Herra forseti. Alþingi er gömul og virðuleg stofnun og mjög mikilvægur hlekkur í gangvirki lýðræðisins á Íslandi. Lýðræði krefst þess að við getum átt gott samtal hér á vettvangi Alþingis og að við getum líka veitt hvert öðru aðhald, að þingið veiti framkvæmdarvaldinu nauðsynlegt aðhald. Þess vegna er mjög mikilvægt að samtal hér á Alþingi geti farið fram með eðlilegum hætti. Nú er það svo að Alþingi, eins og allar aðrar stofnanir, fyrirtæki og heimili í landinu, hefur ekki farið varhluta af þeirri veiru sem ógnar samfélagi okkar núna. Það hefur að mörgu leyti tekist mjög vel hér á Alþingi að halda þinginu starfhæfu og þar höfum við öll hjálpast að. Ég bendi á þetta hér og nú vegna þess að lýðræðið getur verið býsna brothætt. Um það sjáum við mörg dæmi víða um heim og fylgjumst með því, sum með öndina í hálsinum, þessa stundina. Það sem ég vil draga fram er að við þurfum að halda okkar striki. Við þurfum að gæta þess að við getum haldið þinginu starfandi, lýðræðinu virku og við verðum að búa okkur undir það að við þurfum að takast á við þessi vandamál til lengri tíma. Við þurfum að vera alveg skýr á því öll saman að við ætlum að sjá til þess að þingið starfi og lýðræðið [[Forseti hringir.]]sé virkt hér á þessum vettvangi.
Virðulegi forseti. Árið 2020 hefur svo sannarlega sýnt okkur að kerfið svokallaða getur brugðist snögglega við óvæntum aðstæðum. Okkur sem hér störfum hættir samt til að einblína á það sem á eftir að gera og gleymum öll því sem vel er gert nú þegar. Það getur verið hollt að rifja upp. Hér langar mig að beina sjónum að félagslegum aðgerðum sem farið hefur verið í í kjölfar Covid undir öflugri forystu hæstv. félags- og barnamálaráðherra en með virkri aðkomu Alþingis þar sem þingmenn hafa lagt sig fram við útfærslu mála. Stjórnvöld hafa nú þegar notað rúmlega 22 milljarða í úrræði til að viðhalda ráðningarsambandi og tryggja afkomu fólks. Þar vegur hlutabótaleiðin þyngst en alls hafa yfir 35.000 launþegar hjá 6.600 atvinnurekendum fengið greiddar hlutabætur frá því að lögin voru samþykkt en gera má ráð fyrir að 79% þeirra séu enn í ráðningarsamning við vinnuveitanda. Laun hafa verið greidd í sóttkví og tímabundin sumarstörf fyrir námsmenn orðið til hjá ríki og sveitarfélögum. Framfærendur fatlaðra og langveikra barna gátu sótt um eingreiðslu vegna aukinnar umönnunar. Í vor voru settar 386 milljónir í ýmsar félagslegar aðgerðir, svo sem Hjálparsíma 1717, unnið var með Móðurmáli, samtökum um tvítyngi, að fjarkennslu og heimanámsaðstoð og upplýsingar um Covid gerðar aðgengilegar á ýmsum tungumálum. Eftirspurn eftir þessari þjónustu reyndist mikil. Þá voru ótal margar aðgerðir sem snúa sérstaklega að vernd heimila, vinnumarkaðsmálum, tómstundastarfi og innflytjendum sem ég kemst ekki til að fara yfir, en það er ljóst að þegar allir leggjast á eitt finnast leiðir til að koma okkur í gegnum Covid. Mörg þessara verkefna og aðgerða þarf svo að þróa áfram meðan Covid stendur yfir og sumar eru komnar til að vera, einkum þær sem snúa að viðkvæmum hópum.
Hæstv. forseti. Eitt af því sem við leiðum hugann frekar að við þær aðstæður sem við erum að kljást við er lýðheilsa. Lýðheilsa er fjölþætt og kallar á lausnir á öllum sviðum samfélagsins, og snýr að líkamlegu, félagslegu og andlegu heilbrigði. Þar eru forvarnir afar mikilvægar og auðvitað er maður hugsi yfir þeim afleiðingum sem það kann að hafa að stoppa allt íþrótta- og tómstundastarf barna og unglinga, eins og við höfum gert. Við eigum að reyna með ráðum og dáð að koma því starfi í gang sem fyrst. Um leið þakka ég og hrósa stjórnvöldum og skólafólki, ekki síst, fyrir að halda skólastarfi gangandi. Það er ómetanlegt og afar mikilvægt framlag til lýðheilsu. Ég vil nota tækifærið hér, virðulegi forseti, til að vekja athygli á skilaboðum Geðhjálpar um undirskriftasöfnun sem er í gangi um að setja geðheilbrigði í forgang. Ég vil um leið hnykkja á þeim aðgerðum sem miða að því að hlúa að geðheilbrigði. Þessi skilaboð eru mikilvæg, ekki síst á þessum tímum og minna okkur um leið á mikilvægi forvarnastarfs. Ég hef auðvitað ekki tíma hér, á þessum tveimur mínútum, til að fara yfir allar nýjar aðgerðir en allar eru þær góðar. Ég vil nefna heildarúttekt á umfangi og framkvæmd geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi sem er algerlega tímabær til að ná utan um málaflokkinn og tryggja samhæfingu ólíkra málefnasviða og í framhaldinu gagnsæi útgjalda og samspil við aðra þætti samfélagsins. Aukinn stuðningur og fræðsla til foreldra og aukin áhersla á þennan þátt í skólakerfinu og stofnun Geðráðs er mikilvægur liður í að fylgja eftir stefnumótun og aðgerðum á þessu sviði.
Herra forseti. Ég er með þráhyggju. Þráhyggju gagnvart vandaðri lagasetningu. Á lokadögum þings í vor barst Alþingi stórt mál er varðaði hlutdeildarlán og áttu þinginu að gefast tvær vikur til afgreiðslu þess stóra máls. Því lauk ekki í vor heldur var því frestað fram á stubbinn svokallaða og gáfust þá þrír, fjórir dagar til viðbótar til afgreiðslu málsins. Á vefmiðlinum Kjarninn hefur nú Borghildur Sölvey Sturludóttir arkitekt skrifað mjög áhrifamikla grein fagmanns sem ber yfirskriftina „Af ást til fagmennskunnar“. Ég vil leyfa mér að lesa hér upp úr greininni til að benda þingheimi á alvarleika málsins og ekki síst benda stjórnvöldum á alvarleika málsins þegar ráðherrar leyfa sér að bjóða Alþingi upp á þessi vinnubrögð. Ég óttast að það þing sem við erum á núna í vetur, kosningavetur, verði þar engin undantekning. Með leyfi forseta, segir Borghildur: „Þess vegna er það þyngra en tárum tekur taki að lesa yfir og gera sér grein fyrir áherslum og ég leyfi mér að segja algjöru metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar er kemur að uppbyggingasýn og íbúðarkaupum til handa borgurum þessa lands.“ Höfundur leyfir sér að segja að það frumvarp sem þarna var samþykkt vinni gegn og sé til höfuðs fagmennsku. Hún segir að við gerð frumvarpsins hafði verið leitað samráðs hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, Samtökum iðnaðarins og byggingaraðilum en ekki skipulagsfræðingum, ekki einu sinni Skipulagsstofnun, ekki arkitektum, ekki landslagsarkitektum. Nei, það var ekki leitað álits fagfólks í greininni. Þetta eru harkaleg skrif frá fagkonu í stéttinni, frá arkitekt. [[Forseti hringir.]]Ég vil líka benda þeim sem áhuga hafa á þessu máli að lesa umsögn Arkitektafélags Íslands við reglugerð ráðherra sem liggur núna á samráðsgátt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Mikil og ákveðin hryggðarmynd blasir við þegar við fylgjumst núna með niðurstöðum og eftirfylgni forsetakosninganna fyrir vestan, í vöggu lýðræðisins, þegar við sjáum hve viðbrögð núverandi forseta eru aum við einföldum, skýrum, lýðræðislegum reglum. Það hvernig sá forseti umgengst lýðræðið er ákveðin viðvörun til okkar. Þótt við séum í frekar litlu ríki, teljum okkur vera stóra þjóð náttúrlega en að einhverju leyti lítið land, þá skiptir hver rödd máli og það skiptir máli hvernig við bregðumst við, hvaða skilaboð við sendum. Ég hef fylgst með því hvernig aðrar ríkisstjórnir, til að mynda sú breska, hafa verið að bregðast við þeirri stöðu sem er núna og vissulega getum við Íslendingar tekið undir það að við getum unnið með hvorum einstaklingnum sem verður forseti. En það þýðir ekki það að við gerum ekki kröfu til þess að lýðræðisreglur séu virtar. Við sjáum nú í ríkari mæli einstaklinga komast til valda á grunni valdboðsstjórnmála. Sú mynd hefur að mínu mati birst okkur Íslendingum á síðustu fjórum árum undir stjórn Trumps og við sjáum þessa „Trumpara“ víða, líka í Evrópu. Við horfum þar til Póllands og til Ungverjalands, hvernig þeir einstaklingar og þau stjórnvöld umgangast eðlilegar lýðræðisreglur og mannréttindi ekki síst. Þá er brýnt og þýðingarmikið að íslensk stjórnvöld, hver sem þau eru hverju sinni, standi með lýðræðinu, að við stöndum með mannréttindum hvar sem er, hvenær sem er. Þess vegna finnst mér þýðingarmikið að þau skilaboð sem við Íslendingar sendum, hvort sem er vegna forsetakosninganna í Bandaríkjunum eða stjórnarhátta í þeim ríkjum sem ég nefndi [[Forseti hringir.]]hér áðan, séu ávallt með það að leiðarljósi að lýðræði og mannréttindi verði að virða og Íslendingar muni veita stuðning og aðhald til þess að svo verði.
Virðulegi forseti. Siðfræði lífs og dauða er titill bókar eftir Vilhjálm Árnason siðfræðing og fjallar um það þegar taka þarf erfiðar ákvarðanir í heilbrigðiskerfinu. Við búum nú við hörðustu sóttvarnaaðgerðir í lýðveldissögu Íslands, borgara- og mannréttindi, ferðafrelsi og atvinnufrelsi hafa verið og eru enn stórskert. Á opnum velferðarnefndarfundi í gærmorgun kom fram í máli Þórólfs Guðnasonar sóttvarnalæknis að bóluefni við Covid er ekkert endilega á næsta leiti og eins er ekkert víst að það verði eins áhrifaríkt og vonir standa til. Á sama tíma stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að þó nokkrar líkur eru á að það muni koma fleiri bylgjur. Veirufrítt samfélag er í besta falli tálsýn og efnahagshöggið með tilheyrandi atvinnuleysi hefur nú þegar skapað alvarlegt ástand. Eins er ljóst að það eru þeir sem minnst hafa á milli handanna sem koma til með að verða verst úti og þola mestar afleiðingar hertra aðgerða. Við stöndum í raun í auknum mæli frammi fyrir flóknum og risastórum spurningum sem tengjast siðfræði lífs og dauða. Það er mjög ánægjulegt að búið sé að bregðast hratt og örugglega við óskum þingmanna um að fá meiri umræður um Covid hér í þingsal með heilbrigðisráðherra en ég myndi líka vilja sjá svipaðan dagskrárlið með forsætisráðherra. Núna fer að aukast hitinn og vandamálin og viðfangsefnin hvað varðar Covid verða flóknari. Við þurfum að skoða málið enn þá heildrænna. Við þurfum að geta átt opið, einlægt og gegnsætt samtal um hliðaráhrif aðgerðanna á íslenskt samfélag. Við þurfum að fá að spyrja heimskulegra spurninga án þess að óttast ofsafengin viðbrögð og án ótta við þöggun. Það er gott og mikilvægt að vera bjartsýn og vongóð en við þurfum líka að vera raunsæ. Það er á ábyrgð stjórnvalda og hlutverk þeirra að setja fram langtímasviðsmyndir með viðbragðsáætlunum. [[Forseti hringir.]]Óvissan er óskaplega þungbær fyrir mjög marga. Það þarf að vinna í átt að því að eyða eins mikilli óvissu og ótta og hægt er um framtíðina fyrir þjóðina.
Forseti. Heimurinn á við mörg vandamál að stríða. Eitt þeirra eru öfgar og að því er virðist meiri öfgar en áður. Það er hins vegar ekki rétt. Maðurinn hefur oft látið leiða sig út í öfgar. Síðari heimsstyrjöldin ætti enn að vera minnisvarði um skaðsemi öfganna. Öfgar dagsins í dag eru nákvæmlega þær sömu og alltaf áður, knúnar áfram af ótta við hið ókunna, við það sem er öðruvísi; annar húðlitur, önnur kynhneigð, önnur trú eða aðrar skoðanir. Afleiðingar öfganna eru misrétti, útskúfun, einelti og stríð, afleiðingar ákvarðana sem eru teknar vegna ótta við hið ókunna, ákvarðana sem eru teknar vegna þess að við viljum ekki skilja. Óttinn og skilningsleysið er skiljanlegt, það er mannlegt, eðlilegt. En hvað við gerum til að yfirstíga óttann getur hins vegar verið óskiljanlegt, ómannúðlegt og óeðlilegt. Til er fólk sem kann að næra ótta okkar og ljúga að okkur á hárréttu augnabliki þannig að við trúum bókstaflega hverju sem er. Tækin til að ljúga eru líka orðin gríðarlega þróuð. Hægt er að nota þau til að mála raunveruleikann efa og sýna að hvítt og gyllt sé blátt og svart. Öfgar dagsins í dag eru lygar sem allt of margir trúa. Jafnvel þó að sýnt sé fram á lygina svart á hvítu þá er það bara sagt falsfrétt. Myndbandið sýnir vissulega gyllt á bláu, það sjá allir sem horfa á það. Fyrir þremur dögum birtist t.d. myndband sem sýndi forsetaframbjóðanda segja: Halló, Minnesota. Á skilti fyrir aftan hann stóð hins vegar: Flórída. Einhverjir höfðu falsað myndbandið með einfalt markmið í huga, að sá efa, að snúa út úr, að ljúga. Það er ekki fyrir hvern sem er að greiða úr öllum þeim lygaflækjum sem heimurinn leggur fyrir okkur á hverjum degi. Til þess eru fjölmiðlar og nú meira en nokkru sinni áður þurfum við öfluga og óháða fjölmiðla en ekki stjórnmálamenn sem stimpla fréttir fjölmiðla sem falsfréttir eftir hentugleika.
Virðulegi forseti. Starfsumhverfi heilbrigðisþjónustunnar er reglulega til umræðu í þinginu. Minni hlutinn í þinginu þreytist ekki á að benda á það sem betur má fara. Vissulega er margt sem betur má fara í heilbrigðiskerfinu sem nú upplifir sína erfiðustu tíma. En það eru samt 18 þingmenn sem telja að ekki sé nóg að gert í heilbrigðiskerfinu, þingmenn sem margoft hafa rætt um vandamál og mönnun í heilbrigðiskerfinu, lélega aðstöðu, of mikið álag, of lítið fjármagn, of lág laun og að þar sé allt í volli. Samt erum við að tala um eitt af bestu heilbrigðiskerfum í heimi. Þessir þingmenn munu í dag flytja þingsályktunartillögu sem felur í sér aukið álag á heilbrigðiskerfið og þó fyrst og fremst á Landspítalanum. Það er sem sagt verið að flytja þingsályktunartillögu um aðgengi fyrir konur til að ferðast til Íslands í fóstureyðingu. Þingsályktunartillagan á fyrst og fremst við íbúa í Póllandi og Möltu, en þeir eru samtals 38,2 milljónir. Fram kom í þættinum Heimskviðum í Ríkisútvarpinu, þar sem þessi þingsályktunartillaga var til umfjöllunar, að á bilinu 100.000–200.000 ólöglegar fóstureyðingar ættu sér stað á hverju ári í Póllandi. Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér, þótt ekki væri nema að brot af þessum fóstureyðingum ætti að flytjast á Landspítalann, hvernig staðan verði á þungsetnum spítalanum og kvennadeildinni. Ég velti líka fyrir mér kostnaðinum, virðulegur forseti: Hver á að greiða fyrir flug og gistingu? Hver greiðir fyrir viðtal, þjónustu og aðgerðirnar sem á eftir fylgir? Hver greiðir fyrir eftirfylgnina, sálfræðiaðstoðina og annað sem hér er í boði? Virðulegi forseti. Ég spyr hvort það sé hlutverk heilbrigðiskerfisins á Íslandi að bregðast við pólitísku heilbrigðisvandamáli tugmilljóna þjóða þegar við glímum við biðlista í heilbrigðiskerfinu sem okkur dreymir öll um að eyða. Virðulegur forseti. Er svona tillaga ekki atlaga að íslensku heilbrigðiskerfi?
Herra forseti. Kjördæmavikunni eða kjördæmadögum er nýlokið. Þingmenn höfðu tækifæri til að heimsækja sveitarfélögin og sveitarstjórnir rafrænt, eins og gefur að skilja. Sveitarfélögin eru mikilvægar einingar í okkar samfélagi og hafa sannarlega tekið á sig hluta af þeim þunga sem kórónuveirufaraldurinn hefur lagt á herðar þjóðarinnar. Þau standa í nærþjónustu og eru þannig með puttann á púlsinum og það er til að mynda engum blöðum um það að fletta að kennarar, sem sveitarfélögin eru með í vinnu, og skólarnir hafa verið mikilvægir í þessum faraldri. Sveitarfélögin eru nefnilega ekki bara stjórnsýslueiningar, þau eru ekki heldur fyrirtæki, þau eru samfélög. Það hefur líka komið í ljós hversu miklu máli stærri einingar sveitarfélaga skipta. Það skiptir miklu máli að þau geti unnið saman eða sameinast eftir atvikum þar sem það á við. Nægir þar að nefna nýlega sameiningu á Austurlandi. Þessar sameiningar og hinn aukni slagkraftur stærri eininganna mun líka skipta máli. En við þurfum að fylgjast með stöðu sveitarfélaganna og halda áfram að fylgjast með því hvernig þau koma út úr faraldrinum. Samtalið um tekjustofna sveitarfélaganna milli ríkis og sveitarfélaga þarf að halda áfram og það þarf að vera opið og gagnvirkt. Við verðum að líta á sveitarfélögin sem samstarfsaðila ríkisvaldsins, sem samherja, til að viðhalda áfram öflugu og traustu velferðarsamfélagi á Íslandi.
Herra forseti. Ég er ekki óvanur því að púað sé á mig. Heilbrigðiskerfi víða um heim eru núna undir ágjöf vegna kórónuveirufaraldursins, ekki síst á Íslandi. Gerð hefur verið athugun, t.d. í Bretlandi, á öðrum fórnarlömbum kórónuveirunnar en þeim sem sýkjast af Covid, þ.e. fólki sem er á biðlista eftir aðgerðum, en kemst ekki að vegna álags sem er á heilbrigðisstofnunum og lifir ekki af veruna á biðlista og er þess vegna óbeint fórnarlamb kórónuveirunnar. Á Íslandi er heilbrigðiskerfið þanið til hins ýtrasta og menn vinna þar kraftaverk á hverjum degi. Það segir okkur hvernig ástandið er, að það mun taka þó nokkuð langan tíma að vinna niður þann kúf sem menn hafa orðið að ýta til hliðar vegna ástandsins. Þá er ég að tala um uppsafnaðan fjölda á aðgerðum, vegna þess að nú eru engar valkvæðar aðgerðir gerðar á Landspítalanum, svo að dæmi sé nefnt. Sem dæmi um valkvæðar aðgerðir eru hjartaþræðingar, liðskiptaaðgerðir o.s.frv. Fram kom, í nýlegu svari heilbrigðisráðherra til þess sem hér stendur, að til standi að setja upp liðskiptasetur á Akranesi, en það á að taka til starfa í janúar 2022. Þannig að allt næsta ár og það sem eftir lifir af þessu munu hlaðast upp enn lengri biðlistar í liðskiptaaðgerðir. Nú þarf allar hendur á dekk, herra forseti. Það þarf að taka þeim boðum sem rétt eru fram um að létta undir í heilbrigðiskerfinu. Í morgun las ég viðtal við konu nokkra sem rekur fyrirtæki sem boðist hefur til að taka við 130 sjúklingum af Landspítalanum og leysa þar með nokkurn fráflæðisvanda. Hún fær ekki svar. Og nú á eftir, í umræðum við heilbrigðisráðherra um þessi mál, verður að koma í ljós hvort heilbrigðisráðherra ætlar að láta af óbeit sinni á einkarekinni sjúkrahúsþjónustu og þiggja hjálpina sem að henni er rétt til að laga biðlista.
Herra forseti. Ég ætla ekki að fara inn í umræðu sem á eftir að eiga sér stað hér síðar í dag, eins og síðasti ræðumaður, en ég vildi þó í tilefni af ummælum sem hér hafa fallið um heilbrigðismálin og sóttvarnaráðstafanir og annað þess háttar taka undir hugleiðingar sem hér komu fram áðan hjá hv. þm. Söru Elísu Þórðardóttur. Ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur að vera meðvituð um það að við erum að grípa til mjög harðra sóttvarnaráðstafana þar sem eru miklar takmarkanir á svigrúmi fólks og miklu meiri en við höfum kynnst áður í lýðveldissögunni, eins og hv. þm. Sara Elísa Þórðardóttir nefndi. Við viðurkennum auðvitað að farsótt og alvarlegur inflúensufaraldur kallar á aðgerðir af hálfu hins opinbera. Það er eðlilegt og heimilt að sóttvarnayfirvöld grípi til ákveðinna aðgerða af því tilefni en það þýðir hins vegar ekki að heimilt sé að gera hvað sem er. Þar verður að vanda til verka og við þurfum að fara yfir það með gagnrýnum hætti. Áður en ég lýk máli mínu ætla ég aðeins að víkja að ummælum hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar hér rétt áðan í sambandi við stöðu sveitarfélaga. Það er rétt, og ástæða til að taka undir það sem hv. þingmaður sagði, að ríki og sveitarfélög þurfa að sjálfsögðu að vinna saman að úrlausn þess vanda sem uppi er. Það skiptir máli að aðgerðir þessara tveggja stjórnsýslustiga séu samstilltar þegar kemur að viðbrögðum við Covid og við eigum að vinna saman að lausn mála. En við verðum líka að huga að því til frambúðar hvernig verkaskipting og tekjuskipting er milli þessara tveggja stiga [[Forseti hringir.]]því að það verður að vera þannig að völdum og verkefnum fylgi líka ábyrgð í fjárhagslegum skilningi.
Virðulegur forseti. Góð kjördæmavika er að baki. Þar gafst okkur þingmönnum færi á að heimsækja sveitarstjórnarfólk og heilbrigðisstofnanir, og í mínu kjördæmi er Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri. Allt fór þetta fram með rafrænum hætti í Zoom og það er ótrúlegt hvað fólk er fljótt að aðlagast þeim breytingum og nýta sér það tækifæri að hittast þrátt fyrir að mega ekki hittast. Það var líka mjög ánægjulegt að fá staðfestingu á því að mikil innviðauppbygging er í gangi í mínu kjördæmi sem og í öðrum. Það á jafnt við um vegaframkvæmdir, hafnarframkvæmdir, styrkingu flutningskerfis raforku og ljósleiðaravæðingu, og unnið er að þrífösun rafmagns sem dæmi í þeim efnum. Að sjálfsögðu hafði fólk áhyggjur af ýmsu eins og rekstri sveitarfélaga í ljósi Covid og af lægri framlögum úr jöfnunarsjóði í þeim sveitarfélögum sem treysta mikið á þær tekjur til að sinna grunnþjónustu fyrir íbúa sína. Ég tek undir það að þar verður ríkið að koma með fjármuni svo að hægt sé að sinna lögbundinni þjónustu við íbúa. Með samkomulagi ríkis og Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem var gert á dögunum, verður fjármunum forgangsraðað til þeirra sveitarfélaga sem hafa orðið verst úti í tekjusamdrætti vegna þeirrar efnahagskreppu sem við glímum við núna. Hjúkrunarrými voru mikið til umræðu og brýnt er að fá niðurstöðu starfshóps í þeim efnum, um rekstrarforsendur þeirra og mismunandi rekstrarform, ekki síst þeirra litlu sem eiga í vanda. Ánægjulegt var að heyra áhuga margra í mínu kjördæmi á miðhálendisþjóðgarði og að hann myndi skapa tækifæri og atvinnuuppbyggingu í framhaldinu. Við erum á réttri leið þó að við séum að glíma við erfiðan vanda í ljósi Covid og það eru ýmsir stórir áfangar, eins og opnun Dýrafjarðarganga, sem eru mikið gleðiefni á þessum tímum.
Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra er kominn í stríð við öryrkja. Honum finnst allar hækkanir undanfarinna ára hafa runnið í vasa öryrkja vegna þess að framlög til almannatrygginga hafa tvöfaldast á ákveðnu tímabili. Ofbeldið hjá þessari ríkisstjórn sem hann er í birtist í mörgum myndum, eins og t.d. því að króna á móti krónu er bara 65 aurar á móti krónu. Hvað hefur ríkið sparað sér mikið nú þegar við að hafa þetta svona? Jú, yfir 50 milljarðar hafa sparast vegna þess að öryrkjar hafa ekki fengið krónu á móti krónu burt eins og allir flokkar sem núna eru við völd lofuðu. Því miður verða næstu mánaðamót erfið fyrir öryrkja. Því miður heldur ofbeldið áfram. Öryrkjar þurfa að fara í röð eftir mat, þeir sem geta, og þeir sem geta það ekki þurfa að herða sultarólina enn meira. Af hverju var ekki farið eftir launaþróun í málefnum öryrkja? Af hverju fá öryrkjar ekki kjaragliðnun leiðrétta? Af hverju fengu þingmenn svo til á einni nóttu um 700.000 kr. hækkun en öryrkjar bara 60.000 yfir ákveðið tímabil? Af hverju? Er þetta sanngjarnt? Hvernig í ósköpunum ætlið þið að réttlæta það, og ég vil fá svar við því, að öryrkjar og ellilífeyrisþegar eigi að lifa á 70.000–80.000 kr. minna á mánuði en lægstu laun eru? Svarið því, þið sem eruð í ríkisstjórn, hvers vegna það er. Hvað er það í fari þeirra sem veldur því að þið teljið að öryrkjar eigi ekki aðeins að lifa í fátækt, ekki í sárafátækt heldur eigi að svelta og eiga ekki fyrir lyfjum, mat eða öðrum nauðsynjum?
Virðulegi forseti. Við erum nýbúin að ljúka kjördæmadögum og þar fengum við þingmenn ýmsar gagnlegar upplýsingar. Ég ætla hér að taka fyrir hluta af því sem tilheyrir heilbrigðismálum. Ég ætla nú að byrja á því að hrósa bæði stofnunum í mínu kjördæmi og starfsfólkinu og öðrum um allt land sem hafa staðið af sér afskaplega erfiða tíma. Mikilvægi hins opinbera heilbrigðiskerfis hefur svo sannarlega sýnt sig enda verið styrkt gríðarlega á kjörtímabili þessarar ríkisstjórnar, bæði heilsugæslan og sjúkrahúsin um tugi og hundruð milljarða. Nú hillir undir byggingu nýrrar legudeildar á Akureyri og þar er líka gert ráð fyrir tveimur nýjum heilsugæslustöðvum sem er löngu orðið tímabært. Heilbrigðisráðherra hefur líka ákveðið að tryggja Heilbrigðisstofnun Austurlands varanlegt fjármagn til að tryggja áframhaldandi þjónustu sérgreinalækna fyrir austan með samningum við Sjúkrahúsið á Akureyri og Landspítalann. Þetta var tilraunaverkefni sem byrjaði í fyrra með þjónustu bæklunarlækna og þvagfæraskurðlækna og sinntu þeir um 850 einstaklingum sem annars hefðu þurft að sækja þessa þjónustu annaðhvort til Reykjavíkur eða Akureyrar. Þetta er gríðarlega mikilvæg þjónusta, fyrir utan auðvitað allt vinnutapið sem við þekkjum sem höfum búið úti á landi og höfum þurft að sækja læknisþjónustu til Reykjavíkur eða Akureyrar. Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu ásamt Heilbrigðisstofnun Austurlands eru í samstarfi við hollenska sérfræðinga um jákvæða heilsu og stjórn fólks á henni. Frumkvæði, fagmennska og þróunarstarf sýnir hversu mikið og öflugt starfið er fyrir austan. Í tíð þessarar ríkisstjórnar hafa líka verið stofnuð geðheilbrigðisteymi um allt land á heilsugæslustöðvunum. Við höfum verið með sérstakt fjármagn fyrir heilsueflandi móttökur og fjölgun sérnámslækna í heilsugæslu. Það er eitt af því sem skiptir miklu máli fyrir framtíðina. Við höfum opnað nýtt neyðarathvarf á Akureyri sem bætist við þau úrræði sem fyrir eru. En, gott fólk, verkefninu lýkur aldrei, [[Forseti hringir.]]þ.e. að gera gott samfélag betra og því höldum við Vinstri græn ótrauð áfram.
Forseti. Mig langar aðeins að koma inn á sóttvarnir og það ástand sem við búum við í landinu núna vegna Covid-faraldursins sem hrjáir okkur og þá staðreynd að sóttvarnayfirvöld hafa lagt áherslu á að það þurfi að hlífa Landspítalanum, þurfi að haga málum þannig og herða sóttvarnir vegna þess að Landspítalinn þoli ekki meira álag en orðið er í dag. Það er vitanlega áhyggjuefni ef helsta sjúkrahús okkar þolir ekki meira álag en er uppi í dag. Það er hins vegar líka áhyggjuefni að ein af ástæðum fyrir því að nú eru hertar reglur skuli vera að spítalanum sjálfum tókst ekki að koma í veg fyrir smit innan hans, þ.e. á Landakoti. Nú ætlar spítalinn að rannsaka hvernig þetta kom upp. Ég verð að segja það, forseti, að mér finnst svolítið sérstakt að spítalinn sjálfur skuli ætla að rannsaka hvað klikkaði þannig að eitt helsta smitið nú á Íslandi, sem gerði það að verkum að sóttvarnir voru hertar, kom upp á spítalanum. Mér finnst að það þurfi að taka þetta út fyrir starfsemi spítalans, út fyrir húsið og láta aðra skoða þetta mál. Þá kem ég að öðrum punkti, herra forseti, og hann er sá að hv. þm. Ólafur Ísleifsson lagði fram þingmál þar sem lagt er til að stjórn verði skipuð yfir spítalann. Það er nauðsynlegt að gera. Það er mjög óeðlilegt að svona stórt fyrirtæki, stór stofnun, sé í raun stjórnlaus, án stjórnar eins og venjulegar stofnanir eða þær stofnanir sem við viljum gjarnan að séu með einhvers konar yfirstjórn. Þessu þarf að kippa í lag hið fyrsta. Að lokum hvet ég alla sem mögulega heyra þessa stuttu ræðu hér til að lesa þær greinar sem forsvarsmenn sjálfstætt starfandi hjúkrunarheimila hafa verið að skrifa undanfarið um það fjársvelti sem sjálfstætt starfandi hjúkrunarheimili verða fyrir af hálfu þessarar ríkisstjórnar. Það er verið að svelta þessar stofnanir. Það er verið að koma í veg fyrir að þær geti uppfyllt eðlilegar kröfur.
Herra forseti. Ég vil ræða hér fundarstjórn forseta vegna ræðu hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar hér áðan sem snerist um þingmál mitt, þingsályktunartillögu um aðgengi einstaklinga sem ferðast til Íslands að þungunarrofi. Ég geri athugasemdir við að þingmanninum hafi ekki verið leiðbeint um það að í þingsköpum er liður sem heitir að eiga orðastað við þingmann. Ef hv. þingmaður vill ræða við mig um þingmál mitt og gera athugasemdir við þingmál, sem 18 þingmenn hér í þessum sal styðja heils hugar, ætti hann að nota liðinn að eiga orðastað við þingmann. Það að hann noti liðinn störf þingsins til þess að fara með rangfærslur í þessu máli tel ég ámælisvert, herra forseti. Ég tel að leiðbeina þurfi hv. þingmanni um þingsköpin sem greinilegt er að þingmaðurinn þekkir ekki nægilega til þess að geta fært rök fyrir máli sínu sem er afvegaleiðing og snýst um að afbaka staðreyndir.
Forseti verður að taka undir það að við þessar aðstæður hefði verið tilhlýðilegt að hv. þingmaður hefði haft samband við þann þingmann sem hann hygðist eiga orðastað við, ef um slíkt er að ræða. Á þetta hefur áður reynt og forseti hefur áður bent þingmönnum á að það sé við hæfi, ef þeir ætla að víkja sérstaklega og beint að málefnum annars þingmanns, að hann sé þá varaður við og geti verið á mælendaskrá á eftir. Þessar leikreglur eiga allir hv. þingmenn að þekkja og það er erfitt um vik fyrir forseta að leiðbeina mönnum eftir á. Það er nú bara vandinn.
Virðulegur forseti. Ég verð að byrja á því að þakka fyrir snögg og góð viðbrögð forseta við ábendingu hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur. Ég er sammála forseta. Ég held að það stoði lítið að leiðbeina hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni því að hann hefur setið hér síðan 2013. Kannski þarf hann endurmenntun, kannski ekki. Nei, ég held að þetta hafi verið með vitund gert, með ráðum gert, vegna þess að ólíkt því sem kom fram í máli þingmannsins hér í störfum þingsins þá snýst þetta ekki um ást hans á stöðu heilbrigðiskerfisins. Þetta snýst um andstöðu hans við rétt kvenna til þungunarrofs. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Sú afstaða er skjalfest í nefndaráliti hans þar sem hann lagðist gegn frumvarpi heilbrigðisráðherra, þar sem hann skjalfesti að afstaða hans er sú sama og afstaða pólskra stjórnvalda. Það er afstaða sem við í þessum sal þurfum að standa gegn, hvort sem hún birtist í Póllandi eða hjá þingmönnum Suðurnesja. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég tel mig tilneydda til að koma hingað upp í þessum lið einmitt til þess að taka undir orð hv. þm. Rósu Bjarkar Brynjólfsdóttur og harma það að þessi tiltekni þingmaður sé ítrekað að afvegaleiða umræðuna og fara fram með fleipur í þessu máli. Ég get þar bent á það sem sagt var hér á opnum fundi hv. velferðarnefndar í gær þar sem umræddur þingmaður kom einmitt inn á þetta mál líka og talaði um að verið væri að flytja inn ólöglega 150.000 konur. Hv. þingmaður leyfir sér að tala með þessum hætti hjá fastanefnd þingsins. Manni blöskrar hvernig hann setur fram ósannindi. Það er ekki hægt að segja að þetta sé misskilningur í orðum hv. þingmanns. Hann er að reyna að afvegaleiða umræðuna, eingöngu vegna þess að hann var á móti frumvarpi hæstv. ráðherra varðandi þungunarrof sem samþykkt var hér af meiri hluta alþingismanna á síðasta þingi.
Nú verður forseti að leyfa sér að benda á að 17. mál á dagskrá þessa fundar er það þingmál sem hér er verið að vitna til, þ.e. um aðgengi einstaklinga sem ferðast til Íslands að þungunarrofi, þingsályktunartillaga flutt af hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur og fleirum. Forseti telur fara betur á því að umræður um þetta þingmál verði þegar það kemur á dagskrá en ekki undir fundarstjórn forseta.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að hrósa hæstv. forseta fyrir að bregðast strax við. Það er nöturlegt að horfa upp á það að stjórnarþingmenn, ekki síst, með þessa ömurlegu hryggðarmynd í skoðunum varðandi réttindi kvenna skuli notfæra sér liðinn störf þingsins til að ráðast beinlínis að réttindum kvenna, ráðast að þingmönnum sem eru að flytja mikilvæg mál sem taka einmitt undir það að Ísland vill vera fremst í flokki þegar kemur að því að verja og styðja réttindi kvenna víða um heim. Hér áðan nefndi ég hryggðarmyndina fyrir vestan haf. Við Íslendingar verðum að fara að gæta okkar á því að halda rödd okkar uppi hátt og skýrt þegar kemur að lýðræði og mannréttindum. Það er nákvæmlega það sem við erum að horfa upp á hér í dag að Sjálfstæðisflokkurinn, með Ásmund Friðriksson sem andstæðing réttinda kvenna til þungunarrofs, er að hasla sér völl í ríkari mæli í íslensku samfélagi. Gott og vel. [[Forseti hringir.]]En þá verður þeim líka mætt, þeim verður þá líka svarað sem eru með þessar skoðanir. [[Forseti hringir.]]Við munum ræða það síðar í dag, en ég vil hrósa hæstv. forseta fyrir að hafa brugðist hratt við og ég vona að hann komi þessum skilaboðum á framfæri við hv. þm. Ásmund Friðriksson.
Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og hrósa forseta fyrir að bregðast við þessu strax því að ég deili skoðunum annarra þingmanna hér. Þetta held ég að hafi ekki verið mistök, ég held að hv. þingmanni sé vel kunnugt um það hvaða reglur gilda um samskipti í þessum þingsal, heldur sé hann með þessu að ramma inn skoðanir sínar. Ég vildi í því sambandi vilja hvetja hann til að skoða það hvað felst í þeirri löggjöf í Póllandi sem hann er að mæla fyrir. Ég held að allar konur sem upplifað hafa á meðgöngu að standa frammi fyrir þeirri ákvörðun, t.d. vegna alvarlegra veikinda barns, viti hvers lags sársauki felst í því. Ég er ekki reið, ég er leið þegar ég heyri menn tala fyrir þessum skoðunum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég vil þakka forseta fyrir að taka undir þær athugasemdir sem ég kom á framfæri. Ég tel að einnig hefði verið hægt að benda hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni einmitt á þá umræðu sem mun eiga sér stað seinna í þinginu um þetta mál þar sem hann getur komið á framfæri þeim málflutningi sem hann hefur verið að halda uppi. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, formanni velferðarnefndar, um að einnig eru sérstakar reglur um háttsemi þingmanna í nefndarstarfi er lúta að kurteisi fyrir framan gesti og kurteisi við aðra þingmenn nefndarinnar og það er kannski tilefni fyrir forseta til að taka það upp sömuleiðis við hv. þingmann. En ég hlakka til umræðunnar hér um þetta mál, þingsályktunartillögu, um aðgengi erlendra borgara að þeirri heilbrigðisþjónustu sem þungunarrof er. [[Forseti hringir.]]Ef hv. þm. Ásmundur Friðriksson vill koma hingað og [[Forseti hringir.]]ræða sín sjónarmið þá gerir hann það undir þeim lið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Samkomulag er um fyrirkomulag þessarar umræðu sem að formi til er munnleg skýrsla heilbrigðisráðherra. Eftir framsögu ráðherra eiga allir flokkar rétt á andsvari eða innleggi í umræðuna tvisvar sinnum, þ.e. í tvær mínútur og síðan eina mínútu og hæstv. ráðherra sama tíma til svara.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að ræða þessi mál hér á þingi. Það hefur gerst áður og þá að frumkvæði forsætisráðherra að málefni sem lúta að aðgerðum vegna Covid-19 hafi verið rædd sérstaklega hér í þingsal. Eins og fram hefur komið í máli forseta er efnt til þessarar umræðu núna og samkvæmt mínum upplýsingum er gert ráð fyrir að það verði gert aftur með ákveðnu millibili á næstu vikum. Ég vil bara fagna þeirri málaleitan og því skipulagi. Covid-19 heimsfaraldurinn náði Íslandi í lok febrúar og við höfum þess vegna átt í baráttu við veiruna með nokkrum hléum í nærri níu mánuði. Það sér ekki enn fyrir endann á henni nema síður sé, þar sem faraldurinn er enn í örum vexti á heimsmælikvarða og meginland Evrópu hefur ekki farið varhluta af þeirri aukningu. Á Íslandi hafa um 5.000 manns smitast, þar af u.þ.b. helmingur í þeirri bylgju sem nú stendur yfir og hófst um miðjan september. Talið er að um 2% þjóðarinnar hafi smitast af veirunni. Það er því augljóst að það er mjög langt í land að nægilega margir hafi smitast af veirunni til að það út af fyrir sig verði vörn í samfélaginu gegn Covid-19. Talið er að svokallað hjarðónæmi náist fyrst þegar 40–70% af íbúum landsins hafi mótefni gegn veirunni svo það er nánast óhugsandi að við náum þangað í framtíðinni nema með hjálp bóluefnis, sem er hin leiðin. Framleiðsla á bóluefni er atriði sem við Íslendingar höfum takmörkuð ef nokkur áhrif á en við höfum tryggt okkur aðgengi að bóluefni í samvinnu við önnur Norðurlönd eins og fram kom í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gær. Það mun því berast hingað til lands jafn skjótt og það er tilbúið. Björtustu vonir standa enn til að það geti gerst fljótlega upp úr áramótum en ég tel ráðlegt að við búum okkur undir það að liðið geti talsvert lengri tími áður en bóluefni verður okkur sú björg sem við öll vonumst til. Á meðan við bíðum eftir því er fátt annað í stöðunni en að beita sóttvarnaaðgerðum til að hamla útbreiðslu veirunnar, verja áhættuhópa eins vel og mögulegt er og varna því að heilbrigðiskerfið yfirfyllist með afleiðingum sem ekkert okkar myndi vilja sætta sig við. Hingað til hefur það tekist bærilega og í könnun sem var gerð af embætti landlæknis hjá heilbrigðisstofnunum og hjúkrunarheimilum dagana 2.–3. nóvember var matið það að staðan væri viðráðanleg en mjög viðkvæm og lítið mætti út af bregða. Þegar mönnun var skoðuð sérstaklega hafði Landspítali færst frá rauðu stigi yfir í appelsínugult eða gult. Eitt hjúkrunarheimili var á rauðu, tvær stofnanir á grænu og sjö á gulu, en þegar metin voru gæði og öryggi sérstaklega var engin stofnun á rauðu stigi en átta á gulu og þrjár á grænu. Þetta er vaktað með reglubundnum hætti. Á þeim tíma sem faraldurinn hefur herjað á landsmenn hefur samstarf mitt við sóttvarnalækni, landlækni og aðra sérfræðinga verið mjög mikið og gott. Ég hef ekki séð ástæðu til annars en að fylgja ráðum sóttvarnalæknis í einu og öllu og ríkisstjórnin hefur staðið einhuga að þeirri nálgun. Það þýðir þó ekki að ráðum sé fylgt án nauðsynlegrar gagnrýni og umræðu. Við höfum tekið tillit til ýmissa annarra sjónarmiða en sóttvarna en slík mál hafa alltaf verið leyst með þéttu samráði og oft með mörgum símtölum á dag. Eins og ég sagði í upphafi hefur faraldurinn því miður dregist á langinn og við getum ekki sagt að við sjáum fyrir endann á honum enn. Þótt stuðningur hafi verið mikill við aðgerðir yfirvalda hingað til við að hefta útbreiðslu veirunnar er farið að gæta þreytu hjá sífellt fleirum og raddir heyrast sem draga nauðsyn aðgerðanna í efa. Það er ekki óeðlilegt í lýðræðissamfélagi og er þróun sem við sjáum alls staðar í löndunum í kringum okkur. Í slíkri stöðu er opin umræða mikilvægust sem og fyrirsjáanleiki aðgerða, sem ítrekað hefur verið kallað eftir, og ég deili þeirri sýn að fyrirsjáanleiki eigi að vera eins mikill og veiran gefur okkur færi á, og að gagnsæið sé þannig að almenningur í landinu skilji af hverju ákvarðanir eru teknar. Þar getum við alveg örugglega gert enn betur en við gerum núna þó að við höfum allan tímann lagt mjög mikla áherslu á upplýsingagjöf og umræðu. Nú er unnið að því innan ríkisstjórnarinnar og hjá sóttvarnayfirvöldum að auka þetta tvennt og marka stefnu til eins langs tíma og við getum, sem auðveldar okkur að þræða þennan gullna meðalveg; að halda faraldrinum í skefjum en gæta á sama tíma meðalhófs í takmörkunum og að þær valdi ekki meira tjóni fyrir íslenskt samfélag en þeim er ætlað að koma í veg fyrir. Ég vil í lokin þakka forseta fyrir umræðuna og hlakka til að heyra viðbrögð og athugasemdir hv. þingmanna.
Herra forseti. Ekkert mál er stærra sem stendur en heimsfaraldurinn. Umræðan í dag er þess vegna ekki bara gagnleg heldur nauðsynleg. Stærstu verkefnin sem við okkur blasa eru þrjú; að verja heilbrigði þjóðarinnar; verja heilbrigðiskerfið, en við erum að horfa á dýpstu kreppu í 100 ár; og þriðja verkefnið lýtur að líðan þjóðar, afleiðingum til skemmri tíma og um leið lengri. Öll eru þessi verkefni stór og aðgerðir til að verja þessa hagsmuni verða að ganga hönd í hönd. Hvers vegna báðum við um þessa umræðu? Í ástandi sem þessu er það ekki bara réttur þingsins að eiga samtal við ráðherra hér inni í þingsal, um forsendur og um sviðsmyndir, heldur er það skylda þingsins. Það er skylda þingsins að rækja eftirlitshlutverk gagnvart stjórnvöldum. Felst í því einhver afstaða okkar til tiltekinna sóttvarnaaðgerða, að við teljum þær of harðar eða of mildar? Samtalið snýst ekki um það heldur um upplýsingagjöf og um forsendur að baki ákvörðunum. Skoðanir eru skiptar innan þings eins og annars staðar, enda erum við ekki öll bara í því hlutverki að vera almannavarnir á þessu stigi málsins, við erum jú öll að verða sóttvarnafræðingar, lengra gengin í þeim fræðum. Umræðan hefur mikið snúist um samspil sóttvarnalæknis annars vegar og heilbrigðisráðherra hins vegar. Lagaleg og pólitísk álitaefni eru hins vegar fleiri og fleiri en sóttvarnalögin, fleiri en um heimildir og valdmörk þar. Önnur grundvallarspurning lýtur að samspili þings og ráðherra og það er ástæða þess að Viðreisn lagði fram þessa ósk. Forsenda þess að við getum sinnt skyldu okkar um eftirlitið og um samtalið er upplýsingagjöfin. Ég ætla ekki að standa hér og segja að ekkert samtal og engin umræða hafi átt sér stað en þunginn hefur verið í umræðu um efnahagsaðgerðirnar. Kraftmiklum sóttvarnaaðgerðum verða að fylgja kraftmiklar efnahagsaðgerðir. Þær verða að vera jafnar að þunga og kynntar til leiks samhliða. Þegar biðin eftir efnahagsaðgerðum verður löng, eins og verið hefur, þá framkallar það þreytu, [[Forseti hringir.]]það framkallar jafnvel vonleysi og hefur jafnvel þau áhrif að skilningur á sóttvarnaaðgerðunum verður minni. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég beini því til stjórnarinnar að huga betur að þessu atriði.
Virðulegi forseti. Ég vil enn þakka fyrir frumkvæðið að því að þessi umræða fari hér fram. Ég hef komið á fund velferðarnefndar a.m.k. tvisvar ef ekki þrisvar á þeim tíma sem liðið hefur frá því að faraldurinn nam hér land og er alltaf tilbúin til þess að koma á fund Alþingis um þessi mál. Ég er sammála öllum þeim athugasemdum og brýningum sem fram koma í máli hv. þingmanns, um mikilvægi þess að við gleymum ekki því mikilvæga og merkilega hlutverki þingsalarins að við erum líka málstofa. Við erum ekki bara vettvangur löggjafar og stefnumótunar, heldur líka vettvangur umræðu án þess að við séum að hugsa um umræðuna sem leið að einhverri tiltekinni niðurstöðu um eitt tiltekið, afmarkað þingmál. Við eigum að nota þingsalinn meira sem þá málstofu af því að það er flagg í sterku lýðræðisríki að gera það. Þannig að ég vil enn og aftur lýsa ánægju með þetta frumkvæði. Það er rétt að aðhalds- og eftirlitshlutverk þingsins felst ekki síður í því að óska eftir að mál séu sett á dagskrá og þau séu rædd. Og það er líka rétt ábending, sem kom fram í inngangi mínum, að það færist meiri þreyta í umræðuna alla og almenningur setur sífellt fleiri spurningarmerki við aðgerðir. Það er eðlilegt og við eigum að taka því fagnandi. En við eigum að byggja á okkar sterku lýðræðishefð sem snýst um það að við séum óhrædd við að taka umræðuna og ræða málin, en um leið að við séum sammála um það, þegar niðurstaða liggur fyrir, að við snúum bökum saman í því að fara að þeim ákvörðunum sem þá liggja fyrir. Ég vil líka aðeins nefna, af því að það er sá partur þar sem ráðherranum er nokkur vandi á höndum, þá tímapressu sem alltaf er í því að taka ákvarðanir og Páll Hreinsson fjallaði nokkuð um það í greinargerð sinni. Það er vinkill eða sjónarmið sem ég myndi líka gjarnan vilja ræða við þingið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Vitaskuld er allur skilningur á því að í aðstæðum sem þessum, sér í lagi hvað varðar viðbrögð og aðgerðir sóttvarnalæknis, þar sem stöðugt er verið að bregðast við og aðgerðir eru taldar í dögum og í mesta lagi í vikum, þarf að vera sveigjanleiki til að ráðherra geti sinnt starfi sínu. Það breytir því ekki hversu gagnlegt og nauðsynlegt það er að við eigum þetta samtal á þingi, enda þótt það gerist þá í kjölfarið, um forsendurnar, um sviðsmyndirnar, um aðstæðurnar þegar það kemur upp að heilbrigðisráðherra fer ekki að öllu leyti að tilmælum sóttvarnalæknis o.s.frv. Gagnsæi er algjört leiðarstef og lykilatriði í allri óvissustjórnun og það er það sem Viðreisn er að reyna að ná fram með þessu, að við fáum forsendurnar upp á yfirborðið og fáum samtalið hingað inn í þingsal, en kannski líka það að ögn meiri fyrirvari sé fyrir atvinnulífið, fyrirtækin, heimilin, foreldrana sem eru með börn í grunnskólum, mömmu og pabba á hjúkrunarheimilum o.s.frv., að það sé gagnsæi og fyrirvari og uppbyggilegt samtal.
Virðulegur forseti. Ég er hjartanlega sammála því að þetta eru þau sjónarmið sem mestu máli skipta, þ.e. að fyrirvarinn sé eins mikill og nokkur kostur er. Við vitum t.d. að núverandi ráðstafanir verða að öllu óbreyttu í gildi til 17. nóvember, þ.e. að því gefnu að við náum þeim árangri sem við stefnum að. En þá þurfum við líka að vera tilbúin til að opna umræðuna eins fljótt og hægt er um það með hvaða hætti afléttingar yrðu gerðar og þá í hvaða röð o.s.frv. Ég hef alltaf talað fyrir því að við eigum að gera það eins hratt og við getum. Ég vil nefna eitt atriði í tengslum við þessa umræðu varðandi gagnsæið af því að það er einn þáttur sem ég held að við getum sinnt enn betur. Við höfum alltaf talað um að mikilvægt sé að ráðstafanir byggist á upplýsingum og við getum talað um að við höfum mjög öfluga smitrakningu á Íslandi, við rekjum hvert einasta smit. En það er til umhugsunar að við þyrftum að hafa upplýsingar um smitrakningu og hvar dreifing smitsins er mest meira inni í umræðunni við almenning og fjölmiðla.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu og fagna því sem fram kom hjá hæstv. ráðherra að það væri reiknað með því að þetta verði viðhaft með reglubundnum hætti hér eftir. Það hefur vantað mikið upp á, að mínu mati, að Alþingi sé, með þeim hætti sem er nauðsynlegt, hluti af umræðunni um sóttvarnir. Staðan er sú núna að rúmlega 1,2 milljónir manna hafa látist með Covid-vírusinn í sér á heimsvísu fram til dagsins í dag, sem er svipaður fjöldi og lætur lífið árlega í umferðarslysum á heimsvísu þannig að alvarleiki málsins er öllum ljós. Sóttvarnaaðgerðir setja samfélög víða á stig sem helst verður líkt við stöðu mála á stríðstímum. Ég vil við þessa umræðu gagnrýna annars vegar það hversu lítið Alþingi hefur komið að umræðu um sjónarmið að baki ákvörðunum sem liggja fyrir og hins vegar að aðgerðum og í raun ákvörðunum hefur í miklum mæli verið útvistað til svokallaðs þríeykis, án þess að ég vilji neinu halla á þá ágætu vinnu sem þau hafa unnið enda er hlutverk þeirra að gera tillögur og meta aðgerðir út frá sóttvarnasjónarmiðum einum saman. Það er nefnilega kjarni málsins. Það er annarra að taka tillit til m.a. hinna efnahagslegu sjónarmiða. Ég hef áður komið inn á það hér í pontu að nauðsynlegt sé að horfa á fleiri þætti en bara Covid-tölfræðina. Efnahagsleg sjónarmið og sjónarmið um borgaraleg réttindi og hvernig þeim hefur verið vikið til hliðar skipta gríðarmiklu máli og þessa umræðu verðum við að taka inn í salinn. Mig langar við þetta tækifæri að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur verið lagt sérstakt mat á hvaða áhrif frestun aðgerða hefur og aukin áhrif ýmiss konar, t.d. vegna geðrænna vandamála sem fylgja þeirri einangrun og þeim breyttu samfélagsháttum sem við nú lifum við, og hver kostnaðurinn er áætlaður af því fyrir heilbrigðiskerfið? Í öðru lagi: Hver telur ráðherrann að áhrifin verði á íslenskt heilbrigðiskerfi næstu árin ef [[Forseti hringir.]]verðmætasköpun efnahagskerfisins og þar með tekjur ríkissjóðs orsaka lægri framlög til heilbrigðismála?
Virðulegi forseti. Mér vitanlega hefur þingflokkur Miðflokksins ekki óskað eftir umræðu um sóttvarnir þessa níu mánuði sem Covid-19 hefur herjað á Íslandi. En ég fagna því að nú getum við átt skoðanaskipti um þau mál og ég vil líka beina spurningu til hv. þingmanns um það hvort þingmaðurinn leggi til aðra nálgun en þá sem við höfum viðhaft hér, þ.e. að byggja á bestu mögulegu þekkingu í sóttvarnamálum og þekkingu á eðli faraldurs af þessu tagi. Ég hef ekki heyrt slíkar tillögur. Ég hef ekki heyrt slíkar hugmyndir, að lagt sé til að fara ekki að ráði sóttvarnalæknis, að fara ekki að ráði okkar besta fólks en það er alveg klárt að ábyrgð á sóttvarnaráðstöfunum liggur, samkvæmt íslenskri stjórnskipan, hjá heilbrigðisráðherra. Þannig er það og það er enginn vilji til þess að breyta því. En hv. þingmaður spyr sérstaklega um áhrif af frestun aðgerða. Það liggur auðvitað fyrir núna að við erum að fresta aðgerðum að ósk landlæknis vegna álags á heilbrigðiskerfið. Landlæknir leggur til þessa frestun til tveggja vikna og það er öllum ljóst að það hefur áhrif á bið og biðtíma og við vonum að við getum dregið þetta aðgerðastopp til baka að þeim tíma liðnum. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um áhrif aðgerðanna á geðheilsu þjóðarinnar, hvort eitthvað sé verið að gera í því. Við erum að kanna geðheilsu þjóðarinnar með sérstöku vísindaverkefni sem heitir Líðan þjóðar á tímum Covid-19 þar sem vísindamenn Háskóla Íslands eru í samstarfi við embætti landlæknis og sóttvarnalækni að reyna að afla sér sem mestrar þekkingar á áhrifum faraldursins og sóttvarnaaðgerða á líðan og lífsgæði landsmanna. Vonandi fáum við að sjá niðurstöður þeirrar rannsóknar hið fyrsta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þó að mér þyki tónninn sérstakur og kannski ekki undirstrika sérstaklega mikinn vilja til að eiga samræður hér í pontu. En látum það nú liggja á milli hluta í bili. Mig langar til að fylgja svörum hæstv. ráðherra eftir að tvennu leyti. Í fyrsta lagi: Hefur komið til athugunar að gera samning við einkarekna þjónustuaðila á hinum ýmsu sviðum til að létta álagi af sjúkrahúsi Landspítalans? Í öðru lagi kom ráðherra ekki inn á það í fyrra svari sínu hver hún telur áhrifin verða á heilbrigðiskerfið til langs tíma ef núverandi aðgerðir orsaka það að tekjusköpun efnahagslífsins verður með varanlega minni og veikari hætti hér eftir en hingað til. Hver telur hæstv. ráðherra að áhrifin verði á heilbrigðiskerfið [[Forseti hringir.]]ef fram fer sem horfir að tekjuöflun ríkissjóðs verði veikari en hingað til?
Virðulegi forseti. Það er mat íslenskra stjórnvalda, og það er raunar mat stjórnvalda víða um heim, að þau grundvallarmannréttindi sem snúast um líf og heilsu komi alltaf fyrst. Við áttum okkur á því að slík forgangsröðun hefur áhrif á margvíslega starfsemi, hefur áhrif á atvinnulíf og hefur áhrif á efnahagslíf. Það er hins vegar mat okkar líka, okkar breiða mat, að ef við hirtum ekki um sóttvarnaaðgerðir í fyrsta sæti og líf og heilsu þá sætum við uppi með enn þá alvarlegri skaða, bæði á líf og heilsu en ekki síður einmitt á efnahags- og atvinnulíf.
Virðulegur forseti. Ég, eins og aðrir hv. þingmenn, fagna því að hér skuli vera teknar til umræðu sóttvarnaaðgerðir sem í gildi eru og hvet hæstv. ráðherra til að eiga þetta samtal við þingið í upphafi eða í lok hverrar viku svo lengi sem sóttvarnaaðgerðir eru í gildi hér. Ég vil hins vegar höggva aðeins í þau ummæli hæstv. ráðherra sem hún viðhafði í andsvari við aðra hv. þingmenn, með vísun til þess að þingið sé málstofa og það sé fagnaðarefni að þingið sé til umræðu. Ég vil í því sambandi benda á að þingið er miklu meira en málstofa í þeim skilningi sem hæstv. ráðherra virðist leggja í það, að það sé bara til að taka mál til umræðu. Þingið hefur hlutverki að gegna, þingið er löggjafinn í landinu, æðsta stofnun stjórnskipunar Íslands, og hefur bæði löggjafar- og eftirlitshlutverki að gegna gagnvart framkvæmdarvaldinu. Í því ljósi er mikilvægt að sóttvarnaaðgerðir komi ekki bara til umræðu á Alþingi heldur einnig til ákvörðunar. Nú er í gildi reglugerð nr. 1051/2020 sem undirrituð var 30. október og gildir til 17. nóvember. Það má held ég fullyrða að í þessari reglugerð sé kveðið á um aðgerðir svo áhrifamiklar og víðtækar og inngrip inn í friðhelgi einkalífsins og persónuréttindi manna að annað eins hefur ekki þekkst, ekki bara í lýðveldissögunni heldur jafnvel í Íslandssögunni allri. Í því ljósi hefur líka komið fram að einhver upplýsingaóreiða virðist vera og almannavarnir eru að gefa út reglur sem jafnvel taka þessari reglugerð fram. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji það ekki óheppilegt að hér hafi verið einhver upplýsingaóreiða í þessum efnum og hvort það sé heppilegt eða jafnvel eðlilegt [[Forseti hringir.]]að það sé verið að framfylgja reglum almannavarna sem eru umfram það sem kveðið er á um í þessari reglugerð.
Virðulegi forseti. Mér þykir leitt ef hv. þingmaður missti af því þegar ég var að ræða um hlutverk Alþingis. Ég gat þess sérstaklega í mínum orðum, sem hv. þingmaður virðist hafa misst af, að það væri mikilvægt að halda málstofuhlutverki Alþingis til haga til viðbótar við löggjafarhlutverkið og sitt mikilvæga eftirlitshlutverk. Ég geri mér grein fyrir því að hv. þingmaður er viljugur til að halda hlutverki Alþingis til haga og þá vil ég líka að það sé rétt eftir mér haft í þeirri umræðu. Hv. þingmaður veltir því upp, varðandi þær aðgerðir sem eru núna í gildi, að þær séu harðar og þær hörðustu sem við höfum séð. Ég er sammála þeirri skoðun og þeirri afstöðu, enda liggur hún í sjálfu sér fyrir í aðgerðunum sem slíkum. En það liggur líka fyrir, í úttekt Páls Hreinssonar, að við hvílum á mjög skýrri lagastoð í þeim ákvörðunum sem við erum að taka, svo lengi sem við gætum jafnræðis og meðalhófs. Það er það sem við höfum gert í þessum aðgerðum allar götur og munum gera áfram. Ég minni á að lýðræðisríki í löndunum í kringum okkur, eins og Bretland núna síðast, eru að leggja til allsherjarlokun til margra vikna. Það er leið sem við höfum ekki farið. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um það þegar almannavarnir ganga lengra í sínum ákvörðunum eða tilmælum. Það hefur gerst nokkrum sinnum að slíkar ákvarðanir eru teknar af almannavarnanefndum tiltekinna svæða. Slíkar ákvarðanir hvíla bæði á lögum og heimildum. Það liggur auðvitað fyrir í samskiptum milli aðila sem þar um ræðir að kallað er eftir mikilvægi slíkra ráðstafana [[Forseti hringir.]]en það fellur ekki undir sóttvarnalög og er ekki hluti af mínum ákvörðunum.
Virðulegur forseti. Hlutverk Alþingis sem málstofu leiðir bara af löggjafarhlutverkinu svo það þarf nú ekki að halda því sérstaklega til haga. En það liggur hins vegar fyrir að almannavarnir hafa beint tilmælum eða sett reglur sem m.a. hafa beinst að íþróttasambandinu og skólastjórnendafélaginu nú síðast, sem virðast valda einhverri upplýsingaóreiðu um það hvaða reglur gilda. Það er vont að heyra það ef hæstv. heilbrigðisráðherra telur það ekki vera á sínu borði hvaða sóttvarnareglum almannavarnir beina til einstaklinga í landinu og ef einhver áhöld eru uppi um það hvaða reglur raunverulega gildi hér. Heilbrigðisráðherra telur að þessi reglugerð standist allar reglur og vísar um það til skýrslu Páls Hreinssonar sem hér hefur verið rædd. Sú skýrsla er afdráttarlaus um það að heimildir stjórnvalda og heilbrigðisráðherra og sóttvarnalæknis takmarkast mjög við þann tíma og það neyðarástand sem er uppi. Ég vil spyrja ráðherrann hvort hún telji að reglugerðin eins og hún er í dag, reglugerð sem bannar hreinlega [[Forseti hringir.]]orðrétt „allar íþróttir barna og fullorðinna hvort sem er innan dyra eða utan dyra“, óháð tilefni eða heilsufari [[Forseti hringir.]]- hvort slíkar reglur settar með reglugerð standist stjórnskipan Íslands.
Virðulegur forseti. Vitaskuld tel ég að reglugerð sem ég hef undirritað sjálf standist lög og stjórnskipan Íslands. Skárra væri það nú, virðulegur forseti. Ég vil minna hv. þingmann á að það er almannavarnaástand á Íslandi og hefur varað núna um nokkurra mánaða skeið. Ég vil skilja þá spurningu eftir hjá hv. þingmanni, sem lætur að því liggja og hefur rætt það bæði í fjölmiðlum, í greinum og annars staðar og núna síðast í þingsal að við förum hér vill vegar í því hvernig við erum að bregðast við kórónuveirunni, og ég vil biðja hv. þingmann um að leggja lykkju á leið sína í þingsal einhvern góðan veðurdag, einmitt í málstofuhlutverkinu, að deila með okkur hinum sjónarmiðum sínum að því er varðar það hvernig á að taka á málinu. Hvað er það sem hv. þingmaður leggur til? Það hefur aldrei komið fram. Leggur hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]til að við förum ekki að ráðum sóttvarnalæknis í glímunni við Covid-19? Og hvað er það þá sem hv. þingmaður leggur til í þeim efnum? Það dugar nefnilega ekki að tala bara á móti einhverju. Maður ber ábyrgð hérna í þessum þingsal sem hv. þingmaður. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Veiran er hápólitísk og við skiptumst í fylkingar um það hvort við teljum að takast eigi á við hana með aðferðum sóttvarna og hvort við eigum að beita almannavaldinu, hvort samfélagið eigi að beita þeim úrræðum sem það hefur til að halda niðri þeim faraldri sem er í gangi eða hvort við teljum að réttur hins smitaða sé ótvíræður og rétturinn til að smita aðra sé hærri en rétturinn til að ganga um heilbrigður og smitast ekki. Um þetta er tekist á og svo eru til þeir sem líta svo á að ríkisvaldið sé í eðli sínu andstætt borgurunum, að það berjist gegn þeim og að það beri að varast. Ég kem þó ekki upp til að ræða þetta á þessum heimspekilegu nótum - ég fór að hugsa þetta meðan ég var að hlusta hér á orðaskipti - heldur langar mig að tala aðeins um skólamálin. Sóttvarnaráðstafanir komu fram síðastliðinn föstudag þar sem skólum var gert að breyta mjög sínum starfsháttum og vinnulagi og óneitanlega var hér um að ræða ansi stuttan fyrirvara. Þeir hafa þarna mánudaginn sem starfsdag svo á þriðjudaginn þurfa þeir að vera með allt klárt. Þetta var ansi stuttur fyrirvari og því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi gert þetta í samráði við hæstv. menntamálaráðherra sem hafi þá getað gert skólunum betur viðvart. Mig langar hreinlega að spyrja: Hvenær kynnti hæstv. ráðherra hæstv. menntamálaráðherra þessar ráðstafanir?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og ekki síst heimspekilegu vangavelturnar af því að þetta er náttúrlega ástand sem kallar mjög á heimspekilegar vangaveltur af því að fordæmalausir tímar eru einmitt slíkir tímar að vangaveltur af því tagi vakna. Það er þannig og hefur verið allar götur frá því að faraldurinn tók hér land að við erum í raun og veru með tvær reglugerðir. Þær eru báðar undirritaðar af heilbrigðisráðherra. Annars vegar er almenn reglugerð um sóttvarnaráðstafanir þar sem við tiltökum fjölda- og fjarlægðartakmörkun og hvað megi vera margir hér og hve margir þar. Hins vegar er önnur reglugerð sem byggist á sömu lögum en heitir reglugerð um takmörkun á skólastarfi. Ástæðan fyrir því að þetta er aðskilið er eðli starfseminnar þannig að þetta hafa alltaf verið tvær reglugerðir. Alla jafna hafa þær verið lagðar fram samhliða. Að þessu sinni var það ekki unnt vegna þess að samráðið hafði ekki átt sér stað við skólayfirvöld þannig að við fórum þá leið að ég kynnti almennu ráðstafanirnar í ríkisstjórn á föstudag fyrir viku. Þar er menntamálaráðherra upplýstur og hafði raunar verið upplýstur áður um það hvað væri í pípunum. Á þeim ríkisstjórnarfundi sammæltumst við um að hefja samstarf milli heilbrigðisráðuneytis, menntamálaráðuneytis og Sambands sveitarfélaga og þeirra sem þurfa í raun og veru að vinna samkvæmt reglugerðinni. Við töldum að helgin myndi duga til að eiga það samráð og það var auðvitað fyrst og fremst á forræði og hendi menntamálaráðherra að gera það. Þetta er óvenjulegt út frá stjórnskipaninni vegna þess að samráðið er þeim megin þó að það sé síðan mitt verkefni að skrifa undir reglugerðirnar. Það tók lengri tíma en ég hefði viljað og mér fannst óheppilegt að það skyldi [[Forseti hringir.]]ekki nást að klára það fyrr. Það var sannarlega markmiðið að klára það fyrr [[Forseti hringir.]]á sunnudeginum. En þetta varð niðurstaðan og var algerlega í [[Forseti hringir.]]samráði við menntamálaráðherra í hverju skrefi.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Í framhaldinu langar mig að vekja máls á því að borið hefur á óánægju meðal grunnskólakennara varðandi þessar ráðstafanir allar og þeir hafa ályktað og lýst yfir óánægju sinni og mér finnst það áhyggjuefni þegar slík framlínustétt er ekki sátt við það hvernig starfi hennar skuli háttað. Mig langar í framhaldinu að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki hefði verið hægt að hafa meira samráð við kennarana, við kennarasamtökin, og hvort ekki verði reynt í framtíðinni að búa svo um hnútana að það samráð verði viðhaft.
Virðulegur forseti. Eins og ég rakti í fyrra svari mínu voru þau samskipti og samráð á hendi menntamálaráðuneytisins og voru kannski fyrst og fremst við sveitarfélögin sem það stjórnvald sem fer með leik- og grunnskóla, þetta skiptir mjög miklu máli, en ekki síður samstarf við forystu bæði skólastjóra og kennara á öllum skólastigum þannig að haldnir voru fundir og ég veit að menntamálaráðherra hefur lagt sig í líma við að eiga í mjög þéttu samstarfi og samráði við skólameistara og við þá sem með skólana fara. Ég átta mig algerlega á því að svona miklar hömlur á skólastarfi, og þá er ég t.d. að tala um grímuskyldu á 11 ára börn, verða aldrei lagðar öðruvísi en að fólk setji spurningarmerki við slíkt. Það sem ég myndi vilja sjá og vona er að þessar þröngu ráðstafanir vari sem allra styst [[Forseti hringir.]]og ekki síður að við getum farið að liðka fyrir, sérstaklega varðandi íþróttastarf fyrir börn.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og vil segja að heilt yfir hefur þessi barátta við kórónuheimsfaraldurinn gengið vel hjá þjóðinni. Stjórnvöld hafa látið heilbrigðisyfirvöld vísa veginn og stillt saman strengi við tillögur sóttvarnalæknis í reglugerðum hverju sinni. En það vakna upp spurningar um hvort gildandi valdheimildir gagnvart sóttvarnaráðstöfunum séu nægar sem og samspil við heimildir lögreglu og annarra yfirvalda til að framfylgja þeim, eins og komið hefur fram í umræðunni. Við vitum að von er á frumvarpi þess efnis frá ráðherra og langar mig til að spyrja hvort hæstv. ráðherra telji að við höfum verið á gráu svæði hvað varðar lagastoð fyrir þeim sóttvarnaaðgerðum sem þegar hefur verið gripið til og hver séu helstu álitaefnin í því sambandi. Mig langar einnig að spyrja hvort virkt samstarf og samtal sé á milli heilbrigðisyfirvalda hér á landi við Norðurlöndin í baráttunni við veiruna og hvort við tökum, sem fámenn þjóð og dreifbýl, með öðrum hætti á þessum faraldri en stærri þjóðir og fjölmennari. Að lokum vil ég spyrja hvort það sé eitthvað sem gengur betur hjá okkur í ljósi þess að við erum fámenn þjóð í dreifbýlu landi.
Virðulegi forseti. Af því að hv. þingmaður spyr fyrst um lagasetninguna, þ.e. markmiðið með lagasetningunni, þegar við erum að endurskoða hluta sóttvarnalaga, þá snýst það um það að við viljum skýra heimildirnar enn betur þó svo að við teljum, og séum sammála Páli Hreinssyni um það sem kemur fram í úttekt hans, að lagastoðin sé algerlega óumdeild, hún sé fyrir hendi. Þessi gildandi lög og reglur hafa reynst vel. En það er rétt að skerpa á og skýra löggjöfina vegna þess að það er fjölmargt í löggjöfinni á sínum tíma sem gerði ekki ráð fyrir faraldri af þeirri stærðargráðu sem við erum að glíma við núna. Þessi reynsla sem hefur skapast nú á árinu 2020 er mikilvæg en líka glíma okkar við aðra smitsjúkdóma eins og nóróveiruna og mislinga o.s.frv., þannig að það er ýmislegt sem má skerpa á í lögunum. Mögulega þarf að skerpa líka betur á því að skýrt sé kveðið á um meðalhóf og jöfnuð og skuldbindingar gagnvart EES-samningnum o.s.frv. þó að það sé auðvitað fyrirliggjandi að það færi betur á því að það lægi fyrir í löggjöf af þessu tagi. Ég hef þegar skipað starfshóp sem er með aðkomu heilbrigðisráðuneytisins og landlæknis, dómsmálaráðuneytis, sóttvarnalæknis, Landspítala, Heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu og ríkislögreglustjóra til að meta þessa stöðu. Hv. þingmaður spyr um samstarf við Norðurlöndin. Já, það er mjög mikið samstarf á öllum sviðum, á öllum stigum, getur maður sagt, bæði sóttvarnalæknis við sína kollega á Norðurlöndunum og ráðherra við sína kollega o.s.frv. Fámennið, af því að hv. þingmaður spyr hvort það sé okkur til góðs, felur auðvitað í sér stuttar boðleiðir. [[Forseti hringir.]]Það felur í sér að samfélagið hreyfir sig hraðar en stór samfélög, þannig að það eru ýmsir kostir við það. En það skiptir líka máli að við erum upplýst samfélag sem erum vön að taka umræðuna opið.
Forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég held að stuðningur við viðbrögð við þessari kórónuveiru, þessum heimsfaraldri, sé mikill í landi okkar. Meiri hluti þjóðarinnar treystir vel hvernig að málum hefur verið staðið og að heilbrigðisyfirvöld hafi látið fagþekkingu á þessu sviði, með sóttvarnalækni, landlækni og almannavarnir í fararbroddi, vísa veginn og treysti því að þarna sé verið að fara eftir því sem hægt er að gera hverju sinni með bestra manna yfirsýn. Ég tel að þannig þurfum við að halda áfram að vinna og treysti því að stjórnvöld geri það í góðu samráði áfram við fagaðila í þessum geira. [[Forseti hringir.]]Ég brýni ráðherra áfram til góðra starfa, eins og hún hefur sýnt okkur hingað til, í þeim erfiða faraldri sem við glímum við.
Virðulegi forseti. Ég vil bara þakka hv. þingmanni hvatninguna. Það er sannarlega þannig að maður veit ekki alltaf í stjórnmálum hvaða verkefni það eru sem reka á fjörur manns. Ég held að ekkert okkar hafi getað látið sér detta í hug í hvaða stöðu við værum núna. En mér finnst afar mikilvægt í þessu stóra verkefni að við sýnum úthald og þolgæði því að það eru kannski þeir eiginleikar sem skipta mestu máli, en ekki síður sveigjanleika og auðmýkt frammi fyrir því að við höfum aldrei gert þetta áður. Við getum ekki sótt okkur handbókina um það hvernig við ætlum að glíma við stóran heimsfaraldur. Við erum með undirbúning víða í kerfinu okkar í almannavörnunum. Við erum með heilbrigðiskerfið okkar og heilbrigðisstefnu og það er ýmislegt sem við finnum að við getum byggt á þar sem við höfum stoðir sem við getum treyst. En ekki síst höfum við getað treyst á íslenskan almenning sem hefur sýnt alveg ótrúlegan sveigjanleika og úthald í þessu erfiða verkefni.
Forseti. Upplýst umræða er grundvöllur fyrir farsælum sóttvörnum en líka fyrir góðri réttindavernd á tímum veirunnar. Faraldursþreytan er komin og hún mun versna. Þetta er þekkt í faraldursfræðum. Gagnrýnin umræða um sóttvarnaaðgerðir mun því aukast, eins og ráðherra kom inn á í inngangsræðu sinni. En gagnrýni er góð og hún verður gagnleg þegar hún er vel upplýst, byggir á upplýsingum og henni er svarað af skilningi. Þríeykið hefur lýst yfir nauðsyn slíkrar umræðu sem grundvelli þeirrar samstöðu sem sóttvarnir þurfa og þau nefna það m.a. í grein sinni „Vogarskálar veirunnar og lýðheilsa“ sem birtist í Fréttablaðinu 15. október, fyrir þremur vikum. Þar segja þau, með leyfi forseta: „Í ákalli um samstöðu felst þó ekki krafa um gagnrýnislausa umræðu, þvert á móti er mikilvægt að mismunandi sjónarmiðum sé velt upp þegar um er að ræða takmarkanir á borgaralegum réttindum. Bannfæring gagnrýnisradda er aðeins til þess fallin að sundra þeirri dýrmætu einingu sem við þörfnumst á þessum einstæðu og erfiðu tímum. Það er okkar bjargfasta skoðun að yfirvegun og samstaða er besta sóttvörnin.“ Á vogarskálunum er líf, lýðheilsa, lífsviðurværi og önnur réttindi svo að það er mikilvægt að umræðan sé gagnleg. Þetta er svo stuttur tími sem við höfum en mig langar bara segja að fólk er skiljanlega orðið þreytt, svo verður það reitt og það vill að því sé sýndur skilningur. Ég talaði við sálfræðing sem sagði: Virk hlustun, maður á að hlusta á fólk og sýna því að maður sé að hlusta. Það á að sýna því skilning og svara af skilningi. Það er það sem við þurfum að gera hérna í þinginu gagnvart ráðherra - ég geri ráð fyrir að ráðherra sé orðinn þreyttur líka - sóttvarnayfirvöldum og öllum landsmönnum, líka þeim sem spyrja spurninga sem sumum finnst ruglaðar og klikkaðar. Ég get sagt að ég fylgi öllum sóttvarnafyrirmælum [[Forseti hringir.]]en ég veit ekki alveg með grímurnar, ég veit að ef þær eru notaðar rétt þá skila þær árangri en ekki ef maður er með þær undir nefinu, [[Forseti hringir.]]eins og forseti á forsetastóli gerir stundum. Það þarf að koma því skýrar til skila. Er ráðherra ekki sammála þessu? Getum við ekki staðið saman um það?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningu hans og vangaveltur. Ég tel að við séum algerlega sammála. Við erum í gegnum þennan faraldur að taka ákvarðanir miðað við þekkingu sem liggur þá fyrir. Það er mjög erfitt að skoða ákvarðanir sem voru teknar fyrir tveimur mánuðum, ég tala nú ekki um fyrir fimm eða sex mánuðum, á grundvelli þeirrar þekkingar sem við höfum núna. Þess vegna sjáum við stundum áherslubreytingar í ákvörðunum og það er þannig t.d. varðandi grímuskylduna. Það er eitt dæmi um áherslur sem hafa breyst eftir því sem þekkingu hefur undið fram. Það er hins vegar alveg rétt að ef gríma er ekki rétt notuð þá gerir hún náttúrlega lítið gagn. Ef hún er rétt notuð þá dregur hún úr því hversu mikið af veirunni berst á milli. Ég held að við öll þurfum að læra það og passa okkur á því að vera ekki að kássast mikið í grímunni með höndunum vegna þess að þá erum við svolítið búin að missa sjónar á því hvert markmiðið er. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni sem segir að gagnrýni sé góð og gagnrýni sé mikilvæg. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við beitum virkri hlustun, sem á kannski rætur að rekja í uppeldisfræði, snýst um það að skilja hvað barnið á við þó að það sé ekki nákvæmlega rétt orðað miðað við orðaforða fullorðinnar manneskju, að við reynum að setja okkur í spor o.s.frv. En gagnrýnin umræða þýðir líka að gagnrýni er mætt. Það þýðir ekki að maður geti haldið hverju sem er fram án þess að búast við því að manni sé mætt með gagnrökum. Um leið og maður tekur þá ábyrgð að fara í umræðu með gagnrýni og álitamál þá þarf maður líka að bera ábyrgð á því að standa fyrir máli sínu og þola hin gagnstæðu sjónarmið. Þetta eru vangaveltur sem mér finnst að [[Forseti hringir.]]við þurfum að halda til haga. En ég er algerlega sammála þríeykinu í þeirra grein þegar þau segja: Yfirvegun og samstaða er, þegar öllu er á botninn hvolft, besta sóttvörnin.
Forseti. Ég treysti því að sóttvarnayfirvöld geri sitt besta miðað við mismunandi kringumstæður og miðað við mjög takmarkaðar upplýsingar og að þurfa að taka margar ákvarðanir mjög hratt í miklu óvissuástandi. Þá er bara óhjákvæmilegt að mistökin séu gerð. Það er ekkert annað í stöðunni þannig séð. Þess vegna er þessi virka hlustun mikilvæg. Við þurfum að hlusta á alla gagnrýni. Ég er sammála um að það þarf að mæta henni en það þarf að hlusta á hana, þau okkar sem hafa kannski þolinmæði og skilning á mikilvægi þess að nálgast fólk sem er reitt og fúlt o.s.frv. af skilningi og reyna að komast að því sem er þar á bak við. Það er það sem sálfræðingur sagði mér. Þegar fólk er reitt þá er það sárt. Það eru margir sárir og á alls konar forsendum. Hárgreiðslufólk hefur sagt: Hvers vegna megum við ekki starfa, en síðan mega aðrir það? Hvers vegna mega barir það, en ekki aðrir? Þetta hefur ekki komist nógu skýrt til skila. Eru jafnvel möguleikar á því að hárgreiðslustofur gætu sinnt sínu ef þær væru með fullan hlífðarbúnað? Ég veit það ekki. Það er eitt sjónarmið. Öll þessi sjónarmið verða að koma fram. Til að ég geti sinnt mínum skyldum sem þingmaður með eftirlitshlutverkið, [[Forseti hringir.]]þá þarf ég að sjá mælaborðið sem sóttvarnayfirvöld hafa [[Forseti hringir.]]og ég óska innilega eftir því að eiga [[Forseti hringir.]]samstarf við heilbrigðisráðherra og sóttvarnayfirvöld um að fá það skýrt fram. Þá get ég útskýrt það fyrir öðrum og sinnt mínu hlutverki.
Virðulegur forseti. Vegna þess sem hv. þingmaður segir í lokin, en hann er formaður hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þá er það auðvitað mikilvægt, til að nefndin og þingið geti rækt sitt hlutverk gagnvart framkvæmdarvaldinu, að átta sig á forsendum ákvarðana. Sóttvarnalæknir hefur lagt fram skjal þar sem hann telur upp þau meginviðmið sem horft er til þegar teknar eru ákvarðanir. Ég myndi vilja, og ég veit að hv. þingmaður myndi helst vilja, að þetta væru bara einhverjir mælikvarðar sem maður gæti matað eitthvert forrit á og svo fengi maður ráðstafanirnar út hinum megin. En það er ekki alveg þannig. Það eru kannski 50 smit sem eru öll á einum stað, þá færðu þessa ákvörðun, eða 50 smit sem þú getur ekki tengt og eru úti um allt samfélag, þá færðu einhverja aðra ákvörðun. Þannig að þetta er alltaf samspil þessara þátta og sjónarmiða sem eru undir og þess vegna hefur sóttvarnalæknir svona dregið úr - því ég er sammála [[Forseti hringir.]]hv. þingmanni í því að það væri langbest og langskýrast að við værum með afgerandi mælaborð sem við gætum bara algerlega skilið hverju sinni, en [[Forseti hringir.]]sóttvarnalæknir hefur kennt mér það að þetta er flóknara en svo í hvert einasta skipti. [[Forseti hringir.]]En ég mun tryggja að hv. þingmaður fái þessar viðmiðanir í hendur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna að við skulum vera búin að koma föstu formi á umræðuna um sóttvarnaráðstafanir og að hún verði reglulega á dagskrá hér framvegis. Það er ljóst að ákvarðanir um sóttvarnaaðgerðir eru aldrei teknar af léttúð, en engu að síður er mikilvægt að við rýnum aðgerðirnar til gagns á hverjum tíma. Gleymum aldrei meginmarkmiðinu, að verja okkar viðkvæmustu hópa og tryggja virkt heilbrigðiskerfi. Í sjálfu sér eru aðgerðirnar á öllum tímum einfaldar; að forðast hópamyndun, forðast of mikla nánd, sérstaklega óskyldra og ótengdra aðila, og forðast smithættu af sameiginlegum snertiflötum. Þetta eru meginatriði aðgerðanna og hafa verið allan tímann. Smáatriðin í þessu hafa svo verið útfærð eftir stöðu faraldursins og sú útfærsla getur vafist fyrir okkur og orkað tvímælis. Sóttvarnaaðgerðirnar hafa óhjákvæmilega áhrif á börn. Skólastarf raskast, börnin fá ekki að fara í íþróttir, tómstundir, hitta vini o.s.frv. Margt sem þeim er mikilvægt fellur niður. Börn hafa mismunandi bakland til að takast á við þessar aðstæður. Áhrifin á líðan þeirra geta þess vegna bæði verið jákvæð og neikvæð, þau geta verið jákvæð ef aðstæður leyfa, börn verja meiri tíma með fjölskyldum sínum við góðar aðstæður og jafnvel eru fleiri börn á heimilinu. Rannsóknir sem gerðar voru í kjölfar samkomubannsins síðastliðið vor gefa hins vegar vísbendingar um að börn og ungmenni í viðkvæmri stöðu hafi farið verr út úr samkomubanninu og skertu skólastarfi. Þar þurfa sóttvarnaaðgerðir þess vegna að vega á móti áhrifum á lýðheilsu þessara barna á hverjum tíma. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Styðja heilbrigðissjónarmið að leita skuli allra leiða til að halda rútínu barna og skólastarfi gangandi? Hvernig má huga að mótvægisaðgerðum, sérstaklega gagnvart þessum viðkvæmustu hópum, og hefur það verið gert?
Virðulegi forseti. Það er rétt sem fram kemur í máli hv. þingmanns, að það eru fjölmörg sjónarmið sem vega þarf saman. Það er kannski einna skýrast þegar við erum að tala annars vegar um líf og heilsu og hins vegar efnahagsleg áhrif. En þegar við erum farin að tala um samfélagsleg áhrif, lýðheilsuáhrif, áhrif á geðheilsu og daglegt líf fólks, þá erum við komin meira inn á skörun einstakra sjónarmiða frekar en að við séum á sitthvorum endanum með það. Við höfum verið sammála um það í ríkisstjórninni, og ég hef verið innilega sammála hæstv. menntamálaráðherra um að það sé til mjög mikils að vinna að tryggja samfellu í skólastarfi. Það á við um öll skólastig, og ekkert frekar yngri en eldri því að allur aldur hefur sína sérstöðu. Krakkar í framhaldsskóla sem eru í brotthvarfshættu eru í enn þá meiri hættu í þessum kringumstæðum o.s.frv. Hins vegar er það þannig að þegar reglugerðin er gefin út af mér sem heilbrigðisráðherra þá get ég ekki teygt mig lengra en sem nemur því að ekki sé gengið á sóttvarnasjónarmið. Þannig að við þurfum alltaf að gæta að því þegar við vegum þessi sjónarmið saman, þ.e. sótt sóttvarnasjónarmiðin annars vegar og hins vegar önnur sjónarmið sem lúta að mikilvægi þess að krakkar haldi rútínu eða reglu í sínu daglega lífi, að við getum ekki teygt okkur lengra en sóttvarnasjónarmiðin leyfa okkur. Annars væri ég í raun og veru að byggja reglugerðina á öðrum sjónarmiðum en þeim sem mér er heimilt samkvæmt lögum. Ég vona að þetta skýri grunntóninn í því sem þarna er undir en fer svo í síðara andsvari yfir annað það sem hv. þingmaður spurði um.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svarið. Það er gríðarlega mikilvægt að heyra þessa samstöðu um að halda rútínu barna gangandi. Það er magnað að fylgjast með skólafólki um land allt móta og útbúa raunhæfa umgjörð þannig að börn geti mætt í skólann, stundað nám og hitt félaga. En það sem ég velti fyrir mér, og leiðir beint af svörum ráðherra er: Getum við upplýst almenning og skólafólk, ekki síst börnin sjálf, betur um það sem vísindin vita og þekkja varðandi ungt fólk og börn og veiruna? Vitum við eitthvað meira um það í rauninni en við komum á framfæri og fellur þá undir sóttvarnasjónarmið? Hvaða aðgerðir skipta raunverulega mestu máli í sóttvörnum barna og fullorðinna sem með þeim starfa? Ef við getum kennt börnunum að passa sjálf upp á sóttvarnir sínar þá komumst við býsna langt. Eins og við kennum börnum í öðrum samskiptum er miklu auðveldara að stjórna eigin hegðun en að hafa áhyggjur af hegðun annarra.
Virðulegur forseti. Það er náttúrlega hárrétt. Ég held að við höfum öll fundið fyrir því sem höfum verið í forystu varðandi þessar sóttvarnaaðgerðir að við þurfum að átta okkur á því að það eru fleiri leiðir til að miðla upplýsingum en í gegnum upplýsingafundi Almannavarna. Áhorfið á þann ágæta dagskrárlið er mismunandi eftir aldursstigum o.s.frv. og við finnum fyrir því að það er áskorun að ná til yngra fólks. En það er ekki síður áskorun að ná inn í skólana og tryggja að upplýsingar og skilningur á markmiði með sóttvarnaaðgerðum séu fyrir hendi þar. En um leið, eins og ég vék að í fyrra andsvari við annan þingmann, þurfum við líka að gæta að því að fyrir liggi upplýsingar um það. Af hverju er gripið til þessara ráðstafana fyrir þennan aldurshóp en ekki fyrir þennan aldurshóp o.s.frv.? Við sjáum það núna að smitin hafa verið að færast í yngri aldurshópa, það er almenn tölfræði, en við sjáum líka að það eru ekki mörg smit sem berast á milli barna eftir því sem þau eru yngri. Það er í raun og veru þekkingin sem við getum staðið okkur betur í að miðla.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér skýrslu um Covid og ástandið í þeim málum. Aðaláhyggjur mínar liggja í því að eftir mína litlu grímunotkun, sem ég reyni að takmarka eins og ég get, en nota grímuna alltaf á almannafæri, þá hef ég uppgötvað að eftir ekki margar mínútur með hana er ég kominn með höfuðverk og mér finnst það óþægilegt. Þá fór ég að hugsa um starfsfólk spítalanna sem er með grímu og í búningum tímunum saman. Hvernig er ástandið þar? Hvers konar álag er á því fólki, andlegt og líkamlegt? Hefur það verið kannað? Er fylgst með því? Ég segi bara að ég dáist að því fólki sem hefur staðið allan þennan tíma, nú eru þetta orðnir níu mánuðir, í fremstu víglínu og ég spyr ráðherra: Fær þetta fólk áhættuþóknun fyrir vinnu sína eða álag? Ég tel að þarna vinni fólk ótrúlegt starf. Ég spyr líka í því samhengi, vegna þess að við vitum að þarna úti eru hjúkrunarfræðingar sem hafa ekki skilað sér inn, maður veit ekki hversu margir, það eru einhverjir tugir eða hundruð, hvort verið sé að virkja þá, reyna að fá inn fleiri af því að við þurfum bakvarðasveit, við þurfum fólk til vara. Ég spyr mig: Hversu lengi getur núverandi hópur staðist þetta? Við vitum ekkert hvort bylgjan sem er núna í gangi er sú síðasta. Við höfum ekki hugmynd um það. Við virðumst heldur ekki hafa verið alveg nógu vel undirbúin fyrir hana vegna þess að útskriftarvandinn er enn til staðar, þó að við hefðum átt að vita betur og vera tilbúin. Og ég spyr ráðherra: Hvað sér hún í þessum málefnum fólks?
Virðulegur forseti. Að vanda er hv. þingmaður með allnokkrar spurningar á stuttum tíma. Ég ætla að gera mitt besta við að svara þeim. Ég er eiginlega alveg viss um að það er miklu meira framandi fyrir okkur sem erum ekki vön því í daglegu lífi að vera með grímur að þola það í gegnum daginn. Fólk sem vinnur á heilbrigðisstofnunum er sumt hvert vant því að vera mjög mikið með grímur í vinnu sinni og oft tímunum saman, óháð Covid. Ég er sammála hv. þingmanni í því að dást að framlínustarfsfólki og við samþykktum hér frá Alþingi milljarð fyrr á þessu ári í sérstakan launaauka fyrir heilbrigðisstarfsfólk í heilbrigðiskerfi okkar. Ég er sammála hv. þingmanni um að öflug bakvarðasveit er alveg gríðarlega mikilvæg og við höfum sem betur fer fengið mjög mikil viðbrögð frá heilbrigðisstarfsfólki og fólki með heilbrigðismenntun sem er við önnur störf í samfélaginu en hefur skráð sig í bakvarðasveitir. Það er ekki þannig að öll þau sem skrá sig í bakvarðasveit séu tilbúin til að vinna við hvað mesta áhættu eða með Covid-sýktum einstaklingum, en það fólk er tilbúið til að vinna annars staðar og það skiptir gríðarlega miklu máli, sérstaklega þegar um er að ræða tugi ef ekki hundruð heilbrigðisstarfsfólks sem er í sóttkví á einhverjum tilteknum tíma. Ég er líka sammála hv. þingmanni um að við hefðum þurft að sjá þetta allt saman fyrir og vera betur undirbúin. En það sem ég staldra helst við í þeim efnum er að við hefðum átt að vera byrjuð að byggja nýjan Landspítala við Hringbraut fyrir mörgum árum og vera búin að því, vegna þess að við sköpum náttúrlega ekki þessu góða fólki almennileg starfsskilyrði eða starfsumhverfi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég er innilega sammála því að okkur veitti því miður ekki af því núna að hafa nýjan spítala tilbúinn. Það sem ég hef líka hugleitt og hef áhyggjur af er að núna erum við í ótrúlegum sóttvörnum, við erum að spritta og erum með grímur og allt. Einhvern tímann var sagt að af misjöfnu þrifust börnin berst. Ég hef áhyggjur heilt yfir: Hvaða áhrif hefur það á ónæmiskerfi barna, fullorðins fólks? Hver er framtíðin í því tilliti? Hvernig verður með ofnæmi, alls konar hluti sem gætu haft áhrif þar á? Vegna þess að við vitum að kerfið okkar þarf ákveðna sýkla til að efla varnir og annað. Þannig að við erum að fara inn í nýjan heim sem við þekkjum ekki. Eru einhverjar rannsóknir í gangi á því hvaða afleiðingar þetta getur haft? Hvernig á að bregðast við þeim?
Virðulegi forseti. Rétt eins og fram kom í máli mínu áðan erum við náttúrlega að byggja upp þekkingu jafnt og þétt eftir því sem faraldrinum vindur fram. Við hv. þingmaður höfum átt í orðaskiptum hér allt frá því að faraldurinn kom fyrst, um eðli hans og útbreiðslu o.s.frv. Eitt af því sem eru vaxandi áhyggjur af og vaxandi þungi í eru þessar óbeinu, heilsufarslegu afleiðingar sem eru m.a. fólgnar í því sem fólk upplifir nú og gengur í gegnum sem langvarandi áhrif, eins og þreyta, stoðkerfisverkir, öndunarörðugleikar o.s.frv. Og já, við erum að setja aukið fjármagn og aukinn stuðning í að fjölga endurhæfingarrýmum, t.d. til að koma sérstaklega til móts við þennan hóp. En um leið er mér kunnugt um að okkar bestu sérfræðingar eru að rannsaka þessi áhrif, þessar hliðarverkanir, og Ísland mun hafa töluvert fram að færa í þeim efnum eins og í öðru sem lýtur að heilbrigðiskerfinu.
Herra forseti. Þetta er áhugaverð umræða og kannski sér í lagi áhugavert að sjá hér málflutning fulltrúa Sjálfstæðisflokksins og samræður eða núning hennar við hæstv. heilbrigðisráðherra áðan en ég legg það aðeins til hliðar. Í því ástandi sem við lifum við er gríðarlega mikilvægt, og margir hafa komið upp og sagt það, að hafa svona reglubundna skýrslugjöf til þingsins frá hæstv. heilbrigðisráðherra um sóttvarnaráðstafanirnar. Það er gott að reglulegt framhald verði á því það sem eftir er af þessu haustþingi og hugsanlega á vorþingi líka. Komið var inn á málefni skólanna áðan og ég vil fylgja því aðeins nánar eftir og spyrja hæstv. ráðherra um málefni framhaldsskólanna. Skólastarf í grunnskólum hefur verið aðdáunarvert, við höfum haldið því nánast óslitnu sem hefur skipt gríðarlega miklu máli fyrir bæði börn og foreldra og aðra. Tæplega 23.000 framhaldsskólanemar eru hins vegar á fimmtu viku fjarkennslu og verða í fjarkennslu fram að áramótum og þrátt fyrir þessar miklu skerðingar á hinni hefðbundnu kennslu í allt haust hefur lítið heyrst í þeim hópi, ólíkt öðrum hagsmunahópum á borð við bareigendur og eigendur líkamsræktarstöðva. Því miður gefa tölur og vísbendingar til kynna að strax sé farið að bera á brottfalli framhaldsskólanema vegna Covid, sem eru mjög alvarleg tíðindi, og það getur haft langvarandi samfélagsleg áhrif. Óvissa í námi í heimsfaraldri hefur að auki áhrif á geðheilsu og andlega líðan ungra krakka. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún taki undir með mér að málefni framhaldsskóla verði að vera í algjörum forgangi þegar afléttingar á sóttvarnaaðgerðum hefjast. Hæstv. menntamálaráðherra deildi þeim áhyggjum með mér hér í þingsal í gær og staðhæfði að hún myndi tryggja að sá hópur verði í forgangi þegar afléttingar á sóttvarnaaðgerðum hefjast. Er hæstv. heilbrigðisráðherra sammála þessu og mun hún beita sér fyrir því að framhaldsskólanemendur verði sá forgangshópur sem þeir þurfa að vera?
Virðulegur forseti. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns varðandi málefni framhaldsskólanema. Ég veit að hæstv. menntamálaráðherra hefur lagt mjög mikla áherslu á þessi mál og hefur gert það í samskiptum við mig sem heilbrigðisráðherra, ekki síst þegar um er að ræða skóla sem búa við þröngan húsakost af því að þeir skólar ráða í raun og veru ekki við að uppfylla sóttvarnaráðstafanir. Það er áhyggjuefni og þá þyrfti mögulega að líta til annarra valkosta í húsnæði til að tryggja kennslu ungmennanna og ekki síst á þeim tímum þegar þessar ráðstafanir eru hvað harðastar. Ég held að við séum algerlega sammála í grundvallaratriðum því að þessi hópur er mjög viðkvæmur fyrir öllum skakkaföllum og brotthvarf getur verið mjög afdrifaríkt á þessum aldri og getur breytt öllu um framtíðaráform og framtíðarmöguleika krakka þannig að út frá samfélagslegum sjónarmiðum er ég algerlega sammála en ég vil árétta það sem ég sagði áðan í andsvari við hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, mínar heimildir snúast í raun og veru alltaf um að gera ráðstafanir sem byggjast á sóttvarnasjónarmiðum þannig að lengra get ég í raun og veru sem heilbrigðisráðherra ekki teygt mig en ef sýnt þykir að ráðstafanirnar séu ekki á kostnað sóttvarna þá erum við algerlega samstiga, ég og hæstv. menntamálaráðherra, í því að gera eins og við getum í því að tryggja staðnám framhaldsskólanema.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra kærlega fyrir svarið og gott að heyra þennan vilja hjá báðum ráðherrum fyrir hönd þessa hóps sem getur svo sannarlega verið í viðkvæmri stöðu. Í þessari umræðu hefur verið talað um upplýsingagjöf og mig langar að víkja aðeins að henni í seinna andsvari mínu. Það kannski kemur inn á hinar pólitísku hliðar upplýsingagjafarinnar vegna þess að ég vil árétta mikilvægi þess að ríkisstjórnin útskýri fyrir almenningi þegar hún ákveður að víkja frá tilmælum sóttvarnalæknis af hverju það er gert. Ríkisstjórnin verður að mínu mati og að mati fleira fólks sem ég hef heyrt í að upplýsa almenning af hverju ákvörðunartaka við pólitíska borðið er aðeins til hliðar við tilmæli sóttvarnalæknis og hvers vegna þær ákvarðanir eru teknar. Við höfum orðið vitni að því að þegar þetta stangast aðeins á eða ekki hefur alveg orðið sá samhljómur sem að flestu leyti hefur verið [[Forseti hringir.]]þá hefur kannski skort á það að útskýra hvers vegna [[Forseti hringir.]]þær ákvarðanir hafa verið teknar. Og það væri gott að heyra frá hæstv. heilbrigðisráðherra einmitt um þá upplýsingagjöf.
Virðulegur forseti. Mig langaði aðeins að botna þetta með framhaldsskólana. Ég veit ekki hvort það hefur komið fram í máli menntamálaráðherra en hún á líka í reglulegu samráði við félag framhaldsskólanema og hefur lagt mjög mikið upp úr því. Varðandi síðan athugasemd hv. þingmanns um að við mættum útskýra betur ákvarðanir þá tek ég undir það. Við þurfum bara að taka það til okkar ef það er ekki nægilega vel útskýrt hvað er á ferðinni og hvaða rök liggja að baki. Stundum eru það rök sem eru lögfræðilegs eðlis, snúast um jafnræði eða eitthvað slíkt. Það er óheppilegt ef það næst ekki í gegn af því að það veldur óróleika í samfélaginu ef það er tilfinning fyrir því að misræmi sé í ákvörðunum þannig að við höfum gert eins og við getum í að stilla saman strengi og munum halda því áfram.
Virðulegur forseti. Þótt þessi umræða, sem núna lauk, um skýrslu hæstv. heilbrigðisráðherra um sóttvarnaaðgerðir hafi verið alveg ljómandi góð og til þess fallin að gefa hv. þingmönnum tækifæri á að eiga orðastað við og spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra um ýmislegt, og hér var farið vítt og breitt yfir málið, held ég að það hljóti að blasa við öllum að þetta fyrirkomulag sem slíkt, þ.e. umræða í þessari málstofu, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra vísaði til að væri mikilvægt að viðhafa og ég tek undir það, er ekki heppilegt til upplýsingar á málunum út frá hlutverki Alþingis sem löggjafa og eftirlitsaðila gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þar sem hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi það eða beindi þeirri spurningu til hv. þingmanna oftar en einu sinni hvaða skoðun þeir hefðu á málinu og hvaða aðgerðir þeir myndu vilja hafa uppi er því til að svara að þingmenn hafa engar upplýsingar um þessar sóttvarnaaðgerðir, hafa engin gögn um málið til að geta svarað þessum spurningum. [[Forseti hringir.]] Þess vegna ég legg áherslu á það, virðulegur forseti, og legg áherslu á það við hæstv. heilbrigðisráðherra, [[Forseti hringir.]]að þessi mál, sóttvarnaaðgerðir í þessu ástandi, komi til þingsins í formi þingmála [[Forseti hringir.]]þannig að þingið geti fjallað um málið með þinglegri meðferð, með viðeigandi gögnum og upplýsingum.
Forseti minnir á tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu, en tek undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þm. Sigríði Á. Andersen varðandi þær takmarkanir sem eru á þessu formi hér og varðandi það að tilefni væri til að þau mál sem um ræðir væru tekin inn í formi þingmála sem fengju þá fulla umræðu í þinginu. Mér fannst tónninn í svörum ráðherra framan af ekki benda til þess að sérstaklega mikill áhugi væri á því að standa í miklum umræðum um þessi mál og ég vil frábiðja mér meldingar sem fólust í því að Miðflokkurinn hefði ekki kallað eftir umræðu um þessi mál. Ég get nú bara sagt fyrir sjálfan mig að ég kom inn á þetta mál bæði í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra og í sérstakri umræðu um Covid-viðbrögð. Ráðherra málaflokksins ræður auðvitað ekki á hvaða formi þingflokkur eða þingmenn taka mál [[Forseti hringir.]]upp í þinginu. Það getur verið í sérstökum umræðum, það getur verið í óundirbúnum fyrirspurnum eða störfum þingsins eftir atvikum.
Áður en lengra er haldið vill forseti taka það fram að undir liðnum fundarstjórn forseta er yfirleitt ekki rætt um dagskrárliði sem lokið er. Þess utan verður forseti að játa á sig mistök vegna þess að hæstv. heilbrigðisráðherra átti eftir lokaorð sín í umræðunni. Ég vil því biðja hæstv. ráðherra að mæta í ræðustól og flytja lokaorð sín í þeirri umræðu sem hér hefur staðið yfir.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir skjót viðbrögð við að koma þessari umræðu, um biðlista eftir úrræðum fyrir börn með geðheilbrigðisvandamál, á dagskrá. 1.193 börn um allt land bíða eftir greiningu eða meðferð við geðrænum eða sálrænum vanda. Fjölmennastur er biðlistinn á Þroska- og hegðunarstöð þar sem 584 börn bíða greiningar. 107 börn bíða eftir greiningu og meðferð á barna- og unglingageðdeild Landspítalans, BUGL, og níu börn eru á biðlista eftir innlögn á deildina. Við erum að láta börn með geðræn vandamál bíða, ekki bara mánuðum saman heldur jafnvel árum saman. Eins og þessum málum er háttað í dag þurfa börn, sem þurfa á bráðaþjónustu að halda, tilvísun frá heilsugæslunni og þar er biðin oft löng. Fólk þarf jafnvel að tala við símsvara sem gefur stundum villandi möguleika. Fólk er sent frá Pontíusi til Heródesar í tilgangsleysi í stað þess að fá hjálp strax. Geðraskanir eru ein helsta orsök örorku og því fer ekki á milli mála að hana ber að meðhöndla strax hjá börnum og unglingum. Ef það er ekki gert verður það dýrkeypt til framtíðar fyrir börnin og unglingana, fjölskylduna og samfélagið allt. Og hverjar eru afleiðingarnar fyrir viðkomandi börn? Skólaganga þeirra er í uppnámi og framtíð þeirra er í uppnámi, framtíð fjölskyldunnar er í uppnámi. Það er hægt að koma í veg fyrir það með því að sjá til þess að börn séu ekki á biðlista. Það er nánast enginn stuðningur eða úrræði í boði fyrir þann hóp barna sem elst upp hjá foreldrum með geðrænan vanda og þá vantar einnig stuðning fyrir þann hóp barna sem er að alast upp hjá foreldrum með fíkni- og áfengisvanda. Álag á börn og fjölskyldur þeirra er oft og tíðum svo alvarlegt að skaðinn verður óbætanlegur, bæði andlega og líkamlega og fjárhagslega. Með því að útrýma ekki biðlistum barna og unglinga er ríkið að framleiða öryrkja á færibandi nú og í náinni framtíð. Þá er að koma í ljós að andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum hefur aukist sem gerir þörf á góðri og skjótri heilbrigðisþjónustu fyrir börn lífsnauðsynlega. Einelti er einnig orsakavaldur geðrænna veikinda hjá börnum og þá bæði hjá þolendum og gerendum. Þetta segir okkur að hver króna sem sett er í þennan málaflokk skilar sér ekki bara tífalt heldur hundraðfalt til baka fjárhagslega fyrir ríkið og samfélagið. Í skriflegu svari heilbrigðisráðherra til mín í september segir orðrétt, með leyfi forseta: „Stærsti hluti innlagna á legudeild BUGL eru bráðainnlagnir. Slíkar innlagnir gerast samdægurs og teljast 80–90% allra innlagna á BUGL til slíkra innlagna.“ Áfram segir: „Þegar mikið álag er á bráðaþjónustu lengist biðtími þeirra sem eru á almennum biðlista. Biðtími eftir slíkri innlögn getur verið frá viku til nokkurra mánaða. Í því sambandi ber þó að geta þess að öll börn sem eru á biðlista eftir innlögn eru í virkri þjónustu göngudeildar BUGL. Meðalbiðtími göngudeildarþjónustu BUGL er nú um sjö og hálfur mánuður.“ Spurningin er hvað felst í því að barn sé í virkri þjónustu hjá BUGL? Er það t.d. eitt símtal á mánuði eins og óánægðir foreldrar hafa bent á að barn þeirra hafi fengið og er hægt að sætta sig við þá takmörkuðu þjónustu? Er barn sem fær bara eitt símtal á mánuði þá skráð þannig að það sé komið í fulla þjónustu hjá BUGL? Hvað eru mörg svona göt í kerfinu, hæstv. heilbrigðisráðherra? Hvað þarf að bíða lengi eftir að kerfið virki fyrir alla? Er ekki kominn tími til að við brettum upp ermarnar og hysjum upp um okkur buxurnar og förum að taka á þessum málum? Þetta er dauðans alvara, í orðsins fyllstu merkingu. Er það eðlilegt, hæstv. heilbrigðisráðherra, að 500 börn bíði eftir sérhæfðri, faglegri greiningu á Þroska- og hegðunarstöð? Það kemur fram í svari þínu við fyrirspurn minni að skimun hefði sýnt sterkar vísbendingar um geðheilbrigðisvanda barna, eins og ADHD, kvíða, einhverfuróf, hegðunar- og samskiptavanda og námserfiðleika, og því er það fáránlegt að ekki sé brugðist strax við biðlistavandanum. Meiri hluti þessara barna glímir við vanda á fleiri en einu sviði. Börnin eru á aldrinum 6–18 ára og af þeim bíða um 200 sérstaklega eftir greiningu vegna hamlandi einhverfueinkenna. Fullnaðargreining vandans er þó mikilvæg til að leggja sem best mat á hvers konar meðferðarúrræði eru líklegust til að skila árangri. Má þar nefna að til að hefja lyfjameðferð við ADHD og skyldum röskunum þarf að liggja fyrir fullnaðargreining. Eins og áður hefur komið fram vantar aðstoð við börn sem þurfa að búa hjá fólki sem býr við áfengis- og fíknivanda og aðra geðræna sjúkdóma. Þar virðist pottur vera illa brotinn og því ber okkur að koma í lag strax. Börn eiga aldrei að fara á biðlista eftir meðferð við geðrænum sjúkdómum eða öðrum sjúkdómum, aldrei. Telur ráðherra ásættanlegt að 100 börn bíði eftir greiningu og meðferð á barna- og unglingadeildinni? Hvernig hyggst ráðherra grípa til aðgerða til að stemma stigu við þessum biðlistum? Telur ráðherra það eðlilegt ástand að erfitt sé að manna starfsemi BUGL vegna þess hve lág laun eru í boði? Að lokum: Til hvaða aðgerða hyggst ráðherra grípa [[Forseti hringir.]]til að sjá til þess að börn með geðrænan vanda verði ekki sett á biðlista?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu um biðlista eftir úrræðum fyrir börn með geðheilbrigðisvanda. Hv. þingmaður spyr hvort ráðherra telji eðlilegt að yfir 500 börn bíði eftir sérhæfðri, þverfaglegri greiningu á Þroska- og hegðunarstöð. Þá er því til að svara að geðheilsuvandi barna er mjög mismunandi og mismunandi heilbrigðisstéttir sem veita börnum meðferð við þeim vanda sem við er að glíma. Heilsugæslan tekur á móti börnum með tilfinninga-, þroska- og hegðunarvanda og Þroska- og hegðunarstöð er starfrækt innan Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Þar bíða börn eftir sérhæfðri, þverfaglegri greiningu í kjölfar þess að frumgreining eða skimun hefur sýnt sterkar vísbendingar um geðheilbrigðisvanda, svo sem ADHD, kvíða og annan tilfinningavanda, einhverfuróf, hegðunar- og samskiptavanda auk námserfiðleika. Meiri hluti þessara barna glímir við vanda á fleiri en einu sviði og það er miður að mörg börn bíði eftir sérhæfðri, þverfaglegri greiningu á Þroska- og hegðunarstöð. Það skal hins vegar tekið fram að biðtímatölur einar og sér gefa ekki heildarmynd af biðtíma einstakra barna þar sem mál raðast á milli mismunandi biðlista, t.d. eftir eðli og þyngd mála og aldri barna. Þannig fara sum mál strax í forgang og bíða skemur, en önnur bíða lengur. Hvað varðar meðferð er mikilvægt að halda því til haga að flest barnanna sem eru á biðlista eftir sérhæfðri greiningu eru þegar komin í einhver þjónustuúrræði, t.d. á vegum skóla, heilsugæslu eða sjálfstætt starfandi fagaðila, og fá þannig aðstoð vegna síns vanda á meðan þau eru á biðlista. En vissulega væri mjög æskilegt að bið eftir greiningu yrði stytt og ráðuneytið er að fara yfir leiðir til þess og þá sérstaklega hvernig megi stytta bið eftir ADHD-greiningu og meðferð. Hv. þingmaður spyr hvort ráðherra telji það ásættanlegt að yfir 100 börn bíði eftir greiningu og meðferð á barna- og unglingageðdeild BUGL. Stærsti hluti innlagna á legudeild BUGL eru bráðainnlagnir. Slíkar innlagnir gerast samdægurs og teljast 80–90% allra innlagna á BUGL til slíkra innlagna. Þegar mikið álag er á bráðaþjónustu lengist biðtími þeirra sem eru á almennum biðlista. Biðtími eftir slíkri innlögn getur verið allt frá viku til nokkurra mánaða og í því sambandi ber að geta þess að öll börn sem eru á biðlista eftir innlögn eru í virkri þjónustu göngudeildar BUGL. Þess ber einnig að geta að BUGL hefur í 12 ár verið þátttakandi í samráðsteymum heilsugæslunnar þar sem saman koma einnig fulltrúar félagsþjónustu, barnaverndar og skólaþjónustu til að tryggja heildstæða nálgun. Samráðsteymin tengja saman þjónustu í nærumhverfi barna á heildrænan hátt til að veita börnum stuðning, úrræði og meðferð sem þau þurfa til að dafna og njóta farsældar. Í dag eru 19 virk samráðsteymi af þessu tagi, flest á höfuðborgarsvæðinu en einnig nokkur á landsbyggðinni. Hv. þingmaður spyr hvort ráðherra hyggist grípa til aðgerða til að stemma stigu við þessum biðlistum. Já, heilbrigðisráðuneytið hefur í samvinnu við ADHD-samtökin, Landspítala og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins verið að skoða nýtt og skilvirkara fyrirkomulag, sérstaklega á greiningum og meðferð við ADHD. Ef það fyrirkomulag skilar tilætluðum árangri er ekkert því til fyrirstöðu að athuga hvort hægt sé að nota það fyrirkomulag við tilvísanir í aðrar greiningar og meðferð við öðrum geðröskunum barna. Hv. þingmaður spyr að lokum hvort ráðherra telji það eðlilegt ástand að erfitt sé að manna BUGL vegna þess hve lág laun eru í boði, eins og hv. þingmaður orðar það. Þá ber að árétta að launamál Landspítala eru ekki á mínu borði. En þetta er hins vegar mikið áhyggjuefni ef rétt er. Ég vil loks hér í mínu fyrra innleggi í þessari umræðu árétta það að ég sem heilbrigðisráðherra hef lagt mjög mikla áherslu á geðheilbrigðismál og ekki síst geðheilbrigðismál barna og ungmenna. Ég veit að hv. þingmaður þekkir mjög vel þær áherslur í mínu starfi, þar sem ég hef lagt áherslu á að fjölga sálfræðingum í heilsugæslunni og ekki síst til að þjónusta börn, og þar erum við auðvitað að tala um þessa svokölluðu fyrsta stigs þjónustu. Við höfum líka verið að auka stuðning og uppbyggingu geðheilsuteyma um allt land og við höfum lagt áherslu á það að geðheilbrigðismál séu í forgrunni og þau séu ekki afgangsstærð þegar líkamleg heilsa hefur verið í brennidepli. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að ég er algerlega sammála hans áherslum í þeim efnum að það beri að forgangsraða í þágu geðheilsu og að það beri að forgangsraða í þágu barna. Það hefur þessi ríkisstjórn viljað gera og ég vil þakka fyrir það aðhald sem hv. þingmaður veitir hér ítrekað í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu og ég vil staldra við síðustu spurningu hans sem fjallar um til hvaða aðgerða ráðherra hyggist grípa. Í mínum huga er brýnt að ráðast aftur í úttekt á geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga. Síðast var það gert árið 2016 og var það ríkisendurskoðandi sem réðst í slíka úttekt. Nú er liðinn töluverður tími sem ætti að geta gefið okkur ákveðna mynd af því hvaða úrbætur hafa verið gerðar. Við vitum að bætt hefur verið í geðheilbrigðisþjónustu á fyrsta stigi, eins og við köllum það, en það er því miður ekki nóg þar sem fyrsta stigið vísar áfram í annað og þriðja stig og ef engin úrræði eru þar þá er til lítils unnið. Umræðan sem fer fram hér í dag snýst að mestu um annars og þriðja stigs þjónustu og bið eftir henni. Þegar börn og ungmenni eru komin á biðlista eftir þeirri þjónustu, eða öllu heldur komin á biðlista eftir hjálp, er margt búið að ganga á og börnin búin að reyna hvað þau best geta til að standa sig. Biðin eftir hjálpinni er skaðleg. Við verðum að breyta þessum áherslum í þá mynd að ekki þurfi greiningu til að fá hjálp. Ég vil taka undir þau orð Héðins Unnsteinssonar, í fréttamiðlum nú undanfarið, að greiningabólgan hér á landi er mjög mikil og fyrsta viðbragðið er yfirleitt að gefa lyf. Þessu þarf að breyta.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna sem er gríðarlega mikilvæg. Ég vil vitna í grein í nýju blaði Geðhjálpar. Þar segir að um langt árabil hafi nálgun okkar sem samfélags, þegar kemur að geðheilbrigði, verið að nær öllu leyti einkennamiðuð og að þegar geðheilsu okkar hrakar sé unnið með einkenni rétt eins og um kvef væri að ræða. Segir í þessari grein að rétt eins og í tilfelli þess sem er með kvef séu allar líkur á að sá sem glímir við geðrænar áskoranir fái einkennamiðaða meðferð, lyf og afar takmarkaða samtalsmeðferð sem í flestum tilfellum snýst um að breyta hegðun og hugsun, því mun flóknara sé að vinna með orsakir og byggja meðferðina á þeim. Herra forseti. Mesta aukning í fjölda notenda þunglyndis- og kvíðalyfja er hjá stúlkum á grunnskólaaldri. Aukningin er meira en 90% á síðustu tíu árum. Þetta er meðal þess sem kemur fram í grein Ólafs B. Einarssonar, verkefnisstjóra hjá Embætti landlæknis, í nýju Læknablaði. Meðal OECD-þjóða hefur notkun þunglyndislyfja verið langsamlega mest á Íslandi um nokkurra ára skeið. Þá var útskrift ADHD-lyfja til skólabarna umtalsvert meiri hér á landi en í samanburðarríkjum. Nú skal það tekið skýrt fram héðan úr ræðustól Alþingis að lyf eru nauðsynleg en ofútskrift getur verið skaðleg og komið í veg fyrir annars konar aðstoð. Ofútskrift geðlyfja, rétt eins og annarra lyfja, hvort sem um er að ræða kvíða- og þunglyndislyfja eða örvandi lyfja, getur komið í veg fyrir að við sem samfélag, stjórnvöld, tökum á rót vandans sem hlýtur að lúta að einhverju í samfélagsgerðinni. Ég tel okkur þurfa að fara í ítarlega skoðun á því hvað veldur þessu og ég vil kalla eftir samfélagslegri ábyrgð, að við stöndum saman í að skoða rót vandans og koma í veg fyrir þetta ástand.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir þessa umræðu og ráðherranum fyrir góð svör hér áðan. Þetta er þörf og góð umræða, eins og hér hefur komið fram, því að velferð barna er meginverkefni samfélags. Framtíð okkar byggir á því að heilbrigðir einstaklingar vaxi úr grasi. Geðræn vandamál koma iðulega fram á barns- eða unglingsaldri og því er mikilvægt að grípa inn í strax og vanda verður vart og skima einnig fyrir vanda hjá áhættuhópum. Mig langar að nefna að SÁÁ hefur lagt aukna áherslu á þennan hóp á síðustu árum og þarf til þess aukinn stuðning okkar hér í þinginu þegar framlög lækka og eigin tekjur samtakanna, sem hafa staðið undir stórum hluta verkefna þeirra, lækka einnig. Einn slíkur hópur sem SÁÁ hlúir að eru börn sem búa við fíknisjúkdóma. Börn sem eiga foreldra með áfengis- og/eða vímuefnavanda eru líklegri en önnur börn til að þróa með sér áfengis- og vímuefnavanda. Mikilvægt er að tryggja að börn í áhættuhópi fá aðgang að sérhæfðri þjónustu til að fyrirbyggja neyslu áfengis og annarra vímuefna hjá þeim í framtíðinni. Börn sem búa við fíknivanda eru líka líklegri til að eiga við geðrænan vanda. Þau upplifa meiri kvíða og depurð en börn sem ekki eru í sömu stöðu og þau. Mikilvægt er að veita þessum börnum sérhæfða sérfræðiþjónustu til að vinna úr þeim tilfinningum sem fylgja því álagi að eiga foreldra sem eru veikir af fíknisjúkdómi. Hjá SÁÁ er rekin slík sérfræðiþjónusta fyrir börn sem eiga foreldra, systkini eða nána fjölskyldumeðlimi sem eiga við áfengis- og vímuefnavanda að stríða. Sálfræðingar SÁÁ hafa þróað þetta úrræði og hafa 1.300 börn notið þessarar þjónustu frá tilkomu þess árið 2008. Heilbrigðisráðuneytið og Alþingi eiga að styðja við bakið á sérfræðiþjónustu sem sannað hefur gildi sitt og náð góðum árangri í vandasamri meðferð á geðsjúkdómum barna og unglinga. Takk fyrir þessa góðu umræðu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa þörfu umræðu. Oft var þörf, nú er nauðsyn. Í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins í gær kom fram að andleg vanlíðan barna og unglinga er að aukast vegna hertra Covid-aðgerða. Það er mjög mikilvægt að við séum vakandi fyrir þessari þróun. Óumdeilt er að félagslegi þátturinn er lífsnauðsynlegur börnum og unglingum og skiptir sköpum fyrir allan heilbrigðan þroska og undir núverandi kringumstæðum í samfélaginu, er snýr að sóttvarnaaðgerðum, er þessum þáttum augljóslega sniðinn þröngur stakkur. Einkenni kvíða, þráhyggjuhugsanir, geta leitt til þunglyndis sem getur verið mjög alvarlegur sjúkdómur. Okkur ber að taka þetta mjög alvarlega. Mörg börn eru mjög útsett á þessum erfiðu tímum þegar heimilisofbeldi eykst og fíknivandi eykst sömuleiðis. Ljóst er að ef þessi tilhneiging heldur áfram að aukast mun aukin ásókn í þau úrræði sem fyrir eru í kerfinu leiða til lengri biðlista. Þessa löngu biðlista á barna- og unglingageðdeild er þó mögulega hægt að stytta með aukinni stigskiptingu þjónustunnar sem í boði er. Hvað á ég við með því? Það sem við þurfum að sjá er öflugt stuðningskerfi í skólunum sem og öflugt stuðningskerfi á heilsugæslunni, auk spítalaúrræðisins sem fyrir er. Við þurfum að vinna að því að minnka álagið á efsta stigi kerfisins og við gerum það með öflugum forvörnum sem og meðferðarúrræðum í fyrstu og annarri línu. Við þurfum að sjá þessa hluti innbyggða í velferðarstrúktúr Íslands og þannig stytta biðlistana. Við erum líka í auknum mæli að sjá nýja nálgun þar sem komið er að einstaklingnum út frá líðan hans frekar en hegðun. Það er jákvæð þróun. Það hefur verið sagt, með leyfi forseta: „Nothing about me without me“, eða ekkert um mig án minnar aðkomu, [[Forseti hringir.]]og það er þróunin sem við þurfum öll að hjálpast að við að stuðla að.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem er mjög mikilvægt að við tökum hér í þingsal. Skammtímavanda varðandi biðlista á BUGL þarf að leysa, hvort sem hann er til kominn vegna Covid eða af öðrum orsökum. Ef fjármagn er vandinn þarf að bæta í. En ég efast samt um að það sé eini vandinn og efast um að það sé skynsamlegt að bæta við fjármagni án þess að skoða um leið hvort aðrar leiðir séu líklegri til að skila börnum sem nú eru á biðlista nauðsynlegri þjónustu. Hvaða áhrif á líka stórbætt geðheilbrigðisþjónustu innan heilsugæslunnar eftir að hafa þegar hún verður búin að slípast til? Ég velti líka fyrir mér, með þessa biðlista, hvort það geti hugsast að einhver af börnunum séu á biðlistum í gegnum fleiri en eitt af þeim kerfum sem sinna börnum, þau geta t.d. verið á biðlista í heilsugæslunni, í gegnum skólaþjónustuna og félagsþjónustuna. Svo megum við heldur ekki gleyma því að mörg börn njóta góðrar þjónustu meðan beðið er. Auðvitað ætti að vera tryggt að öll börn fengju góða þjónustu meðan beðið er. Ef vandinn er skortur á starfsfólki þá velti ég fyrir mér hvort stofnanir geti unnið saman, stofnanir sem veita sérhæfða þjónustu; hvort hægt sé að búa til meiri samlegð og um leið að búa til betra starfsumhverfi sem laðar að færa sérfræðinga. Til lengri tíma bind ég miklar vonir við þá vinnu sem nú stendur yfir á vegum félags- og barnamálaráðherra við umbætur í málefnum barna og að þeim ætla ég að koma betur í seinni ræðu minni um málið.
Virðulegi forseti. Við vitum að aðgengi barna og ungmenna að geðheilbrigðisþjónustu er ekki nægilega gott. Við erum með allt of langan biðtíma eftir þessari mikilvægu þjónustu og það er óviðunandi og gengur hreinlega gegn lögbundnum skyldum ríkisins um velferðarþjónustu og gerir það að verkum um leið að velferð barna er stefnt í hættu. En það sem mestu máli skiptir núna er að stytta biðlista eftir þjónustu og þá er ég ekki bara að tala um nauðsynlegar greiningar á vegum ríkisins heldur ekki síður almennt um geðheilbrigðisþjónustuna sem slíka. Í september kom fram að það væru 1.193 börn að bíða eftir sálfræðigreiningu eða meðferð. Fjölmennastur er listinn hjá Þroska- og hegðunarmiðstöðinni, þar sem börn bíða eftir greiningu, og á unglingageðdeild Landspítalans, sem við köllum alla jafna BUGL. Við vitum það, og það verður aldrei of oft sagt, að við þurfum að setja í forgang snemmtæka íhlutun og forvirkar aðgerðir þegar kemur að því að veita fólki, ekki síst börnum, nauðsynlega þjónustu. Við sjáum að kvíði er að aukast, greiningum er að fjölga og við sjáum að stúlkur, ekki síst, í grunnskólum eru að taka aukið magn af þunglyndislyfjum. Við þurfum að stuðla að því að úrræðin verði til staðar. Um leið og ég fagna þessari umræðu þá verðum við líka að fá einhver skýr svör um það að hverju hún á að stuðla. Ég vil sjá það gerast að við getum bæði stytt biðlistana en líka farið í markvissar aðgerðir sem tengjast því að koma með úrræðin sjálf. Geðheilbrigði verður ekki aðskilið frá öðrum heilbrigðismálum. Rót vandans hjá fullorðnum einstaklingum liggur oft í ónógum stuðningi eða skilningi í æsku. Ræturnar liggja oft þar. [[Forseti hringir.]]Á það eigum við að setja fókusinn. Þangað eigum við að setja hann með það að markmiði [[Forseti hringir.]]að allir fái að blómstra í samfélagi okkar, auðvitað á sínum forsendum. [[Forseti hringir.]]Þannig viljum við hafa það, fjölbreytileikinn er alls konar.
Herra forseti. Þetta er alltaf þörf umræða vegna þess að við viljum að þjónusta geðsviðs Landspítalans sé sem best. En umræðan er sérstaklega þörf núna vegna þess að við vitum, það þarf ekki spádómsgáfu til, að við stefnum í aukinn þunga á geðheilbrigðiskerfið á næstu misserum. Það ástand sem við erum að ganga í gegnum í dag mun að öllum líkindum leiða til erfiðleika hjá stórum hópum fólks og það fólk þurfum við að grípa. Það sem ég myndi vilja hvetja ráðherra til að gera í þessu ástandi er að vera afl út fyrir sitt eigið ráðuneyti, að halda hinum ráðherrunum við efnið þegar kemur að því að útfæra aðgerðir sem sérstaklega ná til ungs fólks og barna þannig að hugað sé að andlegri líðan fólks við útfærslu aðgerða. Ég nefni hér eitt dæmi: Aðgerðir menntamálaráðuneytisins í þágu námsfólks. Ekki er búið að hækka grunnframfærslu námsmanna frá því sem stúdentar kölluðu eftir og auðvitað býr það til fjárhagsáhyggjur sem síðan geta brotist út í andlegum kvillum. Nú væri líka einboðið að breyta kröfum Menntasjóðs námsmanna um námsframvindu þannig að fólk eigi ekki viðurværi sitt undir því að skila fullu námi í ástandi þar sem er bara ansi erfitt að skila fullu námi. Félagsstofnun stúdenta steig slíkt skref fyrir nokkrum dögum, lækkaði kröfu um námsframvindu um helming til að stúdentar þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að missa húsnæðið ef þeim gengur illa í skóla. Þá þurfum við hér á þingi líka að passa upp á að fjárlaganefnd fullfjármagni sálfræðiþjónustuna sem við samþykktum að fella undir Sjúkratryggingar hér í vor. Síðan mætti ráðherra heilbrigðismála ræða við menntamálaráðherra um það [[Forseti hringir.]]hvort það að fjölga sálfræðingum [[Forseti hringir.]]í heilsugæslu þurfi ekki að ná enn betur inn í grunnskólana þannig að það [[Forseti hringir.]]verði sálfræðingur starfandi þar eða [[Forseti hringir.]]félagsráðgjafi sem geti náð utan um sálfélagslega vandann sem eflaust verður ærinn á næstu misserum.
Herra forseti. Ég vil taka undir með málshefjanda og hæstv. heilbrigðisráðherra um mikilvægi geðheilbrigðis og að geðheilbrigði sé ein af grundvallarforsendum heilbrigðis almennt. Einstaklingar sem hafa góða geðheilsu finna fyrir andlegri vellíðan sem gerir þeim kleift að nýta hæfileika sína og blómstra í lífi og starfi. Ég tel mikilvægt að beina sjónum að uppvaxtarskilyrðum barna, að þar séu sóknarfæri til að efla geðheilsu einmitt til þess að mikilvæg þjónusta við börn sé veitt snemma til þess einmitt að sem fæstir þurfi að nýta þá þjónustu sem hér hefur verið spurt um biðlista vegna. Þess vegna finnst mér mikilvægt að það sé verið að vinna að innleiðingu geðræktar- og forvarnastarfs í leik- og grunn- og framhaldsskólum og að heilbrigðisráðuneytið sé að kalla eftir tilnefningum í stýrihóp til að halda utan um þau mál. Á upplýsingafundi almannavarna í gær var verið að ræða um líðan barna og ungmenna. Þar fannst mér Anna Steinsdóttir, tómstunda- og félagsmálafræðingur, koma með frábæra ábendingu þar sem hún benti á að foreldrar þyrftu að gæta að sinni eigin geðheilsu og ekki síður að því að vera ekki leiðinlegir. Þetta skiptir einmitt máli fyrir uppvaxtarskilyrði barna. Við þurfum að hafa samfélagsgerð sem styður við foreldra til þess að geta hugsað vel um börnin sín. Þess vegna skiptir það máli að lengja fæðingarorlofið. Þess vegna skiptir það máli að afkoma barnafjölskyldna sé almennt góð. [[Forseti hringir.]]Þess vegna skiptir það máli að allir foreldrar hafi aðgang að góðri heilbrigðisþjónustu því að þannig stuðlum við að góðum skilyrðum fyrir börn [[Forseti hringir.]]og þannig að góðri geðheilsu þeirra.
Hæstv. forseti. Þetta er mikilvæg umræða sem fer fram hér í dag. Ég vil þakka heilbrigðisráðherra sérstaklega fyrir að vera hér og taka þátt í umræðunni. Það sem ég vildi segja hér í seinni ræðu er að ég held að komið sé að því að gerð verði stjórnsýsluúttekt á geðheilbrigðisþjónustu, hreinlega frá A til Ö, en síðasta úttekt varðandi börn og ungmenni var gerð 2016 af ríkisendurskoðanda. Í dag getum við séð níu aðgerðir frá Geðhjálp og fyrsti punkturinn þar er að gera heildarúttekt á umfangi og framkvæmd geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi. Ég held að við séum komin að þeim tímapunkti að það sé nóg komið af tali hér í þingsal og við þurfum að fara að grípa til aðgerða. Ég fékk svar frá hæstv. heilbrigðisráðherra vegna Þroska- og hegðunarstöðvar nú í dag og það er ljóst að vandinn er vaxandi. 2016 var biðtíminn 3 til 7 mánuðir. Í dag, árið 2020, er biðtíminn 5 til 14 mánuðir og það er alveg ljóst að árlegur kostnaður eykst. Á þessu má sjá að við erum hálfpartinn komin út í skurð með þetta mál. Ég mælist til þess að við ráðumst í þessa stjórnsýsluúttekt. Það er komið nóg af tali. Við þurfum að grípa til aðgerða.
Hr. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir að hefja alvöruumræðu um þessi málefni. Úrræði fyrir börn með geðheilbrigðisvanda á landsbyggðinni eru enn lakari en á höfuðborgarsvæðinu. Það er upplifun foreldra að þeir standi mjög einir í að halda utan um vanda barna sinna. Miðlægt meðferðarform á nú mjög upp á pallborðið hjá barnaverndaryfirvöldum, svokölluð fjölkerfameðferð. Á landsbyggðinni hefur aðgangur að þessari meðferð verið algjörlega ófullnægjandi. Það er vitaskuld erfitt fyrir foreldra af landsbyggðinni að fylgja börnum sínum þegar þau þurfa að nýta þessi miðlægu, sérhæfðu úrræði á höfuðborgarsvæðinu. Ýmsar rannsóknir benda raunar til þess að þetta meðferðarform henti heldur ekki vel fyrir fjölskyldur sem eru í mestum vanda og eru oft veikar fyrir, þurfa mikla aðstoð og afgerandi úrlausn. Á sama tíma og biðlistar eru eins og lýst hefur verið fá meðferðarheimili úti á landi ekki tilvísanir til meðferðar á unglingum frá barnaverndaryfirvöldum þrátt fyrir að úrræði fyrir erfiðustu málin, sjálfsmeiðingar, alvarlegar átraskanir og vímuefnanotkun og vímuefnafíkn skorti tilfinnanlega. Og skýringarnar halda ekki vatni. Þetta er ekki boðlegt, hr. forseti. Það hefur misserum saman verið áformað að koma á laggirnar einu öflugu og vel mönnuðu meðferðarheimili á höfuðborgarsvæðinu. Og ég spyr: Hvað líður þeim plönum? Árið 2004 var unnin skýrsla af faglegum sérfræðingi heilbrigðisráðuneytisins, Samhæfing í málefnum barna og unglinga með hegðunarvanda og geðraskanir. Þar segir m.a.: „Huga þarf sérstaklega að verndun barna foreldra sem eru í vímuefnaneyslu, með ýmsar fatlanir eða alvarlegar geðraskanir. Rannsóknir hafa sýnt að þessi börn munu fremur en önnur börn þróa með sér geðraskanir og forvarnir á þessu sviði eru því mikilvægar.“ Þetta var árið 2004. Og hvar stöndum við nú? Við þurfum ekki vitnanna við, gríðarlegir biðlistar og áköll víða að staðfesta að kerfið stendur sig ekki. Þetta er ekki traust birtingarmynd.
Virðulegur forseti. Kerfi, kerfi, kerfi - já, þetta snýst allt um einhver kerfi. Það er alltaf kerfið sem er fyrir og ég held að kerfið sé oft vandamálið. Ég vil þó segja að þjónustan sem við höfum í geðheilbrigðiskerfinu á Íslandi er framúrskarandi og frábær. Það er bara vandamálið að komast þangað, aðgengið að henni, og það er eitt af því sem við þurfum að takast á við. En hitt vandamálið er eftirspurnin eftir þessari þjónustu. Þar held ég að stjórnvöld hafi verið á réttri leið með því að skipta, í nýsamþykktri heilbrigðisstefnu, heilbrigðisþjónustunni í fyrsta, annað og þriðja stig. Þar er verið að setja fókusinn á það að sinna fólki á fyrsta stigi. Þá þarf ekki alltaf geðlækna, sálfræðinga og annað slíkt. Þá þarf bara að taka utan um einstaklingsmiðað atvik í hvert einasta skipti. Þá eigum við að passa okkur á að fara ekki að skipta okkur niður í stéttir, bara þjónusta barnið þar sem það þarf á því að halda. Það á ekki að þurfa að fá tilvísun eða greiningar eða annað til að fá einhverja smáhjálp. Þannig held ég að við getum leyft þeirri góðu þjónustu sem við höfum núna að sinna því sem hún á að sinna en ekki láta það verða þannig að maður þurfi að vera kominn með stórt og mikið vandamál, að undangenginni tilvísun til heimilislæknis sem eftir einhvern tíma sendir mann svo áfram í greiningu, og svo kemur greiningin til að fá einhverja aðra aðstoð og vandamálið er orðið risastórt og biðlistarnir og þjónustan sem við höfum í dag virkar svo ekki. Við eigum að fjölga úrræðum á fyrsta stigi og gefa þar svolítið lausan tauminn þeim fjölda fólks sem er með fjölbreyttar lausnir. Á fyrsta stigi á ekki að sjúkdómavæða vandamálið og við eigum að hafa aðgengið gott, hjálpa fólki inni á heimilinu, í skólanum og hjálpa því sem fyrst. Þá verða biðlistarnir eftir sérhæfðari þjónustu, sem við þurfum að hafa til staðar og er góð í dag, ekki svona langir.
Virðulegi forseti. Sjálfsvíg eru algengasta dánarorsök ungra íslenskra karlmanna. Þannig þarf það ekki að vera. Árið 2018 gaf embætti landlæknis út skýrslu um sjálfsskaða, sjálfsvígshugsanir og sjálfsvígstilraunir meðal ungs fólks í framhaldsskólum. Þar var farið yfir þróun mála frá árinu 2000. Þá sýndu niðurstöður að sterkustu sjálfstæðu áhættuþættir sjálfsvígstilrauna meðal ungs fólks í framhaldsskólum eru sjálfsvígstilraun vinar eða einhvers nákomins, þunglyndi, reiði, kynferðisofbeldi og fíknivandi. Ég veit að tillögur starfshóps hæstv. heilbrigðisráðherra, um aðgerðir til að fækka sjálfsvígum, eru í vinnslu hjá hennar ráðuneyti sem og í félagsmálaráðuneytinu en það þarf að klára að útfæra þessi mál og útfæra greiðsluþátttöku í sálfræðiþjónustunni, það góða mál sem samþykkt var hér í þinginu fyrir stuttu. Í fyrra töpuðust 39 líf hérlendis vegna sjálfsvígs. Oft er um að ræða ungt fólk sem hefði haft góð tækifæri til þess að vinna úr vandamálunum hefði það lifað; 39 líf þar sem hæfileikar og tækifæri til að vinna sig út úr hlutunum töpuðust að eilífu. Geðheilbrigðismál eru eitt allra stærsta heilbrigðisvandamálið sem við glímum við í dag. Veikindi heilans og hugans geta verið og eru oft á tíðum lífshættuleg. En það sama gildir um þau eins og fjölmarga aðra sjúkdóma að forvarnir eru oft öflugasta leiðin til þess að tækla viðfangsefnið. Ferdinand Jónsson læknir komst svo vel að orði fyrir nokkrum árum í tölu sinni um sjálfsvíg á árinu: „Sársaukinn fer hvergi og síst af öllu í einhverjar grafir, heldur magnast hann upp og dreifist á aðstandendur, vini og situr þar fastur.“ Forvarnir og snemmtæk inngrip eru í þessu samhengi alger lykilorð og með því að efla fyrstu og aðra línu í þrepakerfinu [[Forseti hringir.]]með öflugum forvörnum og meðferðarúrræðum minnkum við álagið á efsta stigi þjónustunnar og styttum sjálfkrafa biðlistana.
Virðulegi forseti. Geðheilbrigðisþjónusta við börn verður ekki rædd án samhengis við aðra þjónustu sem samfélagið veitir börnum og foreldrum. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni bind ég miklar vonir við þá vinnu sem nú stendur yfir á vegum félags- og barnamálaráðherra við umbætur í málefnum barna. Sú vinna er m.a. unnin af þverpólitískri þingmannanefnd sem ég leiði og ætla ég að koma inn á nokkrar áherslur í þeirri vinnu. Þar er áherslan lögð á þjónustu við börn snemma á lífsleiðinni, mikil áhersla á samvinnu og samþættingu. Það að við skulum vera að ræða þennan vanda hér og nú er einmitt enn eitt ákallið um heildarsýn í þessum málum, ekki að hvert kerfi eða hver þjónustuaðili sé að vinna út af fyrir sig. Í þessari vinnu er lögð áhersla á að öll þjónusta sem veitt verður á vegum ríkis og sveitarfélaga, og á þátt í að efla og tryggja farsæld og velferð barns, birtist börnum og fjölskyldum sem heildstæð þjónusta. Þá þurfi menntakerfið og heilbrigðiskerfið, sem snertir öll börn, að vinna vel saman ásamt kerfum eins og félagsþjónustu, löggæslu, þjónustu við fatlaða og ýmsum fleirum. Ég bind líka miklar vonir við að skýrari stigskipting þjónustu barna og samræming stigskiptingar milli kerfa geti tryggt börnum þjónustu við hæfi þar sem hennar er þörf og þegar hennar er þörf. Í þessari vinnu er líka lögð áhersla á að öll börn og foreldrar þurfi að eiga aðgang að aðila sem getur aðstoðað þau við að fá viðeigandi þjónustu án hindrana. En gleymum því aldrei að öll þessi vinna snýst um að skapa börnum aðstæður til þess að þau geti vaxið og þroskast og fundið út hvernig þau geta stýrt sínu lífi á sem farsælastan hátt.
Herra forseti. Umræða um biðlista er þörf. Svo langt sem hún nær er hún af hinu góða en er kannski takmörkuð því að inn í það samtal vantar að við ræðum um það hvernig við mælum þjónustu og hvernig við mælum árangur. Ég vona að menn skilji þessi orð ekki sem svo að ég sé að mæla gegn umræðu um biðlista, hún er sannarlega þörf. En samhliða myndi ég vilja ræða um það hver þjónustan er sem við veitum og hver árangurinn er. Það er ekki síður mikilvæg umræða og þetta tvennt þyrfti að ræða samhliða. Hversu mörg börn eru það á ári hverju sem fá aðstoð og hversu lengi þurftu þau að meðaltali að bíða? Biðlistarnir segja mikla sögu. Langir biðlistar eru alvarlegt vandamál, en það vantar í það samtal að við séum að ræða um þjónustuna, gæði hennar og aðgengi. Og erum við samhliða að ræða hvort það skiptir máli hvaða þættir heilbrigðiskerfisins það eru sem veita þjónustuna, hvort barnið sé alltaf í forgrunni í þeim ákvörðunum? Hvað t.d. með sálfræðinga sem starfa utan kerfis? Ég myndi vilja fá skýrara svar varðandi þessa þætti: Hversu mörg börn munu fá sálfræðiþjónustu með niðurgreiðslum sjúkratrygginga? Ætlar ráðherra að beita sér þar? Þetta held ég að sé enn meira aðkallandi núna þegar skólaganga barna og ungmenna er í uppnámi vegna Covid og það eru vísbendingar um verri líðan. Það eru vísbendingar um kvíða og er ástæða til að ætla að verri líðan til skemmri tíma geti orðið til lengri tíma ef við grípum ekki inn í. Það er sálfræðiþjónusta á heilsugæslunni, hversu mörgum tímum eiga börn rétt á þar? Stendur sú þjónusta til boða alls staðar á landinu? Eru börn á landsbyggðinni jafn vel sett og börn í borginni? Og aftur kannski þessi lokaspurning: Hvers vegna er ekki búið að tryggja að öll börn fái niðurgreidda þjónustu sálfræðinga? Getum við treyst því að svo verði [[Forseti hringir.]]og að við komumst upp úr þeim hjólförum að vera eingöngu að ræða um heilsugæsluna þegar aðrar leiðir eru tækar [[Forseti hringir.]]og er börnunum til hagsbóta að líta á þær leiðir?
Enn minnir forseti á ræðutíma.
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega öllum þeim sem tóku þátt í þessari umræðu, sem hefur verið mjög gagnleg. Hún sýnir okkur að við hér á þingi ættum að geta leyst þessi mál farsællega einn, tveir og þrír eða á eins góðan hátt og hægt er miðað við aðstæður. Hún hefur líka sýnt okkur fram á að við erum eftir á í því að hugsa um landsbyggðina. Það kom fram hjá hv. þm. Guðjóni Brjánssyni hve ástandið getur verið slæmt þar. Það þarf geðheilbrigðisteymi í hvern landshluta og það þarf að virkja hlutina þannig að þjónustan komi til þeirra sem eru úti á landi svo að íbúar þar þurfi ekki alltaf, með mjög miklum kostnaði, að sækja þjónustu hingað í bæinn. Það er annað í þessu sem við virðumst vera að gleyma, og kom líka upp í umræðu okkar í sambandi við Covid, og það er að það vantar sjúkrahús. Þar er líka flöskuháls, það vantar sérhannað geðsjúkrahús fyrir bæði börn og fullorðna. Við eigum ekki að standa hér eftir fimm eða tíu ár og segja: Við hefðum átt að byggja það fyrir löngu. Við eigum að fara í það strax. Annað í þessu sem við verðum líka að átta okkur á og er grafalvarlegt mál er að í dag erum við að tala um að endurhæfa öryrkja, og stærstur hluti öryrkja er með geðræn vandamál, og hvar stöndum við eftir nokkur ár ef við ætlum enn að segja: Heyrðu, við þurfum að fara að endurhæfa öryrkja? Við eigum þá að vera í þeirri stöðu að við séum löngu búin að þessu. Við erum ekki með öryrkja, við erum komin með fólk sem líður vel og getur tekið þátt í samfélaginu þarna úti. Það er það sem við öll viljum. Að lokum: Þegar talað er um að fólk sé komið í virka þjónustu hjá BUGL og það fær einn tíma í mánuði þá getur það ekki kallast full þjónustu ef allir eru óánægðir með hana, bæði barnið og fullorðni einstaklingurinn. [[Forseti hringir.]]Við verðum að tryggja það að hlustað verði á foreldrana og börnin og setja það í forgang að allir séu ánægðir með þessa þjónustu. Þannig náum við bestum árangri.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir afar fróðlega og góða umræðu. Ég finn það í þessari umræðu að þingmenn brenna fyrir þessum málaflokki, sem er mjög mikilvægt. Mér finnst líka mikilvægur sá undirtónn sem ég heyri hjá öllum og það er að við þurfum að vera með snemmtæka íhlutun, að við þurfum að horfa á samfélagið og megum ekki bara vera á þeim enda þar sem þriðja stigs þjónustan er, þó að við þurfum auðvitað að tryggja að ekki sé óhófleg bið þar. Við erum að vinna að innleiðingu geðræktar- og forvarnastarfs í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Það er vinna sem var sett í gang á grundvelli geðheilbrigðisstefnu sem Alþingi samþykkti. Það snýst í raun og veru um að samþætta öll þessi sjónarmið, þ.e. skólakerfið, heilbrigðisþjónustuna og félagsþjónustuna þannig að kerfin tali saman og að við séum að horfa á snemmtæka íhlutun. Mín stefna sem heilbrigðisráðherra hefur verið sú að efla sálfræðiþjónustu og bæta aðgengi að henni úti um allt land. Til marks um það hafa geðheilsuteymi á landinu öllu það sem af er þessu ári sinnt rúmlega 2.600 einstaklingum, fólki sem ella hefði þurft að bíða eftir annars konar þjónustu, þurft að fara í bæinn til að tala við geðlækni eða bíða annars staðar. Við erum að koma til móts við þetta með gríðarlega afgerandi hætti. Við höfum fjölgað sálfræðingum í heilsugæslunni, við höfum tvöfaldað þann fjölda á þeim þremur árum sem þessi ríkisstjórn hefur verið við störf. Núna eru þessir sálfræðingar 66 um landið allt því að við leggjum nefnilega áherslu á jafnt aðgengi óháð búsetu. Þess vegna erum við með 540 milljónir í fjárlagafrumvarpinu núna til að tryggja aðgengi óháð búsetu. Ég vildi, virðulegur forseti, að ég hefði tíma til að tala um fleira hér en ég vil taka undir sjónarmið sem lúta að því að fara í úttekt á geðheilbrigðisþjónustunni. Ég vil líka taka undir þau sjónarmið sem lúta að því að kerfin tali betur saman. [[Forseti hringir.]]Með því að efla Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu stuðlum við að jafnri þjónustu úti um land og það er eitt af mínum megináherslumálum. [[Forseti hringir.]]Hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir nefndi hér sálfræðinga utan kerfisins, eins og oft er rætt. Þar hefur þingið tekið sína ákvörðun um að ráðherra sé heimilt [[Forseti hringir.]]að semja við þá stétt og mér finnst það vera eitthvað sem við þurfum að ræða hér á vettvangi Alþingis.
Virðulegur forseti. Bara nokkur orð um þessa skýrslubeiðni sem við þingmenn Miðflokksins leggjum fram. Með skýrslubeiðninni er óskað eftir því að Ríkisendurskoðun taki saman skýrslu um verklag skattsins við framkvæmd og eftirlit samkvæmt tollalögum og tollasamningum á málefnasviði landbúnaðarvara. Atriðin sem við óskum eftir að verði sérstaklega skoðuð eru tollafgreiðsla landbúnaðarvara, þróun á umfangi innflutnings landbúnaðarvara. Það er samanburður á tölum um útflutning búvara frá löndum ESB og Noregi og innlendum tölum um innflutning frá sömu löndum og síðan athugun á því hvort tollnúmerum á sviði landbúnaðarvara og skilgreiningu vara sem undir hvert númer falla hefur verið breytt frá stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Ég vildi bara nefna þetta hér áður en greidd eru atkvæði um hvort leyfa skuli þessa skýrslubeiðni þannig að það liggi fyrir.
Virðulegi forseti. Mér finnst sjálfsagt að verða við þessari skýrslubeiðni. Ég vil þó taka það fram að það hefur staðið yfir vinna sem snýst um að skoða mörg þessara sömu atriða. Starfshópur sem skilaði af sér nú snemma í októbermánuði tók saman nokkrar meginniðurstöður sem gengu hingað til þingsins og eftir að sá starfshópur skilaði af sér tók ég ákvörðun um að halda vinnunni áfram, að það væri nauðsynlegt að skoða nokkra þætti betur. Það fellur ágætlega að þessari beiðni þannig að mér finnst ekki ástæða til annars en að verða við þessari beiðni og þá fer skýrslan bara í aðeins formlegri farveg og við erum sammála flytjendum þessarar tillögu um að ástæða er til að upplýsa aðeins betur og veita meira gagnsæi um framkvæmd þeirra samninga sem eru í gildi.
Virðulegi forseti. Já, ég vil eindregið taka undir þessa skýrslubeiðni. Ég held að hún sé mikilvæg til þess að fá einmitt heildarmyndina þegar kemur að þessum málum og undirstrikar um leið mikilvægt aðhalds- og eftirlitshlutverk Alþingis með stjórnvöldum. Ég styð þessa skýrslubeiðni.
Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um ágætisfrumvarp til að festa í sessi þá framkvæmd sem verið hefur á fundum fastanefnda Alþingis meðan kórónuveirufaraldurinn hefur staðið yfir. Sú breytingartillaga sem ég hef lagt fram felst í því að við stígum eitt skref til baka og ekki sé bætt við að þessu sinni heimild til að sækja fjarfund af heilsufarsástæðum þingmannsins sjálfs eða aðstandenda hans. Þetta er ekki lagt til af einhverri sérstakri umhyggju fyrir heilbrigði okkar þingmanna heldur vegna þess að ég tel eðlilegt að þingið sýni gott fordæmi og sendi ekki þau skilaboð út í samfélagið að veikindaréttur einstaklinga eða réttindi til orlofs vegna veikinda barna sé eitthvað sem hægt sé að semja um í hverju tilviki fyrir sig heldur sé þetta alger réttur. Það að við gefum þetta frá okkur af fúsum og frjálsum vilja eru ekki góð skilaboð út í atvinnulífið.
Forseti. Eins og kom fram í umræðunni hér í gær þá skil ég þetta sjónarmið vel hjá hv. þm. Andrési Inga Jónssyni og breytingartillöguna. Ég styð það samt ekki vegna þess að þetta er spurning um það hvort við getum tekið þátt á nefndarfundum Alþingis sem eru að jafnaði lokaðir. Píratar vilja að þeir séu að jafnaði opnir og að við getum sinnt starfi okkar jafnvel þótt við séum heima eða komumst ekki á fund. Þetta er skref í þá átt að við getum það jafnvel af heilsufarsástæðum. Ef breytingartillagan er samþykkt þá þýðir það að ekki verður mögulegt að taka þátt í nefndarfundum heiman frá sér þó að fólki fyndist það betra, t.d. vegna fótbrots, bakverkja eða vegna þess að fólk er bara örlítið slappt. Það er það sem verið er að leggja til hérna að sé mögulegt. Það er mikilvægt að það sé mögulegt því að annars gætum við misst af fundum sem við gætum annars sinnt og misst af því að taka þátt í atkvæðagreiðslu eða fá upplýsingar. Ég legg til að að jafnaði verið fastafundir Alþingis opnir eins og við Píratar höfum ítrekað gert. Það á líka að stíga skrefið til fulls. Það á bara að hafa þessa fundi þannig að þingmenn geti sótt þá með fullum réttindum á fjarfundi, þannig að þeir geti sinnt þeim lögbundnu skyldum sínum að vinna vel og upplýst að málum.
Virðulegi forseti. Ef breytingartillaga hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar fjallaði um vinnumarkaðinn almennt myndi ég sennilega greiða atkvæði með henni og reyndar held ég að ákvæðið í heild sinni væri útfært öðruvísi ef svo væri. Hins vegar er hér um að ræða störf þingmanna og nefndarálit meiri hlutans tekur vel á áhyggjum sem koma fram í áliti minni hlutans. Því greiði ég atkvæði gegn tillögu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar en að sjálfsögðu með málinu í heild. Þá vil ég einnig segja að mér finnst að við hefðum getað gengið lengra. Ég geri ráð fyrir því að við gerum það í framtíðinni. Ég sá hreinlega ekki ástæðu til að leggja fram breytingartillögu þess efnis þar sem í frumvarpinu er fjallað um störf okkar alþingismanna sjálfra og sá ekki ástæðu til að fara í miklar málalengingar við aðra þingmenn umfram það sem þegar hefur verið gert. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Við í Samfylkingunni erum sammála þessu máli, líkt og málinu sem við vorum að samþykkja áðan um framlengingu á lokunarstyrkjum. En við köllum jafnframt eftir plani frá ríkisstjórninni um hvað eigi að gera næst í stað þess að vera alltaf með viðbrögð sem kallað er eftir og við erum síðan beðin um að afgreiða með hraði í gegnum þingið. Við þurfum að hafa plan. Það var skiljanlegt í upphafi faraldursins að bregðast þyrfti hratt við. Núna hefur ríkisstjórninni gefst tími til að setja niður plan til skemmri tíma og líka um það hvernig við ætlum að vinna okkur upp úr þessari djúpu atvinnukreppu. Við í Samfylkingunni höfum lagt fram plan sem er plan jafnaðarmanna en við auglýsum eftir plani ríkisstjórnarinnar.