta í sjálfu sér, eins og þingmaðurinn nefndi er ég á nefndarálitinu og tek því undir það. Markmið frumvarpsins er að styrkja löggjöf um jarðir, land og aðrar fasteignir með breytingum á lagaákvæðum um eignarráð og nýtingu fasteigna, þar með talið jarða, og um opinbera skráningu á atriðum á viðkomandi landi og fasteignum. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar segir m.a. í kaflanum um byggðamál, með leyfi forseta: „Kannaðar verði leiðir til að setja skilyrði við kaup á landi sem taka mið af stefnu stjórnvalda um þróun byggðar, landnýtingu og umgengni um auðlindir.“ Markmið ríkisstjórnarinnar í þessum efnum hafa því legið fyrir frá upphafi. Í núverandi lagaumhverfi geta rúmlega 500 milljón manns keypt land og aðrar fasteignir á Íslandi með sömu skilyrðum og íslenskir ríkisborgarar. Nágrannaþjóðir okkar hafa sett mun meiri hömlur á ráðstöfun fasteigna og aðilaskipti en Ísland. Í Danmörku þurfa t.d. einstaklingar sem ekki eru heimilisfastir í landinu eða hafa búið þar í tiltekinn tíma að fá leyfi dómsmálaráðuneytisins til að öðlast fasteignaréttindi. Með því að gera jarðakaup leyfisskyld er hægt að tryggja nauðsynlega aðkomu ríkis og sveitarfélaga að eigendaskiptum jarða til að fylgja eftir lögum, reglum og ákvæðum aðalskipulags, svæðis- og deiliskipulags. Framsóknarflokkurinn vill að gerð sé krafa um að kaupandi lands búi á Íslandi, að kaupandi hafi búið á Íslandi í a.m.k. fimm ár eða hafi starfsemi í landinu, þ.e. hafi bein tengsl við landið. Að mati okkar Framsóknarmanna þarf tilgangur jarðakaupa að vera skýr. Margs konar markmið sem styrkja búsetu og samfélög gætu fallið þar undir, svo sem búfjárrækt, uppbygging gróðurauðlindar, landfrek atvinnustarfsemi eða nýsköpun byggð á sérstöðu viðkomandi jarðar eins og menningarverðmætum eða náttúru. Aðalatriði er, eins og fyrr segir, að tilgangur jarðnýtingar liggi fyrir. Það er einnig algert lykilatriði að sveitarfélög og ríkisvald fái aðkomu að ráðstöfun landsins. Regluverkið þarf að vera það sveigjanlegt að hægt sé að bregðast við ólíkum aðstæðum í byggðarlögum og landshlutum. Herra forseti. Mig langar til að fara stuttlega yfir helstu breytingar á gildandi lögum og þær viðbætur sem birtast í framlögðu frumvarpi hæstv. forsætisráðherra. Í frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á gildandi lögum um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, þinglýsingalögum, lögum um skráningu og mat fasteigna og á jarðalögum. Meðal þess sem lagt er til er að ráðherra fái heimild til að veita aðilum frá ríkjum utan EES leyfi til að öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir fasteign ef þeir uppfylla ekki skilyrði laganna um íslenskan ríkisborgararétt eða skilyrði um lögheimili hér á landi. Þá gæti ráðherra veitt einstaklingi eða lögaðila utan EES heimild til að öðlast eignar- eða afnotarétt yfir fasteign til beinna nota í atvinnustarfsemi. Verði þetta frumvarp að lögum fær ráðherra einnig heimild til að veita einstaklingi, sem hefur sterk tengsl við Ísland, svo sem vegna hjúskapar við íslenskan ríkisborgara, leyfi til að eignast hér fasteign. Lögð er til breyting á þinglýsingalögum þess efnis að upplýsingar um kaupverð eignar verði meðal skilyrða fyrir þinglýsingu afsals nema skýrt komi fram að ekkert endurgjald komi fyrir hina seldu eign. Þá er lagt til að í lög um skráningu og mat fasteigna komi ákvæði um landeignaskrá, sem er hluti af fasteignaskrá og inniheldur m.a. upplýsingar um eignarmörk lands í samræmdum kortagrunni. Ákvæðinu er ætlað að ryðja úr vegi hindrunum fyrir frekari uppbyggingu landeignaskrár Þjóðskrár Íslands. Það sem snýr að breytingum á jarðalögum í frumvarpinu er m.a. að markmiðsákvæði laganna verði fyllra og ítarlegra en nú og innihaldi markmið um landnýtingu í samræmi við skilgreind markmið, þar á meðal um að land sem vel er fallið til búvöruframleiðslu verði nýtt í því skyni. Lagðar eru til breytingar á ákvæðum um lögbýli þannig að þau verði einungis stofnuð til starfsemi á sviði landbúnaðar eins og hann er skilgreindur í lögum. Þá er lagt til ákvæði um skyldu til að afla samþykkis ráðherra fyrir ráðstöfun beins eignarréttar eða afnotaréttar til lengri tíma en fimm ára yfir fasteign, en meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar taldi rétt að koma með breytingartillögu varðandi tímalengd afnotaréttar og lengja hann í sjö ár. Þetta ákvæði gildir í fyrsta lagi um að ráðstöfunin taki til lögbýlis og viðtakandi réttar og tengdir aðilar eiga fyrir fimm eða fleiri fasteignir, séu skráðar í lögbýlaskrá, og samanlögð stærð þeirra sé yfir 50 hekturum og í öðru lagi ef sömu aðilar eiga fyrir fasteignir sem heyra undir jarðalög og eru samtals 1.500 hektarar eða meira að stærð. Ofangreindum aðilum verði jafnframt skylt að að veita stjórnvöldum upplýsingar um eignarhald sitt. Upplýsingaskylda samkvæmt ákvæðinu mun taka til erlendra lögaðila annars vegar og hins vegar íslenskra lögaðila sem eru að 1/3 hluta eða meira í beinni eða óbeinni eigu erlends lögaðila, fjárvörslusjóðs eða sambærilegs aðila. Herra forseti. Ofantalin atriði eru auðvitað aðgerðir sem þarf nauðsynlega að fara í sem allra fyrst. Gerð landeignaskrár er algert lykilatriði. Ef skráningu á jörðum er ábótavant og gögn vegna sölu eigna eru ófullnægjandi og ógagnsæ, verður okkur auðvitað erfitt um vik að bæta og skerpa þá umgjörð sem við viljum láta gilda um eignarhald og viðskipti með jarðir hér á landi. Landeignaskrá er einnig forsenda þess að hægt sé að uppfæra fasteignamat í dreifbýli, sem er í algjörum ólestri. Það er því mjög brýnt að við samþykkjum ný lög er snúa að þessum atriðum. Snúum okkur þá að þeim ákvæðum er fjalla um skipulagsmál en lagt er til að beiðnum um landskipti fylgi ávallt staðfesting á því að breytingin samrýmist gildandi skipulagsáætlun. Þetta er að sjálfsögðu mjög mikilvægt atriði. Einnig eru lagðar til breytingar á ákvæðum um niðurfellingu lögbýlisréttar, þess efnis að ráðherra verði ekki lengur skylt að fella lögbýlisrétt niður að ósk eiganda og að lögbýlisréttur skuli ekki felldur niður gegn rökstuddum andmælum sveitarstjórnar. Herra forseti. Að sjálfsögðu eiga sveitastjórnir að hafa aðkomu að því þegar óskað er eftir að fella niður lögbýlisrétt. Fyrir byrjendur eins og mig í jarðamálum, ef svo má að orði komast, er svo margt í þessu frumvarpi sem maður hefði haldið að væri hreinlega þegar til staðar í lögum. En svo er því miður ekki. En svo ég klári nú umfjöllun um helstu breytingar sem felast í frumvarpi ráðherra þá yrði rétthöfum gert skylt að láta þinglýsa skjölum um tiltekin eignarréttindi yfir fasteignum sem falla undir gildissvið jarðalaga, þar á meðal afsölum. Herra forseti. Það er enn og aftur eðlileg krafa sem hefði fyrir löngu átt að vera orðin að lögum. Eitt af því sem þarf að styrkja er viðurlagaákvæði jarðalaga. Lagt er til að ráðherra fái heimild til að bregðast við brotum á ákvæðum laganna, m.a. með því að krefjast nauðungarsölu eða virkja innlausnarrétt ríkissjóðs. Það er allt gott og blessað. Fyrir fáum árum síðan var lítil eftirspurn eftir bújörðum. Framsýnir fjárfestar sáu sér leik á borði og keyptu upp fjölmargar jarðir. Sumir eiga orðið umtalsverð jarðasöfn og margir hafa áhyggjur af þeirri þróun, eins og sjá má í almennri umræðu síðustu ár. Góðar bújarðir eru ekki endilegar nýttar sem slíkar og það er ekki í lagi þar sem við hljótum að vera sammála um að Ísland eigi að stefna í átt að aukinni sjálfbærni hvað varðar matvælaframleiðslu. Sá veruleiki hefur blasað við okkur lengi og sérstaklega undanfarið í umræðu um Covid-19 faraldurinn og þjóðaröryggi almennt. Það að vera sjálfbær að mestu hvað varðar matvælaframleiðslu og tryggja þannig fæðuöryggi þjóðarinnar er markmið sem við eigum að stefna að og gera allt sem í okkar valdi stendur til að ná því. Að halda góðum bújörðum í rækt og tryggja ábúð á þeim eru tvímælalaust okkar sameiginlegu hagsmunir. Nú rennur upp ferðasumarið mikla. Sumarið sem Íslendingar ætla að nota til að kanna landið sitt og njóta alls þess sem okkar fallega náttúra hefur upp á að bjóða. Í þeirri alsælu gætu ferðamenn rekið sig á það, rétt eins og bændur hafa nú þegar gert á tilteknum svæðum, að aðgengi almennings hefur verið takmarkað mjög um ákveðnar jarðir, þar sem umfangsmikil jarðasöfnun hefur átt sér stað. Slíkt dæmi má finna í Mýrdalnum. Segja má að það sé ömurlegt að rekast á slíkt. Herra forseti. Meðferð og notkun alls lands skiptir alla landsmenn máli, bæði nú og til framtíðar. Við erum með einna frjálslegustu löggjöf innan EES um þessi mál og gætum litið til annarra landa, hvort sem er Danmerkur, Noregs eða Írlands, eftir skýrari ramma. Það er tími til kominn að löggjafinn setji skýrari ramma um landakaup og ræði jafnframt hvort það sé eðlilegt að vatnsréttindi fylgi landsréttindum. Hér eru erlendir fjárfestar að fjárfesta fyrir á fimmta milljarð í vatnsverksmiðjum. Þeir eru að fjárfesta í vatnsréttindum og vatnsauðlindinni. Ég er ekki viss um að það þjóni hagsmunum Íslands til lengri tíma. Við höfum ekki enn sett regluverk um kaup á landi og endurskoðað þar með þá löggjöf sem sett var fyrir 16 árum. Þá voru allar gáttir opnaðar, sem var ekki til bóta. Það felast miklir almannahagsmunir í ráðstöfun og meðferð lands og því geta ekki gilt sömu reglur um kaup og sölu á landi eins og á hverri annarri fasteign. Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum nú tekur ekki á öllum þeim þáttum í jarðamálum, sem gera þarf breytingar á. En það er tvímælalaust skref í rétta átt, eins og ég hef þegar farið yfir. Hv. þingmaður Líneik Anna Sævarsdóttir lagði fram tillögu til þingsályktunar um aðgerðaætlun í jarðamálum á liðnu haustþingi, ásamt þingflokki Framsóknar. Sú aðgerðaáætlun er yfirgripsmikil en hefur því miður ekki hlotið afgreiðslu hér á Alþingi á þessum þingvetri sem senn verður um garð genginn. Í umræddri þingsályktunartillögu hv. þingmanns er ríkisstjórn falið að gera aðgerðaáætlun sem hafi það að markmiði að tryggja eignarhald landsmanna á jörðum á Íslandi, ásamt því að skapa frekari tækifæri til heilsársbúsetu í dreifbýli og fjölbreyttrar sjálfbærrar landnýtingar og matvælaframleiðslu í landinu. Meðal verkefna sem aðgerðaáætlunin tæki til væri að lögfestar yrðu reglur um að skilgreind tengsl við Ísland séu forsenda fyrir eignarhaldi á jörðum hér á landi og um takmarkanir á fjölda jarðeigna í eigu sama aðila. Greinargerð málsins er mjög vönduð og upplýsandi og, með leyfi forseta, langar mig til að lesa stuttan kafla úr henni, en þar segir m.a. um eignarhald ríkisins á jörðum: „Skoða þarf forsendur eignarhalds ríkisins á jörðum og skýra markmið með ríkiseign, svo sem hvort æskilegt sé að ríkið eigi landbúnaðarland, land sem hlunnindi og vatnsréttindi fylgja eða fyrst og fremst land sem nýtur verndar fyrir einhverri eða allri nýtingu. Þá þarf að endurskoða forsendur fyrir sölu ríkisjarða, þar með talið til núverandi ábúenda í ljósi breytinga á landnýtingu og búskaparháttum.“ Svo segir hér um ábyrgð og skyldur sem fylgja eignarhaldi á landi: „Yfirfara þarf ábyrgð og skyldur sem fylgja eignarhaldi á landi og endurskoða og fylgja eftir lögum um fyrirsvar jarða. Mikilvægt er að stjórnvöld og nágrannar geti á öllum tímum náð í eiganda lands eða fyrirsvarsmann eiganda vegna samfélagslegra verkefna svo sem innviðauppbyggingar eða skipulagsvinnu. Fyrirsvarsmenn eiga að hafa umboð til að koma fram fyrir hönd annarra eigenda jarða við úrlausn mála sem lúta að réttindum og skyldum eigenda, taka ákvarðanir um daglegan rekstur og hagsmunagæslu og minni háttar viðhald og bráðnauðsynlegar og brýnar ráðstafanir sem ekki þola bið. Í því ljósi væri rétt að skoða hvort ekki væri skylt að fyrirsvarsmaður væri búsettur í því sveitarfélagi þar sem jörðin er.“ Þá um skyldu til að stofna félög um jarðir þegar eigendur eru fleiri en þrír: „Þá telja flutningsmenn rétt að skoða hvort setja eigi í lög skyldu um að stofna félög um jarðir þegar eigendur eru fleiri en þrír, en slíkt ákvæði var fellt brott úr frumvarpi því sem varð að jarðalögum nr. 81/2004. Algengt er að eignaraðild að jörðum sé mjög dreifð og því erfitt að ná til þeirra sem eiga þær. Á það sérstaklega við þegar jarðir eru ekki lengur í ábúð. Það gæti orðið til einföldunar og hagræðis fyrir eigendur jarða sem og þá sem þurfa að eiga í lögskiptum við þá, svo sem opinbera aðila, sérstaklega varðandi brýnar ráðstafanir sem ekki þola bið.“ Um hlunnindi og tekjur segja flutningsmenn: „Hlunnindi eru grundvöllur búsetu á mörgum jörðum í landinu og hafa verið það um aldir. Hlunnindi eru enn mikilvæg stoð undir byggð í dreifbýli og ein stoðanna í landbúnaði. Það er mikilvægt að tekjur af landi skili sér til þeirra sem velja að búa í dreifbýli og til dreifbýlissamfélaganna. Tryggja þarf með lögum að hlunnindi skili tekjum til samfélagsins í kring og því mikilvægt að hlunnindi og tekjur af þeim verði ekki aðskilin frá ábúð á jörðum.“ Herra forseti. Í nefndaráliti meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar kemur fram að meiri hlutinn leggur til, með hliðsjón af minnisblaði atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, að 7. gr. falli brott og vísar í þeim efnum til umfjöllunar um 15. gr. frumvarpsins. 7. gr. fjallar um lausn úr landbúnaðarnotum. Um þetta vil ég segja að í aðalskipulagi sveitarfélaga er sett stefna um hvar og hvernig þörfum landbúnaðarstarfsemi verði mætt, hvernig landnotkun skuli háttað á einstaka reitum innan landbúnaðarsvæða. Sveitarfélögum ber einnig að setja stefnu um hvaða atvinnustarfsemi önnur en landbúnaður er heimil á bújörðum. Í 5. gr. gildandi jarðalaga, nr. 81/2004, segir: „Land sem skipulagt er sem landbúnaðarsvæði eða land sem nýtanlegt er eða nýtt til landbúnaðar, þ.m.t. afréttir, og hvort heldur er þjóðlenda eða eignarland, má ekki taka til annarra nota, nema heimild sé til þess í lögum, sbr. þó 6. gr.“ Í minnisblaði ráðuneytisins er farið vandlega yfir heimildir sveitarfélaga og þá vinnu sem hefur átt sér stað í ráðuneytum síðustu ár sem snýr að því að ná enn betur utan um skipulagsmál sem snúa landnýtingu. Árið 2010 gaf atvinnuvegaráðuneytið út skýrslu um notkun og varðveislu ræktanlegs lands. Í skýrslunni var lagt til að mörkuð yrði stefna á landsvísu um skipulagningu landbúnaðarlands, sem sveitastjórnir gætu stuðst við samhliða aðalskipulagsgerð. Árið 2015 voru gerðar breytingar á jarðalögum sem fela í sér ákveðnar skyldur sveitarfélaga ef þau óska eftir breyttri landnotkun. Í skýringum með frumvarpinu kemur fram að til standi að ráðherra beiti í frekara mæli efnislegu mati um breytta landnotkun, en úr því hefur ekki orðið. Því hefur lengi verið talin þörf á endurskoðun þessara lagaákvæða. Núverandi landsskipulagsstefna var samþykkt 2016. Eitt af markmiðum hennar er sjálfbær nýting landbúnaðarlands og meðal aðgerða er mælt fyrir um flokkun landbúnaðarlands. Þá er kveðið á um að land sem hentar vel til ræktunar verði almennt ekki ráðstafað til annarra nota með óafturkræfum hætti. Í tengslum við endurskoðun löggjafar um fasteignamál og jarðir undir forystu forsætisráðuneytisins í tíð núverandi ríkisstjórnar komu umrædd ákvæði jarðalaga fljótlega til umræðu og það á einnig við um gerð þskj. 1223, sem hófst sl. haust. Á þeim tíma kynnti ráðuneytið drög að reglugerð um vernd landbúnaðarlands á samráðsvef Stjórnarráðsins. Alls bárust sjö umsagnir um reglugerðina, m.a. frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Bændasamtökunum og Skógræktinni. Í framhaldi voru haldnir nokkrir samráðsfundir. Út úr þeirri vinnu kom sú niðurstaða að efni 15. gr. frumvarpsins yrði viðbót við núgildandi 55. gr. jarðalaga. Í ljósi athugasemda sem komu fram var fallið frá að gefa út reglugerðina. Í umsögn atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins segir um þetta atriði, herra forseti: „Ráðuneytið útilokar ekki að einhverra leiðbeininga um stjórnarframkvæmd á þessu sviði geti verið þörf sem móta mætti á grunni reglugerðardraga, en telur rétt að horfa fremur til heildrænnar endurskoðunar ákvæða um landnotkun og landskipta. Stefnt er að því að slíkar tillögur komi fram á 151. löggjafarþingi. Verði þar ekki síst horft til þess hvernig flétta megi betur sjónarmið um vernd landbúnaðarlegra hagsmuna inn í ferli skipulagsgerðar.“ Í umsögninni kemur einnig fram að ákveðið hefur verið, óháð þessu, að halda áfram að móta leiðbeiningar um flokkun landbúnaðarlands í samráði við opinbera aðila og til stendur að leiðbeiningarnar liggi fyrir í haust. Ráðuneytið hefur því ekki lengur í hyggju að gefa út reglugerð um vernd landbúnaðarlands í átt til þess sem gert er ráð fyrir í 15. gr. frumvarpsins sem og í 7. gr. og b-lið 9. gr., en telur rétt að starfa með öðrum hætti að málefninu. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að þessu sinni en ítreka vilja Framsóknarflokksins um að þetta mál verði afgreitt á þessu vorþingi með jákvæðum hætti. Við teljum einnig afar mikilvægt að farið verði í þær aðgerðir í jarðamálum, sem tilgreindar eru sérstaklega í þingsályktunartillögu hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar öflugu ræðu. Ég er að velta fyrir mér, í rauninni ekki bara mikilvægi þess að við komum með almennilega löggjöf utan um jarðirnar okkar, heldur langar mig að spyrja hv. þingmann um þá heimild sem verið er að koma á fót þarna, að heimila aðilum utan EES jafnvel að kaupa upp jarðir. Þá dettur manni náttúrlega í hug sá moldríki milljarðamæringur, Ratcliffe. Ég veit ekki hvað hann á orðið mörg prósent af Íslandi, kannski veit hv. þingmaður það. Munu Bretar þurfa að sækja um undanþágu í kjölfarið á Brexit til að kaupa jarðir hér á landi eða er það bara áfram inni samkvæmt undanþágunni í EES?
Virðulegi forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður getum verið sammála um að þörf á bættri umgjörð um jarðamál á Íslandi er mikil. Það kemur manni á óvart þegar maður setur sig aðeins inn í þessi mál hvað við höfum í raun verið kærulaus varðandi þennan málaflokk miðað við hve mikið er undir. Auðlindir okkar eru undir og afkoma okkar til framtíðar einnig, þannig að það er mjög mikilvægt að við bætum lagaumgjörðina um málaflokkinn. Þetta frumvarp er skref í þá átt að ná betur utan um taumlausa jarðasöfnun. Hv. þm. Inga Sæland nefndi auðmanninn Ratcliffe, sem verið hefur mikið í fréttum, en hann er ekki sá eini sem hefur verið að safna jörðum hér. Sú samfélagslega umræða sem átt hefur sér stað um jarðamál á Íslandi um langa tíð hefur speglað það svolítið að fólk hefur almennt áhyggjur af þessu. Hluti af þessu máli felur einmitt í sér að sett verði takmörk á það hversu mikið land einstaklingar geta átt, hversu marga hektara lands, og einnig er tekið tillit til auðlinda. Svo er líka mál í hv. atvinnuveganefnd varðandi veiðiréttindi, vatnsréttindi og annað sem við þurfum að huga að, hvað þar er undir. Varðandi Brexit og breska ríkisborgara er það náttúrlega í skoðun vegna þess að útganga Breta er nýorðin að veruleika. Það er nokkuð sem haldið verður áfram að vinna með varðandi stöðu þeirra gagnvart EES almennt, ekki bara þessu máli.
Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég ætlaði nú ekki að koma upp en maður kveikir á perunni þegar maður veltir því fyrir sér að þessi ágæti breski auðmaður kemur hingað inn vegna EES-samningsins okkar og við vorum ekki búin að girða fyrir eitt eða neitt. Eins og ég skil hv. þingmann þá er verið að reyna, ég veit það ekki, að setja ákveðið þak á það hvað viðkomandi auðmaður eða hver sem er má eiga mikið af landi. Það er mikilvægt og ég vil sannarlega taka undir það með hv. þingmanni, ég skil ekki alveg af hverju við komum ekki með löggjöf sem gerir það að verkum að Íslendingar eigi allar þær auðlindir sem á þessum jörðum eru þannig að við þurfum ekki sí og æ að horfa upp á það að fólk sé hreinlega að safna að sér jörðum, hvort sem það eru jarðir með laxveiðiréttindi eða jarðir sem hafa hugsanlega vatnsréttindi. Við höfum í rauninni flotið sofandi að feigðarósi hvað varðar það að halda verndarhendi yfir eigin auðlindum. Þannig að þetta frumvarp er sannarlega skref í rétta átt. En mér finnst vanta þó nokkuð mikið inn í það. Ég átta mig heldur ekki á því hvort t.d. ágætur breskur auðmaður getur haldið áfram að safna jörðum þrátt fyrir að Bretar hafi gengið úr Evrópusambandinu. Ég veit eiginlega ekki hver tilgangurinn er með þeirri heimild sem hæstv. forsætisráðherra er að sækjast eftir núna, að geta jafnvel rýmkað frekar sölu jarða til aðila utan Evrópska efnahagssvæðisins. Ég skil það vel með einstaklinga sem eru giftir hér heima og annað slíkt og ætla jafnvel að eiga heima hér, auðvitað eiga þeir að hafa fullan rétt á því eins og hver annar að koma sér upp jörð, hvað svo sem um það má segja. En ég er enn þá mikið að spá í hvort það séu engin takmörk fyrir því hvað t.d. breskir auðmenn geta keypt mikið af Íslandi nú eftir að þeir eru gengnir úr Evrópusambandinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Það er mjög mikilvægt að við ræðum þessi mál. Það er mikið undir varðandi þennan málaflokk. Framtíðin er hreinlega undir. Þingmaðurinn var m.a. að velta fyrir hvort það væru takmarkanir á jarðasöfnun breskra ríkisborgara eða einungis þeirra sem væru innan Evrópusambandsins eða innan EES eða hvernig sem það er. En við erum að tala um að það verði takmarkanir á jarðasöfnun allra. Þetta frumvarp felur það í sér að skilyrði eru sett um hversu mikið land má vera á einni hendi. Það er skýrt. Eins og ég reyndi að rekja í ræðu minni áðan, ég veit ekki hvort það hefur skilað sér almennilega, þá eru einnig aðrir hlutir í þessu frumvarpi sem eru mjög mikilvægir og þarf að gera, t.d. landeignaskráin. Við Framsóknarmenn höfum lagt mjög mikla áherslu á að jarðir séu rétt skráðar. Það er náttúrlega grunnurinn að öllu utanumhaldi um jarðamálin að við getum gengið að því vísu að jarðir séu rétt skráðar. Það þarf t.d. að uppfæra fasteignamat í dreifbýli. Það er allur gangur á því. Fasteignamatið á sumum eignum er kannski 30 ára gamalt eða svo, það er ekkert að marka það. Þetta þarf að vera í lagi hjá okkur, allar þessar skráningar, en þær eru ekki í lagi. Þegar viðskipti eru höfð með jarðir þarf einnig að koma fram á afsalinu hvert kaupverðið er. Það þarf allt að vera uppi á borðinu þannig að menn geti ekki verið að leika sér eitthvað með þessa hluti. Eins og ég segi: Þarna erum við með allt undir. Það er Ísland sem er undir, landið okkar, þannig að við þurfum að gæta vel að okkur og vanda þetta betur, byrja á þessari skráningu strax og ná betur utan um þennan málaflokk með sterkri löggjöf. Við erum langt á eftir okkar nágrönnum hvað þetta varðar, því miður.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða þetta gríðarlega mikilvæga jarðamál, sem við köllum oft svo í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég verð að segja að ég hef ýmsar spurningar um það. Sérstaklega finnst mér þurfa að vinna betur það sem snýr að landbúnaði og hvernig bændur munu fara út úr þessu. Þó virðist líka vera nokkuð margt gott, t.d. breytingar á upplýsingaskyldu um eignarhald og ákvæði um landeignaskrá, það virðist vera gott og er sérstaklega nefnt í nefndaráliti meiri hlutans. En mér finnst liggja of mikið á og mér finnst þetta of stórt og mikilvægt mál sem má ekki flýta um of. Ég vil segja þetta þrátt fyrir að augljóst sé að farið hefur verið í, hvað á maður að segja, djúpa vinnu í málinu. Þrátt fyrir það verð ég að taka fram að aðeins fimm fundir allsherjar- og menntamálanefndar hafa fjallað um málið, ásamt öðrum málum sem við erum með. Við fengum málið inn til okkar 28. apríl og síðan var nefndarálit tilbúið 23. júní. Umsagnir bárust, t.d. frá Bændasamtökum Íslands sem gagnrýna vald ráðherra í málaflokknum. Það þarf að skoða betur. Bændasamtökin segja, með leyfi forseta: „Að mati samtakanna er nauðsynlegt að fram fari sjálfstæð rannsókn á því hvaða áhrif takmarkandi reglur sem þessar geta haft á virði og veðhæfi jarða sem og afleiðingar fyrir þá sem eiga þær með tilliti til skuldbindinga þeirra.“ Mér sýnist í fljótu bragði að Samband íslenskra sveitarfélaga taki nokkuð undir þetta ákall um að mat á áhrifum liggi fyrir. Sambandið bendir einnig á fjölda neikvæðra umsagna og kallar eftir því að málið sé unnið í víðtækari sátt. Við höfum heyrt það hér að boðuð sé frekari vinna í málaflokknum og það kemur eins fram í minnisblaði frá forsætisráðuneytinu. Ég vil segja að endingu að það hlýtur að undirstrika mikilvægi þess að flýta sér hægt. Ég læt þetta duga að sinni.
Virðulegi forseti. Þetta er stórt og mikið mál. Þetta er algjört grundvallarmál sem við ræðum hér. Þetta snýst um pólitík sem varðar eignaryfirráð yfir jörðum og þá samhliða þeim auðlindum sem þeim fylgja. Það er ekki þannig að ekki hafi áður verið fjallað um þessi mál. Það var m.a. gert á sínum tíma í skýrslu nefndar, að mig minnir frá árinu 2012, undir forystu Katrínar Olgu Jóhannesdóttur sem var skipuð af hálfu innanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins í þeirri ríkisstjórn. Síðan hafa verið skipaðar nefndir sem hafa fjallað um nákvæmlega þetta, eignasamþjöppun, hvaða áhrif hún hefur á nýtingu jarðanna, almannahagsmuni og fleira. En það hefur í rauninni lítið verið gert nákvæmlega með þær niðurstöður. Við sjáum það alveg þegar við hlustum á umræður stjórnarþingmanna, m.a. hér, að þó að menn vilji ekki viðurkenna það er auðvitað undirliggjandi óttinn við annars vegar útlendinga, því að hvort sem mönnum líkar það betur eða verr hafa útlendingar verið nefndir til sögunnar, og hins vegar auðmenn. En hvergi er verið að skilgreina nákvæmlega þessa markalínu, hvaða auðmenn nákvæmlega er átt við eða hvers konar þáttum menn vilja leita að til að leysa þetta. Grundvallaratriðin og markmiðin með málinu eru mjög göfug. Það er ekkert hægt að efast um það. En umfjöllunin er ekki nógu mikil. Það er verið að keyra þetta mál í gegn, þetta grundvallarmál sem snertir almannahagsmuni. Ég er þeirrar skoðunar að gjalda eigi varhuga við öllum reglum sem takmarka meginregluna um frjáls viðskipti eða þjóna ekki almannahagsmunum vegna atvika eða aðstæðna. Við verðum að stíga varlega til jarðar þegar stjórnvöld ætla, eins og núna, að setja ákveðnar takmarkanir á eignarrétt og um leið ráðstöfunarrétt manna yfir jörðum sínum og eignum. Það er ekki þar með sagt að samhliða þessu séu ekki hættur. Samþjöppun eignarhalds fylgja ákveðnar hættur og þær geta verið mjög miklar á sviði landakaupa eins og á öðrum sviðum. Við vitum hvað samþjöppun þýðir. Samþjöppun þýðir að dregið getur úr samkeppni, hún getur hamlað frumkvöðlakrafti og nýsköpunar- og sprotastarfi. Við sjáum það líka á öðrum sviðum. Að mínu mati er þess virði að við getum sett almennar reglur sem verja þá almannahagsmuni sem tengjast samþjöppuninni, sem tengjast því að reyna að verja þjóðina gagnvart neikvæðum áhrifum samþjöppunar á landi. Þá segi ég: Almennar reglur sem þjóna almannahagsmunum. Þess vegna er skynsamlegt að skoða stærðartakmarkanir á því sem einstaklingar og lögaðilar geta safnað. Því að mikil samþjöppun og yfirráð yfir jörðum geta einmitt farið gegn almannahagsmunum eins og ég hef sagt áður. Hvert getum við litið? Við getum t.d. litið frá landnýtingunni yfir í nýtingu sjávarauðlindarinnar. Ég dreg ekki dul á það og ég hef margítrekað hér að við þurfum að skerpa á gegnsæi í eignarhaldi í sjávarútvegi. Við þurfum að skerpa enn frekar á því hversu mikið eignarhaldið getur verið hjá hverjum og einum einstaklingi og lögaðila í sjávarútvegi. Það sama gildir um jarðirnar. Mér finnst ekki óeðlilegt að taka mark á þessu og hafa hliðsjón af því þegar við skoðum hvað einstakir aðilar geta haft umráð yfir mörgum jörðum, eins og er í raun að einhverju leyti verið að reyna að ná í gegn hér. En að mínu mati vega þær reglur sem verið er að setja í frumvarpinu að almannahagsmunum. Þrátt fyrir að við getum verið sammála um þá almennu reglu að við viljum koma í veg fyrir samþjöppun eignarhalds á jörðum eru aðrar reglur sem fylgja þessu frumvarpi sem að mínu mati ganga í berhögg við þennan megintilgang. Í fyrsta lagi viljum við í Viðreisn almennar reglur um eignarhald á jörðum og við viljum líka að reglurnar séu þannig að þær mismuni ekki eftir þjóðerni. Hér hafa menn sagt að ég hafi verið að vega að mönnum í stjórnarliðinu, að þeir væru að segja að þessu væri beint að útlendingum. Við vitum alveg hver grunnurinn er, eins og ég sagði áðan áttum við okkur á hver hvatinn er bara við að hlusta á ræðurnar. Hvatinn er sá að of margir útlendingar séu að eignast jarðirnar í staðinn fyrir að hann sé sá að nálgast þetta á almennan hátt. Almenni hátturinn er sá að við getum frekar sett takmörk á eignarhald landareigna og við höfum reynslu af því í sjávarútvegi. En við þurfum þá um leið að setja almennar reglur um það hvernig við takmörkum eignarréttinn og yfirráðaréttinn. Við megum ekki gleyma því að hvort sem útlendingar eða Íslendingar safna að sér jörðum er skipulagsvaldið eftir sem áður hjá Alþingi, umhverfisreglurnar eru settar af Alþingi og ýmsar reglur, eins og varðandi rétt almennings til umferðar um jarðeignirnar, eru enn fremur í höndum þingsins. Ég vil benda á að fulltrúi okkar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, hefur dregið þetta afar vel saman, bæði í greinum og í athugasemdum við málið. Það er alveg skýrt að við í Viðreisn viljum að settar verði almennar reglur, að málið verði unnið betur og við erum reiðubúin til að skuldbinda okkur til að vinna málið betur, til að taka af mestu agnúana því að málið er svo umfangsmikið, það varðar svo mikla almannahagsmuni. Eins og við setjum það fram núna er frekari áhætta fólgin í því að samþykkja málið og ég vara eindregið við því. Í andsvari áðan varaði ég m.a. við ráðherraræðinu, þessari biðlistamenningu sem að mestu var búið að útrýma á tíunda áratug síðustu aldar og í byrjun þessarar. Þá var reynt að koma út ráðherraræðinu og biðlistamenningunni sem varðar stjórnvaldsákvarðanir. Og mér finnst erfitt að sjá það endurvakið hér. Þess vegna vil ég draga fram að langflestar umsagnir við málið snúast ekki endilega um að ekki eigi að setja reglur heldur miklu frekar um að málið sé vanbúið. Málið hefur ekki fengið nægilega skoðun eins og það er sett fram hér. Það er merkilegt hversu lítið tillit hefur verið tekið til niðurstaðna annarra nefnda sem hafa verið settar til að fjalla um málið. Það ber keim af einhverju stressi og jafnvel einhverri innansveitarkróniku innan Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þegar kemur að þessu máli. Þær eru ýmsar athugasemdirnar sem hægt er að draga fram en ég vil fyrst og fremst segja að málið þarf að vinna mun betur. Það þarf að draga fram þær almennu reglur sem ég held að við getum öll verið sammála um. Það er hægt að sameinast um hámark jarða sem hver og einn einstaklingur og lögaðili getur átt. Það má náttúrlega ekki ganga gegn EES-samningnum og ekki mega skilyrði tengjast ríkisborgararéttinum á einhvern hátt. Það má alveg efast um að nægilega skýrt sé að kveðið hér. Mér finnst eins og verið sé að fara fjallabaksleið til að reyna að útiloka að útlendingar eða tiltekinn hópur einstaklinga hér innan lands eignist jarðir. Meginmálið er auðvitað hvernig við höldum áfram að nýta jarðirnar. Þegar við lesum frumvarpið er verið að tala um nýtingu jarða, landrækt og jarðrækt sem þarf að efla, styrkja og bæta og við tökum undir það. En það er eins og frumvarpshöfundar hafi gleymt mikilvægri atvinnugrein sem er núna í ákveðinni deyfð, þ.e. ferðaþjónustunni. Það er lykilatriði fyrir bændur víða um landið að hafa hana og reyna að byggja hana upp. Í því sambandi vil ég benda á umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar en ekki síður það sem Bændasamtökin hafa sett fram. Þau leggja m.a. til að ákvörðunarvald og rannsókn sé á hendi sveitarfélaga en ekki ráðherra. Mér finnst það mjög skiljanleg athugasemd. Þau segja jafnframt að ráðherra sé falið of víðtækt vald til að ákveða hvort stór hluti viðskipta með jarðir fái að eiga sér stað. Ég held að þetta sé eitthvað sem við hljótum að taka tillit til og fara betur yfir. Þar eru líka settar fram efasemdir um hvort ákvæði í frumvarpinu geti stangast á við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, 72. gr. eins og hún hefur verið túlkuð samkvæmt Mannréttindadómstól Evrópu. Athugasemdirnar við frumvarpið eru því margar og þær vega þungt. Að mínu mati leikur mikill vafi á því hvort eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar séu brotin hér eða ekki. Þegar málið er þannig útbúið finnst mér þess virði að við förum betur yfir það og ekki síður með tilliti til þess hversu mikið vald ráðherra fær hverju sinni. Menn reyna að gera lítið úr því og segja að þetta séu kannski ekki nema nokkur mál. Þetta geta verið allt upp í 50 mál á ári. Það getur komið til kasta ráðherra 40–50 sinnum á ári, eins og kemur fram í sumum umsögnum. Þetta er ekki bara einhver málamyndagjörningur sem ríkisstjórnarflokkarnir, Sjálfstæðisflokkur, Framsóknarflokkur og Vinstri græn, eru að beita sér fyrir. Þetta er ekki einhver málamyndagjörningur heldur stórt og mikið mál sem snýr að því að verið er að auka ráðherraræði og hugsanlega er verið að fara gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Ég biðla því til stjórnarmeirihlutans: Takið ykkur tíma, ekki keyra þetta í gegn. Þetta er ekki eitthvert Covid-mál. Það væri sjálfsagt að reyna að rýmka til ef þetta snerti hagsmuni út af kórónuveirunni. En þetta mál er ekki þess eðlis. Við vitum alveg að það er ákveðinn þrýstingur og það er ákveðin ólga, sérstaklega innan eins stjórnarflokksins, hjá Vinstri grænum. Þau segja að það verði að keyra þetta í gegn því að það sé betra að hafa þetta mál út úr myndinni áður en næsta þing hefst. Fyrir vikið sitjum við hugsanlega uppi með mjög löskuð heildarlög um eignaskipti á jörðum. Það er eiginlega algerlega óboðlegt núna þegar við höfum bæði tækin og tólin. Það er ekkert sem liggur á. Enginn úr stjórnarmeirihlutanum getur bent okkur á hvað það er, hvaða tímasetningar. Hvað er það nákvæmlega sem liggur á annað en að það er þrýstingur og ólga innan eins stjórnarflokksins? Á meðan sitja hinir tveir stjórnarflokkarnir, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, prúðir hjá og ætla að láta það yfir sig ganga að auka ráðherraræði og fara um leið hugsanlega gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Mér finnst það miður og ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum mínum með þessa keyrslu og þann mikla þrýsting sem verið er að beita Alþingi hér á lokasprettinum.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mjög mikilsvert og mikilvægt mál sem varðar hagsmuni alls samfélagsins og varðar líka hagsmuni þeirra sem munu fylgja okkur, afkomenda okkar sem munu búa hér á landi. Við vitum að land á eftir að verða æ dýrmætara eftir því sem fram líða stundir í kjölfar þess að mannkynið mun æ meira súpa seyðið af loftslagsáhrifum með þeim afleiðingum að fólk mun sækja æ meira á norðurhvel jarðar og þar á meðal á svæði eins og Ísland. Það að eiga landflæmi nú til dags, sem kannski kann að virðast verðlítið, getur skilað miklum ábata eftir langan tíma og hið sama gildir að sjálfsögðu um vatnið og aðrar auðlindir. Hér er líka verið að bregðast við raunverulegum vanda eða við getum kannski frekar sagt raunverulegri ógn við hagsmuni samfélagsins sem er sú að þá færist land og auðlindir sem því fylgja á of fárra hendur með þeim hugsanlegu afleiðingum að aðgangur verði takmarkaður að þeim gæðum sem landinu fylgja og þeim gæðum sem við höfum vanist öldum saman að líta á sem sjálfsagðan almenning. Einnig er verið að bregðast við því hér að á seinni árum hafa komið fram aðilar sem hafa safnað landi markvisst, keypt jarðir. Þetta hefur svo sem verið þjóðaríþrótt íslenskra höfðingja um aldir, þ.e. jarðabrask, að braska með jarðir, en á seinni árum höfum við séð koma upp félög sem kaupa markvisst upp jarðir og land. Við vitum að samfélagslega getur slíkt verið ákveðin ógn ef eignarhald á landi og öðrum gæðum þjappast of mikið á fárra hendur. Ég held því að við þurfum að huga að þessum málum. Við þurfum að leggjast í vinnu við lagasetningu um þessi mál. Ég er alveg sammála því sem hefur komið fram í máli annarra hv. þingmanna um það og er ekki seinna vænna að hefja þá vinnu því að hér hefur alveg áreiðanlega ríkt of mikið andvaraleysi um þessi mál. Engu að síður finnst mér umsagnir um málið og vinnsla málsins innan hv. allsherjar- og menntamálanefndar benda til þess að við séum ekki alveg tilbúin að ljúka þessu máli. Umsagnir hafa sumar hverjar verið afar neikvæðar. Við höfum fengið umsagnir frá þeim sem telja ekki nógu langt gengið í að takmarka jarðasöfnun fárra einstaklinga og svo höfum við fengið umsagnir frá öðrum sem telja að hér sé vegið að eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar og að allt of langt sé gengið í því að takmarka kaup á landi. Þarna er, eins og ævinlega, sjálfsagt einhver millivegur og ég er ekki viss um að við séum búin að finna rétta milliveginn og ég er ekki viss um nema að umræðan þurfi að eiga sér stað, þurfi að þroskast eins og sagt er, og þurfi að fara fram á kannski einhverjum öðrum forsendum en þeim sem hún hefur dálítið mikið farið fram á, sem eru þær forsendur að ævinlega er talað um kaup tiltekins bresks auðmanns og þá starfsemi sem þeim kaupum fylgir og talað er um að reisa þurfi rönd við slíkum umsvifum, en síður er kannski talað um þetta á almennari hátt, þannig að við erum ef til vill að bregðast við sértækum vanda á aðeins of almennan hátt, sem nær fullmikið til of margra. Þetta varðar markaðslögmálin og það hvernig við sjáum fyrir okkur að markaðslögmálin starfi í samfélagi okkar. Ég held að mjög fá okkar séu á þeim stað að vilja alveg afnema markaðslögmálin og að markaðurinn skuli ekki fá að gilda neins staðar, heldur skiptumst við í flokka dálítið eftir því hvernig við lítum á að markaðurinn skuli nýttur. Auðvitað á markaðurinn aldrei, ekki í þessu frekar en öðru, að vera óheftur, óbeislaður og það er ekki rétt leið að gefa öll viðskipti frjáls án nokkurs eftirlits eða nokkurra takmarkana. En ég tel svona almennt talað engu að síður að það hafi staðið uppbyggingu atvinnulífs til sveita og í íslensku dreifbýli fyrir þrifum að fjármagn hefur vantað. Það fjármagn hefur vantað sem fylgir iðulega því þegar markaðslögmálin fá dálítið lausari tauminn. Ég held að það sé varasamt að grípa kannski of mikið inn í það þegar við sjáum viðleitni í þá átt að peningar eru farnir að sjást meira í dreifðum byggðum með þeirri uppbyggingu sem þeim fylgir. Eins og þetta mál horfir við mér sýnist mér að hér sé stefnt að of mikilli miðstýringu og ég held að miðstýring hafi verið ákveðin meinsemd í uppbyggingu atvinnulífs til sveita hér á landi og í dreifðum byggðum landsins og mér finnst eima eftir af þeim hugsunarhætti að það þurfi forsjá aðila sem þekkja betur til. Það eimir eftir af þeim hugsunarhætti í 8. gr. frumvarpsins sem felur ráðherra mikið vald til að skera úr um slík viðskipti. Mér finnst kannski að aðalatriðið í þessu eigi að snúast um, og ég hygg svo sem að við séum öll sammála um það, nýtingu landsins og að landið sé nýtt á sjálfbæran, uppbyggilegan og fallegan hátt og það sé ræktað og nýtt. Og svo þurfum við líka að gæta þess að ekki verði of mikil samþjöppun eigna. Málið snýst í grunninn um að gæta þess að auðlindir okkar safnist ekki á of fárra hendur, þ.e. vatnsréttindi, veiðiréttindi og þar fram eftir götunum. Ég held að til þess að takast á við þennan vanda væri kannski hugsanlega hægt að dusta rykið af nýju stjórnarskránni. Í gömlu stjórnarskránni, í ríkjandi stjórnarskrá, þeirri sem við fengum úr föðurhendi, eins og segir í kvæðinu, er ekkert að finna nema eignarréttarákvæðin sem sumir hafa talað um. En í frumvarpi að nýju stjórnarskránni eru ákvæði sem gætu dugað okkur í þessu. Þar segir til að mynda, með leyfi forseta: „Með lögum má kveða á um þjóðareign á auðlindum undir tiltekinni dýpt frá yfirborði jarðar.“ Í frumvarpi að nýju stjórnarskránni sem við eigum nú eftir að samþykkja en gerum vonandi fyrr en síðar stendur líka, með leyfi forseta: „Auðlindir í náttúru Íslands sem ekki eru háðar einkaeignarrétti eru sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar. Enginn getur fengið þær eða réttindi tengd þeim til eignar eða varanlegra afnota og aldrei má selja þær eða veðsetja. Handhafar löggjafar- og framkvæmdarvalds fara með forsjá, vörslu og ráðstöfunarrétt auðlindanna og réttindanna í umboði þjóðarinnar. Óheimilt er að framselja beint eða óbeint með varanlegum hætti til annarra aðila réttindi yfir jarðhita, vatni með virkjanlegu afli og grunnvatni, sem og námaréttindi, í eigu ríkisins eða félaga sem alfarið eru í eigu þess. Sama gildir um réttindi yfir vatni, jarðhita og jarðefnum á ríkisjörðum umfram lágmarksréttindi vegna heimilis- og búsþarfa.“ Þarna virðist mér að sé að finna kannski ramma sem hægt væri að nota til að skapa lagaumhverfi sem gæti verið til þess fallið að standa vörð um það að auðlindir þjóðarinnar, sameiginlegar auðlindir þjóðarinnar, falli ekki í fárra hendur. Ég tel að um þetta hafi orðið allt of stutt og lítil umræða enn sem komið er og að hún hafi farið fram á of þröngum forsendum. Ég hef áhyggjur af þeim neikvæðu umsögnum sem málið hefur fengið og mér virðist að þarna gæti verið hvatt til of mikillar miðstýringar við að greiða úr þessum málum. Að þessu öllu sögðu er rétt að það komi fram að ég tel málið að mörgu leyti jákvætt og ég tel að mikilvægt sé að taka á þessu og að við bregðumst við og reynum að skapa lagaumhverfi í kringum þessi viðskipti.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka ræðuna. Mig langar að draga fram að ég er eindregið sammála hv. þingmanni varðandi það að í frumvarpinu felist of mikil miðstýring. Það er verið að stefna að allt of mikilli miðstýringu um leið og ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði um að við verðum að spyrna við fótum varðandi samþjöppun á auðlindum, hvort sem það er í sjávarútvegi eða á öðrum sviðum sem tengjast auðlindum og auðlindanýtingu. Þá verða allar slíkar takmarkanir að byggjast á því að þær tengist almannahagsmunum. Þar skiptir náttúrlega mestu máli að koma með skýrt og fortakslaust ákvæði um auðlindir í stjórnarskrá. Að því er nú unnið en því miður er það ákvæði, að mínu mati, sem forsætisráðherra og ríkisstjórnarflokkarnir auk Miðflokksins eru að vinna að ekki þannig úr garði gert að það geti stuðlað að því að vernda almannahagsmuni. En gott og vel. Mig langar að spyrja hv. þingmann. Fyrir árið 2008, og fyrir hrun, voru tiltekin félög í eigu Íslendinga sem söfnuðu að sér jörðum og þá var ekkert rætt um að takmarka eða setja almennar reglur um það. Síðan komu útlendingar. Það er auðvitað undirliggjandi, hvort sem mönnum líkar betur eða verr. Það sem mér finnst skipta mestu máli og ég reyndi að draga fram áðan er að við þurfum að setja almennar reglur í þágu almannahagsmuna varðandi aðilaskipti á jörðum. Ég vil að þær séu sem frjálsastar en þær er hægt að takmarka á grunni í þágu almannahagsmuna. Telur hv. þingmaður, og er hann sammála mér í því, að hagsmunir almennings felist fyrst og fremst í því hvernig landið er nýtt og að við gætum skilgreint enn betur aðgang almennings að sjálfu landinu? Telur hann þeim hagsmunum vel borgið í þessu frumvarpi eða telur hann í ljósi betri skoðunar á málinu að þar séu tækifæri fyrir okkur til að gera betur?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa ágætu spurningu. Ég tek undir það sem hún segir og hef svo sem kannski ekki miklu við það að bæta. Við erum vön því, held ég, alla vega allir sem eru á mínum aldri, að geta farið nánast hvert á land sem er, stoppa, ganga upp í hlíð og fara í berjamó. Við erum vön því að geta lagst út í skóg og í kjarrið og teygað að okkur ilminn og upplifað þetta sem landið okkar. Við erum vön því að þetta sé landið okkar og að við höfum frjálsa för um það. Þetta er mjög mikilvæg tilfinning sem við þurfum að standa vörð um og þetta eru mikilsverð réttindi sem við þurfum að standa vörð um, að við höfum öll frjálsa för um landið. Auðvitað er þessi aðgangur mikilsverðir hagsmunir almennings. Hv. þingmaður vék aðeins að því hvort það örli á einhvers konar fordómum í garð útlendinga í þessari lagasetningu. Ég skal ekki segja til um það og ég er alveg sannfærður um að hið mikla jarðabrask sem átti sér stað fyrir hrun hefði haft gott af einhvers konar löggjöf og eftirliti. Það eru ekki öll kurl komin til grafar með það hvernig þeim viðskiptum öllum var háttað og þau þola alveg áreiðanlega ekki öll alveg stífustu kröfur um viðskipti. Ég held því að það megi einu gilda hverrar þjóðar viðkomandi er. Aðalatriðið er að það safnist ekki um of á fárra hendur, auðlindir og land.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Ég held að stóra málið sé einmitt fyrst og fremst hvernig við nýtum jörðina, nýtingin á sjálfu jarðnæðinu er það sem skiptir okkur máli og mér finnst að við eigum eftir að taka nákvæmlega þá umræðu. Ég benti á það í ræðu minni áðan að fókusinn hefur jafnvel ekki verið hafður nægilega mikið á hinum hefðbundna landbúnaði. Það hefði mátt vera betur gert í frumvarpinu. Og ekki síður á hina nýju grein bænda sem er ferðaþjónustan. Það hefði þurft að fara miklu betur yfir það svið til þess að reyna að nýta þennan íslenska raunveruleika sem er núna í dag varðandi landið okkar og svo almannahagsmuni sem felast í almennum reglum um samþjöppun valds og eigna á jörðum, sem við erum öll sammála um. Mér finnst skorta á greiningu á því hvernig við nýtum jarðirnar því að það er í rauninni stóra málið okkar, ekki síst í umhverfisverndarlegu tilliti. Mér finnst vanta umhverfisverndina og umhverfisrökin inn í málið eins og það er lagt upp af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég er ekki í allsherjar- og menntamálanefnd en hv. þingmaður er það og eftir að hafa lesið umsagnir sem eru 80% frekar neikvæðar þá vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann hefði treyst sér til að klára málið, segja við ríkisstjórnina: Við getum klárað málið fyrir jól eða fyrir einhverja tiltekna dagsetningu en á þeim forsendum að fara betur yfir þær athugasemdir sem voru settar fram. Ég hef þá trú að það sé fleira sem sameinar okkur hér í þingsal í þeim málum. Það er ekki verið að leggja sig nægilega fram til að ná samþættum vilja löggjafans. Ég er nokkuð viss um að það væri hægt að gera með örlitlum meiri tíma og örlítið betri og vandaðri vinnu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er alveg sammála þessu og já, ég held að ég hefði treyst mér til að afgreiða málið, segjum kannski fyrir næstu jól, ég ætla þó ekki að negla niður einhverja dagsetningu með það. En það hefði þurft að nálgast málið úr ótal fleiri áttum. Hv. þingmaður nefnir umhverfisvernd, náttúruvernd, sem á náttúrlega að vera sjálfsögð nálgun í öllum málum og líka út frá hefðbundnum landnytjum, hefðbundnum landbúnaði og ótal hliðum. Málið er það að þetta mál verður til í kringum áhyggjur af því að tiltekinn maður sé að eignast svo mikið land og hann sé útlendingur og má þá einu gilda þó að sá maður hafi í rauninni verið til fyrirmyndar um það hvernig hann ver því landi sem hann hefur keypt og lítið upp á hann að klaga. En hann hefur verið mjög stórtækur í þessum kaupum og það hefur vakið fólk til umhugsunar um hvort þetta sé sniðugt vegna þess að hann muni einn góðan veðurdag falla frá og eigi svo afkomendur og þeir eigi afkomendur og allt í einu sé þetta land í eigu fólks sem hefur engin tengsl við landið og ber engar tilfinningar til þess og veit ekkert hvað það á að gera við það. Kannski er slíkt í gangi nú þegar en í því tilfelli eru það innlendir erfingjar lands, jafnvel 200 manns sem eiga saman einhverja bújörð einhvers staðar og vita ekkert hvað þeir eiga að gera við hana. Í slíkum tilfellum er gott að hægt sé að virkja markaðsöflin til þess að búa til verðmæti úr slíku landi sem kannski er verðlaust nú þegar.
Herra forseti. Ég leyfi mér, þrátt fyrir aðstæður hér í þinginu, að blanda mér örlítið í þessa umræðu, en ég átti þess ekki kost að vera við 1. umr. málsins. Það var lagt fram í upphafi Covid-hremminga og ég átti ekki kost á því að taka þátt í þeirri umræðu. En það eru samt nokkrir þættir sem ég vildi gjarnan hnykkja á. Í öllum aðalatriðum vil ég segja, um það þingmál sem hér er til afgreiðslu, að í því felst að koma skikki á upplýsingagjöf um jarðasölu, landstærðir, skipulag og skráningar sem ég held að sé til mikilla bóta. Í öðru lagi er verið að gera tilraun til þess að stíga inn í það umhverfi sem jarðasala er í í dag. Ég er ekkert endilega algerlega sannfærður um að það sé besta leiðin sem þar er reifuð en látum reyna á hvernig til tekst. Ég held að þær hömlur eða þær reglur sem þar eru settar snerti yfir höfuð ekki almenna jarðasölu í landinu, ég hef ekki áhyggjur af því sérstaklega. Mín skoðun kjarnast um það að sjálfstæðir eignabændur séu besta búsetuformið í sveitum. Það þarf ekki að draga neitt fleiri sannanir fyrir því en bara að skoða söguna. Þegar bændur á Íslandi fara að verða sjálfseignarbændur almennt, hér upp úr 1900, fer búskapur fyrst að eflast í sveitum. Það er bara kjarninn í allri þeirri nálgun sem ég vil að við höfum í huga hvað varðar jarðaviðskipti á Íslandi. Nú háttar þannig til, það er gráglettni örlaganna, að sá sem hér stendur er afkomandi fátæks leiguliða stóreignamanns sem safnaði jörðum á Snæfellsnesi. Það var reyndar mjög góður landsdrottinn og mjög vel talað um hann í minni fjölskyldu, en það er ekki alltaf sjálfgefið. Það versta sem getur komið út úr inngripum í jarðaviðskipti og því ástandi sem nú getur áfram þróast, eins og margt bendir til, er að við eignumst fleiri og fleiri leiguliðabújarðir á Íslandi. Það er versta staða sem hægt er að komast í. Þess vegna hefði ég viljað nálgast þetta inngrip, eða breytingar á reglum um jarðasölu á Íslandi, miklu meira út frá forsendum þeirra sem ætla að búa í sveitinni og byggja hana. Ég held nefnilega að sú nálgun sem hér er sé ekkert endilega eina nálgunin sem við þurfum að beita. Við þurfum miklu frekar og ekkert síður að skoða skattalegt umhverfi bújarðaviðskipta. Ég á góðar vonir um það, virðulegur forseti, að eitt lítið þingmál hér, um meðferð söluhagnaðar og meðferð skuldabréfasölu bújarða, geti jafnvel verið meira inngrip og meira öryggisnet fyrir þá sem vilja sitja og halda bújörðum í rekstri áfram en þær breytingar sem hér eru. Það er ýmislegt í viðskiptaumhverfi bújarða, þar sem ævisparnaður bænda og þeirra fjölskyldna liggur, sem taka mætti betur utan um til þess að tryggja áframhaldandi búsetu og búskap. Fyrir þessu hafa menn verið lokaðir í allt of langan tíma. Ég ætla ekkert að fara nánar út í það tímans vegna en það er annar þáttur til viðbótar sem ég sakna úr þessari breytingu en var að sönnu ekki í frumvarpinu sem upphaflega var lagt fram. Ég hafði talað fyrir því, þegar menn færu í þessi mál, að menn tækju utan um skyldur jarðeigenda. Okkur þykir það sjálfsagt í lögum um fjölbýlishús, og í annarri löggjöf sem við erum að setja, að þeir sem halda á tilteknum verðmætum hafi ákveðnar skyldur. Það vantar samantekt, ég er ekki að segja að það vanti almennt í löggjöf, það er hægt að lesa slíkt í lögum um girðingar, í lögum um hafréttarmál o.s.frv., að tekið sé utan um skyldur jarðeigenda og þar af leiðandi þeirra sem sitja jarðirnar í þeirra umboði. Virðulegur forseti. Með minn bakgrunn og mína þekkingu á þessu máli er það í sjálfu sér ekki vandamálið hver er að kaupa þessar jarðir og af hvaða þjóðerni þeir eru heldur hvernig þeir fara með þær og hvernig þeir rækja skyldur sínar í samfélögunum. Halda menn við girðingum? Eru menn að halda við framræslu lands sem hefur áhrif á ræktunarskilyrði annarra bújarða? Sinna menn skyldum sínum sem landeigendur til að hreinsa lönd sín á haustin? Það væri mikið framfaraskref eitt og sér að taka utan um skyldur jarðeigenda í löggjöf um jarðamál. Það stæði þá á einum stað að ef þú átt jörð þá hefurðu ákveðið hlutverk og þér ber að rækja það. Það verður náttúrlega meiri háttar mál fyrir þá sem eru kannski að kaupa jarðir í tugatali að halda utan um það að rækja þessar skyldur sínar, en við eigum ekki að gefa afslátt af því. Þó að menn geti stöðu sinnar vegna safnað bújörðum þá getum við ekki endilega horft með blinda auganu á það að þeir ræki ekki skyldur sínar gagnvart þeirri mikilvægu eign. Á því byggist í raun og veru lím samfélagsins allt. Það er ekki endilega skilaverð á dilkakjöti sem ræður búsetu fólks, hvort það vill halda áfram búskap í sveitum landsins. Þar eru að sjálfsögðu þættir eins og fjarskipti og samgöngur, og líka fámennið og hvernig er að komast af við þá sem eiga jarðir sem kannski eru fallnar úr búskap, hvernig gengur að smala lönd á haustin, viðhalda girðingum og slíkir þættir sem þurfa að vera í lagi. Það eru skyldur jarðeiganda, það er skattalegt umhverfi bújarðaviðskipta sem mér finnst skipta miklu meira máli en nákvæmlega jarðalögin sjálf og takmörkun á eignarhaldi og fjölda jarða sem menn vilja koma sér saman um. Menn tala í öðru orðinu um að hér eigi að ríkja sem mest frjálsræði og það hefur ríkt eitt mesta frjálsræði í Evrópu í viðskiptum með bújarðir á Íslandi frá árinu 2004. Það er samt þannig að lánastofnanir á Íslandi telja ekki allar bújarðir vera þess verðugar að taka í þeim veð og menn eru að lenda í vandræðum með að byggja upp jarðir sínar og viðhalda þeim. Það er síðan önnur umræða um starfsumhverfi landbúnaðar o.s.frv., en þetta er samt staðreynd málsins. Þegar ég hitti kollega mína þá vísa ég til þess að ég sé í bændastétt og þá skilja þeir ekki svar mitt þegar ég segist ekki vita hve jörðin er stór sem ég á. Í menningu landanna í kringum okkur vita menn upp á hár, næstum upp á fermetra, hvað jarðirnar eru stórar. Það vantar bara í okkar menningu. Þess vegna hefur það væntanlega verið látið danka, sem hér er verið að taka á, að skrá þessa hluti. En í því endurspeglast líka bara viðhorf til bújarða sem ég er að lýsa. Íslenskir bændur vita ekki alltaf hve stórar jarðirnar eru en það þykir líka mikið alvörumál í þessum löndum að eiga bújörð og hvernig farið er með hana og það snertir eðlilega hjörtu fólks. Þannig er það líka hér á landi, það eru líka Sjálfstæðismenn sem hafa áhyggjur af því hvernig jarðamál og jarðasölur hafa verið að birtast okkur hér á landi undanfarin ár. Ég er bara að draga það fram að þegar maður ræðir við kollega sína um jarðaviðskipti þá furða menn sig almennt á því að við setjum ekki ríkari kröfur þar um. Er ég þá að tala fyrir höftum og miðstýringu? Nei, ég er ekki að gera það. Ég er að tala um að rekstrarumhverfi landbúnaðar, skyldur landeigenda, skyldur jarðeiganda og umhverfi þeirra sé almennt og gagnsætt. Þess vegna óttast ég ekki þær breytingar sem hér er verið að leggja til í þessu frumvarpi og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leysir hér úti í sínu nefndaráliti. Ég óttast það ekki en ég held að menn ættu samt að hafa augun á því og halda þessu verki áfram því að ég held að við séum komin af stað í mjög mikilvægan leiðangur að fara aftur ofan í þennan mikilvæga málaflokk. Ég vil taka undir með hv. þingmönnum sem hér hafa talað, ég held að það sé miklu meira sem sameinar okkur í þessum efnum en sundrar okkur. Við megum ekki láta einhvern málflutning um að hér sé verið að búa til einhverja miðstýringu eða að á hinn bóginn sé eitthvað mikið frelsi - þetta eru fyrst og fremst praktísk mál sem við þurfum að leysa og ræða okkur til enda. Þetta er ágætt upphaf á þeirri vegferð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni ágætisræðu. Hv. þingmaður endaði ræðu sína á því efnislega að segja að þetta væri ágætt fyrsta skref í þeirri vegferð sem fram undan er til að ná með fyllri og betri hætti utan um jarðamál í víðum skilningi. Þegar maður les umsagnir sem borist hafa og það hvernig frumvarpið liggur og nefndarálit, skilur það ekki eftir þá tilfinningu að mönnum hafi tekist sérstaklega vel til hvað það varðar að ná utan um málið. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hann telji vel hafa tekist til hvað þetta fyrsta skref varðar og mig langar jafnframt að spyrja hv. þm. Harald Benediktsson hvort hann telji að skynsamlegt hefði verið að gefa málinu örlítið lengri tíma, fram á haustið t.d., vegna þess að ég held að það sé rétt, sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á áðan, að í flestu samhengi er nú fleira sem sameinar okkur en umræðan hér í málinu gefur til kynna. Þannig að spurningin er: Telur hv. þingmaður að það hefði mögulega verið skynsamlegt að gefa þinginu eilítið rýmri tíma til að vinna málið áfram, bæði með meiri dýpt og hugsanlega með því að samtvinna þetta frumvarp eða þessa vinnu inn í aðra þá þætti sem verið er að skoða í þessu umhverfi akkúrat núna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans andsvar hér. Ég var að rekja nokkra punkta til viðbótar sem ég vildi að horft yrði til og þar af leiðandi segi ég: Þetta er ágætt fyrsta skref. Ég hef upplýsingar um það að sá starfshópur sem þar er nefndur hefur þegar hafið störf um áframhaldandi vinnu við þetta mál. Virðulegi forseti. Frá lagabreytingunni 2004, ef ég man rétt, þegar jarðalögum er breytt, ég hafði annað hlutverk þá, var í starfi sem formaður Bændasamtaka Íslands, vorum við ósammála meiri hluta þingsins í þeirri leið sem þá var valin. Okkur fannst verið að losa um of mikið af skrúfum. Ég held að það hafi reynst algerlega rétt. Núna erum við árið 2020 í fyrsta sinn að reyna að verða sammála um hvaða stilliskrúfur við eigum að hafa. Ég ætla ekkert að segja að málið hefði orðið neitt verra ef lengri tími hefði verið gefinn en á þessum tímapunkti treysti ég algerlega þeim meiri hluta sem leggur nefndarálitið fram til að hafa vegið það og metið. Ég ætla fyrir mitt leyti ekki að gefa út það vottorð að það sé málinu til stórkostlegs batnaðar að það bíði enn um sinn, en vil þó undirstrika þá efnisþætti sem ég taldi upp í ræðu minni og önnur þau atriði og nefna þann starfshóp sem þegar hefur hafið störf. Ég bind miklar vonir við að við komumst áfram í að bæta lagaumgjörð jarðaviðskipta á Íslandi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég veit að hv. þingmaður er vel inni í þessum málum og ég leyfi mér að fullyrða að þetta sé áhugamál þingmannsins, m.a. með vísan í fyrri störf. Því hefur verið kastað fram í umræðunni í dag að um 80% umsagna um málið séu neikvæðar og mig langar að spyrja: Hvað af umsögnum sem bárust frá umsagnaraðilum þykir hv. þingmanni verst að ekki hafi verið tekið tillit til? Eru það sjónarmið Landssambands landeigenda, Bændasamtakanna eða hvaða sjónarmiða, sem komu fram í umsagnarferli, saknar hv. þingmaður mest miðað við hvernig málið liggur núna?
Herra forseti. Ég þakka sömuleiðis seinna andsvar hv. þingmanns. Ég ætla ekki að fella neina dóma um það sem ég sakna mest að ekki hafi verið tekið tillit til í umsögnum sem sendar hafa verið. Ég ætla aðeins að segja að það eru gríðarlega mörg sjónarmið uppi. Ég ætla ekki að segja að ég sé endilega sammála öllum sjónarmiðum Landssamtaka landeigenda eða Bændasamtaka Íslands, sem mér heyrðist hv. þingmaður aðeins vera að vísa til að stæðu mér kannski næst, síður en svo vegna þess að við verðum að hafa getu til þess hér á Alþingi að horfa breiðar yfir sviðið en að tína kannski endilega út með þeim hætti. Ég ætla aðeins að undirstrika þetta: Mér finnst, virðulegur forseti, að við þurfum að nálgast þetta mál vítt ef við erum sammála um að það sé vandamál að jarðir hverfi úr byggð og eignarhaldið færist fjær. Ég ætla líka að draga það hér inn að mér finnst þurfa að taka á því hvert er fyrirsvar þessara eigna, af því það er líka stórt vandamál þegar eigendur eru orðnir margir. Ef við værum sammála um þetta þá held ég að við getum nálgast það líka út frá því sem ég var að fara yfir í minni ræðu, hvernig viðskiptaumhverfi jarða er til áframhaldandi búskapar og búsetu. Slíkir rammar og slík reglusetning eru mjög algeng í löndum í kringum okkur og alveg þess virði að við tökum einhvern part af því upp hjá okkur.
Herra forseti. Fjallið tók jóðsótt og fæddist lítil mús. Það er kannski það fyrsta sem mér datt í hug þegar ég renndi yfir frumvarpið sem hér liggur fyrir af hálfu ríkisstjórnarflokkanna um breytingu á ýmsum lögum er varða eignarráð og nýtingu fasteigna. Ég held að ég geti fullyrt að menn hafi búist við einhverju meira. Ég held að ég geti fullyrt það, herra forseti. Menn bjuggust við því að landasöfnun auðmanna hér á landi yrðu settar einhverjar skorður. Svo er ekki í þessu frumvarpi, ég held að ég geti fullyrt það. Sérstaklega á það ekki við um aðila innan EES-svæðisins. Að vísu eru settar frekari girðingar og skilgreind betur aðkoma og kaup aðila utan EES, þar eru settar töluverðar takmarkanir, en þegar kemur að EES-borgurum, þar á meðal Íslendingum og ætla ég alls ekki að gera greinarmun á því, þá svíður fólki og hefur áhyggjur af þessari jarðasöfnun einstakra aðila, oft svokallaðra auðmanna, þar sem þeir safna heilu dölunum; ég ætla ekki að segja sýslunum en alla vega dölunum. Það getur komið í veg fyrir eðlileg not, t.d. í landbúnaði eða öðru, og það sem verra er er að með þessum kaupum eignast menn auðvitað öll gæði á viðkomandi landi, eins og fallorkuna, heitt vatn, ef það skyldi finnast, veiðirétt, námarétt o.s.frv., eins og mönnum er kunnugt. Í frumvarpinu eru þessu settar afar takmarkaðar skorður. Og ég sakna þess. Frumvarpið sjálft er ágætt fyrsta skref eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson orðaði það. En menn hafa ekki kjark til að setja þessu frekari skorður en raun ber vitni í frumvarpinu. Menn sýna ekki djörfung gagnvart Evrópusambandinu, jafnvel þótt fyrir liggi, frú forseti, að mörg hinna Norðurlandanna, t.d. Danmörk, setja jarðasöfnun og jarðakaupum allra aðila, og þá alveg án tillits til þjóðernis, skorður hvað varðar búsetu. Gert er að skilyrði að kaupin séu tengd búsetu fari þau upp fyrir einhver stærðarmörk. Ríkisstjórnin hefur ekki kjark [[Gripið fram í.]]til að ganga þá leið. Fyrsta skref? Já, vonandi kemur eitthvað frekar um þetta. Ég held að margir óttist það og hv. þm. Haraldur Benediktsson kom aðeins inn á það að með þessu væru menn smám saman að gerast leiguliðar í eigin föðurlandi, eins og ég orða það. Það er auðvitað hætt við því að hér spretti upp einhvers konar lénsherrar, og þá skiptir ekki máli hvort þeir eru innlendir eða erlendir, og eigi heilu og hálfu sýslurnar og að menn séu undir hæl þeirra hvað varðar nýtingu og alla aðkomu. Þetta er þegar farið að raungerast og eru dæmi til um það. Meginefnið er það að ríkisstjórnin hefur ekki djörfung til að ganga þessa leið. Hún hefur ekki djörfung, hana brestur meira að segja kjark til að fara sömu leið og hin Norðurlöndin, sum hver, til að takmarka uppkaup á landi. Ég sakna þess. Ef þetta er fyrsta skref þá er ég auðvitað ánægður með það að eiga von á einhverju meira. En ég hef ekki miklar athugasemdir við frumvarpið sjálft, efni þess. Þetta eru aðallega tæknilegar útfærslur og það eina sem ég hef kannski athugasemdir við er að fara þurfi bónleið til ráðherra. Menn þurfa að fara bónleið til ráðherra, aðallega aðilar sem eru utan EES. Ef þeim dettur í hug að kaupa jörð, ef jörð skyldi kalla, sem er stærri en þrír og hálfur hektari þurfa þeir að fara til ráðherra. Ég tek undir með öðrum hv. þingmönnum sem hafa fundið að því að þarna sé verið að búa til einhvers konar ægivald ráðherra og taka það upp að nýju að menn bíði í biðröðum frammi á gangi hjá honum og leiti ásjár. Mér finnst miklu eðlilegra og tek undir það með þeim þingmönnum sem hafa talið að setja ætti almennar takmarkanir og að þær ættu að vera mun þrengri en hér kemur fram, mun þrengri. Ég er kannski ekki búinn að lesa frumvarpið frá orði til orðs en ég held að eina 10.000 hektara þurfi til. Ef sá sem er að kaupa jörð á fyrir jörð eða jarðir upp á 10.000 hektara þá þurfi að skoða það eitthvað sérstaklega. Þarna er komið langt út fyrir allt sem venjulegt fólk skilur og langt út fyrir, held ég, það sem við hér í þessu litla landi viljum sjá, að jarðir safnist í miklum mæli á hendur örfárra. Skiptir þá engu máli hverrar þjóðar þeir eru. Auðvitað á að setja skýr mörk fyrir alla. Ég er talsmaður þess og ég sakna þess að það sé ekki gert. Þetta frumvarp kemur inn með trommuslætti, frú forseti. Það er ekki eins og það komi úr tómarúmi vegna þess að stjórnarþingmenn, sérstaklega úr Framsóknarflokki, hafa flutt nokkrar ályktanir um að tekið sé á þessum málum. Og hver er árangurinn? Árangurinn er þetta frumvarp. Það er mjög vel unnið, mjög ítarlegt, svo ítarlegt að maður þarf sumarið til að kynna sér það ofan í kjölinn, held ég. Þetta eru um 50 blaðsíður, þéttskrifaðar, mjög ítarlegt. Þarna er sérfræðikunnáttan greinilega fyrir hendi, fengnir eru færustu sérfræðingar til að ráðleggja ríkisstjórninni en kjarkinn brestur. Ríkisstjórnina brestur kjark. Viljaleysið er algjört. Ekki er reynt að sporna við fjárfestingum erlendra auðmanna hér á landi. Ekki með þessu frumvarpi. Hér er ekki um að ræða afgerandi takmörkun á eignarhaldi auðmanna sem mjög margir hafa verið að kalla eftir. Þarna er ekki verið að svara því kalli. Ég held að rétt sé að komia því á framfæri í ræðu. Af hverju var t.d. ekki farin sú leið að takmarka rétt EES-borgara til fjárfestingar í landi, eins og gert er annars staðar á Norðurlöndum, sem nauðsynlegt væri til að uppfylla skuldbindingar okkar gagnvart EES-samningnum um frjálsa fólksflutninga, staðfesturétt og til að sinna þjónustustarfsemi? Af hverju var ekki farin sú leið sem Danmörk fer og fleiri Norðurlönd? Af því að ríkisstjórnin hafði ekki djörfung til að ganga þá leið. Þetta frumvarp er meinlaust að mörgu leyti. Það er til framfara varðandi tæknileg atriði eins og t.d. að kaupverð eignar þurfi að koma fram í afsali eða kaupsamningi. Það er auðvitað góð breyting og þörf. Landeignaskrá sem hér er fjallað um er til framfara en henni var komið á laggirnar til að tryggja yfirsýn og samræma opinbera skráningu á landi. Ég set spurningarmerki við þetta með samþykki ráðherra, einhvers konar ráðherraræði. En fyrst og fremst, frú forseti, sakna ég þess að menn þori ekki að stíga þetta skref. Þeir halda sig innan dyra, þora ekki út, brestur kjark. Þetta er dæmi um það. Eftir ákall og eftir ályktanir einstakra stjórnarþingmanna er þetta svarið sem ekkert er. Ég vil aðeins í lokin taka undir með hv. þm. Haraldi Benediktssyni þegar hann ræddi um skyldur jarðeiganda. Ég tek undir það. Ákveðnar skyldur um viðhald hvíla á fasteignaeigendum sem eiga byggingar og kröfur um að þeir sinni því. Það vantar varðandi jarðeignir. Auðvitað þurfa að vera ákvæði um það að jarðeigendur, sem eiga kannski sumir hverjir margar jarðir núorðið, sinni jörðum sínum, þ.e. viðhaldi girðingum sé þess þörf, framræslu, umgengni o.fl. Eins og maður sér víða í sveitum landsins er umgengni sums staðar afar slæm. Auðvitað á að taka meira á þessu og ég tek undir með hv. þingmanni hvað það varðar. Hv. þm. Haraldur Benediktsson sagði líka að hér á landi væri eitt mesta frjálsræði í Evrópu í viðskiptum með bújarðir. Er þetta svar við því? Er þetta svar við því og er reynt að hamla því að auðmenn geti keypt upp bújarðir í stórum stíl? Nei, þetta er ekki svarið. Þetta er hænuskref í þá átt. Þetta eru hænuskref. Það þarf að senda skýr skilaboð um það hvernig við viljum hafa þetta hér á landi. Þetta er ekki svar við því. Þetta eru ekki skilaboð um það hvernig við viljum hafa þetta. Þetta hamlar afar lítið, frú forseti. Svona rétt áður en ég lýk máli mínu er það nú þannig að bújarðir hér á landi eru margar hverjar ekki verðmiklar. Fyrir íbúðarholu í Reykjavík má kaupa sæmilega bújörð svolítið fjarri Reykjavík. Auður ríkustu manna í Evrópu, og um heiminn allan, er slíkur að pínulítið land eins og Ísland, þar sem helmingurinn er hálendi eða auðnir, reynist þeim létt í vasa ef þeir þurfa að reiða fram fé til að eignast gæði ef þau eru hér, sem þau svo sannarlega eru. Við erum rétt nýfarin að opna augun fyrir því á hvaða gæðum við sitjum hér í þessu landi, þ.e. hreint vatn, hrein náttúra, fallorkan, heita vatnið. Ég lýsi því vonbrigðum mínum með hversu skammt þetta frumvarp gengur.
Virðulegur forseti. Mig langar til að fá að leggja hér orð í belg. Ég sit í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem hafði þetta mál til meðferðar. Ég lít einhvern veginn þannig á að hér sé það að gerast að á síðasta degi þings, eða a.m.k. á lokadögum þess, að fram sé að koma algert grundvallarmál með þessu frumvarpi sem fjallar um kaup og sölu á jörðum og auðlindum sem þeim fylgja. Og mér finnst sérstakt að umræða um svo pólitískt viðamikið mál, eða mál sem er eiginlega stórt í öllum skilningi þess orðs, er stórt pólitískt og hefur í för með sér breytingar á fjórum lagabálkum, komi fram hér í blálokin og að umræða um málið eigi að vera í litlu sem engu samræmi við mikilvægið. Við erum einfaldlega að fást við auðlindapólitík. Um hana þarf að ríkja sátt. Hér er ætlunin og markmiðið að standa vörð um almannahagsmuni en auðvitað mun útfærslan hafa allt um það að segja hvort það verði í reynd niðurstaðan. Ég hef hlustað á umræðurnar hér í dag og held að ég geti tekið undir þau orð hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur að það sé kannski í reynd meira sem sameinar okkur hér en sundrar. En mér finnst einhvern veginn að þegar maður skoðar frumvarpið geti maður spurt sig: Hvaða pólitík er hér verið að mæta? Hvaða pólitík er hér verið að smíða? Er þetta frumvarp sem speglar markaðslögmál? Nei, það er ekki þannig. Er þetta frumvarp sem setur afdráttarlaus mörk í þágu almannahagsmuna? Svarið við því er líka nei, það er ekki þannig. Niðurstaðan virðist einhvern veginn vera einhver Framsóknarleið, að menn mæti í viðskiptasamninga inn á kontór til ráðherra. Ég er í hópi þeirra sem velta því fyrir sér hvers vegna málið þurfi að vinnast á þessum hraða. Eru hér einhverjir þeir hagsmunir sem þola ekki bið eða þola ekki samtalið í haust? Ég get ekki séð að það muni hafa í för með sér einhverjar dramatískar afleiðingar að við leyfum málinu að þroskast í umræðunni. Ég held að það muni þvert á móti ekki gera annað en að styrkja þetta mál og auka sáttina um það. Jú, það hefur auðvitað verið umræða og ákall um einhverjar lagabreytingar í þessa veru en ég held að skorturinn sem verður á umræðu um málið hér í þingsal geti hæglega leitt til þess að þegar frumvarpið er síðan orðið að lögum komi í ljós að málið var einfaldlega ekki fullunnið. Það var a.m.k. ekki fullrætt og er þar af leiðandi ekki líklegt til að ná fram pólitískri sátt sem ég held að þurfi a.m.k. alltaf að vera markmiðið með mál sem lúta að auðlindapólitík. Þetta er mál sem kemur inn á eignarréttinn. Þetta er mál sem kemur inn á tengsl okkar við EES. Sjónarmiðum um það hvort frumvarpið standist stjórnarskrá er flaggað í ákveðnum umsögnum. Mér finnst þessum spurningum einfaldlega ekki skýrt svarað. Ég er sammála því sem segir í greinargerð frumvarpsins um að rík ástæða sé til að gjalda varhuga við mikilli samþjöppun eignarhalds á landi. Við eigum samfélagsleg og menningarleg verðmæti í náttúrunni okkar og það er almannahagur að tryggja hér aðgang að landi og að það sé gert með því að setja einhver mörk til að sporna við eignasamþjöppuninni. Í greinargerð er fjallað um alls konar sjónarmið sem búa að baki, t.d. þjóðaröryggissjónarmið hvað varðar t.d. neysluvatn og neysluvatnsöryggi. Mörg þessara atriði hafa einfaldlega ekkert verið rædd hérna. Mér finnst við heldur ekki hafa rætt sjónarmið á borð við þau sem koma fram í umsögnum. Það er nú dálítið einkenni á þessu máli að margar umsagnir bárust úr ólíkum áttum og margar þeirra eru ansi neikvæðar. Samtök ferðaþjónustunnar tala um vanbúið frumvarp. Þar hafa menn áhyggjur af íþyngjandi áhrifum á innlenda fjárfestingu í ferðaþjónustu sem maður hefði nú haldið að væri aldeilis sjónarmið sem menn ættu að líta til eins og staðan er hjá okkur í dag. Samband íslenskra sveitarfélaga mælti gegn því að frumvarpið yrði samþykkt á þessu þingi enda þótt umsögnin væri í grundvallaratriðum jákvæð og með þeim hætti að frumvarpið væri góður grundvöllur til umræðu. Þar er líka flaggað sjónarmiðum um hvaða áhrif frumvarp sem þetta muni hafa á markaðsvirði lands og að hér þurfi að sýna mikla gát. Það sem stingur mig kannski aftur og aftur við yfirferð málsins er að hraðinn er í engu samræmi við þá hagsmuni sem eru undirliggjandi. Mér finnst það einhvern veginn ekki gefa til kynna að verið sé að taka á málinu af þeim þunga sem það á skilið. Bændasamtökin gerðu athugasemdir við það að ákvörðunarvaldið og rannsóknin á því hvað menn ætla að gera með tilteknar jarðir og tiltekið land sé á hendi ráðherra. Þau teldu eðlilegra að það væri á hendi sveitarfélaganna að fara með það. Og það er líka stef sem við sjáum aftur og aftur í umsögnum um málið, þetta víðtæka vald sem ráðherra fær til að ákveða hvort viðskipti með jarðir fái að eiga sér stað. Þarna erum við auðvitað að smíða þá umgjörð til langframa að viðskiptin og stjórnmálin gangi hönd í hönd sem hefur nú oft þótt formúla sem er ekki gæfuleg. Sýslumannafélagið gerði víðtækar athugasemdir. Mér fannst sú umsögn ekki síst þess eðlis að þar hefðum við átt að staldra við. Sýslumenn landsins verða þeir aðilar sem fá það hlutverk að ná fram markmiðum laganna, að fylgjast með því hvað er á bak við tiltekin kaup, hvort um er að ræða tengda aðila o.s.frv. Í umsögn Sýslumannafélagsins kemur berlega í ljós að sýslumenn landsins telja sig einfaldlega ekki hafa verkfærin til að sinna því hlutverki sem þeim er ætlað að sinna, að þeir muni ekki geta gert það sem þetta frumvarp leggur þeim á herðar. Ég hef bara nefnt örfáar af fjöldamörgum umsögnum en úr ólíkum áttum. Það eru Samtök ferðaþjónustunnar, Samband íslenskra sveitarfélaga, Bændasamtökin og Sýslumannafélagið. Allt eru þetta aðilar sem eru með veigamiklar athugasemdir en athugasemdir sem ég held að hægt væri að ná utan um ef málið fengi eðlilegan meðgöngutíma, ef svo mætti segja. Það er kannski það sem ég staldra fyrst og fremst við. Þetta mál er sett fram með það að leiðarljósi að verja almannahagsmuni með því að setja tiltekin mörk um það hvernig jarðir og land á Íslandi og auðlindir sem fylgja jörðunum ganga kaupum og sölum. Öll umgjörðin í kringum það hvernig frumvarpið á að fara í gegnum þingið vekur upp stórar spurningar. Ég held að málið hafi verið til umræðu á fimm fundum í allsherjarnefnd og það er á dagskrá hér í þinginu í dag og mögulega á morgun. Það er allt og sumt þegar ríkisstjórnin er að leggja af stað með algjört grundvallarmál um eignarrétt og afnot fasteigna. Ég átta mig hreinlega ekki á því hvað það er sem veldur. Ég var í hópi þeirra þingmanna í nefndinni sem greiddu atkvæði gegn því að málið yrði tekið út, einfaldlega á þeim forsendum að það hefði ekki náð þeim þroska að fara inn í þingsal. Við vorum öll einhuga um það. En engu að síður er þetta niðurstaðan og mér finnst hún, satt best að segja, vond.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um frumvarp til laga um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu. Um þetta mál hafa orðið allverulegar umræður hér í þingsal, sem þekkt er, og því þótti meiri hluta fjárlaganefndar ábyrgt og rétt að halda áfram umfjöllun um málið og árétta ýmis atriði í framhaldsnefndaráliti. Að öðru leyti vísum við í nefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar um málið á þskj. 1648. Hér eru dregin saman nokkur þau álitaefni sem hæst fóru í þeirri miklu umræðu sem hér fór fram. Samkomulag um framkvæmdir í samgöngumálum, samgöngusáttmálinn, er mikilvægur áfangi í að hefja markvissa uppbyggingu á samgöngumannvirkjum. Tilurð þess byggist á því að vettvangur skapist til að leysa flóknar viðræður um skipulagsmál við sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, í þeim tilgangi hefur stofnun opinbers hlutafélags verið valin sem leið. Sáttmálinn byggir undir ákvarðanir um nauðsynlegar framkvæmdir um byggingu t.d. stofnbrauta og framkvæmdir vegna almenningssamgangna. Nauðsynlegt er að hafa það í huga að heildarsamkomulagið verður að ganga upp til að markmið samkomulagsins náist. Allar úrbætur og aðkoma ríkis og sveitarfélaga eru því samvinnuverkefni og framgangur samningsins byggist á að greiða leið framkvæmda. Þetta vildum við árétta í upphafi nefndarálits okkar og setja sáttmálann í það ljós að í raun og veru hafi verið samið um félagið, eða leiðina sem er valin til að taka utan um þetta stóra verkefni, í svokölluðu samkomulagi um skipulag og fjármögnun um uppbyggingu á samgönguinnviðum. Við fjöllum í framhaldsnefndaráliti okkar eilítið um stofnun félagsins þar sem við áréttum að mikilvægt sé að koma félaginu á fót svo fljótt sem auðið er. Það gegnir lykilhlutverki við að halda utan um allar framkvæmdir og við birtum samkomulagið í heild sinni til að hnykkja á þeim framkvæmdum sem þar eru. Við fjöllum eilítið um að mikilvægt sé að festa sé til staðar í stjórn félagsins og æskilegt að ekki séu ör skipti á stjórnarmönnum. Þetta opinbera hlutafélag um uppbygginguna mun verða mikilvægt félag og þess vegna mikilvægt að festa sé í starfsemi þess. Við reynum því að ramma það inn í leiðbeiningum okkar. Það var líka talsverð umræða um skipulagsmál á landi ríkisins við Keldur og þar segir í framhaldsnefndaráliti okkar, með leyfi forseta: „Brýnt er að forgangsraða skipulagsmálum til þess að eyða óvissu sem aftur getur tafið fyrir einstökum framkvæmdum. Sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu ber að forgangsraða þeim málaflokki með þeim hætti að ekki komi til tafa á sjálfri framkvæmdaáætluninni.“ Þarna vildum við bara hnykkja á því að þessi farvegur verði að virka til að ná framkvæmdunum sem um er samið í höfn. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að gert verði sérstakt samkomulag við félagið um afhendingu Keldnalandsins. Við fjöllum aðeins um forsendur þess að við afhendum þetta land en annað meginverkefni hins opinbera hlutafélags er að þróa Keldnalandið og gera úr því verðmæti. Við fjöllum einnig um skipulagsmál að öðru leyti. Við segjum m.a. að mikilvægt sé að leysa úr skipulagsatriðum varðandi stór verkefni á höfuðborgarsvæðinu sem fjallað er um í samkomulaginu. Af því að umræðan hafði snúist um einstakar framkvæmdir vildum við aðeins hnykkja á því að mikilvægt væri að leysa fyrst úr skipulagsatriðum til að greiða úr tengingu aðliggjandi stofnbrauta sem þessu tengjast, svo sem hinnar margfrægu Sundabrautar. Við segjum hér, með leyfi forseta: „Hvað tengingu við Sundabraut varðar þarf að vinna skipulag hennar og Sæbrautarstokks í samhengi, enda má líta á Sæbrautarstokk sem fyrsta áfanga Sundabrautar.“ Eins og í fyrra áliti okkar leggjum við áherslu á mikilvægi þess að vinna nú þegar að ljósastýringarmálum og við hnykkjum á því. Við fjöllum eilítið um þessa ljósastýringu en það hefur komið fram í þessari umræðu að hún er í raun og veru það verk sem við viljum láta vinna sem hraðast og best í þessari röð framkvæmda. Við fjöllum síðan um ramma samkomulagsins. Verkefnið miðast við fjármögnun upp á 120 milljarða kr. og við hnykkjum á því, sem við segjum reyndar í fyrra nefndaráliti, að allar fjárhagslegar skuldbindingar ríkissjóðs þurfi hljóta staðfestingu í samgönguáætlun, fjármálaáætlun og fjárlögum hvers árs. Það er ekki þar með sagt að með afgreiðslu frumvarps um hið opinbera hlutafélag sem þarna á að byggja upp og þeim framkvæmdalista sem því fylgir sé aðkoma Alþingis að röðun verkefna og tilurð þeirra frá heldur þarf þessara framkvæmda allra að sjást stað í samgönguáætlun og síðan í fjármálaáætlun og fjármögnun í fjárlögum hvers árs. Það var einnig talsverð umræða um skipan mála hjá félaginu. Meiri hluti fjárlaganefndar hnykkir á því í framhaldsnefndarálitinu og segir: „Í lögum nr. 84/2001, um skipan opinberra framkvæmda, er skilgreint að opinberar framkvæmdir skuli fylgja ákveðinni boðleið sem skiptist í fjóra áfanga. Áfangarnir fjalla um frumathugun, áætlanagerð, sjálfa verklegu framkvæmdina og skilamat. Þessu fyrirkomulagi er ætlað að tryggja ákveðin gæði áætlanagerðar í undirbúningi og verklegum framkvæmdum. Vegagerðin og Framkvæmdasýsla ríkisins fylgja þessum áföngum nú þegar við undirbúning framkvæmda, t.d. vegna vegagerðar, sem fjármagnaðar eru í samgönguáætlun. Meiri hlutinn bendir á að félaginu ber að fylgja þessum sömu áföngum í vinnu sinni um samgönguinnviði á höfuðborgarsvæðinu.“ Við hnykkjum í lokin á því að tilgangur félagsins snúi eingöngu að sameiginlegri uppbyggingu samgöngumannvirkja auk þróunar og sölu á byggingarlandi. Ekki er gert ráð fyrir öðrum rekstri. Þegar mannvirkin komast í rekstur færist rekstur þeirra til Vegagerðarinnar og, eftir atvikum, viðkomandi sveitarfélaga í samræmi við ákvæði vegalaga, sem við hnykkjum reyndar á á öðrum stað í þessu framhaldsnefndaráliti og tökum þar af leiðandi undir meirihlutaálit samgöngunefndar þess efnis. Við segjum svo að lokum, virðulegur forseti: „Við slit félagsins ganga eignir þess og skuldbindingar til eigenda í samræmi við eðli og gerð samgönguframkvæmda og eignarhluta eigenda. Áætlaður starfstími félagsins er 15 ár.“ Hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Inga Sæland og Ágúst Ólafur Ágústsson skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara en að öðru leyti skrifar meiri hluti fjárlaganefndar undir það í þessari röð, hv. þingmenn Willum Þór Þórsson formaður, Haraldur Benediktsson framsögumaður, Páll Magnússon, Njáll Trausti Friðbertsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Björn Leví Gunnarsson, með fyrirvara, Inga Sæland, með fyrirvara, og Ágúst Ólafur Ágústsson, með fyrirvara.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir minnihlutaáliti. Í framhaldsnefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar eru í ýmsu tilliti lagðar fram nýjar áherslur og sjónarmið sem eru fallin til að bæta að einhverju leyti úr ágöllum frumvarpsins. Settar eru fram mikilvægar athugasemdir sem munu auka möguleika á því að beina málinu inn á heillavænlegri brautir í þágu íbúa höfuðborgarsvæðisins og annarra landsmanna. Sér í lagi vil ég fagna því að í álitinu er viðurkennt mikilvægi Sundabrautar þegar sagt er að sérstaklega verði hugað að greiðri tengingu aðliggjandi stofnbrauta, svo sem Sundabrautar, inn á stofnbrautir höfuðborgarsvæðisins. En gagnrýnivert er, frú forseti, að þegar um er að ræða svo stóra framkvæmd sem borgarlína er skuli ekki liggja fyrir rekstraráætlun. Og framkvæmdakostnaður er mjög óljós og vís til þess að fara verulega fram úr áætlun. Áform um borgarlínu fela í sér að reka eigi á höfuðborgarsvæðinu tvöfalt og dýrt strætisvagnakerfi. Með öllu er óljóst hversu stór hluti íbúa á höfuðborgarsvæðinu muni nýta sér borgarlínu í framtíðinni í ljósi þess að kostnaðarsöm tilraun undanfarin níu ár til að fjölga strætófarþegum hefur ekki leitt af sér marktæka fjölgun þeirra sem hlutfallslega nýta sér þjónustuna. Með áformum um borgarlínu er stefnt að því að verja gríðarlegum fjármunum til að þrengja að annarri umferð, sér í lagi fjölskyldubílnum svokallaða, sem flestir íbúar kjósa að nota. Með frumvarpinu er stefnt að því að láta þá sem í auknum mæli munu þá sitja fastir í umferðinni greiða sérstaklega fyrir það með svonefndum flýti- og umferðargjöldum. Ekkert er kveðið á um hver eigi að greiða rekstrarkostnað borgarlínu að loknum framkvæmdum sem ætla má að verði umtalsverður. Telja verður verulega hættu á því að þessi rekstrarkostnaður falli á skattgreiðendur til framtíðar. Í ljósi ofangreindra ágalla á frumvarpinu ítrekar minni hluti, Miðflokkurinn, þá afstöðu sína að betur hefði farið á því að setja málið í annan farveg og taka tillit til athugasemda sem komu fram fyrir nefndinni eins og þær um að útfærsla málsins stangist á við lög um opinberar framkvæmdir. Miðflokkurinn og minni hluti tekur ekki undir það álit meiri hlutans um að borgarlína sé mikilvægt verkefni.
Frú forseti. Ég vil í byrjun þakka hv. framsögumanni framhaldsnefndarálits meiri hluta fyrir framsögu hans. Það hafa auðvitað, eins og flestum er kunnugt, verið töluverðar umræður hér í salnum um þennan hluta, fyrst samgönguáætlunar og síðan þessa frumvarps sem hér er rætt um, sem sagt stofnunar opinbers hlutafélags um borgarlínu eða opinbers hlutafélags um svokallaðan samgöngusáttmála, en auðvitað hafa efasemdir okkar í Miðflokknum hverfst um efasemdir okkar varðandi borgarlínu og þau markmið sem þar eru sett fram, kostnað og forsendur allar. Það er ánægjulegt að lesa sig í gegnum þetta framhaldsnefndarálit meiri hluta fjárlaganefndar. Mig langar að koma inn á nokkur atriði sem þar eru sem mér finnst skipta sérstaklega máli í tengslum við málið allt og framvindu þess og sem gerir það að verkum að í fyrsta lagi eru settar upp svona ákveðnari girðingar hvað fjárhagsleg samskipti ríkissjóðs og hlutafélagsins og eftir atvikum sveitarfélaganna varðar á seinni stigum og síðan mál sem snúa að skipulagsmálum og þá sérstaklega málum Sundabrautar og Keldnalandsins sjálfs. Mig langar að vekja sérstaklega athygli á setningu sem er í inngangi framhaldsnefndarálitsins, með leyfi forseta, þar sem segir: „Nauðsynlegt er að hafa það í huga að heildarsamkomulagið verður því að ganga upp til að markmið samkomulagsins náist.“ Þetta segir auðvitað það sem ætti að vera augljóst í þessu öllu en sporin hræða. Það verður auðvitað að vera þannig að sveitarfélögin geti ekki haldið tilteknum skipulagsmálum, ef svo má segja, í gíslingu á meðan önnur rúlla áfram og ég held að það muni skipta miklu máli fyrir hlutafélagið og stýrihóp þess þegar þar að kemur að hafa þessa leiðsögn frá þinginu. Í framhaldsnefndarálitinu varðandi skipulagsmál og land ríkisins til Keldna segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að gert verði sérstakt samkomulag við félagið um afhendingu Keldnalandsins. Þar þarf að kveða á um allar meginforsendur skipulags, þar á meðal nýtingarhlutfall þess. Samhliða þarf að vinna drög að deiliskipulagi vegna nýtingar landsins, undir opinbera starfsemi, til langs tíma, svo sem hvort gera eigi ráð fyrir heilbrigðistengdri starfsemi, svo sem sjúkrahúsi.“ Ég held að það sé mikilvægt að slík leiðsögn liggi fyrir þannig að þessir þættir verði hafðir í huga við þá deiliskipulagsvinnu sem fram undan er og ég skil það þannig að þá þurfi þær meginlínur að verða dregnar áður en Keldnalandið er lagt inn í félagið. Svo heldur áfram hér, með leyfi forseta: „Mikilvægt er þó að leysa úr skipulagsatriðum varðandi stórverkefni á höfuðborgarsvæðinu, sem m.a. koma fram í þingmáli um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Við útfærslu verkefna framkvæmdaáætlunarinnar verði sérstaklega hugað að greiðri tengingu aðliggjandi stofnbrauta, svo sem Sundabrautar, inn á stofnbrautir höfuðborgarsvæðisins. Hvað tengingu við Sundabraut varðar þarf að vinna skipulag hennar og Sæbrautarstokks í samhengi.“ Það er mjög mikilvægt að þessi leiðsögn liggi fyrir því að við höfum haft miklar áhyggjur og ég sérstaklega af því með hvaða hætti skipulagsmál Sundabrautar hafa verið hanteruð af Reykjavíkurborg. Síðan vil ég benda sérstaklega á eina setningu, með leyfi forseta: „Forgangur Borgarlínu má ekki hindra skilvirka ljósastýringu á höfuðborgarsvæðinu.“ Þetta er atriði sem við í Miðflokknum höfðum miklar áhyggjur af, að það yrði innleidd hér svona nútímaljósastýringartækni sem gæti mögulega minnkað stopptíma bifreiða á gatnamótum um 30–40%, en síðan færi það hagræði sem af því næðist allt í vaskinn þegar borgarlínuvagnar færu að trompa, hafa forgang á gatnamótum, og setja þar með allt ljósastýringarkerfið úr skorðum. Því er mikilvægt að þessi leiðsögn liggi fyrir. Síðan vil ég benda sérstaklega á setningu, með leyfi forseta, undir Hagkvæmni og forgangsröðun framkvæmda þar sem segir: „Meiri hlutinn ítrekar að allar fjárhagslegar skuldbindingar ríkissjóðs þurfa að hljóta staðfestingu í samgönguáætlun, fjármálaáætlun og fjárlögum hvers árs.“ Þetta er mikilvægt. Síðan segir í lokin, frú forseti: „Meiri hlutinn ítrekar að tilgangur félagsins snýr eingöngu að sameiginlegri uppbyggingu samgöngumannvirkja auk þróunar og sölu á byggingarlandi. Ekki er gert ráð fyrir öðrum rekstri.“ Þarna er hið minnsta sagt að þetta félag muni ekki koma að rekstri borgarlínu og mér finnst mikilvægt að það sé ekki eitthvert framhaldslíf sem þetta fyrirtæki eða félag muni öðlast, hvað [[Forseti hringir.]]rekstur borgarlínu svokallaðrar eða annarra framkvæmda samgöngusáttmálans varðar.
Frú forseti. Ég hef farið í nokkrar ræður um þetta mál og ætla einungis að impra á örfáum atriðum í þessari ræðu. Í fyrsta lagi vil ég taka það fram að framhaldsnefndarálitið er til mikilla bóta að okkar mati. Þar tókst að setja upp ákveðnar girðingar og ramma málið örlítið betur inn þannig að örlítið betur megi við una. Okkur tókst einnig að beina sjónum almennings að málinu, þ.e. borgarlínunni. Þar er að okkar mati verið að fara út í mjög óljósar framkvæmdir og mjög viðamiklar. Allt bendir einnig til þess að þær verði mjög kostnaðarsamar og til þess gerðar að spóla svoleiðis fram úr áætlunum. Það var því full þörf á að opna augu fólks fyrir því hvað væri hér á ferðinni. Mergurinn málsins er sá að ríkið er í þessu dæmi að leggja fasteignir inn í félag, Keldnalandið, eitt verðmætasta byggingarland á Reykjavíkursvæðinu. Það eru áform um að leggja þær inn í þetta félag og einnig hugsanlega, eftir því hvernig gengur og með einhverjum fyrirvörum, arð af sölu Íslandsbanka. Þetta er alvarlegt, frú forseti. Það er alvarlegt vegna þess að málið varð þannig til að það hefur verið framkvæmdastopp á Reykjavíkursvæðinu í áratugi. Stofnbrautir hafa ekki verið byggðar upp. Sundabraut hefur verið í salti í áratugi. Þrátt fyrir að búið sé að tala um hana í yfir 40 ár örlar hvorki á framkvæmdum né hugmyndum um hvar hún eigi að vera vegna þess að borgarstjórnarmeirihlutinn í Reykjavík hefur með framferði sínu ítrekað skipulagt inni á framkvæmdasvæði Sundabrautar. Og þetta er alvarlegt. Með þessu og stoppinu varðandi uppbyggingu stofnbrauta allt í kringum höfuðborgarsvæðið hefur borgarstjórnarmeirihlutinn haldið Sundabraut og nágrannasveitarfélögum í nokkurs konar herkví. Árangurinn af því er sá að þegar þeir bjóða upp á samning sem kallaður er samgöngusáttmáli höfuðborgarinnar fylgir honum að ríkið og nágrannasveitarfélögin eiga að láta verulegar fjárhæðir inn í borgarlínu og til vara og mestmegnis eiga vegfarendur og notendur að greiða þetta. Þetta hef ég leyft mér, frú forseti, að kalla lausnagjaldið vegna þess að nágrannasveitarfélögin og ríkið hafa fallist á þetta til að losna úr þeirri herkví sem þau hafa verið í árum saman og áratugum saman. Þetta er lausnargjaldið sem við erum að borga, ríkið, nágrannasveitarfélögin og vegfarendur á höfuðborgarsvæðinu. Það er umhugsunarvert, frú forseti. Það er umhugsunarvert og áhyggjuvert. Það er hlutur sem er vert að hafa áhyggjur af í framtíðinni með tilliti til margra framkvæmda sem hafa farið verulega fram úr áætlun á umliðnum árum. Þarna er verið að eyða tugum milljarða og það hafa heyrst tölur yfir 100 milljarða. Nú þegar ástandið hér á landi fer versnandi vegna veirufaraldursins dettur mönnum þetta í hug. Miðflokkurinn stendur á móti þessu. Miðflokkurinn segir nei. Við segjum nei við borgarlínu.
Virðulegur forseti. Enn er margt ósagt í þessu máli. Ég náði aldrei að fara í gegnum alla greinargerðina með frumvarpinu en til að liðka fyrir þingstörfum förum við að segja þetta gott hér í 2. umr., geri ég ráð fyrir, ekki hvað síst vegna þess að það hafa þó verið gerðar ákveðnar breytingar sem felast í framhaldsnefndaráliti meiri hlutans. Þær leysa ekki málið en þær gefa framtíðarstjórnmálamönnum og kjósendum smá von um að hægt verði að vinda ofan af mestu vitleysunni. Ég vil bara í stuttu máli nefna þar nokkur atriði. Í fyrsta lagi það að í kafla um stofnun félagsins þar sem fjallað er um stjórn er gert ráð fyrir að skapa meiri stöðugleika hvað varðar þá stjórn, í trausti þess að skipuð verði almennileg stjórn núna í fyrstu tilraun. Menn munu víst vera með áform uppi um það. Svo er mikilvægt að hér skuli hnykkt á því að fjárlaganefnd, og þar með þingið, eigi að fá að fylgjast með hugsanlegum framúrkeyrslum sem verða augljóslega margar og ítrekaðar í ljósi reynslunnar af sambærilegum verkefnum erlendis og fyrirmyndum þessarar borgarlínu. Fjallað er um skipulagsmál Keldnalandsins. Mjög mikilvægt er að það liggi fyrir í hvað stefnir með skipulagsmál svæðisins áður en farið er af stað með að eyða peningunum sem menn ætla að fá fyrir landið. Sérstaklega mikilvægt er að nefndur sé framtíðarstaður fyrir sjúkrahús því að eins og menn þekkja hefur Keldnalandið verið álitið mjög vænlegur kostur fyrir framtíðarsjúkrahús. Vífilsstaðalandið var það líka og að öllum líkindum var það þess vegna sem það land var í miklum flýti afhent Garðabæ og notað í annað. En þarna er von til að Keldnalandið nýtist fyrir framtíðaruppbyggingu heilbrigðisþjónustu og nýs sjúkrahúss. Svo er ekki hægt að gera of mikið úr mikilvægi þess að Sundabraut sé sett í samhengi við þetta. Sundabraut er gríðarlega hagkvæm framkvæmd, ólíkt borgarlínunni, og miklu ódýrari, a.m.k. helmingi ódýrari. Eftir Sundabraut hefur verið beðið í áratugi. Hún myndi hafa mjög veruleg áhrif á að leysa úr umferðarvanda höfuðborgarsvæðisins á meðan borgarlínan eykur á þann vanda. Því er mikilvægt að nota tækifærið nú til að ýta á framkvæmdir við Sundabraut. Hér er einnig áréttað mikilvægi þess að sveitarfélög komi að því að fjármagna framúrkeyrslur. Meginsjónarmið um opinberar framkvæmdir fá hér nokkurt vægi en bent hefur verið á að frumvarpið standist illa lög um opinberar framkvæmdir. Hér liggur þá fyrir að áfangarnir sem fjallað skal um, frumathugun, áætlunargerð, verklega framkvæmdin og skilamat, þurfi allir að liggja fyrir í tæka tíð. Það á ekki hvað síst við um borgarlínuna. Ég vek sérstaklega athygli á því að menn komast ekki hjá því að fylgja lögum um opinberar framkvæmdir nú þegar þeir ætla að láta ríkið um að greiða þetta að mestu leyti. Loks er komið inn á framtíðarkostnað. Aðeins er minnst á rekstrarkostnað en eins og menn þekkja væntanlega nú þegar liggur ekki fyrir rekstraráætlun um þetta fáránlega dýra og óhagkvæma verkefni. Það eina sem við höfum fyrir okkur í því er reynslan af sambærilegum verkefnum annars staðar og framkvæmdum á vegum sömu aðila, Reykjavíkurborgar ekki hvað síst. Auðvitað óttast maður, og það er mikil synd að ekki skuli vera kveðið fastar á um það í þessu, að ríkið muni sitja uppi með þetta til eilífðar, þann elífðarkostnað, ríkið og vegfarendur á höfuðborgarsvæðinu sem verða beittir refsigjöldum til að halda þessu vonlausa dæmi gangandi. Á ensku er til orðatiltæki sem í lauslegri þýðingu er eitthvað á þá leið að ef þú brýtur það þá borgar þú það. Ég óttast að hér líti Reykjavíkurborg svo á að ef ríkið byggi það þá borgi það. Þetta munum við því miður fá að heyra þegar rekstrarkostnaðurinn, ef að því kemur, fer á fullan skrið. Borgin mun útskýra að hún hafi ekki efni á að reka þetta en ríkið hafi byggt þetta þannig að það verði bara að taka þetta að sér. Ég andmæli því hér með harðlega [[Forseti hringir.]]að ríkið taki að sér á nokkurn hátt að reka þetta apparat þótt það hafi látið plata sig út í framkvæmdina.
Frú forseti. Það er ekki erfitt að gleyma því um hvað þetta mál snýst í því mikla orðaflóði sem hér hefur fossað um það og því langar mig örstutt að vitna í þingmálið sem liggur hér undir. Þetta fjallar um að stofna eða að veita ráðherra heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu með aðild ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar, Garðabæjar, Hafnarfjarðarkaupstaðar, Kópavogsbæjar, Mosfellsbæjar og Seltjarnarnesbæjar. Við höfum fagnað því mjög í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þegar landshlutasamtök eða sveitarfélög í landshlutum taka sig saman um forgangslista, höfum sagt það mjög til fyrirmyndar þegar þau koma fyrir hv. nefnd og segja: Þetta eru framkvæmdir eins og við viljum. Hér hefur verið stigið skrefinu lengra og hafa beinlínis öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu gert sérstakan samning við ríkisvaldið um samgönguinnviði. Sveitarfélög, í hverjum búa tveir þriðju hlutar þjóðarinnar og að stjórnun hverra koma nánast allir stjórnmálaflokkar á Íslandi, ná saman um að þetta sé framtíðarsýn næstu 15 árin. Þetta eru vissulega háar upphæðir enda er margt undir. Þetta eru ekkert sérstaklega háar upphæðir ef við deilum þessu niður á hvert ár af 15. Þá eru þetta kannski 8 milljarðar á ári. Það er ekkert sérstaklega mikið að mínu viti ef horft er á tölurnar sem hér eru undir. Hver er tilgangur félagsins? Jú, að hrinda í framkvæmd því sem samið var um í umræddum sáttmála. Meginmarkmið félagsins, forseti, og ég ætla að leyfa mér, með þínu fróma leyfi, að vitna beint í það hér í málinu, skulu vera eftirfarandi: „a. Að stuðla að greiðum, skilvirkum, hagkvæmum og öruggum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu með jafnri uppbyggingu innviða allra samgöngumáta. b. Að stuðla að því að loftslagsmarkmiðum stjórnvalda um sjálfbært, kolefnishlutlaust borgarsamfélag verði náð. c. Að stuðla að auknu umferðaröryggi. d. Að tryggja skilvirkt samstarf milli ríkisins og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um trausta umgjörð um uppbyggingu innviða.“ Frú forseti. Að mínu viti er ekki hægt að vera á móti þessum markmiðum enda vona ég innilega að þetta verði núna að lögum. Þetta mun gerbylta samgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Það er ekki rétt sem hér hefur verið sagt að hér hafi verið framkvæmdastopp síðustu tíu árin. Staðreyndin er sú að 2007–2017 fóru 17% af nýframkvæmdafé Vegagerðarinnar á höfuðborgarsvæðið. Það er allt of lág upphæð miðað við þann mikla íbúafjölda sem hér býr. Þannig að nú erum við loks að stíga skrefin í jafnri uppbyggingu allra samgönguinnviða eins og hér segir, þar með talið almenningssamgangna. Við erum að stíga inn í það að byggja upp samgöngukerfi sem stuðlar að því að við náum okkar loftslagsmarkmiðum og sem eykur öryggi í umferðinni. Hér eru hjólastígar undir, hér er umferðarstýring, hér eru stofnvegaframkvæmdir upp á tugi milljarða og hér er borgarlína. Þetta er mikið heillaskref og ég hvet alla hv. alþingismenn til að greiða þessu sitt atkvæði.
Frú forseti. Mál þetta er í sjálfu sér afar einfalt. Það gengur út á það að fullnusta samning sem var gerður á milli ríkisins og sex sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um að stofna félag til að annast framkvæmdir samkvæmt þeim samningi. Það er stundum þannig að þegar við erum að fjalla hér um mál þá byrja menn að tala um eitthvað allt annað og það hefur gerst í þessu máli að menn hafa verið að viðra mjög skoðanir sínar á því hvað væri athugavert við þann ágæta samning og hvort þau markmið sem samningsaðilar hafa sett sér og þau verkefni sem samningsaðilar hafa hugsað sér að ráðast í séu góð eða vond. Efnislega var lítið eða ekkert fjallað um efni frumvarpsins sjálfs, þó í einhverjum mæli svo maður gæti nú sanngirni. Síðan upphófst mikil umræða í nefndinni og fór svo að skrifað var nefndarálit sem ég var á með fyrirvara. Síðan var búið að ræða hér mikið um málið í þingsal og þá ræðst meiri hlutinn í það verkefni, með þeim sem höfðu sterkastar skoðanir á því, að hér væri allt ómögulegt um það að reyna að gera eitthvað í málinu og sest er yfir það. Ég tók ekki þátt í því, ég tek það skýrt fram, nema bara rétt á fundum nefndarinnar, og það er skrifað framhaldsnefndarálit og er það, að mér skilst, meira og minna allt saman samið í bróðerni við helstu gagnrýnendur málsins. Þá ber svo við að þeir treysta sér ekki til að vera með á þessu framhaldsnefndaráliti og skila sínu eigin framhaldsnefndaráliti. Má draga saman, trúi ég, skoðanir andófsmanna málsins og þeirra sem hafa staðið fyrir þessum framhaldsnefndarálitum í einni setningu sem er í lok framhaldsnefndarálits hv. þm. Birgis Þórarinssonar: „Minni hlutinn tekur ekki undir það álit meiri hlutans að borgarlínan sé mikilvægt verkefni.“ Þetta er nú kjarni máls og um þetta hefur öll þessi umræða snúist. Eitt hefur þó hafst upp úr henni, þ.e. að öllum er ljóst, sem öllum var reyndar ljóst fyrir, að Miðflokkurinn er á móti borgarlínu. Sá sem hér stendur styður hins vegar borgarlínu og hann styður markmið höfuðborgarsamningsins og telur að hér sé á ferðinni eitt stærsta framfaramál í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu sem ráðist hefur verið í. Þrátt fyrir að menn tali um að hér sé nú meira og minna búið að koma í veg fyrir alls kyns stórslys, með því að rita setningar inn í nefndarálit, þá er ég þeirrar skoðunar að allar þessar æfingar breyti nú mest litlu þar sem samningurinn um framkvæmdirnar á höfuðborgarsvæðinu er skýr. Það er skýrt að félagið verður stofnað með þeim tilgangi sem þar er og ég tel því að sigurræður Miðflokksmanna séu af litlu tilefni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er hræddur um að sigurræða hafi þetta ekki verið hjá mér áðan. Mér finnst málið enn alveg hábölvað, það sem snýr að borgarlínunni, en einhverjar varnir settar upp, vona ég, fyrir hönd ríkissjóðs og hvað skipulagsmál varðar. En mig langar til að spyrja hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson. Hann talaði um það undir lok ræðu sinnar að framhaldsnefndarálitið og það samtal sem átti sér stað milli Miðflokks og stjórnarflokka myndi litlu skila því að þetta lægi allt saman býsna skýrt fyrir í samningnum eða samkomulaginu. Lítur hv. þingmaður svo á að samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins, sem var undirritaður 26. september 2019, sé bindandi samningur?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Sáttmálinn er eins og heiti hans ber með sér sáttmáli en ekki samningur. Það liggur fyrir. Ég held að við hv. þingmaður séum algjörlega sammála um það. Hins vegar er um að ræða mjög skýra viljayfirlýsingu allra aðila og það væri mjög sérkennilegt ef menn telja að einhverjir hlutar þeirrar yfirlýsingar séu þess eðlis að ekki eigi að standa við það. Ég reikna með að menn hafi einmitt skrifað undir þennan sáttmála með það fyrir augum að efna innihald hans eftir þeirri hljóðan sem þar er. Það sem ég vék að varðandi nefndarálitið er það að ég held að menn séu þar meira og minna að hnykkja á sjálfsögðum hlutum sem breyta í sjálfu sér efnislega ekki miklu um framhald málsins.
Frú forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar frá meiri hluta velferðarnefndar. Ég ætla ekki að fara í nefndarálitið í smáatriðum. Ég vísa til þess sem stendur í álitinu hvað varðar gesti og umsagnir en með því eru lagðar til breytingar á lögum um sjúkratryggingar þess efnis að felld verði brott skylda ráðherra til að fá tillögur stjórnar sjúkratryggingastofnunar áður en hann skipar forstjóra, að tryggja betur heimildir stofnunarinnar til eftirlits með starfsemi þjónustuveitenda og gefur stofnuninni ríkari heimildir til að fá aðgang að sjúkraskrám til að hún geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Í stuttu máli sagt þá komu fram athugasemdir við nokkur þessara atriða og það er reifað í nefndarálitinu í fyrsta lagi með skipun forstjóra. Meiri hlutinn kemst að þeirri niðurstöðu að það sé ekki óeðlilegt að ráðherra geti óskað umsagnar stjórnarinnar um ráðningu forstjóra en eðli málsins samkvæmt er forstjóri í ráðningarsambandi við ráðherra og því kannski ekki eðlilegt að hafa lagaáskilnað um þetta. Hvað varðar eftirlit með þjónustuveitendum þá var reifað á fundum nefndarinnar að það kynni að vera skynsamlegt að geta haft á hvorn háttinn sem væri, það er að sækja gögn rafrænt og/eða að fara af stað til að fara í eftirlit og meiri hlutinn tekur undir það og gerir breytingar þar að lútandi. Það varð nokkur umræða um persónuvernd og miðlun persónuupplýsinga, eins og kemur fram í álitinu, og eftir allnokkrar vangaveltur og skoðanaskipti verður úr að meiri hlutinn gerir breytingartillögu sem hljóðar svo: „Sjúkratryggingastofnuninni er heimil vinnsla persónuupplýsinga, þar á meðal viðkvæmra persónuupplýsinga um heilsufar, lyfjanotkun og heilbrigðisþjónustu einstaklinga, til að sinna lögbundnum skyldum sínum, þar á meðal eftirliti samkvæmt lögum þessum og að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Við þá vinnslu skal einnig gætt að ákvæðum laga um réttindi sjúklinga eftir því sem við á. Miðlun slíkra gagna fer í gegnum örugga vefgátt sjúkratryggingastofnunarinnar sem er með aðgangsstýringum, rekjanleika og dulkóðun. Stofnuninni er heimilt að starfrækja gagnagrunna og miðla upplýsingum úr þeim svo sem nánar er kveðið á um í lögum þessum og að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga.“ Ég tel, frú forseti, ekki þörf á að reifa álitið frekar. Það talar fyrir sig sjálft. Ég vil að lokum þakka hv. velferðarnefnd fyrir samstarfið við vinnslu þessa máls en undir álit meiri hlutans skrifar undirritaður og Birgir Ármannsson, Brynjar Níelsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir, hv. þingmenn.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, með síðari breytingum, er varðar stjórn og eftirlit. Undir þetta álit skrifar sú sem hér stendur, en auk mín hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og Halldóra Mogensen og áheyrnarfulltrúi Viðreisnar, hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, er samþykk áliti þessu. Minni hlutinn telur mikilvægt að koma á framfæri athugasemdum við vinnubrögð við vinnslu frumvarps um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, með síðari breytingum, sem og við vinnu meiri hluta velferðarnefndar með umrætt frumvarp. Mælt var fyrir þessu frumvarpi í lok apríl 2020 og það því næst sent út til umsagnar. Alls bárust sex umsagnir sem flestar innihéldu alvarlegar athugasemdir við efni frumvarpsins. Vert er að taka fram að á þessu stigi, í starfi Alþingis um miðjan maí árið 2020, var starfsáætlun þingsins að komast aftur í samt horf eftir heimsfaraldur kórónuveiru sem hafði haft veruleg áhrif á störf þingsins og fastanefnda þess. Almenn mál í nefndum höfðu verið sett til hliðar en mál sem tengdust viðbrögðum við heimsfaraldri kórónuveiru voru sett í forgang og skyldu engin önnur mál unnin í fastanefndum Alþingis. Sækja þurfti um sérstaka heimild frá forseta þings til fundahalda í fastanefndum þingsins, þar á meðal í hv. velferðarnefnd, og fékkst slíkt leyfi er fundur var vegna þingmáls er varðaði viðbrögð við faraldrinum. Velferðarnefnd fékk vegna málefnasviðs síns drjúgan hluta af málum sem tengdust heimsfaraldrinum til umfjöllunar og fékk leyfi til funda vegna þeirra. Á meðan á þessu stóð, í nærri þrjá mánuði, voru önnur mál lögð til hliðar. Eðli málsins samkvæmt tókst því ekki að vinna frumvarp þetta eins og best hefði verið á kosið á þessum tíma, hvorki með gestakomum né í samtali innan nefndar. Voru það því nokkur vonbrigði þegar meiri hluti hv. velferðarnefndar kaus að afgreiða svo mikilvægt frumvarp án þess að málið væri fyllilega unnið, á því gerðar nægilegar lagfæringar og umræða orðin nægilega þroskuð. Minni hlutinn vill benda á að við samningu frumvarpsins láðist að eiga samráð við Persónuvernd vegna mats á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd. Slíkt er lögbundið samkvæmt lögum um persónuvernd þegar um er að ræða vinnslu sem kann að varða viðkvæmar persónuupplýsingar. Fyrir liggur að þetta frumvarp snertir flutning á gögnum sem innihalda heilsufarsupplýsingar, sjúkraskrár og gögn um aðgerðir sem flokkast sem viðkvæmar persónuupplýsingar. Það er óumdeilt. Þá eru gerðar breytingar á lögum um sjúkratryggingar er varðar heimildir sjúkratryggingastofnunar til miðlunar upplýsinga og verður í því sambandi að horfa á ný lög um persónuvernd frá 2018 en ekki eldri lög um sjúkratryggingar sem innihalda heimild er kom inn í lögin fyrir gildistöku laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Lá því fyrir að gera þyrfti mikilvægar breytingar á heimild til öflunar og miðlunar upplýsinga. Minni hlutinn bendir á að frumvarpið er ekki eina frumvarp ráðherra ríkisstjórnarinnar sem ekki hefur verið leitað eftir samráði um við Persónuvernd, enda virðist frekar vera regla en undantekning að ráðherrar í þessari ríkisstjórn láti undir höfuð leggjast við smíði frumvarpa að bera þau undir Persónuvernd vegna ákvæða er varða vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Minni hlutinn beinir því til ríkisstjórnarinnar að gera bragarbót á þessu, fjölga persónuverndarfulltrúum og tryggja að við gerð frumvarpa frá ríkisstjórn fari ávallt fram þetta lögbundna mat á áhrifum á persónuvernd almennings áður en frumvörpin eru lögð fram á Alþingi. Við umfjöllun nefndarinnar hafa komið fram sjónarmið um það fyrirkomulag sem lagt er til í frumvarpinu varðandi gagnaflutninga á viðkvæmum heilsufarsupplýsingum frá þjónustuveitendum til Sjúkratrygginga Íslands og að það sé óásættanlegt. Um sé að ræða flutning á viðkvæmum persónuupplýsingum og þurfi slíkir flutningar að vera fullkomlega öruggir sem ekki allir þjónustuveitendur geta uppfyllt. Í því sambandi hefur komið fram að þjónustuveitendur hafi yfir að ráða gögnum sem ekki er hægt að skila rafrænt, auk þess sem ekki hafi allir yfir að ráða tölvukerfum sem ráða við slíkar sendingar. Í áliti sínu leggur meiri hlutinn til breytingar á frumvarpinu þess efnis að eftir samþykkt frumvarpsins skuli sjúkratryggingastofnun hafa leyfi til að kalla eftir upplýsingum frá þjónustuveitanda sem og til að skoða gögn hjá honum. Eftir stendur sú gagnrýni þjónustuveitanda að álag vegna yfirferðar á gögnum til sendinga kunni að leiða til mikillar umframvinnu sem þjónustuveitendur þurfa að inna af hendi. Ekki hefur verið gerð nein breyting á þessu með tilliti til umsagna. Meiri hlutinn leggur einnig til breytingu á frumvarpinu á þann veg að á eftir 3. gr. komi ný grein sem verði 50. gr. laganna. Þar kom eftirfarandi fram í 2. mgr., með leyfi forseta: „Stofnuninni er heimilt að starfrækja gagnagrunna og miðla upplýsingum úr þeim svo sem nánar er kveðið á um í lögum þessum og að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga.“ Minni hlutinn telur umrætt lagaákvæði ekki standast skilyrði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga um skýrt afmörkuð lagaákvæði þegar um er að ræða miðlun mikilvægra heilsufarslegra upplýsinga. Ekki fengust upplýsingar frá meiri hlutanum um það hvort umrætt ákvæði hefði verið borið undir Persónuvernd til umsagnar og telur minni hlutinn slíkt óásættanlegt vegna þess hversu mikilvægir hagsmunir eru í húfi. Minni hlutinn leggur til að umrætt ákvæði verði ekki samþykkt, þessi breyting sem nú er verið að leggja til, þetta tiltekna ákvæði, verði ekki samþykkt og hvetur minni hlutinn heilbrigðisráðherra til að hefja strax vinnu við lagfæringar á ákvæðinu í lögunum er varðar miðlun upplýsinga úr gagnagrunnum til að kanna lögmæti slíkrar miðlunar og til að athuga hvernig slík miðlun megi eiga sér stað. Hvetur minni hlutinn heilbrigðisráðherra til að hafa við vinnu sína fullt samráð við Persónuvernd, þá stofnun sem veit allt um þetta lagaumhverfi. Slíkt samráð leiðir til vandaðri lagasetningar og aukins öryggis borgara landsins. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um fyrirkomulag við skipan forstjóra Sjúkratrygginga Íslands þar sem ráðherra skipar hann núna án aðkomu stjórnar stofnunarinnar, þ.e. eftir samþykkt þessa frumvarps. Í því sambandi kom fram að ráðlegt væri að fagleg stjórn stofnunarinnar veitti umsögn um umsækjendur um starf forstjóra. Meiri hlutinn féllst ekki á þau sjónarmið. Í áliti meiri hlutans segir að frumvarpið útiloki þó ekki að ráðherra geti óskað umsagnar stjórnar við skipun forstjóra. Minni hlutinn bendir á að ekkert í lögum eða frumvarpinu sjálfu mælir fyrir um framangreint, þ.e. að ráðherra geti kallað eftir umsögn. Ólíklegt verður að telja að ráðherra fari þá leið að leita umsagnar stjórnar stofnunarinnar um umsækjendur enda hafi hann allt vald í hendi sér til að velja forstjóra þessarar mikilvægu stofnunar. Minni hlutinn telur slíkt óheppilegt og leggur til breytingartillögu þess efnis við skipan forstjóra sjúkratryggingastofnunar að ráðherra skuli leita umsagnar stjórnar stofnunarinnar áður en til skipunar kemur. Skipun verður eftir sem áður í höndum ráðherra en lögbundið verði að umsögn stjórnar stofnunarinnar þurfi að liggja fyrir. Hér er ekki verið að tala um tillögur eða að ráðherra lúti boðvaldi stjórnar heldur eingöngu umsögn. Minni hluti leggur því til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að í stað orðsins „tillögu“ í 1. málslið 1. mgr. 7. gr. laganna komi: umsögn. Fleiri breytingartillögur voru ekki frá minni hlutanum og eins og áður sagði skrifa undir þetta hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen og sú sem hér stendur en áheyrnarfulltrúi Viðreisnar, hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, er samþykk áliti þessu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á samkeppnislögum, nr. 44/2005, með síðari breytingum, frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar á þskj. 1732. Með frumvarpinu eru lagðar til umtalsverðar breytingar á samkeppnislögum. Í fyrsta lagi er lagt til að við upptalningu 1. gr. laganna, um hvernig ná skuli markmiði þeirra, bætist að stuðla skuli að heilbrigðu samkeppnisumhverfi til hagsbóta fyrir neytendur. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á 6. gr. laganna, sem fjallar um forstjóra Samkeppniseftirlits, þannig að ráðning forstjóra verði framvegis ekki ótímabundin eins og hingað til heldur til fimm ára í senn. Þá verði kveðið á um að sama einstakling megi ekki ráða forstjóra oftar en tvisvar. Breytingin nær til ráðninga sem fram fara eftir gildistöku laganna. Í þriðja lagi eru lagðar til breytingar á 15. gr. laganna um undanþágur frá banni við samkeppnishömlum samkvæmt 10. og 12. gr. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi getur Samkeppniseftirlitið veitt slíkar undanþágur að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að í lögunum verði tekið fram að bann samkvæmt 10. og 12. gr. gildi ekki ef skilyrðin sem talin eru upp í 1. mgr. 15. gr. gildandi laga eru uppfyllt. Þannig verði fyrirtækjum eða samtökum fyrirtækja gert að meta hvort ráðstafanir, sem ella myndu falla undir bannákvæði 10. eða 12. gr. laganna, uppfylli umrædd skilyrði og séu þar með heimilar. Samkeppniseftirlitið gefi út leiðbeiningar um undanþágur samkvæmt ákvæðinu. Í fjórða lagi er lagt til að c-liður 1. mgr. 16. gr. laganna falli brott. Í ákvæðinu er kveðið á um heimild Samkeppniseftirlitsins til að grípa til aðgerða gegn aðstæðum eða háttsemi sem kemur í veg fyrir, takmarkar eða hefur skaðleg áhrif á samkeppni almenningi til tjóns. - Ég mun víkja að þessu hér síðar. Í fimmta lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um samruna. Lagðar eru til hækkanir á veltumörkum tilkynningarskyldra samruna og á skilyrðum og efni styttri samrunatilkynninga samkvæmt 17. gr. a laganna. Jafnframt er lögð til hækkun á veltumörkum samruna þar sem Samkeppniseftirlitið getur krafist tilkynningar eftir á samkvæmt 3. mgr. 17. gr. b. Þá eru lagðar til breytingar á tímafrestum í málsmeðferð samrunamála samkvæmt 17. gr. d og á gjaldtöku fyrir samrunatilkynningar samkvæmt 17. gr. g. Í sjötta lagi er lögð til breyting á 17. gr. f laganna um heimild til að ljúka máli með sátt og til að hefja málsmeðferð að nýju. Í sjöunda lagi eru lagðar til breytingar á 19., 20. og 35. gr. laganna sem snúa að upplýsingagjöf Samkeppniseftirlitsins til samkeppnisyfirvalda annarra ríkja og heimild stofnunarinnar til að framkvæma athuganir hér á landi samkvæmt beiðni erlendis frá. Breytingarnar eru tilkomnar vegna nýs samnings um norrænt samstarf í rannsóknum samkeppnismála. Loks er lagt til að fellt verði brott ákvæði 40. gr. samkeppnislaga um að leita þurfi úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála áður en dómsmál er höfðað um ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Þannig verði aðila að ákvörðun Samkeppniseftirlitsins mögulegt að leita beint til dómstóla kjósi hann það en frjálst að bera ákvörðunina undir áfrýjunarnefndina. Líkt og bent er á í greinargerð með frumvarpinu […] er sjálfstæði samkeppnisyfirvalda frá öðrum stjórnvöldum mikilvægur þáttur í framkvæmd samkeppnislaga.“ - Vegna þessa er talið mikilvægt að samkeppniseftirltið geti skotið úrskurðum áfrýjunarnefndar samkeppnismála til dómstóla. Frá því heimildin var lögfest árið 2011 hefur Samkeppniseftirlitið höfðað þrjú dómsmál til ógildingar á úrskurðum áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Í þessu sambandi er vert að hafa í huga að málskotsheimild Samkeppniseftirlitsins er ekki í samræmi við þá meginreglu að úrlausn æðra setts stjórnvalds sé bindandi fyrir lægra sett stjórnvald og endanleg á stjórnsýslustigi. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála er æðra sett stjórnvald gagnvart Samkeppniseftirlitinu. […] Við umfjöllun nefndarinnar komu fram áhyggjur af því að réttarfarsleg óvissa gæti skapast ef aðilar máls, sem sætta sig ekki við ákvörðun Samkeppniseftirlitsins, fá heimild til að skjóta máli sínu beint til dómstóla, líkt og lagt er til með 13. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn hefur skilning á þessu sjónarmiði en telur að önnur atriði vegi þyngra, ekki síst rétturinn til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli, samanber 70. gr. stjórnarskrárinnar. Meiri hlutinn telur mikilvægt að gæta sérstakrar varúðar við því að setja skorður við rétt manna til að leita úrlausnar sinna mála fyrir dómstólum. Skilyrði um að ekki sé heimilt að höfða mál fyrir dómstólum fyrr en kæruleiðir á stjórnsýslustigi séu tæmdar verður að mati meiri hlutans að byggjast á þeirri meginreglu að ákvörðun æðra setts stjórnvalds sé endanleg á stjórnsýslustigi. Frá því að Samkeppniseftirlitið fékk heimild til að bera niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála undir dómstóla hafa orðið grundvallarbreytingar á skipan dómsmála með tilkomu Landsréttar. Eftir þá breytingu er mögulegt að um samkeppnismál sé fjallað á tveimur stjórnsýslustigum og þremur dómstigum. Það er löng málsmeðferð. Þótt nauðsynlegt sé að tryggja vandaða og ítarlega málsmeðferð getur ekki síður verið mikilvægt að tryggja skjóta málsmeðferð í samkeppnismálum. Í því felast miklir hagsmunir, jafnt fyrir þá sem eiga beina aðild að máli og fyrir almenning og atvinnulífið í heild sinni enda getur málsmeðferð sem dregst mjög á langinn valdið viðvarandi réttaróvissu. Örðugt getur reynst að tryggja hvort tveggja, vandaða og skjóta málsmeðferð, einkum í ljósi þess að ágreiningsmál í samkeppnisrétti eru oft og tíðum flókin og réttarsviðið efnismikið. Hið sama á við um ýmis önnur ágreiningsmál er tengjast viðskiptaháttum og starfsemi á markaði. Með hliðsjón af þessu beinir meiri hlutinn því til ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, að gerð verði fýsileikakönnun þar sem kannaðir verði kostir og gallar þess að settur verði á fót sérstakur dómstóll sem leysi af hólmi ýmsar áfrýjunar- og úrskurðarnefndir á sviði viðskipta- og neytendamála. Könnunina þarf að vinna þvert á ráðuneyti og hafa náið samráð, m.a. við eftirlitsstofnanir, sérfræðinga og haghafa á viðkomandi sviði. Meðal þeirra stjórnsýslunefnda sem til greina kæmi að slíkur dómstóll leysti af hólmi eru áfrýjunarnefnd samkeppnismála, áfrýjunarnefnd neytendamála, kærunefnd útboðsmála, áfrýjunarnefnd hugverkaréttinda, úrskurðarnefnd raforkumála og úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála. Ég vil taka það fram, frú forseti, að hér er ekki um tæmandi talningu að ræða. Með stofnun sérhæfðs dómstóls um framangreind málefni yrði annars vegar stuðlað að vandaðri og skjótri málsmeðferð og hins vegar að því að tryggja sem best að til staðar verði sú sérhæfing og þekking sem nauðsynleg er á sífellt flóknari réttarsviðum viðskiptalífsins. Takist vel til stuðlar hvort tveggja að auknu réttaröryggi. Veigamesta breytingin sem meiri hlutinn leggur til er í 4. gr. frumvarpsins þar sem heimild Samkeppniseftirlitsins til íhlutunar án brots er felld brott. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að Samkeppniseftirlitið hafi ekki beitt umræddri heimild þó ein markaðsrannsókn hafi verið framkvæmd. […] Við umfjöllun nefndarinnar um málið sættu áform um brottfall heimildar til íhlutunar án brots talsverðri gagnrýni. […] Meiri hlutinn telur ekki rétt að fella brott heimild Samkeppniseftirlits til íhlutunar án brots og leggur til breytingar á frumvarpinu vegna þess. Til grundvallar þeirri afstöðu liggja almannahagsmunir enda geta samkeppnishindranir sem leiðir af samsetningu markaða án þess að brotið sé gegn lögum haft jafnalvarlegar afleiðingar fyrir almenning - og fyrirtæki - og brot gegn bannreglum. […] Meiri hlutinn telur að hagsmunir minni fyrirtækja séu betur tryggðir með því að halda heimild Samkeppniseftirlitsins til íhlutunar án brots inni í lögum. Meiri hlutinn lagði hins vegar fram breytingartillögu til að afmarka beitingu heimildarinnar og gera hana skýrari í lögum sem ég ætla ekki að gera frekari grein fyrir hér að þessu sinni. Ég vísa bara í nefndarálitið. Ég vil þó vekja athygli þingheims á því að ég hef lagt fram breytingartillögu þessa efnis og hún er gerð í samráði við aðra í meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar þó að breytingartillagan sé í mínu nafni. Breytingartillagan, sem er einföld, tryggir að 16. gr. gildandi samkeppnislaga verður óbreytt. Með þessu er verið að koma, a.m.k. að hluta til, til móts við minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Vonast ég til þess að þessi breytingartillaga verði samþykkt. Í 13. gr. frumvarpsins er lagt til að fellt verði brott ákvæði 40. gr. samkeppnislaga um að leita þurfi úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála áður en dómsmál er höfðað um ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Í 41. gr. laganna er m.a. kveðið á um málshöfðunarfrest fyrir dómstólum þegar úrskurður áfrýjunarnefndar er borinn undir dóm. Meiri hlutinn leggur til að við ákvæðið bætist ný málsgrein um að sami málshöfðunarfrestur eigi við þegar ákvörðun Samkeppniseftirlitsins er skotið beint til dómstóla. Meiri hlutinn leggur til að við 8. gr. samkeppnislaga, sem fjallar um hlutverk Samkeppniseftirlitsins, bætist ákvæði um að stofnunin skuli gefa út ársskýrslu um störf sín. Þess ber að geta að til skamms tíma hefur stofnunin gefið út slíkar ársskýrslur en verkefnin hafa verið ærin og sjálfsagt hafa ársskýrslurnar þurft að mæta afgangi en nú verður það lagaleg skylda að gefa út ársskýrslu enda gefa skýrslurnar mikilvægt innsæi og eru mikilvægt innlegg í umræðu um samkeppnismál hér á landi og geta haft jákvæð áhrif á meðvitund almennings um mikilvægi virkrar samkeppni og eftirlits með samkeppnismarkaði. Telur meiri hlutinn að í ársskýrslu um störf Samkeppniseftirlitsins verði, auk yfirlits yfir starfsemi stofnunarinnar á undangengnu ári, að finna upplýsingar um það sem efst er á baugi í samkeppnismálum, hérlendis og á alþjóðavísu, auk fleiri þátta sem haft geti fræðslugildi. Frú forseti. Ég hygg að ég þurfi ekki að gera frekari grein fyrir því nefndaráliti sem liggur hér fyrir, vísa til þeirra breytingartillagna sem fylgja nefndarálitinu. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn, sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar með frávísunartillögu um frumvarpið. „Sagan sýnir að sterkt og virkt samkeppniseftirlit er nauðsynleg forsenda fyrir samkeppnishæfu atvinnulífi og neytendavernd. Á fámennum og litlum markaði þarf að feta stíginn milli stærðarhagkvæmni og virkrar samkeppni. Flestir markaðir leita í fákeppni og það kallar á öflugt og skilvirkt samkeppniseftirlit. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu bera með sér að hagsmunum neytenda hafi ekki verið gefinn nægur gaumur. Hið sama á við um stöðu og vernd minni aðila á markaði. Fyrsti minni hluti fellst ekki á að frumvarpið sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að ljúka afgreiðslu þess á yfirstandandi þingi. Þvert á móti þarf að gefa rýmri tíma í verkið. Starfshópar hafa verið skipaðir af minna tilefni. Þar væri hægt að draga öll sjónarmið að borðinu og taka afstöðu til þeirra margháttuðu athugasemda sem gerðar hafa verið við efni frumvarpsins. Samhliða uppbyggingu efnahagsins eftir heimsfaraldur kórónuveiru á grundvelli ýmissa sérráðstafana til handa lögaðilum er aukin hætta á markaðsbrestum. Taka verður tillit til þess þegar samkeppnislögum er breytt og líta til þess hvaða áhrif breytingarnar kunni að hafa á markaði og dómaframkvæmd. Það blasir við að umtalsverð uppstokkun verður á ýmsum sviðum atvinnulífsins sem getur leitt til óæskilegrar samþjöppunar og óskilvirkra markaða. Við þessar aðstæður þarf Samkeppniseftirlitið að vera öflugt og hafa tæki og tól til þess að takast á við það viðfangsefni. Þegar af þessari ástæðu þarf nánari ígrundun og undirbúning fyrir breytingar á samkeppnislögum. Allt frá því að frumvarpið var lagt fram í samráðsgátt stjórnvalda og síðar við umfjöllun í nefndinni hafa komið fram fjölmargar athugasemdir um einstök atriði sem orka mjög tvímælis og athygli vakin á atriðum sem þarfnast nánari skýringa vegna óvissu um réttaráhrif og framþróun samkeppnisréttarins og túlkun hans. Þá er óhjákvæmilegt að heimsfaraldur kórónuveiru setji hér strik í reikninginn því við blasir að umtalsverðar breytingar verða á skipan fyrirtækjarekstrar hér á landi á næstu missirum. Meiri hlutinn hefur lagt fram breytingartillögu við frumvarpið. Þær breyta engu um það álit 1. minni hluta að taka þurfi málið allt upp frá grunni. Fyrsti minni hluti telur að ekki verði hjá því komist að taka til frekari skoðunar þá gagnrýni sem hefur komið fram. Leggur 1. minni hluti því til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar þar sem það sæti skoðun í ljósi fram kominna athugasemda, en ekki síður þeirra aðstæðna sem hafa skapast vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Mikilvægt er að við þá skoðun fari fram víðtækt samráð við alla haghafa til að tryggja að öll sjónarmið komi að borðinu áður en frumvarp um breytingar á samkeppnislögum verður lagt fram að nýju.“ Herra forseti. Þetta er nefndarálit með frávísunartillögu frá 1. minni hluta. Hv. þm. Inga Sæland, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, styður þetta nefndarálit en undir álitið skrifa sú sem hér stendur og hv. þingmenn Jón Steindór Valdimarsson og Smári McCarthy. Herra forseti. Nú hef ég farið yfir nefndarálitið og vil nýta tækifærið og segja nokkur orð frá eigin brjósti um þetta mál. Nú á lokadögum þingsins ætlar ríkisstjórnin að keyra í gegn frumvarp sem mun veikja Samkeppniseftirlitið. Nærtækara væri að styrkja Samkeppniseftirlitið í því efnahagsástandi sem ríkir eftir Covid-19. Auk þess er íslenskt viðskiptalíf lítið og einangrað í samanburði við alþjóðleg markaðssvæði og gríðarlegt hagsmunamál fyrir neytendur að hér sé heilbrigt samkeppnisumhverfi. Hér er því enn mikilvægara að hafa virkt eftirlit með samkeppni en í stærri löndum. Með veiku eftirliti geta fyrirtæki nýtt sér aðstæður til að skapa einokunarstöðu sem vinnur gegn hag almennings. Lengi hefur Sjálfstæðisflokkurinn viljað veikja Samkeppniseftirlitið og svo virðist að þeim hafi tekist að fá VG og Framsókn á sitt band. Verði frumvarpið að lögum mun það auðvelda samruna stórra fyrirtækja þar sem veltumörk tilkynningarskyldra samruna eiga að hækka verulega þannig að stórir samrunar verða ekki tilkynningarskyldir. Einnig er fyrirtækjum ætlað að meta sjálf hvort skilyrði samkeppnislaganna til samstarfs séu uppfyllt, svo að dæmi séu tekin um breytingarnar. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að það sé samið m.a. til þess að taka tillit til þess að miklar breytingar hafi orðið í íslensku efnahagslífi frá því að samkeppnislögunum var síðast breytt árið 2011. Þar segir, með leyfi forseta: „Mikill uppgangur hefur verið á síðustu árum á ákveðnum sviðum atvinnulífsins þar sem mikil samkeppni hefur leitt af sér töluvert aðhald fyrirtækja hvert með öðru og nokkurn fjölda samruna.“ Öllum má vera ljóst að miklar breytingar hafa orðið á íslensku efnahagslífi eftir Covid-19. Því hafa forsendur fyrir frumvarpinu einfaldlega brugðist og það ætti að vísa því frá. Samkeppniseftirlitinu er ætlað að sporna gegn blokkamyndun í viðskiptalífinu. Hættan á blokkamyndun er enn meiri í þeim aðstæðum sem nú hafa skapast eftir Covid-19. Það er því rangt og vinnur gegn almannahagsmunum að nýta þetta erfiða umhverfi til að búa til kjöraðstæður fyrir ráðandi fyrirtæki á fákeppnismörkuðum. Á þessum tímapunkti er mikilvægt að valda ekki auknu tjóni með því að búa til einokunarfyrirtæki á mörkuðunum. Slíkt gengur gegn hag almennings. Samkeppniseftirlitið og fleiri hafa bent á að viðbrögð stjórnvalda við Covid-19 geti haft mikil áhrif á samkeppnishæfni Íslands og lífskjör í landinu um langt skeið. Í því ljósi er mikilvægt að stjórnvöld tryggi að viðbrögð verði ekki á þá leið að minnka samkeppni, veikja samkeppnislög eða Samkeppniseftirlitið. Árið 2011 stóðum við í Samfylkingunni og Vinstrihreyfingunni – grænu framboði, sem þá vorum í ríkisstjórn, að styrkingu samkeppnislaga til að skapa virka samkeppni. Þar lá til grundvallar skýr vilji til að gæta almannahagsmuna. Sjónarmiðið var einkum það að við keppni fyrirtækja á markaði um viðskiptavini batni kjör almennings og atvinnulífið verði þróttmeira. Þannig skapast tekjur og skattar sem síðan auðveldar að reka betra velferðarkerfi. Virk samkeppni er á hinn bóginn ekki sjálfgefin og stórfyrirtæki á hinum litla íslenska markaði hafa mikla hagsmuni af því að draga úr henni og þá ekki síst að draga úr eftirliti með samkeppnisreglum. Við styrkingu samkeppnislaganna árið 2011 mættum við mikilli andstöðu frá Sjálfstæðisflokknum, Samtökum atvinnulífsins og Viðskiptaráði. Sú sérhagsmunabarátta skilaði ekki árangri þar sem við og VG stóðum saman í að efla nauðsynlegt eftirlit og aðhald gagnvart viðskiptalífinu. Þessir sömu aðilar vilja nú nýta stöðu sína til að veikja Samkeppniseftirlitið og að þessu sinni með stuðningi VG. Ekki verður annað séð en að möguleikar til að grípa til aðgerða gegn háttsemi fyrirtækja sem hefur skaðleg áhrif á samkeppni, almenningi til tjóns, verði stórlega veiktir gangi frumvarpið eftir. Þar er einnig lagt til að dregið verði verulega úr eftirliti með því að fyrirtækjum verði falið að meta hvort samráð þeirra raski samkeppni og mun fleiri samrunar verða undanþegnir eftirliti en nú er samkvæmt samkeppnislögum. Þá er það mikið áhyggjuefni að frumvarpið ber með sér þann anda að í stað þess að styrkja samkeppnislögin í samræmi við það sem verið hefur að gerast í Evrópu undanfarin ár er verið að veikja þau. Það er nefnilega algerlega rangt að frumvarpið eins og það lítur út, jafnvel með breytingum efnahags- og viðskiptanefndar, sé í samræmi við þróun samkeppnisreglna í Evrópu undanfarin ár. Þar hefur hugmyndafræðin byggst á því að styrkja lögin en ekki að veikja þau eins og hér. Það er því að mínu mati nauðsynlegt að allir, jafnt innan þings sem utan og þá einkum verkalýðshreyfingin og Neytendasamtökin sem vilja gæta hagsmuna almennings, standi saman á ný og verjist þessari atlögu sérhagsmunanna og að Alþingi geri það með því að vísa frumvarpinu til ríkisstjórnarinnar eins og 1. minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til. Gylfi Magnússon, dósent í viðskiptahagfræði við Háskóli Íslands og fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, segir m.a. í ítarlegri umsögn sinni, með leyfi forseta: „Rökin fyrir styrkri samkeppnislöggjöf í Bandaríkjunum í kringum aldamótin 1900 byggðu ekki einungis á áhyggjum af skilvirkni markaða heldur einnig því að lýðræðinu gæti staðið ógn af afar stórum fyrirtækjum og auðkýfingum.“ Gylfi bendir einnig á að Bandaríkjamenn hafi tekið um margt sérkennileg skref í sigruðu löndunum eftir síðari heimsstyrjöldina. Þeim þótti nauðsynlegt til að tryggja friðinn að tryggja lýðræði í þessum löndum og það væri vart hægt nema taka á ægivaldi stórfyrirtækjanna. Við þurfum einnig að vara okkur á ægivaldi stórra fyrirtækja hér á landi og gæta að lýðræðinu um leið. Regluverk og eftirlit sem er sniðið að þröngum sérhagsmunum er alþjóðlegt vandamál og Evrópusambandið hefur með tilskipunum, sem við höfum tekið upp í gegnum EES, tekið að einhverju leyti á þeim vanda. Gylfi Magnússon bendir á þetta í umsögn sinni og á það að hvert EES-land sé með sína eigin samkeppnislöggjöf en hún verði að vera í samræmi við tilskipanir ESB. Íslensk stjórnvöld geti því ekki að eigin vild látið undan þrýstingi sérhagsmuna. Sú neytendavernd sýndi sig vel á breytingum sem frumvarpið tók eftir að það hafði verið í samráðsgáttinni og hætt var við að afnema heimild Samkeppniseftirlitsins til að bera niðurstöður áfrýjunarnefndar samkeppnismála undir dómstóla enda hefði það gengið gegn EES-samningnum. Gylfi Magnússon segir að afdrif frumvarpsins séu prófsteinn á íslenska stjórnmálakerfið og hann spyr: Ætla íslensk stjórnvöld að láta undan háværum kröfum stórfyrirtækja og samtaka þeirra um að veikja íslenskt samkeppniseftirlit eða fær almenningur að njóta þeirrar verndar sem hann hefur notið til þessa? Frumvarpið á ekkert erindi við núverandi aðstæður, í miðjum veirufaraldri og mesta samdrætti lýðveldissögunnar. Veruleg hætta er á samþjöppun í efnahagslífinu. Illa stödd fyrirtæki munu hætta rekstri og þau betur settu taka við markaðshlutdeild þeirra. Með frumvarpinu eru tekin óheillaspor, jafnvel þó að stjórnarandstaðan hafi náð að knýja fram breytingar. Herra forseti. Vísum frumvarpinu frá í atkvæðagreiðslu um málið síðar í dag.
Herra forseti. Í nýrri úttekt IMD viðskiptaháskólans á samkeppnishæfni 63 þjóða lækkar Ísland um eitt sæti á listanum og er nú í 21. sæti. Enn drögumst við aftur úr Norðurlöndunum og stöndum þeim að baki í flestum undirþáttum. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni á tímum þar sem við verðum að ýta undir öflugt atvinnulíf sem er samkeppnishæft og fjölbreytt á alþjóðamörkuðum. Í úttekt viðskiptaháskólans er að finna ýmis tækifæri til úrbóta. Niðurstöður sýna t.d. að stjórnsýslubyrði þeirra sem reka ný fyrirtæki er með því hæsta sem gerist innan OECD og möguleikar erlendra aðila til að fjárfesta hér á Íslandi eru lakari en víðast hvar. Ísland nær ekki að draga til sín hæft erlent starfsfólk og útflutningur er heldur fábreyttur, svo að eitthvað sé nefnt. Við þurfum því augljóslega að ráðast í markvissa sókn í átt að aukinni samkeppnishæfni, eins og talsmenn atvinnulífsins tala reyndar um, en það skiptir máli hvernig það er gert. Við eigum mikið undir því á næstu árum að tryggja að nýsköpunarfyrirtæki fái að vaxa og dafna og byggja undir fjölbreyttara atvinnulíf til framtíðar. Maður hefði haldið að ríkisstjórnin myndi sýna þessu áhuga og brydda upp á verulegum úrbótum er varða samkeppnishæfi landsins. Svar ríkisstjórnarinnar við þessari stöðu er að veikja samkeppnislög, draga tennur úr sjálfstæðu samkeppniseftirliti á Íslandi. Þessi lög eru síst til þess fallin að örva samkeppni hér á landi eða til að bæta lífskjör almennings. Með þessum lögum er einfaldlega og einvörðungu verið að þjóna hagsmunum stærstu og voldugustu fyrirtækja landsins. Í stað þess að undirbyggja það smáa, það nýja, það sérstaka í íslensku atvinnulífi er farið í þveröfuga átt. Sagan sýnir okkur að þessi leið, að draga tennurnar úr eftirliti, er slæm og hvorki til hagsbóta fyrir neytendur né þann fjölda fjölbreyttra fyrirtækja sem stunda viðskipti á Íslandi. Þvert á móti ættum við að tryggja öflugt samkeppniseftirlit eins og víðast er í Evrópu og Evrópuríkin hafa verið að feta sig í átt að síðustu ár. Það er ekki síst mikilvægt hér á Íslandi vegna smæðar markaðarins og þeirrar fákeppni sem henni fylgir. Hátt verð á vöru og þjónustu hérlendis sýnir vel að engin ástæða er til að slaka á samkeppnislöggjöfinni. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram tillögur um aðgerðir í þágu lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem eiga sér allt of fáa málsvara hér inni. Við leggjum áherslu á að lækka álögur og bæta rekstrarumhverfi þessara litlu fyrirtækja sem veita fjölbreytta þjónustu, skapa atvinnu og eru farvegur frumkvöðlastarfs. Þau hafa sveigjanleika til að laga sig hraðar að breyttum aðstæðum. En hér á Íslandi eru flestar ákvarðanir hugsaðar út frá hagsmunum stærri fyrirtækja, jafnvel þeirra allra stærstu. Þessu þarf að breyta. Reyndar kynnir ráðherra þetta frumvarp með þeim hætti að verið sé að draga úr reglubyrði. Raunin er aftur á móti sú að verið er að draga úr eftirliti með samkeppni á mörkuðum. Það er mjög alvarlegt við þær aðstæður sem nú eru uppi í efnahagslífinu vegna Covid-heimsfaraldursins þar sem við horfum jafnvel fram á fjöldagjaldþrot. Samþjöppun í atvinnulífinu er því miður allt of þekkt afleiðing kreppu. Smærri fyrirtæki, þar sem minna má út af bregða, lenda oft fyrr í erfiðleikum. Stærri keppinautar, sem hafa betri aðgang að fjármagni og bankarnir hafa jafnvel veðjað á, sjá sér leik á borði og taka yfir þau minni. Það er því mikið óráð að hækka veltumörk vegna samruna við þessar aðstæður. Það er ekki ábyrg efnahagsstjórn. Flest störf í landinu er að finna hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Þau eru einfaldlega hryggjarstykkið í verðmætasköpuninni. Ef þau gefa hlutfallslega eftir hefur það alvarlegar afleiðingar fyrir atvinnustigið í landinu. Best launuðu störfin á landsbyggðinni gætu horfið hingað suður, hin orðið eftir og fábreytni aukist. Við sætum uppi með miðstýrðara, einsleitara og fátæklegra atvinnulíf en ella. Þess vegna er mjög alvarlegt að ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks leggi áherslu á að draga úr eftirliti með mörkuðum á þessum tímapunkti svo að lítið beri á þegar við förum að nálgast sumar. Jafnvel þó að frumvarpið hafi breyst eftir að hafa verið í samráðsgátt og jafnvel þó að komið hafi verið á móts við einstök atriði minni hlutans getum við í Samfylkingunni ekki samþykkt frumvarpið. Við viljum standa með almannahagsmunum í þessu máli.
Herra forseti. Ég ætlaði svo sem ekki að vera mikið hér í andsvörum í þessu máli en ég taldi mér rétt og skylt að gera það að þessu sinni. Nú geta menn haft mismunandi skoðanir á því hvort verið sé að veikja Samkeppniseftirlitið. Ég hafna því alfarið. Ég held akkúrat að verið sé að tryggja að Samkeppniseftirlitið geti einbeitt sér að mikilvægustu málum sem það þarf að sinna, t.d. með því að hækka veltumörk. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé þá ósammála Samkeppniseftirlitinu sem segir í ítarlegri umsögn, einhverri ítarlegustu umsögn sem við höfum fengið til efnahags- og viðskiptanefndar: „Samkeppniseftirlitið telur málaefnalegt að veltumörk samkeppnislaga séu endurskoðuð reglulega. Að athuguðu máli gerir eftirlitið því ekki athugasemdir við að gerð verði sú breyting sem fram kemur í 5. gr. frumvarpsins.“ Er hv. þingmaður, sem ber hag Samkeppniseftirlitsins mjög fyrir brjósti, eins og ég vona að fleiri geri, ósammála þessu mati Samkeppniseftirlitsins sem telur skynsamlegt að hækka veltumörkin sem hv. þingmaður er á móti að verði gert?
Herra forseti. Ég kom ekkert hingað upp vegna þess að ég beri hag Samkeppniseftirlitsins neitt sérstaklega fyrir brjósti. Ég hef hins vegar áhyggjur af litlum og meðalstórum fyrirtækjum og þar skiptir öflugt Samkeppniseftirlit höfuðmáli. Það er ótvírætt verið að hækka veltumörk tilkynningarskyldra samruna og það er verið að gera það um 50%, að mér skilst. Það er gert með þeim hætti að það er langt umfram það sem verður annars staðar á Norðurlöndum. Við munum sitja uppi með það að stórir samrunar verða ekki tilkynningarskyldir. Þetta verður lagt dálítið í hendurnar á atvinnulífinu sjálfu. Eins og kom fram í umsögnum um frumvarpið breytir heimsfaraldur í raun öllu samkeppnisumhverfi, ég tala ekki um nú þegar jafnvel er verið að borga fyrirtækjum fyrir að segja fólki upp til að halda starfhæfi þeirra gangandi. Við getum svo sem diskúterað fram og til baka um það hvort það geti ekki haft áhrif á samkeppni fyrirtækja þegar öllu þessu lýkur og þau fara af stað aftur. Ætlar þá hv. þingmaður á móti að svara mér því hvort hann hafi virkilega ekki áhyggjur af því að í skjóli þessara breytinga geti sú staða skapast að stórfyrirtæki, sem hafa mikinn aðgang að fjármagni, sem bankarnir hafa veðjað á, geti ekki farið að plokka fínustu berin af trjánum og það geti svo leitt til einsleitni, að best launuðu störfin, markaðsstarfið og annað slíkt, verði eftir hér en óbreyttu störfin verði eftir annars staðar og við sitjum uppi með fátæklegra atvinnulíf?
Herra forseti. Ég fæ ekki svar við því hvort hv. þingmaður mótmæli mati Samkeppniseftirlitsins sem kemur fram í umsögn þess um frumvarpið til efnahags- og viðskiptanefndar. Þeir telja eðlilegt að leggja til þá hækkun sem hér um ræðir. Ef farið væri eftir vísitölu neysluverðs frá árinu 2008, veltumörkin eru síðan 2008, ættu veltumörkin að fara upp í upp í 3,2–3,3 milljarða. Það er 56% hækkun. En látum það liggja á milli hluta. Það væri ágætt ef hv. þingmaður gæti svarað því vegna þess að ég er ekki í andsvari við hann. Hann er í andsvari við mig. Herra forseti. Það er rangt sem hér er verið að hamra á að verið sé að veikja Samkeppniseftirlitið, að verið sé að búa til einhvern farveg eða einhverja möguleika fyrir stærri fyrirtæki til að taka yfir þau minni. Það er hvergi í frumvarpinu verið að stíga nein slík skref. Það er akkúrat fremur verið er að einfalda regluverkið og gera það hagkvæmara fyrir lítil fyrirtæki. Það þýðir ekki að hrista hausinn, hv. þingmaður. Það er bara svoleiðis. Við eigum auðvitað að hafa í huga að það er rétt sem haldið er fram að flókið regluverk felur í sér samkeppnishindranir, ekki síst fyrir lítil fyrirtæki en ekki fyrir hin stóru.
Herra forseti. Mér finnst nú ansi sérstakt ef hv. þingmaður lítur á andsvör á þann hátt að ekki megi eiga sér stað skoðanaskipti og spurningar á báða bóga. Auðvitað ræður hann hvort hann kýs að svara mér.
En þú mátt svara mér.
Ég get svarað þér á þann hátt, hv. þingmaður, að það er alveg örugglega rétt hjá Samkeppniseftirlitinu að nauðsynlegt hafi verið að hækka og uppfæra veltumörkin sem höfðu verið óbreytt frá 2008. En fyrr má nú vera. Það var alger óþarfi að fara með þau svona hátt eins og hér er verið að gera og setja þau hlutfallslega langt umfram það sem þau eru á hinum Norðurlöndunum. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að flókið regluverk og óþarflega mikið flækjustig getur bitnað illa á litlum fyrirtækjum. Ég held að þingheimur ætti kannski að fara að temja sér vinnulag Evrópusambandsins þegar það undirbýr lög um atvinnurekstur þar sem mottóið er: Hugsum fyrst smátt. Með öðrum orðum: Skoðum hvernig löggjöfin gagnast eða bitnar á litlum fyrirtækjum og ef niðurstaðan er jákvæð fyrir þau er einfaldlega haldið áfram með lögin. Hér hefur þessu verið öfugt farið. Þau þrjú ár sem ég hef verið á þingi hefur meiri hluti alls tímans farið í að bregðast við og dekstra við vanda risafyrirtækja, stundum tímabundinn eða óvæntan. Ég held að það sé bara kominn tími til þess að hér á þingi verði háværari málsvari lítilla fyrirtækja. Og það er auðvitað rangt hjá hv. þingmanni að hér sé ekki verið að slaka á þegar fyrirtæki munu bara sjálf hafa eftirlit með því hvernig þessu verður háttað.
Það er rangt.
Heyr, heyr.
Herra forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um samkeppnisreglur og samkeppnisrétt. Það er alveg ljóst og það vita allir að samkeppnisreglur eru ekki óumdeildar þótt flest þjóðfélög telji sig hafa þörf á slíkum reglum, a.m.k. að einhverju leyti. Ég er einn af þeim sem telja að við eigum að hafa mjög öfluga löggjöf á þessu sviði og mjög öfluga eftirlitsstofnun. Við eigum að fara í þá áttina. Við eigum að efla viðkomandi eftirlitsstofnun. Við eigum að efla lögin frekar en að stuðla að veikingu þeirra eins og hér hefur verið bent á og málsmetandi aðilar hafa a.m.k. haft áhyggjur af. Sumum finnst samkeppnisreglur alvarlegt inngrip ríkisvaldsins í hinn frjálsa markað og að þær takmarki í raun samningsfrelsið. Á sama tíma telja aðrir samkeppnisreglur vera eðlilegar leikreglur. Samkeppnisreglur eru að mínu mati almennar leikreglur á markaði sem gera inngrip ríkisvaldsins í flestum tilvikum óþarft. Þess vegna skil ég ekki að við deilum stundum um gildi samkeppnisreglna, ég segi kannski ekki í þessum sal, hér í þinginu, en þetta gerist í samfélaginu. Þessar leikreglur markaðarins draga úr hugsanlegum afskiptum ríkisvaldsins á markaðnum. Í mínum huga koma öflugar samkeppnisreglur í veg fyrir að ríkisvaldið fari að ákvarða verð, magn, gæði og framleiðsluhætti. Ríkisvaldið hefur hins vegar hlutverki að gegna. Þetta viðurkenna fræðin svo sannarlega þegar fjallað er um svokallaða markaðsbresti. Í hagfræðinni er kallað eftir því að ríkið hafi hlutverki að gegna, m.a. með samkeppnislöggjöf, þegar hin svokallaða ósýnilega hönd markaðarins bregst, þegar samkeppni mistekst með einhverjum hætti. Adam Smith, sem er oft talinn faðir nútímahagfræði, leit ekki á samkeppni sem stöðugt ástand heldur sem keppni milli tveggja eða fleiri aðila í að selja framboð eða kaupa vörur sem væru til í takmörkuðu magni. Hann sagði í bók sinni Auðlegð þjóðanna, sem kom út árið 1776, að fjármagnseigendur gætu ekki komið saman, jafnvel þótt tilefnið væri einungis til ánægju eða skemmtunar, án þess að félagsskapurinn endaði í einhvers konar samsæri gegn almannaheill eða leynilegu samkomulagi um verðhækkanir. Þessi orð Adams Smiths, þótt gömul séu, hafa margir notað til að réttlæta samkeppnislög og -reglur og var m.a. vísað í þessi ummæli í athugasemdum við frumvarp til samkeppnislaga þegar þau voru sett 1993. Þetta er svona sögulegur fróðleikur. Hagfræðin kennir að skortur sé á framleiðsluháttum, þ.e. að þarfirnar séu í reynd óendanlegar. Það er einmitt þessi skortur sem mótar síðan öll hagfræðilögmál og hegðun einstaklinga á markaði. Í rauninni byggja samkeppnislög á hagfræði, ekki bara á pólitík, refsipólitík eða lögfræði, heldur byggjast þau að grunni til á hagfræði vegna þess að markaðshagkerfið gerir ráð fyrir að framboð og eftirspurn mætist í jafnvægi í frjálsum viðskiptum. Þetta skiptir mjög miklu máli. Við sem aðhyllumst blandað hagkerfi áttum okkur á þessu. Flestir hagfræðingar viðurkenna þó tilvist svokallaðs markaðsbrests. Þess vegna eru hægri sinnuðustu hagfræðingar tilbúnir að viðurkenna að markaðurinn sé ekki fullkominn. Það gera svokallaðir markaðsbrestir og þess vegna geta inngrip hins opinbera verið réttlætanleg. Markaðsbrestir geta t.d. verið ytri áhrif, eins og mengun eða einokun og fákeppni. Takið eftir því. Við einokun virkar markaðurinn ekki eins og honum ber og þá myndast svokallað einokunarverð sem felur í sér óhagkvæmni. Framleiðslumagnið verður minna en ella. Myndist síðan markaðsráðandi staða og sé hún misnotuð er komið í veg fyrir eðlilegan ávinning neytenda. Mér finnst þetta skipta máli þegar við tölum um samkeppnislög, sérstaklega í umræðu um hvort við viljum efla lögin eða stofnunina sem hefur eftirlit með þeim. Að mínu mati þurfum við að skilja tilgang lagasetningarinnar. Tilgangurinn á bak við samkeppnislög er einmitt að efla hér hagkvæmni og tryggja eðlilegan ávinning neytenda. Þriðja markmiðið er að sjálfsögðu að huga að því að samkeppni nái að þrífast, að hinn stóri nái ekki að valta yfir hinn minni. Þetta höfum við mýmörg dæmi um eins og ég mun aðeins koma að á eftir. Í máli Bandaríkjanna gegn Tobacco Associates árið 1972 sagði hæstiréttur Bandaríkjanna að samkeppnislög væru eins og stjórnarskrá atvinnulífsins. Mér finnst hún nokkuð vel orðuð þessi nálgun hæstaréttar Bandaríkjanna á samkeppnislög. Ég held að við ættum að hafa þetta svolítið í huga. Þess vegna furða ég mig stundum á því viðhorfi sem ég skynja hjá samtökum fyrirtækja á Íslandi að vilja draga tennurnar úr Samkeppniseftirlitinu eða jafnvel löggjöfinni. Samkeppnislög eiga ekki bara þjóna hagsmunum neytenda heldur líka hagsmunum smærri fyrirtækja. Ég velti fyrir mér úr þessum stól, og hef svo sem gert áður, að smærri fyrirtæki á Íslandi, sem eru hryggjarstykkið í íslensku atvinnulífi, þurfi í raun og veru málsvara. Samtök atvinnulífsins og Viðskiptaráð, þessi öflugu hagsmunasamtök, finnst mér í allt of miklum mæli draga taum stórfyrirtækja, fákeppnisfyrirtækjanna. Hagsmunir stóru fyrirtækjanna, risanna í íslensku hagkerfi, fara ekkert endilega saman við hagsmuni lítilla og meðalstórra fyrirtækja, bara alls ekki. Við sjáum það m.a. á hugmyndum Samtaka atvinnulífsins í skýrslu frá þeim á sínum tíma, með leyfi forseta: „Til lengri tíma litið má þó ætla að frjálst markaðskerfi feli sjálft í sér bestu trygginguna fyrir virkri samkeppni. Meginhlutverk löggjafar og opinberrar starfsemi á þessu sviði á að beinast gegn mismunun, t.d. vegna opinberrar íhlutunar og styrkja og gegn misnotkun á aðstöðu á borð við markaðsráðandi stöðu. Það á ekki að vera hlutverk opinberrar stofnunar að stýra uppbyggingu atvinnulífsins og hamla þar gegn hagræðingu og aukinni framleiðni.“ Þetta er áhugaverð nálgun og ég get tekið undir ýmislegt þarna. En mér finnst þau gleyma að fókusera á litlu fyrirtækin sem oft eru að kljást við risana á markaðnum. Samkeppni er af hinu góða. Samkeppnislög eru af hinu góða. Uppáhaldslagabálkurinn minn í öllu lagasafninu er samkeppnislög. Alltaf þegar menn ætla að hrófla við þeim, og hvað þá þegar menn, að mati sumra mati, veikja þau með einhverjum hætti eða taka skref til að grafa undan þeim, ættum við að rísa upp á afturlappirnar. Í litlu fákeppnishagkerfi eins og á Íslandi held ég að við þurfum að passa sérstaklega upp á að samkeppnislögin og Samkeppniseftirlitið séu í stakk búin til að verja þá mikilvægu hagsmuni sem um er að ræða. Í mínum huga, og auðvitað flestra, eru ýmsir kostir fólgnir í virkri samkeppni. Verðið til neytenda lækkar ekki bara heldur fáum við fleiri fyrirtæki til að keppa um hylli okkar sem neytenda því að annar kostur við öfluga samkeppni er að fyrirtæki keppa um viðskiptavinina. Það myndast hvati til nýjunga, endurbóta, aukinna afkasta og stöðugra framboðs ásamt því að verðið helst sem næst framleiðslukostnaði. Ágóðinn af samkeppni á því að leiða til lægra verðs, betri vöru, meira úrvals og meiri skilvirkni sem síðan leiðir til meiri hagsældar. En einokun og fákeppni, sem eru markaðsbrestir alveg eins og mengunin sem ég gat um áðan, skapa einmitt aðstæður þar sem vantar innbyggða hvata samkeppninnar til að halda kostnaði niðri. Sé samkeppni fyrir hendi er hún besti hemillinn á óeðlilega verðlagningu. Ef við lítum aðeins á markmið flestra samkeppnislaga í heiminum er það einmitt að tryggja að hin efnahagslega hagkvæmni verði þannig að neytendur geti notið lægra verðs, fjölbreyttara úrvals og betri gæða. Samkvæmt 1. gr. íslensku samkeppnislaganna er það einmitt: „Markmið laganna er að efla virka samkeppni í viðskiptum og þar með vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Markmiði þessu skal náð með því að: Vinna gegn óhæfilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri, vinna gegn óréttmætum viðskiptaháttum, skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum, auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum.“ Mér finnst þessi hugsun í samkeppnislögum hér á landi göfug og hana má rekja til Evrópulöggjafar. Sumir tala með þeim hætti að markaðurinn eigi að hafa eftirlit með sjálfum sér. Mér finnst það gjaldþrota hugmyndafræði og reynslan sýnir að það er gjaldþrota hugmyndafræði. Stórfyrirtæki geta ekki haft eftirlit með sjálfum sér. Þegar ég hef teflt fram þessari fullyrðingu hef ég verið beðinn um dæmi. Það eru mýmörg dæmi um að íslenskt stórfyrirtæki brjóti samkeppnislög sem bitnar á smærri keppinautum þeirra annars vegar og hins vegar á neytendum, almenningi. Ég hef tekið saman lista en á eftirtöldum mörkuðum hafa íslensk stórfyrirtæki brotið á neytendum og smærri fyrirtækjum sem þau hafa verið að keppa við: Númer eitt, á fjármála- og bankamarkaðnum; númer tvö, á matvörumarkaðnum; númer þrjú, á fjarskiptamarkaðnum; númer fjögur, á eldsneytismarkaðnum; númer fimm, á byggingarvörumarkaðnum; númer sex, á flutningamarkaðnum; númer sjö, á póstmarkaðnum; númer átta, í landbúnaði; númer níu, á flugmarkaðnum og númer tíu, í upplýsingatækni. Eins og herra forseti skynjar, sér og hlustar á eru þetta risar á markaði þar sem við sem neytendur höfum gríðarlega mikla hagsmuni af því að samkeppni sé virk. Þetta er ekki sjaldgæft. Þetta eru ekki jaðartilvik þar sem íslensk stórfyrirtæki brjóta samkeppnislög með einum eða öðrum hætti. Þetta virðist frekar vera reglan heldur en hitt. Þetta er það sem ég hef áhyggjur af, því að við hér inni eigum að gæta hagsmuna neytenda, gæta hagsmuna kjósenda, þetta er sami hópurinn. Þess vegna segi ég að þessi listi, sem gæti verið talsvert lengri, ber þau merki að við getum ekki treyst íslenskum stórfyrirtækjum til að hafa eftirlit með sjálfum sér, bara þvert á móti. Við vitum að hér eru stjórnmálamenn sem hafa frekar talað fyrir því að við eigum að draga úr eftirliti hvert sem litið er. Ég er ekki að boða eitthvert eftirlitssamfélag. Ég held hins vegar að skilvirkt og hagkvæmt eftirlit sem hefur almannahagsmuni að leiðarljósi vinni í þágu almennings. Ég tók sem dæmi tíu risastóra fákeppnismarkaði. Ég get nefnt brot gegn hagsmunum neytenda af hálfu íslenskra stórfyrirtækja á öllum þessum mörkuðum. Það segir mér að við þurfum að efla Samkeppniseftirlitið, efla samkeppnislöggjöfina. Mig langar í því sambandi að rifja upp þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn fyrir meira en áratug. Það fyrsta sem ríkisstjórn Samfylkingarinnar gerði var að auka fjárveitingar til Samkeppniseftirlitsins. Á tveimur árum var 50% aukning í fjárveitingum til Samkeppniseftirlitsins. Mig langar að sjá þetta aftur því að mér finnst vera vísbendingar hjá þessari ríkisstjórn um að við séum að fara í hina áttina. Þessi ríkisstjórn er búin að leggja niður Fjármálaeftirlitið sem sjálfstæða einingu. Það er komið í Seðlabankann. Við tókum þann slag fyrir jól. Þessi ríkisstjórn kynnti breytingar á samkeppnislögunum, fyrstu drögin að því frumvarpi sem við ræðum hér, þar sem átti að veikja Samkeppniseftirlitið með þeim hætti að afnema heimild þess til að bera niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála undir dómstóla. Þannig leit fyrsta útgáfa frumvarpsins út. Hv. þingmenn muna það. Að sjálfsögðu var það gagnrýnt gríðarlega og var sem betur fer tekið út. Við vitum að ríkisstjórnarflokkarnir hafa líka í þessum sal beinlínis fellt tillögur stjórnarandstöðunnar um að efla aðrar lykileftirlitsstofnanir. Þið hafið fellt tillögur okkar um auknar fjárveitingar til skattrannsóknarstjóra. Þið hafið fellt tillögur stjórnarandstöðunnar um að efla eftirlit héraðssaksóknara. Hvort sem umræðan er um Fjármálaeftirlitið, Samkeppniseftirlitið, skattrannsóknarstjóra, héraðssaksóknara, Fiskistofu eða aðra eftirlitsaðila í samfélaginu mæta þeir ríkisstjórn sem hefur þá hugmyndafræði að veikja frekar en að styrkja. Það er áhyggjuefni, herra forseti. Þetta er hugmyndafræði Sjálfstæðisflokksins. Þess vegna sjáum við líka að það er ekki einn einasti þingmaður Vinstri grænna í salnum í þessari umræðu og það er ekki einn einasti þingmaður Framsóknarflokksins í salnum í þessari umræðu. En Sjálfstæðisflokkurinn gætir sinnar hugmyndafræði sem er andstæð við mína þegar kemur að öflugu opinberu eftirliti. Það sem ég er að reyna að draga fram í þessari stuttu ræðu minni er að við þurfum að fara varlega. Við erum ekki að rífast hér um keisarans skegg eins og við gerum oft í þessum sal. Þetta er eitt af þeim málum sem skipta máli. Þetta er eitt af þeim málum sem Samfylkingin, með hv. þm. Oddnýju Harðardóttur í fararbroddi, setti á oddinn að reyna að ná jákvæðum breytingum á í meðförum þingsins. Hv. þm. Oddný Harðardóttir náði að gera vont mál aðeins skárra. [[Gripið fram í: Ha?]]Gera vont mál aðeins skárra. Það gerðist í meðförum þingsins eins og hv. þingmenn hafa tekist á um og rætt hér fyrr í dag. Að lokum, herra forseti, þurfum við kannski að taka dýpri og skemmtilegri umræðu um samkeppnislög og Samkeppniseftirlitið, ekki síst á tímum Covid þar sem við sjáum hugsanlega fram á frekari samþjöppun á markaði. Vegna þessarar dýpstu kreppu íslensks hagkerfis í 100 ár er enn meiri ástæða til að við pössum okkur að hér sé öflugt Samkeppniseftirlit sem hefur fjárveitingar og stuðning hins opinbera til að grípa inn í og bregðast við ef hér er að verða til óæskilegt fákeppnisástand. Það er nóg af fákeppni á Íslandi. Fákeppni er skilgreind sem tvö til þrjú fyrirtæki á markaði. Við sjáum að á öllum lykilmörkuðum sem íslenskir neytendur eru á, hvort sem það er matvörumarkaðurinn, fjármálamarkaðurinn, fjarskiptamarkaðurinn, eldsneytismarkaðurinn o.s.frv.,er fákeppni. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við reynum að draga úr fákeppni eins og kostur er. Samrunar draga í eðli sínu eða geta dregið, ég ætla ekki að taka of stórt upp í mig, úr samkeppni. Ég get vitnað um það að þegar Bónus sameinaðist Hagkaup árið 1992, reyndar áður en samkeppnislögin tóku gildi og í kjölfarið á því varð frekari samþjöppun á matvörumarkaði, þá hækkaði verðið til neytenda meira en verð hækkaði almennt milli birgja og heildsala. Þetta skoðaði Samkeppnisstofnun á sínum tíma í sérstakri skýrslu sem áhugasamir geta kynnt sér. Ég vona að við hv. þingmenn, hvaðan sem við komum í pólitík, getum sameinast um að verja Samkeppniseftirlitið og verja samkeppnislögin því að markmið þeirra er svo göfugt. Það markmið er að tryggja hér eðlilegan og réttmætan ávinning neytenda, öfluga samkeppni, að lítil fyrirtæki sem ná að þrífast hér þurfi ekki að óttast hin stóru á markaðnum. Þetta og hagkvæm nýting framleiðsluþátta er hugsunin á bak við samkeppnislögin. Þetta eru lykillög sem við þurfum að standa vörð um en ekki vega að með einum eða öðrum hætti.
Herra forseti. Ég var nokkuð ánægður með fyrri hluta ræðu hv. þingmanns og mér þótti gaman að hlusta á hann. Ég var kannski ekki sammála öllu, en ég skemmti mér yfirleitt betur við að hlusta á fólk með alls konar skoðanir heldur en á það sem er sammála mér. Þegar leið á seinni hluta ræðunnar fóru að renna á mig tvær grímur. Nú erum við sem erum hægra megin í tilverunni, frjálshyggjumenn eða íhaldsmenn, ekki talsmenn þess að hér sé stjórnleysi. Við erum almennt talsmenn þess að hér séu ákveðnar leikreglur, þær séu eins einfaldar og hægt er að hafa þær og að leikreglurnar gildi um alla, allir séu jafnir fyrir lögum og reglum. Þannig er nálgunin. Það má vitna til þess sem Milton Friedman sagði þegar hann hélt kvöldverðarboð hjá Verslunarráði eins og það hét, hygg ég upp úr 1980, 1983 eða 1984. Hann var spurður hver mesta ógnun við kapítalisma væri og hann stóð upp og horfði yfir sal fullan af íslenskum kaupsýslumönnum og bað alla að horfa í spegil. Það er auðvitað rétt að kapítalisminn er stundum sinn versti óvinur. Ég saknaði hins vegar eins hjá hv. þingmanni. Hann hefur greinilega áhyggjur af því að hér séu vond stórfyrirtæki sem geti misnotað sér aðstöðu o.s.frv. Það er vissulega rétt. Dæmi eru fyrir hendi. En það eru hins vegar ríkið og sveitarfélög sem eru stórir leikendur hér á markaði og koma í veg fyrir heilbrigða samkeppni, koma í veg fyrir að fyrirtæki, einkafyrirtæki, geti t.d. boðið þjónustu sína í Reykjavík eins og gert hefur verið. Ég nefni þar t.d. söfnun á lífrænum úrgangi [[Forseti hringir.]]sem einkafyrirtæki vildi gera en Reykjavíkurborg hafnaði og kom í veg fyrir. Ég spyr hv. þingmann: Er ekki rétt að við förum að skoða [[Forseti hringir.]]hvort við þurfum að setja inn í samkeppnislögin einhver ákvæði sem taka á ósanngjörnum [[Forseti hringir.]]samkeppnisrekstri ríkisins alveg sérstaklega, en ekki einblína alltaf á stórfyrirtæki?
Herra forseta. Samkeppnislögin ná líka til ríkisstofnana og stofnana sveitarfélaga. Það liggur alveg fyrir. Það þarf bara að skoða gildissvið. Þetta nær alveg til þeirra. Svarið er því einfalt: Já, það á ekkert að svína á neinu með einum eða öðrum hætti hvað það varðar. Þess vegna skiptir svo miklu máli að Samkeppniseftirlitið sé öflugt og það geti sinnt kvörtunum eða ábendingum, hvort sem þær koma frá neytendum eða einkafyrirtæki, gagnvart íslenskum fákeppnisfyrirtækjum eða opinberum aðilum. Þannig að já, við hljótum að geta verið sammála um að efla stofnunina og hætta að fella tillögur stjórnarandstöðunnar um að setja aukna fjármuni í Samkeppniseftirlitið. Getum við hv. þingmaður verið sammála um það? Hv. þingmaður segir að hann sé hlynntur almennum leikreglum og jafnræði. Ég veit að hann er það. Samkeppnislögin eru einmitt til að tryggja almennar leikreglur og jafnræði. Þetta er löggjöf sem kemur í veg fyrir að við höfum hér handahófskennt inngrip opinberra aðila. Þetta eru almennar leikreglur sem allir eiga að fara eftir. En ég hef miklar áhyggjur af því og hv. þingmaður hlýtur, ef hann kærir sig, að hafa skoðun á upptalningu minni þegar kemur að víðtækri og sorglegri brotasögu íslenskra stórfyrirtækja, af brotum þeirra á hagsmunum ekki bara neytenda heldur líka annarra fyrirtækja sem hv. þingmanni er umhugað um. Ég veit að hv. þingmaður styður frjálsa samkeppni en það eru ekki síst litlu fyrirtækin - og við fókuserum svolítið á neytendur í þessari umræðu - sem verið er að brjóta á af hálfu hins stóra. Ég nefndi tíu lykilmarkaði og gleymdi að nefna lyfjamarkaðinn en það er líka dæmi um brot á hagsmunum lítilla fyrirtækja og neytenda þess markaðar. Þetta hlýtur að vera svolítið vakningarkall. Á meðan staðan er óvenju slæm á Íslandi þá hljótum við að vilja fara í hina áttina og efla stofnunina og tök Samkeppniseftirlitsins á því að skipta sér af markaði sem er aftur að þróast í óæskilega átt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég ætla að halda aðeins áfram. Ég hef nefnilega ekki orðið var við að þingmenn Samfylkingarinnar legðust á árarnar með mér og öðrum þingmönnum sem höfum bent á ítrekuð brot ríkisfyrirtækja, ríkisvaldsins og sveitarfélaga, sérstaklega Reykjavíkurborgar, þegar kemur að hagsmunum einkafyrirtækja. Ég benti á t.d. að Reykjavíkurborg kom í veg fyrir það að einkafyrirtæki gæti farið að bjóða íbúum hér að hirða lífrænan úrgang. Borgin sagði nei. Reykjavíkurborg hefur með ýmsum öðrum hætti komið í veg fyrir að einkafyrirtæki að gæti haslað sér völl á öðrum sviðum. Ég ætla ekki að tala um þegar ég benti á það hér að Ríkisútvarpið vísvitandi bryti lög um stofnun dótturfélags um samkeppnisrekstur. Enginn hér í þingsal tók undir. Það var ekki fyrr en Ríkisendurskoðun einu og hálfu ári síðar benti á þá augljósu staðreynd að menn fóru aðeins að ranka við sér. En þegar kemur að ríkisfyrirtækjum, sérstaklega opinberum hlutafélögum, þá er eins og í hugum hv. þingmanna Samfylkingarinnar sé einhver friðarskylda. Það megi ekki einhvern veginn ræða um hvernig ríkisvaldið og hið opinbera kemur fram við einkafyrirtæki. Það er alltaf talað um stórfyrirtækin. En þegar kemur að ríkisvaldinu og sveitarfélögum þá er allt í lagi hvernig þau haga sér, hvernig þau koma fram, ekki síst við lítil fyrirtæki. Ég ætla að benda hv. þingmanni á hvernig skipulagsvaldið í Reykjavíkurborg hefur komið í veg fyrir eðlilega samkeppni, t.d. á matvörumarkaði og eldsneytismarkaði.
Herra forseti. Eins og ég gat um þá kemur fram í 2. gr. samkeppnislaga að þau lög taka til opinberra aðila í atvinnustarfsemi á sama hátt og einkaaðila. Auðvitað geta opinberar stofnanir gert mistök og jafnvel brotið á réttindum einstaklinga og fyrirtækja en stóri vandinn liggur ekki þar, hv. þingmaður. Talandi um friðarskyldu þá finnst mér hv. þingmaður iðulega setja í forgang hagsmuni einkafyrirtækja, stórfyrirtækjanna. En stóri vandinn er að hér eru dæmi um brot á samkeppnislögum á fjármála- og bankamarkaði, á matvörumarkaði, á lyfjamarkaði, á fjarskiptamarkaði, á eldsneytismarkaði, á byggingarvörumarkaði, á flutningamarkaði, á póstmarkaði, í landbúnaði, í fluginu og í upplýsingatækni. Þetta er íslenska brotasagan. Það er það sem ég er að reyna að draga fram hér. Það gengur ekki að fókusa á lítinn afkima. Ég er ekki að réttlæta brot af neinu tagi. Skoðum það. Hafi hv. þingmaður rökstuddan grun um að verið sé að brjóta á hagsmunum fyrirtækja þá hvet ég viðkomandi aðila til að leita til Samkeppniseftirlitsins, sem ég vil styrkja. En vandinn er hvernig íslensk stórfyrirtæki hafa hagað sér á þessum fákeppnismörkuðum. Það má ekki vera nein friðarskylda, hv. þingmaður. Íslensk fákeppnisfyrirtæki þurfa að finna fyrir því að þau geti ekki hagað sér eins og þau kjósa á markaði. Þau mega ekki misnota markaðsráðandi stöðu, gangast undir óeðlilegar viðskiptahömlur o.s.frv. Brot á samkeppnislögum er ekki brot án fórnarlamba heldur líður allur almenningur fyrir þau. Þegar fyrirtæki brjóta samkeppnislög, hvort sem það er ólögmætt samráð eða misnotkun á markaðsráðandi stöðu, þá eykur það kostnað fyrir íslensk heimili og Ísland, herra forseti, er nógu dýrt fyrir þó svo ekki bætist við hærra verð en ella vegna samkeppnislagabrota hjá íslenskum einkafyrirtækjum.
Herra forseti. Samkeppnislög eru löggjöf af því tagi sem er afskaplega mikilvægt að sé góð, vönduð og þjóni tilgangi sínum. Tilgangurinn er jú að skapa leikreglur á markaði þar sem fyrirtæki starfa. Samkeppnislögin hafa það hlutverk að halda óheftri starfsemi á markaði í skefjum þegar hún brýtur á réttindum eða rétti annarra fyrirtækja, neytenda og alls almennings. Jafnan eru miklir hagsmunir undir þegar tekist er á á markaði og alls ekki sama hvernig sú samkeppni er rekin. Stjórnarmeirihlutinn hefur lagt fram tillögur um breytingar á samkeppnislögum og er orðin nokkur stund síðan það var gert og lagt fram í samráðsgátt eins og nú tíðkast. Síðan hefur það gerst í framhaldinu að miklar sviptingar hafa orðið í efnahagslífinu af ástæðum sem enginn sá fyrir. Þegar maður skoðar málið allt saman og fjölmargar umsagnir sem hafa borist hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem fjallar um málið ber það þess glöggt merki að þarna togast á hagsmunir. Ég held að það sé eiginlega ekki hægt að komast hjá því að nefna það, þegar maður horfir á þessar umsagnir, að þær bera þess nokkur merki að mörg fyrirtæki, mörg hagsmunasamtök fyrirtækja, hafa verið mjög jákvæð í garð frumvarpsins. Ég hef jafnan sagt, og kannski einkum á hinum síðari árum, að hagsmunasamtök séu gríðarlega mikilvæg í samfélagi okkar. Þau hafa oft á að skipa fólki sem hefur mikla þekkingu og reynslu og á það ber að hlusta og gaumgæfa það sem þar er sagt. En ekki er þar með sagt að samtök af því tagi hafi í fyrsta lagi alltaf rétt fyrir sér og í öðru lagi að þau hafi heildarhagsmuni að leiðarljósi, almannahagsmuni, þegar þau tjá sig um einstök málefni. Það er mjög mikilvægt að við höfum þetta alltaf í huga þegar við erum að hlusta á hagsmunasamtök af hvaða tagi sem er. Samkeppnislögin okkar eru ekki gallalaus, það má lagfæra þau og þau má bæta. Það er jafnvel kallað eftir því, og það gildir svo sem um alla löggjöf, að löggjöfin sé sanngjörn, hún sé með einhverjum hætti þannig að menn geti séð fyrir hvað má og hvað má ekki. Það er líka mikilvægt að hún sé skilvirk og sinni hlutverki sínu. Um þetta held ég að við getum flest öll sameinast. Hvað varðar frumvarpið sem hér liggur fyrir og er verið að ræða þá er í fyrsta lagi í mínum huga mjög skýrt að á því eru ýmsir annmarkar sem bent hefur verið á, bæði þeir sem í því eru og síðan annað sem hefði gjarnan mátt taka upp í frumvarpi af þessu tagi eða endurskoðun. Það er að mínu mati ekkert sem kallar á það að veigamiklar breytingar á samkeppnislögum séu gerðar núna. Það er engin tímapressa og eiginlega má segja að það sé síður en svo vegna þess ástands sem uppi er í samfélaginu núna og það er fyrirséð að margvíslegar breytingar verða á samsetningu atvinnulífsins og það verður uppstokkun og trúlegt að mörg fyrirtæki muni leggja upp laupana, því miður, og það verði svona endurskipulagning í því þar sem hætt er við því að fyrirtækjum fækki og jafnvel að þau sem eftir verða stækki. Þannig að þetta eru aðstæður þar sem ég tel að sé óráðlegt að ráðast í miklar breytingar á samkeppnislögunum. Í það minnsta þurfi meiri íhugunar við. Þess vegna er ég með 1. minni hluta á frávísunartillögunni. Rökin eru einmitt þessi, að það þurfi að flýta sér hægt og það þurfi að hugsa málið betur. Það má nefna í þessu samhengi, bara til að benda á það, að eitt veigamikið atriði sem var í frumvarpinu var að taka úr sambandi heimildir Samkeppniseftirlitsins til íhlutunar án brotsins, eins og það er kallað, á mörkuðum þar sem samþjöppun eða samkeppnisstaðan verður óeðlileg án þess að beinlínis sé hægt að segja að eitthvert fyrirtæki hafi brotið af sér. Það verða einfaldlega til þær aðstæður og markaðsbrestur að það verður að grípa til íhlutunar. Það var lögð mikil áhersla á að þetta færi í gegn og í umsögnum margra hagsmunaaðila var þetta talið eitt af mikilvægustu ákvæðum frumvarpsins. Það var mjög vísað til þess að hér væri verið að feta sömu slóð og væri verið að gera í Evrópu. Það kann að vera að frumvarpið hafi orðið til fyrir það löngum tíma, eða þessi hugmynd, að menn hafi ekki haft tíma eða tækifæri til að fylgjast með þeirri þróun sem er að verða í Evrópu sem gengur einmitt út á að það sé mjög mikilvægt að samkeppniseftirlit hafi slíkar heimildir þannig að það að vísa til þróunar í öðrum ríkjum reyndist, a.m.k. þegar hér var komið sögu, vera rangt. Mín bjargfasta skoðun er sú að það séu mörg tækifæri til að gera betur, bæði þannig að þeir sem lögin varða með beinum hætti, þ.e. fyrirtækin í landinu sem líta á þetta sem sínar leikreglur, það er hægt að laga þar ýmislegt og straumlínulaga og gera auðveldara viðfangs. En við megum heldur ekki gleyma því að á hinni hliðinni eru þá annars vegar þau fyrirtæki sem eru minni í sniðum, síðan auðvitað allur almenningur sem misnotkun á ráðandi stöðu eða misbeiting á einhvers konar valdi sem fyrirtæki hefur á markaði bitnar fyrst og fremst á. Það var t.d. eitt af því sem var sterklega bent á í umsögnum frá Samkeppniseftirlitinu sjálfu og Neytendasamtökum o.fl., að það vantar sárlega ákvæði í samkeppnislögin um það hvernig þeir geta sótt bætur sem verða fyrir skakkaföllum vegna þess að lögin eru brotin. Þannig að mín niðurstaða er einfaldlega sú að málið sé ekki það brýnt núna og það sé miklu skynsamlegra að hugsa málið upp á nýtt og menn reyni að skoða öll þessi mál mun betur. Eitt atriði í viðbót sem ég mundi eftir hérna þegar ég ætlaði að fara að slá botninn í þetta er þetta með áfrýjunarnefndina og samspil við dómstóla. Fyrst átti nú að banna Samkeppniseftirlitinu að geta skotið úrskurðum áfrýjunarnefndarinnar til dómstóla en nú er farin blönduð leið. Síðan kemur fram í nefndarálitinu frá meiri hlutanum að þar eru menn farnir að velta fyrir sér hvort setja eigi upp sérdómstól sem fjalli um samkeppnismál og reyndar fleiri mál. Ég held að það sé ekkert afleit hugmynd og það er sjálfsagt að skoða hana en sýnir enn og aftur að lausnin sem frumvarpið boðar leysir ekki þann vanda sem henni er ætlað og menn eru þegar farnir að huga að einhverju öðru. Þess vegna segi ég, og það er mín meginniðurstaða: Við skulum láta staðar numið hér í meðferð málsins í þinginu og vísa því til ríkisstjórnarinnar til frekari úrvinnslu og fá síðan, ég veit ekki hvað það tekur langan tíma, eftir einhverja mánuði, kannski í haust eða vor, betur unnið frumvarp þar sem búið er að fara yfir málin með þeim aðilum sem gerst þekkja og þá með sem víðastri skírskotun og horfa til þróunar í öðrum löndum. Þá er ég alveg sannfærður um að getum við stigið lengra í þá átt að bæta þetta allt saman. En að lokum þá er það þannig að samkeppnislög sem hagsmunasamtök í atvinnulífinu, atvinnurekendur, eru fullkomlega sátt við eru samkeppnislög sem hafa ekki nægt bit.
Virðulegi forseti. Þetta er mikilvæg löggjöf sem við fjöllum hér um. Við megum ekki gleyma því að samkeppni er öflugasta neytendaverndin og þess vegna er það ekki lítið mál þegar settar eru fram stórar og miklar breytingar og ekki lítið mál hver hugur ríkisstjórnarinnar er þegar kemur að samkeppnismálum. Og af hverju segi ég þetta? Málið var sett í samráðsgáttina - við þurfum reyndar aðeins að fara að huga að því hvort hún sé að fúnkera í raun og veru því að þegar athugasemdir koma er oft ekki tekið tillit til þeirra. En út af þessu máli sem ríkisstjórnin lagði fram, og sýndi ákveðinn hug og markmiðssetningu af hálfu ríkisstjórnarflokkanna, ekki síst þess flokks sem sér um samkeppnismálin, þá voru athugasemdirnar sem betur fer það miklar og þungar og það háværar að dregið var í land hvað það varðar. Stefnt var að því að veikja íslensku samkeppnislöggjöfina og var m.a. fyrirhugað að afnema heimild Samkeppniseftirlitsins til að fara með niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála fyrir dómstóla. Auðvitað hefði það veikt mjög möguleika Samkeppniseftirlitsins til að verja sig og ýta undir ákveðna samkeppni. Ef það lagaumhverfi hefði verið til staðar hefði sú leið sem Landsréttur staðfesti á þessu ári - en þá staðfesti Landsréttur að Mjólkursamsalan hefði gerst sek um samkeppnisbrot og bæri að greiða ríkinu tæpan hálfan milljarð vegna samkeppnislagabrota - ekki verið fær og ekki verið reynd, ef búið hefði verið að taka af þessa heimild Samkeppniseftirlitsins til að fara áfram með málið. Þess vegna segi ég: Þegar öflugasta neytendaverndin er samkeppni og þegar við greinum hug til þess að veikja samkeppni hljóta öll viðvörunarljós að blikka. Ég leyni því ekki að í samningaviðræðum við þinglok lögðum við í Viðreisn mikla áherslu á að hægja á ferli breytinga varðandi samkeppnislöggjöfina, af því að hún er svo mikilvæg, frekar en að ýta í gegn máli sem er ekki fullburða. Er ég með þessu að segja að ekki megi breyta neinu í samkeppnislögunum? Aldeilis ekki. Og það er ekki þannig að Samkeppniseftirlitið sé yfir gagnrýni hafið, aldeilis ekki. Það er algerlega eðlilegt að skoða t.d. einfaldara regluverk, og þá raunverulega einfaldara regluverk, til að ýta undir samkeppni og neytendavernd. Það er mjög eðlilegt að dregið sé fram að tímabinda eigi skipunartíma forstjóra Samkeppniseftirlitsins. Það má líka taka undir það, sem hefur m.a. komið fram hjá Gylfa Magnússyni, fyrrverandi formanni stjórnar Samkeppniseftirlitsins, að skerpa þurfi á hæfiskröfum þeim sem gerðar eru til stjórnar Samkeppniseftirlitsins. Við þeirri athugasemd var reyndar ekki brugðist. Það má því skerpa á ýmsu varðandi Samkeppniseftirlitið. Við í Viðreisn höfum líka lagt gríðarlega mikla áherslu á að auka leiðsagnarhlutverk Samkeppniseftirlitsins af því að það sparar tíma og fjármagn. Það skiptir miklu máli. Eftirlitið hefur verið gagnrýnt fyrir að hafa ekki sinnt því sem skyldi af því að heimildin er til staðar. Og af hverju skyldi það nú vera? Þegar fjárframlög til Samkeppniseftirlitsins eru skoðuð sést að leynt og ljóst hefur verið dregið úr framlögum til eftirlitsins. Það segir ákveðna sögu, ekki síst í tíð þessarar ríkisstjórnar og ríkisstjórnarinnar 2013–2016. Og það segir ákveðna sögu, virðulegi forseti, þegar viðhorfið er svona, af því að það fjármagn sem hægt væri að eyrnamerkja til Samkeppniseftirlitsins, til þess að ýta undir leiðsagnarhlutverkið, myndi bæði vera í þágu lítilla sem stórra fyrirtækja. Við höfum upplifað ákveðinn samruna á smásölumarkaði, við höfum upplifað eitt og annað sem eðlilegt, mikilvægt og brýnt væri að eftirlitið fari yfir. En það hefði líka verið hjálplegt ef stigið hefði verið fyrr inn í ferlið. Það hefði sparað bæði tíma og mikla fjármuni fyrir fyrirtæki sem fóru af stað í samrunaferlið. Það er því ekki þannig að ekki eigi að endurskoða samkeppnislögin. Það er um að gera og það er það sem við eigum að gera. En það er ekkert í dag sem kallar á að ýta eigi þessu máli í gegnum þingið. Það er miklu frekar eftir heimsfaraldurinn, eftir Covid, því að við erum að sjá fyrirtæki flosna upp í einum af grunnatvinnuvegum okkar, ferðaþjónustunni. Við sjáum gríðarlegan samruna á þeim markaði sem ég held að muni skipta máli. Ég held að hagræðing þurfi að eiga sér stað innan ferðaþjónustunnar, ákveðin samþjöppun, en ekki sé þá á sama tíma verið að draga tennur úr Samkeppniseftirlitinu. Þess vegna segi ég: Það er miklu frekar núna, undir heimsfaraldri, með m.a. stöðuna innan ferðaþjónustunnar og víða annars staðar í samfélaginu, að við hefðum átt að hægja á nákvæmlega þessu. Eins og ég segi höfum við í Viðreisn verið reiðubúin til að beita okkur fyrir því að eiga þverpólitískt samstarf um þetta en fá líka fleiri raddir strax að borðinu til að styrkja betur það regluverk sem er í kringum samkeppnismálin sem eru okkur ótrúlega mikilvæg. Ég vil líka benda á þungann í umsögnum ASÍ og Neytendasamtakanna. Það er ekkert hér annað en ákveðinn þvergirðingsháttur sem leiðir til þess að við, eða stjórnarflokkarnir, erum að keyra þetta mál í gegn. Ég hefði viljað vinna það mun betur og undirstrika að hugsa líka um samhengi Samkeppniseftirlitsins, í ljósi þess ástands sem við erum í í dag þar sem eru, eins og ég gat um áðan, kauptækifæri þeirra stóru, og við upplifum vonandi ekki eftir þessa kreppu að ríkisstjórnin hafi ekki gert neitt til að hafa leikreglurnar heilbrigðar sem stuðla að því að það séu þá ekki alltaf sömu gömlu andlitin og sömu gömlu vinirnir sem kaupa upp heila og hálfa markaðinn. Það vil ég ekki sjá. Við verðum líka að hafa í huga hið mikilvæga samhengi Samkeppniseftirlitsins og samkeppnismarkaða, skilvirkra samkeppnismarkaða. Það er meginparturinn af íslenska atvinnulífinu. Mig minnir að 90–94% fyrirtækja séu lítil og meðalstór fyrirtæki. Þau eru stólpinn, meginstólpinn, í íslensku atvinnulífi og það eru akkúrat þau fyrirtæki, ekki síður en neytendur sjálfir, sem stóla á virkt samkeppniseftirlit, sem stóla á að til staðar sé eftirlit sem þori að spyrja ákveðinna spurninga, af því að það eru ákveðin lítil fyrirtæki og meðalstór fyrirtæki sem þora ekki að spyrja spurninga eða rugga bátnum af ótta og óöryggi gagnvart þeim sem fjármagnið hafa og eru stóru aðilarnir á markaðnum. Þannig að á fámennum markaði eins og hér þá verður samkeppnisumhverfi sem slíkt alltaf ákveðið samspil að jafnvægi á milli stærðarhagkvæmni á litlum markaði. Við sjáum að á ákveðnum sviðum hefur ákveðin stærðarhagkvæmni á markaði átt sér stað, sem er ágætt og mikilvægt upp á að auka hagkvæmni og hagvöxt. En við verðum líka að gæta að því að þetta jafnvægi sé á milli virkrar samkeppni og stærðarhagkvæmni. Það er af þeim sökum m.a. sem ég geld varhuga við að stíga skref sem að mínu mati eru ekki nægjanlega skýr og skörp til að styrkja stöðu neytenda og lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Ég hef líka undirstrikað og sagði það áðan: Sagan og aðdragandinn að þessu máli segir svo mikið um viðhorf ríkisstjórnarinnar gagnvart neytendum og samkeppni, að ríkisstjórnin hafi í fyrstu ætlað sér að veikja og afnema heimild Samkeppniseftirlitsins til að fara með mál fyrir dómstóla. Það segir sína sögu. Það segir líka sína sögu að við vorum hér fyrir nokkrum vikum að ræða neytendamálin, að ríkisstjórnin afgreiðir frá sér mál sem varðar inneignarnótur vegna pakkaferða, mál sem gekk þvert gegn eignarrétti en ekki síður neytendavernd. Þess vegna segi ég: Þetta dregur fram viðhorf ríkisins og ríkisstjórnarinnar gagnvart neytendum annars vegar og samkeppni hins vegar. Og talandi um samkeppni og viðhorf gagnvart samkeppni og almennum leikreglum á samkeppnismarkaði, þá höfum við í Viðreisn ítrekað lagt fram frumvarp um að leggja niður verðlagsnefnd búvara, sem er ekkert annað en söguleg arfleifð sem þjónar ekki tilgangi lengur í nútímalegum heimi samkeppni, ef menn vilja raunverulega byggja undir samkeppni. Við höfum líka lagt fram mál um að leggja niður sérreglur fyrir tiltekið fyrirtæki á mjólkurmarkaði, Mjólkursamsöluna. En ríkisstjórnin heldur hlífiskildi nákvæmlega yfir þessu, að hafa ákveðnar sérreglur um tiltekið fyrirtæki, þeirra fyrirtæki, á markaði. Það má ekki nefna það hér í þessum þingsal öðruvísi en að það sé kolfellt að láta alla samkeppnislöggjöfina gilda um mjólkurmarkaðinn. Það má ekki nefna hér. Ég segi þetta og dreg þetta fram til að sýna fram á að það eru ekki tilteknir vaktarar á ferð hjá ríkisstjórninni þegar kemur að neytendamálum eða samkeppnismálum. Svo heyrir maður það í andsvörum af hálfu stjórnarflokkanna að þeir nái ekki upp í nef sér þegar kemur að heilbrigðri samkeppni og hinu opinbera. Ég er algerlega sammála því. Við eigum að gera miklu meira til að undirstrika að samkeppnislög gilda líka um hið opinbera á ákveðnum sviðum. Það er ekki spurning. En hver hefur reynslan verið þegar við í Viðreisn höfum lagt fram frumvarp til að tryggja aðkomu einkarekstrar, t.d. á sviði heilbrigðismála til að losa um biðlistana? Hvað hefur Sjálfstæðisflokkurinn gert? Ítrekað fellt tillögur okkar í Viðreisn um að laga það biðlistaástand sem er í samfélaginu varðandi liðskiptaaðgerðir og fleiri slíkar aðgerðir. Og ég sé ekki betur en að í dag hafi Samband ungra Sjálfstæðismanna, varaformaður þess, sett fram mjög harða gagnrýni á þingmenn Sjálfstæðisflokksins hvað þetta varðar. Þetta er því bara hjómið eitt þegar þingmenn Sjálfstæðisflokksins koma hingað upp og tala um samkeppni, tala um einkarekstur; þegar þeir fá tækifæri til þess hér í þessum sal að ýta á græna hnappinn er það aldrei gert. Þá er það alltaf rauði hnappurinn af því að annaðhvort koma tillögurnar ekki frá réttum aðila eða að ekki má fara út fyrir ramma stjórnarsáttmálans. Ókei, það getur svo sem verið skiljanlegt, en segið það þá bara. Það er um að gera að segja það en ekki koma hingað upp lon og don og tala um mikilvægi einkarekstrar en gera ekki neitt til þess að ýta undir að hann styrkist í samfélaginu, frekar en að koma síðan fram með svona mál eins og hér er sem dregur að einhverju leyti tennurnar úr neytendavernd. Ég ætla líka að draga það fram að ákveðnar breytingar hafa þó átt sér stað á málinu í nefndinni, eins og til að mynda í 16. gr. laganna, c-lið, um markaðsgreiningar sem átti að afnema, en ákveðin útfærsla er á því sem ég tel vera áhugaverða og ef rétt er á málum haldið gæti tækið orðið mikilvægt fyrir Samkeppniseftirlitið. En fram til þessa hefur þetta tæki, sem Samkeppniseftirlitið hefur haft og ríkisstjórnin vildi afnema, verið mikilvægt og gæti verið leiðbeinandi fyrir markaðinn ef eftirlitið hefði skýrari heimildir til þess. Ég held að þetta sé ákveðin þróun þar og breyting af hinu góða. Það væri eitthvað að íslensku samfélagi ef stóru aðilarnir í samfélaginu væru ekki óánægðir með Samkeppniseftirlitið, það er eðlilegt að þeir séu það. Maður skyldi ekki halda að það væri skrýtið. Stundum hefur það verið með réttu, það má alveg gagnrýna eitt og annað frá Samkeppniseftirlitinu og maður hefur ekki alltaf skilið þennan tíma, það er ekki fyrr en maður fer að rýna í fjárframlögin sem hafa verið sett til eftirlitsins sem maður fer að skilja samhengið. Fjáraukinn hefur eðlilega verið blásinn út, en það er ekkert í fjáraukanum sem gefur til kynna að ríkisstjórnin hafi einhvern metnað eða dug í því eða sýni á þau spil að hún ætli raunverulega að taka samkeppnismálin alvarlega með því að auka fjármagn til eftirlitsins. Ég hefði svo sannarlega viljað sjá þennan þátt, leiðsagnar- og greiningarhlutann, verða virkjaðan mun betur með skýrum pólitískum vilja og ekki síst vilja löggjafans. Ekki er verið að stíga það skref hér. En þessar raddir stóru aðilanna heyrum við, enda kannski með öflug hagsmunasamtök á bak við sig sem standa sig oft vel, en stundum verður þetta eintóna, stundum fram úr hófi. Raddirnar sem við heyrum frá neytendum eru hins vegar ekki alveg eins sterkar og hvað þá frá ríkisstjórninni, eins og ég hef getið um og get bent á mál eftir mál sem hafa farið gegn hagsmunum neytenda. Þá verðum við að hafa varnartæki fyrir neytendur í lagi, þessa öryggisventla fyrir neytendur, og það eru samkeppnislögin. Þess vegna verðum við að vanda betur til verka. Við í Viðreisn höfum margítrekað lýst því yfir að fara þurfi yfir ákveðnar breytingar á samkeppnislögunum til að gera þau einfaldari, gera þau skilvirkari, án þess að draga mesta bitið úr því aðhaldi og eftirlitshlutverki sem við viljum að Samkeppniseftirlitið hafi gagnvart hinum stóru til verndar litlu og meðalstóru fyrirtækjunum, til að vernda neytendur. Þess vegna hefði ég óskað þess að áður en ráðherra hefði sett þetta mál fram hefði verið skipuð þverfagleg nefnd, ég tel að það sé ekki orðið of seint, til að endurskoða samkeppnislöggjöfina og öll þau sjónarmið sem hafa verið sett fram í tengslum við þetta mikilvæga mál. Það hefur verið mikil og hávær gagnrýni innan fræðasamfélagsins, í fjölmiðlunum. Það kallar allt á að við vöndum málsmeðferðina og umfjöllun um þetta annars mikilvæga mál. Virðulegi forseti. Það er að mörgu að hyggja í þessu mikla hagsmunamáli lítilla og meðalstórra fyrirtækja, neytenda íslensks samfélags, að hafa hér öfluga neytenda- og samkeppnisvernd. Við sjáum það oft að ef við værum ekki með regluverkið að utan þá værum við verr stödd sem neytendur og verr stödd með hluta af atvinnulífinu. Við sjáum að stórfyrirtæki á alþjóðavísu eru oft og tíðum að gleypa markaðinn. Viðspyrna landa og einstakra þjóða er ekki mikil ein og sér en saman geta sambönd tekið markvisst á því, eins og Evrópusambandið hefur verið að gera gagnvart þessum stórfyrirtækjum og alþjóðastórfyrirtækjahringjum eins og Amazon, Google og Apple. Hver segir að slík heljartök á landi eins og Íslandi náist ekki í gegn hér? Það eru blikur á lofti varðandi ákveðnar samsteypur þar sem mikil samþjöppun er, sem eru að komast í hendur tiltekinna fárra aðila. Það er umhugsunarefni að við sjáum ákveðna þróun. Þess vegna bið ég meiri hlutann hér á þingi að stíga varlega til jarðar þegar komið er að breytingum á samkeppnislöggjöfinni. Ég tel að þetta mál sé þannig vaxið að með betri og meiri umfjöllun væri hægt að ná mun meiri samhljómi um það en nú er verið að gera. Ég held að umfjöllun um málið nokkra mánuði í viðbót myndi ekki skaða það heldur miklu frekar styrkja það og styrkja þar með neytendur og öfluga samkeppni og frjáls viðskipti á Íslandi.
Herra forseti. Þetta nefndarálit er um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1990, og eru EFS-reglur og fjalla um plastvörur. Við fengum 17 gesti, sjö umsagnir og eina skýrslu. Í nefndarálitinu stendur hér: „Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, og lögum um meðhöndlun úrgangs, nr. 55/2003, til samræmis við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/904 frá 5. júní 2019 um að draga úr áhrifum tiltekinna plastvara á umhverfið. Með frumvarpinu er stefnt að því að draga úr áhrifum af notkun plasts á umhverfið og heilsu fólks, vekja neytendur til umhugsunar um neyslu og umhverfisáhrif plasts, draga úr notkun einnota plastvara og styðja við notkun fjölnota vara. Meginefni frumvarpsins snýr að banni við að setja á markað tilteknar einnota plastvörur og að afhenda einnota bolla og matarílát án endurgjalds, kröfum um gerð og samsetningu tiltekinna einnota drykkjaríláta, að komið verði á opinberu eftirliti með eftirfylgni lagaákvæða um plastvörur og að sett verði lagastoð fyrir reglugerðarákvæði um plastvörur. […] Er því haldið til haga að eitt mikilvægra verkefna samfélagsins felst í að takmarka notkun plasts og samhliða því að auka og bæta endurnýtingu þess með sem umhverfisvænstri endurvinnslu. Einnota plastvörur eru meðal þeirra vara sem eiga sér umhverfisvænni staðgönguvörur, henta illa til endurvinnslu og mynda stærsta hluta plastúrgangs sem fyrnist í hafi og stöðuvötnum, eða á víðavangi og byggðu landi.“ Það er rétt að taka það fram varðandi formhlið málsins með innleiðingu Evrópureglugerða að meiri hlutinn áréttar að reglur Alþingis um þinglega meðferð EES-mála eiga lagastoð í lögum nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis, og er þeim m.a. ætlað að tryggja að frágangur lagafrumvarpa sem innleiða reglur sem byggjast á ESB-gerðum séu með tilteknum og samræmdum hætti. Mikilvægt er að gerður sé greinarmunur á þeim tilvikum þar sem verið er að lögfesta efnisreglur Evróputilskipunar líkt og við á í þessu tilfelli og því að gerð sé innleidd. Í báðum tilfellum myndast lagastoð fyrir viðkomandi gerð en einungis í því síðara er um eiginlega innleiðingu að ræða í skilningi EES-réttar. Með vísan til þess að tilskipun 2019/904 hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn komu fram sjónarmið fyrir nefndinni um að óþarft væri að lögfesta efnisreglur tilskipunarinnar á þessum tímapunkti þar sem tilskipunin væri enn til skoðunar á vettvangi EFS og EFTA-ríkja og ekki hafi skapast þjóðréttarleg skylda til innleiðingar. Líkt og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu þykir mikilvægt að hefja lögfestingu efnisreglna tilskipunarinnar til að auka fyrirsjáanleika og gefa atvinnulífi og almenningi svigrúm til að aðlagast nýjum reglum áður en þær taka gildi. Flest ákvæði tilskipunarinnar koma til framkvæmda 3. júlí 2021 en frekari gildistaka fer fram á árunum 2023 og 2024. Frumvarpið gengur ekki lengra en tilskipunin gerir og því munu íslensk fyrirtæki þurfa að uppfylla sömu kröfur og fyrirtæki annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu. Ef til þess kemur að tilskipuninni verði breytt á síðari stigum, t.d. að því er gildistökuákvæði hennar varðar, munu íslensk stjórnvöld venju samkvæmt hefja vinnu við að aðlaga löggjöf að þeim breytingum. Fyrir nefndinni voru gerðar athugasemdir við að með frumvarpinu væri aðeins hluti efnisreglna tilskipunar (ESB) 2019/904 lögfestur en ekki ákvæði hennar um framlengda ábyrgð framleiðenda á plastvörum. Brýnt væri að ákvæði laga um notkun og meðferð plasts næðu til ábyrgðar framleiðenda á plastvörum. Meiri hlutinn tekur undir það en bendir jafnframt á að umrædd ákvæði eiga ekki að koma til framkvæmda fyrr en á árunum 2023 og 2024. Skynsamlegt þykir að gefa stjórnvöldum og atvinnulífi aukið svigrúm til undirbúnings fyrir lögfestingu þeirra. Það fer jafnframt vel á því að efnisákvæði tilskipunarinnar um framlengda framleiðendaábyrgð verði lögfest á sama tíma og ákvæði tilskipunar (ESB) 2018/851 um úrgang til úrgangskerfa sem byggjast á framlengdri framleiðendaábyrgð. Samkvæmt upplýsingum frá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu verður frumvarp til innleiðingar á tilskipun ESB frá 2018, þessari nr. 851, lagt fram á haustþingi 2020. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að með frumvarpinu væru lagðar íþyngjandi kröfur á framleiðendur drykkjarvara um lágmarkshluta innihalds á endurunnu plasti í einnota drykkjarvörum úr plasti án þess að sambærilegar kröfur væru lagðar á framleiðendur annarra vara sem nota plastefni í umbúðir. Með frumvarpinu er ákvæðum tilskipunar (ESB) 2019/904 fylgt að öllu leyti hvað varðar þær tilteknu plastvörur sem það tekur til enda fyrirsjáanlegt að ákvæði tilskipunarinnar verði innleidd í íslenskan rétt án breytinga. Það er mjög mikilvægt að þetta komi fram. Með frumvarpinu eru stigin skref í þá átt að setja lagaákvæði sem auka eiga eftirspurn eftir endurunnu plasti til framleiðslu á vörum. Meiri hlutinn tekur undir að mikilvægt sé að auka endurvinnslu plasts hér á landi og beinir því til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins að skoða aðgerðir í þá veru við innleiðingu á næstu skrefum í hringrásarhagkerfinu. Þá telur meiri hlutinn mikilvægt að þess verði gætt að sambærilegar kröfur gildi um endurvinnsluhæfni umbúða úr blöndu af plasti og pappír eða öðrum efnum og gilda um allar einnota plastumbúðir fyrir drykkjarvörur og annars konar vörur til að koma til móts við athugasemdir um plastvörur sem eru búnar til úr fleiri en einu efni og er erfitt að endurvinna. Fyrir nefndinni féllu orð um að það þyrfti að setja sérlög um plastvörur. Meiri hlutinn vísar til greinargerðar með frumvarpinu varðandi ástæður þess að lagt er til að efnisákvæði tilskipunar (ESB) 2019/904 verði lögfest með breytingum á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Nefndin hefur fengið það staðfest hjá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu að fyrir dyrum standi heildarendurskoðun á nefndum lögum. Mun þá gefast tækifæri til að leggja mat á nauðsyn þess að skipta lögunum upp og t.d. semja sérlög um plast og plastvörur. Meiri hlutinn fagnar þeirri vinnu sem fram fer í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu og lýtur að því að leggja fram heildstæða löggjöf um meðhöndlun úrgangs á landsvísu. Er sérstaklega hvatt til þess að ráðist verði í fyrirhugaða endurskoðun sem allra fyrst og þannig búið um að förgun, flokkun og endurvinnsla hvers kyns plastvara verði til fyrirmyndar og í samræmi við bestu staðla og ýtrustu umhverfiskröfur. Við meðferð málsins fyrir nefndinni var fundið að því að frumvarpið tæki ekki til endurvinnslu sem væri mikilvægur hlekkur í hringrásarhagkerfinu. Koma þyrfti upp flokkunarkerfi fyrir umbúðir samhliða bættri merkingu plastvara þar sem auðveldara muni þá reynast að flokka þær og endurvinna. Meiri hlutinn tekur undir að þarna fari brýn og verðug verkefni en bendir engu að síður á að tilskipun (ESB) 2019/904 er afmörkuð við leiðir til að takmarka notkun einnota plastvara og tekur ekki til alls úrgangskerfisins. Meiri hlutinn lítur svo á að margvíslegar plastvörur og íhlutir úr plastefnum muni áfram fylgja samfélögum um allan heim. Þeim mun mikilvægara er að meðhöndla efnið sem hráefni eftir að notkun plastvara lýkur. Er því tekið undir þau sjónarmið að samhliða takmörkun á notkun einnota plastvara sé afar mikilvægt að þær, eins og aðrar plastvörur, séu endurunnar sem allra mest með eins hagkvæmum og umhverfisvænum hætti og hægt er. Meiri hlutinn leggur áherslu á að bann við einnota plastvörum og fjárhagslegir hvatar til að takmarka sölu og útbreiðslu slíkra vara eru aðeins einn af mörgum áföngum í bættri notkun og meðferð plasts. Í því samhengi og með vísan til fyrirhugaðrar heildarendurskoðunar laga á málefnasviðinu hvetur meiri hlutinn til aukins samráðs við hagaðila og sérfræðinga í plastvöruframleiðslu, endurvinnslu og vöruþróun þegar kemur að áframhaldandi vinnu við mótun úrgangsstefnu og endurvinnslu í anda hringrásarhagkerfisins. Örfá orð um staðgönguvörur. Fyrir nefndinni voru til umræðu þær staðgönguvörur sem búast má við að komi á markað eftir því sem einnota plastvörum fækkar. Bent var á að staðgönguvörur væru ekki einvörðungu margnota heldur einnig vörur úr öðru efni en plasti, t.d. pappa og við. Þá væru þær jafnan mun dýrari í innkaupum en plastvörur. Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt nýjustu aðgengilegu gögnum var hlutfall endurunninna plastumbúða sem félli til hér á landi á árunum 2016–2018 að meðaltali 43%. Til samanburðar var endurvinnsluhlutfall pappírs- og pappaumbúða á sama tímabili tæp 87%. Frumvarpinu er því fyrst og fremst ætlað að stuðla að meiri notkun margnota vara í stað einnota plastvara. Margvíslegar upplýsingar um gagnsemi staðgönguvara, hæfi þeirra til endurvinnslu og mismunandi kolefnis- og vistspor hafa komið fram. Alþjóðlegt þróunar- og vísindastarf er grunnur þess að framleiðsla umræddra staðgönguvara, jafnt sem annarra vara sem geta komið í stað plastvara, verði ásættanleg. Því fleygir fram með aukinni umhverfisvitund og rannsóknum. Gerðar voru athugasemdir við ákvæði c-liðar 5. gr. frumvarpsins um að einungis sé heimilt að setja á markað einnota drykkjarílát með tappa eða loki úr plasti ef tappinn eða lokið er áfast ílátinu. Ætla megi að með lögfestingu krafna um áfasta plasttappa aukist plast í umbúðum sem leiði til aukins framleiðslukostnaðar og stærra kolefnisfótspors drykkjarvara. Að teknu tilliti til þeirra ábendinga sem nefndinni bárust við umfjöllun málsins og að höfðu samráði við umhverfis- og auðlindaráðuneytið leggur meiri hlutinn til að ákvæðið verði fellt brott úr frumvarpinu. Þess í stað verði ákvæðið fært í frumvarp um lögfestingu ákvæða fyrrnefndrar tilskipunar (ESB) 2018/851 sem stefnt er að að leggja fram á haustþingi 2020. Með því að seinka lögfestingu þessa ákvæðis gefst tækifæri til frekari undirbúnings og eftirfylgni með þeirri framþróun sem ætla má að verði á næstu mánuðum hvað áfasta tappa og lok varðar. Þetta var meginefni nefndarálits meiri hlutans og breytingartillögur eru alls sex. Ég ætla ekki að telja þær upp. Þetta er mestan partinn smávægilegar breytingar til skýringar en þó það að 1. mgr. c-liðar 5. gr. frumvarpsins fellur brott. Þá er komið að því að gera grein fyrir afgreiðslunni. Hv. þm. Bergþór Ólason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson var fjarverandi þar líka en ritar undir álit þetta með fyrirvara samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur álitinu. Þannig að undir það skrifa hér með hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, sem er hér framsögumaður, Bryndís Haraldsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, með fyrirvara, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar um þetta frumvarp sem fjallar um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, og fjallar um EES-reglur, plastvörur sérstaklega. Minni hlutinn tekur undir og vísar til almennrar umfjöllunar í nefndaráliti meiri hlutans um meginmarkmið og efni frumvarpsins. Minni hlutinn telur að frumvarpið hafi færst til betri vegar í meðförum nefndarinnar og að breytingartillögur í nefndaráliti meiri hlutans séu mjög til bóta, t.d. hvað varðar lagfæringar sem meiri hlutinn gerði t.d. um áfasta plasttappa og var verið að gera grein fyrir hér rétt áðan. Þá tekur minni hlutinn heils hugar undir mikilvægi þeirra markmiða sem að er stefnt með frumvarpinu, þ.e. að draga úr áhrifum plasts á umhverfið og heilsu fólks, vekja neytendur til umhugsunar um neyslu og umhverfisáhrif plasts, að draga úr notkun einnota plastvara og styðja við notkun fjölnota vara. Við tökum undir það en við teljum annmarka á þessu frumvarpi það mikla að best færi á því að lagfæra það í samráði við hagsmunaaðila og leggja það fram að nýju á næsta þingi. Meginefni frumvarpsins snýr að banni við að setja á markað tilteknar einnota plastvörur og afhenda einnota bolla og matarílát án endurgjalds. Það snýr að kröfu um gerð og samsetningu tiltekinna drykkjaríláta, að komið verði á opinberu eftirliti með eftirfylgni lagaákvæða um plastvörur og sett verði lagastoð fyrir reglugerðarákvæði um plastvörur. Með vísan til þess að tilskipun (ESB) 2019/904 hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn komu fram sjónarmið fyrir nefndinni um óþarfa þess að lögfesta efnisreglur tilskipunarinnar á þessum tímapunkti og að ekki hafi skapast þjóðréttarleg skylda fyrir okkur Íslendinga til innleiðingar á þessum reglum í landsréttinn. Málið væri enn til skoðunar á vettvangi EES og EFTA-ríkjanna og því ekki loku fyrir það skotið að efnisreglur eða gildistökuákvæði tilskipunarinnar taki breytingum. Nefna má í því sambandi, með vísan til greinargerðar frumvarpsins, að þá ber framkvæmdastjórn Evrópusambandsins eigi síðar en 3. júlí næstkomandi í samráði við aðildarríkin að birta viðmiðunarreglur um einnota plastvörur, þar með talið dæmi um hvað skuli teljast vera einnota plastvara í skilningi tilskipunarinnar. Þetta á sem sagt að birtast núna eftir nokkra daga. Þá bendir minni hlutinn á að ákvæði tilskipunarinnar koma í meginatriðum til framkvæmda innan Evrópusambandsins 3. júlí 2021, þ.e. eftir rúmt eitt ár, og hluti tilskipunarinnar kemur ekki til framkvæmda fyrr en á árunum 2023 og 2024 og því nægur tími til stefnu að vinna málið betur. Fyrir nefndinni voru einnig gerðar athugasemdir við að með frumvarpinu væri aðeins lögð til lögfesting hluta efnisreglna tilskipunarinnar, t.d. ekki ákvæði hennar um framlengda ábyrgð framleiðenda á plastvörum. Herra forseti. Regluverk úrgangsmála hér á landi einkennist af bútasaumi með hinum ýmsu lagareglum í mismunandi lagabálkum. Lagaumhverfið er tyrfið, illskiljanlegt og síðast en ekki síst óaðgengilegt fyrir almenning og þær stofnanir sem vinna að framgangi þessara laga. Minni hlutinn telur að ekki sé búið að greina nægilega vel hvaða áhrif frumvarpið hefur á úrgangsmál í heild sinni þegar efnisreglur tilskipunarinnar eru lögfestar í áföngum eins og hér er um að ræða. Úrgangsmál eru flókinn málaflokkur og breytingar á einu sviði geta haft ófyrirséð áhrif á öðrum sviðum innan kerfisins. Minni hlutinn vekur athygli á því að stefnt er að framlagningu frumvarps um breytingu á lögum um meðhöndlun úrgangs á haustþingi 2020. Þykir minni hlutanum því eðlilegt að þetta frumvarp sé unnið samhliða því frumvarpi og þar með sé unnt að ganga úr skugga um að ákvæði frumvarpanna beggja séu samrýmanleg. Með vísan til framangreindra atriða telur minni hlutinn ótímabært og óskynsamlegt að lögfesta þær efnisreglur tilskipunarinnar sem kveðið er á um í frumvarpinu og ætla má að séu ekki til annars fallnar en að auka á flækjustig regluverksins enn frekar. Betur færi á því að endurskoða regluverkið og leggja fram efnisafmörkuð frumvörp á sviði úrgangsmála, þar á meðal sérlög um plastvörur. Beinir meiri hlutinn þeim ábendingum til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins að leitast við að móta heildstæða stefnu í málaflokknum öllum til hagsbóta, fyrir almenning, fyrirtæki og stjórnvöld. Á það var bent fyrir nefndinni að yrði frumvarpið að lögum væri ráðherra fengin víðtæk og opin heimild til nánari útfærslu í reglugerð á þeim kröfum sem lagðar eru á herðar framleiðendum og öðrum er lögin varða, t.d. um merkingar einnota plastvara, um lágmarkshlutfall endurunnins plasts í einnota plastflöskum fyrir drykkjarvörur, um töluleg markmið fyrir söfnun á veiðarfærum sem innihalda plast, um frekari skyldur í tengslum við sölu eða afhendingu einnota plastvara o.fl., eins og sjá má t.d. í 3. gr., 3. mgr. b-liðar og 2. mgr. c-liðar 5. gr. frumvarpsins. Með svo opinni heimild hafi ráðherra í raun verið framselt löggjafarvald til setningar stjórnvaldsfyrirmæla sem geti haft verulega íþyngjandi áhrif á alla þá aðila sem þessi efni varðar. Minni hlutinn tekur undir þessi sjónarmið sem komu fram fyrir nefndinni og telur að gjalda beri varhuga við því víðtæka valdaframsali til ráðherra sem nefnd ákvæði frumvarpsins fela í sér. Herra forseti. Í áliti meiri hlutans er mikilvægi þess að frumvarpið nái fram að ganga þrátt fyrir tilskipun (ESB) 904/2019 hafi ekki verið tekin upp í EES-samninginn og aðeins standi til að lögfesta hluta efnisreglna hennar rökstutt með vísan til þess fyrirsjáanleika og svigrúms sem gefa þarf almenningi og atvinnulífi til að aðlagast nýjum reglum áður en þær taka gildi. Eru það sömu rök og fram komu í greinargerð með frumvarpinu. Í umsögnum sem nefndinni bárust frá fulltrúum atvinnulífsins og samtökum sveitarfélaga er þvert á móti, herra forseti, lagt til að lögfestingu frumvarpsins verði frestað þar til niðurstaða liggur fyrir um gildistöku tilskipunarinnar innan EES og EFTA-ríkjanna og til að hægt verði að vinna málið betur á vettvangi stjórnvalda. Minni hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og telur það skjóta skökku við að rökstyðja framgang frumvarpsins með vísan til fyrirsjáanleika og svigrúms þegar liggur fyrir að helstu hagsmunaaðilar, sem almennt fagna markmiðum frumvarpsins, telja ráð að staldra við og vanda betur til verka. Ljóst er að atvinnulífið þarf að ráðast í viðamikinn undirbúning með tilheyrandi kostnaði verði frumvarpið að lögum. Þegar litið er til þeirrar óvissu sem hér hefur verið bent á, auk nefndra annmarka á frumvarpinu, leggst minni hlutinn gegn framgangi málsins. Fyrir nefndinni var rætt um þær staðgönguvörur sem ætla má að komi á markað í stað þeirra einnota plastvara sem frumvarpið nær til. Á það var bent að með frumvarpinu væru sköpuð skilyrði fyrir markaðssetningu vara sem hingað til hafa verið úr plasti en verði framvegis framleiddar úr PHA-fjölliðum sem eru ekki taldar hafa verulegan umhverfisávinning umfram hefðbundið plast. Það fari gegn markmiðum frumvarpsins að bjóða upp á slíka leið fram hjá ákvæðum þess. Þá var á það bent að staðgönguvörur einnota plastvara væru ekki einvörðungu margnota heldur einnig einnota vörur úr öðru efni en plasti, t.d. pappa eða við. Þessar vörur væru jafnan mun dýrari í innkaupum en plastvörur og þar af leiðandi hækki rekstrarkostnaður sem óhjákvæmilega lendir að lokum á neytendum. Að mati minni hlutans þarf að leysa úr framangreindum vafaatriðum áður en efnisákvæði tilskipunar (ESB) 2019/904 eru lögfest í íslenskan rétt og í því sambandi telur minni hlutinn rétt að bíða eftir nefndum viðmiðunarreglum ESB, bíða eftir þessum reglum sem fjalla um hvað skuli teljast til einnota plastvara, hvort tilskipunin taki breytingum við upptöku í EES-samninginn og hvernig efnisreglur hennar verða útfærðar í öðrum EFTA-ríkjum. Minni hlutinn, sem er skipaður þeim sem hér talar og hv. þingmanni og formanni umhverfis- og samgöngunefndar, Bergþóri Ólasyni, leggur því til að frumvarpið nái ekki fram að ganga.
Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en ég vil nýta tækifærið og koma hér upp og í fyrsta lagi taka undir þau sjónarmið sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason setti fram í ræðunni á undan, en við erum saman á minnihlutaáliti umhverfis- og samgöngunefndar sem liggur fyrir í málinu. Mig langar við þetta tækifæri fyrst og fremst að árétta til viðbótar við það sem hv. þingmaður kom inn á, þegar þingmaðurinn fór yfir minnihlutaálitið, að í þessu máli, eins og manni sýnist stundum verða í málum tengdum umhverfismálum sérstaklega og plastið hefur farið sérstaklega illa út úr því að mörgu leyti, kom m.a. í gestakomum fram gagnrýni á mál sem var samþykkt á síðasta þingi þar sem þrengt var að notkun einnota plastpoka og þar fram eftir götunum og ýmislegt fleira. Það er einhvern veginn þannig að allir hagsmunaaðilar í málinu, leyfi ég mér að segja, sem höndla með einum eða öðrum hætti með plastvörur, hvort sem það er í framleiðslu eða endurvinnslu, lögðu til að við flýttum okkur hægt í þessu máli, nýttum það svigrúm sem er í tíma til innleiðingar reglna, biðum til að sjá hvernig regluverkið yrði innleitt og í framkvæmd á EES-svæðinu og þar fram eftir götunum. Og ég vil í rauninni leyfa mér að gagnrýna það að við nýtum ekki það svigrúm sem við höfum sannarlega hvað þessa hluti varðar. Í nefndaráliti, sem sá sem hér stendur og Karl Gauti Hjaltason skrifar undir, er millifyrirsögn „Ótímabær og ómarkviss lagasetning“ þar sem segir, með leyfi forseta: „Minni hlutinn telur að ekki sé búið að greina nægjanlega vel hvaða áhrif frumvarpið hefur á úrgangsmál í heild sinni þegar efnisreglur tilskipunarinnar eru lögfestar í áföngum. […] Minni hlutinn vekur athygli á því að stefnt er að framlagningu frumvarps um breytingu á lögum um meðhöndlun úrgangs á haustþingi 2020 og er því eðlilegt að þetta frumvarp sé unnið samhliða því og gengið úr skugga um að ákvæðin séu samrýmanleg.“ Þetta er auðvitað bara sanngjörn krafa, held ég að sé hægt að segja, að við svona skóum okkur betur hvað þetta mál varðar. Það eru athugasemdir sem komu fram í störfum nefndarinnar, bæði í umsögnum og í gestakomum, sem eru þess eðlis að það var engin ástæða til að keyra þetta mál áfram með þeim hætti sem hér er gert. Að minnsta kosti tveir þriðju hlutar málsins í heild gefa meira rými í tíma heldur en hér er verið að nýta og það er alveg aftur til ársins 2025, minnir mig að það sé. Með leyfi forseta: „Þá bendir minni hlutinn á að ákvæði tilskipunarinnar koma í meginatriðum til framkvæmda innan ESB 3. júlí 2021 og hluti kemur ekki til framkvæmda fyrr en á árunum 2023 og 2024 og því nægur tími til stefnu til að vinna málið betur.“ Það blasir við að ekkert tímahrak er í þessu máli og við eigum í fyrsta lagi að taka okkur þann tíma sem við teljum þörf á til að vinna svona mál almennilega. Og í öðru lagi held ég að það sé hollt fyrir íslenskan efnahag og íslenskt regluverk að við tökum okkur jafnframt þann tíma sem til boða stendur til að sjá með hvaða hætti regluverk sem þetta er innleitt í nágrannalöndunum. Þannig að við finnum okkur ekki sífellt í þeirri stöðu að hafa innleitt hluti með þeim hætti að við séum kaþólskari en páfinn.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160/2011, með síðari breytingum, niðurlagningu flutningsjöfnunarsjóðs olíuvara. Eins og fram kom hjá hæstv. forseta þá liggur málið sjálft, frumvarpið, fyrir á þskj. 1269 og nefndarálitið með breytingartillögu á þskj. 1737. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til sín allmarga gesti. Nefndinni bárust umsagnir frá 11 aðilum auk þess sem nefndinni bárust minnisblöð frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og skýrsla frá Capacent en sú skýrsla var unnin fyrir flutningsjöfnunarsjóð olíuvara áður en frumvarpið var lagt fram. Með frumvarpinu er lagt til að lög um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara, nr. 103/1994, verði felld úr gildi. Þar með verði flutningsjöfnunarsjóður olíuvara lagður niður og hægt að leggja sérstakt flutningsjöfnunargjald á allar olíuvörur sem fluttar eru til landsins og ætlaðar til nota innan lands. Þess í stað, með byggðasjónarmið að leiðarljósi og í því skyni að tryggja aðgengi að eldsneyti í strjálbýli, er með frumvarpinu lögð til breyting á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160/2011. Lagastoð verði veitt fyrir því fyrirkomulagi að Byggðastofnun annist úthlutun styrkja vegna flutningskostnaðar olíuvara til söluaðila sem starfrækja sölustaði á svæðum sem standa höllum fæti í byggðalegu tilliti og búa við skerta samkeppni af land- og lýðfræðilegum ástæðum. Um ákvörðun, fyrirkomulag og útreikning styrkja fari samkvæmt reglum sem ráðherra setur í samræmi við heildarfjárhæð til flutningsjöfnunar olíuvara í fjárlögum ár hvert, selt magn olíuvara á viðkomandi sölustað og byggðastuðul sem ákvarðaður er í þeim reglum og skal endurspegla samkeppnisstöðu svæðis í byggðalegu tilliti að mati Byggðastofnunar. Samkvæmt greinargerð með frumvarpinu er með fyrirkomulagi þessu leitast við að tryggja styrkveitingu á grundvelli reglna sem byggjast á jafnræði, hlutlægi og gagnsæi. Þetta er samandregið, það sem er að gerast þarna, en í stuttu máli er verið að leggja niður kerfið sem tekið var í notkun 1995 og koma upp nýju kerfi sem styður við útsölustaði olíuvara í viðkvæmustu byggðum landsins. Lykilhugtak í þessu nýja kerfi er byggðastuðull en fyrir nefndinni komu fram efasemdir um það hvort það fyrirkomulag sem í frumvarpinu felst væri til þess fallið að einfalda flutningsjöfnun olíuvara. Ekki væru komnar fram nægar forsendur fyrir mati á því þar sem hönnun og útreikningur byggðastuðulsins réði miklu um hvort markmið lagabreytinganna um aukið gagnsæi og einfaldleika næðust. Þá komu fram sjónarmið um að óljóst væri á hvaða forsendum slíkir stuðlar myndu byggja og að ætla mætti að útreikningur byggðastuðla yrði flókinn. Þar af leiðandi væri breytingin ekki til einföldunar. Af greinargerð með frumvarpinu væri þó ljóst að stuðlarnir myndu ekki byggjast á kostnaði við dreifingu olíuvara, sem hljóti að vera mikilvægasta breytan við jöfnun flutningskostnaðar, heldur aðstæðum á viðkomandi stað. Þar með skapaðist hætta á því að pólitískir hagsmunir yrðu lagðir til grundvallar ákvörðunum um flutningsjöfnun og að byggt yrði á huglægu mati. Skortur á fyrirsjáanleika við úthlutun styrkja væri til þess fallinn að skapa óvissu í samningsgerð og við ákvörðunartöku í rekstri styrkþega. Þetta var megingagnrýnin sem nefndin leitaðist síðan við að svara í vinnu sinni. Það gerðist m.a. í gegnum áðurnefnt minnisblað frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu. Þar kemur fram að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir að Byggðastofnun hafi rúmt mat við ákvörðun byggðastuðla sem munu því ekki byggjast á sérstökum útreikningum heldur muni stofnunin leggja til stuðla við ráðherra á grundvelli byggðasjónarmiða sem stofnunin telur að nái með sem bestum hætti að tryggja framboð olíuvara í viðkvæmum byggðum. Stuðlana verði að finna í reglugerð sem verður birt í Stjórnartíðindum og því ljóst að grundvöllur styrkja ár hvert verður fyrirsjáanlegur og gagnsær. Með þessu móti verði hægt að koma til móts við viðkvæmustu svæðin hverju sinni. Með vísan til athugasemda greinargerðar frumvarpsins um 4. gr. ber Byggðastofnun fyrst og fremst að gæta þess að byggðastuðlar feli í sér málefnalega niðurstöðu um samkeppnislega stöðu svæða og byggðarlaga í byggðalegu tilliti. Stofnuninni sé frjálst að líta til þeirra sjónarmiða sem ætla má að leiði til niðurstöðu í sem bestu samræmi við tilgang laganna, t.d. sjónarmiða um fjölda íbúa eða ferðamanna á svæðinu eða fjarlægð svæðis frá hringvegi, stórum þéttbýlisstöðum, birgðastöðvum eða innflutningshöfnum olíu. Nefndin fékk kynningu á drögum að reglugerðinni en verði frumvarpið að lögum fer reglugerðin í opið samráð þar sem aðrir fá tækifæri til að koma með athugasemdir við hana. Nefndin tekur undir að byggðastuðlarnir séu einföld, gagnsæ og fyrirsjáanleg leið til að nota við að ná markmiðum laganna um að tryggja framboð olíuvara á svæðum sem eru viðkvæm í byggðalegu tilliti. Það geti þó ávallt komið upp álitaefni varðandi aðstæður einstakra byggðarlaga og byggðastuðla þeirra. Aðstæður geti auðvitað breyst og þá sé mikilvægt að hægt sé að bregðast við. Þetta var um byggðastuðlana. Þá er það um vörugjald og verðþróun og hækkun vörugjalds. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að framlag úr ríkissjóði til svæðisbundinnar flutningsjöfnunar verði fjármagnað með hækkun vörugjalda á olíuvörur. Var það gagnrýnt fyrir nefndinni. Nú þegar væri flutningsjöfnunargjald í verðlagningu olíuvara og bent á að það væri því óþarfi að hækka vörugjaldið. Niðurstaðan samkvæmt breytingunni er sú að álögð flutningsjöfnunargjöld hafi síðustu ár verið á bilinu 370–400 millj. kr. árlega en gert sé ráð fyrir að kostnaður við nýtt fyrirkomulag verði 170 millj. kr. árlega og vörugjöld á olíuvörur hækki sem því nemur. Heildarinnflutningsgjöld lækki því sem nemur 200–230 millj. kr. árlega. Þar sem nú sé lagt til að styrkir verði veittir á grundvelli byggðasjónarmiða en ekki eingöngu á grundvelli kostnaðar við flutning þá lækka þessi gjöld. En markmiðið er að halda úti sölu eldsneytis á strjálbýlum svæðum með minni kostnaði en nú fer í flutningsjöfnunina. Nefndin tekur undir að hækkun vörugjalds á olíuvörur sé einfaldari og skilvirkari leið en núverandi flutningsjöfnunargjald auk þess sem álögur á olíuvörur minnki. Þarna verður sem sagt bæði einföldun og gjöld lækka. Þá var fyrir nefndinni nokkuð rætt um áhrif breytinganna á samkeppni. Ég ætla ekki að fara yfir allt það sem kom fram þar en samkvæmt niðurstöðu skýrslunnar frá Capacent um mat á byggðaáhrifum breytinga á flutningsjöfnun olíuvara eru ekki taldar miklar líkur á því að eldsneytisverð breyttist umtalsvert þótt flutningsjöfnun yrði lögð af, þar væru að verki aðrir og mun sterkari kraftar. Vegna misjafnrar dreifingar sölustaða olíufélaganna um landið gætu afleiðingarnar orðið að sölustöðum myndi fækka og aðgengi að eldsneyti þar með versna. Nefndin áréttar að markmið frumvarpsins er að tryggja aðgengi að eldsneyti í viðkvæmustu byggðum landsins og til að ná því markmiði verður að koma til móts við söluaðila sem starfrækja sölustaði á svæðum sem standa höllum fæti í byggðalegu tilliti og búa við skerta samkeppni af land- og lýðfræðilegum ástæðum. Svo var nokkuð fjallað um reglur um ríkisstyrki og þjóðréttarlegar skuldbindingar og ætla ég bara rétt að nefna niðurstöður nefndarinnar þar. Nefndin telur frumvarpið falla að gildandi reglum og skuldbindingum á þessu sviði. Nánar er hægt að lesa um það í nefndarálitinu. Þá aðeins um flokka olíuvara en bent var á það að orðalag 2. gr. frumvarpsins tæki ekki mið af gildandi stöðlum hvað varðaði flokkun eldsneytis. Innkaup hérlendra olíufélaga byggist öll á þeim stöðlum og því beri að miða flokkanna við ISO-staðla sem almennt séu notaðir í þessu skyni. Nefndin leitaði álits ráðuneytisins sem tók undir þessi sjónarmið og því leggur nefndin til breytingar á frumvarpinu þess efnis að kveðið verði á um að jöfnunarstyrkir taki til flutningskostnaðar á olíuvörum, með sömu undantekningu að styrkir nái ekki til flutningskostnaðar á olíum ætluðum til útflutnings. Þá er lagt til að við ákvæðið bætist nýr málsliður um að ráðherra skuli setja reglur um þá flokka olíuvara sem heimilt er að styrkja. Í ljósi þess að flokkar olíuvara eru margir og breytilegir standi rök með því að veita ráðherra svigrúm til útfærslu í reglugerð, fremur en að festa tiltekna flokka olíuvara í lög, ef til þess kæmi að flokkur olíuvöru félli úr notkun eða ekki þætti ástæða til að styrkja sölu hans frekar vegna annarra sjónarmiða, t.d. umhverfissjónarmiða. Svo er hér umfjöllun um flutningsjöfnun flugvélaeldsneytis. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að rétt væri að frumvarpið næði einnig til jöfnunar á flutningskostnaði flugvélaeldsneytis vegna millilandaflugs frá flugvöllum utan höfuðborgarsvæðisins. Bæta þyrfti samkeppnishæfni flugfélaga og millilandaflugvalla á landsbyggðinni þar sem flugvélaeldsneyti væri dýrara en á suðvesturhorninu. Raunar var það svo að allmargar umsagnir gengu út á umfjöllun um jöfnun við flutningskostnað flugvélaeldsneytis en það er í rauninni alveg skýrt, bæði í greinargerð með frumvarpinu og umfjöllun sem fram fór í nefndinni, að þetta frumvarp getur ekki náð utan um það og ætla ég aðeins að fara yfir rökin fyrir því. Slík breyting hefði í för með sér verulegar breytingar á ríkisstyrkjakerfi og þá breytingu myndi í öllu falli þurfa að tilkynna til ESA. Ekki hafi farið fram nein greining á því hvort slíkir styrkir séu til þess fallnir að lækka eldsneytisverð. Þar af leiðandi sé ekki tímabært að mæla fyrir um slíka styrki að sinni. Fyrir liggur að jöfnunargreiðslur vegna flugvélaeldsneytis hafa aðeins verið lítill hluti heildarflutningsjöfnunar undanfarin ár, mjög lítill hluti, og markmið þessa frumvarps er fyrst og fremst að tryggja aðgengi að eldsneyti í strjálbýli. Nefndin vill samt sem áður í þessu nefndarálit árétta mikilvægi þess að niðurstaða fáist sem fyrst í verkefni B-10 í byggðaáætlun um að jafna aðstöðumun vegna þjónustu á millilandaflugvöllum. Samræmist sú vinna þeirri stefnu stjórnvalda að opna fleiri hlið inn til landsins en vinna að markmiðinu hefur tekið lengri tíma en stefnt var að við samþykkt byggðaáætlunar. Hér er kafli um fjárveitingar en fyrir nefndinni var mælst til þess að fjárveitingar til jöfnunar á flutningskostnaði olíuvara samkvæmt fjárlögum hvers árs yrðu undanþegnar aðhaldskröfu og fylgdu markmiðum byggðaáætlunar. Reynslan sýndi að fjárveitingar væru fremur háðar aðhaldskröfum ríkissjóðs á hverjum tíma en þróun byggðar. Þetta var hluti af þeim áhyggjum að markmiðin næðust ekki vegna takmarkaðra fjármuna. Nefndin leggur áherslu á að verðgildi stuðnings til flutningsjöfnunarinnar haldist í samræmi við mat Byggðastofnunar á þörf fyrir flutningsjöfnun á hverjum tíma enda sé það grundvöllur kerfisins og nauðsynlegt til að ná markmiðum frumvarpsins. Þá eru það orkuskipti í samgöngum. Fram komu sjónarmið um að athuga þyrfti hver áhrif beinna styrkja til dreifingar á tilteknum orkugjöfum gætu verið á framþróun og útbreiðslu annarra orkugjafa í ljósi markmiða stjórnvalda um orkuskipti samgangna. Mikilvægt væri að eldsneytisafgreiðslur í mesta strjálbýli fylgdu þróun þéttbýlli svæða og að beitt yrði sértækum styrkjum til að mæta framþróun bílaflotans. Í greinargerð með frumvarpinu er fjallað um samspil markmiða stjórnvalda um að skipta yfir í umhverfisvæna orkugjafa og flutningsstyrki vegna sölu olíuvara samkvæmt frumvarpinu. Ljóst sé að atvinnuvegir og samgöngur í byggðum fjarri þéttbýliskjörnum séu enn háð olíuvörum sem orkugjafa og því sérstakt byggðamál að tryggja að þjónusta með olíuvörur haldi áfram í viðkvæmum byggðum, í það minnsta á meðan orkuskiptin fari fram. Efni frumvarpsins sé nauðsynlegt til að ná slíku markmiði. Nefndin telur mikilvægt að það kerfi sem mælt er fyrir um í frumvarpinu vinni ekki gegn markmiðum stjórnvalda um orkuskipti. Auk þess verði ekki annað séð en að stuðningur við raunverulegar þarfir viðkvæmra byggða á hverjum tíma sé forsenda fyrir þróun byggðar til langframa, þar á meðal orkuskipta. Síðan er það síðasti kaflinn í nefndarálitinu um skilgreiningar laga um svæðisbundna flutningsjöfnun en lög um svæðisbundna flutningsjöfnun hafa til þessa fjallað um flutningsjöfnunarstyrki til framleiðenda vöru og miða skilgreiningar hugtaka í 3. gr. laganna við það. Nefndin vakti athygli ráðuneytisins á því misræmi sem skapast myndi yrði frumvarpið að lögum. Ráðuneytið tók undir nauðsyn þess að uppfæra tilteknar skilgreiningar laganna til samræmis við þær efnislegu breytingar sem lagðar eru til, þar sem nú nái flutningsjöfnunin ekki eingöngu til framleiðenda. Að auki var bent á tvær aðrar breytingar til að skerpa enn betur á þessum mun. Annars vegar að tekið verði fram með skýrum hætti í 1. mgr. 7. gr. laganna að þess skuli getið í reglugerð hvaða gögn eigi að fylgja umsókn um flutningsjöfnunarstyrk vegna sölu olíuvara, samanber 5. gr. frumvarpsins þar sem lagðar eru til breytingar á þeirri grein, og hins vegar að nýr málsliður bætist við 9. gr. laganna þar sem kveðið verði með skýrum hætti á um að í skýrslu ráðherra vegna flutningsjöfnunarstyrkja til framleiðenda verði einnig kafli um flutningsjöfnunarstyrki vegna sölu olíuvara og hvað eigi að koma fram í þeim kafla. Lagt er til í framhaldi af þessu að við bætist greinar þess efnis. Að því sögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef þegar gert grein fyrir. Undir álitið rita hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Vilhjálmur Árnason og Vilhjálmur Bjarnason. Hv. þingmenn Hanna Katrín Friðriksson og Karl Gauti Hjaltason rita undir álitið með fyrirvara. Hv. þm. Bergþór Ólason var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hef ég þá gert grein fyrir málinu.
Herra forseti. Við höfum nú hlýtt á nefndarálit hv. umhverfis- og samgöngunefndar varðandi þetta frumvarp sem skiptir kannski ekki sköpum fyrir hag lands og þjóðar en skiptir umtalsverðu máli fyrir hinar dreifðu byggðir í landinu. Frumvarpið felur í sér fyrst og fremst tvenns konar breytingar. Annars vegar eru lög um jöfnun flutningskostnaðar olíuvara felld úr gildi. Hætt verður að leggja sérstakt flutningsjöfnunargjald á allar olíuvörur sem fluttar eru til landsins og ætlaðar eru til nota innan lands. Hins vegar er gerð breyting á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun frá 2011 og veitt lagastoð fyrir því fyrirkomulagi að Byggðastofnun annist úthlutun styrkja vegna flutningskostnaðar olíuvara. Með þessu er verið að skipa málum með svipuðum hætti og varðandi lögin um svæðisbundna flutningsjöfnun sem eru að uppistöðunni til frá árinu 2011. Markmið þeirra er að styðja við framleiðsluiðnað og atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni með því að jafna flutningskostnað framleiðenda sem staðsettir eru fjarri innanlandsmarkaði eða útflutningshöfn og búa við skerta samkeppnisstöðu vegna hærri flutningskostnaðar miðað við þá framleiðendur sem staðsettir eru nær markaði. Þessum lögum var breytt árið 2018 og gilda frá þeim tíma einnig um veitingu flutningsjöfnunarstyrkja til einstaklinga eða lögaðila sem framleiða og rækta ávexti, blóm eða grænmeti og fullvinna framleiðslu sína í söluhæfar umbúðir. Herra forseti. Hægt er að takast á um það með hægum vanda hvort flutningsjöfnun á jarðefnaeldsneyti, sem við erum markvisst að hverfa frá, sé tímaskekkja. Það kom fram í starfi nefndarinnar og verður jafnvel kynnt með breytingartillögu að þessi flutningsjöfnun verði alveg felld niður. Hafa verður í huga að framboð á orkugjöfum til samgangna á byggðalega viðkvæmum stöðum er misjafnt. Enn sem komið er verður því ekki við komið að nýta þungavinnuvélar og vélknúin tæki, t.d. í landbúnaði, með nýjum orkugjöfum en sá tími mun væntanlega koma. Á meðan er eðlilegt að jafnræði ríki hringinn í kringum landið eins og hægt er. Flutningsjöfnuður er stórnotendum líka mikilvægur, þ.e. notendum sem nota töluvert mikið af olíu eins og í smábátaútgerð. Hann er mikilvægur á strjálbýlum svæðum, í litlum byggðakjörnum þar sem smábátaútgerðin er umtalsverð. Lögin voru sem sagt felld úr gildi, og þar með flutningsjöfnunarsjóður, og málin færð til Byggðastofnunar, eins og fyrr segir, líkt og með svæðisbundnu flutningsjöfnunina. Fyrirkomulagið er þannig að innflytjendur olíuvara greiða sérstakt flutningsjöfnunargjald sem lagt er á olíuna þegar við kaupum hana hjá smásölum. Með lögum nr. 47/2018 var raunar gerð sú breyting að tekjurnar af þessu gjaldi renna ekki í sérstakan flutningsjöfnunarsjóð sem skilgreindur var heldur renna nú beint í ríkissjóð. Jafnframt bættist við ákvæði um að á grundvelli heimildar í fjárlögum skuli ráðherra ákvarða fjárveitingu í flutningsjöfnunarsjóð olíuvara sem nemur að lágmarki áætlun fjárlaga um innheimtu tekna af gjaldinu. Áhrifin á ríkissjóð eiga því að vera óveruleg eða engin. Þessar tekjur námu á árinu 2016 um 376 millj. kr., þær hækkuðu árið 2017 upp í 387 milljónir og árið 2018 hækkuðu þær enn frekar, upp í 403 milljónir. Eflaust hafa þær líka hækkað árið 2019 en þær tölur eru ekki handbærar. Fjárhæðin sem ákvörðuð er í fjárlögum á þessu ári er 375 millj. kr. Í ríkissjóð rennur því upphæð sem nemur sennilega ríflega 400 milljónum. Eftirleiðis mun Byggðastofnun alfarið sjá um þennan þátt nái frumvarpið fram að ganga. Fer mjög vel á því að setja þessa þjónustu í gegnsæjan faglegan farveg á þeim ágæta starfsvettvangi sem Byggðastofnun er. Fram kom í flutningi hv. þingmanns áðan að fyrir liggi drög að reglugerð um styrki til jöfnunar á flutningskostnaði. Gert er ráð fyrir að Byggðastofnun veiti styrki á grundvelli laganna til jöfnunar á flutningskostnaði olíuvara hjá söluaðilum sem veita þjónustu á svæðum sem búa við skerta samkeppnisstöðu vegna staðsetningar eða aðstöðumunar eða eru á sérstaklega viðkvæmum svæðum. Í þessari reglugerð verður stuðst við svokallaða byggðastuðla. Sem dæmi njóta svæði sem áður hafa jafnvel fengið úthlutað fé til flutningsjöfnunar stuðulinn 0 en þar er vísað til sölustaða sem eru innan við 3 km frá þjóðvegi 1 eða þéttbýliskjarna sem eru með fleiri en 2.000 íbúa. Þetta er því skilgreint með miklu markvissari og gegnsærri hætti en áður. Áhrif frumvarpsins á ríkissjóð eru þau að í stað sérstaka gjaldsins á olíuvörur kemur beint framlag úr ríkissjóði til svæðisbundinnar flutningsjöfnunar upp á 170 millj. kr., eins og fram kom í máli hv. þingmanns áðan. Það verður fjármagnað með vörugjaldshækkun á olíuvörur, sem raunar er þegar fyrir hendi, og sú fjárhæð verður nýtt að fullu til að jafna kostnað, dreifingu og sölu á olíuvörum á landsbyggðinni. Frumvarpið gerir þannig ráð fyrir að áhrifin á ríkissjóð verði engin. Ljóst er, herra forseti, að með þessu er verið að létta álögum af olíufélögunum. Til þessa hafa þau verið að greiða, eða réttara sagt neytendur, kaupendur eldsneytis, ríflega 400 milljónir með sérstöku flutningsjöfnunargjaldi. Samkvæmt frumvarpinu renna mun minni peningar til flutningsjöfnunar, eða 175 millj. kr. eins og staðan er um þessar mundir, og verða innheimt með hærra vörugjaldi. Þetta þýðir að a.m.k. 220–230 milljónir verða eftir hjá olíufélögunum. Það verður fróðlegt að sjá hvort neytendur fái að njóta þessara hagstæðu breytinga í lægra eldsneyti. Ef hinn elskaði markaður sem núverandi stjórnvöld hafa svo mikla trú á virkar ætti það sannarlega að gerast. Með þessu frumvarpi er verið að styrkja lagalega umgjörð varðandi flutningsjöfnun en talsvert ósætti hefur verið hjá olíuinnflytjendum með núverandi fyrirkomulag. Einhverjir þeirra standa nú í málaferlum vegna þess. Herra forseti. Í greinargerð er fjallað nokkuð um skuldbindingar okkar vegna EES-samningsins um ríkisstyrki. Núverandi fyrirkomulag er komið svo til ára sinna að það var þegar við lýði við gildistöku EES-samningsins. Með frumvarpinu eru fyrst og fremst þær breytingar gerðar sem felast í einföldun á útreikningi styrkja, að byggðasjónarmið séu skýrari og betur römmuð inn. Eins og fram kemur í nefndaráliti og drepið var á hér að framan er mikilvægt að með því kerfi sem tekið verður upp í þessu frumvarpi verði ekki gefinn neinn afsláttur af markmiðum Íslendinga um orkuskipti í samgöngum, að það virki ekki letjandi með neinum hætti að því leyti. Stöðugt verður að halda vöku sinni með að þróa stuðning við dreifingu á endurnýjanlegum orkugjöfum, ef það telst raunhæfur kostur, auk þess að fjölga rafmagnshleðslustöðvum eða öðrum hleðslustöðvum fyrir endurnýjanlega orkugjafa. En við erum ekki enn komin á þann stað með stórar vélar og tæki til sveita og flutningatæki að þau geti nýtt sér að nokkru marki þessa kosti. En okkur miðar vel og hratt áfram. Herra forseti. Ég er stuðningsmaður þessa frumvarps og þessara breytinga. Ég tel þetta ágæta tilraun og góða útfærslu og að málið sé vel komið hjá Byggðastofnun. Reglugerðin sem fyrir liggur í drögum er skýr. Auðvitað höfum við rekið okkur á að það sem virðist afskaplega skýrt og greinargott og einfalt í framkvæmd verður það ekki og málið vefst eitthvað fyrir í útfærslunni. En þetta ræðst auðvitað allt saman af útfærslu.
Virðulegur forseti. Framsögumaður og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson hafa farið ágætlega yfir þetta mál. Ég er einfaldlega með eina breytingartillögu um að fella þetta allt bara burt því að það kom fram í umsögnum og hjá gestum sem komu fyrir nefndina að öllum þessum 400 milljónum, sem koma inn í ríkissjóð, er útdeilt til baka, til dreifingaraðila o.s.frv. sem borga upprunalega gjaldið við innflutning á olíuvörum. Þetta er svona millifærsla á milli innflutningsaðila og dreifingaraðila sem eru nokkurn veginn sömu aðilarnir. Þegar allt kemur til alls kemur einungis einn aðili út í plús eftir allar þessar tilfærslur. Það skiptir ekki máli hver það er en það er mismunur upp á 25 millj. kr., 25 millj. kr. er allt havaríið sem þessi lög og allt þetta umstang kosta. Í staðinn fyrir að vera með allt þetta apparat utan um þennan flutningsjöfnunarsjóð er best að leggja þetta fyrirkomulag bara niður. Það er hægt að laga þetta öðruvísi, t.d. í byggðaáætlun eða einhverju því um líku, ef þess þarf upp á þessar 25 milljónir.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði sjávarútvegs, fiskeldis og lax- og silungsveiði vegna einföldunar regluverks og stjórnsýslu. Nefndin hefur fjallað um málið og fékk þó nokkra aðila á sinn fund eins og hér stendur. Nefndinni bárust umsagnir frá Fiskistofu, Hafrannsóknastofnun – rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, Landssambandi smábátaeigenda, Landssambandi veiðifélaga, Matvælastofnun, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi. Markmið frumvarpsins er einföldun regluverks og stjórnsýslu á sviði sjávarútvegs og fiskeldis. Meðal þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu er að felld verði brott 22 lög sem eru talin úrelt eða óþörf. Einnig er lagt til að leyfisskylda til dragnótaveiða verði felld niður og þess í stað verði fjallað um veiðarnar í reglugerð. Þá er lagt til að úrskurðarnefnd um ólögmætan sjávarafla verði lögð niður og ráðuneytinu falið verkefni þeirrar nefndar. Lágmarkseignarhlutdeild lögskráðra sjómanna. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir við 4. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að felldur verði brott 3. málsliður 11. mgr. 6. gr. a laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, en þar er kveðið á um að ef eigandi fiskiskips er lögaðili sé heimilt með reglugerð að mæla fyrir um að lögskráðir sjómenn á fiskiskipinu eigi tiltekna lágmarkseignarhlutdeild í lögaðilanum. Sú athugasemd var gerð að í stað þess að fella málsliðinn brott ætti fremur að virkja ákvæðið og setja skilyrði um lágmarkseignarhlutdeild í lögaðila, hvort sem það væri gert með lögum eða í reglugerð. Ekki ætti að fella ákvæðið brott vegna sniðgöngu í framkvæmd. Umhugsunarvert væri hvort með breytingunni væri farið gegn markmiði strandveiða um að greiða fyrir nýliðun í sjávarútvegi og auðvelda fólki að afla sér reynslu og þekkingar. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram í athugasemdum við 4. gr. að ákvæðið hafi reynst erfitt í framkvæmd þar sem auðvelt hafi verið að sniðganga það með því að leggja síðar fram gögn sem sýndu fram á eignarhald sjómanna. Ástæðan hafi verið sú að Fiskistofa krafðist ekki fylgigagna með umsókn um strandveiðileyfi sem sýndu fram á að umsækjandi eða sá sem ætlaði að vera lögskráður á skipið ætti hlut í bátnum eða félaginu sem ætti bátinn, enda væri um að ræða mikinn fjölda umsókna sem þyrfti að fara yfir á skömmum tíma. Af þeim sökum hafi reglan reynst óskilvirk og ætti því að fella hana úr gildi. Eftir sem áður verði í ákvæðinu mælt fyrir um að enginn eigenda lögaðila sem á bát með strandveiðileyfi geti átt aðild að nema einu strandveiðileyfi. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið í greinargerð frumvarpsins. Sótthreinsun veiðibúnaðar og veiðitækja, 15.gr. Í a-lið 15. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting á 8. gr. laga um varnir gegn fisksjúkdómum að skylt verði að sótthreinsa veiðibúnað áður en hann er notaður til veiða í íslensku veiðivatni, enda liggi ekki fyrir fullnægjandi vottorð að mati Matvælastofnunar en auk þess geti stofnunin falið tollyfirvöldum framkvæmd aðgerða eftir því sem við á. Samkvæmt gildandi ákvæði er skylt að sótthreinsa veiðitæki sem notuð hafa verið erlendis áður en þau eru flutt inn í landið. Sótthreinsun fer fram í flughöfnum og innflutningshöfnum og er eftir atvikum í höndum tollyfirvalda eða einkaaðila en Matvælastofnun hefur sinnt eftirliti og gefið leiðbeiningar. Í Leifsstöð er sótthreinsun t.d. í höndum einkaaðila en í Seyðisfjarðarhöfn sinna tollyfirvöld eftirliti og sótthreinsun. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að starfsmenn Matvælastofnunar hafa á hverju ári sótthreinsað nokkra tugi veiðitækja sem komist hafa inn í landið eða borist með öðrum hætti, svo sem með skipum, einkaflugvélum eða í pósti. Með framangreindri breytingu geti Matvælastofnun falið umráðamönnum veiðistaða framkvæmd sótthreinsunar í samræmi við reglur sem stofnunin setur með það að markmiði að einfalda framkvæmdina, ná fram auknu hagræði fyrir alla aðila og vernda veiðivötn og ár m.a. með aðkomu umráðamanna veiðistaða sem hafa beina hagsmuni af slíkum sóttvörnum. Um er að ræða sambærilegt fyrirkomulag því sem verið hefur í nágrannalöndunum Noregi og Færeyjum, en við meðferð málsins kom fram að sú sótthreinsun sem hér um ræðir er þess eðlis að til hennar þarf aðeins aðstöðu til þrifa. Þá kom fram að Matvælastofnun sér ekkert því til fyrirstöðu að fyrirkomulagið verði að mestu óbreytt að öðru leyti, þ.e. að tollyfirvöld hafi með höndum eftirlit og áfram verði boðið upp á sótthreinsun á notuðum veiðibúnaði í Leifsstöð og Seyðisfjarðarhöfn. Með hliðsjón af framangreindu leggst meiri hlutinn ekki gegn þessari breytingu en ítrekar mikilvægi þess að innfluttur notaður veiðibúnaður sé sótthreinsaður fyrir notkun í veiði og að fyrir liggi vottorð því til sönnunar en að öðru leyti sé ekki gert ráð fyrir breyttu fyrirkomulagi á sótthreinsun veiðitækja í flughöfnum og innflutningshöfnum landsins. Leyfi til veiða með dragnót. Með frumvarpinu er lagt til að veiðar með dragnót verði heimilar í allri fiskveiðilandhelgi Íslands en nú gildir að veiðar innan 12 sjómílna frá viðmiðunarlínu eru háðar leyfi Fiskistofu, samanber 5. og 6. gr. laga nr. 79/1997. Meiri hlutinn telur að á grundvelli gildandi laga sé hægt að einfalda framkvæmdina. Þannig megi með breytingu á reglugerð mæla fyrir um að sérveiðileyfi til dragnótaveiða geti gilt til lengri tíma en eins árs í senn, t.d. með því að láta sérveiðileyfi gilda jafn lengi og skip hefur leyfi til veiða í atvinnuskyni. Því telur meiri hlutinn ekki þörf á að breyta lögum til að einfalda stjórn dragnótaveiða og leggur til að a- og c-liður 1. gr. falli brott. Kæruheimild vegna ákvarðana Fiskistofu. Með breytingum sem lagðar eru til í 25. og 26. gr. frumvarpsins á lögum um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, nr. 37/1992, verður úrskurðarnefnd um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla lögð niður og í staðinn verður heimilt samkvæmt lögunum að kæra ákvarðanir Fiskistofu til ráðuneytisins. Lagt er til að kveðið verði á um kæruheimild og kærufrest aðila vegna ákvarðana Fiskistofu um álagningu gjalds tvívegis, bæði í 3. mgr. 7. gr. og 8. gr. laganna, samanber 25. og 26. gr. frumvarpsins. Í ljósi þess leggur meiri hlutinn til að aðeins verði mælt fyrir um almenna kæruheimild og kærufrest vegna ákvarðana Fiskistofu um álagningu gjalds í 8. gr. laganna, samanber 26. gr. frumvarpsins. Jafnframt verði orðalagi ákvæðisins breytt og í stað orðsins kærandi komi orðið aðili, til samræmis við þá breytingu að leggja fyrrgreinda úrskurðarnefnd niður. Við meðferð málsins kom fram að með því að fella brott lög um að miða við gullkrónur sektir fyrir landhelgisbrot, nr. 4/1924, muni sektarheimild í 1. mgr. 10. gr. laga um hvalveiðar, nr. 26/1949, sem vísar til framangreindra laga, falla niður. Meiri hlutinn leggur því til að fallið verði frá því að fella á brott lög nr. 4/1924 að svo stöddu. Að lokum leggur meiri hlutinn til minni háttar breytingar til leiðréttingar og lagfæringar. Þeim breytingum er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingu sem er að finna í nefndarálitinu. Hér á þessu skjali er tæknileg útfærsla á þeim breytingum sem lagðar eru fram og læt ég ógert að lesa þær allar upp. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifaði undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Að öðru leyti skrifa undir þetta nefndarálit hv. þingmenn Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður nefndarinnar, Halla Signý Kristjánsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins, Ólafur Ísleifsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir, Sigurður Páll Jónsson og sá er hér flytur málið, Ásmundur Friðriksson.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta neitt sérstaklega langt. Mig langaði bara að koma hér upp til að vekja athygli þingheims á því sem snýr að lögum um að miða sektir fyrir landhelgisbrot við gullkrónur. Þetta er mál sem lætur lítið yfir sér og eflaust er jafnvel hægt að gleðjast yfir því að enn þá séu til lög sem miða við gullkrónur. Eflaust hefur fólk hugsað að það væri nú sök sér að fella þetta úr gildi enda kannski ekkert alveg ljóst hvað gullkrónur eru í dag, eins og fram kemur í ágætri fyrirspurn frá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í síðustu viku. Ástæðan fyrir því að ég vildi vekja athygli á þessu máli er hins vegar að þetta sýnir svo vel hvað það skiptir miklu máli að þingheimur sé vel vakandi yfir þeim málum sem koma til þingsins. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson benti mér einmitt á að þetta gæti verið vandamál því að það vill svo til að einu lögin sem þessar ágætu gullkrónur tengjast eru sektarákvæði í hvalveiðilögum þannig að það má de facto segja að ráðherra hafi lagt til að fella úr gildi sektir við brotum á hvalveiðum, sem er náttúrlega stórmál. Vonandi og líklega var þetta nú bara vangá. Það breytir því ekki að ég held að það hafi verið mjög mikilvægt að nefndin hafi fylgt þessu eftir og fengið þessar upplýsingar. Ég held að það hafi ekki verið, eins og kemur fram í nefndarálitinu, vilji nefndarinnar að fella þetta niður. Og ég bara fagna því að meiri hlutinn leggi þetta til. Í rauninni má segja að þetta sé líka ágæt áminning um mikilvægi nefndarstarfanna og að nefndarstörfin séu vönduð, að vandað sé til verka. Ég vildi, herra forseti, kannski fyrst og fremst koma hingað upp til að vekja athygli á akkúrat því. Vonandi verður þetta hvatning sömuleiðis til þingheims um að vanda líka til verka í málum sem láta lítið yfir sér en skipta gríðarlega miklu máli ef of langt er gengið. Ef þetta hefði t.d. orðið að lögum hefðum við getað lent í vandræðum með að sekta fyrir hvalveiðibrot sem er, a.m.k. að mínu mati og að mati nefndarinnar, ekki ásættanlegt. Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta. Ég ætla bara að láta þetta duga.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2020, samanber lög nr. 36/2020, frá meiri hluta fjárlaganefndar. Frumvarpið er að finna á þskj. 1488 og nefndarálit á þskj. 1771. Fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytisins komu fyrir nefndina og kynntu frumvarpið og jafnframt kynntu fulltrúar frá ráðuneytinu sviðsmyndir um væntanlega afkomu og skuldastöðu ríkissjóðs á þessu og næsta ári. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa félagsmálaráðuneytisins og fulltrúa frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Þá fundaði nefndin með fulltrúum Ríkisendurskoðunar um skýrslu um hlutastarfaleiðina sem tengist efni frumvarpsins. Þá fundaði nefndin með umsagnaraðilum frá Alþýðusambandi Íslands, Samtökum iðnaðarins, Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu, Öryrkjabandalagi Íslands, Sambandi íslenskra kvikmyndaframleiðenda og Samtökum iðnaðarins. Fulltrúar samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins komu á fund nefndarinnar sem og fulltrúi frá Bændasamtökum Íslands. Hér er um að ræða þriðja frumvarp til fjáraukalaga það sem af er þessu ári og er það út af fyrir sig sérstakt og dæmi um þær fordæmalausu aðstæður sem uppi eru og hversu knýjandi er að bregðast hratt við. Við höfum á skömmum tíma fjallað um, farið með í gegnum þingið og samþykkt fjölmargar aðgerðir sem í mörgum tilfellum kalla á aukin útgjöld og í einhverjum tilvikum heimildir til handa ráðherra til ýmissa ráðstafana, samanber 5. og 6. gr. heimildir. Í þessu frumvarpi, eins og í fyrri tveimur fjáraukalagafrumvörpum, er fyrst og fremst verið að gera tillögur um að veittar verði auknar fjárheimildir vegna ákvarðana stjórnvalda um afmarkaðar og tímabundnar ráðstafanir til að bregðast við efnahagslegum áhrifum Covid-19 heimsfaraldursins. Ég held að það megi fullyrða, virðulegi forseti, að ekki er um að ræða síðasta fjáraukalagafrumvarpið á þessu ári. En vissulega líður tíminn og við horfum fram veginn. Það er stutt í að við förum að fjalla um og vinna með endurskoðaða ríkisfjármálastefnu, ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára og fjárlagafrumvarp fyrir árið 2021. En það þarf í það minnsta einn fjárauka til og þar má gera ráð fyrir fjárheimildum vegna aukins atvinnuleysis og annars kostnaðar sem tengist heimsfaraldri að því marki sem rúmast ekki innan almenns varasjóðs. Samtals nema tillögur um auknar fjárheimildir tæpum 65,2 milljörðum kr. Umfangsmestu útgjaldaheimildirnar tengjast vinnumarkaðsúrræðum. Annars vegar eru 34 milljarðar kr. sem er framlenging á hlutabótaleið, þ.e. greiðslu atvinnuleysisbóta samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Um minnkað starfshlutfall er fjallað í sérstöku frumvarpi á þskj. 1128 og um framlengingu hlutabótaleiðarinnar á þskj. 1427. Hins vegar er um að ræða 27 milljarðar kr. vegna greiðslu á hluta launa á uppsagnarfresti og er um það sérstaklega fjallað í frumvarpi á þskj. 1424. Auk þessara tveggja vinnumarkaðsúrræða eru í þriðja lagi lagðir til rúmir 2 milljarðar kr. vegna endurgreiðslna til kvikmyndagerðar á Íslandi. Í fjórða lagi eru 2 milljarða kr. greiðsla launa til einstaklinga sem sæta þurftu sóttkví vegna faraldursins og um það er fjallað í sérstöku frumvarpi á þskj. 1131. Þá er lögð til heimild til handa ráðherra til að leggja allt að 650 millj. kr. stofnframlag í Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóð, um það er fjallað í sérstöku frumvarpi á þskj. 1219, og allt að 500 millj. kr. til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins vegna veitingar sérstakra mótframlagslána til sprotafyrirtækja sem orðið hafa fyrir tímabundnum skakkaföllum vegna heimsfaraldursins. Um það er fjallað í sérstöku frumvarpi á þskj. 1490. Virðulegi forseti. Það vill stundum gleymast að ekki hafa neinar ráðstafanir verið gerðar um eiginlegar breytingar á gildandi fjárlögum og standa þau í raun óhögguð en útgjaldaheimildir fjárlaga ársins 2020 nema rúmum 1.004 milljörðum kr. Við höfum síðan aukið við útgjaldaheimildir með tvennum fjáraukalögum og að þessu frumvarpi meðtöldu hækka þær samtals um 103 milljarða, eða um rúmlega 10% frá gildandi fjárlögum, og nema þá samtals 1.107,5 milljörðum kr. Nefndin fékk sérstaka kynningu á skýrslu ríkisendurskoðanda um hlutastarfaleiðina. Þá fékk nefndin kynningu á sviðsmyndum sem unnið er eftir í fjármála- og efnahagsráðuneytinu um afkomu- og skuldahorfur ríkissjóðs í tengslum við frumvarpið og þær ráðstafanir sem við höfum fjallað um í fyrri fjáraukalögum, auk annarra ráðstafana sem koma fram á tekjuhlið og hafa komið til umfjöllunar í öðrum nefndum og í öðrum frumvörpum. Þegar áhrif af auknu atvinnuleysi og lægri skattheimtu, sem við köllum sjálfvirka sveiflujöfnun, bætast við þá stefnir í um 250 milljarða kr. lakari afkomu en áætlað var í fjárlögum og 110 milljarða kr. halla á næsta ári. Mikilvægt er að ráðstafanir í ríkisfjármálum á næstu árum miði að því að koma fjármálum hins opinbera í sjálfbæran farveg en standa um leið vörð um velferðarkerfið og samneysluna. Skuldir ríkissjóðs eru lágar, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu í samanburði við flest önnur ríki. Við erum því í færum til þess að fjármagna hallarekstur með lántökum og ríkissjóður stendur sterkt að þessu leyti og ætti að geta gefið sér tíma, um leið og við stöndum vörð um velferðina, til að ná aftur jafnvægi. Meiri hlutinn vekur athygli á því að nær allar breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu tengjast öðrum þingmálum þar sem efnisleg umræða hefur átt sér stað. Á það við um framlagningu hlutabótaleiðar, greiðslu launa á uppsagnarfresti, launagreiðslur í sóttkví og stofnfjárframlag til Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóðs sem og til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins, svokallaðrar Stuðnings-Kríu. Aðeins er tillögu um 2,1 milljarð kr., til að mæta auknu umfangi endurgreiðslna vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, ekki að finna í sérstöku frumvarpi. Endurgreiðsluhlutfall miðast við 25% af framleiðslukostnaði og þau sjónarmið komu fram hjá umsagnaraðilum að hækkun á því hlutfalli kynni að styrkja samkeppnisstöðu greinarinnar. Meiri hlutinn bendir á að þörf er á endurskoðun laganna í heild, eins og m.a. hefur komið fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurgreiðslukerfið, og telur í því sambandi vel koma til greina að endurskoða endurgreiðsluhlutfallið til hækkunar. Samtals er gerð tillaga um 2.120 millj. kr. viðbótarfjárheimild á þessum lið sem mætir öllum þegar gefnum vilyrðum. Í frumvarpinu eru gerðar tillögur um að heimilt sé að leggja allt að 650 millj. kr. stofnframlag í Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóð. Fjallað er um sjóðinn í sérstöku frumvarpi þar sem nánar er kveðið á um hlutverk sjóðsins og framkvæmd fjárfestinga hans. Frumvarpið byggist á tillögum sem komið hafa fram á síðustu árum, m.a. í nýsköpunarstefnu sem birt var á síðasta ári. Einnig er gerð tillaga um að leggja allt að 500 millj. kr. í Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins sem hefur það hlutverk að fjárfesta í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Ætlunin er að nýta framlagið til þess að veita mótframlagslán til sprotafyrirtækja, gegn framlagi fjárfesta til viðkomandi fyrirtækis. Þetta úrræði gengur undir nafninu Stuðnings-Kría. Um er að ræða nánari útfærslu á 1.150 millj. kr. stofnframlagi sem samþykkt var í fyrri fjáraukalögum til að efla vöxt og samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og stuðla að virku fjármögnunarumhverfi fyrir sprota- og nýsköpunarfyrirtæki. Undirbúningur að Stuðnings-Kríu er þegar hafinn í samvinnu við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins og miðað við að aðgerðin geti komið til framkvæmda í sumar. Meiri hlutinn telur þetta úrræði mjög mikilvægt til að sporna við efnahagssamdrættinum og leggur til að framlagið miðist við allt að 700 millj. kr. Greiðsla stofnfjárframlagsins er þó háð eftirspurninni og greiðslur til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins verða í samræmi við eftirspurn og samþykkt lán hverju sinni upp að 700 millj. kr. hámarkinu. Ég vil taka það fram hér, virðulegur forseti, að um það var nokkur sátt í nefndinni að mæta þessu í efri mörkunum. Það kom fram að áætluð eftirspurn væri á bilinu 500–700 milljónir og fjárheimildarbeiðnin upp á 500 milljónir. Þetta mál var í sérstöku frumvarpi og um það var fjallað í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Ég myndi segja að vilji nefndarmanna hafi sömuleiðis staðið til að passa upp á að úrræðið næði tilætluðum árangri, að sú staða kæmi ekki upp að það vantaði upp á fjárheimildina og að fjárhæðirnar væru þá bútaðar niður í minni skammta ef þörfin væri meiri. Fyrir nefndina komu Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu sem kynntu erindi sitt um kostnað vegna Covid-aðgerða. Aldraðir eru einn viðkvæmasti hópur fólks fyrir alvarlegum afleiðingum af Covid-veikindum. Hjúkrunarheimili fengu tilmæli um aðgerðir til að vernda heimilismenn sína og gripu til umfangsmikilla ráðstafana. Aðgerðirnar skiluðu mikilvægum árangri. Aðgerðir og framkvæmd var á ábyrgð heimilanna. Samtökin hafa gert greiningu á kostnaði og umfangi aðgerðanna. Meiri hlutinn tekur undir að aðgerðirnar hafi skilað árangri í baráttunni gegn Covid. Kostnaður heilbrigðiskerfisins vegna Covid-aðgerða verður tekinn til skoðunar í fjárauka að hausti. Meiri hlutinn leggur til að við undirbúning frumvarps til fjáraukalaga að hausti verði horft til reksturs hjúkrunarheimila á yfirstandandi ári. Metið verði hvort tilefni sé til þess að koma til móts við hjúkrunarheimilin með auknum fjárframlögum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Til umfjöllunar í atvinnuveganefnd sem við tókum fyrir hér fyrr í dag, virðulegi forseti, er frumvarp um nýjan sjóð, Ferðaábyrgðasjóð. Sjóðnum er ætlað að bregðast tímabundið við neikvæðum áhrifum kórónuveirufaraldursins á starfsemi skipuleggjanda eða smásala og þannig tryggja hagsmuni neytenda. Megininntak frumvarpsins varðar endurgreiðslur til ferðamanna vegna pakkaferða, sem koma átti til framkvæmdar á tímabilinu frá 12. mars til og með 30. júní 2020 en var aflýst vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna vegna heimsfaraldurs Covid-19. Þannig var frumvarpið kynnt en ég hygg að lagt hafi verið til að það yrði framlengt í það minnsta í einn mánuð. Ef ferðamenn hafa ekki fengið endurgreiðslu frá skipuleggjendum eða smásölum geta þeir beint kröfu að Ferðamálastofu um að sjóðurinn endurgreiði þeim þær greiðslur sem þeir eiga rétt á til endurgreiðslu samkvæmt ákvæðum laganna. Skipuleggjendur eða smásalar sem hafa endurgreitt ferðamönnum vegna pakkaferða geta einnig beint kröfu að Ferðamálastofu um að sjóðurinn endurgreiði þeim þær greiðslur. Ferðamálastofa fer með umsýslu sjóðsins og mun taka ákvörðun um hvort skilyrði séu til að greiða ferðamanni eða skipuleggjanda eða smásala úr sjóðnum samkvæmt kröfu hans. Ferðamálastofa er ekki bundin af kröfugerð ferðamanns eða skipuleggjanda eða smásala við ákvörðun um greiðslu úr sjóðnum til hans. Sé ákvörðun tekin um endurgreiðslu til ferðamanns úr sjóðnum á grundvelli kröfu hans mun á móti stofnast krafa sjóðsins á hendur viðkomandi skipuleggjanda eða smásala sem nemur þeirri fjárhæð sem sjóðurinn hefur greitt. Lagt er upp með að skipuleggjandi eða smásali endurgreiði sjóðnum til baka á allt að sex árum og skal krafan bera vexti sem byggjast á markaðsforsendum. Skilyrði vegna endurgreiðslu úr sjóðnum eru nánar útfærð í sérstöku frumvarpi. Meiri hlutinn leggur til breytingar á 5. gr. fjárlaga um lántökur og 6. gr. um sérstakar heimildir í því skyni að heimila ríkissjóði að fjármagna Ferðaábyrgðasjóð og heimila sjóðnum að greiða ferðamönnum kröfur og á móti að innheimta lán frá skipuleggjenda eða smásala pakkaferða. Nú er það, virðulegi forseti, nokkuð rúmt áætlað hvað þurfi mikla fjármuni í þetta úrræði. Ég hygg að nefndin þurfi ekki að bregðast við því þó að tímabilið verði lengt við þær alvarlegu aðstæður sem ferðaþjónustan glímir við. Ef við förum sirka ár aftur í tímann, þegar rekstur flugfélags stöðvaðist hér og það varð gjaldþrota, kom upp galli í pakkaferðalöggjöfinni, við getum orðað það þannig, þar sem margir ferðaskipuleggjendur lentu í hremmingum. Ég held því að óhjákvæmilegt hafi verið að taka á þessari alvarlegu stöðu, eins og hér er verið að gera. Staða loðdýrabænda kom til umræðu í nefndinni. Í október síðastliðnum skilaði starfshópur skipaður af samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skýrslu um greiningu á framtíðarhorfum í minkarækt. Þar kemur m.a. fram að minkarækt hefur hagstætt kolefnisfótspor og dregur verulega úr losun gróðurhúsalofttegunda með fullnýtingu á hráefnum sem annars yrði að urða. Á þessu ári hefur heimsfaraldur kórónuveiru haft þau áhrif á þessa atvinnugrein að algjört tekjufall hefur orðið þar sem uppboðum á skinnum hefur verið frestað. Beinir meiri hlutinn því til viðeigandi ráðuneyta að ljúka útfærslu einstakra tillagna skýrslunnar á þessu ári. Í nýlegri úttekt Byggðastofnunar um áhrif niðursveiflu í ferðaþjónustu á atvinnuástandið á landsbyggðinni er leitast við að draga fram ólíka stöðu sveitarfélaga vegna samdráttar í ferðaþjónustu. Fjölmörg sveitarfélög hafa orðið fyrir miklu tekjufalli vegna samdráttar í ferðaþjónustu. Í fjáraukalögum sem samþykkt voru í maí var veitt 250 millj. kr. framlag til Suðurnesja og ráðuneyti sveitarstjórnarmála leiðir aðgerðaáætlun til að nýta þá fjármuni. Þau sex sveitarfélög sem koma fram í þessu frumvarpi eru Skútustaðahreppur, Sveitarfélagið Hornafjörður, Skaftárhreppur, Mýrdalshreppur, Rangárþing eystra og Bláskógabyggð og eiga það sammerkt að niðursveiflan kemur sérstaklega illa við þau. Starfshópur á vegum sveitarstjórnarráðherra er að meta stöðu sveitarfélaganna frekar og heildrænt og möguleg úrræði. Ráðgert er að tillögur liggi fyrir í júlí. Mun þá liggja betur fyrir hvort frekari stuðning þurfi til við atvinnulíf og samfélag vegna þessara tímabundnu aðstæðna og hvers konar aðgerðir væru þá heppilegar í því sambandi. Meiri hlutinn gerir tillögu um samtals 150 millj. kr. framlag til þessara sex framangreindu sveitarfélaga. Hér er jafnframt gerð tillaga um að við 5. gr. fjárlaga fyrir árið 2020 bætist nýr liður, 8. töluliður, um heimild fjármála- og efnahagsráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, til að heimila Ferðaábyrgðasjóði, sem er í vörslu Ferðamálastofu, að greiða kröfur vegna endurgreiðslu pakkaferða sem nema allt að 4.500 millj. kr. Þetta er nokkuð rúmt og á rúmu bili þannig að ég hygg að þrátt fyrir, eins og ég held, að standi til að lengja þetta tímabil þurfi ekki viðbótarheimild til enda stofnist í því sambandi krafa á hendur skipuleggjendum eða smásölum. Þá er samhliða gerð tillaga um að við 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2020 bætist nýr liður, 7.36, sem veitir fjármála- og efnahagsráðherra heimild til að veita allt að 4.500 millj. kr. framlag til Ferðaábyrgðasjóðs. Jafnframt er lögð til sú breyting á lið 7.35 í frumvarpinu að veitt verði allt að 700 millj. kr. framlag til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins í stað 500 millj. kr. framlags sem gert var ráð fyrir, og skal greiðsla framlagsins vera í samræmi við eftirspurn og samþykkt lán hverju sinni upp að hámarkinu. Breytingartillögurnar er að finna á sérstökum þingskjölum sem ég ætla ekki að rekja frekar enda er gert grein fyrir þeim hér í nefndarálitinu og framsögu minni. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Jón Steindór Valdimarsson, hv. þingmaður og áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu með fyrirvara en aðrir hv. þingmenn sem undir álit meiri hluta rita eru Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Páll Magnússon og Steinunn Þóra Árnadóttir.
Virðulegi forseti. Nú er árið hálfnað og það er ekki komin ríkisreikningur fyrir árið 2019 enn þá. Það er fjallað aðeins í áliti meiri hluta um heildaráhrifin á stöðuna varðandi tekjuhlið og gjaldahlið og mögulegan halla á næsta ári og þessu ári. En ég velti því dálítið fyrir mér hvar, hvenær og hvernig, því að fjárlaganefnd hefur í rauninni ekki fengið greinargott yfirlit yfir þróun mála, áhrif einstakra aðgerða og þar fram eftir götunum. Ég velti fyrir mér hvort það sé kannski tímabært þegar það er verið að taka ákvarðanir um 70 milljarða í þessum fjáraukalögum að vita hvar við erum eiginlega stödd þegar allt kemur til alls. Hvernig er áætlunin í framhaldinu? Hvernig er áætlunin út úr þessu, upp úr holunni? Þegar ég sé fullyrt að ríkissjóður standi svo vel, skuldir séu lágar með tilliti til vergrar landsframleiðslu o.s.frv., þá horfi ég samt alltaf líka á samgönguáætlunina sem við erum að afgreiða hérna þar sem stendur að það sé fjárfestingarþörf í innviðum samgangna upp á 400 milljarða. Það er líka skuld. Hún er ekki reiknuð á sama hátt en hún er samt alveg jafn mikil skuld fyrir því, út af framkvæmdaleysi á undanförnum árum og skorti á ábata þar af og auknum viðhaldskostnaði og þess háttar. Viðhaldskostnaðurinn er vextir á þá skuld. Ég velti fyrir mér hvort það sé ekki tímabært að við förum að fá alvöruyfirlit yfir stöðuna eins og hún er í dag og hvernig við búumst við að þróunin verði á næstu árum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir mjög góða spurningu. Þetta er auðvitað stóra spurningin. Ég myndi segja að svipað og annars staðar í heiminum reyndum við fyrst þegar þetta skall á að fylgjast með öðrum. Við höfðum ekki mikið við að styðjast, hvað hægt væri að gera, og gátum ekki annað en fylgst með því sem aðrir voru að gera. Við fórum í að verja störf. Forgangurinn var sóttvarnir. Út frá því förum við fljótlega hlutabótaleiðina, laun í sóttkví. Við erum síðan að samþykkja fjárheimildir hér. Við reynum að koma sérstaklega til móts við ferðaþjónustuna þar sem fyrirtæki þurfa að komast í skjól og erum þar af leiðandi að greiða fyrir uppsagnir. Svo eru fjölmargar aðrar aðgerðir sem kannski hafa áhrif til lengri tíma, eins og við sjáum birtast í þessu fjáraukalagafrumvarpi, sem eru nýsköpun. Fyrsta fjáraukalagafrumvarpið var mjög fjárfestingartengt. Það var fjárfestingarátak til að auka framkvæmdir, til að bregðast við atvinnuástandi. Hér var brugðist mjög hratt við og mjög í líkingu við það sem var gert annars staðar. Ég get tekið Norðurlöndin sem dæmi. Lykilatriðið hér er einmitt, eins og ég gat um í framsögunni, að við fengum að sjá þær sviðsmyndir sem fjármálaráðuneytið hefur verið að vinna eftir og þetta eru meira og minna sviðsmyndir sem hafa verið að birtast hjá Seðlabankanum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Svo er ekkert langt í það að við förum að horfa kannski inn í eitthvað sem má nærri kalla spár. [[Forseti hringir.]] Ég skal halda áfram með þetta svar í seinna andsvari því að ég er ekki fyllilega búinn að svara góðri spurningu hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Við urðum vitni að því og fengum fjármálaráð í heimsókn þar sem teknar voru saman aðgerðir fjármálaráða víðs vegar í heiminum þar sem slíkt fyrirkomulag er, þótt fyrirkomulag hérna sé pínulítið öðruvísi því að fjármálaráðið hefur ekki eins stórt hlutverk og í mörgum öðrum löndum. En á ýmsum öðrum stöðum var fjármálaráð eða einhverjar stuðningstofnanir með rauntímasviðsmyndagreiningu eða rauntímastöðu á þróuninni eins og hún lá fyrir hverju sinni. Við höfum fengið upplýsingar um stöðu mála með mjög brotnum hætti og mjög ónákvæma stöðu í rauninni yfir mismunandi málaflokka. Við erum að sjá núna t.d. að umsóknir í Háskóla Íslands, sem er með rúmlega 13.000 nemendur, eru 12.000. Hvað mun það þýða fyrir komandi fjárlög í haust? Það eru stuðningslán og brúarlán sem fara ekki til afgreiðslu. Það eru hlutabæturnar sem fóru langt fram úr áætlunum samkvæmt frumvarpinu sem var lagt fram á Alþingi. Allt þetta plúsast saman. Já, við erum að gera svipaða hluti og þjóðir í kringum okkur en við erum að afrita þá dálítið án þess að vita endilega hvaða árangri þeir eiga að skila, hvaða vandamálum þeir eru að mæta. Við erum einfaldlega að gera það sem aðrir eru að gera án þess að hafa nægilega góðar upplýsingar um það í rauninni hvaða árangri það fjármagn sem við erum að leggja í þetta á að skila. Við fáum ekki að vita það fyrir fram og eftir á þá kostar þetta allt í einu miklu meira en við var búist. Það er í svona ástandi sem maður spyr: Væri hægt að fá meiri upplýsingar?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að orða þetta svo vegna þess að það er mjög mikilvægt að fram komi að auðvitað vorum við ekki að fara í þessar aðgerðir af því að aðrir fóru í svoleiðis aðgerðir. Við fórum í tilteknar aðgerðir til að verja störf, verja efnahag heimila og fyrirtækja. Það vill svo til að upplýsingaflæðið er orðið þannig í dag að það er hægt á sama tíma að fylgjast með því sem aðrir eru gera og hvernig þeir gera það og það er vissulega til bóta. Ég er sammála því sem fram kemur í þessum skýrslum sem maður hefur fylgst með, til að mynda frá OECD sem hefur nánast verið með samtímaskýrslugjöf og mat á aðgerðum OECD-landanna og áhrifum. Það er mjög mikilvægt að við höldum uppi slíku upplýsingaflæði, gagnsæi og samtímaeftirliti á allar aðgerðir, hvert umfangið er og hverju þær skila. Mér fannst skýrsla ríkisendurskoðanda um hlutabótaleiðina dæmi um slíkt og ég held að við eigum að geta gert það. Það er búið að halda mjög vel til haga öllum kostnaði í heilbrigðiskerfinu. Við komum inn á það í nefndarálitinu að við fengum Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og þá er sanngjarnt að horfa til þess að þeir stóðu sig sannarlega mjög vel í sóttvörnum. Varðandi nemendur, af því að það blasir við að það er mikil ásókn í skólana, bæði framhaldsskólana og háskólana og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hefur komið fram opinberlega og sagt: Við tökum við öllum nemendum og við munum fjármagna það. Ég get bara tekið undir með hæstv. ráðherra að það eigum við að gera vegna þess að við þessar aðstæður er auðvitað mjög mikilvægt að fólk geti nýtt tímann [[Forseti hringir.]]til að mennta sig ef það hefur ekki atvinnu eða vill [[Forseti hringir.]]frekar atvinnuna. Við eigum að bjóða upp á þessi úrræði.
Herra forseti. Af hverju vill hv. þingmaður ekki hækka núna endurgreiðsluhlutfall vegna framleiðslu kvikmynda- og sjónvarpsgerðar á Íslandi?
Hæstv. forseti. Ég þakka spurninguna. Við ræddum þetta þó nokkuð og fengum gesti á okkar fund varðandi það. Þetta eru 25% í dag og við kölluðum eftir upplýsingum um það hvert hlutfallið væri annars staðar í heiminum. En hér hafa verið uppi áform um heildarendurskoðun á öllu þessu kerfi og fyrir liggur skýrsla frá ríkisendurskoðanda og það var okkar mat að það þyrfti að gerast í einhverju heildrænu samhengi, bæði endurgreiðsluhlutfallið og hvernig fyrirkomulagið væri á endurgreiðslum. Þess vegna varð niðurstaðan að nefndin hér legði ekki til hækkun á hlutfallinu að sinni.
Herra forseti. Ég held að nefndin, meiri hluti þingsins, sé hér að gera mistök. Hér er á ferðinni vannýtt tækifæri, eins og kom fram í meðförum þingsins, til að skapa störf og umsvif. Í rauninni er þetta eitt pennastrik. Með einu pennastiki getum við hækkað endurgreiðsluhlutfallið úr 25 í 35%. Það myndi hafa mikla efnislega þýðingu fyrir þetta sumar. Núna erum við á síðasta degi þingsins og þetta er síðasta tækifærið. Þetta eru gríðarleg vonbrigði því að ég hef áður séð hv. þingmenn meiri hlutans tala fyrir því að hér þurfi að efla kvikmyndagerð og við getum gert það núna. Við getum kallað eftir verkefnum sem vilja koma inn til landsins en endurgreiðsluhlutfallið stendur í þeim aðilum. Við höfum séð aðrar þjóðir vera að taka tímabundin skref hvað þetta varðar. Það er mikil samkeppni um að kalla til þessi verkefni. Þetta er svo mikil „win-win“ hugmynd, að hækka endurgreiðsluhlutfallið. Hér verður til list, hér verða til störf, hér verða til umsvif og umsvif á því sviði sem er núna að verða fyrir miklu höggi, hjá ferðaþjónustunni. Þetta kallar á umsvif á landsbyggðinni. Þetta kallar á nýtingu á hótelum, eftirspurn eftir veitingarekstri, leiðsögn, afþreyingu og flutningum. Allt þetta væri svo heppilegt núna, fyrir þetta sumar. Netflix gaf út sérstaka yfirlýsingu um að Ísland væri eitt af fáum tökusvæðum sem hægt væri að ráðast í núna. Þið getið ímyndið ykkur eftirspurnina sem verður eftir nýju sjónvarps- og kvikmyndaefni að ári liðnu. Markaðinn hungrar í efni. Þess vegna finnst mér svo sorglegt að meiri hlutinn sé ekki til í að fá þau verkefni til landsins sem hægt væri að gera með einu pennastriki. Í sjálfu sér fer ekki króna út úr ríkiskassanum fyrr en miklu fleiri krónur eru komnar í hann. Ég hef líkt kvikmyndaiðnaðinum við næsta Eyjafjallajökul. Við þurfum að búa til ferðamenn framtíðarinnar eins og Eyjafjallajökull gerði. Þetta hefði verið svo kjörið tækifæri fyrir okkur til að veðja á sjónvarps- og kvikmyndageirann. Þetta er geiri sem biður ekki um mikið en þetta er geiri sem býr [[Forseti hringir.]]beinlínis til peninga. Þess vegna eru það mikil vonbrigði að meiri hlutinn hafi ekki nýtt tækifærið og komið í þann leiðangur að hækka endurgreiðsluhlutfallið til að skapa umsvif, [[Forseti hringir.]]störf og skatttekjur sem fylgja í kjölfarið.
Hæstv. forseti. Áfram með endurgreiðsluhlutfallið. Ég hygg að allt það sem hv. þingmaður sagði í seinna andsvari megi styðja með rökum og sé rétt. En það er fleira sem kemur til þegar við erum í slíkri samkeppni heldur en bara endurgreiðsluhlutfallið. Við erum ekki eftirbátur allra þjóða þegar kemur að endurgreiðsluhlutfalli á kostnaði og við höfum svo margt annað og fleira upp á að bjóða. Við þurfum líka að skoða þetta í samhengi við þá eftirspurn sem er til staðar. Það kann að vera að kvikmyndagerðaraðilar vilji koma til Íslands þrátt fyrir að hlutfallið sé 25%, en ekki endilega 35%. Við eigum auðvitað ekki að gefa það frá okkur ef við erum sterk í samkeppni á öðrum sviðum, með náttúruna okkar og sóttvarnirnar og annað í þeim dúr. Þannig að það er ekki bara endurgreiðsluhlutfallið sem gildir. Miðað við þær upplýsingar sem við fengum þó þá erum við ekki lægst allra þjóða og blessunarlega höfum við hækkað þetta hlutfall, mig minnir að það hafi verið 14% þegar við fórum af stað fyrir einhverjum árum. Við höfum hækkað þannig að við höfum verið nokkuð samkeppnisfær. En ég vil taka undir með hv. þingmanni að við eigum að nýta alla mögulega samkeppnisþætti og þar með talið endurgreiðsluhlutfallið til að vera samkeppnisfær í þessu vegna þess að bara samantekt Hagstofunnar sýnir okkur hver ábatinn af því er og getur verið.
Herra forseti. Ég ætla ekki að vera mjög langorður. Ég er kannski farinn að hljóma eins og gömul plata en oft eru bestu plöturnar gamlar. Ég ætla hins vegar að draga fram nokkur atriði. Ég veit að við erum lúin eftir langan dag en mig langar bara aðeins að draga fram að við erum að ræða um 65 milljarða kr. fjárauka og það þarf kannski smáumræðu af hálfu okkar þingmanna. En ég skal ekki vera langorður því að margt af þessu hafið þið því miður heyrt ansi oft. Ég vona að ég nái einhvern tímann eyrum ykkar. Við sjáum að þetta er þriðji fjáraukinn. Allir þessir fjáraukar hafa í raun verið gagnrýndir af mjög mörgum, að þeir dugi ekki til að mæta þeim vanda sem íslensk heimili og atvinnulíf glíma við. Við erum að ganga inn í dýpstu kreppu í 100 ár. Við þurfum að hugsa stórt, við þurfum að hugsa stærra, við þurfum að vera róttæk, við þurfum að sýna djörfung í ákvarðanatöku. Hins vegar finnst mér vera hugmyndaleysi hjá ríkisstjórninni, eins og ég hef gagnrýnt. Við sjáum að 75% af öllum aðgerðum ríkisstjórnarinnar fara í raun og veru í tvær aðgerðir. 75% fyrir atvinnuleysisbætur annars vegar og hins vegar í niðurgreiðslu á launum á uppsagnarfresti. Þetta finnst mér ekki alveg boðlegt til að mæta því ástandi sem nú er í gangi. Einungis 5% af heildaraðgerðinni fer í nýsköpun. Ég hef vonandi haldið hér innblásnar ræður um að nýsköpun sé töfraorðið í kreppu. Við þurfum að gera betur, t.d. í kvikmyndaiðnaðinum, eins og varðandi Tækniþróunarsjóð. Ég veit að eitthvað hefur verið bætt í en það dugar ekki. Við þurfum að mæta þessari kreppu af meiri metnaði. Ég hef sömuleiðis kallað eftir því að hér verði sett fram sérstök fjárfestingaráætlun. Það vill svo til að ég var í þessum þingsal í síðasta hruni. Þá var sett á fót sérstök græn fjárfestingaráætlun til að skapa störf. Ég sé ekki nýju störfin sem hér er verið að skapa. Ég veit að ríkisstjórnin hefur verið í varnarbaráttu og rústabjörgun en sá tími er svolítið liðinn. Nú vil ég sjá framtíðarsýnina. Á hverju ætlum við að byggja hagkerfi framtíðarinnar? Atvinnuleysi hefur aldrei verið eins hátt í sögu Íslands, liggur við. Og það stefnir í að hækka með haustinu samkvæmt spám vegna þess að við sjáum litla atvinnusköpun af hálfu ríkisins. Ég hef kallað eftir margs konar atvinnusköpun, bæði í einkageiranum og hinum opinbera. Ég hef talað fyrir daufum eyrum hjá ríkisstjórninni hvað það varðar. Við þurfum að búa til störf en þá þarf að beita hinu opinbera með réttum hætti. Annað sem mig langar aðeins að flagga í þessari stuttu ræðu minni er að við þurfum að gæta þess sérstaklega hvernig hallanum verður mætt næsta vetur og næstu misseri. Það stefnir í mikinn halla á ríkissjóði. Í síðasta hruni fóru stjórnvöld hina svokölluðu blönduðu leið til að mæta minnkandi tekjum og auknum útgjöldum. Þá var reynt að hlífa velferðarkerfinu og menntakerfinu eins og kostur var. Og farið var í skattahækkanir. Þetta er umræða sem við eigum eftir að taka en við þurfum að mínu mati og Samfylkingarinnar að verja opinbera kerfið, verja opinberu þjónustuna fyrir þá sem reiða sig á hana, hvort sem það eru eldri borgarar, öryrkjar, námsmenn eða barnafólk o.s.frv. Það er ekki rétt að þessir hópar eigi að bera uppi hallann. Það er ekki rétt að þessir hópar eigi að fjármagna hallann. Mig langar að ítreka það að við getum líka tekið talsverðan tíma í að ná þessum halla niður. Það liggur ekki eins mikið á og síðast. Þá vorum við í gjörgæslumeðferð hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Það er ekkert svoleiðis í dæminu í dag. Þær skuldir sem ríkissjóður er að taka á sig eru fyrst og fremst innlendar skuldir. Hlífum kerfunum, hlífum þessum viðkvæmu hópum frekar en að kvitta upp á kalda hugmyndafræði hægri manna um að ná hallanum niður sem fyrst. Það þurfum við ekki að gera og eigum ekki að gera. En við þurfum að taka umræðuna um skatta. Við þurfum að finna hin breiðu bök. Hin breiðu bök er ekki að finna hjá námsmönnum og ungu fólki, öryrkjum og eldri borgurum. En hin breiðu bök má finna víða í samfélaginu og við þurfum að taka umræðuna um auðlindagjöld eins og ég hef ítrekað talað um. Ég ætla ekki að eyða mörgum orðum í að gagnrýna uppsagnarleiðina. Fulltrúi okkar í efnahags- og viðskiptanefnd gerði það þegar málið var afgreitt af hálfu þeirrar nefndar. Til að súmmera það aðeins upp hef ég langmestar áhyggjur af atvinnuleysi. Atvinnuleysi er hörmulegt fyrir þann sem lendir í því. Það er hörmulegt fyrir hagkerfið. Það er gríðarleg sóun fólgin í atvinnuleysi og við þurfum af öllum mætti að vinna gegn því. Við þurfum að búa til tækifæri og störf fyrir venjulegt fólk. Ég kvíði rosalega fyrir haustinu. Ég sé ekki þessi nýju störf verða til. Það fólk sem er búið að missa vinnuna, er að vinna uppsagnarfrestinn sinn eða er með tekjutengdar atvinnuleysisbætur sem það hefur einungis í þrjá mánuði í haust, er að detta á strípaðar bætur sem eru 290.000 kr. á mánuði. Þetta eru þúsundir íslenskra fjölskyldna. Ég skal lofa því að ekki einn einasti þingmaður treystir sér til að lifa á 290.000 kr. á mánuði. Ef svo er, af hverju látum við þá þann hóp gera það? Af hverju er tillaga Samfylkingarinnar og fleiri um að hækka atvinnuleysisbætur felldar hér ítrekað? Þetta eru samborgarar okkar. Af hverju erum við tilbúin að láta það fólk, fólk sem við þekkjum, fólk sem er hluti af okkar samfélagi, þurfa að lifa á 290.000 kr. á mánuði? Það gengur ekki í einu dýrasta ríki jarðar. Þetta þurfum við að bæta því að eitt það versta sem fólk getur lent í er að verða fyrir slíku tekjutapi og verða síðan atvinnulaust til lengri tíma. Fólk er með skuldbindingar, fólk er með börn á sínu framfæri, alls konar útgjöld og annað sem þarf að sinna en þarf að ná endum saman. Við getum ekki boðið Íslendingum, sem verða atvinnulausir í haust og eru orðnir atvinnulausir, upp á þau kjör sem við bjóðum atvinnulausum upp á. Ef ríkissjóður telur sig ekki hafa efni á því þá finnum við bara tekjurnar og það gerum við með sköttum. Ég segi það alveg hiklaust: Ef þið treystið ykkur ekki til að finna tekjurnar í ríkiskassanum þurfum við bara að finna þær og það gerum við með sköttum eða auðlindagjöldum. Ég er ekki að tala um að skattleggja millistéttina og hvað þá lágtekjufólk. En það er til hópur fólks sem á ansi mikið. Menn hafa oft heyrt mig fara með þessa rullu; 1% ríkustu Íslendinganna á meiri hreinar eignir en 80% landsmanna. Hin breiðu bök má því finna víða. Það er sérkennileg pólitík af hálfu ríkisstjórnarinnar að lækka veiðileyfagjöldin um helming eins og hér hefur verið gert á kjörtímabilinu, ef við lítum bara á hvernig þau voru í upphafi kjörtímabilsins og hvað þau eru núna. Ég ætla ekki að fara að rífast um hvað sé lækkun og hvað sé hækkun. Tölurnar tala sínu máli. Í ríkisfjármálasamhenginu, þar sem ríkiskassinn er með 1.000 milljarða, er því svo sannarlega borð fyrir báru til að mæta þeim hópi sem nú kreppir að, þessum atvinnulausa hópi sem upplifir þá erfiðleika sem felast í því að vera atvinnulaus. Síðan koma þessar efnahagslegu hremmingar sem eru okkur ekki boðlegar. Við erum tíunda ríkasta land í heimi. Hér er nóg til skiptanna ef pólitískur vilji er fyrir því. Þetta er brýning til kollega minna í Vinstri grænum, Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum. Við getum gert betur og við skulum gera betur varðandi þennan hóp.
Virðulegi forseti. Það kemur ekki á óvart að ríkisstjórnin skuli leggja áherslu á að bjarga hagsmunum fyrirtækja fremur en að senda bjarglínu til fátæks fólks. Stefna hennar hefur aldrei verið önnur. Þetta fjáraukalagafrumvarp snýst að stórum hluta um að ríkisstjórnin hvetur vinnuveitendur til að rjúfa ráðningarsamband við launþega sína. Aðferðafræðin er með ólíkindum þar sem skattgreiðendum er ætlað að greiða fyrir vinnuveitendurna laun launþegans í uppsagnarfresti. Þetta leiðir af sér stóraukið atvinnuleysi sem sannarlega er nóg fyrir, eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson benti svo réttilega á í ræðu sinni. Að sjálfsögðu verða stjórnvöld að axla ábyrgð á þessum fordæmalausu tímum en sú ábyrgð á einnig að ná til þeirra sem ekki síður eru hjálpar þurfi en fyrirtækin í landinu. Það má gera á ýmsa vegu og skila þannig miklum ábata og auknu öryggi til þeirra sem verða hvað harkalegast fyrir efnahagslegum áföllum vegna Covid-19. Enn og aftur sniðgengur ríkisstjórnin stuðning við þann samfélagshóp sem vísvitandi, virðulegi forseti, takið eftir, sem vísvitandi er haldið í fátækt og hefur svo verið um áratugaskeið. Því leggur 2. minni hluti til fjórar breytingartillögur við frumvarpið sem allar eru í þágu lágtekjufólks, góðgerðarsamtaka og geðheilbrigðismála. Tillögurnar krefjast ekki hárra útgjalda úr ríkissjóði með tilliti til allra þeirra gífurlegu fjármuna sem notaðir eru í björgunaraðgerðir vegna Covid-19 faraldursins, t.d. í þessum fjárauka sem er tæplega 70.000 millj. kr., hátt í 70 milljarðar kr. 2. minni hluti óskar einungis eftir ríflega 1,5% af þeirri upphæð til að hjálpa mjög mikið fólki sem virkilega er hjálpar þurfi. Það ætti ekki að vera mikill vandi fyrir okkar góðu ríkisstjórn að samþykkja þessar breytingartillögur í þágu þeirra sem mest þurfa á hjálp hennar að halda. Sá þingmaður sem hér stendur yrði sannarlega ekki hissa þó að þaðan væri litla hjálp að finna. Heildarkostnaður við tillögurnar sem 2. minni hluti kemur hér með er um 1,1 milljarður kr., 1.150 millj. kr. Í fyrsta lagi er það eingreiðsla til lífeyrisþega sem fá undir 300.000 kr. á mánuði. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson nefndi það þegar allir verða komnir á strípaðar atvinnuleysisbætur og fá ekki nema um 290.000 kr. á mánuði. Hver getur lifað á því, virðulegi forseti? Sá sem dregur fram lífið á því á í rauninni ekkert annað en það að reyna að draga fram lífið, ekkert annað. Hann getur ekki veitt sér neitt, akkúrat ekkert, hvorki sjálfum sér né börnunum sínum. Það er nákvæmlega þetta sem við erum að horfast í augu við núna. Öryrkjar og aldraðir finna ekki síður fyrir efnislegum áhrifum Covid-19 faraldursins en aðrir. Krónan hefur fallið um 17% frá áramótum og verðlag heldur áfram að hækka í samræmi við það. Áhrifin á tekjulága eru óumdeild þar sem svigrúm þeirra til að takast á við aukin útgjöld er ekkert, akkúrat ekki neitt. Það þarf ekki að minna á að þessir samfélagshópar eru skattlagðir í sárafátækt og hafa verið um árabil. Við ætlum ekki að rétta þeim almennilega bjarglínu og ég er ekki einu sinni að tala um almennilega bjarglínu, það er ekki einu sinni hægt að biðja um það. Maður biður alltaf um lágmarkið í von um að því verði einhvers staðar mætt. Til að vega upp á móti þeim erfiðleikum sem Covid-19 faraldurinn hefur lagt á herðar þeim aðilum, sem eru með undir 300.000 kr. á mánuði frá almannatryggingum, leggur 2. minni hluti til 100.000 kr. eingreiðslu, einskiptisaðgerðargreiðslu, sem renni frá Tryggingastofnun til þeirra sem búa við langverstu kjörin og hafa það lágar tekjur að þeir ná ekki þessum 300.000 kr. á mánuði. 2. minni hluti óskar eftir því að miðað verði við tekjuáætlun ársins 2020. Nákvæmlega þessi þáttur er, takið eftir, virðulegi forseti, langlangdýrasti pósturinn af breytingartillögum mínum og hann er upp á um 850 millj. kr. Hann nær til þess að styðja við um allt að 8.500 einstaklinga. Það munar um minna, virðulegi forseti, og þar tala ég af reynslu. Það er víst alveg óhætt að segja. Síðan höfum við ítrekað heyrt um þann vanda sem hefur verið á BUGL, barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Hugsa sér að við skulum vera þekkt fyrir það að andlega veik börn skuli vera á biðlista eftir læknishjálp og neyðarúrræðum. Á sama tíma og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur ítrekað furðað sig á fjölgun öryrkja gerir ríkisstjórnin ekkert til að draga úr þeirri meintu fjölgun, heldur þvert á móti viðheldur hún kerfi sem fjölgar öryrkjum jafnt og þétt. Vill 2. minni hluti sérstaklega benda á hóp barna sem býr við andlega og félagslega erfiðleika en fær ekki aðstoð við hæfi. Þessi börn eru tugum saman á biðlistum eftir faglegri meðferð. Það þarf nauðsynlega að efla meðferðarúrræði fyrir öll börn sem eru með geðræn vandamál. Það er mikilvægt að þau sem þurfa slík úrræði lendi ekki á biðlista eftir viðeigandi meðferð. Þetta snýst um að koma þeim börnum af stað út í lífið, að gera allt til að koma í veg fyrir að þau lendi á örorku til lífstíðar. Því er nauðsynlegt að efla meðferðarúrræði fyrir börn með geðræn vandamál og það strax. Því leggur 2. minni hluti til að framlög til barna- og unglingageðdeildar Landspítalans verði aukin um 100 millj. kr. Þessi börn eru líka ganga í gegnum Covid. Við höfum heyrt það staðhæft, bæði af lögreglu og félagsmálayfirvöldum, að í Covid-faraldrinum þegar allt var hér í hæstu hæðum og við héldum okkur mismörg heima, ýmist í sjálfskipaðri sóttkví til að verja sjálf okkur eða aðstandendur eða hreinlega vorum sett þangað, þá jókst ekki bara mjög svo mikið sala á áfengi heldur jókst heimilisofbeldi í rauninni líka mjög mikið, því miður. Hverjir skyldu nú aðallega vera fórnarlömb heimilisofbeldis? Það eru venjulega þeir sem eru minni máttar og það eru venjulega börn. Þó að hér snúist allt um pólitík, um meiri hluta og minni hluta, um ríkisstjórn og stjórnarandstöðu - og þegar verið er að úthluta fjármunum í hundruða milljarða vís, eins og verður á þessu ári en áætlað er að um 300 milljarðar fari til björgunaraðgerða og, eins og hæstv. fjármálaráðherra segir, hugsanlega um 200 strax á næsta ári, hugsanlega verða þetta um 500 milljarðar kr. á árunum 2020 og 2021 - þá get ég ekki skilið þá pólitík sem getur ekki samþykkt það sem við erum að tala um, 100 millj. kr. til að hjálpa börnum í geðrænum vanda, til að taka þau af biðlista, til að reyna að koma í veg fyrir að þau fari á örorku, til að koma þeim út í lífið. Mér er það algerlega fyrirmunað. Síðan er nauðsyn á algerum neyðarstuðningi til SÁÁ. Starfsemi SÁÁ hefur orðið fyrir mjög miklu fjárhagslegu áfalli vegna Covid-19 faraldursins. Sjálfsaflafé samtakanna hefur ekki skilað sér vegna þeirra sóttvarnaaðgerða sem grípa varð til vegna faraldursins. Afleiðingarnar eru alvarlegar fyrir alla þá áfengis- og vímuefnasjúklinga sem þurfa að leita sér hjálpar. Staðan er það alvarleg að meðferðarheimilinu Vík verður lokað í júlí, eins og hefur verið á undanförnum árum. Meðferðarheimilið á Vík hefur þurft að loka vegna fjárskorts sem í rauninni hefur aldrei verið þyngri biti en akkúrat núna þegar aldrei hafa verið fleiri sem þurfa á hjálpinni að halda, aldrei. Við vorum með samkomubann. Við vorum með alls konar takmarkanir þannig að þeir aðilar sem voru í bata eftir að hafa verið í meðferð, eftir að hafa fengið hjálp og eftir að hafa farið á Vík, gátu ekki farið á fundi. Þeir gátu ekki notað þau meðul sem þeim var í rauninni ráðlagt og uppálagt og þeir tilbúnir að nota til þess að reyna að halda sér frá vímunni og Bakkusi. Við getum hjálpað þessu fólki. Við getum gert svo miklu meira. Allt sem þarf er bara vilji. Vert er að geta þess að sjúkrahúsið Vogur er afeitrunarstöð og fyrsta skrefið í bataferli sjúklings, hin eiginlega uppbygging og meðferð, fer fram á Vík. Þess vegna er afskaplega dapurt að vita að nú er allt fullt af veiku fólki inni á sjúkrahúsinu Vogi, margt í fyrsta skipti, sem gjarnan og nauðsynlega hefði þurft að komast inn á Vík í sex vikur, en Vík var lokað 16. júní. Því hlýtur það að teljast kaldlynt af hálfu stjórnvalda að stíga ekki strax inn í þessa alvarlegu stöðu með auknum fjárframlögum á þessum erfiðu tímum og koma um leið í veg fyrir að veiku fólki sé neitað um lækningu. Í fyrri fjárauka sem við samþykktum að mig minnir 11. maí sl. voru 30 millj. kr. veittar til starfsemi SÁÁ. Það var liður í því að reyna að koma til móts við það að þeir hefðu ekki getað farið af stað með álfasöluna akkúrat út af nálgunarbanni og samkomubanni. Það var ekki hægt að labba hús úr húsi. Þær góðu fréttir voru að berast mér ekki alls fyrir löngu, bara fyrir nokkrum dögum, því að ég var nú alltaf að rífast og röfla um þetta í fjárlaganefnd, að þeir væru búnir að fá þessa fjármuni greidda, að þeir fjármunir hefðu skilað sér. Það á hins vegar ekki við um 50 milljónir sem áttu að fara inn á Vog og við samþykktum í fjárauka 2018 og ég röflaði ítrekað um allt árið í fyrra. Það var skýr vilji löggjafans, algjörlega skýr vilji. Ég held að við höfum öll verið sammála um það, aldrei þessu vant, að styðja þyrfti við rekstur SÁÁ. Við vissum að hátt í 800 sjúklingar væru á biðlista inn á sjúkrahúsið. Vilji okkar, bæði fjárlaganefndar og Alþingis, var sá að reyna að höggva á þá biðlista og reyna að koma fólki í fyrstu hjálp. En enn þá er þriðjungurinn ógreiddur. Mér er algjörlega fyrirmunað að skilja svona vinnubrögð, ég átta mig engan veginn á þeim. Við erum fjárveitingavaldið, við gefum grænt ljós á eitthvað, við viljum þó hjálpa, við viljum gera gagn. Og svo gerist það svona. 2. minni hluti leggur til að í þessum fjárauka verði fjárframlög til endurhæfingarþjónustu SÁÁ aukin tafarlaust um 100 millj. kr., burt séð frá öllum samningum samtakanna við Sjúkratryggingar Íslands, enda er hér um einskiptisneyðaraðstoð vegna Covid-19 faraldursins að ræða og ekkert annað. Fjórða tillagan hjá 2. minni hluta snýr að stuðningi við góðgerðarsamtök sem sinna matarúthlutunum. Nú þegar hefur atvinnuleysi á Íslandi náð sögulegu hámarki á lýðveldistíma og þótt lengra væri litið. Það hlýtur því að teljast afar mikilvægt að tryggja grunnþarfir fólks sem býr við fátækt. Það á enginn að þurfa að svelta þrátt fyrir það fordæmalausa ástand sem þjóðin gengur í gegnum, okkar ríka þjóð. Því leggur 2. minni hluti til að þær hjálparstofnanir sem sannarlega hafa staðið að því að gefa fátækum fjölskyldum að borða, eins og Fjölskylduhjálp Íslands, Mæðrastyrksnefnd og fleiri, fái strax úthlutað 100 millj. kr. til skiptanna. Fjárlaganefnd hafði einnig samþykkt að 25 milljónir færu í að styrkja hjálparsamtök sem gefa svöngu fólki að borða. Þetta var ákveðið á sama tíma og 30 milljónirnar áttu að fara til SÁÁ. Þetta var ákveðið 11. maí. Ég veit ekki um neinn sem hefur fengið af því eina einustu krónu. En ég veit að það eru svangir minkar í landinu. Ég veit að minkabúin þrjú, eða tvö eða hvað sem þau eru mörg, eru í vanda af því að þau hafa ekki getað selt á uppboði sín loðskinn. Og það er tengt við Covid, en það furðulega er að uppboðið fór heldur ekki fram í desember í fyrra þannig að kannski er nú eftirspurnin minni. 80 milljónir á að setja í það á þessu ári og 80 milljónir á að setja í það á næsta ári. 160 milljónir eiga að fara í það að hjálpa minkabændum að gefa minkunum sínum að borða. 2. minni hluti biður um 100 milljónir til að gefa fátækum börnum og fátækum Íslendingum að borða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni og formanni fjárlaganefndar fyrir framsöguna. Miðflokkurinn hefur stutt flestar tillögur ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum er snúa að því að lágmarka það tjón sem veirufaraldurinn hefur valdið. Ríkisstjórnin hefur að sama skapi hafnað öllum tillögum Miðflokksins og stjórnarandstöðunnar. Við höfum í Miðflokknum flutt margar góðar tillögur, t.d. um að mæta eldri borgurum í þessum faraldri. Allar tillögurnar hafa verið felldar, eins og ég sagði, og við teljum að það sé tilgangslaust að flytja slíkar tillögur aftur. Fögur orð um samráð eru sýndarmennska, því miður. Þessi fjárauki sem er til umræðu, fjáraukalög, er þriðja frumvarp ríkisstjórnarinnar vegna veirufaraldursins. Lagt er til að veitt verði samtals ríflega 65 milljarða kr. viðbótarfjárheimild, sem eru heilmiklir peningar, vegna einkum fjögurra þátta, þ.e. framlengingar á greiðslu atvinnuleysisbóta samhliða minnkuðu starfshlutfalli, greiðslu á launakostnaði á uppsagnarfresti, greiðslu launa einstaklinga sem sæta sóttkví og aukinnar endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar. Miðflokkurinn styður áform um aukinn stuðning við nýsköpun og rannsóknir og leggur áherslu á að markmiðið sé ávallt að fjölga störfum um allt land. Í frumvarpinu er lögð til heimild til handa ráðherra að veita allt að 650 millj. kr. framlag til Kríu, sem er nýstofnaður sjóður, og allt að 500 millj. kr. framlag til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins vegna veitingar sérstakra mótframlagslána til sprotafyrirtækja sem hafa orðið fyrir tímabundnum skakkaföllum vegna kórónuveirufaraldursins. Stóra málið, herra forseti, er fjölgun starfa. Atvinnuleysi er gríðarlega erfitt fyrir þá sem fyrir því verða og fjárhagslegt óöryggi veldur streitu og ýmsum öðrum vandamálum, ekki síst andlegum erfiðleikum, fyrir þá sem í því lenda sem hefur áhrif á fjölmargar fjölskyldur. Nauðsynlegt er að bregðast við því með öllum tiltækum ráðum og það á að vera forgangsmál á vegum stjórnvalda hverju sinni að vinna gegn atvinnuleysi. Það er nauðsynlegt að okkar mati að skoða hækkun og lengingu réttinda til tekjutengdra atvinnuleysistrygginga og hækkun grunnbóta. Þannig yrði framfærsla þessa stóra hóps sem nú er án atvinnu, og hann er svo sannarlega stór og fordæmalaus, að öllu leyti betur tryggð og fjárhagsáhyggjur og sú streita sem atvinnuleysi veldur minnkuð. Fólk yrði þá betur í stakk búið til að takast á við atvinnuleit, taka ákvarðanir um nám eða aðrar leiðir sem eru til þess fallnar að afla sér lífsviðurværis til framtíðar á þessum erfiðu óvissutímum. Verði frumvarpið samþykkt óbreytt hækka útgjöld ríkisins vegna fjáraukalaganna þriggja um rúmlega 103 milljarða kr. eins og komið hefur fram. Ljóst er að ríkissjóður verður rekinn með miklum halla og það er mikilvægt að aðgerðir ríkisstjórnarinnar stuðli að auknum efnahagsumsvifum en dragi ekki enn frekar úr þeim. En vandinn er mikill og hann á jafnvel eftir að aukast á haustmánuðum. Það er ekki síst mikilvægt að treysta fjárhagslega afkomu sveitarfélaganna enn frekar vegna þess að þau hafa svo sannarlega ekki farið varhluta af kórónuveirufaraldrinum. Það er ljóst að þau þurfa að standa straum af fjárhagsaðstoð til þeirra sem hafa misst vinnuna á komandi mánuðum, á haustmánuðum, og ég ætla að koma aðeins nánar að því á eftir. Við fögnum þessari leiðréttingu til handa kvikmyndagerð og vonumst til að það muni fjölga störfum. Margar breytingartillögur meiri hlutans teljum við vera jákvæðar. Ég vil staldra aðeins við þær 150 millj. kr. sem eiga að mæta þeim sex sveitarfélögum sem standa illa. Að sjálfsögðu fögnum við því en ég er ansi hræddur um að þetta úrræði verði að vera víðtækara og ná til fleiri sveitarfélaga. Jöfnunarsjóðurinn hefur orðið fyrir skertum tekjum. Það hefur áhrif á sveitarfélögin og nauðsynlegt er að mæta því með einhverjum hætti. Það er því á fleiri en einu sviði sem sveitarfélögin verða fyrir tekjutapi. Það er metatvinnuleysi samkvæmt nýrri þjóðhagsspá Hagstofu Íslands sem spáir því að atvinnuleysi verði umtalsvert á næstu tveimur árum. Horfurnar eru svipaðar og staðan var hér á árunum 2009–2011. Þessi nýja þjóðhagsspá, sem var birt fyrir skömmu, gerir ráð fyrir að atvinnuleysi verði að jafnaði 8,2% á árinu 2020 og gangi spáin eftir er um að ræða mesta atvinnuleysi sem nokkru sinni hefur mælst innan árs í lýðveldissögunni. Vandinn er gríðarlegur og stjórnvöld hafa kynnt ýmis úrræði til að takast á við versnandi atvinnuhorfur. Því miður hefur gallinn á þeim aðgerðum verið sá að þær hafa komið seint og illa til framkvæmda og sumar eru ekki enn komnar til framkvæmda. Á þeim tíma hefur dýrmætur tími tapast og verðmæti og verður að segjast eins og er, herra forseti, að það verður að gera bragarbót á þessu. Það er ljóst að hér hafa stjórnvöld, ríkisstjórnin, ekki skipulagt þessi úrræði nægilega vel að mínum dómi. Ég nefni brúarlánin, stuðningslánin sem dæmi. Þetta eru gríðarlega mikilvægar aðgerðir, eins og brúarlánin sem voru kynnt sem ein stærsta aðgerðin og eru rétt svo að komast til framkvæmda hér og nú og afar fá lán hafa verið veitt. Um þetta hefur verið fjallað. Að sama skapi með stuðningslánin, sem mörg fyrirtæki bíða eftir og geta ráðið úrslitum um það hvort fyrirtækin geti hreinlega haldið áfram starfsemi, þá bólar nánast ekkert á því úrræði enn sem komið er. Þetta er afar óheppilegt, herra forseti, og verður að segjast eins og er að það þýðir lítið að koma fram með svona aðgerðir og kynna þær með pompi og prakt á blaðamannafundi og síðan gerist ekkert í málunum vikum og mánuðum saman og á meðan blæðir fyrirtækjunum út. Ég vil koma aðeins aftur inn á sveitarfélögin sérstaklega vegna þess að það hefur komið fram að lítið samráð hefur verið haft við sveitarfélögin um þessar aðgerðir. Þau hafa orðið fyrir gríðarlegu tekjufalli og útgjaldaaukningu og það þarf sértækar aðgerðir fyrir sveitarfélögin, það er alveg ljóst. Það sem hér er lagt upp með er engan veginn nægilegt að okkar dómi. Stór og stöndug sveitarfélög eins og Reykjavíkurborg hafa komið fyrir fjárlaganefnd og lýst því yfir að nauðsynlegt sé að styrkja sveitarfélögin með óendurkræfum styrkjum. Þegar Reykjavíkurborg er farin að biðja um fjárhagsstuðning frá hinu opinbera þá sjáum við öll hvernig staðan er og alveg ljóst að það verður að mæta öllum sveitarfélögum hvað þetta varðar og hefur Samband íslenskra sveitarfélaga ályktað í þá veru. Ég nefndi tekjufall jöfnunarsjóðs en mikilvægt er að bregðast við því. Við megum ekki gleyma því að 80% af útsvarsstofni sveitarfélaganna eru laun. Atvinnuleysið, m.a. í Reykjavík, er hátt og snertir mikinn fjölda fólks og það er ljóst að því þarf að mæta með fjárhagsaðstoð þegar fram í sækir. Það er stór hópur fólks sem er búinn með réttindi til atvinnuleysisbóta. Atvinnuleysið var á uppleið fyrir veirufaraldurinn og það verður að hugsa til þessa fólks sem missti vinnuna fyrir veirufaraldurinn, þannig að vandinn er víðtækur. Áherslan á nýsköpun í þessum aðgerðum er að sjálfsögðu mikilvæg, nýsköpun skapar störf og verðmæti, en við teljum að hún dugi skammt í þessum efnum og verði að bregðast við því enn frekar. Ég ætla ekki að lengja þetta, herra forseti, en verð að segja að staðan er því miður á þann veg að ljóst er að það verður að bregðast enn frekar við. Ég fagna því að hv. þm. Willum Þór Þórsson og formaður fjárlaganefndar hefur boðað hér að það komi annar fjárauki á haustmánuðum og verði þar m.a. horft til hjúkrunarheimilanna. Ég held að það verði þar að horfa til sveitarfélaganna einnig. Það er ákaflega mikilvægt. Menn mega ekki missa sjónar á verkefninu. Það er ljóst að vandinn er mikill og hann fer vaxandi þegar snýr að atvinnumálum. Þar teljum við einfaldlega að ríkisstjórnin sé því miður engan veginn nógu vakandi yfir því og jafnvel úrræðalaus þegar kemur að því að fjölga störfum. Ég vil í lokin nefna breytingartillögur sem Miðflokkurinn flytur við þennan fjárauka. Eins og ég nefndi áðan þá höfum við flutt fjölmargar tillögur til að mæta þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir. Því miður hafa þær allar verið felldar og við teljum tilgangslaust að flytja þær aftur eins og t.d. hvað varðar leiðréttingu til eldri borgara, sem er ákaflega brýnt mál og nauðsynlegt að sá hópur verði ekki skilinn út undan. Breytingartillagan sem við leggjum fram núna snýr að 235 millj. kr. mótframlagi Íslands til Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins. Hér er um að ræða fyrsta áfanga í fimm ára framkvæmdaáætlun og um leið fyrsta framlag Íslands sem verður þá á þessu tímabili 1 milljarður og 175 millj. kr. Framlagið er einkum ætlað til stækkunar Helguvíkurhafnar. Hér er um mikilvægt verkefni að ræða sem utanríkisráðherra hefur lagt fram en ríkisstjórnin ekki komið sér saman um og utanríkisráðherra var gerður afturrækur með, sem er ákaflega dapurlegt vegna þess að þetta verkefni snýr að þjóðaröryggisstefnunni. Utanríkisráðherra hefur sagt að þetta samræmist þjóðaröryggisstefnunni þannig að við teljum að með því að falla frá því verkefni sem utanríkisráðherra lagði til þá sé ríkisstjórnin í raun að ganga gegn þjóðaröryggistefnunni. Þess vegna flytjum við þessa mikilvægu breytingartillögu, til að mæta fyrst og fremst þjóðaröryggisstefnunni og þeim skuldbindingum okkar sem okkur ber að fylgja í varnarsamstarfi okkar. Auk þess er tímapunkturinn góður vegna hins mikla atvinnuleysis á Suðurnesjum og hér er um að ræða mótframlag á NATO sem er þá allt að 14 milljarðar kr., sem utanríkisráðherra hefur upplýst um. Þessa breytingartillögu flytjum við í Miðflokknum við þennan fjárauka. Að lokum vil ég segja það, herra forseti, að Miðflokkurinn hefur boðið fram aðstoð sína í gegnum alla þessa fjárauka, flutt tillögur og talað því miður fyrir daufum eyrum ríkisstjórnarinnar. Við höfum brugðið á það ráð að auglýsa tillögurnar í fjölmiðlum til að koma þeim á framfæri þannig að við höfum verið öll af vilja gerð til að mæta þeim erfiðleikum sem við stöndum frammi fyrir. Því miður hefur ríkisstjórnin ekki sýnt því áhuga. Hún hefur fellt tillögur sem hún hefur síðan gert að sínum eftir á sem sýnir að það er ekki sama hvaðan tillögurnar koma, sem er miður vegna þess að við stöndum öll saman í þessari baráttu og þeim erfiðleikum sem við stöndum í til að vinna bug á þeim. Herra forseti. Ég verð að segja að lokum að mér finnst skorta í þessu fjáraukalagafrumvarpi það að bregðast við því gríðarlega atvinnuleysi sem við stöndum frammi fyrir. Þar finnst mér ríkisstjórnin vera úrræðalaus. Stóra verkefnið er að fjölga störfum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna og innlegg hans í umræðu um fjáraukalagafrumvarpið. Ég get tekið undir margt sem þingmaðurinn kom inn á og þau lokaorð að stóra verkefnið nú og fram undan er að mæta atvinnuleysi, skapa störf og koma í veg fyrir að hér verði langvarandi atvinnuleysi. Hv. þingmaður kom inn á að hér hefðu stjórnvöld farið í fjölbreyttar aðgerðir og dró fram í því tilliti tvö úrræði, stuðningslán og brúarlán. Ég vil meina að við höfum brugðist hratt við og með mjög fjölbreyttum úrræðum sem hafa nýst afar vel; gjaldfrestir, lokunarstyrkir, hlutabætur, laun í sóttkví, náms- og starfsúrræði, ýmiss konar félagslegar úrbætur í síðasta fjárauka til geðheilbrigðismála, laun í uppsögn og úrræði til að verja störf og atvinnustarfsemi. Stuðningslánin og brúarlánin eru mjög mikilvægur liður í því að aðstoða fyrirtæki í gegnum þessar hremmingar. Ég tek undir það með hv. þingmanni að bið eftir þeim er ekki æskileg, og það er miður, sérstaklega sem snýr að stuðningslánum. Ég vil nú meina varðandi brúarlánin að eins og þau voru byggð upp með ríkisábyrgð þá beri að leita allra annarra úrræða áður en leitað er í brúarlánin. Ég vil meina að það geti líka verið jákvæð skilaboð fólgin í því. Ég ætla í seinna andsvari að koma að stuðningslánunum, sem var hinn liðurinn sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og að fara yfir þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur lagt fram í þremur fjáraukalagafrumvörpum. Hér er til umfjöllunar síðasta frumvarpið í bili a.m.k. en hv. þingmaður boðaði viðbótaraðgerðir á haustmánuðum. Eins og ég sagði áðan í ræðu minni höfum við í Miðflokknum stutt þessar aðgerðir og lagt okkur fram um að koma með tillögur þannig að með því að styðja þessar aðgerðir tel ég þær að sjálfsögðu vera jákvæðar og til þess fallnar að lágmarka það tjón sem við stöndum frammi fyrir. Ég gagnrýni það hins vegar, og ég veit að hv. þingmaður er sammála mér í þeim efnum, að mikilvægar aðgerðir eins og stuðningslánin, sérstaklega stuðningslánin, hafa bara komið allt of seint til framkvæmda. Fyrir því liggja ekki haldbærar skýringar að mínu mati. Þessar aðgerðir eru gríðarlega mikilvægar, sérstaklega fyrir minni og meðalstór fyrirtæki, því að hver dagur er mjög erfiður í rekstri þegar engar tekjur koma inn og standa þarf við skuldbindingar. Ég veit til þess að fjármálastofnanir hafa haldið að sér höndum og hafa ekki viljað veita t.d. yfirdráttarlán til þessara fyrirtækja svo að þau geti staðið við skuldbindingar sínar. Svarið er einfaldlega að það sé verið að bíða eftir stuðningslánum. Hér er því vandamál sem verður að leysa. Þetta hefur haft þau áhrif að fyrirtæki hafa því miður lagt upp laupana á þessum síðustu metrum vegna þess að þau hafa ekki getað beðið. Ég held að hv. þingmaður sé sammála mér í því að á þessu verður að gera bragarbót og það strax og fá betri skýringar á því hvers vegna þetta hefur gengið svona hægt fyrir sig.
Hæstv. forseti. Já, að stuðningslánunum. Ég tek undir með hv. þingmanni að mikilvægt er að stuðningslánin eins og þau voru hugsuð skili sér. Ástæðan fyrir því að þau gerðu það ekki þá og þegar við samþykktum þau var einfaldlega sú að við vorum of stíf á skilyrðum. Um leið og við viljum vanda okkur og passa upp á að skilyrðin séu þannig að úrræðið nýtist sannarlega þeim sem þurfa á að halda, þá er hættan alltaf sú að skilyrðin verði of stíf. Í þessu tilviki var um að ræða fyrirtæki, fjölmörg fyrirtæki, sérstaklega í ferðaþjónustu, sem á þurftu að halda. Þegar þau lenda í hremmingum með gríðarlegu tekjufalli bjarga þau sér með yfirdrætti við sinn viðskiptabanka. Nú bjuggum við svo um hnúta að ekki mátti taka stuðningslán til að greiða niður önnur lán. Við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd erum að bregðast við því hér, þannig að á þeim tíma þar sem yfirdráttur var sannarlega til að bjarga sér í gegnum það, að það skapar sveigjanleika til að mæta þeim vanda sem upp kom. Hann sáum við ekki fyrir og vorum bara of stíf á skilyrðunum og það er miður. En við því er brugðist hér. Við vorum með það til umfjöllunar fyrr í dag. Virðulegi forseti. Svo get ég alveg tekið undir það með hv. þingmanni að við getum ekki kvartað undan því að ekki hafi verið góð samvinna um þær aðgerðir sem þó ráðist var í og hefur verið ráðist í með minni hluta, þrátt fyrir að minni hlutinn kvarti undan því að meiri hlutinn hafi ekki samþykkt allar þær breytingartillögur sem hafa komið fram samhliða.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er mjög jákvætt að verið sé að bregðast við þessu með yfirdráttinn, að fyrirtækjum verði gert heimilt að greiða hann upp með stuðningslánum. Það voru bara einfaldlega mistök að hafa ekki séð þetta fyrir í upphafi. Það eru fjölmörg fyrirtæki akkúrat í þeirri stöðu, að þau eru með yfirdrátt til að bjarga sér yfir nokkrar vikur til að geta staðið við skuldbindingar sínar í fullkomnu tekjufalli. Kröfurnar hér voru bara of stífar, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni. Og maður spyr hvort menn hefðu ekki átt að átta sig á þessu ferli þegar var verið að semja við fjármálastofnanir, bæði um brúarlán og stuðningslánin, að menn hefðu átt þá að átta sig á því strax að hér var bara gengið of langt. Ég verð að segja að það tók allt of langan tíma fyrir Seðlabankann að semja um þessi lán og þarna hefðu átt að kvikna aðvörunarljós, að eitthvað væri í þessu ferli sem væri ekki að skila sér og þess vegna ætti að bregðast hratt og vel við því, vegna þess að á þessum tíma hafa dýrmæt verðmæti og tími tapast. Það er eitthvað sem er mjög slæmt í þessu árferði þegar fólk og fyrirtæki treysta á það að stjórnvöld mæti þeim í þessum ófyrirséðu erfiðleikum. Þessi seinagangur og einhverjir hnökrar í þessu ferli gera það að verkum að þessi úrræði komast ekki nægilega hratt og vel til skila. Það er grundvallaratriði í þessu. Það er ekki það að menn haldi hér einhverja góða blaðamannafundi, kynni þessi úrræði og allt lítur þetta vel út, en svo þegar kemur að framkvæmdinni þá dregst þetta von úr viti sem veldur síðan tjóni.
Herra forseti. Það er komið hér að lokum umfjöllunar um fjáraukalögin. Ég hef hugsað mér að vera afskaplega stuttorður. Að þessu sinni mun ég ekki flytja neinar breytingartillögur við málið enda þekkjum við hvaða örlög þær fá. Það er margt ágætt í þessum fjárauka. Við í Viðreisn höfum stutt þau fjáraukafrumvörp sem hafa verið lögð fram og við munum halda því áfram. Sem fyrr teljum við ekki nóg að gert. Hins vegar vil ég sérstaklega benda á að það eru tvær tillögur í þessum fjárauka sem ég tel að séu þar ekki síst vegna atbeina okkar í Viðreisn. Það er annars vegar hækkun á framlagi til svokallaðrar Stuðnings-Kríu um 200 milljónir, en það tókst ágætt samkomulag um það í nefndinni og fyrir það ber að þakka, bæði í fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd og því ber að fagna. Síðan auðvitað það sem birtist hér í fjáraukanum, þó að það hafi ekki verið þar til efnislegrar umræðu, að nú hafa menn ákveðið að fara svokallaða Ferðaábyrgðasjóðsleið í staðinn fyrir inneignarleið en það er akkúrat leiðin sem Viðreisn hafði lagt til og bent á fyrir löngu. Ég ætla ekki að orðlengja þetta, það líður að kvöldi. Það væri hægt að segja margt. Margt af því hef ég sagt áður en ég ætla að hafa þetta stutt og læt þetta nægja.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um það að koma með auknar fjárheimildir í barna- og unlingageðdeild Landspítalans, BUGL. Við erum að greiða atkvæði um að koma til móts við börnin okkar sem eru á biðlistum eftir að fá stuðning vegna geðrænna vandamála. Við greiðum atkvæði með því að reyna að koma í veg fyrir fjölgun öryrkja eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur svo gjarnan bent á að er orðið allt of mikið af. Við erum að greiða atkvæði um gott mál. Ég skora á þingheim að sýna hvernig hann vill taka utan um börnin okkar sem eru í þeim vanda sem þau eru í dag og segja já, eins og ég geri.
Virðulegi forseti. Hér erum við áfram að greiða atkvæði um það hvort við getum kannski séð af hátt í 1,5% af þeim tæplega 70 milljörðum sem við erum að setja í björgunaraðgerðir í þessum þriðja fjárauka. Þetta snýr að einskiptisaðgerð fyrir fátækustu samfélagsþegna okkar, þá sem eru á almannatryggingum eingöngu og fá undir 300.000 kr. á mánuði. Þetta snýst um að aðstoða þá sem eru á biðlista eftir að komast inn á SÁÁ og þetta snýst um að veita fjármagn í að auka aðstoð til hjálparstofnana og um leið getu þeirra til að gefa svöngu fólki að borða. Um það snýst þetta mál. Ég segi já.