Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og barnamálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra.
Forseti. Ný spá Seðlabankans um hagþróun er töluvert áhyggjuefni og hlýtur að vera það fyrir hæstv. fjármálaráðherra líka og ríkisstjórnina. Því spyr ég einfaldlega: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin bregðast við þessu ástandi, þessari þróun, sem er að einhverju leyti fyrirséð, annars vegar í ríkisfjármálunum og ákvörðunartöku ríkisins varðandi fjárfestingar og slíkt og hins vegar gagnvart fyrirtækjunum, ekki hvað síst litlu fyrirtækjunum og meðalstóru í landinu sem hafa að undanförnu mörg hver átt í töluverðum erfiðleikum vegna þess hvernig hinar ýmsu hagstærðir hafa verið að þróast og reksturinn verið mjög að þyngjast? Það hefur ekki farið fram hjá neinum í stjórnmálum að rekstrarstaða sérstaklega minni fyrirtækja hefur þyngst mjög. Þess vegna eru þessar nýju spár þeim mun meira áhyggjuefni fyrir þá sem standa í rekstri. Spurningarnar eru þessar: Hvernig munum við sjá viðbrögð ríkisstjórnarinnar birtast, annars vegar í rekstri ríkisins og hins vegar hvað varðar það að létta undir með þeim sem standa í fyrirtækjarekstri?
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni varðandi það að við höfum ákveðnar áhyggjur af því að hagvöxtur er minni en fyrri spár gerðu ráð fyrir. Það kemur m.a. til af því að við höfum ekki lengur þennan kraftmikla vöxt í ferðaþjónustu í landinu þó að við höfum gríðarlega öfluga ferðaþjónustu heilt yfir og mikinn fjölda ferðamanna á Íslandi. Sömuleiðis eru það vonbrigði að mælingar á loðnustofninum virðast ekki ætla að gefa tilefni til að gefa út kvóta fyrir loðnuveiðar á þessu ári en þó eru ekki öll sund lokuð enn. Við vonumst enn eftir því að loðna finnist. Við sjáum að miklar launahækkanir á undanförnum árum eru að brjótast fram með því að atvinnufyrirtækin draga úr fjárfestingum. Réttu viðbrögðin af hálfu ríkisins eru þegar farin að birtast. Við höfum gefið eftir aðhaldið, við erum með nokkurn slaka í ríkisfjármálum um þessar mundir. Það eru réttu viðbrögðin. Það eru sömu viðbrögð og Seðlabankinn er að sýna með lækkun vaxta. Ég er þeirrar skoðunar að nú þurfi að auka við fjárfestingu hins opinbera á næstu árum enn frekar en þegar er orðið, m.a. í innviðunum, og við erum í ágætisfærum til að gera það. Við eigum verðmætar eignir og við stöndum vel vegna þess að við höfum ráðstafað ávinningnum af góðærinu á undanförnum árum til uppgreiðslu skulda þannig að skuldahlutföll ríkisins eru mjög sterk. Ef við skoðum lítil fyrirtæki, meðalstór, sem hv. þingmaður bendir á, og skipta sköpum hér í hagþróuninni, vegna þess að þar eru flest störfin, þá höfum við verið að leggja sérstaka áherslu á nýsköpun á undanförnum árum. En hvað er það sem einkennir þessi fyrirtæki? Jú, við höfum verið að lækka tryggingagjaldið. Margir vilja meina að það þyrfti að lækka enn frekar. Það sem einkennir stöðu þessara fyrirtækja er að samkeppnisstaða þeirra hefur gjörbreyst vegna þess hve launahlutfallið er orðið hátt. [[Forseti hringir.]]Nú eru merki um að við sjáum á komandi árum tíma þar sem við munum sjá kröfu um meiri framlegð og sameiningar og annað þess háttar.
Forseti. Minni hagvöxtur mun að sjálfsögðu draga úr tekjum ríkisins en á sama tíma er aukin þörf fyrir innviðafjárfestingu. Kemur þess vegna ekki til greina, að mati hæstv. ráðherra, að endurskoða forgangsröðunina í útgjöldum ríkisins? Hæstv. ráðherra hefur stundum haldið því fram að báknið sé ekki raunverulega að stækka, þ.e. hlutfallslega, vegna þess að landsframleiðslan aukist þeim mun meira. En nú snýst það við. Nú dregst landsframleiðslan saman og fyrir vikið, samkvæmt skilgreiningu hæstv. ráðherra, þenst báknið skyndilega út. Þarf ekki við þær aðstæður að líta til forgangsröðunar í ríkisfjármálum? Er ekki tilefni til þess, varðandi fyrirtækin, að lækka tryggingagjaldið hraðar og ýta þannig undir aukna verðmætasköpun, og vonandi þá draga aftur úr atvinnuleysi? Maður veltir því fyrir sér hvort slíkt væri við þessar aðstæður ekki einfaldlega til þess fallið að styrkja stöðu ríkissjóðs með skynsamlegri skattalækkun.
Virðulegi forseti. Ég hef í umræðu um báknið lagt áherslu á það að ríkið þarf að verða miklu skilvirkara. Við erum í stafrænni byltingu núna til þess að ríkið sé sveigjanlegra, hraðvirkara og skili betur þjónustu sinni út til fólks og fyrirtækja með skilvirkari hætti. Þar er t.d. innleiðing stafrænna lausna einn lykilþáttur. Við þurfum líka að tryggja að alls staðar annars staðar sé verið að nýta fjármunina sem allra best. Þegar hv. þingmaður spyr hvort við ættum ekki að vera að nýta fjármunina annars staðar og betur og forgangsraða upp á nýtt þá hef ég í þeirri umræðu einfaldlega verið að vekja athygli á því að stóru fjárhæðirnar eru í almannatryggingum, hjá öryrkjum, ellilífeyrisþegum. Stóru fjárhæðirnar eru inni í heilbrigðiskerfinu þar sem við höfum verið að auka við fjármuni verulega, inni í menntakerfinu og í samgöngum reyndar líka. Ég verð bara að spyrja þegar menn eru að segja að það séu einhverjir stórir þættir á útgjaldahlið ríkisins þar sem við ættum að stokka upp og færa fjármuni til hvort menn séu að tala um þessa stóru útgjaldaliði. Eru menn að tala um almannatryggingar eða hvað eru menn að tala um í því sambandi? [[Forseti hringir.]]Við erum ekki í kreppu. Við erum ekki komin í samdrátt. Við erum með mjög háa landsframleiðslu. Við erum í sterkri stöðu en við þurfum að koma súrefni út til atvinnulífsins að nýju.
Herra forseti. Aðeins á öðrum nótum. Í meira en aldarfjórðung hefur reglulega verið vakin athygli á nauðsyn þess að uppræta augljósan tvíverknað í rannsókn á skattsvikum og efnahagsbrotum og útgáfu ákæra á því sviði. Fyrirkomulagið sem er við lýði hér á landi er seinvirkt og kostnaðarsamt og hvorki hinu opinbera né meintum sakborningum í hag. Með löngum málsmeðferðartíma vex auk þess hætta á að réttarspjöll verði og leiðir til mildari dóma en ella og jafnvel sýknunar, eins og dæmin sanna. Héraðssaksóknari gefur út ákærur eftir rannsókn en skattrannsóknarstjóri gerir það ekki eftir sínar rannsóknir, jafnvel þótt niðurstöður skattrannsóknarstjóra séu lagðar til grundvallar fyrir rannsóknir héraðssaksóknara. Í Panama-skjölunum voru Íslendingar fjölmennir og rannsókn þeirra flókin og margþátta. Samherjaskjölin kalla á rannsókn á flóknum millifærslum og skoðun í minnst þremur löndum og svo erum við á gráum lista vegna þess að við stöndum okkur ekki í aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Það er augljóst að það þarf að efla rannsóknir á skattalagabrotum og sjá til þess að þær verði skilvirkari. Í september í fyrra biðu 140 mál afgreiðslu á borði héraðssaksóknara frá skattrannsóknarstjóra. Í nokkrum útgefnum skýrslum hefur verið fjallað um þá mögulegu lausn að færa ákæruvald í þessum málum til skattrannsóknarstjóra og í nýlegu þingmáli Samfylkingarinnar er það einnig lagt til. Er hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ekki sammála því að einmitt það þurfi að gera, breyta lögum þannig að skattrannsóknarstjóri fái ákæruvald, koma þannig í veg fyrir tvíverknað við rannsóknir sakamála og í veg fyrir óþarfafyrirhöfn og kostnað fyrir hið opinbera og óþarfa íþyngingu fyrir sakborninga?
Virðulegi forseti. Við höfum verið með þessi mál í skoðun, m.a. fyrir það að mál hafa tapast hjá Mannréttindadómstóli Evrópu þar sem ekki var samfella í rannsókn þeirra á ólíkum stigum. Það má alveg taka undir það með hv. þingmanni að fyrirkomulag rannsóknar á þessum málum er dálítið flókið en ég hef viljað treysta á ráð okkar besta fólks í þessu efni og hef þess vegna haft að störfum sérstakan sérfræðingahóp til að leggja á ráðin um það hvernig við megum bæði bregðast við niðurstöðu Mannréttindadómstólsins og um leið nýta reynslu og þekkingu kerfisins hér heima til þess að auka skilvirkni í þessum efnum. Þannig myndum við bæði auka afköstin og gæta enn betur að mannréttindasjónarmiðum. Ég hef nýlega birt, fyrir u.þ.b. tveimur vikum, skýrslu starfshópsins sem áfram vinnur að þessum málum. Ég hef lagt fyrir þingið sérstakt frumvarp um að bregðast við þeirri stöðu sem upp hefur komið eftir niðurstöðu Mannréttindadómstólsins þar sem við höfum ákveðið að koma í veg fyrir að slík atvik geti endurtekið sig. En í þeirri vinnu og í skýrslunni, sem er birt á vef fjármálaráðuneytisins, er ekki verið að gera ráð fyrir því að skattrannsóknarstjóri fái ákæruvald eða að við störfum áfram í óbreyttu stofnanakerfi. Það er frekar verið að horfa til þess með hvaða hætti við gætum sameinað stofnanir og hvernig verkefni myndu þá flytjast á milli þeirra. En mér sýnist að það sé ágætisgangur í þessu og eins og ég hef áður boðað, og birtist í frétt sem er á vef ráðuneytisins frá því 24. janúar, vonast ég til að geta komið fram með frumvarp um þetta efni síðar á árinu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og ég fagna því að það eigi að gera eitthvað í þessum málum. En ég held að það sé nauðsynlegt að hafa hraðar hendur og taka tvíverknaðinn út því að það er ekki þannig sem við viljum láta kerfin okkar virka, að það sé svo seinvirkt og óskilvirkt að sakborningar sleppi og að refsing sé jafnvel mismunandi eftir því einu hver málstíminn er. Ég hef skoðað það sem er að gerast í Þýskalandi í þessum efnum og ég hvet hæstv. ráðherra til að líta þangað eftir breytingum á þessu sviði. Ég vil einnig spyrja hæstv. ráðherra út í peningaþvætti og hvernig tekið er á því. Peningaþvætti tengist oft skattsvikum og oft getum við byrjað á að skoða stór peningaþvættismál með því að skoða frumbrotin, sem eru skattsvik. Ég spyr hvort ekki sé betra að halda rannsóknum á peningaþvætti og skattsvikum á sömu hendi.
Virðulegi forseti. Við höfum, í frumvarpi sem liggur fyrir þinginu, þegar ákveðið að hætta álagningu í málum sem eiga að fara í refsimeðferðarfarveginn. Með því eigum við þegar að hafa brugðist við þeim ábendingum sem okkur hafa borist í gegnum niðurstöður Mannréttindadómstólsins. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að oft geta verið tengsl á milli ólíkra brota, þ.e. eitt og sama málið getur falið í sér slóð brota. Við höfum verið að efla stjórnkerfið í að rannsaka peningaþvættismál. Aukin framlög til skattrannsóknarstjóra eru t.d. vegna þess að þangað berast í stórauknum mæli tilkynningar víða að úr kerfinu, m.a. vegna aukinnar meðvitundar um mikilvægi þess málaflokks og það hefur skapað álag sem við þurfum að mæta með auknum mannskap. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara vekja athygli á þeim meginniðurstöðum sem er að finna í skýrslunni sem þegar hefur verið birt. Það er verið að vinna þetta mál áfram og ég [[Forseti hringir.]]vonast til þess að koma með frekari svör í frumvarpi á haustþingi.
Virðulegur forseti. Í svari sem ég fékk frá félags- og barnamálaráðherra nýlega kemur skýrt fram að það eru tíu skerðingarflokkar hjá ellilífeyrisþegum og öryrkjum. Í þessum skerðingarflokkum eru skerðingar frá 11,9% upp í 65%. En þetta segir ekki alla söguna vegna þess að innan þessara flokka eru keðjuverkandi skerðingar. Og þegar komið er út fyrir þessa flokka taka við aðrir skerðingarflokkar í félagsmálakerfinu eins og sérstakur húsnæðisstuðningur og húsaleigubætur o.fl. Samanlagt geta þessar skerðingar farið vel yfir 100% í dag. Ríkisstjórnin hælir sér af því að hún hafi gert svo mikið fyrir öryrkja en er inni í þeirri tölu, síðan þessi ríkisstjórn kom til valda, 8 milljarða kr. aukning á skerðingum í þessum flokki? Frá 2015, ef við tökum ríkisstjórnir undanfarinna ára, hafa þær aukið skerðingarnar um 13 milljarða kr., og bara núna á síðustu þremur árum um 8,5 milljarða. Á sama tíma hæla þeir sér af því að þeir hafi gert svo rosalega mikið fyrir þennan hóp. En taka þeir allar skerðingar inn í þegar þeir eru að segja hversu háar upphæðir þessi hópur hefur fengið? Þetta skilar sér alls ekki í vasa þeirra sem mest þurfa á þessu að halda, heldur er þetta bara leikur að tölum. Mér er spurn: Ætlar félags- og barnamálaráðherra að halda þessari skerðingarstefnu áfram? Er hann stoltur af þessu? Er það eitthvert markmið að sjá til þess að skerða fólk þannig að það eigi ekki fyrir framfærslu eða hver er stefnan í þessum málum? Það kemur alveg hreint fram að þó að þessi ríkisstjórn hafi minnkað krónu á móti krónu skerðinguna úr krónu í 65 aura þá skilaði það sér ekkert til þeirra sem þurfa á því að halda vegna þess að þá tóku aðrir flokkar við og skertu keðjuverkandi meira.
Virðulegi forseti. Stefna þessarar ríkisstjórnar er skýr gagnvart örorkulífeyrisþegum, þ.e. að draga úr skerðingum. Það gerðum við hér, líkt og þingmaðurinn kom inn á í fyrirspurn sinni, og stefnan er að halda því áfram. Þingmaðurinn talar um að þetta sé leikur að tölum en hv. þingmaður fer líka, þegar hann dregur þær ályktanir að það sé ekki stefna ríkisstjórnarinnar að draga úr skerðingum, með þennan talnaleik til að rökstyðja sitt mál. Stefnan er algjörlega skýr, þ.e. að draga úr skerðingum innan kerfisins og hvetja til aukinnar þátttöku á atvinnumarkaði. Það er líka dálítið stórt að taka upp í sig, vil ég segja, þegar þingmaðurinn segir að það að hafa dregið úr skerðingunni hér hafi bara ekkert skilað sér þegar það hefur áhrif annars staðar í kerfinu. Kerfið er mjög flókið og það er dálítið stórt að taka upp í sig að segja að þetta hafi engu skilað og hafi ekki skilað sér til eins eða neins, eins og þingmaðurinn gerði í sínu máli. Það að draga úr krónu á móti krónu skerðingum eins og gert var hefur skilað sér og mun skila sér til þeirra sem það geta nýtt. Ég hef hins vegar áhyggjur af þeim hópi í kerfinu sem getur ekki sótt neina vinnu. Skerðingarnar hafa engin áhrif þar. Það hjálpar ekki þeim hópi sem eingöngu lifir af framfærslu og getur ekki sótt sér vinnu, m.a. vegna örorku eða fötlunar, að draga úr skerðingum. Við höfum verið að skoða þann hóp sérstaklega, t.d. aldraða, þar sem við erum að undirbúa sérstakan félagslegan viðbótarstuðning vegna skýrslu sem skilað var hér á síðasta ári. Þar erum við einmitt að tala um hóp sem hefur ekki tækifæri til að sækja sér aðrar tekjur í kerfinu og minni skerðingar nýtast honum ekki. En stefnan er algjörlega skýr, þ.e. að draga úr skerðingum. Við megum þó ekki gera það með þeim hætti að við gleymum að tala um þá hópa sem ekki hafa möguleika á því að sækja sér aðrar tekjur og það gleymist stundum í þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Tölurnar tala sínu máli. Hann segir berum orðum að þeir séu að draga úr skerðingum en tölurnar sýna að verið er að auka skerðingarnar, þær fóru úr 3,5 milljörðum 2018 í 5 milljarða 2019. Er það ekki aukning? Og hvar er þessi aukning? Hjá eldri borgurum og öryrkjum. Við erum að tala um 60 milljarða á ári sem verið er að skerða um, 60 milljarða samanlagt, 16 milljarða hjá öryrkjum og 44 milljarða hjá eldri borgurum. Aukningin er 3,7 milljarðar hjá eldri borgurum og 1,1 milljarður hjá öryrkjum. Er þetta að draga úr skerðingum? Ég spyr bara: Hvernig í ósköpunum er hægt að reikna það út að aukning upp á 5 milljarða sé að draga úr skerðingum?
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan, svo að ég noti orð þingmannsins, er það leikur að tölum. Þegar heildarupphæðir eru teknar saman verður að taka inn í myndina hvað hefur verið hækkað, sem hækkað er um hver áramót, heildargreiðslur til örorkulífeyrisþega, hvort fjölgað hefur þarna inni. Það þarf að skoða þetta á einstaklingsgrunni. Þegar þú tekur heildarsummurnar saman gefur það ekki rétta mynd gagnvart einstaklingum. Hjá einstaklingum sem voru skertir vegna þess að þeir sóttu vinnu á vinnumarkaði og höfðu tekjur er staðan að batna af því að við drógum úr þeim skerðingum. En þegar þú tekur saman heildarsummu í kerfi yfir alla einstaklinga, allar heildarupphæðir, er það leikur að tölum. Það væri fróðlegt að taka ákveðna hópa sundurliðað vegna þess að þá er markmiðið að draga úr skerðingum gagnvart einstaklingunum sem byggja kerfið en ekki að vinna í heildarsummunum sem slíkum. Markmiðið er alltaf að vinna þetta á einstaklingsgrunni.
Forseti. Hæstv. barnaverndarráðherra Ásmundur Einar Daðason bað um að fá að kalla sjálfan sig barnamálaráðherra. Hann bað um að fá að vera ráðherra barnaverndar. Ríkisstjórnin treysti honum fyrir því að vera ráðherra barnaverndar og forseti Íslands fól honum valdið til þess að vera ráðherra barnaverndar. Það segir í forsetaúrskurðinum, þar sem hæstv. ráðherra Ásmundi Einari Daðasyni er falið það vald, að hann beri ábyrgð á því og hafi valdið til að sinna barnavernd og fara með málefni Barnaverndarstofu. Landslög segja að það sem sé barni fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang, líka þegar ráðherra barnaverndarmála geri ráðstafanir sem varða börn. Síðan þau lög voru sett hefur yfir 300 börnum verið vísað úr landi án þess að yfirvöld viti hvað verður um þau. Hæstv. barnaverndarráðherra veit ekki hvað varð um þessi börn sem hann er lögbundinn til að vernda. Ef hann vill ekki beita því valdi sem hann hefur til að vernda börn án mismununar, óháð stöðu foreldra, þá á hann að leyfa öðrum ráðherra með forsetaúrskurði að taka yfir þetta svið Barnaverndar. Ef hann vanrækir það að nota valdheimild sína sem ráðherra til að vernda börnin en neitar samt að segja sig frá því verkefni, svo að aðrir geti verndað börn, hvað er hann þá? Hvað heitir maður sem tekur sér vald til að vernda börn en notar það ekki? Ég spyr ráðherrann fyrst þessarar spurningar.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og er mjög stoltur af því að vera barnamálaráðherra og mjög stoltur af þeim breytingum sem við erum að vinna að í barnaverndarkerfinu þegar kemur að börnum heilt yfir. Hluti af þeim breytingum snýr m.a. að því að í öllum aðgerðum og allri þeirri vinnu sem er í gangi gagnvart börnum sem eru á flótta sé tekið meira tillit til þeirra, það sé unnið eftir barnasáttmálanum og þeirra greina sem þar eru. Við höfum þegar séð umbætur hvað þetta snertir, t.d. í kærunefnd útlendingamála sem hefur verið að gera breytingar. Við vorum að setja af stað samstarfsverkefni núna í Hafnarfirði gagnvart fylgdarlausum börnum þar sem á að taka þá umgjörð algjörlega til endurskoðunar. En það er hins vegar svo að þessu verður ekki breytt á einni nóttu. Það er líka þannig að þegar við nálgumst þennan málaflokk þá þurfum við heilt yfir alls staðar að huga meira að málefnum barna. Það munum við sjá í heildarlöggjöf sem verið er að vinna að í samstarfi við alla flokka og fer vonandi í samráðsgátt á næstu vikum sem mun kalla á umfangsmiklar lagabreytingar, m.a. á barnaverndarlögum til að styrkja þau í sessi. Ef þingmaðurinn treystir ekki þeim sem hér stendur til að vinna áfram að þessari vinnu þá hvet ég hann til að flytja vantraust á ráðherrann.
Forseti. Það þarf ekkert að lýsa vantrausti á ráðherra, við vitum alveg hvað það leikrit myndi þýða hér. Það sem skiptir aftur á móti máli er að fá að vita hvort ráðherra ætlar að beita sér. Hann talar um heildarlöggjöf, að gera eitthvað hér og þar, en ætlar hann að beita sér í málum af þessum toga? Ef úrskurður kemur frá Útlendingastofnun um að vísa barni úr landi ætlar hann að beita ráðuneyti sínu og því valdi sem honum hefur verið falið til þess að tryggja að því barni verði ekki vísað úr landi og lögum sé fylgt um réttindi barnsins, að það sem er barni fyrir bestu sé haft í forgangi? Það myndi enginn björgunarsveitarmaður mæta í snjóflóðsútkall og taka svo ekki þátt í björgunaraðgerðum. Það er ómenni sem gerir slíkt. Ef ráðherra beitir ekki öllu sínu valdi þegar á að vísa barni úr landi - það þýðir ekki að segja heilt yfir. Eitt barn sem vísað er úr landi án þess að það sé því fyrir bestu er einu barni of mikið. Þau eru orðin 300 núna frá því að við samþykktum þessi lög. [[Forseti hringir.]]Ætlar ráðherrann að beita öllu sínu valdi þannig að það sé ekki eitt barn sem fer úr landi og þessi lög séu ekki vanvirt?
Virðulegur forseti. Eins og ég rakti í máli mínu áðan verðum við að vinna að lögum og verkefnið er að styrkja lög gagnvart stöðu barna. Verkefnið er að tryggja að unnið sé eftir barnasáttmálanum í einu og öllu í íslensku samfélagi. Þingmaðurinn segir: Það þýðir ekki að hugsa um lögin. Hvað ætlar ráðherrann að gera?
Nei …
Verkefnið er [[Gripið fram í.]]að breyta lögum til þess að tryggja að hugað sé að stöðu barna og unnið eftir barnasáttmálanum í einu og öllu og það er [[Gripið fram í.]]það sem við erum að gera. Það er það sem við vinnum að og ætlum að stefna að, að í einu og öllu sé unnið eftir því. Þar er verið að gera ýmsar breytingar. Dómsmálaráðherra kynnti t.d. um helgina styttri málsmeðferðartíma. Ég talaði um áðan það sem verið er að gera m.a. í úrskurðarnefnd um útlendingamál, verkefni sem við erum að vinna að í samstarfi við Hafnarfjarðarbæ, breytingar á barnaverndarlögunum. Allt þetta miðar að því sama: Að tryggja að við séum að uppfylla barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna [[Forseti hringir.]]í einu og öllu. Það er verkefnið fram undan og það ætlum við að halda áfram að gera.
Virðulegur forseti. Endurskoðuð hagspá Seðlabanka Íslands og vaxtalækkun bankanna sem tilkynnt var í gær er áhyggjuefni fyrir íslenskt efnahagslíf en staðfestir um leið það sem varað hefur verið við allt frá því að þessi ríkisstjórn tók við völdum, þ.e. að fjárhagsáætlanir hennar byggðu á allt of bjartsýnum forsendum, að verið væri að belgja báknið allt of mikið en vanrækja opinberar fjárfestingar. Það er því fagnaðarefni að hlusta á hæstv. fjármálaráðherra lýsa því yfir að nú eigi að spýta í, nú eigi loksins að ráðast í að stórauka opinberar fjárfestingar. Hins vegar er ástæða til að spyrja hæstv. ráðherra hvar hann ætli að finna svigrúm í rekstri ríkisins til aukinna fjárfestinga því að á sama tíma og efnahagsforsendur eru að versna eru tekjuforsendur ríkisins að sama skapi að versna og út frá gildandi fjármálaáætlun og fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar, sem hún þurfti raunar að endurskoða fyrir tæpu ári vegna versnandi efnahagsforsendna, er ekkert svigrúm til aukinna opinberra fjárfestinga. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig ætlar ríkið að ráðast í þessar nauðsynlegu opinberu fjárfestingar sem hafa verið sveltar allt of lengi? Þrátt fyrir lítils háttar vöxt í fjárfestingum á liðnum árum eru þær enn undir langtímameðaltali. Hagvöxtur sem hefur byggst á ferðamönnum er ekki sjálfbær til lengri tíma litið nema við ráðumst í þá mikilvægu uppbyggingu sem þarf að eiga sér stað í vegakerfi landsins, svo dæmi sé tekið. En fyrst og fremst: Hvernig ætlar ríkisstjórnin að fjármagna þær fjárfestingar sem hún boðar nú? Það er vissulega fagnaðarefni og nauðsynlegt að í þær verði ráðist.
Virðulegi forseti. Fyrst um að ríkisstjórnin hafi byggt á of bjartsýnum forsendum. Það sem ég hef ítrekað sagt í þingsal er: Við byggjum á opinberum gögnum, opinberum spám. Þegar hv. þingmaður hefur komið hér áður og sagt að spárnar séu of bjartsýnar er hann ekki að keppa við mig um það hvor hefur rétt fyrir sér um framtíðina, hann er þá bara að eiga samtal við þá sem setja spárnar saman. Hann er að tala við Hagstofuna, Seðlabankann og aðra hagfræðinga sem leggja okkur í hendur þessi gögn til að vinna úr og við teljum að það sé málefnalegt og reyndar eini möguleiki okkar að byggja á opinberum gögnum, opinberum spám. Því er haldið fram að ríkisstjórnin hafi belgt út báknið. Þeir sem segja þetta eru yfirleitt þeir hinir sömu og taka upp hanskann fyrir þá sem minnst hafa milli handanna í samfélaginu, þurfa að treysta á bætur almannatrygginga, ellilífeyri almannatrygginga, örorkubætur. Þetta eru yfirleitt þeir hinir sömu og tala um að það þurfi að stórauka framlögin í heilbrigðiskerfið. Þetta eru þeir hinir sömu og vilja meira í vegi, meira í menntamál. Þegar menn koma með þetta inn í þingsal spyr ég bara: Hvar var það sem útgjöldin uxu þar sem þau hefðu ekki átt að vaxa? Ég hef verið þeirrar skoðunar að það sé gott og það sé æskilegt og það sé það sem við ætluðum alltaf að gera þegar við erum að kaupa t.d. tæknilegri, betri lyf til að bjarga fleiri mannslífum, þegar við styðjum betur við öryrkja, þegar við styðjum betur við aldrað fólk sem ekki hefur náð að nýta vinnuævina til að tryggja sér nægan lífeyri o.s.frv. Hvar ætlar ríkisstjórnin að fá svigrúmið? Ég hef bent á að ríkisstjórnin og við Íslendingar eigum meiri fjármálalegar eignir en nokkurt annað Evrópuríki. Þar er einn augljós kostur að fara í óskuldsetta innviðafjárfestingu með því að losa um eignarhald á fjármálafyrirtækjum. Það kann að taka tíma en menn verða að hafa einhverja stefnu til að einhvern tíma sé lagt af stað. Það er einn augljós kostur í mínum huga að taka til á efnahagsreikningi ríkisins, [[Forseti hringir.]]breyta eignum í fjármálafyrirtækjum í óskuldsetta, arðbæra innviðafjárfestingu. Það er eitt dæmi um breytingu sem við getum gert.
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt að þessi ríkisstjórn hefur ítrekað verið gagnrýnd fyrir allt of bjartsýnar forsendur, ekki aðeins af þeim sem hér stendur heldur af Samtökum atvinnulífsins og Viðskiptaráði sem hafa ítrekað bent á að ríkisstjórnin þyrfti að gæta meiri varfærni, sem er eitt af grunngildum laga um opinber fjármál, af því að þær hagspár sem væru í gangi væru allt of bjartsýnar. Það er að ganga eftir, gekk eftir á síðasta ári og gengur aftur eftir á þessu ári. Enn stingur fjármálaráðherra höfðinu í sandinn og segir: Ja, við fylgjum bara opinberum spám. Ég bið bara fjármálaráðherra að stinga höfðinu út um gluggann og athuga hvað er í gangi í hagkerfinu og átta sig á því að hagspárnar sem hann hefur byggt á voru of bjartsýnar, sem hann hefur byggt stórkostlega aukin ríkisútgjöld á til þess að belgja út báknið eins og best kemur fram í fjölgun opinberra starfa meðan einkageirinn er að dragast saman. [[Gripið fram í.]]Það er veruleikinn sem hæstv. ráðherra ætti að átta sig á. Þegar hann spyr hvar ekki hefði átt að auka útgjöld má benda á að hlutfallslega hafa ríkisútgjöldin aukist mest í öllu öðru en heilbrigðis- og velferðarmálum. Það er báknið sem ítrekað er verið að gagnrýna ráðherra fyrir að hafa belgt út á undanförnum tveimur árum. [[Forseti hringir.]] Þess vegna spyr ég enn og aftur: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að fjármagna nauðsynlegar opinberar framkvæmdir og hefur hann stuðning samstarfsflokka [[Forseti hringir.]]sinna í ríkisstjórn fyrir sölu á Íslandsbanka? Það má benda á að það dugir ekki einu sinni til því að [[Forseti hringir.]]það þarf að breyta lögum um opinber fjármál ef sú sala á nýtast innviðafjárfestinga.
Virðulegi forseti. Það sem stendur upp úr eftir þessa ræðu er eiginlega það hvort hv. þingmaður styður ekki þá breytingu sem hann var að boða hérna í lokin að þyrfti að gera.
Ég styð hana.
Hann styður hana, það er gott. Ef það þarf breytingar á lögum til þess að ríkið geti snúið eignum á efnahagsreikningi sínum, snúið hlutabréfum í banka yfir í vegi, brýr, hafnir, gagnastrengi og aðra nauðsynlega innviði sem munu efla þetta samfélag til framtíðar, þá mun ég svo sannarlega leggja slíka tillögu fyrir þingið.
Er meiri hluti fyrir því?
Þegar þessar ræður eru fluttar hér um að ríkisstjórnin hafi villst af leið, hún hafi fylgt röngum hagspám, hún hafi verið of bjartsýn, þá bið ég menn um að … Við heyrum reglulega hér inni í þingsal að við höfum verið á rangri leið. Hvert hefur það skilað okkur? Skuldir ríkissjóðs hafa aldrei verið lægri. Staða ríkissjóðs aldrei sterkari. [[Forseti hringir.]]Staða heimilanna aldrei sterkari, kaupmáttur Íslendinga mestur meðal þjóða innan OECD o.s.frv. Við höfum verið á hárréttri leið. Við erum í engri kreppu. Við erum á gríðarlega sterkum stað en það eru verkefni sem bíða okkar og úr þeim getum við leyst.
Herra forseti. Ég hef áður vakið athygli á því að þegar kemur að atkvæðagreiðslu um skýrslubeiðni væri stundum heppilegra að mál hefðu fengið einhvern aðdraganda, einhverja umfjöllun í þinginu áður en atkvæðagreiðsla færi fram. Ekki er gert ráð fyrir því í þingsköpum en ég hef nefnt á vettvangi þingskapanefndar að einhver lágmarksathugun ætti að fara fram, bæði á umfangi og formi skýrslubeiðna. Í þessu tilviki sýnist mér að menn hafi dálítið ruglað saman hugmyndum um skýrslubeiðni, fyrirspurn og þingsályktunartillögu. Málið er ekki þess eðlis að það falli vel að skýrslubeiðnafyrirkomulaginu. Að hluta til er þarna um að ræða upplýsingar sem vissulega eru til í opinberum gögnum og hægt að leiða fram. Í öðrum tilvikum virðist vera ætlunin að skoðaðir séu þættir sem eru í opinberri rannsókn, annars vegar hér og hins vegar í Namibíu, og verður eðli málsins samkvæmt ekki hægt að svara á grundvelli þessarar skýrslubeiðni. Af þessum sökum vil ég koma þessum athugasemdum á framfæri og mun sitja hjá við atkvæðagreiðsluna.
Forseti. Skýrslubeiðni er eitt af þeim eftirlitsverkfærum sem þingmenn hafa. Það ætti að vera fyllilega nóg að níu þingmenn komi sér saman um að vilja óska eftir skýrslu vegna þess að síðan þarf að ákveða í þingsal hvort beiðnin verði leyfð. Mér finnst alltaf mjög varhugavert þegar meirihlutaþingmenn setja sand í þau hjól með því að tala um að taka þurfi fleiri og flóknari skref þegar kemur að því að sinna eftirliti með framkvæmdarvaldinu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir hvert orð sem hv. þm. Birgir Ármannsson sagði um æskilegan aðdraganda að skýrslubeiðnum oft og tíðum og þingsköpin í því tilliti. Alla jafna styð ég skýrslubeiðnir og gagnaöflun af ýmiss konar tagi og það gerum við Framsóknarmenn svo sannarlega og stöndum ekki í vegi fyrir því. Ég vil þó gera athugasemd við orðalag í greinargerð. Ég tel ótækt, virðulegi forseti, að gefa sér eitthvað um þær greiðslur sem vísað er til í greinargerð þar sem talað er um að „sérstökum greiðslum til þeirra sem ráðið hafa mestu um úthlutun veiðiréttarins“ verði bætt við í slíkum útreikningum. Ég geri hins vegar ekki athugasemd við beiðnina sem slíka og ætla ekki að standa í vegi fyrir því að hæstv. ráðherra greini frá því sem beðið er um enda mun það byggja á opinberum gögnum, geri ég ráð fyrir, sem liggja fyrir [[Forseti hringir.]]til grundvallar á slíkum samanburði.
Virðulegi forseti. Þessi skýrslubeiðni er ekkert annað en ákveðið lýðskrum sem fer fram í kjölfarið á alvarlegu máli sem upplýst hefur verið um og er til skoðunar og rannsóknar. Hérna er þyrlað upp pólitísku moldviðri út af ágreiningsefni sem hefur verið um veiðigjöld á Íslandi og því haldið fram að útgerðin skammti sér veiðigjöld eftir því sem hún telur hæfilegt hverju sinni. Hérna er verið að rugla saman gerólíkum kerfum og beðið um að þingið samþykki að þessi gerólíku kerfi séu tekin til samanburðar og að í samanburðinum séu meintar mútugreiðslur hafðar með í reikningnum til að þetta komi sem best út í pólitískri umræðu á Íslandi. Þetta er langt frá því að vera boðleg tillaga og það er engan veginn hægt að styðja hana.
Virðulegur forseti. Svo er að skilja á þingmönnum meiri hlutans að þeir hefðu gjarnan viljað fá að ritstýra skrifum á þessari skýrslubeiðni en þetta er eitt tæki minni hlutans til að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þetta er einföld skýrslubeiðni og fullkomlega eðlilegt að almenningur fái að vita samanburðinn hvað þetta varðar. [[Gripið fram í: Bara …]]Ítrekað hefur verið bent á að veiðigjöld hér hafi lækkað, þau séu lág sem hlutfall af þeim verðmætum sem þar eru til skiptanna. Það er alveg rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra að kerfin eru að vissu leyti ólík. Í Namibíu er verið að tala um veiðiheimildir til eins árs. Á Íslandi er verið að tala um ótímabundnar veiðiheimildir sem ættu þá að vera talsvert verðmætari með rökum útgerðarinnar sjálfrar og þess vegna sé ég ekki hvers vegna meiri hlutinn óttast þennan samanburð.
Herra forseti. Ég held að það sé alrangt hjá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni að menn óttist þennan samanburð. Það sem er hins vegar asnalegt frá mínum bæjardyrum séð er að bera saman epli og appelsínur, en það er líka atriði sem ég vildi gera að umræðuefni hér í dag, að menn koma með eitthvað í formi skýrslubeiðni sem að hluta til á vissulega heima sem skýrslubeiðni en er að hluta til einhvers konar fyrirspurn til ráðherra og að hluta til einhvers konar pólitísk þingsályktunartillaga. Án þess að ég vilji með nokkrum hætti ritstýra því sem stjórnarandstaðan gerir, enda er ég ekki fær um það, hefði ég haldið að smáumhugsun og smáumræða um form og framsetningu skýrslubeiðninnar hefði hjálpað hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar sem að þessu standa til að koma með skýrari beiðni til að kalla fram þær upplýsingar sem þau vilja kalla fram án þess að [[Forseti hringir.]]grauta öllu saman.
Forseti. Eðlilegast í heimi er að landsmenn fái upplýsingar. Heldur einhver hér inni að landsmenn vilji ekki hafa samanburð á því hvað við fáum fyrir okkar auðlind, fiskveiðiauðlindina á Íslandi, og hvað fyrirtæki sem er með auðlindirnar á Íslandi borgar annars staðar? Halda menn í alvörunni að landsmenn vilji ekki fá þessar upplýsingar? Er það lýðskrum að spyrja um þær? Nei, það er ekki lýðskrum að spyrja um þær upplýsingar. Það að þessi skýrslubeiðni fari í gegn þýðir að ráðherra og ráðuneytið getur í miklu víðtækara máli brugðist við en ef það væri fyrirspurn. Ráðuneytið getur svarað ítarlegar og þá getur það tekið samanburðinn í stóra samhenginu. Það er tækifærið með skýrslubeiðninni. Það er ekki tækifæri til að gera það þannig ef það er fyrirspurn sem þarf ekki að samþykkja hérna heldur er send beint á ráðherra. Svo hefur verið kvartað undan fyrirspurnum með þeim rökum að menn hafi notað það form of mikið. Þær fyrirspurnir myndu ekki gera ráðuneytinu kleift að koma fram með þau sjónarmið sem hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, virðist vera að setja fram. Honum finnst þetta ekki sambærilegt á þeim forsendum [[Forseti hringir.]]sem settar voru fram þarna, en ráðherra getur alveg bætt því inn í skýrsluna og sett þá upp þann samanburð sem ráðuneytinu finnst vera sanngjarn. Það er tækifærið og við eigum að leyfa landsmönnum að fá þann samanburð.
Virðulegur forseti. Ég styð þessa skýrslubeiðni heils hugar. Mér finnst alveg sjálfsagt að fá þessa skýrslu og skil ekki af hverju við erum að deila um hvort hún eigi að koma eða ekki. Hún á að koma og ráðherra þyrfti eiginlega að koma með miklu fleiri skýrslur um þetta mál. Það er hellingur þarna sem á eftir að rannsaka vel og vendilega og þar af leiðandi ætla ég bara að segja að ég styð þessa skýrslubeiðni heils hugar og mér finnst sjálfsagt að skýrslan komi.
Virðulegur forseti. Við höfum á síðustu mánuðum og misserum farið í atkvæðagreiðslur um skýrslubeiðnir af mismunandi undarlegum toga. Hér er einhvers konar pólitískur loddaraskapur á ferð. Það er ekkert að því að fá slíkar upplýsingar fram og bera þær saman en þegar menn biðja um skýrslu eru þeir yfirleitt að biðja um miklu umfangsmeiri verkefni, stundum allt of stór sem hefur jafnvel tekið mikinn mannafla og heilu árin að vinna. Þá eru menn í raun og veru að fara fram á rannsóknarskýrslu upp á nokkur hundruð milljónir. Ég held að við þurfum aðeins að velta fyrir okkur í hvaða farvegi þessar upplýsingar eiga að vera. Það er sjálfsagt að þingmenn, bæði stjórnarandstöðuþingmenn og stjórnarþingmenn, geti borið fram beiðnir um að fá upplýsingar og að framkvæmdarvaldið afli þeirra ef það er í stakk búið til þess. Hins vegar er alltaf spurning í hvaða búningi [[Forseti hringir.]]menn bera slíkt fram. Er það óundirbúin fyrirspurn, skrifleg fyrirspurn, skýrslubeiðni eða eitthvað allt annað og miklu stærra? Ég held að hér sé því miður um að ræða pólitískan loddaraskap. [[Gripið fram í: Þetta er réttur …]]
Virðulegur forseti. Það er alveg stórmerkilegt að hlusta á stjórnarmeirihlutann tala um pólitískan loddaraskap eða lýðskrum. Hér er einföld skýrslubeiðni. Hvernig eru greiðslur fyrir afnot af auðlind hér á landi í samanburði við það sem útgerðin greiðir annars staðar sem við höfum séð samkvæmt fréttum að kunna að vera allt að tvöfalt hærri en sama fyrirtækið er að greiða fyrir afnotaréttinn hér á landi? Þetta eru upplýsingar sem eiga erindi til almennings. Er útgerðin ekki samkvæm sjálfri sér um það aðgangsgjald sem hún er reiðubúin að greiða annars staðar samanborið við það aðgangsgjald sem hún er reiðubúin að greiða hér og kvartar hástöfum undan að sé allt of hátt? Sé það raunin að aðgangsgjaldið fyrir skammtímaveiðiheimildir í Namibíu sé tvisvar sinnum hærra en veiðigjöldin hér á landi eru það upplýsingar sem eiga erindi við almenning hér á landi og leggja mat á stefnu stjórnvalda um veiðigjöld hér á landi. Þess vegna á þessi skýrslubeiðni fullt erindi. [[Forseti hringir.]]Hún er einföld, auðskiljanleg og ekkert er verið að þvæla saman þingsályktunartillögu og skýrslubeiðni. Þetta er mjög skýr og einföld skýrslubeiðni sem ég styð heils hugar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Eins og glöggir alþingismenn hafa nú tekið eftir var Miðflokknum ekki boðið að vera meðflytjandi að þessari skýrslubeiðni. Greinargerðin hefði kannski verið ögn öðruvísi ef það hefði orðið. Beiðnin sjálf er ekki alslæm. Það er mjög forvitnilegt að bera saman kostnað við veiðar milli ólíkra landa. Það er engin spurning. Ég hefði gjarnan viljað að í þessari skýrslu kæmi þá að auki fram samanburður á útgerðarkostnaði milli Íslands, Noregs og Rússlands, svo eitthvað sé tekið hér fram. Hins vegar eru alvarlegir ágallar á greinargerðinni í þessu máli sem mér finnst skemma beiðnina. Ég mun samþykkja hana, engin spurning, það er engin lína í Miðflokknum að gera það en ég mun gera það vegna þess að það er mikilvægt að við höldum til haga rétti þingmanna til að biðja um skýrslur. Í greinargerðinni stendur, með leyfi forseta: „Það pólitíska mat hefur aftur í verulegum atriðum byggst á áliti þeirra hagsmunaaðila í útgerð sem eru fulltrúar þeirra fyrirtækja sem gjaldið greiða.“ Þarna eru fullyrðingar sem eru bara rugl og svona þvæla á ekki heima í svona beiðni.
Virðulegur forseti. Ég ætla að stíga aftur upp til að ítreka að þessi tillaga er ekkert annað en lýðskrum. Menn láta að því liggja að hægt sé að gera samanburð á veiðigjaldi sem greitt er á Íslandi og annars staðar. Hér er hins vegar ekkert veiðigjald greitt en við erum með álögð veiðigjöld. Menn bjóða ekki í veiðiréttinn í einstökum tegundum. Þetta er allt annað mál og veiðigjaldið er ólíkt eftir tegundum og með séríslenskum lögum höfum við ákveðið hvernig við drögum af hagnaði fyrirtækjanna eftir uppgjör fyrir hverja og eina tegund. Þegar menn láta að þessu liggja er eins og þeir gefi sér að allt annað sé óbreytt. Það er allt eins í Namibíu, ekki satt, og Íslandi, stimpilgjöld, tekjuskattur og launaskattar? Hvernig eru kjörin um borð í Namibíu? Hvernig er olíuverðið? Hvernig er skiptaréttur sjómanna í Namibíu? Ætla menn að taka þetta allt með í reikninginn? [[Gripið fram í.]]Hafa menn í alvörunni áhuga á því að spyrja alvöruspurninga eins og þessarar hér: Hvernig gengur að skapa verðmæti fyrir [[Forseti hringir.]]íslenska þjóð úr íslenskum sjávarútvegi? Hvernig gengur það? Kannski ættu menn einfaldlega að spyrja: [[Forseti hringir.]]Hvort landið hefur meira út úr veiðum, Ísland eða Namibía? Þetta er ekkert annað en lýðskrum. Það er verið að bera saman gjörsamlega [[Forseti hringir.]]ósambærilega hluti og menn eru að reyna að draga inn í umræðuna vegna Samherjamálsins [[Gripið fram í.]]hluti sem eiga ekkert erindi og veita engar raunverulegar upplýsingar [[Forseti hringir.]]um stöðu fiskveiða á Íslandi.
Forseti áréttar að hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar hafa eina mínútu til að gera grein fyrir atkvæði sínu eða ræða um atkvæðagreiðsluna.
Herra forseti. Hv. alþingismenn hafa mikilvægu eftirlitshlutverki að gegna. Þeir hafa fullan rétt á að kalla eftir upplýsingum sem þeir telja mikilvægar fyrir almenning og fyrir störf þeirra sem þingmenn. Ég hef tekið eftir því að þessi hæstv. ríkisstjórn kvartar oftar en aðrar sem ég hef hlustað á síðustu tíu árin undan skýrslubeiðnum þingmanna. Þær eru sagðar of ítarlegar, að skýrslurnar verði of langar og núna heyrist mér helst að skýrslan verði of stutt. [[Gripið fram í.]]Ég spyr, herra forseti: Við hvað eru hv. stjórnarliðar hræddir? [[Gripið fram í: Lýðskrumið.]]Auðvitað samþykkjum við þessa skýrslubeiðni vegna þess að mikilvægt er að draga fram þessar upplýsingar.
Herra forseti. Stjórnarandstaðan er ásökuð um lýðskrum. Ég ásaka hins vegar stjórnarliðana um þá klassísku sérhagsmunagæslu sem við sjáum aftur og aftur í þessum sal þegar kemur að málefnum ákveðinna fyrirtækja í sjávarútvegi. Þetta er hluti af miklu stærri mynd og mér finnst alveg fáránlegt ef stjórnarmeirihlutinn ætlar að fella skýrslubeiðni um samanburð sem við erum að biðja hæstv. sjávarútvegsráðherra að sinna, sérstaklega í því andrúmslofti að á þessu kjörtímabili hafa upphæðir veiðileyfagjalda lækkað um helming. Það eru örfáar vikur síðan meiri hlutinn felldi beinlínis tillögur stjórnarandstöðunnar um að setja sérstaka fjármuni í að rannsaka Samherjamálið. Það er sérstakt forgangsmál hjá fjármálaráðherra að afnema stimpilgjöld af fyrirtækjum sem kaupa stór skip þannig að ég held að þjóðin sjái alveg hvaða hagsmuna þessi ríkisstjórn er alltaf að gæta. Fyrstu hagsmunirnir eru alltaf hagsmunir stórútgerðarinnar. Það er fáránlegt, herra forseti, ef stjórnarmeirihlutinn ætlar að fella fullkomlega [[Forseti hringir.]]eðlilega skýrslubeiðni sem áratugahefð er fyrir að séu samþykktar, bæði af minni hluta og meiri hluta.
Hæstv. forseti. Menn eru að deila um hvort hér sé um að ræða einhvers konar loddaraskap eða lýðskrum eða að hvort sé beðið um mikilvægar upplýsingar. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór mjög vel yfir málið og þegar maður horfir á form og framsetningu þessarar skýrslubeiðni held ég að það sé nákvæmlega rétt sem hæstv. fjármálaráðherra sagði um hana. Ég er í sjálfu sér ekki hræddur við neitt. Þetta er ekki sambærilegt, það er ekki sambærilegur kostnaður, ekki sambærileg útgjöld við þessar veiðar og þetta er ekki marktækur samanburður. Þess vegna er þetta loddaraskapur og sýndarmennska. Flestir verða sennilega á gulum takka en mitt geðslag er þannig að ég er á rauðum takka í öllu þegar kemur að sýndarmennsku eins og þessu máli.
Herra forseti. Engum dylst að þessi skýrslubeiðni hittir á einhvern mjög auman blett á ríkisstjórninni, a.m.k. þeim þingmönnum sem hér hafa tekið til máls fyrir hönd meiri hlutans í þinginu. Það er í sjálfu sér athyglisvert að menn bregðist með þessum hætti við einfaldri beiðni. Ef efni beiðninnar er þannig að það muni leiða í ljós að ekki er hægt að bera þetta saman, þetta séu ósambærilegir hlutir og tóm markleysa, kemur það í ljós þegar skýrslan verður afhent. Þá mega menn gjarnan koma hingað og þenja sig yfir því að skýrslubeiðnin hafi verið með öllu tilhæfulaus. En eigum við ekki að sjá [[Forseti hringir.]]til með hvað skýrslan geymir?
Virðulegur forseti. Ég kem upp af því að spurt var hvað þeir hræddust sem tala um að þessi skýrslubeiðni sé sérkennileg. Síðasti hv. þingmaður afhjúpaði það eiginlega, hann sagði að ef alls ekki væri hægt að bera saman þessa hluti væri skýrslan tilhæfulaus og marklaus. Það er mat okkar að svo sé og þess vegna greiðum við atkvæði um skýrslubeiðnir almennt og það er þess vegna sem ég sagði í inngangsorðum mínum í fyrri ræðu að við þyrftum að velta fyrir okkur hvert þetta ferli væri að fara. Til hvers erum við að biðja um skýrslur? Er það til að vera með pólitískan leikaraskap sem er núna búinn að standa yfir í tugi mínútna? Ég óttast það. Það sem ég óttast, hv. þm. Oddný Harðardóttir, er popúlismi, lýðskrum og pólitískur leikaraskapur. Ég tek eftir því hverjir taka þátt í því að leggja fram þessa skýrslubeiðni og það kemur á óvart.
Herra forseti. Það að leggja fram skýrslubeiðni er mikilvægur réttur stjórnarandstöðuþingmanna og ég held að það hafi ekki verið til stórra vandræða hingað til fyrir stjórnina að svara þessum beiðnum. Þær hafa ekki verið margar. Ég mun að sjálfsögðu styðja þessa beiðni en tel þó að það hefði mátt vanda betur orðalag beiðninnar og greinargerðarinnar sérstaklega. Ég held að þetta sé ekki stórmál eða hættulegt en vil benda á að við lögðum fram skýrslubeiðni fyrir nokkru síðan og óskuðum eftir því að gerð yrði skýrsla um kosti og galla EES-aðildar Íslands. Erindisbréf hæstv. ráðherra var ekki í samræmi við þá beiðni. [[Forseti hringir.]]Við óskuðum eftir skýrslu um kosti og galla en í erindisbréfinu var einungis óskað eftir kostum.
Virðulegi forseti. Áðan var kallað úr sal að ástæðan fyrir svona mikilli gagnrýni á skýrslubeiðni núna væri sú að fólk sé hætt að vanda sig. Ég mótmæli því alveg sérstaklega því að við þingmenn fáum mjög mikla aðstoð frá nefndasviði og skrifstofu þingsins. Það er mjög gott og faglegt ferli sem þingmál fara í gegnum áður en þau koma til atkvæðagreiðslu. Það er óþarfi að gagnrýna þingmennina alveg sérstaklega því að þeir njóta aðstoðar mjög faglegs hóps á nefndasviði og á skrifstofu þingsins. Hvað þessa skýrslubeiðni varðar er hún mjög almennt orðuð. Það er beðið um skýrslu um samanburð á greiðslum Samherja fyrir veiðirétt í Namibíu miðað við þann grundvöll sem þar er gefinn. Það er mjög frjálst farið með það hvað ráðherra getur gert við þennan samanburð og hvernig hann leggur hann fram. Það er ekkert óeðlilegt við þetta. Hvað varðar það lýðskrum sem var talað um [[Forseti hringir.]]held ég að því megi vísa aftur til föðurhúsanna með t.d. hópunum Kosningar 2016 og 2017 sem allir sem vit hafa á og taka aðeins menntaða ágiskun vita að eru komnir frá Valhöll.
Herra forseti. Ég hef líklegast undantekningarlaust stutt beiðnir um skýrslur. Ég hef einu sinni gert athugasemd við skýrslubeiðni sem hér var lögð fram og það var við skýrslubeiðni hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar með efnislegri athugasemd. Og hvernig brást hv. þingmaður við þeirri athugasemd? Jú, hann dró skýrslubeiðnina til baka, tók tillit til athugasemdarinnar og lagði aftur fram skýrslubeiðni sem var í framhaldinu samþykkt. Ég hygg að hv. þingmenn sem standa að þessari skýrslubeiðni ættu að sækja í smiðju Björns Levís Gunnarssonar þegar kemur að því að skoða sinn hug. Auðvitað er það rétt sem hér hefur komið fram, [[Forseti hringir.]]að þetta er ómerkilegur pólitískur loddaraskapur sem menn eiga ekki að láta líðast. Ég mun ekki greiða atkvæði með þessari skýrslubeiðni [[Forseti hringir.]]en ég ætla ekki að koma í veg fyrir að það verði upplýst hvers konar rugl er í gangi.
Herra forseti. Hér tala hæstv. ráðherrar um pólitískan leikaraskap, loddaraskap og lýðskrum. Eigum við að tala um hvað pólitískur leikaraskapur er? Það er það að Namibía sem er með einn þriðja af vergri þjóðarframleiðslu á haus miðað við Ísland virðist vera með hærri veiðigjöld en eru á Íslandi. Svo virðist vera og þess vegna erum við að biðja um þessa skýrslu til að staðfesta það. Það er loddaraskapur að stöðugt sé verið að lækka veiðigjöld til að hygla einhverjum grátkór útgerðarinnar án þess að fyrir því séu forsendur ef við horfum á önnur lönd þar sem eru stundaðar veiðar. Ef við horfum heilt yfir eru veiðigjöld mjög víða hærri en á Íslandi [[Gripið fram í.]]og það er alveg fullkomlega eðlilegt að við spyrjum hvers vegna svo sé. Það er það sem er verið að biðja um með þessari skýrslubeiðni. Það er ekki loddaraskapur og ekki leikaraskapur. [[Forseti hringir.]]Það er ekki lýðskrum, herra forseti, heldur er fullkomlega eðlilegt að Alþingi reyni að komast að því hvað sé í gangi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hv. formaður þingflokks Miðflokksins hefur upplýst hér að Miðflokknum var ekki boðin aðild að þessari skýrslubeiðni. Hefði svo verið hefði verið annar bragur og vandaðri á henni en raun ber vitni. Ég undirstrika samt rétt þingmanna til að kalla eftir upplýsingum jafnvel þó að það séu ágallar eins og hér hefur verið bent á. Vegna orða hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar um skýrslubeiðni um kosti og galla aðildar Íslendinga að EES-samningnum sem fékkst samþykkt í þrígang á Alþingi: Vissulega var skilað ágætri skýrslu en hún var á grundvelli erindisbréfs þar sem bara var beðið um ávinning af þessari aðild. Ég bendi á að það er því að mörgu að hyggja í þessum efnum, herra forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að minnast á það þegar ég dró skýrslubeiðni mína til baka. Í umræðunni þá komu fram málefnaleg sjónarmið og mér fannst ekkert að því að skoða þau. Varðandi gæðin hérna er mjög skýrt beðið um að ráðherra flytji Alþingi skýrslu um samanburð á greiðslum Samherja fyrir veiðirétt í Namibíu og á Íslandi. Þetta er ekki flókið, það er rosalega einfalt og skýrt eins og það liggur fyrir. Það þarf ekki að leggja neitt gæðamat á þetta. Þetta varðar samanburð á greiðslum fyrir veiðirétt á Íslandi og í Namibíu. Kannski eru einhverjar að fetta fingur í textann um pólitískt mat eða álitamál í greinargerð en þetta er skýrsla sem ráðherra á að flytja. Þetta er rosalega einfalt mál og ekkert að þessu út frá gæðum og engin þörf á að draga þetta til baka til að skoða aðra útfærslu. Þetta er mjög einföld skýrslubeiðni.
Herra forseti. Efnisleg athugasemd mín við skýrslubeiðnina er að hún felur í sér beiðni um að hér hefjist einhvers konar rannsókn. Það á að bera saman epli annars vegar og ekki einu sinni appelsínu hins vegar heldur kíví. Það er það sem verið er að biðja um. Ef skýrslubeiðnin fæli í sér ósk um að bera saman veiðigjöld og rekstrarumhverfi íslensks sjávarútvegs og sjávarútvegs í öðrum löndum, m.a. í Namibíu, væri jafnvel hægt að taka svo undir með skýrslubeiðandanum að ég væri á grænum takka, en það er ekki verið að því. Það er verið að reyna að búa til pólitískt moldviðri með því að bera saman [[Forseti hringir.]]ólíka hluti í staðinn fyrir að líta á heildarmyndina. Heildarmyndin er rekstrarumhverfi sjávarútvegs á Íslandi annars vegar og hins vegar í öðrum löndum.
Virðulegur forseti. Kannski er komið nóg af þessari umræðu en ég verð að segja að ég er orðin mjög spennt fyrir að sjá þá ávaxtakörfu sem kann að koma út úr þessari skýrslu. Ég mun sitja hjá við atkvæðagreiðsluna og það snýr fyrst og fremst að forminu sem mér finnst nauðsynlegt að við tökum til endurskoðunar. Hvað þýðir skýrslubeiðni? Það er rétt að réttur þingmanna er að leggja fram skýrslubeiðni, en það er líka ætlast til þess að þingsalurinn samþykki hana. Þetta hefur ekki fengið yfirlestur hjá neinni nefnd eða þingmönnum. Þetta var bara lagt hér fram í gær og svo á að greiða atkvæði um beiðnina í dag. Mér finnst t.d. sérstakt að samkvæmt þingsköpum hefur hæstv. ráðherra tíu vikur til að skila skýrslu eins og verið er að óska eftir en samt sem áður er hér tekið fram í greinargerð að með skýrslubeiðninni sé í rauninni óskað eftir því að haft verði samráð við þingflokka um óháða aðila sem eigi að mynda einhvern hóp og svo skrifa þessa skýrslu fyrir ráðherrann sem er samt verið að óska eftir skýrslu hjá. Fyrirgefðu, virðulegur forseti, en mér finnst þetta ekki alveg ganga upp.
Forseti. Ég þakka hv. skýrslubeiðendum fyrir að staðfesta allt sem hæstv. fjármálaráðherra sagði þegar hann vísaði til þess að þetta væri popúlismi. Ræður þeirra eru þannig að enginn velkist í vafa um að um slíkt er að ræða. Hins vegar skiptir miklu máli sá réttur þingmanna að geta beðið um skýrslur og ég tek undir það sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði, þetta er að verða svolítið sérstakt svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Það skiptir máli fyrir okkur hvernig við förum fram með þennan sjálfsagða rétt þingmanna. Menn bera líka ábyrgð sem leggja fram skýrslubeiðnir. Ég veit ekki hvort þessi umræða er búin eða hvort hún mun þróast áfram en hér er m.a. dregin inn skýrslubeiðni sem var beint til mín um EES. Málið er einfalt, lesið skýrsluna og þá sjá menn að þær yfirlýsingar sem hér hafa fallið standast ekki nokkra skoðun. Þó að [[Forseti hringir.]]menn séu ósammála einhverju getur það ekki verið ámælisvert að draga fram staðreyndir. Það getur ekki verið ámælisvert en það er það sem er gert í þeirri skýrslu. Svo eru menn með mismunandi skoðanir á því hvað eru kostir og hvað eru gallar.
Virðulegi forseti. Ef hér væri um að ræða einfalda og hreina skýrslubeiðni eins og talsmenn og flytjendur þessarar beiðni hafa haldið fram í umræðunni hefði ég sagt já. Skýrslubeiðnin sjálf er hins vegar eyðilögð í greinargerðinni. Þar er ruglað saman alls konar atriðum, staðhæfingum sem ekki standast, áskilnaði um það hverjir eiga að koma að þessari athugun og aðkomu þingflokka um að velja þá sem eiga að gera þessa samanburðarathugun. Greinargerðin sem fylgir skýrslubeiðninni eyðileggur hana. Ég ætla hins vegar ekki að standa í vegi fyrir málinu og mun skila auðu í atkvæðagreiðslunni.
Virðulegur forseti. Ég styð skýrslubeiðnina að sjálfsögðu og sérstaklega af því að það er hægt að gera samanburð á eplum og appelsínum eða þess vegna kívíum. Greinargerðin útskýrir einmitt hvernig samanburðurinn virkar eða virkar ekki út frá þeim mismunandi forsendum sem liggja fyrir. Það er það sem er verið að biðja um, hvernig hægt sé að bera þetta saman, hvaða sameiginlegu fletir séu þarna, hvernig hægt sé að túlka það niður á sambærilegt form. Það er hægt að bera saman epli og appelsínur út frá þeim forsendum sem eru gefnar í skýrslubeiðninni og í greinargerðinni sem þarf að taka tillit til. Að sjálfsögðu styð ég skýrslubeiðnina og vonast til þess að fólk hugsi einu sinni um grunninn að henni. Hún varðar samanburð á veiðirétti og aðgengi að honum í þessum tveimur löndum og hvernig það lítur út með öllum þeim göllum og flötum sem þar er að finna.
Virðulegur forseti. Í mínum huga er ótækt að fara fram á þessa skýrslu meðan rannsókn stendur yfir á málum Samherja í Namibíu. Ég er svo sem ekkert sérstaklega á móti því að menn fari fram með skýrslubeiðnir og þegar þessari rannsókn verður lokið mun ég ekki setja mig upp á móti því. Í mínum huga er þetta þó ekkert annað en sýndarmennska og því segi ég nei.
Herra forseti. Þegar ég vaknaði í morgun og vissi af þessari atkvæðagreiðslu var ég búinn að taka þá ákvörðun að ég myndi ekki standa í vegi fyrir skýrslubeiðninni heldur yrði á gula takkanum. Eftir að hafa hlustað á umræðurnar sem urðu hér áðan get ég ekki annað en sagt nei. Það er svo augljóst hvers konar leikaraskapur er hér á ferðum. Ég segi ekki nei með neina léttúð í huga vegna þess að ég held að við þurfum að standa vörð um rétt þingmanna til að óska eftir skýrslum en sá réttur verður alltaf að haldast í hendur við ábyrgð þingmanna, að þeir beri einhverja ábyrgð á því sem þeir óska eftir og misnoti ekki þá aðstoð og þann rétt að óska eftir skýrslum eins og hér [[Forseti hringir.]]er verið að gera, því miður, hæstv. forseti.
Forseti. Þetta hefur reynst tiltölulega snúið mál og kannski flóknara en virtist við fyrstu sýn eins og oft vill verða með EES-mál sem rekur á fjörur okkar. Það er ástæða til að hrósa hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar, Óla Birni Kárasyni, fyrir hvernig hann hefur haldið á þessu máli og það birtist í nefndaráliti nefndarinnar ásamt breytingartillögu. Það sem stendur helst upp úr þar er að tekin er ákvörðun um að málinu ljúki ekki, það sé ekki tilbúið til að klára það, og því hyggist nefndin taka málið upp að eigin frumkvæði samhliða afgreiðslu þessa frumvarps með það að markmiði að leggja fram nýtt frumvarp til að laga málið. Ég taldi mjög mikilvægt að þetta yrði samþykkt svoleiðis að málið færi ekki óbreytt í gegn og studdi það eftir 2. umr. en hvað varðar málið í heild er það, eins og kemur fram í nefndaráliti, ekki tilbúið og því mun ég ekki greiða atkvæði um málið núna.
Herra forseti. Við ræðum frumvarp til laga um verðbréfamiðstöðvar, uppgjör og rafræna eignarskráningu fjármálagerninga. Í greinargerðinni segir: Frumvarp þetta er samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu með aðstoð nefndar sem fjármála- og efnahagsráðherra skipaði. Nefndinni var m.a. falið að rýna þýðingu og undirbúa innleiðingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 909/2014 um bætt verðbréfauppgjör í Evrópusambandinu og um verðbréfamiðstöðvar í íslenskan rétt. Reglugerðin er á ensku jafnan kölluð „Central Securities Depositories Regulation“ eða CSDR. Það er fróðlegt að skoða aðeins heimasíðu Nasdaq verðbréfamiðstöðvar á Íslandi. Þar er kafli sem ber heitið „Nýtt starfsleyfi á grundvelli CSDR“ og þar segir, með leyfi forseta: „Frumvarp til laga um verðbréfamiðstöðvar, uppgjör og rafræna eignarskráningu fjármálagerninga (CSDR) var lagt fram á Alþingi þann 14. nóvember sl. Þó svo að ólíklegt sé að það gefist tími fyrir jól til að ljúka afgreiðslu frumvarpsins þá bindum við vonir við að meðferð þess ljúki fyrir Alþingi í byrjun árs 2020 og að gildistaka laganna verði snemma á nýju ári. Við sendum inn umsókn um framlengingu á núverandi starfsleyfi Nasdaq CSD, móðurfélags verðbréfamiðstöðvarinnar, á grundvelli CSDR í byrjun október og var hún metin fullgild um miðjan nóvember. Þetta er ein af mikilvægum forsendum þess að við getum sameinast öflugri verðbréfamiðstöð Nasdaq CSD og getum þannig keppt um þjónustu og vöruframboð á alþjóðagrundvelli.“ Rétt er í þessu sambandi að benda á viðtal í Viðskiptablaðinu við Magnús Ásgeirsson, framkvæmdastjóra Nasdaq. Yfirskrift þess viðtals er „Bíða eftir reglunum í ofvæni“. Þar segir framkvæmdastjórinn breytingarnar sem fylgja í kjölfarið þær mestu sem gerðar hafa verið í 20 ár. Síðan segir áfram í viðtalinu, með leyfi forseta: „Miklar breytingar eru fram undan hjá verðbréfamiðstöðinni en auk þeirra breytinga sem nýtt regluverk kallar á stefnir verðbréfamiðstöðin á Íslandi að sameiningu við verðbréfamiðstöð Nasdaq CSD í Eystrasaltslöndunum.“ Með þessu frumvarpi er ekki bara verið að samþykkja CSDR heldur einnig hvaða ákvæði laga gilda um rafræna eignarskráningu og útgáfu verðbréfa. Nú liggur fyrir, og ég hef rakið það hér, m.a. með því að vísa í þetta viðtal og svo á heimasíðu Nasdaq, að Nasdaq verðbréfamiðstöð á Íslandi verður með útibú frá Lettlandi í móðurfélaginu og þar með starfsleyfi sem verðbréfamiðstöð. Nasdaq verður því ekki lengur íslensk verðbréfamiðstöð starfandi undir íslensku starfsleyfi, eftirliti og lögum að fullu leyti. Nasdaq verður í raun ekki lengur íslenskt félag. Nasdaq er skilgreint sem tveir af mikilvægustu innviðum fjármálakerfisins á Íslandi og þá spyr maður: Er ásættanlegt að þessir innviðir séu í raun lettneskir? Þetta er ekki íslenskt félag og hefur ekki starfsleyfi frá Seðlabanka Íslands. Eru eigendur verðbréfa á Íslandi sáttir við að íslensku bréfin þeirra séu skráð í Lettlandi með þeirri lagaumgjörð sem þar er um eignarskráningu? Er greint hvaða lagaskil munu gilda? Áfram er hægt að spyrja: Hafa aðilar áttað sig á þeirri auknu áhættu sem felst í því að öll samskipti við kerfi Nasdaq yfir hafið, ef svo má segja, til Lettlands og vistun á vélbúnaði verður einnig í einu landi? Með öðrum orðum verður ekkert lengur á Íslandi. Herra forseti. Þetta eru að mínu mati álitaefni sem hefði þurft að skoða mun betur og nú mun, eins og komið hefur fram, Nasdaq renna inn í móðurfélag í Lettlandi. Við það að félagið renni inn í stóra samsteypu hverfur allt gegnsæi, t.d. um kostnað, og þá sést reksturinn á Íslandi ekkert sérstaklega. Þá spyr maður: Munu íslenskir fjárfestar eins og lífeyrissjóðir geta séð hvað þessi rekstur kostar? Eru ekki allar líkur á að íslenskir fjárfestar verði hugsanlega bara ofrukkaðir, ef svo má að orði komst? Allt eru þetta álitaefni sem hefði þurft að svara. Nasdaq verðbréfamiðstöð hefur á síðustu árum haft hundruð milljóna króna í tekjur af lífeyrissjóðunum og öðrum eigendum verðbréfa, samanber hagnaðinn sem hefur verið af þessari starfsemi undanfarin ár. Nú verður sem sagt komið erlent eignarhald og bréfin vistuð erlendis. Öll ákvarðanataka, stýring, stjórnun, rekstur kerfa, fjárfestingar, gjaldtaka o.s.frv. verður allt komið til Lettlands verði þetta frumvarp að lögum. Herra forseti. Ég hefði talið mjög æskilegt að stjórnvöld hefðu velt fyrir sér og gert grein fyrir því hvaða þýðingu þetta mun hafa fyrir innlendan fjármálamarkað og innviði hans. Þetta er nokkuð sem hefði þurft að ræða mun betur. Ég get því ekki stutt þetta frumvarp og mun sitja hjá við afgreiðslu þess.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir skýrslu minni sem samstarfsráðherra Norðurlanda um störf Norrænu ráðherranefndarinnar á árinu 2019. Skýrslum um sama efni fyrir árin 2017 og 2018 var dreift síðasta haust og eru þær sömuleiðis til umfjöllunar hér. Það er mér ánægjuefni að hefja þessa umræðu. Formennsku Íslands í Norrænu ráðherranefndinni lauk um áramót en þá tóku Íslendingar við formennsku í Norðurlandaráði þar sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir er forseti og hv. þm. Oddný Harðardóttir varaforseti. Ég óska þeim báðum, og Íslandsdeildinni allri, góðs gengis í því mikilvægi verkefni. Norðurlandasamstarfið er okkur Íslendingum einstaklega mikilvægt. Norðurlöndin eru okkar annar heimavöllur þar sem við getum starfað og stundað nám, nánast hindrunarlaust, og njótum sömu réttinda og heimamenn. Þetta hafa tugþúsundir Íslendinga nýtt sér í tímans rás. Allflest ef ekki öll eigum við ættingja og vini sem hafa farið til náms eða starfa á Norðurlöndunum og flutt heim dýrmæta þekkingu og reynslu. Í dag búa þannig um 30.000 Íslendingar í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, auk Færeyja, Grænlands og Álandseyja. Sé litið til viðskiptahagsmuna eru Norðurlönd í heild sinni annað af tveimur stærstu viðskiptalöndum Íslands þegar litið er til inn- og útflutnings á vörum og þjónustu. Norðurlöndin eru samanlagt sjónarmun á eftir Bandaríkjunum en talsvert stærri en Bretland. Það munar um minna og við skyldum ekki gleyma mikilvægi þess að gæta líka að traustum og stöðugum nærmörkuðum þegar sótt er fram um víða veröld. Menningarlega liggja rætur okkar í hinum frjóa jarðvegi Norðurlanda þar sem listir og skapandi greinar blómstra sem aldrei fyrr. Síðast en ekki í síst felst í norrænni samvinnu öflug pólitísk fótfesta. Það skiptir ekki síst máli nú á tímum þegar það gustar svo sannarlega um á alþjóðavettvangi og hriktir í mörgum stoðunum. Ég nefni hér í upphafi þennan almenna ávinning af norrænni samvinnu vegna þess að ekkert af þessu er sjálfgefið. Þvert á móti er Norðurlandasamstarfið niðurstaða markvissra pólitískra ákvarðana síðustu ár og áratugi um að Norðurlöndin séu sterkari saman þegar þau mynda eina heild fyrir alla íbúa svæðisins. Það er mikilvægt að við sem sitjum á Alþingi höfum á þessu skilning og tökum virkan þátt í samstarfinu. Þannig gætum við hagsmuna Íslands og nýtum ný tækifæri. Við þurfum líka að hlúa að hinu samnorræna, jafnvæginu sem þarf að gæta að í samstarfi margra landa. Samstarf þarf að gagnast öllum, ekki bara sumum, og þess vegna hefur norræn samvinna verið svo langlíf og árangursrík. En víkjum nú að skýrslunni sem hér liggur fyrir. Eins og ég nefndi áðan gegndi Ísland formennsku í Norrænu ráðherranefndinni á liðnu ári og er óhætt að segja að árið hafi verið bæði annasamt og viðburðaríkt. Yfirskrift formennskuáætlunar Íslands, Gagnvegir góðir, er sótt í Hávamál. Það átti vel við því að hingað lá aldeilis leiðin. Alls voru haldnir 24 ráðherrafundir á formennskuárinu, að meðtöldum tveimur fundum forsætisráðherra Norðurlandanna, og fóru flestir þeirra fram á Íslandi. Embættismannanefndir og sérfræðingahópar hittust á fundum í tugatali og einnig fóru fram 17 norrænar eða alþjóðlegar ráðstefnur og málþing. Gróft áætlað komu um 3.500 manns til Íslands á formennskuárinu til að taka þátt í þessum fundum og viðburðum. Formennskuverkefni Íslands voru á þremur málefnasviðum, um ungt fólk, sjálfbæra ferðaþjónustu og málefni hafsins. Alls er í raun um að ræða níu samnorræn formennskuverkefni, þrjú á hverju þessara sviða. Þau eru til þriggja ára, fjármögnuð af Norrænu ráðherranefndinni og eru með um 275 milljónir íslenskra króna á ári hverju. Verkefnin eru komin vel á veg og má nánar lesa um innihald þeirra og markmið í skýrslunni. Önnur áhersla í formennsku Íslands var að beina sjónum í auknum mæli að málefnum vestnorræna svæðisins. NAUST-áætlunin var samþykkt en það er ný stefnumótun um aukið samstarf Íslands, Færeyja, Grænlands og Vestur-Noregs, einkum í atvinnu- og byggðamálum. Þetta er í fyrsta skipti sem Norræna ráðherranefndin setur sér stefnu um málefni vestnorræna svæðisins. Þegar hafa verið tryggðir fjármunir, um 45 millj. kr., í fyrstu verkefni undir hatti NAUST, stefnumótunar Norður-Atlantshafssvæðisins, og mun Norræna Atlantshafsstofnunin í Færeyjum, NORA, hafa umsjón með þeim. Íslenska formennskan beindi sömuleiðis sjónum að samstarfi við Bretland og Skotland. Þannig funduðu samstarfsráðherrar Norðurlanda í Edinborg í september sl. og hittu þar skoska ráðherra. Ég er þeirrar skoðunar að norrænt samstarf við Skotland og Bretland í heild sinni eigi einungis eftir að aukast. Bretland eftir Brexit er í óðaönn að skilgreina samskipti sín við önnur Evrópuríki og margoft hefur komið fram áhugi Breta á auknu samstarfi við Norðurlöndin. Ekki síst gildir þetta um Skotland og raunar Írland líka. Norðurlöndin gerðu að mínu mati vel í því að auka svæðisbundna samvinnu við öll þessi lönd. Herra forseti. Stærsta verkefnið á formennskuárinu var vinna við nýja framtíðarsýn fyrir Norrænu ráðherranefndina. Sú vinna hófst formlega í blálokin á formennsku Svíþjóðar í lok árs 2018 en var svo til lykta leidd undir forystu Íslands um mitt síðasta ár. Eftir snarpa samningavinnu náðist samstaða um það sameiginlega markmið að Norðurlöndin verði sjálfbærasta og samþættasta svæði heims árið 2030. Forsætisráðherrar Norðurlandanna samþykktu þá framtíðarsýn á fundi sínum í Reykjavík í ágúst sl. Í þessu felst að Norðurlöndin vilja nýta styrkinn í norrænu samstarfi annars vegar til að verða sjálfbær samfélög og hins vegar að halda áfram að vera ein heild þar sem fólk og fyrirtæki flæða auðveldar milli landa og að áfram verði hlúð að sameiginlegum gildum og samstöðu Norðurlanda. Þar skiptir stafræn væðing miklu máli. Sjálfbærni og loftslagsmál eru í forgrunni framtíðarsýnarinnar og hefur Norræna ráðherranefndin sett sér þrjú forgangsmarkmið sem öll ráðherraráð og allar stofnanir eiga að vinna að á næstu fjórum árum. Það eru markmiðin um græn Norðurlönd, samkeppnishæf Norðurlönd og félagslega sjálfbær Norðurlönd. Þau fléttast saman og snúast öll um að ýta undir græna umbreytingu samfélaga okkar, til að mynda með öðruvísi og betri orkunotkun, með þróun og innleiðingu grænna lausna í öllu sem við gerum og með áherslu á menntun, rannsóknir og nýsköpun. Þessi vinna er á fullri ferð. Á þriðjudaginn sat ég fyrsta fund norrænna samstarfsráðherra á þessu ári þar sem samþykkt voru drög að aðgerðaáætlunum til næstu fjögurra ára þar sem gert er ráð fyrir um 65 nýjum norrænum samstarfsverkefnum og verulega auknu fjármagni í sjálfbærni og loftslagsmál sem fæst með því að forgangsraða í núverandi starfsemi og að einhverju leyti að flytja fjármuni milli málaflokka. Herra forseti. Ég hef hér stiklað á stóru um helstu málefni, verkefni og viðburði á árinu 2019 í starfi Norrænu ráðherranefndarinnar. Samantekið má segja að niðurstöður ársins séu í fyrsta lagi að mikil og stöðug virkni var í öllu starfi og mikill kraftur, í öðru lagi að þessi þrjú formennskuverkefni Íslands komust vel á veg og lofa öll góðu, í þriðja lagi að áherslan á vestnorræna samstarfið náðist fram, m.a. með samþykkt NAUST, og í fjórða lagi, síðast en alls ekki síst, var í formennsku Íslands samþykkt ný framtíðarsýn fyrir norrænt samstarf til næstu tíu ára, til 2030. Þessi listi gæti verið mun lengri því að mikil vinna átti sér stað í öllum fagráðherraráðum sem of langt mál er að rekja hér og vísast þá í skýrsluna þar sem nánar má lesa um það góða starf. Ég vil að lokum þakka öðrum ráðherrum fyrir þeirra framlag til norræns samstarfs á liðnu ári, Íslandsdeild Norðurlandaráðs og Vestnorræna ráðsins, og ekki síst starfsfólki ráðuneytanna sem borið hefur hitann og þungann af hinni daglegu vinnu. Ég vil einnig þakka þeim fjölmörgu öðrum sem vinna ötullega í norrænu samstarfi á hverjum degi, t.d. starfsfólki Norræna hússins og Norræna félagsins, og þeim fjölmörgu sérfræðingum okkar um allt land sem taka þátt í norrænum verkefnum. Allt þeirra starf stuðlar að því að flytja heim og byggja upp þekkingu. Með virku framlagi og þátttöku treystum við líka stöðu okkar meðal Norðurlandanna. Það kemur Íslandi sannarlega til góða. Ég hlakka til umræðunnar hér í dag en vísa að öðru leyti til skýrslunnar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og yfirlitið yfir starf Norrænu ráðherranefndarinnar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann og Norræna ráðherranefndin í heild sinni hafi orðið vör við aukinn áhuga stórvelda, eins og Rússlands, Kína og Bandaríkjanna, á Norðurlöndum og kannski ekki síst á norðurslóðum og hvort hæstv. ráðherra finni fyrir einhverri spennu sem gæti vaxið þar þegar auðlindir koma í ljós og verða aðgengilegar undan t.d. ís á Grænlandi. Maður sér áhuga þessara stóru ríkja á siglingaleiðum og nýtingu auðlinda. Er þetta eitthvað sem við þurfum að hafa gætur á? Í öðru lagi bið ég hæstv. ráðherra að svara, ef hann hefur tíma, því hvernig honum finnist hafa tekist til með formennskuáætlunina hjá Íslandi yfir höfuð á síðasta ári.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á síðustu spurningunni. Það samstarf gekk mjög vel og formennskuáætlunin í heild sinni og öll verkefnin lofa góðu. Um það má lesa í skýrslunni en ég held að segja megi að árið hafi gengið framar öllum vonum. Þetta er lítil stjórnsýsla en allir lögðu sig það vel fram að allt saman gekk fullkomlega vel. Varðandi spurninguna um áhuga annarra aðila kom ég í ræðu minni inn á áhuga Stóra-Bretlands og þeirra landa sem þar eru. Það er auðvitað stórt hagkerfi, þriðja stærsta viðskiptaland okkar, litlu minna en Norðurlöndin í heild sinni, sem eru í 2. sæti og Bandaríkin þar framar, en það er líka rétt að hin hefðbundnu stórveldi sýna öllum Norðurlöndunum mikinn áhuga. Við sáum til að mynda að Angela Merkel, kannski leiðtogi Evrópu, a.m.k. Þýskalands, kom á forsætisráðherrafund Norðurlandanna sem tákn um að menn vilja gjarnan tengja sig því starfi. Við höfum séð það áður, m.a. í starfi Bandaríkjanna, auðvitað Rússlands og að einhverju leyti Kína, að þeir vilja gjarnan tengjast þeirri vinnu sem hér fer fram, hvort sem er á norðurskautssvæðinu eða í Norðurskautsráðinu, en einnig bara við það sem er að gerast á Norðurlöndum. Í okkar stefnu erum við líka að segja að við viljum gjarnan geta sýnt fram á það sem heild, Norðurlöndin, að við séum að okkar mati með jákvæðari og betri samfélög og viljum bjóða þegnum heims að horfa til Norðurlandanna í auknum mæli, einnig og ekki síst á viðskiptasviðinu, að sjá þar möguleika fyrir almenning og fyrirtæki í öðrum löndum að leita norrænna lausna og þess vegna erum við m.a. að fara í þessa framtíðarsýn í græna kerfinu. Við trúum því að við getum verið [[Forseti hringir.]]hjálpleg til að allur heimurinn verði grænni og að við verðum þar sem fyrirmynd.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Á öllum listum sem er eftirsóknarvert að vera á raða Norðurlöndin sér hæst. Friður er okkar aðalsmerki og einnig traust á milli manna sem er meira á Norðurlöndum en víðast annars staðar. Var umræða í Norrænu ráðherranefndinni um að standa vörð um norræna módelið og þær þrjár stoðir sem hafa kannski lyft okkur upp eftir þessum listum yfir hagsæld, hvar best sé að búa, jöfnuð og réttlæti, þ.e. ábyrga efnahagsstjórn, heilbrigðan vinnumarkað og velferðarkerfi fyrir alla, þessar þrjár mikilvægu stoðir undir norræna módelið? Telur hæstv. ráðherra að þessu norræna módeli sé að einhverju leyti ógnað með umbreytingum sem verða í aðgerðum í loftslagsmálum eða aukinni tækni sem er á hraðri leið úti um allt? Telur hæstv. ráðherra að ekki þurfi í öllum þeim breytingum að gæta að þessum þremur stoðum norræna módelsins til að þær umbreytingar verði ekki til að við hrynjum niður eftir listum sem verði til þess að jöfnuður verði minni á Norðurlöndum og vinnumarkaðurinn jafnvel óheilbrigðari?
Virðulegur forseti. Ég held að norrænt samstarf sé í hnotskurn um það að standa vörð um þau norrænu gildi sem eru þeim öllum sameiginleg. Það er ástæðan fyrir því að við sem erum frekar smá í stóra samhenginu en erum 12. stærsta hagvaxtarsvæði í heimi og höfum oft og tíðum, eins og hv. þingmaður kemur inn á, slegist um gull, silfur eða brons og sætin þar fyrir neðan þegar kemur að listum yfir það hvernig velsæld íbúanna er. Við höfum líka lagt á það áherslu í okkar vinnu og á okkar formennskuári að Norðurlöndin í heild sinni hafi rödd út á við. Það hefur líka verið hluti af vinnu Norrænu ráðherranefndarinnar á síðustu árum, m.a. til að benda á hið augljósa, að samfélagsgerðin sem við höfum byggt upp á öllum Norðurlöndunum sé eftirsóknarverð fyrir íbúana og að með henni getum við náð betri árangri í að hafa jafnari þjónustu og jafnara samfélag, tækifæri fyrir alla. Í þessu samstarfi okkar erum við inn á við eins og jafningjar, svolítið að mæla okkur hvert við annað og tryggja að við séum ekki lakari en sá sem er bestur. Þannig verður til jákvæð jafningjapressa innan Norðurlandanna. Norræna samstarfið er þess vegna mjög gott, ekki síst fyrir okkur sem erum langsamlega minnst. Við leggjum ekki til í fjármunum nema 1,3%, kannski 1,4–1,6% eftir að landsframleiðslan hefur vaxið. Ávinningurinn er gríðarlegur. Á Norðurlöndunum þurfum við líka að gæta að þeim áskorunum [[Forseti hringir.]]sem framtíðin ber í skauti sér en ég tel að samfélagsgerðin á Norðurlöndunum geri það að verkum að við séum betur í stakk búin til þess og eigum að nýta okkur þann kraft sem við myndum saman til að sýna fram á hvernig hægt er að gera hlutina á mjög góðan hátt.
Herra forseti. Ég mæli fyrir skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs um norrænt samstarf á árinu 2019. Mér finnst athyglisvert, herra forseti, ef ég má segja áður en ég flyt skýrsluna, að enginn þingmaður skuli sitja í salnum en ég fagna því að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra skuli sitja hér og hlýða á ásamt forseta. Mér finnst þetta athyglisvert af því að mikið er lagt upp úr norrænu samstarfi í ríkisstjórnarsamstarfinu og það kemur fram í samstarfsyfirlýsingunni að megináherslan í utanríkisstefnunni sé lögð á samstarf Norðurlanda. Vonandi eru hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar að velta þessum hlutum fyrir sér annars staðar í húsinu. Á Norðurlandaráðsþingi í Stokkhólmi árið 2019 var Silja Dögg Gunnarsdóttir kjörin forseti Norðurlandaráðs fyrir árið 2020 og sú sem hér stendur, Oddný G. Harðardóttir, varaforseti. Jafnframt var formennskuáætlun Íslendinga samþykkt en meginþemu hennar eru þrjú: upplýsingaóreiða og falsfréttir, líffræðilegur fjölbreytileiki og tungumálaskilningur milli norrænna þjóða. Á þinginu var einnig samþykkt ný stefna Norðurlandaráðs um samfélagsöryggi sem sérstakur vinnuhópur á vegum forsætisnefndar Norðurlandaráðs mótaði. Ég átti sæti í þeim hópi. Meiri hluti þingmanna í Norðurlandaráði samþykkti nýja áætlun norrænu ráðherranefndarinnar um fjármögnun fimm norrænna rannsóknastofnana, þar á meðal Norræna eldfjallasetursins í Reykjavík. Norræna ráðherranefndin hafði dregið til baka fyrri áætlun um að fella niður fastar fjárveitingar til stofnananna, einkum vegna andstöðu íslenskra þingmanna og Lilju Alfreðsdóttur, mennta- og menningarmálaráðherra, þegar taka átti tillöguna til meðferðar á vorþingi Norðurlandaráðs á Akureyri 2018. Í nýju tillögunni er gert ráð fyrir lengra aðlögunartímabili vegna breytinganna og fleiri úrbótum til að tryggja norrænar tengingar stofnananna. Í formennskutíð Íslands í norrænu ráðherranefndinni árið 2020 var mótuð framtíðarsýn fyrir norrænt samstarf til ársins 2030. Í framtíðarsýninni eru þrjár stefnumarkandi áherslur um græn, samkeppnishæf og félagslega sjálfbær Norðurlönd. Á árinu 2020 verða mótaðar þverlægar framkvæmdaáætlanir fyrir tímabilið 2021–2024 sem byggjast á áherslunum þremur. Í september árið 2019 báðu samstarfsráðherrar Norðurlanda Norðurlandaráð um að leggja fram tillögur að markmiðum fyrir framkvæmdaáætlanirnar. Forsætisnefnd Norðurlandaráðs fjallaði um málið í desember og samþykkti m.a. að leggja til skipan ráðherranefndar um samgöngumál, norrænt samstarf um rafvæðingu og hleðslustöðvar við vegi og hafnir, aðgerðir til að auka tungumálaskilning innan Norðurlanda og til varnar lýðræði og gegn upplýsingaóreiðu og tillögur á sviði jafnréttis, menningar og sjálfbærrar þróunar. Svíar voru í formennsku í Norðurlandaráði árið 2019. Jessica Polfjärd, þingkona sænska hægri flokksins, gegndi stöðu forseta Norðurlandaráðs fyrri hluta árs 2019. Í maí náði hún kjöri til Evrópuþingsins og var því flokksbróðir hennar, Hans Wallmark, kjörinn forseti í hennar stað á sumarfundi forsætisnefndar ráðsins í júní. Gyða Valtýsdóttir hlaut tónlistarverðlaunin árið 2019. Mikla athygli vakti þegar sænski umhverfisaðgerðasinninn Greta Thunberg hlaut umhverfisverðlaun Norðurlandaráðs en afþakkaði þau í mótmælaskyni við aðgerðaleysi stjórnvalda í loftslagsmálum. Í skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs er komið víða við og þar er að finna upplýsingar um Norðurlandaráðið, hvenær það var stofnað og hvernig það starfar. Málefnastarf Norðurlandaráðs fór árið 2019 að mestu fram í fjórum fagnefndum auk forsætisnefndar. Á milli þinga stýrir forsætisnefnd starfi ráðsins, vísar tillögum til nefnda eða afgreiðir þær. Forsætisnefnd fer jafnframt með utanríkis- og öryggismál svo og samskipti Norðurlandaráðs við aðrar alþjóðastofnanir. Þá fer eftirlitsnefnd yfir ársreikninga ráðsins og stofnana sem starfa innan Norðurlandasamstarfsins. Loks kemur kjörnefnd saman til að gera tillögu að skipan í nefndir og trúnaðarstöður á vegum Norðurlandaráðs. Nefndirnar eru forsætisnefnd, þekkingar- og menningarnefnd, hagvaxtar- og þróunarnefnd, sjálfbærninefnd, velferðarnefnd, eftirlitsnefnd og kjörnefnd. Aðalmenn í Íslandsdeild Norðurlandaráðs árið 2019 voru þau Silja Dögg Gunnarsdóttir formaður frá þingflokki Framsóknarflokksins, Oddný G. Harðardóttir varaformaður frá þingflokki Samfylkingarinnar, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Steinunn Þóra Árnadóttir frá þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Vilhjálmur Árnason frá þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Guðmundur Ingi Kristinsson frá þingflokki Flokks fólksins, og Anna Kolbrún Árnadóttir frá þingflokki Miðflokksins. Varamenn voru þau Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir frá Vinstri grænum, Brynjar Níelsson frá Sjálfstæðisflokki, Inga Sæland frá Flokki fólksins, Logi Einarsson frá Samfylkingunni, Willum Þór Þórsson frá Framsóknarflokki og Þorsteinn Sæmundsson frá Miðflokknum. Helgi Þorsteinsson gegndi stöðu ritara Íslandsdeildar Norðurlandaráðs árið 2019. Í upphafi árs sátu Silja Dögg Gunnarsdóttir, Oddný G. Harðardóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir í forsætisnefnd Norðurlandaráðs, Vilhjálmur Árnason í sjálfbærninefnd, Anna Kolbrún Árnadóttir í þekkingar- og menningarnefnd og Kolbeinn Óttarsson Proppé og Guðmundur Ingi Kristinsson í velferðarnefnd. Guðmundur Ingi sat einnig í eftirlitsnefnd Norðurlandaráðs. Fyrir Norðurlandaráðsþingið í Stokkhólmi í október færðist Kolbeinn úr velferðarnefnd í sjálfbærninefnd. Fulltrúar Íslandsdeildar sátu auk þess á vegum Norðurlandaráðs í stjórnum norrænna stofnana og voru fulltrúar þess út á við. Steinunn Þóra Árnadóttir sat í stjórn Norræna menningarsjóðsins og sótti fund hennar í Ilulissat á Grænlandi í maí. Vilhjálmur Árnason átti sæti í eftirlitsnefnd Norræna fjárfestingarbankans og sótti fundi hennar í Helsinki 15. febrúar og 24. október. Silja Dögg Gunnarsdóttir var aðalfulltrúi Norðurlandaráðs á fundum þingmannaráðstefnu Eystrasaltssvæðisins fram til ársfundar samtakanna í Ósló í ágúst, sem hún sótti, og eftir það er hún varafulltrúi. Oddný G. Harðardóttir var varafulltrúi Norðurlandaráðs hjá sömu samtökum til ársfundarins í ágúst. Hún sótti fund fastanefndar þingmannaráðstefnu Eystrasaltssvæðisins í Brussel 21. febrúar. Oddný var einnig skýrslugjafi Norðurlandaráðs á fundum þingmannanefndarinnar um norðurskautsmál og sótti fundi samtakanna í Ottawa í Kanada 23.–24. maí og í Bodø í Noregi 18.–20. nóvember. Kolbeinn Óttarsson Proppé var fulltrúi Alþingis hjá þingmannaráðstefnu Eystrasaltssvæðisins. Hann sótti fundi fastanefndar samtakanna í Brussel í febrúar og í Berlín 10.–11. nóvember og ársfundinn í Ósló í ágúst. Kolbeinn fór einnig sem fulltrúi sjálfbærninefndar Norðurlandaráðs á fund á vegum Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni í Montreal 26.–27. nóvember og á loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Madríd 10.–12. desember. Vilhjálmur Árnason fór sem fulltrúi sjálfbærninefndar Norðurlandaráðs á fund um orkumálastefnu ESB 20. mars í Brussel. Íslandsdeild Norðurlandaráðs fundaði tíu sinnum á árinu. Til funda deildarinnar var boðið fulltrúum Norðurlandaskrifstofu utanríkisráðuneytisins, Norræna félagsins, Norðurlandaráðs æskunnar, upplýsingaþjónustunnar Halló Norðurlönd, Norræna hússins og fleiri einstaklingum og samtökum sem tengjast norrænu samstarfi. Sigurður Ingi Jóhannsson, samstarfsráðherra Norðurlanda, fundaði með Íslandsdeild Norðurlandaráðs á árinu. Í skýrslu þeirri sem ég mæli fyrir eru upplýsingar um þessa fundi, um helstu umræðuefni og niðurstöður. Að lokum, forseti, vil ég rétt aðeins segja frá verðlaunum á vegum Norðurlandaráðs. Þau eru bókmenntaverðlaun sem er mikil spenna í kringum og fólk fylgist vel með, tónlistarverðlaun, umhverfisverðlaun og kvikmyndaverðlaun. Það er alltaf ákveðin hátíð við þing Norðurlandaráðs hverju sinni í kringum þessar verðlaunaafhendingar. Það eru beinar útsendingar í ríkissjónvörpum landanna og listamennirnir nýta það tækifæri oft sem þeir hafa þar til að koma með skilaboð út í samfélögin um alls konar málefni sem liggja þeim á hjarta. Okkar íslensku listamenn sem hafa fengið verðlaun hafa sent út skilaboð sem menn gleyma seint. Þessi stund er mikilvæg og að listamenn nýti þá stund eins og þeir einir kjósa. Íslendingar fara með formennsku í Norðurlandaráði á árinu 2020 eins og áður sagði og Silja Dögg Gunnarsdóttir er forseti ráðsins og sú sem hér stendur varaforseti. Árið 2020 verður vorþing Norðurlandaráðs haldið dagana 30.–31. mars í Helsinki og aðalþingfundur ráðsins verður haldinn 26.–29. október í Reykjavík. Forseti. Ég hef þetta ekki lengra en bendi á ítarlega skýrslu sem liggur á vef Alþingis og einnig í prentuðum eintökum frammi í hliðarherbergi. Þar er hægt að fræðast um störf Íslandsdeildar Norðurlandaráðs sem eru fjölbreytt. Þau eru líka afar mikilvæg sem tenging inn í hin norrænu ríkin.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs. Ég hef verið í velferðarnefnd Norðurlandaráðs og eftirlitsnefnd Norðurlandaráðs í nær eitt ár og er loksins að komast inn í þá miklu vinnu sem þar fer fram. Það kemur mér mjög á óvart hversu virkt allt þetta starf er og hversu marga málaflokka það spannar. Í velferðarnefnd hefur verið tekið á ýmsum málum og mér er mjög minnisstætt þegar ég fékk að mæla fyrir málefnum fatlaðra á Norðurlandaráðsþinginu í Stokkhólmi 28.–30. október. Það er eitt af málunum í velferðarnefnd og hefur verið rætt mikið þar. Eins og kom fram þar í málflutningi mínum er grundvallaratriðið í öllum málefnum þess flokks: Ekkert um okkur án okkar. Það er nefnilega meginstefið. Það sem er einnig merkilegt og ég komst að er að velferðarnefnd hafði ekki komið til Íslands, en verður bætt úr því í sumar og við fáum hana hingað í júnímánuði. Hún ætlar að taka á mjög viðamiklum málefnum, tveimur sérstaklega, jafnréttismálum og síðan baráttunni gegn sjálfsvígum. Þetta eru tvö mjög mikilvæg mál og verður ánægjulegt að taka þátt í þeirri umræðu með velferðarnefndinni og hitta alla þá aðila sem til stendur að hitta á Íslandi. Einu af því merkilegasta sem gert er í sambandi við eftirlitsnefndina kynntist ég og hefur þó ýmislegt komið mér á óvart. Ég skal alveg viðurkenna að í síðustu ferð til Danmerkur, þegar eftirlitsnefndin fór í eftirlitsferð til Svíþjóðar rétt vestan við Málmey til að heimsækja norrænan genabanka, varð ég eiginlega orðlaus. Ég uppgötvaði þarna mjög vel varðveitt leyndarmál. Ég vissi eitt um þennan genabanka, hafði einhvern tímann heyrt í fréttum að hann væri með frægeymslur á Svalbarða þar sem eru hundruð þúsunda eða milljónir fræja sem eru allt norrænar plöntur. En þetta er bara brot af því, þeir eru að kortleggja þarna dýrastofna og tré líka. Það sem mér fannst eiginlega merkilegast við að koma þangað á þessu tímabili var þegar við fengum að skoða rannsóknastofuna og sjá þar í tilraunaglösum hvað þar væri á ferðinni og þegar við fengum upplýsingar um að það væru íslenskar rauðar kartöflur. Þær eru meðal elstu kartöflutegunda sem hafa komið til Norðurlandanna, komu fyrst til Svíþjóðar og svo hingað. Þetta var mjög merkilegt. Þarna eru þeir líka að framleiða kartöflufræ og alls konar fræ sem hægt er að kaupa á netinu í gegnum þessa stofnun. Ég ætla að fara aðeins betur ofan í þetta en þetta þarf að upplýsa. Það sem fer þarna fram er stórmerkilegt og það sem sló mig hvað mest og sem ég þarf líka að athuga með er að þarna eru vísindamenn frá öllum Norðurlöndunum en enginn frá Íslandi. Skýringin sem við fengum var sú að það væri enginn hæfur eða með rétta menntun á Íslandi til að vinna á þessari rannsóknastofu. Ef svo er er það grafalvarlegt mál og þarf sérstakrar athugunar við. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra. Ég mun fylgja því eftir sem ég hef verið að vinna við núna undanfarið og gefa betri skýrslur um það síðar. Síðan verður líka merkilegt að vinna með velferðarnefnd hér heima í sumar og vonandi kemur eitthvað út úr því samstarfi eins og hingað til hefur komið. Ég átta mig á að þetta skilar okkur ótrúlegum upplýsingum en þeim upplýsingum verðum við sem erum í þessum nefndum að miðla áfram til að það skili sér. Þess vegna þurfum við að vera á tánum og upplýsa um allt það sem þar fer fram. Þetta er stórmerkilegt samstarf sem fer fram á Norðurlöndum og ég verð að segja alveg eins og er að það skilar okkur Íslendingum alveg ótrúlegum upplýsingum. Það dugir þó skammt ef við nýtum okkur það ekki. Það er það sem við þurfum að gera næst.
Forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls á undan mér í þessari umræðu og tek undir með þeim um mikilvægi norræns samstarfs. Vissulega erum við öll þeirrar gerðar að okkur finnst oft mikilvægt það sem við sjálf erum að fást við og ég er viss um að í öllum umræðum um allt alþjóðastarf hér í dag mun sú skoðun koma fram að okkur finnist þetta með því mikilvægara sem við gerum. Það er ekkert óeðlilegt því að alþjóðasamstarf er gríðarlega mikilvægt. Ég ætla að leyfa mér að segja að í því alþjóðasamstarfi sem við Íslendingar tökum þátt í, þá sérstaklega í gegnum Alþingi, finnst mér fátt mikilvægara en að vera í þessu góða samstarfi við okkar nánustu nágranna, bæði í gegnum Norðurlandaráð og einnig í gegnum Vestnorræna ráðið. Ég hygg að við munum ræða það hér á eftir. Stundum finnst mér örla á því í umræðunni að eitthvað fínna þyki að horfa lengra út í heim þegar kemur að alþjóðasamstarfi. Staðreyndin er sú að við berum okkur saman við helstu nágrannalönd okkar, Norðurlöndin. Við heyrum á þingi sennilega sjaldnar talað um nokkurt svæði í heiminum en einmitt Norðurlöndin, hvort sem við erum að gagnrýna stefnu stjórnvalda hér, dásama stefnu stjórnvalda, segja hvert við viljum fara eða hvað við höfum gert vel. Alltaf lítum við til Norðurlandanna til samanburðar. Við viljum ná að koma íslensku samfélagi meira í takt við það góða sem þar er að finna. Að sjálfsögðu eru þetta engin sæluríki þar sem allt er stórkostlegt en samstarfið í Norðurlandaráði gefur okkur færi á að læra af því sem hefur verið gert hjá þessum nágrannaþjóðum okkar. Það verður að segjast eins og er að á mörgum sviðum hafa þær þjóðir verið aðeins á undan okkur. Þá ætla ég að draga fram, forseti, það sem mér finnst einnig svo merkilegt við Norðurlandasamstarfið í gegnum Norðurlandaráð og það er sú staðreynd hve ólík staða ríkjanna er í öðru alþjóðlegu samstarfi. Sum Norðurlöndin eru í Atlantshafsbandalaginu, önnur ekki, sum þeirra eru í Evrópusambandinu og önnur ekki svo dæmi séu tekin. Þetta hefur hins vegar engin áhrif á það góða samstarf sem á sér stað innan Norðurlandaráðs. Hér hafa þeir hv. þingmenn sem töluðu á undan mér farið ágætlega yfir það og ef við ætluðum að ræða efnislega um það sem við höfum verið að gera innan Norðurlandaráðsins dygði okkur ekki þessi dagur, sennilega ekki vikan og gott ef við gætum ekki bara séð Alþingi Íslendinga fyrir umræðuefni heilan þingvetur með öllu því sem þar fer fram. Það er hárrétt sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson kom inn á, ábyrgð okkar sem tökum þátt í slíku alþjóðasamstarfi er sú að taka það góða sem við lærum og komum að á vettvangi alþjóðasamstarfsins og færa hingað inn. Um það eigum við mýmörg dæmi, hvort sem það hefur komið inn í fyrirspurnir, lagafrumvörp, þingsályktunartillögur eða annað. Ábyrgðin er samt okkar því að til þess erum við í þessu starfi, bæði til að hafa góð áhrif en einnig til að fræðast og læra. Ég ætla að leyfa mér að ræða örlítið um Norðurlöndin og stöðu tungumálanna. Það hefur verið töluverð áhersla á það að fulltrúar frá hverju Norðurlandanna fyrir sig geti tjáð sig á eigin tungumáli sem er eðlilegt þegar við eigum í djúpum pólitískum samræðum en ég ætla líka og ekki síður að draga fram mikilvægi þess að við lærum Norðurlandamál. Breyting hefur orðið á í menntakerfinu á síðustu árum eða jafnvel áratugum, ég þori ekki að setja á það nákvæmari tímasetningu af því að ég þekki það ekki nógu vel, forseti, í þá átt að æ færri virðast tileinka sér eitthvert tungumál Norðurlandanna. Við þurfum ekki að fara mörgum orðum um það hvað enskan er alltumlykjandi í menningu, bæði hér og um allan heim. Hún er orðin hið nýja „lingua franca“, afsakaðu slettuna, forseti. Það þýðir ekki að við eigum ekki að tileinka okkur fleiri tungumál, sem við svo sannarlega gerum, en ég held að við þurfum að halda Norðurlandamálunum æ betur á lofti. Það að geta tjáð sig á einhverju af hinum skandinavísku málum opnar einfaldlega fyrir okkur stóran heim sem er alveg við hliðina á okkur. Það má ekki gerast að við búum við hliðina á spennandi nágrönnum sem við getum ekki talað við af því að við skiljum ekki tungumál hvert annars en tölum á því tungumáli sem kannski þykir að einhverju leyti flottara. Þess vegna legg ég áherslu á að efla menntun í tungumálakennslu þegar kemur að Norðurlandamálunum. Einnig er mjög mikilvægt að standa vörð um það samstarf sem hefur verið á sviði Norðurlandaráðs þegar kemur að ungu fólki, þegar kemur að því í gegnum tækifæri til menntunar og í samstarfi þar á milli eða vinnu. Nordjobb er þekkt dæmi um það. Einhver okkar hér inni hafa kannski farið til vinnu á vegum þeirra fínu samtaka en því miður hefur að einhverju leyti dregið úr ásókn í það. Ég velti því upp ábyrgðarlaust eins og ansi mörgu sem ég segi, forseti, hvort það geti verið að minnkandi áhersla á Norðurlöndin í skólakerfinu hafi eitthvað með það að gera og vilja okkar til að læra tungumálin. Annars fór hv. þm. Oddný G. Harðardóttir mjög vel yfir þá skýrslu sem hér liggur til grundvallar þó að hún sé það ítarleg að vitaskuld hafi hv. þingmaður ekki getað tæpt á öllu. Ísland gegnir þar nú formennsku og formennskuáætlunin hefur verið kynnt. Þar er komið inn á mjög mikilvæga þætti. Mig langar að nefna sérstaklega einn og því veldur ekki einungis sjálfhverfa mín, forseti, þar sem ég er talsmaður í því þema, heldur það að mér þykir það alveg sérstaklega mikilvægt nú um stundir. Það lýtur að upplýsingaóreiðu og falsfréttum. Það er eitt af þeim málefnum sem verið er að taka á og reyna að berjast gegn um allan heim, leyfi ég mér aftur að fullyrða án ábyrgðar. Hvar sem við komum í alþjóðastarfi og hvar sem við fylgjumst með er alls staðar reynt að standa vörð um það að réttum upplýsingum sé komið á framfæri og barist gegn flæði falsfrétta. Við sjáum fjölda ráðstefna og funda um þetta mál á Íslandi, eitt málþing bara á morgun, fyrst það er í kollinum á mér, á vegum Vísindavefs Háskóla Íslands, svo dæmi sé tekið. Þetta vildi ég sagt hafa um þessi mál. Ég gæti talað töluvert lengur um þau en ég hvet alla hv. þingmenn sem sitja á Alþingi til að nýta sér það að Ísland er nú með formennsku í Norðurlandaráði og að þingið verður því hér í haust. Starfið verður kannski sýnilegra á Íslandi þetta árið en mörg önnur og ég hvet alla hv. þingmenn til að taka þátt í því eins og kostur er.
Virðulegur forseti. Ég ætla að koma örstutt upp undir lok umræðunnar og óska Íslandsdeild Norðurlandaráðs til hamingju með formennskuna og hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur til hamingju með að vera forseti Norðurlandaráðs sem og hv. þingmanni, framsögumanni skýrslunnar í dag, Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir einmitt að vera varaforseti þess. Ég þakka fyrir samstarfið við Norðurlandadeildina á síðasta ári, á formennskuári Íslands í norrænu ráðherranefndinni, og lýsi yfir vilja til stuðnings og að koma til samstarfs við íslensku Norðurlandaráðsdeildina vegna þessa mikilvæga verkefni sem er mikið, að standa fyrir Norðurlandaráðsþingi í ár og vera í formennsku á þessum vettvangi. Af því að hér verður líka rætt um skýrslu Vestnorræna ráðsins á eftir þakka ég jafnframt fyrir samstarfið við þau sem þar sitja og forseta þess, hv. þm. Guðjón S. Brjánsson. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á mikilvægi tungumála sem er einmitt eitt af því sem menn hafa lagt áherslu á af hálfu Norðurlandaráðs við norrænu ráðherranefndina. Ég tek undir með hv. þingmanni. Nú búa um 30.000 Íslendingar á Norðurlöndunum, mjög margir eru þar í námi eða tímabundnu starfi. Þá er auðvitað mikilvægt að þessi þekking okkar á norrænum tungumálum sé til staðar. Við vitum ekki þegar við erum sjö, átta, níu, tíu ára, 12, 15 eða jafnvel 18 ára hvar við lendum nokkrum árum síðar. Stundum er það gáfulegasta sem við gerum í lífinu að heimsækja Norðurlöndin og dvelja þar um skamma hríð, hvort sem er við nám eða störf. Þá er verulegur kostur að hafa skilning á þessu fyrir utan það að í því samstarfi sem við erum í, þó að við ætlumst til að íslenskan okkar standi jafnfætis öðrum tungumálum, að við séum jafn gjaldgeng, hjálpar vissulega til að hafa einhverja grunnþekkingu í norrænum málum. Að lokum vil ég segja að það skiptir máli hvernig Norðurlandaráð tókst á við það að koma þessari framtíðarsýn norræns samstarfs næstu tíu árin á laggirnar. Þær hugmyndir, þær tillögur og sá stuðningur sem kom frá Norðurlandaráði, ekki síst núna þegar við erum að koma þessu í gang og innleiða starfið, voru þær hugmyndir sem komu frá Norðurlandaráði og fundi núverandi formennskuríkis, Danmerkur, með forsætisnefnd Norðurlandaráðs allra góðra gjalda verðar. Við studdum þá sýn sem þar hefur verið sem undirstrikar að það er mikilvægt að við eigum samstarf, annars vegar framkvæmdarvaldið, norræna ráðherranefndin, og hins vegar þingmannahópurinn. Ég vildi bara undirstrika það með stuttri tölu.
Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 788, um nefndir, starfs- og stýrihópa, frá Þorsteini Víglundssyni.
Ég flyt hér skýrslu eða útdrátt úr starfi Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2019 og vek á því athygli að skýrslan í heild sinni er til á rituðu máli á vef þingsins og hér í fórum þingsins sömuleiðis. Meðlimir ráðsins hittast tvisvar á ári, annars vegar í tengslum við þemaráðstefnu ráðsins að vetri og hins vegar ársfund að hausti. Helstu markmið Vestnorræna ráðsins eru að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda, vernda auðlindir og menningararfleifð Norður-Atlantshafssvæðisins, stuðla að samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda um mikilvæg mál og vera þingræðislegur tengiliður milli vestnorrænna samstarfsaðila. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um ýmis mál, þar á meðal umhverfismál, auðlinda- og samgöngumál, björgunar- og öryggismál, málefni norðurslóða, heilbrigðismál, menningarmál og íþrótta- og æskulýðsmál, svo fátt eitt sé nefnt. Það mun vera svo að Vestnorræna ráðið er með elstu þingmannasamtökum á norðurslóðum. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins tók virkan þátt í starfi ráðsins á árinu 2019 og vann einnig að framgangi vestnorrænna mála á Alþingi. Þemaráðstefna ráðsins var haldin í Norræna húsinu í lok janúar á síðasta ári. Umfjöllunarefni ráðstefnunnar var staða vestnorrænu landanna í nýjum veruleika alþjóðastjórnmála. Ráðstefnan var opin almenningi og haldin í samvinnu við Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands. Fyrirlesurum ráðstefnunnar sem komu frá öllum aðildarlöndunum auk fleiri fræðimanna og sérfræðinga varð tíðrætt um loftslagsbreytingar á norðurslóðum. Bent var á að ummerki loftslagsbreytinga væru skýr og að áhrifa þeirra gætti í mun meira mæli á norðurslóðum en annars staðar í heiminum. Ísland, Færeyjar og Grænland stæðu frammi fyrir ólíkum áskorunum af völdum loftslagsbreytinga en öll þyrftu þau að horfast í augu við hækkandi verð á innfluttum matvælum á næstu áratugum. Talsvert var rætt um hvaða áhrif það gæti haft ef siglingaleið opnaðist frá Asíu til Evrópu og Norður-Ameríku um norðurskautið. Ýmis tækifæri gætu falist í því fyrir Vestur-Norðurlönd en einnig skapaðist hætta á umhverfisslysum og áskoranir varðandi leit og björgun væru augljósar. Fyrirlesarar greindu sérstaklega stöðu Grænlands, Færeyja og Íslands í alþjóðastjórnmálum og bentu á hernaðarlegt mikilvægi landanna fyrir stórveldin í seinni heimsstyrjöldinni og kalda stríðinu. Þetta hernaðarlega mikilvægi hefði dvínað á síðustu áratugum en í ljósi breyttra aðstæðna á norðurslóðum gæti það snúist að einhverju leyti við. Bent var á að löndin gætu aukið samstarf sitt í samskiptum sínum við stórveldi eða í tengslum við þjónustu við flutningaskip. Öll hefðu þau hagsmuni af því að stuðla að verndun auðlinda hafsins og viðkvæmrar náttúru norðurslóða. Samhliða þemaráðstefnunni var haldinn innri fundur ráðsins í Reykholti í Borgarfirði þar sem ráðsmeðlimir ræddu um starf ráðsins, tilgang og markmið. Í umræðum var m.a. haft á orði gagnsemi þess að móta skýra, afgerandi og sameiginlega stefnu Vestnorræna ráðsins í helstu málum sem unnt væri að vísa til í samskiptum við utanaðkomandi aðila, t.d. Norðurlandaráð og Evrópuþingið. Þá kom fram nokkur áhugi á að auka samstarf Vestnorræna ráðsins við nágranna, t.d. í Norður-Skotlandi, Núnavút í Kanada og strandsamfélögum í Noregi. Stungið var upp á því að Vestnorræna ráðið ætti frumkvæðið að auknu samstarfi, til dæmis með því að halda þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins í einu nágrannalandanna. Það bíður nánustu framtíðar að ráða fram úr þessum atriðum og vangaveltum. Virðulegi forseti. Vestnorræna dagsins er minnst þann 23. september ár hvert. Tilgangurinn með því að gera sér þennan dagamun er einfaldlega að ýta undir samvinnu og samkennd milli nágrannalandanna þriggja, Færeyja, Grænlands og Íslands. Þessi dagur, haustjafndægur, mun hafa orðið fyrir valinu til að marka vestnorræna sögu og menningu á Vestur-Norðurlöndunum. Dagurinn er haldinn hátíðlegur í öllum þremur löndunum á sama tíma og utanumhald í höndum mennta- og menningarmálaráðuneytis hvers lands. Um framkvæmdina hér heima sáu að þessu sinni Norræna húsið, Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur, Norræna félagið og Vestnorræna ráðið og saman buðu þessir aðilar til málstofu í Veröld – húsi Vigdísar þar sem fólk úr ólíkum geirum kynnti samvinnu- og rannsóknarverkefni með vestnorrænni áherslu. Þar flutti formaður Íslandsdeildar lítið innlegg. Eftir málstofuna var svo boðið til hátíðlegrar móttöku í Norræna húsinu með listasýningum, leiðsögn og síðast en ekki síst, vel útilátnum vestnorrænum veitingum. Ársfundur Vestnorræna ráðsins var haldinn í Inatsisartut, grænlenska þinginu, í lok október, og hafa þá öll aðildarlöndin haldið ársfund einu sinni í þinghúsi sínu. Þetta var gert til reynslu og hafið hér í Reykjavík í Alþingishúsinu fyrir ríflega þremur árum og hefur gefist allvel. Það er óvíst hvort áframhald verður á þessu en næsti ársfundur verður haldinn hér í Alþingishúsinu. Ráðherrar frá Grænlandi og Íslandi tóku þátt í leiðtogafundi af þessu tilefni í Nuuk sem bar yfirskriftina „Vestur-Norðurlönd og hafið“. Ársfundurinn samþykkti tvær ályktanir sem sendar voru til þjóðþinga landanna þriggja til umfjöllunar. Í þeirri fyrri eru ríkisstjórnir Vestur-Norðurlanda hvattar til þess að kanna möguleika á niðurgreiðslu flugferða ungmenna milli landanna þriggja. Í ályktuninni kemur fram að fyrirkomulagið gæti verið byggt upp á svipaðan hátt og hið evrópska Interrail og myndi auka möguleikana á að ungt fólk á Vestur-Norðurlöndum gæti heimsótt hvert annað og kynnst menningu og tungumáli nágranna sinna. Það verður að segjast eins og er að Vestnorræna ráðið hefur verið dálítið upptekið af því að fjalla um málefni ungs fólks og hvernig við getum hnýtt ungt fólk á Vestur-Norðurlöndum betur saman í leik og starfi, í námi og jafnvel íþróttum. Í annarri ályktuninni er kallað eftir því að ríkisstjórnirnar í þessum löndum stofni umhverfisverðlaun hafsins. Með því yrði athygli vakin á alþjóðavísu á mikilvægi sjálfbærra veiða og verndunar hafsins og auðlinda þess. Fyrir Alþingi liggja nú tvær þingsályktunartillögur til meðhöndlunar sem byggðar eru á þessum ályktunum Vestnorræna ráðsins. Sá sem hér stendur var á fundinum í Grænlandi kjörinn formaður Vestnorræna ráðsins fram að næsta ársfundi, en aðildarlöndin skiptast á að fara með formennskuna, eitt ár í senn. Vestnorræna ráðið stóð fyrir tveimur málstofum á Hringborði norðurslóða, Arctic Circle, í Reykjavík í október, annars vegar um hagsmuni Vestur-Norðurlanda á norðurslóðum og hins vegar um verndun smárra tungumála á norðurslóðum. Auk þess var mikil athygli á Grænlandi á ráðstefnunni og nokkrar málstofur um grænlensk málefni. Það helgaðist að hluta til af þeim ummælum sem forseti Bandaríkjanna viðhafði um framtíð og eignarhald á landinu græna, Grænlandi. Það ár, árið 2019, var mikið fjallað um þetta efni á vettvangi Vestnorræna ráðsins á sameiginlegum fundum okkar. Forsætisnefnd Vestnorræna ráðsins, sem samanstendur af formönnum landsdeilda Íslands, Grænlands og Færeyja, tók þátt í 71. þingi Norðurlandaráðs í Stokkhólmi í lok október. Samhliða þinginu fundaði forsætisnefnd með ráðherrum Vestur-Norðurlanda og forsætisnefnd Norðurlandaráðs. Á fundunum bar hæst þær áskoranir sem tungumál vestnorrænu landanna standa frammi fyrir, málefni hafsins og umhverfismál á norðurslóðum. Forsætisnefnd átti við sama tækifæri fund með vestnorrænum samstarfsráðherrum Norðurlanda. Sá sem hér stendur þakkaði ráðherrunum og skrifstofum þeirra fyrir greinargerðir ríkisstjórnanna til Vestnorræna ráðsins um framfylgd ályktana ráðsins, en þær berast okkur a.m.k. einu sinni á ári fyrir ársfund. Fram kom á fundinum áhugi af hálfu ráðherranna að eiga með sér meira samráð og fleiri samtöl en tíðkast hefur um ályktanir ráðsins, efni þeirra og framkvæmd. Á þingi Norðurlandaráðs undirrituðu mennta- og menningarmálaráðherrar vestnorrænu landanna ásamt þeim sem hér stendur, fyrir hönd Vestnorræna ráðsins, nýjan samstarfssamning um barna- og unglingabókmenntaverðlaun ráðsins þar sem skerpt er á nokkrum hagnýtum atriðum en verðlaunin hafa verið veitt frá árinu 2002 og verða veitt í haust á sérstökum viðburði í Þórshöfn í Færeyjum. Þá átti forsætisnefnd ráðsins sinn árlega fund með sendinefnd Evrópuþingsins í Brussel í desember. Fulltrúar þingnefndarinnar og Evrópusambandsins vöktu máls á aukinni samkeppni milli norðurskautsríkja og áhuga stórveldanna á vestnorrænu löndunum. Kom þar greinilega fram í hvaða stöðu t.d. Grænland er. Á haustþingi 2019 lagði Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins einnig fram frumvarp um breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi, en lögin voru samþykkt, okkur í ráðinu til mikillar ánægju, á Alþingi í desember sl. Þetta er sérstaklega gleðilegt efni sem einn af fulltrúum okkar í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins hafði frumkvæði að, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir. Þetta gengur út á það að bæði Færeyingar og Grænlendingar fái sama aðgang að fyrirgreiðslu til endurgreiðslu á kostnaði sem verður til vegna kvikmyndagerðar innan EES-landanna. Þetta er mikið hagsmunamál fyrir bæði Færeyinga og Grænlendinga því að þarna er vaxandi kvikmyndagerð sem við vitum af, sérstaklega í Færeyjum en auk þess vaxandi í Grænlandi, og kvikmyndagerðarfólk veigrar sér auðvitað við að koma til Íslands ef það mun verða kostnaðarmeira en að fara til einhverra annarra landa. Þarna erum við búin að jafna þennan mun og þetta mun hugsanlega líka koma íslensku kvikmyndagerðarfólki til góða, að geta miðlað þekkingu og aukið samstarfs þessara aðila. Það verður spennandi að sjá hvernig vinnst úr þessu. Virðulegur forseti. Árið 2019 var annasamt en farsælt starfsár í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Í erli dagsins og meðfram þingstörfum leituðust fulltrúar deildarinnar við að styrkja tengslin við þá aðila sem starfa á þessum vettvangi eftir því sem tök voru á. Íslandsdeildin heimsótti þannig bæði sendiskrifstofu Færeyja og Grænlands og átti gagnlegar viðræður við fulltrúa landanna þar. Þá var efnt til fundar með forstjóra Hringborðs norðurslóða, Dagfinni Sveinbjörnssyni, og Ólafi Ragnari Grímssyni, formanni Hringborðs norðurslóða, sem hvatti Íslandsdeildina áfram í sínum verkefnum og sagði m.a. að vel væri hægt að gera Vestnorræna ráðið að lykiláhrifavaldi á norðurslóðum. Ráðið væri samráðsvettvangur landa sem saman réðu yfir miklum hafsvæðum og mögulega gæti Skotland bæst í hópinn, en þar væri norðurslóðastefna í vinnslu. Vestnorræna ráðið myndaði einu formlegu tengslin milli landanna á svæðinu og væri þannig eini vettvangurinn sem gæti talað fyrir hönd kjörinna fulltrúa á svæðinu. Þetta var ánægjulegur fundur og gagnlegur og gott að vita af þessum eldmóði hjá formanni Hringborðs norðurslóða. Virðulegur forseti. Með vísan til þessarar brýningar og hvatningarorða lýk ég flutningi skýrslu Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir árið 2019.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka formanni Vestnorræna ráðsins, hv. þm. Guðjóni Brjánssyni, fyrir þessa skýrslu. Ég vil líka þakka honum fyrir samstarfið í ráðinu, ekki síst í formennskutíð hans sem hefur gengið afar vel. Það verður að segjast eins og er að ráðið er afar vel mannað, gott samstarf og góður andi sem er auðvitað grundvöllurinn að því að ná árangri. Þannig er nú kannski þetta samstarf vestnorrænu ríkjanna, það grundvallast mjög mikið á því hve samfélögin eru lík. Um er að ræða fiskveiðiþjóðir, við komum úr þeim ranni og þekkjum vel til þannig að við eigum tiltölulega auðvelt með að skilja þankaganginn og stemninguna í samfélögunum sem er afar mikilvægt. Við höfum, vegna stopulla samgangna, kannski stoppað aðeins lengur á þessum stöðum en nauðsynlega hefur þurft en sá tími hefur verið nýttur til að kynnast þeim samfélögum sem við erum að heimsækja hverju sinni. Ég verð að segja eins og er að eftir nokkrar slíkar ferðir finnst mér að það hafi kannski, þegar upp er staðið, skipt mestu máli fyrir viðkomandi þingmann að hafa fengið að kynnast þessum samfélögum jafn náið og raun ber vitni. Það gerir okkur kleift að vera í persónulegum samskiptum við fulltrúa þinga þessara landa. Þannig hef ég sjálfur getað nýtt mér það. Þau kynni geta haft áhrif eða hjálpað okkur í viðræðum í mörgum málum er snúa að efnahag ríkjanna, fiskveiðum og öðru slíku, sem við þurfum líka að geta tekist á um. Hæstv. formaður ráðsins fór vel yfir starfsemina og þau störf sem við innum af hendi. Ég ætla því ekki að fara sérstaklega yfir það. En ég vildi þó aðeins taka undir það sem fram kom í ræðu hans er varðar nágrannalönd okkar við Norður-England, Skotland og Hjaltlandseyjar, og Nýfundnaland og Núnavút, sem er nágranni Grænlands og er sjálfstjórnarhérað í Kanada, að á fundi okkar í janúar 2019 í Reykholti var hópnum skipt upp í vinnuhópa og þar ræddum við hvernig við sæjum framtíð Vestnorræna ráðsins fyrir okkur. Þar komum við inn á það tungumál sem við myndum nota á fundum en við notum dönsku eða skandinavísku á fundunum. Það verður að segjast eins og er að það hefur líka þjálfað okkur upp í það að ná bærilegum tökum á því, auk þess sem við fáum góða aðstoð okkar fólks sem vinnur við þetta. Það hefur líka óneitanlega þroskað mann sem þingmann, það er ekki spurning. Mér hefur fundist þessi nálgun sem við höfum aðeins rætt í ráðinu, bæði formlega og óformlega, vera afar áhugaverð. Ég held að það hljóti að vera tækifæri fyrir Vestnorræna ráðið að skoða hvort við eigum meiri samleið með Skotlandi og nálægum eyjum, Hjaltlandseyjum, og síðan þessum ríkjum í vestri sem ég nefndi áðan, Núnavút og Nýfundnalandi. Það er ekkert víst að það sé endilega mikill kostur en ég held að það sé samt tækifæri sem við eigum ekki að láta okkur úr greipum renna að ræða og skoða. Við höfum rætt það, bæði á meðal okkar og á þessum fundum, að eitt og eitt ríki yrði tekið inn og það yrði skoðað hvaða áhrif það gæti haft á slíka fundi og hvort við myndum finna samkomulagsleið. Ég held að við eigum að halda áfram að skoða það og ræða. Mig langar líka að koma aðeins inn á það, af því að við vorum að koma frá Færeyjum í síðustu viku, að það er mjög gott fyrir okkur að hafa fengið að kynnast Færeyingum betur og því sem þeir eru að gera. Það er afar ánægjulegt að finna þann góða anda sem ríkir í færeysku samfélagi, ekki aðeins hjá íbúunum sjálfum heldur líka meðal stjórnmálamanna. Þeir eru svo ánægðir með það sem er að gerast í Færeyjum. Það skiptir engu máli úr hvaða flokki fólk er, það eru allir svo ánægðir með sig og sáttir við margt sem er að gerast í samfélaginu. Þeir eru sáttir við samgöngurnar, þeir eru sáttir við uppbyggingu laxeldisins og sáttir við þessa stóru þætti. Auðvitað hafa þeir einhvern tímann tekist á um það en þegar það ryk er sest eru menn sáttir og vinna saman í eina átt. Það er alveg gríðarlega magnað að sjá t.d. fyrirtækið Bakkafrost sem er staðsett í Rúnavík, uppbygginguna þar, og ekki bara uppbyggingu heldur þá gríðarlegu starfsemi sem hefur svo mikil áhrif á færeyskt efnahagslíf. Það er gaman fyrir gamlan fiskverkanda að koma inn í þessa stöð sem er að afgreiða frá sér 250–300 tonn af afurðum á dag. Það er eins og mörg stærstu frystihúsin á Íslandi eru að gera samtals. Þetta er því gríðarleg starfsemi og hún er að stóru leyti byggð upp af tækni frá Íslandi. Það sýnir líka hve sjávarútvegurinn á Íslandi hefur haft jákvæð áhrif á nýsköpun þar í landi og skapað tækifæri fyrir útflutning til greina sem eru að verða þungamiðja í rekstri landa eins og Grænlands - Færeyja ætlaði ég nú að segja en Grænlendingar eru væntanlegir á þennan markað líka, trúi ég. Það er kannski heldur of kaldur sjór þar. Bakkafrost er gríðarlega öflugt fyrirtæki. Það var farið vel í gegnum allan reksturinn með okkur og okkur voru sýndar verksmiðjurnar. Þetta er alveg gríðarlega flott. Þeir framleiða 55.000 tonn á ári, eru sjálfbærir í fóðri, eru sjálfbærir í öllum úrgangi, taka allan lífrænan úrgang, slóg, bein og roð, og vinna hann sjálfir. Það er til fyrirmyndar og við eigum að horfa á hvað Færeyingar eru að gera í þessum málum og við eigum að læra af þeim. Það eigum við líka að gera í samgöngumálunum, við eigum að læra af þeim. Þeir eru gríðarlega montnir af því sem þeir eru að gera þar. Ég verð nú bara að segja að maður verður uppveðraður af því að sitja á fundum með þessu fólki þegar það sýnir manni hvað verið er að gera í gangagerð, Austureyjargöngin 11 km löng, frá Rúnavík og frá Austurey og í áttina að Þórshöfn, munu spara gríðarlegan akstur. Þetta er alveg feiknarlegt verkefni sem þessi litla og fámenna þjóð er að ráðast í. Það er áhugavert að sjá hvernig þeir deila kostnaði niður á íbúana með sérstökum veggjöldum sem sátt er um. Þarna er um að ræða tvær framkvæmdir, annars vegar framkvæmd sem er mjög arðbær og hins vegar framkvæmd sem kannski er ekki eins arðbær, en þetta leggja þeir saman og það taka allir þátt í að borga það niður, hvort sem það er arðbær leið eða óarðbær leið. Ég held að við Íslendingar og við hér í þessu húsi ættum að læra af Færeyingum hvernig hægt er að ná saman um formið á því sem okkur langar að gera. Í þessu landi vilja allir laga samgöngurnar en við finnum aldrei neina leið í því hvernig eigi að borga þær. Allur tíminn fer í að þrátta um það. Það er margt sem við getum lært af þessu. Það hefur verið óhemjugaman að fá að taka þátt í þessu starfi. Það er gefandi. Það er áhugavert. Það hjálpar okkur. Við sem stóra þjóðin í þessu sambandi getum lært mjög mikið af Grænlendingum og Færeyingum í því sem þeir eru að gera. Auðvitað geta þeir lært margt af okkur og þannig er það í þessu samstarfi að þessar frændþjóðir standa saman og eru að gera fína hluti. Ég þakka formanninum enn og aftur fyrir samstarfið og góða ræðu.
Virðulegur forseti. Ég ætla að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni sem formanni Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins fyrir að flytja hér greinargóða skýrslu. Ég ætla jafnframt að þakka okkar ágæta alþjóðaritara fyrir vinnuna á bak við hana og aðstoð hennar við okkur. Við erum jú sex þingmenn í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins og erum þá með stærstu sendinefndunum, það eru reyndar sjö í Norðurlandaráði. Annars er alþjóðasamstarfið okkar samsett af frá einum og upp í þrjá þingmenn fyrir utan þessar tvær deildir. Mig langaði aðeins að koma hér inn í umræðuna. Hv. þm. Guðjón S. Brjánsson fór mjög vel yfir starf okkar á síðasta ári. Það eru mikil tækifæri þarna. Þarna eru þrjár þjóðir sem almennt eru taldar vera litlar þjóðir en umráðasvæði þessara þjóða er mjög stórt. Það er það sem sameinar okkur en jafnframt það sem kannski sundrar okkur í eiginlegri merkingu, hafið hérna á milli. Við finnum það öll að staðsetning þessara þjóða er aftur farin að skipta miklu máli í þessum geópólitíska veruleika og það er þess vegna mjög gaman að hafa slíka tengingu við grænlenska og færeyska þingmenn. Það hafa auðvitað dunið á okkur alls konar fréttir, allt frá einhverjum, ég ætla að leyfa mér að segja fíflaskap Bandaríkjaforseta að vilja kaupa Grænland og svo átökum um fjárfestingar í upplýsingakerfum í Færeyjum sem Kínverjar hafa látið sig varða. Við sjáum þess vegna hversu mikilvægt þetta er og ég held að það séu ýmis tækifæri fyrir okkur til að styrkja hvert annað og styrkja okkur saman sem vestnorrænu ríkin í þessu samstarfi. Mig langar líka sérstaklega að koma inn á eitt sem er mér mjög mikið hagsmunaatriði og ég held að sé fyrst og fremst ástæða þess að Ísland hefur náð að færa sig frá því að vera eitt af fátækustu ríkjum í Evrópu í að vera eitt það allra ríkasta, en það eru frjáls viðskipti og fríverslun. Við erum í dag með samning við Færeyinga, Hoyvíkursamninginn svokallaða, sem er býsna viðamikill fríverslunarsamningur og með þeim allra viðamestu sem við höfum gert að því leytinu til að hann tekur bæði yfir vöru og þjónustu, hugverk og allt annað. En þetta held ég að sé líka nánast eini samningurinn eða var alla vega fyrsti samningurinn sem Færeyingar gerðu. Það hefur kannski tekið svolítinn tíma að leyfa honum aðeins að þroskast og þróast og það voru þar af leiðandi mjög mikil vonbrigði á síðasta ári þegar Færeyingar sögðu samningnum upp. Sem betur fer hefur sú uppsögn verið dregin til baka í kjölfar stjórnarskipta á færeyska þinginu en þar kom líka bersýnilega í ljós hversu mikilvægt var að við þingmenn í þessu samstarfi þekktumst og gátum rætt saman. Þar kom t.d. í ljós að þekking og vitneskja færeyskra þingmanna um þennan samning var töluvert takmörkuð. Það er eins og þetta mál hafi bara verið inni á borði þáverandi utanríkisráðherra. Vestnorræna ráðið ályktaði einmitt um þennan samning og mikilvægi þess að hann fengi að lifa áfram og ég hefði viljað taka þessa umræðu svolítið lengra í Vestnorræna ráðinu, að við, þessar þrjár þjóðir, ættum allar að gera mikið úr fríverslun. Það er einmitt rétt sem hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom inn á áðan, það er ofboðslega gaman að fylgjast með færeysku atvinnulífi og fá tækifæri til að koma í Bakkafrost sem er auðvitað langstærsta fyrirtæki Færeyja, en ég held líka örugglega með stærri fiskeldisfyrirtækjum í heimi, og sjá þar framleiðslulínuna sem var að miklu leyti uppbyggð af íslensku hugviti og tækniframleiðslu. Það sýnir einmitt hvar við getum unnið saman, ég tala nú ekki um þegar fiskeldið er að rísa hjá okkur, og ég held að til mikils sé unnið að hafa tækifæri til að læra af reynslu og þekkingu Færeyinga. Svo langaði mig að nefna eitt sem kom til umræðu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd í morgun þar sem við vorum með opinn fund með seðlabankastjóra og varaseðlabankastjóra, en þar vorum að ræða áskoranir til framtíðar í hálaunalandi eins og Íslandi og hvernig við getum aukið hagvöxt til framtíðar. Þá komum við að því sem heitir nýsköpun, hversu miklu máli hún skiptir, og menntun. Mig langar að nota tækifærið og segja frá alveg einstaklega skemmtilegri heimsókn okkar í nýjan framhaldsskóla þeirra Færeyinga, sem heitir Glasir, held að ég beri það sirka rétt fram á færeysku. Þarna er í raun búið að setja saman í einn skóla, í alveg gríðarlega fallegri og stórri og mikilli byggingu sem kostaði talsvert mikla peninga, þrjá skóla. Þarna er hefðbundinn menntaskóli eða bóknámsskóli. Þarna er iðnnám, þarna er listnám og þarna er líka í ákveðnum fögum boðið upp á fyrsta stig háskólanáms. Það sem er svo fallegt við þetta, fyrir utan bygginguna, er hugmyndafræðin, að börn þurfi ekki að velja sér ákveðið box heldur geti þau svolítið flætt þarna á milli. Mér finnst þetta svolítið áhugavert í umræðunni sem við höfum átt hér heima, um það hvernig við getum ýtt undir áhuga á iðnnámi og eftirspurn eftir því, þar sem okkur vantar tilfinnanlega að fleiri nemendur velji þann kost að fara í iðn- og tækninám. Þarna er þetta í opnu rými þar sem fólk getur svolítið flætt á milli, ofboðslega áhugavert. Þessi skóli er auðvitað nýopnaður hjá þeim en mér finnst margt benda til þess að þetta geti haft mjög jákvæð áhrif í þá átt að fleiri velji sér iðn- og verknám, annaðhvort eingöngu eða samhliða hefðbundnu bóknámi. Mig langaði að nefna þetta því að þarna held ég að séu tækifæri og eitt af mörgu sem við gætum lært af Færeyingum. Mig langar líka örstutt að koma inn á kostnað varðandi alþjóðastarfið okkar. Hér á eftir kemur upp hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson sem mun tala fyrir norðurslóðamálum okkar eða þingmannaráðstefnu um norðurslóðamál. Vestnorræna ráðið er með dýrasta alþjóðastarfi okkar. Það er auðvitað vegna þess að þar eru sex þingmenn. Norðurlandaráðið er líka umfangsmikið en stór hluti af þeim kostnaði er greiddur af Norðurlandaráði sjálfu. En við erum í Vestnorræna ráðinu bara að vinna með Færeyingum og Grænlendingum og tökum á okkur stærri hlut, helming kostnaðarins, í kringum þetta, einfaldlega vegna þess að við erum mun stærri. Ástæðan er bæði að það eru margir þingmenn en líka það að ferðakostnaður á vestnorrænu löndunum er hár í samanburði við margt annað og samgöngur eru með þeim hætti að þessar ferðir okkar verða oft lengri en værum við að fara t.d. til höfuðborga einhverra Norðurlandanna eða til Brussel eða eitthvað þess háttar. Þá er nú gott að við höfum getað nýtt tíma okkar í að kynna okkur einmitt, eins og við vorum að segja áðan, atvinnulífið í Færeyjum og menntalífið og kynnast viðskiptum o.fl., og það er gott og við getum nýtt tímann betur. En að sjálfsögðu eigum við að huga að kostnaðarþættinum líka. Ég nefni þetta vegna þess að ég hef lagt til í forsætisnefnd og í utanríkismálanefnd að reglulega sé stokkað upp í alþjóðasamstarfi okkar og hugað að því hvar peningarnir eru á hverjum tíma og áherslurnar ættu að geta breyst. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að mér finnst málefni norðurslóða svo gríðarlega mikilvæg. Ég myndi vilja sjá meiri fjármuni og meiri orku íslenskra þingmanna í þann málaflokk. Við höfum hér í Reykjavík á hverju ári ofboðslega flottan viðburð sem heitir Arctic Circle eða Hringborð norðurslóða og þar hafa íslenskir þingmenn oft og tíðum mætt og tekið þátt. En slíkar ráðstefnur eru haldnar mjög víða um heim og því miður hefur ekki verið forgangsraðað í það að íslenskir þingmenn sæki þær. En mér finnst í raun að það ætti að vera algjört forgangsatriði. Þegar verið er að tala um norðurslóðamál á rödd Íslands alltaf að heyrast og hún á að vera hávær. Sjálf hef ég, virðulegur forseti, nýtt mér tækifærin, ég er til að mynda líka í ÖSE-þinginu og þar hef ég komið með ályktanir og haldið ræður og ýtt á málefni norðurslóða. Ég held að það sé svo mikilvægt að við, þessi tiltölulega fámenna þjóð, notum hvert einasta tækifæri í hvert einasta skipti sem við fáum tækifæri til að tala á alþjóðavettvangi um þau mál sem skipta okkur mjög miklu máli og þar eru norðurslóðamál í þessum alþjóðastjórnmálasamanburði gríðarlega mikilvæg eins og sakir standa.
Virðulegur forseti. Ég vildi bara örstutt í lokin taka til máls og þakka alla þá góðu umræðu sem hér hefur átt sér stað um starf Vestnorræna ráðsins á árinu 2019. Menn takast svolítið á um það, a.m.k. annað veifið, í hve miklum mæli við eigum að verja fjármunum og tíma í að ferðast til annarra landa og kynnast háttum annarra þjóða. Samstarf Vestnorræna ráðsins er, eins og ég kom inn á í skýrslu minni, meðal þess elsta sem gerist meðal þingmanna á norðurslóðum. Við eigum að halda í það og efla. Þetta er mikilvægt fyrir okkur. Við erum auðvitað stóri bróðirinn í þessum leik. Grænlendingar og Færeyingar, frændþjóðir okkar, eru í mjög sérstakri stöðu í þessu samstarfi því að þetta er kannski eini vettvangurinn þar sem þeir fá að njóta sín í alþjóðasamstarfi og vera á eigin forsendum án þess að andað sé ofan í hálsmálið á þeim. Þeim finnst það mikils virði, maður skynjar það. Þeir horfa til Íslands sem forystuafls og stuðningsaðila í baráttu sinni fyrir auknu sjálfstæði. Þeir gera það. En það er flókið mál, sjálfstæðisbarátta þeirra, og ekki tækifæri til að fara í það hér, en þeir leita dálítið mikið í smiðju okkar og við verðum að standa undir því trausti sem þeir sýna okkur í þessum efnum að mínu áliti. Ég hef raunar ekki starfað í mörg misseri á þessum vettvangi en það þarf ekki mikinn speking eða mjög næman samfélagsrýni til að átta sig á þeim breytingum sem eru að eiga sér stað og viðhorfum gagnvart norðurslóðum og á þessu svæði og átta sig á þeim þunga sem er í umræðunni, viðhorfi stórveldanna til þessa svæðis. Þetta er allt í gerjun og mikil mótun á sér stað. Ég trúi því að þjóðir á svæðinu muni gæta þess að farið sé varlega, en við þurfum að vera á varðbergi. Verkefni Vestnorræna ráðsins hafa verið af ýmsum toga í gegnum tíðina eins og ég kom inn á í minni ræðu. Við höfum lagt áherslu á málefni tungunnar, þessara þriggja litlu tungumála, á síðasta ári. Hvað við gerum næst er ekki enn þá búið að ákveða. En umræðan í Vestnorræna ráðinu hefur snúist dálítið mikið um þessi atriði, umhverfismálin, öryggismálin og málefni hafsins, lífið í hafinu. Það eru fjölmargir uggandi yfir þeirri miklu og vaxandi umferð sem á sér stað á hafsvæðunum í kringum okkur. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra en leyfi mér auðvitað að þakka okkar góða aðstoðarfólki, við værum ekki vel sett án þess. Það hnýtir lausa enda saman og heldur okkur við efnið því að þingmenn mæðast í mörgu á hverjum degi og það þarf talsvert til að halda okkur við efnið. Framkvæmdastjóri Vestnorræna ráðsins hnýtir þetta saman og eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom að þá er skýrslugerð og samantektir í höndum okkar góðu nefndarritara. Þessum aðilum þakka ég mikið og vel fyrir sín góðu störf. Ég þakka sömuleiðis aldeilis ljómandi gott samstarf með fulltrúum Íslandsdeildar í Vestnorræna ráðinu.
Frú forseti. Við höfum rætt um skýrslur um norðurslóðasamstarfið og víkkum núna sviðið dálítið, förum yfir á norðurskautssvæðið eins og það oft kallast. Ég flyt hér eða reifa öllu heldur skýrslu Íslandsdeildar þingmannaráðstefnunnar um norðurskautsmál fyrir árið 2019. Ég ætla að byrja á því að fara örfáum orðum um þessa þingmannaráðstefnu. Það eru kannski ekki margir sem kannast við hana en þetta er umræðuvettvangur þingmanna frá ríkjum við norðurskautið eða á norðurslóðum sem og fulltrúa ríkisstjórna, háskólastofnana og félagasamtaka sem láta sig þessi málefni varða. Fyrsta ráðstefnan var haldin í Reykjavík 1993, þetta er svona gamalt, og svo var formlega sett á laggirnar þessi þingmannanefnd um norðurskautsmál. Þetta er skammstafað SCPAR og heitir á ensku Conference of Parliamentarians of the Arctic Region, með leyfi frú formanns. Þetta var sem sagt sett formlega á laggirnar árið 1994. Nefndin er stjórnarnefnd þingmannaráðstefnu um norðurskautsmál sem haldin er á tveggja ára fresti. Á milli þess sem ráðstefnan er haldin á tveggja ára fresti þá hittast formenn undirnefnda sem mynda í raun og veru allt starfið og taka þátt í þessari ráðstefnu á tveggja ára fresti. Meginviðfangsefni þessara þjóðlegu nefnda er að skipuleggja þingmannaráðstefnuna og fylgja eftir samþykktum hennar, sem og að fylgjast grannt með störfum Norðurskautsráðsins, sem er aftur framkvæmdarvaldið, eins og menn vita. Þingmannanefndin fundar að jafnaði þrisvar á ári, hvort sem það er ráðstefnuár eða ekki ráðstefnuár, og einn þingmaður frá hverju aðildarríki situr í þessari nefnd; frá Íslandi er það formaður Íslandsdeildarinnar. Þjóðþing Bandaríkjanna, Kanada, Rússlands og Norðurlanda eiga fulltrúa í nefndinni. Auk þess á Evrópuþingið fastan fulltrúa. Nokkur samtök þingmanna, frumbyggja og þjóðarbrota á norðurslóðum eiga fasta áheyrnarfulltrúi í nefndinni með rétt til þátttöku í umræðum, svo sem Norðurlandaráð og Vestnorræna ráðið. Þetta var aðeins almennt um þessa þingmannanefnd og -ráðstefnu sem um ræðir. Íslandsdeildina eða íslensku nefndina skipuðu árið 2019 sá sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir og Björn Leví Gunnarsson. Varamenn voru Halla Signý Kristjánsdóttir, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Smári McCarthy. Íslandsdeildarritarinn hefur verið Arna Gerður Bang og er mikið lím í starfsemi þessarar nefndar og hefur verið í mörg ár og staðið sig með mikilli prýði. Formaður situr fyrir hönd Íslandsdeildar fundi þingmannanefndarinnar eins og kom fram áðan, það er þessi eini þingmaður, en í forföllum hans situr varaformaður fundi nefndarinnar. Öll Íslandsdeildin sækir svo ráðstefnu nefndarinnar, svo ég endurtaki það, sem er haldin á tveggja ára fresti. Íslandsdeildin kemur saman eftir þörfum og þá gerir formaður grein fyrir starfi þingmannanefndarinnar og nefndarmenn fá jafnframt upplýsingar um starf Norðurskautsráðsins og það eru umræður o.s.frv. Íslandsdeildin hélt þrjá fundi á árinu 2019. Þá almennt um árið 2019. Á vettvangi þingmannanefndar um norðurskautsmál bar á árinu hæst umræður um loftslagsmál, formennskuáætlun Íslands í Norðurskautsráðinu, niðurstöður síðasta ráðherrafundar ráðsins og hvernig stuðla megi að áframhaldandi stöðugleika á svæðinu. Nefndin lagði að venju ríka áherslu á umhverfismál og horfði sérstaklega til loftslagsbreytinga. Loftslagsbreytingar eru stærsta váin á norðurslóðum og var fulltrúum þingmannanefndarinnar tíðrætt um hvernig draga mætti úr neikvæðum afleiðingum þeirra en ekki aðeins það heldur líka hvernig mætti koma í veg fyrir áframhaldandi hlýnun. Ræddu þátttakendur yfirleitt saman, m.a. um hvernig draga mætti úr hækkun hitastigs af völdum loftslagsbreytinganna en þær eru tvöfalt hraðari á svæðinu en annars staðar í heiminum. Jafnframt var formennskuáætlun Íslands í Norðurskautsráðinu í brennidepli en Ísland tók við formennsku til tveggja ára af Finnum í maí 2019. Áætlun Íslands ber yfirskriftina Saman til sjálfbærni á norðurslóðum sem vísar til þess að meginviðfangsefni ráðsins krefjast samvinnu yfir landamæri og er áminning um að starf ráðsins hefur frá upphafi snúist um að tryggja sjálfbæra þróun á svæðinu. Í áætluninni, svo ég leggi það nú fram, eru þrjár megináherslur: Málefni hafsins, loftslagsmál og grænar orkulausnir, og fólkið og samfélög á norðurslóðum. Í starfinu 2019 lögðu fulltrúar Íslandsdeildarinnar m.a. áherslu á stafrænt norðurskautssvæði og mikilvægi þess að styðja við máltækni og þróun hennar á norðurslóðum. Þannig gætu íbúar norðurskautssvæðisins verið virkir þátttakendur í hinum stafræna heimi. Þá var sjónum beint að nauðsyn þess að viðhalda sterku alþjóðlegu samstarfi á norðurslóðum til að stuðla að áframhaldandi friði og stöðugleika, þ.e. lágmarka spennu og halda friðsamlegu andrúmslofti á þessu svæði. Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi hjá þingmannanefndinni má nefna olíumengun á hafsvæði norðurslóða, menntamál, líffræðilega fjölbreytni og versnandi samskipti milli Rússlands og Bandaríkjanna. Að auki fóru fram umræður um stefnu aðildarríkjanna í málefnum norðurskautsins og jafnréttismál á svæðinu. Norðurslóðir verða æ mikilvægari, bæði í heimspólitíkinni, frú forseti, og eins þegar kemur að loftslagsmálunum, og við þurfum að sjálfsögðu að sinna þeim vel og ötullega eftir bestu getu. Ég ætla aðeins að fjölyrða um einstaka fundi á þessu ári 2019 án þess að fara mjög djúpt í það. Fyrsti fundur þingmannanefndar um norðurskautsmál á árinu 2019 var í mars í Múrmansk í Rússlandi og þar kom margt fram, margt rætt, en það sem vakti athygli og má kalla sérstaka athygli var að Nikolay Korchunov, sendiherra Rússlands gagnvart norðurskautinu, ræddi um norðurslóðastefnu Rússlands á þessum fundi og gagnrýndi þar varnarstefnu Bretlands á norðurslóðum og það sem hann nefndi hernaðaruppbyggingu undir hatti NATO. Ég nefni þetta hér vegna þess að það hefur verið samkomulag milli hvort sem er þátttakenda í þingmannaráðstefnunni eða nefnd á hennar vegum og eins í Norðurskautsráðinu að halda varnar- og öryggismálum utan við umræður eða við skulum segja ræðuhöld á þeirra vegum. Hann var reyndar spurður um loftslagsbreytingar og það vakti nokkra athygli, fróðlegt að vita, að hann benti á það að fljótandi náttúrugas væri helsta áhersluatriði Rússlands í andófinu gegn loftslagsbreytingum. Það stafar af því að losun frá fljótandi náttúrugasi af kolefnisgösum er mun minni en af venjulegri olíu eða venjulegu gasi og kolum. Þeir sjá í þessu ákveðið tækifæri til að leggja eitthvað af mörkum því eins og allir vita er Rússland risastórt, framleiðir gríðarlegt magn af kolefniseldsneyti og notkunin þar er mjög mikil, t.d. í orkuframleiðslu og hitun vatns. En ég ætla ekki að fjölyrða um þennan fund frekar. Ég vil segja örfá orð um fund þingmannanefndar um norðurskautsmál í Ottawa sem var í maí. Þar kynntum við í nefndinni sérstaklega þann atburð að Ísland tók formlega við formennskukeflinu af Finnum á ráðherrafundi Norðurskautsráðsins í Rovaniemi, þarna rétt á undan, maí 2019. Gerð var grein fyrir áhersluatriðum Íslands og þá ræddi formaðurinn sérstaklega nauðsyn þess að bandarískir þingmenn og fulltrúar Evrópuþingsins sæktu alla fundi þingmannanefndarinnar en það hefur ekki verið raunin. Það þyrfti að finna leiðir til að tryggja að þessir aðilar hefðu sína fulltrúa á öllum fundum og það var tekið vel undir það og menn vildu kanna leiðir til þess. Mig langar að nota tækifærið hér til að minna á þátt Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðsins í þessum fundum. Þar flutti m.a. Kári Páll Højgaard, varaformaður Vestnorræna ráðsins frá Færeyjum, sitt mál og lagði til að lögð yrði áhersla á vernd og vöxt tungumála í vestnorrænu ríkjunum. Þetta er dæmi um það hvernig þessir fulltrúar leggja sitt til málanna. Oddný G. Harðardóttir, sem var fulltrúi Norðurlandaráðs á þessum fundi, ræddi m.a. um áherslu á bann við notkun svartolíu sem gæti auðvitað haft áframhaldandi alvarlegar afleiðingar fyrir lífríki og loftslag hnattrænt í sjálfu sér, bæði vegna sótmengunar og vegna mikillar losunar kolefnisgasa. Næst til fundar þingmannanefndar um norðurskautsmál í Bodø í nóvember. Þar var rætt um öryggismál á norðurslóðum en þó ekki efnislega eins og venjulega heldur aðeins hversu mikilvægt væri að halda þeim utan við starfsemi þingmannanefndarinnar og þingmannaráðstefnunnar til að viðhalda friðsæld á svæðinu og góðum anda í samvinnu en um leið, og það var okkar framlag í íslensku nefndinni, væri mikilvægt að finna umræðuvettvang fyrir þá umræðu, um varnar- og öryggismál á norðurslóðum, utan við Norðurskautsráðið, utan við þingmannaráðstefnuna, og finna fyrirkomulag sem fulltrúar stórveldanna gætu sætt sig við. Okkar áhersla á þessum fundi í Bodø var þríþætt. Í fyrsta lagi á stafræna þróun á Norðurlöndum, þ.e. góðu sambandi milli byggðra bóla á þessu svæði. Í öðru lagi rannsókn á sífrera. Hann er til staðar í gríðarlegu magni á þessum slóðum og losar bæði metan og koltvíoxíð þegar hann þiðnar. Það þyrfti að efla rannsóknir á því svæði. Í þriðja lagi að leggja áherslu á svokallað fræðsluverkefni frumbyggja á norðurslóðum, eins konar frumbyggjaskóla, jafnvel færanlegan, þar sem frumbyggjar kynna okkur hinum, bæði íbúum norðurskautssvæðanna og öðrum í veröldinni, sína sýn á náttúrunytjar og náttúruvernd. Þeir hafa, skulum við segja, tiltekna siðfræði sem er sameiginleg frumbyggjum að mestu leyti á þessu svæði og það er mjög áhugavert og hollt fyrir okkur hin að hlusta á þá. Þess vegna höfum við lagt áherslu á skipulagningu svona fræðsluverkefnis frumbyggja á norðurslóðum. Samhliða þessum fundi var þingmannaráðstefna hinnar norðlægu víddar í Bodø. Norðlæga víddin er samstarfsvettvangur Evrópusambandsins, Íslands, Noregs og Rússlands um þróun mála í norðanverðri Evrópu og var settur á fót árið 1999 og hefur verið nokkuð lífleg starfsemi. Þar sóttum við ráðstefnuna sá sem hér stendur, Ari Trausti Guðmundsson, formaðurinn, og Silja Dögg Gunnarsdóttir, sem er formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs og nú formaður Norðurlandaráðs, Guðjón S. Brjánsson, formaður Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins og nú formaður, og svo Arna Gerður Bang að venju. Meginþemu þessarar ráðstefnu voru alþjóðlegt samstarf í samgöngumálum og öryggi á sjó á norðurslóðum, samstarf í umhverfismálum innan hinnar norðlægu víddar og sjálfbær ferðaþjónusta og menningarlegt frumkvöðlastarf. Jafnframt fór fram umræða um bætta heilsu og samfélagslega velferð á svæði norðlægu víddarinnar og framtíðarsýn og þróun stefnu þessa samstarfsvettvangs sem er hin norðlæga vídd. Formaður íslensku sendinefndarinnar tók þátt í að búa til ráðstefnuyfirlýsinguna og hann lagði áherslu á aukið átak varðandi kolefnisjöfnun með skógrækt og verndun jarðvegs og benti á nauðsyn þess að styrkja samstarf varðandi stafræn samskipti og upplýsingamiðlun innan norðlægu víddarinnar. Það er rétt að nefna að á fundinum kom fram, mjög ánægjulega, skýr tenging loftslagsmála við starfsemi fyrirtækja á norðurslóðum og það var tekið undir töluleg markmið Parísarsamkomulagsins af hálfu Rússa sem verður að teljast nokkuð merkilegur atburður. Það er rétt að taka það fram að svona yfirlýsingar eru samþykktar einróma. Að lokum ætla ég að fara örfáum orðum um aukafund þingmannanefndarinnar í New York og Washington í desember. Þar vorum við þrír á ferð, sá sem hér stendur, formaður íslensku deildarinnar, Eirik Sivertsen, sem er formaður þingmannaráðstefnunnar, og finnski þingmaðurinn Miko Kärnä, sem er formaður finnsku nefndarinnar. Tilgangur fundanna var að efla tengsl þingmannanefndarinnar við stofnanir Sameinuðu þjóðanna, bandaríska þingið og opinberar stofnanir. Fundirnir voru skipulagðir í samvinnu við sendiráð og fastanefndir Íslands, Finnlands og Noregs gagnvart Sameinuðu þjóðunum. Í New York hittu þremenningarnir fulltrúa Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna, Þróunarsamvinnustofnunar Sameinuðu þjóðanna, fulltrúa rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar og hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna og áttu svo enn fremur fund með stofnun sem heitir DOALAS, sem er lagaskrifstofa varðandi málefni hafsins og hafréttarmál. Þetta voru margir og miklir fundir og mjög árangursríkir. Enn fremur, þegar til Washington var komið, hittu norrænu þingmennirnir nokkra bandaríska þingmenn og ræddu um mikilvægi þess að tryggja þátttöku bandarískra þingmanna í viðburðum þingmannanefndarinnar. Þá væri ákjósanlegast að föst alþjóðanefnd væri til um norðurslóðamál í bandaríska þinginu. Það var tekið vel í að bregðast við boðum frá þingmannanefndinni á fundi en menn töldu erfiðara eða jafnvel óframkvæmanlegt að hafa einhvers konar alþjóðanefnd um málefni norðurslóða í bandaríska þinginu. Lögð var áhersla á að unnið væri að því að virkja þingmenn í tilteknum málaflokkum og bjóða þeim á alla fundi. Það þarf að taka það fram hér að potturinn og pannan í norðurskautsmálum Bandaríkjamanna hefur verið öldungardeildarþingmaðurinn Lisa Murkowski og við hittum hana í þessari ferð einnig. Að lokum voru fundir í þessari ferð í svokallaðri Wilson Center Polar Institute sem er einkastofnun, má kalla. Þar kristölluðust kannski ákveðin verkefni sem er vert að nefna hér og menn skyldu hafa í huga næstu misseri. Það var umræðuvettvangur fyrir varnar- og öryggismál á norðurslóðum í breiðum skilningi utan Norðurskautsráðsins og utan þingmannanefndarinnar. Þetta gæti verið ráðstefna þar sem fræðimenn frá mörgum löndum kynna niðurstöður sínar og túlkanir fyrir ráðherrum eða fulltrúum ríkisstjórna, stjórnmálamönnum og öðrum fræðimönnum. Slíka ráðstefnu mætti endurtaka og jafnvel flytja úr stað með breyttu sniði með ákveðnu millibili, sem sagt ráðstefnu til að ræða varnar- og öryggismál á norðurslóðum. Í öðru lagi að kanna hvort það væri hægt að koma á fót nýju alþjóðlegu ári heimskautasvæðanna, þ.e. rannsóknarári heimskautasvæðanna, í gegnum t.d. Alþjóðavísindanefnd norðurslóða, IASC, eða „jask“, eins og við segjum gjarnan, með tilstilli annarra vísindanefnda og stofnana. Og svo í þriðja lagi nauðsyn þess að setja fram áætlun um vísindarannsóknir vegna mögulegra fiskveiða í hánorðri. Þetta er upptalning sem ég held að þurfi að vera í umræðunni áfram sem verkefni. Það er alveg ljóst að norðurslóðir eru orðnar og eiga að vera og verða æ mikilvægari í alþjóðlegri umræðu og andófinu gegn loftslagsbreytingum og aðlögun að loftslagsbreytingum. Það má taka það fram hér og nú að það er hafin endurskoðun á norðurslóðastefnu Íslands, hinni heildrænu stefnu, sem síðast var afgreidd sem þingsályktun með langri greinargerð árið 2011. Það er þverpólitísk nefnd sem að henni stendur. Undir þessa skýrslu, sem er dagsett 3. febrúar 2020 og ég hef farið lauslega yfir, skrifar Ari Trausti Guðmundsson formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir varaformaður og Björn Leví Gunnarsson. Skýrslan er lögð fram prentuð hér á Alþingi en er að sjálfsögðu aðgengileg á vefsíðu þingsins. Með því, frú forseti, hef ég lokið máli mínu.
Frú forseti. Ég kynni hér skýrslu Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fyrir árið 2019. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Evrópska efnahagssvæðið, EES, gegna veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar. Með aðildinni að EES njóta Íslendingar að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og 30 önnur Evrópuríki með um 500 milljóna manna markað. Auk þess að koma að rekstri EES-samningsins hefur EFTA byggt upp öflugt net fríverslunarsamninga við ríki utan ESB eða svonefnd þriðju ríki. Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES myndar sendinefnd Alþingis bæði í þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES. Þá myndar Íslandsdeildin ásamt fjórum þingmönnum úr utanríkismálanefnd sendinefnd Alþingis í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og ESB. Ég ætla ekki að fara í gegnum alla þætti skýrslunnar heldur stikla á stóru í helstu atriðunum og bendi fólki á að það er mjög áhugavert að lesa skýrsluna í heild sinni vegna þess að þar koma bæði fram áhugaverðir punktar um uppbyggingu og sögu þingmannanefndarinnar en líka um einstaka fundi sem við áttum á árinu. Árið 2019 áttu sæti í Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES Smári McCarthy formaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir varaformaður, Brynjar Níelsson, Hanna Katrín Friðriksson og Jón Gunnarsson. Varamenn voru hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, Halldóra Mogensen, Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason og Þorsteinn Víglundsson. Hinn 4. desember 2019 tók Ólafur Þór Gunnarsson úr þingflokki VG sæti Andrésar Inga sem varamaður í Íslandsdeild. Ritari Íslandsdeildar var Stígur Stefánsson, sem er deildarstjóri alþjóðadeildar. Þá gegndi ég fyrir Íslands hönd formennsku í bæði þingmannanefnd EFTA og þingmannanefnd EES á árinu 2019, enda er það róterandi fyrirkomulag og formennskan gekk núna um áramótin til Norðmanna. Í umfjöllun þingmannanefnda EFTA og EES um EES-samninginn og rekstur hans var að venju annars vegar farið yfir þann fjölda ESB-gerða á sviði innri markaðarins sem bíða upptöku í EES-samninginn og hins vegar var fjallað um svonefndan innleiðingarhalla EES/EFTA-ríkjanna sem mælir hversu hratt ríkin innleiða þær gerðir sem þegar hafa verið teknar upp í EES-samninginn. Mikilvægt er að upptaka gerða í samninginn og innleiðing í EES/EFTA-ríkjunum gangi snurðulaust fyrir sig til þess að tryggja lagalegt samræmi á innri markaðnum sem er ein forsenda fyrir virkni hans. Ísland hefur bætt árangur sinn á þessu sviði en árið 2018 voru reglur Alþingis um þinglega meðferð EES-mála endurskoðaðar með það að markmiði að gera EES-málum hærra undir höfði og auka um leið skilvirkni við upptöku og innleiðingu ESB-gerða. Reglurnar komu til framkvæmda við upphaf 149. löggjafarþings í september það ár þannig að árið 2019 var fyrsta heila árið þar sem nýju reglurnar voru í gildi. Þetta hefur gengið nokkuð vel. Ég rek aðeins betur stöðuna á EES-samningnum síðar, en það má nefna að fríverslunarsamningagerð EFTA við ríki utan ESB, svonefnd þriðju ríki, var mjög ofarlega á dagskrá þingmannanefndar EFTA, eins og reyndar fyrri ár. EFTA hefur verið í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga og eru gildir samningar nú 29 talsins og taka til 40 ríkja. Á árinu var efnislega lokið við samning við Mercosur sem er tollabandalag fjögurra Suður-Ameríkuríkja; Argentínu, Úrúgvæs, Paragvæs og Brasilíu. Samningurinn er núna í lagalegri yfirferð og bíður undirritunar. Jafnframt á EFTA í fríverslunarviðræðum við Indland, Malasíu og Víetnam, þó að þær gangi mishratt fyrir sig. Viðræðurnar við Indland hafa staðið yfir í á tíunda ár meðan viðræður við Víetnam hafa gengið mun hraðar fyrir sig. Þá hefur EFTA unnið að uppfærslu á eldri fríverslunarsamningum sem snýst einkum um að víkka út samninga sem takmörkuðust við vöruviðskipti áður fyrr og bæta við öðrum þáttum nútímafríverslunarsamninga á borð við þjónustuviðskipti, hugverkaréttindi, úrlausnir deilumála, opinber innkaup og sjálfbæra þróun. Þingmannanefnd EFTA hefur á undanförnum árum stutt dyggilega við gerð fríverslunarsamninga EFTA, m.a. með því að beita sendinefndum og þingmannaheimsóknum til þess að kynna og afla stuðnings við gerð slíkra samninga. Í þessu skyni fór framkvæmdastjórn þingmannanefndar EFTA í heimsókn til Suður-Kóreu á árinu 2019 og átti þar viðræður við þarlend stjórnvöld, þingnefndir, stofnanir og hagsmunaaðila um aukið efnahagslegt samstarf EFTA við Suður-Kóreu og þá einkum uppfærslu á fríverslunarsamningi landanna frá 2005. Hluti af hvatanum fyrir þeirri ferð er að Evrópusambandið hefur nýlega uppfært sinn samning við Suður-Kóreu sem tekur fyrir vikið til mun fleiri þátta en áður. Það hefur verið ákveðin hefð að EFTA reyni að halda alla vega í við Evrópusambandið þar sem ekki er hægt að gera hreinlega betur. Má nefna að fríverslunarsamningur EFTA-ríkjanna við Suður-Kóreu á sínum tíma var í rauninni á undan Evrópusambandinu, það er ekki mjög oft sem það gerist. Ansi mikið var fjallað um útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, hið svokallaða Brexit. Það kom ítrekað til umfjöllunar. Þá var fjallað um framtíðarskipan viðskipta við Bretland eftir útgöngu úr ESB og þar með úr EES-samningnum sem er gríðarlegt hagsmunamál fyrir ríki EFTA. Bretland er stærsti viðskiptaaðili bæði Íslands og Noregs innan EES. Þrír möguleikar hafa einkum verið nefndir í samhengi við framtíðarskipun þessara viðskipta. Í fyrsta lagi að EFTA-ríkin fjögur gerðu saman samning við Bretland. Í öðru lagi kæmi til greina að EFTA/EES-ríkin þrjú, án Sviss, hefðu samflot um slíkan samning og í þriðja lagi gæti sú staða komið upp að hvert EFTA-ríki fyrir sig myndi gera tvíhliða samning við Bretland. Niðurstaðan mun væntanlega ráðast af því hvers konar samning Bretland og Evrópusambandið gera sín á milli um framtíðarsamband sitt á næstu mánuðum og raunar vorum við í þingmannanefndinni í Brussel fyrr í vikunni þar sem við fengum ágætiskynningu á stöðu mála í ljósi þess að Brexit hefur nú átt sér stað. Ég ætla ekki að fara mikið nánar út í Brexit nema sérstaklega verði óskað eftir því, enda held ég að velflestir séu orðnir alveg hundleiðir á því endalausa máli. Af fleiri málum sem voru ofarlega á baugi þingmannanefnda EFTA og EES á árinu má nefna þróun í alþjóðaviðskiptum og stöðu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, ákvæði um vinnuvernd og sjálfbærni í fríverslunarsamningum, kosningar til Evrópuþingsins, viðskiptastefnu ESB og viðbrögð þjóðþinga við #metoo-hreyfingunni. Ef ég má nefna aðeins varðandi stöðu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, sem er töluvert áhyggjuefni, þá gerðist það rétt fyrir jól að dómstóll stofnunarinnar varð í rauninni óstarfhæfur. Við dómstólinn eru að jafnaði nokkuð margir dómarar en vegna andstöðu Bandaríkjanna við skipanir dómara, fyrst á Obama-tímabilinu og hefur haldið áfram á valdatíma Trumps, hefur ekki tekist að skipa nýja dómara við dómstólinn. Dómarar eru þar með fastan skipunartíma sem varir í nokkur ár og ef það er ekki hægt að endurnýja tímann þá tæmist hreinlega dómstóllinn að lokum. Það þarf alltaf að lágmarki þrjá dómara til að fá niðurstöður í dómsmálum, þeir mega ekki vera færri en þrír, en núna í desember voru tveir sem kláruðu sinn skipunartíma. Þetta þýðir að Alþjóðaviðskiptastofnunin hefur eiginlega ekki getu til að greiða úr ágreiningsefnum sem koma upp, hvorki varðandi GATT, GATS og TRIPS-samninga né afleidda samninga þeirra samtaka. Ef ekki verður leyst úr þessu kann þetta að verða á þessu ári eða á komandi árum verulega skaðlegt fyrir í rauninni alþjóðaviðskipti um heim allan. Það er ekki þannig að Bandaríkin hafi verið á móti skipunum á dómurum í einhverjum skemmdarleiðangri heldur snerist þetta um hæfisskilyrði dómaranna að miklu leyti og þeir vildu endurnýja það kerfi ásamt því að setja skýrari reglur utan um starfsemina. Nú er ég kannski kominn heldur djúpt ofan í þetta málefni en þetta skiptir máli. Vandinn hefur verið á undanförnum þremur og hálfu ári að Bandaríkin eru í raun hætt að segja hvað þau nákvæmlega vilja. Vonandi verður leyst úr þessu. En svo ég komi aftur inn á starfsemi þingmannanefndarinnar sem slíkrar þá var starfsemi hennar með mjög hefðbundnum hætti á árinu 2019. Þingmannanefndin kom tvisvar sinnum saman í tengslum við fundi nefndarinnar með ráðherrum EFTA. Enn fremur átti framkvæmdastjórn þingmannanefndarinnar fundi með þingnefndum, ráðuneytum og stofnunum í Seoul um fríverslunarmál, eins og ég nefndi áður. Formenn landsdeilda þingmannanefndar EFTA áttu fund með lykilsamstarfsaðilum í Evrópuþinginu í kjölfar kosninga til Evrópuþingsins. Þetta var hugmynd sem kom upp á árinu 2018 og við létum verða af henni. Það varð í rauninni til þess að við vorum að byrja að efla samskipti okkar við Evrópuþingið, sem því miður eru stundum heldur gloppótt. Evrópuþinginu hættir pínulítið til þess að gleyma tilvist EES-ríkjanna öðru hverju og það er mikilvægt fyrir þingmannanefnd EES að minna reglulega á mikilvægi okkar í þessu stóra samhengi. Þá kom þingmannanefnd EES að venju tvisvar saman til fundar á árinu. Ég ætla ekki að rekja einstök efnisatriði allra þeirra funda sem við áttum enda voru þeir fjölmargir og mjög margt sem kom fram á þeim öllum. En í lokin er mikilvægt að setja þetta í samhengi við þá þróun sem er að eiga sér stað á alþjóðavettvangi. Það er vaxandi spenna í alþjóðaviðskiptum, það eru tollastríð í gangi. Það er orðið að mörgu leyti erfiðara að framfylgja þessum hefðbundnu markmiðum ríkja í fríverslun og fyrir vikið er kannski mikilvægara en hefur verið á síðustu áratugum að það sé mjög öflugt starf bæði innan þingmannanefndar EFTA og EES og sömuleiðis hjá EFTA sjálfu sem fjölþjóðlegri stofnun. Það eru svo sem engar sérstakar blikur á lofti hjá þeim. Allt starfið gengur mjög vel og er mjög vel mannað. En það er mikilvægt að Alþingi og íslenska ríkið standi vel að því að styðja við þessa mikilvægu starfsemi, ekki síst þegar við erum að fara út í erfiðar viðræður við ýmis lönd um hlutverk jafnréttis kynjanna, mannréttindamál almennt og aðra þætti sem ekki öll lönd í heiminum eru sammála um að eigi heima innan fríverslunarumræðu. Það er engu að síður eitthvað sem Ísland og sömuleiðis Noregur hafa haldið á lofti, án þess að ég geri lítið úr þætti Sviss og Liechtenstein. Eftir því sem umræða um fríverslun almennt verður erfiðari verður enn þá erfiðara að halda á lofti þessum mannréttindavinklum. Þetta er kannski aðalatriðið sem ég vildi nefna. Eins og ég sagði áður þá er skýrslan sjálf þokkalega góð yfirferð yfir allt sem var að gerast hjá okkur og ég vona bara að næstu ár verði jafn góð og árið 2019 var. Undir skýrslu nefndarinnar rita Smári McCarthy formaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir varaformaður, Brynjar Níelsson, Hanna Katrín Friðriksson og Jón Gunnarsson. Ég ætla kannski að taka það fram að ég fór svolítið út fyrir efni skýrslunnar þannig að það er ekki allt sem ég sagði hér endilega frá þessum hv. þingmönnum sem undirrituðu með mér, en skýrslan stendur sem fullkomlega sjálfstætt plagg.
Frú forseti. Ég þakka hv. formanni Íslandsdeilda EFTA og EES fyrir hans framsögu. Hann fór ósköp vel yfir það sem á daga nefndarinnar dreif á síðasta starfsári og kannski ekki ástæða til að fara mikið ofan í það. Mig langaði aðeins að drepa á nokkrum atriðum og eitt af því sem hefur mjög oft komið fyrir á okkar fundum og áður en ég tók til starfa í nefndinni er blessuð Brexit-umræðan. Hún er í sjálfu sér kannski rétt að hefjast því að við vorum að koma af fundi nú á þriðjudaginn þar sem þetta var einmitt rætt, þ.e. næstu skref sem felast í því að Bretar reyna að ná sameiginlegri niðurstöðu við ESB um einhvers konar samninga. Miðað við þann tíma sem þeir ætla sér til verksins þá myndi ég halda að það gæti gengið brösuglega, a.m.k. miðað við hvernig úrsögnin gekk. Það má gera ráð fyrir því að þessu verði ekki riggað upp, enda kom það nánast í ljós í lok fundarins að jafnvel er gert ráð fyrir að hugsanlega verði einhver einn samningur undirritaður alveg í árslok og síðan stöndum við kannski frammi fyrir því að Bretar verði með svipað fyrirkomulag og Sviss, það er eiginlega það eina sem manni finnst liggja í augum uppi hvað það varðar. En auðvitað skiptir það okkur líka máli, og hinar þjóðirnar sem eru með okkur í þessu samstarfi, hvernig samningar nást þarna á milli, hvert sem framhaldið verður svo hjá okkur. Á fundinum sem var haldinn í Vaduz í október fengum við Aleen Mcleod sem er skoskur þingmaður á Evrópuþinginu, þar sem hún var einmitt að fara yfir málefni út frá sjónarhóli Skota og hafði miklar áhyggjur af þessum útgöngusamningi og niðurstaðan varð svo kannski akkúrat sú, hvaða áhrif það muni hafa í Skotlandi. Skotar hafa treyst mjög mikið á vinnuafl frá Evrópu og hafði hún einmitt mjög miklar áhyggjur af því hvernig tækist að manna stöður bæði í heilbrigðis- og umönnunargeiranum eftir Brexit. Á þessum fundi var líka talað um samskipti Sviss og ESB, hvernig brugðist hefði verið við þjóðaratkvæðagreiðslu sem þeir héldu 2014 um að takmarka flæði innflytjenda til Sviss. Það setti nú samskiptin þarna á milli svolítið í uppnám. Við erum auðvitað bundin af þeim samningum sem að þessu lúta. 26% af íbúum í Sviss eru erlendir ríkisborgarar og svo eru aðrir sem sækja vinnu yfir landamærin. Ég hef áhyggjur af því að þetta mál verði t.d. mjög erfitt hvað Bretana varðar, frjáls för og flæði á milli landa. Ég held að það komi líka til með að skipta máli hvernig úr því verður unnið, ekki bara gagnvart okkur heldur gagnvart ESB og öðrum þjóðum því að Bretarnir virðast vera frekar stífir á því. Á fundinum í Strassborg í mars á síðasta ári var umræða um viðbrögð þjóðþinga við vinnustaðaáreitni og hún fór fram að frumkvæði Íslandsdeildarinnar. Þar var hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson með framsögu og vitnaði m.a. til könnunarinnar hjá Alþjóðaþingmannasambandinu og Evrópuráðsþinginu á umfangi þess, hversu mikið væri um kynferðislega og kynbundna áreitni í evrópsku þjóðþingunum. Það var auðvitað mjög sláandi að 85% þingkvenna, sem tóku þátt í þessari rannsókn, töldu sig hafa orðið fyrir andlegu ofbeldi í starfi. Hún sagði líka frá því hvernig við stjórnmálakonur á Íslandi tókum þátt í #metoo-hreyfingunni, fór mjög vel yfir það. Ég nefndi líka í þessu sambandi að við ætluðum að reyna að fara vel og ítarlega yfir niðurstöður þessarar könnunar Alþjóðaþingmannasambandsins og Evrópuráðsþingsins. Ég vona að allir þingmenn og starfsfólk hafi tekið þátt í þessari könnun, hún er kannski eitt af þeim tækjum og tólum sem eiga að hjálpa okkur í því að takast á við það risaverkefni sem þetta er, því miður. Það á líka að vera samanburðarhæft við þessa könnun sem þarna var gerð. Á þessum fundi var líka rætt um framtíðarstarf þingmannanefndarinnar. Farið var yfir bréfaskipti sem höfðu verið á milli formanna EES og EFTA og Evrópuþingshliðar nefndarinnar. Því var velt upp okkar megin að koma alltaf saman í Strassborg, frekar en að vera að skiptast á. Það var frekar dræm þátttaka síðast þegar við héldum þetta hér á Íslandi og þess vegna veltum við þessu upp, bæði til að fá einhverja til okkar til að flytja erindi og til að geta átt samtal á víðari grunni o.s.frv. Það var ein af þeim hugmyndum sem við ræddum. Niðurstaðan varð sú að eftir síðustu kosningar virðist vera meiri áhugi fyrir því að sinna þessu betur þannig að við fáum í heimsókn í maí þingmenn frá Evrópuþinginu. Ég vona sannarlega að það verði góð þátttaka því að þessi samskipti skipta okkur máli og þau skipta líka máli, eins og ég sagði, bara til að víkka sjóndeildarhringinn, sjá hvað allir eru að gera í þessu samstarfi. Formaður nefndarinnar kom aðeins inn á það þegar við fórum til Suður-Kóreu til að reyna að þrýsta á stjórnvöld um að uppfæra samninginn. Hann er orðinn ansi gamall. Bandaríkin gerðu samning 2010 sem er mun betri en okkar fríverslunarsamningur. Það má því segja að EFTA-ríkin standi aðeins höllum fæti gagnvart samkeppnisaðilum, bæði frá Bandaríkjunum og eins frá ESB á Kóreu-markaðinum. Við vildum reyna að leggja að þeim að auka markaðsaðgang landanna, bæði fyrir landbúnaðar- og sjávarafurðir, endurskoðaðar upprunareglur, afnám tæknilegra viðskiptahindrana og almennt aukið frelsi til þjónustuviðskipta. Af því að þessi samningur er orðinn svo gamall er ekki ákvæði þar inni um viðskipti og sjálfbæra þróun og þaðan af síður mannréttindavinkillinn sem nú hefur verið bætt í ansi marga samninga og er tekinn inn í alla þá samninga sem eru í uppfærslu. Við höfðum tækifæri til að ræða ýmis tvíhliða tengsl. Hér á undan var verið að ræða málefni norðurslóða og ég ræddi þau aðeins þarna. Suður-Kórea hefur áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu og við þekkjum áhuga þessara þjóða, bæði þeirra og Kínverja og annarra, á norðurskautinu. Það er mikilvægt að við eigum gott samstarf við áheyrnarríkin til þess að gæta hagsmuna norðurskautsins, ég held að það sé mikil þörf á því. Sumarfundurinn, sem fór fram í Malbun í Liechtenstein, var með aðeins öðru sniði af því að ráðgjafarnefnd EFTA, sem í sitja aðilar vinnumarkaðarins, var einnig á þeim fundi. Það var örlítið annað yfirbragð. Þar var m.a. verið að ræða um viðskipti og sjálfbæra þróun og þar var starfshópur með tillögur um vinnuvernd og sjálfbæra þróun sem hefur í raun verið í öllum samningum síðan 2010. En það var einmitt að undangenginni umræðu síðustu árin þar sem lagt var til að reyna að bæta jafnréttisáherslunum inn í texta sem á að undirstrika skuldbindingar um að virða mannréttindi og lýðræði og allt sem þar er undir. Það hefur verið gagnrýnt að það er eitt að setja eitthvað inn í samninga og annað að reyna að fylgja því eftir en það er a.m.k. til alls fyrst að fá menn til að samþykkja það. Virðulegur forseti. Tíminn er að verða búinn. Ég tek undir það að það er ánægjulegt að eftir ferðina okkar til Argentínu, þar sem við hittum fulltrúa Mercosur-ríkjanna, sjáum við í land með samning sem ég held að skipti máli og sýnir að sá þrýstingur sem við erum að veita með því að heimsækja þessi lönd er að skila árangri. Það er sannarlega það sem við þurfum að gera.
Frú forseti Mér þykir leitt að ég gerði mig ekki alveg skiljanlega hér áðan. Ég ætlaði að fara í andsvar við hv. þm. Smára McCarthy en nýti þá tækifærið til að fara aðeins yfir það sem bæði formaður og varaformaður Íslandsdeildar þingmannanefnda EFTA og EES fóru yfir í ræðum sínum og þakka ég þeim mjög vel fyrir það. Til að byrja með vil ég lýsa því yfir hversu gleðilegt er að hv. þm. Smári McCarthy hafi verið formaður í þingmannanefnd EFTA og stýrt öllum fundum nefndarinnar. Ég held að það sé afskaplega gott þegar íslenskir þingmenn taka að sér formennsku í svona starfi. Það er líka áhugavert það sem er reifað hér í skýrslunni, og bæði formaður og varaformaður komu inn á, og kemur engum á óvart, hversu umfangsmikið Brexit hefur verið í umfjöllun þingmannanefnda EFTA og EES á síðastliðnu ári. Það verða þá gríðarlega mikil pólitísk tíðindi að Bretar gangi úr ESB til að reyna að ná svipuðum réttindum og fríverslunarsamningum og við hér njótum í gegnum EES-samninginn. Og kannski, eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir kom inn á, að Bretar séu jafnvel ekki einu sinni tilbúnir til að taka inn allt sem þar er kveðið á um. Við höfum oft hér í þingsal Alþingis fjallað um fríverslunarsamninga enda gegna þeir veigamiklu hlutverki sem grunnstoðir íslenskrar utanríkisverslunar og eru ótrúlega mikilvægir fyrir okkur, enda er EFTA í fararbroddi á heimsvísu í gerð fríverslunarsamninga. Eins og kemur fram í skýrslunni eru 29 samningar í gildi og taka til 40 ríkja. Það er með ólíkindum að Mercosur-samningnum sé efnislega lokið og nú eigi bara eftir að fara í lagalega yfirferð og sá samningur bíði undirritunar. Það er gríðarlega stórt skref í fríverslunarsamningsgerð sem Ísland á aðild að. Mér hefur hér í þingsal orðið tíðrætt um inngangsorðin í fríverslunarsamningum þar sem kveðið er á um virðingu fyrir mannréttindum og lýðræði. Ég sé hér í skýrslunni að EFTA hefur verið að vinna að því að undirbyggja nýja samninga en sömuleiðis að því að uppfæra eldri fríverslunarsamninga sem snýst einkum um að víkka út þá samninga sem takmörkuðust við vöruviðskipti þannig að þeir taki m.a. til hugverkaréttinda, úrlausnar deilumála og sjálfbærrar þróunar. Það væri kannski áhugavert að fá hv. formann hér til að reifa þetta nánar vegna þess að við höfum hér í þingsal Alþingis farið nokkuð ítarlega og oft yfir þessi inngangsorð. Það hefur verið vilji margra þingmanna hér að kveða fastar að orði í inngangsorðunum þegar kemur að því að virða mannréttindi og lýðræði í þeim löndum sem við erum að gera fríverslunarsamninga við, og ber þar hæst samninga sem hafa verið í bígerð og hafa síðan verið staðfestir af þinginu við Filippseyjar en sömuleiðis líka samningar við Georgíu. Ég myndi gjarnan vilja heyra í hv. þm. Smára McCarthy um það hvar sú vinna er stödd þegar kemur að því að kveða nánar á um þessa hluti í inngangsorðunum og sömuleiðis þegar kemur að sjálfbærri þróun. Það væri áhugavert ef þingmaðurinn sæi sér fært að koma hingað upp í smáræðu í viðbót til að reifa þetta örlítið. Annars vil ég þakka þeim þingmönnum sem sæti eiga í þessari þingmannanefnd kærlega fyrir þeirra vinnu. Af lestri skýrslunnar má ráða að þarna eru tekin upp af hálfu íslenskra þingmanna góð áherslumál. Ég hvet þau áfram til dáða í sínu alþjóðlega starfi. En eins og ég segi þá væri áhugavert að heyra meira um það sem ég minntist á í ræðu minni.
Herra forseti. Ég þakka fyrir góða ræðu og góðar spurningar. Þó svo að það sé kannski öfugsnúið ætla ég að reyna að svara þeim vangaveltum sem komu upp. Nú hefur verið í gangi vinna hjá EFTA síðustu árin við að búa til nýjan samningsdragakafla, eða má segja sniðmát fyrir fríverslunarsamninga, sem gengur út á að stuðla að sjálfbærri þróun. Þetta er mjög mikið framfaraskref. Það hafa alltaf verið nokkur ákvæði sem hafa verið lögð til af hálfu EFTA undanfarin ár. En nú er það þessi TSD-kafli, eins og það er kallað, eða Trade and Sustainable Development. Þessi nýi kafli er mjög góður á marga vegu. Auðvitað gæti maður alltaf sagt: Já, en það ætti auðvitað að gera meira. En ef maður lítur á alþjóðaviðskipti og alþjóðasamskipti sem list hins mögulega þá held ég að nokkuð vel hafi tekist að búa til þessi drög. Svo á bara eftir að koma reynsla á það hvernig gengur að fá þriðju ríkin sem við erum í samningaviðræðum við til að samþykkja drögin sem stoð fyrir okkar samningaviðræður. Ég held að í öllu falli þá skipti alltaf máli að við höldum þessum atriðum á lofti. En við þurfum líka að taka mið af því hvað er raunsætt hverju sinni. Það er til mikils að vinna að nota alþjóðaviðskipti til að ýta undir mannréttindamál en á sama tíma eru mörg lönd í heiminum viðkvæm fyrir því og viðkvæm fyrir gagnrýni á sig á þeim nótum. Við þurfum svolítið að sjá til hvernig reynslan verður af þessum TSD-kafla og hversu mikið kemur út úr honum. Svo kemur spurningin um framfylgnina.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið, ég held að hann hafi farið nokkuð vel yfir þetta verkefni sem er einmitt að samtvinna fríverslunarsamninga og koma inn ákvæðum um mannréttindi, lýðræði og jafnvel loftslagsmál og sjálfbærni. Það er vissulega flókið og kannski líta margir svo á að fríverslunarsamningar eigi ekki að snúast um það. Engu að síður tel ég að fríverslunarsamningar séu einmitt ótrúlega öflugt tæki til að þrýsta á um ákveðnar umbætur í viðkomandi ríkjum sem við viljum eiga verslun og viðskipti við, eins og hv. þingmaður kom inn á, ótrúlega öflugt tæki til að ýta á slíkt. Eins og hv. þingmaður kom inn á er það kannski list hins ómögulega að tvinna þessi sjónarmið saman en ég hef fulla trú á því að íslenskir þingmenn geti áorkað miklu, enda kom það í ljós að sá málflutningur sem hafður var uppi hér í þingsal Alþingis, þegar kom að því að fullgilda fríverslunarsamning við Filippseyjar, vakti gríðarlega mikla athygli, rataði inn í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna og fékk hörð viðbrögð á Filippseyjum og varð m.a. til þess að blaðamenn voru leystir úr haldi. Það er því ýmsu hægt að fá áorkað í þessu sambandi. Svo er það sjálfbær þróun sem ég vil gjarnan heyra nánar um í máli formanns Íslandsdeildarinnar, hvernig þingmenn þar sjá fyrir sér að hægt sé að stuðla að sjálfbærri þróun með gerð fríverslunarsamninga í náinni framtíð.
Herra forseti. Það er algjörlega rétt að þessi þrýstingur virkar. Þegar við töfðum t.d. fyrir upptöku fríverslunarsamnings við Filippseyjar, eins og var gert hér, skapaði það ákveðinn þrýsting sem er mikilvægur. Jafnvel þó að reyndin sé sú, sem er reyndin að mínu mati og er mín skoðun, að við viljum fríverslunarsamninga við ríki eins og Filippseyjar, hefur það mikið að segja að ýta aðeins við, þá höldum við þessum sjónarmiðum á lofti. Meðal þeirra breytinga sem gerðar voru á TSD-kaflanum eða sjálfbærnikaflanum voru breytingar sem snúa að jafnréttisáherslum og skuldbindingum samningsaðila um að virða mannréttindi og lýðræði og réttarríkið samkvæmt helstu alþjóðasamningum. Auðvitað kemur þetta bara inn í stóra samhengið. Í raun geta lönd ekki skikkað hvert annað til að hlýða neinu en við gerum samninga í þeirri von að það sé alla vega gagnkvæmur vilji til að bæta stöðu hvers lands fyrir sig en líka að löndin bæti sjálf sig um leið. Ég held að það sé alveg sama með hvaða hætti við beitum þessari viðleitni, hvort sem það er með því að vera svolítið leiðinleg við Filippseyjar eða Tyrkland eða einhver önnur ríki. Þó að ég sé t.d. mjög ánægður með samning við Mercosur-ríkin get ég alveg ímyndað mér að nýleg vandræði í Brasilíu eigi eftir að koma til umræðu þegar sá samningur verður samþykktur af Alþingi. En í öllu falli skiptir máli að við notum þetta ekki á þann hátt að við segjum: Þetta eru reglurnar og við heimtum að allir fylgi þeim. [[Forseti hringir.]]Við eigum að nota þetta sem tækifæri til að eiga samtalið. Með því að gera það [[Forseti hringir.]]mun árangur vonandi nást með einhverjum hætti eftir því sem á líður.
Herra forseti. Sem formaður Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins flyt ég hér ársskýrslu landsdeildarinnar fyrir árið 2019. Mig langar til að byrja á því að ræða almennt um Evrópuráðið og Evrópuráðsþingið, kannski sérstaklega af því að á þessu ári eru 70 ár frá því að Ísland gerðist aðildarríki að Evrópuráðinu. Evrópuráðið var stofnað 5. maí 1949 af tíu Vestur-Evrópuríkjum. Aðildarríkin eru nú 47 talsins með samtals um 800 milljónir íbúa og mynda eina órofa pólitíska heild í álfunni að Hvíta-Rússlandi og Kósóvó undanskildum. Hlutverk Evrópuráðsins er að standa vörð um grundvallarhugsjónir aðildarríkjanna um mannréttindi, lýðræði og réttarríki, auk þess að stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum. Með það að markmiði beitir ráðið sér m.a. fyrir gerð og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála. Mannréttindasáttmálinn er þeirra þekktastur og á honum grundvallast Mannréttindadómstóll Evrópu. Dómstóllinn tekur til meðferðar kærur frá aðildarríkjum, einstaklingum og hópum vegna meintra brota á ákvæðum mannréttindasáttmálans og eru dómar hans bindandi að þjóðarétti fyrir viðkomandi ríki. Það er kannski vert að hafa í huga nú þegar íslenska ríkið hefur staðið í málsvörn fyrir yfirdeild Mannréttindadómstólsins í Strassborg síðustu daga. Ályktanir og fjölþjóðasáttmálar Evrópuráðsins hafa haft víðtæk áhrif í álfunni allri. Fjölmargir sáttmálar ráðsins á ýmsum sviðum þjóðlífsins eru mikilvægar mælistikur fyrir þjóðir sem eru að koma á lýðræði og réttarríki, en mælistikur Evrópuráðsins gilda einnig fyrir aðrar fjölþjóðastofnanir og alþjóðleg samtök. Frá lokum kalda stríðsins hefur Evrópuráðið m.a. gegnt því veigamikla hlutverki að styðja við lýðræðisþróun í nýfrjálsum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, m.a. með tæknilegri aðstoð á sviði laga- og stjórnsýsluuppbyggingar auk kosningaeftirlits. Aðildarríkjum ráðsins hefur fjölgað ört síðan Berlínarmúrinn féll. Svartfjallaland er nýjasta aðildarríkið en það sleit ríkjasambandi við Serbíu eftir þjóðaratkvæðagreiðslu í maí 2006 og varð aðili að Evrópuráðinu í maí 2007. Framkvæmdavald Evrópuráðsins er í höndum ráðherranefndarinnar, en í henni sitja utanríkisráðherrar aðildarríkjanna eða fastafulltrúar þeirra í Strassborg. Evrópuráðsþingið er vettvangur fulltrúa þjóðþinga aðildarríkjanna en einnig hafa sveitar- og héraðsstjórnir aðildarríkjanna samráð á einni ráðstefnu sveitar- og héraðsstjórna á ári. Evrópuráðsþingið er nokkurs konar hugmyndabanki Evrópuráðsins um stjórnmál, efnahagsmál, félagsmál, mannréttindamál, umhverfis- og orkumál og menningar- og menntamál. Á Evrópuráðsþinginu eiga 324 þingfulltrúar sæti og jafnmargir til vara. Ólíkt ráðherranefnd Evrópuráðsins þar sem hvert ríki hefur eitt atkvæði fer fjöldi fulltrúa á þinginu eftir stærð þjóðar. Á þinginu starfa níu fastanefndir og sex flokkahópar. Þá sitja forseti, 20 varaforsetar, formenn fastanefnda og flokkahópa í framkvæmdastjórn þingsins, sem hefur umsjón með innri málefnum þess. Sami hópur skipar stjórnarnefnd þingsins ásamt formönnum landsdeilda. Þingið kemur saman ársfjórðungslega, eina viku í senn, að jafnaði í janúar, apríl, júní og október í Strassborg í Frakklandi. Stjórnarnefndin fundar þrisvar á milli þingfunda. Loks kemur sameiginleg nefnd þingsins með ráðherranefnd Evrópuráðsins reglulega saman samhliða fundum Evrópuráðsþingsins í Strassborg. Hlutverk Evrópuráðsþingsins felst einkum í því að eiga frumkvæði að aðgerðum og beina tillögum til ráðherranefndarinnar, hafa eftirlit með efndum fjölþjóðlegra skuldbindinga og þrýsta á aðildarríki um skjótar aðgerðir ef misbrestur verður þar á og sömuleiðis að vera vettvangur fyrir skoðanaskipti og samráð þingmanna aðildarríkjanna og styrkja þannig lýðræðismenningu og efla tengsl þjóðþinga. Á þingfundum Evrópuráðsþingsins eru skýrslur nefnda ræddar og ályktað á grundvelli þeirra. Þingið getur beint tilmælum og álitum til ráðherranefndarinnar sem fjallar um þau og bregst við eftir atvikum með beinum aðgerðum. Evrópuráðsþingið á þannig afskaplega oft frumkvæði að gerð fjölþjóðlegra sáttmála sem eru lagalega bindandi fyrir aðildarríkin. Sem dæmi má nefna að Evrópusáttmálinn um aðgerðir gegn mansali, sem tók gildi árið 2008, á rætur sínar að rekja til ályktana Evrópuráðsþingsins frá árunum 1997 og 2002. Þar eru stjórnvöld hvött til þess að grípa til samstilltra aðgerða til að stemma stigu við þeirri skipulögðu glæpastarfsemi sem mansal er. Sáttmáli Evrópuráðsins um baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi, sem einnig er nefndur Istanbúlsamningurinn, er einnig í samræmi við ályktanir Evrópuráðsþingsins. Istanbúlsamningurinn tók gildi árið 2014 og Ísland fullgilti hann í apríl 2018. Evrópuráðsþingið er fjölþjóðastofnun þar sem þingmenn frá öllum ríkjum Evrópu, að Hvíta-Rússlandi og Kósóvó undanskildum, starfa saman á jafnréttisgrundvelli. Jafnframt hafa störf Evrópuráðsþingsins bein áhrif á störf þjóðþinganna þar sem fulltrúar á Evrópuráðsþinginu eru þingmenn í heimalöndum sínum, ólíkt því sem á t.d. við um Evrópuþingið. Þingfundir Evrópuráðsþingsins, þar sem þingmenn bera saman bækur sínar og skiptast á hugmyndum, eru því afar mikilvægt framlag til löggjafarstarfs heima fyrir og hafa þeir hraðað mjög þeirri öru lýðræðisþróun sem hefur orðið í Evrópu eftir lok kalda stríðsins og stutt hana. Þá hefur reynslan sýnt að þjóðir sem hafa skýr markmið í störfum sínum innan þingsins og kappkosta að ná þeim fram geta haft áhrif langt umfram stærð og pólitískt bolmagn. Sú staðreynd varpar skýru ljósi á mikilvægi íslenskrar þátttöku á Evrópuráðsþinginu og þá hagsmuni sem í henni felast. En víkjum þá að því helsta sem var á baugi í Evrópuráðsþinginu á síðasta ári. Stærsta mál Evrópuráðsþingsins á árinu 2019 var sem fyrr samskipti þingsins og Evrópuráðsins við Rússland. Árið 2014 var landsdeild Rússlands svipt atkvæðisrétti í Evrópuráðsþinginu vegna aðkomu Rússlands að átökunum í Úkraínu og innlimunar Krímskaga. Hið sama gerðist þegar Rússar sendu landsdeild sína á Evrópuráðsþingið árið 2015 og höfðu Rússar ekki sent landsdeild síðan. Rússar höfðu því ekki tekið þátt í störfum Evrópuráðsþingsins í fjögur ár og þar með ekki átt þátt í kjöri dómara við Mannréttindadómstól Evrópu eða framkvæmdastjóra Evrópuráðsins. Sumarið 2017 tilkynntu Rússar enn fremur að þeir hygðust halda eftir aðildargreiðslum sínum til stofnana Evrópuráðsins þar til þeim yrðu tryggð full þátttökuréttindi í öllum stofnunum ráðsins, þar á meðal Evrópuráðsþinginu. Í upphafi árs 2019 tilkynnti framkvæmdastjóri Evrópuráðsins um samdrátt í starfi Evrópuráðsins til að bregðast við breyttum fjárráðum. Á júnífundi Evrópuráðsþingsins voru samþykktar breytingar á þingsköpum sem kveða á um að ekki sé hægt að svipta landsdeildir atkvæðisrétti, kosningarrétti, málfrelsi eða þátttökuréttindum í kjölfar athugasemda við kjörbréf. Vísað var til þess að þátttökuréttur aðildarríkja Evrópuráðsins á þinginu væri tryggður í stofnskrá ráðsins. Í kjölfarið kynntu Rússar nýja landsdeild og þrátt fyrir að gerðar hafi verið athugasemdir við kjörbréfin voru þau samþykkt án skilyrða eða sviptingar réttinda. Við samþykktina kallaði þingið eftir því að Rússar framfylgdu fyrri ályktunum þingsins um afnám innlimunar Krímskaga og hæfu störf með eftirlitsaðilum Evrópuráðsins. Líkt og fyrri ár voru málefni flóttamanna ofarlega á baugi í starfi Evrópuráðsþingsins. Meðal ályktana sem samþykktar voru á árinu voru ályktun um hlutverk þróunarsamvinnu við að koma í veg fyrir fólksflutninga, ályktun um stöðu flóttafólks á grísku eyjunum, ályktun um að koma í veg fyrir ofbeldi gegn farand- og flóttabörnum og misnotkun þeirra og ályktun um lagalega stöðu fólks á flótta undan afleiðingum loftslagsbreytinga. Á haustfundi Evrópuráðsþingsins var haldin sérstök umræða um björgun mannslífa á Miðjarðarhafi. Í ályktun þingsins var starfsemi frjálsra félagasamtaka á þeim vettvangi fagnað en ítrekað að það væri á ábyrgð aðildarríkja Evrópuráðsins að koma í veg fyrir drukknanir fólks á flótta á Miðjarðarhafi. Liliane Maury Pasquier, forseti Evrópuráðsþingsins, beitti sér mikið fyrir jafnréttismálum á árinu. Það er alveg ljóst eftir hennar þingforsetatíð að það skiptir máli að hafa konu en ekki síst femínista á þingforsetastóli. Þetta var í annað skipti sem forseti þingsins er kona. Á stjórnarnefndarfundi í mars var sérstök umræða um Istanbúlsamninginn, sem kveður á um baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi, en innleiðing samningsins hefur mætt andstöðu í nokkrum Evrópulöndum. Í apríl samþykkti þingið ályktun um afnám kynjamismununar og kynferðislegrar áreitni í þjóðþingum. Ályktunin átti rætur sínar að rekja til rannsóknar á kynferðislegri áreitni meðal þingkvenna á Evrópuráðsþinginu og í Alþjóðaþingmannasambandinu á árinu 2018. Maury Pasquier þingforseti hélt á lofti vitundarvakningu, sem hún kynnti fyrst í kjölfar niðurstöðu rannsóknarinnar, en hún ber yfirskriftina „Ekki í mínu þingi“ (#NotInMyParliament). Árið 2019 fjallaði Evrópuráðsþingið í fyrsta skipti um framfylgd Íslands á skuldbindingum sínum gagnvart Evrópuráðinu. Var það gert í sérstakri úttekt á framfylgd skuldbindinga Íslands gagnvart Evrópuráðinu. Þetta var, eins og áður segir, í fyrsta skipti sem eftirlitsnefnd gerir slíka úttekt en árið 2014 var reglum breytt á þann veg að öll aðildarríki Evrópuráðsins sæta nú eftirliti með framfylgd skuldbindinga sinna með mislöngu millibili þó. Í skýrslunni um Ísland kom fram að Ísland framfylgir skuldbindingum sínum gagnvart Evrópuráðinu að mestu leyti. Í ályktun sinni benti þingið á að vegna smæðar landsins hefðu Íslendingar í mörgum tilvikum valið að láta óformlegar reglur nægja frekar en að setja lög. Afleiðingarnar væru að lýðræðislegar stofnanir landsins væru veikar og lytu ekki nægilegu aðhaldi. Evrópuráðsþingið kallaði eftir umbótum til að ráða bug á þessu. Einnig var kallað eftir því að farið yrði eftir tilmælum úr fjórðu og fimmtu úttekt ríkjahóps gegn spillingu, GRECO-hópsins, m.a. með því að vinna gegn hagsmunatengslum ráðamanna, endurskoða reglur um atvinnu eftir brotthvarf úr ábyrgðarstöðum og að tryggja sjálfstæði löggæslustofnana gagnvart stjórnvöldum. Einnig var mælst til þess að sett yrði á fót mannréttindastofnun og að sett yrðu heildstæð lög um bann við hvers konar mismunun. Sú sem hér stendur talaði fyrir hönd flokkahóps vinstri manna í þingumræðunum um úttektarskýrslu Evrópuráðsþingsins á Íslandi og tók ég tillögum eftirlitsnefndar hvað varðar Ísland fagnandi. Ég lýsti hins vegar yfir vonbrigðum mínum með það að Alþingi hefði ekki lokið lögfestingu nýrrar stjórnarskrár og benti á að vilji þjóðarinnar hefði verið skýr í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2011. Það væri rétt að íslensk stjórnvöld þyrftu að þróa heildstæða stefnu til að takast á við spillingu og hagsmunatengsl í stjórnsýslunni. Þrátt fyrir að Ísland væri oft álitið fyrirmynd annarra ríkja í jafnréttismálum væri enn á brattann að sækja í baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og þar væri sannarlega þörf á umbótum í löggjöf sem hefði þarfir fórnarlamba að leiðarljósi. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, hv. þingmaður í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins, tók líka til máls í umræðum um skýrslu eftirlitsnefndar um Ísland og taldi skýrsluna vera heldur of jákvæða. Hún benti á að frá því að skýrslan var gerð hefðu komið fram fleiri vísbendingar um spillingu á Íslandi. Hún sagði frá upptökum af samtölum þingmanna á Klausturbar þar sem rætt hefði verið um samkomulag um skipan sendiherra árið 2014 og benti á að þrátt fyrir að í skýrslunni væri lýst áhyggjum af því að réttað hefði verið yfir Geir H. Haarde fyrir Landsdómi hefði Mannréttindadómstóll Evrópu komist að þeirri niðurstöðu að réttarhöldin hefðu ekki brotið gegn mannréttindasáttmálanum. Ég vil að lokum í þessari ræðu minni um ársskýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins nota tækifærið og nefna það hversu vel við höfum staðið okkur í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins, raunar svo að eftir er tekið. Það er virkilega gaman að vera formaður landsdeildar sem hefur svo mikinn áhuga á þessari merkilegu stofnun og þeim gildum sem hún stendur fyrir; að efla og styrkja mannréttindi í aðildarríkjum og virða lög og reglur til að tryggja lýðræðislegar leikreglur. Það er ekki sjálfgefið að í lítilli þingnefnd á þessu stóra og mikilvæga þingi í þessari merku stofnun séu tveir þingmenn sem gegni mikilvægum trúnaðarstörfum, annars vegar sem einn af varaforsetum þingsins og sem nefndarformaður. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur fyrir hennar góðu og öflugu störf sem formaður laga- og mannréttindanefndar Evrópuráðsþingsins en þeirri stöðu hefur hún gegnt í síðustu tvö ár. Ég vil líka þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir að standa sig með mikilli prýði í þau skipti sem hann hefur komið í þingið sem varamaður og hversu vel hann hefur nýtt þau skipti. Að lokum vil ég þakka Bylgju Árnadóttur, ritara Íslandsdeildarinnar, fyrir hennar góðu störf og fagmennsku í hvívetna. Ég vil svo hvetja ykkur, bæði þingmenn Alþingis og sömuleiðis annað áhugafólk um Evrópuráðið, að kynna ykkur í hvívetna störf og starfsemi Evrópuráðsins og Evrópuráðsþingsins í ársskýrslunni en þar má sjá hversu öflug stofnun þetta er, enda ein mikilvægasta stofnunin sem snýst um mannréttindi, lýðræði, og lög og reglur sem Ísland á aðild að.
Herra forseti. Í fjarveru formannsins kynni ég hér skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins fyrir árið 2019. Ég ætla nú ekki að lesa alla skýrsluna, langt í frá, en ég ætla að fara yfir hvað hefur helst rekið á fjörur þessarar nefndar. Ég ætla að byrja á því að upplýsa aðeins um sjálft Alþjóðaþingmannasambandið því að það eru í sjálfu sér mjög merkileg samtök. Þessi alþjóðavettvangur er einn af fáum slíkum þar sem þingmenn hafa milliliðalausa aðkomu án afskipta framkvæmdarvaldsins, ef svo má segja. Þetta er vettvangur löggjafarvaldsins víða um heim. Aðild að Alþjóðaþingmannasambandinu eiga 179 þjóðþing, sum þeirra ekkert sérstaklega lýðræðisleg en mörg eru það að sjálfsögðu. Sömuleiðis eiga 13 svæðisbundin þingmannasamtök aukaaðild að þessu sambandi. Þetta er meira en 100 ára gamall vettvangur þar sem Íslendingar hafa í alllangan tíma tekið talsverðan þátt. Markmið sambandsins er að stuðla að skoðanaskiptum þingmanna frá öllum heimshornum um alþjóðleg málefni, vinna að friði og samstarfi þjóða og treysta lýðræði og þjóðkjörin fulltrúaþing í sessi. Þessi samtök fylgjast t.d. afskaplega vel með þegar þingmenn eru ofsóttir, jafnvel fangelsaðir og í sumum tilvikum drepnir, og hafa fylgst afskaplega vel með því hvernig búið er að þjóðkjörnum þingmönnum um allan heim. Þetta skiptir verulegu máli. Ég held að Íslendingar ættu að leggja talsverða áherslu á þessi samtök og sömuleiðis önnur samtök og nefndir sem hér er verið að fjalla um. Þetta skiptir máli, ekki síst fyrir litla þjóð eins og Ísland sem þarf að reiða sig á alþjóðasamstarf og alþjóðareglur því að við getum að sjálfsögðu ekki farið með miklu valdi um heiminn. Við þurfum að treysta á alþjóðareglur og -samstarf því að við erum smá. Þess vegna skiptir svona fyrirbæri og samstarfsvettvangur á vettvangi Evrópu, Sameinuðu þjóðirnar, NATO og ÖSE mjög miklu máli fyrir Ísland að mínu mati. Alþjóðaþingmannasambandið, eða IPU, eins og það er kallað upp á ensku, leggur áherslu á að standa vörð um mannréttindi sem eins af grundvallarþáttum lýðræðis og þingræðis. IPU sinnir margs konar ráðgjafarhlutverki gagnvart þjóðþingum og ekki síst gagnvart þeim þjóðþingum sem eru kannski komin talsvert skemur á veg en við. Þessi samtök vinna mjög náið með Sameinuðu þjóðunum. Það eru svokallaðar fjórar fastanefndir á vettvangi þessa sambands, nefnd um friðar- og öryggismál, nefnd um sjálfbæra þróun og efnahags- og viðskiptamál, nefnd um lýðræði og mannréttindamál og nefnd um málefni Sameinuðu þjóðanna. Aðalmenn Íslandsdeildarinnar 2019 voru hv. þingmenn Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir formaður, en hennar sæti tók, þegar Áslaug varð ráðherra, hv. þm. Sigríður Á. Andersen, en ásamt mér situr einnig hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson í nefndinni. Ég sé reyndar að það er villa í skýrslunni, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson er sagður vera þingmaður Framsóknarflokksins. Við þurfum að uppfæra þetta [[Hlátur í þingsal.]]nema hér séu að eiga sér stað einhver tíðindi. Við uppfærum þetta. Ég vil sérstaklega í þessu máli mínu hrósa ritara nefndarinnar, Örnu Gerði Bang, sem sér um að halda utan um þetta samstarf og hefur reynst okkur afskaplega vel. Ég vil úr þessum ræðustól hrósa henni sérstaklega fyrir hennar ómetanlegu störf. Það voru nokkrir fundir eins og gengur og gerist. Íslandsdeildin tók þátt í vor- og haustþingi en ég sótti einnig árlegan fund ungra þingmanna. Ég telst víst enn þá ungur í þessu tilliti. Menn eru ungir fram til 45 ára aldurs. Hv. þm. Sigmundur Davíð er líka einn af ungu þingmönnunum. Í Alþjóðaþingmannasambandinu verður þú víst gamall þegar þú nærð 45 ára aldri og við erum báðir enn þar undir. Þessi fundur var haldinn í september. Ég var beðinn um að halda erindi á þeim fundi og það var afskaplega gaman. Ég var beðinn um að fjalla svolítið um þessi svokölluðu velsældarmarkmið í efnahagslegu tilliti sem íslensk stjórnvöld hafa gert að sínum en ég var einnig beðinn um að fjalla aðeins um efnahagslega þróun Íslands og þær aðgerðir sem Ísland réðist í í kjölfar efnahagshrunsins. Mig langar aðeins að ræða þetta, af því að ég hef bara gaman af því að fjalla um það sem ég fjallaði um á þessum ágæta fundi, en ég upplýsti auðvitað, frá mínu sjónarhorni séð, hvað gerðist hér fyrir rúmlega tólf árum. Það vakti svolitla athygli. Þó að við séum upptekin af hruninu þá vissi kannski ekki allur heimurinn hvað gekk á. En að því sögðu þá var íslenska hrunið það stórt að það er á heimsmælikvarða. Ég held að í hagfræðibókum framtíðarinnar verði hér eftir lítil rammagrein um hið efnahagslega hrun sem átti sér stað á Íslandi. Þetta var það stórt. Þegar tekin eru saman gjaldþrot íslensku bankanna þriggja væri það þriðja stærsta gjaldþrot í sögu Bandaríkjanna þannig að þetta eru ótrúlegar tölur. Tapið sem varð vegna hruns íslensku bankanna er meira en sem nemur allri erlendri aðstoð til Afríku samanlagt, hugsið ykkur. Í Afríku býr rúmur milljarður og mörg samtök og lönd standa að ýmiss konar aðstoð til Afríku. Það var sem sagt hærri upphæð sem tapaðist í íslenska hruninu en heimurinn lætur af hendi rakna til alþjóðastarfs og þróunaraðstoðar í Afríku. Annar samanburður sem er merkilegur að mínu mati er að ég uppreiknaði Marshall-aðstoð Bandaríkjanna þegar Bandaríkin voru að byggja upp, ekki bara á Íslandi, heldur um alla Evrópu eftir stríð. Í samanburði við þá tölu er tapið sem varð í íslenska efnahagshruninu helmingurinn af allri Marshall-aðstoðinni. Hugsið ykkur, helmingur af allri Marshall-aðstoðinni sem byggði upp Evrópu eftir gereyðingarstríð seinni heimsstyrjaldarinnar. Þetta eru gríðarlega háar tölur á heimsmælikvarða. Við erum 350.000 manns, Bandaríkin 350 milljónir. Þetta setur hlutina svolítið í samhengi, hvað íslensk stjórnvöld voru að glíma við og íslenska þjóðin var að glíma við. Ég fór sömuleiðis aðeins yfir það hvað hefði gerst. Þetta voru erfiðir tímar og það skipti máli að allir flokkar, alveg til vinstri og hægri og miðjan, komu að uppbyggingu Íslands. Ég held að við eigum að minna okkur á það. Það var tekist á um hin ýmsu mál, ég ætla ekki að fara yfir þau öll, en það voru margar ríkisstjórnir sem komu að uppbyggingu Íslands eftir hrunið og ekki síst íslensk fyrirtæki og almenningur. Auðvitað voru gerð ýmis mistök í því eins og gengur og gerist, en undanfarin ár hefur gengið þokkalega vel á Íslandi. Við höfum upplifað talsverðan hagvöxt þótt hann sé nánast horfinn núna. Við upplifðum mikinn hagvöxt ekki síst vegna uppgangs ferðaþjónustunnar og í öðru lagi dúkkaði allt í einu upp nýr fiskur sem hafði aldrei veiðst á Íslandi, makríllinn, á mjög heppilegum tíma. Þetta skiptir máli og makríllinn er engin jaðarfiskstofn. Um tíma var hann næstverðmætasti stofninn okkar, á eftir þorski. Hann skipti miklu máli til að komast upp úr þessu rosalega höggi sem hrunið var. Þetta hefur vakið alþjóðlega athygli. Paul Krugman, einn frægasti hagfræðingur heims, segir - ég ekki hvort ég má vitna hérna á ensku en ég ætla að leyfa mér það, bein tilvitnun í Paul Krugman þar sem hann er að tala um Ísland, með leyfi forseta: „Where everyone else bailed out the bankers and made the public pay the price, Iceland let the banks go bust and actually expanded its social safety net.“ Joseph Stiglitz, annar heimsfrægur hagfræðingur og nóbelsverðlaunahafi, segir: „What Iceland did was right. It would have been wrong to burden future generations with the mistakes of the financial system.“ Ég er ekki að segja að allir þurfi að vera sammála þessu en þetta er þeirra mat, og glöggt er gests augað, um að ýmislegt hafi verið gert rétt hér eftir hrunið. Þetta eru engir aukvisar. Ég fór aðeins yfir það sem við gerðum að öðru leyti. Hér voru skattar hækkaðir allverulega. [[Gripið fram í.]]Við gerðum það. Hér voru sett fjármagnshöft. Hér var líka mikið atvinnuleysi eftir hrunið og ég held að við ættum kannski að dusta rykið af þeim aðgerðum sem þá var ráðist í, til að bregðast við atvinnuleysi. Hér voru opnaðir skólar, stuðlað að alls konar þjálfunarprógrömmum til að sporna við atvinnuleysi. Nú sjáum við að atvinnuleysi er á uppleið og hefur tvöfaldast á þessu kjörtímabili. Það er auðvitað ekki orðið eins mikið og það var eftir hrunið en þetta er eitthvað sem við þurfum að passa okkur á. Atvinnuleysi er ömurlegt fyrir viðkomandi aðila. Atvinna er svo stór hluti af sjálfsmynd manns, tilgangi í lífinu og þátttöku í lífinu og hefur að sjálfsögðu bein áhrif á hina fjárhagslegu stöðu, það er nokkuð augljóst. Ég held að við ættum að hafa áhyggjur af þessu öll saman hér í þessum sal því að það vill enginn sjá atvinnuleysi. Þetta var hluti af því sem ég fór yfir á þessari ráðstefnu með ungum þingmönnum og fékk nokkrar spurningar um þetta. Ég ætla ekki að hafa mál mitt mikið lengra varðandi þennan hluta, en ég varpaði líka svolitlu ljósi á það í hvaða stöðu Ísland var fyrir 100 árum. Það er svolítið merkilegt að ef við skoðum landsframleiðslu Íslands fyrir 100 árum þá var hún svipuð og hjá Tansaníu, Nepal og Úganda í dag. Við vorum eitt fátækasta land Evrópu, jafnvel í heiminum, eitt af fátækari ríkjum Evrópu alla vega fyrir 100 árum. Við náðum okkur upp tiltölulega hratt. Við erum núna tíunda ríkasta þjóð í heimi. Hugsið ykkur, það er ekkert svo langt síðan. Ég fór 100 ár aftur í tímann. Við getum farið kannski 80 ár aftur í tímann. Landsframleiðsla Íslands fyrir 100 árum var einn sautjándi af því sem hún er núna og sambærileg við Tansaníu, Nepal, Úganda, Kamerún og fleiri lönd, ef við skoðum það í því samhengi. Og hvað gerði Ísland til að komast upp úr þessari fátækt? Það eru auðvitað margar ástæður en númer eitt þá nýttum við auðlindir okkar þokkalega vel. Við nýttum fiskinn, við tæknivæddumst, við fengum okkur góð skip og menntuðum sjómennina okkar og nýttum okkar meginauðlind sem er sjávarauðlindin. Við eigum að vera stolt af sjávarútveginum. Við erum oft að rífast hér um sjávarútveginn og veiðileyfagjöld og annað slíkt en það má ekki gleyma því að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki eru vel rekin fyrirtæki af vel hæfu fólki. Við eigum að halda því líka svolítið á lofti, því jákvæða sem er að gerast í sjávarútvegi. Það er nýsköpun og verið að stíga ákveðin skref varðandi umhverfismál og annað slíkt. Sjávarútvegurinn verður alltaf hryggjarstykkið í íslensku atvinnulífi. Í öðru lagi erum við svolítið heppin með nágranna. Við erum nágrannar Norðurlandaþjóðanna og við litum svolítið til þeirra. Stofnanir, lagaumhverfi o.s.frv. skipta svo miklu máli þegar kemur að efnahagslegum stöðugleika og uppbyggingu. Við höfum auðvitað tekið margt upp í okkar kerfi frá Danmörku og öðrum Norðurlöndum. Það eru ótrúleg verðmæti í því. Það eru ekki öll ríki í heiminum heppin með nágranna, ef svo má segja, en við erum það. Við eigum norrænum nágrönnum okkar svolítið mikið að þakka því að „institutions“ sem er svona vítt hugtak, með leyfi forseta, skiptir gríðarlega miklu máli. Hugsum okkur t.d. þurrt fyrirbæri eins og þinglýsingar, þær skipta máli. Af hverju? Það er vegna þess að ef maður ætlar að stofna fyrirtæki og þarf að taka lán þá þarf maður að geta sannað að maður eigi viðkomandi eign svo maður geti veðsett hana, t.d. til að fá lán. Þetta er alveg lykilatriði ef maður er að byggja upp, að eignarrétturinn sé skráður með einhverjum hætti og hægt að treysta á hann og byggja aukinn auð á þeirri eign sem maður á. Svo lagði Ísland talsvert mikla áherslu á menntakerfið og lýðræðislega þátttöku, það var unnið gegn spillingu o.s.frv. Það eru margar ástæður fyrir því hvernig við náðum að vinna okkur tiltölulega hratt upp lista yfir þau ríki sem eru tiltölulega rík. Ég ætla að láta staðar numið varðandi það sem ég talaði um þarna úti í heimi þegar ég var beðinn að tala á þessari ráðstefnu. Að lokum ætla ég að minna á þær aðgerðir sem IPU, Alþjóðaþingmannasambandið, lagði áherslu á á þessu ári. Það voru ekki síst alþjóðlegar aðgerðir í baráttu gegn loftslagsbreytingum. Það var samþykkt ákveðin neyðarályktun þar sem kallað var eftir aðgerðum þar. Það var sömuleiðis kallað eftir aðgerðum til stuðnings Mósambík, Malaví og Simbabve í kjölfar fellibylsins Idai. Það var lögð áhersla á að efla þingin og frið og menntun. Það var lögð áhersla á barnasáttmálann o.s.frv. Ég ætla nú ekki að fara yfir þetta. Þetta eru allt svo stór og mikilvæg mál sem Alþjóðaþingmannasambandið lagði áherslu á á sínu starfsári á síðasta ári. Íslandsdeildin tók virkan þátt í þessu samstarfi. Ég held að við eigum að gera það af talsverðum krafti eins og við höfum gert í fortíðinni og eigum að halda því áfram, herra forseti.
Forseti minnir á að þingmálið er íslenska. Forseti hefur á stundum horft í gegnum fingur sér ef menn þýða jafnharðan en mælist til þess við hv. þingmann og aðra hv. þingmenn að þeir mæti til pontu með þýddar tilvitnanir ef þeir vilja bregða þeim fyrir sig.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni fyrir að flytja hér skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins. Það er fróðlegt að hlusta þegar verið er að flytja þessar skýrslur um alþjóðasamstarfið okkar og þar af leiðandi er sorglegt hve fá við erum hér í þessum þingsal og hve fáir taka þátt í umræðunum. Ég velti því hreinlega fyrir mér hvort ástæða væri til að breyta eitthvað út af þessu formi og setja þessar skýrslur frekar jafnharðan inn í almenna dagskrá í staðinn fyrir að taka einn dag undir þær. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson er hagfræðingur og hefur mikinn áhuga á þessari umræðu og var ræða hans mjög áhugaverð. Ég bað um að fá að koma í andsvar því að það var áhugavert að heyra að hv. þingmaður hefði farið út og talað um hrunið, sem vissulega var mjög stórt og ég efast ekki um að það fari í sögubækurnar. En það sem ég er viss um að fari í sögubækurnar, og það sem ég er gjarnan spurð um þegar ég er á erlendum vettvangi, og er líka það sem mig langaði að heyra aðeins meira um frá hv. þingmanni, er einmitt sá ótrúlegi árangur sem Ísland náði á stuttum tíma. Eftir hið gígantíska stóra hrun sem varð hér erum við á örskömmum tíma komin í þá farsælu stöðu sem við höfum verið, að upplifa eitt lengsta hagvaxtarskeið sögunnar. Eins og hv. þingmaður sagði þá er ekkert rosalega langt síðan við vorum með allra fátækustu ríkjum í Evrópu en erum nú með þeim allra ríkustu þrátt fyrir hrunið. Ég held að full ástæða sé til þess, þegar við förum á alþjóðavettvang og ræðum þá atburði sem þarna gerðust, að leyfa fólki að læra af því með okkur, hvað það var sem varð þess valdandi að við náðum þessum mikla árangri á svo stuttum tíma.
Herra forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa notað ensku í hluta ræðu minnar hér áðan. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður talar um, við eigum að halda því á lofti sem vel var gert því að þetta var alveg fordæmalaust. 90% hlutabréfamarkaðarins hurfu á Íslandi, atvinnuleysishlutfallið þrefaldaðist, gjaldmiðillinn okkar féll um 50%. Verðbólgan fór upp í 18% og vextirnir fóru upp. Við höfðum ekki misst jafn marga einstaklinga úr landi frá því að fólk fór til Kanada og Ameríku á 19. öld. Það var rosalega mikið umrót og slæmir tímar fyrir mjög marga og allt samfélagið. Ríkissjóður var rekinn með 214 milljarða kr. halla fyrsta árið, síðan 130 milljarða halla og svo náði ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur að minnka hallann, við skulum líka halda því til haga. Svo komu aðrar ríkisstjórnir og tóku líka þátt í uppbyggingunni. Kreditið á heima víða hvað þetta varðar og ekki síst hjá fólkinu í landinu. Þetta eru allt mikilvæg skref sem við stigum. Þetta var auðvitað sársaukafullur tími í sögu landsins. Ekki má gleyma því að við þurftum líka að fá hjálp frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, vorum fyrsta vestræna ríkið sem þurfti að sækja sér aðstoð þaðan síðan Bretar gerðu það 1978, minnir mig. Við gerðum það svo sem ekki ein, við fengum líka aðstoð frá norrænum ríkjum og Pólverjum og Færeyingum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sagði einmitt varðandi Ísland og ætla ég að reyna að þýða það yfir á íslensku, þetta er á ensku hér, með leyfi forseta: Ísland er nú tekið sem dæmi um hvernig yfirvinna megi djúpa efnahagslega kreppu án þess að - og nú þori ég ekki að nota ensku með þennan forseta á bak við mig - raska of mikið hinni félagslegu skiptingu þjóðarinnar, eitthvað svoleiðis. [[Forseti hringir.]] Þetta er alþjóðleg stofnun sem bendir á það sem vel er gert og við eigum svo sannarlega að halda því á lofti. Ég tek undir það.
Forseti minnir á að ágætt orð, íslenskt, er heiður, eins og að eiga heiður af.
Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á því að umræðan hér er kannski farin að snúa að einhverju öðru en nákvæmlega því sem stendur í þessari ágætu skýrslu um Alþjóðaþingmannasambandið. En ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta og held að það sé mjög mikilvægt að við höldum þessu á lofti. Það er einmitt sagan, það er einmitt það sem er að fara í sögubækurnar, hversu miklum árangri við Íslendingar höfum náð á stuttum tíma. Og þegar ég segi Íslendingar þá vil ég að sjálfsögðu þakka þeim ríkisstjórnum sem þurftu að takast á við það verkefni og þeim þingmönnum sem sátu hér í þessum sal. En ég er alveg sammála hv. þingmanni, það er auðvitað fyrst og fremst fólkið í landinu sem axlaði þessa ábyrgð. Það er líka vegna þess að við höfum gefið fólkinu í landinu svigrúm til að gera það. Mér finnst stundum heyrast of mikil neikvæðni úr þessu púlti hér þegar verið er að ræða efnahagsmál því að staða efnahagsmála á Íslandi er mjög góð. Þrátt fyrir að við séum núna að koma út úr hagvaxtarskeiðinu og upplifum einhvern samdrátt þá er íslenska ríkið engu að síður mjög vel í stakk búið til að takast á við það ástand. Ég var á opnum fundi í hv. efnahags- og viðskiptanefnd í morgun þar sem við vorum með seðlabankastjóra og fórum yfir peningamálin og þá stöðu. Hér hafa vextir lækkað mikið og enn er meira að segja svigrúm til að lækka vexti ef þörf krefur. Heimilin í landinu hafa aukið sparnað mikið þannig að mér finnst líka mikilvægt að við sem hér stöndum tölum af mikilli ábyrgð í þessum efnum. Þrátt fyrir það að hér sé að verða einhver samdráttur og því miður aukið atvinnuleysi, sem er að sjálfsögðu mikill ókostur og krefjandi verkefni fyrir okkur, er það engu síður þannig að íslenskt samfélag er vel í stakk búið að takast á við það [[Forseti hringir.]]enda höfum við notað tímann ofboðslega vel og greitt niður ríkisskuldir í svo miklu magni að ríkið stendur vel að vígi til að takast á við þær kröfur sem fram undan eru á næstu misserum.
Herra forseti. Í mínu seinna andsvari vil ég einmitt koma því á framfæri hvaða leið Ísland fór. Við fórum þessa svokölluðu blönduðu leið. Þetta var í fyrsta sinn sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn tók svolítið tillit til þess að hér var félagsleg ríkisstjórn við störf. Hér var ekki krafa um blóðugan niðurskurð, það var skorið niður sums staðar en það var líka ákveðið að afla tekna á móti. Það var nú frekar umdeilt hjá sumum flokkum. Við innleiddum auðlegðarskatt, þegar mest var gaf hann ríkissjóði um 10 milljarða. Veiðileyfagjöldin á þeim tíma voru þrisvar sinnum hærri en þau eru núna. Ríkisstjórnin tvöfaldaði fjármagnstekjuskatt og gerði margar breytingar á skattkerfinu til að reyna að finna breiðu bökin, ef svo má segja, til að verja skólana, hjúkrunarheimilin, spítalana, vegina o.s.frv. Það var hugsunin. Samkvæmt skýrslu Þjóðmálastofnunar Háskóla Íslands kom einmitt fram að skattbyrði lágtekju- og millitekjuhópa lækkaði eða stóð í stað en jókst hjá hátekjuhópunum. Það finnst mér góð pólitík en við erum kannski ekki sammála um það. Við þurftum að afla tekna til að geta varið félagslega innviði sem við vildum gera. Það var hugsunin. Annað dæmi. Ríkissjóður var gjörsamlega á kúpunni á þessum tíma, munið, 214 milljarðar í halla fyrsta árið, síðan 130, síðan 70 eða hvað það var, þannig að það voru engir peningar í ríkiskassanum. Samt voru á þessu kjörtímabili vinstri stjórnarinnar hjá Vinstri grænum og Samfylkingunni settir 100 milljarðar í vaxtabætur og barnabætur. Sú ríkisstjórn sem nú er við völd hefur sett helmingi minna. Þetta er eitt dæmi um að það skiptir máli hverjir stjórna, hverjir sitja á þessum bekkjum. Ég vil líka vera jákvæður og get sagt að það er margt sem við stóðum svo sannarlega saman að, en fyrst og fremst voru það kannski íslensk fyrirtæki og fjölskyldur sem tóku á sig þetta gríðarlega högg og unnu sig tiltölulega hratt, flest, upp úr því þó að það hafi ekki alltaf verið tilfellið hjá öllum.
Hæstv. forseti. Ég flyt skýrslu Íslandsdeildar NATO-þingsins fyrir árið 2019, í fjarveru formanns. Með mér í Íslandsdeildinni eru hv. þingmenn Njáll Trausti Friðbertsson, sem er formaður Íslandsdeildar NATO-þingsins, og Þorgerður K. Gunnarsdóttir er varaformaður. Virðulegur forseti. Þetta verður einhvers konar ágrip úr þeirri skýrslu sem liggur fyrir og ætla ég fyrst að bera niður í kafla sem fjallar almennt um NATO-þingið og því næst ætla ég að fjalla um helstu fundi sem Íslandsdeildin sækir, þ.e. febrúarfund, vorfund og ársfund nefndarinnar. Svo ætla ég að ljúka máli mínu á inngangskaflanum sem dregur ágætlega saman störf nefndarinnar á þessu starfsári sem við fjöllum um hér, 2019. Ég bið um leyfi forseta að grípa niður í skýrsluna. NATO-þingið er þingmannasamtök sem hefur allt frá árinu 1955 verið vettvangur þingmanna aðildarríkja NATO til að ræða öryggis- og varnarmál. Fram til ársins 1999 bar þingið heitið Norður-Atlantshafsþingið, en heitir síðan NATO-þingið. Á síðustu árum hefur aðildar- og aukaaðildarríkjum NATO-þingsins fjölgað ört og hefur starfssvið þess verið víkkað í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa í ríkjum sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum og ríkjum í Mið- og Austur-Evrópu. Níu lýðræðisríki úr hópi fyrrverandi kommúnistaríkja eiga nú aukaaðild að þinginu, auk hlutlausu Evrópuríkjanna fjögurra, Austurríkis, Sviss, Svíþjóðar og Finnlands, sem þýðir að þau geta tekið þátt í störfum og umræðum á þinginu. Störf þingsins beinast í auknum mæli að öryggismálum Evrópu í heild, efnahagslegum og pólitískum vandamálum í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu og hinu hnattræna öryggiskerfi. Með Rose-Roth-áætluninni styður þingið nú einnig við þróun þingbundins lýðræðis í ríkjum álfunnar og nálægum ríkjum. Í Atlantshafssáttmálanum frá árinu 1949 var ekki gert ráð fyrir þinglegri ráðgjafarsamkundu en með tímanum óx þeirri skoðun fylgi að nauðsyn væri á skipulegu samstarfi þjóðþinga í tengslum við og til stuðnings NATO. Þingið hefur ekki formlega stöðu innan bandalagsins en smám saman hefur komist á náin og virk samvinna stofnananna. Meginhlutverk þingsins er að efla samstöðu og samráð þjóðþinga á sviði öryggis- og varnarmála. Þingið kemur saman tvisvar á ári, til vorfundar og ársfundar að hausti. Starfsemi þingsins fer að mestu fram í fimm málefnanefndum, stjórnmálanefnd, varnar- og öryggismálanefnd, efnahagsnefnd, vísinda- og tækninefnd og nefnd um borgaralegt öryggi. Þeir þrír þingmenn sem sæti eiga í Íslandsdeildinni skipta með sér þessum nefndum. Auk þess fer mikið starf fram á vegum Miðjarðarhafshópsins sem þó hefur ekki stöðu formlegrar málefnanefndar. Þessar nefndir eru meginvettvangur umræðna, þær fjalla um samtímamál sem upp koma á starfssviði þeirra og vinna um þau skýrslur. Nefndarálit eru oftast sett fram í formi tilmæla, yfirlýsinga eða ályktana sem nefndin samþykkir og þingið greiðir síðan atkvæði um. Tilmælum er beint til Norður-Atlantshafsráðsins, sem fer með æðsta ákvörðunarvald innan NATO, og í þeim er hvatt til tiltekinna aðgerða. Ályktunum þingsins er hins vegar beint til ríkisstjórna aðildarríkjanna. Þótt þingið sé óháð NATO hafa samskipti þess við bandalagið smám saman tekið á sig fastara form. Á meðal formlegra samskipta má í fyrsta lagi nefna formleg svör við tilmælum þingsins frá framkvæmdastjóra bandalagsins fyrir hönd Norður-Atlantshafsráðsins. Í öðru lagi flytur framkvæmdastjóri bandalagsins ávarp á vorfundum og ársfundum NATO-þingsins og svarar fyrirspurnum þingmanna. Í þriðja lagi koma stjórnarnefnd NATO-þingsins og Norður-Atlantshafsráðið árlega saman til fundar í höfuðstöðvum NATO í Brussel. Á NATO-þinginu eiga sæti 266 þingmenn frá aðildarríkjunum 29. Fjöldi fulltrúa frá hverju landi ræðst að mestu af fólksfjölda. Stærsta sendinefndin er sú bandaríska með 36 þingmenn en sú íslenska er í hópi þeirra smæstu með þrjá þingmenn. Auk fulltrúanna má hvert þjóðþing tilnefna jafn marga varamenn sem mega taka þátt í störfum þingsins en hafa ekki atkvæðisrétt. Ráðherrar í ríkisstjórnum mega ekki vera fulltrúar á NATO-þinginu. Alls á 61 þingmaður frá 13 aukaaðildarríkjum sæti á NATO-þinginu og taka þeir þátt í nefndarfundum, nema fundum stjórnarnefndar, og þingfundum en hafa ekki atkvæðisrétt. Þeir hafa þó rétt til þess að leggja fram breytingartillögur. NATO-þingið, eins og ég kom inn á í upphafi, heldur tvo þingfundi árlega; vorfund og ársfund að hausti. Þetta eru þeir tveir stóru fundir sem Íslandsdeildin fer sameiginlega á, en síðan fara nefndarmenn á þá fundi sem eru tileinkaðir þeim nefndum sem við skiptum með okkur. Á svokölluðum febrúarfundum heldur stjórnarnefndin fund með framkvæmdastjóra NATO og Norður-Atlantshafsráðinu, auk þess sem stjórnmálanefnd, efnahagsnefnd og varnar- og öryggismálanefnd halda sameiginlegan fund. Jafnframt kemur stjórnarnefnd þingsins saman til fundar í mars eða apríl ár hvert. Þá sækir fjöldi NATO-þingmanna árlegan fund um Atlantshafssamstarfið sem fram fer í desember í samstarfi NATO-þingsins og bandaríska Atlantshafsráðsins. Loks halda nefndir og undirnefndir þingsins reglulega málstofur og fundi á milli þingfunda. Árið 2019 tók Íslandsdeildin þátt í febrúarfundunum í Brussel, vorfundi í Bratislava og ársfundi í London. Á febrúarfundi NATO-þingsins í Brussel, sem er þessi sameiginlegi fundur stjórnmálanefndar, efnahagsnefndar og varnar- og öryggismálanefndar, héldu þar erindi að venju sérfræðingar, embættismenn og herforingjar Atlantshafsbandalagsins og svöruðu spurningum þingmanna. Þá var árlegur fundur stjórnarnefndar NATO-þingsins með Norður-Atlantshafsráðinu í höfuðstöðvum NATO. Helstu mál á dagskrá þessa fundar voru baráttan gegn hryðjuverkum, jafnari byrðar aðildarríkja NATO, samskipti Evrópusambandsins og NATO - sem í auknum mæli, held ég leyfi mér að fullyrða, kjarnast í þessum fundum NATO-þingsins - og samskipti NATO og Rússlands og loks óstöðugleikinn í löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs. Umræðum stjórnaði Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri bandalagsins, sem jafnframt flutti inngangserindi. Stoltenberg ræddi m.a. um mikilvægi þess að búa að nýjustu tækni í varnarmálum og fór yfir helstu verkefni sem NATO hefur tekið þátt í. Stoltenberg sagði jákvætt hve vel hefði tekist hjá aðildarríkjum að auka framlög sín til öryggis- og varnarmála en mikilvægt væri að gera enn betur. Hann ræddi jafnframt hversu mikilvægt væri að ræða loftslagsmálin. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson, formaður okkar í nefndinni, vakti máls á því að alþjóðasamfélagið og NATO hefði lengi stutt afgönsku þjóðina í vegferð hennar að friðsælu samfélagi. Mikilvægt væri að tryggja aðkomu kvenna að friðarferlinu og við uppbyggingu landsins. Jákvæð teikn væru á lofti hvað þetta varðaði, með tilliti til réttinda og stöðu kvenna innan afgansks samfélags. Í ljósi þess að friðarviðræður væru á döfinni og fyrirséð að fjöldi hermanna yrði líklega kallaður heim frá Afganistan beindi Njáll Trausti þeirri spurningu til Stoltenbergs hvernig best væri að styðja við þessa þróun. Stoltenberg svaraði því til að aðildarríkjum NATO væri umhugað um að styðja við afgönsku þjóðina. Ákvörðun um að fara frá Afganistan þyrftu aðildarríkin að taka sameiginlega. Á vorfundi NATO-þingsins vinna málefnanefndir skýrslur og eiga fundi með fulltrúum ríkisstjórna og alþjóðastofnana og sérfræðingum. Þá er haldinn þingfundur þar sem fjallar um þau mál sem hæst ber í alþjóðlegri öryggis- og varnarmálaumræðu. Helstu umræðuefni þess fundar sem fór fram síðastliðið vor voru samskipti NATO og Rússlands og hvernig Moskva ýtir undir óstöðugleika í Úkraínu, áskoranir frá Kína og netöryggi. Einnig fór fram umræða um fjölþættar ógnir, viðnámsgetu ríkja til að bregðast við óvæntum atburðum, gervigreind og afvopnunarmál. Rætt var um samskipti NATO-þingsins við rússneska þingið og var áhersla lögð á mikilvægi þess að áframhaldandi samræður ættu sér stað milli Rússa og NATO-þingsins. Samstarf við ríki utan bandalagsins og uppbygging stöðugleika bæði til suðurs og austurs er einnig í brennidepli auk áframhaldandi stuðnings í Afganistan. Þá var rætt um stöðu mála varðandi fullgildingu aðildar Norður-Makedóníu að NATO. Undirbúningur þinglegrar meðferðar vegna fullgildingarinnar er þegar hafinn hérlendis og kominn vel áleiðis í flestum aðildarríkjunum. Stjórnmálanefnd fjallaði um þrjár skýrslur á fundum sínum. Sú fyrsta fjallar um öryggi og stöðugleika í Afríku og áskoranir og tækifæri fyrir NATO, önnur um samband NATO og Rússlands og sú þriðja um 70 ára afmæli NATO og mikilvægi bandalagsins. Efnahagsnefnd NATO-þingsins fjallaði í skýrslum sínum m.a. um málefni Norður-Makedóníu: Stjórnmálalegar breytingar, aðild að NATO og efnahagsleg umskipti og efnahagsþvinganir sem tæki í utanríkisstefnu. Varnar- og öryggismálanefnd þingsins fjallað um drög að þremur skýrslum og ein þeirra fjallar um þróun öryggismála á norðurslóðum þar sem nefndarmenn lýsti m.a. áhyggjum sínum af því að samningur um meðaldræg kjarnavopn, sá er gerður var hér á leiðtogafundi Gorbatsjevs og Reagans í Höfða, væri í hættu vegna rússneskra samningsbrota og ítrekuðu fundarmenn mikilvægi þess að bandalagið héldi áfram að kalla eftir því að Rússar færu að samningum. Varðandi málefni norðurslóða voru nefndarmenn sammála um að halda áfram að viðhalda lágri spennu á svæðinu, eins og það er kallað. Nú hygg ég, af því að virðulegur forseti hefur hvatt okkur hv. þingmenn til að nota íslenskt mál, að vafalítið sé til enskt orð sem lýsir þessu eitthvað nánar en ég læt það vera. Ég held að okkur öllum sé ljóst mikilvægi þessarar lágu spennu sem þar hefur verið, þrátt fyrir aukna hernaðarviðveru á svæðinu, einkum Rússa. Þá vil ég draga fram að Þorgerður K. Gunnarsdóttir tók þátt í fyrsta hádegisfundi þingkvenna NATO-þingsins sem haldinn var til að vekja máls á mikilvægi jafnréttismála innan NATO sem utan. Fyrirhugað er að slíkur fundur verði haldinn árlega. Nú er ég búinn að fara yfir febrúarfundinn og vorfundinn en þá er það þessi stóri fundur, ársfundurinn. Meginumræður ársfundarins fóru fram í fimm málefnanefndum þingsins á grundvelli skýrslna, sem unnar voru af nefndarmönnum, og fyrirlestra alþjóðlegra sérfræðinga um öryggismál. Þá var þingfundur haldinn þar sem fjallað var um þau mál sem hæst hafði borið í alþjóðlegri öryggis- og varnarmálaumræðu og greidd atkvæði um ályktanir og ákvarðanir þingsins. Helstu umræðuefni fundarins voru málefni norðurslóða, þau höfðu mikinn sess á þessu starfsári, 2019, og ég hygg að það breytist ekki á þessu ári, en einnig átökin í Sýrlandi, loftslagsmál og netöryggi. Stjórnmálanefnd fjallaði um þrjár skýrslur á fundum sínum. Fyrsta skýrslan fjallaði um NATO í 70 ár og af hverju bandalagið væri jafn mikilvægt og raun ber vitni. Í annarri skýrslunni var fjallað um öryggi og stöðugleika í Afríku með tilliti til áskorana og tækifæra á vettvangi NATO. Þriðja skýrslan fjallaði um tengsl NATO og Rússlands. Þá fóru fram pallborðsumræður um hlutverk Kína og stöðu mála við Persaflóa. Ég ætla að ljúka máli mínu, virðulegi forseti, með því að fara í inngangskaflann sem dregur ágætlega saman starfið á þessu ári, starf Íslandsdeildar NATO-þingsins og helstu málefni sem voru á dagskrá á NATO-þinginu á starfsárinu 2019. Ég hef komið inn á það að einhverju marki í umfjöllun um þessa þrjá stóru fundi að á vettvangi þingsins er rík áhersla lögð á samskipti NATO og Rússlands. Aukin hernaðarumsvif Rússlands og sniðganga þeirra á alþjóðaskuldbindingum, sem hafa haft neikvæð áhrif á öryggishorfur í Evrópu, voru í brennidepli á hverjum og einum af þessum fundum. Samskiptin hafa ekki verið eins slæm frá lokum kalda stríðsins og versnuðu enn frekar í kjölfar brota Rússa á samningi um meðaldræg kjarnavopn. Þá ályktaði þingið um stuðning við stefnu NATO eftir endalok samningsins en Bandaríkin riftu honum í ágúst. Meðlimir þingsins voru þó sammála um mikilvægi áframhaldandi viðræðna á milli Rússa og NATO-þingsins. Málefni norðurslóða fengu aukna athygli á árinu og ályktaði þingið um þróun öryggismála á svæðinu. Sérstök áhersla var lögð á hernaðarlegt mikilvægi Norður-Atlantshafsins með tilliti til hafsvæðisins milli Íslands, Grænlands og Bretlands. Þingmenn voru sammála um mikilvægi þess að viðhalda lágri spennu á svæðinu, eins og ég kom að, virðulegi forseti, eins og verið hefði, þrátt fyrir að hernaðarviðvera hefði aukist, einkum Rússa. Þá var rætt um að áhrif loftslagsbreytinga væru öryggis- og varnarmál, m.a. vegna hækkunar yfirborðs sjávar og aukins aðgengis að náttúruauðlindum á norðurslóðum. Ítrekað var fjallað um netöryggi og ályktaði þingið um styrkingu varna NATO varðandi netöryggi. Vaxandi áhyggjur voru meðal þingmanna af netárásum þar sem eðli þeirra væri af öðrum toga en við þekkjum og erfitt væri að rekja slíkar árásir. Lögð var áhersla á mikilvægi þess að samhæfa aðgerðir aðildarríkjanna og bandalagsins sjálfs og skiptast á reynslu og þekkingu aðildarríkjanna. Þá var áréttað að nauðsynlegt væri að fjármagn yrði aukið til að viðhalda tækniþróun og getu bandalagsins. Einnig var rætt mikið um varnarútgjöld aðildarríkjanna í ljósi nýrra öryggisógna og hvernig bandalagið getur tekist á við fjölþættar áskoranir og tryggt getu sína og styrk til þess að standa við skuldbindingar sínar. Þá var sjónum beint að mikilvægi þess að jafna byrðar á bandalagsþjóðir, auka fjárframlög Evrópuríkja og að aðildarríkin stefndu að því að ná markmiði NATO um að útgjöld til varnarmála verði 2% af vergri landsframleiðslu fyrir árið 2024 til að mæta breyttum öryggishorfum. - Þá þyrftum við nú, virðulegi forseti, ef þetta væri markmiðið hér, að bæta allhressilega í, við erum svo langt frá því að vera þar. Af öðrum stórum málum sem tekin voru til umfjöllunar á fundum NATO-þingsins árið 2019 má nefna óstöðugleikann í löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs og í Norður-Afríku, ekki síst í tengslum við átökin í Sýrlandi og þann mikla flóttamannavanda sem þau hafa valdið á nágrannasvæðum og í Evrópu. Einnig var rætt um þróun mála í Afganistan og áframhaldandi stuðning bandalagsins við stjórnvöld í landinu, fjölþættar ógnir, viðnámsgetu ríkja til að bregðast við óvæntum atburðum, aukna ógn af kafbátum og afvopnunarmál. Einnig fór fram umræða um jafnréttismál innan NATO og mikilvægi þess að innleiða þau í starfsemi og stefnur tengdar öryggis- og varnarmálum með innleiðingu öryggisályktunar Sameinuðu þjóðanna nr. 1325 um konur, frið og öryggi. Lýkur þá þessum kafla sem dregur ágætlega saman starf nefndarinnar og hvernig það er byggt upp. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, fyrir hönd nefndarinnar koma á framfæri þökkum til ritara nefndarinnar. Undir skýrsluna rita hv. þingmenn Njáll Trausti Friðbertsson formaður, Þorgerður K. Gunnarsdóttir varaformaður, og Willum Þór Þórsson.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Willum Þór fyrir yfirferð hans á störfum Íslandsdeildar NATO-þingsins á síðasta ári. Nú veit ég að hv. þingmaður hefur ekki, starfa sinna vegna sem formaður fjárlaganefndar og sem þingflokksformaður Framsóknarflokksins, haft færi á því að sækja eins marga fundi og hann hefði eflaust kosið. Ég skil það alveg ef hann getur kannski ekki komið nákvæmt inn á fyrirspurn mína í þessu andsvari, en mér finnst nokkuð áhugavert að í þessari skýrslu sé ekki beint fjallað um Tyrkland sérstaklega, þrátt fyrir innrás Tyrkja í Sýrland með loftárásum í október sl., sem olli miklum taugatitringi innan NATO-ríkjanna. Mig langaði að heyra aðeins nánar um þessa hernaðaraðgerð Tyrklands sem tók þarna ákvörðun upp á eigin spýtur, að fara í loftárásir á annað sjálfstætt ríki, og hvernig þær umræður hafa verið innan NATO eða á NATO-þingunum sem hv. þm. Willum Þór Þórsson hefur sótt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og mér finnst þetta mjög góð spurning. Það vill til að ég sótti ársfundinn í haust sem var haldinn nánast ofan í alvarlegustu atburðina sem voru akkúrat að gerast þá og þær viðræður sem helstu leiðtogar, Angela Merkel, Stoltenberg fyrir NATO, voru í við Erdogan, að reyna að ná einhverju uppbyggilegu samtali við hann og ná einhverjum tökum á þessari viðkvæmu stöðu. Þetta blandast auðvitað fjölmörgum öðrum þáttum eins og hv. þingmaður veit. Stoltenberg varð fyrir svörum, eins og ég kom inn á í skýrslunni áðan, og fékk fjölmargar spurningar sem sneru að ástandinu. Það sem mér fannst kannski hvað magnaðast var hvað hann var hreinskiptinn í tilsvörum en um leið hvernig hann reyndi að virða, ég leyfi mér að fullyrða, ólík sjónarmið eftir aðildarríkjum eins og þau birtust í fyrirspurnunum þannig að það er kannski erfitt fyrir mig að svara því nákvæmlega. En það hafði gerst kannski tveim dögum áður að Angela Merkel hafði átt fund með Erdogan og talað býsna afgerandi um að þetta þyrfti að stoppa og Stoltenberg var þá á leið á fund daginn eftir á fund með Erdogan. Ég veit ekki hverju ég ætti að svara nákvæmlega spurningunni öðru en því að maður áttaði sig bara mjög vel á því þarna á vettvangi hvað það er mikilvægt að vera í nálægð og upplifa hvernig tilfinningarnar gagnvart svona flókinni stöðu raungerist.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og það er ágætt að heyra að á þeim fundi sem hv. þingmaður sótti hafi átt sér stað orðaskipti og spurningar til framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins um þátt Tyrkja í innrásinni og loftárásunum á Sýrland. Eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á í sinni yfirferð um skýrslu Íslandsdeildar fyrir síðasta ár á vegum NATO-þingsins, er greinilegt að staðan fyrir botni Miðjarðarhafs hefur verið rædd í hvívetna á vettvangi NATO-þingsins. Því velti ég líka fyrir mér hvort hv. þingmaður geti svarað því eftir sína reynslu af þeim fundahöldum sem hann sótti, og skil það vel ef það hefur ekki verið svo á þeim fundum sem hann sótti, og upplýst okkur um það hvort rætt hafi verið um Líbíu og stöðuna þar, hlutverk Frakka þar og jafnvel hlutverk Tyrkja í Líbíu. Eins og við vitum er staðan í Líbíu ansi ógnvænleg og hræðileg og kannski ekki síst staða flóttamanna sem þar eru, hvort sem er í yfirfullum ríkisreknum flóttamannabúðum í Líbíu en líka í svokölluðum frjálsum flóttamannabúðum sem ekki eru reknar fyrir ríkisstyrki eða styrki frá Evrópusambandinu. Staðan þar er gríðarlega slæm. Ég velti fyrir mér hvort hv. þm. Willum Þór Þórsson geti svarað því hvort staðan í Líbíu og aðkoma Frakka og Tyrkja í því samhengi hafi verið rædd með beinum hætti á þeim fundum sem hv. þingmaður sótti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni góðar spurningar. Ég vil segja það varðandi innrás í Sýrland og loftárásir, sem við ræddum í fyrra andsvari, og Tyrkland, að þær voru fordæmdar eins og þær komu fyrir. Það var alveg skýrt, af því að ég kom ekki að því í andsvari. Varðandi Líbíu þá er þetta nú ansi umfangsmikið þing og við skiptum okkur á nefndir og ég er í efnahags- og viðskiptanefndinni og þar var ekki rætt um Líbíu. Ég er þess fullviss að það hefur verið rætt á öðrum vettvangi á sama stað. Ég var hins vegar viðstaddur þegar við ræddum Afganistan og okkar formaður fór ágætlega yfir það og ég fór sérstaklega yfir þann þátt, hvernig formaður okkar kom okkar sjónarmiðum að varðandi Afganistan. En ég væri bara að reyna að skauta mér í gegnum eitthvert svar, sem væri ekki alveg eðlilegt, ef ég ætlaði að ræða Líbíu af þessum vettvangi.
Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ítarlega og góða ræðu og yfirferð yfir þessa góðu skýrslu. Mig langaði bara að koma hér upp og fagna sérstaklega áherslum sem hafa verið á netöryggismál. Það er málaflokkur sem ég hef haft miklar áhyggjur af frá því að ég kom inn á þing. Við þyrftum að horfa til þeirra sem við vinnum með eins og innan NATO og innan Norðurlandanna, hvernig við getum bætt okkur í þeim efnum. En fyrst og síðast langaði mig þó að lýsa ánægju minni með áhersluna á norðurslóðamál á vettvangi NATO. Eins og ég kom inn á í ræðu undir annarri alþjóðaskýrslu tel ég þau vera eitt af okkar brýnustu málum í alþjóðastjórnmálum og mikilvægt að rödd Íslands heyrist hátt og skýrt í þeim efnum. Eins og er auðvitað í núgildandi norðurslóðastefnu okkar þá er mikilvægt að það haldist öryggi á svæðinu, mig minnir á að hv. þingmaður hafi notað orðin lágspenna og ég hugsa að það sé bara ágætisþýðing á því, og við komumst hjá því að þar verði mikil hernaðarumsvif. En það er engu að síður staðan. Við horfum á mjög aukna uppbyggingu hernaðarmannvirkja á norðurskautinu. Það er það sem norðurslóðaríkin almennt vilja berjast gegn og við höfum í okkar stefnu. Mig langaði bara að þakka fyrir þetta og ég mun án efa eiga frekari samtöl við þá sem sitja í NATO-nefndinni fyrir okkar hönd. Mér hefur verið falið að stýra þverpólitískri nefnd sem er að vinna að endurskoðun á norðurslóðastefnu okkar og ég hygg að það sé stórt og mikið mál því að við getum haft ofboðslega fallega og mikilvæga sýn um frið á þessum slóðum og um öryggi. Þegar ég ræði öryggi þá er ég bæði að velta fyrir mér hefðbundnu heröryggi, það komi ekki til stríðs eða hernaðarátaka, en síðast en ekki síst umhverfisöryggi. Það sem er að gerast á norðurslóðum er svo gígantískt, hefur svo mikil áhrif á okkur hér og það er auðvitað risastórt umhverfismál en líka risastórt öryggismál. Mig langaði líka að þakka hv. þingmanni fyrir að koma inn á það, og mér finnst það vel til fundið, að hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir hafi fundað sérstaklega með konum innan NATO-þingsins, tel það mikilvægt. Ég hef sjálf tekið eftir því. Ég hef alla vega setið einn fund þar sem saman var komið fólk úr varnarmálanefndum Evrópusambandsins, við vorum þar áheyrnaraðilar, þar sem var áberandi að engin kona var í pallborði og nánast engar konur náðu að taka til máls fyrr en við náðum einmitt að benda á þennan punkt. Það er auðvitað algerlega óásættanlegt að árið 2020 eða árið 2019, eins og í fyrra, sé þessi umræða „dómineruð“ eingöngu af karlmönnum enda mikilvægt að bæði kynin komi að þessari umræðu. Í ljósi þeirra umræðna sem voru í andsvörum áðan þá langar mig líka að lýsa miklum áhyggjum af hernaðarbrölti Tyrkja, þ.e. þeirri miklu viðkvæmni sem virðist vera innan NATO með það. Auðvitað átta ég mig á því að þarna er um gríðarlega flókna stöðu að ræða en það er engan veginn hægt að horfa fram hjá því sem Tyrkir hafa verið að gera og það að Tyrkir séu NATO-þjóð og hegði sér með þessum hætti krefst þess að um það sé rætt með ábyrgum hætti.
Hæstv. forseti. Ég flyt hér skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 2019 og ég verð að byrja á því að þakka félögum mínum í nefndinni fyrir samstarfið, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, sem og ritara nefndarinnar, Bylgju Árnadóttur, sem hefur reynst alveg frábær starfsmaður og haldið vel utan um þennan hóp. Á vettvangi þings Öryggissamvinnustofnunar Evrópu á árinu 2019 bar hæst umræður um átök á ÖSE-svæðinu, loftslagsmál, spillingu og jafnrétti kynjanna. Á vetrarfundi þingsins var rætt um það hvernig ÖSE-þingið gæti stuðlað að lausn langvinnra átaka en síðustu misseri hefur náðst mikilvægur árangur í viðræðum Armena og Azera um Nagorno-Karabakh héraðið og var þeim árangri fagnað í yfirlýsingu ársfundar þingsins. Þingið samþykkti einnig aukaályktun um stöðu öryggis og mannréttinda í Abkasíu og Suður-Ossetíu í Georgíu. Átökin í Úkraínu og innlimun Krímskaga voru áberandi í umræðunni á þinginu á árinu. Forseti þingsins, George Tsereteli, sem er Georgíumaður, varaði við auknum óstöðugleika í samskiptum Rússa og Úkraínumanna í ávarpi sínu á vetrarfundi þingsins og vísaði til átakanna í Asovshafi í lok árs 2018. En þar, eins og kannski flestir muna, tóku Rússar úkraínsk skip, héldu þeim og skipverjum föngnum í dágóðan tíma. Um þetta hefur ítarlega verið fjallað á fundum þingsins. Í árlegri yfirlýsingu sinni kallaði þingið eftir því að átakaaðilar legðu niður vopn og rússnesk stjórnvöld féllu frá innlimun Krímskaga. Auk þess samþykkti þingið aukaályktun þar sem bent var á að fyrirætlanir Rússa um að koma fyrir kjarnavopnum á Krímskaga brytu gegn alþjóðalögum og hefðu neikvæð áhrif á öryggi í Evrópu. Á vetrarfundinum var einnig rætt töluvert um uppsögn Bandaríkjamanna á samningi um bann við meðaldrægum kjarnavopnum og fundarmenn lýstu áhyggjum af auknu óöryggi Evrópubúa þegar samningsins nyti ekki við. Á árinu skipaði forseti ÖSE-þingsins sérstaka fulltrúa um spillingu, stafræna þróun og norðurslóðamál og á vetrarfundi þingsins í Vín var haldin sérstök umræða um baráttu gegn spillingu, peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þar var m.a. bent á áhrif spillingar á virkni lýðræðisstofnana, réttarríkisins og þjóðaröryggi. Þingið samþykkti einnig aukaályktun á ársfundinum í Lúxemborg um hlutverk þjóðþinga í að koma í veg fyrir spillingu. Íslandsdeild fagnaði skipan sérstaks fulltrúa um norðurslóðamál. Ég kem nánar að norðurslóðamálum í þessari skýrslu hér á eftir. Loftslagsmál voru talsvert til umræðu á ársfundi ÖSE-þingsins og þingið benti á tengsl loftslagsbreytinga og átaka, og hvatti aðildarríkin til að stuðla að framfylgd Parísarsáttmálans. Íslandsdeildin lagði fram breytingartillögu við yfirlýsingu ársfundar og beindi sjónum að áhrifum loftslagsbreytinga á norðurslóðir og lífríki sjávar. Eins og allir vita eru Íslendingar að sjálfsögðu mjög háðir því að hafið í kringum landið og hafið hér norður af okkur ekki síst sé þokkalegt heilsu, ef þannig má orða það, og við eigum þar af leiðandi að láta einskis ófreistað að brýna aðrar þjóðir um nauðsyn þess að taka alvarlega á loftslagsmálunum. Við getum svo haft ýmsar skoðanir á því hvernig eigi að gera það en á vandanum þarf að sjálfsögðu að taka eða vera meðvitaður um hann. Einnig var bent á að baráttan við afleiðingar loftslagsbreytinga kæmi helst í hlut ungmenna dagsins í dag en eins og allir þekkja þá hafa ungmenni látið til sín taka í því. Einnig var fjallað um þetta á haustfundi ÖSE-þingsins sem haldinn var í Marokkó í þetta sinn. Það var, held ég, í fyrsta sinn sem þessi haustfundur var haldinn í vinaríki, ef ég má orða það þannig, ríki sem hefur aukaaðild að þessari samkomu, sem er gott að mínu viti því að ekki er verra að geta farið með þennan boðskap út fyrir þau samstarfslönd sem þarna eru. Marokkó er góður félagi þegar við ræðum þetta, enda hafa þeir náð miklum framförum á ýmsum sviðum heima hjá sér. Töluvert var fjallað um mikilvægi kynjajafnréttis og valdeflingar kvenna í tengslum við fjölmargar umræður á árinu, og þau mál eðlilega og oft og títt tengd loftslagsmálunum svo að eitthvað sé nefnt. Þingið samþykkti einnig sérstaka ályktun um nýtingu stafrænnar þróunar í þágu jafnréttis. Í ályktuninni var ítrekað mikilvægi þess að allir borgarar hefðu aðgang að internetinu, þ.e. þessum samskiptum sem í raun enginn getur verið án í dag, óháð kyni, aldri og þjóðerni. Þetta er inngangurinn að þessari skýrslu. Ég ætla ekki að lesa skýrsluna alla upp staf fyrir staf. Ég ætla að grípa niður í hana þar sem aðeins er komið inn á starf Íslandsdeildarinnar. En að sjálfsögðu liggur þessi skýrsla hér frammi og hvet ég þingmenn til þess að kynna sér hana. Herra forseti. Í grófum dráttum er það hlutverk ÖSE-þingsins að hafa áhrif á stefnumótun og áherslur í starfi ÖSE, þ.e. ráðherraráðsins, og hafa eftirlit og meta árangur af starfi stofnunarinnar. Í málefnum þingsins er unnið að undirbúningi ályktana. Þær eru síðan afgreiddar á ársfundi og komið á framfæri við ráðherraráð ÖSE, sem er vettvangur utanríkisráðherra aðildarríkjanna, og fastaráð ÖSE, en þar eiga sendiherrar og fastafulltrúar aðildarlandanna sæti. Eins og kom fram í upphafi máls míns þá erum við þrjú í Íslandsdeildinni og höfum skipt með okkur störfum þar. Í nefnd um stjórnmál og öryggismál situr sá er hér stendur, Gunnar Bragi Sveinsson. Í nefnd um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál er Bryndís Haraldsdóttir og í nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál situr Guðmundur Andri Thorsson. Við héldum þrjá fundi á árinu til að undirbúa þátttöku okkar á þessum fundum. Síðan sótti ég sem formaður Íslandsdeildarinnar undirbúnings- og samráðsfund formanna sendinefnda Norðurlanda og Eystrasaltslanda í Ríga í júní og Bryndís Haraldsdóttir sinnti kosningaeftirliti á vegum ÖSE-þingsins í Hvíta-Rússlandi í nóvember. Vetrarfundurinn var haldinn í Vín 22. febrúar og eins og venja er um þessa fundi þá funda nefndirnar og farið er yfir einstök mál. Gestir ávarpa nefndirnar og fjallað er um tillögur þeirra. Á þessum vetrarfundi var jafnframt fundað með sendinefnd frjálsra félagasamtaka um stöðu mannréttindamála í Moldóvíu og Kasakstan. Það er töluvert mikið sóst í að hitta sendinefnd ÖSE-þingsins af frjálsum félagasamtökum og reynum við eins og mögulegt er að verða við þeim óskum. Þann 17. júní var haldinn fundur í Ríga þar sem Norðurlönd og Eystrasaltsríki hittust og báru saman bækur sínar. Þar voru rædd drög að ályktunum fyrir ársfund ÖSE-þingsins. Meðal annars var rætt um áhrif svæðisins. Það var líka rætt um nýjar reglur varðandi kosningaeftirlit. Síðan var ályktun kynnt frá formanni litháísku landsdeildarinnar um orkumál á ÖSE-svæðinu. Í ályktuninni var vakin athygli á mikilvægi þess að skoða orkumál í samhengi við varnar- og öryggismál m.a., væru löndin of háð einum aðila um orku gæti sami aðili beitt þrýstingi á alþjóðlegum vettvangi o.s.frv. Í ályktuninni var minnst á orkupakka þrjú sem gerði það að verkum að ég gat ekki staðið að henni með félögum mínum í þessari nefnd, þar sem ég taldi að þessi orkupakki, eins og allir þekkja, hefði áhrif á íslenska hagsmuni. Ályktunin var síðan flutt og um hana fjallað á fundinum. Ýmislegt annað kom vissulega fram á þessum fundi en eitt af því sem var mjög athyglisvert er að þarna kom kona sem heitir Iluta Lace sem er framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í frjálsum félagasamtökum sem kallast Centrs Marta. Þetta eru samtök sem vinna með fórnarlömbum mansals. Hún benti á að flest fórnarlömb mansals hefðu sjálf upplifað heimilisofbeldi og jafnvel kynferðisofbeldi í æsku og talaði fyrir mjög skýru lagaumhverfi til að taka á þessum málum. Ég forvitnaðist á þessum fundi um tilvist kvennaathvarfs í Lettlandi og upplýsti hún þá að athvarf væri starfrækt í sumum bæjarfélögum og nýlega hefði fyrsta falda athvarfið verið tekið í notkun og væri verið að vinna að því að efla þessa starfsemi. Í lok þessa fundar bauð ég, fyrir hönd íslensku sendinefndarinnar, að slíkur samráðsfundur Norður- og Eystrasaltslandanna yrði haldinn á Íslandi næst og verður hann núna í maí 2020. Ársfundurinn fór síðan fram í Lúxemborg í júlí og þar skiptum við með okkur verkum eftir þeim nefndum sem við erum skipuð í eins og gengur. Þennan fund ávarpaði forsætisráðherra Lúxemborgar, Xavier Bettel, og lagði hann mikið upp úr því í ræðu sinni að vara við uppgangi hægri öfgaflokka í Evrópu og er ekki hægt annað en að taka undir þau orð. Á þessum ársfundi tók ég þátt í störfum nefndar um stjórnmál og öryggismál. Bryndís Haraldsdóttir tók þátt í störfum annarrar nefndar um efnahags-, vísinda-, tækni- og umhverfismál. Þar lagði Bryndís fram tvær breytingartillögur í ályktun nefndarinnar sem báðar voru samþykktar og var mjög gaman að verða vitni að því að ályktanir Bryndísar skyldu ná í gegn. Með breytingartillögunum ítrekaði þingið að loftslagsbreytingar hefðu víðtæk áhrif á lífríki sjávar, annars vegar með breyttu súrefnisinnihaldi í sjó og hins vegar súrnun sjávar og enn fremur var bent á að hitastig hækkaði mun hraðar á heimskautasvæðinu en almennt í heiminum. Aðildarríki ÖSE voru hvött til að bregðast við þeirri ógn til að viðhalda andrúmslofti samstarfs og samvinnu milli norðurslóðaríkja þrátt fyrir aukin umsvif í kringum siglingar og auðlindanýtingu á norðurslóðum. Í þriðju nefnd um lýðræðis- og mannréttindamál tók Guðmundur Andri Thorsson til máls og vakti máls á málefnum hinsegin fólks. Hann ítrekaði að hlutverk stjórnmálamanna væri að tryggja að lagaumhverfið stæði vörð um mannréttindi allra þegna og í þeim tilgangi hefði Alþingi nýlega samþykkt lög um kynrænt sjálfræði. Í umræðum um ályktun um orkuöryggi á ÖSE-svæðinu nefndi sá er hér stendur mikilvægi þess að standa vörð um rétt þjóða til að nýta og stjórna orkuauðlindum sínum og ekki væru allar þjóðir svo heppnar að hafa aðgang að sjálfbærum auðlindum. Þar benti ég m.a. á að samkvæmt upplýsingum frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum væri rúmlega 6% vergrar þjóðarframleiðslu heimsins eytt í niðurgreiðslu á jarðefnaeldsneyti. Hugsið ykkur: 6% af vergri þjóðarframleiðslu heimsins fara í að greiða niður jarðefnaeldsneyti. Ég átti þess líka kost að þakka dr. Hedy Fry, sem er sérstakur fulltrúi um jafnréttismál, og Xavier Bettel, forsætisráðherra Lúxemborgar, fyrir innlegg þeirra á þessum fundi. Í lok þessa fundar var forsetakjör og þar var George Tsereteli endurkjörinn með 120 gegn 84 atkvæðum en það var Doris Barnett, þingkona frá Þýskalandi, sem var í framboði til sama embættis. Við sátum svo sérstakan hádegisverðarfund um jafnréttismál í boði Hedy Fry frá Kanada, svo var hliðarviðburður Svía, um rannsókn á morðinu á Boris Nemtsov, sóttur. Í Marrakess var, eins og áður hefur komið fram í þessu stutta ávarpi mínu, fjallað um jafnréttismál og loftslagsmál og var mjög áhugavert að hlusta á þær umræður sem þar fóru fram, ekki síst á heimamenn eða fulltrúa álfunnar Afríku sem þarna töluðu, mjög áhugavert. Þar tók Bryndís Haraldsdóttir til máls og lagði áherslu á að loftslagsbreytingar væru ein stærsta ógn gegn friði í heiminum og að það krefðist samvinnu yfir landamæri. Hún talaði að sjálfsögðu líka um að ríkisstjórn Íslands hefði sett sér metnaðarfulla stefnu til að mæta skuldbindingum sínum og fór ágætlega yfir stefnu ríkisstjórnarinnar varðandi það mál og að sjálfsögðu fleira. Ég verð að nefna það líka að Bryndís sagði m.a. sjálfstæði Íslands og farsæld grundvöll að núverandi heimsskipan þar sem áhersla væri lögð á virðingu fyrir alþjóðalögum, frjálsri verslun, lýðræði og alþjóðlegri samvinnu. Hvatti Bryndís aðildarríki ÖSE til að standa vörð um sameiginleg gildi, virða mannréttindi og alþjóðalög. Að lokum lagði Bryndís áherslu á mikilvægi jafnréttis kynjanna sem væri þverlægt áherslumál í íslenskri utanríkisstefnu. Sem betur fer er það þannig, held ég, að það er alltaf hlustað þegar Íslendingar tala um jafnréttismál og málefni norðurslóða því að flest af þessum samstarfsríkjum okkar vita hvar við stöndum í þeim málum. Í lok þessarar ráðstefnu eða þessa fundar var fjallað um trúarbrögð og m.a. um rannsóknarsetur sem er til staðar í Marokkó. Meðal annars var rætt um merkingu trúarbragða og hugmyndafræði þeirra og var áhugavert að heyra hvernig sá ágæti maður sem þar talaði fjallaði um kristni og íslamstrú og önnur trúarbrögð; mjög áhugavert og gott. Fram undan er svo vetrarfundur, fyrsti fundur þessa árs. Reikna má með að hann verði með hefðbundnu sniði en áherslurnar hjá Íslandsdeildinni verða væntanlega á svipuðu róli. Við tölum um umhverfismál, jafnréttismál, öryggismál og varnarmál, að sjálfsögðu, netöryggi og í raun hvernig við getum gert þennan heim betri og öruggari. En það er eitt af meginhlutverkum Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu.