Forseta hafa borist bréf frá félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra þar sem hann óskar eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 110, um greiðslur Tryggingastofnunar til eldri borgara, frá Óla Birni Kárasyni, og við fyrirspurn á þskj. 128, um tekjutryggingu almannatrygginga, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Herra forseti. Ég vil ræða störf þingsins og með hvaða hætti við gætum bætt okkur í þeim efnum og þá er það nú fyrst og fremst á tæknilega sviðinu. Ég hefði talið að þegar margir þeirra sem hér koma í pontu eru með skrifaðar ræður, sérstaklega þegar við erum í beinni útsendingu sem þjóðin getur fylgst með, og gerir kannski meira en okkur grunar, væri meiri myndarbragur yfir því ef menn gætu horft upp úr ræðunni, ef það væri einhvers konar „prompter“ eða skjár t.d. hér beint á móti þar sem menn gætu lesið af tölvunni, af slíkum skjá, og horfst í augu við þjóð sína á meðan þeir flytja mál sitt, og vonandi með enn meira sannfærandi hætti. Þetta þekkja allir sem hafa verið í útsendingum í sjónvarpi eða á ráðstefnum. Þetta er svona tiltölulega viðtekinn nútímalegur máti. Og þá sömuleiðis ef menn vilja leggja sérstaka áherslu á mál sitt og gera það með myndarbrag, að geta gripið til stoðtækja á borð við skjá á vegg tengdan við tölvu, með áhersluatriðum í máli og myndum. Þetta get ég fullyrt af eigin raun að hefur gert ræður margra eftirminnilegri, skýrari og skemmtilegri. Og að lokum, vegna þess að hér erum við í beinni sjónvarpsútsendingu, þó að ýmsir hafi kannski stolist til þess að fylgjast með einhverju öðru en Alþingi akkúrat á þessum tímapunkti landsleiksins, þá myndi ég leggja til að við fjölguðum útsendingarvinklum og gerðum útsendinguna þeim mun skemmtilegri fyrir þá sem horfa.
Virðulegi forseti. Árið 2020 létu 106 einstaklingar lífið hér á landi þar sem dánarorsök þeirra var skilgreind sem geð- og atferlisröskun. Geð- og atferlisraskanir eru sjötta algengasta dánarorsök Íslendinga samkvæmt tölum frá landlæknisembættinu það árið. Sama ár létust 47 einstaklingar vegna sjálfsvíga og 37 einstaklingar létust vegna lyfjanotkunar. Í skýrslu sem gerð var um heilsufar og heilbrigðisþjónustu árið 2021 kemur fram að 7,5% af innlögnum á sjúkrahús árið 2019 var vegna geð- og atferlisraskana. Þrátt fyrir þetta háa hlutfall hefur verið tekin sú ákvörðun að fækka innlagnarplássum um tíu á geðdeildum Landspítala. Forsvarsmenn Landspítala rökstyðja þessa lokun með því að segja að það sé skortur á læknum og hjúkrunarfræðingum á spítalanum. Þá er sömu sögu að segja með skort á starfsfólki hjá geðheilsuteymum hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Það er gömul saga og ný að Íslendingar séu leiðandi á Norðurlöndum í hvers kyns lyfjanotkun. Árið 2018 var fimmta hver kona á Íslandi á þunglyndislyfjum, 11.000 einstaklingar á svefnlyfjum og notkun hættulegra róandi efna eins og Oxycontin hefur aukist til muna síðustu ár. Árið 2011 fengu 500 manns lyfið uppáskrifað en á síðasta ári voru það 3.500 einstaklingar sem fengu það sama lyf. Á hjúkrunarheimilum árið 2018 var geðlyfjanotkun 55% og þar af leiðandi er meira en helmingur þeirra sem eru á hjúkrunarheimilum á einu eða fleiri geðlyfjum. Sömu sögu er að segja um börn á Íslandi með notkun geðlyfja og róandi lyfja. Við erum á rangri leið þegar við erum að setja met í geðlyfja- og svefnlyfjanotkun á Norðurlöndum og það verða allt of mörg ótímabær dauðsföll vegna þessa. Ég krefst þess að það verði eitthvað gert í þessum málum eins og skot.
Herra forseti. Ég ætla að vera á jákvæðu nótunum í dag. Í vikunni kom félagshagfræðileg greining á kostum Sundabrautar þar sem koma í ljós ansi áhugaverð tíðindi. Niðurstaða greiningarinnar er sú að verkefnið, hvort sem um brú eða göng er að ræða, hefur mikinn samfélagslegan ávinning og er metin sem samfélagslega hagkvæm framkvæmd. Þjóðhagslegur ábati af Sundabraut samkvæmt greiningunni er áætlaður 186–236 milljarðar kr. til næstu 30 ára. Þetta er samgöngubót sem sparar ekki einungis tíma, bætir lífsgæði, eykur umferðaröryggi og styttir vegalengdir heldur er hún einnig umhverfisvænn kostur þar sem heildarakstur á höfuðborgarsvæðinu gæti minnkað um 150.000 km á sólarhring. Það dregur úr losun koltvísýrings og minnkar slit á vegum. Sundabraut mun verða mikilvæg samgöngubót og það fyrir alla sem ferðast til og frá höfuðborginni, samgöngubót sem mun hafa jákvæð áhrif á byggðaþróun, atvinnulíf og búsetuskilyrði á Vesturlandi til framtíðar ásamt því að létta á umferð á öðrum stofnbrautum. Þetta er risastórt framfaramál. Þetta er stærsta einstaka vegaframkvæmd Íslandssögunnar og þessi skýrsla markar tímamót. Því vil ég þakka sérstaklega hæstv. innviðaráðherra, Sigurði Inga Jóhannssyni, sem hefur leitt þetta verkefni í anda samvinnustefnu Framsóknar og komið því í traustan farveg. Fagleg undirbúningsvinna leggur traustan grunn að góðu verki. Ég bind vonir við að núverandi áætlanir standist og að framkvæmdir við Sundabraut hefjist á tilsettum tíma árið 2026 og að hún verði komin í notkun 2031. Ég mun fagna hverjum áfanga í þessu mikilvæga máli.
Forseti. Ég vil byrja á að taka það fram að ég er ekki að horfa á leikinn. Mér finnst áhugavert að handboltaleikur hafi áhrif á atkvæðagreiðslur á Alþingi, en allt í lagi. Mig langar til að fjalla aðeins um störf þingsins eins og hv. þm. Jakob Frímann Magnússon gerði hér áðan, en út frá öðru sjónarhorni. Það virðist vera mikill misskilningur hjá fólki almennt að þegar talað er um minni hluta og meiri hluta, sem er vissulega ákveðin staðreynd að eru hér á þingi, þá er það samt ekki satt. Hér eru flokkar sem taka sér dagskrárvald og flokkar sem hafa bara aðgang að ræðustól þingsins. Það snýst ekki um meiri hluta og minni hluta því að í raun skipta atkvæði minni hlutans engu máli. Það er dagskrárstjórnunin, dagskrárvaldið, sem skiptir öllu máli. Þetta er 100% gegn 0%, ekki meiri hluti og minni hluti. Ég segi þetta með það í huga að hér er verið að reyna að breyta skipulagi þingvikunnar, t.d. út af styttingu vinnuviku og ýmsu svoleiðis. Nú er staðan þannig að það eru þingfundir til kl. 8 flesta daga. Ekki á föstudögum, en þeir geta staðið til miðnættis á þriðjudögum. Það er alveg gríðarlega óhagkvæmt umhverfi til að vinna í upp á vinnuskorpur og ýmislegt slíkt í staðinn fyrir að meira jafnvægi væri í þessu daginn út og inn og árið fram og til baka. Mig langar til að beina því til þingmanna að þeir hugsi á komandi vikum, þegar við erum að reyna að koma saman starfsáætlun þingsins, um hið innra skipulag vikunnar og ójafnvægið á milli þeirra sem taka sér dagskrárvaldið og hinna sem þurfa að reyna að vinna innan þeirrar kúgunar, að því er mér finnst. Ef einhverjir taka sér meirihlutavaldið, taka sér 100% dagskrárvald, þá er það þeirra að byrja að vera málefnalegir.
Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að vekja athygli hv. þingmanna á nýrri skýrslu sem gefin var út í gær um félagslega og efnahagslega stöðu og brotthvarf úr íslenskum framhaldsskólum sem sérfræðingarnir Kolbeinn H. Stefánsson og Helgi Eiríkur Eyjólfsson rituðu fyrir hönd mennta- og menningarmálaráðuneytisins. Þetta er mjög merkileg rannsókn og greiningin á brotthvarfinu er þannig gerð að það er fjallað um það frá öðru sjónarhorni en venjulega er gert. Í stað þess að beina athyglinni inn í skólakerfið einvörðungu er verið að skoða birtingarmyndina út frá félagslegum og efnahagslegum bakgrunni ungmenna og fólks í framhaldsskólum. Það sem kemur í ljós og ætti kannski ekki að koma mörgum á óvart er að það eru tvær breytur, tveir þættir sem þar hafa mikil og kannski mest áhrif ásamt námsgetu að einhverju leyti. Það er menntun foreldra og heildartekjur foreldra. Það kemur sem sagt í ljós eða er óyggjandi niðurstaða þessarar skýrslu að það að búa á tekjulitlu heimili, það að búa við fátækt eykur líkurnar á því að þú fallir úr framhaldsskóla eða getir ekki klárað nám. Eitthvað segir manni að þetta sé eitthvað sem við ættum að vita, a.m.k. hér á hinu háa Alþingi, en samt er það þannig að þær aðgerðir sem eiga að styðja við það að börn og ungmenni hafi öll jöfn tækifæri og geti öll stundað nám fái ekki alltaf þann stuðning sem vera ber innan Alþingis. Ég held að við ættum næst þegar við tökum til umfjöllunar stuðning við barnafjölskyldur, hvort sem það eru barnabætur eða annað, og tölum um kjör öryrkja, einstæðra foreldra og annarra hópa í samfélaginu, að vera búin lesa þessa skýrslu og sjá það svart á hvítu hvernig best er að verja almannafé til að styrkja og styðja þá efnaminni í landinu.
Virðulegur forseti. Fram kemur í nýlegri frétt að aldrei hafi fleiri Íslendingar leyst út jafn margar tegundir ávanabindandi lyfja og á síðasta ári. Þar kemur einnig fram að almenningur hér á landi notar sömuleiðis mun meira af sterkum verkja-, tauga- og geðlyfjum en fólk annars staðar á Norðurlöndum. Það hefur komið fram að ópíumfaraldur af völdum verkjalyfja geisi hér út um allt. Hvers vegna? Jú, vegna þess að þúsundir veiks fólks eru á biðlista eftir lífsnauðsynlegum aðgerðum á mjöðm, hnjám eða öðrum bæklunaraðgerðum. Þess vegna er inntaka á ávanabindandi lyfjum alltaf að aukast og aukast. Já, vegna þess að fólk er óvinnufært og rúmfast með verki en á biðlista svo árum skiptir. Því er neitað um þjónustu hér á landi en má fara til útlanda í þrefalt dýrari aðgerð. Sérfræðingar í einkarekstri eru kallaðir inn á LSH vegna Covid-krísunnar til hjálpar en þeir mega ekki hjálpa þremur á biðlista fyrir þann kostnað sem hlýst af einum sem fer til útlanda. Andlátum af völdum þessara lyfja heldur áfram að fjölga. Hvað eru margir að verða fyrir skaða vegna notkunar á sterkum verkjalyfjum svo mánuðum eða árum skiptir? Hvað eru margir á biðlistafæribandinu sem færir viðkomandi hægt og bítandi í fíkn, skaða eða bara beint í örorku. Stöðvum biðlistafæribandið og sjáum til þess að þeir sem þurfa á lífsnauðsynlegri aðgerð að halda fái hana strax. Að skaða veikt fólk með óþarfa inntöku á skaðandi ópíóíðum, jafnvel svo árum skiptir, á heimatilbúnum biðlista er fáránlegt og okkur öllum hér inni til háborinnar skammar. 3.000 Íslendingar voru að fá ávísun á ávanabindandi lyf. Hversu margir voru í krabbameinsmeðferð? Hversu margir eru að taka slík lyf að óþörfu vegna þess að þeim er haldið á biðlista?
Virðulegi forseti. Við erum í kunnuglegri stöðu. Þrátt fyrir jákvæð merki um þróun faraldursins grípa stjórnvöld enn á ný til umfangsmikilla aðgerða fyrir einstaklinga og fyrir rekstraraðila. Sú stefna var mótuð strax í upphafi að styðja þá sem verða fyrir verulegu tjóni vegna sóttvarnatakmarkana stjórnvalda. Sértæk efnahagsúrræði stjórnvalda hafa m.a. falist í hlutabótaleið, viðspyrnustyrkjum, greiðslu á uppsagnarfresti og stuðningslánum. Efnahagsaðgerðir íslenskra stjórnvalda hafa verið vel tímasettar og heppnast þannig að eftir hefur verið tekið á alþjóðavettvangi. Á meðan efnahagsleg farsótt geisar áfram verður horft til þess á hvaða sviðum þörf er fyrir stuðning. En sóttvarnaaðgerðir hafa ekki fylgt sömu uppskrift. Heilbrigðisyfirvöld hafa ekki beðið boðanna við að herða takmarkanir og jafnvel hert þær verulega á milli ríkisstjórnarfunda í sömu viku. Þegar kemur að því að aflétta þeim, með hið margyfirlýsta markmið að við förum að lifa með Covid og endurheimtum eðlilegt líf í huga, vilja stjórnvöld flýta sér hægt. Því búum við enn um sinn við gífurlega harðar sóttvarnaaðgerðir þrátt fyrir að tilkynnt hafi verið um ýmiss konar afléttingar. Af nógu er að taka. Samkvæmt lögum er stjórnvöldum einungis heimilt að beita sóttvarnaaðgerðum þegar skilgreind hætta er til staðar af sjúkdómi og skilyrði að um sé að ræða ógn við almannaheill. Hafi ekki verið ljóst fyrir nokkru síðan að sú ógn væri ekki til staðar má öllum vera ljóst að sá tími er upprunninn. Margir af okkar sérfræðingum og heilbrigðisstarfsmönnum hafa nú þegar bent á það. Stjórnvöldum ber því lagaskylda til frekari afléttinga á takmörkunum hvað sem áætlunum og stjórnsýslu líður. Fólk og fyrirtæki í landinu geta ekki búið áfram við aðgerðir og takmarkanir sem ekki er stoð fyrir í lögum.
Virðulegi forseti. Sjötta dagskrármál Alþingis í dag er mál þar sem ég mæli fyrir, ekki í fyrsta skipti en vonandi það síðasta, 350.000 kr. lágmarksframfærslu, skatta- og skerðingarlaust, fyrir almannatryggingaþega sem hafa hingað til verið hnepptir í rammgerða fátæktargildru. Það er ekki langt síðan við vorum í kosningabaráttu og þar kom fram skýr vilji allra þeirra sem voru málsvarar fyrir sína stjórnmálaflokka um að endurskoða þyrfti kerfið og það væri ekki til eftirbreytni hvernig við höfum komið fram við tugþúsundir Íslendinga með því að halda þeim í fátækt. Ég vil bara ítreka það og minna á að nú er tækifærið. Hér á að endurskoða almannatryggingakerfið frá grunni og er það vel. Ég veit náttúrlega ekkert hvernig þeirri vinnu vindur fram enda ekki langt síðan þetta nýja þing hóf störf. Fyrir jólin var algerlega ljóst að þúsundir og aftur þúsundir stóðu í löngum röðum til að biðja um mat til að geta að minnsta kosti haft almennilega jólasteik á borðinu sínu. Það breytir ekki þeirri staðreynd að 53.000 kr. voru settar til öryrkja og það gengi ekki upp - þó að maður sé ekki þannig gerður að vera hér að hæla ríkisstjórnarflokkunum þá verðum við að vera sanngjörn. Við höfðum hátt. Við kölluðum eftir því að þessu yrði breytt og ekki bara þessum þjóðfélagshópi yrði hjálpað heldur líka eldra fólki í neðstu þremur tekjutíundunum. Skrefið var stigið til hálfs og öryrkjar fengu þennan jólabónus upp á 53.000 kr., skatta- og skerðingarlaust. Við sýndum að það er hægt að vinna saman. Við sýndum að með því að kalla hátt og með því að vera fylgin okkur þá er ekki hægt annað en að hlusta á okkur. Það hlýtur því að vera gert núna, við verðum að fara að trúa því. Dropinn holar steininn og 350.000 kr., skatta- og skerðingarlaust, þær verða að veruleika innan skamms. Það er mín bjargfasta trú.
Virðulegi forseti. Þegar ég settist hér á þing átti ég mér þann draum að við sem hér sitjum gætum unnið saman að því að bæta hag allra landsmanna. En ef þetta löggjafarþing þróast á sama hátt og síðustu þing þá munum við sjá stjórnarmeirihlutann koma seint með stór og mikil mál sem þeir óska eftir að keyra í gegn . Og við munum sjá stjórnarandstöðuna notað sitt eina vopn; að tala lengi og mikið, eins mikið og leyft er, til að hægja á þingstarfinu allt þar til kemur að því að þinglok nálgast. Þá fyrst setjast fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu niður og semja um framgang mála, mál sem mikil óánægja er með innan stjórnarandstöðunnar. Þeim verður frestað til næsta árs. Mál sem stjórnarandstaðan getur sætt sig við fá framgang og síðan fá flokkarnir í stjórnarandstöðunni leyfi til að velja 1–2 frumvörp eða þingsályktunartillögur sem teknar eru á dagskrá sem bitlingar fyrir það að fara ekki í málþóf. Svo spyr fólk sig af hverju þingið nær ekki að lagfæra öll þau yfirplástruðu kerfi sem við búum við. Svarið er því miður einfalt: Þingheimur er einfaldlega ekki nægilega þroskaður í samskiptum til þess að vinna saman að því að bæta það samfélag sem við búum í. Já, ég á mér enn þann draum að við þingmenn sýnum þann þroska að bæta þau vinnubrögð sem hér tíðkast, að mál séu í raun rædd og að hlustað sé á gagnrýni og unnið í því að finna hinn gullna meðalveg sem allir geta sætt sig við. Já, ég trúi á þann draum að störfum Alþingis verði lyft upp á hærra plan og það er von mín að sem flestir þingmenn láti sig dreyma sama draum.
Virðulegi forseti. Menningarmálaráðherra tilkynnti í gær að ríkisstjórnin hefði ákveðið að verja 450 millj. kr. til viðspyrnu í þágu tónlistar- og sviðslistageiranna vegna alheimsfaraldurs kórónuveiru. Stjórnvöld einsettu sér að standa með listum og menningu allan heimsfaraldurinn og er þetta skýr vitnisburður um það og einn af nokkrum slíkum undanfarin tvö ár. Mikil tækifæri eru fólgin í því að hvetja listamenn til sköpunar og því er mikilvægt að styðja við þennan geira. Íslenskir listamenn eiga mikið erindi erlendis m.a. og meðal aðgerða þess efnis má nefna sérstakt framlag til Útflutningsmiðstöðvar íslenskrar tónlistar, tónlistarsjóðs og Tónverkamiðstöðvar. Hér er um að ræða myndarlegan stuðning við greinar sem hafa farið illa út úr faraldrinum þar sem markmiðið er að tryggja öfluga viðspyrnu frá frumsköpun til viðburðahalds. Heimsfaraldurinn hefur haft mikil og neikvæð áhrif á hagkerfið síðastliðna 22 mánuði og samdráttur hefur haft gríðarleg áhrif á verðmætasköpun í menningargeiranum, sérstaklega þeim greinum hans sem byggja tekjuöflun sína að mestu leyti á viðburðahaldi. Þannig voru greiðslur til rétthafa í tónlist vegna tónleikahalds á árinu 2021 til að mynda 87% lægri en samsvarandi tekjur árið 2019. Þá hafa sjálfstæð leikhús og leikhópar farið verulega illa út úr faraldrinum vegna þeirra sóttvarnaaðgerða og lokana sem verið hafa. Virðulegur forseti. Þetta eru mjög brýnar aðgerðir í mörgum liðum, bæði til handa fólki í tónlist og þeim sem eru í sviðslistum sem munu efla íslenskt menningarlíf til framtíðar. Með þessu eru sjóðir og samtök styrkt verulega með það að markmiði að ná til sem flestra.
Herra forseti. Áfallasaga kísilverksmiðjunnar í Helguvík er flestum kunn. Þegar verksmiðjan var starfandi þurftu margir íbúar í nágrenni hennar að leita sér læknishjálpar vegna mengunar. Að lokum fór svo að reksturinn var stöðvaður og Arion banki tók verksmiðjuna yfir vegna skulda. Bankinn stefndi síðan að því að selja hana aftur og lýstu íbúar á svæðinu almennt ánægju með þau áform. Það hefur sem sagt verið mikil andstaða meðal íbúa í Reykjanesbæ við þessa verksmiðju, kannski skiljanlega. Nýverið kom fram í fréttum að eigendur kísilversins á Bakka á Húsavík vilja kaupa kísilverksmiðjuna í Helguvík. Þau áform hafa valdið hörðum viðbrögðum meðal íbúa í Reykjanesbæ sem óttast að til standi að endurreisa verksmiðjuna. Ríkissjóður eða skattgreiðendur studdu myndarlega við kísilverksmiðjuna á Húsavík á sínum tíma. Þannig borgaði ríkissjóður 3.525 milljónir í sérstök jarðgöng eingöngu fyrir verksmiðjuna, sem almenningur má ekki nota, 460 milljónir í lóðaframkvæmdir við verksmiðjuna og 236 milljónir vegna þjálfunarkostnaðar starfsmanna. Fyrirtækið fékk síðan 40% afslátt af hafnargjöldum í 14 ár. Herra forseti. Nú dreg ég ekki úr mikilvægi kísilverksmiðjunnar á Bakka fyrir atvinnustigið í Norðurþingi en er ekki rétt, má ekki hugsa það sem svo, að fyrirtækið greiði ríkissjóði til baka þær 4.221 millj. kr. sem það fékk í styrki frá skattgreiðendum áður en það fer að fjárfesta í mengandi verksmiðju í Helguvík sem íbúarnir vilja ekki?
Virðulegur forseti. Almenningur á Íslandi veltir því sjaldnast fyrir sér þegar hann nýtir sér opinbera þjónustu hver greiðir fyrir hana, heldur bara að þessi þjónusta sé til staðar. Staðreyndin er hins vegar sú að sá sem veitir nærþjónustuna tekur nær alltaf höggið þegar skortur er á þjónustuúrræði sem íbúar þurfa á að halda. Sveitarstjórnarfólk fær skammir ef ekki er til staðar almennileg heilbrigðisþjónusta og úrræði fyrir eldra fólk þó að þessi þjónustuúrræði séu á forræði ríkisins. Það leiðir hugann að verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga en um leið að tekjuskiptingu. Það er engum vafa undirorpið að rétt er að veita þjónustu við íbúa eins nærri þeim og hægt er. Það gerir þjónustuna mannlegri og auðveldar öll samskipti. Sveitarfélögin tóku yfir málefni grunnskólanna árið 1996 og málefni fatlaðra árið 2011 og síðan þá hafa þessir málaflokkar bara vaxið og vaxið. Með auknum þjónustukröfum og hærri launum geta þessir málaflokkar ekki gert neitt annað. Þá sinna sveitarfélög ýmsum málaflokkum sem ekki er lögbundið að þau sinni, svo sem leikskólum, að byggja mannvirki fyrir íþrótta- og tómstundastarf og sinna ýmiss konar þjónustu sem þykir bæði eðlileg og sjálfsögð. Því hefur umræðan um tekjustofna sveitarfélaga verið hávær án þess að það hafi skilað ásættanlegri niðurstöðu. Kerfið er hannað þannig að flest sveitarfélög eiga erfitt með að standa undir þeim verkefnum sem þeim er gert að sinna og mörg þeirra eiga erfitt með að skila jákvæðri rekstrarniðurstöðu. Þá bíður sveitarfélaga veruleg fjárfesting í innviðum, svo sem skóla- og íþróttamannvirkjum, í frárennslismálum og byggingu nýrra hverfa samhliða íbúafjölgun. Því er brýnt að endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga gangi bæði hratt og vel fyrir sig.
Virðulegi forseti. Ein af eilífðaráskorunum ungs fólks er hvernig skuli fara með eigið fé. Sé leitað á vef Alþingis eftir efnisorðinu fjármálalæsi koma fram ógrynni af ræðum, þingmálum og umsögnum þar sem hugtakið kemur fram, sérstaklega eftir hrun. Markmiðið með auknu fjármálalæsi einstaklinga er skýrt; að efla færni til að taka upplýstar ákvarðanir um eigin fjárhag, að hjálpa fólki til sjálfshjálpar og sem tæki til að bæta félagslegar aðstæður og veita stjórnvöldum aðhald. Ég vil vekja athygli á tveimur atriðum sem renna stoðum undir mikilvægi þess að við eflum verulega fjármálalæsi. Fyrra atriðið er áhrif Covid á fjárhag unga fólksins. Það er mikilvægt að við hlúum vel að unga fólkinu okkar í kjölfar heimsfaraldursins en áhrif hans á fjárhag einstaklinga eru okkur enn að fullu ókunn, eins hve mismunandi efnahagslegu áhrifin leggjast á einstaklinga. Er svo komið að fjármálalæsi er kennt í flestum grunn- og framhaldsskólum en gagnrýnd eru verulega gæði kennslunnar, námsefnið og þeim tíma sem varið er í kennsluna. Námsárangur í fjármálalæsi er einnig sjaldnast metin eins og í öðrum námsgreinum. Seinna atriðið er tenging fjármálalæsis við jafnrétti. Konur fara enn með minni hluta fjár en karlar. Að efla fjármálalæsi byggir undir valdeflingu kvenna til að taka ákvarðanir um eigið fjármagn. Það umhverfi að einungis strákarnir geti talað saman um Bitcoin og verðbréfamarkaðinn þarf að verða að sameiginlegu spjalli allra kynja. Við þurfum því að stuðla að viðhorfsbreytingu gagnvart kynjaðri umræðu um fjármál. Þröskuldurinn er enn til staðar. Það þarf að vera markmið okkar að jafna hann við jörðu. Mig langar því að vekja athygli í raun allra ráðherranna á þessu máli, ég ætla að hlífa ykkur við upptalningunni, og hversu marga anga samfélagsins fjármálalæsið raunverulega snertir.
Virðulegur forseti. Ég vil vekja athygli á þremur þingmálum sem ég flyt hér eftir 12 ára þingsetu og nú sem varaþingmaður í nokkra daga. Það eru mál sem snúa að Álftafjarðargöngum. Súðavíkurhlíðin er stórhættuleg, eins og menn vita. Þann 16. janúar féllu þar sex snjóflóð og veturinn 2018 féll þar 61 snjóflóð. Þetta er ekki boðlegt fyrir íbúa í Súðavík eða íbúa á norðanverðum Vestfjörðum að fara þessa þjóðleið. Það verður að koma Álftafjarðargöngum sem fyrst inn á endurskoðaða samgönguáætlun og skora ég á innviðaráðherra að gera það hratt og vel. Annað mál sem ég vek athygli á er hvernig félagslegi hluti fiskveiðistjórnarkerfisins er nýttur. Ég hef lagt fram fyrirspurn þar sem ég óska eftir að það verði útlistað og útfært hvernig sá hluti hefur lent í höndum hverrar útgerðar og hvernig hann nýtist í byggðafestu, eins og upphaflega var ætlað. Það verður fróðlegt að sjá þá úttekt í svörum við fyrirspurn minni um þau mál. Í þriðja lagi legg ég fram frumvarp um að strandveiðar verði tryggðar í sumar, í 48 daga, með tilfærslu aflaheimilda milli fiskveiðiára, sem ég tel vera mögulegt, innan vísindalegrar ráðgjafar Hafró. Það hefur verið gert oftar en einu sinni varðandi stórútgerðina með ýmsum hætti að leyfa aflaflutning veiðiheimilda á milli ára. Það verður að tryggja strandveiðar í sumar. Það er svo mikið undir í þessum byggðum og það má ekki gerast að þessi hópur innan fiskveiðistjórnarkerfisins, sem er að berjast í því að reyna að halda sínum litlu útgerðunum á floti og skapa vinnu í landi og tryggja vinnu á þessum veiku stöðum, litlu sjávarbyggðum - það verður að horfa til þess og tryggja strandveiðar í sumar.
Herra forseti. Nú hefur birst skýrsla sem sýnir það sem flestir vissu nú líklega fyrir, nema hugsanlega borgarstjórinn í Reykjavík og samgönguráðherrann, að Sundabraut sé gríðarlega hagkvæm framkvæmd og hagkvæmnin nemi jafnvel á þriðja hundrað milljörðum kr. Engu að síður hefur markvisst verið þvælst fyrir þessari framkvæmd. Það hafa oft komið yfirlýsingar frá núverandi ríkisstjórn, og jafnvel að einhverju leyti frá borgaryfirvöldum, um áform um Sundabraut, en ekkert hefur gengið eftir í þeim efnum. Má reyndar fara lengra aftur í tímann og sjá hversu treglega hefur gengið að standa við fyrirheit um þessa hagkvæmu framkvæmd, en það er ekki hvað síst vegna andstöðu borgarinnar við þessa framkvæmd. Það er ekki hægt að líta aðgerðir borgarinnar, sem margar eru til þess fallnar að þvælast fyrir þessari framkvæmd, öðruvísi en svo að þar sé um hreina andstöðu að ræða. Það sama birtist hvað varðar aðrar fyrirhugaðar samgöngubætur á höfuðborgarsvæðinu, jafnvel þær framkvæmdir sem var sérstaklega samið um í svokölluðum samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, þar sem ríkisstjórnin tók að sér að fjármagna kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík um borgarlínu gegn því að fá þá að ráðast í aðrar arðbærar nauðsynlegar framkvæmdir til að bæta ástand umferðar á höfuðborgarsvæðinu. Að minnsta kosti tveir formenn skipulagsráðs Reykjavíkur hafa síðan lýst andstöðu við þessi verkefni, þessi raunverulegu úrbótaverkefni, á meðan öll áhersla, með stuðningi ríkisstjórnarinnar, er lögð á hina mun síður hagkvæmu borgarlínu. Ég tel því rétt að þingið fari að fylgja þessum málum betur eftir og ýti á að ráðist verði í þessa mikilvægu framkvæmd, Sundabraut.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um evrópska áhættufjármagnssjóði og evrópska félagslega framtakssjóði. Frumvarpið er á þskj. 344 og er mál nr. 244. Frumvarpið kveður á um innleiðingu í íslenskan rétt á reglugerðum Evrópuþingsins og ráðsins nr. 345/2013 um evrópska áhættufjármagnssjóði og nr. 346/2013 um evrópska félagslega framtakssjóði. Einnig er lagt til að reglugerð nr. 2017/1991 um breytingu á framangreindum reglugerðum Evrópusambandsins verði veitt lagagildi hér á landi. Markmiðið með báðum reglugerðunum er að beina fjármunum einkafjárfesta til lítilla og meðalstórra fyrirtækja og með þeim hætti auka atvinnutækifæri og vöxt innan Evrópska efnahagssvæðisins. Meginmarkmiðið með reglugerðinni um evrópska áhættufjármagnssjóði er að stuðla að atvinnusköpun og fjármagnsflutningum, hlúa að frumkvöðlastarfsemi og stofnun og eflingu nýsköpunarfyrirtækja og auka við fjárfestingar fyrirtækja í rannsóknum og þróun. Tilgangur reglugerðarinnar um evrópska félagslega framtakssjóði er aftur á móti öðru fremur sá að auðvelda fjárfestum sem vilja fjárfesta í fyrirtækjum með félagsleg markmið að finna og velja félagslega framtakssjóði. Jafnframt að auðvelda fyrirtækjum með félagsleg markmið að sækja sér fjármagn á Evrópska efnahagssvæðinu. Meginefni frumvarpsins er lögfesting reglugerðanna og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um hvernig eftirlit fari fram, viðurlagaákvæði og um heimildir ráðherra og Seðlabanka Íslands til reglusetningar.Með gerðunum er kveðið á um skilyrði sem rekstraraðilar sjóða þurfa að uppfylla vilji þeir við markaðssetningu sjóða innan Evrópska efnahagssvæðisins nota heitið EuVECA yfir áhættufjármagnssjóði og EuSEF yfir félagslega framtakssjóði. Þetta eru heiti sem er sérstaklega ætlað að einkenna hvort fyrirkomulagið um sig, áhættufjármagnssjóði annars vegar og félagslega framtakssjóði hins vegar. Meginefni reglugerðanna er í fyrsta lagi að kveðið er á um gildissvið þeirra, en reglugerðirnar gilda um þá sjóði sem teljast sérhæfðir sjóðir. Í öðru lagi er kveðið á um skráningarskyldu sjóðanna og rekstraraðila þeirra hjá lögbæru yfirvaldi. Skráning veitir heimild til markaðssetningar innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í þriðja lagi er kveðið á um hvaða fjárfestingar teljast heimilar sjóðum sem þessum. Sjóðirnir þurfa að fjárfesta a.m.k. 70% af heildarfjármagnsframlagi sínu og óinnheimtu stofnfé sem fjárfestar hafa skráð sig fyrir, í hæfum fjárfestingum. Fjárfesta má 30% af fjármununum í öðrum eignum en þeim sem teljast vera hæfar fjárfestingar. Þá er í fjórða lagi kveðið á um hverjir eru hæfir fjárfestar, en sjóðirnir eru eins og aðrir sérhæfðir sjóðir ætlaðir fagfjárfestum. Þó er heimilt að markaðsetja sjóðina til almennra fjárfesta að uppfylltum sérstökum skilyrðum til að tryggja fjárfestavernd. Í fimmta lagi er fjallað um önnur skilyrði þess að mega nota heitin EuVECA og EuSEF í markaðssetningu, svo sem háttsemisreglur fyrir rekstraraðila sjóðanna, reglur um hagsmunaárekstra og um útvistun á verkefnum rekstraraðila. Einnig eru sett skilyrði um stofnfé rekstraraðila og um eiginfjárgrunn þeirra. Sömuleiðis þarf að uppfylla kröfur um verðmat eigna, um ársreikninga sjóðanna og um fyrirframupplýsingar til fjárfesta. Í sjötta lagi er svo kveðið á um að Evrópska verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunin haldi úti opinberum miðlægum gagnagrunni um alla sjóði sem bera heitin EuVECA eða EuSEF og rekstraraðila þeirra, sem og þau lönd þar sem sjóðirnir eru markaðssettir. Virðulegi forseti. Þau ákvæði sem lögð eru til í frumvarpinu koma einungis til með að hafa áhrif á þá rekstraraðila sérhæfðra sjóða sem ákveða að bjóða upp á umræddar sjóðategundir. Slíkir sjóðir eru ekki starfræktir hér eins og stendur, enda hefur íslenskt lagaumhverfi ekki boðið upp á það og ekki liggur fyrir hver eftirspurnin eftir stofnun þeirra verður. Tilteknar viðbótareftirlitskröfur bætast við skráningarskylda rekstraraðila sérhæfðra sjóða sem kjósa að bjóða upp á umrædd sjóðaform, svo sem í tengslum við mat á hæfi stjórnenda, eftirlit með markaðssetningu, viðskiptaháttum rekstraraðilanna, stjórnarháttum, útvistun verkefna o.fl. Ekki er gert ráð fyrir auknum umsvifum Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands vegna fyrirhugaðrar lagasetningar að svo stöddu, en komi til þess að rekstraraðilar ákveði að bjóða upp á þessar nýju sjóðategundir gætu umsvifin aukist upp að einhverju marki. Telja má að áhrif innleiðingar reglugerðanna verði óveruleg, að verkefnin tengd þeim rúmist innan núverandi rekstraráætlana Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands og áhrif á ríkissjóð verði því engin. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að lokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.
Virðulegi forseti. Fyrir mörgum er þetta eflaust bara eitthvert mál sem fjallar um einhverja skammstafanir og annað frá Evrópusambandinu. Menn halda eflaust að hér séum við bara að fylgja eftir einni reglugerð. En sannleikurinn er sá að það er mjög mikilvægt að við búum til það umhverfi sem þarf til að taka við og vera hér með slíka sjóði. Þetta á sér í lagi við þegar kemur að því sem kallað hefur verið græn fjárfesting, eða því að fjárfesta á ábyrgan, samfélagslegan hátt. Við eigum eftir að sjá mjög mikinn vöxt í slíkum sjóðum. Þau okkar sem fylgst hafa með nýsköpun og því sem er að gerast á þeim því sviði vitum að hún er einn af þeim hlutum fjárfestingarheimsins sem vaxa hvað mest. Ef við ætlum að gera Ísland að landi þar sem við höfum mikið af grænni fjárfestingu, þar sem við reynum að fá erlent fjármagn inn til að fjármagna verkefni tengd grænni nýsköpun, þá er mikilvægt að við innleiðum þetta lagaumhverfi og þetta eftirlitsumhverfi og annað sem þetta frumvarp fjallar um. Ég fagna því að farið hafi verið í það að þýða og vinna alla þá vinnu sem þarf að inna af hendi til að koma fram slíku frumvarpi, að búa til allar þessar skemmtilegu skammstafanir og þýða þær, sem hæstv. ráðherra hnaut að sjálfsögðu um vegna þess að þær eru endalausar hjá Evrópusambandinu. En þarna er verið er að fjalla um hluti sem eiga eftir að skipta sköpum til að byggja upp Ísland sem fjárfestingarland í grænni nýsköpun.
Virðulegur forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og fella inn í samninginn tilteknar reglugerðir á sviði lífrænnar framleiðslu og merkingu lífrænt ræktaðra vara. Einungis önnur reglugerðin, reglugerð (ESB) 2018/848, kallar á lagabreytingar, en hún kemur í stað eldri reglna á þessu sviði sem innleiddar hafa verið í íslenskan rétt. Um er að ræða nýja heildarlöggjöf á sviði lífrænnar landbúnaðarframleiðslu. Markmið með setningu reglugerðar (ESB) 2018/848 er að einfalda regluverkið um lífræna framleiðslu, styrkja eftirlitskerfið með framleiðslunni, stuðla að ábyrgri notkun orku og náttúruauðlinda, viðhalda líffræðilegri fjölbreytni og bæta dýravelferð. Reglugerðin öðlaðist gildi í ríkjum Evrópusambandsins hinn 1. janúar síðastliðinn. Gert er ráð fyrir að sameiginlega EES-nefndin muni taka ákvörðun um að fella gerðina inn í EES-samninginn 4. febrúar næstkomandi. Munu íslensk stjórnvöld taka ákvörðunina með stjórnskipulegum fyrirvara. Áríðandi er fyrir Ísland og Noreg að gerðin taki gildi gagnvart EFTA-ríkjunum innan EES sem fyrst og þess vegna er þessi tillaga um að leita heimildar Alþingis um afléttingu stjórnskipulegs fyrirvara lögð fram svo snemma. Tafir á gildistöku gerðarinnar geta haft alvarlegar afleiðingar, m.a. fyrir íslenska inn- og útflutningshagsmuni. Hér er sérstaklega átt við innflutning á fóðri fyrir alifugla og fiskeldi. Auk þess er ekki hægt að gefa út nauðsynleg vottorð og vottanir þar sem eldri reglur verða úreltar og hinar nýju hafa ekki tekið gildi. Virðulegur forseti. Eins og fyrr segir kallar ákvörðun á lagabreytingar hér á landi. Til innleiðingar mun sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra leggja fram á yfirstandandi löggjafarþingi frumvarp um breytingu á lögum nr. 93/1995, um matvæli, og lögum nr. 22/1994, um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru, og um brottfall laga nr. 162/1994, um lífræna landbúnaðarframleiðslu. Það er stefna stjórnvalda að auka lífræna landbúnaðarframleiðslu hér á landi. Enda þótt hinar nýju reglur einfaldi staðla um lífræna landbúnaðarframleiðslu, svo og vottun og eftirlit, undanþágur o.fl., þá geta þær engu að síður haft í för með sér kostnaðarauka fyrir einstaka framleiðendur sem þegar njóta vottunar. Hér er um að ræða tiltölulega fá tilvik en þó einhver. Ég á von á að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra fjalli frekar um þetta atriði þegar frumvarp til innleiðingar kemur til meðferðar þingsins. Utanríkismálanefnd og umhverfis- og samgöngunefnd fengu reglugerð (ESB) 2018/848 til skoðunar á síðasta löggjafarþingi og gerðu ekki athugasemdir við upptöku hennar í EES-samninginn. Virðulegur forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Við styðjum það svo sannarlega að lífrænt ræktaðar vörur og lífræn framleiðsla hér á landi sé vel vottað og allt sé vel gert. Það er svolítið slæmt hvað þetta kemur seint hér inn í þingið. Það eru þegar aðilar sem hafa verið að reyna að flytja inn vörur frá áramótum sem hafa lent í því t.d. að að þurfa að borga aftur fyrir vottun af því að þessi reglugerð er ekki komin í gegn. Það er von mín að í meðförum utanríkismálanefndar um þetta mál verði reynt að hraða þessu sem mest, en líka að skoða það sérstaklega, og þetta er nokkuð sem við nefndum á fundi með matvælaráðherra í atvinnuveganefnd, hvaða áhrif Brexit hefur haft á innflutning á lífrænum vörum og lífrænu fóðri og passa upp á að þar verði ekki til aukakvaðir á innflytjendur umfram það sem þegar er. Við vitum t.d. um einn innflytjanda sem flytur inn lífrænar vörur frá Bretlandi sem er með vottaða vöru en þarf að greiða 400.000 kr. aftur fyrir að fá sömu vöru vottaða eftir að Brexit kom til framkvæmda nú um áramótin. Þannig að það er von mín að við getum afgreitt þetta hratt í utanríkismálanefnd til að tryggja að lífrænar vörur séu ekki með mikinn samkeppnishalla á við aðrar vörur og að þetta mál með Brexit verði skoðað sérstaklega.
Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 214/2020. Ákvörðunin fellir inn í EES-samninginn tiltekna reglugerð ESB sem varða starfsemi evrópskra áhættufjármagns, sjóða og evrópska félagslega framtakssjóði. Hún er hluti af regluverki EES á sviði fjármálaeftirlits og fjármálaþjónustu og felur í sér afmarkaðar breytingar á reglum um markaðssetningu umræddra sjóða. Markmiðið er m.a. að auðvelda aðgengi lítilla og meðalstórra fyrirtækja að fjármagni, auka stærðarhagkvæmni og samkeppni auk þess að draga úr kostnaði. Fyrirséð áhrif innleiðingar reglugerðarinnar eru að fleiri rekstraraðilum sérhæfðra sjóða mun gefast kostur á að starfrækja og markaðssetja sjóði sem þessa að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Engir slíkir sjóðir eru starfræktar á Íslandi sem stendur. Virðulegi forseti. Ákvörðunin kallar á lagabreytingar hér á landi og fyrir þá sem hér hafa verið að fylgjast með var fjármála- og efnahagsráðherra rétt í þessu að leggja fram frumvarp til innleiðingar á reglugerðinni. Það er mat fjármála- og efnahagsráðuneytis að innleiðing gerðarinnar muni ekki hafa veruleg áhrif á stjórnsýslu ríkisins og engin áhrif á fjárhæð þess. Ég legg til, virðulegur forseti, að að aflokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Þetta varðar fyrst og síðast nokkrar leiðréttingar þar sem mistök slæddust inn í meðförum nefndarinnar á síðustu dögum ársins. Þetta varðar m.a. breytingar á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Ég ætla aðeins að renna yfir það. Þar eru t.d. breytingar á ýmsum lögum um skatta og gjöld, m.a. um að endurgreiða 100% þess virðisaukaskatts sem greiddur hefur verið við innflutning eða fyrstu sölu nýs loftfars, hreyfils eða loftskrúfu sem nýtir rafmagn eða vetni sem orkugjafa. Fyrir mistök fór það inn í lög að tímabilið væri frá 1. júlí 2022 til og með 31. desember 2027. En þarna átti að standa 1. janúar 2022. Leggjum við til að það verði leiðrétt. Sömuleiðis er þarna breyting á lögum um vörugjald af ökutækjum þar sem kveðið er á um að lækka skuli skráða losun húsbíla um 40%, en þó að hámarki niður í 150 g/km. Ákvæðið sem gilti á árinu 2020 og 2021 var framlengt út árið 2022 með lögum, en því var breytt á þann veg að ef koltvísýringslosun ökutækis er skráð samkvæmt evrópsku aksturslotunni og samræmdu prófunaraðferðinni skuli vörugjald lagt á samkvæmt samræmdu prófunaraðferðinni. Breytingin hafði því miður þær afleiðingar í för með sér að í tilviki húsbíla gat munur á útsöluverði til neytenda verið töluverður eftir því hvort viðmiðið var lagt til grundvallar. Ákvæðinu var ætlað að bregðast við því ástandi þar til komist yrði að varanlegri niðurstöðu um álagningu vörugjalds á húsbíla. Til að bregðast við þessu er lagt til að ívilnunin á þessu ári taki því einnig til húsbíla þegar losun er skráð samkvæmt báðum gildum. Þetta frumvarp varðar sömuleiðis breytingar á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, en í síðustu viku var samþykkt hér í þinginu frestun á greiðslu opinberra gjalda og breyttust þar með gjalddagar og leggjum við til að það fari hér inn og sömuleiðis breyting, að fresta gjalddögum á tryggingagjaldi og staðgreiðslu, að það myndi dreifast á fjóra nýja gjalddaga. Þetta er, eins og áður sagði, fyrst og síðast leiðréttingarfrumvarp og ekki miklu við það að bæta. Ég vil því fyrir hönd nefndarinnar leggja til að frumvarpið gangi beint til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um skattleysi launatekna undir 350.000 kr., skatta- og skerðingarlaust. Þetta er eitt af forgangsmálum Flokks fólksins og er gjörvallur þingflokkurinn á tillögunni eðli málsins samkvæmt. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að Flokkur fólksins var stofnaður nákvæmlega til þess að vernda þá sem standa höllustum fæti í samfélaginu og hafa það bágast, að reyna að bæta kjör þeirra, að berjast fyrir tilvist þeirra, að gera þeim lífið bærilegt. Þingsályktunartillaga okkar felur það í sér að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir lok þessa árs, 2022, sem kveði á um í fyrsta lagi að tekinn verði upp svokallaður fallandi persónuafsláttur þannig að skattleysismörk verði við 350.000 kr. og að persónuafsláttur falli niður með sveigðu ferli við ákveðin efri mörk. Margir spyrja: Hvað þýðir það? Hvenær ætlið þið þá að byrja að skerða persónuafsláttinn, mun það ekki bitna á millitekjufólki og annað slíkt? Það er í höndum stjórnvalda. Við erum að reyna að vísa þessu þangað og biðja um aðstoð til að finna hinn rétta punkt. Meðaltekjur eru 800.000 kr. á mánuði. Við erum að berjast fyrir þá sem fá 240.000–260.000 kr. í útborgun á mánuði. Við erum að kalla eftir því að það sem hefur verið skilið eftir og ekki látið fylgja almennri launaþróun frá því eftir efnahagshrunið 2008 verði leiðrétt. Það er í rauninni lítið sem felst í þessum 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust annað en leiðrétting, sama leiðrétting og allir aðrir þjóðfélagshópar hafa fengið, þar á meðal alþingismenn. Það er ekkert sanngjarnt við það að einstaklingur á ofurlaunum sé með ríflega 53.000 kr. í persónuafslátt á meðan sá sem á ekki til hnífs og skeiðar fær útborgaðar 240.000–250.000 kr. Við viljum ekki mismuna fólki. Við viljum ekki hafa þennan ójöfnuð. Við viljum sanngjarnt, réttlátt samfélag, að við sýnum í raun og veru samhygð með þeim sem þurfa á að halda. Það er þess vegna sem við munum endalaust mæla fyrir þessu máli og ef það gengur ekki eftir núna þá mun náttúrlega upphæðin, eðli málsins samkvæmt, verða hærri næst. Þetta er þjóðfélagshópur sem hefur gengið í gegnum Covid eins og allir aðrir, þetta er þjóðfélagshópur sem er líka að taka á sig stórhækkað vöruverð en á í rauninni engar krónur til að mæta því. Fyrir kosningarnar 25. september var mikill vilji sýnilegur hjá frambjóðendum allra flokka og málsvara þeirra um að það ætti ekki bara að taka almannatryggingakerfið til gagngerrar endurskoðunar heldur væri ólíðandi að svona stór þjóðfélagshópur hefði úr svo fáum krónum úr að spila, það fáum að margir hverjir geta eftir miðjan mánuð ekki leyft sér nokkurn skapaðan hlut annað en haframjöl, núðlur og hrísgrjón. Við köllum þetta ekki land tækifæranna nema fyrir suma. En það er í höndum Alþingis og ráðamanna að snúa því við. Í öðru lagi felur þessi þingsályktunartillaga í sér að breytingar verði gerðar á skiptingu útsvars og tekjuskatts af skattstofni til að jafna tekjuáhrif vegna hækkunar skattleysismarka á milli ríkis og sveitarfélaga. Því er þannig háttað að þegar verið er að skattleggja okkur er það fyrst útsvarið sem er tekið þannig að það eru sveitarfélögin sem verða af þessum krónum þeirra tekjulægstu, þeirra sem berjast í bökkum. Það er algerlega eðlilegt og sjálfsagt að þar stígi ríkissjóður inn til þess að jafna það sem út af fellur við það að færa þennan þjóðfélagshóp upp í 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Í þriðja lagi felur þingsályktunartillagan, þetta forgangsmál Flokks fólksins, það í sér að fullur örorkulífeyrir, endurhæfingarlífeyrir og ellilífeyrir tryggi lífeyrisþegum 350.000 kr. í ráðstöfunartekjur, í hverjum einasta mánuði, skatta- og skerðingarlaust. Í greinargerðinni kemur fram að þessi þingsályktunartillaga hefur áður komið fram, ég mælti fyrir henni á 151. löggjafarþingi, það var 46. mál, en náði ekki fram að ganga. Þess vegna er ég að mæla fyrir henni að nýju og aftur og aftur. Við trúum því að dropinn holi steininn og það hlýtur að enda með því að enginn valdamaður geti snúið blinda auganu að þeirri örbirgð og þeim risabágindum sem tugþúsundir Íslendinga búa við í dag. Efni tillögunnar var áður að finna í tveimur tillögum sem mælt hefur verið fyrir áður og við erum búin að berjast fyrir þessu, Flokkur fólksins, frá því að við komum á þing í desember 2017. Á undanförnum áratug hefur íslenskur efnahagur dafnað. Það fer ekkert á milli mála. En auðvitað erum við að ganga í gegnum þá holskeflu sem heimsfaraldurinn er. En það á engan veginn að bitna á því fólki í landinu sem hefur það bágast. Það er ekki endalaust hægt að beygja bognu bökin, svo bregðast krosstré sem önnur tré, og það hlýtur að enda með því að í áframhaldandi beygingu muni bakið brotna. Er það það sem við viljum, virðulegi forseti? Nei, en við sjáum það samt sem áður, sama hvert litið er, sjáum það úti í samfélaginu, hversu bágindin eru gríðarlega umfangsmikil. Við sjáum það í brottfalli nemenda úr skólum. Við sjáum það í því hvernig börn fátækra foreldra geta ekki sinnt tómstundum, íþróttum, geta ekki tekið þátt. Við sjáum það í fíknisjúkdómum, vonleysi og vanlíðan. En því miður hafa ekki allir séð og það er okkar hlutverk, a.m.k. þeirra sem sjá, að reyna að opna augu hinna sem munu þá væntanlega taka utan um fólkið okkar og með okkur. Við eigum að gera þetta öll saman, 63 þjóðkjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga. Við eigum að gera þetta saman. Við eigum að jafna kjörin eins og kostur er. Það er ekki nóg að segja að OECD segi að hér ríki einn mesti jöfnuður allra landa. Eðli málsins samkvæmt koma út ágætislaun hjá mér og einstaklingi með 250.000 kr. á mánuði ef við leggjum það saman og deilum með tveimur, ekki satt? Það þýðir ekki að draga alltaf meðallaun upp úr skúffunni. Það þýðir ekki fyrir þann sem fær útborgaðar 240.000–250.000 kr. á mánuði. Hvernig í ósköpunum getur sá einstaklingur glaðst yfir meðallaunum? Það er ekki hægt. Það er ekki hægt að fara út í búð þegar þú átt ekki krónu 15. eða 20. hvers mánaðar og segja: Ég skora svo hátt í meðallaunum að ég hlýt að geta keypt í matinn þó að ég eigi enga einustu krónu, OECD segir það, excel-skjalið segir það. Það er rosalega jákvætt gagnvart okkur. Fjöldi fólks hefur misst atvinnu og lent í annars konar fjárhagslegum örðugleikum vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Í fyrstu bundum við vonir við að efnahagsleg áhrif faraldursins yrðu skammvinn og að við myndum fljótt ná aftur fyrri hæðum en svo fór sannarlega ekki. Hinn 28. febrúar næstkomandi eru akkúrat tvö ár frá því að fyrsti Íslendingurinn greindist með Covid-19. En það hillir undir að við förum að losa um allar hömlur og veiran verði látin gossa yfir samfélagið þannig að við náum hinu margumbeðna hjarðónæmi. Á meðan heilbrigðiskerfið okkar stendur það af sér er það í rauninni eina rétta leiðin eins og staðan er í dag. En mér finnst gott að vita að verið sé að reyna að stíga eins varlega til jarðar og hægt er. Það er ekki eins og við séum ekki að reyna að standa vörð. Við stöndum samt sem áður efnahagslega betur að vígi í öllum þessum ömurlegu Covid-málum en margar og flestar aðrar þjóðir og er það vel. En það er sárara en tárum taki þegar við hugsum um það hvernig við höfum horft fram hjá því ár eftir ár, áratug eftir áratug, hvernig ákveðinn samfélagshópur fátækra er talinn sjálfsagður af ríkjandi stjórnvöldum hverju sinni. Það þykir algjörlega sjálfsagt að sjá langar raðir fólks fyrir utan hjálparstofnanir sem er að biðja um mat, það er talið sjálfsagt að lítil börn fái ekki að njóta þeirra vöggugjafa sem þau fæddust með, þeirrar snilligáfu og þeirra hæfileika, vegna þess að þau voru svo óheppin að eiga fátæka foreldra. Það er okkar að breyta þessu. Við erum fámennt samfélag. Við höfum ekki efni á því að virkja ekki allan þann mannauð sem við eigum til. Þess vegna höfum við í Flokki fólksins verið að kalla eftir því að reynt sé að aðstoða öryrkja, fækka öryrkjum án þess að kasta þeim fyrir björg, eins og ég hef svo oft sagt, með því að gefa þeim kost á að fara út á vinnumarkaðinn ef þau mögulega geta án þess að skerða bætur þeirra í ákveðinn tíma til að athuga hvort við getum aðstoðað þau aftur til virkni og vellíðunar úti í samfélaginu. Það er erfitt að missa fótanna. Það er erfitt að glíma við andlega vankanta. Þunglyndi, neikvæðni og vanlíðan umvefur í raun allt of marga. Þetta er fólkið sem við getum dregið út úr vesöldinni. Þetta er fólkið sem við getum hjálpað. Það eru mjög margir líkamlega hraustir til að takast á við störf og hér er ríkisstjórn sem segir alltaf að það eigi að hvetja alla til virkni. Sennilega er grunnurinn að öllu sem heitir allsherjarendurskoðun almannatryggingakerfisins hið svokallaða starfsgetumat. Það er hræðilegt að mínu mati vegna þess að það er ekkert enn sem komið er sem liggur þar að baki. Það eru engin störf fyrir fólkið sem talið er að geti unnið 30% starf heldur á bara að lækka framfærslu þess hjá Tryggingastofnun sem nemur því mati sem það er talið vera vinnufært um. En við getum, virðulegi forseti, svo auðveldlega hjálpað þessu fólki til sjálfshjálpar. Við getum svo auðveldlega létt því róðurinn. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að um leið og við komum fólki í 350.000 kr. lágmarksframfærslu skatta- og skerðingarlaust er ríkissjóður að fá flestar þessar krónur beinustu leið aftur inn í kerfið. Þetta er hringrásarkerfi hagkerfisins, hagkerfið er hringrásin. Við fáum meiri peninga, við eyðum meiri peningum. Allt í einu geta þessir einstaklingar borgað. Þetta eru einstaklingarnir sem komast ekki í greiðslumat, geta ekki keypt sér íbúð jafnvel þó að það væri ódýrara fyrir þá að greiða af láni en að greiða leigu. Þetta eru þeir sem eru dæmdir á okurleigumarkað þar sem leigan er á bilinu 220.000–300.000 kr. á mánuði fyrir þriggja herbergja íbúð. Hvernig á einstaklingur með 240.000–250.000 kr. útborgað að greiða húsaleigu upp á 220.000 kr. og eiga svo eitthvað eftir til þess að lifa af? Hvernig er hægt að ætlast til að sá einstaklingur geti veitt barninu sínu nokkurn skapaðan hræranlegan hlut? Og hvernig er hægt fyrir sitjandi stjórnvöld að loka augunum fyrir þessu? Hvernig er það hægt, virðulegi forseti? Það á ekki að vera hægt. Þetta er okkur, einni af tíu ríkustu þjóðum í heimi, til slíkrar minnkunar að maður skammast sín nánast fyrir það að vera búin að hrópa hér, skipti eftir skipti, þetta er fimmta árið, og benda á staðreyndir, benda á raunveruleikann. Svona er staðan. Af hverju hjálpum við ekki fólkinu okkar? Virðulegi forseti. Ég vona að með því að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fái þetta mál í fangið verði virkilega lögð vinna í að skoða hve mikið myndi skila sér aftur inn í ríkissjóð, hvað væru raunverulega margar krónur sem glötuðust með því að koma þessari framfærslu þangað sem hún á heima. Ekki neitt. Flokkur fólksins segir: Við höfum allt að vinna og engu að tapa. Með þessu sýnum við í verki að viljinn er til staðar og við erum hér fyrir alla en ekki bara suma. Ég vísa þessari þingsályktunartillögu til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða tillögu til þingsályktunar um lífsnauðsynlegt mál, 350.000 kr. lágmarksframfærslu almannatryggingaþega. Einhvern tímann heyrði ég sagt, sem er það furðulegasta við það, að það væri eiginlega óframkvæmanlegt að setja þennan hóp í 350.000 kr., það væri svo dýrt. En ég get ekki verið meira innilega ósammála því vegna þess að það sem er dýrt í þessu þjóðfélagi er að hér skuli vera fólk sem er haldið í svo mikilli fátækt, jafnvel sárafátækt, að það á ekki fyrir mat, lyfjum, fötum, hvað þá heimilistækjum, sem eru hálfgerð lúxusvara. Ef við horfum líka á þetta út frá nýrri könnun sem kom frá verkalýðsfélögunum ASÍ og BSRB um að stór hluti láglaunafólks, fólks sem er á launum, neitar sér um tannlæknaþjónustu, læknisþjónustu og hefur ekki ráð á því að bregðast við kannski um 80.000 kr. óvæntum útgjöldum, hvernig í ósköpunum sjáum við þá fyrir okkur að fólkið sem er á lægstu bótunum, sem eru vel undir fátæktarmörkum og er ekkert annað en sárafátækt, eigi að geta framfleytt sér á þessu? Það sem er kannski sorglegast í þessu öllu saman er að við gleymum því veigamesta í þessu kerfi: Það eru börnin. Hvernig í ósköpunum höfum við getað réttlætt það áratugum saman að hafa börn í þessum aðstæðum, að börn þurfi að standa í röðum með foreldrum sínum til þess að bíða eftir að fá mat? Það er okkur til háborinnar skammar. Við skulum fara aðeins aftur í tímann. Árið 1988, þegar tekin var upp staðgreiðsla opinberra gjalda, þá var því þannig háttað að lægstu laun, lífeyrir almannatrygginga, voru ekki sköttuð, ekki tekin króna í skatta af þeim peningum. Það sem var enn þá merkilegra er að það voru 30% eftir af skatttekjunum til þess að setja upp í lífeyrissjóð eða aðrar tekjur. Hvað hefur skeð frá þessum tíma? Jú, skattar hafa stórhækkað. Við erum farin að stórhækka skatta og farin að skatta fátækt fólk, ekki bara fátækt heldur sárafátækt fólk. Hverjir gera svona hluti? Erum við ekki siðað þjóðfélag? Eru ekki mannréttindi og jafnrétti? Hvar eru allar þessar hugsjónir ef við getum hagað okkur svona, ef við segjum við fólk sem hefur ekki einu sinni efni á því að kaupa sér mat: Nei, við skulum samskatta þig upp á 35.000–40.000 kr. á mánuði? Bara að taka það frá skilar hellingi. Ef við setjum okkur bara þessar tölur, 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, er það einhver ofrausn? Er það einhver svakaleg tala? Hún er það ekki, bara langt í frá. Ef við myndum reikna upp bæði launaþróun og taka kjaragliðnun hjá almannatryggingum og myndum reikna þetta upp frá 1988 og heimfæra til dagsins í dag, og hefðum sömu skattstefnu og var, þá er ég alveg sannfærður um að við værum nokkurn veginn á þessari tölu. Við ættum jafnvel, sem væri enn þá betra, eitthvað afgangs upp í lífeyrissjóðina, vegna þess að eins og við vitum eru þeir sem eru á örorkubótum og fá eitthvað frá lífeyrissjóðunum skertir um 38,9% og eldri borgarar um 45,45%. Þessi skattstefna bítur. Hún bítur sérstaklega þá sem eiga minnstan lífeyrissjóð, sem eru að stærstum hluta konur. Það er eiginlega sorglegt til þess að vita að það hefur hvað eftir annað verið vísað til þess að að meðaltali hafi tekjur almannatrygginga hækkað svo rosalega mikið. Hæstv. fjármálaráðherra hefur hvað eftir annað fullyrt að það sé bara með ólíkindum hversu mikið hafi verið lagt í þær hækkanir, en samt er kjaragliðnun staðreynd. Samt vantar algjörlega 50% upp á bara til að ná kjaragliðnuninni. Það er verið að tala um að endurskoða almannatryggingakerfið en við getum ekki farið í þá endurskoðun fyrr en við tökum á grundvallarréttindum, þ.e. lögfestum samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Um leið og við erum búin að lögfesta samninginn, það hlýtur að vera ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin dregur lappirnar við að lögfesta hann, þá geta þeir ekki brotið á réttindum fatlaðs fólks. Það hlýtur líka að setja margar aðvörunarbjöllur í gang þegar við heyrum ríkisstjórnarflokkana aftur og aftur lofa að núna sé tími þessa fólks kominn, núna sé hann kominn. Þessir einstaklingar geta ekki beðið lengur en þetta er falstal. Þeir bíða enn. Hvar eru stjórnarliðar t.d. hér í þessari umræðu? Þeir gætu sýnt fram á að þeir meini eitthvað með því sem þeir segja um að þetta fólk geti ekki beðið lengur. Það sést enginn. Þau koma ekki hingað upp og taka undir það að 350.000 kr. lágmarksframfærsla, skatta- og skerðingarlaust, eigi rétt á sér. Og ef við horfum bara aftur í tímann á þá gífurlegu hækkun sem við þingmenn og ráðherrar fengum og setjum það í samhengi við smánarhækkanir sem almannatryggingakerfið hefur fengið, þá er það engin ofrausn, ekki nokkur ofrausn, að við setjum hlutina í 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust og ég myndi segja að það væri bara fyrsta skrefið. Það er fyrsta skrefið til að tryggja það a.m.k. vonandi að það þurfi enginn að fara í þá niðurlægjandi för með börnin sín að standa í röð eftir mat og að enginn þurfi að neita sér um tannlæknaþjónustu. Öryrkjar neita sér um tannlæknaþjónustu. Við sjáum það meira að segja að vinnandi fólk neitar sér um tannlæknaþjónustu. Það hlýtur að vera eitthvað bogið við það þegar við getum auðveldlega reiknað rétta framfærslu. Það er svo auðvelt að reikna nákvæmlega hvað einstaklingur eða fjölskylda þarf til framfærslu. Af hverju gerum við það ekki? Vegna þess að þeir vilja ekki sjá það. Einu sinni kom inn á vef félagsmálaráðuneytisins nokkurn veginn rétt framfærsla en hún hvarf fljótlega vegna þess að það var ekki vinsælt að sýna fram á muninn, það var himinn og haf á milli hjá þeim einstaklingum sem lifðu á þeim smánarbótum sem eru hjá almannatryggingum yfir í það sem virkilega þarf á að halda. En vonandi, þó að það sé mjög ólíklegt, fer að koma að því að ríkisstjórnarflokkarnir geti ekki hangið lengur á þessu ómannúðlega fjárhagslega ofbeldi sem þeir beita hóp fólks sem hefur enga möguleika nema okkur sem hér erum til þess að verja sig og berjast fyrir sig. Okkur ber skylda til að sjá til þess að enginn lifi í fátækt og okkur ber skylda til að sjá til þess að enginn lifi í sárafátækt. Þar af leiðandi ber okkur líka skylda til að samþykkja 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Það er engin ofrausn, bara lágmarkið til að einstaklingar og fjölskyldur þurfi ekki að standa í biðröð eftir mat.
Forseti. Það er sívaxandi fjöldi fólks sem hefur ekki efni á að halda heimili með sómasamlegum hætti. Það eitt og sér á ekki að þurfa að líðast í þjóðfélagi eins og okkar. Það á enginn, á hvaða aldri sem hann er, að þurfa að líða skort, en sú staðreynd að börn eru á mörgum þessara heimila gerir stöðuna enn verri. Setjum þessa hógværu kröfu um að enginn hafi minna en 350.000 kr. á milli handanna í samhengi við viðurkennd framfærsluviðmið. Á heimasíðu umboðsmanns skuldara er t.d. hægt að reikna út framfærsluviðmið. Þar er gengið út frá því að matur, hreinlætisvörur,, fatnaður, læknis- og lyfjakostnaður og samgöngur, svo nokkuð sé nefnt, kosti samtals 180.533 kr. á mánuði. Þessi tala miðast við barnlausan einstakling. Fyrir einstætt foreldri með eitt barn hækkar þessi tala upp í 260.693 kr. og sé um að ræða hjón með tvö börn er talan 358.824 kr. Glöggir þingmenn hafa kannski tekið eftir því að inn í þennan kostnað vantar t.d. rafmagn, hita og tryggingar ásamt dagvistun barna, sem kostar svo sannarlega sitt, en það sem verra er, inn í þessar tölur vantar algjörlega húsnæðisliðinn. Húsnæðisliðurinn er stærsti útgjaldaliður allra heimila og varlegt að áætla að hann sé að minnsta kosti 180.000 kr. hjá þeim sem eru í leiguhúsnæði. 180.000 kr. þykir ekki hátt leiguverð í dag og það er ekki óalgengt að leiguverð sé hátt í 300.000 kr. á mánuði. Í ræðu sem ég hélt hér á Alþingi í síðustu viku sagði ég frá raunverulegu dæmi um leigu sem hefði á nokkrum mánuðum hækkað úr 280.000 upp í 320.000 vegna vísitöluhækkana og áhrifa Covid-19. Við getum sem sagt gengið út frá því að húsnæðiskostnaður sé ekki lægri en 180.000 kr., en burt séð frá því hvaða húsnæðiskostnað við viljum miða við, þá er ljóst að hann er hár og verulega íþyngjandi fyrir marga einstaklinga og fjölskyldur. Til að ýkja vandann örugglega ekki og við miðum við lægstu töluna, 180.000 kr., verður okkur strax ljóst að þessi hógværa krafa um 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust dugar bara alls ekki til, ekki einu sinni fyrir barnlausa einstaklinga, því að það er einfalt reikningsdæmi að ef fæði og klæði kostar 180.000 og húsnæði 180.000 þá er samtalan 360.000, 10.000 kr. hærri tala en við erum að ræða hér. Þurfum við í alvöru að ræða þetta? Aldraðir og öryrkjar fá í framfærslu frá Tryggingastofnun 240.000 kr. á mánuði. Hjá þeim sem ekki fá meira vantar 80.000 kr. upp á að endar nái saman í hverjum einasta mánuði. Þetta fólk á í alvöru ekki til hnífs og skeiðar. Ég fæ stundum á tilfinninguna að við sem búum við allsnægtir og höfum líklega aldrei kynnst þessum skorti höldum að verið sé að ýkja vandann þegar talað er um hópinn sem hefur áhyggjur af næstu máltíð og á ekki fyrir mat út mánuðinn. En það er ekki svo. Staðan er svona í alvöru á Íslandi í dag. Þvílíkt sem við megum skammast okkar fyrir að svo sé. Er þetta stór hópur? Hvað það eru margir sem fá strípaðan lífeyri hef ég ekki tölur yfir. Ef þetta eru fáir, þá ætti nú að vera lítið mál að lagfæra kjör þeirra. En ef þeir eru margir, þá er algjörlega ljóst að við verðum að lagfæra kjör þeirra, því að annars hljótum við að þurfa að endurskilgreina Ísland og færa það í flokk þróunarlanda. Hvernig sem það nú er þá er ljóst að jafnvel þótt eitthvað bætist við þessa upphæð þá líður allt of stór hópur skort á Íslandi árið 2022. Það er forgangsmál Flokks fólksins að á Íslandi líði enginn skort. Það er ekki verið að tala um allsnægtir og ekki einu sinni jöfnuð. Bara það að allir eigi til hnífs og skeiðar, að enginn líði skort. Þingmenn á strípuðum þingmannalaunum eru með 1.285 þús. kr. í laun á mánuði. Ég spyr: Gætum við lifað af 240.000 kr. á mánuði? Ég leyfi mér að efast um að nokkurt okkar gæti það. Þá má spyrja hvort við gætum lifað af 350.000 kr. á mánuði. Það er skárra, en ég held að við ættum flest erfitt með að sjá þá stöðu fyrir okkur. Kjarni málsins er sá að það er illmögulegt og varla hægt að lifa af tekjum sem eru lægri en 350.000 kr. á mánuði. 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust er algjört lágmark og í raun þegar orðið of lítið, ekki síst þegar litið er til þeirra verðhækkana sem þegar hafa orðið og sem fram undan eru. Það er Alþingi og ríkisstjórn til háborinnar skammar verði þessi þingsályktunartillaga ekki samþykkt. Við búum í einu ríkasta landi í heiminum. Hér flæðir fé inn í lokaðar hirslur sem fáir hafa aðgang að. Það er nóg til. Það fá bara ekki allir að njóta. Ef við hugsum þjóðfélagið okkar eins og fjölskyldu, þá erum við fjölskylda sem lætur fjölskyldumeðlim svelta frekar en að neita sér um t.d. nýtt sófasett, skemmtanir eða utanlandsferðir. Ekkert okkar myndi gera það í raun og veru. Það yrði alltaf sett í forgang að hjálpa fyrst þeim sem þannig er ástatt um. Um það snýst málið og í raun er ótrúlegt að þessi umræða þurfi að fara fram, hvað þá að það þurfi að berjast fyrir þessari hógværu kröfu. Því að það er nóg til. Mér finnst þetta snúast um mannúð, samúð og virðingu fyrir manngildi einstaklinga. Ég treysti því að Alþingi sjái til þess að þeir sem verst standa í samfélaginu fái þessa lágmarksuppfærslu á sínum tekjum. Það má ekki minna vera.
Hæstv. forseti. Hv. þingheimur og þjóðin sem hlustar á og horfir á okkur í beinni. Mig langar til að segja ykkur að ég hef ekki enn þá hitt þann mann sem heldur því fram að það sé auðvelt að lifa á innan við 300.000 kr. á mánuði. Ég er með þá skoðun að þetta sé spurning um samstarf; meiri hluti og minni hluti taka saman höndum og segja: „The buck stops here.“ Hingað og ekki lengra. Ég vil vitna í kvæði Einars Benediktssonar, þess ágæta manns, sem sagði: Þú fólk með eymd í arf! Snautt og þyrst við gnóttir lífsins linda, litla þjóð, sem geldur stórra synda, reistu í verki viljans merki, – vilji er allt sem þarf. Þetta er bara spurning um það. Ef við viljum leysa þetta vandamál, meiri hlutinn og minni hlutinn, þá leysum við það. Það er ekkert mál. Í guðanna bænum.
Frú forseti. Það er svo sannarlega til skammar að á Íslandi sé fátækt. Í nýlegri könnun sem gerð var af Vörðu, rannsóknastofnun vinnumarkaðarins, kom fram að yfir þriðjungur fjölskyldna og einstaklinga á við fjárhagsvanda að etja og nær ekki að lifa frá mánuði til mánaðar með þann pening sem þau fá. Í þessum hópi eru aldraðir, það eru öryrkjar og það eru einstæðir foreldrar. Það er svo einfalt mál að laga þetta ef við viljum. Við eigum að vera með skattkerfi sem tekur ekki skatt af þeim lægst launuðu heldur tekur meiri skatt af þeim hæst launuðu. Þeir hafa nú ekki verið spurðir hér á landi, auðmennirnir, en erlendis hafa þeir verið spurðir: Viljið þið borga meiri skatt? Þeir segja já vegna þess að allar manneskjur eru vonandi með þann vott af réttlæti í sér að vera tilbúnar til að hjálpa þeim sem minna mega sín. Eða eins og Warren Buffett, hinn mikli fjárfestir, sagði: Það er skammarlegt að ég skuli borga lægri skatta en konan sem vinnur sem ritari fyrir mig. Þetta þurfum við að laga og talað hefur verið um að við þurfum að byrja á því að laga skattleysismörkin. Rétt eins og lagt er til í þessari þingsályktunartillögu er það nefnilega þannig að það að laga skattleysismörk eða persónuafslátt er sanngjarnasta leiðin til að láta þá sem lægst hafa launin fá meira í hendur og taka meira af þeim sem meira hafa á milli handanna. En við fáum alltaf sama svarið þegar við byrjum að tala um þetta: Hvernig eigum við að ná í fjármagn til að vega upp allt það sem við töpum ef við tökum ekki pening frá fátæka fólkinu? Jú, í fyrsta lagi: Við hlustum á auðmennina og látum þá borga meiri skatta. Þeir virðast vera tilbúnir til þess. Og jú, hluta af þessum peningum, sem við látum til fólksins sem lifir við fátækt, kemur til baka til ríkisins vegna þess að fólk sem lifir annars á litlu frá degi til dags mun nota þann pening til að kaupa vörur og á vörunum er virðisaukaskattur. Við fáum eitthvað af því til baka og í formi annarra hluta sem ríkið fær til baka. Nú eru kjarasamningar á næsta leiti og við vitum að þeir verða erfiðir. Við vitum líka að vinnumarkaðurinn mun koma til ríkisstjórnarinnar og óska eftir útspili héðan. Hvernig væri nú að við gerðum eins og hv. þm. Tómas Á. Tómasson lagði til: Við vinnum saman í því að finna út úr því hvernig við getum útrýmt fátækt á Íslandi? Hættum að rífast um það að þetta sé ekki hægt. Þetta er ekki hægt - þetta endalausa blaður. Eða eins og Greta Thunberg sagði í loftslagsmálunum: Bla, bla, bla. Hættum því og setjumst niður og vinnum saman í að leysa það hvernig við útrýmum fátækt á Íslandi í eitt skipti fyrir öll. Viljinn er nákvæmlega það eina sem þarf og ég veit að við höfum viljann til þess að setjast niður.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni hjartanlega fyrir hans góðu ræðu og frábæran stuðning og hans stóra hjarta. Ég ætlaði ekki endilega að koma upp en hv. þingmaður talar um hvernig við eigum að fjármagna þetta og hvar peningarnir séu. Þá segi ég: Flokkur fólksins hefur ítrekað mælt fyrir því að við tökum staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Á meðan við erum hress og kát og tilbúin til þess þá greiðum við staðgreiðslu inn í lífeyrissjóðinn okkar í stað þess að staðgreiðslan sé tekin við útborgun eins og nú er, þegar fólk er orðið kannski heilsulítið, þegar það er orðið gamalt og hefði meiri þörf á því að fá útborgunina sína án þess að hún sé skattlögð. Ég er að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður sé tilbúinn til að skoða þennan möguleika sem við erum margsinnis búin að berjast fyrir. Nú eigum við lífeyrissjóðina okkar en þeir sitja eins og riddarar hringborðsins úti um allt í öllu kerfinu, eiga orðið allt í öllu alls staðar. Við erum komin í samkeppni við okkur sjálf á lánamörkuðum og hvar annars staðar sem er. Þessir sjóðir eiga á sjöunda þúsund milljarða, hvorki meira né minna en á sjöunda þúsund milljarða. Þetta yrðu smáaurar en myndu skila í ríkissjóð umfram á bilinu 60–70 milljörðum kr. á hverju einasta ári. Eins og við höfum margbent á eru þetta smáaurar í stóra samhenginu. Við gætum jafnvel látið gera könnun meðal þeirra sem eiga sjóðina um hvort þeir vildu ekki hreinlega drífa í þessu. Þetta yrði fyrsta skrefið í því að fara að ráðast gegn öllum þessum sköttum, skerðingum og þeim óþverraskap sem í raun og veru allt of stór hluti samlanda okkar býr við í dag.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrri spurninguna. Ég hef búið í þó nokkuð mörgum löndum og borgað í lífeyrissjóði í þó nokkrum löndum, m.a. í Bandaríkjunum þar sem þeir hafa einmitt bæði kerfin í gangi. Þú getur valið að borga inn fyrir skatta eða eftir skatta og þá tek ég það út með sköttum eða án skatta. Ég tel að það séu svo sannarlega kostir og ókostir við bæði kerfin og myndi styðja að hafa þennan valkost eða skoða hann. Ég held hins vegar að það mikilvægasta þegar kemur að lífeyrissjóðakerfinu á Íslandi í dag sé að gera það mun gagnsærra en það er. Það var nefnilega þannig í Bandaríkjunum fyrir um 15–20 árum síðan að þá voru sett þau lög um það að hver og einn lífeyrissjóður þyrfti að sýna á skýran hátt hvaða gjöld þeir væru að taka af lífeyrisþegunum við það að leggja pening inn í lífeyrissjóðina. Þetta er hvergi hægt að finna ef ég fer inn á þá lífeyrissjóði sem ég er með á Íslandi. Ég get séð það nákvæmlega í þeim sjóðum sem ég er í erlendis; þegar ég legg inn pening þá tekur lífeyrissjóðurinn þetta margar prósentur í þóknun, á hverju ári taka þeir þetta mikla þóknun, þegar ég tek peninginn út taka þeir svona mikla þóknun. Þetta er hvergi að sjá hjá íslenskum lífeyrissjóðum. Fyrir okkur sem höfum lært um stærðfræði og vaxtavexti þá skiptir máli hver prósenta sem er tekin í þóknun. Þá kannski vitum við að þessi 7.000 milljarðar fara bara í að reka sjóðina eða bæta upp laun þeirra sem stjórna þeim.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við erum greinilega á svipaðri blaðsíðu og hann með þekkingu af annars konar kerfi sem væri mjög gaman að leggjast yfir og skoða betur. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er sannarlega dálítið leyndardómsfullt þetta kerfi og langt frá því að við getum sagt að lífeyriskerfið sé gagnsætt og uppi á borðum. Við erum líka búin að mæla fyrir því, Flokkur fólksins, að það séu eigendur sjóðanna sem skipi þar meira stjórnir og ráðið þar meiru um heldur en atvinnurekendur og þeir sem í rauninni eiga ekki að koma nálægt lífeyrissjóðunum okkar. En yfirbyggingin og kostnaðurinn sem við fengum að sjá og vissum um fyrir þremur árum síðan var 20 milljarðar kr. og þá var það algjört leyndarmál hvað þessir sérfræðingar, sem eiga að vera þeir sem stýra hér fjárfestingum lífeyrissjóðanna, voru að greiða einhverjum sérfræðingum úti í heimi til að sjá um að ávaxta peningana okkar. Með hrolli þá rifja ég upp þá 600 milljarða kr. sem við töpuðum á einu bretti í síðasta efnahagshruni t.d. Þannig að miðað við það að geta fengið inn í rekstur ríkissjóðs á bilinu 50–70 milljarða kr. umfram á ári, það myndi ekki sjá högg á vatni á lífeyrissjóðseignum okkar og myndi nýtast þeim sem vildu gjarnan fá útborgað allt sem þeir eiga þegar þeir þurfa á því að halda á seinni stigum ævigöngunnar. Það væri betra fyrir þá að mínu viti a.m.k. heldur en að taka 36% af því sem þeir ættu að fá greitt úr lífeyrissjóði. Við getum alveg gert þetta, við getum fjármagnað hvað sem er, og eins og hv. þingmaður nefndi réttilega er það eina sem þarf samstarf og vilji.
Virðulegi forseti. Já, vilji er allt sem þarf. Það eina við að bjóða upp á nýjar leiðir varðandi skatt eða ekki skatt eða hvenær lífeyristekjur eru skattlagðar er að það tekur ansi mörg ár þangað til hinn almenni borgari fer að njóta góðs af því. Eins og þú segir, ríkissjóður fær meiri pening inn á hverju ári en það tekur svolítið lengri tíma fyrir þá sem setja inn peninginn þar til það fer að skila sér almennilega til þeirra. En ég er svo sannarlega sammála því að það eigi að vera valkostir þegar kemur að þessu máli. Ég get sagt það við hv. þingmann að ég mun berjast fyrir því að útrýma fátækt hér á landi, þar mun ég ávallt standa með ykkur og öllum öðrum sem vilja útrýma henni. Það hvernig við gerum það þurfum við að ræða saman. Það er nefnilega eitt sem við hv. þingmenn þurfum að fara að læra að gera meira af og það er að tala saman, ekki tala bara ofan í hvern annan eða til hvors annars heldur að ræða saman. Þannig getum við látið góða hluti gerast og þannig getum við útrýmt fátækt. Við getum gert það sem þarf fyrir umhverfið. Við getum tekist á við þessar stóru áskoranir bara með því að tala aðeins saman.
Frú forseti. Þegar ég hugsa um fátækt á Íslandi þá er ekki laust við að ég hugsi um allar afleiðingar fátæktar og allan kostnaðinn sem hún hefur í för með sér fyrir samfélagið. Hverjar eru afleiðingar þess að vera barn sem elst upp í fátækt? Það eru ýmis ýmiss konar afleiðingar og þær eru fæstar góðar. Það sem kemur mér helst í hug þegar ég hugsa til þessa er að fátækt gerir það að verkum oftar en ekki að það er mikil streita inni á heimilum og streita er oft grunnurinn að því að inni á heimilum verður ofbeldi, heimilisofbeldi, ofbeldi gegn börnum og það er vegna streituástands sem er á heimilinu og oftar en ekki eru einnig fjárhagslegar áhyggjur. Það geta verið ýmsar ástæður fyrir heimilisofbeldi en ef þú ert fátækur þá er líklegra að þú sért í meiri hættu sem barn á að upplifa ofbeldi og einnig sem fullorðin manneskja vegna þess að það eru bara bein tengsl á milli þess að upplifa streitu og vera í fátækt eða vera í fátækt og upplifa streitu. En hvaða aðrir áhættuþættir eru í þessu, t.d. fyrir börn og einnig fyrir fullorðið fólk? Það eru geðsjúkdómar, annars konar veikindi, líkamleg veikindi. Áhættuþættirnir eru mjög margir og ég ætla kannski ekki að telja alla upp hér en það sem ég vil biðja stjórnvöld að hugsa um er að við þurfum að vera framsýn í þessum málum. Við þurfum að hugsa: Ef ég bregst við núna þá kostar það peninga og það þarf að finna út úr því hvernig á að koma með þessa peninga að borðinu. En aftur á móti þá bætum við hag fólks þannig að það mun t.d. leita sér minni aðstoðar hjá heilsugæslu eða sjúkrahúsum eða Kvennaathvarfinu eða einhvers annars staðar vegna þess að það að vera í fátækt er samnefnari yfir alls konar áhættuþætti. Það að börn á Íslandi sé að alast upp í fátækt er bara ótrúlegt. Og það þarf ekki að vera þannig ef við erum svolítið framsýn og hugsum um hvernig við viljum hafa samfélagið. Viljum við að börn hafi réttindi til þess að alast upp sem heilbrigðir einstaklingar? Þá tryggjum við það að börn séu ekki við fátæktarmörk, og auðvitað ekki fullorðnir heldur. Mér finnst vera skammsýni að hugsa um næstu mánaðamót, næstu ár. Við þurfum að hugsa um næstu áratugina og hvernig samfélag við viljum búa í. Við þurfum að hugsa líka um það að ef þú upplifir ofbeldi á heimili ert þú líklegri og í meiri áhættu til að beita ofbeldi á einhverjum tímapunkti og þarna er streita samnefnari yfir alla þessa þætti. Ég hef áhyggjur af því að það séu margar fjölskyldur sem upplifi allt of mikla streitu, hvort sem það er vegna fátæktar eða annarra hluta. En ef við getum eitthvað gert í fátæktaráhrifaþættinum ættum við ekki að hika við að gera það. Ég fagna því bara að það sé verið að ræða þessi mál.
Virðulegi forseti. Ég kem bara upp til að þakka hv. þingmanni fyrir góða aðkomu hennar að þessu lífsnauðsynlega máli fyrir svo ótrúlega marga. Hún nálgast þetta á þann hátt sem við höfum ítrekað verið að benda á, hvaða afleiðingar fátæktin hefur á börnin og fjölskyldurnar og svo þessi vinkill sem hún bendir á í sambandi við aukið heimilisofbeldi og annað slíkt. Allar rannsóknir hafa sýnt að það fer ekkert á milli mála að það berjast í fátækt og ná ekki endum saman og vita ekki hvort þú getur greitt af húsnæðinu þínu, hvort þú getur tryggt fjölskyldunni þinni fæði, klæði og húsnæði, það er sárara en tárum taki. Ekkert foreldri ætti nokkurn tíma að þurfa að standa í þeim sporum að geta ekki veitt barninu sínu, sem maður elskar mest af öllu í heiminum, það sem almennt þykir eðlilegt í okkar ríka samfélagi. Ég ítreka það. Ég þakka hv. þingmanni fyrir aðkomu hennar að þessu þarfa og góða máli og ég segi bara að því fleiri sem við erum og því hærra sem við höfum, þeim mun meiri líkur eru á að á okkur verði hlustað og að við náum þessu þarfa máli í gegn og getum hjálpað þeim sem við viljum hjálpa.
Frú forseti. Já, þetta er mjög mikilvægt mál og ætti að vera mikilvægt fyrir alla sem bera hag Íslendinga fyrir brjósti, Það er ólíðandi að það sé fátækt á Íslandi. Við ættum að gera hvað við getum til að tryggja öryggi innan heimilis sem utan og tryggja að íslenskar fjölskyldur upplifi ekki meiri streitu en þær þurfa. Við vitum að við lifum í hröðu samfélagi þar sem hlutirnir ættu helst að gerast í gær og börnin okkar eru ekki undanskilin þeim kröfum. Við það að lifa í fátækt verður streitan enn meiri og það getur verið hættulegt þar sem erfitt er að finna réttu bjargráðin þegar það er mikil streita í því hraða samfélagi sem við erum búin að skapa hér.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um hringtengingu rafmagns á Vestfjörðum. Meðflutningsmenn mínir í þessu máli eru Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, þingmaður Miðflokksins, og Haraldur Benediktsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins. Við leggjum til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að tryggja Vestfirðingum sama afhendingaröryggi rafmagns og öðrum landsmönnum með því að koma á hringtengingu rafmagns á Vestfjörðum. Á Vestfjörðum hefur afhendingaröryggi rafmagns lengi verið lakara en annars staðar á landinu. Vestfirðingar eru háðir innflutningi orku af meginflutningskerfi landsins og þaðan fá þeir ríflega 40% þeirrar raforku sem notuð er í landshlutanum. Enginn landshluti á að þurfa að búa við slíkt ástand en þrátt fyrir að margir hagkvæmir virkjunarkostir séu á Vestfjörðum hefur ekki náðst sátt um nýtingu þeirra. Því er nauðsynlegt að tryggja afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum með hringtengingu. Til þessa hafa forsendur útreikninga Landsnets gengið út á að Hvalárvirkjun geti rekið kerfið á Vestfjörðum ef það einangrast frá meginflutningskerfinu án þess að til truflunar komi á afhendingu raforku. Mikil óvissa ríkir nú um virkjun Hvalár og því er nauðsynlegt að koma á öflugri hringtengingu, óháð því hvort af virkjun Hvalár verður eða ekki. Með hringtengingu er átt við að orka geti borist úr tveimur áttum en ekki einni. Verði bilun á annarri línunni berst rafmagn áfram með hinni. Nú kemur allt aðflutt rafmagn til Vestfjarða með einni línu, svokallaðri Vesturlínu. Hún er rúmlega 161 km að lengd, milli Hrútatungu og Mjólkárvirkjunar, og liggur yfir svæði sem er bæði veðurfarslega og landfræðilega erfitt. Samkvæmt úttekt Vestfjarðastofu er helsti vandi Vestfirðinga í raforkumálum afhendingaröryggi orkunnar en Vestfirðir eru háðir innflutningi á orku af meginflutningskerfi landsins. Tíðar rafmagnstruflanir eru dýrar og standa bæði vexti og rekstri atvinnulífs fyrir þrifum. Fyrirtæki á Vestfjörðum þurfa reglulega að kljást við spennuflökt og útslátt. Spennuflökt veldur umtalsverðu tjóni á viðkvæmum tölvustýrðum vélum og flestum tölvubúnaði. Slíkt kostar fyrirtæki á svæðinu umtalsverðar upphæðir á hverju ári en þegar rafmagn slær út felst alltaf tjón í því fyrir fyrirtækin. Gera má ráð fyrir töf í hvert sinn og á meðan eru flestir starfsmanna verkefnalausir. Síðar þarf að endurræsa vélar og hönnuðir og forritarar þurfa að vinna upp það sem ekki var vistað. Þetta hefur í för með sér vinnutap með reglulegu millibili. Kælar, frystivélar og annar vélbúnaður er sömuleiðis viðkvæmur fyrir flökti á rafmagni. Vegna fyrirvaralausra bilana og viðhalds á flutningskerfi raforku á Vestfjörðum getur brennsla á dísilolíu í varaaflsstöðvum og olíukötlum hæglega numið 500 tonnum á ári. og Við höfum auðvitað séð í fréttum undanfarna daga og vikur yfirvofandi áform um umtalsvert meiri bruna olíu til húshitunar og rafmagnsframleiðslu á Vestfjörðum heldur en gert er ráð fyrir í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu. Alvarleg bilun í flutningskerfi Vestfjarða sem varir dögum saman getur síðan margfaldað þessa tölu og nú stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd vegna skorts á rafmagni. Vestfjarðastofa hefur staðfest að aukin eftirspurn verður eftir orku á Vestfjörðum næstu árin vegna fjölbreyttrar starfsemi, svo sem kalkþörungavinnslu, fiskeldis og ferðaþjónustu, og vegna fjölgunar íbúa samhliða auknum umsvifum í atvinnulífi. Slík uppbygging er háð því að afhendingaröryggi og aðgangur að aukinni orku sé fyrir hendi. Raforkulög gera skýra kröfu til Landsnets um að kostnaður vegna viðbóta við flutningskerfið sé greiddur á markaðslegum forsendum. Áætlaður kostnaður vegna uppbyggingar samkeppnishæfs flutningskerfis á Vestfjörðum er á annan tug milljarða króna. Atvinnustefna sem byggist á hægfara aukningu og fjölbreyttri starfsemi gæti greitt fyrir uppbyggingu á löngum tíma en þá þurfa stjórnvöld að veita Landsneti ábyrgð til að mæta fjármagnskostnaði vegna uppbyggingarinnar. Veruleg aukning á raforkuframleiðslu innan Vestfjarða gæti verið sú lausn sem heggur á þennan hnút en óvissa ríkir nú um hvort virkjunarkostir Vestfirðinga verði nýttir. Því þurfa stjórnvöld að grípa inn í til að jafna stöðu þeirra og annarra landsmanna, enda hljóta öll byggðarlög að eiga heimtingu á forsvaranlegu afhendingaröryggi rafmagns. Flutningsmenn telja því nauðsynlegt að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að tryggja Vestfirðingum sama afhendingaröryggi rafmagns og öðrum landsmönnum með því að koma á hringtengingu rafmagns á Vestfjörðum.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að taka undir og er sammála þeirri reifun flutningsmanna sem er að finna í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu. Á Vestfjörðum er svo sannarlega lakasta afhendingaröryggi rafmagns á landinu og Vestfirðingar eru háðir innflutningi á raforku, enda framleiða þeir ekki nema 60% af þeirri raforku sem fjórðungurinn þarf á að halda. Það er líka rétt og staðreynd að uppbygging atvinnulífs á Vestfjörðum kallar enn fremur á meiri orku, svo ekki sé nú minnst á orkuskiptin sem fram undan eru. Vatnsbúskapur landsins er þannig núna að Landsvirkjun sér ekki fram á að geta afhent orku eins og þarf til fyrirtækja og orkufyrirtækjanna í landinu. Því er staðan þannig núna á Vestfjörðum að Orkubú Vestfjarða þarf að brenna um 4 milljónum lítra af hráolíu til húshitunar á Vestfjörðum næstu þrjá mánuði. Þetta er eftir að Landsvirkjun tilkynnti að hún afhenti enga raforku til kaupenda skerðanlegrar orku vegna orkuskorts. Viljum við vera þarna? Nei. Hringtenging er einn kostur sem hægt væri að fara í til að laga þetta. En er það nóg og er það eina leiðin? Í skýrslu Landsnets um flutningskerfi á Vestfjörðum frá 2019 kemur fram að hvati til hringtengingar liggi m.a. í því að aukin raforkuframleiðsla verði í fjórðungnum. Þá er aðallega litið á Hvalárvirkjun sem var, árið 2019 þegar skýrslan kom út, enn í augsýn og hún er í nýtingarflokki í 3. áfanga rammaáætlunar og framkvæmdaraðili hafði óskað eftir tengingu hennar við flutningskerfið. Nú árið 2022 hefur sú sýn dofnað og veruleg óvissa er um þá virkjun. En hvað er þá í kortunum? Það eru nokkrir virkjunarkostir í stöðunni á Vestfjörðum, m.a. Skúfnavötn og Austurgil. Síðan er farið að tala um virkjun í Vatnsfirði. Í nýrri skýrslu Landsnets um áreiðanleika afhendingar á Vestfjörðum, sem kom út í desember, er talað um að virkjun í Vatnsfirði, sem yrði um 20 MW og myndi tengjast Mjólkárvirkjun með stuttri línu eða streng, myndi auka afhendingaröryggi á Vestfjörðum meira en tvöföldun Vesturlínu sem yrði um 160 km leið úr Hrútatungu í Mjólká. Það segir í þessari skýrslu, með leyfi forseta: „Við þessa tengingu er Mjólká orðin mjög sterkur punktur, hér er reiknað með að ótiltæki virkjunarinnar sé lágt og svipað og annarra vatnsaflsvirkjana. Eins og sést verður ótiltækið mun lægra á öllum afhendingarstöðum á Vestfjörðum, þar sem þeir eru allir háðir afhendingarörygginu í Mjólká.“ Það er einnig talað um að afhendingaröryggi raforku á Ísafirði myndi aukast um 90% við þessa virkjun, ef það væri hægt að tengja hana við Mjólká. Við hringtengingu myndi afhendingaröryggi raforku á Ísafirði til að mynda aukast um 70%. Ég er náttúrlega ekki að tala niður hringtengingu en ég er bara að nefna þessar leiðir sem eru færar. En ég er svo bráðlát að ég tel viturlegra að það taki styttri tíma, og er viss um það, og ódýrara að koma þessari virkjun í Vatnsfirði á og ég held að það sé brýnt. En það þarf líka að huga að öðru. Ég hef skráð núna þingsályktunartillögu á þessu þingi sem ég er að flytja í þriðja skipti um smávirkjanir. Þær eru mjög mikilvægur liður í þessari uppbyggingu og það hefur sannað sig að þær eru mjög mikilvægar á Vestfjörðum til að treysta og bæta öryggi dreifiveitna. Það þarf að einfalda regluverkið og stytta þann tíma sem tekur að koma því í framkvæmd þar sem þær eiga við. Svo hægt sé að nýta smávirkjanir í auknum mæli þarf að endurskoða lög og reglugerðir sem gilda um leyfisveitingar til uppsetningar þeirra með það að markmiði að einfalda umsóknarferli í tengslum við þær. Eins og hefur fram komið þá munu smávirkjanir tengjast raforkukerfinu um dreifiveitur landsins og styrkja þannig þær flutningsleiðir. Með smávirkjunum er verið að nýta, styrkja og bæta rekstur þess raforkukerfis sem nú þegar hefur verið byggt upp af samfélaginu. Smávirkjunum á Vestfjörðum hefur fjölgað og þær hafa sannað sig sem mikilvægur liður í raforkuöryggi á svæðinu. Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að taka undir það sem segir í þessari þingsályktunartillögu, að afhendingaröryggi rafmagns á Vestfjörðum er ólíðandi og við verðum að bæta þar úr. Það kom fram í máli orkubússtjóra á Ísafirði í útvarpinu um daginn, Elías Jónatansson heitir hann, að þessi kostnaður sem orkubúið þarf að fara í með því að keyra þessar vélar sem eru notaðar til að hita upp hús á olíu, fjarvarmaveitur til húshitunar á Vestfjörðum, verður um 400 millj. kr. Þetta hirðir upp tekjur og hagnað fyrirtækisins kannski næstu tveggja ára og á meðan fara þeir ekki í það viðhald sem þeir hafa þó verið að vinna að á síðustu árum, dregur alla vega úr því. Ég tek undir að það þarf að bæta öryggi rafmagns á Vestfjörðum en það eru fleiri leiðir en hringtengingin og við verðum að horfa á besta kostinn og það strax.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur ræðuna. Hún var prýðileg. Það er ánægjulegt að hv. þingmaður taki undir þau meginsjónarmið sem sett eru fram í þeirri þingsályktun sem hér er mælt fyrir. Það er tvennt sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um. Í fyrsta lagi: Á liðnu kjörtímabili voru uppi áform um - og fyrst vil ég segja að ég tek undir og ég styð við áform um virkjun í Vatnsfirði, ég held að hún sé skynsamleg og muni margra hluta vegna verða til mikils gagns á svæðinu. En þar voru uppi áform umhverfisráðherra um stofnun friðlýsts svæðis að hluta. Liggur afstaða Framsóknarflokksins til þeirrar virkjunar fyrir þannig að það sé klárt að flokkurinn, sem nú er í sterkari stöðu en á síðasta kjörtímabili í ríkisstjórn, hafi afl til að ýta þessu máli áfram? Ástæðan fyrir að ég spyr að þessu er að hv. þingmaður benti réttilega á að einfalda þyrfti margt í regluverkinu til að verkefni sem þetta kæmist áfram. Nú er Framsóknarflokkurinn búinn að vera í ríkisstjórn í undanfarin fjögur ár og áfram núna. Er eitthvað sem flokkurinn gerði á síðasta kjörtímabili sem er ætlað til að auka okkur bjartsýni á að það takist núna á þessu kjörtímabili sem var svo illa mögulegt á liðnu kjörtímabili að okkur tókst ekki einu sinni að afgreiða 3. áfanga rammaáætlunar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið. Framsóknarflokkurinn hefur næga orku til að fara í verkefnið. Ég vil benda á það að á síðasta kjörtímabili, talandi um smávirkjanirnar, fór þáverandi iðnaðarráðherra í það að einfalda nokkuð regluverk í kringum þær þó að mér hafi ekki fundist nægilega að gert með nokkrum hætti. En ég held að vilji Framsóknarflokksins sé allur til að bæta og auka raforkuöryggi á Vestfjörðum sem og annars staðar sem við þurfum í raun að fara í. Ef hv. þingmaður les yfir stjórnarsáttmálann er náttúrlega mikil áhersla lögð á orkumálin. Við erum að fara í orkuskipti og til þess þurfum við að bæta raforkukerfi um allt land. Þannig að vilji stjórnvalda í þessum málum er fyrir hendi og virkjun í Vatnsfirði er á svæði, þ.e. þar sem sem þessi virkjun er möguleg, er vissulega í friðlandi. Það friðland er náttúrlega bundið ákveðnum lögum um hvernig framkvæmdum skuli háttað. En ég held að það sé alveg hægt að vinna það þannig að hægt sé að komast að þeirri niðurstöðu - þetta er virkjun sem er 20 MW - að hægt væri að koma því í kring að framkvæma þar án þess að ganga svo á friðlandið að okkur geti ekki samist um að komast að þeirri niðurstöðu. Ég held að það sé mjög mikilvægt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Kannski ég bæti við spurningu út frá virkjanaáformum í Vatnsfirðinum. Í því ríkisstjórnarsamstarfi sem Framsóknarflokkurinn er núna, telur hv. þingmaður að sátt sé möguleg um virkjun í Vatnsfirði, í samstarfi þar sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð er einn þriggja stjórnarflokka og fer með forsætisráðuneytið? Ég segi þetta í því ljósi að þegar þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar er skoðuð er rammaáætlunin svokallaða, nýtingaráætlunin, áætluð til framlagningar á síðasta framlagningardegi vorþingsins sem manni finnst ekki benda til að mikil eftirfylgni sé hvað það varðar að koma virkjanaáformum áfram. Kann hv. þingmaður einhverja skýringu á því að rammaáætlunin, sem hefur dagað uppi þrisvar sinnum, er ekki áætluð til framlagningar fyrr en á síðasta framlagningardegi þessa þings? Það finnst mér ekki benda til að mikil meining sé á bak við það að klára. Hin spurningin er þá hvort hv. þingmaður telji líklegt að í ríkisstjórnarsamstarfi með Vinstri grænum takist sátt um að virkja í Vatnsfirði.
Virðulegi forseti. Ég hef ekki haldbærar skýringar á því af hverju rammaáætlun er lögð fram á síðasta framlagningardegi. En ég held að það sé mjög mikilvægt að sú rammaáætlun sem verður lögð fyrir þingið - þetta er mjög mikilvægt plagg í þeirri sátt sem lög um rammaáætlun sýna. Hv. þingmaður hefur líka spurt hvort við treystum okkur í stjórnarsamstarfi við Vinstri græna til að leggja t.d. fram virkjunarkost í Vatnsfirði. Ég held að þessi stjórn hafi sýnt að hún er framsækin í loftslagsmálum og ég veit að Vinstri grænir eru það líka. Ef við leggjum þessa kosti saman á borðið, að þurfa að brenna fleiri milljónum lítra til húshitunar á Vestfjörðum versus 20 MW virkjun í Vatnsfirði, held ég að svarið sé bara einfaldlega: Förum í það strax, vonandi.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, um samfélagsþjónustu ungra brotamanna. Flutningsmenn eru, auk mín, Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Jakob Frímann Magnússon, Helga Vala Helgadóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Kristrún Frostadóttir og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Breytingarnar sem fyrirhugaðar eru samkvæmt þessu frumvarpi eru eftirfarandi: Í 1. gr. eftir 57. gr. a laganna kemur ný grein, 57. gr. b, svohljóðandi: Þegar aðili er ungmenni á aldrinum 15–21 árs er heimilt að ákveða í dómi að setja sérstakt skilyrði um samfélagsþjónustu fyrir frestun fullnustu refsingar skv. 57. gr. Í dómi skal tiltaka tímafjölda og á hve löngum tíma samfélagsþjónustan skuli innt af hendi. Tímafjöldi samfélagsþjónustu skal minnst vera 40 klukkustundir og mest 480 klukkustundir. Forsenda þess að slík samfélagsþjónusta komi til álita er að aðili teljist hæfur til samfélagsþjónustu á grundvelli athugunar á persónulegum högum hans og að aðili afpláni ekki fangelsisrefsingu eða sæti gæsluvarðhaldi. Samfélagsþjónusta er bundin eftirfarandi skilyrðum: 1. Að aðili hljóti ekki kæru fyrir refsiverðan verknað á þeim tíma sem samfélagsþjónusta er innt af hendi. 2. Að aðili sæti umsjón og eftirliti Fangelsismálastofnunar eða annars aðila sem hún ákveður þegar samfélagsþjónusta er innt af hendi. Auk skilyrða 3. mgr. má ákveða að samfélagsþjónusta verði bundin eftirfarandi skilyrðum: 1. Að aðili hlíti fyrirmælum umsjónaraðila um dvalarstað, nám, vinnu, umgengni við aðra menn og iðkun tómstundastarfa. 2. Að aðili neyti hvorki áfengis né ávana- og fíkniefna. Heimilt er að krefjast þess að aðili undirgangist rannsókn á öndunarsýni eða blóð- og þvagrannsókn til að athuga hvort hann hafi rofið skilyrði 2. tölul. 4. mgr. Synjun aðila á slíkri rannsókn gildir sem rof á skilyrðum í samfélagsþjónustu. Um rof á skilyrðum samfélagsþjónustu gildir 59. gr., en sé rof á skilyrðum hennar eða brot hvorki alvarlegt né ítrekað má veita áminningu. Breytingar á 2. gr. eru: Á eftir orðunum „skv. 1.–6. tölul. 3. mgr. 57. gr.“ í 1. mgr. 59. gr. laganna kemur: eða 3. og 4. mgr. 57. gr. b. Í 3. gr. segir: Lög þessi öðlast þegar gildi. Frú forseti. Aðeins um frumvarpið. Sambærilegt frumvarp hefur verið lagt fram í fimm skipti, nú síðast á 149. löggjafarþingi, en ekki náð fram að ganga. Það er nú endurflutt með viðbótarrökum í greinargerð. Markmið frumvarpsins er að hægt verði að veita ungum brotamönnum meira aðhald og þannig mögulega koma í veg fyrir að þeir leiðist á braut frekari afbrota. Í þessu augnamiði er lagt til að dómarar fái heimild til að ákveða í dómi að setja viðbótarskilyrði fyrir skilorðsbundinni frestun á fullnustu refsingar skv. 57. gr. almennra hegningarlaga í formi samfélagsþjónustu þegar um er að ræða ungmenni á aldrinum 15–21 árs. Með því móti mætti nýta samfélagsþjónustu fyrir þennan aldursflokk þegar dómari metur það svo að skilorðsbundinn dómur án samfélagsþjónustu nægi ekki til að leiða viðkomandi inn á brautir löghlýðni. Hætt er við því að núverandi fyrirkomulag verði til þess að dómarar dæmi ungmenni ítrekað í skilorðsbundið fangelsi og veigri sér við því að dæma þau til óskilorðsbundinnar refsingar og þegar til afplánunar kemur hafi langur skilorðstími safnast upp. Á Íslandi hefur dómari einungis það úrræði, í mörgum málum, að dæma fólk í fangelsi, skilorðsbundið eða óskilorðsbundið. Maður sem er dæmdur í allt að 12 mánaða óskilorðsbundið fangelsi getur svo sótt um það til Fangelsismálastofnunar að afplána heldur með samfélagsþjónustu. Það er sem sagt á valdi stjórnvalds að ákveða hvort maður sem er dæmdur í fangelsi afpláni það frekar með samfélagsþjónustu eða ekki. Á þessu eru ýmsir ókostir. Í fyrsta lagi er vafamál hvort þetta uppfylli skilyrði stjórnarskrár um þrígreiningu ríkisvaldsins, að stjórnvald breyti nýuppkveðnum dómum dómsvaldsins. Í öðru lagi hefur það sjónarmið komið fram í skrifum fræðimanna að óvíst sé hvort núverandi fyrirkomulag uppfylli kröfur stjórnarskrár um skýrleika refsiheimilda og að réttaröryggi almennings væri betur tryggt með því að dómstólar kveði á um útfærslu refsinga. Í þriðja lagi og skiptir ekki minnstu máli er þetta afar ógagnsætt. Ákvarðanirnar eru ekki birtar, eins og dómar, og því geta dómþolar ekki áttað sig á hvort þeir njóti jafnræðis við aðra í svipaðri stöðu. Vegna þessa ógagnsæis geta verjendur hvorki upplýst skjólstæðinga sína nægilega, við meðferð máls, um hvers þeir geta vænst né byggt málatilbúnað sinn upp með þetta úrræði í huga. Þau rök er lúta að þrígreiningu ríkisvalds og ógagnsæi eiga reyndar við um alla sem dóm hljóta, ekki einungis ungmenni. Engu að síður er lagt til að byrjað verði á að heimila dómara að setja þetta skilyrði fyrir frestun refsingar að því er ungmenni varðar, en eðlilegt að Alþingi skoði í framhaldinu einnig hvort þetta ætti að vera almennt úrræði. Samfélagsþjónusta felur í sér tímabundið ólaunað starf í þágu samfélagsins, svo sem líknar- eða félagsstarf ýmiss konar, sem er unnið utan vinnutíma dómþola þannig að hann geti stundað atvinnu sína eða nám á meðan og verið virkur þjóðfélagsþegn. Þetta úrræði er sjaldnast nýtt þegar kemur að ungum brotamönnum vegna þeirrar stefnu sem hefur verið mörkuð að samfélagsþjónusta teljist fullnustuúrræði sem komi einungis til skoðunar í tilviki óskilorðsbundinna dóma samkvæmt lögum um fullnustu refsinga, nr. 15/2016. Óskilorðsbundnir dómar eru hins vegar almennt ekki kveðnir upp yfir yngstu brotamönnunum, enda þrautalending, og er einungis beitt í þeim málum þar sem talið er óverjandi með tilliti til almenningshagsmuna og réttaröryggis að beita skilorðsbundnum dómi. Það er ljóst að samfélagsþjónusta getur verið heppilegri en óskilorðsbundinn fangelsisdómur fyrir unga afbrotamenn ásamt því að hafa mögulega verulegt uppeldislegt gildi. Úrræði samfélagsþjónustunnar getur haft varnaðaráhrif fyrir ungmenni sem og tækifæri til þess að ná til þeirra sem leiðst hafa á braut afbrota. Þannig skapast færi á að hafa eftirlit með ungum dómþolum og gera tilraun til að hafa jákvæð áhrif á viðkomandi. Þessu verður ekki komið við með dómi sem ekki er bundinn þessu skilyrði. Mikilvægt er að tryggja að slíkur valkostur sé til staðar fyrir dómstóla landsins í málum sem varða unga brotamenn. Slíkt væri í samræmi við þróun á Norðurlöndum þar sem aukin áhersla hefur verið lögð á úrræði til að hvetja ungmenni til góðrar hegðunar, til að axla ábyrgð á gjörðum sínum og leiða unga brotamenn aftur inn á brautir löghlýðni með margs konar stuðningi og eftirfylgni. Samfélagsþjónusta var fyrst lögfest með lögum um samfélagsþjónustu, nr. 55/1994. Um var að ræða tilraunatímabil og var ákveðið að samfélagsþjónusta yrði ákvörðuð af stjórnvöldum sem fullnustuúrræði. Í athugasemdum við frumvarpið kom fram að ef ákveðið yrði að samfélagsþjónusta fengi varanlegan sess síðar kæmi vel til álita að fella ákvæði um hana inn í almenn hegningarlög og tekið fram að víðast erlendis væri dómstólaleiðin farin. Samfélagsþjónusta telst enn til fullnustuúrræðis hér á landi og er ákvörðunartaka og eftirlit á forræði Fangelsismálastofnunar samkvæmt lögum um fullnustu refsinga, nr. 15/2016. Með frumvarpi þessu er ekki ætlunin að breyta þessu almenna fyrirkomulagi heldur einungis að bæta þessu úrræði við möguleika dómara í málum er varða unga brotamenn sem þurfa meiri leiðbeiningu og aðhald en hefðbundin skilorðsbundin refsing veitir. Sú afmarkaða nálgun felur hins vegar ekki í sér að samfélagsþjónusta muni hér eftir teljast til sjálfstæðrar viðurlagategundar líkt og hjá mörgum nágrannaríkjum okkar. Slík umræða verður að bíða um sinn, en um nánari upplýsingar um það álitaefni vísast til 647. máls sem lagt var fram á 133. löggjafarþingi en hlaut ekki framgang. Gert er ráð fyrir að Fangelsismálastofnun sjái um framkvæmd og fullnustu samfélagsþjónustu af þessu tagi líkt og almennt gildir. Felur það í sér að Fangelsismálastofnun sér um að finna vinnustaði sem hæfa ungum aldri brotamanns. Almennt er aðallega um að ræða líknar- og félagsstörf hjá félagasamtökum og opinberum stofnunum. Eftirlitið felst í því að fulltrúi frá Fangelsismálastofnun fer jafnan á vinnustaðinn og fylgist reglulega með framvindu mála ásamt því að kalla viðkomandi aðila til viðtals eftir atvikum. Þar sem markmið frumvarpsins er að veita aukið aðhald er mikilvægt að eftirlitið sé markvisst og gripið sé til viðeigandi úrræða eins fljótt og verða má virði hinn ungi brotamaður ekki þau skilyrði sem í dómi felast og sinni ekki samfélagsþjónustu sem skyldi. Við minni háttar rofi á skilyrðum má veita áminningu, en ella fer um slík tilvik eftir ákvæðum 59. eða 60. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Væri það þá í höndum dómara að meta hvort samfélagsþjónusta teldist fullreynd og þá eftir atvikum gera viðeigandi breytingar varðandi fullnustu refsingar. Varðandi nánari skýringar, frú forseti, á einstökum greinum frumvarpsins þar sem framkvæmdin er útskýrð og ástæða þeirra vísa ég til skjalsins sem hér liggur frammi og einnig á netinu undir Alþingi.is. En að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta frumvarp og ræðuna og margt gott sem kemur þar fram og greinargerðin er áhugaverð. Ég sjálfur hef verið áhugasamur um samfélagsþjónustu sem betrunarúrræði og mig langar aðeins að fjalla nánar um það í þessari ræðu. Þróun síðustu ára hefur falið í sér aukna notkun úrræða utan fangelsa í stað óskilorðsbundinna fangelsisdóma og eitt þessara úrræða er samfélagsþjónusta, sem þetta frumvarp gengur út á og er vel unnið að mínum dómi. Á vef Fangelsismálastofnunar er fjallað um samfélagsþjónustu og þar er ýmsum spurningum svarað um hana og fjallað er um skilyrði sem þarf að uppfylla og hvað gerist ef reglur um samfélagsþjónustu eru brotnar. Það er athyglisvert að skoða þetta á vefnum. Samfélagsþjónustan felur í sér tímabundið ólaunað starf sem getur komið í stað fangelsisvistunar, bæði vegna óskilorðsbundinna refsinga og vararefsinga fésekta. Ákvörðun um samfélagsþjónustu og framkvæmd hennar er síðan í höndum Fangelsismálastofnunar. Einstaklingum sem afplána dóm sinn með samfélagsþjónustu hefur fjölgað síðustu ár. Þess eru dæmi að það séu fleiri í samfélagsþjónustu en vistaðir eru í fangelsum landsins. Einstaklingur sem sækir um og fær leyfi til að afplána í samfélagsþjónustu getur stundað fulla vinnu eða nám en notar frítíma sinn til að vinna launalaust í þágu góðra málefna. Mikilvægt er að hugsa um það hvernig líklegast er að menn geti staðið sig þegar þeir koma aftur út í samfélagið. Þetta er ákaflega mikilvægt þegar kemur að fangelsisvistun og því sem bíður einstaklinga þegar þeir hafa afplánað dóm sinn. Reynslan hefur sýnt að það gerum við með því að loka menn inni í eins skamman tíma og mögulegt er. Haft hefur verið eftir fangelsismálayfirvöldum að samfélagsþjónustan hafi reynst vel. Það er að sjálfsögðu eitthvað sem við eigum að horfa til. Aðeins um 16% þeirra sem afplána refsidóma sinn á þann veg brjóta af sér að nýju. Einnig hafa verið auknir möguleikar til að afplána hluta fangelsisvistar í opnu fangelsi en það hefur einnig skilað árangri í því að menn brjóti síður af sér að lokinni afplánun. Því miður er það þannig að margir fangar eiga við fíkniefnavandamál að stríða og við þurfum að gera betur í því að bjóða upp á fleiri meðferðarúrræði fyrir þá. Það er mikilvægt að við höfum sem besta þekkingu á árangri fangelsiskerfa í að hindra frekari glæpastarfsemi. Fangelsi eru mismunandi og er hvert sérstakt hvað varðar stefnur og aðgerðir. Ísland og Noregur eru talin hafa væga refsistefnu sem leggur áherslu á endurhæfingu fanga en í Bandaríkjunum t.d. er refsistefnan harðari og skilar föngum ekki endilega endurhæfðum út. Fangelsismálayfirvöld þurfa að hafa góða þekkingu á því hvaða tegund refsingar skilar bestum árangri. Fangelsiskerfin á Íslandi og Noregi eru mun betur í stakk búin en hið bandaríska til að tryggja föngum farsæla endurkomu út í samfélagið. Þá skilar samfélagsþjónusta ekki lakari betrun en fangelsisrefsing og er jafnvel betri leið til að endurhæfa brotamenn. Svokölluð ítrekunartíðni lýsir árangri fangelsiskerfa í að hindra frekari glæpastarfsemi og er ítrekunartíðni afbrota ein leið til þess að meta árangur ólíkra refsikerfa og gefur vísbendingar um gæði tiltekins refsikerfis. Hún var hæst fyrir auðgunarbrot, þjófnað og rán en lægst fyrir þá sem fengu dóm fyrir fíkniefnabrot og kynferðisbrot. Ítrekunartíðni afbrota var aftur á móti há fyrir allar brotategundir í Bandaríkjunum. Þá reyndist fyrri brotasaga vera sérstakur áhættuþáttur varðandi ítrekun afbrota sem varpar ljósi á gagnsemi samfélagsþjónustu sem úrræðis fyrir brot einstaklingsins. Þessar áhugaverðu upplýsingar koma fram í nýlegri BA-ritgerð í Háskóla Íslands eftir Ólafíu Laufeyju Steingrímsdóttur og ég hvet þingmenn til að kynna sér þá ritgerð. Hún er athyglisvert yfirlit um fræðilegar rannsóknir á árangri fangelsiskerfa í að hindra frekari glæpastarfsemi. Þar er vikið sérstaklega að samfélagsþjónustunni sem ég rakti hér. Ef ég fer aðeins nánar í það þá segir, með leyfi forseta: „Samfélagsþjónusta hefur verið meira notuð sem úrræði í stað fangelsunar síðustu ár. Hún er einnig almennt talin hagkvæmari en að setja fólk í fangelsi og er því mikilvægt að athuga hver áhrif hennar eru á ítrekunartíðni. Flestar rannsóknir benda til að samfélagsþjónusta lækki ítrekunartíðni ekki marktækt borið saman við fangelsun. Þannig hafa rannsóknir ýmist sýnt fram á engan mun á milli fangelsis og samfélagsþjónustu […] eða þá að samfélagsþjónusta sé með lægri ítrekunartíðni en munurinn sé þó ekki marktækur […]. Þá kom fram í rannsókn Spaans […] að tilhneiging er til þess að einstaklingar sem afplána með samfélagsþjónustu fremji ekki jafn alvarleg brot og þeir sem eru sendir í fangelsi sem getur vissulega haft áhrif á lága ítrekunartíðni þessa hóps.“ Þá kom fram í rannsókn frá árinu 1998 að tilhneiging er til þess að einstaklingar sem afplána með samfélagsþjónustu fremji ekki jafn alvarleg brot og þeir sem eru sendir í fangelsi, sem getur vissulega haft áhrif á lága ítrekunartíðni þessa hóps. Árið 2001 var gerð rannsókn á ítrekuðunartíðni afbrota á Íslandi og hún sýndi mikilvæga niðurstöðu hvað þetta varðar. Þess má geta að rannsóknin var gerð á tímabilinu þegar samfélagsþjónustu var að byrja hérlendis og skoðaði ítrekunartíðni afbrota þeirra sem luku samfélagsþjónustu á árunum 1995–1998. Niðurstöðurnar voru að tíðni ítrekunar, þ.e. að viðkomandi snúi aftur í glæpastarfsemi, var almennt hæst meðal þeirra sem luku afplánun í fangelsi og lægst meðal þeirra sem luku afplánun með samfélagsþjónustu þegar litið er á þá sem lentu í nýjum afskiptum við lögreglu eða hlutu nýjan dóm innan þriggja ára. Þeim sem luku samfélagsþjónustu var fylgt eftir í þrjú ár eftir fullnustu og voru 17% þeirra fangelsuð á ný, 22% hlutu nýjan dóm og af 55% hafði lögreglan ný afskipti. Rannsókn var síðan gerð á árinu 2010 sem leiddi svipað í ljós. Af þeim sem hófu samfélagsþjónustu á Íslandi árið 2005 höfðu 16% fengið nýjan dóm innan tveggja ára. Hvað varðar Noreg var ítrekunartíðni þeirra sem hófu samfélagsþjónustu árið 2005 23%. Reyndar var ítrekunartíðni þeirra sem hófu samfélagsþjónustu í Noregi hæst allra Norðurlandanna og litlu hærri en ítrekunartíðni þeirra sem luku afplánun í fangelsum þar. Helsta ástæðan fyrir því er að þeir sem dæmdir eru til samfélagsþjónustu í Noregi hafa oft fleiri dóma á bakinu en þeir sem dæmdir eru í samfélagsþjónustu í öðrum löndum. Ekki eru margar rannsóknir á árangri samfélagsþjónustu sem refsiúrræðis í Bandaríkjunum en í bandarískri rannsókn frá 1986 voru áhrif samfélagsþjónustu skoðuð og borin saman við einstaklinga sem fengu stuttan fangelsisdóm. Alls 494 brotamenn sem gegndu samfélagsþjónustu voru bornir saman við 417 brotamenn sem fengu fangelsisdóm. Endurkomutíðni var skoðuð í sex mánuði eftir að þeir luku afplánun. Niðurstöður leiddu í ljós að sex mánuðum eftir afplánun var endurkomutíðni þeirra sem afplánuðu með samfélagsþjónustu 43% en þeirra sem afplánuðu í fangelsum í 41%. Munurinn var ekki tölfræðilega marktækur en bent var á að aðferðafræðilegar takmarkanir og mögulega tölfræðilegar villur væru í þessari rannsókn. Bandarískir fræðimenn reyndu að bæta þetta með rannsókn árið 2007 sem bar saman árangur samfélagsþjónustu og hefðbundinna fésekta fyrir menn sem höfðu framið smáafbrot í Norður-Dakóta í Bandaríkjunum og náði rannsóknin yfir 422 einstaklinga og var rannsóknartímabilið eitt ár. Niðurstöður sýndu að ítrekunartíðni þeirra sem höfðu verið dæmdir til samfélagsþjónustu var 34% samanborið við 36% þeirra sem þurftu að borga fésekt. Niðurstöðurnar sýndu einnig að þeir sem taka þátt í samfélagsþjónustu voru ólíklegri til að brjóta af sér aftur en þeir sem þurftu að greiða fésekt þegar stjórnað var fyrir ákveðnum breytum, t.d. kyni, kynþætti, fyrri handtökum og þyngd refsingar. Niðurstöðurnar styðja þannig við notkun samfélagsþjónustu fremur en önnur samfélagsleg úrræði fyrir minni háttar brot. Þessar niðurstöður eru sérstaklega áhugaverðar þegar tekið er inn í myndina að í samfélagsþjónustunni voru afbrotamenn með alvarlegri brot heldur en þeir sem þurftu að borga sektir. Í Noregi er refsistefnan frekar væg og leggur áherslu á betrun fanga og refsing í fangelsum felst í takmörkun á frelsi dómþola án þess að önnur réttindi þeirra séu skert. Umhverfið og lífið í fangelsunum líkist hefðbundnu samfélagi og skilyrði eru ekki strangari en nauðsyn þykir. Þá hefur betrunarstefna sem Noregur vinnur eftir skilað einni lægstu ítrekunartíðni afbrota í heiminum sem er mjög athyglisvert. Þetta sést í rannsókn sem var gerð árið 2010 þar sem ítrekunartíðni afbrota einstaklinga sem losnuðu úr fangelsi árið 2005 var 20% innan tveggja ára. Refsistefnan í Bandaríkjunum er sem kunnugt er harðari en í Noregi og viðhorfið í refsikerfinu þar er að hertar refsingar skili lægri glæpatíðni. Vegna þessa eru áætlanir um endurhæfingu ekki í forgangi innan fangelsanna þar, enda skortir sárlega úrræði og formlegar aðgerðir sem eiga að búa dómþola undir líf án afbrota. Þessi stefna virðist ekki skila tilætluðum árangri sem sést best á því að í Bandaríkjunum gengur sérlega illa að halda dómþolum úr fangelsum. Á Íslandi er fangelsisrefsingum ekki beitt nema nauðsyn krefjist og þær hafa ákveðin markmið. Þetta viðhorf endurspeglast í fangelsiskerfinu á þann hátt að fangelsin eru bæði lítil og fá. Fangelsin hafa verið skipulögð út frá órefsimiðuðum aðferðum sem eiga að stuðla að endurhæfingu fanga og tryggja dómþolum farsæla enduraðlögun að samfélaginu, sem er að sjálfsögðu mjög mikilvægt. Vegna fjárskorts hefur þó lögbundnum verkefnum í fangelsismálum landsins ekki verið nægilega vel sinnt. Þetta er m.a. mat Helga Gunnlaugssonar, prófessors í afbrotafræði við félagsvísindadeild Háskóla Íslands. Á allra síðustu árum hafa gæði í þjónustu við fanga aukist. Í ljósi þessa hefur gengið vel á Íslandi að endurhæfa fanga og halda þeim frá fangelsum. Þannig sýndi, eins og áður segir, rannsókn frá árinu 2001 að ítrekunartíðni dómþola sem losnuðu úr fangelsi á bilinu 1994–1998 var 29% innan þriggja ára frá lausn. Er þetta í takt við niðurstöður rannsóknar frá 2010 þar sem ítrekunartíðnin einstaklinga sem losnað úr fangelsi á Íslandi árið 2005 mældist 24% innan tveggja ára. Í ljósi þessara niðurstaðna er almennt hægt að álykta að refsistefna landanna hafi óneitanlega áhrif á árangur landanna í að endurhæfa brotamenn og þar af leiðandi á líkur á því að dómþoli brjóti af sér á nýjan leik. Vægari refsistefna með áherslu á að betra fanga, t.d. í formi menntunar og starfsnáms, sé til þess að þeir öðlist einhverja hæfni sem þeir geta nýtt sér í lífinu eftir afplánun. Með þessum hætti eru fangar sendir út í samfélagið sem bættir einstaklingar sem eru jafnvel betur í stakk búnir til að takast á við lífið en þeir voru áður en þeir lentu í fangelsi til að byrja með. Hörð refsistefna eins og sú bandaríska er ekki mannbætandi á neinn hátt, enda virkar ekki að henda einstaklingum inn í fangelsi og ætlast til þess að þeir geti án nokkurs konar úrræða lært af mistökum sínum og komið sem betri menn út í samfélagið. Þar sem eitt af markmiðum fangelsis á alþjóðavísu er að endurhæfa fanga er mikilvægt að þeim séu tryggð viðeigandi úrræði og aðstoð við enduraðlögun að samfélaginu og lífi án glæpa. Þegar ítrekunartíðni dómþola sem afplánuðu með samfélagsþjónustu er skoðuð virðast slík viðurlög ekki skila lakari árangri en fangelsisrefsingar. Í rannsókninni frá 2001 höfðu þannig 17% dómþola á Íslandi sem afplánuðu með samfélagsþjónustu verið fangelsuð á ný innan þriggja ára. Frú forseti. Ég hef aðeins komið inn á hluti sem varða samfélagsþjónustuna sem mér finnst athyglisvert að komi hér fram. Það er margt fleira sem ég gæti fjallað um en tímans vegna verður það að bíða betri tíma. Eins og ég segi má sjá af þeim niðurstöðum sem ég var að rekja hér um ítrekunartíðni dómþola sem luku afplánun í fangelsi að samfélagsþjónusta er ekki lakara úrræði með tilliti til ítrekunar. Ég held að þess vegna sé mikilvægt að við skoðum þessi mál, því að öll hljótum við að stefna að því sama markmiði að þeir sem hafa afplánað dóm sinn komi sem betri einstaklingar inn í samfélagið á ný og ég tel að við eigum svo sannarlega að skoða samfélagsþjónustu í þessum efnum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ítarlega ræðu með mjög gagnlegum upplýsingum, sem ég náði auðvitað ekki öllum úr sætinu en ég mun kynna mér ræðuna þegar hún birtist á vef Alþingis. Mig langaði að spyrja, af því að það komi ekki beinlínis fram hjá hv. þingmanni þrátt fyrir að hann væri jákvæður gagnvart úrræðinu, hvort hann sé sammála mér um það skref sem þetta mál snýst um, að núverandi kerfi sé afar ógagnsætt; að ákvarðanir eru ekki birtar eins og dómar og dómþolar geta ekki áttað sig á því hvort þeir hafi notið jafnræðis á við aðra í svipaðri stöðu vegna þess að það er stjórnvaldið sem tekur ákvörðun um þetta. Þess vegna geta verjendur heldur ekki upplýst skjólstæðinga sína nægilega vel um hvers sé að vænta við meðferð máls eða byggt málatilbúnaðinn upp með þetta úrræði í huga. Óskilorðsbundin fangelsisrefsing fyrir mjög unga brotaþola hlýtur að vera algjört neyðarúrræði og þess vegna getur það ítrekað gerst með núverandi kerfi að dómarar dæmi fólk ítrekað í skilorðsbundna dóma sem safnast upp. Á endanum getur það náttúrlega haft alvarlegar afleiðingar. Er hann ekki sammála mér að þetta ætti að vera eins og á Norðurlöndunum, í Noregi, að dómarar hafi heimild til að gera þetta í staðinn fyrir að þetta sé í höndunum á Fangelsismálastofnun?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er mjög hlynntur því að við skoðum framkvæmd þessara mála í Noregi. Ég held að það hafi bara sýnt sig, eins og ég nefndi í minni ræðu, að t.d. hvað samfélagsþjónustuna varðar þá hefur hún skilað góðum árangri. Já, ég tel tvímælalaust að við eigum að horfa til norsks réttar hvað þetta varðar og er sammála hv. þingmanni þegar kemur að gagnsæi. Það verður að ríkja gagnsæi um þennan málaflokk og hv. þingmaður rakti það mjög vel í sinni ræðu. Að dómarar geti fengið þessa heimild held ég að sé af hinu góða. Ég er þeirrar skoðunar og ég hef haft sérstakan áhuga á þessu úrræði, þ.e. samfélagsþjónustu, það tengdist inn í nám mitt á sínum tíma í háskólanum. Markmiðið hlýtur alltaf að vera það sama hjá okkur öllum, þ.e. að stuðla að því að einstaklingarnir komi úr betrunarvist, ef ég má orða það þannig, út í samfélagið sem betri einstaklingar. Það hlýtur að vera markmið okkar allra. Þetta úrræði hefur sýnt að það skilar betri árangri en hefðbundin fangelsisvist eða óskilorðsbundnir dómar. Þá held ég að sé svo sannarlega mikilvægt að fara vandlega yfir hvort við getum ekki bætt þessa hluti hér hjá okkur með tilliti til þessa. Eins og hv. þingmaður nefndi réttilega þá held ég að sé bara mjög gott mál að horfa til Noregs því að það hefur sýnt sig að sú framkvæmd hefur skilað góðum árangri.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi mínu til laga um breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Flutningsmenn frumvarpsins auk mín eru hv. þingmenn Andrés Ingi Jónsson, Björn Leví Gunnarsson, Gísli Rafn Ólafsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halldóra Mogensen, Helga Vala Helgadóttir, Jakob Frímann Magnússon, Jóhann Páll Jóhannsson, Oddný G. Harðardóttir, Sigmar Guðmundsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Með frumvarpi þessu er lagt til að útlendingar sem hafa fengið dvalarleyfi á Íslandi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið samkvæmt lögum um útlendinga verði undanþegnir kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi sem þýðir að þeir myndu hafa ótímabundið leyfi til atvinnu hér á landi. Samkvæmt íslenskum lögum þurfa útlendingar aðrir en ríkisborgarar EES- og EFTA-ríkja, sem hyggjast dvelja á Íslandi lengur en í þrjá mánuði, að fá útgefið sérstakt dvalarleyfi hjá Útlendingastofnun. Ríkisborgarar EES- og EFTA-ríkja þurfa ekki sérstakt leyfi til að dvelja hér á landi en þurfa að skrá sig hjá Þjóðskrá Íslands ef þeir hyggjast dvelja hér lengur en í þrjá mánuði. Ákveðin skilyrði eru fyrir veitingu dvalarleyfis sem velta á því hvers lags dvalarleyfi er sótt um. Ákveðin grunnskilyrði gilda um flest dvalarleyfi og svo eru önnur skilyrði sem gilda um hvert dvalarleyfi fyrir sig. Til að skýra aðeins þetta mál ætla ég að fara í stuttu máli yfir inntak þeirra dvalarleyfa sem er verið að tala um hér. Öll dvalarleyfi eru tímabundin til að byrja með en sum dvalarleyfi leiða af sér rétt til ótímabundins dvalarleyfis eftir tiltekinn búsetutíma hér á landi og að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Tilgangur umsækjenda með dvöl hér á landi ræður tegund dvalarleyfis sem viðkomandi getur fengið. Til eru dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar og þar er fjölskylda skilgreind á mjög þröngan hátt. Aðeins ákveðin tiltekin dvalarleyfi leiða af sér rétt til fjölskyldusameiningar en þá er það maki Íslendings eða útlendings sem er með dvalarleyfi hér á landi, börn undir 18 ára aldri og foreldrar 67 ára og eldri. Börn yfir 18 ára aldri eru þannig ekki fjölskylda þín og ekki heldur foreldrar þínir þegar þeir eru orðnir gamlir. Þá eru tiltekin dvalarleyfi veitt vegna atvinnuþátttöku. Það eru einkum tvær tegundir, þ.e. vegna skorts á vinnuafli, sem veltur fyrst og fremst á stöðunni á vinnumarkaði á Íslandi og því að viðkomandi hafi vinnuveitanda sem er reiðubúinn að fara í gegnum það ferli með honum, og hitt er dvalarleyfi vegna atvinnuþátttöku á grundvelli starfs sem krefst sérþekkingar. Þessi dvalarleyfi gera bæði kröfu um að viðkomandi sé kominn með vinnu og sæki um dvalarleyfi áður en hann kemur til landsins, þ.e. almennt, það eru ákveðnar undantekningar á því. Fyrir þessum leyfum eru ströng skilyrði sem erfitt getur verið að uppfylla, sérstaklega fyrir fólk sem ekki er með margra ára háskólamenntun að baki eða aðra sérhæfingu. Þá eru til dvalarleyfi vegna náms, vistráðningar, fyrir sjálfboðaliða, trúboða, vegna vinnudvalar fyrir ungt fólk og annað. Þetta eru dvalarleyfi sem að jafnaði veita ekki rétt til ótímabundinnar dvalar að endingu. Svo er það annað þeirra dvalarleyfa sem við tölum um í þessu frumvarpi og það er dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið. Veiting dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sem er hitt dvalarleyfið sem frumvarpið nær yfir, kemur aðeins til álita við efnislega meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd sem hefur þá í rauninni verið synjað. Þegar einstaklingur kemur til Íslands og sækir um alþjóðlega vernd, um hæli, er í rauninni skoðaður grundvöllur fyrir þrenns konar dvalarleyfi. Það er í fyrsta lagi staða flóttamanns en sumir einstaklingar eru að flýja persónulegar ofsóknir af tilteknum ástæðum í sínum heimaríkjum. Svo er dvalarleyfi sem kallað er viðbótarvernd í dag sem er evrópskt hugtak og var í rauninni fundið upp til að ná yfir fólk sem er að flýja almennt hættuástand í sínu heimaríki, svo sem stríð eða einhvers konar loftslagshremmingar, þó að það sé ekki skýrt enn. Það er nefnilega svo skondið að fólk sem er að flýja stríð og bara að flýja stríð, ekkert persónulegt, telst ekki flóttamenn samkvæmt skilgreiningunni í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. En í Evrópu á það rétt á svokallaðri viðbótarvernd. Það er eitt af þeim dvalarleyfum sem skoðuð eru þegar sótt er um alþjóðlega vernd. Þriðja dvalarleyfið sem kemur til skoðunar þegar sótt er um alþjóðlega vernd er svokallað dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Ég heyri það almennt á máli fólks að það gerir ráð fyrir því að dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða sé svolítið fínt dvalarleyfi, það hljómar stórt og mikið. En staðan er sú að dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða gildir einungis í eitt ár í senn. Það er hægt að framlengja það í allt að tvö ár hafi forsendur fyrir veitingu þess í upphafi ekki breyst og líkt og gildir um dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið fylgir því ekki atvinnuleyfi, því fylgir ekki leyfi til að fara út á vinnumarkað. En hvaða mannúðarástæður er verið að tala um? Það er ekki verið að tala um flóttafólk. Þetta er 74. gr. laga um útlendinga og ákvæðið segir, með leyfi forseta: „Heimilt er að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt,“ - sem er ákvæðið sem gildir fyrir flóttafólk - „geti hann sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t.d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til.“ Í skýringum við ákvæðið í frumvarpi til laga um útlendinga segir, með leyfi forseta: „Með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum er, í samræmi við framkvæmd í öðrum löndum, miðað við atriði á borð við það hvort um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm er að ræða og meðferð við honum er aðgengileg hér á landi en ekki í heimalandi viðkomandi. Meðferð telst ekki óaðgengileg þótt greiða þurfi fyrir hana heldur er hér átt við þau tilvik þar sem meðferð er til í heimalandinu en viðkomandi á ekki rétt á henni. Jafnframt kunna að eiga hér undir mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teljast lífshættulegir, svo sem ef sýnt þykir að þeir muni valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni eða óbærilegum þjáningum.“ Og áfram heldur aðeins um heilsufarsástæður. Ég ætla ekki að málalengja um það. Um erfiðar félagslegar aðstæður er átt við, með leyfi forseta: „… að útlendingur hafi þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimalandi og má þar sem dæmi nefna aðstæður kvenna sem hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt getur til erfiðrar stöðu þeirra í heimalandi, eða aðstæður kvenna sem ekki fella sig við kynhlutverk sem er hefðbundið í heimaríki þeirra og eiga á hættu útskúfun eða ofbeldi við endurkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti mundi fara eftir aðstæðum í hverju máli.“ Síðan segir, með leyfi forseta: „Með erfiðum almennum aðstæðum að öðru leyti er einnig vísað til alvarlegra aðstæðna í heimaríki og væri þar oft um að ræða viðvarandi mannréttindabrot í ríkinu eða þá aðstöðu að yfirvöld veiti ekki þegnum sínum vernd gegn ofbeldisbrotum eða glæpum.“ Ég ætla að stoppa lesturinn þarna en nánari útlistanir eru í greinargerð með ákvæðinu í frumvarpi til laga um útlendinga. Einstaklingar í þeirri stöðu sem ég var hér að lýsa eiga sem sagt kost á tímabundnu dvalarleyfi, til eins árs í senn, og því fylgir ekki leyfi til að stunda hér atvinnu. Ég ætla að fara aðeins nánar yfir dvalarleyfi vegna sérstakra tengsla sem er þannig að heimilt er að veita dvalarleyfi hafi einstaklingur sérstök tengsl við Ísland. Það er einungis veitt í undantekningartilvikum, eins og kemur fram á heimasíðu Útlendingastofnunar, og er það metið í hverju tilviki fyrir sig. Við matið eru það fyrst og fremst fjölskyldutengsl og dvöl á Íslandi sem skapa grundvöll fyrir þessu dvalarleyfi en dvölin þarf sannarlega hafa verið lögmæt. Túlkun á fjölskyldutengslum er sannarlega ekki mjög víðtæk og hún á í rauninni við um raunveruleg tengsl. Blóðtengsl duga ekki. Sýna þarf fram á að einhver tenging sé þar á milli. Það sama gildir um þetta dvalarleyfi og dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Það gildir í allt að eitt ár í senn og heimilt er að endurnýja það í allt að eitt ár hafi forsendur fyrir veitingu leyfisins ekki breyst. Þessi dvalarleyfi hafa þó bæði það að þau veita rétt til fjölskyldusameiningar og geta verið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis þegar fram líða stundir. En um hvað snýst þetta frumvarp mitt? Með frumvarpinu er lagt til að fólk sem veitt er dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið geti farið strax og fundið sér vinnu sé það á annað borð fært til þess sem er í langflestum tilvikum tilfellið. Eins og lögin eru í dag þarf fólk sem fær dvalarleyfi af þessu tagi að sækja sérstaklega um atvinnuleyfi og það er svokallað tímabundið atvinnuleyfi sem er bundið við tiltekið starf. Það sem einstaklingur þarf því að gera þegar hann er kominn með dvalarleyfi, kominn með kennitölu, er að hann þarf að finna vinnu, hann þarf að finna vinnuveitanda sem er reiðubúinn að ráða hann í starf án þess að hann sé kominn með atvinnuleyfi - hann er kominn með kennitölu en ekkert atvinnuleyfi - og bíða í allt að þrjá mánuði eftir því að umsókn um atvinnuleyfi verði afgreidd. Atvinnuleyfið er háð samþykki Vinnumálastofnunar og það er talsvert ferli sem þar þarf að fara í gegnum; útvega tilskilin gögn og annað sem er líka ákveðin byrði fyrir vinnuveitanda sem þarf að veita mikinn atbeina við þessa umsókn. Atvinnuleyfið er bundið við þetta tiltekna starf. Þannig að ef einstaklingur finnur vinnu, er svo heppinn að finna vinnu, og fær þetta atvinnuleyfi en eitthvað breytist eftir nokkra mánuði þá þarf viðkomandi að gjöra svo að fara í gegnum allt ferlið aftur og byrja náttúrlega á því að finna starf hjá vinnuveitanda sem er reiðubúinn að fara í gegnum þetta allt saman. Núverandi fyrirkomulag leiðir til þess að hér á landi dvelur talsverður fjöldi einstaklinga sem hefur fengið heimild til dvalar af framangreindum ástæðum án þess að hafa heimild til að sjá fyrir sér með atvinnuþátttöku. Það vekur líka athygli að atvinnuleyfisumsóknir einstaklinga með dvalarleyfi af þessu tagi eru jafnan samþykktar hjá Vinnumálastofnun. Ferlið felur engu að síður í sér hindranir sem takmarka aðgengi þessara einstaklinga verulega að vinnumarkaði. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu hafa áður verið lagðar fram og ég veit ekki betur en að til standi að leggja þær til aftur í frumvarpi innanríkisráðherra um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Það frumvarp er þó þeim ágalla háð að þrátt fyrir þær jákvæðu breytingar sem þar er að finna, líkt og þá sem hér er lögð til, hefur frumvarpið að geyma aðrar breytingar á lögum um útlendinga sem ágreiningur er um, svo ekki sé dýpra tekið í árinni að þessu sinni. Hafa þær hræðilegu tillögur, ætla ég að leyfa mér að segja, sem þar koma fram komið í veg fyrir að þær óumdeildu breytingar sem eru t.d. lagðar til hér nái fram að ganga. Þar sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að hafa þann háttinn á að blanda saman góðu og vondu sé ég ekki aðra lausn fyrir þessar brýnu breytingar en að leggja þær til sérstaklega. Enginn ágreiningur er því um þessi ákvæði og ætti þetta frumvarp með réttu að fljúga í gegnum þingið svo að fólk í þessari stöðu þurfi ekki lengur að þiggja bætur úr ríkissjóði sem það hefur enga þörf fyrir og engan áhuga á ef því yrði einfaldlega leyft að vinna fyrir sér sjálft. En það má það ekki. Dvalarleyfi eru veitt á grundvelli laga um útlendinga. Atvinnuleyfi eru veitt á grundvelli laga um atvinnuréttindi útlendinga. Reglur laganna sem ég legg til að verði breytt í frumvarpinu eru með svofelldum hætti: Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga er í undantekningartilvikum heimilt að veita tímabundið atvinnuleyfi vegna tiltekins starfs hér á landi hafi útlendingi áður verið veitt bráðabirgðadvalarleyfi, dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, dvalarleyfi fyrir hugsanlegt fórnarlamb mansals, dvalarleyfi fyrir fórnarlamb mansals, dvalarleyfi fyrir foreldra, dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið eða dvalarleyfi á grundvelli lögmæts tilgangs samkvæmt lögum um útlendinga að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Í frumvarpinu er lagt til að tilvísun í dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða og dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið verði felld brott úr þessari upptalningu. Sjálf myndi ég að sjálfsögðu vilja fella þetta allt saman brott en ég mun útskýra betur hér á eftir hvers vegna ég geng ekki lengra en þetta að þessu sinni. Með 2. gr. frumvarpsins, og það er breyting sem leiðir af hinni, eru lagðar til breytingar á 12. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga. Samkvæmt núgildandi ákvæði þarf einstaklingur sem er með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða að hafa atvinnuleyfi til þess að aðstandandi sem fær dvalarleyfi í gegnum fjölskyldusameiningu við hann geti fengið atvinnuleyfi. Einstaklingur með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða á rétt á fjölskyldusameiningu við sína nánustu aðstandendur eins og lýst var hér að framan. Þar er vitanlega aðeins átt við maka, óuppkomin börn eða aldraða foreldra og engan annan. Fái maki einstaklingsins dvalarleyfi hér á landi á grundvelli fjölskyldusameiningar má hann samt ekki vinna nema makinn, sá sem fyrir er, hafi atvinnuleyfi. Hér er því um að ræða efnislega breytingu þess efnis að ekki verði lengur gerð krafa um að sá aðstandandi sem rétturinn er byggður á sé með atvinnuleyfi til að makinn geti fengið atvinnuleyfi. Er breytingin í samræmi við önnur ákvæði frumvarpsins þar sem ekki verður lengur gerð krafa um að útlendingur með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða hafi atvinnuleyfi og því ekki hægt að gera kröfu um að hann hafi það til þess að fá fjölskyldusameiningu. Þetta var tilraun mín til að umorða og útskýra málsgrein sem spannar heila efnisgrein í greinargerð með frumvarpinu mínu og ég hef verið beðinn um að útskýra þar sem hún þykir óskiljanleg. Það var sem sagt þetta sem átt er við. Í 1. mgr. 22. gr. laga um atvinnuréttindi útlendinga eru tilgreindir þeir einstaklingar sem undanþegnir eru kröfu um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi. Það þýðir í rauninni að þú þarft ekki atvinnuleyfi til að vinna, þú hefur sjálfkrafa atvinnuleyfi. Með 3. gr. frumvarpsins er lagt til að við ákvæðið verði bætt tveimur nýjum stafliðum, g- og h-lið, þar sem taldir verði upp einstaklingar sem veitt hafi verið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða eða vegna sérstakra tengsla við landið, svo sem hér hefur verið rakið. Líkt og ég minntist á hér áðan myndi ég persónulega vilja ganga mun lengra, taka fleiri flokka út og jafnvel ganga svo langt að heimila öllu fólki sem hér hefur fengið leyfi til dvalar að fara beint út á vinnumarkaðinn án þess að þurfa að fara í gegnum annað leyfaferli til að geta gert það. Ástæðan fyrir því að ekki er gengið lengra í frumvarpinu er sú að þar sem þessar breytingar hafa þegar verið lagðar til af hálfu ríkisstjórnarinnar og munu koma hingað aftur fljótlega vænti ég þess að eining sé um þessar breytingar og að við getum samþykkt frumvarpið með góðum meiri hluta hér á þingi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og hún hefur góða þekkingu á þessum málaflokki, ég held að það hafi komið hér greinilega fram. Mig langaði að spyrja hv. þingmann að því hvort þessi breyting sem hún leggur til á framkvæmdinni sé viðhöfð með sama hætti á Norðurlöndunum, þ.e. að veita atvinnuleyfi til þessa hóps sem sækir um dvalarleyfi, þeirra sem veitt er dvalarleyfi vegna mannúðarsjónarmiða og svo sérstakra tengsla. Eins og hv. þingmaður nefndi réttilega þá eru svipuð ákvæði í frumvarpi sem boðað hefur verið af hálfu dómsmálaráðherra. Þá spyr maður sig hvort það sé í raun og veru þörf fyrir þetta frumvarp. Mig langaði líka að koma aðeins inn á eitt í þessu sambandi. Nú áttum við fund fyrir skömmu með Útlendingastofnun þar sem verið var að ræða fjölda umsókna hælisleitenda og þeirra sem sækja um dvalarleyfi hér á landi. Þeim hefur fjölgað umtalsvert á mjög skömmum tíma og Útlendingastofnun er búin að gera spá fram í tímann um hvað umsóknum geti fjölgað mikið. Þeim getur fjölgað um allt að helming á mjög skömmum tíma og við erum að sjá kannski fram á um 1.500 umsóknir árlega bara innan tveggja, þriggja ára, sem getur þýtt og mun þýða í raun og veru tvöföldun á fjárveitingum til málaflokksins, sem eru 3 milljarðar í dag, gæti farið upp í 7 milljarða kr. á ári, sem er orðin verulega há upphæð. Munu þessar breytingar hafa áhrif á það hvort það verði meiri áhugi á því að koma hingað og sækja um dvalarleyfi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Varðandi stöðuna á Norðurlöndunum verð ég einfaldlega að játa að ég hef ekki hugmynd um það. Ég veit ekki hvort þessum dvalarleyfum fylgja atvinnuleyfi þar, en mér þætti það ekki ólíklegt miðað við það að svona almennt í frumvörpum sem lögð eru til af hálfu stjórnvalda þá hefur slíkt verið kannað og lögð áhersla á að við fylgjum Norðurlöndunum í ýmsu, en ég þekki það persónulega ekki, því miður. Þetta er mjög réttmæt spurning. Hvers vegna er ég að leggja fram frumvarp til laga sem verður í rauninni lagt fram fljótlega? Eins og ég sagði hér áðan, hefur það mál verið lagt fram ítrekað og hefur ekki náð fram að ganga. Það er einfaldlega vegna þess að það er gríðarlega sterk andstaða við önnur ákvæði í því frumvarpi og hún fer vaxandi frekar en minnkandi. Ég á því ekkert endilega von á því að það nái fram að ganga á næstunni. Hins vegar eru þetta brýnar breytingar og þær eru öllum í hag. Staðan núna er það sem mætti kalla á góðri íslensku „lose-lose“, þar sem allir tapa, þannig að ég tel þetta vera eitthvað sem sátt ríkir um og við ættum í rauninni að kippa í liðinn og ræða hitt síðar. Varðandi það hvort þetta muni virka eins og það sem stundum er kallað á ensku „pull factor“, sem sagt einhver breyta sem togar í fólk til að koma, þá hef ég ekki trú á því, einfaldlega vegna þess að það kemur fólki gríðarlega á óvart þegar það fær leyfi til dvalar hérna að það megi ekki vinna. Ég held að fólk gangi almennt út frá því að ef það færi á annað borð leyfi til dvalar þá hafi það möguleika á því að sækja sér vinnu þannig að ég á ekki von á því að þetta hafi nein áhrif á þá ákvörðun [[Forseti hringir.]]fólks að koma hingað og óska eftir því að fá dvelja hér á landi. [[Forseti hringir.]]Jafnvel mætti segja við þá sem halda því fram að einstaklingar [[Forseti hringir.]]komi hingað til lands til að sækja félagslegar bætur eða annað slíkt að [[Forseti hringir.]]þeir eru þá ekki að bíða eftir þessu.
Forseti minnir þingmenn á að virða ræðutíma og að þingmálið er íslenska.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Nú er það þannig að í þessum málaflokki er verið að herða reglur á Norðurlöndum, í Danmörku sem dæmi, og þess vegna væri afar fróðlegt að vita það hvort ákvæði sem þetta, sem lagt er upp með í þessu frumvarpi, sé að finna í þeirri framkvæmd sem er í þessum málaflokki t.d. í Danmörku. Það er annað sem ég hefði áhuga á að fá svör við frá hv. þingmanni, þ.e. hvort hún hafi kynnt sér það hvort þetta ákvæði geti haft t.d. áhrif á atvinnustigið hér á landi. Nú gengum við í gegnum mjög mikið atvinnuleysi í veirufaraldrinum og það fór alveg upp í 25% t.d. á Suðurnesjum. Atvinnuleysi í Evrópu er mismunandi eftir löndum en það er t.d. 14% á Spáni. Þá spyr maður sig hvort þetta, að hér verði auðveldara fyrir þá að fá atvinnuleyfi sem eru að sækja hér um dvalarleyfi vegna mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla við landið, geti haft áhrif á atvinnustigið hér á landi. Ég held að þetta sé eitthvað sem við verðum aðeins að horfa í. Svo væri fróðlegt að heyra hvort hv. þingmaður viti hvað þetta er stór hópur af fólki sem hér um ræðir, sem er verið að veita dvalarleyfi vegna mannúðarsjónarmiða eða sérstakra tengsla, því að auðvitað hefur það líka áhrif. En í heildina þá hefur það verið áhersla í málflutningi mínum að við eigum að horfa til Norðurlanda í framkvæmd. Þar eru menn að herða reglurnar vegna þess að hlutirnir eru komnir þangað [[Forseti hringir.]]að í óefni stefnir enda alveg ljóst [[Forseti hringir.]]að það er ekki hægt að veita öllum þeim milljónum manna leyfi sem leita betra lífsviðurværis í öðrum löndum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir spurningarnar. Ég vil árétta það að þær breytingar sem hér eru lagðar til hafa engin áhrif á réttindi fólks til þess að fá dvalarleyfi hér á landi þannig að það er ekkert sem bendir til þess að þetta muni hafa nein áhrif á þann fjölda sem hér fær dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Ég fletti því snöggvast upp á meðan hv. þingmaður var að bera upp spurningu sínu og það voru 15 manns árið 2021 sem veitt var dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Ég er því miður ekki með tölur yfir þá sem var veitt dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla, en það eru sárafáir einstaklingar samkvæmt minni reynslu. Varðandi stöðuna á vinnumarkaði þá er þetta sannarlega ástæðan fyrir því að atvinnuleyfi fylgir ekki öllum dvalarleyfum á Íslandi sjálfkrafa. Höfundar þeirra reglna hafa í upphafi kannski haft áhyggjur af því að ekki væri næg atvinna fyrir allt það fólk sem fær að dvelja hér. En þá vil ég annars vegar árétta að þetta breytir því ekki að þessir einstaklingar fái að dvelja hér og hins vegar, ef þau fá ekki að vinna fyrir sér og sjá fyrir sér sjálf, þá munu þau þurfa að þiggja fjármuni úr ríkissjóði til að sjá sér farborða, þar sem hér er sem betur fer ekki enn þá viðhaft að setja fólk algerlega út á guð og gaddinn þegar það getur ekki unnið, þó að það megi svo sem deila um þau úrræði sem eru í boði fyrir það fólk. Þá vil ég nefna að samkvæmt áætlun ferðamálaráðs, bara til að nefna mat annarra á stöðunni þar sem það eru aðrir sérfróðari en ég um þessi mál, þá vantar hér um 8.000 einstaklinga til þess að fylla þær stöður sem þarf að fylla á næstunni. Ef við gerum ráð fyrir 15 manns á ári þá held ég að við þyrftum kannski að opna dyrnar meira til þess að ná upp í þann fjölda.
Frú forseti. Landbúnaður, undirstöðuatvinnugrein búsetu á Íslandi frá landnámi, berst nú fyrir tilveru sinni. Það er ekki hægt að komast að annarri niðurstöðu þegar við horfum upp á að það hafi verið sótt núna árum saman að þessari grein úr ólíkum áttum og það er orðið erfitt fyrir bændur að halda áfram búskap. Afleiðingarnar af því ef íslenskur landbúnaður nær ekki að fara úr vörn í sókn yrðu gríðarlega miklar og neikvæðar fyrir allt landið á hinum ýmsu sviðum. Ég nefndi að sótt væri að greininni úr mörgum áttum. Það má t.d. nefna að gerðir hafa verið mjög óhagstæðir tollasamningar, ekki hvað síst við Evrópusambandið, innflutningur hefur aukist, heimilað hefur verið að flytja inn til að mynda hráar og ógerilsneyddar matvörur. Búvörusamningar hafa verið lakari en áður var og sérstaklega í samanburði við aðrar stéttir sem hafa mikilvæg hlutverk fyrir samfélagið og kostnaður búanna hefur aukist gríðarlega, m.a. kannski ekki hvað síst vegna sífellt meiri krafna sem lagðar eru á bændur hvað varðar aðbúnað og fleira. Aðföng hafa öll hækkað í verði á sama tíma. Það þarf að bregðast við, stjórnvöld þurfa að bregðast við með afgerandi hætti. Í þessari þingsályktunartillögu lýsum við því hvernig megi snúa vörn í sókn, hvernig megi fara úr þessu hættuástandi, það er hættuástand sem landbúnaður stendur frammi fyrir og þar af leiðandi matvælaframleiðslan á Íslandi, og nýta þá þess í stað sóknarfærin, byggja upp, auka verðmætasköpun í landinu, bæta kjör bænda og þeirra sem starfa við matvælaframleiðslu og þar með hag þjóðarinnar allrar. Tillagan tekur á mjög mörgum þáttum sem varða landbúnað á Íslandi. Taldir eru upp 24 sérstakir liðir og allt helst þetta í hendur. Þetta er heildaráætlun um hvernig megi hefja þessa sókn. Við leggjum til að forsætisráðherra verði falið að fylgja þessu eftir. Hvers vegna gerum við það? Jú, vegna þess að þetta er slíkt hagsmunamál fyrir samfélagið allt á svo mörgum sviðum að það heyrir undir forsætisráðherra að bregðast þarna við, grípa inn í og tryggja vöxt og viðgang þessarar greinar. Við erum alveg ófeimin við að nefna að við leggjum til stóraukinn stuðning við landbúnað. Landbúnaður á Íslandi er styrktur eins og í öðrum sambærilegum löndum, jafnvel minna en til að mynda í Noregi og Sviss, en það sem við fáum í staðinn er hins vegar margfalt verðmætara. Í þessu, eins og svo mörgu öðru, þarf að líta á heildaráhrifin. Það er oft skortur á því þegar teknar eru ákvarðanir um útgjöld ríkissjóðs því að heildaráhrifin af því að vera með sjálfstæða, heilnæma, góða matvælaframleiðslu, heildaráhrifin, efnahagslegu áhrifin, fyrir samfélagið eru það mikil að framlög til greinarinnar eru nánast smávægileg í samanburði. Við erum ítrekað, með reglulegu millibili, minnt á mikilvægi þessarar greinar. Hún bjargaði Íslandi til að mynda líklega frá gjaldþroti í bankahruninu þegar engu mátti muna að ekki væri til nægur gjaldeyrir til að halda rekstri ríkisins gangandi, viðskiptum við útlönd, en með því að spara um 50 milljarða kr. á ári í gjaldeyri skipti landbúnaðurinn sköpum á þeim tíma. Aftur vorum við minnt á mikilvægi þessarar greinar þegar faraldurinn hófst og upp komu spurningar um hvernig myndi ganga að viðhalda flutningi á vörum milli landa og framleiðslu. Þrátt fyrir þessar stóru áminningar hafa stjórnvöld ekki brugðist við í samræmi við það. Þvert á móti heyrir maður oft umræðu hér í þinginu á þeim nótum að verið sé að setja of mikinn pening í landbúnaðinn. En, frú forseti, 16 milljarðar á ári í samanburði við allt hitt, ég tala nú ekki um ráðstafanir til að koma til móts við aðra atvinnuvegi vegna faraldursins, í samanburði við hin ýmsu útgjöld ríkissjóðs, eru það ekki miklir peningar, enda skila þeir sér margfalt til baka. Við þurfum því að líta á heildarmyndina og þar hefur verið skortur á. En þrátt fyrir að greinin sé í talsverðri vörn núna, og raunar í hættu, eru sóknarfærin engu að síður mikil ef við bara ákveðum að nýta þau; sjálfbærni íslensks landbúnaðar, heilnæmi framleiðslunnar, það fyrirkomulag að byggja á fjölskyldubúum eins og við höfum gert frá landnámi, möguleikar á að nýta orkuskipti, framleiðsla áburðar á Íslandi, aftur er komin upp umræða um það, sem fyrrverandi þingmaður, Þorsteinn Sæmundsson, var nú seinþreyttur að vekja athygli á að væri hagsmunamál og umhverfismál fyrir þjóðina, en einnig framleiðsla á ýmsum nýjum vörum, nýjum afurðum, hvers konar prótínum til að mynda með aðferðum sem voru ekki einu sinni þekktar áður. Þar hafa íslensk nýsköpunarfyrirtæki skilað ótrúlega miklum árangri enda verður nýsköpun oft ekki hvað síst til upp úr gömlum undirstöðuatvinnugreinum. Þetta eru ekki andstæður, þvert á móti, en þeim mun betur sem atvinnugreinarnar standa, þeim mun betur eru þær í stakk búnar til að ráðast í nýsköpun og búa til nýjar afurðir og auka verðmætasköpun. Við sjáum sem dæmi hvað sjávarútvegurinn hefur skipt miklu máli við það að renna stoðum undir hvers konar nýsköpun á Íslandi. En eins og ég gat um áðan þarf allt að haldast í hendur. Það að ráðast í eina aðgerð, eins og stöku sinnum hefur verið gert, bráðabirgðaaðgerð til að taka á sérstökum vanda, er engin lausn til lengri tíma. Það að nálgast þetta með bráðabirgðaaðgerðum sem koma oft of seint og eru of litlar er ekki til þess fallið að við komumst úr því sem gæti orðið mjög dýr vörn yfir í arðbæra sókn. En við höfum tækifæri til þess með því að ráðast í allt samtímis, láta allt spila saman og fylgja því eftir með þeirri fjárfestingu sem þarf. Við munum þurfa, samhliða þessu, að endurskoða til að mynda þá óhagstæðu samninga sem ég nefndi áðan. Það var auðvitað kjörin staða þegar Bretland gekk úr Evrópusambandinu ekki alls fyrir löngu til þess að fara fram á endurskoðun óhagstæðs tollasamnings við Evrópusambandið. Þess í stað sjáum við nú stjórnvöld nálgast það á þveröfugan hátt, þ.e. með því að áforma að heimfæra þennan óhagstæða samning við Evrópusambandið á Bretland. Auðvitað ættum við að fara hina leiðina og segja: Nú eru forsendur breyttar og við þurfum samning sem hentar okkur betur, hentar betur atvinnugreininni hér á Íslandi og því að undirstöðuverkefni okkar að viðhalda þessari atvinnugrein. Það sama á við um samninga um innflutning á hráum, ófrystum og ógerilsneyddum matvælum. Nú var í fréttum fyrir skömmu að Íslendingar gætu ekki lengur keypt kókópöffs. Það stafar af því að Evrópusambandið samþykkir ekki eða er ekki búið að samþykkja formlega eitthvert litarefni sem er notað við framleiðsluna. Með öðrum orðum er verið að nota kerfið sem viðskiptahindrun. Bandaríkin loka svo á einhverjar vörur frá Evrópu vegna þess að þau eru ekki með einhver efni í matvælum þaðan á sínum lista þrátt fyrir að það séu engar verulegar vísbendingar, eða engar vísbendingar, um að það séu skaðleg efni. Hins vegar liggur fyrir að í innfluttum matvælum leynast oft á tíðum skaðleg efni fyrir neytendur. Sýklalyfjanotkun er mjög óhófleg í matvælaframleiðslu víða á stórum erlendum verksmiðjubúum. Sama á við um aðra lyfjanotkun og það hafa sérfræðingar bent á. Þeir hafa bent á hættuna sem því fylgir en ef Evrópusambandið getur komið í veg fyrir innflutning á kókópöffsi af því að þar er litarefni sem er ekki komið með rétta E-númerið þá hljótum við að geta varist innflutningi á matvælum sem geta skaðað heilsu landsmanna og eru hvað það varðar í allt öðrum gæðaflokki en íslensk matvæli, þar sem áherslan hefur verið á hreina framleiðslu og raunar umhverfisvæna framleiðslu líka. Hún er hins vegar auðvitað dýrari en framleiðsla á verksmiðjubúum þar sem beitt er sterum til þess að auka kjötframleiðsluna. Að sjálfsögðu hlýtur hún að vera dýrari fyrir vikið, en verðmætin skila sér enn og aftur margfaldlega til baka. Raunar er það mjög áhugavert og merkilegt hversu tiltölulega ódýr íslensk matvæli eru miðað við kostnaðinn sem íslenskir bændur og matvælaframleiðendur þurfa að leggja í samanborið við erlendu framleiðendurna. Það er einfaldlega rangt út frá samkeppnissjónarmiðum að láta íslenska bændur, fjölskyldubúin, þurfa að uppfylla allar þessar miklu og dýru kröfur sem lagðar eru á þau en þurfa á sama tíma að keppa við framleiðslu úr verksmiðjubúum í útlöndum þar sem starfsfólkið er margt hvert á launum sem þættu engan veginn boðleg á Íslandi og væru raunar ólögleg. Ég held að engin önnur starfsstétt á Íslandi myndi sætta sig við það til að mynda að hér yrði flutt inn starfsfólk til að vinna verkefni á margfalt lægri launum en heimil eru á Íslandi. En þetta er engu að síður í rauninni sú staða sem íslenskur landbúnaður hefur verið settur í, að þurfa að keppa við undirboð erlendrar framleiðslu. Flæði þessarar framleiðslu hefur aukist og fyrir vikið hefur samkeppnisstaða íslensks landbúnaðar skekkst. Eins og ég gat um í upphafi er þetta mjög viðamikil áætlun og ekki tími í stuttri ræðu að fara yfir hvert atriði fyrir sig en þau haldast öll í hendur. Sé ráðist í þessa aðgerðaáætlun í heild munum við ná að komast úr dýrri vörn í arðbæra sókn en verði ekki gripið til þeirra ráðstafana sem þarf þá horfum við á áframhaldandi fækkun íslenskra búa, áframhaldandi kjararýrnun íslenskra bænda og annarra sem starfa í matvælaframleiðslu og gríðarleg áhrif á samfélagið, enda er landbúnaður víða undirstaða annarrar byggðar. Ef sveitirnar leggjast í eyði eða jarðirnar verða seldar til einhvers annars en framleiðslu mun það kippa stoðunum undan svo mörgu öðru. Bændur eru auk þess mjög virkir í því að sinna mikilvægum hlutverkum í sínum byggðum, bæði í atvinnulegu tilliti og félagslegu. Þetta mál er spurning um að gera það sem þarf til að viðhalda búsetu á Íslandi á þann hátt sem við höfum upplifað í meira en 1000 ár, þ.e. að landið sé byggt hringinn í kringum Ísland, þar sem það er byggilegt, og að við framleiðum okkar eigin matvæli, frú forseti, og í meira mæli en nú er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans og get tekið undir margt af því sem þingmaðurinn segir um að við þurfum að efla matvælaframleiðslu á Íslandi. Það er bráðnauðsynlegt og þar er ég sjálfur að horfa fyrst og fremst á kornræktina sem hægt er að ráðast í og mun geta hjálpað okkur verulega til að styðja við þau svæði sem eru mjög hæf til að stunda garðyrkju en við höfum ekki lagt nógu mikla rækt við. Ég aftur á móti rek augun í margt þarna sem ég er ekkert alveg viss um að ég geti skrifað undir og vil segja að við erum og höfum verið frumframleiðsluland alveg síðan Ísland byggðist. Við átum okkar kjöt og fisk úr tunnum, súrt og saltað hérna áður fyrr, en við erum í samskiptum við aðrar þjóðir með framleiðsluna okkar og þurfum á samningum við aðrar þjóðir að halda. Þarna er hins vegar verið að leggja til að við skerum á og afnemum ákveðna samninga sem við höfum gert við aðrar þjóðir vegna þess að við þurfum ekki á samskiptum að halda. Gerir þingmaðurinn ráð fyrir því að þær séu viljugar til samstarfs um samninga við okkur á öðrum sviðum ef við ætlum að hafna þeim á þessum sviðum?
Frú forseti. Ég tel enga ástæðu til að ætla að aðrar þjóðir verði ekki tilbúnar í samstarf á hverju því sviði þar sem eru sameiginlegir hagsmunir af samstarfi. Þau svið eru auðvitað mörg en á sviði matvælaframleiðslu er Ísland engin undantekning hvað það varðar að við þurfum að taka mið af aðstæðum okkar hér og óheftur innflutningur á matvælum til að mynda, bara til þess að líta á stærstu myndina, myndi leggja innlenda framleiðslu í rúst vegna þess að til að mynda eitt danskt mjólkurbú gæti bara með umframframleiðslu náð að dekka íslenska markaðinn og losa sig við hana hingað. Samningar þurfa að vera byggðir á gagnkvæmum hagsmunum. Það eru ekki hagsmunir okkar að gera samninga sem opna enn frekar á innflutning frá verksmiðjubúum sem í mörgum tilvikum nota sýklalyf, jafnvel stera, til að auka framleiðsluna og sem eru með fólk í vinnu á kjörum sem væru ólögmæt á Íslandi og ætlast til þess að íslensku fjölskyldubúin keppi við þetta. Þetta eru samningar sem eru óhagstæðir okkur Íslendingum og fela með öðrum orðum ekki í sér gagnkvæma hagsmuni.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir hans svar en það er önnur hlið á teningnum en bara framleiðendur. Hin hliðin eru neytendur og samkvæmt mælingum er matarverð á Íslandi 40% hærra en í samanburðarlöndunum í Evrópu og verð á matvöru og drykkjum er hið þriðja hæsta í Evrópu. Ég spyr: Hvernig ætlum við að láta þetta ganga upp? Réttlætir það hátt verð til neytenda að framleiðsla á Íslandi sé miklu dýrari? Á þetta við í öllum greinum? Bara af því að þetta á að vera íslenskt er þá í lagi að láta íslenska þjóð borga verð sem er úr öllu samhengi við það sem aðrir hafa verið að greiða nánast úti um allan heim? Þetta er eitt dýrasta land í heimi og við erum hér að borga fyrir nauðsynjavörur margfalt það sem aðrar þjóðir þurfa að borga.
Frú forseti. Matvælaverð á Íslandi er ekki hlutfallslega mjög hátt ef litið er til tekna, þ.e. ef verðlag er leiðrétt fyrir tekjum á hverjum stað fyrir sig. Þannig sýnir alþjóðlegur samanburður að það hlutfall ráðstöfunartekna sem fer í matvælakaup er miklu lægra á Íslandi en í mörgum öðrum Evrópulöndum. Það mætti til að mynda nefna Spán í því samhengi þó menn sjálfsagt ímyndi sér að þar séu matvæli mjög ódýr. Íslensku vörurnar hafa oft á tíðum haldið aftur af verðhækkunum á matvælum og verið hlutfallslega hagkvæmari en þær innfluttu og við ættum að varast fordæmi eins og frá Finnlandi þar sem auknar heimildir til innflutnings leiddu einfaldlega til þess að smásalinn, matvöruverslanirnar, hækkuðu álagið á vörurnar. Matvæli eins og mjólkurafurðir og kjöt eru á mjög samkeppnishæfu verði miðað við staði á borð við New York. Verðlag er ólíkt innan landa. Ef menn fara í matvöruverslun í New York og skoða hvað mjólkin kostar, skoða hvað kjötið kostar þá sjá þeir verð sem oft og tíðum er miklu hærra en á Íslandi. En svo er hitt, sem er kannski aðalatriðið í þessu, að það er hagkvæmt fyrir þjóðina, fyrir heildarhagsmunina, við þurfum nú að líta til þeirra líka, fyrir heildarhagsmuni þjóðarinnar að kaupa innlenda vöru. Lítum á heildarmyndina og hún er íslenskum landbúnaði mjög í hag. Ég held að það væri mjög hættulegt ef við færum að meta aðrar atvinnugreinar á sömu forsendum að jú, við gætum fengið hlutina á miklu ódýrari hátt [[Forseti hringir.]]ef við værum ekki að fylgja öllum þessum íslenskum lögum [[Forseti hringir.]]um launakjör og slíkt.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa góðu umræðu og þakka málshefjanda fyrir góða samantekt og yfirferð. Í mínum huga er hér lýðheilsa í húfi. Ein af sterkustu kenningum í heilsufæðisheimum er kenningin um makróbíótík. Til að halda heilsu og orku og öðlast langlífi skulum við velja okkur það sem vex náttúrlega í okkar nærumhverfi. Það getur verið rótargrænmeti eða það sem hér er átt við. Við sjáum heilbrigðiskerfið okkar að sligast, þau eru að nálgast hálfan milljarð, held ég, útgjöld vegna heilbrigðismála á Íslandi. Kynni að vera samhengi á milli þess og þess sem mannfólkið setur í sig með öllum þeim framlengingarefnum, öllu því sem sett er af e-efnum og alls kyns hlutum sem eru í þágu framleiðandans en ekki neytandans? Kynni þetta að taka sér bólfestu og valda verkunum sem ekki er búið að sýna fram á með óyggjandi hætti? Lýðheilsan ætti að vera okkur efst í huga og hér ætti að vera kleift að stunda mun öflugri og meiri grænmetisframleiðslu en verið hefur. Mér sýnist nú landbúnaðarráðherra vera að vekja máls á því, bara í dag, einhverju sem Inga Sæland hefur talað um árum saman. Munum að Landsvirkjun og allar þessar virkjanir voru settar á fót með fyrirheitum, okkur var m.a. talin trú um að kostnaðurinn af þessu myndi smám saman niðurgreiðast, þá einkum og sér í lagi af erlendum kaupendum, álframleiðslufyrirtækjunum og fleirum, og þannig myndu íslenskir neytendur fá mjög hagfellt verð þegar niðurgreiðslu væri lokið. Þessu hefur verið sópað undir teppið, þessum fyrirheitum fyrri tíma. Ég er nógu fullorðinn til að muna þetta. Ég held því miður að þessi fyrirmæli Evrópu um hvað við mættum og mættum ekki í raforkumálunum, það að skipta heildsölu og smásölu með þeim hætti að yfirbygging varð meiri og dýrari, hafi valdið því að orkuverðið sé allt of hátt miðað við það sem ætti að vera. Nú er einn af meginkostum þess að búa á Íslandi þessi græna orka sem streymir upp úr iðrum jarðar og úr fallvötnunum. En sannarlega ættu og mættu íslenskir blómabændur og grænmetisbændur og allir bændur njóta þess í annars nokkuð harðbýlu landi að fá orkuna á algjöru kostnaðarverði og geta framleitt ofan í okkur lífrænt makróbíótískt fæði í sem allra mestu magni og til útflutnings að auki. Þá kem ég að því sem ég tel vera lykilatriði hér, að við horfum til þjóða sem hafa náð árangri í matvælaframleiðslu, gæðaframleiðslu og „bröndun“ hennar á heimsvísu. Lítum til Frakklands, lítum til allra Brie-framleiðendanna og kampavínsframleiðendanna og allra þeirra matvæla sem þar eru framleidd og hafa verið sett í hágæðaflokk, eftirsóknarverðan flokk, þar sem verð speglar fyrirhöfnina og framleiðslugæðin. Ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að skoða mjög alvarlega, ég veit að það hafa verið gerðar tilraunir með þetta og viðleitni auðvitað, stýrt úr Bændahöllinni í gegnum tíðina. Við sjáum ágætisárangur í skyrútflutningi núna en ég held að við ættum að horfa á „bröndun“, vörumerkjun íslenskrar landbúnaðarframleiðslu sem vannýtt tækifæri sem þurfi að stórefla og huga að. Að sjálfsögðu vil ég eins og málshefjandi, og að ég held við flest, sjá blómlegan búskap um land allt því sú meginbúgrein sem ferðaþjónustan er orðin á Íslandi er að sjálfsögðu nátengd því að hér sé blómleg byggð um land allt, aðdáunarverður búskapur á myndarlegum býlum sem framleiða hollmeti sem eflir lýðheilsu og bætir og vænkar hag.
Frú forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni varðandi orkumálin. Auðvitað hafa samningar okkar á því sviði eða aðsendar reglugerðir ekki endilega reynst okkur vel, líka til að mynda varðandi áhrifin af því að aðskilja flutning og framleiðslu. Ég er þeirrar skoðunar að Landsvirkjun eigi í ákvörðunum sínum að líta til heildaráhrifa fyrir samfélagið, ekki bara þess hagnaðar sem menn sjá á bókunum eftir árslok heldur heildaráhrifa fyrir samfélagið. Þá væru teknar ákvarðanir til að mynda á þeim nótum sem hv. þingmaður nefnir. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann geti tekið undir með mér að það skorti stundum á skynsemi í því hvernig menn nálgast þessi mál, þetta mikilvæga svið, matvælaframleiðsluna á Íslandi, hvort sem það eru smáatriði eða stærri. Ég nefni eitt dæmi af hvoru tagi. Ég hef t.d. orðið var við það að skyrneysla mín hefur minnkað alveg stórkostlega og tel það nokkurt áhyggjuefni. En yfirleitt nenni ég ekki að reyna að borða skyr með þessu litla pappaspjaldi sem fylgir nú í skyrdósunum og þá er auðveldara að kaupa sér eitthvað annað sem fellur ekki jafn vel að markmiðum um lýðheilsu. Stærra dæmið eru þessi áform þegar verið er að moka ofan í skurði hér og þar og eyðileggja landbúnaðarland án þess að menn hafi nokkra staðfestingu á því að það virki yfir höfuð, a.m.k. er ljóst að ef ekki á að nýta landið til matvælaframleiðslu þá væri betra að öllu leyti að nýta það til skógræktar sem myndi gera mikið meira gagn. En það er svo margt í pólitíkinni nú til dags, m.a. á sviði matvælaframleiðslu, sem líður fyrir einhverja sýndarmennsku.
Ég er í meginatriðum sammála því. Við þurfum að tryggja öflugan íslenskan landbúnað, helst með lífrænni vottun. Hún er, held ég, í mörgum tilfellum innbyggð í íslenskan landbúnað og ég segi fyrir mína parta að ég treysti íslenskri matvælaframleiðslu mun betur en því sem viðgengst í fjöldaframleiðslunni á erlendum vettvangi. Ég hef horft á mörg hryllileg myndskeið af því hvernig t.d. grísum er hent ofan í hakkavél lifandi og ég missti alla lyst á grísakjöti fyrir vikið. Eins og ég sagði áðan er massaframleiðsla á matvælum jafnan seld í sjónvarpsauglýsingum, í hillum súpermarkaðanna á heimsvísu, án þess að við séum nægilega vel upplýst eða meðvituð um hvað hefur verið sett saman við, hvaða hagsmunir framleiðenda eru þar algerlega í fyrirrúmi og hvaða áhrif það hefur á okkur sem innbyrðum. Það tekur til dósamatar og tekur til allra mögulegra framleiðsluvara, meira að segja innflutts grænmetis á borð við agúrkur frá Portúgal þar sem verið er að nota skordýraeitur sem er strangt til tekið bannað. Í grundvallaratriðum er ég því heils hugar sammála, óháð öllum tískustraumum og óháð öllum deilum um votlendi versus skurði eða hvað það nú er. Ég trúi á áframhaldandi öflugan íslenskan landbúnað og er tilbúinn að gjalda hann dýrara verði en innflutta vöru vegna þess að hún er framleidd við aðstæður sem ég þekki og kann að meta. Ég treysti íslenskum bændum einfaldlega til þess að hafa hag okkar neytenda í fyrirrúmi.
Forseti minnir þingmenn á viðeigandi ávarp við upphaf ræðu.
Frú forseti. Hryllingssagan um litla grísinn sem fór í hakkavél minnti mig óhjákvæmilega á orð sem voru höfð eftir Otto von Bismarck um að lagasetning væri eins og pylsugerð, það væri best að sjá ekki hvernig þetta færi fram. Hins vegar treysti ég því að pylsugerð á Íslandi sé allt annars eðlis en sýnt var í þeirri mynd sem hv. þingmaður sá. Það er kannski áminning um að við ættum að gera meira af því að sjá muninn á því hvernig framleiðsla fer fram erlendis annars vegar og svo á íslenskum fjölskyldubúum í fagurri sveit hins vegar. En ég ætlaði að spyrja hv. þingmann út í atriði sem hann kom inn á í andsvari og varðar vottun. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi þess og mikilvægið er tvímælalaust að aukast. Neytendur gera auknar kröfur og vilja matvæli sem eru framleidd á heilnæman hátt og ég held að margir íslenskir neytendur vilji fyrst og fremst kaupa íslenska framleiðslu. En það hefur oft verið misbrestur á þessu og menn jafnvel reynt að fara fram hjá því með því að flytja inn vörur og merkja svo með íslenskum fána vegna þess að þeir settu þær í plast á Íslandi eða eitthvað slíkt. Er hv. þingmaður sammála mér um að við þurfum að hafa í lögum, eins og við höfum talað fyrir, þingmenn Miðflokksins, skýrar reglur um það hvernig upprunavottun fer fram og koma í veg fyrir að menn svindli í þeim efnum?
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni málflutninginn og spurninguna. Ég er algjörlega sammála því að vottunarmálin hafa ekki verið í nægilega föstum skorðum eða nægilega, við skulum segja aðgengilegum skorðum. Hér var unnið mikið og þarft verk af Ágæti, sem var fyrirtæki sem ég held að Bændasamtökin hafi komið sér saman um síðustu aldamót. Baldvin Jónsson stýrði því af myndarskap og stóð fyrir útflutningi á íslenskum landbúnaðarvörum, bæði fiski og kjöti, til verslana á borð við Whole Foods og fleiri. En ég er þeirrar skoðunar að við eigum að sammælast um vottunarkerfi sem verður tekið alvarlega og vottun sem verður auðvelt fyrir venjulega bændur og framleiðsluaðila að nálgast og verða sér úti um. Ég held að við stöndumst í flestum tilfellum þær kröfur sem gerðar væru. Það er einn liðurinn í þeirri „bröndun“ sem ég talaði um hér áðan. Við erum hreint land, með hreint vatn, hreint loft og ímynd okkar er nátengd hollmeti, hollustu, útivist og ágæti af ýmsum toga eins og ég var að vísa í hérna áðan. Ég segi: Það er sóknarfæri sem hefur verið örlítið þreifað á en ekki nægilega eftir fylgt. Markaðssetning er dýr og ég held að við eigum að stíga þessi skref og tryggja að því verði fylgt myndarlega eftir með fjármögnun sem gerir okkur öll stolt af íslenskri framleiðslu um heim allan á mörkuðum.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið sem í stuttu máli felur í sér að Ríkisútvarpið hverfi í tveimur skrefum út af auglýsingamarkaði. Auk þess sem hér stendur standa að frumvarpinu hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Ásmundur Friðriksson og Hildur Sverrisdóttir. Þetta er í annað skipti sem þetta frumvarp efnislega er lagt fram, hefur tekið nokkrum breytingum með hliðsjón af tímasetningum. Með frumvarpinu eru, eins og áður segir, lagðar til breytingar á lögum um Ríkisútvarpið, nr. 23/2013, sem fela í sér takmarkanir á fyrirkomulagi auglýsingar Ríkisútvarpsins. Markmiðið er að jafna samkeppnisstöðu einkarekinna fjölmiðla gagnvart ríkisreknu fjölmiðlafyrirtæki. Með 2. gr. frumvarpsins er lagt til nýtt bráðabirgðaákvæði þar sem lagt er til að fyrst í stað verði Ríkisútvarpinu óheimilt að stunda beina sölu á auglýsingum, hlutfall auglýsinga megi ekki fara yfir fimm mínútur á hvern klukkutíma í útsendingartíma, óheimilt verði að slíta í sundur dagskrárliði með auglýsingum og að lokum er lagt til að kostun verði bönnuð. Takmarkanir þessar verði á tímabilinu 1. janúar 2023 til og með 31. desember 2023. Samkeppnisrekstri Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði verði síðan hætt í byrjun árs 2024, samanber 1. gr. frumvarpsins. Með því að taka Ríkisútvarpið af samkeppnismarkaði auglýsinga í tveimur skrefum gefst annars vegar stjórn Ríkisútvarpsins tækifæri til að aðlaga rekstur að breyttum aðstæðum og sé það hins vegar talið nauðsynlegt frá hendi fjárveitingarvaldsins, okkar hér sem förum með löggjöfina, að koma til móts við ríkisfyrirtækið vegna lægri nettótekna hefur fjárveitingavaldið, Alþingi, ágætt svigrúm til þess eða tvö ár. Flutningsmenn telja með því að Ríkisútvarpið verði dregið út af samkeppnismarkaði auglýsinga og kostunar fái fyrirtækið aukið svigrúm til að sinna því menningarlega hlutverki sem því er ætlað samkvæmt lögum. Um það verður ekki deilt, frú forseti, að frjáls fjölmiðlun á Íslandi stendur höllum fæti. Á sama tíma og samkeppnisstaðan er skekkt með lögverndaðri yfirburðastöðu Ríkisútvarpsins standa einkareknir innlendir fjölmiðlar frammi fyrir harðri sókn alþjóðlegra stórfyrirtækja inn á auglýsingamarkaðinn. Frjálsir fjölmiðlar eru forsenda opinnar lýðræðislegrar umræðu og veita stjórnvöldum, atvinnulífinu og helstu stofnunum samfélagsins nauðsynlegt aðhald. Því miður er það svo að stofnanir og fyrirtæki ríkis og sveitarfélaga eru víða í samkeppni við einkaaðila. Vísbendingar eru um að opinberir aðilar, ekki síst opinber hlutafélög, líkt og Ríkisútvarpið er, hafi hert samkeppnisrekstur sinn á síðustu árum. Þegar hið opinbera keppir við einkarekstur er mikilvægt að tryggja jafnræði með eins góðum hætti og kostur er. Reglur verða að vera skýrar og afmarkaðar um umfang opinbers samkeppnisrekstrar. Umsvif opinberra aðila á samkeppnismarkaði geta leitt til skaðlegrar fákeppni, rutt sjálfstæðum rekstri út af markaði og leitt til einokunar. Undir slíkum aðstæðum er nýjum aðilum gert erfiðara fyrir að hasla sér völl á markaði. Leiða má rök að því að samkeppnisrekstur hins opinbera geti unnið gegn markmiði samkeppnislaga sem er að efla virka samkeppni í viðskiptum. Opinberir aðilar njóta oft forskots á grundvelli laga í samkeppni við einkaaðila. Dæmi um þetta er fjölmiðlarekstur ríkisins undir hatti Ríkisútvarpsins ohf. Augljóst er að samkeppnisrekstur ríkisins hefur verulega neikvæð áhrif á rekstur og fjárhag sjálfstæðra fjölmiðla sem flestir standa höllum fæti. Takmörkun á umsvifum og síðar bann við samkeppnisrekstri á sviði auglýsinga og kostunar ætti því að öðru óbreyttu að bæta hag sjálfstæðra fjölmiðla. Samkvæmt ársreikningi Ríkisútvarpsins námu tekjur af samkeppnisrekstri á árinu 2020 1.946 millj. kr., þar af námu tekjur af auglýsingum 1.624 millj. kr. Óvarlegt er hins vegar að ætla að þær tekjur sem ríkisfyrirtækið hefur haft af sölu auglýsinga og kostunar komi óskertar í hlut sjálfstætt starfandi fjölmiðla eftir 1. janúar 2024. Þó má ætla að tekjur þeirra aukist verulega og mun meira en gert er ráð fyrir að hið opinbera veiti í beinan stuðning til einkarekinna fjölmiðla. Flutningsmenn telja að skynsamlegra sé að styrkja stöðu einkarekinna fjölmiðla með því að takmarka verulega samkeppnisrekstur ríkisins fremur en að koma á flóknu kerfi millifærslna og ríkisstyrkja. Með því er stuðlað að auknu heilbrigði á fjölmiðlamarkaði. Frú forseti. Ef það er vilji stjórnvalda, ef það er raunverulegur vilji okkar sem hér sitjum að styðja við fjölbreytni í fjölmiðlum og búa svo um hnútana að sjálfstæðir fjölmiðlar fái að þrífast, fái að eflast, þá verður ekki hjá því komist að breyta lögum um Ríkisútvarpið. Það verður ekki hjá því komist að jafna leikinn. Annars verðum við í sporum læknisins sem greinir meinið en neitar að skera það upp til að koma sjúklingnum til heilbrigðis, velur fremur að gefa honum verkjalyf, lina þjáningar hans. Ef við höfum ekki burði til þess að jafna leikinn með breytingu á lögum um Ríkisútvarpið þá erum við í sporum læknisins sem neitar að skera meinið í burtu og við sem í orði segjumst síðan ætlað að styðja við og styrkja sjálfstæða fjölmiðla veljum þá leið að stinga þeim í súrefnisvél ríkisins. Nú skal það játað og kemur engum á óvart að ég hef alla tíð haft miklar efasemdir um það að rök séu til þess að ríkið sé yfir höfuð að reka fjölmiðil. En ég skil marga sem eru sannfærðir um nauðsyn þess ekki síst að styðja við og efla menningu, sögu og tungu þessarar þjóðar. Ég er ekki sammála því viðhorfi en ég skil það og ég ber virðingu fyrir því. En ef við ætlum að gera þá málamiðlun að við skulum standa með skynsamlegum hætti að rekstri ríkisútvarps einmitt með það að markmiði að styðja við menningu okkar og sögu, efla tungu og þjóðarvitund, þá skulum við gera það með þeim hætti að það hafi sem minnst áhrif á rekstur og framgang sjálfstæðra fjölmiðla. Það gerum við m.a. með því að koma í veg fyrir það að ríkið beiti ofbeldi eins og gert er í samkeppnisrekstri, í þessu tilfelli samkvæmt þessu frumvarpi á auglýsingamarkaði. Herra forseti. Það vill svo heppilega til að hér fyrr í dag var öðru frumvarpi dreift sem hefði kannski verið ágætt að yrði rætt hér, kemst vonandi á dagskrá eftir ekki allt of langan tíma, sem tengist ekki Ríkisútvarpinu en er ein af þeim leiðum sem ég hef verið að reyna að berjast fyrir ásamt félögum mínum í þingflokki Sjálfstæðisflokksins um að styðja við og efla rekstur sjálfstæðra fjölmiðla, gefa þeim raunveruleg tækifæri til að eflast og styrkjast og sinna sínu hlutverki sem er að miðla upplýsingum, miðla fréttum og veita okkur sem hér erum, stofnunum, fyrirtækjum, atvinnulífinu, hagsmunasamtökum, eðlilegt og nauðsynlegt aðhald. Það frumvarp snýr að því að sníða skattumgjörð sjálfstæðra fjölmiðla með aðeins sanngjarnari hætti, þ.e. að við viðurkennum að það er ýmislegt hér, ekki bara rekstur Ríkisútvarpsins heldur líka óeðlileg samkeppni sem kemur frá alþjóðlegum risum sem ekki bara gera strandhögg þegar kemur að auglýsingatekjum sjálfstæðra miðla og í rauninni líka Ríkisútvarpsins heldur gera annað strandhögg sem er jafnvel enn erfiðara, sem er að nýta sér það efni sem þessir fjölmiðlar leggja í og standa undir veikum mætti að búa til. Sumir gætu fært rök fyrir því að um hreinan stuld sé að ræða. Þetta frumvarp sem ég er að tala um er á þskj. 358, 254. mál, og snýr að því að gera breytingar á lögum um tryggingagjald þannig að tryggingagjald leggist ekki á laun þeirra starfsmanna sem nauðsynlegir eru sjálfstæðum fjölmiðlum, hvort heldur það er útvarp, sjónvarp, dagblöð, tímarit, vefmiðlar til að koma og búa til efni. Það þýðir blaðamenn, ljósmyndarar, tæknimenn, auglýsingasölumenn o.s.frv., upp að ákveðnu hámarki. Það verði ekki lagt á tryggingagjald fyrr en menn eru í efsta skattþrepi í launum. Ég taldi mér rétt og skylt að vekja athygli á þessu. Ég tel að ef við bærum gæfu til þess að stíga þessi tvö skref, að samþykkja frumvarpið sem ég er að mæla hér fyrir um að stuðla að heilbrigðara umhverfi fyrir fjölmiðla á Íslandi, að það sé sæmilegt jafnvægi, sæmileg sanngirni sem ríki hér í rekstri fjölmiðla, með því að draga Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði, og höfum síðan burði til að samþykkja þetta frumvarp sem ég var að minnast á varðandi tryggingagjaldið þá fullyrði ég að fátt muni efla íslenska fjölmiðlun og fjölmiðlaflóru meira en þetta tvennt. Ég skora á þingheim að leggja mér lið í þessum efnum og ég heiti ykkur því að ekkert ykkar mun sjá eftir því. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar.
Hæstv. forseti. Hv. þingmenn, þingheimur og þjóðin öll að sjálfsögðu. Sú var tíðin þegar ég var að byrja að hafa afskipti af rekstri að ég sá um félagsheimilið Festi í Grindavík, það var á árunum 1974–1977. Þá var það þannig að ef ég auglýsti þrjá daga í Ríkisútvarpinu og eina tveggja dálka auglýsingu í Mogganum þá vissi öll þjóðin að það var ball í Festi. Þetta var dásamlegt og maður hafði engar áhyggjur af því hvernig ætti að auglýsa. Ég er búinn að vera að auglýsa hjá öllum fjölmiðlunum í meira og minna í 40 ár en síðastliðin 17 ár hef ég aðallega verið tengdur auglýsingum í ljósvakamiðlum, bæði hjá Bylgjunni og þeirra stöðvum og öllum stöðvum utan RÚV. Ég hef áhyggjur af því hvert fyrirtæki sem höfða til fjöldans, eins og fyrirtækið sem ég tengdist áður fyrr, eiga að leita ef ekki eru lengur auglýsingar í þeim fjölmiðlum sem mikið er hlustað á. Ég elska að auglýsa á Bylgjuna en ef Ríkisútvarpið dettur út af auglýsingamarkaði þá veit ég ekki alveg hvert þeir sem reka fyrirtæki sem höfða til fjöldans eiga að leita til að koma upplýsingum sínum að og líka hið opinbera sem þarf að segja fólki frá einu og öðru. Ég held því að það þurfi að hugsa þetta til enda.
Herra forseti. Þetta er auðvitað raunveruleg ábending sem hv. þm. Tómas A. Tómasson bendir hér á: Lífið var einfaldara í gamla daga. Ég man eftir því, þegar ég vann á Morgunblaðinu sem blaðamaður og Baldvin Jónsson var þar auglýsingastjóri, að þá var lífið tiltölulega einfalt fyrir auglýsendur. Bílaumboðin þurftu bara að kaupa eina heilsíðu í Morgunblaðinu á sunnudegi og kaupa síðan eina birtingu í Ríkisútvarpinu, sjónvarpi á laugardagskvöldi og landið og miðin voru dekkuð. En síðan hefur samfélagið breyst. Það hefur bara breyst og það mun breytast og þetta er framþróun. Ég held að við ættum fremur að velta því fyrir okkur: Er ekki einhver allsherjar tímaskekkja fólgin í því á 21. öld að við teljum nauðsynlegt að reka hér ríkismiðil í samkeppni við alla þá flóru sem gæti verið miklu blómlegri en er? Það er meira að segja þannig að þegar kemur að samkeppnisrekstri ríkisfyrirtækja og Ríkisútvarpsins sérstaklega getur Ríkisútvarpið ekki einu sinni séð í gegnum fingur sér þegar einstaklingar finna litla syllu til að gera sér einhvern mat úr, sem heitir hlaðvarp. Þá skal Ríkisútvarpið fara í sérstaka hlaðvarpsþáttagerð. Ég er ekki að tala um að birta þá þætti sem eru gerðir og eru spilaðir í útvarpið. Nei, heldur sérstakir hlaðvarpsþættir, einmitt vegna þess að þeir sáu að það voru einhverjir einstaklingar sem voru að búa til hlaðvarpsþætti sem nutu mikilla vinsælda, öfluðu tekna o.s.frv. Nei, þá varð ríkið að ná sér í. [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður, þú bara kemur í þessa för með mér. Ég bið þig um það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir yfirferðina hér. Ég er mikill stuðningsmaður frjálsrar fjölmiðlunar. Ég er mjög þakklátur fyrir þá sem hafa treyst sér út á þann skreipa akur á þeim örmarkaði sem Ísland er. Án Stöðvar 2 og Sjónvarps Símans og hinna fjölmiðlanna værum við fátækari. Þá væru færri möguleikar til miðlunar efnis, tónlistar þar með talið. En ég er með spurningu til hv. þingmanns sem er raunveruleg og hún er ekki sprottin úr í mínum huga heldur af því sem ég hef heyrt utan að mér í þessu samhengi. Ég þekki fjölmarga í heimi kvikmyndagerðarmanna sem hafa áhyggjur af þessu af þeirri sérstöku ástæðu að Ríkisútvarpið er langstærsti fjölmiðill landsins og sá sem flestir horfa á; ríkissjónvarpið hefur slíka yfirburði í auglýsingamætti sínum að ef sjónvarpsauglýsingageirinn, þ.e. fyrirtækin í landinu sem verja stundum tugum milljóna í eina auglýsingu sem fer í birtingu, þá á öllum miðlunum - ef ríkissjónvarpið væri klippt út, hafa menn áhyggjur af því að auglýsingagerð fyrir sjónvarp myndi leggjast af, þ.e. ef einungis væri í boði að birta slíkar auglýsingar á áskriftarmiðlum. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig teldi hann þessu best varið þannig að ekki legðist af?
Herra forseti. Hv. þingmaður var kannski einmitt að lýsa meininu. Það er auðvitað vegna yfirburða ríkissjónvarpsins á auglýsingamarkaði sem einkaaðilar, frjálsar útvarps- og sjónvarpsstöðvar, geta ekki boðið þeim sem eru að auglýsa, eins og t.d. hv. þm. Tómasi A. Tómassyni, það sama og Ríkisútvarpið getur. Það er það sem er meinið. Ég hef hins vegar lagt eitt til sem kemur þessu máli ekki við: Við, almenningur, setjum 5.000 milljónir í Ríkisútvarpið, og síðan eru auglýsingar. Af hverju búum við ekki til dagskrársjóð? Af hverju setjum við ekki allar þessar 5.000 milljónir í dagskrársjóð sem dagskrárgerðarmenn og kvikmyndagerðarmenn um allt land geta sótt í og fengið að búa til sitt efni, í staðinn fyrir að reka hér eitt bákn sem heitir Efstaleiti? Haldið þið nú að það yrði ekki blómlegri kvikmyndagerð á Íslandi ef til yrði 5.000 milljóna kr. sjóður til að stuðla að og ýta undir dagskrárgerð í útvarpi og sjónvarpi, hlaðvörp, út um allt land? Ég held að þetta væri kannski það skref sem við ættum að stíga næst. Ég ætti kannski, hæstv. forseti, að leggja slíkt frumvarp fram og þá kannski koma þeir félagar, Tómas A. Tómasson og Jakob Frímann Magnússon, með mér í þá vegferð. Ég veit að áhugi meðal listamanna og dagskrárgerðarmanna og sérstaklega kvikmyndagerðarmanna fyrir slíku er mikill.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi orð. Ég er ekki að taka afstöðu, ég er að varpa fram þeirri spurningu hvort þessi ótti kvikmyndageirans sé raunverulegur. Ég veit að ótti þeirra er raunverulegur sem eru á hinum frjálsa markaði og allir fjölmiðlar á Íslandi berjast í bökkum. Blöðin eiga í miklum erfiðleikum, því að eins og áður var vikið að, rétt eins og í tónlistinni, er verið að nota efnið út um allt. Þú nálgast í gegnum Google og Youtube nokkurn veginn eins og þig lystir án endurgjalds. Væri ekki einn varnarleikurinn fólginn í því að Kísildalsfyrirtækin risastóru, sem deila efninu okkar, hvort sem það er ritað mál, fréttir, tónlist eða kvikmyndir, væru látin sæta eðlilegri gjaldheimtu, virðisaukaskatti og öðru sem telst sjálfsagt og eðlilegt á Íslandi? Ég tek fram að ég er heils hugar sammála þeim styrkjum sem fjölmiðlum hafa verið veittir á undanförnum misserum. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt við þessar aðstæður. Þetta eru umbrotatímar í miðlun og í blaðamennsku og fjölmiðlarekstri, tónlistar- og kvikmyndaframleiðslu. Það er allt að breytast og við erum sennilega ekki alveg komin að því að geta fullyrt að svona muni þetta verða til eilífðarnóns. Ég fagna því áhuga hv. þingmanns á því að gera hér sanngjarnar betrumbætur. En við verðum að velta upp öllum flötum málsins áður en yfir lýkur.
Herra forseti. Auðvitað skil ég að menn hafi áhyggjur af því að þetta kunni að hafa einhver neikvæð áhrif á það sem þeir eru að gera. En menn mega ekki hræðast breytingarnar og gera síðan engar breytingar og lifa í þeim eitraða jarðvegi sem er hér þegar kemur að fjölmiðlaumhverfinu. Ég er algerlega sannfærður um að með þessum breytingum muni einmitt skapast ný tækifæri fyrir íslenska kvikmyndagerðarmenn og þau hafa verið að skapast á öðrum miðlum, í öðru formi o.s.frv. Menn eiga því fremur að líta á þetta sem tækifæri en sem ógn. En svo það sé sagt þá tek ég ekki undir með hv. þingmanni þegar hann segir að nauðsynlegt hafi verið að veita styrki til sjálfstætt starfandi fjölmiðla líkt og gert hefur verið. Þó að ég sé stuðningsmaður þessarar ríkisstjórnar taldi ég mér ekki kleift að styðja það frumvarp sem lagt var fram af ríkisstjórninni á síðasta þingi um opinberan stuðning við frjálsa fjölmiðla. Það gengur gegn öllu því sem ég stend fyrir. Það er einhver mesta hætta sem steðjar að frjálsum sjálfstæðum fjölmiðlum að vera háðir fjárveitingavaldinu, háðir okkur stjórnmálamönnunum, háðir ríkiskassanum. Það er eins og ópíum sem þú kemst aldrei af. Fjölmiðill, sjálfstæður fjölmiðill, sem á stóran hluta sinnar lífsafkomu undir velvilja stjórnmálamanna, möguleikanum á að fá dælt út úr ríkiskassanum, verður aldrei sjálfstæður. Þess vegna er ég á móti beinum opinberum styrkjum til sjálfstæðra fjölmiðla. [[Forseti hringir.]]Það er miklu skynsamlegra að fara í það að jafna samkeppnisstöðuna og gera síðan skattalagabreytingar sem tryggja jafna stöðu fjölmiðla.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um samúðarsátt. Ég er fyrsti flutningsmaður en ásamt mér eru flutningsmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Jóhann Friðrik Friðriksson, Stefán Vagn Stefánsson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Tómas A. Tómasson, Jakob Frímann Magnússon, Gísli Rafn Ólafsson og Oddný G. Harðardóttir. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að skipa starfshóp sem hafi það markmið að greina og gera tillögur að fyrirkomulagi til þess að efla geðheilsu fagfólks sem vinnur við að hjálpa öðrum, svo sem starfsfólks heilbrigðiskerfisins, lögreglu, slökkviliðs og í leik-, grunn- og framhaldsskólum o.fl. Hlutverk starfshópsins verði að: a. greina vandann, þ.e. rannsaka starfstengd lífsgæði meðal fagfólks í þessum greinum með áherslu á samúðarþreytu, annars stigs áföll, kulnun og samúðarsátt, b. bera niðurstöður saman við niðurstöður sem fengist hafa í öðrum löndum, c. nýta niðurstöður til þess að bera saman starfstengd lífsgæði fagfólks á milli starfseininga og þar með meta þörfina, d. koma með tillögur að úrræðum. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum starfshópsins og kynni tillögur að úrræðum eigi síðar en 1. nóvember 2022.“ Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að heilbrigðisráðherra verði falið að skipa starfshóp sem hafi það að markmiði að greina og gera tillögur að fyrirkomulagi til að efla andlega heilsu fagfólks sem hjálpar öðrum. Fjölmargar erlendar rannsóknir hafa sýnt fram á að heilbrigðis- og menntakerfinu stafi ógn af samúðarþreytu, annars stigs áföllum og kulnun en að samúðarsátt sé verndandi þáttur. Í mjög einfölduðu máli er samúðarþreyta þegar fagfólk gefur meira af eigin orku til vinnu sinnar en það fær til baka. Sérfræðingar hafa greint samúðarþreytu í tvennt, annars stigs áfall og kulnun. Til að útskýra nánar samúðarþreytu þarf að byrja á því benda á að áfall er þegar einstaklingur upplifir eða verður vitni að atburði sem hann telur að geti verið lífsógnandi eða valdið alvarlegum meiðslum hjá honum sjálfum eða öðrum. Viðbrögð hans geta verið sterk streituviðbrögð, mikill ótti, skelfing og hjálparleysi. Ákveðinn hluti þeirra sem lenda í áföllum veikist af sálrænum kvillum, t.d. áfallastreituröskun í kjölfar áfallsins. Samkvæmt skilgreiningu áfalls eru það ekki eingöngu þeir sem hafa sjálfir upplifað áfallaatburðinn sem geta þróað með sér áfallastreituröskun heldur einnig þeir sem heyra um eða verða vitni að atburðinum. Dr. Charles Figley benti á þá staðreynd 1995 að margar fagstéttir, svo sem sálfræðingar, kennarar, hjúkrunarfræðingar og fleiri, væru að þróa með sér einkenni, sem væru sambærileg einkennum áfallastreituröskunar, þegar þær verða ítrekað vitni að þjáningu, angist og sorg skjólstæðinga sinna og að atgervisflótti væri greinanlegur hjá fagfólki sem vinnur við það að hjálpa öðrum. Í framhaldi skilgreindi Figley annars stigs áfall, samúðarþreytu og samúðarsátt. Hann segir að það sé mannlegt að upplifa líkamleg og andleg viðbrögð við því að verða vitni að þjáningu annars aðila. Annars stigs áfall á við þegar starfsmaðurinn finnur að vinnan hefur veruleg áhrif á líðan hans. Þetta getur meðal annars komið fram í endurupplifunum tengdum atviki sem hann vann með í starfi, óöryggi, vonleysi, kvíða, depurð, forðun eða tilfinningalegum doða. Annars stigs áfall getur komið í kjölfar staks atburðar eða vegna endurtekinna atburða. Þrátt fyrir að hugtakið kulnun sé sífellt oftar í umræðunni er ekki enn komin víðtæk sátt um skilgreiningu þess þó að einkennin séu almennt viðurkennd. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur ekki enn skilgreint kulnun sem sjúkdóm eða röskun en skilgreinir kulnun sem heilkenni í kjölfar langvarandi streitu á vinnustað. Þrátt fyrir að formlegar greiningar séu ekki komnar fram er kulnun raunveruleg ógn. Kulnun er talin þróast smám saman yfir langvarandi tímabil sé ekki brugðist við afleiðingum streitu eða áfalla í vinnu og lýsir sér m.a. með tilfinningalegri örmögnun, neikvæðni gagnvart vinnufélögum og vinnustað og neikvæðu mati á eigin getu með minna sjálfstrausti og minni afköstum. Heilbrigðisstarfsmaður upplifir samúðarsátt meðal annars þegar honum líður vel í vinnu, upplifir öryggi á vinnustað, að það ríki traust á meðal samstarfsfélaga, að það sem hann gerir skipti máli fyrir einstaklinginn sem hann þjónar, aðstandendur og samfélagið. Þá fær starfsmaðurinn orku til baka frá umhverfinu sem vegur á móti orkunni sem hann gaf af sér við það að hjálpa öðrum. Hægt er að stuðla að samúðarsátt með íhlutun, t.d. með fræðslu og námskeiðum, fá handleiðslu frá fagaðila, hafa skýr mörk á milli vinnu og einkalífs, gefa svigrúm fyrir slökun og hugleiðslu og loks með því að taka eftir því sem vel er gert og veita styrkleikum athygli. Það getur verið auðveldara að vinna með annars stigs áföll heldur en kulnun og því er mikilvægt að greina vandann sem fyrst. Erlendar rannsóknir sýna að samúðarþreyta meðal heilbrigðisstarfsfólks er vaxandi vandi. Þá er talin sérstök áhætta að vinna á bráðadeildum og krabbameinsdeildum. Fyrir yfirstandandi heimsfaraldur, Covid-19, bentu rannsóknir til þess að samúðarþreyta væri að aukast á meðal heilbrigðisstarfsfólks og nauðsynlegt væri að fyrirtæki/stofnanir ígrunduðu mikilvægi þess að hlúa að mannauðnum. Ætla má að samúðarþreyta sé enn meiri eftir Covid-19 þar sem öryggi fagfólks hefur verið ógnað og starfsaðstæður hafa orðið enn meira krefjandi. Það hefur sýnt sig að þegar vinnustaðir leggja áherslu á að sporna við samúðarþreytu með íhlutun á borð við námskeið um samúðarþreytu og samúðarsátt, þá eykst samúðarsátt og dregur úr samúðarþreytu og minni líkur eru á atgervisflótta. Alma Möller landlæknir benti á í desember síðastliðnum að starfsfólk Landspítalans væri að þreytast og í því samhengi benti hún á að allt upp í 20% hefðu hætt í öðrum löndum sökum álags. Til þess að greina vandann er oft stuðst við spurningalistann Professional Quality of Life Measure (ProQOL) sem er mælitæki sem kannar neikvæð og jákvæð áhrif þess að starfa við að hjálpa þeim sem hafa upplifað eða eru að upplifa einhvers konar þjáningu, angist, sorg eða hafa lent í áfalli. Hérlendis eru ekki til rannsóknir, samkvæmt heimildaleit, þar sem ProQOL-sjálfsmatskvarðinn hefur verið notaður til að rýna í starfstengd lífsgæði. Flutningsmenn telja mikilvægt að innleiddur verði sjálfsmatskvarði sem þessi svo að hægt sé að greina umfang vandans. Flutningsmenn telja brýnt að skoðað verði hvernig kerfið hlúi að fólkinu sem veiti þjónustu við að hjálpa öðrum. Kostnaður vegna veikinda, ofþreytu og neikvæðra afleiðinga álagseinkenna er hár, hvort sem er fyrir einstaklinginn sjálfan eða kerfið. Því er mikilvægt að hanna gagnalíkan út frá rannsóknum til þess að meta hverjir séu í meiri hættu en aðrir á að þróa með sér samúðarþreytu og þannig mætti grípa fyrr inn í. Þörf er á að greina og gera tillögur að fyrirkomulagi til þess að efla geðheilsu fagfólks sem vinnur við að hjálpa öðrum svo að hægt sé að efla aðgerðir til heilsueflingar og forvarna. Það er ljóst að við þurfum að skoða starfsumhverfi þessara einstaklinga með það að leiðarljósi að halda okkar góða fólki ánægðu og heilbrigðu. Ég óska því eftir að þessi þingsályktunartillaga gangi til velferðarnefndar og fái umfjöllun þar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ingibjörgu Ólöfu Isaksen fyrir yfirferðina yfir þetta mjög svo þarfa mál. Hér er nýtt orð á ferðinni og ég skal viðurkenna að ég hafði ekki heyrt það áður en það birtist mér í þessu máli. Þetta er rétt eins og þegar kynnt var til sögunnar vitundarvakning um vélindabakflæði. Það tók dálítinn tíma að venjast bæði orðinu vitundarvakning, sem þá var nýtt, og orðinu vélindabakflæði, en hvort tveggja kemur úr munni Jóns Þorvaldssonar hins orðhaga. Ég er innilega sammála því að hér sé afar brýnt og tímabært mál á ferðinni því að það er auðvitað horft til hins göfuga starfs læknisins, hjúkrunarkonunnar og heilbrigðisstarfsfólksins með virðingu og aðdáun. En yfirleitt er athyglin á þeim sem þurfa á hjálpinni að halda; sjúklingunum, og gleymist stundum að umönnunarfólkið lendir stundum í því að þurfa að miðla sinni eigin orku oftar en ekki til þeirra sem eru bágstaddir og orkulitlir. Og það er mjög raunveruleg hætta á því að mínu mati, sérstaklega á viðvarandi faraldurstíma eins og núna er, sem senn er að teygja sig á þriðja ár, að margir séu langþreyttir og eigi hreinlega mjög erfitt í okkar annars mjög góðu heilbrigðisstarfsmannastétt. Þess vegna vil ég lýsa eindregnum stuðningi við að þessi starfshópur komist á hið allra fyrsta. Ég er nokkuð sannfærður um að niðurstöðurnar muni koma okkur óþægilega á óvart og þá skulum við bregðast við því snarlega.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Norðaust. fyrir þessa þingsályktunartillögu. Hún er gríðarlega mikilvæg. Við tölum svo oft um heilbrigðisstarfsfólk í þessu samhengi. Eitt sem við þurfum líka að taka rosalega sterkt inn í þessa umræðu og inn í þennan starfshóp er löggæslan. Löggæslan er ekki síst að bugast í Covid og í öllum þessum verkefnum. Við keyrum rosalega mikið á starfsfólki, t.d. lögreglumönnum, sem er með innan við fimm ára reynslu af því að við erum að missa fólk í kulnun út af álagi. Þetta er fólkið sem fer inn í hættulegustu aðstæðurnar, sem er í samskiptum við fólk sem er jafnvel á erfiðustu stundu lífs síns þegar lögreglan kemur til hjálpar. Þegar lögreglumennirnir koma að þá eru það oft jafnvel ömurlegustu aðstæðurnar, alveg eins og þegar heilbrigðisstarfsfólkið kemur að málum. Ég brýni þá sem taka þetta mjög svo mikilvæga verkefni að sér að huga vel að lögreglumönnunum líka því að þeir eru líka í gríðarlegri hættu og samúðarþreyta hjá þeim er mjög algeng. Ég fagna þessu, þetta er virkilega gott mál.