Forseta hefur borist erindi, dagsett í dag, frá þingflokki Framsóknarflokksins um að Karl Garðarsson verði varamaður í allsherjar- og menntamálanefnd, samanber 16. gr. þingskapa um mannaskipti í nefndum. Þessi breyting skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Virðulegi forseti. Í dag eru liðin nákvæmlega 40 ár frá samþykkt laga um jafnrétti kvenna og karla. Í lögunum var tekið fram að tilgangur þeirra væri að stuðla að jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla. Lögin beindust fyrst og fremst að stöðu kynjanna á vinnumarkaði, ekki síst hvað varðaði launajafnrétti. Einnig voru ákvæði um jafnréttisfræðslu í skólum og kveðið var á um að auglýsendum væri óheimilt að birta auglýsingar sem orðið gætu öðru kyninu til minnkunar eða lítilsvirðingar. Á þessum tímamótum er rétt að minnast þess að þótt 40 ár séu frá setningu þessara laga eru enn til staðir í heiminum sem ekki veita konum rétt á jafnri stöðu á við karlmenn. 52 ríki eru ekki með jafnrétti í sinni stjórnarskrá líkt og kveðið er á um í 65. gr. íslensku stjórnarskrárinnar. 26 ríki veita kynjunum ekki jafna stöðu þegar kemur að erfðarétti og 60% af þeim sem skortir grunnmenntun í heiminum, á borð við lesskilning, eru konur. Kynbundið ofbeldi er stórkostlegt vandamál um heim allan. Sums staðar tíðkast enn að gifta barnungar stúlkur eldri karlmönnum. Konur eru víðast hvar í minni hluta þegar kemur að stjórnun fyrirtækja, þær eru í minni hluta í flestöllum ef ekki öllum þjóðþingum heims og svo mætti lengi telja - árið 2016. Hluti utanríkismálanefndar Alþingis heimsótti japanska þingið fyrir skömmu. Á nánast öllum fundum var að frumkvæði gestgjafanna rætt um jafnrétti en japanska ríkisstjórnin leggur nú áherslu á að bæta jafnrétti í landinu. Jafnrétti snýst nefnilega ekki bara um mannréttindi fólks, heldur hefur jafnrétti afar jákvæð efnahagsleg og samfélagsleg áhrif. Íslendingar hafa náð árangri á sviði jafnréttis. Við getum miðlað af reynslunni og haldið áfram að vera góð fyrirmynd fyrir þjóðir sem eru skemmra á veg komnar en við, en við megum samt sem áður ekki sofna á verðinum. Dagur sem þessi minnir okkur á það.
Herra forseti. Mig langar aðeins að víkja að nýrri skýrslu Öryrkjabandalagsins vegna greiðsluþátttökufrumvarpsins sem hefur verið til umfjöllunar í þinginu og styður kannski það sem ég hef haldið hér fram og er vert að vekja athygli á. Ég held að þingheimur verði að skoða vel sinn hug áður en það frumvarp verður samþykkt óbreytt. Það felur í sér að kostnaður þeirra 15% sjúkratryggðra sem nota heilbrigðisþjónustuna mest, átta sinnum eða oftar á ári, lækkar. Þau 85% sem nota þjónustuna minna, einu sinni til sjö sinnum á ári, borga mismuninn. Ríkissjóður sparar á þessu einar 46 millj. kr. sem út af fyrir sig er ástæðuefni til að hafa áhyggjur af í þessu sambandi því að þetta bitnar á þeim sem minna mega sín, þ.e. öldruðum og öryrkjum sem nota læknisþjónustuna og borga um 503 millj. kr. meira eftir breytinguna, þ.e. sá hópur sem er ekki mjög reglubundið hjá lækni. Kostnaður við heimsóknir til sérfræðilækna eykst verulega hjá þeim hópum sem hafa lága framfærslu og fer úr í kringum 50% í 67%, sem er miklu meira en margur getur ráðið við. Það eru rannsóknir m.a. frá Rúnari Vilhjálmssyni frá árinu 2015 þar sem kemur fram að tæp 22% fresta komu til læknis vegna þess að það kostar of mikið. Hverjir eru það sem fresta? Það eru einna helst þeir sem höllum fæti standa í samfélaginu, m.a. öryrkjar. Svo er til viðbótar að lyfjakostnaðurinn, sparnaðurinn þar hefur ekki runnið til notanda, eins og svo margt annað sem við höfum séð í fréttum undanfarna daga að skilar sér ekki til neytenda. Virðulegi forseti. Við þingmenn þurfum að hugsa okkur um áður en þetta frumvarp verður samþykkt. [[Forseti hringir.]]Viljum við standa vörð um það fólk sem höllum fæti stendur í samfélaginu?
Hæstv. forseti. Í dag eru 40 ár frá því að fyrstu lög um jafnrétti á Íslandi voru samþykkt. Þó höfðu áður verið samþykkt atriði sem hluti af öðrum lögum, eins og ákvæði um almennan launajöfnuð kvenna og karla árið 1961, en opinberir starfsmenn voru fyrsta starfsstéttin sem hlaut lögverndað launajafnrétti árið 1954. Það er frekar sorglegt til þess að hugsa hversu langt er liðið frá lagasetningu um launajöfnuð og að við skulum samt ekki vera komin lengra með málið. Íslenskar konur hafa verið mjög samhentar þegar kemur að því að þoka jafnréttismálum áfram. En núna er markmiðið sett hærra og er mikilvægt að kynin komi saman til að vinna að jafnréttismálum, hagsmunamálum sem varða báða aðila, og að flestir séu með í átakinu HeForShe sem UN Women á Íslandi og aðilar víða í heiminum standa að. Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að hvetja alla karlmenn til þátttöku. Það er ekki einungis efnahagslegt mál að kynin standi jöfn heldur einnig samfélagslegt. Það snýr líka að því að karlmenn fái tækifæri til að sinna öllu því sem er þeim hugleikið án fyrir fram mótaðra kynjahlutverka. Það er ekkert samfélagslega samþykkt nema við leyfum það. Við skulum ekki láta önnur 40 ár líða áður en við náum árangrinum sem við stefnum að.
Hæstv. forseti. Það eru tvær nýlegar fréttir, ekki beint tengdar, og þó, sem verða til þess að ég tek til máls í dag. Önnur fréttin er sú að samkvæmt verðlagsvakt ASÍ hafa þeir ágætu menn og konur fundið út að íslensk verslun hefur ekki skilað til neytenda þeim tollalækkunum sem urðu á fatnaði og skóm um síðustu áramót. Þetta kemur í viðbót við það sem áður hefur komið fram, m.a. í ræðum þess sem hér stendur, að verslunin hefur heldur ekki staðið skil á því að íslenska krónan hefur styrkst. Þess er skemmst að minnast að síðustu tólf mánuði hefur íslenska krónan styrkst að meðaltali um 6% gagnvart helstu viðskiptamyntum. Þessar staðreyndir sýna fram á lítið siðferðisþrek hjá verslunarmönnum, að þeir skuli seilast í það sem ríkið lætur eftir í stað þess að skila því til neytenda. Það er satt að segja forkastanlegt að það hafi ekki gerst. Hin fréttin sem er þessu tengd, og þó kannski ekki, er sú að þegar Hagar hf., sem er eitt stærsta fyrirtæki í verslun á Íslandi, skilaði ársreikningum um daginn kom í ljós að fyrirtækið er nánast skuldlaust eftir fimm ára starfsemi. Til fyrirtækisins var stofnað árið 2011 með endurskipulagningu sem kostaði bankakerfið í kringum 35–40 milljarða kr., síðan selt dugmiklum mönnum sem í samstarfi við lífeyrissjóðina, þ.e. sjóði íslenskra erfiðismanna, reistu fyrirtækið upp með þessum hætti. Nú er það sem sagt orðið skuldlaust eða skuldlítið eftir fimm ára starf. Þessi þróun er í boði lífeyrissjóða landsmanna. Nú held ég að menn ættu að hugsa sig verulega vel um, sérstaklega þeir sem sitja í stjórnum fyrirtækja fyrir hönd lífeyrissjóða, [[Forseti hringir.]]eða að lífeyrissjóðir fái menn í stjórn í samræmi við sitt eignarhald til að hægt sé að koma böndum á þessi mál á Íslandi.
Herra forseti. Í morgun voru fulltrúar atvinnuveganefndar á fundi fjárlaganefndar þar sem farið var yfir ríkisfjármálaáætlun. Þar sat atvinnuvegaráðherra fyrir svörum en undir hann falla m.a. byggðamál og ræddum við ýmislegt, t.d. jöfnun flutningskostnaðar. Því verkefni var komið á árið 2011 hjá síðustu ríkisstjórn þar sem útflutningsfyrirtæki fá möguleika á að sækja um jöfnun flutningskostnaðar til að jafna samkeppnisstöðu fyrirtækja sem eru langt frá útflutningshöfn. Þessi sjóður er um 175 milljónir í dag og hefur ekki verið nýttur til fulls. Í því sambandi hef ég talað fyrir því að haldið verði áfram að vinna með þetta verkefni og sjóðurinn eins og hann er núna nýttur til fulls og horft til þess að jafna flutningskostnað til þeirra íbúa landsins sem búa fjærst mesta þéttbýliskjarnanum á höfuðborgarsvæðinu en þurfa að sækja þangað ýmis aðföng sem kostar mikið að flytja. Fólk sem býr á landsbyggðinni þekkir það, hvort sem það er eitthvað sem tilheyrir byggingu húsnæðis eða bara varningur inn á heimilið er flutningskostnaður gífurlega hár. Þetta á líka við um smásöluverslun úti á landi sem situr uppi með mjög mikinn flutningskostnað sem kemur fram í vöruverði. Verslunin Bónus hefur jafnað þennan flutningskostnað sjálf innbyrðis en litlu verslanirnar búa við þennan mikla ójöfnuð. Ég tel mjög brýnt verkefni að útfæra hugsun varðandi jöfnun flutningskostnaðar sem útflutningsfyrirtækin hafa notið til þessa, að það sé fært [[Forseti hringir.]]yfir á þá íbúa og þau fyrirtæki og smásöluverslanir sem eru fjærst stórhöfuðborgarsvæðinu, sem margir þurfa að sækja þjónustu sína til.
Virðulegur forseti. Mig langar til að gera að umfjöllunarefni frétt sem landlæknir setti á heimasíðu sína fyrir stuttu síðan og snýr að rétti ljósmæðra til að ávísa getnaðarvarnarlyfjum. Nú er það þannig í sumum löndum sem við berum okkur saman við, annars staðar á Norðurlöndum t.d., að þar hafa ljósmæður rétt til að ávísa getnaðarvarnarlyfjum og jafnvel hjúkrunarfræðingar líka. Hér var flutt frumvarp á löggjafarþingi 2011 og 2012 þar sem átti að festa þennan ávísunarrétt í sessi fyrir bæði hjúkrunarfræðinga og ljósmæður, en það dagaði uppi. Nú kallar landlæknir eftir því að farið verði í þessar breytingar og embættið hefur í raun kallað eftir þessu allt frá árinu 2008. Mér finnst stundum þegar við erum að horfa á heilbrigðiskerfið, jú, vissulega vantar meiri peninga í kerfið, en mér finnst við kannski ekki horfa á það hvernig við getum fengið meira fyrir þá fjármuni sem við setjum í kerfið. Það má líka spyrja, miðað við þær ótrúlega vel menntuðu heilbrigðisstarfsstéttir sem við höfum, hvort við nýtum þær nógu vel. Nýtum við sjúkraþjálfara, næringarfræðinga, sálfræðinga, hjúkrunarfræðinga, ljósmæður, eins vel og við gætum? Ef ég fæ í bakið þarf ég endilega og fara og tala við heimilislækninn? Korter með sjúkraþjálfara gæti kannski komið mér lengra. Þannig að ég kasta þessu fram. Ég hef lagt fram skriflega fyrirspurn til heilbrigðisráðherra varðandi þetta mál því að mér finnst svo einboðið að ráðast í þessar aðgerðir og hlusta á landlækni sem ég hef mætur á. Mér finnst hann mæla af skynsemi gjarnan og hugsa virkilega um það hvernig við getum bætt þjónustuna og fengið meira fyrir það fjármagn sem við setjum í kerfið.
Hæstv. forseti. Ég vil gera málefni útlendinga að umtalsefni í þessum dagskrárlið í dag. Ástæðan er tvíþætt. Annars vegar er það vegna þess að málefni útlendinga eru á dagskrá þingsins þessa dagana, ný útlendingalög eru til að mynda til umfjöllunar í þingnefnd. Hins vegar er það vegna þess að enn og aftur lesum við í fjölmiðlum um fjölskyldu sem send er úr landi vegna þess að hún fær ekki hæli hér. Nú er um að ræða Dega-fjölskylduna sem kom hingað frá Albaníu í fyrra. Reyndin er sú að einstaka mál vekja athygli í fjölmiðlum og kalla á viðbrögð þar sem gengið er í það að reyna að bjarga fólki um að fá að vera hérna áfram án þess þó að tekið sé á hinum kerfislæga grunni sem gerir það að verkum að fólki er vísað í burtu. Ísland er í raun lokað land fyrir þá útlendinga sem koma hingað frá löndum utan hins Evrópska efnahagssvæðis þrátt fyrir það t.d. að hér vanti fólk til starfa. Á þessu eru þó tvær undantekningar og það er þegar um er að ræða sérhæfða starfsmenn og íþróttafólk og svo útlendinga sem koma hingað til starfa tímabundið í gegnum starfsmannaleigur og hafa oft mjög takmörkuð réttindi hér á landi. Að óbreyttu munu ný útlendingalög ekki breyta öllu fyrir fólk í sömu stöðu og Dega-fjölskyldan, en ef saga þessarar fjölskyldu og annarra sem hefur verið vísað frá Íslandi hefur snert við okkur [[Forseti hringir.]]vil ég minna á að núna er einmitt lag til þess að gera breytingar á útlendingalögunum svo að hingað geti fleiri komið og fengið að dvelja í okkar ágæta landi.
Hæstv. forseti. Öryggisnefnd Félags íslenskra atvinnuflugmanna segir að niðurstaða um mat á nothæfisstuðli Reykjavíkurflugvallar sem fram kemur í skýrslu verkfræðistofunnar Eflu sé rangt og að ekki sé reiknað með bremsuskilyrðum. Það kemur fram í frétt Morgunblaðsins í fyrradag. Nothæfisstuðullinn sé ekki reiknaður út í samræmi við verklag Alþjóðaflugmálastofnunar. En Ísland er aðili að henni og ber samkvæmt því að fylgja þeim reglum sem gilda um og samþykktar hafa verið um útreikning á nothæfisstuðli flugvalla. Eftir ítarlega athugun öryggisnefndarinnar og með vísan í gögn sem hún fékk á grundvelli upplýsingalaga um samskipti Eflu og Isavia er niðurstaðan sú að útreikningur nothæfisstuðulsins á 06/24-brautarinnar er rangur og alvarlegasta villan í skýrslu Eflu er að ekki er reiknað með bremsuskilyrðum á flugbrautunum. Alþjóð veit að Reykjavíkurflugvöllur gegnir margháttuðu hlutverki. Öryggi flugfarþega og áhafna á að vera í algjöru fyrirrúmi og þegar slys og alvarlega sjúkdóma ber að er afar mikilvægt að eiga þess kost að komast fljótt og öruggt undir réttar læknishendur. Fólk á líf sitt undir því. Braut 06/24, svokölluð neyðarbraut, hefur gert það að verkum að litlar vélar sem nýttar eru í sjúkraflug hafa lent við skilyrði sem ekki er hægt að lenda þeim í á öðrum brautum. Það hefur aukið öryggi til muna og skiptir okkur öll máli. Héraðsdómur hefur kveðið upp þann dóm að loka eigi þeirri braut að viðlögðum dagsektum upp á 1 millj. kr. og hefur innanríkisráðuneytið áfrýjað dómnum. Það er grafalvarleg staða ef skýrslur sem miða að því að meta flugöryggi með tilliti til lendingarskilyrða eru unnar út frá röngum forsendum. Með leyfi forseta, vitna ég hér til [[Forseti hringir.]]orða Ingvars Tryggvasonar, flugstjóra og formanns öryggisnefndar: [[Forseti hringir.]] „Það er grundvallaratriði að úrvinnsla er varðar [[Forseti hringir.]]flugöryggismál sé unnin með lögmætum og óvefengjanlegum hætti.“
Virðulegi forseti. Ég vil gera svokallaðan spekileka að umtalsefni hér undir þessum lið í dag. Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands hafa tæplega 8 þús. fleiri Íslendingar flutt úr landi en til þess frá árinu 2009. Þetta er að gerast þrátt fyrir að hagtölur sýni mikla uppsveiflu. Blaðamaður Kjarnans fer í gegnum þessa hluti í pistli fyrir skömmu. Þar rekst hann á þann vegg sem við alþingismenn í þessum sal höfum líka rekist á í okkar störfum, að það eru ekki til upplýsingar um það hvaða fólk það er sem er að fara frá landinu eða hvaða fólk það er sem kemur til landsins. Hverjar eru bakgrunnsbreytur þessara Íslendinga? Er þetta fólk sem er menntað á einhverjum ákveðnum sviðum frekar en öðrum? Ég hef staðið hér í þessum stól og spurt hæstv. heilbrigðisráðherra og haft áhyggjur af því að unglæknar séu að fara utan í stórum stíl. Hann hefur svarað mér á þá leið að hann viti það ekki af því að við höfum ekki tölur um það. Hagstofan greinir þetta ekki. Það er mjög vont fyrir okkur í allri áætlanagerð og í öllu stöðumati sem við þurfum stanslaust að vera að taka í þessum sal og í þessari vinnu að vita ekki hvað er um að vera. Þarna verður að bæta úr. Við verðum að hafa upplýsingar svo að við vitum um hvað við erum að tala, svo að við getum áætlað af einhverju viti.
Virðulegi forseti. Í dag eru 40 ár frá því að fyrstu jafnréttislögin voru samþykkt. Síðan þá hafa þau verið endurskoðuð fjórum sinnum með nýjum áherslum, nýjum málefnum og nýjum leiðum. Margt hefur áunnist en af nógu er enn að taka. Í því ljósi er það fagnaðarefni að í gær lagði hv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttir fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára fyrir árin 2016–2019. Þetta er í sjötta sinn sem slík áætlun er lögð fram og er markmið hennar að tilgreina þau verkefni sem brýnust eru talin á sviði kynjajafnréttis. Að mínu áliti er eitt af mikilvægustu verkefnunum fram undan að vinna að jafnara náms- og starfsvali kynjanna. Ég tel að þar liggi lykillinn að árangri á fjölmörgum öðrum sviðum til jafnréttis. Þetta verkefni er sérstaklega hrópandi þessa dagana þegar nemendur á öllum skólastigum eru að velja sér námsleiðir fyrir næsta ár og næstu ár. Verkefnum sem ætlað er að stuðla að jafnara náms- og starfsvali falla undir mörg málefnasvið og eru á verksviði margra ólíkra aðila. Ég tel því ákaflega mikilvægt að í tengslum við endurskoðun framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum verði sett skýr markmið í þeim efnum. Við gætum t.d. byrjað á því að setja okkur markmið um kynjahlutföll í ákveðnum greinum árið 2019. Hvernig væri að byrja á því að setja markmið varðandi kynjahlutfall innritaðra í kennaranám og nokkrar iðngreinar? Þá væri hægt að beita viðeigandi hvötum. Í öllu falli er mikilvægt að hafa skýr markmið um mælanleg skref þegar [[Forseti hringir.]]fjöldi aðila þarf að vinna saman til þess að árangur náist.
Hæstv. forseti. Frá árinu 1976 höfum við Íslendingar talið okkur vera í forustusveit jafnréttismála en það ár samþykkti Alþingi lög um jafnrétti kvenna og karla, nr. 78/1976. Í dag eru því 40 ár síðan fyrstu lög um jafnrétti kynjanna voru samþykkt. Í ljósi þessa er áhugavert að rifja upp orð Gunnlaugs Finnssonar, fyrrum hv. þingmanns Framsóknar. Hann var þingmaður Vestfirðinga en samkvæmt núverandi kjördæmaskipan Norðvesturkjördæmis. Í umræðum um jafnréttislögin vakti hann máls á þeim launamun sem var á milli kynjanna. Með leyfi forseta langar mig að vitna í ræðu hans, en hann sagði: „Mér finnst ástæða til þess líka að vekja athygli á því að þessi aðstöðumunur kvenna og karla í atvinnulífinu er e.t.v. mestur og verstur hjá því unga fólki sem að sumri til er að vinna fyrir sínum skólakostnaði. Þar kemur að sjálfsögðu margt til. Sumt af því er hefðbundið. Það er ekki tekið tillit til þess í úthlutunarreglum lánasjóða eða annarri fyrirgreiðslu, en það mun ekki óalgengt að sumartekjur stúlkna séu rétt um það bil helmingurinn af því sem sumartekjur pilta eru.“ Virðulegur forseti. Síðan þessi orð voru sögð hefur mikið vatn runnið til sjávar og margt breyst. Lögunum hefur verið breytt fjórum sinnum og þar hefur verið unnið með nýjar áherslur, ný málefni og nýjar leiðir. Þrátt fyrir það er enn þá of mikill munur á stöðu kynjanna og talið er að það sé allt að 20% launamunur enn til staðar á milli kynjanna. Það er of mikið og við verðum að halda áfram að finna leiðir til að vinna gegn þeim mismun. Ég vona að við Íslendingar verðum þeirrar gæfu aðnjótandi að ná að jafna þennan launamun sem allra fyrst.
Forseti. Eins og flestir samþingmenn mínir hafa tekið eftir í gegnum tíðina er ég mikil áhugamanneskja um betri starfsumgjörð og styrkingu þingsins. Því miður er það svo að ég er búin að vera hér í sjö ár og hef ekki getað séð miklar framfarir þrátt fyrir að við höfum haft mörg tækifæri til að styrkja og efla þingið. Mig langaði því að velta því upp hvort öðrum þingmönnum fyndist ekki vera tilefni til að skoða það að fara að fordæmi Finna sem settu á fót framtíðarnefnd og hvort við ættum jafnvel að taka okkur það til fyrirmyndar. Ég tel jafnframt mjög mikilvægt að endurskoða nokkuð hvernig nefndirnar hér eru settar upp því að fjallað er um gerólík málefni í nefndunum. Ég sé fyrir mér Alþingi geta verið vettvang þar sem við getum unnið saman, þingmenn allra flokka, að málefnum er lúta að framtíð landsins, að langtímastefnumálum, að við hættum stöðugt að fókusera á næsta ár og gerum þá eins og hefur komið fram í ræðum þingmanna Framsóknarflokksins og byggjum á sögunni. Ef fólk hefði ekki haft langtímasýn fyrir 40 árum væru engar breytingar, þá væri kynjahlutfallið enn þá mjög skrýtið í landinu. Við verðum að hafa hugrekki til að taka stór skref. Við verðum að hafa hugrekki til að horfa inn í framtíðina og stefna þangað saman. Þingið er besti vettvangurinn til þess. Þar getum við þingmenn, sem erum fulltrúar fyrir alla landsmenn, komið saman að því að móta og skapa framtíðina. Því legg ég til að við skoðum af fullri alvöru að búa til framtíðarnefnd Alþingis.
Virðulegi forseti. Í tilefni dagsins hafa nokkrir þingmenn stigið í pontu og talað um jafnréttismál. Það vakti athygli mína að hver einasti þeirra var kona. [[Gripið fram í.]]Það er kaldhæðnislegt að ákveðnu leyti. Það er líka dæmigert, því miður. Þess vegna langar mig ásamt þeim þingmönnum sem talað hafa á undan mér að vekja athygli á framtakinu HeForShe sem bendir á það mikilvæga atriði að jafnrétti verður ekki náð með því einu að konur berjist fyrir jafnrétti, karlmenn þurfa líka að berjast fyrir jafnrétti. Það er alveg eins og með réttindi samkynhneigðra, þeir gátu ekki öðlast jafnrétti einir síns liðs, það þurfti stuðning gagnkynhneigðra og fólks sem er öðruvísi en hið svokallaða norm í þeim efnum. Jafnréttismál eru nefnilega ekki að mínu mati eingöngu spurning um kyn, tvö eða fleiri kyn. Jafnrétti er spurning um undirliggjandi prinsipp, alveg eins og réttindi samkynhneigðra eru ekki í sjálfu sér spurning um samkynhneigð, það er spurning um jafnrétti án tillits til kynhneigðar. Að sama skapi snýst jafnrétti um jafnrétti án tillits til kyns. Það er lykilatriði að það sé nokkuð sem við komum á sem samfélag, ekki sem kyn heldur sem samfélag, að þar sé það undirliggjandi prinsipp sem við ætlum að taka upp. Ég vil líka leggja áherslu á að því markmiði verður ekki náð eingöngu með lagasetningu. Stundum þarf hana, gott og vel, en þeim markmiðum verður einungis náð með samþættu átaki og menningarlegri breytingu vegna þess að við viljum það sjálf sem einstaklingar, ekki sem þingmenn heldur sem einstaklingar, sem samfélag. Í allri umræðu um jafnrétti og þrátt fyrir þá mjög góðu þróun sem þegar hefur átt sér stað verðum við að átta okkur á því að enn er margt að. Hvers vegna? Þessi málaflokkur hefur fengið mikla athygli í langan tíma. Allir eru í meginatriðum sammála. Hvað vantar? Það vantar það að við nálgumst málið sem menning, sem einstaklingar, hvernig við lítum á annað fólk, ekki bara út frá því hvaða lagasetningu við setjum.
Hæstv. forseti. Það mætti ætla að við hv. þm. Björt Ólafsdóttir hefðum sammælst um að ræða um spekilekann. Engar áhyggjur af spekilekanum? Þessi spurning var einmitt fyrirsögn í leiðara Kjarnans fyrir skömmu og ástæða til að staldra aðeins við. Hér er gott efnahagsástand, lítið atvinnuleysi og almennur uppgangur víða í samfélaginu. Þá og einmitt þá er ástæða til að meta stöðuna og setja okkur það markmið að gera enn betur. En samkvæmt tölum Hagstofunnar, eins og hv. þm. Björt Ólafsdóttir kom inn á, hafa tæplega 8 þús. fleiri einstaklingar, Íslendingar, flutt úr landi en til þess frá árinu 2009. Við erum fámennt samfélag og litlar breytingar hafa mikil áhrif, sérstaklega til lengri tíma. Á hátíðarstundum státum við okkur af frábærum skólum og hversu miklum fjármunum við verjum í skólakerfið sem hefur skapað okkur hagsæld. Þá veltum við því fyrir okkur: Er innstæða fyrir þessu? Þegar uppgangur er í samfélaginu og fólk flyst úr landi er ástæða til að kanna menntun þeirra sem kjósa að flytja úr landi. Hvers vegna segi ég þetta? Getur verið að þessi uppgangur hér heima stuðli ekki að menntuðum störfum? Erum við að stuðla að ójafnvægi til lengri tíma? Því að á sama tíma fjölgar þeim sem stunda nám á háskólastigi. Það er ekki bara kerfið sem þarf að breyta heldur þarfnast stefnan í hinu stóra samhengi endurskoðunar, þótt vissulega þurfi reglulega að endurmeta menntakerfi þjóðarinnar frá leikskóla og upp í háskóla. Menntakerfið miðar hins vegar að því að þeir sem inn í það fara verði háskólaprófessorar. Ef ekki, fara þeir að vinna. Er menntakerfið okkar og -stefnan veikburða risi í samfélaginu? Erum við að stuðla að láglaunasamfélagi til lengri tíma þar sem ójöfnuður og misskipting eykst og láglaunastörfum fjölgar? Erum við of upptekin af því að skapa öryggi í menntakerfinu og gleymum þess vegna stefnunni? Til þess að ná fram samfélagsbreytingum er árangursríkast að breyta menntakerfinu og rétta menntastefnuna af, að stuðla að nýsköpunar- og tæknimenntun, að hefja verknám til vegs og virðingar. Spurningin sem ég ætla þá að skilja eftir á Alþingi er þessi: Byggir menntakerfið og menntastefnan á öryggi en ekki sköpun, sem leiðir til þess að það er spekileki úr samfélaginu sem ýtir þar af leiðandi undir ójöfnuð?
Forseti. Hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra sagði í gær að hann liti á veiðigjöld sem sérstakan aukaskatt á landsbyggðina, sérstaklega á ákveðna staði þar sem þau legðust þungt á. Ég vil segja að veiðigjöldin eru þá kannski bara sérstakur skattur á Reykjavíkurkjördæmi norður sem er mesti útgerðarstaður landsins. Það er náttúrlega alger firra að taka svona til máls og gerir ekki annað en að ýta undir þann leiða ávana á þjóðþinginu að láta eins og það sé mikið bil á milli landsbyggðar og höfuðborgar. Ef það er bil á milli þéttbýlis og dreifbýlis í einhverju í þessu landi er það þegar kemur að atkvæðisrétti fólksins. Fólks sem býr norðan við Hvalfjarðargöngin hefur tvö og hálft atkvæði á við mig. Það er ójöfnuður. Ég er ekkert að gera það að sérstöku umtalsefni. En ráðherrann sagði líka að honum þætti veiðigjaldið of flókið og að finna þyrfti aðra aðferð til að reikna það út, ef hann vill þá láta borga eitthvað fyrir að nýta auðlindina, sem hlýtur að vera. Ég hef lausn á því. Við getum boðið og eigum að bjóða aflann út og við eigum að gera það í smáum skömmtum þangað til við erum búin að afnema þetta óréttláta kvótakerfi sem gerir það að verkum að lítill hópur auðmanna sópar til sín gróða á kostnað velferðarkerfisins, á kostnað okkar allra hinna. Síðan segir hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra: Af hverju eiga ekki aðrir að borga, eins og ferðaþjónustan eða raforkan? Auðvitað eiga þau að gera það líka. Landsvirkjun er farin að greiða arð og hyggst greiða meiri arð. Auðvitað eigum við að leggja gjöld á þá sem gera út á það að selja ferðir til að skoða íslenska náttúru. Auðvitað eigum við að gera það, virðulegi forseti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Áður en forseti gefur hv. 4. þm. Reykv. n., Össuri Skarphéðinssyni, orðið vill forseti greina frá því að atkvæðagreiðslukerfið er bilað og fer því atkvæðagreiðslan fram samkvæmt 3. mgr. 80. gr. þingskapa Alþingis sem hljóðar svo: „Ef atkvæðagreiðsla getur eigi farið fram með rafeindabúnaði skal hún fara fram á þann hátt að hver þingmaður réttir upp hönd þegar forseti leitar atkvæða með eða móti máli eða hvaða þingmenn greiði ekki atkvæði.“
Herra forseti. Ég tel að hv. atvinnuveganefnd eigi mikið hrós skilið fyrir breytingartillögur sínar. Frumvarpið í upphafi var gott en að tillögum hennar fram komnum er það mun betra. Varðandi 1. tölulið breytingartillagna nefndarinnar vil ég eigi að síður geta þess að ég lét það koma fram í umræðum um málið að ég tel að skoða þurfi tvennt varðandi þá tillögu; í fyrsta lagi að hækka upphæðina og í öðru lagi að tengja hana við vísitölu eða einhverjar aðrar veltustærðir sem virðisaukaskattskerfið byggir á. Að því sögðu vil ég líka þakka hv. formanni nefndarinnar, Jóni Gunnarssyni, fyrir að hafa tekið vel í þá málaleitan mína að þetta verði skoðað á milli umræðna. Að þessu sinni ætla ég þess vegna ekki að greiða atkvæði með þessum tölulið heldur sitja hjá en styðja frumvarpið og breytingartillögurnar að öðru leyti.
Virðulegi forseti. Það eru engar getgátur heldur köld staðreynd að ungt fólk sem hópur hefur það verra en aðrar kynslóðir sem þetta land byggja. Tekjur ungs fólks hafa dregist saman samanborið við eldri kynslóðir og unga fólkið hefur ekki notið sömu kaupmáttaraukningar og þeir eldri. Ungt fólk hefur dregist aftur úr í kjörum á sama tíma og þjóðarbúið stendur vel. Þetta hef ég rætt margoft í þessum sal, nú síðast í gær við hæstv. félagsmálaráðherra í tengslum við fæðingartíðni og fæðingarorlof. Áður hef ég rætt við hæstv. fjármálaráðherra um þessi mál sem og aðra þingmenn auðvitað. Sum þessara samtala hafa verið ágæt en það veldur mér áhyggjum að jafnvel þingmenn tala um barlóm í þessum efnum eða væl, svo að ég þýði fyrir yngri kynslóðir, og vísa ég þar t.d. í svör hv. þm. Sigríðar Andersen í sjónvarpssal Hringbrautar þar sem við stöllur vorum staddar fyrir skömmu. En tölurnar ljúga ekki eða kveinka sér. Þær sýna þetta svart á hvítu. Evrópska lífskjararannsóknin leiddi það í ljós að ráðstöfunartekjur 25–29 ára Íslendinga voru minni árið 2014 en tíu árum áður. Hjá öðrum hópum jukust tekjurnar hins vegar. Greiningardeild Arion banka sýndi nýverið fram á að fólk undir þrítugu hefur setið eftir í kaupmáttaraukningu undanfarinna áratuga. Þeir sem eru undir tvítugu hafa minna milli handanna í dag en árið 1990. Ari Skúlason. hagfræðingur hjá Landsbankanum, sagði aðspurður í fréttum Stöðvar 2: Ef maður skoðar tölurnar er það þannig að fólk undir þrítugu hefur fengið miklu minni tekjuauka heldur en aðrir og sumir jafnvel bara lækkað í tekjum á síðustu 25 árum. Það er slæmt ef að einstaka kynslóðir hafa það miklu verra en kynslóðirnar á undan. Virðulegi forseti. Eins og ég segi hef ég áður talað um þessa stöðu hérna en ég tel tilefni til þess að gera það aftur og aftur eins lengi og til þarf til þess að umræðurnar nái eyrum fólks. Það skiptir máli að ungt fólk fái notið afraksturs vinnu sinnar og elju eins og aðrir. Það skiptir máli fyrir samfélagið allt að ungu fólki sem er að mennta sig, stofna fjölskyldu og koma þaki yfir höfuðið á sér og sínum þverri ekki krafturinn. Hagvöxtur Íslands byggist á því, virðulegi forseti. Þjóðin er að eldast og það er ungt fólk sem við treystum á að beri skattbyrðarnar á komandi áratugum og til þess að tannhjólin snúist öll má ekki sleppa því að smyrja eitt hjólið. Að mínu mati hefur sitjandi ríkisstjórn gert einmitt það. Hún hefur forgangsraðað í annað en ungt fólk. 80 milljarðar úr ríkissjóði í skuldaniðurfellingu á húsnæðislánum voru ekki fyrir ungt fólk. En skuldir ríkissjóðs sem ekki voru borgaðar á meðan sem því nemur eru geymdar fyrir komandi kynslóðir. Það var ekki verið að gæta jafnræðis í þeim efnum með því t.d. að fella niður hluta af verðtryggðum námslánum. Það hefði stutt við ungt fólk en ríkisstjórnin forgangsraðaði ekki þannig. Ungar barnafjölskyldur eru á hættulegum stað. Fæðingarorlofið er þannig að fólk getur ekki nýtt sér það. Feður eru hættir að taka það vegna þess að fjölskyldurnar geta þá ekki staðist ýmsar fjárskuldbindingar á meðan. Stuðningur við jafnrétti kynjanna er því líka tómt tal hjá þessari ríkisstjórn. Það er ekki í forgangi því að við vitum að til þess að konur og karlar geti raunverulega orðið jafn verðmætir starfskraftar í augum atvinnurekenda þurfa aðstæður að vera þannig í samfélaginu að kynin geti tekið jafnan þátt í uppeldi barna og heimilislífi. Á meðan svo er ekki munum við horfa upp á áframhaldandi launamun kynjanna. Skuldabyrði ungra barnafjölskyldna er líka mikið áhyggjuefni. Sá hópur sem varð fyrir hvað mestum áhrifum kreppunnar er ungar barnafjölskyldur á aldrinum 25–40 ára. Þetta sýna niðurstöður rannsóknar Ragnheiðar Láru Guðrúnardóttur sem hún gerði fyrir mastersritgerð. Þessi ríkisstjórn hefur ekki forgangsraðað fyrir barnafjölskyldur. Hvar er almennilegt dagvistunarkerfi handa þessu fólki? Ég skal segja hæstv. fjármálaráðherra það. Það er annars staðar á Norðurlöndunum. Þar eru leikskólar ókeypis, þar getur fólk samþætt vinnu og fjölskyldulíf og þangað er ungt fólk að fara. En hér heima fækkar fæðingum. Fólk hefur ekki efni á að eignast börn og það, virðulegi forseti, á að vera áhyggjuefni fyrir hæstv. fjármálaráðherra. Ég tek þessa umræðu við hann af því að það er hann sem heldur um pyngjuna og þrátt fyrir mikið tal um að menn vilji hækka fæðingarorlofið og gera hitt og þetta þá er ekkert gert, af því að fólk segir í þessum sal að fjármuni vanti. [[Forseti hringir.]] Hæstv. fjármálaráðherra hefur forgangsraðað í skuldaniðurfellingu, hann hefur forgangsraðað í landbúnaðarkerfi. Þar eru til fjármunir. Af hverju forgangsraðar hæstv. ráðherra ekki til ungs fólks? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að ræða stöðu ungs fólks í þinginu. Ég vil byrja á því að segja að fjárveitingavaldið hvílir á Alþingi. Menn geta horft þannig á að fjármálaráðherrann haldi utan um pyngjuna en það er Alþingis að veita fjárheimildir eftir tillögum sem lagðar eru fyrir þingið. Fjárveitingavaldið hvílir hjá Alþingi. [[Gripið fram í: Þú hefur engin áhrif á það?]] Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að hverfa aftur til ársins 1990 og velta fyrir sér stöðu ungs fólks. Ég var tvítugur árið 1990. Frá því að ég var þriggja ára þar til árið 1990 rann upp og ég var orðin tvítugur var verðbólga á Íslandi stanslaust, ávallt, á hverju ári, á hverjum tíma, yfir 20%. Oft 30, stundum 40, hún fór yfir 100% en hún var að jafnaði mæld og alltaf í tugum prósenta, frá því ég fór inn á leikskóla og þar til ég kom út úr menntaskóla. Það sem við tók var meira stöðugleikatímabil. Það sem við upplifum í dag er verðbólga upp á 1,6%. Stöðugleiki í efnahagsmálum er eitt helsta hagsmunamál ungs fólks. Hvaða atriði eru það sem eru hér nefnd sérstaklega til umræðu og mér finnst skipta máli að veita athygli? Ábendingar um að unga kynslóðin í landinu njóti ekki með sama hætti góðs af þeim uppgangi sem er að verða í efnahagsmálum og aðrir þjóðfélagshópar. Það sem er um að ræða er í raun og veru það að ungt fólk hafi ekki hlutfallslega notið jafn mikils af auknum efnahagsumsvifum og aðrir hópar. Almennt ættu allir Íslendingar að hafa það mun betra í dag en á þessum samanburðarárum frá 1990. Um það verður varla deilt. Kaupmáttur hefur vaxið svo mikið, landsframleiðsla á Íslandi er svo miklu betri. Ímyndið ykkur allar umbætur sem við höfum gert í samneyslunni, í ýmsum stuðningskerfum. Mætti ég nefna sem dæmi, fyrst barneignir eru nefndar, að það var ekki til fæðingarorlof á þeim tíma í því formi sem við þekkjum í dag. Fæðingarorlofssjóður, rétturinn til töku fæðingarorlofs með þeim hætti sem við höfum tryggt í dag í lögum var einfaldlega ekki til staðar á samanburðartímanum. Samt segir fólk að staða ungs fólks sé verri í dag en hún var þá. Ég segi: Eitt helsta hagsmunamál ungs fólks er öflugt menntakerfi og geta þessa hagkerfis til að skapa ný, spennandi störf. Á Íslandi mælist atvinnuleysi í algjöru lágmarki, samkvæmt nýjustu tölum öðrum hvorum megin við 3%. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir ungt fólk. Svo eru það húsnæðismálin sem eru reglulega rædd hér og eru rædd í velferðarnefnd í tilefni af þingmálum sem eru komin fram. Menn velta fyrir sér hvað við getum gert meira. Ég vil að stjórnvöld bretti upp ermar og skoði enn frekar hvað við getum gert með opinberri aðkomu til að gera ungu fólki það betur kleift að koma sér þaki yfir höfuðið. Í því efni erum við t.d. að skoða framlengingu á séreignarsparnaðarleiðinni og bætta og betri útfærslu. Við getum kannski kallað það séreignarsparnaðarleiðina plús. En við verðum líka að gefa því gaum varðandi húsnæðismálin að húsnæðismarkaðurinn er markaður sem ræðst eins og flestir aðrir markaðir af framboði og eftirspurn. Í augnablikinu er það þannig þegar við horfum á húsnæðisverð, t.d. á höfuðborgarsvæðinu, að það eru verktakarnir, byggingaraðilarnir, sem skafa til sín verulegan hluta af endanlegu söluverði íbúðanna. Við þær aðstæður þurfum við að gæta að okkur að bæta ekki enn getu fólks til að styrkja eftirspurnarhliðina ef ekkert er gert á framboðshliðinni, vegna þess að það ratar allt beint út í verðið. Af þeirri ástæðu er svo mikilvægt að það sé gott samtal [[Gripið fram í.]]við sveitarfélögin og að það sé tryggt framboð af lóðum til bygginga. Að öðru leyti verðum við að beygja okkur undir lögmál markaðarins. Við ættum líka að taka á Alþingi dýpri umræðu um raunverulega hagsmuni ungu kynslóðarinnar þegar kemur að því að eignast eigið húsnæði borið saman við það að komast inn í félagslegt leiguíbúðakerfi, vegna þess að þau dæmi sem við höfum frá öðrum löndum sýna að það er gríðarlega mikill ávinningur af því fyrir fólk að nýta starfsævina til að eignast eigið húsnæði. Staða fólks sem hefur varið allri starfsævi sinni í leiguhúsnæði er almennt séð mun verri [[Forseti hringir.]]í öðrum löndum en hjá þeim sem hafa eignast eigið húsnæði. Það er að mörgu að hyggja, [[Forseti hringir.]]allt frá námsvali til þess að skapa störf, umbætur í námslánakerfinu, já, betri réttindi til þess að eignast börn og frekari hvatar þar og húsnæðismarkaðurinn. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að gera það áfram spennandi fyrir ungt fólk að búa hér og festa rætur.
Virðulegi forseti. Hér talar fjármálaráðherra eins og allt sé í himnalagi hvað varðar aðbúnað ungs fólks á Íslandi. Ég held að hvert einasta ungmenni og hver einasta unga manneskja hér á landi finni það á eigin skinni að hún hefur ekki fengið sömu kaupmáttaraukningu og aðrar kynslóðir, eins og hv. þm. Björt Ólafsdóttir nefndi áðan. Ég held að hver einasti ungi einstaklingur á Íslandi finni mjög harkalega fyrir því hversu erfitt er að fara inn á húsnæðismarkaðinn hér á landi eftir gríðarlegar hækkanir á húsnæðisverði, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, á undanförnum árum, að ég tali nú ekki um leiguverðið sem oft er á pari við eða jafnvel hærra en það sem fólk þénar. Virðulegi forseti. Ég held líka að ungt fólk finni það á eigin skinni hvernig dregið hefur verið saman í námslánakerfinu. Á sama tíma finnur ungt fólk líka mjög harkalega fyrir því að hér hefur fæðingarorlofið staðið í stað, menn hafa ekki sinnt því að láta það vaxa eins og vera ber. Þetta sama unga fólk, þau sem þó eignast börnin, finnur svo harkalega fyrir mjög háum leikskólagjöldum. Það vantar algjörlega að einhvers staðar sé dreginn saman kynslóðareikningurinn fyrir þessa hópa og horft á alla hlutina í samhengi, vegna þess að það er mjög þungur róður að koma sér af stað í lífinu hér. Við eigum að horfast í augu við það. Við eigum að gera eitthvað í því en ekki draga upp glansmyndir eins og hæstv. fjármálaráðherra reyndi að gera áðan. Þetta er alvörumál. Með því að gera eitthvað í þessu núna fjárfestum við til framtíðar. Við fjárfestum í framtíðinni hér á landi. Eins og hv. þm. Björt Ólafsdóttir nefndi í ræðu sinni þurfum við að horfa til lengri tíma í þessum málum. Þetta skiptir máli af því að þjóðin er að eldast og við þurfum á ungu fólki að halda. Við viljum ekki sjá það leita tækifæranna erlendis, vegna þess að þar bjóðast þau svo sannarlega og [[Forseti hringir.]]við komum ekki vel út í samanburði á mörgum af þeim sviðum sem ég nefndi.
Herra forseti. Það er afar mikilvægt að ungt fólk sjái fyrir sér framtíð á Íslandi í fjölbreyttu og öflugu samfélagi. Við vinstri græn viljum að boðið verði upp á húsnæði á viðráðanlegu verði, að menntun verði aðgengileg öllum, fæðingarorlof verði a.m.k. 12 mánuðir og leikskólinn taki við að því loknu án gjaldtöku. Ísland á að vera spennandi valkostur fyrir ungt fólk óháð kyni og að því viljum við vinstri græn vinna. Hvað húsnæðismálin varðar er löngu tímabært að skapa sterkan, stöðugan og öruggan leigumarkað en um leið að gera ungu fólki kleift að kaupa kjósi það sér það frekar. Leigumarkaðurinn á höfuðborgarsvæðinu er fátæktargildra fyrir ungt fólk og hér hafa einungis örlítil skref verið tekin, sem taka ekki á vanda dagsins í dag. Einn af möguleikunum sem vert er að skoða er að ríkið eða Íbúðalánasjóður bjóði upp á sérstök útborgunarlán sem næmu 25% af verði hóflegrar fyrstu eignar vaxtalaust til fimm ára. Hér talar ráðherra um séreignarsparnað. Við þurfum að hafa í huga að laun ungs fólks eru lág og ekki hafa allir efni á því að leggja fyrir. Við vinstri græn leggjum áherslu á það að hluti námslána verði styrkur og að þau verði greidd út í byrjun hvers mánaðar. Það er óþolandi málflutningur af hálfu menntamálaráðherra og LÍN að segja að tæplega 50% námsmanna séu styrkur þegar vitað er að einungis er um örfáa einstaklinga að ræða en ekki heildina. Allir eiga að geta sótt sér nám óháð stétt og stöðu í samfélaginu. Lánasjóður íslenskra námsmanna var rekinn með 7 milljarða kr. afgangi á síðasta rekstrarári en sker nú niður eins og enginn sé morgundagurinn. Ráðherra talar um framtíðarsýn sína í menntamálum. Hún endurspeglast ekki í ríkisfjármálaáætlun hans. Takmarkanir eru í framhaldsskóla. Það er lækkun á framlögum til háskóla sem þýðir ekkert annað en fjöldatakmarkanir. Það er verulegt áhyggjuefni að ungt, vel menntað fólk standi frammi fyrir auknu atvinnuleysi og lægri tekjumöguleikum sem þýðir að möguleikar þeirra til almennilegs viðurværis eru ekki viðunandi. Þessi ríkisstjórn hefur kosið að forgangsraða ekki í þágu ungs fólks, t.d. með skerðingu barnabóta, og sjálfstæðis- og framsóknarmenn hafa lækkað skuldir og skatta [[Forseti hringir.]]á þá sem vel standa í samfélaginu. Það er þeirra forgangsmál en ekki [[Forseti hringir.]]að búa komandi kynslóðum viðunandi lífskjör og almennilega framtíðarmöguleika.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir bæði afar þarfa og góða umræðu. Af mörgu er að taka og á þessum stutta ræðutíma ætla ég að reyna að nefna nokkur atriði sem mér finnst mjög mikilvæg hvað varðar framtíðarmöguleika ungs fólk hér á landi. Ég vil byrja á því að taka undir þau orð hæstv. fjármálaráðherra að auðvitað skiptir máli fyrir alla sem hér búa að efnahagslífið sé stöðugt, að atvinnuleysi sé lítið og að dregið sé úr skuldasöfnun ríkisins. Það hefur úrslitaþýðingu fyrir framtíð ungs fólks hérlendis. Við verðum að vera samkeppnisfær vegna þess að fólk í dag vílar ekkert fyrir sér að flytja á milli landa ef betri kjör bjóðast annars staðar, þó svo að fjölskyldan togi yfirleitt svolítið í fólk á endanum. En þá eru það þessi atriði, þ.e. atvinna, húsnæði og aðgengi að menntun. Byrjum á atvinnunni. Nú vantar fólk í vinnu alls staðar á Íslandi. Atvinnustigið er gott en hið sama er ekki að segja um lönd annars staðar í Evrópu þar sem að atvinnuleysi meðal ungs fólks er jafnvel á milli 30–50%. Ég sé að tíminn er strax að verða búin. Maður hefur engan tíma í þetta. Af því að við erum hér á degi jafnréttis langar mig að nefna atvinnuleysi og konur. Ég rakst á grein í Kjarnanum um að menntaðar konur fá ekki vinnu. Konur með háskólamenntun fá síður vinnu við hæfi en karlar en hins vegar er atvinnuleysi hjá körlum með grunnskólamenntun hærra. Þarna er eitthvað að og [[Forseti hringir.]]þótt við tölum um gott atvinnustig á Íslandi þá verðum við, eins og fram kom í störfum þingsins, að komast að því hvað liggur á bak við þessar tölur. [[Forseti hringir.]]Við verðum að fara í þá greiningu vegna þess að [[Forseti hringir.]]málið er mun flóknara en það virðist vera í fyrstu.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við ræðum þetta en ég get ekki komist hjá því að nefna að það eru fleiri hópar í samfélaginu sem vildu gjarnan fá sérstaka umræðu, svo sem gamalt fólk og útlendingar. [[Gripið fram í: Við hjálpum …]]Ég vil bara halda því til haga en eins og ég segi geri ég ekki lítið úr þessu efni. Þvert á móti, það er mikilvægt að við ræðum það vegna þess að það er misjafnt hvernig hlutirnir lenda á misjöfnum hópum í samfélaginu. Þegar kemur að ungu fólki hygg ég að það sé sérstaklega óþægilegt fyrir þann hóp að húsnæðiskostnaður hækkar gríðarlega mikið og verður stór hluti af útgjöldum ungs fólks. Vissulega er það vandamál sem að einhverju leyti er verið að bregðast við en það er einfaldlega ekki nóg að benda á tölur um að kaupmáttur hafi aukist svo og svo mikið vegna þess að það skiptir máli gagnvart hverju hann hefur aukist. Ég stórefast um að kaupmáttur ungs fólks gagnvart húsnæðiskostnaði hafi aukist. Mér finnst það mjög ólíklegt en hef reyndar ekki enn skoðað tölurnar. Nú vantar hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur til að fara betur yfir menntamálin, hún er í útlöndum sem stendur, en þegar ég hef lent í umræðum um LÍN hefur mér fundist eins og það kerfi geti ekki alveg ákveðið hvort það ætli að vera styrkjakerfi eða lánakerfi. Það virðist vera einhvers konar samsuða af hvoru tveggja sem lýsir sér í því að styrkirnir felast í lágum vöxtum. Ég efast um að skjólstæðingar stofnunarinnar finni fyrir því vegna þess að þetta eru verðtryggð lán. Sömuleiðis er hitt sem hv. þingmaður á undan mér fór aðeins inn á, það að fólk þarf að geta nýtt menntun sína hérna líka. Það er ekki nóg að við menntum fólk, það þurfa líka að vera tækifæri til að nýta menntunina hérna. Kannski ættum við að skoða þau mál betur. Þegar á heildina er litið hygg ég að það sem þvælist mest fyrir fólki akkúrat núna séu húsnæðismálin sem tekur auðvitað tíma að laga. Eins og ég segi er ekki einfaldlega hægt að benda á einhverjar tölur yfir heildir í þeim efnum, ekki heldur ungs fólks sem svo skiptir máli gagnvart hverju kaupmáttaraukningin er.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og tækifærið til að minna okkur á að nú er 21. öldin runnin upp. Það er búið að finna upp flugvélar sem fljúga til landsins og frá því, það er búið að skrifa undir samninga sem gera fólki kleift að búa í öðrum löndum og það er búið að finna upp internetið sem gerir fólki auðvelt að búa í öðrum löndum. Ísland er í samkeppni um fólk við nágrannalöndin og við önnur lönd, útlenskt fólk en líka íslenskt fólk. Eins og kom fram í máli hv. þm. Bjartar Ólafsdóttur er staðan sú að við bjóðum ungu fólki ekki upp á mikla von á Íslandi. Vissulega er staðan betri en hún var t.d. 1990 eins og hæstv. fjármálaráðherra benti á en unga fólkið er ekki með tækni til að koma sér aftur til 1990, það er með tækni til að flytja til Norðurlandanna eða annarra landa. Það er vissulega gott að vita til þess að við séum ekki að skríða aftur á bak en framtíðin er á 21. öldinni, ekki þeirri 20. Við höfum því miður verið í kerfi og búið við ríkisstjórn sem hefur forgangsraðað til þeirra sem fyrir eru. 80 milljarðar voru settir í skuldaleiðréttingar sem hafa fyrst og fremst nýst minni kynslóð og þeim sem eldri eru. Kaupmáttaraukningin, eins og komið hefur fram, er fyrst og fremst hjá þeim sem eldri eru. Breytingar í skattkerfinu hafa fyrst og fremst nýst fólki sem er með þingmannalaunataxta og það er yfirleitt ekki yngsta kynslóðin. Hækkun matarskatts bitnar mest á fjölskyldufólki. Skattalækkanir sem urðu í þeim skattbreytingum skila sér ekki, t.d. á fötum, enda eftirfylgni með þeim breytingum í skötulíki. Það sem okkur vantar [[Forseti hringir.]]er raunveruleg framtíðarsýn þar sem við ætlum að sýna jöfn tækifæri fyrir ungt fólk í framtíðinni, fjölbreytt atvinnutækifæri o.s.frv. Það þýðir ekki endalaust að hugsa um stöðuna akkúrat í dag eða næstu fjögur árin.
Virðulegi forseti. Undirliggjandi markmið hlýtur að vera að ungt fólk kjósi að búa hér á landi áfram. Við erum hins vegar allt of upptekin við að tala land og þjóð niður. Þá finnst mér tilvalið að við nýtum tækifærið hér til að hefja okkur aðeins upp yfir argaþras hversdagsins og ræða stóru myndina, framtíðarsýnina. Eins og ég sagði er undirliggjandi markmið að sem flest ungt fólk sjái framtíð sína hér á landi og hlakki til hennar. Ég tel að það séu fjórir þættir sem við þurfum að huga að, treysta og sækja fram í átt að. Hér þarf að vera ákjósanlegt að ala upp fjölskyldu. Tilfinning mín er að svo hafi verið, ekki aðeins á síðustu árum heldur um langt skeið núna þannig að við förum af stað með það veganesti. Samkvæmt flestum erlendum mælikvörðum stöndum við okkur nefnilega býsna vel. Hér þarf almenningur að geta búið við mannsæmandi kjör. Þótt enn séu einhverjir sem hafa það ekki nógu gott hefur kaupmáttur hér á landi síðustu eitt til tvö ár batnað, jafnvel svo mikið að aldrei hefur kaupmáttur hækkað jafn mikið á jafn skömmum tíma. Við erum að þokast í rétta átt hvað það varðar en við verðum vissulega að halda áfram. Þriðja atriðið er að við þurfum að tryggja að ungt fólk hafi getu og burði til að skjóta hér rótum. Við þurfum að tryggja að það hafi færi á að eignast fasteign kjósi það svo. Þetta er mál sem við höfum verið að skoða og margar góðar hugmyndir hafa sprottið upp. Ungt fólk hefur sjálft lagt þar hönd á plóg. Til dæmis má nefna hugmyndir Kristófers Más Maronssonar um að leyfa fólki að nýta lífeyrissparnað tímabundið til fasteignakaupa. Það eru hugmyndir sem ég held að við þurfum að skoða og ræða betur. Í fjórða lagi þurfum við að tryggja að hér séu atvinnutækifæri fyrir fólk og tækifæri fyrir ungt fólk til að leyfa metnaði þess að njóta sín. Það kann að hljóma eins og klisja en þegar öllu er á botninn hvolft snýst þetta um að ungt fólk sjái möguleika á að láta drauma sína rætast. Það er það sem við þurfum að fara að ræða af alvöru. Hvert er langtímaplanið á Íslandi? Ríkið mun aldrei draga vagninn í að búa til þau tækifæri en hins vegar lít ég svo á að það sé hlutverk okkar hér inni að móta leikreglurnar og skapa þess háttar aðstæður að öflugir einstaklingar [[Forseti hringir.]]geti hrundið hugmyndum sínum í framkvæmd, að ungt fólk sé ekki hlekkjað við báknið sem og sköpunarkraftur þess.
Virðulegi forseti. Þetta umræðuefni er bæði tímabært og brýnt og hv. þm. Björt Ólafsdóttir á þakkir skilið fyrir að taka það upp. Allar kynslóðir á Íslandi hafa slitið sér út við það frá því að land byggðist að búa í haginn fyrir komandi kynslóð. Við höfum litið á það sem sjálfsagðan hlut að ný kynslóð taki við betra búi en kynslóðin á undan fékk í arf. Nú hefur það gerst í fyrsta skipti í sögu okkar að kynslóðin sem er að taka við hefur það efnahagslega verra en sú sem er að skila af sér. Aldamótakynslóðin svokallaða sem nú er að herða sig til manns hefur fengið minna svigrúm til að spreyta sig í lífinu en kynslóðirnar á undan. Ungt fólk berst í bökkum við að koma sér upp húsnæði á háum lánsvöxtum. Ungu fólki hefur fjölgað mest á atvinnuleysisskrá. Barna- og vaxtabætur ungs fólks lækka. Fleira ungt fólk er á örorkubótum á Íslandi en í nágrannalöndunum. Samtímis er þrengt að framfærslumöguleikum ungs fólks í námi með hertum reglum um námslán og fyrirhuguðum breytingum á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það er með öðrum orðum ekki sjálfgefið lengur að ungt fólk sem menntar sig geti eignast heimili og fundið vinnu við hæfi eins og okkur sem erum á góðum aldri hefur hingað til fundist sjálfsagt. Ungt fólk býr ekki lengur við þá öryggiskennd að framtíðin sé fyrirheit. Ísland er velmegunarríki með allar forsendur til að forgangsraða í þágu komandi kynslóðar, byggja hér upp sanngjarnan húsnæðismarkað, öflugt námslánakerfi sem raunverulega framfleytir fólki, bæta [[Forseti hringir.]]fæðingarorlofið, brúa bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla og koma á gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu sem er mikið hagsmunamál fyrir ungar fjölskyldur. Við eigum að geta breytt þessu, virðulegi forseti. Gerum það.
Herra forseti. Kjör ungs fólks eru samsett af mörgum þáttum, m.a. hvernig velferðarkerfið er og grunngerð samfélagsins. Ég vil aðeins fókusera á stöðu ungs fólks á landsbyggðinni. Margir hlutar landsbyggðarinnar glíma við það að missa ungt fólk frá sér og margir segja að menn séu að mennta unga fólkið frá sér og það skili sér ekki aftur. Nú vilja allir stuðla að því að öflug menntun sé í boði og landsbyggðin þarf á því að halda að öflug menntun sé í boði hvar sem er á landinu og aðgengileg. Þessi ríkisstjórn hefur aldeilis dregið lappirnar í þeim málum og komið í veg fyrir að menntun sé eins aðgengileg og var áður með 25 ára reglunni varðandi aðgengi að framhaldsskólum. Ungt fólk á að hafa möguleika á að velja sér búsetu hvar sem er á landinu. Það þekkja allir sem hafa búið úti á landi með ung börn að þar er gott að ala upp börn, en eðlilega gerir unga fólkið þá kröfu að grunngerðin sé í lagi, menntun í lagi, boðið upp á góða heilbrigðisþjónustu og leikskóla, að skólakerfið og allir samfélagslegu þættirnir séu í lagi, að samgöngur séu í lagi svo eitthvað sé nefnt. Þetta skiptir allt máli og á þetta hafa stjórnvöld hverju sinni áhrif. Hér hafa stjórnvöld dregið lappirnar varðandi ýmis mál. Allt of hægt er farið í fjarskiptauppbyggingu með háhraðanetstengingu sem og uppbyggingu samgöngumála. Heilbrigðismálin eru ekki í lagi vítt og breitt um landið. Það þarf miklu meira fjármagn í að styrkja heilbrigðiskerfið. Ísland er velmegandi land og hefur alla burði til þess að bjóða ungu fólki að búa við góð kjör, [[Forseti hringir.]]en við erum ekki að gera það í dag. Eitthvað er að. Sú hægri ríkisstjórn sem hefur ríkt hér síðastliðin þrjú ár hefur ekki forgangsraðað í þágu ungs [[Forseti hringir.]]fólks.
Hæstv. forseti. Eflaust hefur ekki farið fram hjá neinum að undanfarin missiri hefur mikil umræða átt sér stað um stöðu ungs fólks og þar hefur m.a. verið fjallað um hversu stór hluti af ráðstöfun þess fer í húsnæðiskostnað og erfiðleika við að eignast húsnæði. Óhætt er að segja að húsnæðiskostnaður hafi veruleg áhrif á lífsgæði einstaklinga og fjölskyldna. Á þingi hefur aldeilis verið unnið að húsnæðismálum. Samþykkt hafa verið lög um húsnæðissamvinnufélög og nú þegar er uppbygging hafin á 400 íbúðum sem er byggð á þeim lögum. Í gær samþykktu hv. þingmenn frumvarp um almennar félagsíbúðir eftir 2. umr. Markmið þess frumvarps er að byggja 2.300 leiguíbúðir fyrir tvo lægstu tekjufimmtungana. Þar af er stór hópur ungs fólks. Má þar nefna námsmenn og einstaklinga sem eru nýkomnir úr námi. Auk þessa er vinna hafin við nefndarálit vegna aukinna húsnæðisbóta og markmið laga um félagsíbúðir og húsnæðisbætur er að húsnæðiskostnaður vegi ekki meira en 25% af ráðstöfunartekjum þeirra hópa sem aðgerðirnar eiga að ná til. Jafnframt er væntanlegt frumvarp sem á að auðvelda fyrstu kaup og ná þær aðgerðir af mestum þunga til unga fólksins okkar. Það frumvarp er eitt af þeim málum sem eru á forgangslista yfir þau sem á að klára fyrir væntanlegar kosningar. Þar er m.a. komið inn á hvata til sparnaðar, aðgerðir er varða verðtryggingu og endurskoðun á greiðslumati. Auk þess er unnið að frumvarpi um breytingar á lögum um fæðingarorlof. Þar er markmiðið að hækka greiðslur og lengja fæðingarorlof. Það eru aðgerðir sem koma mest við þann hóp sem hér um ræðir. Í lok ræðu minnar langar mig til að árétta og minna á forgangsröðun ríkisstjórnarinnar því að hún hefur aðeins komist til tals í þessari umræðu. Það er rétt og það er staðreynd að um 50% af útgjöldum ríkissjóðs hafa farið til velferðar- og heilbrigðismála. Tölurnar tala sínu máli. Auk þess má nefna að skuldir ríkissjóðs bíða ekki komandi kynslóða. Ríkissjóður hefur ekki staðið jafn vel frá því á síldarárunum og við sjáum ótrúlegan árangur í því að greiða niður skuldir ríkisins eins og tölur sýna sem birtast í ríkisfjármálaáætlun [[Forseti hringir.]]fyrir næstu ár.
Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa orðið en hef jafnframt enn af því nokkrar áhyggjur að einhverjir hv. þingmenn og jafnvel ráðherrar átti sig ekki alveg á um hvað er að ræða. Það er nefnilega ekki þannig, svo ég leiðrétti hæstv. ráðherra, að almennt ættu allir að hafa það betra. Það er það sem tölurnar sýna okkur, það er það sem ótal hagfræðigreiningar sýna okkur. Árið 1990, þegar hæstv. ráðherra var tvítugur, hefði hann haft meira á milli handanna en þeir sem eru tvítugir í dag. Það eru niðurstöður þessara greininga, það er heila málið. Kannski voru lífsgæðin einhvern veginn öðruvísi, en punkturinn er þessi: Hlutirnir eru dýrari, það er dýrara að borga af lánum, það er dýrara að kaupa inn allt sem þarf og launin eru þá hlutfallslega ekki í takt, þau eru lægri hjá þessum eina hópi, ungu fólki. Aðrir hafa það þó betra, þeir sem eldri eru. Ég hef sérstaklega áhyggjur af barnafjölskyldum. Mér finnst mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að það er fjárfesting að stuðla að því að fólk hafi efni á að eiga og ala upp börn á þessu landi, að fólk hafi efni á að sækja sér menntun og reyna svo að sækja sér vinnu hér. Þetta unga fólk fær nefnilega ekki strax vinnuna sem það hefur menntað sig til að gegna, [[Forseti hringir.]]því miður. Þó að atvinnuleysi sé lítið fær það ekki vinnu við hæfi. Það er gott að ráðherra vilji skapa fjölbreytt störf en ég bendi á að það fyrsta sem þessi ríkisstjórn gerði var að skera niður fjárfestingaráætlun sem snerist einmitt um það að skapa fjölbreytt störf. Það fyrsta sem hún gerði var að hætta við hækkanir í Fæðingarorlofssjóð.
Virðulegi forseti. Það fyrsta sem við gerðum var að loka fjárlagagatinu og eitt það fyrsta sem við gerðum var að auka framlög í rannsókna- og tæknisjóðina, vísindasjóðina, til að skapa störf fyrir framtíðina. Ég veit ekki hversu lengi við ætlum að taka umræðuna um það hvort það sé betra að vera ungur í dag en það var árið 1990. Ég segi bara: Hvort mundi fólk almennt vilja vera tvítugt árið 1990 eða árið 2015? Hvort eru betri réttindi í fæðingarorlofi núna eða eins og þau voru þá? Hvort er betri réttur til að koma börnum á leikskóla í dag eða árið 1990? Hvaða framfarir hafa orðið á framhaldsskólastiginu og háskólastiginu? Hvernig störf eru í boði árið 2015 borið saman við árið 1990? Þurfum við að ræða eitthvað hvort t.d. lágmarkslaun hafi betri kaupmátt í dag eða árið 1990? Ég bendi á að kaupmáttur launa sem við byrjuðum að mæla árið 1989 hefur aldrei í sögunni verið hærri en í dag. Þetta vildi ég bara hafa sagt um samanburðinn við árið 1990. Þetta breytir ekki því, sem ég er alveg sammála hv. þingmanni um, að í dag eru margar áskoranir fyrir ungt fólk og við þurfum sem samfélag að gera það eftirsóknarvert fyrir það með sköpun spennandi starfa að festa hér rætur. Samfélagið er opnara eins og sumir þingmenn hafa komið inn á, það er auðveldara að flytjast búferlum til annarra landa og samkeppnin um ungu kynslóðina er mun harðari en hún var þá. Í millitíðinni höfum við t.d. tekið upp samninginn um Evrópska efnahagssvæðið o.s.frv. Áskoranirnar sem við stöndum frammi fyrir eru ekki síst á húsnæðismarkaðnum en við skulum ekki gleyma að það hefur aldrei verið auðvelt fyrir ungt fólk að eignast húsnæði á Íslandi. Það má kannski segja að þegar offramboð var á lánum á árunum 2004–2007 hafi það verið eitthvað léttara, en það var kannski bjarnargreiði fólginn í því að taka hátt lán á þeim árum með háu veðhlutfalli. Engu að síður getum við gert betur og ég segi: [[Forseti hringir.]]Það að halda verðlagi stöðugu, stíganda í kaupmættinum og aukinni fjölbreytni í störfunum erum við á réttri leið. En ég þakka aftur fyrir ágæta umræðu hér í dag.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um heimild til útboðs vegna nýrrar Vestmannaeyjaferju. Í frumvarpinu er lagt til að Vegagerðinni verði heimilað að bjóða nú þegar út nýja Vestmannaeyjaferju. Í útboðinu verður heimilt að velja milli þeirra kosta að gerður verði þjónustusamningur um byggingu og rekstur skips til allt að 12 ára, eða samið verði um smíði skips fyrir allt að 4,8 milljarða kr. á verðlagi í árslok 2015. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að Vegagerðinni, sem framkvæmdastofnun samgöngumála, verði fyrir hönd ríkissjóðs heimilað að ganga að hagkvæmasta tilboði í annan hvorn kostinn. Verði valin sú leið að gera 12 ára þjónustusamning um byggingu og rekstur skipsins er gert ráð fyrir að ríkið eignist það að loknum samningstíma á tilteknu útreiknuðu hrakvirði. Með því að hrinda þessu ferli af stað, sem vonandi mun ljúka sem allra fyrst með smíði nýrrar ferju eða þjónustusamningi um smíði og rekstur ferjunnar, verður hægt að stórbæta þjónustu við Vestmannaeyjar með tíðari og öruggari siglingum milli Landeyjahafnar og Vestmannaeyja sem mikil þörf hefur verið á. Öruggari og tíðari siglingar hafa mikla þýðingu fyrir íbúa í Vestmannaeyjum og atvinnulíf, ekki síst ferðaþjónustu. Eftir að siglingar hófust til Landeyjahafnar hefur farþegafjöldi aukist úr 130 þús. farþegum árlega, miðað við síðasta heila árið sem siglt var til Þorlákshafnar, í um 300 þús. farþega síðastliðið ár. Þessi aukning hefur orðið þrátt fyrir að siglingar í Landeyjahöfn hafi legið niðri um nokkurra mánaða skeið. Gert er ráð fyrir að í útboðinu verði miðað við að ferðum fjölgi um tvær á viku yfir sumartímann, auk þess sem gert er ráð fyrir að sumartímabilið verði lengt um einn mánuð til að tryggja betri þjónustu. Sú hönnun sem fyrir liggur miðast við þær aðstæður sem eru í Landeyjahöfn. Fyrirliggjandi útboðsgögn gera ráð fyrir 69 m langri ferju sem getur flutt 540 farþega. Ferjan verður álíka stór og Herjólfur en tekur engu að síður fleiri bifreiðar í hverri ferð. Samkvæmt áætlunum Vegagerðarinnar er gert ráð fyrir að ný ferja geti siglt til Landeyjahafnar í 76–89% tilvika á ári, eða 84% samkvæmt miðspá. Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir að ferjan verði boðin út á þessu ári er ljóst að hér er um að ræða langt og strangt útboðsferli. Skylt er að auglýsa útboðið á Evrópska efnahagssvæðinu og fara að reglum og viðhafa það verklag sem almennt gildir um útboð sem þetta. Gera þarf ráð fyrir talsvert löngu útboðsferli vegna eðlis þessa útboðs. Líklegt er að bæði erlendir og innlendir aðilar bjóði í smíðina, því þarf að taka mið af sumarfríum bjóðenda bæði hérlendis og erlendis við ákvörðun á lengd tilboðsfrests. Verði frumvarp þetta að lögum er gert ráð fyrir að hægt verði að auglýsa útboðið í sumar og hægt verði að opna það síðsumars eða í haust. Reikna má með tveimur eða þremur mánuðum í að meta tilboð og undirbúa samningsgerð, þetta er auðvitað bara áætlun. Miðað við allt þetta má gera ráð fyrir að hægt yrði að samþykkja viðunandi tilboð og rita undir samninginn síðar á þessu ári. Í útboðsgögnum verður gert ráð fyrir að afhending ferjunnar verði um mitt ár 2018 eða fyrr ef nokkur kostur er. Ekki er gert ráð fyrir skuldbindingu vegna Vestmannaeyjaferju í fjárlögum 2016 þar sem ekki var talið að fullnægjandi upplýsingar lægju fyrir við gerð fjárlagafrumvarps. Ljóst er að 29. gr. laga nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, samanber 46. gr. laga um opinber fjármál, mælir fyrir um að lagaheimild þurfi til kaupa eða leigu á fasteignum, skipum og öðrum þeim eignum sem þar eru taldar upp. Með frumvarpi þessu er lagt til að slíkrar lagaheimildar verði aflað í lögum þannig að bjóða megi ferjuna út á þessu ári og vinna þannig verulegan tíma í útboðsferlinu. Í ljósi þess að ekki var unnt að afla fjárheimilda með sérlögum er lagt til að Vegagerðinni verði heimilað fyrir hönd ríkissjóðs að ganga að hagkvæmasta tilboði í annan hvorn umræddan kost, enda liggi þá fyrir fullnægjandi fjárheimildir til verkefnisins eða að samningur verði að öðrum kosti undirritaður með skýrum fyrirvara um að slíkar heimildir liggi fyrir við samþykkt fjárlaga í haust. Ég held að sjálfsagt væri að það yrði með einhverjum hætti hluti umræðunnar hér, hvort sem er við 1., 2. eða eftir atvikum 3. umr., og mögulega hluti af umræðu um málið í nefnd og eftir atvikum væri ágætt að tekin yrði afstaða til þess í nefndaráliti að ræða, taka afstöðu til þess hvort menn sjá fyrir sér að afla heimilda með fjáraukalögum á þessu ári ef aðstæður kalla á eða hvort þingið telur einhverra hluta vegna að réttara sé að gengið verði frá samningi um þetta mál með fyrirvara um fjárheimild í fjárlögum ársins 2017. Ég get sagt fyrir mitt leyti að ég tel eðlilegt að þingið mundi ganga þannig frá málinu að ef aðstæður leyfa síðar á þessu ári að ljúka málinu á árinu með sérstakri fjárheimild, sem gæti eftir atvikum komið í fjáraukanum, þá yrði það bara gert, sem væri að mínu áliti besta samfellan í málinu. Þetta segi ég með fyrirvara um þann framkvæmdarþátt sem er eftir eftir að þessarar heimildar hefur verið aflað. Verði málið samþykkt á þinginu þá er, eins og ég hef rakið, nokkuð langt ferli við framkvæmd útboðsins fram undan og maður sér svo sem ekki fyrir allt það sem gerst getur í því ferli varðandi nauðsynlega fresti, mögulegar tafir og annað þess háttar. Mér finnst engu að síður sjálfsagt að menn taki þetta með í umræðunni. Það er gert ráð fyrir útgjöldum vegna þessa verkefnis í útgjaldaramma fyrir samgöngumál í fimm ára fjármálaáætlun áranna 2017–2021, sem nýlega var lögð fram á Alþingi. Ef til þess kæmi að hluti þeirra fjárheimilda færðist inn á árið 2016 mundi það bara skapa eitthvað rými aftar í langtímaáætlun. Þetta eru þau helstu atriði sem ég vildi koma að við 1. umr. þessa mál. Ég ítreka að ég tel mikinn ávinning af því fyrir okkur að flýta eins og hægt er þessu útboði sem lengi hefur staðið til að ráðast í. Við slógum því á frest vegna hruns fjármálakerfisins og þeirra þrenginga sem ríkissjóður lenti í í kjölfarið, en nú er að birta til. Við erum með þetta í langtímaáætlun. Ástæðan fyrir því að þetta rataði ekki inn í fjárlög var rakin í framsögu minni og nú hafa þau mál skýrst frekar. Ég hef svo sem ekki varið löngum tíma í að úttala mig um það hvorn kostinn ég telji hagkvæmari, það verður auðvitað að leiða af niðurstöðum útboðsins. Mér þykir það góð leið sem unnið hefur verið að í innanríkisráðuneytinu og af Vegagerðinni að halda þessum möguleikum opnum alveg inn í útboðið, þeim tveimur kostum sem lagt er upp með hér. Virðulegi forseti. Að svo mæltu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og til fjárlaganefndar til að fjalla um málið.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fara neitt út í þetta frumvarp sem komið er fram, en það er auðvitað rétt eins og kom fram í máli ráðherrans að 2008 var boðið út að byggja nýja Vestmannaeyjaferju í stað þess Herjólfs sem nú er. Það yrði gert í svokallaðri einkaframkvæmd þar sem ferja yrði byggð og rekin, en það tilboð sem kom var mjög hátt og því var hafnað. Þá þurfti ég sem þáverandi samgönguráðherra að fara til ríkisstjórnar og fékk heimild fyrir ríkisfjárveitingu til útboðs á verkinu á hefðbundinn hátt. Mér sýnist að hið sama sé verið að gera núna. Í þessu stutta andsvari langar mig að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í það að ef þjónustusamningurinn um smíði og rekstur skipsins til allt að tólf ára verður of dýr og of óhagkvæmur, hvort þá sé ekki gulltryggt að það verði heimild upp á 4,8 milljarða á verðlagi þessa árs, árslok 2015, til að byggja ferjuna. Þá er aðalatriði spurningar minnar það hvort eitthvað verði tekið af núverandi samgönguáætlun og skorið niður þar, annaðhvort til vegaframkvæmda, flugmála eða annars, til þess að búa til peninga, ef svo má að orði komast, til að byggja nýjan Herjólf. Það sem ég er einfaldlega að spyrja eftir, er: Verður þetta ekki viðbót við samgönguáætlun, hvort sem er þá áætlun sem nú er, sem mér finnst allt of rýr, eða ef það verður komin ný? Ég er bara að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort það sé ekki gulltryggt að það komi nýr peningur inn, það verði ekki tekið af því sem er í samgönguáætlun í dag.
Virðulegi forseti. Mér er ákveðinn vandi á höndum með að svara þessu vegna þess að samgönguáætlunin er í eðli sínu bara spá eða áætlun, stefnumótun um það hvernig við hyggjumst forgangsraða einstaka verkefnum og kostnaðaráætlun um einstaka verkþætti. Það sem síðan á endanum ræður því hvað af því sem er í samgönguáætlun kemst til framkvæmda og í hvaða röð eru fjárlögin. Það sem ég vakti athygli á var að það er rými fyrir þessari ferju í langtímaáætlun okkar og þar með í samgönguáætlun. Við höfum lifað við það mjög lengi að það er ekki rými fyrir samgönguáætlun í langtímaáætlun ríkisins. Við erum yfirleitt með útbólgna samgönguáætlun samþykkta í þinginu sem við þurfum einhvern veginn að aðlaga okkur að í ríkisfjármálum í kjölfarið. Að þessu sögðu þá er það rétt sem hv. þingmaður nefndi að ekki er gert ráð fyrir því að ferjan ryðji einhverju öðru frá. Mér finnst líka mikilvægt að halda því til haga að við vitum að það mun þurfa að gera úrbætur í höfninni. Höfn og skip voru alltaf hugsuð sem ein heild í þessu máli. Við höfum verið á eftir áætlun með að klára höfnina. Það hefur reynst okkur mjög þungt verkfræðilegt úrlausnarefni undanfarin ár. Við höfum sett mun meiri fjármuni í að halda höfninni opinni en ætlað var og við þurfum að leita allra leiða til þess að búa höfnina þannig úr garði að hún geti tekið við skipi og haldið samgöngum við Vestmannaeyjar opnum. [[Forseti hringir.]]Við megum ekki láta útboð ferjunnar með nokkrum hætti skyggja á möguleika okkar til þess að gera úrbætur í höfninni. Þetta er verkefni sem verður að skoðast sem ein heild.
Hæstv. forseti. Ég fagna því sem hæstv. fjármálaráðherra segir að verði það þannig að við þurfum að byggja nýjan Herjólf fyrir ríkisfé án þjónustusamnings, ef það æxlast eins og gerðist 2008, muni það ekki ryðja út, eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði, öðrum samgönguframkvæmdum. Vissulega er það hárrétt að samgönguáætlun er stefnumótandi áætlun, langtímaáætlunin og svo stutta áætlunin, sem tekur mið af niðurstöðu fjárlaga. Svoleiðis hefur það alltaf verið. Það var einmitt þess vegna sem ég spurði þessarar spurningar. Ef við þurfum að fara hefðbundna ríkisfjármálaleið við að byggja ferjuna með fjárlögum þeirra ára til að borga ferjuna, byggingarkostnaðinn, þá hefur það verið staðfest nú að það mun ekki minnka fé til annarra samgönguframkvæmda. Því fagna ég vegna þess að það var akkúrat það sem ég var að spyrja eftir. Það gerist þá ekki þegar er verið að setja saman fjárlög og tekið er tillit til ýmissa þátta; hvað munum við hafa í afgang, hver er þenslan í landinu og þensluáhrif o.s.frv., að menn grípi til þess eins og oft hefur verið gert að skera niður fé til annarra samgönguframkvæmda eða samgönguframkvæmda til að stoppa upp í eitthvert gat eða ná einhverjum markmiðum ríkisstjórnar. En hér hefur það komið skýrt fram og ég fagna því mjög vegna þess að ég óttaðist að hitt yrði raunin, en nú höfum við það sem sagt staðfest. Þá segjum við bara: Áfram veginn, eða áfram sjóinn.
Virðulegi forseti. Það er vissulega þannig að það er engin ástæða til að ætla að bygging ferjunnar setji önnur framkvæmdaáform okkar í uppnám eða valdi töfum. Því er hins vegar ekkert að leyna að ef einhverra hluta vegna, nú vil ég leyfa mér að gerast svolítið skáldlegur, við mundum ekki byggja ferju, við mundum ekki verja þessum fjármunum, þá er samt sem áður hægt að líta þannig á að þá hefðum við þeim mun meira í önnur verkefni. Þetta er aðeins spurning um hvernig maður nálgast það álitamál hvort ferjan valdi því að maður geri minna annars staðar. Ekki getur maður eytt sömu krónum tvisvar sinnum í mismunandi verkefni. Það sem ég er að vonast til er að við fáum aftur kraft í lausn á samgöngumálum til Vestmannaeyja, að Vestmannaeyingar geti séð fram á það að núna í kjölfarið verði strax farið í útboð. Ég vonast til þess að okkur auðnist að fá áhugasama aðila til að klára byggingu ferjunnar. Auðvitað má segja að það hafi verið visst álitamál í þessu öllu hvort við ættum að fara þessa valkvæðu leið í útboðinu vegna þess að við erum í raun og veru búin að klára hönnunina. Það eru meiri rök fyrir því að bjóða út þennan kost, að smíða og reka ferju, ef fullnaðarhönnun skipsins hefur ekki verið lokið. Menn hafa minna olnbogarými þegar hönnun ferjunnar liggur fyrir. Engu að síður tel ég rétt að bjóða upp á þessa valkosti og láta bara á það reyna hvort einkaaðilar telji sig geta smíðað og rekið ferjuna samkvæmt þjónustusamningi [[Forseti hringir.]]með einhverjum þeim hætti að það verði hagkvæmara en fyrir ríkið að smíða skipið og fjármagna.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp sé komið fram og að taka eigi á samgöngumálum til Vestmannaeyja. Það þýðir ekki endilega að ég sé sammála þessari leið, að eyða fjórum til fimm milljörðum í smíði á ferju. Þar greinir okkur ráðherra á og kannski fleiri hér inni. Samkvæmt áætlun Vegagerðarinnar er gert ráð fyrir að ný ferja geti siglt til Landeyjahafnar, eins og hæstv. ráðherra sagði, í 76–89% tilvika á ári. Ef við tökum 76% þá eru það í raun þrír mánuðir sem ekki er siglt til Landeyjahafnar og það er að mínu mati ekki alveg ásættanlegt. Landeyjahöfn hefur verið vinsælt umræðuefni. Ég segi: Það er nú óneitanlega svolítill keimur, svona „2007-look“, á þeirri framkvæmd. Vestmannaeyingar eru svolítið óþolinmóðir að mínu mati, að trúa því að flókin höfn klárist á þremur árum. Þrjú ár liðu frá því að byrjað var að gera höfnina þar til hún var tekin í notkun. Reynslan sýnir að það hefur tekið marga áratugi að byggja og fullhanna hafnir við svipaðar aðstæður og oftar en ekki hafa þær ekki orðið góðar fyrr en garðar hafa verið reistir utan yfir gömlu garðana. Mér þykir ekki ólíklegt að það verði raunin í Landeyjahöfn. Hvort sem mönnum líkar vel eða illa held ég að staðreyndin sé sú að höfnin eins og hún er í dag sé ekki til að stóla á að vetrarlagi, hvort sem er fyrir stór eða lítil skip. Það sýnir sig í þessari áætlun frá Vegagerðinni, að það geti verið þrír mánuðir sem ekki verður siglt í Landeyjahöfn. Ekki var hlustað á reynda sjómenn þegar ráðist var í þessa hafnargerð og má segja að flest hafi komið fram sem reyndir sjómenn, sem þekktu þetta svæði, bentu á í upphafi. Ef ég vitna aðeins í orð Sigurðar Áss Grétarssonar, framkvæmdastjóra siglingasviðs Vegagerðarinnar, þá segir hann að þrír aðalkostir séu í stöðunni, þ.e. að bjóða út smíði nýrrar ferju, að gera verulegar endurbætur á höfninni eða afskrifa Landeyjahöfn og hanna nýtt skip til siglinga í Þorlákshöfn. Sigurður segir að smíði nýju ferjunnar taki langstystan tíma og kosti minnst. Það tekur kannski minnstan tíma, ég get tekið undir það. En menn eru í ákveðinni tilraunastarfsemi með Landeyjahöfn og að mínu viti er að hluta til um að ræða tilraunastarfsemi við smíði á þessari nýju ferju líka. Ég hefði viljað sjá að nýtt skip yrði leigt með sams konar búnað og til stendur að hafa á þessu nýja skipi, með þessum skrúfubúnaði; að láta reyna á hann við þessar aðstæður. Þessi stjórnbúnaður og skrúfubúnaður sem er hannaður á þessari nýju ferju hefur reynst vel að því leyti til að stjórnhæfni skipanna er mikið betri. Það deilir enginn um það. En mig langar að fá að vitna, með leyfi forseta, í aðvörunarorð frá manni sem vinnur í tryggingageiranum; hann hafði samband við mig og nefndi þær áhyggjur sem hann hafði. Þessi ágæti maður var nýkominn af ráðstefnu einhvers staðar erlendis þar sem tryggingafélög víða um heim voru að funda og þar kom einmitt þessi búnaður til tals, þ.e. þessi Azimuth-skrúfubúnaður sem er á þessu skipi. Þessi maður segir: „Þessi búnaður hefur verið notaður mikið í nýjustu þjónustuskipunum fyrir olíuiðnaðinn. Þessi skrúfubúnaður eykur stjórnhæfni skipsins og bætir eldsneytisnýtingu miðað við hefðbundinn skrúfubúnað. En hins vegar er þetta neðsti punktur á skipinu og ef það tekur niðri þá er það það fyrsta sem rekst niður með miklum líkum á stórlega skertri stjórnhæfni skipsins. Þessi búnaður er flókinn í uppbyggingu og er í grunninn stækkuð útgáfa af hældrifi eins og við þekkjum af hraðfiskibátunum. Ég vek einnig athygli á því að þegar skipi með svona búnað er beitt við aðstæður eins og eru í Landeyjahöfn má búast við að mikið álag verði á skrúfuöxuls-pakkdósirnar vegna sandsins sem skrúfurnar þyrla upp með tilheyrandi olíuleka og bilanahættu. Ég tel því að þrátt fyrir kosti þessa skrúfubúnaðar, varðandi bætta stjórnhæfni og eldsneytisnýtingu, vegi þyngra hættan af skemmdum á þessum búnaði vegna þeirra sérstöku aðstæðna sem eru í Landeyjahöfn með tilheyrandi hættu fyrir skip og farþega þess. Að mínu áliti þarf skrúfubúnaður skips sem beitt er við þær aðstæður sem eru í Landeyjahöfn að vera mun einfaldari, það er að segja hefðbundinn skrúfu- og stýrisbúnaðir sem varinn er af kili skipsins og með öflugri skrúfuássþéttun. Með hefðbundnum skrúfubúnaði tel ég að skipið yrði mun öruggara en ella því hætta á skemmdum mundi minnka til muna, samanber framangreint.“ Það sló mig svolítið, ég verð að viðurkenna það, að eiga þetta á hættu við þessar aðstæður. Ég hafði nú gert mér grein fyrir að þetta væri lægsti punktur og ef skipið tæki niðri - þarna er grunnsævið einmitt vandamálið og ferð á sandinum þannig að menn geta lent í því að sandurinn hafi gengið til og það sé grynnra en þeir reiknuðu með. En þeir sem þekkja til á þessum smábátum með hældrifi vita að þetta mjög viðkvæmur búnaður. Þá velti ég fyrir mér: Ef þessar pakkdósir fara að leka og skipið þarf að fara upp í slipp - hvar fer það þá í slipp? Þarf það að sigla til Akureyrar? Kemst það í Reykjavík eða Hafnarfjörð? Búast má við því að frátafirnar verði meiri, það komi dagar, ef taka þarf svona skip upp, skipta um einhverjar pakkdósir, þó svo að búnaðurinn sé til, þá tekur þetta nokkra daga. Hvað gera Vestmannaeyingar þá? Eru þá engar samgöngur? Er þá aðeins flug? Ég held að menn smelli ekki fingri og þá sé einhver ferja tilbúin til að taka við að þjónusta þó ekki sé annað en atvinnulífið þarna. Það eru farmflutningar, það er verið að flytja fisk upp á land í flug og annað slíkt. Ég set því spurningarmerki við að hanna og smíða svona dýrt skip án þess að vera búinn að prófa þennan búnað. Það hefur legið fyrir og stóð til boða og ég er sannfærður um að hægt er að finna skip sem hægt væri að leigja; og það væri þá hægt að leigja það strax. Núna þurfum við þó að bíða í tvö ár eftir að bæta samgöngur til Vestmannaeyja. Með því að grípa inn í og leigja skip gætum við strax bætt þessar samgöngur og prófað þennan skrúfubúnað, hvernig hann reynist við þessar aðstæður. Ég verð líka að viðurkenna að gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að selja núverandi Herjólf fyrir 500–700 milljónir; í þessu dæmi er það nú ekki stór tala. En ég vil að menn reikni dæmið í botn strax og reikni bara með að Herjólfur verði að minnsta kosti á hliðarlínunni. Ég treysti því að menn sjái sig um hönd og bíði með að selja Herjólf, þetta ágæta skip. Hver veit nema eitthvað óvænt komi upp á? Það er ekki bara það að skipið sé minna; ég segi að þetta skip sé minna þegar það er bæði mjórra, ég held að það sé um metra mjórra, og ristir grynnra. Þó að það sé upp undir jafn langt þá erum við að tala um minna skip. Það þarf enginn að segja mér að það skip sé jafn öruggt til Þorlákshafnar og að það verði jafn fljótt í förum þangað við erfiðar aðstæður og núverandi Herjólfur, miðað við byggingarlagið. Þetta verður því lakari þjónusta þegar sigla þarf til Þorlákshafnar, þessa þrjá mánuði. Ég spái því svo sem að það verði meira en þrír mánuðir. Ég legg til að menn reikni dæmið alla leið og við reiknum með að Herjólfur verði þarna til staðar. Gefum okkur allavega góðan tíma til þess. Það er eiginlega ekki hægt að deila um þetta, ég held að menn verði að teljast sammála því, með því að viðurkenna að jafnvel sé um þrjá mánuði að ræða, að við erum ekki að ræða um heilsárshöfn. Landeyjahöfn er langt frá því að vera tilbúin, við skulum bara sætta okkur við það. Með leyfi forseta, skrifar Sigurður Áss Grétarsson hér: „Að gera endurbætur á Landeyjahöfn tekur í það minnsta fimm ár, en líklega frekar 10 til 15 ár. Það tekst jafnvel aldrei. Það þarf að ljúka ítarlegum rannsóknum áður en ráðist er í framkvæmdir, sem nú er ekki víst að skili nokkru. Svo taka þær sinn tíma. Að afskrifa Landeyjahöfn eða gera hana að sumarhöfn er annað mál. Smíði hraðskreiðrar ferju kostar margfalt meira en þeirrar sem er á teikniborðinu. Skip af þeirri stærð sem talað er um og á að sigla til Þorlákshafnar á 2 tímum, mun aldrei passa fyrir Landeyjahöfn. Það þarf líka að hanna og smíða það. Svo þyrfti að stækka ferjuaðstöðuna bæði í Þorlákshöfn og í Vestmannaeyjum.“ Að mínu mati hittir hann naglann á höfuðið þarna. Þegar upp er staðið hefði það kannski verið ódýrasta leiðin að smíða alvöruferju og laga hafnir, bæði í Þorlákshöfn og Vestmannaeyjum. Þá hefði það verið langskynsamlegasta leiðin. En við erum að minnsta kosti komin á þennan punkt og einhvern tíma verður að taka ákvörðun. Það er verkefni okkar stjórnmálamanna að taka ákvörðun og svo verður að koma í ljós hvort þær séu réttar eða ekki, en eins og ég hef sagt hér áður hefði ég talið það vænlegra og skynsamlegra að leigja skip með sambærilegan búnað þó að það risti aðeins dýpra, þó að það kosti aðeins meiri dýpkun að sinni. Það hefði verið skynsamlegri leið. Ég fagna því þó að við erum að taka ákvörðun.
Virðulegi forseti. Ég sé mig knúinn til að koma hingað upp og segja nokkur orð um þetta frumvarp vegna þess að ég gleðst alveg afskaplega mikið yfir því og tek undir það með hv. þm. Páli Jóhanni Pálssyni að þetta er löngu tímabært frumvarp og ástæða til að gleðjast yfir því. Hv. þingmaður fór yfir tæknileg mál hér á undan mér og nýtur þar kannski þekkingar sinnar sem sjómaður og hefur vit á þessu öllu saman. En það sem mér finnst lykilatriði í þessu er að þetta er staðan í dag. Tekin var ákvörðun um að byggja þessa höfn og vissulega fóru menn kannski offari í því og ef til vill án þess að kanna það alveg fullkomlega og jafnvel ekki tekið tillit til ýmissa sjónarmiða sem reyndir sjómenn gáfu upp á þeim tíma. Það er kannski það sem er ámælisvert í þessu. En staðan er sú að í dag er höfnin til staðar og hún hefur reynst Vestmannaeyingum gríðarlega vel. En við ráðum náttúrlega ekki við náttúruhamfarir og annað þar fram eftir götunum á Íslandi. Vestmannaeyingar hafa aldeilis fengið að kynnast því í gegnum tíðina að búa á þeim stað þar sem náttúruöflin gera það oft að verkum að ekki er hægt að komast fram og til baka frá Vestmannaeyjum. Til dæmis eru nýleg dæmi um að það var ekki hægt í tvo sólarhringa sem er grafalvarleg staða. En lykilatriðið í þessu er, og við þingmenn getum haft ýmsar skoðanir á því, hvernig á að gera hlutina og framkvæma þá. En þá finnst mér í þessu máli lykilatriðið sérstaklega vera hvað heimamönnum finnst. Þetta er 4 þús. manna byggð og fyrir mér sem bý í Grindavík og er langt frá því að vera einhver sérfræðingur í höfnum eða siglingum eru samgöngur lykilatriði í nútímasamfélagi. Það er eitt stærsta byggðamál sem við tökumst á við. Hvað varðar Vestmannaeyinga og Vestmannaeyjaferju þá fylgi ég þeirra, hvað á ég að segja, hugsun og vilja í þessu máli. Það er viðhorf mitt eftir að hafa skoðað þetta, en eins og ég sagði er ég ekki sérfræðingur. Vestmannaeyjabær, bæjarstjórnin þar, lét Gallup vinna fyrir sig skoðanakönnun sem var framkvæmd í haust og fram til 5. janúar. Þar var meðal annars spurt, með leyfi forseta: „Vinsamlegast tilgreindu hversu sammála eða ósammála þú ert eftirfarandi fullyrðingu: Ég vil að ráðist verði í smíði nýrrar Vestmannaeyjaferju og smíðatími hennar nýttur til að gera breytingar á Landeyjahöfn. Niðurstaðan var afdráttarlaus. Af þeim sem tóku afstöðu voru 86% svarenda ýmis sammála eða mjög sammála […] Sé tekið tilliti til þeirra svara sem ekki fólu í sér afstöðu voru 80% sammála stefnu bæjarstjórnar, 7% hlutlaus og 13% ósammála.“ Þetta getur nú ekki verið miklu skýrara. Önnur spurning var líka lögð fram í þeirri könnun, með leyfi forseta: „Vinsamlegast tilgreindu hversu sammála þú ert eftirfarandi fullyrðingu: Ég vil að áhersla sé lögð á að bæta samgöngur um Landeyjahöfn. Niðurstaða þar var jafnvel enn afdráttarlausari þar sem 94% var ýmist sammála eða mjög sammála þeirri fullyrðingu.“ Ég segi, það er afskaplega erfitt fyrir mig að fara að setja mig upp á móti málinu og það sem ég hef kynnst og fylgst með í því síðan ég varð þingmaður hefur verið á einn veg. Vissulega hafa verið uppi efasemdaraddir sem er ekki óeðlilegt og menn hafa komið einmitt með hugmyndir um það, eins og kom fram í ræðu hv. þingmanns á undan mér, að leigja ferju og vissulega er það möguleiki. En þarna liggur þetta alveg svart á hvítu, þetta er það sem Vestmannaeyingar vilja. Þetta er þeirra þjóðvegur. Við verðum að líta til allra þátta í þessu. Kostnaðurinn við að búa í Vestmannaeyjum og ferðast milli lands og Eyja er líka mikill. Það kemur fram í bókun hjá bæjarráði Vestmannaeyja þegar verið var að tala um að hækka gjaldskrá Herjólfs. Mig langar til að lesa aðeins upp úr þeirri bókun því að hún er mjög athyglisverð þar sem bæjarráð hvetur Vegagerðina til að leggja höfuðáherslu á að sinna skyldu sinni. Með leyfi forseta, vil ég vitna í hana: „Þá hvetur bæjarráð Vegagerðina til að leggja höfuðáherslu á að sinna skyldu sinni hvað varðar að tryggja viðunandi þjónustu í siglingum milli Vestmannaeyja og Landeyjahafnar enda er það margfalt hagkvæmara fyrir bæði notendur og rekstraraðila að sigla þá stuttu leið. Varlega áætlað munar um milljón á dag fyrir ríkissjóð að sigla í Landeyjahöfn frekar en Þorlákshöfn og kostnaðurinn fyrir notendur er gríðarlegur. Bæjarráð minnir á að samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni er heildarkostnaður við Héðinsfjarðargöng 14,2 milljarðar. Það kostar hins vegar notendur ekkert að fara þar um. Heildarkostnaður við Bolungarvíkurgöng voru um 6,5 milljarðar. Það kostar heldur ekkert að fara þar um. Kostnaðurinn við Hvalfjarðargöng var 4,6 milljarðar árið 1996 (uppreiknaður kostnaður eru tugir milljarða). Það kostar fjögurra manna fjölskyldu 1000 kr. að fara þar um. Sá Herjólfur sem nú siglir er að fullu afskrifaður og kostnaður við Landeyjahöfn er innan við 4 milljarðar. Kostnaður fjögurra manna fjölskyldu (tveir fullorðnir, einn unglingur og eitt barn) við að fara með sinn einkabíl fram og til baka milli lands (Þorlákshafnar) og Eyja er hins vegar 35.880 kr. þegar fullt gjald er greitt og farið er í koju. Ekki þarf að minna á að engin önnur leið er fyrir bíla milli lands og Eyja. Fjölskylda sem fer einu sinni í mánuði þessa leið greiðir á ári 430.560 kr. fyrir það að fara eftir þjóðveginum að heiman og heim.“ Það er líka stór spurning sem við þingmenn þurfum að velta fyrir okkur hvað við getum gert til að koma á móts við það að Vestmannaeyingar borgi svona mikið fyrir að keyra þjóðveginn á meðan að aðrir landsmenn keyra í gegnum göng sem kostað hafa fleiri tugi milljarða á síðustu árum og borga ekki neitt fyrir það. Það er mismunun. Síðan þarf ekkert að ræða til dæmis um heilbrigðismál í Vestmannaeyjum, þau standa að mörgu leyti ágætlega, en það er fæðingarþjónustan. Á síðasta ári fæddust á milli 50 og 60 börn í Vestmannaeyjum, af Vestmannaeyingum, en þar af bara þrjú í Vestmannaeyjum sjálfum. Sem er náttúrlega alveg stórkostleg tölfræði, að í 4 þús. manna bæjarfélagi sem skilar slíkum tekjum til Íslands og inn í ríkissjóð sé ekki hægt að halda úti fæðingarþjónustu með skurðlækni og skurðstofuvakt. Það er bara óásættanlegt fyrir það bæjarfélag sem er eitt það fremsta í hrávinnslu á landinu og þar eru mjög erfið og hættuleg störf. Til dæmis heyrði maður sögur af því hjá Vestmannaeyingum þegar maður var þar á ferð í fyrra að fólk varð að hætta við að fara upp á land vegna þess að það komst ekki um borð í ferjuna. En ný ferja mun leysa það að mörgu leyti. Ferðir munu verða tíðari og hún er stærri og tekur fleiri farþega, svona svipað og áður, og það mun gjörbreyta öllu fyrir Vestmannaeyinga. Þetta eru þeirra orð en ekki mín. Þeir telja það sjálfir að þetta muni gjörbreyta öllu lífi í Vestmannaeyjum. Það hefur reyndar komið fram um ferðaþjónustuna, kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra þegar hann mælti fyrir frumvarpinu, hversu gríðarleg aukning ferðamanna hefur verið til Vestmannaeyja sem hefur lyft öllu á annað plan hvað varðar atvinnu og annað. Við sem höfum komið þangað vitum hvernig það er. En ég fagna því að frumvarpið skuli vera komið fram og ég trúi því að fagnað sé í Vestmannaeyjum í dag. Ég vona að þetta sé skref í þá átt að milli lands og Eyja verði fullkomnar samgöngur. Þær verða kannski aldrei fullkomnar, ekki er hægt að segja það, en þær verða miklum mun betri en þær eru í dag. Eins og ég nefndi með heilbrigðismálin hefur komið fram að sjúkraflugið hefur líka verið skert. Áður var hægt að fljúga beint frá Vestmannaeyjum með sjúklinga. Það er ekki lengur hægt í dag. Þeir hafa þurft að bíða mun lengur eftir sjúkraflugi sem er náttúrlega alls ekki boðlegt meðan ekki er fullkomin heilbrigðisþjónusta á svæðinu. Við höfum rætt það áður að fyrir liggur frumvarp, og er búið að liggja lengi, frá hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur um flutning á Landhelgisgæslunni til Reykjanesbæjar, sem væri náttúrlega gríðarlega gott skref, og síðan á Landhelgisgæslan að sjá um sjúkraflug, að minnsta kosti á Suðurlandi og kannski Vesturlandi en gæti síðan verið með verktaka til að sjá um Norður- og Austurland. Það mundi vera til mikilla bóta. Ég er sammála Elliða Vignissyni sem skrifaði grein í Eyjafréttir fyrir stuttu eða í mars þar sem hann segir meðal annars, með leyfi forseta: „Það er mín bjargfasta trú að byggð í Vestmannaeyjum eigi flest undir því að hægt verði að treysta samgöngur um Landeyjahöfn á næstu árum. Takist það hef ég ekki áhyggjur af framtíðinni.“ Ég er alveg sammála Elliða. Þó að ég sé honum stundum ósammála er ég algjörlega sammála honum í þessu. Umræðan um ferjuna og samgöngumál hefur verið erfið fyrir Vestmannaeyinga. Hún hefur verið mjög erfið í mörg ár. Eins og kom hér fram var ákveðið árið 2008 að fara að smíða nýja ferju. Átta ár eru liðin síðan. Það er óásættanlegt. Við þurfum að sinna því byggðarlagi og mismuna því ekki vegna þess að eins og stendur í stjórnarskrá megum við ekki mismuna neinum. Því miður erum við að gera það með því að vera ekki með fullkomnar, eða eins fullkomnar samgöngur á milli lands og Eyja og völ er á. Ég fagna frumvarpinu og vona að það fái góðan og skjótan framgang hver sem niðurstaðan verður með fjármögnun og annað eins og hæstv. fjármálaráðherra nefndi áðan. Ég vona svo sannarlega að til bjartari tíma horfi í þessum málum og þetta verði upphafið að einhverju góðu og tími í smíði ferjunnar verði notaður til að vinna að endurbótum í höfninni og komast til botns í því hvernig best er að gera hana þannig að frátafir frá Landeyjahöfn verði sem minnstar. Það er örugglega ásættanlegt ef við næðum því niður í 30 daga á ári, sem væri náttúrlega alveg frábært. En við ráðum ekki yfir náttúruöflum á Ísland, þau spyrja hvorki kóng né prest hvernig þau haga sér. Við þurfum náttúrlega að berjast við þau. En ég vona svo sannarlega, og segi enn og aftur, þetta er gæfuríkt skref fyrir Vestmannaeyinga og okkur landsmenn alla.
Virðulegi forseti. Ég vil gera eins og aðrir hv. þingmenn og fagna því að þetta frumvarp sé komið fram. Þetta er einn áfangi og gleðitíðindi fyrir Vestmannaeyjar og landið allt. Ég tek undir með hv. þm. Páli Val Björnssyni sem fór yfir stöðu Vestmannaeyja áðan. Þetta er eins og góður fundur í Vestmannaeyjum. Ég tek undir hvert einasta orð hjá honum. Það eru mörg brýn mál í Vestmannaeyjum en samgöngurnar og heilbrigðismálin eru stóru málin tvö og þau sem eru hvað mikilvægust. Þetta eru grunnþjónustumál í hverju einasta samfélagi og þeim verðum við að sinna af mikilli festu og af fullum áhuga. Hér ræðum eitt af þeim málum sem er hvernig við tryggjum sem tíðastar ferðir um þjóðveginn til Vestmannaeyja, sem sagt siglingar með Herjólfi milli Landeyjahafnar og Vestmannaeyja. Það kom fram í ræðu hjá hv. þm. Páli Jóhanni Pálssyni að mögulegt væri að fara aðrar leiðir. Ég held að þær leiðir séu ekki til umræðu. Eftir að Landeyjahöfn kom til, eftir að tekin var ákvörðun um að sigla til Landeyjahafnar, hafa allir sem hafa nýtt sér þær samgöngur séð hvers lags bylting í samgöngumálum það er þegar Landeyjahöfn er opin. Það er enginn, að ég tel, sem rekur fyrirtæki eða ferðaþjónustu, sem býr í Vestmannaeyjum eða þarf að leita þangað sem vill bakka aftur til Þorlákshafnar. Þegar menn hafa séð betri kostinn vilja þeir halda sig við hann, að sjálfsögðu. Þá vil ég líka minna á að það tók, held ég, hátt í 40 ár að þróa Þorlákshöfn. Þannig að jú, við erum ekki búin að fullhanna Landeyjahöfn en það er ekki útséð um hvort það geti tekist. Eftir hversu langan tíma er hins vegar ómögulegt að segja. Ég leggja áherslu á, og tek undir það sem hefur verið sagt í fyrri ræðum, að bygging nýs Herjólfs er aðeins einn liður í því að tryggja samgöngur til Vestmannaeyja. Það verður ekki fullnaðarsigur en vonandi mun það bæta samgöngurnar til muna. Þegar ferjan Baldur leysti Herjólf af vorum við með grunnristara og minna skip sem gat þá siglt mun lengur og við allt aðrar aðstæður. Ég held að það verði raunin með nýja skipið og það muni meira að segja geta siglt mun meira en Baldur gat af því að skipið verður sérstaklega hannað fyrir Landeyjahöfn. Þess vegna ættum við að geta hámarkað nýtingu hafnarinnar miðað við núverandi aðstæður með þessu skipi. Við sjáum líka betur þegar nýtt skip er komið við hvaða vandamál er að etja varðandi hönnun í höfninni. Ef það er kominn fastur botndælubúnaður innan hafnar og annað slíkt getum við nýtt þetta mun lengur yfir árið. Hver vika, ég tala nú ekki um hver mánuður sem bætist við með nýju skipi mun skipta mjög miklu fyrir samfélagið í Vestmannaeyjum og ekki síst ferðaþjónustuna. Hver vika þar getur skipt miklu máli í því hvort sá rekstur lifi árið af. Við getum alltaf tekið umræðuna um hversu mikilvægt er að nýtt skip komi vorið 2018, alls ekki seinna og helst fyrr. Þá kemst viss reynsla á skipið yfir sumarið og við sjáum hvernig það virkar. Það er oft með ný skip, bíla og öll ný tæki að það geta verið einhvers konar byrjunarerfiðleikar. Ég tek því undir að það liggur ekkert á að selja Herjólf. Við skulum sjá hvernig þetta fer af stað og fá einhverja reynslu. Svo má ekki gleyma að við erum með fleiri ferjur hér á landi og allar þurfa þær að fara í slipp og það kostar að leigja aðrar ferjur á meðan. Það þarf því ekki endilega að vera dýrt fyrir ríkið að eiga Herjólf áfram fyrir ýmis verkefni sem eru til staðar ef nýr Herjólfur þarf að fara í slipp eða ef bregðast þarf við einhverjum aðstæðum sem geta komið upp eftir að nýja skipið er komið til landsins. Síðan er það mikilvægt sem gerist á meðan við bíðum, þessi tvö ár sem geta verið lengi að líða. Það þarf að tryggja að þjónustan á Herjólfi og í höfninni núna sé sem best og reyna að tryggja að hægt sé að dýpka og hafa aðstæðurnar þannig að hægt sé að sigla sem lengst á Herjólfi til Landeyjahafnar og að ef sigla þarf til Þorlákshafnar sé sama fargjald á milli Landeyjahafnar og Vestmannaeyja og á milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar, að fargjald í Landeyjarnar gildi líka í Þorlákshöfn. Það er gríðarlega mikilvægt upp á jafnræði og búsetuskilyrði því að þegar farið var af stað með höfnina var þetta eitt og sama verkefnið, Landeyjahöfn og báturinn, Herjólfur. Það á ekki að bitna á íbúum Vestmannaeyja að ríkið sé ekki búið að byggja skipið fyrr, eins og það hefur gert hingað til. Þá þarf líka að vera hægt að fjölga ferðum eins og hægt er og annað slíkt. Það eru svona hlutir sem við þurfum að hafa á hreinu þangað til og mikilvægt að tíminn sé nýttur, eins og ég kom inn á áðan, í að finna varanlegan dýpkunarbúnað innan hafnar. Við þurfum að nýta tímann vel. Þeir sérfræðingar sem hafa komið að þessu máli segja mér að ef nýja skipið hefði verið komið fyrir þennan vetur hefði það siglt mun meira án dýpkunar, nema náttúrlega með dýpkun innan hafnar. Ég veit ekki nákvæmlega hversu miklu lengur en það er allt í skoðun. Við skulum hafa það í huga. Það er líka gott að minnast á að ný ferja verður hagkvæmari í rekstri. Það er mun ódýrara að sigla til Landeyjahafnar, eins og gefur að skilja, en til Þorlákshafnar vegna eldsneytiskostnaðar og launakostnaðar og annars slíks. Ef við erum komin með nýja ferju sem er rafstýrð að hluta mun eldsneytiskostnaður og rekstrarkostnaður dragast enn meira saman. Fjárfestingin verður jafnvel hagkvæmari fyrir ríkissjóð þegar upp er staðið. Það skiptir miklu máli. Að fá nýja ferju er ekki glötuð fjárfesting ef eitthvað annað kemur upp á og mun fljótlegri og ódýrari leið en að byrja á að framkvæma eitthvað við höfnina sem við vitum ekki hvort virkar eða ekki, þó að við þurfum að halda áfram að skoða allar leiðir í því. Það hefur líka verið komið inn á hér, sem skiptir miklu máli í þessu, þá gríðarlegu samstöðu sem hefur verið heima fyrir í Vestmannaeyjum, sérstaklega innan bæjarstjórnar, um hvaða leið menn vilja. Það er samstaða í Vestmannaeyjum um að fara út í Landeyjahöfn. Deilurnar hafa kannski meira verið um hver forgangsröðun eigi að vera, hvernig eigi að breyta höfninni, hvort fyrst eigi að breyta höfninni áður en skipið er gert og annað slíkt. En bæjarstjórnin og bæjarbúar hafa alltaf staðið saman um þessa grunnmeginstoð, að tryggja siglingar milli Landeyjahafnar og Vestmannaeyja allan tímann. Það skiptir miklu máli og mikilvægt að þannig verði áfram. Þetta er það helsta. Ég fagna þessum áfanga. Ég mun óska Vestmannaeyingum og þjóðinni allri til hamingju þegar skipið siglir heim til Vestmannaeyja, það borgar sig ekki að fagna of snemma. En þetta er eitt mikilvægasta málið fyrir uppbyggingu Vestmannaeyja ásamt náttúrlega heilbrigðisþjónustunni og annarri grunnþjónustu sem við munum fylgja fast eftir á þinginu. Ég vona að svona mikilvægt mál fái skjóta og góða afgreiðslu á þinginu svo að útboð megi fara af stað sem fyrst. Eins og hæstv. fjármálaráðherra kom inn á vitum við ekki hvaða hindranir geta verið í veginum. Það mega ekki verða óþarfatafir í þessu máli sem hefur því miður ekki komist fyrr á dagskrá út af ýmsum hindrunum. Þess vegna leggjum við mikla áherslu á að málið fari hratt en örugglega hér í gegn. Það eru líka miklir hagsmunir fólgnir í því að koma þessu sem fyrst í útboð miðað við stöðu hjá skipasmíðastöðvum og annað slíkt. Það er mikilvægt að þetta komi ekki seinna en vorið 2018, eins og ég fór yfir áðan, upp á að þjálfa og prófa skipið og æfa áhöfnina, hún þarf að fá að læra við sumaraðstæður en ekki vetraraðstæður. Við vonum það besta og vonum að þetta gangi allt saman vel fyrir sig og að við sjáum í sem nánastri framtíð öruggar, góðar og tryggar samgöngur við Vestmannaeyjar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um heimild til útboðs vegna nýrrar Vestmannaeyjaferju. Ég ætla ekki að hafa þetta langt í dag en langar þó að taka undir með þeim sem hér hafa talað og vekja athygli á mikilvægi framgöngu þessa máls. Vestmannaeyingar hafa árum saman beðið eftir úrbótum í samgöngum. Árið 2008 var það verkefni sett á ís. Hv. þm. Páll Jóhann Pálsson hefur bent á að Landeyjahöfn sé í rauninni ekki tilbúin, en það er mín skoðun að úrbætur verði ekki án þess að ný ferja verði byggð eins og upphaflega var áætlað að gera. Þess vegna fagna ég þessu máli og því að við séum alla vega komin eitthvað áleiðis. Þetta er einn áfangi, þetta er leið, en hvort þetta er besta leiðin þori ég ekki að segja. En mér finnst mjög mikilvægt, eins og aðrir þingmenn hafa bent á, að núverandi Herjólfur sé ekki seldur vegna þess að í frumvarpinu kemur fram að ekki verði hægt að sigla til Landeyjahafnar nema í 76–89% tilvika á ári, eða 84% samkvæmt miðspá, þannig að við munum þurfa annað skip til að ferja fólk til öryggis til þess að tryggja góðar samgöngur á milli lands og Eyja. Hér hafa komið fram ýmsir punktar og ég vil draga fram nokkra sem mér finnast skipta mjög miklu máli sem byggja undir þetta mál. Kostnaður á hvern íbúa er mun lægri þegar menn geta siglt á milli Landeyjahafnar og Vestmannaeyja. Innanlandsflug er mjög kostnaðarsamt. Það er varla valkostur fyrir fjölskyldur þegar þær þurfa að sækja sér þjónustu upp á land. Það er því mikil búbót fyrir heimili í Vestmannaeyjum að hafa ferðir í Landeyjahöfn með góðu skipi, öruggar samgöngur. Samstaða heimamanna er góð. Eins og fram hefur komið er þetta ekki einfalt mál og menn hafa tekist á um hvaða leið sé best að fara. En menn segja að fyrst höfnin sé komin í Landeyjum sé næsta skref að byggja þessa ferju. Við getum ekki stoppað núna. Eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi áðan, þá vilja þeir bara alls ekki fara til baka sem hafa samanburðinn, sem hafa þurft að sigla á milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja og svo aftur upp í Landeyjahöfn. Það hefur líka sýnt sig varðandi atvinnuuppbyggingu í Vestmannaeyjum að þegar Herjólfur hefur ekki náð að sigla í Landeyjahöfn heldur hafa menn þurft að fara gegnum Þorlákshöfn, þá hafa ferðaþjónustuaðilar lent í massífum afbókunum jafnvel stórra hópa sem hafa ætlað sér að halda árshátíð eða þorrablót eða hvað það nú er. Þetta óöryggi í samgöngum, að Herjólfur hefur ekki oftar getað siglt í Landeyjahöfn en raun ber vitni, hefur skaðað atvinnulíf í Vestmannaeyjum mjög mikið. Ný ferja mun án efa byggja undir áframhaldandi atvinnuuppbyggingu í Vestmannaeyjum, ferðaþjónustuna, og að sjálfsögðu þurfa allir flutningar, þá sérstaklega fiskflutningar, að ganga vel og örugglega fyrir sig. Annað atriði sem nefnt hefur verið og ég vil draga fram hér varðar sjúkraflugið. Hv. þm. Páll Valur Björnsson nefndi áðan að það varð afturför þegar sjúkraflugið frá Vestmannaeyjum hætti vegna þess að aðstæður í veðri eru mjög oft þannig að hægt er að fljúga frá Eyjum upp á land en ekki endilega til Eyja. Ég tel að öryggi íbúa í Vestmannaeyjum hafi verið skert með þeirri breytingu. Með því að tryggja öruggari samgöngur á sjó er alla vega einhver úrbót gerð á því. En ég mundi vilja ganga lengra og breyta jafnframt planinu á sjúkrafluginu. Þegar maður gúglar, eins og það heitir á lélegri íslensku, umfjallanir staðarblaðanna í Vestmannaeyjum, þ.e. eyjar.net og eyjafrettir.is, finnur maður fjölmargar greinar um samgöngumál og Herjólf. Það sýnir manni svo ekki er um að villast að heilbrigðisþjónusta í Vestmannaeyjum og samgöngurnar eru stóra málið. Það er það sem fólk talar um. Það er það sem fólk kallar eftir úrbótum á. Frumvarpið sem nú er til umfjöllunar er liður í úrbótum á samgöngum. Ég fagna því. Ég prentaði að gamni mínu út frétt, ég held hana sé að finna á eyjar.net frá 11. janúar á þessu ári. Í fréttinni kemur fram að Herjólfur hafi siglt í 189 daga í Þorlákshöfn árið 2015 á síðasta ári, fór 345 ferðir á milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar. Miðað við þær upplýsingar má gera ráð fyrir að Herjólfur sé fleiri daga í Þorlákshöfn en í Landeyjahöfn. Þetta er sennilega prentvilla. Þetta á að vera örugglega samanlagt 345 ferðir, þar af 189 dagar í Þorlákshöfn. Einhverja daga kann hann að hafa siglt í báðar hafnirnar. Þegar ég fletti í gegnum staðarblöðin áðan sá ég frétt frá 15. apríl um að fyrsta ferð á þessu ári hafi verið farin þann dag. Því var fagnað með grillveislu í Vestmannaeyjum. Landeyjahöfn var lítið notuð í allan vetur og það skerðir samgöngur fólks í Vestmannaeyjum gríðarlega. Eftir að hafa prófað að sigla á milli Landeyjahafnar og Vestmannaeyja og svo aftur frá Þorlákshöfn til Vestmannaeyja þá hika ég og fer síður til Vestmannaeyja ef ég þarf að fara frá Þorlákshöfn vegna þess að maður verður bara veikur. Það er erfitt ferðalag fyrir landkrabba að sigla kannski í þrjá tíma, jafnvel fjóra, í alla vega veðri. Ég skil vel að fólk vilji ekki fara til baka í það. En við erum alla vega komin hingað með þessu frumvarpi. Förum okkur hægt og bíðum með að selja gamla Herjólf þegar við fáum nýja skipið. Við skulum leyfa nýja skipinu að sanna sig svo ekki verði þjónustuskerðing fyrir íbúa Vestmannaeyja. Að lokum langar mig til að nefna að í meðferð þessa máls var haft mjög gott samráð við fjölda aðila sem þarna eiga hagsmuni, þar með talið innanríkisráðuneytið, Vegagerðina, Ríkiskaup, Vestmannaeyjabæ og erlenda og innlenda ráðgjafa á sviði skipahönnunar og hafnargerðar. Málið er flókið en vel hefur verið vandað til verksins. Um er að ræða úrbætur í samgöngumálum. Því styð ég málið og vona að það fái góða framgöngu hér á Alþingi.
Frú forseti. Þetta mál er þannig vaxið að ég hef mikinn skilning á því að uppi séu ýmis sjónarmið um það hvernig verður best staðið að því að bæta samgöngur milli lands og Eyja. Við höfum fyrir margt löngu mótað þá stefnu, valið þá leið sem hér er fylgt eftir. Eins og ég vék að í fyrri ræðu minni þá var ávallt litið svo á að höfn og skip væru nátengd atriði þannig að við veðjuðum á Landeyjahöfn sem bestu leiðina til þess að stytta samgöngur og bæta til Vestmannaeyja og við gætum með þeim hætti fjölgað ferðum, stytt samgöngurnar í tíma og valið á sama tíma á vissan hátt öruggari leið en þá sem við höfum haft, þá er ég ekki síst að vísa til tíðni ferða. En við höfum verið að glíma við náttúruöflin og það hafa orðið frátafir vegna aðstæðna í Landeyjahöfn sem okkar færustu sérfræðingar eru að vinna á. Sú vinna heldur áfram, en við getum ekki beðið lengur með að klára þann þátt málsins sem snýr að skipinu. Þess vegna kem ég með þetta mál inn í þingið til þess að tryggja að við getum farið í útboðið. Fullnaðarhönnun er lokið. Þetta skip ristir mun grynnra en ferjan sem við höfum í dag og ætti þess vegna að vera miklu betur til þess fallið að eiga við þær aðstæður sem eru í höfninni, en við þurfum að treysta á okkar færasta fólk, okkar sérfræðinga, til að halda áfram vel á málum þannig að við fáum hámarksnýtingu á þessa fjárfestingu á sama tíma og við bætum samgöngurnar. Mér finnst það mikið fagnaðarefni að málið sé komið á þetta stig. Ég vonast til að málið verði afgreitt hratt og örugglega í þinginu, en ég hvet til þess að það verði engu að síður skoðað mjög vel. Ég veit að þingnefndin sem fær málið hefur nýlega verið að skoða það sérstaklega og kallað til sín alla hlutaðeigandi og ætti þess vegna að vera í ágætisfærum að afgreiða málið tiltölulega hratt. Svo verður það í framhaldinu framkvæmdaratriði eins og ég vék að í fyrri ræðu minni að bjóða skipið út með þeim hætti sem hér er boðað og ýta málinu áfram. Við skulum svo vona að við fáum nýtt skip í gagnið sem allra, allra fyrst.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um handtöku og afhendingu manna til og frá Íslandi vegna refsiverðra verknaða á grundvelli handtökuskipunar. Nefndarálitið er flutt af meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Málið kom einnig fyrir nefndina á síðasta þingi og var afgreitt frá nefndinni en náðist ekki að klára fyrir þinglok og er því komið óbreytt aftur til þingsins. Við tókum málið aftur fyrir í nefndinni og er skemmst frá því að segja að það er komið hér óbreytt aftur til 2. umr. í þinginu. Frumvarpið byggist á samstarfi og Evrópulöggjöf og er lagt til að sameinuð verði ákvæði gildandi laga nr. 12/2010, um handtöku og afhendingu manna milli Norðurlandanna vegna refsiverðra verknaða, og ný lagaákvæði sem leiðir af skuldbindingum Íslands vegna samnings um málsmeðferð um afhendingu milli aðildarríkja Evrópusambandsins og Íslands og Noregs sem var undirritaður 28. júní 2006. Þetta hefur því verið lengi í undirbúningi. Við fórum yfir alla helstu þætti málsins og gengum úr skugga um að öll mannréttindi og allar synjunarástæður væru ásættanlegar fyrir okkur og fengum umsagnaraðila til að koma og fjalla um málið á síðasta þingi og fullvissuðum okkur um það að hér værum við ekki að ganga neitt á mannréttindi íslenskra ríkisborgara. Í raun og veru snýst þetta um samstarf og til að við getum fengið afhenda menn til okkar er mikilvægt að við tökum þátt í samstarfi og afhendum menn á móti, en að uppfylltum skilyrðum, þ.e. að uppfyllt séu öll ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu og þeirra samningsviðauka sem hafa lagagildi hér á landi. Meiri hluti nefndarinnar leggur því til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Guðmundur Steingrímsson, Vilhjálmur Árnason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Jóhanna María Sigmundsdóttir, Haraldur Einarsson og Svandís Svavarsdóttir, en Unnur Brá Konráðsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um frumvarp til laga um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga. Frumvarpið hefur verið til meðferðar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í vetur en fékk líka nokkra umfjöllun í nefndinni á síðasta þingi. Frumvarpið var endurflutt óbreytt nú í haust og við vinnu nefndarinnar var m.a. stuðst við umsagnir frá síðasta þingi og eins voru gestakomur sem reifaðar eru í nefndarálitinu. Um málið má segja að í kjölfar vinnu sem átt hefur sér stað á vegum þingsins um aukið eftirlitshlutverk þingsins með framkvæmdarvaldinu komu fram tillögur um endurskoðun á lögum um Ríkisendurskoðun og var frumvarpið flutt af forsætisnefnd á grundvelli þess starfs. Í nefndarálitinu er farið nokkrum orðum um forsögu málsins og ætla ég ekki að rekja það nánar en vil þó drepa á nokkur atriði sem nefndinni þótti mikilvæg og tók til sérstakrar umfjöllunar í sínum störfum. Fyrst er þess að geta að með frumvarpinu er ætlunin að undirstrika stöðu ríkisendurskoðanda og sjálfstæði stofnunarinnar. Það er áréttað að ríkisendurskoðandi starfi á vegum Alþingis og sé trúnaðarmaður þess við endurskoðun og eftirlit með fjármálum og rekstri ríkisins. Varðandi stöðu ríkisendurskoðanda er gert ráð fyrir að ríkisendurskoðandi verði ekki lengur ráðinn til starfa af forsætisnefnd heldur verði hann kjörinn af þinginu með sama hætti og umboðsmaður Alþingis. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að komi til þess að tillögur komi fram um að víkja ríkisendurskoðanda frá, þurfi til þess 2/3 hluta þingmanna. Eins og gefur að skilja þjónar sú breyting þeim tilgangi að styrkja sjálfstæði ríkisendurskoðanda gagnvart þinginu enda leiðir það auðvitað af eðli embættisins eða starfsins að um niðurstöður þess getur skapast pólitískur ágreiningur. Þess vegna telur nefndin eðlilegt að fara að þeirri tillögu sem fram kom í frumvarpi forsætisnefndar að styrkja stöðu ríkisendurskoðanda að þessu leyti. Eins tekur nefndin undir þau atriði frumvarpsins er lúta að starfstíma ríkisendurskoðanda. Gert er ráð fyrir að kosningin sé til sex ára í senn og heimilt verði að endurkjósa ríkisendurskoðanda einu sinni þannig að samanlagt geti starfstími hans í embætti verið tólf ár. Nokkuð var fjallað um hæfisskilyrði ríkisendurskoðanda í frumvarpinu. Í frumvarpinu eins og það var lagt fram var gerð sú krafa að ríkisendurskoðandi skyldi hafa löggildingu sem endurskoðandi. Þetta atriði var töluvert rætt innan nefndarinnar. Ríkisendurskoðandi er forstöðumaður stofnunar sem hefur m.a. með höndum endurskoðun ríkisreikninga. Fram komu þau sjónarmið að það gæti verið eðlilegt að líta til annarra atriða en löggildingar sem endurskoðanda þegar valið væri í starfið. Önnur reynsla, stjórnunarreynsla og þekking á stjórnsýslunni, væri líka mikilvæg í þessu. Var það niðurstaða nefndarinnar að fella út kröfuna um löggildingu í þessu efni en auðvitað vísað til þess að þeir starfsmenn embættisins sem fara með endurskoðun reikninga hefðu slíka löggildingu. Hins vegar væri nauðsynlegt að horfa heildstætt til verkefna ríkisendurskoðanda þegar hæfisskilyrðin væru mótuð. Leggur nefndin því til að í staðinn fyrir skilyrðið um löggildingu sé kveðið á um að ríkisendurskoðandi hafi þekkingu á reikningsskilum og ríkisrekstri auk stjórnunarreynslu. Þetta þýðir að þeir sem hafa löggildingu sem endurskoðendur koma auðvitað sterklega til greina en heimilt er að líta til annarra þátta líka. Við í nefndinni fjölluðum einnig um starfssvið ríkisendurskoðanda. Til áréttingar leggjum við til að fært verði inn í textann atriði sem ekki var í upprunalegu frumvarpi en er í núgildandi lögum þar sem kveðið er á um að ríkisendurskoðandi geti verið þingnefndum til aðstoðar við störf er varða fjárhagsmálefni ríkisins. Það má segja um þetta atriði að þau sjónarmið komu fram að óþarfi væri að tilgreina þetta sérstaklega vegna þess að það leiddi af öðrum atriðum lagatextans. En nefndinni þótti rétt að árétta þetta. Við fjölluðum í nefndinni töluvert um með hvaða hætti skýrslubeiðnir frá Alþingi til ríkisendurskoðanda gætu borið að. Í 17. gr. frumvarpsins er lagt til að forsætisnefnd Alþingis geti ýmist að eigin frumvarpi eða samkvæmt beiðni þingnefnda eða þingflokka farið fram á að ríkisendurskoðandi taki saman skýrslu um einstök mál eða málaflokka sem falla undir starfssvið hans. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leggur til þá breytingu að þetta verkefni verði hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en ekki forsætisnefnd vegna þeirrar stöðu sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur við að sinna eftirlitshlutverki af hálfu þingsins. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd verður þó ekki eina leiðin fyrir þingið til þess að óska eftir skýrslum frá ríkisendurskoðun heldur er einnig kveðið á um það að hægt sé að biðja um skýrslu með sama hætti og þingmenn geta nú beðið ráðherra um skýrslu um tiltekin málefni. Það gerist þá með þeim hætti að níu þingmenn geta tekið sig saman um að óska eftir slíkri skýrslu og það er síðan afgreitt í þingsal með atkvæðagreiðslu án umræðu. Í frumvarpinu, eins og hér segir, var gert ráð fyrir því að þingflokkar eða þingnefndir gætu beðið um slíka skýrslu en nefndarmönnum þótti fara betur á því að þetta væri hægt að gera án aðkomu þingnefnda eða þingflokka. Það er þó auðvitað með þeim skilyrðum að það þarf níu þingmenn til og það þarf samþykki í þingsal til að skýrslubeiðnin berist. Þetta breytir þó ekki því sem kemur skýrt fram í frumvarpinu og er áréttað í nefndarálitinu að ríkisendurskoðandi er sjálfstæður í störfum sínum og í sjálfu sér óháður fyrirmælum frá þinginu. Þannig að ríkisendurskoðandi tekur alltaf afstöðu til þessara beiðna frá þinginu með hvaða hætti svo sem þær berast. Í umfjöllun nefndarinnar var nokkuð rætt um hvernig rétt væri að standa að kynningu á skýrslum ríkisendurskoðanda. Innan nefndarinnar komu upp tillögur um að sami háttur væri hafður á og t.d. í Noregi þar sem fyrsta kynning á niðurstöðum ríkisendurskoðunar fer fram fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Nefndarmenn náðu ekki saman um að gera slíkt að tillögu sinni. Þetta var umdeilt atriði. Menn töldu að það gæti hamlað eða tafið kynningu á niðurstöðum Ríkisendurskoðunar, ekki síst ef þingið er ekki að störfum. Hins vegar felst í nefndarálitinu ráðagerð um að leitast verði við í störfum nefndarinnar að funda með ríkisendurskoðanda eins fljótt og auðið er eftir að skýrsla liggur fyrir þannig að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geti þar með tekið þátt í umræðum um efni skýrslunnar svo til frá upphafi. Í nefndarálitinu eru nokkrar vangaveltur um sérstakt hæfi ríkisendurskoðanda. Frumvarpið felur í sér skýrari reglur um hvernig fara beri með það ef ríkisendurskoðandi eða starfsmenn hans verða vanhæfir. Ríkisendurskoðun er auðvitað engum háð í störfum sínum og mikilvægt að árétta það. Ef sú staða kemur upp að ríkisendurskoðandi eða starfsmaður er vanhæfur þá er gert ráð fyrir því að öðrum verði falið verkið og í tilviki ríkisendurskoðanda er gert ráð fyrir því að unnt sé að setja sérstakan ríkisendurskoðanda til meðferðar sérstaks máls komi upp slíkt vanhæfi kjörins ríkisendurskoðanda. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir þeirri breytingu varðandi starfskjör ríkisendurskoðanda að laun og starfskjör ráðist af ákvörðun forsætisnefndar með sama hætti og laun umboðsmanns Alþingis og miðað verði við laun hæstaréttardómara. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu eftir nokkrar vangaveltur að rétt væri að fela kjararáði þetta hlutverk. Kjararáð hefur það með höndum í dag og í raun er það þannig að kjararáð tekur ákvarðanir sem varða laun og starfskjör æðstu embættismanna allra þriggja greina ríkisvaldsins. Nefndarmönnum þótti ekki tilefni til þess að hafa annan hátt á varðandi ríkisendurskoðanda og því gerir nefndin breytingartillögu frá texta frumvarpsins. Meginverkefni ríkisendurskoðanda snúa að endurskoðun og eftirfylgd varðandi fjárhagsmálefni ríkisins en Ríkisendurskoðun hefur líka hlutverki að gegna varðandi svokallaða stjórnsýsluendurskoðun. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir breytingum á framsetningu þess ákvæðis sem varðar stjórnsýsluendurskoðun. Það varð nefndarmönnum tilefni til umræðu um það hvar mörkin væru milli stjórnsýsluendurskoðunar og síðan einhvers sem stendur nær því að vera einhvers konar stefnumörkun á sviði sem í sjálfu sér má telja stjórnmálalegs eðlis. Nefndin gerir engar breytingartillögur að þessu leyti en áréttar að ríkisendurskoðun hefur auðvitað ekki það hlutverk að leggja fram stefnumótun á sviði sem heyrir í rauninni undir stjórnmálasviðið. En stjórnsýsluendurskoðun getur hins vegar tekið til þess hvernig best verði stuðlað að hagkvæmum, skilvirkum og árangursríkum rekstri. Eins og ég segi, þrátt fyrir nokkrar umræður um þetta hlutverk varð ekki niðurstaðan að leggja til breytingu hvað þetta varðar. Í nefndarálitinu er líka nokkur umfjöllun um skörun á verkefnum Ríkisendurskoðunar við önnur embætti, t.d. umboðsmanns Alþingis. Við leggjum áherslu á að Ríkisendurskoðun hafi það hlutverk sem snýr að því að fylgjast með framkvæmd fjárlaga, fylgjast með fjárhagsmálefnum ríkisins, fylgjast með því að ríkisreksturinn sé í sem hagkvæmustum farvegi. Það sé hins vegar ekki hlutverk Ríkisendurskoðunar að skera úr um lögfræðileg álitamál sem eigi þá frekar heima undir starfssvið umboðsmanns eða dómstóla og er nokkur umfjöllun um það. Nú er það auðvitað svo að Ríkisendurskoðun þarf auðvitað að taka afstöðu til ákveðinna atriða í þessu sambandi. Það er að einhverju leyti óhjákvæmilegt. En starfssviðið snýr hins vegar að fjárreiðunum fyrst og fremst en ekki túlkun lagalegra álitamála. Í lok nefndarálitsins er vikið nokkuð að umfjöllun sem var í nefndinni um gildissvið frumvarpsins gagnvart lögum um endurskoðendur og gagnrýni sem hefur komið úr röðum endurskoðenda á frumvarpstextann og starfssvið Ríkisendurskoðunar. Nú er það auðvitað svo að starfsmenn embættis Ríkisendurskoðunar sem sinna endurskoðunarverkefnum hafa til þess löggildingu og lúta að sjálfsögðu lögum um löggilta endurskoðendur eða um endurskoðun ársreikninga og annað slíkt. Hins vegar er eru lög um Ríkisendurskoðun auðvitað sérlög og starfssvið ríkisendurskoðanda og hlutverk hans í sambandi við fjárreiður ríkisins og ríkisaðila er að nokkru leyti sérstaks eðlis þannig að segja má að Ríkisendurskoðun hafi víðtækara hlutverk og þurfi stundum að skoða hlutina frá öðrum sjónarhóli en almennt gildir um endurskoðun ársreikninga. Með nefndarálitinu fylgja allnokkrar breytingartillögur í samræmi við það sem ég hef hér rakið og vísa ég til tillagnanna hvað það varðar. Ég vil geta þess að við leggjum til, í ljósi þess að komið er fram á mitt ár, að lagabreytingin taki gildi 1. janúar 2017. Nokkur aðlögunartími er því til stefnu jafnvel þó að frumvarpið og þær breytingar sem þar er að finna breyti kannski ekki miklu um dagleg verkefni stofnunarinnar eða umfang hennar að öðru leyti. Undir nefndarálitið ritar sá sem hér stendur sem er framsögumaður málsins, Ögmundur Jónasson, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, og nefndarmennirnir Birgitta Jónsdóttir, Brynjar Níelsson, Elsa Lára Arnardóttir, Helgi Hjörvar og Willum Þór Þórsson. Árni Páll Árnason og Höskuldur Þórhallsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins og Brynhildur Pétursdóttir, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, lýsti sig samþykka álitinu.
Forseti. Ég þakka framsögumanni þessa framsögu. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem þetta frumvarp er rætt og ég fagna þeim breytingum sem lagðar eru hérna til. Í fyrsta lagi, og ég hef nefnt þetta atriði þegar málið hefur verið lagt fram fyrr, fagna ég því að ekki er gerð krafa um að ríkisendurskoðandi sé löggiltur endurskoðandi. Hérna stendur hins vegar að ríkisendurskoðandi „skuli hafa þekkingu á reikningsskilum.“ Mig langar til að spyrja: Var það rætt í nefndinni hvaða þekkingu væri um að ræða? Er um að ræða einhverja djúpa þekkingu? Nú hef ég ágæta þekkingu á reikningsskilum. Ég gæti sýnt fram á einhverjar prófgráður í því og eitthvað svoleiðis þó að ég hafi ekki unnið við reikningsskil lengi, ég vann að því hér áður fyrr. Við hvað er átt með þessu? Mér finnst skipta miklu máli að þetta sé vítt hugsað en ekki þröngt, mér finnst það skipta gífurlega miklu máli. Þá langar mig í sömu andrá að spyrja: Datt nefndinni ekki í hug að breyta heitinu á lögunum og tala um Ríkisendurskoðun, forstöðumann eða forstjóra Ríkisendurskoðunar eða hvað menn vilja hafa í því, en ekki tala um ríkisendurskoðanda?
Hæstv. forseti. Varðandi síðari spurningu hv. þingmanns um heiti embættisins og laganna þá var sú umræða ekki hávær innan nefndarinnar. Ég held að innan nefndarinnar hafi menn almennt verið þeirrar skoðunar að ekki væri tilefni til að breyta þessu. Nú held ég að þetta sé frekar smekksatriði en að það hafi djúpa merkingu. Það hefði verið hægt að velja þá leið sem hv. þingmaður nefndi, en ég fyrir mitt leyti sé ekki tilefni til þeirrar breytingar. Varðandi hins vegar hæfisskilyrðin þá held ég að af hálfu nefndarmanna hafi hugsunin verið einmitt sú að víkka þetta út þannig að þegar vísað er til þess að sá sem valinn er til starfans hafi þekkingu á reikningsskilum þá beri að túlka það vítt, það verði litið til þess hvort viðkomandi hafi þekkingu á reikningsskilum, enda er það mikilvægur þáttur í starfsemi ríkisendurskoðanda og Ríkisendurskoðunar. Vilji nefndarinnar er auðvitað ljós þegar horft er til þess að löggildingin er felld út og þegar aðrir þættir eins og þekking á ríkisrekstri og stjórnunarreynsla eru teknir inn í er hugsunin sú að það séu fleiri þættir en nákvæmlega bara þekking á endurskoðun og reikningsskilum í þrengri merkingum sem menn eru að leita að.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessari útskýringu og legg áherslu á að það kemur fram í þessum umræðum að hér er talað um víðan skilning á þessu. Það má kannski vera eitthvert óþarfapjatt í mér, en mér hefði fundist rétt líka að breyta heitinu á embættinu. Ég fagna, virðulegi forseti, þeirri breytingu sem hefur verið gerð á því hvernig hægt sé að leggja fram skýrslubeiðni vegna þess að það var svolítið þröngt í tillögunum eins og þær voru, þar áttu það að vera þingflokkar eða þingnefndir. Nú er ljóst að níu þingmenn geta tekið sig saman og beðið um skýrslu og þurfa hvorki að spyrja kóng né prest hvort þeir geti það. Mér finnst það til mikilla bóta. Ég vil líka segja, virðulegi forseti, af því að síðan segir í nefndarálitinu - þetta er mjög flott nefndarálit, finnst mér - að það verði að virða og taka tillit til þess að ríkisendurskoðandi eða forstöðumaður stofnunarinnar sé sjálfstæður í störfum sínum, stofnunin sé sjálfstæð og það er rétt, en hins vegar finnst mér stundum eins og menn fari með sjálfstæðið þannig að þá geti stofnunin gert hvað sem hún vill. Ég held nú að ef það kemur beiðni frá níu þingmönnum sem er samþykkt í þingsal um að stofnunin geri eitt eða annað þurfi að vera ansi sterk rök fyrir því að stofnunin, eða forstöðumaður hennar, ríkisendurskoðandi, segi: Nei, ég er sjálfstæð og ég þarf ekkert að gera þetta, ég ákveð það bara sjálf. Ég vil sem sagt leggja áherslu á að mér finnst það skipta máli að menn mega heldur ekki fara með sjálfstæðið út í öfgar.
Hæstv. forseti. Þetta eru hárréttar ábendingar hjá hv. þingmanni um þetta atriði. Ég held að það sé sameiginlegur skilningur okkar allra að það þurfi mjög mikið að koma til til að ríkisendurskoðandi hafni því að vinna skýrslu sem beðið er um af hálfu þingsins. Ég mundi halda að þær tvær leiðir sem lagðar eru til í breytingartillögum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þ.e. annars vegar að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fari fram á skýrslu eða hins vegar níu þingmenn að fengnu samþykki þingsins í heild með atkvæðagreiðslu í þingsal, eigi að fela í sér að hægt sé að sía úr tilefnislausar eða órökstuddar beiðnir. Þannig að við getum sagt sem svo að alvörubeiðnum frá þinginu hlýtur ríkisendurskoðandi að svara. Sjálfstæðið er hins vegar líka mikilvægt. Það er mikilvægt að ríkisendurskoðandi geti metið það út frá sínu verklagi og þeim lagaákvæðum sem um embættið og stofnunina gilda hvernig hann fer í verkefnið. Þarna er auðvitað ákveðinn línudans, annars vegar er ríkisendurskoðandi sérstakur trúnaðarmaður þingsins og vinnur á þess vegum og í þess umboði, en á hinn bóginn held ég að við viljum heldur ekki sjá að þingið eða eftir atvikum meiri hluti þings eða meiri hluti í einhverjum tilteknum nefndum gefi ríkisendurskoðanda fyrirmæli um hvernig hann fer í verkin. Þarna er ákveðinn línudans og reynir á dómgreind beggja megin, bæði hjá þeim sem biður um skýrslurnar og hjá ríkisendurskoðanda þegar hann metur hvernig hann gengur í verkin.
Frú forseti. Ég ætla ekki að dvelja lengi við þetta mál. Mig langar þó aðeins að koma inn á það hér. Ég ræddi þetta mál þegar það var hér í þinginu síðast og lýsi ánægju minni með niðurstöðu þess. Nefndin hefur borið gæfu til að komast að góðri niðurstöðu að flestu leyti a.m.k. varðandi þær áhyggjur sem ég hafði um málið. Ráðin hefur verið bót á því og nefndin hefur komist að góðri niðurstöðu. Ég ræddi einmitt hvort það ætti að heita ríkisendurskoðandi eða stofnunin sjálf, með vísan til þess að hér er einnig rætt um umboðsmann Alþingis, sem varðar þann forstöðumann. Þetta er kannski með svipuðum hætti. Mér fannst hins vegar ekki rökstutt sem fram kemur um starfskjör ríkisendurskoðanda, að kjararáð haldi áfram að ákveða laun hans. Þá er þá vitnað til þess þingið ákveði laun umboðsmanns og hefur ekki verið talin ástæða til að breyta því þrátt fyrir að það sé starfsmaður Alþingis, þ.e. að Alþingi ákveði launakjör hans og þau taki mið af hæstaréttardómurum, minnir mig. Ég skildi því ekki af hverju þetta er ekki gert með svipuðum hætti og varðandi umboðsmann, því að ég lít á umboðsmann Alþingis og ríkisendurskoðanda sem svipaða starfsmenn undir þinginu. Báðir eru þeir einhvers konar trúnaðarmenn þingsins. Það var það eina sem mér fundust ekki vera færð bein rök fyrir. Mér finnst líka gott að forsætisnefndin tilnefni ríkisendurskoðanda eða skipi hann til sex ára. Í frumvarpinu er lagt til að hann verði kosinn af þinginu og að það megi endurkjósa hann einu sinni. Ég held að það sé afar mikilvægt að við tökum á þeim þætti, að starfstími hvers og eins sé ekki lengur en 12 ár. Þá tapast ekki þekking og svo verður fólk um leið ekki fast á fleti í svona viðamiklu og viðkvæmu starfi. Við ræddum mikið hvort viðkomandi eigi að vera löggiltur endurskoðandi eða ekki. Ég verð að segja að ég er afar ánægð með niðurstöðuna því að ég tel að við hefðum þrengt hópinn gríðarlega ef við hefðum haldið okkur við að velja bara endurskoðendur, ekki bara með því að einskorða það við endurskoðendur, sem er ekkert gríðarlega stór hópur á okkar litla landi, heldur hefði margt orðið út undan sem hér er tíundað, m.a. varðandi stjórnsýsluna og ýmislegt annað sem tilheyrir því. Þó svo að eðli málsins samkvæmt sé lögð áhersla á reikningsskilin og ríkisreksturinn og annað því um líkt held ég að við getum fundið fólk úr fleiri stéttum en stétt endurskoðenda sem er ekki síður vel til þess fallið að sinna þessu starfi. Ég er afskaplega ánægð með þá breytingu. Starfssvið Ríkisendurskoðunar tekur til eftirlits með framkvæmd fjárlaga og á stofnunin að vera þingnefndum til aðstoðar við störf er varða fjárhagasmálefni ríkisins. Það er gott að skerpa á því gagnvart þingnefndunum sérstaklega. Það er alltaf betra að hafa það skýrt í lögum fremur en að vera með einhverjar túlkanir á því hvað fellur til og hvað ekki þannig að heilt yfir skerpa þessi lög töluvert á því sem ríkisendurskoðandi og starfsfólk hans eiga að taka sér fyrir hendur. Mér finnst líka til bóta að fela stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd frekar en forsætisnefnd beiðnir varðandi skýrslur og annað slíkt. Það er í samræmi við hina nýju skipan í þingnefndum okkar að eftirlitsnefndin hafi það utanumhald fyrst og síðast. Ég tel það vera til bóta. Og eins og hv. framsögumaður kom inn á varðandi þingmannaréttinn er skynsamlegt að loka ekki á það í því formi, eins og hugmyndin var, að þingflokkar eða nefndir þyrftu í heilu lagi að samþykkja eitthvað slíkt. Þá er það lokað inni hjá meiri hluta hvers tíma ef fara þarf þannig inn, sérstaklega þegar kemur að þingnefndum. Ég held að það sé gott að geta jafnvel verið með þverpólitískar beiðnir sem felast í því að þingmenn geti beðið um slíkar skýrslur. Það er því ýmislegt sem mér þykir ljómandi gott þarna, og eins það hvers konar skýrslur átt er við. Hér er enn og aftur verið að færa það í orð sem ríkisendurskoðandi og hans fólk gera. Þau sinna ýmsum verkefnum, t.d. varðandi frumeftirfylgnisskýrslur og lokaskýrslur, en það er ágætt að hægt er að óska eftir því líka. Farið er ofan í það hvernig ríkisendurskoðandi á að koma að málum, sérstaklega varðandi samstarf eða það sem skarast við verksvið umboðsmanns. Það er útskýrt ágætlega hér og snýr fyrst og síðast að rekstrinum eða fjárhagsmálunum. Ríkisendurskoðandi getur auðvitað lagt til breytingar á löggjöf og annað slíkt en fer ekki inn á hlutverk umboðsmanns nema í algjörum undantekningartilvikum og þá einmitt með þeirri forskrift. Hér er talað um kynningu á skýrslunum. Ég hefði gjarnan viljað sjá það eins og viðrað er í nefndarálitinu. Ég tek undir það orðalag sem hér er notað um að þetta sé kannski til þess fallið að auka aga hjá nefndinni að skýrslur komi þar fyrst til kynningar af því að ríkisendurskoðandi kemur oft á fund okkar í fjárlaganefnd, einkum vegna ýmissa eftirfylgniskýrslna og snerta flesta starfsemi ríkisins. Þá finnur maður einmitt að það gæti verið skynsamlegt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd væri búin að fjalla um málið og spyrja spurninga áður en skýrslan er lögð fram. Þá ættu þingflokkar og þingmenn að geta verið upplýstir í gegnum fulltrúa sinn og fengið að vita um hvað málið snýst, en það er auðvitað gert með ýmsu móti. Í Noregi er það gert með þessum hætti, en þar eru færri og umfangsmeiri - er sagt hér, en í Svíþjóð er þetta svipað og hérna og Danmörku er það með allt öðrum hætti. Í praxís er svo sem hægt að gera það, kjósi nefndin að gera það, þó að það sé ekki lögfest hér. En ég hefði alveg viljað sjá það gert. Það er líka gott að árétta að Ríkisendurskoðun er engum háð í störfum sínum. Það er mjög mikilvægt að það sé áréttað, alveg eins og að þingnefndir eru ekki háðar framkvæmdarvaldinu. Svo er þetta með hæfisreglur starfsmanna til að tryggja hlutleysi. Það er afar mikilvægt að koma því hér inn. Það er þannig með okkur þingmenn og aðra sem starfa í stjórnsýslunni að maður þarf oft og tíðum að meta eigið hæfi. Það hafa nú verið skiptar skoðanir um það, en kannski er óhjákvæmilegt að breyta því. Kannski er ekki önnur leið fær ef til þess kemur en að aðilinn geri það sjálfur hverju sinni. Ég velti aðeins fyrir mér hvað átt sé við með því að ríkisendurskoðandi afmarki stjórnsýsluúttektir sínar, að hann gæti þess sérstaklega að afmarka stjórnsýsluúttektir sínar við meðferð á nýtingu ríkisfjár. Verið er að tala um hagkvæmni og skilvirkni varðandi stofnanir og fyrirtæki í eigu ríkisins, að framlögin skili sér og að þeim árangri sé náð sem að er stefnt. Ég átta mig ekki alveg á því hvað átt er við, en ég veit að hv. framsögumaður ætlar að koma í andsvar við mig og þá getur hann kannski útskýrt fyrir mér hvað verið er að meina með afmörkun. Ríkisendurskoðandi kafar ekki ofan í hvern einasta lið í öllu bókhaldi, hann kæmist náttúrlega ekki yfir það frekar en að endurskoða allt til fulls það sem undir ríkisreikningi á hverju einasta ári. Ég varpa því hér fram. En ég held að ég hafi þetta ekki lengra. Ég er mjög ánægð með þetta frumvarp svona heilt yfir og held að það sé til mikilla bóta þó að ég hafi viðrað hér einhver álitaefni sem hægt væri að færa að mestu í praktíkina nema þetta varðandi kjaramálin.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Nefndarálitið endurspeglar í sjálfu sér að það voru mörg álitamál rædd í starfi nefndarinnar sem leiddi ekki endilega til breytingartillagna. En varðandi nokkur atriði þótti okkur engu að síður mikilvægt að gera grein fyrir sjónarmiðum sem upp komu. Ég vil líka leggja áherslu á að vegna stöðu Ríkisendurskoðunar og eðlis þeirrar starfsemi sem þar fer fram þá fannst okkur í nefndinni afar mikilvægt að tala okkur niður á sameiginlega niðurstöðu frekar en að útkljá með afli atkvæða einhver álitamál í því sambandi, enda fór það svo að allir nefndarmenn treystu sér til að standa að nefndarálitinu jafnvel þótt á leiðinni, ef við getum orðað það svo, væru skoðanir skiptar um ýmis mál. Varðandi örfá atriði sem hv. þingmaður nefndi þá vildi ég segja varðandi starfskjörin og okkar niðurstöðu að við horfðum til þess að almenna reglan er sú að kjararáð taki ákvarðanir um laun og starfskjör æðstu embættismanna á öllum sviðum ríkisvaldsins, dómsvalds, framkvæmdarvalds og löggjafarvalds og okkur þótti í rauninni fara betur á því en að tengja þetta með óbeinum hætti við tiltekinn hóp embættismanna sem lúta engu að síður ákvörðun kjararáðs, af því að kjararáð ákveður laun hæstaréttardómara. Okkur þótti þetta vera svolítil krókaleið. Varðandi önnur atriði þá geri ég ráð fyrir að koma inn á þau í síðara andsvari.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er einmitt mjög mikilvægt í svona stóru máli, ég tek undir það, að gera grein fyrir sjónarmiðum sem reifuð eru, þau voru líka reifuð hér í umræðunni þegar málið kom fram. Eðli málsins samkvæmt gerir maður ráð fyrir því að ekki sé endilega hægt að ná öllu fram sem allir nefndarmenn vilja. En ég tek undir að það er mikilvægt að um svona starf, við erum hér með trúnaðarmann þingsins, ríki sátt. Ég held að það sé eitthvað sem við séum alveg sammála um. Þess vegna, eins og hv. þingmaður sagði, eðli starfans vegna sé það mikilvægt. Varðandi kjörin er alveg rétt að það er kjararáð sem ákveður laun hæstaréttardómara, forsætisnefnd tekur svo mið af því gagnvart umboðsmanni. Þá spyr maður sig auðvitað um ríkisendurskoðanda. Nú er verið að endurskoða lög um umboðsmann og ég veit ekkert hvernig þau mál standa, hvort hugmyndir eru uppi um að ákvörðun um laun hans fari sömu leið, þ.e. til kjararáðs. Í ljósi rökstuðningsins sem fylgir þessu hér þá fyndist mér það ekkert óeðlilegt til að hafa eitthvert samræmi í þessu. Mér fyndist það þurfa að vera, báðir aðilar á sama stað. Mér finnst að rökin hnígi ekki í aðra átt. En ég skil auðvitað að það er alltaf erfitt fyrir þingmenn að eiga að taka ákvörðun um slíkt, þess vegna er verið að tengja þetta einhverju tilteknu. Þá er það kannski bara hjáleið í staðinn fyrir að hafa ákvörðunina beint undir kjararáði.
Hæstv. forseti. Fyrst varðandi starfskjörin þá get ég alveg sagt fyrir mig að ég hefði talið báðar leiðirnar tækar. En eins og ég nefndi áðan og hv. þingmaður vék líka að var það svolítil krókaleið að láta laun og starfskjör ráðast af ákvörðunum kjararáðs án þess að vísa til þess beint í lögunum. Út af fyrir sig veit ég ekki hvernig staðan er varðandi endurskoðun á lögum um umboðsmann, það mál er ekki komið til okkar í þinginu, þannig að ég get ekki tjáð mig um það hvort þetta atriði hafi verið skoðað í því samhengi. Varðandi skýrslubeiðnir frá þinginu, hv. þingmaður kom nokkuð inn á það í máli sínu, þá held ég að við höfum fundið þarna ágætar leiðir, tvær leiðir, til þess að óska eftir skýrslum ríkisendurskoðanda. Það á eftir að koma í ljós hvor leiðin verður nýtt frekar, en svona fyrir fram og ég held að í störfum nefndarinnar hafi menn kannski reiknað almennt með því að þetta færi í gegnum stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, en hitt væri þá leið fyrir þingmenn utan nefndarinnar til að koma beiðnum á framfæri ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sinnti af einhverjum ástæðum ekki ábendingum um að taka málin fyrir. Varðandi kynningu á skýrslunum má segja að við horfðum til þess eins og hér var nefnt að í Noregi er hún með þeim hætti sem lýst er í nefndarálitinu. En þar eru skýrslurnar töluvert færri [[Forseti hringir.]]en hér á landi og þess vegna kannski hægar um vik að stilla saman endapunktinn [[Forseti hringir.]]í starfi ríkisendurskoðanda varðandi skýrslugerðina og síðan fundi í nefndinni. En við horfum líka til þess að það geta komið þau tímabil [[Forseti hringir.]]að nefndin er ekki að störfum og þá væri dálítið hamlandi ef það væri absalút í lagatextanum [[Forseti hringir.]]að kynning mætti ekki fara fram nema fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Það sem hann endaði á, ég tek alveg undir það, auðvitað getur það verið hamlandi og skýrslurnar eru auðvitað ótrúlega margar um allar ríkisstofnanir og rekstur ríkisins, þannig að það er kannski óyfirstíganlegt verkefni í sjálfu sér að taka formlega fyrir hverja einustu skýrslu á fundi með ríkisendurskoðanda. Það er kannski ekki hægt að gera það svo vel sé. En þá er auðvitað spurning hvort eitthvað sé undanskilið. Eins og ég sagði áðan þá gæti það verið í praxís þannig að einhverju leyti að nefndin velji að taka alltaf einhverja tiltekna þætti fyrir og funda um það áður en skýrslan birtist. Það gæti alveg verið ein leið, hvort sem það er eitthvað sem varðar fjármálin eða annað, þótt flestir fletir snerti nú fjármál ríkisins. Það gæti verið möguleiki á því, held ég. Ég skil auðvitað að það er kannski fullflókið að ætla að gera það þannig. Eins og hér var einmitt rakið þá eru miklu færri skýrslur í Noregi. En eins og ég sagði áðan þá er ég ánægð með frumvarpið að flestöllu leyti þannig að ég á ekki von á öðru en ég styðji það hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Ég vil fagna því að þetta mál sé komið á dagskrá. Það hefur verið í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í að minnsta kosti tvo þingvetur og mikið fagnaðarefni að það sé tekið út með sameiginlegu nefndaráliti. Ríkisendurskoðun er gríðarlega mikilvæg stofnun og skiptir miklu fyrir okkur sem störfum á löggjafarþinginu og sérstaklega ef við ætlum að taka eftirlitshlutverk okkar alvarlega, því að þarna erum við í rauninni að fá upplýsingar, úttektir á málefnum og ýmsar upplýsingar og gögn sem við getum ekki aflað okkur. Ég hef verið mjög ánægð með hvernig stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur á þessu þingi tekið skýrslur Ríkisendurskoðunar til skoðunar. Hér var fyrri ræðumaður að velta fyrir sér með hvaða hætti ætti að taka þær skýrslur fyrir nefndina. Þá er kannski rétt að árétta það að hver einasta skýrsla er tekin fyrir og fær yfirferð hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Sumar eru mjög litlar eftirfylgniskýrslur, það tekur stuttan tíma, en það er ekki þannig að nefndin sé að velja og hafna. Allar skýrslur eru teknar fyrir. Nefndin fær viðkomandi ráðuneyti, stofnun jafnvel, og Ríkisendurskoðun á oft mjög góðar og gagnlegar umræður um skýrslurnar. Rætt var um þá hugmynd að skýrslurnar ættu að koma fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd áður en þær væru gefnar út opinberlega og hv. framsögumaður fór ágætlega yfir þau rök sem voru rædd í því sambandi. Einnig var rætt hvort Ríkisendurskoðun ætti að koma með skýrslur sínar fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd áður en þær væru gefnar út þannig að það væri einhvers konar kynning á þeim áður en þær væru fulltilbúnar. Það var rætt aðeins í nefndinni. Ég hafði það sjónarmið að í ljósi þess að Ríkisendurskoðun á að vera algjörlega sjálfstæð og óháð í sínum störfum þá gæti það orkað tvímælis ef stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fer eitthvað potast í skýrslu sem er ekki tilbúin og vera jafnvel með einhverjar athugasemdir. Það væri þá frekar að taka skýrslur, sem menn eru einhverra hluta vegna ósáttir við, og taka þá umræðu þegar skýrslan væri tilbúin. Þá er ég að hugsa um sjálfstæði Ríkisendurskoðunar sem er gríðarlega mikilvægt. Ég er mjög ánægð með að því var breytt sem var í frumvarpsdrögunum að forstöðumaður Ríkisendurskoðunar skyldi hafa löggildingu sem endurskoðandi, vegna þess að það takmarkar mjög í okkar litla landi það mannval sem við höfum þegar ráða á nýjan ríkisendurskoðanda. Vissulega eru líkur til þess að löggiltir endurskoðendur geti sinnt því starfi mjög vel svo framarlega sem þeir hafa líka stjórnunarreynslu og annað til að bera. En það má ekki útiloka hæfa manneskju sem hefur góða þekkingu á opinberum rekstri eða jafnvel stjórnsýslufræðum, fjárreiðum ríkisstofnana og hvað það nú er, þótt viðkomandi sé ekki löggiltur endurskoðandi. Í löndunum sem við berum okkur saman við er almennt ekki gerð sú krafa. Í Svíþjóð eru þrír ríkisendurskoðendur og enginn þeirra er löggiltur endurskoðandi. Hins vegar segir það sig sjálft að slík þekking þarf að vera til staðar innan stofnunarinnar. Þessu var breytt. Ég ætla ekki að hafa þetta neitt lengra. Ég vildi bara koma hingað upp sem áheyrnarfulltrúi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og fagna því að við tökum málið loksins til 2. umr. og á ekki von á öðru en það muni fara fljótt og vel í gegnum þingið. Ég hef lokið máli mínu, frú forseti.