Forseti hefur átt fund með formönnum þingflokka og hefur það borið þann ágæta árangur að óformlegt samkomulag er um hvernig farið verði í dagskrá dagsins. Leiðir það til þess að af dagskrá þessa þingfundar eru tekin 3., 6., 7., 14., 15. og 16. dagskrármálið. Verða þau sem eftir standa þá viðfangsefni fundarins í dag. Í tengslum við það lítur forseti svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, en það er eingöngu í öryggisskyni því að vonir standa til að við ljúkum dagsverkinu innan þess ramma sem venja er.
Forseti. Danska þingið hefur samþykkt lög um móttökustöðvar fyrir hælisleitendur utan Evrópu og gerði það með talsverðum meiri hluta. Það er gert í því augnamiði að enginn muni sækja um hæli í Danmörku, enginn muni koma til landsins til að sækja um hæli, eins og ég hef nefnt í nokkrum ræðum. Ekki hvað síst er markmiðið að koma í veg fyrir að Danmörk verði áfram áfangastaður glæpagengja sem selja fólki ferðir til Evrópu og vonir um betra líf. Danir vilja beina öllum inn í öruggari og löglega leið. Dönsk stjórnvöld hafa tekið það skýrt fram að þau vilji vinna með öðrum löndum að þessu verkefni. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra hvort það komi til greina að mati ráðherrans að vinna með Dönum að þessu verkefni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Hann er þá væntanlega að spyrja að því hvort við myndum einhliða vilja vinna með Dönum að því að hætta að taka á móti fólki í gegnum alþjóðlega verndarkerfið og aðeins taka á móti fólki í gegnum kvótaflóttamannakerfið. Ég held að ná þurfi breiðari samstöðu um verkefnið í allri Evrópu og tel einsýnt að staða þessara mála gæti verið betri í dag. Ná þarf meiri samstöðu og meiri árangri í Evrópu svo það skili sér fyrir fólk sem er á flótta. Það eru yfir 26 milljónir manna á flótta í heiminum og í kvótaflóttamannakerfinu er ákveðin forgangsröðun, þar er fólk sem er í mestu neyðinni og kemst ekki hingað af sjálfsdáðum. Þess vegna höfum við líka verið að reyna að fjölga í þeim hópi hérlendis og reyna að hafa kerfið okkar um alþjóðlega verndarhlutann sambærilegt því sem gerist í löndunum í kringum okkur, svo þar verði þeim að sama skapi forgangsraðað sem eru í mestu neyðinni og hafa ekki alþjóðlega vernd annars staðar. Einnig er frumvarp hér í þinginu til að hraða þeirri málsmeðferð til að hún sé sambærileg því sem gerist í löndunum í kringum okkur. Ég held að þær breytingar séu nauðsynlegar til að ná betri árangri í þessum málaflokki og til að hjálpa fleirum af þeim sem koma hingað og þurfa á alþjóðlegri vernd að halda. Á meðan löndin í Evrópu eru svona ósamstiga tel ég mikilvægt að við mörkum okkur skýra stefnu um hvernig við ætlum að hjálpa þeim sem þurfa mest á því að halda í þessu kerfi.
Forseti biðst velvirðingar á því að það er einhver ólund í klukkunni og tímamælingunni, en forseti reynir að finna út úr því upp við forsetaborðið.
Herra forseti. Þessi hringrásarpistill var í raun óskiljanlegur, en mér heyrðist að svarið væri nei, að hæstv. ráðherra telji það ekki koma til greina - ég spurði hvort það kæmi til greina - að vinna með dönskum stjórnvöldum að þessu verkefni, sem þau hafa boðið nágrannalöndunum að vera með í. Þá hljótum við að velta því fyrir okkur hvaða áhrif það muni hafa þegar Danir fara þessa leið og önnur Norðurlönd utan Íslands eru að færa sig í sömu átt, þ.e. að beina fólki í formlega kvótaflóttamannakerfið til þess að það verði ekki fórnarlömb glæpagengja og löndin geti sjálf stjórnað því hverjum er boðið til landsins, og á sama tíma skuli íslensk stjórnvöld fara í þveröfuga átt og ætla sér að tryggja sömu þjónustu, sama fjárstuðning o.s.frv., óháð því hvort menn fara löglegu, öruggu leiðina eða kaupa far með glæpagengjum sem selja ferðir, m.a. til Íslands, eins og komið hefur fram. Er ekki áhyggjuefni að mati hæstv. ráðherra að Ísland skuli þannig fara í þveröfuga átt við hin Norðurlöndin? Mun það ekki hafa afleiðingar að mati hæstv. ráðherra? Og nú minni ég á að umsóknir eru þegar orðnar hlutfallslega sexfalt fleiri á Íslandi en í Danmörku. Eins og kemur meðal annars fram í skýrslum greiningardeildar lögreglunnar þá hafa þau skilaboð sem íslensk stjórnvöld senda út áhrif á þetta og munu hafa áhrif. Þetta mun hafa áhrif. Hvers vegna er hæstv. ráðherra ekki einu sinni tilbúinn til að hugleiða það að taka þátt í þessu verkefni með Dönum?
Virðulegur forseti. Það er auðvitað ekki rétt að við séum að fara í þveröfuga átt við hin Norðurlöndin, þó að það sé rétt hjá hv. þingmanni að við höfum fengið hlutfallslega fleiri umsóknir. Það skýrist einkum af því einu að hér eru reglurnar öðruvísi miðað við önnur lönd hvað varðar þá sem nú þegar hafa hlotið alþjóðlega vernd í öðru ríki. Og það er það sem við höfum verið að reyna að breyta til að hafa þetta sambærilegt öðrum löndum, sem er einmitt hvatt til að gera til að koma í veg fyrir að fólk misnoti sér þetta kerfi og til að það gagnist best þeim sem eru í mestu neyðinni og hafa ekki alþjóðlega vernd neins staðar. Staðan er þannig að það eru mjög margir á flótta í heiminum og löndin þurfa að koma sér betur saman um hvernig þau ætla að mæta þeirri stöðu. Ég held að það sé ákveðin áskorun að laga kerfið að fyrirkomulaginu í löndunum í kringum okkur eins og frumvarpið sem er til umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd gerir. Ég bind vonir við að það frumvarp nái fram að ganga.
Virðulegi forseti. Í gær bárust fregnir af nýrri skýrslu eða spá OECD um að ekkert þróað ríki verði jafn lengi að endurheimta fyrri efnahagsstyrk eftir heimsfaraldurinn og Ísland. Auðvitað er það ákveðið áhyggjuefni. Samkvæmt spánni munu Bandaríkin, Írland, Japan og Noregur endurheimta sama efnahagsstyrk og fyrir faraldurinn á næstu mánuðum. Ísland nær hins vegar ekki þeim áfanga fyrr en eftir tvö ár samkvæmt OECD, þ.e. á þriðja ársfjórðungi ársins 2023. Í sömu skýrslu eru íslensk stjórnvöld hvött til að beina stuðningsaðgerðum sínum beint að þeim sem mest þurfa á að halda, að fara ekki í almennar aðgerðir heldur sértækar. Á sama tíma fáum við fréttir af því að allir viðskiptabankar landsins hafi hækkað vexti á húsnæðislánum í vikunni. Það hefur ekki náðst að koma böndum á verðbólguna og gengisstöðugleikinn er enn og aftur undir. Við í Viðreisn sögðum það strax - og vel að merkja höfum við stutt aðgerðir ríkisstjórnarinnar - í mars 2020 að ríkisstjórnin þyrfti að stíga stór skref strax. Við ítrekuðum það strax í byrjun að stíga stærri skref. Ég held að þessi spá OECD taki að ákveðnu leyti undir þá nálgun okkar, að tryggja sértækar en ekki almennar aðgerðir, vegna þess að sú kreppa sem við höfum verið að upplifa er atvinnuleysiskreppa og það sjá allir. Við erum með atvinnuleysi í hæstu hæðum í sögulegu samhengi, það er blessunarlega að dragast saman núna, og þetta er kreppa sem bítur ólíka hópa samfélagsins misfast og ólík fyrirtæki líka. Ég veit að það hefur auðvitað verið leiðarljósið að tryggja heilbrigði og efnahag og að líðan þjóðar yrði sérstaklega varin á þessum tíma. Mig langar að vita viðhorf hæstv. forsætisráðherra til þessarar spár OECD, hvernig hún horfi á hana, hvort hún sé sammála henni um þá mynd sem er verið að draga fram og hvort hún ætli með einhverjum hætti að bregðast við þeim ábendingum sem fram hafa komið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ef við skoðum ábendingarnar sem birtast í þessari skýrslu, sem snúast einmitt um að fara úr hinum almennu aðgerðum yfir í sértækari aðgerðir, þá tel ég að það sé nú það sem stjórnvöld hafi verið að gera. Ef við skoðum ferilinn frá fyrstu aðgerðum yfir í nýjustu aðgerðir hefur æ meiri þungi færst yfir í þá áherslu að skapa störf og styðja betur við atvinnuleitendur. Það sjáum við eins og á átakinu okkar Hefjum störf, sem hefur gengið vel og fjöldi fólks er núna að fá störf sem hefur verið atvinnulaust í 12 mánuði eða lengur, sem munar auðvitað gríðarlega mikið um. Við höfum verið að hækka atvinnuleysisbætur og koma sérstaklega til móts við barnafólk. Allt þetta má kalla sértækar aðgerðir til þess að takast á við atvinnuleysið, sem ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um að sé brýnasta úrlausnarefnið í efnahagslífi þjóðarinnar. Annað dæmi sem ég vil nefna í þessu, af því að þetta eru kannski hinar beinhörðu vinnumarkaðsaðgerðir, er að ég hef þá trú að þær aðgerðir sem ráðist var í til að styðja betur við fyrirtæki í þekkingargeira og nýsköpun séu þegar farnar að skila sér. Við sjáum það til að mynda á aukinni fjárfestingu, einkafjárfestingu, í nýsköpunarfyrirtækjum á Íslandi, sem eru mjög gleðilegar fréttir og getur orðið mjög mikilvægur þáttur í viðspyrnunni. Það má deila um hvort aðgerðir okkar hafi verið of almennar framan af. Þær voru auðvitað háðar ýmsum takmörkunum, þannig að þegar við gerum þetta upp og skoðum stuðninginn við fyrirtækin þá sést það auðvitað að vegna ákvæða um tekjufall hefur mikill meiri hluti þeirra sem notið hafa stuðnings verið ferðaþjónustufyrirtækin, sem sannanlega hafa farið verst út úr þessari kreppu af augljósum ástæðum. Þannig að mitt mat er að stuðningurinn hafi ratað þangað sem hann átti að rata. Við höfum verið með skynsamlegar aðgerðir. Ég held hins vegar að það sem við þurfum að gera til lengri tíma og horfa á til að tryggja að þessi spá rætist ekki sé að viðspyrnan verði hraðari en þarna er spáð.
Frú forseti. Þetta er allt rétt og gott og blessað. En það er samt engu að síður þannig að OECD dregur þetta mjög skýrt fram; það er ekkert þróað ríki innan OECD sem verður jafn lengi að endurheimta fyrri efnahagsstyrk. Það er ekki stjórnarandstaðan sem segir þetta, það er OECD sem dregur þetta fram. Þrátt fyrir vel meinandi og margar ágætisaðgerðir þá er það nákvæmlega það sem við bentum á í byrjun, að þær þyrftu að vera sértækari og miða við þá hópa og þau fyrirtæki sem eiga við mestan vanda að glíma. Gott og vel. Við sáum það líka að það var t.d. samdráttur í innviðafjárfestingum, og það þýðir ekkert að benda bara á sveitarfélögin, ekki síst sveitarfélögin í Kraganum, að þau hafi brugðist seint við. Einhverra hluta vegna var viðbragðsáætlun ríkisstjórnarinnar varðandi innviðafjárfestingar mjög hæg. Þunginn og seinagangurinn var mjög mikill. Af hverju var ekki farið af stað í allar þessar framkvæmdir sem voru tilbúnar? Það er það sem er erfitt að horfa upp á. Um leið vil ég spyrja hæstv. ráðherra, ekki síst í ljósi þess sem var sagt um nýsköpunina - ég tel mjög mikilvægt að við hugsum vel um nýsköpunina og sprotafyrirtækin - [[Forseti hringir.]]að engu að síður benda forsvarsmenn nýsköpunar- og sprotafyrirtækja á að gengisstöðugleikinn sé það sem skipti mestu máli: [[Forseti hringir.]]Hvernig sér hæstv. ráðherra umhverfi fyrir nýsköpunar- og sprotafyrirtæki þegar kemur að gengisstöðugleikanum? [[Forseti hringir.]]Það er stærsta hindrunin fyrir nýsköpunarfyrirtækin [[Forseti hringir.]]til að fá erlendar fjárfestingar ef við erum með þessa vonlausu krónu.
Herra forseti. Aðeins að opinberu fjárfestingunni. Ég hlýt að benda á að fjárfesting ríkisins hefur verið að aukast jafnt og þétt. Ég held að einnig verði að horfa til þess að eftir fyrsta áfallið héldu sveitarfélögin að sér höndum. Hins vegar virðast þau koma töluvert betur út úr þessu efnahagsáfalli en talið var fyrir fram. Þegar við skoðum tekjur þeirra og niðurstöðu í lok árs koma sveitarfélögin mun betur út úr áfallinu en þau töldu fyrir fram. Þar liggur auðvitað hluti af hinni opinberu fjárfestingu. Þar sjáum við hins vegar fjárfestingu ríkisins aukast og var kominn tími til. Það eru mjög mikilvæg fjárfestingarverkefni sem nú er verið að ráðast í sem skipta máli, ekki bara efnahagslega heldur líka samfélagslega. Hvað varðar peningastefnuna sjáum við verðbólguna fara lítillega niður og ég hef fulla trú á því að Seðlabankinn, sem hefur haldið mjög vel á málum í gegnum þessa kreppu, sé með mjög styrka stjórn á því. Vissulega er vaxtahækkun núna, sem breytir því samt ekki að vextir eru sögulega lágir. Ég held að það skipti máli að við viðurkennum það hér að það hefur gengið gríðarlega vel að halda utan um peningastefnuna í gegnum þennan faraldur.
Forseti. Við tökumst ekki nógu oft á um hugmyndafræði í þessum sal og við eigum of sjaldan samtal um hugmyndir sem búa að baki kerfunum okkar. Hver er undirliggjandi tilgangur þeirra stofnana eða úrræða sem við höfum komið á fót? Og finnst okkur markmið þeirra vera eðlileg? Fréttir síðustu daga kalla á slíkt samtal. Það hefur komið á daginn að Vinnumálastofnun hefur tímabundið eða alfarið svipt 350 atvinnuleitendur atvinnuleysisbótum síðustu tvo mánuði því að fólk hefur hafnað störfum. Staðan er sem sagt þessi: Ætlast er til að fólk á bótum taki þá vinnu sem býðst alveg óháð launum, vinnuaðstöðu, menntun og áhuga umsækjanda. Ef fólk gerir það ekki þá kippir ríkið fótunum undan því. Hvaða skilaboð eru þetta, hæstv. ráðherra? Hvaða hugmyndafræði liggur að baki og hvaða markmiðum á þetta að þjóna? Og það sem meira er, nú er verið að hvetja fyrirtæki til að klaga svo auðveldara sé að kippa fótunum undan fólki. Ætlum við sem samfélag í alvöru að neyða fólk til að taka starf sem það vill ekkert með hafa bara vegna þess að eitthvert starf losnaði einhvers staðar? Ætlum við í alvörunni að kippa fótunum undan fólki því að við viljum að það sé að vinna til þess eins að vinna? Þetta er ömurlegt öryggisnet, forseti. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra á að hafa velferð fólks í fyrsta sæti. Hvernig stuðlar það að velferð fólks að neyða það í vinnu sem hæfir því ekki? Hvernig græða fyrirtæki á því að hafa fólk í vinnu sem ekki hefur áhuga á starfinu? Og hvernig græðir samfélagið á því að kröftum fólks sé sóað á þennan hátt?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þessa fyrirspurn og vil segja það hér í upphafi að ég held að öryggisnetin okkar í þessum faraldri hafi gripið langstærstan hluta einstaklinga og fjölskyldna gríðarlega vel. Við höfum kappkostað það, bæði þegar kemur að atvinnuleysistryggingakerfinu og eins öðrum kerfum, þau hafa gripið fólkið okkar vel. Það sést m.a. í útgjöldum sem munu fara í gegnum atvinnuleysistryggingar, að það kerfi hefur gripið gríðarlega vel. Hlutabótaleiðin greip gríðarlega vel. Við höfum lengt tímabil tekjutengdra bóta sem hefur gripið gríðarlega vel. Það sjáum við líka núna í þessu átaki, Hefjum störf. Þar förum við þá leið að við ætlum að skapa störf, við ætlum að koma hlutunum af stað í íslensku samfélagi. Þar er búið að skapa 8.000 störf, yfir 8.000 störf, sem hefur skilað sér í næstum 3.000 ráðningarsamningum. Það þýðir að það eru enn eftir 5.000 störf og það eru mjög fjölbreytt störf. Þetta eru ekki eingöngu störf í ferðaþjónustu. Þetta eru störf í opinbera geiranum, störf í almenna geiranum. Þetta eru störf í ráðuneytum, stofnunum, mjög fjölbreytt störf. Hv. þingmaður spyr að því hvort ríkisstjórnin ætli virkilega að skikka fólk til að vinna og taka störf sem eru í boði. Atvinnuleysistryggingar eru hugsaðar þannig að þær grípi inn í þegar viðkomandi hefur ekki starf. Já, þessi ríkisstjórn er mjög stolt af því að hún er að skapa störf, hún er að skapa vinnu, þetta er eitt stærsta starfaátak sem ráðist hefur verið í. Framsóknarflokkurinn hefur alltaf haft það í sinni grundvallarstefnuskrá að vinnan sé undirstaðan undir velferðinni vegna þess að við þurfum að vera með öflugt atvinnulíf. Við þurfum að vera með öflug störf. Það er þessi ríkisstjórn að gera. Þetta nýja starfaátak, Hefjum störf, grípur svo sannarlega inn í og því fagna ég hér og er mjög stoltur af því.
Forseti. Störf við hæfi hljóta að vera grundvöllurinn að velferð fólks, ekki bara einhver störf bara til að vinna. Ráðherra sagðist í viðtali fyrir ári ekki vilja að námsmenn né aðrir á atvinnuleysisskrá fengju fjármagn úr ríkissjóði fyrir að gera ekki neitt. Þetta er það sem ráðherra sagði í viðtali fyrir ári. Er virkni virkninnar vegna ákjósanleg eða ætti markmiðið að vera velferð fólks og þar af leiðandi virkni og verðmætasköpun á eigin forsendum? Að draga aðeins úr skilyrðingum snýst nefnilega um að treysta fólki til að vera ekki latt og svikult, fyrir utan það að staðreyndirnar sýna að fólk vill nýta rétt sinn til atvinnuleysisbóta til að finna vinnu við hæfi. Fólk vill vinna en ráðherra kemur fram við fólk á atvinnuleysisbótum eins og það sé latt og svikult og vilji eitthvað fyrir að gera ekki neitt. Við Píratar munum leggja fram einfalda breytingartillögu við lög um atvinnuleysistryggingar, þ.e. að þegar svipta á einhvern atvinnuleysisbótum þurfi einnig að horfa til þess að starfið sem hann hafnaði samræmdist hvorki menntun einstaklingsins né starfsreynslu. Þætti hæstv. ráðherra ekki eðlilegt að horft yrði til þessara þátta [[Forseti hringir.]]þegar ríkið ákveður að kippa fótunum undan fólki, þ.e. að starfið hafi hvorki samrýmst menntun einstaklings né starfsreynslu?
Virðulegi forseti. Hv. þm. Halldóra Mogensen leggur þeim sem hér stendur orð í munn þegar hún segir að litið sé á þá sem eru atvinnulausir eins og þeir vilji ekki vinna. Það er algjörlega rangt og ég vísa því algjörlega á bug. Það er hins vegar svo að það er gríðarlega mikilvægt að skapa hér störf [[Gripið fram í.]]og það er þessi ríkisstjórn að gera. Hún er að skapa mikinn fjölda starfa og við höfum, með lengingu tekjutengda tímabilsins og með ýmsum aðgerðum, einmitt sýnt að atvinnuleysisbótakerfið hefur gripið inn í þegar faraldurinn stóð sem hæst. En við erum líka að grípa myndarlega inn í þegar kemur að sköpun starfa og ég er mjög hissa á því að heyra það hér, í þingsal Alþingis, þegar við erum að greiða út tugi milljarða í atvinnuleysisbætur, að það séu efasemdir um skynsemi þess að skapa störf og um átakið Hefjum störf. Nákvæmlega sambærilegt átak og var í efnahagshruninu, bara miklu öflugra [[Forseti hringir.]]og miklu stærra. Við erum að skapa störf fyrir allan þennan fjölda. Það er markmið þessarar ríkisstjórnar og það er að takast og því fagnar sá sem hér stendur.
Forseti. Síðdegis í gær varð ég þess heiðurs og þeirrar ánægju aðnjótandi sem fulltrúi Flokks fólksins að taka þátt í pallborðsumræðum á opnum fundi Öryrkjabandalags Íslands sem haldinn var í Hofi á Akureyri. Fundurinn var afar vel heppnaður og er ástæða til að þakka Öryrkjabandalaginu fyrir gott framtak og þrotlausa baráttu fyrir þann þjóðfélagshóp sem það berst fyrir. Þarna voru m.a. kynntar niðurstöður nýrrar Gallup-könnunar um afstöðu fólks til ýmissa þátta velferðarkerfisins. Ég ætla aðeins að fleyta rjómann af könnuninni sem kynnt var í gær. Um 55% aðspurðra sögðust sammála því að fatlað fólk í þeirra sveitarfélagi ætti að hafa tækifæri til jafns við aðra til að taka þátt í samfélaginu. Takið eftir, einungis 55%. Tæp 30% voru ósammála og 17% hvorki né. Enn eru út af standandi 47% í samfélaginu sem eru í raun með fordóma gagnvart fötluðum. Hér er mikið verk að vinna til að sigrast á neikvæðri afstöðu í garð fatlaðra í samfélagi okkar. Annað sem ég vil nefna, virðulegi forseti, er að 90% eru hlynnt því að sálfræðiþjónusta sé niðurgreidd til allra eins og önnur heilbrigðisþjónusta. Ríkisstjórnin kýs hins vegar að gera það ekki. Svo er annað: 70% telja að aðgengi að sálfræðiþjónustu fyrir börn og ungmenni sé slæmt hér á landi. Nær 80% telja að heilbrigðisþjónustan hér á landi eigi að vera gjaldfrjáls og svo telja 90% að óskertur örorkulífeyrir eigi að vera jafn hár eða hærri en lágmarkslaun, sem eru í dag 351.000 kr. Í dag er óskertur örorkulífeyrir því miður um 100.000 kr. lægri en lágmarkslaun. Hér sker sig úr stór hluti atvinnurekenda og sjálfstætt starfandi sem telja að örorkulífeyrir eigi að vera lægri en lágmarkslaun. Ég spyr hæstv. félags- og barnamálaráðherra í fyrsta lagi: Hvað finnst honum um að tveir þriðju landsmanna telji að aðgengi að sálfræðiþjónustu fyrir börn og unglinga sé slæmt? Í öðru lagi: Sýna þær niðurstöður að um 90% landsmanna vilja að óskertur örorkulífeyrir sé jafn hár eða hærri en lágmarkslaun ekki að ríkisstjórnin hefur bæði brugðist þessum hópi, öryrkjum, og líka haldið öryrkjum undir fátæktarmörkum [[Forseti hringir.]]í trássi við eindreginn þjóðarvilja? Þjóðin og kjósendur vilja ekki að þetta sé eins og þetta er.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég náði ekki að fylgjast með þessari umræddu pallborðsumræðu en hef heyrt af henni og tek undir hrós hv. þingmanns til Öryrkjabandalagsins, bæði hvað það snertir og eins umræður sem kjarahópur Öryrkjabandalagsins stóð fyrir í síðustu eða þar síðustu viku, sem voru einnig mjög góðar. Hv. þingmaður spyr að því hvað ráðherranum finnist, hvort við séum að gera nóg og höfum gert nóg þegar kemur að málefnum örorkulífeyrisþega. Nei, við þurfum að gera betur og við þurfum að gera meira. En samhliða því, og ég þreytist ekki á að segja það, þurfum við að ná utan um þá áskorun sem verið hefur í samfélaginu, að draga úr nýgengi örorku, sérstaklega ungs fólks. Það þyrfti að gerast með ákveðnum kerfisbreytingum, sem eru mér mikil vonbrigði að við skyldum ekki ná fram á þessu kjörtímabili. Við vorum komin langleiðina að þeim kerfisbreytingum og ég held að þetta þurfi að gerast samhliða slíkum kerfisbreytingum. Hv. þingmaður spyr um sálfræðiþjónustu og kannski ætti þingmaðurinn að beina því til heilbrigðisráðherra. En ég skal þó engu að síður koma aðeins inn á það og segja að ég held að við þurfum sérstaklega núna að setja áherslu á sálfræðiþjónustu og ekki hvað síst fyrir börn og ungmenni. Við erum að stíga ákveðin skref þar í fjárauka sem nú er verið að ræða hér í þinginu. Þar er gert ráð fyrir 600 millj. kr. framlagi sem er sérstaklega ætlað til að bæta geðheilbrigðisþjónustu barna og ungmenna, sem fer bæði í aðgerðir í heilbrigðisráðuneyti, menntamálaráðuneyti og félagsmálaráðuneyti. Síðan höfum við verið að stíga ákveðin skref í félagsmálaráðuneytinu, til að mynda höfum við eytt algerlega biðlistum eftir sálfræðiþjónustu hjá SÁÁ fyrir börn þeirra sem þar þiggja áfengis- og vímuefnameðferð, þannig að nefna má það. En ég tek undir með hv. þingmanni að þarna munum við sem samfélag þurfa að spýta í á næstu árum og sérstaklega núna í framhaldi af þessum Covid-faraldri sem hefur haft mikil áhrif á þjóðina alla.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég velti fyrir mér: Hvernig getur ríkisstjórn sem skilur svona stóran þjóðfélagshóp eftir í læstri, rammgerðri fátæktargildru farið kinnroðalaust í kosningabaráttu og horft upp á það að það munar 100.000 kr. á framfærslu þessa þjóðfélagshóps, sem er á berstrípuðum almannatryggingalaunum, og lægstu launum? Ég velti fyrir mér, og það er nú eiginlega bara þessi eina spurning: Telur hæstv. ráðherra að mjólkurlítrinn hjá fátækustu Íslendingunum, örorkulífeyrisþegum og þeim sem eru hér að hokra, kosti minna en hjá öllum hinum? Hvernig í veröldinni er hægt að teikna upp nokkurn skapaðan hlut fyrir þetta fólk? Ég fékk fregnir í gær frá ungum manni sem sagði: Ég var að fá útborgað, ég var að borga húsaleiguna, ég á eftir 10.000 kr. Þetta er þyngra en tárum taki, virðulegi forseti, og ég spyr hæstv. ráðherra enn á ný: Hvernig er hægt að afsaka þetta?
Virðulegi forseti. Það sést auðvitað á yfirstandandi fjárlögum að ríkisstjórnin tók meðvitaða ákvörðun um það að skuldsetja ríkissjóð til þess m.a. að verja viðkvæma hópa í samfélaginu. Á þessu ári og á síðasta ári erum við að reka ríkissjóð í miklum halla þannig að …
…kostnaðurinn.
Virðulegur forseti. Ég er mjög ánægður með margt sem við höfum gert. En erum við búin að skapa hið fullkomna kerfi? Nei, en við höfum hins vegar aukið fjárveitingar til örorkulífeyrisþega um 4 milljarða á kjörtímabilinu. Við höfum farið í ýmsar skattkerfisbreytingar sem skipta máli fyrir þennan hóp. Aðgerðir í húsnæðismálum hafa snert þennan hóp sérstaklega. En erum við búin að gera allt sem þarf að gera? Nei, klárlega ekki. Við þurfum að ráðast í kerfisbreytingu þegar kemur að þessum málum. Það eru vonbrigði að ekki hafi tekist að ná saman um það á þessu kjörtímabili. [[Forseti hringir.]]En við höfum hins vegar verið að verja þessa málaflokka og það kemur fram í því [[Forseti hringir.]]að ekki er búið að skera niður um eina einustu krónu þrátt fyrir halla á ríkissjóði á þessu ári og því síðasta.
Herra forseti. Velferðarnefnd hefur nú frá því um áramót verið með athugun á því hvernig tilfærsla á skimunum fyrir krabbameini í leghálsi frá Krabbameinsfélaginu til hinna ýmsu stofnana hérlendis og erlendis hefur gengið. Skemmst er frá því að segja að allir sérfræðingar sem komið hafa fyrir nefndina, utan einn einasti sem leitt hefur þessa ógæfuferð fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, eru á því að með þeirri ákvörðun stjórnvalda að flytja rannsókn á sýnum út fyrir landsteinana sé heilsu kvenna stefnt í hættu. Tilfærslan í heild er með slíkum eindæmum að mánuðum saman hefur heilsu kvenna verið stefnt í hættu. Um er að ræða krabbameinsrannsóknir, skimun á heilbrigðum konum en einnig rannsóknir á konum sem áður hafa greinst með frumubreytingar eða farið í keiluskurð og þurfa því á þéttu eftirliti að halda. Leghálskrabbamein getur verið banvænt, sérstaklega ef töf er á greiningum, og því skiptir miklu máli að ekki sé gamblað með slíkt, að mistök séu viðurkennd ef þau verða og breytt sé um kúrs ef augljóst er að ákvörðun um rannsóknir erlendis sé misráðin. Allir helstu sérfræðingar í þessum málum eru sammála um mikilvægi þess að taka ákvörðun fljótt um að afturkalla þessa ákvörðun svo að hægt verði að hefja undirbúning rannsókna hér á landi. Nú er hæstv. forsætisráðherra leiðtogi þessarar ríkisstjórnar og þótt málaflokkurinn heilbrigðismál sé ekki á hennar borði get ég ekki annað á þessum tímapunkti en spurt hana hvort hún treysti ekki orðum okkar færustu sérfræðinga sem hafa mánuðum saman, síðast í morgun, sent það ákall til stjórnvalda að breyta um þennan kúrs og leiðrétta þessi augljósu mistök sín.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og vil segja það fyrst að ég held að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi haft málefnalegar ástæður fyrir að gera breytingar á fyrirkomulagi þessara skimana. Hún hefur farið yfir það hér í þingsal og vafalaust líka við velferðarnefnd. Það liggur líka fyrir að við þessa yfirfærslu hefur verið, getum við sagt, töluverður biðtími, lengri biðtími en áætlanir gerðu ráð fyrir. Þetta kom fram síðast í gærkvöldi hjá yfirmanni Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, en biðtíminn hefur líka verið að styttast og styttist nú með hverri viku sem líður. Það sem helst hefur tekið tíma er skráning á sýnum og niðurstöðum og aftur er verið að gera úrbætur á þessu sem munu flýta ferlinu og koma því í viðunandi horf. Það liggur hins vegar alveg fyrir, og það er alveg rétt sem fram hefur komið, að þetta hefur tekið lengri tíma en vonir stóðu til. Markmiðið með þessum breytingum er að gera þessa þjónustu aðgengilegri fyrir konur því þetta er auðvitað gríðarlega stórt heilsufars- og jöfnunarmál. Það voru forsendurnar fyrir ákvörðun heilbrigðisráðherra á sínum tíma. Hv. þingmaður spyr mig hvort til standi að afturkalla þessa ákvörðun eða að gera aðrar breytingar á fyrirkomulagi, sem væntanlega miðuðu þá að því að færa þessa úrvinnslu hingað heim og það hefur komið fram hjá heilbrigðisráðherra að það er ekki útilokað. Það sem ég á von á að sé næsta skref er að hingað komi skýrsla um þetta fyrirkomulag sem á að koma, að því er mér skilst, nú er ég ekki nákvæmlega inn í málum, í fyrstu viku júnímánaðar sem er í samræmi við ósk þingsins og er sú skýrsla unnin af Haraldi Briem. Við eigum sem sagt von á henni á allra næstu dögum eftir mínum upplýsingum. Ég held að það sé ágætt að fá hana í hús og leggja þá mat á stöðuna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið en lýsi um leið yfir vonbrigðum með forystuleysið í þessu máli. Í Kastljósi í gær ræddu forsvarskonur hópsins Aðför að heilsu kvenna og forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins um þetta neyðarástand og var honum nokkur vorkunn, enda var þetta ekki hans ákvörðun heldur stjórnvalda þrátt fyrir eindregna andstöðu meiri hluta fagráðs um krabbameinsskimanir og meiri hluta skimunarráðs að fara í þessa feigðarför. Hæstv. forsætisráðherra. Það er ekki bara tíminn sem skiptir hér máli heldur hafa fagaðilar, sérfræðingar, talað um þetta algjöra sambandsleysi milli lækna sem taka sýni og rannsóknaraðila, að þar sé hættuástand, að geta ekki átt samtal um sögu konunnar sem um ræðir. Í nýrri innlendri úttekt á heilsu þjóðarinnar út frá jafnréttis- og kynjasjónarmiðum kemur fram að konur á Íslandi virðast búa við lakara heilsufar og verri lífsgæði en karlar. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra út í þau skilaboð. Í heimsfaraldri vegna kórónuveirufaraldursins hefur hæstv. forsætisráðherra ítrekað hrósað sjálfri sér og ríkisstjórninni fyrir að hafa fylgt ráðum sérfræðinga og það var fyrri spurning mín: Hvers vegna treystið þið ekki okkar færustu sérfræðingum þegar kemur að lífshættulegum sjúkdómum eins og leghálskrabbameini? Hvers vegna látið þið mánuðum saman eins og þið heyrið ekki þetta ákall í öllum þessum sérfræðingum sem koma í viðtal eftir viðtal og lýsa áhyggjum?
Herra forseti. Ég get ekki tekið undir orð hv. þingmanns þegar hún talar um forystuleysi heilbrigðisráðherra. [[Gripið fram í.]]Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sýnt ótrúlega forystu á þessu kjörtímabili, hvort sem litið er til heimsfaraldurs eða annarra mála, eins og ég fór yfir í mínu fyrra svari.
Ég var að tala um forystuleysi forsætisráðherra í svari sínu.
[[Forseti hringir.]] Já, ég skal fara yfir forystu forsætisráðherra ef hv. þingmaður leyfir mér að komast að. Ef hún ræður … [[Svaraðu spurningunni.]] [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Megum við fá ró í þingsalinn?
Forseti biður þingmenn að gefa ráðherra frið til að svara.
Ég held að hv. þingmaður ætti að fara varlega áður en hún sakar heilbrigðisráðherra um forystuleysi sem fer með þennan málaflokk, eins og hv. þingmanni ætti að vera kunnugt. Það er náttúrlega beinlínis hlægilegt [[Gripið fram í.]]að tala um forystuleysi forsætisráðherra í þessu máli [[Svaraðu spurningunni.]]og segir meira [[Svaraðu spurningunni þá.]]um hv. þingmann. Það liggur algjörlega fyrir, ég er búin að fara hér yfir það, að það er von á skýrslu sem unnin er af óháðum sérfræðingi að beiðni Alþingis, [[Treystið þið ekki sérfræðingum?]]það er von á henni í þessari viku. Og eins og kom fram í mínu fyrra svari þá held ég að það færi vel á því að Alþingi færi yfir þá skýrslu sem það óskaði sjálft eftir til að leggja mat á þessa stöðu. [[Forseti hringir.]]Stóryrði munu ekki koma þessu máli mjög langt áfram, herra forseti.
Svör geta borgað sig. …
Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræður um þetta þýðingarmikla mál og vandaða frumvarp en ég tek til máls í tilefni af ummælum framsögumanns í umræðum hér undir kvöld í gær og vil af því tilefni segja nokkur orð til viðbótar. Ég vil í upphafi geta þess sem segir í skýringum með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Mansal er gróft mannréttindabrot sem felst í að brjóta gegn friðhelgi einstaklings. Brotastarfsemin beinist gegn frjálsræði brotaþola og helgustu persónuréttindum í þeim tilgangi að hagnýta líkama viðkomandi, vinnukrafta eða þekkingu í annars þágu.“ Herra forseti. Í greinargerð með frumvarpinu er vitnað til skýrslu greiningardeildar embættis ríkislögreglustjóra, sem er dagsett í maí 2019. Í greinargerðinni er vitnað til þess sem þar segir, að mikil fjölgun hælisleitenda auki hættuna á mansali. Þetta er tekið upp í greinargerð með frumvarpinu úr skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, herra forseti, að mikil fjölgun hælisleitenda auki hættu á mansali þar sem bág félagsleg staða þeirra geri þá útsetta fyrir misneytingu og kúgun. Herra forseti. Samhliða því að við ræðum þetta ágæta og nauðsynlega frumvarp liggur annað frumvarp fyrir sem sýnist að sínu leyti ganga í þveröfuga átt, með því að hvetja til aukins straums hælisleitenda hingað til lands. Með því er að sjálfsögðu vísað til innflytjendafrumvarps hæstv. félagsmálaráðherra þar sem gefin eru fyrirheit um að öllum skuli tryggð sömu kjör og svokölluðum kvótaflóttamönnum, óháð því hvernig þeir koma til landsins. Þetta er náttúrlega tilboð og yfirlýsing sem verður ekki misskilin og heyrist út um heim. Þeir hér á Íslandi sem starfa að þessum málum, m.a. sem ráðgjafar erlendra aðila, munu ekki láta sitt eftir liggja við að koma þessum skilaboðum áfram. Við erum í þeirri stöðu, herra forseti, að við rekum stefnu í þessum málaflokki sem nágrannalönd okkar, sem við viljum gjarnan bera okkur saman við, önnur Norðurlönd, eru að hverfa frá eða eru þegar horfin frá og lýsa sem mistökum. Mette Frederiksen, forsætisráðherra Dana, sagði í umræðu 6. október sl., á fyrsta þingdegi, í eins konar umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra, að stefna fyrri ára væri mistök, það var orðið sem hún notaði, og að evrópska hælisleitendakerfið væri hrunið. Það er orðið þekkt hér og menn farnir að átta sig á því, m.a. vegna frétta í fjölmiðlum, að danska jafnaðarmannastjórnin, undir forystu Mette Frederiksen, vill ekki einn einasta hælisleitanda á danska grundu. Hún vill hjálpa nauðstöddu fólki í heimalandi þess eða sem næst heimaslóð svo að peningarnir nýtist sem best og gagnist sem flestum. Nú hafa orðið þau tíðindi, herra forseti, að þetta meginstefnumál dönsku ríkisstjórnarinnar, sem var kynnt í aðdraganda kosninga, þegar þær voru síðast haldnar í Danmörku árið 2019, sem helsta stefnumál jafnaðarmannaflokksins, að senda flóttafólk til þriðja ríkis, er orðið að lögum. Ríkisútvarpið birtir frétt í dag þar sem segir, með leyfi forseta: „Danska þingið samþykkti í morgun lög sem heimila að umsækjendur um alþjóðlega vernd séu sendir til ákveðins ríkis utan Evrópu þar sem þeir bíða niðurstöðu umsókna sinna. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna lýsir yfir áhyggjum af því að fleiri ríki grípi til aðgerða sem þessara.“ Það kemur fram í fréttinni að frumvarpið sem Mette Frederiksen forsætisráðherra lagði fram var samþykkt með 70 atkvæðum gegn 24. - Maður sér af þessum tölum og öðrum tölum um atkvæðagreiðslur að atkvæðagreiðslur eru sýnilega ekki jafn fjölsóttar í danska þinginu og við eigum að venjast hér á Alþingi. - Þetta eru alveg skýrar tölur. Frumvarpið er samþykkt á danska þinginu með 70 atkvæðum gegn 24. Segir í fréttinni að samkvæmt lögunum þurfi fólk að sækja um alþjóðlega vernd í eigin persónu á landamærum Danmerkur. Svo er það flutt með flugvél til þess ríkis sem Danmörk hefur samið við að hýsa flóttamenn. Þar bíður fólk á meðan mál þess er til meðferðar. Ef svarið er já frá dönskum stjórnvöldum fær fólk ekki að fara aftur til Danmerkur heldur fær það hæli í útvistunarríkinu. Ef svarið er nei þarf fólk að yfirgefa það land. Frumvarpið sem nú er orðið að lögum hafði legið fyrir danska þinginu um skeið áður en það var samþykkt. Fram kom gagnrýni á frumvarpið úr ýmsum áttum, m.a. í umsögnum stofnana eins og Amnesty International. Í þeirri umsögn er því haldið fram að stefna ríkisstjórnarinnar, þ.e. dönsku jafnaðarmannaríkisstjórnarinnar, um móttökustöð í ríki utan Evrópu feli í sér skort á samkennd, sé ómannúðleg og taki frá fólki réttinn til að leita hælis. Málsvörn jafnaðarmanna hefur falist í því að benda á að umtalsverð fækkun hælisleitenda, með þeirri stefnu sem danska ríkisstjórnin fylgir, leiði af sér aukið fé til að hjálpa fleirum á þeirra heimaslóð. Fleiri flóttamenn fái vernd nær heimkynnum sínum í stað þess að hætta lífi sínu á siglingu yfir Miðjarðarhafið. Er ástæða til að geta þess að með þessari stefnu einbeitir danska ríkisstjórnin sér að því að taka frá fólki af misjöfnu sauðahúsi, glæpamönnum myndu menn kannski segja, viðskiptatækifæri sem felast í að bjóða fólki ferð á manndrápsfleytu yfir Miðjarðarhafið fyrir háar fjárhæðir. Eins og allir vita, eða eins og ítrekað hefur komið fram, eru það glæpasamtök sem starfa að þessari iðju. Konur og börn eru í stórhættu á misneytingu og kúgun og mansali í þessu ferli þannig að umrædd stefna þjónar líka þeim tilgangi að vinna gegn mansali.
Af því að hv. þingmaður vitnaði til dræmrar þátttöku í atkvæðagreiðslum á danska þinginu, þ.e. að liðlega helmingur þingmanna sem þar situr hefði greitt atkvæði, vill forseti sanngirninnar vegna geta þess að forseta er kunnugt um að danska þingið hefur notað það sem viðbrögð við heimsfaraldrinum að fækka kerfisbundið í atkvæðagreiðslum en séð til þess að hlutföll raskist ekki. Ég hygg að þingið hafi starfað þannig mestan hluta tímans að einungis rétt liðlega helmingur þingmanna kemur til atkvæðagreiðslu en í réttum hlutföllum miðað við þingflokka. Við höfum sem betur fer ekki þurft að grípa til þessa ráðs en höfum farið í aðrar aðgerðir í staðinn, bara svo að danska þinginu sé komið hér aðeins til varnar.
Herra forseti. Ég ætlaði aðeins að bæta nokkrum orðum við í seinni ræðu minni í þessu máli sem er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. Ég fagna frumvarpinu. Það er skref í rétta átt þó að ég hefði vissulega viljað sjá að ríkisstjórnin hefði brugðist fyrr við vitneskju um mansal á Íslandi, en það hefur viðgengist í þó nokkurn tíma. Ríkislögreglustjóri gaf út mjög áhugaverða skýrslu í ágúst 2010, fyrir 11 árum, þar sem vel er farið yfir þessa hluti. Manni bregður við að lesa það sem þar kemur fram. Í skýrslunni kemur fram, þar sem rætt er um hverjir séu þolendur mansals, að mjög mikilvægt sé að hafa í huga að hugtakið mansal geti tekið til allra og kyn, aldur, ríkisfang, kynþáttur og aðrir auðkennandi þættir breyti þar engu. Jafnframt er vakin athygli á því að í Evrópusamningi um aðgerðir gegn mansali frá árinu 2005, sem Ísland hefur skrifað undir, er tekið fram að samþykki viðkomandi fyrir þeirri misnotkun sem viðkomandi verður fyrir beri í vissum tilvikum að hafa að engu. Það á við um einstaklinga sem eru yngri en 18 ára og þá einstaklinga sem samþykkt hafa misneytingu eftir að hafa sætt ógnunum, ofbeldi, þvingunum, svikum, blekkingu og misnotkun af hálfu valdameiri aðila eða misneytingu sem er til komin vegna bágrar stöðu þolandans. Einnig er fjallað um hver sé munurinn á mansali og smygli á fólki. Því er oft ruglað saman. Ég ætla ekki að fara yfir það en vek athygli á því í þessari skýrslu og ég held að það sé mjög mikilvægt að þingmenn kynni sér skýrsluna. Ég vil líka nefna að það er mikilvægt að almenningur sé svolítið vakandi fyrir því hvar mansal getur átt sér stað. Í skýrslunni eru einmitt nefnd dæmi um starfsemi þar sem mansal kunni að vera á ferð. Það er mjög athyglisvert, og mér þótti það sláandi þegar ég las þessa skýrslu, að sjá hve víða mansal getur verið í samfélaginu. Maður hafði svo sem hugmyndir um vændi sem hér er tekið fram og framleiðslu á klámi, framleiðslu barnakláms, eins og líka kemur fram, en síðan eru fleiri þættir nefndir; skipulögð hjónabönd, þvinguð hjónabönd og þjónustustörf á heimilum, barnapössun og vinna í fjölskyldufyrirtækjum. Hér eru nefnd hreingerningarfyrirtæki, bifreiðaverkstæði, byggingarvinna, steypuvinna og landbúnaðarstörf. Áttum okkur á því. Þetta getur viðgengist í landbúnaði líka, og síðan er talað um framleiðslu, flutning og dreifingu fíkniefna. Fleiri atriði eru talin upp en þetta sýnir okkur hversu víða þetta getur verið í samfélaginu og hvers vegna það er ákaflega mikilvægt að almenningur sé meðvitaður um þessa hluti og þekki þessi einkenni sem eru í sumum tilfellum mjög sláandi. Í skýrslunni er einnig kafli sem fjallar um það hvernig bera eigi kennsl á þolendur mansals og er mikilvægt að fólk kynni sér það vegna þess að mansal getur þess vegna leynst í húsi nágrannans. Það er því mjög mikilvægt að maður hafi ákveðna þekkingu á því með hvaða hætti þetta getur birst og láti þá viðkomandi yfirvöld og lögreglu vita. En það er líka annað vandamál sem hefur tengst þessu, það er algengt að fórnarlömb mansals beri alla vega í upphafi lítið traust til lögreglu og yfirvalda og gefi jafnvel rangan vitnisburð. Það er þá ótti við gerendurna sem liggur þar að baki og ég tel mjög mikilvægt að þeir sem koma að þessum málum, eins og lögreglan, hafi alla þá þekkingu sem þarf. Það þarf ákveðna menntun til að þekkja þessi einkenni, þekkja hegðun fórnarlambanna og viðbrögð. Það er ákaflega mikilvægt. Maður spyr sig hvort lögreglan hafi öll þau úrræði sem hún þarf til að bregðast við og hafi þá það fjármagn sem þarf til að standa fyrir námskeiðum og öðru slíku, senda starfsmenn erlendis á námskeið til að kynna sér þessi mál o.s.frv. Þetta eru allt mjög mikilvægir þættir sem ég vildi koma hér á framfæri. Ég vil svo aðeins í lokin, herra forseti, koma inn á annað sem tengist mansali og því að við getum t.d. látið gott af okkur leiða í þróunarsamvinnu. Ég nefni samstarfslönd okkar í þróunarsamvinnu, eins og Malaví, Úganda, Síerra Leóne og Líberíu, en þau tvö síðastnefndu eru meira í tengslum við fiskveiðar og þannig stuðning. Í öllum þessum löndum viðgangast barnahjónabönd og limlestingar á kynfærum kvenna, eins og t.d. í Líberíu þar sem 50% allra kvenna hafa orðið fyrir slíku. Þetta er náttúrlega gríðarlega sorglegt og alvarlegt og við erum að styðja þessi lönd með heilmiklum fjármunum og láta gott af okkur leiða og erum með starfsfólk í þessum löndum. Ég tel að við eigum líka að nýta tækifærið og koma því á framfæri við stjórnvöld í þeim ríkjum að okkur stendur ekki á sama um þessi mál og viljum fylgjast vel með því hvernig gengur að draga úr meinsemdinni sem er í þessum samfélögum, oft og tíðum einhvers konar ritúal eða hefðir sem hafa viðgengist í hundruð ára. Í Malaví er t.d. búið að banna barnahjónabönd en það gengur hins vegar mjög erfiðlega að framfylgja þeim lögum. Þá spyr maður sig: Hvers vegna? Er það vegna þess að viðkomandi stjórnvöld fylgja því ekki nógu fast eftir? Þar getum við komið inn og bent á að stjórnvöld í þessum löndum verði að taka sig á. Mér finnst eðlilegt, þegar við erum í þróunarsamvinnu og erum að setja fjármuni í þessi lönd, að við séum vakandi yfir slíkum hlutum því að það eru, eins og ég sagði, skelfilegir hlutir sem gerast í þessum löndum, limlestingar kvenna og svo barnahjónabönd. Ég held t.d. að 10% barna í Malaví sem eru yngri en 15 ára gangi í hjónaband og það er heilmikill fjöldi barna. Í hópi barna sem eru yngri en 18 ára viðgangast barnahjónabönd í 50% tilvika. Tölurnar eru svipaðar í Úganda þannig að við eigum að nýta þetta tækifæri. Ég vil hvetja utanríkisráðherra til þess hér og nú. Ég vil hvetja utanríkisþjónustuna, þróunarsamvinnuhluta utanríkisþjónustunnar og þá starfsmenn sem eru í þessum löndum til að vera vakandi og koma því á framfæri að okkur stendur ekki á sama. Auðvitað er menntun lykillinn að þessu og þá eigum við að stuðla að því. Við höfum komið að menntun grunnskólabarna í þessum löndum og við eigum svo sannarlega að beita okkur fyrir því að það sé fræðsla um þessi mál, að þetta sé eitthvað sem eigi ekki að viðgangast og sé ekki eðlilegt í samfélögum, barnahjónabönd og limlestingar á kynfærum kvenna. Ég skora hér með á utanríkisráðherra að hann beiti sér sérstaklega fyrir þessu í gegnum þróunarsamvinnuna, að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að vinna bug á þeirri hræðilegu meinsemd sem slíkir hlutir eru í þessum löndum.
Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, lögum um aukatekjur ríkissjóðs og lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja (ökutækjaleigur, tækifærisleyfi og rekstrarleyfi). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar sem fela í sér rýmkun aldursskilyrða rekstrarleyfishafa vegna veitinga- og gististaða, styttingu málsmeðferðartíma vegna útgáfu tækifærisleyfa, lækkun á gjaldi vegna rekstrarleyfa veitinga- og gististaða sem heimila sölu áfengis og afnám þess skilyrðis að starfsstöð ökutækjaleigu skuli vera opin almenningi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að það byggist m.a. á tillögum OECD sem birtar voru í skýrslu stofnunarinnar um samkeppnismat íslenskrar ferðaþjónustu og byggingariðnaðar, dagsettri 10. nóvember 2020. Nefndin ræddi sérstaklega lagaumhverfi ferðaþjónustu en við meðferð málsins kom fram það sjónarmið að bæði löggjöfin og stjórnsýslan þyrftu að vera kvikari og bregðast skjótar við breyttu rekstrarumhverfi fyrirtækja í ferðaþjónustu. Vísað var til þess að ekki aðeins hafi fjöldi ferðamanna til landsins nær fjórfaldast frá árinu 2007 heldur hafi orðið miklar breytingar í t.d. sölu gistiþjónustu og hafi löggjafinn ekki náð að halda nægilega í við þá þróun. Nú séu mun fjölbreyttari gistimöguleikar í boði auk þess sem sala gistingar hafi færst að stórum hluta yfir í bókunarþjónustur að ógleymdu deilihagkerfinu. Þá hafi miklar breytingar orðið í veitingamennsku. Mikilvægt sé að löggjöfin taki skýrara mið af þessu og þar skipti sjónarmið um gæðamál og neytendavernd miklu. Nefndin ræddi einnig tölfræðitengda ferðaþjónustu og mikilvægi þess að greina og birta tölfræðilegar upplýsingar um ferðahegðun hér á landi sem nýtist m.a. við uppbyggingu, mat á árangri og stefnumótun í ferðaþjónustu. Fyrir nefndinni kom fram að svigrúm væri til umbóta og tímabært að endurskoða kerfisbundna gagnasöfnun, m.a. með hliðsjón af þeim tölfræðilegu upplýsingum sem henni er ætlað að veita. Með vísan til þess að frumvarpið er einungis liður í þeirri vinnu að bæta rekstrarskilyrði í ferðaþjónustu, líkt og segir í greinargerð, beinir nefndin því til ráðuneytisins að taka framangreint sérstaklega til skoðunar. Með 2. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting á 4. mgr. 17. gr. laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, að lögbundinn frestur til að sækja um tækifærisleyfi með þriggja vikna fyrirvara fyrir viðburð verði felldur brott. Breytingunni er ætlað að stytta málsmeðferðartíma eins og frekast er unnt með því að í reglugerð verði kveðið á um umsóknarfrest og málsmeðferðartíma þar sem tekið er mið af eðli og umfangi viðkomandi viðburðar sem geti verið mjög mismunandi. Fyrir nefndinni kom fram gagnrýni á að umsóknarfresturinn væri felldur brott úr lögunum. Fresturinn hafi áður verið ein vika en var lengdur í þrjár vikur árið 2016, þá með vísan til þess að þegar umsókn um tækifærisleyfi er til meðferðar getur umsagnarferlið verið tímafrekt og tekið lengri tíma en sjö daga. Fram kom sjónarmið um að í stað þess að afnema lögbundinn frest með öllu væri farsælast að kveðið væri á um lágmarksfrest í lögunum í stað reglugerðar, m.a. vegna skipulags löggæslu og brunavarna, enda þeir viðburðir sem sótt er um tækifærisleyfi fyrir almennt þess eðlis að þeir þurfi skoðunar við áður en tekin er ákvörðun um að veita leyfið. Nefndin fellst á þetta sjónarmið og leggur til í ljósi framangreinds að áfram verði kveðið á um umsóknarfrest í lögunum. Í stað þriggja vikna verði fresturinn hins vegar styttur niður í tvær vikur. Breytingartillaga nefndarinnar er að öðru leyti tæknilegs eðlis. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. 2. gr. orðist svo: Í stað orðanna „þriggja vikna“ í 1. málsl. 4. mgr. 17. gr. laganna kemur: tveggja vikna. 2. Fyrirsögn frumvarpsins verði: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, lögum um aukatekjur ríkissjóðs og lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja (leyfisveitingar o.fl.). Ásmundur Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta í samræmi við 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Helgi Hrafn Gunnarsson og María Hjálmarsdóttir skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Undir álitið skrifa Lilja Rafney Magnúsdóttir formaður, Haraldur Benediktsson framsögumaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson með fyrirvara, María Hjálmarsdóttir með fyrirvara, Njáll Trausti Friðbertsson, Ólafur Ísleifsson og Sigurður Páll Jónsson.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna frá meiri hluta velferðarnefndar. Á þriðja tug gesta kom fyrir nefndina í umfjöllun um þetta mál og svipaður fjöldi kom af umsögnum. Þá bárust nefndinni minnisblöð frá félagsmálaráðuneytinu og Persónuvernd. Vorið 2018 hélt þáverandi velferðarráðuneyti ráðstefnu og vinnufundi um snemmtæka íhlutun í málefnum barna. Niðurstöður ráðstefnunnar og vinnufundanna sýndu skýran vilja til aukins þverfaglegs samstarfs innan þeirra kerfa sem veita börnum og fjölskyldum þjónustu og skal hún ávallt vera með hagsmuni barna í fyrirrúmi sem og alþjóðlegar skuldbindingar. Í kjölfarið fór af stað heilmikil vinna og er frumvarpið ein afurð hennar. Haustið 2018 skrifuðu svo félags- og jafnréttismálaráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, dómsmálaráðherra, forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og Samband íslenskra sveitarfélaga undir viljayfirlýsingu í þeim tilgangi að brjóta niður múra milli kerfa, bæta þjónustu í þágu barna og skapa barnvænt samfélag. Þar lýstu aðilar yfir vilja til að auka samstarf milli málefnasviða sem undir þá heyra og varða velferð barna. Í kjölfar þess var sett á laggirnar þingmannanefnd um málefni barna sem skipuð var fulltrúum allra þingflokka. Þá var einnig stofnaður stýrihópur Stjórnarráðsins í málefnum barna. Frá árinu 2018 hefur margvísleg vinna farið fram í þessum hópum, í hliðarhópum þingmannanefndarinnar og á vinnufundum og ráðstefnum þar sem stjórnvöld hafa átt ítarlegt samtal við fagfólk sem veitir þjónustu í þágu farsældar barna, hagsmunasamtök og börn. Ein stærsta ábendingin sem fram kom í framangreindri vinnu var að gerðar yrðu umbætur á uppbyggingu stjórnsýslu ríkisins hvað varðar velferðarþjónustu í þágu barna. Frumvarp þetta, ásamt frumvörpum um Barna- og fjölskyldustofu og um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, byggist á þeirri vinnu og samráði ýmissa aðila sem koma að velferð barna. Með frumvarpinu er lagt til að þjónusta í þágu farsældar barna verði samþætt og að börn og foreldrar sem á þurfa að halda hafi aðgang að þjónustu við hæfi án hindrana. Samstarf um veitingu þjónustu í þágu farsældar barna er formfest auk þess sem skilyrði eru sköpuð til að unnt sé að bregðast fyrr við tilteknum aðstæðum eða erfiðleikum í lífi barns með viðeigandi stuðningi þegar þörf þykir. Í frumvarpinu er lögð áhersla á að stjórnsýsla og eftirfylgni mála sé skilvirk og eins einföld í framkvæmd og mögulegt er út frá sjónarhorni barna og foreldra. Samhliða frumvarpi þessu leggur félags- og barnamálaráðherra fram fyrrnefnd frumvörp sem kveða á um stofnun tveggja nýrra stjórnsýslustofnana, annars vegar Barna- og fjölskyldustofu og hins vegar Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála. Markmið frumvarpanna er að mynda nýjan ramma um fyrirkomulag ríkisins í velferðarþjónustu barna. Þá að umfjöllun nefndarinnar. Í 5. og 14. tölulið 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um að þjónustuveitandi sé sá sem veitir þjónustu sem mælt er fyrir um í lögum og sé veitt á vegum ríkis eða sveitarfélaga og á þátt í að efla og/eða tryggja farsæld barns. Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að ákvæðið eigi við um þjónustu en að stjórnvöld, sem eingöngu hafa áhrif á hagsmuni barna með töku ákvarðana um rétt eða skyldur, en veiti ekki eiginlega þjónustu, teljist ekki til þjónustuveitenda. Úrskurðaraðilar, svo sem sýslumenn, teljist því ekki þjónustuveitendur í skilningi ákvæða frumvarpsins. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að sýslumenn eigi að teljast þjónustuveitendur í skilningi frumvarpsins þar sem þeir veiti ýmiss konar þjónustu í þágu barna sem falli ekki undir úrskurðarhlutverk þeirra. Meiri hlutinn lítur svo á að með frumvarpinu sé ekki ætlunin að stjórnvöld verði skilgreind annaðhvort sem þjónustuveitendur eða ekki. Frekar er lögð áhersla á að ákveðin verkefni geti talist til þjónustu. Í því sambandi má t.d. líta til hlutverks Útlendingastofnunar sem bæði fer með ákvörðunarvald í málum og veitir þjónustu í þágu barna, t.d. búsetuþjónustu. Meiri hlutinn ítrekar þá afstöðu sína að samkvæmt frumvarpinu geti stjórnvöld verið skilgreind sem þjónustuveitendur við framkvæmd ákveðinna verkefna þótt þau fari jafnframt með vald til að taka stjórnvaldsákvarðanir. Ummælin í frumvarpinu á ekki að skilja sem svo að það útiloki tiltekin stjórnvöld frá því að falla innan gildissviðs ákvæða frumvarpsins. Við skilgreiningu á þjónustuveitanda ætti því að líta til skilgreiningar á farsældarþjónustu, eins og hún er nánar útfærð í III. kafla frumvarpsins. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að almennt verði ekki gert ráð fyrir að Barna- og fjölskyldustofa geri vinnslusamninga við stjórnvöld og einstaklinga sem vinna með upplýsingar á grundvelli frumvarpsins. Í staðinn verði settar reglur sem feli í sér skuldbindingar þeirra stjórnvalda sem teljast vinnsluaðilar gagnvart Barna- og fjölskyldustofu. Nefndinni bárust athugasemdir um framangreint fyrirkomulag og að æskilegt væri að í greinargerð væri vísað til þess að í sumum tilvikum væri hagkvæmara að gera vinnslusamninga. Meiri hlutinn telur ekki nauðsynlegt að Barna- og fjölskyldustofa geri vinnslusamninga við alla aðila sem munu vinna með persónuupplýsingar í gagnagrunnum stofnunarinnar vegna ákvæða laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Stofnunin muni hafa svigrúm til að útfæra reglur um vinnslu persónuupplýsinga, t.d. með því að setja fram staðlaðar reglur sem gilda um alla þjónustuveitendur og einnig sérstakar reglur um vinnslu persónuupplýsinga hjá hópum þjónustuveitenda. Meiri hlutinn tekur því ekki undir athugasemdir um að hagkvæmara sé að uppfylla skilyrði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, með gerð vinnslusamninga fram yfir setningu reglna. Í umsögnum til velferðarnefndar komu fram athugasemdir og ábendingar varðandi stigskiptingu þjónustu, sem kveðið er á um í III. kafla frumvarpsins. Sérstaklega komu fram ábendingar um nauðsyn þess að skilgreina frekar fyrsta, annað og þriðja stig þjónustu. Meiri hlutinn tekur undir það mat ráðuneytisins að skilgreina ekki þjónustuveitanda á hverju stigi heldur leggja áherslu á að hver þjónustuþáttur tilheyri ákveðnu stigi. Þarfir barna geti verið mismiklar á hverjum tíma auk þess sem óráðlegt sé að ganga út frá sömu þjónustuþörf allra barna. Þá lítur meiri hlutinn svo á að þjónusta á hverju stigi miði að því að minnka þjónustuþarfir barns, þar sem við á. Meiri hlutinn telur mikilvægt að stigskipting þjónustu verði nánar útfærð í reglugerð ráðherra og bendir á nauðsyn þess að fagleg sjónarmið ráði för við stigskiptingu þjónustu. Meiri hlutinn telur því rétt að stýrihópur Stjórnarráðsins um málefni barna og eftir atvikum þingmannanefnd um málefni barna leiði það verkefni. Frumvarpið felur í sér það nýmæli að börn og fjölskyldur þeirra hafi aðgang að tengilið í nærumhverfi og gert er ráð fyrir að barni sé skipaður málstjóri þegar þörfin fyrir þjónustu er metin meiri. Gert er ráð fyrir að tengiliðir veiti barni og fjölskyldu þess þjónustu á fyrsta þjónustustigi. Þá er gert ráð fyrir því að viðkomandi tengiliður hitti barnið reglulega og þekki þarfir þess og er mikilvægt að traust ríki á milli tengiliðar og barns og fjölskyldu. Í frumvarpinu er lagt til að tengiliðir yngri barna séu á heilsugæslu. Með því verði unnt að tryggja áðurnefnda þætti, enda er ungbarnaeftirlit virkt um allt land og þegar hluti af þeirri þjónustu sem veitt er yngri börnum. Með uppvexti barns færist tengiliður síðar til þess skóla þar sem barnið stundar nám. Tengiliðum er ætlað að leiðbeina, veita ráðgjöf og hafa yfirsýn yfir þá þjónustu sem stendur barninu til boða og þá þjónustu sem barnið nýtur. Þegar fyrir liggur að barn hefur þörf fyrir frekari þjónustu en veitt er á fyrsta stigi og þörf er á fjölþættri þjónustu á öðru eða þriðja stigi er í frumvarpinu gert ráð fyrir að sveitarfélag tilnefni málstjóra þjónustu í þágu farsældar barns. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga er lagt til að tengiliðir verði skilgreindir sem málsvarar barna. Meiri hluti nefndarinnar bendir á að samkvæmt frumvarpinu skuli tengiliðir vera innan veggja skóla barnsins og á barnið og fjölskylda þess að hafa greiðan aðgang að sínum tengilið. Verkefni tengiliðar séu fyrst og fremst að vera tenging barns og fjölskyldu þess við þjónustukerfi í þágu barna og að leiðbeina. Hann á þannig að styðja við þjónustu á fyrsta stigi í nærumhverfi barnsins og fjölskyldu. Að mati meiri hlutans fellur það ekki að þessum hugmyndum um samvinnu milli þjónustukerfa að skilgreina tengiliði sem málsvara. Með sömu framangreindum rökum tekur meiri hlutinn ekki undir athugasemdir um að tengiliður geti í ákveðnum tilvikum verið starfsmaður félagsþjónustu sveitarfélagsins. Í umsögn Persónuverndar um þetta atriði kemur fram að það geti skapað óþægindi fyrir barnið að tengiliður þess sé í nærumhverfi. Að mati meiri hlutans væri um að ræða grundvallarbreytingu á hugmyndafræði frumvarpsins ef barn og fjölskylda þess hefði ekki greiðan daglegan aðgang að tengiliðnum. Starfsmenn félagsþjónustu sveitarfélaga eru í ákveðinni fjarlægð frá barninu og því ekki til þess fallnir að sinna hlutverki tengiliða. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að samþætting er valkvæð og að börn og fjölskyldur geta kosið hvort tengiliður fær aðgang að viðkvæmum upplýsingum á grundvelli frumvarpsins eða ekki. Þá stendur þeim ávallt til boða að óska eftir þjónustu á grundvelli laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991. Í umsögnum sem nefndinni bárust komu fram athugasemdir varðandi menntunar- og hæfniskröfur tengiliða og málstjóra. Þau sjónarmið sem þar vegast á varða annars vegar hagsmuni sveitarfélaga, þá sérstaklega þeirra smærri, af því að hafa svigrúm við útfærslu menntunarkrafna og möguleika þeirra á að fá sérfræðimenntaða einstaklinga til vinnu og hins vegar sjónarmið um að tryggja verði að vinna með börnum sé fagleg og að þeir sem henni sinni hafi hæfni til starfans. Í frumvarpinu er ráðherra veitt heimild til að setja reglugerð um þennan þátt, þ.e. menntun og hæfni tengiliða og málstjóra. Meiri hlutinn telur mikilvægt að í slíkri reglugerð verði gerðar faglegar kröfur en að jafnframt verði tryggður nægur sveigjanleiki svo minni sveitarfélög geti uppfyllt þær skyldur sem lögin kveða á um. Þá bendir meiri hlutinn á að í 24. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir samvinnu sveitarfélaga um þau verkefni sem lögbundin verða. Meiri hlutinn telur ljóst að verkefni á höndum málstjóra geti vel haldist í hendur við samvinnu sveitarfélaga um verkefni félagsþjónustu sveitarfélaga, samanber 7. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, og að verkefni tengiliða geti fylgt samvinnu vegna leik- og grunnskóla, samanber 28. gr. laga um leikskóla, nr. 90/2008, og 1. mgr. 45. gr. laga um grunnskóla, nr. 91/2008. Þá að óskum um samþættingu. Í umsögnum til nefndarinnar vegast á mismunandi sjónarmið, þ.e. hvort samþætting þjónustu við barn eigi að vera þjónustuboð eða skylda. Meiri hlutinn leggur áherslu á mikilvægi þess að þjónusta við börn sé samþætt eftir því sem unnt er. Við mat á því hvort unnt sé að leggja á slíka skyldu lítur meiri hlutinn svo á að sjónarmið um persónuvernd og réttindi foreldra og barna til að hafa áhrif á eigið líf vegi þyngra. Meiri hlutinn er því sammála mati ráðuneytisins að samþætting þjónustu skuli vera valkvæð, en leggur áherslu á að þessi þáttur, líkt og aðrir þættir frumvarpsins, verði metinn út frá reynslu og endurskoðaður ef þurfa þykir. Meiri hlutinn bendir þó á að upp geti komið þær aðstæður að foreldri hafi ekki innsýn í þarfir barnsins. Þá er mikilvægt að þjónustuveitendur komi þar að máli og leggi mat á það hvort um tilkynningarskylt atvik samkvæmt barnaverndarlögum sé að ræða. Í frumvarpi til barnaverndarlaga er gert ráð fyrir sérstökum farvegi varðandi samþættingu þjónustu í barnaverndarlögum og er samþætting þjónustu eitt þeirra úrræða sem hægt er að úrskurða um án samþykkis foreldra. Ef afleiðingar þess að foreldri eða barn þiggur ekki samþættingu þjónustu ná ekki því alvarleikastigi sem fjallað er um í barnaverndarlögum kemur barnaverndarþjónusta ekki að máli barnsins og reynir þá á aðrar heimildir laga til samvinnu minni þjónustuveitenda. Þá að samræmdum tæknilausnum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að Barna- og fjölskyldustofa reki gagnagrunn og stafrænar lausnir og að öll vinnsla persónuupplýsinga fari fram innan þess gagnagrunns. Meiri hlutinn tekur undir ábendingar Persónuverndar og telur mikilvægt að slíkur gagnagrunnur verði aðgangsstýrður og að virkt eftirlit verði haft með uppflettingum í gagnagrunninum. Þar sem þær upplýsingar sem unnið verður með á grundvelli frumvarpsins eru að meginstefnu til viðkvæmar persónuupplýsingar um ólögráða einstaklinga leggur meiri hlutinn mikla áherslu á að öryggi verði tryggt og að gætt verði að persónuupplýsingum í hvívetna. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar hefur verið unnið að þróun gagnagrunns í barnavernd og standa vonir til þess að unnt verði að byggja gagnagrunn samþættingar á sama grunni. Líkur eru þó á að sá gagnagrunnur verði ekki tilbúinn þegar lögin taka gildi. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar frá Persónuvernd um mikilvægi þess að kveðið verði skýrt á um það að skráning, miðlun og önnur vinnsla persónuupplýsinga á grundvelli ákvæða frumvarpsins verði eingöngu heimil í sameiginlegu upplýsingakerfi eða gagnagrunni sem Barna- og fjölskyldustofa hafi umsjón með. Að mati Persónuverndar er óásættanlegt að slík vinnsla hefjist áður en tryggt hefur verið að öryggi upplýsinganna samrýmist lögum nr. 90/2018. Ef ekki verður unnt að tryggja framangreint öryggi persónuupplýsinga telur Persónuvernd nauðsynlegt að fresta gildistöku laganna. Vegna framangreindra athugasemda Persónuverndar ítrekar meiri hlutinn fyrri afstöðu um mikilvægi þess að öryggi verði tryggt við vinnslu persónuupplýsinga þrátt fyrir að stafrænar lausnir verði ekki tilbúnar við gildistöku laganna. Engin vinnsla persónuupplýsinga verður heimil sem ekki samrýmist lögum nr. 90/2018 þótt ákvæði frumvarpsins taki gildi áður en gagnagrunnur og stafrænar lausnir verða að veruleika. Heimildir um vinnslu persónuupplýsinga samkvæmt ákvæðum frumvarpsins verða því ekki að veruleika nema að því marki sem öryggi við vinnslu persónuupplýsinga heimilar. Þá bendir meiri hlutinn á að fyrstu þrjú ár eftir gildistöku eru skilgreind sem innleiðingartímabil, samanber kaflann um innleiðingu hér síðar. Meiri hlutinn telur því ekki þörf á að seinka gildistöku laganna enda hefur hún upplýsingar um að allir innviðir séu reiðubúnir til að hefja innleiðingarferli um næstu áramót. Nefndinni bárust umsagnir um aðra þætti frumvarpsins sem veita heimildir til vinnslu persónuupplýsinga, m.a. um að þeir sem veita almenna þjónustu í þágu farsældar barna fái heimildir til vinnslu slíkra upplýsinga. Meiri hlutinn bendir á að samkvæmt frumvarpinu eru lagðar vægari skyldur á þá sem veita almenna þjónustu í þágu farsældar, þ.e. að þeir skuli „leitast við“ að fylgjast með velferð og farsæld barns, samanber 14. gr. frumvarpsins. Af ákvæðum frumvarpsins má sjá að þessir aðilar taka ekki þátt í samþættingu nema fyrir liggi beiðni foreldris og/eða barns þar um. Gert er ráð fyrir að vinnsla persónuupplýsinga hjá þeim sem veita almenna þjónustu í þágu farsældar barna sé skýrt aðgreind frá annarri starfsemi þessara aðila. Þá er gert ráð fyrir að persónuupplýsingum sé eytt um leið og vinnsluheimildir ná ekki lengur yfir þær. Að mati meiri hlutans eru þessar vinnsluheimildir skýrar og meðalhófs gætt og til þess fallnar að ná fram markmiðum frumvarpsins. Í ákvæði til bráðabirgða er lagt til að ráðherra beri ábyrgð á því að gera viðeigandi ráðstafanir til að undirbúa gildistöku laganna og styðja við innleiðingu þeirra. Í umsögnum og við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið um að mikilvægt væri að sérstakur stýrihópur kæmi að innleiðingunni enda væru reglugerðarheimildir margar og mikilvægt að margs konar sjónarmið yrðu sætt eftir þörfum. Meiri hlutinn bendir á að í félagsmálaráðuneytinu hefur farið fram mikil vinna sem mun nýtast við innleiðinguna. Þá hefur ráðuneytið upplýst nefndina um að verði frumvarpið að lögum hafi það í hyggju að ráða í það minnsta einn starfsmann sem muni eingöngu vinna að innleiðingu laganna. Meiri hlutinn telur rétt að nýta þá vinnu og þá hópa sem þegar eru að störfum við að halda utan um verkefnið, þ.e. stýrihóp Stjórnarráðsins um málefni barna og þingmannanefnd um málefni barna. Til að styðja enn frekar við innleiðingarverkefnið telur meiri hlutinn mikilvægt að skipaður verði formlegur starfshópur aðila úr röðum þjónustuveitenda og þjónustuþega, barna og foreldra. Til að tryggja nauðsynlega aðkomu sveitarfélaga að innleiðingu laganna á öllum stigum telur meiri hlutinn nauðsynlegt að hvert sveitarfélag tilnefni sérstakan tengilið á tímabili innleiðingar auk þess sem þverfaglegir svæðisbundnir innleiðingarhópar verði starfandi. Meiri hlutinn telur ljóst að jafn viðamikil löggjöf og hér um ræðir þarfnist rýmri tíma en vanalegt er til innleiðingar. Meiri hlutinn leggur til að þau úrræði sem mælt er fyrir um verði að fullu innleidd að fimm árum liðnum frá gildistöku laganna. Þó verði endurmetið að þremur árum liðnum hvort þörf sé á því að lengja eða eftir atvikum tilefni til að stytta áðurnefnt innleiðingartímabil. Meiri hlutinn leggur áherslu á að stýrihópur Stjórnarráðsins um málefni barna og aðrir þeir sem koma að gerð reglugerða á grundvelli laganna vinni hratt og örugglega að smíði reglugerða á grundvelli þeirra. Mikilvægt er að tryggja fyrirsjáanleika við innleiðingu laganna og að sveitarfélögum og öðrum þeim sem reglugerðirnar beinast að verði veitt svigrúm til að laga störf sín að þeim. Þá er ég komin að breytingartillögu nefndarinnar. Meiri hlutinn telur þörf á að ákvæði til bráðabirgða öðlist þegar gildi svo ráðherra geti hafið undirbúning innleiðingar laganna sem fyrst. Meiri hlutinn leggur því til breytingu á gildistökuákvæði 26. gr. þess efnis. Þá telur meiri hlutinn þörf á að gera nokkrar breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis en lúta ekki að efnisþáttum frumvarpsins og þarfnast þar af leiðandi ekki frekari útskýringa, m.a. til að gæta samræmis milli lagabálka. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem koma fram í nefndarálitinu og ég hef þegar kynnt. Undir þetta nefndarálit skrifa hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason. Ég hef lokið yfirferð minni yfir nefndarálitið og fagna því sérstaklega að við séum núna á þessum tímamótum áður en við klárum þingið að taka þessi mál og klára þau, sem hafa verið í vinnu í nokkurn tíma og eru mjög mikilvæg. Við höfum fengið marga gesti eins og áður var sagt við vinnslu málsins. Það er sérstaklega ánægjulegt að það er mikil jákvæðni og bjartsýni fyrir þessu fyrirkomulagi, bæði innan raða sveitarfélaga og þjónustuveitenda og annarra sem að málinu koma. Auðvitað eru alltaf einhverjar ábendingar og annað slíkt sem hefur verið fjallað um. Mér fannst sérstaklega gaman að fá hagfræðing fyrir nefndina sem sýndi fram á það hversu arðbært þetta verkefni er til langs tíma því að eftir tíu ár, þegar þetta er komið í fulla vinnu og farið að virka sem skyldi, þá erum við að tala um mikið framfaraspor fyrir börn. Þegar börn í dag eru um fermingu þá er þetta kannski komið í fullt sving og farið að fúnkera í öllum kerfum sem við erum að tala um sem snúa að börnum, inni í félagskerfi sveitarfélaganna, skólunum, og skilar þá sterkari einstaklingum inn í fullorðinsárin. Það er mjög mikilvægt. Það sem við erum að tala fyrir hér í dag er svo sem ekki meitlað í stein og í innleiðingarferlinu kemur eðlilega eitthvað upp sem verður unnið með og þess vegna erum við að gefa þrjú og jafnvel fimm ár. Ef það kemur í ljós á þessum tíma að það verði kannski stytt eða lengt eða eitthvað kemur upp á þá er hægt að bregðast við því. Og það finnst mér nefnilega skipta mestu máli af því að þetta er viðkvæmur hópur. Heimurinn er alltaf að breytast líka. Við getum bara talað um þennan tíma sem við erum búin að lifa síðustu 20 mánuði. Við þurfum alltaf að vera á varðbergi og þurfum alltaf að vera að endurskoða og þurfum alltaf að þora að taka þeim breytingum sem mikilvægar eru fyrir þennan hóp. Ég fagna því sérstaklega að okkur hefur tekist á þeim tíma sem þetta hefur tekið, þetta kjörtímabil, að ná þessari niðurstöðu. Það var hér þverpólitískur þingmannahópur sem fjallaði um og stóð að þessum breytingum og tillögum og við vorum svo heppin, kannski engin tilviljun, að þau voru fimm úr þessari nefnd í velferðarnefnd. Ég tel að vinnsla þessara mála í nefndinni hafi verið góð og komið hafi góðar ábendingar og fólk hafi verið vel búið undir vinnslu þessa máls og vil ég þakka nefndinni sérstaklega fyrir þessa afgreiðslu.
Forseti. Mig langaði aðeins til að spyrja út í greinargerð frumvarpsins. Í kaflanum Áhrif á persónuvernd segir, með leyfi forseta: „Mat á áhrifum á persónuvernd leiddi í fyrsta lagi í ljós áhættu sem mun fylgja því ef frumvarpið verður að lögum áður en lokið verður við gerð stafrænna lausna fyrir vinnslu upplýsinga samkvæmt frumvarpinu. Áður en sameiginlegar stafrænar lausnir verða að veruleika munu upplýsingarnar vera unnar á mismunandi formi. Þessu fylgir áhætta enda liggur fyrir að þeir sem vinna persónuupplýsingar á grundvelli heimilda frumvarpsins nota mismunandi skjalakerfi, misöruggar aðferðir til miðlunar upplýsinga og mismunandi viðmið við aðgangsstýringar að þessum kerfum.“ Í umsögn Persónuverndar, sem ákveðið er að hunsa, segir skýrt að nauðsynlegt sé að tryggja öryggið frá fyrsta degi, þ.e. frá gildistöku laganna: „Er í því sambandi m.a. til þess að líta að um er að ræða vinnslu persónuupplýsinga sem í mörgum tilvikum geta talist mjög viðkvæmar, auk þess sem þær varða börn, en persónuupplýsingar barna njóta sérstakrar verndar samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/2018 og reglugerðar (ESB) 2016/679 …“ Í þessu sambandi bendir Persónuvernd á mikilvægi þess að tryggt sé að aðlögunartími fram að gildistöku laganna sé nægjanlegur þannig að hæfilegt svigrúm gefist til að útfæra öruggar stafrænar lausnir fyrir gildistökuna, sem mér skilst að verið sé að gera að einhverju leyti. En það kemur mjög skýrt fram að þeir leggja til að fresta gildistöku laganna til þess að gefa meiri tíma af því að það er ljóst að þessi gagnagrunnur verður ekki tilbúinn. Það kemur fram í umsögn Persónuverndar og þar mæla þeir með því að við frestum gildistöku laganna. Mig langar til að spyrja hvers vegna ekki er hægt að koma til móts við það að fresta gildistöku laganna um fjóra til fimm mánuði [[Forseti hringir.]]til að tryggja öryggi þessara viðkvæmu persónuupplýsinga um börn eins og Persónuvernd er að benda á. Hver er raunverulega ástæðan fyrir því að það liggur svo mikið á að við erum [[Forseti hringir.]]ekki tilbúin að fresta þessu í fjóra mánuði til að koma til móts við umsögn Persónuverndar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir andsvarið. Hv. þingmaður fullyrðir að þetta kerfi verði ekki tilbúið við setningu laganna 1. janúar. Ég held að það hafi hvergi komið fram að það verði ekki tilbúið. Komið hefur fram að þegar hefur verið hafist handa við útboð á þessu kerfi og það hefur hvergi komið fram að það geti ekki verið tilbúið. Síðan er talað um að fresta þurfi þessu í fjóra mánuði. Mér finnst engin ástæða til að fara að fresta þessu um nokkra mánuði til þess eins að tryggja að kerfin verði tilbúin. Lögin eru skýr, persónuverndarlögin eru skýr, og í gegnum þessa vinnu var það t.d. alltaf haft að leiðarljósi að viðkvæmar persónulegar upplýsingar færu ekki á flakk nema þá að höfðu samráði við börn eða fjölskyldur þeirra. Kerfi sem þegar er unnið við vítt og breitt um landið uppfylla nú þegar persónuverndarlögin og ég get ekki ímyndað mér að eitthvað verði slegið af þeim kröfum. Við tökum undir að þetta verði örugglega tryggt á öllum stigum. En að fresta málinu - þá spyr ég líka á móti: Ætlum við að taka ábyrgð á þeim börnum sem falla á milli skips og bryggju á þeim tíma?
Forseti. Það kom fram á fundum nefndarinnar og Persónuvernd hefur lýst áhyggjum sínum af því og telur nokkuð ljóst að gagnagrunnurinn verði ekki tilbúinn, að þessar nauðsynlegu stafrænu lausnir verði ekki tilbúnar á þessum tíma. Það er þess vegna sem talað er um mikilvægi þess að tryggja að nægur tími verði til að vinna þennan gagnagrunn áður en lögin taka gildi. Öðruvísi verður ekki hægt að tryggja öryggi þessara viðkvæmu gagna og persónuupplýsinga um börn. Ég sé alveg að röksemdafærslan kemur fram í nefndarálitinu en það sem ég er að spyrja framsögumann um er: Þessir fjórir mánuðir - ef við erum að tala um að við þurfum aukatíma til að tryggja að gagnagrunnurinn verði tilbúinn áður en lögin taka gildi, hvers vegna er ekki komið til móts við það? Þetta eru örfáir mánuðir til að vega og meta mikilvægi þess að við séum raunverulega að tryggja öryggi þessara gagna. [[Forseti hringir.]]Ef gagnagrunnurinn verður ekki tilbúinn á þessum stutta tíma, sem mér heyrist helstu sérfræðingar segja okkur að muni að öllum líkindum ekki verða, [[Forseti hringir.]]af hverju hlustum við þá ekki á viðvörun sérfræðinganna?
Virðulegur forseti. Ég er að spá í hvort ég sé nokkuð orðin of sein til að nefna að við töluðum um að kalla þetta mál inn á milli 2. og 3. umr. og fá gest frá félagsmálaráðuneytinu sem færi betur yfir þessi mál. Ég held að ég sé ekkert of sein að tala um það. Við erum ekki tryggari með það að kerfið verði tilbúið ef við seinkum gildistöku. Það getur ýmislegt komið upp á og Covid hefur breytt mörgu fyrir okkur. Það hefur ýmislegt komið upp á og mörgum málum hefur verið frestað og við erum ekkert tryggari með það að þetta verði tilbúið 1. júní. En við segjum bara: Við skulum láta lögin taka gildi 1. janúar. Þá verður hægt að bregðast við í haust ef allt fer í klúður varðandi það. En við skulum líka hugsa til þeirra barna sem yrðu þá í lausu lofti frá 1. janúar til 1. júní.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir kynningu á nefndaráliti meiri hluta. Þetta er gott mál en það leynast hættur í málinu eins og meiri hlutinn leggur til að það verði samþykkt. Vil ég aðeins ræða þetta með persónuverndarþáttinn, sem er gríðarlega mikilvægur. Þarna eru grundvallarréttindi barna og fjölskyldna í húfi. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, framsögumaður í þessu máli, segir að persónuverndarlögin séu skýr. Já, persónuverndarlögin eru almenn lög er varða persónuvernd. Í þessu frumvarpi hér varðandi samþættingu, þar sem eru sérlög, eru nákvæmar leiðbeiningar um hvað megi gera, að þegar beiðni um samþættingu þjónustu liggur fyrir er vinnsla upplýsinga um aðstæður barnsins heimil hjá tengiliðum, hjá málsstjórum, hjá þjónustuveitendum og þeim sem veita almenna þjónustu í þágu farsældar barns við framkvæmd verkefna samkvæmt 15. gr. og 5. kafla. Með vinnslu persónuupplýsinga er m.a. átt við söfnun, skráningu, varðveislu, miðlun og samkeyrslu upplýsinga um aðstæður barns, þar með talið viðkvæmar persónuupplýsingar og upplýsingar um refsiverða háttsemi og ætlaða refsiverða háttsemi. Þetta er í lögunum sem þið leggið til að taki gildi um áramótin. Þetta ákvæði toppar persónuverndarlögin af því að þannig skýrum við lögin. Ef við horfum t.d. í orðskýringarnar er í 14. tölulið í 2. gr. talað um þjónustuveitanda og þar er sagt, með leyfi forseta: „Til þjónustuveitenda teljast t.d. leikskólar, grunnskólar, frístundaheimili, félagsmiðstöðvar, framhaldsskólar, heilsugæsla, sérhæfð heilbrigðisþjónusta, lögregla, félagsþjónusta og barnavernd.“ Sem sagt allir sem koma að málefnum barna. Og nú ætlar meiri hlutinn að leyfa öllu þessu fólki að dreifa, miðla og vinna persónuupplýsingar um börn í viðkvæmri stöðu, fjölskyldur þeirra, heilsufarsupplýsingar og upplýsingar um refsiverða háttsemi [[Forseti hringir.]]barna og fjölskyldna án þess að vera með það í skýrt [[Forseti hringir.]]afmörkuðum gagnagrunni. Ég vil spyrja [[Forseti hringir.]]hv. þingmann út í hvort hann hafi áttað sig á þessu.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan þegar ég kynnti nefndarálitið þá hefur komið skýrt fram í þessari vinnu að engar upplýsingar fara á milli aðila, þjónustuaðila, nema börn eða fjölskyldur þeirra samþykki það eða biðji um það. Fram kom í andsvari hv. þingmanns að við værum að dreifa viðkvæmum persónuupplýsingum bara eins og smartís um allt. Það er í raun ekki þannig. Hver og einn hópur getur beðið um gögn, grunnskóli, leikskóli o.s.frv. Þegar barn er í leikskóla þá er það leikskólinn sem biður um gögn, eða félagsþjónustan, jafnvel barnavernd eða einhver aðili; tengiliðir og málsvarar. Það er ekki hver sem er, ekki almennur aðili sem fær þessi gögn bara með því einu að biðja um þau. Það þarf að vera ástæða fyrir því. Við getum ekki bundið færslu persónuupplýsinga algerlega við einhvern gagnagrunn. Við getum ekki treyst á eina tæknilega lausn hvað það varðar. Það er líka það. Varðandi persónuvernd þá gilda persónuverndarlögin í leikskóla og grunnskóla og þau gilda náttúrlega líka í þessu ákvæði, eins og kemur fram í nefndarálitinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nú er það líka svo í þessu máli að ef barnaverndarþjónusta eða -umdæmi lítur svo á að samþætting sé nauðsynleg í þágu hagsmuna barns þrátt fyrir að samþykki liggi ekki fyrir hjá foreldrum, þá geti viðkomandi stofnun úrskurðað um það, tekið ákvörðun um að það eigi að fara í slíkt eins og í öðrum málum. Þannig að það er ekki rétt að það sé ekki hægt að veita þjónustu þvert á kerfin ef foreldrar samþykkja það ekki. Það er hægt að veita það. Það er ekki víst að allir foreldrar sem veita samþykki átti sig á hversu víðtæk heimild það er og að [[Forseti hringir.]]það kerfi, sem þetta er smíðað utan um, [[Forseti hringir.]]gerir ráð fyrir ýtrustu varúð [[Forseti hringir.]]við meðferð þessara gagna. Þá spyr ég hv. þingmann: Hvers vegna hlustar meiri hlutinn ekki á sérfræðinga [[Forseti hringir.]]í þessu máli eins og öðrum, eins og t.d. leghálsskimunarmálum, sem ráðleggja meiri hlutanum að fresta gildistöku?
Forseti verður að ítreka við hv. þingmenn að virða tímamörkin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vona svo innilega að foreldrar og börn, fjölskyldur, geri sér grein fyrir því hversu gríðarlega mikilvæg samþættingin á þessum kerfum kemur til með að vera fyrir alla þjónustuveitendur barna. Ég held ekki að hér verði eitthvert flæði persónuupplýsinga um börn, jafnvel um heilsufar fjölskyldu eða foreldra eða annað slíkt, að þær fari á eitthvert flakk. Eins og við segjum í álitinu þá telur meiri hlutinn ekki þörf á að seinka gildistöku laganna enda hefur hún upplýsingar um að allir innviðir séu reiðubúnir til að hefja innleiðingarferli um næstu áramót. Ég held að þetta sé ákveðinn misskilningur og hræðsla við það. En ég spyr á móti: Hvað verður um þau börn sem bíða þarna í þessa mánuði, bara langt fram á næsta ár þangað til lögin taka gildi? Það er allt tilbúið og við ætlum ekki að gefa neinn afslátt af persónuverndarlögunum hvað þetta varðar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Ég ætlaði að koma inn á persónuverndarsjónarmiðin, en tveir ágætir þingmenn hafa komið inn á þau hér á undan mér og ætla ég þess vegna að fara yfir í aðra þætti. Til að innleiðing sem þessi megi takast er auðvitað nauðsynlegt að fjármögnun verkefna sé tryggð. Án hennar er lítil von um að árangur náist og það getur ekki nokkur ærleg manneskja verið á móti markmiðskafla laganna. En það á kannski eftir að svara spurningunni: Væri ekki hægt að ná mörgum þessara markmiða fram innan núverandi lagaramma? En látum það nú liggja á milli hluta. Í greinargerð með frumvarpinu, á bls. 20, segir með leyfi forseta: „Kostnaður vegna innleiðingar á árinu 2021 er fjármagnaður í fjárlagafrumvarpi ársins 2021.“ - Og hér kemur síðan áhersluatriðið: „Að öðru leyti hefur ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun.“ Ég rak augun í þetta og varð svolítið hlessa, svo ég segi það alveg eins og er. Ég fór þá í nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar og þar er ekki vikið einu orði að kostnaði vegna málsins af því að hann hleypur á milljörðum, eins og kemur fram á bls. 19 í greinargerðinni. „Niðurstaða matsins er því á þá leið að viðbótarútgjöld ríkissjóðs vegna heildarbreytinganna geti numið á bilinu 1.360 til 1.802 millj. kr. árlega fyrstu árin eftir gildistöku laganna auk innleiðingarkostnaðar“ - sem er auðvitað kapítuli út af fyrir sig að sleppa. Ég spyr hv. þingmann: Hvað á það að fyrirstilla að að öðru leyti hafi ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun? Við erum nýbúin að samþykkja fjármálaáætlun, það eru bara nokkrir dagar síðan.
Virðulegi forseti. Eins og ég kom að í máli mínu áðan þegar ég var að fara yfir nefndarálitið, þá hefur málið verið unnið í mikilli samvinnu við sveitarfélögin og við þá þjónustuveitendur og stofnanir sem koma að þessari samþættingu. Einnig fengum við til okkar hagfræðing sem fór yfir málið og taldi að þegar búið væri að reikna þetta út yrði tímabundinn kostnaður þetta, við innleiðingu og breytingar og annað. En um leið og það væri frá yrði arðsemi þessa verkefnis, þessarar samþættingar, þessar breytingar á kerfunum, á pari við Keflavíkurflugvöll og Kárahnjúkavirkjun. Það kemur ekki fram í þessum gögnum en það kom fram í nefndinni. Hv. þingmaður situr ekki í nefndinni og ég hef fullan skilning á því að hann sé að spyrja um þessi atriði. Ég geri bara ráð fyrir því að það verði þá í næstu fjárlögum. Eins og fram kom er gert ráð fyrir því í næstu fjárlögum en ekki í fjármálaáætlun, ég hef ekki endilega skýringar á því. En komið hefur fram í þessari vinnu að þetta er unnið í mikilli samvinnu við sveitarfélögin. Ég geri ráð fyrir því að þetta komi alltaf til með að kosta eitthvað eins og allar breytingar á svona stóru kerfi. En það kemur miklu meira til baka en fer út og ég hef engar áhyggjur af kostnaðinum eða að þetta verði okkur um of.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið frá hv. framsögumanni. Ég er hér með umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þar er á tólf stöðum komið inn á atriði er snúa að kostnaði. Á bls. 4 í umsögninni segir beinlínis, með leyfi forseta: „Að mati sambandsins er 27. gr. frumvarpsins mjög óljós og vafi á því hvort hún uppfylli þær kröfur sem leiða má af 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar um lögfestingu tekjustofna sveitarfélaga og skýrleika þeirra þar sem útfærsla hennar verður alfarið í reglugerð.“ Ég verð að lýsa yfir nokkurri furðu á því að í engu hafi verið tæpt á þessu. Í greinargerðinni kemur fram að ekki er áætlað að innleiðingarferlið klárist fyrr en 2024. Þarna eru þrjú ár, 2022, 2023 og 2024, algerlega ófjármögnuð og við erum nýbúin að samþykkja fjármálaáætlun fyrir þetta tímabil. Án þess að ég sé nokkuð að halla á markmið málsins [[Forseti hringir.]]sýnist mér einhver sýndarmennska í þessu. Það er alveg ótrúlegt, miðað við að þessar athugasemdir hafa komið fram í umsögnum, að í engu sé vikið að þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt að það kemur ekkert fram í fjármálaáætlun meiri hlutans hvað varðar fjármögnun á þessum kerfum. En þetta er unnið í miklu og þéttu samstarfi við sveitarfélögin. Sveitarfélögin eru mjög áfram um þetta og eru mörg hver farin að vinna eftir þessu kerfi. Það kom t.d. fram hjá fulltrúum Hafnarfjarðarbæjar og Kópavogs að þau sveitarfélög eru farin að vinna eftir þessu og telja löngu tímabært að þetta verði að lögum. Ég vona bara að hv. þingmaður sé ekki að leggja til að við frestum þessu góða frumvarpi. Mörg sveitarfélög eru þegar farin að undirbúa sig fyrir þessa miklu breytingu og kalla öll eftir því að þetta verði lögfest sem fyrst.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir áliti minni hluta velferðarnefndar um þetta frumvarp til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, en undir það rita sú sem hér stendur, Anna Kolbrún Árnadóttir, hv. þingmaður Miðflokksins, Guðmundur Ingi Kristinsson, hv. þingmaður Flokks fólksins, Halldóra Mogensen, hv. þingmaður Pírata, og hv. þingmaður Viðreisnar, Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk álitinu. Minni hlutinn styður þær grundvallarbreytingar sem lagt er upp með í þeim frumvörpum sem nú eru til umfjöllunar á Alþingi í þágu velsældar barna. Sú mikla vinna og samráð sem fram fór á kjörtímabilinu er til fyrirmyndar, enda var um það rætt af hálfu þeirra umsagnaraðila er mættu fyrir velferðarnefnd hversu gott samráð hefði verið haft af hálfu þingmannanefndar og ráðuneytis við hagsmunaaðila og ótal þjónustuveitendur barna og fjölskyldna um allt land. Slíkt samráð þegar um er að ræða svo viðamikið mál er afar mikilvægt til að stuðla að samvinnu þeirra er sinna skulu verkefninu til frambúðar svo að útkoman verði eins og best verður á kosið. Frumvarp til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna er umfangsmikið mál sem ætlað er að umbylta þjónustu í þágu barna. Grundvallarbreytingar má finna á þjónustunni og þeim heimildum sem þar er að finna varðandi þjónustuna. Við vinnslu málsins barst nefndinni fjöldi umsagna og minnisblaða og fyrir hana mættu fjölmargir gestir með afar gagnlegar ábendingar. Eðli málsins samkvæmt telur minni hlutinn afar mikilvægt að gefa umsögnum Barnaverndarstofu og Persónuverndar sérstakan gaum og átelur minni hlutinn meiri hlutann fyrir að sneiða hjá þeim mikilvægu ábendingum sem frá þessum lykilaðilum komu. Telur minni hlutinn að meiri hlutinn taki með því mikla áhættu enda liggur fyrir að sú vinnsla persónuupplýsinga sem fyrirséð er að verði innt af hendi í umræddu máli lýtur grunnreglum um 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Þá njóta persónuupplýsingar barna sérstakrar verndar samkvæmt ákvæðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og reglugerðar ESB. Er afar mikilvægt að ekki sé farið á svig við þau grundvallarmannréttindi. Þá telur minni hlutinn fyrirséð að vegna þess flýtis sem meiri hlutinn vill hafa á lokametrunum á afgreiðslu málsins og gildistöku þess, þrátt fyrir þessar mikilvægu ábendingar hagaðila, þá muni notendur þjónustunnar, öll börn og foreldrar í landinu, vantreysta því framfaramáli sem hér er á ferð og kann það að hafa í för með sér langvinnt tjón sem erfitt verður að bæta. Hér get ég ekki sleppt því að minnast á það sem við ræddum fyrr í dag. Af því að þau orð komu í máli hv. framsögumanns málsins, Höllu Signýjar Kristjánsdóttur, að vonandi yrði þetta allt í lagi og vonandi yrði innleiðingin farsæl og að þá yrði mögulega hægt að vinda ofan af því, þá er ekki hægt að horfa fram hjá því klúðri sem á sér stað núna varðandi færslu á krabbameinssýnum frá Krabbameinsfélaginu til hinna ýmsu stofnana innan lands og utan og hvernig það hefur mánuðum saman, þrátt fyrir tveggja ára aðlögunartíma, fengið að vera þannig að því er lýst sem aðför að heilsu kvenna og ríkisstjórnin neitar að svara því. Þá veltir maður fyrir sér: Ætlum við að taka áhættu af svipuðum hætti í þessu máli, að láta bara hlutina fara af stað án þess að hlusta á varnaðarorð sérfræðinga? Ætlar ríkisstjórnin að gera það aftur? Þetta eru svo mikilvægir sérfræðingar; Persónuvernd og Barnaverndarstofa. Ég vil eindregið mælast til þess að meiri hlutinn hlusti á sérfræðinga. Aftur að nefndarálitinu. Í umsögn Persónuverndar voru gerðar athugasemdir við víðtæka upplýsingavinnslu sem frumvarpið fæli í sér og greint frá efasemdum um hvort sú vinnsla samrýmdist grunnreglum 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Ljóst væri að mati Persónuverndar að sá réttur gæti þurft að sæta takmörkunum, eins og fram kæmi í 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrár og 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans. Þá bæri löggjafanum skylda til að tryggja börnum þá vernd og umönnun sem velferð þeirra krefðist, samanber 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár. Þó var bent á í umsögn Persónuverndar að takmarkanir í lögum á friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, þar á meðal til að tryggja hagsmuni barna, yrðu að helgast af brýnni nauðsyn. Þá var í umsögn Persónuverndar einnig fjallað um hvort svo umfangsmikil vinnsla persónuupplýsinga sem lögð væri til væri nauðsynleg til að ná markmiðum frumvarpsins og hvernig það samrýmdist meðalhófssjónarmiðum. Í ljósi þess hversu fjölbreyttir aðilar geta tekið að sér hlutverk þjónustuveitanda, samanber orðalag í 14. tölulið 1. mgr. 2. gr., sem og þess hversu umfangsmiklar og viðkvæmar upplýsingar um er að ræða, leggur minni hlutinn til breytingar á frumvarpinu þess efnis að skilgreint verði með nákvæmum hætti hvaða þjónustuaðilar fái heimild til vinnslu persónuupplýsinga og hvaða þjónustuaðilar fái heimild til skráningar og miðlunar. Leggur minni hlutinn til orðalagsbreytingu á 2. málslið 3. mgr. 8. gr. þannig að í stað orðanna „þjónustuveitenda og þeirra sem veita almenna þjónustu í þágu farsældar barns“ komi „tengiliðar og málstjóra barns“. Að eingöngu þeir megi stunda svona víðtæka vinnslu með þessar upplýsingar, af því að þarna eru komnir þeir tveir aðilar sem næst standa barninu. Nokkuð er um það rætt í umsögn og minnisblaði Persónuverndar að þótt rök geti almennt staðið til þess að tengiliðir séu í daglegu nærumhverfi barns kunni að vera að því fyrirkomulagi fylgi í einstaka tilvikum óþægindi fyrir barnið eða foreldra þess, óháð því hvort til staðar sé eiginlegt vanhæfi hjá viðkomandi tengilið. Má nefna dæmi um það er tengiliður tengist barni eða foreldri frá fyrri tíð eða ef barn á menntaskólaaldri þarf að sæta því að tiltekinn framhaldsskólakennari fái aðgang að ýmsum viðkvæmum gögnum ungmennisins. Getur slíkt komið barni eða ungmenni illa. Þá þarf að vera til úrræði fyrir viðkomandi barn eða foreldri til að leita leiða til að fá að skipta um tengilið. Minni hlutinn tekur undir mikilvægi þess að í slíkum undantekningartilvikum sé hægt að óska þess að tengiliður verði fluttur svo ekki skapist vandkvæði við vinnslu máls. Því er lögð til breyting á umræddu ákvæði þannig að í sérstökum undantekningartilvikum sé hægt að óska eftir breytingu á tengilið. Minni hlutinn telur mikilvægt að skylt verði að vinnsla, miðlun og skráning persónuupplýsinga á grundvelli frumvarpsins verði eingöngu heimil í sameiginlegu upplýsingakerfi eða gagnagrunni sem Barna- og fjölskyldustofa hefur umsjón með líkt og Persónuvernd mælir með. Tekur minni hlutinn undir það mat Persónuverndar að slíkt skilyrði sé til þess fallið að draga úr þeirri áhættu sem óneitanlega felst í því ef þær persónuupplýsingar sem unnið er með eru varðveittar hjá fjölda mismunandi aðila sem jafnvel hafa misgóða gagnagrunna til að geyma svo viðkvæm gögn. Persónuvernd bendir á í umsögn sinni að ætla megi að öryggisvitund þessara aðila sé mismikil og aðstæður þeirra jafnframt ólíkar þegar kemur að því að tryggja öryggi persónuupplýsinga í vörslu þeirra. Minni hlutinn leggur því til að við 23. gr. verði bætt ákvæði um framangreint. Varðandi gildistökuna tekur minni hlutinn undir þá ábendingu Persónuverndar og Barnaverndarstofu að nauðsynlegt sé að öryggi í vinnslu og miðlun svo mikilvægra gagna sé tryggt frá fyrsta degi er lögin taka gildi enda sé um að ræða vinnslu persónuupplýsinga, sem í mörgum tilvikum geti talist mjög viðkvæmar, auk þess sem þessar upplýsingar varða börn, en eins og áður hefur verið getið þá njóta persónuupplýsingar barna sérstakrar verndar samkvæmt ákvæðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og reglugerðar ESB, stóru persónuverndarreglugerðarinnar. Vekur Persónuvernd sérstaka athygli á þessu lykilatriði í minnisblaði er stofnunin sendi velferðarnefnd við lokavinnslu málsins. Þar ítrekaði Persónuvernd hætturnar. Kom þar fram að verði frumvarpið að lögum myndi það leiða til mun umfangsmeiri vinnslu persónuupplýsinga um börn og aðstandendur þeirra en verið hefur. Eins og greina má þarna er það rangt sem hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir hefur sagt hér, að ekki sé verið að leyfa meiri vinnslu persónuupplýsinga. Það er einfaldlega rangt vegna þess að frumvarpið leyfir umtalsvert meiri vinnslu persónuupplýsinga en áður hefur verið. Að mati Persónuverndar er ekki ásættanlegt að sú vinnsla hefjist fyrr en tryggt hefur verið að öryggi upplýsinganna samræmist lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og stóru persónuverndarreglugerð ESB og tekur minni hlutinn heils hugar undir þær ábendingar. Kemur fram í minnisblaði Persónuverndar að óásættanlegt sé að slá af þeim kröfum sem gerðar eru til öryggis við vinnslu fyrrgreindra persónuupplýsinga ef vinnsla þeirra hefst áður en öruggar stafrænar lausnir verða tilbúnar eða aðrar ráðstafanir gerðar. Barnaverndarstofa telur að miðað við umfang þeirrar vinnslu persónuupplýsinga sem frumvarpið felur í sér sé óheppilegt ef stafrænar lausnir við meðferð slíkra gagna verða mögulega ekki tilbúnar áður en lögin öðlast gildi. Tjón sem fyrirséð er að verði þegar um svo mikla vinnslu er að ræða verður einfaldlega ekki afturkallað. Ef upplýsingar eru farnar af stað á einhverja staði þar sem þær eiga ekki að vera þá verður það ekki afturkallað. Því telur minni hlutinn óábyrgt ef Alþingi gerir ekki allt sem í þess valdi stendur til að tryggja að sá gagnagrunnur sem nota skal verði fullmótaður og nothæfur þegar vinnsla hefst. Verði framangreint ekki tryggt telja Persónuvernd og Barnaverndarstofa nauðsynlegt að gildistöku laganna verði frestað og tekur minni hlutinn heils hugar undir það. Því leggur minni hlutinn til að gildistöku laganna verði frestað til 1. júní 2022, enda liggur fyrir að nauðsynlegur gagnagrunnur verður ekki tilbúinn 1. janúar 2022 og innleiðingu heldur ekki lokið þá. Útboðsgögn eru rétt nýtilbúin og fyrsta auglýsing farin af stað þar sem kallað er eftir tveimur teymum til að fara í að meta umfang þessa verkefnis. Þetta á sér stað núna. Í umsögn Barnaverndarstofu segir að fjöldi stöðugilda og kostnaður vegna nýrra verkefna Barna- og fjölskyldustofu sé mjög varlega áætlaður miðað við þau fjölmörgu verkefni sem stofnuninni sé ætlað að sinna. Í frumvarpsdrögum sé gert ráð fyrir að stöðugildum sérfræðinga með fjölbreyttan bakgrunn fjölgi um 15–20 og er áætlaður kostnaður vegna þessa 250 millj. kr. á ári. Barnaverndarstofa framkvæmdi kostnaðarmat að beiðni félagsmálaráðuneytisins vegna aukinna verkefna sem tengjast frumvarpi um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna og frumvarpi um Barna- og fjölskyldustofu. Vegna þess að það eru þessi tvö frumvörp er líka rætt um það hér. Er það mat Barnaverndarstofu að fjölga þurfi stöðugildum um 36 og árlegur kostnaður er metinn 534 millj. kr. Bendir Barnaverndarstofa á að um sé að ræða mismun á frumvarpsdrögum og útreikningi stofunnar sem nemi 16–21 stöðugildi. Virðist munurinn að mestu liggja í því að í frumvarpinu sé ekki gert ráð fyrir aukningu stöðugilda í stoðþjónustu og stjórnun líkt og stofnunin gerir ráð fyrir í útreikningum sínum. Í frumvörpunum tveimur er áætlað að stöðugildum fjölgi um allt að 20 með nýjum verkefnum. Telur Barnaverndarstofa ekki raunhæft að þau 15–20 stöðugildi sem gert er ráð fyrir að bætist við stofnunina í frumvarpinu verði öll helguð beinni þjónustu við börn. Telur minni hlutinn mikilvægt að við afgreiðslu þessa máls sem og frumvarps um Barna- og fjölskyldustofu verði gerð grein fyrir hinum mikla fjölda stöðugilda sem vantar til að þjónusta stofnunarinnar sé fullnægjandi. Frú forseti. Minni hlutinn vill árétta áhyggjur sínar af skeytingarleysi og vanvirðingu meiri hlutans gagnvart athugasemdum umsagnaraðila og minni hluta. Eftir ómælda vinnu þingmannanefndar um málefni barna undanfarin ár sem og yfirlýsingar ráðherra málaflokksins, sjálfs hæstv. barnamálaráðherra, um mikilvægi samvinnu og þverpólitískrar sáttar, var þessari mikilvægu vinnu lokið á þann hátt að frumvörpin þrjú sem fjallað er um hér í dag voru tekin úr nefnd í ágreiningi og án tillits til mikilvægra ábendinga sem nefndinni bárust frá fagaðilum, og án tillits til ábendinga frá öðru nefndarfólki, jafnvel nefndarfólki sem hafði verið í þingmannanefndinni allan tímann, öfugt við hv. framsögumann málsins. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra hefur áréttað mikilvægi þess að jafn stór mál og hér um ræðir fái vandaða þinglega meðferð og taki eftir atvikum breytingum í meðförum þingsins. Þykir minni hlutanum miður að sjá meiri hlutann virða svo sjálfsagðan hlut að vettugi og afgreiða málið úr nefnd án fullnægjandi umræðu. Var það að auki gert þrátt fyrir eindregna ósk minni hlutans sem vildi koma ábendingum sínum á framfæri og þrátt fyrir að nægur tími gæfist til vinnslu álits fyrir þinglok, enda liðu margir dagar eftir að málin voru hrifsuð út frá hv. velferðarnefnd og þar til þessi umræða á sér stað hér, eða rúm vika. Boðið var upp á að þetta mál yrði rætt aftur daginn eftir á löngum fundi, en því var hafnað af meiri hluta velferðarnefndar. Eftir þverpólitíska samvinnu allt kjörtímabilið - allt kjörtímabilið - fór þess vegna svo vegna vinnubragða meiri hlutans í hv. velferðarnefnd við lok vinnslu málsins, að sprengd var upp sú góða samvinna og samstaða sem verið hefur í þessu máli. Telur minni hlutinn það mjög miður og alls ekki til þess að efla traust á stjórnmálum. Vegna þess hvernig að þessu var staðið óska ég eftir því að þetta mál fari til nefndar milli 2. og 3. umr. Ég held að það sé nauðsynlegt og ég vona að meiri hlutinn beri gæfu til að leyfa eðlilega umræðu í nefndinni að 2. umr. lokinni til þess að við getum lagað og gert þær nauðsynlegu breytingar sem gera þarf á þessu máli. Að framangreindu virtu leggur minni hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem eru tilgreindar nákvæmlega í nefndaráliti frá minni hluta velferðarnefndar.
Virðulegi forseti. Ég er nokkuð hugsi eftir þessa yfirferð hjá hv. þingmanni og framsögumanni minni hluta í þessu máli. Hún gerir í fyrsta lagi lítið úr framsögumanni sem hún segir að hafi ekki kynnt sér málið. Ég vil spyrja út í það. Telur hún að framsögumaður málsins hafi ekki kynnt sér málið af því að ég var ekki í þessari þingmannanefnd, eins og hún kom að hér? Og það hafði verið mikill undirbúningur. Í öðru lagi, er hún að gera lítið úr þeim undirbúningi sem fór fram og líkja því við mál um skimanir og leghálssýni kvenna? Hver var aðkoma okkar að þeim undirbúningi? Talandi um að hrifsa málið út úr nefnd í ágreiningi og vera ekki boðið upp á samtal þá á ég tölvupóstssamskipti um það við formann, við alla nefndina, þar sem ég bauð upp á umræðu um málið á fimmtudeginum og því var hafnað. Ég þurfti að hóta dagskrárbreytingu og ég þurfti að leggja fram dagskrárbreytingu til að málið kæmist á dagskrá á fimmtudeginum. Það hefur aldrei staðið á meiri hluta eða framsögumanni málsins að fjalla um málið, aldrei. Það veit formaður. Mig langar til að biðja formann velferðarnefndar að nefna tilvik þar sem ég hef neitað umræðu um málið. Gestakomum lauk 2. mars. Við vitum alveg hvernig álagið hefur verið á nefndasviðinu.
Forseti vill minna þingmenn á að vísa til hvers annars með fullu nafni og fara ekki í beint samtal.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur kærlega fyrir andsvarið og vil leiðrétta hv. þingmann því að sú sem hér stendur sagði aldrei að hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir hefði ekki kynnt sér málið. Hún getur þá kannað það…
Þú sagðir að framsögumaður væri ekki …
Ræðumaður hefur orðið.
Sú sem hér stendur sagði ekkert um að hv framsögumaður væri ekki eins vel inni í málinu og aðrir. Sú sem hér stendur ræddi það eingöngu að margir í minni hlutanum hefðu verið í umræddri þingmannanefnd, en talaði aldrei um að hv. þingmaður væri ekki vel að sér eða hefði ekki kynnt sér málið eins og hún vildi láta hér áðan. Varðandi það að hv. þingmaður hafi neitað umræðu um málið þá var þetta mál til umræðu eftir að nefndarfólk hafði náð að kynna sér málið. Hv. þingmaður dreifði nefndaráliti að kvöldi fimmtudags og fundur í velferðarnefnd var að morgni föstudags. Þetta er viðamikið mál og þar sem hv. þingmaður hafði fyrr um daginn sagt að það myndi ekki nást er rétt að það komi fram að þá sátu nefndarmenn á föstudagsmorgni og höfðu ekki náð að kynna sér nefndarálitið og gátu þess vegna ekki á þeim tímapunkti hafið umræðu um málið. Þess vegna var algjörlega talað um það að umræða um málið færi fram á næsta fundi nefndarinnar á þriðjudegi. Slík umræða fékk hins vegar ekki að klárast og það geta þeir sem sitja í hv. velferðarnefnd vottað, enda var það bókað af minni hlutanum að þetta hefði ekki verið faglega gert. Sú sem hér stendur var með fjölmargar ábendingar sem hún óskaði eftir að fá að koma á framfæri, bað hv. þingmann einlæglega um að leyfa umræðu daginn eftir, líka þar sem nefndin átti einnig [[Forseti hringir.]]fund á miðvikudagsmorgni en hv. þingmaður neitaði því.
Virðulegi forseti. Kannski er um að ræða einhverja þinglokaþoku hjá okkur, en svona var samtalið. Ég bauð upp á þessa umræðu á fimmtudeginum. Ég hitti hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur á göngunum og bað um þessa umræðu og sagði henni að nefndarálitið yrði ekki tilbúið því að ég taldi nefndina vera undirbúna til að ræða málið án þess að nefndarálitið væri komið fram. Það er oft gert, að við ræðum málið þótt nefndarálitið liggi ekki fyrir. Það var mín ósk. Það hefur alltaf verið mikið kappsmál hjá mér í þeim málum sem ég hef verið með að öll nefndin fái tíma til þess að ræða málin, en svoleiðis fór það. Ég vona að við höfum öll, bæði þeir sem unnu að málinu síðasta kjörtímabil, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir, og fleiri góðir þingmenn sem hafa komið með góðar ábendingar - efnislegar breytingar í minnihlutaálitinu eru ekki margar þannig að ég treysti því að þetta sé besta mál og vona að það fari vel hjá öllum.
Fyrst við erum farin að vitna í tveggja manna tal er rétt að minnast þess að á umræddum fimmtudegi hér á göngum þingsins óskaði hv. þingmaður eftir því að umræða daginn eftir myndi snúast um annað mál sem varðar fjöleignarhús þar sem hv. þingmaður var líka framsögumaður, [[Gripið fram í.]]af því að nefndarálitin í umræddum málum yrðu ekki tilbúin fyrir föstudag. Það var líka staðfest á nefndasviði. Þau komu hins vegar um kvöldið, til að því sé haldið til haga. Ég vona að meiri hlutinn brjóti odd af oflæti sínu og leyfi sérfræðingum að njóta vafans núna. Það var ekki gert þegar um var að ræða flutning á leghálssýnum og það var það sem ég var að tala um. Þar er enginn gagnagrunnur tilbúinn og verður ekki tilbúinn. Þar er núna verið að fara af stað með einhvers konar greiningu, kom fram hjá forstjóra heilsugæslunnar í gær, greiningu á þörfum og hvað þurfi að vera í slíkum gagnagrunni. Það er þetta sem ég er að tala um hér, að vonandi brjóti stjórnarflokkarnir odd af oflæti sínu, hlusti í þessu máli á sérfræðinga og fresti gildistöku laganna um nokkra mánuði. Það breytir engu fyrir málið en það getur haft grundvallar- og úrslitaáhrif á traust almennings á þessu máli. Ég held að þessi ríkisstjórn eigi að læra af þeirri sneypuför sem hún er stödd í, í miðju því fári, varðandi annan gagnagrunn og annan tilflutning og aðra grundvallarbreytingu á þjónustu við íbúa landsins og hlusta nú á sérfræðinga í málefninu eins og Persónuvernd og Barnaverndarstofu sem þekkja málaflokkinn út og inn, starfa í honum alla daga.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, frábært mál og hið besta. Því er það svolítið sorglegt og eiginlega hálfsláandi að við skulum vera að ræða þetta mál, eftir að tekið hafði verið á því í velferðarnefnd, í þeim farvegi sem það er komið í; að við skulum vera með tvö nefndarálit, að við skulum ekki hafa gefið okkur aðeins meiri tíma til að ná víðtækri sátt um það. Málefni sem varða börn, og sérstaklega farsæld þeirra, eiga ekki að vera bitbein á neinn hátt. Það á að vera hrein og klár samvinna um að við reynum á allan hátt sem við getum að gera málið þannig að sátt sé um það. Eitt af því sem við báðum um í velferðarnefnd var að við fengjum aðeins meiri tíma til að fara í gegnum þetta mál og ég ætla að benda á hvers vegna mikil þörf var á því. Ef við tökum bara erindi og umsagnir sem komu inn þá erum við t.d. með lista upp á 23 umsagnir frá ADHD-samtökunum, Akureyrarbæ, Barnaheillum, Barnaverndarstofu, félagsmálaráðuneytinu, Félagsráðgjafadeild Háskóla Íslands, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Hafnarfjarðarbæ, Kópavogsbæ, Landssamtökunum Þroskahjálp, Lúðvíki Júlíussyni, Öryrkjabandalaginu, Persónuvernd - og Persónuvernd er líka með minnisblað - Reykjavíkurborg, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra, Sveitarfélaginu Árborg, sýslumanninum í Vestmannaeyjum, umboðsmanni barna, Þroskaþjálfafélagi Íslands og Öryrkjabandalagi Íslands auk sameiginlegrar umsagnar Sjónarhóls, ráðgjafarmiðstöðvar, ADHD-samtakanna, Landssamtakanna Þroskahjálpar, Styrktarfélags lamaðra og fatlaðra og Umhyggju, félags langveikra barna. Þetta sýnir okkur hvað þetta voru mörg félög. Ég var að fara í gegnum þessi erindi og við erum sennilega að tala um 70, 80 eða 90 blaðsíður. Og hvers vegna í ósköpunum hef ég áhyggjur og af hverju hef ég mestar áhyggjur í þessu máli? Ég ætla að byrja að tala um það hér og það eru persónuverndarmálin. Og hvers vegna í ósköpunum hef ég svona miklar áhyggjur af persónuverndarmálum? Það er vegna þess að þarna undir eru gífurlega viðkvæmar upplýsingar, bæði um börnin og fjölskyldur þeirra. Ég veit af eigin reynslu að eitt það ömurlegasta sem hægt er að lenda í er að sjá í einhverju plaggi, jafnvel opinberu plaggi, jafnvel plaggi sem hefur verið beðið um í gegnum dómstóla, að farið hefur verið ólöglega í sjúkraskrár og teknar þaðan upplýsingar sem viðkomandi á ekki möguleika á að vita hvort eru réttar eða rangar nema fara í rannsóknarvinnu. Einstaklingar sem vinna t.d. fyrir tryggingafélögin geta misnotað aðstöðu sína þannig að þeir fái aðgang að sjúkraskrám eða öðrum persónuupplýsingum fólks og geta tekið þær án þess að biðja um leyfi, án þess að láta viðkomandi vita af því, án þess að gefa viðkomandi tækifæri á einn eða neinn hátt til að bregðast við því sem þar kemur fram. Þetta sýnir hversu ótrúlega langt sumir eru tilbúnir að ganga. Annað sem kveikir aðvörunarljós þegar kemur að persónuvernd er það furðulega mál að dómstólar landsins fara ekki eftir persónuverndarlögum. Ítrekað er slegið á puttana á dómstólum vegna þess að dómstólar landsins birta mjög greinargóðar persónuupplýsingar og meira að segja beint úr sjúkraskrá, beint úr viðkvæmum sjúkraskrám, og meira að segja þannig að hægt er að rekja upplýsingar beint til viðkomandi. Og við ætlum að fara að setja upp kerfi fyrir börn án þess að vera búin að tryggja það í eitt skipti fyrir öll að persónuverndin sé algjörlega skotheld. Það er einmitt þetta sem við þurfum að átta okkur á og taka algjörlega til greina hérna, taka þannig á því að þar sé enginn vafi. Það er líka það sem Persónuvernd er að biðja okkur um, að tryggja að persónuvernd verði grundvallaratriði eitt, tvö og þrjú áður en farið verður að hræra í þessu kerfi. Með því værum við, myndi ég segja, alla vega að reyna að byggja þetta mál á kletti en ekki á sandi, hvað þá kviksyndi. Það gæti valdið ómældum skaða ef þær persónuupplýsingar sem hér eru undir kæmust í rangar hendur. Við báðum um að Persónuvernd yrðu gefnir nokkrir mánuðir eða ár til að fullkomna þennan gagnagrunn sem þarf til að tryggja að persónuverndin verði örugg. Það er í lagi. Það er tími sem er einmitt hægt að nýta í það sem við þurfum að gera áður en þetta kerfi fer í gang og það er að taka á biðlistunum í kerfinu, biðlistum barna eftir þjónustu. Það væri frábært ef þetta kerfi, þegar það verður komið í gagnið, sæi til þess að ekki yrðu lengur biðlistar eftir því að komast á biðlista. Kerfið var orðið það slæmt að til þess að raunverulegu biðlistarnir yrðu ekki allt of langir var búinn til biðlisti til að komast á réttan biðlista. Við vitum að fólk bíður eftir nauðsynlegri þjónustu, ekki í mánuði, ekki í ár heldur jafnvel tvö til þrjú ár, og það er sorglegt. Í frumvarpinu segir að það eigi að gilda um börn allt að 18 ára aldri og við vitum að barn sem lendir á biðlista 17 til 18 ára gæti dottið út af biðlistanum vegna þess að það er orðið fullorðið, vegna þess að það tekur tvö til þrjú ár að fá þjónustuna. Þetta er því ekki svo einfalt, eins og komið hefur fram hér, og það er engin þörf á því að vera með þennan asa við að koma málinu úr velferðarnefnd, vonandi lærum við af því. Það er vika, held ég, síðan málið var tekið úr nefnd þannig að við hefðum alveg getað gefið okkur mun meiri tíma í að gera eitthvað í því. Það er ýmislegt í þessu sem þarf að taka á og hefur verið bent á, t.d. af Þroskahjálp, Öryrkjabandalaginu og Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra. Þarna eru mál sem þarf að leysa. Við vitum hvernig staðan er hjá talmeinafræðingum, á biðlistum til þeirra, og við vitum líka að ákveðinn hópur er í þeirri aðstöðu að þurfa túlk og svo eru börn sem þurfa sérstaka þjónustu vegna heyrnaskerðingar. Það þarf auðvitað að vera búið að samþætta það og tryggja á allan hátt að þessir einstaklingar hafi þann sjálfsagða rétt að geta varið sig í sínum málum og skilið nákvæmlega hvað um er að vera. Því miður skortir mikið á það hér hjá okkur. Við erum því miður svolítið aftarlega á merinni í ýmsum málum og Öryrkjabandalag Íslands leggur í umsögn sinni áherslu á að mikilvægt sé að horft sé til samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks þar sem réttindi fatlaðra barna eru tilgreind enn frekar. Það er stórmál út af fyrir sig og líka í því samhengi að til að tryggja réttindi barna þarf einnig að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna, þannig að réttindi þeirra séu algerlega tryggð og ekki fari á milli mála að þau séu tryggð í öllu ferlinu. Síðan bendir Öryrkjabandalagið líka á, með leyfi forseta, orðrétt: „Mikilvægt er að tryggja nægt fjármagn til að Barna- og fjölskyldustofa geti sinnt þessu verkefni með fullnægjandi hætti.“ Ég er ekki sannfærður um að búið sé að tryggja þetta. Áfram segir orðrétt, með leyfi forseta: „Að gefinni reynslu leggur ÖBÍ áherslu á að tímamörk verði sett inn í frumvarpið varðandi hversu langan tíma stuðningsteymi hefur til að gera stuðningsáætlun sem og að endurmat stuðningsáætlunar þurfi að fara fram á að minnsta kosti á sex mánaða fresti […] Lagt er til að slík áætlun skuli vera lögð fram 6 mánuðum fyrir 18 ára aldur og skýrt sé hver beri ábyrgð á að fylgja henni eftir og tryggja viðeigandi og áframhaldandi þjónustu.“ Síðan segist félagið hlakka til að koma að þeirri vinnu til að tryggja hagsmuni fatlaðra barna. Þá bendir Þroskahjálp á, með leyfi forseta: „Í fyrirliggjandi frumvarpi eru, að mati okkar, áhrifum barna og foreldra þeirra á eigið líf ekki nægjanlegur gaumur gefinn. Farsæld barns ræðst ekki síst af því að foreldrar þess séu virtir sem mikilvægasti stuðningur barnsins og sá aðili sem ásamt barninu sjálfu hefur langoftast bestu yfirsýn yfir hvað barninu er fyrir bestu. Auk þess eru foreldrar festan í lífi barnsins öll bernskuár þess meðan fagaðilar, eins nauðsynlegir og þeir eru, koma og fara úr lífi barnsins. Í þessu sambandi benda samtökin einnig á að þegar forræði er skipt milli foreldra fatlaðs barns er mikilvægt að tryggt sé með lögum og reglum að báðir foreldrar hafi aðgang að upplýsingum o.þ.h. hjá þjónustuaðilum varðandi barnið sem skiptir máli til að foreldrar geti báðir veitt því þann stuðning og þjálfun sem það þarf á að halda, þó að barn eigi lögheimili hjá öðru foreldrinu […] Börn sem falla undir reglur um umönnunargreiðslur eru rúmlega 4000 og líklegt að langflest þeirra falli undir 2. og 3. stigs þjónustu svo að verkefnið framundan er viðamikið. […] Í 14 ár hefur Sjónarhóll ráðgjafarmiðstöð veitt foreldrum fatlaðra og langveikra barna og í raun og veru öllum foreldrum sem eftir því hafa sóst, mikilvægan stuðningi og aðstoðað við að tryggja að hlustað sé á rödd þeirra varðandi þarfir barnsins og tekið tillit til álits þeirra á því hvernig til hafi tekist með þjónustu við það. Jafnframt því hefur Sjónarhóll ástundað í nafni foreldra að kalla að borðinu alla þá aðilar sem með einum eða öðrum hætti hafa aðkomu að velferð barnsins. Á þessum árum hefur safnast margvísleg og mikilvæg reynsla og þekking hjá Sjónarhóli á slíkum vinnubrögðum. Styrkleiki Sjónarhóls er m.a. að geta óhindrað haft sambandi við öll þjónustukerfi og öll sveitarfélög. Auk þess hefur Sjónarhóll átt greiðan aðgang að þeirri þekkingu sem er að finna í margvíslegum félögum og samtökum notenda, foreldra og annarra aðstandenda notenda. Það er því ástæða til að nýta þá reynslu og þekkingu sem þar er til staðar.“ Það er einmitt þetta sem við þurfum að passa upp á, að við séum að nýta reynslu og þekkingu þeirra sem virkilega hafa komið að þessum málum. Við vitum að Barnaverndarstofa kom líka með athugasemdir og þannig væri lengi hægt að telja upp það sem við eigum að taka á og skoða virkilega vel í þessu samhengi. Eins og ég sagði í upphafi er sorglegt að við skyldum ekki hafa gefið okkur betri og meiri tíma í þetta mál. Það sem hefur valdið mér mestum efa í málinu eru, eins og ég kom að í fyrr í ræðunni, þessir biðlistar sem við erum með í kerfinu og hvernig við höfum ekki tekið á þeim. Það sem er mesta áhyggjuefnið núna eru nýjustu upplýsingar um að skapast hafi mönnunarvandi. Þótt kannski sé búið að leysa fjárhagsvanda að hluta á einum stað þá kemur bara upp mönnunarvandi. Þá er spurning hvort sá mönnunarvandi sé ekki einmitt til kominn vegna þess hvernig kerfið hefur verið byggt upp, að mönnunarvandinn hafi orðið til vegna þess að biðlistarnir og álagið er svo gífurlegt á barnið og foreldra þess og á þá sem þurfa að veita þjónustuna. Það segir sig sjálft að álagið á þá einstaklinga sem eru að reyna að fá þjónustu og þurfa að bíða, er sagt að fara á biðlista og síðan annan biðlista, er eiginlega ólýsanlegt. Það áttar sig enginn á því fyrr en hann lendir á biðlista hvaða áhrif og hvaða afleiðingar það hefur að vera t.d. í ár eða meira á biðlista. Það er hlutur sem tekur rosalega á og ég get ekki ímyndað mér það álag sem er á barni í þeirri stöðu, og jafnvel á tveimur börnum eins og ég þekki úr einni fjölskyldu, og hvaða áhrif það hefur á það og fjölskyldu þess. Síðan er það þrýstingurinn sem er settur á þá sem eiga að þjónusta kerfið og þurfa síðan að forgangsraða eða segja við viðkomandi: Nei, þú ert ekki á réttum stað í röðinni, þú átt ekki að koma fyrr en eftir ár eða eftir tvö ár. Þetta frumvarp um farsæld barna og þau frumvörp sem koma hér á eftir eru frábær, alveg geggjað flott mál, en ef þau eiga að virka verðum við að byggja þau á kletti. Við getum ekki byrjað að byggja upp á sandi eða í kviksyndi þannig að við séum að hugsa um að gera þetta og persónuverndin verði bara tilbúin þegar hún verður tilbúin. Hún á fyrst að vera tilbúin. Við eigum að ganga frá öllum lausum endum í byrjun. Síðan sjáum við til þess að málin séu kláruð. En því miður óttast ég mest varðandi tímann sem tekur að koma þessum málum í þann farveg að viðunandi verði að við séum ekki að tala um eitt ár, ekki að tala um tvö ár, ekki þrjú ár. Ég held að við séum að tala um á bilinu fimm til tíu ár og það mun verða raunin vegna þess að annað eru bara draumórar. Miðað við það sem ég hef séð í kerfinu hingað til og þá plástra sem þar hafa verið lagðir á sárin erum við ekki á þeirri leið að gera kraftaverk. En við erum þó kannski að stíga eitt skref í rétta átt með því að klára málin þannig að þau verði komin í lag eftir fimm eða tíu ár.
Herra forseti. Þetta er hið ágætasta mál sem við ræðum hér og kollegar mínir í velferðarnefnd, sem ég sit í sem áheyrnarfulltrúi, hafa farið býsna vel yfir sviðið. Ég er ein af þeim sem er á áliti minni hluta velferðarnefndar, ég er samþykk því sem áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd. Eins og fram hefur komið, hjá þeim fulltrúum minni hlutans sem þegar hafa rætt málið, er ég sammála því að þær grundvallarbreytingar sem verið er að leggja upp með í þeim þremur frumvörpum sem hér eru til umfjöllunar eru mjög jákvæðar. Það er líka jákvætt hversu mikið samráð hefur verið haft á kjörtímabilinu, þessi þverfaglega nefnd sem þarna vann, fjöldi fagfólks sem kom að málinu, þingmannanefndin, ráðuneytin og annað slíkt - það var allt til fyrirmyndar enda mikilvægt í jafn umfangsmiklu máli og hér er um að ræða þar sem verið er að fara í víðtækar kerfisbreytingar. Ég ætla því að nota tækifærið hér og árétta það sem komið hefur mjög skýrt fram í máli annarra þingmanna í velferðarnefnd sem eru á minnihlutaálitinu en það eru vonbrigðin yfir því að það víðtæka samráð og samvinna skyldi ekki ná alveg út í gegn. Ég ætla svo sem ekkert að vera að lengja málið með því að tala líkt og kollegar mínir hér um þær brotalamir sem eru í persónuverndinni, þ.e. í vinnslu persónuupplýsinga. Það hefði þurft að vinna betur, taka meira tillit til mjög afgerandi yfirlýsinga eða umsagna og skoðana og ábendinga Persónuverndar og þá jafnvel til að skapa nauðsynlegt svigrúm af því að við erum auðvitað ekki á lokasprettinum, við stöndum bókstaflega á marklínunni á kjörtímabilinu, og fresta þá gildistökunni. Það liggur ekki fyrir hver skaðinn yrði af slíku en ávinningurinn yrði gríðarlegur. Það er vont ef þetta kemur af fullum þunga í fangið á okkur og tefur þær jákvæðu umbætur, þ.e. ef það kemur í ljós strax í upphafi að það er einhver handvömm þar. En ég treysti því og ég held að ég fari rétt með það að búið sé að kalla málið inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. og þá verður gerð önnur tilraun til að fara yfir það. Mér þótti áhugavert að heyra í Guðmundi Inga Kristinssyni þar sem hann ræddi að hluta til um biðlistana. Biðlistar í velferðarkerfinu skipta máli. Það þarf að huga að umbótum víðar í kerfinu vegna þess að hæstv. barnamálaráðherra hefur svolítið í samtali um þessi mál talað eins og við séum á núllpunkti, að við séum einfaldlega að leggja á borðið mjög jákvæða og góða mynd af því hvernig við viljum haga þessum hlutum. Við þekkjum vel að það getur verið auðveldara að hrinda hlutum í framkvæmd ef við værum með autt blað en það getur orðið miklu flóknara þegar um er að ræða ástand sem verið hefur til vandræða svo árum skiptir. Við þekkjum þetta líka þegar verið er að ræða almannatryggingakerfið okkar, kerfi fyrir öryrkja og aldraða. Flestir eru af vilja gerðir til að koma málum í lag og þeir sjá hvar brotalömin er en það er einhvern veginn erfitt að fara inn í núverandi kerfi og laga til. Það er uppsafnaður vandi í félagslega kerfinu hvað varðar þjónustu við börn og fjölskyldur og hefur verið árum saman. Við vitum að biðlistar í heilbrigðiskerfinu hafa með réttu verið eitt helsta einkennismerki ríkisstjórnarinnar frá upphafi kjörtímabilsins en þeir liggja víðar þessir biðlistar. Það má kannski segja að hvert sem litið sé blasi við biðlistar í kerfinu okkar. Við erum með yfir 1.000 börn á biðlista eftir sálfræðigreiningu eða meðferð í velferðarkerfinu okkar. Biðlistinn er lengstur eftir þjónustu Þroska- og hegðunarmiðstöðvar, biðlisti til að fá greiningu og meðferð sem er síðan forsenda fyrir stuðningi við börnin í skólakerfinu. Ég get ekki látið hjá líða að nefna hér að við í Viðreisn náðum í gegn frumvarpi sem varð að lögum með stuðningi mikils hluta Alþingis. Sjaldan hefur vilji Alþingis verið jafn skýr í máli sem ekki er stjórnarmál, það er ekkert hægt að segja það öðruvísi. Það mál snerist um að setja sálfræðiþjónustu inn í kerfið þannig að sú mikilvæga þjónusta yrði niðurgreidd af okkar opinberu sjóðum líkt og önnur mikilvæg heilbrigðisþjónusta. Markmiðið var að gera andlega líðan jafngilda líkamlegri líðan í heilbrigðiskerfinu og koma til móts við yngra og efnaminna fólk. En ekki fæst það fjármagn sem þarf í þetta verkefni hjá ríkisstjórninni þó að það gæti þýtt styttri biðlista og tryggt lífsnauðsynlega þjónustu. Gott og vel. Það þarf líklega aðra ríkisstjórn en þessa til að klára það mál. Biðlistarnir eru víða hvað varðar börn og þjónustu í velferðarkerfinu. Við vitum, og það hefur komið skýrt fram, að börn þurfa að bíða í allt að þrjú ár eftir tíma hjá talmeinafræðingi og aðgerðir ríkisstjórnarinnar undanfarið hafa orðið til þess að biðlistar hafa lengst. Lenging biðlista er afleiðing af aðgerðum ríkisstjórnarinnar og eru dæmi um að allt að 900 börn séu á biðlista eftir tíma. Fleiri hundruð manns bíða lengi eftir því að komast að hjá sjúkraþjálfurum og börn eru þar á meðal. Þeir fullorðnu sem bíða glíma oft við uppsafnaða erfiðleika vegna álags sem m.a. hlýst af fjölskylduaðstæðum þar sem þeir eru að reyna að vinna og búa þar sem hægt er að tryggja þjónustu við börn sem þurfa aðstoð í kerfinu. Formaður Félags sjúkraþjálfara hefur sagt að biðlistar séu einn mesti stressþátturinn í starfi sjúkraþjálfara og álagið sem fylgir því að vita að fleiri hundruð manns bíða. Ef slíkt álag er á sjúkraþjálfurum geta menn ímyndað sér álagið á foreldra barna sem bíða eftir þjónustu. Þess utan eru biðlistarnir sérstaklega langir á landsbyggðunum. Þetta eru sem sagt dæmi um óskiljanlega bið eftir nauðsynlegri og oft fyrirbyggjandi þjónustu sem hefur eðlilega áhrif víða. Það er svo merkilegt að við vitum að fátt er dýrara fyrir velferðarkerfið en fólk sem er látið bíða eftir þjónustu. Við erum á hverjum degi að missa af tækifærum til að koma til móts við þarfir fólks. Tíminn sem fer í að vera á biðlista, hvort sem er fyrir börn eða fullorðna, kemur ekki aftur og fyrir börnin er um að ræða óafturkræft tap í skólakerfinu, bæði hvað varðar námið og félagslega hlutann. Þetta snýst um glötuð tækifæri. Síðan er áþreifanlega afleiðingin sú að lyfjakostnaður eykst, andlegri líðan hrakar og kostnaðar annars staðar í kerfinu vex í sama hlutfalli. Það tapa allir. Það ætti að vera eitt mesta kappsmál stjórnvalda hverju sinni að tryggja þessa þjónustu og útrýma biðlistum. Hæstv. barnamálaráðherra hefur með réttu talað um mikilvægi þess að kerfin tali saman. Með þessu máli er gerð góð tilraun til að örva slíkt samtal, svo langt sem það nær. Þrátt fyrir allt er barnamálaráðherra hér í sínu sílói með kerfin sín. Næsta skref, þó fyrr hefði verið, væri að ráðherrann beitti sér fyrir samtali innan ríkisstjórnarinnar. Ef þau kerfi sem þar eru, undir forsvari annarra ráðherra, töluðu saman værum við virkilega að koma til móts við raunverulega hagsmuni skjólstæðinga velferðarkerfisins okkar. Verkefnalistinn er ærinn og þetta er gott og jákvætt skref í rétta átt. Það er hins vegar langt frá því að leysa þann djúpstæða vanda sem er til staðar þegar kemur að þjónustu við fólk. Við erum enn að kljást við að kerfin þvælast fyrir í stað þess að vinna með fólki. Er ástæða til að hafa áhyggjur af því að þó að þetta mál fari í gegn, sem ég veit að það mun gera með dyggum stuðningi, sé bara hálf sagan sögð? Þjónustan þarf að vera til staðar. Biðin eftir henni eykur á vandann og í því liggur hinn raunverulegi kostnaður, hin raunverulega glötuðu tækifæri. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Þær ræður sem hér hafa verið haldnar hafa kjarnað viðfangsefnið býsna vel. En mig langar að lokum að nefna rétt barna og þarfir barna sem eiga tvö heimili og hafa ríka stuðningsþörf vegna líkamlegra eða andlegra veikinda eða fötlunar. Réttindi þessara barna líkt og annarra sem hér er verið að hugsa um til þess að fá aðstoð og hjálpartæki á sínum heimaslóðum, verða að vera tryggð. Þetta eru í fæstum tilfellum börn sem hafa beðið um þær aðstæður sem þau búa við og það er samfélagsins okkar að tryggja að þessum börnum og foreldrum þeirra sé gert kleift að sýna jafnræði, að tryggja að börn sem búa á tveimur stöðum eða fleiri fái stuðninginn þar sem þau eru. Þannig erum við að styðja við þessa einstaklinga.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir prýðisræðu. Það er ákveðið atriði sem ég veitti athygli og er að nokkru nefnt í minnihlutaáliti hv. velferðarnefndar sem snýr að fjármögnun ákveðinna þátta. Það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í er: Með hvaða hætti var umfjöllun um fjármögnun þessa verkefnis, ef við lítum á þetta sem eina heild, háttað í nefndinni? Það segir hér, með leyfi forseta, í þeim lið er fjallar um mat á áhrifum í greinargerð frumvarpsins: „Niðurstaða matsins er því á þá leið að viðbótarútgjöld ríkissjóðs vegna heildarbreytinganna geti numið á bilinu 1.360 til 1.802 millj. kr. árlega fyrstu árin eftir gildistöku laganna auk innleiðingarkostnaðar.“ Og hér er miðað við að árið 2025 ljúki formlegu innleiðingartímabili. Síðan segir hér á næstu síðu, á bls. 20 í sama lið, með leyfi forseta: „Kostnaður vegna innleiðingar á árinu 2021 er fjármagnaður í fjárlagafrumvarpi ársins 2021.“ Og síðan kemur áhersluatriðið, með leyfi forseta: „Að öðru leyti hefur ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun.“ Við erum nýbúin að samþykkja fjármálaáætlun. Ef það var ekki fyrir tveimur dögum þá var það á síðasta þingdegi fyrir helgi, ef ég man rétt. Það kom mér mjög á óvart, af því að í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga er tólf sinnum komið inn á kostnað vegna málsins, að ekki skuli einu orði vikið að honum í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar. Á hv. þingmaður einhverjar skýringar á þessu fyrir mig og okkur hin sem ekki sitjum í nefndinni og með hvaða hætti voru þessir þættir ræddir? Því að án fjármögnunar verður auðvitað ekkert úr þeim markmiðum sem hér eru sett fram.
Herra forseti. Ég þakka þetta andsvar. Ég er að leita hér að texta frá því að ég átti orðastað við hæstv. menntamálaráðherra um málið þegar fjármálaáætlun var til umræðu. En fyrst vil ég segja að ég hlustaði á hv. þingmann og framsögumann Höllu Signýju Kristjánsdóttur, þar sem hún fór þá leið að tala um væntan ávinning, sem var mjög skemmtilegt og ég mun sannarlega nota þá aðferðafræði þegar ég ræði um hin ýmsu önnur mál sem mér finnst að ríkisstjórn mætti hrinda í framkvæmd þó að þau kosti pening. Af því að raunverulega er það þannig að það er ávinningur af þessu og ef telja má hann til tekna getum við nú hrundið býsna mörgu í framkvæmd á næstu dögum. En það er önnur saga. Ég spurði hæstv. barnamálaráðherra, þegar við vorum í umræðu um fjármálaáætlun núna í lok mars, hvort hann væri sáttur við fjármögnun þessa máls í fjármálaáætlun og svarið var: Já, hann væri fullkomlega sáttur. Hann fór síðan yfir það að um 1,5–2 milljarða kostnað væri að ræða. Það sem snúi að ríkinu sé í fjármálaáætluninni og það sem snúi að sveitarfélögum sé í jöfnunarsjóði. En ég tek undir það með hv. þingmanni að á þeim tveimur og hálfa mánuði sem liðinn er, og við höfum rætt bæði fjárlög og fjárauka og annað, hefur þess ekki sést stað, þannig að ég átta mig ekki alveg á því hvar þetta er nákvæmlega. Hæstv. ráðherra heldur því fram að þetta sé fullkomlega fjármagnað til næstu þriggja ára. Það má velta því fyrir sér hvort þetta þýði þá að tekið sé af einhverjum öðrum liðum eða hvernig það lítur út. Ég hef ekki betra svar en þetta. Þetta er það sem kom út á sínum tíma. En ég er sammála því að við leituðum að þessu í umræðunni um daginn og þá fundum við þetta ekki sérmerkt. Ég á því ekki betra svar, því miður.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er sérstaklega athyglisvert og það hafði farið fram hjá mér að þetta hefði verið rætt sérstaklega með þessum hætti, sem gerir það í raun enn athyglisverðara; að hæstv. félagsmálaráðherra Ásmundur Einar Daðason - ég gef mér að hann hafi lesið þetta frumvarp yfir áður en hann lagði það fram - hafi beinlínis skrifað hér inn í texta greinargerðarinnar, með leyfi forseta: „Að öðru leyti hefur ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun.“ Þetta er væntanlega sami maðurinn, hæstv. ráðherra, sem svarar því til að þetta sé allt á hreinu og skrifar svo hér í greinargerðinni að ekki hafi verið vikið að þessu að nokkru leyti. Reiknað er með því að innleiðingartímabilið standi til ársins 2024 og hér stendur að eingöngu sé gert ráð fyrir fjármögnun á árinu 2021. Þá eru árin 2022, 2023 og 2024 ófjármögnuð í þessu efni og innleiðingin er áætluð um mitt ár. Þannig er raunverulega búið að fjármagna hálft ár af þessum þremur og hálfu árum sem innleiðingarferli þessara breytinga á að taka. Mér finnst þetta ótrúlega bratt hjá hæstv. ráðherra. Þegar maður skoðar síðan með hvaða hætti málið var rifið út úr hv. velferðarnefnd, í andstöðu við það að fresta gildistökuákvæði málsins til þess að tryggja m.a. að persónuverndarsjónarmiðum sé haganlega fyrir komið, þá verður þetta allt enn skrýtnara þegar allt bendir til þess að eingöngu sé búið að fjármagna sex mánuði af þeim 40 sem innleiðingarferlið á að ná yfir. Það var ekki bein spurning í þessu til hv. þingmanns, en þetta vekur mikla furðu.
Forseti. Já, við skiptumst bara á að vera hissa hér í ræðustól. Þetta svar var mér í svo fersku minni að ég hafði eiginlega skautað yfir þessa setningu í frumvarpinu. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa aftur: „Það eru á bilinu 1,5–2 milljarðar á ári sem þessi kerfisbreyting mun kosta að frádregnum undirbúningi, gagnagrunni, innleiðingarteymi og öðru. Síðan skiptist það bæði á ríki og sveitarfélög. Það sem lýtur að ríkinu er inni á málefnasviði mínu í þessu frumvarpi. Það sem lýtur að sveitarfélögunum er inni í jöfnunarsjóði og hefur verið bætt þar inn. Þannig að málið er fullkomlega fjármagnað til næstu þriggja ára. Við erum líka með það fjármagn sem við þurfum á yfirstandandi ári …“ Ég held að það liggi fyrir að við þurfum alla vega að skoða þetta. Ef þetta er rétt, sem ég vænti nú eða vona a.m.k., þá þarf að fara í umorðun á þessum texta í frumvarpinu. Þetta getur náttúrlega ekki staðið svona. En ég þakka hv. þingmanni fyrir að reka augun í þetta og vekja máls á þessu af því að það er óheppilegt að ekki fari saman tal og hljóð í þessu mikla og risastóra hagsmunamáli fyrir marga. En ég ætla að leyfa mér að standa hér og segja að ég vona að það sem ég hef lesið hér upp sé það rétta og einhver misskilningur sé í gangi í því sem stendur í frumvarpinu sem við skoðum.
Forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu, ég vísa bara í ræðu hv. formanns velferðarnefndar sem mælti áðan fyrir minnihlutaáliti velferðarnefndar í þessu máli. Ég kvittaði undir það álit þannig að sjónarmið mín koma þar mjög vel fram. Mig langar aðallega að leggja áherslu á þetta með persónuverndarvinkilinn en tek fram að ég sit í þeirri þingmannanefnd sem kom að vinnunni við málið og frumvarpið er afurð þeirrar nefndarsetu og þeirrar vinnu sem þar fór fram. Mér er gríðarlega annt um þessi mál. Ég held að þetta séu ákaflega mikilvægar kerfisbreytingar sem við ætlum að ganga í og ég hef miklar vonir um að þetta gangi allt sem allra best, þannig að það komi fram. En mér þykir leiðinlegt, eftir allt það góða samráð sem hafði verið í gangi og alla þá flottu vinnu sem átti sér stað, að við gátum ekki fundið aðeins betri leið til þess að klára málið í velferðarnefnd. Ég ætla ekki að vera stóryrt, en það olli mér miklum vonbrigðum að ekki gafst tími til að hlusta á sjónarmið minni hlutans og koma til móts við athugasemdir áður en málið var tekið úr nefnd með þeim hætti sem það var gert. Það var einhvern veginn ekki búið til neitt svigrúm. Og þrátt fyrir að liðnar séu um tvær vikur síðan málið var tekið úr nefnd, ég man ekki nákvæmlega hvenær það var, er það fyrst að koma á dagskrá núna. Það var því alveg nægur tími til þess að afgreiða þetta mál í velferðarnefnd áður en það var sett á dagskrá þingsins. Mér er eiginlega óskiljanlegt hvers vegna þurfti að klára málið á þennan hátt. Komið hefur fram að búið er að kalla málið aftur til nefndar, sem er mjög gott því að ég vonast alla vega til þess að hægt verði að taka annan snúning á því hvort ekki sé hægt að koma betur til móts við athugasemdir mikilvægara fagaðila og sérfræðinga í þessum málum, eins og Persónuverndar og Barnaverndarstofu sérstaklega. Svo ég ræði það aðeins sem kallast mat á áhrifum á persónuvernd, eða það sem við köllum MÁP, þá finnst mér mikilvægt að það komi fram að trekk í trekk hef ég rekist á það í vinnu nefndarinnar að mat á áhrifum á persónuvernd er ekki unnið eins og á að gera, hvorki hjá félagsmálaráðuneytinu né heilbrigðisráðuneytinu, það er ekkert skárra þar. Einhvern veginn gleymist að leggja mat á áhrif á persónuvernd þegar frumvörp koma fram. Ráðuneytin eiga að vinna þetta MÁP áður en frumvörpin koma fram og það klikkar trekk í trekk. Það skiptir máli og varpar ljósi á hvers vegna við höfum áhyggjur af þessu, forseti. Í greinargerð frumvarpsins, undir kaflanum um áhrif á persónuvernd, kemur fram að félagsmálaráðuneytið fór í það að gera mat á áhrifum á persónuvernd, sem er frábært. Auðvitað á maður að fagna því þegar MÁP er loksins gert. En þá kom eftirfarandi í ljós, það stendur í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Mat á áhrifum á persónuvernd leiddi í fyrsta lagi í ljós áhættu sem mun fylgja því ef frumvarpið verður að lögum áður en lokið verður við gerð stafrænna lausna fyrir vinnslu upplýsinga samkvæmt frumvarpinu. Áður en sameiginlegar stafrænar lausnir verða að veruleika munu upplýsingarnar verða unnar á mismunandi formi. Þessu fylgir áhætta enda liggur fyrir að þeir sem vinna persónuupplýsingar á grundvelli heimilda frumvarpsins nota mismunandi skjalakerfi, misöruggar aðferðir til miðlunar upplýsinga og mismunandi viðmið við aðgangsstýringar að þessum kerfum.“ Þarna er loksins farið í þá vinnu að leggja mat á það hvað áhrif frumvarpið hefur á persónuvernd. Þar kemur upp rautt flagg sem ráðuneytið sjálft skýrir út í greinargerðinni en ákveður samt að hunsa, sem er ótrúlegt. Áfram segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Niðurstaða matsins var að áhætta af vinnslu persónuupplýsinga væri ekki of mikil miðað við þann ávinning sem fengist við samþætta þjónustu í þágu farsældar barna. […] Vinnsla persónuupplýsinga sem leiðir af frumvarpinu er nauðsynleg til að ná markmiðum um snemmtækan stuðning og samþættingu þjónustu. Verður því að telja að almennt vegi markmið frumvarpsins þyngra en möguleg áhrif þess á persónuvernd einstaklings.“ Forseti. Þarna er verið að stilla þessu tvennu upp hvoru á móti öðru, eins og ekki sé hægt að gera hvort tveggja; tryggja öryggi gagna og líka samþætta þjónustuna. Verið er að segja að annað vegi þyngra en hitt. Mér finnst þetta ótrúlega mikil vanvirðing við persónuverndarlögin. Mér finnst það líka lýsa litlum skilningi á mikilvægi persónuverndarlaganna að þarna sé loksins gert þetta mat á áhrifum á persónuvernd en svo sé það hunsað. Persónuvernd er með umsögn um þetta mál og í henni segir, með leyfi forseta: „Nauðsynlegt er að öryggið sé tryggt frá fyrsta degi, þ.e. frá gildistöku laganna. Er í því sambandi meðal annars til þess að líta að um er að ræða vinnslu persónuupplýsinga sem í mörgum tilvikum geta talist mjög viðkvæmar, auk þess sem þær varða börn, en persónuupplýsingar barna njóta sérstakrar verndar samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/2018 og reglugerðar (ESB) 2016/679. […] Í þessu sambandi vill Persónuvernd benda á mikilvægi þess að tryggt sé að aðlögunartími fram að gildistöku laganna sé nægjanlegur þannig að hæfilegt svigrúm gefist til að útfæra öruggar stafrænar lausnir fyrir gildistökuna.“ Meiri hlutinn segir skýrt í áliti sínu að hann telji ekki þörf á því að seinka gildistöku laganna. En það sem ég skil ekki og hef enn þá ekki fengið svör við er hvaða hætta felst í því að seinka gildistöku laganna til þess að tryggja öryggi gagnanna. Markmið frumvarpsins er gríðarlega mikilvægt, þ.e. að samþætta þessa þjónustu í þágu farsældar barna. Þetta þarf ekki að vera annaðhvort eða, við getum gert hvort tveggja. Við erum bara að tala um að tryggja það að gagnagrunnurinn sé tilbúinn áður en lögin taka gildi til þess að tryggja öryggi gagnanna. Við erum ekki að tala um að við ætlum ekki að fara í þá mikilvægu vinnu að samþætta þjónustu í þágu farsældar barna. Við erum að tala um að seinka gildistöku í nokkra mánuði til að tryggja það að gagnagrunnurinn sé til. Mér þykir það ótrúlegt ábyrgðarleysi að hlusta ekki á Persónuvernd. Barnaverndarstofa tekur undir með Persónuvernd og leggur líka áherslu á þetta í umsögn sinni til nefndarinnar. En vonandi fáum við skýringar á þessu og komumst að einhverri sameiginlegri niðurstöðu í nefndinni þegar við tökum annan snúning á þessu máli. Það sem mig langaði líka að ræða, og það hefur líka komið fram í máli kollega minna, eru langir biðlistar. Ég hef einnig miklar áhyggjur af þeim sem og fjármögnuninni, að hún sé nægilega mikil. Ráðherra hefur sjálfur talað um mikilvægi þess og það var ein af ástæðunum sem hann talaði um fyrir því að hafa þessa þverpólitísku nefnd, að mikilvægt væri að aðilar úr öllum flokkum tækju þátt í þessari nefnd og í þessari vinnu til að skapa einhvers konar samstöðu um málið þannig að við, þingið, gætum sameiginlega þrýst á að fjármögnun væri nægileg. Farið var í gríðarlega flott mat á ávinningi, þ.e. á sparnaðinum sem hlytist af þessum stóru kerfisbreytingum, að þrátt fyrir mikinn startkostnað væri ávinningur sem fælist í sparnaði síðar meir. Mér finnst það dálítil nýjung í því hvernig við lítum á kerfisbreytingar sem kosta peninga og mér finnst að við eigum að halda áfram á þeirri braut í framtíðinni þegar við erum að skoða mikilvægar kerfisbreytingar, hvað þær kosta, þótt þær séu dýrar, hverju breytingarnar skila til okkar í framtíðinni. Við getum hugsað um það sérstaklega í þessu heildarsamhengi, sem er velferð barna, og ég saknaði þess að við töluðum um það í nefndarstarfinu. Það er eiginlega rótin að því ef við erum raunverulega að hugsa um forvarnir, hvernig við hvetjum til og styðjum við velferð barna. Þá skiptir gríðarlega miklu máli að við horfum á kerfið okkar heildrænt, hverjar hindranirnar eru þar, allar fátæktargildrurnar sem eru til staðar í bótakerfinu okkar, í almannatryggingakerfinu, og skaðann sem það veldur, þ.e. fátækt og áhrifin sem hún hefur á börn. Ef við erum að tala um kostnaðarsamar kerfisbreytingar, tökum þá dæmi um hvernig við skerðum öryrkja. Við erum með heimsmet í skerðingum á öryrkjum, við skattleggjum lægstu laun og bætur í samfélaginu allt of mikið og erum með því að viðhalda fátækt hjá öyrkjum og lágtekjufólki, fólki á atvinnuleysisbótum, sem eru gríðarlega lágar en við skattleggjum þær samt. Mér finnst það ótrúlega furðuleg nálgun að skattleggja svona lág laun, þetta fólk á allt saman börn. Ef okkur er alvara með að tryggja velferð barna þá hljótum við að vilja laga kerfið okkar þannig að við séum að vinna að því að uppræta fátækt. Við hljótum að vilja losna við fátækt í samfélaginu því að það er einn stærsti skaðvaldurinn þegar kemur að áhrifum á velferð barna. Það hefur áhrif á öll tækifæri barna til framtíðar þannig að við verðum að tryggja þetta fjárhagslega öryggisnet og ekki bara kippa því undan fólki með skerðingum og allt of miklum skattlagningum. Og sérstaklega núna. Ég átti orðastað við hæstv. félagsmálaráðherra í morgun um að við værum að kippa öryggisnetinu undan atvinnulausum sem ekki þiggja hvaða vinnu sem er, óháð menntun, reynslu og áhuga. Nú er fjöldi fólks atvinnulaus og kerfið gengur út á það að fólk hafi ofboðslega lítið svigrúm til athafna og ofboðslega lítið svigrúm til að velja sér starf út frá eigin ástríðu, áhuga, reynslu, menntun. Við ætlumst bara til þess að það taki hvað starfi sem er, óháð launum og öllu því. Við stillum fólki upp við vegg með þeim hætti. Þetta fólk á líka börn. Við verðum að horfa heildstætt á kerfið og sjá hversu fjandsamlegt það er gagnvart láglaunafólki, gagnvart öryrkjum, gagnvart bótaþegum og börnum þeirra. Það er ekki nóg að fara bara í þessar breytingar á barnaverndarlögunum, sem eru ótrúlega gott skref, og hunsa stóru myndina. Þetta var það helsta sem mig langaði til að tjá mig um varðandi þetta mál. Mig langaði gríðarlega mikið til þess að vera með á meirihlutaáliti velferðarnefndar í þessu máli og hinum málunum líka því að ég hélt að uppleggið með þessari vinnu væri, eins og hæstv. félagsmálaráðherra seldi okkur það þegar við fórum í nefndarvinnuna, að það væri rosalega mikilvægt að samstaða væri um þessi mál, að það væri grundvöllurinn fyrir því að við myndum ná að vinna þetta vel og koma þessum breytingum á og tryggja fjármagnið. Að við værum öll samstiga og ynnum saman að því. Þess vegna vona ég að það sé svigrúm og vilji hjá meiri hlutanum í nefndinni til að koma til móts við áhyggjur minni hlutans, af því að þetta eru svo sannarlega áhyggjur sem eiga rétt á sér. Persónuvernd er með umsögn til okkar þar sem þeir feitletra hluta af textanum. Ég man bara ekki eftir því að hafa séð umsögn frá Persónuvernd með feitletrun. Ég held að við ættum að hlusta á helstu sérfræðinga og fagaðila í þessum málum og biðja þau um að aðstoða okkur við að skilja betur persónuverndarlögin og mikilvægi þeirra og hvernig við getum tryggt öryggi þessara viðkvæmu gagna barna til að skapa meiri samstöðu um þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í flestu er ég sammála henni þegar hún talar um mikilvægi þess að koma til móts við fátæk börn. Mig langar fyrst að spyrja hvort hún telji ekki að með þessu farsældarfrumvarpi um samþættingu kerfa gerbreytist aðstöðumunur barna sem eru kannski bæði fátæk og vanbúin til framtíðar, hvort þetta muni ekki hjálpa varðandi það. Svo er það líka rétt hjá hv. þingmanni að mat á áhrifum á persónuvernd á frumvarpinu fór fram. Það leiddi í ljós að öruggara væri að vinna öll gögn í einum gagnagrunni, það er alveg rétt. En það þýðir ekkert endilega að aðrar lausnir séu ófullnægjandi. Mig langar til að spyrja hv. þm. Halldóru Mogensen hvort hún telji þá að þær aðferðir og þeir gagnagrunnar sem unnið er með núna séu ófullnægjandi og ekki hægt að treysta þeim þangað til annað komi í ljós. Allar stafrænar lausnir eru alltaf í þróun og við getum alveg ímyndað okkur að þó að eitthvert kerfi verði tilbúið 1. janúar 2022 þá þróist það eitthvað næstu ár eða geti dottið niður, það verði bara einhver kerfisbilun og kerfið detti niður. Eru þá öll mál bara stopp á meðan, svo ég tali um þetta í víðu samhengi?
Forseti. Ég þakka andsvarið. Ég er alveg sammála því að þessi mál öll eru ótrúlega jákvæð og að þessi vinna var góð. Mér finnst bara leiðinlegt hvernig fór með málið í nefndinni alveg á lokametrunum. Ég hefði viljað eiga þetta samtal. Ég sé bara mjög skýrt að það er þörf á því að fá ráðuneytið eða ráðherra til að koma aftur. Ég væri til í að fá Persónuvernd til að koma aftur til að ég skilji þetta betur, því að hv. þingmaður spyr mig hvort aðrar lausnir séu ófullnægjandi en ég hef ekki sérfræðiþekkingu til að meta það. Ég veit bara út frá minni reynslu að við höfum hunsað persónuverndarlögin allt of mikið. Við höfum ekkert verið að vinna mál almennilega út frá nýju persónuverndarlögunum og mig grunar að það sé ótrúlega lítil þekking og skilningur á persónuverndarlögum og persónuverndarmálum yfir höfuð í þessum ráðuneytum, í félagsmálaráðuneytinu og heilbrigðisráðuneytinu. Það er það sem mig grunar út frá skorti á t.d. mati á áhrifum á persónuvernd trekk í trekk í frumvörpum sem við fáum til nefndarinnar. Ég treysti Persónuvernd sem sérfræðingi og fagaðila í þessum málaflokki og til þess að vera með rétta hugsun í þessu máli. Mér þykir vont að við séum ekki komin með nægilega góð rök fyrir því hvers vegna við fylgjum ekki fyrirmælum þeirra. Það er það sem ég hef áhyggjur af. Mig langar til að tryggja að við séum að gera þetta rétt. Auðvitað eru stafrænar lausnir alltaf í þróun, það er bara besta mál og það á að vera þannig. Það á að halda áfram að þróa þær. Varðandi kerfisbilun myndi ég leggja til að við tryggðum það að Persónuvernd hefði aðgang að þeirri vinnu þegar við þróum þessar lausnir, að Persónuvernd fái að fylgjast með og sé með í vinnunni til að tryggja að þetta sé allt vel gert.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir svörin. Ég held að við getum alveg verið sammála um að það sé mjög mikilvægt að það sé algerlega skýrt að vinnsla á persónuvernd og í persónuverndarlögum verði fulltryggð. Ég er ekki í þessu ráðuneyti en ég hef lagt þessar spurningar fyrir og í vinnunni veit ég að fullt samráð var haft við Persónuvernd varðandi þessa hugmynd og frumvarp. Síðan var gert mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd. Ég veit ekki betur en að haldið verði áfram að vinna mjög vel að þessum málum, að tryggja að þau mál verði í fullu samræmi við þau loforð sem hafa verið gefin. Ég er svo sem ekki með neina spurningu en ég vona, og tek undir með þingmanni, að unnið verði af fullum heilindum hvað varðar vinnslu á persónuvernd gagnvart öllum gögnum sem fara þarna um.
Forseti. Eins og ég sagði er ég enginn sérfræðingur í persónuverndarlögum eða persónuverndarmálum. En það sem ég sé er sá grundvallarmunur að hv. þingmaður treystir ráðuneytinu á meðan ég stóla á og treysti sérfræðingunum hjá Persónuvernd til að þekkja þetta. Ef ég er að vega og meta þekkingu ráðuneytanna á persónuverndarlögunum á móti þekkingu Persónuverndar á lögunum þá hallast ég að því að Persónuvernd hafi mögulega rétt fyrir sér. Það er það sem ég er að benda á. Þess vegna finnst mér gott að við tökum málið aftur inn í nefndina. Ég legg til að við fáum betri skilning á því hvað það er sem hefur misfarist í upplýsingamiðlun og hvaða misskilningur er í gangi á milli ráðuneytisins og Persónuverndar. Ég held að það væri mikilvægt fyrir okkur sem nefnd að hafa góðan skilning á því áður en við tökum ákvörðun um framhaldið varðandi þetta mál og hin málin, því að persónuverndarvinkillinn er rauður þráður í gegnum öll frumvörpin fjögur.
Herra forseti. Það er ekkert smámál sem við erum að ræða hér í dag og það er sérstakt fagnaðarefni að þessi í rauninni þrjú mál sem við munum ræða hér í beit séu komin inn í þingsal og að vilji standi til þess að klára þau núna í vor. Að baki liggur töluvert mikil vinna og þingmenn hafa farið yfir í hverju hún hefur legið, ekki bara í þeirri þingmannanefnd sem stofnuð var og ég og fleiri þingmenn úr hv. velferðarnefnd áttum sæti í, heldur ekki síður, sem er kannski enn þá mikilvægara, öll þau hundruð einstaklinga víða af landinu sem tóku af mjög miklum metnaði og krafti þátt í að koma þessum málum á þann stað þar sem þau eru í dag. Hér er í rauninni verið að taka upp algjörlega nýja hugsun í þjónustu við börn. Við ræddum það í þingmannanefndinni hvað við ættum að kalla afurðina og lentum því þannig að við köllum þetta samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Ég held að það sé ágætislending að hafa þetta þannig. En á þessu hanga síðan þessi tvö frumvörp sem við ætlum svo að ræða hér síðar í dag, þ.e. annars vegar frumvarpið um Barnaverndarstofu og hins vegar frumvarpið um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Ég hef fullan skilning á þeim áhyggjum sem nokkrir þingmenn hafa viðrað hér í dag varðandi það að við erum að taka skref sem munu reyna að ýta við þessum sílóahugsunarhætti sem hefur verið í þjónustu við börn. Við ætlumst í rauninni til þess með samþykkt þessara frumvarpa, og það er kannski grundvallarhugsunin í frumvörpunum, að mismunandi kerfi fari að tala saman í meira mæli. Það er gríðarlega mikilvægt. Og við erum ekki að tala um einhver smákerfi. Við erum að tala um kerfi eins og menntakerfin, eins og Félagsþjónustu sveitarfélaga, eins og heilbrigðisþjónustu og fleiri aðila. Það skiptir svo miklu máli, til að við náum því markmiði sem er undirtónninn í þessu öllu saman, að gefa samfélaginu okkar, mér liggur við að segja þá gjöf, án þess að ég sé að reyna að vera eitthvað væminn, að börnin okkar fái eins fullkomna og góða þjónustu og þau geta mögulega fengið og að við búum þau út í lífið á eins jákvæðan hátt og kostur er. Þetta er í rauninni kjarninn í öllu þessu starfi. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra á mikinn heiður skilinn fyrir þá elju sem hann hefur sýnt í þessum málum. Menn hafa velt fyrir sér: En eru hætturnar ekki einmitt fólgnar í þessu, að núna ætli allir að fara að tala saman? Það hefur komið hér ítrekað fram í dag. - Jú, það kann að vera. Það er svona, ég veit ekki hvort ég á að segja hætta, en auðvitað kann að vera þegar menn ræða saman um viðkvæm málefni að í einhverjum tilfellum fari á milli viðkvæmar upplýsingar. Það leiðir bara af sjálfu sér. En markmiðið með þeirri deilingu upplýsinga er svo mikilvægt að í mínum huga trompar það algerlega þær áhyggjur sem við eigum að hafa. Það þýðir ekki að við eigum ekki að virða persónuvernd og við eigum ekki að virða persónuverndarlög, sannarlega ekki. En ég trúi því, öfugt við þann þingmann sem talaði hér á undan mér, að við getum treyst því að þau kerfi sem vinna með þessi mál og þeir einstaklingar sem þar eru undir muni fara vel með upplýsingarnar. Og ég trúi því líka að ráðuneytið muni fylgjast vel með því að það sé gert og að undirstofnanir þess muni gera það. Menn hafa líka rætt dálítið um kostnaðinn. Ég man, eins og hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson nefndi hér áðan, að hæstv. ráðherra hefur einmitt sagt að hann teldi að þessi verkefni væru fjármögnuð. Ég hef líka heyrt ráðherra áður og á fundum ræða það að þessi verkefni væru fjármögnuð. Eðlilega hafa Samtök íslenskra sveitarfélaga og sveitarfélögin yfirleitt nokkrar áhyggjur af því að það muni verða kostnaðarauki í upphafi. Það er fullkomlega eðlilegt og það er hreinlega hlutverk þeirra að viðra þær áhyggjur fyrir okkur þingmönnum. Ég held að okkur kæmi það hreinlega á óvart ef þau gerðu það ekki. En þá er mikilvægt að hafa í huga að frumvarpið eða frumvörpin - þetta eru í rauninni fjögur frumvörp, ég nefndi ekki áðan frumvarp til breytinga á barnaverndarlögum - breyta í sjálfu sér ekki neinu um kostnaðarskiptingu á milli þessara tveggja lykilaðila í stjórnkerfinu, þ.e. ríkis annars vegar og sveitarfélaga hins vegar, heldur er í rauninni verið að tryggja það að þau verkefni sem þessir aðilar hafa í þágu farsældar barna verði rekin með betri og skilvirkari hætti en gert í dag þegar lögin hafa verið sett. Það er markmiðið. Þá er til nokkurs barist ef okkur tekst að tryggja það. Það hefur líka verið nefnt og aðeins komið inn á það hér í dag, að það sé ekki nægilega mikið samráð á milli hinna mismunandi ráðuneyta og hinna mismunandi þátta stjórnkerfisins. Þarna er aftur þessi sílóahugsun sem ég nefndi í upphafi. En þá er einmitt að nefna að þegar árið 2018, þ.e. fyrir bráðum þremur árum síðan, skrifuðu fimm eða sex ráðherrar ríkisstjórnarinnar, hæstv. félags-, heilbrigðis-, mennta-, dómsmála-, forsætis-, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, ásamt Sambandi íslenskra sveitarfélaga hreinlega undir viljayfirlýsingu um að brjóta niður múra á milli þessara sílóa. Síðan hefur líka verið starfandi ráðherranefnd um einmitt þetta verkefni. Ég held að þetta skipti töluverðu máli og ég held að þeir þingmenn sem voru á barnaþingi á Hilton-hótelinu haustið 2019, að mig minnir frekar en haustið 2018, þar sem allir þessir lykilaðilar komu saman og ræddu málin, hafi séð hvað þetta skiptir miklu máli, að menn tali raunverulega saman og séu ekki að pukrast með málefnin hver í sínu horni eru. Þau atriði sem eru mikilvæg í þessu frumvarpi hafa verið ágætlega rakin hér í dag, bæði í máli hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur, framsögumanns málsins, og í máli annarra þingmanna og ég ætla ekki að tíunda það í smáatriðum. En ég vil í lokin, herra forseti, í fyrsta lagi þakka öllum þeim sem komu að þessu máli á vinnslustigunum, og, eins og ég nefndi í upphafi, hafa hundruð Íslendinga komið þarna að. Það er ástæða til að þakka þeim sérstaklega. Ég þakka öllum umsagnaraðilum, og ekki hvað síst vil ég þakka hv. velferðarnefnd fyrir vinnuna í þessu máli. Ég fagna því að menn vilji taka einn aukasnúning á málinu á milli 2. og 3. umr. Ég held að það sé bara ljómandi gott af því að það er, eins og hv. þm. Halldóra Mogensen kom inn á hér áðan, nokkuð til þess vinnandi að ná enn þá betri samstöðu um málið. Ég er algerlega sammála því og vona að slík fundahöld geti leitt okkur nær þeirri niðurstöðu. Að lokum, fyrst maður er kominn í þennan þakkargír, þá langar mig sérstaklega að þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir hennar elju og vinnu í sambandi við þessi mál öll.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér enn frumvarp um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Mig langar að spyrja hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson: Hann talaði um að svo margir hefðu komið að þessu og mikil samstaða hefði verið um að vinna þetta allt vel. Er það þá ekki ofboðslega sorglegt hvernig þetta fór í velferðarnefnd, að við skulum ekki hafa gefið okkur aðeins meiri tíma? Við hefðum getað tekið meiri tíma í þetta. Ég styð þessi frumvörp alveg hundrað prósent, þetta er alveg frábært mál. En ég hef áhyggjur af því ef við erum með stóran hluta af kerfinu niðrum okkur, með börn á biðlista og á biðlista til að komast á biðlista. Við þurfum að leysa þessi mál. Hvernig sér hann það fyrir sér að við samþykkjum þetta mál að þessu biðlistamáli óleystu? Þetta á nefnilega að taka gildi nú um næstu áramót. Á að færa biðlistana inn í þetta nýja kerfi eða á að taka biðlistana út úr kerfinu? Nú erum við að fara að byggja upp nýtt kerfi. Reynslan segir okkur að um leið og við förum að byggja upp nýtt kerfi þá koma alltaf óvæntar lausnir og málin tefjast líka. Það vantar kannski starfsfólk, það þarf að þjálfa fólk. Hvað verður þá um biðlistana? Lengjast þeir? Hvað skeður? Ég læt þetta duga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég deili þessum áhyggjum þingmannsins að nokkru leyti, þ.e. að við svona yfirfærslu og við svona kerfisbreytingu kunni að verða einhverjir hnökrar á málum til að byrja með. Ég ætla ekki að segja að það sé óhjákvæmilegt en það kann vel að vera að svo verði. En ég held engu að síður að sá undirbúningur sem hefur farið fram, bæði undanfarin þrjú ár og svo líka undanfarna mánuði eftir að málið kom inn í þingið, muni á vissan hátt slétta úr þeim erfiðleikum sem upp kunna að koma. Það er rétt hjá þingmanninum að auðvitað flytjast biðlistarnir inn í nýju kerfin og það verður haldið áfram með vinnuna í þeim. Mun það tefja málið? Ég vona ekki. Ég vona þvert á móti að við tökum upp það nýja verklag með tíð og tíma að biðlistarnir muni styttast og eins og þingmanninum er kunnugt um er hugsunin í þessu líka sú að við fáum ekki mörg mál upp fyrir fyrsta stigs þjónustu eins og kemur fram í frumvarpinu, einmitt vegna þess að við erum að samþætta hana. Ég vona að það gangi vel. Varðandi vangaveltur þingmannsins um hvort við hefðum átt að vinna málið betur í velferðarnefnd þá má sjálfsagt alltaf segja það. En ég vil minna þingmanninn á að það eru þrátt fyrir allt þrír mánuðir síðan síðustu gestir komu fyrir nefndina. Er það nógur tími? Það er alla vega mikill tími.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir svarið. Jú, við getum alveg verið sammála um að þetta er mikið úrlausnarefni. Eins og ég sagði hér áður þá bárust einhverjar 53 umsagnir um þessi mál öll. Það eru gífurlega margar blaðsíður og mikið efni að fara yfir til að fylgjast með. En það er annað sem veldur mér áhyggjum. Mál um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra átti í síðasta lagi að koma til umfjöllunar í desember. Inn í kerfið kemur fatlað fólk og þar eru miklar áhyggjur, þeir eru þegar orðnir tortryggnir sem þurfa að vera í kerfi sem er einhvern veginn að verða út undan. Ég nefni hér áhyggjur forstöðumanns Samskiptamiðstöðvar heyrnarlausra og heyrnarskertra af þeirra málefnum og ég get líka nefnt Þroskahjálp og Öryrkjabandalagið. Allir þessir aðilar benda á þennan mikilvæga póst sem fötluð börn eru í núna. Ég spyr mig: Til þess að allir þessi einstaklingar fái þann rétt sem þetta kerfi á að gefa þeim verðum við þá ekki að ganga frá því að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk þannig að réttur þeirra sé tryggður til jafns við aðra um að þeir eigi skýlausan rétt á öllu því sem þá varðar í þessum málum og ekki leiki nokkur vafi á því? Maður hefur alltaf áhyggjur af að þessi hópur detti milli skips og bryggju og fái ekki þá þjónustu sem hann á rétt á.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt hjá þingmanninum að þessi samtök sem hann nefndi, Þroskahjálp, Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og Öryrkjabandalagið, hafa áhyggjur af því að ekki sé búið að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég vil samt ítreka að það hefur engu að síður komið fram í samtölum mínum, og væntanlega hv. þingmanns líka, við fulltrúa þessara samtaka að þó að þau hafi áhyggjur af því hvernig þeirra skjólstæðingum farnist í þessu nýja kerfi þá styðja þau það engu að síður að við förum þessa leið og byrjum að samþætta. Ég held að það sé mjög mikilvægt í þessu. Ég tek undir það með þingmanninum að það er mikilvægt að samningurinn verði lögfestur og ég greiddi atkvæði með þeirri tillögu á sínum tíma, eins og hv. þingmaður hefur væntanlega gert. Nú er í gangi vinna eftir að þingsályktunartillaga var nýlega samþykkt um lokaþýðingu á samningnum, eða eigum við ekki að vona það? Þá væntir maður þess að hægt verði að klára það mál þannig að hægt verði að fullnusta þá þingsályktunartillögu. En það er alveg rétt hjá þingmanninum að allt er þetta mjög mikilvægt. En eigum við að bíða eftir því? Nei, ég held ekki. Við eigum samt að segja eins og hv. þingmaður sagði réttilega: Það skiptir máli að þessi mál séu kláruð. Það er alveg hárrétt hjá þingmanninum og ekki er annað hægt en að taka undir það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður er fulltrúi í velferðarnefnd eins og við þekkjum, varaformaður hennar. Mig langar til að spyrja hv. þingmann á svipuðum nótum og ég hef spurt tvo aðra nefndarmenn hér á fyrri stigum varðandi það sem snýr að fjármögnun þessa verkefnis í heild sinni. Það kom mér nokkuð á óvart að í engu væri vikið að fjármögnun málsins í nefndaráliti meiri hluta en í nefndaráliti minni hluta er komið inn á áhyggjur af þessu og í þeim umsögnum sem sérstaklega draga þetta fram. Áhyggjur af fjármögnun málsins koma m.a. fram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Mig langar sérstaklega að vísa í umsögn Barnaverndarstofu sem telur forsendur þess kostnaðarmats sem þarna liggur fyrir veikar, og þá erum við að taka alveg til hliðar fjármögnunarvandann sem virðist blasa við miðað við orðalag frumvarpsins. Það kemur fram mjög afgerandi gagnrýni á þær áætlanir sem liggja fyrir hvað kostnað af málinu varðar og það gengur svo langt að í umsögn Barnaverndarstofu er talið að vanmatið nemi rúmum 100%, bara í tilfelli nýrra verkefna Barna- og fjölskyldustofu eins og hún mun heita að þessum lagapakka samþykktum. Þegar ein umsögn og ein stofnun telur að þarna sé rúmlega 100% skekkja þá setur að manni ugg um að líklegt sé að það gæti verið víðar. En það sem ég vil spyrja hv. þingmann um er með hvaða hætti umræða um kostnaðarmat annars vegar [[Forseti hringir.]]og fjármögnun pakkans hins vegar átti sér stað innan nefndarinnar því að miðað við orðalag eins og það liggur fyrir [[Forseti hringir.]]í frumvarpinu sjálfu virðist málið vera ófjármagnað í fjármálaáætlun.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið og þátttöku hans í umræðunni hér í dag. Þær áhyggjur sem þingmaðurinn reifar eru sannarlega mikilvægar og kom fram í umræðunni í nefndinni að það skiptir gríðarlegu máli að menn væru tilbúnir í þetta verkefni og það væri ekki bara ríkið heldur aðrar stofnanir samfélagsins sem væru tilbúnar í þetta verkefni. Á fjárlögum þessa árs eru ætlaðar eitthvað í kringum 800 milljónir í verkefnið, ef mig misminnir ekki hrapallega, það er einhvers staðar á bilinu 750–800 milljónir. Á næsta ári eru ætlaðar í þetta í fjármálaáætlun, undir liðnum um samþættingu í þjónustu barna, 1.300 milljónir. Er það nóg? Ég þori ekkert að fullyrða um það en það er alla vega hugsað fyrir því. Hæstv. ráðherra hefur í fyrirspurnum hér fullyrt það og fulltrúar ráðuneytisins, eftir því sem ég man, ræddu á þeim nótum í nefndinni. Síðan var náttúrlega mjög mikil umræða um það í nefndinni að með samþykkt frumvarpanna myndi með tíð og tíma verða umtalsverður sparnaður í málaflokknum. En það breytir ekki því sem hv. þingmaður er að segja, að við þurfum að taka þennan, fyrirgefið, forseti, „upfront“- kostnað, [[Forseti hringir.]]fyrir fram kostnað, og gera ráð fyrir honum. [[Forseti hringir.]]Að því leytinu til skil ég áhyggjur hv. þingmanns.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Fyrst er það að segja að ég hef mikinn skilning á tiltrú manna og von um að þetta skapi allt sparnað í kerfinu síðar meir. En það kemur bara ekkert við þeim áhyggjum mínum að málið sé ófjármagnað eins og það liggur fyrir, það hefur ekkert með það að gera. Lög um opinber fjármál gera beinlínis ekki ráð fyrir því að slíkar slíkur framtíðarsparnaður sé talinn til tekna gagnvart þeim ákvörðunum sem er verið að taka í dag. Í ljósi þessa velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður eigi einhverja skýringu fyrir mig á því sem kemur fram undir lið í greinargerðinni þar sem fjallað er um mat á áhrifunum, með leyfi forseta: „Niðurstaða matsins er því á þá leið að viðbótarútgjöld ríkissjóðs vegna heildarbreytinganna geti numið á bilinu 1.360 til 1.802 millj. kr. árlega fyrstu árin eftir gildistöku laganna auk innleiðingarkostnaðar.“ Síðan er reiknað með að innleiðingartímabilinu ljúki árið 2024. Svo segir á næstu síðu á, bls. 20, undir þessum sama lið í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Kostnaður vegna innleiðingar á árinu 2021 er fjármagnaður í fjárlagafrumvarpi ársins 2021.“ - Þetta er einmitt talan sem hv. þingmaður vísaði til hér í fjárlögum ársins. - „Að öðru leyti hefur ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun.“ Þessi setning er svo undarleg að ég bara verð að biðja virðulegan hv. varaformann velferðarnefndar að segja mér hvort hann viti hvað hæstv. velferðarráðherra hafi gengið til þegar hann skrifaði þetta inn í greinargerð frumvarpsins, að það væri bara ekki búið að gera ráð fyrir þessu. Þetta stendur hérna í texta frá ráðherranum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Einhvers staðar sagði: „Ef ég hefði spádómsgáfu“ o.s.frv. En hana hef ég ekki þannig að ég get ekki svarað þingmanninum hvað hafi ráðið orðum þess sem hélt á penna þegar þetta var skrifað í greinargerðina, það þori ég ekki að fara með. En hitt veit ég að kostnaðurinn sem af hlýst og er talinn upp í greinargerðinni, 1.300–1.800 milljónir, lendir náttúrlega ekki allur á ríkinu. Hluti af honum lendir á sveitarfélögunum og hluti af þeim kostnaði er fjármagnaður í gegnum jöfnunarsjóði sem mun væntanlega deilast í þeim hlutföllum sem oftast er, eftir því hvar kostnaðurinn verður til. Ég held að það sé mikilvægt en það er líka mikilvægt að minna á að við vitum ekki nákvæmlega í dag hver kostnaðurinn eða hver sparnaðurinn af þessum breytingum kann að verða. Við vitum jú hvað eitt stöðugildi kostar. Við vitum að þeim kostnaði sem mun falla á Barnaverndarstofu er mætt, a.m.k. hvað það varðar hvað ráðuneytið telur að þurfi til að ráða starfsmenn sem þarf að bæta við, en það hefur ekkert með þetta frumvarp að gera heldur næsta frumvarp á eftir. Það er verkefni okkar allra að fylgjast með og það er verkefni ráðuneytisins að fylgjast með hvaða kostnaður muni hljótast af og bregðast við. Það er, eins og ég skil það, hugsað fyrir þessu fyrir næsta ár og það er vel en síðan þurfa [[Forseti hringir.]]þingmenn og ráðherrar og stjórnvöld sem þá ráða að huga að því að þeim kostnaði sé mætt.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna. Eins og komið hefur fram hjá öllum ræðumönnum hér er þetta hið besta mál og hugsunin og áformin mjög góð, ég leyfi mér að segja falleg. Ég er varamaður í velferðarnefnd. Anna Kolbrún Árnadóttir, þingmaður Miðflokksins, er aðalmaður í velferðarnefnd og er ekki viðstödd hér þannig að ég ákvað að koma hingað upp og fjalla um þetta mál. Eftir að hafa hlustað á ræður og lesið mér til um málið rekur mig í rogastans að sjá að það er ekki almenn sátt í nefndinni. Þær athugasemdir sem eru í umsögnum um þetta annars góða mál hafa ekki verið leiddar í jörð og málið er einhvern veginn ekki tækt til þess að hægt sé að klára það núna. Þetta er bara það sem ég les út úr því sem ég hef verið að kynna mér núna. Ég talaði síðast í gær um það í ræðu að við værum mjög dugleg í því að fá góðar hugmyndir. Þeim málum væri hrundið af stað og yrðu að lögum, en þegar skipið væri komið á flot væru ekki til peningar fyrir olíu. Mér finnst það svolítið þannig með þetta mál að það þurfi lengri tíma til þess að verða burðugt og geta siglt farsællega um lífsins höf. Mig langar aðeins að vitna í nefndarálit minni hluta velferðarnefndar. Það byrjar eins og allar ræðurnar hér í dag: „Minni hlutinn styður þær grundvallarbreytingar sem lagt er upp með í þeim frumvörpum sem nú eru til umfjöllunar á Alþingi í þágu velsældar barna.“ Síðan segir áfram, og þá koma ávirðingarnar: „Í umsögn Persónuverndar voru gerðar athugasemdir við víðtæka upplýsingavinnslu sem frumvarpið fæli í sér og greint frá efasemdum um hvort sú vinnsla samrýmdist grunnreglu 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.“ Þarna gerir Persónuvernd þessar stóru athugasemdir. Það koma líka fram fleiri athugasemdir frá þeim. Einnig er hér umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, sem er mjög áfram um þetta mál, eins og komið hefur fram í ræðum, en lokaorðin - þetta eru nokkrar blaðsíður - eru samt sem áður þessi: „Eins og fram hefur komið er sambandið fylgjandi markmiðum frumvarpsins. Margt er þó ennþá óljóst um útfærslu verkefna, fjármögnun“ - það hefur heldur betur komið fram í ræðum og andsvörum - „og innleiðingu en lykilatriði er að virk samvinna náist þvert á ráðuneyti og þvert á stjórnsýslustig. Sambandið leggur höfuðáherslu á að sveitarfélögunum verði treyst og játað mikið svigrúm til að skipuleggja hin nýju verkefni eins og best hentar á hverjum stað. Að sama skapi verði tryggt að verkefnunum fylgi nauðsynlegt fjármagn. Að því virtu að brugðist verði við tillögum sambandsins að breytingum styður sambandið að frumvarpið verði samþykkt sem lög frá Alþingi.“ - Að þessu virtu, hæstv. forseti. Minnst hefur verið á biðlista í umræðunni og einhverjir eru farnir að kalla þessa ríkisstjórn „ríkisstjórn hinna löngu biðlista“. Það kom fram að um 1.000 börn eru á biðlistum í velferðarkerfinu. Bið eftir talmeinafræðingum getur tekið allt að þrjú ár og þrjú ár eru ansi langur tími í lífi barns; það er langur tími í lífi manns á mínum aldri, hvað þá barns. Síðan kemur fram að fjármögnun í fjármálaáætlun nær ekki fram í tímann. Ég segi því bara eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar: Mann rekur í rogastans. Það er reyndar búið að óska eftir því að málið verði tekið inn í nefnd á milli umræðna en ég á ekki von á því að hægt verði að tryggja fjármögnun í fjármálaáætlun sem búið er að samþykkja fram í tímann. Mínar áhyggjur eru þær að þetta annars ágæta mál - það er mjög góð hugsun á bak við þetta mál sem felst í því að við ætlum að hugsa um börnin okkar og velferð þeirra - er ekki tækt til siglingar eins og búið er um það hér. Þegar ég sat í sætinu mínu áðan hugsað ég með mér að ekki væru nema nokkrir mánuðir til kosninga. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra, sem tók þá skírn að bæta því við að hann væri barnamálaráðherra, vill að sjálfsögðu að þetta mál verði að lögum. Ég hugsaði því með mér: Getur verið að ráðherrann vilji að þetta verði að lögum strax af því að það eru kosningar í haust og það muni hjálpa honum í kosningabaráttunni án þess, eins og komið hefur fram hér í dag, að búið sé að tryggja að þetta mál verði til gagns eins og lagt er upp með? Af því að mér er gjarnt að vitna í máltæki úr sjómennskunni þá er til saga af skipstjóra einum sem var á nýju skipi og var góður með sig. Skipið sigldi greitt, það var skip undir seglum, það er það langt síðan. Áhöfn hans lenti í kappsiglingu við fleiri skip, tvö eða þrjú önnur skip. Þegar þeir voru fremstir í þeirri siglingu kallaði áhöfnin: Skipstjóri góður, það er sker fram undan. Við þurfum að sveigja fyrir skerið til að stranda ekki. Þá sá skipstjórinn að ef hann myndi sveigja fyrir skerið yrði hann ekki fyrstur í þessari siglingu. Því sagði hann: Við beygjum ekki neitt. Skipið er nýtt en skerið er fornt og skal því undan láta. Þetta datt mér í hug þegar ég varð þess áskynja að hæstv. barnamálaráðherra þarf að fá þetta mál í gegn svo að honum gangi vel í kosningunum í haust.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þessi mál séu komin hingað til þingsins. Það hefur verið mjög ánægjulegt að fá að taka þátt í því þverpólitíska starfi sem hefur átt sér stað um þessi mál á þessu kjörtímabili. Það verður að segjast eins og er að allir þeir sem komu að þessu máli eiga þakkir skildar. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, setti málið á dagskrá. Hann kallaði til liðs við sig alla þá sem mögulega geta að málum komið og skipaði þverpólitíska nefnd. Ég var skipaður í þá nefnd og hef af mikilli ánægju unnið að þessu verkefni með þeim hópi. Það var það góða við þann hóp að við unnum málið með öllum hlutaðeigandi aðilum og lögðum okkur fram um að fá fram sjónarmið sem flestra. Við sendum út meira en 600 bréf með beiðni um samstarf, um að fá ábendingar og virkja fólk í því að komast að sem bestri niðurstöðu í því stóra og flókna en mikilvæga máli sem umönnun barna er. Málefni barna eru eitt það mikilvægasta sem við tökumst á við í þessu samfélagi, að búa börnum gott og heilnæmt umhverfi. Það var því mikilvægt að fá svona stóran hóp til þess að skera upp kerfið og fara yfir allar þær áskoranir sem eru í þessum málaflokki og hugsa málin upp á nýtt. Eins og ég hef oft sagt þarf að snúa olíuskipinu, það er það sem þarf að gera. Nú hafa allir sameinast um að gera það og hægt væri að tala í marga daga um hinar ýmsu áskoranir sem þarna eru. Það er kannski einmitt það sem þessi vinna fól svolítið í sér, að fara yfir breiðu línurnar, gera vissar breytingar svo að hægt væri að hefja vegferðina. Í grunninn snýst þetta um það sem kallast snemmtæk íhlutun, að það séu allir sem beri ábyrgð á því að tryggja velferð barns og einn geti ekki fríað sig ábyrgð og bent á þann næsta. Það er kannski grunnvandamálið í þessum málaflokki, sérstaklega þegar sveitarfélögin og ríkið fara að takast á um það hver eigi að veita þjónustuna, hver eigi að borga. Það eru þessi gráu svæði sem eru svo hættuleg í þessu og það er það kerfi sem þarf að komast yfir. Við erum að reyna að nálgast það með því að allir beri ábyrgð á því að fylgjast með velferð barnsins og eigi að flagga eða láta vita ef eitthvað er að. Þá er hægt að bera flöggin saman og bregðast við strax í upphafi þannig að hægt sé að bregðast við og veita fjölskyldum aðstoð á fyrsta stigi en ekki bíða eftir því að vandinn færist yfir á þriðja stigið. Allir biðlistarnir í meðferð og annað sem við töluðum um í dag og þessi úrræði sem mestur skortur er á og við erum að tala sem mest um eru eiginlega öll á öðru eða þriðja stigi. Við erum að reyna að færa alla þjónustuna niður í fyrsta stigs þjónustu til þess að draga úr þörfinni á þriðja stigi. Það er það sem þetta verkefni snýst um og allir þurfa að sameinast um það. Ég hef því ákveðið að fjalla um þetta mál svolítið stórt, segja að þetta sé stóra breytingin sem er mikilvægt að komist af stað, að við fókuserum á að bregðast strax við með stuðningi til barna og fjölskyldna þannig að hægt sé að takast á í forvarnahlutanum með fyrsta stigs þjónustu og draga þá úr þörf á frekari meðferð eða úrræðum. Ég tel gríðarlega mikilvægt að þetta takist og að hagsmunir barnsins séu í fyrirrúmi en ekki hagsmunir kerfisins, hvort það er ríkið eða sveitarfélagið sem á að borga, hvaða úrræði eru í boði og annað slíkt. Ég vil leggja sérstaklega áherslu á það, þess vegna kem ég hingað upp, að fjölskyldan þarf að hafa valfrelsi í þessu máli og taka ábyrgð á sínu fjölskyldulífi, fá að hafa ábyrgðina hjá sér. Það er alger frumforsenda þess að við náum árangri í fjölskyldu- og barnamálum. Það er fjölskyldan sem veit hvað er barninu fyrir bestu og hún þarf að hafa það valfrelsi sem þarf til þess að sinna þeirri ábyrgð sem því fylgir að reka fjölskyldu. Og hvað er ég að tala um þarna? Í dag er alltof mikið um svokölluð ríkisúrræði sem öllum er stýrt inn í og ferillinn stýrist af því hvort það er sveitarfélagið eða ríkið sem ber ábyrgðina, hver eigi að borga og hvaða úrræði séu í boði hjá sveitarfélaginu og hvaða úrræði séu í boði hjá ríkinu í stað þess að snúa þessu við og nýta allan þann fjölda af fólki sem er bæði hjá ríki og sveitarfélögum, líka sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsfólk og starfsfólk í félagsþjónustu o.fl. Þetta fólk er að búa til margvísleg úrræði, hefur hugmyndir, þekkir vandamálin, leggur sig fram inni í skólunum og annars staðar um að móta einhver úrræði og við þurfum að hafa greiðara aðgengi að þessum úrræðum. Þessi úrræði þurfa að vera aðgengileg fyrir fjölskyldurnar. Nú er farið inn í skólann til að fá samþykki hjá kennaranum um það hvað sé að barninu og þá er beiðni send til félagsþjónustunnar eða skólaskrifstofunnar sem þarf svo að fara í einhverja ríkisgreiningu - allt tekur þetta langan tíma og fólki er vísað á ríkisúrræði sem getur verið hjá sveitarfélaginu eða ríkinu eftir því hver á að borga. Í staðinn ætti foreldrið sjálft að geta tekið ákvörðun strax, þegar það finnur að um er að ræða vandamál hjá sínu barni, um að það þurfi stuðning og barnið getur þá bara farið beint þangað inn. Ég held að við þetta muni draga mikið úr þeim biðlistum sem ég hef heyrt mikið rætt um hér í dag og við vitum um. Það dregur úr þeim tíma sem fólk er að bíða eftir lausn sinna mála og ég held að þetta geti dregið verulega úr þeim fjárhæðum sem allar þessar greiningar og allur þessi biðtími og öll þessi sérhæfðu úrræði kosta okkur í dag. Úrræðin sem foreldrar velja fyrir börnin sín verða oft miklu skilvirkari og hagkvæmari fyrir alla aðila. Þetta skiptir miklu máli. Ég hef orðið var við það í þessum málaflokki að ef það er ekki sveitarfélag eða opinber stofnun sem finnur upp á úrræðinu þá er það ekki í boði. Þó að það sé fólk sem er að bjóða úrræði sem virka þá fæst ekki aðgengi að því af því að það er ekki úrræði sem sveitarfélagið, þessi opinbera stofnun, var að veita eða skapa sjálft. Svona getum við ekki haft þetta. Þegar þessi kerfisbreyting fer af stað, og við erum að innleiða hana, er mjög mikilvægt að við gefum fólkinu frelsi og möguleika til að koma með úrræðin og gefum svo fjölskyldunum og foreldrunum frelsi til að sækja þangað. Svo getum við sagt: Það eru ekki allar fjölskyldur jafn vel í stakk búnar til að vita um úrræðin eða sækja sér aðstoðina. Þá kemur skólinn, félagsþjónustan eða skólaskrifstofurnar inn í og veita leiðbeiningar og ráðgjöf og annað. Þess vegna erum við líka með sameiginlegan gagnagrunn og sameiginlegar tilkynningar og allt það sem við erum að tala um í þessu til þess að sjá fyrr ef það er eitthvað sem ekki gengur eðlilega fyrir sig. Ég tel það gríðarlega mikilvægt. Ég þekki það bara úr störfum mínum í lögreglunni að það sem var að gerast hjá lögreglunni var ekki endilega vitað á heilsugæslunni og það sem var að gerast hjá heilsugæslunni var ekki endilega vitað um í skólanum o.s.frv. Þar af leiðandi var ekki hægt að grípa inn í fyrir hönd barnsins jafn snemma og þurft hefði til að ná árangri og minnka skaðann fyrir barnið og þannig að það kalli á frekari úrræði á seinni stigum máls. Þó að við séum ekki búin að hnýta hvern einasta enda í þessum málaflokki, sem seint verður gert, hann er það stór, tel ég gríðarlega mikilvægt að leggja af stað í þessa vegferð. Við erum búin að vinna gríðarlega mikilvæga vinnu í því að sameina fólk um að breytinga sé þörf. Það er ekki oft sem svona mikil sátt tekst á milli stofnana og á milli kerfa, milli stjórnmálamanna og annarra aðila í því að stefna í sömu átt. Við erum því með gríðarlegt tækifæri fyrir framan okkur en ég vil benda á að það skiptir líka gríðarlega miklu máli hvernig unnið verður úr þessum málum í framhaldinu. Þá vil ég enn og aftur leggja áherslu á að ábyrgðin á að vera hjá foreldrunum, hjá fjölskyldunni, ekki í stofnunum hins opinbera, ekki í skólunum, ekki hjá félagsþjónustunni og annað slíkt heldur hjá foreldrunum sjálfum. Það er gríðarlega mikilvægt. Maður upplifir það kannski svolítið sem foreldri sjálfur að þegar börnin leggja af stað í skólann á morgnana fari ábyrgðin með og valfrelsið. Skólarnir hafa meira orðið uppeldisstofnanir en fræðslustofnanir og í þessu þurfum við að spóla til baka. Við höfum tækifæri til þess í því hvernig þetta verður framkvæmt og við verðum öll að sameinast um að fara í þá vegferð. Ég hef trú á því að skólarnir og kennararnir séu bestir í að uppfræða börnin og fjölskyldurnar séu bestar í að ala upp börn. Þannig viljum við hafa það. Ég fagna þessu máli, er stoltur af að hafa fengið að taka þátt í því og mun fylgja því eftir að framkvæmdin fari á sem besta veg. Ég veit að það er fullt af lausum endum sem á eftir að hnýta og þetta er verkefni sem fer ekki frá okkur. Við þurfum áfram að standa vörð um þessi mál hér í þessum sal sem og aðrir sem koma að málefnum barna úti í öllu samfélaginu.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Vilhjálm Árnason út í hans ræðu. Hann líkti þessu frumvarpi eða þeim málum sem þarf að taka á til að koma þessu á við að snúa risastóru olíuskipi. Það sem ég óttast í því er að við sáum risastórt olíuskip í Súesskurði, eða gámaflutningaskip, það stærsta í heimi, og við sáum hvernig það fór, það voru ekki neinir smáerfiðleikar við að ná því. Ég hugsa oft um þennan tíma og sátt. Það hlýtur að vera svolítið sorglegt að við skyldum ekki hafa gefið okkur aðeins meiri tíma í velferðarnefnd og náð aðeins meiri sátt. Ég vona að við náum því þegar málið fer aftur til velferðarnefndar. Ég hef líka spurt mig um þessa biðlista. Það vantar kannski inn í þetta raunhæfa leið til að taka á biðlistum. Við verðum að átta okkur á því að Covid er líka að koma núna inn í það. Síðan hefur komið fram að það er 80% aukning inn á BUGL, barna- og unglingageðdeild, og við erum með 9% barna, það er nýjasta dæmið, sem eru að íhuga sjálfsvíg. Þetta bætist allt ofan á það sem er fyrir. Þess vegna spyr ég: Hefur hv. þingmaður ekki sömu áhyggjur og ég af því að við höfum eiginlega byrjað í fyrsta lagi á öfugum enda? Við áttum að vera búin að spýta í lófana og lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna, vera tilbúin með áætlun um hvernig við ætlum að taka á biðlistunum og hvernig hlutirnir muni ganga fyrir sig áður en þessi skipti verða og svo er það líka tíminn, við hefðum kannski átt að gefa okkur hálft ár [[Forseti hringir.]]lengra fram í tímann til að innleiða þetta og láta það taka gildi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel að sáttin um málið og efnið sé til staðar. Eina sem ég tók eftir að væri verið að rökræða í hv. velferðarnefnd var varðandi útfærslu á persónuverndarmálunum. Ég tel þetta mál miklu stærra heldur en útfærsla af því þar sem við höfum almenna persónuverndarlöggjöf í gildi í landinu þannig að ég get ekki séð að þær stofnanir og aðrir sem eru að vinna við þetta geti farið fram hjá þeirri almennu löggjöf. Ég sé ekki alveg hvar í stóra samhenginu það eru einhverjar deilur um málið. Þetta er um einhver útfærsluatriði. Ég tel miklu meiri hagsmuni vera fólgna í því að við klárum þetta mál, að við komumst af stað í þessa vegferð meðan allir eru sammála í því sem við erum að gera, einmitt til þess að draga úr þessum biðlistum sem hv. þingmaður hefur miklar áhyggjur af eins og ég hef sjálfur. Með því að setja þetta af stað þá erum við að vinna í því að veita þjónustuna á fyrri stigum svo að færri þurfi þjónustu BUGL til að mynda. Fólk geti farið á sjálfstyrkingarnámskeið, hitt þroskaþjálfa, farið í hópmeðferð á netinu og margt fleira. Grípa inn í vanda barns áður en vandi barnsins leiðir til þess að það þurfi þjónustu á BUGL. Um það snýst þetta mál, snemmtæka íhlutun. Við erum með allt kerfið með okkur í að stefna í þá átt. Meðan sá meðbyr er þá verðum við að klára þetta mál, nýta meðbyrinn til að breyta kerfinu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en ég verð að vera algjörlega ósammála honum í sambandi við persónuverndina vegna þess að persónuverndin skiptir alveg gífurlegu máli. Við getum ekki bara sagt að við ætlum að treysta einhverjum stofnunum fyrir persónuvernd. Við erum með dómstóla. Þeim er ekki treystandi fyrir persónuvernd, ekki dómstólum, Hæstarétti, héraðsdómum. Þeim er ekki treystandi fyrir persónuvernd, þeir eru að brjóta á persónuvernd núna í dag, meira að segja er Persónuvernd með þá til skoðunar. Þannig að ég hef rosalega miklar áhyggjur af persónuvernd, af eigin reynslu gagnvart heilbrigðisstofnunum, hvernig persónuverndin er þar hvað varðar sjúkraskrár og annað. Ég segi fyrir mitt leyti að þar eigum við og verðum að girða fyrir þannig að það sé enginn vafi og alveg garanterað að þegar þessi gögn verða sett inn í kerfið sé kerfið pottþétt varið þannig að ekki sé á nokkurn hátt hægt að misnota þau. Síðan er annað sem við gleymum líka í þessu. Núna er verið að umturna öllu kerfinu. Það er verið að búa til nýja stofnun og það þarf að ráða fleira fólk og við vitum af reynslunni að þetta mun taka tíma og þetta mun valda vandræðum. Það munu örugglega koma tímar þar sem jafnvel biðlistar lengjast og kerfin tali ekki saman og þau virka ekki. Þess vegna hef ég áhyggjur af því að við séum kannski að fara of hratt og of geyst af stað, hvort það sé ekki betra að fara aðeins hægar, byggja þetta á kletti, ekki á sandi, ekki kviksyndi heldur bara kletti þannig að það sé pottþétt að við séum búin að kortleggja þetta og það sé engin hætta, hvorki hvað varðar persónuvernd né að kerfið ráði ekki við það sem við erum að gera og biðlistar lengist kannski, sem ég óttast því miður.
Virðulegur forseti. Ekki skilja mig þannig að ég hafi ekki áhyggjur af persónuvernd. Ég tel hana gríðarlega mikilvæga. En það sem ég er að segja er að við erum með almenna löggjöf og ef við erum að segja að persónuvernd sé vandamál á fleiri stöðum en þessum þá þurfum við bara að skoða persónuverndarlöggjöfina í heild sinni og hvort við getum tekist betur á við það þar, en við leysum ekki öll persónuverndarvandamál samfélagsins í þessari löggjöf. Ég vil benda á það að við höfum unnið með Persónuvernd og unnið með persónuverndarmálin í þessu máli allan tímann þannig að það hefur verið til skoðunar allan tímann og er ekki verið að kasta til hendinni þar. Ég er bara að segja að ég er sáttur og tel að það dugi hvert við erum komin með persónuverndarmálin í þessari löggjöf sem leggst ofan á þá almennu persónuverndarlöggjöf sem er í gildi í landinu í dag. Því tel ég ekki ástæðu til að staldra lengur við með málið hér á lokadögum þingsins heldur eigum við að klára málið. Það tel ég að sé gríðarlega mikilvægt. Varðandi biðlistana og hvort við séum undirbúin þá höfum við verið að vinna nánast allt þetta kjörtímabil að þessu máli í miklu samráði við þær stofnanir og þá aðila sem eru að fara að taka við málinu þannig að málið er ekki nýtt fyrir neinum. Ég tel meira að segja það vera þannig að á meðan við erum búin að vera að vinna í þessu máli hér, þverpólitísk nefnd með ráðuneytinu og með þessum stofnunum, þá hafa mörg mál leyst. Þetta er strax komið í innleiðingu. Þessi hugsun er strax farin að virka. Þannig að innleiðingin er hafin þó að málið sé ekki komið af stað og það er strax búið að hafa jákvæðar afleiðingar. Ég tel bara mikilvægt að við klárum málið til að hraða þeim góðu áhrifum sem þetta hefur enn frekar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir prýðisgóða ræðu þar sem var farið af mikilli dýpt og skilningi í gegnum málið sem liggur hér fyrir og vil ég þakka honum sérstaklega fyrir það. En það eru nokkur atriði sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í. Það kom fram í máli framsögumanns nefndarálits meiri hluta áðan, hv. þm. Höllu Signýjar Kristjánsdóttur, að sveitarfélög hér og þar um landið væru farin að vinna eftir þessu nú þegar. Hún nefndi Hafnarfjörð man ég, og að ég held Akureyri og eitthvert eitt sveitarfélag til en í öllu falli var Hafnarfjörður nefndur. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað sé þá í þessu máli og þessum málapakka sem er að nást fram, sem er ekki hægt að ná fram innan núverandi regluverks ef raunin er sú að sveitarfélög séu sum hver þegar farin að vinna eftir þessari nálgun. Ef spurningin snýst bara um fjárveitingar væri áhugavert að þær upplýsingar kæmu fram. Í því samhengi er ég ekki að mæla gegn efnisatriðum málanna en ef hægt er að ná þessum markmiðum fram undir núverandi regluverki í meginatriðum, til hvers er þá leikurinn gerður? Vegna þess að mér sýnist á öllu, og ég kem kannski inn á það í seinna andsvari, að fjármögnunarhlutinn virðist hafa gleymst, a.m.k. að einhverju marki. Fyrst er þessi spurning til hv. þingmanns: Er eitthvað sem fyrirbyggir það að sveitarfélög geti verið að sinna þeirri þjónustu sem í meginatriðum ræðir um í þessu frumvarpi undir núverandi regluverki?
Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í andsvari við hv. þm. Guðmund Inga Kristinsson áðan þá fór margt af stað bara með því að vinnan væri í gangi. Þessi hugsun um snemmtæka íhlutun og annað slíkt er farin af stað hjá sveitarfélögunum eins og hv. þingmaður kom inn á. Þetta mál er svo víðfeðmt og stórt, svo fjölbreytt. Sumt, eins og mælaborðið sem Kópavogur og fleiri fóru fyrst í, er hluti af því að mæla hvernig þetta er og hafa betri yfirsýn. En það sem er kannski grundvöllurinn að því og mikilvægast að fari af stað, sem er ekki hægt að gera nema þetta mál fari af stað, er söfnun, vinnsla og miðlun upplýsinga á milli kerfa. Það er það sem er kannski grundvöllurinn. Þessi gagnagrunnur og það allt saman kostar mikinn undirbúning. En það er það sem er öflugasta tækið og allir voru sammála í vinnu nefndarinnar um að það væri forsenda þess að hægt væri að ná þeim árangri sem snemmtæk íhlutun er, að flýta þjónustunni frá þriðja stigi niður á fyrsta stig, auka þjónustuna þar. Því tel ég mjög mikilvægt að þetta mál fari af stað núna. Það eru yfir 70 sveitarfélög í landinu þannig að það þarf að vera svolítið skýrt hver ber ábyrgðina og að þau gangi öll í takt en að börn þurfi ekki að búa við það að sum sveitarfélög leggi af stað en önnur ekki; við þurfum að fá þau öll með okkur í þessa vegferð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er athyglisvert að meginmarkmiðin náist fram með þeim atriðum sem nefndarmenn, fulltrúar úr minni hluta velferðarnefndar, höfðu mestar áhyggjur af við byrjun umræðunnar, sem sneru að persónuverndarsjónarmiðum, eins og ég skil málið, og að það sé kjarninn í því að ná fram þessum markmiðum málapakkans, það hangi á því að samkeyrsla upplýsinga og þar fram eftir götunum geti átt sér stað. Í því ljósi langar mig að spyrja hv. þingmann, í ljósi þeirra áhyggna sem liggja fyrir í málinu, hvort ekki væri ástæða til að fara að ráðleggingum sem koma m.a. fram í nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar, að fresta gildistökuákvæðinu þótt ekki væri nema um nokkra mánuði til að tryggja að þessi persónuverndarsjónarmið, þessi kerfi, þessi forrit sem þarf að vinna, verði tilbúin. Er ekki einhver flausturskapur yfirvofandi yfir verklaginu? Málið er svo risastórt og hagsmunirnir miklir. Hver er skaðinn af því að mati hv. þingmanns að fara varlega og fresta gildistökunni um, ég held að áðan hafi verið nefndir fjórir mánuðir, segjum hálft ár? Telur hv. þingmaður að það verði einhver skaði af því ef þessi samkeyrsla upplýsinga og krosstenging og það sem snýr að persónuverndarsjónarmiðum er kjarnaatriðið í að ná fram því bætta kerfi sem við erum hér að reyna að innleiða?
Virðulegi forseti. Við erum hér að tala um æsku okkar og börnin okkar. Já, mér finnst hálft ár langur tími, mér finnst mikill skaði ef þau þurfa að bíða lengur eftir að þessi kerfi komi. Því fyrr sem þessi tölvukerfi og þetta tekur gildi þeim mun fyrr náum við að bjarga börnum út úr þjónustuleysi. Það er það sem við erum að takast á við hér, það eru börn sem búa ekki við eins góðar aðstæður og þau mögulega gætu. Við þurfum að grípa þau börn. Ég vil benda á að allir þeir sem eiga að miðla upplýsingum sínum inn í þann gagnagrunn sem við erum að tala um hér, inn í þessa miðlægu upplýsingasöfnun, hafa nú þegar tölvukerfi undir ströngustu persónuverndarlöggjöf sem er við lýði, lögreglan, heilbrigðiskerfið, skólarnir og félagsmálin. Öll þessi kerfi eru undir strangri persónuverndarlöggjöf í dag, eru með reynda og skilvirka ferla hvað varðar persónuvernd og við höfum í gegnum allan ferilinn, í meira en tvö ár, farið yfir þessa þætti. Við erum ekki að kasta til hendinni eða fara fram af offorsi varðandi persónuvernd. Það er persónuverndarlöggjöf í gildi í landinu. Við erum búin að fjalla um það gagnvart þessu. Hér er ströng persónuverndarlöggjöf. Já, ég tel að við getum ekki boðið íslenskri æsku upp á það að bíða af því að mögulega sé hægt að gera þetta eitthvað öðruvísi. Það er augljóst að það er búið að skoða málið mikið. Við erum löggjafinn, við erum ekki að kasta til hendinni gagnvart börnunum.
Virðulegur forseti. Mig langar að koma inn á þætti sem ég hef aðeins komið inn á í andsvörum hér undir umræðunni og mér þykir of lítið hafa verið komið inn á og ekki neitt í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar og svo til ekkert í framsögu hæstv. velferðarráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar. Miðað við gögn málsins, bara frumvarpið sjálft, þá virðist fjármögnun verkefnisins vera ófrágengin. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp úr frumvarpi til laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, sem er málið sem er hér til umfjöllunar. Þetta er frumvarp hæstv. ráðherra eins og það kemur fyrir. Í 6. lið greinargerðarinnar þar sem farið er yfir mat á áhrifum málsins segir, með leyfi forseta, um mat á fjárhagslegum áhrifum: „Niðurstaða matsins er því á þá leið að viðbótarútgjöld ríkissjóðs vegna heildarbreytinganna geti numið á bilinu 1.360 til 1.802 millj. kr. árlega fyrstu árin eftir gildistöku laganna auk innleiðingarkostnaðar.“ Síðan er farið yfir það að áætlað sé að þessi kostnaður sé viðvarandi og að innleiðingartímabilinu ljúki árið 2024, það er sá tími sem þessi innleiðingarkostnaður fellur til. Á næstu síðu segir síðan, með leyfi forseta: „Kostnaður vegna innleiðingar á árinu 2021 er fjármagnaður í fjárlagafrumvarpi ársins 2021.“ Það liggur fyrir og það er óumdeilt. Síðan heldur hér áfram, og það er það merkilega í þessu, þetta er ekki texti frá mér, þetta er bara frumvarp ráðherrans sjálfs sem er mælt fyrir hér 9. desember 2020. Þar segir, með leyfi forseta: „Að öðru leyti hefur ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun.“ Hvað skilaboð er hæstv. velferðarráðherra, Ásmundur Einar Daðason, að senda hérna? Þessi ágætu mál liggja hér fyrir og ég sagði í andsvari fyrr í dag að það gæti ekki nokkur ærlegur maður verið á móti þeim markmiðum sem þar eru sett fram. Það er auðvitað hægt að setja spurningar við það hversu mörg þessara sjónarmiða er hægt að nálgast undir núverandi regluverki, en það er önnur umræða. Það sem ég geri athugasemdir við er að þetta risastóra mál sé í þeim farvegi að lítið virðist hafa verið hugað að fjármögnunarhluta þess, fyrir utan þann kostnað sem fellur til á seinni hluta ársins 2021. Það stendur hér beinlínis í texta ráðherrans, aftur með leyfi forseta: „Að öðru leyti hefur ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun.“ Það hittir þannig á að við samþykktum fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 á mánudaginn, bara í byrjun vikunnar, þannig að það er ekki eins og það mál sé óklárað. Í fljótu bragði finn ég ekkert um breytingar í þessa veru þar. Það hefur komið fram hér í umræðunni að málið verður kallað inn til hv. velferðarnefndar á milli 2. og 3. umr. og ég gef mér að þar verði farið í saumana á þessu því að þessi frágangur gagnvart málinu er auðvitað ekki boðlegur. Það er búið að ræða þetta hér og ég er búinn fara í andsvör við hv. framsögumann nefndarálits meiri hluta velferðarnefndar, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, og varaformann nefndarinnar, hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson, og fulltrúi Viðreisnar í nefndinni, Hanna Katrín Friðriksson, kom jafnframt í andsvar við mig. Það er skemmst frá því að segja að fulltrúar meiri hlutans höfðu litlar upplýsingar um það hvernig þessum málum væri háttað. Ég ítreka mikilvægi þess að þetta verði skoðað í velferðarnefnd á milli 2. og 3. umr. Það kom fram áðan í ræðu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar, varaformanns velferðarnefndar, varðandi kostnaðarmatið sem hér liggur fyrir að viðbótarútgjöld ríkissjóðs vegna heildarbreytinganna gætu numið á bilinu 1.360–1.802 millj. kr. Það virtist vera misskilningur hjá hv. þingmanni að þetta væri samtala þess kostnaðar sem fellur á ríki og sveitarfélög. Svo er ekki. Samkvæmt þeim texta sem hér liggur fyrir þá er þetta viðbótarkostnaður ríkisins eða ríkissjóðs, bara svo því sé haldið til haga. En það er hægt að hafa skilning á því að erfitt sé að henda reiður á þessum tölum þegar jafn lítill gaumur hefur verið gefinn og raunin er að því að fjármagna þurfi verkefni sem þetta. Nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar liggur fyrir á sex blaðsíðum, undirritað eingöngu af fulltrúum meiri hlutans, sem er auðvitað sérstakt í sjálfu sér ef við höfum í huga allar þær fögru lýsingar sem viðhafðar hafa verið um samstarf og samráð í vinnslu þessa máls. Það væri áhugavert að vita hvað orsakaði það að þessa miklu samstöðu brast þarna undir lokin við vinnslu málsins og að það hafi verið tekið út úr velferðarnefnd í, að því er virðist, ósætti milli stjórnar og stjórnarandstöðu. En ég vil gagnrýna það sem ekki kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans; þar er ekki einu orði vikið að fjármögnun málsins, sem er auðvitað í besta falli undarlegt þegar það segir beinlínis í frumvarpstextanum að ekki hafi verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun. Ég vil hrósa fulltrúum minni hlutans í velferðarnefnd fyrir ágætt nefndarálit með breytingartillögu. Minni hlutinn er skipaður af hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, formanni nefndarinnar, sem er framsögumaður álitsins, Önnu Kolbrúnu Árnadóttur, Guðmundi Inga Kristinssyni og Halldóru Mogensen. Þau skrifa undir þetta nefndarálit. Þar er einmitt komið inn á þá gagnrýni sem m.a. er viðhöfð af Barnaverndarstofu en hún telur að ný verkefni Barna- og fjölskyldustofu séu rúmlega 100% dýrari en matið gerir ráð fyrir, 100%. Eitt væri nú ef kostnaðarmatið væri með skekkju upp á 100% - og þetta liggur fyrir í umsögnum. Þessi skoðun fellur ekkert af himnum ofan núna inn í þessa umræðu, þetta hefur legið fyrir í umsögnum til nefndarinnar um langa hríð. Eitt er það sem virðist vera þetta takmarkaða kostnaðarmat en annað er auðvitað ef á daginn kemur að fjármögnunin eftir árið 2021 sé í lausu lofti með það í huga að við samþykktum fjármálaáætlun til ársins 2026 síðastliðinn mánudag. Ég vil aðeins halda áfram að vitna hér til nefndarálits minni hluta velferðarnefndar þar sem segir, með leyfi forseta: „Eftir ómælda vinnu þingmannanefndar um málefni barna undanfarin ár og yfirlýsingar ráðherra um mikilvægi samvinnu og þverpólitískrar sáttar var þessari mikilvægu vinnu lokið á þann hátt að frumvörpin voru tekin út úr nefndinni í ágreiningi …“ Ég velti fyrir mér hvað skýri það að lætin eru slík í svona mikilvægu máli, máli þar sem ráðherrann meira að segja virðist hafa gleymt að taka tillit til fjármögnunarinnar, að það þurfi að rífa það út með þessum hætti úr nefndinni. Það vekur furðu. Hér heldur áfram í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Eftir þverpólitíska samvinnu allt kjörtímabilið fór svo, vegna vinnubragða meiri hlutans við lok vinnslu málsins, að sprengd var sú góða samvinna og samstaða sem verið hefur í málinu.“ Það er auðvitað sérstakt að málið skuli fara í þennan farveg undir lokin en fulltrúar meiri hlutans í velferðarnefnd verða auðvitað að útskýra hver ástæða þess er. Það var reynt að rifja þetta upp áðan af því að nefndarmenn sem spurðir voru áttu erfitt með að útskýra þessi orð í greinargerð frumvarps ráðherra þar sem fram kemur að ekki hefur verið gert ráð fyrir kostnaði í fjármálaáætlun eftir árið 2021. Þá fór ég að skoða ræður eða samskipti hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson við hæstv. velferðarráðherra, Ásmund Einar Daðason, í umræðum sem áttu sér stað 24. mars síðastliðinn um fjármálaáætlun, það plagg sem samþykkt var á mánudaginn. Þar spyr hv. þm. Hanna Katrín ráðherrann út í fjármögnunina og vísar m.a. í ýmsar umsagnir þar sem áhyggjum er lýst af skorti á skýrum línum í þeim efnum. Það er m.a. vísað til umsagnar Reykjavíkurborgar þar sem segir, með leyfi forseta: „Fyrirhugað verkefni, verði það að lögum, mun verða umfangsmikið og kostnaðarsamt fyrir sveitarfélög og því nauðsynlegt að tryggja sveitarfélögum fjármögnun þess með nýjum tekjustofnum til frambúðar.“ Í umsögninni er hnykkt á 27. gr. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir, með leyfi forseta: „Margt er þó ennþá óljóst um útfærslu verkefna, fjármögnun og innleiðingu en lykilatriði er að virk samvinna náist þvert á ráðuneyti og þvert á stjórnsýslustig.“ Það er auðvitað rétt. Áhyggjum af fjármögnun málsins og kostnaðarskiptingu hefur verið flaggað ótal sinnum þannig að það er í meira lagi sérstakt ef það kemur á daginn nokkrum dögum fyrir áætluð þinglok að fjármögnunin sé ekki ljós hvað málið varðar. Ég vík aftur að þessum samskiptum hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson og hæstv. félags- og barnamálaráðherra Ásmundar Einars Daðasonar í umræðum um fjármálaáætlun þann 24. mars. Aðspurður hvort hann sé sáttur við fjármögnun málanna og það sem fram kemur í fjármálaáætlun varðandi breytingu á fjármögnun - svör ráðherrans voru nú eins og þau voru en hann segir m.a., með leyfi forseta: „Virðulegur forseti. Stutta svarið við spurningu hv. þingmanns um hvort ráðherrann sé sáttur við fjármögnun málsins er: Já, hann er fullkomlega sáttur.“ Þetta er sami ráðherrann og skrifaði inn í frumvarpstextann, með leyfi forseta: „Að öðru leyti hefur ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun.“ Það er 9. desember sem ráðherrann lætur þennan texta frá sér. Þann 24. mars segist ráðherrann vera fullkomlega sáttur. En um hvað ræðir ráðherrann síðan í framhaldinu? Þetta gengur allt út á hina svokölluðu hagrænu greiningu, þegar verið var að reikna út væntan hagrænan ávinning af málinu til næstu áratuga. Ég ber ekkert brigður á það, það er alveg örugglega hagrænn ávinningur af þessu máli enda markmiðin prýðileg. Það kemur bara því atriði ekkert við hvort málið sé fjármagnað eða ekki. Ráðherra segir áfram, með leyfi forseta: „Það eru á bilinu 1,5–2 milljarðar á ári sem þessi kerfisbreyting mun kosta að frádregnum undirbúningi, gagnagrunni, innleiðingarteymi og öðru.“ - Hann reiknar með aðeins meiri kostnaði. - „Síðan skiptist það bæði á ríki og sveitarfélög. Það sem lýtur að ríkinu er inn á málefnasviði mínu í þessu frumvarpi. Það sem lýtur að sveitarfélögunum er inni í jöfnunarsjóði og hefur verið bætt þar inn. Þannig að málið er fullkomlega fjármagnað til næstu þriggja ára.“ Í fljótu bragði get ég ekki séð, en það verður vonandi leitt í ljós milli 2. og 3. umr. í velferðarnefnd, að sú breyting að málið sé fjármagnað hafi orðið frá því að frumvarpið var lagt fram 9. desember 2020, þar sem staðhæft er að málið sé ekki fjármagnað fyrir utan það sem er í fjárlögum fyrir árið 2021, það vanti sem sagt fjármögnun fyrir 2022, 2023 og 2024. Og enginn nefndarmanna sem ég hef farið í andsvör við í dag hefur getað svarað því til hvort einhver breyting hafi orðið í meðförum fjármálaáætlunar sem tryggi að þetta sé raunin. Ég skora á hv. velferðarnefnd að skoða þetta ítarlega. Mig langar að koma inn á annað. Þetta voru nefnilega mjög athyglisverð samskipti hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson við ráðherrann í mars og, með leyfi forseta, vitna ég hér í hæstv. ráðherra Ásmund Einar Daðason þar sem verið er að ræða um tölvukerfi sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom inn á að væri mikilvægur hlekkur í þessu öllu: „Við erum líka með það fjármagn sem við þurfum á yfirstandandi ári til að bjóða út sérstakan samskiptagrunn sem á að vera undirliggjandi í þessu kerfi til að aðstoða alla aðila að hafa samskipti í því. Það er verið að undirbúa það útboð, við höfum fjármagn til þess og til að setja upp sérstakt innleiðingarteymi. En við getum ekki sett það útboð af stað fyrr en þingið lýkur afgreiðslu málsins …“ Það hittist nú bara þannig á að þetta útboð er farið af stað. Ef það voru einhverjir fyrirvarar á því þá var mér sýnd útboðsauglýsingin bara áðan. Þannig að það er svo sem ekki mikið hald í þessum svörum hæstv. ráðherra frá því í mars í umræðu um fjármálaáætlun. En ég verð nú bara, af því að ég las þessa skemmtilegu ræðu og ég hef gagnrýnt hæstv. velferðarráðherra undanfarið fyrir það að ráðherrann virðist varla komast fram úr á morgnana án þess að verja tugum milljóna af fjármunum skattgreiðenda til að styðja hina ýmsu hópa sem hann er áhugasamur um að sækja sér stuðning frá, að vitna í það sem segir hér í þessari ræðu - þetta tengist auðvitað ekki málinu en mér finnst þetta bara svo mögnuð setning að ég vil halda henni til haga. Það er hæstv. ráðherra Ásmundur Einar Daðason sem segir í þessum orðaskiptum við hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson þar sem verið er að ræða fjármálaáætlun, með leyfi forseta. „Ég held að ef hún hefði tekið mjög miklum breytingum hefði verið veruleg hætta á því, bara svo við tölum íslensku, að menn hefðu farið í alls konar innihaldslausan kosningaflaum í fjármálaáætlun. Það held ég að hefði ekki verið vænlegt til vinsælda eða til umræðna í þingsal.“ Þetta er kostuleg setning og skemmtileg og ég vildi halda henni til haga í ljósi þess hvaða ráðherra það er sem hélt þessu fram síðastliðinn mars. Þarna var ráðherrann auðvitað að útskýra hvers vegna fjármálaáætlun hefði breyst jafn lítið og raunin var, sem undirstrikar það enn og aftur að málið virðist vera ófjármagnað. Þegar skoðuð er framsaga hæstv. ráðherra frá 9. desember 2020 fyrir málinu þá virðist ekki vera gert ráð fyrir fjármögnun á nokkrum sköpuðum hlut utan þess sem snýr að þessu tölvukerfi sem ég nefndi áðan, sem er auðvitað bara smáhluti af þeim kostnaði sem liggur fyrir í kostnaðarmati, hversu rétt sem það kann nú að vera. Allt annað eru væntar framtíðartekjur af sparnaði, sem eru fínar en þær koma því bara ekkert við hvort málið sé fjármagnað. Ég óska hv. velferðarnefnd velfarnaðar í þessari vinnu milli 2. og 3. umr. Ef raunin er sú að þessi fjármögnun liggur fyrir í fjármálaáætlun þá er það bara hið besta mál. En það er ekkert sem bendir til þess að það sé raunin miðað við svör nefndarmanna meiri hlutans í dag í andsvörum og miðað við það sem stendur beinlínis í frumvarpi ráðherrans þar sem segir, svo ég ítreki það aftur, með leyfi forseta: „Kostnaður vegna innleiðingar á árinu 2021 er fjármagnaður í fjárlagafrumvarpi ársins 2021.“ Þetta er óumdeilt, þetta liggur fyrir. En svo heldur hér áfram, með leyfi forseta: „Að öðru leyti hefur ekki verið gert ráð fyrir útgjöldum sem leiða af samþykkt frumvarpsins í fjármálaáætlun.“ Þetta getur ekkert verið skýrara. Þetta verður hv. velferðarnefnd að leiða í ljós því að ef þetta er raunin þá er þetta ágæta mál mögulega ótækt til afgreiðslu. En ekki er ég að leggja til frestun nema þá mögulega frestun sem snýr að því að hægt sé að klára tölvukerfi og annað slíkt, það eru einhverjir dagar eða mánuðir. [[Forseti hringir.]]En það verður að leiða í ljós hvað hér um ræðir því að gögn málsins benda til þess að þetta sé í lausu lofti.
Virðulegi forseti. Mér sýnist að hv. þingmenn Miðflokksins séu að hlaða upp skerjum sem hægt er að steyta á en ég held að það takist nú kannski ekki. En auðvitað verður hægt að fjalla um málið og við erum búin að kalla þetta mál inn til nefndar milli 2. og 3. umr. og þá ætti að koma betri skýring. Ástæða þess að í frumvarpinu sjálfu er ekki talað um fjármögnun í fjármálaáætlun er að mælt var fyrir frumvarpinu 30. nóvember. Hér er verið að lesa upp úr frumvarpinu og nefna útskýringar hæstv. ráðherra en fjármálaáætlun var ekki komin á dagskrá þá. Eftir því sem mér skilst, og til þess að tryggja mig með það, þá er þetta fullfjármagnað í fjármálaáætlun. Og þó að við getum kannski ekki verið að bítast um það hér í þessum stól, benda á einhverja nákvæma línu sem þar stendur, er búið að fullyrða það og það er inni í fjármálaáætlun. Ég held að það megi segja að við séum, eðlilega, að fara af stað með gríðarlega mikilvægt mál. Við skulum ekki vera að hlaða upp óþarfa skerjum til að steyta á af því að í reynd erum við sammála um að koma þessu áfram og erum farin að vinna að þessu. Það er ekki hægt að gera lítið úr hagrænum áhrifum þótt þetta komi ekki til tekna. Til framtíðar er þetta mikilvægt arðsemisverkefni sem við erum að fara í. Ég ætla bara að koma þessu hér að. Ég er ekki með neina spurningu en ég ætla bara að fullyrða að þetta sé fullfjármagnað í fjármálaáætlun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð auðvitað að vísa þeim ummælum til föðurhúsanna að hér sé verið að reyna að hlaða upp skerjum til að þvælast fyrir málinu. Þvílík endemis della hjá hv. þingmanni, framsögumanni meiri hlutans. Hvað er þetta? Á hvaða plani erum við? Ég tel mig vera hér með mjög málefnalega gagnrýni og spurningar og áeggjan til nefndarinnar um að leiða í ljós með hvaða hætti þetta er en engum af þeim nefndarmönnum sem hafa komið hér fyrr í dag hefur tekist það. Og af því að fjármálaáætlunin liggur hér fyrir hefði hv. framsögumaður meiri hlutans bara getað bent á hvar þetta liggur því þetta hefur verið í umræðu í marga klukkutíma. Ef þetta væri allt saman svona skýrt og gott væri væntanlega ekki mikið vandamál að benda á hvar þeirri fjármögnun væri fyrir komið. Ég hef ekki fundið það í fljótu bragði en ég er heldur ekki nefndarmaður. Mér þykir alveg ótrúlegt að fjármögnun svona mikilvægs máls - ég ítreka að ég held að allir þingmenn séu sammála þeim markmiðum sem hér eru sett fram - sé bara látin reka á reiðanum og hér komi hv. framsögumaður nefndarinnar og segi efnislega: Ég get ekki bent á það neins staðar en þetta er hérna einhvers staðar, og skammi svo þann sem hér stendur fyrir að reyna að hlaða upp einhverjum skerjum til að láta þetta mál steyta á. Ég vísa þessu algerlega til föðurhúsanna.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með frumvarpi til laga um Barna- og fjölskyldustofu frá meiri hluta velferðarnefndar. Fyrir nefndina komu fjölmargir gestir og nefndinni bárust einnig umsagnir og minnisblöð. Þessi mál voru rædd saman í nefndinni enda eru þau samtvinnuð þeim sem um var rætt áðan eins og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Ég fór yfir sögu og aðdraganda þessa máls, eins og í fyrra málinu, og ég er ekkert að endurtaka það því að að þessum málum var unnið samhliða og mikið og þarft og gott verk þar sem margir lögðu hönd á plóg, fólk hvaðanæva af landinu, bæði í sveitarfélögum, þjónustuveitendur, þjónustuþegar, börn og fullorðin. Mér finnst það skipta mjög miklu máli að þessi forvinna hafi átt sér stað því að við erum hér að vinna að mjög stóru verkefni sem á að virka til framtíðar. Ég vil líka í upphafi máls þakka velferðarnefnd fyrir vinnuna því að við höfum verið með þetta mál í allan vetur. Það hafa verið margir fundir og tíðar gestakomur. Ef við tækjum saman þann tíma sem málið hefur verið í umfjöllun í nefndinni þá hugsa ég að það telji nokkrar klukkustundir. Þannig að þetta mál hefur verið vel rætt í nefndinni. Umfjöllun fer alltaf líka fram þegar gestir koma, þá erum við að spyrja og þau að svara og það verður til umræðuvettvangur á milli nefndarmanna og gesta og einnig milli okkar. En líkt og fyrr greinir er lagt til í frumvarpinu að sett verði á fót ný ríkisstofnun sem heyri undir félagsmálaráðuneytið. Stofnunin, sem mun bera heitið Barna- og fjölskyldustofa, tekur við fjölbreyttum verkefnum á sviði barnaverndar, m.a. almennum stuðningi við stjórnvöld, ráðgjöf vegna einstakra mála og uppbyggingu og yfirstjórn heimila, stofnana og sérhæfðra úrræða. Þannig fari stór hluti verkefna Barnaverndarstofu til Barna- og fjölskyldustofu en önnur verkefni Barnaverndarstofu færist til Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála. Verði frumvörpin að lögum verður Barnaverndarstofa lögð niður. Í umsögnum til nefndarinnar var bent á að málaflokkur barnaverndar hefði sérstöðu, einkum vegna þeirra ríku heimilda sem barnaverndaryfirvöld hafa til afskipta af einkalífi fjölskyldna. Af þeim sökum töldu umsagnaraðilar að Barna- og fjölskyldustofa ætti að verða skilgreind sem sjálfstæð stofnun en ekki heyra undir yfirstjórn ráðherra. Meiri hlutinn bendir á að Barna- og fjölskyldustofa muni ekki hafa aðkomu að ákvörðunum í barnaverndarmálum. Þrátt fyrir að barnavernd verði mikilvægur þáttur á stofnuninni verður gert ráð fyrir að hún fari með ný og fjölbreyttari verkefni. Verður á ábyrgð ráðherra að móta sameiginlega stefnu og framkvæmdaáætlun um farsæld barna og verða verkefni stofnunarinnar á sviði samvinnu, samþættingar og samræmingar. Meiri hlutinn telur því mikilvægt að stofnunin lúti yfirstjórn ráðherra í samræmi við almennar reglur, m.a. til að koma í veg fyrir að vafi leiki á framfylgd stefnu og áætlanagerðar um farsæld barna. Þá bendir meiri hlutinn sérstaklega á að ráðherra og ráðuneyti eru bundin af efnisreglum stjórnsýsluréttar og verða að byggja athafnir sínar og ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Það er mat meiri hlutans að með því að stofnunin lúti yfirstjórn ráðherra verði frekar unnt að koma í veg fyrir ómálefnaleg afskipti af einstaklingsmálum. Að þessu virtu tekur meiri hlutinn ekki undir framangreind sjónarmið. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir um að Barna- og fjölskyldustofa myndi ekki starfa á grundvelli laga nr. 61/2011, um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls. Meiri hlutinn bendir á að fyrir liggja skýrslur um mögulega samlegð verkefna sérhæfðra þjónustustofnana sem heyra undir félags- og barnamála-, heilbrigðis- og mennta- og menningarmálaráðherra. Í fyrirliggjandi frumvarpi er ekki lagt til að tengja verkefni slíkra stofnana saman, en meiri hlutinn tekur undir sjónarmið félagsmálaráðuneytisins um að fullt tilefni sé til að taka það til nánari skoðunar. Gjaldtaka. Í umsögnum fyrir nefndinni komu fram athugasemdir um að Barna- og fjölskyldustofu verði heimilt að taka gjald fyrir verkefni sem stofnunin sinnir, samanber 8. gr. frumvarpsins, þar sem kveðið er á um nýja 7. gr. barnaverndarlaga. Benda umsagnaraðilar á að ákvæðið sé óljóst og að slík gjaldtaka skapi ójafnræði meðal þeirra sem leita þurfi úrræða á vegum stofnunarinnar. Meiri hlutinn bendir á að engar efnislegar breytingar eru gerðar á heimildum til gjaldtöku fyrir þá þjónustu sem nefnd er í frumvarpinu og er gjaldtökuákvæði frumvarpsins óbreytt frá núgildandi ákvæðum sem kveða á um sömu þjónustu. Þær breytingartillögur sem nefndin gerir eru eins og ég rek hér á eftir. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir um að í frumvarpinu mætti vera skýrari áhersla á mannréttindi þeirra hópa sem því er ætlað að vernda. Meiri hlutinn tekur undir þær athugasemdir og telur mikilvægt að í frumvarpinu verði áréttaðar skyldur stjórnvalda til að túlka réttindi sem leiðir af lögunum til samræmis við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og alþjóðlegar skuldbindingar. Meiri hlutinn leggur til að við 3. gr. frumvarpsins verði bætt ákvæði sem ættu að ná fram þessu markmiði. Vinnsla persónuupplýsinga: Í 4. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimildir Barna- og fjölskyldustofu til vinnslu persónuupplýsinga í tengslum við verkefni stofnunarinnar. Í umsögn Persónuverndar kemur fram tillaga að orðalagsbreytingu í 2. mgr. ákvæðisins með það að markmiði að skýrt sé kveðið á um að miðlun samkvæmt ákvæðinu sé ekki umfram það sem nauðsynlegt megi teljast í samræmi við meðalhófskröfu laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Meiri hlutinn tekur undir þá tillögu Persónuverndar og leggur til breytingu á ákvæðinu þess efnis. Og önnur atriði: Meiri hlutinn telur þörf á að gera nokkrar breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og lúta ekki að efnisþáttum frumvarpsins, m.a. til að gæta að samræmi milli lagabálka og sjónarmiðum um íslenska tungu. Þarfnast tillögurnar því ekki frekari útskýringa. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu sem ég hef þegar kynnt. Undir þetta álit rita framsögumaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um Barna- og fjölskyldustofu sem er auðvitað hluti af þessum barnapakka sem við erum að takast á um núna. Ég hjó eftir því í andsvörum við hv. þm. Bergþór Ólason að hv. þingmaður sagði að þetta væri fullfjármagnað. Eru þá öll málin fullfjármögnuð og er vitað nákvæmlega hvað þetta muni kosta? Og er eitthvað búið að sundurgreina hvert fyrir sig? Og svo langar mig líka að spyrja, vegna þess að nú erum við að tala um að búa til nýja stofnun, hvort hún hafi ekki áhyggjur af því að það gæti tekið svolítinn tíma og það gæti líka leitt til þess að biðlistar í kerfinu lengist vegna þess að við höfum líka tekið eftir því að það er einhvern veginn innbyggt í kerfið að biðlistar eru að lengjast alls staðar, t.d. bara út af Covid, það veldur ákveðnum vandamálum og við sjáum þetta í heilbrigðiskerfinu eins og það leggur sig. Þannig að þetta verður hluti af þessum pakka þar sem við vitum að nú þegar eru gífurlegir biðlistar. Ég óttast að það gætu orðið hnökrar þar á. Ég vona heitt og innilega að þetta komist alla leið af því að þetta eru góð mál. Ég hef ákveðnar áhyggjur af bæði fjármögnuninni og líka því hvernig gengur að búa til nýja stofnun og manna hana.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir andsvarið. Ég tek undir áhyggjur hans með biðlistana. Það eru biðlistar í dag og svoleiðis á kerfið ekki að virka. Þess vegna erum við að reyna að gera hér breytingar sem munu vonandi leiða af sér að biðlistar hverfi til framtíðar og þess vegna erum við svo áfram um að koma þessu sem fyrst af stað, bæði innleiðingunni og því að kerfið fari að virka eins fljótt og mögulegt er því að það heggur fljótt á þessa biðlista. Ég sá í fjármálaáætlun núna, þegar ég fór að glugga í hana, að gert er ráð fyrir fjármagni til að reyna að stytta biðlistana, t.d. hjá Greiningar- og ráðgjafarstöðinni, og ég vona svo sannarlega að ekki verði eins mikil þörf og þá vonandi styttast þessir biðlistar. Hvað það varðar hvort þetta frumvarp um Barna- og fjölskyldustofu sé fullfjármagnað þá geri ég ráð fyrir því og það fóru fram gríðarlega viðamiklar kostnaðargreiningar á samþættingunni allri sem þetta frumvarp leiðir af sér. Ég nefni t.d. kostnaðargreiningu frá Haraldi Líndal og fleirum. Við höfum fengið fyrir nefndina upplýsingar um þetta og mér er sagt að þetta sé fullfjármagnað og ég var að glugga í þetta í fjármálaáætluninni áðan og sé að þetta er fjármagnað í innleiðingarferlinu. Við vonum að þetta fari fljótt að segja til sín, að þetta verði kostnaðarminna fyrir kerfið allt þegar þetta fer að virka.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en vil ítreka annað sem ég hef séð hérna og það eru áhyggjur frá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra um þeirra málefni og það kemur hér fram í nefndarálitinu um sérhæfðar þjónustustofnanir. Þar er sérstaklega tekið á þessu og þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í fyrirliggjandi frumvarpi er ekki lagt til að tengja verkefni slíkra stofnana saman en meiri hlutinn tekur undir sjónarmið félagsmálaráðuneytis um að fullt tilefni sé til að taka það til nánari skoðunar.“ Er ekki bara alveg sjálfsagt að hafa þetta inni? Nú eru þessir aðilar að kalla eftir þessu og síðan eru það Þroskahjálp og Sjónarhóll. Öryrkjabandalagið er einnig með áhyggjur af lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna. Er einhver áætlun í þessu kerfi um að sjá til þess að öll þessi kerfi verði tekin og þau tali saman inn í þetta nýja kerfi svo að þessir aðilar þurfi ekki að hafa áhyggjur? Við vitum að fatlað fólk hefur þurft að bíða og er yfirleitt aftast í röðinni. Þarna erum við að tala um börn þannig að við verðum að fara að bretta upp ermarnar og taka á þessum málum og láta ekki þessa einstaklinga bíða einu sinni enn eða verða út undan einu sinni enn, heldur taka strax á því og sjá til þess að þeirra málefni og sjónarmið komi fram og að það sé brugðist við.
Virðulegi forseti. Ég tek algerlega undir þessar áhyggjur vegna þess að þegar ég fékk frumvarpið í hendur, ég hafði ekki verið í þessari þingmannanefnd, þá hugsaði ég bara: Hvar er þessi hópur? Þegar ég las mér betur til og skildi nákvæmlega út á hvað þetta gekk að þá er þetta samþættur og snemmtækur stuðningur við öll börn. Ég tek heils hugar undir slíkt og ég þekki það á eigin skinni að snemmtæk íhlutun hjá heyrnarlausum börnum skiptir öllu máli. Þeir hjá Samskiptamiðstöð heyrnarlausra eru svo algjörlega með það á hreinu og hafa boðið upp á þessa þjónustu og þetta getur skipt þroska þessara barna öllu. Og eins og hv. þingmaður kom inn á með öll börn, hvort sem þau eru fötluð eða ekki, innflytjendur eða einhver sem þarf á nánari og sterkari stuðningi að halda til að byrja með, þá á þetta frumvarp að taka utan um þau, eins og segir hérna, samlegð verkefna sérhæfðra þjónustustofnana sem heyra undir félags- og barnamálaráðherra, heilbrigðisráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra - þessir aðilar hafa talað saman og komið að þessu ferli. En aftur á móti tökum við undir það að fullt tilefni sé til að taka þetta til nánari skoðunar, ég undirstrika það. Ég er alveg sammála því að við þurfum að taka þetta til nánari endurskoðunar, sérstaklega í innleiðingarferlinu. Er þörf á að samræma þetta mikið betur en þarna er gert? Það verður þá bara vonandi skoðað.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til laga um Barna- og fjölskyldustofu. Þetta er eitt af þeim málum sem eru í þessum pakka, sem eru þrjú ef ekki fjögur mál. En þetta eru allt góð mál og mér sýnist á öllu eftir umræðuna í dag að hægt verði að taka þessi mál og halda vel utan um þau í velferðarnefnd. Þau fara þangað á milli 2. og 3. umr. Ég heyri að við eigum alveg að geta fundið þann grundvöll og það á ekki að vera neinn ágreiningur um þessi mál vegna þess að þetta eru mjög mikilvæg mál og skipta sköpum. En auðvitað hefur maður alltaf áhyggjur af því þegar verið er að búa til nýtt kerfi, bæði af tímanum sem fer í að byggja það upp og líka áhrifum gamla kerfisins á meðan verið er að byggja upp nýja kerfið. Það sem ég hef mestar áhyggjur af, og ég vil ítreka það, er að í þessu öllu þarf að taka tillit til allra þeirra sem eru í þessu kerfi. Bara t.d. í þessu máli, Barna- og fjölskyldustofu, eru 15 innsend erindi frá hópum eins og Þroskahjálp, Öryrkjabandalaginu og Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskerta. Þessir hópar eru eðlilega með áhyggjur og það er ósköp eðlilegt að þeir sem hafa farið illa út úr íslenska kerfinu séu með áhyggjur. Við megum ekki gleyma þeim sem verst hafa það í þjóðfélaginu, þar eru börn innan um og aðstæður þeirra geta verið mjög slæmar, bæði varðandi fátækt og svo líka kannski varðandi ýmis veikindi sem hrjá þennan hóp. Það er sannað og hefur komið fram að lífsgæði þessara einstaklinga sem alast upp við aðstæður þar sem fjármagn er takmarkað, og þar af leiðandi eru lífsgæðin ekki á neinn hátt eðlileg miðað við það sem á að vera, eru ekki á sama plani og okkar hinna sem höfum það betra. Þess vegna er svo mikilvægt að tekið sé á málunum á allan hátt og eiginlega nauðsynlegt í þessu samhengi, eins og ég hef ítrekað og ætla að ítreka enn einu sinni, að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk. Það er grundvallaratriðið í þessu öllu, að við séum þar og gætum líka að mannréttindum vegna þess að það eru auðvitað sjálfsögð mannréttindi að samningur um fatlað fólk sé lögfestur vegna þess að það hefur sýnt sig að meðan hann er það ekki þá er mjög hæpið að þeirra réttindi og mannréttindi séu virt. Og síðan þarf auðvitað að tryggja að það sé séð til þess að það séu ekki endalausir biðlistar hjá talmeinafræðingum og fleiri aðilum. Með Barna- og fjölskyldustofu á að búa til nýja stofnun, ég hef áhyggjur af því. Það segir sig sjálft að um leið og við byggjum upp nýja stofnun gæti hún orðið að bákni og við verðum að passa að á meðan á uppbyggingu hennar stendur og á meðan verið er að fjölga fólki og þjálfa fólk þá lengist ekki biðlistar og einhver börn detti út úr kerfinu og fái enga hjálp. Sú er hættan vegna þess að eins og staðan er í dag þá virkar kerfið ekki. Það er langt frá því að það virkaði og það segir sig sjálft að ef við erum með 1.000 börn á biðlistum og e.t.v. 600 börn á Greiningarstöð, og við erum með biðlista eftir biðlista til að komast á biðlista, að þetta er meingallað kerfi. Þess vegna er ég svo ánægður með að við séum að reyna að koma öðru kerfi á. En það sem ég óttast mest er hvað verður um þá sem eru í þeirri aðstöðu að þurfa hjálp núna, ekki í gær, ekki á morgun heldur núna. Það er þar sem skórinn kreppir að. Ég veit að talað er um að verið sé að leggja einhverja fjármuni í þetta. En biðlistarnir lengjast alltaf og börnin þurfa að bíða. Það er eitthvað ómannúðlegt við að vera með kerfi þar sem börn þurfa að bíða svona lengi. Þess vegna skilar allt þetta sér vonandi og vonandi tekst okkur að fara með þetta í velferðarnefnd og reyna að samþætta þetta þannig að allir geti tekið þátt í þessu. En það tekur auðvitað tíma að byggja þetta upp. Við vitum það og það er alveg á hreinu að það þarf að taka tillit til tungumála, þroska og ýmissa hluta í þessu. Síðan er hver og einn aðili búinn að byggja upp ákveðið kerfi; það er eitt kerfi hjá heyrnarlausum og sjónskertum, annað kerfi hjá Landssamtökunum Þroskahjálp og síðan er enn annað kerfi annars staðar og þessi kerfi eiga síðan öll að tala saman. Ég hef auðvitað áhyggjur af því hvernig við ætlum að fá þau til þess og hversu langan tíma það tekur og hvernig hægt er að samtengja þau þannig að þau tali saman þannig að það skili sér í betri þjónustu, sneggri þjónustu, og líka að vinna á biðlistunum. Það er hörkuvinna vegna þess að við vitum að fólk þarf að bíða á biðlistum allt upp undir þrjú ár. Það segir okkur að það þarf aldeilis að bretta upp ermarnar og er löngu tímabært að við gerum það. Vonandi tekst það með þessum frumvörpum sem við erum búin að vera að tala um og á eftir að tala hér um tvö í viðbót. En ég ætla að láta þetta duga um þetta mál og taka síðan við því í velferðarnefnd og skoða það betur þar og reyna allt sem hægt er til að afgreiða þessi mál út í sátt og samlyndi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir hans ræðu. Af því að ég veit að þingmaðurinn er mjög ötull í að fjalla um mál þeirra sem minna mega sín, mjög duglegur í baráttunni fyrir öryrkja og eins fyrir börn, þá langar mig að spyrja þingmanninn: Ég tók eftir því í ræðu þingmannsins að hann hafði efasemdir um tímann sem tæki að byggja þetta kerfi upp í tengslum við eldra kerfi eða við eldri kerfi. Mér fannst svipaður tónn í því eins og svo oft áður í ræðu þingmannsins þegar hann talar um að brjóta þurfi upp bótakerfi fyrir öryrkja og þá sem þurfa á bótum að halda til að byrja upp á nýtt. Hvað er það sem veldur þingmanninum þessum áhyggjum í sambandi við það að þessi kerfi, eins og þingmaðurinn sagði, tali saman? Er eitthvað, sem reynslan hefur kennt þingmanninum af því að vera að berjast við kerfið um árabil, að valda þingmanninum þeim ótta eða hefur þingmaðurinn trú á því að þetta gæti gengið smurt og vel fyrir sig ef fjármögnunin væri í lagi? Eða hefur þingmaðurinn virkilega áhyggjur af því að það taki langan tíma að stilla þessi kerfi saman?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir andsvarið. Jú, ég verð bara að segja það að ég þekki málið, því miður, af eigin reynslu, bæði í sambandi við fatlað barn, að vera í félagi eins og Sjálfsbjörg, Sjálfsbjargarheimilinu, Öryrkjabandalaginu og á fleiri stöðum áður en ég kom inn á þing og síðan að vera í þessu kerfi í á annan tug ára. Þess vegna vona ég svo heitt og innilega að ég hafi rangt fyrir mér. En það er alltaf þessi efi og þessi reynsla sem kennir manni að það sem maður hefur oft á tilfinningunni að sé of gott til að vera satt sé það. Þess vegna óttast ég þetta. Þetta eru mörg mál, þetta eru fjögur mál og spanna ótrúlega stórt svið. Það þarf að sameina ótrúlega margt til að þetta gangi upp og það sem ég óttast er að tímaramminn sem er settur á þetta sé of stuttur, ég er sannfærður um það, við vitum að hann verður of stuttur. En spurningin er bara hvort við náum þessu og ég vona að ég hafi rangt fyrir mér en ég vona að kannski eftir fjögur ár þá standi maður hérna í þessum ræðustól og hugsi með sér: Ja, bíddu, hvað hefur áunnist í þessi kerfi? Ég stend í þessum ræðustól í dag og segi: Bíddu, hvað hefur áunnist í kerfi fyrir eldri borgara? Því miður. Ávinningurinn er mjög lítill vegna þess að hann hefur ekki skilað sér til þeirra á þessu tímabili.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og sýn hans á reynsluna við kerfið í sambandi við baráttu fyrir öryrkjum. En eins og hefur komið fram í ræðum hérna í dag verður þetta mál kallað inn til nefndarinnar á milli 2. og 3. umr., og ég heyrði að þingmaðurinn gladdist yfir því og það gerum við öll, þannig að hægt verði að koma einhvers konar skikki á þessi mál sem hefur verið fundað um hér í dag. En eitt er það sem ég hef áhyggjur af að verði erfitt að lagfæra. Það er að það er ekki skýrt hvernig fjármögnun á að eiga sér stað eða það vantar þann texta inn í fjármálaáætlun fram í tímann. Í því ljósi langar mig að spyrja þingmanninn: Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af þessu líka, að málið fái þar af leiðandi ekki framgang vegna þess að þetta liggur ekki skýrt fyrir í fjármálaáætlun inn í framtíðina? Því að það eru mjög strangar reglur sem eru í kringum lög um opinber fjármál. Fjármálaáætlun var sett á þegar þau lög voru samþykkt 2015 þannig að það hlýtur að þurfa að vera búið að tryggja fjármögnun fram í tímann þegar svona stórt og mikilvægt mál verður að lögum. Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af því líkt og sá sem hér stendur hefur?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir andsvarið og jú, ég hef áhyggjur af því. Maður getur auðvitað ekki annað, en við höfum samt heyrt hæstv. félags- og barnamálaráðherra segja hérna í ræðustól að það væri búið að eyrnamerkja, ef ég man rétt, 2 milljarða í þetta kerfi. En maður hefur hvorki séð það í fjármálaáætluninni né í fjárauka þannig að ég veit ekki og hv. þm. og frummælandi Halla Signý Kristjánsdóttir sagði líka að þetta væri fullfjármagnað. Hún er búin að segja það hér í þessum ræðustól að þetta sé fullfjármagnað og ég vona heitt og innilega að það sé bara rétt að það sé búið að ganga þannig frá þessu að fjármögnunin verði ekki vandamál. En ég hef líka áhyggjur af öðru vandamáli sem gæti komið upp sem hefur kannski verið lítið rætt hérna og það er vandamálið sem ég rakst á um daginn í sambandi við biðlistana en það er að það sé ekki bara fjármagn sem vantar heldur er mönnunarvandi, vegna þess að mér skilst, og ég er kannski ekkert hissa á því, að það sé erfitt að fá fólk til að taka á þessum málum og að álagið sé gífurlegt. Við verðum líka vör við þetta á Landspítalanum. Fólk er að brenna út, læknar eru að brenna út, álagið er orðið það mikið að fólk er að gefast upp. Þetta kerfi sem við erum að breyta hérna, álagið í því kerfi er búið að vera alveg gífurlegt undanfarin ár á fólk og hefur reynt bæði á starfsmenn, börnin og fjölskyldur þeirra. Það er þetta álag sem ég hafði líka áhyggjur af og hvort við höfum menntað fólk til að taka við þessu eða hvort við fáum það. Það verður, held ég, líka stór spurning fyrir framtíðina að svara, hvort það gangi upp.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Nefndin hefur fjallað um málið. Hér hafa verið frumvörp sem hafa verið rædd saman í velferðarnefnd þannig að gestir sem komu fyrir nefndina í málunum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna og Barna- og fjölskyldustofu komu einnig fyrir nefndina í þessu máli og umsagnir bárust frá fjölda aðila. Í nefndarálitinu er forsaga málsins rakin og sú vinna sem hefur farið fram þannig að ég er ekki að endurtaka það. Í frumvarpinu er lagt til að sett verði á fót ný ríkisstofnun sem heyri undir félagsmálaráðuneyti. Stofnunin, sem mun bera heitið Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, mun taka við fjölbreyttum verkefnum á sviði barnaverndar. Hluti verkefna Barnaverndarstofu mun þar með færast til Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála en önnur verkefni Barnaverndarstofu munu færast til Barna- og fjölskyldustofu. Verði frumvörpin að lögum verður Barnaverndarstofa lögð niður. Samkvæmt frumvarpinu mun Gæða- og eftirlitsstofnun fá það verkefni að veita leyfi til fósturforeldra en nú eru slíkar leyfisveitingar hjá Barnaverndarstofu samkvæmt gildandi barnaverndarlögum. Nefndinni bárust athugasemdir um þetta fyrirkomulag og telja sumir umsagnaraðilar að slíkar leyfisveitingar eigi fremur heima hjá Barna- og fjölskyldustofu. Meiri hlutinn bendir á að markmið 5. gr. frumvarpsins er að koma á samræmdri og almennri leyfisskyldu þegar einkaaðilar veita þjónustu sem lýtur eftirliti stofnunarinnar. Þá telur meiri hlutinn mikilvægt að auka virkni eftirlits með því að aðskilja eftirlit frá öðrum verkefnum og tryggja að eftirlitsaðili geti beitt viðurlögum ef tilefni er til, í þessu tilviki í formi leyfissviptinga. Meiri hlutinn telur mikilvægt að leyfisveitingar og leyfissviptingar séu á sömu hendi. Annað fyrirkomulag gæti mögulega skapað óvissu um valdmörk og kröfur til leyfishafa ef leyfisveitingar eru hjá einni stofnun en heimildir til sviptingar leyfis hjá annarri stofnun. Meiri hlutinn telur það því ekki samræmast grunnhugmyndum um verkaskiptingu milli þessara nýju stofnana að Barna- og fjölskyldustofu verði falin eftirlitsverkefni. Að mati meiri hlutans á slíkt eftirlit fremur heima hjá Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Fyrir nefndinni komu fram athugasemdir um að í frumvarpinu mætti vera skýrari áhersla á mannréttindi þeirra hópa sem því er ætlað að vernda. Meiri hlutinn tekur undir þær athugasemdir og telur mikilvægt að í frumvarpinu verði skyldur stjórnvalda til að túlka réttindi sem leiðir af lögunum til samræmis við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og alþjóðlegar skuldbindingar áréttaðar. Meiri hlutinn leggur til að við 3. gr. frumvarpsins verði bætt ákvæði sem ætti að ná fram því markmiði. Í 2. mgr. 15. gr. frumvarpsins er kveðið á um að Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála geti framkvæmt „vettvangsathuganir á heimilum, stofnunum og öðrum starfsstöðvum þar sem veitt er þjónusta sem lýtur eftirliti stofnunarinnar“ og að stofnuninni sé heimilt að framkvæma óboðaðar vettvangsathuganir. Nefndinni bárust athugasemdir um þetta efnisatriði þar sem bent er á að slíkar óboðaðar vettvangsathuganir á heimilum geti falið í sér víðtækt inngrip í stjórnarskrárvarinn rétt til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldna þeirra sem þar búa og þurfi þar af leiðandi að vera skýrar. Meiri hlutinn bendir á að hugtakið „heimili“ eigi að ná yfir úrræði XIII. og XIV. kafla barnaverndarlaga, m.a. meðferðarheimili og vistheimili, en ekki einkaheimili. Meiri hlutinn telur þörf á að skýra ákvæðið frekar til að fyrirbyggja þann misskilning að stofnuninni sé heimilt að framkvæma vettvangsathuganir á einkaheimilum. Leggur hún til breytingartillögu þess efnis. Í 17. gr. frumvarpsins er kveðið á um að kvartanir yfir þjónustu skuli vera skriflegar. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að viðkvæmir hópar samfélagsins geti átt erfitt með að senda inn skriflegar kvartanir. Meiri hlutinn tekur undir þessa ábendingu og leggur til að gerð verði breyting á 2. og 3. málslið 1. mgr. 17. gr. frumvarpsins sem tekur mið af henni. Samband íslenskra sveitarfélaga benti á í umsögn sinni að ekki sé til staðar almennt ákvæði um samráð við sambandið um setningu stjórnvaldsfyrirmæla og tilhögun gæðaviðmiða. Meiri hlutinn tekur að einhverju leyti undir þessar athugasemdir sambandsins en leggur áherslu á að samráð sé einnig haft við aðra hagsmunaaðila. Þá geta reglugerðir ráðherra fjallað um þjónustu sem er veitt af bæði ríki og sveitarfélögum og því telur meiri hlutinn ekki þörf á að lögfesta skyldu til samráðs við sveitarfélög um öll stjórnvaldsfyrirmæli heldur eingöngu þau sem varða sveitarfélög. Meiri hlutinn leggur því til að nýtt ákvæði bætist við frumvarpið þar sem kveðið er á um skyldu ráðherra til að hafa samráð annars vegar við Samband íslenskra sveitarfélaga þegar við á og hins vegar við aðra hagsmunaaðila þegar við á. Meiri hlutinn telur þörf á að gera nokkrar breytingar á frumvarpinu sem eru tæknilegs eðlis og lúta ekki að efnisþáttum frumvarpsins. Meðal annars leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu á 2. málslið 2. mgr. 12. gr. þar sem fjallað er um alvarleg og óvænt atvik. Aðrar breytingartillögur þarfnast ekki frekari útskýringa. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef kynnt. Undir þetta álit skrifa hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason. Ég sem framsögumaður þessa meirihlutaálits kalla það hér með inn í nefndina milli 2. og 3. umr. Mér láðist að gera það áðan með hin frumvörpin en þessi þrjú frumvörp fara til nefndar á milli 2. og 3. umr. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, nr. 83/2003 (samþætting þjónustu, hlutverk og fleira), frá velferðarnefnd. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta og fékk einnig umsagnir sem teknar voru fyrir, bæði hjá gestum og við umfjöllun um málið. Meginefni frumvarpsins er m.a. breyting á nafni stofnunarinnar, uppfærðar skilgreiningar, breytingar vegna aukins samstarfs og samþættingar þjónustu í þágu barna og breyting vegna fyrirkomulags svonefndrar frumgreiningar. Einnig er efni þess að hópar sem fá þjónustu frá Greiningar- og ráðgjafarstöðinni verði betur skilgreindir og skyldur stofnunarinnar gagnvart þeim verði skýrari sem og að hlutverki stofnunarinnar gagnvart þjónustuveitendum verði betur lýst. Loks er staða Greiningar- og ráðgjafarstöðvarinnar skýrð gagnvart nýjum stofnunum félagsmálaráðuneytisins, einkum Barna- og fjölskyldustofu og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Fram kemur í 2. mgr. 4. gr. laga um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, nr. 83/2003, að stofnunin þjóni fyrst og fremst þeim sem eru á aldrinum 0–18 ára, sbr. 1. gr. Í 1. gr. laganna segir að markmið þeirra sé að tryggja að börn með alvarlegar þroskaraskanir, sem geta leitt til fötlunar, fái greiningu, ráðgjöf og önnur úrræði. Í umsögnum er bent á að umrædd stofnun sé eini aðilinn sem veiti ráðgjöf á landsvísu vegna þroskahömlunar og einhverfu og því sé enginn aðili ábyrgur fyrir ráðgjöf vegna fullorðins fólks með þessar skerðingar. Þá eigi eldri einstaklingar sem flust hafa til landsins oft erfitt með að fá viðeigandi greiningu en hún sé gjarnan grundvöllur fyrir ýmsum réttindum og þjónustu. Nefndin tekur undir það að bjóða þurfi upp á úrræði fyrir eldri einstaklinga, bæði fyrir þá sem sökum aldurs falla ekki lengur undir Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og eldri einstaklinga sem þurfa á greiningu að halda. Nefndin bendir á að frumvarp þetta komi til vegna annarra frumvarpa sem hafa það markmið að samþætta þjónustu í þágu farsældar barna. Því telur nefndin að svo stöddu að ekki sé unnt að rýmka aldursmörk og þar með auka þann fjölda sem stofnunin veitir þjónustu. Eins og bent er á í umsögn hafa vegna álags myndast biðlistar til að komast að hjá stofnuninni og hefur verið gripið til úrræða til að stytta þá. Nefndin beinir því til ráðuneytisins að kanna hvaða þjónusta sé í boði fyrir eldri einstaklinga, bæði hvað taki við fyrir þá sem hafa fengið þjónustu frá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins til 18 ára aldurs og möguleika þeirra sem eru eldri til að fá greiningu, jafnframt að ráðuneytið meti hvort hækka eigi aldurstakmark til að fá þjónustu stofnunarinnar. Í umsögn segir að ekki komi fram hvort samráð hafi verið haft við börn um þetta tiltekna frumvarp. Nefndin bendir á nefndarálit í 354. máli er varðar samþættingu í þágu farsældar barna en það ásamt umræddu frumvarpi og fleirum á að mynda nýjan ramma um velferðarþjónustu barna. Þar leggur nefndin til að skipaður verði formlegur starfshópur til að styðja við innleiðingarverkefni frumvarpanna og að í þeim hópi skuli m.a. eiga sæti börn. Fram kemur í 8. tölulið 4. gr. frumvarpsins að Greiningar- og ráðgjafarstöð sé heimilt að taka að sér mat á stuðningsþörf fatlaðs fólks í einstökum sveitarfélögum og þjónustusvæðum á grundvelli samnings við Jöfnunarsjóð sveitarfélaga gegn greiðslu. Þá segir í 2. tölulið. 10. gr. frumvarpsins að ráðherra sé heimilt að setja gjaldskrá til að standa straum af kostnaði við námskeiðahald, útgáfu fræðsluefnis og faglega aðstoð og ráðgjöf til stjórnvalda og annarra þjónustuveitenda, sbr. 5. og 6. tölulið. 4. gr. Í umsögn um frumvarpið kom fram ábending um hvort eðlilegt gæti talist að stofnunin tæki gjald fyrir lögbundna þjónustu sína, sem innheimt væri beint af sveitarfélögum eða í gegnum Jöfnunarsjóð. Nefndin bendir á að umrædd ákvæði frumvarpsins feli ekki í sér efnislega breytingu heldur komi í stað 4. mgr. og 3. mgr. 6. gr. gildandi laga. Telur nefndin ekki ástæðu til að fella niður þessa heimild til gjaldtöku. Í 1. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting að heiti stofnunarinnar verði Greiningar- og ráðgjafarstöð í stað Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Í umsögnum um frumvarpið segir að í úttekt Evrópumiðstöðvar um skóla án aðgreiningar á framkvæmd opinberrar menntastefnu frá 2017 sé eindregið hvatt til þess að hverfa frá áherslu á greiningu á börnum og leggja þess í stað áherslu á snemmtækan stuðning og þverfaglega aðkomu á fyrri stigum. Í því ljósi er lagt til að heiti stofnunarinnar verði Ráðgjafar- og greiningarstöð. Nefndin fellst á þetta sjónarmið og telur heppilegra að heiti stofnunarinnar taki betur mið af áherslu á ráðgjafarhlutverk hennar. Nefndin leggur einnig til breytingar sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Nefndin leggur einnig til breytingar sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir þetta rita hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, Birgir Ármannsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Halldóra Mogensen, með fyrirvara, og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Ég hef þegar rakið hér breytingartillögur og hef þá lokið máli mínu um breytingar á lögum um Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins sem verður Ráðgjafar- og greiningarstöð.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni framsöguna en það eru tiltekin atriði sem mig langar til að biðja hv. framsögumann að hnykkja á. Það er þannig að þegar ég les í gegnum þetta frumvarp og þær umsagnir sem liggja fyrir þá velti ég fyrir mér, sérstaklega þegar lesið er nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar, að það sé í raun erfitt að sjá hverju þessi stofnun bætir við af því sem ekki er unnið hjá Barnaverndarstofu nú þegar, enda byggist þetta að miklu leyti á að færa verkefni frá Barnaverndarstofu til Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála og leggja Barnaverndarstofu þar með niður. Getur hv. framsögumaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, aðeins farið í gegnum þetta? Hvaða viðbótaráhrif nást fram þarna? Og það má segja að mín upplifun af lestri nefndarálitsins sé að velferðarnefnd nálgist málið svolítið með hálfum huga, þetta tiltekna mál, það sé erfitt að greina hvaða kostnaður og umfang felst í þessu annað en að breyta nafni Barnaverndarstofu. En mest sláandi er í raun að lesa umsögn Persónuverndar þar sem komið er inn á áhyggjur af því hvaða rannsóknarheimildum er verið að úthluta með þessari nýju nálgun. En bara til að draga saman þessa spurningu mína til hv. framsögumanns: Hverju bætir þessi nýja stofnun við sem ekki er í dag unnið hjá Barnaverndarstofu? Hefði ekki verið nærtækara að breyta nafni Barnaverndarstofu í þetta nýja nafn og bæta þá þar við þeim verkefnum sem frumvarpið gerir ráð fyrir að bætist við frá því fyrirkomulagi sem nú er viðhaft?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er aðeins að velta fyrir mér hvort það sé einhver misskilningur á ferðinni. Nú er þetta ekki ný stofnun, Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins hefur verið starfrækt frá nítján hundruð sjötíu og eitthvað. Erum við eitthvað að misskilja hvort annað?
Það var Gæða- og eftirlitsstofnun hér á undan.
En, já, ég veit ekki hvort ég á að fara inn í hitt frumvarpið. Ég var einhvern veginn með það í huga að þetta væri einhver misskilningur, en allt í lagi. Með þessari nýju eftirlitsstofnun er, eins og þessi frumvörp bera með sér, í framhaldi af samþættingarvinnunni verið að greina þarna á milli og, eins og sagt er, það er verið að athuga hvort þessi stofnun sé óþörf. Ég held ekki, ég held að hún hafi ákveðin hlutverk, það var talið gott að greina hana frá Barna- og fjölskyldustofu. Ég vona því að ég geti nálgast þetta því að ég kem svona pínulítið aftan að þessu. Ég hélt að hv. þingmaður væri að tala um að Greiningar- og ráðgjafarstöð væri ný. En það er verið að samþætta þarna hlutverk þessara stofnana út af þessum samþættingarfrumvörpum. Þess vegna er verið að skilja þarna á milli og búa til þessa stofnun sem fellur undir gæða- og eftirlitsmál hvað þessi samþættingarfrumvörp og önnur kerfi snertir.
Virðulegur forseti. Ég verð að biðja hv. framsögumann velferðarnefndar afsökunar. Þetta er svoddan málaruna hér sem kemur frá hæstv. velferðarráðherra. Hér var 11. mál á dagskrá Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála og nú erum við í Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Erum við þá ekki komin á sömu blaðsíðuna? Ég taldi framsöguna, af því að ég missti af upphafi hennar, vera vegna Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála, en látum það nú liggja milli hluta. Það hefur greinilega verið snöggafgreitt úr því að það mál er búið hér í umræðunni. En ég ætla nú samt að leyfa mér að biðja um gott veður hjá framsögumanni velferðarnefndar af því að þessar vangaveltur mínar sneru auðvitað að Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála. Og aftur til að hnykkja á þessum atriðum: Hefði ekki verið nærtækara að gera bara nafnbreytingu þarna á og breyta Barnaverndarstofu í þetta nýja apparat sem er kallað Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála og hnýta þá þar við þeim verkefnum sem bætast raunverulega við því að fljótt á litið sýnist manni þetta að miklu leyti fyrst og fremst vera breyting á nafni Barnaverndarstofu? Og aftur biðst ég forláts á því að hafa ekki veitt skilum á milli mála eftirtekt á meðan hv. framsögumaður allra nefndarálita velferðarnefndar í þessum svokölluðu barnamálum var hér í pontu. En spurningin stendur og ég biðst forláts að mér hafi yfirsést, eins og ég segi, skilin á milli málanna, þ.e. hér í pontu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, sko, verði þetta frumvarp að lögum þá verður Barnaverndarstofa lögð niður. Og ég veit ekki alveg ferilinn í þessu en verið er að stofna nýja stjórnsýslustofnun og hún mun heita Gæða- og eftirlitsstofnun sem tekur að einhverjum hluta við þeim hlutverkum sem Barnaverndarstofa hafði, þó ekki öllum, að því er mér skilst. Hvort sem það hefði verið nafnbreyting eða eitthvað annað þá geri ég ráð fyrir að í þessu felist að leggja niður eina stofnun og búa til aðra og verkefnin færist þarna eitthvað á milli. Í aðdraganda samþættingarfrumvarpanna kemur fram að í þeim tilgangi að brjóta niður múra og kerfi og bæta þjónustu í þágu barna var það hluti af kerfisbreytingunum að skipta þessu upp, leggja niður Barnaverndarstofu, setja einhver af eftirlitshlutverkunum inn í þessa Gæða- og eftirlitsstofnun og hitt héldi svo áfram inni í Barna- og fjölskyldustofu eða eitthvað slíkt. Ég þekki ekki nákvæmlega verkefnin sem þarna er dreift á milli en þetta var hugsunin með þessu.